open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rüşvət

**Rüşvət** — hər hansı bir vəzifəli şəxsə verilən pul və ya əşya şəklində maddi sərvətdir. Rüşvət korrupsiyanın əsasını təşkil edir. Rüşvətdə iştirak edən vasitəçi 3 ildən 5 ilədək azadlıqdan məhrum edilir.

## Ölkələrə görə rüşvət
Papua Yeni Qvineyada aparılan tədqiqat mədəni normanı korrupsiya üçün əsas səbəb kimi əks etdirir. Rüşvət PNG-də ictimai xidmətləri yerinə yetirmənin yayılmış bir üsuludur. Papua sakinləri rüşvəti qanunsuz bir əməl kimi görmürlər, onlar rüşvəti "tez pul qazanmaq və yaşamağı davam etdirmək" üçün bir yol kimi qəbul edirlər. Bundan başqa, əsas nəticələr göstərir ki, korrupsiya mədəni bir norma çevrildikdə, rüşvət kimi qanunsuz əməllər pis kimi qəbul edilmir və qanunsuz və qanuni əməllər, qərarlar arasında aydın sərhədlər minimallığa çatır, rəy əsasında, peşə qaydalarına əsaslanmayaraq.

Rusiya'da aparılan tədqiqat rüşvətin ixtisaslaşmış huquqşünaslar və dövlət işçilərinin baxışı ilə "marginal sosial fenomen" olduğunu göstərir. Rus qanunu rüşvəti rəsmi bir cinayət kimi tanıyır. Nəticədə, rüşvət əleyhinə tədbirlərin tətbiq edildiyi yeganə yer kimi ictimai məhkəmələr kimi qanuni platformalar mövcuddur. Lakin həqiqətdə, rüşvəti yalnız "qanun müfəssəsləri və məhkəmələr" tərəfindən həll etmək mümkün deyil. Rüşvət, cəmiyyət üçün mədəni dəyərlər təyin edən informasiya sosial normları tərəfindən ünsiyyət qurmağa ehtiyac duyur. Ayrıca, tədqiqat, rüşvəti qəbul etmək üçün insanların əngəllənməsinə cəzaların şiddətinin az təsir etdiyini göstərir. Bundan başqa, tədqiqat həm də çox sayda rusların, təxminən 70%-77% rüşvət verib vermediyini aşkar etdi. Bununla yanaşı, bir problem üçün rüşvət ödəməyə ehtiyac tez-tez yaranarsa, tədqiqat rusların çox böyük bir çoxluğunun rüşvətin miqdarını və rüşvəti necə ödəməli olduğunu bildiyini aşkar etdi. Rus rüşvət problemi, hükumət rəsmiləri onu "marginal sosial fenomen" kimi etiketləsə də, cəmiyyətdə həm gənc həm də yaşlılar arasında fəal bir dəyişiklik olmadıqca, rüşvətin böyük bir problem olaraq qalacağını göstərir.

Ölkələr arasında müqayisə etmək üçün, Transparency International Bribe Payers Index-i dərc etməyə 2011-ci ildə dayandırmışdır. Nümayəndə Shubham Kaushik təşkilatın "maliyyə problemləri səbəbindən sorğu davam etdirməməyə qərar verdik və müşavirət məqsədlərimizə daha uyğun mövzulara diqqət yönəltməyə" qərar verdiyini dedi.

## Həmçinin bax
* Transparency International
* Korrupsiya
## İstinadlar
Əhəmənilər sülaləsi

**Əhəmənilər sülaləsi** — (E.ə. 558 — e.ə. 330)-cu illərdə İranda iqtidarda olmuş xanədan.

## Sülalənin yaranması

Ənənəyə görə, İran şahlarının ən qədim sülaləsinin banisi Əhəmən adlı bir şəxs olmuş və buna görə də sülalə Əhəmənilər sülaləsi adlanmışdır. Bu sülalə fars tayfa ittifaqına rəhbərlik edirdi. Fars tayfa ittifaqı b.e.ə. VIII əsrdə yaranmışdır. Bu tayfalar əvvəl Aşşurun və Midiyanın tərkibində idilər. B.e.ə. 550-ci ildə II Kir tərəfindən Əhəməni imperiyası yaradıldı. Ekbatan onun paytaxtı oldu. B.e.ə. 530-cu ildə II Kir Massaget hökmdarı Tomris tərəfindən öldürüldü.

Əhəməni hökmdarı II Kir Azərbaycanın cənub torpaqlarını zəbt etdikdən sonra ölkəmizin şimalını da ələ keçirməyə cəhd göstərmiş və bu məqsədlə Massaget hökmdarının dul qadını Tomirisə izdivac təklif etmişdi. Lakin II Kirin hiyləsini başa düşən, Vətən torpağının şərəfini və ölkənin müstəqilliyini uca tutan Tomiris İran hökmdarının təklifini rədd etmiş, Günəş allahına and içərək döyüşə atılmış, özündən qat-qat güclü olan yadelli qoşunlarını e.ə. 530-cu ildə darmadağın etmişdi. "Məğluğedilməz" Kirin özü də bu döyüşdə öldürülmüşdü. Midiya imperiyası, Lidiya, Babilistan kimi qüdrətli dövlətləri aradan qaldıraraq, Parfiya torpaqları da daxil olmaqla, Mərkəzi Asiyadan Misir hüdudlarına qədər çox geniş əraziləri ələ keçirmiş və bütün bu işğallara görə "Böyük Kir" ləqəbi qazanmış II Kir üzərində bu qələbə Azərbaycan və türk dövlətçiliyi tarixinin ən şanlı səhifələrindən biridir.

## Əhəmənilər xanədanı

### Əhəmənilər Krallığı Siyahısı (~e.ə. 705–559)

### Əhəmənilər İmperyası Siyahısı (e.ə. 559–334/327)

## Soyağacı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Əhəmənilər imperiyası

## Xarici keçidlər
Haybrad Stori Vorld Tur

**Haybrad Stori Vorld Tur**, () — Dj Sineddin 14 may 2011 – 19 may 2012 tarixləri arasında keçirdiyi Avropa turnesi. Bu turne zamanı Dj Sinedd ümumilikdə 12 avropa ölkəsinin 29 şəhərində 64 konsert vermişdi və bu turneyə görə sayca 3-cü "Croatia National Music Award" mükafatını qazanmışdı. Turnenin birinci hissəsi 14 may 2011 tarixində Dj Sineddin Club Tracks EP (volume 1) albomunun reliz günü başladı və həmin ilin sentyabr ayında başa çatdı. İkinci hissə Yeni il bayramı ərəfəsində başladı və yanvar ayının 17-sində başa çatdı. Hybrid Story World Tour-unun final konsertləri 5–19 may tarixləri arasına Moskva şəhərində keçirildi. Ümumən turne ərzində Dj Sineddin konsertlərinə 42 min bilet satıldı.

## Konsertlər

## İstinadlar
* Turne barədə rəsmi məlumat
* Tour updates
Vladimir Basov

**Vladimir Pavloviç Basov** (; ) — Sovet kinorejissoru, aktyoru və ssenaristi, SSRİ xalq artisti (1983).

## Həyatı
Vladimir Basov 28 iyul 1923-cü ildə Urazovoda anadan olmuşdur. Atası Qızıl Ordunun zabiti olmuşdur. Buna görə də onun ailəsi tez-tez bir şəhərdən başqa şəhərə köçürdü.

Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Vladimir Basov 28-ci əlahiddə artilleriya diviziyasının komandir müavini olmuşdur. Hərbi rütbəsi kapitandır.

1952-ci ildə ÜDKİ-nin rejissorluq fakültəsində Mixail Romm və Sergey Yutkeviçin kursunu bitirmişdir. Elə həmin ildən də (1952) "Mosfilm" kinostudiyasının rejissoru olmuşdur. Bir aktyor kimi kinoda debütü "Mərdlik məktəbi" filmində (1954) ifa etdiyi epizodik rol olmuşdur.

