open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Culfa maili düzənliyi

**Culfa maili düzənliyi** — Arazboyu düzənlikdə Əlincəçayın aşağı axınının sol sahilindən başlayaraq, şərqdə Yaycı düzünədək, şimalda isə Darıdağın ətəklərinədək olan hissələri əhatə edən düzənlik.

## Haqqında
Bu düzənlik Araz çayı səviyyəsindən başlayaraq, 1200 m mütləq yüksəkliyə qədər davam edir. Düzənlikdən əkin sahəsi kimi az istifadə olunur. Əsas səbəbi düzənliyin bəzi sahələrinin daşlarla örtülü olmasıdır. Zəif parçalanmış Culfa düzünün şimal və şimal-şərq hissəsində sel çöküntüləri üstünlük təşkil edir, çaqıl daşları geniş yayılmışdır. Bunun başlıca səbəbi Darıdağın cənub ətəklərində əmələ gələn və tez-tez baş verən sellərdir. Culfa düzünün cənub və cənub-qərb hissəsində çay çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Bu sahədə Arazın və Əlincəçayın qədim terrasları aşkar müşahidə edilir. Gülüstan kəndi yaxınlığında maili düzənliyin səthi qismən alçalır və bir növ çaybasar landşaftını xatırladır.

## Bitki örtüyü
Culfa düzünün əsas bitkisi yovşan, gəvən və şorangədir. Bundan başqa müxtəlif otlar, taxılkimilər, cənub-qərb hissədə çayır-çəmənlikləri, tikanlar və s. yayılmışdır. Son illərədək ancaq otlaq kimi istifadə edilən Culfa düzünə Arazdan su çıxarılmış və əkin sahələri genişləndirilmişdir.

## İstinadlar
Məmmədi Salamov

**Məmmədi Salamov** — Azərbaycanlı zorxana idmançısı; məşqçi-müəllim, respublika və beynəlxalq yarışlarının qalibi və mükafatçısı. Azərbaycan çempionu (2011); IV İslam Həmrəyliyi Oyunları 3-cüsü

## Karyerası
Məmmədi Salamov, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Məmmədi Salamov, kəbbadə yarışlarında bürünc medala layiq görüldü. Komanda yarışlarında isə o, Orxan Xanlarov, Rüfət Gülalıyev, Tural Əliyev və Xəyyam Orucov ilə birgə 2-ci yeri tutdu və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

## İstinadlar
Adsız adası (Laptevlər dənizi)

**Adsız adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Taymır yarımadasının Pyotr boğazı, Şimal adasından isə Omulev boğazı ilə ayrılır. Adanın şərqində 11 metr olan ən hündür nöqtəsi yerləşir. Pyotr adaları qrupunun tərkibinə daxildir.

## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Asferi̇k optika

**Asferik optika**-səthi sferik olmayan optik detallardan və ya onlardan qurulmuş sistemlərdən ibarətdir. Bir qayda olaraq "A.o." termini optik oxa nəzərən 2-ci tərtib simmetriya səthinə malik (paraboloidal, ellipsoidal) və ya simmetriya oxu olmayan sistemlərə (silindrik) tətbiq olunur.
Asferik optikanın (A.o) sferik optikaya nisbətən əsas üstünlüyü-aberrasiyaları düzəltmək mümkünlüyüdür. Verilmiş aberrasiyalı optik sistemin hesablanması zamanı bir asferik səth iki-üç sferik səthlə əvəz oluna bilər ki, bu da sistemin detallarının sayının kəskin azalmasına gətirib çıxarır. Bir sıra hallarda, məs., xüsusi genişbucaqlı obyektivlərin hesablanmasında A.o.-nı tətbiq etmədən məsələnin həlli mümkün olmur. Silindrik linzalı optik sistemlər (oxlu simmetriyası olmayan A.o.) optik oxdan keçən müxtəlif müstəvilərdə müxtəlif fokus məsafələrinə, yəni astiqmatizmə malikdirlər. Eynəklərdə gözün astiqmatizmini düzəltmək, anamorfot sistemlərdə isə mцxtəlif istiqamətlərdə, fərqli masştablı xəyalların (bax. Anamorfot taxma) alınması üçün tətbiq olunur. A.o.-nın hazırlanmasının və nəzarətin mürəkkəbliyi onun yayılmasını məhdudlaşdırır.

## İstinadlar
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Физический энциклопедический словарь (1 тн)
* Martin L."Техническая оптика", ingilis dilindən tərcümə M.1960;
* Rusinov M. M, "Техническая оптика", L. 1979.
Volnolomnı adası

**Volnolomnı adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Şimal adasının cənub-şərqində yerləşir. Adadan Omulyov buxtası ilə ayrılır. Şimaldan cənuba doğru uzanır. Uzun və ensiz dili xatırladır. Pyotr adaları qrupunun tərkibinə daxildir. 1736-ci ildə Vasili Vasileviç Pronçişev ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir.
## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Yaycı düzənliyi

**Yaycı düzənliyi** — Qaradərə çayının gətirmə konusundan ibarət olub, şimaldan cənuba doğru 10–12 km uzanır. Düzənliyin ən enli yeri 5 km olmaqla, dəniz səviyyəsindən 720–960 m hündürlükdə yerləşir. Yaycı düzü Kərimqulu Dizə kəndindən şimal-qərb istiqamətinə dönərək, Qapıqabağı düzənliyinə qovuşur. Bu düzənlik əsasən allüvial-prollüvial çöküntülər ilə örtülmüşdür. Ərazinin 1000 hektara yaxın torpaq sahəsi suvarılaraq, əkinçilikdə istifadə olunur. Burada da suvarma suyu təminatı zəifdir. Gilan çaydan çəkilən Yaycı arxı suvarma dövrü yeganə etibarlı su mənbəyi rolunu oynayır.

## İstinadlar
GIMP

**GIMP** (Rastr Qrafikalı Proqram, ) — rastr qrafikası ilə işləmək üçün proqram; qismən vektor qrafikasını da dəstəkləyir. Layihənin əsası 1995-ci ildə qoyulub və hazırda könüllülər qrupu tərəfindən dəstəklənir. GNU General Public License şərtləri üzrə yayılır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Sust maili düzənliyi

**Sust maili düzənliyi** — dəniz səviyyəsindən 1000-1300 m hündürlükdə yerləşib, ərazisi IV dövrün kiçik çaylar (yayda tamamilə quruyan) və xüsusən sel çöküntülərindən təşkil olunmuş düzənlik. 

Bu düzənlik Çalxanqala, Xıncab, Təzəkənd kəndlərindən cənuba olan ərazilərin əsas 13 hissəsini əhatə edir. Düzənliyin şimali-qərbində olan Anabad və Qaraquş dağlarından formalaşan sellər düzənliyin mərkəzinə qədər gəlir. Ona görə də ərazidə selgətirmə çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Sust maili düzənliyinin su təminatı olduqca zəifdir. Suvarma və içmək məqsədi ilə yalnız kəhriz sularından istifadə edilir. Təəsüflə demək olar ki, kəhrizlərə qarşı laqeydlik sonda Sust kəndinin boşalması ilə nəticələnmişdir. Bu gün kənd təsərrüfatına yararlı olan torpaq sahələri su çatışmazlığından istifadədən kənarda qalır.

Maili düzənlik yuxarı dördüncü dövrə aid çay, xüsusilə sel çöküntülərindən ibarətdir. Çalxan, Qaraquş dağları və Qırmızıdaş massivi ərazisində formalaşan struktur sellər bu ərazinin mərkəz hissəsinə qədər gəlib çatır. İri daşlardan azad olmuş palçıqlı sel axını Sust maili düzənliyinin cənuba davamı olan Böyükdüzdən keçərək Araz çayına tökülür. Buranın səthi bir neçə quru dərələr və yarğanlarla parçalanmışdır. Sust maili düzənliyində yayılmış boz torpaqlar gilli və daşlı sahələrdən ibarətdir. 

