Səfəvilər dövrü İsfahan məktəbi

**Səfəvilər dövrü İsfahan Məktəbi** — İslam fəlsəfəsi məktəblərindən biridir. Onun əsasını Mir Dəmad qoymuş və ən yüksək inkişaf mərhələsinə Molla Sədranın əsərləri ilə çatmışdır. Məktəbin adını ilk dəfə Seyid Hüseyn Nəsr və Anri Korben istifadə etmişdir. 

Səfəvilər dövründə I Şah Abbasın İslam dininə göstərdiyi diqqət nəticəsində İsfahan şəhəri dövlətin həm dini, həm də elmi mərkəzinə çevrildi. Bu dövrdə Rey və Şiraz şəhərləri də elm ocaqları kimi tanınırdı.

## Tarixi
Bu məktəb Səfəvilər dövləti iqtisadi və siyasi sabitliyə qovuşduqdan sonra formalaşmağa başlamışdır. Səfəvi sarayı incəsənətə dəstək göstərir, bu isə fəlsəfi inkişafı da stimullaşdırırdı. Həmin dövrdə Əhməd Əlavi kimi şiə alimləri ilə xristian və yəhudi alimləri arasında elmi mübahisələr aparılırdı. Bu intellektual mühitdə Şihabəddin Sührəvərdinin fəlsəfi irsi Mir Dəmad və Molla Sədra tərəfindən yenidən inkişaf etdirilməyə başlandı. Seyid Hüseyn Nəsrin fikrincə, bu məktəb həm fəlsəfə ilə nübüvvət arasındakı münasibətlər baxımından, həm də Molla Sədranın yetişdirilməsi baxımından mühüm rol oynamışdır. İsfahan məktəbi Şiraz məktəbinin davamı hesab olunur. Bununla yanaşı, İbn Turka, Qazi Meybudi və İbn Əbi Cümhur Əhsai kimi filosoflar da İsfahan məktəbinin formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Məktəbin qurucuları İsfahanı paytaxt etmişdilər. 

## Qurucusu
Mir Dəmad İsfahan fəlsəfi məktəbinin əsasını qoymuşdur. O, şiə fiqhində mühüm nüfuza malik olan alim Mühəqqiq Kərəkinin bacısı oğlu idi. Bəzi tədqiqatçılar onu “zaman” məsələsinə dair fəlsəfi nübüvvət anlayışı ilə tanıdırlar. Korbenin təsvirinə görə, Mir Dəmad analitik zəkaya sahib idi və biliyin dini əsaslarının fərqində idi. Onun fəlsəfi düşüncəsinin ən mühüm xüsusiyyəti İbn Sina (Avicenna) və İbn Rüşd (Averroes) fəlsəfəsini birləşdirmək, başqa sözlə, intellektual və mənəvi sahələri uzlaşdırmaq cəhdi olmuşdur. Mir Dəmadın zaman haqqında nəzəriyyəsi (“Hudus Dahri”) şöhrət qazanmış, lakin bu mövzuda onun fikirləri tələbəsi Molla Sədra tərəfindən tənqid edilmişdir. Zaman məsələsinə dair fəlsəfi baxış fərqləri onların arasında ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur.

## Məktəbin digər müəllimləri

### Mir Fəndərəski
Mir Əbülqasım Fəndərəski Fərabi və İbn Sinanın davamçısı olan peripatetizm (məştailik) fəlsəfəsinə bağlı filosof idi. O, işraqilikdən fərqli olaraq məştai fəlsəfəni müdafiə edirdi. O, İsfahan məktəbində riyaziyyat və təbabət kimi müxtəlif elmi fənlər də tədris etmişdir. Onun Molla Sədraya birbaşa dərs deyib-demədiyi mübahisəlidir, lakin onların sıx əməkdaşlıq etməsi məlumdur. Mir Fəndərəski zərdüştilik və hind fəlsəfəsi ilə də maraqlanmış, Hind fəlsəfəsinə dair əsərlər, incəsənət haqqında risalələr və mistik təcrübələrinə dair yazılar qələmə almışdır. Seyid Hüseyn Nəsrin qeyd etdiyinə görə, o, fəlsəfə, poeziya, kimya və yoqa fəlsəfəsinə bələd idi. Mir Dəmad ilə birgə “Sənaiyyə risaləsi”ni yazaraq fəlsəfə ilə nübüvvəti uzlaşdırmağa çalışmışdır. Həmçinin bir sıra hind fəlsəfi mətnlərini farscaya tərcümə etməyə cəhd etmişdir.

### Şeyx Bəhai
Şeyx Bəhai Molla Sədranın üç müəllimindən biri olmuş, İsfahan məktəbində fəaliyyət göstərmiş və Səfəvi sarayında baş qazı vəzifəsini icra etmişdir. O dövrdə bir çox İslam alimləri kimi, həm elm adamı, həm də arif idi; müxtəlif elmlərə dərindən yiyələnmişdi. Şəriət ilə təriqət arasında əlaqəni harmoniyaya gətirməyə çalışmışdır. O, “Hikmət-i Yamani” (imanın hikməti) terminini işlətmişdir. Onun fəlsəfi görüşünə görə, kainatda yalnız insan zəkaya malikdir; bu baxış “Varlığın İşıqlanma Məkanı” adlanır.

## Mir Dəmad məktəbinin filosofları

* Seyid Əhməd Əlavi
* Şəmsəddin Məhəmməd Gilani
* Əbdürrəzzaq Lahici
* Qütbəddin Məhəmməd Eşkevari

## Şeyx Bəhai məktəbinin filosofları

* Molla Sədra
* Məhəmməd Möhsün Feyz Kaşani
* Mirzə Rəfiə Naini

## Mir Fəndərəski məktəbinin filosofları

* Ağa Hüseyn Xansari
* Məhəmməd Baqir Səbzəvari

## Rəcəb Əli Təbrizi məktəbinin filosofları

* Qazi Səid Qumi
* Mir Qəvaməddin Razi
* Məhəmməd Sadıq Ərdəstani

## İsfahan məktəbinin digər filosofları

* Molla Məhəmməd Sadıq Ərdəstani
* Məhəmməd İsmayıl Xacui
* Molla Nəima Təleqani
* Əbdürrəhim Dəmavəndi
* Ağa Məhəmməd Bidabadi
* Molla Mehdi Nəraqi
* Molla Əli Nuri
* Molla Nəzər Əli Gilani
* Molla İsmayıl İsfahani
* Molla Abdullah Zunuzi
* Molla Hadi Səbzəvari
* Molla Məhəmməd İsmayıl Dərbkuşki
* Molla Məhəmməd Kaşani
* Cahangir xan Qaşqayi

## İstinadlar