open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ukrayna coğrafiyası

**Ukrayna coğrafiyası** — Şərqi Avropa düzənliyinin tərkibində yerləşən ölkələrin əksəriyyətinin coğrafiyasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Ukrayna Rusiya Federasiyasından sonra Avropada yerləşən ərazicə ikinci ən böyük ölkədir. Ukraynanın müxtəlif regionları fərqli coğrafi xüsusiyyətlərə malikdir.

## Coğrafi mövqeyi
Azov dənizi və Qara dənizin şimal sahilləri boyu uzanan Ukrayna Şərqi Mərkəzi Avropada strateji mövqeyə malikdir. Ukrayna qərbdən Polşa, Slovakiya, Macarıstan , şimaldan Belarusiya , cənub-qərbdən Moldova və Rumıniya, şərqdən Rusiya ilə həmsərhəddir. Ərazisinin çox hissəsi Böyük Avropa düzənliyinin tərkibində yerləşir. Ümumilikdə Ukrayna Qara dəniz sahili boyu çöllüklər və materikin ortalarına doğru mülayim meşə zonası iki biom arasında bölünür. Qərbi regionlar Karpat dağlarının üstünlük təşkil etdiyi alp dağlarına bənzər ərazilərdə yerləşir.

Karpat dağlarının şimal hissəsi Ukraynanın qərb hissəsini əhatə edir. Ukrayna ərazisinin çox hissəsini Qara dənizin şimal regionlarının çöllükləri tutur. Ukraynanın ərazisi demək olar ki, Dnepr çayı ilə yarıdan bölünür. Bu çay Dnestr və Cənubi Buq çaylarının mənsəbinin yaxınlığında Qara dənizə tökülür. Ukrayna Rusiya ilə ən uzun sərhəddə malikdir və sərhəd xətləri Azov dənizinə qədər davam edir.

## Ərazi
Ukraynanın ümumi coğrafi ərazisi 603,550 kvadrat kilometrdir. Ukraynanın ümumi sərhəd əraziləri 4,558 kilometr təşkil edir.

Ukrayna ərazisinin çoxu münbit düzənliklər (və ya çöllüklər) və yaylalardan ibarətdir. Torpağın istifadəsi baxımından, Ukrayna ərazisinin 58%-i əkinə yararlı torpaqlar hesab olunur. Bu torpaqların 2% daimi əkin, 13%-i daimi otlaq, 18%-i meşə və meşə massivi, 9%-i isə digər məqsədlər üçün istifadə olunur.

Dağlar Azov dənizindən Ukraynanın qərbinə doğru azalır. Ölkənin qərb regionunda Karpat dağları var və bəzi Donets dağ silsiləsindən eroziyaya məruz qalmış dağlar Azov dənizinin şərqi yaxınlığındadır. Ukraynanın ən hündür zirvəsi dəniz səviyyəsindən 2061 metr yüksəklikdə yerləşən  zirvəsidir.

## İqlim
Ukrayna qışı soyuq və yayı isti keçən mülayim kontinental iqlimə malikdir. Ukraynanın iqliminə Atlantik okeanından gələn mülayim hava kütlələri təsir edir. Ukraynada yağıntı qeyri-mütənasib bölündüyündən, qərb və şimal hissələrə yağıntı çox, şərq və cənub şərq hissələrə isə yağıntı daha az düşür. Ölkədə iyun və iyul ayları rütubətli aylardır. Fevral isə ən quru aydır.

## Təbii ehtiyatlar
Ukraynada əhəmiyyətli təbii ehtiyatlara daxildir: dəmir filizi, daş kömür, manqan, təbii qaz, neft, duz, kükürd, qrafit, titan, maqnezium, kaolin, nikel, civə, meşə materialı və əkinə yararlı torpaqlar.

## Həmçinin bax
* Ukrayna relyefi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Coğrafiyası  
* Ukrayna coğrafiyası 
* География Украины
Ağcaqala (Üçkilsə)

**Ağcaqala**, **Tsaxqalanc** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonunda kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Ağcaqala kəndi İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonunda Alagöz dağının cənub-qərbində yerləşirdi. 1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Kənddə 1828-ci ilə qədər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. Buraya ermənilər 1828–1830-cu illərdə Türkiyədən köçürülmüşdür. Kənddə ermənilərlə yanaşı, 1831-ci ildə 79 nəfər, 1873-cü ildə 38 nəfər, 1886-cı ildə 6 nəfər, 1897-ci ildə 31 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kənddə yaşayan azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur.

Toponim Azərbaycan dilində sifətin çoxaltma dərəcəsinin morfoloji əlamətini bildirən -ca şəkilçisinin qəbul etmiş qədim türk dilində "kiçik, alçaq, çox da hündür olmayan" mənasında işlənən ağ sözü ilə qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlib "kiçik, alçaq qala yanında olan kənd" mənasında ifadə edir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 25 yanvar 1978-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Tsaxqalanc qoyulmuşdur.

## Toponimikası
Ağcaqala — İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında (sonra Talin r-nunda) kənd adı. Mənbədə kəndin həm də Uruş adlandığı qeyd olunur. 1828–1832-ci illərdə kənddə xaricdən gəlmə ermənilər də məskunlaşmışlar. 1918-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi qovulmuşdur. 1946-cı ildə kənd ermənicə Bazmaberd, 1978-ci ildə Tsaxqalanq adlandırılmışdır. Yaxınlığındakı "Ağcaqala" xarabalığının adındandır. Xarabalıq isə qədim Yervandaşat şəhərinin qalıqlarıdır. XVII əsr erməni müəllifi yazır ki, qədim Yervandaşat indiki Ağcaqaladır. Ağcaqala "ağımtıl rəngli daşdan tikilmiş qala" mənasındadır. XIX əsrdə Azərbaycanda və Ermənistanda mövcud olmuş 9 Ağcaqala toponimindən biridir. Ağcaqala toponiminin adı "Ağcaqala Sürməli" formasında ilk dəfə "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda çəkilir . Şərqi Türkiyədə, Qars çayı üstündə yerləşən həmin Ağcaqalanı XVII əsrin əvvəllərində bir erməni müəllifi də qeyd etmişdir . Həmin Ağcaqala orta əsrlərdə Sancaqlığın mərkəzi idi.

## Mənbə
* İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Bakı,2002
* İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z. Bünyatov və H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, "Elm", 1996, 184 səh.
* Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карт Кавказского края, Тифлис, Типография К.П.Казловского, 1913,530 с.
* Əhmədov T. M. Azərbaycan paleotoponimiyası, Bakı, ADU, 1985, 88 səh.

## İstinadlar
Arbat (Ermənistan)

**Arbat** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd, türk mənşəli toponim.

## Haqqında
Arbat kəndi İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunun mərkəzindən 20&nbsp;km şimal-qərbdə, Zəngi çayından axan Şiraabad arxının yanında yerləşir. Zəngibasar rayonu yaradılanadək, 1969-cu ilə kimi Vağarşabad rayonunun tərkibində olmuşdur. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Arebat kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Arbat formasında qeyd edilmişdir.

Əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olan bu kənddə 1831-ci ildə 391 nəfər, 1897-ci ildə 671 nəfər, 1914-cü ildə 1160 nəfər yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq qırğınlarla deportasiya olunmuş və kəndə Türkiyədən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. Ermənilərlə yanaşı, burada 1922-ci ildə 263 nəfər, 1926-cı ildə 341 nəfər, 1931-ci ildə 263 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin 1948-ci il xüsusi qərarları ilə azərbaycanlılar 1948-1953-cü illərdə zorla bu kənddən Azərbaycana köçürülmüşdür.

«Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti» kitabında azərbaycanlılar erməni əhalisi kimi verilmişdir. Belə ki, 1897-ci ildə burada 677 nəfər azərbaycanlı, 1926-cı ildə 341 nəfər azərbaycanlı, 214 erməni yaşamışdır. «Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti»ndə həmin rəqəmlər ermənilərə aid edilmişdir.

