Betti Vilyams

**Elizabet Uilyams** (; ) — Şimali İrlandiyalı sülh fəalı.

1976-cı ildə Şimali İrlandiya konfliktinin sülh yolu ilə həllinə həsr olunmuş təşkilat Barış İnsanları Cəmiyyətinin həmtəsisçisi olduğu üçün 1976-cı ildə Nobel Sülh mükafatını Meyrid Korriqan ilə birlikdə alıb.

Uilyams Qlobal Uşaq Fonduna rəhbərlik edirdi və Uşaqlar Üçün Dünya Şəfqət Mərkəzinin prezidenti idi. O,eyni zamanda Vaşinqtonda Asiya Demokratiya İnstitutunun sədri idi. Barış,təhsil,mədəniyyətlər və dinlərarası anlaşma,ekstremizmlə mübarizə və uşaq hüquqları mövzularında geniş mühazirələr oxuyub.

Uilyams,2000-ci ildən bəri hər il keçirilən Nobel Sülh mükafatı Summitinin qurucu üzvü idi.

2006-cı ildə Uilyams,Nobel Sülh mükafatı laureatları olan Meyrid Korriqan,Şirin Ebadi,Vanqari Maatayi,Codi Vilyams və Riqoberta Mençu Tum ilə birlikdə Nobel Sülh mükafatı laureatlarının Qadın Təşəbbüsünün qurucusu oldu. Şimali və Cənubi Amerika,Orta Şərq,Avropa və Afrikanı təmsil edən bu altı qadın,təcrübələrini ədalət və bərabərliklə barışıq üçün birləşmiş səydə bir araya gətirdi. Nobel Qadın Laureatlarının Təşəbbüsünün məqsədi dünyada qadın hüquqlarının dəstəklənməsi istiqamətində görülən işlərin gücləndirilməsinə kömək etməkdir.

## Erkən həyatı
Uilyams 22 may 1943-cü ildə Şimali İrlandiyanın Belfast şəhərində anadan olub. Atası qəssab,anası evdar qadın idi. Betti ilk təhsilini Belfastdakı Müqəddəs Teresa ibtidai məktəbində almış və daha sonra Müqəddəs Dominikin Qızlar məktəbində təhsil almışdır. Təhsilini başa vurduqdan sonra,ofis qeydiyyatı işinə başladı.

Şimali İrlandiyada nadir hallarda görünən, atası protestant,anası katolik olan bir ailədə böyümüşdü. Bu ailədə böyüməsi gələcəkdə Uilyamsın dini tolerantlığı və onu sülh üçün çalışmağa sövq edən geniş bir görüş əldə etməyinə rəvac verdi. 1970-ci illərin əvvəllərində,protestant keşişinin rəhbərliyi ilə şiddətə qarşı mübarizə kampaniyasına qatıldı. Vilyams bu təcrübə nəticəsində keçmiş müxaliflərdən ibarət sülh qrupları yaratmağa,etimad gücləndirmə tədbirlərini tətbiq etməyə və təməl sülh prosesinin inkişafına yönəlmiş öz sülh hərəkatını qurmağa başladı.

## Sülh petisiyası

Uilyams 10 avqust 1976-cı ildə üç uşağın ölümünə,sürücüsü,Müvəqqəti İrlandiya Respublikası Ordusu hərbçisi Denni Lennonun idarə etdiyi avtomobil onları vurduqda,Kinqs Own Royal Sərhəd alayının bir əsgəri cavab atəşi ilə ölümcül şəkildə vurulmasına,şahid olduqdan sonra ictimai arenaya çəkildi. Evinə doğru getdikdə 3 Maquyar uşağının sürüşən maşın tərəfindən əzildiyini gördü və köməyə tələsdi. Uşaqları ilə birlikdə olan anaları Anne Maquyar,nəticədə 1980-ci ilin yanvarında öz həyatını itirdi.

Uilyams hadisədən o qədər təsirləndi ki, faciəli hadisədən iki gün sonra,barış üçün olan müraciətdə 6.000 imza topladı və geniş medianın diqqətini çəkdi. Meyrid Korriqan ilə birlikdə *Sülh naminə Qadınlar* təşkilatını qurdu; daha sonra Kayran Makkeoun ilə birlikdə bu təşkilatı **Barış İnsanları Cəmiyyətinə** çevirdi.

Uilyams qısa müddətdə,10.000 protestant və katolik qadının qatıldığı,öldürülən uşaqların məzarlarına barış yürüşü təşkil etdi. Lakin dinc yürüş İrlandiya Respublikası Ordusu (IRA) üzvləri tərəfindən onlar "İngilislərin fırıldaqçıları" olmaqda günahlandırılaraq şiddətlə pozuldu. Növbəti həftə Vilyams Ormeau Parkda — bu dəfə 20.000 iştirakçı ilə,insidentsiz uğurla başa çatan başqa bir yürüşə rəhbərlik etdi.

O zaman Vilyams aşağıdakıları elan etdi:

### Sülh bəyannaməsi
Sülh İnsanlarının ilk Bəyannaməsi:
* Bu Sülh Hərəkatından dünyaya sadə bir mesajımız var.
* Yaşamaq,sevmək,ədalətli və dinc bir cəmiyyət qurmaq istəyirik.
* Uşaqlarımız üçün,özümüz üçün,evdə,işdə və digər aspektlərdə həyatımızın sevinc və barış içində olmasını istəyirik.
* Bilirik ki,belə bir cəmiyyət qurmaq üçün fədakarlıq,zəhmət və cəsarət tələb olunur.
* Cəmiyyətimizdə münaqişə və zorakılıq mənbəyi olan bir çox problemin olduğunu etiraf edirik.
* Hər atılan güllənin və hər partladılan bombanın bu işi daha da çətinləşdirdiyini bilirik.
* Bomba və güllə istifadəsini,insanlara,canlılara zərər verən partlayıcı texnikaları rədd edirik.
* Biz özümüzü,bildiyimiz faciələrdən uzaq tutmaq,dinc cəmiyyət qurmaq üçün yaxın və uzaq qonşularımızla birgə günbəgün işləməyə həsr etməliyik.

## Nobel sülh mükafatı

Barış və sülhün təmin edilməsində göstərdikləri səylərə görə Vilyams,dostu Meyrid Korriqan ilə birlikdə 1977-ci ildə Nobel Sülh mükafatının (1976-cı il mükafatı) birgə alıcıları oldular. Qəbul nitqində Vilyams dedi:
Bu ilk həftə həmişə Sülhü sevən insanların dünyaya gəlməsindən əlavə,başqa bir şey üçün xatırlanacaqdır. Ən yaxından iştirak edənlər üçün o həftənin ən güclü xatirəsi gənc bir respublikaçının ölümü və ölən kişinin avtomobilinin vurduğu üç uşağın ölümü idi. Davam edən zorakılıqdan doğan dərin məyusluq hissi,10 avqust 1976-cı il,günəşli günortadan sonra baş verən faciəli hadisələrdən əvvəl özünü büruzə verdi. Ancaq bu dörd gəncin dəhşətli zorakılıq anında ölümü,bu xəyal qırıqlığına səbəb oldu və həqiqi sülh hərəkatı imkanı yaratdı …Bizə gəlincə, son səkkiz ildə hər ölüm və indiyə qədər aparılan hər müharibədəki hər ölüm,boşa verilmiş həyatı təmsil edir,anaların əməyi boşa çıxdı.
Sülh mükafatının pulu Vilyams və Korriqan arasında bərabər bölündü. Uilyams,ona düşən madiyyatın İrlandiyadan kənarda sülhü inkişaf etdirmək üçün istifadə edəcəyini bildirdi,
lakin qərarına görə bir çox tənqidlərlə qarşılaşdı. 1976-cı ildən sonra Korriqanla heç bir əlaqəsi olmayıb. 1978-ci ildə Vilyams Barış İnsanları hərəkatı ilə əlaqələrini kəsdi və bunun əvəzinə dünyanın digər bölgələrində sülh uğrunda fəaliyyətlərini davam etdirdi.

