open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Birbucaqlı

**Birbucaqlı**, həmçinin **monoqon** və ya **henaqon** — həndəsədə bir kənarı və bir təpəsi olan çoxbucaqlı. Onun Şlefli simvolu {1} olaraq müəyyən edilmişdir.

## Sferik həndəsədə
Sferik həndəsədə birbucaqlı böyük dairənin (ekvator) üzərində təpə kimi qurula bilər. Bu, bir 360° kənarı və bir təpəni paylaşan iki yarımkürəvi monoqonal üzü olan diedrı təşkil edir. Burada hosoedr qütblərdə iki antipodal təpəsinə, bir 360° ay üzünə və iki təpə arasında bir kənara (meridian) malikdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Herbert Busemann, The geometry of geodesics. New York, Academic Press, 1955
* Coxeter, H.S.M; *Regular Polytopes* (third edition). Dover Publications Inc.
Lüdviq Şlefli

**Lüdviq Şlefli** (; ) — İsveçrə riyaziyyatçısı. O, yüksək ölçülü fəzalar anlayışının inkişafında əsas fiqurlardan biri olan həndəsə və kompleks analiz (o vaxt funksiya nəzəriyyəsi adlanırdı) üzrə ixtisaslaşmışdır. Çoxölçülülük anlayışı riyaziyyatda geniş yayılmışdır, fizikada əsas rol oynamağa başlamışdır və elmi fantastikada ümumi elementdir.

## Erkən illəri
Lüdviq Şlefli 15 yanvar 1814-cü il İsveçrənin Qlasvill kəndində anadan olmuşdur. O, ömrünün çox hissəsini İsveçrədə keçirmişdir. Şlefli uşaq ikən yaxınlıqdakı Burqdorf şəhərinə köçmüşdür. Onun yöndəmsizliyi tezliklə atasının ardınca ticarətə getməyəcəyini göstərmişdir.

Əvəzində o, 1829-cu ildə, 15 yaşında ikən Berndəki gimnaziyaya daxil olmuşdur. Şlefli burada Avraam Qottgelf Kestnerin "*Mathematiche Anfangsgründe der Analysis des Unendlichen*" adlı hesablama mətni vasitəsilə riyaziyyatı artıq dərindən öyrənməyə başlamışdır. O, 1831-ci ildə ilahiyyatı öyrənmək üçün Berndəki Akademiyaya daxil olmuşdur. 1834-cü ilə qədər Akademiya yeni Bern Universitetinə çevrilmiş və o, orada tələbə kimi davam etmişdir. Şlefli 1836-cı ildə oranı bitirmişdir.

## İstinadlar
.mw-parser-output .reflist{font-size:90%;margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}

## Əlavə ədəbiyyat

* &nbsp;
Georq Kristof Lixtenberq

**Georq Kristof Lixtenberq** (; ) — Almaniya fiziki, satiriki və anqlofili idi. Bir alim kimi Almaniyada eksperimental fizikaya açıq şəkildə həsr olunmuş professorluq dərəcəsinə sahib ilk şəxs olmuşdur. O, ölümündən sonra nəşr olunan dəftərləri ilə yadda qalmışdır. Ağaca bənzər elektrik boşalma nümunələrinin kəşfinə görə onlar indi Lixtenberq fiqurları adlanır.

## Seçilmiş əsərləri
**Sağlığında nəşr olunanlar**
* *Briefe aus England*, 1776–78
* *Über Physiognomik, wider die Physiognomen*, 1778
* *Göttingisches Magazin der Wissenschaften und Litteratur*, 1780–85 (ed. by Georg Christoph Lichtenberg and Georg Forster)
* *Über die Pronunciation der Schöpse des alten Griechenlandes*, 1782
* *Ausführliche Erklärung der Hogarthischen Kupferstiche*, 1794–1799

**Tam əsərləri**
* *Schriften und Briefe*, 1968–72 (4 vols., ed. by Wolfgang Promies)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* Øksenholt, Svein (1963). *Thoughts Concerning Education in the Works of Georg Christoph Lichtenberg: An Introductory Study in Comparative Education*, Martinus Nijhoff.
* 

## Xarici keçidlər
* The Lichtenberg Society lichtenberg-gesellschaft.de
* 
* 
* 
* Original Lichtenberg texts Projekt Gutenberg, spiegel.de
* Book review: G. C. Lichtenberg: a "spy on humanity" New Criterion, 20 May 2002
* Clive James Georg Christoph Lichtenberg: Lessons on how to write 2 March 2007, Slate.com
* Book review: Aphorisms by Georg Christoph Lichtenberg umich.edu
* Jürgen Teichmann Georg Christoph Lichtenberg : Experimental Physics from the Spirit of Aphorism (PDF) January 2000 pp 229–244, chapter, in: K. von Meyenn: Die großen Physiker, 2 volumes, München, Beck, ppp.unipv.it
Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinə aviazərbə (31 oktyabr 2023)

**31 oktyabr 2023-cü ildə Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr** və ya **Cəbəliyyə düşərgəsi qətliamı** — İsrail Müdafiə Qüvvələrinin 31 oktyabr 2023-cü il tarixində Qəzza zolağındakı Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinin bombalaması. İsrailin Qəzzəyə hücumu zamanı həyata keçirilən aviazərbə əsasən qadın və uşaqlar olmaqla 120-dən çox insanın ölümünə səbəb olmuşdur. Bu, geniş şəkildə qınanmışdır. Hadisə müharibə cinayəti hesab edilir.

Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsi çox sıx məskunlaşmışdır və evakuasiya əmrinə baxmayaraq, sosial şəbəkələrdə yayılan videolarda çoxlu sayda mülki şəxsin düşərgədə qaldığı göstərilir. Düşərgə HƏMAS–İsrail müharibəsi zamanı İsrailin çoxsaylı hava hücumlarının hədəfi olmuşdur. Qəzzə Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, aviazərbə nəticəsində yüzdən çox insan dağıntılar altında qalmışdır. İndoneziya Xəstəxanası bildirmişdir ki, ölənlərin çoxu qadın və uşaqlardır. Qəzzə Zolağı Daxili İşlər Nazirliyi düşərgənin "tamamilə dağıdıldığını", ilkin hesablamalara görə 400-ə yaxın yaralı və ya ölü olduğunu bildirmişdir. İMQ sözçüsü Daniel Haqari İsrail qırıcılarının qaçqın düşərgəsinə hücum etdiyini təsdiqləmiş, və hücumun "Əl-Əqsa fırtınası" əməliyyatına rəhbərlik edən "HƏMAS" komandirinin, onlarla fələstinli yaraqlının öldürüldüyünü və Fələstin tunellərini məhv etdiyini bildirmişdir. "HƏMAS" hər hansı bir komandirin burada iştirakını inkar etmiş və İsrailin bu iddiaları hücum üçün bəhanə kimi istifadə etdiyini əlavə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Faxurə məktəbinə aviazərbələr

**Faxurə məktəbinə aviazərbələr** — İsrailin Qəzzə zolağının şimalında, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Agentliyi (UNRWA) tərəfindən sığınacaq kimi istifadə edilən Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsində yerləşən Faxurə məktəbinə iki dəfə həyata keçirdiyi aviazərbə. 4 noyabr 2023-cü ildə İsrailin hava hücumu nəticəsində ən azı 15 nəfər həlak olmuş, 70 nəfər yaralanmışdır.

## Birinci aviazərbə
Birinci aviazərbə4 noyabrda, səhər saatlarında həyata keçirilmişdir. Hücum zamanı məktəbdə minlərlə insan yaşayırdı.

Hücum nəticəsində azı 15 nəfər həlak olmuş, 70 nəfər yaralanmışdır. Ölənlər arasında uşaqlar da var. Fələstin Səhiyyə Nazirliyi daha onlarla insanın yaralandığını bildirmişdir.

