2020 fond bazarı çökməsi

2020-ci il 20 fevralda, COVID-19 pandemiyası səbəbindən artan iqtisadi qeyri-sabitlik nəticəsində dünya üzrə səhmlər bazarılar birdən-birə çökdü. Bu çöküş 7 aprel 2020-ci ildə sona çatdı.

2019-cu il 13 may tarixindən etibarən, ABŞ Hökumət istiqrazları üzrə gəlir əyrisi tərs oldu və 11 oktyabr 2019-cu ilə qədər belə qaldı, həmin tarixdə isə yenidən normal vəziyyətə qayıtdı.

2019-cu il boyunca bəzi iqtisadçılar (o cümlədən Campbell Harvey və keçmiş New York Federal Reserve iqtisadçısı Arturo Estrella) növbəti ildə resessiya ehtimalının yüksək olduğunu irəli sürürdülər, digər iqtisadçılar (o cümlədən Wells Fargo Securities-in idarəedici direktoru Maykl Şumaxer  və San Fransisko Federal Ehtiyatı prezidenti Mer K. Deyli) isə tərs gəlir əyrilərinin artıq resessiyanı etibarlı proqnozlaşdırmadığını iddia edirdilər.

ABŞ Hökumət istiqrazları üzrə gəlir əyrisi növbəti dəfə 30 yanvar 2020-ci ilədək tərs olmadı Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı COVID-19-un beynəlxalq əhəmiyyətli ictimai sağlamlıq fövqəladə vəziyyəti elan etdiyi zaman, dörd həftə sonra, Çin Uhan şəhərində yerli səhiyyə rəsmiləri 1 yanvar tarixində ilk 27 COVID-19 halını viral pnevmoniya kimi elan etmişdilər.

Gəlir əyrisi yalnız 3 mart tarixində normal vəziyyətə qayıtdı, o zaman Federal Açıq Bazar Komitəsi (FOMC) federal fondlar faizi hədəfini 50 baza nöqtəsi azaldıb.

FOMC-nin 31 iyul və 30 oktyabr 2019-cu il tarixləri arasında federal fondlar faizini üç dəfə 25 baza nöqtəsi azaltmaq qərarını nəzərə alaraq, 2020-ci il 25 fevralda keçmiş ABŞ Maliyyə Nazirliyi Beynəlxalq İşlər üzrə Müavini Natan Şits bildirib ki, ABŞ Hökumət istiqrazları bazarında gəlir əyrisinin tərs olmasına pul siyasəti qərarları zamanı diqqət göstərilməsi olumlu nəticələrə əks təsir göstərərək, gəlir əyrisinin resessiyanı əvvəlki kimi etibarlı proqnozlaşdırmasını çətinləşdirə bilər.

2019-cu ildə BVF bildirib ki, dünya iqtisadiyyatı “sinxron yavaşlama” mərhələsinə daxil olub və bu, Böyük resessiya dövründən bəri ən aşağı artım tempi idi. İstehlak bazarında zəiflik müşahidə olunurdu və qlobal bazarlar istehsal fəaliyyətində “kəskin pisləşmə” ilə üz-üzə qalırdı. Qlobal artımın 2017-ci ildə zirvəyə çatdığı, dünya üzrə ümumi sənaye sektoru istehsalının isə 2018-ci ilin əvvəlindən etibarən davamlı enişə başladığı hesab olunurdu. BVF 2019-cu il yavaşlamasının əsas səbəbi kimi “artmış ticarət və geosiyasi gərginlikləri” göstərərək Brexit və Çin–ABŞ ticarət müharibəsini əsas amillər kimi qeyd etmişdir. Digər iqtisadçılar isə likvidlik problemlərini günahlandırırdı.

2020-ci ilin əvvəlində baş verən maliyyə çökməsi qısamüddətli ay düşüşü (bear market) yaratdı. 2020-ci ilin aprelində qlobal səhm bazarları yenidən yüksəliş mərhələsinə (bull market) daxil olsa da, ABŞ indeksləri yalnız 2020-ci ilin noyabrında yanvar ayındakı səviyyələrinə qayıtdı.

Bu çöküş COVID-19 resessiyasının başlanğıcı oldu. **2020-ci il səhm bazarı çökməsi** Böyük resessiyadan sonrakı dövrdə müşahidə edilən onillik iqtisadi genişlənmədən və fasiləsiz qlobal artımdan sonra baş verdi. Qlobal işsizliyin tarixi minimuma enməsi və həyat səviyyəsinin bir çox ölkələrdə yaxşılaşmasına baxmayaraq, COVID-19 pandemiyası — İspan qripindən bəri ən təsirli pandemiya — iqtisadiyyatı ciddi şəkildə zəiflətdi.

