open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barsakelmes

**Barsakelmes** () —  Aral dənizində yerləşən keçmiş ada. İnzibati cəhətdən Qazaxıstanın Kızılorda vilayəti Aralsk yaronu ərazisinə daxildir. Türk dillərindən tərcümədə  «*getsə — gəlməz*» anlamında işlədilir. Barsakelmes haqqında ilk coğrafi qeydləri 1848-ci ilin avqustunda A. Maksetev vermişdir. A. Akisev isə adanın toporafiyasını tərtib etmişdir. Taras Şevçenko yerli flora və fauna haqqında məlumat yermişdir.  
A jumping hörümçəyi adanın şərəfinə 1998-ci ildə *Sitticus barsakelmes olaraq adlandırılmışdır.

Aralsk şəhərindən 180 km cənub-qərbdə yerləşir. İllik yağıntının miqdarı 128 mm olmuşdur. İyul ayında orta temperatur + 28°C təşkil edirdi. Maksimal temperatur isə +44 °C olmuşdur. Yanvar ayının orta temperaturu −13 °C, minimal temperatur isə −36 °C-dir. 
[[1980]]-ci ildə adanın sahəsi 133 km² olmuşdur. Onun ən hündür nöqtəsi 113 m-dir.

Cənub hissəsində hündürlüyü 180 metr olan platolar vardır. Şimalı isə düzənlikdir. Burada boz-qonur [[takır]] və şoranlıqlar müşahidə edilir. Sahilində belə qabarıq söranlıqları müşahidə etmək olardı.

Adanın [[1960]]-ci illərdə horizatal olaraq uzunluğu 23 - 7 kilometrə olmuşdur (). Adanın son mövcudluğu dövrü həddindən artıq tez böyüyürdü. [[1990]]-cı illərdə yarımadaya çevrilir. [[2000]]-ci illərdə isə ölçüləri 40-16 km olur.

[[2009]]-ci ilin yayında Böyük Aralın quruması ilə əlaqədar yarımada yoxa çıxaraq quyun bir hissəsi olmuşdur. 
Keçmiş adanın yerində [[Barsakelmes qoruğu|Barsakelmes dövlət təbiət qoruğu]] yerləşir. Hazırda qoruq ərazisində güclü külək və toz fırtınaları olduğundan gözləri bağlamaq məsləhət görülür. Deyilənə görə adanın ilkin adı *Sujok* (susuz) olmuşdur.

== Ada incəsəntdə ==
* Adada Boris Andreeviç Lavrenyovun povestində baş vermiş hadisələr [[1924]]-cü ildə cərəyan edir.
* Ada sovet ədəbiyyatında dinozavların yaşayış yeri, nəmalum uçan boşqabların gəldiyi məkan, keçmişlə gələcək arasında qapı rolunu oynayan yer kimi məşhurlaşmışdır. Bu hadisələr fantastik janrda yazan Sergey Lukyanenkonun təxəyüllülünün məhsulu olmuşdur. Onun sözlərinə görə bu əfsanələr [[1950]]-ci ildə Qazaxıstanda buraxılan «Lelinskaya smena» qəzetində dərc edilən məqalədən sobra yayılmışdır. Burada ada ərazisində qədim uçan dinozavrın görülməsindən bəhs edilirdi.
* Adanın adında özbək yazıçısı Conrid Abdullaxanov roman yazmışdır.
* Digər bir əfsanəyə görə 1950-ci — 1960-cı illərdə adada Abdrazak adlı birisi yaşayırdı. Onu bura qohumları *linza'' göründüyü ilk gündə gətirmişdilər. O, uçan boşqablarda gəlmiş canlılarla söhbət edərək onlardan məlumat almışdır.

## Həmçinin bax
* Barsakelmes qoruğu

## Mənbə
* Barsakelmes 
* Barsakelmesdə doğuluş
* Barsakelmes qoruğu 
* Barsakelmesin şəkilləri 
## İstinadlar
Xan-Yunis

**Xan-Yunis**  () — Fələstin milli administrasiyası tərkibində yerləşən, Qəzzə zolağına daxil olan şəhərdir. Eyni adlı əyalətin inzibati mərkəzidir.

## Tarixi
Şəhərin adı gələcəkdə əmir olan, 1389-cu ild şəhərdə xan karvansarasının və məscidin əsasını qoymuş ən-Nurizi Yunisin adıyla bağlıdır. Sonra onun inşa etdirdikləri qəsəbə şəklində yaradıldı.

1516-cı ildə Osmanlı-Məmlük müharibəsinin gedişatında Xan-Yunisin ətraflarında döyüş baş verdi. Hadim Sinan Paşanın başçılıq etdiyi Osmanlı qoşunu bu şəhər üzərinə hücuma keçdi. Nəticədə Osmanlı ordusu və gücü hesabına Misir məmlüklərinə qalib gəldi.

## Coğrafi mövqeyi
Şəhər sektorun cənub hissəsindədir. Aralıq dənizinin sahilinə yaxın, Qəzzə zolağından isə təxminən 20 kilometr cənub-qərbdə yerləşmişdir. Ən yüksək yeri dəniz səviyyəsindən 73 m hündürlükdədir.

## Demoqrafiya
Fələstin Muxtariyyətinin Mərkəzi Statistik bürosunun məlumatına görə 2007-ci ildə Xan-Yunisin əhalinin sayı 142 637 insan təşkil edirdi. Kişilər əhalinin 51 %-ini, qadınlar isə 49 %-ini təşkil edir. 22 569 ev bu şəhərdə yerləşmişdir. Bu halda ev təsərrüfatının orta ölçüsü 6,3 insan təşkil edir.

## İnfrastruktur
Şəhərdə 2007-ci ildə baş verən qarşıdurmalara görə evlərin sayı 25781 olmuşdur. Onlardan 16 422-si bina, 3282 isə müəssisə və təşkilat xaarkterli binalardır.

## Qardaş şəhərlər
Xan-Yunis şəhəri aşağıdakı şəhərlərlə qardaşlaşmışdır:
* Hamar, Norveç
* Almunekar, İspaniya
* Evri, Fransa

## Həmçinin bax
* Xan Yunis qətliamı

## İstinadlar

## Bioqrafiya

*
*  
*
*
* 
*
* 
* 
* 
*
*  
*
*
*

## Xarici keçidlər

*Khan Younis
*Welcome To The City of Khan Yunis
*close-up map of Gaza
Əhməd Fəhmi

**Əhməd Fəhmi bin Camil** (d. 20 aprel 1987) — Sinqapur Super Liqa komandalarından olan *Houm Yunayted FK*  klubunda forma geymiş və hücumçu kimi çıxış etmiş Sinqapur futbolçusu. Hal-hazırda futbol oynamır.

## İlk illəri
Əhməd Fəhmi 1987-ci ildə Sinqapurun Tampines şəhərində Camil Bin Savi və Layla Binte Azzan Abdatın ailəsində anadan olmuş və burada boya-başa çatmışdır. O, Qiaonan İbtidai Məktəb və Pasir Ris Orta Məktəbində təhsil almışdır. Onun həmçinin Əhməd Fərhi Bin Cəmil adlı kiçik qardaşı var. O, hazırda digər sahələrdə çalışır.

## Futbol karyerası
Əhməd Fəhmi futbol karyerasına 1998-ci ildə "Houm Yunayted" klubunda başlamışdır. Klubun gənclərdən ibarıt əvəzedici yığmasında çıxış etməyə başlamışdır. O, həmçinin 2004 və 2005-ci ildə Sinqapurun gənclərdən ibarət yığması ilə *Lion Siti Kuboku* iştirak etmişdir.

Fəhmi 2006-cı ildə "Tampines Rovers" klubu ilə Premyer Liqada çıxış etmişdir. Əsas və ən yaddaqalan oyununu AFK Kubokunda "Osotsapa" klubunu səfərdə məğlub etməklə keçirmişdir.

Fəhmi 2006 və 2007-ci il mövsümündə Premyer Liqada ən çox qol vuran oyunçu seçilmişdir.

