open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Balti dili

**Balti** (, ) — Tibet dil qrupuna daxil olan dil. Pakistanın Baltistan və Hindistanın Ladakh regionlarında danışılır.

Standart Tibet yazısına və ərəb qrafikasına əsaslanan əlifbası var.

Balti və ladakh fərqli dillər hesab olunur, çünki onlar qarşılıqlı surətdə başa düşülülmür.

## Əlifbası

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Muhammad Yousuf Hussainabadi, 'Baltistan per aik Nazar'. 1984.
* Hussainabadi, Mohamad Yusuf. Balti Zaban. 1990.
* Muhammad Yousuf Hussainabadi, 'Tareekh-e-Baltistan'. 2003.
* «A Short Sketch of Balti English Grammar» by Ghulam Hassan Lobsang, 1995.
* Read, A.F.C. Balti grammar.London:The Royal Asiatic society, 1934.
* Sprigg, Richard Keith. Balti-English English-Balti dictionary. Richmond: RoutledgeCurzon, 2002.
* Backstrom, Peter C. Languages of Northern Areas (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 2), 1992. 417 pp. ISBN 969-8023-12-7.
Tom Corc Lonqstaff

**Tom Corc Lonqstaff** (; ) — İngiltərə tibb həkimi, tədqiqatçısı və alpinisti. O, 1907-ci ildə indiki Hindistan və Pakistanda yerləşən Himalay dağlarının bir hissəsi olan 7,000 metr hündürlükdə Trisul zirvəsinə qalxan ilk insan olması ilə tanınır. Lonqstaff həmçinin, Tibet, Nepal, Karakoram, Şpitsbergen, Qrenlandiya və Baffin adalarında mühüm kəşfiyyatlar və dırmaşmalar aparmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Türkiyə Tənəffüs Araşdırmaları Dərnəyi

**Türkiyə Tənəffüs Araşdırmaları Dərnəyi** (; TÜSAD) — Türkiyə qeyri-hökumət təşkilatı. Mərkəzi ofisi İstanbulda yerləşir.

22 iyun 1970-ci ildə döş qəfəsi xəstəlikləri üzrə mütəxəssis olan doqquz qurucu üzv tərəfindən qurulan Türk Tənəffüs Araşdırmaları Dərnəyi 28 Fevral 1978-ci ildə Nazirlər Şurası tərəfindən "ictimai xeyir üçün çalışan birlik" olaraq qəbul edilmişdir.

## İstinadlar
Hacıəmiroğulları bəyliyi

**Hacıəmiroğulları** (), həmçinin **Əmiroğulları** (), **Hacimiroğulları** () və ya **Bayramoğulları** () — 1301–1427-ci illər arasında mövcud olan Anadolu bəyliyi, həmçinin onu quran və idarə edən türk sülaləsi. Bizans və Trebizond salnaməçiləri onu "Xalibiya əmirliyi" adlandırırdılar.

Kiçik bir padşahlıq olduğu üçün mənbələrdə bu haqda az məlumat verilmişdir. Bəylik kiçik bəyliklər qrupunun bir hissəsi idi və onlar ümumi olaraq Canik bəylikləri adlanırdı. Hacıəmiroğulları bu bəyliklərin ən şərqində idi, Trebizond imperiyası ilə birbaşa həmsərhəd olan ərazini tuturdu.

## İstinadlar
Vüsal Hacıyev

**Vüsal Vahid oğlu** **Hacıyev** () —Ürək cərrahı, azərbaycanlı alim, tədqiqatçı, tibb üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı
Vüsal Hacıyev 1984-cü il noyabrın 16-da Bakıda anadan olub. Orta təhsilini əvvəlcə Bakının Sabunçu rayonundakı 72 nömrəli liseydə, sonra isə Şirvan liseyində alıb. Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin dövlət təqaüd proqramı ilə Çexiyada tibb üzrə təhsil almaq üçün Charles Universitetinə göndərilib, 2009-cu ildə ali təhsilini bitirib. Universiteti bitirdikdən sonra professor Hetzerin rəhbərliyi altında ürək cərrahı olaraq fəaliyyətə başlayıb.

O, 2018-ci ildə Almaniyanın Charite Universitetində "Ürək transplantasiyasından sonra trikuspidal qapağın çatışmazlığının risk faktorları" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək tibb üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülüb.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
O, 2009-cu ildə tibb təhsilini bitirdikdən sonra 2013-cü ilədək Almaniyanın Berlin Ürək Mərkəzindən çalışıb. 2013–2022-ci illər arasında Almaniyanın Kottbus şəhərində Sana Ürək Mərkəzində ürək-damar cərrahı və elmi mərkəzin rəhbəri, 2022-ci ildən isə Bakı Sağlamlıq Mərkəzində ürək-damar cərrahı və təhsil-təlim komissiyasının sədri kimi fəaliyyət göstərir.

O, Azərbaycanda ilk və dünyada nadir sayılan "Təkrar qalxan aorta disseksiyası" əməliyyatının müəllifidir. Həmin əməliyyat barədə məqalə ABŞ-nin "American Journal of Case reports" jurnalında dərc edilib.

### Elmi fəaliyyəti
Vüsal Hacıyev "Berlin Almaniya ürək mərkəzi"nin (Deutsches Herzzentrum Berlin) direktoru, dünya şöhrətli professor Roland Hetzerin rəhbərliyi altında 4 il ərzində trikuspidal qapağın çatışmazlığına təsiri ola biləcək bütün faktorları araşdırıb, transplantasiyadan sonra bu problemin qarşısının alınması üçün atılacaq addımları müəyyənləşdirib. Elmi işinin nəticələri barədə o, 2016-cı ildə Beynəlxalq Ürək və Ağciyər Transplantasiyaları Cəmiyyətinin illik konfransında tibbi tədqiqat icmasına təqdim edib. 1990-cı illərdən bu günə qədər bir çox mərkəzlərin bu problem üzrə araşdırma aparmasına baxmayaraq, bu çatışmazlığın əsas səbəbi aşkar edilmədiyindən bu elmi araşdırma dünyada ilk sayılır.

Hazırda 2010-cu ildən başlayaraq ürək transplantasiyası əməliyyatından sonra trikuspidal qapağın çatışmazlığı mövzusunda araşdırma aparır.

ECMO — bədəndən xaricdə membran oksigen atorunindikasiyası, implantasiyası və eksplantasiyası sahəsində tədqiqat aparıb.

2016-cı ildən Avropa Ürək Cərrahları Assosiasiyasının üzvüdür.

## İstinadlar
Kürdlərin mənşəyi

**Kürdlərin mənşəyi** — Kürdüstan regionunda yaşayan kürd xalqının mənşəyi.

## Etimologiyası
Kürd adının əsl mənşəyi haqqında alimlər tərəfindən bir səs çoxluğu qəbul edilməyib, lakin bir nəzəriyyəyə görə, kürd etnonimi Pəhləvi dilində "köçəri" mənasını verən  sözündən törəmişdir. Fars əsilli  () şəkilçisi ölkələr və vilayətlər üçün istifadə edilmişdir.

Kürdüstanın qədim adlarından biri də Korduenadır. Kürdüstan qədim dövrlərdə ermənilər tərəfindən **' (), [[yunanlar]] tərəfindən **' (), latınlar tərəfindən (), yəhudilər tərəfindən isə **' () adlandırılmışdır.

Kürdüstan bölgə adı olaraq ilk dəfə [[Edessalı Matfey]] tərəfindən yazılmış «''Erməni salnaməsi''» adlı əsərində bir bölgəni təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Edessalı Matfey [[Diyarbəkir]] və [[Sivərək]] arasında yerləşən bir bölgəni **' (, *K’rdstanats*) adlandırmışdır.

Toponimin indiki mənası yazılı mənbələrdə ilk dəfə XII əsrdə Böyük Səlcuq Sultanı Səncər tərəfindən qurulan, müasir İranın Həmədan, Kirmanşah, Dinavər və Sənəndəc şəhərlərini əhatə edən vilayət üçün istifadə edilmişdir.

