Ulduzlararası obyekt

**Ulduzlararası obyekt** — ulduza qravitasiya baxımından bağlı olmayan, ulduzlararası fəzada yerləşən astronomik obyekt. Bu termin bəzi asteroidlərə, bəzi kometalara və sərbəst planetlərə (rogue planet) aid edilir, lakin ulduzlara və ulduz qalıqlarına şamil olunmur. Ulduzlararası obyektlər əvvəlcə bir ana ulduza bağlı olmuş, sonradan isə bu bağlılığı itirmiş cisimlərdir. Planetlərin və daha kiçik obyektlərin (planetesimalların) ana ulduzlarından qopmasına müxtəlif proseslər səbəb ola bilər.

Bu termin, həmçinin ulduzlararası trayektoriya üzrə hərəkət edən, lakin müvəqqəti olaraq bir ulduza yaxınlaşan obyektlərə də tətbiq edilir; məsələn, bəzi asteroidlər və kometalar (yəni ekzoasteroidlər və ekzokometlər). Bu halda obyekt **ulduzlararası müdaxiləçi** (*interstellar interloper*) adlandırıla bilər. Günəş sistemi daxilində müşahidə olunan obyektlər, əgər onlar əhəmiyyətli hiperbolik artıq sürətə malikdirsə, ulduzlararası müdaxiləçi kimi müəyyən edilir; bu isə onların Günəş sistemində yaranmadığını göstərir.

, Günəş sistemindən keçən üç ulduzlararası obyekt aşkar edilmişdir: 2017-ci ildə 1I/ʻOumuamua, 2019-cu ildə 2I/Borisov və 2025-ci ildə 3I/ATLAS. “1I” prefiksi obyektin ilk təsdiqlənmiş ulduzlararası müdaxiləçi olduğunu, “2I” isə ikinci olduğunu göstərir və s. Günəş sistemində müşahidə olunan ulduzlararası müdaxiləçilərin yadplanetli kosmik aparatlar olması ilə bağlı fərziyyələr irəli sürülmüşdür, lakin hazırda bu iddiaların real olmasına dair heç bir sübut mövcud deyil.

## Nomenklatura
Günəş sistemində ilk ulduzlararası obyektin kəşfindən sonra Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı (IAU) ulduzlararası müdaxiləçilər üçün kiçik səma cisimlərinə aid yeni bir təyinat sistemi — kometaların nömrələnməsinə bənzər olan “*I* nömrələri” seriyasını təklif etmişdir. Bu nömrələr Kiçik Planet Mərkəzi tərəfindən təyin olunur. Ulduzlararası obyektlər üçün müvəqqəti təyinatlar isə, uyğun olaraq, C/ (kometa) və ya A/ (asteroid) prefiksləri ilə verilir.

## Ümumi baxış

Astronomlar hesab edirlər ki, hər il Günəşdənkənar mənşəli bir neçə ulduzlararası obyekt (məsələn, ʻOumuamua kimi) Yer orbiti daxilindən keçir, və istənilən bir gündə təxminən 10 000 belə obyekt Neptun orbiti daxilindən keçir.
Ulduzlararası kometalar vaxtaşırı daxili Günəş sistemindən keçir və təsadüfi sürətlərlə yaxınlaşırlar; əsasən Herkules bürcü istiqamətindən gəlirlər, çünki Günəş sistemi həmin istiqamətdə hərəkət edir. Bu istiqamət günəş apeksi adlanır.

ʻOumuamuanın kəşfinə qədər, Günəşin qaçış sürətindən böyük sürətə malik heç bir kometanın müşahidə olunmaması faktı, ulduzlararası fəzadakı kometaların sıxlığına yuxarı hədlər qoymaq üçün istifadə olunurdu. Torbettin 1986-cı ildə dərc etdiyi məqalə bu sıxlığın hər kub parsek üçün 1013-dən (10 trilyon) artıq olmadığını göstərirdi. LINEAR müşahidə məlumatlarına əsaslanan digər təhlillər isə yuxarı həddi hər kub AU üçün 4.5, yəni hər kub parsek üçün 1012 (1 trilyon) kometa olaraq müəyyən etmişdir. Devid Cuitt və həmkarlarının ʻOumuamua-nın aşkar edilməsindən sonra verdiyi 2017-ci il qiymətləndirməsinə görə, “Neptun orbitinin daxilində, ölçüsü təxminən 100 m olan oxşar ulduzlararası obyektlərin sabit vəziyyətdə sayı ~1 təşkil edir və hər birinin qalma müddəti təxminən 10 ildir.”

Oort buludunun formalaşmasına dair mövcud modellər göstərir ki, kometaların ulduzlararası fəzaya atılan sayı Oort buludunda saxlanılanlardan daha çoxdur; bu nisbət müxtəlif qiymətləndirmələrə görə 3-dən 100 dəfəyədək dəyişir. Digər simulyasiyalar isə kometaların 90–99%-nin sistemdən kənara atıldığını göstərir. Digər ulduz sistemlərində formalaşan kometaların da oxşar şəkildə səpələnməməsi üçün heç bir əsas yoxdur. Amir Siraj və Avi Loeb göstərmişlər ki, Oort buludu Günəşin yaranma klasterindəki digər ulduzlardan qopmuş planetesimallardan da formalaşa bilərdi. Hər iki tədqiqatçı Yupiterlə yaxın qarşılıqlı təsir nəticəsində orbital enerjisini itirərək Günəş sistemində tutulmuş ʻOumuamua tipli obyektlərin axtarılmasını təklif etmişdir.

Ulduz ətrafında dövr edən obyektlərin üçüncü bir kütləvi cismlə qarşılıqlı təsiri nəticəsində sistemdən çıxarılaraq ulduzlararası obyektə çevrilməsi mümkündür. Belə bir proses ilk dəfə 1980-ci illərin əvvəllərində müşahidə edilmişdir: əvvəlcə Günəşə cazibə qüvvəsi ilə bağlı olan C/1980 E1 kometası Yupiterin yaxınlığından keçmiş və kifayət qədər sürətlənərək Günəş sistemindən qaçış sürətinə çatmışdır. Nəticədə onun orbiti elliptik formadan hiperbolik formaya dəyişmiş və həmin dövrdə məlum olan ən böyük eksentrisitetə malik obyektə çevrilmişdir; onun eksentrisiteti 1.057 olmuşdur. Hazırda o, ulduzlararası fəzaya doğru hərəkət edir.

Mövcud müşahidə çətinliklərinə görə, ulduzlararası obyekt adətən yalnız Günəş sistemindən keçdiyi zaman aşkar edilə bilir; bu zaman onun güclü hiperbolik trayektoriyası və saniyədə bir neçə km-dən artıq olan hiperbolik artıq sürəti onun Günəşə cazibə qüvvəsi ilə bağlı olmadığını sübut edir. Bunun əksinə olaraq, cazibə ilə bağlı olan obyektlər Günəş ətrafında elliptik orbitlər üzrə hərəkət edirlər. (Orbiti parabolikə o qədər yaxın olan bir neçə obyekt mövcuddur ki, onların cazibə ilə bağlı olub-olmaması aydın deyil.)

Nadir hallarda ulduzlararası kometa Günəş sistemindən keçərkən heliosentrik orbitə tutulmuş ola bilər. Kompüter simulyasiyaları göstərir ki, belə bir obyektin tutulması üçün kifayət qədər kütləyə malik yeganə planet Yupiterdir və bu hadisənin orta hesabla hər 60 milyon ildə bir dəfə baş verməsi gözlənilir.Machholz 1 və Hyakutake C/1996 B2 kometaları bu cür kometalara mümkün nümunələr hesab olunur. Onların kimyəvi tərkibi Günəş sistemindəki tipik kometalardan fərqlənir.

2018-ci ildə dərc olunmuş tədqiqat göstərir ki, 514107 Kaʻepaokaʻāwela asteroidi təxminən 4.5 milyard il əvvəl tutulmuş keçmiş ulduzlararası obyekt ola bilər; buna onun Yupiterlə ko-orbital hərəkəti və Günəş ətrafında retroqrad orbiti sübut kimi göstərilir. Bundan əlavə, C/2018 V1 (Mecik Holts – Fudzikava – İvamoto) kometasının Günəşdənkənar mənşəli olma ehtimalı yüksəkdir (72.6%), baxmayaraq ki, Oort buludundan yaranma ehtimalı tam istisna edilmir. Harvard Universitetinin astronomları maddənin — və potensial olaraq passiv vəziyyətdə olan sporların — çox böyük məsafələr boyunca ötürülə biləcəyini irəli sürürlər. ʻOumuamua-nın Günəş sisteminin daxili hissəsindən keçməsinin aşkarlanması ekzoplanetar sistemlərlə maddi əlaqənin mümkünlüyünü təsdiqləyir.

Günəş sistemindəki ulduzlararası ziyarətçilər ölçü baxımından çox geniş diapazonu əhatə edir — kilometr ölçülü obyektlərdən submikron hissəciklərə qədər. Ulduzlararası toz və meteoroidlər öz mənşə sistemləri haqqında dəyərli məlumatlar daşıyır. Lakin bu obyektlərin ölçü diapazonu boyunca ardıcıl şəkildə aşkar edilməsi çətindir (şəkilə bax). Ən kiçik ulduzlararası toz hissəcikləri elektromaqnit qüvvələri tərəfindən Günəş sistemindən kənarda saxlanılır, ən böyük hissəciklər isə o qədər seyrəkdir ki, kosmik aparatların yerində (*in situ*) detektorları ilə kifayət qədər statistik məlumat toplamaq mümkün olmur. Ulduzlararası və planetlərarası populyasiyalar arasında fərqləndirmə xüsusilə orta ölçülü (0.1–1 mikrometr) hissəciklər üçün çətindir; çünki onların sürət və istiqamətləri geniş şəkildə dəyişə bilir.

Yer atmosferində meteorlar şəklində müşahidə edilən ulduzlararası meteoroidlərin müəyyənləşdirilməsi son dərəcə çətindir və yüksək dəqiqlikli ölçmələr, eləcə də uyğun xəta təhlilləri tələb edir. Əks halda, ölçmə xətaları parabolikə yaxın orbitləri parabolik həddin üzərinə keçirə və süni hiperbolik hissəciklər populyasiyası yarada bilər; bu obyektlər çox vaxt səhvən ulduzlararası mənşəli kimi şərh olunur.

Asteroidlər və kometalar kimi böyük ulduzlararası ziyarətçilər Günəş sistemində ilk dəfə 2017-ci ildə (1I/ʻOumuamua) və 2019-cu ildə (2I/Borisov) aşkar edilmişdir və yeni teleskopların, məsələn Vera Rubin Rəsədxanasının istifadəyə verilməsi ilə onların daha tez-tez aşkar ediləcəyi gözlənilir. Amir Siraj və Avi Loeb proqnozlaşdırmışlar ki, Vera Rubin Rəsədxanası Günəşin Yerüstü istinad sisteminə (Local Standard of Rest) nisbətən hərəkəti nəticəsində ulduzlararası obyektlərin paylanmasında anizotropiyanı aşkar edə biləcək və bu obyektlərin ana ulduzlarından xaric edilməsinə xas olan sürəti müəyyənləşdirə biləcəkdir.

2023-cü ilin may ayında astronomlar illər ərzində Yerə yaxın orbitdə (NEO) başqa ulduzlararası obyektlərin mümkün tutulması barədə məlumat vermişlər.

## Günəş sistemindəki ulduzlararası müdaxilələr

### Təsdiqlənmiş

#### 1I/2017 U1 (ʻOumuamua)

19 oktyabr 2017-ci ildə Pan-STARRS teleskopu ilə görünən parlaqlığı 20 olan zəif bir obyekt aşkar edilmişdir. Müşahidələr göstərmişdir ki, obyekt Günəş ətrafında Günəşin qaçış sürətindən yüksək sürətlə güclü hiperbolik trayektoriya üzrə hərəkət edir; bu isə onun Günəş sisteminə cazibə qüvvəsi ilə bağlı olmadığını və böyük ehtimalla ulduzlararası obyekt olduğunu göstərir. O, əvvəlcə kometa hesab edildiyi üçün C/2017 U1 adlandırılmış, lakin 25 oktyabrda kometa aktivliyi aşkar edilmədikdən sonra A/2017 U1 adını almışdır. Ulduzlararası təbiəti təsdiqləndikdən sonra isə 1I/ʻOumuamua adlandırılmışdır: “1” — bu tip obyektlər arasında birinci olduğunu, “I” — ulduzlararası mənşəni, “ʻOumuamua” isə havay dilində “uzaqlardan ilk gələn elçi” mənasını ifadə edir.

ʻOumuamua-da kometa aktivliyinin olmaması onun gəldiyi ulduz sisteminin daxili bölgələrindən mənşə götürdüyünü və donma xətti daxilində səthi uçucu maddələri itirdiyini göstərir; bu baxımdan o, Günəş sistemindəki qayalı asteroidlərə, sönmüş kometalara və damocloidlərə bənzəyir. Lakin bu yalnız ehtimaldır, çünki ʻOumuamua ulduzlararası fəzada uzun müddət kosmik şüalanmaya məruz qalaraq səthi uçucuları itirmiş və qalın qabıq qazanmış ola bilər.

ʻOumuamua-nın eksentrisiteti 1.199-dur və bu göstərici 2019-cu ilin avqustunda 2I/Borisov kometasının kəşfinə qədər Günəş sistemində müşahidə edilmiş bütün qeyri-süni obyektlər arasında ən yüksək göstərici olmuşdur. 2025-ci ilin iyul ayında isə rekord eksentrisitetə (6.1) malik 3I/ATLAS aşkar edilmişdir.

2018-ci ilin sentyabrında astronomlar ʻOumuamua-nın ulduzlararası səyahətinə başlaya biləcəyi bir neçə mümkün ana ulduz sistemini təsvir etmişlər.

#### 2I/Borisov

Bu obyekt 30 avqust 2019-cu ildə Krımın Nauçnıy qəsəbəsində yerləşən MARGO rəsədxanasında Gennadiy Borisov tərəfindən özünün hazırladığı 0.65 metrlik teleskopla aşkar edilmişdir. 13 sentyabr 2019-cu ildə Böyük Teleskopio Kanaryaları vasitəsilə alınmış aşağı ayırdetməli spektr göstərmişdir ki, 2I/Borisovun səthi tərkibi tipik Oort buludu kometalarından ciddi şəkildə fərqlənmir. IAU-nun Kiçik Cisimlərin Adlandırılması üzrə İşçi Qrupu “Borisov” adını saxlamış və kometaya 2I/Borisov ulduzlararası təyinatını vermişdir. 12 mart 2020-ci ildə astronomlar Borisov kometasında “davam edən nüvə parçalanması”na dair müşahidə sübutları bildirmişlər.

#### 3I/ATLAS

Üçüncü obyekt 1 iyul 2025-ci ildə ATLAS sistemi tərəfindən Günəşdən 4.5 AU məsafədə, Yupiter orbitinin bir qədər daxilində aşkar edilmişdir. Obyekt rekord göstərici olan 6.14 eksentrisitetə malikdir. O, 29 oktyabr 2025-ci il saat 11:36 UTC-də Günəşə  məsafədə periheliyə çatmışdır. Həm daxil olarkən, həm də çıxarkən obyektin ulduzlararası sürəti (v_\infty) təxminən 58 km/s təşkil edir.

#### 2017-ci il ulduzlararası meteoru
CNEOS 2017-03-09 — təxminən 6,3 ton kütləyə malik olan və 9 mart 2017-ci ildə Yer atmosferində yanaraq məhv olmuş meteordur. Onun yüksək mexaniki möhkəmliyi səbəbilə, daha əvvəl CNEOS 2014-01-08 obyektinin ulduzlararası mənşəyini irəli sürən eyni tədqiqat qrupu tərəfindən potensial ulduzlararası obyekt namizədi kimi irəli sürülmüşdür.

## Hipotetik missiyalar
Mövcud kosmik texnologiyalarla ulduzlararası “qonaqlara” yaxın uçuşlar və orbital missiyalar onların yüksək sürətləri səbəbilə çətin olsa da, tamamilə mümkünsüz hesab edilmir.

Ulduzlararası Tədqiqatlar Təşəbbüsü (i4is) təşkilatı 2017-ci ildə Project Lyra layihəsini işə salaraq 1I/ʻOumuamua obyektinə missiya göndərilməsinin mümkünlüyünü qiymətləndirmişdir. ʻOumuamua-ya 5–25 il müddətində kosmik aparat göndərilməsinə dair bir neçə variant təklif olunmuşdur. Bu variantlardan biri əvvəlcə Yupiter yaxın keçidi, daha sonra isə təxminən 3 Günəş radiusu məsafəsində Günəşə yaxın uçuş həyata keçirərək Obert effektindən istifadə etməyi nəzərdə tutur. Missiya müddətləri və tələb olunan sürətlər buraxılış tarixindən asılı olaraq, birbaşa impuls ötürməli trayektoriya fərziyyəsi əsasında araşdırılmışdır.

ESA və JAXA tərəfindən hazırlanmış *Comet Interceptor* kosmik aparatı 2029-cu ildə buraxılmalı və uyğun bir uzunperiodlu kometanı müşahidə etmək məqsədilə Günəş–Yer L2 Laqranj nöqtəsində yerləşdirilməlidir. Əgər 3 illik fəaliyyət müddəti ərzində uyğun kometa aşkar olunmazsa, aparat qısa müddətli xəbərdarlıqla əlçatan bir ulduzlararası obyektin qarşısını almaq (intersept etmək) üçün istifadə edilə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*