open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dendrobieae

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  yarımfəsiləsinə aid bitki tribası.

Dendrobieae, əsasən psevdobulbları olan tropik, epifitik səhləblərdən ibarətdir. Bu triba Dendrobiinae və Bulbophyllinae adlı iki yarımtribada toplanmış 1500-dən çox növdən ibarətdir.

## Xüsusiyyətləri
Dendrobieae tribasının üzvləri bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Psevdobulblar:** Dendrobieae səhləblərinin əksəriyyəti su və qida maddələri saxlayan psevdobulb adlanan qalınlaşmış gövdələrə malikdir. Bu, onların quraqlıq dövrlərində sağ qalmasına kömək edir.

**Epifit həyat tərzi:** Bir çox Dendrobieae səhləbi, digər bitkilərin üzərində yaşayan epifitlərdir. Bu, onların daha çox günəş işığına çıxış əldə etmələrinə və rəqabətdən qaçmalarına imkan verir.

**Müxtəlif çiçək formaları:** Dendrobieae səhləbləri, müxtəlif rəng və formalarda çiçəklərə malikdir. Bəzi növlərin çiçəkləri böyük və ətirlidir, bəzilərinin isə kiçik və qeyri-adi formalıdır.

**Labellum:** Dendrobieae səhləblərinin çiçəklərində, adətən, dodaqcıq (labellum) adlanan özünəməxsus bir ləçək olur. Labellum, tozlandırıcıları cəlb etmək üçün müxtəlif rəng və formalara malik ola bilər.

## Təsnifatı
Dendrobieae tribasl iki yarımtribaya bölünür:

**Dendrobiinae:** Bu yarımtriba Dendrobium cinsi və onunla yaxın əlaqəli olan digər cinsləri əhatə edir. Dendrobium 1000-dən çox növü ilə Dendrobieae tribasının ən böyük cinsidir.

**Bulbophyllinae:** Bu yarımtriba Bulbophyllum cinsi və onunla yaxın əlaqəli olan digər cinsləri əhatə edir. Bulbophyllum 2000-dən çox növü ilə səhləbkimilər fəsiləsinin ən böyük cinsidir.

## Əhəmiyyəti
Dendrobieae səhləbləri, gözəl və ekzotik çiçəkləri ilə tanınır və bir çox növü bağçılıqda və çiçəkçilikdə istifadə olunur. Bu səhləblər, həmçinin ənənəvi tibbdə və ətriyyat sənayesində istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaşım Maqomedov

**Qaşım Maqomedov** () — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu.

## Karyerası
Qaşım Maqomedovun Azərbaycan bayrağı altında birinci beynəlxalq turniri 28–30 avqustda Polşanın Varşava şəhərində baş tutan Polish Open beynəlxalq turniri oldu. Turnirin 1/8 final mərhələsində onun rəqibi Polşa nümayəndəsi David Majoça oldu. Həmin görüşdə Maqomedov rəqibi üzərində 15:1 hesabı ilə inamlı qələbə qazandı və 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə isə o, Belarus təmsilçisi Slavamir Sidar ilə üz-üzə gəldi. Bu görüşdə 14:8

2015-ci ildən Azərbaycanı təmsil edir. Həmin il yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatını bürünc medalla başa vurdu. Bir il sonra isə yeniyetmələr arasında Dünya Çempionatının final görüşündə məğlub olaraq turnirin gümüş medalına sahib oldu.

2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında gümüş medala sahib oldu. 2022-ci ildə bu səfər Konya şəhərində V İslam Həmrəyliyi Oyunlarını bürünc medalla başa vurdu.

2023-cü ilin iyununda Polşada Avropa Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu, avqustda isə Estoniyada Avropa Çempionatının qalibi oldu.

Qaşım Maqomedov 2023-cü ildə Çində baş tutan Grand Slam turnirində nəticələrinə əsasən olimpiya lisenziyasına sahib oldu.

2024-cü ilin aprelində Belqrad şəhərində (Serbiya) Avropa Çempionatını bürünc medalla başa vurdu.

Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin Ədalətli Oyunlar Komissiyasının 2024-cü ilin yekunlarına əsasən ədalətli oyun prinsiplərinə sadiq idmançı kimi Qaşım Maqomedov təyin etdi

2025-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda keçirilən VI İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.

## İstinadlar
Epidendrumkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

Bu yarımfəsilə 576 cinsdə 15 000-dən çox növü əhatə edir, bu da səhləbkimilər fəsiləsinin difər bütün yarımfəsilələrindən daha böyükdür.

## Xüsusiyyətləri
Epidendrumkimilər yarımfəsiləsinin üzvləri, bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Epifit həyat tərzi:** Əksər epidendroid səhləblər tropik epifitlərdir, yəni digər bitkilərin üzərində yaşayırlar. Bu, onların daha çox günəş işığına çıxış əldə etmələrinə və rəqabətdən qaçmalarına imkan verir.

**Psevdobulblar:** Bir çox epidendroid səhləblər, su və qida maddələri saxlayan psevdobulb adlanan qalınlaşmış gövdələrə malikdir. Bu, onların quraqlıq dövrlərində sağ qalmasına kömək edir.

**Resupinat çiçəklər:** Epidendroid səhləblərin çiçəkləri adətən resupinatdır, yəni çiçək sapı inkişaf zamanı 180 dərəcə dönərək dodaqcığı (labellum) aşağıya doğru yönəldir. Bu, tozlandırıcıların çiçəyə daha asan daxil olmasına imkan verir.

**Pollinia:** Epidendroid səhləblərin polenləri, pollinia adlanan yapışqan kütlələr halında birləşir. Bu, polenlərin tozlandırıcılar tərəfindən daha asan daşınmasını təmin edir.

**Velamen:** Bir çox epifit epidendroid səhləblərin kökləri, velamen adlanan süngər kimi bir toxuma ilə örtülüdür. Velamen, havadan nəm və qida maddələri udmaq üçün istifadə olunur.

## Təsnifatı
Epidendroideae alt fəsiləsi, 50-dən çox qəbiləni əhatə edir. Bu qəbilələrdən ən böyük və müxtəlif olanları arasında Epidendreae, Vandeae, Cymbidieae və Podochileae qəbilələri yer alır.

## Əhəmiyyəti
Epidendroideae, səhləbsevərlər və botaniklər üçün böyük maraq doğuran bir qrupdur. Bu alt fəsilənin üzvləri, gözəl və ekzotik çiçəkləri ilə tanınır və bir çox növü bağçılıqda və çiçəkçilikdə istifadə olunur. Epidendroideae, həmçinin tropik ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, digər bitkilər üçün yaşayış mühiti təmin edir və tozlandırıcıları cəlb edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lamidlər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu klad, təxminən 40.000 növü əhatə edir və bu da bütün çiçəkli bitki növlərinin təxminən 15%-ni təşkil edir. Lamidlər ağaclar, kollar, otlar və üzüm bitkiləri də daxil olmaqla müxtəlif həyat formalarına malikdirlər.

## Xüsusiyyətləri
Lamidlər bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdirlər:

**Sympetalous corolla** — əksəriyyəti, bitişik ləçəkli (sympetalous) çiçəklərə malikdir. Bu, ləçəklərin bir-birinə bitişərək boru və ya huni şəklində bir corrolla əmələ gətirməsidir.

**Superior ovary** — əksəriyyəti, üstün yumurtalıqlı (superior ovary) çiçəklərə malikdir. Bu, yumurtalığın digər çiçək hissələrinin (ləçəklər, kasa yarpaqları və erkəkciklər) üstündə yerləşməsidir.

**Iridoid compounds** — iridoid birləşmələri adlanan bir sıra ikincil metabolitlərə malikdir. Bu birləşmələr, bitkiləri ot yeyən heyvanlardan və zərərvericilərdən qorumağa kömək edir.

