open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sofi Həsən türbəsi

**Sofi Həsən türbəsi** - Abidə Füzuli rayonunun Yuxarı Kürdmahmudlu kəndində tapılmışdır. Yalnız yeraltı sərdabəsi salamat qalmış türbə kəndarası yolun kənarındakı boş sahədədir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Sərdabə daxilini yeraltı suların lil çöküntüləri doldurduğundan döşəmə səviyyəsi xeyli yuxarı qalxmış və sadəcə əli yuxarı qaldırmaqla tavana sərbəst toxunmaq olur. Ona görə də burada tədqiqat işləri apararkən yalnız onun üfüqi ölçülərini izləmək mümkün oldu.

## Abidənin planı
Abidənin planı kvadrat (4,40m x 4,40m) formada həll olunub. Onun yerüstü hissəsi düz olsa da, daxildən damı tağ-tavan şəklində tamamlanır. Tavanda ucları dörd tərəfə istiqamətlənmiş və ümumi səthdən azacıq batıq şəkilli bir ulduz işlənmişdir. Memar bunu etməklə elə sərdabədəcə cəhətlərin təyininə imkan verir. Sərdabəyə yeganə giriş şimal  tərəfdəndir. Qalan üç tərəflərdəki divarların hər birində dərinliyi bir metrə çatan nişalar quraşdırılmışdır. Girişdə olduğu kimi, nişaların da yan divarları yuxarı qalxdıqca oxvari tağbənd şəklində tamamlanır. Abidə üzərində heç bir kitabəyə rast gəlinmir. Ona görə də onun hansı zaman durumunda inşa olunması barədə fikir söyləmək çətindir.

Lakin abidənin bütövlükdə "epoxa" adlı kərpiclə (20 sm x 20 sm x 5 sm) inşa olunması onu həmin rayonun Qarğabazar kənd məzarlığındakı Cəlil türbəsi ilə əlaqələndirməyə imkan yaradır. O türbə də eyni ilə bu tip kərpiclə inşa olunmuşdur. Bununla yanaşı, hər iki türbənin divarlarına düzülmüş kərpic düzümündə və bü düzümlərlə salınmış naxışlarda da bir oxşarlıq var. Ümumilikdə hər iki abidədə bir memarın sənət imzası sezilir. Bu memar XIX yüzilliyin ortalarında Qarabağda yaşayıb-yaratmış və adı yalnız Cəlil türbəsi üzərində qalmış İbrahim Xəlildir. Söz yox ki, Cəlil türbəsində olduğu kimi, Kürdmahmudlu türbəsində də öz dövrünün nüfuzlu şəxslərindən biri dəfn edilmişdir. Əlbəttə, abidənin bu və ya digər tarixi həqiqətləri haqqında daha dolğun və ətraflı məlumatlar burada aparılacaq arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunacaq.

## Həmçinin bax
* Ağdam
* Türbə
* Qarabağ

## Xarici keçidlər
* Tarixi abidələr

## İstinadlar
Arğalı türbəsi

**Arğalı türbəsi** — Füzuli rayonunun Əhmədalılar kəndi yaxınlığında yerləşən XIII əsrə aid türbə.

Türbə, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Arğalı türbəsi XIII əsrdə Füzuli rayonunun Əhmədalılar kəndinin yaxınlığında tikilib. Türbənin yerləşdiyi yerdə vaxtilə Arğalı adlı kənd olduğu üçün belə adlanıb. Türbədə kimin dəfn olunduğu, hansı əsrdə yaşaması və türbənin nə üçün məhz bu yerdə inşa olunması araşdırılmayıb.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra türbə, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Memarlığı
Arğalı türbəsi düzən ərazidə inşa edilib. Memarlıq və konstruksiya baxımından planı səkkizbucaqlı olunduğundan onun həm gövdəsi, həm də günbəzi eyni sayda tillərə malikdir. Lakin buna baxmayaraq Arğalı türbəsini günbəzi iki qatlı hörülüb, ara məsafəsi daş və əhəng qarışıqlı məhlulla doldurulub. Türbənin şimal tərəfində qoyulmuş qapı ilə üzbəüz mehrab əvəzinə ikinci qapı qoyulub. Hər iki qapıların partal çərçivələri həndəsi naxışlarla bəzədilib. Arğalı türbəsi üzərində heç bir kitabəyə rast gəlinmir. Məhz buna görə də türbə öz adını yerləşdiyi kəndə görə alıb. Türbənin memarlıq və konstruksiya həllini əsas götürən bəzi tədqiqatçılar onun tikilmə tarixini XIII əsrə aid edirlər.

## Həmçinin bax
* Arğalı
* Əhmədalılar
* Füzuli rayonu

## Xarici keçidlər
* Məhv olmaq üzrə olan Arğalı türbəsi / JAMnews Azərbaycan
* "Bir abidə — bir könüllü" — Füzuli rayonunda yerləşən türbələr

## İstinadlar
Dağtərxunu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Lələkvarı yarpaqları növbəli, bəzən dilimlidir. Çiçəkləri səbət çiçək qrupunda yerləşir və ikicinsli çoxsaylı boruvarı çiçəklərdən ibarətdir. Toxumu beş tilli, meyvəsi toxumcadır. Şimal yarımkürəsinin qeyri-tropik ölkələrində 50-dən çox, Azərbaycanda isə 4 növü bitir. Yarpaq və çiçəklərində efir yağı, flavonoidlər, aşı maddəsi və alkaloidlər var. Tibdə bağırsaq qurdlarına qarşı işlədilir. Dağtərxunundan insektisid kimi istifadə olunan toz (ovuntu) alınır. Dağtərxunu qaramal üçün zəhərlidir. Bəzən Dağtərxunu cinsi xrizantema (payızgülü) cinsi ilə birləşdirilir.

## Təbabətdə
Adi dağtərxunu çiçəklərindən qurd əleyhinə vasitə kimi askaridoz və enterobiozda, eləcə də ödqovucu kimi qaraciyərin, öd kisəsinin və öd yollarının xəstəliklərində istifadə olunur.

### Əks göstəriş
Hamiləlik.

### İstifadə qaydası
10 q (1 x. q.) xammalın üzərinə 200 ml (1 stəkan) qaynar su tökülür, qaynayan su hamamında 15 dəq. dəmlənir, otaq temperaturunda soyudulur, süzülür. Gündə 3 dəfə, hər dəfə 1-2 xörək qaşığı daxilə qəbul edilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dalamaz

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Bir, iki, yaxud çoxillik otlardır; yarpaqları dişli və bütövdür. Çiçəkləri ağ, çəhrayı, yaxud qırmızıdır, yuxarı yarpaq qoltuqlarında yerləşən yalançı süpürgə çiçək qrupunda toplaşmışdır. Meyvəsi dördtilli fındıqcadan ibarətdir. Avropa, Asiya (tropik qurşaqdan başqa) və Şimali Afrikada 40–50 növü məlumdur. Azərbaycanda 5 növü bitir. Ağ dalamaz və gövdəniqucaqlayan dalamaz geniş yayılmış alaqdır. Tərkibində aşı maddəsi, saponin, askorbin turşusu, efir yağı və s. olduğu üçün xalq təbabətində istifadə edilir. Balverəndir.

