open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hikeşi

– Edo dövrünün Yaponiya yanğınsöndürənləri.

Edo dövründə Yaponiya şəhərləri əsasən taxta tikililərdən ibarət idi və buna görə tez-tez yanğınlar baş verə bilirdi. Böyük yanğınların qarşısını almaq üçün şəhərlərdə yanğınsöndürmə briqadaları formalaşdırılmışdı. Edo, Kioto və Osaka kimi böyük şəhərlərdə hikeşi briqadaları şoqunluq tərəfindən təşkil olunurdu. Daymyolar və hakamotolar Edoda və qəsrlərində hikeşi briqadalarını qururdular. Adi sakinlər isə məhəllələrino qorumaq üçün öz hikeşi briqadalarını təşkil edirdilər.

Edo şəhərində 3 növ hikeşi mövcud olmuşdur: ,  və .

## Növləri
### Cobikeşi
Cobikeşi briqadaları 1650-ci ildə 4 briqada ilə qurulmuş, 1657-ci ildə baş vermiş Meyreki yanğınından sonra böyüdülmüş, 1704-cü ildə isə 10 briqadadan ibarət olması qərarlaşdırılmışdır. Cobikeşilər şoqunluğun rəsmiləri hesab olunurdular və hatamotolardan əmr alırdılar. Hər cobikeşi birliyi 36 samuraydan ibarət idi. Samuraylar bu işə görə şoqunluqdan ödəniş alırdılar.

Cobikeşilər şəhərdəki yanğınlarla və digər təcili vəziyyətlərlə mübarizə aparır, bu zaman daymyo hikeşilərə və maçi hikeşilərə başçılıq edirdilər. Edo şəhəri böyüdükcə onlar daha az adekvat olmuş və digər yanğınsöndürənlərlə münasibətləri pisləşmişdir. 1760-cı illərə qədər cobikeşilərin digər hikeşilərlə əməkdaşlığı çox zəif olmuşdur və 1792-ci ildə cobikeşilərin adi sakinlərin məhəllərində fəaliyyət göstərmələri qadağan olunmuşdur. 1819-cu ildə isə cobikeşilərin fəaliyyət sahəsi Edo qəsrinin xarici xəndəyi ilə məhdudlaşdırılmışdır.

### Daymyo hikeşi

1629-cu ildə şoqunluğun əmri ilə daymyolar Edoda öz hikeşilərini təşkil etməyə başlamışdırlar. Qanuna görə hər 10.000 kokuya görə 30 yanğınsöndürən ayrılmalı idi. Daha sonra daymyo hikeşi briqadaları böyüdülmüş, yanğınsöndürən və yanğın müşahidəçiləri şəklində yenidən formalaşdırılmışdır.

Müşahidəçilərin şəhərin strateji nöqtələrinə yerləşdirilirdilər. Yanğınsöndürənlərin isə 4 vəzifəsi olurdu: bəziləri dərhal yanğın bölgəsinə çağırılır; bəziləri Edo qəsri, Zoco məbədi, Asakusa düyü anbarı kimi müəyyən strukturların yaxınlığındakı postlara təyin edilir; bəziləri öz yaşayış məntəqələrinə mühafizəçi kimi qoyulur; bəziləri isə şoqunluğun xüsusi vəzifələrini yerinə yetirirdilər.

### Maçi hikeşi
Edo şəhərinin maçi hikeşi briqadaları ilk dəfə 1718-ci ildə kommersiya tikililərini qorumaq məqsədilə yaradılmışdır. 1723-cü ildə briqadaların sayı 47-ə yüksəldilmiş, daha sonra 48 olmuşdur. Maçi hikeşilər şəhər sakinləri tərəfindən idarə olunurdular, hər briqada komandir, komandir köməkçiləri, nərdivan daşıyıcıları, adi yanğınsöndürənlər, xərəkçilərdən ibarət idi.

Bəzən yanğının söndürülməsində kömək etmək, xüsusilə də, baş verən dağıntıları təmizləmək üçün maçi hikeşilərə könüllülər də qoşulurdular. Lakin bəzi könüllülər yanğının söndürülməsi əvəzinə, yanğının nəticələri barədə mərcləşməklə maraqlandıqları üçün narahatçılığa səbəb olurdular. Həm bu cür könüllülərin səbəb olduğu mənfi reputasiyaya, həm də sosial ayrı-seçkiliyə görə maçi hikeşilərə samurayların yaşadıqları rayonlarda fəaliyyət göstərməyə icazə verilməmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Bəni-Üxəyzir

**Banu Uxaizir** (*[[Ərəb dili|ərəb]]*: *بنو الأخيضر*), qeyri-rəsmi olaraq 867-ci ildən ən azı XI əsrin ortalarına qədər Nəcd və Əl-Yəmamədə hökmranlıq edən ərəb sülaləsi idi. Əlidlər sülaləsi qızı Fatimə və nəvəsi Əl-Həsən vasitəsilə Məhəmmədin nəslindən olan Zeydi məzhəbinin şiələri kimi təsvir edirlər. Onların paytaxtı indiki Səudiyyə Ərəbistanının Əl-Kharc şəhəri tanınan əl-Xızrimə şəhəri idi.

## Hökmdarlar
* Məhəmməd ibn Yusif əl-Uxeyzir (866-cı ildən) 
* Yusif ibn Məhəmməd 
* İsmayıl ibn Yusif (928-ci ilə qədər) 
* Əl-Həsən ibn Yusif 
* Əhməd ibn əl-Həsən 
* Əbu 'l-Muqəllid Cəfər 
* Əbul-Müqəllid (Cəfərin nəslindəndir)

## İstinadlar
İncular

**İncular** — 14-cü əsrdə Şiraz və İsfahan şəhərlərində hökmranlıq edən İran sülaləsi idi. Onun üzvləri Elxanilər dağılandan sonra 1357-ci ilə qədər faktiki olaraq müstəqil hökmdarlara çevrildilər.

## İncuid hökmdarları
* Şərəfəddin Mahmud şah (1304–1325) 
* Əmir Qiyasəddin Kay-Xüsrav (1336–1338/9) 
* Əmir Cəlaləddin Məsud şah (Kai-Xüsravla müxalifətdə) (təxminən 1338 – c. 1342) 
* Şəmsəddin Məhəmməd (Məsud şaha qarşı) (1339) 
* Şeyx Cəmaləddin Əbu İshaq (təxminən 1343-1357)

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*Peter Jackson (1986). *The Cambridge History of Iran, Volume Six: The Timurid and Safavid Periods*. 
*Arthur J. Arberrt (1960). *Shiraz: Persian City of Saints and Poets*. 
## Xarici keçidlər
Əngilan (dəqiqləşdirmə)

* Əngilan — Azərbaycanın Xızı rayonunda kənd.
* Yuxarı Əngilan — Azərbaycanın Xızı rayonunda kənd.
Seyfəddin Qutuz

**Sultan Seyfəddin Qutuz əl-Anuştegini** və ya sadəcə **Qutuz** — Bahri Məmlükər siyası qrupunun Anuştəkinlilər sülaləsindən Məmlük sultanı (1259–1260). Xarəzmşah Cəlaləddinin bacısının və əmisi Mahmud ibn Mamdudun evliliyindən dünyaya gəlmişdir. Ənəs Silahdar tərəfindən öldürülmüşdür. Əyn Cəllud döyüşündə İslam (Məmlük) Ordusuna başçılıq etmişdir.

