open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yuri Tilemans

**Yuri Tilemans** () — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Lester Siti klubunda və Belçika milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Belçika futbolçusu.

Tilemans dünya futbolunda ən parlaq gənc perspektivlərdən biri sayılır. O, Anderlext klubu ilə ümumilikdə 135 liqa görüşünə çıxmışdır. UEFA Çempionlar Liqasında 16 yaş və 148 günlüyündə debüt edən Tilemans bu turnirdə çıxış edən ən gənc Belçikalı futbolçu kimi tarixə düşmüşdür.

Tilemans Belçikanın bir neçə gənclər millisində mübarizə aparmışdır. 2016-cı ilin noyabr ayında 19 yaşı olarkən əsas komanda ilə debüt etmişdir.

## Klub karyerası

### Anderlext

Tilemans Brüssel regionundan kənarda yerləşən Sint-Piters-Lyu şəhərində anadan olmuşdur. Tilemans karyerasına Anderlext klubunun akademiyasında başlamışdır. 16 yaşı olarkən klub ilə ilk peşəkar müqaviləsini imzalamışdır.

Tilemans ilk dəfə əsas heyətə 21 iyul 2013-cü ildə 2013 Belçika Superkuboku görüşündə Genk klubuna qarşı oyunda çağırılmışdır, lakin o, meydana daxil olmamış və ehtiyatda qalmışdır. Tilemans əsas komanda ilə debütünü bir həftə sonra Belçika Yupiler Liqasının açılış görüşündə *Lokeren * klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, görüşün sonuna 25 dəqiqə qalmış Saça Klyestanı əvəz etmiş və komandası 3–2 hesabı ilə məğlub olmuşdur. O, liqa tarixində ən gənc dördüncü futbolçu olmuşdur.

Tilemans UEFA Çempionlar Liqasında debütünü 2 oktyabrda 16 yaş və 148 günlüyündə Olimpiakos klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, turnirdə meydana çıxan ən gənc belçikalı futbolçu kimi tarixə düşmüşdür. O, Anderlextin çempion olduğu mövsümdə 21-i start heyətdə olmaqla ümumilikdə 29 oyuna çıxmışdır. O, peşəkar karyerasında ilk qolunu 6 aprel 2014-cü ildə Konstant Vanden Stok stadionunda Brügge klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. Həmin görüşdə o, Kiriaka qol ötürməsi də vermiş və komandası 3–0 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Tilemans ilk iki mövsümdə *Belçika İlin Ən Yaxşı Gənc futbolçusu* mükafatına layiq görülmüşdür.

### Monako
24 may 2017-ci ildə Tilemans Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubu ilə 25 milyon avro qarşılığında beş illik müqavilə imzalamışdır.

## Milli karyerası
Tilemans 2015-ci ilin iyun ayında UEFA Avro 2016 təsnifat mərhələsində Uels millisi ilə oyun üçün Belçika millisinə çağırılmışdır. O, əsas komanda ilə debütünü 9 noyabr 2016-cı ildə Niderland miliisinə qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir. O, 82-ci dəqiqədə Stiven Defuru əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Belçika rəqibi ilə 1–1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Şəxsi həyatı
Tilemansın atası Belçika, anası isə Konqo vətəndaşıdır. Tilemans peşəkar karyerasına davam etməklə yanaşı, 18 yaşına qədər təhsilini də davam etdirib.

## Karyera statistikası

### Klub

### Milli komanda

## Uğurları

### Klub
;Anderlext
* Belçika Pro Liqası: 2013–14, 2016–17
* Belçika Superkuboku: 2013, 2014

### Fərdi
* Belçika İlin Ən Yaxşı Peşəkar Gənc Futbolçusu: 2013–14, 2014–15
* Belçika İlin Talantı: 2014
* Eboni Şu mükafatı: 2017
* Belçika İlin Ən Yaxşı Peşəkar Futbolçusu: 2017
* UEFA Avropa Liqası İlin heyəti: 2016–17

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Belgium stats at Belgian FA
*
Qrabovaça

**Qrabovaça** () — Xorvatiya ərazisində yerləşən dağ və mağaralar kompleksi. Dağ ölkənin Lika tarixi əyalətində, Peruşiç şəhərinin 2,5 km-də yerləşir. Ərazidə "Qrabovaça mağara parkı" yaradılıb. Sahəsi 595,5 hektar olan parkın əsası 2006-cı ildə qoyulub.

Mağara park dağın 770 metr hündürlüyündə yerləşib və Velebet massivinə aiddir. Qərb hissədə Lika çayının karst mənşəli vadisi yerləşir.

Dağın şərq hissəsində tarixi abidələr yerləşir. Bölgədə XVI–XVII əsrlərə aid qüllə və kilsə var. Qrabovaçada çoxlu yer altı karst mağaraları mövcuddur. Mağaralar əsasən kalsit mineralından təşkil olunub. Ümumən kompleksdə 6 mağara və bir karst mədəni yerləşir. Mağaralardan üçü təbiiyət abidəsi kimi qeydə alınıb.

Park yerli idarə etmənin və qorumanın nəzarəti altındadır. Qış fəslindən başqa ilin bütün vaxtı mağaralara gediş açıqdır.

## Samoqrad mağarası
Ərazidə olan mağaralardan ən məşhuru Samoqraddır. Mağara dağın şərq yamacında, dəniz səviyyəsindən 675 metr yüksəklikdə yerləşir. Uzunluğu 240 metr, hündürlüyü isə 4–30 metr arasında dəyişir. Mağara girişdən sonra tədricən genişlənir. Mağaranın əsas zalından sonra ölçüsü yenidən kiçilir. Turistlərin rahatlığı üçün mağarada pilləkənlər və cığırlar yaradılıb. Mağara daxilində temperatur 7–10 °C-dir.

Mağara daxilində ümumən 4 zal var. "Frasa zalı" yerli məktəb müfəttişi Yuliya Frasanın şərəfinə adlandırılıb. O 1850-cı ildə mağaranı geniş təsvir edib. Digər zal "Peruşiç zalıdır". Peruşiç məşhur nəsilin soyadıdır. Üçüncü zal "Karloviç", dördüncü zal isə "Kukuleviç" adlanır.

## İstinadlar
Kompüterlərin arxitekturası

Müasir kompüterlərin yaradılmasının əsas prinsipləri XX əsrin 40-cı illərində Amerikanın alimləri Con fon Neyman və Bers tərəfindən verilmişdir. Başqa sözlə desək, hələ də kompüterlər Fon Neyman arxitekturası ilə işləyir. Bu arxitekturaya görə kompüter iki hissədən ibarətdir: mərkəzi və perferiya hissələrdən.
Mərkəzi hissə hesab-məntiqi qurğusundan (HMQ), idarəetmə qurğusundan (IQ) və daxili yaddaş qurğularından ibarətdir. Daxili yaddaşlar — operativ yaddaş (RAM) və daimi yaddaşdan (ROM) ibarətdir.

Müasir kompüterlər HMQ və IQ prosessor adlanan qurğuda birləşir.

Periferik hissəyə isə xarici yaddaş qurğuları, daxiletmə qurğuları, çıxış qurğuları və idarəetmə pultu aiddir.

## Kompüterlərin təsnifatı
Kompüterlərin imkanlarını qiymətləndirmək üçün onları müəyyən əlamətlərə görə qruplara ayırırlar, yəni təsnif edirlər. Təsnifat əlamətləri ölçülərinə, məhsuldarlığına, qiymətinə və element bazasına görə seçilə bilər. Kompüterlər ölçülərinə görə aşağıdakı siniflərə bölünür.

* Çox böyük kompüterlər
* Böyük kompüterlər
* Orta kompüterlər
* Kiçik kompüterlər
* Mikrokompüterlər

Son illərdə böyük kompüterləri meynfreym adlandırırlar. Mikrokompüterlərin əsas sinfini fərdi kompüterlər təşkil edir.

