Sahə eksperimenti

**Sahə eksperimenti** () —  real həyat mühitində aparılan eksperimental tədqiqat üsulu. Bu tip eksperimentlərdə tədqiqatçılar dəyişənləri nəzarətdə saxlamaqla, müşahidə etdikləri təbii şəraitdə səbəb-nəticə əlaqələrini araşdırırlar. Sahə eksperimentləri əsasən laboratoriya eksperimenti ilə müqayisədə daha yüksək ekoloji etibarlılıq təqdim edir, çünki iştirakçılar gündəlik şəraitdə öz təbii davranışlarını sərgiləyirlər.

Bu metodun əsas məqsədi eksperimental manipulyasiyanı real sosial və ya fiziki mühitdə həyata keçirməkdir. Məsələn, sosiologiya, psixologiya, iqtisadiyyat, təhsil və ictimai siyasət kimi sahələrdə sahə eksperimentlərindən geniş şəkildə istifadə olunur. Bu tip tədqiqatlarda tədqiqatçılar adətən müəyyən bir mühitə təsir edən dəyişəni dəyişir və sonrakı davranışlarda baş verən fərqləri müşahidə edirlər.

Sahə eksperimentləri həm kəmiyyət yönümlü tədqiqatlarda, həm də qarışıq metodlar çərçivəsində istifadə oluna bilər. Onların üstünlükləri arasında yüksək reallıq, sosial kontekstin qorunması və iştirakçıların davranışlarına daha etibarlı çıxış imkanları göstərilir. Bununla belə, sahə eksperimentləri üzərində tam nəzarətin mümkün olmaması, etik problemlər və daxili etibarlılıq riskləri kimi bəzi çətinliklər də mövcuddur.

## Xüsusiyyətlər
Sahə eksperimentləri təbii və sosial mühitdə həyata keçirilir və bu, onlara yüksək ekoloji etibarlılıq qazandırır. Tədqiqatçı dəyişənlərə birbaşa müdaxilə edir və bu müdaxilələrin nəticələrini müşahidə edir. Əksər hallarda nəzarət qrupu və eksperimental qrup strukturundan istifadə olunur. Bu tip eksperimentlərdə iştirakçılar real şəraitdə fəaliyyət göstərir və çox zaman eksperimentin bir hissəsi olduqlarından xəbərdar olmurlar (lakin bu hal etik çərçivədə tənzimlənməlidir).Laboratoriya eksperimenti ilə müqayisədə sahə eksperimenti daha az süni mühitə malik olur və bu səbəbdən real həyat şəraitini daha dəqiq əks etdirir.

## Praktik istifadələr
Sahə eksperimentləri bir çox sahədə praktiki tətbiq imkanları ilə seçilir. İctimai siyasət sahəsində, yeni qanunların və sosial proqramların effektivliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Marketinqdə isə fərqli reklam və qiymət strategiyalarının istehlakçı davranışına təsiri sahə şəraitində yoxlanılır. Təhsildə müxtəlif tədris metodlarının şagird nailiyyətlərinə təsiri öyrənilir. İqtisadiyyatda isə maliyyə stimullarının fərdi və qrup davranışlarına təsiri araşdırılır. Psixologiya sahəsində sahə eksperimentləri insanların sosial münasibətlərdə, qərarvermədə və gündəlik davranışlarında necə davrandığını anlamağa imkan yaradır.

## Məhdudiyyətlər
Sahə eksperimentləri bir sıra məhdudiyyətlərə malikdir. Ən önəmlisi, dəyişənlər üzərində tam nəzarət laboratoriya eksperimentlərinə nisbətən daha çətindir və bu da daxili etibarlılıq baxımından müəyyən zəifliklər yarada bilər. Ətraf mühitin gözlənilməz faktorları nəticələrə təsir göstərə bilər. Bundan əlavə, etik qaydalara ciddi riayət olunmalıdır, çünki iştirakçılar bəzən eksperimentin bir hissəsi olduqlarını bilmirlər. Məlumatların toplanması və analizi də daha çox resurs və zaman tələb edir.

## Nümunələr
* 1971-ci ildə keçirilən Stenford həbsxana eksperimenti sahə eksperimentinin laboratoriyaya yaxın hibrid nümunəsidir. 
* 2007-ci ildə Keniyada seçki zamanı etnik tolerantlığın təşviqi üçün yerli radio proqramlarının təsiri sahə eksperimentləri ilə öyrənilmişdir.
* Bəzi ölkələrdə vergidən yayınmanın qarşısını almaq üçün göndərilən məktubların məzmunu dəyişdirilərək davranış dəyişiklikləri ölçülmüşdür (məsələn, İngiltərədə vergi orqanları tərəfindən).
* Qida etiketlərinin tərkibinin dəyişdirilərək marketdə istehlakçı seçiminə təsiri sahə eksperimentləri ilə araşdırılmışdır.

## İstinadlar