Vladimir Pavloviç Basov 17 sentyabr 1987-ci ildə səhər saatlarında keçirdiyi ikinci insultdan sonra vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

### Aktyor kimi

### Rejissor kimi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Владимир Басов Рускино.ру
* Владимир Басов — Биография и фотографии
* Как они умирали — Актёр Владимир Басов
* Владимир Басов. "Сколько себя помню" (Мемуарная проза. Предисловие и составление текста — Александр Басов)
Avstralopitek

**Avstralopitek** (, ) — insanların qədim əcdadlarından biri. Təxminən 4 milyon il öncədən 1 milyon il öncəyə qədər Afrikada yaşamış insana bənzər canlılara verilən cins adı.

Antropogenezlərin başlanğıcında avstralopitek növlü meymunlar durur. Avstralopiteklərin nəsli indi də Cənubi və Mərkəzi Afrikada, Cənubi Asiyada yaşayır. Lakin onların daha qədimdə yayıldığı ərazilər Tanzaniyada Olduvay dərəsi, Keniya və Həbəşistan hesab olunur.

Təqribən 5 milyon il bundan əvvəl Cənubi Afrikada yaşamışlar. Kannibal olan avstralopitekləri 2 milyon il bundan əvvəl yaşamış bacarıqlı insanlar () əvəz etmişdir.

## Xarici keçidlər

* Австралопитеки на сайте «Evolution of Man»
* Австралопитеки на портале Антропогенез.ру
Məhsul

**Məhsul**, **məmulat**, **ərzaq** ya da **yeyinti** — ölkə, region və şəxsi təsərrüfatın torpaq sahəsində müəyyən kənd təsərrüfatı bitkisinin yetişdirilərək əldə edilən nəticənsiin ümumi həcmi. Əksər məhsullar tonla ölçülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Region

**Region** və ya **bölgə** ( — "nahiyə", "ölkə", "vilayət") — vahidliyi olan və ona daxil olan elementlərinin sıx bağlıılğı olan müəyyən bir ərazi. Hansısa ölkənin və ya dünyanın müəyyən hissəsi də başa düşülür.

## İstinadlar
Elista

**Elista** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Kalmıkiya Respublikasına daxildir

## Qalereya


Fayl:Geden Sheddup Choikorling.jpg
Fayl:Golden Temple Elista.jpg

Fayl:City Chess Elista Kalmykia.jpg




Fayl:Shaxmaty2.jpg


## İstinadlar
Corco Armani

**Corco Armani** (; ) — İtaliyalı geyim dizayneri.

## Məlumat
Corco Armani Pyaçentsa universitetində tibb üzrə təhsil almış, lakin dizayn işlərinə aludə olduğundan təhsilini başa vurmamışdır. 1964-cü ildə N. Çerrutinin firmasında, 1970-ci ildən isə hazır geyim firmalarında müstəqil işləməyə başlamışdır. 1974-cü ildən öz markası ilə kişi və qadın geyimləri kolleksiyalarını hazırlamışdır. Armani ciddi, qüsursuz klassik üsluba sərbəst görünüş verə bilmişdir. Qadın qarderobuna yumşaq yun parçadan kişi stilində tikilmiş şalvarlı kostyumlar əlavə etmişdir. Armani kolleksiyalarına gənclər üçün cins parçadan geyimlər daxil edən (1981-ci ildən) ilk dizayner olmuşdur. Armaninin estetik prinsipi "*nəzərə çarpmayan [[moda]]*"dır və buna görə də onun modellərində gözəl, dəbdəbəli parçalar və zərif, nəfis aksessuarlar sadə, aydın formalar əsasında birləşmişdir.

## Sport
"*Olimpia Milano*" basketbol yığımın prezidentidir. Britaniyanın sportsmenlərin geyimi ilə işləyirdi. "Çelsi" oyunçuları üçün kostyumlar yaratdı.

## Mükafatları
*  Fəxri Legion ordeninin kavaleri.

## Xarici keçidlər
* Armani.com 
* Giorgio Armani, UNHCR Goodwill Ambassador
* Giorgio Armani interview with Harper's Bazaar 
* Giorgio Armani costume design drawings for AMERICAN GIGOLO, 1980

## İstinadlar
Katorqa

**Katorqa** ( — катергон, üç cərgəli avarlara malik gəmi) — dövlət üçün ən ağır cinayətkarlar tərəfindən görülən məcburi əmək cəzası.

## Tarixi
Katorqa hələ qədim Roma imperiyasında, edam cəzasının əvəzində məcburi əmək formasında mövcud idi.
Habbl teleskopu

**Habbl teleskopu** — amerikan astronomu Edvin Habblın şərəfinə adlandırılmış kosmik orbital teleskop. NASA və Avropa Kosmik Agentliyinin birgə layihəsidir. Yerin orbitinə 24 aprel 1990-cı ildə "Diskaveri" şattlı ilə çıxarılmışdır. Kütləsi 11 tondur. Əsas alətləri: infraqırmızı kamera, optik kamera, optik spektrometr, ultrabənovşəyi spektroqraf, üç naviqasiya sensoru.

## Əsas xarakteristikaları
* Teleskopun növü — Riçi-Kretyen sistemli reflektor
* Orbitin yüksəkliyi — ~569 km
* Orbital sürəti — ~7500 m/san
* Dolanma dövrü — 96–97 dəq

## Xarici keçidlər

* Habbl teleskopunun çəkdiyi şəkillər 
* "Hubble Heritage" layihəsi
Misir heroqlifləri (A qrupu)

**Misir heroqlifləri (A qrupu)** — A qrupu 61 heroqlifdən ibarət olub, bunlardan otuzu oturmuş şəxs, iyirmisi isə üzanmış, ayaq üstə durmuş və yıxılmış şəkildə olan təsvirlərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Misir heroqlifləri (D qrupu)

D qrupu 66 heroqlifdən ibarət olub, bura baş, göz və onun hissələri, Horus gözü, burun, ağız, qol, əl və s. təsvirləri daxildir.

## İstinadlar
Misir heroqlifləri (E qrupu)

**Misir heroqlifləri (E qrupu)** — E qrupu 35 heroqlifdən ibarət olub, bura inək, at, Nilatı, meymun, zürafə, dovşan, çaqqal, fil və s. təsvirləri daxildir.
Oruc Orucov

**Orucov Oruc Əli oğlu** () — mətbuat xadimi, naşir, publisist.

Qardaşları Abuzər və Qənbərlə birlikdə o dövrdə Azərbaycanın ən böyük mətbəəsi olan Orucov Qardaşları Mətbəə Nəşriyyatını qurub. "Nicat" Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətində Təftiş Komissiyasının üzvü, Ədib və Mühərrirlər Cəmiyyətinin Milli Təşkilat Komitəsinin mühərrirlər heyətinin üzvü olub.

Aprel işğalından sonra təqiblərə məruz qalıb. 1930-cu illərdə sürgün olunub.

## Həyatı
Oruc Orucov 1878-ci il sentyabrın 12-də Bərdənin Alpout kəndində anadan olub. İlk təhsilini kənd mollaxanasında almış, daha sonra isə Yelizavetpol Mixail sənət məktəbini bitirib. 1896-cı ildə Bakıya köçərək, ticarətlə məşğul olmağa başlayıb.

