open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İase Tuşi

**İase Tuşi** () Səfəvi dövründə yaşamış gürcü yazıçısı idi. O, özünün polemik əsəri *Sametsniero* (“tədqiqat”; hərfi mənası “elmi”) ilə tanınır. Bu əsər illüminasiya olunmuş mətn olub, ən erkən gürcü dili–fars dili lüğətlərindən birini ehtiva etməsi ilə seçilir və indiyədək İranda tapılmış “ən qədim gürcü əlyazması” hesab edilir.

*Sametsniero* əsərində Tuşi şiəlik mövqeyindən çıxış edərək xristianlıq tənqidinə yer vermiş, şiə İslamını (onu “tam və kamil bir din” adlandırır) təbliğ etmiş və Səfəvi şahı I Şah Abbasın şəninə (1588–1629) təriflər yazmışdır. Xatuna Bainduraşvilinin yazdığına görə, *Sametsniero* “Gürcü Renessansı dövrünün ən maraqlı mətnlərindən biridir” və “şiə İslamının mövqeyindən xristianlığın gürcü poeziyası ilə tənqid olunması” Gürcüstan–Səfəvi münasibətlərinin mürəkkəbliyini göstərirdi.

## Bioqrafiya
Tuşinin həyatının erkən dövrü barədə məlumat olduqca azdır. O, 16-cı əsrin ikinci yarısında Tuşetidə anadan olmuş və dövrün tələblərinə görə yaxşı təhsil almış, dini və dünyəvi ədəbiyyata bələd olmuşdur. 17-ci əsrin əvvəllərində Səfəvilər dövlətinə gəldikdən sonra İslamı qəbul etmiş və ömrünün qalan hissəsini Səfəvi dövlətinin paytaxtı İsfahanda keçirmişdir.

## Yaradıcılığı
*Sametsniero* İranda aşkar olunmuş ən qədim gürcü yazılı abidəsi hesab olunur. Bainduraşvilinin yazdığına görə, əsər 1620-ci illərdə, I Şah Abbasın (1588–1629) hakimiyyəti dövründə yazılmışdır və mətndə şahın sağ olduğu qeyd olunduğu üçün bundan sonrakı tarixə aid deyil. Əsər 15 fəsildən, 280 misradan, gürcü-fars lüğətinin ən erkən nümunələrindən birini ehtiva edən əlavədən, həmçinin 40 səhifəlik “gözəl illüminasiya olunmuş mətn”dən ibarətdir. Əlyazmanın son hissəsi isə bərpa olunmaz şəkildə zədələnmişdir.

Poemasında Tuşi bibliya hekayələrini müzakirə etmiş və onları Qurani-Kərim, xüsusilə də şiəlik baxışları əsasında tənqid etmişdir. O, əsərində “Tanrının üç hipostazda olması nəzəriyyəsini teoloji baxımdan əsassız və qəbulolunmaz” saydığını bildirmiş, İsanı Allahın oğlu kimi yox, İslam təliminə uyğun olaraq Məhəmməd peyğəmbərdən əvvəl gəlmiş böyük peyğəmbərlərdən biri kimi təqdim etmiş və ona “Peyğəmbər İsa” deyə müraciət etmişdir. Bu yanaşma Tanrının cismani surət ala bilməsi fikrini rədd edirdi.

Tuşi əsər boyu Məhəmməd peyğəmbəri və Əlini tərifləmişdir. Şiəlik prinsiplərinə uyğun olaraq, o, On iki imamı Məhəmmədin həvariləri kimi qəbul etmiş və onları İsanın On iki həvarisi ilə müqayisə etmişdir. Tuşi həmçinin əsərdə I Şah Abbası mütəmadi şəkildə tərifləmişdir. Əsərin yeddinci fəslində Tuşi şiəliyi “tam və kamil bir din” kimi təqdim etmişdir. Onun 17-ci əsrin ikinci yarısında İsfahanda vəfat etməsi təxmin edilir.

## İstinadlar

## Mənbələr
Deirochelys reticularia

**Deirochelys reticularia** (*Toyuq tısbağası*) — ABŞ-nin cənub-şərqində yayılmış bir tısbağa növü. "Deirochelys" cinsinin yeganə müasir nümayəndəsidir və Emydidae fəsiləsinə daxildir.

## Təsvir

"Deirochelys reticularia" görünüşcə rəngli tısbağa (Chrysemys picta) və "Pseudemys" cinsinə aid bəzi növlərə bənzəyir, lakin qabığının uzunluğuna yaxın olan qeyri-adi uzun boynu ilə fərqlənir. Həmçinin, qabığın alt hissəsində (karapaks və plastronu birləşdirən hissədə) qara ləkələr ola bilər ki, bu da digər növlərdə yoxdur. Toyuq tısbağasının qabığı uzunsov və armud şəkilli olub, arxa yarısı ön yarısından xeyli genişdir. Rəngi tünd yaşıldan qəhvəyiyə qədər dəyişir və üst səthində xarakterik sarı şəbəkəvari naxış var. Üst qabığın pulcuqları qırışlı və ya təpəli bir faktura malikdir və toxunduqda kobuddur. Qabığının altında xüsusilə incə qabırğalar var ki, bu da uzun və əzələli boynunu dəstəkləmək üçün inkişaf edib. "Deirochelys reticularia"nın Blandinq tısbağası (Emydoidea blandingii) ilə morfoloji oxşarlıqları olsa da, DNT təhlili göstərir ki, onlar yaxın qohum deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şipton Ana

**Ursula Sauteyl** (), bəzən **Ursula Sonthil**, daha çox tanınan adı ilə **Şipton Ana** (; () — ingilis falçı qadını və gələcəkdən xəbər verən şəxs olmuşdur. O, guya çoxsaylı qeyri-adi dərəcədə dəqiq proqnozlar vermişdir. Bunlara 1665–1666-cı illərdə Londonda baş verən böyük taun, ispan armadasının hücumu və 1666-cı il Böyük London yanğını da daxil edilir.

Hazırda hesab olunur ki, Şipton Ana obrazı böyük ölçüdə mifləşdirilmişdir və onun əksər “proqnozları” ölümündən sonra başqaları tərəfindən tərtib edilmişdir. Baxmayaraq ki, onun qeydlərinin bir sıra gündəliklərdə yazıldığı güman edilir, əsərləri onun ölümündən səksən il sonra — yalnız 1641-ci ildə nəşr olunmuşdur. Onun proqnozlarının ən mühüm kitabı isə Riçard Hed tərəfindən tərtib edilmiş və 1684-cü ildə çap olunmuşdur.

Hed sonradan Şipton haqqında mövcud olan demək olar ki, bütün bioqrafik məlumatları tədqiq etdiyini hesab edirdi. Onun iddiasına görə, o, Yorkşirdə, Nersboro qəsəbəsində, hazırda “Şipton Ana mağarası” kimi tanınan yerdə anadan olmuşdur. Ursula olduqca çirkin qadın sayılırdı — hətta “şeytanın qızı” adlandırılırdı. Hedin məlumatına görə, o, 1512-ci ildə York yaxınlığında yerli dülgər Tobi Şiptonla evlənmiş, həyatının sonunadək fala baxmış və proqnozlar vermişdir.

## Proqnozları

Ana Şiptonun ən məşhur proqnoz nümunələri müasir sivilizasiyanın bir çox cəhətlərini qabaqcadan görür və dünyanın 1881-ci ildə sonunun gələcəyini xəbər verir; lakin indi məlumdur ki, bu, XIX əsrdə uydurulmuş saxtakarlıqdır və 1862-ci ilə qədər çap olunmamışdır:



Atı olmayan arabalar hərəkət edəcək,
Qəzalar isə dünyanı kədərə qərq edəcək.
Fikirlər dünyanı dolaşacaq,
Bir an içində.

Dünya alt-üst olacaq,
Ağac kökündə qızıl tapılacaq.
Adam təpələrdən keçəcək,
Amma onun atı olmayacaq.

