open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amfiteatr

**Amfiteatr** () — Qədim Romada  kütləvi tamaşa üçün nəzərdə tutulmuş monumental tikili. Adətən örtüksüz, ellipsvarı planda inşa edilən amfiteatrların ortasında -
mərkəzində divarla əhatələnmiş arena - səhnə olurdu. Onun ətrafında isə tamaşaçılar üçün nəzərdə tutulan və tədricən maili yüksələn, pillə-pillə qalxan oturacaq yerləri var idi. Konstruksiyanın əsasını mürəkkəb tağ və sütun sistemi təşkil edirdi. Tağ və sütunların arasında tağtavanlı qalereyalar və pilləkənlər, arenanın alt hissəsində isə vəhşi heyvanlar üçün qəfəslər və səhnə maşınları yerləşirdi. Qədim Romada amfiteatrlar qladiatorların, vəhşi heyvanların döyüşləri, teatrvarı tamaşalar üçün inşa edilib. Qədim Roma şəhərlərinin, həmçinin Yunanıstan, Türkiyə və s. ölkələrin ərazisində qismən mühafizə olunmuş amfiteatrlar dövrümüzədək qalıb. İtaliyanın Pompey şəhərindəki amfiteatr (e.ə. 80-ci illər) ən qədim memarlıq abidəsi kimi dövrümüzədək qorunub saxlanılıb. Diqqəti daha çox cəlb edən Romadakı Kolizey və Afinadakı Dionis teatrı klassik amfiteatr nümunələridir. Müasirlik baxımından Londondakı “Albert holl”, Nyu-Yorkdakı “Medison-skver-Qarden” kimi amfiteatr tipli tikililərdə konsert, teatr tamaşaları verilir, stadionlarda isə idman yarışları təşkil olunur. 20-ci  əsrin 2-ci yarısından üstüörtülü stadionların tikilməsinə üstünlük verilib.

## Həmçinin bax

* Qədim Roma
* Kolizey

## Xarici keçidlər

* Греция и Рим: противостояния в архитектуре
* Amfiteatr - Łazienki Królewskie w Warszawie

## Qalereya


Colosseo 2020.jpg|
Pompeya.Anfiteatro_y_palestra_retouched.jpg|
Nimes amphi.jpg|
Croatia BW 2014-10-11 10-00-42.jpg|
Hollywood bowl and sign.jpg|
The Roman Amphitheatre at el-Djem (IX) (5617770198).jpg|


## İstinadlar
Kola

**Kola** (ing. "coke" və ya "cola") — təbii və ya süni dadlar — vanil, darçın, sitrus yağları və digər dadlar əlavə edilən qazlı spirtsiz sərinləşdirici içki növü.

Coca-Cola brendini 1886-cı ildə əczaçı Con Pemberton icad etdikdən sonra kola bütün dünyada məşhurlaşdı və sonradan digər istehsalçılar onu təqlid etdilər. Kola tipli içkilərin əksəriyyətində kofein var, bu kola qozundan götürülüb və bu içkinin adının yaranmasına səbəb olub, baxmayaraq ki, hazırda başqa mənbələrdən istifadə olunur. Pembertonun orijinal kola içkisi də koka yarpaqlarından kokain ehtiva edirdi. Onun alkoqolsuz resepti əczaçı Angelo Marianinin 1863-cü ildə yaratdığı koka şərabından ilhamlanıb. Müasir kola içkilərinin əksəriyyəti şəkər boyası əlavə edildiyi üçün tünd rəngdədir və şəkər və/və ya yüksək fruktoza qarğıdalı siropu ilə şirinləşdirilir. Hal-hazırda onlar bir çox müxtəlif markalar altında istehsal olunur. Onların arasında ən məşhurları Coca-Cola və Pepsi-dir. İki şirkət 1890-cı illərdən rəqabət aparır, lakin onların rəqabəti 1980-ci illərdən etibarən güclənib.

## Yaranma tarixi
Atlantadan (Corciya, ABŞ) kimyaçı doktor Con Stith Pemberton 1886-cı ildə karamel rəngli şərbət hazırladı və onu şəhərin ən böyük apteki olan Jacobs-a apardı. Şərbətin ilk porsiyaları bir stəkanı beş sentdən satılırdı. Tezliklə aptek satıcıları şərbəti qazlı su ilə qarışdırmağa başladılar — bunun təsadüfən və ya qəsdən baş verdiyi məlum deyil. Fakt budur ki, Coca-Cola belə doğuldu.

Coca-Cola ilə yanaşı, 1931-ci ildən Almaniyada istehsal olunan Pepsi-Cola (Pepsi-Cola, ABŞ) və ya Afri-Cola kimi bir sıra başqa növlər də yarandı. Beləliklə, Pepsi-Cola 1898-ci ildə Nyu-Berndən olan amerikalı əczaçı Kaleb Bradham tərəfindən icad edilmişdir. Onun "Bred's Drink" adlandırdığı sodaya pepsin və kola qozu ekstraktı daxildir. Pepsi-cola adi adını və geniş tanınmasını 1903-cü ildə aldı. Pepsi-Cola satışının başlaması ilə paralel olaraq, 1973-cü ildən SSRİ-də orijinal analoq — Baykal içkisi istehsal olunur.

Dünyanın əksər ölkələrində kola tipik Amerika içkisi hesab olunur. Bu içkidən (xüsusilə Coca-Cola) istifadə çox vaxt Qərb həyat tərzinə bağlılığın ifadəsidir. Hindistanda 1970-ci ildən 1993-cü ilə qədər Coca-Cola və Pepsi-Cola qadağan edilmişdi. 2002-ci ildə Mekka-Kola Qərb brendlərinə alternativ olaraq bazara çıxdı. Fransa istehsalı olan bu Cola müsəlman müştərilər üçün nəzərdə tutulub. İstehsalçı qazancın bir hissəsini Fələstində, bir miqdarını isə satış həyata keçirdiyi digər ölkələrdə xeyriyyə işlərinə sərf edəcəyini vəd edirdi.

## İstinadlar
Tanrı

**Tanrı** — Bir çox dinlərdə (xüsusilə monoteist dinlərdə) Ali Qüvvə və yaradıcı olaraq qəbul edilən varlıq.

## Anlam
Fövqəlbəşər və insanlar üzərində suverenliyi olan varlıq. Yaradıcı, ilah. Müxtəlif türk birliklərində **Tənri, Tənqri, Tanqrı, Tənqəre, Tanqara, Teneqere, Tinqir** şəklində istifadə olunur. Monqollar **Tənqir** ve ya **Tenqər** deyirlər. Ulu Tanrı, Xan Tenqri kimi ifadələr tez-tez keçər. Bəzi türk boylarında qoruyucu ruhlar üçün də istifadə edilər; Su Teyrisi, Yer Teyrisi kimi. Əslində kainatın hər yanındakı bu ruhlar bir bütündür və bir-birinə bağlıdır. Tanrıçılıq sistemli bir quruluşa sahib olaraq bütün ictimai həyata işləmişdir. Türklər tanrıların adlarının sonuna Toyun və ya Bator sifətlərini gətirərkən, monqollar daha çox Saqan (Saqağan) "ağ", Ulan (Ulağan) "qırmızı" sifətini istifadə edərlər. Etrusklarda *Thanr* adlı, digər tanrıların doğumunda rol oynayan üstün bir Tanrı vardır.

## Tanrıça
Xüsusilə Anadolu türkcəsində dişi tanrı mənasını verər. İlahə deməkdir. Tanrıça sözünün törətmə formasının aşağıdakı nümunələrə də uyğun olduğu deyilə bilər.
: — **Kral (Kıral) və Kraliça (Kıralça):** Kişi hökmdar və qadın hökmdar
: — **Tigin və Tiginçə:** Kişi şahzadə və qadın şahzadə
: — **Bəy və Biyçə:** Kişi idarəçi və qadın idarəçi

## Ad və sifətlər
Tanrının dəyişik xüsusiyyətləri xarakterizə edilər: Bağışlayan, Əsirgəyən, Güdən, Bilən… Tanrı müxtəlif ad və sifətlərlə xatırlanmışdır. Ən əhəmiyyətliləri aşağıdakı kimi sıralana bilər.