1905-ci ildə qardaşları Qənbər və Abuzərlə birlikdə "Orucov qardaşları" nəşriyyatını yaradaraq naşirlik fəaliyyətinə başlamışdır. Nəşriyyatın müasir avadanlıqla təchiz olunmuş mətbəəsi, kitab və yazı ləvazimatı satılan mağazası olub. "Orucov qardaşları" nəşriyyatında 1905-ci ildən 1917-ci ilədək müxtəlif adda və məzmunda 333 kitab, bir neçə qəzet, o cümlədən "Həqiqət", "Yeni həqiqət", "Günəş", "Asari-həqiqət", "Bəsirət", "İqbal", "Yeni iqbal" və s. qəzetlər çap olunmuşdur. Oruc Orucov özü də 1909-cu ildən etibarən qəzetçilik fəaliyyətinə başlamış, "Həqiqət" (1909–1910), "Günəş" (1910–1911), "Yeni həqiqət" (1911) qəzetlərinin naşiri olmuşdur. Publisist məqalələrində Avropa imperializminin Şərqdə yeritdiyi müstəmləkəçilik siyasətini tənqid etmişdir. Bakıda "Nicat" Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətində Təftiş Komissiyasının üzvü və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin xeyriyyə işlərində köməkçisi olub.

O.Orucov 1911-ci ilin martında panislamizm ideyalarını təbliğdə təqsirləndirilərək, bir qrup jurnalistlə birgə həbs olunmuş və Rusiyanın daxili quberniyalarına sürgün edilmişdir. Onların bu həbsi ilə bağlı Əhməd bəy Ağaoğlu  İstanbulda nəşr olunan "Tərcümani-həqiqət" qəzetində "Türklərə məzalim" adlı məqalə yazıb. Sürgündə olduğu müddətdə Saratov, Nijni Novqorod və Varşavadan "İqbal" qəzetinə göndərdiyi məqalələrdə Bakıda baş verən hadisələrə münasibət bildirirdi. 1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illik yubileyi ilə əlaqədar elan edilən əfv sərəncamından sonra Bakıya qayıdaraq, naşirlik fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1917-ci ilin dekabrında qardaşları Abuzər və Qənbərdən ayrılaraq, "Açıq söz" qəzetində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə əməkdaşlığa başlamış, qəzetin nəşriyyat işləri üzrə müdiri vəzifəsini icra etmişdir.

1917-ci ildə Ədib və Mühərrirlər Cəmiyyətinin Milli Təşkilat Komitəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Seyid Hüseyn, Ceyhun bəy Hacıbəyli, Hacı İbrahim Qasımov, Əli Paşa Hüseynzadə ilə birlikdə mühərrirlər heyətinə seçilib. "Müsavat" partiyasının üzvü olub. 1917-ci il oktyabrın 25-dən 31-dək Bakıda keçirilmiş "Müsavat" partiyasının Birinci qurultayında partiyanın Mərkəzi Komitəsinə seçilmək üçün namizədliyi verilib.

1917-ci ildə nəşriyyatın avadanlığı Bakı Xalq Komissarları Soveti tərəfindən müsadirə edilib.1920-ci ildə Aprel işğalından sonra təqiblərə məruz qaldığı üçün Bərdəyə qayıdıb.

1930-cu illərdə Oruc Orucov həbs olunaraq sürgünə göndərilib. Daha sonra əfv olunaraq geri qayıdıb. 1954-cü ildə dünyasını dəyişib.

## İstinadlar
Misir heroqlifləri (G qrupu)

G qrupu 57 heroqlifdən ibarət olub, bura ibis, kərkəs, bayquş, simurqquşu, qarabatdaq, ördək, bildirçin cücəsi və s.  təsvirləri daxildir.
Misir heroqlifləri (H qrupu)

H qrupu 8 heroqlifdən ibarət olub, bura yumurta, caynaq, lələk, qanad, baş və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (K qrupu)

**Misir heroqlifləri (K qrupu)** — K qrupu 7 heroqlifdən ibarət olub, bura balıq onun pilcuqları və ayrı-ayrı hissələri və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (F qrupu)

**Misir heroqlifləri (F qrupu)** — F qrupu 56 heroqlifdən ibarət olub, bura inək başı, ayağı, buynuzu, dərisi həmçinin heyvan dili, ürək nəfəs borusu ilə, şir başı və ön və arxa hissəsi və s. təsvirləri daxildir.
Misir heroqlifləri (İ qrupu)

İ qrupu 15 heroqlifdən ibarət olub, bura gözlüklü ilan, kərtənkələ, qurbağa, çömçəquyruq, çanaqlıbağa, timsah və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (L qrupu)

**Misir heroqlifləri (L qrupu)** — L qrupu 7 heroqlifdən ibarət olub, bura böcək, milçək, çəyirtkə, arı, qırxayaq, əqrəb və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (M qrupu)

**Misir heroqlifləri (M qrupu)** — M qrupu 44 heroqlifdən ibarət olub, bura ot, papirus, xurma, lotos gülü, qamış və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (P qrupu)

**Misir heroqlifləri (P qrupu)** — O qrupu 11 heroqlifdən ibarət olub, bura balıqçı qayığı, yelkən, sükan, dor ağacı və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (Q qrupu)

Q qrupu 7 heroqlifdən ibarət olub, bura ölü üçün istifadə olunan əşyalar: taxt, sandıq, tabut, başaltı, aypara şəkilli dəstək, və s. kimi təsvirlər daxildir.

## İstinadlar
Misir heroqlifləri (S qrupu)

**Misir heroqlifləri (S qrupu)** — S qrupu 45 heroqlifdən ibarət olub, bura hökümdar tac və əsalarının  təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (N qrupu)

N qrupu 44 heroqlifdən ibarət olub, bura günəş, ay, səma, yer, dağ, küçə ya cığır, kanal, yamac və s. kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (U qrupu)

**Misir heroqlifləri (U qrupu)** — U qrupu 41 heroqlifdən ibarət olub, bura təsərrüfatla, əkinçiliklə və sənətkarlıqla bağlı  təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (V qrupu)

V qrupu 38 heroqlifdən ibarət olub, bura kəndir, lif, səbət və s. kimi təsvirlər daxildir.

## İstinadlar
Misir heroqlifləri (O qrupu)

O qrupu 51 heroqlifdən ibarət olub, bura ev, hasar ya divar, pilləkan və s. kimi təsvirlər daxildir.

}
|-
| O47
| style="background-color: #FFFFDE" | O47
| align="center" rowspan="2"|
| rowspan="2" | Festungsanlage
| rowspan="2" | Ideogramm für die Stadt Nechen.
|-
| O48
| style="background-color: #FFFFDE" | O48
|-
| O49
| style="background-color: #FFFFDE" | O49
| align="center"|
| Dorfgrundriß mit Kreuzung
| Determinativ und Ideogramm für *Stadt*, *Dorf*, *[[Theben (Ägypten)|Theben]]*, *bewohnte Region* und *Ägypten*.
|-
| O50
| style="background-color: #FFFFDE" | O50
| align="center"| 
| Tenne mit Körnern
| Determinativ für *Tenne*.
|-
| O51
| style="background-color: #FFFFDE" | O51
| align="center"|
| Scheune
| Determinativ und Ideogramm für *Scheune*.
|}
Misir heroqlifləri (X qrupu)

X qrupu 8 heroqlifdən ibarət olub, bura un və xəmir məmulatları, çörək kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (Y qrupu)

Y qrupu 8 heroqlifdən ibarət olub, bura yazı ləvazimatları, oyun fiqurları və musiqi alətləri kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (AA qrupu)

**Misir heroqlifləri (AA qrupu)** — AA qrupu 31 heroqlifdən ibarət olub, bura təsnifatsız təsvirlər daxildir.
Transkripsiya (genetika)

**Transkripsiya** — bütün canlı hüceyrələrdə baş verən və DNT-nin bir zəncirindəki nukleotidlərin ardıcılığı şəklində yazılmış genetik məlumatın RNT-yə komplimentar prosesidir.

Gen və ribosom arasında vasitəçi rolunu məlumat RNT-si (m-RNT) yenin bir zəncirinə əsasən baş verir. Məlumat RNT-nin sintezində *RNT-polimeraza* fermenti iştirak edir. *Promator* RNT-polimerazla birləşib və məlumat RNT-nin sintezinə başlayan DNT sahələrindən biridir. RNT-polimerazın sahəyə çatması terminator adlanır vı sintez başa çatır. Məlumat RNT sintezi nüvədə olan sərbəst ribonukleotidlərin komplementar prinsipi ilə gen zincirinin birinə əsasən baş verir. Demək olar ki, gendə mövcud olan zülalın quruluşuhaqqında mlumat məlumat RNT-yə yazılacaq. Bunun üçün də məlumat RNT-nin sintezi transkripsiya adlanır (ing. Transcribe — köçürmək) Məumat RNT-ni matris-RNT də (m-RNT) adlandırırlar.

