open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sərşəhər məscidi

**Sərşəhər məscidi** — Azərbaycan Respublikasının Ordubad şəhərinin Sərşəhər məhəlləsində yerləşən məscid və tarix-memarlıq abidəsi.

XVIII əsrə aid olan məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Tarixi
Məscidlərlə zənginliyi cəhətdən nəinki Naxçıvan bölgəsində, bütövlükdə Azərbaycanda əvvəlinci yerlərdən birini tutan Ordubad şəhərinin əsas məscidlərindən biri də Sərşəhər məscididir. Şəhərin böyük və əsas məhəllələrindən biri olan Sərşəhər məhəlləsinin mərkəzində yerləşdiyi üçün məscid belə adlanır. “Sərşəhər” sözü “şəhərin başı, mərkəzi” mənasındadır. Bu məhəllədə qədim tikililərə daha çox təsadüf olunur. XVIII əsrin əvvəllərində Naxçıvan sancağının Azadciran nahiyəsinə daxil olan Ordubad qəsəbəsinin məhəllələrindən birinin adı indi olduğu kimi Sərşəhər məhəlləsi olmuşdur .     

## Memarlıq quruluşu
Sərşəhər məscidi məhəllənin mərkəzi meydanının şimal tərəfində yerləşir. Bünövrəsi çay daşı, yuxarı hissəsi isə çiy kərpicdən tikilmiş, fasadı bişmiş kərpiclə üzlənmişdir. 

Sərşəhər məscidi planda kvadrat şəkilli olub, iki mərtəbədən ibarətdir. Məscidin birinci mərtəbəsi kişilər, ikinci mərtəbəsi isə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. İkinci mərtəbəyə və məscidin damına qərb tərəfdəki dolama pilləkənlə çıxılır. Zahiri görünüşü kifayət qədər cəlbedici olan məscidin tavanı taxta və fanerlə, döşəməsi isə taxta ilə işlənilib. Tavan 6 ağac sütun və divarların üzərində dayanıb. Məscidin şəbəkəli pəncərələri ona xüsusi gözəllik verir. Qarşısında böyük meydanı vardır. Meydanda nəhəng çinar ağacı ucalır. Məscidin ikinci mərtəbəsində kitabxana vadırr. Burada dini kitablar və əlyazmalar saxlanılır. Əlyazma əsərlərin sayı 30-dan çoxdur. Məscid 1986-cı ildə bərpa və təmir edilmiş, meydan kompleksi şəklinə salınmışdır. Döşəməsi taxta, tavanı isə taxta və fanerlə işlənib. Tavan 6 ağac sütun və divarların üzərində dayanmışdır. Məscidin şəbəkəli pəncərələri qarşısında ki meydana açılır. Yenidən təmir bərpa işlərinə gəldikdə isə 1986-cı ildə təmir edilmişdir. Restavrasiyadan sonra məscid məhəllə məscidi kimi istifadədədir..

## Tarixi
Məscid Sərşəhir məhəlləsinin mərkəzinin şimal tərəfində yerləşir . Tipoloji xüsusiyyətlərinə və memarlıq üslubuna diqqət yetirənlər məscidin 18-ci əsrə aid olduğu ehtimal edilir. Məscid memarlıq baxımından da XVIII əsrə xas üslubi və tipoloji xüsusiyyətləri əks etdirdiyindən XVIII yüzilliyə aid edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
# Sərşəhər məscidi 
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: “Əcəmi” Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Vənənd məscidi

**Vənənd məscidi** və ya **Vənənd Came məscidi** — Azərbaycanda Ordubad rayonunun Vənənd kəndində yerləşən XIV əsrə aid məscid və tarix-memarlıq abidəsi.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə Vənənd məscidi ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb. 

## Haqqında
Məscid Ordubad rayonunun Vənənd kəndində yerləşir. Qapı yerinin çatmasında iri nəsx xəttilə yazılmış kitabəyə əsasən məscid 1324–1325-ci illərdə tikilib. Məscid düzbucaqlı formadadır. Giriş qapısı şimal tərəfdən olan məscidin hündürlüyü 7 metr, daxili sahəsi isə 375 kvadratmetrdir. Məscidin cənub divarında müxtəlif rənglərdən istifadə olunmaqla ornament və naxışlarla bəzədilmiş böyük bir mehrab var. Məscidin daxilində qadınların ibadət etməsi üçün balkon kimi düzəldilmiş ikinci mərtəbə var. Sonrakı illərdə məscid bir neçə dəfə bərpa olunub. XVII əsrin əvvəllərində məscidin ərazisi genişləndirilib. Məscidinin ilkin binası hazırda onun şimal qərb küncünü təşkil edir. Bu hissəyə qərb fasadından açılan qapıdan girmək mümkündür. Məscidin girişindəki kitabə məscid genişləndirilərkən məscidin qərb divarından təxminən 2 metr aralı bir divar çəkilib və kitabə olan divar məscidin içərisində qalıb. 

Məscidin ikinci kitabəsində onun 1732-ci ildə vənəndli Məhəmməd Rza tərəfindən bərpa edildiyi qeyd olunub. Bu kitabə məscidin içərisində, şimal tərəfdəki orta sütunları birləşdirən tağın üzərində qoyulub. Ölçüsü 348х26,5 sm olan kitabə süls elementli nəsx və şikəstə xətti ilə yazılıb. Fars və ərəb dillərində yazılmış bu kitabədə XVIII əsrin birinci yarısında Vənəndin, elecə də Naxçıvanın iqtisadi həyatına dair məlumat verilir. Onu ilk dəfə rus şərqşünası, tarixçi, etnoqraf və diplomat Nikolay Xanıkov fransız dilinə tərcümə edib.

Üçüncü kitabə isə məscidin cənub divarında gəc üzərində qara rənglə yazılıb. Bu kitabədən aydın olur ki, məscid 1890-cı ildə təmir olunub. Bu təmir zamanı məscidin mehrabı bəzədilib və digər rəng işləri görülüb. Təmir işlərini görən və kitabəni yazan isə Mirzə Süleyman Mərəndidir.

### Sovet işğalında
Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Vənənd məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb.

### Müstəqillikdən sonra
Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə Vənənd məscidi ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.  

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Düylün piri

**Düylün piri** — Ordubad rayonunun Düylün kəndində ziyarətgah. 
Naxçıvan bölgəsində əhalinin hörmət və ehtiramla ziyarət etdiyi ziyarətgahlardan biri də Düylün piridir. Bu pir Ordubad şəhərindən təxminən 20 km qərb tərəfdə yerləşən Düylün cənubunda yerləşir. Ətrafı geniş qəbiristanlıq olan pi¬si binası çiy kərpicdən inşa edilmişdir. Binanın içərisində ziyarət obyekti olan qəbir vardır. Qəbirin üstü təxminən 20 sm hündürlükdə hörülmüş və palçıqla suvanmışdır. Üstündə heç bir yazılı abidə yoxdur. Qəbirin üzərində kitabə olmadığı üçün onun  mənsubiyyətini aydınlaşdırmaq mümkün olmamışdır. Ancaq el arasında olan fikirlərə görə bu pirdə şiələrin VII imamı Museyi Kazımın övladlarından Seyyid Şəffan (Səfi) dəfiı olun¬muşdur. Ehtimal etmək olar ki, ataları Museyi Kazımın zəhərlənib  öldürülməsindən sonra canlarını qurtarmaq üçün müxtəlif yerlərə qaçan övladlarından biri olan Seyyid Şəffan (Səfi) bu qaziyə gəlmiş və orada yaşamışdır. Öldükdən sonra isə orada dəfn  edilmiş və qəbiri ziyarətgaha çevrilmişdir. Müsəlman dünyasının əksər yerlərində, xüsusilə şiələrin yayıldığı ərazilərdə müqəddəs şəxsiyyətlərin qəbirləri yanında dəfn olunmaq təqdir olunduğundan və böyük şərəf sayıldığından onun da qəbirinin ətrafında sonralar dəfn mərasimləri keçirilmiş və böyük bir qəbiristanlıq əmələ gəlmişdir.Qəbiristanlıqda indiyədək qalan sənduqə, daş qoç və qoyun, başdaşı formalı qəbirüstü xatirə abidələrinin bir hissəsi zaman keçdikcə təbii qüvvələrin təsirindən aşınaraq məhv olmuş, bir hissəsi isə nisbətən salamat qalmışdır. Bu abidələr üzərindəki məzar kitabələrinin tarixlərindən aydın olur ki, pir ən geci XIV əsrin ortalarından məşhurlaşmağa başlamış və oraya ziyarətə gəlmişlər. Bütün orta əsrlər boyu davam edən bu ənənə indiyədək qalmışdır. Hazırda bu müqəddəs yerə nəinki ətraf kəndlərin, hətta muxtar respublikanın digər rayonlarının da əhalisi ziyarətə gəlir.Tədqiqatçılar pirin sufiliklə əlaqədar mərkəzlərdən biri və 14 əsrdən əvvəl mövcud olduğunu ehtimal edirlər.

