open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Texnesium

**Texnesium** (**Tc**) — D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 43-cü element. Radioaktivdir. Texnesium süni yolla alınmış ilk kimyəvi elementdir. 1937-ci ildə E.Serqe və K.Perrye molibden atomunun nüvəsini neytronlarla bombardman edərək texnesiumu almışlar. Texnesiumun kütlə ədədləri 92-dən 108-ə qədər olan radioaktiv izotopu var. Ən əhəmiyyətli izotop 99Tc dir. Sabit izotopu yoxdur. Texnesium və ya onun birləşmələri oksigenlə reaksiyaya girdikdə suda həll ola bilən Tc²O⁷ və TcO², xlor və flüorla reaksiyaya girdikdə TcHal⁶, TcHal⁵, TcHal⁴ tipli halogenidlər, bəzən də TcO³Hal tipli oksihalogenidlər əmələ gəlir (Burada Hal- Halogendir). Tc²O⁷-nin suda məhlulunu buxarlandırdıqda tünd-qırmızı kristallar şəklində pertexnetat turşusu HTcO⁴ alınır; onun duzlarına (Məs. KTcO⁴, CsTcO⁴) pertexnatatlar deyilir. Texnesium xlorid turşusu ilə reaksiyaya girmir, lakin oksidləşdirici turşularda - nitrat turşusunda, zərhəldə, qatı sulfat turşusunda, eləcə də Hidrogen peroksiddə həll olur. Molibden, sirkonium, niobium, titan, skandium və hafnium ilə ərintiləri alınmışdır. Tibb və əczaçılıq araşdırmalarında, radiasiya mənbəyi olaraq istifadə edilir.
Rutenium

**Rutenium** (**Ru**) — D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 44-cü element.1844-cü ildə Kazan Universitetinin professoru Karl Karloviş Klaus (1796-1864) tərəfindən analiz üçün ona Peterburqdan göndərilmiş platinin emalı tullantılarını analiz edərkən kəşf olunmuşdur (1828-1845-ci illərdə Peterburq sikkəxanasında ural planetindən pul kəsilirdi). Klaus yeni elementi öz vətəninin şərəfinə adlandırıb (latın dilində Rusiyanın adı Ruthenia adlanır). Görünür aydınlaşdırmaq lazımdır ki, Klaus Derpt şəhərində anadan olmuşdur və bu şəhər 1704-cü ildən Rusiya imperiyasına daxil idi (1893-cü ildən Yurev, indi isə Estoniyada Tartu şəhəri). Lakin, ilk dəfə olaraq “ruten” adını Vilhelm Ozann (1797-1866) düşünmüşdür. O, xam platində kəşf etdiyi 3 elementdən birini belə adlandırmışdır. Lakin, Berselius Orannın aldığı nəticələri təsdiq etmişdir, o isə məşhur isveç kimyaçısı ilə mübahisədə özünün haqlı olduğunu sübut edə bilmədi. Berselius  Klausun da nəticələrini təsdiq etmədi! Amma, o, Oranndan  fərqli olaraq nüfuzlu Berselius qarşısında durmağı bacardı və nəhayətdə onu inandıra bildi ki, o, haqlıdır. Odur ki, ruteniumun kəşfi şərəfi Klausda qaldı. Platin və palladium elementlərinin sərtləşdirilməsində, göz müalicələrində, yumurta qabıqlarının qalınlıq ölçümlərində, qələmlərin uclarında və elektrik kontaklarının istehsalında istifadə edilir. Hava nəqliyyatlarında, %10 nisbətində rutenium ehtiva edən ərintilər istifadə edilir.
## Xarici keçidlər
Palladium

**Palladium** (**Pd**) — D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 46-cı element.

## Xarici keçidlər
İndium

**İndium** (**In**) – Dmitri Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 49-cu element.
1863-cü ildə F. Reyx və T. İ. Rixter tərəfindən sfalerit (ZnS) mineralında spektral üsul ilə kəşf olunmuşdur. Onlar spektrdə Hindistandan gətirilmiş qədim boyaq indiqonun iki parlaq rəng xəttini aşkar etmişlər. Yeni element indium adlandırılmışdır. Gördüyümüz kimi onun adı dolayısı ilə Hindistan ilə əlaqədardır. Həmin kimyaçılar az miqdarda bəsit maddə — indium metalını da ayırmışdılar. İndiumun ekvivalentini müəyyən etdikdən sonra D. İ. Mendeleev inandırıcı olaraq sübut etdi ki, bu elementin yeri beşinci dövrdə və III qrupda və yaxın keçmişdə boş qalmış xanadadır.

İndiumun başlıca nuklidi təbiətdə nisbi miqdarına görə 115In-dur (95.71%). Bu radionuklid nəhəng yarımparçalanma dövrünə malikdir: T1/2=4.4∙1014(440 trilion) il. Yer mövcud olduğu dövrdən onun cəmi 7∙10–4 % nüvəsi parçalanmışdır. Bu nuklidin bir molunda bir saniyədə 30 parçalanma baş verir.

İndiumun yer qabığında miqdarı gümüşün miqdarına nəzərən üç dəfədən də artıq çoxdur, amma xüsusi flizləri olmadığından onun sənaye istehsalı məhduddur.

Metal kimi indium olduqca yumşaqdır, bütün metalların ən yumşağıdır, adi temperaturda su ilə reaksiyaya girmir. Onun möhkəmliyi Brinell üzrə 9 MPa-dır, öz yumşaqlığı ilə məşhur olan qızılda möhkəmlik 220–250 MPa təşkil edir. Odur ki, indium podşipniklərin fırlanan detallarını örtmək üçün xüsusilə qiymətlidir (indium ilə örtülmüş səth yaxşı sürtülür və sürüşür).

Ərintilərə indiumun əlavə olunması onlara qeyri adi rəng verə bilər. Məsələn, gümüşü indium və polad çalarlı platin indiumun miqdarı 40% olduqda qızılı ərinti əmələ gətirir. Qalistan ərintisi (otaq temperaturunda mayedir və 21,5% indiuma malikdir) metalı şüşə ilə lehimləməyə imkan verir.

Müxtəlif qurğuların indikatorlarında göy işıqlanmanın yaranması indium birləşmələrinin istifadəsi ilə əlaqədardır. Çıxarılan indiumun yarıdan çoxu (1000 tona yaxın) mayekristallik displeylərin və işıqlanan siqnal elementlərinin istehsalında istifadə olunur.
Tellur

**Tellur** (**Te**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 52-ci element. Tellur qızıl filizindən dağ mühəndisi F.Y.Müller tərəfindən 1782-ci ildə ayrılmışdır, amma yeni element kimi onun təbiəti 1798-ci ildə M.Q.Klaprot tərəfindən sübut olmuşdur. O vaxt Yerin şərəfinə ona tellur (tellurium) adı verilmişdir. Sonradan kəşf olunan analoqu Ayın şərəfinə adlandırılmışdır. Fərdi halda tellur metallik parıltıya malikdir, amma zəif elektrik keçiriciliyi var (p – tip yarımkeçiricidir). Ərimiş halda, 700ᐤC-dən yuxarı temperaturda metallik keçiricilik əldə edir. Əvvəlcə tellur metal hesab olunurdu, amma onun selen və kükürdə oxşarlığı belə nəticəyə gətirdi ki, o metal deyil. Tellurun qeyri metallığına onun buxarlarının rəngli olması da uyğun gəlir: onlar qızılı sarıdırlar. Telluru stibium ilə (ən qeyri metallik metal) müqayisə edərək qeyd etmək olar ki, tellur ən metallik qeyri metaldır. Tellur 8 təbii nuklidlərə malik iki elementdən (digəri kadmiumdur) biridir. Onlardan ikisi ən geniş yayılıb: 128Te və 130Te və yodun yeganə davamlı 127J nuklidindən ağırdır. Bu səbəbdən də Mendeleyev cədvəlində elementlərin atom kütlələrinin artması ardıcıllığı pozulur.

