open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azərbaycan xəritəsi

**Azərbaycan Respublikasının Xəritəsi** — Azərbaycan Respublikasının ərazisinin kiçildilmiş təsviri.

## Pul üzərində

Azərbaycan manatının 2005-ci ildən tədavülə buraxılan bütün əsginaslarının arxa tərəfində Azərbaycan Respublikasının Xəritəsi təsvir edilmişdir.

## Poçt markası üzərində

2011-ci ilin oktyabr ayının 11-də Bakı şəhərində Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin "Azərmarka" şirkəti tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyinin bərpasının 20-ci ildönümünə həsr olunmuş yeni poçt markaları təqdim edilmişdir. Qiyməti 1 manat, tirajı isə 5000 ədəd olan həmin markalardan biri Azərbaycan Respublikasının Xəritəsinə həsr olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xəritəsi (film, 2006)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* maps-azerbaijan.com 
* Azərbaycan tarixi xəritələri
Odoardo Bekkari

**Odoardo Bekkari** () — İtaliya botaniki və səyyahı.

## Bekkarinin şərəfinə adlandırılan taksonlar
*  
*  *[[Arekakimilər]]* fəsiləsi
*  *[[Melastomakimilər]]* fəsiləsi

## Çap olunmuş əsərləri
* Palme del Madagascar descritte ed illustrate. 1912—1914.
* Contributo alla conoscenza della palma a olio (Elaeis guineensis). 1914.
* Malesia; raccolta di osservazioni botaniche intorno alle piante dell’arcipelago Indo-Malese e Papuano pubblicata da Odoardo Beccari, destinata principalmente a descrivere ed illustrare le piante da esso raccolte in quelle regioni durante i viaggi eseguiti dall’anno 1865 all’anno 1878. 1916.
* Il genere Cocos Linn. e le palme affini. 1916.
* A monographic study of the genus Pritchardia. 1921 (Jozef Frensis Çarlz Rok ilə birlikdə)
* Nuova Guinea: Celebes e Molucche: diarii di viaggio. 1924.
* Nelle foreste di Borneo: viaggi e ricerche di un naturalista. 1982.
* Wanderings in the great forests of Borneo. 1989.
## Haqqında
* Kora, Spedizione italiana alla Nuova Guinea (Turin, 1872). 
* İssel, Viaggio nel mar Rosso e tra i Bogos, (Milan, 1872).
* Viaggio dei Signori Antinori, Beccari ed Issel (Turin, 1874).
* Oscar Nalesini, *L’Asia Sud-orientale nella cultura italiana. Bibliografia analitica ragionata, 1475—2005*. Roma, Istituto Italiano per l’Africa e l’Oriente, 2009, с. 17-18 (bioqrafiya), 64-65 (səyahət), 385—390 (botanika) ISBN 978-88-6323-284-4.
Sultan Kəyumərs

**Sultan Kəyumərs**(1285-1290)— Dehli türk Sultanlığı hökmdarı (1290).

## Həyatı

1284-cü ildə doğuldu və üç illik vəliəhdlikdən sonra Sultan Müəzzəddin Keyqubadın qətlindən sonra  1290-cı ildə altı yaşında taxta gətirildi. Əsasən hökm sürdüyü dönəmdə bütün iqtidar Naib-ül Mülk Məlik Cəlaləddinin əlindəydi. Taxta çıxdıqdan bir ay sonra, 1290-cı ildə öldürüldü və bu ölümlə Dehli türk sultanlığı taxtı Xələclər sülaləsinə keçdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Müəzzilər dövləti

## Xarici keçidlər
Ceyms Drummond

**Ceyms Drummond** (, ) — Şotlandiya-Avstraliya botaniki, mikoloqu, təbiətşünası, bitki kolleksiyaçısı.

## Təsnif etdiyi taksonlar
* *[[Boronia molloyae]]*
* *[[Dasypogon hookeri]]*, J. Drumm., 1843
* *[[Drakaea livida]]*, J. Drumm., 1842
* *[[Diuris picta]]*, J. Drumm., 1853
* *[[Dricrastylis reticulata]]*, J. Drumm. ex Harv., 1855
* *[[Dicrastylis stoechas]]*, J. Drumm. ex Harv., 1855
* *[[Gastrolobium leakeanum]]*
* *[[Hakea victoria]]*, Royal Hakea
* *[[Macropidia fumosa]]*, J. Drumm. ex Harv., 1855
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* James Drummond (c. 1786–1863)
Sultan Müəzzəddin Keyqubad

**Sultan Müəzzəddin Keyqubad** (1269-1290) — Dehli türk sultanlığı hökmdarı.

## Həyatı
Sultan Müəzzəddin Keyqubad 1269-cu ildə doğuldu və babası Sultan Qıyasəddin Balabanın ölümündən sonra 1287-ci ildə taxta çıxdı. Əsasən hökm sürdüyü dönəmdə bütün iqtidar Naib-ül Mülk Məlik Nizaməddinin əlindəydi. Keyqubad şah, babası Balabanın şəxsi keyfiyyətlərini yaşada bilmədi və ölkədə qarışıqlıqların çıxmasına əngəl ola bilmədi. Taxta çıxdıqdan iki il sonra, 1290-cı ildə öldürüldü. Eyni il son hökmdar Sultan Kəyumərsin də qətliylə Dehli türk sultanlığı taxtı Xələclər sülaləsimə keçdi.

## Həmçinin bax
*Müəzzilər dövləti
*Dehli sultanlığı
Quştəsfi mahalı

**Quştəsfi** — Şirvan əyalətinin qədim mahalı. Qırxçıraq şəhəri Şirvanşahlar dövlətinin Quştəsfi vilayətinin mərkəzi imiş. Şəhər 40 məhəllədən ibarət olmuşdur. Ərazi vahidi kimi bir çıraq 1000 ev olmuşdur. 40 min evdən ibarət olmuş bu şəhər Kür çayının sahilində yerləşirmiş. Sərhədləri Salyanın indiki Qaraçala qəsəbəsindən Babazanan dağına qədər bir ərazini əhatə edirmiş. Bişmiş kərpic və ağ daşdan tikilmiş evlər, dükanlar, karvansaralar, məktəb-mədrəsələr, məscidlər varmış.

Quştəsfi mahalında hərbi məqsədlər üçün döyüş atları yetişdirilib. Yazılı mənbələrdə burada məhsul bolluğundan, bazarların ucuzluğundan danışılır. Şəhərdə nohurlar varmış, əhali su quşları və balıqdan yaxşı qazanc götürürmüş.

Quştəsfi mahalında Atabəylər dövlətinə ildə 1 milyon dinar, təxminən bir o qədər də Şirvanşahlar sarayına vergi ödəyirmiş.

Vilayətin əhalisi çox yüksək əkinçilik və heyvandarlıq mədəniyyətinə malik olmuşdur. Əkinləri suvarmaq üçün Kür çayından ümumi uzunluğu 30&nbsp;km olan Şirvan Govur arxı çəkilmişdi. Bu arx Kür çayı axarı boyunca sahildən 7–8&nbsp;km aralıda Qaraçala qəsəbəsindən və Babazanan dağlarından da keçərək Xəzər dənizinin sahillərinə qədər geniş bir ərazini suvarmağa imkan verirmiş. Su itkisinə yol verməmək üçün arx saxsı, kaşi və ağ daşlarla örtülübmüş. Sara Aşurbəylinin "Şirvanşahlar dövləti" (Bakı. 2006.), Vladimir Minorskinin "Şirvanın tarixi" (1969), Nikolay Xanıkovun "Qafqaz müsəlmanlarının tarixi və etnoqrafiyası" (1864), A.A. Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" (Bakı.1991.) əsərləri əsasında bu məzmunda məlumat çatdırılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Hiyrə

**Hiyrə** ( ) — bugünkü Nəcəf şəhəri ilə Kufə arasında yerləşən bir şəhər idi.

## Tarixi
Hiyrə—Ləxmilər dövlətinin paytaxtı idi. Hiyrə əhalisi (Qəhtani qəbiləsindən) cənubdan mühacirət etmiş və onlar Ədnani qəbiləsi ilə bir yerdə məskunlaşmışlar. Ləxm qəbiləsinin nüfuzu Hiyrə və onun ətrafında genişlənib qüvvətləndi. Onlar Fərat çökəkliyindən əlavə, Ərəbistanın daxilinə də nüfuz etdilər. Hiyrə dövləti bir sədd kimi səhra ilə İranın işğal etdiyi ərazilər arasında yerləşmişdir. Bu dövlətin şahları bir tərəfdən səhrada yaşayanların Sasani torpaqlarına hücumunun qarşısını alır, digər tərəfdən isə İranın köməkliyi ilə Rum imperiyasının müttəfiqi olan Qəssanilərlə müharibə edirdilər. Ləxmilərin dövləti VII əsrin əvvəlinə qədər davam etmişdir.