## Həyatı
Uşaq ikən monqollar tərəfindən əsir alınmışdır. Sonra Misirdə satılmış, Әyyubi Sultanlığında xidmət etmişdir. Yeddinci Xaçlı Yürüşü iştirakçıları ilə əl-Mənsurə və Fəriskur döyüşlərində Əyyubi ordusuna komandanlıq etmişdir. Əyyubilərin devrilməsi və Məmlüklərin hakimiyyətə gəlməsində rolu olmuşdur. Yeni sultan Sultan Muizzəddin Aybəkin əmiri olmuş və Muizzi ləqəbi almışdır. Sonra Qutuz de-fakto hakimiyyətə gəlmişdi, çünki yeni Sultan Əli ibn Aybək (1257–1259) 15 yaşlı idi və dövləti idarə edə bilmirdi. Qutuzla birgə hakimiyyəti öz aralarında sultanın atabəyi Səncər əl-Hələbi və Bahrilərin rəisi Səncər əl-Hatmi paylaşırdı. 1259-cu ildə Qutuz sultan oldu. Monqol xanı Hülakü xan Məmlüklərə savaş açır. Bu isə bütün İslam aləminə savaş açmaq idi, çünki məmlüklərin paytaxtı Qahirə həm də Xilafətin mərkəzi idi. Bunu nəzərə alan Sultan Qutuz Əmir Baybars ile döyüşə hazırlaşır və iki ordu 3 sentyabr 1260-cı ilde Əyn Cəlludda qarşılaşdı. Monqol komandiri Ketboğa noyon öldürüldü, savaş məmlüklərin qələbəsi ilə başa çatdı. 24 oktyabr 1260-cı ildə isə Qutuz Bahrilər tərəfindən öldürüldü. Hər nə qədər Qutuzu qətl edənin Baybars olduğu dəyilsə də, bu daha az bilinən məmlük əmiri Ənəs Silahdarın işidir.
İran milliyətçiliyi

**İran milliyyətçiliyi** () — İran mədəniyyətinə, İran dillərinə və tarixinə məhəbbət, həmçinin İran və İran xalqı ilə qürur hissi üzərində qurulmuş siyasi ideologiya. İranda milli kimlik əsrlər boyu izlənilə bilsə də, İran milliyyətçiliyi əsasən XX əsrdən yayılmışdır. Bir çox cəhətdən paniranizmə yaxındır, lakin onun tam sinonimi deyil.

Pəhləvi sülaləsi dövründə (1925–1979) İran milliyyətçiliyi sovetpərəst sol, qərbəmeylli liberal və islamçı hisslərə alternativ olaraq hökumət tərəfindən fəal şəkildə dəstəklənirdi. 1979-cu il İran inqilabından və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra İran milliyyətçiliyi dövlət dəstəyini itirmiş, əsasən İran cəmiyyətinin ayətullahlar rejiminə qarşı çıxan bir hissəsinin ideologiyasına çevrilmişdir. 1999-cu ilin iyulunda İranda tələbə etirazlarından sonra milliyyətçiliyin yüksəlişi baş vermişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Rüstəm

**Rüstəm** və ya **Rüstəm Zal** (; ) — Fars xalq dastanının əfsanəvi qəhrəmanı, Firdovsinin "Şahnamə"sinin əsas personajlarından biri.

## Ənənə
Firdovsinin "Şahnamə"sində pəhləvan Rüstəm (və onun oğlu Zöhrab) haqqında şeir ümumi həcmin üçdə birindən çoxunu tutur. Rüstəm Siyavuş və İsfəndiyarla birlikdə "Şahnamə"nin əsas epik qəhrəmanlarıdır. Rüstəm obrazını yaradarkən Firdovsi üçün əsas material sak və soqdların qəhrəmanlar haqqında əfsanələr silsiləsi olmuşdur.

Rüstəm və Zöhrab haqqında əfsanənin osetin (Nart), alman və kelt qəhrəmanlıq əfsanə və mifləri ilə çox oxşar cəhətləri var. Rus folklorunun personajı Yeruslan Lazareviçin adı və iştirak etdiyi bəzi süjetlər Zalın oğlu Rüstəmə gedib çıxır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Фирдоуси А., «Шах-Наме. Критический текст», т.т.1-9, Москва 1960-71
* Бертельс Е. Э. «История персидско-таджикской литературы. Избранные труды», Москва 1960.
Fars mifologiyası

**Fars mifologiyası** və ya **İran mifologiyası** — qədim Böyük İranda yayılmış mifologiya. İran mifologiyasının formalaşmasının ilkin mərhələsi Hind-İran icması dövrünə aiddir.

Mifologiyanın əsas mətni şair Firdovsinin X–XI əsrlərin əvvəllərində yazdığı "Şahnamə"dir. Firdovsinin əsəri təkcə "Avesta"dan deyil, həm də "Bundahişn" və "Denkard" kimi sonrakı dövrlərə aid mətnlərdən də zərdüştiliyin hekayələri və personajlarına istinad edir. Hər halda, İran mifologiyasının bərpası üçün istifadə edilən əsas mənbə "Avesta"dır.

İran mifologiyası Hindistanın veda mifologiyasına yaxındır. Ortaq Hind-Avropa əsasına qayıdır. İran mifologiyasının qədim təbəqəsinin bir çox adları veda ilahilərinin adları arasında ümumi köklərə malikdir. Məsələn, sonradan Cəmşid olmuş Yima əslində veda tanrısı Yamadır. Cəmşid hekayəsi Qədim İran mifologiyasının ən dolğun əfsanələrindən biridir.

"Haqqada"da təqdim olunan yəhudi mifologiyası fars mifologiyası ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Midori (koala)

– qeydə alınmış ən yaşlı koala. 2021-ci ildə Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüşdür. Yaponiyanın Hyoqo prefekturasındakı İngiltərə parkında saxlanılırdı. 2022-ci ildə ölmüşdür.

## Həyatı
Midori 1 yanvar 1997-ci ildə Avstraliyada doğulmuşdur. 2003-cü ildə Qərbi Avstraliya hökumətinin hədiyyəsi kimi Yançep Milli Parkından Hyoqo prefekturasına göndərilmişdir. O, həmin il Minamiavaci şəhərindəki İngiltərə parkına gətirilmiş 4 koaladan biri idi. İşçilər Midorinin bu qədər uzun yaşayacağını gözləmirdilər. İngiltərə parkı Yaponiyada Viktoriya koalalarının saxlanıldığı yeganə yerdir.

Kaolalar orta hesabla 15-16 il yaşasalar da, parkda yaradılmış şərait və qayğı nəticəsində Midori uzunömürlü olmağa bacarmışdır. Yaşına baxmayaraq ağaca çıxır, özü yemək yeyir və ziyarətçilərin önünə çıxırdı. Midori gününü yeməklə və yatmaqla keçirirdi. Bəzən işçilər ona yeməkdə və ifrazat prosesində köməklik göstərirdilər. Hər ay tibbi baxışdan keçirilir və dırnaqları tutulurdu.

Midori 23 noyabr 2022-ci ildə ölmüşdür. Ölüm səbəbi qocalıq göstərilmişdir.

## Ginnesin Rekordlar Kitabı
Midori 2021-ci ildə 24 yaşına çatanda iki kateqoriya üzrə Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüşdür: dünyanın yaşayan ən yaşlı koalası və qeydə alınmış ən yaşlı koala.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İctimai TV xəbəri
Adelina Tahiri

**Adelina Tahiri** (makedon: Аделина Тахири, alban: Adelina Tahiri) — alban müğənni. 1991-ci ildə Skopyedə anadan olub. Hazırda Albaniyada yaşayan Tahiri peşəkar karyerasına 2007-ci ildə cəmi 16 yaşında ikən alban dilində nəşr etdirdiyi və həmin sinql Albaniya və Kosovoda ifa olunan **Më Trego sinqlı** ilə başlayıb. 2010-cu ilin oktyabrında o, ikinci albomu olan **Nuk Jam Penduar** -ı da alban dilində də buraxdı. Tahiri 2011-ci ildə rəsmi olaraq Albaniya vətəndaşlığını qəbul edib.

## Albomlar
* 2007 — Më Trego
* 2008 — İksir
* 2010 — Nuk Jam Penduar
* 2011 — Manipulyator
* 2012 — Mjaft

## İstinadlar
Derəfş Kavyani

**Derəfş Kavyani** () — qədim zamanlardan Sasani imperiyası süqutuna qədər istifadə edilən İran kral derəfşi. Ərəblərin İranı zəbt etməsi prosesində Sasanilərin məğlubiyyətindən sonra bayraq müəyyən bir Zerər bin Xəttab tərəfindən bərpa edilmiş, bunun üçün 30 min dinar almışdır. Xəlifə Ömər bayraqdan bütün qiymətli daşlar çıxarıldıqdan sonra onun yandırılmasını əmr etmişdir. Bayraq həmçinin, "Cəmşid ştandartı" (*Drəfş-i Cəmşid*, درفش جمشید), "Firidun ştandartı" (*Drəfş-i Freydun*, درفش فریدون) və "Kral ştandartı" (*Drəfş-i Kəyi*, درفش کیی) adlandırılmışdır.

İsveç tarixçisi Stiq Vikander bayrağın həm də zərdüştilik dininə mənsub bir qrup "Avesta" döyüşçüləri və rahibləri tərəfindən daşındığını iddia etmişdir. "Derəfş Kavyani"nin Parfiya dövründə İranın dövlət bayrağı olduğunu da sübut etmişdir.