## İkinci aviazərbə
18 noyabr tarixində, səhər tezdən məktəbə ikinci aviazərbə həyata keçirilmişdir. Hadisə yerində olan jurnalistlər hər yerdə cəsədlər barədə məlumat vermiş, bu zərbənin İsrailin mülki vətəndaşlara Qəzzə zolağının cənubuna qaçması üçün bir mesajı ola biləcəyini irəli sürmüşdülər. "Qətliam" kimi təsvir edilən hadisənin ardınca yayılan videolarda onlarla cəsədin göründüyü bir neçə otaqdan keçən bir adam təsvir edilir. İkinci aviazərbə ən azı 50 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Daniel Haqari

**Daniel Haqari** (; ) — İsrail hərbi xadimi, İsrail Müdafiə Qüvvələrinin kontr-admiralı, İsrail Müdafiə Qüvvələri sözçüsü bölməsinin rəhbəri. Əvvəllər İsrail Hərbi Dəniz Qüvvələrinin əməliyyatlar idarəsinin komandiri, qərargah rəisinin köməkçisi, "Şayetet 13" dəniz komando bölməsinin komandiri və Baş Qərargah rəisinin ofisi vəzifələrində çalışmışdır.

## Şəxsi həyatı
Daniel Haqari Təl-Əvivdə iki qardaşı ilə birlikdə böyümüşdür. Onun həyat yoldaşı və dörd övladı var. Təl-Əviv Universitetində fəlsəfə üzrə bakalavr dərəcəsi, diplomatiya və təhlükəsizlik üzrə magistr dərəcəsi qazanmışdır.

## İstinadlar
Sufa və Holitdə İsrail tank ekipajlarının döyüşü

**Sufa və Holitdə İsrail tank ekipajlarının döyüşü** — Qəzzədə müharibə zamanı 7 oktyabr 2023-cü ildə Karakal batalyonundan olan 20 yaşlı yeddi İsrail tank heyətinin "Həmas" silahlı qüvvələri ilə döyüşü. Qadınlardan ibarət olan İsrail qüvvələri 17 saat fasiləsiz döyüşərək RPQ və digər silahlarla təchiz edilmiş yaraqlıları məğlub etmişdir. Nəticədə 50-yə yaxın "Həmas" döyüşçüsü məhv edilərək cənubda hücumun davamının qarşısı alınmışdır.

## Reaksiyalar
İDF-nin məlumatına görə, gənc qadınlar Qərbdə 17 saat davam edən aktiv döyüşlərdə iştirak edən ilk qadın tank ekipajları idi. Avstraliya Müdafiə Assosiasiyasının direktoru Nil Ceymsin qeyd etdiyi kimi, bu, çox güman ki, tarixdə qadın zirehli bölmənin müharibədə ilk dəfə iştirak etməsi halı olmuşdur.

## İstinadlar
Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr (2023–2024)

**Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr** — 9 oktyabr 2023-cü il tarixindən etibarən HƏMAS–İsrail müharibəsinin bir hissəsi olaraq İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) Cəbəliyyə qaçqın düşərgəsinin HƏMAS və digər silahlı qruplar üçün qala olduğunu iddia edərək orada həyata keçirdiyi aviazərbələr.

Qəzzənin sıx məskunlaşmış Cəbəliyyə düşərgəsində 31 oktyabrda həyata keçirilmiş aviazərbələr nəticəsində altmışdan çox insan həlak olmuş, bazarın çox hissəsi dağıdılmışdır. Növbəti gün aviazərbə nəticəsində 45 nəfər həlak olmuş, yaşayış kompleksinin bir hissəsi dağıdılmışdır.

31 may 2024-cü ildə İDF Cəbəliyyədən geri çəkilmişdir. Fələstin rəsmiləri qaçqın düşərgəsinin 70%-nin dağıdıldığını bildirmişdir. İsrail hərbçiləri Fələstinin reaktiv yaylım atəşi sistemlərini və 10 kilometrdən çox yeraltı tunelləri məhv etdiyini, həmçinin yeddi israilli girovun cəsədini çıxardıqlarını elan etmişdilər.

## İstinadlar
Şati qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr

**Şati qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr** — 9 oktyabr 2023-cü il tarixində HƏMAS–İsrail müharibəsinin bir hissəsi olaraq İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) Qəzzə zolağında yerləşən Şati qaçqın düşərgəsinə aviazərbələri. Hücumlar nəticəsində dörd məscidi dağıdılmış, içəridə olan insanlar həlak olmuşdur. Düşərgədə 90 mindən çox qaçqının yaşayır və bu, Qəzzənin üçüncü ən böyük qaçqın düşərgəsidir. 12 oktyabrda 13 nəfərin ölümü ilə nəticələnən ikinci aviazərbə həyata keçirilmişdir.

## Zəmin
Şati düşərgəsi 1948-ci ildə Ərəb–İsrail müharibəsi zamanı İsrail qüvvələri tərəfindən qaçan və ya qovulan təxminən 23,000 fələstinli üçün yaradılmışdır. Buraya kanalizasiya sistemi, sağlamlıq mərkəzi və 23 məktəb (17 ibtidai, 6 orta) daxildir. 0,52 km² ərazisi ilə 2023-cü ilə qədər dünyanın ən sıx məskunlaşmış yerlərindən biri olmuşdur.

## Aviazərbələr
"HƏMAS"ın Qəzza zolağından İsrailin cənubunu işğal etməsindən sonra İsrail Qəzzə zolağında müxtəlif ərazilərə aviazərbələr endirmişdir. Şati aviazərbələri zamanı dörd məscid – Qərbi məscidi, Yasin məscidi və Susi məscidi vurulmuşdur. Peyk çəkilişlərinə görə hamısı məhv edilmiş və yerli xəbərlər içəridə naməlum sayda insanın öldüyünü bildirnişdir. Fələstin Səhiyyə Nazirliyi hadisəni "qətliam" kimi qiymətləndirmişdir.

İDF sözçüsü tərəfindən yayımlanan qeydə görə, "HƏMAS" Şati düşərgəsinin iki yaşayış məntəqəsi arasında qalmış dinc əhalidən canlı qalxan kimi istifadə etmək üçün onların ərazini tərk etməsinə mane olmuşdur.

## İstinadlar
Şifada aviazərbə

**Şifada aviazərbə** — 3 noyabr 2023-cü ildə İsrailin Qəzzəyə hücumu və Qəzzə şəhərini mühasirəyə alması fonunda İsrailin ağır yaralı xəstələri daşıyan və Şifa xəstəxanasından yola düşən təcili yardım konvoyuna aviazərbəsi. Hücum nəticəsində 15 nəfər həlak olmuş, 60 nəfər yaralanmışdır. Konvoyun bir hissəsi olan Fələstin Qızıl Aypara Cəmiyyəti həlak olan 15 nəfərin hamısının mülki vətəndaş olduğunu bildirmişdir.

İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) hava hücumunu həyata keçirdiyini etiraf etmiş, hücumda "HƏMAS" yaraqlılarının öldürüldüyünü, təcili yardım maşınlarından birinin "HƏMAS" personalını və silah-sursarını daşımaq üçün istifadə edildiyini bildirmişdir. "HƏMAS" hökumətinin bir hissəsi olan Qəzzə Səhiyyə Nazirliyi təcili yardım maşınlarının hərbi səbəblər üçün istifadə edilməsi iddiasını təkzib etmişdir. "Human Rights Watch" təşkilatı "təcili yardım maşının hərbi məqsədlər üçün istifadə edildiyinə dair sübut tapmadığını" əlavə etmişdir. "*[[The Washington Post]]*" videoları təhlil etmiş, silah və ya hərbi geyimdə olan şəxslərə dair heç bir dəlil tapmamışdır.

## İstinadlar
Müqəddəs Porfiri kilsəsi (Qəzzə)

**Müqəddəs Porfiri kilsəsi** (; ) — Qəzzənin Köhnə şəhərinin Zeytun məhəlləsində yerləşən Yerusəlim Pravoslav Kilsəsinin məbədi. Qəzzənin V əsrdə yaşamış yepiskopu Müqəddəs Porfirinin şərəfinə adlandırılmışdır. Şəhərin ən qədim fəal kilsəsidir.

## İstinadlar
Məğazi qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr

**Məğazi qaçqın düşərgəsinə aviazərbələr** — 7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS–İsrail müharibəsinin başlamasından bəri İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) Qəzza zolağında yerləşən Məğazi qaçqın düşərgəsinə endirdiyi aviazərbələr.

