open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferroelektriklər

**Ferroelektriklər** Ferroelektriklər müəyyən temperatur intervalında spontan polyarizasiyaya malik mono və polikristallik polyar dielektriklərdir . Piroelektriklərin bir növüdür. Xarici elektrik sahəsinin, gərginliyin və ya temperatur dəyişkənliyinin təsiri ilə ferroelektrikilərdə spontan polyarizasiyanın ölçüsü və istiqaməti, mexaniki, optiki və termal xüsussiyyətləri dəyişir. Ferroelektriklərin strukturu eyni sahə daxilində tək yönlü polyarizasiya malik olan bölgələr – domenlərin mövcudluğu ilə xarakterizə olunur. Bu halda nümunənin ümumi polyarizasiyası sıfır ola bilər. Domen strukturu kristalların simmetriyasından asılıdır və çox zaman onların qüsurlarının təbiəti və paylanma xarakteri ilə bağlıdır. Yüksək gərginlikli xarici elektrik sahəsinin təsiri polyarizasiyanın kəskin artması ilə nəticələnir. Orientasiya prosesi ferroelektriklərin kristallik quruluşunun dəyişməsi ilə müşayiət olunur. Baxmayaraq ki, enerji baryeri nisbətən kiçikdir. Polyarizasiyanin artması dielektrik nüfuzluluğunun, istilikkeçirmənin termiki genişlənmə əmsalının dəyişməsinə gətirib çıxarır. Ferroelektriklərdə polyarizasiyanın elektrik sahəsinin gərginliyindən asılılığı qeyri-xətti olur, histerezis ilgəyi formasındadır. Müəyyən temperaturdan (Küri nöqtəsi NK) yuxarı qızdırdıqda ferroelektriklərin spontan polyarizasiyası yox olur. Bu nöqtədə ferroelektrik polyar fazadan qeyri-polyar fazaya keçir. NK oblastında temperatur asılılğı maksimuma çatır və qalıq polyarizasiya sıfıra bərabər olur. Ferroelektrik xassələr ilk dəfə KNaC4H4O6 •H2O, daha sonra KH2PO4 kalium dihidrofosfat ferroelektrik duzunun kristallarında aşkar edilmişdir. Yüzlərlə ferroelektiklər məlumdur. Monokrisatallik ferroelektrikləri məhlulların, ərintilərin, qaz və buxar fazasının monokristalların hazırlanma metodu ilə, keramik ferroelektrikləri keramika texnologiyası ilə əldə edirlər. Ferroelektriklər polyarizə halında yüksək piro və pyezoelektrik xassələri ilə fərqlənir. Elektroakustik , elektromexanik çeviricilərdə , gecə görmə qurğularında və s. praktiki tətbiqini tapmışdır.

## Ədəbiyyat
# Желудев И.С., Основы сегнетоэлектричества, М., 1973
# Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.: Наука, 1977. — Т. III. Электричество. — 688 с.
# М. Лайнс, А. Гласс. Сегнетоэлектрики и родственные им материалы. М.: Мир, 1981.
# Б. А. Струков, А. П. Леванюк. Физические основы сегнетоэлектрических явлений в кристаллах. М.: Наука, 1995.
# Г. А. Смоленский "Новые сегнетоэлектрики и антисегнетоэлектрики"
Levan Maqalov

**Maqalov Levan Laursab oğlu** — 1917-ci ilin dekabrında Müsəlman korpusunda xidmətə dəvət edilmiş gürcü hərbçisi, Tatar süvari alayının komandiri, Şamxor hadisəsinin fəal iştirakçısı, polkovnik, knyaz.

## Həyatı
Levan Laursab oğlu Maqalaşvilli 1879-cu ildə gürcü knyazı Laursab Maqalaşvillinin və Mariya Melikişvillinin ailəsində dünyaya göz açıb. Nikolayev kavaler məktəbini bitirib

## Döyüş yolu
Terek kazaklarının ordusunda olub. 1900–1901-ci illər arası Çinə yürüşdə iştirak edib. Amur Kazak Dəstəsinin tərkibində Rus-Yapon müharibəsində iştirak edib. Birinci Dünya müharibəsinin iştirakçısıdır georgiyevsk kavaleridir. 1917-ci ilin dekabrında general-leytenant Əliağa Şıxlinskinin komandanlığı altında əsası qoyulmuş Müsəlman korpusunda xidmətə dəvət edilmişdir. O, həmin korpusun Gəncədə yerləşən Tatar süvari alayına komandir təyin edilmişdi. Alay komandiri kimi Maqalov 1918-ci ilin yanvarında Zaqafqaziya hökumətinin qərarı ilə Şamxor ətrafında rus ordu hissələrinin tərk-silah olunmasında fəal iştirak etmişdir. Bakıda hakimiyyəti ələ keçirmiş və 1918-ci ilin martında Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı törətmiş bolşevik daşnak qüvvələrinə qarşı mübarizə üçün Zaqafqaziya hökuməti tərəfindən göndərilən hərbi hissə və bölmələrə də polkovnik Maqalov rəhbərlik etmişdi. Həmin qüvvələrin tərkibinə Maqalovun komandiri olduğu tatar süvari alayı, Müsəlman korpusunun tərkibinə daxil olan nişançı alaylardan birinin bölmələri, pulemyot komandası, gürcü təlim taborunun bir bölüyü, 4 ədəd top və 6 ədəd pulemyot daxil idi. Polkovnik Maqalovun rəhbərliyi altında olan bu dəstənin ümumi sayı 2 min nəfərə çatırdı. Bu dəstə 1918-ci il aprelin əvvəllərində Hacıqabul ətrafına yetişərək buradakı bolşevik-daşnak qüvvələrinə güclü zərbə endirdi və Hacıqabulu nəzarət altına ala bildi. Maqalovun göstərişi ilə dəstənin bölmələri Hacıqabulun sağından hücumu davam etdirərək qarşı tərəfin müdafiə xəttini yarmağa cəhd göstərdi. Bu bölmələr Duvannıya qədər hərəkət etsələr də, burada güclü müqavimətlə rastlaşıb geri çəkildilər. Maqalovun dəstəsinin fəallığı Bakıda hakimiyyəti ələ almış bolşevik-daşnak qüvvələrinin ciddi narahatçılığına səbəb oldu və həmin dəstənin Bakıya doğru irəliləməsinin qarşısını almaq üçün Hacıqabul ətrafına əlavə hərbi qüvvələr, Xəzər hərbi donanmasının şəxsi heyətinin bir bölməsi və bir zirehli qatar göndərildi. Bununla da daşnak bolşevik qüvvələri cəbhədə üstünlüyü ələ keçirdilər. Nəticədə, 1918-ci il aprelin 20-də baş verən təkrar döyüşdə Hacıqabul yenidən bolşeviklərin nəzarəti altına keçdi. Maqalovun dəstəsi isə qərbə doğru geri çəkildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra Maqalov Müsəlman korpusunu tərk etdi və gürcü milli qoşun hissələrində xidmətə cəlb olundu.

## Ölümü
Gürcüstanda xidmət edən Maqalov Gürcüstanın sovet tərəfindən işğalından sonra xaricə getməyə məcbur olur. Almaniyada yaşayır. 1926-cı ildə sanatoriyaların birində vərəmdən dünyasını dəyişir

## Həmçinin bax
* Şamxor hadisəsi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, c.5, B., 2001;
* Сеф С.Е., Борьба за октябь в Закавказье, Тифлис, 1932;
* Süleymanov M., Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan, B., 1999.
Tuba

**Tuba** − böyük ölçüsü və dərin səsləri ilə xarakterizə edilən bir nəfəsli musiqi alətidir. Şaquli kəmərli boru, üç və ya dörd klapan, geniş konusvari dəlik, fincanşəkilli ağızlıqdan ibarətdir. Tubanın müxtəlif seqmentləri standart texnika ilə işlənmiş misdən hazırlanmışdır. İlk tuba on doqquzuncu əsrin əvvəllərində bas səs gətirmək üçün icad edilmişdir. Tubalar mis külək alətləri kimi tanınan bir alət sinfinə aiddir. Tuba latın sözü olub "Tub" və "Boru" mənasını verir.

