Hərbi sərhəd

**Hərbi sərhəd** (; , ; ; ) — Habsburq imperiyası tərəfindən Osmanlı imperiyası ilə sərhəddə yerləşən ərazilərdə qurulmuş xüsusi inzibati-hərbi bölgə.  Bu sərhəd xətti XVI əsrdən XIX əsrin sonlarına qədər fəaliyyət göstərmiş və imperiyanın cənub-şərq sərhədlərinin müdafiəsini təmin etmək üçün yaradılmışdır.

## Tarixi
Hərbi Sərhəd 1520–1530-cu illərdə Osmanlı imperiyasının Balkanlarda sürətlə irəliləməsi nəticəsində formalaşmağa başlamışdır. Habsburqlar Osmanlı təhlükəsinə qarşı dayanıqlı müdafiə sistemi yaratmaq məqsədilə bu ərazilərdə yaşayan yerli əhalini — əsasən serbləri, valaxları, rusinləri və digər pravoslav slavyanları – öz torpaqlarında yerləşdirmiş və onlara torpaq qarşılığında hərbi xidmət öhdəliyi vermişdir. Rəsmi olaraq Hərbi Sərhəd 1553-cü ildə təşkil olunmuş və zamanla genişlənərək müxtəlif inzibati hissələrə bölünmüşdür: Slavon, Xorvat, Banat, Timeşvar və Transilvaniya sərhədləri kimi.

Hərbi Sərhəd birbaşa Vyana hərbi idarəsi tərəfindən idarə olunurdu və Avstriya-Macarıstanın digər vilayətlərindən fərqli olaraq, mülki hakimiyyətə tabe deyildi. Burada yaşayan əhali – əsasən pravoslav serblər, valaxiyalılar (rumınlar), alman köçkünlər və digər xalqlar — "*qrenzerlər*" (sərhədçilər) adlanırdı.

Qrenzerlər həm kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur, həm də dövlətin tələbi ilə hərbi xidmətə cəlb olunurdular. Onlara vergi güzəştləri və torpaq sahələri verilirdi. Hərbi Sərhəd, eyni zamanda, mədəni və dini müxtəlifliyə malik çoxmillətli bölgə idi.

### XVIII əsr
XVIII əsrin sonlarına doğru artıq bir müddətdir ki, Osmanlıların zəifləməyə başladığı və Sava çayının şimalına doğru yeni hücumların gözlənilmədiyi aydın olmuşdu. Beləliklə, Hərbi Sərhəd öz funksionallığını itirməyə başlayırdı. 1848-ci ildə Xorvatiyanın bani Yosip Yelaçiç Hərbi Sərhədin baş komandanı olmuşdur. O, Xorvatiya, Slavoniya, Dalmatiya və Xorvat-Slavon sərhəd bölgələrinin birləşdirilməsi üçün israr edirdi. Yelaçiçin sərhədi ləğv etmək səlahiyyəti olmasa da, o, bir sıra islahatlara razılıq əldə etmiş və 1848-ci ildə Hərbi Sərhəd Xorvatiya Saboruna nümayəndələr göndərmişdir. Lakin bu hüquq 1850-ci illərdə ləğv edilmişdir. 1850-ci ildən etibarən Sərhəd, Xorvatiya və Slavoniya rəsmi olaraq vahid torpaq vahidi təşkil edirdi, lakin ayrı-ayrı idarə və nümayəndəlik sisteminə malik idilər.Hərbi Sərhədin bütün ərazisi hərbi idarəçilik altında idi. Əhalinin bütün təbəqələri – yaş və cinsindən asılı olmayaraq – orduya məxsus sayılırdı və Avstriya hərbi qanunvericiliyinə tabe idi. Baş Komandanlıq Zaqrebdə yerləşirdi, lakin birbaşa Vyanadakı Hərb Nazirliyinə tabe idi.

Osmanlı müharibələri səngidikdən sonra Xorvatiya parlamenti Hərbi Sərhədin demilitarizasiyası üçün bir neçə dəfə müraciət etmişdi. Demilitarizasiya prosesi 1869-cu ildə başlamış və 8 avqust 1873-cü ildə imperator Frans İosifin fərmanı ilə Banat Hərbi Sərhədi ləğv edilərək Macarıstan krallığına birləşdirilmişdi. Xorvat Hərbi Sərhədinin bir hissəsi (Križevci və Djurjevac alayları) isə artıq 1 avqust 1871-ci ildə Xorvatiya-Slavoniya Krallığına birləşdirilmişdi. Xorvat və Slavon Hərbi Sərhədlərinin qalan hissələrinin də Xorvatiya-Slavoniyaya birləşdirilməsi haqqında fərman 15 iyul 1881-ci ildə elan olunmuş, birləşmə isə 1 avqust 1881-ci ildə Xorvatiya bani Ladislav Peyaçeviçin Zaqreb Baş Komandanlığından idarəçiliyi təhvil alması ilə başlamışdır.

## İdarəçilik
### Bölmələr
XVIII və XIX əsrlərdə sərhəd bir neçə dairəyə bölünmüşdü:

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Walter Berger: *Baut dem Reich einen Wall. Das Buch vom Entstehen der Militärgrenze wider die Türken*. Leopold Stocker Verlag, 1979 
* Jakob Amstadt: *Die k.k. Militaergrenze 1522 – 1881 (mit einer Gesamtbibliographie)*. Dissertation, University of Würzburg, 1969
* Heeresgeschichtliches Museum (Hrsg.): *Die k. k. Militärgrenze (Beiträge zu ihrer Geschichte)*. ÖBV, 1973 (Schriften des Heeresgeschichtlichen Museums, 6) 
* Mirko Valentić: *Vojna krajina i pitanje njezina sjedinjenja s Hrvatskom 1849–1881*, CHP, 1981, Zagreb
* Alexander Buczynski: *Gradovi Vojne krajine 1–2*, HIP, 1997, Zagreb
* Milan Kruhek: *Krajiške utvrde Hrvatskog kraljevstva*, HIP, 1995, Zagreb
* Drago Roksandić: *Vojna Hrvatska (1809.-1813.), 1–2*, ŠK, 1988, Zagreb
* Drago Roksandić: *Etnos, konfesija, tolerancija*, SKD Prosvjeta, 2004, Zagreb
* Potiska i pomoriška vojna granica (1702–1751), Muzej Vojvodine, Novi Sad, 2003.