## Bitki örtüyü
Buranın əsas təbii bitkisi yovşan və kəngizdir. Kəngizliklərdə efemerlərin inkişafı ərazinin mailliyindən, yamacların ekspozisiyasından, torpağın tərkibindən və şoranlaşma dərəcəsindən asılıdır. Torpağın fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri və relyefin forması kəngizliklərdə efemerlərin bolluğuna və otların sıxlığına təsir göstərir. Düzən sahələrdə yayılmış kəngizliklər daha sıx və məhsuldar olur. Yamaclara və təpələrə doğru qalxdıqca bitkilərin tərkibi seyrəkləşir. Birillik yem bitkiləri əvəzinə kserofitlərdən şiyav və quraqlıq sevən bitki növləri əsas yer tutur. 

## Kəhrizlər
Hazında Sust düzündə suvarma mənbəyi, həmçinin içməli su mənbəyi ancaq kəhrizlərdir. Çalxanqala, Təzəkənd, Xıncab və Sust kəndlərində 39 kəhriz vardır ki, bunların da ümumi debiti 150 litr-saniyəyə bərabərdir. 

Bundan başqa ilin yaz fəslində istifadəsiz axan suların toplanıb saxlanılması üçün 1935-1938-cim illərdə Çalxanqala kəndindən cənubda hər biri 0.1 mln. kub metr su tutumuna malik olan "Elgölü", 1958-1959-cu illərdə isə 0.5 mln. kub metr həcmində "Böyük göl" tikilib istifadəyə verilmişdir. 

## İstinadlar
Cənub adası (Pyotr adaları)

**Cənub adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Adanın ən hündür nöqtəsi 13 metr hündürlüyə malik təpə onun cənubunda yerləşir. Ada 1736-cı ildə Vasili Vasileviç Pronçişev ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Taymır yarımadasının şərqində yerləşir. Şimal adasından Mod boğazı ilə ayrılır. Üçbucaqlı formaya malikdir. Cənub-qərbində (Ojıdaniya burnu) və cənub-şərqində Yujnı burnu) yarımadalar yerləşir ki, onların arasında isə Nord buxtası vardır. Üzəri bataqlıqla örtülmüşdür.
Yaxınlığında Qolaya Kosa adası yerləşir. Bu ada isə uzun qumlu dilə bənzəyir.

## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Ordubad maili düzənliyi

**Ordubad maili düzənliyi** — Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəklərindən Əylis, Ordubad və Gənzə çayları vasitəsilə gətirilən allüvial- prollüvial çöküntülərdən əmələ gəlmiş və sonda mürəkkəbləşərək Arazboyu sahəni əhatə edərək, Əylis və Ordubad maili düzənlikləri yaranmışdır. Düzənliyin səthi daşlı, çınqıllı olub allüvial çöküntülərlə örtülmüşdür. Ordubad maili düzənliyi Əylis, Ordubad, Gənzə çaylarının, Dəstə maili düzənliyi isə Vənəndçayın və Düylünçayın gətirmə konuslarından təşkil olunmuşdur. Çayların gətirdikləri sel çöküntüləri şərq hissədə Araz çayına qədər gəlib çatır. Əylis çayının gətirdiyi çöküntülər digər çayların gətirdiyi çöküntülərə nisbətən daha çox və iri daşlıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Arazboyu düzənlik geoloji dövr ərzində çökmə süxurlardan yaranmış, sonrakı dövrlərdə onun səthi bu düzənliyə çıxışı olan çayların  gətirdiyi allüvial-prollüvial çöküntülərlə mürəkkəbləşmişdir.

Burada müşahidə edilən sel çöküntülərinin içərisindəki iri daşların sayı və həcmi Əylis çayına nisbətən azdır. Adları çəkilən çaylardan keçən sellər maili düzənliklərdə yerləşən yaşayış məntəqələrinə, kənd təsərrüfatına, şose və dəmiryollarına ciddi zərər vurur. Dəstə və Ordubad maili düzənliklərinin əsas bitkiləri gəvənlərdən, yovşandan, gəngizdən və s. ibarətdir. Ordubad düzünün şimal hissəsində, Ordubad şəhəri ətrafında, həmçinin Yuxarı Əylisdən cənuba doğru becəriiən dağ qəhvəyi torpaqlar, şərq hissəsində dar zolaq şəklində isə dağ açıq şabalıdı torpaqlar yayılmışdır.

## İstinadlar
Tural Əliyev

**Tural Əliyev** (*Tural Məhəmməd oğlu Əliyev*; ) — Azərbaycanlı zorxana ustası; sərbəst güləş üzrə Azərbaycanın əməkdar məşqçisi; güləş üzrə 1-ci kateqoriyalı  beynəlxalq dərəcəli hakim; idman ustası; Avropa və dünya çempionatının qalibi, dünya kubokunun sahibi, IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında gümüş medalçısı.

## Həyatı
Tural Əliyev 31 dekabr 1986-cı ildə Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olmuşdur.

Birinci sinifə doğma kəndində getsə də, az sonra ailəvi olaraq Sumqayıt şəhərinə köçüblər. Bundan sonra o, təhsilinə Sumqayıt şəhəri 14 nömrəli tam orta məktəbdə davam etdirmişdir.

## Karyerası
Qazax rayonunda yaşadığım kənddə əvvəl ancaq karate var idi; ona görə də idmana karate ilə başlamışdır. Sumqayıta köçdükdən sonra atası güləşə çox həvəsli olduğu üçün onu qardaşı ilə birlikdə güləşə qoymuşdur. Beləliklə o, 1996-cı ildən sərbəst güləşlə məşğul olmağa başlayır. Eyni zamanda özünün futbola da həvəsi olduğu üçün güləşlə yanaşı futbola da gedir. Lakin bir gün onu futbolda görməsindən sonra güləş məşqçisi Firdovsi müəllimi Turala deyir ki, *"ya güləşi, ya da futbolu seç."* Tural da atasına görə güləşi seçir və idman növü ilə məşğul olmağa davam edir.

Sərbəst güləş üzrə 2007-ci ildə keçirilən respublika çempionatında çiynindən aldığı zədə onun bir il ərzində idmandan kənarda qalmasına səbəb olur. Müalicəsi başa çatdıqdan sonra isə o, zorxananın pəhləvan güləşinə həvəs göstərir. Onun bu növdə ilk yarışı 2009-cu ilin Azərbaycan çempionatı olur və həmin turnirdə qızıl medal qazanır. Bu uğurlu nəticədən sonra məşqçilər onu milli komandaya cəlb edirlər.

## Uğurları
İlk dəfə 2009-cu ildə Almaniyanın Frankfurt şəhərində keçirilən Avropa çempionatında qalib gələrək Avropa çempionu olur. 2011-ci ildə isə Litvanın Şaulyay şəhərində və 2014-cü ildə Belarusun Minsk şəhərində zorxana pəhlivan güləşi üzrə 90 kq çəki dərəcəsində Avropa çempionu olmuşdur.

2009-cu ildə Bakıda, 2010-cu ildə Türkiyənin Konya şəhərində, 2011-ci ildə Belarusun Minsk şəhərində 90 kq çəkidə dünya kubokunun sahibi olmuşdur.

2016-cı ildə Qırğızıstanın Çolpan-ata şəhərində keçirilmiş köçəri dünya oyunlarında 90 kq çəkidə 2-ci yeri tutmuşdur.

Tural Əliyev 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatılmışdır. Komanda yarışlarında o, Məmmədi Salamov, Orxan Xanlarov, Rüfət Gülalıyev və Xəyyam Orucov ilə birlikdə 2-ci yeri tutmuş və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib olmuşdur.

Tural Əliyev sərbəst güləş üzrə 25 yaşında Əməkdar məşqçi adına layiq görülüb. Həmçinin güləş üzrə beynəlxalq dərəcəli hakimdir.