## Mənbə
*Düylün piri
Aza piri

**Aza piri** — Ordubad rayonunda, Aşağı Aza kəndinin şimal-şərqində orta əsrlərə aid ziyarətgah.

## Haqqında
Pirin içərisindəki kitabə və ətraf qəbiristanda qalmış kitabələr tarixi əhəmiyyətli abidə kimi diqqəti cəlb edir. Pirin keçmiş görkəmindən, yəni orada mövcud olmuş binalardan əsər əlamət qalmamışdır. Aşkar olunmuş üç qoç daşdan ikisi yazısızdır, başı sınmış üçüncü abidənin yan tərəflərində ərəbcə kitabədə yazılmışdır: "Onun sahibi Səfərdir. Səkkiz yüz yetmiş yeddinci il (1472/73)".

Pirin giriş qapısının sağ və solundakı iki məzar daşı inşaat materialı kimi işlənmişdir. Daşların çoxu hörgüdə qalmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində vaxtilə pirin ətrafında qəbiristanlıq olduğu aydınlaşdırılmışdır. İçəridə qəbirüstü sinə daşının üzərində həkk olunmuş çatma tağlı taxça hissəsində kitabə motivi – Qurandan ayələr, aşağı hissədə isə süls elementli nəsx xəttilə ərəbcə kitabədə "… əzəmətli … mömin … Mövlana Şəmsəddin Məhəmməd səkkiz yüz doxsan ikinci il zilhiccə ayında fani dünyadan əbadi dünyaya köçdü…". Zilhiccə 892 (18. XI-17. XII.1487) il sözləri yazılmışdır. Kitabədəki ləqəblər həmin şəxsin ruhani alimi, qəbrinin ziyarətə çevrilməsi isə vaxtilə onun xalq arasında böyük nüfuza malik olduğundan xəbər verir. Abidə və qəbiristanlıqda olan məzar daşları üzərindəki kitabələrdə qeyd olunmuş " əl-Azadi", yəni dəfn olunanların azadlı olduqlarını göstərən sözlər Aza (Azad) şəhərinin burada yerləşdiyini bir daha təsdiq edir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Aza körpüsü
* Ordubad
* Aza (Ordubad)
Əkrəm Cəfər

**Əkrəm Cəfər** və ya əsl adı ilə **Əkrəm Səftər oğlu Cəfərov** () — Azərbaycan dilçisi, ədəbiyyatşünas, şərqşünas-filoloq, pedaqoq.

## Həyatı
Əkrəm Səftər oğlu Cəfərov 1905-ci ilin may ayında İsmayıllı rayonunun Lahıc kəndində anadan olmuşdur. Etnik tatdır. İlk təhsilini mollaxanada alan Ə. Cəfər sonra yeni üsullu məktəbdə oxuyur.

1920-ci ilni oktyabrında Bakıya gələrək "Darülmüəllimin"ə daxil olur. 1925-ci ildə həmin məktəbi qurtaran Ə. Cəfər iki ilə yaxın Lənkəran şəhərində, sonra isə Qazax pedaqoji texnikumunda dərs deyir. O, hələ "Bakı Darülmüəllimi"ndə oxuduğu illərdə bir ədəbiyyat həvəskarı kimi "Maarif və mədəniyyət", "Şərq qadını" jurnallarında şeirlərlə çıxış etmişdir.

1929-cu ildə Ə. Cəfər ali təhsil almaq üçün Moskvaya göndərilmişdi. O, Moskvada ikinci Dövlət Universitetinin rus dili və ədəbiyyatı şöbəsinə girmiş, 1932-ci ildə oranı bitirmişdir. Əla oxuduğuna görə həmin institutda müəllim saxlanmış və aspiranturaya qəbul edilmişdir.

Ə. Cəfər təhsil almaqla yanaşı 1929–1931-ci illərdə Moskva Proletar Yazıçılar cəmiyyəti Azərbaycan bölməsinin katibi olmuşdur. O, M. Qorki adına Ədəbiyyat institutu, Moskva vilayəti axşam və qiyabi pedaqoji institutlarında da ümumi dilçilik fənnini tədris etmişdir.

1935-ci ildə aspiranturanı bitirərək Moskvada iki ilə yaxın elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 1937-ci ildə Bakıya qayıdan Ə. Cəfər əvvəlcə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda, sonra isə Azərbaycan Dövlət Universitetində kafedra müdiri olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Ə. Cəfər Azərbaycan ədəbi dilinin tədqiqi sahəsində səmərəli fəaliyyət göstərmişdir. O, 1941-ci ildə "XX əsr Azərbaycan ədəbi dilinin inkişaf mərhələri" adlı namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1969-cu ildə isə "Əruzun nəzəri əsasları və Azərbaycan əruzu ərəb, fars, türk, tacik və özbək əruzları ilə müqayisədə" adlı dissertasiyanı müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək filoloji elmlər doktoru adı almışdır.

Ə. Cəfər "Dilşünaslıq elementləri", "Müasir Azərbaycan dili oçerkləri" kitablarını və bir çox elmi tədqiqat əsərlərinin və məqalələrin müəllifidir. "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti"nin çapa hazırlanmasında onun da böyük əməyi vardır. O bir şərqşünas alim kimi bir sıra beynəlxalq simpoziumların və konfransların iştirakçısı olmuşdur.

Əkrəm Cəfər 1954-cü ildən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda, sonra isə Şərqşünaslıq İnstitutunda baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

1991-ci il avqustun 18-də Bakıda vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər
* Cəfərov Əkrəm Səftər oğlu (Əkrəm Cəfər)

## İstinadlar
Dər yaşayış yeri

**Dər yaşayış yeri** — Ordubad rayonunun Azadkənd kəndi yaxınlığında orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

1968-ci ildə qeydə alınmışdır. Geniş bir ərazini əhatə edən yaşayış yeri güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Burada rast gəlinən yanmış tikinti, xüsusilə kərpic qalıqları vaxtilə binaların olduğunu göstərir. Yerüstü materiallar çəhrayı rəngli sadə və şirli qab qırıqlarından ibarətdir. Mədəni təbəqə saxsı qab qırıqlarından,kərpic qarışıq gil laylarından ibarətdir. Çiy kərpicdən, daş qarışıq torpaqla hörülmüş tikinti qalıqları saxlanmışdır. Tapıntıların əksəriyyəti şirli və şirsiz qab (küpə, kasa, nimçə, badya, qapaq və s.) qırıqlarından ibarətdir. Ərazisindəki qəbiristanlıqda orta əsrlərə aid qəbirüstü daş qoç heykəllər olmuşdur. Abidə 16-18-ci əsrlərə aid edilir.

## Mənbə
*Dər
Yusif Məmmədəliyevin ev-muzeyi

**Yusif Məmmədəliyevin ev muzeyi** — Yusif Məmmədəliyevin ev muzeyi 1975-ci ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə, alimin qazandığı misilsiz elmi naliyyətlərinin uğuru nəticəsində 75 illiyi münasibətilə Ordubadda yaradılmışdır.

Muzey dörd otaqdan, iki eyvandan ibarətdir. Birinci otaqda alimin uşaqlıq illəri, tələbəçilik illəri və Moskva Dövlət Universitetində oxuduğu dövrlərlə bağlı şəkilləri vardır.

