open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yetkinlik həyatının bacarıqları (film, 2016)

**Yetkinlik həytının bacarıqları** 2016-cı ildə "Kreativ İngiltərə" şirkəti tərəfindən maliyyələşdirilmiş Böyük Britaniya komediya filmi. Filmin ssenari müəllifi olan Reyçel Tannardın bu ilk işidir. Həmçinin film 2014-cü ildə London Film Festivalında nümayiş edilmişdir. Film 29 yaşlı gənc xanımın həyatından bəhs edir. Anna, (Codi Uittaker — tərəfindən canlandırılmışdır) əkiz qardaşının ölümündən sonra anasının çardağında yaşamağa başlamış və buranı tərk etməkdən təkidlə imtina edir.

Film 2016-cı ilin aprel ayında Tribeka Film Festivalında nümayiş edilmiş və ən yaxşı qadın rejissor adına görə top mükafatlardan biri olan Nora Efron mükafatını qazanmışdır. Film Böyük Britaniya kinoteatrlarında 24 iyun 2016-cı il tarixində nümayiş edilmişdir

## Məzmun

Anna sıxışmış vəziyyətdədir. O, 30 yaşına yaxınlaşır anasının bağında yerləşən çardaqda özünə qapannmış bir həyat tərzi sürür və sufrajistlərin bu zamana qədər niyə narahat edildiklərinin səbəbini bilmək istəyirdi. O, günlərini barmaqlarını aktyor kimi canlandıraraq videolar çəkməklə keçirir. Barmaqlar Yoqi ayının nihilist olub-olmaması ilə bağlı bir-birləri ilə münaqişə edirlər. Amma Anna hazırladığı bu videoları heç kimlə paylaşmır və heç kim bunların nə üçün hazırlandığını bilmir. Doğum günündən 1 həftə öncə isə anası onu bərk tənbeh edir — o çardaqdan çıxıb normal həyata qayıtmalı, saçlarını elə üslubda kəsməlidir ki, yetkin xanıma oxşasın və evsiz yeniyetmələr kimi geyinməyi dəyandırmalıdır. Təbii olaraq Anna cavab olaraq anasına "şəxsi həyatımdan geri çəkil!" dedi. Amma məktəb yoldaşı onu ziyarət edərkən Annanın öz-özünü təcrid etmə davranışları dözülməz həddə gəlib çatır. Tezliklə o 8 yaşlı, sıxıntılı, vestern abu-havasında olan oğlan uşağı tərəfindən dolaşıq vəziyyətə salınır.

## Rollarda
* Codi Uittaker — Anna
* Ozzi Mayers — Klint
* Brett Qoldşteyn — Brendan
* Alisa Lou — Alisa
* Lorreyn Eşburn — Marion
* Eliyen Deyvis — Jan
* Edvard Hoqq — Dalğıc
* Reyçel Derinq — Fiona

## Filmin musiqiləri
:*Micah P. Hinson — This Old Guitar 
:*Micah P. Hinson — You lost sight of me 
:*Micah P. Hinson — Beneath the rose 
:*Micah P. Hinson — Ambulance scene 
:*Micah P. Hinson — I Ain't movin' 
:*Micah P. Hinson — A million light year 
:*Micah P. Hinson — A million light year 
:*Micah P. Hinson — How are you a dream 
:*Micah P. Hinson — The Quill 
:*Micah P. Hinson and T. Nicholas Phelps — In the making 
:*Micah P. Hinson and T. Nicholas Phelps — I sleep tonight 
:*Micah P. Hinson and T. Nicholas Phelps — The Downside 
:*Micah P. Hinson and T. Nicholas Phelps — Period scene: manipulation of I sleep tonight 
:*Aaron Beckum — Champions of the river Nile 
:*Gabrielle Aplin — Panic cord 
:*Benjamin James Smith — Billy Western 
:*Middle East — Jesus came to my birthday party 
:*Cinematic Orchestra — To build a home 
:*Whitesnake — Here I go again

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Full trailer
* 
* 
* 
*
Qafqaz süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, soğanağı yumurtaşəkilli və ya uzunsov, 2-2,5 (3,5) sm enində, tünd-qəhvəyi, tutqun pərdəvari qınla örtülmüşdür. Gövdə 7-15 (20) sm hündürlükdə, 1-3 çiçəklidir. Yarpaqlar boz-yaşıl, göyümtül, qılıncvari, tədricən sivriləşmiş, oraqvari əyilmiş, kənarları ağ xətlə haşiyələnmiş, sıx, qısa kirpikciklidir, çiçəkyanlığının borucuğu 4-5 dəfə yumurtalıqdan uzundur. Çiçəkyanlığı 3,5 -4,5 (5) sm uzunluğunda, yaşılımtıl və ya mavitəhər sarı, qolğun, qıfvari, xarici hissədən enli, uzunsovdur, sütuncuğun hissələri çiçəkyanlığının xarici hissələrindən bir qədər qısa, enli, kütdür, qutucuq 3 sm uzunluğunda, silindrik, uzunsov, qısa buruncuqludur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə, meyvə əmələ gətirmə dövrü aprelin ikinci yarısı - may aylarıdır.Mezokserofit, işıqsevəndir. Kökümsovlarla və toxumla çoxalır. Müxtəlifotlu qruplaşmalar əmələ gətirir. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında daşlı və otlu yamaclarda bitir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi, Qobustan, Kür-Araz ovalığı, Bozqır yaylası, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələri, Naxçıvanın dağlıq hissəsi və düzənliyi (Şahbuz rayonu, Batbat kəndi, Culfa rayonu, Qızılca kəndinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Geniş yayılma ərazilərinin mövcudluğuna baxmayaraq, əhali tərəfindən intensiv toplanılması gələcəkdə azalma təhlüksəni ehtimal etməyə əsas verir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (dekorativ bitki kimi əhali tərəfindən yığılması, otarılma). 

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı sahələr, həmçinin təbii populyasiyalarla mühafizə olunması üçün xüsusi tədbirləri aparılmır, antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yayılma yerlərində yasaqlıqların təşkili, yeni yayılma yerlərinin axtarılması, toxumlarının toxum bankında saxlanılması vacibdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karl Vilhelm Feyerbax

**Karl Vilhelm Feyerbax** (; ) — Alman riyaziyyatçısıdır; üçbucağın hündürlüklərinin oturacaqlarından keçən çevrə haqqında teoremi isbat etmişdir (indi teorem onun adını daşıyır).