128Te  nuklidi aşkar olunmuş radionuklidlərin hamısından daha çox yarımparçalanma dövrünə malikdir – 2.2∙1024 il (trilion trilion il). Bu Kainatın qiymətləndirilən yaşından təxminən 160 trilion dəfə çoxdur.

Tellur VIA qrupunda sonuncu davamlı kimyəvi elementdir. Təbiətdə o da demək olar ki, qızıl kimi nadirdir. Odur ki, belə bir fakt maraq doğurur ki, tellur və qızıl atomları bir-birini taparaq kiçik qızıl tellurid (kalaverit mineralı) əmələ gətirir.

Kiçik radiusu səbəbindən tellur atomu ortatellurat turşusu H6TeO6 (koordinasiya ədədi 6) və ya Te(OH)6 əmələ gətirir. Onun Ag6TeO6 və Hg3TeO6 duzları da məlumdur. Tellur heksaflüoridləri kimi qaz halında maddədir. Bu qeyri metalın yeganə heksaflüorididir ki, F-  ionlarını birləşdirərək koordinasiya ədədi səkkiz olan kompleks əmələ gətirir, məsələn, Ba[TeF8].

Kükürd və onun analoqları üçün uçucu birləşmələri, o cümlədən pis iyli üzvi birləşmələri əmələ gətirmək xarakterikdir. Tellur bu münasibətdə xüsusilə fərqlənir. O havada cəmi 0.01 mq/l olduqda orqanizm kifayət qədər telluru udur ki, sarımsağın iyini xatırladan tellurlu nəfəsalma yaransın.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Haaqa konvensiyası

**Haaqa konvensiyası** — (hərbi konfliktlər zamanı mədəni dəyərlərin qorunması haqqında) 1954-cü il Haaqa konfransında (21.04.-14.05) qəbul edilmiş və 07.08.1954-cü ildən qüvvədədir. 133 ölkə bu konvensiyanın incəsənət, tarixi abidələr, arxeoloji qazıntılar kimi daşınan və daşınmaz mədəni dəyərlərin müdafiə edilməsini iştirakçı dövlətərin qarşısında vəzifə kimi qoyur.

Konvensiyanın iştirakçıları özlərinin qanun vericiliyində elə qanunlar qəbul etməlidir ki, bu konvensiya onun şərtlərin pozan və pozmağa göstəriş verənləri cəzalandıra bilsin.

Haaqa konvensiyasında konvensiyanın tətbiq edilməsi qaydaları müəyyən edən icraedici reqlament və işğal edilmiş ərazilərdən mədəni dəyərlərin çıxarılmasını qadağan edən protokol qəbul edilmişdir.

## İstinadlar
Ksenon

**Ksenon** (**Xe**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 54-cü element.
Ksenon havanın daimi komponentləri arasında ən nadiridir. Həmin qrupun elementi olan arqonun hər 100000 atomuna bir ksenon atomu düşür. Amma Yer atmosferi o qədər böyükdür ki, onun tərkibində 2 milyard ton ksenon var. Ksenonun 9 stabil nuklidləri var. Yalnız qalayın nuklidləri bir ədəd çox olub 10-dur. Uran minerallarında ksenonun 133Xe və 135Xe əlavə nuklidləri var. Havadan ksenonun alınması böyük əmək və enerji məsrəfi ilə əlaqədardır. O, yalnız qızıldan 2.5 dəfə ucuz və 25 dəfə gümüşdən baha başa gəlir.
Ksenon 1898-ci ildə ingilis kimyaçılar, Vilyam Ramzay və Moris Travers tərəfindən kəşf olunmuşdur və kəşf olunduqdan keçən birinci 64 ildə onu təsirsiz qaz hesab etmişlər (VIIIA qrupun dörd daha yüngül elementlərinə oxşar olaraq). Keçən əsrin 60-cı illərinin əvvəllərində amerika kimyaçısı P.D.Bartled ona diqqət yetirdi ki, ksenon atomunun ionlaşma enerjisi elədir ki, güclü oksidləşdirici ondan elektron qopara bilər. Bu ideya təsdiq olundu; alimlər ksenonun (I) birinci kimyəvi birləşməsini ala bildilər:

Xe + PtF6 = Xe[PtF6]

Sonrakı tədqiqatlar ksenonun onlarca birləşməsini almağa imkan verdi (flüoridləri, oksidləri, turşuları və onların duzları).

Alimlər ksenonun ağrı kəsici və ümumi narkoz üçün istifadə üsulunu işləyib hazırlamışlar.
Sezium

**Sezium** (**Cs**) — D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində sıra (atom) nömrəsi 55 olan elementidir. Ərimə temperaturu 28,5°C olan, yumşaq, gümüşü - qızıl rəngli qələvi metaldır.  

## Tarixi
Robert Vilhelm Bunzen və Qustav Kirxhof tərəfindən 1860 – cı ildə Almaniyada  Dürkheim mineral sularının tərkibində tapılmışdır. 

## Fiziki xassələri
## Kimyəvi xassələri
## Alınması
## Tətbiqi sahələri
Lantan

**Lantan** (**La**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 57-ci element.

## Xarici keçidlər

1794-cü ildə fin kimyaçısı Y.Qadolin serit mineralında yeni “ittirium torpağı” aşkar etdi. 1803-cü ildə həmin mineralda Y.Y.Berselius və alman kimyaçısı Vilhelm Xizinger (1766-1852) daha bir “torpağı” tapdılar, onu da “serium torpağı” adlandırdılar. Bu “torpaqlardan” sonralar bir sıra nadir torpaq elementlərinin oksidlərini ayırdılar. Onlardan biri 1839-cu ildə kəşf olunmuşdur və Berseliusun təklifi ilə lantan adlandırılmışdır. Yunan lanthano – “görünməz qalıram, gizlənirəm” sözündəndir; yeni element on illərlə kimyaçılardan “gizlənmişdir”.
Barium

**Barium** (**Ba**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 56-cı element.

## Həmçinin bax
*Barium sulfat
*Barium xlorid

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Serium

**Serium** (**Ce**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 58-ci element.
1803-cü ildə alman kimyaçı Martin Henrix Klaprot tərəfindən kəşf edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Prazeodim

**Prazeodim** (), **Pr** – kimyəvi element; elementlərin dövri sisteminin III qrupundandır, lantanoidlərə mənsub nadir metaldır (Yer qabığında miqdarı 7x104%-dir), at.n. 59, atom kütləsi 140,9077-dir. Təbii prazeodim stabil 141Pr izotopundan ibarətdir. Kütlə ədədləri 134–140 və 142–148 olan 14 süni izotopu alınmışdır. Təzə cilalanmış prazeodim gümüşü-ağ rəngdədir. Havada asanlıqla oksidləşdiyindən rəngi saralır. 1841-ci ildə K. Mosander "lantan torpağını" iki yeni "torpağa" (oksidlər nəzərdə tutulur) ayırdı. Onlardan biri lantanın oksidi idi, digəri isə ona çox oxşar idi və "didimiya" adını aldı, yunan sözü didimos – "ekiz". 1882-ci ildə Avstriya kimyaçısı Karl Auer fon Velsbax (1858–1919) didimiyanı da komponentlərə ayıra bildi. Aydın oldu ki, o da iki yeni elementin oksidlərinin qarışığıdır. Onlardan biri yaşıl rəngli duz verdi və Auer bu elementə prazeodim adını verdi, başqa sözlə "yaşıl ekiz" (yunanca prasinos – "açıq-yaşıl"). İkinci element qızılgül – qırmızı rəngli duz əmələ gətirir və o, neodim adlandırıldı, başqa sözlə, "yeni ekiz".

Sıxlığı (25 °S-də) 6,772 q/sm2-dir, 935 °S-də əriyir. 3212 °S-də qaynayır, paramaqnitdir. Başqa lantanoidlər kimi prazeodim də kimyəvi aktivdir. Birləşmələrində, əsasən +3, bəzən də +4 oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Prazeodimun üçlü yarımkeçirici birləşmələri ilk dəfə Azərbaycanda öyrənilmişdir. Prazeodim ərintilərindən əlvan metalların və poladın legirlənməsində, şüşəçi və qaynaqçı gözlükləri üçün xüsusi şüşə istehsalında (aşqar kimi), kondensator hazırlanmasında və s. istifadə edilir.