Dünya üzrə 3 il (2009, 2010, 2011) ardıcıl olaraq ilin ən yaxşı pəhləvanı, güləşçisi, Azərbaycanın isə 6 il ən yaxşı idmançısı seçilmişdir.

## İstinadlar
Oksana Tsiqulyova

**Oksana Nikolayevna Tsiqulyova** (d. 15 dekabr 1973; Nikolayev, Ukrayna) — Ukraynanı təmsil edən batut gimnastı. Oksana Tsiqulyova, 2000-ci ildə Ukraynanı Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. 2000 Sidney Olimpiadasında gümüş medal qazanan Oksana Tsiqulyova, həm də Dünya Çempionatlarında 4 qızıl, 5 gümüş və 1 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası

### 2000 Sidney Olimpiadası
Oksana Tsiqulyova, 2000-ci ildə Ukrayna bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Tsiqulyova, 37.70 xal topladı və 8 idmançı sırasında 2-ci yeri tutaraq Olimpiya Oyunlarının gümüş medalını qazandı.

## İstinadlar
Kəngərli maili düzənliyi

**Kəngərli maili düzənliyi** — Böyükdüz maili düzənliyinin şimal-qərbində yerləşən düzənlik. Bu düzənliyin eni 8-10 km olub, şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru 14 km-lik bir məsafədə uzanır və dəniz səviyyəsindən 800-1300 m hündürlükdə yerləşir. Düzənliyin orta hissəsi zəif parçalanmışdır. Kəngərli düzü zəif su təminatı olan düzənliklər sırasına aiddir. Ərazidə çay şəbəkəsinə təsadüf olunmur. Su təchizatı yeraltı sular hesabına təmin olunur. Suyu qismən çox olan yerlərdə əkinçilik, az olan hissələrində isə otlaq sahələri kimi istifadə olunur. Düzənliyin səthi zəif parçalanmışdır. Lakin ətrafı orta hissəyə nisbətən daha artıq parçalanmış və əhəng daşları, travertinlər üzə çıxmışdır. Bu süxurlar Muxtar respublikada mövcud olan tikinti materiallarının əsasını təşkil edir. Şahtaxtı daş karxanasında ildə iki milyon ədəd divar daşı kəsilirdi. Xokda çıxarılan daş əsasında Naxçıvanda və Şərur rayonunda gəc zavodları işləyirdi.

## Bitki örtüyü
Kəngərlidə də əsas bitki yovşandır. Bundan başqa vaxtı ilə şumlanmış sahələrdə süddüyən də geniş yayılmışdır. Düzün kənar hissələrində, əhəng daşlarının üzə çıxdığı sahələrdə yovşanla bərabər üzərlik, efemerlər, taxılkimilər və başqa bitkilər də mövcuddur. Yamaclarda arabir dəvətikanına, gəvənə də rast gəlmək mümkündür. Kəngərli düzən sahəsində kənd təsərrüfatı bitkilərinin inkişafı,onlardan yüksək məhsul əldə edilməsi ancaq mövcud kəhrizlərin və bulaqların suyunun bolluğundan asılıdır. 

## Kəhrizlər
Kəhrizlər, qismən də bulaqlar burada yeganə suvarma mənbəyidir. Muxtar respublikada olan 407 kəhrizin 151-i Şərur rayonundadır. Bunların da 145-i Kəngərli düzündə yerləşən kəndlərdədir. Kəngərlidə olan kəhrizlərin ümumi uzunluğu 39238 metrə, quyuların sayı 1157-yə, su sərfi 526 litr-saniyəyə, suvardığı sahə isə 530 hektara bərabərdir. Xok kəndindəki "Çay” kəhrizi 70 litr/saniyə, Qarabağlar kəndindəki "Asnı" kəhrizi 50 litr/saniyə debitə malikdir. Bu iki kəhriz 130 hektara qədər əkin sahəsini su ilə təmin edir. Kəhrizlərə lazımınca qayğı göstərilmədiyindən, vaxtlı-vaxtında təmir edilmədiyindən onların bir hissəsi sıradan çıxır, bir qisminin isə suyu həddindən artıq azaldığından suvarmada istifadə edilmir. Məsələn, Xok kəndində olan 13 kəhrizin 8-i demək olar ki, tamamilə sıradan çıxmışdır. 

## Kənd təsərrüfatı
Kəngərlinin əhəngli boz torpaqlarında hələ çox qədimdən tütün əkini əsas yer tutmuşdur. Hazırda buradakı təsərrüfatlar əsasən tütünçülük üzrə ixtisaslaşmaqla, hər il yüksək məhsul əldə edirlər. Məsələn, Qarabağlar və Qıvraq kəndlərində illərdən bəridir ki, hər hektardan orta hesabla 21 sentner tütün məhsulu alırlar. Qabaqcıl tütünçülər hər hektardan hətta 30-32 sentner də məhsul götürür. Tütündən başqa Kəngərli maili düzənliyində taxıl, yem bitkiləri, bostan-tərəvəz bitkiləri əkilir, burada xeyli sahədə meyvə bağları salınmışdır. Su çatışmadığına görə əkilməyən sahələrdən otlaq kimi istifadə edilir. Qaradərə çayının gətirmə konusu şimaldan-cənuba doğru 10 km-dək uzanır. Onun ən enli yeri (cənubda) 5 km-dir. 

## İstinadlar
Böyükdüz maili düzənliyi

**Böyükdüz maili-düzənliyi** — Şərur maili düzənliyindən şərqdə Qarabağlar-Xok-Tazı uçan yüksəkliyi ilə Duzdağ tirəsi arasında yerləşir. Bu düzənliyin orta yüksəkliyi 800 m-ə qədərdir. İqlimin və hidroloji şəraitin təsiri nəticəsində Böyükdüz su mənbələrindən məhrum olmaqla təbii şoranlaşmaya məruz qalmışdır. Düzənlik əkinçilikdə az istifadə edilir. Buna səbəb yuxarıda deyildiyi kimi təbii şorlaşma və suvarma suyunun olmamasıdır.

## Ümumi məlumat
Böyükdüz Naxçıvan MR ərazisində olan geniş düzənlik sahələrdən biridir. Şimaldan cənuba doğru 19-20 km-ə qədər uzanan bu düzün orta enliliyi 10 km-ə çatır. Düzənlik yuxarı Dördüncü dövrün allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Onun mərkəzi hissəsi demək olar ki, parçalanmamışdır. Böyükdüzün Kor Osman düzənliyindən şərqə olan hissəsini kiçik təpəciklər, şimal-qərb hissəsini isə quru dərələr zəif parçalamışdır. Böyükdüzün torpaq örtüyü şimalda boz ibtidai, mərkəz hissəsində isə boz torpaqlardan ibarətdir.

## Bitki örtüyü
Düzənliyin şimalında öldürgənə, qara şorana, kəngizə, çiçəkli şoravçəyə rast gəlmək mümkündür. Mərkəz hissədə sirkən, şoran, öldürgən, dəvətikanı, efemer bitkilər, kəvər, çoğan, südləyən, nadir hallarda üzərlik, heliotrop və başqa bitkilər bitir. Cənuba doğru getdikcə burada kəngiz və sirkən kolları daha da artır. Böyükdüz qış otlağı kimi respublikanın digər qış otlaqlarından bitki tərkibi etibarilə yoxsuldur. Buranın bitkiləri əsasən efemer və efemeroidlərdən ibarət olduğundan ilin yağışlı dövlərində (yazda və payızda) yaşıllaşır, inkişaf edir. Burada kserofit bitkilər üstünlük təşkil edir. Böyükdüzdə səhra bitkiləri talalar halında şoranlı, gilli sahələrdə yayılmışdır. Bu bitkilərin tərkibində buğdayi bozaq, düzənli bozaq, efemerlər, qış otu və başqa quraqlıq sevən bitkilər daha çoxdur. Yovşanlı yarımsəhralarda başlıca olaraq adi yovşan, iyli yovşan, qırtıc, dişə və başqaları yayılmışdır. Şiddətli şoranlaşmış düzən sahələrdə talalar şəklində qaraşoran bitkilər qrupu bitir. Relyef quruluşundan, şoranlaşma dərəcəsindən və su rejimindən asılı olaraq şoranlıq bitkiləri ayrı-ayrı sahələrdə ya qarışıq şəkildə, yaxud da eynicinsli senozlar halında inkişaf edir. 