## Həyatı
30 may 1800-cü ildə Yenada anadan olub.

## Fəaliyyəti
Üçbucağın hündürlüklərinin oturacaqlarından keçən çevrə haqqında teoremi isbat etmişdir (indi teorem onun adını daşıyır).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İskəndəriyyəli Papp

**İskəndəriyyəli Papp** (; ) — qədim yunan riyaziyyatçısı.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

"Riyazi toplu" (8 kitabda) əsərində qədim yunan müəlliflərinin ən mühüm nəticələrini şərh etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Soyuq novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Üzəri unlu ləkəli və ya çılpaq çoxillik ot bitkisdir. Kökətrafı yarpaqları sıx rozet əmələ gətirir. Kökümsovu qısadır, ağımtıl əlavə kökləri vardır. Yarpaqları (saplaqla) 2-4 sm uzunluqda, 0,5-2,5 sm enindədir, uzunsov-kürəkvari və ya tərs –yumurtavaridir. Təpə hissədən dairəvi və ya kütdür. Çiçək qrupu başcıqdır, 3-25 çiçəkli, sıxdır. Kasacığı 5-10 mm uzunluğunda, zəngşəkilli, 5 damarlıdır. Qutucuğu uzunsovdur. Toxumları düzgün olmayan yumurtavri, tünd-qonur, 0,5-0,8 mm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə aprel-iyun, meyvəverməsi may-iyun aylarında baş verir. Aşağı dağ qurşağından subalp qurşağına qədər meşə və meşə kənarlarında, kolluqların arasında, çəmənliklərdə rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi, şərq və qərb hissələri, Kiçik Qafqazın şimal, cənub və mərkəzi hissələri, Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen təsirlər nəticəsində yayılma ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yay otlaqlarının sistemsiz və həddindən artıq otarılması. Xüsusi mühitə tələbkarlıq və dəyişən iqlim amillərinə həssaslıq. 

## Mühafizə tədbirləri
Milli park və qoruqların ərazisindəki areallarının nəzarətə götürülməsi. Mühafizə tədbirləri lazımi qaydada aparılsa, təbii bərpa yolu ilə qısa müddətdə vəziyyət müsbətə doğru dəyişə bilər. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yuliya novruzçiçəyi

**Yuliya novruzçiçəyi** - (lat. *[[Primula]] juliae* Kusn.). Novruzçiçəyikimilər - (*[[Novruzçiçəyikimilər|Primulaceae]]* Vent.) fəsiləsinə aiddir.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Kritiktəhlükə həddində olanlar*” kateqoriyasına aiddir –CR B2ab(i,ii,iii). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqazın endemik növüdür. 
## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi yoxdur, tamamilə çılpaqdır, 8-12 sm uzunluğundadır. Qısa, budaqlanan kökümsovludur.Yarpaqları kökətrafıdır, uzun, nazik, çəhrayımtıl v ya solğun saplaqlıdır. Yarpaq ayası parlaq-yaşıl, alt tərəfədn açıq rəngli, parlaq, yumru –böyrəkşəkilli, yumru-yumurtaşəkilli, 1-3 sm uzunluğundadır. Çiçəkləri təkdir. Kasacığı dar boruşəkilli, qabırğalı, 10&nbsp;mm uzunluğa kimi, neştərşəkilli, itidişlidir. Çiçək tacı çəhrayı, iri, 2-3 sm diametrli, borulu, kasacıqdan 2 dəfə uzun, enli, yastı, parlaq, çəhrayı-bənövşəyi, büküşlüdür. Qutucuğu uzunsov, kasacıqla eyni uzunluqdadır 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri:
Çiçəkləmə may-iyun, meyvəverməsi iyul aylarında baş verir. Aşağı dağ qurşağından subalp qurşağına qədər meşə və meşə kənarlarında, kolluqların arasında, çəmənliklərdə rast gəlinir. *Dekorativ bitkidir* . 

= Yayılması =
Böyük Qafqazın qərb hissəsi (Qəbələ və Şəki rayonları) . 

### Sayı və tendensiyası
populyasiya azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, itmə təhlükəsi altındadır . 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Məhdud ərazilərdə yayılması və antropogen təsirlər (əhali tərəfindən bəzəkbitkisi kimi yığılması), dəyişkən iqlim şəraitində asılılıq və həssaslıqdır.

### Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogem təsiri azaltmaq məqsədi ilə qorunma tədbirlərinin görülməsi, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, areallarının axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar
LAR-160

**LAR-160** İsrail tərəfindən istehsal olunmuş reaktiv yaylım atəş sistemidir. Kalibri 160&nbsp;mm olan raketləri 12–45&nbsp;km arasında yerləşən istənilən hədəfi məhv etmək qabiliyyətinə sahibdir. Standart atış platforması hər birində 13 raket olan iki buraxıcı qurğudan ibarətdir.

## İstifadəçilər
* 
* : 10
* : 17 
* : 50
* 
*  Ruanda: 5
* 
* : 20
* : 12

## Həmçinin bax
* İsrail Silahlı Qüvvələri
* Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
* Azərbaycan Quru Qoşunları
* Azərbaycan Quru Qoşunlarının müasir texnikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* LAR-160 on IMI website 
* Lynx launcher vehicle on IMI website
Ruprext novruzçiçəyi

**Ruprext novruzçiçəyi** - (lat*. Primula juliae* Kusn.). Novruzçiçəyikimilər (*Primulaceae* Vent.) fəsiləsinə aiddir.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir –Vu A2c+3c. Azərbaycanın **nadir** növüdür. Qafqazın endemikidir. 

## Qısa morfoloji təsviri
Kökümsovu qısa, əyri, çoxlu qaytanlı kölər ilə çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqlar uzunsov-yumurtavari və ya oval-lansetvari, üst tərəfdə küt, dairəvi kənardan yarımdairvi-dişiciklidir, üst tərəfdə yaşıl, çılpaq, alt tərəfdə nazik, ağkeçəlidir. Çiçək qrupu çətirvari, 3-10 çiçəklidir. Kasacıq darborulu, silindrvari, 15&nbsp;mm uzunluqda, 26–30&nbsp;mm enindədir. Tac sarı, qutucuq oval, kasacığa bərabərdir. Toxumlar oval, nöqtəvari –təpəcikli, künclü, qara, 1,5&nbsp;mm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir, Alp qurşağının çəməliklərində rast gəlinir. *Dekorativ bitkidir*.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi və qərb hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəz hissələri . 

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillərin məhdudlaşdırcı təsiridir (çiçəklərin yığılması, mal-qaranın otarılması nəticəsində tapdalanma). 

### Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## İstinadlar
Milos gürzəsi

***Milos gürzəsi*** () — Gürzələr fəsiləsinə Nəhəng gürzə cinsinə daxil olan növ. Populyasiyasının ümumi sayı 10 min baş olaraq qiymətləndirilir. Onların 7–8 min başı Milos adasında yaşayır.

## Yayılması
Milos gürzələri Egey dənizinin Kiklad arxipelaqı adalarında rast gəlinir — Milos, Kimolos, Poliaqos, Sifos (Yunanıstan).

## Təsviri
Yetkin gürzələrin uzunluğu 80 sm təşkil edir. Başının sonucu dairəvi olub, başın yuxarı hissəsində və göz ətrafında xüsusi rəngli xətlər vardır. Göz ətrafında 2–3 cərgədən pulcuğa sahibdir. Bədəninin mərkəzi hissəsində 23 (21–25) cərgədən ibarət pulcula örtülmüşdür. Bədən rəngi olduqca fərqlidir, bununla belə həm də olduqca parlaqdır. Dişilər bir qayda olaraq qəhvəyi ləkələrə sahibdirlər. Erkəklər boz və daha parlaq olur. Hər iki fərd daha çox yazda parlaq olur. Dişilər bu zaman solğun sarı, erkəklər isə parlaq-boz rəng alır.