## Digər mükafatları
Vilyams 1976-cı ildə Norveç Xalqı Sülh Mükafatını,Fədakarlıq və cəsarət medalını,Martin Lüter Kinq mükafatını,1984-cü ildə Eleonora Ruzvelt mükafatını və Frankın əsasını qoyduğu Uşaq Baxımı Beynəlxalq Oliver mükafatını aldı. 1995-ci ildə Rotari Klub Beynəlxalq "Paul Harris Fellouşip" və
Barış üçün Birlik mükafatını aldı.

## Söhbətləri və mühazirələri

2006-cı ildə Brisbendə keçirilən Yer kürəsi ilə bağlı çıxışlarında Uilyams,İraq müharibəsindəki itkilər ilə bağlı çıxışı zamanı auditoriyaya "Hazırda Corc Buşu öldürmək istərdim" dedi. 17–20 sentyabr 2007-ci il tarixində Vilyams Cənubi Kaliforniya Universitetində bir sıra mühazirələr oxudu: 18 sentyabrda *Orange County* akademik icmasına "Dünyada Sülh Hamının işidir" adlı mühazirəsini oxudu; 20 sentyabrda Amerikanın Soka Universitetində 1100 ikinci kurs tələbəsi də daxil olmaqla 2232 nəfərliki geniş ictimaiyyət qarşısında mühazirə oxudu. 2010-cu ildə Torontoda, **WE Day** uşaqlara kömək edən dünyanın ən böyük beynəlxalq təşkilatlar şəbəkəsi olan *Uşaqlara Azadlıq* () təşkilatlarında tələbələrə,uşaqlara öz icmaları daxilində və dünyada fəal olmağı təmin edən bir WE Xeyriyyəçilik tədbirini keçirdi.

mart 2011-ci ildə 200 nəfərlik bir auditoriya qarşısında Bredford Universitetində çıxış edən Uilyams,kampusdakı gənc müsəlman qadınların qəzəbli ailə üzvlərinin hücumlarına qarşı həssas olduqlarını xəbərdar etdi,universitetin isə onları qorumaq üçün az köməklik göstərdiyini bildirdi. "Bu şəhərcikdə kimsə olsaydı,bu gənc qadınlar "Qorxuram" deyə bilərdilər — düşünmürsən ki,burada bu gənc qadınlara köməklik etmədən onları insanlıqdan çıxara bilərsən?"

## Şəxsi həyatı
Nobel sülh mükafatını aldığı vaxt Vilyams bir dəvətdə idi və iki övladının olduğu,Ralf Uilyamsla olan ilk evliliyi davam edirdi. Boşandıqdan sonra,1982-ci ilin dekabrında,onun qızlarından bir ilə tətildə Disney World-də görüşdükdən sonra,Ceyms Perkins ilə evlənib və ABŞ-nin Florida şəhərində yaşamağa başlayır.

2004-cü ildə,yaşamaq üçün Şimali İrlandiyaya qayıdır. Vilyams 17 mart 2020-ci ildə 76 yaşında Belfastda vəfat etdi.

## Həmçinin bax
* Nobel mükafatı laureatı olmuş qadınların siyahısı
* Meyrid Korriqan

## Populyar mədəniyyətdə
''Nickelback'' in "**If Everyone Cared**" sinqılının klipi Betti Vilyamsa həsr olunub.

Əlcəzair əsilli fransız müğənnisi Enriko Masias tərəfindən səsləndirilən "Deux Femmes à Dublin" adlı fransız musiqisi Betti Vilyams və Meyrid Korriqana həsr olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* http://lectures.syr.edu/betty-jody-williams  – brief bio
* Peace People in NI – a socialist position