open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tanpura

**Tanpura** və ya **tambura** — Hindistanmənşəli simli musiqi aləti. O, raqa ifaları zamanı fon müşayiəti (burdon) təmin etmək üçün istifadə edilən hind cırtdan simli alətidir. Dizayn və səs baxımından sitarla oxşardır, lakin pərdələri yoxdur (simlər yalnız açıq olduqda səslənir).

Tanpuranın adətən dörd simi olur (baxmayaraq ki, beş, altı və ya daha çox simli variantları da var), bunlardan üçü yuxarı oktavanın Sa surəsinə köklənir və dördüncü simin köklənməsi ifa olunan raqadan asılıdır.

Tanpuralar ölçü, səs tembri və səs baxımından dəyişir (kişilər və qadınlar üçün).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
## Sources
* source for Sangit Parijat is Ahobal Pandit, translated by Kalind-Hatvas, Sangeet Karyalaya 1971
* Wim van der Meer - Joep Bor: De roep van de Kokila, historische en hedendaagse aspekten van de Indiase muziek; Martinus Nijhoff / 's-Gravenhage 1982, 
* Hindustani Music, 13th to 20th centuries, editors: Joep Bor, Françoise Delvoye, Jane Harvey & Emmy te Nijenhuis; Codarts, Manohar 2010
* 
* On some Indian string instruments (1921) Sir C V Raman, FRS, M.A., D.Sc. (Hon), Palit Professor of Physics at the University of Calcutta, Nobel Prize, 1930
* ''Beyond Swayambhu Gandhar: an analysis of perceived tanpura notes''. Paritosh K. Pandya. :en:Tata Institute of Fundamental Research, Mumbai 
*  Audio samples of tanpura of various pitch, Glorian.bandcamp.com

## Xarici keçidlər

* ''Some reflections on the use of Electronic Tanpura and the intricacies of tanpura tuning''. Medieval.org, Martin Spaink, 2003.
Kankara sanşini

**Kankara sanşini** (Yaponca: *(かんから*) — Yaponiyamənşəli üç simli musiqi aləti. Sanşinin bir növü. O, uzun boyunlu və ilan dərisi ilə örtülmüş gövdəli, lüləsiz simli alətdir. Nansey adalarında geniş yayılmışdır.

Kankara sanşini İkinci Dünya müharibəsi zamanı Okinava döyüşündən sonra yaranmışdır. Amerika ordusu tərəfindən saxlanılan kişilər də daxil olmaqla, okinavalılar amerikalılar tərəfindən atılan metal qutulardan sanşinlər üçün qutu kimi istifadə edirdilər.

Qalay qutudan hazırlanmış oxşar sanşin növü müharibə zamanı ABŞ-dakı həbs düşərgələrində yapon əsirlər tərəfindən istehsal edilmişdir.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra kankara sanşini və ya şamisenə ucuz alternativ kimi məşhurlaşdı və peşəkar ustalar onları hazırlamağa və mağazalarında, onlayn mağazalarında və kataloqlarında siyahıya almağa başladılar. Kankaranın özü də bir qədər inkişaf etmişdir. Bəzi ustalar başında əl ilə boyanmış naxışlar və sanşinin özünün xarakterik xüsusiyyəti olan dekorativ çiqaa (*手掛*) bükülməsi ilə daha bəzəkli alətlər yaradırlar. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Taxta balıq

**Taxta balıq** (Çincə: *木鱼*, pinyin: **mùyú**) — Çinmənşəli zərb musiqi aləti. Alət Buddizm monastırlarında mərasimlər və dualar zamanı ritmi qorumaq üçün istifadə edilən balıq formasında taxta yarıqlı təbildir. Çin və Yaponiya nümunələrində bəzədilə, səthə qoyula və ya yastıqlarla dəstəklənə bilər. Koreya nümunəsi daha sadə formaya malikdir.

Bir sıra əfsanələr taxta balığın mənşəyi haqqında məlumat verir. 

Taxta balıqların eramızın III əsrinin ilk onilliyinin sonlarında istifadə edildiyi məlumdur.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Damaru

** Damaru** (Sanskrit: डमरू) — Hindistanmənşəli zərb musiqi aləti. O, baraban ailəsinə daxildir və əsasən Şimali Hindistan və Tibetdə geniş yayılmışdır. Damaru qum saatı formasında olan kiçik, iki membranlı barabandır. Şivaizm, tantrizm və vacrayana Buddizm ənənəsində ritual musiqi alətidir.

Damarunun hündürlüyü bir neçə düymdən bir futdan bir az yuxarıdır. Bir əllə çalınır. Səs əsasən damarunun dar ucuna bükülmüş ipə və ya dəri ipə bağlanmış toplar tərəfindən çıxarılır. İpəyə bağlanmış düyünlər də səsə təsir edə bilər. Damaru biləyin dalğavari hərəkəti ilə yelləndikdə, top (və ya toplar) damarunun hər iki tərəfinə dəyir. Bu musiqi aləti kiçik ölçüsünə görə hər cür səyyar musiqiçilər tərəfindən istifadə olunur. Həmçinin ritual dini praktikada da istifadə olunur. Damaru adətən ağacdan hazırlanır. Monqolustan və Tibetdə tantrik buddistlər tərəfindən istifadə edilən bəzi damaru nağaraları fontanel yaxınlığında birləşdirilmiş insan kəllələrindən hazırlanır. Bu barabanları düzəltmək üçün istifadə edilən kəllələr ideal olaraq on altı yaşlı oğlana və on altı yaşlı qıza məxsusdur.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Damaru drum on Ancientworlds.com
Hiçhiriki

**Hiçhiriki** (Yaponca:**篳篥**) — Yaponiyamənşəli nəfəsli musiqi aləti. O, klassik Yapon musiqisində geniş yer alan, qoboy ailəsinə mənsub olan ənənəvi qədim (VIII əsr) Yapon nəfəsli alətidir. Kiçik ölçüsünə baxmayaraq, hiçhiriki zil və uca səs çıxarır. Adətən bambukdan hazırlanır. Onun diapazonu bir oktavadır.

Hiçhiriki qədim dövrlərdən bəri tanınan və bombarda, tulum, zhaleyka, tütək, qayta və zurna kimi müxtəlif mədəniyyətlərdə orijinal formasında qorunub saxlanılan müasir qoboyun birbaşa sələfləri hesab edilən alətlərdən biridir.

Hiçhiriki Yaponiyada geniş yayılsa da, onun vətəni Çin hesab olunur. Hiçhiriki VIII əsrdə Yapon mədəniyyətinə daxil olan Çin aləti olan quandan (bili) törəyib.

Hazırda alət Yapon mədəniyyətində mərasim nəğmələrində və rəqslərində istifadə olunur.

Alətin gövdəsi ənənəvi olaraq albalı ağacının qabığı ilə bəzədilib. Gövdəsində yan dəliklər var. Alətin sonunda ikiqat qamış, eləcə də səsin ucalığını və tonunu tənzimləyərək səsin bərpasında mühüm rol oynayan tənzimləmə halqası var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Traditional Japanese Music
* Hichiriki (by Thomas Piercy)
Quan

**Quan** — (Çincə:*管*) Çinmənşəli nəfəsli musiqi aləti. O, qoboy ailəsinə daxildir. Əsasən qamışdan hazırlanır. Alət 8 və ya 9 çalma dəliyi olan silindrik lülədən ibarətdir. Şimali Çində ağacdan, cənubda isə bəzən qamış və ya bambukdan da hazırlanır. Dar ucu məftillə bağlanmış ikiqat qamış quanın dəliyinə daxil edilir. Alətin hər iki ucuna, bəzən də çalma dəlikləri arasına qalay və ya mis halqalar qoyulur. Quanın ümumi uzunluğu 200 ilə 450 mm arasında dəyişir, ən böyüyünün mis zəngi var.

Alətin uzunluğu 18-33 santimetrdir. Müasir quanın qamması xromatikdir, es1-a3 (böyük quan) və ya as1-c4 (kiçik quan) diapazonuna malikdir. Ansambllarda, orkestrlərdə və sololarda istifadə olunur.