## Həyat tərzi
Milos gürzəsinin yayılma zonası olduqca zəngindir. Onlar insanların antropogenləşdirdiyi ərazilrdən tutmuş, bitki örtüyü ilə zəif örtülmüş və çılpaq qayalıqlara sahib ərzilərə yayıla bilirlər. Əsasən günəşin göründüyü çay kənarlarında, bataqlıqlarda rastlanırlar. İsti günlərdə əsasən gecələr aktiv olurlar. İlin qalan günlərində isə günün istənilən anları aktivdirlər. Onlar əsasən xırda məməlilər, quşlar və digər ilanlarla qidalanırlar. Bala fərdlər isə böcək və yumurtaları üstün tuturlar. Quşlar adəti üzrə köç zamanı şikara çevrilirlər. İlanlar kolların arasında şikarlarını ovlaya bilirlər. Bədəninə zəhər yeridilmiş şikar ilanın dişləri arasındaca can verir. Səbəb isə ilanın sonradan zəhərlədiyi şimarı aşkarlaya bilməyəcəyi ilə əlaqədardır.

*Macrovipera schweizeri* — Avropada yeganə yumurta qoyan ilandır. Bir dəfəyə 4–11 yumurta qoyur. Yumurtalar 35–47mm ölçüyə sahibdirlər. Balalar 5–7 həftədən sonra yumurtadan çıxır. Onun zəhəri insan üçün olduqca təhlükəlidir. İnlan vurmuş adam dərhal tibb məntəqəsinə çatdırılmalıdır.

* *Vipera lebetina schweizeri* — Mertens, 1951
* *Vipera lebetina siphnensis* — Wettstein, 1952
* *Daboia (Daboia) lebetina schweizeri* — Obst, 1983
* *Vipera schweizeri* — Nilson & Andrén, 1988
* *Vipera lebetina schweizeri* — González, 1991
* *Macrovipera schweizeri* — Herrmann, Joger & Nilson, 1992

## Ədəbiyyat
* E. Nicholas Arnold, Denys W. Ovenden. 2002. Reptilies and Amphibians of Europe. Princeton University Press. ISBN 0-691-11413-7

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Macrovipera schweizeri''
Rəngbərəng novruzçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik kökümovlu ot bitkisidir. Yarpaqları uzunsov və ya yumurtavari-uaunsov, 3-12 sm uzunluqda, 4-5 sm enindədir. Kasacıq 8-12 m uzunluqda, çox sıxılmış, yumşaq tüklü, qabırğalı, ensiz lansetvari, sivri dişciklərə bölünmüşdür. Çiçəkləri 2,5-2,7 sm diametrində, yastı büküklü, tərs-ürəkvari dilimli, tacı bənövşəyi, sarı və ya çəhrayı rəngdədir. Toxumları çox sayda, küncvari-şarşəkili və ya yumurtavari, bütün səthləri xırda qabarıqlı, tutqun qara və ya tünd qəhvəyi rəngli, 1mm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Fevral-aprel (dağlarda-may) ayları çiçəkləyir və may ayı toxumlayır. Yuxarı dağ qurşağına kimi meşələrdə, talalarda, kolluqlar arasındarast gəlinir. Dərman və dekorativ bitkidir. 

## Yayılması
Lənkəran ovalığı (Hirkan Milli Parkının ərazisində və onun ətrafında) və dağlıq hissəsidir.

## Sayı və tendensiyası
Yayılma ərazilərinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dekorativ bitki kimi əhali tərəfindən yığılıb satılmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkının ərazisində populyasiyanın bir hissəsi qorunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şebenik-Yablonisa Milli Parkı

**Şebenik-Yablonisa Milli Parkı** () — Albaniyanın Elbasan vilayətinin şərqində yerləşən milli park. Parkın sahəsi 339&nbsp;km²-dir və Makedoniya Respublikasının sərhəddində yerləşir.. Ərazinin hündürlüyü 300 metrdən 2200 metrə qədər dəyişir. Ən hündür zirvəsi isə Şebenik və Yablonisadır. Məhs bu zirvələrin adları parka verilmiş. Milli Park Albaniyanın ən cavan parkdır. Park 21 may 2008-ci ildə qurulub. Park ərazisində müxtəlif növ heyvanlar məskunlaşıb ki, əksəriyyəti Albaniya üçün nadır növ hesab olunur:qonur ayı, qurd və balkan vaşağı.

## Coğrafiyası

Milli park ərazisində iki böyük çay və onlarca kiçik çay var. Ən böyük çaylar: Kirişta və Buştrisadır. Uzunluqları təxminən 22&nbsp;km-dir. Ərazidə 14 buzlaq mənşəli göl var. Ən hündürdə olan dəniz səviyyəsindən 1900 metr yüksəklikdə yerləşir..

Bölgədə Aralıq dənizi iqlimi hakimdir və orta illik temperatur 7&nbsp;°C -dən 10° С arasında dəyişir. Park ərazisində illik yağıntı 1300 – 1800&nbsp;mm-dir.
## Flora və faunası
Park ərazisində çoxlu nadir və endemik bitki, heyvan və köbələk növləri mövcuddur. Purpur söyüd, itiyarpaq ağcaqayın, sallaq tozağacı və avropa ağ şamı parkın şimal yamaclarında geniş yayılıb. Palıd, fıstıq, şam ərazidə geniş yayılıb.

Milli park vaşaq növünün yoxa çıxmaq üzrə olan alt növü Balkan vağağının yaşama ərazisidir. 21 aprel 2011-ci ildə PPNEA arşdırıcı birliyi ilk dəfə olaraq balkan vaşağının fotosunu çəkmiş. Parkda həmçinin ayı, canavar, qarapaça, çöldonuzu, dələ geniş yayılıb. Quşlardan berqutu, qırqovulu və adi bonazi tetrasını misal göstərmək olar

## İstinadlar
Qafqaz bənövşəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B 2ab(ii,iii,iv). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, kökümsov nazik, sürünən, əyri və ya horizontaldır. Kökyanı yarpaqlar 12 sm uzunluğunda dairəvi tumurcuqlu, gövdə yarpaqları yumurtavari, əsasda oyuqlu və ya dərin ürəkvaridir, kənardan dişiciklidir, üst tərəfdə seyrək, alt tərəfdə çox tükcüklüdür. Çiçəklər iri, 6 sm uzunluğundadır. Kasacıqlar xətvari-lansetvari, çılpaq və ya seyrək tükcüklüdür. Ləçəklər sarı və ya açıq-sarı, qəhvəyi rəngli damarlar ilə uzunsov və ya rnli, tərs-yumurtavari, 1,5 sm uzunluğundadır. Qutucuq uzunsov-yumurtavari, çılpaq 5-9 mm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-avqust aylarına təsadüf edir. Mezokserofit bitkidir. Subalp və alp qurşaqlarında qayaların çatlarında, daşlı yamaclarda, çəmənlərdə, daşlı və çınqıllı yamaclarda rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi və şərq hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal hissəsi. BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında alp və subalp qurşaqlarında yayılmışdır. Qaya yarıqlarında, çəmənlərdə, töküntü torpaqların üzərində, daşlı və çınqıllı yamaclarda bitir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (Əhali tərəfindən bəzək bitkisi kimi çiçəklərinin yığılması) və populyasiyanın azsaylı olması. 