## Etnogenezi
Kürd termini XVI əsrdə Şərəf xan Bitlisi tərəfindən dörd qəbilə qrupunu – kurmanclar, lurlar, kəlhurlar və goranları əhatə edən bir ad kimi istifadə edilmişdir. Lüdviq Pol iddia etmişdir ki, bu, kürdlərin ardıcıl Şimal-Qərb İran qrupu kimi yeni başlayan etnogenezini göstərir, çünki bu dörd qrupdan üçü bu gün ən azı qismən kürd kimi tanınan qrupların əcdadları kimi müəyyən edilə bilər, halbuki lurlar kürd qrupu deyil və Cənub-Qərbi İran dil filumuna aiddir. Pol daha sonra qeyd edir ki, kürdcə yazılmış ilk mətnlər eyni dövrdə meydana çıxmışdır.

## Həmçinin baxın
* Kurtilər
* Korduena

## İstinadlar
Dervenidən papirus

**Dervenidən papirus** və **Derveni papirusu** () — 1962-ci ildə Derveni dar dağ dərəsi yaxınlığında qədim dəfn odunun yerində tapılmış qədim Makedoniya papirusunun tumarı. Vərəqdə fəlsəfi və dini məzmunlu mətn (e.ə. V əsrin sonları) tanrıların doğulması haqqında orfik poemanın əvvəllər məlum olmayan alleqorik interpretasiyası var. Bu traktat klassik filologiya sahəsində XX əsrin ən mühüm arxeoloji kəşflərindən biridir. Tumar e.ə. 340-cı ilə aiddir və bu, Avropada tapılan ən qədim əlyazmadır. Mətnin fraqmentləri və onun tərcümələri XX əsrdə nəşr olunsa da, tam əlyazma yalnız 2006-cı ildə işıq üzü görmüşdür.

## İstinadlar
Prokonnesli Aristey

**Prokonnesli Aristey** (, ; ) — Herodotun haqqında danışdığı yarıməfsanəvi qədim yunan şairi, səyyahı və möcüzə işçisi. Kaistroborinin oğludur.

Aristey üç kitabda hiperboreyalılar və arimaspiyalılar haqqında hekayəni – "Arimaspiya şeirləri"ni yazmışdır. "Teoqoniya"nı nəsrdə yazmışdır. Biri istisna olmaqla, qalan şeirləri – "Herakl haqqında" qeyri-müəyyən hesab olunur.

## İstinadlar
Rəhimabad (Xürrəmdəşt)

** Rəhimabad ** () — İranın Qəzvin ostanının Takistan şəhristanının Xürrəmdəşt bəxşinin Əfşariyyə dehistanının mərkəzi olan kənd.

## Əhalisi

2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 445 nəfər yaşayır (153 ailə). Kəndin əhalisini Azərbaycanlılar təşkil edir, Azərbaycan dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.

## İstinadlar
Eleya

**Eleya** () və ya **Veliya** () — Lukaniyada, Tirren dənizinin sahilində, Pestumdan 25 km cənub-şərqdə qədim şəhər, yunan koloniyası. Eleya xarabalıqları indi Aşeya şəhərinin hüdudlarında (Neapoldan 90 km cənubda) yerləşir. Onlar yaxşı qorunub saxlanılır və Ümumdünya İrs Obyektini təşkil edirlər. Sistern qalıqları var.

## İstinadlar
Parmenid

**Eleyalı Parmenid** (; ) — qədim yunan filosofu, Eleya məktəbinin əsas nümayəndəsi.

## Həyatı
Parmenid zadəgan və varlı ailədən idi. Onun ailəsi Eleyanın qanunvericisi idi (Spevsippin şəhadətinə görə), burada yüksək əxlaqlı bir insan kimi hörmətlə qarşılanırdı.

O, "Təbiət haqqında" (sonrakı adı) metafizik poemasında fikirlərini ifadə etmiş, onun keçidlərinin mühüm bir hissəsi bizə gəlib çatmışdır. Eleyatik fəlsəfənin əsas müddəalarını özündə əks etdirir. Onun tələbəsi və davamçısı Eleyalı Zenon idi.

Metafizikanın prinsipləri ona gedib çıxır. O, ontologiyanın və qnoseologiyanın mənşəyinin – bölünmüş həqiqət və düşüncənin əsasını qoyaraq varlıq və bilik məsələlərinə müraciət etmişdir.

## İstinadlar
Makedoniya (region)

**Makedoniya** — Balkanlarda coğrafi və tarixi vilayət. Qədim dövrlərdə bu bölgənin cənub (yunan) hissəsində Makedoniya adlı eyni adlı çarlıq var idi. Bu gün Makedoniya regionu aşağıdakı ərazilərə daxildir:

* Yunanıstan (Egey Makedoniyası);
* Şimali Makedoniya (Vardar Makedoniyası);
* Bolqarıstan (Pirin Makedoniyası).

## Toponimikası
Makedoniya adı ilə bağlı terminoloji problem qismən həllini tapmışdır:

* Yunanıstan Makedoniyaya müstəsna olaraq Makedoniya adlanmaq hüququndan imtina edərək, hesab edir ki, bununla da Yunanıstanın milli irsini pozur və Yunanıstanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qəsd edir. Nəticədə, Prespa müqaviləsi imzalandıqdan sonra keçmiş Yuqoslaviya respublikası Balkan yarımadasının bu hissəsini dəqiq müəyyən edən daha dəqiq müəyyən edilmiş Şimali Makedoniya adını qəbul etmişdir.
* Bolqarıstan Pirin, Egey və Vardar Makedoniyasında yaşayan slavyanları bolqar, onların danışdıqları dili isə bolqar dili hesab edir. Həmçinin, makedon dilinin özü Bolqarıstanda bolqar dilinin variantı (dialekti) hesab olunur.

## İstinadlar
Knoss

**Knoss** və ya **Knos** (, , minoy dilində orijinal adı – KA-NU-TI) — Krit adasında, müasir İraklion yaxınlığında, şimal sahilində, dənizdən 4 km məsafədə, qədim zamanlarda iki limanı olan qədim şəhər. Minoy sivilizasiyası dövründə adanın əsas şəhəri Fest və Maliya ilə birlikdə onun mədəni və siyasi mərkəzlərindən biri idi.

Knoss özünün çiçəklənməsi və gücü dövründə bütün Aralıq dənizinin ən nüfuzlu şəhərlərindən biri idi. Minoy dövründə Knoss öz sarayı ilə bəşər tarixində çoxmərtəbəli binalar, təbii və süni işıqlandırma, santexnika və kanalizasiya, ventilyasiya, istilik və asfalt yollar kimi mühəndislik və memarlıq nailiyyətlərindən istifadənin ilk nümunələrindən birini təmsil etmişdir. Miken sivilizasiyası zamanı Axeya yunanlarının hakimiyyəti altına düşmüşdür. Knossun dramatik ölümü bütün minoy sivilizasiyasının tədricən tənəzzülünə səbəb olmuşdur.

Yunan mifologiyasında Knoss əfsanəvi Krit padşahı Minosun adı ilə əlaqələndirilir. Rəvayətə görə, yaxınlıqda Minotavrın həbs olunduğu Dedal labirinti var idi. Belə bir fikir var ki, labirint Knoss sarayının özü kimi başa düşülürdü, XIX əsrin sonlarına qədər əvvəlcə Minos Kalokerinos, sonra isə Artur Evans tərəfindən uydurma sayılırdı.

## İstinadlar
Ölülər dərəsi (Krit)

**Ölülər dərəsi** () — Kritin şərq hissəsində yerləşən, təxminən 5 kilometr uzunluğunda kiçik kanyon. Dərənin girişi Ano Zakros kəndinin yaxınlığında yerləşir. Dərə sahilin özündə, çimərliyin və Kato Zakros kəndinin yanında bitir.

"Ölülər dərəsi" adı qədim minoy sivilizasiyasının dövrünə gedib çıxır. Dərə nəhəng qəbiristanlıq kimi istifadə olunurdu. İndi də kanyonun divarlarında əvvəllər məzar olan çoxlu mağaralara rast gəlmək olar.

İndi "Ölülər dərəsi" Kritin şərqində kifayət qədər tanınmış turistik yerdir. Həm də ona maraq qədim Zakros yaşayış məskəninin xarabalıqları yaxınlığında mağaranın ən çıxışında yerləşən minoy dövrünə aid sarayın xarabalıqları ilə artır. Dərənin dibi ilə yalnız qışda, yağışlı mövsümdə su ilə dolu olan qayalı çay yatağı uzanır.

