Avropa İttifaqının müqavilələri

**Avropa İttifaqının müqavilələri** — Avropa İttifaqı (Aİ) üzv dövlətləri arasında Aİ-nın konstitusiya əsaslarını müəyyən edən beynəlxalq müqavilələr toplusu. Müqavilələr Aİ-nın müxtəlif institutlarını, habelə onların səlahiyyətlərini, prosedurlarını və məqsədlərini müəyyən edir. İki əsas funksional müqavilə, Avropa İttifaqı haqqında müqavilə (ilkin olaraq 1992-ci ildə Maastrixtdə imzalanmışdır, Maastrixt müqaviləsi) və Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilə (ilkin olaraq 1957-ci ildə Romada Avropa İqtisadi Birliyinin yaradılması haqqında müqavilə kimi imzalanmışdır).  Müqavilələrə ilk imzalandığı vaxtdan dəfələrlə düzəlişlər edilib. İki əsas müqavilənin konsolidasiya edilmiş variantı Avropa Komissiyası tərəfindən müntəzəm olaraq nəşr olunur.

Birləşmiş Krallığın 2020-ci ildə blokdan çıxmasına baxmayaraq, onun adı rəsmi olaraq bəzi müqavilələrdə (SEA, Maastrixt sazişi, Amsterdam, Nitsa, Lissabon və 1972-ci ildən 2011-ci ilə qədər olan bütün qoşulma müqavilələrində) qalır.

Hər dəfə yeni ölkə Avropa İttifaqına daxil olanda müqavilələrə lazımi düzəlişlər edilir. Əlavə müqavilələr bəzi əsas müqavilələrə də təsir edə bilər.

## Məzmunu

Aİ-nin əsaslandığı iki əsas müqavilə bunlardır: Avropa İttifaqı haqqında müqavilə — TEU, Maastrixt müqaviləsi (1993-cü ildən qüvvədədir) və Avropa Birliyinin fəaliyyəti haqqında müqavilə — TFEU Roma müqaviləsi (1958-ci ildən qüvvədədir). Bu əsas müqavilələr və onlara əlavə edilmiş protokollar və bəyannamələrin hər biri qüvvəyə mindiyi gündən ən azı on ildən bir düzəlişlər etməklə dəyişdirilir. Sonuncu dəyişiklik 2009-cu ildə qüvvəyə minmiş Lissabon müqaviləsində olmuşdur. Müqavilə ayrıca sənəd olaraq qalmasına baxmayaraq, Əsas Hüquqlar xartiyasına da hüquqi məcburi qüvvə verdi.

### Avropa İttifaqı haqqında müqavilə
Normativ-hüquqi aktdan sonra müqavilə mətni altı hissəyə bölünür:

#### Bölmə 1. Ümumi müddəalar
1-ci maddə ümumi müddəalardan bəhs edir. Burada Avropa İttifaqını Avropa Birliyi əsasında yaranması və müqavilələrin hüquqi dəyəri müəyyən edilir.
2-ci maddə Aİ "insan ləyaqətinə hörmət, azadlıq, demokratiya, bərabərlik, qanunun aliliyi və insan hüquqlarına, o cümlədən azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqlarına hörmət dəyərlərinə əsaslanır. Üzv dövlətlər "qadınlar və kişilər arasında plüralizm, ayrı-seçkiliyin olmaması, tolerantlıq, ədalət, həmrəylik və bərabərliyin hökm sürdüyü cəmiyyət" olmalıdırlar.
3-cü maddə Aİ-nın məqsədlərini altı bənddə müəyyən edir. Birinci bənd sadəcə olaraq sülhü, Avropa dəyərlərini və vətəndaşların rifahını təbliğ edir. İkincisi, xarici sərhəd nəzarətinin mövcud olduğu sərbəst hərəkətlə bağlıdır. 3-cü bənd daxili bazardan bəhs edir, 4-cü bənd avronu təyin edir. 5-ci bənd Aİ öz dəyərlərininin təbliğindən, yoxsulluğun aradan qaldırılmasına, insan hüquqlarına riayət edəcək və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nizamnaməsinə hörmət etməyindən bəhs edir.
4-cü maddə üzv dövlətlərin suverenliyinə və öhdəliklərinə aiddir.
5-ci maddə Aİ səlahiyyətlərinin hədləri ilə bağlı təhvil, subsidiarlıq və mütənasiblik prinsiplərini müəyyən edir.
6-cı maddə Avropa İttifaqının Əsas Hüquqlar Xartiyası və İnsan Hüquqları üzrə Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına bağlayır. 7-ci maddə üzv dövlətin fəaliyyətinin dayandırılmasından, 8-ci maddə isə qonşu dövlətlərlə sıx münasibətlərin qurulmasından bəhs edir.

