İsmayıl Qaspıralı

**İsmayıl Qaspıralı** (; ) — əslən Krım tatarı olan pedaqoq, naşir və siyasətçi. Qaspıralı Rus İmperiyasında türk və islam cəmiyyətlərinin təhsil, mədəniyyət islahatı və müasirləşməyə ehtiyacı olduğunun fərqinə varan ilk müsəlman ziyalılarındandır. Soyadı Krımdakı Qaspra şəhərinin adındandır.

## Həyatı

Qaspıralı düşüncələrini 1883-cü ildə qurduğu və 1918-ci ilə qədər varlığını davam etdirən "Tərcüman" adlı qəzeti ilə yaymışdır. Nəşrlərində türk xalqlarını birlik və həmrəyliyə çağırırdı. O, indi də öz aktuallığını qoruyub saxlayan "Dildə, fikirdə, işdə birlik!" şüarı ilə türk xalqları arasındakı birliyin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir.

Qaspıralı müasirləşmənin Avropalılaşma olduğunu müdafiə edirdi. Müasirləşmənin tək yolunun təhsil olduğuna inanırdı. O, İslam məktəblərindəki əsasən dinə əsaslanan təhsil sistemini tənqid edərək, uşaqların ana dillərini daha yaxşı mənimsəmələrini təmin edəcək yeni bir təhsil sistemi təklif etdi. Buna uyğun olaraq yeni tədris planını təqdim etdi. 1881-ci il tarixli bir yazısında:
Geri qalmışlığımızın tək səbəbi cəhalətimizdir. Avropada nəyin icad edildiyinə və ya nələr olduğuna dair heç bir fikrimiz yoxdur. Bu izolyasiyadan xilas olmaq üçün bunları oxuya bilməyimiz lazımdır; Avropa fikirlərini Avropa qaynaqlarından öyrənməliyik. İlk və orta məktəblərimizin tədris planlarına bu dərsləri qoymalıyıq ki, göz bəbəklərimiz, yəni şagirdlərimiz bu fikirlərə çata bilsin" deyərək düşüncələrini ortaya qoymuşdur.

Qaspıralı qadınlar üçün "Aləmi-nisvan" (*Qadınlar dünyası*) adlı bir jurnal çıxarmış və bu jurnalı qızı Şəfiqə nəşrə hazırlamışdır. Uşaqlar üçün də "Aləmi-sıbyan" (*Uşaqlar dünyası*) adlı bir nəşr çıxarmışdır. Qaspıralı, İslam Birliyinin (*[[İttifaqi-Müslimin]]*) qurucularından biridir; 1907-də qurulan birlik Rus İmperiyasındakı müsəlman türk intellektualları birləşdirmişdir. Ayrıca ilk rus-müsəlman konqresinin təşkilatçılarından biri idi və Rusiyadakı müsəlmanlar üçün ictimai və dini islahatları ön plana çıxarmağı məqsəd qoymuşdu.

İlk müsəlman qadın hərəkatının lideri Şəfiqə Qasprinskayanın atasıdır.

## Əsərləri

### Qəzetlər
* Tərcüman (Baxçasaray, 1883–1918)
* Aləmi-nisvan (Baxçasaray, 1906–1910)
* Aləmi-sıbyan (Baxçasaray, 1906–1912)
* Al-Nahdah (Qahirə, 1908)
* Xa! Xa! Xa! (Baxçasaray, 1906–1907)

### Kitablar
* Russkoe Musulmanstvo (Urıs İslam) Simferopol, 1881
* Salname-i Türkü (Baxçasaray, 1882)
* Mirat-ı Cədid (Baxçasaray, 1882)
* Müəllim-i Subyan (Baxçasaray, 1884; 3. bas. 1892; 7. bas. 1898)
* Avropa mədəniyyətinə bir nəzəri müvazinət (Baxçasaray, 1885)
* Müsəlmanlara dair Nizamlar və İmtiyazlar (Baxçasaray, 1885)
* Rusiya coğrafiyası (Baxçasaray, 1885)
* İki Bahadır (Baxçasaray, 1886)
* Qiraət-i Türkü (Baxçasaray, 1886; 2. bas. 1894)
* Maişet müharibəsi (Baxçasaray, 1886)
* Xolera vəbası və onun dərman və darısı (Baxçasaray, 1887)
* Bəxtiyar Nəzm (Baxçasaray, 1889)
* Atlaslı Dünyanamə (Baxçasaray, 1889)
* Mədəniyyət-i Islamiye (Baxçasaray, 1889)
* Garaib-i Adat-i Akvam (Baxçasaray, 1890)
* Aslan Qız (Baxçasaray, 1894)
* Məktəb və Üsul-i Cedid Nədir? (Baxçasaray, 1894)
* Risalə-i Tərkib (Baxçasaray, 1894)
* Russko-vostochnoe Soglashenie (Baxçasaray, 1896)
* Hesab. Muhtasar Ilm-i Hesab və Mesail-i Hesabıya (Baxçasaray, 1897)
* Hər gün Gərək Zakonlar (Baxçasaray, 1897)
* Rəhbər-i İslamiyə (Baxçasaray, 1898)
* Şarait al/götür-Islam (Baxçasaray, 1897)
* Rəhbər-i Müəllimin (Müəllimlərə Yoldaş) (Baxçasaray, 1898)
* Türkistan Üləması (Baxçasaray, 1900)
* Mevlud-i Cənab-ı Həzrət-i Əli (Baxçasaray, 1900)
* Bədən-i İnsan (Baxçasaray, 1901)
* Iran. Şəkilli Məcmuə (Baxçasaray, 1901)
* Mebadi-yi Temeddün-i Islamiyan-i Rus
* Məşhur Payitahtlar (Baxçasaray, 1901)
* Üsul-i Ədəb (Şərq və Qərb Qaidələri) (Baxçasaray, 1901)
* Zorakı Təbib (Baxçasaray, 1901)
* Məlumat-i Nafia (Baxçasaray, 1901)
* Təshih-i Akaidden (Baxçasaray, 1901)
* Temsilat-i Krilof (Baxçasaray, 1901)
* Asiyada Qonşularımız (Baxçasaray, 1903)
* Darı-l Rahat Müsəlmanları (Baxçasaray, 1906)
* Müsəlman Konqressi (Baxçasaray, 1909)

### Məqalələr
* "Türk yurduçularına" (Türk Yurdu 1: 190–95, 1328 1912)
* "Hind yolundan" (Türk Yurdu 1: 307–10, 1328, 1912)
* "Hindistandan dönərkən" (Türk Yurdu 1: 369–71, 1328, 1912)
* "Mühacirət müntəzəmə" (Türk Yurdu 1: 706–13, 1328, 1913)

## İrsi
1993-cü ildə Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfinin sifarişi ilə onun həyatından bəhs edən *Nurlu qəbirlər. Qaspralı İsmayıl bəy* adlı qısametrajlı sənədli film çəkilmişdir.

### Haqqında kitablar
* Abid Tahirli. '''Bütün türklərin tərcümanı'''. Bakı: "Ozan", 2012.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*

## Xarici keçidlər

* Ismail bey Gaspıralı