Uran (planet)

**Uran planeti** —  Günəşə yaxınlığına görə yeddinci planet. Günəş sistemində radiusuna görə üçüncü, kütləsinə görə dördüncü ən böyük planetdir. Uranın tərkibi Neptunun tərkibi ilə eynidir, hər ikisində də eyni kimyəvi elementlər mövcuddur, bu tərkib hissələri onları böyük qaz nəhəngləri olan Yupiter və Saturndan fərqləndirir. Bu səbəblə, alimlər Uran və Neptunu qaz nəhənglərindən ayırmaq üçün onları *"buz nəhəngləri"* kimi təsnif edirlər.  Uranın atmosferinin əsasən hidrogen və helium tərkibi ilə Saturn və Yupiterin atmosferinə oxşarlığına baxmayaraq, ammonyak, metan və başqa hidrokarbonlarla birlikdə tərkibində daha çox buz mövcuddur. Uran minumum 49 K (−224&nbsp;°C; −371&nbsp;°F) temperatur ilə Günəş sistemində ən soyuq atmosferə sahibdir. Uran kompleks təbəqəli bulud strukturuna malikdir. Ən aşağı təbəqədəki buludlarda su, ən üst təbəqədəki buludlarda isə metan olduğu düşünülür. Uranın daxili əsasən buz və qayalıqdan ibarətdir.

Digər nəhəng planetlər kimi Uranın halqa sistemi,  maqnitosferi və çoxlu sayda peyki vardır. Uran sisteminin digər planetlərdən fərqləndirən özünəməxsus konfiqurasiyası var. Onun fırlanma oxu yana əyilmiş şəkildədir və buna görə də, digər planetlərin ekvatorları olan bölgə onun şimal və cənub qütbləridir. 1986-cı ildə *[[Voyacer 2|Voyager 2]]-dən* gələn görüntülər Uranı görünən işıqda digər nəhəng planetlərlə əlaqəli bulud qrupları və ya tufanları olmayan xüsusiyyətsiz planet kimi göstərdi. Yerdən həyata keçirilən müşahidələr 2007-ci ildə Uran özünün ekinoksuna yaxınlaşdığı zaman onda mövsümi dəyişikliklər və hava aktivliyi olduğunu göstərdi.Uranda küləyin sürəti saniyədə 250 metrə çatır (900&nbsp;km/saat).

Uran yeganə planetdir ki, adı birbaşa, yunan mifologiyasındakı yunan səma tanrısının latın versiyası olan *[[Uran (mifologiya)|Ūranus]]* dan gəlir.

## Tarixi
Beş klassik planet kimi adi gözlə görülə bilməsinə baxmayaraq, sönüklüyü və yavaş orbitə sahib olmasına görə qədim müşahidəçiləri tərəfindən planet hesab edilməyib.  Vilyam Herşel Uranın 1781-ci ilin mart ayındakı kəşfini elan etmiş və tarixdə birinci dəfə Günəş sisteminin sərhədləri genişləndirilmişdir. Uran, həmçinin, teleskopla kəşf edilən ilk planet idi.

### Kəşfi

Uranı 1781-ci ildə Vilyam Herşel kəşf etdi. Uran planet olaraq hesab edilməmişdən əvvəl bir neçə dəfə müşahidə edilmişdir, ancaq çoxu onun ulduz olduğunu zənn etmişdir. Məlum olan ən əvvəlki müşahidə, b.e.ə 128-ci ildə Hipparx tərəfindən həyata keçirilmişdir. O, Uranı ulduz olaraq qeydə alıb özünün ulduz kataloquna yerləşdirmişdir, sonralar bu, Ptolemeyin *Almeqestinə* əlavə edilmişdir. Ən erkən nişanlama 1690-cı ildə oldu, Con Flemstid onu ən azı altı dəfə müşahidə edərək *Tauri 34* olaraq kataloqlamışdır. Fransız astronom Pier Moniyer Uranı 1750-1769-cu illər arası an azı 12 dəfə müşahidə etmişdir.

Vilyam Herşel 13 mart 1781-ci ildə Uranı İngiltərədə Batdaki *Nyu King* küçəsindəki evinin bağından müşahidə etdi (indiki Herşel Astronomiya Müzeyi) və başlanğıcda, onu kometa olaraq elan etdi (26 aprel 1781-ci il). Herşel özünün dizayn etdiyi teleskopu istifadə edərək "*hərəkətsiz ulduzların paralaksının bir sıra müşahidəsi ilə məşğul idi"*.

Herşel öz jurnalında yazmışdı: "*ζ Tauri yaxınlığında yerləşən dumanvari [[ulduz]] və ya bir [[kometa|komet]]*". 17 mart tarixində o, belə bir qeyd aldı: "*Mən kometa və ya dumanvari ulduz axtarırdım və onun kometa olduğu aşkar olundu ona görə ki, o mövqeyini dəyişirdi*." Herşel kəşfini Kral Cəmiyyətinə təqdim edəndə komet kəşf etdiyini təsdiqləməyə dəvam etdi, həmçinin onu bir planet ilə də müqayisə etdi:

Herşel kəşfini Krallıq Astronomu Nevil Maskeliyana bildirdi və 1781-ci ilin 23 aprel tarixində bu cavabı aldı:

Herşel kəşf etdiyi obyekti komet olaraq xarakterizə etməyə dəvam etsə də, digər astronomlar başqa cür şübhələnməyə başlamışdılar. İlk dəfə obyektin orbitini Rusiyada fəaliyyət göstərən fin-isveç astronomu Anders Cohan Leksel hesabladı. Obyektin təxminən dairəvi olan orbitə sahib olması belə bir mülahizə ortaya çıxardırdı ki, o komet deyil bir planetdir. Berlinli astronom İyohan Elert BodeHerşelin kəşfini "*indiyə kimi hərəkətli ulduz sayılan [[Saturn (planet)|Saturn]]un orbitinin arxa tərəfində dövrə vuran naməlum obyekt* " olaraq təsvir etdi. Bode təxminən dairəvi olan orbitin komet orbitindən çox planet orbitinə oxşar olduğu qənaətinə gəldi. Obyekt tezliklə universal şəkildə yeni bir planet olaraq qəbul edildi. 1783-cü ildə Herşel bu faktı Kral Cəmiyyətinin prezidenti Cozef Banksa tanıtdı: *Avropanın nüfuzlu astronomları tərəfindən həyata keçirilmiş müşahidələrdən belə görünür ki, 1781-ci ilin mart ayında kəşf etmə şərəfi mənə düşən bu yeni ulduz bizim [[Günəş sistemi]]mizin əsas planetidir.* Onun bu nailiyyətinə görə Kral III Corc Herşelə illik 200 £ stipendiya təşkil etdi.

*******
=== Adı ===
Maskelyan Herşeldən xahiş etdi: *astronomiya aləmi üçün yaxşılıq et və planetinə ad qoy. Bu planet tamami ilə sənindir və bu kəşfinə görə sənə çox borcluyuq.*  Maskelyanın xahişinə cavab olaraq [[Vilyam Herşel|Herşel]] Kral III Corcun şərəfinə obyekti *Georgium Sidus* (Corcun ulduzu) və ya *Corcun Planeti* olaraq adlandırmağa qərar verdi. Bu qərarını Cosef Banksa yazdığı bir məktubda izah etdi:


Herşelin təklif etdiyi ad [[Böyük Britaniya|Britaniya]] xaricində populyarlıqla qarşılanmadı və alternativlər tezliklə irəli sürüldü. [[Cerom Laland]] təklif etdi ki, planet onu kəşf edənin şərəfinə *Herşel* adlandırılsın.  [[Erik Prosperin]] *Neptun* adını təklif etdi. Bu təklif [[ABŞ İstiqlal müharibəsi|ABŞ istiqlal müharibəsi]] dövründə [[Krallıq donanması]]nın qələbələrini yeni planeti *Neptun III Corc* və ya *Neptun Böyük Britaniya* adlandıraraq qeyd etmək fikrini bəyənən digər astronomlar tərəfindən dəstəkləndi. Bode yunan tanrısı olan *Uranusun* latınlaşdırılmış versiyası olan *Uran* adını təklif etdi.  Bode adın digər planetlərdən fərqli görünməməsi üçün mifologiyanı izlənməsini və necə ki, Saturn Yupiterin atası idisə, yeni planetə Yupiterin atası olan Uran adının qoyulmasını daha uyğun hesab etdi. 1789-cu ildə Bodenin Krallık Cəmiyyəti həmkarı [[Martin Haynriş Klaprot|Martin Klaprot]] kəşf etdiyi yeni elementə Bodenin təklifinə dəstək olmaq üçün *uranium* adını verdi. Nəticədə, Bodenin təklif etdiyi ad geniş şəkildə istifadə olunmağa başladı və *Georgium Sidus*  adından *Uran* adına keçirilərək 1850-ci ildə üniversal oldu.