Toponim qədim türk dilində «yulğun» bitki adı mənasında işlənən arubat sözündən əmələ gəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Mənbə
*PDF versiyası. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: İ. M. Bayramov; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2
*İrəvan əyalətinin icmal dəftəri (araşdırma, tərcümə, qeyd və əlavələrin müəllifləri: Z.Bünyatov və H.Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, «Elm», 1996, 184 səh.
*Пагирев Д.Д. Алфавитный указатель к пятиверстной карт Кавказского края, Тифлис, Типография К.П.Казловского, 1913,530 с.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mahir Qabiloğlu

**Mahir Qabiloğlu** — yazıçı, publisist, jurnalist, tərcüməçi.

## Həyatı
Mahir Qabil oğlu İmamverdiyev (Mahir Qabiloğlu)1966-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bakıdakı 190 saylı məktəbdə təhsil alıb. 1990-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Müxtəlif illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin "Dədə Qorqud" ensiklopediyasında ədəbi işçi, AzTV-nin "Xəbərlər" redaksiyasında redaktor, "Space" televiziyasının "Hər gün" İnformasiya proqramında redaktor, baş redaktorun müavini, "Xalq qəzeti" qəzetinin Redaksiya Heyətinin üzvü, İnformasiya şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (2015) və  Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının üzvüdür (2017).

Hazırda sərbəst yaradıcılıqla məşğuldur. "Modern.az" saytında və dövrü mətbuatda  müəllif-yazar  kimi bədii, publisistik yazıları və tərcümələri yayımlanır. Xalq şairi Qabilin 7 cildlik "Əsərlər" külliyyatının tərtibçisi, redaktoru və naşiridir. Prezident təqaüdçüsüdür.

Ailəlidir, iki övladı, beş nəvəsi var.

## Əsərləri
* "Atam Qabilin qəribə əhvalatları" - 2011
* "Ərmən-Şuşanikin sevgisi" - 2014
* “Cəncəhim” (roman) - 2014
* "Alim-Hakim" (miniatür kitab) - 2014
* “Qurd yağı” (povest və hekayələr) - 2015
* “Sandıq” - 2015
* "Əlli yaşında mən..." - 2016
* "Leyla Əliyeva "Poeziya" (tərcümə kitabı) - 2016
* "Tanınmış tanışlar" -  2018
*"İtbaşı" (roman) - 1-ci hissə - 2019 
*"İtbaşı" (roman) - 2-ci hissə - 2019
*"İtbaşı" (roman) - 3-cü hissə - 2020
"İTBAŞI" roman-trilogiya - 2021

## İstinadlar
İmam Hüseyn türbəsi

**İmam Hüseyn türbəsi** () — Şiəlikdə III imam olaraq qəbul edilən Hüseyn ibn Əlinin  məzarının yerləşdiyi türbə kompleksi. İslam peyğəmbəri Məhəmmədin nəvəsi olan İmam Hüseyn Kərbəla yaxınlığında baş vermiş Kərbəla döyüşündə şəhid olduqdan sonra həmin şəhərdə yaradılan türbədə dəfn edilmişdir. Miladi təqvim ilə 680-cı ilin 10 oktyabr tarixində baş vermiş Kərbəla döyüşü şiəlikdə mühüm önəmə sahibdir. Əməvilər sülaləsindən olan ikinci ərəb xəlifəsi I Yezid qoşunu tərəfindən qətlə yetirilən Hüseyn ibn Əli  və tərəfdarlarının xatirəsi hər il ənənvi şəkildə qeyd edilən Aşura günlərində xatırlanır.

İslamın Şiə məzhəbindən olan milyonlarla şəxs hər il şəhərə həcc ziyarətləri təşkil etməkdədir. Həcc  ziyarətləri adətən Aşura günlərində və  Hüseyn ibn Əlinin ölüm günündə təşkil edilir. 2014-cü ildə şəhər 3.000.000 şiə müsəlmanı tərəfindən ziyarət edilmişdir. Türbənin yerləşdiyi Kərbəla şəhəri Məkkə və Mədinə şəhərlərindən sonra İslam dünyasında ən müqəddəs şəhərlərdən hesab olunur. Əməvilər və Abbasilərin xilafəti dönəmində şəhərə və türbəyə ziyarət həyəta keçirmək qadağan edilmişdir.

Türbə kompleksi Abbasi xəlifəsi Əl-Mütəvəkkil tərəfindən (850-851) dağıdılmış və şiələrin şəhərə həcc ziyarəti həyata keçirlmələri növbəti dəfə qadağan edilmişdir. İmam Hüseyn türbəsi yalnız 980-cı ildə Buveyhilər sülaləsindən olan Əbdul-Əl-Davla tərəfindən restavrasiya edilmişdir. Hüseyn ibn Əlinin məzarı türbə daxilində yerləşən məscidin içərisində, qızıl suyuna çəkilmiş məzarda yerləşir. Şiəlik üçün digər bir mühüm şəxs olan Abbas ibn Əlinin türbəsidə  İmam Hüseyn türbəsinin yaxınlığındadır.

## Qalereya


Fayl:Karbala 07402u.jpg|Türbənin ümumi görünüşü (1932)
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|



## İstinadlar
İkiqat Sovet İttifaqı Qəhrəmanı

**İkiqat Sovet İttifaqı Qəhrəmanı** () — 154 nəfərə verilmiş SSRİ-nin qəhrəmanlıq medalı.

İkinci dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilən şəxslərə ikinci dəfə "Qızıl Ulduz" medalı verilərək, vətənində ona bürünc büst qoyulurdu. Azərbaycanda bu ada ikinci dəfə general-mayor Həzi Aslanov layiq görülmüşdür.

## İkiqat Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar
Atom kütləsi

**Atom kütləsi** - bir atomun kütləsi olub, atom kütlə vahidi (a.k.v.) ilə müəyyən olunur. Hal-hazırda atom kütlə vahidi ən geniş yayılmış izotop olan karbonun neytral atomunun kütləsinin 1/12-i qəbul edilir. Buna görə də, bu izotopun atom kütləsi təyinata görə düz 12 a.k.v.-nə bərabərdir. İzotopun atom kütləsi ilə onun kütlə ədədi arasındakı fərqə izafi kütlə deyilir. Bu fərq həm müsbət, həm də mənfi ola bilər. Onun yaranma səbəbi nüvə ilə proton və neytronlar arasında əlaqə enerjisinin qeyri xətti olmasında, həmçinin proton və neytronun kütlələri arasındak fərqdədir.

Karbon atomunun etalon seçilməsinin əsas səbəbi onun 12C izotopunun 98,9% təşkil etməsidir ki, bu isə demək olar ki, götürülmüş nümunədə bütün Karbon atomlarının eyni sayda nuklonlardan təşkil olunması deməkdir.

Kimyəvi elementin atom kütləsi (eləcə də "orta atom kütləsi", "standart atom kütləsi") verilmiş kimyəvi elementin təbiətdə mövcud olan bütün izotoplarının, onların yerdə və atmosferdə yayılma xarakterini nəzərə alaraq orta məxrəcə gətirilmiş kütləsidir. Mendeleyev cədvəlindədə bu kütlələr göstərilmişdir.

Kimyəvi elementin nisbi atom kütləsi, onun təbii izotoplarının orta atom kütləsinin a.k.v-yə olan nisbəti ilə müəyyən olunur. Odur ki, dövri sistem cədvəlində bir çox elementlər kəsr ədədli kütləyə malikdirlər. Məsələn, Cl -un nisbi atom kütləsi 35,453-dür. Bu isə onun təbiətdə 77,35 % 35Cl və 22,65% 37Cl izotopu şəklində yayılması ilə əlaqədardır. A.k.v. ilə ifadə olunmuş nisbi atom kütləsi elementin bir atomunun kütləsinə bərabərdir. Maddə bir neçə eyni, yaxud müxtəlif növ atomlardan təşkil olunduğu üçün onun molekulunun kütləsi müvafiq olaraq bu atomların kütlələri cəmindən ibarətdir.
Maddə molekulunun a.k.v ilə ifadə olunan kütləsinə nisbi molekul kütləsi deyilir. Nisbi molekul kütləsi Mr maddənin molekul kütləsinin karbon atomunun kütləsinin 1/12-nə olan nisbətidir.