Gendə zülalın quruluşu haqqında məlumatları — eqzonları və qeyri məlumat sahələrini — intronları daşıyan sahələr var. transkripsiya zamanı məlumat RNT-dən öncə gələn Pre-məlumat RNT sintez olunur. Bu zaman həm eqzon, həm də intronlar köçürülürlər. Sonra fermentlərin təsiri ilə intronlar çıxır, və eqzonlar birləşir. bunun nəticəsində də yetişmiş məlumat RNT-si yaranır. Bu proses splaysinq adlanır. Sintez olan məlumat-RNT nüvədən sitoplazmaya, zülalın sintez yerinə — ribosomlara keçir.

RNT-nin DNT-nin üzərində sintez olunmasına nəzarət edən ferment ilk dəfə 1959-cu ildə *S. Vays* tərəfindən siçovulun qaraciyərindən alınmışdır. və bu ferment *[[RNT polimeraza|RNT-polimeraza]]* adlanır.

Transkripsiya DNT-asılı RNT-polimeraza fermenti ilə kataliz edir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Misir heroqlifləri (W qrupu)

**Misir heroqlifləri (W qrupu)** — W qrupu 25 heroqlifdən ibarət olub, bura daş, gil qablar kimi təsvirlər daxildir.
Misir heroqlifləri (T qrupu)

**T qrupu** — 35 heroqlifdən ibarət olub, bura insan və heyvanı öldürmək, ovlamaq, tutmaq, döyüş arabası, balıqçı toru, quş tələsi, kaman, bumeranq və s. kimi təsvirlər daxildir.
Zakir

**Zakir** — Azərbaycan kişi adı.

*Qasım bəy Zakir — Azərbaycan şairi.

* **[[Zakir Məmmədov]]**
:* Zakir Məmmədov (alim) — fəlsəfə elmləri doktoru; professor; AMEA-nın müxbir üzvü.
:* Zakir Məmmədov (professor) — Biologiya elmləri doktoru; professor
* Zakir Bəhmənov
* Zakir Rzayev

;Toponim
* Zakir (Miyanə) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Həmçinin bax
* Zakirli
* Zakirov
Anri Lebeq

**Anri Leon Lebeq** () — fransız riyaziyyatçısı.

## Həyatı
Bir fransız riyaziyyatçısı olan Henri Leon Lebeq Fransada Bove şəhərində 28 iyun 1875-ci ildə anadan olmuşdur. Çox yaxşı bir təhsil alaraq 1897-ci ildə Paris Universitetində Ph.D. diplomununu aldı. Dirixle funksiyasının Reyman anlamında inteqralının olmadığı o zamanlar bilinirdi. Rasional funksiyalarda bir, irrasional funksiyalarda sıfır qiymətini alan funksiya riyaziyyatda Dirixle funksiyası adı ilə tanınır. Lebeq bu inteqralın olduğunu isbat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lebeq
Kimlik (jurnal)

## Haqqında

*Kimlik – müstəqil aylıq elmi-kütləvi jurnal.
*Baş redaktoru: Sirus Azadi
*Elmi məsləhətçi 
*Məsul katib: 
*Fotoqraf:
*Tiraj: 1000 nüsxə
  
*Redaktordan: Dərginin adını "Kimlik" seçməyimiz heç də təsadüfi deyil. Uzun əsrlər axtarışında olduğumuz əsas mövzu milli kimliyimiz olmuşdur. Tarixin gedişi sırasında Türk düşmənləri tərəfindən bizim millətə qarşı aparılan assimilyasiya siyasəti və bu yolda tariximizin, dilimizin ədəbiyyatımızın, incəsənətimizin, folklorumuzun, yer adlarımızın və  milli  kimliyimizin təhrif  olunmasında bütün güclərini işə salmışlar. 

Bu gün əgər biz varıqsa və hələ də Türk Ulusu olaraq aradan getməmişiksə, bunun səbəbi yalnız bu yolda mücadilə aparmağımız deyil. (Çünki  bizlərə edilən zorakılıq, müstəmləkə, həm də şovinist siyasətinin nəticəsində özümüzdən uzaqlaşdırılmışıq.) Bəlkə dilimizin, ədəbiyyatımızın və tariximizin zənginliyindən və çox dərin köklərinin olmasından xəbər verir. 

"Kimlik" dərgisi olaraq, düşünürük ki, bu vasitə ilə dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan və məskən salan bütün Türk ölkələri və topluluqları arasında, "Milli Kimliyimiz" üzrə maariflənmə və əlaqələndirmə işində bir körpü olaq. Təbii ki, bu yolda çalışan yalnız biz deyilik. Çoxlu kitablar, dərgilər, qəzetlər, məqalələr və s. Türk soydaşlarımız tərəfindən dərc olunur və yayımlanır. Amma bütün bunlar kifayət etmir. Ona görə ki, hələ də bizim millətin çox hissəsi assimilyasiya siyasətinin təsiri altında, ya Azəri, azərbaycanlı, iranlı, ya da... adlandırılır. 

Bütün dünyada yaşayan topluluqlarımız milli kimliyini, "Türk" olduğunu dərk etməyənə qədər, dünyanın müxtəlif qitələrində yaşamasından asılı olmayaraq, nə gərəkdirsə, etməli, yalnız bir düşüncə "Türk Milləti Məfkurəsi" ətrafında formalaşmalıdır. Bu yol özünü  dərk  edən hər bir Türkün missiyasıdır, qənaətindəyik.

*Redaksiya heyəti tam mütəxəssislərdən təşkil olunub.
*Qeydiyyat nömrəsi:№ 2794
Kapitan Qrantın uşaqları (film, 1936)

**Kapitan Qrantın uşaqları ** — Jül Vernin eyni adlı romanı əsasında 1936-cı ildə çəkilmiş film.

## İstinadlar

* http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1795/annot/ Kino-teatr saytında "Kapitan Qrantın uşaqları"
Stenop

**Stenop** () — obyektivsiz, əvəzində diafraqma şəklində kiçik dəlikdən və qarşısında işıq keçirməz qutudan ibarət fotoqrafik cihazdır. Obyektlərdən əks olunan işıq şüaları kiçik dəlikdən keçərək fotoapparatın divarinda tərsinə çevrilmiş təsvir yaradır. Müasir fotoqrafiyada "pinhol" ( — "iynə dəliyi") adı da geniş yayılmışdır.

## Ümumi məlumat
Dəliyin diametri ilə dəliklə işığahəssas materialın arasındakı məsafənin nisbətinə əməl edildikdə daha çox sahə dərinliyi olan təsvir əldə edilir. Stenopun əsas üstünlüklərindən biri onun sonsuz sahə dərinliyinə malik olmasıdır. Dəliyin kiçik olması ilə əlaqədar olaraq ekspozisiya üçün saniələrlə, saatlarla hətta günlərlə vaxt tələb edilə bilər. Stenopdan yüxu gördüyümüz təsvirlərə bənzər landşaft şəkilləri çəkmək üçün də istifadə edilir.