## Heyvandarlıq
Böyükdüz qışlağında hər il on minlərlə qoyun saxlanılırdı. Sürüləri suvarmaq üçün buraya 22 km uzunluğunda su kəməri çəkilmişdi. Qışda və yazın əvvəllərində burada olan heyvanları yemlə təmin etməkdən ötrü 30-40 km-lik məsafədən buraya yem daşınırdı.

## İstinadlar
İran gerbi

**İran gerbi** — İran İslam Respublikasının rəsmi gerbidir. 1979-cu ildə baş vermiş İran İslam İnqilabından sonra rəsmi olaraq İran İslam Respublikasının gerbi kimi qəbul edilib.Gerbin üzərində "ALLAH" yazılıb. 1980-ci il  may ayının 9-da gerb rəsmi olaraq İran İslam Respublikasının gerbi kimi qəbul edilmişdir.

## Şəkillər


Fayl:Faravahar-Gold.svg|Faravahar
Fayl: Lion and Sun Emblem of Persia.svg|İran gerbi (1423-1907)
Fayl:Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg|İran gerbi (1907-1925)
Fayl:Traditional Lion and Sun emblem.svg|İran gerbi (1979-1980)



## İstinadlar
Xidmət səviyyəsi

**Xidmət səviyyəsi** (; ) — kütləvi telefon şəbəkəsi kimi kollektiv istifadəli rabitə şəbəkələrində trafikin emalının keyfiyyət göstərici. Xidmət səviyyəsi, istifadəçinin "bütün kanallar tutulub" siqnalını alma ehtimalının birə tamamlanma əmsalıdır. Məsələn, xidmətin səviyyəsinin 0.002 olması onu göstərir ki, normal şəraitdə bütün çağırışların 99.8 faizində bağlantı alınır.

Grandstream avadanlığının bazası əsasında Çağrı Mərkəzi üçün standart həllər. IP telefoniya həlli daxildir.

## Həllin məqsədi
Kütləvi zənglərin qəbulu üçün şəhər telefon şəbəkəsinə inteqrasiya olunmuş çoxxətli IP telefoniya sisteminin yaradılması.Biznes mərkəzində icarəçilərə rabitə xidmətinin təşkili məqsədilə IP telefoniya və IP video nəzarət sisteminin qurulması.

## Tələblərin siyahısı
* Eyni zamanda daxil olan kütləvi zənglərin qəbulu və emalı üçün sistemin etibarlı fəaliyyətini təmin etmək.
* Çağrı Mərkəzində Kommunikasiyaların montaj xərclərini azaltmaq.
* VoIP Çağrı Mərkəzinə daxil olan analoq xətlərin inteqrasiyasını təmin etmək.
* Operator yerini çoxxətli IP telefon və qulaqcıqla təmin etmək.
* Çağrı Mərkəzinin sıfırdan təşkilini və onun xidmətinin sadəliyini təmin etmək.
* Mövcud analoq telefoniya infrastrukturunun VoIP Çağrı Mərkəzinin sisteminə inteqrasiyası.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* https://www.slideshare.net/Ahaciyev/gsm-kodlama
* http://grandstream.az/callcenteripheller.htm?mod=contact
Gözlənilməz qəza

**Gözlənilməz qəza** () — kompüterin proqram təminatında, yaxud avadanlıqda yaranan anlaşılmaz və ya təsadüfi xəta.

## İstinadlar
Mübariz Bağırov

**Mübariz Məmmədhüseyn oğlu Bağırov** () — İqtisadçı, iqtisad elmlər doktoru, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə və mühasibat fakültəsini dekan müavini və Azərbaycan İqtisadçılar İttifaqının Pul tədavülü və kredit deparmentinin direktoru.

## Bioqrafiyası
Mübariz Bağırov 1961-ci ildə Şahbuz rayonunun Nursu kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci və 1978-ci illərdə orta məktəbdə təhsil almışdır. 1978-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) Uçot-iqtisad fakültəsinə daxil olmuşdur. 1985-ci ildə həmin institutu bitirmişdir. 1981-ci və 1982-ci illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1986-cı və 1990-cı illərdə İqtisad Universitetinin aspiranturasında oxumuşdur. 1978-ci ildə Bakı şəhərində 2 №-li evtikmə kombinatında, 1993-cü ilə kimi fəhlə, mühəndis, böyük mühəndis, şöbə müdiri, direktor iqtisadi məsələləri üzrə müavini vəzifələrində və daha sonra Azərbaycan Sənayə-İnvestisiya Səhmdar-Konvensiya Bankının tikinti fialının müdiri olaraq işləmişdir. 1993-cü ildə Moskva Dövlət Universitetində namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır. 1995-ci və 1997-ci illər arasında Sankt Peterburq Dövlət İqtisadiyyat və Maliyyə Universitetində doktoranturada təhsil almış, 1997-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək elmlər doktoru adı almışdır. 1993-cü və 1998-ci illər arasında Sənaye İnvestisiya Bankının ixtisaslaşmış tikinti filialının müdiri vəzifəsində işləmişdir. 1998-ci ildən bəri Azərbaycan İqtisadçılar İttifaqının Pul tədavülü və kredit deparmentinin direktorudur. 2001-ci 2006-cı illər arasında Odlar Yurdu Universitetində Maliyyə kafedrasının müdiri vəzifəsində işləmişdir. 2006-cı və 2009-cu illər arasında Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının iqtisadiyyatı və təşkili İnstitutunda baş elmi işçi, Elmlər Akademiyasının iqtisadiyyat institutunda baş elmi işçi olaraq işləmişdir. 2011-ci ildən İqtisad Universitetinin "Bank işi" (indiki "Maliyyə və maliyyə institutları") kafedrasının professorudur. Hazırda Maliyyə və mühasibat fakültəsini dekan müavinidir. İqtisad Universitetində pedaqoji fəaliyyət də göstərir. Bakı müstəqil milli bank sisteminin təşəkkülünün və inkişaf etdirilməsinin siyasi və iqtisadi sosial şərtlərinin yaradılmasının nəzəri və metodoloji problemləri, postsosialist bank sisteminin bazar tipli milli sistemə transformasiyası konsepsiyası sahəsində tədqiqatlar aparır.

## Ailəsi
Ailəlidir, üç övladı var.

## Yaradıcılığı
* Место и роль коммер ческих банков в системе ры ноч ных отно ше ний (), Bakı, 1997.
* Ус ло вие фор-миро ва ния на ци о наль ной банковской системы (), Bakı, 1997.

## Həmçinin Bax
* Akif Musayev (professor)
* Arif Alışanov
* Asiman Quliyev

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* unec.edu.az saytında Mübariz Bağırovun bioqrafiyası
Badamlı nekropolu

**Badamlı nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Badamlı kəndi ərazisində və kənd ətrafında yerləşən, orta əsrlərə aid arxeoloji və tarixi abidə.

## Ümumi məlumat
Badamlı nekropolunun sahəsi 0,25 hektardır.  müsəlman qəbiritanlığından ibarətdir. Nekropolun baş və sinə daşları dağıdılmışdır, birinin üzərində mərhumun ölüm tarixi yazılmışdır. XV və ya XVI əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Novruzlu Ə. İ, Baxışəliyev V. B., Şahbuz bölgəsinin arxeoloji abidələri. Bakı, 1992.