Alət qədim mənşəlidir. Eramızdan əvvəl XIV əsrə aid kahin sümüklərindəki işarələr göstərir ki... Yan və quan kimi fleytalara istinadlar artıq tapılıb, Eramızdan əvvəl III-II əsrlərə aid klassik Çin ədəbiyyatında (məsələn, Çjou ayinlərində) di və guan sözlərinə istinadlar mövcuddur.

Çində quan ÇXR-in Sintszyan-Uyğur muxtar rayonunda geniş yayılmışdır. Cənubda Quandon əyalətində quan həmçinin houquan (çincə: *喉管*) kimi də tanınır. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Guan - Chinese Traditional Musical Instruments" from Paul and Bernice Noll site
* "The Guanzi or Bili" from AZSA.com
* Guan article(Chinese)
* Houguan article
* Houguan article
* Houguan article
Tonkori

**Tonkori** (Yaponca:**トンコリ**) — Yaponiyamənşəli simli musiqi aləti. O, Hokkaydo adasında, Şimali Yaponiya və Saxalin bölgələrində yaşayan Aynu xalqı tərəfindən ifa edilən kiçik simli alətdir.  Ümumiyyətlə o beş simə malikdir və onlar "açıq" şəkildə ifa edilir. Alətin Saxalində kəşf edildiyi ehtimal olunur. 1970-ci illərə qədər alət praktik olaraq yox olmuşdu, lakin Aynu irsinə artan marağın artması ilə birlikdə dirçəliş yaşayır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tonkori.com
Kakko

**Kakko** (Yaponca:**羯鼓/鞨鼓**) — Yaponiyamənşəli zərb musiqi aləti. O, baraban ailəsinə daxildir. Kakko ikibaşlı barabandır. Kakko barabanları adətən dayaqlara yan tərəfə qoyulur və hər iki baş baçi kimi tanınan çubuqlarla çalınır. Kakko barabanları tayko ansambllarında, eləcə də Yaponiya saray musiqisinin köhnə bir forması olan qaqakuda istifadə olunurdu.

Kakkonun mənşəyi Tan sülaləsi dövründə Çində məşhur olan Çin jiequ barabanından gəlir. Koreya qalqosu da bu baraban növünə aiddir.

Kakko ilə adi tayko barabanı arasındakı fərqlərdən biri onun gərginləşdirilməsidir. Şime-tayko və sudzumi kimi, başlar əvvəlcə metal halqaların üzərinə uzanır, sonra baraban gövdəsinə qoyulur, bir-birinə bağlanır və dartılır.
## İstinadlar
Korfulu Georq

**Şahzadə Georq** (; ) — Yunanıstan kralı I Georqun oğlu, şahzadə.

## Həyatı
1869-cu ildə Korfu adasında dünyaya gəldi. Atası Yunanıstan kralı I Georq, anası isə Çar I Nikolayın nəvəsi Olqa Konstantinovnadır. 13 yaşı tamam olduqda Danimarka donanmasında hərbi karyera qurması üçün Danimarkaya - əmisi Şahzadə Valdemarın Kopenhagen yaxınlığındakı Bernstorf sarayına göndərildi. 1891-ci ildə bibisi oğlu olan çareviç Nikolayla birlikdə Asiya səyahətinə çıxdı və bu səyahət əsnasında Yaponiyada baş tutan sui-qəsddən çareviçi xilas etdi. Bu hadisədən sonra ikili yaxınlaşdılar və çareviçin 1894-cü ildə baş tutan toy mərasiminə gedənlər arasında yerini aldı.

1898-ci ildə muxtariyyət qazanan Krit adasının idarəsinə təyin olundu. Ancaq mütləqiyyətə bağlı olması səbəbilə 1906-cı ildə vəzifədən könüllü şəkildə çəkildi. 21 noyabr 1907-ci ildə Parisdə Mariya Bonapartla evləndi və cütlüyün pravoslav toy mərasimi isə bir ay sonra Afinada baş tutdu. 1908-ci ilin martında Parisə köçən cütlüyün 2 övladı dünyaya gəldi. Ancaq evlilikləri boyunca xanımının xəyanətlərinə göz yumdu.

* Şahzadə Pyotr (1908 - 1980)
* Şahzadə Yevgeniya (1910 - 1989)

1948-ci ildə baş tutan Şahzadə Çarlzın vəftiz mərasimində xaç atası olaraq iştirak etdi. 21 noyabr 1957-ci ildə evliliklərinin 50 illiyini qeyd etdi. Ancaq cəmi 4 gün sonra - Sen-Kluda vəfat etdi. Cənazəsi Afinaya gətirildi və Tatoy sarayındakı ailə məzarlığına dəfn olundu.

## Qalereya

Fayl:Prince George of Greece and Denmark 01.jpg|**Şahzadə Georq** (1890-cı illər)
Fayl:Prince George of Greece and wife Marie Bonaparte LCCN2014698927 (cropped).jpg|Xanımıyla birlikdə (1910-cu il)
Fayl:Princess Maria of Greece and Denmark with her three eldest brothers.jpg|Soldan sağa: qardaşı Konstantin, bacısı Mariya, özü və qardaşı Nikolay
Fayl:Princes Valdemar and George of Denmark and Greece.jpg|Himayəsində böyüdüyü əmisi Şahzadə Valdemarla birlikdə (1900-cü illər)


## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Bertin, Celia (1982). "A False Happiness". *Marie Bonaparte: A Life*. New York: Harcourt Brace Jovanovich. pp. 85–86. ISBN 0-15-157252-6

### İstinadlar
Alto saksafonu

**Alto saksafonu** — ABŞmənşəli saksofon ailəsinə daxil nəfəsli musiqi aləti. Alto saksafonu tenor saksofonu və bariton saksafonundan üst mövqe tutan musiqi alətidir. Alto saksafon növləri arasında ən populyarıdır. Caz, nəfəsli orkestrlər, hərbi orkestrlər və pop musiqisində geniş istifadə olunur.

Alto saksafonu üç əsas hissədən ibarətdir:
* səs;
* gövdə;
* boyun.
Alətin forması hansı musiqi janrı üçün istifadə ediləcəyindən asılı olaraq, boyuna bərkidilir. Ölçüsü saksafonun növündən asılıdır. Xüsusi qoruyucu qapaq onu zədələnmədən qorumağa kömək edir. Düymələrin sayı 19-22-dir.

Alto saksafonu Mi (Mi-bem) səsindədir. Bu alət transpozisiya edir, yəni çaldığı notların səsi yazılı səsə uyğun gəlmir. Do səsi Mi-bemlə uyğun gələcək.

## İstinadlar
Bariton saksafonu

**Bariton saksafonu** — Fransamənşəli saksofon ailəsinə daxil nəfəsli musiqi aləti. O, tenor saksofonu ilə bass saksafonu arasında orta registrli alətdir. Tez-tez klassik musiqidə, cazda və hərbi musiqidə, əsasən marşlarda istifadə olunur. 

Bariton saksafonu ifadəli, zəngin, xırıltılı səsə malikdir. Onun diapazonu təxminən 2,5 oktavadır. Mi-bölümə köklənib. Yuxarı registrlərdə alət sıxılmış səslənir, ən yaxşı səs keyfiyyəti orta və aşağı registrlərdə olur. Orkestrlərdə və ansambllarda adətən bas xətləri üçün istifadə olunur, lakin alət solo ifa üçün də olduqca uyğundur, buna görə də bəzi saksafonçular onu digər saksafonlara nisbətən üstün tuturlar. Kantilena kimi kompozisiyalar, qammalar, arpeciolar və sürətli pasajlar ifa edə bilir.

Bariton saksafonu bir neçə hissədən ibarətdir:
* səs;
* gövdə;
* boyun. 