#### Bölmə 2. Demokratik prinsiplər haqqında müddəalar
9-cu maddə öz ölkəsinin vətəndaşları ilə Avropa İttifaqı vətəndaşlığının bərabərliyini təsbit edir. 10-cu maddədə bəyan edilir ki, Aİ təmsilçi nümayəndəli demokratiyaya əsaslanır və qərarlar vətəndaşlara mümkün qədər yaxından qəbul edilməlidir. Burada Avropa siyasi partiyaları və vətəndaşların necə təmsil olunduğu qeyd olunur: birbaşa Parlamentdə və öz hökumətləri vasitəsilə milli parlamentlərə cavabdeh olan Avropa Şurası. 11-ci maddə hökumətin fəaliyyətində şəffaflığı bərqərar edir, geniş məsləhətləşmələrin aparılmasının zəruriliyini bəyan edir və ən azı 1 milyon vətəndaşın müraciət edə biləcəyi bir məsələ ilə bağlı qanun qəbul etmək üçün komissiyaya müraciət etmək üçün müddəa təqdim edir. 12-ci maddə milli parlamentlərin qanunvericilik prosesində məhdud iştirakını təmin edir.

#### Bölmə 3. Qurumlar haqqında müddəalar
13-cü maddə aşağıdakı ardıcıllıqla və aşağıdakı adlar altında təsisatları yaradır: Avropa Parlamenti, Avropa Şurası, Avropa Komissiyası, Avropa İttifaqının Ədalət Məhkəməsi, Avropa Mərkəzi Bankı və Avropa Hesablama Palatası. Bu təşkilatlar arasında əməkdaşlıq məcburdur və onların səlahiyyətləri müqavilələr daxilindəki səlahiyyətlərlə məhdudlaşdırır. 14-cü maddə parlamentin işini və onun seçim qaydasını, 15-ci maddə – Avropa Şurasının və onun sədrinin fəaliyyətini, 16-cı maddə – Şuranın fəaliyyətini və onun tərkibini, 17-ci maddə – Komissiyanın fəaliyyətini və onun təyin edilməsini tənzimləyir. Maddə 18 İttifaqın Xarici İşlər və Təhlükəsizlik Siyasəti üzrə Ali Nümayəndəsini, 19-cu maddə isə Ədalət Məhkəməsini təsis edir.

#### Bölmə 4. Genişləndirilmiş əməkdaşlıq haqqında müddəalar
4-cü bölmə yalnız bir maddədən ibarətdir ki, bu da məhdud sayda Üzv Dövlətlərə digərləri bu sahədə inteqrasiyaya mane olarsa, Aİ daxilində əməkdaşlıq etməyə imkan verir.

#### Bölmə 5. İttifaqın xarici fəaliyyətinə dair ümumi müddəalar və ümumi xarici və təhlükəsizlik siyasəti haqqında xüsusi müddəalar
Bu başlığın 1-ci fəslinə 21 və 22-ci maddələr daxildir. 21-ci maddə Aİ-nın xarici siyasətini əks etdirən prinsiplərdən bəhs edir, o cümlədən BMT nizamnaməsinə uyğunluq, qlobal ticarətin təşviqi, humanitar dəstək və qlobal idarəetmə. 22-ci maddə yekdilliklə hərəkət edən Avropa Şurasına Aİ-nın xarici siyasətinin müəyyənləşdirilməsinə nəzarət edir.

2-ci fəsil bölmələrə bölünür. Birincisi, ümumi müddəalar, Aİ-nin xarici siyasətinin təlimatları və fəaliyyətinin təfərrüatları, o cümlədən Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin yaradılması və üzv dövlətin öhdəlikləri. 2-ci bölmənin 42-46-cı maddələri hərbi əməkdaşlıqdan bəhs edir (Daimi Strukturlaşdırılmış Əməkdaşlıq və qarşılıqlı müdafiə də daxil olmaqla).