## İstinadlar
Qadolinium

**Qadolinium** (**Gd**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 64-cü element, kimyəvi elementi lantanoidlərdən biridir. Elementlərin dövri sistemin III qrupundadır, 7sabit və bir neçə süni radioaktiv izotopu məlumdur.

## Tarixi
1880 ildə İsveç kimyaçısı J.Ş. Marinyak kəşf etmişdir. Fin kimyaçısı Yuxan Qadolininin şərəfinə qadolinium adlandırılmışdır. Təbiətdə başqa lantonoidlərlə birlikdə qadolinitdə (Be2FeY2Si2O10) , monositdə və bastnezitdə tapılır.

## Fiziki xassələri
Qadolinium açıq boz rəngli metaldır, ferromaqnit xassəlidir.

## Alınması
Natrium, litium və qadalinium xloridin əridilmiş qarışığının elektrolizindən alınır.

## Kimyəvi xassələri
Qadolinium havada zəif oksidləşir, temperatur 100 0C- dən yüksək olduqda proses sürətlənir:

* 4Gd + 3O2 → 2Gd2O3

t = 3000C
Yüksək temperaturda halogenlərlə, azotla və hidrogenlə reaksiyaya daxil olur:

* 2Gd + 3Cl2 → 2GdCl3

t= 3000C
İsti su ilə reaksiyaya girərək əsas alınır:

* 2Gd + 6H2O → 2 Gd(OH)3 + 3H2
Flüor turşusundan başqa, gadolinium mineral turşular ilə reaksiyaya daxil olur:
* 2Gd + 6HCl (duru) → 2GdCl3 + 3H2
* Gd + 6HNO3 (qatı) → Gd(NO3)3 + 3NO2 + 3H2O
Qadolinium qələvi məhlulları ilə reaksiyaya qirmir.

## Tətbiqi
Qadoliniumun bəzi duzlarının, məs., Gd2(SO4)3 . 8H2O paramaqnit xassəsindən mütləq sıfra yaxın temperaturların alınmasında istifadə olunur. Qadolinium neytron radiyasiyasından muhafizəedici materiallar hazırlanması və reaktorların idarə olunmasında işlədilir.

## Mənbə
# Химическая энциклопедия:в 5 т. Москва: Советская энциклопедия, 1988. Т. 1. С. 450.
# Г. Реми. Курс неорганической химии. Изд. Мир, 1966, Т 2, с. 525

## İstinadlar
Neodim

**Neodim** (**Nd**) – nadir metallardandır, lantanoidlərə aid edilir. D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 60-cı element. Neodim - elementlərin dövri sisteminin III qrupundadır. Təbiətdə 5 stabil  (kütlə ədədləri 142,143,145,146,148) və 2 radioaktiv (kütlə ədədləri 144,150 olan) izotopu tapılmışdır.
Yer qabığında neodimin miqdarı 2,5.10-3 %, dəniz suyunda – 9,2.10-6 mq/l təşkil edir. Monosit və loparit minerallarının kristal qəfəsinə izomorf qarışıq kimi daxildir.
## Tarixi
Avstriya kimyaçısı Karl Auer fon Velsbax tərəfindən 1885-ci ildə oksid neodim şəklində kəşf edilmişdir.
## Alınması
Başqa lantanoidlər kimi neodimdə əridilmiş xloridin NdCl3 elektrolizindən alınır.Saf neodim almaq üçün metalotermik üsuldan istifadə edilir.
## Fiziki xassələri
Neodim gümüşü-sarımtıl rəngli metaldır, paramaqnit xassəlidir. Oksidləşmə dərəcələri +3, +4, nadir hallarda +2 olur.

## Kimyəvi xassələri
Neodim birləşmələrdə üçvalentlidir. Qızdırıldıqda hidrogen, karbon, azot, fosforla və halogenlərlə reaksiyaya girir:      
* 2 Nd + N2 → 2 NdN
* 2Nd + 3 Y2 → 2 NdY3
Adi temperaturda xlorid, nitrat, sulfat turşuları ilə reaksiyaya daxil olur. Alınan duzlar suda həll olur.
180-2000C-dən yuxarı temperaturda havada dərhal oksidləşir. Qaynar su ilə reaksiyaya daxil olur. Hidroksidi Nd(OH)3 əsası xassəlidir, qələvilərdə həll olmur. Nd 3+ kationu qırmızı bənövşəyi rənqdədir.
## Tətbiqi
Neodim, maqnezium və alüminium ərintiləri texnikanın müxtəlif sahələrində işlədilir. Rəngli şüşələrin hazırlanmasında (bənövşəyi neodim şüşəsi), maqnit oyuncağlarının alınmasında istifadə olunur.

## Mənbə
# Химический энциклопедически словарь. М., « Советская энциклопедия», 1983 год, с. 372.
# Волков А.И, Жарский И.М. Большой химический справочник.М., 2005 год, с.184
 
## İstinadlar
* Неодим на Webelements
* Неодим в Популярной библиотеке химических элементов
* Неодим — статья из химической энциклопедии
Prometium

**Prometium** (Pm) — D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 61-ci element.
Bu element neodim və samazium arasında yerləşməli olan nadir torpaq elementinin axatarışlarında müxtəlif minerallarda dəfələrlə kəşf olunub. Və İllionoysk Universitetinin şərəfinə illinium, Florentiya Universitetinin şərəfinə florensium, siklotronda yeni element almağa cəhd nəticəsində alındığından siklonium adlandırılmışdır. Amma bu kəşflər təsdiq olunmamışdır. Lantanoidlər zəncirində çatışmayan manqa ilk dəfə olaraq 1947-ci ildə amerika tədqiqatçıları Ceykob Marinski, Lourens Olepdenin və Çarlz Koriell uranın nüvə reaktorunda parçalanma məhsullarını xromatoqrafik ayırarkən aşkar etmişlər. Təbii elementin axtarışlarının uğursuzluğu aydın oldu: prometiumun izotoplarının hamısı nibətən az yaşam müddətli radioaktiv izotoplardır. Koriellin arvadı təklif edir ki, bu elementə allahlardan odu oğurlayaraq insanlara verən Prometeyin adı verilsin. Bununla nüvə "odunda" dəhşətli güc olması qeyd edilmişdir.
Holmium

**Holmium** (**Ho**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 67-ci element.
1879-cu ildə İsveçrə kimyaçısı və fiziki Jan Lui Sore (1827–1890) spektral analiz üsulu ilə "erbium torpağında" yeni element aşkar etdi. Ona adı İsveç kimyaçısı Per Teodor Kleve Stokholmun şərəfinə (onun latınca qədim adı Holmia idi) verir, ona görə ki, Kleve özü İsveçin paytaxtı yaxınlığında tapılmış mineraldan 1879-cu ildə yeni elementin oksidini ayırmışdı.
İtterbium

**İtterbium** (; Yb) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 70-ci element.

İtterbium lantanoidlər fəsiləsinə mənsub kimyəvi elementdir; atom nüvəsi 70, atom kütləsi 173,04-dür. Gümüşü-ağ metaldır, sıxlığı 6,98 q/sm³-dir, 824 C՞-də əriyir, birləşmələrində oksidləşmə dərəcəsi +2, bəzən də +3-dür. İstiyədavamlı xüsusi ərinti növləri hazırlamaq üçün sirkonium 4-oksidə ZrO2 az miqdarda itterbium qarışdırılır. İsveçrənin İtterbyu kəndində tapılmış mineraldan alınmışdır (adı da bu kəndin adından götürülmüşdür). 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Hafnium

**Hafnium** (**Hf**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 72-ci element.

## Kəşfi
Hafniumun kəşfi atomun quruluşu haqqında kvant nəzəriyyəsinin praktiki surətdə isbatı ilə əlaqədar olaraq, elm tarixində böyük əhəmiyyətə malikdir.