Alət boynuna qayış ilə bağlanır. Standart düymələrə əlavə olaraq, alətdə ən aşağı notları çalmaq üçün bir az açıq olan xüsusi böyük düymələr də mövcuddur. Korpusda baş barmaq üçün dayaq və alətin çəkisini dəstəkləyən qayış üçün halqa var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Instruments In Depth: The Saxophone—An online feature with video demonstrations from Bloomingdale School of Music (June, 2009)
* Saxophone acoustics  from the University of New South Wales
* Great Jazz Baritone Saxophonists and vintage horns—A website with extensive information on popular baritone saxophonists, information regarding the baritone saxophone, and more.
Aspekt (astrologiya)

**Astroloji aspekt**, **Astrologiyada aspekt** və ya **Baxış bucağı** — astrologiyada planetlərin bürc dairəsində bir-birinə, həmçinin yüksələn (asendent), orta səma (MC), desendent (nəticə), aşağı orta səma (IC) və digər astroloji nöqtələrə qarşı yaratdıqları bucaqdır. Aspektlər Yerdən baxıldıqda, iki nöqtə arasındakı ekliptika ölçüsünün dərəcə və dəqiqələri cinsindən bucaq məsafəsi ilə ölçülür. Astroloji ənənəyə əsasən, onlar insanların həyatında və dünyada baş verən hadisələrin, keçidlərin və inkişaf dəyişikliklərinin vaxtını göstərirlər.

Bir aspekt nə qədər dəqiq olarsa, onun xarakterin formalaşmasında və ya dəyişikliklərin göstərilməsində bir o qədər güclü və ya dominant olduğu qəbul edilir.

## Əsas aspektlər

Astroloji praktikada adətən aşağıdakı əsas (major) aspektlər fərqləndirilir:
* **Birləşmə (0°):** İki planetin eyni dərəcədə yan-yana gəlməsi.
* **Sekstil (60°):** Müsbət və dəstəkləyici əlaqə.
* **Kvadrat (90°):** Gərginlik və maneələri göstərən aspekt.
* **Trin (120°):** Harmonik və asan axan enerji.
* **Oppozisiya (180°):** Qarşıdurma və ya tarazlıq axtarışı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*''The Classical Origin & Traditional Use of Aspects'' Deborah Houlding
* Online Ephemeris from Khaldea.com—600BC to 2400AD—Calculated for Midnight GMT; also with an Aspectarian included for years 1900 to 2005
* ''Harmonices mundi'' ("The Harmony of the Worlds") in fulltext facsimile; Carnegie-Mellon University
Sopranino saksafonu

**Sopranino saksafonu** — Fransamənşəli saksofon ailəsinə daxil nəfəsli musiqi aləti. Sopranino saksafonu saksafon ailəsinin ikinci ən kiçik üzvüdür. O, E♭ tonallığında köklənmişdir və alto saksafonundan bir oktava yüksək səslənir. 

Sopranino saksafonunun həlim səsi var və bu gün müntəzəm istifadədə olan ən az yayılmış saksafonlardan biri olsa da, hələ də İtaliyadakı saksafon istehsalçıları "Orsi və Rampone & Cazzani", Yaponiyadakı "Henri Selmer Paris", "Yanagisawa" və Çin istehsalçıları "Jinbao" və "Wessex" tərəfindən istehsal olunur. Kiçik ölçülərinə görə sopraninolar adətən klarnet kimi düz qurulur, baxmayaraq ki, Orsilər həm düz, həm də əyri sopraninolar hazırlayırlar və miniatür alt görünüşünə malikdirlər.

Adolf Saks tərəfindən hazırlanmış orijinal patentləşdirilmiş saksafon ailəsinə soprano, alto, tenor, bariton, bass, kontrabas və subkontrabas alətlərinin səslərində E♭ və B♭ saksafonları, həmçinin Do və Fa düymələrində eyni yeddi saksafon daxil idi. Baxmayaraq ki, yalnız soprano, alt və tenor hazırlanmışdı. 1990-cı illərin sonlarından sopraninodan beşdə bir yuxarıda B♭-də köklənmiş daha kiçik bir pikkolo saksafon olan soprillo, Alman alət istehsalçısı Benedikt Eppelşeim tərəfindən hazırlanmışdır.

Sopranino saksafonu istənilən saksafonla eyni səs diapazonuna malik transpozisiya alətidir, B♭3-dən ən azı F6-ya qədər. E♭ klarneti və ya soprano korneti kimi səslənən bu səs diapazonu, konsert tonunda D♭4-dən A♭6-ya qədər səs diapazonuna uyğundur.
## İstinadlar
Qum məscidi

**Qum məscidi** — 1907-ci ildə Astara şəhərində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. 

## Haqqında
Qum məscidi 1907-ci ildə Astara şəhərində Qum küçəsində tikilib. Məscid yerləşdiyi küçənin əhalisinin vəsaiti ilə tikilib. Bundan başqa, onun tikintisinə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin də maddi yardım göstərdiyi qeyd olunur.

Məscidin əsas binası bişmiş kərpicdən tikilib. Döşəmədən tavana qədər 5,5 metrdir. Mehrabının hündürlüyü 4,5 metrdir. Minbəri taxtadandır və 5 pillədən ibarətdir. İbadət zalında beş tağvari pəncərə qoyulub. Məscidin əsas giriş qapısının üstündə daş kitabə həkk olunub. Orada məscidin inşa tarixi qeyd edilib. Belə ki, burada məscidin hicri-qəməri ilə 1325-ci il cəmadi əl-axər ayında tikildiyi göstərilib. Məscidin damının örtüyü qırmızı kirəmitdəndir. Məscidin güldəstə formasında olan günbəzi səkkizguşəli olub, şəbəkələrlə işlənib. Həyətyanı sahəsi 1200 kv.metr, kişilər üçün nəzərdə tutulmuş ibadət zalının sahəsi 13x7 metrdir. Qadınlar şöbəsi isə üç hissədən ibarət olub, hər birinin ayrı-ayrılıqda sahəsi 7x4 metrdir.

Sovet işğalından sonra Azərbaycanda dinə qarşı mübarizə aparılsa da məscidlərin əksəriyyəti fəaliyyətini dayandırsa da Qum məscidi fəaliyyətini davam etdirib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 1992-ci ildə məsciddə təmir-bərpa işləri aparılıb. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Məsciddə Astara şəhəri "Qum" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
İşıqlandırıcı cihaz

**İşıqlandırıcı cihaz** və ya **İşıqlandırma qurğusu** — keçmişdə və müasir dövrdə işıqlandırma üçün istifadə olunan cihaz və avadanlıqların böyük bir qrupunun ümumi adıdır. Azərbaycan dilində işıq verən avadanlıqlar semantik olaraq müxtəlif növ məişət çıraqlarına (çilçıraq, gecə çırağı, torşer və s.) və texniki işıqlandırma cihazlarına (projektorlar, fleşlər, sofitlər və s.) bölünür. İşıq verən hər hansı bir avadanlıq bəzən ümumi şəkildə "işıqlandırma" sözü ilə də ifadə oluna bilər. Tarixən interyerdəki asma və ya dayaqüstü işıqlandırma cihazları "işıqlandırma armaturu" adlandırılmışdır.

Müasir işıqlandırıcı cihazlar bir və ya bir neçə elektrikli süni işıq mənbəyindən və işıqlandırma armaturundan ibarətdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* Гацура, Генрих. Свет и стили. Энциклопедия осветительных приборов. Light & Styles. Еncyclopedia of Lighting Equipment. М., 2015. ISBN 978-5-905233-05-0

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 

## Xarici keçidlər

* *Look at the Chart and Pick Out the Reflector You Need*, *[[Populyar elm|Popular Science]]*, February 1919, page 75, Google Books
Ömər Çatqıç

**Ömər Çatqıç** () — Türkiyəli keçmiş futbolçu və məşqçisi. Meydanda mövqeyi qapışı olub.

Onun son klubu Türkiyə Super Liqasında mübarizə aparan Antalyaspor klubu olub.

