Qraf Monte Kristo

**Qraf Monte Kristo** () — Aleksandr Dümanın 1844-1846-cı illər arasında, ehtimal ki, Ogüst Make ilə əməkdaşlıqda yazdığı macəra romanıdır. Hekayə 19-cu əsrdə Napoleondan sonrakı dövrdə Fransa və Aralıq dənizi bölgəsində baş verir. Əsas qəhrəman Edmond Dantes adlı gənc dənizçidir. O, təmiz qəlbli və perspektivli bir insandır, lakin ona paxıllıq edənlərin qurduğu tələ nəticəsində haqsız yerə həbs olunur. Daha sonra "Monte Kristo", "Morser Qrafı" və "Vilfor" pyeslərinə ilham vermişdir. "Qraf Monte Kristo" Dümanın iki əsas romanından biri "Üç muşketyor" ilə birlikdə və macəra romanının klassiki hesab olunur. Dünya ədəbiyyatının ən çox lentə alınan əsərlərindən biridir. Bu əsər ədalət, intiqam, xəyanət və bağışlama mövzularını əhatə edən çox mürəkkəb və təsirli bir hekayəyə malikdir.
## Yaranma tarixi
Düma romanı 1840-cı illərin əvvəllərində yaratmışdır. O, qəhrəmanının adını Aralıq dənizi səyahəti zamanı Monte Kristo adasını görüb orada basdırılmış saysız-hesabsız xəzinələr haqqında bir əfsanə eşidəndə tapmışdır. Romanda hadisələr müvafiq olaraq 1815-1829-cu və 1838-ci illərdə baş verir. İlk nəşr 28 avqust 1844-cü ildən 15 yanvar 1846-cı ilə qədər "Journal des Debats"-da ayrı-ayrı hissələrdə dərc edilmişdir. Jurnalın nəşri bitməmişdən əvvəl də ilk kitab nəşri nəşr olunmuşdur: Paris, Pétion, 8 cild, 18 cild, 18 cild, 1844–1845."Qraf Monte Kristo"nun uğuru Dümanın əvvəlki bütün əsərlərini üstələmişdir. Bu, o dövrdə Fransada hər hansı bir romanın ən böyük uğurlarından biri idi. Roman teatrlarda səhnələşdirilirdi. Bundan gələn qazancı Aleksandr Dümaya evindən əlavə bir kənd villası tikməyə imkan vermişdir. O, dəbdəbəli saraya "Monte Kristo Qəsri" adını verdi və qəhrəmanına layiq dəbdəbəli bir həyat sürməyə başladı.
## Romanın sujet xətti
### Həbs