Pandemiya səbəbindən dünyanın müxtəlif ölkələrində iqtisadiyyat bağlandı, təchizat zəncirlərində pozuntular və panik alışları bazar volatilliyini daha da gücləndirdi. BVF pandemiyadan əvvəl müşahidə edilən 2019-cu il sinxron yavaşlamasının bazar zəifliklərini artırdığını və çökmə risklərini böyütdüyünü qeyd edirdi.

## Qəza

Qəza 20 fevral tarixində başlasa da, satışlar martın ilk yarısından etibarən daha da gücləndi və martın ortalarınadək davam etdi. Qəza dövründə qlobal fond bazarında bir neçə dəfə kəskin gündəlik enişlər müşahidə olundu; ən böyük eniş 16 mart tarixində – “Qara Bazar ertəsi II” adlandırılan gündə — qlobal bazarların əksəriyyətində 12–13% səviyyəsində qeydə alındı. Digər iki mühüm kəskin eniş günü isə 9 mart (“Qara Bazar ertəsi I”) və 12 mart (“Qara Cümə axşamı”) idi.

Panikaya cavab olaraq dünya üzrə mərkəzi banklar faiz dərəcələrini, bank dərəcələrini və nağd pul axını ilə bağlı normativləri azaltdı, həmçinin investorları və bazarları dəstəkləmək üçün görünməmiş həcmdə müdaxilələr etdi.

## 17–21 fevral

17 fevral 2020-ci il, bazar ertəsi günü Asiya–Sakit okean fond bazarları tənəzzüllə bağlandı, lakin Avropa fond bazarları yüksəliş göstərdi, ABŞ fond bazarları isə Prezidentlər günü səbəbindən bağlı idi.

Neft qiymətləri eniş göstərdi, ABŞ-ın 10 illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi isə 1.59%-ə düşdü.

18 fevralda Asiya–Sakit okean bazarları yüksəlişlə bağlansa da, Avropa bazarları və ABŞ indeksləri (Dow Jones, NASDAQ, S&P 500) enişlə nəticələndi. Neft qiymətləri 2%-dən çox artdı, ABŞ-ın 10 və 30 illik istiqraz gəlirlilikləri isə 1.54% və 1.99%-ə düşdü.

Sinqapur maliyyə naziri Hen Sui Kit 4.5 milyard dollarlıq fiskal stimullaşdırma proqramı elan etdi.

19 fevralda Asiya–Sakit okean və Avropa bazarları əsasən artımla bağlandı, Dow Jones yüksəliş göstərdi, NASDAQ və S&P 500 isə rekord səviyyədə bağlandı. Neft qiymətləri daha 2% artdı, ABŞ istiqraz gəlirlilikləri azalmağa davam etdi.

Eyni gün Çin Xalq Bankı və Türkiyə Cümhuriyyəti Mərkəzi Bankı repo dərəcələrini müvafiq olaraq 10 və 50 baza bəndi aşağı saldı, Argentina Mərkəzi Bankı isə əsas faiz dərəcəsini 400 baza bəndi endirdi.

20 fevral tarixində qlobal fond bazarlarının əksəriyyəti günü enişlə başa vurdu, neftin qiyməti 1% azaldı və ABŞ-ın 10 illik və 30 illik dövlət istiqrazlarının gəlirlilikləri müvafiq olaraq 1.51% və 1.96%-ə düşdü.

İndoneziya Bankı gecəlik faiz dərəcəsini 25 baza bəndi endirdi, Braziliya Mərkəzi Bankı isə 16 martdan etibarən bankların ehtiyat normativini 31%-dən 25%-ə endirəcəyini bildirdi; bu addımın pul kütləsinə 135 milyard real (təxminən 29 milyard ABŞ dolları) həcmində vəsait buraxacağı gözlənilirdi.

21 fevral tarixində qlobal fond bazarları günü enişlə başa vurdu (və Dow Jones Industrial Average, NASDAQ Composite və S&P 500 həftəni mənfi nəticə ilə tamamladı), həm neft qiymətləri, həm də ABŞ-ın 10 illik və 30 illik dövlət istiqrazlarının gəlirlilikləri azaldı; gəlirliliklər müvafiq olaraq 1.45% və 1.89%-ə düşdü (30 illik istiqraz üzrə gəlirlilik tarixdə ən aşağı səviyyə idi).

## İstinadlar