## Karyera
O, futbolçu kimi karyerasına Əskişəhiəspor klubunda başlayıb. 1992-ci ildə kluba qoşulan Ömər, 1996-cı ilə kimi Əskişəhər təmsilçisinin formasını geyinib. Bu müddətdə Türkiyə liqasında 107 oyuna çıxıb.

1998-ci ildə Qaziantepspor klubuna keçib. Burada 6 mövsümdə 192 dəfə meydana çıxıb.

2004-cü ildə Gənçlərbirliyi klubuna keçib. Paytaxt təmsilçisinin heyətondə 2 ildə 50 oyunda meydana çıxıb.

2006-cı ildə Bursaspor klubuna keçib. Bursa macərası 1 il çəkən Ömər, burada 27 oyunda meydana çıxıb.

2007–08 mövsümündə "Qaziantepspor"a geri dönüb və 1 Antep təmsilçisinin şərəfini qoruyub. "Qaziantep"ə ikinci gəlişində cəmi 19 oyunda meydanda olub.

2008-ci ildə Antalyaspor klubuna keçib. Burada 4 il oynayıb və 112 oyunda meydanda olub. Futbolçu 2012-ci ildə "Antalyaspor"da karyerasını bitirib.

1999-2005-ci illərdə Türkiyə milli komandasında çıxış edib. Milli komandada 19 dəfə meydanda olub.

Türkiyə Milli komandası ilə Avro-2000, 2002-ci il FİFA Dünya Kuboku və 2003-cü il FİFA Konfederasiyalar Kubokunun iştirakçısı olub.

Milli komandayla 2002-ci il Sünya Çempionatında bürünc medal qazanıb.

## Məhkəmə işi
2016-cı ilin iyulunda Türkiyədə baş vermiş dövlət çevrilişinə cəhd hadisələrindən sonra, o, Gülən hərəkatında iştirakda ittiham olunub.

2020-ci ilin yanvarında Çatqıç Gülən hərəkatı ilə əlaqələrinə görə silahlı terror təşkilatına üzv olmaq ittihamı ilə iki il üç ay müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

O, Gülən hərəkatının üzvləri ilə əlaqə saxlamaq üçün «ByLock» tətbiqindən istifadə etməkdə günahlandırılıb.

## Uğurları

### Türkiyə

* 2002 FİFA Dünya Kuboku: Bürünc medal
* 2003 FİFA Konfederasiyalar Kuboku: Bürünc medal

### Medal

* Fərqlənməyə görə Türkiyə Dövlət Medalı

## İstinadlar
Yunan və Danimarkalı Aleksandra (böyük knyaginya)

**Yunan və Danimarkalı Aleksandra** (;  ) — Yunanıstan kralı I Georqun qızı, böyük knyaginya.

## Həyatı
1870-ci ildə Korfu adasında dünyaya gəldi. Atası Yunanıstan kralı I Georq, anası isə Çar I Nikolayın nəvəsi Olqa Konstantinovnadır. Alman, fransız, yunan və ingilis dillərində təhsil aldı. 10 noyabr 1888-ci ildə Çar III Aleksandrın qardaşı Böyük knyaz Pavel Aleksandroviçlə nişanlandığı elan olundu. III Aleksandr onun bibisi Mariya Fyodorovna ilə evli idi. Cütlüyün toy mərasimi 17 iyun 1889-cu ildə Sankt-Peterburqdakı Qış sarayında baş tutdu və bu nigahdan onların 2 övladı doğuldu.

* Mariya Pavlovna (18 aprel 1890 - 13 dekabr 1958)
* Dmitriy Pavloviç (18 sentyabr 1891 - 5 mart 1942)

Keçirdiyi qəza səbəbilə ikinci hamiləliyi yeddinci ayında şiddətli qanaxmalarla tamamlandı. Oğlunun doğumundan sonrakı 6 gün boyunca komada qalan Aleksandra Moskva yaxınlığındakı İlyinskiy malikanəsində vəfat etdi. Cənazəsi Pyotr və Pavel kafedralına dəfn olundu. Anasının vəsiyyətinə əsasən, 1939-cu ildə qardaşı oğlu Yunanıstan kralı II Georqun tələbiylə cənazəsi Afinaya daşındı və Taytoy sarayındakı ailə məzarlığına dəfn olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Mager, Hugo (1998). *Elizabeth: Grand Duchess of Russia*. Carroll and Graf Publishers Inc. 
* Zeepvat, Charlotte (2004). *The Camera and the Tsars: A Romanov Family Album*. Sutton Publishing Inc. 

### İstinadlar
Müasir fleyta

**Müasir fleyta** və ya **konsert fleytası** — müasir klassik musiqidə istifadə olunan nəfəs musiqi aləti. O, fleyta ailəsinin üzvüdür. Əsas səs diapazonu C1-dən C4-ə qədərdir. Pikkolo və alto fleytaları ilə yanaşı, simfonik orkestrin tərkib hissəsidir.

Tonu klapanlardan istifadə edərək dəlikləri açıb bağlamaqla, eləcə də üfürməklə dəyişdirilir.

Müasir fleytalar nikel, gümüş, qızıl və ya platinlə örtülmüş metaldan hazırlanır.

Notlar əsl səsə uyğun olaraq yüksək səs açarı ilə yazılır. Tembr orta registrdə aydın və şəffaf, aşağı registrdə küt, yuxarı registrdə isə bir qədər sərtdir. Fleyta müxtəlif texnikalara qadirdir və tez-tez orkestr soloları kimi təyin olunur. Simfonik və mis orkestrlərdə, klarnetlə birlikdə isə digər nəfəsli alətlərdən daha çox kamera ansambllarında istifadə olunur. Simfonik orkestr birdən beşə qədər, əksər hallarda iki və ya üç fleytadan istifadə edir və onlardan biri (adətən sayca sonuncu) ifa zamanı kiçik və ya alto fleytaya dəyişdirilə bilər.
## İstinadlar
Udu

**Udu** — Nigeriyamənşəli kürə şəklində zərb musiqi aləti. Bu Nigeriyanın İqbo və Hausa qəbilələri tərəfindən istifadə edilən Afrika gil qab-barabanıdır.

Uduların yaratdığı dərin, qorxunc səslər bir çoxları tərəfindən "əcdadların səsləri" hesab olunurdu və əvvəlcə dini və mədəni mərasimlərdə istifadə olunurdu.

Açığa vurulduqda dərin, alçaq bir səs və səthində zəngli keramika səsi çıxarır. Səthində membran ola bilər. Fiziki olaraq, Helmholtz rezonatorudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Сайт, посвященный уду
* Звуки уду
* Технология уду
Artupa kənd məscidi

**Artupa kənd məscidi** — 1886-cı ildə Astara rayonunun Artupa kəndinndə tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Artupa məscidi hicri qəməri təqvimi ilə 1303-cü ildə (1986-cı il) Artupa kəndində yerli əhali tərəfindən tikilib. Düzbucaqlı formada olan məscid qırmızı kərpicdən tikilib. Taxtadan olan tavanı dörd sütun üzərində dayanıb. Damı isə kirəmitlə örtülüb. Məsciddə eyni anda 150 nəfər ibadət edə bilər. İbadətgah iki hissədən ibarətdir: kişilər və qadınlar şöbələri. Qadınlar şöbəsi ikimərtəbəlidir və əsas zaldan taxta arakəsmə ilə ayrılır. İbadətgahın tağvari formada üç giriş qapısı və altı pəncərəsi var. Pəncərələr şəbəkə ilə işlənib. İbadət evinin minbəri beşpilləlidir və taxtadan hazırlanıb, mehrabı isə kərpicdəndir.