Fəhmi "Tampines Rovers" klubu üçün bir neçə vacib qollar da vurmuşdur. 2008-ci ildə Fəhmi "Vuudlənd Vellinqton" klubuna qarşı oyunda son dəqiqədə qol vurmuşdur. 2008-ci ildə klub Super Liqaya vəsiqə qazanmışdır. Hal-hazırda Fəhmi UEFA Dərəcəli baş məşqçidir və UBER sürücüsü kimi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Çjen Xenin ekspedisiyası

Çjen Xenin ekspedisiyası (ənənəvi çincə 鄭 和 下 西洋, sadələşdirilmiş 郑 和 下 西洋, pinyin: Zheng He xia Shanxi, sanki: "Çjen Xe Qərb Okeanına gedir") — Min sülaləsindən olan imperatorlar Çju Di və Çju Çjantszinin dövründə böyük Çin donanmasının 1405–1433-cü illərdə Cənub-Şərqi Asiya və Hindistan okeanına yeddi səyahəti. Ekspedisiyanın rəhbərləri imperiya hərəmağaları ("əsas səfirləri" çjenşi 正 使 rütbəsi ilə) və tək Çjen Xe və ya birlikdə Çjen Xe və Van Çzinxun idi. Donanma siya ətrafında ən mühüm ticarət yollarının izlədi, ilk üç səyahət zamanı Cənubi Hindistana, növbəti dörd səfəri zamanı isə Fars körfəzi sahilinə çatmışdı. Donanmanın ayrı ayrı eskadraları isə Ərəbistan dənizinin Ərəbistandakı və Afrika sahillərindəki bir çox limanını ziyarət etmişdi.

Güman edilir ki, bu səyahət əsas məqsədi Min imperiyasının nüfuzunu artırmaq və dənizkanarı ölkələrin Çin sistemi ilə ənənəvi vassal münasibətlərinə daxil edilməsi idi.

## Motivləri
XIV əsrin ilk yarısında Min İmperiyasının taxtında oturan imperatorlar Çju Di və onun nəvəsi Çju Çjanzinin dövrləri 300 il çəkən Min sülaləsi üçün son dərəcə qeyri-adi zaman kəsiyi idi. Sələfləri və xələfləri ilə müqayisədə Çju Di və Çju Çjanzinin rejimləri daha enerjili idilər, son dərəcə məsrəfli hərbi və diplomatik fəaliyyət göstərirdilər ki. bu da öz növbəsində Min dövlətinin nüfuzunun artmasına, daha da möhkəmlənməsinə öz töfhəsini verirdi. Çju Dinin iyirmi illik hakimiyyəti zamanı onun səfirləri Çinin bütün yaxın və uzaq qonşularına səfər etmiş, mümknü olarsa imperatorun hakimiyyətini tam, mümkün olmazsa isə formal olaraq qəbul edilməsinə çalışmışdılar.

## İstinadlar
Ammonifikasiya

**Ammonifikasiya** – tərkibində azot olan üzvi maddələrin (zülal, nuklein turşuları, sidik cövhəri və s.) mikroorqanizmlər tərəfindən parçalanıb sərbəst ammoniumun (amonyakın) əmələ gəlməsi prosesidir.

Ammonifikasiya təbiətdə azotun dövranının mühüm mərhələsi olub torpağı azotun mənimsənilən forması ilə zənginləşdirir.

Orqanizmlərin fəaliyyəti və məhv olması nəticəsində torpağa və su hövzələrinə çoxlu miqdarda tərkibində azot olan üzvi maddələr daxil olur. Ammonifikasiya prosesi nəticəsində onlar minerallaşır və yenidən bitki və müxtəlif mikroorqanizmlər tərəfindən mənimsənilə bilir. Yaxşı aerasiyalı neytral, kifayət qədər rütubətli torpaqlarda Ammonifikasiya prosesi müvəffəqiyyətlə keçir.

## Həmçinin bax
* Sənəd

## İstinadlar
Batan adası

**Batan adası** () — Filippinin Lusonkom boğazı ilə Cənubi Çin dənizi arasında yerləşən vulkanik mənşəli adadır. İnzibati cəhətdən Batanes əyalətinə (Kaqayan vadisi regionu, Filippin) aiddir. Sahəsinə görə Filippində yerləşən 43-cü adadır.

## Coğrafiyası
Batan adası cənub-qərbdən şimal-şərqə qədər 19 kilometr uzunluğa malikdir. Adanın eni 2 kilometrdən 5 kilometrə qədər dəyişə bilir. Sahəsi 95,18 km²-dir. Adanın ən yüksək nöqtəsi — İraya dağıdır. Dağ 1009 metr dəniz səviyyəsindən yüksəklikdə yerləşmişdir. Son dəfə 1454-cü ildə püskürmüşdür. Əhalinin siyahıya alınması üzrə 2010-cu ilə əsasən Batan adasında 11979 insan (2000-ci ildə 11173 nəfər) yaşayırdı. Adada əsasən ivatani qrupunun etnoqrafiya nümayəndələri məskunlaşmışdır. Adada dörd qəsəbə yerləşmişdir: Basko (2015-ci il məlumatlarına əsasən 8579 insan), Maxatao (1555), İvana (1327) və Uyuqan (1297).

Batan adasından 4,5 kilometr cənub-qərbdə Sabtanq adası, 30 kilometr şimal-qərbdə isə İtbayat adası yerləşmişdir.

## Tarixi
Filipinə Yaponiyanın müdaxiləsi 1941-ci ilin dekabrında İkinci dünya müharibəsinin gedişatında başlandı. İmperator ordusu tərəfindən hücüm edilmiş ölkənin birinci nöqtəsi məhz Batan adası oldu. Birinci hücum bu müharibədə ABŞ ərazisinə düşmən qoşunlarının Pörl Harbora hücumundan bir neçə saat sonra həyata keçirilmişdir. Ada döyüşsüz tutulmuşdu. Bir neçə saat ərzində yaponlar uçuş meydanını təchiz etdilər və Filipinin ən böyük adasının tutulması məqsədi ilə gələcək irəliləyişə başladılar. Bu istiqamət Luzona tərəf idi. Lakin Klark-Fild uçuş meydanında müvəffəqiyyətli hücumla əlaqədar Batandakı aerodroma ehtiyac qalmadı..

## Qalereya


Imnajbu borough-001.jpg|Uyuqan çimərliyi
Basco Batanes Lighthouse.png|Basko mayakı
Mahatao Church 09.JPG|Maxataodakı kilsə
Ivana Church of Batanes.jpg|İvanedəki kilsə
Oldest House in Ivatan.jpg|Mərcanlardan tikilmiş qədim ev
Ph locator batanes batan.png|Batanes arxipelaqı



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Топографическая карта острова  на сайте ''asiapacific.anu.edu.au
Manufaxi

**Manufaxi** () — 13 Şərqi Timorun dairəsindən biri. Dairənin inzibati mərkəzi — Same şəhəridir. Dairənin sahəsi 1326,60&nbsp;km² təşkil edir.

## Coğrafiyası
Ölkənin mərkəzi hissəsinin cənubunda yerləşmişdir. Manatutu dairəsi ilə şərqdən, Aynara ilə qərbdən, Ayleu dairəsi ilə isə şimaldan həmsərhəddir. Cənubda Timor dənizinin sularıyla yuyulur. Şimalda əsasən dağlıq ərazi ilə əhatələnmişdir. Cənubda isə alçaq tipli düzənliklərdən təşkil olunmuşdur. Dairənin ən yüksək nöqtəsi Kabalaki dağlarıdır. Dağ dəniz səviyyəsindən 2459 m yüksəklikdə yerləşmişdir.

Məlumatlara görə 1994-cü ildə dairədəki meşələrin sahəsi 61 797 hektar olmuşdur.

## Tarixi
Ərazilərin Portuqaliya hökmranlığı dövründə dairənin paytaxtının adı Same adını daşıyırdı. İndoneziya işğalı dövründə Xato-Udo rayonun bir hissəsi dairədən ayrıldı və Aynara daiəsinə birləşdirildi. Həmçinin Aynaraya əvvəlcə aid olmuş Turuskai rayonunun bir hissəsi də Manufaxiyə birləşdirildi.

## Əhalisi
Dairənin əhalisini məlumatlara görə 2010-cu ildə 48 628 nəfər təşkil edir. Müqayisə üçün, 2004-cü ildə dairədə 44 950 insan yaşayırdı. Əhalinin sıxlığı — 36,7 nəfər/km²-dir. Əhalinin orta yaşı 18,2 il təşkil edir. 1990-cı ildən 2004-cü ilə qədər orta illik əhali artımı ildə 1,96 % təşkil edir.