## Təsnifatı
Lamidlər iki əsas qrupa ayrılır:

**Basal lamiids:** Bu qrup, Garryales, Gentianales, Lamiales, Solanales və Boraginales kimi sıraları əhatə edir.

**Euasterids I:** Bu qrup, daha çox tanınan lamiid fəsilələrini əhatə edir, o cümlədən:

* Lamiaceae (dalamazkimilər)
* Oleaceae (zeytunkimilər)
* Plantaginaceae (bağayarpağıkimilər)
* Scrophulariaceae (sıracaotuçiçəklilər)
* Solanaceae (badımcançiçəklilər)
* Acanthaceae (akantkimilər)
* Bignoniaceae (bignoniyakimilər)
* Gesneriaceae (hesneriyakimilər)
* Verbenaceae (mineçiçəklilər)

## Əhəmiyyəti
Lamidlər təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (zeytun, susam, nanə, reyhan, lavanda və s.), dərman, ədviyyat, ətir, lif və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Lamiidlər həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asırqalotukimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  yarımfəsiləsinə aid bitki tribası.

Növlərin əksəriyyəti Amerika qitəsinin tropik, subtropik və isti-mülayim bölgələrində yaşayır, lakin bəzilərinə başqa yerlərdə də rast gəlinir.

## Xüsusiyyətləri
Asırqalotukimilər tribasına aid bitkilər bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Disk çiçəklər:** Asırqalotukimilər tribasına aid bitkilər yalnız disk çiçəklərə malikdir (şüa çiçəkləri yoxdur) və ləçəkləri ağ, azca sarımtıl ağ, çəhrayı və ya bənövşəyi rəngdədir (heç vaxt tam sarı deyil).

**Uzun və küt uclu stil əlavələri:** Asırqalotukimilər tribasına aid bitkilər, adətən, uzun və küt uclu stil əlavələrinə malikdir. Bu, onların çiçəklərinin tozlanmasında rol oynayır.

## Əhəmiyyəti
Asırqalotukimilər tribasına aid bitkilərin bir çoxu, ənənəvi tibbdə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Bəzi növlər bəzək bitkisi kimi yetişdirilir, bağlarda və parklarda istifadə olunur. Bu bitkilər həmçinin böcəklər və digər tozlandırıcılar üçün vacib qida mənbəyidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Arachnomorpha

**Arachnomorpha** (yun. ἀράχνη (aráchnē) 'hörümçək' və μορφή (morphḗ) 'forma'), buğumayaqlılar (Arthropoda) şöbəsinə aid olan bir kladır. Bu klad, əsasən hörümçəkkimilər (Arachnida), dəlixərçənglər (Xiphosura) və dəniz əqrəbləri (Eurypterida) kimi xeliserliləri (Chelicerata) əhatə edir.

## Xüsusiyyətləri
Arachnomorpha kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Xeliserlər:** Arachnomorpha üzvləri, ağızlarının önündə yerləşən və qidalanma, müdafiə və duyğu funksiyalarını yerinə yetirən bir cüt xeliser (chelicerae) adlı qısqaclara malikdir.

**Pedipalplar:** Arachnomorpha üzvləri, xeliserlərin arxasında yerləşən və müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən bir cüt pedipalp (pedipalps) adlı ətraflara malikdir. Pedipalplar, duyğu, qidalanma, çoxalma və hərəkət üçün istifadə edilə bilər.

**Dörd cüt ayaq:** Arachnomorpha üzvləri, ümumiyyətlə, hərəkət üçün istifadə edilən dörd cüt ayağa malikdir.

**Bədən bölgələri:** Arachnomorpha üzvlərinin bədəni, prosoma (baş-göğüs) və opistosoma (qarın) olmaqla iki əsas hissəyə bölünür.

## Təsnifatı
Arachnomorpha kladı, aşağıdakı əsas qrupları əhatə edir:

**Arachnida (Hörümçəkkimilər):** Bu sinif, hörümçəklər, əqrəblər, gənələr və digər bir çox quru onurğasızını əhatə edir. Hörümçəkkimilər, əsasən quruda yaşayan yırtıcılardır.

**Xiphosura (Dəlixərçənglər):** Bu sinif, at nalı xərçəngi kimi tanınan dəniz heyvanlarını əhatə edir. Dəlixərçənglər, yaşayan fosillər hesab olunur və milyonlarla ildir ki, çox dəyişməmişdir.

**Eurypterida (Dəniz əqrəbləri):** Bu sinif, nəsli kəsilmiş dəniz əqrəblərini əhatə edir. Dəniz əqrəbləri, Paleozoyik zamanda yaşamış və bəzi növləri 3 metr uzunluğa çata bilən ən böyük buğumayaqlılar olmuşdur.

## Filogenetik əlaqələr
Arachnomorpha kladının filogenetik əlaqələri hələ tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bununla birlikdə, molekulyar və morfoloji dəlillərə əsasən, Arachnomorpha kladının Mandibulata (çənəli buğumayaqlılar) kladının qardaş qrupu olduğu düşünülür.

## İstinadlar
Mesostigmata

**Mesostigmata** (yun. μέσος (mésos) 'orta' və στίγμα (stígma) 'növ'), Parazitiformes (parazitiformlar) dəstəsinə aid olan bir gənə (mite) dəstəsidir. 8000-dən çox növü əhatə edən 130-dan çox fəsilə ilə Parazitiformes-in ən böyük qrupudur. Mesostigmata, parazit, sərbəst yaşayan və yırtıcı formaları əhatə edir. Onları bədənin yan tərəfində yerləşdirilmiş tək cüt spiral (stigmata) ilə tanımaq olar.

## Morfologiya
Mesostigmata, 0,2 ilə 4 mm uzunluğunda olan kiçik gənələrdir. Adətən, III–IV ayaqların üstündə bir cüt stiqma dəliyinə malikdirlər, bu dəliklər adətən peritremal yivlə əlaqələndirilir. Gnatosoma (ağız hissəsi), xeliserae ətrafında sklerotlaşmış bir halqaya (basis capitulum) malikdir.

## Həyat tərzi
Mesostigmata, müxtəlif həyat tərzinə malikdir. Bəzi növlər parazitdir və digər heyvanların, xüsusilə də məməlilərin, quşların və sürünənlərin üzərində və ya daxilində yaşayır. Digər növlər sərbəst yaşayır və torpaqda, çürüntüdə və ya bitki örtüyündə tapılır. Yırtıcı mesostigmatid gənələr böcəklər, digər gənələr və nematodlarla qidalanır.

## Təsnifatı
Mesostigmata, üç alt dəstəyə bölünür: Sejida, Trigynaspida və Monogynaspida.

## Əhəmiyyəti
Mesostigmata, həm faydalı, həm də zərərli təsirləri olan müxtəlif ekoloji rollara malikdir. Yırtıcı növlər zərərvericilərin bioloji mübarizəsində istifadə edilə bilər, bəzi növlər isə parazit və ya xəstəlik vektoru kimi fəaliyyət göstərə bilər.

## İstinadlar
Monogynaspida

**Monogynaspida** — Mesostigmata (orta stiqmalı gənələr) alt dəstəsinə aid olan bir gənə (mite) taksonudur. Bu qrup, 7000-dən çox təsvir edilmiş növü ilə Mesostigmata daxilində ən böyük və müxtəlifdir. Monogynaspida üzvləri, parazit, sərbəst yaşayan və yırtıcı həyat tərzi sürən müxtəlif ekoloji rollara malikdirlər.

## Xüsusiyyətləri
Monogynaspida, aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

**Tək cinsiyyət açığı:** Dişilərdə tək bir cinsiyyət açığı (gonopore) olur, bu da adlarının mənşəyidir (mono = tək, gyn = dişi).

**Stiqmaların yeri:** Stiqmalar (tənəffüs dəlikləri) adətən üçüncü və dördüncü ayaq cütləri arasında yerləşir.

**Palpların quruluşu:** Palplar (ağız hissələri) əsasən kiçik və sadədir, lakin bəzi yırtıcı formalarda qurbanı tutmaq üçün dəyişdirilə bilər.

**Müxtəlif həyat tərzi:** Monogynaspida, parazit, sərbəst yaşayan və yırtıcı formaları əhatə edən geniş ekoloji müxtəlifliyə malikdir.