Sovet işğalından sonra Azərbaycanda 1928-ci ildə rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Artupa məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb. Məscidin binasından anbar kimi istifadə olunub.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid dindarların istifadəsinə verilib. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
*
Hiperbas fleyta

**Hiperbas fleyta** — İtaliyamənşəli nəfəs musiqi aləti. O, fleyta ailəsinin üzvüdür. Bu növ fleyta olduqca nadir olsa da, konseptual olaraq fleyta ailəsində ən böyük və ən aşağı səsli alətdir. İlk dəfə XXI əsrin əvvəllərində ortaya çıxmışdır və yalnız iki nümunəsinin mövcud olduğu məlumdur. Onun boru uzunluğu 8 metrdən çoxdur və səs tonu Do majordur, konsert fleytasından dörd oktava aşağıdadır (bassdan üç oktava, kontrabasdan iki oktava və pikkolodan bir oktava aşağıdadır). Ən aşağı not Do 0-dur, standart fortepianoda ən aşağı Do-dan bir oktava aşağıdadır, 16 hers tezliyində insan eşitmə həddinin altında hesab olunur. İnsan eşitmə tezliyi 20 ilə 20.000 Hz arasında dəyişir. Buna görə də, ən aşağı notların yalnız ikinci və daha yüksək harmonikləri eşidilir, lakin alətin bütün diapazonu eşidilə bilər.

İlk ifa oluna bilən nümunə, alətin ixtiraçısı və ilk ifaçısı olan italyan fleytaçısı Roberto Fabbriciani üçün florensiyalı usta Françesko Romei tərəfindən hazırlanmışdır. O, bunu İtalyan flauto iperbasso və ya hiperbas fleytası adlandırdı. Bu ilk alət PVC və ağacdan hazırlanmış, standart T-fitinqlərdən hazırlanmış geniş səs dəlikləri olan, lakin klapanları olmayan, onlar ovuclarla bağlanmışdı. Fleyta mütəxəssisi Peter Şeridan ilk tam xromatik hiperbas fleytasını 2010-cu ilin avqust ayında Niderland fleyta istehsalçısı "Jelle Hogenhuis"dən sifariş etmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Contrabass Compendium: Big Flutes (archived)
* Roberto Fabriciani on YouTube, featuring works for the *flauto iperbasso*
Kontrabas fleyta

**Kontrabas fleyta** — İngiltərəmənşəli nəfəs musiqi aləti. O, fleyta ailəsinin üzvüdür. Kontrabas fleytası fleyta ailəsinin ən nadir üzvlərindən biridir. Adətən fleyta ansambllarında rast gəlinən bu fleyta bəzən solo və kamera musiqisi vəziyyətlərində də istifadə olunur. Onun diapazonu adi konsert fleytasına bənzəyir, lakin iki oktava aşağı səslənir. Ən aşağı ifa edilə bilən not orta Do-dan iki oktava aşağıdır (violonçeldə ən aşağı Do). Do-dakı bir çox kontrabas fleytaları da aşağı B ilə təchiz olunmuşdur (bir çox müasir standart ölçülü fleytalar kimi). Kontrabas fleytaları yalnız seçilmiş fleyta istehsalçılarından əldə edilə bilər.

Kontrabasın arpeggiasiya asanlığı orta səviyyədədir və buna görə də fleyta ailəsinin qalan hissəsinə bərabərdir. Kontrabas fleytası səs çıxarmaq üçün əksər digər nəfəs alətlərinə nisbətən daha böyük hava həcmi tələb edir və möhkəm bir ton yaratmaq üçün daha geniş, daha yavaş hava axını tələb olunur. Yuxarı registrlərdə (orta Do və yuxarı) əmiuşaqlarında olan tonal güc yoxdur. Ən güclü registr, mübahisəsiz olaraq, G2 və G3 arasındadır. Aşağı registr (G2-dən aşağı) faqota oxşar xüsusiyyətlərə malikdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Contrabassflute.com Ned McGowan
* Contrabass flute by Jelle Hogenhuis
* Lowflutes.com Peter Sheridan
* Contrabass flute page on Contrabass.com
* Photo of Maria Ramey playing Kotato contrabass
* Home
Fiziki sistem

**Fiziki sistem** — tədqiqat obyekti olan fiziki obyektlərin məcmusu. Bu məcmun riyazi çoxluqdan fərqlənir: sistemin bütün obyektləri eyni vaxtda mövcud olmalı və aralarında müəyyən fiziki əlaqə olmalıdır.

Başqa sözlə, fiziki sistem analiz üçün seçilmiş fiziki kainatın bir hissəsidir. Sistemdən kənarda qalan hər şey *Açıq sistem* adlanır və sistemə göstərdiyi təsirlər istisna olmaqla, analiz zamanı nəzərə alınmır.

Sistem və ətraf mühit arasındakı ayrılma analitikin seçimidir və adətən analizi sadələşdirmək məqsədi daşıyır. Məsələn, göldəki su, gölün yarısındakı su və ya göldəki suyun tək bir molekulu ayrı-ayrılıqda fiziki sistem kimi qəbul edilə bilər. *İzolyasiya edilmiş sistem* — ətraf mühitlə qarşılıqlı təsiri çox az olan sistemdir. Çox vaxt fiziki sistem anlayışı konkret bir maşın və ya mexanizm kimi gündəlik həyatda işlədilən sistem mənasına müvafiq gəlir.

Kvant koherentliyi sahəsində "sistem" obyektin mikroskopik xüsusiyyətlərinə (məsələn, bir rəqqas kürəsinin orta vəziyyəti) aid edilə bilər, müvafiq "ətraf mühit" isə rəqqasın termal vibrasiyaları ilə təsvir olunan daxili sərbəstlik dərəcələri ola bilər. Heç bir kvant sistemi ətrafından tamamilə izolyasiya olunmadığı üçün, kvant sistemlərini dərindən başa düşmək üçün bu qarşılıqlı təsirləri öyrənən nəzəri baza inkişaf etdirilməlidir.

İdarəetmə nəzəriyyəsində idarə olunan fiziki sistem ("idarə olunan obyekt") "obyekt" adlanır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
*
Rihlətü İbn Bəttutə

**Rihlətü İbn Bəttutə** () — İbn Bəttutənin səyahətnaməsi.

## Əsər
Səyahətnamə müəllif tərəfindən "*Tühfətün-nüzzar fi qəraibil-əmsar və əcaibil-əsfar*" () olaraq adlandırılsa da, əsər "*Rihlətü İbn Bəttutə*" adı ilə tanınır. 

Əsər İbn Bəttutənin qısa fasilələrlə 28 il davam etmiş səyahətlərini katib İbn Cüzey əl-Kəlbiyə imla etdirməsi yolu ilə ərsəyə gəlmişdir. İbn Cüzey əl-Kəlbi isə İbn Bəttutənin dediklərini bəzən ixtisar, bəzəndə əlavələr edərək qeyd etmişdir. Lakin o, İbn Bəttutənin dediklərinə çox müdaxilə etmədiyini demişdir:
Əsərin müqəddiməsi də İbn Cüzey əl-Kəlbi tərəfindən yazılmışdır. "Ər-Rihlə"ni nəşr etdirmiş Əbdülhədi ət-Təzi əsəri nəşrə hazırlayarkən 30 nüsxəyə baxdığını və bəzi nüsxələrdəki müqəddimələrin "İbn Cüzey dedi ki" şəklində başladığını demişdir. Kitabın sonunda verilmiş iki ayrı tarixdən görünür ki, İbn Bəttutənin xatirələrini yazıya keçirməsi 3 Zil-hiccə 756 tarixində (9 dekabr 1355) sona çatmış, İbn Cüzey isə mətn üzərindəki işlərini 757-ci ilin Səfər ayında (fevral 1356) tamamlamışdır.