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xudu İbrahimoğlu

**Xudu İbrahimoğlu** (tam adı: **Xudu İbrahim oğlu Mustafayev**; ) — filoloq, maarif xadimi, müəllim, publisist, şair.

## Həyatı
Xudu İbrahimoğlu 1 yanvar 1939-cu ildə Ağdam rayonunun Gülablı kəndində anadan olmuşdur. O, 1949-cu ildə Ağdam şəhər yeddiilik məktəbin I sinfinə daxil olmuş, 1959-cu ildə 2 nömrəli beynəlmiləl orta məktəbi Qızıl medalla bitirmişdir. 1959–1964 illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsinin dil-ədəbiyyat şöbəsində ali təhsil almış, fərqlənmə diploma ilə başa vurmuşdur.

Xudu İbrahimoğlu Ağdamda müəllim (1964–66), "Lenin yolu" (indiki "Ağdam" qəzeti) qəzetində ədəbi işçi (1966–69), Respublika Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi nəşriyyat şöbəsində redaktor (1969–73), Az. KPMK "Təşviqatçı" jurnalında baş ədəbi işçi (1971–79), Abşeron RPK-də şöbə müdiri (1979–84), həmin rayonun Xırdalan qəsəbə 3 saylı tam orta məktəbin direktoru (1984–87), "Abşeron" qəzetində redaktor müavini (1987–89), 1989-cu ildən Abşeron RPK-də partiya komitəsinin sədri vəzifəsində işləmiş, 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələrində sovet ordusunun vəhşi və qaniçən hərəkətlərinə etiraz olaraq vəzifəsindən və partiya biletindən imtina etmişdir. Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətində tərcümə bölməsinin müdiri vəzifələrində işləmişdir.

Xudu İbrahimoğlu 30 oktyabr 2006-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Xudu İbrahimoğlu 100-dən çox elmi və publisist məqalənin, kitabların müəllifidir: "Dünya şöhrətli həmvətənimiz" (M. F. Axundov haqqında), "Qüdrətli jurnalist" (C. Məmmədquluzadə haqqında), "Unudulmaz sənətkar" (H. Cavid haqqında), "Şairin həyat fəlsəfəsi" (S. Vurğun haqqında) və s.

Xudu İbrahimoğlu istedadlı şair kimi tanınmış, orta məktəb illərində rayon qəzetində, sonralar respublikanın müxtəlif mətbuat orqanlarında "Xudu Mustafayev", "Xudu Sadiq", "Xudu İbrahimoğlu" imzaları ilə şeirlər dərc etdirmişdir. Orta məktəbdə təhsil aldığı illərdə "Bizim yaxşı nənəmiz" adlı birpərdəli pyesi məktəb dramsevərləri tərəfindən tamaşaya qoyulmuşdur.

Xudu İbrahimoğlunun 2000-ci ildə "Gülə bilmirəm, ölə bilmirəm" şeirlər və poemalar kitabı çapdan çıxmışdır. Çap edilməmiş "Güldürmə məni", "Yaralı düşüncələr", "Arzumuzun məbədi", "Rüşvət virusu", "Kişi sözü", "Ömürdən qalan anlar", "Köhnə havalar təzə ifada", "Aşıqsayağı" adlı şeir topluları, "Balabacı firması", "Kim yatmış, kim oyaq", "Kişi adamlar", "Ailə əhvalatı", "Yeniyetmələr" və b. pyesləri vardır.

## İstinadlar
2017 Aeroqaviota Hava yolları An-26 qəzası

**2017 Aeroqaviota Hava yolları An-26 qəzası,** 29 aprel, 2017-ci il tarixində Kubada baş vermiş və 8 nəfərin ölümü ilə nəticələnən aviasiya olayı.

## Təyyarə
Qəzaya uğramış təyyarənin növü Antonov An-26.

## Qəza
Qustavo Rizo, Havanadan Pinar-del-Rio vilayətinə uçan təyyarə havaya qalxdıqdan bir müddət sonra yoxa çıxıb. Daha sonra radarlardan itmiş An-26 sərnişin təyyarəsinin qəzaya uğradığı məlum olub. İlkin məlumatlarda təyyarənin sərnişin daşıdığı və ekipaj üzvləri ilə birlikdə 39 nəfərin olduğu bildirilsədə, daha sonra təyyarənin hərbi təyyarə olduğu və 8 nəfər heyəti olduğu təsdiqləndi. Təyyarədə olan 8 nəfərin hamısı qəza zamanı həlak olmuşdur.

## Araşdırma
Kuba İnqilabçı Silahlı Qüvvələr Nazirliyi tərəfindən qəzanı araşdırmaq üçün komissiya yaradılıb.

## İstinadlar
Hidrobiontların ekoloji qrupları

Hidrobiontların aşağıdakı ekoloji qrupları vardır:

Plankton -Plankton sözü yunan kəlməsi olub, azərbaycan dilində azmış, su qatlarında üzən mənasındadır. Termin ilk dəfə alman alimi  V. Genzen tərəfindən 1887-ci ildə irəli sürülmüşdür.  Planktonun mahiyyətini isə V. Rilov və A. Skabiçevski açmışlar.  Onlar planktona belə tərif vermişlər: Plankton su qatlarında yaşayan, suyun hərəkətinə müqavimət göstərə bilməyən, zəif hərəkətli canlılar qrupudur.  Bu qruplaşmaya bir hüceyrəli yosunlar, infuzorlar, rototorlar, ibtidai xərçənglər, inkişaf mərhələlərində olan molyusk və bığayaq xərçəng süfələri  aiddir.

Planktonda yaşayan orqanizimlər ölçülərinə görə meqaplankton, makroplankton,  mezoplankton, mikroplankton və nanoplankton qruplarına bölünürlər.

Meqaplankton- ölçüləri 1 metrdən böyük olan orqanizimlərdir. Meduzalar, sifonoforlar   buraya aiddir.

Makroplankton- ölçüləri 1 sm-dən 100 sm-ə qədər olan orqanizimlərdir. Meduzalar bu qrupa aid orqanizimlərdir.

Mezoplankton- öıçüləri 0,5 sm-dən 1 sm-ə qədər olan orqanizimlərdir. Tipik nümayəndələri ibtidai xərçəngkimilər (A. salina. D. pulex)

Mikroplankton-ölçüləri 50 mkm-dən o,5&nbsp;mm-ə qədər olan orqanizimlərdir. Amöblar, infuzorlar buraya daxildir.

Nanoplankton-ölçüləri 50 mkm -dən kiçik olan orqanizimlərdir. Bakteriyalar, bəzi infuzorlar buraya aiddir.