* **Ünvan:** Ordubad şəhəri, Y. Məmmədəliyev, 7

## Mənbə
* Muzeylər
Məmməd Səid Ordubadinin ev-muzeyi (Naxçıvan)

**Məmməd Səid Ordubadinin Ev Muzeyi** – tanınmış Azərbaycan ədibi M. S. Ordubadinin anadan olduğu evdə yaradılmış muzey.

## Tarixi

Muzey, M. S. Ordubadinin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə 1972 – ci ilin iyununda ədibin anadan olduğun mənzildə yaradılmışdır. Muzey hal hazırda Naxçıvan MR Mədəniyyət Nazirliyi nəzdindədir.

## Ekspozisiya

Muzeydə ədibin həyat və fəaliyyətini əks etdirən fotoşəkillər, müxtəlif sənədlər, orada yaşadığı dövrə aid xatirə əşyaları, portretlər, əsərlərinin müxtəlif illərdə və dillərdə nəşrlərindən nümunələr, məktub və əlyazmaları, M. S. Ordubadi ilə ünsiyyətdə olmuş görkəmli şəxslərin fotoşəkilləri, xatirələri və s. qorunub saxlanılır. Muzey eyni zamanda M. S. Ordubadinin ədəbi irsinin öyrənilməsi sahəsində də fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Arazı

**Arazı** — Araz ətrafı rayonlarda, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad, Culfa, Şərur, Babək və Kəngərli rayonlarının toy şənliklərində ifa olunan qədim yallı növlərindəndir. Bu yallının digər adı **Papuro** da adlanır.

Asta və sürətlə ifa olunmaqla iki hissədən ibarət bu yallını qadınlar və kişilər qarışıq şəkildə çeçələ barmaqları ilə çiyin səviyyəsində bir-birindən tutaraq ifa edirlər. İfaçılar sağ ayaqlarını daban üstə qarşıya sola qoyur, sağ ayağı da cəld çox da hündür olmayaraq qarşıya sola atırlar. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad, Culfa, Şərur, Sədərək, Babək rayonlarında, eləcə də Naxçıvan şəhərində keçirilən mədəni-kütləvi tədbirlərdə toy və bayram mərasimlərində folklor rəqs kollektivləri tərəfindən maraqla ifa olunur.

## Mənbə
*Ordubadda yaranmış milli rəqslər
Köçdü balaban

**Köçdü balaban** — Azərbaycan xalq rəqsi.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda yaranıb. Bu rəqs ona görə belə adlanır ki, çox vaxt balaban və dümbək, ya da zurna  və dümbək sədası altında ifa olunur. Yallının orijinallığı orasındadır ki, rəqs başlayandan 5-6 nəfər çiyin-çiyinə dairə şəklində bərk tutub dururlar. Bir bu qədər adam da onların çiyninə çıxır. Belə bir ana "Qazı-qazı" yallısında da təsadüf edilir. Lakin orada bu hərəkət ayrıca element təşkil edir. "Köçdü balaban"da isə rəqs belə başlanır. Aşağıda duranlar çox sadə hərəkətlər edirlər, sağ ayaqla sağa addım atır, sol ayağı sağ ayağın yanına qoyurlar. Beləcə dairə üzrə hərəkət edirlər.

## Mənbə
*Ordubadda yaranmış milli rəqslər
Üçayaq

**Üçayaq** — Ordubad rayonunda yaranmış qədim xalq rəqsi Naxçıvan və Şərur rayonlarında yaranmış "Tənzərə" rəqsindən xeyli fərqlənir. Bu rəqsdə oyunlar olmur, yəni rəqs xarakterli yallılardır. Yallı asta və sürətli hissələrdən ibarətdir.

## Mənbə
*Ordubadda yaranmış milli rəqslər
Çöpüdüm

**Çöpüdüm** (çöpü-çöpü) – Üçayaq yallısının dəstələri üzbəüz dayanan məqamdan sonra musiqi sədası altında başlanan rəqsin oyun hissəsi "Çöpüdüm" adlanır. İki yallıbaşı üz-üzə durur. Bunlardan biri cibindən bir əşya çıxarıb qarşısında duranın ağzına qoyur. II yallıbaşı da bu hərəkəti cəld yerinə yetirməlidir. Əgər II yallıbaşıda həmin əşyadan yoxdusa, ona yoldaşları kömək edə bilərlər. Həmin əşya tapıldıqda II yallıbaşı öz növbəsində hər hansı bir hərəkəti edir (Uzanır, oturur və s…) . Bu vaxt I yallıbaşı eyni hərəkəti etməlidir. Əgər lazım olan əşya tapılmazsa və ya I yallıbaşı eyni hərəkəti təkrar edə bilməsə, bu zaman əvvəlcədən hazırlanmış nazik çubuqla (uzunluğu 1–1,5m) uduzan dəstənin bütün üzvlərini cəzalandırır. Uduzan dəstənin yallıbaşısının müqavimət göstərməyə ixtiyarı var, lakin vurmağa ixtiyarı yoxdur. Qalib gələn qrupun üzvləri şənlənir və rəqs edirlər. Məğlub dəstənin üzvləri başlarını aşağı dikərək kədərli görünürlər. Qalib gələnlərdən biri dostcasına rəqibinin çiyninə vurur, ikincisi rəqibinə konfet verir, üçüncüsü rəqibinin belinə minir. Bununla Çöpüdüm rəqsi bitir. Ordubadın toy şənliklərində və bayram mərasimlərində bu xalq tərəfindən sevil-sevilə ifa olunur.

## Mənbə
* Ordubadda yaranmış milli rəqslər
Beynəlxalq Qeyri-zorakılıq Günü

**Beynəlxalq [[Qeyri-zorakılıq]] Günü** – BMT-nin qərarı ilə Mahatma Qandinin doğum günü olan 2 oktyabr tarixində qeyd olunur.

2007-ci il iyunun 15-də BMT Baş Assambleyasının qəbul etdiyi qərarla 2 oktyabr tarixi Beynəlxalq Qeyri-zorakılıq Günü kimi qeyd edilir. Qəbul olunmuş qətnamədə bu beynəlxalq günün məqsədi belə izah olunur: sülh, dözümlülük, anlayış və zorakılıqdan imtina mədəniyyətini təsdiq etmək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*A/RES/61/271 nömrəli Qətnamə
Peşəkar futbol liqası birinciliyi

**PFL ikinci divizionu** — (*[[Rus dili|rusca:]] Второй дивизион ПФЛ*) — səviyyəsinə görə peşəkar Rusiya futbolunun üçüncü divizionu. İkinci divizion yarışlarını Peşəkar futbol liqası təşkil edir.

İkinci divizion coğrafi prinsipə görə 5 zonaya bölünür: "Qərb", "Mərkəz", "Cənub", "Ural-Povoljye" və "Şərq". Hər bir zonadakı klublar hər il dəyişilir. 2009-cu ildə divizionda 81 komanda ərizə vermişdir.

Hər bir zonanın qalibi, birinci diviziona köçürülür. Zonalarda axırıncı yerləri tutan klublarsa, peşəkar statuslarını itirir və Həvəskar futbol liqasına enir. Birindən başqa bütün zonlarda yarışmalar iki dairə üzrə keçirilir. "Şərq" zonasının azlığı üzündən oradakı yarışlar üçdairəvi turnirdə keçirilir. Mövsüm bitdikdən sonra zona qalibləri ikinci divizionun çempionluğu uğrunda PFL Kubokunda iştirak edirlər.

## 2009-cu ildə İkinci divizion
2009-cu il mövsümündə ikinci divizionda aşağıdakı 81 komanda ərizə vermişdir.

## Keçidlər
* PFL rəsmi veb-səhifəsi
* WestZone: "Qərb divizionu"
Rafael Kalderon

**Rafael Anxel Kalderon Furnye** () — 1990–1994-cü illərdə Kosta-Rikanın Prezidenti.

1990–1994-cü illərdə ölkəyə rəhbərlik edən Kalderon səhiyyə müəssisələrinə avadanlıqlar alınması zamanı rüşvət almaqda təqsirli bilinib.

Onun nə qədər rüşvət aldığı məlum deyil. Amma bildirilir ki, tibbi ləvazimatları almaq üçün 40 milyon ABŞ dolları xərclənib.

Rafael Kalderon 2004-cü ildə həbs edilib və 5 ay həbsdə olub. O, bu günə kimi ev dustağı kimi saxlanılıb. 2009-cu ildə isə ona rüşvət aldığına görə 5 il həbs cəzası verilib.