## Mənbələr
*Rəşad Həsənov. Kimya dərsliyi. Bakı, 2010.
*Ələmdar Əlbəndov. Ümumi kimya. Bakı 2011.
*Theodore L. Brown/H. Eugene LeMay/Bruce E. Bursten, Chemie: Studieren kompakt, 10., aktualisierte Auflage, München 2011, S. 51.
Beyləqan yepiskopluğu

**Beyləqan yepiskopluğu** (Asoru dilində: ܦܝܕܐܓܪܢ) — Nestorian kilsəsinin VI əsrdə Beyləqan və ətrafı bölgələrdə mövcud olmuş tarixi inzibati ərazi vahidi. Az öyrənilmişdir və cəmi iki yepiskopu məlumdur.

## Yepiskopları

### İohann
Tarixi qeydlərdə adı ilk dəfə 540-cı ildə "Paydanqaran yepiskopu" olaraq keçir. 544-cü ildə I Abanın sinodunda qəbul edilən aktları təsdiqləmişdi.

### Yakob
554-cü ildə yepiskop olaraq Yosefin sinodunda iştirak etmişdi.

## İstinadlar
Arran yepiskopluğu

**Arran yepiskopluğu** (Arami dilində: ܐܪܐܢ) — Nestorian kilsəsinin Qafqaz Albaniyası ərazisindəki tarixi inzibati ərazisi. Mərkəzi Bərdə şəhərində yerləşirdi. 420-ci ildə yepiskopluq təsis edilmiş, 900-cü illərdə mitropolitlik statusu almış, 1200-cü ilə qədər də bu statusu qorumuşdu. 1200-cü ildə isə Arran yepiskopluğu ləğv edilərək Təbrizdə mərkəzləşmiş Azərbaycan yepiskopluğu tabeliyinə verilmişdir.

Bilinən yepiskopları:
* Karaduset - I Qubadın şahlığı dövründə yaşamışdır.
* Sabrişo - 900-cü ildə IV Yohannanın seçilməsində iştirak etmişdi.
* Yunan (899-902) 
* Baladlı Eliya - Patriarx Mari (987-999) tərəfindən təyin olunmuşdur.

## İstinadlar
Mangistau vilayəti

**Mangistau vilayəti** ( / Maŋğıstau oblısı) — Qərbi Qazaxıstan regionda vilayət.

Xəzər dənizin şərqi sahilindəki eyni adlı yarımadada yerləşir; şimal-şərqdə Atırau və Aqtöbe vilayətləri, cənubda Türkmənistan, şərqdə isə Özbəkistan ilə həmsərhəddir.

## Adlanması
Manğıstau vilayətinin qazaxca düzgün adı "**Маңғыстау**"dur (adətən latın qrafikasında bu ad "***Maŋğıstau'''"'' və ya "***Mañğıstau***" şəklində yazılır; yeni qazax latın əlifası ilə isə "***Mańǵıstau**''") (ң/ŋ/ñ/ń hərfi burunlu səslə tələffüz edilən "n"/"nq" səsini əks etdirir, türk dilləri üçün səciyyəvi olan bir səsdir). Bu ad vilayətin yerləşdiyi [[Manqışlaq körfəzi|**Manqışlaq''' körfəzi]]nin qazax dilindəki tələffüzündən gəlir ("qıstau" sözü qazaxca "qışlaq" deməkdir).

## İnzibati bölgüsü

* 2 vilayət tabeli şəhər
** Aqtau
** Janaözen
* 5 rayon
# Beyneu rayonu
# Qarakiya rayonu
# Mangistau rayonu
# Munaylı rayonu
# Tupqarağan rayonu

## İstinadlar
Skin on Skin

**Skin on Skin** — almaniyalı müğənni və bəstəkar Sara Konnorun 2002-ci ildə çıxartdığı * Unbelievable* adlı studiya albomuna daxil etdiyi mahnıdır. Yazıçı və bəstəkar Rob Tayqer və Kay Denar tərəfindən hazırlanmışdır və 4 noyabr 2002-ci ildə albomun ikinci mahnısı olmuşdur.

## Mahnıların siyahısı
;Almaniya CD versiyası
#"Skin on Skin" (Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (ABŞ College Radio Versiyası) – 4:02

;Avropa CD versiyası
#"Skin on Skin" (Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (Kayrob Dance Rmx) – 4:03

;Avropa CD maxi versiyası
#"Skin on Skin" (Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (ABŞ College Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (Albom Versiyası) – 4:44
#"Skin on Skin" (Kayrob Dance Rmx) – 4:03
#"En Mi Piel" (İspan Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (Video) – 4:02

;Almaniya promo CD versiyası
#"Skin on Skin" (Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (ABŞ College Radio Versiyası) – 4:02
#"Skin on Skin" (Albom Versiyası) – 4:44

## Çartlarda
### Həftəlik çartlar

## İstinadlar
Yumurta yazmaq

**Yumurta yazmaq** — Azərbaycan folklorunda bir dəbdir. Azərbaycanda bayram süfrəsinə boyanmış yumurtanı yazıb qoyma dəbi vardır. Belə ki, yumurtanı soğan qabığında qaynadarlar, qırmızı-qovur (qırmızı-qəhvəyi) boyanar. Sonra isə boyanmış yumurtanın qabığını bıçaq ucu ilə cızıb üstündə şəkil çəkərlər. Bunun adı **yumurta yazma**dır.

Yazmağın mənası, əslində, üzdən yarmaqdır. Yazı sözü də oradan qalıbdır.

## Yazılmış yumurtalardan örnəklər
Bu yazılmış yumurtalar Nasir Mənzurinin yazdığı yumurtalardan dırlar.


|Yumurtanın üstündə yazılan **Bethoven** şəkili
|Yumurtanın üstündə yazılan **Eynşteyn** şəkili
|Yumurtanın üstündə yazılan **Gül** şəkili


## Həmçinin bax
* Çərşənbə Xatın
* Bayram Yeli
* AVAVA (roman), Nasir Mənzuri.
* Sonay

## İstinadlar
Çərşənbə Xatın

**Çərşənbə Xatın**ın şəkli ilin son çərşənbə axşamında ocağın yanındakı divarda çəkilir. Əvvəlcə divara su səpirlər, sonra isə, barmaqla unu yaş divara bənək bənək vurarlar. Beləliklə, Çərşənbə Xatının şəkili ocağın qırağında ilboyu qalar. Hər ilin son çərşənbə axşamında bu şəkil təzədən çəkilməlidir.

## Çərşənbə Xatın Ayın Düşüncədə
Çərşənbə Xatın Azərbaycanın ayın (əsatiri) düşüncəsində, ocaq və ailə ilahəsidir.
Bayram Yeli

**Vədə Yeli** – Azərbaycanda bayramdan qabaq əsən yeldir. Bu yelin əsməsi önəmli bir hadisə sanılır. Azərbaycan folklorunda bu yelin əsməsindən yeddi-on gün sonra, ilin təhvili (köhnə ilin təzə ilə dəyişilməsi) sanılır. Ona görə də, onu “bayram yeli”, və ya “vədə yeli” (müjdə verən yel) adlandırırlar.

## Bayram yeli folklorda
Bayram yelinin, başqa yellər (ağyel, meh) kimi olsun deyə, müəyyən bir xarakteri yoxdur, ancaq onun hadisələnməsi önəmli sayılır. Çünki qasırğa olduqda hər şeyi dəyişər. Xalq inanır ki, bu yel əsəndə “halal üşüməz amma haram üşüyər!” (halal ətli heyvanlar üşüməz amma haram ətli heyvanlar üşüyər!). İnsan da haram ətli olduğu üçün bu yeldə üşüyər.

## ‌Bayram yeli Azərbaycan ədəbiyatında
Burada, örnək olaraq, Şəhriyar`ın Heydərbaba`sından bir bənd verilir:

"Bayram yeli çardaxları yıxanda
Novruzgülü qar çiçəyi çıxanda
Ağ buludlar köynəklərin sıxanda
Bizdən də bir yad eliyən sağ olsun
Dərdlərimiz qoy dikəlsin dağ olsun."