Amerika Birləşmiş Ştatlarında da tuba çalan şəxs tubaçı ya da tubist kimi tanınır. Böyük Britaniyada adi orkestrdə tuba alətində çalan musiqiçi sadəcə bir *tubaçalan* kimi tanınır; nəfəsli alətlər orkestrində və ya hərbi orkestrdə tuba alətində çalan musiqiçilər isə *basistlər* kimi tanınır.

## Tarixi
Tubanın tarixi Roma İmperiyasına kimi uzanır. Tubanın inkişafı 19-cu əsrin əvvəllərində başlamışdır. 1820-ci illərdə müxtəlif alət istehsalçıları tubadan əvvəl "*ophicleid*" adlı alət istehsal edirdilər. Tuba − səsin F-dən aşağı hündürlüyünü təmin edən alət növüdür. Buna görə də bu alətlərdə çalmaq çətin idi və heç vaxt musiqi icması tərəfindən qəbul edilməmişdir. Tuba musiqiçilərin arzusunu təmin etmək üçün icad edilmişdir.
1835-ci ildə ilk bas tuba İohann Qottfrid və Vilhelm Virprext tərəfindən patentləşdirilmişdir. Onu *ophicleid*dən tamamilə fərqləndirən yeni tipli qısa porşenli klapan olan *Berliner-Pumpe* idi. Onun ilk nümunəsi müasir tubadan fərqli görünürdü, amma bəzi xüsusiyyətləri eyni idi. Məsələn F-orkestr tubalarının standart mərhələsi. Alətin hündürlüyünü aşağı salmaq üçün beş klapan vardı. Gümüş və misin xəlitəsindən hazırlanmışdır. Daha sonra, Morits (1777–1840) və Virprext (1802 – 1872) "*bombardon*" adlanan geniş bir alət hazırladılar. Ophicleid ilə eyni ümumi formada idi, hətta onun da klapanları vardı. Onların dizaynı bu aləti bir qədər təkmilləşdirən digər musiqi aləti düzəldənlər tərəfindən qəbul edildi və müxtəlif ölçülərdə və formalarda bombardon istehsalına başlandı. Bir neçə il ərzində Berliner-Pumpe klapanların yerinə fırlanan klapanlar istifadə olunmuşdur. 1845-ci ildə Adolf Saks (1814–1894) sopraninodan- kontrabasa qədər dəyişən saksofon ailəsini patenləşdirdi. Bu alətlərin ən aşağı üzvü müasir tubaya çox oxşayırdı. Tuba ilk dəfə tanınandan sonra Almaniyada bəstəkarlar və orkestrlər də ophicleidə üstünlük verdilər. Digər ölkələr, əsasən, İngiltərə və Fransa tərəfindən tədricən qəbul edildi. 1880-ci ildə artıq ophicleid köhnəlmiş sayılırdı, tuba isə standart mis bas aləti olmuşdu.

Tuba caz musiqisində də 1925-ci ilə qədər bas səsi olaraq istifadə olundu və daha sonra onun yerinə kontrabas istifadə olundu. Və İkinci Dünya müharibəsindən sonra "Dixieland" caz ansambları tərəfindən yenidən istifadə olunmağa başlandı.

## Dünya Tuba Günü
1979-cu ildə amerikan musiqiçisi Coel Dey "İnternational Tuba Day" adını verdiyi "Dünya Tuba Günü"nü elan etdi. 1982-ci ildən bəri hər il may ayının ilk cümə günü "Dünya Tuba Günü" olaraq qeyd olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kollüvium

**Kollüvium** **(kollüvial çöküntülər)** (lat. *colluvio*-yığım) **-** ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə yamac üzrə aşağıya doğru yerini dəyişib toplanmış aşınma məhsulları. Qırıntı materialı yamacda və şleyf şəklində yamac ətəyində toplanır. Kollüvium tipik nümunəsi dağ yamaclarında geniş yayılmış qaymalı və çınqıl-qaymalı müasir töküntülərdır. Qazıntı halında da rast gəlinir. Amerika ədəbiyyatında kollüvium daha geniş mənada başa düşülür və buraya delüvium da aid edilir.

## Həmçinin bax
* Ağırlıq qüvvəsi
* Yamac
* Delüvium

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679
Haliç dağı

**Haliç** () — Beşat dağlarının Polşa hissəsinin 3-cü, Qərbi Beşad dağlarının isə ən hündür zirvəsi. Haliç Tarnisa qrupunun şərqində, Bukovski və Rozsıpanes arasında yerləşir. Zirvənin hündürlüyü 1333 metr təşkil edir.

## Adının etimalogiyası
Adının mənası dəqiq olaraq bilinmir. Bir fərziyəyə görə zirvənin adı ukrayncadan tərcümədə «top» mənasını verir. Bəzən isə «Qaliç» soyad olması qeyd edilir. Ukraynada İvano-Frankovsk şəhərindən bir qədər aralıda Qaliş adlı şəhər yerləşir. Şəhərlə dağın adının eyni kökdən törəməsi ehtimal edilir.

## Təsviri
Dağ turistlər arasında olduqca populyardır. Buradan Polşa və Ukraynaya gözəl mənzərə açılır. Aydın hava şəraitində buradan Qorqan dağını görmək olar. Burada Polşa üçün nadir sayılan çoxlu sayda bitki növünə rast gəlinir:Dağlıq öküzotu (Arnica montana), Akonit (Aconitum bucovinense), Orobanche alba Stephan və Carex bigelowii.

### Tarixi
İkinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında buradan Polşa zabitlərini Macarıstana aparan bir marşrut keçirdi. Qədim dövrdə zirvədə üç ölkənin sərhədləri kəsişirdi: Polşa, Macarıstan və Kiyev Rus dövləti. Haliç ətrafında maldarlıq olduqca yaxşı inkişaf etmişdir. Xüsusi ilə XIX əsrdə özünün pik dönəmini yaşayırdı. Macarıstan ovalığından ətli mal-qara yetişdirmək üçün ən uyğun olan böyük buynuz idxal edilmişdir. Reç Pospolita dirçəldikdən sonra, Macarıstanın bölgə ilə ticarətində maneə meydana gəldi. Bundan sonra mal-qara yetişdirilməsi az sərfəli oldu və tədricən itdi.

## Turizm
Haliçdən keçən piyada keçidi Beşadda ən populyar yol sayılır. Burada müxtəlif mürəkkəbliyə sahib yollar vardır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Bieszczady i Góry Sanocko-Turczańskie. Mapa turystyczna. Skala 1:75 000. Wydanie trzecie*. Warszawa: PPWK SA. .
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ümumi Qərargahı

**Ümumi qərargah** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qoşun hissələrinin təşkilinə, komplektləşdirilməsinə, həmçinin təchizatı, təlim-tərbiyəsi, döyüş hazırlığı və döyüş vəzifələrinin icrasına rəhbərlik edən hərbi orqan.

## Tarixi

### Yaradılması
Əsası Səməd bəy Mehmandarovun 1918 il 15 noyabr tarixli əmri ilə qoyulmuşdu. O vaxta qədər Əlahiddə Azərbaycan 424 korpusunun qərargah rəisi olan polkovnik Həbib bəy Səlimov Ümumi qərargahın rəisi təyin edilmişdi. Qərargah ləvazimat, istehkam, növbətçi general, general-kvartirmeyster, topçu, tibb, hərbi təhsil və nəzarət şöbələrindən ibarət idi. Səməd bəy Mehmandarovun göstərilen əmri ilə polkovnik Əbdülhəmid bəy Qaytabaşı növbətçi general, polkovnik Seyfulla Mirzə Qacar ləvazimat, general-mayor Murad Gəray *Tlexas* topçu şöbələrinin, general-mayor İbrahim ağa Usubov hərbi təhsil şöbəsinin rəisi və qoşunlarda atıcılıq işi müfəttişi vəzifələrinə təyin olunmuşdular.