## Mənşəyi
Ştandartın şər hökmdarı Zəhhaka qarşı üsyan edən mifik qəhrəman Dəmirçi Kave ilə əlaqəsi də qeyd olunur. "Şahnamə" dastanında Zəhhak qəddar ərəb tiran hökmdarı kimi bəhs edilir, Kave xalqı üsyana çağırır, dəridən hazırlanmış öz dəmirçi önlüyündən bayraq kimi istifadə edir və onu nizəyə bağlayır. Müharibə başa çatdıqdan sonra Zəhhak devrilir və taxt padşah Firiduna keçmişdir. Bayraq qiymətli daşlarla bəzədilmiş, İran milliyətçiliyinin və xarici zülmə müqavimətin simvoluna çevrilmişdir.

## Tacikistan Prezidentinin ştandartı

Tacikistan Prezidentinin ştandartı 2006-cı ildə dövlət başçısı Emoməli Rəhmonun üçüncü müddətinə inauqurasiya mərasimində təqdim edilmişdir. Ştandartın mərkəzində milli dövlətçiliyin uzunömürlülüyünün və davamlılığının rəmzi olan "Derəfş Kavyani" təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Derəfş

**Derəfş** (; mənası – bayraq) — Qədim İran ordusularında birliklər tərəfindən hərbi bayraq kimi istifadə edilən bayrağabənzər əşya.

## Tarixi
Derəfş veksilloid idi, adətən müxtəlif naxışlı və rəngdə olan dəri və ya parçadan ibarət idi. Bundan qohumları tanımaq və bir yerə toplaşmaq, ya da hücum istiqamətini göstərmək üçün əsas simvollardan biri kimi istifadə olunurdu. Əvvəlcə ağacdan, buynuzdan, tuncdan, heyvan dərisindən və digər oyma və boyalı ağac və ya metal bəzək əşyalarından hazırlanmışdır. E.ə. 2,400-cü ilə aid edilən "Derəfş Şəhdad" tarixdə ilk bayraq hesab edilir. Həmçinin, "Derəfş Şahbaz" Böyük Kirin bayraqları üçün istifadə olunduğu halda, bu bayraq kimi bayraqlar e.ə. 550-ci ildə müxtəlif üslub və formada olan Əhəməni ordusunun hər bir hissəsi üçün istifadə edilmişdir. Parfiyalılar Dəmirçi Kavenin təsiri ilə nizənin üstündəki çarpaz çubuğa bağlanan tunc "Derəfş Kavyani"dən bayraq kimi istifadə edirdilər.

## İstinadlar
Şahbaz

**Şahbaz** () — fars mifologiyasında əfsanəvi quş adı. Onun qartala bənzəyən bədən quruluşuna malik olması, şahin və ya qızılquşdan daha böyük olduğu, Böyük İran daxilində Zaqros, Əlburz və Qafqazın daxilində bir ərazidə məskunlaşdığı bildirilir. Qədim fars mifologiyasında Şahbaz İrandilli xalqlara kömək edən, Fərəvaharı İranzəminə istiqamətləndirən tanrı idi.

## Tarixi
"*Şahbaz*" sözü hərfi tərcümədə "şahın şahini" deməkdir. İran şahı üçün şahin və ya başqa bir yırtıcı quş saxlamaq standart təcrübə idi. Bu simvol həm gücü, həm də aqressivliyi təmsil edirdi. Qədim Misir tanrısı Horun Əhəmənilər imperiyasının əsasını qoyan Böyük Kirin bayraqlarının arxetipi olması haqqında fərziyyələr irəli sürülmüşdür.

Britaniya kəşfiyyatçısı Riçard F. Burton rəmzini tetraçalan olduğunu güman etmişdir. Şahbaz alternativ olaraq İran yaylasının səmasında başqa bir quş olan mərzar qartalını təmsil edə bilərdi.

## İstinadlar
Derəfş Şəhdad

"**Derəfş Şəhdad**" — İranda, Kirman ostanının Şəhdad şəhərində aşkar edilmiş tarixi derəfş. Kvadrat metaldan ibarətdir,  ölçüsü 23x23 sm-dir, üzərində qartal təmsil olunmuşdur və çubuq üzərində quraşdırılmışdır. Bu bayraq dünyanın ən qədim bayrağı hesab edilir. Üzərində bir xurma ağacı, iki başqa ağac, beş kiçik və böyük insan, iki şir, bir donqar inək və Ciruft mədəniyyətində təsvir olunan ilanlara bənzər bəzi ilanların şəklini görmək olar. Min illərdir paslandığı üçün yaşıllaşmışdır, lakin əvvəlcə günəşi əks etdirən metal parıltıya sahib idi. Aşkar edildikdən sonra Tehrana aparılmış, İran Milli Muzeyində saxlanılır. Qədim İran mifologiyasında Simurq quşu günəş tanrısının, müdriklik və böyük külək tanrısının simvolu olmaqla yanaşı, İran yaylasının qədim yerliləri hesab olunurdu. Bu səbəbdən onun rəmzi Sasanilər dövründə bu bayrağın və "Derəfş Kavyani"nin dirəyində qoyulmuşdur .

## İstinadlar
Veksilloid

**Veksilloid** — ölkələrin, təşkilatların, şəxslərin simvollarını təsvir edən ştandart.

## Tərif
1958-ci ildə veksilloloq Vitni Smit veksilloidi aşağıdakı kimi təyin etmişdir: "Bayrağın funksiyalarını yerinə yetirən, lakin müəyyən mənada, adətən görünüşü ilə fərqlənən əşya. Veksilloidlər ənənəvi cəmiyyətlərin xarakterik xüsusiyyətidir və tez-tez heyvan fiqurları kimi üstündə emblem olan pankarta bənzəyir".
"Veksilloid" bayraq olmayan hər hansı bir bannerə xitab etmək üçün geniş şəkildə istifadə edilə bilər. İlk ən sadə protoveksilloidlər, sonrakı bayraqların və veksilloidlərin qabaqcılları məğlub edilmiş düşmənlərin qanına səpilmiş parçalar olması ehtimal edilir.
Orta əsrlərin sonlarında, 1100–1400-cü illərdə bayraqlar əsasən veksilloidləri əvəzləmişdir. Bununla belə, veksilloidlər hələ də xüsusi məqsədlər üçün və ya küçə paradları zamanı, həmçinin hərbi hissələr tərəfindən və ya təşkilatların simvolu kimi istifadə olunurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Entry on Vexilloids in the Flags of the World website
Qədim sami dini

**Qədim sami dini** — qədim Yaxın Şərq və Afrika buynuzunda yaşayan sami xalqlarının, o cümlədən akkadlılar, arameylər, kənanlılar və başqalarının çoxtanrılı inancları və kultlarının ümumi adı.

Sami ənənəsi və onların panteonları regional kateqoriyalara bölünür. Levantdakı Kənan dini, Mesopotamiyadakı Assur-Babil dini ilə əlaqəli Şumer mifologiyası, İsrail övladlarının qədim yəhudi dini və ərəb mifologiyası.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Donald A. Mackenzie, ''Myths of Babylonia and Assyria'' (1915).
* Moscati, Sabatino (1968), *The World of the Phoenicians* (Phoenix Giant)
* Ribichini, Sergio «Beliefs and Religious Life» in Moscati Sabatino (1988), *The Phoenicians* (by L.B. Tauris in 2001)
* Thophilus G. Pinches, ''The Religion of Babylonia and Assyria'', The World Wide School, Seattle (2000)
* van der Toorn, Karel (1995). Dictionary of Deities and Demons in the Bible. New York: E. J. Brill. .
Dəndərə məbəd kompleksi

**Dəndərə məbəd kompleksi** ( və ya **) — Misirin Dəndərə şəhərindən təqribən  ) məsafədə yerləşir. Misirdə ən yaxşı qorunan məbəd komplekslərindən biridir. Ərazi Abidosun cənubunda, Yuxarı Misirin altıncı nomu kimi istifadə olunurdu.

## Hathor məbədi
Kompleksdə üstünlük təşkil edən bina Hathor məbədidir. Məbəd orta padşahlıq dövründən başlayaraq Roma imperatoru Trayanın dövrünə qədər eyni yerdə olmuş, lakin bir qədər dəyişdirilmişdir. Mövcud strukturun tikintisi e.ə. 54-cü ilin iyulunda XII Ptolemey Neos Dionisin dövründə başlamışdır. və hipostil zalı Tiberi dövründə tikilmişdir.