## Stenopun konstruksiyası
Stenoplar adətən fotoqraflar tərəfindən əldə düzəldilir. Ən sadə stenop böyük olmayan dəlikli işıqkeçirməz qutu və qarşısında yerləşən fotolent hissəsi və ya fotokağızdan ibarət ola bilər. Sürgü əvəzi karton hissəsindən və ya işığın dəliyə keçməsinin qarşısını ala biləcək materialla bağlanılır. Stenol dəlik isə tikiş iynəsi ilə və ya nazik yivlə alyüminium və ya bürünc lövhədə açılır. Dəlik açılmış lövhə (stenol obyektivi) qutunun içərisindən böyük olmayan dəliyə bərkidilir. Stenopun arxa divarının hərəkət etdirilə bilən versiyası da düzəldilir. Bu fokus məsafəsinin və görmə bucağının azaldıb-çoxaldılmasına imkan yaradır. Arxa dıvarı stenol dəliyə yaxınlaşdırmaqla böyük görmə bucağı almaq və ekspozisiya müddətini azaltmaq olar. Arxa divarı dəlikdən uzaqlaşdırmaqla "teleobyektiv" effektini almaq və ekspozisiya müddətini çoxaltmaq olar.

## Güzgülü fotoapparatdan stenop
Stenopu dəyişdirilə bilən obyektivli, lentli və ya rəqəmsal güzgülü fotoapparatdan istifadə etməklə də düzəltmək olar. Bunun üçün obyektiv çıxarılarkən fotoapparatın daxilinə toz düşməsin deyə istifadə edilən apparat qapağını istifadə etmək olar. Qapağın tam mərkəzində 6–10 mm-lik dəlik açılır. Açılmış dəliyə nazik metal lövhə bərkidilərək stenol dəlik açılır.

## Nisbi dəliyin ölçüsünün təyin edilməsi
Nisbi dəliyin (1/f) ölçülməsi pinhol dəliyin ölçüsünün fokus məsafəsinin ölçüsünə bölünməsi yolu ilə təyin edilir. Dəliyin diametri iynənin və ya yivin diametrinə bərabərdir. Fokus məsafəsi isə dəliklə işığahəssas material arasındakı məsafədir. Məsələn, 0,5 mm-lik dəliyin, 50 mm-lik fokus məsafəli fotoapparatın 1/f-i 0,5/50=1/100 olacaq. Bu məlumat fotoapparatınn ekspozisiya müddətinin təyin edilməsində istifadə oluna bilər. Stenopu bir-neçə dəliklə təhciz etməklə ikili təsvirlər almaq mümkündür. Eyni zamanda fotomaterialı müxtəlif istiqamətlərə əyməklə slindrik və sferik təsvirlər almaq olar.

## Xarici keçidlər
* Ümumdünya Stenop Fotoqrafiya Günü
* Qabriel Lakombanın stenop fotoşəkilləri
* Marja Pirilanın stenop fotoşəkilləri

## Həmçinin bax
* Kamera-obskura
Kapitan Qrantın uşaqları (dəqiqləşdirmə)

*Kapitan Qrantın uşaqları (roman)
*Kapitan Qrantın uşaqları (film, 1913)
*Kapitan Qrantın uşaqları (film, 1936)
Əmr Musa

Ərəb Dövlətləri Liqasının (ƏDL) baş katibi **Əmr Musa** Misir prezidentliyinə namizədliyini irəli sürmək haqda düşünür.
"Russia Today" telekanalının verdiyi məlumata görə, bunu Əmr Musa özü etiraf edib. O, bu haqda düşündüyünü, lakin hələ yekun qərar vermədiyini söyləyib.
İndiki mərhələdə isə ƏDL rəhbəri vətəndaşı olduğu Misirdə vəziyyətin qaydaya salınması üçün səylərin birləşdirilməsini vacib sayır.

Ərəb Dövlətləri Liqasının baş katibi Əmr Musa Misirdə prezident seçkisində iştiraka hazır olduğunu bildirib. Əmr Musa misirlidir. 1936-cı ildə Qahirədə doğulub

"Media forum" saytı xəbər verir ki, Əmr Musa prezident Hüsnü Mübarəkin 2011-ci ilin sentyabrında keçiriləcək seçkiyə qədər hakimiyyətdə qalacağına əmin olduğunu bildirib. Amma siyasətçi Mübarəkin qeyri-adi hadisələri və xaosu nəzərə alaraq başqa qərar verəcəyini də istisna etməyib. Liqa baş katibi indiki vəziyyətdə prezident seçkisini təcili təşkil etməyin mümkün olmadığını vurğulayıb və ona görə də özünün də Misirin keçid hökumətində iştirakını istisna etməyib: "Misirin keçid hökumətinin tərkibində hökmən "Müsəlman qardaşlar" kimi nəhəng müxalifət qurumu təmsil olunmalıdır. "Müsəlman qardaşlar"ın lideri Məhəmməd Badi Hüsnü Mübarəkin istefasından sonra keçid hökumətində iştirakla bağlı danışıqlara hazır olduğunu bildirib. Prezident postuna daha bir real namizəd isə Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin sabiq baş direktoru Məhəmməd əl-Baradeyidir".

Misirdə Hüsnü Mübarəkin istefasından sonra gözlər prezident kürsüsünə kimin keçəcəyinə çevrilib.
Prezidentlik üçün müxtəlif şəxslərin adları çəkilir. Ərəb Birliyinin baş katibi Əmr Musanın vəzifəsindən istefası isə diqqətləri onun üzərinə çəkib.

Siyasi müşahidəçilər Qərblə yaxşı münasibətləri olan Əmr Musanın prezidentliyə namizəd olması ehtimalının yüksək olduğunu bildirirlər.
Qeyd edək ki, Əmr Musa keçən həftə Təhrir meydanındakı aksiyalara qatılmış və dinc mitinqləri davam etdirmək çağırışı etmişdi.
## İstinadlar
Tənhalıq

**Tənhalıq** - insanın emosional vəziyyətlərindən biri. Psixoloji kökləri vardır, sosial izolyasiya nəticəsində yaranır, digər insanlarla emosional əlaqələr mövcud olmadıqda meydana gəlir. İki tənhalıq tipi vardır : pozitiv (özünə qapanma və yaradıcılığı gətirib çıxaran) və neqativ (cəmiyyətdən təcrid olunma). 

Bir qayda olaraq tənhalıq neqativ anlamda qəbul edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Psixologiya
* İnsan
* Belyaev, Igor A. and Lyashchenko, Maksim N. (2020) “Socio-cultural determinacy of human loneliness”, Journal of Siberian Federal University. Humanities and Social Sciences, vol. 13, no. 8, pp. 1264–1274, DOI: 10.17516/1997-1370-0640.
Qafqaz lomeloziyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdəsi 20-60 (80) sm hündürlükdə, adətən tək, sadə, demək olar ki, çılpaq, çox vaxt yuxarı hissədə xırda tükcüklü, aşağı hissədə az saylı tükcüklüdür. Gövdə ətrafı yarpaqlar tam, uzun saplaqlı, dar lansetvari, lansetvari və ya uzunsov ellipsvari; gövdə yarpaqları oturaq, əsasında tam və ya iridişli və ya lələkvaridir. Başcıqlar tək, iri, çiçəkləmə dövründə diametri 3-8 (10) sm, uzun çiçək saplağındadır. Sarğı yarpaqcıqları lansetvari və ya uzunsovlansetvari, itiləşmiş, sıx qısa tükcüklüdür. Tacı mavi (bəzən ağ) və ya göy, içəridə boztükcüklü, ikidodaqlıdır.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında subalp və alp qurşağında yayılmışdır. Çəmənlərdə bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qiyamət (kitab)

**Qiyamət** — Çingiz Aytmatovun yazdığı kitab.

## Haqqında
Yer üzünün harasında olur olsun, bəşər övladının başına gələn bəlaların əsas səbəbi – elə insanın özü olmaqla yanaşı, onun Təbiətdən qoparılmağı, öz xoşuna, ya zor gücünə Təbiətdən ayrı düşməyidir…