Romanın qəhrəmanı "Faron" gəmisindən olan Marsel dənizçisi Edmond Dantesdir. Səyahətlərindən birində o, Elba adasına baş çəkdi və orada marşal Bertrandla görüşdü və Bertrand ona Parisə məktub çatdırmağı tapşırdı. Edmond bununla bir müddət əvvəl vəfat etmiş "Faron" kapitanının son arzularını yerinə yetirdi. Marselə çatdıqdan sonra gəminin sahibi Morrel Dantesi kapitan təyin etmək istəyir, Edmond isə qonşu Katalon balıqçı kəndinin sakini Mersedeslə evlənməyi planlaşdırır.
Lakin Mersedesin əmisi oğlu Fernan da onunla evlənmək istəyir və "Faron"dakı mühasib Dantes "Faron"un kapitanı olacağı gözlənilən Dantesə həsəd aparır. Dantesin qonşusu, dərzi Kaderousse ilə birlikdə ikisi bir meyxanada görüşürlər və orada Danqler Edmondu Bonapartist agenti kimi ifşa etmək planı qurur. O, sol əli ilə kralın prokuroruna anonim bir məktub yazır (onu Bonapartist agenti elan edir), lakin Kaderousse böhtana etiraz edir. Danqler sərxoş Kadrusseyə bunun zarafat olduğunu deyir, lakin Fernanın Mersedesə aşiq olduğunu bildiyi üçün onu ifşa etmək planı qurur. Danqların sözlərindən ümidsizliyə qapılan Fernand rəqibini məhv etmək qərarına gəlir və məktubu poçt şöbəsinə çatdırır. 
Dantes Mersedeslə nişanlanarkən həbs olunur. Kadrus hər şeyi görür və başa düşür, amma siyasi bir işə qarışmaqdan qorxaraq susur. Dantes, işi dürüst şəkildə həll etməyə çalışan kral prokurorunun köməkçisi Vilforun qarşısına gətirilir. Dantesin günahsızlığına əmin olan Vilfor onu azad etməyə hazırlaşır, lakin elə həmin anda öyrənir ki, Dantesin məktubu çatdırmalı olduğu şəxs onun atası, bonapartçı Nuartedir. Vilfor anlayır ki, bu fakt açıqlansa, onun karyerasını məhv edə bilər — və bu vəziyyətdə Edmonu qurban verməyə qərar verir. O, məktubu yandırır və Dantesi məhkəməsiz və istintaqsız İf qalasına həbs etdirir. Vilfor isə tələsik Parisə gedərək XVII Lüdoviki qarşıdan gələn çevriliş barədə xəbərdar edir.
Bir neçə il həbsdə qaldıqdan sonra Edmond Dantes intihar etməyə qərar verir və yeməyi pəncərədən atmağa başlayır. Lakin bir neçə gündən sonra, artıq ölümcül vəziyyətə düşmüşkən, kamerasının yaxınlığında qəribə tıqqılt səsləri eşidir. Dantes qarşı tərəfə tunel qazmağa başlayır və dəli hesab edilən abbat Fariya ilə tanış olur, çünki o, daim çoxmilyonlu xəzinənin mövcudluğundan danışır və bu xəzinənin yeri yalnız ona məlumdur.
Abbat Fariyanın şəxsiyyəti Dantesə böyük təsir göstərir. Artıq çox yaşlı olmasına baxmayaraq, o, həyat sevgisi və ümidlə doludur. Həbsdə olmasına baxmayaraq daim çalışır, elmi əsərlər yazır, alətlər hazırlayır, fasiləsiz olaraq qaçış planı qurur. Dantesin hekayəsini dinləyən Fariya hadisələrin gedişatının görür və onun həbsinin səbəbini və təqsirkarlarını açıb göstərir. Bunun ardından Dantes düşmənlərindən intiqam almağa and içir. O, abbata elm sahəsində müəllimi və həyatda yol göstərən məsləhətçisi olmağı xahiş edir.
### Həbsdən qaçış

----Edmond Dantes və abbat Fariya birlikdə qaçışa hazırlaşırlar. Hər ikisi gündəlik ünsiyyətdə təsəlli tapır və abbat Edmona elmləri və xarici dilləri öyrədir. Lakin hər şey hazır olduqda Fariyada növbəti tutma baş verir və nəticədə onun bədəninin sağ tərəfi iflic olur. Dantes tək qaçmaqdan imtina edir və abbata sadiq qalaraq onun yanında qalır. Bundan başqa, Fariya ona Monte-Kristo adasında basdırılmış xəzinənin sirrini açır. Bu sirri Fariya kardinal Spadanın nəslindən olan bir şəxsin yanında kitabxanaçı işləyərkən öyrənmişdi. Spada öz sərvətini papa Aleksandr VI və onun oğlu Çezare Bordjanın tamahkarlığından gizlətmişdi.
Növbəti tutmadan sonra abbat vəfat edir. Nəzarətçilər onun cənazəsini axşam dəfn etmək üçün kisəyə tikirlər. Ölən dostu ilə vidalaşmağa gələn Dantesin ağlına bir ideya gəlir — o, abbatın cəsədini öz kamerasına aparır və öz yerini onun kisəsində tutur (abbata məxsus alətlərlə kisəni söküb sonra yenidən tikərək). Onu meyit hesab edib dənizə atırlar. Dantes çətinliklə də olsa kisədən çıxır və yaxınlıqdakı ada istiqamətində üzərək sahilə çıxır. Səhər onu yerli qaçaqmalçılar tapıb götürürlər. Dantes yeni yoldaşları ilə dostlaşır, kapitan isə onun bacarıqlı dənizçi olduğunu qiymətləndirir. Azadlığa çıxanda Dantes 14 il həbsdə qaldığını öyrənir.
Monte-Kristo adası yaşayışsızdır və qaçaqmalçılar onu tranzit məntəqəsi kimi istifadə edirlər. Dantes xəstəlik bəhanəsi ilə adada qalır və orada daş qalağının arxasında gizlədilmiş mağarada xəzinəni tapır.
### Qayıdış