## Müasir, fərdi kompüterlərin növləri:

* **Stolüstü kompüterlər (Desktop):** ev şəraitində istifadə olunan kompüterlər
* **İşçi stansiyalar:** müəssisələrdə, firmalarda istifadə olunan kompüterlər 
* **Serverlər:** paylaşdırıcı kompüterlər
* **Stolüstü mini kompüterlər**
* **Planşet kompüterlər**
* **Yığcam kompüterlər (notebooklar)**
* **Subnotebooklar**
* **Cib kompüterləri**
Lukas Vaskes

**Lukas Vazkes İqlesas** () — Bayer 04 və İspaniya millisinin hücumçusu.

Lukas Vazkes 1 iyul 1991-ci ildə İspaniyanın Kurtis şəhərində dünüyaya gəlib. Hal-Hazırda Real Madrid klubunun şərəfini qoruyur. Peşəkar karyerasında yalnız ispan klublarının şərəfini qoruyub . Peşəkar karyerasında İspaniyanın Real Madrid C,Real Madrid B,Espanyol və Real Madrid komandalarında oynayıb .Həvəsgar karyerasında isə İspaniyanın Kurtis, Rusiyanın Ural İspaniyanın Real Madrid klublarında oynayıb . O,Real Madrid ilə 2 dəfə Uefa Çempionlar Liqasının, 1 dəfə La liqanın qalibi olub.

## İstinadlar
Kiko Kasilya

**Kiko Kasiliya** (; ) — qapıçı mövqeyində çıxış edən İspaniya futbolçusu.

Kiko Kasiliya La Liqada "Real Madrid"də oynayır. Kiko Kasiliya 2 oktyabr 1986-cı ildə İspaniyanın Alkover şəhərində Doğulub. "Real Madrid"in ehtiyat qapıçısıdır. 2015-ci ildən bu komandanın ərəfini qoruyur. İndiyə qədər bu klubda 15 oyun keçirib.

## İstinadlar
Fabiu Koentrau

Fabio Aleksdre Da Silva Konetro — Real Madridin Yarımmüdafiəçisi .

Fabio Konetro 11 mart 1988-ci ildə Portuqaliyanın Vila do Konte şəhərində doğulub .

## Karyerası

### Rio Ave
Burada 29 oyuna 5 qol vurub .

### Benfika
Burada 52 oyuna 2 qol vurb .

### Real Madrid
Burada 58 oyuna 1 qol vurub .
Yaşıl tısbağa

**Yaşıl tısbağa** və ya **yaşıl dəniz tısbağası** () — Dəniz tısbaları fəsiləsinə aid canlı. **Yaşıl tısbağalar** () cinsinin yeganə nümayəndəsidir. Əvvəllər isə Avstraliya yaşıl tısbağası bu cinsə daxil olsa da, hazırda *[[Natator]]* cinsinə daxildir.

## Növün təsviri

Yaşıl tısbağalar əsasən Dünya okeanın sularında, Atlantik okean və Sakit okeanının tropik və subtropik qurşağın sahil sularında yayılmışlar. Yaşıl tısbağa 80–150 sm arası olan çanağa sahibdir. Çəkisi isə 70–200 kq arasında dəyişir. Ancaq nadir hallarda uzunluğu 200 sm və çəkisi 400–500 kq olan fərdlər müşahidə edilir.

Adının yaşıl tısbağa olmasına baxmayaraq, rəngi zeytuni yaşıl rəngdən tutmuş, qəhvəyi rəngdə olan fərdlərə rast gəlinir. Onların üzərində sarı və ağ ləkələr müşahidə edilir

İlk illər yaşıl tısbağa açıq dənizdə yaşayır. Bu zaman tısbağa meduza və digər dəniz canlıları ilə qidalanır. Sonradan həyat tərzlərini dəyişərək sahilə yaxın ərazilərdə yaşayırlar.

## Yarımnövləri

* Atlantika yaşıl tısbağası — *Chelonia mydas mydas*, Azor adalarından Afrikanın cənub sahillərinə qədərki ərazilərinə qədər, bəzən isə La-Manş ərazisində belə onlara rast gəlinir.
* Şərqi (sakitokean) yaşıl tısbağası — *Chelonia mydas agassizii* Okeaniya adaları sahillərində.

## İnsan üçün əhəmiyyəti

Yaşıl tısbağanın əti və yumurtası olduqca dadlıdır. Ətindən Tısbağa şorbası hazırlanır. Hazırda yaşıl tısbağa ovu bir çox ölkələrdə qadağan olunmuşdur.

## Qalereya


Fayl:Total_internal_reflection_of_Chelonia_mydas.jpg
Fayl:Baby Chelonia mydas 20060319.jpg
Fayl:Turtle is getting for air.jpg
Fayl:Chelonia mydas is going for the air.jpg


## Mənbə

* Yaşıl tısbağa haqqında
* Dəniz yaşıl tısbağası 
* Green turtle 
* Chelonia mydas 

## İstinadlar
Avropa Gənclər Olimpiya Festivalı

**Avropa Gənclər Olimpiya Festivalı (AGOF)** — 2 ildə 1 dəfə Avropa Olimpiya Komitələrinə üzv olan dövlətlər arasında baş tutan çox növlü idman oyunları.

## Tarixi

### Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalı

## Həmçinin bax
Parakas yarımadası

**Parakas** () — Peru sahillərində yerləşən, Sakit okeanının suları ilə yuyulan yarımada. İka regionunun cənubunda qərarlaşır. Yarımadanın adı Keçua dilindən tərcümədə «para»—"yağış" və «aso»—"qum" mənasını verir. Yarımadanın bu cür adlanmasının səbəbi burada qum fırtınalarının baş verməsidir.

Parakas yarımadasının sahillərini Peru cərəyanı yuyur. Soyun cərəyan bura planktonları cəlb edir. O isə öz növbəsində bura balıq, dəniz məməliləri və quşları cəlb edir. 1975-ci ildə yarımadanın bir hissəsində Parakas milli parkı təşkil edilmişdir. 
Təqribi olaraq b.e.ə 750 - 100 burada insanlar yaşamışdır. XX əsrin 20-ci illərinin ikinci yarısında Xulio Sesar Telo bölgədə arxeoloji araşdırmalar apararkən b.e.ə I minilliyə aid tapıntılar aşkarlanmışdır.

## Mənbə
* Parakas milli parkı
* Parakas milli parkının rəsmi saytı 
## İstinadlar
Something Just Like This

"**Something Just Like This**" () — musiqisi amerikan qrup "The Chainsmokers" və Britaniya rok qrupu olan "Coldplay" tərəfindən ifa olunan mahnı. Musiqi ilk dəfə 2017-ci ilin fevral ayının 22-də yayımlanmışdır. 2016-cı ilin sentyabr ayında "The Chainsmokers" qrupu 2 qısa klip təqdim etməklə tezliklə Kris Martin ilə birgə mahnı hazırlayacaqlarını elan etmişdir.

## Musiqi haqqında
Musiqi üçün hazırlanmış klip ilk dəfə 2017-ci ilin fevral ayının 22-də "Vevo" kanalında nümayiş etdirilmişdir. Məhz həmin tarixdə 300 milyon insan tərəfindən izlənildiyi qeyd olunur. 
"*Something Just Like This*" nüfuzlu musiqi hit-paradı olan "Billboard Hot 100"də debüt olaraq 56-cı nömrə ilə göstərilmişdir. Lakin ikinci həftəsində musiqi beşinci pilləyədək irələməyi bacardı. Bu "The Chainsmokers" qrupununun "*[[Don't Let Me Down]]*" və "*[[Closer]]*" mahnılarından sonra üçüncü dəfə "Coldplay" qrupunun isə "*[[Viva la Vida]]*" mahnısından sonra ikinci dəfə ilk beşliyə daxil olduğu mahnıdır. 
Həmçinin "Coldplay" və "The Chainsmokers" qrupları 2017-ci ilin fevral ayının 22-də Londonda yerləşən O2 Arenasında 2017 Brit Mükafatları adlı musiqi mərasimində bu mahnını ilk dəfə canlı ifa etdilər.

## Hit-paradlarda

## İstinadlar
Şahzadə

**Şahzadə** bu mənalara gələ bilər:

* Şahzadə (oğlan) — titul.
* Şahzadə (qız) — titul.
* ''Şahzadə'' (kitab) (Azərbaycan dilindəki adı ilə: *Hökmdar*) — yazıçı Nikkolo Makiavelli tərəfindan yazılmış siyasət haqqında elmi nəzəriyyə.
* Şahzadə (Osmanlı imperiyası) — Osmanlı sülaləsinə mənsub kişi.
* Şahzadə (Prince of Persia) — Prince of Persia oyun seriyasının qəhrəmanı.
Mateo Kovaçiç

**Mateo Kovaçiç** () — Xorvatiyalı futbolçu. İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Mançester Siti peşəkar futbol kulubunun və Xorvatiya milli komandasının futbolçusu.

