Ötzi

**Ötzi**, **Ötsi** () yaxud **[[Similaun]] adamı** () — insan epoxasının mis dövrünə aid buzlaşmış insan mumiyası. Ötzi mumiyası 1991 ci ildə Tirolun Ötztal Alpındakı () Şnalştal buzlağında (), 3200 m hündürlükdən, kəskin buz ərintisi nəticəsində aşkarlanmışdır. Mumiyanın mənsub olduğu şəxsin ölüm tarixi radio kömür müayinəsi əsasında e.ə. ≈ 3359 və 3105  il, yaşı isə ≈5250 il müəyyən edilmişdir. Avstriyada mumiya Ötzi adamı, İtaliyada isə  “Similaun adamı” və “Tirol buzlaq adamı” kimi təqdim edilmişdir. 2011 ci ilin oktyabrında alimlər Ötzinin genetik kodunu açmağa müvəffəq olmuşlar.
## Aşkarlanması
Ötzi mumiyası nürnberqli iki alman turist alpinistləri Helmut və Erik Simon tərəfindən 19 sentyabr 1991 ci ildə təsadüfən aşkar edilmişdir. Əvvəlcə cəsədin həmin ərazidə yaşayan  müasir dövr insanlarına mənsub olduğu güman edilir. Mumiya buzlaşdığına görə yaxşı vəziyyətdə aşkar olunmuşdur. Mumiya 23 sentyabr 1991 ci ildə İnsbruk şəhər məhkəmə tibb ekspertizası institunun meyidxanasına təhvil verilir. Burada onun həqiqi yaşı müəyyən edilir. Burada cəsədə bir o qədər də əhəmiyyət verilmir:
* Tapıntını əldə etmək üçün (arxeoloji alətlərdən istifadə olunmadığına görə) polist nəfərinin tətbiq etdiyi çəkic və buzdələn vasitəsilə mumiyanın bud sümüyü zədələnmiş, hətta onun paltarının bir qismi tamaşaçılar tərəfindən suvenir qismində götürülmüşdür.
* Polist tərəfindən cəsədin ehtiyatsızlıqla polietilen torbaya paketlənməsi cəsədə bir sıra zədələr vurmuş olur. 
* Ventdəki dəfn xidməti cəsədi İnsbruk şəhər məhkəmə tibb ekspertizası institunun meyidxanasına  göndərmək üçün tabuta yerləşdirərkən ehtiyatsızlıq edərək onun əlini sındırırlar.
* İnsbruk Universitetinin tarixçisi Konrad Şpindel tibbi ekpertizanın əməkdaşlarını cinayət tərkibinin olub olmamasını əhəmiyyət kəsb etmədiyini əsas götürərək cəsədi dəfn etmək üçün razılıq vermələrinə mane olur.
thumb|200px|Ötzinin tapıldığı yer
1991 ci ilin oktyabrında məlum olur ki, mumiyanın aşkar edildiyi yer İtaliya ərazisi sayılır, Trentino-Alto Adice muxtar vilayətinin ərazisində, Avstriyanın Tirol vilayətinin sərhəddindən  92,56 m aralıda yerləşir. buna görə də mumiya İtaliyaya, Bolzano arxeoloji muzeyinə təhvil verilir.
### Geyimi
Ötzinin geyimi aşağıdakılardan ibarətdir:
* samandan toxunma plaş
* dəri palto
* dana dərisindən kəmər
* oma-qasıq - sarğı örtüyü (dəri)
* dəri pantolon
* “makosin” ayaq geyimi sukeçirməyən enli ayaqqabı olub, altı ayı gönündən, üstü isə maral dərisindən hazırlanmışdır. Yumşaq ot ya ələfdən corab əvəzi ayağa dolanaraq geyinilir.
* cənəaltı (dəri) bağları olan ayı dərisindən papaq



### Silahı
*  () ağacından olan 60 sm-lik dəstəyə  9,5 sm-lik 99,7 % mis tərkibli tiyəyə malik balta, 
Güman edilir ki, e.ə. 3000 ildə mis tiyəli balta adətən döyüşçüyə ya da dəstə başçısına aid ola bilərdi.
* dəstəyi göyrüş () ağacından olan daş tiyəli bıçaq, 
* sümük ucluqlu və başınağacı () və zoğal () gövdəli 14 ədəd ox,
* oxluq,
* qaraçöhrə ağacından 182 sm uzunluğunda kaman.