Dantеs varlanandan sonra ona yaxşılıq edənləri unutmadı. Qaçaqmalçı yoldaşlarına guya miras qaldığını deyib hamısını səxavətlə mükafatlandırdı.
Sonra Edmond həbsindən və yoxa çıxmasından sonra atasına, nişanlısına, dostlarına və düşmənlərinə nə baş verdiyini öyrənmək üçün öz araşdırmasına başlayır. O, “rəhmətlik” Dantеsin guya dostlarına — Kadrussa, Fernana, Danglara və Mersedesə — bir almaz vəsiyyət etdiyini bildirən keşiş qiyafəsində Kadrussun yanına gedir. Kadruss isə dərzilik sənətində müflisləşmiş və indi kənarda, müştərisiz yerdə kiçik bir traktir işlədərək səfalət içində yaşayır. Tamahına qalib gələ bilməyən Kadruss ehtiyatını bir kənara qoyub Edmonda onun həbsi və sonrakı hadisələr barədə həqiqətin hamısını danışır: Mersedesin ümidsizliyindən, Dantеsin atasının taleyindən — onun axırda aclıqdan öldüyündən, Dantеsin azad olunması uğrunda mübarizə aparan və atasına yardım edən gəmi sahibi Morrelin sədaqətindən. Bundan əlavə, Kadruss danışır ki, Mersedes Fernanla evlənib, Dantеsin keçmiş kapitanı Morrel isə demək olar ki, müflisləşib. Bu vaxt Danglar və Fernan varlanıblar, Parisin yüksək dairələrində yaşayırlar (Fernan general, qraf de Morser və Fransa pəri, Danglar isə milyonçu bankir və baron titulunun sahibidir) və görünür, xoşbəxtdirlər. Vilfor barədə isə, şəxsən onu tanımadığı üçün, yalnız bircə məlumat verə bilir: o, artıq Marseldə deyil.
Bundan sonra Edmond Dantеs bütün almazı Kadrussa verir və Marselə qayıdır. Orada öyrənir ki, onun keçmiş işəgötürəni və dostu, armatör Morrel müflis olmaq üzrədir. Bütün ümidləri isə “Faraon”un — bir vaxtlar Dantеsin üzərində üzdüyü gəminin — yüklə qayıtmasına bağlıdır. Lakin fırtınada “Faraon”un məhv olduğu xəbəri gəlir (baxmayaraq ki, kapitan və heyət möcüzə nəticəsində xilas olmuşdu). Dantеs bunu Morrelin kreditor bank evinin agenti qiyafəsində onun yanına gedəndə öyrənir. Bank evi adından Morrelə son möhlət verir. Lakin bu möhlət bitir və Morrel borcunu ödəyə bilmir. Biabırçılıqdan qaçmaq üçün özünü öldürmək istəyir, amma son anda ona ödənilmiş veksellər gətirilir və limana yeni “Faraon” daxil olur. Morrel və ailəsi xilas olunur. Dantеs onları uzaqdan izləyir. O, minnətdarlıq borclarını bağlamışdı və indi düşmənlərindən qisas almağa hazır idi.
### Qisas
Doqquz il keçir. Edmond Dantesi artıq sirli və ekssentrik Qraf Monte-Kristo əvəz edir. Bu, Edmondun yaratdığı tək obraz deyil — bəziləri onu lord Uilmor, abbat Buzoni və başqa adlarla tanıyırlar. İtaliyalı quldurlar və qaçaqmalçılar, eləcə də müxtəlif səyyahlar və dənizçilər isə onu “Səyyah Sindbad” adı ilə bilirlər. Bu illər ərzində Edmond dünyanın dörd bir yanını gəzmiş, savadını artırmış, insanları ustalıqla idarə etməyi öyrənmişdir. Onun sürətli gəmisi və Monte-Kristo adasındakı mağaralarda gizlədilmiş yeraltı sarayı var; qraf ora səyahətçiləri böyük məmnuniyyətlə qəbul edir.
Qraf Monte-Kristo adı altında Dantes Fransa yüksək cəmiyyətinə daxil olur, öz sərvəti və qeyri-adi həyat tərzi ilə onları heyran edir. Onun səssiz nübiyalı xidmətçisi — Ali (“…mənim itim, mənim qulum. Əgər ğz borcunu yerinə yetirməsə, onu qovmaram, öldürərəm”), işlərini isə keçmiş korsikalı qaçaqmalçısı Covanni Bertuçço idarə edir. Bertuççonun artıq Parisin kral prokuroru olmuş Vilforla şəxsi hesabları var. Bundan əlavə, qraf xəyanətlə Fernan tərəfindən öldürülmüş paşa Əli-Tebelinin qızı — əvvəlcə qızı kimi yanaşdığı qul Qaydeni yanında saxlayır.
