Xilasedici jilet

**Xilasedici jilet**  (**şəxsi üzmə cihazı**, **xilasetmə jileti**, **xilasetmə kəməri**, **Mae West**, **xilasetmə vasitəsi**, **mantar gödəkçəsi**, **üzmə vasitəsi** və ya **üzmə kostyumu** kimi də tanınır) — Suda insanı batmaqdan qorumaq üçün vasitə. Adətən parlaq narıncı rəngdədir. Ya hava (öz-özünə şişirdilən), ya da köpüklə doldurulur. Bu, jiletin özü önlük, kəmər, gödəkçə və s. ola bilər.
Su hövzəsində boğulmasının qarşısını almaq üçün geyilən jilet və ya kostyum şəklində üzmə vasitəsidir. Xilasedici jilet istifadəçini başı və ağzı səthin üzərində olmaqla suyun üzərində saxlayır. Bu halda üzməyə və ya suda hərəkət etməyə ehtiyac yoxdur, insan hətta huşsuz halda da ola bilər.

Xilasedici jiletlər adətən kiçik su nəqliyyat vasitələrində və ya təsadüfən dərin suya girə biləcəyi digər yerlərdə geyilir ki, bu da geyinənə suya düşmə halında dərhal dəstək olsun. Onlar həmçinin böyük gəmilərdə sərnişinlərin təcili vəziyyətdə suya girməyə məcbur olduqları və ya təxliyə zamanı təsadüfən dənizə düşükləri təqdirdə üzmələrinə kömək etmək üçün saxlanılır. Xilasedici jilet adətən üzgüçülük və fərdin suda olmasını tələb edən digər fəaliyyətlər üçün geyilir. Bu təhlükəsizlik (zəif üzgüçülərin, təhlükəli şəraitdə üzənlərin və ya təhlükəsiz yerdən uzaq üzgüçülərin boğulmasının qarşısını almaq), üzməyi asanlaşdırmaq və daha az tələbkar etmək, üzməyi bacarmayan birinin suya təhlükəsiz girməsinə imkan vermək və ya su xizəyi kimi fəaliyyətlər üçün kömək kimi səbəblərdəndir.

Bədən çəkisindəki dəyişiklikləri nəzərə almaq üçün xilasedici jilet müxtəlif ölçülərdə mövcuddur. Dizaynlar geyinmə rahatlığından, istifadə üçün nəzərdə tutulduğu fəaliyyətlərdən və şəraitdən və geyənin ehtiyac duyduğu qoruma səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. Xilasedici jiletlərin üç əsas növü var: xilasetmə jiletləri, üzmə vasitələri və sağ qalma kostyumları. Xilasedici jiletlər, hava ilə şişirdilmiş bəzi xilasetmə jiletləri istisna olmaqla, əksər hallarda köpük parçalarından (penaplst) hazırlanır. Xilasedici jiletlərin digər yüksək ixtisaslaşmış formalarına dayvinq üçün istifadə olunan üzmə kompensatorları və sualtı dalış geyimləri daxildir.
## Tarixi

İlk xilasetmə jiletlərinin ən qədim nümunələri dərin çayları və çayları keçərkən dəstək üçün şişirdilmiş kisələrə, heyvan dərilərinə və ya içi boş möhürlənmiş balqabaqlara gedib çıxır. Norveç dənizçiləri tərəfindən sadə taxta və ya tıxac bloklarından ibarət məqsədyönlü üzən təhlükəsizlik cihazlarından istifadə olunurdu.

1802-ci ilin fevral ayında Naval Çronikə göndərdiyi məktubda Abraham Bosket Kral Dəniz Qüvvələri Gəmilərinə "tıxac yonqarları ilə doldurulduqda, təxminən çarpayı dayağına bərabər olan, yaxalıq kimi bükülmüş və baş və çiyinlərin keçməsi üçün kifayət qədər geniş olan möhkəm kətan torbalar" buraxmağı təklif etdi.

1804-cü ildə "The Sporting Magazine"də tıxac xilasetmə jileti satışa çıxarıldı.

1806-cı ildə "Wapping"də işləyən həkim Frensis Daniel şişirdilmiş xilasetmə jiletini nümayiş etdirərək, bir sıra müvafiq təchiz olunmuş kişilərin "Blekfrayers" körpüsünün altındakı Temza çayına tullandığını və müxtəlif musiqi alətlərində çaldığını, siqaret çəkdiyini, silah atdığını və dalğaların onları yuxarı apardığı anda şərab içdiyini nümayiş etdirdi. Daniel öz hekayəsinə görə, ideyasını Kral İncəsənət Cəmiyyətinə təslim etdikdən sonra qızıl medal alaraq bir neçə il bu ideyanı davam etdirdi.

Şəxsi üzmə cihazları XIX əsrin əvvəllərinə qədər, məsələn, Napoleon dövründə Trafalqar döyüşüdə dənizçilərə verilən avadanlıqların bir hissəsi deyildi, baxmayaraq ki, dəniz xidmətinə cəlb olunmuş dənizçilər bu cür cihazlardan gəmidən tullanmaq və sərbəst üzmək üçün istifadə edə bilərdilər.

