open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yapon tənbəlcüllütü

**Yapon tənbəlcüllütü** və yaxud **Letham tənbəlcüllütü** () — Rusiya Federasiyasının Uzaq Şərq bölgəsinin cənubunda məskunlaşan nadir su tənbəlcüllütü növü. Rusiyada nadir növ kimi qorunur. Rusiyanın Qırmızı Kitablarına, SSRİ-nin, IUCN-in Qırmızı Siyahısına-96, Bonn Konvensiyasının 2-ci Əlavəsinə, Rusiya ilə Yaponiya və Koreya Respublikası arasında köçəri quşların mühafizəsinə dair bağlanmış ikitərəfli müqavilələrin və digər Asiya ölkələrinin əlavələrinə daxil edilib. Bu qoruyucu tədbirlər sayəsində ornitoloqlar 1980-1990-cı illərdə növlərin sayında cüzi artım olduğunu qeyd ediblər, xüsusən də növlərin kifayət qədər geniş yayıldığı Saxalin adasının cənubunda. Köçəri quş növüdür. Avstraliya, Tasmaniya və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində qışlayır. Bu uçuş yolu boyunca növlərin ümumi sayının təxminən 36.000 fərd olduğu təxmin edilir.
## Ümumi məlumat
Quşun ümumi adının mənşəyi aydın deyil. Yapon tənbəlcüllütün uzunluğu 29–33 sm, qanad aralığı 50–54 sm və çəkisi 150–230 qram arasındadır. "Gallinago" tənbəlcüllütü kimi qara, qəhvəyi, açıq sarı və ağ rəngli gizli naxışlı lələkləri ilə tanınır. Bununla belə, təbiətdə Svinho tənbəlcüllütü və iynəquyruq tənbəlcüllütündən asanlıqla fərqləndirilə bilməsə də, bir qədər daha böyükdür. Yapon tənbəlcüllütü əsasən Yaponiyanın Hokkaydo adasında çoxalır, daha az sayda Honşu adasında, şərqi Rusiya materikində və Saxalin adasında və tarixən Kuril adalarında rast gəlinir. Bütün populyasiya köç edir və çoxalma mövsümündən kənar dövrü əsasən Avstraliyanın şərqində keçirir, burada ən çox rast gəlinən "Gallinago" tənbəlcüllütüdür. Tayvan, Filippin və Yeni Qvineyada köç zamanı qeydə alınmış və Yeni Zelandiyaya nadir hallarda səyyah kimi gəlir.

Yapon tənbəlcüllütünün Asiyada çoxalma yaşayış yerləri alp çəmənlikləri, otlaqlar, kənd təsərrüfatı sahələri, gənc ağac plantasiyaları və əkin sahələrini əhatə edir. Avstraliyada çoxalma mövsümündən kənar yaşayış yerləri müxtəlif növ dayaz şirinsu bataqlıqlarıdır, qida üçün çılpaq palçıq və ya dayaz su, sığınacaq üçün isə yaxınlıqda bitki örtüyü tələb edir. Küpləşmə zamanı erkəklər nümayiş uçuşları və davul çalma ilə dişiləri cəlb edir. Onlar yerdə, bitki örtüyü ilə gizlədilmiş yuvalar qurur və bir dəfəyə dörd yumurta qoyur.

Yapon tənbəlcüllütü toxumlar və digər bitki materialları ilə qidalanır. Həmçinin həşəratlar (əsasən milçəklər və böcəklər), torpaq qurdları, hörümçəklər və bəzən molyusklar, izopodlar və qırxayaqlarla qidalanır.

## Statusu və qorunma
Beynəlxalq səviyyədə Latham bekası "təhlükəyə yaxın" növ kimi qiymətləndirilir. Avstraliyada əvvəllər ov quşu kimi ovlansa da, indi tam qorunur və 2020-ci ildə qiymətləndirildikdən sonra Avstraliyanın "EPBC Act" qanununa əsasən "zəif" kimi siyahıya alınıb. Cənubi Avstraliyanın "National Parks and Wildlife Act 1972" qanununa əsasən "nadir" kimi qeyd edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İsmayıl Əsədov

**İsmayıl Əsədov** — Azərbaycan bəstəkarı və söz yazarı.

## Həyatı və yaradıcılığı
İsmayıl Mikayıl oğlu Əsədov 1974-ci il fevralın 14-də Bakıda anadan olub. 1991-ci ildə Bakı Biznes və Kooperasiya Kollecində ilk təhsil almağa başlamışdır. 1992-ci ildə təhsilini yarımçıq qoyaraq, könüllü olaraq Birinci Qarabağ müharibəsinə qoşulmuşdur. 1996-cı ildə səhhətinsəki problemlərə görə evə buraxılmışdır. Xəstəxanadan evə qayıtdıqdan sonra kollecdəki təhsilini davam etdirmişdir.

1998-2002-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində musiqi təhsili almışdır. 

İlk böyük işi Hüseyn Dəryanın 2002-ci ildə təqdim etdiyi "2 Həyat" albomununda musiqi prodüseri, vokal prodüseri və bek-vokalı kimi çalışmışdır.

2002-ci ildə bəstəkar-aranjimançı Emin Kərimi və bas-gitara ifaçısı Saleh Məmmədovla birlikdə "Sual" musiqi qrupunu yaratmışdır.

2004-cü ildə Emin Kərimi ilə birlikdə Zülfiyyə Xanbabayevanın “Sənsiz” albomu üzərində əməkdaşlıq etmişdir. Bu alboma İsmayıl Əsədovun müəllifi olduğu mahnılardan “Sən və mən”, “Duy”, “Şərq və özümü” daxildir.

2005-ci ilin sonunda Natavan Həbibinin ifasında təqdim olunan “Ulduzlar yandı” mahnısını yazılmışdır.

2006-cı ildə Lider TV-də yayımlanan "Akademiya" adlı yarışmada musiqi prodüseri vəzifəsində çalışmışdır.  

2006-cı ildə aranjimançı Ramin Vəlibəyovla birlikdə Aygün Kazımovanın ifasında "Öpsən" mahnısı, daha sonra “Yenə tək” mahnısı üzərində çalışmışdır. 2007-ci ildə Natavan Həbibinin ifasında "Bezdim" mahnısını yazmışdır. 2008-ci ildə Zamiq Hüseynovun "Sən necə də gözəlsən" hitini yazmışdır.

2009-cu ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil olunan “Bakı gecələri” estrada müsabiqəsində "Ən Yaxşı Aranjiman" nominasiyasında qalib olmuşdur.

2014-cü ildə Natavan Həbibinin "Dinlə" konsertinin, 2015-ci ildə Sevda Yahyayevanın "İtmiş ada" adlı konsertinin musiqi rəhbəri olmuşdur. 

2016-cı ildə Bakıda keçirilən UEFA U-17 Avropa çempionatı Azərbaycan-2016-nın “Biz qalib olmalıyıq!” adlı rəsmi himninin müəllifidir. 

2023-cü ildə Əməkdar artist Sevda Ələkbərzadə və Türkiyənin caz musiqiçisi, saksafon ifaçısı Anıl Şallıelin “Sony Müzik Türkiyə” etiketi ilə təqdim etdiyi “Excited” adlı etno-caz albomunun səsyazması İsmayıl Əsədova məxsusdur.

## Əsərləri
* Siyahıda əksiklik var, tamamlamağa kömək edin. *

## TV layihələri

## Konsertlər

## Mükafatları

### Bakı gecələri
* Siyahıda əksiklik var, tamamlamağa kömək edin. *

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil olunan “Bakı gecələri” estrada müsabiqəsi.

## İstinadlar




## Xarici keçidlər
İranofobiya

**İranofobiya** və ya digər adları ilə **fars əleyhdarlığı**, **anti-farsizm**, **persofobiya**, **İran əleyhdarlığı** — İran (Qərb dünyasında bilinən tarixi adı ilə Fars) və onun mədəniyyətinə, həmçinin də İran və İran mədəniyyətinə mənsub olan şəxslərə qarşı düşmənçilik, nifrət, ayrı-seçkilik və ya qərəz hisslərinin ifadəsi.