## Təsnifatı
Monogynaspida, bir neçə superfəsiləyə bölünür, bunlardan ən əhəmiyyətlisi Gamasina-dır. Gamasina, müxtəlif həyat tərzinə uyğunlaşmış ən çox növü əhatə edir.

Ekoloji rol və əhəmiyyəti
Monogynaspida üzvləri ekosistemlərdə müxtəlif rollar oynayır. Bir çox növ torpaqda və çürüntüdə yaşayır və üzvi maddələrin parçalanmasında iştirak edir. Bəzi növlər bitkilərlə qidalanır və ya onlara zərər verən digər heyvanları (məsələn, digər gənələri və ya böcəkləri) ovlayır. Digər növlər isə heyvan və insan paraziti kimi fəaliyyət göstərir və müxtəlif xəstəliklərin yayılmasına səbəb ola bilər.

## İstinadlar
Şumey Okava

– Yaponiya milliyyətçisi, aktivisti, panasiyanist yazıçısı. Yaponiyada bir sıra milliyətçi təşkilatlar yaratmışdır. O, Müttəfiqlər tərəfindən "yapon Gebbels" adlandırılmışdır.

## İlk illəri
1886-cı ildə Yaponiyanın Yamaqata prefekturasında tanınmış həkim ailəsində doğulmuşdur. Kumamotoda yerləşən Beşinci liseydə təhsil almışdır. Lisey illəri zamanı xristianlıqla yaxından maraqlansa da, özü heç vaxt xristian olmamışdır.

Okava Tokio Universitetində Qərb dünyasının dinləri üzrə təhsil almışdır. Universitet illərində Seyiçi Hatano və Cunciro Takakusu kimi professorlardan dərslər almış, Fridrix Şleyermaxerin yazılarından təsirlənmiş, hind fəlsəfəsi ilə maraqlanmışdır. 1911-ci ildə universitetdən məzun olduqdan sonra Tokioda qalaraq ordu üçün tərcüməçi kimi işləməyə başlamışdır.

## Siyasi fəaliyyəti
Okava Henri Kottonun "Yeni Hindistan" (1885) əsəri ilə tanış olduqdan sonra siyasi fəaliyyətə başlamışdır. 1910-cu illərdə Hindistanın müstəqillik hərəkatı iştirakçıları – Raş Behari Bous və digər Yaponiya hindləri ilə əlaqələr yaratmış, Qərb müstəmləkəçiliyinə qarşı mövqe almışdır. 1910-cu illərin sonuna doğru Yaponiyanın ənənəvi dəyərlərinin üstünlüyünü müdafiə etməyə başlamışdır.

1918-ci ildə Cənubi Mancuriya Dəmiryolunun Tədqiqat Bölməsində işləməyə başlamışdır. Sağa meyil edən Okava 1919-cu ildə İkki Kita və digərləri ilə  yaratmışdır. Bu təşkilat Yaponiya cəmiyyətinin ənənəvi xətlər üzrə yenidən təşkil olunmasını müdafiə edirdi. Okava milliyətçi ideyalar ətrafında yazmağa və mühazirələr verməyə başlamışdır. 1920-ci illərdə Tokio, Kioto, Hokkaydo, Vaseda universitetlərində tələbə təşkilatları yaratmışdır. 1920-ci ildə Tokuşoku Universitetində tarix və müstəmləkə siyasəti müəllimi olmuşdur. Okava 1923-cü ildə İkki Kita ilə əlaqələrini kəsmişdir. Kita Yaponiyada siyasi sistemin tamamilə dəyişdirilməli olduğunu müdafiə etsə də, Okava bürokratik elit qruplar və hərbçilərlə işləmək istəyirdi. Okava 1925-ci ildə  sağçı təşkilatını, daha sonra "Dayqakuryo" milliyətçi təhsil institutunu qurmuşdur.

Okava 15 may 1932-ci ildə hökumətə qarşı planlaşdırılmış çevriliş cəhdinə maddi yardım göstərməklə ittiham olunmuş və 1935-ci ilin oktyabrında 5 illik həbs cəzası almışdır. 1937-ci ildə əfv olunaraq vaxtından əvvəl azadlığa çıxmışdır. Azadlığa çıxandan sonra Cənubi Mancuriya Tədqiqat Bürosuna qoşulmuş, 1939-cu ildə Hosey Universitetinin müəllimi olmuşdur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra müharibə cinayətləri ilə ittiham olunmuş yeganə şəxs olmuş, lakin dəli olduğu əsas gətirildiyi üçün məhkəmə qarşısına çıxmamışdır.

## Əsərləri və fikirləri
1926-cı ildə nəşr olunmuş  kitabını yazmışdır. İkinci Dünya müharibəsinə qədər xeyli populyar olan bu kitab 46 dəfə nəşr olunmuşdur. Yaponiya tarixi və ənənələri, Avropa müstəmləhəçiliyi və Asiyada genişlənmə siyasətinin tarixi haqqında kitab və məqalələr yazmışdır. O, Asiya ilə Avropa arasında hərbi konfliktin qaçınılmaz olduğunu və Yaponiyanın Asiyanın lideri kimi ABŞ ilə döyüşəcəyi fikrini yaymışdır.

Müharibədən sonra İkki Kita və Kanci İşivara kimi şəxslər haqqında əsərlər yazmış, Quranı yapon dilinə tərcümə etmiş və  adlı avtobioqrafiyasını nəşr etdirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Maliyyəçi

**Maliyyəçi** (;  )&nbsp;—  bir təşkilatın maliyyə resurslarının idarə edilməsi, planlaşdırılması, təyinatı və izlənməsi ilə məşğul olan mütəxəssisdir. Bu spesialist maliyyə sahəsindəki məlumatlara əsaslanaraq strateji qərarlar vermədə önəmli rola sahibdir. "Maliyyəçi" termini adətən zəngin və güclü insanları təsvir edir.

Maliyyəçi həm də biznesin maliyyəçinin nüfuzundan faydalanmasına imkan verməklə maliyyələşdirilən biznesin uğuruna töhfə verə bilər. Maliyyəçi nə qədər təcrübəli və bacarıqlıdırsa, maliyyələşdirilən təşkilatın uğuruna bir o qədər çox töhfə verə bilər və bir o qədər çox mükafat alacaqdır. "Maliyyəçi" termini fransızcadır "maliyyə" və ya "ödəniş" sözündən gəlir.

Bəzi maliyyə sahələri vençur kapitalistləri, hedc fond menecerləri, etibarlı fond menecerləri, mühasiblər, birja brokerləri, maliyyə məsləhətçiləri və hətta dövlət xəzinədarları da daxil olmaqla qabaqcıl dərəcələr və lisenziyalar tələb edir. Digər tərəfdən, şəxsi investisiyanın heç bir tələbi yoxdur və birjadan istifadə edən və ya şifahi şəkildə pul istəyən hər kəs üçün açıqdır. Maliyyəçi “borc verdiyi firmanın növünü ləğv etmək təcrübəsinə malik olması mənasında ixtisaslaşmış maliyyə vasitəçisi olacaq”.

## İstinadlar
TriStar Pictures

**TriStar Pictures** — ABŞ-də film studiyası və kino şirkəti. Hazırda Columbia-TriStar bölməsi olan Sony Pictures-a daxildir.

## Filmoqrafiya

## Həmçinin bax
* ABŞ kinemotoqrafiyası

## İstinadlar
Natalya Allahverdiyeva

**Natalya Allahverdiyeva** — azərbaycanlı peşəkar qadın futbolçu. "Tarraş Bakı" klubunun, həmçinin SSRİ Qadınlar İbarət yığmasının futbolçusu.

## Həyatı və Karyerası
Natalya Allahverdiyevanın adına, rusdilli internet saytında rast gəlinir. Klub olaraq Bakını təmsil edən "Tarraş" klubunda çıxış etdiyi vurğulanır.

## Milli Karyerası
1991-ci ildə təşkil olunan "Qadınlardan ibarət UEFA Dünya Kuboku" oyunlarından öncə SSRİ — Norveç qarşılaşmasında SSRİ-nin əsas oyunçularından biri olmuşdur.

