open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konstantin Mesxi

**Konstantin (Kote) Semyoniviç Mesxe** (; — gürcü aktyor və rejissoru.
## Həyatı
Kostantin Mesxi ailənin 8-ci uşağı olaraq dünyaya gəlir. Kutaisi klassik gimnaziyasında təhsil aldıqdan sonra Konstantin böyük qardaşı Sergey ilə Tiflisə köçür. Mesxi, Droeba (Vremya) qəzetinin redaksiyasında çalışanlardan - Gürcüstanın tanınmış yazıçı və ictimai xadimlərindən (İlya Çavçavadze, İvan Maçabeli, Pyotr Umikov, Aleksandr Kazbeqi, Baçan Razikaşvili, Akaki Sereteli) çox təsirlənir. Onun teatra olan sevgisi məhz bu zaman formalaşır.

1874-cü ildən səhnədə həvəskar tamaşalarda çıxış edir. Efrosine Kldiaşvili ilə birlikdə təhsil alır.

1879-cu ildən peşəkar səhnə çıxış etməyə başlayır. Tiflisdəki gürcü teatrının yenidən qurulmasının fəal iştirakçılarından biri olur. 1880 -cı ildə mühasibat uçotu sahəsində təhsil almaq üçün Odessaya səyahət planlaşdırır, amma gözlənilmədən Fransaya, Marselə gedir, teatr səhnəsində böyük Sara Bernarın tamaşasını görür. Parisdən gürcü teatr səhnəsində ifa etməyi planlaşdırdığı bir çox pyesləri: xüsusilə, Aleksandr Dümanın (oğul) "Kamelyaların xanımı" romanı əsasında yazılan "Marqarita Gote", Skrib və Lequvun "Adriana Lekuvrer" pyesi və Sarda və Moronun "Madam San Jen" gətirir.

1885-1894-cü illərdə Kutaisidəki gürcü teatrına rəhbərlik edir, gürcü teatrının gələcək ulduzları ilə: Kote Mesxi - Efemiya Mesxi, Nino (Nutsa) Çxeidze, Vaso Balançivadze (bəstəkar Meliton Balançivadzenin qardaşı), Şalva Dadiani, Kote Marjanişvili işləməyə başladı. 1896-cı ildən ömrünün sonuna qədər Tiflis gürcü teatrının aparıcı aktyoru və rejissoru olur. Mesxinin aktyor və rejissor kimi peşəkar prinsipi səhnə sənətinin əsas məqsədinin ictimai həyatı, "real həyat şəkillərini" təsvir etmək olduğuna inam idi. O, aktyorlardan rollarını real şəkildə ifa etmələrini tələb edirdi. Mesxi səhnədə müxtəlif rollar oynayıb.

Bir neçə tarixi pyesin müəllifi ("Rustaveli" və s.), N.V.Qoqol, V.Şekspir, V.Hüqo, eləcə də çağdaş yazıçıların - A.İ.Sumbatov-Yujin və başqalarının əsərlərinin tərcüməçisi olub.

## Quruluş verdiyi tamaşalar
Kutaisi teatrında A.Qriboyedovun "Ağıldan bəla", V.Şekspirin "Otello", V.Hüqonun "Ruy-Blues", Arbenin "Maskarad", N.V.Qoqolun "Baş müfəttiş", A.N.Ostrovskinin bir sıra pyeslərini səhnələşdirib.
## Xatirəsi
Tiflisdə bir küçə Kote Mesxinin adını daşıyır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
ბუხნიკაშვილი გ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, გვ. 602, თბ., 1983 წელი.
## Xarici keçidlər
* Театральная энциклопедия
* МЕСХИ Котэ
İvan Maçabeli

**İvan Georgiyeviç Maçabeli** (; ) — Vilyam Şekspir tərcümələri ilə tanınmış gürcü yazıçı, jurnalist və ictimai xadimi.
## Həyatı
İvan Maçabeli Tamaraşeni kəndində (indi Tsxinval yaxınlığındakı Cənubi Osetiya Respublikası ərazisində) qədim gürcü zadəgan ailəsində anadan olub.

Maçabeli Sankt-Peterburq, Almaniya və Parisdə təhsil alıb.

Gürcüstana qayıtdıqdan sonra İlya Çavçavadzeyə gürcü mədəniyyətinin dirçəldilməsi və Rusiyanın imperiya hakimiyyətinə qarşı əməkdaşlığı təklif edir. Gürcüstanın aparıcı milli dövri nəşrləri olan "İveriya" və "Droeba"nın baş redaktoru vəzifəsində çalışır.

26 iyun 1898-ci ildə İvan Maçabeli Tiflisdəki mənzilini tərk edir və daha sonra itkin düşür.
## Yaradıcılığı
Bütün həyatı boyu Vilyam Şekspirin tərcümələri üzərində çalışıb. Heç vaxt İngiltərədə olmamasına baxmayaraq Maçabeli, Hamlet, Otello, Maqbet, III Riçard, Yuli Sezar, Antoni və Kleopatranı mükəmməl tərcümə etmişdir. Onun bu tərcümələri hələ də Rustaveli Teatrı repertuarının gündəmindədir.

## Xatirəsi
Maçabeli Ev-Muzeyi, Tamaraşeni kəndində, yazıçının XIX əsrdə tikilmiş zadəgan iqamətgahında yerləşirdi. 1997-ci ildə, Osetiya tərəfdən atəş açdıqdan sonra evə, xüsusən də şərab zirzəmisi olan Maraniyə böyük ziyan dəydi. Gürcü mütəxəssislərin göstərilən əraziyə girə bilməməsi səbəbindən bombardmandan sonra məhv olmamış əşyaları muzeydən çıxarmaq mümkün olmadı. Qeyd edək ki, muzeydə 2000-dən çox eksponat saxlanılırdı. Onların arasında İvan Maçabelinin şəxsi əşyaları, əlyazmalar, iri foto materiallar və tarixi Samaçablo bölgəsinin həyatından (XIX–XX əsrlərdə) bəhs edən etnoqrafik eksponatlar saxlanılırdı.

2003-cü ildə ev-muzeyin binası Gürcüstan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən bərpa edildi. Rusiya-Gürcüstan müharibəsi zamanı bərpa edilmiş muzey dağıdıldı.

Gürcüstan-Osetiya münaqişələri zamanı (2008-ci ildə Gürcüstanda müharibə) muzey yenidən təmamilə dağıdıldı.

Tiflis şəhərində Maçabeli adına küçə də var.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* Rayfield, Donald (2000), The Literature of Georgia: A History: 1st edition, p.&nbsp;181. Routledge, ISBN 0-7007-1163-5
* Georgian Monument Blown up in South Ossetia, The Jamestown Foundation Monitor, Volume 3, Issue 145 (July 25, 1997).
* International Organization Affirms that Machabeli Museum is Destroyed in Tamarasheni. The Georgian Times. January 30, 2009.
Zuberxa

**Zuberxa** — Dağıstan Respublikasında, Böyük Qafqaz dağlarının şərq hissəsində yerləşən dağ massivi.

## Ümumi məlumat
Zuberxa dağ massivi mərkəzi Dağıstanda olub, Kulimer dağ sisteminə daxildir. Massiv Gergebil rayonu ərazisində yerləşir. Hündürlüyü 2338 metrdir. Gergebil tərəfdən massivin nisbi hündürlüyü — 800 metr, Aymaka tərəfdən — 600 metrdir. Massivi cənub-qərbdən Qaragöysu çayı, cənub-şərqdən Zinlak çayı (Aymakin dərəsi), şimal-şərqdən isə Exeb çayı dərəsə əhatə edir. Zuberxa massivi şimaldan tədricən Nakilrox silsiləsinə keçir. Ərazinin şimal-şərq yamacı meyillidir. Digər yamacları isə dik və qayalıdır. Şimal-qərbdə olan dik yamacların hündürlüyü 400 metrə çatır. Dik qayalı yamacların ətəyində daş, çınqıl formasında qalın qırıntı qatı toplanıb. Dik qayalı ərazilər vertikal formada yarağanlarla kəsilib. Dağ massivi əsasən aşağı təbaşirin gil, əhəng daşı və mərmər süxurlarından təşkil olunub. Massivin ətəyində Aymaka kəndi yerləşir.