#### Bölmə 6. Yekun müddəalar
47-ci maddə Aİ-nin hüquqi şəxsliyini müəyyən edir. 48-ci maddə müqaviləyə düzəlişlərin edilməsi üsulundan bəhs edir, xüsusilə adi və sadələşdirilmiş təftiş prosedurları. 49-cu maddə Aİ-yə daxil olmaq üçün müraciətlərə, 50-ci maddə isə Aİ-dən çıxmağa aiddir. 51-ci maddə müqavilələrə əlavə edilən protokollardan, 52-ci maddə isə müqavilənin coğrafi tətbiqindən bəhs edir. 53-cü maddə müqavilənin qeyri-məhdud müddətə qüvvədə olduğunu bildirir, 54-cü maddə ratifikasiyadan, 55-ci maddə isə müqavilələrin müxtəlif dillərdəki versiyalarından bəhs edir.

### Avropa Birliyinin fəaliyyəti haqqında müqavilə
Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilə Aİ-nin rolunu, siyasətini və fəaliyyətini daha ətraflı təsvir edir. Yeddi hissədən ibarətdir.

#### Hissə 1. Prinsipləri
"Prinsiplər" bölməsində 1-ci maddə müqavilənin əsasını və onun hüquqi qüvvəsini müəyyən edir. 2-6-cı maddələr Aİ-nin səlahiyyətlərini hər bir sahədə verilmiş səlahiyyət səviyyəsinə uyğun olaraq müəyyən edir. 7-14-cü maddələr sosial prinsipləri, 15 və 16-cı maddələr ictimaiyyətin sənədlərə və görüşlərə çıxışını müəyyən edir, 17-ci maddə isə Aİ-nin milli qanunvericiliyə uyğun olaraq dini, fəlsəfi və qeyri-konfessional təşkilatların statusuna hörmətlə yanaşdığını bildirir.

#### Hissə 2. Ayrı-seçkiliyin olmaması və Aİ vətəndaşlığı
İkinci hissə, müqavilələr çərçivəsində milli mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyi qadağan edən 18-ci maddə ilə başlayır. 19-cu maddədə deyilir ki, Aİ "cins, irqi və ya etnik mənşə, din və ya inanc, əlillik, yaş və ya cinsi oriyentasiya əsasında ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə aparacaq". 20-24-cü maddələr Aİ vətəndaşlığını müəyyən edir və bununla bağlı hüquqlar verir: sərbəst hərəkət etmək hüququ, digər dövlətlər tərəfindən konsulluq müdafiəsi, yerli və Avropa seçkilərində səs vermək və seçilmək hüququ, Parlamentə və Avropa Ombudsmanına müraciət etmək və Aİ qurumlarından öz dillərində əlaqə saxlamaq və cavab almaq hüququ. 25-ci maddə komissiyadan bu hüquqların həyata keçirilməsi haqqında hər üç ildən bir hesabat verməsini tələb edir.

#### Hissə 3. Birlik siyasəti və daxili tədbirlər
Siyasət və fəaliyyətlərə dair 3-cü hissə sahələrə görə aşağıdakı başlıqlara bölünür: Daxili bazar, malların sərbəst hərəkəti, o cümlədən Ğömrük İttifaqı, Kənd təsərrüfatı və balıqçılıq, Polis və ədliyyə əməkdaşlığı da daxil olmaqla azadlıq, insanların, xidmətlərin və kapitalın sərbəst hərəkəti, Ədalət və təhlükəsizlik sahəsi, Nəqliyyat siyasəti, rəqabət, vergitutma və başqa qaydaların uyğunlaşdırılması (101-ci və 102-ci maddələri qeyd edin), iqtisadi və pul siyasəti, o cümlədən avro ilə bağlı məqamlar, məşğulluq siyasəti, Avropa Sosial Fondu, təhsil, peşə hazırlığı, gənclər və idman siyasəti, mədəniyyət siyasəti, ictimai sağlamlıq, istehlakçıların müdafiəsi, Trans-Avropa Şəbəkələri, sənaye siyasəti, iqtisadi, sosial və ərazi birliyi (inkişafda bərabərsizliklərin azaldılması), turizm, tədqiqat və inkişaf siyasət, ekoloji siyasət, enerji siyasəti və s.

#### 4-cü hissə. Xarici ölkələr və ərazilər assosiasiyası
4-cü hissə xarici ərazilərin assosiasiyasından bəhs edir. 198-ci maddədə birləşmənin məqsədi əlavə 2-də sadalanan həmin əlaqəli ərazilərin iqtisadi və sosial inkişafını təşviq etmək kimi müəyyən edilir.

#### 5-ci hissə. Avropa İttifaqının xarici siyasəti
5-ci hissə Aİ-nın xarici siyasətindən bəhs edir. 205-ci maddədə deyilir ki, xarici fəaliyyət Avropa İttifaqı haqqında Müqavilənin 5-ci bölməsinin 1-ci hissəsində göstərilən prinsiplərə uyğun olmalıdır. 206 və 207-ci maddələr Aİ-nin ümumi ticarət (xarici ticarət) siyasətini müəyyən edir. 208-214-cü maddələr üçüncü ölkələr üçün inkişaf və humanitar yardım üzrə əməkdaşlıqdan bəhs edir. 215-ci maddə sanksiyalardan, 216-219-cu maddələr isə üçüncü ölkələrlə beynəlxalq müqavilələrin bağlanması prosedurlarından bəhs edir. 220-ci maddə Ali Nümayəndəyə və Komissiyaya digər beynəlxalq təşkilatlarla müvafiq əməkdaşlığa dair göstəriş verir və 221-ci maddə Aİ nümayəndəliklərini təsis edir. Maddə 222, Həmrəylik bəndində deyilir ki, üzvlər terror hücumuna, təbii və ya texnogen fəlakətə məruz qalan üzvün köməyinə gələcəklər. Bura hərbi gücdən istifadə də daxildir.

#### Hissə 6. İnstitusional və maliyyə müddəaları
6-cı hissə Avropa İttifaqı haqqında Müqavilənin institusional müddəalarını təfərrüatlandırır. 288-299-cu maddələrdə strukturlar haqqında ətraflı məlumat verilməklə yanaşı, Aİ-nin qanunvericilik aktlarının formaları və prosedurları təsvir edilib. 300-309-cu maddələr Avropa İqtisadi və Sosial Komitəsini, Avropa Bölgələr Komitəsi və Avropa İnvestisiya Bankını, 310-325-ci maddələr Aİ büdcəsini təsvir edir. Nəhayət, 326-334-cü maddələr genişləndirilmiş əməkdaşlıq üçün müddəa müəyyən edir.

#### Hissə 7. Ümumi və yekun müddəalar
7-ci hissə ərazi və müvəqqəti tətbiqetmə, qurumların yerləşdiyi yer (üzv dövlətlər tərəfindən qərar verilir, lakin bu, müqavilələrə əlavə edilmiş protokolla qüvvəyə minir) və 1958-ci ildən əvvəl imzalanmış müqavilələrə təsir və ya qoşulma tarixi kimi yekun hüquqi məqamlardan bəhs edir.

### Avropa Atom Enerjisi Birliyi

### Protokollar, əlavələr və bəyannamələr
Müqavilələrə 37 protokol, 2 əlavə və 65 bəyannamə əlavə olunur ki, onlar çox vaxt bir ölkə ilə bağlı təfərrüatları tam hüquqi mətndə əks etdirmirlər.

#### Protokollar

* Avropa İttifaqında Milli Parlamentlərin rolu haqqında
* Subsidiarlıq və mütənasiblik prinsiplərinin tətbiqi haqqında
* Avropa İttifaqının Ədalət Məhkəməsinin nizamnaməsi haqqında
* Avropa Mərkəzi Banklar Sisteminin və Avropa Mərkəzi Bankının nizamnaməsi haqqında
* Avropa İnvestisiya Bankının Əsasnaməsi haqqında
* Avropa İttifaqının qurumlarının və bəzi orqanlarının, idarələrinin, agentliklərinin və idarələrinin yerləri haqqında
* Avropa İttifaqının imtiyazları haqqında
* İttifaqın Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına qoşulması, Avropa İttifaqı haqqında müqavilənin 6(2) maddəsi ilə bağlı
* 1 noyabr 2014-cü il - 31 mart 2017-ci il tarixləri və 1 aprel 2017-ci il tarixindən etibarən Avropa İttifaqı haqqında Müqavilənin 16(4) maddəsinin və Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında Müqavilənin 238(2) maddəsinin icrası ilə bağlı Şuranın qərarı haqqında
* Avropa İttifaqı haqqında müqavilənin 42-ci maddəsi ilə yaradılmış daimi strukturlaşdırılmış əməkdaşlıq haqqında
* Avropa İttifaqı haqqında Müqavilənin 42-ci maddəsi üzrə
* Maastrixt müqaviləsi meyarları üzrə
* Avro Qrupu üzrə
* Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığına aid bəzi müddəalar haqqında
* Danimarka ilə bağlı bəzi müddəalar haqqında
* Fransa ilə bağlı müddəalar haqqında
* Avropa İttifaqının strukturuna inteqrasiya olunmuş Şengen sazişi haqqında
* Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilənin 26-cı maddəsinin bəzi aspektlərinin Böyük Britaniya və İrlandiyaya tətbiqi haqqında
* Azadlıq, təhlükəsizlik və ədalət sahəsi ilə bağlı Birləşmiş Krallıq və İrlandiyanın mövqeyi haqqında
* Xarici sərhədlərin keçməsi ilə bağlı Üzv Dövlətlərin xarici əlaqələri haqqında
* Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin vətəndaşlarına sığınacaq verilməsi haqqında
* Birgə səlahiyyətlərin həyata keçirilməsinə dair
* Ümumi maraqlara xidmət edən xidmətlər haqqında
* Daxili bazarda rəqabət
* İqtisadi, sosial və ərazi birliyi haqqında
* Üzv dövlətlərdə ictimai yayım sistemi haqqında
* Avropa İttifaqının Əsas Hüquqlar Xartiyasının Polşaya və Böyük Britaniyaya tətbiqi haqqında
* Niderland Antil adalarında emal edilmiş neft məhsullarının Avropa İttifaqına idxalına dair
* Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilənin 157-ci maddəsi ilə bağlı
* Qrenlandiya üçün xüsusi şərtlər haqqında
* İrlandiya Konstitusiyasının 40.3.3-cü maddəsi üzrə
* Keçid müddəaları haqqında
* AKPB-i müqaviləsinin müddətinin başa çatmasının maliyyə nəticələri və Kömür və Polad Tədqiqat Fondu haqqında

#### Əlavələr
* Əlavə I. Ümumi Kənd Təsərrüfatı Siyasəti və Ümumi Balıqçılıq Siyasəti ilə əhatə olunan kənd təsərrüfatı və dəniz məhsulları.
* Əlavə II. Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin xüsusi əraziləri

#### Bəyannamələr
Aİ müqavilələrinə əlavə edilən 65 bəyannamə var. Onlara aşağıdakılar daxildir:
* Bəyannamə 1 təsdiq edir ki, qanuni qüvvəyə malik olan nizamnamə Avropa Konvensiyasında nəzərdə tutulmuş hüquqları bir daha təsdiq edir və Aİ-yə ona verilmiş səlahiyyətlərdən kənar fəaliyyət göstərməyə imkan vermir.
* Bəyannamə 4 İtaliyaya əlavə Avropa Parlamenti deputatı ayırır. Bəyannamə 7 Şuranın 2014-cü ildən sonra aktivləşdiriləcək səsvermə prosedurlarını təsvir edir.
* Bəyannamə 17 Aİ qanunvericiliyinin üstünlüyünü təsdiq edir.
* Bəyannamə 27 bir daha təsdiq edir ki, hüquqi şəxs statusuna malik olmaq Aİ öz səlahiyyətləri çərçivəsindən kənarda hərəkət etmək hüququ vermir.
*43-cü bəyannamə Mayottanın ən kənar bölgə statusuna keçməsinə icazə verir.

### Avropa Atom Enerjisi Birliyi

İki əsas müqavilədən, onların protokollarından və Əsas Hüquqlar Xartiyasından başqa, Avropa Atom Enerjisi Birliyinin (Euratom) yaradılması haqqında Müqavilə ayrıca müqavilə kimi qüvvədə qalır.

Birinci bölmədə Euratomun vəzifələrini təsvir edilir. İkinci bölmə bu sahədə əməkdaşlığın necə həyata keçiriləcəyinə dair müqavilənin əsasını ehtiva edir. Üçüncü bölmə institusional müddəaları əks etdirir və əsasən Avropa İttifaqı müqavilələri ilə əhatə olunub. Dördüncü bölmə maliyyə müddəalarına, beşinci ümumi, altıncı isə yekun müddəalara aiddir.

## Dəyişiklik və ratifikasiyası
Müqavilələrə düzəlişlər üç yolla edilə bilər. Müntəzəm təftiş proseduru — mahiyyətcə tam hökumətlərarası konfransın keçirilməsini nəzərdə tutan müqavilələrə düzəlişlərin edilməsinin ənənəvi üsulu.

Sadələşdirilmiş yenidən baxılma proseduru — Lissabon Müqaviləsi ilə müəyyən edilib və yalnız Aİ-nın səlahiyyətlərini artırmayan düzəlişlərə icazə verir. Baxmayaraq ki, "keçmə bənd" müqavilələrə düzəlişlər edilməsini tələb edir, bu, özlüyündə müəyyən şəraitdə qanunvericilik proseduruna dəyişikliklərə imkan verir.

Müqavilələrə düzəlişlər etmək üçün adi yenidən baxılma proseduru müvafiq qurumdan təkliflərin Avropa Şurasına təqdim edilməsini tələb edir. Bundan sonra Avropa Şurasının sədri dəyişiklikləri hazırlamaq üçün Avropa Konvensiyasını (milli hökumətlərdən, milli parlamentarilərdən, Avropa Parlamentinin deputatlarından və Komissiyanın nümayəndələrindən ibarət) çağıra bilər və ya dəyişiklik kiçikdirsə, Avropa Şurasının özündə təkliflər hazırlaya bilər. Daha sonra onlar bütün milli liderlər tərəfindən imzalanan və hər bir dövlət tərəfindən ratifikasiya edilən müqaviləni razılaşdıran Hökumətlərarası Konfransa (IGC) davam edirlər.

Bu prosedur Lissabon müqaviləsinə qədər bütün müqavilələr üçün istifadə olunsa da, faktiki Avropa Konvensiyası (əslində Konstitusiya konvensiyası) yalnız iki dəfə çağırılmışdır. Bu, ilkin olaraq 1999-2000-ci illər Avropa Konvensiyası çərçivəsində Əsas Hüquqlar Xartiyasının hazırlanması ilə əlaqələndirildi. İkincisi, bu, Konstitusiya müqaviləsini (sonradan Lissabon müqaviləsi üçün əsas təşkil edən) inkişaf etdirən Avropanın Gələcəyi haqqında Konvensiya ilə əlaqələndirildi. Əvvəllər beynəlxalq müqavilələr dövlət qulluqçuları tərəfindən hazırlanırdı.

Yalnız Avropa İttifaqının fəaliyyəti haqqında müqavilənin III hissəsinə şamil edilən və Aİ-nın səlahiyyətlərini genişləndirə bilməyən sadələşdirilmiş yenidən baxılma proseduru, dəyişiklikləri sadəcə olaraq hər bir Üzv Dövlət tərəfindən ratifikasiya olunmazdan əvvəl Avropa Şurasında qərarla razılaşdırılır. TFEU-nun 136-cı maddəsinə edilən düzəliş, dəyişikliyin həcminin kiçik olması səbəbindən sadələşdirilmiş yenidən baxılma prosedurundan istifadə edir.

Sazişlər də baxılmaq üçün Avropa Parlamentinə təqdim olunur və onların səsverməsi məcburi olmasa da, vacibdir. Belçika və İtaliya parlamentləri Avropa Parlamentinin Nitsa sazişini təsdiqləmədiyi təqdirdə ona veto qoyacaqlarını bildiriblər.

### Ratifikasiya tələb etməyən kiçik düzəlişlər
Dördüncü düzəliş proseduru xüsusi üzv dövlətlərin bəzi ərazilərinin statusunun dəyişdirilməsidir. Fransa, Hollandiya və Danimarkanın xarici ərazilərinin statusu müqaviləyə tam yenidən baxılmasını tələb etmədən daha asan dəyişdirilə bilər. Bunun əvəzinə, Avropa Şurası müvafiq üzv dövlətin təşəbbüsü ilə xaricdəki ölkənin və ya ərazinin statusunu dəyişə bilər.[10] Bu müddəa digər üzv dövlətlərin xüsusi ərazilərinə şamil edilmir.

Aşağıdakı cədvəl üçün işarələr:&nbsp;[Dəyişiklik] – [Üzvlük]

## İmzalanan müqavilələr
İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan, əksər suveren Avropa ölkələri müqavilələr bağladılar və beləliklə, Avropaya inteqrasiya və ya Avropa quruculuğu layihəsinin bir hissəsi olaraq, getdikcə daha çox sahələrdə əməkdaşlıq etdilər və siyasətləri uyğunlaşdırdılar (və ya suverenliyi birləşdirdilər).
Aşağıda Avropa İttifaqının hüquqi yaradılmasının qrafiki təqdim olunub.

## Əlaqədar müqavilələr
Rəsmi olaraq Avropa İttifaqı hüququ bir hissəsi olmasa da, Aİ və onun sələfləri çərçivəsində üzv dövlətlər arasında bir-biri ilə sıx əlaqəli bir neçə müqavilə imzalanmışdır, çünki Aİ bu sahədə fəaliyyət göstərmək səlahiyyətinə malik deyildi. Aİ belə bir muxtariyyət əldə etdikdən sonra bu konvensiyaların bir çoxu tədricən Aİ-nın hüquqi aktları ilə əvəz olundu.

Avropa İttifaqının yaradılmasına dair Paris müqaviləsinin uğurundan sonra Almaniya iqtisadiyyatının vahid hərbi struktur çərçivəsində yenidən silahlanmasına səy göstərildi. Avropa Müdafiə Birliyinin yaradılması haqqında Müqavilə 27 may 1952-ci ildə altı üzv tərəfindən imzalandı, lakin Fransa və İtaliya tərəfindən ratifikasiya edilmədiyi üçün heç vaxt qüvvəyə minmədi. Avropa Parlamenti həmçinin yeni ordunun demokratik hesabatlılığını təmin etmək üçün Avropa Siyasi Birliyi haqqında müqavilənin layihəsini hazırlamağa başladı, lakin müdafiə icması müqaviləsi rədd edildikdən sonra bu iş dayandırıldı.

Digər ilkin nümunələr arasında 1957-ci il Avropa Məktəbinin Nizamnaməsi, Gömrük sahəsində əməkdaşlıq haqqında 1967-ci il Neapol Konvensiyası, mülki məsələlərdə yurisdiksiya haqqında 1968-ci il Brüssel Konvensiyası, 1972-ci ildə Avropa Universiteti İnstitutunun yaradılması haqqında Konvensiya daxildir. Konvensiya, Terrorçuluğun qarşısının alınması haqqında 1979-cu il sazişi, müqavilə öhdəlikləri haqqında 1980-ci il Roma Konvensiyası, 1987-ci il ikiqat təhlükə haqqında Konvensiya, Avropa Şurasının Təhlükəsizliyə dair Konvensiyanın tətbiqi haqqında saziş, 1987-ci il sənədlərin leqallaşdırılmasını ləğv edən Konvensiya, 1989-cu il ekstradisiya sorğularının sadələşdirilməsi və modernləşdirilməsi haqqında saziş, Sığınacaq haqqında 1990-cı il Dublin Konvensiyası, İkiqat vergitutma haqqında 1990-cı il Arbitraj Konvensiyası, Müqavilə Konvensiyası, 1990-cı il Cinayət Prosessual Müqavilə, 1991-ci il Xarici Cinayət Cəzalarının İcrası haqqında Konvensiya, 1994-cü il Avrovinyet sazişi, və 1994-cü il tarixi Avropa Məktəblərinin Nizamnaməsini Müəyyən edən Konvensiya. Bundan əlavə, şirkətlərin və hüquqi şəxslərin qarşılıqlı tanınması haqqında konvensiya 1968-ci ildə imzalanmış, lakin heç vaxt qüvvəyə minməmişdir. Eynilə, 1975-ci il Konvensiyasına düzəlişlər edən 1975-ci il İcma Patent Konvensiyası və 1989-cu il İcma patentləri ilə bağlı saziş heç vaxt qüvvədə olmamışdır.

1993-cü ildə qüvvəyə minmiş Maastrixt sazişinin K.3-cü maddəsi Avropa Birliklərinə hökumətlərarası əsasda təşkil edilmiş yeni yaradılmış Ədliyyə və Daxili İşlər sütunu çərçivəsində “üzv dövlətlərə müvafiq konstitusiya tələblərinə uyğun olaraq qəbul edilməsini tövsiyə edəcəyi konvensiyalar hazırlamaq” səlahiyyətini verdi. Bu müddəalara əsasən gömrük əməkdaşlığı haqqında 1997-ci il Neapol II Konvensiyası, sadələşdirilmiş ekstradisiya prosedurları haqqında 1995-ci il konvensiyaları, Avropolu təsis edən 1995-ci il Avropol Konvensiyası, Gömrük fırıldaqçılığına dair 1995-ci il PFI Konvensiyası, İnformasiya Sistemi Konvensiyası, 1995-ci il Müflisləşmə Konvensiyası, 1996-cı il ekstradisiya ilə bağlı Konvensiya, Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında 1997-ci il Konvensiya, Sənədlərin təqdim edilməsinə dair 1997-ci il Xidmət Konvensiyası, Evliliyin pozulmasına dair konvensiya 1998 və 2000-ci il cinayət işlərində qarşılıqlı yardım haqqında Konvensiya. Bu müqavilələrə dair həmçinin çoxsaylı protokollar bağlanmışdır. 2009-cu ildə Lissabon Müqaviləsinin qüvvəyə minməsi ilə ədliyyə və qanunun aliliyi sahəsi Aİ strukturlarına azadlıq, təhlükəsizlik və ədalət sahəsi kimi inteqrasiya olundu.
2009-cu ildə Lissabon Müqaviləsinin qüvvəyə minməsi ilə ədalət və qanunun aliliyi sahəsi Aİ strukturlarına azadlıq, təhlükəsizlik və ədalət sahəsi kimi inteqrasiya olundu ki, bu da bir sıra bu konvensiyaların Aİ qaydaları və ya qərarları ilə əvəzlənməsinə imkan verdi. 

Nəhayət, yekdilliyin olmaması səbəbindən Aİ üzv dövlətlərinin bir hissəsi arasında bir neçə müqavilə bağlanmışdır. Müvafiq olaraq 1985 və 1990-cı illərin Şengen Müqaviləsi və Konvensiyası bu şəkildə razılaşdırıldı, lakin sonradan Amsterdam Müqaviləsi Aİ qanunvericiliyinə daxil edildi və müqaviləni imzalamamış qalan Aİ üzv dövlətləri ilə onun həyata keçirilməsindən imtina edildi. Aİ-nın hüquqi çərçivəsi xaricində hökumətlərarası müqavilələr kimi imzalanmış digər sazişlərə 2003-cü il Aİ Qüvvələrin Statusu haqqında saziş, 2004-cü il tarixli Aİ-nın iddiaları haqqında saziş, Avrokorpusu yaradan 2004-cü il Strasburq müqaviləsi və Avropa Birliyinin yaradılması haqqında müqavilə daxildir. Həmçinin Avropa Jandarm Qüvvələrinin yaradılması haqqında 2007-ci il Velsen Müqaviləsi, Terrorizmlə mübarizə haqqında 2005-ci il Prüm Konvensiyası (Şengen müqaviləsi), 2009-cu il tarixli mərkəzləşdirilmiş gömrük rəsmiləşdirilməsi haqqında konvensiya, 2011-ci il Məxfi məlumatların mühafizəsi haqqında saziş, Avropa Sabitlik Mexanizminin yaradılması haqqında Avropa müqaviləsi, Avrozonada fiskal qaydalar üzrə 2012-ci il Avropa Maliyyə sazişi, 2013-cü ildə yaradılmış Vahid Patent Məhkəməsi haqqında Saziş və 2014-cü ildə yaradılmış Vahid Qətnamə Fondu sazişi.

Şuranın beş prezidenti, Avropa Komissiyası, Aİ İqtisadi və Valyuta Birliyi, Avroqrup və Avropa Parlamenti tərəfindən 2015-ci ilin iyun ayında buraxılmış yenilənmiş İqtisadi və Valyuta Birliyi islahat planı 2017-ci ilin iyun ayına qədər Maliyyə Sazişinin və Vahid Qətnamə Fondunun sazişinin Aİ qanunları çərçivəsində və hökumətlərarası Avropa Sabitlik Mexanizmi çərçivəsində inteqrasiyası üçün yol xəritəsini təsvir etmişdir. Maliyyə Sazişinin mahiyyətinin Aİ qanunvericiliyinə daxil edilməsi Avropa Valyuta Fondunun yaradılması ilə bağlı Avropa Komissiyasının təklifləri 2017-ci ilin dekabrında dərc edilmişdir. 30 Noyabr 2020-ci ildə Avroqrupun maliyyə nazirləri 2021-ci ildə bütün Avrozona üzv dövlətləri tərəfindən ratifikasiya ediləcək ESM və Vahid Qətnamə Fondunun yaradılması haqqında müqavilələrə düzəlişlər etmək barədə razılığa gəliblər. İslahat təklifi İtaliya hökumətinin veto qoyduğuna görə aylarla bloklandı. Təklif olunan düzəlişlərə aşağıdakılar daxildir:

* Vahid Maliyyə Davamlılığı Mexanizminin (SRF) "backstop" kimi Avropa Maliyyə Davamlılığı Mexanizminin (ESM) yaradılması.
* ESM-nin idarə edilməsində islahatlar
* Ehtiyatlı maliyyə yardımı alətləri
* ESM-in iqtisadi idarəetmə mandatının aydınlaşdırılması və genişləndirilməsi

Maliyyə Sazişinin 3-cü başlığı 2024-cü il 4 aprel tarixindən etibarən qüvvəyə minmiş iqtisadi idarəetmə çərçivə islahatlarının (Reqlama (Aİ) 2024/1263, Şura Direktivi (Aİ) 2024/1265 və Şura Qaydası (Aİ) 2024/1264) bir hissəsi kimi Aİ qanunvericiliyinə daxil edilmişdir.

### Siyahı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sources and scope of European Union law | Fact Sheets on the European Union | European Parliament 
* Constitution of the European Union
* Summary of EU treaties European Union
* Full texts of EU treaties EUR-Lex Access to European Union law