Əhalinin 42,2 %-i mambai dilində danışırlar. 40,4 %-i — tetum; 7,3 %-i — lakalay; 4,6 %-i — idate və 1,7 %-i isə — isni dilində danışırlar. Həmçinin başqa yerli dillər və dialektlər də geniş yayılmışdır. Əhalinin 50,3 %-i tetum dilini bilirlər. (adları çəkilən digər dillər də daxil olmaqla, həmin dillər ikinci və üçüncüdür). Əhalinin 42,6 %-i indoneziyalı, 12,0 %-i isə portuqaliyalıdır. Əhalinin 51,9 %-i savadsızdır (qadınların 55,0 %-i və kişilərin 49,0 %-i). Yalnız əhalinin 11,8 %-i 18 ildən daha tez (qadınların 9,4 %-i və kişilərin 14,1 %-i) orta məktəbi bitirmişlər.

Məlumatlara görə 2004-cü ildə əhalinin 96,3 %-i katoliklər; 3,3 %-ini — protestantlar və 0,3 %-ini — müsəlmanlar təşkil edir.

## İnzibati bölgüsü

İnzibati cəhətdən Manufaxi dairəsi 4 rayona bölünmüşdür:

## Qalereya

Fayl:Landschaft zwischen Dili und Same.jpg|Dili və Same arasında mənzərə
Fayl:Same-Traditionelle Häuser.jpg|Samedə ənənəvi evlər
Fayl:Same monument.jpg|Samenin mərkəzinin təsviri
Fayl:Same Markets.jpg|Samedə dağıdılmış köhnə bazar


## İstinadlar
Kolçak adası

**Kolçak adası** (1937–2005 illərdə *Rastoquev adası*) — Kara dənizinin Taymır körfəzində yerləşən ada. Ada Taymır yarımadasında yerləşən Təyyarəçilər yarımadası sahilində Zeeberq közfəzi yaxənlığında qərar tutur. Materikdən Rastorquev boğazı ilə ayrılır.

Adanın uzunluğu 20 km, eni isə 6 km, maksimal hündürlüyü 50 m təşkil edir.

## Tarixi

Ada ilk dəfə 1901-ci ildə İmperator Elmlər akademiyasının təşkil etdiyi Rusiya Qütb ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. Bu ekspedisiyaya Eduard Vasileviç Toll rəhbərlik etmişdir. Tollun fikri ilə adanın şimalı Kolçaq burnu olaraq qeydə alınmışdır. Aleksadr Vasiliviç Kolçak ekspedisiyanın hidroqrafı olmuşdur. Bir müddət sonra ada bütünlüklə Kolçak adlandırılır. Burun idə Rusiya Coğrafiya cəmiyyətinin üzvü olan şair Konstantin Konstatinoviç Sluçevskinin (1873–1905) şərəfinə adlandırılır.

Rastorquev boğazı ada ilə bir müddətdə xəritəyə salınmışdır. Boğaz Yakitiyadan olan kazak Stepan İnnoketeviç Rastorquevin şərəfinə adlandırılmışdır. Oda Tollun ekspedisiyasında iştirak etmişdir.
Ada Kolçak adı ilə 1939-cu ilə qədər adlandırılır. Siyasi qərarla adanın adı Rastorquev olaraq adlandırılır. Bu adın adaya verilməsi eyni anda iii adanın eyni adı daşıması müəyyən yalnışlıqlara gətirib çıxarırdı. İkinci ada öz adını idiyənə qədər qoruyur. Kamennıye adaları qrupuna daxildir və Pyasinski körfəzində yerləşir (Rastorquyev adası).

Aleksadr Vasili Kolçakın rus elmində xidmətlərini nəzərə alınara Rusiya Federasiyası hökuməti tərəfindən adaya tarixi adı 15 iyul 2005-ci ildə № 433 qərarla qeri qaydarılmışdır. 2004-cü ildə Taymır yerli qanunverici orqanın qərarı ilə adının dəyişdiriləsinə baxılır. 2005-ci ildə isə hökumət bu əmri imzaladıqdan sonra Taymır Dolqan-Nenes rayonunun qərarı ilə təstiqlənmişdir. Bu sənəd Krasnoyarsk diyarı kommunistlərinin qəti etirazına baxmayaraq qəbul edilir. Ancaq sənəddə səhvə yol verilir. Belə ki, ada Kolçak adası deyil Kolçakın adası olaraq yazılmışdır.
1 sentyabr 2009-cu ildə Sluçevski burnunda A. V. Kolçakın şərəfinə abidə ucaldılmışdır

## Mənbə
* Остров Колчака — Сайт посвящённый острову и всему, что с ним связано.
* Постановление Правительства Российской Федерации от 15 июля 2005 г. № 433 О переименовании географического объекта в Карском море // Российская газета. — 2005. — 20 июля.
* Официальная публикация в "Российской газете" от 20.07.2005 г. о возвращении острову первоначального названия
* Морская Ледовая Автомобильная экспедиция, одна из последних, проходивших мимо острова, весна 2008 г. 
* "Адмирал Колчак и его остров" статья в журнале "Вокруг Света"
* Установка памятного знака на острове Колчака в Карском море  — Институ Океанологии РАН им. П. П. Ширшова

## İstinadlar
Uzboy

**Uzboy** — Mərkəzi Asiyanın səhralıq ərazisində keçən qurumuş çay yatağı. Türkmənistan ərazisində Sarıqamış çökəkliyindən başlayaraq Xəzər dənizi istiqamətinə istiqamətlənir. Onun uzunluğu 550 kilometrdir. Həm də axmaz göllər üçün ümumi ifadə kimi istifadə edilir.

## Xüsusiyyətləri
Bu qol enli bir yatağa malik olaraq, çoxlu sayda terrasvari enişlərə sahibdir. Bu terraslar nə vaxtsa mövcud olan şəlalələrin yerləridir. Bu çayın olduqca gursulu olmasına dəlalət edir. Qurumuş yataq boyunca çoxlu sayda su calılarının qalıqları müşahidə edilir. Bəziləri bu çayın Amudəryanın bir qolu olmasını deyirlər. O nə zamansa Xəzər dənizinə tökülürmüş

Vladimir Afanasiev Obruçev Özünün Xəzər arxası regiona ekspedisiyası zamanı 1886 ildə Uzboy haqqında belə yazırdı: «Bala-İşem quyusundan 200 addım qərbdə, Sərdar Xivə karvan yolunun üzərində 40°15 ş. ş. və 57° ş. u. arasında, qumlu təpələrin arxasında əhəmiyyəti elə də böyük olmayan bir çökəklik görürür. Bu məşhur Uzboydur hansı ki, dünya alimləri arasında böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur. O hələ də tam öyrənilməmişdir.». Hidroloq Vladimir Nikolayeviç Kunin yəqin edir ki, düya tarixində bu ça qədər heç bir çay haqqında yazılmamışdır.

1950-ci illərdə SSRİ rəhbərliyi Uzboyun keçmiş yatağını bərpa etmək məqsədi ilə Baş Türmənistan kanalını layihələşdirirlər. Bu layihəyə görə çay (Amudərya) kanala yönəldirərək Krasnovodskiyə yönəldilməli idi. Ancaq bunu gerçəkləşdirmək mümkün olmamışdır. İosif Stalinin ölümündən sonra tikinti işləri dayandırılmış və Qaraqum kanalına üstünlük verilmişdir.

S. P Tolstov 1947-ci ilin sntyabrında Uzboyun quru yatağını araşdırarkən belə fikir irəli sürür ki, «Amudəryanın yatağını dəyişməsi əfsanəsi» XIII—XVI əsrlərdə Sarıqamış gölünə axan qolun üuruması ilə əlaqədar deyilmişdir. Bu isə Monqollar və Teymurilər dönəmində Xazərmdə çoxlu sayda kanalların inşası ilə əlaqədard olmuşdur. Bu isə həqiqi çayların axması illuziyasını yarada bilərdi. Üstəlik bu ölçülərə görə Uzboy Amudərysnın əsas qolu ola bilməzdi. O bu fikirləri ilə geoloqların deyiminə qarşı çıxırdı.