## Həmçinin bax
Valeriya Kiselyova

**Valeriya Kiselyova** (; ) — sovet və rus aktrisası, Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti (2000).

## Həyatı
Valeriya Kiselyova 7 fevral 1951-cı ildə Leninqradda anadan olub. Atası İvan Kiselyov Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib, o qələbədən sonra 22 il yaşayıb. Aktrisanın anası müharibə zamanı hələ uşaq idi. Valideynləri müharibədən sonra evləniblər.

Valeriya teatr institutuna daxil olmağı çox istəyirdi. 20 yaşında olarkən Leninqrad Dövlət Teatr Sənəti İnstitutuna qəbul olub.

Ali məktəbi bitirdikdən sonra V.F. Komissarjevski adına Sankt-Peterburq Akademik Teatrında işləməyə başlayıb. Burada 8 mövsüm işlədikdən sonra iş yerini dəyişmək qərarına gəlir və N.Akimov adına Sankt-Peterburq Akademik Komediya Teatrına keçir.

Valeriya Kiselyovanın kinoda debüt işi 1981-ci ildə çəkilmiş "Axtarışa verilib" filmində olmuşdur. 1986-cı ildə ekranlara Kiselyovanın iştirakı ilə rejissor Vladimir Tumaevin "Oğluna səfər" qısametrajlı filmi çıxıb. Film bir çox beynəlxalq kino festivallarının mükafatçısı olub. Aktrisa 90-cı illərin əvvəllərində iki uşaq filmində çəkilib: "Nağıl ardınca nağıl" və "Deyingən arvad". Kiselyova sonuncu dəfə "Hamiləlik testi" və "Taun" seriallarında rol alıb. Ümumilikdə aktrisanın filmoqrafiyasında 29 rol var.

66 yaşlı Valeriya Kiselyova gözlənilmədən 2015-ci il fevralın 1-nə keçən gecə dünyasını dəyişib. Aktrisa sağlam olub, heç bir xroniki xəstəliyi olmayıb. Onun ölümünə bir neçə gün əvvəl yoluxduğu qrip səbəb olub. Təcili tibbi yardım heç nə edə bilməyib — həkimlər gəldikdə aktrisa artıq keçinmişdi. Aktrisanın gözlənilməz vəfatı qohumları və həmkarları üçün əsl faciə olub.

## Ailəsi
* Birinci əri — Andrey Urqant (doğ. 1956), sovet və rus aktyoru, teleaparıcı, şoumen.
** Oğlu — İvan Urqant (doğ. 1978), rusiyalı aktyor, şoumen, teleradio aparıcısı, müğənni, musiqiçi, prodüser. Hazırda "Pervıy Kanal"da yayımlanan "Urqantın gecəsi" və "Smak" verilişlərinin aparıcısı, "Projektorperishilton" verilişinin isə aparıcılarından biri.
*** Nəvəsi — Nina Urqant (doğ. 2008)
*** Nəvəsi — Valeriya Urqant (doğ. 2015)
* İkinci əri (1982-ci ildən ölümünə qədər) — Dmitri Ladıqin (doğ. 1956), Leninqradlı aktyor.
** Qızı — Valentina Ladıqina (doğ. 1983), aktrisa.
** Qızı — Aleksandra Ladıqina (doğ. 1988), aktrisa.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Dərviş Xosrov Qəzvini

**Dərviş Xosrov Qəzvini** - Qəzvin (Nöqtəvilik) nöqtəvilərinin rəhbəri

Şahin Fərzəliyev bu hadisənin tarixdə gerçək olduğunu bildirdi: «M.Fətəlinin təsvir etdiyi Yusif Sərrac, əslində Ustad Yusifi Tərkeşduzdur. Münşi yazır ki, o, dinsiz kimi məşhur olan Dərviş Xosrov Qəzvininin ən fəal müridlərindən biri olub və ulduzların toqquşmasından şah sarayına gələcək bəlanın qarşısını almaq üçün təmtəraqla 3 günlük şah elan olunub. Təhlükə sovuşduqdan sonra Şah Abbas təzədən taxta sahiblənib, həm Yusif, həm də ustadı—Dərviş Xosrov Qəzvini öldürülüb. Qətl zamanı Qəzvini deyib: «Gedirik ki, başqa vaxt gələk».

Təhmasibin səltənətinin sonlarına doğru Xosrov Qəzvini adında bir dərviş Qəzvin nöqtəvilərinin rəhbəri idi. Dərviş Xosrov İkinci İsmayıl və Sultan Məhəmməd Xudabəndə zamanında da fəaliyyətlərini sürdürdü. Birinci Şah Abbas şəxsən bu dərvişlə tanış oldu. Nöqtəvilərin görüşləri ilə tanış olduqdan sonra Şah Abbas onların qətlinə fərman verdi.

## Xarici keçidlər
İbn Macə

**Əbu Abdillah Məhəmməd ibn Yezid Macə əl-Qəzvini** (; ) — Hədis hafizi, *"[[Kütübi-sittə]]"*nin altıncı kitabı olan ''"əs-Sünən"''in müəllifi.

## Həyatı
824 Qəzvində doğulub. Sünəni-İbn Macə kitabının müəllifidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Cins dəyişdirici

*Cins dəyişdirici*' — (ingiliscə **gender changer**, rusca **разнополый переходник**) – hər iki ucunda ya çəngəl, ya da yuva olan bağlayıcı (konnektor). O, çəngələ qoşulduqda rozet olur və tərsinə; bu qayda ilə iki çəngəli və ya iki rozeti birləşdirmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Şimal adası (Pyotr adaları)

**Şimal adası** — *[[Pyotr adaları]]* qrupunun ən böyük adasıdır. Sahillərini Laptevlər dənizinin suları yuyur. İnzibati baxımdan Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşir. Adanın ən hündür nöqtəsi 17 metrdir (şimal-qərbi). Adanın sahəsi 175&nbsp;km² təşkil edir. Taynır yarımadasından Pyotr boğazı ilə ayrılır (1,2&nbsp;km). Ərazisi bataqlıqlarla örtülüdür. İqlimi arktikdir. ə onun cənubunda yerləşir. Taymır yarımadasının şərqində yerləşir. Qeyri bərabər formaya malikdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır.
Ucqar nöqtələri:
* şimali — Mayaçnı burnu.
* şərqi — Pişiklər burnu.
* cənubi — Osuşnoy.
* qərbi — Startovı.
Şimalında Vtreç adası, şimal-şərqində Dojdevoy adası, cənubunda isə Adsız adası yerləşir.

Ada 1736-ci ildə Vasili Vasileviç Pronçişev ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir.
## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Qəzvini

**Qəzvini** — çox işlədilən təxəllüs, nisbə.

**Bu təxəllüsü olan tanınmış insanlar**
*Əbu Abdillah Məhəmməd ibn Yezid Macə əl-Qəzvini (İbn Macə) — böyük hədis alimi.
*Nəcməddin Qəzvini — astronom, təbiətşünas filosof, məntiqçi.
*Zəkəriyyə əl-Qəzvini — tarixçisi və coğrafiyaşünas.
*Şərafəddin Qəzvini —  Bərkə xanın vəziri.
*Həmdullah Qəzvini —  şair, tarixçi, coğrafiyaşünas.
*Zeynəddin Qəzvini —  tarixçi, Həmdullah Qəzvininin oğludur.
*Budaq Qəzvini —  (1510-1577) — tarixçi, katib, vəzir.
*Vaiz Qəzvini — şair.
*Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini — şair.
*Dərviş Xosrov Qəzvini —  Qəzvin (Nöqtəvilik) nöqtəvilərinin rəhbəri.
*Məhəmməd Yusif Qəzvini —  Azərbaycanın XVII-XVIII əsr şair, xəttat və tarixçisi.
*Mir İmad Qəzvini — xəttat
*Gövhərşad Qəzvini — xəttat, Mir İmadın qızı
*Hacı Xəlil xan Qəzvini — (v. 1802)—İranın Hindistanda səfiri.
*Arif Qəzvini — İran şairi və bəstəkarı.
*Əmir xan Qəzvini — həkim və pedaqoq, İrannın Səhiyyə vəziri.
*Mirzə Yəhya xan Qəzvini —  İranın ictimai xadimi.
*Mirzə Abdulla xan Qəzvini —  İranın ictimai xadimi.
*Mirzə Məhəmməd xan Qəzvini — ədəbiyyatşünas, tarixşünas alim.
*Şeyx Haşım Qəzvini — İslam alimi.
* Xətib əl-Qəzvini  — *"ət-Təlhisi-Ulumil-Bəlağa"* adlı əsərin müəllifi.

## Həmçinin bax
*Qəzvin
Gopher-server

thumb|Gopher – sünbülqıran

**Gopher-server** – Usenet kompüter şəbəkəsində 1991-ci ildə Minnesota Universitetində işlənib hazırlanmış xəbər qruplarından biri. Bir versiyaya görə, adını Minnesota ştatının sakinlərinin zarafatla işlədilən ayamasından götürüb (“gopher” – “sünbülqıran”). Başqa bir versiyaya görə isə, “gopher” adı “go for it” (“bunu axtar”) ifadəsindən yaranıb. Gopher-serverlərdə mətnlərlə yanaşı, audio və qrafika da olur ki, onları başqalarına göndərmək və çalışdırmaq olur. Başqa sözlə, onlar Dünya hörümçək torunun (WWW) birbaşa sələfləridir. 1993-cü ildə dünyada 1700 Gopher-server var idi. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
http://gophrier.tuxfamily.orghttps://
www.theregister.co.uk/2016/02/28/gopher_server_revived_after_15_years_of_downtime/
Xarabaşəhər yaşayış yeri

**Xarabaşəhər yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Naxçıvan şəhərinin inzibati ərazi vahidində yerləşən Qaraçuq kəndi yaxınlığında yerləşən, orta əsrlərə aid arxeoloji və tarixi yaşayış kompleksi.

## Tədqiqi
Xarabaşəhər yaşayış yerinin sahəsi təqribən 40 hektardır. Bu arxeoloji və tarixi abidə, 1969-cu ildə Araz su qovşağının tikintisi ilə əlaqədar qazıntılar zamanı aşkar edilmişdir.

## Tapıntılar
Yaşayış kompleksindəki məhəllədən divar qalıqları, metal məmulatı (mismar, nal, bıçaq və s.), sənətkarlar məhəlləsindən isə dəmirçixana, körük, məişət və təsərrüfat əşyaları, Elxani sikkələri, bəzək əşyaları, şirli və şirsiz gil qablar, şüşə, dəri, ağac, sümük və parça məmulatı qalıqları və başqa arxeoloji və tarixi əşyalar tapılmışdır. Yaşayış kompleksində tapılan qablar İran və Yaxın Şərq keramikası ilə yaxınlıq təşkil edir.

## İstinadlar
Mnoqomısnı adası

**Mnoqomısnı adası** — *[[Pyotr adaları]]* qrupuna daxil olan ada. Sahillərini Laptevlər dənizinin suları yuyur. Marii Pronçişev buxtası və Faddey körfəzi arasında qərarlaşır. İnzibati baxımdan Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşir. Taymır yarımadasından şimal-şərqdə yerləşir. Ada ərazisində iki kiçik göl vardır. Ada 16 avqust 1739-cu ildə Xariton Laptevin rəhbərlik etdiyi ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Ekspedisiya jurnalından: «Körfəzə daxil olduq, hsnsıki Petrovsi adlanırdı. Burada Müqəddəs Pyitr adası vardı». Pyotr adasının şimalında iki ada qeydə alındı, hansı ki, Xartiton Laptev onu öz xəritəsinə daxil etmkşdi. «Təsvir…» qeydlərində Laptev qeydə aldığı coğrafi obyektləri Pyotr adaları olaraq qeydə almışdır. Hazırda isə digər iki adaya yeni adlan verilmkşdir: Kleşnya və Mnoqonısnı (formasına görə "çox burunlu").

## İstinadlar
Naxçıvan uşaq dəmir yolu

**Naxçıvan uşaq dəmir yolu**— Azərbaycanda, Naxçıvan MR-ın Naxçıvan şəhərində 1978-ci ildə daxili istismara verilmişdir.
## Ümumi məlumat
Yolun uzunluğu təxminən 700 metr (digər yol maksimum uzunluğuna görə 1,6&nbsp;km idi).) olmuşdur.

Dəmir yolu "Sovetabad" adlı 1 platformadan və "Pionerlər sarayı", "İdman" (digər mənbələrə görə həmçinin "Gənclik") adlı stansiyalardan ibarət olmuşdur.

2 lokomativ və 3 vaqon fəaliyyət göstərirdi. Lokomotivlərdən biri dizel lokomativi TU-7 digəri isə TU-2 idi.

## Tarixi

1978-ci ildə TU2-099 Naxçıvan Uşaq Dəmir Yoluna göndərildi. Əvəzində Naxçıvandan, Bakıya TU2-206 gətirildi. 1987-ci ildə Bakıya yeni teplovoz TU7-0204 gətirildi. Həmin ildə bu teplovoz Naxçıvan Uşaq Dəmir Yoluna göndərildi.2000-ci ildə Naxçıvan UDY-nin fəaliyyəti dayandırıldı.

## Mənbə
* Нахичеванская ДЖД на сайте Д. Сутягина «Детские железные дороги СССР — История и современность».
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ensiz dəmir yolları
* Bakı uşaq dəmir yolu
* Naxçıvan
Ulubaba

thumb|Ulu baba
thumb|Baba - nəvə

**Ulubaba** - (ingilisə **grandparent**, rusca**предок**) 

**baba** - (ingilisə **grandfather**, rusca**дед**) 

**baba-ata-oğul** (/father/son**, rusca**дед-отец-сын''')  

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Əli Əliyev (əmək qəhrəmanı)

**Əli Nağı oğlu Əliyev** () — Naxçıvanın əmək qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1982).

## Həyatı
Əli Nağı oğlu Əliyev 1932-ci ildə Azərbaycan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu Nehrəm kəndində anadan olmuşdur. 1963-cü ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu (indi ADAU) məktəbini bitirib.

## Əmək fəaliyyəti
30-ildən çox Babək rayonunun "Kommunizm" kalxozunda birqadir işləmiş, "Usta pambıqçı", "Usta tütünçü", "Usta üzümçü" adlarına layiq görülüb. 1976–1980-ci ildə yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. 2 çağırış SSRİ Ali Sovetinin, 2 çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

Gərgin əməyi yüksək qiymətləndirilən Əli Əliyev kalxozçuluq sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmiş, 2 dəfə "Lenin" ordeni, "Oktyabr İnqilabı", ən əsası 1982-ci ildə sovet dövrünün ən yüksək adlarından biri olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

1978-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qolaya Kosa adası

**Qolaya Kosa adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Şimal adasının cənub sahillərində yerləşir. Adadan Nord buxtası ilə ayrılır. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Uzun və ensiz dili xatırladır. Pyotr adaları qrupunun tərkibinə daxildir. 1736-cı ildə Vasili Vasileviç Pronçişev ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Faddey körfəzi

**Faddey körfəzi** — Laptevlər dənizində, Taymır yarımadasının şimal-şərq sahillərində yerləşən körfəz. Körfəzin uzunluğu 35&nbsp;km-dən, eni isə 20–25&nbsp;km arasında dəyişir. Maksimal dərinliyi 23 metrdir. Körfəzin çıxacağında Faddey adaları yerləşir. Körfəzə Faddey çayı tökülür. İlin böyük qismi buzla örtülü olur. Qərb sahilləri Çelyuskin yarımadasıdır. Bura Böyük Arktik qoruğu ərazisinə daxildir. Körfəzə ilk dəfə 1736-cı ildə Vasili Pronçişev daxil olmuşdur. 1913-cü ildə isə Borid Andreyeviç Vilkinskinin ekspedisiyası tərəfindən Faddey Bellinshauzenin şərəfinə adlandırılmışdır. 
## İstinadlar
Yaşıl kitab

**Yaşıl kitab** — (ing. *Green Book*, ru. *Зеленая книга*) – CD-I formatlı "interaktiv" kompakt disklər üçün Philips şirkətinin müəyyən etdiyi standart.