## İstinadlar
Palinur

**Palinur** (, ) — Roma mifologiyasında personajdır. İasın oğlu, "Eneida"da Eneyin sükançısıdır. Troyalıların Afrikadan İtaliyaya səyahəti zamanı fırtınaya tutulan Palinurun rəhbərlik etdiyi donanma Siciliya sahillərinə enir. Oradan Anxis üçün dəfn oyunlarından və Yunonanın troyalı qadınlarını gəmiləri yandırmağa çağırmasından sonra digər troyalı larla birlikdə yenidən İtaliyaya üz tutur. Bu zaman Venera Yunonanın Neptuna etdiyi vəhşiliklərdən şikayətlənir və ondan troyalılar üçün təhlükəsiz sular istəyir. Neptun yalnız bir istisna olmaqla, öz müdafiəsini və himayədarlığını vəd edir: "İnsan çoxlarını xilas etmək üçün canı ilə ödəyəcək".

Səyahət zamanı Hipnos Palinura çevrilir və ondan aparıcı gəminin sükanını tərk etməsini xahiş edir. Palinur imtina edir, tanrı Leta və Stiksə batırılmış budağı yelləyir. Palinur yuxuya gedir və dənizə düşür, Somnus tərəfindən məhv edilir. Daha sonra Eney onunla ölülər səltənətində qarşılaşır və burada o, sahilə çıxa bildiyini, lakin vəhşilər tərəfindən öldürüldüyünü deyir.

## İstinadlar
Zakros

**Zakros** () — Yunanıstanda, Kritin şərq sahilində, Sitiya şəhərindən 38 km şərqdə yerləşən kənd. Krit periferiyasındakı Lasition periferik bölməsinin şərq hissəsindəki Sitiya icmasının (dim) bir hissəsidir. Əhalisi 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 640 nəfərdir. Kritin ən mühüm arxeoloji ərazisi olan Zakros Krit saraylarından biri də daxil olmaqla, Minoy sivilizasiyasının binalarının qalıqlarını daşıyır. Ehtimal olunur ki, Zakros qədim Kritin dörd inzibati mərkəzindən biri idi və onun strateji yeri və yaxşı möhkəmləndirilmiş limanı şəhəri Kiçik Asiyaya yönəlmiş mühüm ticarət mərkəzinə çevirmişdir.

## Arxeologiyası
Zakrosda işləyən ilk arxeoloq Afinadakı Britaniya Arxeologiya Məktəbi ekspedisiyası ilə Devid Corc Hoqart idi. Ekspedisiya 12 bina aşkar etmişdir. 1961-ci ildə sarayı kəşf edən Nikolaos Platon tərəfindən qazıntılar davam etdirilmişdir. Arxeoloqlar həmçinin Knoss və Fest labirintlərinə bənzər qədim labirint tapmışdılar.

## İstinadlar
Nikolaos Platon

**Nikolaos Platon** (; ) — Yunanıstan arxeoloqu. Kritdə aşkar edilmiş dörd saraydan sonuncusu olan Zakrosdakı Minoy sarayının kəşfçisi.

Platon arxeoloqlar tərəfindən Minoy sivilizasiyasının tarixini təsvir etmək üçün istifadə olunan iki mövcud xronologiya sistemindən birini təklif etmişdir. Onun xronologiyası Kritin böyük memarlıq komplekslərinin (saraylarının) tədqiqi məlumatlarına əsaslanır: Knoss, Fest, Maliya və Kato Zakros.

Hal-hazırda saray dövrlərinin xronoloji əlaqəsi daha qədim dövrlərə doğru yenidən işlənmişdir, lakin dövrləşdirmənin özü tarixçilər tərəfindən istifadə olunmağa davam edir. XX əsrin əvvəllərində Minoy sivilizasiyasının kəşfçisi Artur Evans tərəfindən təklif olunan başqa bir sistem də istifadə olunur. Bu, Minoy keramikası növlərinə əsaslanan tanışlığa əsaslanır.

## İstinadlar
Minoy dili

**Minoy dili** — Krit adasında Minoan sivilizasiyası ilə əlaqəli və müxtəlif dövrlərdə mövcud olmuş bir neçə dilə aid toplu ad.

Yazılar (e.ə. XX–XV əsrlər, Kritin erkən və orta saray dövrləri) müxtəlif növ Egey yazısı ilə hazırlanmışdır (yalnız qismən deşifrə edilmişdir). Yalnız bir neçə söz etibarlı şəkildə şərh olunur (məsələn, ku-ro – hər şey), eləcə də sonrakı yazılarda analoqu olan şəhərlərin adları. Misir heroqlifləri ilə yazılmış bir neçə Krit ifadəsi də salamat qalmışdır.

## İstinadlar
London tibbi papirusu

**London tibbi papirusu** — qədim Misir papirusu. Londonda, Britaniya Muzeyində saxlanılır. Bu papirusun yazıları 61 reseptdən ibarətdir, onlardan 25-i tibbi, qalanları isə magiyalı reseptlərdir.

Yazının tibbi mövzuları dəri şikayətləri, göz şikayətləri, qanaxma (əsasən sehrli üsullarla ana bətnində uşaq ölümünün qarşısını almaq məqsədi ilə) və yanıqlardır. Papirus ilk dəfə 1912-ci ildə Leypsiqdə Valter Vreszinski tərəfindən nəşr edilmişdir. Papirus BM EA 10059 kimi də tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Eteokrit dil

**Eteokrit dili** (; ) — qədim dövrlərdə Kritdə pelasqlar, kidonlar və başqaları ilə birlikdə məskunlaşan yunanlardan əvvəlki xalqların ən böyüyünün dili. Eteokritlər ilk dəfə Homer tərəfindən xatırlanmışdır. Müasir arxeologiyada bu xalqın adı üçün "minoylılar" da tez-tez istifadə olunur və onların sivilizasiyası "Minoy" adlanır (mifik Krit padşahı Minosun adından). Bu dildə danışanların öz adı Misir qeydlərində "k'ftjw" kimi tanınır (şərti oxu – "kaftiu", "iu" isə misircə cəm sonudur). Bu dildə Krit adasının adı akkadca qeydlərə görə, "Kaptara" ivritcə qeydlərə görə isə Kaftor olaraq verilmişdir.

Dilin genetik əlaqələri məlum deyil. Eteokrit dilinin minoy dilinin davamı olduğu güman edilir.

Santorini adasında vulkan püskürməsi və axeylərin işğalı nəticəsində Minoy sivilizasiyasının məhv edilməsindən sonra minilliklər ərzində Minoy dilinin abidələri formalaşmamışdır.

## İstinadlar
Kaftorim

**Kaftorim**, **kaftorimlər**, **kaftorlar** və ya **kaftoriyalılar** () — "Əhdi-ətiq"də İamın oğlu Mitsraimin nəslindən olan Şərqi Aralıq dənizi xalqı. Onların yaşadıqları ərazi **Kaftor** () adlanırdı.

## Bibliyada
Sözdə "Xalqlar cədvəlində" (Yaradılış 10) kaftorimin İamın oğlu Mitsraimdən törədiyi qeyd olunur.

"Kaftorim" (cəm formada) eyni zamanda həm xalqın adı, həm də xalqın eyniadlı əcdadı olan Mitsraimin oğlunun adı kimi çıxış edir. "Kaftorim"in bir şəxsin adı kimi birbaşa interpretasiyası "Yaradılış" kitabının bəzi tərcümələrində və təkrarlarında görünür. Beləliklə, "Əhdi-ətiq" tarixini əks etdirən orta əsr midraş "Salehlər kitabı" Mitsraimin oğlu Kaftordan bəhs edir. "Bibliya"da Misirin eponimi kimi görünən Mistraim sözündən törəmişdir.

## İstinadlar
Dreros

**Dreros** () — Krit adasının Lisiti regional bölməsində yerləşən, Ayos-Nikolaosun  Neapoli şimal-qərbində yaxınlığında Minoydansonrakı dövrə aid arxeoloji ərazi. Yalnız XI əsr Bizans qrammatiki Feoqnost ( *De orthographia* ) təsadüfi qeydi ilə tanınan ərazinin arxeologiyası Drerosun erkən arkaik dövrdə materik yunanları tərəfindən müstəmləkəyə çevrildiyini göstərir.