# **Bar:** Var olan deməkdir.
# **Oğan:** Rəbb, Var edən, yaradan deməkdir.
# **Quday:** Xuda, yaradıcı deməkdir.
# **Çalap:** Qüdrətli deməkdir.
# **Yalap:** Nur deməkdir.
# **Yaradan:** Yoxdan var edən deməkdir.
# **Bayar:** Zəngin, ulu deməkdir.
# **Bayat:** Əzəli deməkdir.
# **Buyan:** Əziz, comərd deməkdir.
# **Olcay:** Hər şeyi edə bilən, gücü çatan deməkdir.
# **Yazqan:** Qədəri təyin edən deməkdir.

### Meyrü
Əzəli yəni əvvəli olmayan, başlanğıcı olmayan deməkdir. **Beyrü (Mayru, Bayru, Bayrı)** şəklində də deyilər. Öncəsizlik yalnız Tanrıya məxsus bir xüsusiyyət olaraq görülməkdədir. İlk başda mövcud olan tək odur. Ancaq onun yaratması ilə hər şey bədən tapmışdır. Bayrı (sonsuz) sözüylə əlaqəlidir.

### Mengü
Əbədi, sonu olmayan, sonsuza qədər var olacaq olan deməkdir. **Mengi (Bengü, Bengi)** şəklində də deyilər. Moğollar Monge və ya Münhe deyərlər. Əbədi olma anlayışı yalnız Tanrı üçün nəzərdə tutulur.

## Etimologiya
(Dan/Tan) kökünden törəmiştir. Təəccüblənmə, heyrət etmə mənaları vardır. Şumercə mənşəlidir. Şumercədə *Dingir* və ya *Tingir* olaraq istifadə olunub. "Tanımaq", "tan" kimi sözlərlə əlaqəlidir. Köhnə türkcə, monqol və hətta tungus-mançur dillərində saymaq, hesablamaq, bilmək, məlumat sahibi olmaq mənaları ehtiva edən bir köktür. Monqol "Tenreh" feli gücləndirmək, Təngər isə göy mənası daşıyır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Pop-musiqi

**Pop musiqi** (, *popular music* sözlərinin qısaltması) — müasir musiqi istiqamətlərindən biri, müasir kütləvi mədəniyyət növüdür.

## Terminologiya
"Pop musiqi" termini iki mənada işlənir. Geniş mənada, bu bütün kütləvi musiqi növlərini (rok, elektron musiqi, caz, blyuz və s.) nəzərdə tutur. Dar mənada isə populyar musiqinin müəyyən özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik ayrıca növüdür.

## Xarici keçidlər
Dizenteriya

**Dizenteriya** — qan ilə ishal ilə nəticələnən bir qastroenterit növü.

Digər simptomlar arasında atəş, qarın ağrısı və natamam defekasiya hissi ola bilər.

Dizenteriyanın səbəbi ümumiyyətlə Shigella bakteriyasıdır, bu vəziyyətdə şigelloz və ya amoeba Entamoeba histolytica kimi tanınır. Digər səbəblərə müəyyən kimyəvi maddələr, digər bakteriyalar, digər protozoa və ya parazitar qurdlar daxil ola bilər. İnsanlar arasında yayıla bilər. Risk amillərinə, pis sanitariya səbəbindən qida və suyun nəcislə çirklənməsi daxildir. Əsas mexanizm bağırsağın, xüsusən də kolonun iltihabını əhatə edir.

Dizenteriyanın qarşısının alınması üçün yüksək riskli ərazilərdə səyahət edərkən əl yuma və qida təhlükəsizliyi tədbirləri daxildir. Vəziyyət ümumiyyətlə bir həftə ərzində öz-özünə həll edilsə də, oral rehidratasiya həlli kimi kifayət qədər maye içmək vacibdir. Azitromisin kimi antibiotiklər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səyahətlə əlaqəli halları müalicə etmək üçün istifadə edilə bilər. Loperamid kimi ishalın azaldılması üçün istifadə olunan dərmanlar öz-özünə tövsiyə olunmasa da, antibiotiklərlə birlikdə istifadə edilə bilər.

Shigella inkişaf etməkdə olan dünyada təqribən bütün hallarla ildə təxminən 165 milyon ishal və 1,1 milyon insanın ölümü ilə nəticələnir. Kanalizasiya zəif olan ərazilərdə ishal hallarının təxminən yarısı Entamoeba histolytica səbəb olur. Entamoeba histolytica milyonlarla insana təsir edir və ildə 55.000-dən çox insanın ölümü ilə nəticələnir. Ümumiyyətlə Mərkəzi və Cənubi Amerika, Afrika və Asiyanın az inkişaf etmiş bölgələrində baş verir. Dizenteriya ən az Hippokrat dövründən bəri təsvir edilmişdir.

## Epidemiologiyası
Dünyadakı dizenteriya xəstəliyinə görə ixtisaslı tibbi yardımın olmaması səbəbi ilə hesablanmaq çətindir, lakin DSÖ-dən ehtiyatlı hesablamalara əsasən, hər il 90 milyon şigeloz halına yol verilir, bunlardan ən azı 700 min nəfər həlak olur. Amoebiasis, hər il 50 milyondan çox insanı iflic edir, bunlardan təxminən 50 min insan ölümcül.

Dizenteriya Şigella cinsinin bakteriyalarından qaynaqlanır. Şigella adi qida maddələrində yaxşıca böyüyür; mikrobik hüceyrələr məhv edildikdə, endotoksin serbest bırakılır, bu da intoksikasiya simptomlarına səbəb olur. Bundan əlavə, Shigella bir neçə növ eksotoksin istehsal edir: epitelial hüceyrələrin membranlarına zərər verən bir sitotoksin; maye və tuzların bağırsaq lümeninə salınmasını artıran enterotoksinlər; Nörotoksin əsasən Grigoriev-Shigi bakteriyalarında aşkar edilmişdir.(Sh. dysenteriae 1)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Лернер Петр Михайлович "Научные обоснования резкого снижения заболеваемости дизентерией. Опыт борьбы с ней в городах и сельской местности". Записки Эпидемиолога, Израиль, 2010, 139 с.

## Xarici keçidlər
* Kəskin diareyə qarşı önəmli epidemiyaya nəzarət tədbirləri. Dünya Sağlamlıq Təşkilatı
Cüzam

**Lepra** (yun. *lepra*) – insanda xroniki infeksion xəstəlik.

Cüzam və ya lepra-Hansen basili (Mycobacterium leprae) adı verilən bir mikroorganizmanın ortaya çıxardığı, periferik sinir sistemi və dəri başda olmaq üzrə bir çox sistem və orqana təsir edən yoluxucu bir xəstəlikdir.Xəstəlik səbəbi olan basil 1873-cü ildə Norveç həkimi Gerhard Armauer Hansen tərəfindən tapılmışdır. Hansen basili bəzi xüsusiyyətləri baxımından vərəm xəstəliyinin səbəbi olan Koch basilinə oxşayır. Təbiətdə yalnız insan bədənində olan Hansen basilinin süni mühitlərdə çoxalması mümkün olmayıb. Basil, insandan əlavə yalnız Cənubi Amerikada yaşayan Armadillo və bəzi siçan növlərində xəstəliyə yol aça bilməkdədir.Bu xəstəliyin yaranmasına,pis qidalanma, avitaminoz, antisanitariya şərait yaradır.
 