## 2023-cü ildə
17 oktyabr 2023-cü il tarixində İsrail qüvvələri Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yaxın Şərqdəki Fələstinli Qaçqınlara Yardım və İşlər üzrə Agentliyinin (UNRWA) Məğazi qaçqın düşərgəsindəki məktəbə hava zərbəsi endirmişdir. Hücum nəticəsində UNRWA-nın əməkdaşları da daxil olmaqla 6 nəfər həlak olmuş, onlarla insan yaralanmışdır. Məktəb binasına ciddi ziyan dəymişdir.

5 noyabr 2023-cü ildə İsrail Müdafiə Qüvvələri Qəzzə zolağının mərkəzində yerləşən Məğazi qaçqın düşərgəsinə hava zərbəsi endirmişdir. Qəzzə Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, əksəriyyəti qadın və uşaqlar olmaqla azı 45 nəfər həlak olmuşdur. İDF düşərgənin İsrailin hava hücumu ilə vurulduğunu təsdiqləməmiş və aviazərbələr "xüsusi kəşfiyyata əsaslanan, xüsusən də terrorçu elementlərə qarşı zərbələr" olduğunu bildirmişdir.

6 dekabr 2023-cü ildə, saat 21:00 radələrində İsrail qüvvələri Bərkət Vaz ərazisində yerləşən yaşayış binasını bombalamış, əksəriyyəti uşaq olmaqla 18 fələstinli həlak olmuş, 20 nəfər yaralanmışdır.

24 və 25 dekabr 2023-cü il tarixlərində İsrail qüvvələri düşərgəni bombalamışdır. Hücum nəticəsində 100-dən çox insan həlak olmuşdur. Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin sözçüsü Əşrəf Kudra hücumu "izdihamlı yaşayış meydanında törədilən qətliam" kimi qiymətləndirmişdir. İsrail ordusunun sözçüsü bildirmişdir ki, zərbə, "görünür, iştirak etməyənlərə ziyan vurub" və "İDF iştirak etməyənlərə dəyən zərərə görə təəssüflənir".

## 2024-cü ildə
1 yanvar 2024-cü ildə Məğazidə yerləşən bir evə edilən aviazərbə nəticəsində 15 nəfər həlak olmuşdur. 16 yanvarda bir neçə gün davam edən aviazərbələrdən sonra dağıntılar altından on altı cəsəd çıxarılmışdır. 29 martda həyata keçirilmiş hücumda çoxlu sayda insanın öldüyü və yaralandığı bildirilmişdir. 31 mart tarixində İsrailin bombardmanı nəticəsində ən azı üç nəfərin həlak olduğu qeyd edilmişdir.

16 apreldə səhiyyə rəsmiləri bildirmişdilər ki, İsrailin aviazərbəsi nəticəsində 7-si uşaq olmaqla 13 nəfər həlak olmuşdur.

## Digər hücumlar
5 yanvar 2024-cü ildə İsrailin düşərgə sakinlərinə qarşı zorakılığı artırdığı bildirilmişdir. İsrail qüvvələri tərəfindən mülki şəxslərə atəş açılır, onlar tanklar tərəfindən əzilirdi. "Əl-Cəzirə" xəbər vermişdir ki, israilli snayper bir ana və onun körpəsini öldürmüşdür.

## İstinad
Əhli Ərəb xəstəxanasına hücum

**Əhli Ərəb xəstəxanasına hücum** — HƏMAS–İsrail müharibəsi əsnasında, 17 oktyabr 2023-cü ildə "Əl-Əqsa fırtınası" əməliyyatına cavab olaraq İsrail tərəfindən həyata keçirilən "Dəmir qılınclar" əməliyyatı zamanı Qəzzə zolağında yerləşən Əhli Ərəb xəstəxanasında baş tutmuş partlayış.

Fələstin tərəfinin bildirdiyinə görə, xəstəxanada partlayış nəticəsində bir neçə yüz nəfər həlak olmuşdur. Bununla belə, müstəqil məlumatlara görə, Fələstin tərəfinin iddia etdiyi bu say görə həddən artıq qiymətləndirilir və partlayışın özü xəstəxananın özündə deyil, xəstəxananın yanındakı dayanacaqda baş vermişdir. Hadisə ilə bağlı yoxlanılmamış və etibarsız məlumatların geniş yayılması informasiya müharibəsinin predmetinə çevrilmişdir.

"HƏMAS" partlayışa görə İsraili günahlandırmış, buna səbəb kimi İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) aviazərbələrini göstərmişdir. Bu ittiham bir çox ərəb dövlətləri və islam dünyasının ölkələri tərəfindən təkrarlanmışdır. Öz növbəsində, İDF partlayışın "Fələstin İslam Cihadı" qruplaşmasının Qəzzə zolağından İsrail istiqamətində uğursuz raket atması nəticəsində baş verdiyini bildirmişdir. "HƏMAS" raket qalıqlarını müstəqil araşdırmalar üçün təqdim etməmişdir.

## İstinadlar
Müqəddəs Ailə kilsəsi (Qəzzə)

**Müqəddəs Ailə kilsəsi** () — Fələstin Dövlətinin Qəzzə zolağında yerləşən Qəzzə şəhərində yeganə katolik kilsəsi. Kilsəyə Qəzzədə uşaqlara xristian təhsili verən məktəb daxildir.

Kilsə 1974-cü ildə təsis edilmişdir.

## İstinadlar
Qəzzə Baptist kilsəsi

**Qəzza Baptist kilsəsi** — Fələstin Dövlətinin Qəzzə zolağında yerləşən Qəzzə şəhərində baptist kilsəsi. Kilsə 2007-ci ildən bəri çoxsaylı çətinliklərlə üzləşmişdir. Buna işçilərin ölümlə nəticələnən bıçaqlanması, döyülməsi və güllələnməsi, binasının "HƏMAS" və "FƏTH" tərəfindən ələ keçirilməsi və 2008-ci ildə İsrailin bombardmanları zamanı dəymiş ziyan daxildir. Kilsənin keşişi və bir çox üzvləri sonradan Qəzzə zolağından qaçmışdır.

Qəzzə Baptist kilsəsinin 2008-ci ildən etibarən 200-ə yaxın ibadətçidən ibarət icması var idi. Fələstin–İsrail münaqişəsi ilə bağlı davam edən zorakılıqdan mənfi təsirlənən, bu vəziyyət və İsrailin davam edən səyahət məhdudiyyətləri nəticəsində kilsə rəhbərliyi, o cümlədən keşişi hələ də sürgündə yaşayır. Bununla belə, kilsə regional münaqişə səbəbilə bəzən onlayn olaraq görüşməyə davam edir.

## İstinadlar
Qəzzə zolağında islamçılıq

**Qəzzə zolağında islamçılıq** — Qəzzə zolağında islam qanunlarını və ənənələrini təbliğ və tətbiq etmək səyləri. İslam qruplarının Qəzzə zolağında təsiri 1980-ci illərdən etibarən artmışdır. "HƏMAS"-ın 2006-cı il Fələstin seçkilərindəki qələbəsindən və rəqib "FƏTH" partiyasının tərəfdarları ilə münaqişədən sonra "HƏMAS" Qəzzə zolağına tam nəzarəti ələ keçirmişdir. Onlar "Qəzzə zolağında dünyəvilik və bidətçiliyin sonu"nu elan etmişdir. 1989-cu ildə Sudanda Ömər Bəşiri hakimiyyətə gətirən çevrilişdən sonra ilk dəfə olaraq "Müsəlman Qardaşlar" qrupu əhəmiyyətli bir coğrafi ərazini idarə edir. Qəzzədə fəaliyyət göstərən insan haqları qrupları "HƏMAS"-ı bir çox azadlıqları məhdudlaşdırmaqda ittiham edir.

İsmayıl Həniyyə rəsmi olaraq "HƏMAS"ın islam əmirliyi yaratmaq niyyətində olduğuna dair ittihamları təkzib etmişdir. Bununla belə, Conatan Şantser yazmışdır ki, 2007-ci il çevrilişindən sonra iki il ərzində Qəzzə zolağı talibanlaşmanın xüsusiyyətlərini nümayiş etdirmişdir.

