Yeni Kaledoniya tarixi

**Yeni Kaledoniyanın tarixi**
## Avropalılara qədərki tarixi
1917-ci ildə arxeoloq Moris Pirut Kone şəhərinin qərbindəki ərazidə qədim keramika qalıqlarını aşkar etdi.
1952-ci ildən bəri Yeni Kaledoniyada ciddi arxeoloji tədqiqatlar başladı və bu, avropalılarla təmasdan əvvəl həyat haqqında təsəvvür əldə etməyə imkan verdi.
### Kone ənənəsi
“Kone ənənəsi” termini e.ə. 13-cü əsrdən 2-ci əsrə qədər olan dövrə aid edilir.
Termin bu dövrə aid çoxlu sayda keramika tapıntılarına əsaslanır və artıq e.ə. I əsrə aid tapıntılarda belə keramikalara rast gəlinmir.
“Kone ənənəsi” dövrünün saxsı məmulatları iki növə bölünür: Lapita tipli keramika və Podtane tipli keramika (ilk tapıntının yerinin adı ilə adlandırılmışdır).
Bəzi arxeoloqlar eyni vaxtda iki keramika növünün mövcud olmasını adanı məskunlaşdıran iki miqrasiya dalğasından xəbər verdiyini, digərləri isə bu iki növ keramikadan müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edildiyini irəli sürürlər.
Lapita tipli keramika e. ə. I əsrdən etibarən qəfil yox olur, Podtane tipli keramikaya rast gəlinir, lakin dizaynı artıq dəyişmiş halda.
### Naya-unjo ənənəsi
E. ə. I əsrdən – 18-ci əsrə qədər davam edən dövrdə arxeoloqlar bir neçə ənənəni ayırd edirlər:
* "Naya I ənənəsi".Bu tip keramikaya yalnız Buraydan Le Mont-Dora qədər cənub və qərb sahillərindəki sahilyanı ərazilərində rast gəlinir.
* 
* "Naya II Ənənəsi". Bu tip keramikaya bir qayda olaraq adanın yalnız cənubunda rast gəlinir, lakin təkcə sahildə deyil, həm də daxili hissələrdə rast gəlinir.
* 
* "Unjo Ənənəsi". Bu tip keramikaya adanın yalnız şimal hissəsində rast gəlinir. Görünür, bu mədəniyyət avropalıların gəlişindən az əvvəl inkişaf etmişdir.
Mədəniyyətlər arasındakı fərqlər olsun ki, polineziyalıların nisbətən gec miqrasiyasına dair Kanakaların (melaneziyalılardan olan) şifahi ənənəsində qalmış məlumatla ilə izah edilə bilər.

## Avropalılarla ilk əlaqələr (1774-1841)
4 sentyabr 1774-cü ildə Ceyms Kukun Yer ətrafında ikinci səyahəti zamanı “Resolution” gəmisinin göyərtəsində olan aspirant Kolnetbir ada görür.
Ada Kuk tərəfindən vətəni - Şotlandiyanın qədim adının şərəfinə "Yeni Kaledoniya" adlandırılır.
Sentyabrın 5-də Kuk və ekipajı adanın şimal-şərq sahilinə enəndə yerlilərlə avropalılar arasında ilk təmas baş verdi.
Bundan sonra Kukun ekspedisiyası adanın şərq sahili boyunca üzdü və sentyabrın 23-də Pins adasını kəşf etdi.
1788-ci ildə Laperuza ekspedisiyasının, Santa Kruz adalarında ölümündən bir müddət əvvəl adanın qərb sahili boyunca keçdiyi güman edilir.
1791-ci ildə Cozef d'Entrekasto Laperuzanın ekspedisiyasının izlərini axtararaq Tonqaya gedərkən Yeni Kaledoniyanın qərb sahillərindən keçir.
1827-ci ildə fransız tədqiqatçısı Dyumon Dyurvil adanın xəritədəki yerini ilk dəfə dəqiqliklə çəkir.

1793-cü ildən başlayaraq qozbel balinalar qış üçün Avstraliyadan buraya köç etdiyi üçün balina ovlayanlar adaya maraq göstərməyə başladılar.
Lakin ada sakinləri ilə avropalılar arasında ciddi əlaqələr avropalıların burada bitən səndəl ağacı ilə maraqlanması ilə başlayıb.
1850-ci illərin əvvəllərində ingilis taciri Ceyms Paddon ailəsinin bir neçə üzvü ilə Nu adasında (müasir Numea) məskunlaşdı.

## Fransızların gəlişi (1851-1853)
1850-ci ildə Fransız korveti *"L'Alcmène"* zabitləri Yeni Kaledoniyada kişi həbsxanasının yaradılması üçün təftiş etdilər və onu bu rola uyğun gördülər.
Onların hesabatını oxuduqdan sonra III Napoleon adalar üzərində Fransa hakimiyyətini qurmaq üçün bir neçə hərbi gəmi göndərdi.
24 sentyabr 1853-cü ildə kontr-admiral Febre-Despuant Yeni Kaledoniyanı Fransız koloniyası elan etdi və sentyabrın 29-da Vendequ başçısı ilə Pens adasının anneksiyası barədə danışıqlar apardı.
Koloniyanın başçısı Taiti protektoratına rəhbərlik edən imperator komissarı oldu.
25 iyun 1854-cü ildə Yeni Kaledoniya adasının cənub-qərbində bir Fransız hərbi bazası quruldu və sonradan Numea şəhərinə çevrildi.