Trayan Misirdə binalar tikməkdə və onları bəzəməkdə kifayət qədər fəal idi. O, Domisian ilə birlikdə Hathor məbədinin propilonunda səhnələr təqdim etmişdir. Onun kartuşu İsnadakı Xnum məbədinin sütun şaftlarında da müşahidə olunur.

### Dəndərə zodiakı
Heykəlləşdirilmiş Dəndərə zodiakı son dövrlərə aid Yunan-Roma məbədində tapılan relyefdir. Burada buğa və tərəzi təsvirlərini ehtiva edən geniş yayılmış relyefdir. Onun eskizi Napoleonun Misirə yürüşü zamanı hazırlanmışdır. 1820-ci ildə Fransa müstəmləkəçiləri tərəfindən məbədin tavanından çıxarılaraq saxta ilə əvəz edilmişdir. Onlara Misir hökmdarı Məhəmməd Əli Paşadan icazə alması və ya oğurlamaları ilə bağlı mübahisələr var. Əsli indi Luvrdadır. Şampolyon bunun Ptolemey dövrünə aid olduğunu təxmin etmişdir. Müasir misirşünaslar bunu eramızdan əvvəl I əsrə aid edirlər.

### Dəndərə işığı
Hathor məbədində mavi suzanbağı çiçəyindən çıxan ilan şəklində Horun təsvir edildiyi daş relyeflər var. O, altı relyefdə Nutun bətnində təmsil edilən "*hn*" adlı oval qabın içində təsvir edilmişdir.

## Roma mammisisi
Roma mammisisi Trayan və Mark Avrelinin hakimiyyətləri dövrünə aid bir əlavə binadır. Burada Misir tanrılarına qurban verən Trayanın çoxsaylı relyeflərini görmək olar.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
 
* Jed Z. Buchwald, "*[http://pr.caltech.edu/periodicals/eands/articles/LXVI4/buchwald.html Egyptian Stars under Paris Skies] *". pr.caltech.edu.
* R. A. Parker, "*[https://www.jstor.org/stable/74274 Ancient Egyptian Astronomy] *". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences, Vol. 276, No. 1257, The Place of Astronomy in the Ancient World (May 2, 1974), pp.&nbsp;51–65
* Marshall Clagett, "*[https://archive.org/details/bub_gb_8c10QYoGa4UC Ancient Egyptian Science: A Source Book]*".  Diane, 1989. 
* William Henry and Davenport Adams "*[https://archive.org/details/egyptpastandpre00adamgoog Egypt Past and Present: Described and Illustrated]*". T. Nelson and Sons, 1885. 380 pages. Page 218 - 226
* The Dendera Reliefs , Catchpenny Mysteries.
* Frank Dörnenburg, Electric lights in Egypt?. 2004. (ed. An analysis of how the Egyptians didn't have electricity).
* Mariette, Auguste, *Dendérah*, Bookshop A. Franck, Paris, 1875.
* Fischer, H.G., *Dendera in the third millennium B.C. down to the theban domination of upper Egypt*, J.J. Augustin publisher, New York, 1968.

## Xarici keçidlər

* Dəndərə Temple complex. satellite-sightseer.com.
* Dəndərə (French)
* High-resolution Images of Dəndərə Temple Ceiling
Tadahiro Ayzava

– yaponiyalı həvəskar arxeoloq. Yaponiyada ilk paleolitik daş alətləri kəşf etməsinə görə tanınır.

## Həyatı
Tadahiro Ayzava 1926-cı ildə Yaponiyanın Tokio şəhərində doğulmuşdur. Assosial uşaqlıq keçirən Ayzava qədim artifaktlara maraq göstərmiş, boş vaxtının böyük hissəsini dulusçuluq parçaları və daş alətlər toplamaqla keçirmişdir. O, Akaqi dağının ətrafında ilk insanların nə vaxt məskunlaşdığı ilə maraqlanmışdır.

Ayzava həyatını qazanmaq üçün natto ticarəti ilə məşğul olurdu.

## Kəşfləri
Ayzava 1946-cı ilin sentyabrında Qunma prefekturasının Kiryu şəhərində səyyar satıcılıq ilə məşğul olarkən Kasakake qəsəbəsinin İvacuku rayonunda yerləşən, qismən aşınmış və Kanto gilli toprağının bir hissəsi olan qırmızı gil layında obsidian alətlərlə qarşılaşmışdır. Bu dövrdə arxeoloqlar Yaponiyanın insanlar tərəfindən məskunlaşılmasının Comon dövründə baş verdiyini hesab edirdilər.

Ayzava 1949-cu ilin iyulunda həmin bölgədə obsidian ucluq da aşkar etmişdir. O, artıq kifayət qədər dəlili olduğunu düşünərək tokiolu tədqiqatçı Teruya Eyzakaya yaxınlaşmış və onun vasitəsilə Meyci Universitetinin arxeoloqu Çosuke Serizava ilə tanış olmuşdur. Serizava onun tapıntılarını universitetin professoru Sosuke Suqiharaya göstərmiş və onu təəccübləndirmişdir. 1949-cu ilin 11–12 sentyabr tarixlərində İvacukuda baş tutan arxeoloji qazıntı işlərində Serizava, Suqihara və İsamu Okamoto ilə yanaşı, Ayzava da iştirak etmiş və bir neçə ovalşəkilli daş alət aşkarlanmışdır. Ayzava Serizava və Sekiya ilə birlikdə *"Akaqi dağı ətəyində paleolitik alətlər"* adlı hesabat yazmışdır. Bu kəşflər nəticəsində 30.000 il əvvəl Yaponiyada paleolitik mədəniyyətin mövcud olduğu təsdiqlənmişdir.

Ayzava Akaqi dağı bölgəsində paleolitik mədəniyyəti müstəqil şəkildə öyrənməyə davam etmişdir. O, Qonqen, Kiribara, Mitsuya və Masuqata arxeoloji yerlərində tədqiqatlar aparmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Əfrasiyab

**Əfrasiyab** (; ) — Turanın mifik padşahı və qəhrəmanı. O, Firdovsinin qələmə aldığı "*[[Şahnamə]]*" dastanının əsas antaqonistidir.

## Təsviri

İran şairi Firdovsinin "*[[Şahnamə]]*" əsərinə görə, Əfrasiyab Turan şahı və qəhrəmanı, İranın baş düşməni olmuşdur. İran mifologiyasında Əfrasiyab bütün Turan padşahlarının ən görkəmlisi hesab olunur. O, nəhəng döyüşçü, mahir sərkərdədir, İran sivilizasiyasını məhv etmək üçün sehrli aldatma gücünə malik Əhrimənin müttəfiqidir.

İslam mənbələrinə görə, Əfrasiyab İran mifik padşahı Firidunun üç oğlundan biri olan Turun nəslindən idi.

## Hipotezlər
Ernst Hertzfeld hesab edirdi ki, Parsond adı etimoloji cəhətdən Əfrasiyab adı ilə eynidir. Təbəri əsərlərində Eftalit şahı Axşunvar və ya Axşunvaz adı ilə törəmə Əfrasiyabdan bəhs edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ehsan Yarshater, "Afrāsiāb", *[[:en:Encyclopædia_Iranica|Encyclopædia Iranica]]*
* Afrasiab featured in Rostam Comic Book
* The battle of Rustam and Afrasiab on Asian miniature
Daşbulağı (Meşkinşəhr)

**Daşbulağı** () — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 27 nəfər yaşayır (7 ailə).

## İstinadlar
İohann Rudolf Stadler

**İohann Rudolf Stadler** () — isveçrəli protestant saatsaz. O, daha çox Səfəvi imperiyasında yaşaması ilə tanınır. O, burada saat düzəltməklə məşğul olmuşdur. Sonda o, onun mülkünə icazəsəz giriş etmiş şəxsi öldürməsi ilə bağlı intriqaya qurban getmiş və buna görə edam edilmişdir.

## Həyatı
O, Sürix şəhərində soba satıcısı olan Erhardın ailəsində anadan olmuşdur. 1627-ci ildə o, tapşırıq ilə Osmanlı imperiyasının paytaxtı olan İstanbula getmişdir. O, buraya dayısı İohann Rudolf Şmitd fon Şvarzenhornun yanına getmişdi. İohann burada fransız səyyah Jan Batist Tavernye ilə tanış olmuş və sonda onlar birlikdə İsfahana — Səfəvi imperiyasının paytaxtına səyahət etmişdirlər.