## Cəsədin müayinəsi
thumb|200px|Ötzinin ölümünə səbəb olan təxmin edilən nizə tiyəsinin bənzəri.
Donmuş, qaxaca dönmüş natamam cəsədin faktiki uzunluğu 154 sm, çəkisi isə 13 kq-dır.
 
Ölən ana qədər Ötzinin boyu 165 sm, çəkisi 50 kq, yaşı isə 45-46 olmuşdur. Ölümündən dərhal sonra bədəni örtmüş buz çürümə prosesinin qarşısını almış olmuşdur. Diş emalının müayinəsi onun uşaqlıq illərinin Velturno kəndinin yaxınlığında keçirdiyini, sonralar isə 50&nbsp;km şimalda yaşamış olduğunu göstərir. Ötzinin düz bağırsağında meyvə və 2 tip əzələ toxuma qırıntılarına (maral və dağ keçisi) ras gəlinmişdir.  Ötzinin sonuncu qida qəbulu ölümündən 8 saat əvvəl olmuşdur. Saçlarında mis və qurğuşun tərkibinin olması, onun mis mədənində işləməsinə dəlalət edir. Alimlər güman edirlər ki, Ötzi kənd təsərrüffatı ilə məşğul olan kiçik bir qəbiləyə mənsub olmuş
Müayinə zamanı onun bağırsağında bağırsaq paraziti olan tükbaş qurd () tapılmışdır. Kampyüter tomoqrafiyası müayinəsi zamanı onun 3 ya 4 sağ qabırğaları içəriyə batmışdır. Bədənin epidermisi buzlaşma ilə əlaqədar yeyilmişdir. Cəsəddə “nöqtə”, “xətt” və “xaç” təsvirli 57 tatu döymə aşkar edilmişdir. Dörd “xətt” tatu onurğanın sol tərəfində, biri sağ tərəfində, üçü isə sol baldırda və sağ topuğun iç və arxa səthində döyülmüşdür. Sğ dizin iç tərəfində və sol daban vətəri () nahiyəsində “xaç” tatu döyülmüşdür.

2011 ci ildə aparılan genoloji analizə əsasən Ötzinin gözlərinin rənginin qonur olduğu, laktoza intolerant olduğu,  0 qan qrupuna malik olduğu müəyyən edilir.

2012 ci ildə möayinələr onun atadan irsən almış olduğu Y haplpqrup xromosomuna ( G2a4-L91) malik olduğu təsdiqlənir. Y haploqrup xromosomu nadir xromosom qrupu olub, qapalı Korsika və Sardiniya xalqlarına xarakter sayılır.

## Ölüm səbəbi
Ötzinin Kompüter tomoqrafiyası zamanı sol kürək nahiyəsindən nizə ucluğu ilə açılmış və daxilə işləyən yara yuvası müəyyən edilir. Nizə tiyəsinin Körpücükaltı arteriya və ya venanın zədələnməsi səbəbindən qanaxma ölümə səbəb olmuşdur. Yarada tapılmış qanın laxtalanma elementi olan fibrin izləri bu fərziyyəni bir daha inandırıcı edir.

## Filmlər
* () BBC — British Broadcasting Corporation, UK — London
* () VHS, Spiegel TV, 97 dəqiqə.
* () VHS, Movienet Film GmbH, 93 dəqiqə.
* () VHS, FWU — Wissen und Bildung, 27 dəqiqə.
* () Discovery Communications Incorporated, USA/Brando Quilici Productions, Italy
* () AETN International, KP Productions, 2010.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Angelika Fleckinger: «Ötzi, der Mann aus dem Eis». — Folio Verlag, Wien — Bozen 2002 und Südtiroler Archäologiemuseum. — ISBN 3-85256-209-0