open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hekla vulkanı

**Hekla** - İslandiyanın cənubunda vulkan. Hündürlüyü 1481 metrdir. 874- cü ildən bəri 20 dəfə püskürüb və İslandiya adasının aktiv vulkanı hesab edilir. Orta əsrlərdə islandlar bu vulkanı "*cəhənnəmdəki su* " adlandırırdılar. Vulkan külünün öyrənilməsi nəticəsində məlum olmuşdur ki, vulkan 6600 il ərzində aktiv olmuşdur. Sonuncu püskürməsi 2000-ci ildə baş vermişdir. Hekla-uzunluğu 40&nbsp;km olan vulkan dağının bir hissəsidir. Belə ki, bu dağın ən aktiv tərəfi 5,5&nbsp;km-lik hissəsi olub *Heklugja* adlanır və hansı ki, Hekla vulkanına aiddir.

## Püskürmənin tarixi

Vulkanın ən erkən püskürməsi 1104-cü ildə qeydə alınmışdır ki, bundan bəri 20-30 püskürmə müşahidə edilmişdir. Heklanın püskürmələri bir-birinə oxşamır. Belə ki, bunun üçün püskürmələrin proqnozlaşdırılması qeyri-mümkündür. Bəzi püskürmələr qısa olub,7-10 gün arası baş verir, bəziləri isə aylarla, hətta illərlə davam edir. 29 mart 1947-ci ildə baş verən püskürmə 1948-ci ilin aprel ayında sona çatmışdır. Belə ki, püskürmələr arası korelyasiya aşkar edilmişdir. Hekla uzun müddət sakitdirsə, demək, püskürmə daha şiddətli olacaqdır.

## Tarixi və tarix öncəsi püskürmələr

Heklanın ən iri püskürmələri holosen dövründə e.ə 950-ci ildə baş vermişdir. O, "*Hekla-3*" adını almışdır və ya "*H-3*". Bu püskürmə zamanı atmosferə 7,3 kub km vulkan külü atılmışdır. Bu 5 ballıq vulkan püskürməsi hesab olunmuşdur. Püskürmənin gücü elə yüksək olmuşdur ki, bir neçə il ərzində şimal yarımkürəsində temperaturun aşağı düşməsi müşahidə edilmişdir. Onun izlər şotlandiyanın torflu bataqlıqlarında İrlandiyada belə tapılmışdır.

## Nüfuzu

Hekla sözünün mənası "*papaqlı qısa plaş*"dır. Bu adı o zirvəsinin daima tez-tez buludlarla örtüldüyü üçün almışdır.  Lap əvvəllər latın tarixçisi dağı Mons Casule (palş dağ) adlandırmışdır. 1104- cü ildən sonra isə çisterlərin irəli sürdüyü bir tarixə görə o "cəhənnəm qapıları" adını alır. Çister monarxı Qerbert Klervoskiy "*Möcüzələr haqqında*" əsərində Heklanı xatırlatnmır.

## Flora və faunası

Heklanın üzəri əvvəllər ağaclarla örtülü olmuşdur. Meşələr və hündür boylu bitkilər külə çox az həssasdırlar, nəinki alçaqboylu bitkilər. Lakin vulkan fəaliyyəti nəticəsində yaranan səth eroziyaya qarşı çox həssasdır. 90 000 hektar ərazinin meşə örtüyü ilə örtülməsi üçün xüsusi layihə hazırlanmışdır ki, əraziyə söyüd və ağcaqayın növləri torpaqları münbitləşdirdikdən sonra vulkan küllərinin üzərinə səpilmişdir. Bu vulkan külü ilə örtülmüş geniş ərazilərin bərpasına kömək edəcək və havaların soyuq keçdiyi dövrlərdə eroziyasının qarşısını alacaq. Drenajın və su eroziyasının biopotensialın zənginləşməsinə səbəb olacaq. Bu layihə həcminə görə Avropada geniş hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İslandiyada “Cəhənnəm darvazaları” 
* Vulkanların heyrətamiz gücü
Bazir Arslan xan

**Bazir Arslan xan** - Qaraxanilər dövlətinin xaqanı.

## Hakimiyyəti
Atasının ölümündən sonra hakimiyyətdə olmuşdur. Paytaxtı Balasaqunda idi. Satuk Buğra xanın atasıdır.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Yanğın

**Yanğın** — maddi nemətlərin məhv olması ilə nəticələnən, idarə oluna bilməyən, insan həyatı üçün təhlükəli yanma prosesidir. Yanğında baş verən əsas fiziki-kimyəvi hadisələr yanar maddələrlə hava oksigeni arasında kimyəvi reaksiya getməsi, çoxlu istilik ayrılması və yanma nəticəsində əmələ gələn qazların intensiv mübadiləsidir. Yanğın çox vaxt odla ehtiyatlı davranılmaması, yanğına qarşı tədbirlərə düzgün əməl edilməməsi, materialların öz-özünə alışıb yanması, statik elektrik boşalmaları və ildırım düşməsi nəticəsində baş verir, bəzən də cinayətkarlıqla qəsdən törədilir. Yanğın zamanı tüstü ilə havaya qalxan yanma məhsullarının çoxu (xüsusən polimer maddələr yandıqda) orqanizmə zəhərləyici təsir göstərir. Bəzi hallarda natamam yanma məhsulları (məs., karbon 2-oksid) oksigenlə partlayış cəhətdən təhlükəli qarışıq əmələ gətirir.

## Yanğından mühafizə
Yanğından mühafizə insanların həyatının, dövlət və ictimai mülkiyyətin, vətəndaşların şəxsi mülkiyyətinin yanğından mühafizəsinə yönəldilmiş dövlət və ictimai tədbirlər sistemi; yanğınla mübarizəni həyata keçirən təşkilatdır. Yanğından mühafizənin əsas məqsədi yanğın profilaktikasıdır. Yanğının söndürülməsini yanğınsöndürən texnikasından istifadə edən Yanğından mühafizə dəstələri həyata keçirir. Azərbaycanın bütün şəhərlərində müasir yanğınsöndürmə texnikası ilə təchiz olunmuş peşəkar Yanğından mühafizə dəstələri xidmət göstərir.

## Həmçinin bax
* Fövqəladə hallar
* Yanğınsöndürmə gəmisi
* Günəşli neft yatağında yanğın (2015)
* Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçid
* Yanğın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi: Rəsmilərin və qeyri-rəsmilərin vəzifələri
* Normativ - hüquqi sənədlər
Ulduz kataloqu

**Ulduz kataloqu** — ulduzları siyahıya alan astronomik kataloq. Astronomiyada bir çox ulduz sadəcə kataloq nömrələri ilə ifadə edilir. İllər ərzində fərqli məqsədlər üçün çıxarılmış çox sayda fərqli ulduz kataloqu var. Ulduz  kataloqu babillilər, yunanlar, çinlilər, farslar və ərəblər də daxil olmaqla bir çox xalq tərəfindən yaradılmışdır. Müasir kataloq elektron formatda mövcuddur və sərbəst kosmos agentliklərinin məlumatları bazasında saxlanılır.
Protoplatforma

**Protoplatforma -** sial qatının nuklear etapından sonra əmələ gələn erkən kembriyəqədər epiarxey platforma strukturu. Erkən stabilləşmə zonaları olub hududlarında platforma tipli formasiya toplanmış və çox az meyilli platforma strukturları inkişaf etmişdir. Protoplatforma niogeya platformalarından fərqləndirən cəhətlər: maqmatik təzahürlərin müxtəlifliyi; bəzi yerlərdə dərinlik yarıqları vasətəsilə əsasi, ultraəsasi, bəzən aramla qalxan qranitoid maqmasının iri kütlələrinin tam diferensasiyası; kristallik fundamentin lokal sahələrdə yenidən qurulması və qranit-qneys günbəz və vallarının əmələ gəlməsi; protoplatforma bünövrəsi həm qranitləşmiş nuklear kompleksi, həm də qırışıqlığa və qranitləşməyə uğramış protogeosinklinal kompleksindən təşkil olunur. Protoplatforma reliktləri Aldan, Baltik və b. qalxanlarda müşahidə edilir. Yaxın termin: Litoplint. 

