open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Məhəmməd Məmmədov (taekvondoçu)

**Məhəmməd Məmmədov** () — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu. Məhəmməd Məmmədov, Azərbaycan bayrağı altında 2015-ci ildə I Avropa Oyunlarında 5-ci yeri tutub, 2017-ci ildə isə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.

## Həyatı
Məhəmməd Məmmədov 1997-ci il 27 iyunda anadan olub. Orta təhsilini Bakı şəhərində yerləşən 214 nömrəli tam orta məktəbdə alan Məhəmməd Məmmədovun şəxsi məşqçisi Səbuhi Zülfüqarovdur.

## Karyerası
Məhəmməd Məmmədov birinci ciddi uğurunu 2013-cü ildə qazandı. Həmin il o, Portuqaliyanın Portu şəhərində baş tutan gənclər arasında Avropa Çempionatının qalibi oldu. Bir il sonra, 2014-cü ildə isə o, Taybey şəhərində baş tutan gənclər arasında Dünya Çempionatına qatıldı və yarışın qalibi oldu. 2015-ci ildə isə Məhəmməd Məmmədov Bakı şəhərində baş tutan I Avropa Oyunlarında qüvvəsini sınadı.

### I Avropa Oyunları
58 kiloqram çəki dərəcəsində mübarizə aparan Məhəmməd Məmmədov birinci görüşdə, 1/8 final mərhələsində Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının çempionu, İsrail idmançısı Qili Haymovitz ilə üz-üzə gəldi. Birinci hissəsi 1:3, ikinci hissəsi 1:4, üçüncü hissəsi isə 2:0 hesabı ilə başa çatan görüşdə, Məhəmməd Məmmədov 7:4 hesablı qələbə qazandı və növbəti mərhələyə adladı. Bu mərhələdə o, İspaniya idmançısı, Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının bürünc medalçısı Xesus Tortosa Kabrera ilə qarşılaşdı. Güclü rəqibi ilə görüşdə Məhəmməd Məmmədov 3:8 hesabı ilə uduzdu. Amma, Xesus Tortosa Kabrera finala vəsiqə qazandığı üçün o, təsəlliverici qrupda mübarizə apardı. Birinci görüşdə Məhəmməd Məmmədov Belarus idmançı İlya Kokşintsau ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə o, asan qələbə qazandı, 15:3 və bürünc medal uğrunda görüşə vəsiqə qazandı. Həlledici görüş isə gərgin alındı. Belçika idmançısı Si Məhəmməd Ketbi ilə qarşılaşmanın birinci hissəsi, 0:1 hesabı ilə Məhəmməd Məmmədovun xeyrinə başa çatdı. İkinci hissəsi 0:0 hesabı ilə bitən görüşdə, üçüncü hissə daha gərgin alındı. Si Məhəmməd Ketbinin 4:3 hesabı ilə qələbə qazanması, bürünc medalın taleyini qızıl hissəyə apardı. Həlledici hissədə ani səhv buraxan Məhəmməd Məmmədov, rəqibinə məğlub oldu. I Avropa Oyunlarının bürünc medalını əldən verən və 5-ci yeri tutan 17 yaşlı Məhəmməd Məmmədov görüş başa çatdığdan sonra, elə tatamidəcə göz yaşlarını saxlaya bilmədi. Bundan sonra isə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 17 yaşlı gənc idmançı Məhəmməd Məmmədova zəng etdi və ona, ürək-dirək verdi.

## Uğurları
* Trelleborg Open (2013) — bürünc medal
* Gənclərin Avropa Çempionatı (2013) — qızıl medal
* Trelleborg Open (2014) — qızıl medal
* Fujairah Open (2014) — qızıl medal
* Gənclərin Dünya Çempionatı (2014) — qızıl medal
* Cənubi Koreya Open (2014) — gümüş medal
* Ukrayna Open (2014) — bürünc medal
* Türkiyə Open (2015) — bürünc medal
* Prezident Kuboku (2016) — gümüş medal
* Lüksemburq Open (2016) — qızıl medal
* Xorvatiya Open (2016) — bürünc medal
* Almaniya Open (2017) — qızıl medal

## Həmçinin bax
* Azərbaycan 2015 Avropa Oyunlarında

## İstinadlar
Girdəqanad binersiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+ 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
15-20 sm hündürlükdə, çılpaq, şirəli, birillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaq, növbəli, xətvari, yarımsilindrik, ətli-şirəli, kütdür aşağıda gövdəyə bitişikdir. Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda yumaqcıqlara toplanmışdır, sonradan kiçik ayaqcıqlıdır. Erkəkciyi 5-dir, demək olar ki, görünmür. Yumurtalığı 2-3, qısa dişcik ağızcıqlıdır. Meyvələri 5-7 mm diametrindədir. Toxumu 1,5-2,5 mm diametrində, yastı horizontaldır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-noyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, halofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Şoranlıqda şorangəlik qruplaşmalarının tərkibində rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Kür-Araz ovalığı, Abşeron (Nardaran kəndinin ətrafı), Naxçıvan düzənliyi (Böyükdüz ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın azalma tendensiyası müşahidə olunur, yaşama ərazisi məhdudlaşır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma, bağ tikintiləri).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nikolay Andreyev (fizik)

**Nikolay Andreyev** () – rus fiziki, Rusiyada akustikanın banisi.

## Fəaliyyəti
SSRİ EA akademiki (1953). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1970). Moskva Ali Texniki məktəbində, Moskva və Höttingen Universitetlərin də oxumuş, Bazel Universitetini bitirmişdir (1909). 1940-cı ildən SSRİ EA Fizika İnstitutunda, 1954-cü ildən isə SSRİ EA Akustika İnstitutunda işləmişdir. Əsərləri rəqslər nəzəriyyəsinə, fiziki və texniki akustikaya aiddir. Hərəkətdə olan mühitdə səsin yayılma nəzəriyyəsini ilk dəfə Andreyev vermişdir. Andreyev pyezoelektrik, telefon nəzəriyyəsi və musiqi akustikası sahəsində mühüm tədqiqatlar aparmışdır. 3 dəfə Lenin ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Şoranyer qarğa soğanı

Elmi adı — *Gladiolus halophilus Boiss. et Heldr.*

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU B1ab(iii) + 2ab(iii). Azərbaycanın **nadir** növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaqlı yumrusu yumurtavari, 15–18 mm hündürlükdə, 10–15 mm enində, pulcuqları paralel-torvari liflidir. Gövdəsi 20–25 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar göyümtül, dar – xətvari, sivri, 3–7 mm enində, 3–4 görünən damarlıdır. Çiçək qrupu 2 tərəfli, bəzən 1 tərəfli, 4–6 çiçəkli sünbüldür. Çiçəkyanlığı ağımtıl – göy, enli, açılmış, yuxarı yan tərəfi digər tərəflərdən qısadır. Tozcuqlar bir qədər sapdan qısadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may, meyvə əmələ gətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Aşağı qurşağında, quru yamaclarda yayılmışdır. Kseromezofitdir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub hissələri, Naxçıvan düzənliyi (Sədərək) və dağlıq hissə (Ordubad rayonu –Kotam kəndinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populysiyası nadirdir, fraqmentləşmiş sahəsinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davamlı surətdə azalması müşahidə olunur .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen amillər. Mühafizə tədbirləri: Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməyib. Yeni yayılma ərazilərinin tapılması, yasaqlıqların salınması vacibdir.