Artıq o, intiqam planını həyata keçirməyə başlayır. Öz düşmənlərinin ölümünü belə yetərli cəza hesab etməyən, özünü İlahi ədalətin aləti kimi görən Dantes qurbanlarına gizlicə ağır zərbələr endirir. Nəticədə biabır olmuş Fernan — arvadı və oğlu onu tərk etdikdən sonra — özünü öldürür; Kadruss öz tamahı ucbatından həlak olur; Vilfor bütün ailəsini itirib dəli olur; Danglar isə müflis olub Fransadan qaçmağa məcbur qalır. İtaliyada onu Monte-Kristoya tabe olan quldurlar ələ keçirir və qalan son sərvətini də əlindən alırlar. Beləcə, Kadruss və Fernan ölür, Vilfor dəli olur, Danglar isə səfalət içindədir.
Lakin qraf intiqamdan yorulmuşdu — son günlər başa düşdü ki, cinayətkar hesab etdiyi adamlardan qisas alarkən çoxlu günahsız insanlara da  zərər vurmuşdur. Bu düşüncə vicdanına ağır yük olmuşdu. Buna görə də o, Dangları azad edir və hətta ona əlli min frank verir.
Romanın sonunda qraf Qayda ilə birlikdə gəmiyə minib yola düşür. O, Monte-Kristo adasını, yeraltı sarayları və saysız-hesabsız sərvətlərini Morrelin oğlu Maksimilian və onun sevdiyi qız — prokuror Vilforun qızı Valentinaya bağışlayıb gedir.
## Personajlar
* *Edmond Dantes* - (Qraf Monte-Kristo) Əsas xarakter, haqsız yerə həbs edilmiş dənizçi. O, həmçinin Abbat Buzoni, Lord Vilmor, Maltalı Zakkon və Dənizçi Sinbadın adlarını və şəxsiyyətlərini istifadə etdi
* *Abbat Fariya* - Edmond Dantesin Monte Kristo adasındakı xəzinənin sirrini ona açan alim rahib, məhbus yoldaşı
* *Fernan Mondeqo* - Onunla evlənmək istəyən balıqçı olan Mersedesin əmisi oğlu daha sonra general-leytenant olur və Morser qrafı titulunu alır 
Morserlər:
* *Mersedes Errera* - Edmond Dantesin nişanlısı, sonradan Fernanın həyat yoldaşı oldu.
* *Alber de Morser* - Fernan və Mersedesin oğludur
* Danqlerlər:
* *Danqler -* “Faraon” gəmisində mühasib, Dantessə qarşı satqınlıq etmək ideyasını irəli sürənlərdən biri, sonradan baron və varlı bankir olur.
* *Ermina de Servyer (Danqler) -* Danglerin arvadı, keçmişdə markiz de Nargonun dul qadını və kral prokuroru de Vilforun məşuqəsi; birja oyunları ilə məşğul olur. Benedettonun anasıdır
* *Lüsyen Debre -* Fransanın xarici işlər nazirliyinin katibi, baronessa Danglerin hazırkı sevgilisi və birja oyunundakı tərəfdaşı
* *Ejeni Danqler -* Dangler cütlüyünün qızı, aktrisa olmağı arzulayır
* *Luiza d'Armilyi -* musiqi müəlliməsi və Ejeni Danglerin rəfiqəsi.
Vilforlar:
* *Jerar de Vilfor -* əvvəlcə Marsel prokurorunun köməkçisi, sonra Parisin kral prokuroru. Benedettonun biologiya üzrə atasıdır
* *Rene de Sen-Meran -* Vilforun birinci arvadı, Valentinin anası, markiz və markiza de Sen-Meranın qızıdır
* *Eloiza de Vilfor -* kral prokurorunun ikinci arvadı, oğlu Eduarı uğrunda hər şeyə hazırdır
* *Nuartye de Vilfor -* kral prokurorunun atası, keçmiş yakobin və Napoleonun senatoru, bona­partçı klubun sədri; sonradan iflic olur. “Bütün bunlara baxmayaraq, o düşünür, arzulayır və hərəkət edir”
* *Barrua -* Nuartye de Vilforun qulluqçusu
* *Valentina de Vilfor -*   Vilforun ilk nikahından olan böyük qızı, varlı varis, faktiki olaraq babasının baxıcısı, Maksimilian Morrelin sevdiyi qız
* *Eduar de Vilfor -*  kral prokurorunun ikinci evliliyindən olan azyaşlı oğlu, ərköyün və qəddar uşaqdır
