open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yunan və Danimarkalı Pyotr

**Yunan və Danimarkalı Pyotr** (; ) — Yunanıstan şahzadəsi, hərbçi və antropoloq.

Parisdə doğulub böyüdü. Birinci Dünya müharibəsi və İkinci Yunan hökumətinin elan edilməsi səbəbilə, 1935-ci ilədək Yunanıstana ayaq basmadı. Bu müddət zərfində isə ata-baba torpağı olan Danimarkanı tanıdı. 1932-ci ildə hərbi xidmətini də məhz Danimarka Kral birliyində aldı və 1934-cü ildə ikinci leytenant rütbəsi qazandı. Yay aylarını atasının da böyüdüyü Kopenhagen yaxınlığındakı Bernstorf sarayında keçirdi. Paris Universitetində hüquq təhsili aldı və doktorluq dərəcəsinə yüksəldi.

Yunanıstan taxt-tac sıralamasında öndə olsa da, əslən rus olan və zadəgan olmayan dul bir xanımla - İrina Aleksandrovna Ovçinnikova ilə baş tutan evliliyi səbəbilə taxt hüququndan məhrum edildi. Asiyaya etdiyi ilk elmi səfərinin ardından başlayan İkinci Dünya müharibəsində zabit olaraq xidmət etdi. Müharibənin ardından Tibet mədəniyyətini araşdırmaq üçün dəfələrlə Asiyaya səyahət etdi. Xanımının ailəsi tərəfindən qəbul edilməməsi səbəbilə ailəsindən uzaqlaşdı. Ancaq sonrakı illərdə xanımından ayrıldı və ölümünədək Londonda yaşadı. Övladı olmadı. 15 oktyabr 1980-ci ildə Londondakı Milli Nevrologiya və Neyrocərrahiyyə Xəstəxanasında kəllədaxili qanama diaqnozuyla həyatını itirdi. 22 oktyabrda Londondakı Müqəddəs Sofiya kafedralında keçirilən cənazə mərasiminə ailənin mühüm üzvləri, eləcə də dul qalan xanımı qatıldı. Ancaq cənazə 340 gün boyunca dəfn edilmədi. Vəsiyyətinə görə, gələcəkdə xanımının da yanına dəfn olunması şərtiylə, Afinadakı Tatoy sarayında - ailə məzarlığına dəfn edilməyi istədi. Buna baxmayaraq Yunan hökuməti bu təklifi geri çevirdi və nəticədə 25 sentyabr 1981-ci ildə Kopenhagen yaxınlığındakı Bernstorf sarayının həyətinə dəfn olundu. 10 il sonra vəfat edən xanımı da, vəsiyyətinə əsasən yanına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Bertin, Celia (1982). *Marie Bonaparte*. Paris: Perrin. ISBN 226201602X
* Bharati, Agrhananda, ed. (1976). *Agents and Audiences*. Walter de Gruyter. ISBN 3110805847
* Hopkirk, Peter (2001). *Trespassers on the Roof of the World: The Race for Lhasa*. Oxford University Press. ISBN 0192802054
* Vickers, Hugo (2000). *Alice, Princess Andrew of Greece*. London: Hamish Hamilton. ISBN 0-241-13686-5
* Brox, Trine and Miriam Koktvedgaard Zeitzen 2016 *[http://dstk.dk/wp-content/uploads/2012/12/Tibet-87.pdf "Prins Peter, tibetanerne og videnskaben"]*, *Tibet*, vol. 32(87) Copenhagen: DSTK, 9–16
* Brox, Trine & Miriam Koktvedgaard, Zeitzen 2015. “The Third Danish Expedition to Central Asia − 7 Years in Kalimpong”, *Transcultural Encounters in the Himalayan Borderlands: Kalimpong as a 'Contact Zone*', page 12

### İstinadlar
Yunan və Danimarkalı Yevgeniya

**Yunan və Danimarkalı** **Yevgeniya** (; ) — Yunanıstan kralı I Georqun nəvəsi, Yunan şahzadəsi. 1990-cı ildə fransızca nəşr olunan və son çareviç Aleksey Nikolayeviç Romanovun həyatından bəhs edən *Le Tsarevitch, Enfant Martyr* əsərinin müəllifidir.

1910-cu ildə Parisdə doğuldu. Atası Şahzadə Georq Yunanıstan kralı I Georqun oğlu, anası isə yerli zadəganlardan Mariya Bonapart idi. 16 yaşında keçirdiyi plevrit səbəbilə, İsveçrənin Leysin şəhərində ağır bir müalicədən keçdi. 1933-cü ildə anasıyla birlikdə Avropa və Amerika qitəsində səyahətlər etdi. 30 may 1938-ci ildə Parisdə polyak zadəganı Dominik Rayner Radzivillə evləndi. Cütlüyün 2 övladı doğuldu.

* Şahzadə Tatyana Radzivil (28 avqust 1939 - 19 dekabr 2025)
* Şahzadə Georq Radzivil (4 noyabr 1942 - 27 avqust 2001)

İkinci Dünya müharibəsinin başlaması və Vişi rejiminin qurulması səbəbilə ailəsiylə birlikdə Fransadan qaçdı. Cənubi Afrikaya sürgün edilən Şahzadə Yevgeniya 27 fevral 1946-cı ildə ərindən boşandı. 28 noyabr 1949-cu ildə italyan zadəganı Raymundo della Torre ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 1 oğlu doğulsa da, 1965-ci ildə boşandılar.

* Şahzadə Karlo Alessandro della Torre (10 fevral 1952)

Son illərində altsheymer xəstəliyinə tutuldu və 13 fevral 1989-cu ildə Cenevrədə vəfat etdi. Cənazəsi İtaliyanın Friuli-Venesiya-Culiya əyalətində ikinci ərinin yanına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Royal Collection: Seating plan for the Ball Supper Room

### İstinadlar
Durandağ palçıq vulkanı

**Durandağ palçıq vulkanı**-Umbakı qəsəbəsindən 20 km cənub-qərbdə yerləşən nəhəg vulkanın hündürlüyü 302 m-dir və ətraf yerlərdən 200 m yüksəlir. Məhsuldar qat çöküntülərindən təçkil onunan en dairəvi istiqamətli Bəridaş strukturunun şimal-qərb periklinalında bərqərardır.
## Haqqında

30 yanvar 2026-cı il tarixində yerli vaxtla saat 16:53-də Hacıqabul rayonunda Durandağ palçıq vulkanının növbəti püskürməsi qeydə alınıb.Palçıq vulkanının püskürməsi AMEA nəzdində RSXM-nin vulkanətrafı seysmik stansiyaları tərəfindən qeydə alınıb. RSXM-nin “Zəlzələ ocaqlarının dinamikası” şöbəsinin məlumatına əsasən, palçıq vulkanının püskürməsi 13 dəqiqə davam edib, bir faza ilə xarakterizə olunub. Püskürmənin dərinliyi 3 kilometr, püskürmə nəticəsində ayrılan enerji 3.38×10^6 coul olub. 

Püskürmə yerli vaxtla saat 11:45-də zəif titrəyişlərlərlə başlamış, saat 16:53-də güclü partlayışla davam etmişdir. Qaz yanması və alov sütunu 300-350 metr hündürlüyə qalxması və brekçiyanın vaxtaşırı tullanması ilə müşaiyət olunmuşdur. Püskürmə prosesi 13 dəqiqə davam etsə də, alovun yanması hələki davam edir. 