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Meh
* Qaraçuxa (roman), Nasir Mənzuri.
* Qaraçuxa
Qonşum Totoro

**Qonşum Totoro** (となりのトトロ Tonari no Totoro) — Hayao Miyazakinin 1988-ci ildə yaratdığı tammetrajlı animasiya filmi.

## Məzmun
Film doqquz yaşlı Satsuki və beş yaşlı Meyın meşənin gözətçisi ruh Totoro ilə gorüşdən bəhs edir. Ailə kəndə köçəndən sonra qızlar yaşadığı evdə susuvatari ruhları ilə qarşılaşırlar. Kiçik Mey evdə tək olarkən meşənin yanında kiçik bir ruh görür.. Kiçik ruh onu böyük ruhun, boyük ruh isə nəhəng Totoronun yanına gətirir. Ardınca Setsuki də avtobus dayancağında atasını gözləyərkən Totoro ilə tanış olur.

Totoro onlara bambuk yarpaqlarına bükülmüş tumlar verir, qızlar tumları əkir, Totoro isə tumların boy artmağına kömək edir. Gələn gün xəstəxanadan xəbər gəlir, ki qızların anası gələcək bazar günü evə qayıda bilməyəcək. Əhvali-ruhiyyəsi pozulmuş Mey bacısından küsür və anasını axtarmağa gedir və yolda itir. Satsuki və qonşuları Meyın axtarışına düşür, lakin onu tapa bilmirlər. Satsuki Totorodan Meyı tapmağı xahiş edir. Nekobus Mey və Satsukini Sitikoku xəstəxanasına aparır və qızlar analarını görurlər.

## Təsir

### Başqa əsərlərdə qeyd olunması
* Hayao Miyazakinin başqa animesi "Kikinin çatdırma xidmətində" atası yataqda oturan kadrda plüşdan hazırlanmış Totoronu görmək olar.
* "Ponyo" animesində Risa openinqdəki mahnını zümzümə edir. Həmçinin, soyuducunun üstündəki çoxsaylı maqnitlərin arasında Totoro da var
* Makoto Şinkayın "5 santimetr saniyəyə" animesində Nekobus formasında maqnit var.
* Pixar studiyasının Oyuncaqların hekayəsi 3 cizgi filmində Totoro yumşaq oyuncağı var

### Həmçinin bax
* Totoronun adına Vyetnamdan olan peripatus var, Eoperipatus totoro Oliveira et al., 2013. O, Totoronun hərəkət etdiyi onurğasıza oxşayır. Həmçinin Totoronun adına asteroid var (10160 Totoro).

## İstinadlar
Yanma kamerası

**Yanma kamerası** - mühərrikin və ya sobanın hisslərinin vəhdətindən yaradılan, yanacaq qarışığının və ya bərk yanacağın alovlanması baş verən boşluqdur. Yanma kamerasının konstruksiyası mexanizm və sobanın ümumilikdə işləmə şəraiti ilə müəyyən olunur. Onun hazırlanmasında istiliyə davamlı materiallardan istifadə olunur.  
 
## Tipik quruluşu
Qızmış qaz mühərrikə daxil olan yanacaq qarışığından daha çox həcmə malikdir. Bu xassə əsasnda kamerada əmələ gələn yanmış qaz daha çox təzyiq yaradır. Bu təzyiq porşeni hərəkət gətirir və ya turbini fırladır. Həmçinin ucluqdan çıxan qaz əlavə itləyici qüvvə yaradır.

Yanma kameralarının işləmə prinsipi tətbiq sahəsindən asılıdır. Məsələn onlar daxili yanma mühərriklərində tsiklik işləslər də, qazturbin mühərriklərində bu baş vermir.
Onlar adətən bir böyük giriş, yanmış qazı ixrac etmk üçün çıxış deşiyinə malik olur. Yanacaq çox vat tənzimləyicinin köməyi ilə kameraya lazımi kiqdarda verilir. Raket mühərriklərində oksidator da tənzimlənir. Qazformal yanacaq bir başa qarışır, maye halında olan pükürdülür və sonra qazla qarışdırılır. Bərk yanacaqlar öncə xırdalanaır və sonra kameraya püskürdülürlər.

## Mənbə
*Ernst Götsch: Luftfahrzeugtechnik. Einführung, Grundlagen, Luftfahrzeugkunde. Neuaufl. Motorbuchverlag, Stuttgart 2009
Soba

**Soba** — odun, qaz, yağ və kömür yandırmaqla nəzarətli istilik yaratmaq üçün tətbiq olunan qurğudur. Sobalar tətbiq sahələrinədn asılı olaraq müxtəlif formalara malik olurlar. Buraya yemək hazırlamaq üçün istifadə olunan sadə sobalardan tutmuş, polad və digər metalların əridilməsi üçün tətbiq olunan domna sobaları daxildir.

## Kömür sobaları
Uzun müddət kömür sobaları ən geniş yayılmış sənaye sobaları idilər. kömür sobalarına istənilən ölçüdə rsat gəlmək olurdu. Kömür oduna nisbətən daha yüksək temperaturda yanır. Buna görə də kömür sobalarının konstruksiyası daha istiyə davamlı olurdular. Odun sobalarından fərqli olaraq kömür sobalarını həm odun, həm də kömürlə işlətmk olur. Kömür sobaları torla təchiz olunurlar ki, bu da havanı aşağıdan verməyə şərait yaradır. Alovun altından verilən havanın miqdarı kömürün növündən asılıdır. Boz və linit kömürlərin yanma prosesində antrasitə nisbətn çoxlu yanacaq qazı ayrılır, ona görə də kömürün tam yanması üçün daha çox havaya ehtiyac yaranır. Kömürün tam yanması üçün havanın miqdarı tənzim olunur. Eyni həcmli kömür oduna nisbətn daha çox istilik verir. Son zamanlar daş kömür sobalarının tətbiqi ekoloji problemlərlə bağlı arxa plana keçmişdir.

## Konstruksiyaları

Ilk təkmilləşmiş soba — evin divarında quraşdırılmış, birbaşa bacaya maik olan kamin (lat. caminus — oaçıq ocaq)idi. Kaminin istilik effekti ilk növbədə istiliyin şüalanmasına əsaslanırdı. Ən az istilik açıq kamindən gəlir. Yaxşı quraşdırlmış bağlı kamin bütün bir evi qızdırmağa qadir idi. Müasir kaminlər müxtəlif enerji mənbələrindən istifadə edirlər: odun, kömür, qaz, bioyanacaq, elektrik. Bəzi kaminlər hava axınını gücləndirmək üçün ventilyasiya ilə təchiz olunurlar və nəticədə otaq brabər qızır.

1741-ci ildə Benjamin Franklin iqtisadi cəhtdən təkmilləşmiş soba düzəldir. O sobann divarlarını yüksk istilikkeçirmə qabiliyyətinə malik olan çuqundan düzəldir. Be soba hm də eyni zamanda həm yanacaq kamerası, hm də radior (sobanın divarları qızaraq otaqdakı havanı isidirdi) idi. Yanma üçün isti hava xaricdən götürülürdü. Tüstü U-formalı yolla xaric edilirdi. Beləliklə o yanacağa qənaət eməyə nail olmuşdur.

Kərpiç sobalar yanma zamanı hava sərfini tənzimləmək mqsədil işlənirlər. Buarad havanın həcmindən asıl olmayaraq bütün yanacaqların sona qədər yanmaları mümkündür.


Villa Rustica Ahrweiler Küche der Mansio.jpg|Daşdan olan yemək bişirmə sobası
Villa Rustica Ahrweiler westlicher Raum mit Ofen.jpg|Qədim Romada tapılan isitmə sobası
Angfurten-05.JPG|Qədim soba
Ofen zum kochen.JPG|Odunla isidilən səyar soba
Muffelofen BMK.jpg|Sənaye sobası
Brotofen.JPG|Fransada qədim sobada çörəkbişirmə
Stove bench in a living room.JPG|Kəndçi evində sobalı oturacaq 
Flat-iron-stove.jpg|Qədim dərzi sobası


## İstinad
* Печи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
* Jörg Petrasch: Typologie und Funktion neolithischer Öfen in Mittel- und Südosteuropa. In: Acta Praehistorica et Archaeologica. 18, 1986, S. 33–83.
Bahar Əfşari

**Bahar Əfşar** () — İranda yaşayan azərbaycanlı teatr və kino aktrisası.

## Həyatı
Bahar Kian Əfşar 1984-cü ildə Simnan ostanının Şahrud şəhərində anadan olub. Bahar Kian Əfşar daha çox 2012-ci ildə çəkilən "Günahkarlar" filmindəki Asiman obrazı ilə tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kartlis tsxovreba

**"Kartlis tsxovreba"** (  "Gürcülərin həyatı", yaxud "Kartli həyatı"), VIII əsr ərəfəsində yazılmağa başlamış və zaman-zaman – XIX əsrə qədər, əlavələr edilmiş gürcü əlyazmaları toplosu.

## Quruluş
"Kartlis tsxovreba" iki hissəyə ayrılır: 
*1."Qədim Kartlis tsxovreba";
*2."Yeni Kartlis tsxovreba".
"Qədim" Gürcüstanın XIV əsrə qədərki,  "Yeni" isə Gürcüstanın XIV əsrdən XVIII əsrə qədərki tarixini əhatə edir. "Qədim Kartlis tsxovreba"nın XV—XVII əsrlərə aid bir neçə siyahısı qalmışdı. XVIII əsrdə çar VI Vaxtanq tərəfindən  yaradılmış komissiya (Beri Eqnataşvili rəhbərliyi ilə) Gürcüstanın XIV—XVIII əsrlər tarixini tərtib etdi. XIX əsrdə "Kartlis tsxovreba"ya XVII—XVIII əsrlərə aid bir sıra tarixi mövzularda məqalələr də əlavə edildi.

## İçindəkilər
"Kartlis tsxovreba"da  başlıca olaraq Gürcüstanın siyasi tarixi təsvir edilir və bir çox hallarda orada yazılanlar qeyri-gürcü tarixçilərinin yazdıqları ilə üst-üstə düşür. 
"Qədim Kartlis tsxovreba" tarix mövzusunda 10 məqalədən ibarətdir.
# "Kartli çarlarının həyatı" — Leonti Mroveli, XI əsr.
# «Arçilin şəhidliyi" — Leonti Mroveli 
# "Vaxtanq Qorqasalın həyatı" — Cuanşer Cuanşeriani, XI əsr.
# "Baqrationilər tarixi və hekayətləri" — Sumbat Davitislpt, XI əsr.
# "Kartli xronikası" ("Matiane kartlisa") — anonim müəllif, ən tezi XI əsr.
# "Çarlar çarı Davidin tarixi"  — anonim müəllif.
# "Laşa Giorgi dövrünün əlyazması" (XII əsrin 2-ci yarısı —  XIII əsrin əvvəlləri в.) anonim müəllif.
# "Hökmdarların tarixi və mədhi" — (çariça Tamaranın adı çəkilən 1-ci tarixçisi), 1125-1223.
# "Çariça Tamaranın tarixi" Basili Ezosmodzqvari (çariça Tamaranın adı çəkilən 2-ci tarixçisi), 1184–1210/1213.
# "Xronika" monqol hücumları dövrünün anonim tarixçisi,  1212-1318

İlk dəfə olaraq Qarabağın adı XIV əsrin 20-ci illərinə aid olan Kartli əlqazmalarından birində çəkilmişdir.

## İstinadlar və qeydlər

## Xarici keçidlər
* «Грузинский летописец» Журнал "Русский Вестник", 1841 г.
Arxipelaq dənizi

**Arxipelaq dənizi** (Fin dili *Saaristomeri*, İsveç dili *Skärgårdshavet*) — Baltik dənizinin bir hissəsi olub, Botnik körfəzi, Fin körfəzi və Aland dənizi arasında yerləşir və Finlandiyanın ərazi sularına daxildir. Bu dənizdə adalarının sayına görə dünyanın ən geniş arxipelaqlarından biri yerləşir, lakin bu adalar sahəsinə görə çox kiçikdir və bir-birilərinə çox yaxın yerləşmişdir. Orta dərinliyi 23 metrdir

## Arxipelaq suları
Beynəlxalq hüquqda – arxipelaq-dövləti təşkil edən adaların arasında yerləşən və dənizin digər hissələrindən birbaşa çıxış xətləri ilə ayrılan sular; bu xətlər arxipelaqın ən uzaq adalarının və riflərinin ucqar nöqtələrini birləşdirir. Xətlərin uzunluğu 100 dəniz milindən çox olmamalı və onların ümumi sayının yalnız 3%-i 125 dəniz mili uzunluğunda ola bilər. Xətlərin çəkilməsi zamanı arxipelaqın ümumi konfiqurasiyasının nəzərəçarpan pozulmasına yol verilmir. Xətlər daxilində suyun sahəsi ilə qurunun sahəsi arasında nisbət 1:1-dən 9:1-ə qədər olmalıdır. Arxipelaq sularının hüquqi rejimi BMT-nin Dəniz Hüququna dair Konvensiyası 1982-ci ilə nizamlanır. Arxipelaq sularını müəyyən etmək hüququ arxipelaq-dövlətlərə verilmişdir. Arxipelaq suları arxipelaq-dövlətlərin suverenliyi altındadır. Arxipelaq keçidi, yəni normal gəmiçilik və UA-ların normal uçuşu hüquqları sahilyanı dövlətin müəyyən etdiyi xüsusi dəniz koridorları ilə, yaxud Arxipelaq sularında beynəlxalq gəmiçilik və ya Arxipelaq suları üzərindən beynəlxalq uçuş yolları kimi istifadə olunan adi keçidlərlə həyata keçirilir. Müəyyən olunmuş dəniz koridorları, yaxud adi gəmiçilik yollarından başqa, arxipelaqdan dinc keçid hüququ da fəaliyyət göstərir ki, bu da ərazi sularından ümumi qəbul olunmuş dinc keçiddən fərqlənmir.

Arxipelaq sularının statusu qonşu dövlətlərin maraqları ilə hesablaşmağı nəzərdə tutur: arxipelaq çıxış xətləri sistemi tətbiq olunarkən, digər dövlətin ərazi dənizi açıq dənizdən, yaxud müstəsna iqtisadi zonadan ayrı düşməməlidir.

## Mənbə
* Southwestern Archipelago National Park 
* Turku Archipelago
* Steamship s/s Ukkopekka cruise Naantali-Turku
* Interactive map of the ferries in Finland
* All guest harbors in the Archipelago of Turku and Aland
Həyat qığılcımı

**Həyat qığılcımı** (alm. *<span lang="de">Der Funke Leben</span>*) — Erix Mariya Remarkın 1952-ci ildə nəşr edilmiş romanı. Əsər Remarkın 1943-cü ildə nasistlər tərəfindən başı kəsilmiş bacısı Elfridə həsr edilmişdir. Hadisələr uydurulmuş Mellern şəhərində yerləşən konslagerdə baş verir. Həqiqətdə belə bir düşərgə olmamışdır, lakin onun təsviri zamanı Remark Buhenvalda dair məlumatlardan istidafə etmişdir. Mellern şəhərini isə özünün doğma şəhəri olan Osnabrük kimi təsvir etmişdir. Remark özü heç vaxt konslagerdə olmamışdır. Lakin romanda rəsmi hesablardan və şahidlərin ifadələrindən istifadə etmişdir.

Əsərin konsepsiyası 1944-cü ildən hazır olsa da o, işlərə 1946-cı ildə — bacısının cəzalandırılmasına dair məlumat əldə etdikdən sonra başlamışdır. Beş illik fəaliyyətindən sonra Remark başa düşür ki, o, bu mövzular üzrə həmin dövr üçün Almaniyada qüvvədən olan prinsipləri pozmuşdur. (bu barədə o, sonralar "Cənnətdə kölgələr" əsərində qeyd etmişdir). Bu səbəbdən bir neçə nəşriyyat evi əsərin nəşrindən imtina etmişdilər.

## İstinadlar
Cənnətdə kölgələr

**"Cənnətdə kölgələr" **(alm. *<span lang="de">Schatten im Paradies</span>*) — Erix Mariya Remarkın 1971-ci ildə, onun ölümündən sonra xanımı tərəfindən nəşr etdirilmiş əsərdir. Əsərin işçi adı *Das gelobte Land* ("Vəd edilmiş məkan") idi vəDromek Knor tərəfindən redaktə edilmiş və qısaldılmışdır. Hesab edilir ki, roman müəllif və knyajina Nataliya Paliya arasındası münasibətlərdən bəhs edir.

## Süjet
**"Cənnətdə kölgələr" **romanı İkinci Dünya mahibərisnədn sonra Nyu-yorka köçən jurnalistin dili ilə yazılmışdır. Romanda Avropanın müxtəlif hissələrdən toplanaraq, müharibədən qaçmağa çalışan qaçqın obrazları təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Karaduset

**Karaduset** (ܟܐܪܐܕܣܛ) — Sasani şahı I Qubad (488–496/498–531) dövründə Nestorian Arran yepiskopu. İqamətgahı Bərdədə idi. Haqqında çox məlumat yoxdur.

## Fəaliyyəti
I Qubad 497-ci ildə hakimiyyətdən devrilərək Ağ Hunların yanına qaçarkən yanında iki nestorian keşiş — Reş-Aynalı Yohanna və Dabbağçı Toması da özü ilə aparmışdı. Daha sonra Karaduset də özü ilə 4 keşiş götürərək onlara qoşuldu. Karaduset Ağ Hunların arasında missionerlik fəaliyyəti aparırdı. O burada 7 il qalmış, Hun dili üçün yazı icad etmişdi.

## İstinadlar
Sülh tağı

**Sülh tağı** - ABŞ-Kanada sərhəddində, Bleyn və Surrey şəhərləri arasında yerləşən abidə. Hündürlüyü 20.5 metrdir. Abidə 1921-ci ildə Samuel Hills tərəfindən tikdirilmişdir. Abidənin tikilməsində məqsəd 1814-cü ildə bağlanan Qent müqaviləsi nəticəsində yaranan ABŞ-Kanada sülh münasibətlərinin yüzilliyini qeyd etmək olmuşdu. Abidə tam olaraq ABŞ-Kanada sərhəddində, Ştatlararası 5 və Avtomaqistral 99 arasında şimal-cənub hərəkət zolaqlarının arasındakı yaşıllıq ərazidə yerləşir. Abidənin tacında hər iki ölkənin bayrağı dalğalanır. Frizin üzərində ABŞ tərəfdə “Children of a common mother” (Bir ananın övladları), Kanada tərəfində isə “Brethren dwelling together in unity” (Birlik içərisində yaşayan qardaşlar) yazısı həkk olunmuşdur. Tağın daxilində iki dəmir qapı yerləşdirilmişdir. Burada “May These Gates Never Closed” (Bu qapılar heçvaxt bağlanmasın) yazılmışdır.

Abidə hər iki tərəfdən Sülh Tağı Parkı ilə əhatə olunub. Park ərazisində yerləşən sərhəd keçid məntəqəsi rəsmi olaraq Duqlas adını daşısa da, daha çox Sülh Tağı sərhəd keçid məntəqəsi olaraq tanınır. Bura ən işlək sərhəd keçid məntəqəsidir.

## Tarixi
İnşasına 1920-ci ilin İyul ayında beynəlxalq könüllülər tərəfindən başlanan abidə, 6 Sentyabr 1921-ci ildə tamamlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Peace Arch Park Sülh Tağı Parkı
Riyazi statistika

**Riyazi statistika** — riyaziyyatın bölməsi olub, statistik verilənlərin sistemləşdirilməsi, emalı və elmi və praktiki nəticələrin əldə olunmasına ximdət edən riyazi üsulları əhatə edir. Burada statistik verilənlər dedikdə obyekti səciyyələndirən geniş göstəricilər toplusu  nəzərdə tutulur.
Riyazi statistikanın əsasını ehtimal nəzəriyyəsi təşkil edir. Tipik olaraq seçmənin  verilənləri  stoxastik parametrlərin nəticələri kimi qəbul edilir ki, müşahidələrin stoxastik hallarını araşdırmaq üşün ehtimal nəzəriyyəsinin üsullarını tətbiq etmək mümkün olsun. Riyazi statistikada qiymətləndirmə nəzəriyyəsindən də geniş istifadə olunur. Qiymətləndirmə üsullarının tətbiqi zamanı verilmiş statistik modelin bazasında müxtəlif qiymətləndirmə sinifləri araşdırılır və müəyyəm meyyarlar üzrə optimal statistika axtarılır.  Onların köməyi ilə parametrlərin qiymətləndirilməsi inam intervalında təyin olunur.  Verilənlərin ümumi toplumu haqqında müəyyən hipotezlər statistik testlərin tətbiqi ilə təsdiq və ya qəbul edilmir. 
Riyazi statistika eksperimentlərin planlanmasının, keyfiyyətin idarə olunmasının və altı siqmanın riyazi  aparatını təşkil edir.

## Statistik üsullar və modellər
Qiymətləndirmə modelləri və sınaq hipotezləri verilənlərin yaranma ehtimallarının modelləinə əsaslanır. Bu modellər parametrik və qeyri-parametrik olaraq iki qrupa bölünürlər. Parametri modellərdə qəbul edilir ki, araşdırılan obyektin xarakteri bir və ya bir neçə ədədi parametrlərdən asılı olan paylanma vasitəsilə təsvir oluna bilir. Qeyri parametrik modellər araşdırılan xarakteriskaların paylanma xassələrinin spesifikasından asılı olmur. Riyazi statistikada paylanmanın vacib xassələrini, sıxlıq və paylanma funskiyaları və s. təsvir edən parametr və onun funksiyasını qiymətləndirirlər. Dəqiq və aralıq qiymətləndirmədən istifadə olunur.

Riyazi statistikada hipotezlərin yoxlanması üçün ümumi nəzəriyyə və konkret hipotezin yoxlanması üçün çoxlu sayda üsullar mövcuddurlar. Parametrlərin və xassələrin qiymətləri haqqında hipotezlər, eynicinsliliyi yoxlamaq üçün hoptez (yəni ki, iki seçimdə xassə və funksiyaların üst-üstə düşməsi), emprik paylanma funksiyasının verilmiş paylanma funksiyası ilə üst-üstə düşməsi, simmetriya və s. hipotezlər baxılır.  
Asılılıqların yaradılamsı ilə artlq 200 ildir ki, məşğuldurlar. İlk dəfə olaraq bu problemlə Karl Qaus 1794-cü ildə məşğul olmağa başlamışdır. O riyazi statistikanın banisi sayılır. 
Verilənlərin aproksimasiyasının işlənməsi və ölçülərin təsvirinin azaldılması 100 il bundan qabaq tədqiq olunmuşdur. Sonralar faktor analizi və bir çox qeyri xətti ümumiləşdirmələr meydana gəlmişdir.  
 
Riyazi obyekt əsasında ümumiləşdirilmiş formallaşdırma çox vaxt "statistik modellər" və ya "statistik fəza" əsasında əldə edilir.

## Mənbə
*Şahbazov, Ə. Ehtimal nəzəriyyəsi və riyazi statistika: ali məktəblər üçün dərslik / red. M. Bunyatovş Bakı: Maarif, 1973. 577s.
*Əyyubova, N. Statistika: ümumi nəzəriyyə : dərslik /elmi red. E. Q. Orucov. Bakı,2014.
London Şəhər Universiteti

**London Şəhər Universiteti** () — Birləşmiş Krallığın London şəhərində yerləşən dövlət universiteti.

## İstinadlar
Triqlav Milli Parkı

**Triqlav Milli Parkı** () — Sloveniyada yerləşən milli park. Sloveniyanın yeganə milli parkıdır. Milli park ölənin şimal-qərbində, Alp dağlarının cənub-şərq hissəsində yerləşmişdir. Triqlav dağları Yuli Alp dağlarının ən hündür zirvəsi olmaqla yanaşı Sloveniyanın da ən hündür nöqtəsidir. Dağ düz milli parkın ortasındadır. Bu milli parkdan bir neçə çay başlanğıc götürür. Soça və Sava çayları uyğun olaraq Adriatik dənizi və Qara dənizə tökülür.

## Tarixi

Triqlav Gölləri dərəsinində qoruma bölgəsi yaratmaq fikri ilk dəfə 1906 və ya 1908-ci ildə seysmoloq Albin Belar tərəfindən irəli sürülmüşdür. Amma bu təklif qəbul olunmamışdır, çünki qanun hər hansı təbiət ərazisinə girişin məhdudlanmasını qadağan edirdi. "Memorandum" başlığı ilə sənəddə Beların məqsədi aydın şəkildə təsvir edilmişdi və sənəd 1920-ci ildə Sloveniya Əyalət Hökumətinə göndərilmişdi. Nəhayət, bu təklif 1924-cü ildə həyata keçirilmişdir. Sloveniya Muzey Cəmiyyəti Sloven Alpinizm Cəmiyyəti ilə birlikdə Triqlav Gölləri vadisini qorumaq üçün cəmi 14 km2 sahəni 20 illiyinə icarəyə almışdır. Milli park ilk zamanda Alp Qoruma Parkı adlanırdı, lakin park ərazisində mühafizəyə diqqət yetirmək mümkün deyildi. Triqlav Milli Parkı adı ilk dəfə 1926-cı ildə Fran Yesenko tərəfindən səsləndirilmişdir.

1961-ci ildə çoxillik səylərdən sonra milli parkın mühafizəsi yenilənmiş və sahəsi 20 km2-a çatmışdır. Parkın adı da dəyişdirilərək ölkənin simvolu Triqlav dağının şərəfinə Triqlav Milli Parkı olmuşdur. Lakin həmin il düşünülən hədəflərin hamısı yerinə yetirilə bilməmiş, növbəti 20 ildə milli parkın genişdirilməsi yenidən əsas məqsədə çevrilmişdir.

Nəhayət, 1981-ci ildə Triqlav Milli Parkı rəsmi olaraq qurulmuş və müasirləşdirilmişdir. Milli parkın sahəsi 838 km2 olmuşdur. 2010-cu ildə park ərazisinə Tolmin təpələri də əlavə olunmuşdur. Hazırda Triqlav Milli Parkının sahəsi 880 km2-dir (Sloveniya ərazisinin 4 %-i).

## Hidroqrafiya
Milli parkda iki iri çay vardır: Soça çayı və Sava çayı. Milli parkda bir çox şəlalə də vardır, çoxu Soça çayı və qollarında yerləşir. Ən hündür şəlalə Boka şəlaləsidir (106 metr). Milli parkdakı btün göllər buzlaq mənşəlidir. Ən böyüyü Bohinj gölüdür. Digər göllərə Triqlav gölləri, Krin gölü, Aşağı və Yuxarı Krij gölləri aiddir.

## Qalereya

Triglavski narodni park.svg
Waterfall in Gozd Martuljek.jpg
Zebra-grasshopper in the Triglav national park, slovenia. (14066846029).jpg
Triglav National Park4.jpg
Triglav National Park - view.jpg
Slovenian rainbow (7936786344).jpg


## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt.
* Triglav National Park.
Ruslan Ponomaryov

**Ruslan Ponomariov** (; ) — Ukrayna şahmatçısı. 2007-ci ilin yanvarında FİDE-nin reytinqində 2723 xalla 14-cü yerdə, Ukraynada isə Vasili İvançukun ardından 2-ci yerdə idi. 

## Uğurları

### 1983–2002
Ponomariov Ukraynanın Qorlivka şəhərində anadan olmuşdur. 1994-cü ildə 12 yaşlılar arasında Dünya çempionatında 3-cü yeri qazanmışdır. Bir il sonra isə bu turnirdə birinci olmuşdur. 1996-cı ildə cəmi 12 yaşında ikən 18 yaşlılar arasında Avropa çempionu titulunu qazanmışdır. 2 il sonra "Qrandmaster" titulu almışdır. Ponomariov indiyə qədər bu titulu qazanan ən gənc şahmat oyunçusudur.

Digər diqqət çəkən uğurları arasında 1998-ci ildə Donestk bölgəsi çempionluğu, Avropa Klub Kuboku 2000 turnirində 5/7-lik nəticəsi, Torshavn 2000 turnirində 7,5/9-lik nəticəsi, 2001 İstanbul Şahmat Olimpiadasında 8,5/11-lik nəticə ilə qazandığı qızıl medal və Kramatorsk 2001 kubokunda 7/10-lik nəticə ilə qazandığı çempionluq var.

2002-ci Dünya Şahmat çempionatında həmyerlisi Vasili İvançuk ilə final oynamış və 4,5–2,5-lik nəticə ilə dünya çempionu olmuşdur. Beləliklə, 18 yaşında dünya çempionu olaraq bu titulu qazanan ən gənc şahmatçı olmuşdur. Həmin il Linear turnirində Harri Kasparovun ardından 2-ci yerə çıxmışdır.

### 2003-h.h.
2003 Korus turnirində 6/13-lik nəticə ilə 14 nəfər arasında 11-ci yeri tutmuşdur. Həmin il qatıldığı Linear turnirində 5,5/12-lik xalla 7 nəfər arasında 5-ci olmuşdur.

2003-cü ildə Xarkovda Harri Kasparova qarşı 14 oyunluq matç planlaşdırılmışdı. Qalib gələn Vladimir Kramnik ilə Peter Lekonun oynayacağı oyunun qalibi ilə oynayacaqdı. Amma Ponomariov bu turnirə qatılmaqdan imtina etmişdir. 2004-cü ildə Dünya çempionluğunu Rüstəm Qasımcanova buraxmışdır.

Ponomariov 20 yaşında ikən daha bir ilki gerçəkləşdirmişdir. Bolqarıstanın Filibe şəhərində Avropa Komandalar Turnirində oyun zamanı ona telefon zəngi gəldiyindən turnirdən kənarlaşdırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ruslan Ponomariovun FİDE kartı
* Chessgames.com saytında haqqında
* Ponomariov haqqında materiallar
Şimali Qazaxıstan vilayəti

**Şimali Qazaxıstan vilayəti** () — Qazaxıstanın eyni adlı regionda vilayət.

Cənub-şərqdə Pavlodar, cənubda Aqmola, qərbdə Qostanay, şimalda isə Rusiyanın Kurqan, Tümen və Omsk vilayətləri ilə həmsərhəddir.

## İnzibati bölgüsü

## Həmçinin bax
* Moxoviçok gölü

## İstinadlar
Argentina Xarici Borc Muzeyi

**Argentina Xarici Borc Muzeyi** (, ) — Buenos-Ayres Universitetinin tərkibində olan qurumlardan biri.

## Tarixi
28 aprel 2005-ci il tarixində Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayresdə, Buenos-Ayres Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsində fəaliyyətə başlamışdır.

## Məqsədi
Muzey xarici borc təhlükələrinə diqqət çəkmək məqsədiylə yaradılmışdır. Belə ki, 2001-ci ildə Argentinada yaşanan iqtisadi böhran nəticəsində üsyanlar çıxmış, bir çox mağaza və market talan edilmişdir. Bu dövrdə Argentinanın xarici borcu tarixin ən yüksək səviyyəsinə qalxaraq 100 milyard dollardan çox olmuşdur.

Muzeydə Argentinanın 1810-cu ildə müstəqilliyi qazanmasından sonra xarici borcun necə böyüdüyü və bu borcun böyüməsində məsuliyyəti olan partiyalara diqqət yönəldilir.

## Fəaliyyəti
Muzeyə giriş pulsuzdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Clarin newspaper  
* BBC
Kürtün

**Kürtün** Gümüşxanə ilinin bir ilçesidir. Mərkəz ilçe əhalisi 3000-dən. Əhalisi köyleriyle birlikdə 12.500 adamdır. 1991-ci ildə ilçe olmuşdur. Xalqının əhəmiyyətli bir hissəsini Türkmen, Çepniler meydana gətirər.

## İstinadlar
Basketbol üzrə Avropa çempionatı 1987

**Basketbol üzrə Avropa çempionatı 1987** () — 1987-ci ildə Yunanıstanda FIBA Avropa tərəfindən sayca 25-ci dəfə keçirilən Avropa çempionatı. Turnir 3-14 iyun tarixlərində keçirilmişdir. Çempionata 12 milli komanda qatılmışdır. Bütün oyunlar Pirey şəhərindəki Sülh və Dostluq salonunda baş tutmuşdur.

Turnirin qalibi favorit sayılan SSRİ millisini həyəcanlı keçən əlavə vaxtda 103:101 hesabı ilə məğlub edən ev sahibi Yunanıstan olmuşdur. Bu Yunanıstanın ilk Avropa çempionluğu olmuşdur. Yunanıstan millisinin oyunçusu Nikos Qalis turnirin ən yaxşı oyunçusu seçilmişdir.

## Məkan

Bütün oyunlar Pirey şəhərindəki Sülh və Dostluq stadionunda keçirilmişdir.



## İştirakçılar

Turnirdə iştiraka 12 komanda haqq qazanmışdır. 7 komanda əvvəlki çempionatda iştiraka görə, 4 komanda seçmə mərhələdən sonra bu haqqı qazanmışdır. Yunanıstan isə ev sahibi kimi seçmə mərhələdən azad olunmuşdur.

*Ev sahibi:
**
*Basketbol üzrə Avropa çempionatı 1985-dən gələnlər:
**
**
**
**
**
**
**
*Seçmə mərhələdən gələnlər:
**
**
**
**

## Reqlament

* 12 komanda hərəsində 6 komanda olmaqla 2 qrupa bölünür. Hər qrupdan 4 komanda ¼ finala çıxır. Bu mərhələdən qalib çıxanlar yarımfinala adlayır. Yarımfinalda məğlub olanlar üçüncülük oyununa, qalib gələnlər final oyununa çıxır.
* ¼ final oyununda məğlub olanlar 5-8-ci yerlər uğrunda mübarizəyə qoşulur.
* Quplarda 5-6-cı yerləri tutan komandalar 9-12-ci yerlər üçün oynayırlar.

## Birinci mərhələ

### A qrupu

### B qrupu

## Finala gedən yol

## 5-8-ci yerlər uğrunda

## 9-12-ci yerlər uğrunda
Buenos-Ayres Universiteti

**Buenos-Ayres Universiteti** ( və ya qısaca **UBA**) — Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayres şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Fakültələri

*Hüquq fakültəsi;
*Tibb fakültəsi;
*Psixologiya fakültəsi;
*İqtisadiyyat fakültəsi və s.

## Muzeyləri
28 aprel 2005-ci il tarixində universitetin İqtisadiyyat fakültəsində Argentina Xarici Borc Muzeyi fəaliyyətə başlamışdır.

## Reytinqi

## Həmçinin bax

*Argentina universitetlərinin siyahısı
*Argentina Xarici Borc Muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*


File:Fachada Facultad de Ciencias Económicas UBA (2).jpg
File:Palace Hotel (Facultad de Filosofía y Letras, desde Alem).jpg
File:Ffyb - uba.jpg
File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg
File:Facultad de Ingenieria (UBA).jpg
Qlossina milçəkləri

İkiqanadlılar dəstəsinin Glossinidae fəsiləsinə daxil olan növlər insane və heyvanların qanı ilə qidalanır. Onların əksəriyyəti insanlar və heyvanlarda tripanosomoz xəstəliyinin keçiricisidir.

Sese milçəkləri Afrikada, əsasən Saxara səhrasının cənubunda yayılmışdır. Bitki örtüyü ilə əlaqədar olaraq ekoloji qruplar əmələ gətirir.

I qrupa Glossina palpalis, Glossina tachinoides və s. aid olub, Qərbi və Mərkəzi Afrikanın meşə zolağında və göllərin sahilində bitən bitkilər arasında yayılmışdır. əsasən, sürünənlərin və insanın qanı ilə qidalanırlar. Bu qrupdan Glossina palpalis antilopdan insana yuxu xəstəliyinin törədicisi tripanosomları keçirir.

II qrupa, Glossina pallidipes və s. aid olub, Şərqi və Mərkəzi Afrikanın Savanna meşələrində yayılaraq, ev və vəhşi heyvanların qanı ilə qidalanır. Çox vaxt insana hücum edir.

III qrupa əsas etibarilə, mülayim iqlim şəraitinə və yüksək rütubətli tropik meşələrin dərinliklərində yayılan Glossina jusca, və s. aiddir. Bu qrupdan yalnız Glossina brevipalpalis insana hücum edir. Sese milçəklərinin uzunluğu 9–14mm-dir. Ağız aparatı insanın və heyvanların dərisini sancmağa uyğunlaşmışdır. Onların həm erkəyi və həm də dişisi obliqat hematofaqdır.

Belə bir keçirici xəstəliklərdən biri də Qambi tripanosomu və Yuxu tripanosomudur.

Qambi tripanosomunun törətdiyi xəstəlik Qərbi və Mərkəzi Afrikada yayılmışdır. Bədən oxlovvari, yuxarıdan aşağıya basılmış və bir qədər əyilmiş formadadır.

Qambi tripanosomunun keçiricisi Glossina palpalis – sese milçəyidir. Sese milçəyi parazitin qamçılı formasını ev heyvanlarından insana keçirdikdən sonra tripanosom qana, limfa düyünlərinə daxil olaraq intensiv surətdə qeyri-cinsiyyətli yolla çoxalır. 20–25 gündən sonra bütün orqanlara, o cümlədən baş və onurğa beyinə, ürəyə, böyrəklərə, qaraciyərə, dalağa, sümük iliyinə keçib ağır iltihab prosesinə və distrofik dəyişikliklərə səbəb olur.

Xəstə adamlarda parazitin inkişafı iki mərhələdə gedir:

1. İlkin və ya hemolimfatik mərhələ; 2. Sonrakı və ya meninqoensefalitik mərhələ. Parazitin inkubasiya dövrü 2–3 həftə çəkir. Inkubasiya dövrü qurtardıqdan sonra keçiricinin insanı sancdığı yerdə 1–2 sm böyüklükdə ətrafı ağımtıl örtüyə malik qırmızı düyün əmələ gəlir. Düyün bir neçə gündən sonra itir və yerində piqmentləşmiş çapıq qalır.

Xəstənin üzündə, göz qapaqlarında, boynunda, dəridə şiş yaranır, lakin təricən itib gedir. Xəstəliyin ilkin və daimi əlamətlərindən biri periferik limfa düyünlərinin böyüməsidir. Qaraciyər və dalaq genişlənir, xəstədə zəiflik, həddən artıq yorğunluq, yuxusuzluq, şiddətli baş ağrıları, psixi pozğunluqlar və anemiya müşahidə olunur.
Həşt-Behişt (İsfahan)

**Haşt-Bəhəşt** (, ) — İranın İsfahan şəhərində yerləşən və Səfəvilər imperiyasının dövründə tikilən saray. 1669-cu ildə Süleyman şahın əmri ilə tikilib və hazırda İranın Mədəni İrs Təşkilatının himayəsi altında yerləşir. Həşt-Behişt Səfəvilərin hakimiyyəti zamanı İsfahanda tikilən qırxdan çox malikanələrdən bu günə qalmış yeganə saraydır. 1977-ci ildə saray qismən bərpa olundu. Üç il sonra o, memarlıq sahəsində Ağa Xan mükafatı ilə təltif olundu. Binanın özü və onun çoxsaylı otaqları planda səkkizüzlü formasındadır. Sarayın ərazisi tarixi park sayılır və turistlər üçün açıqdır.

## Qalereya



Image:Intérieur_hasht_behesht_esfahan.jpg|Sarayın interyeri
Image:Hasht_Behesht.JPG|Çöldən görüntüsü
Image:Roof_Hasht_Behesht_(2377532209).jpg|Tavan bəzəyi
Image:Hasht-behesht-1.jpg|Sarayın bağı


## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*M. Bernardini, ''Hašt behešt (2)'', Encyclopædia Iranica, 2003-2012.
*S. Babaie with R. Haug, ''Isfahan. X. Monuments. 2. Palaces'', Encyclopædia Iranica, 2007-2012.

## Xarici istinadlar

* "ArchNet" saytında saray haqqında məlumat
Sucuk

**Sucuq** —  Türkiyədə və Balkanlar coğrafiyasında, orta Asiyaya qədər geniş şəkildə yayılmış kolbasa növüdür. Qurudulmuş bağırsağın içinə ədviyyatlı ət qıyması doldurularaq əldə edilən bir növ ət məhsuludur.

## Etimologiya

Sucuq sözünün aşkar olunan ən erkən forması *suğut* şəkildə Mahmud Kaşğarinin Divanü Lüğat-it-Türk əsərində yazılıb.