Tarixən İran xalqına (xüsusilə də etnik cəhətdən fars olanlara) qarşı olan qərəz, xüsusən də ərəblərin İrana hücum edərək İranı işğalından sonra VII əsrdə Sasanilər imperiyasının dağılması nəticəsində Ərəb dünyasında məşhurlaşmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

*
* 
* 
* 
*
Rik Riordan

**Rik Riordan** (; ) — amerikalı yazıçı. "Persi Cekson və Olimplilər" kitab seriyasının müəllifi. Riordanın kitabları qırx iki dilə tərcümə edilmiş və ABŞ-da otuz milyon nüsxədən çox satılıb. 
## Həyatı
Riçard Rassell Riordan Texas ştatının San-Antonio şəhərində anadan olub və böyüyüb. O, "Alamo Heights" liseyini bitirib və ilk olaraq gitaraçı olmaq arzusu ilə Şimali Texas Dövlət Universitetində musiqi proqramına qatılıb. Sonra o Texas Universitetinə keçmiş və burada İngilis dili və Tarixi öyrənib. Rik Riordan Beki Riordan ilə 1985-ci ildə evlənib. Onların Heyli və Patrik adlı iki oğlu var.

## Yaradıcılığı
Rik Riordan ilk romanını 1997-ci ildə yazıb nəşr etdirib. Bu kitab "Böyük Qırmızı Tekila" ABŞ-da detektiv ədəbiyyat sahəsində bütün ən yüksək ədəbi mükafatları - Entoni, Şamus və Edqar Allan Po mükafatlarını qazanan detektiv-sirr seriyasını açıb. Onlar şəxsi detektiv, döyüş sənəti ustası və San Antoniodan olan Trez Navarre adlı ingilis orta əsr ədəbiyyatı professoru haqqındadır. 2005-ci ildə Riordanın Persi Cekson və Olimpiya tanrıları haqqında yeni uşaq seriyasından ilk kitabı nəşr olundu. Kitab "Persi Cekson və İldırım Oğrusu" adlanırdı. Bu kitabların əsas qəhrəmanı bir gün qədim yunan tanrısının oğlu olduğunu anlayan disleksiyadan əziyyət çəkən on iki yaşlı uşaqdır. O, Persi Cekson seriyası ideyasını oğlu Heyli üçün qədim yunan qəhrəmanları haqqında yatmazdan əvvəl hekayələr kimi təsəvvür edirdi. Heyliyə DEHB və disleksiya diaqnozu qoyulmuşdu və bu, Riordanı baş qəhrəmanı hiperaktiv və disleksik hala gətirməyə ruhlandırmışdı.

Persi Cekson haqqında ilk kitabın işıq üzü görən gündən və bu günə qədər yazıçının hər bir yeni əsəri ardıcıl olaraq New York Times bestseller siyahılarının üst sıralarını tutur. "20th Century Fox" kino şirkəti "The Lightning Thief" filminin adaptasiyası hüququnu əldə etdi, film 2010-cu ildə işıq üzü gördü. Riordan 2005-ci ildə seriyanın ilk romanı olan "İldırım oğrusu"nu nəşr etdirıb. Növbəti kitab "Persi Cekson və Canavarlar dənizi" 2006-cı ildə ABŞ-da ən yaxşı uşaq kitabı seçildi. Seriyanın dördüncü romanı artıq bir milyondan çox satılıb. 2008-ci ildə Riordan "39 açar" roman silsiləsi ideyasını irəli sürdü və seriyanın ilk kitabını yazdı. O, həm də böyük uğur qazandı və Stiven Spilberqin studiyası romanın filmə uyğunlaşdırılması hüququnu əldə edib. Riordan Texasda, San Antonio şəhərində yaşayır. 
## Əsərləri
* Persi Cekson və Olimplilər seriyası:
# İldırım oğrusu (2005)
# Canavarlar dənizi (2006)
# Titanın lənəti (2007)
# Labirint döyüşü (2008)
# Son olimpli (2009)
* Kane salnamələri
# Olimp qəhrəmanları
# Persi Cekson və Yunan tanrıları
# Magnus Chase və Asgard tanrıları
# Apollonun missiyaları
# Hotel Valhalla: Şimal dünyalarına bələdçi
# Brooklyn House sehrbazının təlimatı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Kürdofobiya

**Anti-kürdizm** və ya **kürdofobiya** — Kürd dilləri, kürd mədəniyyəti və kürd xalqına qarşı nifrət, qərəz, düşmənçilik, nifrət və oxşar hisslərə əsaslanan irqçilik. Kürdlərin yaşadıqları Türkiyə (14,5 milyon), İran (8,3 milyon), İraq (6,5 milyon) və Suriya (3,6 milyon) kimi kürd azlıqlarına ev sahibliyi edən böyük ölkələrin həyata keçirdikləri qadağa və assimilyasiya siyasətləri, bu siyasətlərə görə mediada və gündəlik həyatda rast gəlinən anti-kürd əhval-ruhiyyəsi olaraq müəyyən edilmişdir.

## İstinadlar
Yen və yuan işarəsi

**Yen və yuan işarəsi** (¥) — Latın qrafikası ilə yazarkən Yapon yeni və Çin yuanı valyutaları üçün istifadə olunan valyuta işarəsi. Bu simvol tək və ya ikiqat üfüqi xətli böyük Y hərfinə bənzəyir. Simvol adətən təmsil etdiyi dəyərdən əvvəl yerləşdirilir, məsələn: ¥50.
## Tarixi
1871-ci ildə təqdim edilən Yapon yeni (yaponca: 円) və ya JPY, Yaponiyanın rəsmi pul vahididir. Yenin simvolu JP¥ ilə birlikdə ¥-dir ki, bu da bəzən Yapon yenini eyni simvolu paylaşan Çin yuanı renminbisindən ayırmaq üçün istifadə olunur. ¥-nin ən erkən istifadələrindən biri J.Tvizell Vavnın "Kobe Şəhərinin Administrasiyasının Hesabı ilə Yaponiya Bələdiyyə Hökuməti" adlı əsərində göstərilib. İşarənin istifadəsi XX əsrin əvvəllərində, ilk növbədə, Qərbi İngilis dilli ölkələrdə artıb, lakin Yaponiyada da geniş istifadə olunmağa başlanıb.
  
Çin yuanı renminbinin də simvolu ¥-dir. Yapon yeni (JPY) ilə eyni olduğundan, bəzən Çin yuan renminbisini yendən ayırmaq üçün CN¥ işarəsi istifadə olunur.

## Digər dillərdə istifadəsi
Türkmənistanda 1993-cü il türkmən orfoqrafiyasında yen işarəsi /j/ kimi səslənən böyük ÿ hərfinin forması işlədilib. Bu işarə 1999-cu ildə Ý ilə əvəz edilib.

Almaniyada Yen işarəsi İkinci Dünya müharibəsi zamanı Alman Ordusunun 17-ci Tank Diviziyasının bölmə nişanlarına çox bənzəyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Pinterest: Yen Sign
* Pinterest: Yuan Sign
Aleksandr Mitta

**Aleksandr Naumoviç Mitta** (; ) — rusiyalı kinorejissor.

## Həyatı
28 mart 1933-cü ildə Moskvada anadan olub. 1979-cu ildə çəkilən, rejissoru olduğu "Ekipaj" filmi ilə məşhurluq qazanıb. "Ən yaxşı ssenari", "Ən yaxşı rejissura" və "Ən yaxşı televiziya bədii serialı" nominasiyaları üzrə TEFI mükafatına layiq görülüb.

14 iyul 2025-ci ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiyası
* "Qranitsa. Tayejnıy roman" ("Sərhəd. Tayqa romanı")
* "Moskva, lyubov moya" ("Moskva, məhəbbətim mənim")
* "Skazka stranstviy" ("Səyahətlər nağılı")
* "Qori, qori, moya zvezda" ("Parla, parla, mənim ulduzum", 1969)
* "Druq moy, Kolka!" ("Dostum, Kolka!", 1961)
* "Skaz pro to, kak çar Petr arapa jenil" ("Çar Pyotrun ərəbi evləndirməsinin nağılı", 1976)

## İstinadlar
İnari Okami

**İnari Okami** — Şintoizm dinində ən tanınmış tanrılardan biri. O tülkü, məhsuldarlıq, düyü, kənd təsərrüfatı, çay, rifah tanrısı hesab olunur. İnari Okaminin kökləri qədim Yaponiyaya qədər uzanır. İlk vaxtlar o, yalnız kənd təsərrüfatı tanrısı hesab olunsa da, zaman keçdikcə əhatə dairəsi genişlənmişdir.