[[Qədim yunan mifologiyası|Mifalogiya]]ya əsasən, Uran (*qədim yunanca*: *Οὐρανός; latınca: Ūranus)* yunan tanrıları olan [[Kron]]un (Saturn) atası, [[Zevs]]in ([[Yupiter (mifologiya)|Yupiter]]) babasıdır. Uran yeganə planetdir ki, adı birbaşa yunan tanrılarından gəlir.

Uranın iki astronomik simvolu var. Birinci simvol ♅, 1784-cü ildə Lanad tərəfindən təklif edildi. Lanad Herşelə göndərdiyi məktubda bu simvolu belə təsvir etmişdi: *"un globe surmonté par la première lettre de votre nom" ("göy cismi hansı ki, sizin adınızın baş hərfi ilə üst-üstə düşür)*. Sonraki təklif edilmiş simvol ⛢ [[Mars]] və [[Günəş]]in simvollarının hibrididir və belə hesab edilirdi ki, Uran yunan mifologiyasında səma tanrısı olduğundan, [[Mars]] və [[Günəş]]in birləşdirilmiş gücü ilə dominantlıq edir. [[Çin dili|Çin]], [[Yapon dili|yapon]], [[Koreya dili|koreya]] və [[Vyetnam dili|vyetnam]] dilində onun adı bir başa  *"səma kral ulduzu"* (天王星) olaraq tərcümə edilir.

**

== Orbit və fırlanması ==



Uran [[Günəş]] ətrafında dövrünü 84 ildə tamamlayır. Günəşdən orta məsafəsi təxminən 20 [[a.v.]]-dir (3 milyard km; 2 milyard mil). [[Günəş]]dən minimum və maksimum məsafə arasındakı fərq, 1.8 a.v.-dir, bu fərq digər planetlərə nəzərən daha böyükdür, amma orbit [[cırtdan planet]] olan [[Pluton]]un orpiti qədər geniş deyildir. Günəş işığının intensivliyi məsafə kvadratına tərs mütənasib olaraq dəyişir (Uran yerə nisbətən günəşdən 20 dəfə uzaqdır) buna görə də, Uranda Günəş şüalarının intensivliyi yerdəkindən 400 dəfə azdır. Uranın orbital elementləri ilk dəfə 1783-cü ildə [[Pyer Simon Laplas]] tərəfindən hesablandı. Sonralar müşahidə edilən orbitlə nəzəri olaraq təxmin edilən orbit arasında uyğunsuzluqlar ortaya çıxdı. 1841-ci ildə [[Con Kauç Adams]] ilk dəfə belə bir fikir irəli sürdü ki, bu fərqliliklər hansısa görünməyən planetlə olan [[Cazibə qüvvəsi|qravitasiya]] qarşılıqlı təsiri nəticəsində meydana gəlir. 1845-ci ildə  [[Urban Leverye]] Uranın orbitini müstəqil olaraq tədqiq etməyə başladı. 1846-cı ilin 23 sentyabr tarixində [[İohann Qotfrid Qal,]] Veriyerin təxmin etdiyi mövqedə bir planet müəyyən etdi. Sonradan bu planet [[Neptun (planet)|Neptun]] olaraq adlandırıldı.

Uranın daxili hissələrinin fırlanma periyodu saat oxları istiqamətində 17 saat 14 dəqiqə təşkil edir. Bütün nəhəng planetlər kimi, Uranın üst atmosferində fırlanma istiqamətində güclü küləklər hökm sürür. Bəzi en dairələrində məsələn 60 dərəcə cənubda atmosferin görünən xüsusiyyətləri sürətlə yerini dəyişir, nəticədə, tam fırlanma 14 saatdan az müddətdə tamamlanır.

=== Ox əyriliyi ===
Uranın oxu 97,77° ilə əyilmiş vəziyyətdədir, buna görə də onun fırlanma oxu [[Günəş sistemi]] müstəvisinə demək olar ki, paraleldir. Bu əyrilik nəticəsində heç bir nəhəng planetdə meydana gəlməyən mövsümi dəyişikliklər formalaşır. [[Gündönümü]]nə yaxın Uranın bir qütbü [[Günəş]] işıqlarını davamlı olaraq görürkən digər qütbü görmür. Sadəcə ekvatorun ətrafındaki dar zolaqda sürətli gecə-gündüz döngüsü meydana gəlir, ancaq Günəş üfüqdə batır ([[Yer]]in cənub-şimal bölgəsi). Uranın orbitinin digər tərəfində qütblərin [[Günəş]]ə olan oriyentasiyası tərs çevrilmişdir. Hər bir qütb 42 il davamlı günəş işığı alır və 42 il qaranlıqda qalır.  [[Ekinoks]]a yaxın [[Günəş]]in işığı Uranın ekvatoruna düşür və digər planetlərin əksəriyyətində rastlandığı kimi, gecə-gündüz döngüsü meydana gəlir. Uran ən axırıncı [[ekinoks]]una 7 dekabr 2007-ci ildə çatdı.



Bu ox əyriliyinin nəticələrindən biri də budur ki, orta Uran ilində, onun qütb bölgələri Günəşdən ekvator bölgələrinkindən daha çox enerji alır. Buna baxmayaraq, Uranın ekvatorundaki istilik, qütblərindəkindən çoxdur. Buna səbəb olan əsas mexanizmlər bilinmir. Həmçinin, Uranın ox əyriliyinin səbəbi də dəqiq məlum deyil, lakin bir fərziyyəyə görə, [[Günəş sistemi]]nin formalaşması zamanı Uranla Yer ölçüsündə bir protoplanet toqquşmuş və onun əyilməsinə səbəb olmuşdur. *Voyacer 2* 1986-cı ildə Urana uçuşu zamanı planetin cənub qütbü tamami ilə Günəşə istiqamətlənmiş vəziyyətdə idi. Bu qütb [[Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı|Beynalxalq Astronomiya İttifaqı]]nın təyininə görə, bu cür adlandırılmışdır, belə ki, planetin hansı istiqamətə fırlanmasına baxmayaraq, həmin planetin və ya peykin şimal qütbü Günəş sisteminin dəyişməyən müstəvisinin yuxarısına doğru istiqamətlənmiş olandır. Bəzən bədənin şimal və cənub qütblərinin fırlanma istiqaməti ilə əlaqəli olaraq [[sağ əl qaydası]]na görə təyin olunan başqa bir konvensiya istifadə edilir.

=== Gürünmə ===
Əsas [[görünən ulduz ölçüsü]] 0,17-lik sapma ilə 5,68-dir, ifratlıq isə 5,38 və +6,03 təşkil edir. Bu parlaqlıq diapazonu ilə adi gözlə görünmə həddinə yaxındır. Dəyişkənliklərin çoxu [[Günəş]] tərəfindən aydınladılan və Yerdən izlənilən planetar enliklərə bağlıdır. Onun bucaq diametri 3,4-3,7 arkosaniyədir, müqayisə üçün, [[Saturn (planet)|Saturn]]unki 16-20 arkosaniyə, [[Yupiter (planet)|Yupiter]]inki  isə 32-40 arkosaniyədir. Lakin, Uranı qaranlıq səmada adi gözlə görmək mümkündür və hətta şəhər mühitində də durbinlə müşahidə etmək mümkündür. Obyektiv diametri 15-23 sm olan həvəskar teleskopunda Uran aydın əza qaranlıqlaşmasında solğun mavi disk kimi görünür. Daha böyük teleskoplarla (25 sm-lik və daha geniş), Uranın buludlarını və hətta peykləri [[Tiraniya|Titaniya]] və [[Oberon]]u görmək mümkündür.