## Arxeologiya
İlk dəfə 1917-ci ildə qazılmış erkən Dəmir dövrü ərazisi e.ə. VIII–VI əsrlərdə çiçəklənmişdir. Bundan sonra Knossun kiçik peyki olmuş və Bizans dövrünə qədər yaşayış məskəni olmağa davam etmişdir. Aralarında arxaik dövrə aid aqora olan iki akropoldan ibarətdir. Bütün şəhər və onun nekropolu qazılmışdır və bu, Drerosun Minoydansonrakı dövrə aid yunan yaşayış yeri olduğunu təsdiqləyir. Onun yazıları dori dialektindədir. İstehkamların izləri aşkar edilmişdir.

E.ə. III əsrin sonu və e.ə. II əsrin əvvəlləri arasında qazılmış böyük bir kommunal sistern də var. Burada arxaik yazılar var idi və bunlardan biri Dreros yazısı kimi tanınan olan   "Drerosun müqəddəs qanunu" olan ən qədimidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ellad sivilizasiyası

**Ellad sivilizasiyası** və ya **Yunanıstan tarixində Ellad dövrü** () —  materik Yunanıstanı ərazisində Tunc dövrünün bir sıra tarixi dövrlərini, o cümlədən Krit-Minoy sivilizasiyasının meydana gəlməsini ifadə edən müasir arxeoloji termin. Qədim tarixçilərin və şairlərin əsərlərində yunanlardan əvvəl yaşamış elladlar tez-tez xatırlanır. Yunanıstanda yaşayan digər xalqlar Ellad dövründə ilk yazılı mənbələrin meydana çıxması ilə dili və mədəniyyəti üstünlük təşkil etdiyi üçün getdikcə nüfuzlu yunanlar tərəfindən tədricən fəth və assimilyasiya edilmişdir.

Ellad sivilizasiyası ilə eyni vaxtda Kritdə Minoy sivilizasiyası, Kiklad adalarında isə Kiklad sivilizasiyası mövcud olmuşdur. Bu sivilizasiyaların hər üçünün inkişafının son mərhələsi Mikena sivilizasiyası idi və onun birləşdirici elementi e.ə. XVI əsrdə Balkanlara və Egeyə gələn yunanlar olmuşdur.

Ellada mədəniyyətinin tarixi, əsasən, müəyyən bir üslubda və ya mənşə yerində "erkən", "orta" və "gec" qablara bölünə bilən dulusçuluq növlərinin inkişafı ilə bağlıdır. Bəzi hallarda nisbi tanışlıq üsulları ilə yanaşı (keramika üslublarına əsaslanaraq) mütləq tanışlıq üsullarından da istifadə olunurdu, lakin Ellad sivilizasiyasının xronologiya sistemi radiokarbonla tanışlıq metodunun kəşfindən əvvəl də inkişaf etmişdir.

Aralıq dənizinin periferiyasında dulusçuluq Ellad, Minoy və ya Kiklad mədəniyyətlərini təqlid edir, lakin sonrakı xronoloji dövrə aiddir.

## İstinadlar
Leleqlər

**Leleqlər** ( , ) — yunan əfsanələrinə görə Balkan yarımadasının cənubunda, Egey dənizi adalarında və Kiçik Asiyada pelasqlar və kariyalılarla birlikdə yaşamış qədim xalqlardan biri. Antik müəlliflərin fikrinə görə, leleqlər Boeotiya, Meqara, Lakoniya, Messeniya, Lokrida, Etoliya, Akarnaniya, Samos və Xios adalarında, həmçinin Troada və İoniyada yaşamışlar.

Dilçi alim Vitali Şevoroşkiyə görə, "leleq" adı ilə luvimənşəli hetlərin barbarları təyin etmək üçün istifadə etdikləri "Lulahhi" termini arasındakı əlaqə (Het dövründə “Lulahhi”nin cənub-şərqdə yaşaması faktı) var və o, ikisini Het dövlətinin qərbində yaşayan xalq kimi eyniləşdirməyə çalışır. Leleqlərin paytaxtı Messeniyanın Andaniya şəhəri idi, erkən antik dövrdə tərk edilmiş və o vaxtdan bu günə qədər kiçik bir kənd olmuşdur.

## İstinadlar
Tirrenlər

**Tirrenlər** ( ) və ya **tirsenlər** () —  qədim yunan müəlliflərinin Yunanıstan ətrafında yaşayan bəzi qeyri-yunan tayfalarını təyin etmək üçün istifadə etdikləri termin. Xüsusilə Herodot Lemnos adasının sakinlərini ya pelasqlar, ya da tirrenlər adlandırırdı.

Qədim dövrlərdə pelasqlar və tirrenlər Lasinin sakinləri idilər. Xalq inancına görə, tirrenlər Etruriyada, eləcə də Apennin yarımadasının qərbində, Sardiniya və Siciliyada nüfuzlu mədəni və hərbi-siyasi qüvvə olan etrusklarla yaxın qohum idilər.

## İstinadlar
Anri Van Effenter

**Anri Van Effenter** (; ) — Fransa arxeoloqu. O, Maliyada Minoy dövrünə aid sarayda apardığı tədqiqatlara görə tanınır.

## Həyatı
Anri Van Effenter 11 mart 1912 ildə Parisdə anadan olmuşdur. Onu universitetdə elmlər doktoru dərəcəsinə aparan parlaq tədqiqatlardan və Afina Fransız Məktəbində təhsil aldıqdan sonra o, Ken-Normandiya Universitetində professor olmuşdur. 3 noyabr 2007 ildə Bulon-Biyankurda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Sivillər

**Sibillər** və ya **sibillər** (,  ) — qədim Yunanıstan mədəniyyətində gələcəyi, tez-tez fəlakətləri ekstazla proqnozlaşdıran peyğəmbərlər və falçılar.

## Ədəbiyyatda
"*[[Eneida]]*"nın VI mahnısında Vergili tərəfindən yaradılmış sibilin əzəmətli obrazı Roma yazıçılarının (Tit Livi, Varron) sibillər haqqında çoxsaylı qeydləri və xüsusilə xristian apoloqlarının (Laktantsi) onlara istinadları, bütün bunlar qorunub saxlanılmasına kömək edir. Xristian orta əsrləri ədəbiyyatında sibillər və sibil kitabları ənənəsinin İntibah dövrünə qədər gedib çıxmışdır.

## İstinadlar
Tirren

**Tirren** və ya **Tirsen** (, ) — antik mifologiyada tirrenlərin eponimi olan personaj. Müxtəlif versiyalara görə, ya Atis və Kalliteyin oğlu, ya Herakl və Omfalanın oğlu, ya da onların törəməsi, ya da Telef və Hieranın oğludur.

## İstinadlar
Kavkonlar

**Kavkonlar** () — Qərbi Anadolunun avtoxton protoyunan xalqı. Onlar daha sonra Yunanıstan arxipelaqının qərb hissəsinə, yəni Arkadiyaya, Trifiliyaya və daha şimala, Elida şəhərinə köçmüşdür.

Homerin yazılarında leleqlər və pelasqlarla birlikdə troyalılar ilə müttəfiq idilər. Onlar, görünür, erkən antik dövrdə yoxa çıxmış və ya assimilyasiya olmuşdular.

## İstinadlar
Elida (şəhər)

**Elida** ( və ya , ) — Qədim Yunanıstanda, Peloponnesin şimal-qərbində, Pinyos çayı üzərində, düzənliyə daxil olduğu eyniadlı regionun əsas şəhəri. İlkin mərhələdə regionun mərkəzi Pisa, sonra Elida şəhəri idi. Pavsani tərəfindən ötürülən yerli əfsanəyə görə, Hemonun oğlu Oksil ətraf kəndlərin sakinlərini şəhərə köçməyə inandırmış, bununla da şəhəri daha məskunlaşdı və çiçəklənmişdir. Eley dövrünə aid polis e.ə.  471-ci ildə sinoykizm nəticəsində qurulmuşdur. Şəhər 312-ci ildə divarla əhatə olunmuşdur.

## İstinadlar
Tarixizm (linqvistika)

**Tarixizm** — insan həyatının bir vaxtlar mövcud olmuş, lakin yoxa çıxmış hadisələrinin adları olan sözlər. Tarixizmlər passiv lüğətə aiddir və müasir dildə sinonimləri yoxdur. Bu, müasir nitqdə sinonimlərlə əvəz olunan köhnəlmiş sözlər olan arxaizmlərin əksidir.