## istinadlar
Quercus petraea subsp. polycarpa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

## Arealı
Аvrоpаdа və Qаfqаzdа yаyılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 32 m оlаn аğаcdır. Zоğlаrı qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdə, çılpаqdır. Yаrpаqlаrının uzunluğu 5-18 sm, еni 3-7 sm, tərs və yа uzunsоv, оvаl fоrmаlı, dərivаri, üst tərəfdən yаşıl, pаrıldаyаn, аlt tərəfdən аçıq yаşıl tüklərlə örtülüdür. Оturаcаqdаn аzcа pаzvаri, nаdir hаllаrdа uc tərəfdən sıxılmış dilimlərə mаlikdir. Yаrıqlаrı kiçik оlduqdа, yаrpаq аyаsının yuxаrı və аşаğı hissələrinə  dаhа yаxın оlur. Yаrpаqlаrın sаplаqlаrı 1-3 sm uzunluqdаdır. Mеyvələri оturаq və qısа sаplаqlıdır. Üskükləri kаsа fоrmаlı оlub, еnsiz, оvаl və yа üçbucаqlı, neştərşəkilli, sıx, bоzumtul tüklərlə örtülmüş pulcuqlаrа mаlikdr. Оnlаrın yuxаrı hissələri sıxılmış, qısа uclu, оrtа və аşаğı hissələri isə şişkindir. Yаrpаqlаmаdаn sоnrа mаy аyındа çiçəkləyir. Dişicik çiçəyi mаyаlаndıqdаn sоnrа еrkəkcik sırğаlаrı bir müddət budаqdа qаlır, sоnrа quruyub tökülür. Tоxumlа çоxаldılır, təbii bərpаsı yаxşı gеdir.

## Еkоlоgiyаsı
Tоrpаq münbitliyinə tələbkаrdır.

## Аzərbаycаndа yаyılmаsı
Sаmur-Şabran ovalığı, Qubа, Böyük Qаfqаzın qərb-şərq hissəsi, Kiçik Qаfqаzın şimаli, cənubi və mərkəzi hissəsində və Lənkərаndа gеniş yаyılmışdır.

## İstifаdəsi
Qаbığındаkı аşı mаddəsi və «mürəkkəb fındıqcıqlаrı» büzüşdürücü mаddə kimi təbаbətdə işlədilir. Qаbığındаn və qоzаlаrdаn spirtli içkilər hаzırlаnır. Cаvаn gövdələrin qаbığı təbаbətdə stоmаtit, fаringit, аnginа xəstəliklərində, yаnıqlаrdа kоmprеs kimi istifаdə еdilir. Qаbığındаn xаlçаlаr üçün bоyаq аlınır. Tərkibində 40%-dək nişasta оlаn qоzаlаrdаn qəhvənin əvəzеdicisi düzəldilir. Qоzаlаrı bir çоx vəhşi və еv hеyvаnlаrı üçün qidаdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızı palıd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerika, İspaniya, Türkiyədə-Ağ, Mərmərə və Egey dənizləri ətrafı ərazilərdə rast gəlinir. Bu palıd növü budaqlarında fırlar əmələ gətirən mənənələrin (Coecus ilicus) sahib bitkisidir və növün adı bununla əlaqədar adlandırılıb. 1683-cü ildən mədəni şəraitdə becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hamar, boz qabıqlı, yığcam, sıx, dik gövdəli həmişəyaşıl koldur. Yarpaqların uzunluğu 1,5-3,5 sm və eni 0,6-2 sm, oval, ellipsvari və ya uzunsov-yumurtavari, ucu biz və ya ucu yumru, bünövrəsi yumru və ya ürəkvari, kənarları dalğalı, hər tərəfdən 4-6 cüt bizvari dişli, cod, dərili, üstü çılpaq, parlaq, tünd yaşıl, alt tərəfi daha açıq, çılpaq və ya damarcıqların künclərində zəif tükcüklüdür. Saplaqları möhkəm və çox qısadır. Budaqları çoxsaylı, boz, hamar, yaşlandıqda çatlayan qabıqla örtülmüşdür. Zoğları sarımtıl-boz, çılpaqdır. Tumurcuqları 3-4 mm uzunluğunda, çılpaq və ya tüklüdür. Qozaların uzunluğu 1,5-2,5 sm, yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, ucu biz, açıq qonur, tünd zolaqlı, tək və ya cüt, möhkəm, çoxiynəli kasacıqlı olub, ümumi saplaqda yerləşir. Örtüyü qozanı yarısınadək və ya onun uzunluğunun üçdə iki hissəsinədək örtür. Üzəri nazik, uzun, çox vaxt əyilmiş, iynəli pulcuqlarla örtülmüşdür. Mayda çiçəkləyir. Meyvələri sapsız, xırda, konusvari qozalardır, ikinci il yetişir.

## Ekologiyası
-200C-dək şaxtaya davamlıdır. Rütubətli yerlərdə yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Cənub zonasında və ya şimal rayonlarında konteynerdə becərilir. Abşeronda yaşıllaşdırmada rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çox dekorativdir. Hamar, yaşıl yarpaqları payızda qırmızı rəng alır. Qabığından boya sənayesində istifadə olunurdu.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Heptacodium

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Toxtamış

**Toxtamış** (; Tatarca:*Тухтамыш/Tuqtamış; *; *;)* 1380-96-cı illər arasında Qızıl Orda xanı. Ağ Orda və Göy Orda xanlıqlarını Qızıl Orda dövləti altında birləşdirmişdir. Çingiz xanın ən kiçik nəvəsi Orda xanın soyundan gəlir.

## Hakimiyyəti
Cuçi xanin oğullarından Toğay Teymur xan soyundan gələn Manqışlaq hakimi Tuy Xocanın oğludur. Ağ Orda hökmdarı Urus xan atasını öldürdüncə Səmərqəndə gedərək Əmir Teymura sığındı (1375). Teymurdan aldığı dəstəklə 1375-ci ildən başlayaraq öncə Ağ Orda hökmdarı Timur Məliki məğlub edərək hakim oldu. Mamay xanın Kulikovo döyüşündə məğlub olmasından istifadə Toxtamış özünü xan elan edərək Ağ Orda ilə Qızıl Ordanı birləşdirdi. 1382-ci ildə Moskvanı yandıran Toxtamış rusların bir daha güclənməsinin qarşısını aldı. Balxaş gölündən Litvayacan uzanan dövlətin hakimi oldu.

## Toxtamış-Teymur savaşları
Bu uğurlardan sonra Qızıl Orda dövlətini əvvəlki sərhədlərinə qovuşdurmaq məqsədiylə Teymura bağlı olan Xarəzmi geri istədi. Bu istəyi onun Teymurla aralarının pisləşməsinə səbəb oldu. 1387-ci ildə 50000 əsgərlə Azərbaycana hücuma keçdi. 200.000 əsirlə geri qayıtdı. 1387-ci ildə, Teymurun çıxdığı qərb səfərindən yararlanaraq onun oğlu Ömər Şeyxi məğlub edib bütün Mavəraünnəhri yağmaladı. Ancaq ağır keçən qışa görə qayıtmağa məcbur oldu. Toxtamış, Məmluk sultanı Bərkuka elçiler göndərərək Teymura qarşı onunla ittifaq bağladı. Əmir Teymur həmin il Qızıl Ordaya hücum edərək Timur Qutluq xanı taxta gətirdi.

## Hakimiyyət uğrunda müharibə

Toxtamış xan hakimiyyətə qayıtmaq üçün Vitautasdan kömək aldı. 1399-cu ildə Vorskla çayı döyüşündə məğlub olaraq qaçdı. Timur Qutluq xan və Edigey Qızıl Ordanın hakimiyyətini ələ aldılar. Toxtamış isə 1406-cı ildə öldürüldü. O Monqol yazısı ilə pul buraxan son hökmdardır.
## Ailəsi

Toxtamış xan Edigeyin bacısı ilə evlənmişdi. Övladları:

* Cəlaləddin xan
* Kərimberdi xan
* Köbək xan
* Qədirberdi xan
* Cabbarberdi xan
* Seyid Əhməd xan
* Canikə xanım - Edigey ilə evlənmişdi.
* Canikə Sulxan xanım
* Sentyak xan
1380-ci ildə isə Mamay xanın dul arvadı Tulunbəy xanım ilə evlənmişdi.
Otrar

**Otrar** (düzgün deyilişi **Otarar**), (*Fərab*, *Turar*, *Tarban* və ya *Tutarbənd*) Qazaxıstanın cənubunda Sırdərya çayının sahilindəki Otrarın adı Monqol fəlakətiylə anılır. Bu şəhər Türk və İslam dünyasının ən böyük filosofu Fərabinin doğulduğu yerdir. Fərab əslində bu bölgənin adı, Otrar isə bölgənin mərkəzi idi. Oğuz elinin ən önəmli şəhəri hesab olunurdu. Çingiz xan tərəfindən yerlə yeksan edilən Otrarın qalıntıları geniş bir meydana yayılmışdır.