## Mənbə
*
Zeynal bəy Bayandur

**Zeynal bəy Bayandur ibn Həsən bəy** — Uzun Həsənin oğlu, Ağqoyunlu şəhzadəsidir. Zeynal bəy Mahmudabad döyüşündə iştirak etmiş və Əbu Səidi əsir tutmuşdu. Otluqbeli döyüşündə Ağqoyunlu qoşunun cinahına başçılıq etmişdi. Həmin döyüşdə onun qəfil hücuma keçməsi və Osmanlı ordusuna qarşı etdiyi bu hücumda ağır yaralandığı, bir müddət sonra vəfat etməsi barədə məlumatlar var.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Y.M.Mahmudov. Azərbaycanın Avropa ölkələri ilə əlaqələri. Ağqoyunlu dövrü (XV əsrin II yarısı). Bakı, «Təhsil», 2007.
*İ.H. Uzunçarşılı. Osmanlı tarixi. II c. Ankara - Atatürk Universiteti, 1988.
*Qızılbaşlar tarixi. Tərcümə və şərhlər M. Ə. Məhəmmədinindir. — Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı. 1993 —48 s.

## Həmçinin bax
*Zeynal bəy türbəsi
## Xarici keçidlər
*550 illik tarixə malik Zeynal Bəy Türbəsi başqa əraziyə köçürülüb
Relikt minerallar

**Relikt minerallar** — tapıldığı çökmə süxurlardan daha əvvəl əmələ gəlmiş minerallar. Buraya ekzogen proseslərə davamlı minerallar aiddir: kvars, maqnetit, sirkon, qranat, bəzən çöl şpatları, mikalar və dəmir-maqnezium silikatları. Süxur daha dərin dəyişilmə mərhələsində, yaxud əksinə (məsələn, metogenez mərhələsində mühafizə olunub qalmış sedimentasion və ya diagenetik kaolinit), rast gələn çöküntü süxurların zəif dəyişkənlik pilləsinin mineralları, habela metamorfik süxurlarda ilkin süxurdan (metamorfizmdən sonra) qalmış minerallar da relikt minerallar aiddir. Regional metamorfizmin hər hansı bir fatsial şəraitində əmələ gəlmiş və sonrakı fatsiyalarda dayanıqlı qalan minerallar da relikt minerallar sayılır.

## Mənbə
*
Epifit

**Epifit** — həyatınn bir hissəsini və ya hamısını başqa bitkilər üzərində keçirən, torpaqla əlaqəsi olmayan ağac və ot bitkiləri. Başqa bitkilərin yarpaqları üzərində yaşayan bitkilər epifillər adlanır.

## Xarakteristikası
Epifilər parazitlərdən fərqli olaraq, qida maddələrini üzərində yaşadıqları bitkilərdən almır. Əsasən tropik meşələrdə yayılmışdır. Az rütubətli isti yerlərdə olan epifitlər mamır, şibyə, qıjı və yosunlardan ibarətdir. Epifitlər iki əsas qrupa bölünür: yarımepifitlər və əsl epifitlər.

### Yarımepifitlər
Yarım epifitlər inkişafa ağaclarda başlayır. Bir müddətdən sonra torpağa işləyən və ondan su, mineral maddələr alan uzun əlavə köklər əmələ gətirir.

### Əsl epifitlər
Əsl epifitlər ömrü boyu ağaclarda torpaqla əlaqəsi olmadan yaşayır. Belə epifitlər tez-tez su və mineral maddələrdən korluq çəkir. Bununla əlaqədar epifitlərdə su və qidanı almağa və onları daha səmərəli sərf etməyə xüsusi uyğunlaşmalar əmələ gəlmişdir.

Bəzi epifitlərdə köklərin bir hissəsi yuxarıya qalxaraq bir-birinə sarılıb içərisinə toz və tökülmüş yarpaqların yayıldığı kök yuvaları əmələ gətirir; beləliklə, qidalanan köklər üçün substrat yaranır. Bir çox epifitlər quraq yerlərin bitkiləri olan kserofitlərin əlamətləri müşahidə edilir. Azərbaycanda epifitlərdən ağ bağambürcə *(Viscum album)* çox təsadüf edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçid
Bəzi Otaq Bitkilərinin Abşeron Şəraitində İntroduksiyası
Rift

**Rift** () — çat, qırılma) — bir neçə yüz *km* məsafəyə (çox vaxt 1000 *km*-dən çox) xətti uzanan dərinlik mənşəli yarıqvari və ya yarğanvari struktur. Bir çox qitə və okean riftlərinin eni 30–70 *km* ölçülür. Eyni zamanda, çox dar (5–20 *km*, məsələn: Ölü dəniz) və çox enli (200–400 *km*, məsələn: Qırmızı dəniz) riftlər də məlumdur. Rift təsvirini Qreqori (1921) Şərq Afrika qrabenlər sistemi timsalında vermişdir. Rift adətən dar gərilmə zonası əmələ gətirir və vulkanizmlə səciyyələnir. Rift vulkanizmində qələvi süxurların əsasi tərkibli növləri (olivinli bazaltlar, analsimli bazaltlar, pikritlər) üstünlük təşkil edir, turş süxurlar (fonolitlər, traxitlər) isə məhdud yayılır. Rift növləri: 1) qitədaxili — Yer qabığının ilkin zəifləmiş zonaları boyu uzanan riftlər (məsələn: Şərq Afrika rift sistemi); 2) qitələrarası — qitə qabığının olmadığı zonalarda inkişaf edən (məsələn: Qırmızı dəniz və Ədən körfəzi) riftləri; 3) okeandaxili — okeanqabıqlı dar rift dərələri aralıq okean silsilələri və ya georiftogenallar. Riftlərin əmələ gəlməsi haqqında bir neçə fərziyyə vardır: 1) blokların diferensiasion hərəkəti nəticəsində; 2) aralanma — qaymaların horizontal yerdəyişməsi nəticəsində; 3) ikimərhələli (hər iki fərziyyəni birləşdirir): başlanğıc mərhələdə tağ qalxması baş verir, gərilmə qüvvələrinin təsirindən tağın mərkəzi hissəsi uçur və sonrakı mərhələdə qaymalar riftdən bir və ya iki tərəfə aralanır. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Qrupların homomorfizmi

Tutaq ki, iki \left \langle G,\centerdot \right \rangle və ,\left \langle G,\circ \right \rangle qrupları və G çoxluğunun G-ə f :G \rarr G' inikası verilmişdir.

**Tərif 1.** Əgər f inikası

( \forall x, y \in G)( f (xy) = f (x) \circ f (y)),

şərtini ödəyərsə onda belə inikas *homomorfizm* adlanır.

**Tərif 2.** f homomorfizmi biyektiv inikas olarsa, onda o, *izomorfizm* adlanır. Əgər f :G \rarr G' inikası izomorfizm olarsa, onda \left \langle G,\centerdot \right \rangle və ,\left \langle G,\circ \right \rangle qrupları izomorf qruplar adlanır və bu belə işarə olunur \left \langle G,\centerdot \right \rangle \cong \left \langle G, \circ \right \rangle (çox vaxt sadəcə G \cong G' kimi də yazılır).

**Teorem 1.** Əgər f :G \rarr G' homomorfizmi verilərsə, onda aşağıdakı münasibətlər doğrudur:

( \forall x \in G)( f (x^{-1}) = (f (x)^{-1}), f (e)=e'.

**İsbatı.** Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki,

f (e) \circ e' = f(e) = f(ee) = f (e) \circ f (e).

Onda, buradan ixtisar qanununa əsasən yaza bilərik f (e) = e'. Daha sonra

 f(xx^{-1})=f (x) \circ f(x^{-1}) = f(e) = e'.

Deməli,  f(x^{-1})=(f(x))^{-1}. . Teoremin isbatı başa çatdı.

**Tərif 3**. G çoxluğunun

Kerf = \{x \in G |f (x) = e'  \}

bərabərliyi ilə təyin olunan alt çoxluğuna *homomorfizmin nüvəsi* deyilir;

Imf = \{y \in G' | ( \exist x \in G)(y=f (x)) \}

bərabərliyi ilə təyin olunan alt çoxluq isə *homomorfizmin obrazı* adlanır.

**Misallar. 1.** \left \langle R_{+},\centerdot \right \rangle , ilə R_{+} müsbət həqiqi ədədlərin multiplikativ qrupunu işarə edək. x \rarr ln x inikası R_{+} çoxluğunu R -ə inikas edir.

ln xy = ln x + ln y

bərabərliyi göstərir ki, bu inikas \left \langle R_{+},\centerdot \right \rangle, qrupunun həqiqi ədədlərin \left \langle R,+ \right \rangle additiv qrupuna homomorfizmidir. O eyni zamanda həm də izomorfizmdir.

**2.** f (x) = \left | x \right \vert \quad inikası \left \langle R\ \{0 \},\centerdot \right \rangle qrupunun \left \langle R_{+},\centerdot \right \rangle, qrupuna homomorfizmidir. Bu homomorfizm izomorfizm deyil.

x \rarr e inikası \left \langle R,+ \right \rangle qrupunun \left \langle R_{+},\centerdot \right \rangle , qrupuna izomorfizmidir.
Radioaktiv karotaj

**Radioaktiv karotaj -** süxurların təbii və süni yaradılmış radioaktivliyinin ölçülməsinə əsaslanan quyuların geofiziki tədqiqat üsulları. Radioaktiv karotaj neft-mədən geofizikasında tətbiq olunan əsas növləri bunlardır: süxurların təbii qamma aktivliyinin intensivliyinin ölçülməsinə əsaslanan qamma-karotaj (QK); süxurların qamma-kvant mənbələri ilə şüalanmasından baş verən səpinti qamma-şüalanma intensivliyinin ölçülməsinə əsaslanan qamma-qamma-karotaj (QQK); süxur maddəsi ilə neytroan axınlarının qarşılıqlı effektinin öyrənməsinə əsaslanan neytron karotaj (NK). Radioaktiv karotaj məlumatlarından neft-qaz yataqlarının axtarışı və kəşfiyyatı ilə bağlı olan geoloji məsələrin həllində, neft-qaz yataqlarının istismarına nəzarətdə, quyuların qazılma prosesində bəzi texniki məsələlərin həllində və b. sahələrdə geniş istifadə olunur. 

## Mənbə
*
Riolit

**Riolit** — yüksək silikat miqdarına sahib turş tərkibli maqmatik süxur. Qranitlərin effuziv analoqudur.

## Adlandırılması
Termini 1860-cı ildə alman geoloqu Baron von Rixtofen (Birinci Dünya müharibəsi aviatorunun babası, Qırmızı Baron kimi tanınır) işlətmişdir. Yunan dilində "rhyo", "rhyax" sözündən götürülüb və *lavanın axını* mənası verir.

## Mineraloji tərkib
Riolit əsasən kvars, plagioklaz və sanidin, az miqdarda hornblend və biotitdən ibarət olur. Matriksdə şüşə materiallarının olması riolitə məsaməlilik verir. Həmin şüşə materialları müxtəlif kristallar və opaldan ibarət olur.

Afir və porfir quruluşlu olur. Püruzləri plagioklazdan (adətən oliqoklaz, bəzən albit), kalium-natriumlu çöl şpatından (sanidin, ortoklaz), rəngli minerallardan-biotit və piroksendən (adətən avgit), qonuru hornblenddən, vulkan şüşəsindən ibarətdir. Əsas kütləsi şüşəli və ya mikrofelzitli, az hallarda sferolitli, çox vaxt flüidal olur. SiO2 miqdarı 73%-dən yüksək, alminium əmsalı *al*’=1–10. Dəyişilmə dərəcəsi, püruzların ölçüsü və tərkibinə, əsas kütləsinin teksturuna görə çoxlu növ müxtəlifliyi vardır. Sinonim: Liparit, Miyenit, Mikropiromid.

## İstifadəsi
Riyolit tikinti və ya istehsalatda nadir hallarda istifadə olur. Buna səbəb onun məsaməliliyi və tezı qırılabilən olmasıdır.

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Parnik (istixana)

**Parnik (istixana)-** tərəvəz, ağac və kol şitilləri yetişdirmək üçün düzəldilmiş örtülü yer. Parniklər su, buxar və ya elektriklə qızdırılır. Onlar küləkdən müdafiə olunan günəşli sahədə şərqdən qərbə doğru uzununa yerləşdirilir. Bunun üçün torpaqda müəyyən dərinlikdə yer qazılıb divarları daş, dəmir, beton, taxta və s. materiallarla, üzəri isə şüşə və plankalı çərçivələrlə örtülür.

## Parnik (istixana) bitkiləri
Parnik bitkiləri faraş tərəvəz məhsulu və bəzi bitkilərin toxumunu (ştilini) almaq üçün parniklərdə becərilən tərəvəz bitkiləridir. Kələm, xiyar, pomidor, turp, şüyüd, keşniş, istiot və s., eləcə də bəzi çiçəkli bitkilər becərilir. Əsas qulluq onların işığa, rütubətə, istiliyə olan tələbatını təmin etmək, yemləmə gübrəsi vermək, xəstəlik və zərərvericilərlə mübarizədən ibarətdir. Bunun üçün həmin bitkilərin toxumları fevral ayından parniklərə səpilir, sonra yetişən şitillər açıq sahələrə köçürülür.

## Həmçinin bax
* Parnik qazları
* İstixana effekti

## Xarici keçid
İstixana effekti 

## İstinadlar
Sporlar

**Sporlar** *()*-ibtidai və ali bitkilərdə çoxalmağa xidmət edən müxtəlif mənşəli mikroskopik törəmələrdir. Sporlar başqa hüceyrə ilə birləşmədən, yəni mayalanmadan cücərərək yeni bitki orqanizmlərinin başlanğıcını verir. Bir, iki və çoxhüceyrəlidir, silindr, kürə, ellips, yumurta, armud, paxla formasında olur. Bir çox bitkilərlə sporlar müxtəlif quruluşlu qlafla örtüldüyündən protoplastda toplanan ehtiyat qida maddələri hesabına qidalanaraq cücərmə qabiliyyətini uzun müddət saxlayır. Sporları üç qrupa bölmək olar: sinziqotlar, mitosporlar və meyosporlar. Ali bitkilər yalnız meyosporlar əmələ gətirir.

## Sporlu bitkilər
Sporlu bitkilər əsasən qeyri-cinsi və ya cinsi yolla əmələ gəlmiş sporlar vasitəsilə çoxalan və yayılan bitkilərdir. Bu bitkilər bəzən ibtidai (yosunlar, bakteriyalar, şibyələr, göbələklər) və ali (mamırlar, plaunlar, selaginellalar və s.) qruplara bölünür. Bəzi sporlu bitkilərdə sporlar əmələ gəlmir; belə ki, çoxalma bitkinin müəyyən hissəsinin ayrılması ilə gedir (məs., bir çox şibyələrdə). Toxumlu bitkilər sporlu bitkilərdən çoxalma və yayılmasının toxum vasitəsilə getməsilə fərqlənirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ali sporlu bitkilər. Mamırlar şöbəsi
Dana Danilenko

**Dana Danilenko** (19 iyul 2001-ci ildə anadan olub) — İsraili təmsil edən qadın badmintonçu.

## Uğurları

### BWF International Challenge/Series
*Qadınlar cütlük*

: BWF İnternational Challenge turnirləri
: BWF İnternational Series turnirləri
: BWF Future Series turnirləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İzomorfluq

**İzomorfluq** — hər birində kompozisiya təyin olunmuş iki çoxluğun elementləri arasında birinin kompozisiyasını ikincinin kompozisiyasına çevirən qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq yaratmaq mümkündürsə, bu çoxluqlara izomorfluq çoxluqlar deyilir.

Həmin qarşılıqlı birqiymətli uyğunluğa isə verilmiş çoxluqlar arasında izomorfluq deyilir. Burada kompozisiya çoxluqda təyin olunmuş əməl mənasındadır. Yəni verilmiş çoxluğun elementlərindən ibarət istənilən ( a, b ) cütünə həmin çoxluğun  C elementi qarşı qoyulur. 

Əgər kompozisiya təyin olunmuş iki çoxluq izomorfdursa, onların birini öyrənməklə digərinin xassələrini bilirik.  

## Ədəbiyyat
* M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. I-X cild, Bakı 1976-1987.
Kardinal ədəd

**Kardinal ədəd** — çoxluqlar nəzəriyyəsinin mühüm anlayışıdır.

Kardinal ədəd çoxluğu onun elementləri ehtiyatı baxımından xarakterizə edir. Kardinal ədəd çoxluğun elementləri sayı anlayışının sonsuz çoxluqlar üçün ümumiləşməsidir.

Bu cür ümumiləşdirmənin maraqlı cəhəti odur ki, eyni bir sonsuz çoxluğu tamamilə müxtəlif cür nizamlamaq olar və bununla əlaqədar Kardinal ədəd transfinit, yəni nizamı müəyyən edən ədəddən kəskin fərqlənir.

Sonlu çoxluqlar üçün kardinal ədəd transfinit ədədlərlə eynidir və çoxluğun elementləri sayı ilə üst-üstə düşür.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Pfann yaxınlaşması

Müxtəlif üsullarla göyərdilmiş bərk məhlul kristallarında və ərintilərdə komponentlərin aksial konsentrasiya  profilini izah etmək üçün  Pfann yaxınlaşması istifadə edilir. Pfann yaxınlaşması o zaman istifadə olunur  ki, aşağıdakı standart şərtlər ödənilir: 
# Faza  bölməsi müstəvisinin səthinə paralel kəsiklərdə kristallaşma cəbhəsi düz olur; 
# sisteminin faza hal diaqramı ilə təyin olunan bərk ve maye fazalar arasında kristallaşma cəbhəsində tarazlıq mövcuddur; 
# ərintidə komponentlərin diffuziyası bütün həcm üzrə maye fazanın tərkibinin eyniliyini təmin edən sürətlə baş verir; 
# sistemin  atomlarının bərk maddədə diffuziyası ərintidəkinə nisbətən nəzərə alınmayacaq dərəcədə kiçikdir.  
Məsələn, bu şərtlər Ge-Sı bərk məhlul kristallarına üçün praktiki olaraq kristalların 5mm /saatdan kiçik sürətlərlə göyərdilməsi zamanı ödənir.

## İstinadlar
Vegetasiya

**Vegetasiya-**cücərmə, boy atma və yetişmə; bitkinin aktiv fəaliyyəti halı (sakitlik halından fərqli olaraq).

## Vegetasiya dövrü
Vegetasiya dövrü il ərzində hər hansı bir iqlim şəraitində bitkinin boy artımı və inkişafı (vegetasiya) mümkün olduğu dövrdür. Mülayim iqlim şəraitində bu dövr axırıncı yaz soyuqlarından ilk payız soyuqlarına qədər, tropik və subtropik iqlim şəraitində isə bütün ilboyu davam edir. Azərbaycanda vegetasiya dövrü tərəvəz üçün 90–120, üzüm üçün 208–239, pambıq üçün 130–140, payızlıq taxıl üçün 230–306, yarpağı tökülən ağac və kollar üçün 220–260, həmişəyaşıl bitkilər üçün isə 365 gün (bütün ilboyu) hesab olunur.

## Vegetasiya üsulu
Vegetasiya üsulu bitkilərin vegetasiya evi və laboratoriya şəraitində becərilməsi üsuludur. Vegetasiya üsulu qida maddələrinin fizioloji rolu, onların bitki orqanizminə daxil olması, mühit reaksiyasının (pH), işığın, temperaturun, aerasiyanın, müxtəlif suvarma normalarının, gübrələrin, torpaqdakı zərərli duzların bitkiyə təsiri, bitkilərin kimyəvi vasitələrlə mühafizə edilməsi və s. məsələlər dəqiq öyrənilir. Müxtəlif amillərin bitki üçün əhəmiyyətini müəyyən etməkdən ötrü vegetasiya qablarına torpaq, təmiz kvars qumu, yaxud distillə edilmiş su (su kulturasında) doldurulur. Vegetasiya üsulu ilə alınmış məlumat tarla şəraitində yoxlanılır.

## Vegetativ hibritləşdirmə
Vegetativ hibritləşdirmə calanmış bitkidə calaqla calaqaltının qarşılıqlı təsiridir. Onların bir-birinə təsiri uzunmüddətli olsa da , vegetativ hibritləşdirmədə əsas növ xüsusiyyətləri dayişmir. Calaq və calaqaltı öz cinsi xüsusiyyətlərini saxlayır və cinsi çoxalmada bu xüsusiyyətlər nəslə keçmir. Vegetativ hibritləşdirmə üsulunu İ.V.Miçurin işləyib hazırlamışdır.

## Vegetativ orqanlar
Vegetativ orqanlar bitki orqanizminin yaşayışını və qidalanmasını təmin edən hissələrdir. İbtidai bitkilərdə vegetativ cisim (tallom) bir hüceyrədən ibarət olub, orqanlara ayrılmır. Alaq bitkilərində əsas vegetativ orqanlar kök, gövdə və yarpaqdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
TAXIL ƏKINILƏRINƏ VEGETASIYA DÖVRÜNDƏ AQROTEXNIKI QULLUQ IŞLƏRI
Kuban deltası

**Kuban deltası** — Rusiya ərazisində yerləşən iri deltalardan biri. Delta Kuban çayının mənsəbində yerləşir. Sahəsi 4 300&nbsp;km² təşkil edir. Bu sahə Volqa çayının illik su sərfiyyatının 5 % təşkil edən Kuban çayı üçün böyük göstəricidir. Kuban deltası Azov dənizinin şərq sahillərində yerləşir. Çayın qolları sahil boyunca ensiz zolaq şəklində axır. Onun qollarından bəziləri Taman yarımadası ərazisindən dənizə tökülür. Bu isə deltanı dünyanın ən fərqli deltası edir. Belə ki yarımadanın digər sahilini Qara dənizin suları yuyur. Deltanın sahil xəttinin uzunluğu 280&nbsp;km-dir. Bunun 160&nbsp;km Azov dənizi, 120&nbsp;km isə Qara dənizin sahilini təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Çağdaş delta balaqlıqlaşmış liman, göl, ada və adaçıqlarla zəngin olan bir sahədir. Bölgə Mülayim və Subtropik iqlim qurşaqlarının kəsişdiyi sahədə yerləşir. Delta zəngin fauna və floraya sahibdir. 1980-ci illərdən çaqqallar deltanın ərazisində məskən salmışlar. Onlar kifayət qədər isti sevər olmalarına baxmayaraq bölgəyə uyğunlaşmışlar. Kuban çayı öz başlanğıcını Qafqazın buzlaqlarından götürür. O Azov dənizinə tökülən Don çayından sonra ikinci böyük çaydır. Uzunluğu 870&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 57 900&nbsp;km² təşkil edir. Hər il deltaya 13,5&nbsp;km³ su gəlir ki, bununda 2,5&nbsp;km³ bataqlıqlarda qalır. Krasnodar su anbarının inşasından sonra çayın dənizə tökülən suyunda azalma müşahidə edilir. Bu cəmi 11,0&nbsp;km³ təşkil edir.

## Faktlar
Əvvəllər Azov dənizi çağdaş Krasnodar vilayəti ərazisinə qədər uzanırdı. Taman yarımadası isə sadəcə bir arxipelaq idi. Sonradan arxipelaqda olan adaları ayıran boğazlar lillə dolmuşdur.

## Mənbə
* Дельта Кубани в проекте «Водно-болотные угодья России»
* Дельта Кубани  на сайте НПО «Wetlands International»
* Дельта р. Кубани 
* Палеогеография дельты Кубани
* Берега Азовского моря и дельты рек 

## İstinadlar
Profundal

**Profundal** () – göl, dəniz və okeanların günəş işığı düşməyən və dalğa hərəkəti nəzərə çarpmayan dərin hissəsi.

## Ümumi məlumat
Profundal  daxilində su hövzəsinin dibi lillə örtülü olur: dib bitkilərinə rast gəlinir: bakteriya və göbələklərlə zəngin olduğu üçün onların həyat fəaliyyəti nəticəsində metan, hidrogensulfid toplanır: oksigen defisiti başlayır; bəzən dəmir filizi əmələ gəlir.

## Xarici keçid
* Okean sahili

## Həmçinin bax
* Okean
* Sakit okean

## İstinad
Prosenoz

**Prosenoz** – Ümumi (Bıkov, 1957), müvəqqəti qruplaşma (Sukaçov, 1917), pioner senozu (Ramenski, 1938), qruplaşma (Alyoxin, 1938), koloniya (Şaxov, 1946), prosenoz və yalançı fitosenoz (Neuhasl, 1963) – orqanizmlərin birgə məskunlaşmasının qeyri sabit davamsız forması, biosenozun təşəkkül və ya sönmə fazası.

## Ümumi məlumat
Prosenozun başlanğıc mərhələsi üçün aşağıdakılar adi haldır: növlərin təsadüfən yığımı, onların diasporları külək, su və digər amillərlə asanlıqla aparılır; tez inkişaf edən, tez və bol meyvə (toxum) verən (xüsusilə bir-ikillik) və vegetativ çoxalan bitkilər; ekotopun tam tutulması; ilbəil güclü dəyişmə. Tərkibinə görə prosenozlar bir neçə qrupa bölünə bilər.
# Prosenozlar- kaloniyalar adətən bir ekobiomorfun bir və ya bir neçə növünün məskunlaşması. Onların populyasiyalarının sayı hər il kəskin dəyişir, biosenoloji mühit əmələ gəlmir.
# Prosenozlar- qruplaşmalar – tərkibi xeyli müxtəlifdir, bir və bir neçə ekobiomorfa aiddir.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Populyasiya
* Biosenoz
* Ekosistem

## İstinad
Radiasiya ekologiyası

**Radiasiya ekologiyası** — Ekologiyanın bölməsi olub radioaktiv maddələrin (nuklidlər) orqanizmə təsirini ayrı-ayrı ekosistem, populyasiya, orqanizm qrupu və orqanizmlərin ionlaşma şüalarına münasiətini, həmçinin ekosistemdə (populyasiya, biosenoloji mühit, xüsusilə torpaqda biosenozlarda) nuklidlərin yayılması (paylanması) və miqrasiyasını öyrənir. Yerüstü təmiz suların və dəniz ekosistemlərinin radioekologiyasına bölünür.

## Radiasiya qəzası
Müxtəlif mexanizm, cihaz və qurğuların xarab olması və ya sıradan çıxması nəticəsində canlı orqanizmlərin normadan artıq dozada ionlaşmış təhlükəli şüalara məruz qalması.

## Radiasiya sussesiyası
Uzun müddət yüksək dozalı radiasiyanın təsirilə ekosistemin dəyişməsi. Radiasiyaya ən çox davam gətirən torpaq yosunları sayılır.

## Radiasiya təhlükəsizliyi
Sənaye personalını və əhalini ionlaşış şüalanmadan qorumaq istiqamətində aparılan tədbirlər.

## Radiasiya yükü
Radioaktivliyin (ionlaşmış şüaların) insan orqanizminə təsiri. Radiasiya.yükü radiasiyanın udulmuş dozası ilə ölçülür.

## Radiasiyadan mühafizə
Kosmik gəmi (KG) heyətini kosmik radiasiyadan KG.-də qoyulmuş nüvə reaktoru və ya izotop generatorunun şüalanması təsirindən mühafizə edən vasitədir. Kosmik radiasiyadan mühafizə sistemi heyəti hər tərəfdən əhatə etməlidir. KG.- nin örtüyü və onun avadanlığı öz-özlüyündə Radiasiyadan mühafizə funksiyasını daşıyır. Böyük intensivliyə malik kosmik-şüalanmadan (məs. Günəş partlayışları zamanı) mühafizə üçün KG-nin heyəti yerləşən bölməsinin avtonom mühafizə variantı əlverişlidir. Nüvə reaktoru şüalanmalarından mühafizə vasitələri yalnız reaktorla KG bölmələri arasında yerləşdirilir.

## Radiasiyaya həssas növ
Şüalanmanın kiçik dozalarından asan zədələnən növ.

## Radiaktiv çirklənmə
Mühitdə radioaktiv maddələrin təbii səviyyəsini ötüb keçməsilə əlaqədar fiziki çirklənmə forması.
Radioaktiv tullantılar

Radiaktiv tullantılar — tərkibində müəyyən normadan artıq radioaktiv izotop olan tullantılar: maye, bərk və qaz halında ola bilər. Maye radiaktiv tullantılar atom elektrik stansiyalarında istifadə edilmiş nüvə yanacağının regenerasiyasında, elm texnika və tibbdə müxtəlif radioaktiv şüalanma mənbələrindən istifadə etdikdə əmələ gəlir.

## Radiaktiv tullantıların yerin dərinliklərində basdırılması
Radioaktiv tullantıların yayılması və canlı orqanizmlərə zərərli təsir göstərməməsi üçün onların basdırılması.

## Xarici keçid
* Radiasiya təhlükəsi və ondan qorunma yolları

## Həmçinin bax
* Radioaktivlik
* Radioaktiv şüalanma

## İstinad
DNS qıfı

**DNS qıfı**– təmsil etdiyi domen adlarının istifadə edilməsinin qarşısını almaq üçün yalan informasiya verən DNS server. Hədəfdən asılı olaraq DNS qıfı həm konstruktiv, həm də destruktiv istifadə edilə bilər. İstifadələrdən biri botnetin koordinasiya üçün istifadə etdiyi DNS adlarını kəsməklə botneti dayandırmaqdır. Kompüter DNS serverlərdən əvvəl hosts faylına müraciət edir, bu fayldan da saytlara müraciəti bloklamaq üçün istifadə etmək olar. Məsələn, hosts faylına əsaslanan qıf reklam saytlarını bloklamaq üçün geniş istifadə edilir. 

## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.
Xankəndi (Gəncə)

**Xankəndi** — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati ərazisində mövcud olmuş kənd.

Gəncə xanlığının tərkibində olmuşdur.

## İstinadlar
Romain Del Kastillo

**Romain Del Kastillo** (, d. 29 mart 1996; Lyon, Fransa) — Liqa 1-də oynayan Olimpik Lion klubunda hücuma meylli yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Del Kastillo Lion akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü Lion klubu ilə 20 noyabr 2015-ci ildə etmişdir. O, 64-cü dəqiqədə Serji Darderi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Lion Liqa 1 görüşündə Nitsaya 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
*(17 Fevral 2017-ci il məlumatlarına əsasən)*



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Soccerway profile
Didro effekti

**Didro effekti** () — Qrant Makkraken tərəfindən 1988-ci ildə formalaşdırılmış bir konseptdir. Bu, bir alıcının yeni bir əşya alarkən bu əşyanın cazibəsinin təsiri ilə, bu əşyaya layiq görmədiyi köhnə əşyalarını dəyişdirib yeni əşyalar almasıdır. Yəni bir məhsul alarkən alıcı bu məhsulun səviyyəsinə uyğun digər məhsullar alır. 

## Terminin mənşəyi
Bu termin fransız filosofu Deni Didronun (1713–1784) bir hekayəsinə əsasən götürülüb. Fransız filosof yazır ki, bir gün ona bahalı pijama hədiyyə edirlər. Bu gözəl və bahalı pijamanı hədiyyə alandan sonra Didro ona uyğun gəlmədiyi, ona yaraşdırmadığı evindəki digər əşyaları da dəyişdirir və nəticədə bir vaxt sonra çox borclanır.

## Həmçinin bax

* Mandela effekti
* Rinqelman effekti
* Bambi effekti
* Nova effekti
* Lövbər effekti

## İstinadlar
Kolxoz bazarı (Sumqayıt)

**Kolxoz bazarı** — Sumqayıt şəhərində mövcud olmuş ən böyük ticarət mərkəzlərindən biri.

SSRİ dövründə kolxoz bazarına rəhbərlik edən Ağamirzə Əhədov 1992-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gələndə vəzifəsindən uzaqlaşdırılımış və bazar Mais adlı başqa bir iş adamına verilmişdir. Lakin 1993-cü ilin iyun hadisələri nəticəsində AXC hakimiyyətdən devrilən kimi bazarın keçmiş sahibi yerinə qayıtmışdır. Bundan sonra Ağamirzə Əhədov kolxoz bazarını sökdürüb, onun yerində böyük ticarət mərkəzini – "Karvan"ı tikdirmişdir.

## Həmçinin bax
*Şərq bazarı (Sumqayıt)

## İstinadlar
Nərgiz Qurbanova

**Dr. Nərgiz Akif qızı Qurbanova** (1975) — azərbaycanlı diplomat; Azərbaycanın Bolqarıstanda (2016–2021) və Polşada Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri (2021—h.h.).

## Həyatı
Nərgiz Qurbanova 1975-ci ildən anadan olub.

Nərgiz Qurbanova 1990–1994-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetində (BDU) "Beynəlxalq münasibətlər" ixtisası üzrə ali təhsil alıb. 1995–1997-ci illərdə həmin universitetdə "Beynəlxalq münasibətlər" ixtisası üzrə magistr dərəcəsi alan Nərgiz Qurbanova, 1997–1999-cu illərdə Qərb Universitetində "Beynəlxalq menecment" ixtisası üzrə də magistr dərəcəsi alıb.

Nərgiz Qurbanova həm də Fransanın Nitsa Universitetində "Beynəlxalq hüquq" üzrə, İsveçin Yonçopinq Universitetində "Beynəlxalq biznes" üzrə təhsil alıb. 2014-cü ildə Avstriyanın Vyana Universitetində fəlsəfə üzrə doctor dərəcəsi alıb. İngilis, rus və fransız dillərində sərbəst danışır.

Nərgiz Qurbanova ailəlidir. Bir oğlu var.

## Fəaliyyəti
Nərgiz Qurbanova 2001–2010-cu illərdə Xarici İşlər Nazirliyində İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf İdarəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Həmçinin 2004–2007-ci illərdə Azərbaycanın Avstriya səfirliyində, 2010–2013-cü illərdə isə Azərbaycanın ABŞ səfirliyində çalışıb.

Nərgiz Qurbanova Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 12 yanvar 2016-cı il tarixli 1678 nömrəli Sərəncamına əsasən Azərbaycanın Bolqarıstanda Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri vəzifəsinə təyin edildi. 5 il sonra isə o, İlham Əliyevin 8 yanvar 2021-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycanın Bolqarıstanda Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri vəzifəsindən azad edildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 8 yanvar 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycanın Polşada Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri vəzifəsinə təyin edildi.

## Təltifləri
*  (2009) — "Azərbaycan diplomatik xidmət orqanlarının 90 illiyi (1919-2009)" yubiley medalı

## İstinadlar
Mekan İşanquliyev

**Mekan İşanquliyev** — Türkmənistanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2017-ci ildən).

## Diplomatik fəaliyyəti
Mekan İşanquliyev dörd il Həştərxanda Türkmənistanın konsulu vəzifəsində çalışıb.

2017-ci il iyunun 9-da Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədov Mekan İşanquliyevə fövqəladə və səlahiyyətli səfir rütbəsi verilməsi barədə sərəncam imzalayıb və dövlət başçısının digər sərəncamı ilə Mekan İşanquliyev Türkmənistanın Azərbaycandakı səfiri təyin edilib.

## Həmçinin bax
* Kakabay Seyidov

## İstinadlar
Bobbi Çarltonun milli komandada vurduğu qolların siyahısı

Britaniya İmperiyası Ordeninə layiq görülmüş Bobbi Çarlton 1958–1970-ci illər aralığında 106 matçda İngiltərə milli futbol komandasının şərəfini qorumuşdur. O, millinin tərkibində 49 dəfə fərqlənməklə, İngiltərə milli futbol komandasının ikinci bombardiri hesab olunur. Bununla yanaşı o, futbol tarixinin ən güclü yarımmüdafiəçilərindən biri hesab olunur ki, nəticədə 1966-cı ildə Qızıl top mükafatına layiq görülmüşdür.

Çarlton İngiltərə millisində debütünü 1958-ci ilin aprel ayında, Şotlandiya milli futbol komandasına qarşı keçirdiyi ilk oyununda qol hesabını açmağı bacardı. O, millidə çıxış etdiyi ilk 13 ay ərzində komandası üçün olduqca məhsuldar futbolçu olmuş və millinin tərkibində ilk het-triki 1959-cu ilin may ayında ABŞ milli futbol komandasına qarşı keçirdiyi matçda reallaşdırdı. O, millidə 31-ci qoluna 1963-cü ildə yekunda 4–0 hesablı qələbə ilə başa çatdırdıqları Uels milli futbol komandasına qarşı matçda imza atmış və bununla da özündən əvvəlki Tom Finni və Net Lofthausa məxsus rekordu təzələyərək İngiltərə millisində ən çox qol vuran futbolçu adına sahib olmuşur. Sonradan 1964-cü ilin oktyabrında Cimmi Qrivs onun bu rekordunu əlindən alsada o, 1968-ci ilin may ayında millinin tərkibində 45-ci qoluna imza atmaqla bu adı yenidən qazanmışdır. Bobbi millidə sonuncu qoluna 1970-ci ilin may ayında Kolumbiya milli futbol komandasına qarşı keçirdiyi matçda imza atmış və bu oyunun yekununda İngiltərə millisi 4–0 hesablı qələbə qazanmışdır. 1970 FİFA Dünya Kuboku turnirindən sonra o, milli komandanın tərkibində çıxışını başa vurmuşdur. O, 2015-ci ilin sentyabr ayına qədər İngiltərə millisinin bombardiri adını özündə saxlamışdır ta ki Ueyn Runi bu rekordu təzələyənə qədər.

Bobbi Çarlton beynəlxalq matçlarda millinin tərkibində 4 dəfə het-trikə imza atmışdır. Müvafiq olaraq buraya ABŞ milli futbol komandasına qarşı matç, FİFA Dünya Kubokunun təsnifat mərhələsi çərçivəsində Lüksemburq milli futbol komandasına qarşı keçirilən matç həmçinin İsveçrə və Meksika millilərinə qarşı keçirilən yoldaşlıq oyunları daxildir. O, 6 qol ilə digər komandalara nisbətdə Şimali İrlandiya milli futbol komandasına daha çox qol vurmuşdur. Buraya həmçinin Lüksemburq, Portuqaliya, Şotlandiya və Uels milli komandalarıda daxildir. Onun millinin tərkibində imza atdığı 49 qolun 22-si yoldaşlıq matçlarında qeydə alınmışdır. Turnir matçlarına gəlincə isə buraya Böyük Britaniya daxili çempionatıda daxildir. Çarlton bu matçlarda 16 dəfə fərqlənmişdir. Bundan başqa buraya UEFA Avro 1968 turniridə daxildir. O, FİFA Dünya Kuboku oyunları çərçivəsində 4 dəfə fərqlənmişdir ki, bunlardan üçü 1966 FİFA Dünya Kuboku çərçivəsində keçirilmiş qrup matçları, digər ikisi isə Portuqaliya yığmasına qarşı oynanılmış yarımfinal görüşündə qeydə alınmışdır.

## Beynəlxalq qollar
İngiltərənin qolları ilk sırada göstərilmişdir. İlk sütundakı hesab Çarltonun qolları, ikinci sütundakı hesab isə yekun nəticəni göstərir.

## Statistikalar

## Qeydlər

## İstinadlar
Mehmet Tuğrul Gücük

**Mehmet Tuğrul Gücük** () — Türkiyə diplomatı.

## Həyatı
Mehmet Tuğrul Gücük 1955-ci ildə Ankara şəhərində anadan olub.

Diplomat uzun sürən xəstəlikdən sonra 2016-cı il avqustun 2-də Türkiyədə müalicə aldığı xəstəxanada vəfat etmişdir. O, Bodrum şəhərindəki Güllük qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Diplomatik fəaliyyəti
Mehmet Tuğrul Gücük 1983–1987-ci illərdə Türkiyənin Berlində baş konsulu olmuş, 1995–1999-cu illərdə Türkiyənin ABŞ-dəki səfirliyində çalışmışdır.

O, 2005–2010-cu illərdə Türkiyənin Bolqarıstanda səfiri vəzifəsində işləmişdir. 2014-cü ildən isə Türkiyənin İsveçrədəki səfiri idi. Ancaq həyatının təxminən son üç aydı ərzində müalicə məqsədilə Türkiyədə olduğundan bu vəzifəni səfirliyin müşaviri Volkan Karagöz icra edirdi.

## İstinadlar
Cos (şəhər)

**Cos** *(Jos)* — Nigeriyanın mərkəzi hissəsində şəhər. Plato ştatının inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 860,9 min (2007).

## Coğrafiyası
Cos platosunda təqribən 1250 *m* yük səklikdə yerləşir. Avtomobil yolları qovşağı, dəmiryol stansiyası (1914-cü ildən).

## Tarixi
Əsası 20-ci əsrin əvvəllərində ingilislər tərəfindən qoyulmuşdur. 1967-ci ildən Benue-Plato ştatının, 1975-ci ildən Plato ştatının inzibati mərkəzidir.

## Memarlığı
Roma-katolik kilsəsi arxiyepiskopunun iqamətgahı burada yerləşir. Universitet (1975), YUNESKO-nun muzeyşünaslıq məktəbi; Milli muzey (1952; Nok mədəniyyəti terrakota və müasir Nigeriya keramika kolleksiyaları), Afrika Tədqiqatları İnstitutunun muzeyi (1965; yoruba incəsənəti əsərləri), açıq səma altında ənənəvi Afrika memarlığı muzeyi; Botanika bağı, zoopark var.

## Sənayesi
Cos mədən rayonu mərkəzidir (qalay, niobium, tantal, volfram filizləri yataqlarının işlənilməsi). Qalayəritmə, poladyayma, mexaniki təmir zavodu, yeyinti sənayesi (o cümlədən pivə istehsalı) müəssisələri fəaliyyət göstərir; mebel, cut parça istehsal olunur; oduncaq, xam dəri emal olunur. Kurort zonasıdır. Cosdan 50 *km* cənubda Neolit dövrünə aid düşərgələr vardır.

## Qalereya

The National Archives UK - CO 1069-62-74.jpg|1905-ci ildə Cosda ilkin Britaniya yaçayış yeri
Jos nigeria01.jpg|Cos şəhərində yaşayış yeri
Nasco Corporate Headquarters.jpg|Cosda Nasco Korporativ qəraraghı
Jos nigeria05.jpg|Port bazarında meyvə satışı
AHMADU BELLO WAY ROUND ABOUT JOS NIGERIA - panoramio.jpg|Mərkəzi Cosda Ahmadu Bello yol döngəsi


## Həmçinin bax
* Abuca
* Laqos

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cos təpələrinin arasında haykinq
4 Vesta

**4 Vesta** (simvolı: ) — 525 kilometr ölçülü asteroid qurşağındakı ən böyük cisimlərdən biridir. Alman astronom Henrix Vilhelm Olbers tərəfindən 29 mart 1807-ci ildə kəşf edilmişdir.

(Vesta ilahesi) Dostoyevskinin cinayet ve ceza eserinde Vesta qedim romada aile ilahesi kimi qeyd olunur

## İstinadlar
3 Yunona

**Yunona** (simvolı: ), Minor Planet Center kataloq sistemindəki kiçik planet təyin etmə 3 Yunona, asteroid qurşağında bir asteroiddir. Yunona, 1 sentyabr 1804'də Alman astronomu Karl L. Harding tərəfindən kəşf edilən üçüncü asteroid oldu. 11 böyük asteroid və 15 Eunomia ilə birlikdə ən böyük iki daşdan (S tipli) Asteroiddən biridir. Asteroid kəmərinin ümumi kütləsinin 1%-ni ehtiva etdiyi təxmin edilməkdədir.

## Xüsusiyyətləri
Yunona, böyük asteroidlərdən biridir, bəlkə də onuncu ölçüsünə malikdir və bütün asteroid qurşağının kütləsinin təxminən 1%-ini təşkil edir. 15 Eunomia'dan sonra ikinci ən böyük S tipli asteroiddir. 3 Yunonanın orbit dövrü 4.36578 ildir.

S-tipli planet arasında, Yunonafövqəladə yansıtıcıdır, bu da fərqli səth xüsusiyyətlərinin göstəricisi ola bilər. Bu yüksək Albedo, asteroid kəmərinin daxili kənarına yaxın olmayan kiçik bir cisim üçün nisbətən yüksək diqqətə çarpan böyüklüyünü izah edir. Yunona, Neptun və ya Titandan daha parlaq, əlverişli bir müxalifətdə + 7.5-dən çata bilər və ona görə də daha böyük planet olan Hygiea, Europa, Davida və Interamnia'dan daha öncə kəşf edilmişdir.. Bununla birlikdə çox hallarda, Yunonanın maqnitudası +8.7 böyüklüyündə olar və yalnız binokulda görünür. Daha kiçik uzadılmalardan bunu həll etmək üçün 76 mm-lik bir teleskop lazımdır. Yunona asteroid ailəsinin əsas obyektidir. Orbiti Serera və Pallada nisbətən Günəşə daha yaxındır.

Yunona ilk dəfə Serera, 2 Pallada və 4 Vesta ilə birlikdə planet olaraq qəbul edildi. 1811-ci ildə Schröter, Yunonanın diametrinin 2290 km ola biləcəyini təxmin etdi. Dördü də asteroid kimi təsnif edildi. . Yunonanın kiçik ölçüsü və nizamsız şəkli, bir cırtdan planet olaraq təyin olunmasını əngəlləyir.

## Müşahidəsi
Yunona bir gizli ilk asteroid idi. 1958-ci il fevralın 19-da, bir ulduzun ön hissəsindən (SAO 112328) keçdi. O vaxtdan bəri Yunona üçün çox müşahidə edilmişdir, ən effektiv olanlar SAO 115946 11 dekabr 1979-cu ildə gizli saxlanılmış və 18 müşahidəçi tərəfindən qeyd edilmişdir.

Marsın hərəkətində kiçik dalğalanmalara görə Yunona kütləsini proqnozlaşdırmaq üçün Mars ətrafında və ətrafında yerdəki radio siqnalları istifadə edilmişdir. Yunonanın orbitası 1839-cu ildə yəqin ki, kimliyi müəyyən edilə bilməyən keçən asteroidin parçalanması səbəbindən bir qədər dəyişdi.

1996-cı ildə, Yunona adaptiv optika istifadə edərək yaxın və yaxın IR dalğa uzunluğunda Maunt-Vilson Rəsədxanasında Huker Teleskopu tərəfindən göstərildi. Görünüşlər bütün dönmə dövrünə yayılmış və qeyri-qanuni bir forma və yeni bir domen kimi şərh edilmiş qaranlıq albedo xüsusiyyətini ortaya qoymuşdur.

Yunona, minimum məsafəyə, cənuba yaxınlığa və ya gözlüklərə yaxınlığa görə hər 15.5 ayda günəşə müxalifət edir. Müsbət müxalifət, 10-cu müxalifətdə, hər 13 ildə bir dəfə ortaya çıxır. 1 dekabr 2005-ci ildə son əlverişli müxalifət 1063 AU idi, 7.55 ölçülü və növbəti müsbət 17 noyabr 2018, ən az 1.036AU, 7.45 böyükdür. [29] [30] Bundan sonra müxalifət 30 oktyabr 2031-də 1.044 Au və 7.42 ədəd olacaq.

## İstinadlar
Faeton (planet)

**Faeton** (və ya Phaetton, daha az Phaethon) — Mars və Yupiterin orbitləri arasında var olduğu fərz edilən hipotetik planetdir və təxribatı, yəqin ki, asteroid qurşağının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Xəyali planet, Yunan mifologiyasında günəş tanrısı Heliosun oğlu və atasının günəş avtomobilini dağıdıcı nəticələr doğuran bir günə aparmağa çalışan və nəticədə Zeus tərəfindən yox edilən Phaethon'dan seçildi.

3200 Phaethon, bəzən Phaeton'u səhv yazmış olan asteroid, qeyri-adi xüsusiyyətlərə sahib bir Mercury, Venera, Dünya və Mars orbit keçişi edən Apollon asteroididir.

Titius-Bode qanununa görə Mars ilə Yupiter arasında bir planetin var olduğuna inanılırdı. Johann Elert Bode, Alman astronom və professor Johann Daniel Titius (1729–1796) tərəfindən edilən kəşflərin sonra beşinci planeti araşdırmaya çağırdı. Asteroid qurşağındakı asteroid ən böyüyü olan Ceres 1801-ci ildə İtalyan Giuseppe Piazzi tərəfindən təəccüblü bir şəkildə kəşf edildi və beşinci planetin təxmin etdiyi mövqeyə uyğun gəldiyi təsbit edilincə çoxu itkin planetə inandı. Bununla birlikdə, 1802-ci ildə astronomu Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers, Ceres'le eyni ümumi orbitdəki başqa bir cisim kəşf etdi və adını Asteroid Pallas olaraq nəşr etdi.

Olbers, bu yeni kəşflərin, daha əvvəl Güneş'i orbitdə buraxmış olan parçalanmış bir planetin parçacıqları olduğunu təklif etmişdi. Ayrıca, bu parçalardan daha çoxunun tapılacağını nəzərdə tutdu. Olbers tərəfindən Karl Lüdviq Harding və Vesta'nın meteorit Juno kəşfi, Olbers fərziyyəsini izlədi.

1823-cü ildə, Alman dilçi və təqaüdçü müəllim Johann Gottlieb Radlof, Olbers'ın yıxılmış planetini "Phathon" olaraq adlandırdı və Phaethon və digərləri haqqında Yunan mif və əfsanələrinə bağladı. [Onun fikirləri daha sonra İmmanuel Velikovsky tərəfindən müdafiə olunan fikirlərə bənzəyirdi. Radlof'un prioritetini baxmayaraq, 20-ci əsrin Rus yazıçıları, "Olbers'in hipotetik planet yüz iyirmi il yarım ərzində adsız qalmışdır" deyə iddia etti və tanınmış sovet astronomu "Sergei Vladimirovich Orlov" 1949-cu ildə Phaeton adını verdi.
Ogüst Erben

**Ogüst Erben** (; ) — Fransa müasir incəsənətinin rəssamı. O, rəngli həndəsi fiqurlardan ibarət olan Kubist və mücərrəd rəsmləri ilə tanınır. Qeyri-məzmunlu abstrakt sənəti təbliğ edən Kreativ Abstraksiya (*Abstraction-Création)* və Salonun yeni həqiqətləri (*Salon des Réalités Nouvelles)* qruplarını bir araya gətirdi.

## Erkən həyatı
O, Nor şəhərində anadan olmuşdur. Atası sənətkar idi. O, 1899-cu ildən 1901-ci ilə qədər Parisdə məskunlaşdıqdan sonra Lil İncəsənət Məktəbində rəsm çəkmişdir.

## Fəaliyyəti
1914-cü ildə, Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra, onun qısa boyluğundan ötəri hərbi xidmətdən azad edilmiş və Paris yaxınlığında bir təyyarə fabrikində işləmişdir.

Ogüst Erben müxtəlif rəsm üslub çox ardıcıl nümayiş etdirir. Van Qoqa üslubunda onun ilk rəsmi aydın bir fauvist və kub-məzmunlu təsir altında yazılmış məzmunu izləyir.

1913-cü ildən Ogyust Erben rəngarəng, zəngin bədii rəsm əsərləri yaradır; sonra ildə 1917–1921-ci illərdə mücərrəd-həndəsi rəsm, heykəltaraşlıq və fresko üslubunda yaraymağa başlayır. Növbəti mücərrəd yaradıcılıq dövründən sonra sənətkar tamamilə mənəvi bir yaradıcılıq şəkli seçir. Ogüst Erbenin əsərləri Viktor Vazareli və ümumilikdə Op-artın işinə böyük təsir göstərmişdir. Erben "yaradıcı abstraksiyaçılıq"-ın (Abstraksiya-Yaratma) qurucularından biri sayılır.

## Həmçinin bax
* Nadir Afonzo

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Memori Fondu, Arxitektura və Miras Media Kitabxanası
* Agence Photographique de la Réunion des musées nationaux et du Grand Palais des Champs-Elysées
2 Pallada

**Pallada** (simvolı: ), kiçik planet **2 Pallada**, (Sereradan sonra) aşkar edilmiş ikinci asteroid olub Günəş sistemindəki ən böyük asteroiddən biridir. Asteroid kəmər kütləsinin təxminən 7%-i ilə Vestadan 10–30% daha az bərk olan üçüncü böyük asteroiddir. Vestadan bir az daha kiçik, diametri 512 kilometrdir (318 mil). Ehtimalla qalıq bir protoplanetdir.

Pallada alman astronom Heynrix Vilhelm Matthaus Olbers tərəfindən 28 mart 1802-ci ildə kəşf edildiyində, 19. əsrin əvvəllərindəki digər planet kimi olaraq sayıldı. 1845-ci ildən sonra daha çox asteroid kimi kəşf edildi.

Palladanın səthi böyük ehtimalla bir silikat maddəsindən ibarətdir; Spektri və təxmini sıxlığı karbonlu kondrite meteorit bənzəməkdədir. 34,8 ° 'lik bir orbit mailliyi ilə Palladanın orbiti asteroid qurşağının müstəvisinə fövqəladə dərəcədə meyl və orbit eksantrisitesi Plutonunki ilə hardasa eynidir və Palladası nisbi olaraq kosmos vasitəsinə çata bilməz hala gətirər.

## İstinadlar