Adil Məmmədov (tarixçi)

**Adil Əli oğlu Məmmədov** () — Tarix elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Adil Məmmədov 1929-cu il dekabrın 2-də Ağdam rayonunun Seyidli kəndində (Süleyman Sani Axundovun ev-muzeyinin yerləşdiyi binada) anadan olmuşdur. Azərbaycanın görkəmli dramaturqu, nasiri, maarif xadimi Süleyman Sani Axundov Adil Məmmədovun atası Əli Məmmədovun dayısıdır. Anası Fizzəxanım Qaryağdı dahi xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun qardaşı Qafar Qaryağdının qızı idi.

Adil Məmmədovun ailəsi 1930-cu ildə Bakıya köçmüşdür. O, birinci sinfə 1937-ci ildə Bakı şəhəri 3 nömrəli orta məktəbə getmişdir.
Əli Mirzə Mehdi bəy oğlu Məmmədov 1942–1945-ci illərdə hərbi səfərbərlikdə olduğu müddətdə ailəsi yenidən Ağdamda yaşamışdır.

Adil Məmmədov Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir. Müharibə qurtaran ili ailəsi yenidən Bakıya qayıtmışdır.

Adil Məmmədov 1945–1947-ci illərdə Bakı Pedaqoji Texnikumunda oxumuş, 1947–1952-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Tarix fakültəsində ali təhsil almışdır.

Adil Məmmədov ali təhsilini başa vurduqdan sonra Respublika Baş Mətbuat İdarəsində müvəkkil vəzifəsində işləmişdir. O, 1953-cü ilin yanvarından Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun Azərbaycanın sovet dövrü tarixi şöbəsinə kiçik elmi işçi vəzifəsinə qəbul olunmuş, 1954–1957-ci illərdə həmin şöbə üzrə aspiranturada təhsil almışdır.

Adil Məmmədov 1961-ci ildə "Azərbaycan fəhlə sinfi birinci beşillikdə (1928–1932-ci illər)" mövzusunda namizədlik, 1981-ci ildə "Azərbaycan SSR-də fəhlə sinfi (1926 iyun −1941-ci illər)" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. Ona 2004-cü ildə "Vətən tarixi" ixtisası üzrə professor elmi adı verilmişdir.

Adil Məmmədov 29 il institutda böyük elmi işçi vəzifəsində çalışdıqdan sonra AEA-nın (indiki AMEA) SSRİ Xalqlar Dostluğu Respublika sarayının direktoru (1985–1989), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Azərbaycanın 1920-ci ilin iyun-1941-ci illər tarixi" şöbəsinin müdiri (1989–2000), "Müasir Azərbaycan tarixi" şöbəsinin müdiri (2000–2016) vəzifələrində işləmişdir.

Adil Məmmədov 20 dekabr 2016-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Adil Məmmədovun elmi yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən birini Azərbaycan sənayesi və fəhlə sinfinin tarixi problemi təşkil edir. O, 1941–1945 illər müharibəsinə qədərki dövrdə neft sənayesinin inkişafına, Azərbaycanın qabaqcıl sənaye respublikasına cevrilməsinə, Gəncə, Şəki və digər yeni sənaye rayonlarının yaranmasına, burada fəhlə sinfinin formalaşmasına, onun cəmiyyət həyatında aparıcı roluna, ölkənin şərq rayonlarında yeni neft mərkəzlərinin yaradılmasına həsr olunmuş sanballı əsərlərin müəllifidir. Onun XX əsrin 20-ci illərində ölkənin beynəlxalq ticarət əlaqələrində Bakı yarmarkalarının roluna, dövrümüzdə xüsusi aktuallıq kəsb edən Böyük İpək yolu, Azərbaycan ipəyinin tarixi ilə bağlı elmi məqalələri dəyərli tədqiqat əsərləridir. 1918–1920-ci illərdə Bakı əhalisinin milli tərkibi və bu amilin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutunda rolu məsələsinin tədqiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun tədqiqatlarında XX əsrin 20–30-cu illərində Naxçıvan MSSR-in ərazi problemləri və sənayesinin inkişafı məsələlərinə də xüsusi diqqət göstərilmişdir.

Adil Məmmədov 100-ə yaxın elmi əsərin müəllifi idi. O, "Azərbaycan tarixi" (III cild I hissə, müştərək) (Bakı, 1963), "Azərbaycan SSR fəhlə sinfinin tarixi oçerkləri" (1917–1940) (müştərək) (Bakı, 1974), "Azərbaycanda Staxanov hərəkatı" (Bakı, 1975), "Gəncə (tarixi ocerk)" (müştərək) (Bakı, 1994), "Azərbaycan tarixi" (VI cild, müştərək) (Bakı, 2000), "Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarında törətdikləri əməllər barədə tarixi həqiqətlə" (Bakı, 2003, rus, ingilis dillərində), "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının yaradılması və elmi ziyalı kadrların formalaşması yollarında (1920–1945-ci illər)" (Bakı, 2005), "Azərbaycan xalqının əlifbasının inkişafı yollarında mühüm mərhələ" (Bakı, 2006, rus dilində) kitablarının müəllifi idi.

Adil Məmmədov "Heydər Əliyev" (iki cilddə. I cild, Bakı, 2013) kitabının "Erməni separatizminə qarşı mübarizə", "Heydər Əliyevin Azərbaycan SSR-ə rəhbərliyi dövründə Ermənistan SSR-nin ərazi iddialarına və erməni separatçılığına qarşı mübarizəsi (1969–1982-ci illər)" mətnlərin müəlliflərindən biri idi.

Adil Məmmədov bir sıra beynəlxalq simpozium və konfranslarda iştirak etmişdir. O, "SSRİ fəhlə sinfinin və sənayesinin inkişafı" (1972, Moskva), "Sosializim quruculuğu dövründə SSRİ-də çoxmillətli fəhlə sinfinin təşəkkülü və inkişafı" (1978, Tiflis), "Azərbaycan beynəlxalq çoxtərəfli qarşılıqlı əlaqələrdə" (1995, Bakı), "20–30-cu illərdə Azərbaycanın digər respublikalarda neft rayonlarının yaranması və inkişafında rolu" (1995, Bakı) mövzusunda keçirilmiş konfrans və simpoziumlarda maraqlı məruzələrlə çıxış etmişdir.

Adil Məmmədovun tarixçi kadrların hazırlanmasında xüsusi əməyi olmuşdur. Onun rəhbərliyi altında alimlərdən bir nəfəri doktorluq, 12 nəfəri namizədlik dissertasiyaları müdafiə etmişdir.

Adil Məmmədov 1994–2014-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin bakalavr buraxılışı üzrə dövlət imtahan komissiyasına sədrlik etmişdir. O, 1993–2013-cü illərdə Azərbaycan Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının "Tarix və siyası elmlər" üzrə ekspert şurasının üzvü olmuşdur. 2007-ci ildən AMEA A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Elmi əsərləri"nin redaksiya heyətinin üzvü seçilmişdir.

Adil Məmmədov Azərbaycan Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən milli problemlər üzrə elmi şuranın, respublika "Bilik" cəmiyyəti idarə heyətinin üzvü, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının məsləhətçisi olmuşdur. O, dəfələrlə elm sahəsindəki xidmətlərinə görə AMEA-nın Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanları ilə təltif edilmişdir.

## Mənbə
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

## Həmçinin bax
* Seyidli kəndi
* Seyidli oymağı
* Axundovlar

## Xarici keçidlər
* http://tarix.gov.az/about/muasir/adil.pdf