Dövri sistemdə 72-ci elementin mövcudluğu atom quruluşunun kvant nəzəriyyəsinin müddəaları əsasında əvvəlcədən müəyyən edilmişdir. Elementi macar kimyaçısı D.Heveşi və holland alimi Koster 1923-cü ildə sirkon mineralının tərkibində kəşf etmiş və ona Kopenhagen şəhərinin adı ilə əlaqədar olaraq, hafnium adı vermişlər.
Hafniumun Yer qabığında miqdarı 3,2-10-4%-dir. O səpələnmiş element olub, fərdi minerala malik deyil. Hafnium sirkonium minerallarında izomorf qatışıq (20%-ə qədər olur) şəklində rast gəlir. Bu elementlərin Yer qabığında birlikdə yayılması onların ion radiuslarının çox yaxınlığı (Zr+ - 0,74 A, Hi+-0,74A) və kimyəvi oxşarlıqları ilə əlaqədardır.

## Alınması
Hafnium, HfO2-in 1300oC-də natrium ilə reduksiyası nəticəsində alınır:

HfO2 + 4Na = 2Na2O + Hf

## Fiziki xassələri
Hafnium kompakt halda poladaoxşar ağ metaldır. O çətin əriyir. Təmiz hafnium olduqca yumşaqdır.
## Tətbiqi
Hafniumun tətbiq sahəsi hələlik məhduddur. Hafnium bir sıra çətin əriyən xəlitələrin tərkibinə daxil edilir. Ondan atom texnikasında neytronuducu material kimi istifadə olunur. HfO2 yüksək sındırma əmsalına malik optik şüşələrin hazırlanmasında və üzvi sintezlərdə katalizator kimi işlədilir.
## Mənbə
* Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif-1975.
Tantal

**Tantal** - "Ta" -(Tantalum) – Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 73-cü element. V qrupun əlavə yarımqrupunun 3-cü elementidir. Sərbəst halda ilk dəfə 1802-ci ildə İsveç alimi Andres Eksberq və ingilis alimi Çarlz Xatçet (1765-1847) tərəfindən Skandinaviyada tapılan minerallardan birində kəşf olunmuşdur. Onlar kəşf etdikləri tantal və kolumbiumu kimyəvi xassələri çox yaxın olduğundan bir element kimi qəbul etdilər və onu tantal adlandırdılar. 1844-cü ildə alman kimyaçısı Henrix Roze (1795-1864) Bavariyada tapılan mineralları araşdırarkən sübut etdi ki, çox oxşar xassəli iki müxtəlif element mövcuddur. O bu elementlərin "qohumluğunu" nəzərə çapdırmaq" üçün ikinci elementi mifik yunan qəhrəmanı Tantalın qızı Niobanın şərəfinə Niobium adlandırdı. Maraqlıdır ki, Amerikada hələ uzun müddət niobiumu, köhnə adı ilə Kolumbium (CB) adlandırırdılar.

Bu elementə tantal adı elementin sərbəst halda çətin ayrılmasına və onun kimyası ilə məşğul olan tədqiqatçılara əzab verməsinə görə qədim yunan mifologiyasından götürülmüş "Tantal əzabı" məfhumuna əsasən verilmişdir. Mifik ad daşıyan 3 elementdən (vanadium, tantal, niobium) biridir. Tantal metalı ilk dəfə xloridli birləşməsinin hidrogenlə reduksiyasından alınmışdır.
thumb|left|Tantal metali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Volfram

**Volfram** (**W**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 74-cü element. Ən yüksək ərimə temperaturuna malikdir.
Söz alman mənşəlidir: Wolfram. Bu ad ilə mineral Almaniyada lap çoxdan məlum idi. Bu, dəmir-manqan qarışıq volframatdır xFeWO4 ∙ yMnWO4. Ağırlığına görə onu çox vaxt qalay filizi hesab edirdilər, amma, bu filizdən heç bir metal əridilmirdi. Mədənçilərin bu daha bir "şeytan" flizinə şübhəli münasibəti onun adında da əks olundu: Wolf almanca "canavar". Bəs "ram" nədir? Orta əsrlər alman dilində ram — "qrum", onda volfram — "canavar qurumu" deməkdir (volframit mineralı qara rənglidir və qara iz buraxır). Güman ki, Wolfram latınca lupus — "canavar" və spuma — "köpük" sözlərindən düzəlib. Təsadüfi deyil ki, alman geoloq və mineroloq Qeorq Aqrikola (1494–1555) bu mineralı lupi spuma — "canavar köpüyü" adlandırmamışdır (onun müasir adı volframitdir).

"Volfram" sözü alman və rus dilində var, ingilis və fransız dillərində isə bu addan yalnız W işarəsi qalıb, volframit mineralının a formullarının adlarında. Digər hallarda adətən bu elementin başqa adı — tungsten istifadə olunur. Nə vaxtsa Berselius ağır mineralı belə adlandırmışdır. 1781-ci ildə isveç kimyaçısı Karl Vilhelm Şeele (1742–1786) bu mineraldan volfram oksidi ayırmışdır. İsveç dilində tung sten — "ağır daş", metalın adı da buradandır. Yeri gəlmişkən, sonra bu mineral (CaWO4) alimin şərəfinə şeelit adlandırıldı.

## Həmçinin bax
* Volfram (VI)xlorid

## İstinadlar

## Mənbə
* Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016, 464 c.

## Xarici keçidlər
* http://www.nkpi.az/?page=addread&id=3048
Tulium

**Tulium** (**Tm**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 69-cu element.
Yeni element holmium kəşf edilən ildə isveçli Kleve tərəfindən kəşf olunmuş və qeyri-adi olaraq öz vətəninin şərəfinə adlandırmışdır. Qeyri adilik odur ki, Tule adında ölkə mövcud deyil. Qədim yunan səyyahı Pifey "Okean haqqında" əsərində Tule (Thule) adasını təsvir etmişdir. Guya bu ada "Britaniyadan dənizlə altı günlük məsafədə, donmuş dənizin yaxınlığında yerləşir". Amma artıq qədim zamanlarda bu təsvir şübhələr yaratmışdı. Antik coğrafiyaçılar sadəcə dünyanın ən şimal həddini belə adlandırırdılar, orta əsrlərdə isə Avropanın şimal hissəsini: İslandiyanın və ya müasir Norveçin şimali-qərb hissəsini. 1942-ci ildə İsveçdə avtomobillər üçün avadanlıqlar istehsal edən Thule şirkəti yarandı.
Osmium

**Osmium** (**Os**) — D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 76-cı element. Ən ağır metaldır.

## Xarici keçidlər
İridium

**İridium** (**Ir**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 77-ci element.
Elementlərin dövri sisteminin VIII qrupunda, platin qrupu metallarına mənsub, həmçinin qızıl və gümüşlə birlikdə vacib metallar sirasına daxil olan  kimyəvi elementdir. Təbiətdə iki stabil izotopu var: 191İr (38,5%) və  193İr (61,5%).

## Tarixi
İridium elementini 1804-ci ildə ingilis kimyaçısı S.Tennant  kəşf etmiş və dördvalentli iridiumun üçvalentliyə reduksiya zamanı birləşmələrinin 			müxtəlif rənglər almasına görə onu “ İridium” adlandırmışdır (yunanca iris (iridos) – göyqurşağı deməkdir). Nadir hallarda, adətən, platinlə birlikdə tapılır. Yer qabığında kütləcə 10-7% - dir.
## Fiziki xassələri
İridium çox bərk, çətin əriyən gümüşü-ağ metaldır.
## Kimyəvi xassələri
Kimyəvi cəhətdən çox davamlıdır. 12000C temperaturdan yuxarı İrO3 şəklində qismən
buxarlanır. Flüorla iridium 400-5000C, xlor və kükürdlə közərmə temperaturunda reaksiyaya daxil olur.

## Tətbiqi
Sənayedə ölçü cıhazları üçün yüksək temperatura davamlı, möhkəm ərintilər hazırlanmasında işlədilir.  
## Mənbə
* Химическая энциклопедия -  М.: Советская энциклопедия, 1990. - Т. 2. - 671 с.
* Г. Реми. Курс неорганической химии. Изд. Мир, 1974, Т 2, с.330.