## Bitki örtüyü
Zuberxa dağ massivi üçün xarakterik landşaft alp və subalp çəmənlikləridir. Meşə əraziləri şimal-qərb yamacında üstünlük təşkil edir. Daha çox qarışq meşə üçün xarakterik olan ağaclar geniş yayılıb: şam, əsməqovaq, göyrüş, vələs, yunan qozu və cökə.

## Maraqlı faktlar
Qədim dövrlərdə dağda müqəddəs yer mövcud olmuşdur. 1882-ci ildə D. H. Anuçin bu ərazidə qazıntı işləri aparmış və bürüncdən olan çoxlu əşyalar tapmışdır: sırğalar, üzüklər və bilərziklər. Bundan əlavə müqəddəs yerdə çoxlu heyvan sümükləri aşkar edilmişdir. Böyük ehtimal ki, bunlar ərazidə qurban kəsmə mərasiminin olmasını sübüt edir.

Zuberxa massivi həm də, paraplan həvəskarlarının sevimli yeridir. İl boyu dağ zirvəsinə yerli və gəlmə türistlərin axını mövcuddur. Onları daha çox şimal-qərbdə olan 400 metrlik dik yamaca açılan mənzərə cəlb edir. Çox aydın havada zirvədən Xəzər dənizini və ətraf ərazilərdə olan kəndləri belə görmək mümkündür.

Zuberxanın ən yüksək nöqtəsində Dağıstan radio-televiziya ötürücü stansiyası yerləşir.

## İstinadlar
Meliton Balançivadze

**Meliton Antonoviç Balançivadze** (;) — gürcü opera müğənnisi, bəstəkarı, həm Rusiya imperiyası dövründə, həm də ölkəsinin müstəqilliyi dövründə Gürcüstanın mədəniyyət səhnəsinin tanınmış üzvü. Məşhur xoreoqraf Corc Balançin və bəstəkar Andrey Balançivadzenin atası.

## Həyatı
Meliton Balançivadze 24 dekabr 1862-ci ildə (5 yanvar 1863 yeni üslubda) Banoja kəndində anadan olmuşdur. Kutaisi İlahiyyat məktəbində təhsil alıb. O, həmçinin kilsə xorunda da çıxış edib.

1880-ci ildə Tbilisi Dövlət Opera və Balet Teatrının xoruna daxil olur.

1889-cu ildə Peterburq Konservatoriyasına daxil olur və orada təhsil almağa başlayır.

1895–1917-ci illərdə Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində gürcü musiqilərindən ibarət xorlar təşkil edir.

1918-ci ildə Kutaisidə musiqi məktəbi qurur.

1921–1924-cü illərdə Gürcüstan SSR Xalq Maarif Komissarlığının musiqi şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.

Gürcü milli operasının qurucularından biri, Akaki Seretelinin "Məkrli Tamara" (1897) şeiri əsasında yazılmış ilk gürcü operası "Məkrli Darejan"ın müəllifidir. Operanın ilkin versiyası Nikolay Çerepninanın iştirakı ilə, ikinci versiyası isə Balançivadzenin oğlu Andrey Balançivadzenin iştirakı ilə yaradılmışdır.

1923-cü ildən Georgi Axvlediani küçəsindəki 4-cü evdə (xatirə lövhəsi) yaşamışdır.

Meliton Balançivadze 21 noyabr 1937-ci ildə Kutaisidə vəfat edir. Kutaisi şəhərində Mtsvanekvaviladakı panteonda dəfn edilib.

## Ailəsi
Meliton Balançivadze iki dəfə ailə həyatı qurub. Qayane Eristavi ilə ilk evliliyindən onun iki övladı dünyaya gəlir. Onlardan biri Apollon, 1918-ci ildə Birinci Kuban yürüşünə qatılan Ağ qvardiya qoşunlarında polkovnik idi.

İkinci dəfə Balançivadze (ehtimal ki, 1905 və ya 1906-cı illərdə) Sankt-Peterburq əsilli Mariya Nikolayevna Vasilyeva ilə ailə həyatı qurur. Onların bu evlilikdən 3 övladı dünyaya gəlir:
* Rəssam Tamara Balançivadze 1943-cü ildə Leninqradın blokadası zamanı ölür;
* ABŞ-a mühacirət edən Corc Balançin orada tanınmış xoreoqraf olur;
* Andrey Balançivadze Sovet Gürcüstanının aparıcı bəstəkarı olur.

## Mükafatları
1937-ci il yanvar ayının 14-də "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Баланчивадзе Мелитон Антонович
* Грузины Санкт-Петербурга. Мелитон Баланчивадзе
Ədhəm Tenişov

**Ədhəm Rəhimoviç Tenişov** (; ) — sovet və Rusiya linqivist-türkoloqu, monqolşünası. Filologiya elmləri doktoru, professor, SSRİ EA-nın müxbir üzvü (1984). Rusiya Elmlər Akademiyasının Ural-Altay dilləri şöbəsinin müdiri. «Sovet Türkologiyası» jurnalının baş redaktoru və çoxcildli nəşr olan  «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» buraxılışının redaktoru.

## Həyatı

Ədhəm Rəhimoviç Tenişov 25 aprel 1921-ci ildə  Penza şəhərində anadan olmuşdu.

Ədhəm Tenişov 11 iyul 2004-cü ildə Moskva şəhərində vəfat edib

## Ədəbiyyat
* *[[Anna Dıbo|Дыбо А. В.]]* Член-корреспондент РАН Э. Р. Тенишев // Известия РАН. Серия литературы и языка. 2001. Т. 60. № 3;

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ruten Qaqloyev

**Ruten Qaqloyev** () — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı və şairi, mühəndis və ictimai xadim.  təxəllüsü ilə əsərlərini yazmışdır. Gələcəkdə Transqafqaz avtomagistralı olacaq Roki keçidindən keçən bir tuneli olan Zaramaq - Uanel yolunun bir hissəsinin layihəsi ona məxsusdur.
## Bioqrafiyası
12 fevral 1888-ci ildə Sidan kəndində Cav dərəsindəki çoxuşaqlı Qıbi və Saba Qaqloyevlərin ailəsinə anadan olmuşdur. Dzau kəndində ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra, Tiflisdəki 3-cü gimnaziyaya daxil olur. Gimnaziyanı gümüş medalla bitirir. Sonra gimnaziya direktorunun məsləhəti ilə 1906-cı ildə Mokovo Universitetinin Fizika və Riyaziyyat fakültəsinə daxil olur və burada üç il oxuyur. Sonra 1913-cü ildə mühəndis-mexanik dərəcəsi ilə bitirdiyi Moskva Ali Texniki Məktəbinin birinci kursuna daxil olur. Tələbə ikən ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır.  qəzetində dərc etdiyi bir sıra məqalələr yazır. 1913-cü ilin yayında imperiya ordusuna çağırılır. Birinci Dünya müharibəsi başlayandan sonra, zabit rütbəsi ilə Tiflis əyalətinin Qori rayonunda yerləşən dəmiryol qoşunlarına göndərilir. 1917-ci ildə vətəninə qayıdır. Dzau kəndində keçirilən Cənubi Osetiya nümayəndələrinin İkinci Konqresindən sonra Ruten Qaqloyev yol komissiyasına seçiir. Eyni qurultayda Cənubi Osetiya Milli Şurasına da seçilmişdir. 1918-ci ildə Tsxinval-Zaramaq yolunun layihələndirilməsinə başlayır, Cənubi Osetiyada körpülərin və keçidlərin inşasında iştirak edir. 1920-ci ildə Cənubi Osetiyadakı üsyan səbəbiylə qaçqınlara kömək etdiyi Şimali Osetiyaya köçür. Tutulur və Pskov yaxınlığındakı bir düşərgəyə sürgün edilir, oradan Baltikyanı ölkələrə qaçır. Polşa, Almaniya, İngiltərə və Fransada sürgün həyatı yaşayır. Xaricdə olarakən "Noq sard" qəzetində nəşr olunan  şeirlərini yazır.

1928-ci ildə Cənubi Osetiyaya qayıdır və 4,5 kilometrlik tunel hissəsi olan 40 kilometr uzunluğunda Zaramaq-Uanel yolunun layihələndirilməsinə başlayır. Layihəsi haqqında 1929-cu ildə  jurnalının 8-9 sayında "Osetiya aşırım şose yolu" başlıqlı məqaləsini yazır.