Güman edilir ki, cüzam törədiciləri orqanizmə zədələnmiş dəridən və yuxarı tənəffüs yollarının selikli qişasından düşür.İnsanlar arasında yoluxmanın necə olduğu qəti olaraq bilinməməklə bərabər tez-tez və uzun müddət davam edən təmas nəticəsində baş verə biləcəyi düşünülür. Xəstəlik uşaqlara ana südü ilə keçə bilir. Xəstəliyə həssaslıq 3-5 yaşları arasında daha çoxdur. 
Xəstəlik gedişinə görə 3 tipə - lepratomaq, tuborkuloid, diferensləşməyən tipə ayrılır. 
Cüzam sağalmayan xətəlikdir. Bu xəstəliyə tutulanlar ömürlərinin axırına qədər insanlardan uzaqda yaşayaraq hər kəsdən gizlənməyə çalışırlar. 
Xəstəliyin inkubasiya dövrü 5 ildən 55 ilə qədərdir.Xəstəliyin əlamətləri bunlardır: sümükdə ərimə, aperatsiya, əzələ qrupunun tədricən nazikləşib yox olması, görmə qabiliyyətinin itməsi, daxili orqanlarda müəyyən dəyişikliklərin əmələ gəlməsi. İnsan öz normal görkəmini get-gedə itirərək, qorxunc forma alır. Cüzamlı xəstələrdə qaşlar tökülür, üzdə, qulaq dibində şişkinliklər olur.

Bu gün cüzam artıq qorxulacaq bir xəstəlik deyil.  Diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicə qəti şəkildə edilə bilər.  Bir çox xəstəlikdə olduğu kimi, erkən diaqnoz vacibdir.  Erkən diaqnoz qoyulan hallarda heç bir daimi əlillik olmadan müalicə mümkündür.

Müalicə bakteriyaların həssas olduğu antibiotiklərlə aparılır.  Dapson (diaminodifeynsulfon, DSS), sulfonlar, rifampisin və etionamid kimi dərmanlar istifadə edilə bilər. Xəstəlik böyüklərə ötürülmür.  Bununla belə, xəstələrə yaxın olan uşaqları xəstəlikdən qorumaq hesab edilə bilər.  Bunun üçün BCG(vərəm əleyhinə) peyvəndləri və 2 yaşdan kiçiklərə həftədə 5 mq, 2 yaşdan yuxarılara isə həftədə 10 mq Dapson adlı dərman verilə bilər.  Uşaqların xəstə olduqları mühitdən uzaqlaşdırılması ən uyğun tədbirdir. Cüzam bildirilən xəstəlikdir və müalicəsi dövlət tərəfindən və pulsuz həyata keçirilir.  Cüzamın cərrahi müalicəsi, fiziki və psixiatrik müalicəsi tibbi müalicə qədər vacibdir.

Vaxtilə Qədim Misirdə, Yaxın Şərqdə, Yaponiyada, Hindistanda geniş yayılmışdır.Adıçəkilən xəstəliyin 3000 illik tarixi var. Cüzam kifayət qədər qorxulu xəstəlikdir. Hətta vaxtilə bu xəstəliyə tutulan şəxslər seçilmək üçün xüsusi geyimlər geyinib, boğazlarında zınqırov gəzdirməli olublar.

## İstinadlar
İvrit dili

**İvrit dili**, həmçinin **ibri dili** və ya **ibrani dili** (ivr.: **, ,  və ya ; səm.: ) — sami dillərinin Kənan dilləri qrupuna daxil olan dil. 1948-ci ildən İsrailin rəsmi dilidir. E.ə. II–I minilliklərdə Fələstin yəhudiləri bu dildə danışırdılar. Qədim yəhudi dilinin mühüm abidəsi olan "Əhdi-ətiq"in ən qədim hissəsi e.ə. XIII–XII  əsrlərə aiddir. Eramızın əvvəlindən arami dilinin sıxışdırdığı ivrit dili mədəniyyət və din dili kimi qalmışdı. Orta əsrlərdən bədii, fəlsəfi, elmi və dini ədəbiyyat dilidir. XIX əsrin sonundan XX əsrin əvvəlindən yenidən danışıq dili kimi istifadə olunur. Müasir ivrit dili qədim yəhudi dilinin morfoloji xüsusiyyətlərini saxlamaqla, semantik və sintaktik cəhətdən idiş və digər german, Habelə slavyan dillərinin təsirinə məruz qalmışdır.
yəhudi dinində

Tövrat ivrit dilində yazılmışdır. Ənənəyə görə, ivrit dili cənnətdə danışılan dildir və mələklərin dilidir. İvrit dili müqəddəs dil olsa da, qədim yəhudilərin əksəriyyəti aramey dilində danışırdı. Əksər rəylərə görə, bunun səbəbi mələklərin arami dilini bilməməsi, yalnız ivrit dilini bilməsi və buna görə də yalnız müqəddəslik məsələlərində ivrit dilini bilməsi və dini səbəb olmadan müqəddəs dildən danışılmamasıdır. Buna baxmayaraq, Babil Talmudu müqəddəs kitab sayılsa da, aramey dilində yazılmışdır və bəzi ravvinlər hesab edirlər ki, ibrani dilində hər sözün aramey dilində qarşılığı var və bəzən mələklərin müqəddəs sözləri anlamaması lazımdır ki, duada Allahın adını uca tutanda insanlara həsəd aparmasınlar.

## Əlifba haqqında
İvrit əlifbasında 22 hərf mövcuddur. Əlifba bütünlüklə samitlərdən ibarətdir. Saitlər, bir qayda olaraq yazılmır, yalnız istisna hallarda, məsələn:
-sözün əvvəlində və ya sonunda;
-alınma sözlərin yazılışında;
-sözün oxşar yazılan başqa sözlə səhv salınmaması üçün saitlər yazılır. Bunun üçün alef (א), yod (י), hey (ה), vav (ו), ayin (ע) hərflərindən istifadə olunur. Yazı zamanı hərflər sağdan sola düzülür.
## Xarici keçidlər
* *Gülər Qasımova*. MÜASİR İBRİ DİLİNDƏ NEOLOGİZMLƏRİN YARANMASINDA YENİ TENDENSİYALAR. Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2021, Cild 2, Say 3, Sıra 5. ss.41-48

## İstinadlar
Şimal Buzlu okean

**Şimal Buzlu okean** — Şimal yarımkürəsində, əsasən Arktika zonasında yerləşən okean. Rusiya Federasiyası, Amerika Birləşmiş Ştatları, Skandinaviya yarımadası ölkələri, Kanada, həmçinin İslandiya və Qrenlandiya adaları vasitəsilə digər okeanlardan ayrılır. Dünyada sahəcə ən kiçik okeandır — 13 000 000 km².

Şimal Buzlu okeanında bir çox adalar vardır: Novaya Zemlya, Şimal Torpağı, Qrenlandiya, Vrangel, Novosibirsk, Kanada-Arktika arxipelaqı. Dünyanın ən böyük adası olan Qrenlandiya adası da bu okeanda yerləşir. Okeanın bir çox boğazları vadır ki, onlara misal kimi Avstriya boğazı, Matoçkin Şar boğazı, Smit boğazı, Qdansk boğazı, Robeson boğazı, Kennedi boğazı, Parri boğazı, Danimark boğazı, Forlandsundet boğazı,Şahzadə Regent boğazı, Taymır boğazı, Friman boğazı, Lonq boğazı, Sterleqov boğazı, Disko boğazı (körfəz), Franklin boğazı, Qırmızı Ordu boğazı, Kara darvazası (boğaz), Stur-ford boğazı, Şərq boğazı (Şərqi Sibir dənizi), Dis boğazı, Şimal boğazı (Şərqi Sibir dənizi), Yaqorski Şar boğazı, Şokalski boğazı, Fram boğazı, Fram (boğaz), Kuroçkin boğazı, Dmitri Laptev boğazı, Kiçik Caun boğazı, Kostin Şar boğazı, Vilkiç boğazı, Pomorski boğazı, Fari və Hekla boğazı, Eterikan boğazı, Hinlopen boğazı, Cons boğazı, Yevqenov boğazı, Uels Şahzadəsi (boğaz), Malıgin boğazı, Sannikov boğazı, Kildinski boğazı, Şimal boğazı (Laptevlər dənizi), Blaqoveşenski boğazı, Pevek boğazı, Radzeevski boğazı, Zaya boğazı, Kolıma boğazı, Yeddiada Reydi boğazı, Dolfin və Yunion boğazı, Hudzon boğazı, Mak-Klinton boğazı, Ağ dənizinin boğazı, Simpson boğazı və s. göstərmək olar. Şimal Buzlu okean ən şirin okean hesab olunur. Okeanın akvatoriyasında bir sıra dənizlər vardır: Linkoln dənizi, Bofort dənizi, Baffin dənizi, Şərqi Sibir dənizi, Vandel dənizi, Şahzadə Qustav-Adolf dənizi, Norveç dənizi, Barens dənizi