## İstinadlar
Bismut

**Bismut** (**Bi**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 83-cü element. 
## Tarixi
XVIII əsrə qədər bu metal Avropa əlkimyaçılarının işlərində tez-tez rast gəlinirdi. Bismut sözünün mənşəyi məlum deyil. Bir fərziyyəyə görə o, təhrif olunmuş alman sözləri "wis" və "mat"dan  yaranıb "ağ kütlə" deməkdir.
Bitkilərdə bismut aşkar olunmamışdır. Heyvanlarda bismutun miqdarı külə ilə 0,00002%-dir.
## İnsan orqanizmində bismut
Insan orqanizminə bismut qida ilə, həmçinin hava və su vasitəsi ilə daxil olur və bu, sutkada 5-20 mkq-dır. Bismut insan orqanizminə müxtəlif orqanlarda və toxumalarda aşkar olmuşdur: qanda, əzələlərdə, saçlarda, böyrəklərdə, sümüklərdə, baş beyində və s. Bismut qara ciyərdə, dalaqda və sümüklərdə toplanır.

Bismut bəzi zülalların sintezi prosesində iştirak edir, böyrəklərin strukturunu əmələ gətirir.

Bismut birləşmələri zəhərlənməyə səbəb olmur ki, bu da bismut birləşmələrinin sorulmasının çətinliyi ilə izah olunur. Süd turşusunun artıq miqdarı bismutu həll olan hala keçir ki, bu da onun sorulmasına kömək edir. Sorulma zamanı bismutun zəhərli və xüsusi terapevtik təsiri özünü göstərir. Qana daxil edildikdə bismutun zəhərliliyi yüksəkdir – diri çəkiyə görə hər kq-a 1 mq-a yaxın. Bu miqdar qana daxil edilmə tezliyindən və havanın növündən asılı olaraq fərqlənir.

Bismut ilə zəhərlənmə kəskin və xroniki ola bilər.

Bismutun orqanizmə daxil olmasının əsas mənbələri hava, su, heyvan mənşəli qida məhsullarıdır.
## Xassələri
Bismut parlaq, kövrək, çətinəriyən metaldır. Bi2O3 amfoter, Bi2O5 isə turşu oksiddir.

Bismutun daha geniş məlum olan və insan tərəfindən daha geniş istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:

BiOHNO3 – bismut əsasi nitrat, vikair, vikalin.

Bi[C6H2(OH)3COO](OH)2 – bismut (III) dihidroksid qallat.

Qida məhsulları ilə onun orqanizmə sutka ərzində daxil olan miqdarı 0,02 mq, hava ilə daxil olan miqdarı 0,00001 mq-dır.

## Tətbiq sahələri
Bi2O3 şirələrin (emalların) və çini boyaqların alınmasında tətbiq olunur. Bismutil-nitrat BiONO3·H2O tibdə büzüşdürücü vasitə kimi istifadə olunur.
206Bi izotopu limfatik leykomiyanın müalicəsi üçün istifadə olunur. Bismut dihidroksid qallat yaralara və yanıqlara səpmək üçün toz şəklində istifadə olunur. 206Bi izotopu limfatik leykomiyanın müalicəsi üçün istifadə olunur. Bismut dihidroksid qallat yaralara və yanıqlara səpmək üçün tox şəklində istifadə olunur .

## Depozitlər
Bismut yataqları Almaniya, Monqolustan, Boliviya, Avstraliya, Peru, Rusiya və digər ölkələrdədir.

thumb|left|250px|Bismut

## Alınması

Bismutun alınması prosesi aşağıdakı reaksiyalarla gedir:

:: \mathsf{Bi_2S_3 + 3Fe \rightarrow 2Bi + 3FeS}

:: \mathsf{Bi_2O_3 + 3C \rightarrow 2Bi + 3CO}

:: \mathsf{2Bi_2S_3 + 9O_2 \rightarrow 2Bi_2O_3 + 6SO_2}

:: \mathsf{Bi_2O_3 + 3Na_2SO_3 \rightarrow 2Bi + 3Na_2SO_4}

:: \mathsf{4Bi_2S_3 + 12Na_2CO_3 \rightarrow 8Bi + 9Na_2S + 3Na_2SO_4 + 12CO_2}

:: \mathsf{4Bi_2S_3 + 24NaOH \rightarrow 8Bi + 9Na_2S + 3Na_2SO_4 + 12H_2O}

## İstinadlar

## Mənbə
* Uşaqlar üçün ensiklopediya. Kimya. Bakı, 2008.
* Висмут на Кристаллов. NET (рус.)
* Висмут на Webelements
* Висмут в Популярной библиотеке химических элементов

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Polonium

**Polonium** (**Po**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 84-cü element.

## Tarixi
XIX əsrin son illərində Mariya Küri və Pyer Küri cütlüyü tərəfindən uran və radium elementlərinin parçalanmasından alınmışdır. Mariya Küri bu elementi öz vətəni olan Polşanın şərəfinə adlandırmışdır. Xalkogenlər qrupuna aiddir. Polonium nadir elementdir, yer qabığında onun miqdarı 2.10–15 % -dır.2006-cı ilə qədər kütlə miqdarının 188–220 diapazonundain əvvələrinə diapazonunda poloniumun 33 izotopu məlum idi.

## Fiziki xassələri
Polonium – gümüşü-ağ rəngli yumşaq metaldır.

## Kimyəvi xassələri
Kimyəvi xassələrinə görə polonium tellura yaxındır. Birləşmələrdə tellur kimi oksidləşmə dərəcəsi −2. +2, +4, +6 – dır. Havada polonium oksidləşir:
PoO, РоО2, PoO3 oksidləri məlumdur. Polonium turşularla reaksiyaya daxil olur: məhlullarda ionları mövcuddur PoO42-, PoO32-, Po2+, Po4+. Polonium hidroksid məlumdur PoO(OH)2. Poloniumun xlorid turşusu məhluluna sinklə təsir etdikdə uçucu poloniumun hidridi əmələ gəlir PoH2. Turşularla təsir etdikdə məhlula çəhrayi rənqdə poloniy kationları formasında keçir:

Po + 2 HCl → PoCl2 + H2
Poloniumun xlorid turşusunda maqniumun iştiraki ilə həll olunduqda poloniumhidrogen əmələ gəlir:

Po + Mg + 2 HCl → MgCl2 + H2Po

## Toksikliyi
Polonium çox təhlükəlidir. Onunla iş prosesi xüsusi bokslarda aparılır.

## Tətbiqi
210Po izotopu neytron mənbələrində işlədilir. 210Po – dan düzəldilmiş elektrik atom batareyalarından Yerin "Kosmos – 84" "Kosmos — 89" süni peyklərində istifadə edilmişdir. Təbii radioaktiv çöküntülərdə və dəniz suyunda az miqdarda (10–4 pküri/q) 210Po var.

## Mənbə
* Г. Реми. Курс неорганической химии. Изд. Мир, 1972. C.723–724.
Astat

**Astat** (**At**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 85-ci element.

Bu element 1940-cı ildə süni olaraq siklotronda bismutu alfa-hissəciklərlə şüalandırmaqla alınmışdır. Amma yalnız kəşfdən 7 il sonra Çmilio Çino Seqre (1905-1989) başda olmaqla Amerika fiziklər qrupu bu elementə ad verdilər: yunan sözü astatos - “davamsız, səbatsız”-dan yaranmışdır. Bu elementin ən uzun ömürlü izotopu 7,2 saat yarımparçalanma dövrünə malikdir.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Kimyəvi elementlərin dövri sistemi
* İzotop
* Elektroliz
Fransium

**Fransium** (**Fr**) — D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 87-ci element. Radioaktiv metal olan fransium Yer qabığından rast gəlinən ən nadir ikinci elementdir və bilinən heç bir bioloji rolu yoxdur. Elektropozitivliyi ən yüksək olan elementdir və

## Kəşfi və adlandırılması
1939-cu ildə Marqerit Perei tərəfindən Parisdəki Küri İnstitutunda kəşf edilib və tapıldığı ölkə olan Fransanın adına adlandırılmışdır.

