open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Veksillologiya

**Veksillologiya** ( - "bayraq";  - "təlim", "elm") — bayraqları, ştandartları, vımpelləri və digər bu kimi predmetləri öyrənən köməkçi tarix elmi. Bu elmin adı Roma legionları tərəfindən istifadə edilən veksillum adlı bayrağın adından yaranmışdır.

## Bayraqların identifikasiya simvolları

Bayraqların identifikasiya simvolları Vitni Smit (*[[:en:Whitney Smith]]*) tərəfindən yaradılmış və Beynəlxalq Veksillologiya Assosiasiyaları Federasiyası tərəfindən təsdiq edilmişdir.

Birinci sıra quruda, ikinci sıra suda istifadəni nəzərdə tutur və şəxsi (mülki), dövlət (hökumət) və hərbi bayraqlara bölünür.

Bu simvollardan istifadə etməklə 63 kombinasiya düzəltmək mümkündür. Onlardan ən çox istifadə olunanları aşağıdakı cədvəldə göstərilib:

}
! İstifadə sahəsi
|-
| 
| C**/***
| Civil Flag
| Vətəndaşlar tərəfindən quruda
|-
| 
| *S*/***
| State Flag
| Dövlət müəssisələri tərəfindən quruda
|-
| 
| **W/***
| War Flag
| Quru qoşunları tərəfindən
|-
| 
| ***/C**
| Civil Ensign
| Vətəndaşlar tərəfindən şəxsi gəmilərdə. Ticarət bayrağı.
|-
| 
| ***/*S*
| State Ensign
| Dövlət gəmilərində
|-
| 
| ***/**W
| War Ensign
| Hərbi Dəniz Qüvvələri bayrağı
|-
| 
| CS*/***
| Civil and State Flag
| Vətəndaşlar və dövlət müəssisələri tərəfindən quruda
|-
| 
| *SW/***
| State and War Flag
| Dövlət müəssisələri və quru qoşunları tərəfindən quruda
|-
| 
| CSW/***
| National Flag
| Bütün məqsədlər üçün quruda
|-
| 
| ***/CSW
| National Ensign
| Bütün məqsədlər üçün suda
|-
| 
| CSW/CSW
| National Flag and Ensign
| Bütün məqsədlər üçün quruda və suda
|}

Həmçinin bayraqların istifadəsinin digər yönləri üçün xüsusi simvollardan istifadə edilir. Məsələn, rəsmi və ya qeyri-rəsmi status, bayrağın hansı üzü təsvir edilib və s.:

*  Bayrağın rəsmi və ya *[[de-yure]]* versiyası, yaxud ön tərəfi
*  Bayraq təklif edilib, amma rəsmi qəbul edilməyib
*  Bayrağın təsvirlər əsasında bərpası
*  Bayrağın arxa tərəfi
*  Qeyri-əsas, amma istifadə edilən şəkil
*  Bayrağın alternativ versiyası
*  Bayrağın *[[de-fakto]]* versiyası
*  İkiüzlü bayraq — bayrağın hər üzündə müxtəlif şəkillər var
*  Bayrağın ağacından sola bayrağın ön tərəfi
*  Rəsmi təsdiq edilmiş bayraq
*  Tarixən istifadə edilən bayraq
*  Arxa tərəfi — ön tərəfinin güzgü əksi
*  Arxa tərəfi ön tərəfi ilə eynidir
*  Arxa tərəfindəki təsvir məlum deyil
*  Bayrağı flaqştoku 90° çevirib şaquli asmaq olar ki, bayrağın kantonu yuxarı sol tərəfdə qalsın.
*  Şaquli asılma üçün çevrilmiş şəkli olan xüsusi bayraq istifadə edilir.
*  Şaquli asılma tərzi məlum deyil
*  Bayraq simmetrikdir və onu sərbəst şəkildə şaquli asmaq olar
*  Bayraq yalnız şaquli asıla bilər

## Həmçinin bax
*Bayraq
*Heraldika

## Xarici keçidlər
* Veksilloloji simvolların tam siyahısı
* World Flag Database
* Dünya ölkələrinin bayraqları
* Flag Institute (Böyük Britaniya)
* Deutsche Gesellschaft für Flaggenkunde (Almaniya)
* Cənubi Afrika Veksillologiya Assosiasiyası (SAVA)
* Keçmiş sovet respublikalarının bayraqları haqda
Afrika Oyunları

**Afrika Oyunları** — Afrika qitəsi üçün təşkil olunan çoxnövlü idman yarışları. Bu oyunlarda ancaq Afrika ölkələrinin iştirakı mütləqdir.

## Haqqında
Afrika oyunları Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin himayəsi altında keçirilir. 1965–2003-cü illərdə Afrika oyunları 8 dəfə keçirilmişdir: 1965 (Brazzavil, Konqo), 1973 (Laaqos (Nigeriya), 1978 (Əlcəzair şəhəri, Əlcəzair), 1987 (Nayribi, Keniya), 1989 (Yohannesburq, CAR), 1991 (Qahirə, Misir), 1995 (Harare, Zimbabve), 2003 (Abuca, Nigeriya). Əsas idman növləri futbol, basketbol, voleybol, həndbol, boks, yüngül atletika, tennis, velosiped idmanı, güləş və üzgüçülükdür.

## Medalçılar

İndiyədək 10 dəfə təşkil edilən Afrika Oyunlarında 48 ölkə medal qazanmışdır. Onların içində ən yaxşı nəticəni böyük fərqlə Misir olimpiyaçıları göstərmişdilər. 1145 medal qazanan bu ölkənin 463 qızıl, 342 gümüş, 340 ədəd də bürünc medalı vardır. Onların ən yaxın izləyiciləri isə Nigeriyadır. Nigeriyanın aktivində 334 qızıl, 305 gümüş, 295 bürünc medal olmaqla 934 medalı var. Üçüncü yerdə isə 665 medalla Cənubi Afrika qərarlaşır. Cənubi afrıkalıların isə 259 qızılı, 229 gümüşü və 117 bürünc medalı vardır.

## Həmçinin bax
*Afrika Oyunlarında medal qazanmış ölkələrin siyahısı
*Afrika Oyunlarında voleybol
*Pan-Erməni Oyunları
*Yay Olimpiya Oyunları
*Avropa Oyunları
*Asiya Oyunları
*Aralıq dənizi Oyunları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Rəsmi Sayt
Açaçı

**Açaçı** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyana şəhristanının Mərkəzi bəxşində şəhər. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 3,777 nəfər və 1,020 ailədən ibarət idi.

Açaçı xalqı Azərbaycanlı dır və Azərbaycan Türkcəsində Danışırlar.
Azərbaycanın iki böyük çayı bu şəhərdə qovuşur, biri Qızılüzən, digəri isə Miyanaçaydır. Şəhərin Güney hissəsində Qaflantı dağ silsiləsi və onun tunelləri, eləcə də Qız Qalası və Qız Körpüsü hər bir tamaşaçının beyinin məşğul edən gözəl təbiət yaradıb. Bu şəhər Batı Qaflantının (Qaflankuh-e Gharbi) mərkəzidir. Tehran-Təbriz-Avropa tranzit yolu bu şəhərin mərkəzindən keçir.Yol boyu çoxsaylı supermarketlərin olması bu şəhəri Azərbaycanın quru meyvələri, süd məhsulları və suvenirlər bazarına çevirib.

Açaçı adının Türkcə qaynağı vardır Açmaq felinidən alınıb. İki çay bir-birinə qovuşaraq Y şəkilini yaradıb ki bu şəhər çayların arasında dır.

Y şəkinə əski Türk dilində Haça ya Aça deyirdilər və bu üzdən çı şəkilçisi aça sözünə yapışaraq Açaçı adını yaratmışdır.

## Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Mərkəzi bölgəsində, Miyanə şəhərindən 8 km cənub-şərqdə, Miyanə-Tehran avtomobil yolunun 2 kilometrliyindədir..