Su altında insanlar gəzəcək,
Gedəcək, yatacaq, hətta danışacaq.
İnsanı göydə görəcəklər,
Ağ, qara, hətta yaşıl rəngdə.

Dəmir suda üzəcək,
Taxta gəmilər kimi asanlıqla.
Qızıl tapılacaq və göstəriləcək,
Hələ tanınmayan bir ölkədə.

Od və su möcüzələr yaradacaq,
İngiltərə nəhayət düşməni yaxın buraxacaq.
Dünya sona yaxınlaşacaq,
Min səkkiz yüz səksən birinci ildə.



## İstinadlar

## Xarici keçidlər

 
* Mother Shipton’s Cave 
* Mother Shipton at the Museum of Hoaxes site 
* An 1881 Essay about Mother Shipton by William H Harrison 
* Mother Shipton’s Prophecies 
* Mother Shipton, Her Life and Prophecies Mysterious Britain & Ireland
Divinasiya

**Divinasiya** ( —  və ya ) — müəyyənləşdirilmiş okkult proses və ya ritual vasitəsilə hər hansısa bir sual və ya vəziyyət haqqında fikir əldə etmə cəhdidir.

Divinasiya kahinlik və falçılıqla müqayisə olunduqda, daha çox müxtəlif texnika və alətlərlə həyata keçirilir.

Bundan əlavə, bu, "Zər adam" kitabında Lyuk Raynxartın tətbiq etdiyi, keçmişdə isə Nostradamusun sınadığı ehtimal və proqnoz üsuludur.

Müasir dövrdə isə "fal" adı ilə istifadə olunur.

## Tənqidlər

Divinasiya uzun müddətdir ki, mövhumat hesab edildiyi üçün tənqid olunmaqdadır. Müasir dövrdə isə divinasiyanın elmi baxımdan mümkün olmadığı bəyan edilmiş və rədd edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* Beerden, K. 2013. *Worlds full of signs: ancient Greek divination in context*. Leiden: Brill Publishers.
* Engels, D. 2007. *Das römische Vorzeichenwesen (753-27 v.Chr.). Quellen, Terminologie, Kommentar, historische Entwicklung.* Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
* E. E. Evans-Pritchard 1976. *Witchcraft, oracles, and magic among the Azande*.
* Fahd, Toufic. 1966. *La divination arabe; études religieuses, sociologiques et folkloriques sur le milieu natif d’Islam*.
* Philip K. Hitti 1968. *Makers of Arab History*. Princeton, NJ. St. Martin's Press. p.&nbsp;61.
* Alisa LaGamma. 2000. "Art and oracle: African art and rituals of divination." New York: Metropolitan Museum of Art. .
* Michael Loewe, and Carmen Blacker, eds. 1981. *Oracles and Divination*. Shambhala Publications/Random House. .
*Sahagún, Bernardino de. *General History of the Things of New Spain, Book 4, The Soothsayers and Book 5, The Omens*. Number 14, parts 5 and 6. Translated by Charles E. Dibble and Arthur J. O. Anderson. Santa Fe, N. M., 1979. This single volume of the Florentine Codex contains books 4 and 5, listing attributes of Aztec days signs and omens.
*Tedlock, Barbara. *Time and the Highland Maya*. Albuquerque, N.M., 1982. Detailed study of divination techniques using the ritual calendar among Quiché Maya in the Guatemalan Highlands.
*J. P. Vernant 1974. *Divination et rationalité*. Paris: Éditions du Seuil.
*William Montgomery Watt. 1961. *Muhammad: Prophet and Statesman*. Edinburgh, UK. Oxford University Press. pp.&nbsp;1–2.

## Xarici keçidlər

* ''Greek Divination: a study of its methods and principles'', William Reginald Halliday, Macmillan, 1913, 309pp - a complete scanned edition of a general treatment of Greek divination (at Google Books)
* David Zeitlyn and others on African Divination systems: Africa Divination: Mambila and others
* 
* Marika Sardar, “The Gwalior Qur’an,” *[https://sites.lsa.umich.edu/khamseen/ Khamseen: Islamic Art History Online]*, published 28 August 2020.
Çarli Kirk

**Çarli Kirk** (; ) — ABŞ sağçı siyasi aktivisti. 2012-ci ildə mühafizəkar "Turning Point USA" (TPUSA) təşkilatının həmtəsisçisi olub və onun icraçı direktoru kimi fəaliyyət göstərib. O, "Turning Point Action", "Turning Point Academy" və "Turning Point Faith" təşkilatlarının baş icraçı direktoru (CEO), "Turning Point Endowment"un prezidenti və Milli Siyasət Şurasının (Council for National Policy) üzvü olub.

Kirk, İllinoys ştatının Arlington Hayts bölgəsində anadan olub və böyüyüb. Orta məktəb illərində Kirk siyasətlə aktiv şəkildə məşğul olurdu, Mark Kirk-in ABŞ Senatına seçki kampaniyasını dəstəkləyir və məktəbin yeməkxanasında qiymət artımına qarşı kampaniya aparırdı. O, qısa müddət Harper Kollecində oxumuş, lakin Tea Party üzvü Bil Montqomerinin təsiri altında tam zamanlı siyasi aktivizmə yönəlmək üçün təhsili yarımçıq qoymuşdur. 2012-ci ildə Kirk "Turning Point USA" (TPUSA) adlı mühafizəkar tələbə təşkilatını qurmuşdur. Təşkilat Foster Friess kimi donorların dəstəyi ilə sürətlə böyümüşdü.

TPUSA-nın baş icraçı direktoru (CEO) kimi Kirk, təşkilatın təsirini "Professor Watchlist" və "School Board Watchlist" kimi təşəbbüslərlə genişləndirərək milyonlarla dollar ianə toplayıb. 2019-cu ildə o, siyasi təşviqat qolu kimi "Turning Point Action"u yaradıb, daha sonra isə mühafizəkar məsələlərdə dini icmaları səfərbər etmək məqsədilə "Turning Point Faith" təşkilatını təsis edib. Kirk, həmçinin mühafizəkar radio proqramı olan "The Charlie Kirk Show"un aparıcısı olub. Donald Trampın əsas tərəfdarlarından biri kimi Kirk, açıq şəkildə mühafizəkar və Tramp tərəfdarı mövqeləri müdafiə edib, COVID-19-la bağlı yanlış məlumatlar yayaraq, kritik irqi nəzəriyyəyə qarşı çıxıb və iqlim dəyişikliyi ilə bağlı elmi konsensusu inkar edib.

2025-ci il sentyabrın 10-da Kirk, 31 yaşında, təşkilatının "American Comeback Tour" çərçivəsində keçirilən tədbir zamanı Orem şəhərində Yuta Vadisi Universitetinin kampusunda TPUSA tədbirində çıxış edərkən güllələnərək öldürülüb.

## İstinadlar
Manteuma

**Manteuma** — antik dövrdə trans halına düşən rahibələrin bu hal zamanı söylədikləri hikmətli sözlərə verilən addır.

Didimdəki Apollon məbədində olduğu kimi, qədim dövrün orakul mərkəzlərinə məsləhət almaq və ya gələcək barədə məlumat öyrənmək üçün müraciət edənlər olurdu. Bu zaman Pifiya (Pitia, Piti kimi də oxuna bilər) adlanan rahibələrin trans halında söylədikləri tam aydın olmayan sözlər məbəd rahibləri tərəfindən şərh edilir və nəticə ziyarətçilərə cavab kimi çatdırılırdı.

