Con Tyuki

**Con Vaylder Tukey** (; ) — amerikalı riyaziyyatçı və statistika mütəxəssisi, müasir məlumat elminin inkişafında mühüm rol oynamış alim. O, kəmiyyət metodlarının inkişafı, məlumatların qrafik təqdimatı və kompüter əsaslı analiz texnikalarının formalaşmasında öncül işləri ilə tanınır. Tukey, xüsusilə “*exploratory data analysis*” (EDA – tədqiqat yönümlü məlumat analizi) anlayışının yaradıcısı hesab olunur.  Bu yanaşma məlumatların əvvəlcədən fərziyyələr olmadan araşdırılmasını və vizual üsullarla nümunələrin aşkar edilməsini təşviq edir.

Tukey həmçinin sürətli Furye çevirməsi (Fast Fourier Transform, FFT) alqoritminin kəşfi və populyarlaşdırılmasında da mühüm töhfə verib. O, Amerika Birləşmiş Ştatlarında rəsmi statistika və elmi məsləhətçilik sahələrində müxtəlif dövlət proqramlarında iştirak etmişdir. “Bit” () terminini elmi leksikona daxil etməklə kompüter elminin dilinə təsir göstərmişdir. Prinston Universitetində və Bell Labs-da uzun illər çalışaraq statistik modelləşdirmə və tətbiqi riyaziyyat üzrə çoxsaylı tədqiqatlar aparmışdır.

Tukeyin elmi fəaliyyəti yalnız nəzəriyyə ilə məhdudlaşmamış, praktik məsələlərin həllinə yönəlmişdir. Onun EDA üzrə yazdığı “Exploratory Data Analysis” (1977) kitabı müasir məlumat analitiklərinin əsas mənbələrindən biri sayılır. 1982-ci ildə Amerika Statistika Assosiasiyasının prezidentliyinə seçilmiş, bir çox elmi mükafat və fəxri adlarla təltif edilmişdir. Tukeyin ideyaları bu gün də məlumat vizuallaşdırılması, qrafik təhlil və statistik proqramlaşdırma sahələrində geniş tətbiq olunur.

## Bioqrafiyası
Con Vaylder Tukey 16 iyun 1915-ci ildə ABŞ-ın Massaçusets ştatının Nyu-Bedford şəhərində anadan olub. Ailəsi elmə marağı təşviq edirdi və uşaq yaşlarından riyaziyyat, astronomiya və kimyaya xüsusi maraq göstərmişdi. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Braun Universitetinə daxil olaraq 1936-cı ildə kimya üzrə bakalavr dərəcəsi aldı. Daha sonra Prinston Universitetində təhsilini davam etdirərək 1938-ci ildə kimya üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdi. Bu dövrdə riyaziyyat və statistika ilə marağı gücləndi və akademik karyerasını həmin sahəyə yönəltdi.

Tukey 1939-cu ildən etibarən Prinston Universitetində müəllim kimi fəaliyyətə başladı və burada uzun illər professor vəzifəsində çalışdı. Eyni zamanda *Bell Telephone Laboratories* (Bell Labs) şirkətində araşdırmalar apararaq tətbiqi riyaziyyat və statistika sahəsində yenilikçi layihələrdə iştirak etdi. O, “exploratory data analysis” (EDA – tədqiqat yönümlü məlumat analizi) anlayışını formalaşdıraraq statistika elminə yeni yanaşma gətirdi. Tukey məlumatların vizual təsviri, qrafik metodların təkmilləşdirilməsi və təhlilində öncül ideyaları ilə tanınırdı.

### Texnologiya və kompüter elminə təsiri
1960-cı illərdə Tukey və Ceyms Kuli birlikdə sürətli Furye çevirməsi (Fast Fourier Transform, FFT) alqoritminin səmərəli formalaşdırılmasına töhfə verdilər. Bu kəşf siqnal emalı, rabitə və müasir kompüter elmlərində inqilabi rol oynadı. O, həmçinin “bit” (binary digit) terminini elmi leksikona daxil edərək kompüter elminin əsas anlayışlarından birini populyarlaşdırdı. Tukey ABŞ hökumətinə statistik məsləhətçi kimi xidmət etmiş, müxtəlif milli elmi komitələrdə iştirak etmişdir. Onun tövsiyələri ölkənin rəsmi statistika siyasətinin formalaşdırılmasında əhəmiyyətli olmuşdur. NASA və digər federal qurumlarla əməkdaşlıq edərək kosmik proqramlarda məlumat emalı üzrə ekspert kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Tukey 1977-ci ildə nəşr olunan “Exploratory Data Analysis” kitabı ilə dünya elmi ictimaiyyətində geniş tanındı. Bu əsər hələ də məlumat analitiklərinin əsas istinad mənbələrindən sayılır. O, Amerika Statistika Assosiasiyasının və Amerika Elmi İnkişaf Assosiasiyasının fəal üzvü, 1982-ci ildə isə Amerika Statistika Assosiasiyasının prezidenti olmuşdur. Tukey müxtəlif elmi mükafatlar, o cümlədən *Samuel S. Wilks Memorial Award* kimi yüksək təltiflərə layiq görülmüşdür. 

Tukey 26 iyul 2000-ci ildə Prinston şəhərində vəfat edib. Onun elmi irsi müasir statistika, məlumat analizi və kompüter elminin inkişafında əvəzsizdir. Bugünkü məlumat vizuallaşdırılması, qrafik analiz və generativ modelləşdirmə sahələrində istifadə olunan bir çox konsepsiya məhz onun ideyalarına əsaslanır. Tukey həm nəzəri, həm də praktik yanaşmaları ilə statistik elmin müasir istiqamətlərinə dərin təsir göstərmiş alim kimi yadda qalıb.

## Nəşrlər
* 
* 
* 
* 
* * 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; *Uilyam S. Klivlend tərəfindən redaktə edilmiş Con V. Tukeynin Toplu Əsərləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

== İstinadlar ==


== Xarici keçidlər ==

* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/49/537.full.pdf+html Royal Society obit. by Peter McCullagh]
* [http://www.stat.berkeley.edu/~brill/Papers/life.pdf John W. Tukey: His Life and Professional Contributions] published in *The Annals of Statistics*
* [https://www.ams.org/notices/200202/fea-tukey.pdf John Wilder Tukey (1915–2000)] in *Notices of the American Mathematical Society*
* [https://archive.today/20121205150114/http://cm.bell-labs.com/cm/ms/departments/sia/tukey/index.html Memories of John Tukey]
* [https://archive.today/20130102063037/http://cm.bell-labs.com/cm/ms/departments/sia/tukey/bio.html Short biography] by Mary Bittrich
* 
* [http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.ss/1076102421 "Remembering John W. Tukey"], special issue of *Statistical Science''