Fond mühasibatlığı

**Fond mühasibatlığı** — vəsaitlərin istifadəsinin müəyyən məqsədlər və ya hüquqi məhdudiyyətlərlə məhdudlaşdırıldığı hallarda həmin vəsaitlərin ayrıca qeydiyyatını və idarə olunmasını təmin edən mühasibat sistemidir. Bu sistem xüsusilə dövlət qurumlarında, qeyri-kommersiya təşkilatlarında, xeyriyyə fondlarında və bəzi beynəlxalq təşkilatlarda istifadə olunur. Fond mühasibatlığının əsas məqsədi maliyyə resurslarının necə istifadə edildiyini izləmək və donorlar, hökumət qurumları və digər maraqlı tərəflər qarşısında hesabatlılığı təmin etməkdir.

## Məqsədi və mahiyyəti
Fond mühasibatlığı ənənəvi kommersiya mühasibatlığından fərqli olaraq mənfəət əldə etməyə deyil, vəsaitlərin müəyyən olunmuş məqsədlərə uyğun istifadə olunmasına nəzarət etməyə yönəlib. Bu sistemdə maliyyə resursları müxtəlif fondlara bölünür və hər fondun öz gəlirləri, xərcləri və balansı ayrıca uçota alınır.

Fond mühasibatlığının tətbiqi aşağıdakı məqsədlərə xidmət edir:

* donorların və ya qanunvericiliyin qoyduğu məhdudiyyətlərə riayət olunmasını təmin etmək
* maliyyə vəsaitlərinin məqsədyönlü istifadəsini izləmək
* şəffaf maliyyə hesabatlığı yaratmaq
* dövlət və ictimai nəzarəti asanlaşdırmaq

Bu yanaşma xüsusilə qrantlar və ianələr hesabına fəaliyyət göstərən təşkilatlar üçün vacibdir.

## Fond anlayışı
Fond mühasibatlığında **fond** müəyyən məqsəd üçün ayrılmış maliyyə resurslarının və onların istifadəsi ilə bağlı əməliyyatların ayrıca uçot vahididir. Hər fond müstəqil maliyyə subyekti kimi fəaliyyət göstərir və onun aktivləri, öhdəlikləri, gəlirləri və xərcləri ayrıca qeyd olunur.

Fondlar adətən aşağıdakı kimi təsnif edilir:

* Məhdudlaşdırılmış fondlar – donor və ya qanun tərəfindən istifadəsi müəyyən məqsədlərlə məhdudlaşdırılmış vəsaitlər
* Məhdudlaşdırılmamış fondlar – təşkilatın sərbəst istifadə edə bildiyi vəsaitlər
* Müvəqqəti məhdudlaşdırılmış fondlar – müəyyən müddət və ya şərt yerinə yetirilənədək məhdudlaşdırılan vəsaitlər

## Tətbiq sahələri
Fond mühasibatlığı müxtəlif təşkilat növlərində istifadə olunur. Onların ən geniş yayıldığı sahələr bunlardır:

* dövlət və bələdiyyə qurumları
* qeyri-kommersiya təşkilatları
* xeyriyyə və humanitar fondlar
* universitetlər və təhsil müəssisələri
* dini və ictimai təşkilatlar

Bu təşkilatlarda müxtəlif proqram və layihələr üçün ayrılmış vəsaitlərin ayrı-ayrılıqda idarə olunması vacib olduğundan fond mühasibatlığı effektiv idarəetmə aləti hesab olunur. 

## Maliyyə hesabatları
Fond mühasibatlığında hazırlanan maliyyə hesabatları təşkilatın maliyyə vəziyyətini və vəsaitlərin istifadəsini göstərir. Əsas hesabat növlərinə aşağıdakılar daxildir:

* maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat
* fəaliyyət nəticələri haqqında hesabat
* pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat
* fondların dəyişməsi haqqında hesabat

Bu hesabatlar donorlar, dövlət qurumları və ictimaiyyət üçün təşkilatın fəaliyyətinin şəffaflığını təmin edir.

## Tənqid və məhdudiyyətlər
Bəzi mütəxəssislər fond mühasibatlığının mürəkkəb və çoxsaylı hesabat prosedurlarına malik olduğunu qeyd edirlər. Bu sistemin tətbiqi əlavə administrativ xərclər yarada və maliyyə uçotunu daha çətin edə bilər. Bununla belə, qeyri-kommersiya və dövlət sektorunda şəffaflıq və hesabatlılıq baxımından fond mühasibatlığı geniş şəkildə qəbul edilmiş mühasibat modeli hesab olunur.

## Həmçinin bax
* Mühasibat uçotu
* Qeyri-kommersiya təşkilatı
* Maliyyə hesabatlığı
* Qrant

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* State of Maryland Comprehensive Annual Financial Report, FY 2013 Example of financial statements prepared by a state government.
* Tim Riley (April 28, 2014). ''The Accountancy Model''  See chapters 15–19 (p.&nbsp;191–222) for a quick reference to journal entries and math useful for state and local government fund accounting. The "Funds Characteristics Tree" on p.&nbsp;191 illustrates relationships between funds.
* Statement of Federal Financial Accounting Concepts 5  Federal Accounting Standards Advisory Board (December 26, 2007). Definitions of elements and basic recognition criteria for accrual-basis financial statements for federal agencies.
* For an example of nonprofit financial reporting, see the  Consolidated Financial Statements  of the American National Red Cross for the fiscal year ended June 30, 2010.