== Fiziki xarakteristikaları ==
=== Daxili strukturu ===


Uranın kütləsi 14,5 Yer kütləsi qədərdir və 4 nəhəng planet arasında ən az kütləli planetdir. Onun diametri [[Neptun (planet)|Neptun]]un diametrindən azca böyük, [[Yer]]in diametrindən isə 4 dəfə böyükdür. 1,27 q/sm<sup>3</sup> olan yoğunluğu ilə [[Saturn (planet)|Saturn]]dan sonra ən az yoğunluğa sahib planetdir. Bu qiymət onu göstərir ki, planet [[su]], [[metan]] və [[ammonyak]] kimi müxtəlif buzlarından təşkil olunmuşdur. Uranın daxilindəki buzun kütləsi dəqiq olaraq bilinmir, çünki seçilən modelə uyğun olaraq fərqli göstəricilər əldə olunur: ehtimal edilir ki,  buzun kütləsi 9,3-13,5 yer kütləsi qədərdir .  [[Hidrogen]] və [[helium]]  ümumi kütlənin az hissəsini təşkil edir: 0,5-1,5 Yer kütləsi. Qeyri-buz kütləsinin qalan hissəsi qayalıq maddədir (0,5-3,7 Yer kütləsi).

Uranın strukturunun standart modelinə əsasən, o üç təbəqədən meydana gəlir: mərkəzdə qayalı (silikat/dəmir-nikel) nüvə, ortada buzlu mantiya və qaz halında olan [[helium]]/[[hidrogen]] xarici təbəqə. Nüvə 0,55 Yer kütləsinə sahib və radiusu Uranın radiusunun 20%-dən azdır. Mantiyasının kütləsi 13,4 Yer kütləsi qədərdir. Üst atmosferi 0,5 Yer kütləsi qədərdir və Uranın radiusunun 20%-nə qədər genişlənir. Uranın nüvəsinin sıxlığı  9 q/sm<sup>3</sup>, mərkəzindəki təzyiq 8 miliyon bar (800 [[Paskal (ölçü vahidi)|GPa]]) və temperaturu təxminən 5000 [[Kelvin|ºK]] təşkil edir.  Yayğın olaraq qəbul edilmişdir ki, buz mantiyası buzdan deyil, [[su]], [[ammonyak]]  və digər uçucu isti və yoğun madələrdən təşkil olunmuşdur. Su-amonyak okeanı olaraq adlandırılan bu maye yüksək elektirik keçiriciliyinə sahibdir.

Uranın dərinliyindəki İfrat təzyiq və temperaturun [[Metan]] molekullarını parçaladığı və bunun nəticəsində də [[karbon]] atomlarının almaz kristallarına çevrilib mantiyaya dolu kimi yağdığı düşünülür. Lourens Livermor Milli Labaratoriyasında aparılan yüksək təzyiq təcrübələrindən əldə olunan nəticələr əsasında maye okeanında üzən almazların ola biləcəyi ehtimalı ortaya atılmışdır.

Uran və [[Neptun (planet)|Neptun]]un əsas tərkib hissələri [[Yupiter (planet)|Yupiter]] və [[Saturn (planet)|Saturn]]unkindən fərqlidir. Onlarda buz qazlardan çoxdur, məhz buna görə də onları buz nəhəngləri olaraq təsnif edirlər. Uranda su molekullarının [[hidrogen]] və [[oksigen]] iyonlarına parçalandığı iyonlu su təbəqəsi olduğu və həmin təbəqənin daha dərinliyində isə [[oksigen]]in kristallaşdığı, ancaq [[hidrogen]]in oksigen qəfəsində sərbəst hərəkət etdiyi ifratriyonlu su olduğu fərz edilir.

Yuxarıda nəzərdə tutulan model olduqca standart olsa da, unikal deyil; digər modellər də müşahidələrlə örtüşür. Məsələn, buz mantiyasında əhəmiyyətli miqdarda [[hidrogen]] və qayalıq maddə qarışdırıldıqda, daxildəki buzun ümumi kütləsi az və müvafiq olaraq, hidrogen və qayanın ümumi kütləsi çox olacaq. Hal-hazırda mövcud olan göstəricilər ilə hansı modelin doğru olduğunu müəyyən etmək çətindir. Uranın daxili maye strukturu onun möhkəm səthə sahib olmadığını göstərir. Qazvari atmosfer tədricən daxili maye təbəqələrə keçir. Əlverişli olsun deyə, 1 bar (100 kPa) atmosfer təzyiqinin olduğu yerdə qurulan fırlanan sıxılmış sferoid, şərti olaraq "səth" olaraq təyin edilir. Uyğun olaraq, onun ekvatorial və polyar radiusu 25.559 ± 4  və 24.973 ± 20&nbsp;km-dir. Bu səth bütöv məqalə boyunca hündürlük üçün sıfır nöqtəsi olaraq istifadə ediləcək.

==== Daxili istiliyi ====
Uranın daxili istiliyi digər nəhəng planetlərə nisbətən nəzərə çarpacaq dərəcədə aşağıdır; astronomik terminlərlə ifadə edilsə, aşağı [[termal axın]]a sahibdir. Uranın daxili temperaturunun nəyə görə bu qədər aşağı olmasının səbəbi hələ də qeyri-müəyyəndir. Urana tərkib hissələrinə və ölçüsünə görə oxşar olan [[Neptun (planet)|Neptun]], Urandan 2,61 dəfə çox [[Günəş]]dən aldığı enerjini fəzaya şüalandırır. Bunun əksinə olaraq, Uran həddindən artıq istiliyi demək olar ki, şüalandırmır. Uran tərəfindən şüalandırılan ümumi güc uzaq infraqırmızı spektrdə atmosferinin udduğu enerjinin təqribi olaraq 1,06 ± 0,08 dəfəsidir. Uranın termal axını 0,042±0,047 [[Vatt|V]]/[[Metr|m<sup>2</sup>]] təşkil edir. Bu göstərici yerin daxili termal axınından azdır (Yerin daxili termal axını; 0,075 [[Vatt|V]]/[[Metr|m<sup>2</sup>]]). Uranda ən aşağı temperatur onun [[tropopauz]]unda qeydə alındı (−224,2&nbsp;°C). Bu göstərici ilə Uran [[Günəş sistemi]]nin ən soyuq planetidir.

Uranın belə soyuq olmasını açıqlamaq üçün irəli sürülən bir hipotezə görə, böyük kütləli bir cisimlə keçirdiyi toqquşma zamanı onun əvvəlki istiliyi xaricə yayılmış və nüvəsindəki temperaturunun tükənməsinə səbəb olmuşdur.  Bu zərbə hipotezi, həmçinin, Uranın ox əyriliyinin səbəbini açıqlamaq üçün də istifadə olunmuşdur. Digər bir hipotezə görə, Uranın üst təbəqəsində mövcud olan bariyer nüvəsindəki istiliyin səthə çatmasına maneə olur. Misal üçün, [[konveksiya]] qurluş cəhətdən fərqli təbəqələrdə meydana gəlir və yuxarıya doğru istilik nəqlinin qarşısını alır; ehtimal ki, ikiqat diffuziv konveksiya məhtudlaşdırıcı faktordur.