Gövdəsi sürünən, qol-budaqlı olur. Yarpaqları diş-diş tünd yaşıl rəngdədir və mərkəzi damarcığın boyunca gümüşü ləkələr var. Yalançı çiçək göbəsində ağ, çəhrayı və purpur (al-qırmızı) rəngli çiçəkləri olur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Danaya

**Danaya** bu mənaları ifadə edə bilər:

## Tablolar
* ''Danaya'' (Blançard)
* ''Danaya'' (Sorreggio)
* ''Danaya'' (Artemisa Centileski)
* ''Danaya'' (Orazio Gentilesçi)
* ''Danaya'' (Klimt)
* ''Danaya'' (Rembrandt)
* ''Danaya'' (Tintoretto)
* ''Danaya'' (Tisian)

## Biologiya
* Budaqlı danaya

## Mifologiya
* Danaya (mifologiya)
Daşdələn

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu cinsə daxil olan bitkilər qayalıqlar arasında bitdiyinə görə daşdələn adlandırılmışdır (yunanca "saxum" — qaya deməkdir. Məlum olan 370 növdən gülçülükdə təxminən 80 növündən istifadə edilir. Onlardan ən geniş yayılanları aşağıdakılardır:
* Çimli daşdələn (S. caespitosa) hündürlüyü 20 sm-ə çatan, ağ gülləri süpürgə çiçək qrupuna toplanmış bitkidir. Daşdələnin vətəni tundradır. Əsasən bitkinin hibrid formalarından istifadə olunur.
* Dənəvər daşdələn (S. granulata) vegetativ çoxalma üçün rozetin bünövrəsində əmələ gələn xırda kök yumrularından istifadə edilir.
* Qığırdaqlı daşdələnin (S. cartilaginea) yarpaqları ağ, əhəngli dənəciklərlə örtülü olan bitkidir. Daşdələnin toxumlarını apreldə torpağa səpməklə çoxaltmaq olar. Toxumların üzəri torpaqla örtülür. Əmələ gələn cücərtiləri 20x20 sm sxemi üzrə, birinci yarpaq fazasında başqa yerə əkirlər. Qışda cavan bitkilərin üzərini yarpaqlarla örtürlər. Yaşıllaşdırmada qayalıq yerlərdə əkilməsi məqsədəuyğundur. Azərbaycanda cinsin 15 növü yabanı yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dinamo

;Azərbaycanda
*Dinamo Bakı — "Bakı" futbol klubunun keçmiş adı.
*Dinamo Kirovabad — Azərbaycan SSR-də futbol klubu.

;Gürcüstanda
*Dinamo Tbilisi FK — Gürcüstanda futbol klubu.
*Dinamo Tbilisi BK — Gürcüstanda basketbol klubu.

;Ukraynada
*Dinamo Kiyev — Ukraynada futbol klubu.

;Belarusda
*Dinamo Minsk — Belarusda futbol klubu.

;Rumıniyada
*Dinamo Buxarest — Rumıniyada futbol klubu.

;Xorvatiyada
*Dinamo Zaqreb — Xorvatiyada futbol klubu.

;Almaniyada
*Dinamo Berlin — Almaniyada futbol klubu.

;Rusiyada
*Dinamo Moskva — Rusiyada futbol klubu
*Dinamo Mahaçqala — Rusiyada futbol klubu
*Dinamo (hokkey klubu, Riqa) —
Zəravənd

**** () —  sırasının  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

### Növləri
#### Azərbaycanın dərman bitkiləri
* 
* 
* 
* 
* 

#### Digər növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Dəfnə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Həmişəyaşıl ağaclardırdır. Arxeoloji qazıntılardan məlum olur ki, dəfnə ağacı əvvəllər Aralıq dənizi ətrafında və Afrikanın şimalında mövcud olmuşdur. Hazırda Aralıq dənizi ətrafında, Kanar adalarında və Cənubi Qafqazın qərbində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
FİFA Klublararası Dünya Kuboku 2010

Klublararası VII Dünya Çempionatı

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri — 2010

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində təşkil olunacaq yarış dekabrın 8-dən 18-dək baş tutmuşdur. Yarışda 7 komanda mübarizə aparmışdır. Bunlar 6 qitənin ən güclü klubu və meydan sahibi idi:
* Sonnam (Cənubi Koreya)
* TP Mazembe (Konqo DR)
* Paçuka (Meksika)
* Əl-Vəhdə (BƏƏ)
* Hekari Yunayted (Papua-Yeni Qvineya)
* İnternasyonal (Braziliya)
* İnter Milan (İtaliya)

Püşkatmada Avropa Çempionlar Liqasının qalibi ilə Libertadores kubokunun son sahibi səpələnmiş kimi güzəşt əldə edib. Çempionlar Liqası ilə Libertadores Kubokunun qalibləri İtaliyanın "İnter" və Braziliyanın "İnternasyonal" klubları birbaşa yarımfinal mərhələsindən mübarizəyə qoşulmuşlar.

Onların rəqibləri isə əvvəlki mərhələlərdə müəyyənləşmişdir.

## Bütün oyunlar




## Statistika

## Nəticələr

## Mənbə
* UEFA növbəti mövsümün təqvimini açıqladı 
* Dünya çempionatının püşkü atıldı
Yonca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Yonca cinsinin nümayəndələri çoxillik ot bitkisidir. Boyu 50–80 sm-dir. Dərin bir kök sistemi vardır. Əlverişli şəraitdə bitkinin kökü torpaqda 8–10 metrə qədər dərinliyə uzana bilir. Paxlalı yem bitkilərindən səpin yoncasının () 80-ə qədər yabanı və mədəni sort və formaları, çəmənlik üçyarpaq yoncasının () 6 yabanı forması vardır. Yem bitkiləri içərisində ən çox bəsləyicilik dəyəri olan yoncada 10 qədər vitamin var.

## Əhəmiyyəti
Azərbaycanda şəxsi və fermer təsərrüfatlarında heyvanlar üçün yem bazasının əsasını qaba yemlər (quru ot, küləş) və qüvvəli yemlər təşkil edir. Yem paylarının tərkibində qaba yemlərin xüsusi çəkisi 80–85%-dir, qalan 15–20%-i qüvvəli yemlər təşkil edir. Qaba yem bitkilərinin əsasını yonca təşkil edir. Azərbaycanın bütün bölgələri üzrə 386 min hektar sahədə yonca bitkisi becərilir.

Kənd təsərrüfatı bitkiləri üçün ən yaxşı sələf sayılan yonca aqrotexnika qaydaları əsasında becərildikdə yüksək keyfiyyətli bol yaşıl kütlə və quru ot məhsulu alınır, heyvandarlığın, quşçuluğun və arıçılığın inkişafında yem bazası möhkəmlənir, torpağın münbitlik səviyyəsi daha da yaxşılaşır. Yoncanın yaşıl kütləsi, senajı, quru otu və ot unu mal-qara və quşlar tərəfindən ləzzətlə yeyilir. Yoncanın yaşıl kütləsi heyvanların və quşların orqanizmləri üçün amin turşuları ilə normallaşdırılmış proteinlə, müxtəlif mikro və makroelementlərlə, vitaminlərlə, mineral duzlarla zəngindir. Yoncanın 1 kq yaşıl kütləsində 0,20–0,30 qr, quru otunda 0,60–0,70 qr, yem vahidi 130–180 qr, həzm olunan protein 9,0–16 qr, kalsium 1,5–2,5 qr, fosfor 15–30 mq karotin vardır. Müasir texnologiya ilə hazırlanmış 1 kq ot ununun tərkibində 150–200 qr protein və 200–300 mq karotin vardır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Yonca kök yumrusu uzunburunu
* Yonca yoğunayağı
* Yonca çiçək ağcaqanadı
Toyçiçəyi

**Toyçiçəyi** və ya **Süleyman möhrü** () — nolinakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

50-yə yaxın növü vardır. Daha əvvəl zambaqkimillər fəsiləsinə daxil edilirdi.

Toyçiçəyinin növlərinin bəziləri dərman bitkisi kimi istifadə olunur. Bunlardan xüsusilə *P.sibiricum* növü Çin təbabətində bitki çayı kimi xüsusi yer tutur.

İlk dəfə olarq 1930-cu ildə Langecker tərəfindən diabet xəstələri üçün yararlı olduğu kəşf edilmişdir.

## Növləri

### Azərbaycanın dərman bitkiləri
* **Hamar toyçiçəyi** ( C. Koch.)
* **Kinq toyçiçəyi** ( Collett et Hemsl.)
* **Dərman toyçiçəyi** ( All. (=P.odoratum (Mill.) Druce))
* **Ətirli toyçiçəyi** ( (Mill.) Druce)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tozağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Tozağacı şimal yarımkürəsində geniş yayılmışdır. 100-dən çox növü var. Təsərrüfatda geniş istifadə olunur. Tumurcuq və yarpaqlarından təbabətdə istifadə olunur. Bəzi növlərindən tarlaları küləkdən qorumaq üçün eləcə də dekorativ bağçılıqda istifadə olunur.

## Növləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Betula aetniensis
* Betula cordifolia
* Betula oycoviensis
* Betula szaferi
* Betula uber
Dənli bitkilər

**Dənli bitkilər** botaniki xüsusiyyətlərinə, kimyəvi tərkibinə, təyinatına və digər əlamətlərinə görə əsasən 3 qrupa ayrılır:
# Taxıl cinsinə mənsub olan dənli bitkilər. Bunlar 2 yarımqrupa ayrılır: **a)** əsas taxıl tipli bitkilər – buğda, çovdar, arpa və vələmir; **b)** darıyabənzər tipli taxıl bitkiləri – darı, düyü, qarğıdalı;
# Qarabaşaq bitkisi;
# Paxlalı dənli bitkilər – noxud, nut, lobya, mərcimək, lərgə, paxla və soya.

Bütün dənli bitkilərin tərkibində fermentlər vardır. Normal tam dəyərli dənin tərkibində kompleks fermentlər olur. Taxılın, un və yarmanın saxlanılmasında, unun və çörəyin istehsalında fermentlərin çox böyük rolu var. Quru dəndə fermentlər az fəaldır, lakin nəmlik və rütubət artdıqca, temperatur yüksəldikcə fermentlər daha da fəallaşırlar. Nişastanı şəkərləşdirən, dekstrinləşdirən və proteoletik fermentlər nə qədər fəal olarsa, o zaman yüksək keyfiyyətə malik olan buğda unu istehsal etmək olar.

**Karbohidratlar** – miqdarına görə dənli bitkilərin üzvi maddələri sırasında birinci yeri tutur. Karbohidratlardan dənli bitkilərdə əsasən nişasta (vələmirdə 36%, qarğıdalıda 60%), dekstrinlər, şəkər (soyada 2,2%, qalan dənlərdə 10%-ə qədər), sellüloza, pektin maddələri vardır. Nişasta dənli bitkilərin mühüm ehtiyat qida maddəsidir. Dənli bitkilərdən alınan məhsullar üçün nişastanın şəkər əmələ gətirmə, şişmə, yapışqan əmələ gətirmə qabiliyyəti böyük əhəmiyyətə malikdir. Sellüloza və hemisellülozanın çox olması dənli bitkilərdən alınan məhsulların keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

**Lipidlər** – (yağ və yağabənzər maddələr) soya istisna olmaqla dənli bitkilərdə nisbətən azdır. Buğda, çovdar, düyü və arpada 2-3% lipid, darı və qarabaşaqda 3-4%, vələmir və qarğıdalıda 5-7%, noxud, lobya və mərciməkdə 2-2,5%, soyada 20%-ə qədər lipidlər vardır. Dənli bitkilərdəki yağın tərkibində fosfolipidlər və sterinlər, karotinoidlər və Е vitamini (40-290 mq%), boya və ətirli maddələr vardır. Buğda rüşeymində 15%, qarğıdalı rüşeymində isə 35% yağ olur. Saxlanılma zamanı darı, vələmir və qarğıdalının tərkibindəki yağ tez qaxsıyır, lakin qarabaşağın yağı davamlıdır. Lipaza fermentinin təsiri nəticəsində yağlar hidrolizləşir və sərbəst yağ turşuları əmələ gəlir. Bu isə məhsulların keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

**Vitaminlərdən** dənli bitkilərin tərkibində B1, B2, PP, B6, Е, karotin, pantoten turşusu vardır. Vitaminliyinə görə buğda, çovdar, arpa, qarabaşaq və paxlalılar yüksək dəyərlidir. Qarğıdalıda B1 və PP vitaminləri nisbətən azdır. Düyüdən alınan məhsullarda da vitamin azdır. Dənəvər və əla sort un istehsalı zamanı buğdanın tərkibindəki vitaminlərin 70%-i kənar edilir.

**Mineral maddələr**dən dənli bitkilərdə 100 qr quru maddəyə görə mq-la: K – 310-900, P – 380-1000, Na – 20-120, Ca – 20-132, Mg –109-412, Fe – 0,7-33,9 vardır. Dənli bitkilərdə kükürd, xlor, silisium, manqan, sink, nikel və digər elementlər də vardır. Mineral maddələr dənli bitkiləri yandırıb közərtdikdən sonra qalan küldən ibarətdir. Külün miqdarı unun sort göstəricisidir.

## Mənbə
* Əhmədov Əhməd-Cabir İsmayıl oğlu, Musayev Nizami Xıdır oğlu. **Bitki mənşəli məhsulların ekspertizası**, Dərslik, Bakı 2005.

## Həmçinin bax
*Taxıl
*Buğda
Laboratoriya

**Laboratoriya** () — müxtəlif xüsusi tədqiqatların (kimyəvi, fiziki, texniki və mexaniki) aparılması üçün müxtəlif cihaz və alətlərlə təchiz olunmuş otaq. Laboratoriyalardan ali məktəblərdə, istehsalat və tədqiqat müəssisələrində istifadə olunur.

## Laboratoriya növləri
1)elmi və ya texniki təcrübələr, tədqiqat aparmaq üçün xüsusi avadanlıqla təchiz olunmuş bina və ya otaq, belə təcrübə, tədqiqat aparılan müəssisə – təcrübə müəssisəsi; 2)yaradıcılıqla məşğul olanların fəaliyyət sahəsi; 3)elmi-tədqiqat müəssisələrində və s. müxtəlif eksperimentlər aparılan şöbə və ya bölmə; xüsusi avadanlıqla təchiz olunur; 4)elmi tədqiqatlar, tədris məşğələləri üçün xüsusi avadanlıqlarla təchiz olunmuş otaq, yer; həmçinin eksperimental-tədqiqat işi aparan təşkilat; 5)məcazi mənada kiminsə, nəyinsə daxili fəaliyyəti, daxili prosesləri.

## İstinadlar
Amon

**Amon** və yaxud **Ammon**, **Amoun**, **Amun**, **Amen** — qədim Misir dini-əfsanəsinə görə külək və bərəkət (məhsuldarlıq) tanrısı (ilahisi). Bu tanrı (allah) (ilahi) Ra — nın əlavə adı Ameni ilə səhv salınmamalıdır.

## Mənşəyi
İlk olaraq Misirin mərkəzi əyalətində Amon tanrı kimi qəbul edilmişdir. XI sülalə dövründə Teben şəhərində əyalət tanrısı qəbul olunurdu. Hermontis ailəsi ölkə daxili çəkişməni öz xeyrinə həll etdikdən sonra Tebeni legitimləşdirir. XII sülalə düvründə yeni paytaxt Teben şimala köçürülür. Bundan sonra firon I Senusert Amon məbədi tikdirir.

## Təsviri
[left|230 px|thumb|Amonun daş üzərində insan qaz və qoç kimi təsvirləri, [Berlin Misir muzeyi]]
Amon Amarna dövründən qabaq taclı və əsalı insan obrazında təsvir olunmuşdur. Ammarnadan sonrakı dövrdə isə mavi rəngdə olan tovuz quşu lələyindən ibarət olan qoşa tacla təsvir edilmişdir. Mavi dəri küləyi və yaranışı, lap qədim xalq inacına görə qoçu tərənnüm edirdi. Amon sürünün, otlaqların ağası, bərəkət tanrısıdır. Bəzi məbədlərdə o, qoç başlı insan gövdəsində təsvir olunmuşdur.
Mut adlanan əyalət ilahəsi onun arvadı və şahin başlı ay allahı Xonsu isə onların oğludur.
Qədim yunanlar Amunu Zefslə romalılar isə onu Yupiter tanrısı ilə eyniləşdirirlər. Qədim Misirin süqutundan sonra Amon kultu hələ bir müddət hafizələrdə qalmışdır.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Ziya Bünyadov.Dinlər, təriqətlər, məzhəblər. Bakı,2007
* Hans Bonnet: *Amun*, in: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte*, Nikol. Hamburg 2005. ISBN 3-937872-08-6 S. 31-37(früherer Titel: *Reallexikon der ägyptischen Religionsgeschichte*)
* Adolf Erman: *Die Aegyptische Religion*, Verlag Georg Reimer, Berlin 1909
* Wolfgang Helck, Eberhard Otto: *Kleines Lexikon der Ägyptologie*. Harrassowitz, Wiesbaden 1999. ISBN 3-447-04027-0
* Erik Hornung: *Der eine und die Vielen, Ägyptische Gottesvorstellungen*, Darmstadt 1971,
* Emil Nack: *Ägypten. Das Reich der Pharaonen*. Tosa-Verlag, Wien 2004. ISBN 3-85492-931-5 (früherer Titel: *Ägypten und der Vordere Orient im Altertum*)
* Eberhard Otto, Max Hirmer: *Osiris und Amun. Kult und heilige Stätten*, 1966
* Kurt Sethe: *Amun und die Acht Urgötter von Hermopolis*, 1929