## Etimologiya
Okean müstəqil okean kimi 1650-ci ildə coğrafiyaşünas Varenius tərəfindən Hyperborean Ocean — "Həddindən artıq şimalda okean" (qədim yunan Βορέας — şimal küləyinin mifik tanrısı və ya başqa sözlə Şimal, qədim yunan ὑπερ -) adı ilə müstəqil okean kimi müəyyən edilmişdir. bir şeyin artıqlığını göstərən prefiks). O dövrün xarici mənbələri də adlardan istifadə edirdilər: Oceanus Septentriionalis — "Şimali Okean" (Latın Septentrio — şimal), Oceanus Scythicus — "İskit Okeanı" (Latın Scythae — Skiflər), Oceanes Tartaricus — ("Tərt Okeanı"), Μare Glaciale — "Arktika dənizi" (lat. Buzlaqlar — buz). Rus Torpaqlarının Ölümü Nağılında Şimal Buzlu Okeanı "Nəfəs alma dənizi" adlanır. Novqorod arxiyepiskopu Vasilinin Tver yepiskopu Teodora göndərdiyi mesajda Şimal Buzlu okeanı Nəfəs alma dənizi də adlandırırlar: "Mənim bir çox övladlarım, Novqorod sakinləri bunu Nəfəs alma dənizində gördülər: heç vaxt yatmayan qurd və qıcırtı. dişləri və ildırım çayı Morq və o su yeraltı dünyaya daxil olur və gün ərzində 3 dəfə yenidən çıxır".

## İstinadlar
# "Antoine (1646–1715) Auteur du texte Galland"https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5470771c/f35.item.zoom
# "Н. А. Макаров" https://www.booksite.ru/fulltext/mak/arov/1.htm
Moskva Dövlət Universiteti

**M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti** () və ya qısaca **MDU** () — Rusiyanın aparıcı və böyük ali məktəblərindən biri, qədim universitet ənənələrinə malik nüfuzlu elm və mədəniyyət mərkəzi.

MDU doqquz elmi-tədqiqat institutu, 40 fakültə, 300-dən çox kafedra və çox sayda xarici ölkədə filial (o cümlədən, İsveçrə və Azərbaycanda). Universitetdə 32.5 min tələbə, 4.5 min aspirant, doktorant, tədqiqatçı və 10 min hazırliq şöbəsini dinləyicisi, ümumilikdə 47 min nəfər təhsil və elmlə məşğul olur. Fakültə və elmi-tədqiqat mərkəzlərində 4 min professor və müəllim, 5 minə yaxın elmi işçi çalışırır. Köməkçi və xidmətçi personalın sayı təxminən 15 000 nəfərdir. 1992-ci ildən MDU-nun rektoru fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, akademik Viktor Antonoviç Sadovniçidir.

## Reytinqi

## Məşhur məzunlar

### Nobel mükafatı lauraetı olan məzunlar
*  Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı — İqor Tamm
*  Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı — İlya Frank
*  Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı — Vitali Ginzburq
*  Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı — Nikolay Semyonov
*  Nobel sülh mükafatı laureatı — Andrey Saxarov
*  Nobel sülh mükafatı laureatı — Mixail Qorbaçov

### Digər məşhur məzunlar
* İlham Əliyev
* Mikayıl Xıdırzadə
* Vissarion Belinski
* Nikolay Buxarin
* Mixail Lermontov
* Aleksandr Ostrovski
* Vladimir Pozner
* Qriqori Potyomkin
* Səməd Vurğun
* Zemfira
* Əli Rasizadə

## Həmçinin bax
* Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boqota

**Boqota** və ya **Santa-Fe-De-Bogota** — Kolumbiyanın paytaxtı və ən böyük şəhəri; Kundinamarka departmanının mərkəzi. Əhalisi 6.8 milyon nəfərdir. Cənubi Amerikanın ən tez böyüyən meqapolislərindən biridir. 2008-ci ildən etibarən dünyanın 36-cı böyük şəhəri sayılır və əhali sıxlığına görə 33-cü pillədədir.

## Şəhər haqqında
Boqota meqapolisi ölkənin "Paytaxt Rayonudur". (, qısaca D.C.); beləcə birbaşa mərkəzi hakimiyyət tərəfindən idarə olunur və Vaşinqtona bənzər bir statusa malikdir. Boqota ölkənin başlıca şəhəridir, bir çox universitet, lisey, muzey, tarixi abidələrlə Kolumbiyanın iqtisadi və mədəni mərkəzi sayılır.

## Əhalisi
Şəhərində 6.8 milyon, şəhərətrafı ilə birlikdə isə 7,9 milyon əhali yaşayır.

## Mədəniyyət
Kolumbiyanın tarixi mərkəzi sayılan Boqota, şəhərin dar küçələri ilə uzanan dağlar şəbəkəsindən ibarətdir. Şəhərdə XVII-XIX əsrlərə aid tarixi abidələr qorunur.

## Qardaş şəhərlər
29 oktyabr 1971-ci ildə, Boqota şəhəri aşağıdakı şəhərlə şəhər qardaşlaşması müqaviləsi imzaladı:
*  Mayami, ABŞ

14 iyun 1982-ci ildə şəhər aşağıdakı şəhərlə beynəlxalq əlaqələr yaratmaq məqsədilə şəhər qardaşlaşması müqaviləsi imzaladı:
*  Seul, Cənubi Koreya

Sonrakı dövrlərdə aşağıdakı şəhərlərlə də belə müqavilələr imzalandı:
*  Asunson, Paraqvay
*  Brazilia, Braziliya
*  Buenos Ayres, Argentina
*  Qvatemala, Qvatemala
*  Lima, Peru
*  Havana, Kuba
*  Karakas, Venesuela
*  La Pas, Boliviya
*  Havana, Kuba
*  Madrid, İspaniya
*  Lissabon, Portuqaliya
*  Mexiko, Meksika
*  Manaqua, Nikaraqua
*  Montevideo, Uruqvay
*  Panama, Panama
*  San-Xose, Kosta Rika
*  San Juan, Puerto-Riko
*  Santyaqo, Çili
*  San Salvador, Salvador
*  Santo Dominqo, Dominikan
*  Tequsiqalpa, Honduras
*  Ottava, Kanada
## Həmçinin bax
* Kolumbiyanın inzibati bölgüsü
* Tunxa
* Monteriya
* Kibdo
* Florensiya (Kaketa)
* İnirida
* San Xose del Quavyare

## Xarici keçidlər

*
* , 
*Bogota Turizm  ,
Gürcü dili

**Gürcü dili** (ქართული ენა *kartuli ena*) — Kartvel dilləri ailəsində dil. Meqrel, laz və svan dilləri ilə bir kökdən olub, onlardan çox əski zamanlarda ayrılmışdır. Buna görə onlar arasında qarşılıqlı anlaşılma yoxdur. Gürcü dilinin Kaxetiyada, Kartlidə, Quriyada, İmeretiyada, Acarıstanda, Türkiyədə, Azərbaycanda və İranda fərqli ləhcələri danışılır. Tərkibində çoxlu yunan, türk, ərəb və fars sözləri vardır. Gürcü dili Gürcüstanın rəsmi dövlət dili olmaqla yanaşı Gürcüstanda yaşayan bütün Kartvel (İber) xalqlarının ortaq dilidir. Çox zəngin dildir.