## İstinadlar
Fitoplankton

**Fitoplankton** — su qatlarında yaşayan, ibtidai bitkilər — yaşıl, göy-yaşıl, qamçılı, diatom və b. yosunlar.

## Haqqında
Fitoplankton suyun işıqlanan üst qatında yaşayan yosunların məcmusu. Fitoplankton müxtəlif sistematik mənşəli birhüceyrəli yosunlardan (qızılı-sarı, peridinlər, diatomea, yaşıl, müxtəlifqamçılılar, evqlenlər və b.) ibarətdir. İntensiv inkişafı işığın gücündən və suda həll olmuş qida maddələrinin zənginliyindən asılıdır. Əlverişli şərait olduqda yosunların bəzi növləri sürətlə çoxalır və suyun yosunla örtülməsi müşahidə edilir. Fitoplankton okeanın qida zəncirində ilk həlqədir. Çox vaxt okeanlarda biogen çöküntütoplanma prosesləri fitoplankton paylanması ilə müəyyən olunur. Çöküntülərdə hüceyrələrin bərk hissələri (karbonatlı kokkolitinlər, silikoflagellər və silisiumlu diatomealar, bəzən peridinlərin üzvi qılafı) mühafizə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
İmperator sovkası

**İmperator sovkası** — () Pulcuqluqanadlılar dəstəsinin növüdür. Çox nadir növdür, Qafqazın yüksək dağları üçün endemikdir.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 23–25 mm-dir. Ön qanadları al-qırmızıdır, ön kənarları enli, yaşılımtıl-qırmızı, azacıq göyümtülə çalan eninə uzanmış sarımtıl-boz rəngli sarğı vardır. Arxa qanadları məxməri-qara, ətrafı və orta hissəsi qırmızımtıl-sarıdır. Bədəni yaşılımtıl-bozdur və azacıq albalı rəngindədir.

## Arealı və sayı
Şimali Qafqaz, Gürcüstan, Azərbaycanda isə Böyük və Kiçik Qafqazın dağlıq və yüksək dağlıq hissəsində yayılmışdır. Nəsli kəsilmək üzrədir. Cəmi 2 kəpənəyi tutulmuşdur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İran mahmızlaləsi

**İran mahmızlaləsi** (Elmi adı - *Corydalis persica Cham.et Schlecht.* ) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status: “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə 10-20 sm hündürlükdədir. Yarpaqları oturaqdır. Gövdə yarpaqları qarşı-qarşıya duran, üçqatlıdır, ortadaki seqmet daha iridir. Yarpağın hissəcikləri tərs-yumurtavari, küt, 2-3 qanadlıdır. Çiçəklər 4-10 qısa salxımdadır. Tac 20 – 25 mm uzunluqda düz və ya əyiləndir, çəhrayı rənglidir. Mahmız ½ dəfə yarpağın lövhəsindən uzundur. Qutucuq xırda, itidir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə - meyvə əmləgətirmə dövrü aprel-may aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Alp çəmənlərində bitir . 

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi. 

## Sayı və tendensiyası
Antropogen və iqlim amillərinin mənfi təsirlərinə məruz qala bilər. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Otarılma və tapdalanma. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma ərazilərində antropogen təsiri azaltmaq. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mlokoseviç pionu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir — VU D2. Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 1 m hündürlüyündə, düz, budaqlanandır. Yarpaqlar ikiqat-üçlü, uzun saplaqlı, uzunsov–yumurtavari və ya uzununa ellipsi formalıdır, hər iki kənardan daralmış hissəli, 6-12 sm uzunluğunda, üstdən göyümtüldür. Çiçəkləri solğun–sarı və ya sarıdır. Ləçəkləri 4-6 sm uzunluğunda olur. Yarpaqcıq 2-5 sm uzunluqda, 1-1,5 sm enində, sıx sarımtıl tüklərlə örtülmüş, qövsvari çevrilmişdir. Meyvələri buynuz şəklində qutucuq meyvədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may, meyvə verməsi may-iyun aylarına təsadüf edir. Orta dağ qurşağında meşə talalarında, meşə kənarlarında, kolluqlarda rast gəlinir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq (Lerik rayonu) və Böyük Qafqazın qərb hissələri (Zaqatala rayonu).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı kəskin azalır, ətraf mühit amillərinə həssaslığı və xüsusi yaşayış mühitinə tələbkarlığı müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayı mühitinin deqradasiyası (yayıldığı fitosenozlarda palıd və qaratikanların qırılması).

## Mühafizə tədbirləri
Arealların ciddi nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması. Toxumla çoxalan, xüsusi şəraitdə olduqca tələbkar bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Limit (iqtisadiyyat)

**Limit** - Hədd, sərhəd, məhdudiyyət, norma və bu kimi bir sıra sinonimləri olan bu termin maliyyə bazarlarında, əsasən, hər hansı bir kəmiyyətə müəyyən məhdudiyyətlər qoyulmasını ifadə edir. Bu baxımdan, aşağıdakıları misal gətirmək olar:

## Broker limiti
Fond bazarında investorun, müştərinin öz brokerinə bazarda əməliyyat aparmaqla bağlı müəyyənləşdirdiyi ən yüksək və ən aşağı qiymət səviyyəsi. Bu limit brokerə investorun sahib olduğu maliyyə alətləri ilə, bir qayda olaraq, həmin qiymət aralığında alqı-satqı əməliyyatları aparmağa imkan verir.