Müasir alimlərin alimlərin fikrinə görə Amudərya Qaraqum səhrası ilə axaraq Aral dənizinə həm də Sarıqamış gölünə tökülürdü. Sarıqamış gölünün yerləşdiyi çökəkliyin dolması ilə əlaqədar su Xəzər dənizi istiqamətdə yol taparaq axırdı. Çay cəmi 10 min il mövcud olmuşdur. O göstəricilərinə görə Amudəryaya təbii ki usuduzurdu. Çayın tamamən mövcudluğunu təqribi olaraq 2-3 min il öncə itirmişdir

## İstinadlar

## Mənbə
* Qaraqum
* С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. II. Гл. XII
* Uzboy: Coğrafi lüğət
* Nurani: yoxa çıxmış çayın kölgəsi.
Həməd (Bəhreyn)

**Mədinət-Həməd** və ya *Həməd-Taun* () — Şimali Bəhreyndə yerləşən rayondur. Daha əvvəl burada ölkənin mərkəzi hissəsi olan Bəhreyn bələdiyyəsi yerləşirdi. Bələdiyyə 1991-ci ildə Rifa'va əl Mintaka al Canubiya bələdiyyəsindən ayrı fəaliyyət göstərirdi. Onun ərazisi indi Şimal əyalətinə aiddir. Ad Bəhreynin indiki kralı olan Həməd ibn İsa Əl-Xəlifənin şərəfinə verilmişdir. Şəhər müxtəlif ictimai-iqtisadi qatların şiə-sünni əhalisiylə qarışdırılmış mədəni müxtəliflikliyi ilə fərqlənir. Bu gün Həməd Bəhreyn multikulturalizmasını təcəssüm edir. Bir etnik qrup və dini qruplar tərəfindən deyil, bir çoxu tərəfindən idarə olunur.

## Tarixi
Həməd şəhəri yaşayış şəhəri kimi 1984-cü ildə yaradılmışdır. Bəhreyn əhalisi daim artan qiymətlərlə özünə ev ala bilmirdi. Hökumət əhalinin sosial rifaqını artırmaq üçün onlar üçün sosial evləri tikməyə başladı.

1990-cı ildə hökumət Bəhreyn qapılarını küveytlilərin üzlərinə açdı. Onlar İraqla Fars körfəzində müharibənin nəticələrindən əzab çəkirdilər. Onlara Həməd-Taunda pulsuz evlər və məktəblər verildi. Onlara şəhər rahatlıqlarından istifadə etməyə icazə verildi. Küveytlilər müharibənin sonunda 1991-ci ilin başlanğıcında öz vətənlərinə qayıtdılar. 2001-ci ildə hökumət evləri şəhərin əhalisinə verdi.

Rayonun ərazisində Bəhreyn İstehkamı yerləşmişdir. Bu yer turistlər arasında məşhur görməli yer hesab olunur. Tikintinin dəqiq tariximəlum deyil. Güman olunur ki, e.ə 2800-ci ildə inşa olunmuşdur.

## Coğrafiyası
Həməd şəhəri dövlətin paytaxtı olan Manama şəhərindən 18 kilometr, hava limanından isə 19 kilometr məsafədə yerləşmişdir. Şəhər Formula-1 yarışlarının Bəhreyn mərhələsənin təşkil edildiyi Saxir sahəsinə (Bəhreyn Beynəlxalq avtodromu) yaxın yerləşmişdir. Bu yol Yaxın Şərqdə yerləşən ən böyük yol hesab olunur. Həmçinin Həməd-Taun 22 yol dairəsi ilə məşhurdur. 2005-ci ildə şəhərin əhalisini 52,718 nəfər təşkil edirdi.

## Qanun və hökumət
Həməd şəhəri Bəhreynin beş əyalətindən biri olan Şimal əyalətinin bir hissəsidir. Ancaq hökumət əhalinin öz şəxsi qanunlarını daxil etməyi qadağan edir və şəhər Bəhreyn Krallığının bütün milli qanunlarına riayət etməlidir.

## İqtisadiyyat
Həməd-Taun əhalisi bir qayda olaraq iş üçün Manamaya gedirlər. Həməd-Taun ərazisinin əksəriyyəti yaşayış sahəsidir. Amma Suk-Vakif adlı böyük ticarət mərkəzi də bu şəhərdə yerləşib. Mərkəzdə çoxlu mağaza fəaliyyət göstərir və Həməddə bəzi məşğulluğu təmin edir. Şəhərin görməli yerlərinin arasında "Mirvari Muzeyi" də var. Muzey Bəhreynin əhəmiyyətli tarixi binalardan biri və Bəhreynin birinci rəsmi məhkəməsidir. Həmçinin daha bir muzey mövcuddur ki, onun adı Bayt-əl-Ku'randır. Muzeydə Müqəddəs Quranın əlyazmalarının böyük bir hissəsi saxlanılır.

## Məscidlər
* Kanu məscidi — Şah Həməd tərəfindən işna edilib. 2-ci və 3-cü qatları halqaşəkillidir.

## Nəqliyyat
* Bəhreyn Beynəlxalq Hava Limanı Həməd şəhərindən 19.7 kilometr məsafədə yerləşmişdir.

## Rayon
Həməd-Tauna yaxın olan böyük rayonlar:
* Saxir
* Əl-Zallak
* Ər-Rifa

## Təhsil (yaranması)
Bəhreyn Universiteti Həməd-Taunun (Suxir) yaxınlığında öz əsas universitet şəhərciyini tikdirmişdir.

## İstinadlar
Shinchosha

— 1896-cı ildə qurulmuş Yaponiya nəşriyyatı. Baş qərargahı Tokio şəhərinin Şincuku xüsusi rayonunda yerləşir. *Shinchosha* Yaponiya Fentezi Roman Mükafatının sponsorlarından biridir.

## Kitablar

* Haruki Murakami: *[[Əyləcsiz möcüzələr ölkəsi və dünyanın sonu]]* (1985), *[[Uten Enten]]* (1990), *[[Yaylı quşlar xronikası]]* (1997), *[[Titrəyişdən sonra]]* (2000), *[[1Q84]]* (2009-2010)

## Jurnallar
### Həftəlik
* 
* 
* *[[Focus (Yaponiya jurnalı)|Focus]]* (fəaliyyəti müvəqqəti dayandırılıb)

### Aylıq
* *[[Engine (jurnal)|ENGINE]]*
* *[[Foresight (jurnal)|Foresight]]*
* 
* 
* *[[nicola (jurnal)|nicola]]*
**[[Shinchō]]*
* 
* 
* 
* 

### Mövsümi
*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kuriya-Muriya adası

**Kuriya-Muriya adası** ( tərcümə. *"Cuzur Xuruiya Muruiya"*) — Omana aid olan Ərəbistan dənizində yerləşən adalar qrupu. Ölkənin cənub-şərq sahilindən 40 kilometr məsafədə yerləşmişdir.

## Coğrafiyası
Qrupa beş ada daxildir. Adalar ümumilikdə 73-lə km² ərazini əhatə edir. Qərbdən şərqə doğru: Əl-Xasikiya, Əs-Səud, Əl-Xallaniya, Qarzant və Əl-Kibliya adaları bir-birlərini əvəz edir. Adalar qranitdən ibarətdir və batırılmış dağ silsiləsinin zirvələrini təşkil edir. Adaların maksimum dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 501 metrə bərabərdir.

## Tarixi
Belə hesab edilir ki, əsasən bu adalar *Insulae Zenobii* adı altında bizim eramızın I əsrinin yazı mənbələrində xatırlanır.

Adanın əhalisi sıx pirat basqınlarından xilas olmaq üçün 1818-ci ildə adanı tamamilə tərk etdi. Daha sonra adalar üzərində nəzarəti Maskatıın (nəticədə — Maskat və Oman, daha sonra isə — Oman) sultanı ələ keçirdi. Sultan 1854-cü ildə Böyük Britaniyaya adaları güzəşt etdi. Adalar qrupu 1937-ci ildə Britaniya koloniyası olan Ədənə birləşdirilmişdir.

1953-cü ilə qədər adalar Britaniyanın Ədəndə təyin olunmuş qubernatoru tərəfindən idarə olunurdu. Sonra Ədəndəki qərargahla Britaniya baş komissarı tərəfindən idarə olundu. 1963-cü ildə onlar Bəhreynə Fars körfəzində Britaniyanın siyasi sakini adı altında verilmişdir. 30 noyabr 1967-ci ildə adalar Maskatın və Omanın nəzarəti altına qaytarılmışdı. O zaman Oman da Böyük Britaniyanın protektoratının altında idi.

1971-ci ildə adalarla birlikdə Maskat və Oman sultanlığı da müstəqilliyi əldə etdi.

Böyük Britaniyadan 1967-ci ild müstəqilliyi Cənubi Yəməndən almasından sonra o, adada hüquqlarının olduğunu bildirirdi. 1967-ci ilin dekabrında hətta Maskat adalarının işğal olunmasına qarşı BMT də etiraz etdi. Hərçənd tarix davam edirdi. Həmçinin adaları sovet xəritələri də 1989-cu ildə Cənubi Yəmənə aid olan adalar kimi qeyd etdilər. Onlar Sovet İttifaqıyla fəal əməkdaşlıq edirdi və öz məqsədləri iləsosializmi tikməyə başaldılar.

