open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minsk 2

**Minsk 2** — Belarusun paytaxtı Minsk şəhərində Ukrayna, Rusiya, Fransa və Almaniya dövlət başçılarının iştirakı ilə keçirilən beynəlxalq sammit. Görüşün məqsədi Donbass müharibəsinin sonlandırılması və iki tərəf olaraq qəbul edilən Ukrayna ilə Rusiya arasında sülh müqaviləsinin imzalanması olmuşdur.
Görüş Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının rəhbərliyi altında 11-12 fevral tarixlərində təşkil edilmiş və tərəflər arasında yekun razılıq əldə olunmuşdur. İmzalanan *Minsk 2* müqaviləsinə əsasən tərəflər qoşunlarını 15 fevral 00:00 tarixindən etibarən cəbhə xəttinə qədər geri çəkməli və ağır silahları döyüş mərkəzlərindən çıxarmalı idi. 16-17 fevral tarixlərində Luqansk və  Donetsk vilayətlərində atəşkəsə əməl edilsə də, ayın 18-dən etibarən Debaltsev şəhəri uğrunda döyüşlər yenidən şiddətlənmişdir.

## İstinadlar
Tiran boğazı

**Tiran boğazı**— Qırmızı dənizdən Aqaba körfəzini ayıran Ərəbistan və Sinay yarımadaları arasında dar dəniz keçididir. İki yarımada arasındakı məsafə təxminən 13&nbsp;km-dir (7 dəniz mili). Tiran körfəzi Sinay yarımadasının 5–6&nbsp;km-də yerləşən Tiran adalarının şərəfinə adlandırılıb.
Şimal boğazı

**Şimal boğazı** (, ) — Britaniya adasını İrland adasından ayıran boğaz. Atlantik okeanını  İrland dənizi ilə  biləşdirir. Uzunluğu 170&nbsp;km, eni isə 20–40&nbsp;km arası dəyişir. Boğazın ən dərin yeri Boford çökəkliyidir ki, onunda dərinliyi 272 m-dir. Boğazda gücle axınlar olur ki, axının sürəti 12&nbsp;km/s təşkil edir. Şotlandiya sahilində nisbətən böyük körfəz Fert-of-Klayddır. Burada çox saylı xırda  adalar və buxtalar mövcuddur. Başqa körfəzlərə misal kimi Belfut-lox, Lox Rayan göstərmək olar. Boğazın ən böyük limanı Belfastdır. Burada çox sayda gəmilər üzərək keçir. 1953-ci ilin yanvar ayıda boğazda MV Princess Victoria gəmisi batır nəyicədə isə 133 nəfər həlak olur.

## Mənbə
*Şimal boğazı
Taumatafakatanqihanqakoauauotamateaturipukakapikimaunqahoronukupokaifenuakitanatahu

**Taumatafakatanqihanqakoauauotamateaturipukakapikimaunqahoronukupokaifenuakitanatahu** () — Yeni Zelandiya yerləşən 305 metr hündürlüyündə təpə. Bu təpənin adını daha asan tələffüz etmək üçün yerli sakinlər tərəfindən çox vaxt qısaca **Taumata** () adlandırılır.

Bu sözün təxmini tərcüməsi belədir: "*İri dizləri olan və sürüşərək, dırmanaraq dağları udan, torpaq yeyən kimi tanınan Tamateanın öz burun fleytasında sevgilisi üçün musiqi çaldığı təpənin zirvəsi*". 85 hərfli bu toponim bütün dünyada bir sözdən ibarət olan ən uzun toponimdir.

Bu adı tələffüz etmənin bir neçə versiyası mövcuddur. Məsələn, Ginnesin rekordlar kitabına toponimin 92 hərfdən ibarət olan adı daxil edilib.

Adın daha uzun versiyası yenidir və qısa versiyadan daha formaldır. Amma yerli əhali iddia edir ki, daha uzun versiya maorilər tərəfindən həmişə istifadə edilib. Dünyanın ən uzun adı olan yaşayış məntəqələrindən biri yerləşən Uelsin sakinləri iddia edirlər ki, bu toponim Böyük Britaniyadakı ən uzun adı (Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch) geridə qoymaq üçün qəsdən yaradılmışdır.

## Xarici keçidlər
* Ən uzun adla bağlı mübahisə  

## Həmçinin bax
* Llanvayr Pullqvingill
* Banqkok
* Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo
Müsəlman məhəlləsi

**Müsəlman məhəlləsi** (; ) — Qüdsdə olan köhnə şəhərin dörd məhəlləsindən biri.

## İstinadlar
Erməni məhəlləsi

**Erməni məhəlləsi** (; ) — Yerusəlimdə (Qüds) olan köhnə şəhərin dörd məhəlləsindən biri.

## Tarixi
### Zəmin
Tarixçilərə görə, ermənilər IV əsrdə xristianlığı qəbul etdikdən sonra Yerusəlim şəhərinə gəlmiş və orada erməni məhəlləsi qurmuşdur. Erməni məhəlləsi şəhər ilə birlikdə müxtəlif dövrlərdə Bizans, Xilafət, Osmanlı, Britaniya və başqa imperiyaların hakimiyyəti altında qalmışdır. Buna baxmayaraq, 1948-ci ildə baş tutan Ərəb-İsrail müharibəsi nəticəsində şəhər 2 hissəyə bölünmüşdür. Erməni məhəlləsinin də yerləşdiyi Şərqi Yerusəlim nəticədə İordaniyanın nəzarətinə keçmişdir. 1967-ci ildə baş tutmuş Altı günlük müharibə nəticəsində İsrail qüvvələri Şərqi Yerusəlimi ələ keçirmişdir. Ermənilərin böyük əksəriyyəti İsrail vətəndaşlığını qəbul etsə də, ərəb ökələrinə səyahət şanslarını itirməmək üçün hələ də İordaniya pasportlarını saxlamaqla erməni məhəlləsində yaşayırlar.

### İndiki dövrdə
Erməni məhəlləsi ağlama divarına gedən əsas yollardan biri üzərində yerləşir. Buna görə də burada mütəmadi olaraq etnik-dini zəmində qarşıdurmalar müşahidə olunur. Bu qarşıdurmalar, əsasən, milli və ya etnik kimliyini digərlərindən üstün tutan müəyyən qruplar arasında baş verir.

2019-cu ilin iyununda erməni məhəlləsində təxminən 60 nəfər erməni gənc 3 yəhudiyə hücum etmişdir. Hücuma səbəb kimi yəhudilərin erməniləri təhqir etməsini iddia etmişdi. Buna baxmayaraq, İsrail polisi sonradan hücumu təşkil edən erməniləri həbs etmişdir. 2021-ci ilin mayında üç İsrail yəhudisi Yerusəlimdəki bir erməni keşişinə hücum etmişdir. Yerusəlim Erməni Patriarxlığı polisə şikayət etmiş, nəticədə hücum edənlər saxlanılmışdır.

## İstinadlar
I Daud

I Daud (1499–1582) — Afrikada müasir Mali dövlətinin ərazisində mövcud olmuş Sonqai dövlətinin hökmdarı (1549–1582).

## Haqqında
Afrikada müasir Mali dövlətinin ərazisində mövcud olmuş Sonqai dövlətinin askiyası (hökmdarı) Məhəmməd Benkanın sonuncu oğlu I Daud 1549-cu ildə, 50 yaşında hakimiyyətə gəlmişdir. Onun 33 il davam edən hakimiyyəti dövründə Sonqai dövləti xeyli möhkəmlənmişdir. Orduda intizamı bərpa edən I Daud İslam dinini yaymaq məqsədilə dörd dəfə mosi tayfaları ilə müharibə aparmışdır. O, 1558-ci ildə Mali dövlətini ağır məğlubiyyətə uğradaraq xeyli əsir və qənimət ələ keçirmişdir. I Daud bu müharibədə əsir tutulan Mali şahzadəsi Naru ilə evlənmişdir.

Mənbələrdə onun hafizi-Quran olduğu da qeyd olunmuşdur. O, məscidlərin bərpasına və yenidən tikilməsinə, kitabxanaların açılmasına, xeyriyyə işlərinə daha çox diqqət yetirmişdi.

I Daid 1582-ci ildə vəfat etmiş və onun ölümündən sonra 36 il ərzində hakimiyyətdə növbə ilə 7 oğlu bir-birini əvəz etmişdi.