Valyuta əməliyyatları limiti banka hər hansı xarici valyutada əməliyyat aparmaqla bağlı müəyyənləşdirilmiş hədd. Bu hədd xaricində əməliyyat qeydə alındıqda bank müvaﬁq institutlar tərəﬁndən sanksiya və cərimələrə məruz qala bilər.

## Dövlət borcunun limiti
Bir maliyyə ili ərzində dövlətin daxili və xarici iqtisadi subyektlərdən cəlb etdiyi borc vəsaitlərinin həcminin müvaﬁq hökumət orqanı tərəﬁndən müəyyənləşdirilən yuxarı həddi. Beləliklə, həm daxili, həm də xarici dövlət borcunun limiti ayrı-ayrılıqda müəyyənləşdirilir. Hökumətin müvaﬁq maliyyə orqanı tərəﬁndən bilavasitə özünün istifadəsi, yaxud öz adından cəlb edərək istifadəçiyə ötürmək məqsədilə və ya dövlət zəmanəti əsasında alınan kreditlərin həcmi həmin limiti aşa bilməz.

## Makro-iqtisadi limitləşdirmə
Dövlətin faktiki borc öhdəliklərinin əsas makro-iqtisadi göstəricilərə nisbətinin limitləşdirilməsi. Bu halda dövlət borcu limiti bilavasitə dövlətin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin olunmasına xidmət edir. Müxtəlif iqtisadi nəzəriyyələrdə dövlət borcu limiti ilə bağlı fərqli yanaşmalar mövcuddur. Hal-hazırda aparıcı beynəlxalq maliyyə institutları  tərəﬁndən tövsiyə olunan normalara əsasən xarici dövlət borcunun limiti hesabat ilində

ÜDM-nin 40%-i, əmtəə və xidmətlər ixracının 250%-i, xarici dövlət borcunun ödənişləri üzrə xərclərin məbləği ixracın 25%-i həcminə qədər qənaətbəxş hesab olunur.

## Kredit limiti
Bir qrup ölkələrdə bankın yerləşdirdiyi kredit vəsaitləri ilə bağlı hədd, limit. Bu limitə görə adətən hər hansı müştəri bankın şəxsi vəsaitlərinin 10%-dən çox həcmdə kredit vəsaiti əldə edə bilməz. 

## İstinadlar
Zaqafqaziya sincabı

****  -  Gəmiricilər  dəstəsinin növüdür.
Guld (4 Ədəd Müqəvva,1 Skelet)
Zaqatala rayonu, 2 ədəd müqəvva və 1 ədəd skelet sentyabr 1968
İsmayıllı rayonu, 2 ədəd müqəvva may-iyun 1970
## Xarici quruluşu
Bədənin üst tərəfinin ümumi rəngi qonur – boz noxudu, qaramtıl – qonur çilli, alt tərəfi isə paslı – sarımtıl qəhvəyidir. Quyruğu intensiv şabalıdı – paslıdır. Alçaq və sərt tük örtüyü  müxtəlif mövsümlərdə rəngini dəyişmir. Qulaqları nisbətən gödək olub zirvəsində adi sincablar üçün çox səciyyəvi olan fırçaları yoxdur. Zaqafqaziya sincabının kəsici dişləri bir qədər qısa və zəif olub üst çənəsində cəmi 1 yalançı kök dişi olur. Zaqafqaziya sincabında 10 əmzik olur.
## Həyat tərzi
Ağaclarda yaşamağa uyğunlaşmış bu heyvanlar respublikada bir – birindən ayrı iki regionda rast gəlinir: Böyük Qafqazın cənub yamaclarındakı dağ meşələrində və Alazan – Əyriçay vadisinin aran meşələrində və Kiçik Qafqazın dağ meşələrində . 
Həyat tərzinə görə sincab gündüz heyvanlarına aiddir. Sincablar öz yaşayış yerlərini koğuşlarda düzəldirlər. Koğuş olmadıqda gövdə haçalarında yarpaqlardan və budaqlardan sığınacaq qururlar. Toxum, qoz, fındıq, şabalıd, müxtəlif meyvələr, giləmeyvələr, meşə ağacların və kolluqların cavan pöhrələri ilə qidalanır.
## Çoxalması
Sincab il ərzində 3 dəfə çoxalır. Yanvarın sonu – fevralın əvvəlində, aprelin sonunda və iyulun ortalarından avqustun sonuna qədər. Bir nəsildə 2- 4 bala olur.
## Məhdudlaşdırıcı amil kimi
Xəzinə görə az miqdarda ovlansa da xəzin keyfiyyəti aşağı olur və yüksək qiymətləndirilmir.
## Ədəbiyyat
* Azərbaycan heyvanlar aləmi III cild, onurğalılar Bakı->-2004
## İstinadlar
Marşal südləyəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çılpaq, göyümtül, çoxillik ot bitkisidir. Gövdələri çox sayda, qalxan, bəsit sıxyarpaqlı, 15-40 sm hündürlükdədir. Gövdə yarpaqları oturaq, ətli, uzunsov-kürəkvari və ya rombvari, tərs–yumurtavari, qaidədə pazvari, sivriləşmiş və ya iti uclu, kənarları qabırğavarı dişlidir, 10-25 mm uzunluğundadır. Sarğı yarpaqları dairəvi və ya tərs yumurtavari, 8-15 mm uzunluğunda, qısa iti uclu, sarğı yarpaqcıqları 2, dairəvi, rombvari və ya üçbucaq–böyrəkşəkilli, qaidədə zəif ürəkvari, xırda dişlidir. Qədəhcik zəngçiçəyi quruluşunda, 3-3,5 mm diametrində, ağzı iridir. Qutucuq yumurtavari-üçtilli, 5-6 mm uzunluğunda, hamardır. Toxumları uzunsov, ağ, hamar, iri konusvari-yumurtaşəkilli, iti çıxıntılıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə dövrü may, meyvə əmələ gətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Kserofitdir. Orta dağ qurşağının quru, daşlı-çınqıllı yamaclarında, Astragalus hohenackeri+Acantholimon hohenackeri və Pimpinella aureum+Bilacunaria microcarpa+Satureja spicigera assosiasiyalarınının tərkibində rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Diabar (Lerik rayonu – Kələvəz kəndi, Qayalıq ərazi, Zərinqala, Лosmolayan, Şonaçola kəndləri, Kosmalyan-Kəlvəz-Görtəpə-Mistan-Digov dağları, Cəngəmiran kəndi ilə Pirzəkücə arası, Pirəsora kəndi); Naxçıvan düzənliyi (Babək və Şərur rayonu).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (xırdabuynuzlu heyvanlar tərəfindən tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Traqus şorangəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikidir.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi 10-50 sm hündürlükdə, sarımtıl-yaşıl, yoğunlaşmış, çılpaq birillik bitkidir. Yarpaqları növbəli, qalınlaşmış, sərtvari, təqribən gönvari, güclü tikanlı v əyiləndir. Çiçəkləri təkdir. Çiçəkyanlığı çılpaqdır, meyvələmədə sərtdir, bitişikdir, qanadşəkilli çıxıntıları inkişaf etməmişdir. Toxumları horizontaldır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyul-oktyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Düzən ərazilərdə, dəniz sahili psammofit-halofit senozlarının tərkibində tək-tək rast gəlinir.