## Tarixi
İnariyə ibadətinin kökləri tam olaraq məlum deyil, lakin dəlillər göstərir ki, bu ibadət eramızın 5-ci əsrinə qədər başlamışdır. Bəzi alimlərin fikrincə İnariyə ibadət 711-ci ildə, Kyotodaki İnari Dağında "Fushimi İnari Məbədi"nin qurulması ilə başlamışdır. Heyan dövründə (794–1185), İnari geniş yayıldı və Yaponiyanın hər yerində məbədlər inşa edilməyə başlandı. İmperator Suzaku, 942-ci ildə İnariyə üsyanları yatırmasına kömək etdiyi üçün yüksək rütbə vermişdi. İnarinin "Shingon" Budizmi ilə əlaqəsi də bu dövrdə dərinləşmişdi.
Orta dövr (1185–1600) ərzində İnarinin populyarlığı davam edirdi. İnari məbədləri, ticarət bölgələrinin yaxınlığında və hətta feodal ağalarının (daimyōs) mülklərində inşa edildiyindən, ona inananların sayı da sürətlə artdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Həyat ulduzu

**Həyat Ulduzu** () — Təcili tibbi yardım xidmətlərini tanımaq üçün istifadə olunan simvol. Bu simvol, mavi rəngli  altı ulduzdan ibarətdir və ulduzun bütün sərhədləri ağ rənglə əhatə olunub. Ortasında qədim tibbi simvol olan "Asklepius" çubuğu (Rod of Asclepius) yerləşir. Həyat ulduzuna təcili tibbi xidmətlərə aid olan təcili yardım maşınlarında, tibb işçilərinin geyimlərində və digər tibbi yardım vasitələrində rast gəlinir. Həmçinin bu simvolu liftlərdə görmək olar. Tibbi qolbaqlarda da bu simvolu görmək olar. Adətən vəziyyəti çox ağır olan xəstələrin qoluna taxılır.

## Tarixi

Həyat ulduzunun mənşəyi ABŞ-yə gedib çıxır. 1963-cü ildə "Amerika Tibb Assosiasiyası" Həyat ulduzunu tibbi tanınma üçün "universal" bir simvol olaraq dizayn etmişdir. Təşkilat bu simvolu ticarət nişanı kimi qeydiyyata almamış, onu istehsalçılara "sərbəst istifadə edilməsi" üçün təqdim etdiklərini bəyan etmişdir. Eyni zamanda bu simvol, tibbi problemləri olan şəxslərin üzərində daşıdığı kartlarda istifadə edilmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Həyat ulduzunun istifadəsindən əvvəl, ABŞ-də təcili yardım maşınlarında adətən narıncı rəng xaç istifadə edilirdi. Bu, "Cenevrə Konvensiyası"na görə istifadəsi məhdudlaşdırılmış olan "Qırmızı Xaç"ın tərs versiyasına oxşayırdı. 1973-cü ildə "Amerika Qırmızı Xaç Komitəsi", narıncı xaçın, onların loqosuna çox oxşadığını bildirərək etiraz etmişdi. Bununla əlaqədar, "Təcili Tibbi Xidmətlər Şöbəsi"nin rəhbəri Doktor Dovson Mils, Həyat ulduzunun ABŞ-də "Təcili Tibbi Xidmətlər üçün milli tanıtım simvolu" olaraq istifadə edilməsi üçün rəsmi icazə istəmişdir. 1977-ci ildə bu, ABŞ-da milli standart olaraq qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kadusey

**Kadusey** (latınca: cādūceus, qədim yunan dilində: κηρύκειον (kērū́keion) “xəbərdarlıq çubuğu və ya qamışı”) — Yunan mifologiyasında Hermesin daşıdığı əsa. Sözügedən əsa, eyni zamanda Misir mifologiyasında Hermes Trismegistus tərəfindən də daşınır. Bu əsa, iki ilanla sarılmış, bəzən qanadlarla təsvir edilir. Roma təsvirlərində isə o, tanrıların xəbərçisi olan Merkurinin sol əlində təsvir olunur.

## Mifoloji əlaqələr

"Homer nəğmələri" toplusunda, Hermesin qardaşı Apollonun, onun həzin musiqisini dinləyərək sehrlənməsindən bəhs olunur. Buna görə Apollon, Hermesə dostluq nişanəsi olaraq kaduseyi hədiyyə edir. Bəzi miflərə görə, Hermes döyüşən iki ilanı ayırır və aralarında sülhü təmin edir. Bundan sonra əsaya sarılmış iki ilan simvolu ona bəxş olunur. 
Kadusey həmçinin Tiresiasın hekayəsi ilə əlaqələndirilir, burada Tiresias iki ilanı öldürür və bunun nəticəsində qadına çevrilir, lakin yeddi il sonra eyni hərəkəti təkrarlayaraq yenidən kişiyə çevrilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Emil Mirzoev

**Emil Mirzoev** (; ) — Ukrayna şahmatçısı, qrosmeyster (2019).

## Həyatı
Emil Mirzoev 15 avqust 1996-cı ildə Ukraynada anadan olub. Əslən Azərbaycandandır. Ona şahmata qarşı sevgini cüdo üzrə məşqçi olan atası aşılayıb.

2016-cı ildə şahmatın rapid növü üzrə kişilər arasında Ukrayna çempionatında gümüş medal qazanıb. 2021-ci ildə eyni nəticəni şahmatın blits növü üzrə kişilər arasında Ukrayna çempionatında təkrarlayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Emil Mirzoev ''Chessbase.com'' saytında
Baykal Saran

**Baykal Saran** () — Türkiyə aktyoru və rejissoru.

## Həyatı və fəaliyyəti
1937-ci ildə Kütahyada anadan olub. Ankara Dövlət Konservatoriyasının Teatr bölməsində təhsil almış və 1960-cı ildə buradan məzun olmuşdur. Fəaliyyətinə 1961-ci ildən Ankara Dövlət Teatrında başlamışdır. Teatr aktyoru kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, müxtəlif televiziya seriallarında da rol almışdır. 1985–1987-ci illərdə Ankara Dövlət Teatrının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

28 iyul 2006-cı ildə İstanbulda vəfat etmiş, Cəbəci Əsri qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

2006-cı ildən etibarən hər il xatirəsinə "Baykal Saran" teatr mükafatı verilir.

## Filmoqrafiya

* "*[[Kuruluş Osmancık]]*" (1988) — Ərtoğrul Qazi
* "*[[Qurdlar Vadisi (teleserial)|Qurdlar Vadisi]]*" (2003–2004) — Xosrov ağa

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ərəblərin İranı işğalı

**İranın ərəblər tərəfindən işğalı** və ya **İranın müsəlmanlar tərəfindən fəth edilməsi** — eramızın VII əsrində İranın müsəlmanlar tərəfindən ələ keçirilməsi. Bu işğal nəticəsində Sasanilər imperiyası süqut etmiş və İranda islamlaşma başlamışdır.

Müsəlmanların yüksəlişi İranın siyasi, sosial, iqtisadi və hərbi cəhətdən əhəmiyyətli dərəcədə zəif olduğu bir zamanda baş vermişdir. Öz dövrünün böyük dövlətlərindən biri hesab olunan Sasanilər imperiyası Bizans imperiyası ilə onilliklər ərzində apardığı müharibə nəticəsində insan və maddi imkanlarının axırına çıxmışdı. Eramızın 628-ci ilində Böyük Xosrovun öldürülməsindən sonra imperiyanın daxili siyasi vəziyyəti sürətlə pisləşməyə doğru getmişdir. Bundan sonrakı dörd il ərzində isə daha 10 nəfər taxt-taca iddia etmişdir. Fars və Parfiya qrupları arasında qarşıdurmalar başlayan zaman isə artıq imperiya bəzi ərazilərə olan nəzarətini itirmişdi.