## Klub karyerası

### '''[[Mançester Siti FK|Mançester Siti]]'''
27 iyun 2023-cü ildə "Mançester Siti" **Mateo Kovaçiçi** transfer etdiyini açıqladı.

## Həyatı
Mateo Kovaçiç 6 may 1994-cü ildə Avstiyanın Linz şəhərındə doğulub . Sonra isə Xorvatiya vətəndaşlığını qəbul edib .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ruben Yanyes

Ruben Yanez (Ornando Ruben Yanez Albart) — "Real Madrid"" futbol klubunun qapıçısı. 

Ruben Yanez 12 oktyabr 1993-cü ildə  İspaniyanın Blanez şəhərində doğulub. 19 yaşı olanda "Real Madrid C" klubuna yazılıb. Buradan sonra "Real Madrid Kastilla" və ya "Real Madrid B"-də oynayıb. Nəhayət, 2015-ci ildə "Real Madrid"in əsas heyətinə qatılıb. 

## Milli komanda
Ruben İspaniya milli futbol komandasının heyətinə cəlb olunub və cəmi bir oyun keçirib.

## Həmçiçnin bax
Övraqi-nəfisə (jurnal)

***"Övraqi-nəfisə"*** (**"Nəfis vərəqlər"**; ) — aylıq milli demokratik ruhlu ədəbi-bədii, ictimai-siyasi jurnalı, Azərbaycan mətbuatı tarixində ədəbiyyat və incəsənət məsələlərinə həsr olunmuş ilk dövrü mətbuat orqanı. 1919-cu ilin mart-avqust aylarında Bakıda cəmisi 6 nömrəsi nəşr edilmişdir. 

## Haqqında
Naşiri Zülfüqar Hacıbəyov, redaktoru Əliabbas Müznib idi. Rəngli şəkillərini rəssam Əzim Əzimzadə çəkmişdir. Jurnalın səhifələrində Firidun bəy Köçərli, Abdulla Şaiq, Cəmo bəy Cəbrayılbəyli, Zülfüqar Hacıbəyov, Əliabbas Müznib, Əmin Abid, Məhəmməd Hadi və başqa müəlliflər iştirak edirdi. Burada ədəbiyyat, musiqi, teatr, həmçinin memarlıq abidələri haqqında məqalələr və fotoşəkillər, aktyorların həyatı və səhnə fəaliyyəti barədə yazılar dərc olunurdu. Jurnalda ədəbiyyat tarixi məqalələri aparıcı yer tuturdu. Burada Molla Pənah Vaqif, Əbdülqasım Nəbati, Mirzə Fətəli Axundov, Əli bəy Hüseynzadə, Haşım bəy Vəzirov, Məhəmməd Hadi, Rəşid bəy Əfəndiyev, Əlabbas Müznib, Xədicə Ədvi, Hacı Səlim Səyyah, Bədri Seyidzadə, Əliağa Vahid və başqalarının tərcümeyi-halı və şeirlərindən nümunələr verilirdi. Topluda Şərq musiqisi və musiqi alətlərinə dair məşhur ərəb yazıçısı Cürci Zeydanın əsəri, memarlıq abidələrindən "Tac Mahal" haqqında məqalə və Bakı abidələrinin rəsmləri dərc edilmişdi. Jurnalın birinci nömrəsi yenicə qətlə yetirilmiş Hüseyn Ərəblinskiyə həsr olunmuşdu.

Toplunun səhifələrində Azərbaycanda erməni soyqırımı və zorakılığı, daşnak vəhşilikləri barədə publisistik məqalələr də çap olunurdu. Toplu müstəqillik dövründə milli oyanışın dirçəldilməsinə, türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək ideyalarının təbliğinə üstünlük verirdi.

"Övraqi-nəfisə", özünün 5-ci sayında yazdığına görə, kağız qıtlığı üzündən 1919-cu ilin 6-cı sayından sonra bağlanmışdır.

## İstinadlar
Believer

**"Believer"** — Amerikan rok qrupu olan Imagine Dragons tərəfindən ifa olunmuş mahnıdır. Musiqi ilk dəfə 2017-ci ilin fevralın 1-də nümayiş edilmişdir. Musiqinin klipi 2017-ci il mart ayının 7-si yayımlanmışdır və burada Dolf Lundqren rol alıb. "Believer" nüfuzlu musiqi hit-paradı olan Billboard Hot 100-də top 20 siyahısına daxil olmuş həmçinin Billboard "Hot Rock & Alternative Songs" siyahılarında üst pillələrdə qərarlaşmışdır. Əlavə olaraq "Canada Alternative Rock Chart", "Rock Airplay", "Rock Streaming Songs", "Rock Digital Sale Songs" kimi musiqi siyahılarında üst pillələrdə yer tutmuşdur. Musiqi həmçinin Çexiya, İtaliya, Slovakiya, Avstriya, Portuqaliya və İsveçrədə ilk 10-luğa daxil olmuşdur.

## Hit-paradlarda

## İstinadlar
Brijit Makron

**Brijit Makron** (, qızlıq soyadı. **Tronyö** (), əvvəllər — **Ozyer** (), doğ. 13 aprel 1953, Amyen, Fransa) — Fransanın 25-ci prezidenti, fransız siyasətçi Emmanüel Makronun xanımı. İxtisasca orta məktəbdə fransız və latın dilləri müəlliməsidir. Fransanın (2017-ci il mayın 15-dən) birinci xanımıdır.

## Həyatı
Brijit Tronyö şokolatye və şirniyyat mağazaları şəbəkəsinin sahibi Jan Tronyö (1909—1994) və onun xanımı Simonanın (qızlıq soyadı. *Puyol*, 1910—1998) ailəsində anadan olub. Brijit altı uşaqlı ailənin sonbeşiyi olub, onunla böyük qardaşı arasında 20 yaş fərq var. Zəngin burjua sinfinə aid olan Tronyö ailəsi Amyen şəhərində 1872-ci ildə məskunlaşıb. Ailə burada şokolad və bir neçə yerli qənnadı məmulatlarının istehsalı ilə məşğul olub.

Brijit 1974-cü il iyunun 22-də gələcəyin bankiri Andre Lui Ozyer ilə ailə qurub. Bu zaman onun cəmi 21 yaşı olub. Nikahdan 3 uşaq dünyaya gəlib: Sebastyan (doğ. 1975), Lorans (doğ. 1977) və Tifen (doğ. 1984). Oğlu Sebastyan — mühəndis, qızları: Lorans — kardioloq, Tifen isə vəkil olub. Onlar 2006-cı ildə boşandılar. Brijitin hazırda yeddi nəvəsi var.

Brijit humanitar elmlər sahəsində CAPES sertifikatı aldıqdan sonra ilk öncə Parisdə, daha sonra isə Strasburqda —  "Lucie-Berger" protestant məktəbində dərs deməyə başlayıb. O, 1991-ci ildə doğma şəhərinə qayıdıb və burada "La Providence" yezuit liseyində fransız və latın dilləri müəlliməsi kimi işləməyə başlayıb. Brijit 1993-cü ilin mayında qızı Loransın həmyaşıdı və sinif yoldaşı olan Emmanüel Makronla qarşılaşıb. Emmanüel onun ədəbiyyat dərslərinə baş çəkirdi. 1994-cü ildə onların arasında sevgi romanı başlandı. Emmanüelin atası, nevrologiya üzrə professor Jan-Mişel Makron Brijitin oğlu ilə ünsiyyətinə qadağa qoyub. Emmanüelin 17 yaşı tamam olanda valideynləri onu Parisə, IV Henrix adına gimnaziyaya oxumağa göndəriblər. O vaxtdan Makronla Brijit yalnız məktublaşa biliblər.