## Link
* Das alte Ägypten: Amun und Amaunet
Təkəli tayfası

**Təkəlilər** — Oğuzların Salur boyuna mənsub bir qolu. Qızılbaşlara aid boy.

"Kitabi-Dədə Qorqud" yarandığı dövrün adətənənələri, köçəri həyat tərzi və s. haqqında tarixietnoqrofik məlumatla zəngindir. Bu köçərilərdən biri də Oğuz tayfasının Təkəli tirəsidir. Təkə “keçi” deməkdir. Bu etnonim totem mənşəlidir. Xivə Xanı Əbül Qaziyə görə, Təkə tayfası Salur boyundan gəlir və tayfa başçılarından birinin adıdır.Salur Oğuzların Üçoqlar qolundan (sol qolundan) Oğuz xanın oğlu Dağ xanın soyundan gəldikləri qəbul edilir. XIV əsrdə Sivas, Ərzincan, Kayseri və Tokat ətrafında hökm sürmüş Qazı Bürhanəddin dövləti Salur boyuna mənsubdur.Salurlar əsl Xəzər ətrafında yaşamış və oradan Xorasan, Orta Asiya və Anadolu bölgələrinə qədər dağılmışdılar. Salurlar içərisindəki tayfa və tayfalar adında bu gün Salur baba yurdu olan Xəzər regionunda yer, əkiləcək tarla, kənd və yaşayış məntəqələri adları hələ də yaşamaqdadır. Təkəlilərin qədim yaşayış yeri Xəzərin  qərb sahilləri olmuşdur.Təkəlilərin soyu Salur boyuna,Qazan xana kimi gedib çıxmışdır.Təkəlilər döyüşkən cəsur bir türk boyu kimi tanınmışdır.Məşhur Türkmən atı Ahaltəkə atı Təkəlilərin adıyla bağlıdır.
Tərəkəmə təkləlilər tarixi zərurət üzündən gündoğanda və günbatanda məskunlaşmış, Təkə tayfasını Təklələr olaraqda adlandırırlar.Çox güman ki zamanla Təkə  tayfasından Təklə eli yaranmışdır.Təklələr əvvəllər oğuz tayfa ittifaqına daxil olub, Azərbaycan, Türkmənistan, Türkiyə ərazisində yaşayıblar.

Təkəlilər tayfasının adı ilə səsləşən onomastik vahidlər bu gün də özünü qoruyub saxlamaqdadır. Azərbaycanın Quba rayonunda Təkə Şıx (indiki adı Gültəpə),Bərdə rayonunda Türkmən,Xızı rayonunda Təkəli kəndi, Gürcüstanın Borçalı bölgəsində Marneuli rayonunda Təkəli kəndi və Ermənistanın Dərəçiçək bölgəsində Təkəli kəndi buna misal ola bilər.

## Mənbə
*ASE(XI cild),Bakı-1987.səh.244

## Həmçinin bax
*Çuxa sultan Təkəli
Əliyar bəy Haşımbəyov

**Əliyar bəy Haşımbəyov** () — Rusiya imperator ordusunda general-mayor (6.12.1908), Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mövcud olduğu illərdə daxili işlər nazirinin müavini, Zaqatalanın 1-ci qubernatoru (1918–1919). Qars vilayəti qubernatorunun köməkçisi.

## Həyatı
Ailəsi XIX əsrin əvvəllərində Dərbənddən Bakıya köçmüşdür. 1856-cı il, 8 mart tarixində Bakı şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini ədadiyə (realnı) məktəbində alan Əliyar bəy 1871-ci ildə Tiflisdəki hərbi-piyada məktəbinə daxil olmuşdur.

## Rus ordusunda xidməti
1918-ci ildən artilleriya qoşunlarının piyada hissələrində xidmətə başlamışdır. Hərbi xidmətinin otuzuncu ilində — 1908-ci il dekabrın 6-da general-mayor kimi yüksək rütbəyə layiq görülmüşdür. Həmin il Qars vilayətinin hərbi rəisi təyin olunmuşdur.

### Birinci Dünya müharibəsində
Əliyar bəy Birinci Dünya müharibəsində üçüncü Qafqaz araba-kravan briqadasının komandiri olmuşdur. 1917-ci ildə istefaya çıxmışdır.

## AXC dövründə xidməti
1918-ci ildə Əliyar bəy Azərbaycan Milli ordusunda könüllü xidmətə başlamış, bir müddət Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsində işləmişdir. O, 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cumhiriyyətinin Hərbi İndendant İdarəsinin rəisi vəzifəsində xidmət göstərmiş, 1919-cu ildə Zaqatala quberniyasının general-qubernatoru olmuşdur.

16 mart 1919-cu il tarixində Azərbaycan hökuməti tərəfindən alınan qərarla Zaqatalanın qubernatoru general Əliyar bəy Haşımbəyov general-qubernator, Kərim xan İrəvanski hərbi, Bəhram xan Naxçıvanski isə mülki işlər üzrə general-qubernatorun müavin təyin edildilər. Hacı Mehdi Bağırov isə vəzifəsindən azad edilmiş sayıldı.

Azərbaycanın 1920-ci il 28 aprel tarixində işğalından sonra təqib olunmuş, sovet hakimiyyətinin əsas cəza orqanlarından biri-XI ordunun Xüsusi şöbəsinin rəisi, cəllad Semyon Andreyeviç Pankratovun rəhbərlik etdiyi Fövqəladə Komissiya (FK-ÇK) tərəfindən həbs olunmuş, istintaq işgəncələrinə məruz qalaraq Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin bir qrup xadimi sırasında respublika Ali İnqilabi Tribunalının (sədri Teymur Əliyev idi) hökmü ilə 1920-ci il mayın 29-da gecə saat 2-də Nargin adasında güllələnmişdi.

## Ailəsi
Onun babası general Hacı Yusif xan Tahir bəy oğlu Yusifxanov Kürə nahiyəsinin hakimi, atası Mehdiqulu bəy Qərbi Tabasaran naibi olmuşdur.

## Mükafatları
Ordudakı qüsursuz xidmətinə görə aşağıda qeyd olunan orden və medallarla təltif edilmişdir:
* 1889-cu ildə üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni.
* 1894-cü ildə üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni.
* 1895-ci ildə ikinci dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni.
* 1898-ci ildə ikinci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni.
* 1904-cü ildə “Müqəddəs Vladimir” ordeni.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* 

### İstinadlar
Keçə

**Keçə** — döyülüb basmaqla (sıxmaqla) hazırlanan sıx yun materialdır. Əsasən türk xalqları arasında geniş yayılıb.

Keçə gözəl mədəniyyət nümunəsi olmaqla yanaşı, əvvəllər məişətdə geniş istifadə olunub: alaçıq qurmaqda, at çulu, palan düzəltməkdə çox geniş istifadə etmişdir.

## Keçə sənəti Azərbaycanda
Azərbaycan xalqının mədəni tarixinə aid çoxsaylı faktlarla zəngin "Kitabi Dədə Qorqud" dastanında keçə haqqında maraqlı məqamlar yer alıb. Dastanda keçədən alaçıqların tikilməsində, çobanların yapıncı kimi keçədən istifadə etməsindən, babalarımızın atlarını keçə ilə bəzəməsindən geniş söhbət açılır.