Ərəb müsəlmanlar birinci dəfə eramızın 633-cü ilində Xalid ibn Vəlidin rəhbərliyi altında Sasani imperiyasının siyasi və iqtisadi mərkəzi hesab olunan Mesopotamiya torpaqlarını işğal etmişdirlər. Xalidin Levantdakı Bizans cəbhəsinin rəhbərliyinə keçirilməsindən sonra müsəlmanlar nəhayət Sasanilərin əks-hücumlarını dəf etməyə nail ola bilmişdilər. Səd ibn Əbu Vəqqasın rəhbərliyi altında 636-cı ildə başladılmış ikinci hücum və Qadisiyyə döyüşü ilə əhəmiyyətli bir qələbənin əldə edilməsi nəticəsində İranın qərb ərazilərindəki Sasani nəzarətinə son qoyulmuşdur. Zaqros dağları sonralar Raşidi xilafəti ilə Sasanilər imperiyası arasında təbii sərhədə çevrilmişdir. Ömər ibn Xəttab farsların region üzərinə etdikləri ardı-arası kəsilməyən hücumlarına görə 642-ci ildə Sasanilər imperiyasının torpaqlarının tamamilə işğal edilməsi haqqında əmr vermiş və 651-ci ilə qədər Sasanilər imperiyasının bütün əraziləri ərəblər tərəfindən işğal edilmişdir. Xəlifə Ömərin İranla döyüş meydanlarından bir neçə min kilometr aralıda yerləşən Mədinə şəhərindən koordinasiyalı, yaxşı təşkil edilmiş, çox yönlü hücumlar vasitəsilə İranı sürətlə işğal etməsi onun böyük hərbi və siyasi strateq kimi şöhrət qazanmasına töhfə vermiş ən böyük qələbəsi olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 

*

* 
* 
* 
* 

* 
*

* 

*
* 
* 
* 

*

*
* 
* 

* 
* 

## Xarici keçidlər

* History of Iran: Islamic Conquest from the Iran Chamber Society.
* The Arab conquests at History World.
* Muslim Conquest of Persia at Mecca Books.
Pinta adası tısbağası

**Pinta adası tısbağası** () — Qalapaqos adalarına daxil olan Pinta adasında yaşayan və nəsli tükənmiş tısbağa növü. Ekoloji pozuntu və insan təsiri səbəbi ilə nəsli kəsilən bu növün sonuncu fərdi 2012-ci ildə ölüb. Bəzi mənbələrdə 2018-ci ildə Qalapaqosda tapılan bir tıspağanın Pinta tısbağası olduğu söylənsə də, genetik fərqliliklərə görə, bu məsələnin düzgünlüyü hələ də sübut edilməyib.
## Xüsusiyyətləri
Pinta adası tısbağası yüksək və yastı kəllə strukturu, böyük ölçüləri ilə tanınan nəhəng bir tısbağa növü olub. Bəzi fərdləri yüzlərlə kiloqram çəkiyə sahib ola bilirdi. Əkin sahələrinin yaxınlığında və açıq otlaq bölgələrdə yaşayıb, ot, yarpaq və digər bitkilərlə qidalanıb.

Nəsli tükənmə təhlükəsi ilə üzləşməsinin əsas səbəblərindən biri insan təsiri və ekosistemdəki dəyişikliklər olub. XIX əsrdə Qalapaqos adalarına ilk dəfə insanın gəlməsi ilə yanaşı, dənizçilər tısbağaları əsasən qida mənbəyi kimi istifadə etməyə başladılar. Pinta adasında çox az sayda heyvan növü olduğundan, insanların tısbağaları ovlamağa məcbur olması bu heyvanın sayını sürətlə azaldıb. Daha sonra adalara gətirilmiş və yerli ekosistemdəki balansı pozmuş siçan, it və donuzlar kimi xarici növ heyvanlar tısbağaların yumurtalarına və gənc fərdlərinə hücum edirdi. Həmçinin yaşayış mühitinin məhv edilməsi və iqlim dəyişiklikləri də bu növün yox olmasına səbəb olub.

## Sonuncu fərd: "Lonesome George"
Lonesome Corc adlı məşhur tısbağa bu növün sonuncu fərdidir. O, 1910-cu illərdə doğulmuş və Pinta adasında tək başına qalıb. Lonesome Corc dünyanın ən sonuncu "Chelonoidis Abingdon" fərdi sayılır. Onun qorunması üçün elmi araşdırmalar aparılıb, xüsusi qoruma layihələri həyata keçirilib. Lonesome Corc 2012-ci ildə, 102 yaşında ölüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Naked Scientists audio discussion of Lonesome George
* Article on Lonesome George The giant tortoise of Galapagos Island.
* Lonesome George, by Vicky Seal
*
Nehuştan

**Nehuştan** (*Nehushtan*) — "Krallar kitabı" və "Rəqəmlər kitabı"nda qeyd olunan ilan sarılmış tunc əsa. Adı, ibrani dilində "nāḥāš" ("ilan") və "nəḥošeṯ" ("bürünc" və ya "mis") mənası verən iki sözün birləməsindən yaranmışdır. Nehuştan əvvəlcə, quraq ərazidə yaşayan israilliləri "odlu ilanlar"ın sancmasından qorumaq üçün, Allahın tapşırığı ilə Musa peyğəmbər tərəfindən düzəldilmişdir. İlanın sancdığı hər kəs, Nehuştana baxdıqda sağalırdı.
Müasir dünyamızda da, ətrafına ilan sarılmış əsa, Yunan və Roma mifologiyasının qalığı, tibbin simvolu olaraq istifadə olunur. Bu, Yunanıstanda "Asclepius", Romada "Aesculapius" kimi tanınan qədim bir şəfa tanrısının simvoludur.

## Mədəniyyətdə

1508-ci ildə Mikelancelo, Sikstin kapellasında israillilərin ilan bəlasından xilas olmasını və bürünc ilanın yaradılmasını təsvir edən bir freska çəkmişdir. Həmçinin, "Mount Nebo" dağında Covanni Fantoni tərəfindən yaradılmış bir Nehuştan abidəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Solenodon

**Solenodontidae (Solenodon)** — məməlilər sinfinə,Eulipotyphla dəstəsinə aid olan nadir və qədim bir heyvan növüdür. Bu ailənin üzvləri ümumiyyətlə solenodontlar adlandırılır və əsasən Haiti, Dominikan Respublikası və Kubada rast gəlinir. Solenodontlar yeraltı həyat tərzi keçirən və böcək yeyən heyvanlardır.
## Növlər

Canlı növlərdən başqa, həm *[[Solenodon arredondoi|S. arredondoi]]*, həm də *[[Solenodon marcanoi|S. marcanoi-nin]]* son 500 ildə nəsli kəsildiyi güman edilir.

Solenodontların yalnız iki növü müasir dövrdə sağ qalmışdır:

* **Haiti solenodontu (''Solenodon paradoxus'')** – İspaniola adasında yayılıb. (haiti adası)
* **Kuba solenodontu (''Solenodon cubanus'')** – Kuba adasında yaşayır.

Bu növlərin hər ikisi endemik hesab olunur, yəni yalnız həmin bölgələrdə mövcuddurlar.

