Azərbaycan dilinin qərb dialekti

**Azərbaycan türkcəsinin qərb ləhcəsi**, **Gəncəbasar ləhcəsi**, ya da **Azərbaycan dilinin qərb dialekti** (yerli ləhcədə danışdıqları dili sadəcə "**musurmanca**", "**musurman dili**" adlandırırlar) — hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının qərb (Gəncəbasar adlanan ərazi) və Gürcüstanın cənub-şərq bölgələrində işlənən danışıq dili. Azərbaycan dilinin daxilində bir ləhcədir. Qazax, Qarabağ və Qarapapaq dialektləri qərb ləhcəsinə aiddir.

Gəncəbasar ləhcəsi Azərbaycan, Gürcüstan, Rusiya ərazisində istifadə olunur.

## Təsnifi
Bu dialektin cüzi fərqlənən 4 subdialekti var:
* Ayrım-Qarapapaq subdialekti (Əsasən Qazax, Ağstafa, Tovuz və Gürcüstanda (Borçalı, Qaraçöp) işlənir)
* Gəncə (və bir neçə yaxın rayonlar) subdialekti
* İrəvan (və bütün Qərbi Azərbaycan) subdialekti
* Qarabağ (və bir neçə yaxın rayonlar) subdialekti

## Xüsusiyyəti
*"Azərbaycan dialektologiyasının əsasları"* kitabına görə qərb ləhcəsinin ədəbi Azərbaycan dilindən fərqləndirən bir sıra xüsusiyyətləri var (subdialektə görə cuzi fərqlər ola bilər):
* Çox vaxt sözün birinci hecasında və ərəb, fars mənşəli sözlərdə **ə** səsinin **a** səsi ilə əvəzlənməsi: **xavar**, **zayıf**, **idara**, **tasdıx ** və s.
* Sözün birinci və sonrakı hecasında **i** sesinin **ı** səsi ilə əvəzlənməsi: **ışıx**, **ılıx**, **sıçan**, **bıldırçın**, **bıldır**, **qıymat**, **qıryat ** və s.
* Dodaq ahənginin möhkəmliyi (-ayıb, -əyib yerinə -uyuf, üyüf): **qurmuyuf (qurmoyuf)**, **görmüyüf (görmöyüf)**, **üydürüh (üydörüh)**, **otduyurdu (otdordu)**, **burduydu (burdoydu)**, **görsöydü**, **göröydü** və s.
* **Sağır n** (Göytürkcə: **𐰭**, Əbcəd əlibası: **ڭ** (Kafi Nun), Kiril əlibası: **ң**, Latın əlifbası: **ñ**, **ŋ**) səsinə geniş yer verilməsi: **ataŋ**, **maŋa**, **saŋa**, **aldıŋız** və s.
* Söz ortasında və təkhecalı sözlərin axırında **b** sesinin **v** səsi ilə əvəzlənməsi: **çovan**, **qavax**, **bava**, **qavır**, **qav**, **civ**, **div ** və s.
* Söz ortasında və təkhecalı sözlərin axırında **c** səsinin **j** səsi ilə əvəzlənməsi: **bajı**, **baja**, **qoja**, **gejə**, **alajam**, **gedəjəm**, **saj**, **qaj**, **aj** və s.
* Söz axırında samitlərin karlaşması: **boşqap (boşqaf)**, **kənt**, **papax**, **almax**, **ilih**, **gəlməh**, **ağaş** və s.
* Söz axırında partlayan **b** səsinin zaifləşərək sürtünən **f** səsinə keçməsi: **kitaf**, **alıf**, **gəlif**, **taf**, **saf** və s.
* Söz ortasında və söz axırında **v** səsinin **y** səsi ilə əvəzlənməsi: **oyçu**, **toyla**, **doyşan**, **yoyşan**, **buzoy**, **oxloy** və s.
* Sözün əvvəlində qapalı saitdən əvvəl **y** və **h** səslərinin düşümü: **üh**, **urd**, **umrux**, **umax**, **uxarı**, **örməh**, **ürməh**, **ışqırmax**, **ülkməh** və s.
* Saitlə bitən isimlərin təsirlik halda **-yı**, **-yi**, **-yu**, **-yü** şəkilçilərini qəbul etməsi: **qapıyı**, **kişiyi**, **quzuyu**, **sürüyü** və s.
* II şəxs təkdə mənsubiyyət şəkilçili isimlərin yiyəlik halda **-yıŋ**, **-yiŋ**, **-yuŋ**, **-yüŋ** kimi ifadəsi: **atıyıŋ**, **burnuyuŋ**, **ütüyüŋ** və s.
* Sifətin müqayisə dərəcəsini bildirən arxaik **-rax**, **-rəh** şəkilçilərinin işlənməsi: **cındırrax**, **uzunrax (uzunarax)**, **köhnərəh**, **gödərəh** və s.
* İndiki zamanın xüsusi **-er (-ēr)**, **-or (-ōr)**, **-ör (-ȫr)** şəkilçilər ilə ifadəsi: (Bu xüsusiyyətə daha çox Ayrım-Qarapapaq subdialektində təsadüf edilir) **aler (alēr)**, **gəler (galēr)**, **quror (qurōr)**, **görör (görȫr)** və s.
* Felin bacarıq şəklinin inkarının **-amma**, **-əmmə** şəkilçiləri ilə ifadəsi: **yazammadı**, **görəmmədi**, **qaçammaz**, **üzəmməz** və s.
* Sual cümlələrinin əsasən sual şəkilçiləri **(-mı4)** ilə ifadəsi: **oxudunmu?** **getdinmi?** və s.
* Bu qrup dialekt və şivələr üçün səciyyəvi olan sözlərdən nümunə olaraq aşağıdakıları qeyd etmək olar: **arğalı** (maral, vəhşi qoç), **gap eləməh** (danışmaq), **təyəlğa**, ləvədə (ləqəb), **yazı pişiyi** (vəhşi pişik), **şennih** (kənd), **muroul** (taya), **malaza** (xirtdək), **toy** (dümbək), **qəlbi** (hündür), **sōrux** (döşəkağı), **qorava** (üzüm şirəsindən hazırlanan mürəbbə), **badağon** (pilləkən), **tuş** (yuxu) və s.