Lidiya kralı Krezində bu məqsədlə Didimdəki məbədə müraciət etdiyi bildirilir. Lakin ona verilən cavabı səhv şərh etməsi həm onun, həm də Lidiya mədəniyyətinin sonunu gətirmişdir. (Krezə verilən cavabda Halis çayını keçdikdə böyük bir zəfər qazanılacağı deyilirdi, amma bu zəfərin kimə aid olacağı göstərilməmişdi.) — “Halis çayını keçsən, böyük bir imperiya yıxılacaq.” Burada yıxılacaq imperiya Kirin rəhbərlik etdiyi farslar deyil, məhz Krezin rəhbərlik etdiyi Lidiya olmuşdur. Krezin qış gəldiyi üçün müharibənin başa çatdığını düşünüb geri çəkilməsi isə onun hazırlıqsız yaxalanmasına və məğlubiyyətinə səbəb olmuşdur.

## Həmçinin bax

*Kahinlik
Pseudemys concinna

**Pseudemys concinna** (*Çay kuteri tısbağası*) — Emydidae fəsiləsinə aid olan şirin su tısbağası növü. Bu növ əsasən ABŞ-nin mərkəzi və şərq hissələrində yayılsa da, Kaliforniya, Vaşinqton və Britaniya Kolumbiyası kimi ərazilərə də introduksiya edilmişdir.

## Coğrafi yayılması

"P. concinna" Virciniyadan cənuba doğru Mərkəzi Corciyaya, qərbə doğru şərqi Texas və Oklahoma, şimala doğru isə Cənubi İndianaya qədər rast gəlinir.

## Yaşayış mühiti

"P. concinna" adətən orta axınlı çaylarda, həmçinin göllərdə və qabarma çəmənliklərində yaşayır.

## Yarımnövləri

Etibarlı olaraq tanınan iki yarımnövü var:
*"*Pseudemys concinna concinna*" (Lekont, 1830) – şərq çay kuteri
*"*Pseudemys concinna suwanniensis*" (Karr, 1937) – Suvanni kuteri – bəzən ayrı bir növ kimi (P. suwanniensis) qəbul edilir.

Qeyd: Mötərizədə göstərilən trinomial ad, yarımnövün əvvəlcə "Pseudemys" cinsindən fərqli bir cinsdə təsvir edildiyini göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eperne

**Eperne** () — Fransada şəhər, Marna departamentinin qərbində, Marna çayının sahilində yerləşən Eperne rayonunun mərkəzidir. Şəhərin əhalisi 26 min nəfərdir, yaxın yaşayış məntəqələri ilə birlikdə isə 34 min nəfərə çatır.

Eperne dairəsi 10 kantona, 164 kommunaya bölünür və ümumilikdə 92 min nəfər əhalisi vardır.

## Tarix

X əsrə qədər Eperne Rems arxiyepiskoplarına məxsus idi, sonradan isə Şampan qraflarının mülkiyyətinə çevrilmişdir. XVII və XVIII əsrlərdə o, Latur d’Overn nəslindən olan Buiyon hersoqlarına məxsus olmuşdur. Şəhərin yaxınlığında isə Konde qəsri — Konde şahzadələrinin irsi mülkü ucalır.

Şəhərin meri yazıçı Moris Renarın babası Pyer Eduar Renar olmuşdur. Moris Renar məktəb illərində tez-tez yay tətilini bu yerlərdə keçirirdi. Eperne ətrafı və Sen-Remi qəsri onun fantastik romanın olan "Yarımtanrı Doktor Lern" əsərindəki hadisələrin cərəyan etdiyi məkanlarına prototip olmuşdur.

## Şərabçılıq

Eperne şərabçılıq regionunda yerləşir və şampan istehsalının əsas mərkəzlərindən biri hesab olunur. Şəhərin turistlər tərəfindən görməli olduğu yerlərindən biri əhəngdaşı qayalarında yonulmuş katakombalar hesab olunur. Bu katakombalar Avropanın böyük ticarət evlərinə şərab zirzəmisi kimi xidmət etmişdir. Təkcə məşhur Moët & Chandon şirkətinin təkbaşına 28 km uzunluğunda bu yeraltı dəhlizlərə sahib olduğu şirkətin bələdçiləri tərəfindən turistlərə bildirilir.

Eperne sakinləri buranın artıq yüz əlli ildən çoxdur istehsal olunan şampanın qeyri-rəsmi paytaxtı statusu uğrunda mübarizə aparırlar. Bəzi şampan evlərində muzeylər fəaliyyət göstərir və burada ekskursiyalar zamanı XIX əsrdən bu günə qədər şərab istehsalının bütün texnoloji prosesi nümayiş etdirilir. Ən məşhur ekskursiyalar De Castellane və Mercier şampan evlərinin muzeylərinə təşkil olunur.

XIX əsr Rusiyasında isə "eperne" sözü elitar, ən bahalı şampanı ifadə edirdi. Şair knyaz P. A. Vyazemski dostu Denis Davıdova "Eperne" adlı şeir həsr etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Official website
Sauromalus ater

**Sauromalus ater** — Ümumi adı ilə "adi çakvalla" və ya "şimal çakvallası", "Iguanidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin Cənub-Qərbində və şimal-qərbi Meksikada yerləşən Sonora və Moxave səhralarında yaşayır. Onun yayılma sahəsi şərqi Kaliforniya, Yuta və Nevadadan cənuba doğru Aşağı Kaliforniya və Sonoraya qədər uzanır.

## Təsvir

"Sauromalus ater" böyük, yastı bədənli, geniş əsaslı və küt uclu quyruğa malik bir kərtənkələdir. Ümumi uzunluğu 20 düym (51 sm) və çəkisi 0,9 kq (2,0 funt) ola bilər. Bədəni kiçik pulcuqlarla örtülüdür, qulaq açıqlıqlarını qoruyan daha böyük pulcuqlar var. Bu kərtənkələlərin rənglənməsi yerləşdiyi ərazi, cavan və yetkin fərdlər, həmçinin erkək və dişilər arasında fərqlənir. Yetkin erkəklərdə baş, çiyin və çanaq nahiyələri qara, orta bədən isə açıq qəhvəyi rəngdə və qəhvəyi ləkəlidir. Yetkin dişilər qəhvəyi rəngdə olur və tünd qırmızı ləkələrə malikdir. Cavan çakvallaların bədənlərində dörd və ya beş enli zolaq, quyruqlarında isə üç və ya dörd zolaq olur ki, bu zolaqlar yetkinlikdə erkəklərdə itir, dişilərdə isə qismən qalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Taxonomic controversy
Phyllodactylus nocticolus

**Phyllodactylus nocticolus** (*Yarımada yarpaqayaq gekkosu*) — Orta ölçülü bir gekko növü. Bu növ cənubi Kaliforniya (ABŞ) və Kaliforniya yarımadası (Meksika) ərazilərində, o cümlədən Kaliforniya körfəzindəki bir çox adada və Aşağı Kaliforniyanın qərb sahilindəki Maqdalena və Santa Marqarita adalarında tapılır.

## Yaşayış mühiti

"Phyllodactylus nocticolus" səhra kolları və böyük açıq qayalıq ərazilərdə yaşayır. Onların yayılma sahəsinə baxdıqda görərik ki, Kaliforniyanın yalnız kiçik bir hissəsində yaşayırlar. Sərhəddən başlayaraq Anza-Borreqo Səhra Dövlət Parkı boyunca və Palm Sprinqsin şimalına qədər olan ərazilərdə çox sayda tapılmışdır. Kaliforniyanın yalnız kiçik bir hissəsində yaşasalar da, Aşağı Kaliforniya yarımadası boyunca geniş yayılmışdırlar. Səhra çaparalı ərazilərdə yaşayırlar və kiçik yarıqlarda və ya böyük çılpaq qayalarda tapıla bilərlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fransanın rayonları

**Fransanın rayonları** və ya **Fransanın arondismanları** — Fransanın inzibati bölgülərindən biridir. Rayonlar departamentlərin tərkib hissəsi olan sub bölgülərdirlər.

Rayonun mərkəzi suprefektura adlanır. Əgər rayon departamentin prefekturasını da əhatə edirsə, bu halda həmin prefektura həm prefektura, həm də suprefektura kimi rayonun mərkəzi funksiyasını daşıyır. Rayonun rəhbəri isə sub-prefekt () adlanır. Bundan əlavə, rayonlar kantonlara və kommuna bölünürlər.

Rayonlar regionlar, departamentlər və kommunalardan fərqli olaraq, dövlət hüququnda hüquqi şəxs statusuna malik deyildirlər. Həmçinin, digər inzibati bölgülərdən fərqli olaraq, onlar seçkili nümayəndələr tərəfindən deyil, Fransa Prezidenti tərəfindən təyin olunan məmurlar tərəfindən idarə olunurlar.

Əksər departamentlər yalnız üç və ya dörd rayona bölünür. Paris və Territoire de Belfort yalnız bir rayona malikdir, Pa-de-Kale departamentində isə yeddi rayon mövcuddur. Mayotta isə heç bir rayona bölünməmişdir.

2016-cı il etibarilə Fransada 334 rayon mövcuddur.

## Həmçinin bax
*Fransanın prefektura və suprefekturalarının siyahısı
*Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar
Hemidactylus frenatus

**Hemidactylus frenatus** (*Adi ev gekkosu*) — Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya, həmçinin Yaxın Okeaniya üçün yerli bir gekko növü. Həmçinin "Asiya ev gekkosu", "Sakit okean ev gekkosu", "divar gekkosu", "ev kərtənkələsi", "tiktiki", "çipkali" və ya "ay kərtənkələsi" kimi tanınır.
Bu gekkolar gecə həyat tərzi keçirir, gündüz gizlənir və gecələr həşəratlarla qidalanır. Porç işıqlarına cəlb olunan həşəratları axtararkən evlərin və digər binaların divarlarında dırmaşdıqları görülə bilər və xarakterik cırıltıları ilə dərhal tanınırlar.

## Fiziologiya

Adi ev gekkosu ekzotermik ("soyuqqanlı") bir növdür və davranış vasitəsilə termoregulyasiyanın müxtəlif üsullarını nümayiş etdirir. Onun fiziologiyası yayılması, yerli növlərlə qarşılıqlı əlaqəsi və introduksiya edilmiş növ kimi çoxalma uğuru üçün əhəmiyyətli nəticələr daşıyır.
Metabolik baxımdan, adi ev gekkosunun tələbatı oxşar ölçülü digər kərtənkələ növlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənmir, oksigen istehlakı digər tropik, subtropik və mülayim iqlimli gekko növlərində müşahidə edilən tendensiyalara uyğundur. Termal müstəqillik 26–35 dərəcə arasında mövcuddur və bədən temperaturunu davranış vasitəsilə tənzimləmək qabiliyyəti var. Bu o deməkdir ki, ətraf mühitin temperaturu 26–35 dərəcə arasında olduqda, adi ev gekkosu davranış adaptasiyaları vasitəsilə bədən temperaturunu dəyişə bilir. Bu maksimal istiliyin üstündə gekkoların tənəffüs sürəti temperaturdan asılıdır, lakin soyuq olduqda müstəqil olur. Termoregulyasiyanın davranış mexanizmləri mövcuddur, məsələn, günəş işığının seçilməsi və oturduqları səthlərin seçilməsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Interaction of Asian House geckos and Wasps 
*Gecko whoopee, introduced Asian House Geckos in Laguna de Apoyo Nature Reserve, Nicaragua
Coleonyx brevis

**Coleonyx brevis** (*Texas zolaqlı gekkosu*) — ABŞ-nin cənub-qərbində və şimali Meksikada yayılmış kiçik bir gekko növü.

## Təsvir

"Coleonyx brevis" kiçik, quruya bağlı kərtənkələlərdir və uzunluqları nadir hallarda 10 sm-dən (4 düym) çox olur. Bədənləri boyunca sarı və qəhvəyi və ya çəhrayı rəngli zolaqlar var, ümumiyyətlə zolaqların üzərində qara rəngli naxışlar və bəzən dəyişən dərəcədə qara ləkələr olur. Yumurtadan çıxmış balalar və cavan fərdlər zolaqlı naxışa malikdir, geko yetkinləşdikcə bu naxış daha ləkəli görünüş alır.

## Yayılma

Bu növ ABŞ-də qərbi Texas və cənub-şərqi Nyu-Meksiko ştatlarında, həmçinin Meksikanın Çiuaua, Koauila, Nuevo-Leon və Duranqo əyalətlərində tapılır. Onlar yarı-quru yaşayış mühitlərini üstün tutur və tez-tez qaya yığınları və ya kanyon çatlarının ətrafında tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İsveçrənin Azərbaycandakı səfirliyi

**İsveçrənin Azərbaycandakı səfirliyi** — İsveçrənin Azərbaycan Respublikasındakı diplomatik nümayəndəliyi. 

Səfirlik İsveçrə Konfederasiyasının rəsmi nümayəndəliyi olaraq iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, İsveçrənin siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələlər, eləcə də elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində maraqlarını təmsil edir. Səfirlik ölkədəki iqtisadi və siyasi vəziyyəti izləyir və İsveçrəni maraqlandıran hadisələri çatdırır.

Azərbaycan Milli Məclisində Azərbaycan — İsveçrə ikitərəfli parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir. İşçi qrupu 2 oktyabr 2006-cı ildə yaradılmışdır. Hər iki ölkə Avropa Şurasının və ATƏT-in tamhüquqlu üzvüdür.

Tomas Ştəl 2023-cü ilin oktyabr ayından İsveçrənin Azərbaycanda fövqaladə və səlahiyyətli səfiridir. 

## Tarixi
İsveçrə Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini 23 dekabr 1991-ci ildə tanımışdır. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 21 yanvar 1992-ci ildə qurulmuşdur.

Azərbaycanın İsveçrə Konfederasiyasında səfirliyi 6 oktyabr 2004-cü ildə təsis olunmuş və 2005-ci ilin sentyabr ayından etibarən İsveçrənin paytaxtı Bern şəhərində fəaliyyətə başlamışdır.

İsveçrənin Azərbaycandakı səfirliyi 2007-ci ildə təsis edilmişdir. 2008-ci il mayın 12-də Bakıda İsveçrə Konfederasiyasının prezidenti Paskal Kuşpenin iştirakı ilə səfirliyin rəsmi açılışı oldu. Mərasimdə Azərbaycan hökumətinin üzvləri, Milli Məclisin deputatları və digər rəsmi şəxslər iştirak etmişdilər.

## İsveçrə Konfederasiyasının Azərbaycandakı səfirləri
İsveçrənin Azərbaycanda səfiri — İsveçrə Konfederasiyasını Azərbaycanda təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

### Səfirlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Facebook
* Facebook
* Twitter
* Azərbaycan Respublikasının İsveçrəKonfederasiyası və Lixtenşteyn Knyazlığındakı Səfirliyi
* Embassy of Switzerland in Azerbaijan
Templo Mayor

**Templo Mayor** (; ) — Asteklərin qədim paytaxtı Tenoçtitlanda (indiki Mexiko) yerləşən əsas məbəd.

## Haqqında
Bu məbəd Asteklərin dini və siyasi həyatının əsas mərkəzi idi. Məbəd ilk dəfə 1325-ci ildə inşa olunmuş və şəhər salınandan dağıdılana qədər yeddi dəfə təkrar-təkrar inşa edilmişdi. Məbədin ən irihəcimli genişləndirilməsi astek təqvimi ilə "1 Dovşan" (1454) ilində olmuşdur. 

Məbəd Tenoçtitlanın ən vacib tikilisi və əfsanəyə görə Uitsilopoçtlinin doğulduğu təpə olan Koatepekin simvolik bir rəmzi idi. Tikili pilləli piramida formasında (zikkurat) inşa edilmişdi. Hündürlüyü 60 m olan piramidanın zirvəsində Tlaloka və Uitsilopoçtliyə hər edilmiş iki məbəd var idi.

Suvaq və çoxrəngli bəzəklərlə örtülü olan Templo Mayor, bir sıra funksiyaları yerinə yetirirdi. Məbəd asteklərin müxtəlif ayinlər, o cümlədən tanrılara, insan qurban verdikləri bir yer idi.