## İstifadəsi
Ticari dövriyyədə yer almayan fransium sadəcə elmi araşdırmalarda istifadə olunur və xərçəng xəstəliyinin müalicəsində faydalı ola biləcəyi təxmin edilir.

## İstinadlar
Tallium

**Tallium'' (**Tl''') – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 81-ci element. Bitki orqanizmlərində tallium aşkar olunmuşdur. O, tütündə, kaşnı kökündə, ispanaqda, fıstıq oduncağında, üzümdə, çuğundurda və digər bitkilərdə aşkar edilmişdir. Bəzi bitkilər həyat fəaliyyətlərində talliumu akkumuliyasiya edirlər.

Heyvanlardan meduzalar, aktinilər, dəniz ulduzları və dənizlərin digər canlılarında daha çox olur. Məməlilərdə tallium mədə-bağırsaq traktından yaxşı sorulur, başlıca olaraq dalaqda və əzələlərdə toplanır. Tallium insan orqanizminə qida vasitəsilə daxil olur. İnsan orqanizminə sutka ərzində qida və su ilə talliumun daxil olan miqdarı 1,6 mkq, hava ilə 0,05 mkq-dır. Tallium qanda, sümüklərdə, saçlarda, dırnaqlarda, dişlərin minalarında, aşkar edilmişdir. O, böyrəklərdə, əzələlərdə, endokrin sistemi vəzlərində və xayalarda toplana bilir. Tallium ionları kalium ionları ilə oxşar xassələrə malikdirlər və fermentlərdə biri-birini əvəz edə bilirlər.

Tl+ ionunun hüceyrə membranından hüceyrə daxilinə keçmə sürəti K+ ionunun keçmə sürətindən 100 dəfə çoxdur. Bu, Na+/K+ tarazlığının kəskin dəyişməsinə səbəb olur ki, bu da əsəb sisteminin funksional pozulmasına gətirib çıxarır. Tallium müxtəlif fermentlərin işini poza bilir, hüceyrələrdə zülal sintezinə mane olur. Tallium K+ ionunun mikroanaloqu olduğundan onun birləşmələrinin insan orqanizmi üçün zəhərliliyi civə və qurğuşuna nəzərən daha yüksəkdir. Tallium və onun birləşmələri zəhərlidir, məməlilər və insan üçün yüksək zəhərliliyə malikdir. Insan üçün talliumun öldürücü dozası 60 mq-dır.

Tallium orqanizmə nəfəsalma orqanları, zədələnmiş dəri və qida həzmi traktı vasitəsilə daxil olur. Orqanizmdən uzun müddət ərzind, əsasən sidik və nəcis vasitəsilə xaric olunur.

Tallium bitki və heyvan mənşəli məhsullarla orqanizmə daxil olur.

Talliumun ən geniş tanınan və insan tərəfindən ən geniş istifadə olunan birləşmələr:

Tl2S – tallium (I) sulfid

TlCl3 – tallium (III) xlorid

TlBr – tallium (I) bromid

Talliumu 1861-ci ildə U.Kruks kəşf etmişdir. Tallium adı yunan sözü “thallos”-dan götürülüb, “yaşıl budaq” deməkdir.

Qida məhsulları ilə talliumun orqanizmə daxil olan sutkalıq miqdarı 0,0015 mq-dır.

Talliumun 199Tl, 201 il izotopları tibdə ürək-damar fəaliyyətinin pozulmasını tədqiq edərkən, venoqrafiyada və s. istifadə olunur.

Talliumun hallogenidləri infraqırmızı şüaları yaxşı buraxır.

Talliumun sulfidləri fotoelementlərdə istifadə olunur.

Tallium və onun birləşmələri yüksək şüasındırma əmsalına malik xüsusi optiki şüşə, yarımkeçiricilər, kristallofosforlar istehsalında, yüksək həssaslıqlı fotoelementlərdə, lüminesent lampalarda, podşipniklərdə və turşuya davamlı ərintilərdə istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Radium

**Radium** (**Ra**) – Dmitri Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 88-ci element.Qələvi torpaq metallarından radium ən axırda kəşf edilmişdir, hələ Dmitri Mendeleyev onun üçün dövri sistemdə əvvəlcədən boş xana saxlamışdı. Radium 1898-ci ildə uran filizində tapıldı. Pyer və Mariya Kürilər bu mineralı tədqiq edərkən bəzi filiz nümunələrinin radioaktivliyinin onlardakı uranın miqdarına görə gözləniləndən böyük olduğunu müəyyən etdilər. Onlar belə nəticəyə gəldilər ki, uran filizinin tərkibində radioaktivliyi uranınkından yüksək olan yeni element vardır. Tezliklə onlar bu birləşməni ayıra bildilər. Radioaktiv parçalandığına görə elementi radium adlandırdılar. Kürilər təqribən bir ton uran filizini işləyərək, 0,1 q-a yaxın radium duzu aldılar. Radium metalı isə 1910 -cu ildə civə katodundan istifadə etməklə radium – xlorid məhlulunun elektrolizindən alındı. 
Radium gümüşü – ağ rəngli ağır, çətinəriyən metaldır (6,5x10-4 atm təzyiqə tər=0,63C0). Digər qələvi – torpaq metallar kimi o da sərbəst halda yüksək kimyəvi aktivliyə malikdir, su ilə şiddətli reaksiyaya daxil olaraq hidrogeni ayırır: Ra+2H2O=Ra(OH)2+H2. Bu zaman əmələ gələn radium – hidroksid qüvvətli əsasdır, suda yaxşı həll olur. Ona natrium – sulfat məhlulu ilə təsir etdikdə turşularda həll olmayan ağ rəngli radium – sulfat çöküntüsü əmələ gəlir: Ra(OH)2+Na2SO4=RaSO4+2NaOH. 
Təbiətdə radium 238 U-in radioaktiv parçalanmasından əmələ gəlir. Ona görə də təəccüblü deyil ki, onu uran filizlərindən əldə edirlər. 236 Ra izotopunun yarımparçalanma periodu 1600 ildir. Bu zaman radioaktiv radon qazı əmələ gəlir.
Radium metalı təbiətdə olan ən radioaktiv maddə statusuna malikdir. İlk olaraq Mariya və Pyer Küri mineral uran filizindən radiumun alınmasına nail olmuşlar.Tonlarla filiz emal etdikdən sonra cəmi 0,1 qram radium ala bilmişlər və, onun insan dərisi ilə təmasda olduğunda, yanıq əmələ gətirməsini müəyyən etmişlər. 
Daha sonra Pyer Küri və onunla çalışan tibb mütəxəssisləri radiumun radioaktiv təsiri ilə şişlərin dağıtma qabiliyyətini aşkar etmişlər. “Küri terapiyası” həm kəşf edilmə zamanına görə, həm də əhəmiyyətinə görə xərçəng xəstəliyinin şua ilə ilk müalicə üsulu idi.  
“Qorxunc” mavi işıq saçan radium təbii enerji mənbəyi kimi, diş məcunun hazırlanmasından başlayaraq, saç bəsləmə maddələrinə qədər bir çox məhsulların tərkibinə daxil edilirdi. O, lüminissent tərkiblərin hazırlanmasında da geniş tətbiq olunurdu, saatları rəngləyən qadınlardan ibarət qrupun hamısı xərçəng və anemiya xəstəliyinə düşmədiyinə qədər. Qadınlar istifadə etdikləri fırçaları ağızlarında isladırdılar ki, fırça tükcüklərini birləşdirsinlər və bu zaman radioaktiv maddəni udmuş olurdular.

