Həmmad ibn Əbu Süleyman

**Əbu İsmayıl Həmmad ibn Əbu Süleyman Müslim ibn Yezid əl-İsfahani əl-Kufi** (; ) — dövrünün Kufə fəqihi və Əbu Hənifənin müəllimi.

## Həyatı
Qaynaqlarda Əbu Musa əl-Əşari ailəsinin və ya onun oğulu İbrahimin yaxud da nəvəsi Bilal ibn Əbu Bürdənin mövlası olaraq xatırlanan Həmmadın həyatı haqqındaki məlumatlar olduqca məhduddur. Atası əslən İsfahanın Bürhuvar bölgəsində olub rəvayətə görə İsfahan məlikinin oğuludur. Qaynaqların verdiyi məlumata görə atası, Əbu Musa əl-Əşarinin İsfahanı tutması əsnasında (641 və ya 642) əsir düşdü və onun hüzurunda müsəlman oldu. Əbu Musa əl-Əşari ilə aralarında himayə və hökmü qohumluq razılaşması demək olan "vəla bağı" qurulduğu üçün Əşari nisbəsiylə də xatırlanar. Əbu Süleyman, Əbu Musa tərəfindən Ömərə aparıldı və onun huzurunda müsəlmanlığını yenidən elan etdi. Ömər ibn Xəttab ona Kufədə bir ərazi verdi.

#### Xarakteri
Mənbələrin yazdığına görə Həmmad varlı, əliaçıq bir şəxs olub. Ramazan ayında izdihamlı iftarlar verdiyi, kasıb və düşkünlərə davamlı olaraq əl tutduğu məlumdur. Olduqca şərəfli və şərəfli olmaq məsələsində həssas olduğu mənbələrdə diqqəti cəlb edir.

#### Təhsili və Müəllimləri
Yaxşı təhsil almas üçün atası tərəfindən Kufə Məscidində hədis və fiqh təhsili verən İbrahim ən-Nəxainin yanına verilir. Varlı olan atası oğulunun elmdən başqa bir şeylə məşğul olmasını istəmir, bunun üçün əlindən gələni edirdi. Üstün bir zəkaya sahib olan Həmmadın təhsil almasında şübhəsiz ki ən böyük pay, Əməvilər dövründə İraq bölgəsində fiqhi düşüncənin və rəy hərəkatının inkişafına rəhbərlik edən və İraq mədrəsəsinin imamı olaraq xatırlanan İbrahim ən-Nəxaiyə aiddir. Həmmad Nəxainin ən qabaqcıl şagirdi olub. Hədis təhsili aldığı müəllimləri arasında səhabələrdən Ənəs ibn Malik, tabiindən Səid ibn Müsəyyəb, Həsən əl-Bəsri, Səid ibn Cübeyr, Əbu Vail Şaqiq ibn Sələmə, Abdullah ibn Büreydə, Ömər ibn Xəttabın mövlası Abdurrahman ibn Sad və İbn Abbasın mövlası İkrimə əl-Bərbəri vardır.

Nəxai həyatda ikən fətva verməyə başlayan Həmmad, onun ölümündən sonra (714) Kufə bölgəsi elm mühitinin ortaq istək və qəbulu nəticəsində Kufə Məscidində elm halqasının başına və fətva məqamına keçərək həyatının sonuna qədər iyirmi dörd il fiqh təhsili verir. Nəxaiyə də ondan sonra kimdən fətva istəniləcəyi soruşulduqda, Həmmadı göstərmişdir. Çünki Həmmad fiqhi şəxsiyyətiylə fərqlənmiş, rəy və qiyas mövzusunda özünü yetişdirmişdir. Dərslərinə on səkkiz il davam edən Əbu Hənifədən başqa məşhur şagirdləri arasında oğlu İsmayıl, Hakəm ibn Uteybə, əl-Əməş, Zeyd ibn Əbu Üneysə, Muğirə ibn Miksəm, Hişam ət-Dəstüvai, Məhəmməd ibn Əban əl-Cufi, Həmzə ibn Həbib əz-Zeyyat, Misar ibn Qidəm, Süfyan əs-Səvri, Şöbə ibn Həccac, Həmmad ibn Sələmə vardır.

Kufədə müəllimi Nəxainin izindən gedən Həmmad rəy ilə ictihada, hökmlərin səbəblərini araşdırmağa, ayə və hədisləri bu istiqamətiylə izah etməyə əhəmiyyət vermiş və bu mövzuda rəhbərlik etmişdir. Həcc dönüşü başından keçənləri kufəlilərə izah edən Həmmad, Hicazın məşhur alimləri Əta ibn Əbu Rəbah, Tavus ibn Keysan və Mücahid ibn Cəbr ilə qarşılaşdığını söyləyər və onların dəlillərinin zahirinə yapışmalarını (fikir verdiklərini) dərin elmə sahib olmadıqlarını qəsd edərək, *"sizin uşaqlarınız və nəvələriniz onlardan daha alimdir"* deyərdi. İbn Şübrümə, elm mövzusunda Həmmaddan daha etibarlı bir kimsə görmədiyini bildirir. Vəki ibn Cərrah isə *"Həmmad olmasaydı kufəlilər fiqhsiz qalardı"* demişdir.

## Hədis elmindəki yeri
Bir yaxınının ölməsinə görə Həmmad 730-cu ildə yerinə Əbu Hənifəni təyin edərək Bəsrəyə gedir. Özüylə arasında vəla əlaqəsi olan Bəsrə valisi (yaxud qazısı) Bilal ibn Əbu Bürdə ilə görüşdü. Bu ziyarət əsnasında Həmmad ibn Sələmə, Hişam ət-Dəstüvai kimi bəsrəli məşhur hədis alimləri ondan hədis dinlədilər. Həmmad ibn Əbu Süleyman, hədislərin sənədlərində qopuqluq olmadan rəvayət edilməsi (isnad) üsulunu Bəsrəyə ilk gətirən adamdır. İbn Main, Əbul-Həsən əl-İcli, Nəsai, İbn Hibban kimi hədis alimləri onu "siqa" (etibarlı) hesab edirlər. Buxari *"əl-Ədəbul-müfrəd"*də, Müslüm *"əl-Camius-Səhih"*də bir yerdə, ayrıca digər dörd sünən sahibi Həmmaddan hədis rəvayət etmişlər. Buxari *"əl-Camis-Səhih"*ində mövzu başlıqlarında Həmmadın fikirlərinə yer vermiş və bir yerdə onun vasitəsilə Nəxainin fikrini nəql etmişdir.

## Ölümü
Həmmad ibn Əbu Süleyman 737 yaxud 738-ci ildə Kufədə vəfat etmişdir.

## İstinadlar