Nekton- Suyun axınından asılı olmayaraq, aktiv hərəkət edən canlılardır.

Neyston- Suyun səthi gərilmə pərdəsinin  altında (hiponeyston) və üstündə yaşayan (epineyston)  mikroskopik orqanizimlərdir.

Pleyston- bədəninin bir hissəsi suda, digər hissəsi isə havada olan vanlılardır.

Bentos-Su hövzələrinin dibində yaşayan canlılardır.

Bentik orqanizimləri ölçülərinə görə mikro-, mezo- və makrobentos kimi 3 qrupa ayırırlar. Ölçüləri 1mm-dən az olan canlılar mikrobentos )amöblar, infuzorlar, qamçılılar), 1mm-dən 2,0&nbsp;mm-ə qədər olan orqanizimlər müzobentos (rottorilər, çanaqlı xərçənglər, nemotodlar, qarnıkirpiklilər), 2,0mm -dən böyük olan orqanizimlər isə makrobentos adlanır. Buraya həlqəvi qurdlar, həşərat sürfələri, dərisitikanlılar və s. orqanizimlər aiddir.

Pelaqobentos-suyun alt qatlarında, su hövzələrinin su torpaq sərhəddində yaşayan canlılardır. Bioloji örtüyün əsasını bakteriyalar, birhüceyrəlilər, süngərlər, bığayaqlı xərçəglər, ikitaylı molyusklar və s. təşkil edir.

Perifiton və ya bioloji təbəqə- Sudakı bərk substratların, hidrotexniki qurğuların üzərində məskunlaşan, onların üzərini örtən canlılardır. 

## İstinadlar
Kürd canavargiləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Qısa, çoxbudaqlı, alçaq koldur. Qabığı bozvə ya qonur rənglidir. Yarpaqlar ellipsivari və ya uzunsov–lansetvari, 1-3 sm uzunluğunda, 4–8 mm enindədir. Çiçəkləri 3-6, ağ və ya çəhrayı, budaqların üst tərəfindədir. Çiəkyanlığı bardaqvari, sıx, qısa boz tükcüklüdür. Boru 8–10 mm uzuluğundadır. Erkəkciklərin tozcuqları çiçəyin ağızcığından çıxır. Yumurtalıq tükcüklüdür. Çəyirdək uzunsov, qırmızıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may-avqust aylarına düşür, kserofit bitkidir. Əhəngli yerlərdə, əhəngli–gilli yamaclarda bitir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın cənub hissəsində və Naxçıvan Muxtar Respublikasının dağlıq hissəsində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azdır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssasdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yayılma sahəsinin məhdud olması və antropogen təsirlər. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kapital Bank Arena

**Kapital Bank Arena** və ya indiki adı ilə **SOCAR Polymer Arena** — Azərbaycanın Sumqayıt şəhərində stadion

"Kapital Bank Arena" / İnzibatı Bina
2011/2012 mövsümündən Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən "Sumqayıt" Futbol Klubu hazırda ev oyunlarını "Kapital Bank Arena"da keçirir. Kompleksin inşasına 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən başlanılıb. İdman qurğusunun daxilində "Sumqayıt" Futbol Klubunun inzibati ofisi ilə yanaşı aşağıdakı hissələr də mövcuddur.

A komanda / Baş məşqçinin otağı
B komanda / Baş məşqçinin otağı
Akademiya üçün / Məşqçilər otağı
Tibb və Dopinq otağı
Konfrans Zalı
Fitness Zalı
Geyim və Avadanlıq anbarı
Texniki anbar
Yeməkxana
Sauna
İnzibati Heyət üçün otaq
Hakimlər otağı
Camaşırxana

## Həmçinin bax
*Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionu
*İnşaatçı stadionu
*Bayıl Arena
*Azərsun Arena
*Neftçi Arena

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kürd yerköpüyü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir -NT. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Təbii yayılması
Bozqır yaylasında, Kür düzənliyində, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissəsində, Naxçıvanın dağlıq və düzənlik hissəsində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdəsi kökdən başlayaraq çoxsaylı, 2-10 sm uzunluğunda, yayılan və ya qalxan, qısa, sıx tükcüklü, çox vaxt kiçik yastıqcıqlar əmələ gətirir. Yarpaqlar uzunsov-xətvari, bəzən daha enli-ellipsivari, itiuclu, köt və ya kütvari, 9 mm uzunluğunda, qısa tükcüklüdür. Yarpaqaltlıqları iri, zarşəkilli, gümüşü ağ rəngli, uzunsov-neştərşəkilli, itiləşmişdir. Çiçəklər qısa saplaqlı, başcıqlı dəstələrdə toplanmışdır. Çiçəkaltlıqları çox iri, enli yumurtaşəkilli, iti uclu, gümüşü ağ rənglidir. Kasacıqlar otvari, 2-3 mm uzunluğunda, xətvari-lansetvari, tüklənmiş, xarici səthdəkilər daha uzundur.

## Ekologiyası
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Düzənlikdən orta dağ qurşağına kimi quru, gilli və daşlı yamaclarda rast gəlinir. Hazırda populyasiyanın sabitliyinə baxmayaraq, antropogen amillər və iqlim azalma tendensiyasına səbəb ola bilər. Məhdudlaşdırıcı amilləri həddindən artıq otarılma, biçilmə və iqlimin dəyişilməsidir. Yayılma əraziərində antropogen təsirləri azaldılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Talış qoyunqulağı

*Silene talyschensis Schishk.*

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir, endemik növüdür.

Regional IUCN Statusu VU D2.

## Qısa morfoloji təsviri
Birillik ot bitkisidir. Gövdələri 20-25 sm hündürlükdədir. Kökyanı yarpaqları kiçik, uzunsov, tərs – yumurtavari, ket, saplaqlı, gövdə və lansetli, sivri, aşağı hissədə qısa saplağa çatanda daralır, çox vaxt ellipsşəkilli və ya yumurtavari, 2-4 sm uzunluqda, 0,5-2 sm enində, yuxarı yarpaqlar isə oturaqdır. Budaqlarda yerləşən çiçəklər birtərəfli, oturaq, çiçəkləmə vaxtə horizontal əyilmiş vəziyyətdə olur. Kasacıq 10-12 mm uzunluqda, silindrik, ağ ya da boz tüklənmiş qıvrım tüklərlə örtülmüşdür. Qozası 6-7 (8) mm uzunluğunda, enli-yumurtavari, qısa 1,5-2 mm-dək çılpaq karpofor üstündədir. Toxumlar 1,5-2 mm uzunluqda, tumurcuqvri, qara, qabarıqlıdır.   

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may –iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır, quraqlığa davamlı, işıqsevəndir. Dağ kserofit qruplaşmalarının komponentidir. Orta daö qurşağında quru, çınqıllı yamaclarda, çınqıl daşlarda rast gəlinir .  

Yayılması: Diabar.  

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillərin təsiri nəticəsində yaşama ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur. 