## Ümumi məlumat
Solenodontlar uzun burnu, qısa ayaqları və qalın kobud tükləri olur. Onların ən fərqli xüsusiyyəti alt çənə dişlərindən biri vasitəsilə zəhər ifraz etmə qabiliyyətidir. Bədən uzunluqlar; 60 santimetr, çəkiləri isə 0.5 ilə 1.1 kq qədər olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Annona cherimola

**Annona cherimola** (*Çerimoya*) — Keçua xalqı tərəfindən "çirimuya" adlandırılan və "chirimoya" kimi də yazılan, "Annona" cinsinə aid yeməli meyvə verən bitki növü. Bu növ, Annonaaceae fəsiləsinə aiddir, şirin alma (sweetsop) və turş alma (soursop) növlərini də əhatə edir. Uzun müddət çerimoyanın Ekvador və Peruya məxsus olduğu düşünülüb və Andlar ilə Mərkəzi Amerikada becərilməsi geniş yayılıb. Lakin son dövrdə edilən fərziyyələrə görə, bu bitkinin vətəni Mərkəzi Amerika ola bilər, çünki onun yabanı qohumlarının bir çoxu burada tapılır.
Çerimoya dünyanın tropik və subtropik bölgələrində, o cümlədən Mərkəzi Amerika, Cənubi Amerikanın şimal hissələri, Cənubi Kaliforniya, Cənubi Asiya, Avstraliya, Aralıq dənizi bölgəsi və Şimali Afrikada yetişdirilir. Amerikalı yazıçı Mark Tven çerimoyanı “insanların bildiyi ən dadlı meyvə” adlandırıb. Meyvənin qaymaqlı teksturası ona "krem alma" adını qazandırıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bo-taosi

**Bo-taosi** (yaponca: 棒倒し, Hepbörn: bōtaoshi, "dirək yıxmaq") — Yaponiyada məktəblərdə idman günlərində oynanan, bayraq tutmağa bənzər oyun. Ənənəvi olaraq Yaponiyanın Milli Müdafiə Akademiyasında (NDA) kursantlar tərəfindən yubileylərdə oynanır.

## Qaydalar
Yaponiya Milli Müdafiə Akademiyası qaydaları və mövqeləri aşağıdakı kimi izah edir:

Bir qarşılaşma iki dəqiqə davam edir. Komanda dirəyinin 30° bucaqdan çox əyilməsi məğlubiyyət hesab olunur. Hakim bunu bayraqla göstərir, sonra isə qalibi elan edir. Qarşılaşma vaxtı ərzində heç bir komandanın dirəyi endirilməsə, matç qərarsız qalır və təkrarlanır. Komanda hücumçulara və müdafiəçilərə bölünən 150 oyunçudan ibarətdir. Hər komanda 75 hücumçu və 75 müdafiəçi olur. Hücumçular öz komandalarının rəngində, müdafiə oyunçuları isə ağ köynək geyinirlər.
Yumruq vurmaq, təpikləmək, boğmaq, başları çəkmək və buna bənzər təhlükəli kobudluq qadağandır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Psidium cattleyanum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Bu növ, ingilis bağban Uilyam Ketlinin şərəfinə adlandırılmışdır. Onun cins adı "Psidium", latınca "armlet" (kiçik qolbaq) mənasını verən "psidion" sözündən gəlir. Qırmızı meyvəli növü, "P. cattleyanum"dur. "Cattleyanum", ümumiyyətlə "bənövşəyi quava", "qırmızı Ketli quavası", "qırmızı çiyələk quavası" və "qırmızı albalı quavası" kimi tanınır. Sarı meyvəli növü isə, "P. cattleyanum"dur. "Littorale", müxtəlif adlarla, o cümlədən "sarı Ketli quavası", "sarı çiyələk quavası", "sarı albalı quavası", "limon quavası" və "Havayda waiawī" olaraq tanınır. "P. cattleianum" müəyyən iqtisadi faydalara malik olsa da, Havayda ən invaziv növ hesab olunur.

## Botaniki xarakteristikası
13 metrə qədər böyüyə bilən, lakin adətən 2–4 m arasında olan, çoxbudaqlı bir ağacdır. Ağacın hamar, bozdan qırmızımtıl-qəhvəyi rəngə qədər dəyişən qabığı var, yarpaqları ovaldan ellipsvari formaya qədər dəyişir və 4.5 sm uzunluğa çatır. Bitki 3-6 yaş arasında meyvə verir. Meyvələri nazik qabıqlı, sarıdan tünd qırmızı və ya bənövşəyi rənglərə qədər dəyişir, oval formada və təxminən 4 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri tək-tək və ya üçlük qruplar halında böyüyür və hər bir çiçək beş ləçəyə malikdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kormak Makkarti

**Kormak Makkarti** () — amerikalı yazıçı, dramaturq və ssenarist.

## Həyatı
Kormak Makkarti 1933-cü ildə Tennesi ştatının Providence şəhərində anadan olub. 1950-ci illərdə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrində xidmət etmişdir.

Ədəbi karyerasına əvvəlcə şeir və hekayələrlə başlasa da, çox keçmədən roman yazmağa başlamışdır. 2023-cü ilin iyun ayında 89 yaşında vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* *Sunset Limited (oyun)*
* *Meyvə Baxıcısı* (1965)
* *Xarici qaranlıq* (1968)
* *Allahın Uşağı* (1974) 
* *Bağbanın oğlu (ssenari)* (1976) 
* *Suttree* (1979) 
* *Qan meridianı və ya Qərbdə axşam qızartı* (1985) 
* *Bütün Gözəl Atlar* (1992) 
* *Keçid* (1994) 
* *Daş ustası (oyun)* (1995)
* *Düzənlik şəhərləri* (1998) ISBN 0-679-42390-7
* *Qocalar üçün yer yoxdur (roman filmə uyğunlaşdırılmışdır)* (2005) ISBN 0-375-40677-8
* *[[Yol (roman)|Yol]] (bir filmə uyğunlaşdırılmış roman)* (2006) ISBN 978-0-367-26543-2

## Mükafatlar
* National Book Award (1992)
* National Book Critics Circle Award (1992)
* Pulitzer Prize for Fiction (2007) – *The Road* romanına görə
* MacArthur Fellowship (1981) – "Genius Grant" olaraq tanınır

## İstinadlar
Pospiviroidae

**Pospiviroidae** — Tək zəncirli RNA (ssRNA) viroidlərdən ibarət olan və incertae sedis kimi təsnif edilən bir ailə. Bu ailəyə 5 cins və 39 növ daxildir. Onların bioloji aktivliyi üçün əsas olan amil ikincil strukturlarının xüsusiyyətləridir. Bu ailənin təsnifatı, qorunmuş mərkəzi bölgənin ardıcıllığındakı fərqlərə əsaslanır. Pospiviroidaenin çoxalması, asimmetrik şəkildə ev sahibi hüceyrə RNT polimeraza, RNase və RNA ligaz vasitəsilə baş verir. Onların sahibləri dikotiledonlar və bəzi monokotiledonlar olmaqla, əsasən bitkilərdir. İnfeksiyanın şiddəti geniş yayılmış və məhvedici zərərlərə qədər dəyişə bilər. Bu, həmçinin viroid və ev sahibi arasındakı əlaqədən asılıdır.

## Genom

"Pospiviroidae" fəsiləsinə aid üzvlərin dairəvi tək zəncirli RNA (ssRNA) 246–375 nukleotid uzunluğundadır. Onlar mərkəzi qorunmuş bölgə (CCR) və terminal qorunmuş saç sancağı (TCH) və ya terminal qorunmuş bölgə (TCR) ehtiva edən çubuqşəkilli və ya yarı çubuqşəkilli konformasiyalar qəbul edir. Viroidlərin genomu heç bir proteini kodlaşdırmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əl fetişizmi

**Əl fetişizmi** — əl və barmaqlara qarşı qeyri-adi maraq və cinsi cazibə hiss edilməsi ilə xarakterizə olunan fetişizm növü. Bu fetişizmdə əsasən əllərin görünüşünə (barmaqların forması, dırnaqların vəziyyəti və s.), hərəkətinə və toxunuş hissinə xüsusi diqqət yetirilir. Əl fetişizmi seksual fetişizmin daha spesifik forması hesab olunur. Bəzi hallarda yalnız müəyyən hərəkətlər (məsələn, qab yumaq, barmaqları dişləmək, dırnaq boyamaq və ya əl ovxalamaq) və ya müəyyən dırnaq tipləri (uzun, boyalı və s.) cazibədar görünə bilər.

Əl fetişizmi seks sənayesi tərəfindən tanınır; lakin ayaq fetişizmi ən yayılmış fetiş olduğu halda, bu, ən az rast gəlinən fetişlərdən biridir.

2007-ci ildə Boloniya Universiteti tərəfindən təxminən 5000 fetişist iştirakçı arasında fetişlərin yayılmasını öyrənmək məqsədilə bir tədqiqat aparılmışdır. Tədqiqat onlayn fetiş icmalarındakı məzmunu analiz etmiş və yalnız 669 iştirakçının (1%-dən az) dırnaqlara — əl fetişizminin bir uzantısına — istinad etdiyini aşkar etmişdir. Bu, xüsusi olaraq barmaq dırnaqlarına aid deyildi.