**Yaşıl kompüter** — (ing. *green PC*, ru. *зелёный ПК*)– ABŞ-nin EPA agentliyinin standartlarına uyğun olaraq həm işçi rejimdə, həm də gözləmə rejimində az enerji işlədən ("yatma" rejimində təxminən 30 vatt) fərdi kompüter.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://az.wikisource.org/wiki/Yaşıl_kitab
Kürəkcik

**Kürəkcik** (paddle) – kompüter oyunlarında: xüsusən obyekti ekranda şaquli və üfüqi hərəkət etdirmək üçün istifadə olunan manipulyator. Oyunun idarə olunması dəstəyin döndərilməsi vasitəsilə həyata keçirilir. Beləliklə, ekranda obyekti (məsələn, tennis raketini) bir ox üzrə (iki istiqamətdə) hərəkət etdirmək olur. Hansısa başqa hərəkətləri yerinə yetirmək üçün əlavə düymələri də ola bilər. Belə manipulyatorlar 1970-ci illərdə istifadə olunurdu və 1980-ci illərin ortalarında, demək olar ki, “yoxa çıxdı”, onların yerini daha rahat olan coystiklər tutdu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 624 s.

## Xarici keçidlər
* PADDLE
Elektron top

**Elektron top** (ing. *gun*, ru. *электронная пушка* – elektron-şüa borusunda (CRT) ekranın daxili səthini elektronlarla "atəşə tutan" komponent. Nəticədə lüminator örtüyü işıqlanır.

Elektron-şüa borusu (CRT — cathode-ray tube)– televiziya monitorunun və mikrokompüterin standart displeyinin əsas elementi. Belə displey, içərisində elektron şüalar buraxan bir və ya bir neçə elektron top (GUN) olan vakuum borusunun əsasında qurulur; bu şüalar borucuğun qabaq divarının şüalanma zamanı işıqlanan daxili örtüyünə tuşlanır. Monoxrom elektron-şüa borusunda bir elektron top və, bir qayda olaraq, ağ, yaşıl və ya sarı rənglər verən bir lüminofor gərəkli olur. Rəngli borucuq üçün isə üç elektron top lazımdır: nadir elementlərlə zənginləşdirilmuş və qırmızı, yaşıl və göy rənglər (qeyri-şəffaf boyalar deyil, işıq gücünün müxtəlif səviyyələri qatışdırıldığından, əsas rənglər olaraq, qırmızı-sarı-göy deyil, qırmızı-yaşıl-göy götürülür) verən üç tip lüminiforun hər birini şüalandırmaq üçün bir ədəd. Hər bir şüa, bir dəfəyə bir üfüqi darama sətri yaratmaqla əvvəlcə soldan sağa, sonra isə yuxarıdan aşağıya hərəkət edir. Şüa elektron-şüa borusunun boğazında yerləşən elektromaqnitlər sistemi vasitəsilə əyilir və borucuğun qabaq divarında olan lüminoforun piksellərini şüalandırmaqla görüntünü çəkir. Titrəməni olmaması üçün elektron şüa ekran görüntüsünü saniyədə 30 və ya daha artıq dəfə təzələyir. Görüntünün aydınlığı (dəqiqliyi) ekrandakı piksellərin sayından asılı olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Həmədani

**Həmədani** — çox işlədilən təxəllüs.

**Bu təxəllüsü olan tanınmış insanlar**

*Bədiüzzaman Həmədani
*İbn Fəqih
*Yusif Həmədani  Nəqşibəndiyyə şeyxi.
*Eynəlqüzat Miyanəci
*Adham Həmədani
*Fəzlullah Rəşidəddin
*Baba Tahir Üryan
*Molla Hüseynqulu Həmədani — islam alimi, müctəhid.
*Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həmədani — Məşrutə hərəkatının üzvü, jurnalist, şair.
*Səttar Həmədani — İran futbolçusu, futbol məşqçisi. 

## Həmçinin bax
*Qəzvin
Səhifə təsviri dili

**Səhifə təsviri dili** (Page Description Language — PDL) – printerə və ya ekrana çıxarılan məlumatları təsvir etmək üçün istifadə olunan proqramlaşdırma dilidir (məsələn, PostScript). Səhifə təsviri dilinin göstərişləri əsasında printer və ya ekran səhifənin görüntüsünü formalaşdırır.

PDL-lər digər proqramlaşdırma dilləri kimidir; onlar proqramın məntiqi axınını idarə etməyə və bununla da mürəkkəb vizual təsvirlər yaratmağa imkan verir. Səhifə təsviri dili yalnız spesifikasiyanı (məsələn, şriftləri və onların ölçülərini) təqdim edir; simvolların və qrafik elementlərin çəkilməsi ilə bağlı bütün işlər isə çıxış qurğusunun üzərinə düşür.

Bu yanaşmada işin konkret realizasiyası çıxış qurğusundan asılı olduğuna görə, səhifə təsviri dili aparatdan asılı deyil. Yəni PDL-ni dəstəkləyən istənilən printer və ya digər çıxış qurğusu həmin dildəki təsvirə əsasən görüntünü yarada bilər.

Lakin bu imkanlar "o qədər də ucuz başa gəlmir". Səhifə təsviri dili tələb edir ki, printerin öz prosessoru və yaddaşı fərdi kompüterin yaddaşı ilə müqayisə edilə biləcək qədər (bəzən isə daha artıq) güclü olsun.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 624 s.

## Xarici keçidlər
* Page-Description Language
Aranqastax adası

**Aranqastax** — Laptevlər dənizinin Anabar buxtası ərazisində yerləşən kiçik ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisində yerləşir.

Materikdən 2,5 km aralıda, Uele çayının qərb sahillərini təşkil edir. Ada uzunsov formaya malikdir. Şimal-qərbdə cənub-şərqə uzanmışdır. Üzəri düzəndir. Bataqlıqlaşmış ərazilərə sahibdur. Ərazisində altı kiçik göl vardır.
Anabar buxtası

**Anabar buxtası** — Laptevlər dənizinə daxil olan Anabar körfəzinın cənubunda yerləşir. Anabar çayının mənsəbini təşkil edir. Buxtanın uzunluğu 24&nbsp;km-dən, eni isə 5–7&nbsp;km arasında dəyişir. Ərazisində dayazlıqlar mövcuddur
## İstinadlar
Cəlaliyyə

**Cəlaliyyə** () — Naxçıvan hakimi, məlikə (XIII əsrin 20-ci illəri), Azərbaycan Atabəylər dövlətinin ikinci hökmdarı atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın Zahidə xatundan olan qızı, atabəy Özbəyin bacısı, Xarəzmşah Cəlaləddin Mənguberdinin şəxsi münşisi.