## Əhalisi
Daimi əhali yalnız Əl-Xallaniya adasında yaşayır. Adalardan ən böyüyü də məhz bu adadır (56 km²). Əhalisi 85 nəfədir (1967). Adaların müasir sakinləri, əsasən, balıqçılıqla məşğul olurlar. Qədim vaxtlarda olduğu kimi heyvanların dərilərini şişirdərək üzmə vasitələri kimi istifadə edirlər.

## Xarici keçidlər
* Статья о Йеменско-Оманских отношениях, где упоминаются острова 

## İstinadlar
Baktriya qızılı

**[[Baktriya]] qızılı** — Əfqanıstanın  Tillya-Təpə şəhəri yaxınlığında 1978-ci ildə tapılmış  qızıl əşyalar.  Qızıl əşyalar  e.ə. I əsrdə dəfn edilmiş  kuşan çarlarının qəbrlərində tapılıb.

Qazıntını sovet-əfqan arxeloji ekspedisiya həyata keçirmiş. Qazıntılara Sarianidi Viktor İvanoviç rəhbərlik edirdi. Hər qazılmış türbədən üç  minə yaxın qızıl əşya aşkar edilmişdir. Ümumən 20 min qızıl əşya-  bəzək  və qızıl silahlar tapılıb.

## Tarixi
Dəfn olunmuşları aşkar etdikdən sonra arxeloqlar  “Qızıl təpədə” qazıntıları davam etdirməyi planlaşdırırdılar. Ancaq 1979-cu ildə başlanılan Əfqanıstan müharibəsi (1979-1989)  qazıntıların davam edilməsinə mane oldu. Tapılmış  qızıl əşyalar Kabil muzeyində yerlışdirildi.

1989-cu ildə ölkədə olan mürəkkəb vəziyyətlə əlaqədar  prezident  Məhəmməd Nəcibullanın qərarı ilə qızıl əşyalar Da Əfqanıstan bankında yerləşdirilmişdir.

1992-ci ildə Nəcibulla devrildikdən sonra əşyaların saxlanıldığı yerin açarları beş  adama məxsus idi. Hansı ki, bunlardan biri də  Milli muzeyin direktoru Omar Xan Massudi idi. Saxlancın açılması üçün  beş  açarın eyni zamanda istifadə edilməsi lazım idi. Danışığa görə bu beş nəfərdən kimsə öldüyü halda açar onun böyük oğluna verilirdi. 1996-cı ildə Taliban bu yer haqqında  məlumat əldə etməyə çalışmış və bir çox hədə qorxulara baxmayaraq buna nail ola bilməmişdir.

2003-cü ilidə Baktriya qızılının saxlanılma yeri rəsmən elan edildi. 2004-cü ildə saxlanc Sarianidi Viktor İvanoviçin iştirakı ilə açılmış və onun  orjinallığı təsdiqlənmişdir.

2006-cı ilin dekabrından 2007-ci ilin aprelinə qədər kolleksiya  Parisdə «Əfqanıstan, yenidən tapılmı » adı altında nümayiş olunmuşdur. Sonra bu sərvət  İtaliya, Hollandiya, ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, İsveçrə, Norveç, Avstraliya kimi ölkələrdə nümayiş etdirilmiş.  Ümumilikdə bu sərgilərdən əfqanıstanın büdcəsinə 3 milyon dollar gəlir gətirdi..  Əfqanıstanda isə bu sərgi təhlükəsizliklə bağlı heç vaxt nümayiş olunmayıb .

## Şəkillər

File:ClotheDecorations.JPG|Bəzək əşyaları.
File:ScythianBracelets.JPG|Qolbaqlar.
File:StarDecorations.JPG|Dekorativ ulduzlar.
File:AphroditeAndEros.jpg|Afrodita və Eros.
File:ScythianBelt.jpg|Qızıl kəmər.
File:TilliaTepeCrown2.jpg|Qızıl tac.
File:MenInArm4.JPG|Men in armor, in Greek fighting gear. Tomb III.
File:ScythianEarings.JPG|Sırğalar.
File:TilliaTepeRings.jpg|Üzüklər.
File:TillyaTepePhial.jpg|Su qabı.


## İstinadlar

## Mənbə
* И. Петровский. Лев пустыни
Yeddi qardaş arxeoloji abidəsi

**Yeddi qardaş arxeoloji abidəsi** — Qazax rayonunun Dəmirçilər kəndində yerləşən arxeoloji abidə.

## Haqqında
Bu yerə Yeddi daş da deyirlər. Yeddi qardaş arxeoloji abidəsi Dəmirçilər kəndinin cənub-qərbində, Qapaqlı dərə məhəlləsinin qurtaracağındadır. Bir-birinə sığınmış daşlardır. Deyilənə görə, vaxtilə yeddi bütöv daş olub. İkisi sonralar parçalanıb. İnsanlar buraya ziyarətə gələr, şam yandırıb daşların üstünə qoyar və niyyət edərlər. Qurban kəsənlər də olur. Tədqiqatlara görə bu arxeoloji abidənin tarixi erkən Dəmir dövrünə təsadüf olunur.

Bura ilə bağlı maraqlı əfsanə var. Çox qədim zamanlarda buraya düşmənlər hücum etməyə hazırlaşır. Xəbər tutan camaat gecə-gündüz kəndin yuxarı başında yeddi-yeddi keşik çəkməyə başlayırlar. Növbə kənddə yaşayan yeddi qardaşa çatır. Onlar növbədə ikən düşmənlərin mühasirəsinə düşürlər. Allaha dua edirlər ki, düşmənin əlinə keçməsinlər. Bu duadan sonra göydən ildırım çaxır, yağış yağır. Səs-küyə camaat oyanır, kəndi müdafiə edir, qardaşlar isə daşa dönür. O vaxtdan bu yer pir olub.

## İstinadlar
Bianki adası

**Bianki adası** — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan ada. Ada Kara dənizinin suları ilə yuyulur. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.

## Yerləşməsi
Arxipelaqın şərqində qərarlaşır. Şərq adaları qrupuna daxildir. Bu qrupun mərkəzində qərarlaşır. Şimaldan Salome adası, Tatris adası, Volna adası, Nord adası və Yevgeni Fyodorov adalarından Spokoynıy boğazı ilə ayrılır. Cənubunda Tırtov adası yerləşir. Şərq sahilində kiçik Kamenistı adası, qərbində isə Leskin adası qəralaşır.

## Xüsusiyyətləri
Daxil olduğu qrupun və Nordenşeld arxipelaqının ən iri adalarından biridir. 90° **F** hərifini xatırladır. Qərbdən şərqə uzanaraq, əsas hissəsindən iki çıxıntı çıxır. Adanın uzunluğu 13 kilometrdən bir qədər azdır. Enli hussəsi isə 5,5 kilometrdir. İki yarımada daxilində Oktrıtıy buxtası yerləşir. Buxtanın dərinliyi 30 metrdir. Adanın böyük hissəsini qayalıqlar əhatə edir. Əsasən üç iri yüksəkliyi vardır: 42 metr (qərb), 97 metr (mərkəzi) və 61 metr (şərq). Özünün hündürlüyünə görə ada arxipelaqda ancaq Çabak adasına uduzur (107 m). Yay ayları bütünlüklə buzdan azad olur. Arktiq qurşaqda yerləşməsi ilə əlaqədar iqlimi soyuqdur. Bununla belə yay ayları temperatur müstətin üzərində olur. Son on illiklər boyunca Arktik buzlaqların əriməsi müşahidə edildiyindən hava getdikcə istiləşir. Hətta bölgə üçün xas olmayan maksimum temoeraturlar qeydə alınır.

Şimaldakı yüksəkliklərdən cənub sahilinə doğru qışda donan axarlar axır. Qərbində və mərkəzi hissəaində çoxlu sayda göllər vardır. Sahilə yaxın bölgələri əsasən bataqlıqlaşmışdır. Təpəliklər əsasən sərt suvurlardan təşkil olunmumdur. Qış ayları üzəri bütünlüklə buzla örtülür.
Materikə yaxın yerləşməsi bir çox məməliləri və quşları özünə cəlb edir. Sahillərində ağ ayılar belə gönünür. 1993-cü ildə Arktika qurşağının qorunması məqsədi ilə burada qoruq yaradılmışdır. Ada da həmçinin Böyük Arktik qoruğunun ərazisinə daxildir

## Tarixi
Bianki adası arxipelaqa daxil olan digər adalar kimi 1901-ci ildə kəşf edilmişdir. Adanı ilk dəfə Fyodr Abdreeviç Mstisen xəritəyə salmışdır. Ada hənin ildəcə Eduard Vasikeeviç Toll tərəfindən rus zooloqu, orintoloqu və entomoloqu Valentin Vstentinoviç, Lyoviç Bianki, məmhur uşaü şairo olan Vitali Valentinoviç Biankinin atasının şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Altın əsr

**Altın əsr** () — Türkmənistan şimalında yerləşən süni göl.

## Coğrafiyası
Göl təbii Qaraşor çökəkliyində yerləşir. Burada Baş Türkmən kanalı ilə Daşoğuz birləşir. Əsas kollektor Deynauda qəsəbəsi yaxınlığından başlayaraq Mərkəzi Qaraqum boyunca axır. Onun uzunluğu 720 km. Daşoğuz isə 385 km uzunluğa malik olaraü şimalşərqə axır. O Göl kollektorunun 57-ci kilometrliyindən başlayaraq 140 km məsafədə Zengibaba enişi ilə axır. Zengibabadan kanal 45 km Uzboy yatağı ilə uzanır. Sonradan 160 km bu yataqla Kutış-Babaya axlr. Burada isə Baş Türkmən kollektoru ilə birləmir. Bu nöqtədən isə 26 km Uzboyun yatağı ilə cənuba istiqamətlənən əraziyə qədər axır. Buradan isə Qaraşora 54 kilometrlik kanal getir.

## Tikilmə tarixi
1960-cı illərdə burada transxəzər kollektorunun inşası planlaşdırılırdı. Burada olan bütün drenaj suları kanalla Xəzər dənizinə axıdılmalı idi.

70-ci illərdə isə bu suların yığılaraq Qaraşora yönəldilməsi planlaşdırılırdı. Qaraşordan Kopetdağa belə kollektor planlaşdırılırdı. 1980-ci ildə tikinti işləri başlamışdır. Ancaq SSRİ dağıldıqdan sonra layihə işlənməmiş qalır. Altın əsr gölünün inşasına 2000-ci ildən başlanmışdır.
Tikinti işləri üç etapa bölünmüşdür. Tikinti bitdikdə artıq vahid drenaj sistemi yaradılacaqdır. Altın əsr gölünün uzunluğu 103 km, eni isə 18,6 km, orta dərinliyi 69 m, su tutumu 132 mld m³, sahəsi isə 2000 km² olmalıdır olmalıdır. Kollektorların ümumi uzunluğu 2654 km-dir

2013-cü ildən kollektor-drenaj suları gələcək gölə yığılır.

Gölün tam dolmasına 15 vaxt və 4,5 mld dollar lazımdır.

## Fauna
Altın əsr gölü və onun ətrafında yerləşən kollektorlarda 250 növ quş, 50 növ məməli və 15 növ balıq yaşayır. Gölə yaxın ərazidə Kaplankır qoruğu qərarlaşır.

## Perspektivləri
Belə düşünülür ki, gölün yaradılması çala ərazilərin su ilə basılmasının qsrşısını alacaq və 4060 km² ərazini geri qaytararaq kənd təsərrüfatına yararlı sahəyə çevirəcəkdir. Üstəlik suyun duzdan təmizlənməsi ilə şirin su əldə edilməsi və ehtiyatların ödənilmədinə yönəldilə bilər. Üstəlik burada balıqçılıq inkişaf etdirilə bilər.

## Layihə ilə bağlı mübahisələr
Kollektor-drenaj suları az minerallaşmışdır. İsti səhra şəraitində suda şorluluq arta bilər. Bu isə suyun keyfiyyətini aşağı salmaqla yanaşı onu istifadəsizləşdirə bilər. Üstəlik süni göl Dəryalıq və Ozernaya kollektorları ilə qidalanmalıdır. Sarıqamış gölünün özü belə Ozernaya kollektoru ilə qidalanır. Kollektor Sarıqamış gölünün səviyyəsinin artmasına səbəb olur. İki ölkə arasında yerləşən göl ərazi mübahisələrinə səbəb ola bilər.

## İstinadlar
Mariya Kadobina

**Mariya Kadobina** () — Belarusu təmsil edən bədii gimnast. Mariya Kadobina, 2016-cı ildə Belarusu Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.

## Karyerası
Mariya Kadobina, 2016-cı ildə Belarus bayrağı altında Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Anna Dudzenkova, Mariya Katsiak, Valeriya Pişelina və Arina Tsitsilina ilə birgə final yarışlarında 35.299 xal topladı və 5-ci yeri tutdu.

## İstinadlar
Makarov adası

**Makarov adası** — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.  Şimal Buzlu okeanın Kara dənizi suları ilə əhatələnmişdir.

## Yerləşməsi
Nordenşeld arxipelaqınln ucqar qərb qurtaracağında yerləşir. Adanın qərb qutaracağında yerləşən Zapadnıy burnu yerləşir. Bu nöqtə həm də arxipelaqın ucqar qərb nöqtəsini təşkil edir. Ada Şivolski adaları qrupuna daxildir. Adalar qrupunun cənub-qərb qutaracağınl təşkil edir. Makarov adasından şimalda Kazak adası, Vasilev adası və Lefokol adası yerləşir. Adadan bir necə kilometr aralıda Sadko bankəsi qərarlaşır. Makarov adası Rusiyanın materik hissəsindən 45 kilometr məsafəyə malikdir.

## Ümumi xüsusiyyətləri
Makarov adası sabit formaya malik deyildir. Sahillərində çoxlu sayda buxtalar və burunlar vardır. Ümumilikdə isə ada şərqdən qərbə 13&nbsp;km məsafədə uzanır. Adanın maksimal eni 3,5 kilometrdir. Ada mərkəzi hissədə genişlənir. Cənubunda iki elə də böyük olmayan buxtaya sahibdir. Buxtaların dərinliyi 20 metrdir. Buxtaları: Myaçnaya buxtası və Oktrıtaya buxtası.

Adanın böyük hissəsini üç hündürlük təşkil edir. Qərbində hündürlük 29 metr, şərqində 37 metr və mərkəzi hissədə isə 56 metr təşkil edir. Sahilə doğru təpələrdən dağılaraq tökülən daşlıqlar geniş ərazini əhatə edir. Ərazisindən kiçik axarlar axır. Yay ayları bu axarlar donur. Bu çayların heç birinin adı yoxdur. Axarların ətrafı, şərq və qərb sahilləri bataqlıqlaşmışdır.

Praktiki olaraq buzdan tamam azad olur. Ərazisində bitki örtüyünə rast gəlinir. Mamır və şibyələrə rast gəlinir. Hətta sərt otkar belə bitir. İqlimi tundra tipina aiddir. Şərq hündürlüyündə geodeziya məntəqəsi yerləşir. Qərbində isə Astronomik məntəqə vardır. 1993-cü ildə Arktika qurşağının qorunması məqsədi ilə burada qoruq yaradılmışdır. Ada da həmçinin Böyük Arktik qoruğunun ərazisinə daxildir

## Tarixi
Nordenşeld arxipelaqına daxil olan bir çox adalar kimi Makarov adası 1901-ci ildə arktika araşdırmaçısı Edvard Vasileviç Toll tərəfindən kəşf edilmiş və adlandırılmışdır. Zarya gəmisi ilə hərəkət edərkən adanı kəşf edən Toll onu rus dəniz qüvvələrinin vite-admiralı Stepan Osipoviç Nakarovun şərəfinə adlandırılmışdır. O ilk dəfə qəmiqayırma sahəsindı böyük təcrübəyə sahib olmuşdur. O, həm də arktika üçün yararlı olan dünyada ilk buzqıran olan Ermakın tikintisində rəhbər olmuşdur.
## İstinadlar
Bartanq çayı

**Bartanq çayı** (digər adları **Оksu**/**Аksu**, digər dillərdə **Muqrab**) — Əfqanıstan əyaləti olan Bədəxşanda yerləşən, Pənc çayının sağ qolunu əmələ gətirən və tacik Qorno-Badaxşan muxtar vilayətinə aid olan çaydır. Çayın uzunluğu — 528 kilometrdir. Hövzəsinin sahəsi 24 700 km² təşkil edir.

## Hidroqrafiya

Çay Çakmaktın dağlıq gölündən axır, Əfqanıstanın ekstremal əyaləti olan Badaxşan əyalətindən şimal-şərqdə yerləşmişdir. Badaxşanın təxminən 30 kilometr məsafəsindən axıb keçir.

Əsasən buzlaqların və qarların əriməsi nəticəsində çay qidalanır. Maksimal çayın su bolluğu iyul ayında müşahidə olunur. Mənbəyində orta illik suyun sərf edilməsi 128 m³/san təşkil edir.

## Adları
* "Оksu/Аksu" —  — bəyaz su, təmiz su mənasına gəlir. Çay axının tezliyiylə fərqlənir. Ona görə də su ağ rənglə köpüklənir və həmin rəngi alır.
* "Muqrab" — tacik dilindəki **marq** (otlaq) + **ob** (çay) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir və "otlaqlardan axıb keçən çay" mənasına gəlir. Çay həmçinin axıb keçdiyi Murqab rayonunun şərəfinə adlandırılmışdır. Murqab rayonu Tacikistanın Qorno-Badaxşan muxtar vilayətinin mərkəzi rayonudur.
* "Bartanq" — ( — *dar yol*) — Pənc çayına tökülənə qədər Qudara çayının Murqaba hissəsindəki çayı ilə qovuşur. Bu sahənin uzunluğu 133 kilometr təşkil edir və çayın ümumi uzunluğunun dörddə birini təşkil edir.

## Qənaəti
Çay suvarma üçün quraqlıq rayonlarda geniş istifadə olunur. Çayda sovet vaxtında hidro elektro stansiya oaln Şudjand stansiyası tikilmişdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Kolesnikova, V. (April 2002). "Tajik Forests: What Happened to the 'Crimea Gardens' and their Inhabitants". *Russian Forest Bulletin*: Issue 20, April 2002.
* "Sarez and Yashikul Lakes". The Great Game Travel Company. Retrieved August 25, 2005.
* Google Maps satellite photographs of eastern Tajikistan and Afghanistan.

## Xarici keçidlər
* Map of major river drainage basins within Tajikistan 
* Index of maps and graphs related to Tajikistan water resources 
* Map of Gorno-Badakhshan region of Tajikistan 
* Description of a bicycle ride in Tajikistan, including the Bartang Valley
Valeh Mirzə

**Valeh Əvəz oğlu Mirzəyev** () — Azərbaycanın tanınmış şair və publisisti. Azərbaycan müəllimi qəzetinin keçmiş baş redaktoru. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Mirzəyev Valeh Əvəz oğlu (Valeh Mirzə) 1956-cı il 13 dekabrda Cəlilabad rayonun Ləkin kəndində anadan olub.1974-cü ildə Ləkin kənd orta məktəbini bitirib.1976-cı ildə M. F. Axundzadə adına Rus dili və Ədəbiyyat İnstituna (indi ki, Bakı Slavyan Universiteti) daxil olub.1981-ci ildə İnstitunu bitirdikdən sonra Cəlilabad rayonun Xəlilli kənd 8-illik məktəbində rus dili və ədəbiyyat müəllimi çalışıb.1984-cü ildən 2000-ci ilədək "Azərbaycan pioneri >> indiki > qəzetində müxbir, baş redaktor müavini və baş redaktor vəzifələrində çalışıb.2000–2001-ci illərdə > qəzetində ,2001–2007-ci illərdə isə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi orqanı olan >,> qəzetlərində dərc olunub.2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezdenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.1997-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü olub AZƏRBAYCAN YAZIÇILAR İTTİFAQININ ÜZVÜDÜR.. Müxtəlif illərdə > Ali ədəbi və > media mükafatlarına layiq olub.2005-ci ildə Avropa Nəşr və Mətbuat evi tərəfindən <<İlin ən yaxşı vətənpərvər şairi" medalı ilə təltif olunub. Ulu öndər Heydər Əliyev haqqında iki eyni adlı "Azərbaycan dövlətçiliyinin qoşa qanadı" kitabına görə 27.12.2004-cü ildə Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Forumun 1-ci diplomuna layiq görülmüşdü. Valeh Mirzə 15 kitab müəllifdi 9-cu "Söz ilə qazandın əbədiyyəti" kitabı alim Mir Cəlal Paşayevin 100-illik yubileyinə həsr olunub.

1993-cü ildə Yeni Azərbaycan Partiyası yarandığı ilk gündən üzvüdür. İki oğul atasıdır.
Yevgeni Fyodorov adaları

**Yevgeni Fyodorov adalаrı** — Kara dənizində yerləşən Nordenşeld arxipelaqına daxil olan iki adadan ibarət olan adalar qrupu (Şərq adaları). İnzibati cəhətdən Rusiya Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Coğrafiyası
Nordenşeld arxipelaqının şərq hissəsində qərarlaşır. Üstəlik Şərq adaları qrupunun tərkibinə daxildir. Bu qrupun isə şimal-şərq qutaracağını təşkil edir. Şimal burnu prupun şimal qutaracağını təşkil edir. Cənubdan, şərqdən və qərbdən bir sıra adalarla əhatələnmişdir. Qərbində Matros adası, cənubunda Volna adası və Bianki adası, şərqində Nord adası yerləşir. Bianki adasından Spokoynı boğazı ilə ayrılır. Adalar qrupundan 6 kilometr şimal-şərqdə Kolomeysev adaları yerləşir. Bu ada Şərq adaları qrupuna daxil deyildir. Ada ilə Rusiyanın materik hissəsi ilə məsafə 50 kilometr təşkil edir. Arktik iqlim qurşağında yerləşir

## Ümumi məlumat
Adalar qrupu cəmi iki adadan ibarətdir. Qrupa daxil olan adaların ayrılıqda adları yoxdur. Qrupa daxil olan ada şimaldan cənuba doğu genişlənir. Onun uzunluğu 6,3&nbsp;km, ən enli yerdə eni isə 2,4&nbsp;km təşkil edir. Kiçik ada isə böyük adanın cənub-şərqində, sahildən bir necə yüz metr aralıda yerləşir. O şimaldan cənuba ox kimi uzanmış formadafır. Uzunluğu 3&nbsp;km təşkil edir. Eni isə ən enli yerdə 1 kilometrə yaxındır.

Adanın böyük hissəsini hündürlüyü elə də yüksək olmayan təpələr örtür. Sıldırımlı olan bu təpələrin şimslda ən hündürü 30 m, cənubdakı isə 18 metr təşkil edir. Sahil əraziləri əsasən daşlıqlardan ibarətdir. Adalarda göl və axar yoxdur.  Adanın cənub sahilləri elə də hündür olmaya qayalardan ibarət olduğu halda, şimalı kiçik sıldırımlardan ibarətdir. Bu baxımdan şimal-şərq hissəsi xüsusi ilə seçilir. 1993-cü ildə Arktika qurşağının qorunması məqsədi ilə burada qoruq yaradılmışdır. Ada da həmçinin Böyük Arktik qoruğunun ərazisinə daxildir

## Tarixi
Adalar öz adnını Yevgeni Konstantinoviç Fyodrın adından almışdır. O, Sovet İttifaqı qəhrəmanı, Stalin mükafatı lauriyyatı, sovet geofiziki, SSRİ Hidrometroloji xidmətin rəhbəri, dövlət və ictimai xadim, SSRİ elmlər akademiyasının akademiki olmuşdur. Adalar 1939-cu ildə Hidroqrafik xidmətin rəhbəri А. İ. Kos tərəfindən adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Nordenşeld arxipelaqı

**Nordenşeld arxipelaqı** — Şimal Buzlu okeanın Kara dənizi akvatoriyasıbfa yerləşən arxipelaq. Arxipelaqın şərqdən qərbə uzunluğu 93 kilometr təşkil edir. Taymır yarımadası sahilində yerləşən Taymır körfəzindən şimal-qərbdə qərarlaşır. Nordenşeld arxipelaqından cənubda Taymır adası qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.  
Arxipelaq öz növbədində 90 irili və xırdalı adalardan ibarətdir. Üstəlik bura bir sıra adalar qrupu daxildir: Vilkinski adaları, Şərq adaları, Litke adaları, Paxtusov adaları, Sivolko adaları. Adalar əsasən vulkanik suxurlardan ibarətdir. Bitki örtüyü zəyifdə olma mövcuddur. Əsasən arktik tundra hakimdir. arxipelaq öz adını qütb araşdırmaçısı olan Nils Adolf Erik Nordenşeldin adından götürülmüşdür.

## Adaları
Arxipelaq öz növbəsində bir-birindən fərqlənən qruplara bölünür. Onlar adasında beş nisbətən iri qruplar vardır:

Litke adaları — irili-xırdalı 10 adadan ibarətdir. Arxipelaqa daxil olan ən şimal qrupdur. Adalar qrupu Fyodr Petroviç Litkenin şərəfinə adlandırılmışdır. Qrupa daxil olan adalar: Torosnı, Sofi, Sikora, Şileyko, Ermolov, Unkovski, Pedaşenko və Üç qardaş adaları.

Şərq adaları — 15 adadan ibarətdir. Adının arxipelıq şərqində yerləşməsinə görə almışdır. Qrupa daxil olan adalar: Tırtov, Jeleznyakov, Dejnyov adaları, Matros, Volna, Salome, Yevgeni Frodrov adaları, Nord, Bianki, Kamenistı, Leskinev və Dalnı.

Sivolk adaları — 17 adadan ibarətdir. Arxipelaqın qərb qurtaracağını təşkil edir. Qrupa daxil olan adalar: Lenin, Ermak, Kuçum, Sadko, Şuls, Mametkul, Vitte, Kovalevski, Ukramnı, Krasin, Brandvaxta, Savvı Loşkin, Vasilev, Qryada, Kazak, Ledokol, Makarov və Oktyabr.

Paxtusov adaları — 15 adadan ibarətdir. Qrupa daxil adalar: Aleksandr, Pxtusov, Şpanberq, Truvor, Silaç, Petersen, Oleq, Dobrınya Nikitiç, Skudnıe adaları, Zverelovski, Qraniçnı, Navarin, Yurt və Kotovski.

Vilkiski adaları — 15 adadan ibarətdir. Bu adalar qrupunda arxipelaqın ən hündür nöqtəsi yerləşir. 107 metr hündürlüyə malik olan zirvə Çabak adasında yerləşir. Adalar qrupu qütb səyahətçisi Boris Andreyeviç Vilkiskinin şərəfinə adlandırılmışdır. Qrupa daxil adalar: Novıy, Strijev, Çabak, Sentralnı, Korsar, Qroznı, Tuqut, Peta, Smejnı, Şvesov, Cekman, Kamenistı, Ovalnı, Xovqard və Qerberştyn.

## Araşdırılma tarixi
Arxipelaq ilk dəfə 1740-cü ildə Böyük Şimal ekspedisiyası zamanı Nikifor Çekinin rəhbərlik etdiyi qrup tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu qrup Xritov Prokofeivi© Kaprevin dəstəsinə daxil idi. 
Adalar uzun zaman adsız qalmışdır. Ancaq 1893-cü ildə adaları Fristif Nansen özünün Fram gəmisində tətqiq etmişdir. O adaları Nils Adolf Erik Nordenşeldin şərəfinə adlandırmışdır.

1930-cu illərdə arxipelaq  «Sedove» və «Torose» gəmiləri ilə təşkil edilən ekspedisilayar zamanı tətqiq edilmişdir.

1935—1999-ci illərdə Ruskiy adasında və 1940-1975-ci illərdə Tırtov adasında daimi olaraq qütb stansiyası fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda arxipelaqda yaşayış yoxdur. Stansiyalar fəaliyyətini dayandırmışdır. 1993-cü ildə Arktika qurşağının qorunması məqsədi ilə burada qoruq yaradılmışdır. Arxipelaq Böyük Arktik qoruğunun ərazisinə daxildir
## İstinadlar
Vəli Ləzgiyev

**Vəli Ləzgiyev** və ya təxəllüsü ilə **Səyyar Vəli** — Azərbaycan şairi, hərbçisi, İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı. O, partizan hərəkatında iştirak etmişdir.

## Həyatı
Vəli Ləzgiyev 1909-cu ildə Qazax rayonunun Kəmərli kəndində anadan olmuşdur. “Səyyar” təxəllüsü ilə tanınırdı. İbtidai təhsilini Kəmərli kəndində almışdır. Qazax Pedaqoji Texnikumunu bitirərək orta təhsil almışdır. Qazax Pedaqoji Seminariyasını müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. 1938-ci ildə Tiflisdə iki illik Müəllimlər İnstitunu bitirib. Ərəb və fars dillərini bilirdi. Gürcüstanın rayonlarında müəllim, maarif şöbə müdri, inspektor və s.vəzifələrdə çalışmışdır.

1941-ci ildə Vətən müharibəsinə səfərbər olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi illərində Almanlara əsr düşmüş, lakin əsirlikdən qaçaraq Şimali İtaliyada partizan Mehdi Hüseynzadənin “Partizan Hərakatı”na qoşulmuşdu.

Vəli Ləzgiyev 1968-ci ildə vəfat etmiş və Kəmərli kəndində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Mustafa Akıncı

**Mustafa Akıncı** (d. 28 dekabr 1947) — Şimali Kipr Türk Respublikasının 2015 - 2020-ci illərdə prezidenti olub. 

## Həyatı
28 dekabr 1947-ci ildə Limasol şəhərində anadan olmuşdur.
Vasilev adası

**Vasilev adası** — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan ada. Ada Şimal Buzlu okeanın Kara dənizi suları ilə əhatələnmişdir. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.

## Coğrafiya
Kara dənizində, arxipelaqın qərbində qərarlaşır. Ada həmçinin Sivolki adaları qrupuna daxildir. Eyni adalar qrupununda qərb qutaracağını təşkil edir. Şimal-qərb hissəsi istisa olaraq dirər ərazilərdən adalarla əhatələnmişdir. Bir qədər şimalda Tesnı boğazında Şuls adası, şərqində Savvı Loşki adası, şimal-şərqində Ledokol adası, cənubunfa Makarov adası, qərbində isə Kazak adası yerləşir. Şimal qutaracağında Krutoy burnu yerləşir. Elə buradaca olduqca kiçik bir sda qərarlaşır (Qryad adası). Şimal-qərb sahillərinə yaxın Tesnaya bankəsi yerləşir. Bir necə kilometr cənub-şərqdə Toros rifi qərarlaşır. Rusiyanın materik sahili ilə arasında məsafə 50 kilometrdir.

## Xüsusiyyətləri
Ada qeyri müəyyən formaya malikdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanlr. Qərbində adanın eni genişlənir. Qərb hissəsində Lokasion burnu yerləşir. Bəzilərinin fikirinə görə ada 6&nbsp;km uzunluğa və 1-3,8&nbsp;km enə malikdir. 
Adanın ərazisinin böyük hidsəsini alçaq təpələr dəşkil edir. Qataların hündürlüyü 30 metrə çatır. Ən hündür nöqtəsi 35 metr olaraq adanın qərbində yerləşir. Adanın sahil hissələri daşlarla əhatələnmişdir. Şərq qutaracağı isə bataqlaşmışdır.

Nadir Tundra bitkilərindən mamır, şibyə və qısa boylu ot bitkilərinə rast gəlinir. Zirvənin üzərində geodeziya məntəqəsi vardır. Ətraf əraziləri qısa yay ərzində buzdan azad olur. Sərt iqlimə sahibdir. Arktik Tundra iqlimi hakimdir. 1993-cü ildə Arktika qurşağının qorunması məqsədi ilə burada qoruq yaradılmışdır. Ada da həmçinin Böyük Arktik qoruğunun ərazisinə daxildir. Qış ayları adalar arasında olan boğazların donması ilə məməlilər asanlıqla hərəkətinə imkan yaranır. Yay ayları qısa müddət ərzində buzdan azad olan bölgələrdə qərəkət edən buzlaqları görmək olur.

## Tarixi
Ada ilk dəfə arxipelaqa daxil olan digər adalar kimi 1901-ci ildə Rusiya Qütb ekspedisiyası zamanı Zarya gəmisində Eduard Toll tərəfindən kəşf edilmişdir. O adanı 1899—1903-cü illərdə Ermak buzqıran gəmisinin II ranq kapitanı olmuş Mixail Petroviç Vasilevin şərəfinə adlandırmışdır.
## İstinadlar
Türk bölgələri fraksiyası

**Türk Bölgələr Fraksiyası** İslam Şurası Məclisində 2016-cı ilin oktyabr ayının sonunda 100 Azərbaycanlı və başqa türkdilli deputatların imzası ilə qurulmüş və rəsmiləşmiş fraksiya.

## Tarixi
Səsvermə ilə Məsud Pezeşkian (Təbriz, Azərşəhr və Üskü millət vəkili) sədr, Nadir Qazipur (Urmiya millət vəkili) sədrin birinci müavini, Rza Kərimi (Ərdəbil millət vəkili) isə sədrin ikinci müavini seçildilər. Məhəmməd Həsənnijad (Mərənd millət vəkili) və Şahabəddin Bimiqdar (Təbriz millət vəkili) fraksiyanın katibi və Zəhra Sai (Təbriz millət vəkili) isə fraksiyanın sözçüsü seçildilər.

## İstinadlar