## Fəaliyyəti
Tomson missiyasının fəaliyyətə başlaması ilə 1918-ci il noyabrın 22-də Hərbi Nazirliklə bərabər, Ümumi qərargah da Gəncəyə köçdü və fəaliyyətini burada davam etdirdi. Hərbi nazirin 1918-ci il 31 dekabr tarixli əmri ilə topçu şöbəsinin bazasında Baş topçu idarəsi yaradıldı və həmin struktur Ümumi qərargahın tərkibindən çıxarılaraq, birbaşa hərbi nazirə tabe etdirildi. İstehkam şöbəsinin də strukturu və səlahiyyətləri genişləndirilərək, İstehkam idarəsinə çevrildi və o da Ümumi qərargahın tərkibindən çıxarılaraq, hərbi nazirə tabe etdirildi.

1919-cu ilin martında hərbi nazirin əmri ilə Ərkani-hərb (*Baş qərargah*) yaradıldı. Bununla əlaqədar general-kvartirmeyster, topoqrafıya şöbələri Ümumi qərargahın tərkibindən alınaraq, Ərkani-hərbə verildi. Yeni struktur dəyişikliyindən sonra Ümumi qərargahın səlahiyyətində, əsasən, qoşunların və xidmətlərin təminat və təchizat məsələləri qaldı. 1919-cu il avqustun 17-də imzalanmış əmrə əsasən, Ümumi qərargahın tərkibində olan nazirlik dəftərxanası hərbi nazirin özünə, Praporşiklər məktəbi ilə zirehli qatarlar Ərkani-hərb rəisinə, avtomobil hissəsi isə istehkam idarəsinin rəisinə tabe etdirildi. 1920-ci ilin martında ordunun ali idarəetmə strukturlarında aparılan islahatlardan sonra Ümumi qərargahla Ərkani-hərb yenidən birləşdirildi və onların bazasında Azərbaycan ordusunun Qərargahı təsis edildi. Həbib bəy Səlimov qərargah rəisi təyin olundu.

## Mənbə
* Süleymanov M., Azərbaycan ordusu (1918–1920), B., 1998

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Baş Ərkani-hərbi
* Qafqaz İslam Ordusu
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərb tarixi
Uşaqları Mühafizə Cəmiyyəti

**Uşaqları Mühafizə Cəmiyyəti** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş qeyri-hökumət xeyriyyə təşkilatı.

## Tarixi
Y.A.Gindesin təşəbbüsü ilə yaradılmışdı (1917). Sədri Y.A.Gindes, sədr müavini isə Eynülhəyat Yusifbəyli (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 4-cü və 5-ci hökumət kabinələrinin başçısı Nəsib bəy Yusifbəylinin həyat yoldaşı) olmuşdur. 

## Fəaliyyəti
Cəmiyyətin məqsədi Bakıda yaşayan 17 yaşınadək uşaqların həyat şəraitini hərtərəfli öyrənmək, əhalini onların yaşayış tərzi və bütün ehtiyacları ilə geniş tanış etmək idi. Cəmiyyət xüsusi uşaq məhkəməsi təşkil etməklə, kimsəsiz uşaqların cinayətkar aləmdən uzaqlaşdırılmasına, onların yenidən tərbiyələndirilməsinə və cəmiyyətə faydalı vətəndaşlar kimi yetişdirilmələri üçün etibarlı əllərə verilməsinə səy göstərirdi. Uşaq məhkəməsinin nəzdində uşaq koloniyası vardı. Aprel işğalından (1920) sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Uşaqlara Yardım Bürosu

## İstinadlar
İvan Anaşkin

**İvan Anaşkin** (tam adı: İvan İvanoviç Anaşkin, 1880, Tambov quberniyası -1938) — fəhlə hərəkatı iştirakçısı.

## Haqqında
İvan Anaşkin Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda mübarizə aparmışdır. 1901-ci ildə Bakıya gəlmiş, 1905-ci ildən Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının (RSDFP) və Bakı fəhlə deputatları sovetinin üzvü olmuşdur. 1917-ci il Fevral inqilabından sonra bir sıra vəzifələrdə çalışmışdır: 
* RSDFP-nin bolşevik Bakı komitəsinin üzvü
* Qırmızı hərbi drujinanın üzvü
* Bakının Qaraşəhər rayonu fəhlə deputatları sovetinin sədri
* Bakı Fəhlə Konfransı rəyasət heyətinin üzvü
* 1919-cu ilin aprelində Zaqafqaziya həmkarlar ittifaqları ölkə şurasının sədri, həmin ilin mayında RK(b)P Qafqaz ölkə komitəsinin üzvü seçilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra dövlət əleyhinə geniş pozuculuq fəaliyyəti göstərmişdir. Belə ki, Azərbaycan Hökumətinin yasaqlarına baxmayaraq, tətil komitəsinin əsas rəhbərlərindən biri olan Anaşkin ardıcıl tətillər təşkil etmiş, fəhlələri Hökumətə qarşı itaətsizliyə çağırmışdır. Bununla əlaqədar, dəfələrlə həbs olunmuşdur.

1920-ci ilin yazında Moskvaya, III Ümumrusiya Həmkarlar İttifaqları Qurultayına nümayəndə göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti elan edildikdən sonra Bakıya qayıtmış, partiya və təsərrüfat işlərində çalışmış, 1928-ci ildən AK(b)P MK-nın Mərkəzi Nəzarət Komissiyasında işləmişdir. Bir müddət Saratovda fəaliyyət göstərdikdən sonra, yenidən Azərbaycana qayıtmış, neft sənayesində texniki təhlükəsizlik üzrə institutun direktoru işləmişdir. Repressiya olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Oktyabr inqilabı 
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## Xarici keçidlər
* Anaşkin İvanoviç İvan 

## İstinadlar
Qlasinas

**Qlasinas** (), həmçinin **Qlasinas platosu** () və ya **Qalisinas çölü** () — plato Bosniya və Herseqovina ərazisinə daxil olan Serb Respublikasının şərqində yerləşir. Romaniya regionuna və Sokolas icmasına daxildir. Səthinin sahəsi 22 km², uzunluğu 7 km,dəniz səviyyəsndən hündürlüyü 800 metrdir.

## Yerləşməsi
Keçmişdə Qlasinas vacib yoların kəsişdiyi nöqtə olmuşdur. Buradan Bosna və Drina çayları yonca yollar uzanır. Bosniyanın şərqi üçün xarakterik olan sərt suxurlardan təşkil olunmuşdur. Bura əsasən otlaqlardan ibarətdir. Platonun Romanii, Boqoviçki, Qradinı, Rabra, Srni-Vrxa, Kopıta Kratelya zirvələrinin ətrafları iynəyarpaqlı meşələrlə örtülüdür. Platoda çoxlu sayda arxeoloji tapıntı aşkarlanmışdır. Srkvinedəki məzar daşları fərqli bəzəkləri olan müxtəlif formaya sahibdir.

## Arxeologiya
[thumb|300px|[Qalinas mədəniyyəti (b.e.ə 300-cü il).]]
Qlasinas XIX əsrin sonlarından bilinən Avropa əhəmiyyətli bir arxeoloji tapıntıdır. İlkin arxeolojib qazıntılar 1886 - 1891-cı illərdə aparılmışdır. Bu işlər Qlasinas çölündən Praça və Drina çayı sahillərinə qədər aparılmışdır. Qazıntılar nəticəsində təxminən 50 qədim şəhər, 1200-dən çox kurqan və məzar sahələri, nekropollar aşkarlanmışdır. Kurqanlar arasında ən tanınmışları: Taline, Laze, Kusaçe, Çavorine, Potpeçine, Çitluk, Maraviçi, Plane, Breze, İliyak, Rusanoviç, Qosinya, Osovo, Brankoviçi, Seversko, Pretejan. Şəhərlər: Kusaçe, Koşutisa, Kadiça brdo, İliyak, Loznik və s.

### Xranologiya
Qlasinas platonunun xronologiyasını Aloyz Bens və Borivoy Çoviç
* Ən qədim yaşayış izləri mis dövrünə aiddir.
* Erkən tunc dövrü **Qalinas I**: b.e.ə 1800 - 1500 illər. Köçəri maldarlıq, az saylı tayfalar..
* Orta tunc dövrü **Qalinas II**: b.e.ə 1500 - 1300 illər. Azsaylı əhali.
* Son tunc dövrü  **qalinas III**: b.e.ə 1300 - 800 illər. stabilləşmə müşahidə edilir. Əhali artır. Şəhərlər meydana gəlir.
* Dəmir dövrü **Qaçlinas IV**: b.e.ə 800 - 500 illər. Çiçəklənmə.
* Dəmir dövrü **Qalinas V**: b.e.ə 500 - 250 illər. qalinas dəmir dövrü mədəniyyəti.