## Mənbə
*http://kimyanioyren.blogspot.com/p/maraql-kimya.html
Aktinium

**Aktinium** (**Ac**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 89-cu element.

## Haqqında
Aktinium dövri sistemin III qrupunun radioaktiv kimyəvi elementi, sıra sayı 89, ən çox yaşayan izotopun kütlə ədədi 227. Yer qabığında miqdarı 6×10−10 çəki %. As227 radioaktiv aktinouran (U235) sırasının üzvüdür və uran filizlərində tapılır; b - hissəciklər (98,8%) və  a - hissəciklər (1,2%) ayırmaqla parçalanır. As228 (MsTh2) -b şüalandırıcısı olub yarımparçalanma dövrü 6,13 *saat*. Aktinium - gü­müşü-ağ metal, ərimə temperaturu 1050±50&nbsp;°C. Kimyəvi cəhətdən lantanın ali homoloqudur və tədqiq olunmuş birləşmələri (Ac2O3, AcF3, AcCl3, AcBr3 və b.) lantanın müvafiq birləşmələri ilə izomorfdur.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Torium

**Torium** (**Th**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 90-cı element.
1882-ci ildə Y.Y.Berselius ona Norveçdən göndərilmiş nadir mineralda yeni elementin birləşməsini aşkar edir. O, bu elementi qədim skandinav Allah – ildırım saçan Tora şərəfinə torium adlandırır. Doğrudur  Berselius  bu adı hələ 1815-ci ildə toriumu İsveçdən olan digər mineralda səhv olaraq “kəşf edərkən” düşünmüşdü. Bu, o nadir hadisə idi ki, tədqiqatçının özü guya onun aşkar etdiyi elementi “bağladı”. “Bağlama” 1825-ci ildə baş verdi, o vaxt məlum oldu ki, əvvəllər Berselius ittrium fosfatı analiz edibmiş. Yeni mineralı isə torit adlandırdılar, bu, torium slikat idi.

## İstinadlar
Protaktinium

**Protaktinium** (**Pa**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 91-ci element.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kürium

**Kürium** (**Cm**, Curium) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 96-cı element.

Element 1944-cü ildə Siborqun rəhbərlik etdiyi amerika fizikləri qrupu tərəfindən plutoniumu helium nüvələri ilə bombardman edərkən alınmışdır. Onu Per və Mariya Kürinin şərəfinə Kürium adlandırdılar. Alimlər yeni elementə ad fikirləşərkən güman ki, bu analogiyanı da nəzərdə tutublar. Elementin simvolunda (Cm) birinci hərf Kürinin soy adını, ikinci Mariyanın adını ifadə edir (və elementin latınca adının  Curium son hərfini).
## İstinadlar

http://www.nkpi.az/?page=addread&id=3011 
## Xarici keçidlər
* WebElements.com – Curium (ingiliscə)
Fermium

**Fermium** (**Fm**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 100-cü element.

## Xarici keçidlər

* WebElements.com – Fermium (ingiliscə)
Mendelevium

**Mendelevium** (**Md**, ) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 101-ci element. İlk dəfə olaraq  element haqqında 1955-ci ildə Siborqun qrupu məlumat verdi, amma, yalnız 1958-ci ildə Berklidə onun sintezi haqqında etibarlı nəticələr alındı. Amerika tədqiqatçıları bu elementi Dmitri İvanoviç Mendeleyevin (1834-1907) şərəfinə adlandırdılar.
## Kimyəvi xassələri
:Mendeleviumu 14 izotopo var.Təbiətdə mövcud deyil.Bu izotoplar 247Md- dan 260Md- ya qədər kütlə ədədlərinə malikdir.Bu elementin ən davamlı izotopo 260 kütlə ədədi olanıdır.O, ikivaletlidir.Onun xloridi də var:
:::**Md + 2HCl → MdCl<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>**
## Alınması
Mendelevium Aşağıdakə nüvə reaksiyası üzrə alınır:
:::::**<sup>244</sup>Es + <sup>4</sup>He = <sup>247</sup>Md + <sup>1</sup>n**
:Elementin ilk işarəsi Mv olmuşdur
## Xarici keçidlər

* WebElements.com – Mendelevium (ingiliscə)
Berklium

**Berklium** (**Bk**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 97-ci element. İlk dəfə süni yolla sintez edildiyi Berkli universitetinin şərəfinə adlandırılmışdır.
Lourensium

**Lourensium** (**Lr**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 103-cü element.
Elementin müxtəlif izotoplarının alınması haqqında 1961 və 1971-ci illərdə (Berklidəki qrup), 1965, 1967 və 1970-ci illərdə (Dubnadakı işlərdə) məlumat verilmişdir. Element Amerika fiziki, siklotronu kəşf etmiş Ernest Arlando Lourensin (1901–1958) şərəfinə adlandırılmışdır. Berklidəki Milli laboratoriya Lourensin adını daşıyır. Uzun illər Rusiyada çap olunan elementlərin cədvəllərində Lr simvolu mötərizədə yazılırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* WebElements.com – Lawrencium (ingiliscə)
Nobelium

**Nobelium** (**No**, ) – aktinoid qrupundan süni yolla alınmış 102 atom nömrəli kimyəvi element.

İlk dəfə olaraq elementin sintezi haqqında 1957-ci ildə Stokholmda işləyən beynəlxalq alimlər qrupu məlumat vermişdir və təklif etmişdirlər ki, yeni element isveç mühəndis kimyaçısı, ixtiraçı və sənayeçi Alfred Bernxard Nobelin (1833-1896) şərəfinə adlandırılsın. Sonradan alınan nəticələrin yanlış olduğu aydınlaşdı. İlk etibarlı məlumatlar bu element üçün SSRİ-də Q.N. Flerovun qrupu tərəfindən 1966-cı ildə alındı. Alimlər təklif etdilər ki, elementin adını dəyişsinlər və fransız fiziki Frederik Jolio-Kürinin şərəfinə joliotium (Jl) adlandırsınlar. Kompromis kimi həmçinin təklif olundu ki, elemet Georgi Nikolayeviç Flerovun (1913-1990) şərəfinə flerovium adlandırılsın. Məsələ bir neçə on il açıq qaldı, nobeliumun işarəsi mötərizədə göstərildi. Məsələn, Kimya ensiklopediyasının 1992-ci ildə çap olunmuş üçüncü tomunda nobelium haqqında məqalə var idi. Amma zaman keçdikcə məsələ “soruldu” və bu ensiklopediyanın 4-cü tomundan (0, 1995-ci ildə nəşr olunmuşdur) başlayaraq No simvolu mötərizədən azad oldu.

Bir neçə qeyri – stabil izotopa malikdir, onlardan ən uzun ömürlüsü259. Yarım parçalanma müddəti 58 dəqiqədir.

## Xarici keçidlər

* WebElements.com – Nobelium (ingiliscə)
Rezerfordium

**Rezerfordium** (**Rf**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 104-cü element. Elementin alınması üzrə ilk təcrübələr Dubnada İvo Zvar (1934-cü ildə doğulub) və əməkdaşları tərəfindən hələ 1960-cı illərdə aparılmışdır. Q.N.Flerovun qrupunda bu elementin digər izatopunun alınması haqqında məlumat verildi. Təklif olundu ki, o, kurçatovium (işarəsi Ku) adlandırılsın – SSRİ-də atom layihəsinin rəhbəri İqor Vasilyeviç Kurçatovun (1903-1960) şərəfinə. Amerika tədqiqatçıları 1969-cu ildə bu elementi sintez edərək identifikasiya üçün yeni metodika istifadə etmişdilər və belə düşünmüşlər ki, əvvələr alınmış nəticələri birmənalı qəbul etmək olmaz. Onlar “rezerfordium” adını təklif etdilər – dahi ingilis fiziki  Ernest Rezerford un (1871-1937) şərəfinə. İUPAK bu elementin adı üçün “dubnium” təklif etmişdir, amma son qərara rezerfordium oldu (Rezerfordun nüvə fizikasında böyük xidmətlərini qeyd etmək üçün). Nomenklatura üzrə Beynəlxalq Komissiya belə nəticəyə gəlir ki, kəşf şərəfi Sovet və Amerika alimləri arasında bölünməlidir.