== Atmosferi ==

Uranın daxili hissələrinin yaxşı təyin edilmiş bərk səthi olmamasına baxmayaraq, Uranın məsafədən zondlamağa əlverişli olan ən xaricdəki qazvari təbəqəsi atmosfer adlandırılır. [[Məsafədən zondlama]]q əlverişliliyi 1 bar (100 kPa) səviyyəsinin təxminən 300&nbsp;km-ə qədər, müvafiq olaraq, 100 barlıq (10MPa) təzyiq və 320 K (47&nbsp;°C; 116&nbsp;°F) temperatura qədər uzanır. 1 bar təzyiq səviyyəsi altında olan incə [[termosfer]], nominal səthdən iki planet radiusu qədər genişlənir. Uranın atmosferi üç əsas təbəqəyə bölünür: −300&nbsp;km-dən 50-km hündürlüyə qədər və 100 bardan 0,1 bar təzyiq səviyyəsi aralığında olan [[troposfer]]; 50–4000&nbsp;km hündürlüyündə və 0,1 bardan və 10<sup>−10</sup> bar (10 kPa – 10 µPa) təzyiq səviyyəsi aralığında olan [[stratosfer]] və səthdən 4000&nbsp;km-dən 50.000&nbsp;km-ə qədər uzanan [[termosfer]]. Uranın [[Mezosfer|mezsosfer]]i yoxdur.

=== Tərkibi ===
Uranın atmosferinin tərkibi onun əsas tərkib hissələrindən fərqlənir. Atmosferin əsasən tərkibinə molekulyar [[hidrogen]] və [[helium]] daxildir. Heliumun molyar fraksiyası, yəni qaz molekulu başına helium atomlarının sayı 0,15±0,03 təşkil edir, yuxarı [[troposfer]]də  kütlə fraksiyasına uyğun gələn göstərici isə 0,26 ± 0,05 təşkil edir.  Bu göstərici heliumun qaz nəhənglərində olduğu kimi mərkəzdə mövcud olmadığını ifadə edən, heliumun protosolar kütlə fraksiyasına yaxındır (0,275 ± 0,01). Uranın atmosferinin üçüncü ən çox zəngin tərkib hissəsi [[metan]]dır (CH<sub>4</sub>). Metan görünən və yaxın infraqırmızı diapozonda udulma zolaqlarına sahibdir, bunun nəticəsində də Uran mavi rəngdə görünür. [[Metan]] molekulları metan buludlarının aşağısında 1,3 bar (130 kPa) təzyiq səviyyəsində, molyar fraksiya ilə atmosferin 2,3% hissəsini təşkil edir. Bu göstərici [[Günəş]]də qeydə alınan [[karbon]]un bolluğunun 20-30 dəfə çoxdur. Yuxarı atmosferdə çox aşağı temperatura görə qatılıq nisbəti azdır hansı ki, bu da doyğunluq səviyyəsini düşürüb ifrat miqdarda metanın donmasına səbəb olur. Dərin atmosferdə [[ammonyak]], [[su]] və [[Hidrogen-sulfid qazı|hidrogen-sulfid]] kimi daha az uçucu olan madələrin bolluğu yaxşı tədqiq edilməmişdir. Ehtimal ki, onların göstəricisi [[Günəş]]dəkindən çoxdur. Metanla yanaşı Uranın [[stratosfer]]ində, Günəşin [[Ultrabənövşəyi şüalanma|ultrabənövşəyi]] şüalarının təsiri altında metandan fotoliz vasitəsi ilə hasil edildiyi düşünülən bir miqdar müxtəlif cür hidrokarbonların mövcudluğu təsdiqlənmişdir. Bunlara daxildir: [[etan]] (C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>), [[asetilen]] (C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>), [[Propin|metilasetilen]] (CH<sub>3</sub>C<sub>2</sub>H), [[diasetilen]] (C<sub>2</sub>HC<sub>2</sub>H).  Spektroskopik tədqiqatlar, həmçinin, aşkar etmişdir ki, Uranın üst atmosferində su buxarı, karbondioksid və karbonmonoksid vardır hansı ki, bunlar toz və [[Kometa|komet]] kimi xarici mənbələrdən gəlmişdir.
=== Troposferi ===
[[Troposfer]] temperaturun hündürlüklə birlikdə azalması ilə xarakterizə edilən, atmosferin ən aşağı və ən sıx hissəsidir. Temperatur nominal səthdən -300&nbsp;km-də 47&nbsp;°C-dən 50&nbsp;km-də −220&nbsp;°C-yə qədər düşür. Troposferin ən soyuq üst bölgəsində temperatur planetar enliklərə bağlı olaraq, −224&nbsp;°C və −216&nbsp;°C aralığında dəyişir. [[Tropopauz]], Uranın termal uzaq [[İnfraqırmızı şüalanma|infraqırmızı]] emissiyalarının böyük əksəriyyətindən cavabdehdir beləlikə, onun effektiv istiliyini (−214,1 ± 0,3&nbsp;°C) müəyyən edir.

[[Troposfer]]in çox mürəkkəb bulud quruluşuna malik olduğu hesab edilir: irəli sürülən hipotezə görə, [[su]] buludları 50-100 bar (5 -10 MPa) təzyiq aralığında, ammonium-hidrosulfid buludları 20 – 40 bar (2 to 4 MPa) təzyiq aralığında, hidrogensulfid buludları 3-10 bar (0,3-1 MPa) təzyiq aralığında və nəhayət, birbaşa aşkar edilmiş nazik metan buludları isə 1-2 bar (0,1- 0,2 MPa) təzyiq aralığında yerləşir. [[Troposfer]] atmosferin güclü küləklər, parlaq buludlar və mövsümi dəyişikliklər sərgiləyən dinamik hissəsidir.

=== Yuxarı atmosferi ===
<br />
Uranın atmosferinin üçüncü təbəqəsi [[stratosfer]]dir. Uranın stratosferində əsasən hündürlüklə birlikdə [[tropopauz]]da temperatur −220&nbsp;°C-dən termosferə qədər 527-577&nbsp;°C-yə qədər artır. Stratosferin isinməsi metan fotolizi nəticəsində atmosferin bu bölgəsində meydana gələn metan və digər hidrokarbonlar tərəfindən Günəşin [[Ultrabənövşəyi şüalanma|ultrabənövşəyi]] və [[İnfraqırmızı şüalanma|infraqırmızı]] şüalarını udması nəticəsində baş verir. İstilik həmçinin, isti termosferdən də gəlir. Hidrokarbonlar 100&nbsp;km-dən 300&nbsp;km qədər, 10 bar-dan 0,1 mbar-a qədər (10,00 – 0,10 hPa),  −198&nbsp;°C temperaturdan −103&nbsp;°C temperatura qədər olan, nisbətən dar təbəqəni əhatə edir. Ən bol karbohidrogenlər hidrogenə nisbətən 10<sup>−7</sup> qarışma nisbəti ilə, [[metan]], [[asetilen]] və [[etan]]dır. Karbon monoksidin qarışma nisbəti bu hündürlüklərdə eynidir. Suyun bolluq nisbəti 7×10<sup>−9</sup>  təşkil edir. Etan və asetilen [[stratosfer]]in və [[tropopauz]]un  (10 mBar təzyiq səviyəsindən aşağıya) daha soyuq və aşağı hissələrində yoğunlaşmağa meyillidir, bunun nəticəsində də duman təbəqələri meydana gətirir və bu da ehtimal ki, Urana qismən yumuşaq görkəm verməkdə cavabdehdir. Uranın [[stratosfer]]indəki karbohidrogenlərin konsentrasiyası digər nəhəng planetlərin stratosferlərindəkindən daha azdır.