## İstinadlar
Sinoykizm

**Sinoykizm** () —  Qədim Yunanıstanda bir neçə ilkin icmanın ümumi şəhər mərkəzində birləşməsi, tarixizm. Sinoykizm polisin mərkəzi dövlət orqanlarının formalaşmasına kömək etmişdir.

Qədim Yunanıstanda sinoykizmin ən məşhur nümunəsi e.ə. X əsrdə Attikanın bir neçə deminin (kənd icmalarının) birləşməsi nəticəsində qurulmuş Afinadır. E.ə. VIII əsrin ortalarında Romanın yaranmasına sinoykizm də öz töhfəsini vermişdir.

## İstinadlar
Vitali Şevoroşkin

**Vitali Viktoroviç Şevoroşkin** (, ; ) — SSRİ və ABŞ linqvisti, filologiya elmləri doktoru (1966). 20 kitabın və 500-dən çox məqalənin müəllifi, həmmüəllifi və redaktorudur. O, Miçiqan Dilçilik Cəmiyyətinin (1986–1987-ci illərdə prezidenti), Avropa Dilçilik Cəmiyyətinin və Kosmik Onomastika Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur.

1965-ci ildən dilçi Qalina Alekseyevna Barinova ilə evlidir. Oğlu proqramçı Aleksey Şevoroşkin 1966-cı il təvəllüdlüdür.

## İstinadlar
Afiney

**Navkratiyalı Afiney** (, ; ) — Misirdə yaşamış qədim yunan yazıçısı. O, nəhəng həcmi (15 kitab) və əsasən qorunub saxlanılmış "*[[Müdriklər bayramı]]*" adlı ədəbi məcmuəsi ilə tanınır.

Afineyin həyatının təfərrüatları məlum deyil. "*[[Suda (ensiklopediya)|Suda]]*"ya görə, o, Mark Avrelinin dövründə yaşayırdı, lakin "*Müdriklərin bayramı*" əsərində onun varisi Kommoda nifrət edən hissələr Afiney hər ikisindən çox sağ qaldığını göstərir. Afiney qorunub saxlanılmamış öz yazılarını xatırladır: onlardan biri Suriya padşahlarına, digəri Fratta balığına həsr edilmişdir.

## İstinadlar
Andaniya

**Andaniya** () —  Yunanıstanın Peloponnes periferiyasındakı Messeniya şəhərində keçmiş bələdiyyə. 2011-ci il yerli hökumət islahatından bəri, bələdiyyə olduğu İhaliya diminin bir hissəsidir. Sahəsi 88,694 km2-dir. Əhalisi 2327 nəfərdir (2011).

## Tarixi
Qədim dövrlərdə Andaniya qədim Messeniya şəhəri və leleq xalqının padşahlarının paytaxtı idi. Aristomenin doğulduğu yer kimi tanınırdı, lakin İkinci Messeniya müharibəsinin sonunda yaxşı möhkəmləndirilmiş İra qalasına sığınan sakinləri tərəfindən tərk edilmişdir. O vaxtdan Andaniya adi bir kənd olmuşdur. Livi onu *parvum oppidum* (kiçik şəhər) kimi təsvir edir və oradakı misteriyaları heyran olan Pavsani ikinci əsrdə buranı ziyarət edərkən yalnız xarabalıqları görmüşdür.

## İstinadlar
Bakis

**Bakis** () — e.ə. VIII–VI əsrlərdə Yunanıstanda çiçəklənən peyğəmbərlər və kahinlər üçün ümumi ad. Efesli Filet, Klavdi Elian və İoann Tsets onlar arasında xüsusi fərqə malikdirlər.

## İstinadlar
Zövq prinsipi

**Zövq prinsipi** () — Ziqmund Freydin nəzəriyyəsindəki psixi aparatın sabitlik prinsipi, nirvana prinsipi və məcburi təkrarlama prinsipi ilə yanaşı dörd prinsipindən biri,

Zövq prinsipi psixikanın gərginliyi minimum səviyyəyə endirmək istəyini təsvir edir. Buna görə də, 1920-ci ildə "Zövq prinsipindən kənar" əsərində Freyd paradoksal bir nəticəyə gəlir və deyir ki, "zövq prinsipi ölüm instinktinə tabedir" - hər ikisi bədəni minimum səviyyəyə - ideal olaraq sıfıra - psixi yüklənməyə gətirib çıxarmağa çalışırlar.
Müdriklər bayramı

**''"''Müdriklər bayramı**" () —  Afineyin qədim yunan dilində 15 hissədən ibarət geniş əsəri. Birinci, ikinci kitablar və üçüncü kitabın əvvəli yalnız konspekt ("epitomlar") şəklində qorunub saxlanılmışdır.

## Nəşrlər
* *Athenaei Naucratitiae.* Deipnosophistarum libri XV / rec. G. Kaibel.&nbsp;— Lipsiae: Teubner, 1887—1890
* *Athenaeus.* The Deipnosophists / Ed. and transl. by Ch. B. Gulick.&nbsp;— Vol. I—VII.&nbsp;— Cambridge, Mass., 1961—1970.&nbsp;— (Loeb Classical Library 204, 208, 224, 235, 274, 327, 345)
* *Ateneo.* I Deipnosofisti / I dotti a banchetto; Introd. di Christian Jacob.&nbsp;— T. 1—4.&nbsp;— Roma: Salerno editrice, 2001
* *Athénée de Naucratis.* Les Deipnosophistes: Livres I—II / Texte établi et trad. par A. M.&nbsp;Desrousseaux. — Paris: Les Belles Lettres, 1956

## İstinadlar
Elida

**Elida** ( və ya , ) — Yunanıstanda, Peloponnesin şimal-qərbində tarixi vilayət. Arxaik və klassik dövrlərdə ərazi Elida polisinin nəzarəti altında idi. Qədim dövrdə Elida ərazisində Olimpiya Oyunlarının keçirildiyi ümumyunan Olimpiya ziyarətgahı var idi.

Makedoniya və Roma dövründə Elida Peloponnesin şimal-qərb hissəsini əhatə edirdi. Cənubdan Neda çayı boyunca Messeniya ilə, şərqdə Erimantos çayı boyunca Arkadiya ilə, şimalda Laris çayı və Skillida silsiləsi boyunca Axeyya ilə və qərbdə İoni dənizi ilə həmsərhəd idi.

## İstinadlar
Ölüm həvəsi

**Ölüm həvəsi**, **ölüm instinkti** və ya **tanatos** ( “ölüm”) — psixoanaliz anlayışı olub, Sabina Şpilreyn tərəfindən fenomen kimi kəşf edilmiş və Ziqmund Freyd tərəfindən elmi dövriyyəyə daxil edilmişdir. Sonra Freyd anlayışı konseptuallaşdırır ki, onun işində canlı orqanizmdə ilkin (cansız, qeyri-üzvi) vəziyyəti bərpa etmək istəyinin mövcudluğunu ifadə edir. Yaşamaq həvəsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Bəzi hallarda, aqressiya intinstinkti və ya mortido enerjisi ilə müəyyən edilir.

## Psixoanalizdə “həvəs” anlayışı
Freyd cinsi həvəsi təhlil edərkən ilk dəfə "Seksuallıq nəzəriyyəsi haqqında üç esse" (1905) "həvəs" anlayışından istifadə etdi və daha sonra "Həvəslər və onların taleləri" (1915) əsərində bunu əsaslandırdı. Freyd bu anlayışa belə tərif vermişdir: “Həvəs” bizim tərəfimizdən əqli və fiziki arasında sərhəddə olan, bədən daxilində yaranan və ruha nüfuz edən qıcıqlanmaların fiziki nümayəndəsi kimi qəbul edilir."

Psixoanaliz nəzəriyyəsinə görə, hər bir həvəsin məqsədi, obyekti, mənbəyi var. Həvəsin məqsədi məmnuniyyətdir ki, bu da onun gərginliyini mümkün qədər azaltmaqla əldə edilir. Həvəs obyekti — həvəsin məqsədinə çatdığı obyektdir. Həvəs mənbəyi zehni səviyyədə həvəsin özü ilə təzahür edən bədənin hər hansı bir orqanında və ya hissəsində həyəcanlanma prosesidir.