Gürcü dili 1919-cu ildə yaradılmış Bakıdakı Azərbaycan Universitetində tədris edilirdi. 1950-ci illərdə İsveçrədə gürcü dilinin təfsilatlı dərsliyi işıq üzü gördü. 1970-ci illərdən bəri Almaniyanın Yena Universitetində professor Feynrix "Georgica" jurnalını təsis etmişdir. Jurnal bu günədək çıxmaqdadır.

Amerikalı gürcüşünas Aronson 1950–60-ci illərdə gürcü dili üzrə fundamental derslik və lüğətləri redaktə edib, nəşr etdirmişdir.

Hazırda gürcü dili Almaniya, Fransa, Polşa, İsveç, İngiltərə və ABŞ-nin bir sıra universitetlərində tədris edilir.

## Tarixi
Gürcü dilinin yazılı inkişafı aşağıdakı xronoloji dövrlərə ayrılır:

* qədim dövr, V–XI əsrlərdir
* orta dövr, XII–XVIII əsrlərdir
* yeni dövr, XIX əsrdən

Bəzi tədqiqatçılar son iki dövrü bölmürlər, çünki yeni gürcü dili əsasən leksikada fərqlərə malikdir. Qədim gürcü dilinin əsasını kartli nitqi təşkil edir. 1819-cu ildə gürcü dilində ilk daimi nəşri "Sakartvelos" qəzeti fəaliyyətə başladı. Müasir ədəbi gürcü dilinin inkişafında İlya Çavçavadze, Akakiy Çereteli, Vaja Pşavela əhəmiyyətli rol oynadılar.

## Sayılar
Bilindiyi kimi, dünya dillərində say sistemləri müxtəlifdir. Bəzi dillərdə onluq, iyirmilik, on ikilik, beşlik say sistemlərindən istifadə olunur. Eyni zamanda, türk dilləri də daxil olmaqla, bir çox dünya dillərdə onluq say sistemi işlədilməkdədir. Gürcü dilində isə say sistemi qarışıqdır. Qismən onluq, qismən təklik və qismən də iyirmilik mövcuddur. Belə ki, gürcü dilində say sistemi 11-dən 19-a qədər onluq, 21-dən 99-a qədər iyirmilikdir.

**Sayların gürcü dilində ifadəsi**

Ümumi say kategoriyası: რიცხვითი სახელი — ritsxviti saxeli (say adı).
Əsl saylar: რაოდენობითი რიცხვითი სახელი — raodenobiti ritsxviti saxeli (miqdar sayı adı).
Say sistemi თვლის სისთემა – tvlis sistema (say sistemi).

## Həftənin günləri

## İstinadlar
Alban dili

**Alban dili** (gjuha shqipe) — Hind-Avropa dilləri ailəsinə aiddir. Balkan yarımadasının cənubunda, Albaniyada, Kosovoda, İtaliyanın şərq sahilində, Siciliya adasında, Yunanıstanın cənubunda, həmçinin, Almaniya, Belçika, Ukrayna, ABŞ, Birləşmiş Krallıq ərazisində yayılmışdır.

Alban dili iki əsas dialektə bölünür: cənub (tosk) və şimal (qek).

Alban dilinin fonoloji sistemi 7 sait və 29 samit fonemdən ibarətdir. Qrammatik quruluşuna görə sintetik-flektiv dillərə aiddir. Sintaktik baxımdan sərbəst söz sırası üstünlük təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Albanca Vikipediya

## İstinadlar
Niderland dili

**Niderland dili** ( ) — Hind-Avropa dil ailəsinin Qərbi Germanik dil qrupuna aid dil. Təxminən 25 milyon insan tərəfindən ana dili olaraq, 5 milyon insan tərəfindən isə ikinci dil olaraq danışılır və bu onu ən çox danışılan üçüncü Germanik dil edir.

## Həmçinin bax
* Niderlandca Vikipediya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Toni Bleyr

**Entoni Çarlz Linton Bleyr** (, tam adı **Entoni Çarlz Linton Bleyr**, ; 6 may 1953-cü il, Edinburq, Böyük Britaniya — Böyük Britaniya Leyborist Partiyasının keçmiş lideri,  Böyük Britaniyanın (1997-ci ildən 2007-ci ilədək 73-cü Baş Naziri. Britaniya leyboristləri tarixində ən çox partiya liderliyində qalmış şəxs. XX əsrdə ancaq Bler və Marqaret Tetçer üç seçki nəticəsində hakimiyyətdə qalıblar.
Təkər

**Təkər** (və ya çarx) — çevrəvi formaya malik olub mərkəzində deşik olan oxda bərkidilimiş lövhədir. Təkəri yalnız hər hansı bir oxa keçirdikdən sonra ondan hərəkətli bir hissə alınır. Təkərlərin uzunmüddətliyi onların yağlanması, oxda oturtma dəqiqliyi və sürtünməsindən asılıdır. Maşınlarda təkərlər əsasən nəqliyyat üçün tətbiq olunurlar. Müxtəlif mexanizmlərdə, qurğularda hərəkəti ötürən və nizama salan çarxşəkilli hissə. Dəzgahın çarxı. Dişli çarx. – Çarxlar hərlənir, xam pambığın çiyidini bir tərəfə çıxarır, mahlıcını bir tərəfə qalaqlayırdı. Ə. Vəliyev. 3. Kəsər alətləri itiləmək üçün dairəvi bülöv daşı olan alət. Bıçağı çarxda itiləmək.

## Təkər
Yol şinləri yay şəhər yolları üçün idealdır, lakin sürüşkən sürmək üçün ümumiyyətlə uyğunlaşmır, daha da buz. Termometr sütunu +7-dən aşağı düşdükdə, bir avtomobil üçün belə rezin öz xüsusiyyətlərini itirir, bu da rəftara ciddi təsir göstərir.

## Qeydlər

## Maraqlı faktlar
* 1959-cu ildə amerikalı A. Sfredd kvadrat təkər üçün patent alır. Belə təkərlər qarda, qumda və palçıqda yaxşı gedir və 60 km/saat sürət verir.
Hippokrat

**Hippokrat** (, ; təxminən e.ə. 460 – e.ə. 370) və ya şərqdə tanınan adı ilə **Buqrat** () — ən tanınmış qədim yunan həkimi olmuşdur. Onu "təbabətin atası" adlandırmışdılar. O, həm də təbabətdə əxlaq məsələlərinə toxunaraq həkimin davranış qaydalarına dair fikirlərini açıqlamışdır. "Hippokrat andı"nda hər bir həkimin riayət edəcəyi əxlaqi məsələlər öz əksini tapmışdır.

## Həyatı
Hippokrat, atası tərəfindən yetişdirilib, Taşoz, Abdera, Larissa və Kyzikosda həkimlik etdi. Anadolunun şimal ellərini gəzdikdən sonra, İstanköy adasına dönərək həkimliyini davam etdirdi.

Ölümündən sonra, İstanköy Adası Həkimlik Məktəbinin bütün kəşfləri Hippokrata aid edilmişdir; amma bunların hamısının olmasa belə, böyük bir hissəsinin həqiqətən onun kəşfi olduğuna şübhə yoxdur. Onun müalicəsi orqanizmdəki qan, limfa, öd kimi mayelərin xəstəliklərinə qarşıdır. Dövrünün bütün həkimlik məlumatlarına malik olması və bunları ən yaxşı şəkildə tətbiq etməsi əsərlərindən aydın olur.insan bədənindəki qan limfa və öd kimi mayelərin tarazlığının pozulduğunu və xəstəliklərin baş göstərdiyini müdafiə etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hippokrat
Uzaqdan zondlama

**Uzaqdan zondlama** — yerdə müşahidədən fərqli olaraq obyektlə fiziki təmasda olmadan obyekt və ya hadisə ilə bağlı informasiyanın əldə olunmasıdır. Məsafədən zondlama coğrafiya və bir çox Yer elmləri bölmələri (məsələn, hidrologiya, ekologiya, okeanoqrafiya, geologiya) daxil olmaqla çoxsaylı sahələrdə istifadə olunur; onun hərbi, intellektual, kommersiya, iqtisadiyyat, humanitar tətbiqietmələri də var. Müasir istifadədə bu termin Yerdə (həm yer səthində, həm də atmosfer və okeanlarda) təbliğ siqnalları (yəni elektromaqnit radiasiyası) vasitəsilə obyektləri müəyyən edib təsnifləşdirmək üçün aero sensor texnologiyalarının istifadəsini nəzərdə tutur.
Uzaqdan müəyyən etmə iki cürə olur: *passiv* və *aktiv*. Obyektin buraxılan və ya əks olunan radiasiyanı müşahidə edən sensorlara passiv uzaqdan müəyyən etməsi deyilir. Beləliklə, buraxılan günəş şüaları passiv sensorlarla ölçülən radiasiyanın ən adi bir mənbəyidir. Aktiv sensorlar isə, tərsinə, buraxılan enerjini obyetktin öyrənməsi üçün istifadə olunur. Misal üçün, radar, obyekti aşkər edib, onun yerini, sürətini və istiqamətini müəyyən edir.