Tsxinvali Su Elektrik Stansiyasının direktoru olur. Cənubi Osetiya Araşdırma İnstitutunun sənaye şöbəsinə rəhbərlik ediri. Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunda dərs deyir. Layihəsi zamanı o, yol boyu Cənubi Osetiyanın toponimik xəritəsini hazırlayır.

1937-ci il iyulun 19-da məlumat əsasında həbs olunur və repressiyaya məruz qalır.

1987-ci ildə Tsxinvalidə ölümündən sonra "Namıs" adlı əsərlərinin toplusu nəşr olunur. 
## Mənbə
* Рутен Гаглоев относится к числу самых известных представителей осетинской интеллигенции минувшего века
* Рутен Гаглоев: патриот, инженер, публицист, общественный деятель
## İstinadlar
Fyodr Qaqloyev

**Fyodr Qaqloyev** () — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, şairi, dramaturqu və ədəbiyyatşünası.  ədəbi jurnalının redaktoru. Cənubi Osetiya Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı.

## Bioqrafiyası
1913-cü il sentyabrın 11-də Bakıda neftçi ailəsində anadan olmuşdur. 1918-ci ildə Fyodr Qaqloyevin ailəsi doğma Osetiyanın Uanel kəndinə qayıdır. 1920-ci ildə Cənubi Osetiya üsyanı zamanı menşeviklərin silahlı dəstələrinin hücumu səbəbindən ailəsi Şimali Osetiyaya qaçır və bir il sonra vətənə qayıdır. Ailəsinin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən çobanlıq edir. Tsxivalidə fermer işçilərinin məktəb kurslarını bitirir, sonra 1935-ci ildə bitirdiyi Tsxinvali Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. 1934-cü ilin mayında SSRİ Yazıçılar Birliyinin Osetiya şöbəsinin qurulması üçün təşkilati toplantıda iştirak edir. Texnikumdan sonra Leninqor rayonunun Orçosan kəndində səkkiz illik məktəbdə direktor olaraq çalışır. 1937-ci ilə qədər bu vəzifəni tutur. 1939-cu ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvlüyünə qəbul edilir. Bundan sonra 1941-ci ilə qədər Cənubi Osetiyanın "Kommunist" qəzetinin redaksiyasında kənd təsərrüfatı şöbəsinin müxbiri işləyir.

Böyük Vətən müharibəsi başlayandan sonra Qırmızı Ordu sıralarına çağırılır. Bir atıcı bölüyündə komandir olaraq xidmət edir. 17 may 1942-ci ildə Kerç uğrunda gedən döyüşdə sol qolundan ağır yaralanır. Xəstəxanada müalicədən sonra 1943-cü ildə tərxis edilir. Bu döyüş üçün sonradan Qırmızı Ulduz ordeni alır. Tsxinvaliyə qayıdaraq "Kommunist" qəzetinin redaksiyasında çalışır. 1945-1950-ci illərdə Cənubi Osetiya  ədəbi jurnalının məsul katibi olur. 1950-ci ildə o, Gürcüstan DTK-sı tərəfindən uydurulmuş Osetiya millətçilərinin işi üzrə məsələdən dolayı vəzifəsindən azad edilir. 1951-ci ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun osetin dili və ədəbiyyatı fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olur. 1954-cü ildə "Fidiuæg" jurnalının baş redaktoru təyin edilir.

1955-ci ildə SSRİ Yazıçılar Birliyinin Cənubi Osetiya şöbəsinin məsul katibi seçilir. 1972-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışır. Cənubi Osetiya Dram Teatrının ədəbi şöbəsinin müdiri olur.

Ömrünün son illərində ağır xəstəlikdən əziyyət çəkir. 12 avqust 1983-cü ildə Tsxinvalida dünyasını dəyişir.
## Yaradıcılığı
İlk şeirlərini 1935-ci ildə nəşr etdirir. 1940-cı ildə  adlı ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir. Ən böyük şöhrəti ona 1948-ci ildə Böyük Vətən müharibəsinə həsr olunmuş  şeir toplusu gətirir. Osetin ədəbiyyatı tarixində ilk lirik hekayəsi olaraq Aminutu yazır. 1961 -ci ildə  adlı ilk nəsr toplusunu və 1966-cı ildə  ilk romanını nəşr etdirir.

Bir neçə dram əsərləri yazır. Tərcümə ilə məşğul olur.

## Mükafatlar
Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (04.17.1958).

"Qırmızı Ulduz" ordeni (11/06/1945)

## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* Гафез (Гаглоев Федор Захарович)
* Со дня рождения Гафеза — 100 лет

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aleksey Bukulov

**Aleksey Bukulov** (, ) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı və jurnalisti. 
## Bioqrafiyası
8 iyun 1920-ci ildə Cənubi Osetiyanın Valitikau kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1940-cı ildə Stalinirski Pedaqoji Texnikumunu bitirir, sonradan Çkaraul ibtidai məktəbinin müdiri təyin edilir. Eyni məktəbdə müəllimliklə məşğul olur. 1940-cı ildə Qırmızı Orduda hərbi xidmətə çağırılır. İlk günlərdən Böyük Vətən müharibəsi döyüşlərində iştirak edir. 1942-ci ildə əsir düşür və Rumıniya ərazisindəki hərbçilər üçün düşərgəyə göndərilir. 1944-cü ildə düşərgədən qaçır və Qırmızı Orduya qoşularaq döyüşə davam edir. Bratislavanın azad edilməsi zamanı Çexoslovakiyada döyüşür. 1945-ci ilin aprelində ağır yaralanır və bir il xəstəxanada müalicə edilir. 1946-cı ildə tərxis olunaraq Cənubi Osetiyaya qayıdır.

Müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışmışdır. Osetin ədəbi "Fidiuæg" jurnalının redaksiyasında korrektor olur. 1951-ci ildə denonsasiya ilə tutulur və 25 il düşərgə cəzası alır. Beş il düşərgədə qaldıqdan sonra sərbəst buraxılır. 1957-ci ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun (indiki - Cənubi Osetiya Dövlət Universiteti) Tarix və Filologiya fakültəsinə daxil olur və 1960-cı ildə oranı bitirir.

Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunu bitirdikdən sonra Cənubi Osetiya Radio Komitəsində çalışır. 1967-ci ildən "Fidiuæg" jurnalının redaksiyasında məsul katib işləyir. Daha sonra İriston kitab nəşriyyatının baş redaktoru, Cənubi Osetiyada radio yayımının baş redaktoru və Fidiuæg jurnalının nəsr şöbəsinin redaktoru vəzifələrini tutur.

1991-ci ildə baş verən silahlı qarşıdurma zamanı o, oğlunu itirir. Oğlunun ölümü sağlamlığına ciddi şəkildə təsir göstərir və 23 mart 2010-cu ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir.
## Yaradıcılığı
1939-cu ildə nəşr olunmuş  toplusunda ilk hekayəsi olan  (Besonun sevinci) işıq üzü görür. 1957-ci ildə ilk hekayələr toplusunu olan  (O günlər) nəşr edilir. Ona ən böyük şöhrəti  (Dağ çiçəyi) roman-triologiyası və  (Mahnı sağ qaldı) dilogiya romanının nəşrindən sonra qazanır.
## Ədəbiyyat
*Писатели Советской Осетии. [Биобиблиографич. справки], Сталинири, 1957
*Дзугаев Г., Очерк истории осетинской советской литературы, Орджоникидзе, 1967
*Дзуццаты Х., Хуссар Ирыстоны фысджытае, Цхинвал, 1967.
*Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 265—266, ISBN 978-5-7534-1499-01
## Mənbə
* История одного солдата, или «Строки, опаленные войной»
*  Юбилею писателя Алексея Букулова в Цхинвале посвятили творческий вечер 
* Со дня рождения Гафеза — 100 лет
## İstinadlar
Vladimir Qazzayev

**Vladimir Qazzayev** () — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, tərcüməçi və ictimai xadim. Tsxinvali Tibb Məktəbinin uzun müddət direktoru olmuş şəxs. Əsərlərini Jermug təxəllüsü ilə yazmışdır. 
## Bioqrafiyası
25 mart 1895 -ci ildə Tiflis əyalətinin Kornis kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1903-cü ildən yerli kənd kilsə məktəbində oxuyur. İbtidai təhsil aldıqdan sonra Qori şəhərindəki gimnaziyaya girdi. Orta təhsilini aldıqdan sonra 1914 -cü ildə Moskva Tibb İnstitutuna daxil olur və 1917-ci ildə oranı bitirir. Vətəndaş müharibəsi zamanı Xarkov yaxınlığındakı partizan dəstəsində döyüşür. 1918-ci ildə vətəninə qayıdır və burada Cənubi Osetiya Milli Şurasının üzvü seçilir. Gürcüstan ərazisində baş verən inqilabi hadisələrdə bilavasitə iştirak etmişdir. 1920-ci ildən Cənubi Osetiya İnqilab Komitəsinin üzvü olur. 1920-ci ildə Bakıda keçirilən Şərq Xalqlarının I Qurultayında nümayəndə seçilir. Gürcüstanda hakimiyyət Menşeviklərə keçdikdən sonra Vladiqafqaza köçür və burada xüsusi komitənin üzvü olaraq Cənubi Osetiyadan qaçqınların qəbulu ilə məşğul olur. 1923-cü ildə Tsxinvaliyə qayıdır və yerli mətbəədə müdir işləməyə başlayır.