## İstinadlar
Spiraviridae

**Spiraviridae** — "incertae sedis" olaraq təsnif edilən və hipertermofilik arxeylərin (Aeropyrum cinsinə, xüsusilə də Aeropyrum pernix) daxilində replikasiya edən virus fəsiləsi. Bu fəsilə bir cinsdən (Alphaspiravirus) və bir növdən (Aeropyrum coil-shaped virus - ACV) ibarətdir. ACV-nin virionları zərfsizdir və kapsid daxilində dairəvi DNT zəncirinin iki birləşmiş hissəsindən ibarət olan burulmuş bir lifin əmələ gətirdiyi boş silindr formasındadır. Hər silindrik virionun ucundan bir çıxıntı görünür.
Virusun genomu ssDNA(+) tiplidir və digər məlum ssDNA viruslarından daha çox gen kodlayır. ACV-nin unikal xüsusiyyəti öz replikasiyasını asanlaşdırmaq üçün heç bir fermentə sahib olmamasıdır. Bunun əvəzinə, ev sahibinin replisomlarından istifadə etdiyi ehtimal edilir. ACV-nin arxealara yoluxan digər viruslarla məlum bir əlaqəsi yoxdur, lakin digər arxeal viruslarla paylaşdığı burulmuş morfologiya onun yalnız arxealara yoluxan qədim bir xəttin nümayəndəsi ola biləcəyini göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Moçi

**Moçi** — Yapon mətbəxinə məxsus şirniyyat növüdür. Moçi qısa dənəli yapışqan düyü, şəkər və qarğıdalı nişastası kimi qidalardan hazırlanır.

## Tarix
Yaponiyanın qədim dövrlərinə dayanır və məhsuldarlıq və rifah rəmzi sayılır. İlk moçi istifadəsi Heyan dövrü aiddir.

## Hazırlanması
*Düyünün Hazırlanması:*

* Yapışqan düyü yaxşıca yuyulur və 6–12 saat isladılır və daha sonra buxarda 30–45 dəqiqə bişirilir.
* Moçi unu (mochiko) və su ilə xəmir sobada hazır vəziyyətə salınır.

*Düyünün Döyülməsi (ənənəvi mochitsuki):*

* Bişmiş düyü taxta və ya daş havana qoyulur.
* Taxta kine ilə döyülərək elastik və homojen kütlə əldə edilir.

*Forma*

* Xəmir nişasta ilə yayılaraq yapışmaması təmin olunur. və kiçik hissələr qoparılıb qoz boyda toplar düzəldilir.
* Əgər içlik əlavə olunacaqsa, xəmirin ortasına anko və ya digər içlik qoyulur və bükülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Portogloboviridae

**Portogloboviridae** — Arxeal viruslar arasında təsnif edilən virus fəsiləsi. Bu fəsiləyə daxil olan viruslar "Varidnaviria" realmində yerləşir və "icosahedral" (iyirmiüzlü) kapsid quruluşuna malikdirlər. Onlar quruluş və genetik tərkib baxımından unikal xüsusiyyətlərə malikdir və arxeal viruslar arasında xüsusi yer tutur.

## Taksonomiya

Fəsilənin iki növə sahib olan bir cinsi var:
* *Alphaportoglobovirus*
** *Alphaportoglobovirus beppuense*
** *Alphaportoglobovirus umijigokuense*

## Morfologiya

"Portogloboviridae" fəsiləsinə aid viruslar quyruqsuz, sadə struktur quruluşuna malikdir. Onların kapsidi "icosahedral" formadadır və kapsid quruluşunun əsasını təşkil edən single jelly roll (SJR) qatına malik kapsid proteini ilə xarakterizə olunur. Bu SJR qat quruluşu, onları bəzi digər virus ailələrindən fərqləndirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ərəb dünyası

**Ərəb dünyası**  və ya **ərəb dövlətləri** (  / ISO 233: ) — əsasən Qərbi Asiya və Şimali Afrika ərazilərində yerləşən böyük bir ölkə qrupundan ibarətdir. Ərəb ölkələri qərbdə Atlantik okeanından şərqdə Ərəbistan dənizinə, şimalda Aralıq dənizindən cənub-şərqdə Afrika buynuzu və Hind okeanına qədər uzanan ərəb dilinin danışıldığı böyük bir coğrafiyanı əhatə edir.

## Tarixi

Ərəb Dövlətləri Liqası ərəb ölkələrinin yaratdığı ən böyük siyasi, mədəni, sosial və iqtisadi təşkilatdır. Bu gün bütün ərəb ölkələri 1945-ci ildə yaradılmış bu təşkilatın üzvüdür. XIX əsrin ikinci yarısında meydana çıxmış ərəb millətçi hissləri də Osmanlı imperiyasının dağılmasına təkan vermişdir.

Müasir ərəb dövlətləri avtokratik idarəçiləri və antidemokratik mövqeləri ilə tanınırlar. 2010-2011-ci illərdə ərəb dünyasında baş vermiş olan son etirazlar nəticəsində xalq öz avtoritar dövlətlərinə qarşı çıxaraq demokratiya tərəfdarı olan hərəkatlara başlamışdır. Bu proses həm də “ərəb baharı” kimi tanınır.

## Demoqrafiya
"Ərəb dünyası" termini təxminən 360 milyon insanın yaşadığı ümumilikdə 22 dövlət və bu dövlətlərin regionlarını əhatə edir.

## Ərəb dövlətləri
Aşağıda ərəb dövlətləri əhalisi və sahələri ilə bərabər göstərilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* Albert Hourani (1991). *A History of the Arab Peoples.* Cambridge, Mass.: Warner Books. .
* 
* Reader, John (1997). *Africa: A Biography of the Continent.* New York: Vintage. .
* 
* 
* 
* Charles Saint-Pierre (2003). *French Policy toward the Arab World*. Abu Dhabi: Emirates Center for Strategic Studies and Research. .

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* Ajl, Max. *[http://monthlyreview.org/2016/09/01/imperialism-and-class-in-the-arab-world/ Imperialism and Class in the Arab World]* (September 2016), Monthly Review 
* Ayalon, Amy (1987). *[https://books.google.com/books?id=pc_wVEdT9QUC&q=Arabic+English+thirsty Language and change in the Arab Middle East: the evolution of modern political discourse Studies in Middle Eastern history]*. Oxford University Press US. .
* Hourani, Albert (1983). *Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939*. Rev., with a new preface. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. x, 406 p.  pbk.
* Tausch, Arno. *A Look at International Survey Data About Arab Opinion* (31 January 2014). "A look at recent (2013) international survey data about Arab opinion", Middle East Review of International Affairs, Vol. 17, No. 3 (Fall 2013), 57–74. 
* 

## Xarici keçidlər

* Arab League Online
* INFOSAMAK – Arab world
* ArabLand.com — Directories of all Arab world countries
* Araboo.com — Arab world directory
* Arab countries information
* WinArab — Arab articles
* Carboun Information and resources relating to energy, environment, and sustainability in the Arab world
*
İran ad polemikası

**İran ad polemikası** və ya **İran adı** — İran Qərb dünyasında ümumi istifadədə olan coğrafi adlandırma ilə əlaqədar olaraq müzakirə (polemika) obyektinə çevrilmişdir. Bu ölkə üçün iki mümkün olan ad vardır: İran və Fars imperiyası. Burada yaşayan insanlara da bu seçimlərə görə iranlı və fars deyirlər.