## Məhdudlaşdırıcı amilləri
Antropogen amillər (tapdalanma, otarılma) və populyasiyanın zəif təkrar olunması. 

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmır. Yeni yayılma yerlərinin aşkar edilməsi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, introduksiya edilməsi təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zərdəpər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
İki cüt bığı var. Ağızı aşağıda yerləşir və aypara şəkillidir. Dodaqları yaxşı inkişaf etmişdir. Rostrumu uzunsovdur. Bel üzgəcində 4 şaxəsiz, 8 (nadir hallarda 7) şaxəli, anal üzgəcində 3 şaxəsiz, 5 (nadir hallarda 6) şaxəli şüa vardır. Yan xətt pulcuqlarının sayı 56-68, yan xəttdən yuxarıda yerləşən pulcuqların sayı 8-12, aşağıda olan pulcuqların sayı isə 5-8 arasında dəyişir.

## Arealı və sayı
Azərbaycan ərazisi daxilində Xəzərin orta və cənub hissəsində və ona tökülən çaylarda, o cümlədən Kür və Araz çaylarında və onların qollarında yayılmışdır. Samurla Xudat arasındakı çaylarda, Lənkəran zonası çaylarında, Mingəçevir və Varvara su anbarlarında təsadüf edilir. Azərbaycandan kənarda Kür boyu Borjomidə, Araz boyu Qars çayına qədər, İran ərazisindən Cənubi Xəzərə tökülən çaylarda (Səfidrud, Qorqan, Atrek), Şimali Qafqazda – Rubas çayda, Qayakənd, Terek və Sulak çaylarında yayılmışdır. Sayı kəskin surətdə azalan balıqlardandır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dənizdə yaşayan keçici və çaylarda yaşayan şirin su populyasiyaları mövcüddür. Keçici zərdəpər Xəzər dənizindən çıxıb çoxalmaq üçün Terekdən başlamış cənuba doğru yerləşən, nisbətən iri çayların əksəriyyətinə girir. Kür çayına keçici zərdəpərin miqrasiyası aprel ayında başlayır sentyabıra qədər davam edir. Miqrasiyanın qızğın vaxtı iyun-iyul aylarında olur. Zərdəpər gec yetişən balıqdır. Erkəklər 4 yaşında, dişilər isə 5 yaşında cinsi yetginliyə çatır. 

Dənizdən Kür çayına keçən zərdəpərin cinsi məhsulları yetişmiş halda olur və kürüsünü çaylarda az müddət qaldıqdan sonra – yayın əvvəllərində tökür. Yay zamanı çaya girən balıqların cinsi məhsulları III inkişaf mərhələsində olur və qışı çayda keçirdikdən sonra tam yetişmiş vəziyyətdə olurlar. Belə balıqlar kürüsünü aprel-may aylarında tökür. Kürü tökmələri yayda hissə-hissə olur. Zərdəpərin qidasını müxtəlif su cücülərinin sürfələri və detrid təşkil edir. İri balıqların mədəsində bitki qalıqları, xironomid sürfələri, gündəcə, quru cücülərin qalıqları, kiçik balıqlar tapılır. Çayda qaldığı müddətdə keçici zərdəpər qidalanmır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mingəçevir su anbarı yaradıldıqdan sonra təbii çoxalma yerlərinin sıradan çıxması, su hövzələrinin çirkləndirilməsi.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Zərdəpərin genetik fondunun mühafizəsi üçün ehtiyatının təbii yolla bərpası istiqamətində tədbirlər həyata keçirilməli, süni artırılmasının biotexniki normaları işlənib hazırlanmalı və tətbiq olunmalı, su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılxallı kumja

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Nəsli kəsilmək üzrədir, pərakəndə yayılmış yarımnövdür.

## Ümumi xarakteristikası
Bədənin bel tərəfində tünd yaşıl rəngdə, yanlarında açıq rəngdə, qarın tərəfində isə qızılı rəngdə xallar olur. Ağızı böyük olub ucda yerləşir. Çənəsində dişlər olur, bu dişlər iri balıqlarda yaxşı, körpələrdə isə zəif inkişaf etmişdir. Bel üzgəcindən arxada piy üzgəci yerləşir. Bel üzgəcində 3-4 şaxəsiz, 7-12 şaxəli, anal üzgəcində 3 şaxəsiz, 7 - 10 şaxəli şüa vardır. Yan xətt pulcuqlarının sayı 111 - 128 arasında dəyişir.

## Arealı və sayı
Qızılxallı kumja Azərbaycanın Kür hövzəsindəki dağ çaylarının çoxunda – Qanıxçay, Balakənçay, Silbançay, Katexçay, Əlcihançay, Turyançay, Dəyirmançay, Tərtərçay, Kurəkçay, Ağsuçay, Həkəri, Xaçınçay, Bazarçay, Qusarçay, Şəmkirçay, Xal-xalçay, Yalamaçay, Zabuxçay, Viləşçay, Lənkərançay, Astaraçay çaylarında, Quba-Xaçmaz düzənliyinin bulaq çaylarında (Qelçay, Nügədiçay, Qudyalçay, Vələmirçay, Dəvəçiçay), Göygöldə yayılmışdır. Azərbaycandan kənarda Avropa və Asiyanın dağ çaylarında və göllərində təsadüf edilir. İntensiv ovlandığı üçün hazırda az saylı balığa çevrilmişdir. Sayı son dərəcə azalmış və bəzi çaylarda hətta nəsli kəsilmişdir.

## Həyat tərzi
Çay qızılxallı kumjası qədim və əsil şirin su balığıdır. Bəzi alimlərin fikrincə ondan qızılbalıq (kumja) törəmişdir, digərlərinin fikrinə görə qızılxallı (forel) qızılbalıqdan törəmişdir. O, başlıca olaraq dağ çaylarında və soyuq sulu göllərdə, dibi daşlı, təmiz, sərin və şəffaf sulu düzənlik çaylarında yaşayır. Bu sularda illik orta temperatur 8.9 – 13.7 0C olur. Qızılxallı kumjanın əlamətləri çox dəyişkən olduğundan müxtəlif çaylarda, hətta eyni çayın müxtəlif hissələrində (yuxarı və aşağı) yaşayan fərdlərini müqayisə etdikdə onlar arasında çoxlu fərqlər olduğu meydana çıxır. Cinsi yetginliyə erkək fərdlər iki, dişi fərdlər üç yaşında çatır. Kürü tökmək üçün çayların daha yuxarılarına daşlı-qumlu və suyu təmiz olan yerlərə qalxır.