## İstinadlar

http://www.nkpi.az/?page=addread&id=3038 
Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016,464 c.
Uran

* Uran (planet) — Günəş sistemində 7-ci planet. Xaric planetdir. 
* Uran (element) — D.İ.Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 92-ci element.
* Uran (mifologiya) — Qədim yunan mifologiyasında dünyanı ilk idarə edən səma tanrısı
* Uran (repçi) — azərbaycanlı repçi.
* Urançay — Oğuz rayonu ərazisində çay. Ağçayın qoludur.
Bəyimli (Zərdab)

**Bəyimli** — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun eyniadlı qəsəbə inzibati ərazi vahidində qəsəbə.

## Tarixi
Qəsəbə Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsi XX əsrin 20-ci illərində Bəyimli adlı ərazidə salınmışdır. Kəndin ərazisi əvvəllər Ağsu rayonunun Bəyimli kəndinə məxsus qışlaq yeri olmuşdur.

## İstinadlar
Neptun

* Neptun (planet) — Günəş sistemində 8-ci planet.
* Neptun (element) — D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 93-cü element.
* Neptun (mifologiya) — Roma mifologiyasında dəniz allahı.
Bilefeld

**Bielefeld** - Almaniyanın Şimali Reyn-Vestfaliya vilayətində bir şəhər. 

## Tarixi

## Coğrafiya

## Əhalisi

## İqtisadiyyat

## Ətraf mühit

## Rayonları

## Memarlıqı

## Mədəniyyəti

## Təhsil

## İdman

## Nəqliyyatı

## Tanınmış sakinləri

## Qalareya

## İstinadlar
Leverkuzen

**Leverkuzen**, Almaniyanın Şimali Reyn-Vestfaliya vilayətində bir şəhər.

## Xarici istinadlar
* leverkusen.de (Almanca)
* leverkusen.com (Almanca)
Təsirsiz qaz

**Təsirsiz qaz**, **nəcib qaz**, yaxud **nadir qaz** — digər elementlərlə energetik səviyyələrini elektronla doldurmaq üçün reaksiyaya girməyən qazlar. Mendeleyev cədvəlindəki VIII qrupun əsas yarımqrupunu təşkil edirlər. Təsirsiz qazlara helium (He, 2), neon (Ne, 10), arqon (Ar, 18), kripton (Kr, 36), ksenon (Xe, 54) və radon (Rn, 86) aiddir. Təsirsiz qazlar sonuncu energetik səviyyələri dolu olduğu üçün oksigenlə birləşmə əmələ gətirmir, buna görə də onlar digər qruplara nisbətən daha zəifdir.

## İstinadlar
Halogenlər

**Halogenlər** ( — duz və *γένος* — mənşə) — VII qrup elementləri (energetik səviyyələrini doldurmaq üçün 1 elektronları çatmayanlar). Halogenlər reaksiya zamanı daha çox elektron alırlar. Bu xassə daha çox flüora aiddir. Halogenlər təbiətdə sərbəst şəkildə tapılmır,yalnız birləşmə şəklində tapılırlar.
Xlor ilk dəfə 1774-cü ildə xlorid turşusunun manqan oksidi ilə oksidləşməsindən alınmışdır.
Flüor yalnız oksidləşdiricidir, onu duz məhlullarının elektrolizi yolu ilə almaq olar.

Flüor yalnız −1 və 0 oksidləşmə dərəcəsi göstərir.Yerdə qalan elementlər isə- xlor, brom, yod −1 — +7 aralağında oksidləşmə dərəcəsi göstərir. Qrup üzrə yuxarıdan aşağı getdikcə (F->Cl->Br->J sırası boyunca);
elektromənfilik, oksidləşdiricilik, qeyri-metallıq xassəsi, aktivlik azalır.
Atom radiusu, reduksiyaedicilik isə artır.

Flüor laboratoriyada alınmır. Yalnız sənayedə ərintinin elektrolizindən alınır. Flüor- qaz halındadır, açıq-sarı rənglidir. Xlor-qaz halındadır, sarımtıl-yaşıl rənglidir.
Brom-maye halındadır, qırmızı-qonur rənglidir.

Yod- bərk haldadır, tünd-bənövşəyi rəngdədir.

Yod suda həll olmur. Etil spirtində həll olur. Spirtdə məhlulundan tibdə istifadə olunur. Halogenlər geniş yayılmışdır.

## Alınma yolları

Flüor duzalarının ərintisinin, xlor isə duzlarının həm ərintisindən, həm də suda məhlulunun elektrolizi ilə alınır. Brom yenə(və) yodu almaq üçün onların duzlarını xlorla reaksiyaya salırlar.
Aktinoidlər

Aktinoidlər – dövri sistemin 7-ci dövründə yerləşmiş, sıra nömrəsi 89–103 arasında olan 14 elementin ümumi adıdır. Adının mənası yunan dilindən tərcümədə "aktis" "şüa", "eidos" "oxşar" deməkdir. Bunlar aktinium, torium, protaktinium, uran, neptunium, plutonium, amerisium, kürium, berklium, kalifornium, eynşteynium, fermium, mendelevium, nobelium, lourensiumdur. Onlardan heç birinin stabil izotopu yoxdur. Torium, protaktinium və uran təbii radioaktiv elementlər olduğu halda, digər aktinoidlər nüvə reaksiyalarında süni yolla sintez edilmişdir.

## İlkin təsəvvürlər
Aktinoidlər ailəsi haqqında təsəvvürləri ilk dəfə 1944-cü ildə Amerika alimi Q. Siborq vermişdir. Özünün aktinoidlər ailəsi nəzəriyyəsinə uyğun olaraq o söyləmişdir ki, toriumdan başlayaraq bu elementlərin atomlarında lantanoidlərdə 4f yarımsəviyyələri dolduğu kimi, 5f yarımsəviyyəsi də dolmağa başlayır. Ona görə də bütün 14 aktinoidləri dövri sistemdə aktiniumla birlikdə bir qəfəsdə yerləşdirirlər. Onlar dövri sistemdə lantanoidlər sırasının altında yerləşdirilir. Aktinoidlərin bu cür yerləşdirilməsi geniş yayılmışdır. Transuran elementlərinin öyrənilməsi məlum olmuşdur ki, aktinoidlərin lantanoidlərlə oxşarlığı bir çox cəhətdən formal xarakter daşıyır.

## Müasir təsəvvürlər
Müasir işlər göstərir ki, 5f ilə 4f elementlərinin müqayisəsi zamanı ağır aktinoidlərlə yüngül lantanoidlər arasında daha çox oxşarlıq vardır. Eləcə də aktinoidlər ailəsinin 1-ci yarımsıra elementləri ilə əvvəlki dövrlərin keçid d-elementləri arasında kimyəvi cəhətdən oxşarlıq vardır. Buradan görünür ki, 7-ci dövri dəyişməsində özünəməxsusluq vardır. Bu da sıra nömrəsi (Z) böyük olan elementlər sahəsində dövrilik hadisəsinin qiymətləndirilməsində yeni yanaşmanı tələb edir.

## Kimyəvi xassələri
Aktinoidlər üçün +1-dən +7-dək oksidləşmə dərəcəsinin daha çox mövcud olması müəyyən edilmişdir. Neptunium, plutonium və amerisiumun +6 və +7 oksidləşmə dərəcəsi göstərən birləşmələri, eləcə də küriumun altıvalentli birləşmələri alınmışdır. Aktinoidlər sırasının 2-ci yarımsıra elementləri – eynşteynium, fermium, mendelevium və nobelium üçün gözlənilmədən daha davamlı birləşmələri +2 oksidləşmə dərəcəsi göstərdiyi birləşmələr olmuşdur (mendeleviumda isə hətta +1).

Aktinoidlərin kimyəvi xassələrinin xüsusiliyi iki cür izah edilir. Birincisi, aktinoidlərin atomlarında (Z=90–96) 5f və 6d elektronları enerjinin qiymətinə görə yaxındır, ona görə də onları kimyəvi qarşılıqlı təsir zamanı asanlıqla istifadə edirlər. İkincisi, ağır aktinoidlərdə sıra nömrəsi artdıqca atomlarda elektronların qarşılıqlı təsir xarakteri çətinləşir, bu da həmin elementlərin xassələrinin xüsusiliyini göstərir.

## İstinadlar