## Mənbə
* A. Hüseynli. Afrika hökmdarları. Bakı, 2008
* Бюттнер Т. История Африки. М.1981.
Tatar boğazı

**Tatar boğazı** - Avrasiya materikini Saxalin adasından ayırır. Oxot dənizinı isə Yapon dənizi ilə birləşdirir. Boğazın sularında Amur limanı yerləşir və üstəlik boğazı Saxalin körfəzinin suları yuyur. Yaponiyada Mamiya Rinzonun şərəfinə  kimi tanınır.

## Coğrafiyası

Uzunluğu 663&nbsp;km, eni isə cənubda 324&nbsp;km, simalda 40&nbsp;km təşkil edir. Ən dar yeri 7,5&nbsp;km-dir. Boğaz Yapon dənizinin ən soyuq hissəsiidir. Belə ki dənizin donan hissəsinin 90% buranın payına düşür. Boğaz cənub hissədə 40-80 gün, şimalda isə 140-170 gün buzla örtülü olur. Buz örtüyünün qalılığı isə 1,5 m catır.

## Planlar
Stalin dönəmində Saxalin adasına boğaxın altı ilə tunel tikintisi planlaşdırılır və həyata keçirilməyə başlasada axıra catdırılmır. Sonradan damba tikintisi planlaşdırılasada 1968-ci ildən müəyyən vaxta qədər təxirə salınır. Əgər damba tikintisi reallaşsa o zaman boğazın cənubunda donma zəyifliyə bilərdi.

## Etimalogiya
Adın etimalogiyasına gəldikdə isə bu türk adıdır. X-XVIII əsrlərə qədər bütün türklər tatar olaraq adlanırdı. Belə ki, bu Avrasiyanın şərqində, Saxalin adası və Kuril adalarında Tatarların yaşaması ilə bağlıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
*Tatar boğazı
Heydərpaşa vağzalı

**Heydərpaşa vağzalı** — 1908-ci ildə İstanbul - Bağdad Dəmiryolu xəttinin başlanğıc stansiyası olaraq inşa edilən qatar vağzalıdır. Vağzal, TCDD-nin baş stansiyasıdır. İstanbulun Anadolu yaxasında, Kadıköydə yerləşir. Osmanlı İmperiyasının son dövrlərində Bağdad Dəmiryolu yanında İstanbul-Şam-Mədinə (Hicaz dəmiryolu) səfərləri də keçirilməyə başlanmışdır.

## Tarixi
Dövrün Osmanlı padşahı II Əbdülhəmid dövründə, 30 may 1906-cı il tarixində tikintisinə başlanmışdır. 19 avqust 1908-ci il tarixində tamamlanıb istifadəyə verilmişdir. Bir rəvayətə görə binanın yerləşdiyi sahəyə III Səlimin paşalarından Heydər Paşanın adı verilmişdir. Binanın tikintisini Anadolu Bağdad adı altında bir Alman şirkəti həyata keçirdib. Həmçinin bir Almanın təşəbbüsü ilə vağzalın qarşısında mendirek inşa edilərək Anadoludan gələcək və ya Anadoluya gedəcək vaqonların kommersiya əşyasını yükləmə və boşaltma funksiyası üçün qurğular tikilibdir.

İki Alman memar Otto Ritter və Helmuth Cuno tərəfindən hazırlanan layihə qüvvəyə minmiş, vağzalın tikintisində Alman ustalarla İtalyan daş ustaları birlikdə çalışmışdır. Birinci Dünya müharibəsi zamanı vağzal anbarında olan sursatlara 1917-ci ildə edilən bir təxribatla çıxan yanğın nəticəsində binanın böyük bir hissəsi ziyan görmüşdür. Yenidən təmir olunan bina bugünkü şəklini almışdır. 1979-cu ildə Heydərpaşada Independenta adlı tankerin bir gəmiylə toqquşması nəticəsində meydana gələn partlayışdan və istidən binanın O Linneman adlı ustanın düzəltdiyi kurşun vitrayları zərər çəkib. 1976-cı ildə əslinə uyğun olaraq yenidən geniş miqyasda bərpa olunmuş və 1983-cü ilin sonunda dörd xarici fasadla iki qüllənin bərpası başa çatdırılmışdır.
 
28 noyabr 2010-cu il tarixində damında çıxan böyük yanğından sonra damı çökmüş və 4-cü mərtəbəsi istifadəyə yararsız hala gəlmişdir.
 
Ankara-İstanbul Yüksək Sürətli Qatar Layihəsi çərçivəsində Istanbul-Eskişehir hissəsindəki dəmir yolu işləri səbəbiylə, 1 fevral 2012-ci il tarixindən etibarən 24 ay müddətinə ölkə daxili qatar səfərlərinə ara verilib.

## Şəkil qalereyası

Fayl:Haydarpasa_Railstation_Miniaturk_02387.jpg|Heydərpaşa vağzalı Miniatür maketi
Fayl:Haydarpaşa 4.jpg|Daxili görnüşü
Fayl:Haydar pasa gari.gif|Heydərpaşa vağzalı soldan sağa xarici görünüşü
Fayl:İstanbul Haydarpaşa Terminal fire damage.JPG|28 noyabr 2010-cu il yanğınından görüntü
Fayl:Haydarpaşa Terminal, 2006.JPG|Heydərpaşa vağzalı
Fayl:Haydarpaşa Terminus And Pier.jpg|Dəniz və dəmiryolu bağlantısını göstərən bir şəkil


## Xarici keçidlər

* Heydərpaşa vağzalı
İhlamur sarayı

**İhlamur sarayı** — Beşiktaş və Nişantaşı arasındakı vadidə yerləşən İhlamur məsirəsindəki saraydır. Burada I Əbdülməcid tərəfindən Nigoğos Balyana "Mərasim Köşkü" ilə "Alt Köşkü" adlandırılan iki qəsr inşa etdirilmişdir. Bunlardan Mərasim Köşkü, əsl İhlamur qəsridir. Yüksək bir subasman üzərində tək mərtəbədən ibarət olan düzbucaqlı planlı köşk, kəsmə daşdan inşa edilmişdir.
 
Mərasim köşkünün bir az qarşısında olan Maiet köşkü daha sadə bir binadır. İki mərtəbəli olan bu binada, giriş hissəsində iki qollu bir pilləkən var. Girişin ortasında bir dəhliz və pilləkənlər ilə künclərdə 4 ədəd otaq var.

Bu gün ətrafının səs-küy və qarışıqlığından özünü hündür divarlarla qoruyan İhlamur qəsri çox qədimlərdən bu yana İhlamur məsirəsi adıyla anılan bir istirahət sahəsinin içində qurulmuş iki binadan ibarətdir. Hovuzlu İhlamur Məhəlli, Məhəbbət bağçası  və Hacı Hüseyn Bağı adlı üç hissədən meydana gələn bu istirahət sahəsinin Sultan III Əhməd dövründə (1703-1730) bir "hasbağçaya" çevirdiyi, I Əbdülhəmid (1774-1789) və III Səlim (1789-1807) dövrlərindəki tənzimləmələrdən sonra XIX əsrin ilk yarısında Sultan I Əbdülməcidin də marağını çəkdiyi məlumdur. Sultan burada olan sadə bir bağ evinə tez-tez gələrək dincəlir, bəzi qonaqlarını, bu arada məşhur Fransız şairi Lamartinei burada qəbul edərək görüşərdi. Daha sonra da bu sadə və balaca qəsrin yerinə 1849-1855 illəri arasında, bu gün mövcud olanları tikdirdi. Binalardan biri Mərasim köşkü (mərasimlər üçün düşünülmüş və istifadə edilmişdir). O bir Alt köşkü (Sultanın maiyəti, bəzən də hərəmxana üçün istifadə edilmişdir) adlanıdırılmış, ikisinə birdən də İhlamur qəsri adı (ya da qəsrləri) verilmişdir.

Sultan I Əbdülməcidin gənc yaşda ölümündən sonra, Sultan Əbduləziz, qardaşının sevdiyi bu qəsrlərə və ətrafına maraq göstərir, maraqlı olduğu xoruz və qoç döyüşləriylə bir çox döyüşlərin bəzilərini bu bağda keçirtdirərdi. Sonralar V Mehmed, tez-tez buraya gəlib dincəlmiş, onun zamanında İstanbulu ziyarət edən qonaqlardan Bolqar və Serbiya Kralları 1910-cu ildə burada qonaq qəbul edilmişdir.

