Veqanlıq

**Veqanlıq** (**veqanizm**, ) — heyvan məhsullarının istehlakını istisna edən vegetarianlığın ən ciddi formasıdır.

**Veqan** () — veqanlıq prinsiplərinə əməl edən insan. Veqanlar bütün növ ət, süd, yumurta, bal, eləcə də heyvanlardan istifadə edilən digər maddələr və əlavələri (məsələn, jelatin və ya karmin) istehlak etməkdən imtina edirlər. Bundan əlavə, vegeterianlar heyvan məhsullarından (dəri, yun, ipək və s.). Hazırlanmış geyim və digər ev əşyalarından istifadə etmir, həmçinin heyvanlarda sınaqdan keçmiş məişət kimyəvi maddələrindən və kosmetik vasitələrdən istifadə etməkdən imtina edirlər. Veqanlar heyvanlar, zooparklar, delfinariumlar və heyvanların istifadəsini nəzərdə tutan digər əyləncə ilə sirkləri dəstəkləmir.

Bu vegetarianizmdən yalnız qidalanma sahəsinə təsir etməməsi ilə fərqlənir. Yalnız yeməkdə bir vegeterian həyat tərzinə uyan insanlara ciddi vegeterianlar deyilir. İngilis dilli məkanda *"bitki əsaslı"* termini istifadə olunur.

() termini 1944-cü ildə İngilis ictimai xadimi Donald Uotson Veqan Cəmiyyətini qurarkən təsbit edilmişdir. Veqan Cəmiyyətinin tərifinə görə: "Veqanlıq, heyvanlara qida, geyim və ya hər hansı digər səbəbdən mümkün qədər mümkün olan və tətbiq edilə bilən hər cür istismar və qəddarlığı aradan qaldırmağa çalışan bir həyat tərzidir".

## Tarixi
"Veganizm" termini vegetarianlığın təsnifatlarından biri kimi meydana çıxdı və 1944-cü ildə Donald Uotson tərəfindən təqdim edildi. "Vegetarianizm" tərəfindən, bu konsepsiyanın ortaya çıxdığı andan etibarən, bu, ət yeməyinin (və ya ən azı növlərinin), bəzi hallarda — balıq, süd və yumurtanın rədd edilməsini nəzərdə tuturdu. İstehlak edilməməsi lazım olan qidaların ciddi siyahısı yox idi. İlk təsnifat vegeterianlar arasında yumurta və süd məhsullarını diyetlərinə daxil etmək tendensiyasından sonra ortaya çıxdı (bu, daha müasir məhdud həyat tərzinə uyğundur, daha da sərt məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsi ilə müqayisədə idi, lakin daha sonra sadəcə "vegetarianizm" adlanırdı). Nəticədə "köhnə vegetarianizm" və "gənc vegetarianizm" (müasir mənada — "Veganizm" və "ovo-lakto-vegetarianizm" / "lakto-vegetarianizm") terminləri ortaya çıxdı.

Sonradan vegetarian yemək seçimlərinin müxtəlifliyi artdı, bu bəzi hallarda pəhriz planlaşdırma, o cümlədən vegetarianların orijinal fikirlərinə zidd olan kompromislərlə müşayiət olundu. Nəticədə vegetarianizm çərçivəsində bir sıra istiqamətlər ortaya çıxdı, bunun üçün müvafiq terminologiya yarandı. Müasir təsnifatda vegetarianlığın bu cür variantları "ovo / lakto vegetarianizm" (müvafiq olaraq yumurta və / və ya süd məhsullarına icazə verir) və "veganizm" kimi fərqlənir. Veqanlığa yaxın pəhrizlər də var: pesketarizm, pollotarianizm, fleksitarizm, freqanizm, meyvərilik.

## Qida və istehlak
Veqanlar heyvan məhsulları və ya onların istismarı ilə əlaqəli məhsullar yemirlər (məsələn, bal, süd, yumurta və s.). Bu heyvan məhsullarına əlavə olaraq, vegetarianlar ümumiyyətlə aşağıdakı məhsullardan istifadə etmirlər və ya istifadəsinə dəstək vermirlər:
* dəri, xəz, ipək, yun və heyvan mənşəli digər materiallardan məhsullar;
* bal;
* heyvan məhsullarından alınan komponentləri ehtiva edən məhsullar (məsələn, jelatin, qliserin); beləliklə, — foto film istehsalı üçün — jelatin istifadə edilə bilər;
* istehsalda (çox vaxt emal zamanı) heyvan mənşəli məhsullar istifadə edilmişdir (məsələn, jelatin, bəzi üzüm şərabının və pivənin bəzi növlərinin aydınlaşdırılmasında, zərif şəkərin istehsalında istifadə olunur, lakin "güclü spirt — araq, viski, brendi kimi), cin — vegan ");
* heyvanlarda sınaqdan keçirilmiş məhsullar (məsələn: bəzi kosmetika növləri və tütün növləri);
* əyləncə sənayesi, heyvanlar öz iradəsinə qarşı və zorakılıq tətbiq edilərsə: sirklər, zooparklar, delfinariumlar və akvariumlar, at yarışları, heyvanlarla foto çəkmək, buğa döyüşləri, heyvan döyüşləri.;

