Barionların siyahısı

**Barion **— bir kvark və bir antikvarkdan ibarət kompozit zərrəciklər olan mezonlardan fərqli olaraq üç kvarkdan ibarət kompozit zərrəcik. Barionlar və mezonlar yalnız kvarklardan və ya həm kvarkdan və antikvarklardan ibarət zərrəcikər olan hadronlardır. Barion termini yunanca "ağır" mənasını verən "βαρύς" (barys) sözündən götürülmüşdür, çünki onların adlandırıldığı zaman hesab olunurdu ki, barionlar maddə kimi təsnif edilən digər zərrəciklərdən daha böyük kütlələrə malik olmaqla xarakterizə olunur.

Bir neçə il əvvələ qədər bəzi təcrübələrin pentakvarkların — dörd kvark və bir antikvarkdan ibarət barionların mövcudluğunu göstərdiyi hesab edilirdi. Bütövlükdə zərrəciklər fizikası icması onların mövcudluğunu 2006-cı ilə qədər mümkün hesab etmirdi. 2015-ci ilin 13 iyulunda "CERN"də LHCb əməkdaşlığı alt Lambda barionlarının (Λ) parçalanmasında pentakvark vəziyyətlərinə uyğun nəticələr əldə etdiyini bildirdi.

Barionlar kvarklardan ibarət olduğundan güclü qarşılıqlı təsirdə iştirak edirlər. Leptonlar isə kvarklardan ibarət deyillər və buna görə də güclü qarşılıqlı təsirdə iştirak etmirlər. Ən çox məlum olan barionlar kainatdakı görünən maddənin kütləsinin çox hissəsini təşkil edən proton və neytronlardır, atomların digər əsas komponenti olan elektronlar isə leptonlardır. Hər bir barionun antibarion olaraq bilinən müvafiq antizərrəcikləri vardır, antibarionlarda kvarklar müvafiq antikvarkları ilə əvəz olunmuşdur. Məsələn, bir proton iki yuxarı kvark və bir aşağı kvarkdan, ona uyğun antizərrəcik olan antiproton isə iki yuxarı antikvark və bir aşağı antikvarkdan ibarətdir.

## Barion xassələri
Bu siyahılar müsbət cütlüyə sahib tam impuls momenti *J* =  və *J* =  konfiqurasiyalarında olan bütün məlum və proqnozlaşdırılan barionları təfərrüatlandırır.

* Bir növ kvarkdan (uuu, ddd, …) ibarət olan barionlar *J* =  konfiqurasiyada mövcud ola bilər, *J* =  konfiqurasiyası Pauli prinsipinə görə qadağandır.
* İki növ kvarkdan (uud, uus, …) ibarət olan barionlar həm *J* = , həm də *J* =  konfiqurasiyalarda mövcud ola bilər.
* Üç növ kvarkdan (uds, udc, …) ibarət olan barionlar həm *J* = , həm də 'J* = * konfiqurasiyalarda mövcud ola bilər. Bu barionlar üçün iki J =  konfiqurasiya mümkündür.
Bu siyahılarda rast gəlinən simvollar bunlardır: *I* (izospin), *J* (tam impuls momenti), *P* (cütlük), u (yuxarı kvark), d (aşağı kvark), s (əcayib (qəribə) kvark),

c (məftun kvark), b (alt kvark), *Q* (yük)), *B* (barion sayı), *S* (əcayiblik), *C* (məftunluq), *B*' (alt).

Antibarionlar cədvəllərdə göstərilmir, lakin bütün kvarkları antikvarklara çevirməklə, həmçinin Q, B, S, C, B′, simvollarının qabağına mənfi işarəsi əlavə etməklə antibarionların cədvəlini almaq olar. Adlarının yanında † işarəsi olan zərrəciklər Standart Model tərəfindən proqnozlaşdırılıb, lakin hələ müşahidə edilməyib. Mötərizədə olan göstəricilər təcrübələrlə qəti olaraq müəyyən edilməmişdir, lakin kvark modeli ilə proqnozlaşdırılır və ölçmələrə uyğundur.

### ''J''<sup>''P''</sup> = <sup>+</sup> barionları

† Zərrəcik hələ müşahidə olunmayıb.
[a]  Proton və neytron kütlələri elementar yükün nisbətən az məlum olan dəyəri səbəbinə görə atom kütlə vahidlərindəilə müqayisədə MeV/c2 daha dəqiqliklə məlumdur. Atom kütlə vahidlərində protonun kütləsi 1,007276466812(90) (u), neytronun kütləsi isə 1,00866491600(43) (u)-dur.

[b]  Ən azı 1035 il.

[c]  Sərbəst neytronlar üçün verilib; ən ümumi nüvələrdə neytronlar stabildir.

[d]  PDG rezonans genişliyi (Γ). Burada τ = ħ/Γ çevrilməsi verilir.

[e]  Digər eksperimental göstəricilər tərəfindən qəbul edilməyən mübahisəli kəşf iddiası var.

### ''J''<sup>''P''</sup> = <sup>+</sup> barionları

† Zərrəcik hələ müşahidə olunmayıb.

[h]  PDG rezonans genişliyi (Γ). Burada τ = ħ/Γ çevrilməsi verilir τ- yarım parçalanma periodu.

### Barion rezonans zərrəcikləri
Bu cədvəldə PDG tərəfindən təsdiqlənmiş barion rezonanslarının adı, kvant nömrələri (məlum olduğu yerlərdə) və eksperimental statusu verilir. Barion rezonans zərrəcikləri qısa yarımömürlü və daha yüksək kütlələri olan həyəcanlı barion hallarıdır. Əhəmiyyətli tədqiqatlara baxmayaraq, barion həyəcan spektrlərinin arxasındakı əsas sərbəstlik dərəcələri yaxşı məlum deyil. Spin-paritet *J*P(məlum olduqda) hər bir zərrəcik üçün verilib. Güclü parçalanan zərrəciklər üçün 'J*<sup>P</sup>* dəyərləri bütün rezonanslar üçün kütlə kimi adların bir hissəsi hesab olunur.

 Varlığı müəyyəndir və xassələri ən azı kifayət qədər yaxşı araşdırılıb.

 Varlığı kifayət qədər müəyyəndən müəyyənə qədər dəyişir, lakin əlavə təsdiq arzuolunandır və/yaxud kvant ədədləri, budaqlanan fraksiyalar və s.            yaxşı müəyyən edilməmişdir.

 Varlığına dair sübut yalnız kafidir.

 Varlığına dair sübut zəifdir

## İstinadlar

### Biblioqrafiya

*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Əlavə oxu

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
* Particle Data Group – The Review of Particle Physics (2018) 
* Georgia State University – HyperPhysics
* Barions made thinkable, an interactive visualisation allowing physical properties to be compared