İhlamur qəsri bu gün bağçasıyla birlikdə bir ziyarətçilərə açıqdır. Müxtəlif tarixlərdə qəsrin muzey olduğu bilinməklə birlikdə fasiləli dövrlər də yaşadığı məlumdur. Məsələn, qəsr 1952-ci ilə qədər hər hansı bir şəkildə istifadə olunmamış və baxımsız bir durumda olmuşdur. Ancaq bu tarixdən etibarən bərpa edilmiş və iki köşk müxtəlif muzeylər kimi istifadə edilmişdir. Bu da qısa bir dövr davam etmiş, 1980-ci ildə yenidən fasilə baş vermişdir. Bugünkü forması 1987-ci ildə yaranmışdır və həmin ildən bir muzey kimi istəfadə edilməyə başlanmışdır.

## Xarici keçidlər

* Milli Saraylar Daire Başkanlığı - Ihlamur Kasrı 
* Uzaydan Ihlamur Kasrı
* T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı - Ihlamur Kasrı
Qızıl darvaza boğazı

**Qızıl darvaza boğazı** () Qızıl darvaza boğazı San-Fransisko körfəzini Sakit okeanını birləşdirir. Boğazın uzunluğu 8&nbsp;km , eni isə 1,5 – 3&nbsp;km arasında dəyişir. Boğazın şimal hissəsinin sahili Martin bölgəsinə ,cənub hissəsi isə San Fransisko şəhərinin ərasisinə düşür. 1937-ci ildə boğazın üzərində > körpüsü tikilmişdir. Körpünün uzunluğu 1281 m təşkil edir. Bu boğazdan çox sayda gəmilər üzərək keçirlər. Belə ki, ABŞ-nin qərb sahillərində yerləşən ən əsas liman Oklend limanıdır. Boğazın ətrafında ilk məskunlaşmalar hindular tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bura ilk ayaq basan avropalılar isə 1776-cı ildə ispanlar olmuşdur.

## Mənbə

*Qızıl darvaza boğazı
Tayvan boğazı

**Tayvan boğazı** (), Boğazın əvvəl ki adı Formoz boğazı olmuşdur. Tayvan boğazı Şərqi Çin dənizi ilə  Cənubi Çin dənizini birləşdirir. Boğazın uzunluğu 400&nbsp;km ,eni isə 130–380&nbsp;km təşkil edir. Ən dayaz yeri 60 m, ən dərin yeri isə 1773 m təşkil edir. Qışda axınlar cənub-gərbə ,yayda isə şimal-şərqə doru istiqamətlənir. Axının qücü 6,5&nbsp;km/s catır. Boğazın materik sahilləri çox girintili-cıxıntılıdır, adalarla zəngindir. Tayvan sahilləri isə əksinədir. Boğazın cənubunda Penxu arxipelaqı vardır.

## Tunel
Tunel Çin hökuməti tərəfindən lahiyyələndirilmişdir. Bu tunel Fucjou və Taybey limanlarını birləşdirilməlidir. Tunelin uzunluğu 127–207&nbsp;km arası məsafəyə malik olmalıdır. Əgər tunelin tikintisi reallaşsa o zaman dünyanın ən uzun dəmiryol tuneli olacaqdır. Boğazın əsas limanları:Fuvjou,Qaosyan və Syamin

## İstinadlar

## Mənbə
* Tayvan boğazı

## Xarici keçidlər
Kamçatka boğazı

**Kamçatka boğazı** — Sakit okeanda yerləşən Berinqa adasını Kamçatka yarımadasından ayırır. Sakit okeanını Berinq dənizi ilə birləşdirir. Uzunluğu 150&nbsp;km, eni isə 191&nbsp;km təşkil edir. Ən dərin yeri 4420 m-dir. Sahilləri girintili-çıxıntılıdır, uca və sıldırımlı dağlarla əhatəlidir. Boğazın sahəsi 335,34&nbsp;km² təşkil edir. Boğazın qərb hissəsində Kamçatka körfəzi yerləşir. Qərb hissədə boğazın orta dərinliyi 3500 m, şərq hissədə (Berinqa adası yaxınlığında) orta dərinlik isə 200 m-dir. Suyun duzluluğu dərinlikdən asılı olaraq 32,4–34,7‰ arası dəyişir. Adına gəldikdə isə Kamçatka yarımadasına yaxınlığı səbəbindən bu cür adlandırılmışdır. Boğazın suları Kamçatka diyarının ərazisinə daxildir.

## Mənbə
* Kamçatka boğazında suyun temperaturu
Şelixov boğazı

**Şelixov boğazı** () — Alyaska ştatının cənub-qərbi ilə Kodyak və Afoqnak adaları arasında yerləşir. Boğazın şimal qutaracağında Kunka buxtası yerləşir. Boğazın adı Qriqori Şelixovun şərəfinə verilmişdir. Şelixov (1747-1795) məşhur rus səyyahı olmuş və Alyaskanın və sakit okeanında bir çox adaları ,əraziləri kəşf etmişdir. Alyaskada ilk yaşayış yeri onun tərəfindən 1784-ci ildə Üç müqqəddəs buxtası sahilində Kodyak adasında salınmışdır. Uzunluğu 240&nbsp;km (150 mil), eni isə 40–48&nbsp;km (25-30 mil) təşkil edir. Ən dərin yeri isə 40 m-dir.

## Mənbə
*[Rus taciri və səyyahı Qriqori Şelixox](http://frontiers.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=mtfxtx&fileName=txs/s00017//mtfxtxs00017.db&recNum=1&itemLink=r?intldl/mtfront:@field(NUMBER+@od1(mtfxtx+s00017))&linkText=0)
Don çayı

**Don çayı** — uzunluğu 1870 km-dir, Şərqi Avropada yerləşir. Azov dənizinə tökülür, mənbəyini İvan gölündən alır.

Çayın adı iskit (yəni qədim iran dillərindən) "su", "çay" deməkdir və qədim hindi dil ilə "damca" bağlıdır. https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%B4/%D0%B4%D0%BE%D0%BD

## Haqqında
Uzunluğu 1870 km olan don çayı Orta Rusiya yüksəkliyinin 180 metr hündürlüyündən başlayaraq Azov dənizinə tökülür. Çaya bu adı XVII əsrdə Don kazakları vermişdilər.

Don düzənlik çayıdır. Orta meyilliyi 0,1%o-ə bərabərdir, enli dərə əmələ gətirir. Dərənin eni aşağı axarında 12–15 km-a çata bilir. Çayın mənsəbi Azov dənizində olan Taqanroq körfəzidir. Mənsəbdə delta əmələ gətirir.

Don çayı 1590 kilometr uzunluğunda, mənsəbdən Voronej şəhərinə qədər gəmiçilik üçün yararlıdır. Volqaqrad vilayətinin Kalaç-na-Donu şəhəri yaxınlığında Volqa ilə Don arasında məsafə ən yaxın (70 kilometr) olduğuna görə 1952-ci ildə onlar arasında Volqa-Don kanalı çəkilmişdir.

## Həmçinin bax
* Koysuq (Don çayı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Herbert Çerberi

**Herbert Çerberi** (; ) — ingilis filosof, deizmin yaradıcısı.

## Həyatı

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Şimali Kipr Türk Respublikası ilçələrinin siyahısı

Şimali Kipr Türk Respublikası inzibati cəhətdən 6 ilçəyə bölünmüşdür. İlçələr Şimali Kiprin ən böyük inzibati vahididir. Bu ilçələr isə cəmi 12 bucağa bölünmüşdürlər.

Hər ilçə kaymakam tərəfindən idarə olunur. Kaymakam mərkəzi idarə ilə əlaqə yaradır və ilçədəki fəalliyyətlər haqqında məlumat verir. Kaymakamlıqlar Daxili İşlər və Yerli İdarələr Nazirliyinə bağlıdır. Kaymakamlar səsvermə ilə deyil, vəzifəyə gətirilmə ilə vəzifəyə təyin olunur. Kaymakamla yanaşı kaymakam köməkçisi də olur. Bununla yanaşı idarə sistemini əmələ gətirən digər quruluşlar İlçə Koordinasiya Qurumu və İlçə Təhlükəsizlik Qurumudur.

İlçələr millət vəkili seçkilərində seçki bölgəsi statusundadırlar və millət vəkili ilçəyə görə seçilir.

Güzelyurt və İskələ 1998-ci ildə yaradılmışdır. Bundan əvvəl Güzelyurt ilçəsi Lefkoşa, İskələ ilçəsi isə Qazimağusa ilçəsinə bağlı idi. 2016-cı ildə Lefke ilçəsi yaradılmışdır.