Keçə sənəti Azərbaycanda qədim zamanlardan inkişaf edib. Hörmə, tikmə, toxumadan fərqli olaraq, bu peşə basma üsulu ilə ixtisaslaşmış ustalar tərəfindən aparılırdı. Keçə hazırlamaqla məşğul olan ustalar "həllac" və ya "atıcı" adlanırdı.

Azərbaycanda maldarlığın, xüsusən də qoyunçuluğun geniş yayılması keçəçiliyin təşəkkülünə zəmin yaradıb. Keçənin hazırlanmasında yun əsas material olduğu üçün burada qoyun bəslənməsi və qırxılması vacib elementdir.

## Keçənin hazırlanması
Keçənin hazırlanması üçün, qoyunların xüsusi gölməçələrdə bir neçə gün yuyulması və qırxılması prosesi gedir. Qırxılmış yun daha sonra didilir. Didilmiş yun bir neçə nəfər tərəfindən döyülür. Yunun üzərinə ilıq su əlavə edib, üzərində addımlayırlar. Sonra yun tapdalanır, buna yunun təpilməsi deyilir. Qəliblər üzərində də davam edən təpmə, yun hazır olub, keçə əmələ gələnə qədər davam etdirilir. Keçə hazırlanarkən yerinin hamarlığı, genişliyi və rahatlığı da eyni zamanda nəzərə alınmalıdır.

## Keçənin növləri
Keçənin müxtəlif növləri olmuşdur.

**Qara keçə və ya qəlib** — dəyə və alaçıqların üstünün örtülməsində, döşənməsində, nəmənddən divarların bəzədilməsində istifadə edilmişdir.

**Yük keçəsi** — elatlar arasında geniş yayılmışdı. Belə ki, arandan-dağa, dağdan-arana köçən elatlar yağmur və toz-torpaqdan qorumaq məqsədilə yük məişət ləva-zimatlannın üstünü yük keçəsi vasitəsilə örtürdülər.

**Yəhər keçəsi** — yəhərin altına keçirilərək atın sağrısmı örtürdü.

**Dolaq keçəsi** — soyuq havada ayaqlara dolanırdı.

**At keçəsi** — çılpaq atın üstünə sərilərək yəhər vəzifəsini yerinə yetirirdi. Həm də yəhərin altında yerləşdirilirdi.

**Qapı keçəsi** — adından göründüyü kimi alaçıq və dəyələrin qapılarının örtülməsində istifadə edilirdi.

**Namazlıq keçə** — namaz zamanı səcdəyə durarkən istifadə olunurdu. Qapı keçəsi və namazlıq keçəsi əksərən naxışlı keçədən hazırlanırdı.

**Qundaq keçəsi** — körpə uşaqların bələnməsində istifadə olunurdu. Onu da bəzəkli keçədən hazırlayırdılar.

**Təpmə keçə** — yapıncı kişi geyimi hazırlanmasında istifadə edilirdi. Maldar əhali və çobanlar arasında bu yapıncılar daha çox istifadə edilirdi.

## Həmçinin bax
* Xalçaçılıq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qasım bəy Hacıbababəyov

**Hacıbababəyov Qasım bəy Hacıbaba bəy oğlu** () — Bakının mərkəzinin formalaşmasında böyük rol oynamış XIX əsrdə fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı memar.

## Həyatı
Qasım bəy Hacıbababəyov 1812-ci ildə Şamaxı şəhərinin Sarıtorpaq məhəlləsində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra qəza məktəbində oxumuşdu. Atası və böyük qardaşı Səməd bəy kimi memar idi. 1848-ci ildən Şamaxı quberniya memarının köməkçisi, 1856-cı ildən quberniya memarı kimi fəaliyyət göstərib. 1858–1859-cu illərdə Şamaxının yenidən qurulmasının baş planını hazırlayıb. 1858-ci ildə Şamaxıda tikdiyi teatr binası Azərbaycanın ilk teatr binasıdır.

Müqəddəs Anna Ordeni ilə təltif edilib.

1868-ci ilədək Bakı şəhərinin memarı.

1860-cı ildə İçərişəhərin dəniz tərəfdən olan qala divarlarının sökülməsindən sonra şəhər memarı Qasım bəy Hacıbabəyov sahil zolağını nizamlayıb və orada II Aleksandrın adını daşıyan sahil küçəsi — bulvar salınıb.

Parapet meydanını və 1868-ci ildə o ərazidə yerləşən karvansara binasını inşa edib.

1868-ci ildən 1874-cü ilədək Şamaxının memarı olmuşdur.

## Fəaliyyəti

Qasım bəy Hacıbababəyov əvvəl Şamaxının baş memarı idi. Zəlzələdən sonra Bakı quberniya mərkəzi olanda, o da Bakıya gəldi. Onun tikdiyi binalar:
* Parapet bağı (Fəvvarələr bağı)
* Nizami muzeyi (1860), karvansara kimi
* "Araz" k/t-nı kompleksi
* Sahil (1860–1861)
* Sisiyanov parkı (1860)
* Vorontsov küçəsi 1-də yaşayış binası, (1870)
* Əyrı (Krivaya) küçəsindəki yaşayış binaları, (1870)

## Xatirəsi
2020-ci ildə Xəzər televiziyasında Qasım bəy Hacıbababəyov haqqında sənədli film çəkilib.

## Həmçinin bax
* Zivər bəy Əhmədbəyov
* Məşədi Mirzə Qafar İsmayılov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dosye — Qasım bəy Hacıbababəyov 22.08.2020 / Xəzər TV
Kliniki ölüm

**Klinik ölüm** - insanın bir müddət ölüm halına oxşar hala düşməsidir. Ürək dayandıqdan beyin qabığı ölənə qədər keçən vaxt klinik ölüm adlanır. Bu termin qan dövranının və nəfəs almağın dayanmasını ifadə edir ki, bu iki meyar insanların və bir çox digər orqanizmin həyatını davam etdirmək üçün zəruridir.

Ölüm klinik və bioloji olmaqla 2 mərhələyə bölünür.  Belə ki, orqanizmdə oksigen çatışmazlığına ən az davamlı beyin qabığıdır. Ürək fəaliyyəti və tənəffüs dayandıqdan sonra 2-3 dəqiqə ərzində beyin qabığı məhv olur. Xüsusi hallarda - bədən çox soyudulduqda və ya uşaqlarda bu müddət 10-15 dəqiqəyə qədər uzana bilər. Bu vaxt ərzində xəstənin ürək fəaliyyətini bərpa etmək mümkün olsa onu yenidən həyata qaytarmaq da mümkündür. Beyin qabığı məhv olduqdan sonra klinik ölüm bioloji ölümə keçir.

Klinik ölüm vəziyyətinə hər birimiz şahid ola bilərik. Bu cərəyan vurması, suda boğulma, miokard infarktı, güclü travmalar və s. nəticəsində ola bilər. Klinik ölümə şahid olduqda təcili yardım çağırmaq yalnız boş vaxt itkisidir. Klinik ölüm zamanı həyata keçirilən təxirəsalınmaz tədbirləri hamı bilməlidir. Bu vəziyyətə düşən insanlara süni tənəffüs vermək, ürək masajı etmək lazmıdır. Ancaq hər şey düşündüyünüz qədər də sadə deyil. Ona görə də bu işi yalnız tibbi qanunlardan xəbərdar olan insanlar həyata keçirə bilər.

Bəzi insanlar kliniki ölüm keçirən şəxslərin müəyyən olunmasının çətin olduğu deyir. Bunun da nəticəsidir ki, insan öləndən bir neçə saat sonra dəfn olunur və əgər belə bir ölüm halı qeydə alınıbsa,məzarda yenidən ölümə məhkum olunur. Xristian dinin xadimləri meyidin yenidən dirilə biləcəyini nəzərə alaraq  cənazəni 3 gün saxladıqdan sonra dəfn edirlər.