## Püskürmələri

Vulkanın qeyd olunan ilk püskürməsi 1960-cı il 18 iyunda baş vermişdir. Sonrakılar 1968, 1986, 2001 və 2004-cü ildə olmuşdur.
Vulkanın ilk püskürməsi 1960-cı il 18 iyunda baş vermişdir. Sonrakılar 1968, 1986, 2001 və 2004-cü ildə olmuşdur. Vulkanın hündürlüyü 302 metrdir və ətraf yerlərdən 200 metr yüksəlir.
2001-ci ildəki püskürmə xeyli intensivliy ilə seçilir. Vulkan yer səthinə 700 min kubmetr brekçiya tullayaraq 30,4 hektar sahə örtülmüşdür. Müşahidəçilərin məlumatına görə püskürmə güclü partlayışla başlamışdır. Qaz yanması və alov sütununun 200-250 m hündürlüyə qalxması və brekçiyanın vaxtaşırı tullanması ilə müşaiyət olunmuşdur. Püskürmə prosesi 1 saat davam etsə də, alovun yanması demək olar ki, 2 ay olmuşdur. Yarım maye vulkan brekçiyası qərbə doğru axaraq quruduqdan sonra çoxsaylı radial və konsentrik çatlarla doğranmışdır. Brekçiya ortüyünün qalınlığı 1,0-3,0 m çatmışdır. Sonuncu 2004-cü ilin paroksizmi zəif olmuşdur. Vulkan brekçiyasının həcmi 400 min kubmetr-dən az olsa da, 21 hektar sahəni örtmüşdür. 

## Həmçinin bax
* Qələndəraxtarma
* Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
49-cu Türkiyə hökuməti

**49-cu Türkiyə hökuməti** və ya **VII. Dəmirəl Hökuməti** — 1991-ci il növbədənkənar Parlament seçkilərinin ardından Doğru Yol Partiyası və Sosial Demokrat Xalq Partiyası koalisiyası ilə qurulan hökumət. Hökumət 20 noyabr 1991-ci ildə 280 lehinə, 164 əleyhinə səslə quruldu.

## Arxa planı
49-cu Türkiyə hökuməti 1991-ci il seçkilərindən sonra quruldu. Seçkilərdə DYP 27%, SDP isə 20,7% səs aldı. Hökumət 20 noyabr 1991-ci ildə prezident Turqut Özal tərəfindən təsdiq edildi. 

Hökumətin Kabinetində Demokrat Partiyasının 20, Sosial Demokrat  Partiyasının isə 12 nazirliyi var idi. Milli Müdafiə, Milli Təhsil və Daxili İşlər Nazirliyi Demokratik Partiyaya, Ədliyyə və Xarici İşlər nazirlikləri isə Milli Azadlıq Partiyasına tabe olundu. Həmin vaxt parlamentin sədri DYP-dan seçilən Hüseyn Cindoruk oldu.

## Kabinet

## Sonrası
Prezident Turqut Özalın 17 aprel 1993-cü ildə vəfatından və Baş nazir Süleyman Dəmirəlin 24 aprel 1993-cü ildə partiyasının Parlament qrup toplantısında prezidentliyə namizəd olacağını açıqlamasından sonra Dəmirəl Ərdal İnönünün dəstəyi ilə parlamentdə səsvermədə 244 səslə qalib gəldi və mayın 16-da Türkiyənin 9-cu Prezidenti oldu. Dəmirəl prezident olduqdan sonra 49-cu Türkiyə Hökuməti müvəqqəti bir müddət davam etdi və daha sonra 25 iyun 1993-cü ildə DYP-SHP koalisiyası vasitəsilə Tansu Çillərin Baş nazir olduğu 50-ci Türkiyə Hökuməti quruldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tatyana Radzivil

**Şahzadə Tatyana Mariya Renata Yevgeniya Yelizaveta Marqarita Radzivil** (; ) — Fransız-polyak əsilli aristokrat, bakteroloq.

1939-cu ildə Ruandə doğuldu. Atası polyak zadəganı Dominik Rayner Radzivil, anası isə Yunanıstan kralı I Georqun nəvəsi Şahzadə Yevgeniyadır. Anasının köklü şəcərəsi səbəbilə, Yunanıstan, Rumıniya, İspaniya, Danimarka, Britaniya və Serbiya monarx ailələriylə yaxın qohumluq əlaqələri vardı. 1953-cü ildə II Elizabetin tacqoyma mərasiminə qatıldı. Gənclik illərində Norveç kralı V Harald üçün seçilən gəlin namizədləri arasında idi. 1962-ci ildə baş tutan Şahzadə Xuan Karlos və Şahzadə Sofiyanın, 1964-cü ildə isə II Konstantin və Danimarkalı Anna-Mariyanın toy mərasimlərində gəlinin nədiməsi olaraq iştirak etdi.

Paris Universitetində tibb bacısı və bakteriologiya üzrə təhsil aldı. Bu əsnada fransız kardioloq Dr. Jan Henri Fruxardla tanış oldu və 24 mart 1966-cı ildə Afinada evləndilər. Cütlüyün 2 övladı doğuldu.

* Fabiola Fruxard (1967)
* Aleksis Fruxard (1969)

Nədiməsi olduğu İspaniya kraliçası Sofiyanın yaxın dostu idi və onu rəsmi səfərlərində müşayiət etdi. 19 dekabr 2025-ci ildə Parisdə vəfat etdi. 10 yanvar 2026-cı ildə Parisdə keçirilən cənazə mərasiminin ardından İtaliyanın Friuli-Venesiya-Culiya əyalətində anasının yanına dəfn olundu.

## İstinadlar
Mariya Pavlovna (böyük knyaginya)

**Mariya Pavlovna** ( ) — Rusiya imperatoru II Aleksandrın nəvəsi, böyük knyaginya.

1890-cu ildə Sankt-Peterburqda doğuldu. Atası Böyük knyaz Pavel Aleksandroviç çar III Aleksandrın qardaşı, anası Şahzadə Aleksandra isə Yunanıstan kralı I Georqun qızıdır. Hələ 1 yaşında ikən anasının vəfat etməsi, ardından atasının zadəgan olmayan bir xanımla evlənməsinin ardından ailə himayəsindən məhrum qaldı. Kiçik qardaşı Dmitriy ilə birlikdə əmisi Böyük knyaz Sergey Aleksandroviç və xanımı Yelizaveta Fyodorovnanın himayəsində böyüdü.

3 may 1908-ci ildə Sankt-Peterburqdakı Çarskoye Seloda İsveç kralı V Qustavın oğlu Şahzadə Vilhelmlə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu doğulsa da, 1914-cü ildə boşandılar.

* Lennart Bernadott (8 may 1909 - 21 dekabr 2004)

Birinci Dünya müharibəsi illərində tibb bacısı olaraq hərbi hospitallarda xidmət etdi. 1917 Oktyabr inqilabı əsnasında Sergey Putyatinlə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan körpəykən ölən bir oğlu dünyaya gəldi.

* Roman Putyatin (15 iyun 1918 - 29 iyul 1919)

1918-ci ilin iyulunda cütlük Rusiyadan qaçdılar. Qısa müddət Buxarest və Londonda yaşadılar və 1920-ci ildə Parisdə məskunlaşdılar. 1923-cü ildə ikinci ərindən də boşandı və 1928-ci ildə ABŞ-a köçdü. Nyu-Yorkda 1930 və 1932-ci illərdə öz xatirələrində nəşr etdirdi. 1942-ci ildə İkinci Dünya müharibəsindən qaçaraq Argentinaya köçsə də, 1949-cu ildə Avropaya qayıtdı. 1958-ci ildə Almaniyanın Konstanz şəhərində vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Bernadotte, Lennart. *Käre prins, godnatt!*. Bonniers, 1977. 
* Grand Duchess Marie of Russia. *A Princess in Exile*. Macmillan, 1932. ASIN: B000TG41CS
* Grand Duchess Marie of Russia. *Education of a Princess: A Memoir*. Viking Press, New York, 1930. ASIN: B000K5SJJ4
* Hall, Coryne. *How lovely it is to be a Bride: The Letters of Grand Duchess Marie Pavlovna*. European Royal History Journal. Issue XVI, April 2000.
* Houston, Marco. *Grand Duchess Marie: Eyewitness to the last days of tsarist Russia*. Royalty Magazine, Vol.18, Issue 07
* Houston, Marco. *Marie: A Grand Duchess adrift in a new world*. Royalty Magazine, Vol. 18, Issue 09, No 213
* Mager, Hugo. *Elizabeth: Grand Duchess of Russia*. Carroll & Graf Publishers Inc. 1998. 
* Maylunas, Andrei and Mironenko, Sergei. *A Life Long Passion*. Doubleday, New York.  1997. 
* Menzies, Grant. *Grand Duchess Marie Pavlovna of Russia*. European Royal History Journal. Issues VIII & IX, December 1998.
* Perry, John and Pleshakov, Constantine. *The Flight of the Romanovs*, Basic Books, 1999. .
* Vassiliev, Alexandre. *Beauty in Exile: The artist, models and nobility who fled the Russian revolution and influenced the world of Fashion*. Harry N. Abrams, 2001. 
* Wendt, Gunna: Vom Zarenpalast zu Coco Chanel. Die Großfürstin Maria Pawlowna Romanowa. Insel-Verlag, Berlin 2013.
* Zeepvat, Charlotte. *The Camera and the Tsars*. Sutton Publishing, 2004. .
* Zeepvat, Charlotte. *The True Value of Home: The life of Grand Duchess Maria Pavlovna the younger*. Royalty Digest Quarterly. N2 2013. ISSN 1653-5219

### İstinadlar
Osman ibn Əli əz-Zeylai

**Əbu Məhəmməd Fəxrəddin Osman ibn Əli ibn Mihcən ibn Yunus əs-Sufi əl-Bərii əz-Zeylai** (; )  və ya **Fəxrəddin əz-Zeylai** () — Hənəfi fəqihi.

## Bioqrafiyası
Həyatı haqqında kifayət qədər məlumat yoxdur. Qəhirədə yaşamış və hicri 749-cü (1343) ildə orada da vəfat etmişdir. Aşuriyyə, Dəvadariyyə və Türbətül-Məsudiyyə kimi mədrəsədərdə dərs demişdir. İbnüs-Səiğ əz-Zümürrudi ilə Camaləddin əz-Zeylai onun tələbələtindəndir.

## Əsərləri
Fəxrəddin əz-Zeylainin dövrümüzə qədər gəlib çatmış yeganə "*Təbyinül-həqaiq*"dir.

## Həmçinin bax
* Hənəfilərin siyahısı

## İstinadlar
Elsi

**Elsi** — ad.

* Elsi Uindes — Birləşmiş Ştatları təmsil edən su poloçusu.
* Elsi de Vulf
* Elsi Klyus Parsons — amerikalı antropoloq.
Eqon Orovan

**Eqon Orovan** (; ) — macar-britaniyalı fizik və metallurqdur. O, kristal dislokasiyası anlayışının fizikaya gətirilməsində və gərginlik altında olan materialların plastik deformasiyaya uğrama mexanizmlərinin izah edilməsində əsas simalardan biri olmuşdur. Georgi Marksın fikrincə, Orovan "Marslılar" (The Martians) qrupunun üzvü idi; bu qrupa 1890–1910-cu illər arasında Budapeştin Peşt hissəsində doğulmuş, sonradan Qərbə köçərək XX əsrin texnoloji inkişafına yön vermiş yəhudi mənşəli alimlər daxil idi.

## Erkən həyatı

Orovan 1902-ci ildə Budapeştin Obuda rayonunda anadan olmuşdur. Onun valideynləri mexanik-mühəndis və zavod direktoru Bertold Orovan ilə Jozefina Şpitser Saqvari idi.

O, Budapeştin 9-cu rayonunda yerləşən Dövlət Gimnaziyasında (Staatsobergymnasium) təhsil almış və 1920-ci ilin iyununda oradan məzun olmuşdur. Həmin il Vyana Universitetinə daxil olaraq iki il ərzində kimya, riyaziyyat, astronomiya və fizika sahələri üzrə təhsil almışdır. Macarıstanda altı aylıq icbari istehsalat təcrübəsini tamamladıqdan sonra Berlin-Şarlottenburq Texniki Ali Məktəbinə (hazırkı Berlin Texniki Universiteti) qəbul olunmuşdur. Burada o, əvvəlcə mexanika, daha sonra isə elektrik mühəndisliyi üzrə təhsilini davam etdirmişdir. Nəticədə Orovan fizika sahəsində eksperimentlərə başlamış və 1928-ci ildə professor Riçard Bekkerin assistenti olmuşdur. O, 1928-ci ildə magistr dərəcəsini, 1933-cü ildə isə slyudanın (mika) sınığı mövzusunda mühəndislik üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

1933-cü ildə Hitlerin hakimiyyətə gəlişindən qısa müddət sonra, yəhudi mənşəli olan Orovan Berlindəki təhsilini və karyerasını tərk edərək Macarıstana qayıtmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nabarro,  F.R.N. and Argon, A. S. "Egon Orowan. 1901—1989: A Biographical Memoir". Washington, D.C.: National Academies Press, 1996.
* Interview with Dr. Egon Orowan in 1981 . Dr. Orowan speaks about his professional life. Transcript of interview tapes.
* Kovács László. Orován Egon szilárdtestfizikus születésének centenáriumán . *Magyar Tudomány*, 2002/3 372.
Haynts Peycels

**Haynts Rudolf Peycels** (; ) — amerikalı fizik, Rokfeller Universitetinin fizika üzrə dosenti, Nyu-York Elmlər Akademiyasının icraçı və baş direktoru, həmçinin İnsan Hüquqları Beynəlxalq Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur. O, "Kosmik Kod" ("The Cosmic Code", 1982), "Mükəmməl Simmetriya" ("Perfect Symmetry", 1985) və "Ağılın Röyaları: Kompüter və Mürəkkəblik Elmlərinin Yüksəlişi" ("The Dreams of Reason: The Computer and the Rise of the Sciences of Complexity", 1988) kimi populyar elmi kitabların müəllifidir.

## Erkən həyatı

Peycels 1956-cı ildə Virciniyadakı Vudberi Forest məktəbinin (Woodberry Forest School) məzunu olmuşdur. Həmin məktəb hər il fizika sahəsində yüksək nailiyyətlər göstərən məzunlara "Haynts R. Peycels adına Fizika Memorial Mükafatı"nı təqdim edir.

## Karyerası

Peycels Stenford Universitetində Sidni Drellin rəhbərliyi altında elementar hissəciklər fizikası üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsi almışdır. Onun texniki fəaliyyətinə "Physics Reports" jurnalında dərc olunmuş "Kvant Xromodinamikası" (V. Marsiano ilə birgə) və "Xiral Simmetriyadan Kənarlaşmalar" adlı icmal məqalələri daxildir.

Onun bir çox elmi məqaləsi kvant sahə nəzəriyyəsində elementar hissəciklərin kütlə mənbəyi, xüsusilə xiral simmetriyanın pozulmasının Nambu-Qoldstoun realizasiyası ilə bağlı idi. O, həmçinin (Devid Atkats ilə birlikdə) 1982-ci ildə "Kainatın mənşəyi bir kvant tunel hadisəsi kimi" (Origin of the Universe as a quantum tunneling event) adlı uzaqgörən bir məqalə dərc etdirmişdir ki, bu iş həmin sahədə sonradan aparılan tədqiqatların əsasını qoymuşdur. Onun rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsi alan tələbələri arasında Den Kaldi, Saul Stokar və Set Lloyd kimi simalar var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* bio: Heinz R Pagels at Edge Foundation, Inc.
* Jeremy Bernstein. ''Memories of Heinz Pagels''
*  (*via:* Cosma Shalizi)
Abraham Pays

**Abraham Pays** (; ) — niderlandlı-amerikalı fizik və elm tarixçisi. Pays fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsini İkinci Dünya müharibəsi illərində nasistlərin Niderland universitetlərində yəhudilərin fəaliyyətinə qadağa qoymasından dərhal əvvəl, Utrext Universitetində qazanmışdır. Nasistlər Niderland yəhudilərini məcburi şəkildə sürgün etməyə başladıqda o, gizlənmiş, lakin sonradan həbs olunmuşdur; onu bu vəziyyətdən yalnız müharibənin başa çatması xilas etmişdir.

Müharibədən sonra o, Danimarkada Nils Borun assistenti kimi fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə Nyu-Cersi ştatının Prinston şəhərindəki Təkmil Araşdırmalar İnstitutunda Albert Eynşteynin həmkarı olmuşdur.