Uranın atmosferinin ən üst təbəqəsi 800 və 850 K temperatura sahib olan termosfer və tacdır.  Bu qədər yüksək istilik səviyyənin saxlanılması üçün lazım olan istilik mənbələri qeyri-müəyyəndir, nə Günəşin [[Ultrabənövşəyi şüalanma|ultrabənövşəyi şüalar]]ı nə də, qütb parıltısı aktivliyi bu istiliyi saxlamaq üçün kifayət miqdarda enerjini təmin edə bilməz. Bunun səbəbinin stratosferdə 0,1 mBar təzyiq səviyyəsinin üstündə hidrokarbonun əksikliyindən meydana gələn zəif soyutma effektivliyi olduğu ehtimal edilir. Molekulyar hidrogendən başqa termosfer-tac çoxlu sayda sərbəst [[hidrogen]] atomlarını  ehtiva edir. Onların kiçik kütləsi və yüksək temperaturu, tacın nəyə görə səthdən 50.000&nbsp;km-ə qədər genişləndiyini açıqlayır. Bu genişlənmiş tac Uranın unikal cəhətidir. O, Uranın ətrafında mövcud olan xırda hissəciklərin sürtünməsinə səbəbiyyət verir, bunun nəticəsində də Uran halqalarında tozun ümumi tükənməsi baş verir. Uranın [[termosfer]]i, stratosferin üst hissəsi ilə birlikdə Uranın ionosferinə uyğun gəlir.  Müşahidələr göstərir ki, [[ionosfer]] 2000-dən 10.000&nbsp;km-ə qədər olan bölgəni əhatə edir. Uranın ionosferi [[Saturn (planet)|Saturn]] və ya [[Neptun (planet)|Neptun]]dan daha yoğundur. Onu [[stratosfer]]dəki hidrokarbonların aşağı konsentrasiyası meydana gətirdiyi düşünülür.  [[İonosfer]] əsasən Günəşin ultrabənövşəyi şüaları ilə "qidalanır" və onun sıxlığı Günəşin aktivliyinə bağlıdır. [[Qütb parıltısı|Qütb parıltıları]] Yupiter və Saturn ilə müqayisədə cüzidir.

<gallery widths="400" heights="400" perrow="2" caption="Uranın atmosferi">
Fayl:Tropospheric profile Uranus new.svg|Uranın troposfer və aşağı stratosferinin temperatur profili. Buludlar və həmçinin duman təbəqələri göstərilmişdir.
Fayl:Uranian wind speeds.png|Urandaki zonal küləl sürətləri. Ştirxli sahələr, cənub yaxanı və onun gələcək şimal dublikatını göstərir. Qırmızı əyri göstəricilərlə simmetrik uyumdadır.
</gallery>

== Maqnitosferi ==

*Voyacer 2*-nin Urana çıxmasından əvvəl maqnitosferi ilə əlaqəli hər hansı göstəricilər əldə olunmamışdı, buna görə də onun təbiyyəti sirr olaraq qalırdı.  1986-cı ilə qədər elm adamları fərz edirdilər ki, Uranın [[maqnit sahəsi]] [[Günəş küləyi|Günəş küləkləri]] ilə eyni xətdə olmalı idi ona görə ki, Uranın ekliptikində yerləşən qütbləri eyni xətdə olacaqdı.

*Voyacer 2-in* müşahidələri Uranın maqnit sahəsinin həm başlanğıcını özünün həndəsi mərkəzindən götürmədiyindən, həm də fırlanma oxu ilə 59° əmələ gətirdiyindən onun ünikal olduğunu göstərdi. Faktiki olaraq, maqnit dipolu Uranın mərkəzindən cənub fırlanma qütbünə doğru, planet radiusunun üçdə biri qədər yerini dəyişmişdir. Bu qeyri-adi geometriya maqnitosferin yüksək assimetriyasına səbəb olur. Mümkündür ki, maqnit sahəsinin gücü cənub yarımkürəsinin səthində 0,1 qaus (10 [[Tesla (ölçü vahidi)|µT]]), şimali yarımkürə səthində isə 1,1 qaus (110 [[Tesla (ölçü vahidi)|µT]]) ola bilər. Səthdə orta sahə 0,23 qausdur (23 [[Tesla (ölçü vahidi)|μT]]).  *Voyacer 2*-nin 2017-ci ildəki göstəriciləri üzərində aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, bu asimmetriya, Uranın maqnitosferinin bir Uran günündə, bir dəfə Günəş küləyi ilə əlaqə yaratmasına və planetin Günəş hissəciklərinə açılmasına səbəb olur. Müqayisə üçün, [[Yer]]in maqnitosferi hər iki qütbdə eyni gücə sahibdir və "maqnetik ekvatoru" təxminən onun coğrafi ekvatoruna paraleldir. Uranın dipol momenti 50 dəfə Yerinkindən güclüdür. [[Neptun (planet)|Neptun]]un da eyni şəkildə yer dəyişdirmiş və əyilmiş maqnit sahəsi vardır. Elm adamları fərz edir ki, bu buz nəhənglərinin ortaq xüsusiyyətidir. Bir hipotezə görə, maqnit sahəsinin nüvələrində meydana gəldiyi, qaz nəhəngləri və qayalıq planetlərdən fərqli olaraq, buz nəhənglərinin maqnit sahəsi nisbətən, dayaz bölgələrdəki, misal üçün amoniyak-su okaenındakı hərəkətlənmədən meydana gəlir. Maqnitosferin formasının başqa mümkün izahı budur ki, Uranın daxili hissələrində maye [[almaz]] okeanı mövcuddur və maqnit sahəsini tutur.

*****

Qəribə formasına baxmayaraq, digər cəhətdən Uranın maqnitosferi digər planetlərin maqnitosferinə oxşardır: onun təxminən 23 Uran radiusu genişliyində qövsvari zərbə dalğası, 18 Uran radiusu qədər olan maqnitopauza və tam inkişaf etmiş maqnitoquyruq və radiasiya qurşağı vardır. Ümumi olaraq, Uranın maqnitosferi Yupiterinkindən fərqlidir və Saturnunkinə daha çox bənzəyir. Uranın maqnitoquyruğu arxa fəzasına doğru milyon km-ə qədər genişlənir və onun yan tərəfi istiqamətində uzun burğu şəklində bükülür.

Uranın maqnitosferi yüklü hissəcikləri ehtiva edir: az miqdarda H2+ ionu ilə birlikdə əsasən protonlar və elektronlar.  Daha ağır ionlar aşkar edilməmişdir. Bu hissəciklərin əksəriyyəti, ehtimal ki, termosferdən meydana gəlmişdir. Mümkündür ki, ion və elektronların enerjisi, uyğun olaraq, 4 və 1,2 meqaelektronvolt olsun. Düşük enerjili ionların (1 kiloelektronvoltdan aşağı) sıxlığı maqnitosferdə 2 sm−3 təşkil edir. Hissəciklərin populiyasiyası Uranın peykləri tərəfindən güclü təsirə məruz qalır. Peyklər onları maqnitosferdən təmizləyərək nəzərəçarpan boşluqlar meydana gətirir. Hissəciklərin axını, astronomik cəhətdən sürətli vaxt şkalasında (100.000 ildə), öz səthlərində qaralma və ya kosmik hava yaradacaq qədər yüksəkdir. Mümkündür ki, bu Uranın peyklərinin və halqalarının müntəzəm olaraq qaralmasına səbəbiyyət versin. Uran hər iki maqnetik qütbünün ətrafında parlaq qövsvari olaraq görünən, yaxşı inkişaf etmiş qütb parıltılarına sahibdir. Yupiterin qütb parıltılarından fərqli olaraq Uranın qütb parıltıları planetar termosferin enerji balansı nəzərindən əhəmiyyətsiz görünür.

2020-ci ilin mart ayında NASA astronomları, 1986-cı ildə planetə uçuş həyata keçirən*[[Voyacer 2]]* kosmik zondu tərəfindən qeydə alınmış köhnə məlumatları yenidən nəzərdən keçirdikdən sonra Uran planetindən kosmosa yayılan plazoid olaraq da bilinən böyük bir atmosferik maqnit qabarcağının aşkarlandığını bildirdilər.

## İqlimi

Ultrabənövşəyi və görünən dalğa uzunluğunda Uranın atmosferi digər nəhəng planetlərlə, hətta bənzəşdiyi Neptunun atmosferi ilə müqayisədə mülayim görkəmə sahibdir. *[[Voyacer 2|Voyager 2]]* 1986-cı ildə Uranın ətrafında uçduğu zaman, bütün planet miqasında buludların on xüsusiyyətini müşahidə etdi. Bu xüsusiyyətlərin azlığının bir izahı budur ki, Uranın daxili istiliyi əlamətdar şəkildə digər nəhəng planetlərdəkindən daha aşağıdır. Uranda ən aşağı temperatur, onun tropopauzunda −224&nbsp;°C olaraq qeydə alınmışdır. Buna əsasən, Uran Günəş sistemindəki ən soyuq planetdir.