## İstinadlar

* Eks-prezident rüşvətə görə 5 il iş aldı
MAŞAV

**MAŞAV** - ibri dilində Beynəlxalq Əməkdaşlıq üzrə Mərkəz adının qısaltmasıdır.

İsrail Xarici İşlər Nazırliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərən bu proqram bir çox ölkələrin, eləcə də ABŞ, Böyük Britaniya, Avropa Birliyi ölkələri, Türkiyə və digərlərinin də həyata keçirdikləri beynəlxalq təcrübə mübadiləsi üzrə proqramlardan biridir.

1958-ci ildən fəaliyyətə başlayan bu proqram çərçivəsində indiyə qədər 140 ölkədən 200 mindən artıq şəxsin təcrübə keçdiyi məlumdur. Proqram üzrə təcrübə mübadiləsi İsrailin ayrı-ayrı elmi və akademik mərkəzləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində aparılır. Proqramın əsas fokus sahələri kənd təsərrüfatı, elm və texnologiya, idarəetmə və sahibkarlıq, təhsil kimi istiqamətlərdə İsrailin qabaqcıl təcrübəsini yaymaqdır. Eyni zamanda qısamüddətli pilot layihələri həyata keçirmək, kiçik biznes üzrə davamlı inkişafa nümunə olacaq layihələrə dəstəyi ehtiva edir.

## Mənbə
*MAŞAV NƏDİR?
Mingəçevir SES

**Mingəçevir SES** (tam adı: **Mingəçevir su-elektrik stansiyası**) — Cənubi Qafqazda ən böyük su-elektrik stansiyası olub, Kür çayının üzərində, Mingəçevir şəhərinin yaxınlığında yerləşir.

## Tarixi
Stansiyanın tikintisinə 1945-ci ildə başlanılmış, 1953-cü ildə ilk hidroaqreqat əldə olunmuşdur. 1954-cü ildən isə stansiya tam gücü ilə işə başlamışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2018-ci il 27 fevral tarixində "Mingəçevir" su-elektrik stansiyasının yenidənqurmadan sonra istismara verilməsi mərasimində iştirak etmişdir. Yenidənqurma işləri çərçivəsində stansiyanın bütün hidrogeneratorları və hidroturbinləri yeniləri ilə əvəzlənmişdir. Bunun nəticəsində isə imkan gücü 284 MVt olan stansiyanın istehsal gücü artırılaraq 424 MVt-a çatdırılmışdır.

Azərbaycanın müxtəlif rayonlarından Mingəçevir su-elektrik stansiyasının quraşdırılmasıyla əlaqədar olaraq böyük sayda insan gəlib, ümumilikdə isə bu stansiyanın tikilməsində 20.000 insan iştirak edib. 1940-cı illərin sonlarına doğru 10.000-ə yaxın alman hərbi əsirləri bu stansiyanın quraşdırılmasına cəlb edilib. Ölkənin ən təcrübəli mütəxəssisləri tikinti meydançasının — postsovet məkanının ən böyük su-elektrik stansiyasının quraşdırılmasına cəlb edilib. Bugünkü Mingəçevir şəhəri su-elektrik stansiyasının tikilməsiylə əlaqədar olaraq qurulub və 1948-ci ildə şəhər statusu alıb. 1957-ci ildə az güclü Varvara SES işə düşdükdən sonra ikisi birlikdə "Mingəçevir SES silsiləsi" adlanır. Mingəçevir su anbarı 1953–1959-cu illərdə doldurulub, su tutumu 16070 milyon m³-dir. Dəryaçanın uzunluğu 70 km, eni 13–18 km-dir. Su anbarının tikilməsi və iki kanalın çəkilməsi ölkədə 970 min hektar sahəni suvarmağa imkan yaratmış, 200 min hektar sahənin su altında qalmaq təhlükəsini aradan qaldırmışdır. "Mingəçevir SES silsiləsi"ndə 165 nəfər işçi çalışır. Stansiyanın tərkibinə 110, 220 və 330 kilovoltluq paylayıcı yarımstansiyalar daxildir. 2012-ci ilin mart ayının 30-da elektrik stansiyasında içərisində bitum olan qabın partlaması nəticəsində partlayış baş verib. Nəticədə bir nəfər işçi həlak olub, daha bir nəfər isə yaralanıb.

## Texniki göstəriciləri
6 hidroaqreqata malik olan Mingəçevir SES-in müəyyən olunmuş gücü 420 MVt, orta illik elektrik enerjisi istehsalı 1,4 milyard kVts-dır. Qovşağın ən əsas orijinal hissəsi yüksəktəzyiqli torpaq bəndi Avropada yuyulma üsulu ilə tikilmiş ən nəhəng (hündürlüyü 80 m) bənddir. O işlənən materialların həcminə görə, həm də dünyada çınqıl-qumdan tökülmüş yeganə bənddir.

Su qovşağına 3 gözdən ibarət suaşıran beton bənd (bir açıq kanalı ilə eni 30 m), 6 gözdən ibarət təzyiqli su borularına su qəbul edən qurğu (uzunluğu 66 m), 4 qapalı beton boru ilə 4 gözdən ibarət suaşıran qurğu (uzunluğu 47 m), torpaq bənd (uzunluğu 1550 m, hündürlüyü 80 m), Yuxarı Qarabağ və Yuxarı Şirvan kanalına su qəbul edən bir gözlü qurğu daxildir.

Bənd Mingəçevir su anbarını əmələ gətirmişdir. Su qovşağı Kür-Araz ovalığında 970 000 ha sahəni suvarmağa imkan yaratmış, 200 000 ha sahənin isə su altında qalmaq təhlükəsini birdəfəlik aradan qaldırmışdır.

## Həmçinin bax
* Mingəçevir su anbarı
* Azərbaycan İES
* Azərbaycanda işıq böhranı

## İstinadlar
Namiq Qaraçuxurlu

**Namiq Qaraçuxurlu** () — Azərbaycan müğənnisi və meyxanaçısı.

## Həyatı
Namiq Qaraçuxurlu 8 noyabr 1978-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

İlk meyxanasını 1993-cü ildə deyən meyxanaçı sonralar müəyyən səbəblərdən bir neçə il sənətinə fasilə vermişdir.

1997-ci ildə Şəhriyar adına mədəniyyət sarayında keçirilən meyxana müsabiqəsində ikinci yer tutub, laureat olmuşdur. Fəaliyyəti ilə o gündən mütəmadi məşğul olan meyxanaçının 1999-cu ildə ilk kaseti işıq üzü görüb.

2001-ci ildə "And içmişdik" adlı albomu çıxandan sonra meyxanaçının və meyxana sənətinin həyatında böyük rol oynayan "Rəvayət" klipi çəkilib. Klipinin təqdimatı bir vaxtlar meyxanaçının laureat olduğu Şəhriyar adına mədəniyyət sarayında konsert şəklində səsləndirib. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində konsert verən meyxanaçı 7900 nəfərlik tamaşaçı tutumu olan "Şəfa" stadionunda solo konsert vermişdir. Mütəmadi olaraq Hollandiya, Almaniya, İran və Rusiyanın bir çox şəhərlərində və o cümlədən paytaxt Moskvada konsert vermişdir.

Uzun müddət Aygün Kazımova ilə duet oxumuşdur.

Sözləri Namiq Qaraçuxurluya aid olan "Yine Tek" mahnısını Türkiyənin məşhur sənətcisi Ajda Pekkan ifa etmişdir.

Son illərdə populyar ifalarından olan "Bir arzu tut" adlı mahnısı bir çox sənətçi tərəfindəndə ifa olunmuşdur. Bununla yanaşı "Soyuqdur" və "Ürəyimin oğrusudur" mahnıları bir çox ölkələrdə sevilmiş və YouTube trendinə daxil olmuşdur. Son aylarda "Tez elə" adlı mahnısına Türkiyədə klip çəkdirmiş bir daha ölkə trendində birinci pilləni tutmuşdur.

### Şəxsi həyatı
12 oktyabr 2015-ci ildə ailə həyatı qurmuş və bir qız övladı dünyaya gəlmişdir.

## Diskoqrafiyası

### Sinqlları

### Kliplər

### Duetlər
* Könül Kərimova
* Aygün Kazımova
* Rəhim Rəhimli
* Sevil-Sevinc
* Xəyyam Quliyev (meyxanaçı)
* Əhməd Mustafayev
* Əminə Şirinqızı

## Filmoqrafiya
# Toy gecəsi (serial, 2013)

## İstinadlar
Nura Suri

**Aynurə Qəzənfər qızı** və ya tanınan adı ilə **Nura Suri** () — Azərbaycanlı estrada müğənnisi.

## Həyatı
Nura Suri 1976-cı il aprelin 15-də Bakı şəhərində hərbçi ailəsində dünyaya göz açıb. Müğənninin valideynlərinin hər ikisi — atası və anası Qarabağ Müharibəsi veteranlarıdır. Nura Suri ali təhsillidir. 1991-ci ildə məşhur "İmkan" qrupunda fəaliyyət göstərib.

### Ailəsi
Anası Birinci Qarabağ müharibəsi veteranı Firəngiz Səttarovadır. Atası ehtiyatda olan polkovnik-leytenant, Qarabağ müharibəsi veteranı Xanlar Səttarovdur.

## Karyerası
Şou-biznesə isə 2004-cü ildə möhtəşəm qayıdışı ilə yadda qalıb. Belə ki, Nura İsa Məlikovun "Yol" kompozisiyası ilə şou aləmdə səs yaratdı. Bu uğur Nurada inamı çoxalda bilir və o, həmin mahnıya Kənan M. M-in rejissorluğu ilə klip çəkdirir. Müğənninin uğurunu amerikalı reper Brendonla olan duet mahnıları — "Əlini çək" bir qədər də gücləndirdi. Müğənni bu layihəsinə görə bir neçə mükafata – "Qrand" və "İlin Mahnısı"na layiq görülüb. Nura ikinci klipini "Sevgilim"ə çəkdirib. "Sevgilim"in rejissorluğu Elxan Cəfərova məxsusdu. Zövq və gözəllik müğənninin yaradıcılıq yolunda az rol oynamayıb – o, nüfuzlu sayılan "BREEZ" kompaniyasının reklam siması seçilib. Daha sonralar müğənni maraqlı təkliflər alır. O, tamaşaçı qarşısına yeni ampluada – aparıcı kimi çıxır. Müğənni altı ay ərzində həftədə 5 dəfə Lider telekanalında veriliş aparıcısı kimi çıxış edir. Nura Suri eyni zamanda FBİ kompaniyasının və "Krem 21"in siması olub. Müğənninin vətənpərvərlik mövzusunda çəkdirdiyi "Vətənim" klipi də çox böyük müzakirələrə səbəb oldu. Xanım İsmayılqızının musiqisinə çəkilən klipdə Nuranın klip boyu görünməməsi bir çoxları üçün gözlənilməz oldu. 2009-cu ildə Nura Suri "Sanki gecə idi" adlı ilk albomunu buraxdı. Paralel olaraq müğənni "Səndən öyrəndim" mahnısına klip çəkdirib. Fuad Əlişovun çəkdiyi bu klip il ərzində maraqla qarşılandı, yüksək şəkildə qiymətləndirildi. Bir çoxları bu klipi 2009-cu ilin ən maraqlı və keyfiyyətli klipi kimi dəyərləndirdi. Nura Suri özü mahnı da yazır. Müğənni Eltonun ifasında oxunan "Dəli" mahnısının müəllifidir.

3 oğul anasıdı – Xosrov, Möhsen və David. Nura Suri ilk albomunu məhz oğullarına həsr edib.

## Diskoqrafiya

###### Sanki Gecə İdi (2009)

###### …Nəğmələrimdə Yaşadacağam (2011)

## Videoqrafiya

## Mənbə
* Nura Surinin bioqrafiyası 

## İstinadlar
Qədir Qızılsəs

**Qədir Qızılsəs** ya da doğum soyadıyla **Məmmədov** () — azərbaycanlı müğənni.

## Həyatı
Qədir Qızılsəs 1956-cı ildə Cəlilabad rayonunda anadan olub. 1977-ci ildə Bakı şəhərinə köçmüşdür.

1983-cü ildə ilk Audio Kasseti çıxıb. 2002-ci ildə Azərbaycan Tələbə Gənclər Təşkilatının respublika bütün müğənnilərin ifası üzrə keçirdiyi sorğuda "Qayıt" mahnısı ilə birinci yeri tutub. "Qızıl səs" mükafatına layiq görülüb.

## Albomları
* 1. Ölürəm Bir Dəli Sevgidən Ötrü — 1999
* 2. Gəlmədin — 2000
* 3. Getmə — 2001
* 4. Unuda Bilmədim — 2002
* 5. Zeynəbim — 2003
* 6. Qızlar — 2004
* 7. Albom Kolleksiyası 2006

## İstinadlar
Azerfon

**Azerfon** — şirkət Azərbaycan ərazisində mobil rabitə xidmətlərini göstərmək üçün 2005-ci ilin dekabr ayında Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin lisenziya ilə təmin edilmişdir. Azerfon şirkəti 2007-ci ilin mart ayında qeydiyyatdan keçmiş ticarət nişanı olan "Nar Mobile" brendi ilə kommersiya fəaliyyətinə başlamışdır. Azerfon MMC və Vodafone şirkəti arasında qeyri-səhmdar tərəfdaşlıq müqaviləsi 2009-cu ildə imzalanmışdır. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq 3G xidmətinin tətbiqinə başlamış, və yeni Azerfon-Vodafone brendini təqdim etmişdir.

Azerfon şəbəkəsi Azərbaycan Respublikasının 80%-ni əhatə edir. Hal-hazırda Azerfon şəbəkəsindən 2 milyona yaxın abunəçi istifadə edir. Təqdim edilən ticarət nişanları Azərbaycan telekommunikasiya texnologiyaları sahəsinin inkişafında özünəməxsus rolu olan və ölkədə mobil texnologiyalarının son nailiyyətlərinin tətbiq edən ticarət nişanı kimi tanınırlar.

## Mükafatları
* Azerfon İlin Mobil Operatoru elan edildi. Azerfon MMC Caspian Integration Award Beynəlxalq mükafatının qalibi elan edildi.
* Azerfon MMC-nin əməkdaşı "Tərəqqi" medalı ilə təltif olundu:
**23 yanvar 2010-cu il tarixində Rabitə və İnformasiya Nazirliyində informasiya texnologiyaları sahəsində çalışan şəxslərin medal və ordenlərlə mükafatlandırılma mərasimi keçirildi. Təltif olunanların arasında Azerfon MMC-in əməkdaşı - database üzrə baş administratoru - Teymur Hacıyev də var idi.
* Azərbaycanın Biznes sahəsində göstərdiyi yüksək nəticələrə əsasən, AZERFON MMC diplomla təltif olundu.
* Nar Mobile Mətbuat xidməti "İlin ən yaxşı PR-xidməti" elan olundu! 79 dövlət, qeyri-kommersiya və biznes strukturunun mətbuat və PR xidmətinin iştirak etdiyi müsabiqədə Nar Mobile mətbuat xidməti biznes sahəsinin ən yaxşı PR xidməti seçildi.
* AZERFON MMC (Nar Mobile ticarət nişanı) telekommunikasiya sahəsində ilin ən yaxşı şirkəti elan edildi.
* AZERFON MMC "İlin İKT şirkəti" və "İlin Brendi" nominasıyalarında qalib elan edildi! 15 Dekabr 2007-ci il tarixində "Layihələrin İdarəedilməsi Azərbaycan Assosiasıyası" və "İTMagazine" jurnalının təsis etdikləri İNTELLEKT müsabiqəsində Nar Mobile "İlin İKT şirkəti" və "İlin brendi" nominasiyalarında qalib seçildi.
* "Bakutel-2007" Beynəlxalq Telokommunikasiya sərgisinin iştirakçısı olan AZERFON MMC (Nar Mobile ticarət nişanı) şirkəti "Ən yaxşı korporativ stil" nominasiyasında qalib elan olundu!
* Azerfon MMC (Nar Mobile ticarət nişanı) məhsulu olan "Mən və Nar Mobile" 169 dövlətin iştirak etdiyi Beynəlxalq World Summit Award 2007 müsabiqəsinin milli mərhələsində ilin "E-Business" nominasiyası üzrə qalib seçildi.

## Xidmətləri
* Zəng xidmətləri http://narmobile.az/corporate/xidmetler/callserv/ 
*  SMS xidmətləri http://narmobile.az/corporate/xidmetler/sms-xid/ 
* Bulk SMS http://narmobile.az/corporate/xidmetler/bulk_sms/ 
* İnternet xidmətləri
*  Dinlət xidmətləri http://mikrofon.az/ 
* Nar 3G+http://narmobile.az/corporate/xidmetler/nar3gplus/ 
* Ödəniş http://narmobile.az/corporate/xidmetler/payment/ 

## İstinadlar
Nazpəri Dostəliyeva

**Nazpəri Əhmədəli qızı Dostəliyeva** () — Azərbaycan müğənnisi, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2008).

## Həyatı
Nəzpəri Dostəliyeva 1959-cu il dekabrın 23-də Bakıda doğulub.

2002-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetini bitirib.

Böyük səhnədə ilk addımlarını 1996-cı ildə atıb. İlk hiti "Nə olar, Allahım, ayırma bizi" mahnısı olub.

1998-ci ildən Azərbaycan Dövlət Teleradio Şirkətinin solistidir. 25 disk və 3 albomu çıxıb.

Fransa (Paris), Almaniya (Bonn, Frankfurt, Köln, Hannover), Niderland (Amsterdam), Norveç, Türkiyədə 2015-ci ildə Lütfü Kırdar adına böyük konsert salonunda solo konsert etmişdir. Kiprdə çıxışlar edib.

1999-cu ildən bəstəkar-aranjımançı Səyavuş Kərimi ilə işləyir.

2001-ci ildə isə Norveçin Oslo şəhərində və Skruk xoru ilə Norveçin bir çox şəhərlərində konsert proqramı ilə çıxış edib. Nordkap adasında keçirilən festivalda 1-ci yerə layiq görülmüşdür.

Ailəli olub. Müğənninin həmin evlilikdən iki oğlu var.

## Videoqrafiya

## Filmoqrafiya
* Qağayı (film, 2012)

## İstinadlar

# http://news.day.az/radioarchive/322298.html
# http://milli.az/news/radio/103806.html

## Xarici keçidlər

* 
*
Alfred Tennison

**Alfred Tennison, I Baron Tennison** (ingiliscə: *Alfred Tennyson, 1st Baron Tennyson*) - Böyük Britaniyada viktorian dövrünün ən məşhur şairlərindən biri.
MI5

**MI5** — Britaniya kəşfiyyat xidməti. MI6'dən fərqli olaraq daxili kəşfiyyatla maraqlanır.

## "Vətənin müdafiəsi"
İlk dəfə yazılı tarixi 2009-cu ildə işıq üzü görüb. Qurumun yaranmasının 100-cü ildönümü münasibətilə Kembric Universitetinin tarixçi-professoru Kristofer Endrüyə MI5-in tarixni yazmaq sifariş olunub və bunun üçün tarixçiyə arxivdən 400 mindən artıq məxfi sənəd təqdim olunub. Nəhayət, Endrü tərəfindən "Vətənin müdafiəsi" adlı min səhifəlik kitab hazırlanıb.

Kitabda Hitler faşizminə, sovet casuslarına, terror təhlükəsinə qarşı gizli mübarizəsi yer alır. Qeyd olunur ki, 1909-cu ildə cəmi 2 nəfərlə qurulan sözügedən kəşfiyyat xidmətinin hazırda 3 mindən çox əməkdaşı fəaliyyət göstərir.

Bununla yanaşı, tarixçi İkinci Dünya müharibəsi zamanı MI5-in Britaniyadakı alman casuslarının çoxunu ələ keçirdiyini və onlardan 25 nəfərini öz hesabına işlədə bildiyini yazır.

Eyni zamanda, kitabda kəşfiyyat xidmətinin buraxdığı nöqsanlar da yer alır. Bu sırada Britaniya kəşfiyyatının içində yuxarı mərtəbələrdə çalışan və 1930-cu ildən etibarən SSRİ kəşfiyyatına xidmət edən "Kembric Beşliyi"ni illər boyu üzə çıxara bilməməsi MI5-in ən böyük uğursuzluğu kimi xarakterizə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İngilis kəşfiyyatının sirləri
Zviad Siçinava

**Zviad Siçinava** - 2009-cu ildən Gürcüstan Futbol Federasiyasının prezidenti

43 yaşlı Siçinava Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Sparta kəndində doğulub və hələ də Rusiya vətəndaşıdır. O, 10 il ərzində Moskvanın Tereza Durova teatrının direktoru olub, son illərdə isə Rusiya Mədəniyyət Nazirliyinin tikinti təşkilatının maliyyə direktoru kimi çalışır.

2009-cu ildə ölkə çempionatının yüksək liqasında çıxış edən Zuqdidinin "Baya" klubunun sabiq prezidenti Zviad Siçinava GFF-in növbədənkənar konfransında vahid namizəd olub və 31 mümkün səsdən 29-unu toplayıb.

## Mənbə
*Rusiya vətəndaşı Gürcüstan Futbol Federasiyasına prezident seçildi
Eldar Məmmədov

* Eldar Məmmədov (hərbçi) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.
* Eldar Məmmədov (operator) — operator, Əməkdar mədəniyyət işçisi.
* Eldar Məmmədov (pianoçu) — pianoçu, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti.

## Həmçinin bax
* Eldar
* Məmmədov
Göy gurultusu

**Göy gurultusu** — ildırımın yaratdığı səs. Göy gurultusunun səsi ildırımın məsafəsindən və təbiətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Şimşək və ya ildırım ətraflarındakı havanı saniyənin milyonda biri qədər bir müddətdə 30.000 dərəcəyə qədər qızdırırlar. İstilənən bu hava birdən genişləyir. Bu zaman normal atmosfer təzyiqinin təxminən 100 misli qədər bir təzyiqlə, səs sürətindən çox sürətli səs dalğaları yayılır. Bu eynilə səs sürətini keçən təyyarələrdə olduğu kimi qulağımıza partlama səsi olaraq çatır. Buna göy gurultusu deyirik.

Göy guruldaması normal şərtlərdə 24 kilometrdən daha çox məsafələrdən eşidilmir.

## Səbəb

Şimşəyin səbəbi əsrlər boyu fərziyyə və elmi araşdırma mövzusu olmuşdur. Erkən düşüncələr bunun tanrılar tərəfindən edildiyini düşünürdü. Qədim Yunan filosofları isə bunu küləyin toqquşdurduğu buludlar (Anaksimandr, Aristotel) və ya buludların içərisindəki havanın hərəkəti (Demokrit) kimi təbii səbəblərlə əlaqələndirirdilər. Roma filosofu Lukretiusa görə isə bu, buludların daxilində bir-biri ilə toqquşan dolu dənələrinin səsi idi.

19-cu əsrin ortalarında qəbul edilən nəzəriyyəyə görə, ildırım vakuum yaradırdı və istehsal olunan həmin vakuumun uçması göy gurultusu adlanan hadisəyə səbəb olurdu.

20-ci əsrdə ildırımın, ildırım kanalındakı plazmanın qəfil istilik genişlənməsi səbəbiylə yaranan bir zərbə dalğası ilə başlaması barədə bir fikir meydana gəldi.

İldırım kanalının içərisindəki spektral analizlə ölçülən temperatur, mövcud olduğu 50 mikrosaniyə müddətində daim dəyişir. Bu temperatur təxminən 20,000 K-dən 30.000 K-ə qədər yüksəlir, sonra tədricən 10000 K-ə enir. İldırımın daxilindəki orta temperatur təxminən  dəyərindədir. Bu qızma, dalğa genişlənməsinə səbəb olur və ətrafdakı soyuq havanı səsdən daha sürətli bir şəkildə sürətləndirir. Bu zaman normal atmosfer təzyiqinin təxminən 100 misli qədər bir təzyiqlə, səs sürətindən çox sürətli səs dalğaları yayılır. Bu eynilə səs sürətini keçən supersonik təyyarələrdə olduğu kimi qulağımıza partlama səsi olaraq çatır.

## İstinadlar
Roman Pokora

**Roman Pokora** () — Ukraynalı futbol mütəxəssisi

## Həyatı
22 fevral 1948-ci ildə Ukraynanın Zborıv şəhərində anadan olub.

## Ailə vəziyyəti
Evlidir, 2 övladı var

## Futbolçu karyerası
*1966–1974 – "Karpatı" (Lvov, Ukrayna)
*1975 – "Metallist" (Xarkov, Ukrayna)
*1977–1979 – "Spartak" (İvano-Frankovsk, Ukrayna)

## Məşqçi karyerası
*1989 – "Zarya" (Beltsı, Moldova)
*1989–1991– "Avanqard" (Rovno, Ukrayna)
*1991–1992 – "Karpatı" (Lvov, Ukrayna)
*1992–1994 – "Volın" (Lutsk, Ukrayna)
*2000–2003 – "Poliqraftexnika" (Aleksandriya, Ukrayna)
*2003–2004 – İK "Nikolaev" (Ukrayna)
*2004 – "Niva" (Vinnitsa, Ukrayna)
*2004–2006 – PFK "Aleksandriya" (Ukrayna)
*2006-cı ilin yayından — "Simurq" Zaqatala

## Titulları
*SSRİ kubokunun sahibi (1968, oyunçu kimi)
*Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı (2009, məşqçi kimi)

## Mənbə
*Məşqçilər 

## İstinadlar
Rauf Mehdiyev

**Rauf Mehdiyev** (17 oktyabr 1976, Bakı, Azərbaycan SSR) — keçmiş azərbaycanlı futbolçu, Azərbaycan milli futbol komandasının sabiq qapıçısı. Simurqda aşağı yaş qrupları və əvəzedici heyətin məşqçisi.

## Karyerası
Azərbaycan milli futbol komandasının sabiq qapıçısı 20 illik oyunçu karyerası ərzində yalnız yerli klublarda çıxış edib. O, 1992-ci ildən etibarən İnşaatçı Sabirabad, Tərəqqi, Azəri Bakı, Neftçi Bakı, Fərid Bakı, OİK, Şəmkir, Qarabağ, Bakı, Olimpik və Karvanın formasını geyinib. Neftçinin heyətində 3, Şəmkirdə isə 2 dəfə çempionluq sevinci yaşayıb. 2012-ci il avqustun 1-də flaqmanın İsraildə Hapoel (Kiryat-Şmona) ilə keçirdiyi oyunda 0:4 hesablı məğlubiyyətində günahkarlardan biri sayılıb. Nəticədə Mehdiyev müdafiəçilər Rail Məlikov və İqor Mitreski ilə birgə heyətdən kənarlaşdırılıb. 37 yaşlı qapıçı yeni komanda tapa bilməyib. O, fevralın 18-də futbolçu karyerasını başa vuraraq, Simurqda aşağı yaş qrupları və əvəzedici heyətin məşqçisi təyin olunub. Təcrübəli qapıçı millimizin heyətində 5 oyuna çıxıb və 4 qol buraxıb.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Rauf Mehdiyev - National-Football-Teams profili

## Həmçinin bax
Jan Boden

**Jan Boden** () — Fransanın siyasi mütəfəkkiri, hüquqşünas.

"Tarixin asan öyrənilməsinin metodu", "Dövlət haqqında altı kitab" adlı əsərlərində o tarixi prosesin gedişini, eyni zamanda müxtəlif coğrafi və iqlim şərtlərində dövlət institutlarının yaranmasını və qurulmasını nəzərdən keçirmişdir.

Boden siyasi fikir tarixində ilk dəfə suverenliyi dövlətin ən vacib əlaməti kimi dəyərləndirişdir. Onun iddiasına görə suverenlik, və ya qanunları yaradıb həyata keçirmək hüququ, müəyyən edilmiş şəkildə dövlətə aiddir. Dövlət həm öz ölkəsi daxilində, həm də xarici ölkələrlə münasibətdə ali siyasi hakimiyyətin sahibidir. Suveren hakimiyyətin daşıyıcından yuxarda ancaq allah və təbiətin qanunları vardır. Suverenlik qanunların adil olub-olmamasından deyil, onların gücündən və yaradılması imkanlarından asılıdır. Boden suverenliyin beş fərqli cəhətini ayırırdı. Bunlardan birincisi istisnasız hər təbəə və dövlət idarəsinə ünvanlanmış qanunların çıxarılmasıdır. İkincisi – hərb və sülh məsələlərin həlli. Üçüncüsü – vəzifəli şəxslərin təyin olunması. Dördüncüsü — ali məhkəmə olaraq sonuncu instansiya məhkəməsinin fəaliyyəti. Beşincəsi isə — əfv etməkdir. Bodenin görüşləri siyasi və hüququ elmlərin inkişafına ciddi təsir göstərmişdir.

## İstinadlar
Xanbağı

;İranda
* Xanbağı (Kəleybər) — İranda kənd.
* Xanbağı (Bicar)

;Azərbaycanda
* Xan bağı (Qarabağ) — Azərbaycanın Şuşa rayonu yaxınlığında yer.
* Xan bağı (Şəki) — Azərbaycanın Şəki rayonu yaxınlığında yer.
## Parklar
* Xan bağı (Gəncə) — Gəncə şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən tarixi park.
* Xan bağı (Bakı) — İçərişəhərdə yerləşən tarixi park.
* Xan bağı (İrəvan) — İrəvan şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən bağ.
* Xan bağı (Qarabağ) — Xankəndi şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən yer.
Xan bağı (Qarabağ)

**Xanbağı** — Azərbaycanın Xankəndi şəhərinin şimal-şərq hissəsində tarixi məhəllə. Keşmişdə Şuşa şəhəri yaxınlığında yaşayış məskəni sayılırdı. Hazırda bu ərazi Xankəndi şəhərinin şimal-şərq ərazisi və tərkibi sayılır. İbrahimxəlil xan tərəfindən salınmış “Xan bağı” adlanan bağ Qarqar çayından çəkilmiş arxla suvarılırdı, bağın yaxınlılğında karvansara, Qarqar çayı sahilində 4 su dəyirmanı vardır. Bağ alma,armud, gavalı,əncir, tut, qoz ağaclarından ibarət idi, və ərazisi 10 hektaradək təşkil edirdi.

12 iyun 1806-cı ildə İbrahim xan Şuşa yaxınlığındakı Xanbağında ailəsi ilə birlikdə rus mayoru Lisaneviçin dəstəsi tərəfindən qətlə yetirildi.

1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında idi. 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Əhalisi

### Tanınmış şəxsləri
* Bülbül — Azərbaycanın dünya şöhrətli opera müğənnisi Bülbül burada anadan olmuşdur.
* Ağabəyim ağa —

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azerinfo
Culi O'Kallaqan

**Culi O Kallaxan** (, ) ― İrlandiyada yaşayan ABŞ şairi.

## Həyatı
Çikaqoda anadan olmuş Culi o Kallaxan 1974-cü ilin iyul ayında Dublin Trinti Kollecində bir il təhsil almaq üçün İrlandiyaya gəlib. O, diplomunu tərk edərək kollecin kitabxanasında işləməyə başlamış və daimi olaraq İrlandiyaya köçmüşdür. Kallaxan 1985-ci ildə 2012-ci ildə vəfat edən şair Dennis O Driskoll evlənib. 

Kallaxanın ilk kitabı olan "Yüngül lətifələr" 1983-cü ildə çap olunub. Kitab Britaniya Şairlər Birliyinin təqdimatı ilə işıq üzü görmüş və bu fakt onun özünü təsdiqində böyük rol oynamışdır. O vaxtdan Culinin böyüklər və uşaqlar üçün 5 kitabı işıq üzü görüb. Müəllif 20 yaşında ABŞ-ni tərk etsə də, özünü amerika şairi hesab edir.

2021-ci ildə onun *"The Net"* şeiri İrlandiya Müstəqil qəzeti tərəfindən işıqlandırılıb.

## İstinadlar
Kripteks

**Kripteks** ilk dəfə Dan Brown un DaVinci Şifrəsi adlı kitabında təyin olunmuşdur, Kriptoloji və Kodeks terminlərinin bir yerə gəlməsindən meydana gəlmiş bir sözdür. İngiliscəsi isə *"cryptex"*dir.

## Kripteksin Dizaynı və İş rejimi
Romanda izah edildiyi üzrə Kripteks qiymətli və çox gizli mesajları saxlamaq üzrə hazırlanmış təhlükəsiz bir kassa kimidir. Romana görə Kripteks DaVinci tərəfindən DaVinci nin gizli mesajlarını saxlaması üçün hazırlanmışdır, amma gerçəkdə belə bir kassa nın olduğu heç isbatlanmamışdır.

Likitlərin köhnə sənədlərə qətiliklə zərər verdikləri bilinməsinə baxmayaraq, onlar bütün məlumatları tamamilə yox edəcək təsirə sahib deyildirlər.

## Əfsanə budur ki
Kripteks içərisində sirkə saxlayar və bu sirkə bir şüşənin içərisində mühafizə edilmişdir, əhəmiyyətli məlumatlar və mesajlar isə bir papirus kağızına yazılar bu kağız sarılar və kripteksin içərisinə sirkəylə birlikdə qoyular əgər kripteksə səhv şifrə girilsə kripteksin sahib olduğu mexanizm şüşəsi qırar və sirkə papirus kağızının üzərinə yayılar, nəticədə sirkə papirusa zərər verər və üzərindəki yazılar yox olar.

## İndiki vaxtda bir kripteks işə yarayar mı?
Əslində sirkə papirusun üzərindəki yazılara zərər versə belə papirusu əritməsi çox, amma çox çətindir, bir anda əritməsini buraxın bir ay sirkənin içində belə qalsa papirus əriməz. Bu səbəbdən siz yazıları qismən silinsə belə papirus sapsağlam ələ keçirə bilərsiniz. Ayrıca indiki vaxtda müasir oxuma texnikaları ilə (ultrasonic və XRay darama kimi) papirusun üzərindəki yazıları kripteksi açmadan belə oxuya bilərsiniz.

Başqa bir yolda budur ki; kripteksin dərin dondurucuya yerləşdirdiyinizə sirkə bi müddət sonra tamamilə donacaq, bu səbəbdən siz kripteksi qırdığınızda sirkə donmuş olacağından yazılara heç bir zərər verə bilməyəcək.

Romanla birlikdə kripteksin tanınmasıyla insanlar "gerçək bir kripteks" dizayn etməyə çalışdılar, hətta bunu bacaranlar belə oldu, amma bu kəşfi edənlərdə tətbiq oluna bilər olmadığı üçün kripteksin özünü məhv edən sirkə şüşəsi qisimini ləğv etdilər.

Bu anda çox xüsusi bir hədiyyə olaraq sevdiyiniz bəzilərinə (ya da özünüzə) kripteks hədiyyə edə bilərsiniz.

Justin Nevins adlı bir vətəndaş, dizaynını kimsəylə paylaşmadığı bir kripteks çıxarmış. Yalnız içərisində sirkəli özünü məhv etmə qurğusu olmayan kriptekslər ən xarici mərmər seçilə bilir, beləliklə az qala açılması normal yollarla qeyri-mümkün bir hal alır.

Sevdiyinizə tamamilə əl istehsalı və sizə xüsusi ağacdan oyma ya da mərmər kripteks hədiyyə edə bilir, içərisinə xüsusi bir hədiyyəni də qoydura bilir və şifrə kombinasiyasını özünüz təyin edə bilirsiniz. Ayrıca Romandakı kripteks əfsanəsinə uyğun olaraqta bu şifrəni bir bilməcənin içərisinə saxlayıb o bilməcəni kripteksi hədiyyə etdiyiniz insana verə bilirsiniz. O şanslı (ya da şanssız) yoldaşda bilməcəni həll edib kodu bulana qədər vurnuxur.

Bu maraqlı, amma bir o qədər də əyləncəli və tamamilə sizə xüsusi hədiyyənin qiyməti isə təxminən 600 dollardan başlayır.
Eldar Məmmədov (operator)

**Məmmədov Eldar Teymur oğlu** — Əməkdar mədəniyyət işçisi (1989). Humay" (1994), "Tərəqqi" medalı (2006). Operator. Bir çox film və teletamaşaların operatorudur.

## Həyatı
1964-cü ildən Azərbaycan Dövlət radio və Televiziya Komitəsində teleoperator, 1969–1983-cü illlər ərzində bütün dövlət əhəmiyyətli translyasiyalarda aparıcı operator işləyib.

50-dən yuxari televiziya filmi və tamaşalarının quruluşçu operatorudu.

1998-ci ildə Hollivud yaradıcı qrupu ilə birlikdə çəkilən prezident Heydər Əliyevə həsr olunmuş. "Ömur, tale və epoxa" filminin operatoru olub.

Hal-hazirda AzTV-də operator qrupunun bədii rəhbəridir. Azərbaycan Kinematoqrofçular İttifaqinin üzvüdür.

## Filmoqrafiya
# Ac həriflər (film, 1993) (tammetrajlı film-tamaşa) (Aztv)-quruluşçu operator
# Afət
# Alov (film, 1979) (tammetrajlı televiziya tamaşası)
# Altı nömrəli palata (film, 1994)
# Anarın anları (film, 2008)
# Atayevlər ailəsi (film, 1978)
# Bağışla (film, 1983)
# Bala-başa bəla! (film, 1995)
# Bizim olimpiyaçılar (film, 2001)
# Cəza (film, 1996)
# Dəfn edilməmiş ölülər (film, 1988)
# Doğma Yurdun Təranələri
# Duel (film, 1995)
# Evləri göydələn yar (film, 2010)
# Evləri köndələn yar (film, 1982)
# Ey, Vətən! (film, 1995)
# Əzablı qurtuluş (film, 1993)
# Fatehlərin divanı
# Gecən xeyrə qalsın, ana (film, 1995)
# Gənclik macərası (film) (tammetrajlı televiziya tamaşası) (AzTv)
# Göz həkimi (film)
# Günahsız Abdulla (film, 1984)
# Heydər Əliyev və Azərbaycan rabitəsi (film, 2003)
# İstiqlal şairi (film, 1996)
# Kişilər (film, 1979)
# Kleopatra (film, 1996)
# Koma 0,1 saniyədə (film, 2007)
# Köhnə Dəbli Komediya
# Kökdən düşmüş piano (film, 1982)
# Qanlı Bakı (film, 1994)
# Qapalı orbit (film, 1984)
# Qatarda (film, 1981)
# Qeyri-adi görüşlər (film, 1988)
# Qəbula Gəlmiş Adam
# Qətl günü (film, 1990)
# Mənim ağ şəhərim (film, 1993)
# Muğam (film, 1995)
# Mürafiə vəkillərinin hekayəti (film, 2011)
# Oğru
# Ordan-burdan (film, 1987)
# Ömrün yolları (film, 1982)
# Sən həmişə mənimləsən (film, 1987)
# Səndən xəbərsiz (film, 1985)
# Səni axtarıram (film, 1981)
# Səni axtarırıq... (film, 2013)
# Səni Tərənnüm edirəm
# Sovet Azərbaycanı-sənədli film
# Şerəli və Aybərçin (film, 1989)
# Şəkilçi
# Tənha Qadın
# Topal Teymur (film, 1983)
# Üç Çinar Yarpağı
# Yad qızı (film, 1990)
# Yaşa, ey haqq (film, 1993)
# Yaşıl eynəkli adam (film, 1987)
# Yarımştat (film, 1996)
# Yollar görüşəndə... (film, 1979)
Xiyar turşusu

## Lazım olan ərzaqlar
* 1,5 kiloqram xiyar
* 1,5 litr su
* 1 stəkan şəkər tozu
* 2–3 ədə baş soğan
* 1 xörək qaşığı qara istiot dənəsi
* 1 dəstə şüyüd
* 12 xörək qaşığı sirkə

## Hazırlanması
Məhlul hazırlamaq üçün su sirkə ilə birgə qaynadılır, şəkər dairə şəklində doğranmış soğan və istiot dənələri ona əlavə edilir. Şüyüd yaxşıca yuyulur və narın doğranır. Xiyar da yuyulur, dairə şəklində doğranır, bankaya yığılır. Ara-ara şüyüdlər səpilir. Sonra üzərinə soyudulmuş məhlul əlavə edilir. 2 gündən sonra marinad süzülür, qaynadılır və yenidən xiyarın üzərinə əlavə olunur. Ağzı bağlanılır, sərin yerdə saxlanılır.

## Mənbə
* Qışa hazırlıq