## Həyatı
Şihabəddin ən-Nəsəvinin Cəlaliyyə haqqında məlumatı "*Məlikə Cəlaliyyə, Naxçıvanın sahibəsi*" sözləri ilə başlayır. 1224-cü ildə monqolların dağıtdığı Xarəzmşahlar dövlətinin hökmdarı sultan Məhəmmədin oğlu Qiyasədin Pirşah Azərbaycana yürüş edir. Hücumların qarşısını almaq iqtidarında olmayan Özbək, iqta mülkü kimi Naxçıvana sahib olan bacısı Cəlaliyyəni Pirşaha ərə verməklə barışıq əldə edir. Azərbaycan Atabəylər dövlətinin süqutundan sonra Naxçıvan Cəlaliyyənin mülkü olaraq qalır. Cəlaliyyə haqqında mənbələrdə olan sonrakı məlumat Cəlaləddin Mənguberdinin vəziri Şərəf əl-Mülkün bu işə Cəlaliyyənin oğulluğu, ona naxələf çıxmış məmlük Aytoğmış təhrik etmişdi. Naxçıvan civarında baş verən döyüş vəzirin qoşununun məğlubiyyəti ilə nəticələnir. Ən-Nəsəvi Cəlaliyyənin sarayında, adətən, kişilərin danışdığı "*[[hacib]]*" (sarayın işlər müdiri, kamergeri) vəzifəsini icra edənin o zaman qadın olması haqqında məlumat verir. 1228-ci ildə gürcü qoşunlarını darmadağın etmiş, ətraf yerləri ələ keçirmiş Xarəzmşah Cəlaləddin Mənguberdi Cəlaliyyənin təklifi ilə Naxçıvana gəlir. Öz mülklərini qorumağa çalışan Cəlaliyyə sultanla nikah kəsdirir. 1231-ci ildə monqolların ikinci yürüşü zamanı Naxçıvan işğal olunur. Bundan sonrakı dövr mənbələri Cəlaliyyə haqqında heç bir məlumat vermir.

## Həmçinin bax
* Eldənizlər
* Zahidə xatun
* Şəmsəddin Eldəniz

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Bünyadov Z. M., Azərbaycan Atabəyləri dövləti [1136–1225], B., 1985;
Kontroller

**Kontroller** (ing. *controller*, ru. *контроллер —* tənzimləyici, idarəedici) *—* elektronika və hesablama texnikasında istifadə olunan idarəetmə cihazı.

## Hesablama texnikası və elektronikada
Model–view–controller — istifadəçi interfeysi qurmaq üçün proqram təminatı arxitekturası.

Mikrokontroller — elektron cihazları idarə etmək üçün nəzərdə tutulmuş mikrosxem

## İdarəetmə mühəndisliyində
PİD tənzimləyici — əks-əlaqəli idarəetmə dövrəsində istifadə olunan idarəedici qurğu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* Q. Ə. Rüstəmov. Avtomatik tənzimləmə nəzəriyyəsi, I hissə. "Elim və təhsil" nəşriyyatı, Bakı-2012

## Xarici keçidlər
http://www.owen.ru/catalog/programmiruemij_logicheskij_kontroller_oven_plk_100/opisanie
http://minecraft-ru.gamepedia.com/Applied_Energistics_2/МЭ_Контроллер
Yuho Huvarinen

**Yuho Huvarinen** (27 mart 2000-ci ildə Finlandiyada anadan olub) — Finlandiya Veikkausliiqa təmsilçilərindən olan *RoPS* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Finlandiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### RoPS
Huvarinen RoPS akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Huvarinen öz peşəkar karyerasında debütünü 27 avqust 2016-cı ildə *Lahti* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 87-ci dəqiqədə Yanne Sakselanı əvəz etmişdir. Həmin görüşdə RoPS liqa görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Finlandiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Parıltı süzgəci

**Parıltı süzgəci** (ing. *glare filter*, ru. *противобликовый фильтр*) – şüşədən, şəffaf polimerdən və ya tordan hazırlanmış və elektron-şüa borusunun şüşə səthinin əks etdirdiyi parıltıları azaltmaq və ya yox etmək məqsədilə displeyin ekranının qabağına quraşdırılan süzgəc.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://lnx.ttmem.com/terminology/ttmem-terminator/terminator/index.php?n=English+to+Azerbaijani+Microsoft+Terminology+Collection;(www.microsoft.com)&id=25&searchTerm=&page=32
Daniel Muşitu

**Daniel Muşitu Mvinkeu** () — İsveç Allsvenskan təmsilçilərindən olan AİK Fotboll klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar İsveçli futbolçu.

## Klub karyerası

### AİK
Muşitu AİK akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Muşitu öz peşəkar karyerasında debütünü 29 may 2017-ci ildə Malmö klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 91-ci dəqiqədə Simon Terni əvəz etmişdir. Həmin görüşdə AİK liqa görüşündə rəqibinə 1-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2İsveç Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Qraftal

**Qraftal** (ing. *graftal*, ru. *графталь*) – həndəsi fiqurlar ailəsinin fraktallara oxşayan, ancaq onlara nisbətən daha asan hesablanan nümayəndəsi. Qraftallardan çox zaman xüsusi effektlərin yaradılmasında, məsələn, mürəkkəb ağac və ya bitki görüntülərinin qurulmasında istifadə olunur.

## İstinadlar
Səsindən tanıdılar payızı (Yapon şeir antologiyası)

**Səsindən tanıdılar payızı** — Yapon şeir antologiyası.

## Məzmun

Kitab klassik yapon poeziyası ilə tanışlıq imkanı verən fərqli bir nəşrdir. Klassik yapon poeziyasının zirvələri sayılan Başo (1644–1694), Buson (1716–1783) və İssanın (1763–1828) ölməz üçlükləri – seçmə haykuları ilə yanaşı, həmin şairlərin özlərinə ustad saydıqları böyük yapon şairi Saygyonun (1118–1190) qələmindən çıxan tankalar – beşliklər də ilk dəfə olaraq oxucularımıza məhz bu toplu ilə təklif edilir.

Siz bu topluda böyük şairlərin şeirləri ilə yanaşı, onların həyat və yaradıcılığına işıq salan, ara-sıra yapon poeziyası tarixinə də toxunan məqalələri oxuya biləcəksiz.

Unutmayın ki, yapon şeirinin özünəxas bir əsas xüsusiyyəti var: anı göstərmək; anı yaxalamaq. Bu xüsusiyyət – anı yaxalamaq cəhdi və bu cəhdi dəqiq qaydalarla hüdudlanmış qısa şeirdə icra etmək yapon poeziyasını vizuallıq baxımından dünya şeirinin baş tacına çevirib.

Səsindən tanıdılar payızı…

Siz də tanıyın…

## Təqdimatı

2016-cı il fevralın 6-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) Natəvan klubunda antologiyanın təqdimatı keçirilib. AYB-nin sədri, Xalq yazıçısı Anar tədbiri açaraq yapon poeziyasına 1979-cu ildə ilk dəfə Xalq yazıçısı Elçinin müraciət etdiyini söyləyib. Bildirib ki, o, özü də yapon poeziyasından bir neçə şeiri Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Xalq yazıçısı yeni nəşri Azərbaycan-Yaponiya mədəni əlaqələrinə töhfə kimi dəyərləndirib.

AYB nəzdində fəaliyyət göstərən Bədii Tərcümə Mərkəzi və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin və “ATV Kitab" layihəsinin rəhbəri Səlim Babullaoğlu kitab haqqında məlumat verib. Bildirib ki, antologiya “ATV Kitab" layihəsi çərçivəsində “Parlaq İmzalar” nəşriyyatında ərsəyə gəlib. Bildirilib ki, Azərbaycanda bu silsilədən artıq 4-cü nəşr olan antologiyada klassik yapon poeziyasının zirvəsi sayılan Başo, Buson və İssanın, böyük yapon şairi Saygyonun şeirləri yer alıb.

Yaponiyanın Azərbaycandakı səfirinin birinci katibi Ginqa Kobayaşi, “Parlaq İmzalar” nəşriyyatının direktoru Nurman Tariq, antologiyanın tərtibçisi və redaktoru Cəmşid Bəxtiyar, yazıçı-tərcüməçi Kamran Nəzirli və başqaları kitab haqqında çıxış ediblər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* ATV Kitab

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
*