1927-ci ildən hökumət səhiyyə orqanlarında çalışır. Böyük Vətən müharibəsi başladıqdan sonra Qırmızı Ordu sıralarına çağırılır və mayor rütbəsi ilə alayın baş həkimi olaraq xidmət edir. 1946-cı ildə tərxis edildikdən sonra Tsxinvaliyə qayıdır və Stalin Tibb Məktəbinin direktoru vəzifəsində çalışır.

1924-cü ildən ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır.  (Nəhənglər dağı),   (peyğəmbər),  (Vəsiyyət) hekayələrini yazır. Ölümündən sonra hekayələr toplusu 1965 -ci ildə Tsxinvalidə nəşr olunur. Nikolay Qoqol ("Palto" və "Taras Bulba" hekayələri), Cek London ("Həyat eşqi" hekayəsi), Mixail Lermontov ("İqor alayı haqqında söz"), Maksim Qorki ("Ana", "Makar Çudra", "Şahin mahnısı", "Petrel") digər rus və xarici ədəbiyyat əsərlərini osetin dilinə tərcümə edir. . Nart dastanı ilə bağlı bir neçə elmi əsər yazır.

1934-cü ilin mayında Sovet Yazıçılar Birliyinin Osetiya şöbəsi qurulan Osetiya yazıçılarının toplantısında iştirak edir.

1962-ci ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir. 
## Ədəbiyyat
* Владимир Газзаев/ Писатели Советской Осетии, стр. 170—171, Сталинир, 1957
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 124—125, ISBN 978-5-7534-1499-01
## İstinadlar
Çeçenistan himni

**Çeçenistan Respublikasının dövlət himni** *([[Çeçen dili|çeç]]. Нохчийн Республикан шатлакхан илли / Noxçiyn Respublikan şatlaqxan illi)* — Çeçenistan Respublikasının rəsmi dövlət himni. 

## Tarixi
Çeçenistan Respublikasının rəsmi dövlət himninin mətninin müəllifi Çeçenistan Respublikasının ilk prezidenti olan Əhməd Kadırovdur (1951-2004). Himnin musiqisi məşhur çeçen bəstəkar və pedaqoq Umar Beksultanova (1937-2014) aiddir. Bu himn 28 iyul 2010-cu il tarixində Çeçenistanın dövlət himni kimi rəsmən təsdiqlənmişdir. Bu vaxta qədər Rusiya tərkibində olan digər republikalardan fərqli olaraq Çeçenistan Respbulikasının rəsmi dövlət himni yox idi.  Özünü müstəqil elan edən və tanımayan İçkeriya Çeçen Respublikasının isə "Azadlıq və ya ölüm!" adlanan öz himni var idi. 

Çeçenistan Respublikasının rəsmi dövlət himni dövlət başçısının andiçmə mərasimi, Çeçenistan Respublikası parlamentinin açılış və qapanış iclasları vaxtı, rəsmi mərasimlərdə bayraq qaldırılarkən, həmçinin xarici dövlət nümayəndələri, hökümətlərarası təşkilatlar ilə görüş zamanı, Çeçenistan Respublikasına edilən rəsmi səfərlər vaxtı səslənir.  

Bundan başqa Çeçenistan Respublikasının dövlət himni aşağıdakı hallarda da səsləndirilə bilər: 

* Abidələrin və xatirə löhvələrinin açılışı zamanı; 
* Çeçenistan Respublikasının dövlət bayramlarına həsr edilmiş təntənəli iclas və yığıncaqların açılış və qapanışı vaxtı; 
* Çeçenistan Respublikasının dövlət orqanları tərəfindən keçirilən bu və ya digər təntənəli və protokol üzrə olan tədbirlərin təşkili vaxtı;  
* Çeçenistan Respublikası ərazisində təşkil edilən idman yarışları vaxtı; 
* Terek futbol klubunun sezonun ilk və son ev oyunlarında. 

## Mətni
### Çeçencə mətni

### Tərcümələri

## Xarici keçidlər
*ЧЕЧЕНСКАЯ РЕСПУБЛИКА 

## İstinadlar
Yuxarı Jinal dağı

**Yuxarı Jinal** () — Mərkəzi Qafqazda, dağətəyi zonada yerləşən dağ. Jinal dağı Kabarda-Balkariya Respublikası ilə Stavropol diyarının sərhəddində yerləşir. Jinal silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Mütləq ündürlüyü 1542 metrdir. Nisbi hündürlüyü isə 350 metrdir.

## Coğrafiyası
Dağ zirvəsi Kabarda-Balkariyanın Zolski rayonu ilə Stavropol diyarının Predqornıy rayonlu arasındadır. Zirvəyə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kislovodsk şəhəri və Kiçmalka kəndidir. Kislovodsk dağdan 14 km şimal-qərbdə, Kiçmalka isə 9 km cənub-şərqdə yerləşir.

Dağ kuest relyef forması olub mürəkkəb əhəng daşı və qum daşı süxurlarından təşkil olunub. Süxurlar təbəşir dövründə formalaşıb. Dağın qərb hissəsinin meyilliliyi azdır və tədricən enir.

Dağın yerləşdiyi ərazidən, Jinal silsiləsinin şimal yamacından Yusa, Jusa və Psinşoko çayları, cənub yamacından isə Kozada çayı öz başlanğıcını götürür.

Həm Jinal dağında, həm də Jinal silsiləsində mağaralar üstünlek təşkil edir. Dağ yamaclarında çöl və subalp landşaftı formalaşıb. Bitki örtüyü daha çox subalp çəmənliyi üçün xarakterikdir. Əvvələr dağ zirvəsində meteroloji stansiya yerləşirdi. İndi bu stansiyadan turistlər gecələmək üçün istifadə edir.

Bəzi mənbələrdə dağı Stavropol diyarının da ən yüksək zirvəsi kimi göstərilir. Ancaq diyarın ən yüksək zirvəsi Kabarda silsiləsinin qərbində yerləşən yüksəklikdir (1603 m).

## Marşrutlar
Jinal zirvəsinə olan turist marşrutu Kislovodsk şəhərindən başlayır. Şəhərdən dağa kimi olan yol təpəlik ərazisindən keçir. Jinal silsiləsindən keçən bu yol Kislovodskla Kamennemostskoe kəndini birləşdirir. Yol silsilənin şərq hissəindən keçir.

Dağ zirvəsindən Şimali Elbrus ətəyinə və bir çox yüksək dağ yaylalarına, silsilələrinə panorma açılır. Dağın şimal hissəində, dağ ətəyi düzənlik ərazilərdə qrup halında lakkolit dağlar ucalır: öndə Jusa və Yusa, arxa planda isə Maşuk və Beştau. Aydın havada dağ zirvəsindən Kazbek dağını görmək mümkündür. Elbrus dağını isə ancaq səhər tezdən görmək mümkündür.

## İstinadlar
Qafqaz təqvimi

**Qafqaz təqvimi** () — Rusiya imperiyasının 1845–1916-cı illərdə Tiflisdə nəşr olunan illik kitab seriyası nəşri. Bu, Qafqazda nəşr olunan ilk kitab seriyası idi.

## Tarixi
*Qafqaz Təqvimi* Qafqaz haqqında ilk seriyalı məlumat kitabçası idi. Kitabça Tiflisdə nəşr edilmişdir. İlk sayı 1845-ci ildə Zaqafqaziya Ərazisi Baş İdarəsinin mətbəəsində nəşr edilmişdir. Kitabça ildə bir dəfə nəşr olunurdu (mövbəti il).

"Qafqaz təqvimin"də çoxlu sayda etnoqrafik və tarixi materiallar dərc olunurdu. Xalq təhsili, kənd təsərrüfatı bitkiləri məsələləri ilə bağlı yazılara yer verilirdi. Kitbçada o cümlədən Qafqaz xalqlarının adətləri, dinləri və daha bir çox şey haqqında məlumatlar nəşr edilirdi. Bundan əlavə, kitabçanın qədim zamanlardan Qafqaz tarixinin əlamətdar tarixlərinin xronoloji siyahısını özündə əks etdirən "Xronoloji göstəriş" adlanan bölməsi də var idi. Dağıstan, Kuban və Terek bölgələri, habelə Qara dəniz və Stavropol əyalətləri də daxil olmaqla Qafqaz bölgəsi haqqında statistik (bölgənin əhalisi haqqında məlumatlar da daxil olmaqla) statistik məlumatlara və istinadlı məlumatlara əhəmiyyətli yer verilirdi.

"Qafqaz təqvimi" kitabçası əhali arasında çox böyük maraqla qarşılandı. "Qafqaz" qəzeti müxbirinin qeyd etdiyi kimi, insanlar hər il növbəti dəfə işıq üzü görəcək "Qafqaz təqvimi" kitabçasını səbirsizliklə gözləyirdi. Kitabça səyahətçilər, tədqiqatçılar və Qafqaza göndərilən müxtəlif ixtisas sahibi insanlar tərəfindən də bələdçi və lazımlı kitab kimi istifadə edilmişdir.

"Qafqaz Təqviminin" sonuncu sayı 1916-cı ildə nəşr olunmuşdur.

## Redaktorları
"Qafqaz təqvimi" kitab seriyasının müxtəlif vaxtlarda müxtəlif redaktorları: K. A. Zadolinni (1867–1868), Qafqaz Statistika Komitəsinin baş redaktoru N. K. Zeidlitz (1869), P. N. Roborovski (1870–1878), Dövlət müşaviri Şavrov (1879–1881), statistika komitəsində statistika şöbəsinin baş redaktoru, kollegial (1891-ci ildən-dövlət) məsləhətçisi E. İ. Kondratenko (1885–1904), Statistika şöbəsinin baş redaktoru D. D. Paqirev (1905–1907), direktor kansleri V. V. Stratonov (1908–1909), A. A. Elzenqer (1912–1914), N. P. Stelmaşçuk (1912–1916) olmuşlar.

## Tənqidi
Əlimərdan bəy Topçubaşov 1916-cı il buraxılışını tənqid edərək onu "ərkamdan abartı" (şişirdilmiş) adlandırmışdır.

## İllüstrasiyası

Кавказский календарь на 1867 год.jpg|1867-cı ildə
Кавказский календарь на 1869 год.jpg| 1869-cu ildə
Кавказский календарь на 1871 год.jpg| 1871-ci ildə
Кавказский календарь на 1872 год.jpg| 1872-ci ildə
Кавказский календарь на 1874 год.jpg| 1874-cü ildə
Кавказский календарь на 1876 год.jpg| 1876-cı ildə
Кавказский календарь на 1877 год.jpg| 1877-ci ildə
Кавказский календарь на 1878 год.jpg| 1878-ci ildə


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Кавказский Календарь Iverieli: მთავარი National Parliamentary Library of Georgia.
* 
* 
* 
* 
* Библиотека Царское Село(,72-а Кавказских календаря в формате PDF).
Kuba-Taba dağı

**Kuba-Taba** () — Mərkəzi Qafqazın ön dağlıq zonasında yerləşən dağ massivi. Massivin ən yüksək nöqtəsi eyniadlı Kuba-Taba zirvəsidir. Kabarda-Balkariya Respublikasının Baksan və Zolski rayonları arasından keçən inzibati sərhəd massivin suayrıcı xəttindən keçir.

## Coğrafiyası
Kuba-Taba dağı Baksan rayonun şimal-qərb hissəində yerləşən tənha dağ massividir. Massivin daha yüksək hissəsi onun cənub hissəsidir. Şimala doğru hündürlük tədricən alçalır və Kuba kəndi yaxınlığında, Malka çayı yatağında itir. Kuba-Tobanın dəniz səviyyəsindən mütləq hündürlüyü 672 metrdir.

Dağ massivinin cənub yamacı yaxınlığından Qafqaz federal avtomobil magistiralı keçir. Dağa ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kuba-Taba cənub-şərqdə, Malka cənub-qərbdə, Kuba isə şimal-şərqdə yerləşir.

## Etimologiyası
Kuba-Taba sözünün kabardin dilindən tərcüməsi — "çoxlu quru dərə", *къуэ* — "dərə" və *бэ* — "çoxlu". Ehtimal olunur ki, massivi ərazidə olan çoxlu quru və ya müvəqqəti dərələrin olmasına görə belə adlandırıblar.

Digər versiyaya görə dağın adı kabardin və ərəb sözlərinin birləşməsindən yaranıb — *къуба́*, tərcümədə "günbəz" mənasını verir. Məhs dağ massivinin forması məscid günbəzini xatırladır deyə belə adlandırılıb.

1924-cü ildə dağ massivinin cənub-şərqində, dağ ətəyində yeni salınmış kənd Kuba-Taba adlandırılmışdır. Məhs yeni kəndin ilk sakinləri Kuba kəndindən olan iyirmi ailə olmuşdur. Onlar özü doğma kəndlərinin və Taba dağının şərəfinə yeni yaşayış yerini Kuba-Taba adlandırmışdılar. Əhalisi 3000 nəfər olan kəndin 95 %-i kabardinlərdi.

## Dolu əleyhinə heyət
Dağ zirvəsində Kuba-Tabin dolu əleyhinə heyət fəaliyyət göstərir. Heyət Şimali Qafqazda meteoroloji və digər geofiziki proseslərə aktiv təsir göstərmək üçün hərbi xidmət göstərir. Dolu əleyhinə heyət ilk dəfə 1964-cü ildə yaradılmışdır. 1973-cü ildə isə bu ərazidə ilk dəfə olaraq xüsusi RLS MRL-5 təcrübədən keçirilmişdir. Xidmətin nəzarət etdiyi ümumi sahə 794 min hektardır. Onun 621 min hektarı kənd təsərrüfatı sahəsidir.

## İstinadlar
Alan qapıları (tağ)

**Alan qapıları (tağ)** () — Qədim Alan sivilizasiyasının və onun nümayəndələrinin xatirəsinə qədim İnquş qülləsi memarlığı üslubunda inşa edilmiş İnquşetiya Respublikasının paytaxtı Maqas şəhərinin zəfər giriş qapıları..

## Tikilməsi

Monumental memarlıq quruluşu - "Alan Qapısı" tağlı tavanla bağlanan iki yan və bir mərkəzi qüllədən ibarətdir. Qüllələr hər metrdə 13 santimetr daralır. Qüllə binalarının hər iki tərəfində, ikinci mərtəbədən tağın üstünə gedən spiralvari bir pilləkən var. Burada şəhərə, Barışıq qülləsinə və Qafqaz dağlarının əzəmətli qulləsinə baxan müşahidə göyərtəsi var. Qüllələrin hündürlüyü 18 metrə çatır və bir qüllənin kənarından digərinin uzaq sərhədinə qədər olan qapının eni 24 metrdir.

Tağın tavanlarının üstündə, Maqasın gerbi hər iki tərəfdəki divarlara hörülmüşdür. Tağın ön giriş tərəfində, qüllələrin dayaqlarının qarşısında heykəllər var. Hər qüllədə üç heykəl qoyulub. Yan tərəfində qədim İnquş döyüşçülərinin heykəlləri - ölkənin mühafizəçiləri və əsas qoruyucularının heykəlləri yerləşir. Mərkəzi qüllənin qarşısında - ənənəvi milli geyimdə, əlində milli inquş xörəyi olan sini tutmuş inquş qadının heykəli ucaldılıb.
## Açılışı
Layihənin tikintisinə İnquşetiya Başçısı Yunus-Bek Yevkurovun təşəbbüsü ilə başlanılmışdır (başqa bir versiyaya görə, layihənin müəllifi Maqas şəhərinin meri Beslan Tseçoyevdir). Zəfər tağının inşasına 2015-ci ilin may ayında başlanılmış və yeddi ay sonra tamamlanmışdır. Açılış 21 dekabr 2015-ci ildə baş tutub. Alan qapıları İnquş xeyriyyəçisi Əlixan Xarsiyevin vəsaiti hesabına inşa olunmuşdur. Açılış mərasimində Rusiya Qəhrəmanları Dərnəyinin nümayəndələri, Kabarda-Balkariya, Çeçenistan Respublikası, Dağıstan və Rostov bölgəsindən olan nümayəndə heyətləri iştirak etmişdir. Tağın açılmasının əsas rol həm İnquşetiya, həm də Maqas emblemlərində təsvir olunan əsas simvola - təntənəli tədbirin sonunda "Alan Qapısı"nın zirvəsindən göyə qalxan qartala aid edilmişdi.

"Alan qapısı"nın inşası İnquşetiyada bu adla bir abidənin meydana çıxması ilə bağlı mübahisələrə gətirib çıxardı. Çünki tarixən Şimali Osetiya ilə Gürcüstanın sərhədindəki Dəryal keçidi bu adla tanınırdı. Layihənin müəllifləri, digər məsələlərlə yanaşı, "tarixi saxtalaşdırmaq cəhdlərində"də ittiham olunurlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Prezident sarayı (Maqas)

**Maqas şəhərində Prezident sarayı** () — İnquşetiyanın paytaxtı Maqas şəhərində yerləşir. İnquşetiya prezidentinin rəsmi iqamətgahıdır və burada respublika rəhbərliyi fəaliyyət göstərir. Saray, müasir Maqas şəhərinin və onun simvolu olan ilk obyektdir.

Prezident Sarayı İdris Zyazikov prospektində, Alaniya Meydanı və "Maqas Tower" (Barışıq qülləsi) ilə üzbəüz yerləşir. Binanın həyətinin solunda və sarayın əsas girişində Xalq Məclisinin binası — İnquşetiya Parlamenti, sağda — İnquşetiya Respublikası Hökumətinin binası yerləşir..

## Tarixi
İnquşetiyanın yeni paytaxtının inşası üçün ilk daşın qoyulması 23 fevral 1994-cü ildə baş verdi. Bununla əsas binası Prezident Sarayı olan paytaxtın dövlət-inzibati kompleksinin inşasına başlandı. Onun möhtəşəm açılışı 31 oktyabr 1998-ci ildə baş tutdu. Beləliklə, saray Maqas şəhərinin ilk inzibati binası oldu.

Beləliklə, Prezident sarayı İnquşetiyanın paytaxtının mərkəzi meydanının əsas bəzəyidir. Sarayın arxitekturası şərq üslubu ənənələrinini aydın şəkildə təkrar edir. Şərq üslubunda olduğu kimi binanın güzgülü fasadı qızıl günbəzlə taclanır. Hökumət daxili ünsiyyəti qısaltmaq üçün parlament binası Sarayın çox yaxınında sağında yerləşir. İqamətgahın solunda isə hökumət binası qərarlaşıb. Beləliklə, bütün Respublika hökumətinin inzibati binaları bir meydanda cəmləşib. Qeyd edək ki, İnquşetiya Respublikasının bütün təntənəli və rəsmi tədbirləri burada keçirilir.

Prezident sarayının qruluşuna gəldikdə isə onun ətrafında geniş mənzərəli bağ salınmışdır. Sarayın düz qarşısında fəvvarələr quraşdırılmışdır. Sarayın ön hissəsində ona daxil olmaq üçün geniş, qırmızı xalça sərilmiş mərmərdən pilləkən vardır. Qeyd edək ki, saray və onun ətrafında olan hökumət binaları kompleksinin ərazisi hündür hasarla əhatələnmişdir.

2013-cü ildə binanın üst mərtəbəsi və damı yenidən quruldu. Yumşaq dam örtüyü günbəz ilə əvəz edilmişdir. Və burada damda qış bağı tikildi. Elə həmin ilin iyun ayında, iki bloklu iqamətgahın yan fasadlarının inşasına başlandı.

Birində ziyafət zalı, iclas otağı və Respublika Başçısının qəbul otağı, ikincisində isə inzibati kabinetlər yerləşmişdir. Bütün işlər eyni memarlıq üslubunda aparılıb ki, bu da sarayın vahid memarlıq ansamblını yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İnquş camaatlığı

**İnquşetiya** və ya **İnquş camaatlığı**, müxtəlif kəndlərin və qəbilələrin ərazi birliyinə əsaslanan İnquşların orta əsr ərazi birlikləridir (qrupları, vahidləri).

İlk İnquş ərazi cəmiyyətlərinin, bir növ siyasi inzibati formasiyalarının - şaharların yaranması XVI əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. İnquş cəmiyyətlərinin adları, yerləşdikləri ərazinin adları ilə adlanırdı, yəni adlar coğrafi prinsipə söykənirdi. Zamanla tez -tez dəyişən müxtəlif saylarda, adlarda və sərhədlərdə İnquş cəmiyyətləri XIX əsrin sonlarına qədər fəaliyyət göstərmişdir.

Əvvəlki dövrlərdə İnquşlar, tək bir mərkəz ətrafında toplaşmaqdansa ərazi baxımından delimitasiyaya daha çox töhfə verən dağ-dərələrdə, nisbətən qapalı şəraitdə yaşamalarına baxmayaraq, tək bir etnik qrupun kimliyini qorudular. Ortaq bir mədəniyyətə və ortaq bir dilə əsaslanaraq "Qalqay" ortaq etnonimi altında yaşayırdılar.
## Tarixi
XIII əsrdə Alaniya dövlətinin süqutu və əhalisinin Daryalın şərqində və qərbində qalalar tikərək dağlara axını yeni etno-ərazi icmalarının yaranması üçün əsas oldu. İnquşların düzənliyə qayıtması ilə əlaqədar olan miqrasiya prosesləri, Əmir Teymurun Şimali Qafqazı tərk etməsindən qısa müddət sonra (XV əsrin əvvəlləri) başladı.. Ən erkən mərhələdə, bu inquşların düzən ərazilərdə yeni gələn köçəri xalqların məskunlaşmasına qarşı çıxmaq üçün etdikləri ayrı-ayrı hərbi-siyasi hərəkətlərlər formasında olurdu. Bu dövrlə əlaqəli bəzi epizodlar XIX əsrdə qeydə alınmış inquş əfsanələrindən birində öz əksini tapmışdır. Etnoqraf Albast Tutayevin qeydə aldığı əsərdə Qalqaevskoe cammatlığının adı keçir.

Daha sonra, XVI əsrin ikinci yarısından etibarən bütün dağ camaaatı şərti olaraq hər biri bir neçə kəndi birləşdirən inzibati etnoterritorial birləşmələrə (şaharlara) bölünməyə başlayır. F.İ.Qorepekin, inquşların aşağıdakı ərazi qruplarına bölündüyünü qeyd edirdi: Qalqay, Fyappi (Kists), Orstxoi, Qalqaevski, Fyappinski (Kistinski) və Orstxoevski şaharları..

Zaman keçdikcə şaharların sərhədləri, sayı və adları dəyişir. Bu, digər şeylər arasında, kənd sakinlərinin bir auldan digərinə keçməsi səbəbindən baş verirdi. Kistinskoe (Fyappinskoe) cəmiyyəti (şəhər) Metsxalski adlandırılmağa başladı və Qalqaevski ikiyə bölündü - Tsorinskoe (Tsorinski şahar) və Xamxinski (Xamxinski şahar).

Rus mənbələrinə görə, onların sayı fərqli göstərilir. 

XIX əsrdə, inquşların siyasi həyatında şaharların əhəmiyyəti itirildi. Şaharlar inquşların Nazranovlu, Qalaşevtsev və Loamaraya şərti ərazi bölgüsü ilə əvəz olundu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
Şize dağı

**Şize** — Krasnodar diyarının Abinski rayonunda yerləşən dağ. Dağ Erivan stansiyasının şimal-qərbindədir. Şize Qruzinka silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Zirvə forma baxımdan yastıdır, şərqdən qərbə doğru alçalır. Cənub yamacı Abin çayı dərəsinə baxır. Dağda hündürlüyü 80–100 metr, uzunluğu 1,5 km olan qayalıq əraziləri mövcuddur.

## Tarixi
Böyük Vətən müharibəsi illərində dağ güclü döyüşlərin getdiyi ərazi olub. Qruzinka silsiləsinin şimal yamaclarından Novorossiysk müdafiə xətti keçirdi. Faşistlərin bu ərazidə xüsusi hazırlıqlı üçüncü dağ diviziyası döyüşürdü. 1942-ci ilin 26 sentyabrında diviziya darmadağın edilmişdir. Bu hadisənin şərəfinə dağda xatirə lövhəsi qurulub.

## Bitki örtüyü
Dağ zirvəsində vəhşi armud, alma, zoğal, yemişan və itburnu yetişir. Dağın qayalıq ərazilərində ardıc ağacları üstünlük təşkil edir. Yazın sonunda, yayın başlanğıcında dağ ərazisində qafqaz alışanı çiçək açır. Bitki ilə kontakt zamanı bədəndə bioloji yanıqlar meydana gəlir. Bu bitki ancaq çiçəkləmə dövründə təhlükəlidir.

## Heyvanat aləmi
Dağın zirvəsində, eləcə də bütün Qruzinka silsiləsində tez-tez qabana, amerika yenotuna, boz dovşana və nadir hallarda cüyürə rast gəlinir.

## Etimologiyası
Dağın adı adıgey mənşəlidir. "Şı" — bir, "Zı" — at. Ad təxminən belə tərcümə olunur:"Tənha at"

## Marşrut
Şize dağına gedən turist marşrutunun uzunluğu 7 km, vaxt isə 1,5 saatdır. Erivan stansiyası Krasnodar şəhərindən 100 km məsafədə yerləşir. Erivan stansiyasına kimi avtobusla və ya maşınla getmək mümkündür. Yol asfalt örtüyə malikdir. Yolun davamı artıq daşlıq yoldur. Bu yolu da avtomobillə getmək mümkündür. İlin bütün vaxtlarında getmək mümkündür. Erivan stansiyasından sonra kiçik aşırımı keçdikdən sonra qərb istiqamətində dağa çığır qalxır. Çığırın 10 dəqiqəlik hissəsi düzdür. Daha sonra yol dikləşir. Cığır qayalı ərazidən keçsə də çətinlik yaratmır. Dik yamacdan sonra, təxminən 50 dəqiqə sonra Şize zirvəsinə çatmaq mümkündür. Qruzinka silsiləsinin Vasikov silsiləsi ilə kəsişdiyi ərazidə bulaq var.

## Ədəbiyyat
* Самойленко А. А. Путеводитель по Кубани. Краснодар, 2001.
* Белый В. В. Под небом голубым. Абинск, 1996.
* Печерин А. И., Лозовой С. П. Памятники природы Краснодарского края. Краснодар: изд-во "Советская Кубань", 1980.
* Трофимов С.А. Путеводитель по Северо-Западному Кавказу. Абинск, 2006 г.

## İstinadlar
Arçil Cordcadze

**Arçil Konstantinoviç Cordcadze** (;) — Gürcü siyasətçisi, Gürcüstan Sosialist Federalist Partiyasının qurucularından və baş ideoloqlarından biri.
## Həyatı
Hərbçi ailəsindədə dünyaya gəldiyindən ailə tezliklə Kutaisiyə köçdü. Arçil Kutaisi şəhərində klassik gimnaziyada təhsil almağa başladı. Sonra təhsilini Tiflisdə davam etdirdi və 1892-ci ildə Birinci Tiflis Kişi Gimnaziyasını bitirdi. Elə həmin il Sankt-Peterburq Universitetinə daxil oldu. Arçil Cordcadze qısa müddət sonra Varşavaya köçdü. Ancaq bir müddət sonra Arçil qayıdıb Təbiət Elmləri Fakültəsində təhsilini davam etdirdi. Tezliklə Paris və London universitetlərində mühazirələrə qatılmaq üçün xaricə getdi. Bu dövrdə sosiologiyaya maraq göstərir, sonradan isə Lev Tolstoyun təlimlərini özü üçün rəhbər tuturdu.

İngiltərədə Tolstoy koloniyasında, Esseks qraflığının Perlivades kəndində yaşamışdır. Arçil Cordcadze 1897-ci ildə Lev Tolstoyun diqqətini çəkən "Əxlaqlı bir həyat üçün bir cəmiyyətin təcrübəsi" mövzusunda kitab nəşr etdirdi.

1901-ci ildən sonra Gürcü ziyalıları Gürcüstana qayıtmağa başladılar və ölkənin ictimai və siyasi həyatında fəal iştirak etdilər. 1901-1902-ci illərdə Arçil Cordcadze, Gürcüstan milli azadlıq qüvvələrinin konsolidasiyası üçün nəzəri əsas olan ümumhərəkətlər nəzəriyyəsini yaratdı.

A.Sabuiski təxəllüsü altında "Severny Vestnik" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmişdir. İdeyalarını populyarlaşdırmaq və Georgi Dekanozişvili və başqaları ilə birlikdə Avropanın demokratik cəmiyyətinin diqqətini cəlb etmək üçün 1903-cü ilin mayından Parisdə "Sakartvelo" - "La Georgy" qəzetinə fransız əlavəsini nəşr etdirirdi.

Gürcüstanın ilk milli siyasi partiyası olan Gürcüstan Sosialist-Federalist Partiyasının yaradıldığı Gürcüstan Siyasi Partiyaları Konfransını təşkil etmək üçün Cenevrəyə dəvət almışdı. Arçil Cordcadze partiyanın lideri və əsas ideoloqu oldu.

Arçil Cordcadze 21 mart 1913-cü ildə vəfat etmişdir. Didube panteonunda dəfn olunub.

## Xatirəsi
Tiflis küçələrindən biri Arçil Cordcadzenin adını daşıyır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, «მამულიშვილთა სავანე», გვ. 431, თბ., 1994
## Xarici keçidlər
Арчил Джорджадзе — исследователь грузинский социально-политических и правовых взглядов второй половины XIX — и начала XX века
Umar Beksultanov

**Umar Axmatsultanoviç Beksultanov** (*d. [[20 oktyabr]] [[1937]], Çeçen-Aul, Qroznı rayonu, Çeçen-İnquş MSSR, [[RSFSR]], [[SSRİ]] -* *[[6 dekabr]] [[2014]], [[Qroznı]], [[Çeçenistan]], [[Rusiya|Rusiya Federasiyası]]*) — bəstəkar, pedaqoq, Çeçen-İnquş MSSR-in Əməkdar incəsənət xadimi, Çeçenistan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Çeçenistan Respublikasının dövlət himninin musiqisinin müəllifi. 

## Həyatı
Çeçen-Aul kəndində anad olub. Atası traktorçu, anası isə evdar qadın olub. 23 fevral 1944-cü ildə deportasiya vaxtı anası əri və uşaqları tərəfindən tərk edildi. Umar anasını yalnız 1960-cı ildə axtardı. Umar atası və kiçik bacısı ilə Qırğızıstana getdi. Atası tezliklə silikozdan vəfat etdi. Uşaqlar Belovodsk kəndində uşaq evinə yerləşdirildi. 1946-cı ildə Umarı Panfilovka kəndində yerləşən uşaq evində yerləşdirdilər.

Umar məktəb orkestrində trubada ifa etməyə başladı. 1953-cü ildə məktəbi bitirdikdən sonra Frunze şəhərində musiqi-xoreoqrafiya məktəbində S.M.Vayndorfun truba sinfinə daxil oldu. Bir il sonra sağlamlığına görə truba sinfindən zərb alətləri sinfinə keçirildi. 1956-cı ildə bəstəkar və pianist tərəfindən təşkil edilən dairədə bəstəkarlıqla məşğul olmağa başladı. 

1957-ci ildən 1959-cu ilə qədər Qırğız xalq alətləri orkestrində zərb alətlərində ifa etmişdir. Bu orkestrin dirijoru Boris Veniyaminoviç Feferman oldu, eyni zamanda Q.Q.Okunyevlə birgə bəstəkarlıqla məşğul olmağa başladı. 1959-cu ildə Q.Q.Okunevanın məsləhəti ilə Roma-Korsakova adına Leninqrad Dövlət Konservatoriyasının nəzəri-bəstəkarlıq fakültəsində, O.A.Yevlaxovun bəstəkarlıq sinfində təhsil almışdır. Təhsilini başa vurduqdan sonra 1964-cü ildə Respublika Musiqili Məktəbində dərs demişdir, daha sonra həmin müəssisənin direktoru olmuşdur. 1966-cı ildən 1970-ci ilə qədər Çeçen-İnquş dövlət filarmoniyasının bədii rəhbəri olub. 1996-cı ildən Çeçen Dövlət Pedaqoji İnstitutunda "Musiqi təhsili" kafedrasının dosentidir. 

1967-ci ildə SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının Üzvü olur. 1974-cü ildən "Çeçen-İnquş MSSR-in Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülür. 2012-ci ilin noyabrında Çeçen Resublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin "Yüksək xidmətə görə" medalı ilə təltif edilmişdir. 2 mart 2013-cü ildə "Çeçen Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür. 

## Əsərləri

* «Üç donuz balası» baleti (1963);
* V.İ.Leninin 100 illiyinə həsr edilmiş epik oratoriya (sözləri N. Murzayevaya aiddir, 1968);
* «Lenin komsomolu» kantatası (1970);
* «Əziz Oktyabr» oratoriyası;
* "Sovetlər hakimiyyəti uğrunda" simfoniyası (1971);
* "Qəmər" simfoniyası (1964);
* «Pioner üverturası» (1962);
* «Əziz doğma diyarım» süitası (1963);
* «Lirik təsvir» süitası (1966);
* Orkestrlə fortepiano üçün konsert (1967);
* "İlin vaxtları" vokal tsikli;
* Çeçenistan Respublikasının Himni.

## İstinadlar
Tebulosmta

**Tebulosmta, Dakuox-Kort**  *([[Çeçen dili|çeç]]. ТӀуьйли-лам, [[Gürcü dili|gürc]]. თებულოსმთა)* — Şərqi Qafqazda dağ; Çeçenistan Respublikasının ən yüksək zirvəsi; Ən yüksək zirvəsi 4494 m.

## Haqqında
Tebulosmta dağı Çeçenistan, Gürcüstan (Tuşetiya) sərhəddində yerləşir. Çeçenistan Respublikasının cənub hissəsi Böyük Qafqaz dağları silsiləsi ilə əhatə olunmuşdur. Sıx meşəli dağların cənubunda otlaq silsilə uzanır. Otlaq silsiləsinin arxa hissəsində daha hündür və daha sərt qaya silsiləsinin yamaclarında və Gürcüstana sərhəd boyunca dəniz səviyyəsindən 4494 metr yüksəklikdə Tebulosmta zirvəsi (Tuloy-Lam) ilə yanal silsiləsinin qarlı dağ silsiləsi uzanır. Bu təkcə Çeçenistanın deyil, bütün Şərqi Qafqazın ən yüksək nöqtəsidir. Otlaq, qaya və yanal silsilələrinin şimal yamaclarının ətəyi meşələrlə örtülmüşdür.  

Tebulosmta zirvəsi daima qarla örtülü olur. dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 4492 metr təşkil edir. Buzlaqların sahəsi təxminən 3 km²-dir. Yura şistləri və qum daşlarından ibarətdir.   

## Etimologiyası
Tebulosmta adının mənşəyi bu dağın ətəyində yerləşən çeçen aulu Tebulanın və çeçencə mta (yer) sözlərinin birləşməsindən yaranan toponimdir. 

## Həmçinin bax
Bazardüzü

## İstinadlar
Nina Qalavanova

**Nina Qalavanova** () — Cənubi Osetiyalı yazıçı, şair, tərcüməçi və müəllim. Tarixdə ilk osetiyalı sovet qadın yazıçısı. Gürcüstan SSR əməkdar müəllimi. 
## Bioqrafiyası
20 noyabr 1915-ci ildə Tiflis əyalətinin Bejanaantkari kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Anasının ölümündən sonra yaxınları tərəfindən tərbiyə edilir. Doqquz yaşında Dzau ibtidai məktəbinin birinci sinfinə qəbul edilir. 1926-cı ildən Tsxinvali kəndli gənclər məktəbində oxuyur. 1929-cu ildə komsomola daxil olur. 1932-ci ildə Tsxinvali Pedaqoji Texnikumunu və 1936-cı ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunu (indiki - Cənubi Osetiya Dövlət Universiteti) bitirir. Tsxinvali Pedaqoji Texnikumunda kitabxanaçı işləyir. Daha sonra xalq təhsili orqanlarında vəzifəyə təyin edilir. "Xurzurin" qəzetinin mədəniyyət şöbəsinin müdiri işləyir. 1934-cü ildə SSRİ Yazıçılar Birliyinə qəbul edilir.

Əsas fəaliyyəti pedaqoqika olur. 1936-cı ildən 5 nömrəli orta məktəbdə və 1941-ci ildən etibarən Tsxinvalidəki 2 nömrəli orta məktəbdə osetin dili və ədəbiyyatı dərsləri deyir. 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv qəbul edilir. 1945-1960-cı illərdə Pedaqoji Texnikumda dərs demişdir. 1960-cı ildən 1994-cü ildə ölənə qədər Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun Pedaqoqika və İbtidai Təhsil Metodları Fakültəsində dərs demişdir. 1957-ci ildə Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun Ali kurslarını bitirmişdir. 1969-cu ildə Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun ibtidai təhsil kafedrasının dosenti elmi adını alır. 1994-cü ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir. 
## Yaradıcılığı
İyirmidən çox ayrı kitab nəşr etdirmişdir. Məktəbli ikən "Bahar" adlı ilk hekayəsini yazır. İlk şeirlərini 1930-cu ildə  (Bizim Nəsil) qəzetində çap etdirir. Əsərlərini "Fidiuæq" ədəbi jurnalının səhifələrində nəşr etdirmişdir. 1933-cü ildə ilk şeir toplusu  (Dövr dalğaları) nəşr olunur. 1936-cı ildə  (Almaniyaya məktub) nəsrini nəşr etdirir. 1941-ci ildə "Ananın səsi" nəşr olunur. 1963-cü ildə  (Borc) nəsr kitabı və 1965 və 1971 -ci illərdə  (İki zəng) və  (İki səhv) romanlarını nəşr etdirir.

Lev Tolstoy, İvan Franko və dünya ədəbiyyatının digər klassiklərinin əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir.
## Mükafatları
"1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı. (1946).

Gürcüstan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı (1961).

Cənubi Osetiya Muxtar Vilayəti Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin fəxri fərmanı (1965).

Gürcüstan SSR əməkdar müəllimi (1965).

"Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı (1970).

"Şərəf nişanı" ordeni (1976)

## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* 100 лет со дня рождения первой осетинской писательницы Нины Галавановой
* Творческий вечер Нины Галавановой
## İstinadlar
Mark Taymanov

**Mark Yevgeniyeviç Taymanov** (7 fevrak 1926, Xarkov — 28 noyabr 2016, Sankt-Peterburq) sovet və rusiyalı şahmatçı, beynəlxalq qrosmeyster (1952), SSRİ çempionu (1956), beşqat Leninqrad çempionu(1948, 1950, 1952, 1961, 1973). Pianoçu.

## Bioqrafiya
İlk musiqi dərslərini anasından alıb.1936-cı ildə "Bethovenin konserti" filmində uşaq-pianoçu rolunu oynayıb. İki dəfə namizədlər turnirəndə iştirak eləyib. 1953-cü ildə turnir cədvəlinin ortasında qərarlaşıb, 1971-ci ildə ilk oyunda Robert Fişerə 0:6 hesabı ilə məğlub olub. Şahmat nəzəriyyəçisi kimi Sicilya müdafiəsi və Nimtsoviç müdafiəsi debütlərinə böyük töhfəsi olub.

## Filmoqrafiya
* 1936 — Bethovenin konserti
* 1972 — Qrosmeyster

## İstinadlar