* *Doktor d'Avrini -* Vilforlar ailəsinin həkimi, bu ailənin dəhşətli sirrini ilk sezən adam
* *Deşan -* Vilfor ailəsinin notariusu
Kadruslar:
* *Qaspar Kadruss* - Dantesin qonşusu, əvvəllər dərzi, sonra meyxanaçı. Bir müddət qaçaqmalçılıqla məşğul olub, sonradan qətldə şərik, katorqadan qaçmış cinayətkar
* *Madlena Radel (Karkonta)* - Kadrussun arvadı
Morellər: 
* *Pyer Morrel* -  marselli tacir, “Faraon” gəmisinin sahibi, Dantesin xeyirxahı
* *Maksimilian Morrel* -  Pyer Morrelin oğlu, süvari kapitanı, Qraf Monte-Kristonun himayəsindədir
* *Jüli Morrel (Erbo)* - Pyer Morrelin qızı
* *Emmanuel Erbo* - Jülünün əri
* *Penelon -* “Faraon”un qoca botsmanı; Dantes Pyer Morreli müflislik və rüsvayçılıqdan xilas edəndə ona kömək edir. Sonradan Jüli və Emmanuel Erbonun bağbanı olur
* *Kokles* - Pyer Morrelin xəzinədarı, ona sona qədər sədaqətli qalan adam. Sonra Jüli və Emmanuel Erbonun qapıçısı olur
Digər personajlar: 
* *Benedetto* - katorqadan qaçmış cinayətkar, kral prokuroru ilə baronessa Danglerin qeyri-qanuni oğlu. Paris cəmiyyətində vikont Andrea Kaval­kanti adı ilə tanınırdı
* *Covanni Bertuçço* - Qraf Monte-Kristonun idarəçisi, işlərdən uzaqlaşmış korsikalı qaçaqmalçı, Benedettonun ögey atası
* *Qaydə* - qrafın xidmətçisi olan əsir qız, Fərnan tərəfindən xəyanət edilən Yaninan paşası Əli-Tebelinin qızıdır
* *Batisten* - Qraf Monte-Kristonun kamerdineri
* *Ali* - qrafın qulu və xidmətçisi, dili kəsilmiş, lal Nubiyalı
* *Frans d’Epin* - Valentinə Vilfor üçün təklif olunan nişanlı, general Flavian de Kenelin (baron d’Epine) oğlu; generalı duel zamanı Nuartye de Vilfor öldürmüşdü
* *Boşan* - “Qərəzsiz səs” qəzetinin redaktoru
* *Raul de Şato-Reno* - fransız aristokratı, barondur
* *Luidji Vampa* - Romaya yaxın bölgələrdə quldur dəstəsinin başçısı olmuş gənc çoban. Qraf Monte-Kristoya həyatını və azadlığını borcludur; ona və dostlarına toxunmamağa and içmişdir
* *Peppino* - Luidji Vampanın quldur dəstəsinin üzvü, qraf tərəfindən gilyotinadan xilas edilən adam; sonradan İtaliyaya qaçanda Dangleri oğurlayan şəxs
* *Cakopo* - “Gənc Ameliya” kontrabanda tərtanasının kor­sikalı matrosu; Dantesin İf qalasından qaçdıqdan sonra suda boğulmasını önləyən adam. Sonradan qrafın yaxtasının kapitanı olur
## Qəhrəmanın prototipi
Romanın qəhrəmanı Edmond Dantesin prototiplərindən biri Nîm şəhərindən olan ayaqqabı ustası Fransua Piko olmuşdur. O, varlı bir qadınla nişanlanmışdı. 1807-ci ildə üç qısqanc “dostu” – Lupyan, Solari və Şobar – onu İngiltərənin xeyrinə casusluqda böhtanla ittiham edərək həbs etdirdilər. Dördüncü tanışı Antuan Alyu isə fitnədə iştirak etməsə də, baş verənləri bilib susdu. Fransuanın nişanlısı isə iki il gözlədikdən sonra məcburən Lupyanla evləndi.
Piko ilk iki il niyə həbs olunduğunu belə bilmirdi. Zindan günlərində o, qonşu kameraya kiçik bir yeraltı yol qazdı və burada varlı italyan keşişi ata Tori ilə tanış oldu. Onlar dostlaşdılar, Piko xəstə keşişə qulluq etdi. Bir il sonra keşiş ölərkən ona Milan şəhərində gizlədilmiş böyük bir xəzinədən danışdı. 1814-cü ildə imperiya hakimiyyətinin süqutundan sonra Piko azadlığa çıxdı, ona vəsiyyət olunan xəzinəyə sahib oldu və adını dəyişərək Parisə qayıtdı. O, 10 ilini özünə edilən xəyanətə görə qisas almağa həsr etdi.
İlk əvvəl o, Şobarı öldürdü. Lakin ən ağır cəzanı Piko ən çox nifrət etdiyi adam – azadlığını və sevgisini əlindən alan Lupyan üçün saxlamışdı. O, hiylə ilə Lupyanın qızını bir cinayətkarla evləndirdi və sonra həmin şəxsi məhkəməyə verərək ailəni rüsvay etdi. Gənc qadın bu zərbəyə dözə bilməyib öldü. Daha sonra Piko Lupyanın restoranını yandırdırdı və onu səfalətə saldı. Lupyanın oğlu zinət əşyalarının oğurlanmasında ittiham edilərək həbs olundu. Sonda isə Piko Lupyanın özünü bıçaqlayıb öldürdü. Sonuncu olaraq Solari zəhərləndi, lakin Piko, Antuan Alyunun bütün həqiqəti bildiyini anlamadığı üçün onun tərəfindən oğurlanıb öldürüldü.
Pikonu öldürən Antuan Alyu İngiltərəyə qaçdı. O, 1828-ci ildə ölüm ayağında hər şeyi etiraf etdi. Fransız polisinin iş materiallarının əksəriyyəti də məhz onun son etiraflarına əsaslanır.
Bu hekayə Aleksandr Dümanın diqqətini çəkdi və o, süjeti genişləndirərək Edmond Dantes – qraf Monte-Kristonun macəralarına çevirdi. Lakin Dumanın romanı kəskin cinayət çalarlarından məhrumdur: əsərin qəhrəmanı əvvəlcə özünü ali ədalətin aləti kimi görsə də, günahsızların ölümündən sonra ayılır və intiqamdan imtina edib mərhəmət yolunu seçir.
**Süjetdəki səhlənkarlıqlar** 
Dümanın əksər əsərlərində olduğu kimi, bu romanda da süjetdə bir sıra uyğunsuzluqlar, diqqətsizliklər və tarixi səhvlər mövcuddur. Məsələn, “Kral prokurorunun köməkçisi” adlı fəsildə Vilfor Vandom sütunundakı Napoleon heykəlini xatırladır. Halbuki bu heykəl artıq 1814-cü ildə götürülmüşdü. Dantes abbat Fariya ilə söhbətində kibritdən danışır, lakin kibrit yalnız 1830-cu illərdə icad edilmişdi və onun alışdırıcı tərkibinə romanda qeyd olunan kimi yalnız kükürd deyil, başqa maddələr də daxil idi. Populyar “Lord Rutven və ya Vampirlər” romanı Corc Bayrona aid göstərilir, ancaq 1820-ci illərdə əsərin həqiqi müəllifinin – Con Polidorinin novellası əsasında Şarl Nodie – olduğu artıq geniş şəkildə məlum idi. Həmçinin Don Karlosun Fransaya qaçış tarixi səhv göstərilib: əsərdə bu hadisə 1838-ci ilə aid edilir, halbuki əslində o, Fransaya 1839-cu ildə gəlmişdi və həmin vaxt Monte-Kristo artıq öz missiyasını tamamlamışdı. Romanın başqa bir sıra uyğunsuzluqları Alberlə bağlıdır. Məsələn, əsərin müxtəlif yerlərində o, bir yerdə yunan dilini bildiyini, başqa bir yerdə isə bu dildə bir kəlmə belə anlamadığını bildirir. O həmçinin Kastin adlı cinayətkarın edamını kollec təhsilindən sonra gördüyünü iddia edir. Lakin bu edam 1823-cü ildə baş vermişdi və həmin vaxt Albert cəmi 5–6 yaşında uşaq idi.
## Romanın davamları
Aleksandr Düma bu romanın rəsmi davamını yazmamışdır. Lakin sonralar çoxlu “davam” əsərləri meydana çıxmışdır ki, onların bəziləri guya yazıçının ölümündən sonra arxivindən tapıldığı, bəziləri isə Düma oğluna aid edildiyi iddia olunur. Amma yazı üslubu və süjet xüsusiyyətlərinə görə bu əsərlərin nə ata, nə də oğul Dümaya aid ola bilməyəcəyi aydındır.
### "Son ödəmə" romanı
Ən məşhur mistifikasiyalardan biri “Son ödəmə” adlı romandır. Bu əsər “Qraf Monte-Kristo”nun guya davamı kimi qələmə alınmışdır. Burada Edmond Dantes Moskvaya gəldikdən sonra böyük rus şairi Aleksandr Puşkinin qatili Jorj Dantesi, öz qohumu hesab etdiyi üçün, cəzalandırmağa qərar verir. Roman ilk dəfə Rusiyada 1990-cı ildə çap olunmuşdur.
1838-ci ilin yazında Edmond Dantes artıq həyat yoldaşı olan Hayde və ondan olan iki övladı ilə Moskvaya gəlir. Restoranlardan birində tələbələrdən biri onun soyadını eşidib səhv salır və qrafa şillə vurur. Qısa müddət sonra Monte-Kristo anlayır ki, onu Jorj Danteslə səhv salıblar və soyadının qalmaqala qarışmasına görə qəzəblənərək Puşkinin qatili ilə haqq-hesab çürütməyə qərar verir. “Son ödəmə” sovet dövründə yazılmış gecikmiş ədəbi mistifikasiyadır. Süjet baxımından maraqlı olsa da, onun Aleksandr Dümaya aid olması mümkünsüzdür, çünki tamamilə başqa üslubda yazılmış və xronoloji səhvlərlə doludur. Bu barədə A. Obritzan və A. Krotkovun “Ədəbiyyatın şən ruhları” adlı məqaləsində sübutlar göstərilir. Görünür, bu mistifikasiya iki təsadüfi faktın üst-üstə düşməsindən doğmuşdur: Puşkinin qatili Jorj-Şarl Dantes və Aleksandr Düma oğlu demək olar ki, eyni vaxtda – 1895-ci ilin noyabrında vəfat etmişlər. Hadisələr arasında heç bir real əlaqə yoxdur, lakin bu fakt uydurma “davam” üçün ideya mənbəyinə çevrilmişdir.
### "Dünyanın hakimi" romanı
Alman yazıçısı Adolf Myutselburqa məxsus olan bu romanda oxucu bir daha “Qraf Monte-Kristo” qəhrəmanları ilə görüşür və onların sonrakı taleyi ilə tanış olur. Süjet oxucunu Qərbi Amerika, Afrika və Avropanın müxtəlif ölkələrinə aparır.
### "Monte-Kristonun oğlu" filmi (1940, ABŞ)
Filmin hadisələri 1865-ci ildə baş verir. General Qurko Leynen Napoleon III və Rusiya hökumətinin dəstəyi ilə idarə etdiyi uydurma Lixdenberq Böyük Hersoqluğunda totalitar rejim qurmaq, hersoqinya Zonaya evlənərək taxta çıxmaq istəyir. Bunun üçün o, qraf Monte-Kristonun oğlu Edmond adlı bankirdən kredit almağa çalışır. Lakin gənc Monte-Kristo bu yolu seçmir və var-dövlətini belə qazanmaqdan imtina edir. Əksinə, o, xalqı diktatora qarşı mübarizəyə səsləyir.
## Digər müəlliflərin oxşar süjetli əsərləri
Jül Vern 1885-ci ildə “Matias Şandor” adlı romanını yazmışdır. Onun etirafına görə, bu əsər Aleksandr Dümanın romanına “cavab” kimi meydana gəlmişdir. Lakin Dantesdən fərqli olaraq, Vernin qəhrəmanı – qraf Matias Şandor – sadəlövh, dostlarının paxıllığı və qısqanclığı ilə tələyə salınmış adi bir adam deyil, Avstriya hakimiyyətini devirmək uğrunda mübarizə aparan macar zadəganı və inqilabçısıdır.
Alfred Bester 1956-cı ildə yazdığı elmi-fantastik “Pələng! Pələng!” (*The Stars My Destination*) romanında Dümadan bəzi motivlərdən istifadə etmişdir. Əsərin qəhrəmanı adi kosmik fəhlədir. O, xaraba qalmış kosmik gəmidə tərk edilir və onu taleyə buraxanlardan intiqam almağa and içir. Qəhrəman sağ qalır, lakin sonra həbs olunur, qaçır, böyük sərvət sahibi olur və düşmənlərindən intiqama başlayır. Stiven Freyin 2000-ci ildə yazdığı **“**Cənnətin tennis topları” romanı da “Qraf Monte-Kristo”nun süjet motivlərindən bəhrələnmiş əsərlərdən biridir.
Romanın təsiri və adaptasiyaları
“Qraf Monte Kristo” dünya ədəbiyyatının ən məşhur əsərlərindən biridir və bir çox dilə tərcümə olunub. Romanın əsasında müxtəlif filmlər, seriallar, teatr tamaşaları və hətta animasiyalar yaradılıb. Əsərin zəngin süjet xətti onu həm klassik ədəbiyyatda, həm də populyar mədəniyyətdə məşhur edib.
## Qraf Monte Kristo və Bonapartizm xronologiyası
### Tomas-Alexandre Dumasın həyatı boyu:
•1793: Tomas-Aleksandr Düma Birinci Fransa Respublikasının ordusunda general rütbəsinə yüksəldi.