Məsafədən zondlama vasitəsilə təhlükəli və çətin keçmə yerlərdən vizual və digər məlumatları toplamaq mümkün olur.

## Xarici keçidlər
Xətti cəbr

**Xətti cəbr** — riyaziyyat elminin bir sahəsidir, vektorları və vektor məkanlarını, xətti köçürmələri və məhdud ölçülərdə xətti tənlik sistemlərini öyrənir. İndiki riyaziyyatda vektor fəzaları vacib bir rol oynayır. Buna görə, xətti cəbr abstrakt cəbrdə və funksional analizdə genişliklə istifadə olunur. Xətti cəbr, həm də, analitik həndəsədə işlənilir, ümumiləşdirimiş formada xətti cəbri operator nəzəriyyədə görmək olar.

## Həmçinin bax
* Yakobi üsulu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sinaqoq

**Sinaqoq** və ya **xavra** və ya **kənisə** (yunanca: *συναγωγή*, transliterasiyada *synagogē*; ibricə: * בית כנסת*, transkripsiyada *bayt knesset* - yığıncaq evi; idişcə: שול, transkripsiyada *şul*) — iudaizmdə ibadətlər üçün xüsusi bina.

## İstinadlar
Kəlkətə

**Kəlkətə**  ( rəsmi adı 2001-ci ildən Kolkata ) (benq. কলকাতা, hindi. कोलकता, tib. ཀ་ལི་ཀུ་ཏ ing. Kolkata) — Hindistanın şərqində Qanqa çayının deltasında Qərbi Benqalın paytaxtı, Mumbaydan sonra ikinci böyük şəhərdir. 2020-ci ilin vəziyyətinə əsasən şəhərin əhalisi 14 850 066 nəfərdir [1]. İngilis hakimiyyəti dövründə, **Kəlkətə** 1911-ci ilə qədər bütün İngilis Hindistanının paytaxtı idi, bunun sayəsində şəhər böyük bir təhsil, elm, mədəniyyət və siyasət mərkəzidir. Digər tərəfdən, şəhərdə yoxsulluq, havanın çirklənməsi və tıxaclar kimi problemlər tez-tez meydana çıxır.

## İstinadlar






1.
Tanqanika

**Tanqanika gölü** — Mərkəzi Afrikada göl. Rusiyadaki Baykal gölündən sonra dünyanın ən dərin gölüdür. 3° 20' den 8° 48' şimal enlikləri və 29° 5' dən 31° 15' şərq uzunluqları arasında yer alır. Yer kürəsinin 6-cı ən büyük gölüdür.

Şərqi Afrika sınma zonası boyunca uzanır və* *Büyük Rift Vadisi çökəkliyində yerləşir*.* Sınma xəttinin divarları, gölün sərhədlərinə uyğundur. Mərkəzi Afrikadakı bu göl dünyanın ən böyük tektonik sınma zonasında yerləşən, eyni zamanda Afrikanın ən dərin və ən böyük ikinci gölüdür. Tanqanika gölü, şimal-cənub yönündə 673&nbsp;km lik bir məsafəyə uzanarkən, orta hesabla 50&nbsp;km. genişliyə malikdir. Gölün sahəsi 32.893&nbsp;km² olub uzunluğu 1.828 km'dir. Orta hissəsində dərinlik 570 m-dir. Ən dərin yeri 1.470 m dərinlik ilə şimal hissədədir. Yəni bu hissədə gölün dibi okean səviyyəsindən 688 m aşağıdadır.

Tanqanika gölünün əsas qida mənbəyi cənubdan ruzizi çayıdır, bundan başqa Malaqarasi və Lufubu çayları da gölə tökülür. Göldən başlayan yeganə çay Lukuqa çayıdır.

Tanqanika, Kongo, Tanzaniya, Zambiya ve Burundi ölkələri ərazisində yerləşir. Konqo 45% ilə ve Tanzaniya 41% ilə, göldən ən böyük payı alan ölkələrdir.

## Canlılar aləmi
Tanqanika gölü çoxlu növdə balıqlarla zəngindir. 45.000 insan bu göldə balıqçılıqla məşğuldur,1.000.000 insanın balıq tədarükünü ödəyəcək qədər zəngindir. 1950-ci illərdə burada balıqçılığın inkişafına xüsusi diqqət verildi.  1995-ci ildə 180.000 tona yaxın balıq əldə edilmişdir ki, bu da gölün tarixində rekord hədd deməkdir. Göldə gündə 500 tona yaxın balıq tutulur. Bəzi balıq növləri akvarium balığı adı ilə xarici ölkələrə satılır.

## İstinadlar
Xorvat dili

**Xorvat dili** () – Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina (bosniya dili və serb dili ilə yanaşı) və Serbiya tərkibindəki Voyevodina muxtar vilayətinin rəsmi dillərindən biri. O eyni zamanda Avstriyanın Burgenland federal torpağının bəzi bələdiyyələrinin rəsmi dillərindən biridir. Xorvat dili serb-xorvat dilinin regional variantı sayılır.

## Xorvat dili əlifbası

Şəkil:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Şəkil:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Şəkil:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Şəkil:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Şəkil:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Şəkil:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Şəkil:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Şəkil:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Şəkil:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Şəkil:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Şəkil:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Şəkil:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Şəkil:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Şəkil:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Şəkil:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Şəkil:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Şəkil:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Şəkil:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Şəkil:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Şəkil:Latin alphabet Njnj.png|(*čitamo:* **enj**)
Şəkil:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Şəkil:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Şəkil:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Şəkil:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Şəkil:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Şəkil:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Şəkil:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Şəkil:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Şəkil:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Şəkil:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Vüqar Vəliyev

**Vüqar Vəliyev** — Azərbaycan televiziya rejissoru, Lider televiziyasının baş rejissoru.

## Həyatı
Vüqar Vəliyev 5 noyabr 1973-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rejissorluq fakültəsini bitirmişdir. 2010-cu ilədək Azərbaycan televiziyasında çalışmışdır. Hazırda Atv telekanalının baş rejissordur.

* Rejissor Tariyel Vəliyevin oğludur.

## Filmoqrafiya
# Ac həriflər (film, 1993) (tammetrajlı film-tamaşa) (AzTV) — rejissor-stajçı
# Ağ dünya (film, 1995)
# Bala-başa bəla! (film, 1995)
# Dəvətnamə (film, 2003)
# Evləri göydələn yar (film, 2010)
# Fatehlərin divanı
# İstanbul tətili (film, 2007)
# Qu quşunun məhəbbəti (1995)
# Nigarançılıq (film, 1998)
# Ruhun abidəsi (film, 2003)
# Səni axtarırıq... (film, 2013)
# Yarımştat (film, 1996)
# Yurd yeri
# Yurd yeri 2
# Zamanla üz üzə (film, 2007)
# Gecə (film tamaşa)
Ədalət Ziyadxanov

**Ədalət Ziyadxanov** (23 fevral 1946 – 12 sentyabr 2018) — rejissor, aktyor.

## Həyatı
Ədalət Ziyadxanov 1946-cı ildə Bakıda — Kubinka da anadan olub. Uşaqlıqdan sənətə meyil edib. Bakı Bələdiyyə Teatrının rejissorudur. Əvvəllər Şəki teatrında rejissor, Ağdam teatrında baş rejissor işləyib. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında çalışmışdır. Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dərs deyir. Sənətşünaslıq fakültəsində "ədəbi yaradıcılıq" ixtisası üzrə dərs deyir. Ziyadxanovun səhnələşdirdiyi Aqşin Babayevin "Oğul" əsəri "Dərviş" mükafatına layiq görülüb. Tamaşalarının çox hissəsi Azərbaycan televiziyasının qızıl fondundadır.