VII əsrdə Ərəb ordusu oraya yollandıqda şəhərin hakimi barışıq edib doxsan min dirhəm ödəyərək tabeliyində olan ərazini hücumdan qoruya bildi. Deyilənlərə görə bu islamda ilk dəfə olaraq sülhlə əldə edilən müvəffəqiyyət olmuşdur.

## İstinadlar
Nikolay Lomouri

**Nikolay İosifoviç Lomouri** () — Gürcüstan yazıçısı, pedaqoqu.

## Həyatı
Niko Lomouri pedaqoq idi.ZMS-də dərs deyirdi. Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasında təhsil daha təsirli və cəlbedici idi. Burada o, müxtəlif millətlərdən olan A.O.Çernyayevski (1840-1894), D.D.Semyonov (1834-1902), N.N.Novospasski, N.O.Lomouri (1852-1915), habelə azərbaycanlı müəllimlər Mirzə Əbdüssəlam Axundzadə (1843-1907), Səfərəli bəy Vəlibəyov (1861-1902) kimi adlı-sanlı pedaqoqlardan dərs demiş, onların ədəbi-maarifçi, pedaqoji-metodiki görüşlərindən tələbələr faydalanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dred Skot Sanforda qarşı

**Dred Skot** — ( 1799 – Sentyabr 17, 1858) ABŞ-də yaşamış, özünün, həyat yoldaşının və 2 qızının azadlığının tələbi nəticəsində 1857-ci ildə "**Dred Skott Qərarı**" kimi tanınan **Dred Skot Sanforda qarşı** iddiasında uğursuzluğa uğramış bir Afroamerikalı quldur.  Skott iddia edirdi ki, ona və ailəsinə azadlıq verilməlidir çünki onlar 4 il müddətində köləliyin qanunsuz olduğu İllinoys və Wisconsin Əyalətində yaşayıblar. Birləşmiş Ştatlar Ali Məhkəməsi nə onun, nə də ki, başqa bir Afrika əsilli şəxsin ABŞ-də vətəndaşlıq ala bilməyəcəyini əsas gətirərək 7-2 Scottun əleyhinə qərar verib. Nəticə etibarilə, vətəndaşlıq müxalifliyi qaydaları altında Skott federal məhkəmə qarşısında məğlub olub. Bundan əlavə, Skottun  Missuri ətrafındakı müvəqqəti yaşayış məskəni də " Missuri Uzlaşması" altında ona azadlıq verə bilmədi, məhkəmə bunu konstitusiya ziddmiş kimi qərar vermişdi çünki bu "Skottu qanuni mülkiyyət sahibkarlığınıdan yalnışlıqla məhrum edə bilərdi "
Vladimir Minorski

**Vladimir Fyodoroviç Minorski** (; ) — Rusiya şərqşünası, Brüssel və Kembric universitetlərinin fəxri doktoru.

## Həyatı
Vladimir Fyodoroviç Minorski 1877-ci ildə anadan olmuşdur. Ərəb, fars, türk dillərini bilən Minorski Yaxın Şərq ölkələrinin etnoqrafiya, tarix, tarixi coğrafiya, ədəbiyyat tarixi və dilləri üzərində çalışmışdır. Alim bu sahələrdə bir çox araşdırmalar nəşr etdirmişdir: "The Khazars and the Turks in the Äkäm al-Marjän", "The Clan of the Qaraqoyunlu Rulers", "Tamim ibn Baor's Journey to the Uighurs" və s. Minorski "lslam Ansiklopedisi"nə bir çox məqalələr də yazmışdır. Onun ən böyük əsəri "Hududü l-alem"in ingiliscə tərcüməsidir. 1940-cı ildə alim Orta İranda yaşayan xələclərin dillərinə aid "The Turkish dialect of the Khalaj" adlı əsərini dərc etdirmişdir. İranda yaşayan türklərin dilinə aid "Ä[nallu / Inallu" adlı məqalə nəşr etdirmişdir. Həyatının sonlarına doğru Minorski Vasili Bartoldun bir neçə əsərini ingilis dilinə tərcümə etmişdir.

Vladimir Minorski 1966-cı ildə 89 yaşında vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Səməd Vurğun SSRİ Ali Sovetinin deputatı kimi 1947-ci ildə görkəmli ədəbiyyat və mədəniyyət xadimləri ilə birgə Londona səfər etdiyi zaman Minorskidən Şirvan və Dərbənd tarixinə aid elmi işlərinin Azərbaycana göndərməsini xahiş etmişdir. Minorski həmin materialları bir qədər sonra Səməd Vurğuna göndərmiş, 1958-ci ildə isə həmin materiallar əsasında "Şirvan və Dərbənd tarixi" adlı əsərini İngiltərədə çap etdirmişdir.

## İstinadlar

## Əsərləri
* Şirvan və Dərbənd tarixi, Kembric, 1958

## Xarici keçidlər
İvan Babuşkin

**İvan Vasilyeviç Babuşkin** (, partiya təxəllüsü: Nikolay Nikolayeviç; 3.1.1873 – 18.1.1906) — Rusiya inqilabçısı, bolşevik.

## Həyatı
İvan Vasilyeviç Babuşkin 15 yanvar 1873-cü ildə anadan olmuşdu. Məşhur "Kronştad" gəmisində xidmət etmişdi.

İvan Babuşkin 18 yanvar 1906-cı ildə öldürülüb.

## Ədəbiyyat
* *3еликсон-Бобровская Ц. С.* И. В. Бабушкин. (2 изд.). — Л. 1939.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Avqust Bebel

**Avqust Bebel** (; ) — Alman Sosial-Demokratlarının və İkinci İnternasyonalin qurucu və öndərlərindən biri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Биографии: http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bebel.html, http://www.peoples.ru/state/party/bebel/, http://www.biogr.ru/biography/?id_rubric=13&id=1666 , http://www.bibliotekar.ru/biografii/2/17.htm
* ''Бебель А.'' Женщина и социализм
* ''Сталин И. В.'' Август Бебель, вождь германских рабочих
* ''Гемков Г.'' Август Бебель. rar
* *[[Шваниц, Вольфганг Г.|Шваниц В.Г.]]* Август Бебель и Средний Восток (*August Bebel und Mittelost*, Webversion 12–2007 )
Pavel Akselrod

**Pavel Borisoviç Akselrod** (, ) — Menşevik lider, "İskra"nın jurnalisti.

## Həyatı
Pavel Borisoviç Akselrod 25 avqust 1850-ci ildə Rusiyada anadan olmuşdu.

Pavel Akselrod 16 aprel 1928-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Elbrus Əzizov

**Elbrus Əzizov** () — Azərbaycan dilçisi, dialektoloq, türkoloq.

## Həyatı
Elbrus Əzizov 1947-ci il noyabrın 25 –də Azərbaycan Respublikası Bərdə rayonunun Lənbəran kəndində anadan olub. 1954–1957-ci illərdə Ağdam rayonunun Mahrızlı kənd orta məktəbində oxuyub. 1957–1963-cü illərdə Yevlax şəhərində M. Ə. Sabir adına 2 saylı orta məktəbdə oxuyub. 1963–1965-ci illərdə Yevlax şəhərində M. F. Axundov adına 1 saylı onbirillik orta məktəbdə oxuyub və həmin məktəbi qızıl medalla bitirib. 1965–1970-ci illərdə S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. 1971–1974-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin türkologiya kafedrasının aspirantı olub. 1974-cü ildə "Azərbaycan dili dialekt və şivələrində saitlər ahəngi" mövzusunda namizədlik, 1990-cı ildə "Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası (Dialekt sisteminin təşəkkülü və inkişafı)" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

## Pedaqoji fəaliyyəti
1974-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində işləyir. 1994-cü ildən Türkologiya kafedrasının professorudur. Azərbaycan dialektologiyası, Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası, müasir türk dilləri fənlərindən dərs deyir.

2006–2011-ci illərdə Bakı Dövlət Universiteti filologiya fakültəsinin dekanı olmuşdur.

## Əsərləri
* 2004, "Əmsali-türkanə" məcmuəsindəki atalar sözlərinin dil xususiyyətləri haqqında
* 2005, Dialektizm anlayışı və bəzi dialektizmlər haqqında
* 2005, Dialektologiyanın əsas anlayışları və terminləri haqqında
* 2005, Müasir türk dilləri (proqram)
* 2005, Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası (proqram)
* 2005, Türk dillərinin dialektologiyası (proqram)
* 2006, Qədim türk əfsanəsi və Azərbaycan folkloru (ingilis dilində)
* 2006, Çuvaş dili haqqında
* 2006, Azərbaycan dialektologiyasına qiymətli töhfə
* 2006, Bədii dildə dialektizmlərin yeri
* 2007, Azərbaycan dilinin inkişaf məsələləri
* 2007, Azərbaycan dilçiliyində dialektologiyanın əsas anlayışları və terminləri məsələsi
* 2008, Mir Cəlalın bədii dilə münasibəti və onun üslubu haqqında
* 2008, Azərbaycan dilinin tətbiqində və dövlət dili kimi təsbit edilməsində Heydər Əliyevin rolu
* 2008, Ə. Əylislinin üslubu haqqında
* 2008, Qədim türk əfsanəsi və Azərbaycan folkloru (Azərbaycan və Koreya dillərində)
* 2008, Təbriz dialekti haqqında qiymətli əsər
* 2008, "Kitabi-Dədə Qorqud" abidəsinin oğuz dilləri kontekstində tədqiqi
* 2008, Azərbaycan dialektologiyası (proqram)
* 2008, Türk dillərindən biri: Müasir türk dili (proqram)

## Kitabları
* 1995, Söz xəzinəsi (Söz haqqında araşdırmalar)
* 1999, Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası (Dialekt sisteminin təşəkkülü və inkişafı).

100-dən çox məqalənin, 2 monoqrafiyanın, 4 kitabın müəllifidir.

## Mənbə
* Elbrus Əzizov
Mimino

**Mimino** () — SSRİ-də 1977-ci ildə istehsal olunmuş kinokomediya.

## Rollarda

Filmində baş rolu gürcü aktyoru və müğənnisi Vaxtanq Kikabidze (təyyarəçi Valiko Mizandari), digər baş rolları Frunzik Mkrtçyan (dilicanlı Ruben Xaçikyan) və Yevgeni Leonov (müharibə veteranı Voloxov) oynayıblar.

## Maraqlı faktlar

14 oktyabr 2011-ci ildə Tbilisidə "Mimino" abidəsinin açılışı olmuşdur. Bundan əvvəl isə 2011-ci ilin iyul ayında "Mimino" qəhrəmanlarına Ermənistanın Dilican şəhərində də abidə qoyulmuşdur.

## İzlə
Mimino — 10 ən yaxşı sovet filmindən biri

## İstinadlar
Mustafa Sübhi

**Mustafa Sübhi** () — türk inqilabçısı və kommunisti.

## Həyatı
Sübhi 1883-cü ildə Osmanlı imperiyasının Giresun vilayətində anadan olub. Qalatasaray Liseyinə getməzdən əvvəl Qüds, Dəməşq və Ərzurumda təhsil alıb. O, Parisdə siyasi elmlər üzrə təhsil alıb, eyni zamanda "Tanin" qəzetinin müxbiri olub. 1910-cu ildə Türkiyəyə qayıdıb, burada "İfham" qəzetində redaktorluq edib. O, hüquq və iqtisadiyyatdan da mühazirələr oxuyub. 1913-cü ildə Mahmud Şövkət Paşaın qətlində əli olmaqda günahlandırılaraq Sinopda on beş il sürgünə məhkum edilib. Orada "İctiha" və "Hak" qəzetlərində qərb fəlsəfəsi haqqında məqalələr yazıb. Lakin 1914-cü ildə Sinopdan Rusiyaya qaçıb və burada Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra Rusiya hakimiyyəti onu hərbi əsir kimi qiymətləndirərək Ural bölgəsinə sürgünə göndərib.

## Kommunist fəaliyyəti
1915-ci ildə Uralda olub və orada bolşevik partiyasına daxil olub. 1918-ci ilin iyulunda Moskvada keçirilən türk sol sosialistlərinin qurultayının təşkilinə kömək edib, noyabrda isə Muskomda iştirak edib. O, həmçinin Narkomnatsın Ümumrusiya Müsəlman Fəhlələri bölməsinin Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilib. O, burada həmçinin Mirseyid Sultanqaliyevin katibi vəzifəsində çalışıb. 1918-ci ildə Moskvada "Yeni Dünya" qəzetini təsis edib və ondan elmi sosializmin əsaslarını türk əsirlərinə təbliğ etmək üçün istifadə edib. O, Şərq Təbliğat Bürosunun Türkiyə Bölməsinin sədri olub, 1919-cu ildə Üçüncü İnternasionalın I Konqresində Türkiyə nümayəndəsi kimi iştirak edib.

1920-ci il sentyabrın 10-da Bakıda keçirilən Türkiyə Kommunist Partiyasının I qurultayında partiyanın sədri seçilərək Anadoluya gedib. O, Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinə qatılmaq üçün Türkiyəyə gedən 15 kommunistdən biri olub. Ərzurumda düşmənçiliklə qarşılaşan kommunistlər Bakıya qayıtmağa cəhd edib, lakin 1921-ci il yanvarın 28-dən 29-na keçən gecə 14 yoldaşı ilə birlikdə Trabzondan SSRİ-yə getmək üçün mindirdikləri qayıqda Yəhya Kahya tərəfindən öldürüblər.
## Həmçinin bax
* Türkiyə Kommunist Partiyası
## İstinadlar
Sumatra

**Sumatra** (bəzən **Sumatera**) İndoneziyanın qərbində bir adadır. Sunda adalarının ən qərbində olanıdır. 475,807.63 km2 ərazisi ilə dünyanın ən böyük altıncı adasıdır. Ayrıca tamamiylə İndoneziyaya aid ən böyük ada ünvanına da sahibdir *(digər iki ada, [[Borneo]] ve [[Yeni Qvineya]], qismən İndoneziyada yer alırlar).* Ən böyük şəhəri 2.400.000 nəfərlik əhalisi ilə Medandır.

## Etimologiyası
Sumatra qədim çağlarda adada olan bol miqdarda qızıl mədənlərindən ötrü Sanskritcə Swarnadwīpa ("Qızıl adası") və Swarnabhūmi ("Qızıl torpaq") adlarıyla bilinirdi. Sumatra adını ilk olaraq 1017-ci ildə Çinə elçi göndərən Srivijaya kralı Sumatrabhumi ("Sumatra torpaqlarının kralı") işlətdi. X–XIII yüzillərdə Ərəb coğrafyaçılar Açeyə yaxın bir krallıq olan Lamriyə ithafən Sumatra adası üçün Lamri (Lamuri, Lambri və ya Ramni) adlarını işlətdilər. XIV yüzilin sonlarında Samudra krallığının yüksəlişiylə adanın da adı Sumatra olaraq yayqın bir şəkildə işlənməyə başlandı.

## Tarix

## İdarəsi
Sumatranın vilayətləri:

* Açe (mərkəzi: Açe)
* Bangka-Belitung (mərkəzi: Pangkalpinang)
* Bengkulu (mərkəzi: Bengkulu)
* Jambi (mərkəzi: Jambi)
* Lampung (mərkəzi: Bandar Lampung)
* Riau (mərkəzi: Pekanbaru)
* Riau adaları (mərkəzi: Tanjung Pinang)
* Batı Sumatra (mərkəzi: Padang)
* Güney Sumatra (mərkəzi: Palembang)
* Kuzey Sumatra (mərkəzi: Medan)

## Coğrafiyası

## Böyük şəhərləri
Sumatra adasının ən böyük yerləşim birimləri The World Gazetteer tərəfindən 2009-cu ildə aparılan araşdırmaya görə:

## İstinadlar
Davaro

***Davaro*** — Kartal Tibetin rejissoru olduğu, Kamal Sunal baş rolda oynadığı 1981-ci ildə çəkilən Türkiyə filmi.

## Mövzu
Almaniyaya işləməyə gedən Memo, istədiyi pulu qazanıb kəndinə dönür və nişanlısı Cano ilə evlənmək istəyir. Memonun qan davalı olduqları Sülo da həbsdən çıxaraq arvadı Ayşonun yanına gəlir. Bunu duyan Hamo, toy-düyünü durdurur və oğlu Memonun, Sülonu öldürməsini istəyir. Ancaq, Memo buna yaxşı yanaşmır.

Öldürüləcəyini anlayan Sülo, Memoya bir təklif edir. Memonun onu öldürməməsi durumunda kənddən uzaqlaşacağını söyləyir. Evlənmək üçün başqa çarəsi qalmayan Memo, Sülonun planını qəbul edir və kənd meydanında Sülonu yalandan vurur. Kənd camaatı da bu nömrəyə inanır.

Daha sonra dağdaki bir quldurun yanında təkrar qarşılaşan Memo və Sülo yene bir-birinə düşmənçilik edir. Quldurun qızıllarını görən Sülonun iştahı qabarır və şəhərdə qalmaqdan vaz keçir….

## Aktyorları

## Xarici keçidlər
*
Arif Arifkiya

**Arif Arifkiya** ()— milliyətcə Azərbaycanlı olan İran müğənnisi.

## Həyatı
Arif Arifkiya 8 avqust 1941-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Miyanə şəhərində anadan olub. Kiçik yaşlarından Azərbaycan radiosunu dinləməklə oxumağa meyilli olub. Bülbülün, Rəşid Behbudovun təsiri ilə müxtəlif mahnılar oxuyub.

Arif Arifkiya 1979-cu ildən sonra Los-Anceles şəhərinə köçüb.

## Diskoqrafiya
* Daryacheye Noor (*Nur gölü*)
* Mah va Palang (*Ay və pələng*)
* Roozegar Gharibist Nazanin (*Nazənin, qəribə zəmanədir*)
* Ayineh dar Ayineh (*Güzgüdə güzgü*)
* Soltan-e Ghalbha (*Qəlblər sultanı*)

## Mənbə
* Arif 

### İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaeba

**Yoba** (Yaponca mənası: *"ikiqat diş"*) — əyri dişlər

Yaponiyada qadın gözəlliyinin atributu hesab olunan əyri dişlər "yoba" adlanır və qızlara xüsusi gözəllik verən məqam hesab edilir.

Yapon kişiləri hesab edirlər ki, yoba xanımları pişiklərə bənzədir.

## İstinadlar
Fritaun

**Fritaun** () — Syerra-Leonenin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 26 metrdir. Şəhərin əsası leytenant Con Klarkson və azad edilmiş amerikalı qullar tərəfindən 11 mart 1792-ci ildə qoyulmuşdur.

Fritaun Atlantik okeanı sahilində yerləşən ən əhəmiyyətli liman şəhərlərindən biridir və tonnajından asılı olmayaraq eyni anda 240 gəmini qəbul edə bilər.

## Əhalisi
Əhalisi 862 419 nəfərdir. Şəhərin şərq hissəsində yerləşən nizamsız salınmış yaşayış məntəqələri ilə birlikdə əhalisi milyon yarıma çatır.

## İstinadlar
Harare

**Harare** (, 1982-dək **Solsberi**) — Zimbabvenin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Əhalisi 2006-cı ilin hesablamalarına görə 1 600 000 nəfər, şəhərətrafı ilə birlikdə 2 800 000 nəfərdir.

Şəhərin əsası 1890-cı ildə ingilislər tərəfindən hərbi istehkam kimi qoyulmuş və sonradan Böyük Britaniyanın baş naziri olan 3-cü Solsberi markizinin şərəfinə Fort Solsberi adlandırılmış və daha sonra sadəcə Solsberi adlanmağa başlamışdır. 1923-cü ildə şəhər Britaniya Cənubi Rodeziyasının paytaxtı olmuşdur. 1965-ci ildə müstəqilliyin elanından sonra Zimbabvenin paytaxtı olmuş və 1982-ci ildə isə şəhərin adı dəyişdirilərək Harare adlandırılmışdır.

## İqtisadiyyatı
Şəhər, iqtisadi həyatın olduqca canlı olduğu bir şəhərdir. Bu ölkədən bütün dünyaya, tütün, qarğıdalı, pambıq və.s. satılır. Ölkədə tekstil sənayesi inkişaf etmişdir. Bundan əlavə ölkədə xeyli sayda dəmir(metal) və kimya sənayesinin nəzdində zavodlar fəaliyyət göstərir. Ölkənin ən önəmli təbii sərvətlərlərindən biri qızıldır. Burada istehsal olunan məhsullar dəmiryolu və təyyarə ilə daşınır.

## Coğrafiyası
Şəhər, ölkənin şimal-şərq hissəsində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1.490 m yüksəkliktə yerləşən şəhər, quru savanna iqlimi altındadır.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* , Nottingem
* , Münhen
* , Prato
* , Laqo

## İstinadlar
Naxçıvan düzənliyi

**Naxçıvançay düzənliyi** — Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsində coğrafi yer. Düzənliyin şimal sərhəddi Xalxal meşəsi yaxınlığından keçərək, Dərələyəz və Zəngəzur dağlarının cənub yamacları ilə hüdudlanmışdır. Naxçıvançayın kiçik qollarının qobuları ilə və dayaz yarğanlarla mürəkkəbləşmişdir. Bunlardan əlavə, Naxçıvançayın aydın seçilən terrasları düzənliyin qərb və şərq kənarlarına doğru ucalan pillələr yaratmışdır. Belə terrasların sayı 4-ə çatıb, Naxçıvançayın müasir yatağından 2, 10, 13–50 və 70 m hündürlükdə yerləşmişdir.

Düzənliyin əsas hissəsini allüvial-prolüvial çöküntülər təşkil edir. Dördüncü dövr çöküntülərinin qalınlığı düzənliyin dağətəyi hissəsindən Arazın kənarına doğru 10–15 m –dən 35 m-dək artır. Naxçıvan şəhəri ərazisində çöküntülərin qalınlığı 5,8 m-dən 46 m-dək dəyişir.

Düzənliyin Arazkənarı hissəsində sulu çöküntülərin eni 6 km –ədək yaxın bir zolaq şəklində Araz çayı boyunca uzanmışdır. Sulu zolaq düzənliyin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində ensizləşir. Çöküntülərlə müncər olan qrunt sularının yatım dərinliyi şimaldan dağətəyi hissədən cənuba, Araz çayına doğru və düzənliyin kənarlarından mərkəz hissəyə, Naxçıvana doğru azalır. Düzənlik ərazisində qrunt sularının yatım dərinliyi 2,0–30 m arasında tərəddüd edir.

Çöküntülərin süzülmə əmsalı onların litoloji tərkibindən asılı olaraq 1,5 m/sut. arasında tərəddüd edir. Qrunt sularının minerallaşması 1 q/l-ə qədərdir. Suların codluğu 4–9 mq/ekv, temperaturu 11–14°Cdir. Yeraltı axımın mailliyi 0,0025–0,0057 –dir. Sukeçiricilik əmsalı 3–145 m/sut. arasında dəyişir. Suların kimyəvi tərkibi hidrokarbonatlı – kalsiumlu –maqneziumlu və hidrokarbonatlı – sulfatlı maqneziumlu-natriumludur.

Düzənliyin şimal-qərb, Arazkənarı hissəsində qrunt suları əsasən Araz çayı vasitəsilə, qismən də buxarlanma yolu ilə sərf olunur. Həmçinin Naxçıvançayın gətirmə konusu hüdudlarında 20-dən artıq kəhriz və Cəhriçayın məcrasının suları hesabına qidalanan bir çox kəhrizlər mövcuddur ki, onlar da əhalinin su ilə təminatında mühüm rola malikdirlər.
Arazboyu düzənliklər

**Arazboyu düzənlikləri** — Culfa -Ordubad Arazboyu düzənliyi Naxçıvan düzənliyindən cənub-qərbdə yerləşib, ondan Nehrəm yaylası ilə (Dərəşam dərəsi) ayrılır. Düzənlik Zəngəzur dağ silsiləsinin cənub ətəyi ilə Araz çayı arasında qalan ensiz zolaq şəklində olan sahə boyunca Muxtar Respublikanın cənub və qərb sərhəddinə, Həsəndağın qərb yamaclarınadək uzanır. Oroqrafik cəhətdən bu zolaq Araz çayının sol qolları olan Qaradərə, Gilançay, Düylünçay, Vənəndçay, Əylisçay, Ordubadçay və Gənzəçayın Arazboyu sahəsində yaratdıqları kiçik maili düzənliklərdən və gətirmə konuslarından ibarətdir. Bu düzənlik bir qədər yuxarıda bir-biri ilə dağ yolları ilə ayrılır və Araz boyu hissədə birləşərək ümumi düzənlik zolağı əmələ gətirir. Qaradərə çayının mənsəbində yerləşmiş Yaycı, Gilançayın yaratdığı Aza, Düylünçayın gətirmə konusuna təvafiq edən Dəstə, Ordubadçay və Əylisçayın gətirmə konuslarının birləşməsindən yaranan Ordubad düzənliyi o cümlədəndir. Qrunt sularının yatım dərinliyi dağ ətəyi hissədən Araz çayına doğru 10–12 m-dən 1,7–3,5 m-dək azalır.

Suçəkmə əməliyyatı zamanı kəşfiyyat quyularının sərfi və xüsusi sərfi Arazboyu düzənlik daxilində müxtəlif qiymətlərə malik olmuşdur.

Culfa düzənliyinin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində quyuların sərfi 0,3–10,7 l/san, xüsusi sərfi isə 0,04–0,2 ll/san-dir. Culfa şəhəri yaxınlığında qazılmış quyunun sərfi 20 l/san, xüsusi sərfi isə 15,29 ll/san təşkil edir. Quyunun xüsusi sərfinin yüksək olması Araz çayının yataqaltı suları ilə qidalanmasından irəli gəlir.

Araz çayına yaxın qazılmış quyuların sərfi böyük göstəricilərə malikdir. Yaycı, Gilançay, Dəstə, Ordubad düzənliklərində quyuların sərfi 3,2–18,5 l/san, xüsusi sərfi isə 0,1-dən 5,4 l /san arasında dəyişir. Culfa –Ordubad Arazboyu düzənliyinin qrunt suları mxtəlif minerallaşma və kimyəvi tərkibə malikdir. Əlincə çayda suların minerallaşma dərəcəsi 0,5–0,8 q/l, kimyəvi tərkibi isə hidrokarbonatlıkalsiumludur. Düzənliyin qalan hissəsində suların minerallaşma dərəcəsi 1,0–1,2q/l olub, hidrokarbonatlı
–sulfatlı və sulfatlı-hidrokarbonatlı-maqnezium-kalsiumlu tərkibə malikdir.

Yaycı, Gilançay, Dəstə, Ordubad düzənliklərində qrunt sularının minerallaşma dərəcəsi 0,32–1,82 q/l arasında, kimyəvi tərkibi isə hidrokarbonatlı-kalsiumlu tərkibdən, sulfatlı-hidrokarbonatlı-natriumlukalsiumlu tərkibə dəyişir.

Suların ümumi codluğu 3 mq/ekv-dən 9–11 mq/ekv qədər olub, temperatur 9–13 °C arasında tərəddüd edir.

Culfa -Ordubad Arazboyu düzənliyinin qrunt sularının qidalanmasında başqa düzənliklərdən fərqli olaraq ana süxurların çat suları və Araz çayının yataqaltı sularının rolu bir qədər artıqdır. Arazkənarı hissədə Culfa və Yaycı düzənliyinin qrunt sularının əmələ gəlməsində Araz çayının yataqaltı suları mühüm yer tutur. Qrunt suları Araz çayı vasitəsilə sərf olunur.

## İstinadlar
Persi Biş Şelli

**Persi Biş Şelli** () — ingilis ədəbiyyatı və romantizm dövrünin ən əhəmiyyətli şairlərindən biri. Etonda təhsil almışdır. 1811-ci ildə yazdığı "Ateizmin lazımlılığı" adlı məqaləsinə görə Aksforddan atıldı və atası tərəfindən də rədd edilmiş və Londona getmişdir. Orada Harriet Vestbruk adlı bir qadınla evlənmişdir.

## Həmçinin bax
* Ozimandias
* Meri Şelli

## İstinadlar
Ozimandias

**OZYMANDIAS**
	I met a traveller from an antique land
Who said: `Two vast and trunkless legs of stone
Stand in the desert... Near them, on the sand,
Half sunk, a shattered visage lies, whose frown,
And wrinkled lip, and sneer of cold command,
Tell that its sculptor well those passions read
Which yet survive, stamped on these lifeless things,
The hand that mocked them and the heart that fed.
And on the pedestal these words appear --
"My name is Ozymandias, king of kings:
Look on my works, ye Mighty, and despair!"
Nothing beside remains. Round the decay
Of that colossal wreck, boundless and bare
The lone and level sands stretch far away.' 

**Ozimandias**, () Persi Biş Şellinin məşhur sonetlərindəndir ki 1818-ci ildə nəşr olundu. Mövzu və görüntü gücü ilə yanaşı, şeir virtuoz diksiyonu ilə də seçilir. Bu sonetin qafiyə sxemi qeyri-adi dir və bir spiral və sıx təsir yaradır.

## Araşdırma
"Ozimandias"ın mərkəzi mövzusu bütün yenilməz qüvvət sahibi olan liderlərin və yaratdıqları imperiyaların qaçılmaz tam tənəzzülüdür.

## İstinadlar
Nikolay Yudeniç

**Nikolay Nikolayeviç  Yudeniç** (; ) — Rusiya hərbçisi, əksinqilabçı, monarxist.

## Həyatı
Nikolay Nikolayeviç Yudeniç 1862-ci ildə Moskva şəhərində anadan olmuşdu. 1881-ci ildə hərbi məktəb bitirmişdi. 1917-ci ildən sonra əksinqlabi hərakata qoşulmuşdu.

Denikinin Könüllülər ordusunun tam ləğvi ərəfəsində Moskva yenidən diplomatik təzyiqlərə başladı. 1920-ci ilin yanvarın 2-də Çiçerin radioteleqrafla Azərbaycan xalqına və Azərbaycan hökumətinə müraciət etdi. Bu müraciət-nota da yuxarıdakı sənəd kimi daha çox təbliğat xarakteri daşıyırdı. Yudeniç və Kolçakı məhv etdikdən sonra Rusiyanın fəhlə-kəndli Qızıl Ordusunun General Denikinə qarşı uğurlu mübarizəsini qeyd edən Çiçerin Denikinlə müharibədə ittifaq yaradılmasını tələb edir, notanı (müraciəti) xəbərdarlıq notunda bitirirdi: ―Biz Azərbaycanı və Azərbaycan xalqını nə qədər ki, gec deyil, Deninkinə qarşı mübarizəyə başlamağa çağırırıq. Azərbaycan dövlətinin maraqlarının və onun zəhmətkeş siniflərinin sosial-siyasi maraqlarının düzgün başa düşülməsi Azərbaycanı bizim təklifimizə razılıq verməyə məcbur etməlidir.

## İstinadlar
İtmiş şəhər

**İtmiş şəhərlər** — əvvəllər mövcud olmuş, lakin sonradan mövcud olduğu ərazidə olmayan və ya harada mövcud olduğu haqqında dəqiq məlumat olmayan şəhərlərə verilən ad. Kabus şəhər anlayışına yaxın olan İtmiş şəhər ifadəsi yazıçılar tərəfindən geniş istifadə edilmişdir. Bəzi tarixi qaynaqlarda əhalisinin sayı 25–30 min arasında olan, stratrji baxımdan böyük önəm daşıyan şəhərlərin adları qeyd edilmiş, lakin həmin şəhərlərin dəqiq olaraq harada yerləşdiyi haqqında məlumat əldə edilməmişdir.

## Bəzi itmiş şəhərlər
* **Ubar** — Şəhərlərin tərk edilmə səbəbləri müxtəlifdir. Əsas səbəblər kimi xəstəliklərin geniş formada yayılması, müharibələrin aramsız şəkildə davam etməsini və ya karvan yolların dəyişməsini göstərmək olar. Ərəb Xilafəti dövründə mövcud olmuş Ubar şəhəri haqqında son zamanlarda məlumat tapılmışdır. Aparılmış araşdırmalardan sonra məlum olmuşdur ki, Ubar səhrada yerləşən və dövrünə görə əhalisi çox olan şəhərlərdən idi. İçməli su qaynaqlarının anidən tükənməyə başlaması, şəhər əhalisinin şəhəri tərk etməsinə səbəb olmuşdur. Ərəb tarixi rəvayət və ya nağıllarında Ubar adlı şəhərin adı tez-tez qeyd edilir. Tarixcilər 1992-ci ilə qədər, yəni şəhərin kəşf edilməsindən əvvəl tarixdə Ubar adlı şəhərin olmadığını bunun yalnız rəvayət olduğunu bilirirdilər. Ancaq peykdən çəkilən şəkillər Ərəb Xilafəti zamanı belə bir şəhərin mövcud olduğunu bir daha təsdiqlədi.
* Troya — Qazıntılar nəticəsində meydana çıxmış qədim şəhərin divarları Qədim yunan dilində Troya (Τροία Troia) və ya İlion (Ίλιον), Latınca Troia veya Ilium. Homer tərəfindən yazıldığı bilinən iki mənzum dastandan biri olan İlyadada adı çəkilən Troya döyüşünün baş verdiyi qədim yer olub bugünkü qədim İda Dağının (Kaz Dağı) ətəklərində Çanaqqala hüdudları daxilində yerləşməkdədir. Məşhur Troya müharibələri Türkiyənin qərbindəki Truva bölgəsində gərçəkləşmişdir. Truvada hal hazırda da taxtadan düzəldilmiş Troya Atının heykəli vardır.
* Akkad — Cənubi Mesopotamiyanın şimalında yerləşən qədim şəhər. Sippar yaxınlığında yerləşdiyi ehtimal edilir. Babilistanın sami əhalisinin yaşadığı şəhərlərdən biri olmuşdur. E.ə 2300-cü ildə Çar Sarqonun yaradığı böyük Akkad çarlığının paytaxtı olmuşdur. E.ə təqribən 2200-cü ildə Kutilər Akkad şəhərini tutmuşdular. III minilliyin sonu II minilliyin əvvəllərində amorilər şəhəri dağıtdıqdan sonra şəhər əhəmiyyətini itirmişdir. Bununla da Cənubi Mesopotamiyanın yeni mərləzi Babil şəhəri olmuşdur. Sonuncu dəfə Akkad şəhərinin adı e.ə VI əsrə aid mənbələrdə çəkilir.
Xartum

**Xartum** (, *Əl-Xartum*) — Sudanın paytaxtı və ən böyük şəhəri. Şəhər Ağ Nil və Mavi Nil çaylarının qovuşmasında yerləşir. Əhalisi 2008-ci ilin hesablamalarına görə 639 598 nəfər, şəhərətrafı ilə birlikdə 5 274 321 nəfərdir.

Şəhərin əsası 1821-ci ildə Misir hakimi Məhəmməd Əli Paşanın oğlu İbrahim Paşa tərəfindən qoyulmuşdur.

## Ümumi məlumat
Şəhərin arxitekturasında ərəb, şərq xarakteri üstünlük təşkil edir. Şəhərin mərkəzi hissəsi Mavi Nilin vadisi boyunca yerləşir. Burada, çayın sahilində dövlət başçısının iqamətgahı yerləşən Respublika sarayı ilə yanaşı, müxtəlif nazirliklərin və idarələrin binaları yerləşir. Bir qədər aralıda şəhərin ticarət — maliyyə mərkəzi hesab olunan Xartum Siti yerləşir. Mavi Nil üzərindəki müasir körpü vasitəsilə universitet şəhərciyinə, təbiət tarixi və etnoqrafiya muzeyinə getmək mümkündür. Omdurman — Sudan paytaxtının ən qaynar hissəsisidir. Burada ərəb üslubunda — dar küçələr və çoxlu kiçik mağazalar və sənətkar emalatxanaları ilə əhatə olunmuş yaşayış və inzibati binalar tikilmişdir. Xartum şəhərində bir neçə ali məktəb — universitet, texniki və pedaqoji institutlar, Qahirə Universitetinin filialı yerləşir.

## Etimologiya
Şəhərin adının mənası ilə bağlı 2 versiya mövcuddur. Bunlardan birinə görə "xartum" sözü fil xortumunun adından yaranmışdır və Mavi və Ağ Nil çayları arasındakı dar, uzun quru sahəsini ifadə etmək üçün işlənmişdir. 1863-cü ildə Xartuma gələn kapitan C.A.Qrantın fikrincə isə bu ad əsasən Misirdə yetişdirilən və zəfəran bitkisinin bir növü olan *gartun* () bitkisinin adından götürülmüşdür.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* , Amman
* , Qahirə
* , İstanbul
* , Ankara
* , Sankt-Peterburq (2002)
* , Vuhan
* , Əsməra
* , Əddis-Əbəbə
* , Omdurman
* , Brazilia
* , Hargiza
* , Dubay (2011)

## İstinadlar
Gülüstan mineral bulağı

**Gülüstan mineral bulağı** — Culfa rayonu ərazisindəki Gülüstan (Cuğa) kəndindən 2,5 km şimalqərbdə, Əlincəçayın yatağındadır.
Mineral bulağın yanında 1962-ci ildə 135 metr dərinliyində qazılmış quyudan ikinci yüksəktəzyiqli mineral su çıxmışdır.

"Gülüstan" mineral suyunun tərkibindəki kimyəvi mikroelementlər insan orqanizmi üçün faydalıdır.
Zəif minerallaşmış suyun tərkibi Rusiyanın Kislovodskdəki (Şimali Qafqaz) "Narzan" və Babək rayonundakı "Sirab" mineral sularının analoqudur.

Haliyyədə sifarişçilərin rəğbətini qazanmış mineral su, sənaye üsulu ilə istehsal olaraq, "Gülüstan" markası ilə müxtəlif tutumlu plastik qablara doldurulur.

Həmin sudan mədə-bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində içilməsi faydalıdır.

## Mənbə
* Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.

## İstinadlar
Gömür mineral bulağı

**Gömür mineral bulağı** — Şahbuz rayonu ərazisində Gömür kəndindən 3 km cənub-qərbdə, Gömür
çayın sol sahilində okean səviyyəsindən 2000 m. yüksəklikdədir. Burada 75 sayda bulaqlardan mineral hidrogen-sulfid qarışığı ilə birlikdə karbonqazı da çıxır. Bulaqlardan su çıxarkən yeraltı karst süxurlarını kükürdlü qarışıqla birlikdə tərkibindəki hidrogen-sulfid ionlarını zənginləşdirir.

Zəif inerallaşmış sudan revmatik və dəri xəstəliklərinin müalicəsində vanna qəbul etməklə (hər kursda 10–15 dəqiqə, T 25–35 Cº) əhəmiyyətlidir.

## Mənbə
* Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.
Əshabi-Kəhf mineral bulağı

**Əshabi-Kəhf mineral bulağı** — Culfa rayonu ərazisində , Naxçıvan şəhərindən 12 km. məsafədə müqəddəs "Əshabi Kəhf (Culus) dağı" nın ətəyindədir.

Oradakı "təndirdən" (yer çatından) hər 15 dəqiqədən bir mineral soyuq su köpüklənərək təzyiqlə
çıxır.

Zəif minerallaşmış suyun tərkibi radonlu, karbonqazlı, hidrokarbonatlı-xlorlu-sulfatlı və natriumlukalsiumludur. Rusiyadakı "Pyatiqorsk" (Şimali Qafqaz) mineral suyunun analoqudur. Rematik xəstəliklərin müalicəsində suya girməklə 10–15 dəqiqə gözləməli və sonra bədəni günəş şüaları ilə qurutmaq lazımdır.

Müalicə məqsədilə vanna kursu on gün davam edilməlidir.

## Coğrafi koordinatları
Qahab kəndindən 6 km cənub-şərqdə, Naxçıvan şəhərindən 12 km məsafədə, Əshabi-kəhf dağının ətəyindədir.

## Tərkibi
Minerallaşma dərəcəsi 4,7 q/l-dir. Gündəlik su sərfi 259000 litr, qələviliyi 6,5, temperaturu isə 18 C0 təşkil edir.

İon tərkibinə görə bulağın suyu aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Kimyəvi tərkibinə görə hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı, natriumlu- kalsiumlu tiplidir.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Əliyev F. Ş – Azərbaycan respublikasının yeraltı suları ehtiyatlarından istifadə və geoekoloji problemləri. Monoqrafiya , "Çaşıoğlu" , Bakı-2000, 325 s.
# Бабаев А. М – Минералние воды горно – складчатых областей Азербайджана. "Чашыоглу" , Баку-2000, 381 с.
# Тагиев И.И, Ибрагимова И.Ш, Бабаев А. М – Ресурсы минералъных и термалных вод Азербайджана. "Чашыоглу" , Баку-2001, 166 с.
# Səfərov A. V, Babayev N. İ – Hidrogeokimya və mineral sular. Dərs vəsaiti, "ADNA" nəşri, Bakı-2006, 129 s.
# Əliquliyev R. İ, İsmayılova M. M – Hidrogeokimya və mineral sular. Dərs vəsaiti, "", Bakı-2006, 142 s.
# Aslanov A. D, Axundov V. C, Əhmədova O. M – Mineral və termal sular, "BDU" nəşriyyatı, Bakı-1997.
Qızılvəng mineral bulağı

**Qızılvəng mineral bulağı** — Babək rayonu ərazisində, Qızılvəng dəmiryolu stansiyasından 2 km, Araz su anbarı dəryaçasından isə 300 metr aralıda bulaq. Orada 1963-cü ildə Araz çayı üzərində bənd tikilərkən mineral bulaqların əksəriyyəti su altında qalmışdır. Orta əsrlərdə həmin bulaqlara "Astaabad bulaqları" da deyilirdi. Zəif minerallaşmış su acı-şor dadlı olmaqla Rusiyanın "Pyatiqorsk" (Şimali Qafqaz) suyunun oxşarıdır. Daxili xəstəliklərin müalicəsində əhəmiyyətlidir.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri — Naxçıvan, 2008.*
Vayxır (bulaq)

**Vayxır** — Babək rayonu ərazisində, Naxçıvan şəhərindən 17&nbsp;km şimalda, kəndin şimal-qərbindəki okean səviyyəsindən 1100 m. yüksəklikdə çıxan bir neçə mineral bulaq və həmin bulaqlardan çıxan mineral su.

Minerallaşma dərəcəsinə görə 2 tipə ayrılır: 
# minerallaşma dərəcəsi 7,4 q/l  
# xloridli-hidrokarbonatlı-sulfatlı-natriumlu-kalsiumludur.  
4 əsas buruq quyusundan çıxan suyun gündəlik debiti 3,2 mln/l-dir. Mikroelementlərlə çox zəngindir: brom 1-4,3, yod 0,2-0,8, dəmir 3, arsen 1,5-2,8, mis 0,5, sink 0,07, stronsium 3 mq/litrdir. Həzmetmə orqanlarının xəstəlikləri, xroniki qastrit, diatez, şəkər diabeti, zob, sümük və oynaq  və digər maddələr mübadiləsi pozuntuları zamanı istifadə edilir.

İkinci qrupdan olan bulağın suyu "Sirab" mineral suyu kimi zəif minerallaşmış karbonqazlı, hidrokarbonatlı, kalsiumlu-natriumludur. Vayxır mineral bulaqları 1972-ci ildə elmi şəkildə öyrənilərək, orada 1985-ci ildə Vayxır Mineral Su Zavodu yaradılmışdır. 1987-ci ildən "Vayxır" mineral suları 0,5 litrlik  şüşə qablarda sənaye üsulu ilə istehsalına başlanmışdır. 

Vayxır mineral sularından daxili xəstəliklərin müalicəsində qaraciyər (hepatiti), öd kisəsi iltihabı, xroniki qastiritlər, xroniki kolitlər və.s müalicəsində (sutkada 0,5 litr, 18-20 Cº) içilməsi əhəmiyyətlidir.

Vayxır suyunun osmotik qatılığı, insandakı qan plazmasının qatılığına uyğun gəldiyindən daxili xəstəliklərin müalicəsində əvəzolunmaz təbii mineral sudur.

## İstinadlar

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.*
Başkənd mineral bulağı

**Başkənd mineral bulağı** — Culfa rayonu ərazisindəki Baş Anzır kəndindən 1,5 km. şimalda, okean səviyyəsindən 2340 m. yüksəklikdədir. Eyni kimyəvi tərkibli bulaq suyundan okean səviyyəsindən 2100 m. hündürlükdə "Gilanarlıq dərəsi" deyilən yerdə də vardır. Hər iki bulağın suyu Rusiyanın Kislovodskdəki (Şimali Qafqaz) "Narzan" tipli suyunun analoqu kimi daxili xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilə bilər. Mineral sular elmi şəkildə öyrənilməmişdir.

## İstinadlar
Darıdağ mineral bulağı

Culfa rayonu ərazisində Culfa şəhərindən 8 km. şimal-şərqdə
Darıdağın ətəyində, okean səviyyəsindən 900 m. yüksəklikdə 5 bulaqla 32 sayda mexaniki quyular vardır.
Yer altından təzyiqlə çıxan mineral tərkibli termal (isti) sular karbonqazlı, mərgümüşlü (radiaktiv
zəhərli maddədir), yüksək minerallaşmış xlorlu-hidrokarbonatlı-natriumludur. Yer altından təzyiqlə çıxan mineral tərkibli termal (isti) sular karbonqazlı, mərgümüşlü (radiaktiv zəhərli maddədir), yüksək minerallaşmış xlorlu-hidrokarbonatlı-natriumludur. Polşada "Kudova", Fransada "Lua-Bulbul", Almaniyada "Dürkgeym", Rusiyada "Sineqorsk" (Saxalin) adları ilə tanınan mineral bulaqlar da bu su ilə oxşarlıq təşkil edir. Darıdağ mineral suyu tərkibindəki duzların çox olmasına görə yuxarıda adları çəkilən termal bulaqlardan fərqlidir.

Bu mineral sudan istər soyuq istərsə də isti içmək zərərlidir.
1991-ci ildən ərazidə pullu xidmətli Darıdağ Balneoloji Müalicəxanası fəaliyyət göstərir.
Müalicəxana 1978-ci ildən yaradılaraq orada ürək-damar xəstəlikləri, dayaq-hərəkət orqanları,
periferik əsəb sistemi, dəri, kinekoloji və.s xəstələr vanna qəbul etməklə müalicə olunurlar.
Ərazidə 1977-ci ildən fəaliyyət göstərən Darıdağ Karbonqazı Zavodunda yeni avadanlıqlar
quraşdırılaraq sutkalıq istehsal gücü 30 tona çatdırılmışdır. Zavod Naxçıvan MR Mineral Sular Birliyinin
öhdəsindədir.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.*
Güleymar mineral bulağı

**Güleymar mineral bulağı** — Culfa rayonu ərazisində, Güleymar (Köləhmər) kəndindən 1,5&nbsp;km aralıda, Əlincəçayın sol qolunun məcrasında, okean səviyyəsində 1820 m yüksəklikdə bir neçə yerdən çıxır.

Həmin bulaqlar ərazidəki zəlzələ hadisəsindən sonra yeraltı süxurların çatlamasınsdan yaranmışdır.

Mineral suyun tərkibi indiyədək elmi  şəkildə öyrənilməsə  də, suyun arxında dəmir oksidinin qalıqlarını bildirən tünd narıncı rəngli çöküntü vardır.

Mineral bulaqdan axan suyun Debütü (D) 120 m³/gün, T 18 Cº-dir.

Daxili xəstəliklərin və tənəffüs orqanlarının müalicəsində sutkada 0,5 litr içilməsi əhəmiyyətlidir.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.*

## İstinadlar
Dərəşam mineral bulağı

**Dərəşam mineral bulağı** — Azərbaycanın  Culfa rayonu ərazisində, Araz çayının dərəsində bir neçə yerdən çıxaraq axıb çaya tökülür.

Bulaqların suyu Rusiyadakı Kislovodsk (Şimali Qafqaz) “Narzan-5” mineral suyunun analoqudur. Sudan mədə-bağırsaq, qaraciyər, xroniki qastrit, xroniki kalit və ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsində istifadə etmək olar. 

## Mənbə
* Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. "Naxçıvanın təbii sərvətləri", Naxçıvan, 2008.  

## İstinadlar
Teyvaz mineral bulağı

**Teyvaz mineral bulağı** — Culfa rayonundakı Teyvaz kəndindən 2&nbsp;km cənub-qərbdə Teyvaz çayının məcrasında okean səviyyəsindən 1785 m yüksəklikdədir. Orta dərəcədə minerallaşmış hidrokarbonatlı-natriumlu-xlorlu suyun tərkibində karbon qazı olduqca azdır.

Mütəxəssislər tərəfindən öyrənilməsə  də sudan dəri səpkiləri ilə qaşınmaları, ayaqlardakı göbələk 
(qribok) və s. xəstəliklərin müalicəsində vanna qəbul etmək (10 kurs 40-50 Cº) əhəmiyyətlidir.

Mineral sudan həkimin məsləhəti ilə müalicə aparılmalıdır. Ağız boşluğu və diş ətlərindəki iltihaba 
qarşı qısa müddətli qar-qara etmək olar.
 
## İstinadlar
Şahtaxtı mineral bulağı

**Şahtaxtı mineral bulağı** — Kəngərli rayonu ərazisində Şahtaxtı kəndinin cənub-şərqində, dəniz səviyyəsindən 1000 m. yüksəklikdədir.

Mineral bulağın suyu Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində yeganə hidrogen-sulfidli, zəif minerallaşmış, sulfatlı-hidrokarbonatlı, kalsiumlu-natriumlu-maqneziumludur. Mineral bulağın suyunun analoqu Rusiyadakı "Piyatiqorsk" (Şimali Qafqaz) mineral suyu olmaqla insandakı revmatik və oynaq ağrıları xəstəliklərinin müalicəsində vanna qəbul etməklə (10 kurs 10-15 dəqiqə, T 35-45 Cº) əhəmiyyətlidir.

## Mənbə
*Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri. Naxçıvan, 2008.

## Həmçinin bax
Karvansara bulağı

**Karvansara mineral su bulağı** — Şahbuz rayonundakı Gömür kəndindən 7 km şimal-şərqdə, okean
səviyyəsindən 2260 m. yüksək ərazidədir. Gömür çayın mənbəyində olan bulaqlar hidrogen-sulfidlidir.
Hər iki bulaq suları termaldır. Ultrabərk qatılığa malik, zəif minerallaşmış, sulfadlı-hidrokarbonatlı, kalsiumlu-natriumlumaqneziumlu termal (qaynar) sudur.

## Əhəmiyyəti
Daxili və xarici orqanların müalicəsində vanna qəbul etməklə (10 dəfə, T 30–40 Cº) əhəmiyyətlidir.
Mineral sudan heyvanlarındakı qoturluğun müalicəsində də istifadə etmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, 596 səh.
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri — Naxçıvan, 2008.*
Tivi mineral bulağı

**Tivi mineral bulağı** — Ordubad rayonu ərazisindəki Tivi kəndində çoxsaylı mineral bulaqlar vardır.

Kəndə dağ yolları ilə Ordubaddan 60 km-lik məsafədə təzə yol çəkilmişdir. Tivi kəndi Süzgün çayın üstündə Ordubad-Bist yolunun şimal-şərqindədir. Kənddəki mineral bulaqlardan biri Rusiyanın Kislovodskdəki (Şimali Qafqaz) "Narzan" tipli mineral suyunun analoqudur. Zəif minerallaşmış karbonqazlı sudan daxili xəstəliklərin müalicəsində (18–20 Cº) içmək
əhəmiyyətlidir.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri — Naxçıvan, 2008.*
Ametist mineral bulağı

Şahbuz rayonundakı Gömür kəndindən 7 km aralıdakı dərədədir. Oksidlər sinfinə aid bənövşəyi rəngli Kvars (SiO2) mineralından (süxurundan) əmələ gəlmiş duzlu mineral sudur. Orta dərəcədə minerallaşmış karbon qazlı suyun tərkibində xeyli miqdarda ametist olması ilə əlaqədar həkim məsləhəti ilə dəri xəstəliklərinin müalicəsində (20–30 Cº) vanna qəbul etmək olar. Qədim Yunanıstanda Ametist duzundan sərxoşluğa qarşı dərman kimi istifadə etmişlər.

## Mənbə
* *Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri — Naxçıvan, 2008.*
Gənzə mineral bulağı

**Gənzə mineral bulağı** — Ordubad rayon mərkəzindən 6&nbsp;km şimal-şərqdə Anabad kəndi yaxınlığında Gənzə çayının sahil qumlarından çıxır. Suyu şəffaf, turşməzə, ləzzətli və içməklə doymaq olmur. Su orta dərəcədə minerallaşmış, Rusiyanın (Şimali Qafqaz) “Jeleznovodsk” mineral suyunun analoqudur. Gənzə mineral bulaqlarından (bir neçə bulaq vardır) Ordubad rayonunda  ən yaxşısı olmaqla, süfrə
suyu kimi istifadə olunur.

## Mənbə
*Bağırov, Feyruz Abdulla oğlu. Naxçıvanın təbii sərvətləri- Naxçıvan, 2008.

## İstinadlar
Minici afelinus

**Minici afelinus** - () - Pərdəqanadlılar dəstəsindən olan minicilər (Lchneumonidae) parazit həşəratlardır. Dünyanın hər yerində yayılmışdır. Bədəninin uzunluğu 0,4-5 sm olan həşəratın 1250-dək cinsi (60 mindən çox növü) o cümlədən də Azərbaycanda (Qafqazda) 330 növü məlumdur.

Minici-afelinus sürfələrini ağac və bitkilərdə  zərərverici həşəratların (tırtılların) bədəninə uzunsov "neştər" ilə batırmaqla həmin tırtılı iflic edib bitki zərərvericisini məhv edir. Minici-afelinuslar, əsasən, çiçəklərin şirəsilə qidalanır, ağaclarda olan qanlı mənənəyə qarşı bioloji mübarizə aparırlar. Parazit minicilər meyvə bağlarında kimyəvi mübarizə  tədbirləri aparılarkən digər həşəratlarla birlikdə məhv olurlar.

## İstinadlar
Dişi

**Dişi** — daşınamayan artıma hüceyrəsi (yumurta) çıxaran fərdlərə deyilir.

## Simvol
Ümumiyyətlə Veneranın simvolu (♀) dişilər üçün istifadə edilir.

## Xarici keçidlər
Kürdhacıçay

**Kürdhacıçay** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Kürdhacı kəndinin ərazisində çay.

Kürdhacıçay öz adını ərazisindən axdığı Kürdhacı kəndindən almışdır. Kəndin əvvəl ki, adı yerli əhali arasında Qurdqajı kimi tələffüz edilir və "qurd aşırımı", "qurd dərəsi" kimi izah olunur. Kəndin adının belə dəyişməsi rus dilində olan ədəbiyyatdan uğursuz tərcümənin nəticəsidir. Qurdqajıçay hidronimi də bu uğursuz tərcümənin nəticəsində Kürdhacıçay kimi tərcümə edilmişdir.

Axımı əsasən yeraltı, qismən qar və yağış sulardan əmələ gəlir. İqlim şəraitindən asılı olaraq çayın suyunun həcmi fəsillər üzrə artıb azalır. Yaz və yay aylarının əvvəllərində qar suları və yağıntılar çayda daşqın əmələ gətirir. Daşqın dövründə (aprel-may aylarında) çayın illik axımı maksimum həddə çatır. Çayda ən az su sərfi qış aylarında müşahidə edilir.

Kürdhacıçay Şəlvəçayın sağ qolu olmaqla öz mənbəyini Kürdhacı kəndinin ərazisində ki, Qarapalçıq yüksəkliyindən, İmamverdi bulağından götürür. Tükəzban paltaryuyan çayı Kürdhacı kəndinin aşağı hissəsində bu çaya qoşularaq Şəlvəçay istiqamətində axır. Bir çox bulaqların birləşməsindən əmələ gəlir. Kəndin şərq tərəfində qərar tutan Daş bulağın, Novlu bulağın, Sarı bulağın, cənub tərəfindən isə Göy bulağın sularıda bu çaya qoşulur. Hacısamlı kəndinə yaxın məsafədə Şəlvəçaya tökülür.

Suyu hidrokabonatlı-kalsiumlu olmaqla minerallaşmaya və daimi axara malikdir. Kürdhacıçayın suyundan bağ-bostan suvarma işlərində, eləcə də başqa sahələrdə (əsasən su dəyirmanları işlətməkdə) geniş istifadə edilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Kürdhacıçayın peykdən görüntüsü

## Həmçinin bax