## Mənbə
Mirzə Əlməmməd Xəlilov

**Mirzə Əlməmməd Xəlilov** () — Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasının məzunu, pedaqoq.

## Həyatı
Mirzə Əliməmməd 1862-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdu.Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər seminariyasını bitirmişdi. O. bu seminariyanın ilk şagirdlərindən idi. 1879-cu ildə Qori Müəllimlər Seminariyası nəzdində Azərbaycan şöbəsinin açılması məsələsi müzakirəyə çıxarılan zaman A. Çernyayevski bu şöbənin təşkili və yaradılması üçün ən münasib və layiqli şəxs hesab edilir. Həmin ilin yayında Azərbaycanın bütün irili-xırdalı yaşayış məntəqələrini, kənd və şəhərlərini qarış-qarış gəzib, seminariyanın yenicə açılmış Azərbaycan şöbəsində oxumaq üçün şagird toplayan Aleksey Osipoviç cəmi bir neçə gənc ilə geri qayıdır. Sonralar onlardan yalniz üç nəfəri, Teymur bəy Bayraməlibəyov (Lənkəran), Səfərəli bəy Vəlibəyov (Şuşa) və Mirzə Əliməmməd Xəlilov (Naxçıvan) şəhadətnamə alıb xalq müəllimi adına layiq görülürlər. A. Çernyayevski Səfərəli bəy Vəlibəyovu dərs demək üçün seminariyada saxlayır.

Mirzə Əliməmməd müəllim işləmişdi. O, 1896-cı ildə vəfat edib.

## Fəaliyyəti
Dövrün tərəqqipərvər, açıqfikirli ziyalılarından Məhəmməd ağa Şahtaxtlı (1846–1931), Qurbanəli Şərifov (1854–1917), Məhəmməd Tağı Sidqi (1854–1903), Cəlil Məmmədquluzadə (1869–1932), Eynəli bəy Sultanov (1866–1935), Mirzə Əlməmməd Xəlilov (1862–1896), Mirzə Ələkbər Süleymanov (1862–1921), Mirzə Məmməd Zamanbəyov və başqalarının təşəbbüsü və səyi nəticəsində 1883-cü ildə Naxçıvanda ilk dəfə olaraq "Müsəlman incəsənəti və dram cəmiyyəti" (R.Nəcəfov. Uzun bir xatirə. "Dan ulduzu" jurnalı. 1928, № 12) adlı bir ədəbi cəmiyyət yaradılır. Şəhərin tərəqqipərvər, yeni fikirli adamları cəmiyyətin fəaliyyətinə kömək etsələr də, o dövrdə ruhanilər, hökumət məmurları onlara yaxşı münasibət bəsləmirdilər.
Mirzə Göygöl

**Mirzə Hacızadə** və ya **Mirzə Göygöl** (tam adı: *Mirzə Məşədi Yusif oğlu Hacızadə*; ) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, kənd təsərrüfatı elmləri doktoru.

## Həyatı
Mirzə Hacızadə 1915-ci ildə Yelizavetpol kişi gimnaziyasını bitirmiş, Xarkovdakı Novo-Aleksandr İnstitutunun kənd təsərrüfatı və meşəçilik şöbəsində oxumuşdur. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini kənd təsərrüfatı sahəsində davam etdirmək üçün Almaniyanın Berlin Universitetinə göndərilmişdir. O, 1926-cı ildə Berlində doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdi.

## Elmi fəaliyyəti

Təhsilini başa vurduqdan sonra Hacızadə bütün cəhdlərinə baxmarayaq, sovet işğalına məruz qalmış Azərbaycana dönə bilməmişdir.

Bir müddət Almaniyada seleksiyaçı alim kimi fəaliyyət göstərdikdən sonra Türkiyəyə dəvət olunmuş, 1961-ci ilədək İstanbulun Halkalı toxumçuluq stansiyasında işləmış, ali məktəblərdə dərs demişdir. Hacızadənin ali məktəb tələbələri üçün dərslik kimi istifadə olunan 34 kitabı, həmçinin 300-dək elmi məqaləsi çap olunmuşdur.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Adil xan Ziyadxanov, Cahangir bəy Kazımbəyli, Mustafa Vəkilov, Nağı Şeyxzamanlı və Türkiyədə yaşayan başqa azərbaycanlı mühacirlərlə dostluq etmiş, evində müntəzəm toplantılar, müşavirələr keçirmişdi.

## Ailəsi

Gəncədə yaşayan Hacızadələr nəsli 1950-ci illərədək təqiblərlə üzləşmiş, bu nəslin onlarla nümayəndəsi sürgün həyatı keçirmiş, həmçinin Hacızadənin anası da Sibirə sürgün olunan insanların siyahısında olmuşdu. Sürgündən sonra anasına Gəncədə yaşamağa icazə vermədiklərinə görə Gədəbəydə yaşamış və orada da vəfat etmişdi. 

Hacızadə Azərbaycanı bütün varlığı ilə sevirdi. Sovet dövründə Türkiyəyə səfər edən Azərbaycan mədəniyyət xadimləri dəfələrlə onun qonağı olmuş, maestro Niyazi ilə tanışlığı ailəvi dostluğa çevrilmişdi. Hacızadə Niyazinin dəvəti ilə 1968-ci ildə həyat yoldaşı Zöhrə xanımla birlikdə Bakıya gəlmiş, respublika alimləri qarşısında mühazirələr oxumuşdur. O, doğma yurduna getmək istəsə də, SSRİ təhlükəsizlik orqanları ona Gəncəyə getməyə, Gəncə çinarları ilə pıçıldaşmağa, Göygöllə qucaqlaşmağa icazə verməmiş, hətta anasının qəbrini belə ziyarət etməyə icazə verilməmişdir.

Hacızadə İstanbulda Nəsib bəy Yusifbəylinin qızı Zöhrə xanımla ailə qurmuşdur.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## Xarici keçidlər
* Cümhuriyyət tələbələri III fəsil. Tale sorağında

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Adolf Ledebur

**Karl Hanrich Adolf Ledebur** () — alman metallurqu. O Ledeburiti kəşf etdikdən sonra məşhurlaşmışdır. 1875-ci ildə Frayberq Dağ-Mədən Akademiyasında "Metallurgiya" laboratoriyasına rəhbər təyin olunanda, artıq o 1 il idi ki, həmin ali məktəbdə professor kimi çalışırdı. 1882-ci ildə ona poladın tərkibində dəmir və karbondan ibarət qarışıq kristalı sübut etmək nəsib olmuşdur. Sonralar bu kristal onun şərəfinə Ledeburit adlandırılmışdır.

## Həyatı
Ledebur poçt xidmətçisinin oğlu idi. Atası 1856-cı iləd vəfat edəndə Adolf ledebur Zorqedə dəmir-filizi karxansında Braunşvayq ali məktəbinin tələbəsi kimi praktikum keçirdi. 1858-ci ildə o təhsilini maliyyə ehtiyacı ucundan yarımçıq qoyur və mədəndə işləməy başlayır. 1859-cu ildə Ledebur Mədən assistenti imtahanına buraxılır. Bu imtahanı verdikdən sonra o 1862-ci ildə Mədən aspirantı kimi Stolberg-Vernigerode -də işə başalyır. 1866-cı ildə Mədən inspektorunun qızı ilə evlənir. 1869–1871-ci illərdə Ledebur Berlində tökmə müəssisəinin rəhbəri işləyir. Sonra o Gröditz şəhərindəki dəmir mədəninə işə keçir.

## İşləri

1874-cü ildə sənayenin sürətlə inkiaşfı Frayberq Dağ-Mədən Akademiyasında ""Metallurgiya və Poladşünaslıq kafedrası" yaradılır. Həmin ilin dekabrın 1-dən Ledebur bu kafedranın müdiri seçilir. Omrünü sonuna kimi o bu kafedraya rəhbərlik edərək metallurgiya sahəsində əhəmiyyətli elmi işlər görmüşdür. 1875-ci ildə o yeni yaradılmış "Metallurgiya laboratoriyası"na da rəhbərlik edir. 1882-ci iləd ona poladın tərkibində dəmir və karbondan ibarət qarışıq kristallın olmasını kəşf etmək nəsib olur. Bu kristala onu adı verilir: *Ledeburit*.
1896 və 1898-ci illərdə Ledebur Yaponiyada çalışır və orada metallurgiya sənayesini yaradır. Həmçinin Tokiyoda metallurgiya kafedrasının yaranamsı da onu fəaliyyəti ilə bağlıdır. Onun planı əsasında Yavata polad zavodu tikilmişdir.zavodun texniki təchizatı Almaniyadan gətirilmişdir.

1899-cu ilədn 1901-ci ilə qədər Ledebur Frayberq Dağ-Mədən Akademiyasının rektoru olmuşdur. O, bu vəzifəyə seçilmiş ilk rektor idi. 1903–1905-ci illərdə o yenidən rektor seçilmişdir. Ledeburun rəhbərliyi altında metallurgiya sahəsində ilk dərsliklər və sorğu kitabları yazılmışdır. Onun kitabları bir neçə xaricə dilə tərcümə olunmuşdur.

## Mənbə
* *Adolf Ledebur — Theoria cum praxi*, in *stahl und eisen* 126(2006) Nr. 6 S. 104 bis 106

## İstinadlar
Güllücə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Birillik və ya çoxillik çiçəkli bitkidir. 160-a yaxın növü məlumdur. Əsasən mülayim iqlimi olan yerlərdə yayılıb. Avropada 52, Şimali Amerikada 30, Asiyada 78, tropik iqlimli Şərqi Afrikada 24, Cənubi Amerikanın mülayim iqlimli zonasında 24 növü yayılmışdır.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hava

**Hava** — Yer kürəsinin atmosferini təşkil edən, azot və oksigendən ibarət təbii qaz qarışığı.

Havanın elementləri temperatur, rütubət və təzyiqdir, hava hadisələri isə külək, yağıntı, şimşək və s.. Havanın dəyişməsinə səbəb Günəş radiasiyasının dəyişkənliyi, hava kütlələrinin yerdəyişməsidir.

Hava elementlərinin mövcud durumu yaxın günlər üçün proqnoz verməyə imkan verir. Bu məlumatlar əsasında sinoptik xəritə tərtib edilir və havanın gələcəkdə necə olacağını müəyyənləşdirirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ledeburit

**Ledeburit** – dəmir-karbon xəlitələrinin struktur təşkiledicisi olub, əsasən çuqunda 723–1147&nbsp;°C intervalında austenit və sementitdən və 723&nbsp;°C-dən aşağıda ferrit və sementitdən ibarət evtektik qarışıq şəklində əmələ gəlir. Alman metallurqu Adolf Ledeburun şərəfinə 1882-ci ildə ona bu ad verilmişdir.

Ledeburitin yaranması üçün əsas faza sementitdir. Sementit lövhəsində yaranan evtektik maye austenitin yastı dendritinə çevrilir. Sonrakı mərhələdə fazaların sürətlə qarşılıqlı inkişaf etməsi baş verir. Bir ledeburit cərgəsi daxilində hər bir faza kəsilməzdir, yəni o bir kristala aiddir.

Temperaturdan asılı olaraq ledeburitin tərkib hissəsi müxtəlif ola bilir. Beləki, 1147&nbsp;°C −727&nbsp;°C temeperatur intervalında ledeburit (ledeburit I) austenit və sementitdən, 727&nbsp;°C -dən aşağıda isə perlit və sementitdən (Ledeburit II) ibarətdir. 1147&nbsp;°C-dən yuxarıda ərinti material 100%lik ledeburit mövcud olur. Ledeburit ayrıca faza deyil, o parçalanmış austenit və sementitdən ibarət qarışıqdır. Burada Ledeburit I və Ledeburit II fərqləndirilir.

Ledeburit yüksək bərkliyə və kövrəkliyə malikdir.

Ledeburit\ I \ \, \qquad : \qquad Austenit + Fe_3C^I, Fe_3C^{II}

Ledeburit\ II \qquad : \qquad Perlit + Fe_3C^I, Fe_3C^{II}
Metallurq (dəqiqləşdirmə)

* Metallurq — Metallurgiyada ixtisas
* Metallurq Donetsk FK — Ukraynada futbol klubu
* Metallurq Zaporojye FK — Ukraynada futbol klubu
İşıq qrafikası

**İşıq qrafikası** () və ya **işıqla rəngləmə** () — fotoqrafiya üslubu(texnikası) olub işıqla çəkmək(rəngləmək) texnikasıdır.

## Ümumi məlumat
Tam qaranlıq şəraitində fotoaparat ştativ üzərində yerləşdirilir. Kamerada uzun davametmə quraşdırılır və kamera qarşısında fənər və ya xüsusi cihazlarla naxış, ornament və ya obyektlər çəkilir. İşıqlandırma üçün məişət fənərləri (işıqdiodlu və ya halogen lampalı)istifadə olunur. Fotoçəkiliş zamanı multiekspozisiya rejimi istifadə olunur.

İşıq qrafikasının iki əsas metodu mövcuddur – statik və dinamik.
Dilşad Elbrus

**Dilşad Talıbxan Elbrus** () — nüvə fizikası üzrə ixtisaslaşmış Azərbaycan əsilli türk alimi, professor.

## Həyatı
Dilşad Talıbxan Elbrus 1916-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur. Atası Talıbxan bəy Çar Rusiyası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Şamaxıda, Qubada və başqa şəhərlərdə polis rəisi işləmişdir. Azərbaycan Sovet Rusiyasının işğalı altına keçdikdən sonra Talıbxan bəyin bütün əmlakı müsadirə olunmuş, özü isə qətlə yetirilmişdir.

Atası qətlə yetiriləndə Dilşad xanım 5 yaşında idi. O, anası Xeyrənnisə xanım, bacıları Qəmər, Sürəyya və dayısı Hüseyn bəy Mirzəcamalovun himayəsində Türkiyəyə köçərək, İstanbulda yerləşmişdir.

## Fəaliyyəti

Dilşad Talıbxan Elbrus 1931-ci ildə İstanbul Qız Liseyini bitirmişdir. İstanbul Universiteti fənn fakültəsi fizika-kimya bölümündə ali təhsil almış, 1934-cü ildə qurtarmışdır. Təhsil aldığı fakültənin Təcrübi Fizika İnstitutunda 27 dekabr 1934-cü ildə assistent kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 5 iyun 1949-cu ildə dissertasiya müdafiə etmişdir. 1954-cü ilin noyabr ayında dosent adını almışdır. 1957-ci ilin noyabr ayında İzmirdə Ege Universiteti tibb fakültəsi Fizika İnstitutuna dəyişilmişdir.

Dilşad Talıbxan Elbrus 11 iyul 1961-ci ildə İzmirdə Ege Universitetinin professoru seçilmişdir. İki kitabı çap olunmuşdur.

Dilşad Talıbxan Elbrus rus, alman, ingilis dillərini mükəmməl bilmişdir. İngiltərənin və İsveçrənin müxtəlif universitetlərində uzun illər çalışmışdır.

Dilşad Talıbxan Elbrus 1976-cı ildə təqaüdə çıxmış, 11 aprel 1979-cu ildə vəfat etmişdir.

## Ailə həyatı
Dilşad Talıbxan Elbrus məsləkdaşı, fizika professoru Adnan Sokullu (1910–2005) ilə ailə quraraq Sokullu soyadını qəbul etmişdir. Evlilik həyatında İstanbulda yaşamışdır. Bir müddətdən sonra ayrılmışlar. Ayrıldıqdan sonra İstanbuldan İzmirə köçmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Talıbxan bəy Talıbxanov
* Sürəyya Talıbxanbəyli
* Qəmər Ağaoğlu

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Bir Qacar soyu: Talıbxanovlar, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, № 4, səh.3–10.
* Ömər Özcan. Prof. Dr. Dilşad Talıbxan Elbrus. "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 20 aprel 2012-ci il
* Ömər Özcan. Fevziyyə Tansel Prof. Dr. Dilşad Talıbxan haqqında. "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 25 may 2012-ci il
* Dünyada yenilik edən azərbaycanlı qadın — Dilşad Elbrus
Şümşad

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Şümşad cinsinə daxil olan nümayəndələr həmişəyaşıl kol, yaxud ağacdır. Gec böyüyür. Hündürlüyü 2–12 m, bəzən hətta 15 m olur. Latınca adı yunanca buxe - sıx, bərk sözündən götürülüb ki, bu da oduncağının sıx və möhkəm olmasına görədir.