1852-ci ildə Birkenhead hərbi gəmisinin batmasından sonra 73-cü Piyada Alayının giziri G.A.Lukas yazırdı: "*12-ci Lankers Kornet Bond... xilasetmə jiletinə sahib olan yeganə şəxs idi - özəl mülkiyyətdə olan Makintoş Life Preserver sahilə asanlıqla çıxmış kimi görünür*."

Xilasetmə xidmətləri yaradılana qədər ümumiyyətlə dəhşətli dəniz şəraitində çəkmə qayıqları ilə yola düşən xilasetmə qayıqları heyətinin şəxsi təhlükəsizliyi məsələsi həll olunmadı. Müasir xilasetmə jileti ümumiyyətlə Böyük Britaniyadakı Kral Milli Xilasetmə Qayığı İnstitutunun Xilasetmə Qayıqları Müfəttişi Kapitan Con Ross Uorda (sonradan Kral Dəniz Qüvvələrinin vitse-admiralı) aid edilir. O, 1854-cü ildə xilasetmə qayıqları heyəti tərəfindən həm hava şəraitindən qorunmaq, həm də üzmə qabiliyyəti üçün geyinilməsi üçün qəhvəyi rəngli mantar jilet yaratdı. Onlar mavi/boz suya davamlı yağlı dərilərin üzərindən geyilirdi. 1900-cü ildə fransız elektrik mühəndisi Qustav Truve batareya ilə işləyən geyilə bilən xilasetmə jiletini patentləşdirdi. Jiletin tərkibinə yalnız jileti şişirmək üçün deyil, həm də SOS mesajlarını ötürmək və qəbul etmək, həmçinin fəlakət siqnalı göndərmək üçün işığı yandırmaq üçün kiçik, rezin izolyasiyalı dəniz  elektrik batareyaları daxil idi.

1904-cü ildə sərt tıxac materialı bitki mənşəli köpüklə doldurulmuş su keçirməyən hüceyrələri olan kisələrlə əvəz edildi. Bu yumşaq hüceyrələr sərt tıxac parçalarından istifadə edən cihazlarla müqayisədə daha elastik və geyinmək üçün rahat idi. Orfey Bomont 1918-ci ildə Britaniya Ticarət Şurası tərəfindən təsdiqlənmiş Salvus xilasetmə jiletini yaratdı. Köpük üzmə qabiliyyəti İkinci Dünya müharibəsində döyüşən bir çox donanmada istifadə olunurdu. 1972-ci ildə sarı və ya qırmızı Beaufort sintetik köpük xilasetmə jiletləri "təbii olaraq üzən" (şişirilmiş və buna görə də təbii olaraq üzməyən) üzmə üçün əvəz etdi. Bu müasir jiletlər təkcə xilasedicini deyil, həm də xilas ediləni eyni zamanda dəstəkləyə bilərdi.

Viktoriya Universiteti istifadəçinin yuxarı bud və qasıq nahiyəsini soyuq, ilıq və zəiflədici su ilə təmasdan qoruyan neopren rezin "uşaq bezi" daxil etməklə immersiya hipotermiyasından üstün qoruma təmin edən "UVic Thermo Float" PFD-nin tədqiqat və inkişafının öncülüyünü etdi. Bu, istifadəçinin yuxarı bud və qasıq nahiyəsini soyuq, ilıq və zəiflədici su ilə təmasdan qoruyan neopren rezin "uşaq bezi"ni daxil etməklə immersiya hipotermiyasından üstün qorunma təmin edir.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı xilasetmə jiletlərinin dizaynını təkmilləşdirmək üçün tədqiqatlar Böyük Britaniyada Nyukasl Universitetinin ilk Anesteziya professoru Edqar Pask tərəfindən də aparılmışdır. Onun tədqiqatı donmuş dəniz suyunda huşsuzluğu simulyasiya etmək üçün özünəməxsus anesteziyanı əhatə edirdi. Paskın işi ona "Britaniya imperiyası" ordenini və "Hərbi Hava Qüvvələrində heç vaxt təyyarə uçurmayan ən cəsur adam" adını qazandırdı.

## Standartlar

### Avropa
Avropa standartı xilasetmə jiletlərini dörd kateqoriyaya bölür:

* EN393 — ən azı 5,1 kq (50 N) üzmə qabiliyyətinə və 5 milə qədər məsafəyə malik qapalı sularda işləmə diapazonuna malik yıxılmadan qorunma;
* EN395 — ən azı 10,2 kq (100 N) üzmə qabiliyyətinə və 20 milə qədər məsafəyə malik qapalı sularda işləmə diapazonuna malik xilasetmə;
* EN396 — ən azı 15,3 kq (150 N) üzmə qabiliyyətinə və limitsiz işləmə diapazonuna malik xilasetmə;
* EN399 — ən azı 28,3 kq (275 N) üzmə qabiliyyətinə və ekstremal şəraitdə limitsiz işləmə diapazonuna malik xilasetmə.
### ABŞ
ABŞ Sahil Mühafizəsi xilasetmə jiletlərini 5 sinfə bölür:

* I növ (Dənizdə Xilasetmə Jiletləri) dənizdə xilasetmə jiletləridir. Onlar açıq sularda gəmini tərk etmək üçün nəzərdə tutulub. Yüksək üzmə qabiliyyətinə malikdirlər və huşsuz insanı suyun üzərində saxlaya bilirlər.
* II növ (Sahil Yaxınlığında Üzən Jiletlər) sahil xilasetmə jiletləridir. Onlar daxili sularda gəmini tərk etmək üçün nəzərdə tutulub. Onlar 1-ci növdən kiçikdirlər, daha az üzmə qabiliyyətinə malikdirlər və huşsuz insanı suyun üzərində saxlaya bilirlər, lakin bütün hallarda deyil.
* III növ xilasedici jiletlər (Üzən Yardımçı Xilasedici jiletlər) xilasetmə jiletləridir. Onlar sudan tez xilasetmə imkanı ilə aktiv istirahət üçün nəzərdə tutulub. Onlar daha çox hərəkət azadlığı təmin edir və davamlı olaraq geyilə bilər. Onlar huşsuz insanı xilas etmək üçün nəzərdə tutulmayıb. İnsanı suyun üzərində saxlamaq üçün suda müəyyən hərəkətlər tələb olunur.
* IV növ (Atılan Xilasedici jilet) xilasetmə qoruyucuları və halqalardır.
* V növ (Xüsusi Xilasedici jiletlər) — raftinq, kayak, SUP sörfinqi, balıqçılıq və su üçün qoruyucu kostyumlar kimi ixtisaslaşdırılmış xilasetmə jiletləri.

## Qanunvericilik

Xilasetmə jiletləri bütün motorlu və ya avarlı qayıqlar üçün (mühərrik gücü 10 at gücündən az olan) tövsiyə olunur.

Kiçik gəmilərdə (200 kq-dan çox və mühərrik gücü 10 at gücündən çox olan, dövlət qeydiyyatına alınmaq şərti ilə) bütün heyət üzvləri və sərnişinlər üçün xilasetmə jiletləri məcburidir. Qanun gəmi sahibini gəmidəki bütün heyət üzvləri və sərnişinlər üçün xilasetmə jiletləri almağa məcbur edir. Qayda pozuntularına görə cərimə tətbiq olunur.

## Sınaq
Xilasetmə jiletləri 7,5 kq ağırlığında bir yükü 24 saat, sonra isə əlavə 0,5 kq ağırlığında bir yükü 15 dəqiqə saxlamaqla təmiz suda üzmə qabiliyyətinə görə yoxlanılır.

Su idman növlərində, üzgüçünü suda saxlamaqla yanaşı, xilasetmə jileti üzgüçünün əsas hərəkətlərinə mane olmamalıdır. Buna görə də, uyğun dizaynlı xilasetmə jiletlərindən istifadə olunur - adətən yüngül, avtomatik şişirdmə sistemləri, fitlər və ya işıqlar olmadan, lakin idman növündən asılı olaraq əlavə xüsusiyyətlərə malikdirlər. Məsələn, su turizmində üzgüçünü yalnız sakit suda deyil, həm də dalğalı suda dəstəkləyə bilən və tez-tez üzgüçünü başqa bir üzgüçü tərəfindən sudan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilən ilgəkli xilasetmə jiletlərindən istifadə olunur.

Köpəklər və digər ev heyvanları üçün fərdi xilasedici jiletlər vardır. Ev heyvanları üçün nəzərdə tutulmuş xilasetmə jiletlərinin əksəriyyəti passiv cihazlar olsa da, ev heyvanları üçün ən azı bir avtomatik şişirdilmiş xilasetmə jileti mövcuddur (Critter's Inflatable, MMC tərəfindən istehsal olunub). Avtomatik üzmə cihazı ümumiyyətlə köpüklü xilasetmə jiletindən daha bahalıdır, lakin insanlar üçün hazırlanmış avtomatik PFD-lər kimi, şişirdilmədikdə geyinmək daha az həcmlidir və şişirdildikdə köpük cihazlarından daha çox üzmə qabiliyyəti təmin edə bilər. Avtomatik ev heyvanları üçün üzmə cihazları buldoq icmasında, həmçinin başın altında əlavə dəstəyə ehtiyac ola biləcəyi su terapiyası üçün məşhurdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* PFD Selection, Use, Wear & Care, United States Coast Guard official web page for personal flotation devices
* Personal Flotation Device Manufacturers Association
* The Mae West: Giving Credit Where Credit is Due
* Peter Markus: Inventor of the Mae West
* Canada Small Vessel Regulations
* All You Need to Know About Lifejackets
* Рекомендации по выбору спасательного жилета Страховочные и спасательные жилеты. Каяк правильно выбрать жилет для водного спорта?