"Ər-Rihlə"nin dili sadə olub, əsərdə Şimali Afrika, Misir (Tənca, Mərakeş sahilləri, İskəndəriyyə, Qahirə və s.), Şərqi Aralıq dənizi, Şam (Dəməşq, Qüds, Əclun, Əkka, Təbəriyə, Antakiya və s.), Hicaz, İraq (Məkkə, Bağdad, Nəcəf, Bəsrə və s.), İran, Orta Asiya (İsfahan, Şiraz, Herat, Xarəzm, Buxara, Səmərqənd), Anadolu, Bizans (Kostantinopol, Alanya, Konya, Bursa, İznik və s.), Hindistan, Cənub Asiya (Delhi Sultanlığı, Maldiv adaları və s.), Cənub‑Şərqi Asiya, Çin (Yava, Sumatra, Quançjou və s.), Afrika sahilləri (Somalilend bölgəsi, Mombasa, Kilva kimi Şərqi Afrika limanları və s.) İber yarımadası, Qərbi Aralıq dənizi (Əndəlüs, Qranada, Malaqa) və başqa coğrafyalar haqqında məlumat məlumatlar vardır. Əsərdə həmçinin İbn Bəttutənin qarşılaşdığı tanınmış şəxslər (hökmdarlar, dövlət rəsmiləri (Məmlük sultanları, Elxani və Qızıl Orda hakimləri) kimi dövri güc sahibləri, şeyxlər, sufilər, alimlər, ticarət adamları və başqa mühüm şəxslər) haqqında da məlumatlar verilir.

"Ər-Rihlə" üzərində müxtəlif tədqiqatlar aparılmış, əsər, ispancaya, türkcəyə, fransızcaya, ingiliscəyə, farscaya və urducaya tərcümə edilərək nəşr edilmişdir (Lahor: 1898, Paris: 1951, Tehran: 1958, Ankara: 1993, London: 1986, Madrid: 1987 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı
* Rihlə İbn Fədlan

## İstinadlar
Alto fleyta

**Alto fleyta** (; ; ) — İtaliyamənşəli nəfəs musiqi aləti. O, fleyta ailəsinin üzvüdür. Əsas diapazonu Sa (mənfi Sa)-dan Fa (mənfi Fa)-ya qədərdir. Həqiqi səsindən kvart yuxarıda notlanır. Daha az yayılmışı Fa-da tonlanmış və kvint yuxarıda notlanmış alto fleytadır. Alətin tembri dolğun və genişdir və ən gözəl tonu aşağı registrdədir. Müasir fleyta ilə müqayisədə alto fleytası bir qədər uzun və qalındır. Barmaqlama eynidir. Müasir fleyta və pikkolo fleytası ilə yanaşı, simfonik orkestrin bir hissəsidir.

Alto fleytası adətən orkestrlərdə fərqli bir tembrli spesifik aşağı səslər yaratmaq üçün istifadə olunur. Lakin XX əsrin ikinci yarısında ansambl və solo alət kimi də istifadə olunmağa başlanılıb.  

Alto fleytasının yaradıldığı dəqiq tarix olmasa da, böyük fleytalar bir neçə yüz ildir ki, mövcuddur. Erkən alto fleyta dizaynı ilə bağlı bəzi problemlərə borunun uzunluğu, çətin çarpaz barmaq hərəkətləri, uyğunsuz intonasiya, barmaq dəliklərinin çox geniş olması və xüsusən də sol əldəki barmaq dəliklərinə çatmaq üçün qolun nə qədər uzadılması daxildir. Alto fleytasına ən böyük yeniliklər 1850-ci illərdə Teobald Boem tərəfindən alt fleytasını G hərfində hazırladığı zaman inkişaf etdirilib və onun ən sevdiyi fleyta olduğu deyilirdi. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, bu, 1850-ci illərin ortalarında, təxminən 1854-1855-ci illərdə, 60 yaşında ikən baş verib. Bu alto fleytasının yaradılması digər aşağı səsli fleytaların mövcud problemlərindən qurtulmaq üçün idi. Boemin yeni fleyta dizaynında barmaqların uzanması üçün lazım olan uzunluğu qısaltmaq üçün yaradılmış rasional açar sistemləri və rıçaqlar var idi. Aşağı G registrini dəstəkləmək üçün fleytanın dəlik ölçüsündə də yeni dəyişikliklər edildi. Dəlik ölçüsü ilə yanaşı, yeni, daha böyük dəliyi tamamlamaq üçün düymələrin yeri və ölçüləri də dəyişdirildi.
## İstinadlar
Bodhran

**Bodhran** — İrlandiyamənşəli zərb musiqi aləti. O, buben ailəsinə daxildir. XX əsrdən ənənəvi İrlandiya musiqisində istifadə edilən buben növü.
Alətin mənşəyi ilə bağlı bir neçə nəzəriyyə mövcuddur:
* Afrikada yaranmış və İspaniya vasitəsilə İrlandiyaya gəlmişdir;
* Alət Orta Asiyada yaranmış və Kelt miqrantları tərəfindən İrlandiyaya gətirilmişdir;
* Bodhran İrlandiyada kənd təsərrüfatı alətindən (taxıl ələyi) inkişaf etmişdir.

Diametri 35–45 sm-dir. Halqanın eni 9–20 sm-dir. Bodhranın dərisi keçi dərisi ilə örtülür (bəzən at və ya tay, eşşək, maral və ya tazı dərisi). Bodhranın arxa tərəfində çarpaz çubuq və ya xaç parçası ola bilər. 

Bodhrana xüsusi tək və ya iki başlı çəkiclə, bəzən isə əl ilə vurulur. Müəyyən bir səs rəngi əldə etmək üçün xüsusi nağara çubuqlarından istifadə olunur. Musiqiçi membranı bodhranın arxa tərəfində digər əli ilə susdurmaqla istehsal olunan səslərin tembrini və tonunu daha da tənzimləyə bilər.

## Qalereya

 Bodhran rückseite.jpg|
 Old bodhrán bottom view.jpg|
 4.FMC - Duan - Adam Kryński - 01.jpg|
 Marek Kwadrans1.JPG|

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Fil saatı

**Fil saatı** və ya **filli su saatı** – XII–XIII əsrlərdə yaşamış müsəlman ixtiraçı Cəzəri tərəfindən hazırlanmış su saatı.

## Dizayn
Saatın yuxarı hissəsində dayanan fiqurun Səlahəddin Əyyubi olduğu və Cəzərinin ona olan hörmətini əks etdirdiyi düşünülür. Saatda istifadə olunan elementlər ölkələri və ticarəti simvolizə edirdi. Hər heyvan isə bir mifoloji süjeti təmsil edirdi. Fil krallığı və zadəganlığı, simurq quşu yenidən doğulmağı, əjdaha güc və məğlubedilməzliyi simvolizə edirdi.

## İşləmə mexanizmi
Cəzəri əvvəlkilərindən daha yaxşı dizayn olunmuş və daha məhsuldar saat yaratmaq istəmişdir. Saatın əsas xüsusiyyəti dibində dəliyi olan bir kasanın şaquli olaraq batması yerinə, kənarı ətrafında fırlanaraq bir saatlıq fırlanmanı tamamlaması idi. Dəlikli kasa filin qarnında yerləşən bir su çəninin içində üzürdü. Su ilə dolan kasa yavaşca yana batır və ona bağlı olan üç ipi çəkirdi. Bu üç ip tək-tək buraxılan üç topu, əjdahanın hərəkətini və öz ətrafında fırlanan katib fiqurunu idarə edən mexanizmləri işə salırdı.

Kasanın dolması, batması və yeni dövrənin başlaması düz 30 dəqiqə çəkirdi. Kasa dibə batanda quş səsinə bənzəyən səs çıxırdı və simurq quşu fiquru öz ətrafında dönürdü. Bu əsnada sərbəst qalan bir top Səlahəddin Əyyubinin arxasında yerləşən siferblatı işə salırdı. Sağa və sola fırlanan Səlahəddin Əyyubi fiquru bu hərəkəti ilə hansı şahinin hansı topu buracağına "qərar verir". Şahinin buraxdığı topun ağırlığı ilə aşağı düşən əjdaha fiquru topu fil baxıcısının arxasında yerləşən vazanın içərisinə buraxır. Bu, fil baxıcısının qolunun hərəkət etməsinə səbəb olur və top vazaya daxil olanda zəng səsi çıxır. Səlahəddin Əyyubinin yuxarısında yerləşən siferblatda yarım saatdan bir yarıya qədər dolan dairələr saatı göstərirdi. Bu hərəkətlər seriyası yarımsaatdan bir davam edirdi.

