Şekel

**Şekel** və ya **şeqel** (; , , cəm: , ) qədim Mesopotamiyada işlədilən, adətən gümüşdən hazırlanan pul vahidi idi. Şekel əvvəlcə təqribən 11 qram (0,35 unsiya) ağırlığında ölçü vahidi olmuş, sonradan Tir, Qarfof və Həşmonilər dövləti kimi bölgələrdə dövriyyəyə daxil edilən sikkə növünə çevrilmişdir.

## Etimologiyası
“Şeqel” sözü protosemit kökü olan  ilə bağlıdır. Bu kökün digər formaları kimi Akkad dilində  və ya  işlənmiş və həmin ölçü vahidi Şumer dilindəki  vahidinə uyğun gəlmişdir.

Sözün istifadəsinə ilk dəfə təqribən  Naram-Sin dövründə rast gəlinmiş, daha sonra isə  Hammurapi qanunlarında qeyd olunmuşdur. Eyni kökdən ibarət formalar ibranicədə “çəkmək, ölçmək” və “kütlə” mənalarında işlənir. Aramicə  və ərəbcə  (“ağırlıq”, “çəkili”, “miṯqal”) sözləri də bu köklə əlaqədardır. 

“Səddin divarında yazı” kimi tanınan ifadədə də (“*mene, mene, teqel u-farsin*”) bu sözün arami forması işlənmişdir.

Söz ingilis dilinə Tanax vasitəsilə keçmişdir və ilk dəfə “Yaradılış” kitabının 23-cü fəslində qeyd edilir.

Bronz dövrü Avropasında 9,6–9,8 qramlıq çəkidə olan və bəzən pul funksiyası daşıyan metal parçalara da “şekel” deyilirdi.

## Tarixi
Ən qədim şekellər yalnız ağırlıq vahidi kimi istifadə olunurdu. Moabitlər, Edomilər və Finikiyalılar şekeli geniş istifadə etsələr də, həqiqi sikkələr nisbətən gec istehsal edilməyə başlamışdır. Qarfof sikkələri şekel əsasında idi və bəlkə də Tir şəhərindən əvvəl pula çevrilmiş formaya malik idi.

Sikkələrin ilk olaraq Anadolu tacirləri tərəfindən çəkini təsdiqləmək üçün damğalanaraq icad edildiyi ehtimal edilir. Herodota görə ilk sikkələr Lidiya kralı Krez tərəfindən kəsilmiş və sonradan qızıl darik (20 *siglos*/şekel dəyərində) kimi Ahaməni dövləti tərəfindən davam etdirilmişdir.

Zamanla şekelin dəyəri hökmdara və regiona görə dəyişirdi: 7–17 qram arası müxtəlif standartlar mövcud olmuşdur. İsraildə Birinci Məbəd dövrünə aid tapılmış iki-şekel çəki daşı ümumi standartın təqribən 11,5 qram olduğunu göstərir.

### İsraillilər
Müqəddəs mətnlərə görə məbəddə istifadə olunan “Məqbəd şekeli” xüsusi standart vahid idi (,  və s.). Hər bir israilli siyahıyaalma zamanı yarım şekel ödəməli idi ().

Arameycə “*tekel*” sözü də eyni kökdəndir və Daniel kitabında çəkilmə və ölçülmə mənasında işlədilir.

### İkinci Məbəd dövründə yarım şekel vergisi
İkinci Məbəd dövründə İsrail və diaspor yahudiləri hər il yarım şekel məbəd vergisi ödəyirdilər. Horvat Etri qazıntılarında 2-ci əsrə aid üzərində “yarım-şekel” () yazısı olan sikkə tapılmışdır; sikkənin gümüş tərkibi 6,87 qramdır.

### Yəhudi–Roma müharibələri
Birinci və İkinci Yəhudi üsyanları dövründə (66–70 və 132–135) kəsilən sikkələr müstəqilliyi simvolizə edir və məbəd vergisi üçün istifadə edilən Tirdən gətirilən sikkələrin əvəzlənməsi məqsədi daşıyırdı.

### Qartaca
Qarfof şekeli adətən 7,2 qram gümüş və ya 7,5 qram qızıldan ibarət idi. Bu sistem E.ə. IV əsrdə Siciliyada formalaşmış və xüsusən muzdlu orduların ödənişində istifadə edilirdi.

### Tir
Tir şekeli təqribən E.ə. 300-cü ildən etibarən zərb olunmuşdur. Gümüşünün yüksək keyfiyyətinə görə Qüds məbəd vergisi üçün ən çox tələb olunan pul vahidi idi. Yeni Əhddə qeyd edilən “30 gümüş pul”un məhz Tir şekeli olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
* 
* 
* Girardin, Michaël (2024). "Le demi-sicle, de Moïse au fiscus Iudaicus. Histoire d'une téléologie." *Journal of Ancient Civilizations* **39,1**, pp. 73–98.

## Xarici keçidlər

*