Onun müəllifi olduğu və bir çox mütəxəssis tərəfindən Albert Enşteyn haqqında ən mötəbər bioqrafik əsər sayılan "Rəbb sirrlidir" (Subtle is the Lord) kitabı "Elmi Yazı Mükafatı"na layiq görülmüşdür. Pays bu uğurlu fəaliyyətini aşağıdakı əsərlərlə davam etdirmişdir:
*"Daxilə doğru: Fiziki dünyada maddə və qüvvələr haqqında" (Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World) — müasir fizika tarixi;
*"Nils Borun dövrü: Fizikada, fəlsəfədə və siyasətdə" (Niels Bohr's Times: In Physics, Philosophy, and Polity);
*"Enşteyn burada yaşamışdır: Sadə oxucular üçün esselər" (Einstein Lived Here: Essays for the Layman).

Abraham Pays təqaüdə çıxana qədər Rokfeller Universitetində fizika professoru vəzifəsində çalışmışdır. O, 1995-ci ildə elmi yazı sahəsindəki müstəsna xidmətlərinə görə "Luis Tomas mükafatı"na layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Mənzum hekayə

**Mənzum hekayə** — nəzmlə yazılır, şeir şəklində olur. Mənzum hekayələr müxtəlif mövzularda olsa da, onların mərkəzində baş qəhrəmanın həyatının bir səhnəsi, başına gələn bir hadisə yığcam şəkildə təsvir olunur. Belə əsərlərdə yazıçı bir və ya bir neçə adamla bağlı əhvalatı, onların qarşılıqlı əlaqəsini əks etdirir.

Nizami Gəncəvi, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani və başqa sənətkarlar maraqlı mənzum hekayələr yazmışlar. Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Hikmətin fəziləti" əsəri mənzum hekayə olub müdrik bir qoca ilə bağlı ibrətamiz hadisəni əks etdirir.

## İstinadlar
Şuabul-iman

**Şuabul-iman** () — İslam elmlərində imanın mahiyyətini, tərkib hissələrini və təzahür formalarını izah edən klassik hədis-əqidə əsəridir. Əsərin müəllifi hədis və fiqh alimi Beyhəqidir.

## Əsər
Əsərin adını müəllif müqəddimədə qeyd etməmiş, lakin digər əsərlərində "Şuabul-iman" üçün "əl-Cəmi", "Cəmiul-müsənnəf fi şuabil-iman" kimi adlandırmalarla əsərə eyham vurmuşdur. Əsərin məhz "Şuabul-iman" adlandırılması sonradan baş vermişdir. Belə ki, əsərə edilən ixtisarlarda və bioqrafiya mənbələrində əsər "Şuabul-iman" adlandırılmışdır.

Müəllif əsərini 77 hissəyə (bab) böldüyünü qeyd etmişdir. Bu bölmələr imanın mahiyyəti, Allahı sevmə, ata-anaya hörmət, salamlaşma, təharət, namaz, zəkat, oruc, ixlaslı olmaq, töbvə, yaxşılıq etmək, qiybətdən çəkinmək və s. kimi mövzuları ehtiva edirlər.

"Şuabul-iman"ın bir çox kitabxanalarda əlyazmaları mövcuddur. Əsər nəşrləri Hindistanda (Heydərabad: 1986; Mumbay: 1986) həyata keçirilmiş, həmçinin türk dilinə tərcümə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Ambioriks

**Ambioriks** (Qall dilində: "*ətrafın kralı*" və ya "*mühafizəçi kral*"; ) — müasir Belçika ərazisində yerləşən Şimal-Şərqi Qalliyanın (Gallia Belgica) belq tayfalarından biri olan eburonların şahzadəsi və Kativolkla birlikdə rəhbəri olmuşdur. XIX əsrdə Ambioriks, Yuli Sezarın "Qalliya müharibəsi haqqında qeydlər"ində təsvir olunduğu kimi Yuli Sezara qarşı müqavimətinə görə Belçikanın milli qəhrəmanına çevrilmişdir.

## Adın etimologiyası

Ümumi qəbul olunmuş rəyə görə, Ambioriks Qall mənşəli şəxs adıdır və *ambio-* prefiksinin rix ("kral") sözünə birləşməsindən yaranmışdır, lakin birinci elementin mənası mübahisəli olaraq qalır.

Bəzi alimlər ambio- hissəsini ambi- ("ətrafında", "hər iki tərəfdə") sözünün tematizasiya olunmuş forması kimi şərh edərək, onu "ətraf" və ya "hasarlanmış yer" kimi izah edirlər (müqayisə üçün: Qədim İrland dilində *imbe* – "hasar"). Bu yanaşmaya əsasən, Ambioriks "ətrafın kralı" və ya "mühasirəyə alınmış yerin kralı" kimi tərcümə olunur.

Alternativ olaraq, Fredrik Otto Lindeman *ambio-* elementini Proto-Hind-Avropa mənşəli *h₂mbhí-péh₂ ("mühafizəçi") mürəkkəb sözündən törədiyini əsas gətirərək (müqayisə üçün: qədim hind dilində adhi-pá- – "mühafizəçi, hökmdar, ağa, kral"), Ambioriksi "mühafizəçi-kral" kimi təqdim edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ambiorix
Bəəsçilik

**Bəəsçilik** və ya **bəəsizm** (,‎ , ) — məqsədi partiya-avanqardın və inkişafa yönəlmiş inqilabi hökumətin rəhbərliyi altında birləşdirilmiş ərəb dövlətinin yaradılması və inkişaf etdirilməsi olan ərəb milliyyətçi ideologiyası. Bu ideologiya Zəki Ərsuzi, Mişel Əflaq və Səlahəddin Bitarın ideyalarına əsaslanmışdır.

Bəəsçi cəmiyyət maarifləndirmə, ərəb mədəniyyəti və dəyərlərinin yenidən canlandırılmasını hədəfləyir. Bu, vahidpartiyalı dövlətin yaradılmasını dəstəkləyir və müəyyən olunmamış müddət ərzində siyasi plüralizmi rədd edir. Bəəsçilik ərəb milliyyətçiliyi, panərəbizm və sosial irəliləyiş ideyalarına əsaslanır. Dini sahədə ideologiya sekulyar yanaşmanı qəbul edir. Bəəsçi rəhbərlik müəyyən dərəcədə dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsini həyata keçirir, istehsal vasitələrinə ictimai mülkiyyəti qorumağa çalışır, lakin eyni zamanda özəl mülkiyyətin ləğvinə qarşı çıxır.

Bəəsçilikdə "ərəb sosializmi" anlayışı mühüm rol oynayır. Bəəsçiliyin tərəfdarları hesab edirlər ki, sosializm ərəb cəmiyyətinin inkişafının yeganə yoludur. "Ərəb sosializmi" konsepsiyası kapitalist cəmiyyət ilə Avropa sosializmi arasında "orta yol" kimi irəli sürülmüşdür.

Bəəs Partiyası İraqda 1963-cü ildə və 1968–2003-cü illərdə, Suriyada isə 1963–2024-cü illərdə hakimiyyətə gəlmişdir. Hər iki rejim avtoritarizm, siyasi müxalifətin təqibi və ideologiyalarına qarşı tənqidin qadağan olunması ilə xarakterizə olunmuşdur, lakin hər iki rejim daha çox qeyri-bəəsçi hesab olunur, çünki onların həyata keçirdiyi praktik ideologiya Əflaq və ya Bitarın orijinal doktrinasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Məsələn, heç bir hakimiyyət dairəsindəki bəəsçi partiya ərəb dünyasının birləşdirilməsini hədəf qoymamışdır və bunu hələ də məqsəd kimi irəli sürmür.

## İstinadlar
Bəəs Partiyası Hərbi Komitəsi

**Bəəs Partiyası Hərbi Komitəsi** — Suriyada fəaliyyət göstərmiş gizli təşkilat. Bu, ilkin mərhələdə onun tərkibi Ərəb Sosialist Bəəs Partiyasını dəstəkləyən beş ordu zabitindən ibarət olmuşdur. Sonrakı dövrdə bu qurum hakim hərbi xunta kimi formalaşmışdır.