Saat səhər və axşam olmaqla gündə iki dəfə qurulmalı idi. Bunun üçün otuz metal top ilkin yerlərə yerləşdirilməli idi. Bundan əlavə, gecə və gündüz bərabərliyi dəyişdiyi üçün su səviyyəsinin tənzimlənməsinə ehtiyac var idi.

## İrsi
Türkiyədə yerləşən İslam Elm və Texnologiya Tarixi Muzeyində fil saatının bir modeli sərgilənir. Orijinal saatdan üç dəfə böyük olan bir model Dubayda yerləşən İbn Battuta ticarət mərkəzində quraşdırılmışdır. Yeddi metr hündürlüyündə olan bu model 4,5 metr uzunluğunda, 1,7 metr enində və 7,5 ton ağırlığındadır.

## İstinadlar
İstehlak malı

**İstehlak malı** — iqtisadiyyatda istehsal olunmuş və daha sonra istehlakçı tərəfindən ehtiyaclarını qarşılamaq üçün istifadə edilən hər hansı bir əmtəə. İstehlak malları xidmətlərdən (məs: tibbi xidmətlər) fərqli olaraq, tez xarab olan (və ya qısamüddətli) istehlak malları (məs: qida), yarım-davamlı istehlak malları (məs: geyim) və uzunmüddətli istifadə mallarına (məs: avtomobil) ayrılır.

Bir ölkənin iqtisadiyyatının onurğa sütunu hesab olunan istehlak malları həmin ölkənin inkişaf səviyyəsində mühüm rol oynayır. Bol miqdarda istehsal həyata keçirib bunu xalqın rifahında əks etdirən dövlətlər inkişaf baxımından əhəmiyyətli məsafə qət etmiş hesab olunurlar.

## Təsnifat

İstehlak malları istifadə müddətinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:
* **Uzunmüddətli istifadə malları ():** Üç ildən artıq istifadə müddəti olan və bir dəfəyə istehlak edilməyən mallar (soyuducular, elektronika, mebel).
* **Qısamüddətli istehlak malları ():** Dərhal və ya qısa müddətdə istehlak edilən mallar (ərzaq, içkilər, təmizlik vasitələri).
* **Xidmətlər:** Fiziki forması olmayan, lakin istehlakçının ehtiyacını qarşılayan fəaliyyətlər (təhsil, nəqliyyat, bərbər xidmətləri).

## İstinadlar
Bambuk fleyta

**Bambuk fleyta** — Asiyada yayılmış qədim nəfəs musiqi alətidir. Bu növ fleytalar Çjou sülaləsi dövründən başlayaraq tarixi yazılarda və sənət əsərlərində tarixə düşmüşdür. Ən qədim yazılı mənbələr Çinlilərin eramızdan əvvəl XII-XI əsrlərdə quan (qamış aləti) və hsio (və ya xiao, uclu üfürülən fleyta, çox vaxt bambukdan) istifadə etdiklərini, ardınca eramızdan əvvəl IX əsrdə çi (və ya çiih) və eramızdan əvvəl VIII əsrdə yueh istifadə etdiklərini göstərir. Bunlardan çi ən qədim sənədləşdirilmiş çarpaz fleyta və ya eninə fleytadır və bambukdan hazırlanmışdır. Çinlilərin sözün əsl mənasında "bambuk fleytası" mənasını verən zhudi sözü var.

Kurt Saksa görə, çarpaz fleyta (Sanskritcə: *vāṃśī*) "qədim Hindistanın məşhur nəfəs aləti" idi.  O, "səmavi musiqi" alətlərini təsvir edən dini sənət əsərlərinin "aristokratik xarakterli" musiqi ilə əlaqəli olduğunu söyləyirdi. Hindistan bambuk xaç fleytası olan bansuri Krişna üçün müqəddəs idi və o, Hindu incəsənətində bu alətlə təsvir olunur. Hindistanda xaç fleytası eramızın I əsrindən Sançi və Amaravatidə eramızın II-IV əsrlərindən relyeflərdə əks olmuşdur.ref name=sachs2/>

Müasir dövrdə bambuk fleytaları Asiya, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya, Cənubi Amerika və Afrika da daxil olmaqla, bambukun asanlıqla əldə edilə biləcəyi yerlərdə geniş yayılmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ron Korb's Asian Flute Gallery (features descriptions and photos of the dizi, xun, and other Chinese wind instruments
* Chinese flute (dizi) finger chart
* Extensive displays of Hulusi flute and Bawu flute
Şinobu

**Şinobu** (Yaponca:** 篠笛**) — Yaponiyamənşəli nəfəsli musiqi aləti. O, yüksək səsə malikdir. Hayaşi və naqauta ansambllarının ayrılmaz hissəsidir. Noh və kabuki teatr musiqisində mühüm rol oynayır. Kaqura-den kimi Şintoizm dini musiqisində və ənənəvi Yapon xalq mahnılarında ifa olunur. 

Şinobu ifasının üç üslubu var: 
* uta (mahnı);
* hayaşi (festival);  
* doremi. 
Ənənəvi yapon musiqisinin uta-şier-lü qammasının yapon variantına köklənir. Hayaşinin köklənməsi isə bölgələrə görə dəyişir. Doremi qərb qammasına köklənir, adı da buna görədir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Ron Korb's Asian Flute Gallery (features description and drawing of the Shinobue and other Japanese flutes)
*Syoji Yamaguchi's web site on Japanese transverse flutes  (features articles on making and playing of the Shinobue and other Japanese transverse flutes: yokobue or fue)
*Japanese Traditional Music (archived 9 February 2008)
İşıqlandırma

**İşıqlandırma** — teatr, rəqs, opera kimi səhnə sənətlərində istifadə olunan işıqlandırma metodu. Səhnə işıqlandırılması məqsədilə tətbiq olunan bu üsul, son illərdə binaların, tarixi abidələrin və ya diqqət çəkilməsi istənilən ərazilərin vizual olaraq zənginləşdirilməsi və cəlbedici şəkildə işıqlandırılması məqsədilə də geniş istifadə olunur.

Müxtəlif işıqlandırma məqsədləri və prinsipləri üçün səhnə işıqlandırma vasitələrinin bir çox fərqli növlərindən istifadə edilir.

## İşıqlandırmanın funksiyaları

Səhnə və memarlıq işıqlandırması aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir:
* **Görünmə dərəcəsi:** Tamaşaçıların səhnədəki hadisələri və ya binanın memarlıq detallarını aydın görməsini təmin edir.
* **Atmosfer yaratma:** İşığın rəngi və intensivliyi vasitəsilə mühitdə müəyyən əhval-ruhiyyə (məsələn, kədər, sevinc, sirr) formalaşdırır.
* **Fokuslama:** İşığın istiqamətləndirilməsi ilə diqqəti konkret bir nöqtəyə və ya personaja yönəldir.

Müasir işıqlandırma sistemlərində enerjiyə qənaət və rəng çeşidliyi baxımından LED texnologiyalarından və proqramlaşdırıla bilən rəqəmsal idarəetmə pultlarından istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Illuminating Engineering Society of North America – official website
* 
* Lighting Research Center at Rensselaer Polytechnic Institute
* Lighting Research at the University of Sheffield
* Lighting Research and Technology; an international peered reviewed journal
*
Səhnə incəsənəti

**Səhnə incəsənəti**, **İfaçılıq sənəti**, **Səhnə sənəti** () və ya **Performans incəsənəti** () — incəsənət fəaliyyətlərini fərdiləşən incəsənət və ya bütövləşdirən (kollektiv) incəsənət olaraq iki yerə ayırmaq mümkündür.

Məsələn, bir ədəbi əsəri fərd təkbaşına oxuya bilər və öz şəxsi dəyərlərinə görə qiymətləndirə bilər. Nəticə etibarilə, hər kəsin bir əsərdə bəyənəcəyi və ya bəyənməyəcəyi tərəflərin olması təbiidir. Bu baxımdan bütövləşdirən incəsənət — eyni zamanda hər hansı bir kütləyə və ya cəmiyyətə təqdim olunan incəsənətlər kimi xarakterizə olunur.