## Mübahisənin tarixi

Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq ciddi müzakirələr 1980-ci illərdə professor Ehsan Yarşaterin ( *[[İranika Ensiklopediyası]]*nın redaktoru) *Rahavard Quarterly*, *Pars Monthly*, *Iranian Studies Journal* və s. kimi jurnallarda bu mövzu haqqında məqalələr (həm ingilis, həm də fars dillərində) dərc etdirməyə başlamasından sonra meydana çıxmışdır. Ondan sonra isə bu mövzu ətrafında daha bir neçə alim, tədqiqatçı və professor, o cümlədən də,  professor Kazım Abhari, professor Cəlal Mətini və Peyman Əkbərzadə kimi tanınmış elm adamları bu diskussiyaya qoşulmuşdur. O vaxtdan etibarən İran jurnalları və internet saytları ingilis dilində “Persia” və “Pers” sözlərinin istifadəsini təsdiqləyən və ya rədd edən məqalələr dərc etməyə davam edirlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* The names of Iran in the course of history at hamshahrionline.ir
* Iran and Persia- Are they the same? at heritageinstitute.com
Siqaret fetişizmi

**Siqaret fetişizmi** — siqaret və tütün məhsulları çəkən şəxslərə və ya siqaretlə əlaqəli obyektlərə qarşı cinsi və ya emosional cazibə hissi ilə xarakterizə olunan fetişizm növü.

Bu fetişin növlərinə siqaret çəkən şəxslərə və onların davranışlarına qarşı cazibə (məsələn, siqareti bədəndə söndürmək və ya tüstünü zorla çəkməyə məcbur edilmək və s.), siqaretin özünə qarşı həvəs və siqaretlə bağlı aksesuarların (məsələn, siqaret qutusu, külqabı və s.) fetişi daxildir.

Siqaret fetişinin səbəbləri arasında sosial və mədəni təsirlər, siqaretin simvolik olaraq azadlıq və təhqir kimi qəbul edilməsi və fərdin erkən yaşda siqaretlə tanış olması yer alır. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, bəzi insanlar siqaretin tabu və cəmiyyət tərəfindən məhdudlaşdırılması səbəbindən ona qarşı xüsusi maraq göstərirlər. Siqaret fetişi digər fetişlər kimi müxtəlif formalarda özünü göstərə və şəxsi münasibətlərdə rol oynaya bilər.

Bu fetiş qeyri-adi cinsi təcrübə hesab olunur və fetişistlərin bir çoxu bu davranış onların gündəlik həyatlarına güclü şəkildə müdaxilə etmədikcə tibbi yardıma müraciət etmirlər. İnsanların əksəriyyəti sadəcə olaraq öz fetişlərini qəbul etməyi öyrənir və müvafiq şəkildə həzz almağı bacarırlar.

2003-cü ildə aparılan bir araşdırma fetişin əvvəllər akademik araşdırma mövzusu olmadığını, lakin "bir neçə qəzetdə" ondan bəhs edildiyini göstərmişdir.

## İstinadlar
Nortvuds əməliyyatı

**Nortvuds əməliyyatı** CIA tərəfindən Kubaya qarşı planlaşdırılan gizli əməliyyat idi. Planlar Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi ABŞ ordusuna hücumu və Kubanın bunu etdiyi kimi göstərməsi idi. Beləliklə, xalqın dəstəyini qazanmaqla Kubaya qarşı müharibə elan oluna bilərdi. Plan Kennedi tərəfindən təsdiqlənmədi.

## Tarix
1962-ci ildə ABŞ Müdafiə Nazirliyinin yüksək rəsmiləri tərəfindən hazırlanmışdı. Plan, o dövrün Müdafiə Katibi Robert Maknamara və Prezident Con Kennedi tərəfindən təsdiq edilmədi. Planın mövcudluğu uzun illər gizli saxlanıldı və 1997-ci ildə ABŞ hökumətinin açıq arxivlərində sənədlərin yayılması ilə ictimaiyyətə məlum oldu. ABŞ xüsusi xidmət orqanları və hərbi qüvvələri Kubaya qarşı hərbi müdaxiləyə əsas yaratmaq üçün aşağıdakı kimi saxta hadisələr törətməyi planlaşdırırdılar:

* ABŞ vətəndaşlarına qarşı saxta terror aktları təyyarə oğurluğu, partlayışlar və s.
* ABŞ ərazilərində və ya beynəlxalq sularında hərbi gəmilərə və ya təyyarələrə zərər vurmaq.
* Kübaya aid gəmiləri və ya obyektləri ABŞ qüvvələri tərəfindən hücum edildiyi təəssüratı yaratmaq.

Bu saxta hadisələr ABŞ ictimaiyyətini və hökuməti Kubaya qarşı hərbi əməliyyatlara hazırlamaq üçün istifadə olunacaqdı.

## İstinadlar
Ehsan Yarşater

**Ehsan Yarşater** (, () — iranlı dilçi, tarixçi və yazıçı. İran Tarixi Tədqiqatlar Mərkəzinin yaradıcısı və direktoru olmuşdur. Daha sonra ABŞ-də məskunlaşmış və Kolumbiya Universitetində İran tarixi və dili üzrə dərslər keçmiş və orada da professor olmuşdur. O həmçinin də İranika Ensiklopediyasının redaktoru olmuşdur.

## Kitabları

* *Theorems and Remarks* (*al-Isharat wa'l-tanbihat*) by Avicenna, tr. into Persian in the 13th century; annotated edition. Tehran, National Monuments Society, 1953.
** Five Treaties in Arabic and Persian* (*Panj Resala*) by Ibn Sina, annotated edition. Tehran, National Monuments Society, 1953.
**Šeʿr-e fārsi dar ʿahd-e Šāhroḵ yā āḡāz-e enḥeṭāṭ dar šeʿr-e farsi* ("Persian Poetry under Shah Rukh: The Second Half of the 15th Century or the beginning of decline in Persian poetry"). Tehran, Tehran University Press, 1955.
* *Legends of the Epic of Kings* (*Dastanha-ye Shahnama*). Tehran: Iran-American Joint Fund Publications, 1957, 1958, 1964; 2nd ed. 1974, 1982 (awarded a UNESCO prize in 1959).
* *Old Iranian Myths and Legends* (*Dastanha-ye Iran-e bastan*). Tehran: Iran-American Joint Fund Publications, 1957, 1958, 1964 (Royal Award for the best book of the year, 1959).
* With W.B. Henning (eds.). *A Locust's Leg: Studies in Honour of S.H. Taqizadeh*. London, 1962.
* *Modern Painting* (*Naqqashi-e novin)*. 2 vols. Tehran: Amir Kabir, 1965–66; 2nd printing, 1975.
* *A Grammar of Southern Tati Dialects*, Median Dialect Studies I. The Hague and Paris, Mouton and Co., 1969.
* *Iran Faces the Seventies* (ed.). New York, Praeger Publishers, 1971.
* With D. Bishop (eds.).* Biruni Symposium*. New York, Center for Iranian Studies, Columbia University, 1976.
* *Selected Stories from the Shahnama* (*Bargozida-ye dastanha-ye Shahnama*), Vol. I. Tehran, BTNK, 1974; reprint, Washington, D.C., Iranian Cultural Foundation, 1982.
* With David Bivar (eds.). *Inscriptions of Eastern Mazandaran*, Corpus Inscriptionem Iranicarum. London, Lund and Humphries, 1978.
* With Richard Ettinghausen (eds.). *Highlights of Persian Art*. New York, Bibliotheca Persica, 1982.
* *Sadeq Hedayat: An Anthology* (ed.). New York, Bibliotheca Persica, 1979.
* *Cambridge History of Iran*, Vol. III: Seleucid, Parthian and Sassanian Periods (ed.). Cambridge, Cambridge University Press, 1983.
* *Persian Literature* (ed.). New York, State University of New York Press, 1988.
* *History of Al-Tabari*: Volumes 1-40 (ed.). New York, State Univ of New York Press, 2007.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Professor Ehsan Yarshater's Authorized Website
* Ehsan Yarshater on Open Library
* Interview with Iranian.com
* Farangis Mohebbi, *Dr Yarshater: Lambton predicted the Iranian Revolution*, An interview with Professor Yarshater concerning the late Professor Ann Lambton, in Persian, Radio Zamaneh, August 13, 2008, http://radiozamaaneh.com/Mohebbi/2008/08/print_post_82.html. Audio: https://wayback.archive-it.org/all/20080911080433/http://www.zamahang.com/podcast/2008/20080810_London_Magazine.mp3.
* Yarshater Center for the Study of Iranian Literary Traditions, an academic center named for Yarshater in the UCLA College Division of Humanities.
Roşfor

**Roşfor** () — Fransanın qərbində yerləşən inzibati və tarixi şəhər. Şəhər Yeni Akvitaniya () bölgəsində, Şaranta departamentində yerləşir. Şəhər Atlantik okeanının sahilinə yaxın ərazidə, Şarant çayının sahilində qurulmuşdur. Roşfor Fransa tarixində xüsusilə XVII-XIX əsrlərdə hərbi-dəniz bazası və gəmiqayırma sənayesi ilə məşhur olmuşdur.