Stadler 1631-ci ildə Səfəvi imperiyasına çatmış və qısa müddət ərzində özünün saat düzəltmə qabiliyyətinə görə məşhurlaşmışdır. Səfəvi şahı I Səfi (1629–1642) İsfahanda ikən Stadlerin onun üçün düzəltdiyi saatdan çox məmnun qaldı və onu saraya işə götürdü. Növbəti 3 il ərzində Stadler şahın xarab olmuş bütün saatlarını təmir etdi. Bu iş sayəsində çox varlanan Stadler elə burada nestorian xristian olan bir qadınla evlənir. 1637-ci ildə o, İsfahanda olan Holşteyn elçiliyi ilə birlikdə Avropaya qayıtmaq istəyir. Bu elçilikdə onun qohumu Otto Bruggeman da var idi, lakin I Səfi ona sarayda qalması üçün böyük məbləğdə maaş təklif edir.

Stadler bu təkliflə bağlı yekun qərar verməmişdən əvvəl gecə evinə girən adamı güllələyib öldürür. Stadler əvvəllər də bir dəfə eyni adamı yaxalamışdı və ona bir daha evinə ayaq basmamasını əmr etmişdi. Tavernyerin dediyinə görə, kişi oğru deyil, Stadlerin arvadının sevgilisi idi. Səfəvi qanunları Stadlerin tərəfində olsa da, intriqa onun taleyini möhürlədi; Səfəvi məhkəməsi onu həbs edib ölümə məhkum etdi. Şah Səfi İslamı qəbul edib özünü sünnət etdirsə, Stadleri bağışlamağa hazır idi; lakin o, bundan imtina etdiyi üçün məhkəmə hökmü icra edib. O, 16 oktyabr 1637-ci ildə qılıncla edam edildi və İsfahanda dəfn edildi.

## Həmçinin bax
* Juriaen Ambdis
* Jak Russo

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
*
Mehdiqulu bəy Cığatay

**Mehdiqulu bəy Cığatay** () — Xorasanda fəaliyyət göstərən Cığatay hakimi və Şah I Abbasın saray əyanı. O, əmir-e axur rütbəsi almış və Müqəddəs Roma İmperiyası ilə Rusiya imperiyasına diplomatik missiya üçün göndərilmişdir.

## Diplomatik missiyaları
1599-cu ildə Şah I Abbas Entoni Şirlinin məsləhəti ilə Osmanlı imperiyasına qarşı Avropa dövlətləri ilə ittifaq qura bilmə ümidilər Avropaya diplomatik nümayəndə heyətləri göndərdi.  Elçilər Müqəddəs Roma imperatoru II Rudolfla görüşdü. O da, bu ziyarətə cavab olaraq Stefan Kakaşın rəhbərliyində İsfahana nümayəndələr göndərmişdir. Kakaş yolda ikən vəfat etmiş və rəhbərliyi onun katibi Georg Tektander fon der Yabel öz üzərinə götürmüşdür. Şah I Abbas fon der Jabeli qəbul etmiş və Mehdiqulu bəyi onunla birlikdə Rusiya çarlığına göndərmişdir. Bunun səbəbi I Abbasın rus çarı Boris Qodunovu qızılbaş ordusunun Osmanlı üzərində qələbə qazanması barədə məlumatlandırmaq istəyi idi. Çar bu xəbəri eşitməkdən məmnun oldu və 5 min nəfər döyüşçü ilə bir neçə topu ona Dərbəndi geri qaytarmağa yardım etməsi üçün göndərdi. Mehdiqulu bəy və fon der Jabel Rusiyanı Müqəddəs Roma imperiyasına getmək üçün tərk etdilər və 1605-ci ilin 8 yanvarında Praqaya çatdılar. II Rudolf Müqəddəs Roma imperiyası, Rusiya çarlığı və Səfəvi imperiyası arasında üçlü ittifaqla razılaşdığını bildirdi və söz verdi ki, Osmanlı imperiyasına qərbdən hücum edəcəkdir. Lakin bu baş tutmadı.

## Həmçinin bax
* Hüseynəli bəy Bayat
* Habsburq-Səfəvi ittifaqı

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Qarabəy

* Kiçik Qarabəy — Azərbaycanın Tərtər rayonunda kənd.
* Ulu Qarabəy — Azərbaycanın Tərtər rayonunda kənd.
586-cı qırıcı aviasiya alayı

**586-cı qırıcı aviasiya alayı** — İkinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında Marina Raskova İosif Stalini qadınlardan ibarət aviasiya alaylara yaratmağa razı saldıqdan sonra əsası qoyulan üç sovet qadın aviasiya alayından biri. Alay əvvəlcə Yak-1 təyyarələri ilə təchiz edilmiş, 1943-cü ildə isə Yak-7 və Yak-9 təyyarələrini əldə etmişdir. Alayın bütövlükdə qadınlardan ibarət olması nəzərdə tutulsa da, alay komandiri Tamara Kazarinova 1942-ci ilin oktyabrında başqa bir hissəyə köçürüldükdən sonra onun yerinə Aleksandr Qridnev gətirilir. Alayın üzvlərindən Lidiya Litvyak və Yekaterina Budanova ölümündən sonra müvafiq olaraq Sovet İttifaqı Qəhrəmanı və Rusiya Federasiyası Qəhrəmanı adlarına layiq görülmüşdürlər.

## Tarixi
Alay SSRİ Xalq Müdafiə Komissarlığının 08.10.41-ci il tarixli 0099 saylı “Qırmızı Ordu Hərbi Hava Qüvvələrinin qadın aviasiya alaylarının formalaşdırılması haqqında” əmri ilə yaradılmışdır. Alaya Marina Raskova rəhbərlik edirdi. 9 dekabr 1941-ci ildə 586-cı alaya təyin edilmiş iyirmi beş pilot Yak-1 qırıcısında imtahanlardan keçdi. Pilot Yevgeniya Proxorova 1941-ci ilin dekabrından 1942-ci ilin martına qədər 586-cı alayın komandiri vəzifəsində çalışmışdır. Rəsmi mənbələrə görə Tamara Kazarinova alaya yalnız 23 fevral 1942-ci ildə gəlmişdir. 

Alayın ilk vəzifəsi 23 fevral 1942-ci ildə Saratovda Volqa üzərindəki dəmir yolu körpüsünün müdafiəsi olur. 24 sentyabr 1942 -ci ildə leytenant Valeriya Xomyakova Saratov üzərindəki gecə döyüşündə alman bombardmançısını vurur. Bu, qadın aviasiya alayının ilk qələbəsi idi. 6 oktyabr 1942-ci ildə gecə döyüşü zamanı Valeriya Xomyakova ölür və ölümündən sonra "Qırmızı Bayraq" ordeni ilə təltif edilir. 

9 oktyabr 1942-ci ildə SSRİ Xalq Müdafiə Komissarının müavini general-leytenant Mixail Qromadin alay komandiri T. Kazarinovanı tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırır. 

Bu dövrdə Sergey Savenkov və Vitali Belyakov müvəqqəti olaraq alayın komandiri kimi fəaliyyət göstərirlər. Müharibənin son iki il yarımı və İkinci Dünya müharibəsindən sonra alayın komandiri Aleksandr Vasilyeviç Qridnev olur. Onun rəhbərliyi altındakı 586-cı qırıcı alayı Voronejə köçürülür. 

Alayın heyəti Kursk döyüşü zamanı şiddətli hava döyüşlərində iştirak edir. 7 sentyabr 1943-cü ildə Starı Oskol ərazisindəki hava döyüşündə kiçik leytenant Taisiya Smirnovanın təyyarəsi vurulur. Pilot yanaraq enən təyyarədən yanıqlar içində qurtulur və sol ayağı sınır. Ayağı amputasiya olunan Smirnova 1-ci dərəcəli "Vətən Müharibəsi" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 

20 iyul 1945-ci ildə alayın əsgərləri və çavuşları tərxis edilir. Zabitlər isə Vyanaya, daha sonra isə Rumıniyanın İasi şəhərinə göndərilir. 1945-ci ilin noyabrında qadın zabitlər də tərxis olunur. Bir çox kişi pilotlar və ləğv edilmiş 586-cı qırıcı aviasiya alayının texniki heyəti komandir A.V.Qridnev ilə birlikdə Kiyevə, 39-cu qırıcı aviasiya alayına köçürülür. 