Uzunluğu 29-43 sm olan Göygöl qızılxallı kumjasının mütləq məhsuldarlığı 644-2341 ədəd arasında dəyişərək, orta hesabla 900 kürü olur. Çay qızılxallı kumjasının məhsuldarlığı 230-832 ədəd kürü olmaqla, orta hesabla 560 kürü təşkil edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qızılxallı kumjaların Azərbaycanın dağ və dağətəyi çaylarında sayını tənzim edən əsas amil yerlərdə qadağan olunmuş ov alətləri və usulları ilə kütləvi sürətdə ovlanmaları və mühafizə olunmaları sahəsində nəzarətin olmamasıdır.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Qızılxallı kumjanın körpələrini süni artırma yolu ilə əldə edərək dağ çaylarına və göllərinə buraxılması və bu çay və göllərdə idman balıq ovunun təşkil olunması faydalı olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Feliks Hausdorf

**Feliks Hausdorf** (; 1868 – 1942) — Alman riyaziyyatçısı; çoxluqlar nəzəriyyəsi, riyazi analiz, topologiya üzrə əsərlərin müəllifidir.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leopold Kroneker

**Leopold Kroneker** (; ) — alman riyaziyyatçısı. Cəbr və ədədlər nəzəriyyəsi üzrə əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar
Bərk çoğan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1 ab(i, ii, iii) c (iii, iv) + 2b(i, ii). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikidir. 
Regional IUCN Statusu VU B2ab (iii, v).

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, göyümtül ot bitkisidir. Hündürlüyü 50-70 sm-dir. Yarpaqları oturaq, uzunluğu 1-2 mm olan qısa qına bitişik, enlidir, uzunsov-ellipsivari, uzunsov-lansetşəkilli, yaxud uzunsov, tərs-yumurtaşəkilli, alt tərəfdəkilər küt, sonrakılar isə iti, eni (0,7) 2-3 sm-ə çatır, 3-5 (7) damarlıdır. Çiçək qrupu budaqlıdır. Kasacığın uzunluğu 3,5-4 mm, zınqrovlu, orta hissəyə qədər bölünmüş, kənarları dişlidir. Ləçəkləri ağ və ya çəhrayı, kasacıqdan bir qədər uzundur. Qutucuğun uzunluğu 4 mm, enli yumurtaşəkillidir. Toxumunun uzunluğu 1 mm, tünd rənglidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İyun-iyul (avqust) aylarında çiçəkləyir. Ovalıqlarda və dağətəyi qurşaqlarda, quru yerlərdə rast gəlinir.

## Yayılması
Kür-Araz ovalığı və Kür düzənliyidir.

## Sayı və tendensiyası
Yayılma ərazisinin deqradasiyası, antropogen amillər azalma təhlükəsini yaradır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim (səhralaşma) və antropogen amillərdir (otarılma, tapdalanma). 

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.   

## Sinonimləri
* Gypsophila yorae Woronow.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi

**Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi** — Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının yüksək səviyyədə hazırlanıb nəşr olunmasını təmin etmək üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 5 may tarixli sərəncamı ilə yaradılmış elmi mərkəz.
AMEA "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzinin direktoru akademik Tofiq Nağıyevdir.

## Redaksiya heyətinin tərkibi
Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamı ilə Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının redaksiya heyətinin tərkibi aşağıdakı redaksiyada təsdiqlənib:

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sedum lenkoranicum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, çılpaq, ot bitkisidir. Gövdələr 6-15 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar növbəli, qısa silindirvari, küt 3-6 mm uzunluğunda, 1-1,5 mm enindədir. Çiçək qrupu çətirvari-qalxan, 2-3 aralanan budaqlıdır. Çiçəklər oturaqdır. Kasacıqlar uzunsov-lansetvari, 2-3 dəfə tacdan qısadır. Ləçəklər 5-6 mm uzunluğunda, ağ və ya çəhrayı, lansetvari, ortada al qırmızı damarlıdır. Erkəkciklər 10, ləçəklərdən qısadır, ağ saplaqlı və qara-qırmızı tozcuqludur. Meyvəciklər 5 mm uzunluğunda, ağımtıl, lansetvari, 1mm uzunluğunda olan nazik buruncuqludur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmləgətirmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Orta dağ qurşağında meşələrdə və qayalıqlarda rast gəlinir. 

## Yayılması
Diabar və Lənkəranın dağlıq hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yeganə lokalitetində mənfi iqlimə və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yayılma sahəsinin məhdud olmas və əhali tərəfindən mal-qara ilə otarılması. 

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şamaxı qərənfili

*Dianthus schemachensis Schischk.*

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar” kateqoriyasına aiddir – EN B1ab(iii, iv, v) c (iii, iv) + 2ab(ii) c (ii, iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, tünd – göy rəngli ot bitkisidir. Gövdələri dəstə şəklində kökümsovdan qalxır, (9)12—20(25) sm uzunluğunda, düz yaxud qalxanvari şəkildə olurlar. Yarpaqlar oturaq, əsasında ensiz-xətli, 1–2 mm enində, sivrilmiş, qıraqlardan nahamardır. Çİçəkləri tək-tək yerləşir. Kasacıq 26—30(23) mm uzunluqda, qabıqlı, silindrik, ağımtıl, çox vaxt al-qırmızı rənglidir. Yarpaqların ayası 6–8 mm uzunluğunda, tərs – yumurtavari, üstdən ağımtıl, alt tərəfdən çəhrayıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü iyun ayına təsadüf edir. Quraqlığa davamlı, işıqsevəndir. Toxum və kökümsovla çoxalır. Düzənlikdən orta dağ qurşağına kimi quru, gilli və daşlı yamaclarda, töküntülərdə, qayalarda, yovşan yarımsəhralarında, taxıllarda, müxtəlifotlu qruplaşmalarda rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın şərqi (Bakı – Şamaxı yolunda, Şamaxı rayonu—Daşlıca dağı), Abşeron (Güzdək yaylası), Kür-Araz ovalığı (Qaradağ rayonu—Qobustan qəsəbəsi), Samur – Dəvəçi ovalığı (Şabran rayonu, Gilgilçay boyu, Beşbarmaq dağı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılıllığı müşahidə olunur, azalma tendensiyasına meyillidir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın az saylı olması və mənfi antropogen amillərin təsiri (infrastrukturun inkişafı, otarılma, tapdalanma) Şamaxı qərənfilinin ərazi və say baxımından artmasını olduqca məhdudlaşdırır.

## Mühafizə tədbirləri
Hal-hazırda xüsusi qorunma tədbirləri aparılmır. Növün qorunması və davamlılığının təmin olunması üçün yeni yayılma yerlərinin axtarılması, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, introduksiya edilməsi təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Devastasiya

**Devastasiya** () - tədricən və ardıcıl surətdə həyata keçirməklə insan və heyvanların patogen helmintozlardan azad olmasına yönəldən kompleks müalicə - profilaktik tədbirlər. Akademik K.İ.Skryabinə görə, devastasiyanın əsas prinsipləri helmintoların törədicilərini bütün inkişaf mərhələlərində mexaniki, farmoterapevtik və bioloji üsulla məhv etməkdən ibarətdir. 1959-cu ildə səhiyyə və xalq təsərrüfatının ehtiyacını nəzərə alaraq K.İ.Skryabin aşağıdakı helmintlərin devastasiyasını irəli sürmüşdür: öküz və donuz soliterləri, exinokokk, qoyunlarda senurozun törədicisi.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M.A., Mehrəliyev Ə.Ə., Əliyev A.R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Tayqa gənəsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Tayqa gənəsi tayqanın cənub meşələrində, Kamçatkada, Saxalindən tutmuş Karelfinə qədər, cənubda isə Moskva, Bryansk, Orlov və Altay
vilayətlərində yayılmışdır.