## Yayılması
Kür-Araz ovalığı (cənub hissədə) və Lənkəran ovalığı (Xəzər ətrafında), Abşeron (Zabrat ətrafında), Qobustan (dəmir yolunun yaxınlığında).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyası azalır, mənfi təbii və antropogen amillərə həssaslığı gələcəkdə bu təhlükələrin təsirin artması ehtimal etməyə əsas verir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişilməsi, infrastrukturun inkişafı səbəb olur. 

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır . Biotoplarda antropogen və texnogen təsirləri azaltmaq məqsəd ilə yasaqlıqların təşkili populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasını təmin etmək, yeni arealını aşkar etməkdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ruprext qərənfili

Ruprext qərənfili (Elmi adı - *Dianthus ruprechtii Schischk.* ) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik su bitkisidir. Gövdələri düz, 20—35 (50) sm hündürlükdədir. Yarpaqları qalxan, oturan, xətvari, 1,5-2 mm enində, bizvari—sivriləşmiş, tünd – uclu, kənardan nahamar, əsasında 6-8 mm uzunluqda qınla bitmişdir. Çiçəkləri oturaq gövdənin yuxarı hissəsində sıx yığılmış haldadır. Kasacıq 15—17 mm uzunluqda, silindrik şəkildə, tünd-qara, bənövşəyi rəngdədir. Yumurtavari,lansetli, iti dişlidir. Yarpaq ayası tünd, tərs – yumurtavari, 4-5 mm uzunluğunda, kənarları dişlidir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə--meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-iyul (avqust) aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Subalp qurşağında, çəmənlərdə, taxıl, müxtəlifotlu quruplaşmalarda rast gəlinir, quraqlığa nisbətən davamlı, işıqsevəndir. 

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi (Quba rayonu- Qonaqkənd və Hapıt kəndləri arası). 

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, antropogen amillər azalma təhlükəsini artırır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Otarılma, tapdalanma, biçənək. 

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi qorunma tədbirləri aparılmır. Yeni yayılma yerlərinin aşkar edilməsi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, introduksiya, bitdiyi əraziilərin nəzarətə alınması. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kaviria tomentosa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN A2c+3c; B2ab (i,ii, iii, iv, v). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi və yarpaqları uzun və bozumtul tüklərlə örtülü olan, əsasından güclü budaqlanan, 20-50 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları 15 mm uzunluqda, 1-2 mm enində, xətvari, yarımsilindrikdir. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqları bitişikdir, düz, uzun tüklərlə örtülüdür. Meyvələmədə çiçəkyanlığı ilə birlikdə 6-8 mm dimaetrində olan narıncı, sonradan qaralan, qanadları böyrəkvari və ya tərs-yumurtavaridir. Tozluğu lansetvari, yumşaq, tezqopan, çıxıntılıdır. Dişicik ağzı demək olar ki, sütuncuğa bərabər, bizvaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə - meyvə əmələgətirmə dövrü may-oktyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Dağətəyində, şorakər torpaqlarda taxıllı-şorangəlik qruplaşmaları əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu-Darıdağ ətrafı, Babək rayonu - Böyükdüz kəndi ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasında növlərin sayı azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uzunsovyarpaq südləyən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillikdir, hündürlüyü 30(20)-70 sm-dir. Yarpaqları (üst tərəfindən başqa) qısa saplaqlı, küt-ürəkşəkilli, uzunsov, uzunluğu 3–8 sm-dir. Çiçəklər 5–8 saydadır, qoltuq tumurcuğunda olduğu kimi 1–2 dəfə yarıya bölünmüşdür. Qın yarpaqları uzunsov, sivriləşmiş, uzunluğu 1,5–3,5 sm, yarımdairəvidir. Qədəhcik enli-zıngrovlu, uzunluğu 2-,25 mm, içərisi tükcüklü, qısa-yumurtaşəkilli, qısalmış və kirpikcikli qanadlıdır. Qutucuq yastılanmış yumurtaşəkilli, üç dərinşırımlı və dairəvi qabarıq nöqtə şəklində qanadlıdır. Toxumları dairəvi-yumurtaşəkilli, uzunluğu 2,5–2,8 mm, hamar, bozumtul-qara kiçik çıxıntılıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İyun–iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir. Aranda və dağətəyi qurşaqlarda, quru yerlərdə bitir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədirlər aparılmır, yayılma yerlərində antroogen təsiri azltmaq məqsədilə yasaqlılların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxu bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nikolay Andreyev

* Nikolay Andreyev (dilçi) — Sovet və Rusiya dilçisi.
* Nikolay Andreyev (fizik) — rus fiziki, Rusiyada akustikanın banisi.

## Həmçinin bax
* Nikolay
* Andreyev
Qıyığvari qərənfil

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. 

## Təbii yayılması
Böyük Qafqazın Quba, şərq və qərb hissələri, Qobustan, Bozqır yaylası, Kiçik Qafqazın şimal, mərkəzi hissələri və Kür düzündə yayılmışdır. 

## Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə 11-47 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar xətvari, 2-3 mm enində, oturaq, 8-20 mm uzunluğunda olan qına bitişib. Çiçəkqrupu başcıqlı, ağ-dərivari üst yarpaqlarla örtülmüşdür, bu yarpaqlar tərs-yumurtavari, uzunsov və ya ellipsivaridir, birdən-birə bizvari qurtaracağa keçirlər. Kasacıq silindrvari, lansetvari iti dişciklidir. Qutucuq silindrvari, kasacıqdan qısadır. Toxumlar yumurtavari, yastı, nöqtəli-təpəciklidir.