Bu ərazi Mexiko şəhərinin tarixi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, bu məbəd, 1519-cu ildə Hernan Kortez və ispan konkistadorlarının Tenoçtitlan şəhərinə gəldiklərində gördükləri ilk mənzərələrdən biri olmuşdu. Məbəd böyük bir hissəsi, 1521-ci ilə qədər Kortez və silahdaşları tərəfindən dağıdıldı.

Arxeoloqlar Templo Mayorun bəzi hissələrini XX əsrin əvvəllərində, xüsusən də 1933 və 1948-ci illərdə müəyyən qazıntılar zamanı aşkarlamışdılar. Yalnız 1978-ci ildə ilahə Koyolşaukinin təsvir edildiyi böyük bir disk aşkarlandı. Bundan sonra genişmiqyaslı qazıntılara start verildi. Lakin bu layihə bir neçə binanın sökülməsini tələb edirdi. 

Hazırda həmin ərazidəki muzeylə yanaşı, məbədin təbəqə-təbəqə inşa olunmuş qatlarını da görmək mümkündür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Teotiuakan
Xorqos (Çin)

**Xorqos** () — Çin Xalq Respublikasının Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun tərkibində yerləşən, İli-Qazax Muxtar Dairəsinə daxil olan şəhər tipli rayondur.

## Tarixi
Suy və Tan sülalələri dövründə (VI–IX əsrlər) Xorqos Mərkəzi Asiyaya gedən ticarət karvanları üçün tranzit məntəqə və Böyük İpək Yolu üzərində mühüm poçt dayanacağı olmuşdur.

1851-ci ildə Rusiya imperiyası ilə Çinin Sin sülaləsi arasında müqavilə imzalanmış və həmin müqaviləyə əsasən, Xorqos və Çöçek Çin–Rusiya sərhədi boyunca sərhəd-keçid məntəqələri kimi açılmışdır.

1983-cü ilin noyabrında Xoçen rayonunda SSRİ ilə sərhəddə (SSRİ dağıldıqdan sonra — Qazaxıstan ilə sərhəddə) Xorqos sərhəd-keçid məntəqəsi açılmışdır.

2009-cu ildə Cinxə–Qulca–Xorqos dəmir yolu tikilmişdir. 2011-ci ilin dekabrında onun Qazaxıstan tərəfində davamı tamamlanmış, Xorqos Jetygen terminalı ilə birləşdirilmiş və 2012-ci ilin dekabrından etibarən bu xətt üzrə Çinlə Qazaxıstan arasında yük qatarları hərəkət etməyə başlamışdır. 2012-ci ilin aprelində isə Çin–Qazaxıstan beynəlxalq sərhədyanı əməkdaşlıq mərkəzi "Xorqos" fəaliyyətə başlamışdır — bu, Çin tərəfindən başqa bir ölkə ilə birlikdə yaradılan ilk transmilli iqtisadi əməkdaşlıq zonası olmuşdur.

Eyni zamanda, Xorqos sərhəd-keçid məntəqəsi ərazisində Sincan İstehsalat-Tikinti Korpusunun bölmələri tərəfindən yaşayış infrastrukturu inşa edilmişdir. Çin Xalq Respublikasının Dövlət Şurasının 2014-cü il 26 iyun tarixli qərarına əsasən, Xoçen rayonunun qərb hissəsi ayrıca şəhər tipli Xorqos rayonu kimi ayrılmışdır. 2023-cü ilin noyabrında Çinlə Qazaxıstan arasında qarşılıqlı vizasız rejim qüvvəyə minmiş və 2023-cü ilin dekabrında Sincan Azad Ticarət Zonasının Xorqos bölməsi yaradıldı.

## İqtisadiyyati
Ən azı 2024-cü ildən etibarən Xorqos dünyanın ikinci ən böyük quru limanı hesab olunur.

2022-ci ildə Xorqosun ümumi regional məhsulu 20,835 milyard yuan (2,86 milyard ABŞ dolları) təşkil etmişdir ki, bu da 2013-cü illə müqayisədə 15,5 dəfə çoxdur.

## İstinadlar
Hennessy

**Hennessy**, Fransanın Konyak şəhərində yerləşən Fransız Cognac içki zavodudur. Jas Hennessy & Co. dünya üzrə hər il təxminən 50 milyon şüşə satır və onu ən böyük konyak istehsalçısı edir və dünya konyakının 40%-dən çoxunu, müxtəlif brendiləri təmin edir. Şirkət Moët Hennessy-yə məxsusdur, o da öz növbəsində LVMH (66%) və Diageo-ya (34%) məxsusdur.

## Marketinq
Bu yaxınlarda Hennessy "Saf Ağ", "Hennessy Qara" və "Fine de Konyak" kimi yeni məhsullar təqdim edərək və onlara uyğun olaraq satışa çıxararaq içkinin cazibəsini ənənəvi köhnə istehlakçı bazasından kənara çıxarmağa cəhd etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
Euronext

**Euronext** – avrozonanın əsas birjası və London birjasından sonra Avropanın ikinci ən böyük birjası. 2000-ci ilin sentyabrında Amsterdam, Paris və Brüssel birjalarının birləşməsi nəticəsində yaranmışdır.

Onun Euro Stoxx 50 etalonunu təşkil edən 25 ən yaxşı səhm və milli və beynəlxalq müştəri bazası da daxil olmaqla ümumi bazar kapitalizasiyası 4,500 milyard avro olan 1,450-dən çox emitent var.

2006-cı ildə NYSE və Arxipelaqın birləşməsi nəticəsində yaranan NYSE Qrupu 2007-ci ildə Euronext ilə birləşərək ilk transatlantik birja qrupunu yaratdı.

## İstinadlar
Səssiz yer

**Səssiz yer** () — Con Krasinskinin həm rejissor, həm də ssenarist kimi çıxış etdiyi və əsas rollardan birini oynadığı ABŞ istehsalı olan postapokaliptik qorxu filmidir. Digər rollarda Emi&shy;li Blant, Noa C&shy;up və Millisent Simmonds çəkilmişdir. Filmin premyerası 9 mart 2018-ci ildə South by Southwest festivalında baş tutmuşdur. ABŞ-də geniş kinoprokatına 6 aprel 2018-ci ildə, Rusiyada isə 12 aprel 2018-ci ildə başlanılmışdır. Film tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, aktyor oyunu, ssenari, rejissorluq, səs tərtibatı və ümumi gərgin atmosferi xüsusi olaraq təriflənmişdir.

## Süjet xətti
İki uşağı olan ailə uzaq fermada yaşayır. Bu insanların həyatı digər ailələrin həyatından fərqli görünmür. Amma ailə hər hansı bir səsə reaksiya verən canavarlarla dolu bir yerdə yaşayır. Onlar bir səs belə çıxarmadan bir-biri ilə ünsiyyət qurmağa kömək edən xüsusi jestlərdən istifadə edirlər. Bundan əlavə, hər bir ailə üzvü çox sakit hərəkət etməlidir ki, təhlükəli canlılar onları eşitməsin. Amma uşaq yaşayan ev nə qədər sakit ola bilər?

## Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
CAC 40

**CAC 40** Fransa-nın əsas fond bazarı indeksidir. CAC qısaltması *Cotation assistée en continu* (davamlı dəstəklənən qiymət) mənasını verir. 40 rəqəmi onun qırx şirkət üzərində qurulduğunu bildirir. Paris Birjasında fəaliyyət göstərir. İnvestisiya edilməmiş dividendlər ilə hesablanmış CAC 40-da FR0003500008 ISIN kodu və PX1 mnemonik kodu var. Yenidən investisiya edilmiş dividendləri olan CAC 40-da QS0011131826 ISIN kodu və PX1NR mnemonik kodu var.