## Ümumi xüsusiyyətləri
Tayqa gənəsi morfoloji cəhətdən it gənəsinə oxşasa da, bəzi bioloji xüsusiyyətləri ilə ondan fərqlənir. Bu parazit yaz-yay ensefaliti virusunun keçiricisi və təbii rezervuarıdır. Tayqa gənəsi də, it gənəsi kimi üç sahiblidir. Mayalanmış dişi fərd iribuynuzlu heyvanlardan - sığırdan, maraldan qan sorduqdan sonra yerə düşüb, bitki qırıntıları altına minlərlə yumurta qoyaraq məhv olur.
Yumurtadan 20-30 gündən sonra üç cüt ətraflı, tənəffüs və cinsiyyət orqanları yaxşı inkişaf etməmiş sürfə çıxır. Bu sürfələr gəmiricilərə, kirpiyə, müxtəlif quşlara yapışıb qan sorduqdan sonra yerə düşür, qabıq dəyişir və dörd cüt ətrafı olan nimfaya çevrilir. Nimfa sincaba, dovşana yapışıb qan sorur və sonra yerə düşür, qabığını dəyişib imaqo və ya yetkin formaya çevrilir. Yetkin forma yenidən iribuynuzlu heyvanlardan, sığırdan, maraldan qan sormaqla qidalanır.
Tayqa ensefaliti virusunu müxtəlif gəmiricilərdən insana bu gənənin dişisi keçirir. Tayqa gənəsi meşədəki xəzəlin altında qışlayır. Yazda və yayda müxtəlif heyvanlara və insana hücum edərək qan sorur. Gəmiricilərdən qanla sorulmuş ensefalit virusunu insana keçirib onu ensefalitlə yoluxdurur. Xəstədə ilk günlərdə qızdırma, ürəkbulanması, şiddətli baş ağrıları, sonralar isə psixi pozğunluq, ətrafların iflici baş verir.
Virus mərkəzi sinir sistemini zədələdiyi üçün çox çətinliklə sağala bilən və əksər vaxtlar sağalması mümkün olmayan yaz-yay və ya tayqa ensefaliti xəstəliyini törədir. Çox vaxt xəstəlik ölümlə nəticələnir.
Hazırda məlum olmuşdur ki, ensefalit xəstəliyi Avropa, Asiya və Amerikada yayılmış bir-birinə yaxın olan viruslar tərəfindən törədilir. 1935-cu ildə A.Q. Panov bu xəstəliyin ilk kliniki vəziyyətini təsvir etmişdir. Bu məsələnin elmi tədqiqi üçün 1937-ci ildən başlayaraq Uzaq Şərqdə akademik Y.N.Pavlovskinin və L.A.Zilberin rəhbərliyi ilə kompleks ekspedisiyalar təşkil edilmişdir. Bu xəstəliyin əsas keçiricisi Ixodes cinsindən olan gənələrdir: Avropanın enliyarpaq və qarışıq meşələrində -I.ricinus, tayqa və Asiya meşələrində isə - İ.persulcatus gənələridir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aqonist davranış

**Aqonist davranış** (yunan. *agonistikos* — mübarizə qabiliyyəti) — mürəkkəb hərəkət kompleksi olub, eyni növə malik müxtəlif fərdlər arasındakı münaqişə zamanı müşahidə olunur. Məsələn, rəqibin üzərinə edilən hücum, özünümüdafiə, təhlükədən qaçmaq, təqib etmək, özünü və özünə tabe etdirmə hərəkətləri və s.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Antaqonizm (mikrobiologiya)

Mikrobiologiyada antaqonizm mikroorqanizmlər arasında qeyri-simbiotik əlaqənin bir növüdür, burada bir ştam digərinin böyüməsinin tamamilə qarşısını alır və ya ləngidir. Bu prosesi həm təbii, həm də süni (laboratoriya) şəraitdə müşahidə etmək mümkündür. Antaqonist mikrorqanizmlər istənilən taksonomik qrupa aid oluna bilərlər.Ümumilikdə mikroorqanizmlərin bu halı bioloji antaqonizmin bir hissəsidir.               

Mikroorqanizm digər mikroorqanizmin böyüməsinə və fəaliyyətinə maneə törədən antibiotik xüsusiyyətləri olan kimyəvi maddələr ifraz etdikdə bu hal baş verir. Bu zaman kimyəvi maddəni ifraz edən mikroorqanizm rəqabət üstünlüyü əldə edir. Digər mexanizmlər də mümkündür. Mikroorqanizmlərin antaqonizmi daimi rəqabətin olduğu torpaqda geniş yayılmışdır. Bu proses ilk dəfə 1877-ci ildə L. Paster tərəfindən təsvir edilmişdir.

## Nümunələr
Mikroorqanizmlər arasında antaqonizmə nümunə olaraq nistatin istehsal edən aktinomisetlər tərəfindən maya artımının qarşısının alınmasını göstərmək olar. Başqa bir nümunə, qrammənfi aerob çubuqşəkilli bakteriya  tərəfindən digər qrammənfi bakteriya növü olan taun çöpünün qarşısının alınması.

## İstifadəsi
* antibiotiklərin istehsalında;
* kənd təsərrüfatında torpağın münbitliyinin artırılması və patogen orqanizmlərlə mübarizədə;
* tibbdə;
* qida sənayesində.

## Antaqonist digər növlər
Antaqonist mikroorqanizmlər kimi təbiətdə yaşamaq uğrunda mübarizədə həmişə barışmaz ziddiyyətli münasibətdə olan digər növlər də mövcuddur. Məsələn, koralina və kodium yosunlarının ifraz etdiyi bioloji təbəqə əmələ gətirən maddə bığayaqlı xərçənglərin (dəniz qozası) və molyuskların (midilər) sürfələrinə öldürücü təsir göstərdiyindən bu orqanizmlərə bir yerdə rast gəlinmir. Bu yosunların ifrazatı həm də bakteriosit xassəyə malikdir. Parazit-sahib və yırtıcı-qənimət münasibətində də növlərin antaqonistliyi mövcuddur.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Aralıq sahib

**Aralıq sahib** — parazitin sürfə mərhələsi inkişaf edən sahib orqanizmlər — heyvanlar. Parazitin növündən asılı olaraq onun inkişafında bir və ya bir neçə aralıq sahib iştirak edir. Məsələn, malyariya plazmodisinin inkişafında bir aralıq sahib (insan), sorucu qurdların əksəriyyətində isə iki aralıq sahib iştirak edir. Aralıq sahib iki olduqda sürfənin birinci növbədə parazitlik etdiyi sahib birinci aralıq sahib, ikinci növbədə parazitlik etdiyi sahib isə ikinci aralıq sahib adlanır. Məsələn, sorucu qurdların birinci aralıq sahibi həmişə molyusklar, ikinci aralıq sahibi isə müxtəlif onurğasız heyvanlar (həşərat sürfələri), yaxud balıqlar, suda-quruda yaşayanlar və s. olur.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar