Talış toy adətləri

**Talış toy adətləri** — Talışlar xalqına məxsus olan ənənəvi ailə və evlilik mərasimlərinin toplusudur. Bu adətlər Talış xalqının mədəniyyətində, sosial münasibətlərində və dünyagörüşündə mühüm yer tutmuşdur. Hər bir mərasim Talış ailələrinin özünəməxsus inancları, simvolik davranışları və ictimai rolu ilə seçilir.

Hər mərhələdə musiqi, yeməklər, geyimlər və müxtəlif rituallar önəmli rol oynayır. Adətlərin bir qismi Talış bölgələrində qorunub saxlanılır.

## Gəlin seçimi

### Qofekərt
Talış dilindən tərcümədə *"qofe"* – beşik, *"kərt"* – kəsmək mənasını verir. Azərbaycan toy adətlərindəki, "beşikkəsmə" adəti ilə eynilik təşkil edir. Qədim Kadusilərdə isə daxili stabilliyi təmin etmək və mükiyyət hüquqlarının qorunması məqsədilə körpəlikdən uşaqlara dair evlilik planları edilirdi.

Bu adətə görə, uşaqlar hələ beşikdə ikən, onların valideynləri arasında gələcək evlilik haqqında razılaşma aparılır. Oğlan uşağının valideynləri müəyyən etdikləri qızın valideyinləri yanında qıza *"kinə nomi qətedən"* yəni talış dilindən tərcümədə *"adı çəkilən qız"* və ya *"qızın adı ilə"* adını verirlər və bildirirlər ki, gələcəkdə oğlan həmin qızla evlənəcək və qızın onunla evlənməsi şərt olur. Beləcə, oğlan da gələcəkdə başqa qızla evlənməməli, uşaq vaxtı adı çəkilən qızla evlənməli olur.

Bu adət Talış xalqının qədim ailə münasibətləri və icma qaydalarının bir nümunəsi kimi qəbul edilir.

### Kinə bəqəm karde
Talış ənənələrində toy mərasimindən əvvəl gələcək gəlinin seçilməsi mühüm mərhələ sayılır. Bu mərhələyə Azərbaycan dilində *"qız bəyənmə"* mənasını verən *"kinə bəgəm karde"* deyilir. Oğlanın evlənmək vaxtı çatdıqda, onun ailəsi gələcək gəlin üçün namizədləri axtarır. Seçilən namizədlər əsasən eyni sosial mövqeyə sahib ailələrdən olmalıdır.

Adətən gəlin seçimi öz yaşadıqları ərazidən, daha çox isə qohumlar arasından edilir. Bunun səbəbi həmin ailələrin xarakterini, yaşayış şəraitini və münasibətlərini yaxşı tanımaqdır.

### Ha ne
Talış adətlərində gəlinlik üçün namizədin razılığı alınmadan əvvəl keçirilən ilk mərhələ *"ha-ne"* yəni Azərbaycan dilindən tərcümədə *"hə yox"* adlanır. Bu adət Azərbaycan toy adətlərindəki, *"həri"* adəti ilə eynilik təşkil edir. İran və Türkiyə xalqları arasında da evlilik təkliflərinin birbaşa deyil, dolayı yollarla və əsasən qadınlar vasitəsilə bildirilməsi geniş yayılıb.

Bu adətə əsasən oğlanın valideynləri münasib bir qız seçdikdən sonra, qızın evinə iki qadın göndərilir. Bu qadınlar, əsasən oğlan evinin yaxın qohumları arasından seçilir və məqsədləri qız evindən, gizli şəkildə, bu izdivaca münasibətin necə olduğunu öyrənməkdir. Qadınlar, çox vaxt evdə olan digər qadınlarla məsələn, ananın bacısı və ya yoldaşının bacısı kimi yaxın ailə üzvləri ilə söhbət apararaq, qızı oğlana verib-verməyəcəklərini soruşurlar. Qızın anası adətən bu məsələni qızın atasına bildirir və qərar ailə daxilində, kənar şəxslər bilmədən, gizli şəkildə müzakirə olunur. Cavab da həmçinin oğlan tərəfinə adətən bir və ya iki qadın vasitəsilə verilir.

## Elçilik

### İstixarə
Ərəb dilindən tərcümədə "xeyir istəmək" mənasını verən bu ifadə, elçiliyin həyata keçirilməsi üçün uyğun və xeyirli bir gün seçmək üçün keçirilir. Bu məqsədlə oğlan evinin böyüyü mollanın yanına getməli və uğurlu olub-olmayacağını göstərən kitab yəni Quran açdırmalıdır. Bu adətin əsas məqsədi, elçilik və nişan mərasimləri üçün uyğun günün seçilməsidir. İslama qədər bu adət talışlarda *"fal açmaq"* ilə əvəz olunurdu.

### Hoşte
Talış adət-ənənəsində *"hoşte"*, talış dilində *"elçi göndərmək"* mənası verən mərasim, qız evinə rəsmi elçi getmək mərhələsidir. Bu mərasim, ilkin razılıq yəni *"ha ne"*-dən sonra, *"istixarə"* əsasında təyin edilmiş gündə və artıq tərəflər arasında ciddi müzakirələrin başlanması deməkdir.

Bu mərasim zamanı əsas rol oğlan və qızın ana tərəfdən dayılarına məxsusdur. Onlar həm rəsmi elçilər kimi çıxış edir, həm də hər iki tərəfi təmsil edən və hörmət edilən şəxs sayılırlar. Elçilər qız evinə gedərək toy şərtlərini, tarix və digər ailəvi məsələləri müzakirə edirlər.

Elçilər, talış dilində *"daynə"* adlanır. Azərbaycan dilinə *"dayılar"* kimi tərcümə edilə bilər. Yəni hər iki tərəfdən dayılar, təklif məsələsini müzakirə edir və razılıq alındıqdan sonra aralarında *"kəsimot"* adlanan bir razılaşma bağlayırlar. *"Kəsimot"* isə *"dastəq"* ilə təsdiqlənir. *"Kəsimot"* qarşıdan gələn toy mərasimi və digər önəmli məsələlər ilə bağlı bütün detalları əhatə edir. *"Dastəq"*-in Azərbaycan dilinə tərcüməsi *"əl sıxışmaq"* deməkdir. Razılaşmadan sonra qonaqlara şirin çay, daha sonra isə plov və digər yeməklər verilir.

Danışıqlar zamanı qarşılıqlı hörmət ilə razılaşma Talışlar üçün çox vacib sayılır.

Bu mərasim qədim farslarda və zərdüştlərdə müşahidə edilən ailə institutunun davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Zərdüştlərdə də evlilik danışıqlarında qadının ana tərəfi, əsas vasitəçilər kimi çıxış edib.

## İstinadlar