## Ekologiyası
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Mezokserofit bitkidir. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında kolluqlarda, meşə talalarında, otlu yamacalarda rast gəlinir. Antropogen və iqlim amillərinə həssaslıq göstərir. Məhdudlaşdırıcı amillər otarılma, tapdalanma, biçənəklərdir. Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması təklif olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir növüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Halimocnemis sclerosperma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsiz əsasəndə güclü budaqlanan, 10-20 sm hündürlükdə, boz-göyümtül birillik ot bitkisidir. Yarpaqları 1-5 sm uzunluqda, növbəli, oturaq, yuxarı hissədə sarımtıl, konusabənzər bizvari tikanlıdır. Çiçəklər yarpaq qoltuğunda təkdir, yumurtayabənzər, tikanlı, otvari 2 çiçəkaltlıqlıdır. Erkəkciyi 4, tozcuğu 1-1,5 mm uzunluqda, xətvari, qabarıq oturacaqlıdır, sarı, narıncı və ya göyümtül, uzunsov çıxıntılıdır, tozluğun ölçüsünə bərabər və ya uzundur. Yumurtalıq iki uzun dişicik ağızcıqlıdır. Dişicik ağzı sapvari, 2-3 mm uzunluqdadır, 2-6 dəfə sütuncuqdan uzundur. Meyvəsi 3, 5mm uzunluqda, yumurtavaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvəverməsi dövrü iyun-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Düzən sahələrdə taxıllı –şorangəlik qruplaşmaları əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan düzənliyi (Böyükdüz, Duzdağ ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Yeganə lokalitetində antropogen təsirləri azalma təhlükəsini sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ekoloji və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Biotoplarda antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma sahələrinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Varikosel

**Varikosel** - xayalardakı qanı boşaldan damarların müxtəlif səbəblərlə hədsiz genişlənməsi nəticəsində qanın geri axmasıdır. Nəticədə xayalarda qan dövranının pozulması skrotal temperaturun artması və toksik maddələrin artması səbəbindən spermatogenezin pozulmasına (spermanın sayının, hərəkətliliyinin və morfologiyasının) və sonsuzluğa səbəb olur. Bəzən varikosele olan xaya və xaya ətrafı nahiyədə ağrı olur. 

Varikosel daha çox sol tərəfdəki xayada görülür. Sol tərəfdəki damarın sağdakından 10 cm daha uzun olması, solda daha sıx görülməsinin səbəblərindən biri ola bilər. Nadirən sadəcə sağ tərəfdə vəya hər iki tərəfdə də görülə bilər (%10-15). Xayaların üst hissəsində-yanda, skrotumun içində qıvrımlar şəklində şişlik hiss edilə bilər.

Varikosele xayada istilik artışı başda olmaq üzrə bir çox problem yarada bilər.Tədqiqatlar bunu göstərir ki sonsuzluq şikayəti ilə müraciət edən kişilərin %35-40-da varikosel müşahidə edilmişdir.

## Əməliyyat

Varikosel diaqnozu qoyulan xəstələrə mütləq 2 ədəd sperma analizi aparılması lazımdır. Sperma sayı və hərəkəti aşağı və ya limit dəyərlərdədirsə əməliyyat aparılmalıdır. Əgər xəstə sperma vermə bilməyəcək yaşdadırsa varikosel əməliyyatı yenə də aparılmalıdır. Sperma sayı normal olan xəstələrdə 6 ay aralıqla sperma sayı aparılmalıdır, sperma sayı və hərəkəti normal dəyərlərin altına düşərsə əməliyyat aparılmalıdır. Hər varikoseli olan şəxs əməliyyat olmaq məcburiyyətində deyil, sperma sayı normal dəyərlərin altında isə əməliyyat aparılmalıdır.

### Əlamətləri

* Xayalarda ağrı
* Xayalarda balacalaşma
* Xayalarda dolğunluq hissi
* Sonsuzluq 
* Gözlə görülə bilən genişlənmiş damarlar
* Ələ gələn genişlənmiş damarlar

## Mənbə

* Varikosel xəstəliyi - doktorfuad.com
Brahmaqupta

**Brahmaqupta**, **Bramaquta** (; 598 – 665) — Hind riyaziyyatçısı və astrononmu, əsas hissəsi hesab və cəbrə həsr olunan "Brahma təliminin təkmilləşdirilməsi" əsərinin müəllifidir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qırmızı nöqtəli ayıca

**Qırmızınöqtəli ayıca** () — pulcuqluqanadlılar dəstəsinə aid nadir növ.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 38-40 mm-dir. Ön qanadları sarımtıl-ağdır, bəzən ağ rəngdə olur. Üzərində səpələnmiş halda kiçik qara nöqtələr və onların arasında bir qədər iri qırmızı nöqtələr var. Qanadların zirvəsində aypara şəklində qara rəngli ləkə, onun altında aşağıya doğru 6 ədəd qara rəngli kiçik nöqtələr düzülmüşdür. Arxa qanadlar tamam ağdır, ətrafı qara rənglə haşiyələnmişdir, haşiyənin yuxarı və orta hissəsi enlidir. Qanadın kənarlarında olan saçaqlar ağdır. Başı və döşü sarımtıl-ağ rəngdədir. Qarıncığı ağdır, azacıq tutqundur.

## Arealı və sayı
Rusiya və Avropanın cənubunda, Azərbaycanda isə Kür-Araz düzənliyində, Abşeronda və Talışın dağ-səhralığında yayılmışdır. Abşeronda 5, Talışda 10 kəpənəyi tutulmuşdur. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Düzən və dağ-səhra biotoplarında yaşayır. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənəyi may-oktyabr aylarında uçur. Tırtılı may-iyunda və payızda bağayarpağı, heliotrop, yaddaş çiçəyi, qızartıotu və digər ot bitkiləri üzərində yaşayır. Bir nəsil verir. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
Rusiya Federasiyasının Qırmızı kitabına daxil edilmişdir. Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Ламперт К., Холодковский Н. Атлас Бабочек и гусениц Европы и отчасти Русско-Азиатских владений. С. Петербург, изд. А.Ф.Деврiена, 1913, с. 359.
# Azərbaycan Respublikasının "QIRMIZI KİTABI", II cild, Fauna, Bakı 2013

## Həmçinin bax
* İmperator sovkası
İskəndəriyyəli Diofant

**İskəndəriyyəli Diofant** (; 201 – 285) — qədim yunan riyaziyyatçısı. 13 kitabdan ibarət "Hesab" əsərinin müəllifidir (onlardan 6-sı qədim yunan, 4-ü isə ərəb tərcümələrində saxlanmışdır). İlk dəfə məchul və onun qüvvəti üçün hərfi işarələməni daxil etmişdir. Qeyri-müəyyən tənliklər haqqında (Diofant tənlikləri) təlimin yaradıcısıdır.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vikos dərəsi

**Vikos** (**kanyon**) **dərəsi** () — Yunanıstanın Pind dağları ərazisində yerləşən dərə. Vikos dərəsi ölkənin şimal şərqində, Yaniya nomundadır. Tumfi dağının cənum yamacında yerləşən dərənin uzunluğu 20&nbsp;km, dərinliyi 450–1600 m, eni isə 400 metrdən 3-4 metrə qədər daralır..