### Zolaqlı qurluşu, küləklər və buludlar

1986-cı ildə *[[Voyacer 2]]* Uranın görünən cənub yarımkürəsinin iki bölgəyə bölündüyünü aşkar etdi: parlaq qütb başlıq və qaranlıq ekvatorial zolaqlar. Onların sərhədləri −45° enliklərdə yerləşir. −45°-dən  −50°-yə qədər olan enliklərdə yerləşən dar zolaq Uranın görünən səthində ən parlaq böyük cəhətidir. Onu cənub "yaxa" adlandırırlar. Başlıq və yaxanın 1,3 və 2 bar təzyiq aralığında yerləşən yoğun metan buludları bölgəsi olduğu hesab edilir. Böyük miqyaslı zolaqlı strukturdan başqa, *[[Voyacer 2]]* əksəriyyətinin yaxadan şimla doğru bir neçə dərəcə uzanan, 10 ədəd kiçik bulud müəyyən etdi. 1986-cı ildə başqa hər tərəfdən, Uran dinamik olaraq "ölü" planet kimi göründü. *[[Voyacer 2]]* Urana cənub yazı əsansında çatdı və şimal yarımkürəsini müşahidə edə bilmədi. 21-ci əsrin əvvəllərində şimali qütb bölgəsi müşahidə edilməyə əlverişli olduqda,  Habl Kosmik Teleskopuvə  Kek teleskopu, başlanğıcda, şimali yarımkürədə nə yaxalıq, nə də qütb başlığı müşahidə etdi. Beləliklə, Uranın asimmetrik olduğu ortaya çıxdı: cənub qütb parlaq və cənub yaxanın şimal bölgəsi isə qaranlıqdır.  2007-ci ildə Uran ekinoksunu keçdiyində cənub yaxa yoxa çıxdı və 45° enliklərin yaxınlığında xəfif bir şimal yaxası ortaya çıxdı.

1990-cı illərdə müəyyən edilmiş parlaq bulud xüsusiyyətlərinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artdı, ona görə ki, yeni yüksək keyfiyyətli görüntüləmə metodları əlçatan olmuşdu. Görünməyə əlverişli olduğu vaxt, buludların çoxusu şimal yarımkürədə aşkar edilmişdi. Bunun ilk izahı (parlaq buludları qaranlıq bölgədə müəyyən etmək daha asandır lakin, şimal yarımkürədə parlaq yaxa onları gizlədir) səhv çıxdı. Halbuki, hər yarımkürənin buludları arasında fərqliliklər vardır. Şimal buludları daha kiçik, daha iti və daha parlaqdır.  Onlar daha yüksək hündürlüklərdə yerləşir. Buludların ömrü bir neçə göstərici ilə ölçülür. Bəzi kiçik buludlar saatlarla yaşayır; cəmi bir cənub buludu *[[Voyacer 2]]*-nin uçuşundan bəri aktiv ola bilər. Son müşahidələr həmçinin ortaya çıxardı ki, Uran buludları ilə Neptun buludlarının bir çox ortaq xüsusiyyətləri vardır. Məsələn, Neptunda mövcud olan tünd ləkələr, Uranda 2006-cı ildən əvvəl müşahidə edilməmişdi. Həmin 2006-cı ildə Uranın tünd ləkəsi olaraq adandırılan belə bir xüsusiyyət ilk dəfə müəyyən  edildi. Belə görünür ki, Uran özünün ekinoks mövsümü əsnasında Neptun bənzəri olur.

Bir neçə bulud xüsusiyyətlərinin izlənməsi Uranın yuxarı troposferində əsən zonal küləkləri müəyyənləşdirməyə imkan yaratmışdır. Ekvatorda küləklər retrograddır, yəni planetin fırlanma istiqamətinin əksinə əsirlər. Onların sürəti −100 metr/saniyədən −50 metr/saniyəyə qədər dəyişiklik göstərir. Küləyin sürəti ekvatordan uzaqlaşdıqca artır, troposferin temperaturunun minimum olduğu yerdə isə (±20° enliklərdə) sıfıra enir.  Qütblərə yaxın, küləklər prograd istiqamətinə keçirlər, yəni Uranın fırlanma istiqamətində əsirlər. Qütblərdə küləyin sürəti sıfıra enmədən əvvəl artır və ±60° enliklərdə maksimuma çatır. Küləyin sürəti ±40° enliklərdə 150 metr/saniyyədən 200 metr/saniyəyə qədər dəyişir. Yaxa paralellərin altındakı bütün buludları gizlətdiyinə görə onun və cənub qütbü arasındaki sürətləri ölçmək qeyri-mümkündür. Əksinə şimal yarımkürədə +50° enliyin yaxınlığında 240 metr/saniyəyə qədər yüksək sürətlər müşahidə edilir.

### Mövsümi dəyişikliklər

2004-cü ildə mart ayından may ayına qədər olan bir period ərzində Uranın atmosferində iri buludlar ortaya çıxaraq ona Neptun bənzəri görkəm verdi. Müşahidələr arsında 229 metr/saniyəyə çatan rekord külək sürətləri və "dördüncü iyul atəşvəşanlığı" olaraq adlandırılan davamlı tufan vardı. 2006-cı il 23 avqust tarixində Kosmos Elm İnistutu və Viskonsis Universitetindəki tədqiqatçılar Uranda bir tünd ləkə müşahidə etdilər ki, bu elm adamlarına, Uranın atmosfer aktivlikləri haqqında daha çox məlumat əldə etmək üçün imkan yaratdı. Aktivlikdə bu ani yüksəlişin nəyə görə meydana gəldiyi dəqiq məlum deyil. Ancaq belə görünür ki, Uranın ifrat ox əyriliyi havada ifrat dərəcədə mövsümi dəyişikliklər meydana gətirir.  Bu mövsümi dəyişiklikləri dəqiq müəyyən etmək çətindir. Çünki Uranın atmosferinə dair yaxşı göstəricilər 84 ildən daha az bir vaxtda və ya tam bir Uran ilində mövcud olur. Yarım Uran ili boyunca fotometriya (1950-ci ildən başlayaraq) iki spektral zolaqdakı parlaqlıqlarda müntəzəm dəyişikliklər olduğunu göstərdi (maksimum gündönümü dövründə, minimum isə ekinoks dövründə meydana gəlirdi). 1960-cı illərdə dərin troposferin mikrodalğa ölçmələrində, gündönümü dövründə meydana gələn maksimum ilə birlikdə oxşar periyodik dəyişikliklər qeydə alındı. 1970-ci ildə başlayan stratosferin istilik ölçmələri də 1986-cı ildəki gündönümünə yaxın maksimum qiymətləri göstərdi.  Bu dəyişkənliyin əksəriyyətinin görüntüləmə geometriyasındakı dəyişiklik səbəbinə görə meydana gəldiyi düşünülür.

Uranda fiziki mövsümi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərən bəzi göstəricilər mövcuddur. Uranın cənub qütb regionunun parlaq olmasına baxmayaraq, onun şimali qütb bölgəsi qaranlıqdır hansı ki, yuxarıda bəhs edilən mövsümi dəyişikliklər modelinə uyğun gəlmir. 1944-cü ildə əvvəlki gündönümü əsnasında Uran yüksək səviyyədə parlaqlıq sərgilədi, bu da şimal qütbünün hər zaman bu qədər qaranlıq olmadığını göstərir.  Bu məlumat görünən qütbün gündönümündən bir müddət əvvəl parladığını və ekinoksdan sonra qarardığını göstərir.  Görünən və mikrodalğa diapozonundaki göstəricilər üzərində həyata keçirilmiş ətraflı təhlillər ortaya çıxardı ki, periyodik parlaqlıq dəyişikliklərinin gündönümləri ətrafında tam olaraq simmetrik deyil, bu da merdional albedo strukturunda dəyişiklik olduğunu göstərdi. 1990-cı illərdə Uran gündönümündən çıxdıqda, Habl və Yerdəki teleskoplar, şimal qütb başlığının nəzərə çarpacaq dərəcədə qarardığını (cənub yaxadan başqa hansı ki, parlaq qaldı), şimal yarımkürədə isə bulud formalaşmaları və qüvvətli küləklər kimi artan aktivlik olduğunu göstərdib, tezliklə onun parlayacağı gözləntilərini gücləndirdi. Bu həqiqətən də 2007-ci ildə Uran ekinoksu keçdiyində baş verdi: xəfif şimal qütb yaxası ortaya çıxdı və cənub yaxası demək olar ki, görünməz oldu, baxmayaraq ki, zonal küləklərin profili bir az asimmetrik oldu və şimal küləkləri cənub küləklərinə nisbətən yavaş idi.