Alayın pilotları ümumilikdə 4419 döyüş uçuşu həyata keçirmiş, 125 döyüşdə iştirak etmiş, 38 alman təyyarəsini vurmuşdur. 

## Heyət

## İstinad siyahısı
Əlikəhrizi

* Əlikəhrizi (Meşkinşəhr) — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Əlikəhrizi (Muradlı) — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Genius

**Genius** — 27 avqust 2009-cu ildə Tom Lehman, İlan Zexori və Mahbod Mogadam tərəfindən qurulmuş amerikan rəqəmsal media şirkəti. Sayt istifadəçilərə mahnı sözləri, xəbərlər, mənbələr, şeirlər və sənədlərə annotasiyalar və şərhlər təqdim etməyə imkan verir.

Başlanğıcda Rap Genius adı altında hip hop musiqisi ilə bağlı materiallar yerləşdirən sayt, gördüyü maraq və kapitalla böyümüşdür. Sayt 2014-cü ildə Genius adı altında digər media növlərini əhatə edən bir formada yenilənmişdir. 2016-cı ildən etibarən Genius orijinal musiqi yönümlü materiallar istehsal edir, konsertlər və tədbirlər təşkil edir.
Nəcmi-i-Sani

**Nəcm-i-Sani sülaləsi** (*həmçinin Najam-es-Sani olaraq yazılır*) — Hindistanda hökmranlıq edən müsəlman sülaləsi idi. Aşağıdaklar İmperator Aurangzebin (1658-1707-ci illər ) vəziri olan Nəvab Əli Quli Xan Bahadur tərəfindən təsis edilmişdir.
* Banganapallenin ilk Nəvab sülaləsi, (1665-dən 1769-a qədər)
* Masulipatamın Nəvabları, (1731-dən əvvəl - 1883-dən sonra) 
* Cambay Dövləti.

## İstinadlar
Temperaturun mütləq sıfırı

**Temperaturun mütləq sıfırı** — Kainatdakı fiziki cismin temperaturunun minimal həddi. Mütləq sıfır mütləq temperatur. Mütləq sıfır Kelvin şkalası kimi mütləq temperatur şkalası üçün istinad nöqtəsi kimi xidmət edir. 1954-cü ildə X Çəkilər və ölçülər üzrə Baş Konfrans termodinamik temperatur şkalasını temperaturu 273,16 K (0.01&nbsp;°C dərəcəsinə uyğun olan) kimi qəbul edilən bir sabit nöqtə ilə qurur — suyun üçlü nöqtəsi ilə. Buna görə də mütləq sıfıra Selsi şkalası ilə −273,15&nbsp;°C və ya Farenheyt şkalası ilə −459,67&nbsp;°F və ya 0 Kelvin uyğundur.

Termodinamikanın tətbiqi çərçivəsində praktikada mütləq sıfır fəth olunmazdır. Onun mövcudluğu və temperatur şkalasında əks olunması müşahidə olunan fiziki fenomenlərin ekstrapolyasiyasından irəli gəlir. Bununla yanaşı bu cür ekstrapolyasiya onu göstərir ki, mütləq sıfırda maddələrin molekullarının və atomlarının istilik hərəkəti enerjisi sıfıra bərabər olmalıdır, yəni hissəciklərin xaotik hərəkəti dayanır və kristal qəfəs düyünlərində aydın bir mövqe tutaraq, nizamlı bir quruluş meydana gətirirlər (maye helium istisnadır). Lakin kvant fizikası nöqteyi-nəzərdən temperaturun mütləq sıfırında belə hissəciklərin kvant xüsusiyyətlərilə və onların ətrafının fiziki vakumuyla izah olunan sıfır dalğalanmalar mövcuddur.

## Tarix
1703-cü ildə fransız fizik Qilyom Amonton (fr. Guillaume Amontons) sıfır şkalası kimi havanın öz "elastikliyini tam itirməsi" temperaturu götürülən hava termometrini təqdim edir. Onun hesabladığı temperatur −239,5&nbsp;°C təşkil edib.

M. V. Lomonosovun istiliyin kinetik nəzəriyyəsində istilik "fırlanan" hərəkətlə izah edilir. Hərəkətin kəsilməsi soyuğun son dərəcəsi kimi qeyd edilir (müasir terminoloqiyaya əsasən, mütləq sıfır).

1779-cu ildə işıq üzü görmüş "Pirometriya" işində alman alimi İohann Lambert (alm. Johann Heinrich Lambert) Amontonun aldığı nəticəni dəqiqləşdirərək −270&nbsp;°C nəticəsini alır.

## Mütləq sıfıra yaxın müşahidə edilən hadisələr
Mütləq sıfıra yaxın temperaturda Makromiqyasda sırf kvant effektləri müşahidə edilə bilər, məsələn:
* Superkeçiricilik
* Superaxıcılıq
* Bose-Einştein kondensasiyası

## Laboratoriyada əldə edilən temperaturlar
2021-ci ilin payızında Almaniya və Fransadan olan bir qrup alim tarixdə ilk dəfə olaraq yaratdıqları qaz buludunun temperaturunu 38 pikokelvinə (mütləq sıfırdan dərəcənin cəmi 38 trilyonda biri) aşağı sala bildi və bununla da mütləq sıfıra yaxınlaşdı..

## Həmçinin baxın
* Termodinamikanın üçüncü qanunu
* Mənfi mütləq temperatur
* Plank temperaturu

## Qeydlər

## Ədəbiyyat
* Q. Burmin. Mütləq sıfırın fırtınası. — M.: «Uşaq ədəbiyyatı», 1983
Şuiçi Qoto

– Yaponiya arxeoloqu.

## Həyatı
Şuiçi Qoto 1888-ci ildə Yaponiyanın Şizuoka prefekturasında doğulmuşdur. 1913-cü ildə Tokio Ali Normal Məktəbindən məzun olduqdan sonra Şizuokada bir orta məktəbdə işləməyə və arxeologiya ilə maraqlanmağa başlamışdır. 1921-ci ildə Tokio İmperiya Evi Muzeyinin işçisi olmuşdur. 1927-ci ildə Avropa və ABŞ-yə səyahət edərək muzeyləri tədqiq etmişdir. Daha sonra Meyci Universitetinin professoru və Mədəni Mülklərin Qorunması üzrə Milli Komissiyanın məsləhətçisi olmuşdur.

Qoto Yaponiyanın ibtidai icma quruluşuna və erkən tarixinə maraq göstərmişdir. Onun ixtisası kofunlar və Kofun dövrünün mədəniyyəti olmuşdur. O, Toro yerində və Oyu daş sahələrində aparılmış arxeoloji qazıntı işlərinə rəhbərlik etmiş, Nippon Arxeologiya Cəmiyyətinin katibi vəzifəsini yerinə yetirmişdir.

## Əsərləri
* *"Nihon kokoqaku"* (1927, "Yaponiya arxeologiyası").
* *"Nihon rekişi kokoqaku"* (1937, "Yaponiyanın tarixi arxeologiyası").

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Çekizm

**Çekizm** (; ilk sovet məxfi polis təşkilatı olan Əksinqilab və Təxribatla Mübarizə üzrə Ümum-Rusiya Fövqəladə Komissiyası üçün istifadə olunan "*çeka*" sözündən) — SSRİ-də məxfi polisin cəmiyyətin bütün sahələrə güclü nəzarət etdiyi vəziyyəti təsvir edən termin. Bu həm də indiki Kreml hakimiyyətini tənqid edənlər tərəfindən müasir Rusiyada hüquq-mühafizə orqanlarının istifadə etdiyi gücü təsvir etmək üçün istifadə olunur.

## SSRİ
Çekizm Feliks Dzerjinski tərəfindən on ildən çox müddət ərzində tətbiq edilən və inkişaf etdirilən təhlükəsizlik polisindəki inanclar, təcrübələr və fərziyyələr toplusunun məhsulu kimi təsvir edilir. Onun yerləşdirdiyi sistemlər siyasi terroru qanuniləşdirən və romantikləşdirən konsepsiyanın sakrallaşdırılmasına gətirib çıxarmışdır. Əbdurrəhman Avtorxanov sovet cəmiyyətinin dayağı kimi məxfi siyasi polis ideyasını irəli sürmüşdür.