Roşfor şəhəri La-Roşel və Sent şəhərləri arasında yerləşir. Şəhərin ərazisi əsasən düzənlik və bataqlıq ərazilərdən ibarətdir. Şaranta çayı şəhərin iqtisadi və nəqliyyat baxımından inkişafında mühüm rol oynamışdır.

## Tarixi
Roşforun inkişafı əsasən XIV Lüdovikin dövründə başlamışdır. 1666-cı ildə kral tərəfindən burada Fransa donanması üçün mühüm bir baza və arsenal qurulması əmr olunmuşdur. Şəhər sürətlə inkişaf edərək XVIII əsrdə ölkənin əsas hərbi-dəniz mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Burada inşa edilən tarixi Corderie Royale (Kral kəndirxanası) bu gün muzey kimi fəaliyyət göstərir və Roşforun gəmiçilik tarixini əks etdirir.

## Mədəniyyət və turizm
Roşfor zəngin mədəni irsi və tarixi memarlığı ilə tanınır. Şəhərdə bir neçə muzey, o cümlədən Milli Dənizçilik Muzeyi (Musée National de la Marine) və Hermine gəmisi yerləşir. Həmçinin 1967-ci ildə çəkilmiş məşhur "Roşfor qızları" () musiqili filmi şəhərin mədəni simvoluna çevrilmişdir.

## Əhalisi
2021-ci il siyahıyaalmasına əsasən, Roşfor şəhərinin əhalisi təxminən 23,000 nəfər təşkil edir. Şəhər son illərdə həm turizm, həm də yaşlılar üçün yaşayış məkanı kimi populyarlıq qazanmışdır.

## Nəqliyyat
Roşfor regional dəmir yolu və avtomobil yolları ilə əhatə olunmuşdur. Şəhəri La-Rosel və Bordo ilə birləşdirən magistral yollar və dəmir yolu xətləri mövcuddur. Həmçinin şəhərdə Şarant çayı vasitəsilə su nəqliyyatı da inkişaf etmişdir.

## İqtisadiyyat
Tarixən gəmiqayırma və hərbi sənaye ilə tanınan Roşfor bu gün əsasən xidmət sahələri, turizm və təhsil mərkəzləri ilə tanınır. Şəhərdə bəzi sənaye obyektləri və texnologiya parkları fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Emin Kərimi

**Emin Kərimi** — Azərbaycan bəstəkarı və aranjimançı.

## Həyatı və yaradıcılığı
Kərimi Emin Siyavuş oğlu 1981-ci il noyabrın 1-də Bakıda musiqiçi ailəsində anadan olub. Orta təhsilini Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində, ali təhsilini Bakı Musiqi Akademiyasında, tam ali təhsilini Azərbaycan Milli Konservatoriyasında tamamlamışdır. 

"Rast" qrupunda pianoçu kimi çalışmışdır.

Bəstəkar İsmayıl Əsədovla birlikdə "Sual" qrupunu yaratmışdır.

2005-ci ildə Zülfiyyə Xanbabayevanın “Canım məmləkətim” adı ölkə turunun bədii rəhbəri olmuşdur.

2009-cu ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil olunan “Bakı gecələri” estrada müsabiqəsində "Ən Yaxşı Aranjiman" nominasiyasında qalib olmuşdur.

2013-cü ildə "Böyük Səhnə" şousunda münsif kürsüsündə əyləşmişdir.

2014-cü ildə Röya Ayxanın Heydər Əliyev Sarayında baş tutan 3 günlük konsertinin musiqi rəhbəri olmuşdur. 

2015-ci ildə təqdim olunan "Xeyirlə şərin rəqsi" filminin yaradıcı heyətində bəstəkar kimi fəaliyyət göstərmişdir. 

2015-ci ildə Yarımdünya filminin soundtrekti olan "İstə" mahnısını aranjiman etmişdir.

2016-cı ildə ABŞ-də yerləşən Los Angeles Səsyazma Məktəbində () təhsil almışdır.

2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyini nəzdində Azərbaycan Xarici Diplomatiyasının 100 illiyinə həsr olunmuş musiqi əsərlərindən olan "100" adlı CD diski Araz İmanovla birgə təqdim etmişdir. Həmin il Yaşıl Teatrla təşkil olunan konsertin bədii musiqi rəhbəri olmuşdur.

2020-ci ildə təqdim olunan "Sonuncu" filminin bəstəkarı olmuşdur.

Xalq artisti Miri Yusifin və müğənni Fərid Əsgərovun 3 musiqili albomunun musiqi prodüseri olmuşdur.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Los Anglesdəki konsulluğunda "Azərbaycan Günləri" aldı musiqi proqramlarının təşkilçisi və musiqi rəhbəridir.

## Filmləri

## TV layihələri

## Konsertlər

## Əsərləri

## Mükafatları

### Bakı gecələri
* Siyahıda əksiklik var, tamamlamağa kömək edin. *

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil olunan “Bakı gecələri” estrada müsabiqəsi.

## İstinadlar




## Xarici keçidlər
Piter Berqer

**Piter Berqer** (; ) — Avstriya mənşəli Amerika sosioloqu, bilik sosiologiyası və din sosiologiyası sahəsində aparıcı alimlərdən biri. O, əsasən Tomas Lukman ilə birgə yazdığı *The Social Construction of Reality* (Reallığın Sosial Quruluşu) adlı əsəri ilə tanınır.

## Bioqrafiyası
Piter Berqer 1929-cu ildə Avstriyanın Vyana şəhərində anadan olmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi dövründə ailəsi ABŞ-a köçmüşdür. O, Vaqner Kolleci və Sosial Tədqiqatlar üçün Yeni Məktəbdə təhsil almışdır. Doktorluq dərəcəsini Yeni Məktəbda almışdır. Akademik karyerası ərzində Ratqers Universiteti, Boston Universiteti və digər ali məktəblərdə dərs demişdir. Berqer bilinən dünyanın insanların gündəlik qarşılıqlı təsiri nəticəsində necə formalaşdığını izah edən təfsirçi sosiologiya və fenomenologiya ənənəsində fəaliyyət göstərmişdir. Onun nəzəri yanaşması əsasən sosial reallığın konstruksiyası üzərində qurulmuşdur. *The Social Construction of Reality* (1966) əsərində bilik sosiologiyasını sistemləşdirərək, insanların sosial qarşılıqlı təsir vasitəsilə necə “reallıq” yaratdıqlarını izah etmişdir. Berqer bu yanaşma ilə sosiologiyada fenomenoloji yanaşmanın əsas simalarından biri olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Hein, David. "Christianity and Honor." *The Living Church*, August 18, 2013, pp.&nbsp;8–10. [analysis and application of Berger's "On the Obsolescence of the Concept of Honor" (1970)]
* James D. Hunter, Stephen C. Ainley. *Making Sense of Modern Times: Peter L. Berger and the Vision of Interpretive Sociology*
* Robert Wuthnow. *Cultural Analysis: The Work of Peter L. Berger, Mary Douglas, Michel Foucault, and Jurgen Habermas*

## Xarici keçidlər
* Original Peter L. Berger Papers - Social Science Archive Konstanz
* Peter Berger's blog
* 
* 
*
Aresibo Rəsədxanası

**Arecibo Rəsədxanası**, Puerto Rikonun Arecibo şəhərində yerləşən radioteleskopdur. ABŞ Milli Elm Fondu (NSF) ilə əməkdaşlıq müqaviləsi əsasında Kornell Universiteti tərəfindən idarə olunur. 

## Tarix
1960-cı illərin əvvəllərində qurulmağa başlandı və 1963-cü il dekabrın 1-də rəsmi olaraq fəaliyyətə başladı.

## Rəsədxana ilə bağlı nəşrlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçdilər