Xəlil Rza Ulutürk

**Xəlil Rza Ulutürk** (tam adı: *Xəlil Rza oğlu Xəlilov*, ) — şair, tənqidçi, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, 1954-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1969), Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1986), M. F. Axundov adına ədəbi mükafat laureatı (1991), Azərbaycan Respublikasının xalq şairi (1992). Ölümündən sonra "İstiqlal" ordeni ilə təltif olunub.

1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsini bitirmişdir.Ədəbi fəaliyyətə isə tələbəlik illərində başlamış və ilk şeirləri mətbuatda dərc edilmişdir. Uzun müddət Azərbaycan Yazıçılar Birliyində, habelə müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışmışdır. O, həm də ədəbiyyatşünaslıq sahəsində araşdırmalar aparmış, Azərbaycan ədəbi irsinin öyrənilməsinə töhfə vermişdir.

1980-ci illərin sonlarında Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatında fəal iştirak etmişdir. 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələrindən sonra həbs edilərək bir müddət Moskvanın Lefortovo həbsxanasında saxlanılmış, 1991-ci ildə həbsdən azad edilmişdir. Həbsdən sonra fəaliyyəti davam etdirmiş və müstəqillik dövründə Azərbaycanın nüfuzlu şairlərindən biri kimi tanınmışdır. 1992-ci ildə ona "Azərbaycanın Xalq Şairi" fəxri adı verilib.

Xəlil Rza Ulutürk 1994-cü ildə Bakıda vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir. Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında milli dəyərlərin qorunması və siyasi-ictimai ideyaların poeziyada ifadəsi baxımından xüsusi yer tutur.

## Həyatı
Xəlil Rza Ulutürk 1932-ci il oktyabrın 21-də Azərbaycanın Salyan rayonunun Pirəbbə kəndində dünyaya gəlmişdir. Bəzi qaynaqlarda onun doğum tarixi 1933-cü il olaraq qeyd edilib. Belə ki, onun pasportu və hərbi biletində təvəllüdü 1933-cü il yazılıb. Lakin X. Rzanın özü doğum tarixinin 1932-ci il olduğunu bildirib və özünün "Təşviqatçı" jurnalı ilə yaşıd olduğunu söyləyib.

Xəlil Rzanın atasının adı Rza Nağıyev, anasının adı isə Xanım Nağıyevadır. Xəlil Rzanın babalarından Rüstəm bəy 1918-ci ildə erməni daşnaklarının Azərbaycanda həyata keçirdiyi etnik təmizləmə zamanı şəhid edilmişdir. Xəlil Rzaya adını verən digər babası Xəlil bəydir. Xəlil bəyin "bir az torpağı, bir cüt öküzü və bir kotanı" olduğu üçün 1933-cü ildə Sovet hökuməti tərəfindən əmlakı müsadirə edilib. Daha sonra isə millətçi fikirlərinə görə Sovet hökuməti tərəfindən 1937-ci ildə həbs edilərək Sibirə sürgün edilmişdir. Ailə əmlakını itirdikdən sonra 1939-cu ildə Salyana köçmək məcburiyyətində qalıb.

Bundan sonra ailənin bütün yükü artıq 30 yaşlarında olan Xəlil Rzanın atası Rza bəyin üzərində olur. Mühasiblik və müfəttişliklə məşğul olan Rza bəy İkinci Dünya müharibəsi başlayar-başlamaz orduya çağırılmış, 1941–1942-ci illərdə Moskva yaxınlığında gedən döyüşlərdə fəal iştiral etmişdir. Salyana qayıtdıqda onun bədənində mərmi və bombalardan yaranmış 17 yara var idi. Rza bəy 1957-ci il oktyabrın 17-də bu yaralar səbəbindən vəfat etmişdir. Xəlil Rza Ulutürkün hələ uşaq yaşlarında şahidi olduğu bu pis hadisələrin onda buraxdığı izlər sonrakı dövrlərdə onun ədəbi əsərlərində, elmi işlərində və geniş kütlələr qarşısında etdiyi çıxışlarında özünü göstərmişdir.

Xəlil Rza xatirələrində atasından sevgi və həsrətlə bəhs edir, ona milli şüuru aşılamaqla yanaşı, milli ədəbiyyata və fikir dünyasına maraq oyadan şəxsin də məhz atası olduğunu qeyd edir. Belə ki, Xəlil Rza Ulutürk Füzuli, Raci, Sabir, Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, Tofiq Fikrət kimi şairlərin şeirlərini ilk dəfə atasının – Rza bəyin səsindən dinləmişdir. O bu barədə xatirələrində yazır:
Müstəqil Azərbaycanın birliyinin və mədəni irsin nəsildən-nəsilə ötürülməsinin yalnız ana dilinin qorunması ilə mümkün olduğunu vurğulayan Xəlil Rza Ulutürk, şeirlərində və elmi işlərində ana dili mövzusuna xüsusi həssaslıq göstərmişdir. O, xatirələrində Azərbaycan dilinin bütün incəliklərini və ahəngini məhz anasından öyrəndiyini xüsusilə vurğulayır. O həmçinin anasının evdar xanım olduğunu, 5 oğlan, 3 qız övlad böyütdüyünü bildirir. Xəlil Rza Ulutürk kimi bacı və qardaşları Rüstəm, Tofiq, Məmməd, Böyükxanım, Ulduz, Arifə və Fərhad da poeziyaya olan meyilləri ilə tanınıblar.

### Gənclik illəri
Xəlil Rza Ulutürk 1939-cu ildə Salyan rayonu 2 nömrəli orta məktəbdə təhsil həyatına başlamış və 1949-cu ildə orta məktəbi bitirmişdir. Ulutürkün düşüncə dünyasını şeirlə ifadə etmə meyli orta məktəb illərində formalaşıb. Onun orta məktəb illəri ədəbi yaradıcılığının hazırlıq dövrü sayılır. Müasir və klassik yazarların, eləcə də şifahi xalq ədəbiyyatının əsərləri ilə tanış olan Xəlil Rza bu illərdə özünü şeir vasitəsilə ifadə etməyə başlayır.

Xəlil Rza Ulutürk 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olur. O, universitetdə oxuduğu dövrdə Cəfər Xəndan və Bəxtiyar Vahabzadənin rəhbərlik etdiyi ədəbi dərnəyə qoşulur. Daha sonra Xəlil Rza Ulutürk "Azərbaycan Yazıçılar Birliyi"nin sədri Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə təşkil olunan "Gənclər Günü" tədbirlərində iştirak edir. Ulutürkün daxil olduğu bu ədəbi mühit onun şair kimi yetişməsində və ədəbi biliklər qazanmasında mühüm rol oynayıb.

Xəlil Rza Ulutürkün şeirləri 1949–1954-cü illərdə tez-tez çap olunur. Beləliklə o, ədəbi mühitdə tanınmağa başlayır. Ulutürk 1954-cü ildə universitetdən məzun olur və həmin il Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv seçilir. Universitet təhsilini başa vurduqdan sonra "Azərbaycan Qadını" jurnalında işləməyə başlayır və iki il bu jurnalda fəaliyyət göstərir.

1957–1958-ci dərs ilində Xəlil Rza Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tövsiyəsi ilə Moskvaya, M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərən Ali Ədəbiyyat kurslarına göndərilir. N. Xəzri, Ə. Kürçaylı, Qabil, M. Araz, S. Tahir, Ə. Əylisli, Fikrət Qoca, A. Mustafazadə, S. Məmmədzadə və başqaları da həmin təhsil ocağında təhsil alıblar. Bu kurslarda müxtəlif illərdə Çingiz Aytmatov, Rəsul Həmzətov, Yevgeni Yevtuşenko, David Kuqultinov və başqaları da təhsil almış, görkəmli yazıçılar Pablo Neruda, Romen Rollan, Nazim Hikmət və başqaları ilə kursun müdavimlərinin maraqlı görüşləri keçirilmişdir. X. Rza Pavel Antokolskinin sinfində oxuyub.

### Müəllim kimi fəaliyyəti
1959–1962-ci illərdə "Göyərçin" jurnalının redaksiyasında çalışır. 1959-cu ildə Moskva şəhərindəki təhsilini tamamladıqdan sonra Bakıya qayıdaraq Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda bir müddət assistent kimi fəaliyyət göstərir. 1963-cü ildə o, "Müharibədən Sonrakı Azərbaycan Sovet Ədəbiyyatında Poema Janrı" mövzusunda dissertasiyasını müdafiə edərək "Filologiya elmləri namizədi" elmi dərəcəsini qazanır.

1963-cü ildən etibarən Ulutürk N. Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində dərs deməyə başlamışdır. Onun dərsləri barədə İsmayıl Şıxlının fikirləri maraqlıdır:

Xəlil Rza Ulutürkün həyat yoldaşı Firəngiz xanım xatirələrində şairin dərslərinin, digər dərslərdən qaçaraq gələn tələbələrlə dolu olduğundan söz açır. Ulutürk dərs prosesində yaşadığı həyəcanı və tələbələrlə olan münasibətini 1964-cü ildə qələmə aldığı "Mənim tələbələrim" adlı şeirində ifadə etmişdir.

Ulutürk, digər həmkarlarından fərqli olaraq, dərslərində saf Azərbaycan türkcəsinin qorunması üçün mübarizə aparmış və tələbələrinə Azərbaycan türkcəsi və vətən sevgisi aşılamağa çalışmışdır. O uzun illər Azərbaycan türkcəsini gücləndirmək, ərəb, fars, rus dillərində söz və ifadələrdən təmizləmək üçün səy göstərib. Azərbaycan dilində "çimərlik" sözü ilk dəfə onun tərəfindən istifadə edilib. O, "doğma" sözünü "biçim", "televizor"u "telegüzgü", "fortoçka"nı "nəfəslik", "istiqaməti" isə "yön" sözü ilə əvəzləmişdi. Həyat yoldaşı Xəlil Rzanın bu həssalığını belə ifadə edir:

Lakin onun ana dil mövzusundakı bu mövqeyi rəhbərlik tərəfindən narazılıqla qarşılanmış və nəticədə Ulutürk vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır. Bu hadisədən sonra Xəlil Rza bir müddət işsiz qalır.

Ulutürkün ana dilə olan həssaslığı Sovet rəhbərliyini də narahat etmişdir. Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Axundov, Mərkəzi Komitənin 1962-ci il avqust iclasında təqdim etdiyi raportda Xəlil Rzanın "Ana dili" başda olmaqda şeirlərini tənqid edərək milli qürur hisslərinin zəbunu olmaqla günahlandırmışdır.

Böyük Azərbaycan şairi Vaqifin 250 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycana gələn Türkiyə heyəti ilə Ulutürkün görüşməsinə icazə verilməmişdir. Yubiley müddətində Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi tərəfindən izlənilən şair, bütün bu təzyiqlərə məhəl qoymadan Türkiyədən gələn qonaqları ilə hoteldə görüşərək onlara öz əl yazmalarını təqdim etmişdir. Ulutürk Türkiyədə dərc olunan "Ana dili" şeirinə görə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən təzyiqlərə məruz qalır. Birliyin sədri Mehdi Hüseyn 8 sentyabr 1962-ci il tarixli "Ədəbiyyat və İncəsənət" qəzetində çap olunan məqaləsində Xəlil Rzanın "zərərli milli qürur"unu tənqid edir. Ulutürk "Ana dili" şeirinin yayımlanmasından sonra 1967-ci ildə Azərbaycanlı yazıçıları təmsil edərək Türkiyəyə səfər edir. Bu vacib səfər şairin türkçülük ideyalarının əsasını qoymuşdur.

Bu hadisələrdən sonra Xəlil Rza uzun müddətli təqiblərə məruz qalır. Onun telefonları izlənilir, rəsmi dairələrdə "günahkar şəxs" elan olunur. Xəlil Rza işsiz qaldığı bu müddət barədə 1990-cı il 20 yanvar hadisələrindən bir neçə gün sonra verdiyi müsahibədə danışır:

### Akademiya illəri
Ulutürk, Sovet rejiminin maneələrinə baxmayaraq, nəhayət 1969-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami Ədəbiyyat İnstitutuna dəvət edilmiş və ədəbi fəaliyyətini baş elmi işçi kimi burada davam etdirmişdir. Ulutürk, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami Ədəbiyyat İnstitutunda Mirzəağa Quluzadə, Əziz Mirəhmədov kimi şəxslərlə birgə çalışmış, tərcümə işləri görərək doktorluq dissertasiyasını hazırlamışdır.

1970-ci ildə xüsusilə təqdim olunacaq doktorluq dissertasiyası üçün Məqsud Şeyxzadə haqqında material toplamaq məqsədilə Daşkəndə gedir. 1974-cü ildə Firəngiz xanım Daşkənddəki Təkmilləşdirmə İnstitutuna göndərilir. Oğlu Rza ilə birlikdə Xəlil Rzanın yanına yollanırlar.

1983-cü ildə Əziz Mirəhmədovun rəhbərliyi ilə Akademiyada Xəlil Rzanın 50 illik yubiley tədbiri keçirilir. 1984-cü ildə M. F. Axundov Kitabxanasında Xəlil Rzaya "Uzun ömürlü gecələr" və "Qardaşlıq çələngi" kitablarına görə Dövlət Mükafatı təqdim olunması qərara alınır. Lakin edilən bu məsələ yuxarı orqanlar tərəfindən əngəllənir. Uzun müddət keçmədən, bu dəfə Qorki Mərkəzi Səyyar Kitabxanası, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Şeir bölməsi tərəfindən "Gənclik" və "Maarif" nəşrlərinə görə Xəlil Rzaya dövlət mükafatı təqdim olunması üçün tədbir təşkil edilir. Bu tədbirlərə qatılanlar və dəstək verənlər dərhal işdən uzaqlaşdırılırlar. Xəlil Rza isə onların yenidən işlərinə bərpa olunması üçün əlindən gələn bütün səyləri göstərir və az da olsa, buna nail olur. Hətta bu insanlar öz əvvəlki işlərindən daha aşağı vəzifələrdə işləmək məcburiyyətində qalırlar.

1985-ci ildə "Məxsud Şeyxzadənin Bədii Yaradıcılığı və Azərbaycan-Özbək Ədəbi Əlaqələrinin Aktual Problemləri" mövzulu doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. Filologiya elmləri doktoru adını alır. Bir il sonra Xəlil Rzanın maaşı artır, ona "Əməkdar incəsənət xadimi" adı verilir. Daha sonra isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına professor kimi təyin edilir.

### Milli Azadlıq Hərəkatında iştirakı
1950-ci illərdən etibarən şeirləri və ədəbi yazıları ilə tanınan Xəlil Rza Ulutürkün, 1980-ci illərdən sonra Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsində yaxından iştirak edən və istiqlal hərəkatını alovlandıran bir ziyalı kimi siyasi fəaliyyətlərdə adı çəkilməyə başlayır.

Sovet İttifaqının son illərində Xəlil Rza xəstə olmasına baxmayaraq, rəhbər vəzifələrdə çalışan ermənilərin işdən azad edilməsi üçün kampaniyaya rəhbərlik edirdi. O demək olar ki, bütün gününü meydanlarda keçirirdi. Oğlu Təbriz isə atasının şeirləri və çıxışları səbəbindən öldürüləcəyindən qorxduğu üçün həmişə onun yanında idi.

1990-cı ilin yanvar ayının 20-də Sovet ordusu Bakıya daxil olur və 20 Yanvar faciəsi baş verir. Bu, Qorbaçovun əmri idi. Ordu, cinayətin izlərini gizlətmək üçün ölənləri dənizə atırdı. Xəlil Rza, bir gün sonra həmin cinayətin baş verdiyi yerdə idi. Bu hadisədən sonra, 1990-cı il yanvarın 26-da Şəhidlər xiyabanına gedərək Sovet İmperiyasının dövlət adamlarına qarşı çıxış edir. O, "Qanlı cəllad Mixail Sergeyeviç Qorbaçova" adlı şeirini səsləndirdikdən sonra bir şəxs yaxınlaşıb həbs ediləcəyini və qaçmasını söyləyir. Xəlil Rza bu sözlərə məhəl qoymur. Evə dönərkən aktyor Mikayıl Mirzənin avtomobilinə minir. RAF markalı bir avtomobil onları izləyir və Gənclik Meydanına çıxar-çıxmaz yollarını kəsir. Saat 17:15-də silah gücü ilə dörd nəfər onları DTK-nə aparır. Gecə 12:00-də Mikayıl Mirzəni buraxırlar. Xəlil Rza həmin gecə təyyarə ilə Moskva Lefortovo Həbsxanasına göndərilir. Xanımı Firəngiz xanım, Xəlil Rzadan xəbər ala bilmək üçün günlərlə ərizələr yazıb Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinə müraciət edir, amma xəbər ala bilmir. Təzyiqlərdən qorumaq üçün Xəlil Rzanın bütün gündəliklərini Xırdalan şəhərində yaşayan Lülufər xanımın evinə aparırlar. Fevral ayının ortalarında Xəlil Rzanın dəvət etdiyi bir televiziya müxbirinin etdiyi müsahibə televiziya kanallarında yayımlandıqdan sonra yaxınları ondan xəbər tutur. Xəlilin söhbətindən belə məlum olur ki, o, içində ancaq bir insanın yerləşə biləcəyi kamerada bir vaqon dolusu məhbusla saxlanılır. Xəlil bu barədə yazır:

Həbsxanada olduğu müddətdə maaşı kəsilir. Onun azad edilməsi məqsədilə imza kampaniyası başlanılır. Bu kampaniya üçün Xəlil Rzanın evinin qarşısında çadır qurulur. İnsanlar "Xalq şairinə azadlıq" yazıları ilə küçə yürüşlərinə başlayırlar. Azadlıq radiosu Xəlil Rzanın neçə müddətdi həbs edilməsi barədə veriliş yayımlayır.

O, "Milli nifrəti alovlandırmaq" ittihamı ilə Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 67-ci maddəsinə əsasən həbs edilmişdi. Ulutürk, 3 aydan 10 ilə qədər həbs cəzasına məhkum edilə bilərdi. O, Lefortovo həbsxanasına göndərilən yeganə azərbaycanlı şair idi. Şair Lefortovo həbsxanasında 8 ay 13 gün keçirmiş və burada 200-dən çox şeir, məktub və məqalədən ibarət olan "Lefortovo Gündəliyi"ni qələmə almışdır.

Bakı, Moskva, Voronej, Rostov həbsxanalarında təxminən doqquz ay saxlandıqdan sonra məhkəmə keçirilir və Bakı Şəhər Məhkəməsi ictimaiyyətin və Xəlil Rza Müdafiə Komitəsinin tələbi ilə tam bəraət qərarı çıxarır.

Xəlil Rza Lefortovadan qayıtdıqdan sonra Rafiq Zəka və Əhməd Elbrus ilə birlikdə "Qorqud" nəşriyyatını qurur. Onun "Addımlayan ensiklopediyamız" adlı məqalələr toplusu burada nəşr edilmişdir. 1990-cı ildə "Davam Edir-37" şeiri ilə M. F. Axundov Mükafatına layiq görülür:

Parlament seçkiləri başlayanda, 10 yanvar 1990-cı ildə Bakı-Kirov rayonundan, S. Lazo 18 saylı seçki dairəsindən millət vəkilliyinə namizəd göstərilir. Ərizəsindəki bioqrafiyasından sonra təqdim etdiyi siyasi proqramı aşağıdakı kimidir:
Seçkilərdən əvvəl 79, sonra 87 səs fərqi ilə ümumilikdə 3314 səs toplamasına baxmayaraq, hökumət kifayət qədər səs çoxluğu təmin edilmədiyini əsas gətirərək onu bu vəzifədən məhrum etmişdir.

1991-ci ilin yazında Əbülfəz Elçibəy Xəlil Rza və həyat yoldaşını nümayəndələrlə birlikdə Ankaraya göndərir. Oradan da İstanbula gedirlər. 6 may 1991-ci ildə Xəlil Rza Türk Kültür Dərnəyində çıxış edir. Eyni tarixlərdə Xəlil Rzaya Qərbi Trakya jurnalı tərəfindən "Qərbi Trakya və Dünya Türkləri adına "Türk milləti mükafatı laureatı" fəxri adına layiq görülür. Bir ildən sonra, 1992-ci ildə ona "Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi" fəxri adı verilir.

## Ölümü
Xəstəliklərinə görə 1992-ci ildə Süleyman Dəmirəlin göstərişi ilə Cərrahpaşa xəstəxanasında şəkər və göz müayinəsindən keçir. Mayın 19-da isə Haseki Ürək Xəstəxanasında ürəyindən əməliyyat olunur. 1993-cü il fevralın 11-də Bakıya qayıdır lakin, ayağındakı yara sağalmadığı üçün 23 avqust 1993-cü ildə Almaniyaya göndərilir. Burada Zolenger şəhər klinikasında müalicə olunur. Onun müalicəsi Bakıda Kardiologiya İnstitutunda davam edir.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin Fransaya səfəri zamanı nümayəndə heyətinin tərkibinə Xəlil Rza və xanımı da var idi. Şəkərli diabet şairə orada da rahatlıq vermir və ayaq barmaqlarında yaralar əmələ gəlir. Bakıya qayıtdıqdan sonra onun ayaq barmağını amputasiya etməli olurlar. Bu səfər Xəlil Rzanın son səfəri olur. Fransadan qayıdarkən cəbhə bölgələrində, məktəblərdə və birliklərdə tez-tez çıxışları onun səhhətini pisləşdirir və bədəni müalicələrə cavab vermir. Bu illərdə Xəlil Rza həm də yeni işıq üzü görən Günay qəzetində də baş redaktor kimi çalışmağa başlayır.

Xəlil Rza Ulutürk 22 iyun 1994-cü ildə vəfat edir. Ulutürkün cənazəsi Azərbaycan Dövlət Filarmoniya Orkestrinin müşayiəti ilə çiyinlərdə aparılaraq Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılmışdır. Şairin heykəlini məşhur heykəltəraş Azad Əliyev hazırlamışdır.

## Ailəsi
Firəngiz xanım 31 dekabr 1932-ci ildə Bakıda dünyaya gəlmişdir. Ziyalı bir ailədə böyüyən və sosial elmlərə maraq göstərən Firəngiz xanım, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində təhsil almışdır. O, 26 saylı Bakı Dövlət Mətbuat Komitəsinin mətbəəsində kadrlar şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1969-cu ildən, hazırda Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti adlanan M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunda baş laborant kimi fəaliyyətə başlayıb. 1970-ci ildən etibarən Fəlsəfə və Siyasi Elmlər fənlərini tədris etmiş və uzun illər müəllimlik fəaliyyətini davam etdirmişdir. Firəngiz xanım və bacısı Sima xanım Xəlil Rza ilə eyni universitetdə təhsil alırdılar. O Xəlil Rza Ulutürk ilə tanışlığı barədə televiziya verilişinə verdiyi müsahibədə danışır:

Firəngiz xanımın anası Aşurbəyov nəslinə mənsub olub və qızının öz ailəsindən biri ilə evlənməsini istəyirdi. Bu, Xəlil Rza Ulutürk və Firəngiz xanımın münasibətləri üçün müəyyən çətinliklər yaratmışdır. Onlar universitet illərində məhdud şəkildə görüşmüş və əsasən məktub yolu ilə əlaqə saxlayıblar. Bu çətinliklərə baxmayaraq, Firəngiz xanımın atasının razılığı ilə 7 dekabr 1956-cı ildə onların nikahı baş tutur.

Firəngiz xanım təkcə Xəlil Rza Ulutürkün həyat yoldaşı kimi deyil, həm də onun irsinin qorunması və təbliği istiqamətində mühüm fəaliyyət göstərib. Şairin vəfatından sonra onun nəşr olunmamış məktublarını, şeirlərini və tərcümələrini toplamaq və nəşr etdirmək üçün böyük səylər göstərir. Bu fəaliyyətlər Azərbaycan ədəbiyyatına mühüm töhfələr verib. Firəngiz xanım Xəlil Rzanın ölümündən sonra 56 kitabını çap etdirib. O, Azərbaycan ədəbiyyatının tanıdılmasında göstərdiyi xidmətlərə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin qərarı ilə Prezident təqaüdünə layiq görülmüşdür.

Xəlil Rza və Firəngiz xanımın bu evlilikdən Təbriz Xəlilbəyli və Rza Xəlilbəyli adında iki övladı dünyaya gəlib.

Şair, 12 fevral 1964-cü ildə oğlu Təbriz Xəlilbəylini qucağına almışdır. 1981-ci ildə Bakıdakı M. Müşfiq adına 18 nömrəli məktəbi bitirən Təbriz, Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Kütləvi tamaşalar üzrə rejissor fakültəsində təhsil almışdır. Sovet Ordusunda xidmət etməyi rədd edən Ulutürkün oğlu Təbriz Murmanskda hərbi xidmətdən yayınaraq Azərbaycan Radio və Televiziya Şirkətində işləməyə başlamışdır. 28 avqust 1986-cı ildə Təbriz Xəlilbəyli Sevinc xanımla ailə həyatı qurur. Onların Türkay və Gültac adında iki qız övladı var.

Xəlilbəyli Təbriz 1991-ci ilin sonunda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. Xromord və Naxçıvanik kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. Döyüş şücaətinə görə DİN-nin "Boz qurd" mükafatına layiq görülüb. 1992-ci il 31 yanvar Təbriz Xəlilbəylinin son döyüşü olub. O, Şuşanın mühasirədən çıxarılması üçün təşkil edilən Daşaltı əməliyyatı zamanı şəhid olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 nömrəli Fərmanı ilə Təbriz Xəlilbəyliyə ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" fəxri adı verilmişdir. O, Bakı şəhərindəki Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılıb. Bakıda və Salyan rayonunda küçələrdən birinə onun adı verilib. Eyni zamanda, xüsusi məqsədlər üçün istifadə olunan bir gəmi də onun şərəfinə adlandırılıb. Yaşadığı evin qarşısında isə onun xatirəsinə həsr olunmuş lövhə yerləşdirilmişdir. 13 fevral 2024-cü ildə Təbriz Xəlilbəylinin 60 illik yubileyinə həsr olunmuş — anım tədbiri keçirilib.

## Yaradıcılığı

### Şeirləri
Xəlil Rza bədii yaradıcılığa XX əsrin 40-cı illərinin sonlarından başlamışdır. 1939–1949-cu illər Xəlil Rza Ulutürkün ilk romantik-yaradıcılıq şeir təcrübələrini etdiyi və onun bədii dünyasının formalaşma dövrü hesab olunur. Ulutürkün kommunizmi tənqid edən ilk şeiri olan **"Kitab"** 1948-ci ildə **"Azərbaycan pioneri"** qəzetində dərc edilmişdir. Bu şeir şairin arxiv sənədlərində də ilk mətbu əsəri kimi göstərilsə də, həmin ildə Pioner qəzetində şairin "Abşeron" şeiri də dərc edilmişdi. Hələ 16 yaşında çap olunan bu şeir, şairin daha geniş bir ədəbi mühitlə tanış olmasına, müxtəlif dərnək və jurnallarda şeirləri ilə iştirak etməsinə şərait yaratmışdır.

X. Rzanın 50-ci illərdə "Qatar gedər" (1951), "Budapeştdə heykəl" (1951), "Müqəddəs yol" (1952), "Böyük günlər bayramı" (1953), "Radionu dinlərkən" (1954), "Həyat düşüncələri" (1954) şeirlərində poetik intonasiya azlıq edib, "Şərqin gözləri" (1956), "Şairin cavabı" (1956), "Bəzənin, a qızlar" (1961) kimi sosial-siyasi şeirlərində ənənəvi motivlər, epik-lirik təhkiyə görünən xüsusiyyət olub. 1957-ci ildə şairin ilk şeir kitabı "Bahar gəlir" işıq üzü görür. Bundan iki il sonra isə "Sevən gözlər" adlı şeir kitabı çapdan çıxır.

1950-ci ildə yazılan şeirlər şairin yaradıcılığında məhəbbət, qəhrəmanlıq və azadlıq mövzularının qaynağı hesab olunur. Məsələn: "Mənim ata yurdum, ata məskənim" (1957–58), "Ata işdən gələndə" (1958), "Zəfər çələngi" (1958), "Ata əlləri" (1959), "Sırıqlı" (1959), "Miras" (1959), "Ay ana, yanımda olaydın mənim" (1959).

Bu dövrdə yazılan şeirlərdə şairin müharibəyə olan münasibəti də özünü büruzə verir. "Nə gözəl yerləri qorumuşdur o" (1958), "Sizin mavzoleyiniz" (1958), "Hayıf, ata, sən görmədin" (1958), "Mən dava görməmişəm" (1967), "Atanın şer dəftərindən" (1968), "Ən qiymətli əklil" (1969) əsərləri döyüşçü ataya xatirat kimi yazılmışdır.

1960-cı illərdə dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələr və azadlıq hərəkatları milli ədəbiyyatlarda xalq və bəşəri dəyərlərin inkişafına səbəb olmuş, poeziyada bədii keyfiyyət dəyişikliklərinə yol açmışdır. Bu dövrdə şairlərin əsərlərində ictimai-siyasi ideyalar daha qabarıq şəkildə öz əksini tapmışdır. 60-cı illərin poetik axtarışları Xəlil Rzanın yaradıcılıq idealının mənbələrini aydınlaşdırmış, türkçülük, vətənpərvərlik, azadlıq və istiqlalçılıq ideyalarını ön plana çıxarmışdır. Xəlil Rzanın poetik manifesti sayılan Azadlıq şeiri ilk dəfə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin 24 dekabr 1960-cı il tarixli nömrəsində Afrikanın səsi adı ilə dərc edilmişdir. "Afrikanın səsi" (sonradan "Şairin səsi", "Azərbaycanın səsi", "Xalqımın səsi", "Mənim səsim") şeirində azadlıq ideyasının məna çalarları, poetik intonasiyası, ifadə vasitələri və bəşəri "Mən" anlayışı güclü şəkildə ifadə olunmuşdur:

Ümumiyyətlə Xəlil Rza Ulutürkün azadlıq ideyası 1950–1960-cı illərdə daha çox mücərrəd məna daşıyırdı və romantik təxəyyülün məhsulu kimi özünü göstərirdi. Lakin 1970-ci illərdə yazdığı beynəlxalq mövzulardakı şeirlərində milli ruhu canlandıraraq bəşəri dəyərləri milli baxış prizmasından təhlil etmiş, millidə bəşəri və bəşəridə milli ideyalar axtarmağa başlamışdır. 1960–1970-ci illərdə onun istiqlal düşüncələri şeirlərində "sızmalar" şəklində, dolayısı ilə ifadə edilirdi. Amma 1970-ci illərin sonlarından və 1980-ci illərdən etibarən bu ideyalar daha güclü və açıq şəkildə özünü göstərərək, şairin milli məqsədini və azadlıq məfkurəsini aydın şəkildə ifadə etmişdir.

Bu illərdə şairin 3 kitabı çap edilir. Bunlar: "Məhəbbət dastanı" (1961), "Mənim günəşim"(1963) və "Qollarını geniş aç" (1965) kitablarıdır. 1960-cı illərdə qələmə alınan bəzi şeir nümunələri bunlardır: Nifrətim var" (1960), "And içirəm" (1962), "Şəlalə kimi" (1962), "Ermitaj və Avrora" (1962), "Ürək qızıl gülə bənzər" (1962), "Əyilmə" (1962), "Qonaq çağırıram bəşəriyyəti" (1963), "Vəzifə" (1967), "Mən Şərqəm" (1968). Şairin bu illərdə çap olunan "Vətən, ya ölüm" (1960–1962) şeirinin mövzusu Kuba xalqının azadlıq mübarizəsindən, "Kürd şairinə məktub" (1963) şeirinin movzusu isə kürd xalqının həyatından alınmışdır. Kuba rəhbəri F. Kastronun eyniadlı fikrini (Vətən, ya ölüm!) şeirə başlıq verən şair beynəlxalq mövzu və motivlərə keçid etmiş, həyat və bədii təzadı əsas götürərək, azadlıq ideyasını, əslində milli olanı — öz inam və idealını fərdiləşdirmişdir.

Xalq taleyi və xalq birliyi ideyasının ilk toxumları və kökləri Xəlil Rzanın 1960-cı illərin əsərlərində görünür. Şairin **"Oğlum Təbrizə"** (1964) və **"Anam layla çalır"** (1966) şeirlərində real həyat lövhələri və detallara yer verilir. Xalq bayatılarına yaxın müdrik və yığcam ifadə tərzi ilə o, öz idealını və xalq taleyini mətnarası və sətiraltı mənalarda uğurla əks etdirir.

Bu şeirlərdə şairin məhəbbət, qəhrəmanlıq və azadlıq ruhunun qaynağı da ata yurdu, ata ocağıdır. "Doğma ev" (1960), "Analar" (1960–61), "Mənim övladlarım" (1962), "Anam ocaq qalayır" (1965), "Oğullar gərəkdir Azərbaycana" (1966), "Oyatmağa qıymaram" (1967), "Oğullarıma" (1967), "Atanın şer dəftərindən" (1968), "Yatır gül balalarım" (1968), "Üzü nurlu anam mənim" (1969), "Qollarım üstündə" (1969), "Sərvətim" (1969) "Balalarım" (1970), "Gizli iftixar", "Səadətim" (1970), "Rzam üçün", "Ata ev tikir", "Biz gəldi-gedərik, Vətən əbədi" və başqaları həmin mövzudadır.

60-cı illərin poetik nümunələrinə nəzər saldıqda, belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür: Xəlil Rza Ulutürk təbiətə dərin sevgi və bağlılığı ilə seçilən şairdir. Onun təbiətə həsr olunmuş şeirləri həm obyektiv, həm də analitik məzmunla zəngin olub, təbiətin estetik gözəlliyini təsvir edir. 1950-ci illərin şeirlərində X. Rzanın təbiətə münasibəti onun arzu və duyğularını qidalandırıbsa, 1960-cı illərin şeirlərində (1960–1964) poetik obrazlarda, əsasən, təşbeh və metaforalarda təzahür edib:

Şairin "Bahar" (1960), "Yeni pəncərələr" (1960), "Göygöldə sübh açılır" (1961), "Mən Dneprə vurulmuşam" (1961), "Riqa körfəzində günəşin qürubu", "Günəşin yarısı görünür ancaq" (1961), "Bir dəstə çiçək" (1961), "Bakı bağları" (1961), "Bahar kimi" (1962), "Qızıl balıq və şəlalə" (1962), "Sonsuz qüvvət" (1962), "Ömrümdə Kür çayını bu rəngdə görməmişdim" (1962), "Göyçayda payız səhəri" (1963), "Dəlidağ" (1963), "Uşaq bağçası dənizdə" (1964), "Quba bağları" (1960–1968), "Güldəstə toplayıram" (1965), "Aç qoynunu, ana torpaq" (1965), "Gül bağında düşüncələr" (1966), "Qobustan qayaları" (1966), "Bütün fəsillərdə bahar yaşayır" (1967), "Gəncənin çinarları" (1967), "Dəniz səni çağırır" (1967), "Dəniz kimi yaşamaq" (1967), "Xəzərdən ayrıla bilmirəm" (1967), "Qar altında bahar" (1968), "Çağırır Göyçay məni", "Daşın ətri" (1968), "Sən mənə bənzəyirsən" (1969), "Babalar yatan yerdə" (1969), "Baharda" (1969) və "Həftədə bir kərə, ayda bir kərə" (1969) şeirlərində təbiət idillyası, bədii obrazlar və dərin düşüncə qatları bir arada ifadə olunmuşdur.

Xəlil Rzanın şeirlərində milli elementlərin ön plana çıxdığı 1970–1980-ci illər onun "İstiqlal Şairi" kimi tanındığı dövr hesab olunur. 1970-ci illərin poeziyasında o, mənəvi-psixoloji olaraq milli həyata və dünyaya nüfuz edib. Şairin bu illərdə daha bir neçə şeir kitabı çapdan çıxır: "Yeni zirvələrə" (1971), "Ucalıq" (1973), "Doğmalıq" (1977).

Xəlil Rza Ulutürk lirik-epik üslubunda tarixin və dövrün hadisələrinə diqqət yetirərək, onları lirik-psixoloji və analitik aspektlərdə dəyərləndirmişdir. Xüsusilə 1970-ci illərdəki əsərlərində ictimai etirazlar mühitin və şəraitin yaratdığı mənəvi-psixoloji və ictimai-siyasi haqsızlıqlara, beynəlxalq şovinizmə, istismara, müstəmləkəçiliyə və imperiya ambisiyalarına yönəlmişdir. Şairin ictimai etirazları öncə öz daxili dünyasından, özünü sorğulamaqdan başlayır. Bu özünüifadə nümunələrinə **"İlham"**, **"Səməndər quşu kimi"** kimi əsərləri daxil edilə bilər. Daha sonra isə özünütanıma və özünüetiraf mövzuları genişlənərək **"And içirəm"** (1974), **"Silkələnmə"** (1975), **"Qarşıdadır"** (1979) kimi əsərlərində aydın ifadə olunur.

Xəlil Rza cəmiyyətdəki etinasızlıq, ətalət və biganəliyə qarşı çıxış edərkən, bəzən satira və tənqid vasitəsilə öz mövqeyini ifadə etmişdir. Bu əsərlərdə o, M. Ə. Sabir ənənələrinə müraciət edərək, kəskin satirik yanaşmalarla dövrünün sosial problemlərini işıqlandırmışdır. **"Heç olmaz ki…"**, **"İşsiz kişilər"**, **"Düşüncələr"** kimi şeirlərində o, bu problemlərə qarşı poetik həssaslıq və vətəndaş mövqeyi nümayiş etdirir.

Xəlil Rza Ulutürk 1980-ci illərə qədərki əsərlərində sosial-siyasi quruluşa lirik-epik üslubda yanaşmışdır. Bu dövrdə onun yaradıcılığı, bədii ifadə və emosional dərinlik baxımından diqqət çəkir. Ancaq 1980-ci illərin əsərlərində şairin cəmiyyətə qarşı üsyankar və inkarçı mövqeyi açıq şəkildə görünməyə başlayır. Bu dəyişiklik, onun bədii yaradıcılığının güclü publisistika xüsusiyyətləri və patetik intonasiyaya malik olduğunu ortaya qoyur. Xəlil Rza Ulutürk, 1980-ci illərdəki poeziyasında ictimai etirazlarını əsasən rus sovet imperiyasına və beynəlxalq imperializmə qarşı yönləndirmişdir. Bu, onun ədəbiyyatında siyasi və sosial problemlərə qarşı mübarizə ruhunu əks etdirir. Bu illərdə şairin "Taparam səni" (1980), "Ömürdən uzun gecələr" (1982), "Hara gedir bu dünya" (1983), "Daşdan çıxan bulaq" (1986), "Məndən başlanır Vətən" (1988) kitabları nəşr olunur.

Şairin 80-ci illərdəki əsərlərində mövzu adətən Vətən taleyi və milli idealdır. Bu şüarlar onun "Səngər azuqəsi" (1980), "Şəhriyarım" (1980), "Çətin yol" (1981), "Mənə bənzə" (1981) şeirlərində özünü daha aydın büruzə verir.

Xəlil Rza Ulutürkün şeirlərində lirik qəhrəman milli ideallara xidmət edən, güclü və tərəddüdsüz bir obraz kimi təqdim olunur. 1980-ci illərin poeziyasında bu qəhrəman həm milli-mənəvi dəyərləri, həm də xalqın taleyini əks etdirən bir simvola çevrilir. Şair, milli xarakterin real obrazını yaratmaqla, həm də insanlara mərdlik, qətiyyət və mübarizə ruhu aşılamağa çalışır. Onun əsərlərində "mərd olma" ideyası mühüm yer tutur və bu, lirik qəhrəman vasitəsilə ifadə edilir:

Lirik qəhrəmanın mübarizə mövqeyi yalnız sovet antipodları ilə qarşıdurmada, antihumanizmlə mübarizədə görünür. Şair humanizminin də, vətənpərvərliyində təkcə milliliyə söykənmir, onun humanizmi başqa, beynəlxalq humanizmdir:

Ulutürk, eyni zamanda, şəxsiyyətin mənəvi dəyərlərinə – mərdliyə, iradəyə və cəsarətə xüsusi diqqət yetirir. Onun fikrincə, bu keyfiyyətlərin qaynağı Vətəndir. Şeirlərində insanlara fəal, şərəfli və mənəvi dolğun bir həyat sürməyi tövsiyə edir. "Şairin özülü" (1980), "Mən uçuram" (1980), "Sükan dalındayam" (1980), "Təbrizli Şəhriyar yazır" (1980), "Dəmirləşən dözüm" (1980), "Qorx, qorxma" (1982), "Min bir dərdin dərmanı" (1982), "Müşfiqdənmi artığam, ya Şandor Petefidən?" (1982), "Mayakovski ilə söhbət" (1982), "Sən inanma məddahlara" (1986) şeirləri bu səpkidə yazılan şeirlərdəndir.

Xəlil Rza Ulutürk 1988–1990-cı illərdə milli azadlıq hərəkatının öncül şairlərindən biri kimi siyasi çağırışçı və təbliğatçı bir sənətkar olmuşdur. Bu dövrdə onun əsərləri milli mübarizənin və azadlıq ideallarının güclü ifadəsinə çevrilmişdir. Şairin bu illərdə yazdığı əsərlər arasında "Azərbaycan-türk salamı", "Azadlığım", "Sarsılmazdır qüdrətimiz" (1988), "Sumqayıt dastanı" (1988), "Silahlan" (1988), "Tonqallar meydanı", "Azərbaycan", "Qalx ayağa, Azərbaycan", "Azadlıq meydanı", "Tanklar Bakıya girən gecə", "Şuşam" (1989), "Qara tabutlar gəlir" (1989), "Yaşasın Xalq Cəbhəsi" (1989), "Müstəqillik" (1989), "Qanlı cəllada" (M. S. Qorbaçova) (1990), "Qovacağız" (1990) və başqaları yer alır. Bu şeirlər onun azadlıq mücadiləsindəki fəal mövqeyini və siyasi-ictimai çağırışlarını əks etdirir.

Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığında türkçülük ideyaları mühüm yer tutur. 1980-ci illərdə Azərbaycanda milli-demokratik hərəkatın başlanması və 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası ilə türkçülük ideyaları həm ideoloji, həm də mədəni baxımdan daha böyük əhəmiyyət qazandı. Bu dövrdə Xəlil Rzanın yaradıcılığı bu ideyaların poetik gücü ilə zənginləşdi. Şairin "Qalx ayağa, Azərbaycan", "Yalnız pasportunda", "Boz qurda öygü" və "Mən günəş ürəkli Xəlil Rzayam" kimi əsərlərində türkçülük milli kimliyin əsas göstəricisi kimi ön plana çəkilir.

Şairin 1992-ci ildə çap etdirdiyi "Davam edir 37…" kitabı yaradıcılığının ən əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. Kitabda şairin siyasi lirika janrında yazdığı əsərlər toplanıb. Kitabın adını daşıyan **"Davam edir 37…"** şeiri Xəlil Rza Ulutürkün əsas proqram xarakterli şeirlərindən biridir:

Xəlil Rza 1990-cı ildə həbsdə olarkən Lefortovo zindanında 2000 səhifədən artıq əsər qələmə alıb. Həmin əsərlər arasında A. S. Puşkin, M. Y. Lermontov və A. Blokdan etdiyi tərcümələr, eləcə də həyat yoldaşı Firəngiz xanıma həsr etdiyi şeirlər xüsusi yer tutur.

Xəlil Rzanın zindanda yazdığı əsərlər Azərbaycan ədəbiyyatında Xaqani Şirvani və Fələki Şirvaninin "Həbsiyyə" adı ilə tanınan şeir ənənələrinin XX əsrə daşınmış davamı hesab olunur. Şairin həbsdən sonra yazdığı siyasi şeirləri isə hələ də şəxsi arxivində saxlanılır. Xəlil Rzanın həbsiyyə şeirləri 28 yanvar 1990-cı ildə yazdığı "Xüsusi təyyarədə" əsəri ilə başlayır və sentyabr 1990-cı ildə tamamladığı "Poeziya hökmdarı" şeiri ilə yekunlaşır. Şair bu əsərləri "Qıfılı o üzdən qapılar" başlığı altında "Davam edir 37…" kitabında dərc etdirib. Həbsiyyə şeirlərindəki fikirlərin ilkin formalarına Xəlil Rzanın həbsxana gündəliklərində rast gəlinir. "Yox, mən qaça bilməzdim", "Dustaq", "Təbrik, Nelson Mandela", "Salam, Boris Pasternak!", "Bakıdan gələn bağlama" və digər əsərlər göstərir ki, şair onu təsirləndirən hadisələri, faktları, görüşləri və xatirələri dərhal gündəliyində qeyd etmiş və sonradan bu qeydlər əsasında şeirlərini qələmə almışdır.

Xəlil Rza Ulutürk əsərlərində müxtəlif təxəllüslərdən istifadə etmişdir. **"X. Xəlilbəyli"**, **"Xəlil Rza"**, **"Odsevər"** və **"Xəlil Xəlilzadə"** kimi adlarla qarşımıza çıxan Ulutürk, 1965-ci illərdə bəzi şeirlərini **"Od"** və **"Odsevər"** imzası ilə nəşr etdirmişdir. Lakin sonralar Ulutürkə **"Od-Odsevər"** təxəllüsündən istifadə etmək qadağan olunmuşdu. Şair əsərlərində öz əsl adından yalnız ölmədən təxminən beş il əvvəl istifadə etməyə başlamışdır. Ulutürkün ölümündən sonra isə onun əsərləri, şeirləri və tərcümələri həyat yoldaşı Firəngiz xanım tərəfindən **"Xəlil Rza Ulutürk"** adı ilə nəşr edilməyə davam etmişdir. Ulutürkün ölümünə dörd il, beş ay və 22 gün qalmış istifadə etməyə başladığı **"Xəlil Rza Ulutürk"** adı, onun bütün həyatı boyu apardığı mübarizənin nəticəsi və əsl kimliyi kimi qəbul edilir.

### Poemaları
Xəlil Rza Ulutürk Sovet dövrü Azərbaycan poeziyasının yeni ədəbi forması olan poema janrında onlarca əsər yazmışdır. Şairin fikrincə, poema mütləq ləyaqət, vətənpərvərlik, şərəfli bir həyat, qəhrəmanlıq və fədakarlıq duyğuları ilə zəngin olmalıdır. O, poemada təsvir olunan qəhrəman müsbət bir obraz olmasa belə, əsərin mütləq pozitiv bir idealı əks etdirməsinin vacibliyini vurğulamışdır. Xəlil Rza Ulutürkün poemaları epik xarakter daşıyır. Onun "Məhəbbət Dastanı", "Atalar-Oğullar", "Az ömürlü ağ günlər", "Tufandan güclülər" poemaları epik təsvirlərin geniş yer aldığı ədəbi əsərlər sırasındadır.

**"Məhəbbət dastanı"** poemasında Xəlil Rza bəşəri düşüncələrini lirik şəkildə təqdim edir. O, Çin, Polşa, Almaniya, Afrika, Macarıstan, Misir, Koreya və Cənubi Azərbaycanın inqilab hərəkatlarını xatırlayır, Xirosima dəhşətlərinə etirazını bildirir. **"Atalar-oğullar"** poeması müharibə mövzusundadır və milli-bəşəri ideyaları, taleləri ifadə edir. Lirik poema olan **"Bayatı-Şiraz"** (1964–1972) isə şairin insanı və dünyanı milli-bəşəri dəyərlərlə mənalandırdığı bir əsərdir. Əsər torpaqşünas alim Barat Cəfərliyə, Zaqatalanın təbii gözəlliklərinə həsr edilmişdir. **"Qanadlılar"** poemasının mövzusu təbiətdən, Qızılağac qoruğundan bəhs edir. "Əfsanəli bir ölkə" (1977) də təbiət mövzusundadır. Əsər X. Rzanın akademik Həsən Əliyevin "Həyəcan təbili" kitabını oxuyarkən aldığı təəssürat əsasında yazılmışdır.

70-ci illərdə yazılmış "Həsrət" (1971) poemasının mövzusu Güneydir. Poemada Təbrizə, onun tarixi keçmişinə lirik münasibət ifadə olunmuşdur. Poemada həmçinin Təbrizi özünəqayıdış, özünüdərk çağırışına qoşmaq ideyası əsas olaraq qalır. Həmin qayə "Təbrizli şairin düşüncələri" (1970) poemasında da vardır.

80-ci illərdə X. R. Ulutürk "Hara gedir bu dünya", "İki qardaşın söhbəti", "Ağ günlərin qaraldımı", "Çinar sınar, əyilməz", "Məni bir dərd yandırır", "Qalx ayağa, Vətənim", "Məktublar gedərgələr", "O gün gələcək", "Vətən oğlu" və başqa poemalarını yazmışdır.

Xəlil Rza Ulutürkün 1980-ci illərdə çap etdirdiyi poemalarından biri olan **"Hara gedir bu dünya?"** poeması Azərbaycanın milli qurtuluşu və demokratik hökumət qurulması ideallarını əks etdirir. Şair bu əsərində epik-lirik üslubda Azərbaycanın milli dəyərlərini və tarixini məhv etməyə çalışan Sovet rejiminə qarşı Azərbaycan türklərinin apardığı mübarizəni təsvir etmişdir. Bu illərdə nəşr olunan **"İki qardaşın söhbəti"** poeması Güney mövzusunu əhatə edən lirik bir əsərdir. **"İki qardaşın söhbəti",** "Qalx ayağa, Vətənim" və "Məni bir dərd yandırır" poemaları xalq şairi Söhrab Tahirə müraciətlə yazılmışdır. "Ağ günlərin qaraldımı?" — rus tanklarının Təbrizdən çıxması münasibətilə yazılmış lirik poemadır.

Xəlil Rza Ulutürkün Lefortovo zindanında qələmə aldığı **"Əlvida Azərbaycan"** poeması xüsusi bir əhəmiyyətə malikdir. Bu əsərdə şair 1988-ci ildə baş vermiş hadisələri, 20 Yanvar faciəsini və Azərbaycandakı millətçilik hərəkatlarını təsvir edir. Ulutürkün bu poeması kədər və hüzn dolu duyğularla zəngin olsa da, nikbin bir sonluqla tamamlanır.

**"Dənə gələn toyuqlar"** (1983) poemasında şair Yer kürəsini nəhəng bir tora bənzədərək "təyyarələr, qatarlar harasa dən daşıyır" ifadəsini işlədib. Dünyanın müxtəlif ölkələrində bəşərin qanı göllənir. Bu poemada dünyəvi əminamanlıq və azadlıq ideyası şairin idealı, bəşərin taleyi kimi dəyərləndirilir.

X. R. Ulutürk azadlıq hərəkatına qoşulduqdan sonra, 1990-cı illərin sosial-siyasi hadisələri fonunda **"Məftillə sarınmış yaralar"** poemasını yazmışdır. **"Qanım bayrağımdadır"** poeması isə milli azadlıq mövzusundadır və 20 Yanvar şəhidlərinə həsr olunmuşdur. Bu poema 1991–1994-cü illərdə yazılmış lirik parçalar toplusundan ibarətdir. Şair çağdaş şəhidliyi 1918-ci ilin azadlıq şəhidliyinin davamı kimi qiymətləndirir. "Məftillə sarınmış yaralar" poeması hipostasalar şəklində yazılmış, yoldaşı Firəngiz xanımın tərtibatında ümumiləşdirilmişdir.

Xəlil Rzanın poemalarından bəziləri aşağıdakılardır:

* "Məktublar gedər-gələr"
* "O gün gələcək…"
* "Şuşa səfəri" — Şairin Şuşaya 70-ci illərdəki səfərinin təəssüratları əsasında yazılmış poema
* "Adımız, soyadımız" (1965) — poeması şairin — lirik qəhrəmanın ad və soyadının mənasını aramaqla başlayır, sonra türkçülüyün təbliğində Cabbarlının xidməti xatırlanır.
* "Sən mənə bir silah verdin" (1986) — lirik poeması İ. Hüseynovun "İdeal" romanını oxuyan şairin təəssüratları nəticəsində yazılmışdır.
* "Ürəyimdə qalan tikan" (1985)
* "Yadındamı, Səmirə" (1986)
* "Eldənizə cavabım" — poemasında sənətkar baş vermiş ictimai-siyasi hadisələrə istinadən mühakimələr irəli sürür.

### Tərcümələri
Xəlil Rza Ulutürk şeirləri ilə yanaşı, dünya ədəbiyyatından bədii tərcümələr həyata keçirmişdir. Ulutürkün dünya ədəbiyyatından və klassik Türk ədəbiyyatından tərcümə etdiyi əsərlərə baxıldıqda, onun tərcümə bacarığı və ədəbi dilinin zənginliyi nəzərə çarpır. Ədəbiyyatşünas, tənqidçi Əlizadə Əsgərli X. R. Ulutürkün arxivi ilə tanış olarkən 1955–1965-ci illərə aid olan seçilmiş tərcümələrdən ibarət olan qovluğa rast gəlmişdir. O, güman edir ki, Xəlil Rza tərcüməçilik fəaliyyətinə 1955-ci ildən başlamış və ömrünün sonunadək davam etdirmişdir. Şairin ilk tərcüməsi Laptevin "Balacalar" əsəridir.

XX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq Xəlil Rza Ulutürkün respublika mətbuatında dərc olunan tərcümələri oxucuların daim diqqətində olmuşdur. Onun poeziya tərcümələrinə göstərdiyi davamlı, ardıcıl yanaşma, sonradan bir sıra kitabların nəşri ilə nəticələnmişdir. Bunlara 1982-ci ildə "Qardaşlıq çələngi", 1984-cü ildə "Dünyaya pəncərə", 1992-ci ildə "Turan çələngi", 1994-cü ildə "Qutadqu bilik", ölümündən sonra 2000-ci ildə "Yeddi gözəl", 2002-ci ildə "İsgəndərnamə" və 2010-cu ildə yenidən nəşr olunan "Dünyaya pəncərə" daxildir.

1982-ci ildə nəşr etdirdiyi "Qardaşlıq çələngi" Xəlil Rza Ulutürkün uğurlu və yüksək ədəbi dəyərə malik tərcümə əsərlərindən biridir. Əsərdə Ulutürk 111 şairin şeirini rus dilindən Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmişdir. "Dünyaya pəncərə" kitabının 2010-cu il nəşri 72 çap vərəqindən və ya 1151 səhifədən ibarətdir. Kitabda yunan, macar, bolqar, çex, alman, yapon, fransız, ingilis, italyan, əfqan, hind-ümumilikdə 28 xalqın poeziya nümunələrinin tərcümələrinə yer verilmişdir.

Xəlil Rza Ulutürk *"Dünyanın ədəbi xəritəsi"* kitabında müxtəlif dünya xalqlarının ədəbi nümunələrini təqdim etməklə yanaşı, tərcüməyə cəlb etdiyi müəlliflərin yaradıcılıq xüsusiyyətləri haqqında qısa və dolğun məlumatlar da vermişdir. Məsələn, özbək poeziyası ilə bağlı Əlişir Nəvai, M. Şeyxzadə, A. Arif, Səidə Eyni, Zülfiyyə, C. Kamal, Qafur Qulam, Abdulla Qəhhar; kalmık poeziyasında David Kuqultinov; türkmən poeziyasında Məhdimqulu; qazax ədəbiyyatında Abay Kunanbayev və M. Əvəzov; Türkiyə ədəbiyyatında Tofiq Fikrət və Cəlaləddin Rumi; fars poeziyasında Sədi və Ömər Xəyyamın adlarını çəkmişdir.Slavyan xalqları ədəbiyyatından rus yazıçılar – Konstantin Simonov, Aleksandr Blok, Andrey Voznesenski, Yevgeni Yevtuşenko, Nikolay Tixonov, V. Luqovskoy, İlya Selvinski və Nikolay Nekrasov; ukraynalı T. Şevçenko; belarus yazıçıları – Y. Kolas və Yanka Kupala; Pribaltika xalqlarından isə eston ədəbiyyatında R. Rummo, U. Lant, L. Seppel və L. Koidula; latviya ədəbiyyatında İ. Auzin, V. Belşevitsa, M. Çayla və A. Skalbe; litva ədəbiyyatında Ş. Vladas, K. Donelaitis, E. Mejelaytis, J. Marcinkevičius, A. Maldonis, A. Baltakis və V. Kalinauskasın yaradıcılığına yer vermişdir. Bundan əlavə, Xəlil Rza Ulutürk Avropa və Amerika xalqlarının ədəbiyyatına (Alman poeziyasından — V. Gete, H. Heyne, L. Frank, fransız poesiyasından — Pol Elyuar, Lui Araqon, italyan poeziyasından — F. Petrarka, ingilis ədəbiyyatından- Vilyam Şekspir, Bayron) cümlədən Henri Lonqfellonun *"Hayavata haqqında nəğmə"* əsərinə də toxunaraq, tərcümə etdiyi ədəbi şəxsiyyətlərin yaradıcılığına nəzər salmış və oxucular üçün dəyərli məlumatlar təqdim etmişdir.

Xəlil Rza Ulutürk yalnız dünya dillərindən deyil, həm də özbək, tatar, türkmən, Türkiyə türkcəsi və qazax dillərindən etdiyi tərcümə əsərləri ilə Türk dünyasının müqayisəli ədəbiyyatlarına ədəbi və elmi baxımdan töhfələr vermişdir. Xəlil Rza özbək ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi M. Şeyxzadənin iki əsərini — "Cəlaləddin Manquberdi" və "Mirzə Uluqbəy" pyeslərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Xəlil Rza Ulutürkün *"Turan çələngi"* (1992; 2005) kitabında Turan dünyasının bütün şair və yazarlarını vahid bir məcrada birləşdirilmişdir. X. Rza 53 türk sənətkarından: Yusif xas Hacibin "Qutadqubiliy"indən, Səkkakinin "Uluqbəyin mədhi" əsərindən, Ə. Nəvai, Babarəhim Məşrəb, Həmzə Həkimzadə Niyazi, Çolpan, Osman Nasir, Qafur Qulam, Aybək, Həmid Alımcan, Zülfiyyə, Mirmöhsün, Həmid Qulam, Əsqəd Muxtar, Şükrulla, Cüməniyaz Cabarlı, Erkin Vahid, Abdulla Arif, Yusif Şahmənsur, Həlimə Xudayberdi, Gülçöhrə Curayeva, Abdulla Şir, Rəzzaq Əbdürrəşid, Feyzi Şahismayıl, Hadirə Abdulla qızı, Rəhim Bəyniyaz, Xıdır Murad, Məqsud Şeyxzadə, Cəmal Kəmal, Tahir Qəhhar, Dilək Cürə, Əbdülkərim Əhməd, Oljas Süleyman, Ramiz Riskul, Aşıq Ömər, Bəkir Çobanzadə, Abdulla Tukay, Musa Cəlil, Həsən Tufan, Yəhya Kəmal Bəyatlı Arif Nihat Asya, Faruq Nafiz Camlıbel, Məhməd Akif Ərsoy, Dəvdək, Qətran Təbrizi, Nizami, Xaqani, Nəsirəddin Tusi, Saib Təbrizi, M. Ş. Vazeh, Şəhriyar, Q. Bəydili, Rudəkidən qəzəllər, qəsidələr, rübailər, qitələr, müxtəlif formalı şeirlər, radiopyes, faciə və s. vermişdir. Xəlil Rza Ulutürk bu poeziya nümunələrini və əsərləri ən böyük milli sərvət kimi dəyərləndirmişdir.

Musa Cəlilin *"Moabit dəftəri"* adlı şeirlər silsiləsi də Xəlil Rza tərəfindən tatarcadan Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir.

X. R. Ulutürkün ən uğurlu tərcümələrindən biri də Yusuf Balasaqunlunun *"Qutadqu bilik"* (1998; 2003) poemasıdır. Türkdilli xalqların ortaq sərvəti hesab edilən bu poema, elmin və dövlətçiliyin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Poemanın siyasi-ideoloji məzmunu Xəlil Rza Ulutürkün diqqətini xüsusilə cəlb etmişdir.

Xəlil Rza Ulutürk fars dilini müstəqil şəkildə öyrənmişdi. Ulutürkün fars və rus dillərindən etdiyi tərcümə işlərinə tərif dolu sözlər söyləyən Hökümə Billuri, fars dilini ən yaxşı bilən qadın şairlərdən biri olmasına baxmayaraq, Xəlil Rza Ulutürkün fars dilini özündən daha yaxşı bildiyini vurğulamışdır. Hökümə Billuri, Xəlil Rza Ulutürkün tərcümələrinin ədəbi cəhətdən əhəmiyyətini bu sözlərlə ifadə etmişdir:

"Xəlil Rza əsərin yalnız dilini deyil, müəllifin üslubunu, mənliyini, şairini və mədəniyyətini öyrənməyə və yenidən canlandırmağa xüsusi diqqət göstərən kamil və təcrübəli bir tərcüməçidir."

Xəlil Rza Nizami Gəncəvinin irsinə maraqla yanaşmış, Nizami haqqında bir sıra məqalələr yazmaqla bərabər, "Sirlər xəzinəsi", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə"ni dilimizə çevirmişdir. Xəlil Rza Ulutürk "Sirlər xəzinəsi" poemasını orijinaldan, farscadan tərcümə etmişdir, bununla belə M. Nuri Gencosmanın "Sirlər xəzinəsi"nin türkcə sətri tərcüməsindən də faydalanmışdır. Sənətkar 80-ci illərdən başlayaraq "İsgəndərnamə"nin tərcüməsi ilə məşğul olmuş, 20 min misradan artıq olan poemanı dilimizdə səsləndirmişdir. Nizami Gəncəvi ilə yanaşı, Xaqani Şirvaninin Töhfətül- İraqeyn əsərinin bir hissəsini, Saib Təbrizinin qəzəllərini, Şəhriyarın bəzi şeirlərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.

### Məqalələri
Xəlil Rza Ulutürk publisistik fəaliyyətinə ötən əsrin 50-ci illərində başlamışdır. 1960-cı illərdən etibarən Xəlil Rza Ulutürk Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərini daha geniş şəkildə təbliğ etməyə başlamışdır. Bu dövrdə onun "Sumqayıtın günəşi", "Rüstəmin dilindən", "Nəğmə kimi ötən günlər", "Gözəlliyin keşiyində", "Bahar-bahar" və "Qızıl gül kimi" kimi məqalələri Sumqayıt, Lənkəran, Astara və Ordubad bölgələrinə həsr edilmişdir.

Xəlil Rza Ulutürkün 1960-cı illərdə yazdığı məqalələrin mövzusu müxtəlifdir. Şair, insan mənəviyyatını əks etdirən yazılar qələmə almış, konkret insanları oçerkləşdirmiş, həmçinin təbiət və tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı mövzulara toxunmuşdur. Məsələn, "Göygöl kimi saf, gözəl", "Kəklik çolpaları", "Bir salxım üzüm", "Qoşqarçay axan yerdə", "Oğurlanmış dahi" və "Qayalar kimi qüdrətli" adlı məqalələrdə təbiət və insan münasibətləri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. X. Rza 60-cı illərin qaynar əmək həyatını romantik, şairanə bir dillə təsvir etmişdir. Onun "Qeyrət vaxtıdır", "Qızıl gül kimi" məqalələri əmək mövzusundadır. Xəlil Rza Ulutürkün "Qeyrət vaxtıdır" (oktyabr 1965) adlı məqaləsi Salyan rayonunda kolxoz təsərrüfatının fəaliyyəti və əmək proseslərinin xüsusiyyətlərini əks etdirir. Məqalədə həmin dövrdə bölgənin əmək həyatı ilə bağlı məlumatlar təqdim edilmişdir. "Qızıl gül kimi" (23 may 1965-ci il) adlı məqaləsində Ordubad konserv zavodunun istehsal fəaliyyəti, işçilərin gündəlik iş rejimi və zavodun iş prinsipləri təsvir edilmişdir. "Fərhad kimi oğullar" (17 may 1965-ci il) adlı oçerkdə Naxçıvanın duz mədənlərində çalışan işçilərin ağır şəraiti və mədənçilik fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar verilmişdir.

Xəlil Rza Ulutürkün 1960-cı illərin ikinci yarısında yazdığı ədəbi-publisistik məqalələr, əsasən, tanınmış insanlar və tarixi şəxsiyyətlərlə bağlıdır. Məsələn, "Professor Əkrəm Cəfər danışır" (1969), "Qızıl gül düşür yada" (1969) (prof. Abbas Zamanov haqqında), "Yusif Ziya Şirvanlı" (1969), "Səidə-xoşbəxt deməkdir" (1969) (M. Şeyxzadənin bacısı Səidə Şeyxzadə haqqında), "Saz və tüfəng ilə" (1967) (Laçınlı şair Səyyah Məhəmməd), "Səngərdə doğulmuş sətirlər" (1967) (müharibə veteranı, Qafqaz, Ukrayna, Belarusiya və Polşada döyüşən Əhməd Əhmədov), "Unudulmaz saatlar" (1968) (Hökümə Billuri), "Ənənə qol-budaq atır" (1968), "Vaqif sənətinə yaraşan fırça" (1968) (Əli Mina Təbrizli haqqında), "Əyyub Şirinzadə" (1969), "Öləndən sonra da yaşayır insan" (1969) və "Şairin sevgilisi" (1969) adlı məqalələrdə Əkrəm Cəfər, Abbas Zamanov, Yusif Ziya Şirvanlı, Səidə Şeyxzadə, Səyyah Məhəmməd, Əhməd Əhmədov, İlyas İbrahim, Hökumə Billuri, Söhrab Tahir, Əyyub Şəfizadə, Səkinə Şeyxzadə, Mirzə İbrahimov və Əli Mina Təbrizi kimi şəxslərin həyatı, fəaliyyəti və yaradıcılığı haqqında məlumatlar verilir.

Xəlil Rza Ulutürkün elmi məqalələrində milli şeirinin fəlsəfi dərinliyi, dövrün siyasi mənzərəsi, humanizm, türkçülük, vətənpərvərlik və müstəqillik ideologiyaları araşdırılmışdır. Onun 1960-cı illərdə qələmə aldığı "Qüdrətli sənətkar", "Fikir və məna şairi" (1962), "Dəli Kür romanı – Azərbaycan nəsrinin nailiyyəti kimi" (1962), "Səssiz güllələr" (1965), "Vətəndaş poeziyası uğrunda" (1967) adlı məqalələr Azərbaycan ədəbiyyatının ədəbi-elmi tədqiqatlarıdır. Bu yazılarda Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri məsələləri və dövrün ədəbi inkişaf meylləri təhlil edilmişdir.

X. R. Ulutürk 6 noyabr 1968-ci ildə "Niyazi düz deyir" adlı məqalə yazmış və həmin məqaləyə görə uzun müddət təzyiqlərə məruz qalmışdır. O, məqalədə "xanım", "bəy" sözlərinə mənəvi dəyər verir və işlədilməsini təklif edirdi. Bütün başqa soyad şəkilçilərimizə qarşı "lı, li, lu, lü" şəkilçilərini qoyurdu. Məqalədə yazır:
Xəlil Rza Ulutürkün 1970-ci illərdə yazdığı bədii-publisistik məqalələrdə memuar üslubu diqqətəlayiqdir. Bu dövrün yazıları milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətini əks etdirir. Məsələn, "Millilik sənətkarın şüurlu fəaliyyətindən doğmalıdır" (1971) və "Milli özəlliklər" (1971), "Böyük Axuminin sorağında" (21 fevral 1973-cü il), "Əziz, sevimli Suyimə xanım!" (8 fev-ral 1975-ci il), "Qardaşım Əli Mahmud" (23 iyun 1971-ci il), "Türkana doğru" (26 iyun 1971-ci il), "Alimin qayğıları" (18 fevral 1973-cü il tarixli) kimi məqalələri qeyd etmək olar."Zaqatala muzeyində" (4 iyun 1972-ci il) adlı məqalə, filologiya elmləri doktoru Qəzənfər Beqdelinin eyniadlı yazısı əsasında hazırlanmışdır. Məqalə arxivdə "X. R." imzası ilə qeyd edilmişdir.
Xəlil Rza Ulutürk, 1970–1980-ci illərdə əsasən Azərbaycanlı ziyalılar və yazıçılar haqqında elmi məqalələr qələmə almışdır. Ulutürk, Nizami, Nəsimi, Söhrab Tahir, Məmməd Araz, Sabir Rüstəmxanlı, Hüseyn Arif, Hüseyn Cavid, T. Bayram, F. Sadıq, Əli Kərim və Z. Vəfa kimi şairlərin şeirlərində vətəndaşlıq mövzularına və milli motivlərə diqqət yetirərək öz fikirlərini bildirmişdir. Ulutürkün milli və tarixi məsələlərə, Azərbaycanın müstəqillik ideallarına və bəşəri azadlıq mövzularına toxunduğu məqalələri isə bunlardır:

* "Cəsurluqdur, bir də…" (1988)
* "Həyata məhəbbət" (1988)
* "Vaxtdan uca dayanmağı bacaranlar"
* "Musiqidən keçən ömür" (1988)
* "Şairliyin mahiyyəti" (1976)
* "Şairlik və bədii tərcümə" (1976)
* "Qardaş xalqın sərvəti" (1979)
* "Səadət və döyüş poeziyası" (1981)
* "Ümid və məhəbbət poeziyası"
* "Yaddaşa inam" (1988)
* "Sanki bir dağ yıxıldı" (1988).

1980-ci illərin publisistikası ədəbi portretlər — oçerklər baxımından seçiləndir. "Qardaşlıq görüşü" (30 iyul 1980-ci il) Abbas Abdulla, "Misilsiz milli xəzinə" (16 dekabr 1984-cü il) Firudin Şuşalı, "Zeynalımızla ilk görüş" (10 ocaq 1985-ci il) Zeynal Məmmədov, "Yeganə təsəllimiz" (12 mart 1985-ci il) Əlfi Qasımov, "Kürlə Xəzər qovuşamda" (21 nisan 1986-cı il) Zabil Pərviz, "Qardaşım, qardaşım Azər İmam" (12 may 1985-ci il) Azər Turan, "Zindanda poeziya günəşi" (14 fevral 1986-cı il) Musa Cəlil, "Möcüzələr diyarında" (5 oktyabr 1986-cı il) Məstan Günər, "Poeziyaya çevrilmiş dostluq" (4 aralıq 1987-ci il) rus şairi Viadislav Şoşin, "Günəş heç bir kəsdən mükafat ummaz" (23 dekabr 1987-ci il) Firudin Şuşalı haqqındadır.

Ulutürk, Nizami Gəncəvinin əsərlərini tərcümə etməklə yanaşı, onun fikir dünyasını və poeziya estetikasını öz milli və ədəbi anlayışı ilə birləşdirərək elmi məqalələr yazmışdır. Ulutürkün Nizami Gəncəvi haqqında apardığı tədqiqatlar və yazdığı elmi məqalələr aşağıdakılardır:

* "Bütün Əsrlərin Yaşıdı"
* "Mənəvi Günəşimiz" (1983)
* "Möhtəşəm Sənətin Hünər Bayrağı" (1979)
* "Böyük Müasirimiz" (1979)
* "Sənət və Şeriyyət Tanrısı" (1979)
* "Yoldaş Nizami" (1979)
* "Bədii Sözün Tanrısı" (1986)
* "Ey Fələkdən Uca İnsan"
* "Beşinin Birincisi".

### Müsahibələri
Xəlil Rza Ulutürkün publisistikasında müsahibə janrı xüsusi yer tutur. 1970-ci illərdə onunla bir neçə müsahibə aparılmışdır. Həmin müsahibələrin məzmunu milli-mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından əhəmiyyətlidir:

* "Sevimli şairimiz, ustad Bəndəroğlu həzrətlərinin sorğularına cavabım" (5 fevral 1976-cı il) adlı müsahibədə xalqlar arasında mədəni əlaqələr və qarşıda duran vəzifələr müzakirə olunmuşdur.
* "Əməkdaşımızın şair Xəlil Rza ilə müsahibəsini dinləyin" (1977-ci il) müsahibəsində isə ana dilinin təmizliyi, M. Ş. Vazeh, Əcəmi Naxçıvani, Nəsirəddin Tusi, M. Füzuli, Aşıq Ələsgər, Əliağa Vahid kimi klassik irsin gəncliyə təsiri və milli geyimlərə münasibət mövzuları əhatə edilmişdir.
* "Telegüzgü əməkdaşları Nazim bəy və Tariyel bəyin sorğularına cavab" (8 aprel 1980-ci il) adlı müsahibədə valideyn və övlad məsuliyyəti, poeziyanın mahiyyəti, "Sirlər xəzinəsi"nin tərcüməsi, azərbaycanlıların soy tərkibi, "Krasnodon qartalları" əsərinin yazılması, tatar dilinin öyrənilməsi, "Babək" əsərinin səhnədə göstərilməməsi və tərcümə işlərinə məhdud diqqət ayrılmasının səbəbləri müzakirə olunmuşdur.

Bu müsahibələrdə Xəlil Rza milli dəyərlərin qorunması və inkişafı ilə bağlı aktual mövzulara toxunmuşdur.

## İrsinin tədqiqi
Xəlil Rza Ulutürk haqqında yazılmış istər tədqiqat xarakterli istərsə də bioqrafik əsərlər onun həyatı, yaradıcılığı və Azərbaycan ədəbiyyatındakı rolu haqqında çoxşaxəli məlumat verir. Məsələn, 1992-ci ildə çap olunmuş "*Ulutürk bayramı"* kitabında şairin 60 illiyi münasibətilə əsərlərindən seçmələr təqdim edilmişdir. Xəlilbəyli M. R. tərəfindən hazırlanan bu kitab, onun poeziyasının zənginliyini əks etdirir.

1994-cü ildə isə həyat yoldaşı Firəngiz Ulutürk tərəfindən yazılmış "*Xəlil Rza: Kədərimlə Qol-Boyun"* adlı xatirələr kitabı işıq üzü görmüşdür. Bu əsərdə Firəngiz xanım, şairin həyatındakı çətin anları qələmə almışdır. Həmçinin, həmin dövrdə Xəlil Rzanın vida mərasimində edilmiş çıxışlar "*Əsrlərin sönməz məşəli"* kitabında toplanaraq yayımlanmışdır.

1996-cı ildə Mail Dəmirli onun poeziyasını daha dərindən araşdıraraq "*Xəlil Rza Ulutürkün poeziyası"* adlı dissertasiyasında ideoloji proseslərə və şairin şeirlərinin təsir gücünə diqqət çəkmişdir. Bundan iki il sonra Yavuz Axundlu "*İstiqlal Şairləri"* kitabında Xəlil Rza Ulutürkə geniş yer ayırmış və onun milli ruhunu və mübarizəsini vurğulamışdır. Bu illərdə şairin ədəbi irsi də ciddi şəkildə araşdırılmış, məsələn, "*İlk Allahım, Son Allahım – Mübarizə"* adlı məqalələr toplusunda onun əsərlərinin yaradıcı cəhətləri geniş təhlil edilmişdir. Daha sonralar, 2001-ci ildə Bəkir Nəbiyev onun həyatı və fəaliyyətini "*İstiqlal Şairi* " adlı kitabında işıqlandırmışdır. Bu kitab şairin irsinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli bir mənbədir. Professor T. Əhmədov "İstiqlal nəğməkarı Xəlil Rza Ulutürk" adlı məqaləsində Xəlil Rzanı milli vətənpərvər şair, tərcüməçi, dilin təmizliyinin qorunması uğrunda mübarizə aparan ictimai-siyasi xadim kimi şərh etmiş, 2002-ci ildə isə "*Xəlil Rza Ulutürk [Albom-kitab]"* adlı əsərində onun həyat və yaradıcılığını zəngin vizual materiallarla birlikdə təqdim etmişdir.

Bundan başqa, Həqiqət Kərimova 2002-ci ildə çap olunmuş "*Xəlil Rza Ulutürkün fəlsəfi görüşləri* " əsərində şairin fəlsəfi baxışlarını və milli kimlik anlayışını ətraflı şəkildə araşdırmışdır. Eyni ildə Xəlil Rzanın oğlu Təbriz Xəlilbəylinin 10-cu ildönümünə ithaf olunan "*Vətənə Dönənim"* kitabı oxuculara təqdim edilmişdir. Firəngiz xanımın şairin həyatını təsvir etdiyi başqa bir əsər – *Xəlil Rza: Kədərimlə Qol-Boyun* – 2003-cü ildə yenidən nəşr edilmişdir. Həmçinin, 2004-cü ildə Mərkəz Qacarın "*Düyünlənmiş yumruq* " adlı dram əsəri Xəlil Rzanın həyatını bədii formada əks etdirir.

Xəlil Rza Ulutürk haqqında 2004-cü ildən başlayaraq nəşr olunan əsərlər onun yaradıcılığına dair daha dərindən tədqiqatların aparıldığını göstərir. 2004-cü ildə çap olunan "*Müasirləri Xəlil Rza Ulutürk haqqında"* kitabında şairin həm elmi əsərləri, həm də xatirələri toplanmışdır. Firəngiz Ulutürkün topladığı və tərtib etdiyi bu kitabın elmi redaktoru Əlizadə Əsgərlidir. Əsərin ön sözündə Bəkir Nəbiyev, Xəlil Rza Ulutürkün ədəbiyyatdakı yeri və onun şəxsiyyətindən ətraflı şəkildə bəhs etmişdir.

2005-ci ildə Əlizadə Əsgərlinin "*Milli İdeal Mücahidi* " adlı əsəri işıq üzü görmüşdür. Bu monoqrafiya şairin əsərlərindən yola çıxaraq Azərbaycanın sosial və ədəbi proseslərini dərin bir baxışla təhlil edir. Əsərin elmi redaktoru Teymur Əhmədovdur. Kitab Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun nəşri olaraq təqdim edilmişdir.2007-ci ildə isə Əlizadə Əsgərli "*Xəlil Rza Ulutürkün poetikası*" adlı əsərini nəşr etdirdi. Bu kitabda şairin poetikasının əsas xüsusiyyətləri və onun əsərlərinin estetikası tədqiq edilmişdir.2009-cu ildə Əlizadə Əsgərli daha geniş bir monoqrafiya nəşr etdirir. "*Xəlil Rza Ulutürkün poetikası: monoqrafiya"* adlı bu əsər üç bölmədən ibarətdir və şairin şeirlərindəki tarixi, fərdi və ictimai xüsusiyyətlərə ətraflı diqqət yetirilmişdir. Eyni ildə Bəkir Nəbiyev tərəfindən "*Seçilmiş əsərləri: İstiqlal şairi"* kitabı da çap olunmuşdur. Bu əsər Xəlil Rza Ulutürkün istiqlal mübarizəsində rolunu geniş şəkildə əks etdirir.2012-ci ildə Əlizadə Əsgərli "*Xəlil Rza Ulutürkün poetikası"* adlı əsərini yenidən nəşr etdirdi. Bu genişləndirilmiş nəşr şairin yaradıcılığına dair yeni təhlilləri əhatə edir. Həmçinin həmin il Xəlil Rza Ulutürkün anadan olmasının 80 illiyinə həsr olunan "*Milli və bəşəri sənətkar"* adlı metodik vəsait hazırlanmışdır.2015-ci ildə Əlizadə Əsgərli "*Xəlil Rza Ulutürk: Həyatı, Fəaliyyəti, Sənəti"* adlı geniş monoqrafiyasını nəşr etdirdi. Bu əsər 621 səhifəlik dərin bir araşdırma olub, şairin həyatını və yaradıcılığını hərtərəfli şəkildə təqdim edir.

Bu illər ərzində nəşr edilən əsərlər Xəlil Rza Ulutürkün həyatına, yaradıcılığına və onun Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerinə işıq tutan mənbələrdir.

## Xatirəsi
● Bakı, Şirvan, Salyan, Göygöl və Xaçmaz şəhərlərində mərkəzi küçələrdən biri Xəlil Rza Ulutürkün adını daşıyır.

● Bakı şəhərində bir kitabxana Xəlil Rza Ulutürkün adını daşıyır.

● Xəlil Rza Ulutürkün Bakı şəhərində yerləşən məzarının üzərində onun heykəli ucaldılmışdır.

● Salyan şəhərində Xəlil Rza Ulutürkün adını daşıyan park salınmışdır.

● Salyan şəhərində "Ata-oğul" xatirə kompleksində Xəlil Rza Ulutürkün barelyefi vurulmuşdur.

1995-ci ildə anadan olmasının 60 illiyi, 2004-cü ildə 70 illiyi, 2012-ci ildə 80 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd olunub. X. Rzanın Prezident sərəncamları əsasında 1, 2 və 5 cildlik seçilmiş əsərləri nəşr edilib.

## Kitabları
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Tərcümə kitabları
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Səsləndirilmiş əsərləri
* Laləzar Mustafayeva — "Azadlığı istəmirəm zərrə-zərrə, qram-qram"

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Xəlil Rzanın şəxsi saytı 
* Xəlil Rza zindanda 
* Xəlil Rza Ulutürkün doğum günüdür
* Ağadadaş Ağayev — Xəlil Rza Ulutürk -Gəldin
* https://oxu.az/society/607329