Çekizm çeka mentalitetinin qondarma fəzilətlərinə əsaslanan bir kult formasına çevrilmişdi. Albatsın sözlərinə görə, Lavrenti Beriya, Yuri Andropov və Vladimir Kryuçkov da daxil olmaqla, əksər KQB rəhbərləri həmişə Kommunist Partiyası ilə hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmış, zahiri kommunist liderləri manipulyasiya etmişdilər. Çekizmin sakrallaşdırılması Dzerjinski kimi liderlərə məxfi polis üzvləri ilə xüsusi münasibət qurmağa imkan vermiş, eyni zamanda partiya qurucularının başqalığını təbliğ etmişdir.

## Rusiya
Rusiya Dumasının keçmiş üzvü Konstantin Borovoya görə, "Putinin təyinatı DTK-nin hakimiyyət uğrunda səlib yürüşünün kulminasiya nöqtəsidir. Bu onun finalıdır. İndi ölkəni DTK idarə edir". Moskvada yerləşən "Center for the Study of Elites"in direktoru Olqa Krıştanovskaya müəyyən etmişdir ki, Rusiyada 1,016 aparıcı siyasi xadimdən 78%-ə qədəri əvvəllər DTK və ya FTX-yə bağlı təşkilatlarda xidmət etmişdir.

Bəzi müşahidəçilər qeyd etmişdir ki, Rusiyanın indiki dövlət təhlükəsizlik təşkilatı olan FTX DTK-dan daha güclüdür, çünki bu qurum DTK kimi Kommunist Partiyasının nəzarəti altında fəaliyyət göstərmir. Üstəlik, FTX rəhbərliyi və onların tərəfdaşları ölkədəki ən mühüm iqtisadi aktivlərə sahibdirlər və Rusiya hökumətinə, Dövlət Dumasına nəzarət edirlər.

Politoloq Stanislav Belkovski çekizmi aqressiv antiamerikanizmi özündə birləşdirən "imperiya ideologiyası" olaraq təyin etmişdir.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Russia: Death and resurrection of the KGB By J. Michael Waller, Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization
* A Rogue Intelligence State? Why Europe and America Cannot Ignore Russia By Reuel Marc Gerecht
* Putin's Russia, by Anna Politkovskaya
Yonekiçi Miyake

– Yaponiya tarixçisi, pedaqoqu və arxeoloqu.

## Həyatı
Yonekiçi Miyake 1860-cı ildə Vakayama hanında doğulmuşdur. Keyo özəl məktəbində təhsil alsa da, məzun olmadan məktəbdən çıxmışdır. Bundan sonrakı biliklərini öz səyləri ilə qazanmışdır. 1881-ci ildə Tokio Ali Normal Məktəbində dərs verməyə başlamış, müasir tədris metodlarını öyrənmək üçün 1885–86-cı illərdə ABŞ və İngiltərəyə səyahət etmişdir. 1890-cı ildə Tokio İmperiya Evi Muzeyinin işçisi olmuş, 1922–23-cü illərdə muzeyin direktoru vəzifəsini tutmuşdur. 1929-cu ildə Tokio Bunrika Universitetinin ilk prezidenti seçilmişdir.

Miyakenin tədqiqat sahəsi İpək yolunun tarixi, eləcə də, Kvanqetho abidəsi və 57-ci ildə Çin imperatoru tərəfindən Yaponiya hökmdarına verilmiş qızıl möhür kimi qədim yazılar olmuşdur. O, antropoloji və arxeoloji tapıntılarla tarix elmini inkişaf etdirməyi dəstəkləmişdir. Miyake Nippon Arxeologiya Cəmiyyətinin əsasını qoymuşdur. Əsas əsərləri 1929-cu ildə *"Miyake Yonekiçi çocutsuşu"* ("Yonekiçi Miyakenin əsərləri") adı ilə nəşr olunmuşdur.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Ənvər İsmayılov

* Ənvər Ələkbər oğlu İsmayılov — Azərbaycan memarı və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Dövlət Tikinti Komitəsi sədrinin birinci müavini
* Ənvər Sərvər oğlu İsmayılov — krımtatar əsilli Ukrayna xalq və caz musiqiçisi, gitaraçı, Ukraynanın xalq artisti

## Həmçinin bax
* Ənvər
* İsmayılov
Uazabaa

**Uazabaa** () – Gürcüstanın Abxaziya bölgəsinin Suxumi ərazisində yerləşən kənd. Dəniz səviyəsindən  220 m hündürlüktə, Suxumidən 14 km uzağlıktadır. 

2008-ci ildə Rusiya Federasiyası tərəfindən işğal edilib.

## Ədəbiyyat
*ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 93-94.

## İstinadlar
Staruşkino

**Staruşkino** () – Gürcüstanın Abxaziya bölgəsinin Suxumi ərazisində yerləşən kənd. Dəniz səviyəsindən 640 metr hündürlükdə, Suxumidən 20 km uzaqlıqdadır. 

2008-ci ildə Rusiya Federasiyası tərəfindən işğal edilib.

## Ədəbiyyat
*ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 551.

## İstinadlar
Günpapaq-i Ülya (Meşkinşəhr)

**Günpapaq-i Ülya** () — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 208 nəfər yaşayır (38 ailə).

## İstinadlar
Abdulaye Ba

**Abdoulaye Ba** () — Seneqallı peşəkar futbolçu. Azərbaycanın "Sabah" klubunda mərkəz müdafiəçisi kimi çıxış edir.

## Karyerası

### Klub karyerası
Sen-Luisdə anadan olan Ba ​​2008-ci ildə 17 yaşında Pprtuqaliyanın "Porto" klubunun gənclər komandasına qoşulur. O, ilk iki mövsümünü Portuqaliyanın digər iki klubunda, ikinci divizionda "S. C. Covilhada" və Primeira Liqasının "Académica de Coimbra" klublarında icarə əsasında keçirdir.

2022-ci ildə Bakının "Sabah" klubuna keçir.

### Milli Komanda karyerası

## İstinadlar
Zeyxur

**Zeyxur** — Azərbaycan ərazisində bir neçə yaşayış məntəqələrinin adları və ya adlarının tərkib hissəsi:

* Gədəzeyxur — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
* Yuxarı Zeyxur — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
* *[[Zeyxuroba]]* — Azərbaycanın Xaçmaz rayonunda Xanoba kəndinin keçmiş adı.
Quxur (dəqiqləşdirmə)

* Quxur — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
* Quxuroba — Azərbaycanın Qusar rayonunda kənd.
Honuba (dəqiqləşdirmə)

* Honuba — Azərbaycanın Yardımlı rayonunda kənd.
* Honuba Şıxlar — Azərbaycanın Yardımlı rayonunda kənd.
Təbriz zəlzələsi (1641)

**Təbriz zəlzələsi (1641)** — fevral ayının 5-də müasir Şərqi Azərbaycan ostanının paytaxtı olan Təbriz şəhərində baş vermiş zəlzələ nəzərdə tutulur. Zəlzələnin maqnitudasının 6.8 bal olmuş və episentri Urmiya gölü ilə Təbriz şəhərinin arasına düşmüşdür. Bölgədə baş vermiş ən dağıdıcı zəlzələrdən biri hesab edilən bu hadisə zamanı 30 min insan həyatını itirmişdir.
   

## Tektonik quruluş
Təbriz Ərəbistan və Avrasiya plitələrinin toqquşduğu aktiv konvergent sərhəd zonasında yerləşir. Konvergensiya Zaqros dağları boyunca baş verir, burada aktiv qıvrım və dayaq qurşağı yerləşir. Konvergensiya mərkəzi İran daxilində də sürüşmə qırılmaları ilə uyğunlaşmışdır. Təbrizdə yaxınlaşma sürətinin təxminən 20 mm/il olduğu təxmin edilir. Şəhər Ərəbistan, Anadolu və Avrasiya plitələrinin üçlü qovşağının yaxınlığında yerləşir. Magis konvergensiya Qafqazın altında kontinental toqquşma və Təbriz ətrafında sağa doğru sürüşmə tektonikası ilə nəticələnir. Ən böyük problemin olduğu yerlərdən biri Şimali Təbrizdir - burada 100 km (62 mil) məsafədə WNW-ESE istiqamətli bir qırılma vardır. Bu 1721, 1780 və 1786-cı illərdə dağıdıcı zəlzələlərə səbəb olub.