## İstinadlar
Əhməd Qarahisari

**Əhməd Qarahisari** (; 1468, Afyonqarahisar - 1556, İstanbul) — Osmanlı xəttatı.

## Həyatı
Digər Osmanlı xəttatlarından fərqli olaraq Şeyx Həmdullah üsulunu deyil, "Yaqut-ı Mustəsımi" (Yāqūt Mostaʿṣemī Jamāl-al-Dīn Abu’l-Majd) metodunu mənimsəmiş və bu üslubun ən gözəl nümunələrini bəxş etmişdir. Süls və Nəsx yazının ən gözəl nümunələri ona aiddir. Qarahisarinin bu üslubu "Yaqut-i Rum" adlandırılmışdır. Üslubu sadəcə öz tələbələri olan bir neçə xəttat tərəfindən mənimsənmiş, digər Osmanlı xəttatları çox da maraq göstərməmişlər. Bunun ən başlıca səbəbi bütün Osmanlı xəttatlarının başçısı kimi qəbul edilən Şeyx Həmdullahın böyük təsiridir.

Ən əhəmiyyətli əsəri  Qanuni Sultan Süleymanın sifarişi əsasında yazmış olduğu və hələ də Topqapı sarayında mühafizə edilən irihəcmli Qurani Kərimdir. Digər əsərləri arasında Piyalə paşa camisi yazıları və Süleymaniyyə camisindəki qübbə yazıları görülməkdədir.

Texnikası və yazıya gətirdiyi yeniliklər baxımından Şeyx Həmdullah və Hafiz Osmanla bərabər ən önəmli üç Osmanlı xəttatından biri olaraq qəbul edilir. Qarahisari üslubunun təmsilçiləri arasında Həsən Çələbi (ö. 1594), müəllimi qədər məşhur bir sənətkardır.

## İstinadlar
Afrika Oyunlarında medal qazanmış ölkələrin siyahısı

**Afrika Oyunlarında medal qazanmış ölkələrin əlifba sırasına görə siyahısı** — aşağıdakı kimidir:

## Xarici keçidlər
* Medal winners in various events
Teymurlu (Azərşəhr)

**Teymurlu** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanının Gogan bəxşində şəhər. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 5.221 nəfər və 1.460 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cavanqala (Əcəbşir)

**Çinar** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. Əcəbşir qəsəbəsindən 9&nbsp;km şimal-şərqdədir.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 622 nəfər yaşayır (133 ailə).

## İstinadlar
Mübarəkşəhr

**Mübarəkşəhr** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlekan şəhristanının Mərkəzi bəxşində şəhər. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 3,661 nəfər və 889 ailədən ibarət idi.Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.

## İstinadlar
Uzunayaqlılar

**** () – uzunbığlılar yarımdəstəsinə aid həşərat fəsiləsi.

## Ümumi məlumat
İkiqanadlıların başqa fəsilələri ilə müqayisədə daha iri və qeyri_adi dərəcədə uzun, nazik, kövrək ayaqları olan həşəratlardır. Onların yalayıcı-sorucu ağız aparatı heyvanların və insanların dərisini deşməyə qabil deyil. Uzunayaqlıların sürfələri nəm torpağın üst qatında yaşayır. Bəziləri saprofit, digərləri isə fitofaq olub, bostan və başqa bitkilərin torpaqdakı kökünü gəmirməklə onlara ziyan vururlar. Onlar digər ikiqanadlılara nisbətən daha yavaş və ağır uçurlar. Adətən bir neçə metrdən uzağa uçmayaraq, yenidən aşağı enirlər. Talışda 8, Gəncə zonasında 23, Böyük Qafqazda 2 növü qeydə alınmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası faunasında 13 növü müəyyən edilmişdir.

## Təsnifatı
* Ctenophorinae Kertezs, 1902
* Dolichopezinae Kertezs, 1902
* Tipulinae Latreille, 1802

## İstinadlar

## Mənbə
* BioLib
Baş aşpaz

**Baş aşpaz** , **Aşpazbaşı** və ya **Şef** qida hazırlanmasının bütün aspektlərində təcrübəli olan yüksək bacarıqlı peşəkar aşpaz.

## Xarici keçidlər
* Amerika Kulinariya Federasiyasının rəsmi sertifikatlaşdırma səviyyəsi
* Yeni Zelandiyada baş aşpaz təlim və karyera inkişafı
Helmut Şön

**Helmut Şön** (; ) — Almaniyalı futbolçu və məşqçi.2012-ci ilədək dünya çempionatını və Avropa çempionatını qazanmış yeganə məşqçi idi.2012-ci ildə onun nailiyyətini İspaniyanın məşqçisi Visente del Boske təkrarlamışdır.

## Karyerası

### Futbolçu karyerası
Helmut Şön "Drezdner", "Drezden-Fridrixştadt", "Sankt-Pauli", "Hertha BSC" futbol klublarında oynamışdır.1937-ci ildən 1941-ci ilədək Almaniya millisində 16 oyun keçirmiş və 17 qol vurmuşdur.

### Məşqçi karyerası
Helmut Şön "Saarbrükken" futbol klubunun məşqçisi olmuşdur. 1952–1956-cı illərdə Saarland yığmasının məşqçisi olmuşdur. Helmut Şönün baş məşqçiliyi altında Almaniya millisi 1972-ci il Avropa çempionatında və 1974-cü il dünya çempionatında çempion olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Taunşip

**Taunşip** (, Yeni İngiltərə ştatlarında — *town*) — ABŞ-də 3-cü dərəcəli inzibati-ərazi vahidlərindən biri.

Taunşiplər, şəhər bələdiyyələri ilə yanaşı, qraflıqlərin, onlar isə öz növbəsində ştatların tərkibinə daxildir. Taunşiplər kiçik mülki bölgü vahidlərindən (*minor civil divisions — MCD*) biridir.

## Xarici keçidlər
* Organization website for the National Association of Towns and Townships.
* Government Organization, U.S. Census Bureau, 2002 Census of Governments, Volume 1, Number 1,  Government Organization, GC02(1)-1, U.S. Government Printing Office, Washington, DC, 2002.
Sendviç

**Sendviç** — çörək dilimləri üzərində, yaxud arasında yerləşən bir və ya daha çox inqredientlərdən ibarət qida növü.

## Tarixi
## Şəkillər

File:Croque Monsieur.jpg|
File:Peanut-Butter-Jelly-Sandwich.jpg|
File:Philly cheese steak.JPG|
File:Ruben_sandwich.jpg|
File:Smoked meat sandwich.jpg|
File:Gutbuster sandwich.jpg|
File:Sandwich-making.JPG|
File:Shawarma_sandwich.jpg|
File:Cucumber_sandwich,_samosas,_potato_chips_and_cake_on_a_plate_-_20110622.jpg|


## İstinadlar
Qara qurut

**Qara qurut** (fars: *قره‌قوروت یا سیاه‌کشک*) - Ayrandan istehsal olan süd məhsulu.

## Həmçinin bax
*Ayran
*Qurut

## İstinadlar
Müin lüğəti

**Müin lüğəti** fars dilində lüğət.Müəllifi Məhəmməd Müindir.

## Xarici keçidlər
* Müin lüğəti
Aleksandr Hertsen (yazıçı)

**Aleksandr İvanoviç Herzen** (; ) — rus ədibi, filosof və inqilabçı-demokrat.

## Aforizm və hikmətli sözləri
* Bərabərlik olmadan əsl nikah ola bilməz, ərini maraqlandırmayan, onun fikirlərini bölüşməyən arvad onun üçün kənizdir, xidmətçidir, dayədir.
* Elm-həqiqətin inkişaf etdiyi canlı orqanizmdir.
* Kitab bir nəslin o biri nəslə qoyub getdiyi mənəvi vəsiyyətdir.
* Kitab vasitəsilə biz həqiqətlər və rəzalərlər mülkünə daxil oluruq.
* Kitaba hörmət etmək, bu təfəkkür məbədinə daxil olmaq lazımdır.
* Tələsik evlənənin əzabı uzun sürər.
* Yalnız illərin sınağından çıxmış hisslər müqəddəsdir.

## İstinadlar
İlya Safonov

**İlya Moiseyeviç Safonov** (d. 1909 və ya 1913, Rusiya – ö. 17 mart, 1967) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (3 iyun 1944).

## Həyatı
İlya Safonov 1913-cü ildə Rusiyanın Krasnodar diyarı Kurqan rayonunun Novomixaylovskaya stansiyasında anadan olub. Milliyətcə rusdur. 15 yaşında olarkən Bakıya gəlmişdir. 1943-cü ildə Bakı Şəhər Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Kapitan, 320-ci atıcı diviziyanın 478-ci minomyot alayının komandiri İlya Safonov Dnepr çayının alınmasında fərqlənmişdir.

3 iyun 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lenin, A. Nevski ordenləri və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir. Müharibə qurtardıqdan sonra Bakı şəhərində təyyarə meydanında dispetçer işləmişdir.

17 mart 1967-ci ildə vəfat etmişdir. Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 
*
Alen-Furnye

thumbnail

**Alen-Furnye** (; d. 3 oktyabr 1886 - ö. 22 sentyabr 1914) — Fransız yazıçı və hərbçi. Ssenarisi əsasında iki dəfə film çəkilən və Fransız ədəbiyyatının klassiklərindən sayılan "Adsız ölkə" romanı onun yeganə kitabıdır.

## Həyatı
Alen-Furnye, bir müəllimin oğlu olaraq Fransanın mərkəzindəki La Şapel-d'Anqilyonun Şer adlı şəhərində anadan olub.Paris yaxınlığındakı  Şeaux, Hauts-de-Seyndəki "Lysee Lakanal" məktəbində təhsil aldı. Burada Ekole Normale Superieure universiteti üçün çox çalışdı, amma uğurlu ola bilmədi. Bundan sonra Brest şəhərindəki dəniz ticarət məktəbinə yollandı."Lysee Lakanal" məktəbində oxuyarkən Jak Rivyera ilə tanış olmuş və o gündən yaxın dost olmuşlar. 1909-cu ildə Jak Rivyera Alayn-Furner kiçik bacısı İzabella ilə evləndi.

## Yaradıcılıq fəaliyyəti
1907-ci ildə işlərini dayandırdı və 1908-1909-cu illərdə əsgərliyə yollandı. Bu müddətdə esselər, şeirlər və hekayələr yazdı və sonradan, bunları toplayaraq bir ad altında yenidən nəşr etdirdi. Bu müddət ərzində "Adsız ölkə" romanı haqqında düşündü.

1910-cu ildə Parisə qayıtdı və ədəbiyyat tənqidçisi kimi "Paris-Jurnal" adlı gündəlik qəzetdə işləməyə başladı.Bu müddət ərzində Andre Jid və Pol Klodel ilə tanış oldu. "Adsız ölkə" romanını 1913-cü ilin əvvəlində bitirdi və bu roman "Nuvelle Revue Françase" ( 1913-cü ilin iyul-oktyabr arası) adlı qəzetdə nəşr olundu və sonradan kitab halında çap olundu. Roman, Qonkur Akademiyası Ədəbiyyat mükafatına namizəd göstərildi, lakin mükafatı qazana bilmədi

## İstinadlar
Tofiq Nurəli

**Tofiq Nurəli** (Hacıyev Tofiq Niyətulla oğlu; ) — şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1988)

## Həyatı
Tofiq Nurəli 1953-cü ildə Qonaqkənd rayonunun Yerfi kəndində anadan olmuşdur. Yerfi kənd məktəbində oxuyub. N. Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb institutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1972–1978). Müxtəlif səhiyyə ocaqlarında rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. İlk kütləvi səhiyyə qəzetini "Şəfqət"- indiki "Tibb qəzeti"ni yaratmış və 1991–1995-ci illərdə qəzetin baş redaktoru işləmişdir.

## Fəaliyyəti
Səksəninci illərdə ədəbiyyata gələn Tofiq Nurəlinin şeirləri o dövrün gəncləri arasında ən çox oxunan, sevilən poeziya nümunələrindən idi. Təsadüfi deyil ki, ədəbi orqanlardakı çıxışları kimi onun 1983-cü ildə çap olunan ilk "Şehli kəpənəklər" adlı kitabı da böyük rəğbətlə qarşılanmışdı. 1984-cü ildə gənc yazıçıların VIII Ümumittifaq müşavirəsindəki uğurlu iştirakı, şeirlərinin "Literaturnaya qazeta" da dərc olunması həmin müvəffəqiyyətin davamı idi.

"Şehli kəpənəklər" (1983), "Yağışdan sonra" (1989), "Tənha bir qüssə" (1998), "Tənha payız yarpağı" (2003), "Yarpaqlarım "ağrıyır" (2014) adlı kitabları çap olunub. Şeirləri Moskvada, Təbrizdə, Türkiyədə çap olunub. 1920-ci ilin aprelində işğalçı Qızıl Orduya müqavimətin təşkili və ondan sonrakı dövrlərdə gizli şəkildə baş verən hadisələrdən bəhs edən "Qaçaq Mayıl" kinopovestinin də müəllifidir.

## İstinadlar
TOMA

thumbnail
thumbnail|right|TOMA

**TOMA** () — Kütləvi ixtişaşlara müdaxilə maşını

DİN Çevik Polis Alayı və DQ-ın zirehli texnikası sayılan TOMA Respublika ərazisində pozulmuş ictimai əsayişin bərpası zamanı istifadə olunur. Türkiyə, Azərbaycan, Zimbabve, Gürcüstan, Qazaxıstan, Liviya kimi bir çox dövlətlərin təhlükəsizlik qüvvələri bu texnikadan istifadə edirlər. 

## Xüsusiyyətləri
Texnika əsasən kütləni dağıtmaq üçün sudan istifadə edir.Bundan başqa o gözyaşardıcı qazlar və rəngli boyalarıda əsayişi pozanlara qarşı istifadə edə bilir.

Texnikanın ön tərəfində yerləşən ton yarından çox buldozer qarşıya çıxacağ hər hansı maneəni ardan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulub, 5 ton yükü 5&nbsp;km/s aradan qaldıra bilir.

Toma 20 m məsafəyə bir atıma 20 l su istifadə edə bilir. Texnika özünü yanğından qorumağa malikdir.Hər tərəfi yaxşı görə biləcək müşahidə kameraları ilə əhatələnib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* TOMA
Herkilər

**Herkilər** və ya **Harkilər** — Qərbi Azərbaycan, Şərqi Anadolu və şimali-şərqi İraqda yaşayan kürd tayfası. Olduqca qaraşındırlar. XX əsrin I onilliyinə olan məlumata əsasən Osmanlı imperiyası təəbəsi olan Herkilərin sayı 3 min ailədən ibarət idi və onların az hissəsi Ərzurum və Van ətrafında, daha çox hissəsi isə Mosul ətrafında əsasən köçəri olaraq yaşayırdılar. Herkilər Məndan, Səyyidan, Sərhədi və Hacı adlanan dörd qəbiləyə bölünürlər. Osmanlı arxiv sənədləri əsasında aparılmış araşdırmalara əsasən Herkilər asimilə olmuş etnik türklərdir. Beləki, araşdırmaya əsasən Türkiyədə yaşayan və özünü Herki adlandıran tayfa mənsubları mənşə olaraq Oğuzların Avşar boyundan, hazırkı İraqda yaşayan və özünü Harki adlandıranlar isə kökən olaraq Oğuzların Qarqın boyundan törəmişlər.

## İstinadlar
E.ə. 843

## Hadisələr
* Manna adına ilk dəfə Assuriya hökmdarı III Salmanasarın mixi yazılı kitabələrində "Munna" formasında rast gəlinməsi.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
Rauf Hüseynov (fizik)

**Rauf Rüstəm oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan fiziki; Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü (30.06.2014).

## Həyatı
Rauf Hüseynov 4 mart 1940-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1962-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Rauf Hüseynov Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsində müxtəlif ixtisas və ümumi fizika kurslarından 15 il dərs deyib. O, AMEA Fizika İnstitutunun nəzdində İxtisaslaşdırılmış Doktorluq Müdafiə Şurasının üzvüdür. 

Rauf Hüseynov "Yarımkeçiricilərin və dielektriklərin fizikası" ixtisası üzrə "Kristalda eksiton spektrinin dayanıqsızlığı ilə bağlı olan elektron faza keçidi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası, "Güclü anizotropiyaya malik olan yarımkeçiricilərdə və yarımkeçirici strukturlarda Kulon qarşılıqlı təsir və kollektiv hadisələr" mövzusunda isə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 

Rauf Hüseynov 30 iyun 2014-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.
 
AMEA Fizika İnstitutu nəzdində İxtisaslaşdırılmış Doktorluq Müdafiə Şurasının üzvüdür.

## Əsas elmi nailiyyətləri
Yarımkeçiricinin elektron spektrinin eksiton dayanıqsızlığı "eksiton dielektriki" adlı yeni fazanın əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır. Bu fazaya keçidin nəzəriyyəsi qurulub və göstərilib ki, keçid birinci növ faza keçidi yolu ilə baş verir. Yarımkeçirici nanostrukturlarının – nazik təbəqələrin və ifratqəfəslərin eksiton spektrinin və optik xassələrinin nəzəriyyəsi qurulub. Bu sistemlərdə yeni tipli həyacanlanmalar aşqar edilmişdir və bunları nəzərə almaqla belə sistemlərin optik xassələri hesablanmışdır.

Güclü anizotropiyaya malik olan yarımkeçiricilərdə elektron-deşik mayesinin nəzəriyyəsi inkişaf etdirilib və göstərilib ki, onların anizotropiyası izotrop yarımkeçiriciyə nisbətən daha dayanıqlı hala gətirir.

## Elmi əsərləri
* R.R.Hüseynov, L.V.Keldış. " Kristalın elektron spektrinin eksiton dayanıqsızlığı halında faza keçidin növü haqqında".
* R.R.Hüseynov. "Elektron spektri güclü anizotropiyaya malik olan yarımkeçiricilərdə elektron-deşik mayesi".
* R.R.Hüseynov. "İfratqəfəsdə eksitonların eninə hərəkətinin spektri".

## İstinadlar
Xorultu

thumb|right|50 yaşlı kişinin xorultusu, avropoid, çəkisi 160 kq, boyu 185 santimetr. 2013-cü ildə yazılıb.
**Xorultu** — insan və bəzi heyvanların yuxu zamanı nəfəs alması zamanı yaranan səs. Az tezlikli, xırıltılı səs və vibrasiya ilə xarakterizə edilir. 

## Qeyd
ABŞ patent bürosunda xorultu ilə mübarizə üzrə 186 ixtira qeydə alınıb .

## Ədəbiyyat
* *Р. В. Бузунов, И. В. Легейда, Е. В. Царева*. Храп и синдром обструктивного апноэ сна у взрослых и детей . Практическое руководство для врачей.

## İstinadlar


## Mənbə
* Всё о храпе
* К чему приводит остановка дыхания во сне (телепередача "Жить здорово!")
* Храп и апноэ (телепередача "О самом главном")
* Причины и способы лечения храпа

## Xarici keçidlər
* Xorultu necə yaranır?
Jandarmeriyaların siyahısı

**Jandarmeriya** (*Gendarmery*) — vətəndaş cəmiyyəti arasında polis vəzifələrini icra edən hərbi orqan. Bu orqanın üzvlərinə isə jandarma deyilir. Bir çox ölkələrdə bu qurum fəaliyyət göstərir.

## Dünya jandarmalarının siyahısı

## Həmçinin baxın
* Jandarma (Türkiyə)
* Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunları
* OMON
E.ə. 719

## Hadisələr
* Mannanın Şuandahul və Durdukka şəhərlərinin əhalisi hökmdar İranzuya qarşı üsyan qaldırdılar. Assuriya hökmdarı II Sarqon (e.ə.722-706) Manna ilə ittifaqa sadiq qalaraq bu üsyanı yatırdı.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* İranzu - Manna hökmdarı.

## İstinadlar
Həvəngdəstə

**Həvəngdəstə** — əsasan ədviyyat (hil, mixək, istiot, zəncəfil və s.) əzmək üçün istifadə olunan mətbəx ləvazimatı.

Şərq, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmışdır. Daş həvəngdəstələr neolit dövründən məlumdur. Keçmişdə həm həvəng, həm də onun dəstəsi arxeoloji qazıntılar zamanı ayrı-ayrı dövrlərə aid müxtəlif həvəngdəstə nümayəndələri tapılmışdır.

## İstinadlar
E.ə. 522

## Hadisələr
* Əhəmənilər dövlətində I Dara (E.ə. 522-E.ə. 486) hakimiyyətə gəldi.
* Əhəmənilər dövlətində maq Qaumatanın üsyanı baş verdi. 

## Doğumlar
 
## Vəfatlar
* II Kambiz — Əhəməni hökmdarı 
* Metapontalı Hippas

## İstinadlar
E.ə. 512

## Hadisələr
* Əhəməni hökmdarı İ Daranın skitlərə qarşı yürüşü uğursuzluqla nəticələndi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 626

## Hadisələr
* Babilistanda Nabupalasar tərəfindən əsası qoyulan Xald sülaləsi hakimiyyətə gəldi. Yeni Babilistan dövləti yarandı.

## Doğumlar
* Avvakum

## Vəfatlar
E.ə. 612

## Hadisələr
* Midiya-Babil qoşunları Assuriyanın paytaxtı Nineviyanı ələ keşirərək dağıtdılar.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 2316

## Hadisələr
* Mesopatomiyada Sarqon Akkad dövlətinin əsasını qoydu.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
E.ə. 2387

## Hadisələr
* Akkad dövlətinin banisi Sarqon Şumer şəhər-dövlətinin varlığına son qoyaraq onu Akkadın tərkibinə daxil etdi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
Xames Rodriqes

**Xames Rodriqes** () — Kolumbiya milli yığmasının və İspaniyanın Rayo Valyekano klubunun futbolçusu.

## Şəxsi Həyatı
Xames 12 iyul 1991-ci ildə Kolumbiyanın Kukuta şəhərində doğulub. Evlidir və bir qızı var. xristiandır.

## Kulub karyerası

### Enviqado
Xammes Rodriqers peşəkar karyerasına 2007-ci ildə Enviqado kulubunda başlayıb. Enviqado kulubunda bir mövsü keçirib. Bu bir mövsümdə 30 oyuna çıxaraq 6 qol vurub.

### Banfiend
2006–2007-ci illər mövsümündə Xames 2,6 milyona Banfiend kulubuna transfer olunub. Burada 3 sezona 45 oyuna çıxan Xames 5 qol vurmuşdur.

### Portu

#### 2010–2011
Xames 2010-cu ildə 6.4 $ milyona 4 illiyə Portuya transfer olunub. Premyer Liqada ilk mövsümdə 32 oyuna 6 qol vurdu və 18 məhsuldar ötürmə ilə yadda qaldı.

###### '''2011–2012'''
bu sezonda 26 maçda 12 qol vuraraq özünün yeni rekordunu müəyyənləşdirmişdir.

#### 2012–2013
2012–2013 mövsümündə də Xames Portuda oynadı. Bu mövsümdə 38 oyuna çıxan Xames 18 qol və 27 məhsuldar ötürmə ilə yadda qalıb.

### Monako
15 may 2013-cü ildə Xames Monakoya 45 $ milyona transfer olunub. İlk mövsümdə Liqada 34 oyun keçirən Xames 9 qol vurub.

### Real Madrid
2014-cü il 22 iyul yay transfer pəncərəsində Real Madrid onu heyətinə cəlb etdi. Real Madrid onu 80 milyona 6 illiyə almışdır. Burada 77 oyun keçirərək rəqib qapılarına 28 qol vurub. Real Madriddə son qolunu Departivoya vurub. Bu oyun Real Madridin 6–2 qələbəsi ilə qurtarıb. Müqavilənin vaxtı bitməmiş 2017-ci il yay transfer pəncərəsində 11 iyul Bayern Münhenə transfer olunub.

### Bayern Münhen
11 iyul 2017-ci ildə Xames Bayern Münhenlə 2 illliyə icarə əsasında transfer olundu. Bavariyada o 1 oyun keçirib. Bu oyun 19 iyul 2017-ci ildə Bayer Münhen–Arsenal oyunu olub. Bu matç İnternational kubokda keçrilib. Matç 1–1 hesabı ilə bitib. Əlavə vaxtda da hesab açılmadığından oyun penaltilər seriyasına qədər uzanıb. Penaltilər seriyasında isə Arsenal 3–2 hesabı ilə qalib gəlib.

### Rayo Valyekano
Xames 26 avqust 2024-cü ildə İspaniyanın Rayo Valyekano klubuna qoşulub.

## İstinadlar
Afrika Oyunlarında voleybol

**[[Afrika Oyunları]]nda voleybol** — 1965-ci ildə ilk öncə kişilərin yarışı ilə tətbiq olunmuşdur. 1978-ci ildən etibarən isə qadınların voleybolu da ilk dəfə olaraq proqramda yer almışdır. Kişi milli komandaların yarışında misirlilər diqqəti çəkirsə, qadınlarda da Keniya millisi ən yaxşı nəticəyə sahibdir.

## Afrika Oyunlarında kişi voleybolu

### Turnirin arxivi

### Medal reytinqi




## Afrika Oyunlarında qadın voleybolu

### Turnirin arxivi

### Medal reytinqi




## Həmçinin bax
* Afrika Oyunları
* Yay Olimpiya Oyunlarında voleybol
* Asiya Oyunlarında voleybol
* Aralıq dənizi Oyunlarında voleybol
E.ə. 1110

## Hadisələr
* Babilistan hökmdarı I Navuxodonosor Elamı ələ keçirərək dağıtdı.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
Cabbar Hacıyev

**Hacıyev Cabbar Niyətulla oğlu** — tibb elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
1950-ci ildə Qonaqkənd rayonunun Yerfi kəndində anadan olmuşdur. Yerfi kənd məktəbində, sonra Bakıda Tibb Universitetində Lenin təqaüdü ilə oxumuş və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1975-ci ildən Azərbaycan Cərrahlar Cəmiyyətinin,1998-ci ildən Avroasiya Qastroenteroloji Cəmiyyətin üzvüdür.

1982-ci ildən gənclərin Ümumittifaq Elmi-Texmiki Yaradıcılıq müsabiqəsinin laureatı olmuş, 2002-ci ildə XXI əsrin tanınmış həkimi, 2003-cü ildə isə XXI əısrin tanınmış alimi Beynəlxalq diplomlarına layiq görülmüşdür. Rəhbərliyi altında 9 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir. 250-dən çox elmi əsərin, 9 ixtira və patentin,1 monoqrafiyanın, 2 dərsliyin müəllifidir. Dalağın zədələnmələrində 5 üzvqoruyucu əməlyyatların (Hacıyev əməliyyatı) və iki tikiş növünün (Hacıyev – Abasov tikişləri) müəllifidir (Azərb. Səhiyyə Nazirliyinin saytından). Cərrahlıqda "Reqenerasiyanın limfoid tənzimi" adlı yeni elmi istiqamətin əsasını qoyanlardan biridir.

## Mənbə
# **Tahir Həsənli.** YERFİ lilər. Bakı, Kitab Klubu, 2012
Yevgeni Sıqanov

**Yevgeni Terentyeviç Sıqanov** (d. 22 avqust 1921, Bakı – ö. 23 may 1971, Tallin) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (22 yanvar 1944).

## Həyatı
Yevgeni Sıqanov 1921-ci ildə Bakıda anadan olub. Milliyətcə rusdur. Bakı təyyarəçilər klubunu və Yeysk təyyarəçilər məktəbinin bitirmişdir.

General-mayor 492 döyüş uçuşu keçirmiş, 65 dəfə hava döyüşdə iştirak etmişdir. 1941–1943-cü illərdə 18 düşmən təyyarəsi vurmuşdur.

22 yanvar 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Müharibə qurtardıqdan sonra SSRİ silahlı qüvvələrində hava hücumundan müdafiə qoşunlarında rəhbər vəzifədə işləmişdir.

1971-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Avar Göysu çayı

**Avar göysu** *([[türk dilləri|türk]] - göysu, bəzən yanlış olaraq qoyun suyu kimi izah edirlər, - yuxarı axarında Cirmut)* — Dağıstanda Sulak çayının əsas götürdüyü çay. Uzunluğu -178&nbsp;km.
## Coğrafiyası
Quton dağından (Baş Qafqaz silsiləsi) başlanır, Nukatl silsiləsindən yan keçərək, çox vaxt kanyonda axır. Əsasən şimal-şərq istiqamətində axaraq, Çirkotadan 6&nbsp;km şərqdə  Andi göysu ilə qovuşaraq Sulak çayını yaradır. Uzunluğu 178&nbsp;km, ümumi düşməsi 2440 m, su yığımı sahəsi 7660 kv km, orta yüksəkliyi 2160. Çayın hövzəsində bulaşma sahəsi 6,8 kv km təşkil edir.

Şimal-şərqdə su yığımı Boqos sislisələsi, cənub-qərbdə Əsas Qafqaz silsiləsi, cənubda Dültı Dağ massivi və Sarfun yal silsiləsi ilə məhdudlaşır. Sahəsinin mühüm hissəsi 1500 m dəniz səviyəsindən, o cümlədən 10% 3000 m,  yüksəkdə yerləşir.
## Gidroqrafiyası
Avar Göysu çayı yaz-yayda sel ilə, qışda aşağı səviyəsi ilə səciyələnir. İl ərzində su axımı bərabər bölünmür. Ən çox sulu maydan avqusta qədər olur ki bu vaxta ərzində illik axımın  65%  baş verir.  Ən çox su məsrəfi bəzi illərdə qarın əriməsindən, bəzi illərdə yağışdan yaranır. Orta illik məsrəfi 90,5 kub m/s. Maksimum 1350 kub m/s. Çay böyük həcmdə lil gətirir(bulanıqlıq1700 q/kub m təşkil edir ).
## Qolları
Hövzəsindəki çayların ümumi sayı 1440 çatır, onlardan 52  uzunluğu 10&nbsp;km çatır. Əsas qolları Zemar-or, Hzan-or, Rutluh, Dəmir, Tobot, Qaraqoysu.
## Mənbə
* Аварское Койсу 
## Qeydlər
E.ə. 317

## Hadisələr
* Hindistanda Mauriya sülaləsi (e.ə.317-180) hakimiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* III Filip
Şərəf yolu

**Şərəf yolu** (; ; ) — Birinci Dünya müharibəsi haqqında Münhendə *Şlayshaym Sarayı*nda çəkilmiş 1957-ci il Amerika istehsalı rejissoru Stenli Kubrik olan anti-müharibə filmi.

## Film haqqında
Filmin əsaslanıb çəkildiyi Humphrey Cobbun eyniadlı Şərəf yolu () adlı romanı 1935-ci ildə nəşr edilirək müəyyən bir uğur qazanır. Eyni ildə dramaturq Sidney Howard tərəfindən səhnəyə uyğunlaşdırılsa da, uğur qazana bilmir. Əsər 1957-ci ildə romanı uşaq vaxtı oxuyan rejissor Stenli Kubrik tərəfindən ekranlaşdırılır. Bunun üçün yazar Humphrey Cobbun həyat yoldaşından əsərin müəlliflik hüquqları alınır. Film real hadisələrə əsaslanır.

## İstinadlar
Dei Linçei Akademiyası

**Dei Linçei Akademiyası** (, çox vaxt qısa şəkildə Accademia dei Lincei, yaxuq "Vaşaqgözlülər Akademiyası") — İtaliyanın ən qədim elmlər akademiyası. Romada, Korsini palazzoda yerləşir.

Akademiklər özlərini "vaşaqgözlü" (lincei) adlandırır. Elmi idrak üçün vacib olan itigözlülük xüsusən vaşaqa (, ) — vəhşi meşə pişiyinə xas olduğu üçün özlərini belə adlandırırlar. Bu təşbeh Yunan mifologiyasında arqonavtların öncəgörəni kimi tanınmış Linkeyin itigözlülüyünə işarə olan "Linkey gözləri" ifadəsindən formalaşmışdır.

İtaliyanın ən qədim akademiyası olan Dei Linçei akademiyası 1603-cü ildə Federiko Çezi tərəfindən yaradılmışdır və üç yüz il ərzində İtaliya elminin intelektual məkrəzi olmuşdur. İlk dövrlərdə akademiyanın cəmi dörd üzvü var idi. Akademiyanın altıncı və daha nüfuzlu üzvü 1611-ci ildə seçilmiş Qaliley oldu. Qraf Çezinin vəfatından sonra akademiyanın fəaliyyəti zəiflədi. Bu dövrdə akademiyanın sonuncu nəşri 1651-ci ildə işıq üzü gördü.

XIX əsrin ortalarında kilsə və hakimiyyət akademiyanın fəaliyyətini bərpa etmək məsələsini qaldırdılar. 1847-ci ildə Vatikanda Papa elmlər akademiyası yaradıldı və onun üzvləri özlərini "yeni vaşaqgözlülər" (Nuovi Linçei) adlandırdılar. İtaliyanın birləşdirilməsindən sonra kral II Viktor Emmanuil 1871-ci ildə dei Linçei Akademiyasının milli elmlər akademiyası kimi fəaliyyət göstərməsi üçün qərar qəbul etdi.

Mussolininin hakimiyyəti zamanı akademiya İtaliya Kral Akademiyasının tərkibinə daxil edildi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Benedetto Kroçenin tələbinə əsasən akademiyanın əvvəlki statusu qaytarıldı.

## Xarici keçidlər
*  Akademiyanın rəsmi saytı
Cerri Adams

**Cerrard "Cerri" Adams** (; ) — Şimali İrlandiyanın Şinn Feyn partiyasının lideri.

## Həyatı

## Siyasi fəaliyyəti

## Şəxsi həyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cerri Adamsın rəsmi saytı
E.ə. 74

## Hadisələr
* Romada Spartakın başçılığı ilə qullar üsyanı (e.ə.74-71) baş verdi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* IV Nikomidis
Yakov Sinyov

**Yakov Mixayloviç Sinyov** (; ) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (ölümündən sonra, 1943).

## Həyatı
Yakov Sinyov 1912-ci ildə Rusiyanın Tambov vilayəti İnjavino rayonunun Kruqlik kəndində anadan olub. Milliyətcə rusdur. 1941-ci ildə Abşeron Rayon Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Qvardiya sıravi əsgəri, 51-ci ordunun 9-cu qvardiya atıcı briqadasının avtomatçısı olmuşdur. Krım, Krasnodar döyüşlərində fərqlənmişdir.

25 oktyabr 1943-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür (ölümündən sonra). "Lenin" ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.

17 aprel 1943-cü ildə həlak olmuşdur. Rusiyanın Krasnodar diyarının Krımskaya rayonundakı Qardaşlıq qəbiristalığında dəfn olunmuşdur. Adına Sumqayıt şəhərində küçə var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Т.2. – М., 1988.
* Герои Отечества. Москва, 2004.
* Дьячков Л. Г. Наша гордость и слава. Воронеж, 1968.
* Золотые Звёзды Азербайджана. Баку, 1975.
* Навечно в строю. Альбом. Выпуск 1. М.: Воениздат, 1971.
* Навечно в строю. Книга 1. М.: Воениздат, 1957.

## Xarici keçidlər
* Синёв Яков Михайлович
Getafe

**Getafe**() — İspaniyada şəhərdir və bələdiyyədir, muxtar cəmiyyət tərkibində Madrid əyalətinə daxildir. Bələdiyyə Area-Metropolitana rayonunun tərkibindədir. Sahə 78,74 км² tutur. Əhali 169130 insan (2010-cu ildə). Əyalətdən inzibati mərkəzə qədər məsafə — 13 kilometrdir.

De los Anxeles İsanın anası şəhərin himayəçisi hesab edilir.

## Tarixi
Şəhərin əsası 1326-cı ildə qoyulmuşdur.

## Maddi baza
Şəhərdə:
* Rektorluq III Karlos adına Madrid universiteti, humanitar və hüquq elmlərinin fakültələri, həmçinin "de los Rios Fernandosunun" tələbə yataqxanası.
* Universitet hospitalı Getafe.
* Xetafe təyyarə bazası, İspaniyada birincilərindən biri. O şəhər mərkəzindən cənub-şərqədir və əsasən hərbi kimi istifadə olunur.
* Federiko Qarsii Lorka adına teatr.
* Futbol stadionu — "Alfonso Peres adına Kolizey".
* Altı idman kompleksi və üç şəhər hovuzu.
* Konservatoriya Getafe.
* 11 mədəni mərkəz və 5 şəhər kitabxanası.
* 15 katolik kilsəsi, həmçinin Müqəddəs Maqdalenanın kilsəsi. Bu Madridin əyalətində tək şəhərdir, hansında ki, kilsə (Madridin özündən başqa) var.

## İstinadlar
* [ http://www.getafe.es/ Rəsmi səhifə]
* [ http://www.getafe.es/ Ayuntamiento de Getafe]
* [ http://www.madrid.org/lapresidencia/contenidos/historia/getafe/municipio_getafe.htm  Información de Getafe]
* [ http://www.turismomadrid.es/ESPA/CMAD/pagina/CMADpuebloGetafe.htm  Información turística]
* [ http://www.meteogetafe.com/ MeteoGetafe.com]
* [ http://www.inm.es/cgi-bin/locali.cgi ? ig=28325 Instituto Nacional de Meteorología]
* [ http://maps.google.es/? ie=UTF8&ll=40.302702, −3.714237&spn=0.058781,0.1157&t=k&z=13&om=1 Imagen de satélite de Getafe]
Qriqori Sedov

**Qriqori Aleksandroviç Sedov** (d. 15 yanvar, 1917, Bakı – ö. 10 aprel, 2014, Moskva) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Həyatı
Qriqori Sedov 1917-ci ildə Bakıda rus ailəsində anadan olub.

1 may 1957-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. "Lenin" ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.

10 aprel 2014-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## İstinadlar
 

## Ədəbiyyat
* Симонов А. А. Заслуженные испытатели СССР — М.: Авиамир, 2009.
* Балаков И. Б., Симонов А. А. Испытатели «МиГов». Жуковский.: 1999.

## Xarici keçidlər
* Седов Григорий Александрович
Kövsəri

**Əqil Kövsəri Ərdəbili** — XVII əsrdə yaşayıb Nizami ənənələrini davam etdirən Azərbaycan şairlərindən biri.

## Həyatı və yaradıcılığı
Kövsəri Səfəvilər sülaləsindən I Şah Abbas (1587-1629) dövründə İsfahanda (Səfəvilərin həmin dövr paytaxtı) yaşayıb-yaratmışdır. Kövsərinin “Leyli və Məcnun”, “Şirin və Fərhad”  poemalarından başqa digər əsərləri məlum deyildir. Məhəmmədəli Tərbiyət “Daneşməndane-Azərbaycan” adlı əsərində Kövsəri haqqında yazır: 

## Tədqiqi
Müasir İran alimlərindən doktor  Tələt Bəsari Tehranda nəşr olunan “Suxən” jurnalında nəşr etdirdiyi “Çöhreye Şirin” adlı məqaləsində  Firdovsinin, Nizami və onun xələflərinin Şirin haqqında şeirlərindən nümunələr vermişdir. Alim buraya Kövsərinin də adını daxil etmişdir. Amma nədənsə şairin şeirlərindən nümunə gətirməmiş və yalnız adını çəkməklə kifayətlənmişdir.

Müasir Azərbaycan alimlərindən R. Azadə özünün “Azərbaycan epik şeirinin inkişaf yolları” adlı əsərində Kövsərinin həyat və yaradıcılığına diqqət yetirib,, onun “Şirin və Fərhad” əsərinin geniş təhlilini vermiş, şairin Azərbaycan ədəbiyyatında tutduğu mövqeyi  dəyərləndirmişdir.

## İstinadlar və Qeydlər

## Ədəbiyyat
* Q. Beqdeli – Şərq Ədəbiyyatında Xosrov və Şirin mövzusu, Bakı, Elm, 1970
* R. Azadə -  Azərbaycan epik şeirinin inkişaf yolları  (XII-XIII əsrlər) Bakı, Elm, 1975

## Xarici keçidlər
Rey Yuri

**Raymond Klarens Yuri** () — səkkiz Olimpiya və iki növbədənkənar Yay Olimpiya Oyunları qızılına malik ABŞ-lı yüngül atletika idmançısıdır. Bu nəticələrlə o, bütün zamanların ən uğurlu olimpiyadaçıları arasında özünəməxsus yer tutur. Ayrı-ayrı növlər üzrə yarışlarda qazandığı səkkiz Olimpiya qızılı ilə yalnız 18 Olimpiya qızılına malik olan Maykl Felps-dən geri qalır.

## Həyatı və karyerası
Yuri ABŞ-nin İndiana ştatının Lafayette şəhərində qüsurlu uşaq kimi anadan olub.  Qısa müddət ərzində,  o, əlil arabasından istifadə  edib və onun,  ömürlük iflic ola biləcəyindən  qorxurdular. Lakin Yuri öz fiziki məşqlərini etdi və xəstəliyə qalib gəlməyi bacardı. Yuri Perdyu Universitetinə gedib və Siqma Nu cəmiyyətinin üzvü olub. Perdyuda mühəndislik diplomu aldıqdan sonra  o,  Nyu-York İdman Klubunun üzvlüyünə yazılıb.  Orada  Yuri hal-hazırda mövcud olmayan  yerindən uzununa, hündürlüyə və üç təkanla tullanma yarışlarında ixtisaslaşmışdı.

Yuri dünyada ən yaxşı yerindən tullanma idmançısı olub. O, birnci dəfə Parisdə təşkil olunmuş Olimpiya Oyunlarında iştirak edib və yerindən tullanmanın üç  növü üzrə qızıl medalları qazanıb.

1904 Yay Olimpiya Oyunlarında Yuri yenə də bu üç növ üzrə qızıl medalları qazanıb.  Bu Olimpiya Oyunlarından sonra, yerindən üç təkanla tullanma yarışları dayandırılıb, ancaq 1906-cı il Ara Olimpiya Oyunları və 1908-ci il London Olimpiya Oyunlarının hər ikisində  yerindən tullanmanın digər iki növü üzrə  liderliyi öz əlində saxlayıb. Beləliklə, Ara Olimpiya Oyunlarından qazandığı iki qızıl medal da daxil olmaqla ümumilikdə 10 Olimpiya qızılına malik olan Yurinin nəticəsi 2008-ci ilədək ən yüksək göstərici idi.  1906-cı il Ara Olimpiya Oyunları Beynəlxalq Olimpiya komitəsi tərəfindən Olimpiya yarışları kimi təşkil olunsa da, bu komitə hal-hazırda bu Olimpiyadanı rəsmi Olimpiya Oyunları kimi tanımır. Hətta Ara Olimpiya Oyunlarının nəticələri nəzərə alınmasa belə, yenə də onun nəaliyyətləri 2008-ci ilə kimi bütün dövrlərin 12 ən yüksək göstəricili  olimpiyadaçıları arasında idi. Yerindən tullanma yarışları 1912-ci il  Olimpiya  Oyunlarından sonra Olimpiya proqramından çıxarılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Rey Yurinin qazandığı medallar  
*Rey Yuri
Nikolay Statsyuk

**Nikolay Arsentyeviç Statsyuk** () — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (24 mart 1945)

## Həyatı
Nikolay Statsyuk 1917-ci ildə Ukraynanın Xmelnitski vilayətinin Letiçev rayonunun Zavolk kəndində ukraynalı ailəsində anadan olub.

Nikolay Statsyuk 1936-cı ildə Bakıya gəlmiş və neft mədənində traktorçu işləmişdir. 12 iyun 1941-ci ildə Bakı Şəhər Hərbi Kommisarlığından orduya çağırılmışdır. Müharibə başlandığı günlərdə Nikolay Statsyuk SSRİ-nin qərbində orduda xidmət edirdi. Tank hissəsində starşina rütbəsilə xidmət etmişdir. Sovet ordusu ilə faşist ordusu arasında 1943-cü ildə baş vermiş ağır tarixi Kursk döyüşündə N.Statsyuk da iştirak etmiş və qəhrəmancasına vuruşmuşdur. Faşist ordusunun məğlub olaraq geriyə çəkilməsi dövründə tank bölməsi komandiri N.Statsyuk Visla və Oder çaylarını dəstənin başında hərəkət edən öz tankında keçərək qəhrəmancasına vuruşmuşdur. Son döyüşlərin birində o, öz tankı ilə düşmənin 8 tankını sıradan çıxartmışdır.

24 mart 1945-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. "Lenin" ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.

Müharibə qurtardıqdan sonra N.Statsyuk Bakıya qayıtmışdır. 1948-ci ildə Bakı Neft texnikumunu bitirmiş və neft mədənləri idarəsində rəis müavini vəzifəsində işləmişdir.

23 mart 1976-cı ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İ.Z.İsmayılov, Azərbaycanlıların II Dünya müharibəsində iştirakı, Bakı: 2000. 
* Герои Советского Союза сыны Азербайджана, Баку, 1965 

## Xarici keçidlər
* Стацюк Николай Арсентьевич
Nikolay Suxov

**Nikolay Dmitriyeviç Suxov** (d. 8 avqust, 1914, Rusiya – ö. 26 oktyabr, 1983, Soçi) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1 iyul 1944)

## Həyatı
Nikolay Suxov 8 avqust 1914-cü ildə Rusiyanın Saratov vilayətinin Volsk şəhərində rus ailəsində anadan olub. 1937-ci ildə Bakı şəhər Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Qvardiya kapitanı 1940-cı ildə Odessa Hərbi Aviasiya məktəbini bitirmişdir. 1-ci Belarusiya Cəbhəsində 16-cı hərbi ordusunun 27-ci bombardımançı alayının eskadrilya komandirinin müavini olmuşdur. Belarusiyanın Qomel şəhərində düşmənin xeyli təyyarəsini məhv etmişdir. Stalinqrad, Xarkov, Bobruysk, Oryol və Polşadakı döyüşlərdə iştirak etmişdir.

1 iyul 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. "Lenin" ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir. Müharibədən sonra təhlükəsizlik orqanlarında işləmişdir.

Krasnodar diyarının Soçi şəhərində yaşamışdır. 26 oktyabr 1983-cü ildə Soçidə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Румянцев. Н. М. Люди легендарного подвига. Саратов, 1968

## Xarici keçidlər
* Сухов Николай Дмитриевич
Almaniya dövlət başçılarının siyahısı

## İmperatorlar [[Alman imperiyası]]na () (1871-1918)

## Almaniya prezidentləri  [[Veymar respublikası]] dövründə  ([[Reyxsprezident]]) (1919 – 1934)

## [[Üçüncü reyx]]  Başçıları  (1934 – 1945)
;

## Bölünmüş Almaniyanın dövlət başçıları (1949 – 1990)

## (Bundesprezident) (1990-dan) birləşdirilmiş Almaniya prezidentləri
Qaranlıqdan çıxmaq

**"Qaranlıqdan çıxmaq"** (, , ) — israilli rejissor Mixael Mayerin 2012-ci ildə, dram janrında çəkilmiş filmi. Filmin təqdimatı ilk dəfə Toronto Film festivalında, 2012-ci ilin sentyabr ayında baş tutmuşdu. İsrail kinoteatrlarında film seyircilərə 28 fevral 2013-cü ildə təqdim olunmuşdu. Bu, İsraildə anadan olmuş və hal-hazırda Los Ancelesdə yaşayan rejissor Mixael Mayerin ilk tammetrajlı debüt filmi hesab olunur. Baş rolda Nikolas Yakob (Nimr Məşravi obrazında) və Mixael Aloni (Roy Şefer obrazında) oynamışdırlar.

