Ağdərililər

**Ağ** — dəri rənginin tarixi spesifikasiyası və irq anlayışının müasir təsnifatı. Ən çox Avropa mənşəli insanları ümumi şəkildə müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur, lakin “ağ” anlayışının dəqiq tərifi kontekstdən və baxış bucağından asılı olaraq dəyişə bilər. İrqiləşdirmədən kənar mənada isə bu söz sadəcə olaraq açıq dəriyə malik olan, adətən karnasiya rənginə çalan dəriyə sahib şəxsləri ifadə edir.

Əhali qruplarının dəri rənginə istinadən “ağ” kimi təsvir edilməsi bəzən yunan–roma etnoqrafiyasında, eləcə də digər antik və orta əsr mənbələrində rast gəlinir. Lakin bu cəmiyyətlərdə ağlığın bir irq kimi anlayışı və ya pan-Avropa kimliyi mövcud deyildi. Müasir dövrdə “ağ irq” və ya “ağ insanlar” kimi irqiləşdirilmiş anlayışlar əsas Avropa dillərinə XVII əsrin sonlarında daxil olmuşdur. Bu dövrdə vahid “ağ xalq” ideyası, xüsusilə irqi əsaslı köləlik və dünyanın Avropa müstəmləkələrində sosial status kontekstində Avropada daha geniş qəbul edilmişdir. İrqə dair elmi tədqiqatlar bu müasir anlayışı, əsasən fiziki dəri çalarlarına fokuslanan və irq ideyasına əsaslanmayan pre-modern təsvirlərdən fərqləndirir. Müasir dövrə qədər heç bir Avropa xalqı özünü “ağ” kimi tanımlamırdı; əksinə, kimliklərini din, mənşə, etnik mənsubiyyət və ya millət anlayışları üzərindən müəyyən edirdilər.

Müasir antropoloqlar və digər alimlər müxtəlif insan populyasiyaları arasında bioloji müxtəlifliyin mövcudluğunu qəbul etsələr də, vahid və aydın şəkildə fərqlənən “ağ irq” anlayışını elmi əsası olmayan bir sosial konstrukt kimi qiymətləndirirlər.

## Antik dövrdə fiziki təsvirlər

Müəyyən şəxslərə münasibətdə *Ağ* və *Qara* anlayışlarına müsbət və mənfi konnotasiyaların verilməsi bir sıra Hind-Avropa dillərində çox qədim dövrlərə gedib çıxır, lakin bu fərqlər mütləq şəkildə dəri rəngi ilə əlaqələndirilmirdi. Dini çevrilmə bəzən məcazi şəkildə dəri rənginin dəyişməsi kimi təsvir edilirdi. Eyni şəkildə, *[[Riqveda]]* mətnində  (“qara dəri”) anlayışı dinsizlik üçün metafora kimi işlədilir.

Qədim misirlilər, Miken yunanları və minolular adətən qadınları açıq və ya ağ dəri ilə, kişiləri isə tünd qəhvəyi və ya günəşdən qaralmış dəri ilə təsvir edirdilər. Nəticədə açıq və ya solğun dəriyə malik kişilər — *leukochrōs* (, “ağ dərili”) — Platon və Aristotel kimi qədim yunan müəllifləri tərəfindən zəif və qadınabənzər hesab edilə bilərdi.

Aristotelə görə, “dərisi çox tünd olanlar qorxaqdırlar: misirlilər və efiyoplar buna sübutdur. Dərisi həddən artıq açıq olanlar da qorxaqdırlar: buna qadınlar nümunədir. Cəsarətli insanların dəri rəngi bu ikisinin ortasında olmalıdır.”

Eyni şəkildə, Ksenofon Əhəməni Farsı əsir düşmüş əsgərləri “ağ dərili, çünki daim geyimli idilər, yumşaq və zəhmətə öyrəşməmiş, çünki həmişə arabalarla hərəkət edirdilər” kimi təsvir edir və yunan əsgərlərinin bu səbəbdən “müharibənin qadınlarla döyüşməkdən fərqli olmayacağını” düşündüklərini bildirir.