## Həvəslərin klassik dualistik nəzəriyyəsi
Freyd bütün yaradıcılıq həyatı boyu həvəslər nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi. Onun bu məsələ ilə bağlı fikirlərinin inkişafı bir sıra əsərlərdə öz əksini tapmış və sonralar sürücülərin birinci və ikinci dualistik nəzəriyyələri kimi tanınmışdır. Ölüm həvəsi yalnız ikinci dual nəzəriyyədə tərtib edilmiş və həvəslər sisteminə daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Minililər

**Minililər** () —  yunan mifologiyasına görə, Egey regionunda məskunlaşmış yarıməfsanəvi avtoxton xalq. Herodotun yazdığına görə, pelasqlar minililəri Lemnos adasından qovmuşdular. Minililərin mərkəzi Boeotiadakı Orxomenos şəhəri idi.

## Terminologiya
Yunanıstan tarixinin orta Ellad dövrünün keramika xarakteristikasını ifadə edən "Mini keramikası" (e.ə. 2100–1550-ci illər) termini mövcuddur. Bu saxsı qabın adı aldadıcıdır, çünki onlar, çox güman ki, yalnız dolayı yolla minililər ilə bağlıdır. İlk nümunələri Mini Orxomenosundan gəldiyi üçün saxsı qaba "Mini" adı verilmişdir.

## İstinadlar
Orxomenos

**Orxomenos** () — Yunanıstanda kiçik qəsəbə, Mərkəzi Yunanıstanın periferiyasında Boetiya periferik vahidində eyniadlı icmanın (dim) inzibati mərkəzi. . Qədim Orxomena şəhərinin yerindədir. Dəniz səviyyəsindən 100 metr  hündürlükdə, Kifisosun sol sahilində, Levadiyadan 11 kilometr şimal-şərqdə və Afinanın mərkəzindən 86 kilometr şimal-qərbdə yerləşir. Əhalisi 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 5,238 nəfərdir. Sahəsi 43,431 kvadrat kilometrdir.

## İstinadlar
Qrammatik Feoqnost

**Qrammatik Feoqnost** (, ; ) — Bizans qrammatiki. O, orfoqrafiya haqqında məlumat kitabçası olan, "*Kanonlar*" kimi də tanınan "*Orfoqrafiya haqqında*" kitabının müəllifi idi. Əvvəlki qrammatiklər Kirill və Herodianın əsərlərinə əsaslanan əsər Bizans yazıçılarına orta əsr yunan dilində tələffüzü dəyişmiş sözlərin düzgün qədim yazılışlarından istifadə etməyə kömək etmək üçün hazırlanmış bir sıra qaydalardan ibarətdir. İmperator V Levə həsr edilmişdir.

## İstinadlar
Pyer Demarn

**Pyer Demarn** (; ) — Fransa tarixçisi və arxeoloqu.

## Həyatı
Pyer Demarn Paris Ali Normal Məktəbinə getmişdir. O, ilk araşdırmasını Anadoluda, Türkiyənin cənub sahillərində aparmışdır. 1951-ci ildə e.ə. VII əsrdən likiyalılar, yunanlar, romalılar və bizanslılar tərəfindən işğal edilmiş Likiyanın qədim paytaxtı Ksantosda Fransa Xarici və Avropa İşləri Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən bir sıra arxeoloji qazıntılara başlamışdır. Onun Ksantosda əldə etdiyi kəşflər, o cümlədən monumental memarlıq abidələri və kitabələr qədim Likiya sivilizasiyasını bu gün dərk etməkdə həlledici addım olmuşdur.

## Əsərləri

* *La Crète dédalique : études sur les origines d'une renaissance* (1947)
* *Naissance de l'art grec* (1974 ; 1985)

## İstinadlar
Dreros yazısı

**Dreros yazısı** — qədim Yunanıstandan günümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim yazılı qanun. O, 1936-cı ildə Krit adasındakı qədim yaşayış məntəqəsi olan Drerosda kəşf edilmiş, ilk dəfə 1937-ci ildə Pyer Demarn və Anri Van Effenter tərəfindən nəşr edilmişdir.

Drerosdakı ellinist sisterndə arxaik hərflərlə yazılmış 13 daş aşkar edilmişdir. Bu daşlar Apollon Delfin məbədinin şərq divarından gəlmiş, səkkiz yazı və ya yazı parçasını təşkil edir. Qanunların ictimai yerlərdə, çox vaxt ziyarətgahlarda nümayişi arxaik Krit hüququnun tez-tez rast gəlinən xüsusiyyətidir. Dreros yazısı bu səkkiz qanundan ən uzunudur.

Mətn e.ə. VII əsrin ikinci yarısına aiddir və ən qədim yunan qanunudur. Qanun bir tanrıya müraciətlə başlayır. Bu, kosmos vəzifəsini tutan hər kəsin səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra on il ərzində yenidən bu vəzifəni tuta bilməyəcəyini və qanunu pozan hər kəsin cərimələnəcəyini və vətəndaş hüquqlarından məhrum ediləcəyini bildirir. Qanunun son bəndində kosmos, daymo və polisin iyirmisi qanunu təsdiqləmək üçün and içən kimi siyahıya alınır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Mini (Orxomen padşahı)

**Mini** () — qədim yunan mifologiyasında Beotiyanın Orxomenos şəhərinin padşahı. Onun adı padşah Minosun adı ilə bağlıdır. Bundan əlavə, hələ yunanların gəlişindən əvvəl materik Yunanıstanın bir hissəsində məskunlaşan minililərin adı onun adı ilə bağlıdır.

Onun əcdadı haqqında məlumatlar çox ziddiyyətlidir. Bir versiyaya görə, Poseydon və Evrianassanın oğludur.
O, Klimenanın atasıdır. Rodoslu Apolloniyə görə, Eolun oğlu, Orxomenosun qurucusu və Klimenanın atasıdır.

## İstinadlar
Suda (ensiklopediya)

"**Suda**" ( ) və ya köhnəlmişdir "**Svida**" (, ) —  yunan dilindəki ən böyük ensiklopedik lüğət. X–XI əsrlərə aiddir.

## Tərtibi
"Suda" lüğətinin tərtibi XX əsrin ikinci yarısında Bizansda başlamışdır. Müəllifin və ya müəlliflərin ruhani rütbəli şəxslərə aid olduğunu düşünməyə əsas olsa da, bu əsərin kim tərəfindən və necə tərtib edildiyi məlum deyil. Onun yaranma vaxtı mətnlərdə qeyd olunan Bizans imperatorlarının adları ilə təxmin edilir. "Suda" 970-ci ildən sonra yazılmağa başlanmışdır. Beləliklə, məsələn, onun "Adəm" məqaləsində hadisələr imperator I İoann Tsimisxinin ölümünə səbəb olur. "Suda"ya daha sonra XI əsrdə, bəlkə də başqa tərtibçilər tərəfindən əlavələr edilmişdir.

## İstinadlar
Kariyalılar

**Kariyalılar** () — cənub-qərbi Anadoluda yerləşən Kariyanın qədim sakinləri.

## Qeyri-yunan mənbələrində
Bəzi tədqiqatçılar kariyalılıarn ilk xatırlanmasını Het mətnlərindən "Karkiya" və ya "Karkisa" termini hesab edirlər. Tunc dövrü Karkisa ilk dəfə Het kralı I Tudhaliya ilə müharibədə Assuva Liqasına kömək edən qəbilə ittifaqı və ya dövlət kimi xatırlanır. Daha sonra, e.ə. 1323-cü ildə lral II Arnuvanda Karkiyaya məktub göndərmiş, qərbi Anadoludakı Arsava luvi birliyinə daxil olan padşahlıqlardan biri olan "Seha çayı ölkəsi"ndən devrilmiş Manapa-Tarhunta üçün sığınacaq istəmişdir. Onlar Manapa-Tarhuntanın öz səltənətini bərpa etməsinə icazə verərək belə etmişdilər. Bir tərəfdən Tunc dövrünə aid "Karkiya" və ya "Karkisa" ilə Dəmir dövrünə Kariya və kariyalılar arasındakı əlaqə, hər ikisinin Qərbi Anadoluda lokallaşdırılmasına baxmayaraq, Karkisanın dəqiq yeri aydın olmadığı üçün olduqca mübahisəlidir. Kariyalılar qonşu olan xalqların əksəriyyətinin adı "dəniz xalqları" sırasında çəkilir, lakin Kariyadakı Yasos şəhəri ilə bağlı olan WSS termini onlara aid edilmədiyi halda, kariyalıların özləri onların arasında deyil.

Qədim Misir və Nubiyada tapılan, I Psammetix və II Psammetixin hökmranlıqlarına aid edilən "Kari" və ya "Hari" adları ilə yazılmış kitabələrdə kariyalılar muzdlular kimi də xatırlanır. Misirdə kariya dilində e.ə. VII–VI əsrlərə aid çoxlu yazılar aşkar edilmişdir.

Kariyalılarla əlaqəli tapıntılar İranın qədim Persepolis şəhərində tapılmışdır.

## İstinadlar
Gənc Orxomen

**Orxomen** () — qədim yunan mifologiyasında personaj.

Bir versiyaya görə, Yaşlı Orxomenin ailəsindən olan Mininin oğludur. Onun hakimiyyəti dövründə Arqoslu Giett onun yanına gəlmiş və torpağın bir hissəsi ona verilmişdir. Orxomenin oğlu Hesiod tərəfindən xatırlanır. Digər versiyalara görə, o, Zevsin oğlu və ya Eteokl və Danayın qızı Hesiona adlanır, bu versiyada o, Mininin atasıdır.

Elaranın atası, Kopreyin babasıdıt.

## İstinadlar
Andrey (mifologiya)

**Andrey** () — qədim yunan mifologiyasında personaj.

Orxomen regionunda məskunlaşan ilk şəxs olan Peneyin oğludur. Hesioda görə, Mininin oğludur.

Onun şərəfinə ölkəyə Andreida adı verilmişdir. O, Koroneya və Haliarta bölgəsini Afamanta ayırmışdır.

Levkonun qızı Evippe ilə evlənmişdir. Eteokl adlı bir oğlu var idi.

## İstinadlar
Qortina

**Qortina** (, , ) — Yunanıstanın Krit adasında qədim şəhər. Qortinaİrakliondan 46 km cənubda, Ayi-Deka kəndi yaxınlığında, münbit Mesara düzənliyində yerləşir. Qortina Yunanıstanın ən mühüm arxeoloji ərazilərindən biri olan Kritin ən qədim şəhərlərindən biridir.

Şəhərin adı, Hesixiyə görə, "inək" mənasını verən minoyca "*karten*" sözündən gəlir. Müasir alimlərin fikrinə görə, şəhərin adı pelasqların tərk etdiyi qədim Hind-Avropa substratında *g<sup>h</sup>ord<sup>h</sup>* – «şəhər» deməkdir.

## İstinadlar
Mini keramikası

**Mini keramikası** — tarixdən əvvəlki qədim Yunanıstanın orta Ellad dövrünə xas olan spesifik keramika. Onlar bu dövrün sonunda tədricən Minoy keramikası ilə əvəz olunur. Keramika Yunanıstanın yarıməfsanəvi, yunanlardan əvvəl burada yaşamış minililərin adını daşıyır. XX əsrin ikinci yarısında arxeoloqlar arasında Mini keramikasının qədim yunan dilində danışanların genişlənməsi ilə əlaqəli olduğu ümumi qəbul edilmişdir. XX əsrin sonlarına doğru Mini keramikası ilə əvvəlki keramika arasında davamlılığın kəşfi ilə əlaqədar olaraq bu keramikanın avtoxton mənşəyi haqqında fikirlər yayılmağa başlamışdır. Hal-hazırda, yunanların Balkanlara genişlənməsinin birdəfəlik işğal deyil, Folteşt mədəniyyətinin daşıyıcılarının şimaldan tabe edilməsi ilə tədricən dalğa kimi nüfuz etməsi ilə bağlı üçüncü bir fikir də geniş yayılmışdır. Bundan başqa, Ellad dövründə yerli mədəniyyətlərin assimilyasiyası da seçimlər arasındadır, buna görə də bu keramikaları "yalnız avtoxton" və ya "yalnız yunan" hesab etmək yanlışdır.

Arxeoloqlar arasında Mini keramikasının təxminən eyni dövrə aid olan Qərbi Anadolu boz keramikası ilə nə qədər oxşar olması ilə bağlı mübahisələr var. Bəzi arxeoloqlar bu oxşarlığı təsadüfi hesab edirlər.

## İstinadlar
Krit heroqlifləri

**Krit heroqlif yazısı** — Minoy sivilizasiyası dövründə Kritdə mövcud olmuş Egey yazısı növlərindən birinin şərti adı.

## Xarakteri
"Heroqliflər" adı şərti xarakter daşıyır və işarələrin təsviri xarakterinə əsaslanır. Əslində yazı qarışıq idi: personajların bəziləri açıq hecalı, bəziləri ideoqrafik idi. Heroqliflərin deşifrəsi tamamlanmaqdan uzaq olsa da, bəzi ad və leksemələrin sonrakı xətti A və xətti B yazılarında təkrarlanması səbəbindən yazının mahiyyəti barədə əminliklə mühakimə etmək olar.

## Yaranması
Krit heroqliflərinin mənşəyi, görünür, orijinaldır, lakin yazı prinsipinin Misir heroqliflərinin təsiri altında formalaşmış ehtimalı var, çünki qədim Krit Misirlə sıx əlaqədə idi və Mesopotamiya dövlətlərinə qarşı mübarizədə onun müttəfiqi idi.

## İstinadlar
Fest diski

**Fest diski** — Orta və ya Son Tunc dövrünə, Minoy mədəniyyətinə aid unikal yazı abidəsi. 1908-ci ildə Yunanıstanın Krit adasındakı Fest şəhərində aparılan qazıntılar zamanı 16 sm diametrli terrakota diski tapılmışdır. Onun dəqiq təyinatı, eləcə də istehsal yeri və vaxtı etibarlı şəkildə məlum deyil.

Fest diskinin tədqiqinə həm mütəxəssislər, həm də həvəskar həvəskarlar tərəfindən bir çox əsər həsr olunmuş və sonuncular onun səthindəki yazının deşifrə edilməsi ilə bağlı dəfələrlə açıqlamalar vermişlər. Buna baxmayaraq, təklif olunan oxunuşların heç biri elmi ictimaiyyətdə qəbul olunmamışdır. Fest diskinin tədqiqi üzrə işlər yavaş-yavaş gedir ki, bu da ilk növbədə mesajın qısalığı və orada istifadə olunan yazı sisteminin təcrid olunması ilə əlaqədardır. Əksər ekspertlərin fikrinə görə, Fest diskinin deşifrə edilməsinin real perspektivi yalnız eyni yazının digər abidələri aşkar edildikdən sonra yarana bilər. Fest diskinin təsvirlərinin qeyri-linqvistik təbiəti ilə bağlı bir sıra fərziyyələr də mövcuddur.

Fest diski Krit adasındakı İraklion Arxeologiya Muzeyinin daimi sərgisinə daxildir.

## İstinadlar
Böyük labirint mağarası

**Böyük labirint mağarası** ( *Spíleo Lavýrinthos*) — Yunanıstanın Krit adasının cənub sahili yaxınlığında antik zamanlarda daş karxanası kimi xidmət etmiş, əsasən süni mağara sistemi. Mağaranın budaqlanan keçidlərini mifik "Minotavr labirinti" ilə əlaqələndirilir. Mağara quruluşunun quruluşu mifoloji labirintlə müqayisədə buna ziddir. "Labirint" daha çox mağaraya tətbiq edilən bir ad kimi görünür.

## İstinadlar
Agiya-Triada sarkofaqı

**Agiya-Triada sarkofaqı** — Minoy sivilizasiyası dövrünə, təqribən e.ə. 1,400-cü ilə və ya bir neçə onilliklər sonraya aid,  ölçüdə, əhəngdaşıdan hazırlanmış olan uzun sarkofaq. 1903-cü ildə Kritdəki Agiya-Triada arxeoloji məntəqəsində məzardan qazılmış və hazırda İraklion Arxeoloji Muzeyində (AMH) nümayiş etdirilir.