## Qadın geyimləri
Qəzzədə cəmiyyətin sektorları tərəfindən qadınların islam geyimləri və ya hicab geyinməyə məcbur edildiyi bildirmişdir. "HƏMAS"-ın sələfi "Mücamə əl-İslamiyə" 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərdə Qəzzədə yaşayan təhsilli qadınlara hicabı "bərpa etmək" üçün səylər göstərirdi.

Oxşar davranışı Birinci intifada zamanı "HƏMAS" nümayiş etdirmişdir. "HƏMAS" qadınların evdə qalması, kişilərdən təcrid olunması və çoxarvadlılığın təşviqi də daxil olmaqla, digər tədbirlərlə yanaşı hicabın taxılması üçün kampaniya aparırdı. Bu kampaniyanın gedişində hicab taxmamağı seçən qadınlar şifahi və fiziki təzyiqlərə məruz qalıb, nəticədə hicab "sırf küçələrdə problem yaşamamaq üçün" geyinilmişdir.

2007-ci ilin iyununda Qəzzə zolağına nəzarəti ələ keçirdikdən sonra "HƏMAS" məhkəmələrdə, müəssisələrdə və məktəblərdə qadınlara hicab tətbiq edərək ərazidə islam qanunlarını tətbiq etməyə çalışmışdır.

## Digər qadın məsələləri
2009-cu ildə "HƏMAS" qadınlara motorlu skuterdə kişilərin arxasına minməyi və qadınların rəqs etməyi qadağan etmişdir.

"HƏMAS"-ın rəhbərlik etdiyi hökumət qadınların ictimai yerlərdə siqaret çəkməsinə qadağa qoymuşdur, lakin bunu sonradan ləğv etmişdir. 2010-cu ildə "HƏMAS" qadınların ictimai yerlərdə qəlyan çəkməsini qadağan etmiş  və bunun artan boşanmaların sayını azaltmaq olduğunu bildirmişdir.

2013-cü ildə "HƏMAS" rəsmilərinin qadınların yarışda iştirakını qadağan etməsindən sonra UNRWA Qəzzədə keçirdiyi illik marafonu ləğv etmişdir.

Ümumi evlilik nisbətinin azalmasına baxmayaraq, "HƏMAS" hökuməti dövründə çoxarvadlılıq artmışdır.

## Kitab qadağası
Qəzzə zolağında kitablara geniş qadağalar var. 2007-ci ildə 45 Fələstin xalq nağılının toplandığı "*[[Danış, quş, yenə danış]]*" adlı kitab guya əxlaqsız məzmunlu olduğu üçün qadağan edilmişdir və bu, etirazlara səbəb olmuşdur. Fələstinli yazıçı Zəkəriyyə Məhəmməd "HƏMAS"-ın kitabı qadağan etmək qərarının "yalnız başlanğıc" olduğu barədə xəbərdarlıq etmiş və ziyalıları hərəkətə keçməyə çağırmışdır.

## Həmçinin bax
* Həmastan

## İstinadlar
Conatan Şantser

**Conatan Şantser** (; ) — ABŞ jurnalisti və tədqiqatçısı. O, Demokratiyaların Müdafiəsi Fondunun tədqiqatlar üzrə baş vitse-prezidentidir. Şantser təşkilatın ekspert və alimlərinin işinə nəzarət edir.

## Əsərləri
* *Hamas vs. Fatah: The Struggle for Palestine*, Palgrave Macmillan (November 11, 2008) .
* *Al-Qaeda's Armies: Middle East Affiliate Groups & The Next Generation of Terror*, Washington Institute for Near East Policy (October 1, 2004) .
* *Gaza Conflict 2021: Hamas, Israel and Eleven Days of War*, Foundation for Defense of Democracies Press (November 10, 2021) .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Jonathan Schanzer's Web site
*
Xalid Hrub

**Xalid Hrub** (; ) — Fələstin akademiki, İslam Araşdırmaları Mərkəzinin baş elmi işçisi və Kembric Universitetində Kembric Ərəb Media Layihəsinin (CAMP) koordinatoru. O, həmçinin Qətərdə yerləşən Şimal-Qərb Universitetində Yaxın Şərqşünaslıq professorudur.

## Əsərləri
* *Hamas: Political Thought and Practice* (Institute for Palestine Studies, 2000)
* *Hamas: a Beginner's Guide* (Pluto Press, 2006)
* *Fragility of Ideology and Might of Politics* (2010), *In Praise of Revolution* (2012)
* *Tattoo of Cities (2008)*
* *Enchantress of Poetry* (2008)

## İstinadlar
Cəbəliyyə Bizans kilsəsi

**Cəbəliyyə Bizans kilsəsi** — Qəzzə zolağında Bizans imperiyası dövrünə aid xristian kilsəsinin qalıqları. Abidədə 400 metri mozaika ilə döşənmiş olmaqla 850 kvadrat metrlik sahədə mərmər sütunlarla əhatə olunmuş qəbirlər və mozaika döşəmələri var. Kilsə V əsrə aiddir.

## Tarixi
Kilsə Qəzzə şəhərinin şimal-şərqində, Cəbəliyyə şəhərinin bələdiyyə sərhədləri daxilində yerləşir. Onun tikintisi b.e. 444-cü ilə, Bizans imperatoru II Feodosinin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir.

Kilsənin dekorasiyasında çoxlu sayda həndəsi və nəbati bəzəklər, fiqurlu rəsmlər, kənd mənzərələri, yemək qabları, Fələstindən və xaricdən gələn ev heyvanları, yırtıcı heyvanlar, müxtəlif növ dəniz balığı var. Buraya ov səhnələri, çaylar və xurma ağacları da daxildir, lakin bu bəzəklərin əksəriyyəti ikonoborçu müharibə zamanı məhv edilmişdir.

Kilsə kafedral sistem üzərində qurulmuşdur və üç portikə malikdir. Onlardan ən genişi orta eyvandır və kilsənin şimal tərəfində bir kilsə var. 500 kvadratmetr ərazini əhatə edən kilsə Fələstin memarlığı üçün xarakterikdir. 2010-cu ildə Turizm və Qədim Əsərlər Nazirliyi mozaika döşəməsini eroziyadan qorumaq üçün çardaq quraşdırmışdır.

Kilsə üç hissəyə bölünür: birincisi dua mərasiminin keçirildiyi kilsə binası, ikincisi kiçik kilsə, üçüncüsü isə vəftiz keçididir.

## İstinadlar
Talibanlaşdırma

**Talibanlaşdırma** — Əfqanıstanda "Taliban" hərəkatının yüksəlişindən sonra ortaya çıxan, digər dini qruplar və ya hərəkatlar tərəfindən "Taliban"ın sərt təcrübələrinin təkrar və ya təqlid edilməsi ilə xarakterizə olunan islamçı təcrübə növü üçün istifadə edilən termin.

## Qəzzə zolağında
Qəzzə zolağında islam qruplarının təsiri 1980-ci illərdən bəri artmışdır. Buna səbəblərdən biri də 2000-ci ildə İsraillə döyüşlər başlayandan bəri yoxsulluğun artmasıdır. İslam qanunlarını və ənənələrini tətbiq etmək səyləri "HƏMAS" 2007-ci ilin iyununda əraziyə nəzarəti zorla ələ keçirəndə və dünyəvi prezident Mahmud Abbasa sadiq təhlükəsizlik qüvvələrini köçürdükdə davam etmişdir. "HƏMAS" vətəndaş müharibəsi başa çatdıqdan sonra "Qəzzə zolağında sekulyarizm və bidətin sonu" olduğunu elan etmişdir. Ömər Bəşiri hakimiyyətə gətirən 1989-cu ildə Sudan çevrilişindən sonra ilk dəfə olaraq "Müsəlman Qardaşlar" qrupu əhəmiyyətli bir coğrafi ərazini idarə etmiş olmuşdu. Qəzzədə fəaliyyət göstərən insan haqları qrupları "HƏMAS"-ı bu cəhdlər zamanı bir çox azadlıqları məhdudlaşdırmaqda ittiham etmişdir.