Həm bitki, həm də heyvan mənşəli ola biləcək bir çox mübahisəli maddələr var (məsələn, E471, E472 qida əlavələri).

Veqanlara, standartlara cavab verən məhsulların seçilməsinə kömək etmək üçün Veqan Cəmiyyəti istehsalçılara *Veqan məhsulu* () ticarət nişanı üçün xüsusi bir loqotip yerləşdirmək hüququnu satır.

Veqanlar, ixtisaslaşdırılmış saytlarda (məsələn, Barnivore) müxtəlif markaların və istehsalçıların alkoqollu içkilərinə dair standartları yoxlaya bilərlər.

Veqeterianlar tərəfindən vegetarian qaydalarının kiçik pozuntuları praktikada çox məqbuldur.

## Veqanlıq prinsiplərinə əməl etməyin səbəbləri

### Etika
Veganizmin heyvanların sənaye və məhsullarında istehlakından və istifadəsindən, habelə heyvanların mənfəət və əyləncə üçün istismar edilməsindən çəkinərək müasir sənaye heyvandarlıqdan heyvanların əziyyətlərini azaldır.

### Sağlamlıq
Veganizmin insan orqanizminə faydalı təsirinə (sağlamlığın qorunması və ya yaxşılaşdırılması) inam. Beləliklə, 1999-cu ildə aparılan hərtərəfli tədqiqat göstərir ki, bir vegetarian diyetinə riayət edən insanlarda koroner ürək xəstəliklərindən ölüm nisbəti ənənəvi diyetlərin tərəfdarları arasında 26% daha azdır, ət istehlakı xərçəng, ürək xəstəliyi və ümumiyyətlə ölüm riskinin artması ilə əlaqələndirilir., heyvan südünün istehlakı IGF-1 səviyyəsini böyüklərdə 10–20%, uşaqlarda 20–30% artırır

### Ətraf mühit və iqtisadi səbəblər
Veqetarian pəhrizinin ətraf mühitin çirklənməsinin azalmasına və təbii ehtiyatların tükənməsinə səbəb olduğu barədə bir fikir var. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının hesabatına görə, "Qərb pəhrizi" nin (ət və süd məhsulları əsasında) digər etnik mədəniyyətlər arasında yayılması qida təhlükəsizliyi baxımından qeyri-sabitdir. Con Robbins (vegetarian diyetinin faydaları haqqında kitabların müəllifi) iddia edir ki, torpaq sahələrində yetişdirilə bilən taxıl, lobya, kartof, tərəvəz və s. Miqdarı ətin "miqdarından" on və hətta yüz dəfə çoxdur. bu saytı heyvandarlıq üçün istifadə etməklə əldə etmək olar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının 2006-cı il tarixli hesabatına görə heyvandarlıq CO2 ekvivalentində istixana qazı atışlarına 18% qatqı təmin edir.

### Psixoloji səbəblər
Bəzi insanlar üçün vegetarian pəhrizinə riayət edilməsi yemək pozğunluğuna görə ola bilər; məsələn, ortorexiya sinirozunun əlamətlərindən biri "qadağan olunmuş" qidalar qəbul edərkən narahatlıq və günahdır.

### Xüsusi heyvan məhsullarından imtina səbəbləri
;Süd

Veqanlar müasir sənaye heyvandarlıq təsərrüfatlarında inəklərin əsirlikdə saxlanıldıqları və ömrü boyu süni mayalanması səbəbindən inək südü və əldə edilmiş məhsullar istehlak etmirlər. Eyni zamanda, "südlü" inəklərdən alınan və süd sənayesi üçün heç bir dəyəri olmayan hər iki gobi, həmçinin inəklərin özləri də ət üçün kəsilir — 6 yaşına çatdıqda (ya da süd vermə itkisi ilə), inək normal ömrü təxminən 25 il. Bundan əlavə, mütəmadi olaraq süd vermə, bir inək üçün normal bir yol deyil və bu da müxtəlif infeksiyalara yol açır.