Artefakt gipslə örtülmüş və bütün üzlərdə freska ilə boyanmışdır. Qədim misirlilərdən fərqli olaraq, minoylular freskalardan yalnız sarayları və evləri bəzəmək üçün istifadə edirdilər, cənazə mərasimi üçün yox. Bu, öz dövrünün bu günə qədər aşkar edilmiş yeganə əhəngdaşı sarkofaqıdır; daha kobud, adətən bir rəngdə boyanmış bir sıra kiçik terrakotta "kül sandıqları" var.

## İstinadlar
Klimena (Mininin qızı)

**Klimena** (), həmçinin **Periklimena** () — qədim yunan mifologiyasında ilk növbədə genealoji funksiyaları yerinə yetirən personaj. Onun qohumluq əlaqələrinin bir neçə variantı məlumdur.

* Atalantanın anası İasın həyat yoldaşıdır.
* Heliosdan Faetonu dünyaya gətirən Klimena okeanidası ilə eyniləşdirilən İfiklin anası, Filakın həyat yoldaşı, Mininin qızıdır. Həmçinin, Yasonun nənəsi və ya anası.

## İstinadlar
Amnis

**Amnis** — Kritin şimalında yerləşən Tunc dövrünə aid yaşayış məntəqəsi. Minoy padşahlığının paytaxtı Knossun limanı kimi istifadə olunmuşdur. Amnisin adı ən qədim yunan ədəbi mənbələrində, eləcə də mifologiyada xatırlanır, lakin daha əvvəl, tarixdən əvvəlki dövrlərdə yaranmışdır. 1932-ci ildə aparılan qazıntılar nəticəsində bir sıra mühüm kəşflər, o cümlədən divarlarını bəzəyən freskaların əsas motivinə görə adlandırılan "Zanbaqlar evi"nin villası da tapılmışdır.

Limanın minoyca adı yunanca "*Amnisos*" olaraq yenidən qurulan "*a-mi-ni-so*"dur.

## İstinadlar
Nanno Marinatos

**Uraniya Marinatos**, daha çox **Nanno Marinatos** kimi tanınır — yunanıstanəsilli ABŞ arxeoloqu, Minos dini və ikonoqrafiyası üzrə mütəxəssis.

Məşhur Minos arxeoloqu Spiridon Marinatosun qızıdır. O, ABŞ-də klassik tarix və arxeologiya üzrə təhsil almış, 1978-ci ildə Kolorado Boulder Universitetini bitirmişdir. O, Ohayodakı Oberlin Kollecində və Kolorado Boulder Universitetində klassik antik dövr və arxeologiyadan dərs demişdir. Hal-hazırda Çikaqoda İllinoys Universitetində professordur. Onun əsas maraqları antik və tunc dövründə dinlərin tarixi, xüsusən də Minoy dininin hakim siniflərin davranışına təsiri, eləcə də ümumilikdə dini kultlarla bağlıdır.

## İstinadlar
Spiridon Marinatos

**Spiridon Nikolaou Marinatos** (; ) — Yunanıstan arxeoloqu.

## Həyatı
1939-cu ildə Britaniya elmi jurnallarından birində o, Minoy sivilizasiyasının tənəzzülü və ölümünün səbəblərini fərz etdiyi "Minoy Kritinin vulkanik məhvi" adlı məqalə dərc etmişdir. Onun sözlərinə görə, Krit sarayları və yaşayış məntəqələri Tira adasında Santorini vulkanının püskürməsindən və sonrakı zəlzələdən sonra yaranan güclü sunami nəticəsində dağılmışdır. Nəticələri yerə düşən külli miqdarda vulkanik külü daha da ağırlaşdırmışdır. Daha sonra püskürmələr təkrarlanmış və sonuncusu, nəhayət, Minoy mədəniyyətini məhv etmişdir.

Spiridon Marinatosun ən əhəmiyyətli əsərləri: "Krit və Mikena" (1959), "Qədim Teranın həyatı və sənəti" (1972).

Qızı Uraniya (Nanno) Marinatos həm də Minoy dini və ikonoqrafiyasının öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış arxeoloqdur.

## İstinadlar
Klimena

* Klimena (okeanida) — yunan mifologiyasında mifik personaj
* Klimena (Mininin qızı) — qədim yunan mifologiyasında ilk növbədə genealoji funksiyaları yerinə yetirən personaj.
Kudo Heysuke

– Yaponiya həkimi və politoloqu. Doğum adı **Kyukey** olmuş, **Qenrin** təxəllüsündən istifadə etmişdir.

## Həyatı

1734-cü ildə Kii hanının daymyosuna qulluq edən və Naqay klanına mənsub olan bir həkimin oğlu kimi doğulmuşdur. Senday hanının həkimi olan Kudo Coan tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. Edo şəhərindəki stansiyasından Senday hanının həkimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Edoda Yaponiya və Çin klassiklərinin əsərlərini oxumuş, Naqasakidə Qərb elmlərini öyrənərək Avropa mədəniyyəti haqqında məlumatlanmışdır. Nankaku Hattori və Aoki Konyonun şagirdi olmuş, Katsuraqava Hoşu, Nakaqava Cunan və Maeno Ryotaku kimi şəxslərlə dostluq etmişdir. 1755-ci ildə Kudo klanının başçısı olmuşdur.

## Xarici əlaqələr
Heysuke 1770-ci illərdə Naqasaki məmurları üçün yazdığı memorialda ticarət qaçaqmalçılığını azaltmaq və ticarəti optimallaşdırmaq üsulları haqqında yazmış, xarici ticarətin vacib olduğunu müdafiə etmişdir. 1773-cü ildə yazdığı traktatda Matsumae klanının Ezonun şərqində ruslarla gizli ticarət əlaqələrindən yararlandığını bildirmişdir.

Heysuke 1783-cü ildə şoqunluğa təqdim etdiyi *"[[Akaezo fusetsu ko]]"* () əsərində Ezonun koloniyalaşdırılmasını və Rusiyaya qarşı şimaldan müdafiə olunmağı müdafiə etmişdir. Bu əsər Yaponiyada Rusiya haqqında ilk ciddi tədqiqat iş hesab olunur. Heysuke ruslarının cənuba doğru gəlmələrinə səbəb kimi ticarəti göstərmiş, Yaponiyanın Rusiya ilə ticarət əlaqələrini quraraq əldə etdikləri gəlir ilə Ezonu inkişaf etdirə biləcəyini demişdir. O, əsərini xarici ticarət məsələrinə maraq göstərən bakufu nümayəndəsi Tanuma Okitsuquya təqdim etmişdir. Bakufu onun təklifini qəbul edərək Ezoya bir missiya göndərmişdir.

Heysuke Hokkaydonun inkişafı məsələsinin qabaqcılı hesab olunur. Onun milli müdafiə və şimal torpaqlarının inkişafı haqqında ideyaları Hayaşi Şihey və Honda Toşiaki kimi şəxslərə təsir etmişdir. Heysukenin qızı Tadano Makuzu rus evliliklərinə pərəstiş etməsi ilə tanınmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Fatma Damla Altın

**Fatma Damla Altın** () — türk paralimpiya idmançısı. O, uzunluğa tullanma, pentatlon və heptatlon yarışlarında mübarizə aparır. Müxtəlif para-atletika növləri üzrə bir çox dünya və Avropa çempionu titullarına sahibdir.

## İstinadlar
Qamze Gürdal

**Qamze Gürdal** () ― –57 kq çəki dərəcəsində və K44 kateqoriyasında mübarizə aparan, Avropa çempionu olan türk para-taekvondoçu.

## İdman karyerası
Gürdal Ankara Böyükşəhər Bələdiyyəsinin "EGO SK" klubunun üzvüdür və məşqçisi Kürşat Özdəmirdir.

2020-ci ildə Tokioda təşkil edilən 2020 Yay Paralimpiya Oyunlarında iştirak edib. 2022-ci ildə Mançesterdə keçirilən Avropa Taekvondo Çempionatında qızıl medal qazanıb. Gürdal 2023-cü ildə isə Rotterdamda təşkil edilən Avropa Para Çempionatında qızıl medalın sahibi olub.

## Şəxsi həyatı
Qamze Gürdal 12 iyun 1995-ci ildə Türkiyənin Ərzurum şəhərində anadan olub. Hal-hazırda Konyada yaşayır.

## İstinadlar