20 oktyabr 2007-ci ildə Emmanüel Makronla evlənib. Brijitin qızları Lorans və Tifen analarının toyunda iştirak ediblər. Brijit Emmanüel Makronun həyat yoldaşı qismində ictimaiyyət qarşısında ilk dəfə — 2 iyun 2015-ci ildə, İspaniya kralı VI Flipp və onun həyat yoldaşı ilə rəsmi şam yeməyi zamanı görsənib.

Brijit özünü Makronun siyasi karyerasına həsr edib. O, siyasi çıxışların hazırlanmasında Makrona yardım göstərir. Amma Brijit siyasi xadim olmaq niyyətində deyil. O deyir ki, yalnız ərinin yanında olmaq istəyir.

Emmanüel və Brijitin birgə nikahdan uşaqları yoxdur. Mediaya açıqlamasında Makron bildirib ki, onlar Brijitlə uşaq dünyaya gətirməmək qərarı veriblər. Makron bioloji uşaqlara və nəvələrə ehtiyacı olmadığını vurğulayıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Emmanüel Makron
Buzqov nekropolu

**Buzqov nekropolu** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Yuxarı Buzqov kəndi yaxınlığında tunc dövrünə aid abidə.

## Haqqında
Buzqov nekropolu daş qutu tipli qəbirlərdən ibarətdir. Qəbirlər əsasən şimaldan qərbə, bəziləri isə şimaldan cənuba istiqamətləndirilmişdir. Qəbirlərin yan tərəflərində 2 və ya 3, ayaq və baş tərəflərində isə 1, bəzən 2 iri sal daş vardır. Aşkar olunmuş materiallar boz rəngli gil məmulatından və monoxrom boyalı qablardan ibarətdir. Abidə e.ə. 2-ci minilliyə aiddir.

## Mənbə
*
Budapeşt əməliyyatı

**Budapeşt** **əməliyyatı** (1944–1945) — Böyük Vətən müharibəsində (1941–1945) sovet qoşunlarının (2-ci Ukrayna cəbhəsi, komandan — marşal R. Y. Malinovski, 3-cü Ukrayna cəbhəsi qoşunlarının bir hissəsi, komandan — marşal F. İ. Tolbuxin), Dunay hərbi donanması (kontr-admiral G. N. Xolostyakov) ilə birgə keçirdiyi strateji hücum hadise Macarıstan

## Haqqında
Budapeşt əməliyyatı düşmən qruplaşmasını darmadağın etmək və Macarıstanı Almaniya tərəfində müharibədən çıxarmaq məqsədilə aparılmışdı. 2-ci Ukrayna cəbhəsi qoşunlarına (cəmi 760 min nəfər, 9 min top və minaatan, 868 tank və özügedən artilleriya qurğusu, 1.3 min təyyarə) qarşı Almaniyanın "Cənub" rduları qrupu (general-polkovnik G. Frişner, dekabrın 23-dən piyada qoşun generalı O. Vener; 510 min nəfər, təqribən 4,2 min top və minaatan, təqribən 800 tank və hücum topu, 500 təyyarə) dayanmışdı. 1944-cü il oktyabrın 29-da sovet qoşunlar qəflətən hücuma keçdi. Noyabrın 2-də onlar artıq Budapeştin 15 km.-liyində idilər, lakin 2-ci Ukrayna cəbhəsi qoşunları şəhəri ələ keçirə bilmədi. Buna görə də, dekabrın 20-dən 3-cü Ukrayna cəbhəsi qoşunlarının bir hissəsi bu vəzifənin yerinə yetirilməsinə cəlb edildi. Dekabrın 26-da hər iki cəbhənin qoşunları düşmənin Budapeşt qruplaşmasının (təqribən 10 diviziya) mühasirəyə alınmasını başa çatdıraraq Esterqom rayonunda birləşdilər. Sonra mühasirəyə alınmış 188 minlik qruplaşma darmadağın edildi. 1945-ci il fevralın 13-də isə Budapeşt tutuldu. Müharibənin nəticəsi Macarıstanın Almaniya tərəfində müharibədən çıxması oldu. Almaniya komandanlığı öz qoşunlarının Yuqoslaviyadan çıxarılmasını sürətləndirdi.

## Mənbə
*
Qanq deltası

thumb|250px|Qanq deltası
**[[Qanq çayı|Qanq]] deltası** — dünyanın ən böyük deltasıdır. Delta tarixi Belqaliya vilayəti ərazisində yerləşir. 240 çayın birləşməsindən meydana gəlmişdir. Əsasən Qanq və Brahmaputra çaylarının təsiri ilə formalaşır.

Qanq deltası üçbucaq formaya malikdir. Sahəsi 105&nbsp;640 km² təşkil edir, bu isə Missisipi deltasından iki dəfə böyükdür. Deltaya istiqamətlənən çaylar Hindistan, Butan, Nepal, Çin və Banqladeş ərazilərindən başlanğıcını götürür. Delta iki hissəyə bölünür: Qərbi (az aktiv) və Şərqi (çox aktiv). Qanq deltası labirintlər, bataqlıqlar, adalardan ibarətdir. Burada dünyanın ən böyük manqrov meşələri yerləşir. Sundarban meşəsi əsasında Sundarban Milli Parkı təşkil edilmişdir.  
Hər il baş verə biləcək su basmalar və siklonlar riskinə baxmayaraq burada 145 milyon insan yaşayır. 1961 və 1991-ci illər arası zaman kəsiyində təbii fəlakətlər nəticəsində 700 min insan vəfat etmişdir. 
## İstinadlar
Məryəm Səfərova

**Məryəm Səfərova** (d. 3 iyul 2004; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı bədii gimnast. O, Eleonora Yusifova, Nərminə Səmədova və Nəzrin Cəfərzadə ilə birgə, IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının açılış mərasiminin baş qəhrəmanı olan Mina obrazını canlandırıb.

## Həyatı
Məryəm Səfərova 2004-cü il 3 iyulda anadan olub.

## Karyerası
Məryəm Səfərova 2009-cu ildən etibarən bədii gimnastika ilə məşğul olur.

Məryəm Səfərova beynəlxalq səviyyədə birinci uğurunu 2015-ci ildə qazandı. Məryəm Səfərova, Macarıstanın paytaxtı Budapeşt şəhərində baş tutan yarışda, qızıl medala layiq görüldü.

Elə həmin ildə o, Bolqarıstanın Plovdiv şəhərində baş tutan beynəlxalq turnirdə mübarizə apardı və yenə, yarışların qızıl medalına layiq görüldü.

2015-ci ildə isə Məryəm Səfərova Bakı Çempionatında da qızıl medala sahib oldu.

### IV İslam Həmrəyliyi Oyunları
Məryəm Səfərova 2017-ci il 12 mayda Bakı Olimpiya Stadionunda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının açılış mərasimində, Eleonora Yusifova, Nərminə Səmədova və Nəzrin Cəfərzadə ilə birgə, Mina obrazınının canlandırdı.

## Həmçinin bax
* Eleonora Yusifova
* Nərminə Səmədova
* Nəzrin Cəfərzadə

## İstinadlar
Kurt Alder

**Kurt Alder Keniqsxyutta** () — alim, Nobel  mükafatçısı.

## Həyatı
Alman üzvi kimyaçısı **Kurt Alder Keniqsxyutta** indiki Polşanın Xojuv şəhərində iyulun 10-da 1902-ci ildə anadan olmuşdur. 1926-cı ildə Kil universitetini bitirərək fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. 1926-1936-cı illərdə Kil Universitetində işləmiş və 1934-cü ildən professor vəzifəsində çalışmışdır. Bütün həyatını tamamilə elmə həsr etmiş Alder heç vaxt ailə qurmamışdır.

## Elmi naliyyələri

Əsas elmi tədqiqat sahəsi üzvi sintez olmuşdur.
1926-cı ildə Dils ilə birlikdə azodikarbon efirini öyrənmişdir. Bu iş 1928-ci ildə çox əhəmiyyətli olan reaksiyalardan birinin kəşfinə gətirib çıxardı. Bu reaksiya aktivləşmiş ikiqat əlaqəli molekulun (dienofil) gərilmiş dienlərə 1,4- birləşərək tsiklik  strukturun əmələ gətirmə reaksiyasıdır. Sonrakı işlər Alderə imkan verdi ki, bu reaksiya nəticəsində adduktların əmələ gəlməsində ilkin komponentlərin strukturundan asılılıq qanunauyğunluğunu tapsın (Alder qaydası).
Gərilmiş əlaqəli üzvi birləşmələrin reaksiya qabiliyyətlərini və reaksiyaların getməsinin stexiometrik xüsusiliyini öyrənmişdir. Dien sintezinə əks olan reaksiyanın (retrodien parçalanması) mümkünlüyünü müəyyən etmiş və onun geniş istifadə  imkanlarını göstərmişdir. En sintezi reaksiyasını kəşf etmişdir. Bu reaksiya allil hidrogen atomu olan olefinlərin dienofilə birləşmə reaksiyasıdır.
1940-cı ildə Alder müəyyən etmişdi ki, tsiklopentadien qızdırıldıqda özünə vinilasetatı birləşdirərək doymamış asetat əmələ gətirir ki, o da doymamış spirtə çevrilə bilir.
1956-cı ildə tsiklopentananın alınma üsulunu işləyib hazırlamışdır.

## İş yeri
1936-1940-cı illərdə Leverkuzendə “İ.Q. Farben industri” konserninin şöbəsinin elmi rəhbəri, 1940-cı ildən Köln universitetinin kimya institutunun direktoru olmuşdur.

## Mükafatları
*Alder 1950-ci ildə “dien sintezinin kəşfi və inkişafına görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. (Dils-Alder reaksiyası)
*Alder Alman kimya cəmiyyətinin Emil Fişer medalı ilə də təltif olunmuşdur. 
*Ona Köln və Salamanksk universitetlərinin  bir çox tibb fakultələrinin fəxri dərəcələri verilmişdir.

## İstinadlar
Katalaza-peroksidat

**Katalaza-peroksidat** — Katalaza enziminin ( fermentinin ) hidrogen peroksidlə əmələ gətirdiyi aralıq kompleks. Formulu CAT-H2O2  kimidir.

## İstinadlar
Robert Brüs Merrifild

**Robert Brüs Merrifild** — kimya üzrə Nobel mükafatçısı.

## Həyatı
Amerika bioüzvü kimyaçısı Robert Merrifild 1921-ci ilin iyulun 15-də Texas ştatında, Fort-Uertdə anadan olmuşdur. 1923-cü ildə ailəsi Kaliforniyaya köçür və burada o, doqquz illik məktəbə gedir. Bundan sonra o, iki il Montebello Ali məktəbində oxuyur və oranı 1939-cu ildə bitirir. O, kimya və astronomiya ilə maraqlanır. İki il Pasaden kollecində oxuduqdan sonra Los Ancelesdəki Kaliforniya universitetinə keçir.

## Elmi naliyyələri
İki il Pasaden kollecində oxuduqdan sonra Los Ancelesdəki Kaliforniya universitetinə keçir. Kimyaçı diplomu aldıqdan sonra bir il Philip R. Park Research Foundation-da işləyir və heyvanları sintetik aminturşularla qidalandırma eksperimentlərində asistent olur. Bu eksperimentlərdən biri Heyqer (Geiger) eksperimenti idi ki, o, ilk dəfə olaraq göstərdi ki, heyvanların normal inkişafı üçün əvəzolunmaz aminturşuların birgə iştirakı vacibdir.

Bundan sonra Merrifild Kaliforniya universitetinin kimya fakültəsinə qayıdır və biokimya professoru Dann ilə pirimidinlərin miqdarı analizi üçün biokimyəvi üsul işləyib hazırlayır.

1949-cu ildə o, Rokfeller tibbi tədqiqatlar institutuna (sonralar Rokfeller universitetinə çevrilir) keçir və doktor Vullinin (D. W. Woolley) inkişafın dinuleotid faktorunun tədqiqində assistenti olur. Onların tədqiqatları tələb olunan quruluşu peptidlərin kimyəvi sintezinin vacibliyinə və son nəhayətdə 1959-cu ildə peptidlərin bərkfazalı sintezi ideyasına gətirib çıxardı. 1963-cü ildə Merrifeld Amerika kimya cəmiyyətinin Jurnalında klassik məqaləsini çap etdirir ki, bu məqalədə "peptidlərin bərkfazalı sintezi" adlanan üsulu təsvir edir. Bu məqalə jurnalda ən çox istinad olunan məqalələrdən biri olur.

XX əsrin 60-cı illərində doktor Merrifildin laboratoriyasında ilk dəfə olaraq bradikinin, angiotenzin, deaminooksitosin və insulin sintez olunmuşdur. 1969-cu ildə o və həmkarı Berin Qutt (Bernd Gutte) ribonukkleaza A fermentinin birinci kimyəvi sintezi haqqında məlumat verdi.

## Mükafatları
* 1969-cu ildə tibb üzrə Lasker mükafatı
* 1970-ci ildə Heydner mükafatı
* 1972-ci ildə sintetik üzvi kimya sahəsində açar rolu oynayan işlərə görə Amerika kimya cəmiyyətinin mükafatı
* 1973-cü ildə Nikols medalı,
* 1979-cu il ilə Amerikanın peptidlər üzrə simpoziumun ikinci Alan Pirs mükafatı ilə mükafatlandırılmışdır.
* Merrifild 1984-cü ildə "Bərk matrisalar üzərində kimyəvi sintez üsulunu işləyib hazırladığına görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür

## İstinadlar
Mixail Levandovski

**Mixail Levandovski** () () — Sovet hərbi rəhbəri, 2-ci dərəcəli komandir (1935).

## Həyatı
Mixail Karloviç Levandovski 27 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanın işğalını həyata keçirən XI qırmızı ordunun komandiri.

1938-ci ildə sovet hərbçilərinin bayram günündə — 23 fevralda həbs olunub. Ağır işgəncələrdən sonra özünü antisovet, hərbi-faşist və trotskist sui-qəsddə iştirak etdiyini etiraf edib. Həmin il iyulun 29-da güllələnib.

XI ordu komandiri Levandovskiyə Nəriman Nərimanov brilyantlarla bəzədilmiş və üzərində "minnətdar Azərbaycan xalqından hədiyyə" yazılmış qılınc bağışlamışdır.

## Repressiya
23 fevral 1938-ci ildə həbs edildi. Qırmızı Orduda anti-sovet, Trotskiist və faşist hərbi sui-qəsdində iştirak etməkdə günahını etiraf etdi. 29 iyul 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən edam cəzasına məhkum edildi. Elə həmin gün Moskvada edam edildi. Dəfn yeri Kommunarka şəhəridir.

SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının 28 aprel 1956-cı il tarixli qərarı ilə bəraət qazandı.

## Mükafatları
* "Lenin" ordeni (22.03.1936)
* "Qırmızı Bayraq" ordeni (19.10.1920)
* Azərbaycan SSR "Qırmızı bayraq" ordeni (may 1921)
* Tacikistan SSR "Qırmızı bayraq" ordeni (sentyabr 1930)

## İstinadlar
UEFA Avropa Liqası 2013/2014

**UEFA Avropa Liqası 2013/2014** — UEFA tərəfindən təşkil olunmuş Avrokuboklarda 43-cü UEFA Avropa Liqası adı altında isə 5-ci mövsümünü keçirən  Avropan;n orta klubluu futbol turniri.

### Assosiasiyaların reytinqi
*  – Fair Play reytinqində əlavə yer tutanlar (İsveç, Norveç, Finlandiya) 
*  – Çempionlar Liqasından gələnlər

### Komandalar

### Oyunların təqvimi

### Birinci təsnifat mərhələsi
Birinci əsnifat mərhələsində 76 komanda iştirak edir 
Birinci oyunlar 2 — 4 iyul, cavab oyunları 9 — 11 iyul 2013-cü il də keçirilib.

|}

### İkinci təsnifat mərhələsi
İkinci təsnifat mərhələsidə 80 komanda iştirak edir. Bu mərhələyə 42  komanda birinci təsnifat mərhələsinin 38 qalibi qoşulmuşdur.

Birinci oyunlar 16 — 18 iyul-da, cavab oyunları isə  — 25 iyul 2013 -cü ildə keçirilib.

|}

### Üçüncü təsnifat mərhələsi
Üçüncü təsnifat mərhələsində 58 komanda iştirak edirdi. 18 komanda, bu mərhələdən ikinci itəsnifat mərhələsinin 40 qalib komandasıda oyuna qoşulacaqlar.
püşk atma mərhələsi 19 iyul 2013-cü ildə oldu.Birinci oyunlar 1 avqust,cavab oyunları isə 8 avqust 2013-cü ildə keçirilmişdir.

|}

## Pley-off mərhələsi

Püşk atma mərhələsi 9 avqust 2013-cü ildə oldu.Birinci oyunlar 22 avqust,cavab oyunları isə 29 avqust 2013-cü ildə keçirilmişdir.

 

|}

## Qrup mərhələsi
### A qrupu

### B qrupu

### C qrupu

### D qrupu

### E qrupu

### F qrupu

### G qrupu

### H qrupu

### I qrupu

### J qrupu

### K qrupu

### L qrupu

### Tutnir cədvəli

## Pley-off

### 1/16 final
Birinci oyunlar  19 fevralda, cavablar oyunları isə 26 fevralda keçirilmişdir.

|}

### 1/8 final
Birinci oyunlar  13 martda, cavablar oyunları isə 20 martda keçirilmişdir.

|}

### 1/4 final
Birinci oyunlar  3 apreldə, cavablar oyunları isə 10 apreldə keçirilmişdir.

|}

### 1/2 final
Birinci oyunlar  24 apreldə, cavablar oyunları isə 1 mayda keçirilmişdir.

|}

### Final

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Samur deltası

**Samur deltası** — Azərbaycan və Rusiya sərhəddində yerləşən delta. Delta Samurçayın məsəbində formalaşmışdır. Delta unikal fiziki-coğrafi rayonu əmələ gətirir. Xəzər dənizinin sahil boyun ərazidə subtropik meşə əmələ gəlmişdir. Samur deltasının böyük hissəsi Rusiya Federasiyası, az bir qismi Azərbaycan ərazisində yerləşir. Xəzər sahili boyunca qumlu çimərliklər vardır. Deltanın sahəsi 800 km² təşkil edir ki, onunda 230 km² ərazisi dövlət tərəfindən qorunan ərazidir. 1935-ci ildən Gülgəriçayın mənsəbidə deltaya daxil olmuşdur. Samurçayın əmələ gətirdiyi delta daxili az qollu dimdikvari deltadır.

## Hidroqrafiya
Deltada Samurçayı iki qola ayrılır: Böyük Samur (uzunluğu 9,3 km) və Kiçik Samur (uzunluğu 11,5 km). Kiçik Samur meandrlı çaydır. Bu səbəbdən onun uzunluğu meandrları saymaqla məsafə baxımından daha uzundur (24 km (2016)). Çayın deltasında yerləşən meşələrdə çoxlu sayda bulaq vardır. Buradan axan daxili qollar ümumi adla *Qarasu* adlanır. Bu qollardan birindən Rusiya və Azərbaycan sərhəddi keçir. 2002-ci ildə Kiçik Samurçayın yatağını dəyişməsi ilə Xəzər dənizində yeni delta meydana gəlmişdir.

## Flora
Deltada orta illik temperatur +13,6° C təşkil edir. Deltanın böyük hissəsi Samur meşəsi ilə örtülüdür. Bu örtük tuqay meşəsindən ibarətdir. XX əsrin 30-cu illərə qədər deltada zolaqlı kaftarı görmək mümkün idi. XX əsrin ikinci yarısında bura Amerika yenotu köçürülmüşdür.

## İqlimi
Deltada orta illik yağıntının miqdarı 350 mm təşkil edir. Burada rütübət Dərbənd şəhərindən 5–10 % artıqdır. Burada şoranlıq və soranlaşmış ərazi yoxdur. Allyuval çöküntülərinin qalınlığı 15 metrdir.

## Qoruma tədbirləri
1982-ci ildə Samur deltasında 11,2 ha ərazində Samur Dövlət Təbiət Yasaqlığı təşkil edilmişdir. Azərbaycannın ərazisində yerləşən delta ərazisində 2012-ci ildə Samur-Yalama Milli Parkı təşkil edilmişdir. ХХ əsrin əvvəllərində su axının həcmi 2,5 km³ təşkil edirdi. Hazırda su sərfiyyatı 1,5 km³ keçmir.

## İstinadlar
Şamxor qəzası

**Şamxor qəzası** — 22 aprel 1920-ci ildə Gəncə qəzasından ayrılmış qəza.

## Tarixi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 22 aprel 1920-ci il tarixli iclasında qəbul olunan 5 maddəli xüsusu qanina əsazən Şamxor qəzası yaradılmışdır.

Qanunun birinci maddəsində Şamxor qəzasının Gəncə qəzasının qərb hissəsinin və keçmiş Novobayazid qəzasının ona bitişik hissələrinin hesabına yaradıldığı və qəza idarəsinin isə Zəyəm stansiyasında yerləşməli olduğu göstərilirdi. İkinci maddəyə görə isə yeni təsis edilmiş Şamxor qəzasına 34 kənd icmasının verilməsi nəzərdə tutulurdu. Bunlar Qaracəmirli, Georgiyevsk, Alabaşlı, Seyfəli, Annino, Dəllər, Keçili, Morul, Quşçu, Zəylik, Bolçalı, Damcılı, Xinnalı, Kovlar, Bayramlı, Aşağı Əyyublu, Yuxarı Ayıblı, Düyərli, İrmaşlı, Klixli, Çardaqlı, Barsum, Slavyanka, Gədəbəy, Novosaratovka, Novoivanovka, Miskanlı, Qaramurad, Cil, Məzri, Zad, Basarkeçər, Sarıyaqub, Aşağı Alçalı daxil idi. Üçüncü maddədə qəza polis idarəsinin yaradılması, 4-cü maddədən Gəncə Qəza Polis İdarəsinin heyətindən 4 nəfərini Şamxor Qəza Polis İdarəsinə təyin edilməsi, 5-ci maddədə isə Şəmkir Qəza İdarəsinə pul ayrılması qeyd olunmuşdu.

8 avqust 1929-cu ildə Şamxor qəzası ləğv edilmişdir.

## Mənbə
* http://www.shamkir-archeo.az/view/default.php?sectionid=9 
* http://azeritest.com/memleket/az.tarixinden.htm 

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şamxor mahalı
* Şəmkir rayonu
Qubadlı qəzası

**Qubadlı qəzası**  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan az sonra, 30 avqust 1918-ci ildə Qaryagin qəzası Cəbrayıl qəzası çevrildi.
1919 ci ildə Qubadlı qəzası Cəbrayıl qəzasından ayrıldı

Bu qəzanın əraziləri Cəbrayıl və Şuşa qəzaları ilə həmsərhəd idi. 1922-ci ildə Qubadlı qəzası ləğv edilərək Cəbrayıl-Şuşa qəzasına birləşdirilib. 1923-cü iilin avqustunda isə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Kəlbəcər, Laçın və Qubadlı rayonlarının əraziləri üzrə Kürdistan qəzası yaradılır.

Sovet dövründə Qubadlı Qəza İnqilab Komitəsi yarandı.

## İstinadlar

http://www.qubadli-ih.gov.az/page/11.html

## Həmçinin bax
*Cəbrayil qəzası
Etibar Məmmədov (dəqiqləşdirmə)

* Etibar Məmmədov — Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının qurucusu və ilk sədri.
* Etibar Məmmədov (jurnalist) — Azərbaycan jurnalisti, rejissor.
* Etibar Məmmədov (bioloq) — Parazitoloq, alim

## Həmçinin bax
* Etibar
* Məmmədov
Niger deltası

**[[Niger çayı|Niger]] deltası** — Nigerin cənubunda Niger çayının əmələ gətirdiyi delta. Ölkənin sıx məskunlaşılmış regionlarından biridir. Niger hökumətinin məlumatına görə vilayət 70, 000 km² ərazini əhatə edir. Region ölkənin 7,5 % ərazisini əhatə edir.

Əvvəllər vilayətin ərazisinə 3 ştat daxil idi: Delta, Bayels və Riverz. Ancaq 2000-ci ildə Olusequn Obasanconun hakimiyyəti dönəmində Niger deltasına 6 ştat daxil edilir: Abia, Edo, İmo, Kross River, Akba İbon və Ondo.

Delta ərazisində ümumilikdə 31 mln insan yaşayır. Bu əhali 40 etnik qrupda birləşir. Etnik baxımından İco və İqbo xalqları üstünlük təşkil edir.

## Neft sənayesi
İl ərzində deltadan 3 mln barel neft hasil edilir. Son zamanlar isə hasilat 2 mln barelfən aşağı enmişdir.

## İstinadlar
Mirzəli bəy Bektaşov

**Mirzəli bəy Bektaşov**  — Naxçıvan İnqilab Komitəsinin sədri.

## Həyatı

Naxçıvanın sovetləşməsi uğrunda mübarizəyə başlanıldı və daşnaklara qarşı aparılan əməliyyatlar nəticəsində 1920-ci ilin iyunun 28-də Naxçıvan şəhəri tutuldu. İyunun 29-da Naxçıvan İnqilab Komitəsi təşkil edildi və bu komitə Naxçıvanı Sovet Sosialist Respublikası elan etdi. Naxçıvan İnqilab Komitəsinin tərkibinə Mirzəli bəy Bektaşov, Abbas Qədimov, Fərəməz Mahmudbəyov, Qafar Babayev və b. daxil oldular.
1920-ci il avqustun 10-da Naxçıvan İnqilab Komitəsinin sədri Mirzəli bəy Bektaşov Azərbaycan SSR XKS-nin sədri N.Nərimanova göndərdiyi məktubda yazırdı: "Naxçıvan xalqının böyük əksəriyyətinin qərarı ilə Naxçıvan ölkəsi özünü Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ayrılmaz hissəsi hesab edir..."

## İstinadlar
Miqalomorf

**Miqalomorf hörümçəklər** və ya **Quşyeyən hörümçəklər**  ()  - bu yarımdəstəyə hörümçəklərin ən iri ölçülü nümayəndələri daxildir. 9 fəsiləyə mənsub olan 1500-ə qədər növü özündə birləşdirir.

## Ümumi xarakteristika
Miqalomorf hörümçəklər yarımdəstəsinə aid olan hörümçəklərin ölçüləri 10 sm-ə kimi olur. Gözləri baş-döş şöbənin ön tərəfində bir-birinə yaxın yerləşir. Xeliserləri önə doğru uzanmışdır. Zəhər vəzilərinin ölçüsü böyük olmur. Qarıncıq hissə buğumsuzdur. Qarıncığın qurtaracağında 2-6 ədəd tor ziyili yerləşir. Əsasən tropik zonada yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yelizavetpol dairəsi

**Yelizavetpol dairəsi** (1804-1840) — Rusiya imperiyası Qafqaz canişinliyinə aid inzibati ərazi vahidi.

Gəncə xanlığı 1804-cü ilin yanvarında işğal edildi və şəhərin adı dəyişdirilərək "Yelizavetpol", xanlığın torpaqları isə "Yelizavetpol dairəsi" adlandırıldı. Şamxor da Yelizavetpol dairəsinə daxil edildi. Dairə altı mahala (Qorsk, Şamxor mahalı, Kürəkbasan mahalı, Gəncəbasan, Samux mahalı, Ayrım mahalı) bölünürdü.

Araşdırmalar nəticəsində "Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə Gəncə xanlığının sərhədləri çərçivəsinə düşən təxmini ərazilərdə 1727-ci ildə 12 mahal: Gəncəbasan, Sunqurabad, Böyük Kürəkbasan, Kiçik Kürəkbasan, Kürəkbasan, Danqı, Qaraqaya, Türkənlər, Yuxarı Zəyəm, Aşağı Zəyəm, Şəmkürbasan, Xılxına mahalları qeydə alınmışdır (Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri, s.29-272). Qeyd etmək lazımdır ki, göstərilən mahallardan Gəncəbasan, Sunqurabad, Böyük Kürəkbasan, Kiçik Kürəkbasan, Kürəkbasan və Danqı mahalları bütövlükdə, Qaraqaya, Türkənlər, Yuxarı Zəyəm, Aşağı Zəyəm, Şəmkürbasan və Xılxına mahalları ərazisinin isə yalnız bir hissəsi Gəncə xanlığının tərkibinə düşürdü (Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri, s.29-272).

Gəncə xanlığının Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra aparılmış kameral təsvir sənədləri XIX əsrin əvvəllərində xanlığın inzibati bölgüsü haqqında daha dəqiq təsəvvür yaradır. 1807-ci ilin fevralında çar məmurlarının Yelizavetpolda keçirdiyi kameral təsvir dairədə Gəncə, Kürənbasan, Şamxor, Samux və Ayrım mahallarını qeydə almışdır (ЦГИААР. Фонд 24. оп 1. д.10, в. 9-15).

1817-ci ildə Yelizavetpol dairəsində keçirilmiş müfəssəl kameral təsvir sənədlərində də bu dairədə 5 mahalın: Gəncə, Kürəkbasan, Şamxor, Samux və Ayrım mahallarının olması göstərilmişdir (ЦГИААР. Gəncə. 1817 в. 1-267).

1831-ci ildə dairədə keçirilmiş kameral təsvir sənədləri Yelizavetpolun 6 mahaldan ibarət olmasını qeyd edir: 
* 1) Dağlıq mahalı–dairənin cənub-qərbində, Gəncə dağlarında yerləşir;
* 2) Şəmşəddil distansiyası ilə sərhəddə olub, Şamxor çayının hər iki sahilində yerləşən Şamxor mahalı;
* 3) Qarabağ əyaləti ilə həmsərhəd olub, Kürəkçayın əsasən sol və bir az da sağ sahilini əhatə edən Kürəkbasan mahalı;
* 4) Şamxor və Kürəkbasan arasında yerləşən Gəncəbasan mahalı; 
* 5) Kür çayının sağ sahili boyu Samux dağ silsiləsini əhatə edən Samux mahalı; 
* 6) Bütün dairəyə səpələnmiş, köçəriliklə məşğul olan Ayrımlar mahalı (Обозрение…ч. ЫЫ, с.355-356.). Görünür, Gəncə xanlığı ləğv edildikdən sonra, çox ehtimal ki, XIX əsrin 20-ci illərinin II yarısında, çar məmurları Yelizavetpol dairəsinin inzibati quruluşunda bəzi dəyişikliklər etmiş və nəticədə, yeni bir mahal—Dağlıq mahalı yaradılmışdır.

1840-cı il 10 aprel islahatı nəticəsində dairə qəzaya çevrildi. Yelizavetpol qəzası Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə verildi.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* http://www.shamkir-archeo.az/view/default.php?sectionid=9 

## Həmçinin bax
*Gəncə xanlığı
*Yelizavetpol qəzası
Lifistiomorf hörümçəklər

**Lifistiomorf hörümçəklər** və ya **Qarnıbuğumlular** () — bu yarımdəstəyə ən primitiv quruluşlu hörümçəklər daxildir.

## Ümumi xarakteristika
Bu yarımdəstənin nümayəndələrinin bədən ölçüləri 11–35&nbsp;mm-dir. Xeliserləri önə doğru uzanmışdır. Zəhər vəziləri iri olmur. Pedipalpları iridir, təxminən ayaqları uzunluqdadır. Qarıncıqları buğumlu olub, 11 buğumdan ibarətdir. Qarıncığın qurtaracağında 8 ədəd tor ziyili yerləşir. Ağciyərləri iki cütdür. Bu yarımdəstənin *Liphistiidae* fəsiləsində birləşən 8 növü vardır. Bu növlərə Cənubi-Şərqi Asiyada rast gəlinir. Bir növü isə mağaralarda yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Jordi Qaspar

**Jordi Qaspar** (23 aprel 1997-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu. Qaspar bir müddət Fransanın gənclər millilərində çıxış etmişdir. Hal-hazırda Fransa U-19 millisinin üzvüdür.

## Klub karyerası

### Lion
Qaspar əsas komanda ilə debütünü 27 sentyabr 2016-cı ildə etmişdir. O, Sevilya klubu ilə qarşılaşmada 71 dəqiqə meydanda mübarizə aparmış və Raşid Gezzal ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Olimpik Lion UEFA Çempionlar Liqasının qrup mərhələsində rəqibinə 0-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### Monako
Qaspar Lionla peşəkar müqavilə şərtləri ilə bağlı razılığa gələ bilmədikdən sonra Monako klubunun şərtlərini qəbul edərək, 16 iyun 2017-ci ildə klub ilə üç illik müqavilə imzalamışdır.

### Serkl Brügge
Qaspar mövsüm sonuna qədər Belçika Birinci Divizion B təmsilçilərindən olan *Serkl Brügge* klubuna icarəyə verilmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*France profile  at FFF
Bioloji akustika

**Bioakustika** - heyvanlar tərəfindən yaradılan səsləri öyrənən elmdir. Buna misal olaraq yarasa misal göstərmək olar. Yarasaların gözü gormür, ancaq o özündən səs dalğaları buraxaraq öz öz yolunu davam edir. O səs dalğalarını göndərdikdən sonra həmən səs hər hansı maneə və yaxud cismə dəyib özünə qayıdır. Ancaq biz bunu eşidə bilmirik, çünki insan qulağı ancaq 16 Hs və 20 000Hs tezlikli səs dalğalarını eşidə bilir. Bu səslər isə 16Hs-dən aşağı səslərdir.
Şeytan çarxı (Bakı)

**Şeytan çarxı** — Bakı bulvarında attraksion.

## Haqqında
"Şeytan çarxı" attraksionunu Hollandiya şirkəti Dutch Wheel quraşdırıb.

28 adi və daha rahat oturacaqlarla və stolla təmin edilmiş 4 VİP kabinədən ibarətdir. VİP kabinələrdə 8 deyil, 4 sərnişin otura bilər. Attraksiona eyni vaxtda 240 sərnişin yerləşə bilir.

Yeni “şeytan çarxı”nın diametri 60 metrdir, o, köhnə attraksiondan 3 dəfə böyükdür.

## Açılışı
2014-cü ildə açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev iştirak etmişdir. 
 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aleksandr Aleksandrov

* Aleksandr Vasilyeviç Aleksandrov (1882-1942) — SSRİ xalq artisti, SSRİ və Rusiya himnlərinin musiqisinin müəllifi.
* Aleksandr Daniloviç Aleksandrov (1912-1999) — sovet və rus riyaziyyatçısı.
* Aleksandr Aleksandrov (1990) — Bolqarıstanı və Azərbaycan təmsil edən idmançı.

## Həmçinin bax
* Aleksandr
* Aleksandrov
Şarl Anri Oqüst Şefer

**Şarl Anri Oqüst Şefer** (; ) — Fransa şərqşünası, tarixçisi və diplomatı.

## Həyatı
Şarl Anri Oqüst Şefer 1820-ci ildə Paris şəhərində doğulmuşdu. Ali təhsilini École Nationale des Langues Orientales Vivantesdə tamamlamışdı. Fransanın Osmanlı ölkəsindəki Qüds, İzmir və İskəndəriyədə olan təmsilçiliklərində uzun müddət mütərcim kimi çalışdıqdan sonra 1849-cu ildə İstanbul səfirliyinin başmütərcimliyinə təyin edilmişdi. 1856-cı ildə Parisə döndü; ertəsi il École des Langues Orientales Vivantesin Fars dili müəllimi, 1867-ci ildə isə müdiri olaraq təyin edildi. 1860-cı ildə Suriya, 1862-ci ildə Qırmızı dənizlə ilgili olaraq dövləti təmsilən o bölgələrə göndərilmişdi. Ölümünə qədər işlədiyi məktəb müdiri kimi məktəbin kitabxanasını zənginləşdirən Şefer rəsmi vəzifələri ilə bağlı verilən bir çox dövlət nişanının sahibi idi.

Şefer, İslam tarixi və coğrafiyasıyla ilgili önəmli çalışmalar işləyib hazırlamışdı. Bəzi Farsca İslam tarixi qaynaqlarının tənqidi nəşri və Fransızca tərcümələri ilə yanaşı İslam dünyasına dair Şərqdə və Qərbdə yazılmış bir çox səyahətnamə və xatiratı çap etmiş və Fransızcaya çevirmişdir. İslam dünyasında keçirdiyi illərdə topladığı çox saylı Ərəbcə, Farsca və Türkcə əlyazmalardan zəngin bir kolleksiya yaratmış, daha sonra bu kitabların 800 ədədini Bibliothèque Nationaleyə hədiyyə etmişdir.

Şarl Anri Oqüst Şefer 1898-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qaraquş

**Qaraquş** () — cinsi Quşlar (*Aves*) sinfinin Qaraquşlar (*Pandionidae*) fəsiləsinə, Qızılquşkimilər (*Falconiformes*) dəstəsinə aiddir.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Qaraquş cinsinə 1 növ daxildir:

# Balıqcıl qaraquş (Pandion haliaetus Linn., 1758)

## Həmçinin bax
Müqəddəs ibis

Adi göydimdik
Adi ağqaz
Balıqcıl qaraquş
Adi qarıldaq

## Xarici keçidlər
An osprey fishing in spectacular super slow motion | Highlands — Scotland's Wild Heart

## Ədəbiyyat
1. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı: "Elm", 2004.-620 səh.

## İstinadlar
Əli Səmədov

**Əli Qafur oğlu Səmədov** () — Azərbaycan yazıçısı.

## Həyatı
Əli Səmədov 1930-cu il sentyabrın 1-də Göyçay rayonunun Mallı Şıxlı kəndində müəllim ailəsində anadan olmuşdur.

Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsində təhsil almışdır. O, əmək fəaliyyətinə 1953-cü ildə Artyomda tərbiyəçi-müəllim kimi başlamışdır. Sonra Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyində inspektor, respublika kinoprokat idarəsində rəis müavini, Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqında sovet incsənətinin təbliği bürosunun direktoru, "Azərbaycan pioneri" qəzeti redaksiyasında "Ədəbiyyat və incəsənət" şöbəsinin müdiri olmuşdur.

Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio verilişləri komitəsində ədəbi-dram redaksiyasında redaktor işləyir.

Ə. Səmədov ədəbi yaradıcılığa 1959-cu ilin mayında "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində çap olunan "Unuda bilmirəm" hekayəsi ilə başlamışdır. Bundan sonra dövri mətbuatda hekayələrlə müntəzəm çıxış etmişdir. Onun "Artıq tamah baş yarar", "Hərənin bir ulduzu", "Kibrit çöplərinin macərası" və s. əsərləri respublika dövlət teatrında tamaşaya qoyulmuşdur.

"Artıq tamah baş yarar" nağıl-pyesi 1964–1983-cü illərdə A. Şaiq adına Dövlət Kukla Teatrında 1500 dəfə tamaşaya qoyulmuşdur. Əsərləri SSRİ xalqlarının dillərinə tərcümə olunmuşdur.

Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının görkəmli yazıçısı Əli Səmədov 2006-cı il may ayının 30-da vəfat edib.

## Kitabları

* Волшебный ковер. Баку: Гянджлик, 1981.
* Серьги ландыша. Баку: Гянджлик, 1981.
* Каждому свое счастье. Баку: Гянджлик, 1984.
* Generalın uşaqlığı. Bakı: Gənclik, 1991.
* Kefindən ölən adam. Bakı: Azərnəşr, 1991.
* Nağıllı-Macəralı pyeslər. Bakı: Maarif, 1992.
* Nağıllar, əfsanələr, tapmacalar. Bakı: İşıq, 1993.
* Seçilmiş əsərləri. Bakı: Gənclik, 1996.
* Qanlı bənövşə. Bakı: "Azərbaycan Ensiklopediyası" NPB, 1996.
* Beş ömrün bir yolu. Bakı: Hərbi, 1997.
* Çinarlı şəhərin nəğmələri. Bakı: Şirvannəşr, 1998.
* İki ömür yaşayan adam. Bakı: Hərbi nəşriyyat, 1999.
* Ömrümə düşən işıq. Bakı: Günəş, 1999.
* Yetmiş ilin yetmiş sevinci. Bakı: Günəş, 2000.
* Romana bənzər həyat. Bakı: Azərbaycan, 2001.
* Ömür karvanı. Bakı: Ulu, 2005.
* Generalın uşaqlığı. Bakı: Kritika, 2024.

## Filmoqrafiya
* Lovğa fil balası (film, 1987)

## İstinadlar