## İstinadlar
Tektit

**Tektit** (yun. τηκτός tēktós, "əridilmiş") – böyük meteoritlərin Yerə çırpılması nəticəsində yaranan təbii şüşə obyektləridir. Bu obyektlər, əsasən silisium dioksiddən (SiO2) ibarətdir və qara, yaşıl və ya qəhvəyi rəngdə ola bilər. Tektitlər, unikal formaları və tərkibləri ilə digər təbii şüşələrdən fərqlənir.

## Xüsusiyyətləri

Tektitlərin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Kimyəvi tərkib:** Tektitlər, əsasən silisium dioksiddən (SiO2) ibarətdir, lakin az miqdarda alüminium oksid (Al2O3), dəmir oksid (FeO), maqnezium oksid (MgO), kalsium oksid (CaO), natrium oksid (Na2O) və kalium oksid (K2O) da ehtiva edir.

**Formalar:** Tektitlər, müxtəlif formalarda ola bilər, o cümlədən sferik, damla, qantel, diskodial və qeyri-müntəzəm formalar. Bu formalar, ərimə və soyuma prosesləri zamanı əmələ gəlir.

**Səth xüsusiyyətləri:** Tektitlərin səthi, adətən, hamar və parlaqdır, lakin bəzi hallarda çuxurlu və ya qırışıq ola bilər. Bu xüsusiyyətlər, ərimə və soyuma prosesləri zamanı meydana gələn qaz qabarcıqları və ya axın izləri ilə əlaqədardır.

**Daxili strukturu:** Tektitlər, adətən, homogen bir daxili quruluşa malikdir, lakin bəzi hallarda mikroskopik ölçülü kristallar və ya qaz qabarcıqları ehtiva edə bilər.

## Yaranması

Tektitlər, böyük meteoritlərin Yerə çarpması nəticəsində yaranır. Çarpma zamanı yüksək temperatur və təzyiq altında əriyən yer qabığının materialları, atmosferə atılır və daha sonra Yerə geri düşərək soyuyur və bərkiyir. Bu proses zamanı əmələ gələn şüşə obyektlərə tektit deyilir.

## Yayılması

Tektitlər, dünyanın müxtəlif bölgələrində tapılır, lakin əsasən dörd əsas sahədə cəmlənmişdir: Avstraliya-Asiya, Şimali Amerika, Kot-d'İvuar və Mərkəzi Avropa. Bu sahələr, keçmişdə böyük meteoritlərin düşdüyü yerlərdir.

## Əhəmiyyəti

Tektitlər, Yer tarixini və meteorit təsirlərinin təsirini anlamaq üçün vacib dəlillər təqdim edir. Onlar həmçinin elmi tədqiqatlar üçün və kolleksiyaçılar tərəfindən dəyərli nümunələrdir.

## İstinadlar
Dermanyssiae

**Dermanyssidae** (yun. Derma - dəri və nýsso - sancmaq), Mesostigmata (orta stiqmalı gənələr) alt dəstəsinə aid olan bir gənə (mite) fəsiləsidir. Bu fəsilənin üzvləri əsasən quşların və məməlilərin ektoparazitidir və qanla qidalanırlar.

## Xüsusiyyətləri
Dermanyssidae fəsiləsinin üzvləri aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Ektoparazit həyat tərzi:* Əsasən quşların və məməlilərin qanını əmərək yaşayırlar.
* *Stiqmaların yeri:* Stiqmalar (tənəffüs dəlikləri) adətən koksaların (ayaqların birinci seqmenti) yan tərəfində yerləşir.
* *Xeliserae quruluşu:* Xeliserae (ağız hissələri) qan əmməyə uyğunlaşmışdır və iti, kəsici uclara malikdir.
* *Bədən forması:* Bədən oval və yastı şəklində olur, bu da onlara ev sahibinin tükləri və ya lələkləri arasında asanlıqla hərəkət etməyə imkan verir.
## Həyat dövrləri
Dermanyssidae gənələrinin həyat dövrü yumurta, larva, protonimfa, deutonimfa və yetkin mərhələlərindən ibarətdir. Larvalar altı ayaqlı, nimfalar və yetkinlər isə səkkiz ayaqlıdır.

## Tibbi və iqtisadi əhəmiyyəti
Dermanyssidae gənələri, ev sahiblərində qan itkisinə, dəri qıcıqlanmasına və allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Bəzi növlər həmçinin quş və məməli xəstəliklərinin vektorları kimi fəaliyyət göstərir.

## Mübarizə
Dermanyssidae gənələri ilə mübarizə ev sahiblərində və onların yaşayış mühitlərində akarisidlərin (gənə öldürücü dərmanlar) istifadəsi ilə aparılır.

## İstinadlar
Gamasina

**Gamasina** — Mesostigmata (orta stiqmalı gənələr) alt dəstəsinə aid olan böyük və müxtəlif bir gənə (mite) kohortasıdır. Bu qrup, 6000-dən çox təsvir edilmiş növü ilə Mesostigmata daxilində ən böyük kohortalardan biridir. Gamasina üzvləri, parazit, sərbəst yaşayan və yırtıcı həyat tərzi sürən müxtəlif ekoloji rollara malikdirlər.

## Xüsusiyyətləri
Gamasina, aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Stiqmaların yeri:* Stiqmalar (tənəffüs dəlikləri) adətən ikinci və ya üçüncü koksaların (ayaqların birinci seqmenti) arxasında və ya yan tərəfində yerləşir.
* *Xeliserae quruluşu:* Xeliserae (ağız hissələri) müxtəlif qidalanma strategiyalarına uyğunlaşmışdır və iti, kəsici və ya əmici hissələrə malik ola bilər.
* *Bədən forması:* Bədən forması müxtəlifdir, lakin əksər növlərdə oval və yastı şəklindədir.
* *Həyat tərzi:* Gamasina, parazit, sərbəst yaşayan və yırtıcı formaları əhatə edən geniş ekoloji müxtəlifliyə malikdir.

## Təsnifatı
Gamasina, bir neçə infraorderə bölünür, bunlardan ən böyüyü Parasitiformesdir. Parasitiformes, əsasən parazit və yırtıcı gənələri əhatə edir.

## Ekoloji rol və əhəmiyyəti
Gamasina üzvləri ekosistemlərdə müxtəlif rollar oynayır. Bir çox növ torpaqda və çürüntüdə yaşayır və üzvi maddələrin parçalanmasında iştirak edir. Bəzi növlər bitkilərlə qidalanır, digərləri isə böcəklər, digər gənələr və nematodlar kimi heyvanları ovlayır. Parazit növlər isə quşların, məməlilərin və digər onurğalıların üzərində və ya daxilində yaşayır.

## İstinadlar
Phytoseioidea

**Phytoseioidea** — əsasən yırtıcı gənələri əhatə edən Mesostigmata (orta stiqmalı gənələr) dəstəsinə aid bir gənə (mite) superfəsiləsidir. Bu superfəsilədə 2500-dən çox növ təsvir edilmişdir, əsasən Phytoseiidae fəsiləsində cəmləşmişdir. Phytoseioidea üzvləri əsasən bitkilərin üzərində yaşayır və bitki zərərvericilərinə qarşı bioloji mübarizə agentləri kimi istifadə olunur.

## Xüsusiyyətləri
Phytoseioidea superfəsiləsinin üzvləri aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Yırtıcı həyat tərzi:* Əksər Phytoseioidea növləri, bitki zərərvericiləri olan digər gənələr, həşəratlar və nematodlarla qidalanır.
* *Stiqmaların yeri:* Stiqmalar (tənəffüs dəlikləri) adətən ikinci və ya üçüncü koksaların (ayaqların birinci seqmenti) arxasında yerləşir.
* *Xeliserae quruluşu:* Xeliserae (ağız hissələri) ovlamağa və qurbanı parçalamağa uyğunlaşmışdır.
* *Bədən forması:* Bədən oval və ya armud şəklindədir, adətən parlaq və ya şəffaf rəngdədir.
* *Bitki ilə əlaqəsi:* Əsasən bitkilərin üzərində yaşayır və bitki zərərvericilərinə qarşı təbii düşməndir.