## İstinadlar
Toxuculuq Muzeyi (Tilburq)

**Toxuculuq Muzeyi** () – Niderlandın Tilburq şəhərində yerləşən toxuculuq muzeyi.

## Tarixi
Muzey 1860-cı illərdə tilburqlu yun parça istehsalçısı, toxucu Kristian Mommersin oğlu tərəfindən tikdirilmiş keçmiş parça fabrikinin binasında yerləşir. Muzey kompleksi müxtəif dövrlərdə tikilmiş bir neçə binadan ibarətdir. 2008-ci ildə muzeyin əsas binası üçün modern üslubda olan və şüşə örtükdən ibarət giriş bölgəsi inşa olunmuşdur.

## Xüsusiyyətlər
Muzey toxuculuq tarixinə həsr olunmuş sərgilərə və interaktiv tətbiqi zonalara ev sahibliyi edir. Yun yorğanı fabriki sərgisində 1900–1940-cı illərdə yundan yorğan toxumaq üçün istifadə olunmuş toxuculuq dəzgahları sərgilənir. Damast toxuculuq atelyesində Brabant regionunda fəaliyyət göstərmiş bir toxuculuq şirkətinin tarixi haqqında məlumatlar təqdim olunur. Hollandiyada toxuculuq mövzusunda olan kitabların saxlanıldığı ən böyük kitabxana bu muzeydə yerləşir. Kitabxana 20.000-dən çox kitaba ev sahibliyi edir.

"TextielLab" bölməsində ziyarətçilər peşəkarlar tərəfindən idarə olunan və işləməyə davam edən toxuculuq dəzgahları ilə, eləcə də, davam etdirilən layihələrlə tanış olurlar. Ziyarətçilərə keçmiş layihələr və təcrübələr təqdim olunur, metal kimi qeyri-adi materiallardan hazırlanan təcrübi nümunələr göstərilir. Dizayn studiyasında muzey ziyarətçiləri öz corablarını və ya şərflərini toxuya bilər, daha sonra onları apara bilərlər. Muzeydə hazırlanan məhsullar "TextielShop" mağazasında satılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Spayk Stent

**Mark "Spayk" Stent** () — İngiltərədən olan səsyazma sahəsində mütəxəssis, səs rejissoru və musiqi istehsalçısı. Madonna, "U2", Beyonse, "The Beatles", Selena Qomez, "Depeche Mode", Ledi Qaqa, "Coldplay", "Maroon 5" və sair ifaçıların albomlarının texniki tərtibatını həyata keçirmişdir. Səsyazma mühəndisi qismində fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində iştirak etdiyi bir sıra musiqi albomları "Qremmi" mükafatına layiq görülmüşdür. Bunların sırasına "*[[Confessions on a Dance Floor]]*" (Madonna), "*[[The Fame Monster]]*" (Ledi Qaqa), "*[[Channel Orange]]*" (Frenk Ouşen) və digər işlər daxildir. 

## Fəaliyyəti
Stent İngiltərənin Hempşir qraflığında təvəllüd tapmışdır. İlkin peşə fəaliyyətinə yeniyetməlik dövründə "Jacobs Studios"da mühəndis qismində başlamış, daha sonra "Trident Studios"da iki il müddətində çalışmışdır. Növbəti iş yeri Londonun cənub hissəsində, Barns ərazisində yerləşən "Olympic Studios" olmuşdur. Burada fəaliyyəti dövründə bir sıra nüfuzlu musiqi kollektivləri və ifaçıları ilə əməkdaşlıq etmişdir. Bunların sırasına "Massive Attack" elektron musiqi qrupu, İslandiya mənşəli müğənni Byork, Amerika pop musiqisinin nümayəndəsi Madonna, İrlandiyadan olan rok-qrup "U2", Britaniya mənşəli "Keane" və "Oasis" qrupları daxildir. 2007-ci ildə "Radiohead" qrupunun "*[[In Rainbows]]*" albomunun istehsalına cəlb edilmiş, lakin əməkdaşlıq müsbət nəticə verməmişdir.

Hal-hazırda "EastWest Studios"un "Mix Suite LA" və "Mix Suite UK" studiyalarında fəaliyyət göstərir. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Aldo Natoli

**Aldo Natoli** () — italyan maliyyəçi, investisiya bankiri, sığortaçı və daşınmaz əmlak inkişaf etdiricisi. O, İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə Milan və Lombardiyada fəaliyyət göstərmişdir. Liernanın (Como gölü) bələdiyyə başçısı olmuş, *Giume S.p. A.* daşınmaz əmlak şirkətinə rəhbərlik etmiş və Milan şəhərinin ən iri vergi ödəyicilərindən biri kimi tanınmışdır. Milanın Monumental qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Həyatı
Grand Uff. Amedeo Natoli oğlu, Antonino Natoli nəvəsi olan Aldo Natoli maliyyə və sığorta sahəsində karyerasına başlamış, investisiya bankiri və daşınmaz əmlak sahibkarı kimi tanınmışdır.

O, Giume S.p. A. şirkəti vasitəsilə 1950–1960-cı illərdə Milan şəhərində çoxsaylı hündürmərtəbəli binaların və iri tikinti layihələrinin həyata keçirilməsinə rəhbərlik etmişdir.

O, İtaliya Respublikası Xidmətlərinə görə Ordeninin Komandor dərəcəsi ilə təltif olunmuşdur.

## İqtisadi fəaliyyəti
Giume S.p. A.-nın prezidenti kimi Natoli Milan şəhərinin urbanistik inkişafında önəmli rol oynamış, iri miqyaslı daşınmaz əmlak layihələrinə sərmayə qoymuşdur. Onun fəaliyyəti Milanı İtaliyanın ən mühüm iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevirməkdə mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

## Lierna bələdiyyə başçısı
1950-ci illərdə Lierna bələdiyyəsinin başçısı olmuşdur. Onun rəhbərliyi dövründə kəndin elektrik işıqlandırılması təmin edilmiş, heykəltəraş Giannino Castiglioni tərəfindən layihələndirilmiş uşaq bağçası inşa edilmişdir. Natoli bu layihəni şəxsi vəsaiti hesabına maliyyələşdirmiş və məktəbin prezidenti olmuşdur.

## İrs
Aldo Natoli yüksəksəviyyəli iqtisadi fəaliyyəti sosial məsuliyyətlə birləşdirən iş adamı və dövlət xadimi kimi xatırlanır. Liernadakı uşaq bağçası onun xeyriyyəçilik fəaliyyətinin və ictimai vizyonunun canlı nümunəsidir.

## Mükafatlar
*  İtaliya Respublikasının Əmək Ordeni Kavalieri (*Cavaliere Ordine al Merito della Repubblica Italiana*), , ictimai və iqtisadi xidmətlərinə görə.

## İstinadlar
Gonatodes albogularis

**Gonatodes albogularis** — İngilis dilində bir sıra ümumi adlarla tanınan, Mərkəzi və Cənubi Amerikanın, Kuba, Haiti adası və Yamaykanın isti bölgələrində tapılan kiçik bir gekko növü. Onlar tropik quru meşə yaşayış mühitlərində yaşamağı üstün tuturlar. Bu növ cinsi dimorfizmə malikdir: erkək rəngli, dişi isə daha solğun boz rəngdədir. Barmaqlarında bir çox digər gekkolarda olduğu kimi hamar səthlərdə dırmaşmaq üçün lamellar pərdələr yoxdur, əvəzində əksər kərtənkələlər kimi normal dırnaqlar var. Bir zamanlar bu növün cənubi Floridada, xüsusilə Ki-Vestdə çoxalma populyasiyası var idi, lakin bu populyasiya 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər yox olmuşdur. Onların eyni növdən olan fərdlərin parlaqlıq və rəng çalarlarını fərqləndirə bildiyinə inanılır. Erkəklər digər erkəklərə və potensial yırtıcılara qarşı ərazi müdafiəsində olduqca aqressivdir.

## Təsvir

Bu gekko 69–90 mm (2.7–3.5 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir. Maksimal uzunluq 100 mm (3.9 düym) olaraq da qeyd edilmişdir. Demək olar ki, bütün "Gonatodes" növləri kimi bu növ də cinsi dimorfizmə malikdir. Erkək gekkolar rəngli olur, sarı və ya narıncı başa və tünd mavi bədənə malikdir, dişilər isə daha solğun, boz-ağ və ya açıq qəhvəyi baş və bədənə malikdir. Bu növ dəyirmi gözbəbəkləri və uzanan lamellaları olmayan barmaqları ilə tanınır. Göz qapaqları yoxdur. Cavan gekkolar dişilər kimi rənglidir.
Erkəklərin burnundan anal dəliyə qədər olan uzunluğu daha böyükdür. Həm erkəklər, həm də dişilər eyni ölçüdə cinsi yetkinliyə çatır və ilin istənilən vaxtı çoxala bilər. Bu ölçüyə təxminən 6 aylıq olanda çatırlar. Digər gekkolar kimi, G. albogularis də qarın boşluğunda yağ toplamır. Bu, kərtənkələnin çoxalma qabiliyyətinin yağ miqdarından asılı olmadığını göstərir. Çoxalma qabiliyyəti digər amillərdən asılıdır. G. albogularis adətən quru yaşayış mühitlərində tapılır, lakin rütubətli ərazilərdə də müşahidə edilmişdir. Əsas qidası həşəratlar və hörümçəklərdir. "G. albogularis" həm də çox əraziçi bir kərtənkələdir. Ərazilərini əsasən quyruqlarını yelləyərək və digər davranışlarla qoruyurlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Heloderma horridum

**Heloderma horridum** (*Meksika muncuqlu kərtənkələsi*) və ya sadəcə "*muncuqlu kərtənkələ*" — "Helodermatidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu, əsasən Meksika və cənubi Qvatemalada tapılan iki zəhərli muncuqlu kərtənkələ növündən biridir. Bu növ və eyni cinsin digər üzvləri, o cümlədən Gila canavarı (Heloderma suspectum), açıq şəkildə zəhər ifraz etmə sistemi inkişaf etdirmiş yeganə kərtənkələlərdir. Meksika muncuqlu kərtənkələsi Gila canavarından daha böyükdür və daha solğun rəngə malikdir: qara rəngli və sarı zolaqlıdır. Bu, əsasən yumurta ilə qidalanan ixtisaslaşmış yırtıcı olduğu üçün onun zəhərinin əsas istifadəsi hələ də alimlər arasında mübahisə mövzusudur. Bu zəhərdə şəkərli diabetin müalicəsində dərman istehsalı üçün faydalı olan bir neçə ferment tapılmışdır və onun zəhərinin farmakoloji istifadəsi ilə bağlı tədqiqatlar davam edir.

## Yaşayış mühiti və yayılma

"Heloderma horridum" kərtənkələləri Sakit okean hövzələrində, cənubi Sonoradan cənub-qərbi Qvatemalaya qədər və iki Atlantik hövzəsində, mərkəzi Çiapastan cənub-şərqi Qvatemalaya qədər tapılır. Onların yaşayış mühiti əsasən səhra, tropik yarpaqlı meşələr və kolluqlardır, lakin şam-palıd meşələrində də tapıla bilər, dəniz səviyyəsindən 1500 metr yüksəkliyə qədər yayılmışdır. Vəhşi təbiətdə bu kərtənkələlər yalnız apreldən noyabrın ortalarına qədər fəal olur və gündə təxminən bir saat yer üstündə keçirirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IRCF's Guatemalan Beaded Lizard Conservation Project
* Mexican Beaded Lizard at the LA Zoo
* Mexican Beaded Lizard at the Saint Louis Zoo
* Protecting Guatemalan beaded lizards: Conservation Heloderma
Heloderma suspectum

**Heloderma suspectum** (*Gila canavarı*) — ABŞ-nin Cənub-Qərb bölgəsi və Meksikanın şimal-qərb ştatı olan Sonora üçün yerli bir zəhərli kərtənkələ növü. Bu, 56 santimetr (22 düym) uzunluğa qədər böyüyən ağır və yavaş hərəkət edən bir sürünəndir və ABŞ üçün yerli olan yeganə zəhərli kərtənkələdir. Onun zəhərli yaxın qohumları olan dörd muncuq kərtənkələsi (əvvəllər Heloderma horridumun yarımnövləri) Meksika və Qvatemalada yaşayır. Gila canavarı təbiətcə yavaş hərəkət edir, buna görə də ümumiyyətlə təhlükəli deyil və insanlar üçün çox nadir hallarda real təhlükə yaradır. Lakin, qorxulu bir şöhrətə malikdir və bəzən Arizona ştat qanunları ilə qorunmasına baxmayaraq öldürülür.

## Yayılması və yaşayış mühiti

"Heloderma suspectum" ABŞ-nin Cənub-Qərb bölgəsində və Meksikada, Sonora, Arizona və Kaliforniya, Nevada, Yuta və Nyu-Meksikonun bəzi hissələrini əhatə edən bir ərazidə tapılır. Aşağı Kaliforniyadan heç bir qeyd yoxdur. Onlar kolluqlar, şirin səhra və palıd meşələrində yaşayır, əlverişli mikroiqlim və kifayət qədər rütubət olan yerlərdə yuvalarda, sıx kolluqlarda və qayaların altında sığınacaq axtarır. "Heloderma suspectum" sığınacaqlardan geniş istifadə edir və vaxtlarının çoxunu orada keçirir. Tez-tez bu sığınacaqlar Navajo qumdaşı və bazalt lava axınlarının qayalıq ərazilərində yerləşir. Gila canavarları su resurslarından asılıdır və yay yağışlarından sonra su gölməçələrində müşahidə edilə bilər. Onlar düzənliklər və açıq çəmənliklər kimi açıq ərazilərdə yaşamaqdan çəkinirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ranço

**Ranço** — Amerikada yayılmış bir ferma növüdür. Burada inək, keçi, qoyun kimi kənd təsərrüfatı heyvanları yetişdirilir. Atlar, marallar, Amerika bizonu, dəvəquşu, emu və alpaka kimi daha az yayılmış heyvanlar da rançolarda yetişdirilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər

*The Canadian Museum of Civilization - Native Ranching and Rodeo Life on the Plains and Plateau 
*''The Handbook of Texas Online:'' Ranching
*Cattle Ranges of the Southwest, published 1898, hosted by the Portal to Texas History
*Guide to ranch archives in Southwest Collection/Special Collections Library at Texas Tech
*Cowboys to Cattlemen Virtual Museum Exhibit and Lesson Plans at Grant-Kohrs Ranch NHS from National Park Service
Arnica stricta

*  — Arnica sororia bitki növünün sinonimi.
*  — Arnica chamissonis bitki növünün sinonimi.
Pastoralizm

**Pastoralizm** — kənd təsərrüfatı heyvanları kimi tanınan əhliləşdirilmiş heyvanların tarixən sürüləri ilə bərabər hərəkət edən köçəri insanlar tərəfindən otarmaq üçün geniş açıq ərazilərə (otlaqlara) buraxıldığı heyvandarlıq formasıdır. Burada iştirak edən növlərə iribuynuzlu mal-qara, dəvələr, keçilər, yaklar, lamalar, şimal maralları, atlar və qoyunlar daxildir.