## Xəritə
Şimali Kipr Türk Respublikasının ilçələri bu xəritədə göstərilmişdir.

 Lefkoşa Girnə İskələ Güzelyurt Gazimağusa
Lefke

## Siyahı

## İstinadlar
Ps (Unix)

**ps** - () Unix və Unix bənzəri əməliyyat sistemləri  üçün işləyən proseslərin nəticəsini verir.

## Sintaksis


```
# ps [arqument]
```


### Sadə proses seçimi

* **-A** : bütün proseslər;
* **-a** : TTY ilə olan prosesləri seçir, əsas sesiyadan başqa;
* **-N** : seçimi danır;
* **-d** : əsas sistem proseslərindən başqa bütün proseslər;
* **-e** : bütün proseslər;
* **T** : konkret terminaldakı bütün proseslər;
* **a** : konkret terminaldakı prosesləri həmçinin başqa istifadəçilərin prosesləri daxil olmaqla;
* **g** : indi olan prosesləri həmçinin qrup liderlərini;
* **r** : işə salınmış proseslərə çıxışı məhdudlaşdırır;
* **x** : terminaldan idarə edilməyən prosesləri çıxarır;

### Siyahı ilə seçilən proseslər

* **-C** : əmrin adı ilə seçim;
* **-G** : RGİD ilə seçim;
* **-U** : RUİD ilə seçim;
* **-g** : sesiya liderinə və ya qrup adına görə seçim;
* **-p** : PİD görə seçim;
* **-t** : tty görə seçim;
* **--tty** : tty görə seçim;
* **-u** : effektiv istifadəçinin İD-sinə görə seçim; 
* **U** : spesifik istifadəçiyə görə proseslər;
* **p** : prosesin İD görə seçim;
* **-pid** : prosesin İD görə seçim;
* **-sid** : sesiya İD görə seçim;
* **--Group** : qrupun İD və ya adına görə seçim;
* **--User** : istifadəçi adına və ya İD görə seçim;

## Çıxarış informasiyası
* **UİD** : istifadəçi İD nömrəsi; 
* **PİD** : prosesin İD nömrəsi;
* **PPİD** : kök prosesin proses İD nömrəsi;
* **STİME** : prosesin başlama vaxtı;
* **TTY** :  prosesi idarə edən terminal;
* **TİME** : prosesin icrasına sərf olunan vaxt;
* **CMD** : əmrin adı;
## İstifadə nümunələri
 # ps
 PID  TTY      TIME     CMD
 2643 pts/0    00:00:00 su
 2644 pts/0    00:00:00 bash
 3092 pts/0    00:00:00 ps

 # ps ax
 PID TTY      STAT   TIME COMMAND
 1   ?        S      0:01 init [3]
 2   ?        SN     0:00 [ksoftirqd/0]
 3   ?        S
# ps -U root -u
USER   PID  %CPU %MEM    VSZ   RSS TT  STAT STARTED        TIME COMMAND
root     1   0.0  0.0   9436   128  -  ILs  Sun00AM     0:00.12 /sbin/init --


## Həmçinin bax
* Unix utilitlərinin siyahısı
## İstinadlar
Raça-Leçxumi və Aşağı Svaneti

**Raça – Leçxumi və Aşağı Svaneti diyarı** () — Gürcüstanda I dərəcəli inzibati – ərazi vahidlərindən biri. 1994–1996-cı illərdə həyata keçirilmiş inzibati islahatlar nəticəsində təşkil edilmişdir. Diyarın inzibati mərkəzi Ambrolauri şəhəridir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əli Kolen

**Əli Kolen** — Afrikada müasir Mali ərazisində XIII əsrdə yaranmış Sonqai dövlətinin banisi.

## Haqqında
Sonqai tayfası əvvəllər Afrikada Böyük Səhra ətrafında yarımköçəri həyat həyat tərzi keçirirdi. Mülahizələrə görə onlar Air vilayətindəki Sonq şəhərinin əsasını qoymuşdular. Quraqlıq nəticəsində köç etməyə məcbur olan sonqailər Niger çayının münbit vadisində məskunlaşaraq 890-cı ildə Qao şəhərinin əsasını qoymuşlar. Şəhər çox əlverişli mövqedə yerləşirdi. Şimaldan cənuba doğru gedən karvan yolları buradan keçirdi. Tezliklə Qao şəhəri sürətlə böyüməyə başladı.

Sonqailər əvvəllər bütpərəst olsalar da, XII əsrin əvvəllərində onlar İslam dinini qəbul etdilər. XIII əsrin əvvəllərində Qao hakimləri  Mali dövlətindən asılılığı qəbul etməyə məcbur olmuşdur. Qao hakimləri gəlirlərinin 1/3 hissəsini Mali hökmdarlarına verməli və oğlanlarını girov kimi Mali hökmdarının sarayına göndərməli idilər. XIII əsrin ortalarında Mali sarayına göndərilən şahzadələrin yanındakı nökərlərdən biri Əli Kolen idi. Şahzadələrdən biri saraya getmək istəmədiyindən o, nökər Əli Kokeni şahzadə kimi qələmə vermişdi. Uzun illər Mali sarayında yaşayıb siyasi təcrübə toplayan Əli Kolen 1273-cü ildə Qaoya qayıdır və şəhərdə hakimiyyəti ələ keçirir. Elə həmin il Mali hökmdarına xərac verməyən və bu yolla əhalinin rəğbətini qazanan Əli Koken müstəqil Sonqai dövlətinin yaradıldığını elan edir. Bu dövlət bəzi tarixi mənbələrdə Qao imperiyası da adlandırılmışdır. Əli Koken sonni titulunu qəbul etmiş və dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi üçün bir sıra tədbirlər həyata keçirmişdir. Şəhər divarlarını bərpa edən Əli Koken şəhər əhalisini silahlandıraraq ətrafdakı qəbilələri də öz tərəfinə çəkməklə Mali hökmdarlarının aramsız hücumlarını dəf etməyə müvəffəq olmuşdur.

Sonqai hökmdarı Əli Koken 1301-ci ildə vəfat etmişdi.

## Mənbə
* A.Hüseynli. Afrika hökmdarları. Bakı, 2008
* Бюттнер Т. История Африки. М.1981.
Admiral Kuzneçov boğazı

**Admiral Kuzneçov boğazı** Komandor boğazı kimidə tanınır. Sakit okeanında yerləşir, Berinqa adası ilə Mednıy adasını ayırır. Berinq dənizi ilə Sakit okeanı birləşdirir. Komondor adaları hövzəsində ən iri boğazdır. Uzunluğu 30&nbsp;km, minimum eni isə 50&nbsp;km təşkil edir. Ən dərin yeri 142 m-dir. Boğazın sahilləri girintili-çıxıntılıdır, sahillərində Sulkovsk, Kotenok, Krasnıy, Neproxodimiy, Sivuciy, Monatı, Elina, Perqrebnıy və başqa burunları vardır. Boğaz ərazisinə çoxlu sayda çaylar axır: Pereqrebnaya, Mayatniknaya və Ozernaya. Qərbində Pereqrebnıy, Kazarma və Ozernaya, şərqində isə Reçnaya, Bobrovaya buxtaları vardır.

Adlanmasına gəldikdə isə bu ad 2004-cü ildə Sovet admiralı Nikolay Qerasimoviç Kuzneçovun şərəfinə verilmişdir. Ərazi Rusiya Federasiyasının Kamçatka diyarının Aleut rayonuna daxildir.

## Mənbə
*Admiral Kuzneçov boğazının xəritəsi
Unimak boğazı

**Unimak boğazı** - Berinq dənizində yerləşir, Kreniçin və Unimak adalarını ayırır. Boğaz Aleut, Komandor adaları hövzəsinin şərqində yerləşir. Boğazın eni 19,6&nbsp;km, dərinliyi isə 72 m təşkil edir. Ərazisi 1,18&nbsp;km² təşkil edir. Boğazın suyunun temperaturu 3,5&nbsp;°C-dən aşağı düşmür. Suyun duzluluğu isə 32‰ təşkil edir.

## Mənbə
* Unimak boğazı
Çaka

**Çaka** — Cənubi Afrika Respublikasının ərazisində yaşayan döyüşkən Zulu tayfalarını dövlət halında birləşdirən sərkərdə, KvaZulu (bəzi mənbələrə görə Zulu imperiyası və ya Zululend) dövlətinin banisi və ilk hökmdarı (1816-1828).

## Haqqında
Cənubi Afrika Respublikasının ərazisində yaşayan döyüşkən Zulu tayfalarını dövlət halında birləşdirməyə müvəffəq olan Çaka 1787-ci ildə anadan olmuşdur. O, yerli qəbilə başçılarından birinin - Senzanqakonanın nikahdankənar oğlu idi. Çakanın 6 yaşı olanda Senzanqakona onu anası ilə birlikdə saraydan qovmuşdur. 1816-cı ildə kiçik zulu qəbiləsinin inkosu - rəhbəri seçiləndən sonra Çaka Avropa müstəmləkəçilərinə qarşı müharibəyə başlamışdır. Onun təşkil etdiyi güclü orduda qadın və kişilərdən ibarət dəstələr vardı. Ömrünün sonlarında Çakanın yaratdığı dövlətin ərazisi 200 min kv. km, ordusundakı əsgərlərin sayı 50 min nəfər idi. Çakanın ən mühüm tədbirlərindən biri hərbi islahatın keçirilməsi olmuşdu. İslahata əsasən silah daşımağı bacaran 20-40 yaşlı kişilərin hamısı orduya səfərbər olunmuşdu. Çakanın adı Afrikanın cənubunda müstəqillik uğrunda mübarizənin idealı hesab olunur. O, güclu dövlət xadimi və bacarıqlı sərkərdə idi. Çaka 22 sentyabr 1828-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.

## Mənbə
* A.Hüseynli - Afrika hökmdarları. Bakı,2008
* Риттер Э. А. Зулус Чака. — М., 1989.
Qasıq dağcığı

**Qasıq dağcığı** () — qasıq bitişməsi nahiyəsində olan hündürlüyə deyilir. Qadınlarda bu hündürlük üçbucaq şəklindədir. Bu üçbucağın əsası yuxarı, zirvəsi isə aşağı baxır. Yuxarıdan qasıq şırımı () yantərəflərdən isə çanaq-bud şırımı () vasitəsilə əhatə olunmuşdur. Qasıq dağcığında dərialtı piy təbəqə yaxşı inkişaf etmiş, qalınlığı 2-3 sm-ə çatır. Kök qadınlarda isə 5-8 sm-ə çata bilir. Buradakı piy təbəqəsi birləşdirici toxuma arakəsmələri ilə paycıqlara bölünmüşdür. Bu arakəsmələr dəridən başlayaraq qasıq sümüklərinin sümüküstlüyünə bitişir. Qasıq dağçığı qıvrım tüklərlə () sıx örtülüdür. Qasıq dağcığı aşağı doğru böyük cinsiyyət dodaqlarına () keçir. Qadınlar üçün, qasıq dağcığı vulvanın ön hissəsini meydana gətirir.

## İstinadlar
Aydın Balayev

**Aydın Hüseynağa oğlu Balayev** () — Azərbaycan tarixçisi, etnoloq, tarix elmləri doktoru, professor.

## Həyatı

Aydın Balayev 19 noyabr 1956-cı ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1980-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. 1982-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda işləməyə başlamışdır. 1988-ci ildə namizədlik, 2001-ci ildə isə doktorluq işini müdafiə etmişdir.

Vəfatına qədər AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun nəzdində Antropologiya Mərkəzinin baş elmi işçisi olub.

## Elmi fəaliyyəti
Aydın Balayevin Azərbaycan etnoqrafiya elminin inkişafında müstəsna rolu olmuşdur. Tədqiqat işlərinin nəticələri tərtib etdiyi elmi hesabatlarda, 100-ə yaxın elmi əsərdə, bir neçə monoqrafiyada öz əksini tapmışdır.

## Əsərləri
# 1917–1918-ci illərdə Azərbaycan milli-demokratik hərəkatı (). Bakı: Elm, 1990.
# Müsavatdan Xalq Cəbhəsinə Azərbaycan milli hərəkatı (). Bakı: Elm, 1992.
# 1917–1918-ci illərdə Azərbaycan milli hərəkatı (). Bakı: Elm, 1998. 
# 20 yanvar hadisələri. Sənədlər, mövqelər, şərhlər: 1990-2000. Bakı: Çaşıoğlu, 2000 (Rasim Mirzə ilə birgə).
# XIX–XX əsrlərdə etnolinqvistik proseslər (). Bakı: Nurlar, 2005.
# Fevral inqilabı və milli ucqarlar (). Moskva: Flinta, 2008.
# Azərbaycanda 1918-ci il Mart hadisələri (). Tbilisi: Universal, 2009.
# [Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884–1955)](http://vivo-book.com/blog/Kitab/Aydin_Balayev-MEResulzade%20(vivo-book.com).pdf) (). Moskva: Flinta, 2009. 
# Azərbaycan türkləri (). Bakı: Qanun, 2010; JekoPrint, 2022 (ikinci nəşri).
# Azərbaycan milləti (). Moskva: "TiRu", 2012.
# Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884–1955). Bakı: Adiloğlu, 2011; Çıraq, 2012 (ikinci nəşri); JekoPrint, 2023 (üçüncü nəşri). 
# Məmməd Əmin Rəsulzadə. Yad sahillərdə, 1922–1943 (). Moskva: Maska, 2013. 
# Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884–1955). Siyasi portret (). Bakı: Kitab Klubu, 2014; TEAS Press, 2018 (ikinci nəşri).
# Azərbaycançılıq ideologiyasının banisi Məmməd Əmin Rəsulzadə (). Bakı: Kitab Klubu, 2015.
# Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu (). Bakı: TEAS Press, 2018.
# Məmməd Əmin Rəsulzadə. Qürbətdə Vətən davası (1922–1943). Bakı: Pergament, 2019.
# Fərqli və ziddiyyətli M. F. Axundov (). Bakı: JekoPrint, 2020.
# Məmməd Əmin Rəsulzadə və XX əsrin başlanğıcında Azərbaycan millət-dövlətinin yaranması. Bakı: JekoPrint, 2020.
# Əhməd bəy Ağaoğlu: dahi mütəfəkkir, qorxmaz fədai və yorulmaz millət qurucusu. Bakı: JekoPrint, 2021.
# Əhməd bəy Ağaoğlu. (Tarixi Yaşadanlar Seriyası). Bakı: Altun Kitab, 2021.
# Azərbaycan Cümhuriyyətinin doğuşu: 1917–1918-ci illər milli mücadiləsi. Bakı: JekoPrint, 2022.
# Fərqli və ziddiyyətli M. F. Axundov: əqidəli rusofil, İran aşiqi və "azərbaycanlı" kimliyinin təkanvericisi. Bakı: JekoPrint, 2023.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Osumi boğazı

**Osumi boğazı** () — Ryukyu adalarının sonunda yerləşir. Ryukyu adasını Osumi adasından ayırır. Sakit okeanını Şərqi Çin dənizi ilə birləşdirir. Uzunluğu 35&nbsp;km, eni isə 28–45&nbsp;km arasında dəyişir. Dərinliyi 70–150 m arasında dəyişir. Dalğaların hündürlüyü 2–2,5 m təşkil edir. Axınlar əsasən şərqə istiqamətlənir. Ən güclü axınlar may-avqust, yanvar-fevral aylarında müşahidə edilir. Axınların sürəti 7,5–9&nbsp;km/s təşkil edir.

## Mənbə
* Osumi boğazı
Karlovı Varı diyarı

**Karlovı Varı diyarı** () — Çexiyada I dərəcəli inzibati – ərazi vahidi. Diyarın inzibati mərkəzi Karlovı Varı şəhəridir.

## Coğrafiya
Bölgə Çexiyanın qərbində yerləşir, şimal-şərqdə Ustetsk bölgəsi ilə, cənub-şərqdə Pilsen bölgəsi ilə, cənub və şimal-qərbdə isə Almaniya ilə həmsərhəddir.

Bölgədəki ən yüksək nöqtə Ore dağlarında Klinovets (dəniz səviyyəsindən 1244 metr yüksəkdir), ən aşağı yer (dəniz səviyyəsindən 320 metr) Karlovı Varı bölgəsinin sərhədi yaxınlığında yerləşir. Bölgənin iqlimi və torpağı kənd təsərrüfatı üçün o qədər də əlverişli deyil. Bölgədə faydalı qazıntılar var: qəhvəyi kömür və dəmir filizinin kiçik bölmələri. Meşə ərazisi rayon ərazisinin 43% -ni tutur, kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar ərazinin cəmi 17% -ni təşkil edir ki, bu da ölkə üzrə orta göstəricidən azdır.

## Əhali
2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, rayon əhalisi 295.595 nəfər idi, onlardan 150.112 nəfər (50.78%) qadınlardır. 190 285 nəfər (əhalinin 64,37%) özlərini çex, 7217 (2.44%) Slovaks elan etdilər; 4431 nəfər (1.50%) Almanlardır (Çexiya bölgələri arasında Almanların ən böyük nisbəti), Vyetnamlılar - 3597 (1.22%), Ukraynalılar - 1376 (0.47%). 81 777 nəfər qərar verməyib.

Bölgənin inzibati mərkəzi - Karlovı Varı - bölgənin ümumi əhalisinin 18% -i cəmləşmişdir.

## İqtisadiyyat
Karlovı Varı, Marianske Lazne, Frantiskovy Lazne kimi məşhur kurortların yerləşməsi ilə əlaqəli olan Karlovı Varı və Çeb bölgələrində turizm inkişaf etdirilmişdir. Sokolov bölgəsində sənaye böyük əhəmiyyət daşıyır - enerji, kömür mədəni, kimya sənayesi və maşınqayırma. Bölgədə şüşə sənayesi, toxuculuq, çini istehsalı, musiqi alətləri istehsalı müəssisələri var.

Bölgə nisbətən sıx bir dəmir yolu şəbəkəsi ilə təchiz edilmişdir. Eyni zamanda, bölgənin avtomobil nəqliyyatı infrastrukturu artan nəqliyyat intensivliyinə tam uyğun gəlmir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Florya Atatürk Dəniz Köşkü

**Florya Atatürk Dəniz Köşkü** — İstanbulun Bakırköy ilçəsinə bağlı Şenlikköy məhəlləsi sahillərində yerləşən bir binadır. Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti Mustafa Kamal Atatürkün bölgəyə göstərdiyi xüsusi diqqət və zaman-zaman həyata keçirdiyi səfərlər nəticəsində, dövrün İstanbul Bələdiyyəsi tərəfindən tikilərək Atatürkə hədiyyə edilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Köşk, qurudan 70 metr məsafədə dəniz dibinə sancılan zərbələr üzərində inşa edilərək, taxta bir estakada yolla quruya bağlanır. Bazasında qəbul salonu, yataq otaqları, hamam və kitabxana vardır. Köşk tikildiyi ilk dövrlərdə Atatürkün təşəbbüsü ilə yaxın ətrafda yerləşən və içində tərk edilmişdir Ayastefanos Monastırının xarabalıqlarının yerləşdiyi çəmənlikdə, köşkə bağça kimi bir qoruq yaradılmışdır. Bu qoruq, bu gün Flora Atatürk Ormanı adı ilə anılır və xalqa açıq park kimi istifadə edilir. Köşk, Türk memarlıq tarixində, ilkin respublika dövrü memarlığının rəmzi əsərlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

## Tarixi
1935-ci ildə bələdiyyə tərəfindən memar Seyfi Arkana layihəsi hazırlanmış və həmin il 14 avqust günü tikintisi tamamlanaraq Atatürkə təhvil verilmişdir. Dolmabaxça Sarayında qaldığı dövrlərdə tez-tez mühərriklə köşkə gələn Atatürk, xalqla birlikdə dənizə düşüb. Atatürk üç il ərzində müəyyən fasilələrlə köşkü yazlıq çalışma ofisi kimi istifadə etmiş, son səfərini ölümündən bir neçə ay əvvəl, 28 may 1938-ci il tarixində həyata keçirib. Xüsusilə 1936-cı ilin iyun və iyul aylarında uzun müddət burada qalmışdır. Köşk mühüm dəvətlərə və elmi toplantılara da ev sahibliyi etmişdir. Köşkdə qonaq olaraq qəbul edilmiş tanınmış qonaqlar arasında İngiltərə kralı VIII Edvard və Windsor hersoginya Wallis Simpson da olmuşdur. Atatürkün ölümündən sonra vəzifəyə gələn prezident İsmət İnönü, Cəlal Bayar, Camal Gürsel, Cövdət Sunay, Fəxri Korutürk və Kənan Kainat də köşkdən istifadə etmişdilər. Daha sonra rayonun köhnə parlaqlığını itirməsi və denizsuyu keyfiyyətinin aşağı düşməsi kimi səbəblərlə köşk daha az istifadə edlmişdir. 6 sentyabr 1988-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Milli Saraylar Kollegiya rəhbərliyinin idarəçiliyinə daxil olan saray təmir olunaraq muzey kimi istifadəyə verilmişdir. Köşkün bəzi hissələri Türkiyə Böyük Millət Məclisinin nümayəndələrinə xidmət etməsi üçün sosial obyekt olaraq ayrılmışdır.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*  Florya Atatürk Deniz Köşkü Tarihçe
Zlin diyarı

**Zlin diyarı** () — Çexiyada I dərəcəli inzibati – ərazi vahidi. Diyarın inzibati mərkəzi Zlin şəhəridir.

## Coğrafiya
Bölgənin relyefi əsasən dağlıqdır. Düz ərazi Morava çayı boyunca və Uherské Hradiště rayonunda uzanır. Bölgənin şimalında Moraviya Beskidləri, cənubda Slovakiya ilə təbii bir sərhəd təşkil edən Ağ Karpatlılar yerləşir. Cənubdan Vsetínsky dağları (Vsetínská hornatina) və Vizovicky dağ bölgəsi (Vizovická vrchovina) var. Dağlıq ərazilərdə torpaq minerallarla zəifdir və kənd təsərrüfatı üçün əlverişli deyildir. Bərəkətli torpaqlar yalnız çay vadilərində olur. Torpağın 49% -i kənd təsərrüfatında istifadə olunur. Bölgədə YUNESKO-nun himayəsində olan bir neçə böyük landşaft qoruğu var, ilk növbədə Beskydı dağları və Ağ Karpat. Ekologiya sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün Euroregion White Carpathians yaradıldı.

## İqtisadiyyat
Bölgə, ilk növbədə, iri müəssisələrdən uzaq olması və nəqliyyatın kifayət qədər inkişaf etməməsi ilə əlaqədar inkişaf etməmiş infrastrukturu olan bölgələrə aiddir. Rayonun sənaye müəssisələrinin 18% -i istehsal - rezin və plastik emalı (2%), metal emalı (27%), elektrik mühəndisliyi (14%), mühəndislik (3%) və qida sənayesi (5%) ilə məşğuldur.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vısoçina diyarı

**Vısoçina diyarı** () — Çexiyada I dərəcəli inzibati – ərazi vahidi. Diyarın inzibati mərkəzi Yiqlava şəhəridir.

## Coğrafiya
2011-ci il siyahıyaalınmasına görə, Çexiyanın digər bölgələri arasında bölgədə 505 565 nəfər yaşayırdı, o, bu yerdə 12-ci yerdə idi (14-dən). Bölgədə 34 şəhər də daxil olmaqla 704 yaşayış məntəqəsi var. Bir yaşayış məntəqəsinə əhalinin orta sıxlığı 732 nəfərdir, yaşayış məntəqələrinin əksəriyyəti 500 nəfərdən çox deyil.

## Turizm
Üç YUNESKO-nun Dünya İrsi Saytları ilə bölgə Çexiyanın digər bölgələrindən daha çox bölgələrə sahibdir. Bunlar Telç'in tarixi mərkəzi, Žďár nad Sázavou'dakı Nepomuk'un Müqəddəs Yəhya Kilsəsi və Třebícdəki Yəhudi Məhəlləsi və St Procopius Bazilikasıdır.

## Nəqliyyat
Vysočina Bölgəsi, Praqa ilə Brno arasındakı yolda Jihlava'dan keçən D1 avtomobil yolu ilə kəsişir. Bölgədə cəmi 93&nbsp;km (58 mil) avtomobil yolu mövcuddur. Bölgədəki istismar olunan dəmir yolu xətlərinin uzunluğu 622&nbsp;km (386 mil) təşkil edir. 2014-cü ildə, ərazidə cəmi dörd dayanacaq daxil olmaqla, 350&nbsp;km / saat (220&nbsp;mph) sürətə çıxa biləcək yüksək sürətli bir qatarın bölgəni keçəcəyi planı elan edildi. Tikintinin 2025-ci ildə başlayacağı proqnozlaşdırılır.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yalı

[thumb|220px|[Edib Efendi Yalısı]]

**Yalı** İstanbul boğazının hər iki tərəfində tikilmiş, dənizə sıfır, başda iki, bəzən də üç mərtəbəli olan mənzillərə verilən ümumi addır.
 
Osmanlı dövründə sahillərə inşa edilməyə başlanan yalılar, Boğaziçi memarlığının ən görkəmli nümunələrindən olubdur. Əsrlər boyu İstanbul Boğazının iki yaxasında tikilən yalılardan günümüzə çatanlarının sayı təxminən 360 ədəddir. Yalıların ən böyük xüsusiyyəti lebiderya, yəni dənizə sıfır evlər olmaları olsa da, zaman içində bəzi yalılar lazım mənzil sahibləri məkan qazanmaq üçün nəzərləri torpaq doldurularaq, istərsə də sahil zolağına yol göstərmək üçün bələdiyyə tərəfindən geri plana alınaraq dənizdən qismən uzaqlaşmışdır. Günümüzdə böyük əksəriyyəti hələ də köhnə hallarını qoruyan yalılar, həm İstanbul şəhərinin, həm də Türkiyənin ən bahalı daşınmaz əmlakı arasında yer alırlar. Boğaziçi yalılarının dəyərləri ən yüksək olanları arasında Hasip Paşa yalı, Muhsinizadə yalı, Əhməd Fəth Paşa yalı, Topxanə Müşir-i Zəki Paşa yalı, Kiprli yalı, Tahsin Bəy yalı, Qraf Ostrorog yalı, Şahzadə Bürhanəddin Əfəndi yalı, Zərif Mustafa Paşa yalı və Nuri Paşa yalıları var.

## Etimologiya
[thumb|220px|Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa Yalı [İstanbul.]] 
Yalı, söz mənası olaraq keçmişdə sahil mənasında işlənmişdir. Bodrumdakı Bitez yalı, quş növü mavi suquzğunu, söz olaraq "yalıkazığı," "Yalı kənarında zülfümü darayaram" nəğməsi, Krımdakı Yalıboyu bölgəsi bu köhnə məzmunun izləridir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
[thumb|220px|[Beşiktaş, İstanbul|Beşiktaşın Arnavutköy məhəlləsində yerləşən yalılar.]]
Osmanlı yalılarının memarlıq xüsusiyyətləri sahiblərinin sosial sinfinə görə dəyişirdi. Müsəlman yalıları arasında boşluqlar tikilərkən, qeyri-müsəlman yalıları isə ümumiyyətlə bitişik şəkildə inşa edilirdi.  Yalılar ümumiyyətlə 2 ilə 3 mərtəbəli olaraq tikilir və rəngləri gül qurusu ilə bordo arasında dəyişərdi. Qeyri-müsəlman yalıları daha tünd rənglərdə olurdu. Bu rəng ənənəsi son illərdə dəyişmiş, Boğaziçi yalılarının rəngarəngliyi buna nümunədi.  Ümumiyyətlə eyvan elementi olmayan yalılarda bunun əvəzinə geniş erkerlər edilmiş və yalıların hamısında qayıqlar üçün anbar adlanan bir kiçik estakada ilə yalıların simvolu olan gül bağcaları olmuşdur.

## Mənbə
*  İstanbul Boğaziçi Yalıları
*  İstanbul'un En Ünlü 100 Yalısı 

## Xarici keçidlər
Böyük paqoda

**Böyük paqoda** () — Avropada Çin memarlıq ruhunda ilk bina. III Kral Corcun anası olan Avqustanın istəklərinə uyğun olaraq saray memarı olan Vilyam Çembers tərəfindən hazırlanmış layihə üzrə 1761-dən 1762-ci ilədək Riçmondda Kyu Kral Botanika Bağında inşa edilib.

Paqodanın hündürlüyü - 50 m, aşağı dərəcəli diametri - 15 metrdir Paqodanın içində 243 addımlı pilləkən, damı isə kirəmitli kafelden düzəldirilmişdir.

## Tarixi
2006-cı ildən, paqoda yay aylarında turistlər üçün açıqdır. Kyu Kral Botanika Bağında digər obyektləri kimi paqoda Ümumdünya irsi sayılır və YUNESKO tərəfindən qorunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Paqoda haqqında 

## Həmçinin bax
* Stokuell
* Belqravia
* Fulhem
Hidetoşi Nakata

**Hidetoşi Nakata** (; ) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.

## Futboldan kənar

### Şəxsi həyatı
Futboldan kənar Nakata dəbə və rəngarəng saç kəsimlərinə maraq göstərir. Avropa skautlarının diqqətini cəlb etmək üçün, Nakata futbol üzrə dünya çempionatı 1998 zamanı saçını sarı rəngə boyamışdır. Yapon bərbəri Aki Vatanabe onu trend yaradan kimi qələmə verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı

## Həmçinin bax
Sanqar boğazı

**Sanqar boğazı** () – Honşu adasını Hokkaydo adasından ayıran boğaz. Sakit okeanı isə Yapon dənizi ilə birləşdirir. Boğazın uzunluğu 96 km, eni isə 18–110 km arası dəyişir. Dərinliyi isə 110–491 m arası təşkil edir. Boğazda axının istiqaməti qərbdən şərqə doğrudur. Axının sürəti mərkəz hissələrdə 3 dəniz milinə bərabərdir. Burada dalğaların hündürlüyü 2 m-dir. Boğazın hər iki sahili sıldırımlı, qayalı dağlar və onların üzəri isə meşələrlə örtülüdür. Hokkoyda adasının boğaz sahillərində yerləşən əsas liman şəhəri Hakodayedir. XX- əsrdə burada böyük liman olmuş və region əhəmiyyət kəsb etmişdir. Boğazın ilk xəritəsini rus admiralı İ. F. Kruzenşter tərtib etmişdir. Boğazın cənub hissəsində Muçu körfəzi yerləşir. Körfəzin əsas limanı Aomoridir. Qışda boğaz donmur. Boğazın altından Seykan tuneli keçir. O, dünyanın ən uzun dəmiryol tunelidir.

## Mənbə
* Kruzenşter. Sanqar boğazı
Amçitka boğazı

**Amçitka boğazı** () Boğaz Aleut adaları hövzəsinədə yerləşir. Boğaz Siçovul adasını Delarov adasından ayırır. Ən ensiz yeri 50 mil, ən dayaz yeri isə 49 m təşkil edir. Ən dərin yeri isə 1000 m-dir. Gəmilərə boğazın hər iki sahilindən 5 mil aralı üzmək məsləhət görülür. Pis havalarda xırda və orta tutumlu gəmilərin üzməsi təhlükəlidir. Burada güclü axınlar olur ki, oda böyük dağıntılara səbəb olur. Sahəsi 308,6&nbsp;km² təşkil edir. Boğaz Berinq dənizi Sakit okean ilə birləşdirir.

## Mənbə

*Amçitka boğazı
Amukta boğazı

**Amukta boğazı** () - Sakit okeanı Berinq dənizi ilə birləşdirir, genişliyi ilə fərqlənir.  Aleut adaları hövzəsində yerləşir. Amukta və Siquam adalarını ayırır. Siquam qərbdə, Amukta isə şərqdə yerləşir.
 
## 2011-ci il zəlzələsi
23 iyun 2011- ci ildə Alyaska vaxtı ilə 7:10 Amukta boğazında 20 mil (32&nbsp;km) cənubda 7,4, ardından isə 7,2 bal gücündə zəlzələ baş verib. Zəlzələnin təsiri 155 mil (250&nbsp;km) radiusunda yayılır. Ardından sunami baş verir.

## Ədəbiyyat
* *Merriam-Webster's Geographical Dictionary, Third Edition*. Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster, Incorporated, 1997. ISBN -0-87779-5460-0.

## Mənbə
*baş vermiş sunami-2011
Plzen diyarı

**Plzen diyarı** () — Çexiyada I dərəcəli inzibati – ərazi vahidi. Diyarın inzibati mərkəzi Plzen şəhəridir.

## Əhali
Plzen bölgəsinin əhalisi 570,401 nəfərdir (2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən), bu Çex Respublikası ümumi əhalisinin 5,47% -nə uyğundur. Bu sayın 30% sakinləri Plzen və ətraf şəhərlərdə yaşayır. Bölgədə az sayda əhalisi olan çox sayda yaşayış məntəqəsi var, yeganə böyük şəhər Çexiyanın dördüncü böyük şəhəri olan Plzen bölgəsinin inzibati mərkəzidir (164,000 əhali). Bölgənin qalan 46 şəhərində 367 min insan yaşayır.

Əhalinin sıxlığı 1 kvadrat kilometrə 75.44 nəfərdir (ölkədə orta hesabla 1 kvadrat kilometrə 132.33 nəfər). Taxov (37.65) və Klatovi (44.21) bölgələrində əhalinin ən az sıxlığı.

## İqtisadiyyat
Əsas mineral yataqları Pilsen yaxınlığında işlənir. Kömür, tikinti daşı, gil istehsal edir. Bohem meşəsində əhəngdaşı minalanır. Rayonda kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli şərait mövcuddur. Ərazinin 50,8% -i kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlar, 39,4% -i meşədir.

31 dekabr 2005-ci il tarixinə bölgədə 127 341 müəssisə qeydiyyata alındı, bunların üçdə biri Pilsen bölgəsində yerləşir. Əhalinin 27,3% -i sənaye istehsalı, ardınca sosial sahə, meşə təsərrüfatı və balıqçılıqla məşğuldur.

Beynəlxalq əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün Euroregions Ergensis (Almaniya ilə birlikdə) və Bavariya meşəsi - Bohemian Meşəsi (Almaniya və Avstriya ilə) yaradıldı.

## Nəqliyyat
Regional yol şəbəkəsinin uzunluğu 5007 kilometrdir. Avtomobinin uzunluğu 89 kilometrdir. Bölgənin dəmir yolu şəbəkəsi ümumi uzunluğu 713 kilometrdir, bunun 237 kilometri elektrikləşdirilmişdir. Pilsen - Nürnberq və Regensburg - Münhen beynəlxalq nəqliyyat xətləri bölgəni Almaniya ilə birləşdirir.
## Turizm
2002-ci ildə bölgədə Pilsen Region Araşdırma Kitabxanası da daxil olmaqla 43 muzey, 12 teatr, 590 kitabxana var idi. Pilsen müntəzəm musiqi və teatr festivallarına ev sahibliyi edir.

Turizm mərkəzi çoxsaylı mədəniyyət və tarixi abidələri, zooloji və botanika bağı olan Pilsen şəhəridir. Bohem meşəsində qış idman növləri inkişaf edir. Bölgənin şimal-qərbində spa Konstantinovi Lazne.

Bölgənin əlamətləri Kladruby monastırı, Schwych, Kasperk, Rabi, Kacherzow, Velhartice, Horszowski Tyn qalalarıdır. Domažlice, Pilsen və Horschowski Tyn şəhərlərinin tarixi mərkəzləri tarixi abidələr kimi qorunur. Pilsen yaxınlığında, 17-18-ci əsrlərə aid kənd memarlığının təmsil olunduğu yaşayış yerləri, Plzenin şimalındakı ərazidə, eləcə də Tachow bölgəsində blok bina və yarı taxta evlər təmsil olunur. Hanovitsada (Klatovy rayonu) açıq havada kənd memarlığı muzeyi var.
## İstinadlar
 
## Həmçinin bax
Moraviya-Sileziya diyarı

**Moraviya – Sileziya diyarı** () — Çexiyada I dərəcəli inzibati – ərazi vahidi. Diyarın inzibati mərkəzi Ostrava şəhəridir.

## Coğrafiya
Şimal və şimal-şərqdə bölgə Polşa ilə, cənub-şərqdə - Slovakiya ilə, daha da saat yönü ilə - Çexiyanın Olomouc və Zlinsky əraziləri ilə həmsərhəddir.

Moraviya-Sileziya bölgəsi heterojen bir relyefə malikdir. Şimalda Hrubý Jeseník massivləri, Moravia'nın ən yüksək dağı olan Praděd, dəniz səviyyəsindən 1.491 metr yüksəklikdə, aşağı dağətəyi ərazilərə keçir. Bölgənin mərkəzində sıx məskunlaşmış düzənlik var. Cənub-şərqdə mənzərə yenidən dağlıq olur. Bölgənin sahəsi 5527 kvadrat kilometrdir (Çexiya ərazisinin 7% -i). Ərazinin yarıdan çoxu kənd təsərrüfatı torpaqları, 35% -i meşəlik ərazilərdir. Bölgə müxtəlif növ minerallarla zəngindir: kömür, təbii qaz, əhəng daşı, qranit, mərmər, şifer, gips, qum, tikinti gili.

## Əhali
Rayonun əhalisi 1 205 834 nəfərdir (2011). Bu Çex Respublikasının ən sıx məskunlaşdığı bölgədir. Əhalinin sıxlığı ölkənin digər bölgələrində olduğundan iki dəfə çoxdur. Əhalisinin 23% -i 5000-dən çox əhalisi olan şəhərlərdə, 60% -i isə 20 mindən çox əhalisi olan şəhərlərdə yaşayır.

## İqtisadiyyat
Artıq XIX əsrdə Avstriya-Macarıstan dövründə bölgə mərkəzi Avropanın ən inkişaf etmiş sənaye bölgələrindən biri idi.

XXI əsrin əvvəllərində bölgə istehsal baxımından Çexiyada (Praqadan sonra) ikinci yeri tutur - bölgə ümumi milli məhsulun 10,4% -ni təşkil edir. Çexiyadakı bütün çuqun əritmə zavodları və polad istehsalının 92% -i Moravian-Silesian Bölgəsində cəmlənmişdir. Kömür mədəni də bu bölgədə aparılır. Bölgə iqtisadiyyatının digər mühüm sektorları ağır sənaye ilə yanaşı, enerji, qaz istehsalı, yük maşınları istehsalı, həmçinin qida sənayesidir. Bölgədə 23 sənaye zonası var. 2006-cı ildə ərazi ərazisində 5536 xarici firma fəaliyyət göstərirdi ki, bunlardan ən əhəmiyyətlisi Slovakiya (24.8%), Polşa (18.5%) və Almaniyadan (14.5%) sənaye şirkətləri idi.

Bölgədə turizm və iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün 4 Euroregions Beskydy, Praded, Silesia və Sileia (Těšínské Slezsko) təşkil edildi.

## Nəqliyyat
Bölgədə böyük magistral yollar yoxdur. D 47 avtomobil yolunun tikintisi başa çatmamışdan əvvəl, Opava - Ostrava - Çesky Tesin - Mosty u Yablunkova və Novi Jicin - Fridek Mistek - Cesky Tesin avtomobil yolları boyunca nəqliyyat vasitələri hərəkət edir. Bölgədə müasir bir dəmir yolu şəbəkəsi var. Mosnov şəhərinə yaxın Ostrava-Mošnov beynəlxalq hava limanıdır.

## Turizm
Torpaq çoxsaylı tarix və memarlıq abidələrində əks olunan zəngin tarixə malikdir. Liberec şəhərində Şimali Bohemiya muzeyi, eyni zamanda bir sənət qalereyası, botanika bağı və zooparkı var.

Turistləri cəlb edən tarixi obyektlərə qalalar və qəsrlər (Bezdez qalası, Lemberk qalası, Fridlant qalası, Sychrov qalası, Hrabstein qalası, Waldstein qalası), həmçinin bir sıra kilsələr daxildir. Bundan əlavə, bölgədə bir çox göl var, sahillərində turizm mərkəzləri və qonaq evləri yerləşir.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kənar London

**Kənar London** () — Böyük Londona daxil olan və Daxili Londonu əhatə edən bir neçə London borosunun ümumiləşdirici adı.

Kənar London 1965-ci ildə yaradılmışdır. Statistik məqsədlərə görə, onun sərhədləri zamanla dəyişilmişdir.

## Əhalisi

## Sərhədləri

### 1963-cü il London idarəetmə qanunu
1963-cü ildə qəbul edilmiş London idarəetmə qanununa görə, Kənar Londona Böyük Londonun 1965-ci ilədək London qraflığına daxil olmayan boroları aid edilir. Bunlar aşağıdakılardır:

Şimali Vulidc rayonu London qraflığının tərkibinə daxil idi, lakin 1965-ci ildə Kənar London borosu Nyuhemə aid edildi.

### Milli Statistika Xidməti
Milli Statistika Xidməti (ONS) Kənar Londonu başqa cür müəyyən edir və bura Qrinviç borosunu daxil edərək, Haringi və Nyuhem borolarını çıxır.. Həmçinin, Avrostat tərəfindən "Statistik məqsədlər üçün inzibati vahidlərin nomenklaturasında" (NUTS) bu təsnifatdan istifadə edilir. ONS-ə görə Kənar Londonun sahəsi 1254&nbsp;km² təşkil edir, əhalisi isə 2011-ci ildə  nəfər olmuşdur.

## İstinadlar