Qalinas mıədəniyyəti daha grniş ərazini əhatə edir:Cənub-qərbi Serbiya, Şərqi Herseqovina və Monteneqro. Şimalda və Mərkəzi Albaniyada Mati mədəniyyəti ilə sərhədlənir.

## Mənbə
* Пројекат „Аеродром Соколац“
Titrimetrik analiz

**Titrimetrik analiz** (titrləmə) – təyin edilən maddənin reaksiyası üçün sərf olunan reaktiv məhlulunun dəqiq bilinən qatılığının həcminin ölçülməsinə əsaslanan, analitik kimyada tez-tez istifadə olunan kəmiyyət/kütlə analiz metodudur..

## Titrləmə
Titrləmə — tətqiq edilən maddənin titrinin təyin prosessinə deyilir. Titrləmə sıfır işarəsinə kimi titrantla doldurulmuş buretkanın köməkliyi ilə aparılır. Başqa nişanlardan başlayaraq titrləmək məsləhət görülmür, çünki büretkanın şkalası qeyri-bərabər ola bilər. Büretkaların işçi məhlulla doldurulması qıf və ya xüsusi vasitələrin köməkliyi ilə aparılır, əgər büretka yarımavtomatikdirsə. Titrləmənin son nöqtəsi (ekvivalent nöqtəsi ilə səhv salmaq lazım deyil) indikatorlarla və ya fiziki-kimyəvi üsullarla (elektrikkeçiricilik, işıqkeçiricilik, indikator elektrodunun potensialı və s.) təyin edilir. Titrləməyə sərf edilən işçi məhlulun miqdarına əsasən analizin nəticələri hesablanır.

## Titrimetrik analizin növləri
Titrimetrik analiz müxtəlif kimyəvi reaksiyalara əsaslana bilər:
* Turşu-qələvi titrləmə — neytrallaşma reaksiyaları
* Oksidləşmə-reduksiya titrləmə (permanqanatometriya, yodometriya, xromatometriya, bromatometriya və s.) – oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları
* Çökdürmə titrləmə (argentometriya, merkurometriya və s.) – az həll olunan maddələrin alınması ilə gedən reaksiyalar, bu zaman məhlulda çökən ionların qatılığı dəyişir.
* Kompleksometrik titrləmə — davamlı kopleks birləşmələrin əmələ gəlməsinə əsaslanan reaksiyalar, bu zaman titrlənən məhlulda metal ionların qatılığı dəyişir.

### Titrləmənin növləri:
* Birbaşa titrləmə zamanı təyin olunan maddənin məhluluna (titrlənən maddənin alikvotasına və ya lazım olan miqdarda götürülmüş çəkisinə) kiçik porsiyalarla titrant məhlul(işçi məhlul) əlavə edilir.
* Tərs titrləmə zamanı təyin olunan maddənin məhluluna xüsusi reaqentin məlum ifratı əlavə edilir və sonra onun reaksiyaya girməmiş qalığı titrlənir.
* Əvəzləyici titrləmə zamanı təyin olunan maddənin məhluluna əvvəlcə xüsusi reaqentin məlum ifratı əlavə edilir, sonra analiz edilən maddə ilə əlavə edilən reaqentin reaksiyasının məhsullarının biri titrlənir.

## Mənbə
* Н.Г. Домина, С.А. Зуйкова, А.И. Хлебников, Н.А. Чемерис. Методы химического анализа. Учебное пособие. – Барнаул: Типография АлтГТУ, 2010.-176
Kolumbit-tantalit

**Kolumbit-tantalit** — minerallar, kolumbit (Fe, Mn)Nb2O6 - tantalit (Fe, Mn)Ta2O6 izomorf sırası. Rombik. Habitus prizmatik və ya lövhəvari. Ayrılması {010} üzrə orta, {100} üzrə qeyri-mü­kəm­məl. Rəngi dəmiri-qaradan qonuru-qara­yadək, manqanlı növləri daha açıq rənglidir. Sərtliyi 6-6,5. Xüsusi çəkisi 5,2-7,9 (tantalitə doğru artır). Peqmatitlərdə. Ta və Nb filizi. Sinonim: *Niobit-tantalitlər.*

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Komendit

**Komendit** — qələvi leykoqranitlərin vulkanik ekvivalenti; afir, porfir süxur. Püruzləri albitdən, kaliumlu-natriumlu çöl şpatlarından (sanidin, anortoklaz), kvarsdan, rəngli qələvi minerallardan (egirin, egirin-avgit, arfvedsonit, ribekit, vulkan şüşəsi, bəzən biotit) ibarətdir. SiO2 miqdarı 73-78%, qələvilərin miqdarı isə 8% olur. Əsas kütləsi şüşəli, mikropoykilit, mikrofelzit, az hallarda sferolit, flyuidal olur. Sinonim: *Tordrillit, Qələvi liparit, Qələvi riolit.*

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Nazmiyə Muradlı

**Nazmiyə Muradlı** (Nazmiyə Muslu, ) — Türkiyə paralimpiya paruerlifteri. 2012 Yay Paralimpiya Oyunlarında 40 kq çəki dərəcəsində 109 kq çəki qaldıraraq birinci olmuşdur. 2016 Yay Paralimpiya Oyunlarında isə 104 kq-la eyni nəticəni təkrarlamışdır.

## Bioqrafiyası
Nazmiyə Muradlı 13 iyun 1979-cu ildə Konya şəhərinin Meram bələdiyəsi ərazisində anadan olmuşdur. Anadan gəlmə əlil idi. Nazmiyənin anadan gəlmə çanaq oynağının çıxışından əziyyət çəkirdi. Xəstəliyin nəticəsi olaraq əlil arabasında hərəkət edirdi. Orta təhsilini ev şəraitində almışdır.

Onun idmanla məşğul olmasını dostu təklif edir. İlk əvvəllər o idmanı buraxmaq istəyirdi. Buna səbəb isə onun daha çox əziyyət çəkməsi idi. Ancaq valideynlərinin təkidi ilə idmanı davam etdirmişdir.

## Karyerası
3 ay idmanla məşğul olduqdan sonra milli paralimpiya yığmasına qəbul edilmişdir. Portuqaliyada keçirilən Avropa çempionatında bürünc medalı qazanmışdır.

2005 və 2006-cı illərdə ardıcıl olaraq Türkiyə çempionu olur. 2005-ci ildə avropa çempionatında 3-cü, 2007-ci ildə isə birinci yeri tutur.

2008 Yay Paralimpiya Oyunlarında ağırlıq qaldırma üzrə 40 kq-da 4-cü olmağı bacarmışdır. 2010-cu ildə Türkiyənin Seydişehir şəhərində təşkil olunan əlilərin ağırlıq qaldırma yarışmasında 44 kq çəki dərəcəsində 110 kq ağırlığın öhdəsindən gələ bilmişdir. Bununla da Türkiyə rekordunu qırmışdır. Elə həmin il Malayziyada təşkil olunan turnirdə 42 kq cəki dərəcəsində 106 kiloqramın öhdəsindəın gələrək çempion olmuşdur. 2012 Yay Paralimpiya Oyunlarında 40 kq çəki dərəcəsində 109 kq çəki qaldıraraq birinci olmaqla yanaşı dünya rekordunu təzələmişdir. 2016 Yay Paralimpiya Oyunlarında isə 104 kq-la qızıl medala sahiblənmişdir.

2014-cü ildə Muradlı Dubayda keçirilən yarışmada qızıl medal qazamışdır.