Fiziki dəyişikliklərin mexanizmi dəqiq məlum deyil. Yay və qış gündönümlərinə yaxın, Uranın yarımkürələri sıra ilə Günəşin parlaq şüalarına və ya dərin fəzaya doğru istiqamətlənir. Günəş şüaları tərəfindən aydınlatılan yarımkürənin parlaqlığı, metan buludlarının lokal qalınlaşmasından və troposferdə yerləşən duman təbəqələrindən meydana gəldiyi düşünülür. −45° enlikdəki parlaq yaxa da həmçinin metan buludları ilə əlaqələndirilir. Cənub qütb bölgəsində baş verən digər dəyişikliklər aşağı bulud təbəqələrindəki dəyişikliklər ilə izah edilə bilər. Urandan gələn mikrodalğa emissiyanın dəyişkənliyi, dərin troposfer dövranındaki dəyişikliklərdən qaynaqlanır. Çünki qalın qütb buludları və duman konveksiyanı dayandıra bilər.  Hazırda Urana yaz və payız ekinoksları gəlir, dinamika dəyişir və mümkündür ki, konveksiya yenidən baş versin.

**'

== Formalaşması ==
Bir çox elm adamları iddia edir ki, qaz nəhəngləri ilə buz nəhəngləri bir-birindən formalaşmağına görə fərqlənirlər. Bir hipotezə görə, [[Günəş sistemi]] presolar nebula adlanan fırlanan nəhəng qaz və toz topundan meydana gəlmişdir. Nebula qazının helium və hidrogendən ibarət böyük bir hissəsi əvvəlcə [[Günəş]]i meydana gətirdi və toz zərrəcikləri isə bir araya gələrək ilk protoplanetləri meydana gətirdi. Planetlər böyüdükcə bəziləri nebulanın artıq qalan qazını toplaya biləcək [[Cazibə qüvvəsi|qravitasiya]] üçün kifayət qədər maddəni yığa bildi. Topladıqları qaz miqdarı artdıqca daha da böyüdülər; böyüdükcə kiritik nöqtəyə çatana qədər daha çox qaz topladılar və ölçüləri sürətlə artmağa başladı. Bir neçə yer kütləli nebula qazına sahib olan buz nəhəngləri bu kritik nöqtəyə heç vaxt çatmayıblar. Planet miqrasiyasının axırıncı simulasiyası göstərdi ki, hər iki buz nəhəngi [[Günəş]]ə indiki mövqelərinin daha da yaxınında formalaşmış və formalaşmasından sonra geriyə doğru yerdəyişmə etmişlər ([[Nays modeli]]).

== Peykləri ==



Uranın  27 təbii peyki məlumdur. Bu peyklərin adları [[Uilyam Şekspir|Şekspir]] və Aleksandr Popun əsərlərindəki obrazlardan seçilmişdir. Beş əsas peyk [[Miranda (peyk)|Miranda]], [[Ariel (Uranın peyki)|Ariel]], [[Ambriel]], [[Titaniya]] və [[Oberon]]dur. Uran peyk sistemi beş nəhəng planet arasında ən az kütləli peyk sistemidir. Hətta bu beş əsas peykin birlikdə kütləsi [[Triton (peyk)|Triton]]un ([[Neptun (planet)|Neptun]]un ən böyük peyki) kütləsinin yarısına bərabərdir. Uranın ən böyük peyki olan [[Titaniya]]nın radiusu 788,9&nbsp;km-dir. Onun radiusu [[Ay]]ın radiusunun yarısından daha az, ancaq [[Saturn (planet)|Saturn]]un ikinci ən böyük peyki olan [[Reya (peyk)|Reya]]nın radiusundan azca çoxdur. Beləliklə, [[Titaniya]], [[Günəş sistemi]]nin 8-ci ən böyük peykidir. Uranın peykləri nisbətən aşağı [[albedo]]lara malikdir; [[Ariel (Uranın peyki)|Ariel]] 0,20, [[Ambriel]] 0,35 (yaşıl işıqda). Onlar buz və qayanın birləşməsindən ibarətdir; təxminən 50% buz və 50% qaya. Mümkündür ki, buzda [[ammonyak]] və [[Karbon dioksid|karbondioksid]] olsun.

Uranın peykləri arasında [[Ariel (Uranın peyki)|Ariel]], ən az [[Zərbə krateri|zərbə kraterləri]] ilə ən cavan, [[Ambriel]] isə ən köhnə səthə sahibdir. Miranda 20&nbsp;km dərinlikdə olan az sayda kanyonları, teraslı təbəqələri və səth yaşında və xüsusiyyətlərində xaotik dəyişikliklərə sahibdir. Belə hesab edilir ki,  Mirandanın əvvəlki geoloji aktivlikləri orbitinin indikindən daha eksentirik olduğu zaman ehtimal ki, Ambriel ilə 3:1 orbit rezonansının bir nəticəsi olaraq meydana gələn qabarma-çəkilmə isinməsindən formalaşmışdır. [[Apvellinq]] ilə əlaqəli genişlənən proseslər ehtimal edilir ki, [[Miranda (peyk)|Miranda]]nın "hipodroma" oxşar tacların formalaşdırıcısıdır. Hesab edilir ki, bir vaxt Arielin Titaniya ilə olan orbit rezonansı 4:1 idi.

Uranın [[nalvari orbit]]i olan bir obyekti var. O, Uran-Günəşin [[Laqranj nöqtələri|L<sub>3</sub>]]  [[Laqranj nöqtələri|Laqaranj nöqtəsi]]ni əhatə edir — 180º-lik orbitidəki qravitasiyası qeyri-stabil olan bölgə. Bu obyekt [[83982 Krantor]] adlandırılır. Krantor Uranın həmorbit bölgəsində kompleks müvəqqəti [[nalvari orbit]]də hərəkət edir. [[2010 EU65|2010 EU<sub>65</sub>]]  nalvari orbitdə hərəkət etməyə namizəddir.

== Halqaları ==
Uranın halqaları ölçüləri mikrometrdən metrin bir hisəsinə qədər dəyişən ifrat dərəcədə tünd hissəciklərdən təşkil olunmuşdur. Hazırda Uranın 13 fərqli halqası məlumdur. Onlardan ən parlağı ε halqasıdır. Uranın iki halqasından başqa, bütün halqaları son dərəcə dardır — adətən bir neçə kilometr genişlikdədirlər. Uranın halqalarının çox gənc olduğu ehtimal edilir; dinamik mülahizələr göstərir ki, onlar Uran ilə birlikdə formalaşmamışdır. Halqalardakı maddə bir zamanlar yüksək sürətli toqquşmalarla parçalanan ayın (ayların) parçası ola biləcəyi düşünülür. Toqquşmanın nəticəsi olaraq, ortaya çıxan çox sayıda qalıqdan halqaların mövqeyinə müvafiq olaraq stabil bölgələrdə yerləşən sadəcə az miqdarı qaldı.