## Təsnifatı
Phytoseioidea superfəsiləsi bir neçə fəsiləni əhatə edir, bunlardan ən böyüyü və ən çox tədqiq ediləni Phytoseiidae (fitosid gənələr) fəsiləsidir.

## Ekoloji rol və əhəmiyyəti
Phytoseioidea üzvləri, bitki zərərvericilərinə qarşı təbii düşmənlər olaraq ekosistemlərdə mühüm rol oynayırlar. Bu gənələr, bitki zərərvericilərinin populyasiyalarını tənzimləyərək kənd təsərrüfatında bioloji mübarizə agentləri kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Olfactores

**Olfactores** (latın dilində "qoxulayanlar") — Tunicata (tunikatlar) və Vertebrata (omurgalılar)-nı əhatə edən Xordalılar (Chordata) içərisində bir kladır. Olfactores, Cephalochordata (başxordalılar) kladına daxil olmayan yeganə xordatlar olan Sefaloxordatlar (Cephalochordata) xaricində bütün xordatların böyük əksəriyyətini təmsil edir.

Olfactores adı, başxordalılardan fərqli olaraq, farenks tənəffüs və duyğu funksiyalarının inkişafı səbəbindən latın dilində "qoxulayanlar" mənasını verən "olfactores" sözündən gəlir. Başxordalılar tənəffüs sistemi və ixtisaslaşmış hiss orqanlarına sahib deyil.

## Xüsusiyyətləri
Olfactores kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

* *Farenks tənəffüs sistemi:* Olfactores üzvləri, tənəffüs üçün istifadə edilən farenksdə yerləşən yarıqlara (gill yarıqlarına) malikdirlər.
* *İxtisaslaşmış hiss orqanları:* Olfactores üzvləri, qoxu, dad, görmə və eşitmə kimi ixtisaslaşmış hiss orqanlarına malikdirlər.
* *Sinir borusu:* Olfactores üzvləri, dorsal boşluq sinir borusuna malikdirlər. Bu, onların sinir sisteminin əsasını təşkil edir.

## Təsnifatı
Olfactores kladı, iki əsas qrupdan ibarətdir:

* *Tunicata (Tunikatlar):* Bu qrup, dənizdə yaşayan və süzmə yolu ilə qidalanan heyvanları əhatə edir. Tunikatlar, yetkinlik dövründə hərəkətsizdir və bədənləri tunika adlanan bir örtüklə əhatə olunmuşdur.
* *Vertebrata (Omurgalılar):* Bu qrup, balıqlar, amfibilər, sürünənlər, quşlar və məməlilər kimi heyvanları əhatə edir. Omurgalılar, onurğa sütunu və kəllə sümüyünə malikdirlər.

## Filogenetik əlaqələr
Olfactores kladının filogenetik əlaqələri, molekulyar və morfoloji dəlillərə əsasən yaxşı dəstəklənir. Tunikatlar, omurgalıların ən yaxın yaşayan qohumlarıdır və bu iki qrupun ortaq bir əcdaddan gəldiyi düşünülür.

## İstinadlar
The Animals

**The Animals** (həmçinin **Animals & Friends** və **[[Erik Byördon|Eric Burdon]] and the Animals** kimi tanınır) — 1963-cü ildə Nyukasl apon Taynda yaradılmış ingilis rok qrupudur. Azərbaycan dilinə "heyvanlar, canlılar" kimi tərcümə olunur.

## Tarixi
The Animals rok qrupu 1963-cü ildə Nyukasl apon Taynda yaradılmışdır.

1960-cı illərin ortalarında qrupun tərkibi çoxsaylı kadr dəyişikliyinə məruz qaldı və 1966-cı ildə qrupun ilkin orijinallığının, yaradıcılıq təcəssümunün parçalanmasına səbəb olan zəif biznes idarəçiliyindən əziyyət çəkdilər. Bördon daha sonra Eric Burdon və "The Animals" adı altında əsasən yeni musiqiçilər qrupunu topladı. Çox dəyişmiş tərkibdə qrup Kaliforniyaya köçür və onilliyin sonunda dağılmazdan əvvəl "*San Franciscan Nights*", "*When I was Young*" və "*Sky Pilot*" kimi hitləri ilə psixodelik və mütərəqqi rok qrupu kimi kommersiya uğuru qazandı.

Bördon, Prays, Çandler, Valentin və Stilin orijinal qrupu 1968-ci ildə Nyukaslda birdəfəlik xeyriyyə konserti üçün yenidən birləşdi. Daha sonra, 1975 və 1983-cü illərdə qısa geri dönüşlərə başladılar. O vaxtdan bəri müxtəlif adlar altında orijinal dövrün üzvlərinin bir neçə dəfə qismən yenidən qruplaşması baş verdi. Ümumilikdə qrup həm UK Singles Chart-da həm də ABŞ Billboard Hot 100-də 10 ən yaxşı 20 hit əldə etmişdir. "The Animals"ın ilkin orijinal tərkibi 1994-cü ildə Rock & Roll Şöhrət Zalına daxil edilmişdir.

## Tərkibi
"The Animals"ın orijinal heyəti güclü qalın səsli solist Erik Bördon, gitaraçı Hilton Valentine, bass gitaraçı Ças Çandler, klavişçi Alan Prays və zərb alətlərində Con Stildən ibarət idi. Güclü səsləri ilə tanınan musiqiçilər R&B stilinə istiqamətlənmiş albomda sərt, rok-pop sinqllarını balanslaşdırdılar və Britaniya musiqisinin ABŞ-ı zəpt etməsinin bir hissəsi oldular.

## The House of the Rising Sun
The Animals öz müəllif mahnısı və bir nömrəli transatlantik hit olan "*[[The House of the Rising Sun]]*" (Doğan günəşin evi) sinqlı ilə şöhrət qazanır

## Digər sinqlları
"The House of the Rising Sun" sinqlında sonra qrup uğurunu "*We Gotta Get Out of This Place*" (Bu yerdən getməliyik), "*It's My Life*" (Bu mənim həyatımdır), "*Don't Bring Mə Down*" (Məni aşağı salma), "*It's Crying*" (Ağlayıram), "*See See Rider*" (Bax, atlıya bax) və "*Don't Let Me Be Misunderstood*" (Məni səhv başa düşməyə imkan verməyin) kimi hitləri ilə davam etdirdi.

## Diskoqrafiya

## Mükafatları

## İstinadlar
Krım Gəray (kalqay)

**Krım Gəray** ()() — Krım xanı I Səlamət Gərayın oğlu, Krım nurəddini və kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi dəqiq bilinmir. Krım xanı I Səlamət Gərayın oğludur. İlk illəri haqqında yetərli məlumat yoxdur. Atasının 1610-cu ildə vəfatının ardından kiçik qardaşlarıyla birlikdə İstanbula göndərildi və burada böyüdüldü. Böyük qardaşı I Bahadır Gərayın taxta çıxmasının ardından 1637-ci ildə Bağçasaraya çağırıldı və burada basqınlarda iştirak etdi. Qardaşı Səfa Gərayın vəfatının ardından 1640-cı ildə nurəddin ünvanı aldı. Ancaq çox keçmədən 1641-ci ildə qardaşı vəfat etdi və digər qardaşı IV Mehmed Gəray xan təyin olundu. Yeni xanla münasibətləri yaxşı olmayan Krım Gəray və qardaşı kalqay İslam Gəray isə vəzifələrindən alındılar və İstanbula göndərildilər.

1644-cü ilin iyulunda isə Osmanlı padşahı Sultan İbrahimin əmriylə qardaşı vəzifədən uzaqlaşdırıldı və özüylə birlikdə İstanbula sürgün olunan qardaşı III İslam Gəray xan təyin edildi. Onunla birlikdə Krıma qayıdan Krım Gəray kalqay ünvanı aldı. Bu vəzifədən ikən 1648-ci ilin payızında Lehistan torpaqlarına hücum edən Krım Gəray buradakı üsyankar kazak dəstələrinə dəstək verdi. Kazaklarla birləşən tatar birlikləri 26 sentyabrda Lvov mühasirəyə aldılar. Şəhərətrafı bölgələri talan edən kazaklar yüklü miqdarda xərac alaraq geri çəkildilər. 13 oktyabrda kalqay Krım Gəray əmrindəki tatar süvariləriylə birlikdə Kamenets-Podolskiyə irəlilədi.

