Qırmızı qurdeşənəyi

**Qırmızı qurdeşənəyi** () — autoimmun xəstəliklərdən biri. Bu zaman insan immuniteti hiperaktiv olur və orqanizmin öz normal hüceyrə və toxumalarına hücum edir.

## Etimologiyası
Latınca *Lupus erythematosus* ifadəsinin hərfi anlamı "qızartılı qurd" deməkdir. Hind-Avropa dillərində "lupus" sözünun açıqlaması yoxdur.

Latın dilində *erythematosus* (qızarmış) sözü yunan dilindən alınma *erythema*dan (qızartı) törəyib. Sonuncu isə *erythainein* (qızarmaq) felindən əmələ gəlib.

## Səbəbləri
Qurd eşənəyinin spesifik səbəbləri yoxdur. Bəzi amillər təhrikedici ola bilər:

* İrsi / Genetik 
* Ətraf mühit: infeksiya, günəş şüası
* Dərmanlar

## Təsnifat

Kliniki baxımdan qurd eşənəyi bir neçə cür olur:

* **sistematik**  - ən yayqın forması, daxili orqanların patoloji prosesə cəlb olunması ilə səciyyələnir.  
* **dəri forması** (natamam qurd eşənəyi) - yalnız dərinin zədələnməsi ilə müşayiət olunur .
** 3 cür olur: yerli, yayılmış və uşaq diskoid formaları .
* **dərmanların törətdiyi forma** 
* **neonatal forma** (körpələrdə qurd eşənəyi) 

## Əlamətləri (simptomları)
**Qırmızı qurd eşənəyi istənilən orqanı zədələyə bilər**. Heç də bütün xəstələrdə dəri zədələnmələri olmur. Bəzi xəstələrdə yalnız bir orqan sistemi patoloji prosesə cəlb oluna bilər: məsələn, yalnız psixoz və ya qlomerulonefrit şəklində özünü büruzə verən kliniki biçimdə. Digər xəstələrdə bütün orqan sistemləri zədələnə bilər: bəzən bu eyni vaxtda baş verə bilər, bəzənsə tədricən gedən proqres sonucu ola bilər.

* **Dəri zədələnmələri** makular, diskoid, bullöz (suluqlu) ola bilər. 
* **Daxili orqan zədələnmələri** bir və ya bir neçə orqan sistemlərin cəlb olunması ilə izlənilə bilər.
** ***Sinir sistemi***: psixoz, qıcolma (rus. sudoroqa), xoreik hiperkinez, ürək-damar sistemində aşırı laxtalanma sonucu baş verən ifliclər və s.
** ***Qanyaradıcı toxumalar***: leyko- və limfositopeniya, anemiya, trombositopeniya və trombozlar.
** ***Ürək-damar sistemi***: Libman-Saks endokarditi (qeyri-yoluxucu revmatik endokardit) , perikardit, antifosfolipid sindrom nəticəsində aşırı laxtalanma və 
** ***Tənəffüs sistemi***: plevrit
** ***Sidik-ifrazat sistemi***: qlomerulonefrit, nefrotik sindrom 
** ***Törəmə orqanları***: ürək-damar sistemində aşırı laxtalanma sonucu baş verən uşaq salmalar .

## Diaqnostika
İnkişaf etmiş ölkələrdə qurd eşənəyi xəstələri çox vaxt bir neçə tibbi uzman tərəfindən müayinə və müalicə olunur. Məsələn, diaqnostika mərhələsində dermatoveneroloq xəstəni revmatoloq ya da terapevtin yanına yollaya bilər. Bunu psixiatr, nevropatoloq, ginekoloq da edə bilər, xəstəliyin ilkin simptomlarından asılı olaraq.

### Dəri formaların diaqnostikası
Dəri formaları dərinin biopsiyası və qanda lupus-spesifik antibədənciklərin (əks-cisimlərin) səviyyəsini bəlirləmə nəticəsində qoyulur. Bu zaman daxili orqanların müayinəsi heç bir patoloji zədələnmə olmadığını göstərir.

### Sistemli formanın diaqnostikası
Başqa autoimmun xəstəliklərdən ayırd olunmasını asanlaşdırmaqdan ötürü Amerikan Revmatoloji Kolleci 1982-ci ildə *Sistemli qırmızı qurd eşənəyinin *'sinifləndirmə** kriterlərini'' tərtib etdi . Amerikan Revmatoloji kollecinin 11 meyarı:

# Üzün kəpənəkvari eritemi (qızartı, səpgi)
# Diskoid qurd eşənəyi 
# Gün işığına həssaslıq
# Ağız və burunda selikli qişanın xoraları
# Qeyri-eroziv artrit (oynaq iltihabı) 
# [[Plevrit]] və ya [[perikardit]]  
# Nefrit (sidikdə silindrlərin və ya zülalın səviyyəsi günə 500&nbsp;mg-dan artıq olması)
# Ensefalopatiya (qıcolma və ya psixoz)
# Qan dəyişikləri: retikulozlu hemolitik anemiya, ***və ya*** leykopeniya (< 4,000/mm³ - 2 dəfədən artıq müşahidə olunan), ***və ya*** limfopeniya (< 1,500/mm³ - 2 dəfədən artıq müşahidə olunan), ***və ya*** trombositopeniya (<100,000/ mm³ - bunu törədə bilən dərmanların təsiri istisna olubsa)
# İmmunoloji pozuntular: ikiqat sarmallı DNT-a qarşı antibədənciklərin (anti-isDNA-AB), ***və ya*** Smith-Antigeni antibədənciklərin (Sm-AB), ***və ya*** antifosfolipid antibədənciklərin (antikardiolipin antibədəncikləri, müsbət lupus-antilaxtalayıcı testi, və ya yalançı-müsbət Vasserman reaksiyası) qanda tapılması. 
# Anti-nüvə antibədəncikləri (ANA)

11 kriterdən ən azı dördü müsbətdirsə, sistemli qırmızı qurd eşənəyindən danışmaq olar. Bunlar rəsmi olaraq ***sinifləndirmə*''' kriterləri adlandırılsa da, Qərb uzmanları tərəfindən praktikada diaqnostika üçün də geniş istifadə olunur. Ancaq AKR meyarlarının bəzi nöqsanlarını bilmək çox önəmlidir:

*

## Müalicəsi

#Qlukokortikoidlər
#Immuno-depressantlar
#Sitostatik perparatlar
#Salisatlar
#Pirazolon preparatları
#Indometasin

Bədəndəki histamin nisbətinin yüksəlməsi allergiyaya səbəb olar. Histaminin tarazlaşdirmaq üçün histaminli və ya kortizonlu dərmanlar verilir. Antihistaminik və kortizonlu (kortikoidlər) dərmanların əlavə təsirləri çoxdu.

## Fizioterapiya və reabilitasiya

## İstinadlar