## Müasir tarixi (1944-cü ildən sonra)
### Muxtariyyət, mərkəzləşmə, iqtisadi inkişaf (1944-1973)
İkinci Dünya Müharibəsi dekolonizasiya prosesinin başlanğıcı oldu. 
7 mart 1944-cü il tarixli sərəncam "Aborigen kodeksi", Lamine Gey Qanununu ləğv etdi.
1946-cı ildə yerli əhali də daxil olmaqla hamıya tam Fransız vətəndaşlığı verdi və 20 sentyabr 1947-ci il tarixli status siyasi bərabərlik və bütün qurumlara çıxış təmin edildi.
Kanaklara hərəkət azadlığı, mülkiyyət hüququ və vətəndaş hüquqları verildi.
Kanaklar nəzəri olaraq 1946-cı ildə səsvermə hüququnu almışdı, lakin iki mərhələli seçki sisteminin mümkünlüyü ilə bağlı yerli mübahisələr səbəbindən tədricən tətbiq edildi: əslində, , 1946-cı ildə Melaneziya elitasının yalnız 267 üzvünə səsvermə hüququ verilmişdi, 23 may 1951-ci il tarixli akt yetkin melaneziyalıların 60%-nə səs vermə hüququ verməklə dənizaşırı ərazilərdə seçki bazasını genişləndirdi,və 22 iyul 1957-ci il tarixli fərmanla ümumi seçki hüququ tətbiq edildi.

1957-ci ildə Qaston Defert tərəfindən aparılan inzibati islahat çərçivəsində Yeni Kaledoniyaya “dənizaşırı ərazi” statusu verildi.
Bununla belə, 1960-cı illərdə başlayan dekolonizasiya prosesi idarəçilik sistemini geri atdı: 1963-cü ildə İdarəetmə Şurası Qubernatorun nəzarətinə verildi və 1968-ci il Biyot Aktı ərazi assambleyasını əksər səlahiyyətlərdən, o cümlədən nikel hasilatı ilə bağlı məsələlərdən məhrum etdi.

1945-ci ildən sonra Kanak əhalisinin artması metropoliten rəhbərliyini adaya, xüsusən Uollis və Futunadan immiqrasiyanı təşviq etməyə sövq etdi; İmmiqrasiyaya yeni gələnlər üçün parlaq iqtisadi perspektivlər təklif edən "nikel bumu" təkan verdi.
1969-cu ildən 1976-cı ilə qədər adanın əhalisi 20% artıb, onların təxminən 20.000 nəfəri mühacir idi.
Kanak əhalisi adətən “avropalılardan” çox olsa da (1976-cı ildə 50 min "ağlara" qarşı 55 min Kanak), adada başqa qruplara mənsub olan 20.000-ə yaxın başqa insan (Asiyalılar, Polineziyalılar və Uollis və Futunadan olan insanlar ayrıca seçildi) olduğundan, onlar heç vaxt çoxluq təşkil etmirdilər.

### Müstəqillik hərəkatının doğulması (1968-1984)
1968-ci ilin may hadisələrindən sonra (“de Qoll mərkəzləşməsi”) ənənəvi klanlara münasibətdə torpaq bölgüsündə qeyri-mütənasibliklər görünməyə başladı, həmin illərdə Okeaniya dövlətləri tərəfindən müstəqillik elanı başlandı (1962-ci ildə Qərbi Samoa, 1968-ci ildə Nauru, 1970-ci ildə Tonqa, 1975-ci ildə Papua-Yeni Qvineya, 1978-ci ildə Solomon adaları və Tuvalu, 1979-cu ildə Kiribati, 1980-ci ildə Vanuatu).
Bu şəraitdə Yeni Kaledoniyanın müstəqilliyini elan etmək məqsədi ilə Kanakların təşkilatları formalaşmağa başladı ki, bunlardan ən məşhurları “Foulards Rouges” və “Groupe 1878” idi.
1975-ci ilin dekabrında Temalada keçirilən konqresdə «Foulards Rouges» və "Groupe 1878" birləşərək Kanak Azadlıq Partiyasını (PaLiCo) yaradırlar.

Lakin bu partiyalar çoxmillətli dövlət yaratmağa can atırdılarsa, avropa etnoloq və antropoloqlarının (Moris Lenxard, Moris Lenorman və s.) Kanak kimliyinin mövcudluğunu nümayiş etdirən əsərləri bir sıra ziyalılar arasında mədəni əsasda müstəqillik elan etmək istəyinin yaranmasına səbəb oldu.
1975-ci ildə Jan-Mari Cibau "Melaneziya 2000" Melaneziya İncəsənət Festivalını təşkil etdi, 1977-ci ildə Buralidə keçirilən konqresdə onun təsiri altında Kaledoniya İttifaqı müstəqilliyə can atmaq məqsədini elan etdi və 1979-cu ildə Kaledoniya İttifaqı və PaLiCo birləşərək Müstəqillik Cəbhəsini yaratdı.

Separatçıların əleyhdarları 1977-ci ildə Respublika daxilində Jak Laflönün başçılıq etdiyi "Kaledoniya" partiyasını yaratdılar.

### «Hadisələr» (1984—1988)
1981-ci ildə Fransua Mitteran Fransanın prezidenti seçildi və hakim Sosialist Partiyası ilə yerli millətçilər arasında gərginlik artmağa başladı.
1984-cü ildə dövlət katibi Corc Lemuan tərəfindən təklif olunan dənizaşırı ərazilərin statusundan və bəzi həssas sahələrdə (xüsusən də torpaq bölgüsü ilə bağlı) inkişafdan narazı qalan Kanak Sosialist Milli Azadlıq Cəbhəsi (Müstəqillik Cəbhəsini əvəz edən) yerli seçkiləri boykot etdi, yolları bağladı və Jibaunun başçılığı ilə "Müvəqqəti Kanak Hökuməti"nin yaradıldığını elan etdi.
Beləliklə, "Hadisələr" kimi tanınan dörd illik münaqişə başladı.
Kaledoniya ittifaqının lideri millətçi Eloi Maşoronun ölümü ilə münaqişə qızışmağa başladı və tədricən vətəndaş müharibəsinə çevrildi.
Mərkəzi hökumət 1985-ci ilin yanvarından iyun ayına qədər davam edən fövqəladə vəziyyət elan etməyə məcbur oldu.

1988-ci ildə Uvea adasında baş verən girov götürülməsi və onların azad edilməsi üçün şərt olaraq Yeni Kaledoniyaya dərhal müstəqillik verilməsi münaqişənin kulminasiya nöqtəsi oldu.
Lakin Fransa hökuməti hər hansı danışıqları rədd etdi və zorakılıq nümayiş etdirdi, bu zaman 19 kanak öldürüldü, və onların əksəriyyəti müqavimət dayandırıldıqdan sonra öldürülmüşdü; girovlardan heç birinə zərər dəymədi.

### Üçtərəfli saziş
Ouvea ilə bağlı faciə və hakimiyyət orqanlarının qeyri-mütənasib güc tətbiqi ictimaiyyəti şoka saldı və Fransa administrasiyası əhəmiyyətli güzəştlərə getməyə məcbur oldu.

26 iyun 1988-ci ildə Baş nazir Mişel Rokar və Jan-Mari Tjibau, əvvəllər Yeni Kaledoniya üzərində birbaşa nəzarəti həyata keçirmiş Ali Komissar vəzifəsini ləğv edən və 10 illik keçid dövrünə razılıq verən Matinyon sazişini bağladılar, ardınca müstəqillik referendumunu keçirdilər. .

Tjibau özü 1989-cu ilin mayında öldürülüb.

Referendum yaxınlaşdıqca və Yeni Kaledoniya əhalisinin əksəriyyətinin müstəqilliyin "əleyhinə" səs verəcəyi aydınlaşdıqca, PLR və separatçılar yeni saziş bağlamağa qərar verdilər.

5 may 1998-ci ildə Noumea şəhərində müstəmləkəçiliyin həm müsbət, həm də mənfi tərəflərini və “iki qanuni partiyanın” (bir tərəfdə Kanaklar və müasir tarixdə iştirak etmiş müxtəlif icmaların) mövcudluğunu tanıyan müqavilə imzalandı. Digər tərəfdən Yeni Kaledoniya).

Bu, Yeni Kaledoniya üçün yüksək dərəcədə muxtariyyət və Kanak mədəniyyətinin qorunmasını, o cümlədən dövlət rəmzlərində Kanak motivlərinin istifadəsini nəzərdə tuturdu.

Müstəqillik üzrə xalq məsləhətləşmələrinin keçirilməsi bu Fransa arxipelaqının tədricən dekolonizasiyası haqqında 1998-ci ildə imzalanmış Noumea Sazişində nəzərdə tutulmuşdu.

Bu saziş Yeni Kaledoniyanın müstəqilliyi ilə bağlı üç referendumun keçirilməsi imkanını özündə ehtiva edirdi ki, onlardan birincisi 2018-ci ildə, ikincisi 2020-ci ildə, üçüncüsü isə 2021-ci ildə keçirilmişdir. Onların heç birində müstəqillik tərəfdarları səs çoxluğunu qazana bilməyiblər.

2024-cü ilin may ayında, 1998-ci il Noumea Razılaşmasından sonra Yeni Kaledoniyaya gələn miqrantlara səs verməyə icazə verən konstitusiya dəyişikliklərindən sonra Yeni Kaledoniyada etirazlar başladı və iğtişaşlara çevrildi.

## İstinadlar