Klassik filoloq Ceyms Di bildirir ki, “yunanlar özlərini ‘Ağ insanlar’ kimi təsvir etmirdilər — ya da başqa cür — çünki onların rəng lüğətində özlərini ifadə etmək üçün müntəzəm bir termin yox idi.” İnsanların dəri rəngi əhəmiyyətli məna daşımırdı; əsas olan onların harada yaşaması idi.

Herodot skif Budinləri dərin mavi gözlərə və parlaq qırmızı saçlara malik xalq kimi təsvir etmişdir və misirliləri — Kolxlara bənzər şəkildə —  (μελάγχροες, “tünd dərili”) və qıvrım saçlı kimi təqdim etmişdir. O, həmçinin Misirin cənubunda yaşayan tayfalar üçün istifadə edilən ümumi yunan adının —  (Αἰθίοπες, “yanmış üzlü”) — ehtimal olunan ilk qeydini verir.

Sonralar Ksenofan efiyopiyalıları qara dərili, frakiyalıları isə qırmızı saçlı və mavi gözlü kimi təsvir etmişdir. Hippokrat skifləri təsvir edərkən qeyd edir ki, soyuq hava “onların ağ dərisini yandırır və qızartılı hala salır.”

## Müasir irqi iyerarxiyalar
“Ağ irq” və ya “Ağ insanlar” terminləri əsas Avropa dillərinə XVII əsrin sonlarında, Atlantik qul ticarəti dövründə quldarlığın irqiləşdirilməsi kontekstində daxil olmuşdur. Bu anlayışlar həmçinin İspaniya imperiyasında yerli xalqların köləliyə cəlb edilməsi ilə bağlı idi.

Ağlıq anlayışı dəfələrlə qan, mənşə və fiziki xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilmiş və nəticədə elmi irqçiliklə yekunlaşan psevdoyelmi tədqiqat mövzusuna çevrilmişdir; bu yanaşma sonradan elmi ictimaiyyət tərəfindən geniş şəkildə rədd edilmişdir. Tarixçi İren Silverblattın sözlərinə görə, “*irq düşüncəsi sosial kateqoriyaları irqi həqiqətlərə çevirdi*.”

Brüs Devid Baum, Rut Frankenberqin tədqiqatlarına istinad edərək bildirir ki, “*müasir irqçi dominantlığın tarixi, Avropa xalqlarının özlərini (və bəzən digər xalqları) üstün ‘ağ irq’in üzvləri kimi müəyyən etmə tarixilə sıx bağlıdır*.”

Alastair Bonnett isə qeyd edir ki, “ağ kimlik” anlayışı müasir formada əsasən Amerika layihəsidir və Amerikanın irq və tarixə dair şərhlərini əks etdirir.

### Kolonializm tərəfindən formalaşdırılmış sosial kateqoriya
XVII əsrdə İspaniyanın hakimiyyəti altında olan Latın Amerikasında rəng anlayışlarına əsaslanan üçhissəli irqi sxemdən istifadə olunurdu. İren Silverblatt Cənubi Amerikada “irq düşüncəsi”nin köklərini kolonializm və dövlətin formalaşması ilə bağlı sosial kateqoriyalarda izləyir və qeyd edir ki, “ağ, qara və qəhvəyi anlayışları müstəmləkəçi, qul və müstəmləkə edilmiş kateqoriyalarının ixtisar olunmuş, abstrakt formalarıdır.”

XVII əsrin ortalarına doğru yeni termin olan  (“ispan”) yazılı sənədlərdə  (“ağ”) anlayışı ilə eyniləşdirilməyə başlanmışdı. İspaniyanın Amerika müstəmləkələrində qara afrikalı, yerli (), yəhudi və ya morisko mənşəyi olan şəxslər 1501-ci il Kral Pragmáticasına əsasən dövlət vəzifələrini tutmaq üçün tələb olunan “qan saflığı” () meyarlarından rəsmi şəkildə kənarda saxlanılırdı.

