Malta parlamenti

**Malta Nümayəndələr Palatası** və ya **Malta Parlamenti** ( və ya ) — Malta Respublikasının ali qanunverici orqanı. Parlament demokratik yolla seçilmiş Nümayəndələr Palatası və Malta prezidentindən ibarət olan birpalatalı sistemə malikdir. Malta Konstitusiyasına əsasən, Baş nazir də daxil olmaqla bütün hökumət üzvləri (nazirlər) mütləq şəkildə Nümayəndələr Palatasının üzvü olmalıdırlar.

## Tarixi və yerləşməsi

Malta parlamentarizm tarixi bir neçə mərhələdən keçmişdir:
* **İkipalatalı dövr (1921–1933):** 1921-ci ildə Maltaya daxili özünüidarəetmə hüququ verildikdə, parlament iki palatadan — Senat və Qanun Məclisindən ibarət idi. Lakin 1933-cü ildə konstitusiyanın fəaliyyəti dayandırıldıqdan sonra bu sistem ləğv edilmişdir.
* **Böyük Usta Sarayı (1921–2015):** Uzun onilliklər ərzində parlament Vallettadakı tarixi Böyük Usta Sarayında fəaliyyət göstərmişdir.
* **[[Parlament evi (Malta)|Müasir Bina]]:** 4 may 2015-ci ildən etibarən Nümayəndələr Palatası Vallettanın girişində yerləşən və məşhur memar Rentso Piano tərəfindən layihələndirilmiş müasir Parlament binasına köçmüşdür.

Maltada parlamentarizmin kökləri XIX əsrə dayansa da, müasir qanunverici hakimiyyətin formalaşması bir neçə həlledici konstitusiya mərhələsindən keçmişdir. Malta parlamenti öz tarixində həm ikipalatalı, həm də birpalatalı sistemləri təcrübə etmişdir.

### İlk addımlar və 1921-ci il Konstitusiyası

1849-cu ildə Britaniya hakimiyyəti altında yaradılan ilk Hökumət Şurası yalnız məsləhətçi xarakter daşıyırdı. Real parlamentarizm isə 1921-ci ildə qəbul edilmiş "Amery-Milner Konstitusiyası" ilə başlamışdır. Bu konstitusiya Maltaya daxili işlərdə geniş muxtariyyət vermişdir:
* **İkipalatalı sistem:** Həmin dövrdə parlament 32 üzvlü Qanunverici Məclisdən () və 17 üzvlü Senatdan () ibarət idi.
* **Səlahiyyət bölgüsü:** Britaniya qubernatoru xarici siyasət və müdafiə məsələlərinə nəzarət edir, daxili məsələlər isə yerli parlament tərəfindən idarə olunurdu.

### Dayandırılma və müharibə dövrü

1933-cü ildə Maltada daxili siyasi çəkişmələr və dil məsələsinə (İtalyan dili ilə bağlı mübahisələr) görə Britaniya konstitusiyanı dayandırdı və parlament ləğv edildi. İkinci Dünya müharibəsi illərində Malta birbaşa qubernator tərəfindən idarə olunurdu. Yalnız 1947-ci ildə muxtariyyət bərpa edilmiş, lakin bu dəfə parlament birpalatalı (yalnız Qanunverici Məclis) strukturda fəaliyyətə başlamışdır.

### Müstəqillik və Respublika (1964–1974)

21 sentyabr 1964-cü ildə Malta müstəqillik qazandıqdan sonra parlament ölkənin ali suveren qanunverici orqanına çevrilmişdir. 1974-cü ildə konstitusiyaya edilən mühüm dəyişikliklərlə Malta respublika elan olunmuşdur. Bu tarixdən etibarən:
* Britaniya monarxının nümayəndəsi olan Qubernator vəzifəsi ləğv edilmiş;
* Parlament tərəfindən seçilən Malta prezidenti vəzifəsi təsis olunmuş;
* Parlamentin adı rəsmən **Nümayəndələr Palatası** () olaraq qalmışdır.

### Müasir dövr islahatları

1987-ci ildə parlament seçki sistemində böyük bir krizin qarşısını almaq üçün "perverse result" (səslərin çoxunu alan partiyanın mandat azlığı ilə üzləşməsi) əleyhinə düzəliş qəbul etmişdir. 2015-ci ildə parlamentin tarixi saraydan yeni binaya köçməsi və 2018-ci ildə seçki yaşının 16-ya endirilməsi parlamentarizmin demokratikləşməsi yolunda atılan sonuncu mühüm addımlardandır.

## Seçki sistemi və səsvermə hüququ

Maltada seçki sistemi bir neçə özünəməxsus xüsusiyyətlə fərqlənir:
* **Seçki yaşı:** 2018-ci ildə qəbul edilmiş qanuna əsasən, Maltada aktiv səsvermə hüququ (seçmək) 16 yaşdan başlayır. Lakin seçilmək (passiv seçki hüququ) üçün minimum yaş həddi 18-dir.
* **İqamət tələbi:** Seçkilərdə yalnız səsvermə gününə qədər son 12 ay ərzində ən azı 6 ay Malta ərazisində yaşamış vətəndaşlar iştirak edə bilər.
* **Xaricdə yaşayan vətəndaşlar:** Malta konstitusiya hüququ poçt vasitəsilə səsverməni tanımır. Bu, xaricdə yaşayan maltalıların sayının ölkə daxilindəkilərdən çox olması ilə əlaqədardır; dövlət xaricdəki səslərin hökumətin taleyini müəyyən etməsini riskli hesab edir.

Malta, dünyada İrlandiya ilə yanaşı "Vahid Keçidli Səs" ( - STV) sistemini tətbiq edən nadir ölkələrdən biridir. Bu sistem seçicilərə namizədlər arasında üstünlük sırası müəyyən etməyə imkan verir və səslərin "itkiyə getməsini" minimuma endirir.

### Vahid Keçidli Səs (STV) sistemi

Seçki prosesi aşağıdakı prinsiplər əsasında həyata keçirilir:
* **Üstünlük sırası:** Seçicilər bülletendə namizədlərin adının qarşısına "1, 2, 3..." yazaraq onları öz seçim dərəcələrinə görə sıralayırlar.
* **Kvota (Droop kvotası):** Namizədin seçilməsi üçün müəyyən bir səs həddini (kvotanı) keçməsi lazımdır. 
* **Səslərin ötürülməsi:** Əgər namizəd kvotadan çox səs yığarsa, onun artıq qalan səsləri seçicinin ikinci seçiminə (2-ci sıra) ötürülür. Əgər heç kim kvotanı doldurmazsa, ən az səs yığan namizəd sıradan çıxarılır və onun səsləri növbəti seçimlərə paylanır.

### "Vote 16" islahatı

2018-ci ildə Malta Parlamenti yekdilliklə qəbul etdiyi qanunla ümumi seçkilərdə səsvermə yaşını 16-ya endirmişdir. Bununla da Malta, Avstriyadan sonra Avropa İttifaqında 16 yaşlılara ümumi seçki hüququ verən ikinci ölkə olmuşdur. Bu addım gənclərin siyasi proseslərdə aktivliyini artırmaq məqsədi daşıyır.

### Gender balansı mexanizmi (2021)

2021-ci ildə konstitusiyaya edilən əlavə ilə Maltada qadınların parlamentdə nümayəndəliyini artırmaq üçün xüsusi "korreksiya mexanizmi" tətbiq olunmağa başlanmışdır. Qaydaya görə:
* Əgər parlamentdə az iştirak edən cinsin (adətən qadınların) payı 40%-dən aşağı olarsa, parlamentə əlavə olaraq hər iki tərəfdən (iqtidar və müxalifət) cəmi 12-yə qədər namizəd təyin edilə bilər.
* Bu mexanizm yalnız iki əsas partiya parlamentə daxil olduqda işə düşür.

### Seçki dairələri

Malta 13 seçki dairəsinə bölünmüşdür və hər dairədən 5 deputat seçilir. Beləliklə, parlamentin əsas tərkibi 65 nəfərdən ibarət olur, lakin yuxarıda qeyd olunan gender və proporsionallıq düzəlişləri nəticəsində deputatların sayı 79-a qədər yüksələ bilər.