Afrika, Tibet yaylası, Avrasiya çölləri, And dağları, Pataqoniya, Pampalar, Avstraliya və bir çox başqa yerlərdə pastoralizm bir həyat tərzi olmağa davam edir. 2019-cu ilə olan məlumata əsasən, dünyada 200-500 milyon arasında insan pastoralizmlə məşğul olur və bütün ölkələrin 75%-nin pastoral icmaları mövcuddur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* Fagan, B. (1999). "Drought Follows the Plow", adapted from *Floods, Famines and Emperors*: Basic Books.
* Fratkin, E. (1997). "Pastoralism: Governance & Development Issues". *Annual Review of Anthropology*, 26: 235–261.
* Garrett Hardin (1968). “The Tragedy of the Commons". *Science*, 162(3859), 1243–1248.
* Giulio Angioni (1989). *I pascoli erranti. Antropologia del pastore in Sardegna*. Napoli, Liguori. .
* Hole, F. (1996). "The context of caprine domestication in the Zagros region'". in *The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia*. David R. Harris (geographer) (ed.). London, University College of London: 263–281.
* Lees, S & Bates, D. (1974). "The Origins of Specialized Nomadic Pastoralism: A Systematic Model". *American Antiquity*, 39, 2.
* Levy, T.E. (1983). "Emergence of specialized pastoralism in the Levant". *World Archaeology* 15(1): 15–37.
* Moran, E. (2006). *People and Nature: An Introduction to Human Ecological Relations.* UK: Blackwell Publishing.
* Stephen J. Pyne (1997). *Vestal Fire: An Environmental History, Told through Fire, of Europe and Europe's Encounter with the World*. Seattle and London: University of Washington Press. .
* Townsend, P. (2009). *Environmental Anthropology: From Pigs to Policies*. United States of America: Waveland Press.
* Wilson, K.B. (1992). "Re-Thinking the Pastoral Ecological Impact in East Africa". *Global Ecology and Biogeography Letters*, 2(4): 143–144.
* Toutain B., Marty A., Bourgeot A. Ickowicz A. & Lhoste P. (2012). Pastoralism in dryland areas. A case study in sub-Saharan Africa . Les dossiers thématiques du CSFD. N°9. January 2013. CSFD/Agropolis International, Montpellier, France. 60 p.
Corytophanes cristatus

**Corytophanes cristatus** (*Hamar dəbilqəli iquana*) — Həmçinin "dəbilqəli iquana", "dəbilqəli bazilisk", "zərif dəbilqəli kərtənkələ" və bir neçə digər ümumi adla tanınan, "Corytophanidae" fəsiləsinə aid olan bir Bazilisk növü və Yeni Dünya kərtənkələsi. Bu növ cənubi Meksika, Mərkəzi Amerika və şimal-qərbi Cənubi Amerikada yayılmışdır.

## Təsvir

"Corytophanes cristatus" uzun və incə ayaqları və çox uzun barmaqları olan orta ölçülü bir kərtənkələdir. Boz, zeytun, qəhvəyi, qara və ya qırmızı-qəhvəyi rəngdə ola bilər və qeyri-müntəzəm ləkələrə malikdir. "Corytophanes cristatus" kamuflyaj üsulu kimi dərisinin rəngini dəyişə bilir. Adından da göründüyü kimi, hamar dəbilqəli iquana başında görkəmli bir krestə malikdir ki, bu da arxası boyunca mişar dişi şəkilli bir silsiləyə qədər daralır. Krest həm erkəklərdə, həm də dişilərdə mövcuddur, lakin erkəklərdə daha böyükdür. "C. cristatus" yetkinlikdə burundan anal açıqlığa qədər olan uzunluğu (SVL) təxminən 9–12 sm (4–5 düym) təşkil edir. Bu, qeyri-helioterm növüdür, yəni bədən temperaturunu artırmaq üçün günəşdən istifadə etmir. Əksinə, bədən temperaturunu təxminən 26 °C (79 °F) ətrafında saxlayır ki, bu da yaşadığı meşə mərtəbəsinin temperaturuna yaxındır. O, yırtıcılara qarşı çox ehtiyatlıdır və təhlükə yaxınlaşdıqda 15 m (49 fut) məsafədən hərəkətsiz qalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sauromalus varius

**Sauromalus varius** (*San Esteban çakvallası kərtənkələsi*) — Həmçinin "ala çakvalla" və ya "pinto çakvalla" kimi tanınan, Iguanidae fəsiləsinə aid olan və Kaliforniya körfəzindəki San Esteban adası üçün endemik bir çakvalla növü. Beş çakvalla növündən ən böyüyüdür və ən çox təhlükə altında olanıdır.

## Təsvir

San Esteban çakvallası çakvalla növləri arasında ən böyüyüdür, bədən uzunluğu 61 sm (24 düym), ümumi uzunluğu 76 sm (30 düym) və çəkisi 1.4 kq (3.1 lb) çata bilir. Ada nəhəngliyinin dərslik nümunəsi hesab olunur, çünki materikdəki oxşar növlərdən üç-dörd qat böyükdür. Erkəyin dərisi boz rəngdədir və bütün bədənində qəhvəyi və ya sarı ləkələr var, üzü isə bozdan qaraya qədər dəyişir. Dişilər daha solğun görünür və daha az ləkəyə malikdir. Bu rənglər bəzi yırtıcılar qarşısında demək olar ki, mükəmməl kamuflyaj təmin edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vernonioideae

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bulverizm

**Bulverizm** — mübahisə və arqumentasiya zamanı qarşı tərəfin irəli sürdüyü arqumenti məzmun baxımından araşdırmadan, onun müəllifinin motivlərinə və ya şəxsiyyətinə əsaslanaraq təkzib edən məntiqi xəta. Bu termin ingilis yazıçısı və filosofu Klayv Steyplz Lyuis (C. S. Lewis) tərəfindən XX əsrin ortalarında irəli sürülmüşdür. Bulverizm, mahiyyət etibarilə genetik yanlışlıq () və ad hominem (şəxsə qarşı arqument) xətalarının birləşməsindən ibarətdir.

Bulverizmin əsas xüsusiyyətləri: 

* Öncədən rəddetmə — qarşı tərəfin arqumenti araşdırılmadan “yanlış” elan edilir.
* Motivlərə diqqət — dəlillər deyil, danışanın psixoloji, sosial və ya şəxsi səbəbləri müzakirə olunur.
* Məzmundan yayınma — mövzunun əsas məzmunu ikinci plana keçir, diqqət şəxsi hücum və niyyət axtarışına yönəlir.

## Mənşəyi
“Bulverizm” termini ilk dəfə Lyuisin 1941-ci ildə yazdığı satirik esseyində işlənmişdir. O, uydurma obraz – Bay Bulver (“Mr. Bulver”) vasitəsilə bu tendensiyanı izah etmişdir.  Lyuisə görə, bir çox insanlar arqumentin düzgünlüyünü yoxlamaq əvəzinə, əvvəlcədən onun səhv olduğunu fərz edir və dərhal niyə belə arqument irəli sürüldüyünü izah etməyə çalışırlar. Bu, mübahisənin məntiqi əsasını zəiflədir və dialoqu şəxsi motivlərin araşdırılmasına yönəldir.

Bulverizm çox vaxt aşağıdakı məntiqi xətalarla qarışdırılır və ya onlarla birlikdə meydana çıxır:

* Ad hominem — arqumentin məzmunu deyil, arqumenti irəli sürənin şəxsiyyəti hədəf alınır.
* Genetik yanlışlıq — fikrin mənşəyinə əsasən onun dəyəri qiymətləndirilir.
* Dairəvi mühakimə — əvvəlcədən qəbul edilmiş nəticə, əsaslandırma kimi istifadə olunur.

## Tənqidi
Bulverizm ictimai debatlarda, siyasətdə və sosial şəbəkələrdə geniş yayılmışdır. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu yanaşma rasional müzakirəni zəiflədir və konsensus əldə etməyi çətinləşdirir. Akademik çevrələrdə isə bulverizm tədqiqat metodologiyasının qeyri-obyektivliyinə nümunə kimi göstərilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Lewis, C. S. God in the Dock: Essays on Theology and Ethics. Eerdmans Publishing, 1970.
* Copi, Irving M., Carl Cohen. Introduction to Logic. 14th Edition. Routledge, 2014.
* Walton, Douglas N. Informal Logic: A Pragmatic Approach. Cambridge University Press, 2008.

## Xarici keçidlər
* .
* .