12 sentyabr 2018-ci ildə vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
# Mehmanxana sahibəsi (film, 1978)
# Ac həriflər (film, 1993) (tammetrajlı film-tamaşa) (AzTV) — rol: mirzə
# Hacı Qara (film, 2002)
# Absurdistan (film, 2008) (tammetrajlı bədii film) — rol: polis nəfəri

## İstinadlar
Yapon əlifbası (dəqiqləşdirmə)

*Kanci — müasir yapon yazısında xiraqana, katakana, ərəb rəqəmləri və romadzi (latın əlifbası) ilə birgə işlənən çin heroqrifləri.
*Hiraqana əlifbası — X əsrdə Yaponiyada yaranan əlifbadır. Bu xətt Çindən Yaponiyaya gətirilmiş Kanci xətdindən yaranıb.
*Katakana — X əsrdə Yaponiyada yaranan Əlifbadir. bu xət Çindən Yaponiyaya gətirilmiş Kanci xətdindın yaranib.
Robert Rojdestvenski

**Robert Rojdestvenski** (d. 20 iyun 1932, Kosixa – ö. 19 avqust 1994, Moskva) — şair, mahnı mətnlərinin müəllifi, filmlərdə iştirak edən.

## Həyatı

## Filmoqrafiya
# Zirvə buludu (film, 1972)
# Baharın on yeddi anı (film, 1973)
# Təxribat (film, 1989)

## Həmçinin bax
Ayaz Salayev

**Ayaz Salayev** () — Azərbaycan kinorejissoru və kinoşünası, ssenaristi, televiziya aparıcısı və kino redaktoru, pedaqoq, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının baş redaktoru, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (2000).

## Həyatı
Ayaz Salayev 1960-cı ilin 1 avqustunda Bakıda anadan olub. 1977–1982-ci illərdə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun Kinoşünaslıq fakültəsində təhsil alıb. 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında və "Azərbaycanfilm"də redaktor vəzifəsində çalışıb. 1986–1988-ci illərdə ÜDKİ-nin aspiranturasında oxumaqla bərabər, həmin təhsil ocağında "müasir film" fənnindən dərs deyib. 1995-ci ildə çəkdiyi "Yarasa" filmi Fransa, Almaniya, İspaniya, Yunanıstan, Belçika, İsveçrə, İsveç, Finlandiya, ABŞ, Kanada, Rusiya, Bosniya və Herseqovina, Misir, Türkiyə, Monqolustan və digər ölkələrdə keçirilən otuza yaxın müsabiqədə iştirak edib. Film Fransanın Anje şəhərində keçirilən beynəlxalq Avropa kinosu festivalında Qran-priyə və digər nüfuzlu mükafatlara layiq görülüb. Sovet dövründə AzTV-də yayımlanan məşhur "Retro" verilişinin aparıcısı olub.

18 dekabr 2000-ci ildə Azərbaycan kino sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb.

Müxtəlif ali və orta təhsil ocaqlarında kino tarixindən dərs deyib. "İnternyus-Azərbaycan"da rejissor kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə bir neçə sənədli film və sosial məzmunlu rolik çəkib.

13 dekabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin 100 illiyi münasibətilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

## Filmoqrafiya
# Qız qalası əfsanəsi (film, 1923) (bərpanın redaktor-eksperti)
# Retro (veriliş, 1979) — aparıcı.
# Ordubad (film, 1983)
# Evlənmək istəyirəm (film, 1983)
# Bir dəfə görmək... (film, 1984)
# Təkəlduz (film, 1985)
# Ata (film, 1988)
# Bir nəfər hamıya görə (film, 1989)
# Təxribat (film, 1989)
# Yarasa (film, 1995) — kinorejissor.
# Anlam (veriliş, 1998) — aparıcı.
# Vahimə (film, 1998)
# Koma 0,1 saniyədə (film, 2007)
# "Ağ-qara" gecələr (film, 2013)
# Sübhdən başlanan həyat (film, 2015)
# Qarabağın həsrət salnaməsi (film, 2016)
# Qarabağın həsrət salnaməsi (film, 2017)
# Torpaq (film, 2022)

## Mənbə
* Xamis Muradov. Kinofabrikdən başlanan yol. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 6.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vüqar Tapdıqlı

**Vüqar İsa oğlu Tapdıqlı** () — azərbaycanlı yazıçı, jurnalist, Azərbaycan Dövlət Foto-Kino Sənədləri Arxivinin direktoru.

## Həyatı
Vüqar Tapdıqlı 10 iyul 1962-ci ildə Gədəbəy rayonunda anadan olub. İxtisasca jurnalistdir. 1985–2009-cu illərdə AzTV QSC-də işləyib. Azərbaycan Dövlət Foto-Kino Sənədləri Arxivinin direktoru olub. 4 hekayələr kitabının müəlifidir.

Vüqar Tapdıqlı 14 avqust 2025-ci ildə vəfat etmişdir.

### Şəxsi həyatı
3 övladı var.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Ədalət Məmmədov (aktyor)

**Ədalət Məti Məmmədov** () — Azərbaycan aktyoru.

## Həyatı
Ədalət Məmmədov 13 iyun 1949-cu ildə Zərdab şəhərində anadan olub. 23 iyun 1971-ci ildə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "Dram və kino aktyoru" fakültəsini bitirib.

## Fəaliyyəti
6 sentyabr 1971-ci ildən Gənc Tamaşaçılar teatrının aktyorudur. Ədalət Məmmədov dublyaj sahəsində öz səs tembri ilə seçilən uğurlu aktyorlarımızdandır. İstər əcnəbi filmlərin dublyajında, istərsə də milli filmlərin səsləndirilməsində yaxından iştirak edir.

## Ad
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti (22 may 1991)

## Teatr səhnəsindəki rolları
# Artur — ("Ovod", Eteri Voyniç)
# Rüstəm -Zal — ("Söhrab və Rüstəm", İskəndər Coşğun)
# Atlant — ("Zəncirlənmiş Prometey", Cahangir Məmmədov)
# Bəxtiyar — ("Komsomol poeması", İskəndər Coşğun)
# Rüstəm — ("Sən nə üçün yaşayırsan?", İmran Qasımov, Həsən Seyidbəyli)
# Mahmud — ("Hacı Qəmbər", Nəcəf Bəy Vəzirov)
# Mete xan — ("Bir parça Vətən", Fikrət Sadıq)
# İnspektor — ("Danabaş kəndinin məktəbi", Cəlil Məmmədquluzadə)
# Xosrov — ("Ölüm hökmü", Elçin)
# 1-ci aparıcı — ("Şəhidlər", Bəxtiyar Vahabzadə)
# Qurban ("Olmuş əhvalat", Aqşin Babayev)

## Filmoqrafiya
***Səsləndirdiyi filmlər***
# Üzeyir ömrü (film, 1981) (tammetrajlı bədii film) (Müslüm Maqomayev)
# Aşkarsızlıq şəraitində... (film, 1986) (tammetrajlı bədii film) (qanun işçisi)
# Özgə ömür (film, 1987) (tammetrajlı bədii film) (Dadaşov)
# Dərvişin qeydləri (film, 2013) (tammetrajlı bədii film) (professor)

***Aktyor kimi***
# Muğam (film, 1995) (tammetrajlı film-tamaşa)
# Cavid ömrü (film, 2007) (tammetrajlı bədii film) (rol: Topal Teymur)
# Ağabacı Rzayeva. Notlarda yaşanan ömür... (film, 2013)

***Mətn oxuduğu filmlər***
# Akademik Heydər Hüseynov (film, 2005) (sənədli film)
# Bizim qəribə taleyimiz (film, 2005) (sənədli film)
# Dağlı çörəyi (film, 2007) (sənədli film)
# Hədiyyələr, həyəcanlar… (film, 2007) (sənədli film)
# Qaragülün nağılı (film, 2007) (sənədli film)
# Şamaxı abidələri (film, 2007) (sənədli film)
# Rəfibəylilər (film, 2009) (sənədli film)
# 21-ci ilin payızı (film, 2011) (qısametrajlı sənədli film)
# Qəribə taleli aktyorun sənət dünyası. Əfrasiyab Məmmədov (film, 2013) (sənədli film)
# Bir aktyorun hekayəti. Məmmədrza Şeyxzamanov (film, 2014) (sənədli film)
# Sənətin sönməyən ulduzu. İsmayıl Osmanlı (film, 2014) (sənədli film)
# Kinonu sevən adam. Həsən Seyidbəyli (film, 2015) (sənədli film)
# Olumla ölüm arasındakı ömür. Hamlet Qurbanov (film, 2015) (sənədli film)
# Türkün ulusu. Xəlil Rza Ulutürk (film, 2015) (sənədli film)
# Zamanla yaşayan sənətkar. Cahangir Zeynalov (film, 2016) (sənədli film)

***Dublyaj etdiyi film***
# Anlamaq istəyirəm (film, 1980) (tammetrajlı bədii film) (Şükürov)

## İstinadlar

## Mənbə
Gənc Tamaşaçılar teatrı
Yusif Əkbərov

**Yusif Əkbərov** (tam adı: *Yusif Məmmədağa oğlu Əkbərov*; ) — Azərbaycan teatr rejissoru, aktyor, Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının baş rejissoru.

## Həyatı

Yusif Əkbərov 1972-ci ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq fakültəsini bitirmiş və həmin il C.Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatrına quruluşçu rejissor vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Orada Nazim Hikmətin "Kor Padşah", Əliağa Kürçaylının "Qoruqlar" əsərini tamaşaya qoymuşdur.

1974-cü ildə  H.Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrına quruluşçu rejissor təyin edilmişdir. 1987-ci ildən 1991-ci ilədək həmin teatrda baş rejissor işləmişdir. Fitri istedada, orijinal yaradıcılıq üslubuna malik olan Y.Əkbərov Sumqayıt teatrında "Əsrə bərabər gün", "Bəxt üzüyü", "Qınamayın məni", "Qaravəlli". "Bağdada putyovka var"  tamaşalara quruluş vermişdir.

1991-ci ildən  Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında quruluşçu rejissor işləyir. Bu teatrda Y.Əkbərov  "Lotereya", "Baş tutmayan hiylə", "Qızıl toy", "Hərənin öz ulduzu", "Nəğməli könül", "Səhnədə məhəbbət" "Əlin  cibində  olsun", "Bir günlük siğə"  kimi uzun  ömürlü tamaşalara quruluş vermişdir. 9 may 2012-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

4 oktyabr 2016-cı ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya

#Ac həriflər (film, 1993)(tammetrajlı film-tamaşa)(Aztv)-aktyor: Rza
#Olacağa çarə yoxdur (film, 2003)
#Balqabaq (film, 2007)

## İstinadlar
İrşad Əliyev

**İrşad Nadir oğlu Əliyev** () — Azərbaycan Respublikasının kənd təsərrüfatı naziri (1994-2004), Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2012–2014), Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2005–2012), Azərbaycan Respublikasının Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri (1992-1994), Azərbaycan Kommunist Partiyası Goranboy Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi (1991), Azərbaycan Kommunist Partiyası Ucar Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi (1985–1991), Azərbaycan Kommunist Partiyası Balakən Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi (1983–1985).

## Həyatı
İrşad Əliyev 1944-cü il iyunun 30-da Goranboy rayonu Gürzalılar kəndində anadan olmuşdur. 1970-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu, 1974-cü ildə Bakı Ali Partiya Məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1961-ci ildə başlamışdır. 1961–1966-cı illərdə bir çox müxtəlif siravi vəzifələrdə çalışmışdır. 1966–1970-ci illərdə rayon kənd texniki təminat birliyində çilingər, "Oraq-Çəkic" kolxozunda mexanik işləmişdir.

Ailəlidir, üç övladı var.

## Siyasi fəaliyyəti
* 1970–1972-ci illərdə Azərbaycan LKGİ Şaumyan rayon komitəsində ikinci katib, 1974–1980-ci illərdə Şaumyan rayon partiya komitəsində təlimatçı, 1980–1982-ci illərdə rayon partiya komitəsində ikinci katib, 1982–1983-cü illərdə Azərbaycan KP MK-də inspektor, 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Balakən rayon komitəsinin birinci katibi, 1985–1991-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Ucar rayon komitəsinin birinci katibi, 1991–1992-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Goranboy rayon komitəsinin birinci katibi, sonra isə Goranboy rayon İcra hakimiyyətinin başçısı, 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Ərazi idarəetmə orqanları ilə iş şöbəsində məsləhətçi, 1992–1994-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Daimi yaşayış yerlərini məcburi tərk etmişlərlə iş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri, 1994–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı naziri, 2005–2012-ci illərdə Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2012–2014-cü illərdə isə Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır.

XI–XII çağrış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

## İstinadlar
Qandi (dəqiqləşdirmə)

**Qandi** — Hindistanda daha çox istifadə edilən soyad.

*İndira Qandi — Hindistan siyasətçisi
*Mahatma Qandi — Hindistan siyasətçisi
*Qandi Smriti — 
*Raciv Qandi  — Hindistan Siyasətçisi
*Rahul Qandi  — Hindistan Siyasətçisi
*Sonya Qandi  — Hindistan Siyasətçisi
;Digər
*''Qandi'' (film)
Rauf Kazımovski

**Rauf Mirmahmud oğlu Kazımovski ** (31 dekabr 1928 – 2 mart 1976) — Azərbaycan kinorejissoru.

## Həyatı
Rauf Kazımovski 1952-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini bitirmişdir. Azərbaycanda ilk radio və televiziya rejissoru olan Rauf Kazımovski 1952-ci ildən Azərbaycan radiosunda redaktor-rejissor, 1956-cı ildən ömrünün sonunadək televiziyada quruluşçu rejissor işləmişdir. Onun һazırladığı "O olmasın, bu olsun" tamaşası radionun qızıl fonduna daxildir. Televiziya üçün 1958-ci ildə "Leyli və Məcnun" tamaşasını һazırlamışdır. R.Kazımovski Cəlil Məmmədquluzadənin ""Ölülər" tragikomediyasının radio-tamaşasının və "Poçt qutusu" hekayəsi əsasında çəkilmiş televiziya filminin rejissoru olmuşdur.

## Mükafatları
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959

## Filmoqrafiya
* Şamdan bəy (film, 1956)
* Korun mahnısı (film, 1961)
* Körpə (film, 1962)
* Yun şal (film, 1965)
* Poçt qutusu (film, 1967)
* Bəşir Səfəroğlu (film, 1969)
* General (film, 1970)
* Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)
* Aldanmış kəvakib (film, 1974)

## İstinadlar

## Mənbə
* Cəlil Məmmədquluzadə Ensiklopediyası. Bakı, 2008. səh. 41.
* "Humay"ın laureatları. [Onların arasında mərhum televiziya rejissoru Rauf Kazımovskinin də adı vardır] //Xalq.- 2002.- 3 dekabr.
* Kazımovski Rauf Mirmahmud oğlu — Üzeyir Hacıbəyov Elektron Ensiklopediyası.