## İstinadlar
Hacıağa İbrahimbəyli

**Hacıağa Məmmədəli oğlu İbrahimbəyli** () — azərbaycanlı hərbçi-mayor.

## Həyatı
Hacıağa Məmmədəli oğlu İbrahimbəyli 1890-cı ilin dekabr ayının 8-də Salyan rayonunda anadan olmuşdur. Bakıda kommersiya məktəbini və 1913-cü ildə Tiflis hərbi məktəbini bitirmişdir. Əli bəy Hüseynzadənin qardaşı İsmayıl bəy Hüseynzadənin qızı Böyükxanım Hüseynzadə ilə ailə həyatı qurmuş, bu evlilikdən Hacımurad və Həyat adlı iki övladı dünyaya gəlmişdir. O, 1914–1915-ci illərdə Birinci Dünya müharibəsində iştirakçısıdır. Bundan başqa Zaqafqaziya Hərbi Hazırlıq Məktəbinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

## Əsərləri
* Atları hesaba almaq üçün müvəqqəti qanun və arabaların səfərbərliyə dair hesabatının dəstur əl əmə. Bakı: Azərbaycan hərbi kolleci, 1925.
* Методика военной подготовки учащихся: в помощь военруку и преподавателю гражданского учебнего заведения (Şagirdlərin hərbi hazırlığı metodikası: mülkü məktəblərin hərbi dərs rəhbərlərinə və müəllimlərinə kömək). Bakı: Azərnəşr, 1944.
* Səməd bəy Mehmandarov. Bakı: AzSSE EA, 1946.

### Tərcümələri
* İ. İ. Verxovsqi. Ümumi taktik (hərbi məktəblər üçün dərs kitabı). Bakı: Azərbaycan hərbi komusyonu, 1925
* N. Koxanov. Qoşun mühəndis işi. Səhra bərkintisi (istehkamı). Bərkidilmiş duracağın payları. Bakı: Azərbaycan Hərbiyyə məktəbinin və Azərbaycan hərbi nəşriyyat komitəsi, 1926.
* N. Filatov. Atıcı vərəqəsi: təsviri və istifadə etmə qaydaları. Bakı: Azərnəşr, 1932.

## İstinadlar
Siyavuş

**Siyavuş** (, "qara at"; ;  Siyavuş; İran mifologiyasında İranın əfsanəvi şahı Keykavusun oğlu, Keyxosrovun atası. Firdovsinin Şahnaməsində analığı tərəfindən böhtan atılmış təmizliyin mücəssəməsi kimi göstərilir. Azərbaycan klassik ədəbiyyatında "Xuni-Siyavuş" Siyavuşun qanbahası kimi bir ifadə var.

## Həmçinin bax
* Əfrasiyab
* Gərsivəz

## İstinadlar
Keyxosrov (mifologiya)

**Keyxosrov** (, ,  — *Kavi Xaosrova*, *Kavi Xosrav*, *Kay Xusroy)* — Firdovsinin Şahnamə əsərinin qəhrəmanlarından biri, Siyavuşun oğlu.

Keyxosrov — qədim İran padşahlarından Keylər sülaləsinin üçüncü hökmdarıdır. Firdovsinin "Şahnamə"sinə görə, Keyxosrov Siyavuşun oğlu və Keykavusun nəvəsi olmuşdur; Siyavuş öz ögey anasının ona atdığı böhtan nəticəsində atası Keykavusdan acıq edib, Turana qaçmış, Turan padşahı Əfrasiyabın qızı Firəngizlə evlənmişdir. Orada da yenə böhtana düşüb, Əfrasiyab tərəfindən öldürülmüşdür. Sonralar Firəngiz Səyavuşdan Keyxosrovu doğanda Əfrasiyab uşağı öldürmək istəmiş, lakin, onu qaçırıb, dağda çobanlar arasında böyütmüşlər. İranlılar Turana gələrək, Keyxosrovu tapmış və onu aparıb babası Keykavusa çatdırmışlar. Keykavus atəşpərəstlərə məxsus bir təntənə ilə Keyxosrovu öz yerinə taxta çıxararaq, şah etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dunay-Tisa-Dunay kanalı

**Dunay-Tisa-Dunay kanalı** — Serbiyada melorativ obyektlər sistemi. Dünyada ən iri sisteümlərdən biri. Magistral və gəmiçilik üçün əlverişli olan kanalların ümumi uzunluğu 930 kilometrdir. Sistem ümumilikdə 12700 km² ərazini əhatə edir. Dunay və Tisa çayları arasındakı ərzini əhatə edir. Baçka və Banat regionlarını əhatə edir. O bir neçə kanal şəbəkəsindən ibarətdir:Böyük Baç kanalı və Kiçik Baç kanalı. Orta su sərfiyyatı - 4000 m³/s.

## Texniki xüsusiyyətləri
Kanalların inşası zamanı 127 milyon m³ suxur çıxarılmışdır. Bu isə Süveyş kanalının tikintisi zamanı çıxarılan suxurlardan daha çoxdur. Kanalın eni 18 - 150 metr, dərinliyi isə 5 metrə qədərdir. Hiqrosistemə 30 bənd, 5 iri nasos stansiyası, 17 şlyuz, 90 körpü və yüzlərlə digər hidrotexniki qurğu daxildir. Bununla yanaşı kiçik kanallarla birlikdə uzunluğu 14 min milometrdir. Layihənin zirvəsi Tisa üzərində inşa edilmiş 25 metr hündürlüyə malik bəndi saymaq olar. Bu bənddən  hər saniyədə 4 min m³ su ötürülür. Su ötürücü şlyuz 120 metr enə və 17 metr hündürlüyə malikdir. Bənd Banat - Baç avtomobil yolunun bir hissəsini təşkil edir.

## Əhəmiyyəti
Dunay-Tisa-Dunay kanalı Serbiyanın suya ehtiyacı olan geniş tarlalarını suvarmağa imkan verir. Hidrosistemin əhatə etdiyi ərazinin (1,8 milyon hektar) 2/3-dən çoxunun suya ehtiyacı olan ərazilər idi. Eyni zamanda sistem sayəsində 400 min hektar əkinçilik ərazisi suvarılmışdır. Bu geniş layihənin həyata keçirilməsi yalnız regionun kənd təsərrüfatıın hərtərəfli inkişafı üçün deyil, eyni zamanda balıqçılıq və hətta turizmin inkişafı üçün də stimul yaratmışdır. Kanallar sistemi yüzlərlə böyük və kiçik qəsəbələri və böyük su sənaye mərkəzlərini su yolları ilə əlaqələndirmiş, onların su ilə təmin edilməsi problemini həll etmişdir.
## İstinadlar

## Mənbə
* Канал Дунай — Тиса — Дунай // Журнал «Вокруг света», Апрель 1963
Cerastoderma glaucum

***Cerastoderma glaucum*** — ikitaylılar sinfinə, ürəkkimilər (*Cardiidae*) fəsiləsinə aid molyusk növü.

Bu növ əsasən Avropa və Şimali Afrikanın sahil ərazilərində, Xəzər, Aralıq dənizi, Qara və nisbətən az duzlu olan Baltik dənizində yayılmışdır. Şimal-qərbi Avropa da belə (Britan adaları da daxil) müşahidə edilir. Adətən açıq sahillərdə yayılmışlar. Elədə dərin olmayan, qumlu və ya lili sahillərdə yaşayırlar.

*Cerastoderma glaucum* bəzən 50&nbsp;mm uzunluğa malik ola bilirlər. Avropanın şimal-qərbində çoxalma may-iyulda başlayır. Kürüdən çıxma mərhələsi 11–30 gün davam edir. Adətən 2–5 il arası yaşayırlar.

## Şəkillər

Cerastoderma glaucum.jpg|
Cerastoderma_glaucum_1.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mahmud mirzə Qovanlı-Qacar

**Mahmud mirzə Bəhmən mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** () — general.

## Həyatı
1884-cü ildə "Sın oteçestva" jurnalı (2/III-50) yazırdı: "Bəhmən Mirzənin həddi-buluğa çatmış oğlanlarının bəziləri rus, bəziləri isə İran ordusunda hərbi xidmətdədirlər. Demək olar ki, bütün Qafqaz draqun alaylarında Bəhmən Mirzənin ya oğlanları, ya da zabit qohumları var. Şahzadə Bəhmən Mirzənin oğlu Mahmud Mirzə keçmişdə Nijeqorod draqun alayında türk kompaniyasında ştabs-rotmistr olmuşdur. Kompaniyanı qurtardıqdan sonra əmisi Məhəmməd şah onu İrana çağırır, hazırda o, general rütbəsində İran leyb-qvardiyasına komandanlıq edir"

## İstinadlar
Şahrux mirzə Qovanlı-Qacar

**Şahrux mirzə Bəhmən mirzə oğlu Qovanlı-Qacar** () — Polkovnik

## Həyatı
Şahzadə Şahrux mirzə Kazak polkunun leyb-qvardiya polkovniki olmuşdur. Şahzadə 1915-ci ildə Cəbrayılda vəfat etdi.