Həmçinin, 1405-ci ildə Çin səfərinə çıxan Əmir Teymur Otrar şəhərində ölmüşdür. Otrar vahəsi, arxeoloji qalıntıları, Orta çağ məskunlaşma yerləri və suvarma kanalları ilə birlikdə 200 km²-lik bir ərazini əhatə edir.

## İstinadlar
Dəşt-i Qıpçaq

**Dəşt-i Qıpçaq** ( Dašt-i Qipčaq), tam adı — **Dəşt-i Qıpçaq və Kuman** — Qıpçaq çölü — Qıpçaqların yaşadığı tarixi ərazi və eyniadlı imperiya.

## Tarixi
Hunların, göytürklərin, xəzərlərin ardınca qıpçaqlar Avrasiya çöllərinin hakiminə çevrildilər. Bu günə qədər "qıpçaq" etnoniminin işləndiyi ilk mənbə 759-cu ilə aid olan "Selenq kitabəsi" hesab olunur. Gürcü mənbələri onları "yeni" və "əski" qıpçaqlara bölür. Orta əsr tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddin qıpçaqları Oğuz xaqanın başçılıq etdiyi türk ulusunun beş qolundan biri hesab edir.

Tarixdə "Dəşti Qıpçaq" (Qıpçaq çölü) adlanan ərazi Qara dənizin şimalını və Qafqazları əhatə edirdi. XI–XV yüzillərdə Tyan Şanın qərb ətəklərindən Dunaya qədər torpaqlar türkdilli qıpçaqların (rus mənbələrində-polovəslər) adını daşıyırdı. Qıpçaq ölkəsi dedikdə, ilk növbədə Şimali Qafqaz və Şimali Qaradəniz çöllərini əhatə edən ərazi başa düşülür.

Bəzi tədqiqatçılar Attilanı qıpçaq kökənli hesab edirlər. Qeyd edirlər ki, Yeni erada qüdrətli Dəşti-Qıpçaq hökmdarlığı yarandı; bu türk dövlətçiliyinin ənənəvi davamı idi. Attilanın başçılıq etdiyi bu hökmranlıq öz gücü və əzəməti ilə Roma imperiyasını, Bizansı arxada qoydu, onları həqir əyalətə, qəzaya bənzətdi. Mənbələrdə bu möhtəşəm hökmranlığın sərhədləri belə təsvir olunur: *"Dəşti-Qıpçaq qərbdə Alpdan, Dunayın mənbəyindən, bu nəhəng çayın başlanğıcından başlayırdı. Və minlərlə kilometr Şərq-Baykal gölündən də Şərqə uzanırdı. Dəşti-Qıpçağın Şərqindən qərbinə səkkiz aylıq at yolu idi…"*

Attila hökmranlığının bu ucsuz-bucaqsız ölkəsi, əlbəttə ki, Roma və Bizansın ona həsəd aparan hakimlərinin gözünə tikan kimi batırdı. Onlar çöllülərə nifrət edirdilər. Ancaq V əsrin ortalarına qədər bu qüdrətli insanlara tabe olmağa məcbur idilər.

Əbu Həyyanın müasiri XIV yüzilin İslâm tarixçilərindən Əl-Diməşqi Qızıl Orda torpaqlarındaki Qıpçaq boy adlarını sıralayaraq onların hamısının Türk olduğunu zikr etməkdedir. Bunlar:

"*Tokus-oba (doqquz oba), Yet-oba (yeddi oba), Boruç-oğlu, Bergü, Kangaroğlu, Ançoğlu, Duna, Kara-Baroğlu, Çur-Tan, Kara Börklü, Kotan, Barak, Yimek, Borlu, İleris, Tok, Kumandur, Berendi, Beçene, Uzun, As (Az).*"

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qıpçaqlar

## Xarici keçidlər
Əli Kərimov

* Əli Kərimli (Əli Əmirhüseyn oğlu Kərimov) (d. 1965) — Azərbaycan siyasətçisi, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri (2000-ci ildən).
* Əli Həbib oğlu Kərimov (1919–2000) — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi.
* Əli Kərim (Əli Paşa oğlu Kərimov) (1931–1969) — Azərbaycan şairi və tərcüməçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1954-cü ildən).
* Əli Zülfüqar oğlu Kərimov (1874–1962) — Azərbaycan balabançısı.

## Həmçinin bax
* Əli Kərimi — azərbaycanəsilli İran futbolçusu.
* Əli (ad)
* Kərimov
Mətn redaktoru

**Mətn redaktoru** — mətnlər yaradılması və redaktəsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Mətnlərin yalnız daxil edilməsi və redaktəsini nəzərdə tutur. Əlavə olaraq, mətnlərin formatlaşdırılması üçün istifadə olunan proqramlar isə mətn prosessorları adlanır.

Windows ƏS-na standart Notepad mətn redaktoru daxildir. Windows sistemində formatlaşdırılmamış mətn faylının yəni Notepad (Bloknot)-ın genişlənməsi **.txt**

## Həmçinin bax
* Mətn prosessoru
* Mətn sənədi və onun obyektləri
* Simvolun parametrləri
* Kate

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çerkessk

**Çerkessk** () — Rusiya Federasiyasının Qaraçay-Çerkesiya Respublikasında şəhər.

## Tarixi
Tarixi **Batalpaşa** (), müasir  adı Çerkessk olan şəhər Qaraçay-Çərkəz Muxtar vilayətinin inzibati mərkəzidir. (Qaraçay türkləri özlərinə "qaraçaylı" deyirlər).

1787-1791-ci illər Rus-Türk müharibəsi tam şiddəti ilə qızışmaqda idi. Torpaq üzərində qurban gedən şəhidlərlə birlikdə qəsbkarlara da məzar olan İsmayıl qalasının zəbt olunduğu vaxt (1790) Kuban nəhri də qanla ləbələb axırdı. Bir-birini təqib edən Qafqaz müharibələri şəraitində genişlənən rus işğalından yaxa qurtarmaq istəyən Qafqaz xalqlarının yardım tələbiylə Osmanlı dövləti 1789-cu ildə Battal paşa komandanlığı altında Qara dəniz sahillərinə 30 minlik qüvvə çıxarmışdı. Budur, şücaətli Batal paşa Anapadan üzü yuxarı Kuban boyunca hərəkətə keçmişdir. II Yekaterinanın 10-15 il əvvəl Qara dəniz boyunca yerləşdirdiyi kazaklar Kuban sahillərində qafqazlıların qarşısını kəsdilər. Sərəsgər Batal Paşa qan içində üzən bu bəlalı yerlərdən keçərək Kabardaya daxil olmaq, burda üsyana qalxan yerli xalqları toplayıb ordusuna daxil etmək və birlikdə istilaçıları öz torpaqlarından qovub çıxarmaq istədi. Lakin "Yunan projesi" deyə fitnəkar bir plan hazırlayan II Yekaterina Qafqaza böyük qüvvə yeritmişdi. Anapaya geri çəkilən Batal paşa qüvvələri məğlub edilir, paşa özü isə əsir düşür. Bundan az sonra isə Batal paşanın oğlunun da cəbhədə əsir düşdüyünü və Rusiyanın içərilərinə yola salındığını Kutuzovun cəbhədən II Yekaterinaya göndərdiyi 20 yanvar 1791-ci il tarixli relyasiyadan öyrənirik. Bu faktların Yekaterinanın nəzərinə qabarıq şəkildə çatdırılması Batal paşanın Rusiya üçün necə və hansı təhlükəni yaratdığını göstərir.