[[Vilyam Herşel|Uliyam Herşel]] 1789-cu ildə Uranın ətrafında mümükün halqanı təsvir etmişdi. Onun bu kəşfi ümumən şübhəli hesab edilir, çünki halqalar olduqca xəfifdir və sonrakı iki əsrdə heç bir müşahidəçilər tərəfindən qeyd edilməmişdir. Yenə də Herşel epsilon halqasının ölçüsünü, [[Yer]]ə görə bucağını, qırmızı rəngini və Uranın [[Günəş]] ətrafında fırlanarkən onun görünən dəyişikliklərini dəqiq olaraq təsvir etdi. Halqa sistemi 10 mart 1977-ci ildə, Ceyms Elliot, Eduard Danhem və Cesika Mink tərəfindən Kuiper Hava Rəsədxanası vasitəsi ilə kəşf edildi. Kəşf təsadüfi olmuşdu; onlar Uranın atmosferini öyrənmək üçün ulduz SAO 158687-nin Uran tərəfindən tutulmasından faydalanmağı planlamışdılar. Müşahidələri analiz edildiyində, ulduzun Uranın arxasında gizlənməsindən əvvəl göz görüşündən 5 dəfə itdiyi aşkar olundu. Onlar belə bir nəticə çıxardılar ki, Uranın ətrafında bir halqa sistemi olmalıdır. Sonra onlar dörd əlavə halqa kəşf etdilər. Halqalar 1968-ci ildə ''[[Voyacer 2]]''-nin Uranın ətrafından uçuşu zamanı birbaşa görüntüləndi. ''[[Voyacer 2]]'' həmçinin iki əlavə xəfif halqa kəşf etdi. Beləliklə, halqaların ümumi sayı 11 oldu.

2005-ci ilin dekabrında [[Habbl teleskopu|Habl Teleskopu]] indiyə qdər bilinməyən bir cüt halqa kəşf etdi. Ən böyüyü Urandan indiyə qədər bilinən halqalarına nisbətən iki dəfə uzaqda yerləşir. Bu yeni halqalar Urandan o qədər uzaqdadır ki, onları "xarici" halqa sistemi adlandırırlar. [[Habbl teleskopu|Habl]] həmçinin iki kiçik peyk də kəşf etdi. Onlardan biri, Mab olaraq adlandırılan peyk, öz orbitini yeni kəşf edilmiş ən qıraqdaki halqa ilə bölüşür. Bu iki yeni halqa ilə birlikdə Uran halqalarının sayı 13 oldu. 2006-cı ilin aprel tarixində [[Kek Rəsədxanası]]ndan yeni halqaların şəkilləri xarici halqaların rənglərini müəyyən etdi: xaricdəki mavi, ikinci isə qırmızı rəngdədir. Xaricdəki halqanın mavi rəngdə olması ilə əlaqədar bir hipotezə görə, o Mabın səthindəki su buzunun xırda hissəcikləri ilə qarışmışdır və o qədər kiçikdir ki, mavi işığı əks etdirir. Bunun əksinə olaraq, Uranın daxili halqaları boz rəngdədir.

<gallery widths="200" heights="200" perrow="3" caption="Uranın halqaları">
Fayl:Uranus rings discovery.gif|1977-ci ildə kəşf edilən qaralmanı göstərən animasiya .
Fayl:Uranian rings scheme.png|Uran mürəkkəb halqa sisteminə sahibdir. O, Saturn halqa sistemindən sonra Günəş sistemində kəşf edilən ikinci belə bir sistemdir.
Fayl:Uranuslight.jpg|Habl teleskopu ilə çəkilmiş Uranın şəkli. Şəkildə Uranın qütb parıltıları və ekvator halqaları görünür. Yupiter və Yerin qütb parıltılarından fərqli olaraq, Uranın qütb parıltıları onun qütbləri ilə eyni xəttə deyildir ona görə ki, Uran düzənsiz maqnit sahəsinə sahibdir.
</gallery>

== Kəşfiyyat ==

1986-cı ildə [[NASA]]-nın planetlərarası stansiyası olan ''[[Voyacer 2]]'' Uranı ziyarət etdi. Bu uçuş qıssa məsafdən Uranın yeganə tədqiqi olmuşdur və başqa uçuşlar planlanmır. 1977-ci ildə buraxılan ''[[Voyacer 2]]'' [[Neptun (planet)|Neptun]]a səyahətini dəvam etdirmədən əvvəl, 1986-cı ilin 24 yanvar tarixində Urana  81.500&nbsp;km məsafə ilə ən yaxın yaxınlaşmasını etdi. ''Voyacer 2'' Uranın 97,77° ox əyriliyi səbəbindən meydana gələn unikal hava şəraiti də daxil olmaqla, onun atmosferinin strukturunu və kimyəvi komponentlərini araşdırdı. O, Uranın 5 ən böyük peykinin ətraflı tədqiqini həyata keçirdi və 10 yeni peykini kəşf etdi. Halqa sisteminin bilinən 9 halqasını müşahidə etdi və ikisini daha kəşf etdi. Həmçinin o, Uranın maqnit sahəsini, onun düzənsiz strukturunu, əyikliyini və yana əyik oriyantasiyasının səbəb olduğu unikal burğu şəklindəki maqnitoquyruğunu tədqiq etdi.

''[[Voyacer 1]]'' Uranı ziyarət edə bilmədi ona görə ki, Satrunun peyki Titanın tədqiqatı prioritet olaraq nəzərdə tutulmuşdu. Bu orbit ''[[Voyacer 1]]''- i planet tədqiqat missiyasını sona yetirən [[Ekliptika|ekliptik]] müstəvidən çıxardı.

''Kassini'' [[kosmik gəmi]]sini [[Saturn (planet)|Saturn]]dan Urana göndərmək imkanı 2009-cu ildə missiyanın genişləndirilməsi mərhələsi əsnasında dəyərləndirilmişdi, ancaq sonra [[Saturn (planet)|Saturn]]un atmosferi tərəfindən yararsız hala düşəcəyi nəzərə alınaraq missiya ləğv edildi. Saturnu tərk edikdən sonra onun Urana çatması iyrimi ilə qədər vaxt alacaqdı. 2011-ci ildə nəşr olunan ''Planet Elmləri Dekedal Tədqiqatı'' tərəfindən 2013-2022-ci illər arası üçün bir ''Uran Orbiter və Zondu'' təklif edildi; təklifin 2020–2023 illər əsnasında başladılması və Urana 13 illik səyahət proqnozlaşdırılır. Uran zondu [[Pioner 13]]-ün irsindən istifadə edərək 1-5 atmosferə enə bilər. ESA ''Uranus Pathfinder'' adlandırılan "orta sinif" missiyanı dəyərləndirdi. ''New Frontiers Uranus Orbiter, The Case for a Uranus'' tədqiqatı üçün dəyərləndirildi və təklif edildi. Belə bir missiya nisbətən böyük kütlənin sistemə göndərə bilmək imkanı yaradacaq —  Atlas 521 ilə 1500&nbsp;kq-dan çox yük və 12 illik səyahət.

== Mədəniyyətdə ==
[[Astrologiya]]da Uran planeti [[Dolça (astrologiya)|Dolça]]nın idarəedici planetidir. Uranın rəngi mavi (daha çox mavi və yaşılın qarışımı rəng) olduğundan və elektriklə əlaqələndirildiyindən Uranın rənginə yaxın olan elektrik mavisi [[Dolça (astrologiya)|Dolça]]nın işarəsi ilə əlaqələndirilir.

1789-cu ildə [[Martin Haynriş Klaprot]] tərəfindən kəşf edilən [[Uranium]] elementinə ondan əvvəl kəşf edilmiş Uran planetinin adı verildi.

''"Sehirbaz Uran"'' [[Qustav Holst]]un 1914–1916 – cı ildə yazdığı ''Planetlər'' adlı orkestr süitasında hərəkətdir.

[[Uran əməliyyatı]] [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] tərəfindən [[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı [[Volqoqrad|Stalinqrad]]ı geri qaytarmaq üçün həyata keçirilmiş [[hərbi əməliyyat]]dır.

== İstinadlar ==


== Əlavə oxu ==
* 
* 
* 
== Həmçinin bax ==

* [[Günəş sistemi]]
* [[Uran (mifologiya)]]
* [[Xarici planetlər]]
* [[Voyacer 2]]

== Xarici keçidlər ==
**İngiliscə'''

* Uranus at European Space Agency
* NASA's Uranus fact sheet
* Uranus Profile at NASA's Solar System Exploration site
* Planets – Uranus A kid's guide to Uranus.
* Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal. (photos)
* Voyager at Uranus  (photos)
* Uranus (Astronomy Cast homepage) (blog)
* Uranian system montage (photo)
* 
* "How to Pronounce Uranus" by CGP Grey