Canlı performans tələb edən bütün səhnə və vizual incəsənətləri bura daxildir:
* Canlı konsertlər;
* Canlı şeir gecələri;
* Canlı performans tələb edən teatr tamaşaları.

Lakin kinematoqrafiya və ya pleybək (yazılmış səs) kimi fərdi şəkildə istənilən zaman və məkanda nümayiş etdirilə bilinən incəsənət növləri, hətta bir cəmiyyət daxilində izlənilsə belə, səhnə incəsənəti hesab olunmur.

Səhnə incəsənəti — canlı və qarşılıqlı ünsiyyətə əsaslanan, səhnədə nümayiş olunan incəsənət növlərinə verilən akademik bir tərifdir.

## Əsas xüsusiyyətləri

* **Sinxronluq:** İfaçı və izləyici eyni zaman kəsiyində və eyni məkanda (və ya canlı yayımda) qarşılıqlı təsirdə olur.
* **Təkrarlanmazlıq:** Hər bir canlı performans özünəməxsusdur və eynilə təkrar oluna bilinməz.
* **Kollektiv qavrayış:** İncəsənət əsəri eyni anda bir qrup insan tərəfindən izlənilir və ümumi emosional sahə yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 

* Bibliography of Performing Arts in the East
* European Collected Library on Performing Arts
Ben Roy Mottelson

**Ben Roy Mottelson** () — Amerika əsilli Danimarka nüvə fiziki. O, atom nüvələrinin qeyri-sferik həndəsəsi üzrə apardığı tədqiqatlara görə 1975-ci ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Erkən həyatı

Mottelson 9 iyul 1926-cı ildə İllinoys ştatının Çikaqo şəhərində, mühəndis Qudman Mottelson və Corciya (Blum) Mottelsonun ailəsində dünyaya göz açmışdır. Onun ailəsi yəhudi mənşəli idi. İllinoys ştatının La Qranj şəhərindəki Lions Taunşip (Lyons Township) orta məktəbini bitirdikdən sonra o, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qatılmış və zabit hazırlığı keçmək üçün Perdyu Universitetinə göndərilmişdir. Mottelson 1947-ci ildə burada bakalavr dərəcəsini tamamlamışdır.

Daha sonra o, 1950-ci ildə Harvard Universitetində nüvə fizikası üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almışdır. Onun dissertasiya rəhbəri, 1965-ci ildə kvant elektrodinamikası sahəsindəki fəaliyyətinə görə Nobel mükafatı qazanmış nəzəriyyəçi fizik Culian Şvinqer olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nobel prize press release
Baramatidə Learjet 45 qəzası

**An-8 qəzası** — 28 yanvar 2026-cı ildə Hindistanda baş vermiş təyyarə qəzası.

Hadisə yerli vaxtla səhər saat 9 radələrində Puna bölgəsinin Baramati şəhərindəki hava limanında baş verib. Mumbay şəhərindən gələn "Learjet 45" təyyarəsi hava limanına fövqəladə eniş etməyə çalışıb. Lakin yerə çırpılan təyyarə yanıb.

Hindistanın Maharaştra ştatında çarter uçuşu həyata keçirən təyyarənin qəzaya uğraması nəticəsində ştatın hökumət başçısının müavini Acit Pavar da daxil olmaqla təyyarədəki 5 nəfərin hamısı ölüb.

## İstinadlar
Ər-Rəy döyüşü

**Ər-Rəy döyüşü** — 2016-cı ilin avqust ayında Türkiyə ilə sərhəddə, Hələb mühafəzəsinin şimal hissəsində yerləşən sərhəd şəhəri Ər-Rəydə Azad Suriya Ordusu (ASO) ilə İslam Dövləti (İŞİD) arasında baş vermiş hərbi toqquşma. Döyüş nəticəsində ASO şəhəri ələ keçirmişdir.

## Zəmin

8 aprel 2016-cı il tarixində Havar Kilis Əməliyyat Otağına daxil olan müxalif qüvvələr Ər-Rəy şəhərini və ondan artıq kəndi ələ keçirmişdir, lakin üç gün sonra İŞİD-in əks-hücumu nəticəsində üsyançılar geri çəkilmiş, itirilmiş yaşayış məntəqələrinin demək olar hamısı yenidən təşkilatın nəzarətinə keçmişdir. İyun ayında üsyançılar şəhəri bir neçə saatlıq ələ keçirmişdilər, lakin sonradan oradan çıxarılmışdır.

## Döyüş

15 avqust 2016-cı il tarixində güclü artilleriya atəşindən sonra müxalif qüvvələr Ər-Rəy taxıl silolarına hücuma başlamış və silolar da daxil olmaqla bir sıra mövqeləri ələ keçirmişdir, lakin ertəsi səhər şimal istiqamətindən həyata keçirilən İŞİD əks-hücumu nəticəsində üsyançılar geri çəkilməyə məcbur olmuş və təşkilat itirdiyi bütün mövqeləri geri almışdır. Mina sahələrinin mövcudluğu hücumun tempinin zəifləməsində rol oynamışdır.

17 avqust tarixində ASO qüvvələri raket-artilleriya zərbələri ilə İŞİD mövqelərini hədəfə aldıqdan sonra ikinci hücuma başlamış, müdafiənin ilk xətlərini yararaq şəhərə yenidən daxil olmuşdur. Döyüş zamanı ASO qüvvələri üç ədəd minalanmış avtomobili zərərsizləşdirmişdir. Həmin günün sonuna doğru Ər-Rəy şəhəri və sərhəd keçid məntəqəsi tam şəkildə ələ keçirilmiş, təslim olan bir sıra İŞİD döyüşçüləri hərbi əsir götürülmüşdür.

Eyni gün ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri üsyançılara hava dəstəyi göstərmiş, Ər-Rəy yaxınlığında yerləşən bir neçə İŞİD bölməsini bombalamışdır. Döyüşlər şəhərin kənar hissələrində davam etmiş, İŞİD yaxınlıqdakı Düdyan yaşayış məntəqəsində yerləşən qərargahını saxlamışdır.

Üsyançılara mövqeləri möhkəmləndirmək üçün qısa vaxt verilməsi səbəbindən İŞİD 19 avqust tarixində şərq istiqamətindən sürətli əks-hücuma başlamış, taxıl silolarını və yaxınlıqdakı yüksəklikləri yenidən ələ keçirmişdir. Bununla belə, şəhərə yönəlmiş hücumun qarşısı alınmış və ASO tərəfi ondan artıq İŞİD döyüşçüsünün öldürüldüyünü bildirmişdir.  Növbəti gün ASO qüvvələri taxıl silolarını yenidən nəzarətə götürmüşdür.

## Nəticələr

20 avqust tarixində çoxsaylı üsyançı qüvvələr və ağır və orta silahlarla yüklənmiş 50-dən artıq nəqliyyat vasitəsindən ibarət hərbi karvan Ər-Rəydən Cərablus istiqamətində Türkiyə sərhədinə köçürülmüşdür. Bu proses Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Cəsablusa istiqamətlənmiş hücum əməliyyatına hazırlığı fonunda baş vermişdir.

27–28 avqust tarixlərində üsyançılar Ər-Rəyin şərqində yerləşən üç kəndin ələ keçirildiyini bildirmişdir, lakin 27 avqust tarixində İŞİD-in Ər-Rəyi yenidən ələ keçirdiyi barədə məlumat yayılmışdır. Ertəsi gün şəhərin yenidən üsyançı qüvvələrin nəzarətində olduğu bildirilmişdir. 4 sentyabr tarixinə olan məlumata görə, ASO Türkiyə–Suriya sərhədi boyunca İŞİD-in nəzarətində olan bütün əraziləri ələ keçirmişdir.

## İstinadlar