Vikos Ginnesin Rekordlar Kitabına dünyanən ən dərin dərəsi kimi düşüb.. Dərə kanyondan bəzi cəhətlərinə görə fərqlənir, məsələn : en və uzunluq nisbəti..
## Yerləşməsi
Dərə Vikos-Aoos milli parkının mərkəzi hissəsində, Zaqori vilayətində yerləşir. Öz başlanğıcını  Monodendri və Kukuli qəsəbələrindən götürür və Vikos rayonu ərazisində bitir.. Dərə daxilində kiçik çaylar var ki, sonda dərə boyu axan Voydomatis çayına birlışirlər. İl boyu ancaq bu çayda su olur.. Alimləri dərənin min illərcə dəyişilməyən ekosistemi və nadir növlərin qorunub qalması çox maraqlandırır.
## Coğrafiyası
Uzunluğu 20&nbsp;km olan dərənin 12&nbsp;km-lik hissəsi milli park ərazisinə düşür. Vikos dərəsi fərqli relyef formaları və fərqli hündürlüklü ərazilərlə xarakterizə olunur. Dik yamaclar dərə dibində tədricən dikliyini azaldır. Dərə boyu yarğanlar üstünlük təşkil edir. Vaydomatis çayı şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətdə axır. Suyun səviyyəsi illər üzrə fərqli olur. Dərədə müxtəlif yaşlı süxur yatımlar aydın görsənir. Yuxarı hissə əhəngdaşından, aşağı hissə isə dolomitdən ibarətdir.
## Turizm
Vikos dərəsinin ən yüksək hissəsində turistlər üçün geniş müşahidə meydançası var. Maydança yeni çəkilmiş Monodendri yolunun 3&nbsp;km-də yerləşir. Digər meydança isə dərənin şərq tərəfində yerləşir. Bura Vradeto kəndindən qalxmaq mümkündür.

Əsas turist marşrutları - Monodendrdən enən çığır yol. Sonra çığır dərə boyu şimala gedir və Voydomatis çayının yanından keçir. Cığır sonda Papinqo kəndi yaxınlığında dərədən çıxır. Bundan başqa yol XVIII əsrə aid daş körpüdəndə keçir.


Zagori Vikos gorge Oxia towards Vikos.jpg|
Gorges du Vikos.jpg|
Pont ottoman - Vikos.jpg|Daş körpü.
Village de Monodendri.jpg|Monodendri qəsəbəsi


## İstinadlar
Kirenalı Feodor

**Kirenalı Feodor** (; E.ə. V əsr – E.ə. IV əsr) — Liviya əsilli qədim yunan riyaziyyatçısı, pifaqorçusu; irrasional ədədlər nəzəriyyəsinin inkişafına böyük töhfələr vermişdir..

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xioslu Hippokrat

**Xioslu Hippokrat** (; E.ə. 470 – E.ə. 410) — qədim yunan həndəsəçisi, həndəsə üzrə ilk sistematik əsərin müəllifidir; üç ayparanın (Hippokrat ayparası adlanır) kvadraturasını tapmışdır.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bolqarıstan əhalisi

31 dekabr 2016-cı il məlumatına görə Bolqarıstan əhalisinin sayı 7 101 859 nəfər təşkil edir.

1 fevral 2011-ci il məlumatına görə ölkə əhalisi **7 364 570** nəfər təşkil etmişdir ki, onunda 51,3 % qadın, 48,7 % isə kimilərdir. Şəhərlərdə ümumi əhalinin 72,5 %, kəndlərdə isə 27,5 % yaşayır. 2001 — 2011-ci illərdə ölkə əhalisinin sayı 564 331 nəfər azalmışdır. İllik azalma tempi 0,7 %-dir. Ölkə əhalinin 19,6 % ali təhsilə sahibdir. 43,4 % — orta, 23,1 % — baza, 7,8 % — ibdidai, 4,8 % — ibtidai təskili bitirməyənlər və 1,2 % məktəbə getməyənlər. Şəhərlərdə evlərin 54,1 %, kəndlərdə isə 18,1 % əhali personal kompüterlərə sahibdir. Buna müvafiq olaraq 51,4 % və 16,4 % əhali internetlə təmin edilmişdir.

2011-ci ildə ölkə əhalisinin 6 933 748 nəfəri seçki hüququna malik idi.

## Ərazi üzrə yerləşmə
1 fevral 2011-ci il siyahıya alınmasına görə ölkə əhalisi:
* Ölkənin ən böyük bölgəsi Sofiyadır ki, burada ümumi əhalinin  1 291 591 nəfəri və ya 17,5 % yaşayır. Ən az əhaliyə sahib olan bölgə Vidin vilayətidir. Burada 101 018 nəfər yaşayır (1,4 %);
* Əhali 255 şəhər və 5 047 kənddə yaşayır. 181 yaşayış məntəqəsində isə daimi yaşayış yoxdur;
* 21 % əhali 1-50 arası sakini olan kəndlərdə yaşayır. 36 % əhali 100-500 arası sakini olan kəndlərdə yaşayır və 33,6 % ölkənin 7 şəhərində yaşayır: Sofiya, Plovdiv, Stara-Zaqora, Varna, Burqas, Ruse və Pleven.

## Əhalinin yaş stukturu
2011-ci il siyahıya alınması görə ümumi əhalinin 62,2 % əmək qabiliyyətlidir.

## Etnik tərkib
2011-ci il siyahıya alınması

## Ana dil
2011-ci il siyahıya alınması ada dili

## İnanc
2011-ci il siyahıya alınması

## Vətəndaşlar
2011-ci ilin siyahıya alınmasına görə ölkə əhalisinin 22 152 nəfəri ikili vətəndaşlığa sahibdir (0,3% ölkə əhalisi). Ölkədə 36 723 nəfər xarici yaşayır. Bu xaricilərin 8 444 nəfəri (23%) Avropa İttifaqının vətəndaşıdır. Digər ölkələrin vətəndaşları:
* Ruslar — 11 991 (65,1%);
* Ukraynalılar — 3 064 (16,6%);
* Makedonlar — 1 091 (5,9%);
* Moldovalılar — 893 (4,8%);
* Serblər — 569 (3,1%).