Bəzi vegeterianlar qeyd edirlər ki, təbii şəraitdə heç bir yetkin heyvan südlə qidalanmır. Bununla birlikdə, bəzi genetik tədqiqatlar göstərir ki, şimal qafqazlıların və bəzi Negroidlərin cəsədi yetkin yaşda süd içməyə bioloji olaraq uyğunlaşmış, laktaza istehsal etmişdir.

;Yumurta Yumurta ilk növbədə quşçuluq təsərrüfatlarında cücə qoymağın yolverilməz olması səbəbindən istehlak edilmir (vegeterianlar baxımından). Digər vacib bir səbəb, oradakı bəzi yumurtaların yalnız təbəqələrin maldarlığını artırmaq üçün istifadə edilməsidir: vurulmuş kişi toyuqları məhv edilir (otaqlarda karbon qazı ilə üyüdülmək və ya öldürməklə).

;Bal Veqanlar bal istifadə etmirlər, çünki arıçılar arılardan aldıqları balı alaraq təmizlənmiş şəkər siropu ilə əvəz edir və ayrı-ayrı arıları öldürürlər ("əlavə" (istifadə olunur) və ya "uğursuz" kraliçalar və dronlar). Qanadlar arılara kəsilir, çünki yuvanın yeri arının yerindən asılıdır.

;Xəz Veqanlar həm xəz daşıyan heyvanların tutulması məqsədilə həm də xəz fermalarında heyvan yetişdirmək və sonra dəriləri əldə etmək üçün onları öldürməyə qarşı çıxırlar. Bundan əlavə, xəz istehsalı heyvan dərilərinin çürüməsinin (çürüməsinin) qarşısını almaq üçün ekoloji cəhətdən zərərli zəhərli maddələrin istifadəsini əhatə edir. Veqanlar, rədd edilməsini və xəz geyinməyin qadağan edilməsini fəal şəkildə müdafiə edirlər — qeyri-vegetarianlar üçün də.

Təbii xəzlərdən istifadə edilməməsi, heyvanlara qarşı mənəviyyat səbəbi ilə bir çox qeyri-veqan insanlar tərəfindən tətbiq olunur.

## Qidalanma və sağlamlıq

60.000-dən çox insanın iştirak etdiyi 2003-cü il Oksford araşdırmasına görə həm veqanlar, həm də ət yeyənlər üçün — Veqanların orta hesabla 5% doymuş yağ turşuları — ət yeyənlərdən yarısı qədər istehlak edildiyi aşkar edilmişdir. Veganlarda B1, B9, C və E vitaminləri, həmçinin maqnezium, dəmir və lif kimi maddələrin ən yüksək miqdarı var, lakin kifayət qədər miqdarda retinol, B12 və D, həmçinin kalsium və sink çatışmazlığı var.

Ümumiyyətlə, vegetarianlar ümumiyyətlə ürək-damar xəstəlikləri, piylənmə, II tip diabet və bəzi növ bədxassəli xəstəliklərə tutulma riskinə malikdirlər. Bunun qoruyucu fitonutrientlərin nisbətinin artması və bu xəstəliklərin yaranmasına səbəb olan qida istehlakının azalması ilə əlaqədardır, xüsusən də meyvə və tərəvəzin daha yüksək nisbətinə görə.

Amerika Pəhriz Assosiasiyası 2009, Amerika Diyetetik Birliyi və Kanada Diyetisyenləri 2003, Yeni Zelandiya Diyet Assosiasiyası 2000, Britaniya Qidalanma Fondu 2005 təmin etmişdir Düzgün planlaşdırma Vegetarian diyeti də daxil olmaqla, sağlam və dolğun, hər yaşda olan insanlar üçün və həyatın istənilən vaxtı uyğun və müəyyən xəstəliklərin qarşısını almağa və müalicə etməyə kömək edə bilər. Düzgün planlaşdırılan bir pəhriz, tərkibində zəruri amin turşuları olan zülallar, dəmir, sink, kalsium, riboflavin, A vitamini, əsas yağ turşuları, yod və B12 vitamini D ehtiva edən maddələr daxil olmaqla, diyetdə bədən üçün lazımlı miqdarda qida maddəsini nəzərdə tutur. qida əlavələri və ya bu maddələrlə zənginləşdirilmiş məhsullar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* *Боб Торрес, Дженна Торрес*  (отрывок из книги) // Şəxsi müxbir, 26 августа 2010 года.
* Veqanlıq nədir? Kimdir veqanlar?