## Ailəsi

Dörd oğlu, üç qızı olub: Kamran Mirzə, Camal Mirzə, Darab mirzə Qovanlı-Qacar və Qəhrəman mirzə Qovanlı-Qacar, Fəxrisoltan, Tacülmülk və Nimtac xanım idi.

* Oğlu *Qəhrəman mirzə Şahrux mirzə oğlu Qovanlı-Qacar* — müəllim, Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın nəvəsi. Qəhrəman mirzə Şahrux mirzə oğlu 1888-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Şuşa real məktəbini, sonra Puşkin adına İrəvan Müəllimlər məktəbinə daxil olmuşdu. Müəllimlər şurasının qərarı ilə müəllimlik şəhadətnaməsi almışdı. Azərbaycanın bir çox məktəblərində müəllim işləmişdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bəhram mirzə Qovanlı-Qacar
* Darab mirzə Qovanlı-Qacar
Minsılu Osmanova

**Minsılu Osmanova** () — dilçi, pedaqoq-metodist, filologiya elmləri doktoru, professor, Rusiya Federasiyasının ali təhsil üzrə əməkdar işçi (2010).

## Bioqrafiyası
Minsılu Osmanova 1 may 1950-ci ildə Başqırd MSSR, Baymak rayonu İşməhəmməd (Karamalı) kəndində anadan olmuşdur. 1972-ci ildə Başqırdıstan Dövlət Universitetini bitirmişdir (Ufa).

SSRİ Elmlər Akademiyası Ural şöbəsinin Başqırd Elmi Mərkəzinə daxil olan Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda işləmişdir.

1991-ci ildən Başqırdıstan Dövlət Universitetində müəllimə kimi fəaliyyət göstərir.

2008-ci ildən M. Akmolla adına Başqırdıstan Dövlət Pedaqoji Universitetinin başqırd filologiyası fakültəsinin müəllimi, başqırd dili kafedrasının professoru və tədris metodisti.

Elmi tədqiqat işləri: başqırd dilinin funksional qrammatikası, onomastika, toponimika, başqır dilinin rus və milli məktəblərdə tədris metodikası. 200-ə yaxın elmi və tədris-metodik əsərin, eləcə də təhsil lüğətlərinin müəllifidir.

## Mükafat və təltifləri
* "Başqırdılstan Respublikası təhsiol əlaçısı" nişanı ilə təltif edilmişdir (2002).
* Rusiya Federasiyasının ali təhsil üzrə əməkdar işçi (2010).
* Filologiya elmləri doktoru (2003)

## Əsas işləri
* *Усманова М. Г.* Топонимия бассейна реки Сакмары : автореферат дис. … кандидата филологических наук : 10.02.02 / Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа, 1990. — 23 с.
* Усманова М. Г. Имя отчей земли: Историко-лингвистическое исследование топонимии бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994. — 272 с. — ISBN 5-295-01337-5.
* Усманова М. Г. Функционально-семантическая классификация глаголов башкирского языка. — Уфа, 2002.

## Ədəbiyyat
Усманова Минсылу Губайтовна // Баймакская энциклопедия / Научно-ред. коллегия: И. Х. Ситдиков (председ.), К. И. Аглиуллина, А. З. Асфандияров и др. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — С. 547. — 640 с. — 3100 экз. — ISBN 978-5-88185-084-5. (в пер.)

## Mənbə
* Baymak Xəbərləri — Bizim həmyerlilərimiz
* День автографа с авторами учебников
Premyer Liqada mövsümün oyunçusu

**Premyer Liqada mövsümün oyunçusu** () — hər il İngiltərə Premyer Liqasında ən baxımlı oyunu ilə fərqlənən futbolçuya futbol federasiyası tərəfindən təqdim edilən illik futbol mükafatı. Mükafatın sahibi liqanın sponsoru (hal-hazırda Barkleys) "futbolun idarəetmə orqanları, media və azarkeşlər" üzvlərindən ibarət qurum tərəfindən seçilir və may ayının ikinci və ya üçüncü həftələrində elan edilir. Sponsorluq məqsədləri ilə mükafat 1994-cü ildən 2001-ci ilədək Karlinq ilin oyunçusu kimi, 2001-dən 2004-cü ilədək Barkleykard ilin oyunçusu və 2015-ci ildən etibarən isə **Barkleys mövsümün oyunçusu** kimi adlandırılır.

İngiltərə Premyer Liqasının əsası 1992-ci ildə qoyulmuşdur, nə vaxt ki, birinci divizyonun klubları İngiltərə Futbol Liqasını tərk edərək yeni öz yayım və sponsorluq müqavilələrini müzakirə edən müstəqil liqanın əsası qoyuldu. Yenicə formalaşmış liqanın açılış mövsümündə sponsoru yox idi ta ki Karlinq növbəti mövsümdən başlayacaq, 4 ili əhatə edən və 12 milyon funt sterlinq dəyərində olan anlaşmanı imzaladı. Həmin mövsüm isə Karlinq futbolçular üçün fərdi olaraq Premyer Liqa Qızıl Butsu kimi yeni mükafatlar təsis etməyə başladı. Amma Premyer Liqada ayın futbolçusu və Premyer Liqada mövsümün oyunçusu mükafatları sahibinə yalnız 1994–95 mövsümündən etibarən təqdim edilməyə başlandı. İngiltərə Premyer Liqasında mövsümün oyunçusu mükafatının ilk qalibi isə Blekbörn Roversin hücumçusu Alan Şirer olmuşdur ki, həmçinin o, həmin mövsümdə Premyer Liqa çempionu olmuş və üstəlik mövsümün qızıl butsunu əldə etmişdir.

Tyerri Anri, Kriştiano Ronaldo və Nemanya Vidiç hər biri mükafatı 2 dəfə qazanmaqla adlarını mükafatı bir dəfədən artıq qazanan oyunçular siyahısına əlavə etməyi bacarmışdırlar ki, Kriştiano Ronaldo mükafatı ardıcıl olaraq 2 dəfə (2007 və 2008) qazanmaqla xüsusi fərqlənmişdir. Qalib olmuş 8 futbolçu isə həmçinin liqanın bombardiri adını qazanaraq qızıl butsu və əlavə olaraq mövsümün oyunçusu adını qazanmışdırlar. Qaliblərin dördü — Kevin Filips, Henry, Tyerri Anri, Kriştiano Ronaldo və Luis Suarez həmin mövsüm Avropada qızıl buts mükafatına sahib olmuşdurlar. 11 futbolçu, qalib olduqları mövsümdə həmçinin İngiltərə Premyer Liqasının çempionluğunu yaşamışdır ki, bunlardan Ronaldo və Vidiç hər biri birlikdə "Mançester Yunayted" in tərkibində iki dəfə mükafatı qazanmışdır. Ronaldo 2008-ci ildə mövsümün oyunçusu adını qazanmış yeganə futbolçudur ki, məhz bu mövsümdə FİFA Dünyada ilin oyunçusu mükafatınıda əldə etməklə ilk dəfə İngiltərə Premyer Liqasında oynayan bir futbolçu dünyanın ən yaxşı oyunçusu adını qazanırdı.

### Qaliblər

## Milliyətinə görə qaliblər

## Klublara görə qaliblər

## Qeydlər

## İstinadlar
**Ümumi

* 
* 


**Xüsusi
Məhəmməd Türkmən

**Məhəmməd Türkmən** (tam adı: *Məhəmməd Meretqeldi oğlu Türkmən*; ) — Türkmən əsilli Azərbaycan jurnalisti, reportyor və fotoqrafı; “Fotoqraflar.com/info” saytının təsisçisi; Minval.İnfo saytının baş redaktoru (2018—h.h.); "Davam" Ümumrespublika Gənclər Hərəkatının təsisçilərindən biri və İdarə Heyətinin üzvü (2020).

## Bioqrafiya
Muhamedqurbanov Muhamed Meretqeldi oğlu 17 oktyabr 1990-cı ildə Türkmənistan SSR-in Marı şəhərində dünyaya gəlib. Uşaqlıq illərinin bir hissəsi Türkmənistanın Marı şəhərində, bir hissəsi isə Salyan rayonunda keçib.

2011-ci ildən jurnalistika ilə məşğuldur. Bir çox yerli və beynəlxalq jurnalist təlimlərində iştirak edib. "BakuNews", "Kanal 13" kimi internet televiziyalarda, "Elitar.az" və başqa bir neçə saytda reportyor olaraq çalışıb. 2013-cü ilin oktyabr ayında "Yeni Müsavat" qəzetində fotoreportyor kimi işə başlayıb. 

Ekstremal vəziyyətlər və sosial sahə üzrə reportajlar hazırlayıb və beynəlxalq yarışlarda da çalışdığı media qurumunu təmsil edib. 2018-ci ilin yanvar ayından "Minval.İnfo" saytının baş redaktorudur.

Qrabağ münaqişəsi əsnasında 2010-cu illərdə cəbhə bölgəsində yaranan gərginliklər və kiçik döyüşlər zamanı həmin əraziyə yollanmış ilk jurnalistlərdən biridir. O, bu təcrübəsini artırmaq üçün əlavə olaraq 2016-cı ildə "Ekstremal jurnalistlərin təcrübə poliqonu təlimləri"ndə də iştirak edib və diplomla təltif olunub.

Jurnalistika ilə yanaşı fotoqrafiya ilə də məşğuldur. Bu sahədə müxtəlif mükafatlar qazanıb və təlimlər keçib. Çəkdiyi fotolar müxtəlif müsabiqələrdə qalib olub. İdeya müəllifi və təsisçisi olduğu, 2016-cı ildə yaratdığı "Fotoqraflar.com" saytı Azərbaycanda ilk onlayn tədris və fotoxəbər portalıdır.

2020-ci ildə Bakıda, "Holiday Inn" hotelində təşkil olunan brifinqdə "Davam" Ümumrespublika Gənclər Hərəkatının təsisçilərindən biri olub. Təşəbbüs Qrupunun hər bir üzvü Azərbaycan gəncliyini bu hərəkatda konkret istiqamət üzrə təmsil edir. Məhəmməd Türkmən bu hərəkatda Azərbaycanın gənc jurnalistlərinin təmsilçisi kimi çıxış edir. Həmçinin hərəkatın İdarə Heyətinin də üzvüdür.

## Şəxsi həyatı
Hazırda Bakıda yaşayır. Heç bir siyasi partiyaya üzv deyil. 2016-cı ildən həmkarı və iş yoldaşı, jurnalist Könül İbrahimlə evlidir, Nur adlı qızı 2017-ci ildə anadan olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*  İnterAz TV-nin rəsmi saytında izlə 
* 
* 
*
Super prezidentli respublika

**Super prezidentli [[respublika]]** – Dövlət İdarəetmə Formasıdır ki, hakimiyyət bölgüsü prinsipi mövcuddur, lakin bu formal xarakter daşıyır. Əslində isə hakimiyyət prezident və onun nəzarəti altındakı idarəçilik institutlarının əlində cəmləşmişdir. Avtoritarizmin formalarından biridir.

## Xüsusiyyətləri
Çox vaxt super prezidentli respublikalarda prezident hakimiyyətə hakim partiyanın (hansı ki bu partiya yeganə partiya ola bilər və ya digər partiyalar üçün konstitusiyaya zidd olan üstünlüklərdən istifadə edə bilər) lideri olaraq başçılıq edir. Üstəlik, super prezidentli respublikada prezidentin milli konstitusiyada nəzərdə tutulan fövqəladə səlahiyyətlərindən istifadəsi adi prezident respublikasına nisbətən daha genişdir. Super prezidentli respublikalarda prezidentin kostitusiya üzrə səlahiyyətlərinə, qanun qüvvəsində olan fərmanların verilməsi, parlamentin buraxılması, nazirlərin və inzibati-ərazi vahidlərinin rəhbərlərinin vəzifədən azad edilməsi və s. daxildir. Ölkədə super prezidentli respublika rejiminin qurulması "Ömürlük prezidentlik" rejiminin qurulmasına və ya yeni prezidentin formal xarakterli seçkilər yolu keçmiş prezident tərəfindən təyin olunmasına gətirib çıxarar.

## Super prezidentli respublikaların növləri
V. E. Çirkin özünün "Xarici ölkələrin konstitusiya hüququ" əsərində (1997) super prezidentli respublikaların 3 növünü qeyd etmişdir:

1. Prezidentli monokratik respublika — elə idarəetmə formasıdır ki, burada prezident yeganə səlahiyyətli partiyaya rəhbərlik edir və bu partiya rəsmi elan olunmuş məcburi ideologiyanın daşıyıcısıdır (Kvame Nkrumanın dövründə Qana, Əhməd Seku Turenin dövründə Qvineya, Mobutu Seso Sekonun dövründə Zair və s.)

2. Prezidentli hərbi respublika — elə idarəetmə formasıdır ki, dövlət başçısının hərbi çevrilişi nəticəsində yaranmışdır.

3. Sosialist ölkələrdəki prezident respublikası (Anqola, Benin, Konqo Respublikası, Mozambik) , hansı ki burada prezident ölkənin yeganə hakim partiyası tərəfindən seçilir. V. E. Çirkinə əlavə olaraq politoloq O. İ. Zaznayev bu növü prezidentli partokratik respublika adlandırmağı təklif edir .

## Super prezidentli respublika rejimli ölkələr
Super prezidentli respublikanı Latın Amerikası ölkələrinə (əsasən XIX əsr), həmçinin bir sıra Afrika və postsovet ölkələrinə (Belarus, Türkmənistan, Azərbaycan və s.) aid etmək olar. Həmçinin Qazaxıstanın "Ak Jol" adlı müxalif partiyasının rəhbəri Altınbəy Sarsenbayev (13 fevral 2006-cı ildə öldürülmüşdür) Qazaxıstanı super prezidentli respublika adlandırmışdır. Müasir Rusiyanın super prezidentli respublika olaraq göstərilməsi də geniş yayılır, bu xüsusilə də amerikan politoloqu Stiven Fişin əsərlərində özünü göstərir. 1993-cü ildə Rusiyada qurulmuş super prezidentli respublika rejimi haqqında politoloq Liliya Şevtsova da danışır

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle

**McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle** McDonnell Douglas F-15 Eagle döyüş təyyarəsi əsasında ABŞ tərəfindən istehsal olunan çoxməqsədli qırıcıdır. F-15E 1980-ci illərdə düşmənin nəzarəti altında olan ərazilərin dərinliklərində radioelektron mübarizə təyyarələrinin müşayiəti olmadan uçuşlar həyata keçirmək məqsədilə dizayn olunmuşdur. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin silahlanmasında olan F-15E qırıcıları bu qurumun arsenalında olan digər təyyarələrlə müqayisədə daha tünd rəngli hava kamuflajına və konformal yanacaq çənlərinə sahibdir.

F-15E qırıcıları indiyə qədər İraq, Əfqanıstan, Suriya və Liviyada baş tutmuş döyüş əməliyyatlarında istifadə olunmuşdur. Həmin əməliyyatlar zamanı bu döyüş təyyarələri düşmənin dərinlikdə yerləşən vacib hədəflərinin məhv edilməsi, hava patrulunun təşkil olunması və koalisiya qoşunları üçün yaxın hava dəstəyi məqsədilə istifadə olunub. F-15E sonradan bəzi xarici ölkələrə də ixrac olunmuşdur.

## İstifadəçilər
* : 25 ədəd F-15I
*  Cənubi Koreya: 60 ədəd F-15K
* : 36 ədəd F-15QA sifariş olunub
* : 70 ədəd F-15S
* : 40-dan çox F-15SG
* : 213 ədəd F-15E

## Taktiki-texniki xüsusiyyətləri
### Ümumi parametrlər
* **Ekipaj:** 2 nəfər (pilot və silah sistemləri üzrə zabit)
* **Uzunluğu:** 19.43 m
* **Qanad genişliyi:** 13.05 m
* **Hündürlüyü:** 5.63 m
* **Boş çəki:** 14300 kq
* **Maksimum qalxma ağırlığı:** 36700 kq
* **Güc təminatçısı:** 2 × Pratt & Whitney F100-PW-220 mühərrik

### Uçuş keyfiyyəti
* **Maksimum sürət:** 2.5+ max (3017&nbsp;km/s)
* **Döyüş radiusu:** 1270&nbsp;km
* **Uçuş tavanı:** 18200 m
* **Yüksəkliyə qalxma sürəti:** 254+ m/s
* **Çəkmə gücünün çəkiyə nisbəti:** 0.93
* **Maksimum ''g''-yüklənmə:** +9 *g*

## Həmçinin bax
* ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri
* McDonnell Douglas F-15 Eagle

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* F-15E USAF fact sheet
* F-15E page and F-15K page on Boeing.com
* F-15E on USAF National Museum web site
* F-15E.info, a dedicated F-15E site
Keyxosrov

* Keyxosrov Kartli — Kartli çarı, şahzadə Levanın oğlu idi.
* Keyxosrov Cahan bəyim — İngilis idarəsindəki Hindistanda yarımüstəqil Bopal sultanlığı dövlətinin son qadın hökmdarı.
* Keyxosrov xan (tüfəngçi ağası) — Səfəvi hərbi komandiri və gürcü soylu qulam.
;Digər
* Keyxosrov (mifologiya) — Firdovsinin Şahnamə əsərinin qəhrəmanlarından biri, Siyavuşun oğlu.
Səfərəli Vəzirov

**Vəzirov Səfərəli Ağarza oğlu** () — qarmon ifaçısı.

## Həyatı
Qarmon çalmağı atasından öyrənmiş, daha sonra məşhur qarmonçu Kor Əhəddən (1893-1942) və Teyyub Dəmirovdan (1908-1970) dərs almış, ondan musiqi, ifaçılıq sənətinin sirlərini daha mükəmməl mənimsəmişdir. Az müddətdə Səfərəli el arasında öz dəst-xətti ilə tanınır. Səfərəli qarmon ifaçılığını təkmilləşdirməklə bərabər 1948 ildə Xalq Təsərrüfatı İnstituna qəbul olunur. Tələbə ikən institutda yaratdığı x.ç.a. ansamblına rəhbərlik edir.

1951 ildə Polşada keçirilən Beynəlxalq musiqi festivalının qalibi olur. Onun ifasında 1953-cü ildə lentə alınmış bir sıra muğam («Çahargah» dəstgahı) və rəqslər («Qazaxı», «Kolxozu», «Azərbaycan», «14 nömrə», «Qaytağı», «Tərəkəmə», «Vağzalı»), həmçinin özünün bəstələdiyi «Pambıq çöllərində» kompozisiyası AzRT Fondunda qorunur. Səfərəli Vəzirovun oğlanları əməkdar artistlər Ədalət Vəzirov, Kamil Vəzirov, Ramiz, Babək, Qalib musiqi aləmində tanınmış musiqi ifaçılarıdır.

## İstinadlar
Kalsium-oksid

Əsasi oksiddir, turşu oksidləri və turşularla qarşılıqlı təsirdə olur.
*1.CaO+CO2 → CaCO3
*2.CaO+SO3 → CaSO4
*3.CaO+H2SO4→ CaSO4+H2O
*4.CaO+2HCl → CaCl2+H2O

Onu sənayedə əhəngdaşının parçalanmasından alırlar.
 
CaCO3→ CaO+CO2 ↑
CaO ağ rəngli, çətin əriyən (2570ºC temperaturda əriyir) maddədir. Onu su ilə reaksiyasından çoxlu istilik ayrılır. CaO-nun texniki adı “sönməmiş əhəng” olduğundan kalsium-oksidin su ilə qarşılıqlı təsirinə “əhəngin söndürülməsi” deyilir.
	CaO+H2O→Ca(OH)2+Q
Kalsium –oksidin əsas etibarilə sönmüş əhəng Ca(OH)2, kalsium –karbid CaC2 almaq üçün istifadə edilir.

## İstinadlar
Dirilik (jurnal)

***Dirilik*** — Azərbaycan türklərinin milli varlığını qoruyub saxlamaq uğrunda mübarizə aparan jurnal. 1914-cü il sentyabr ayının 16-dan 1916-cı ilin ortalarına kimi çap olunmuş siyasi türk məcmuəsi.

## Fəaliyyəti
"Dirilik" jurnalı 1914-cü ilin sentyabr ayının 16-da mətbuat fəaliyyətinə başlamışdır. Bu jurnal Mirzə Bala Məmmədzadənin yazdığı kimi, həm də siyasi bir türk məcmuəsi idi. 1914-cü ildə 8, 1915-ci ildə 9, 1916-cı ildə isə 7 nömrəsi çap olunmuşdur. 1916-cı ilin ortalarında nəşri dayandırılmışdı. Məcmuənin sahibi-imtiyazı Əbülfəzl Mətləbzadə, müdiri isə Əliabbas Müznib idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin,  Kazımoğlunun, Əbdülxalıq Cənnətinin, Əli Səttarlı, Cəfər Cabbarlının, Əliağa Vahidin iştirak etdiyi bu məcmuədə ədəbi nümunələr də oxuculara çatdırılırdı. Mətbuat tarixinin araşdırıcıları "Dirilik" jurnalını ədəbi-məfkurə mərkəzlərindən biri hesab edirlər. Cümhuriyyət ideyasının müəlliflərindən olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin milli şüur konsepsiyasının proqramı olan "Dirilik nədir?"  adlı məşhur əsəri də bu jurnalda çıxmışdır. Rus imperiyasının dünyaya hakim olmaq planlarından bəhs edən "Rus imperatoru Böyük Pyotrun vəsiyyətnaməsi" adlı tarixi sənəd də "Dirilik"də dərc olunmuşdur.

## Məramı

Məcmuənin ən başlıca məqsəd və məramı Azərbaycan türklərinin siyasi şüurunu formalaşdırmaq, onu milli varlığını qoruyub saxlamaq uğrunda mübarizədə birləşdirmək idi. Jurnalın ilk sayında baş mühərrir Əliabbas Müznibi "Məqsədimiz" adlı məqaləsində bəşəriyyətin son üç-dörd minillik tarixinə səyahət edir, fikirlərini ümumiləşdirir, xalqı bu tarixi imtahanlardan ibrət dərsi almağa səsləyir, fiziki və mənəvi diriliyin ölüm-dirim mübarizəsi ilə əldə edildiyini göstərir. "Dirilik"də  XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan romantik ədəbiyyatının bir sıra dəyərli nümunələri çap olunmuş, ədəbi-bədii fikrin formalaşmasına xidmət etmişdir. Əmin Abid Mütəllibzadəin, Ümmügülsümün, Rəcəb Əfəndizadənin ədəbi yazılarında vətənə məhəbbət, islam əxlaqına uyğun insani münasibətlər təbliğ olunurdu."Dirilik" bütün fəaliyyəti boyunca Azərbaycan xalqında milli mənlik şüurunun yüksəlişinə xidmət etdi. "Dirilik" Azərbaycan mətbuatı tarixində ideya rəhbəri Əliabbas Müznibin 1911-ci ildə arzu etdiyi "Mətbuatın kəlamı, əsrin kəlamı olmalıdır" şüarı ilə nəşr edildi və tarixləşdi.

## Həmçinin bax
* Əmin Abid Gültəkin
* Ümmügülsüm
* Əliabbas Müznib
* Əbdülxalıq Cənnəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Millətçi naşir və jurnalist Əlabbas Müznib
* Günahsız müqəssirlər
* BİRİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİ İLLƏRİNDƏ AZƏRBAYCAN MƏTBUATI...