•1794: Qərbi Fransada inqilabi terroru qəbul etmir.

•1795–1797: O, məşhurlaşır və Napoleonun altında döyüşür.

•1802: Qara zabitlər ordudan qovulurlar. İmperiya quldarlığı bərpa edir.

•1802: Oğlu Aleksandr Düma doğuldu.

•1806: Tomas-Alexandre Dumas, imperiyanın ədalətsizliyinə hələ də acıyaraq öldü.
### Aleksandr Dümanın həyatı boyu:
•1832: I Napoleonun yeganə oğlu öldü.

•1836: Alexandre Dumas bu zaman yazıçı kimi məşhurdur (34 yaşında).

•1836: 28 yaşlı Lui Napoleonun ilk zərbəsi uğursuz oldu.

•1840: I Napoleonun külünün Fransaya gətirilməsi haqqında qanun qəbul edildi.

•1840: Lui Napoleonun ikinci zərbəsi. O, ömürlük həbs edilir və imperiya varisliyinə namizəd kimi tanınır.

•1841: Dumas Florensiyada yaşayır və Kral Jerom və oğlu Napoleon ilə tanış olur.

•1841–1844: Hekayə düşünülmüş və yazılmışdır.
•1844-1846: Hekayə Paris jurnalında hissə-hissə dərc olunur.

•1846: Roman tam nəşr olundu və Avropa bestsellerinə çevrildi.

•1846: Lui Napoleon həbsxanadan qaçdı.

•1848: İkinci Fransa Respublikası. Lui Napoleon onun ilk prezidenti seçilir, lakin Düma ona səs vermir.

•1857: Dumas État civil du Comte de Monte-Cristo nəşr etdi
## Mənbələr
1. ^ https://web.archive.org/web/20151124155038/http://e-dergi.atauni.edu.tr/ataunisosbd/article/view/1025008573/1025007374

2. ^ http://www.milliyet.com.tr/-ezel--monte-kristo-kontu-nun-kopyasi-/ali-eyuboglu/magazin/magazinyazardetay/21.11.2009/1164082/default.htm

3. https://web.archive.org/web/20151125135732/http://www.birgun.net/haber-detay/monte-kristo-kontu-9895.html