Oxşar məhdudiyyətlər hərbi sahədə, bəzi dini ordenlərdə, kolleclərdə və universitetlərdə də tətbiq olunurdu ki, bu da demək olar ki, tamamilə ağlardan ibarət ruhani və peşəkar təbəqənin formalaşmasına səbəb olmuşdu. Qara dərililər və  xərac ödəmək öhdəliyinə cəlb edilir, silah gəzdirmələri qadağan olunurdu; qara və  qadınlara isə erkən kolonial dövrdə Meksika və Peruda zinət əşyaları, ipək və qiymətli metallardan istifadə etmək yasaqlanmışdı.

Dərisi tünd olan  və Afrika–Avropa qarışıq mənşəli  maddi imkanları olduqda bu məhdudiyyətlərdən yayınmaq üçün tez-tez “ağ kimi keçməyə” (passing) çalışırdılar. Qısa müddət ərzində ağlıq imtiyazlarını yüksək məbləğ müqabilində almağa imkan verən kral təklifi on beş müraciətçi cəlb etsə də, ağ elitaların təzyiqi nəticəsində bu praktika dayandırıldı.

Britaniya müstəmləkələrində — Şimali Amerika və Karib hövzəsində — başlanğıcda “ingilis” və ya “xristian” anlayışları yerli amerikalılar və afrikalılarla qarşılaşdırma məqsədilə işlədilirdi. “Ağ irq” və ya “ağ insanlar” ifadələrinin ilk nümunələri XVII əsrdə Oxford English Dictionarydə qeydə alınmışdır. Tarixçi Winthrop Jordan bildirir ki, XVII əsr boyunca “[on üç] müstəmləkənin hamısında ‘xristian’, ‘azad’, ‘ingilis’ və ‘ağ’ terminləri bir-birinin əvəzi kimi qeyri-selektiv şəkildə istifadə olunurdu.”

1680-ci ildə Morqan Qodvin ingilis oxuculara izah etməyi zəruri sayırdı ki, Barbadosda “ağ” termini “avropalılar üçün ümumi addır.” Bir sıra tarixçilər bildirirlər ki, azad və ya xristian qara dərililərə qarşı məhdudiyyətlərin sərtləşməsi ilə paralel olaraq “ağ” anlayışının hüquqi kateqoriya kimi istifadəsi də artmışdır. Tarixçi Teodor Allenin fikrincə, XVIII əsrə qədər Amerika müstəmləkələrində “ağ” termini Britaniyaya nisbətən daha geniş yayılmışdı.

### Elmi irqçilik
XVIII–XIX əsrlərdə Qərbdə irq və etnik mənşə üzrə aparılan tədqiqatlar sonradan elmi irqçilik adlandırılan yanaşmaya çevrildi. İnsanlar və təbiət arasındakı fərqlər haqqında yazan tanınmış Avropa psevdoyelmi müəllifləri azsaylı irqlər toplusuna “ağ” və ya “Qərbi Avrasiya” irqini daxil edir və bu kateqoriyaya fiziki, zehni və ya estetik üstünlük aid edirdilər. Bu fikirlər XX əsrdə elm adamları tərəfindən etibarsız sayılmışdır.

#### XVIII əsrdə başlanğıc
1758-ci ildə Karl Linney insan növü üçün təbii hesab etdiyi taksonomiya kateqoriyalarını irəli sürdü. O, *[[Homo sapiens]]* ilə *Homo sapiens europaeus* arasında fərq qoydu və sonradan insanları dörd coğrafi altqrupa ayırdı: ağ avropalılar, qırmızı amerikalılar, sarı asiyalılar və qara afrikalılar. Linney bu bölgünü obyektiv təsnifat kimi nəzərdə tutsa da, təsvirlərində mədəni modellər və alçaldıcı stereotiplər mövcud idi.