## Miqrasiya

## Demoqrafik göstəricilər

## Demoqrafik siyasət
Bolqarıstan əhalisinin sayının mütərəqqi azalması iqtisadi artım və rifahın yaxşılaşmasına mane olur və mənfi nəticələrin yumşaldılması üçün alınan idarəetmə tədbirləri problemin mahiyyətini həll etmir. 2017 - 2021 dövrü üçün Hökumət Proqramı, trendin üstünü itirməyi məqsəd qoyan ilkdir. Proqram həmçinin bu məqsədə nail olmaq üçün prioritet vasitələrdən ibarətdir: doğumun artırılması, gənclərin köçürülməsini azaltmaq və Bolqar biznesinin ehtiyaclarına uyğun olaraq müasir bir immiqrasiya siyasətinin həyata keçirilməsi üçün tənzimləyici və institusional imkanların yaradılması.

## Mənbə
* Официальный учёт населения Болгарии в 2011 году  
* Официальный учёт населения Болгарии в 2011 году 
## İstinadlar
Vasili Geyman

**Vasili Geyman** (; d. 1823 – ö. 13 aprel, 1878, Qars) — *Qafqaz fatehi* ləqəbli Rusiya imperiyasının general-leytenantı, hərbçi.  Qafqaz müharibəsi və Rusiya-Osmanlı müharibəsi dönəmində imperiya ordusuna rəhbərlik edib. Geyman fəaliyyəti ərzində *Sevastopol 75-ci Piyada Alayı* və *XX Piyada Diviziyasının* komandanı olmuşdur.

## Həyatı
Vasili Geyman 1823-cü ildə anadan olmuşdur. Hərbçi fəaliyyətinə imperiya ordusunda zabit kimi başlamışdır. Qafqaz müharibəsi və 1877-1878-ci illəri əhatə edən Rusiya-Osmanlı müharibəsində xidmət etmişdir. Ən üst rütbəli generallardan biri olaraq Rusiya-Osmanlı müharibəsində baş vermiş Zivin, Dəvəboynu və Ərzurum müharibələrində iştirak etmiş, Qars şəhərinin mühasirəyə alınmasında fərqlənmişdir. Osmanlı imperiyasının sədrəzəmı Əhməd Muxtar Paşaya qarşı döyüşmüşdür.

1878-ci ilin 13 aprel tarixində Qars şəhərində vəba xəstəliyindən vəfat etmişdir. Ərdahan qalasının alınmasında göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə Çar hakimiyyəti tərəfindən qızıl və brilyant qılınc, çoxsaylı medallarla təltif olunub. Günümüzdə Rusiyanın Şimali Qafqaz bölgəsində generalın adına kənd və bir dağ var.

Kuban bölgəsində yerləşən *Geymanovskaya Kazak* kəndi və Tuapse rayonunda yerləşən Geyman dağı. General-leytenantın qardaşı oğlu Aleksandr Geymanın da rus ordusunda general-mayor rütbəsində xidmət etdiyi bilinir. Nəvəsi Vasili Geyman isə tanınmış tarixçi olub.

### Məzarının aşkarlanması
Rusiyanın tarixi məlumatlarında general-mayorun cəsədinin harada dəfn olunduğu barədə məlumat yoxdur. Bu günə qədər sadəcə yerli saytlardan birində Geyman ailəsi haqqında yazılan məlumatlarda general-leytanant Vasili Geymanın Qarsda 1878-ci ildə torpağa verildiyi yazılır.

2017-ci ilin 27 aprel tarixində Türkiyənin Ərdəhan ilinə bağlı Ərdəhan şəhərinin Karagöl məhəlləsində bir binanın təməli qazılarkən tabut aşkar edilmişdir. Üzərində xaç işarəsi olan tabutun içərisindəki şəxsin general olduğu müəyyənləşdikdən sonra, cəsədin müharibədən sonrakı dövrdə məzarı yeri dəqiq bilinməyən Vasili Geymana məxsus ola biləcəyi ehtimal edilib.

Vasili Geymanın nəvəsi Boris Akimov babasının məzarı olduğu təxmin edilən qəbir haqqında bildirib:


## İstinadlar
Horovska Şçepkovsla

**Horovska Şçepkovsla** (; doğ. 28 oktyabr 1987) — polşalı şahmatçı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2010), beynəlxalq usta (2016).

## Şahmat karyerası
Müxtəlif yaş kateqoriyalarında Polşanı gənclər arasında şahmat üzrə dünya və Avropa çempionatlarında təmsil etmişdir. 2003-cü ildə 16 yaş kateqoriyasında gənclər arasında şahmat üzrə dünya ikincisi olub. Dəfələrlə gənclər arasında şahmat üzrə Polşa çempionatında mükafatçı olub. 2005-ci ildə qadın şahmatçılar arasında Polşa çempionatında gümüş, 2011, 2013, 2017-ci illərdə isə bürünc medal qazanıb. Polşanın qadınlardan ibarət milli komandasının tərkibində üç dəfə Ümumdünya Şahmat Olimpiadalarında (2012, 2014, 2016), üç dəfə komandalar arası dünya çempionatlarında (2007, 2009, 2015) və üç dəfə komandalar arası Avropa çempionatlarında (2011, 2013, 2015) çıxış etmişdir. 2010-cu ilin yanvarında qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster adına, 2016-cı ilin sentyabrında isə beynəlxalq usta adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*FIDE Chess profili
*Horovska Şçepkovsla. Chess-DB.com  
*Horovska Şçepkovsla. Chessgames.com 
*Horovska Şçepkovsla. 365Chess.com
Ayzkraukle

**Аyzkrаukle** () —  Latviyada şəhər,   inzibati mərkəz. Dauqava çayının sağ sahilində Aizkraukle Bələdiyyəsinin inzibati mərkəzi olan Latviyanın Vidzeme bölgəsində.2020-ci ildə əhalinin sayı 7018 nəfər idi.

## Tarixi
14-cü əsrin ikinci yarısında Livoniya ordeni Livsin qədim təpə qalasından bir neçə kilometr aşağıda Aizkraukle qəsrini tikdi. Qalanın xarabalıqları bu gün də qalmaqdadır. Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl müasir Aizkraukle ərazisinin yaxınlığında yerləşən yaşayış məntəqəsi almanca Ascheraden adı ilə tanınırdı.Müasir şəhərcik 1961-ci ildə yaxınlıqdakı Pļaviņas su elektrik stansiyasının inşaatçılarını yerləşdirmək üçün qəsəbə kimi yaradılmışdır.