Təşkilat 1958-ci ilin fevral ayında, Suriya ilə Misirin birləşməsi nəticəsində yaradılmış Birləşmiş Ərəb Respublikasının elanından az sonra təsis edilmişdir. Komitə Suriyada 1963-cü ilin mart ayında hakimiyyətə gəlmiş və 1966-cı ilin fevral ayının sonunda buraxılmışdır.

## İstinadlar
Əl-Məktəbətü əş-Şamilə

**Əl-Məktəbətü əş-Şamilə** (; ) — İslam elmlərinə aid çoxsaylı klassik və müasir əsəri özündə birləşdirən elektron kitabxana və proqram təminatıdır. Elektron kitabxana özündə 3 min müəllifin 8 min əsərini ehtiva edir. Elekton kitabxananın İOS və Android telefonlar üçün mobil tətbiqləri də mövcuddur.

## İstinadlar
Volfqanq Paul

**Volfqanq Paul** (; ) — almaniyalı fizik. O, hazırda "ion tələsi" adlandırılan qurğunun əsasını qoyan qeyri-maqnit kvadrupol kütlə filtrini birgə hazırlamışdır. Bu elmi nailiyyətinə görə Paul 1989-cu ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatının yarısını Hans Georq Demelt ilə bölüşmüşdür; mükafatın digər yarısı isə həmin il Norman Foster Ramzeyə təqdim edilmişdir.

## Erkən həyatı

Volfqanq Paul 10 avqust 1913-cü ildə Almaniyanın Lorentskirx şəhərində anadan olmuşdur. O, atasının farmasevtik kimya üzrə professor olduğu Münxen şəhərində böyümüşdür. Münxen Texniki Universitetində bir neçə il təhsil aldıqdan sonra, 1934-cü ildə Berlin Texniki Universitetinə keçmiş və 1937-ci ildə Hans Geygerin qrupunda diplom işini tamamlamışdır. Daha sonra elmi rəhbəri Hans Kopfermanı izləyərək Kil Universitetinə getmiş, hərbi hava qüvvələrinə çağırıldıqdan sonra isə 1940-cı ildə Berlin Texniki Universitetində doktorluq dərəcəsini (PhD) almışdır.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı o, nüvə silahlarının hazırlanmasında istifadə olunan parçalanan materialların istehsalı üçün zəruri olan izotopların ayrılması sahəsində tədqiqatlar aparmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Wolfgang Paul Prize, awarded by the Alexander von Humboldt Foundation in November 2001. List of award winners.
İkinci Suriya Respublikası

**İkinci Suriya Respublikası** (), rəsmi olaraq 1950–1958-ci illərdə **Suriya Respublikası** və 1961–1963-cü illərdə **Suriya Ərəb Respublikası** — Fransa mandatından 1946-cı ilin aprel ayında faktiki müstəqillik qazanmış Birinci Suriya Respublikasının ardıcılı. İkinci Respublika 1950-ci ilin Suriya Konstitusiyası əsasında yaradılmışdır, lakin bu konstitusiya 1950–1954-cü illərdə Ədib Şişəklinin güclü hakimiyyəti dövründə və daha sonra Suriya 1958-ci ildə Misir Respublikası ilə Birləşmiş Ərəb Respublikasını yaratmaq üçün birləşdikdə dayandırılmışdır. İkinci Respublika Suriya 1961-ci ildə bu birliyindən çıxanda bərpa edilmişdir. 1963-cü ildə Suriya Bəəs Partiyasının hərbi çevrilişi nəticəsində hakimiyyətə gəlmiş və bu hadisə Bəəsçi Suriyada siyasi quruluşun təməlini qoymuşdur.

Yaşıl, ağ, qara və qırmızı rənglərdən ibarət bayraq Suriya Ərəb Respublikasının ilk bayrağı olmuş və ən qısa müddət istifadə edilmişdir. Bu, 1961–1963-cü illəri əhatə etmişdir. Bayraq həmçinin Suriyada vətəndaş müharibəsi dövründə Suriya müxalifətinin bayrağı olmuş və 2025-ci ildə yenidən Suriya Respublikasının rəsmi bayrağı kimi qəbul edilmişdir.

## İstinadlar
Məhəmməd Ümran

**Məhəmməd Ümran** (; ) — Suriya dövlət xadimi və Bəəs Partiyasının Hərbi Komitəsinin qurucularından biri. O, 8 Mart inqilabından 1966-cı il dövlət çevrilişinə qədər hakimiyyətdə olmuşdur.

## İstinadlar
Sələh Cədid

**Sələh Cədid** (; ) — Suriya hərbi zabiti, dövlət xadimi və 1966-cı ildən 1970-ci ilə qədər ölkənin faktiki lideri.

## Həyatı
Sələh Cədid sahil şəhəri Cəblə yaxınlığındakı nüseyri kəndində anadan olmuşdur. Hüms Hərbi Akademiyasında təhsil almış və 1946-cı ildə Suriya Silahlı Qüvvələrinə qoşulmuşdur. Qısa müddət Suriya Sosialist Milliyyətçi Partiyasının (SSNP) üzvü olub, lakin sonradan qardaşı Həsən Cədidin onun liderlərindən biri olduğu üçün SSNP ilə sıx əlaqələrini saxlamağına baxmayaraq, Bəəs Partiyasına qoşulmuşdur. 1950-ci illərdə Camal Əbdül Nəsirin Ərəb Milliyyətçi Hərəkatının üzvü olmuşdur. Birləşmiş Ərəb Respublikasının (Misir və Suriyanın vahid dövləti) yaradılmasını dəstəkləyib. BƏR dövründə Sələh Cədid Qahirədə xidmət etmişdir. Orada, 1959-cu ildə bir neçə digər bəəsçi zabit ilə birlikdə BƏR-i qorumaq məqsədi daşıyan gizli bir təşkilat olan Hərbi Komitə yaratmışdır. Buna baxmayaraq, 1961-ci ilin sentyabrında BƏR süqut etmişdir və Nazim Qüdsi Suriyada hakimiyyətə gəlmişdir. Cədid bir çox Bəəs Partiyası üzvü ilə birlikdə ordudan qovulmuşdur. 1962-ci ildə hərbi çevrilişə hazırlaşmağa başlamışdılar.

## İstinadlar
Nazim Qüdsi

**Nazim Qüdsi** () () — Suriya siyasətçisi, iki dəfə Suriyanın Baş naziri (1949–1950/51) və ölkə prezidenti (1961–1963).

## Həyatı
O, Dəməşq Universitetində, Beyrut Amerika Universitetində və Cenevrə Universitetində təhsil almışdır. 1935-ci ildə Fransa işğalına qarşı çıxan Milli Bloka qoşulmuş, lakin 1939-cu ildə ayrılmışdır. 1947-ci ildə Rüşdi Kixiya ilə birlikdə Hələbdə Xalq Partiyasını qurmuşdur.

1963-cü il Suriya inqilabı nəticəsində devrilmişdir.

Doğum günündən 8 gün əvvəl, 6 fevral 1998-ci ildə Əmmanda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Yeni bəəsçilik

**Yeni bəəsçilik** — 1963-cü ilin sentyabr ayında Ərəb Sosialist Baas Partiyasının altıncı milli konqresindən sonra Suriyanın dövlət ideologiyasına çevrilmiş bəəsçiliyin ifrat sol variantı. Sələh Cədid və Hafiz Əsədin rəhbərlik etdiyi yeni bəəsçi hərbi komitə tərəfindən həyata keçirilən 1966-cı ildə Suriya dövlət çevrilişi nəticəsində Bəəs Partiyasının Suriya regional bölməsi orijinal Bəəs Partiyası Milli Komandanlığından tamamilə müstəqil olan militarist bir təşkilata çevrilmişdir.