Batal paşa qəsəbəsi illərdən bəri saxladığı adını da itirir. Müharibə qurtarar-qurtarmaz burada yerləşdirilən kazaklar qəsəbəni kazak stanitsasına çevirirlər və rus dili tələffüzünə uyğun olaraq onu Batalpaşinsk adlandırırlar. 1930-1937-ci illər arası Sulimov şəhəri, 1939-cu ildən Çerkessk (Çərkəz şəhəri) adlanır.

İndi şəhər yaxınlığında "Batal paşa gölləri" adında torpağın əsil adı saxlanılır. Qəhrəmanın adı da həmişə tarıxlərdə sərəsgər Batal paşa kimi anılır.

## İstinadlar

## Mənbə

* Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009

## Xarici keçidlər
Mətn prosessoru

[thumb|200px|[Microsoft Word 2003 mətn prosessoru]]
[thumb|200px|[LibreOffice Writer mətn prosessorunun Linux üzərindəki görüntüsü]]
**Mətn prosessoru** — mətnlər yaradılması, redaktəsi, formatlaşdırılması üçün istifadə olunan proqramlardır. Mətn redaktorlarından fərqli olaraq mətn prosessorları yalnız mətnlərlə deyil, eyni zamanda cədvəllərlə, şəkillərlə işləmək və hesablamalar aparmaq üçün də istifadə oluna bilərlər. Mətn prosessorundan istifadə etməklə vizit kartları, açıqcalar, təqvimlər və digər sənədlər yaratmaq mümkündür.

Windows ƏS-da mətn prosessoruna Wordpad daxildir. Wordpad-ın genişlənməsi isə **.rtf**-dir.

Daha geniş istifadə olunan mətn prosessorlarına Word 6.0, 7.0, 97, 2000, 2003, 2007, Leksikon 9.0, AmiPro 3.1, LibreOffice Writer və s. misal göstərmək olar. Windows ƏS-da mətn prosessoruna Ofis Proqramları siyahısına daxil olan Microsoft Word-ün genişlənməsi isə **.docx**-dur. Çarpaz platformada işləyən LibreOffice Writer-nin genişlənməsi isə **.ott** və ya **.otf**-dur

## Populyar mətn prosessorları

* AbiWord
* Adobe InCopy
* Apple iWork Pages
* ChiWriter
* JWPce
* LaTeX
* Lotus WordPro
* LibreOffice Writer
* Microsoft Word
* Microsoft Works
* OpenOffice.org Writer
* PolyEdit
* WordPad
* WordPerfect

## Həmçinin bax
* Mətn redaktoru
Qafar Qərib

**Qafar Qərib** () — şair, publisist, naşir, Naxçıvan Ali Məclisinin deputatı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, həmçinin Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Qənbərov Qafar Tahir oğlu 1 mart 1976-cı ildə Babək rayonun Güznüt kəndində anadan olmuşdur. 1993-cü ildə Babək rayonu Çeşməbasar kənd orta məktəbini, 1999-cu ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin "Tarix -filologiya "fakültəsini bitirmişdir. Qafar Qərib 1999-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

2009-cu ildən 2023-cü ilədək Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin orqanı olan "Nuh Yurdu" qəzetinin redaktoru olmuşdurr. Ailəlidir. 3 qızı 1 nəvəsi var.

## Kitabları
* "Gözlərsən məni"(1998),
* "Gözümə döydüyüm şəkil"(2000),
* "İçimizdəki qəhrəman"(2002)
* "Dünya üçbucaq imiş"(2004)
* "İki qapı arasında"
* "Göydən üç alma düşdü"
* "Vətən daşdan başlayırmış"
* "Qədim-yeni Naxçıvanım"
* "Bu gün, bu saat, bu an…"

## Təltifləri
* 2000-ci ildə Prezident Təqaüdünə layiq görülüb.
* 2015-ci ildə "Tərəqqi medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ulduz jurnalı
Kassandra

**Kassandra** yunan mifologiyasında falçı qadın, Priam və Gekubanın qızı, "İliada" personajlarından biri. Kassandranın gözəlliyi ona Apollon tərəfindən fal qabiliyyəti verilməsinin səbəbi oldu.

## İstinadlar
Sökmən bəy

**Müinəddövlə Sökmən bəy ** (1098-1104) – Artuqlu sülaləsindən Türk sərkərdəsi və hökmdarı.

## Həyatı

Atası Artuq bəyin 1091-ci ildəki ölümünden sonra Böyük Səlcuq İmperiyası tərəfindən Qüds valiliyi Sökmən bəyə verildi. Sökmen bəy avqust 1096-cı ilədək bu vəzifədə qaldı.

1098-ci il və 1104-cü illər arasında Artuqlu bəyliyinin bir qolu olan Sökmənoğullarının qurucusu olaraq Hasankeyf bəyliyini idarə etdi.

May 1104-cü ildə Harranı mühasirə edərək Mosul yönündə irəliləmək surətiylə Bağdadı fəth etmək isteyen səlibçilər tərəfindən idarə olunan Urfa qaraflığının qrafları Baudouin du Bourg və Josselin de Courtenayni Harran döyüşündə (Belih çayı döyüşü) ağır bir məğlubiyyətə uğratdı və əsir etdi. 

Oktyabq 1104-cü ildə Şam yaxınlarındaki Karyateyndə öldü.

## İstinadlar



## Həmçinin bax
* Artuqlu sülaləsi

## Xarici keçidlər
Rusiya Federasiyası Dövlət Duması

**Rusiya Federasiyası Federal Məclisinin Dövlət Duması** () — Rusiya Federasiyasının parlamenti Federal məclisinin aşağı palatası.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəhməni sülaləsi

**Bəhməni sülaləsi** - 1347-1526-cı illərdə Hindistanda iqtidarda olmuş xanədan.

## Sülalənin yaranması
Monqol səltənəti qurmamışdan bir əsr yarım öncə Hindistanın cənubunda Dəkən məntəqəsində Bəhməni dövləti hakim idi. Bu sülaləni 1347-ci  (h.q. 748-ci) ildə əlaəddin Həsən Qonquy qurub. O öz nəsəbinin İranın əfsanəvi şahı İsfəndiyarın oğlu Bəhmənə yetişdiyini dediyi üçün bu sülalə Bəhməni adı ilə məşhurlaşdı. Bu sülalə h.q. 887-ci ilə kimi tam qüdrətlə hakimiyyətdə olub. Lakin sonradan onun müхtəlif bölgələrdəki bəzi əmirləri mərkəzi hökumətin zəifliyi səbəbindən öz müstəqilliyini elan edib.

## Sülalənin hökmdarları
* Əladdin Həsən Bəhmən şah 1347–1358 
* I Məhəmməd şah 1358–1375 
* Əladdin Mucahid şah 1375–1378 
* Davud şah 1378 
* II Məhəmməd şah 1378–1397 
* Ghiyath ud-Din 1397 
* Shams ud-Din 1397 
* Taj ud-Din Firuz Shah 1397–1422 
* Ahmad Shah I Wali 1422–1436 
* Aladdin Ahmad Shah II 1436–1458 
* Aladdin Humayun Zalim Shah 1458–1461 
* Nizam Shah 1461–1463 
* Mohammed Shah III Lashkari 1463–1482 
* Mohammed Shah IV (Mahmud Vira Shah) 1482–1518 
* Ahmad Vira Shah III 1518–1521 
* Aladdin Shah 1521–1522 
* Wali-Allah Shah 1522–1525 
* Kalim-Allah Shah 1525–1527
* Firuz şah Bəhməni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Chronology of Deccan rulers