## İqtisadiyyat
Ərazidə ümumi sənaye sahələrinə elektrik istehsalı, ağac emalı, poliqrafiya və kənd təsərrüfatı daxildir.
2004-cü ildə Aizkraukle öz ölçü qrupunda "Latviyanın ən səliqəli şəhəri 2004" mükafatına layiq görüldü.

Католическая церковь (4).jpg| Aizkraukle Saint Thérèse of the Child Jesus Roman Catholic Church
Aizkraukles universālveikals.jpg|Soviet-era supermarket


## Görkəmli insanları
*Aigars Apinis (1973-cü il təvəllüdlü), idmançı
*İvars Deinis (1977-ci il təvəllüdlü), lüger
*Laura İqaune (1988-ci il təvəllüdlü), idmançı
*Kristers Qudļevskis (1992-ci il təvəllüdlü), buz xokkeyçisi
*Elvis Stuglis (1993-cü il təvəllüdlü), futbolçu
*Inqars Stuglis (1996-cı il təvəllüdlü), futbolçu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Айзкраукле. Город, от которого зависит вся Латвия.
Xədim Həsən Ağa

**Xadim Həsən Ağa** () — Osmanlı bəylərbəyisi, dənizçi.

## Həyatı
Əslən Sardiniya adasından olan Həsən Ağa, məşhur pirat Xeyrəddin Barbarosun himayasındə yetişmiş, onun 1533-cü ildə Osmanlı Donanmasına rəhbərlik üçün İstanbula çağırılmasından sonra Əlcəzayir Bəylərbəylində 10 il hökmdarlıq etmiş Osmanlı dənizçi, hərbçi, pirat olmuşdur.

1541-ci ildə Müqəddəs Roma imperiyasının liderliyində, V Karl, Andrea Doria, Fernando Alvares de Toledonun başçılığı altında birləşmiş xrisyan qüvvələrinin Əlcəzairə hücumu Həsən Ağanın uğurlu taktikası ilə müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnir.

1543-cü ildə Tlemsen səfərindən sonra osmanlı əsgərləri ilə arasında yaranan narazılıq Həsən Ağanın gözdən düşməsinə səbəb olmuşdur. Xeyrəddin Barbarossanın qərarı ilə hakimlikdən azad edilmiş yerinə bir müddət Hacı Paşa gətirilmişdir.

Tam ölüm tarixi bilinməsə də, 1545-ci ildə vəfat etdiyi güman edilir.

## Portretinin səhv salınması

Alman zərgər, qravür ustası, naşir və rəssam Theodor de Bry (1528–1598) tərəfindən 1596-cı ildə çəkilən portret bir çox mənbələrdə səhvən Uzun Həsənə aid edilmişdir. Fransız yazıçı Jean Jacques Boissard (1528–1602) tərəfindən yazılmış "Vitae et Icones Sultanorum Turcicorum, etc" (Türk Sultanların həyatları və ikonaları, 1596–1597) əsərin 218-ci səhifəsində Həsən Ağa haqqında məlumat verilmiş, məlum portret dərc edilmişdir.

John E. Woodsa aid "Ağqoyunlu" (The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire) əsəri 1993-cü ildə Türkiyədə "Milliyet Yayın"ın tərəfindən türk dilində çap edilərkən, kitabın cildində həmin portret Uzun Həsən imiş kimi göstərilib.

2012-ci ildə Azərbaycan-Polşa diplomatik əlaqələrinin 540 illiyinə həsr olunmuş poçt markalarında Cəzayir hökmdarı Xadim Həsən Ağanın təsvir edildiyi portret Uzun Həsən adı ilə çap edilmişdir.

2016-cı ildə Tofiq Nəcəflinin nəşr etdirdiyi "Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu Dövlətləri" kitabın cildində Xadim Həsən Ağaya həsr edilmiş həmin portretdən istifadə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Afinalı Teetet

**Afinalı Teetet** (; E.ə. 417 – E.ə. 368) — Qədim yunan riyaziyyatçısı, Kirenalı Feodor və Platonun şagirdidir; irrasionallıq nəzəriyyəsini qurmuş, dodekaedr, ikosaedr və oktaedri kəşf etmişdir..

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Peter Qustav Lejyon Dirixle

**Peter Qustav Lejyon Dirixle** (; ) — Alman riyaziyyatçısıdır; ədədlərin analitik nəzəriyyəsi, funksiyalar nəzəriyyəsi, riyazi fizika üzrə əsərlərin müəllifidir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maks Den

**Maks Den** (; 1878 – 1952) — Alman riyaziyyatçısıdır; eyni böyüklükdə çoxüzlülər haqqında Hilbertin 3-cü problemini həll etmişdir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zərif meşənovruzu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B2 ab (i,ii,iii,). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kök yumrusu yastılaşmış dairəvi, bəzən diskvari, 3-7 sm dimaterindədir. Yarpaqlar kökyanı rozetdədirlər. Yarpağın lövhəsi dairəvi-yumurtavari, dairəvi-oval və ya oval–tumurcuqlu, əsasda ürəkvari, 3-3,5 sm uzunluqda, 3,5 -6 sm enində, üst tərəfdə tünd–yaşıl, alt tərəfdə bənövşəyi-qırmızıdır. Kasacıq qonur-qırmızı, 5 enli-lansetvari, iti dilimli, 4-5 mm uzunluqdadır. Çiçəklər iri, çəhrayı və ya bənövşəyi-çəhrayı, çıxıntının dar hissəsində bənövşəyi ləkəlidir. Erkəkciklər 5, bunların saplaqları qısa, tozcuqlar sraı, lansetvari, est tərəfdə tili yoxdur. Yumurtalıq üst tərəfdə, 1 yuvalıdır. Sütuncuq uzun, tacı enli əsnəyindən çıxır. Qutucuq dairəvi, 8 dişiciklə açılandır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü yanvar-dekabr aylarına təsadüf edir. Palıd-dəmirağac, fıstıq, ağcaqyaın meşələrində, dağ dərələrində, çaykənarı meşələrdə rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Lənkəran ovalığı və Lənkəran dağlıq hissəsidir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yegane lokalitetində mənfi iqlimə və antropogen təsirlrə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma) və iqlim dəyişikliyidir.

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması və mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax