Qazax dialekti

**Qazax dialekti** və ya **Qazax ləhcəsi** — Azərbaycan dilinin qərb dialektləri qrupuna daxil olan dialekt. Azərbaycanın Qazax, Ağstafa və Tovuz rayonlarında, Gürcüstanın Dmanisi və Marneuli bələdiyyələrində geniş yayılmışdır.

## Strukturu

### Fonetika
Qazax dialektində, eləcə də Azərbaycan ədəbi dilində 9 sait fonem var. Amma bu ləhcədə onların uzun və qısa variantları var. Onda ilkin uzunluq yoxdur, o, müəyyən samitlərin, əsasən h, y, qismən v, ğ, k, n, l səslərinin düşməsi nəticəsində yaranır. Uzanma əsasən a, ə, o, ö, qismən e, i, u, ü saitləri ilə əlaqəlidir. Məsələn, *ā (ikiqat a) da < daha (hələ), ça < çağa (yeni doğulmuş)**; ə̃ — də̃ < dəyə (ayaqda), sə̃r < səhər, Zə̃m < [[Zəyəm (Şəmkir)|Zəyəm]] (Şəmkir r-nunda kənd); ī — īd < igid (cigit), īrmi < iyirmi ([[20 (ədəd)|iyirmi]]), çid < çiyid; ē — dēr < deyir, yēr < yeyir; ō — dōr < doyur (doyur), dōğa < [[dovğa]]; õ — dõr < döyür (vurur), qarõz < qara göz (qara göz); ū — qurdūm < qurdugum (mən tikdirmişəm); ŭ — gŭm < güyüm (mis küp).* Saitlər Sandhi ilə də uzadılır: bizə̃l a** . Bütün hecalarda: ''xançal < [[xəncər]], tasdıx xəbər yoxdur (təsdiq), qant < qənd ([[şəkər]]), xavar < [[xəbər]]  '' .

**e>a** . Bütün hecalarda, məsələn: ''hayva < heyva ([[Adi heyva|heyva]]), yaranel < ümumi (ümumi) ''  .

**a>e** . Sözün ortasında və sözün sonunda yumşaq ''y'' hərfindən əvvəl, məsələn: ''ye < ya (və ya), harey < haray (qışqırmaq), Simeyil < İsmayıl ([[İsmayıl (ad)|İsmayıl]]), daneyi < dananı ([[inək]])  '' .

**i>ı**. Sözlərin əvvəlində, məsələn: ''ılan < ilan ([[İlanlar|ilan]]), ısvaha < isvaha ([[Tısbağalar|tısbağa]]), ıldırım < ildırım ([[Şimşək|ildırım]])'' . Bəzən sözün ortasında da, məsələn: ''qıymat < qiymət (qiymət), bıldırçın < bildirçin ([[Adi bildirçin|bildirçin]])   ''  .

**a>ı**. Sözlərin ortasında, məsələn: ''sımavar < samavar ([[samovar]]), manit < manat ([[manat]]), yavıya < yabaya, qalıyax < qalayaq (müraciət edək), yamıyır < yamayır (təmir)  '' .

**u>I** . ''savın < sabun ([[sabun]]), Mahmıt < Mahmud (Mahmud), Avdılla < Abdulla (Abdullah), mazıt < mazut ([[yanacaq|mazut]]) '' .

**e>ə** . ''gənə < yenə (yenidən), ənni < enli (geniş), təsbəx < [[Muncuqlar|təsbeh]] '' .

**u>o** . ''oxarı < yuxarı (yuxarı), qomral < qumral (qoçların rəngi)  '' .

**ü>u** . ''umut < ümid (ümid), zulum < zülüm (əzab), surfa < süfrə (dəstək süfrə)  '' .

Qazax dialektində də dodaqlmayan saitlərin dodaqlanan saitlərə keçidi də müşahidə olunur ki, bu da bu dialektdə dodaq ahənginin sabitliyinin nəticəsidir, məsələn **' :

**a>o** . *qovaş < yavaş (yavaş), o toyda < o tayda (o istiqamətdə), xoşdor < xoşlayır (kimi) * .

**a>u** . *tua < tava (tava), yuan < yavan (az yağlı)  * .

**ə>ö** . Birinci və ikinci hecada daha çox yumşaq y samitindən əvvəl, qismən də h-dan əvvəl olur, məsələn: *möykəmə < məhkəmə ([[Məhkəmə|mühakimə]]), möhübbət < məhəbbət ([[sevgi]]), kötöy < kötək * .

**ə>ü** . *ölköyü < ölkəni (ölkə), döngöyü < döngəni (xiyaban), cöngöyü < cöngəni (cavan öküz) * .

**ə>i** . Dəyişiklik qonşu y hərfinin təsiri ilə ola bilər, birinci hecada nadir hallarda baş verir, məsələn: *şikil < şəkil (şəkil), yihər < yəhər (yəhər), zincir < zəncir (zəncir), incil < əncil ([[Adi əncir|fig]]), dəviyə < dəvəyə (dəvə)  * .

**ə>e** . Son *ə* təsbit affiksindən əvvəl *e* olur, məsələn: *şenniẋ < şənlik (kənd) *, *beceyi < becəni (toyuq), nəveyi < nəvəni (nəvəsi)  * .

**e>o** . *j* səsindən əvvəl birinci hecada olur, məsələn: *öy < ev (ev), söygülü < sevgili (sevgilim), döylü < deyil (zərrə olmayan)   .*

**i>ü** . Bütün hecalarda *büvü < bibi, öylü < evli, hürüs < hirs (qəzəb) * .

Azərbaycan dilinin ədəbi dilindən və digər dialekt və yarımdialektlərindən fərqli olaraq Qazax dialekti bəzi affikslərdə, əsasən birinci şəxsin təklik əmrində, ikinci şəxs tək indiki zamanda dodaqlanan saitlərin (*o*, *ö*) saxlanması ilə səciyyələnir və gələcək kateqoriya zamanın birinci şəxsin cəmində olur. Məsələn: *qoşom, yonom, bölöm, ölçöm, dolor, donor, köçör, qoşojoyx, göröjöyx* . Dodaq ahənginə görə Qazax şivəsi hətta dodaq saitlərinin ahənginin üstünlük təşkil etdiyi Qərb qrupunun bəzi digər dialekt və şivələrindən də fərqlənir. Qazax dialektində feilin arzu və şərti şəkillərinin mürəkkəb formasını Gəncə dialekti ilə müqayisə etdikdə aşağıdakı fərq açıq şəkildə üzə çıxır **' .



Qazax dialektində damaq [[Ahəng qanunu|ahəngi]] xüsusi yer tutur. Deməli, ədəbi dildən, eləcə də əksər dialekt və ləhcələrdən fərqli olaraq burada birinci hecadakı sərt və ya yumşaq damaq saitlərindən sonrakı hecalarda damaq saitləri gəlir, məsələn: ''armıt, savın, ataş, lalə, Mahmıt '' . Əsasən sözün əvvəlində və ortasında qoyulan saitlərin yığılması da xarakterikdir, məsələn: ''ısdansıya, ışqaf, qırıx < qırx, arx < arıx, qalıx < qalx, nöyüs < nəfs'' . Qazax dialektində sözlər ''ı, i, u, ü'' saitlərindən birinin protezi ilə tələffüz olunur, məsələn: ''ırazı, irahat, irənk, uruh, urus, ürüzgər'' . Söz köklərində ''i, ü, ə'' saitlərinin itməsi də geniş şəkildə təmsil olunur, məsələn: ''Həmfə, çəri <xəznə, cərmə, mavin < müavin, məllim < müəllim, gələm < gələrəm  '' .

Qazax dialektində saitlərin tələffüzdə düşməsi də baş verir ki, bu da vurğusuz heca, vurğunun ötürülməsi və iki sözün birləşməsi ilə izah olunur, məsələn: ''mərfət < mərifət (nəzakət, nəzakət), paprus/papruz < papiros ( [[siqaret]] ), bərki < beriki (burada daha yaxın uzanan) '', ''oğlun < oğlun (oğlun), ogla < oğula (oğlun), alna < alına (alnının), alnı < alını (onun alnının), ağzı < ağzı (onun ağzı) ), töyğun < töyüğun < toyuğun (toyuqunuz ), söyğu < söyüğü < soyuğu (soyuq), qaynana < qayınana (qaynana), qaynata < qayınata (qayınata), qayya < qayaya (rock), quyya < quyuya (quyu), düyyə < düyüyə (düyü), qayı < qayayı ( qaya), geryə < geriyə (arxa), gerdə  < geridə (arxasında), gerdən < geridən (arxasında), orda < orada (orada), ordan < oradan (oradan), burya < buraya (burada), orya < oraya (orada) ), harda < harada (harda), hardan < haradan (harada), allam < alaram (alacağam), gəlləm < gələrəm (gələcəyəm), aparram < apararam (gətirəcəyəm), allığ < alarıq (alacağıq) '', ''gəlliẋ < gələcək (gəl), aparrıx < apararıq (qohum) esem), noluf < nə olub (nə olub), nejoldu < necə oldu (hara getdi)'' . Sözün əvvəlində və ortasında heca və səs birləşmələri düşür, məsələn: ''murta < yumurta ( [[yumurta]] ), qā < qaqa (ata), alajam < alajağam (al), dēr < deyir (danışır), gēr < geyir (paltarlar) '' .


Qazax dialektində ədəbi dildəki samitlər, əsasən, eynidir. Lakin bunlarla yanaşı Qazax dialektində bəzi samitlər və onların yalnız bu dialektə xas olan variantları da vardır **' .

Paraqraf əlavə et

* **d̪** . İnterdental, opal, küylü səs, tələffüz zamanı dilin dişlər arasında bir qədər çıxıntısı var və dərhal geri çəkilir. Təxminən, davamlı *[[Səsli poçtalveolyar affrikat|ʤ]]* kimi tələffüz olunur, ***[[d]]*** və ***[[ezh|ʒ]]*** birləşməsindən ibarətdir. Bunlar tələffüzdə başqırd dilindəki ҙ və ingilis dilindəki th-ə uyğundur. Çoxhecalı sözlərin ortasında, əsasən iki sait arasında, birhecalı sözlərin sonunda isə ədəbi d yerinə işlənir; məsələn: *od̪un, qəd̪im, səd̪əf, əd̪ət, ad̪am, öd̪, süd̪  * .
* **ẋ(ih)** . Arxa dilli (orta dilli), frikativ (yivli) kar səsi; ön saitli çoxhecalı sözlərin sonunda *[[k]]* əvəzinə işlənən Qazax dialektində geniş yayılmışdır, *   * .
* **q** . dilarxası, kar səsli *[[K (kiril)|k]]* . Bir neçə sözün əvvəlində işlənir, məsələn: *quş, qutu, qış, qısır, Qısxanım, qısnamax, qısa  *   *.*
* **ŋ** . *ŋ* -nin geniş tətbiqi ümumiyyətlə Qərb dialekt və ləhcələr qrupu üçün xarakterikdir, lakin Qazax dialektində çox geniş şəkildə təmsil olunur. Şimal və cənub qruplarının dialektlərində velar *ŋ* getdikcə işlənməkdən düşərək öz yerini burun saitlərinə verərək arxaikləşirsə, Qazax dialektində bu səs işlənmədə sabit qalmaqdadır, məsələn: *doŋqar, yaŋqar, dəŋiz., Taŋrı, aŋrı, maŋşır    * . Qazax dialektində *ŋ* ilə sonluqlar ikinci şəxsdə işlənir: *sıŋız, siŋiz/suŋüz, süŋüz * .

Samitlərin növbələşməsi də geniş yayılmışdır, lakin bu dialekt səsli samitlərin səssizlərə keçməsi ilə xarakterizə olunur. Bu halda heyrətləndirmə ən çox sözün sonunda baş verir * * .

**d>ç** . Bir neçə sözün sonunda olur, məsələn: *çiş < diş, çüş < düş, çişi < dişi, çüşüncə < düşüncə* Qazax şivəsi üçün səciyyəvidir  * *  .

**c>j** . Qazax dialektinin xarakterik xüsusiyyətlərindəndir. Çoxhecalı sözlərin ortasında və birhecalı sözlərin sonunda müşahidə olunur, məsələn: *bajı, baca, qoca, bajanax, qaj, bij, gej, saj, güj, gəj     . * .

**c>j>ş**. Burada eyni vaxtda iki proses gedir: *[[c]]* *[[j]]* -ə, sonra isə *j* *[[ş]]* -ya keçir. Bir neçə mürəkkəb xüsusi adda olur, məsələn: *Həcvəli/Həcvəli < Hacıvəli, Haşkərim/Həşkərim < Hacıkərim, Həştağı < Hacıtağı, Başxanım < Bacıxanım * .

**c>ş** . Bütün qruplarda rast gəlinir: *ağaş < ağac ([[Ağac|taxta]]), qılış < qılıc ([[Sabir|qılınc]]), çəkiş < çəkic ([[çəkic]]), kərpiş < kərpic ([[kərpic]]), turaş < turac ([[Adi turac|turac]]), dilmaş < dilmanc (tərcüməçi), mərş < mərc (stavka), kirəş < kirəc ([[Gips (mineral)|gips]]), Oruş < Oruc (şəxsi ad) * .

**v>y** . Qazax dialektinin xarakterik xüsusiyyətləri. Diftonqlarda *o*, ödən sonra saitlərdən sonra sözlərin sonunda müşahidə olunur, məsələn: oxloy, *buzoy* *, bütöy, şöy, öy, kösöy * . Bəzən bəzi sözlərin ortasında da olur, məsələn: *döyrüş, höysələ, döylət, öylət   * .

**b>f** . Qazax dialektinə xas olan bu hadisə əsasən söz sonunda baş verir; məsələn: *coraf, kavaf, hesaf, xaraf, cavaf, səvəf<səbəb, kitab, məẋdəf    *  .

**b>p**. Daha çox qapalı saitlərdən əvvəl sözlərin əvvəlində müşahidə olunur, məsələn: *piçin, piçax, puxarı, pütün, püfet < bufet, putulqa  * .

**p>b** . Qarşılıqlı sözlərdə olur, məsələn: *bol < pol, bilan < plan, baldun < palto, badron < patron, bamadur < pamedor, braqurur < prakuror, buravuz < paravoz * .

**p>f** . Birhecalı sözlərdə sondan sonra sonrakı hecanın ilk samit səsi olan sözdən sonra gələn və ya ilkin, yarıq səsə qoşulduqda p *f* səsi ilə növbələşir, məsələn: *saf gətir, tof kimi, əgər gətir, səf. gəl, ifsiz, safsız* . Duruş və frikativlərdən əvvəl sözün ortasındakı *p* fonemi də *f* foneması ilə növbələşir, məsələn: *tafdı, yafdı, safsarı, tafdalamaq, tafşırıx, toflamax    .*

**v>f** . Alınan sözlərdə rast gəlinən nadir hadisə, məsələn, *tıfar < divar (divar) * .

**f>y** . Qazax dialektində təcrid olunmuş izlənmə halları vardır: *şöytüli < şavtalı ([[Şaftalı (meyvə)|şaftalı]]), köykür < kəfkir (skimmer), bənöyşə < bənəfşə ([[bənövşə]]) * .

**d>t** . Əsasən sonda, bəzən isə sözlərin əvvəlində olur, məsələn: *armıt, çiyit, kənt, öylət < evlad, tükən < dükan, tiş, tik, taxıx < dəqiq*   *  ]* . * * .

**c>ç** . Əsasən sözlərin sonunda olur; məsələn: *ağac, kərpiç, ülyüç, çəkiç * .

**b>m** ; *bağman, maŋladı, unu  * .

**t>d** . Bir-birinə bitişik iki səssiz samitdən ikinci səsin səsləndirilməsi nəticəsində müşahidə olunur, məsələn: *isdi, düsdü, bosdan, dəfdər, taxda, ərişdə, dər   * .

**b>v** . Çoxhecalı sözlərdə iki sait arasında və birhecalı sözlərin sonunda olur, məsələn: *Əhvər < Əkbər, xavar, savır < səbir, qav, civ, div       * .

**s>z** . Qərb dialekt qrupuna xas xüsusiyyət: *zifdə < sifdə (təşəbbüs), ziyah < qara (qara), züküt < süküt (sükut), zoda < soda (soda), zoncuqluyurdu < soncuqlayırdı (təpiklə), zavax < sabax (sabah) * .

**z>s** . Qərb qrupunda çoxhecalı sözlərdə ən çox rast gəlinənlər: *palas < palaz (xalça növü), qaprıs < qarpız ([[Adi qarpız|qarpız]]), uldus < ulduz (ulduz), xorus < xoruz ([[xoruz]]), payıs < payız ([[payız]]), doqquz < doqquz (doqquz), atlas < atlaz (ipək * .

**s>ş** . Qazax dialektində iki sözlə qeyd olunur: şaj ç** . Qərb dialekt qrupunu səciyyələndirir: ''keçyəm < keşkə/kaşki (əgər varsa), padcah < padşah (padişah), sağdıcı < sağdışı (ən yaxşı adam), soldıcı < soldışı (ən yaxşı adam), qaranquç < qaranquş (swallow), ismarıç < sifariş. (sifariş)  '' .

**nc>ş**, **ç>ş** . Qərb qrupu xüsusiyyəti: ''küş < künc (künc), diş < dinc (sakit), saş < sanc (yapışmaq), üş < üç (üç), köş < köç (dolaşma), iş < iç (içmək), aş < aç (açıq), qoş < qoç ([[Qoyun|qoç]]), uş < uç (uçmaq) '' .

**k>ç** . Qazax şivəsi üçün xarakterik deyil: ''çüləẋ < külək (külək), çeşdi < keçdi (keçdi) '' .

**g>c** . Nadir hallarda rast gəlinir: ''cilas < gilas ([[Gilas|albalı]]), cüllə < güllə (güllə), cilənər < gilənər ([[Albalı|alça]]), cün < gün ([[günəş]]) '' .

**k>g** . Nadir hallarda istifadə olunur: ''gücə < küçə (küçə), gicçiẋ < kiçik (kiçik), günc < künc (künc) '' .

**k>y**, **h** . Əsasən Qərb dialektləri qrupundadır: ''Məhtəf <Məytef <Məktəb (Məktəb), Səysən <Səksən (səksən), Öysürür <Öksürür (öskürür), diysinmẋẋ <diksinmək (Qadınlar), Səysənmək <səksənmək (Çarx), Kəhliẋ, <Kəhlik, çəhmə < çəkmə (çəkmə), bəkməz < bəkməz (meyvə şərbəti), Ələhvər < Ələkbər (öz adı)  .''

**h>y** . Qazax dialektində və cənub dialekt qrupunda müşahidə etmək olar: ''Meyti < [[Mehdi (ad)|Mehdi]] (şəxsi ad), vəyşi < vəhşi (vəhşi), söybət < söhbət (danışma), böytan < böhtan (böhtan), qoyum < qohum (qohum), köynə < köhnə (köhnə) '' .

**y>d** . İki halda qeydə alınmışdır: ''dumrux < yumruq (yumruq), dumru < yumru (dairəvi) '' .

**ğ>q** . Qazax dialektində və onun şivələrində rast gəlinir: ''yorqan < yorğan (yorğan), qarqa < qarğa (qarğa), damqa < damğa (marka), qarqudalı < qarğıdalı ([[qarğıdalı]]), qayqanax < qayğanaq (qayğanaq) '' .

**r>l** . Geniş təmsil olunanlar: ''ölümçəx/ölüncəx < hörümçək (hörümçək), kəltənkələ < kərtənkələ (kərtənkələ), sulğuç < surguç (möhürləmə mumu)  '' .

**l>r** . Nadir hallarda və əsasən alınma sözlərdə rast gəlinir: ''kərfətin < kəlbətin (gənə), musurman < kompleks ([[Müsəlman|Müslüm]]), qarxoz < qolxoz ([[kolxoz]]) '' .

**q>x** . Çoxhecalı sözlərin sonunda arxa saitlərdən sonra x əvəzinə q səsinin işlədilməsi Qazax dialektinə xasdır; məsələn: ''qonax, otax, alaçıx, aşıx, qavıx, toxmax, yaxşılıx, qaŋax (yaşıl qoz və nar qabıqları)'' . Çoxhecalı sözlərin sonunda arxa saitlərdən sonra x səsinin işlədilməsi təsadüfi hadisə deyil, çünki Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində də rast gəlinir **' . Müxtəlif dövrlərə aid yazılı abidələrdə sözlərin sonundakı *q* səsi ilə yanaşı *ğ*, *x səsləri də paralel işlənir * .

**n>m** . Nadir hallarda rast gəlinir: *ağcaqayım < ağcaqayın (ağcaqayın), afərim < afərin (afərin) * .

Gələcək zamanın I şəxs affiksi arzu şəklində gələndə vurğu onun üzərinə düşür: *alajám * . Vurğu birinci hecaya düşən sözlər var, məsələn: *oxı / oxu (oxu), geti (gətiri), otur (otur), lütücə (nəvə), kötücə (kötürə), yeticə (nəvənin oğlu və ya qızı), ötücə (nəvənin nəvəsi) * .

Samitlərin əlavə olunması və düşməsi. Ən çox sözün əvvəlində və ortasında yer alan sözlərə *y*, *h* səsləri əlavə olunur, məsələn: *yoloy < alov, yesir < əsir, yığval < iqbal, fayız < faiz, beysavad < bisavad, zəif <. zəif, piyvə < pivə, şüyür < şüur, harava < araba, həlvət < əlbəttə, hasa < əsa, camhat < camat, sahat, ehdivar * . Adətən sözlərin sonunda t səsinin əlavə edilməsi baş verir, məsələn: hasant dd** : ''addar'' , **nl>nn** : ''aydınnıx, qannı, onnar, annar, bulannıx, şaddaşmax, dumannı'', **nd>nn** : ''unnan, özünnən, cannan'', **md>mn** . : ''şamnan, qumnan'', **rl>rr** : ''qarrı, varrı, ağırrıx, kirri, yağmurrux, maldarrıx, oysarreyif '' , **zl>zz** : qızzıx, izzəməẋ, zd>zz: bizzən, **qızzırma** '', Təbrizzsə'' '','' **sl>** **>ss** : ''üssə'', **ld>ll** : ''inniləməẋ'', **zl>zd** : ''qızdar, tozdu, duzdu, təmizdiẋ, gizdəndi, qalxozdar'', **tl>td** : ''atdı, qatdama'', **sl>sd** : ''namısdı, bəşddarədi,'' **do** ''qış, yoldaş, qardaşdı. dişdəməz'', **ml>mn** : ''bayramnıx, adamnar '', **zç>** çç : ''qalhoççu'', **şc>çc** : ''yavaçca'' , **hd>td** : ''qaltdım '', xd **>td** : ''artdan, qaltd ı artdan, qaltdı, qortdu, qırtdı'' . Reqressiv assimilyasiya da var **nml** : ''qərəl < bra qərar, murdal < murdar, Ərzulum < [[Ərzurum]], praqurul/qurul < proquror'', **m>b** : ''əmbə < amma '' . Təmas [[metatez]]i də ümumidir **rm** : ''dımrıx '', **vy>** yv : ''loyva < lovya < lobya'', **ğr > rğ** : ''dorğa < doğra '', **qz>zq** : ''vazqal < vaqzal'', **dy>yd** : ''maydan < madyan, bayda. < badya'', **ks>sk** : ''diskindi < diksindi'', **ly, lg>** yl : ''qaylan < qalyan, üylüc < ülgüc'', **rv>vr** : ''dəvriş < dərviş '', **rp>pr** : ''kipriẋ < kirpik'', **rh>hr** : ''səhrəd <'' sərhəd, **sk>ks~ys** : ''öysürüẋ'' ''< öskürək, əysi < əskik'', **fr>rf** : ''surfa < süfrə'', **xl>lx** : ''olxoy < oxlov'', **hr>rh** : ''sərhə < səhra'', **şm>mş** : ''yamşax < yaşmaq'' . Distant metateza halları da var **ya>ay** : ''bağarsıx <'' tg, **kd>dk~tg** : ''xətəngəz < xəkəndaz'', ''mn>nm'' : ''intaham < intağam < imtahan'', **mh>hm** : ''cahamat < camahat'', **nm>mn** : ''ağramon < aqron'', **nr >rn** : ''gerenal < ümumi '', **rs>sr** : ''fəsarətinə < fərasətinə'', **sp>ps** : ''püsrüntü < süpürün '' .

Qazax dialektində bəzən geminasiya da baş verir. Məsələn: **ll:** ''illac < əlac (dərman),'' **mm** : ''həmməşə < fərq (həmişə)'', **rr** : ''qarranquş < qaranquş (udmaq), kərrə < kərə (times'', **vv** : ''avvamca < avamca (cahil), oqqədər < oqədər (belə çox).)'', **jj** : ''nəjjəẋ < nəjjəẋ < nazik (nazik), abıhayyat < abihəyat (həyat)'', **tt** : ''battax < bataq (bataqlıq), tüttəẋ < tütek ([[Tütək|tütek]])'', **çç** : kiççiẋ ''<'' ''kiçik'' .

=== Morfologiya və sintaksis ===
Qazax dialektində ilk növbədə hal və predikat kateqoriyalarında, sifətin dərəcələrində, felin zaman və hal şəkilçilərində, keçmiş zamanla şəxs sonluqlarının işlənməsində müşahidə olunan bir sıra morfoloji xüsusiyyətlərə diqqət yetirilir. Bundan əlavə, orada bir sıra qədim heca şəkilçiləri fəaliyyət göstərir ki, onların əksəriyyətinə Azərbaycan dilinin başqa dialekt və şivələrində rast gəlinmir.

Söz əmələ gətirən şəkilçilər:

# **-at** (**-ət**, **-t**). ''Su, yü (yu), quru sözlərindən suat, yüət, qurut'' isimləri düzəldir. Bu ləhcədə suat çayın və ya kanalın irili-xırdalı mal-qaranın ''sulandığı hissəni'' bildirir; ''yüət -'' çayın sürünün çimmək üçün ayrılmış hissəsi; ''qurut'' — toyuq yumurtası boyda quru topaqlar halında turş süd. Bu affiksə ''[[Kitabi-Dədə Qorqud|"Kitabi-Dədə Qorqud"]]'' ədəbi abidəsində və [[Mirzə Fətəli Axundov]]un **' əsərlərində də rast gəlinir.
# **-sax** (**-səẋ**). Bu affiks vasitəsilə qum və koŋul (ürək, can) sözlərindən qumsax (qumlu), koŋulsax (könülsüz) sifətləri düzəlir, məsələn: Qumsax yerinin qarpızı şirin olar (qumlu torpaqda şirin qarpız bitər) . Koŋulsax işdən xeyir çıxmaz (Könülsüz edilən işin xeyri yoxdur) . Eyni affiksin köməyi ilə buğarsax (buğa sözündən) adı düzəlir ki, bu da bu ləhcədə cütləşmə zamanı öküz və camışların inək və camışların ətrafına toplaşması mənasını verir, məsələn: İnəẋ buğyaləndə * uyğunluğu nəticəsində *boğ (boğmaq) feli, buğa (buqay) isim birləşməsinə qayıdır.* *o: buğaz > boğaz və ay adı (ay, ay)* *'-az** (**-əz**, **-z**) şəkilçisi ilə *****'' .
# '''-sı''' ('''-si''', '''-su, -sü''' ''')''' . Bu affikslərin köməyi ilə ''daŋsıtmax (yoldan çıxarmaq), qaxsımaq (quru meyvələr kimi solmaq), çiysimək (rütubətdən islanmaq), günsüməẋ (günəşin təsiri nəticəsində dad keyfiyyətlərini dəyişmək) kimi fellər əmələ gəlir. əmələ gəlmiş, məsələn: "Özünü daŋsıtdı"; "Xamīrıŋ üzü ğaxsıyıf"; "Uşaq ağlamsındı"; "Əppəẋ çiysiyif, yeyilməz"; "Qatıx günsüyüf, yeyiləsi döyü" ***** .
# **-ta** (**-tə**). Feil əmələ gətirir: ''siltəməẋ (silkələmək), böltəməẋ (tələsik odun doğramaq), taytamax (tək ayaqla yerimək'', ''tay'' — ''bir, bir,'' axsaq sözündən), ''yeltəməẋ (atmaq), yontamax (təxminən plan, səliqəsiz)'' məsələn: ''"Torvoyu siltə görəẋ divində nə var?" '' ; ''"Odunu ortadan böltələr tullor"'' ; ''"Dan, üzü duruf yeltənif getdi"'' ; ''"Yontaleyif tökör taxteyi"'' ; ''"Əyağım işsif < şişib, taytamaxdan yoruldum"'' . Bu şəkilçiyə ''[[Kitabi-Dədə Qorqud|"Kitabi-Dədə Qorqud"]] '' eposunda da rast gəlinir.

Bundan başqa Qazax dialektində **-ası**, **-da** (**-də**) söz əmələ gətirən şəkilçilərə də rast gəlinir; **—ıx** ; **yən** : **—ədi** (**—ənti**) **' ; **-çı** (**-çi**, **-çu**, **-çü**); **-lux**, **-dıx**, **-nıx** ; **-cığaz**, **-cuğaz** ; **-cək** (**-cəẋ**); **-lax** (**-ləẋ**), **-vergi**, **-dax** (**-dəẋ**); **-qı** (**-qu**); **-iş** (**-uş**, **-üş**); **-x** (**-ẋ**); **-ıcı** (**-ici**, **-ücü**); **-tı** (**-ti**); **-t** ; **—anəẋ** (**—ənəẋ**); **-lu** (**-lü**, **-dı**, **-du**, **-nı, -nü** **)** ; **-kı** ; **-an** (**-yən**); **-avar** ; **-ər** ; **-max** (**-məẋ**); **-u** ; **-arqa** ; **-ergi** ; və başqaları, məsələn: *çalası (xəmir), qoyda (tüp qabı), əydə (qaşıq hazırlamaq üçün qövslü ağızlı alət), qanıx (qaniçən, yırtıcı), əryan (evli olmayan, gənc), birəd̪i/birənti (birlikdə)), üzümçü (əkin), məməçi (dayə, tibb bacısı), bollux (bolluq), başdıx (baş), yavannıx (bütün yeməklər), uşağcığaz (quş), quşcuğaz (uşaq), əlcək (əlcək), yeylax (yaylaq), batdax (bataqlıq), taftax (əzab), buruntax (ağız), gərdəẋ (pərdə, pərdə), pusqu (pusqu), gəliş-gediş (hərəkət, əlaqə), uduş (qazanmaq), görüş (görüş, tarix), darax (daraq), ələẋ (şəhər), döşəẋ (döşək, döşək), asqırax (asqırmaq), biliẋ (bilik), qalıx (qalıq), burux (quyu), qışqırıx (qışqırıq), atıcı (atıcı), bilici (ekspert), görücü (müşahidəçi), qırıntı (qırıntılar, qırıntılar), qurut (qurut), əsənəẋ (xəstəlik), eşənəẋ (basdırılmış yer), biçənəẋ (çəmən), pullu (zəngin), güllü (rəngli), atdı (atlı), duzdu (duzlu), torru (tor), cannı (güclü, sağlam), yönnü (uyğun), axşamkı (axşam), otuxan (quzu), dağavar (dağ), kəsər (bıçaq, balta), bişər (yemək), dəlməẋ (deşik), qarmax (çubuq), çaxmax (tətik), toxmax (toxmaq), ilmaẋ (ilmək)), buru (kolik), yatarqa (yataq otağı) .*

Qazax dialekti həm ədəbi dildən, həm də Azərbaycan dilinin digər dialektlərindən fərqlənən bir sıra morfoloji əlamətlərlə səciyyələnir. İsimdə ədəbi **-nı** (**-ni**, **-nu**, **-nü**) əvəzində **-yı** (**-yi**, **-yu**, **-yü**) tutan son saitli adlar azalan zaman xarakterik xüsusiyyət müşahidə olunur., məsələn: *daneyi, gəveyi, potoyu, düyöyü, qapıyı  *  * *  . Predikativlik kateqoriyasında ədəbi **-ıq** (**-ik**, **-uq**, **-ük**) əvəzinə **-ıyıx** (**-iyiẋ**, **-uyux**, **-üyüẋ**) şəkilçisi ilə I şəxs cəmdə son samitli adlar işlənir. misal: *adamıq* yerinə *adamıyıx, iyidiyix, qarouluyux, özümüzüyüẋ  * .

Qazax dialektinin morfoloji xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir: 1) bir neçə kökdən ibarət mürəkkəb sözlər, məsələn, *qaraqaytan (tünd və zərif (qadın))* ; 2) isafet tipli sintaktik birləşmələr əsasında əmələ gələn mürəkkəb sözlər, məsələn: *yazıpişiyi (vəhşi pişik), yazımaralı (vəhşi maral), atqulağı (bir bərabərdə, yan-yana), başyoldaşı (arvad), ağzıbir (sabit).), ağzısuyux (danışan) *, *diliduzdu (məkrli), burnucırıx (cahil), burnuyelli (qürurlu, təkəbbürlü, təkəbbürlü); 3) qoşa sözlər, məsələn: qom-qom (bağlamalar, bağlamalar), fitliẋ-fitliẋ (parçalanmış), qabaq-qənşər (üz-üzə, qarşı), künc-bucax (bucaq), var-gəl (pacing), aşağı-yuxarı (təxminən), çayax-çoynax (sınıq), ala-ula (ot) *, Qızyetar (qadın adı) **' .

Qazax dialektindəki yiyəlik halı dördvariantlı affiksə malikdir. ''Sonu -ıŋ, -iŋ, -uŋ, -üŋ'' samiti ilə bitən gövdələr üçün cins hal affiksləri, məsələn: ''daşıŋ (daş), eviŋ (ev), otuŋ (otlar), sütüŋ (süd)'' . ''Sonu -nıŋ, -niŋ, -nuŋ, -nŋ'' saiti ilə bitən gövdələr üçün cins hal affiksləri, məsələn: ''qapının (qapı), keçiniŋ (keçi), quyunuŋ (quyusu), ütünüŋ (dəmir) '' .

Qazax dialektində səciyyəvi formada olan kökün sonunda ''a'' ''y''-ya ''ə'' isə ''i-''yə çevrilir, məsələn: ''almıya < almaya (almaya), təliyə < tələyə (tələyə) '' . Həm də sait ahənginə tabe olaraq, tərif şəklində olan kökün son ''a'' ''u'', son ''ə'' isə ''ü'' olur, məsələn: ''çuxuya < çuxaya (çuhuya), küçüyə < küçəyə (küçəyə)'' . Belə hallarda ''a'', ''o'', ''ə ə'' ''öyə'' keçid mümkündür: ''murtdoya < yumurtaya (yumurtaya), çömçöyə < çömçəyə (qamçığa) '' .

Bu dialektdəki təsdiq hal affiksinin dörd variantı var: **-y**, **-i**, **-u**, **-ü** (samit kökləri üçün) və **-yı**, **-yi**, **-yu**, **-yü** (sait kökləri üçün), məsələn: ''balışı (yastıq), iti (it), yunu (yun), üzümü (üzüm), ateyi (ata), qutuyu (qutu), tüstüyü (tüstü) '' .

Azaltma dərəcəsi aşağıdakı şəkilçilər vasitəsilə əmələ gəlir:

1. **-artdax**, **-ərtdəẋ**, **-tdax**, məsələn: ''bozartdax (inəẋ), qızartdax (parça), bij ərtdəẋ (adam), qon, urtdax (öküz)  .''

2. **-rüngü** / **rüngürəẋ** / **runqu** / **runqurax** / **ringi** / **ringirəẋ**, **-ınqı** / **ınqırax** / **ərəngi**, məsələn: ''tösrüngü yer (yamaclı dairəvi ərazi), tösərəngi adam (qısaboylu və çirkin görünüşlü kişi)'' ; ''boşrunqu'' və ya ''boşrunqurax (yer), gen, ringi və ya darınqı ayaqqabı   .''

Çoxaltma dərəcəsi:

1. Çoxaltma dərəcəsi düzəltmək üçün ''zil, qır, qət, al, qan, zımırt, saf, boram, çat sözlərindən istifadə olunur'' ; məsələn: ''zil qara, qət təzə, zımırt kal, boram boş (qab), qır bora (aşırı duzlu)'' . Çat sözü ancaq ''ayaz'' sifəti ilə gəlir, məsələn: ''"Elə çat ayazdı kı, adamı qılınc kimi kəsər"'' ''.'' [[Tatar dili]]ndə ''"çalt"'' şəklində olan bu söz də ''ayaz sözü ilə birlikdə işlənir   .''

2. Dialektdə çoxaltma dərəcəsini çatdırmaq üçün ''m'', ''p'' ədəbi elementlərinin yerinə ''f'' elementi çox işlənir, məsələn: ''qufquru, dufduru, difdiri, safsarı, qafqara, yefyekə və'' s. Bununla yanaşı, sadə və ''m'', ''p'', ''s'', ''r'' elementləri ilə əmələ gələn Qazax dialektində də mürəkkəb dərəcə formaları fəaliyyət göstərir, məsələn: ''dümbələm/düpbələm, lümbələm, sapa, çim, sum/çum, dum, bim, yapa, appağ, dümapp, dəs, dos, məsələn: dümbələmdüz/düpbələləüm sapamappağ, yapayalqız, çimçiy, sumsuyux/cumcuuyux, dumduru, dümappağ, dosdoğru, dosdoğma, dəsdəyirmi   .''

''Qeyri-müəyyən rəqəmləri ifadə etmək üçün buxarta/buxarta/buxartana, buqarta/buqartan/buqartana (bu qədər) müxtəlif variantlardan istifadə olunur; oxarta/oxartan/oxartana (o qədər)'', məsələn **' : *"Buxarta qarpızı harda satajaxsıŋız?* *"* ; *"Oğartana çaldıx kın" * .

Tətbiq olunan inkar *döy* şəklində *işlənən* deyil sözü ilə ifadə olunur. Neqativ formalarda olan şəxs-predikativ *affikslər dərhal o döyün (he deyil) inkarından sonra gəlir * .

Sifətlərin azaltma formaları **-ca**, **-jə ****', **-jıx**, **-jiẋ** affikslərindən istifadə etməklə düzəlir: ''körpəjə (kiçik), balaca (kiçik), alçajıx (qısa), gödəjiẋ (qısa)'' . Qazax dialektində **-ımtul** '','' **-umtul** '','' **-amtul** '','' **-ımsoy** '','' -öymsüẋ sifətlərinin ''"keyfiyyətini zəiflətmək"'' formalarını düzəldən **affikslər var** : ''ağımtul (ağımtıl), sarımtul (sarımtıl), bozumtul (bozumtul), qaramtul. (qaramtıl) '' .

Ədəbi Azərbaycan dili üçün arxaik olan -rax **/ rağ**, **-rək / rəẋ**, müqayisəli dərəcə formasını düzəldən şəkilçilər: ''qararax (qara), sarırax (sarı), cındırrax (yaşlı), cannırax (sağlam), ajırax. (acı), təzərəẋ (yeni), köhnərəẋ (köhnə) '' .

Ədəbi dildən fərqli olaraq Qazax dialektində I və II şəxs ''maŋa / mā, saŋa / sā  '', üçüncü şəxslər isə bəzən ''oŋa'' şəklində işlənir, məsələn: ''" Qağam maŋa donnuğ alif, saŋa da bağdatı (ipək yaylıq)"; "Oŋa de kiŋ atı yollasın"'' . Bu forma [[Azərbaycan ədəbiyyatı]] klassiklərinin əsərlərində də rast gəlinir. Şəxs əvəzliyi ilə yanaşı, ''gəndi'' də ''işlənir'', məsələn: ''"Malı gəndi başına buraxma.'' ''Hər kəs gəndi-gəndinə iş görsə pis olar"'' . ''Gəndi'' əvəzliyinə Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində də rast gəlinir '' '' .


Qazax dialektində ''bu'' əvəzliyi bütün dolayı hallarda həm tək, həm də cəm halında ''mu'' şəklində işlənir, məsələn: ''mu, munuŋ, muna, munu, munda, munnan, munnar, munnarıŋ, munnara, munnarı, munnarda, munnardan '' .



Sual əvəzlikləri arasında ''hancarı/hənçəri/nancarı/nəncəri, hay, nə qılıx, naxartan/nağartana (nə qədər)'' sözləri var ki, bunlardan ''hançarı'' ədəbi ''necə (necə)'', ''nə cür (necə), nə. üçün (nə üçün)'', məsələn: ''"Ə, hancarı qayrem dērsəŋ?'' ''Həncəri comuşuydu?" '' . Bu əvəzlik " ''[[Kitabi-Dədə Qorqud]]'' "da, eləcə də [[XIV əsr|XIV]] — [[XVI əsr]]lər [[Azərbaycan ədəbiyyatı|Azərbaycan şairlərinin]] yaradıcılığında da rast gəlinir. Hay əvəzliyi ədəbi ''nə (nə)'' sözünə uyğun gəlir, məsələn: ''"Hāy, həncəri dērsəŋ?'' ''"'' **' .

Qazax dialektindəki felin bütün hallarında ədəbi dildən və Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrindən fərqli cəhətləri çoxdur **' . I şəxsin təki üçün əmr əhval-ruhiyyəsində ədəbi dildən fərqli olaraq **-em**, **-om**, **-öm** samitlərindən sonra üçvariantlı şəxs göstəricisi işlənir **' ; saitlərdən sonra dördvariantlı **-m**, **-yem**, **-yom**, **-yöm**, məsələn: *gələm, aləm, durom, qurom, görüm, böləm; darem, duzdom, gözdöm, daşı qoruyem, gəliyem, bürüyöm* . II **əmr** şəxs qınan / **gınan** / **ginən** / **ynən** / **qunan** / **günən affiksləri** ilə düzəlir, məsələn: *yazqınan, getginən, deynən, qoyqunan* . Əmr halının inkar forması -mə, **-mo**, **-mö** **inkar affiksləri** ilə ifadə olunur; **-mı**, **-mi**, **-mu**, **-mü**, məsələn: *almem, qoymoyuŋ, görmöyüŋ, getimiyəẋ, vurmuyax  * .

Qazax dialektində inkar forması bu şəkildə düzələ bilər: *ala bilmədi (almadı), gələmmədi (gəlmədi), aləmmıyıf (satın ala bilmədi), gələnmiyif (gələ bilmədi), alammer (satın ala bilmədi), alamıyajax (almaz), gələmiyəjəx (gəlməz), alammaz (almaz), gələmməz (gəlməz) * .

Qazax dialektində I şəxs cəm şəkilçisi affiksinin iki variantı var — **-ax** və **-əẋ** : *atax (çıxaq), gedəẋ (gedək)* . **-ağın**, **-əyin affiksi** də var: *yatağın (yataq), çiməyin (üzməyə)* . II şəxs cəm şəkilçi **affiksi** dörd variantla təmsil olunur — -ın, **-in**, **-un**, **-ün** : *atın (atmaq), için (içmək), qurun (qurmaq), ötürmək (ötürmək) * . III şəxsin cəm şəkilçisi affiksinin dörd variantı var — **-sın**, **-sin**, **-sun**, **-sün** : *alsın (alsın), getsin (getsin), oxusun (oxusun), görsün (görsün)) * .

İndiki zamanı ifadə etmək üçün samitlərdən sonra **-er**, **-yaxud**, **-ör affikslərindən** istifadə olunur; **-r**, **-yer**, **-yor**, **-yör saitlərdən** sonra, məsələn: *bəzerəm, bəzersəŋ, bəzer; bəzeriẋ, bəzersiŋiz, bzellər; quroram, qurorsan, quror; qurorux, qororsuŋuz, silahlar; sökəərm, sökərsən, sökör; sökörüẋ, sökörsüŋüz, sököllər; dərrərəm, dərrəsəŋ, dərrer; dərreriẋ, dərrersiŋiz, dərrerlər; təliyərəm, təliyersən, təliyer, təliyeriẋ, təliyersiŋiz, təliyellər; toxuyoram, toxuyorsaŋ, toxuyor; toxuyorux, toxuyorsuŋuz, toxuyollar; bürüyörəm, bürüyörsəŋ, bürüyör, bürüyörüẋ, bürüyörsüŋüz, bürüyöllər       * .

Gələcək kateqoriyalı zamanı çatdırmaq üçün təkdə -aj, -əj, birinci şəxsin cəmində **əcəy**, **əjey** affiksi işlədilir; **-ajax**, **-əjəẋ** 2-ci və 3-cü şəxslərin hər iki sayında, məsələn: *otarajam, otarajaxsaŋ, otarajax; otarajeyıx, otarajaxsıŋız, otarajaxlar; tikəjəm, tikəjəẋsən, tikəjəẋ, tikəjeyẋ, tikəjəẋsiŋiz, tikəjəẋlər  .*

Şərt şəklinin sadə formasının müsbət və mənfi cəhətlərindəki göstəriciləri ədəbi dildəkilərdən fərqlənmir. Amma bütün şəxslərdə müsbət cəhət üçün mürəkkəb formada affikslər müsbət cəhət üçün **-se**, -**so,** **-sö** **,** mənfi cəhət üçün yalnız **-se** olur, məsələn: *güləşseydim, güləşseydim, güləşseydim; güləşseydiẋ, güləşseydiŋiz, güləşseydilər; yogursoyduŋuz, yogursoydular; çöyürsöydüm, çöyürsöydüŋ; çöyürsöydüẋ, çöyürsöydüŋüz, çöyürsöydülər; bordamaseydim, bordamaseydim, bordamaseydim; bordamaseyydix, bordamaseydiŋız, bordamaseydilər * .

Qazax dialektində felin parafraz forması maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. O, felin bütün hallarının təsvir formasını təqdim edir. Üç əsas xüsusiyyəti var. 1) Nəqli keçmiş zamanın təsvir forması **-ıb**, **-ib**, **ub**, **-üb affiksləri** vasitəsilə ötürülür; **-ıb**, **-yib**, **-yüb**, **-mış** deyil, **-miş**, **-muş**, **-müş ****' . 2) Mütərəqqi assimilyasiya nəticəsində ''imiş'' bağlamasında ''m'' samiti ''b'' olur və bu ''bağlama bış, biş, buş, büş'' kimi görünür. 3) Ədəbi dilin şəxs sonluqlu bütün halların rəvayət formaları **təkdə -dam**, -dəm, birinci şəxsin cəmində **-dax**, **-dəẋ** **affiksləri** ilə də işlənir; **-dan**, **-dən** tək, **-daŋız**, **-dəŋiz** cəm halında; **-dar**, **-dər** üçüncü şəxsin cəm halında, məsələn: ''tökör-müş-dəm, tökör-müş-dəŋ, tökör-müş, tökör-müş-dəẋ, tökör-müş-dəŋiz, tökör-müş-dər, aç -ıb -bış-dam, aç-ıbbış-daŋ, aç-ıb-bış, aç-ıb-bış-dax, aç-ıb-bış-daŋız, aç-ıb-bış-dar '' .

Keçmiş zamanın nəqli forması: ''yazıbbışdam, yazıbbışdaŋ, yazıbbış, yazıbbışdax, yazıbbışdaŋız, yazıbbışdar; görübbüşdəm, görübbüşdəğ, görübbüş, görübbüşdəẋ, görübbüşdəniz, görübbüşdər '' .

Şühudi keçmiş forması: ''sərermişdəm, sərermişdəŋ, sərermiş, sərermişdəẋ, sərermişdəŋiz, sərermişdər; toxuyormuşdam, toxuyormuşdaŋ, toxuyormuş, toxuyormuşdax, toxuyormuşdaŋız, toxuyormuşdar '' .

Bu ləhcə üçün şifahi **affikslərdən çoxvariantlı -dıxca / dıxcan / dıxcana, diẋcə / dixcan / diẋcənə, -duxca / duxcan / duxcana**, **-duxca / duxcan / duxcana**, **-düẋcə / -düẋcən və -düẋcən** və **-düẋcən** və -düẋcən və -düẋcən və -düẋcən və -dıxca / dıxcan / dıxcana, diẋcə / dixcan / **diẋcənə*' məsələn, *"Xiyar Elə şeydi Kin, suladıxcana çıxajax"; Aqaç bar verdiẋcən başını aşağı tutar"; "Üz gördüẋcən şitəner"; "Qızı göryəcin bir koŋuldan min koŋula aşığ olor"; "Həmit donnuğunu alğacın getdi anasının yanna" * .

Təsdiqedici söz birləşmələrində III növ təyinedici söz birləşməsində və tək üzvlü birləşmələrdə qoşa mənsubiyyət şəkilçisi işlənir, məsələn: *"Onnarının rəhbərlərini tərifleyiflər qəzetdə.* *Dərdisini aldığım oğul ha döyü, iyitdi, iyit"* . *Dialektlərdə olar/ōlar, ollar  formaları da var.*

Ədəbi dildən fərqli olaraq Qazax dialektində hecadan sonrakı nəzarət məhduddur, burada şifahi nəzarət üstünlük təşkil edir, məsələn: *"Yağannığ olduğunnan (yağannığ olduğu üçün) çox pitdi"; "Buzoyu öldüyünnən* (*buzoyu öldüyü üçün, buzoyu öldüyünə görə*) *koŋuldan çüşüf, südü azalıf inəyiŋ" * .

Bəzən bütün predikat buraxılır, lakin daha çox predikat affiksi, məsələn: *"Ağız, siniyi bəri (ver)"; "Örkəni maŋa (gətir)"; Əlim işimdə (di), ağlam başımda (dı).* *Fatma gəlif (di)".* *Çox vaxt tərif təyin olunandan sonra gəlir, məsələn: "Nənəm fağır yoruldu"; "Ədil qoçax suloyuf baqı" * .

Sadə cümlədə canlı xüsusiyyətlərdən biri də mı, mi, mu, mü sual hissəciklərinin və sual əvəzliklərinin əmələ gətirdiyi sual cümləsinin üstünlük təşkil etməsidir, məsələn: "Sən Bakıda oxuyorsaŋmı? "; "Yağış yağermi? "; "God̪-god̪uyu gördüŋmü? "; "Allaha salam verdinmi? "; "Bə nəncəri olsuŋ, a qardaş"; "Hancarı comuşuydu"; "Nöyüz gəldin, dərdi aləm"; "Biyil (bu il) nağartana əməẋ, günün, var? Sığırçılar hana?". Sual intonasiyası ilə ötürülən sorğu cümləsi dialektdə əhəmiyyətsiz miqdarda çox təmsil olunur* * .

Qazax dialektində heyrət bildirən ara sözlər var: *"Oğlan, ilana bax, nə uzundu" ("İlana bax, nə qədərdir") * ; müraciət bildirənlər: *ağız, əyşi, adə, əcci, ayba, ağca, qa '' .

## Nümunələr

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
### Kitablar
* 
* 

### Məqalələr
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*