## Zəlzələ
6.8 ballıq zəlzələ Şimali Təbriz Fayının cənubunda yerləşən qırılma strukturunu parçaladı. Şimal Təbriz qırağının özü zəlzələ zamanı qopmayıb. Zəlzələnin ehtimal olunan yeri 20 km (12 mil) sol yan qırılma olan Dehxarqan qırağı boyuncadır. Normal qırılma xüsusiyyətləri zəlzələ bölgəsində ümumi bir hadisədir. O, Osku və Azərşəhr şəhərləri arasında NE-SW-ni vurur. Fay 200 m (660 fut) ölçülən ofsetin qeydə alındığı Səhənd vulkanının qərb bazasında yerləşir.

## Ziyan
Araşdırmaçılar Nikolas Ambraseys və Çarlz P. Melvill bildirir ki, zəlzələ cümə günü baş vermişdir. Xosrovşah, Üskü və müasir Azərşəhr tamamilə dağılmışdır. Demək olar ki, şəhərdəki bütün evlər, ictimai infrastruktur və tarixi abidələr yerləbir olmuşdur. Bu sıraya bir çox ictimai hamamlar və karvansaraylar da daxildir. Zəlzələnin effekti Bağdaddan da hiss edilmişdir. Qış olduğu üçün əksər heyvanlar tövlələrdə saxlanılırdı və bu tövlələrin uçması nəticəsində çox sayıda heyvan da tələf olmuşdur. Təbrizdəki Məscid-i Ustad-Şagird və Ərk qalası ciddi ziyan görmüşdür. Bir çox məscidin minarələrinə, gümbəzlərinə və binalarına ciddi ziyan dəymişdir. Zəlzələ Səhənddə qaya sürüşməsinə səbəb olmuş və bu xeyli sayda insanın ölməsinə səbəb olmuşdur. Yerdə çatlar əmələ gəlmiş və bu çatlardan su püskürmüşdür. Zəlzələnin vurduğu ziyanı ortadan qaldırmaq və ölüləri dəfn etmək aylarla vaxt davam etmişdir. Afterşoklar zəlzələdən sonrakı 6 ay ərzində hiss edilmişdir. Zəlzələdən sağ qurtulmağı bacaranların çoxu öz evlərinin xarabalığında yaşamaqda idilər. Bəzi sakinlər bir qədər sonra evlərinə geri döndülər və afterşoklar zamanı zədəli evlərinin çökməsi nəticəsində həyatlarını itirdilər. Zəlzələdən sonrakı iki ay ərzində hər gün 7 afterşok hiss edilməkdə idi.

## Həmçinin bax
* Təbriz zəlzələsi (1721)
* Təbriz zəlzələsi (1780)

## İstinadlar
Georg Tektander fon der Yabel

**Georges fon der Jabel** (almanca:*Georg Tectander von der Jabel*; d. 1570 — ö. 1620) — 1602-ci ildə Müqəddəs Roma imperatoru II Rudolf tərəfindən Səfəvi hökmdarı I Abbasa göndərilən elçiliyin iştirakçısı.

## Haqqında
Elçilik 1602-ci ilin 27 avqustunda II Rudolfun paytaxtı Praqa şəhərindən səfərə başlamışdır. Elçiliyin məqsədi Osmanlı İmperiyasına qarşı mübarizədə Avropa gücləri ilə Səfəvi imperiyası arasında ittifaq haqqında ilkin razılaşmanın təsdiqlənməsi idi. Görünür, elçiliyin katibi vəzifəsi Georges Tektanderə həvalə edilmişdi. Çünki elçiliyin rəhbəri olan Stefan Kakaş Lənkəran ərazisində olarkən vəfat etmişdir. Ölümündən əvvəl o, elçiliyim vəzifəsini tamamlamaq üçün Georgesin rəhbər olması barədə yazılı əmr hazırlamışdı.

Tektander 1603-cü il noyabrın 15-də Təbrizə demək olar ki, tək çatdı. Bu zaman Təbriz şəhəri Osmanlı imperiyasından bir həftə idi ki geri alınmışdı. Tektander I Şah Abbasla görüşdükdən sonra Səfəvi imperiyasından ayrıldə. Şah I Abbas Mehdiqulu bəyi onunla birlikdə Rusiya çarlığına göndərmişdir. Bunun səbəbi I Abbasın rus çarı Boris Qodunovu qızılbaş ordusunun Osmanlı üzərində qələbə qazanması barədə məlumatlandırmaq istəyi idi. Çar bu xəbəri eşitməkdən məmnun oldu və 5 min nəfər döyüşçü ilə bir neçə topu ona Dərbəndi geri qaytarmağa yardım etməsi üçün göndərdi.

Moskvaya Mehdiqulu bəylə birlikdə gedən Georges Tektander Haynrix fon Loqaunun başçılığı ilə II Rudolfun Boris Qodunovun yanına göndərilmiş səfirliyi ilə eyni vaxtda Moskvaya gəldi. Bu elçilik 24 avqust 1604-cü ildə Moskvadan çıxaraq öz vətənlərinə döndülər və Tektander də onlarla getdi. İlin sonunda onlar Praqaya çatdııar. 8 yanvar 1605-ci ildə Tektander imperatora səyahət hesabatını təqdim etdi. Görünür bu hesabat 1609-cu ildə Tektander tərəfindən Meyssendə dərc edilmişdir. Bu hesabat bu başlıq altında nəşr edilmişdir.
19-cu əsrə qədər bu nəşr (həmçinin növbəti ilin demək olar ki, eyni təkrar nəşri) biblioqrafik nadirliyə çevrildiyindən, 1819-cu ildə Cozef fon Hormair tərəfindən Archiv für Geographie, Historie, Staats- und Kriegskunst jurnalında nəşr edilmişdir. 1877-ci ildə Tektanderin kitabı Charles Schaefer tərəfindən fransız dilinə tərcümə edilmiş və Stefan Kakaşın Vyana arxivində Şefer tərəfindən tapılan məktubları əlavə edilməklə Parisdə çap edilmişdir. 1896-cı ildə Tektanderin kitabının (almanca orijinal əsasında) və Kakaşanın məktublarının (Vyana əlyazmalarının əlçatmaz olması səbəbindən fransızca tərcüməsi əsasında) rus dilinə tərcüməsi Aleksey Stankeviç tərəfindən həyata keçirilib.

## Həmçinin bax
* Stefan Kakaş
* Habsburq-Səfəvi ittifaqı

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Səfəvi baş komandanlarının siyahısı

**Səfəvi baş komandanlarının siyahısı** — Səfəvi imperiyasının baş komandanları, yəni əmir əl-üməraları nəzərdə tutulur. Bu vəzifə sahibinin gücü əsrlər boyu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir.

## Siyahı
Siyahı:

## Həmçinin bax
* Səfəvi imperiyasının ordusu

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Frankfurt-na-Oder

**Frankfurt-na-Oder** (, tam adı: , tarixi adı: ) —  Almaniyanın şərqində şəhər, Brandenburq federal əyalətindəki şəhər dairəsində qeyri-rayon şəhəri statusuna malik olub, Odra çayı üzərində limandır. Əhalisi - 57 min nəfərdir (2020-ci ilin siyahıyaalınması).
## Coğrafiyası
Frankfurt-na-Oder şəhəri Polşanın Slubice şəhərindən ayıran Oder çayının qərb (sol) sahilində yerləşir.
## Tarixi
Şəhərin əsası XIII əsrdə polyak hakimiyyəti dövründə qoyulmuşdur. İdarəetmə hüququ şəhərə 1225-ci ildə Sileziya şahzadəsi I Henrix tərəfindən verilmişdir. 1430-cu ildə Hanza İttifaqına qoşulmuşdu.

1759-cu il avqustun 3-də Yeddiillik Müharibənin müttəfiqləri burada görüşüblər - ruslar və avstriyalılar; bundan üç gün əvvəl şəhər rus qoşunları tərəfindən işğal edilib.

19-cu əsrdə Poznan və Berlin arasında yerləşdiyinə görə Prussiya ticarətində mühüm rol oynamışdır.

Şəhər İkinci Dünya müharibəsi zamanı ciddi ziyan görmüş, sonra yenidən qurulmuşdu. Müharibədən sonra Almaniya və Polşa arasında Odra boyunca bölündü (şəhərin şərq sahilindəki Polşa hissəsi Slubice adlanır). 1949-1990-cı illərdə ADR-in tərkibində olub.

## Xarici keçidlər
* Stadt Frankfurt (Oder)