1650-ci ilin avqustunda kalqay Krım Gəray əmrindəki 20 min nəfərlik tatar birliyi ilə Kazakların Moldova torpaqlarına tərtiblənən səfərinə qatıldı. Bölgənin mərkəzi hesab edilən Yassı ələ keçirildi və yandırıldı. Knyaz və yaxın adamları Suçavaya qaçdılar. Ardından Dnestr çayı sahillərinə çəkilən kazak-tatar birlikləri sülh danışıqlarına başladılar. Həmin ilin sentyabrında bağlanan sülhün ardından xeyli qənimətlə geri dönən kalqay Krım Gəray 1651-ci ilin yayında yenidən Lehistan torpaqlarına hücum etdi. Ancaq iyun ayında gedən döyüşlərdə Krım Gəray ağır yaralanaraq həlak oldu.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Eugnathostomata

**Eugnathostomata** (yun. εὖ "yaxşı, həqiqi" + γνάθος "çənə" + στόμα "ağız"), çənəli onurğalıları (Gnathostomata) əhatə edən bir infrafilumdur. Bu qrup, bütün canlı çənəli balıqları (Chondrichthyes və Osteichthyes) və dörd ətraflı onurğalıları (Tetrapoda) ehtiva edir. Eugnathostomata, çənəsiz balıqlar (Agnatha) ilə müqayisədə daha müxtəlif və geniş yayılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Eugnathostomata üzvləri aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Çənələr:* Ən əsas xüsusiyyət, qidalanma və müdafiə üçün istifadə edilən çənələrin olmasıdır. Çənələr, qəlsəmə tağlarının modifikasiyası ilə inkişaf etmişdir.
* *Cüt üzgəclər:* Eugnathostomata üzvləri, ümumiyyətlə, hərəkət və manevr qabiliyyəti üçün cüt üzgəclərə malikdirlər.
* *Üç yarım dairəvi kanal:* Daxili qulaqda üç yarım dairəvi kanal var, bu da onların tarazlıq və koordinasiya hisslərini inkişaf etdirir.
* *Dişlər:* Çənələrdəki dişlər, qidanı tutmaq və parçalamaq üçün istifadə olunur.
* *Miyelinli sinirlər:* Sinir sistemi, daha sürətli sinir impulslarının ötürülməsinə imkan verən miyelinli sinirlərə malikdir.

## Təsnifatı
Eugnathostomata, iki əsas qrupa ayrılır:

* *Chondrichthyes (Qığırdaqlı balıqlar):* Bu sinif, köpəkbalıqları, vatozlar və ximeraları əhatə edir. Qığırdaqlı balıqlar, qığırdaqdan ibarət bir skeletə malikdirlər.
* *Osteichthyes (Sümüklü balıqlar):* Bu sinif, bütün digər canlı balıqları və dörd ətraflı onurğalıları əhatə edir. Sümüklü balıqlar, sümüklü bir skeletə malikdirlər.

## Təkamülü
Eugnathostomata, təxminən 440 milyon il əvvəl, Silur dövründə ortaya çıxmışdır. Çənələrin inkişafı, onurğalıların təkamülündə mühüm bir addım olmuş və onların müxtəlif ekoloji nişlərə uyğunlaşmasına imkan vermişdir.

## İstinadlar
Məmə

**Məmə və ya süd vəzisi**, dişi məməlilərdə süd istehsal edən və ifraz edən bir orqandır. Məmələr, süd vəziləri, yağ toxuması, qan damarları, sinirlər və limfa damarlarından ibarətdir. Məmənin ən görünən hissəsi məmə ucu (nipple) və onu əhatə edən areoladır.

## Anatomiya
Məmə, aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:

* *Loblar:* Süd istehsal edən vəzilərdir. Hər məmədə 15-20 lob olur.
* *Lobullar:* Lobların içində yerləşən daha kiçik vəzilərdir. Hər lobda bir neçə lobül olur.
* *Süd kanalları:* Lobullardan südü məmə ucuna daşıyan kanallardır.
* *Məmə ucu:* Südün körpəyə verildiyi hissədir.
* *Areola:* Məmə ucunu əhatə edən tünd rəngli dəridən ibarət halqadır. Areola, yağ vəziləri və tük follikulları ehtiva edir.
## Funksiya
Məmələrin əsas funksiyası, yeni doğulmuş körpəni qidalandırmaq üçün süd istehsal etmək və ifraz etməkdir (laktasiya). Süd, körpənin böyüməsi və inkişafı üçün lazım olan bütün qida maddələrini ehtiva edir.

## Məmələrin inkişafı
Məmələr, qadınlarda yetkinlik dövründə estrogen və progesteron hormonlarının təsiri ilə inkişaf etməyə başlayır. Hamiləlik və laktasiya dövründə məmələr daha da böyüyür və süd istehsalına başlayır.

## Məmə xəstəlikləri
Məmələrdə ən çox görülən xəstəlik məmə xərçəngidir. Məmə xərçəngi, məmə toxumasında başlayan və bədənin digər hissələrinə yayıla bilən xərçəng növüdür. Məmələrin digər xəstəlikləri arasında mastit (məmə iltihabı), fibroadenoma (xoşxassəli şiş) və məmə kistləri yer alır.

## Məmələrin qorunması
Məmələrin sağlamlığının qorunması üçün müntəzəm özünü müayinə etmək, mammoqrafiya müayinələrindən keçmək və sağlam həyat tərzi sürmək vacibdir.

## İstinadlar
Zəlim Tçkayev

**Zəlim Tçkayev** () — Azərbaycanı təmsil edən cüdoçu.

1 mart 2026-cı il tarixinə olan məlumata görə, 320 xal göstəricisi ilə Azərbaycan idmançılarının reytinqində yeddinci yeri tutur.

## Karyerası
Zəlim Tçkayev 2015-ci ildə sambo üzrə yeniyetmələr arasında Rusiya Çempinatının qalibi oldu. 2016-cı ildə isə o, sambo üzrə Rusiya və Dünya çempionu, həmçinin Finlandiyada cüdo üzrə gənclər arasında Avropa çempionu oldu. 2017-ci ildə də Zəlim Tçkayev sambo üzrə Rusiya və Dünya Çempionatlarının qalibi oldu.

2021-ci ilin yanvarında cüdo üzrə Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb edildi. 2022-ci ildə Konya şəhərində V İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu. Həmin il o, həm də Əbu-Dabi şəhərində IJF Grand Slam turnirini bürünc medalla başa vurmaqla nüfuzlu turnirlərdə birinci uğuruna imza atdı. 2023-cü ilin sentyabrında isə Azərbaycanda IJF Grand Slam turnirinin qalibi olan Zəlim Tçkayev Yaponiyada baş tutan analoji turnirin bürünc medalına sahib oldu.

2024-cü ilin fevral ayı ərzində Fransa və Azərbaycanda baş tutan IJF Grand Slam turnirlərində müvafiq olaraq gümüş və qızıl medallara sahib oldu. IJF olimpiya reytinq cədvəlinə əsasən Zəlim Tçkayev və Səid Mollayi olimpiya normativinə uyğun idi, amma olimpiada da bir MOK-u ancaq bir idmançı təmsil etməlidir deyə Azərbaycan Cüdo Federasiyası Tçkayev və Mollayi arasında seçim apardı. İyulun 1-də federasiya olimpiada da Zəlim Tçkayevin mübarizə aparması barədə qərar qəbul etdi.

## Reytinq
19 May 2025-ci il Beynəlxalq Cüdo Federasiyası (-81 kq) reytinq cədvəlinə əsasən Zəlim Tçkayev 4274 xal ilə 6-ci yerdədir

## İstinadlar
Dodekanes adaları

**Dodekanes adaları** və ya **On iki ada** (  *Dodekanesa*) — Egey dənizində yerləşən adalar qrupuna verilən addır.

## Dodekanes anlayışının mənşəyi

Dodekanes - On iki ada adını Osmanlı imperiyasının qeyri-müsəlman ərazilərində tətbiq etdiyi idarəetmə formasına əsasən alıb. **“12-lik”** adlanan bu sistemə görə, hər on ailə bir nümayəndə seçir və bu nümayəndələr regionu idarə etmək üçün öz aralarından “on iki nəfərlik ağsaqqal şurası” müəyyənləşdirirdilər. Türk dilində "On iki ada" kimi təqdim olunan bu coğrafi ərazinin adı daha sonra yunan dilinə və başqa dillərə hərfi tərcümə edilmişdir.

"On iki ada" adlanan adalar qrupunda adından fərqli olaraq on iki ada yoxdur. Adalar qrupuna 14 böyük, 20-dən çox kiçik ada vardır.

## Coğrafiya

Dodekanes adaları Egey dənizinin cənub-şərqində yerləşir və şərqdə Türkiyə, cənub-qərbdə Krit və qərbdə Siklad adaları ilə həmsərhəddir.

## Adalar

Türklər bu adların bir qismini türk dilinə uyğunlaşdırmış, bəzilərinə isə türk adları vermişlər.

* Dodekanes adaları:

1- Astypalaia - İstanbul

2- Halki - Herke, Hereke, Herkit

3- Kalymnos - Kilimli, Kelemez

4- Karpathos - Kerpe

5- Kasos - Kaşot, Çoban

6- Kos - Kos

7- Leros - İleriye, İleryoz

8- Nisyros - İncirli

9- Patmos - Batnaz

10- Rodos - Rodos

11- Simi - Sömbeki

12- Tilos - İlyaki, İlleki, Papazlık, Piskopi, İlkil

* Aralıq dənizində yerləşən, lakin Dodekanes adalar qrupuna bağlı Meis adası

13- Kastellórizo / Megisti - Meis, Kızılhisar

* Ətrafdakı adalar:

Adelfoi Syrnas Adaları - Kızkardaşlar

Anditilos - Askino

Armatia - Ermeniya, Akça

Alimiyyə - Limoniye, Alimniye, Hırmanlu

Astakidonisia - İstakida adaları

Avgo - Yumurta

Chamili - Kamulin, Kamelya

Divounia (Ouanianisia) - İkikardaşlar

Gialesíno - Yavalsa

Glaros - Laros

Gyali - Sakarcılar, Sakarcalar, Yalı

Kalolimnos – Kalolimni, Kalolimnosis, Kaldimnos

Kandelioussa - Çerte, Kandilli

Kinaros - Ardıçcık, Zenari

Lipsi - İlipsi, Eşşəklər

Levitha - Koçbaba, Koçpapaz

Liadi Adaları - Kendiroz

Marmarás - Mərmərə, Mərmər

Mavra - Mavra

Nimos - Miskin

Ofidoussa - Yaban, İlan

Pachia - Pakya

Pergusa - Perqusa

Platy - Plati

Sariya - Doğancık, Sarıye, Saros, Misarya

Sesklio - Seskili

Sofrano Adaları - Zəfəran adaları (Böyük Zəfəran, Kiçik Zəfəran və Soka)

Stroggyli - Birgöz

Syrna - Ardacık, Sirina

Telendos - Telendos

Triansia - Üç Ada

* Meis ətrafındakı adalar:

Rho - Karaada, Aya Yorqi

Strongyli - Çamada, İpsili

## İstinadlar
Varanus reisingeri

**Varanus reisingeri** (, ) — Varanus prasinus kompleksinin varan növüdür. Bu növ İndoneziya üçün endemikdir. Varanus reisingeri öz quyruğunu ağacların ətrafında hərəkət etmək üçün istifadə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bürünc qarğa

**Bürünc qarğa** () — 60–70 sm uzunluğa çatan sərçəkimilər dəstənin ən böyük nümayəndəsidir.


Fayl:Thick-billed Raven Courtship, Simien Mountains, Ethiopia (2457853739).jpg|Bürünc qarğa (*Corvus crassirostris*)
Fayl:Thick-billed Raven Courtship, Simien Mountains, Ethiopia (2457853617).jpg|Bürünc qarğa, Simien dağları, Efiopiya
Fayl:Thick-billed Raven Courtship, Simien Mountains, Ethiopia (2458682984).jpg|Bürünc qarğa, Simien dağları, Efiopiya
Fayl:Thick-billed Raven Courtship, Simien Mountains, Ethiopia (2458683326).jpg|Bürünc qarğa, Simien dağları, Efiopiya
Fayl:Corvus macrorhynchos MHNT.ZOO.2010.11.170.6.jpg|Bürünc qarğanın yumurtası


## İstinadlar
Cladotheria

**Cladotheria** (yun. κλάδος (kládos) 'budaq' və θήρ (thḗr) 'vəhşi heyvan') — məməlilərin (Mammalia) bir kladıdır. Bu klad, müasir terian məməliləri (kisəlilər və plasentalılar) və "driolestoidlər", amfiteriidlər və peramuridlər kimi bir neçə nəsli kəsilmiş qrupları ehtiva edir.

## Xüsusiyyətləri
Cladotheria, aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Diş quruluşu:* Cladotheria'nın ən vacib xüsusiyyətlərindən biri, tribosfenik dişlərə sahib olmasıdır. Tribosfenik dişlər, üç əsas hissədən ibarətdir: protokon, parakon və metakon. Bu diş quruluşu, qidanı daha səmərəli şəkildə çeynəməyə və həzm etməyə imkan verir.
* *Çənə oynağı:* Cladotheria, dentari-skvamozal çənə oynağına malikdir. Bu oynaq, daha güclü bir çeynəmə qüvvəsi təmin edir.
* *Orta qulaq sümükləri:* Cladotheria, üç orta qulaq sümüyünə malikdir: çəkic, zindan və üzəngi. Bu sümüklər, səs dalğalarının daha səmərəli şəkildə daxili qulağa ötürülməsini təmin edir.
* *Süd vəziləri:* Cladotheria, balalarını südlə bəsləyən süd vəzilərinə malikdir.
* *Tük:* Cladotheria, bədənlərini isti saxlamağa və qorumağa kömək edən tüklərə malikdir.
## Təsnifatı
Cladotheria kladı, aşağıdakı qrupları əhatə edir:

* *Dryolestoidea (Driolestoidlər):* Nəsli kəsilmiş bir qrup məməli. Tribosfenik dişlərə sahib olmaları ilə xarakterizə olunurlar.
* *Amphitheriida (Amfiteriidlər):* Nəsli kəsilmiş bir qrup məməli. Tribosfenik dişlərə sahib olmaları və kisəlilərə bənzər bəzi xüsusiyyətlərə malik olmaları ilə xarakterizə olunurlar.
* *Zatheria:* Müasir terian məməliləri (kisəlilər və plasentalılar) və onların ən yaxın nəsli kəsilmiş qohumlarını əhatə edən bir klad.
## Təkamülü
Cladotheria, təxminən 160 milyon il əvvəl, Yura dövründə ortaya çıxmışdır. Bu qrup, sürətlə şaxələnərək müxtəlif formalar yaratmışdır. Kretase dövrünün sonunda, dinozavrların məhvi ilə birlikdə, Cladotheria məməliləri daha da müxtəlifləşmiş və Yer üzündə dominant onurğalı qrupu halına gəlmişdir.

## İstinadlar
Qaratəhlə

**Qaratəhlə** () — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Qarayazı bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.

## Coğrafiyası
Kənd Kür çayının sol sahilində, paytaxt Tbilisidən 13 km, Qardabani rayon mərkəzindən 17 km məsafədə, Bakı-Tbilisi dəmiryolunun yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən 355 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Əhalisi
Gürcüstan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2014-cü ilin rəsmi siyahıyaalınmasına əsasən, Qaratəhlə kəndinin əhalisi 1550 nəfərdir və 99,5 faizi azərbaycanlılardan ibarətdir.

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən qoyunçuluq, maldarlıq, tərəvəzçiliklə məşğuldur.

## Kəndin məşhur sakinləri
* Təhləli Novruz (1912–1960) — şair
* Ziyəddin Sadıqov (1934–1983) — professor
* Savalan Mirzəyev — Gürcüstan siyasətçisi, Gürcüstan Parlamentinin 9 və 10-cu çağırış deputatı

## İstinadlar
Teleostomi

**Teleostomi** (yun. teleios, "tam" + stoma, "ağız") — çənəli onurğalılar (Gnathostomata) infrafilumunun bir kladıdır. Bu klad, bütün canlı sümüklü balıqları (Osteichthyes) və dörd ətraflı onurğalıları (Tetrapoda) ehtiva edir.

## Xüsusiyyətləri
Teleostomi üzvləri aşağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

* *Terminal ağız:* Ağız, başın ön ucunda yerləşir və qidalanma üçün daha uyğunlaşmışdır.
* *Hava kisəsi:* Teleostomilərin əcdadlarında, udlaqdan inkişaf edən və müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən bir və ya iki hava kisəsi var idi. Bu hava kisələri, bəzi balıqlarda üzmə kisəsi kimi istifadə olunur, digərlərində isə ağciyər kimi inkişaf etmişdir.
* *Mobil premaksilla:* Üst çənənin ön hissəsində yerləşən premaksilla sümüyü, qidalanma zamanı daha effektiv bir şəkildə istifadə edilə bilər.
* *Endokondral sümüklər:* Teleostomilərin skeleti, əsasən, qığırdaqdan sümüyə çevrilən endokondral sümüklərdən ibarətdir.
## Təsnifatı
Teleostomi kladı, iki əsas qrupa ayrılır:

* *Actinopterygii (Şüaüzgəcli balıqlar):* Bu sinif, bütün şüaüzgəcli balıqları əhatə edir. Şüaüzgəcli balıqlar, ən müxtəlif və ən çox sayda olan onurğalı qrupudur.
* *Sarcopterygii (Ətliüzgəcli balıqlar):* Bu sinif, dörd ətraflı onurğalıları (Tetrapoda) və onların ən yaxın balıq qohumlarını əhatə edir. Ətliüzgəcli balıqlar, əzələ və sümüklərdən ibarət olan üzgəclərə malikdirlər.
## Təkamülü
Teleostomi, təxminən 420 milyon il əvvəl, Silur dövründə ortaya çıxmışdır. Bu qrup, sürətlə şaxələnərək müxtəlif formalar yaratmışdır. Devon dövründə, ilk dörd ətraflı onurğalılar (Tetrapoda) Teleostomi içindən inkişaf etmişdir.

## İstinadlar
Neoaves

**Neoaves** (yun. neos "yeni" + lat. aves "quşlar") — Neornithes (müasir quşlar) sinfinə daxil olan bir kladdır. Bu klad, Palaeognathae (dəvəquşukimilər və qohumları) və Galloanserae (ördəkkimilər və toyuqkimilər) istisna olmaqla, bütün müasir quşları əhatə edir. Təxminən 10.000 məlum quş növünün təxminən 95%-i Neoaves kladına aiddir.

## Xüsusiyyətləri
Neoaves, çox müxtəlif bir qrup olduğundan, ortaq morfoloji xüsusiyyətlərini müəyyən etmək çətindir. Lakin, molekulyar və filogenetik tədqiqatlar, bu kladın monofiletik olduğunu və bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir.

* *Fəal uçuş:* Neoaves üzvlərinin əksəriyyəti, güclü uçuş əzələləri və yüngül skeletləri ilə fəal uçuşa qadirdir.
* *Müxtəlif dimdik formaları:* Neoaves, müxtəlif qidalanma strategiyalarına uyğunlaşmış geniş çeşiddə dimdik formalarına malikdir.
* *Rəngarəng lələklər:* Neoaves, cütləşmə davranışlarında və kamuflyajda rol oynayan rəngarəng və müxtəlif lələk nümunələri ilə xarakterizə olunur.
* *Kompleks səs telləri:* Neoaves, müxtəlif mahnı və çağırışlar çıxarmağa imkan verən kompleks səs tellərinə (syrinx) malikdir.

## Təsnifatı
Neoaves kladının daxili təsnifatı hələ də tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır və davam edən tədqiqatların mövzusudur. Lakin, son molekulyar filogenetik tədqiqatlar, Neoaves'i iki əsas qrupa ayırmışdır:

* *Columbea:* Bu qrup, göyərçinlər, flamingolar, qazlar və digər quşları əhatə edir.
* *Passerea (Sərçəkimilər):* Bu qrup, bütün digər neoavian quşları, o cümlədən sərçələr, qartallar, bayquşlar, tutuquşular və digər bir çox quşları əhatə edir.
## Təkamülü
Neoaves'in erkən diversifikasiyası, Təbaşir-Paleogen kütləvi qırğın hadisəsi ətrafında çox sürətlə baş vermişdir. Bu sürətli radiasiya nəticəsində, onların qohumluq əlaqələrini həll etmək cəhdləri, xüsusilə də əvvəlki tədqiqatlarda, bir-birinə zidd və bəzi hallarda olduqca mübahisəli nəticələrə gətirib çıxarmışdır.

## Əhəmiyyəti
Neoaves, dünyanın ən müxtəlif və geniş yayılmış onurğalı qrupudur. Bu quşlar, ekosistemlərdə tozlaşma, toxum yayılması, zərərvericilərin tənzimlənməsi və qida zənciri kimi bir çox vacib ekoloji funksiyaları yerinə yetirir.

## İstinadlar
Passerea

**Passeri** və ya **sərçəkimilər** — quşlar (Aves) sinfinə aid bir dəstədir. Bu dəstə, 140-dan çox fəsilədə təxminən 6500 növü əhatə edir və bu da bütün quş növlərinin təxminən 60%-ni təşkil edir. Sərçəkimilər, dünyanın hər yerində, Antarktida xaricində bütün qitələrdə yayılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Sərçəkimilər, bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

* *Ayaq quruluşu:* Sərçəkimilərin ayaqları, üç barmağı irəli, bir barmağı isə geri baxan anizodaktil quruluşa malikdir. Bu quruluş, onların budaqlara möhkəm yapışmasına və dırmaşmasına imkan verir.
* *Mahnı qutusu:* Sərçəkimilər, syrinx adlanan kompleks bir mahnı qutusuna malikdir. Bu qutu, onların müxtəlif və melodik mahnılar oxumasına imkan verir.
* *Yuva qurma:* Sərçəkimilər, adətən, budaqlardan, otlardan və digər materiallardan yuva qururlar. Bəzi növlər isə yuvalarını ağac oyuqlarında və ya qayalıqlarda düzəldir.
* *Qidalanma:* Sərçəkimilər, əsasən həşəratlar, toxumlar, meyvələr və nektarla qidalanır. Bəzi növlər isə balıq, kiçik məməlilər və ya digər quşlarla da qidalana bilər.
## Təsnifatı
Sərçəkimilər dəstəsi, iki alt dəstəyə ayrılır:

* *Tyranni (Suboscines):* Bu alt dəstə, daha sadə mahnı qutusuna malik olan və əsasən Yeni Dünyada yaşayan sərçəkimiləri əhatə edir.
* *Passeri (Oscines):* Bu alt dəstə, daha kompleks mahnı qutusuna malik olan və dünyanın hər yerində yaşayan sərçəkimiləri əhatə edir.
## Ekoloji rol və əhəmiyyəti
Sərçəkimilər, ekosistemlərdə mühüm rol oynayırlar. Onlar həşəratların populyasiyasını tənzimləyir, bitkilərin tozlanmasına kömək edir və digər heyvanlar üçün qida mənbəyi təşkil edir. Sərçəkimilər, həmçinin insanlara estetik zövq verir və quş müşahidəsi kimi fəaliyyətlər üçün populyar mövzulardır.

## İstinadlar