## Yayılması
3 böyük yayılma ərazisi var:

* Afrika - Ekvatorial Afrika dan cənubda və Madaqaskar adasındakı meşə və meşə-çöl sahəsi
* Mərkəzi Amerika - Meksikanın şimal hissəsi və Kubanın cənubuna tərəf olan tropik və subtropik zonalarda
* Avrasiya - Britaniya adalarından Cənubi Avropa, Kiçik və Ön Asiya, Zaqafqaziya, Çindən Yaponiya və Sumatra adalarına qədər olan ərazi.

Azərbaycanda əsasən Lənkəran, Astara və Lerik rayonları ərazisində geniş yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şeytanağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ellinizm ədəbiyyatı

***Ellinizm ədəbiyyatı*** qədim yunan ədəbiyyatının əsas mərhələlərindən biridir.
Bu dövr ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Kallimax, Feokrit, Rodoslu Apolloni, Menandr olmuşdur.

## Kallimax
Ellinizm ədəbiyyatının ən görkəmli şairidir. Dastanın dövrünün keçdiyini və kiçik şeirlər yazmaq lazım olduğunu söyləmişdir. Epiqramlar və satirik şeirlər yazmışdır. Dörd hisədən ibarət “Səbəblər” kitabı kiçik mənzum hekayələrdən ibarətdir.

## Rodoslu Apolloni
Kallimaxın tələbəsi olmuş və onun fikirləri əleyhinə çıxmışdır. “Arqonavtiklər” dastanını yazmışdır.

## Feokrit
Feokrit ellinizm dövründə yaranan kiçik şeirlər yazmaq ənənəsinin davamçısı olmuş İskəndəriyyə şairlərindən biridir. Qədim yunan ədəbiyyatında kiçik şeirləri xüsusən bukolikaları ilə tanınır. Bukolika- çoban nəğməsi janrının banisidir.

## [[Menandr]]
Yeni attik komediyanın ən görkəmli nümayəndəsi olmuşdur.

## Həmçinin bax
Talassemiya

**Talassemiya** — genetik defekt nəticəsində hemoqlobin sintezinin pozulması və xroniki anemiya ilə xarakterizə olunan irsi qan xəstəliyi.

## Ümumi məlumat
Talassemiya hemoqlobin istehsalı zamanı yaranan zülal çatışmazlığıdır. Bu zülal qırmızı qan hüceyrəsində tapılıb. Bu oksigeni ağciyərlərdən bütün bədən hissələrinə nəql edir və qana qırmızı rəng verir.

Yetkinlərdə hemoqlobin 4 elementin birləşməsindən yaranır. Bu elementlər "zülal zənciri" kimi adlandırılır. Burada 2 tip zülal zənciri var. Onlardan 1-i "β zənciri" və biri də "α zənciri" adlanır.

A hemoqlobin molekulu adətən 2 α zəncirindən və 2 β zəncirindən düzəlir. Talassemiya xəstələrində hemoqlobin zəncirindən biri olmur. Nəticədə də qırmızı qanda olan hüceyrələr talassemiyaya tutulur və düzgün fəaliyyət göstərmir.

## Talassemiyanın yaranma səbəbləri
İnsan hüceyrəsinin genlərində bədənin normal funksiyasını təyin etmək üçün informasiya olur. Hemoqlobin zülalına aid olan informasiya 2 müxtəlif gendə daşınır. α zənciri 16-cı gendə, β zənciri isə 11-ci gendə yerləşir. Hər gendə 2 nüsxə olur. Hər insanın α və β genlərindən 2 ədəd olur. Bu genlər mutasiyaya uğradıqda düzgün işləmir. Gen və onun istehsal etdikləri pozulur . α, β zənciri genləri pozulan insanlar α ,β talassemiyasına tutulmuş insanlar sayılır . Onlar düzgün hemoqlobin hazırlamır. α talassimeyasına tutulmuş insanlarda α zənciri pozulur və onlar hemoqlobini ya az istehsal edir, ya da heç istehsal etmir. β-da da həmçinin. Talassemiyanın 2 növü — Major və Minor talassemiya növləri vardır.

## Major
β talassemiyanın əsas tipidir və Kule anemiya adlanır. Bu əsasən β zəncirinin az olması və ya heç olmamasından irəli gəlir və Avstraliyada ən çox yayılmış tipdir. Anemiyanın ciddi formasında qan xəstəliyi insanın tez yorulmasına və oksigen çatışmazlığına səbəb olur. Anemiya insan həyatının ilk illərində baş verir. Bu tip insanlara tez-tez qan tələb olunur və həm də zülallarında dəmirin rolu nəzərə alınır. Dəmir insanın ürək, qaraciyər və digər orqanlarının bərpasında iştirak edir. β talassemiyaya tutulmuş xəstələrdə hər iki zəncir pozulur. α talassemiyada isə əgər ümumi α zəncir yoxdursa, insan anadan olan kimi ölür.

## Minor
α və β talassemiya tipləri əsasən talassemiyanın yumşaq formalarıdır və çox müalicə tələb etmir. Minor talassemiyaya tutulanlar mutasiya daşıyıcısı adlanırlar.

Bəzi hallarda insan hər iki talassemiyanı özündə gəzdirir.

## Həmçinin bax
* Hemofiliya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Talassemiya xəstəliyi
Anx

**Anx** (, Misir dillərində **) — Misir hiroqlifi Anx-Simvol, Anx-Xaç, Misir xaçı, Xaç dəstəyi, Həyat zənciri, Həyat açarı, Nil açarı (xaçı), (lat. *Crux ansata*.)
Yuxarısı üzük nişanlı xaç, unikodu U+2625 (☥)

## İstinadlar
Əmtəə fetişizmi

**Əmtəə fetişizmi** – əmtəə istehsalı şəraitində istehsal münasibətlərinin insanlar arasında maddiləşməsi(fransızca fétiche-fetiş, pərəstişgah; portuqalca feitico-sehirbazlıq, tilsim deməkdir).

Bu anlayışın özü tamamilə Karl Marksa məxsusdur. Əmtəə fetişizminin mahiyyəti insanlar arasındakı münasibətlərin əşyalaşmasında, əşya-əmtəənin onlar üzərində hakimiyyətidir. Burada insanlar üzərində hakim isehsal münasibətlərnin kortəbiiliyi zahirən onların üzərində müəyyən şeylərin hakimliyi təzahür edir. Əmtəə istehsalçısı özünün hər günki təcrübəsində əmin olur ki, onun maddi rifah halı əmtəənin bazarda "özünü aparmasından", onların satılıb-satılmamasından, baha və ya ucuz satılmasından asılıdır. Beləliklə, əmtəəyə çevrilmiş əşyalar sanki "canlı ruha" malik olurlar, yəni əmtəə forması almış əmək məhzulları insanın taleyini idarə edirlər. Buradan da əmtəəyə fövqəltəbii qüvvə kimi mistik münasibət əmələ gəlir.

Əmtəə fetişizmi tarixi hadisə olub , obyektiv xarakter daşıyır və [kapitalizm|Kapitalizm] dövründə ən yüksək inkişafa çatır. İnsanlar arasında iqtisadi münasibətlərin maddiləşməsi şeylərin təbii xassələri ilə deyil, ictimai istehsalın təşkili xüsusiyyətləri ilə müəyyən olunur([K. Marks|Karl Marks], Kapital, c.1, səh. 83). K. Marksın fikrincə, yalnız əmtəə(bazar) təsərrüfatını məhv etməklə əmtəə fetişizmindən qurtulmaq olar.