2007-ci ilin iyununda Qəzzə zolağının ələ keçirilməsindən sonra "HƏMAS" qadınlara islama uyğun geyim kodunu və ya hicab taxmağı tətbiq etməklə Qəzzə zolağında, əsasən məktəblərdə, müəssisələrdə və məhkəmələrdə islam qanunlarını tətbiq etməyə cəhd göstərmişdir. İsmayıl Həniyyə "HƏMAS"-ın islam dövləti qurmaq niyyətini rəsmən inkar etməsinə baxmayaraq, 2007-ci il çevrilişindən sonrakı on dörd il ərzində Qəzzə zolağı talibanlaşmanın xüsusiyyətlərini nümayiş etdirmişdir. "HƏMAS" hakimiyyəti dövründə qadınlara sərt qaydalar tətbiq etmiş, ümumiyyətlə Qərb və ya xristian mədəniyyəti ilə əlaqəli fəaliyyətləri dayandırmış, qeyri-müsəlman azlıqları sıxışdırmış, şəriət qanunlarını tətbiq etmiş  və bu qanunları həyata keçirmək üçün dini polislər yerləşdirmişdir.

## Yəməndə
Yəməndə vətəndaş müharibəsi başlayandan bəri zeydilərin rəhbərlik etdiyi "Husilər" hərəkatı əhalinin sıx məskunlaşdığı ərazilərin əksəriyyətinə nəzarət edir. "Husilər"in rəhbərlik etdiyi Ali Siyasi Şura qadınların azadlığını məhdudlaşdıran və antiqərb atmosferi müdafiə edən dinə əsaslanan idarəetmə modelini təbliğ edən bir təşkilatdır. Bu, Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi hökumət tərəfindən "talibanlaşdırma" tətbiq etməkdə ittiham olunur. Bundan əlavə, sünnilərin çoxluq təşkil etdiyi Yəmənin cənubunda Ərəbistan yarımadası "Əl-Qaidəsi"nin sələfiləri öz nəzarətləri altında olan ərazilərdə şəriət qanunlarını tətbiq etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* &nbsp;
Bulver-Litton bədii ədəbiyyat müsabiqəsi

**Bulver-Litton bədii ədəbiyyat müsabiqəsi** — hər il keçirilən və Kaliforniya ştatının San Xose şəhərində yerləşən San-Xose Ştat Universitetinin İngilis dili departamenti tərəfindən dəstəklənən ironik müsabiqə. İştirakçılar burada "bütün mümkün romanlar üçün qəsdən pis giriş cümləsini tərtib etməyə" dəvət olunur.

Rəsmi qaydalara görə, müsabiqədə qalib olana verilən mükafat "cüzi miqdarda pul"dur. 2008-ci ilin qalibi 250 dollar almışdır, 2014-cü ilin qaliblərinin səhifəsində isə baş mükafatın qalibinin "təxminən 150 dollar" aldığı bildirilmişdir. 2023-cü ildən etibarən verilən mükafat "ucuz sertifikat və lovğalanma hüququ"dur. Müsabiqənin ilk ili cəmi üç müraciəti cəlb etmişdir. Buna baxmayaraq, lakin növbəti il ictimaiyyətə çıxmış, medianın diqqətini çəkmiş və 10,000 müraciət əldə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bulwer Lytton Fiction Contest web site
* "From Worst to First: Literary Award Marks the Pits of Prose" Chronicle of Higher Education News blog (2007)
Adam Kadr

**Adam Kadr** (; ) — ABŞ yazıçısı. O, romanlar, ssenarilər, veb-komikslər, esselər kimi bir sıra formalarda aktivdir, lakin ən yaxşı interaktiv uydurma sahəsindəki işi ilə tanınır.

## Həyatı
Adam Kadr 5 fevral 1974-cü ildə ABŞ-də, Merilend ştatının Silver-Sprinq şəhərində anadan olmuşdur. Onun 1998-ci ildə dərc edilən "*[[Fotopiya]]*" əsəri əvvəllər üstünlük təşkil edən tapmacaları və resurs idarəetmə elementlərini aradan qaldıraraq interaktiv uydurmada yeni bir istiqamətə öncülük etmişdir. Əsər bu sahənin "inkişafına çox təsirli" və "bütövlükdə video oyunlar üçün, interaktiv mühit haqqında anlayışımızın inkişafı üçün vacibdir" kimi qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cadre's web site
* Lyttle Lytton website
Raz Seqal

**Raz Seqal** () — ABŞ və İsrail tarixçisi. O, Stokton Universitetində Holokost və soyqırımı tədqiqatları üzrə dosent, müasir soyqırımın tədqiqi üzrə professor, burada Holokost və soyqırımı tədqiqatları üzrə magistrdır. Seqal ivrit, ingilis, alman, yəhudi və macar dillərindəki ilkin və ikinci dərəcəli mənbələrin təhlilinə əsaslanaraq Zakarpatiyada Holokost haqqında çoxsaylı kitablar yazmışdır.

"Əl-Əqsa fırtınası" əməliyyatı kontekstində, İsrailin Qəzzə zolağının mülki əhalisinə su, qida, elektrik və yanacaq verilməməsini əhatə edən sonrakı əks-hücum və tam blokadası haqqında fikirləri bölüşən zaman Seqal bunu "tipik soyqırımı keysi" kimi təsvir etmişdir. O, baş verənləri Nəkbə ilə əlaqələndirmişdir. Seqala görə, İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) üç soyqırımı aksiyası ilə fəal şəkildə məşğul olur: öldürmə aktları, ağır bədən xəsarəti yetirmə və Fələstinin varlığını məhv etmək üçün strateji olaraq hazırlanmış tədbirlərin həyata keçirilməsi. O, dəlil olaraq İDF-ni Qəzzənin kütləvi hissələrini məhv etməklə və zəruri malların ciddi blokadası tətbiq etməklə total müharibə aparmaqda ittiham edir.

## Əsərləri
* 
* 

## İstinadlar
Səlim Dəringil

**Səlim Dəringil** (; ) — Türkiyə akademiki. O, Boğaziçi Universitetində və Livan Amerika Universitetində tarix professorudur.

## Həyatı
Səlim Dəringil 1979-cu ildə İst-Anqliya Universitetində doktorluq dərəcəsini qazanmış və elə həmin il Boğaziçi Universitetinə daxil olmuşdur. O, son Osmanlı tarixi, Osmanlı islamı və Osmanlı ilə Avropa arasındakı əlaqələr üzrə görkəmli mühazirəçidir. Dəringil ABŞ, İngiltərə, Fransa, Livan və Fələstində mühazirələr oxumuşdur. O, Osmanlı imperiyasının süqutu və Türkiyə Respublikasının tarixi ilə bağlı bir neçə esse yazmışdır. Onun "The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire 1876-1909" kitabı 2001-ci ildə "Fuad Köprülü adına Türk Araşdırmaları Dərnəyi" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Seçilmiş əsərləri
* The Ottomans, the Turks, and world power politics : collected essays, 
* Turkish foreign policy during the Second World War : an "active" neutrality, 
* The well-protected domains : ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909, 

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  (Review of "The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire, 1876–1909")
*
Fuad Dündar

**Fuad Dündar** (; ) — Türkiyə akademiki. O, Ankaradakı TOBB İqtisadiyyat və Texnologiya Universitetində dosent və tarixçidir. Dündar Fransada Sosial Elmlər üzrə Təkmil Araşdırmalar Məktəbində "*L'ingénierie Ethnique du Comité Union et Progrès et la Turcisation de l'Anatolie (1913-1918)*" adlı dissertasiya ilə tarix üzrə doktorluq dərəcəsi almışdır. Simon Payaslyan onun "*Rəqəmlərin cinayəti*" kitabının icmalında “Dündarın Osmanlı mənbələrini tənqidsiz qəbul etməsi bu əsərin ən əsas problemidir” deyir. Dündar həmçinin, Erməni/Türkiyə Təqaüdləri üzrə Seminarda iştirak etmişdir. O, burada "*Soyqırım sualı*" kitabına bir fəsil qatmış və Petros Ter-Matosyanın sözlərinə görə, Dündar "deportasiyanın yeni şərhini verir". Buna baxmayaraq, Ter-Matosyan erməni mənbələrində açıqlandığı kimi Suriya səhrasındakı konsentrasiya düşərgələrini tam başa düşmədiyi üçün Dündarı tənqid etmişdir.