## Əski Azərbaycanca
Orta əsrlərdə, konkret olaraq, XVIII əsrdə Azərbaycan ədəbi dili Qərb ləhcəsi (Qarabağ) dialektinə söykənirdi. Həmin dili yazmaq üçün Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası işləndiyinə görə bu gün ərəb əlifbası qərb ləhcələrinin bəzi xüsusiyətlərini açır, məsələn, indiki rəsmi azərbaycanca **so**yuq, **to**yuq, **do**vğa və s. yazılsa da qərb ləhcələrində bu sözlərə **sö**ox, **tö**yox, **dö**yoğa deyilir bu hal ərəb əlifbasının hərflərindən mənbələnir -  soyuq (**سووق**) sözu sin (س) ilə yazılır, halbuki onun qalın qarşıdaşı sad (ص) hərfidir, toyuq (**تويوغ**) tə (ت) ilə (qarşılığı - ta ط), dovğa (**دوغه**) dəl (د) ilə (qalın qarşılığı - ط).

## Türkiyə türkcəsinə oxşarlığı

## Başqa türk dilləri ilə oxşarlığı


Ayrıca qeyd etmək olar ki, /**ŋ**/ səsini daşıyan bir hərf bütün türk dillərində işlənilir. İstisna yalnız 4 dildir:
* Ədəbi Azərbaycan türkcəsi: 1938-ci ildən /**ŋ**/ səsini daşıyan **Ŋ ŋ** hərfi işlənmir.
* Türkiyə türkcəsi: Osmanlı əlifbasından latın əlifbasına çevirmə nəticəsində 1 yanvar 1929-cu ildən /**ŋ**/ səsini daşıyan hərf yoxdur, osmanlı əlifbasında **ڭ** (ñef) kimi yazılırdı.
* Qaqavuzca: kirill əlifbası ilə yazılan 1895-ci ildə qaqavuzca ilk mətndə bu səs işlənməyib, ondan əvvəl yazı dili olmayıb.
* Çuvaşca: kirill əlifbası ilə yazılan 1768-ci ildə çuvaşca ilk mətndə bu səs işlənməyib, ondan əvvəl yazı dili olmayıb.

Həmçinin qeyd etmək olar ki bir sıra türk dillərdində (qazax, tatar, başqurd, sibir, qumuq, noğay, qaraqalpaq və s.) **C** səsi əvəzinə daha çox **J** səsi işlənilir və ya ümumiyyətlə C səsi yoxdur.

## Nümunələr
Ümumdünya İnsan hüquqları Bəyannaməsi I maddəsinin yazısı Azərbaycan dilinin ədəbi normasında və Gəncəbasar ləhcəsində:

## Məna sürüşməsi
Məna sürüşməsi (bir sözün fərqli mənası) Gəncəbasarcada bir neçə sözdə görünür:

## Ləhcə lüğəti
Gəncəbasar lüğətində ədəbi dildə olmayan, olsa da başqa məna daşıyan bir sıra işlənən xüsusi sözlər var:

## Tənqidi
Hal-hazırda Gəncəbasar ləhcəsini və bu ləhcədə danışan kəsləri qoruyan qanun yoxdur. 2003-cü ilə kimi, Orfoepiya lüğətinin çıxmasına qədər el içində dil iki yerə ayrılırdı: *loru dili* və *kitab dili*, lakin orfoepiya lüğəti çıxandan sonra loru dili ədəbi Azərbaycan dilinə zidd oldu. Televiziyada ləhcələrə qarşı propaqanda başladı, Kinematoqrafda satira kimi çox vaxtı ağıllı olmayan qəhrəmanlar Gəncəbasar dilində danışır və nəticədə ələsalmadan qaçaraq təzyiq altında Azərbaycan əhalisi bu ləhcədən az işlədir, lakin Rusiyada bu ləhcədə danışan adamlar Azərbaycan televiziyasına baxmadığına görə bu propaqandaya uğramırlar. Başqa dövlətlər təcrübəsində ləhcə diskriminasiyası əşkarlanması var, beynəlxalq hüquqda buna **"linguisticism"** deyirlər və bir sıra ölkələrdə, misal üçün ABŞ-də, ləhcə diskriminasiyasına görə cinayətkarlar 5 ilə kimi azadlıqdan məhrum edilirlər.

## Rəsmiləşdirmə çalışmaları
* 2012-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Folklor İnstitutu Cəbrayıl, Ağdam, Laçın, Qubadlı, Zəngilan, Ağcabədi və Kəlbəcər rayonlarından toplanmış folklor nümunələrini yerli dillərlə yazılaraq çap etdi
* 10 dekabr 2018-ci ildə Pavel Durovun Telegram mesajlaşma uyğulamasında (messenger) özəl dillər (custom languages) funksiyası təqdim olundu, və bir sıra uydurulmuş dillər (Kliqon, Yuxarı Valerian və s.), ləhcələr, həmçinin, Gəncəbasar Türkcəsində ("gencebasarca" kodu ilə) də tərcümə başlandı. Hal-hazırda Telegram'ı Gəncəbasar ləhcəsində işlətməsi mümkündür

## İstinadlar