## Tərkibi və vəzifələri

Parlamentin əsas vəzifəsi "Maltada sülh, nizam və yaxşı idarəçilik" üçün qanunlar qəbul etməkdir. Nümayəndələr Palatası adətən 65 üzvdən ibarət olsa da, proporsional səsvermə sistemindəki disbalansı düzəltmək üçün (əgər bir partiya səslərin mütləq çoxluğunu qazanıbsa, lakin mandat sayı azdırsa) əlavə yerlər tətbiq edilə bilər. Hazırda parlamentdə qadınların nümayəndəliyini artırmaq üçün xüsusi "gender balansı" mexanizmi də mövcuddur.

## Parlamentin strukturu və daxili idarəçiliyi

Malta parlamentinin fəaliyyəti Malta Konstitusiyası və Nümayəndələr Palatasının "Daxili Nizamnaməsi" () ilə tənzimlənir. Parlamentin daxili idarəetmə strukturunda bir neçə mühüm vəzifə və orqan mövcuddur.

### Spiker (Parlamentin sədri)

Parlamentə **Spiker** () rəhbərlik edir. Onun rolu Malta parlamentarizmində həlledicidir:
* **Seçilmə qaydası:** Spiker həm parlament üzvləri arasından, həm də parlament xaricindən (əgər həmin şəxs deputat seçilmək hüququna malikdirsə) seçilə bilər.
* **Bitərəflik:** Spiker iclasları idarə edərkən tam bitərəf olmalıdır. O, debatlara qoşulmur və yalnız səslər bərabər bölündükdə "həlledici səs" () hüququndan istifadə edir.
* **Nümayəndəlik:** Spiker parlamentin həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə rəsmi nümayəndəsidir.

### Parlament komitələri

Parlamentin işinin böyük hissəsi plenar iclaslarda deyil, ixtisaslaşmış komitələrdə həyata keçirilir. Komitələr qanun layihələrini detallı şəkildə tədqiq edir və hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edir. Əsas komitələr:
# **Daimi komitələr:** Məsələn, İctimai Hesabatlar Komitəsi (), Xarici və Avropa İşləri Komitəsi, Ailə İşləri Komitəsi və s.
# **Xüsusi (Ad hoc) komitələr:** Müəyyən bir məsələni tədqiq etmək üçün müvəqqəti yaradılmış komitələr.
# **Bütün palata komitəsi:** Qanun layihəsinin hər bir maddəsinin bütün deputatlar tərəfindən bir-bir müzakirə edildiyi mərhələ.

### Müxalifət lideri

Malta sistemində **Müxalifət lideri** rəsmi konstitusion vəzifədir. Bu vəzifəni parlamentdə hökumətə daxil olmayan və ən çox sayda deputatı olan partiyanın rəhbəri tutur. Müxalifət lideri hökumətin fəaliyyətinə alternativ baxış təqdim edir və mühüm dövlət təyinatlarında (məsələn, Ombudsman və ya Mərkəzi Bankın sədri) onunla məsləhətləşmələr aparılır.

### Parlament katibliyi

Parlamentin inzibati və texniki işlərini "Parlament katibliyi" həyata keçirir. Katibliyə yüksək rütbəli dövlət qulluqçusu olan **Parlament katibi** () rəhbərlik edir. O, qanunvericilik prosedurları və protokol məsələləri üzrə spikerin əsas məsləhətçisidir.

## Qanunvericilik prosesi

Malta parlamentində qanunvericilik prosesi həm hökumət, həm də fərdi deputatlar tərəfindən irəli sürülən təkliflər əsasında həyata keçirilir. Hökumət tərəfindən təqdim olunan layihələr "Hökumət qanun layihələri" (), deputatlar tərəfindən təqdim olunanlar isə "Xüsusi üzvlərin qanun layihələri" () adlanır.

### Qanun layihəsinin mərhələləri

Hər bir qanun layihəsi qüvvəyə minməzdən əvvəl aşağıdakı beş əsas mərhələdən keçməlidir:
# **Birinci oxunuş ():** Bu mərhələ rəsmi xarakter daşıyır. Layihənin adı parlamentdə oxunur və onun çap edilərək deputatlara paylanmasına icazə verilir. Heç bir debat keçirilmir.
# **İkinci oxunuş ():** Bu, prosesin ən mühüm mərhələsidir. Burada qanun layihəsinin ümumi prinsipləri və məqsədləri müzakirə olunur. Debatlardan sonra səsvermə keçirilir. Əgər layihə qəbul edilərsə, növbəti mərhələyə keçir.
# **Komitə mərhələsi ():** Layihə maddə-maddə tədqiq edilir. Bu mərhələdə deputatlar qanunun mətninə dəyişikliklər (düzəlişlər) təklif edə bilərlər. Bu, qanunun texniki cəhətdən təkmilləşdirildiyi hissədir.
# **Hesabat mərhələsi ():** Komitədə edilən dəyişikliklər parlamentin plenar iclasına təqdim olunur və təsdiqlənir.
# **Üçüncü oxunuş ():** Layihənin yekun variantı səsə qoyulur. Bu mərhələdə mətndə heç bir ciddi dəyişiklik edilə bilməz.

### Prezidentin təsdiqi ()

Parlament tərəfindən qəbul edilmiş qanun layihəsi imzalanmaq üçün Malta prezidentinə göndərilir. Prezident layihəni imzaladıqdan sonra o, rəsmi olaraq "Akt" () adlanır və "Hökumət Qəzeti"ndə () dərc edildiyi gündən (və ya qanunda göstərilən xüsusi tarixdən) qüvvəyə minir.

Prezidentin qanunu imzalamaqdan imtina etmək hüququ (veto) yoxdur. Lakin o, qanunun konstitusiyaya müvafiq olmasını yoxlamaq üçün onu Konstitusiya Məhkəməsinə göndərə bilər.

## Parlament binası və memarlıq

Malta parlamenti öz fəaliyyəti boyu iki əsas tarixi və memarlıq əhəmiyyətli məkanda yerləşmişdir. Hazırkı bina Avropanın ən müasir və ekoloji cəhətdən dayanıqlı parlament binalarından biri hesab olunur.

### Böyük Usta sarayı (1921–2015)

Maltada parlamentarizmin yarandığı ilk gündən 2015-ci ilə qədər Nümayəndələr Palatası Vallettanın mərkəzində yerləşən XVI əsrə aid **Böyük Usta Sarayı**nda () fəaliyyət göstərmişdir.
* Parlament iclasları sarayın keçmiş cəbhəxana () hissəsində keçirilirdi.
* Bu bina həm də dövlət başçısının (əvvəlcə qubernatorun, sonra prezidentin) rəsmi iqamətgahı olduğu üçün icra və qanunverici hakimiyyətin eyni dam altında olması simvolik əhəmiyyət daşıyırdı.

### Yeni parlament binası (2015–indiyədək)

2011-ci ildə "Valletta City Gate" layihəsi çərçivəsində yeni parlament binasının inşasına başlanılmışdır. Layihənin memarı dünyaca məşhur Pritsker Memarlıq Mükafatı laureatı Renzo Pianodur.
* **Memarlıq üslubu:** Bina iki iri əhəngdaşı blokundan ibarətdir və sanki havada asılı qalmış təəssüratı yaradır. Fasadın dizaynı günəş şüalarının içəri daxil olmasını tənzimləyən eroziyaya uğramış qaya parçalarını xatırladır.
* **Açıqlıq prinsipi:** Renzo Piano binanı elə layihələndirmişdir ki, parlamentin daxili həyəti və giriş hissəsi ictimaiyyət üçün açıqdır. Bu, demokratiyanın şəffaflığını simvolizə edir.
* **Ekoloji cəhətlər:** Bina Maltanın ilk "sıfır emissiyalı" dövlət binasıdır. Enerji tələbatı geotermal quyular və damda yerləşdirilən günəş panelləri vasitəsilə ödənilir.

### Mübahisələr

Yeni binanın inşası zamanı Malta cəmiyyətində böyük mübahisələr yaranmışdır. Bəzi tənqidçilər ultra-müasir dizaynın Vallettanın barokko üslublu tarixi memarlığına zidd olduğunu iddia edirdilər. Lakin zamanla bina şəhərin müasir simvoluna çevrilmişdir.

## Həmçinin bax

* Malta prezidenti
* Maltanın baş naziri
* Malta Kabineti
* Maltanın dövlət quruluşu
* Malta Konstitusiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*