1775-ci ildə təbiətşünas İohann Fridrix Blumenbax yazırdı ki, “ağ rəng ilk yeri tutur və Avropa xalqlarının əksəriyyəti üçün səciyyəvidir; bu müxtəliflikdə yanaqların qızartısı demək olar ki, ona məxsusdur.”

Blumenbax insanları dörd və ya beş irqə ayırmış, təsnifatını əsasən Linneyə söykəmişdir. 1795-ci il nəşrində “Qafqaz müxtəlifliyi” anlayışını daraldaraq Avropa əhalisini (laponlar və finlərin bəzi qolları istisna olmaqla), Şərqi Asiyanın bir hissəsini və Şimali Afrikanı bu qrupa daxil etmişdir.

Dəri rəngi məsələsində Blumenbax iqlim, qidalanma və sağlamlıq faktorlarını nəzərə alsa da, əsas təsirin “iqlim, torpaq və həyat tərzi” olduğunu düşünürdü. Bununla belə, o, bütün irqlərin vahid insan növünə mənsub olduğunu bildirir və fiziki xüsusiyyətlərin ətraf mühitin təsiri ilə formalaşdığını müdafiə edirdi. monoqenist olan Blumenbax “deqenerasiya hipotezi”ni qəbul edir, Adəm və Həvvanın Qafqaz mənşəli olduğunu və digər irqlərin sonradan ətraf mühit təsiri ilə meydana gəldiyini iddia edirdi. Onun fikrincə, uyğun mühit şəraitində bu degenerasiya geri dönə bilər və bütün müasir insan formaları ilkin Qafqaz tipinə qayıda bilərdi.

## İstinadlar

### Biblioqrafiya
* Allen, Theodore, *The Invention of the White Race*, 2 vols. Verso, London 1994.
* Baum, Bruce David, *The Rise and Fall of the Caucasian Race: A Political History of Racial Identity*. NYU Press, New York and London 2006, .
* 
* Brodkin, Karen, *How Jews Became White Folks and What That Says About Race in America*, Rutgers, 1999, .
* 
* Foley, Neil, *The White Scourge: Mexicans, Blacks, and Poor Whites in Texas Cotton Culture* (Berkeley: University of California Press, 1997)
* Gossett, Thomas F., *Race: The History of an Idea in America,* New ed. (New York: Oxford University, 1997)
* Guglielmo, Thomas A., *White on Arrival: Italians, Race, Color, and Power in Chicago*, 1890–1945, 2003, 
* Hannaford, Ivan, *Race: The History of an Idea in the West* (Baltimore: Johns Hopkins University, 1996)
* Ignatiev, Noel, *How the Irish Became White*, Routledge, 1996, .
* Jackson, F. L. C. (2004). Book chapter:  *British Medical Bulletin* 2004; 69: 215–35 . Retrieved 29 December 2006.
* Jacobson, Matthew Frye, *Whiteness of a Different Color: European Immigrants and the Alchemy of Race*, Harvard, 1999, .
* Oppenheimer, Stephen (2006). *The Origins of the British: A Genetic Detective Story*. Constable and Robinson, London. .
* 
* 
* 
* 
* Smedley, Audrey, *Race in North America: Origin and Evolution of a Worldview,* 2nd ed. (Boulder: Westview, 1999).
* Tang, Hua., Tom Quertermous, Beatriz Rodriguez, Sharon L. R. Kardia, Xiaofeng Zhu, Andrew Brown, James S. Pankow, Michael A. Province, Steven C. Hunt, Eric Boerwinkle, Nicholas J. Schork, and Neil J. Risch (2005) *Genetic Structure, Self-Identified Race/Ethnicity, and Confounding in Case-Control Association Studies Am. J. Hum. Genet.* **76:** 268–275.
* 

## Xarici keçidlər

*