Yeni bəəsçilik hərbiyyənin üstünlüyünü vurğulamaq və Mişel Əflaq ilə Səlahəddin Bitar da daxil olmaqla klassik baasçı rəhbərliyin "köhnə qvardiyasını" təmizləmək yolu ilə panərəbist ideoloji əsaslarından uzaqlaşan bir cərəyan kimi xarakterizə edilmişdir. Müxtəlif marksist ideoloji məktəblərin təsiri altında olan Suriyada ifrat solçu yeni bəəsçi rejim inqilabi sosializm kimi radikal sol doktrinaları mənimsəmiş, panərəbizmdən imtina etmiş və Sovet İttifaqı ilə əlaqələri gücləndirməyə çalışmışdır. Bu dövrdə rejim nasirçilər və aralarında kəskin rəqabət olan İraq bəəsçiləri, xüsusilə səddamçılar kimi ərəb milliyyətçiləri ilə münaqişəyə girmişdir. 1963-cü ildə Suriyada dövlət çevrilişi nəticəsində Suriya Ərəb Respublikasında hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra yeni bəəsçi zabitlər totalitar prinsiplərlə fəaliyyət göstərən hərbi diktatura qurmaq məqsədilə ənənəvi mülki elitaları kənarlaşdırmışdılar.

Yeni bəəsçilik ilk növbədə Hafiz Əsəd və onun oğlu Bəşər Əsədin bir-birini izləyən hökumətlərinin siyasətinə əsaslanan əsədçilik ilə əlaqələndirilir. Bu sistem əsasən nepotizm və məzhəbçiliklə xarakterizə olunmuşdur. Hafiz Əsədin 1970-ci ildə Suriyada dövlət çevrilişi ilə hakimiyyəti ələ keçirməsi ordu və təhlükəsizlik qüvvələrində nüseyri azlığının dominantlığının möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur. Dövlət təbliğatı əsədçiliyi bəəsçi ideologiyanı müasir dövrün ehtiyaclarına uyğun inkişaf etdirən yeni bəəsçi bir cərəyan kimi təqdim etmişdir. Bununla belə, yeni bəəsçi ideologiyanın qurucusu Mişel Əflaq tərəfindən orijinal bəəsçi prinsiplərdən uzaqlaşdığına görə tənqid edilmişdir.

2024-cü ilin sonlarında Hərbi Əməliyyatlar Komandanlığı və müttəfiq silahlı qruplaşmalar tərəfindən başladılan bir sıra inqilabi hücumlar 8 dekabr 2024-cü il tarixində Əsəd rejiminin süqutu ilə nəticələnmişdir. Həmin vaxtdan etibarən bəəsçi hərbi aparatın qalıqları və Əsəd ailəsinin tərəfdarları Laziqiyyə, Tartus və Qərbi Suriyanın bəzi hissələrində yerləşən nüseyri qalalarında şiddətli toqquşmalar həyata keçirmişdilər.

## İstinadlar

## İstinadlar
Məhəmməd Sufi

**Məhəmməd Sufi** () () — Suriya feldmarşalı, 1963-cü ildə Suriyada baş verən dövlət çevrilişində rol oynamış hərbi xadim, həmin ilin mart–may ayları arasında Suriya Müdafiə naziri. Siyasi cəhətdən nasirçi tərəfdarı olan Sufi hərbi sahədə bəəsçi rəqibləri tərəfindən kənarlaşdırılmışdır və 1990-cı illərdə Suriyaya qayıtmazdan əvvəl siyasi arenanı tərk etmişdir.

## İstinadlar
Ziyad Həriri

**Məhəmməd Ziyad Həriri** () () — Suriya hərbi xadimi. Qatı ərəb milliyyətçisi olan Həriri 1958-ci ildə Suriya ilə Misir arasındakı birliyi dəstəkləmiş, 1961-ci ildə Suriyanın ayrılmasına qarşı çıxmış və 1963-cü ilin martında separatçı hökuməti devirən dövlət çevrilişinin baş lideri vəzifəsində çalışmışdır. Nasirçilərdən və onların bəəsçi rəqiblərindən siyasi cəhətdən müstəqil olan Həriri çevrilişdən sonra ordunun qərargah rəisi vəzifəsində çalışmış və qısa müddətə Müdafiə naziri olmuşdur. O, ordudan bəəsçi olmayanların genişmiqyaslı təmizlənməsi kampaniyası zamanı vəzifəsindən azad edilmişdir. Qısa müddət sonra siyasi fəaliyyətdən təqaüdə çıxmışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Rudolf Payerls

Ser **Rudolf Ernst Payerls** (; ) — Almaniya mənşəli Britaniya fiziki. O, Britaniyanın nüvə silahı proqramı olan "Tube Alloys", eləcə də Müttəfiqlərin birgə nüvə bombası layihəsi olan "Manhetten layihəsi"ndə (Manhattan Project) mühüm rol oynamışdır. 1996-cı ildə "Physics Today" jurnalında dərc olunan nekroloqda o, "nüvə fizikasının dünya proseslərinə təsirinin artması dramında əsas oyunçulardan biri" kimi xarakterizə edilmişdir.

Payerls fizika elmini Berlin Universitetində, Münxen Universitetində Arnold Zommerfeldin, Leypsiq Universitetində Verner Heyzenberqin və İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunda (ETH Zurich) Volfqanq Paulinin rəhbərliyi altında öyrənmişdir. 1929-cu ildə Leypsiqdə fəlsəfə doktoru (DPhil) dərəcəsini aldıqdan sonra Sürixdə Paulinin assistenti olmuşdur. 1932-ci ildə o, Rokfeller təqaüdünə layiq görülmüşdür. Bu təqaüdlə o, əvvəlcə Romada Enriko Ferminin, daha sonra isə Kembric Universitetinin Kavendiş laboratoriyasında Ralf Faulerin rəhbərliyi altında tədqiqatlar aparmışdır. Yəhudi mənşəli olduğu üçün 1933-cü ildə Adolf Hitlerin hakimiyyətə gəlişindən sonra vətəninə qayıtmamaq qərarına gəlmiş və Britaniyada qalmışdır. Burada o, Mançester Viktoriya Universitetində Hans Bete ilə, daha sonra isə Kembricdəki Mond laboratoriyasında çalışmışdır. 1937-ci ildə Birminhem Universitetinin fizika üzrə yeni təyin olunmuş avstraliyalı professoru Mark Olifant onu tətbiqi riyaziyyat üzrə yeni yaradılmış kafedraya dəvət etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 1979 Audio Interview with Sir Rudolf Peierls by Martin Sherwin Voices of the Manhattan Project
* 
* War and Peace in the Nuclear Age; Dawn; Interview with Rudolf Peierls, 1986
* FBI file on Rudolf and Eugenia Peierls
*
Jan Şarl Atanaz Peltye

**Jan Şarl Atanaz Peltye** (; ) — fransız fiziki. O, ilkin fəaliyyətinə saat ticarətçisi kimi başlasa da, 30 yaşında fizika sahəsində təcrübələr və müşahidələr aparmağa başlamışdır.

Peltye fizikanın müxtəlif bölmələrinə dair çoxsaylı elmi məqalələrin müəllifidir. Onun adı xüsusilə volt dövrəsindəki birləşmələrdə yaranan istilik effektləri — Peltye effekti ilə bağlıdır. Peltye, 1840-cı ildə yaxınlıqdakı ikinci obyektin təsiri altında materialda elektrik yükü paylanmasının dəyişməsinə əsaslanan elektrostatik induksiya konsepsiyasını irəli sürmüşdür.

## Bioqrafiyası

Peltye saatçı təhsili almış və 30 yaşına qədər saat ticarəti ilə məşğul olmuşdur. O, Parisdə Abraham-Lui Brege ilə birlikdə çalışmışdır. Daha sonra elektrodinamika sahəsində müxtəlif təcrübələr aparmış və aşkar etmişdir ki, elektrik cərəyanı elektron elementdən keçdikdə, cərəyan axını zamanı temperatur qradiyenti və ya temperatur fərqi yaranır. 1836-cı ildə o, öz işini nəşr etdirmiş, 1838-ci ildə isə onun tapıntıları Emil Lents tərəfindən təsdiqlənmişdir. Peltye, həmçinin atmosfer elektriki və meteorologiya məsələləri ilə də məşğul olmuşdur. 1840-cı ildə o, qasırğaların yaranma səbəbləri haqqında əsərini çap etdirmişdir.

Peltyenin çoxsaylı məqalələri əsasən atmosfer elektriki, su burulğanları (smerçlər), sianometriya (səmanın mavilik dərəcəsinin ölçülməsi) və səma işığının polyarlaşması, suyun sferoidal halda temperaturu və yüksək hündürlüklərdə qaynama nöqtəsi kimi mövzulara həsr olunmuşdur. Onun bir neçə işi təbiət tarixinin maraqlı məqamlarına da toxunur. Peltyenin adı volt dövrəsindəki birləşmələrin istilik effektləri ilə hər zaman xatırlanacaqdır; bu kəşf əhəmiyyətinə görə Zeebek və Kamminqin kəşfləri ilə müqayisə oluna bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Jozef Plato

**Jozef Antuan Ferdinand Plato** (; ) — belçikalı fizik və riyaziyyatçı. O, hərəkət edən təsvir illüziyasını nümayiş etdirən ilk şəxslərdən biri olmuşdur. Bu məqsədlə o, birinin üzərində hərəkətin kiçik artımlarla təkrarlanan rəsmləri, digərində isə müntəzəm aralıqlı yarıqlar olan və əks istiqamətdə fırlanan disklərdən istifadə etmişdir. O, 1832-ci ildə ixtira etdiyi bu cihazı fenakistiskop adlandırmışdır.

## Bioqrafiyası

Plato 14 oktyabr 1801-ci ildə Brüsseldə anadan olmuşdur. Onun atası, Turne şəhərində doğulmuş Antuan Plato, istedadlı gül rəssamı idi. Altı yaşında artıq oxumağı bacaran kiçik Plato, dövrünün möcüzə uşaq hesab olunurdu. İbtidai məktəbdə oxuyarkən fizika dərsi onda xüsusi təəssürat yaratmış; müşahidə etdiyi təcrübələrdən valeh olaraq, bir gün onların sirlərini açacağına dair özünə söz vermişdi. Plato məktəb tətillərini Marş-le-Damda əmisi və onun ailəsi ilə keçirirdi. Onun xalası oğlu və oyun yoldaşı Ogüst Payen sonralar memar və Belçika dəmir yollarının əsas layihəçisi olmuşdur. On dörd yaşında hər iki valideynini itirən Platonun səhhəti bu itkinin yaratdığı travma nəticəsində pisləşmişdir.

27 avqust 1840-cı ildə Plato Avqustina-Tereza-Eme-Fanni Klavaro ilə evlənmiş və bir il sonra onların bir oğlu dünyaya gəlmişdir. Qızı Alis Plato 1871-ci ildə Qustav Van der Mensbruqqe ilə ailə qurmuşdur; Mensbruqqe sonradan onun həmkarı və ilk bioqrafı olmuşdur.

İşığın torlu qişada (retina) qalma müddəti (vizual davamlılıq) ilə maraqlanan Plato, 25 saniyə ərzində birbaşa Günəşə baxdığı bir təcrübə həyata keçirmişdir. Ömrünün sonrakı illərində görmə qabiliyyətini itirən alim bunu həmin təcrübə ilə əlaqələndirirdi. Lakin bu, həqiqəti əks etdirməyə də bilər; belə ki, onun xroniki üveit xəstəliyindən əziyyət çəkdiyi ehtimal olunur.

Plato 1872-ci ildə Niderland Kral Elm və Sənət Akademiyasının xarici üzvü seçilmişdir.

O, 1883-cü ildə Gent şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Plateau-Rayleigh instability – a 3D-lattice kinetic Monte Carlo simulation
*
Milton Plesset

**Milton Spinoza Plesset** (; ) — Hidroaeromexanika və nüvə enerjisi sahəsində çalışmış amerikalı tətbiqi fizik. O, çoxfazalı axınlar, qabarcıq dinamikası və nüvə reaktorlarının təhlükəsizliyi sahəsindəki fundamental töhfələrinə görə 1979-cu ildə Milli Mühəndislik Akademiyasına üzv seçilmişdir. Plesset 1951–1978-ci illərdə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda mühəndislik elmləri professoru vəzifəsində çalışmışdır. Andrea Prosperetti, Norman Zaburki və Kris Vipl kimi tanınmış alimlər doktorluq işlərini məhz Plessetin rəhbərliyi altında tamamlamışlar. Milton Plesset özü, həmçinin tələbələri Andrea Prosperetti və Kris Vipl Milli Mühəndislik Akademiyasının üzvləri olmuşlar.

Plesset Kristian Möller ilə birlikdə hazırladığı Möller-Plesset perturbasiya nəzəriyyəsi ilə tanınır. Mayenin sonsuz həcmində qabarcığın dinamikasını təsvir edən Reyli-Plesset tənliyi də onun adını daşıyır.

## Təhsili və fəaliyyəti
Pensilvaniya ştatının Pittsburq şəhərində anadan olan Plesset 1929-cu ildə Pittsburq Universitetində bakalavr dərəcəsi, 1932-ci ildə isə Yel Universitetində fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsi almışdır.

Doktorluq müdafiəsindən qısa müddət sonra o, Kaliforniya Texnologiya İnstitutuna qoşulmuş və Robert Oppenheymer ilə birlikdə çalışmışdır. Onlar kvant elektrodinamikasında Dirak tənliyindən istifadə edərək pozitronların nəzəri tədqiqatını aparmış və elektron-pozitron cütlərinin necə yarandığını nümayiş etdirmişlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Şakir Qəribov

**Şakir Dadaş oğlu Qəribov** () — əsasən müdafiəçi mövqeyində çıxış etmiş sovet futbolçusu. Məşqçi.

## Klub karyerası
15 yanvar 1956-cı ildə Sabirabadda, Avtobaza adlanan yaşayış sahəsində, çayçı ailəsində anadan olub. Futbol oynamağa doğma rayonunda başlayıb. 

1973-cü ildə, yarışda olarkən onu Kirovabadın "Tərəqqi" komandasının baş məşqşçisi Vaqif Abbasov bəyənərək komandasına dəvət edib, lakin üzərindən on gün keçməmiş Bakının "Neftçi" klubundan teleqram alıb. Paytaxta yola düşən futbolçu, 1973-cü ilin dekabrından 1974-cü ilin martına qədər burada baxışda olub. Əsas heyətə düşənə kimi, 1974-75-ci illərdə "Tərəqqi", 1975-76-cı illərdə isə hərbi xidmətlə əlaqədar "OİK"də çıxış edib. 1977-ci ildə hərbi xidməti başa vurmamış "Neftçi"yə geri qaytarılıb. İlk ili əvəzedici komandada keçirən müdafiəçi, 1978-ci ildə əsas komandaya çağırılıb və qısa müddətdə əsas heyət üzvlərindən birinə çevrilib.

"Neftçi"nin əsas heyətində ilk rəsmi oyununu 7 iyun 1978-ci ildə, SSRİ Kubokunun 1/4 final mərhələsi çərçivəsində "Şaxtyor Donetsk"ə qarşı keçirib. 1978-1984 və 1986-1988-ci illər aralığında "ağ-qaralar"ın şərəfini qoruyan Qəribov, ümumilikdə, 219 oyunda meydana çıxıb, 8 qola imza atıb.

1989-90-cı illərdə oynayan məşqçi kimi "İnşaatçı Sabirabad" komandasında çıxış edib.

## Məşqçilik karyerası
1989-1990-cı illərdə oynayan məşqçi kimi "İnşaatçı Sabirabad" klubunda fəaliyət göstərib. İlk mövsümdə komanda onun rəhbərliyi altında Azərbaycan SSR çempionu olub.

1995-99-cu illərdə Azərbaycan Nəqliyyat Nazirliyinin "Avtomobilçi" futzal komandasında baş məşqçi çalışıb. Bu müddət ərzində 2 dəfə Azərbaycan çempionatının, 2 dəfə isə Azərbaycan Kubokunun qalibi olub. Paralel olaraq Azərbaycan milli futzal komandasında məşqçi kimi fəaliyyət göstərib.

Müxtəlif illərdə Azərbaycan milli futbol komandasında İqor Ponomaryov, Vaqif Sadıqov və Şahin Diniyevlə birgə işləyib, həmçinin Azərbaycanın olimpiya yığmasına və aşağı yaş qruplarından ibarət komandalarına rəhbərlik edib. 2000-2001, 2009-2010-cu illərdə "Neftçi"nin, 2011-2013-cü illərdə isə "AZAL"ın məşqçisi olub.

## Şəxsi həyatı
Qəribovlar ailəsində 8 uşaq böyüyüb — 6 qardaş, 2 bacı. Şakir, ailənin 7-ci uşağı olub. Atası Dadaş Qəribov Böyük Vətən müharibəsi iştirakşısıdır.

1982-ci ildə ailə həyatı qurub. Bir qızı var.

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şakir Qəribov ''Transfermarkt.world'' saytında
Abbasilər xilafəti Memarlığı

**Abbasilər memarlığı** Abbasilər xilafətində (750-1258) — əsasən Mesopotamiyanın mərkəzində, müasir İraqda inkişaf etmişdir. Bəzilərinin qalıqları müasir dövrə qədər qalmaqdadır. Abbasilər dövründə baş verən böyük dəyişikliklər yalnız hakimiyyətin əl dəyişməsi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda siyasi idarəetmə modelinin yenilənməsi, geosiyasi güc balansının dəyişməsi və mədəni-intellektual həyatın köklü şəkildə transformasiyası ilə xarakterizə olunmuşdur. Abbasilər dövrü Əməvilərin hakim ailəsinin məhv edilməsi və onun yerinə Abbasilərin gəlməsi ilə başlayır və hakimiyyət mövqeyi Mesopotamiya ərazisinə keçir. Nəticədə, klassik və Bizans bədii və mədəni standartlarının təsirinin yerli Mesopotamiya modellərinin, eləcə də fars modellərinin xeyrinə yerini dəyişməsi müşahidə edilmişdir.

## İstinadlar
Boris Podolski

**Boris Yakovleviç Podolski** (; ) — yəhudi mənşəli rus-amerikalı fizik. O, Albert Eynşteyn və Natan Rozen ilə birlikdə dolaşıq dalğa funksiyaları və EPR paradoksu üzərində apardığı işləri ilə tanınır.

## Təhsili

Boris Podolski 1896-cı ildə Rusiya imperiyasının Don Voyskosu Vilayətinin Taqanroq şəhərində, yoxsul bir yəhudi ailəsində anadan olmuş və Taqanroq Gimnaziyasında təhsil almışdır. 1913-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarına köçmüşdür. 1918-ci ildə Cənubi Kaliforniya Universitetində elektrotexnika mühəndisliyi üzrə bakalavr dərəcəsi aldıqdan sonra ABŞ ordusunda xidmət etmiş, daha sonra isə Los-Anceles Elektrik Enerjisi və İşıqlandırma Bürosunda çalışmışdır.

1926-cı ildə Cənubi Kaliforniya Universitetində riyaziyyat üzrə magistr dərəcəsi almışdır. 1928-ci ildə o, Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda (Caltech) Paul Sofus Epşteynin rəhbərliyi altında nəzəri fizika üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Şahağac kənd məscidi

**Şahağac kənd məscidi** — 1901-ci ildə Astara rayonunun Şahağac kəndində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Tarixi
Şahağac kənd məscidi 1901-ci ildə Mirəhməd xan Talışxanov tərəfindən Şahağac kəndində tikdirilib.

Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Şahağac kənd məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb və 1987-ci ilə qədər məscidin binasından anbar kimi istifadə olunub.

1987-ci ildə məscid dindarların istifadəsinə verilib. 1988-ci ildə məsciddə təmir bərpa işləri aparılıb. Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Məsciddə Şahağacı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

### Memarlığı
Məscidin binası düzbucaqlı formadadır. Kişilər və qadınlar üçün iki hissəyə ayrılmış məsciddə eyni anda 200 nəfər ibadət edə bilər. Qadınlar şöbəsi ikinci mərtəbədə yerləşir və əsas zaldan taxta arakəsmə ilə ayrılıb. İbadətgahın minbəri taxtadan hazırlanıb və üçpilləlidir. Məscidin döşəməsi kərpicdən, tavanı isə taxtadandır. Tavan dörd taxta sütun üzərində dayanır. İbadətgahın iki giriş qapısı və dörd geniş pəncərəsi var. Məscidin kərpicdən olan 12 metr hündürlüyündə bir minarəsi var, günbəzi isə yoxdur. Minarənin üst hissəsi səkkizguşəlidir və ətrafında yeddi pəncərə yerləşir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
*
Nikolay Romanov (çareviç)

**Nikolay Aleksandroviç Romanov** (; ) — Rusiya imperatoru II Aleksandrın oğlu, çareviç.

## Həyatı
1843-cü ildə Sankt-Peterburqdakı Çarskoye seloda dünyaya gəldi. Atası Rusiya imperatoru I Nikolayın oğlu və varisi Çareviç Aleksandr, anası isə Böyük Hesse hersoqu II Lüdovikin qızı Hesseli Vilhelmina Mariyadır. Dünyaya gəldiyi əsnada babası I Nikolay taxtda idi. Onun 1855-ci ildə vəfatı və atasının taxta çıxmasıyla çareviç ünvanı aldı və Rus taxt-tacının varisi elan olundu. Bu ünvanı ölümünədək daşıdı. Uşaqlıq illərdi nəzarət altında təlim-tərbiyə ilə keçdi və kiçik qardaşı Aleksandra çox yaxın idi.

Taxt varisi olduğu üçün gələcəkdə kiminlə evlənəcəyi müzakirə məsələsi idi. Uzun müzakirələrin ardından 1864-cü ildə Danimarka kralı IX Kristianın qızı Şahzadə Daqmarla nişanlandı. Nişanlısına aşiq olan çareviç Nikolay ona ünvanladığı saysız məktublarla sevgisini bildirdi.

1865-ci ilədək çareviçin səhhətində heç bir problem yox idi. Ancaq cənubi Avropaya etdiyi səyahət əsnasında səhhəti pisləşdi. İlk diaqnoz yanlışlıqla revmatizm olaraq qoyuldu. Şiddətli bel və boyun ağrısıyla yanaşı, səs-küyə və işığa həssaslığı artmasına baxmayaraq səyahəti davam etdirdi. İtaliya turunu tamamladıqdan sonra cənubi Fransada dayandı. Səhhəti ağırlaşmışdı. Nəhayət, burada meningit diaqnozu qoyuldu. Çox keçmədən 24 aprel 1865-ci ildə Nitsada vəfat etdi. Cənazəsi Sankt-Peterburqa göndərildi və Pyotr və Pavel kafedralına dəfn olundu.

Ölüm döşəyində ikən sevimli qardaşı knyaz Aleksandrın, nişanlısı Şahzadə Daqmarla evlənməsini vəsiyyət etdi. Onun bu vəsiyyəti 1866-cı ildə yerinə gətirildi. Onun şərəfinə Nitsada *Çareviç Nikolay Aleksandroviç kilsəsi* inşa olundu və kilsənin 1868-ci ildəki açılışına qardaşı yeni çareviç Aleksandrla yeni xanımı Şahzadə Daqmar qatıldı. 

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* M. & B. Wattel. (2009). *Les Grand'Croix de la Légion d'honneur de 1805 à nos jours. Titulaires français et étrangers*. Paris: Archives & Culture. p. 515. ISBN 978-2-35077-135-9
* Bille-Hansen, A. C.; Holck, Harald, eds. (1864) [1st pub.:1801]. ''Statshaandbog for Kongeriget Danmark for Aaret 1864''. Kongelig Dansk Hof- og Statskalender (in Danish). Copenhagen: J.H. Schultz A.-S. Universitetsbogtrykkeri. p. 4

### İstinadlar
Əl-Kisvə

**Əl-Kisvə** () — Suriyanın Dəməşq mühafəzəsinin cənub-qərbində yerləşən şəhər, Dəməşq mühafəzəsinin eyniadlı Əl-Kisvə nahiyəsinin inzibati mərkəzi. Mərc əl-Səffar döyüşü bu şəhərdə baş tutmuşdur. Paytaxt Dəməşqdən 8 km2 cənubda yerləşir.

## Əhalisi
2004-cü il Suriya əhalisinin siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 43.456 nəfərdir.

## İstinadlar