96 dəqiqə davam edən dram filmi, İsrail-Fələstin münaqişəsinin müxtəlif tərəflərindən olan iki homoseksual kişi arasında baş vermiş romantik əlqələrdən bəhz edir.

## Filmin xülasəsi

Nimr xaricdə təqaüd almaq arzusunda olan iddialı Fələstinli psixologiya tələbəsidir. Tel-Əvivin gey-barlarının birində, o Roy adlı yaraşıqlı İsrail vəkili ilə tanış olur. Onlar bir-birinə aşiq olurlar. Nimr Tel Aviv Universitetində düzənlənən seminarlarda iştirak etmək imkanını İsrail tərəfindən icazə alır və bunun nəticəsində, Roy və Nimr mütəmadi görüşmək və əlaqələrini daha da dərinləşdirmək imkanını əldə edirlər. Nimr İordan çayının qərb sahilində anası, bacısı və atasının ölümündən sonra ailə başçılığını öz üzərinə götürən böyük qardaşı ilə birlikdə yaşayır. Fələstin vətənində Nimr zorakılığa təhdid olunacağından qorxaraq, özünün cinsi oriyentasiyasını hamıdan gizli saxlayır. Tel-Əvivdə qanunsuz şəkildə məskunlaşmış Nimrın fələstinli gey dostu Mustafa, günlərin bir günü İsrail kəşfiyyatı tərəfindən oğurlanır və zorla Qərb Sahilinə geri qaytarılır. Nimrın qardaşının da üzv olduğu bir qrup hərbçi burada Mustafanı qətlə yetirir və Nimr bunun şahidi olur. Gənc tələbə özünün cinsi oriyentasiyasının yaxınları tərəfindən məlum olduqda zorakılığa təhdid olunacağından qorxaraq, ümidsizliyə duçar olur. Qısa müddət sonra, İsrail kəşfiyyat üzvləri Nimra cavab göndərir. Kəşviyyatçılar Nimra casus qismində İsrailə xidmət göstərməyi təklif edirlər. Əks halda onu İsrail ərazisinə keçmək statusunan məhrum edəcəyini, tərəfdaşlıqdan imtina etdikdə isə, onun valideynlərinə oğlunun gey olduğu deyəcəkləri ilə hədələyirlər. Nimr iki cəbhə arasında sıxışıb qaldığını hiss edir. İcazə olmadan onun Roy ilə görüşməyi və təhsilini və Tel Əvivdə davam etməsi mümkün deyil. Eyni zamanda o, ailəsi üçün məsuliyyətli olduğunu hiss edir.

Dözülməz çətinlik və problemlərin müşahidə etməsinə baxmayaraq, Roy və Nimr öz sevgisi uğrunda sona qədər mübarizə aparırlar…

## Rollarda

## Mükafatlar
Film bir çox festivallarda iştirak etmiş və bir sıra mükafatlar qazanmışdı. Onların içərisində:
* 2012-ci ilin Çikaqo Film festivalı
* 2012-ci ilin Hamburq Film festivalı
* 2012-ci ilin Neapol Film festivalı
* 2013-cü ilin Beynəlxalq Toronto Film festivalı
Film həmçinin 2013-cü ildə Meksikanın Qvadalaxara, 2012-ci ildə isə İsrailin Hayfa şəhərində düzənlənən Beynəlxalq Film Festivallarında jüri tərəfindən yüksək qiymətləndirirlmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* http://www.rottentomatoes.com/m/out_in_the_dark/ Rotten Tomatoes səhifəsində
Məmməd Xeyirov

**Məmməd Bəy oğlu Xeyirov** () — görkəmli Azərbaycan alimi, geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru (1975), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (2001) müxbir üzvü.

## Həyatı
Məmməd Xeyirov 1925-ci ildə Xaçmaz rayonunda anadan olmuşdur.

O, 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Fizika-riyaziyyat fakültəsini fizika ixtisası üzrə bitirmişdir. 1964-cü ildə fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, 1975-ci ildə geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru elmi dərəcələrini almış, 2001-ci ildə isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) müxbir üzvü seçilmişdir.

## Pedaqoji və elmi fəaliyyəti
O, 1941–1944-cü illərdə Xaçmaz rayon orta məktəbində fizika və riyaziyyat fənlərindən dərs demişdir. 1949–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universietinin Rentgen-struktur analiz laboratoriyasında laborant, baş laborant və laboratoriya müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1951–1957-ci illərdə Bakı Rabitə Elektrotexnikumunda fizika və riyaziyyat müəllimi vəzifəsində çalışmışdır. M. Xeyirov elmi fəaliyyətə 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Neftçıxarma İnstitutunda böyük mühəndis vəzifəsində başlamışdır. Görkəmli alim, bu institutun Litologiya laboratoriyasının nəzdindəki Süxurların fiziki üsullarla tədqiqi bölməsində axtarış-kəşfiyyat quyularından kern nümunələrinin rentgen quruluş təhlili ilə tədqiqatlar aparmışdır. Həmçinin o, "Azəbaycan neft təsərrüfatı" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur.

## Elmi əsərləri və ixtiraları
M. Xeyirov 370 dərc olunmuş elmi əsərin, o cümlədən 8 monoqrafiya (həmmüəlliflərlə) və 2 ixtiranın müəllifidir.

## İstinadlar
Salvador Kammarano

**Salvador Kammarano** (; 19.3.1801, Neapol, — 17.7.1852) — italyan şairi, dramaturq və librettoçusu. Tanınmış Neapol opera teatr ailəsindən çıxmış Kammarano 40-a qədər opera librettosunun müəllifidir.

## Librettoları
1834
* *La sposa* (Egisto Vignozzi)
1835
* *Ines de Castro* (Giuseppe Persiani)
* *Un matrimonio per ragione* (Giuseppe Staffa)
* *Lucia di Lammermoor* (Gaetano Donizetti)
1836
* *Belisario* (Gaetano Donizetti)
* *L'assedio di Calais* (Gaetano Donizetti)
* *Eufemio di Messina* (Giuseppe Persiani)
1837
* *Pia de' Tolomei* (Gaetano Donizetti)
* *Roberto Devereux* (Gaetano Donizetti)
1838
* *Maria de Rudenz* (Gaetano Donizetti)
* *Poliuto* (Gaetano Donizetti), 1848
* *Elena da Feltre* (Saverio Mercadante)
1839
* *I ciarlatani* (Luigi Cammarano)
* *Il Conte di Chalais* (Giuseppe Lillo)
1840
* *Cristina di Svezia* (Alessandro Nini)
* *Saffo* (Giovanni Pacini)
* *La vestale* (Saverio Mercadante)
1841
* *Luigi Rolla* (Federico Ricci)
1842
* *Il proscritto* (Saverio Mercadante)
* *La fidanzata corsa* (Giovanni Pacini)
1843
* *Maria di Rohan* (Gaetano Donizetti)
* *Il reggente* (Saverio Mercadante)
* *Ester d'Engaddi* (Achille Peri)
* *Il ravvedimento* (Luigi Cammarano)
1845
* *Bondelmonte* (Giovanni Pacini)
* *Alzira* (Cüzeppe Verdi)
* *Il vascello de Gama* (Saverio Mercadante)
* *Stella di Napoli* (Giovanni Pacini)
1846
* *Orazi e Curiazi* (Saverio Mercadante)
1847
* *[[Merope (opera)|Merope]]* (Ciovanni Paçini)
* *Eleonora Dori* (Vinçenzo Battista)
1849
* *La battaglia di Legnano* (Cüzeppe Verdi)
* *Luisa Miller* (Cüzeppe Verdi)
1850
* *[[Vircinia (opera)|Vircinia]]* (Saverio Mercadante), 1866
* *Non v'è fumo senza fuoco* (Luigi Cammarano)
1851
* *Malvina di Scozia* (Giovanni Pacini)
* *Folco d'Arles* (Nicola De Giosa)
* *Medea* (Saverio Mercadante)
1853
* *[[Trubadur (opera)|Il trovatore]]* (Cüzeppe Verdi)

## İstinadlar