## Əsərləri
* 
* 
* 

## İstinadlar
Petros Ter-Matosyan

**Petros Ter-Matosyan** (; ) — erməniəsilli ABŞ tarixçisi. O, Nebraska-Linkoln Universitetində Müasir Yaxın Şərq tarixinin professoru və Himen Rozenberq adına yəhudişünaslıq professorudur. O, həm də Tarix kafedrasının müdir müavinidir. Ter-Matosyan Qüds Yəhudi Universitetinin məzunudur, burada İslam və Yaxın Şərq Araşdırmaları Departamentində aspiranturaya başlamışdır. O, 2008-ci ildə Kolumbiya Universitetində Yaxın Şərq, Cənubi Asiya və Afrika Araşdırmaları Departamentində Yaxın Şərq Tarixi üzrə namizədlik dissertasiyasını bitirmişdir. 2008–2010-cu illərdə Massaçusets Texnologiya İnstitutunun Tarix fakültəsində Yaxın Şərq tarixinin müəllimi olmuşdur. 2014-cü ilin yaz rübü üçün Çikaqo Universitetində qonaq professor vəzifəsinə təyin edilmişdir. Onun maraq dairəsinə Yaxın Şərqdə etnik siyasət, Osmanlı imperiyasında etnik qruplar arasında zorakılıq, Fələstin tarixi və Erməni soyqırımı tarixi daxildir. Ter-Matosyan Erməni Araşdırmaları Cəmiyyətinin keçmiş prezidenti idi. O, həm də "Armenians in the Modern and Early Modern World" seriyasının redaktorudur.

## Əsərləri
* Der Matossian, Bedross (2023), ed. The Armenian Social Democrat Hnchakian Party: Politics, Ideology and Transnational History" London: I.B.Tauri. ISBN 9780755651368
* Der Matossian, Bedross (2023), ed.  *[https://www.nebraskapress.unl.edu/nebraska/9781496225108/ Denial of Genocides in the Twenty-First Century]* Lincoln, NE: University of Nebraska Press. ISBN 978-1-4962-2510-8
* Der Matossian, Bedross Stanford, CA: Stanford University Press. 2022. ISBN&nbsp;<bdi>9781503631021</bdi>.
* Der Matossian, Bedross (2020), ed. *The First Republic of Armenia (1918-1920) on its Centenary: Politics,Gender, and Diplomacy*. The Press at California State University Fresno. ISBN&nbsp;978-0-912201-67-2.
* Der Matossian, Bedross (2019) with Barlow Der Mugrdechian, eds. *Western Armenian in the 21st Century: Challenges and New Approaches* |The Press at California State University Fresno.  ISBN&nbsp;0912201606
* Der Matossian, Bedross (2018). Sulaiman Mourad, and Naomi Koltun-Fromm, eds. *Routledge Handbook on Jerusalem*. Milton Park, Abingdon, Oxon; New York, NY :Routledge. ISBN&nbsp;0367580462.
* Der Matossian, Bedross (2016). *Hüsrana Uğrayan Devrim: Geç Dönem Osmanlı İmparatorluğu'nda Hürriyet ve Şiddet*. Istanbul: İletişim Publications.  ISBN&nbsp;9750521234
* 

## İstinadlar
Ayşə Buğra

**Ayşə Buğra** (; ) — Türkiyə ictimai alimi. O, hazırda Atatürk Müasir Türk Tarixi İnstitutunda siyasi iqtisadiyyat üzrə professor və Boğaziçi Universitetinin Sosial Siyasət Forumunun həmtəsisçisidir. Buğra 2014-cü ildə aldığı TWAS Sosial Elmlər mükafatının laureatıdır.

İstanbul Robert Kollecini bitirən Buğra təhsilini Boğaziçi Universitetində davam etdirmişdir. Kanadanın MakGill Universitetində iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi ilə iqtisadiyyatın tarixi və metodologiyası, inkişaf iqtisadiyyatı və müqayisəli sosial siyasət haqqında yazılar yazmışdır. O, türk, ingilis və fransız dillərində nəşr olunan müxtəlif nəşrlərlə yanaşı, Karl Polaninin "*[[Böyük transformasiya]]*" kitabının türk dilinə tərcüməçisidir.

Buğra Türkiyə biznesmeni Osman Kavala ilə evlidir.

## Seçilmiş əsərləri

* *New Capitalism in Turkey: The Relationship Between Politics, Religion and Business* (with Osman Savaşkan,(2014).
* *Sınıftan Sınıfa* (with Taylan Acar, Esin Ertürk, Özgür Burçak Gürsoy, Ebru Işıklı, Aysun Kıran and Sevecen Tunç, (2010).
* *Reading Karl Polanyi for the 21st Century: Market Economy as Political Project* (co-edited with Kaan Agartan, 2009).
* *Vatandaşlık Gelirine Doğru* (co-edited with Çağlar Keyder, 2007).
* *Sosyal Politika Yazıları* (co-edited with Çağlar Keyder, 2006).
* *Devlet-Piyasa Karşıtlığının Ötesinde: İhtiyaçlar ve Tüketim Üzerine Yazılar* (Beyond the State-Market Dichotomy: Essays on Human Needs and Consumption, 2000).
* *Islam in Economic Organizations* (1999).
* *State, Market, and Organizational Form* (co-edited with Behlül Üsdiken, 1997).
* *State and Business in Modern Turkey: A Comparative Study* (1994).
* *İktisatçılar ve İnsanlar* (On Economists and Human Behavior, 1989).

## İstinadlar
TASİM

**TASİM** () **və yaxud Trans-Avrasiya Super İnformasiya Magistralı** —
21 dekabr 2009-cu il tarixində BMT Baş Assambleyasının 64-cü sessiyası TASİM haqqında ilk qətnaməni qəbul etmişdir. 30 ölkənin birgə sponsorluğu ilə qəbul edilmiş sənəddə Azərbaycan Respublikasının TASIM-in koordinasiyasında xüsusi rolunu yer verilib. Ümumi uzunluğu 11 000 kilometr təşkil edir.

Nyu-York şəhərində təşkil olunan 6-cı Qlobal İnfrastruktur İdarəçilik Forumunda təqdim olunan 100-dək qlobal infrastruktur layihəsi arasından "TASİM" layihəsi nominat olaraq dünyanın 13 qlobal layihəsindən biri seçilib.

## Haqqında
TASİM layihəsi haqqında bəyannamə 2008-ci il noyabrın 11-də Bakıda keçirilən Nazirlərin Regional görüşündə qəbul edilib.
TASİM layihəsi Avrasiya regionunu əhatə etməklə Qərbi Avropadan Şərqi Avropaya qədər uzanan, müasir magistral şəbəkədir. 2013-cü ildə BMT Baş Assambleyasının növbəti sessiyasında TASIM-in inşasına dəstək verən ikinci qətnaməni qəbul etmişdir. Baş Asambleyanın 67-ci sessiyasının 98-ci plenar iclasında qəbul edildiyi sənədə İsrail, Türkiyə, Gürcüstan, Belarus, Moldova, Əfqanıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Şri Lanka və Yeni Zelandiya qətnamənin müəllifləri kimi qatqıda yer almışdır.

## Planlaşdırılan konsorsium
"Trans-Avrasiya Super İnformaiya Magistralı" layihəsini reallaşdırmaq üçün beş ölkənin — Rusiya,Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Çinin aparıcı telekommunikasiya operatorları arasında konsorsiumun yaradılmışdır. Hazırda region ölkələri və beynəlxalq təşkilatlarla birgə fəaliyyət həyata keçirilir.

## İstinadlar
Mərc əl-Səffar döyüşü

**Mərc əl-Səffar** və ya **Mərc əl-Suffar** döyüşü, eyni zamanda **Şaqhab döyüşü** də adlandırılmaqdadır. 22 aprel 1303-cü ildə Məmlük ordusu ilə Elxani ordusu arasında müasir Suriyanın əl-Kisvə adlı məntəqəsi yaxınlığında baş vermişdir. Bu yer Dəməşqin cənubunda yerləşməkdədir. Döyüş həm İslam tarixində, həm də müasir dövrdə digər müsəlmanlara qarşı mübahisəli cihad və özü də döyüşə qatılan İbn Teymiyyənin Ramazan
İdiopatik xəstəliklər

**İdiopatik xəstəlik** dedikdə səbəbi məlum olmayan hər hansı bir xəstəlik nəzərdə tutulur. Termin qədim yunan dilindən ἴδιος (*idios*) -'öz' və πάθος (*pathos*)- 'əzab çəkən' sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir və "özünə bənzər xəstəlik" mənasını verir. Bəzən xəstəlik zamanı ilkin səbəb aydın olmur, məsələn, ocaqlı seqmentar qlomeruloskleroz və ya ankilozlaşan spondiloartrit hallarında bu vəziyyətə rast gəlmək olar. Belə hallar idiopatik hesab olunur.
Bəzi epilepsiya və insult formalarının idiopatik hallarını sinonim termin olan "kriptogen" ilə də izah etmək olar.

## Tibbin nailiyyətləri və yenilikləri
Tibb sahəsindəki nailiyyətlər xəstəliklərin səbəbləri və təsnifatını daha yaxşı anlamağa imkan verir. Əsas səbəblər aşkarlandıqca və spontan görünən hadisələrin səbəbləri aydınlaşdırıldıqca idiopatik hesab olunan halların faizi azalır.

## Sinonimlərin istifadəsi
«Essential» terminindən «idiopatik» terminin sinonimi kimi də istifadə olunur (Essential hipertoniya, Essential trombositemiya, Essential tremor). «Birinci dəfə» (birinci dəfə baş verən biliar xolangit, birinci dəfə baş verən amenoreya), «ikinci dəfə» kimi terminlərdən də geniş istifadə olunur. Daha az yayılmış sinonim olan «aqnogen» qədim yunan dilindən *agno* - naməlum və *gen* - səbəb) termini tibbi terminologiyada qeyri-müəyyən mənşəyi nəzərdə tutur (aqnogen mieloid metaplaziya).

«Kriptogen» termini (qədim yunan dilindən *crypto* - gizli və *gen* - səbəb) idiopatik termininə yaxın məna ifadə edir. Bəzi xəstəliklərin təsnifatlarında «kriptogen» terminin istifadəsinə üstünlük verilir. Buna misal olaraq  kriptogen insult, kriptogen epilepsiya xəstəliklərini göstərmək olar. «Kriptogen» termini xəstəliyin səbəbi sadə olduqda və ya gələcəkdə səbəbinin tapılma ehtimalı yüksək olduqda istifadə olunur.

İdiopatik olan anadangəlmə hallara da rast gəlmək mümkündür. Belə hallarda "idiopatik" termini "anadangəlmə" sözü ilə əvəz olunur. Bu termini isə yalnız dölün neonat dövründə əmələ gələn patofiziologiyaları üçün istifadə etmək olar.

## Naməlum sindromlar
«Naməlum sindrom» (ing. *syndrome without a name, SWAN*) termini, uşaqlarda və ya gənclərdə genetik xəstəliyin olduğu halda, testlər vasitəsilə təsdiqlənə bilmədiyi zaman istifadə olunur. Öyrənmə çətinlikləri olan uşaqların yarısının (50 %) və anadangəlmə qüsurlu uşaqların isə altmış faizinin (60%) xəstəlik səbəblərini müəyyən edən diaqnoz hələ ki elmə məlum deyil.

## İstinadlar
Pokefuta

və ya **pokeqapaq** – Yaponiyada üzərində Pokemon personajlarının təsviri olan kanalizasiya qapaqları. 2018-ci ildən etibarən *"[[The Pokémon Company]]"* tərəfindən Yaponiyanın 35 prefekturasında 356 pokefuta quraşdırılmışdır. Pokefutalar Yaponiyanın nisbətən daha az tanınan yerlərinə diqqət cəlb etmək məqsədi daşıyır.

## Tarix
Yaponiyada kanalizasiya qapaqları tez-tez bədii təsvirlərlə bəzədilir. Bu praktika 1980-ci illərdə kanalizasiya sisteminin inkişaf etdirilməsini hədəfləyən kampaniya kimi başlamışdır. Yaponiyada bir çox şəhər və qəsəbənin öz yerli kimliyini əks etdirən kanalizasiya qapağı dizaynı olur, hətta kanalizasiya qapaqları üçün illik sərgilər təşkil olunur.

*"[[The Pokémon Company]]"* 2018-ci ildən etibarən Yaponiyanın yerli bələdiyyələri ilə əməkdaşlıq edərək *"Pokémon Local Acts"* layihəsi çərçivəsində pokemonların təsvirləri olan kanalizasiya qapaqları quraşdırır. Bu layihə həm kiçik qəsəbələrə turist cəlb etmək, həm də təbii fəlakətlərdən əziyyət çəkmiş yerlərin canlanmasına kömək etməyi hədəfləyir. Pokemon İvinin təsviri olan ilk belə kanalizasiya qapağı 20 dekabr 2018-ci ildə Kaqoşima prefekturasının İbusuki şəhərində quraşdırılmışdır.

## Yerləşməsi
2024-cü ilin statistikasına əsasən Yaponiyanın 35 prefekturasında 356 pokefuta quraşdırılmışdır. Ən çox pokefuta Hokkaydo prefekturasında yerləşir. Burada 42 pokefuta quraşdırılmışdır. Miyaqi prefekturasında 35, İvate prefekturasında 28, Fukuşima və Miyazaki prefekturalarının hər birində 26 pokefuta yerləşir. İşikava prefekturasında cəmi 1 pokefuta quraşdırılmışdır. Pokefutaların quraşdırıldığı diqqətəlayiq yerlərdən biri Tokiodan 1000 kilometr uzaqlıqdakı adalarda yerləşən Oqasavara kəndidir.

Hər bir pokefutanın özünəməxsus dizaynı var, bir və ya bir neçə pokemonu təsvir edir. Bəzi hallarda pokemon seçimi yerlə bağlı olur. Məsələn, İbasuki şəhəri üçün İvi pokemonunun seçilməsinin səbəbi  sözünün  ifadəsinə oxşarlığıdır. Hokkaydo, Tottori və Fukuşima prefekturasındakı bütün pokefutalarda müvafiq olaraq Vulpiks, Sendşru və Çensi pokemonlarının təsviri var. Belə ki, bu pokemonlar həmin prefekturaların "pokemon səfirləri" seçiliblər. Bir çox pokefutada yerli görməli yerlərin təsvirləri olur. Pokefutalar "Pokemon Go" oyunu üçün pokedayanacaq funksiyası da yerinə yetirir. Şirkət tərəfindən pokefuta təsviri olan rəsmi məhdullar da buraxılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Pokefutaların yerləşdikləri yerlər (xəritə)
Dono

**Vahco Sardono** () — **Dono** və ya **Dono Warkop** adı ilə tanınan İndoneziya aktyoru və komediyaçı. O, "Warkop" komediya qrupunun üzvü idi. Dono karyerasına İndoneziya Universitetində təhsil aldığı illərdə başlamışdır.

Təhsilini başa vurduqdan sonra Dono 1980–1995-ci illərdə "Warkop" qrupu ilə birlikdə 34 komediya filmində rol aldıqdan sonra məşhurlaşmışdır. O, ömrünün sonunadək kütləvi informasiya vasitələrində sosial mövzularda məqalələr və bir neçə roman yazmaqla məşğul olmuşdur. Dono 2001-ci ildə ağciyər xərçəngindən vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Oçiay Naobumi

– Yaponiya tanka şairi və yapon ədəbiyyatının tədqiqatçısı. **Haqinoya** təxəllüsündən istifadə etmişdir.

## Həyatı
1861-ci ildə Yaponiyanın Rikuzen əyalətində (indiki Miyaqi prefekturası) doğulmuşdur. Oçiay Naoaki tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. Tokio Universitetində təhsil almışdır.

"Asakaşa" adlı tanka şairləri qrupunu qurmuşdur. Ənənəvi vaka üslubunu müasirləşdirməklə məşğul olmuş, Yosano Tekkan və Onoe Şayşu kimi müasir tanka şairlərinə təsir göstərmişdir. Onun "Sözəbaxan qız Şiraqikunun mahnısı" şeiri şintayşi poeziyasının qabaqcılı olmuşdur. Mori Oqay ilə birlikdə "Şinseyşa" vaka şairləri qrupunu yaratmışdır.

## Əsərləri
Əsas əsərlərinə vaka poeziyasından bəhs edən dərslik olan *"Şinsen katen"* (1891), yapon dilinin tədqiqindən bəhs edən *"Nihon day bunten"* (1897), esse və vaka şeirlərinin kolleksiyasından ibarət olan *"Haqinoya iko"* (1904) daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Rami kitabxanası

**Rami kitabxanası** () — Kitabxana 2023-cü ildə İstanbulda bərpa olunan Rami kazarmalarında istifadəyə verilib. 2023-cü ildən İstanbulun ən böyük kitabxanası sayılır.

220 min kvadratmetr sahədə inşa edilən kitabxana 4200 nəfərlik istifadəçi yeri və 2,5 milyon kitaba malikdir. Kitabxanada şəhər muzeyi, kitab mağazaları, suvenir mağazaları, banklar, kafelər, restoranlar, kinoteatrlar və s. kimi 120-yə yaxın kommersiya müəssisəsi fəaliyyət göstərir, həmçinin 1200 avtomobilin yerləşə biləcəyi dayanacaq tikilib. Onun tərkibinə Bəyazid Dövlət Kitabxanası Onun tərkibinə Bəyazid Dövlət Kitabxanası xidmət bölmələri, Tərtib Müdirliyinin xidmət sahələri, Atatürk Araşdırma İxtisas Kitabxanası və əlyazma təmiri şöbələri daxil edilib. Kitabxananın həyəti ictimai bağ kimi nəzərdə tutulub.

## Tarixi

Rami kazarmaları Osmanlı imperiyası dövründə Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə ordu qüvvələri üçün tikilib və 1828-ci ildə istifadəyə verilib. Kazarma binaları 1871-ci ilə qədər hərbi məqsədlər üçün istifadə edilib. 1923-cü ildən sonra və 1960-cı illərə qədər Cümhuriyyət dövründə Rami kazarmaları Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin istifadəsində olub. Hərbçilər kazarmanı tərk etdikdən sonra onlar bir müddət boş qalıblar.
 Bir müddət boş qalan kazarma binaları Əyyubsultan bələdiyyəsi tərəfindən ərzaq topdansatışçılarına icarəyə verilib. 1972-ci il oktyabrın 14-də Türkiyə Cümhuriyyəti Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi kazarmanı mədəni sərvət abidəsi kimi qeydiyyata alıb. Kazarma ərazisi Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən istirahət zonası kimi istifadə olunmaq üçün İstanbul bələdiyyə orqanlarına verilib. 1986-cı ildə Rami kazarmaları yenidən müvəqqəti olaraq İstanbulun o vaxtkı bələdiyyə sədri Bedrettin Dalan (1984–1989-cu illərdə bu vəzifəni tutub) tərəfindən ərzaq mağazalarının Haliç sahilində yerləşdiyinə görə ərzaq topdansatışçılarına icarəyə verilib. Bu vəziyyət Unkapı və Eminönündə tıxaclara, ətraf mühitin çirklənməsinə və səs-küyə gətirib çıxarırdı. O vaxtdan kazarma binası qismən ərzaq topdansatışçiləri tərəfindən ticarət meydançası kimi istifadə olunurdu. Onun ərazisində ümumilikdə 1500-ə yaxın ərzaq mağazası fəaliyyət göstərirdi.

## Kitabxana
Rami kazarmalarının kitabxanaya çevrilməsi ideyası İstanbul 2010 Avropa Mədəniyyət Paytaxtı araşdırmaları zamanı yaranıb.

Kazarma binalarının bərpasına 2014-cü ildə başlanılıb və 2023-cü ildə başa çatdırılıb. Bərpa zamanı kazarma ərazisində dağılmış məscid də təmir edilərək istifadəyə verilib.
Kitabxana 30 dekabr 2022-ci ildə Qlobal Davamlı Turizm Şurası tərəfindən akkreditə olunmuş təşkilat tərəfindən Dayanıqlılıq Sertifikatı alıb.

Kitabxananın açılış mərasimi 13 yanvar 2023-cü ildə baş tutub. Rəsmi açılış mərasimi Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və xanımı Əminə Ərdoğanın iştirakı ilə olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İstanbul kitabxanalarının siyahısı

## Xarici keçidlər

* Rami Kütüphanesi internet sitesi
* KIŞLADAN KÜTÜPHANEYE DÖNÜŞEN RAMİ KÜTÜPHANESİ HİZMETE SUNULDU
Hatsuhinode

– Yaponiyada ilin ilk gün doğumunu seyr etmək adəti. Yeni il adətlərindən biridir.

## Tarixi
Heyan dövründən etibarən Yaponiya imperatorları və zadəganlar yeni ilin ilk günündə günəş tanrısı Amaterasunu qarşılayırdılar. Yeni ilin ilk günündə gün doğumunu seyr etmək Meyci dövründə populyar adətə çevrilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Hatsuhinode hər ilin ilk günündə – 1 yanvar tarixində qeyd olunur. İnanca görə yapon mifologiyasında uğur gətirən tanrılardan biri olan Toşiqami ilin ilk gün doğumunda peyda olur. İnsanlar hatsuhinodeni qeyd edərək yeni il üçün uğur arzu edirlər.

Dağlar və dəniz sahilləri insanların hatsuhinode üçün getməyə üstünlük verdikləri yerlərdir. İbaraki prefekturasının sahilində yerləşən Oaray İsosaki məbədi ilk gün doğumunu seyr etmək üçün ən gözəl yerlərdən biri hesab olunur, belə ki, inanca görə Toşiqami Yeni ildə bu məbədə ayaq basır. Bunlardan əlavə, "Tokyo Skytree" göydələni, Fuci dağı, Motosu və Yamanaka gölləri də Yaponiyada ilin ilk doğumunu seyr etmək üçün populyar yerlər hesab olunur. Bəzi şəxslər hatsuhinodeni təyyarədə qeyd edirlər. *"[[Japan Airlines]]"* və *"[[All Japan Airways]]"* şirkətləri xüsusi olaraq hatsuhinode uçuşları həyata keçirir.

### Ən erkən və ən gec yerlər
Yaponiya tərəfindən idarə olunan bütün ərazilərdə yeni ilin ən erkən gün doğumu kimsəsiz Minamitori adasında gerçəkləşir (5:27). Oqasavara adalarında yerləşən Hahacima adası isə ən erkən gün doğumunun baş verdiyi məskunlaşılmış adadır (6:20). Yaponiyanın dörd böyük adasında ən erkən gün doğumu Fuci dağının zirvəsində gerçəkləşir (6:42).

Kiçik adalar və dağlar istisna olmaqla Yaponiyada yeni ilin ən erkən gün doğumu saat 6:46-da Çiba prefekturasının Çoşi şəhərində yerləşən İnubo burnunda baş verir.

## Bənzər adətlər
Yaponiyada yeni illə bağlı ilk şeylər xüsusi əhəmiyyətə malikdir. İlin ilk məbəd ziyarəti *[[hatsumode]]* adlanır. *[[Hatsuyume]]* ilin ilk yuxusuna, *[[hatsuvaray]]* ilin ilk gülüşünə deyilir.

Yapon dilində  termini də gün doğumunu seyr etmək mənasına gəlir, lakin hatsuhinodedən fərqli olaraq bunu dağda etməyi bildirir. İnanca görə dağ nə qədər yüksəkdirsə, əldə olunan uğur o qədər çox olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*