open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goldman Sachs

**Goldman Sachs** — ABŞ-ın Nyu-York şəhərində yerləşən qlobal investisiya bankı və maliyyə xidmətləri şirkəti. Şirkət həm korporativ, həm də fərdi müştərilərə maliyyə, investisiya, kapital idarəetməsi və digər maliyyə xidmətləri təqdim edir.

## Tarixi
Goldman Sachs 1869-cu ildə Markus Qoldman tərəfindən Nyu-Yorkda təsis edilib. Şirkət əvvəlcə maliyyə məsləhətləri və kommersiya kreditləri xidməti göstərirdi. 1896-cı ildə Goldmanın qızı Luiza Qoldman ilə əməkdaşlıq edən Samuel Saks şirkətə qoşuldu və şirkətin adı "Goldman Sachs" olaraq dəyişdirildi.

XX əsrin ortalarına qədər şirkət investisiya bankçılığı sahəsində əhəmiyyətli mövqeyə sahib oldu və 1999-cu ildə Goldman Sachs Group, Inc. kimi ictimai səhmlərini satışa çıxardı.

## Fəaliyyət sahələri
Goldman Sachs əsasən aşağıdakı sahələrdə fəaliyyət göstərir:

* İnvestisiya bankçılığı: Şirkət şirkətlərə birləşmə və alınmalar (M&A), kapital artırma və strateji məsləhət xidməti təqdim edir.
* Ticarət: Şirkət müxtəlif maliyyə alətləri üzrə ticarət əməliyyatları həyata keçirir, o cümlədən səhmlər, istiqrazlar və valyuta bazarları.
* Kapital idarəetməsi: Fərdi və institusional investorlar üçün sərmayə portfellərinin idarə olunması.
* Əmlak və alternativ investisiyalar: Şirkət qeyri-ənənəvi investisiya layihələrinə dəstək verir.

## Tənqid və mübahisələr
Goldman Sachs bir sıra tənqid və mübahisələrə səbəb olmuşdur. 2008-ci il maliyyə böhranı zamanı şirkət subprime ipoteka bazarında riskli əməliyyatlara görə tənqid edildi. Şirkət həmçinin bəzi ölkələrdə insider ticarət və korrupsiya iddiaları ilə gündəmə gəlmişdir.

## İdarəetmə və struktur
Goldman Sachs Group, Inc.-in baş ofisi Nyu-York şəhərində yerləşir və şirkət dünya üzrə 30-dan çox ölkədə filiallara malikdir. Şirkətin rəhbərliyinə CEO və İcraçı Direktorlar Şurası daxildir.

## Qeydiyyat və maliyyə göstəriciləri
Goldman Sachs New York Stock Exchange-də "GS" ticker kodu ilə listinq olunub. 2024-cü ilin sonuna şirkətin aktivləri təxminən 2.2 trilyon ABŞ dolları səviyyəsində qiymətləndirilmişdir.

## Həmçinin bax
* İnvestisiya bankçılığı
* Maliyyə bazarları

## İstinadlar
Karlo Levi

**Karlo Levi** ( [ˈkarlo ˈlɛːvi]; ) — italyan rəssamı, yazıçısı, fəalı, müstəqil solçu siyasətçi və həkim.

O, ən çox 1945-ci ildə nəşr olunmuş "Cristo si è fermato a Eboli" (Məsih Ebolidə Dayandı) kitabı ilə tanınır. Bu kitab, siyasi fəallığı ilə əlaqədar həbs edildikdən sonra İtaliyanın Lukaniya şəhərində sürgündə keçirdiyi vaxtın xatirələrindən ibarətdir. 1979-cu ildə kitab Françesko Rosinin rejissorluğu ilə eyni adlı filmin əsasını təşkil etdi. Bazilikata da adlandırılan Lukaniya tarixən yoxsul İtaliya cənubunun ən kasıb bölgələrindən biri idi. Levinin yerli kəndlilərin gündəlik yaşadığı çətinliklərin aydın, qeyri-ideoloji və rəğbətlə təsviri İkinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra "Cənub Problemi"nin milli müzakirələrə çevrilməsinə kömək etdi.

## Erkən həyatı

Levi, Pyemont regionunun paytaxtı Turin şəhərində, varlı yəhudi həkim Erkole Levi və İtaliyanın sosialist lideri Klaudio Trevesin bacısı olan Annetta Trevesin ailəsində anadan olub. O, 1917-ci ildə orta məktəbi (Liceo Alfieri) bitirib, sonra Turin Universitetində tibb təhsili alıb və 1924-cü ildə yüksək qiymətlərlə məzun olub. Universitetdə oxuyarkən Levi Pyero Qobetti ilə dostlaşıb və bu, onun həyatı boyu davam edəcək siyasi aktivizmə marağını oyadır. Turin Universitetini bitirdikdən qısa müddət sonra Levi XIV Venesiya Biennalesində bəzi əsərlərini sərgiləyib.

Levi heç vaxt tibb təhsilindən tamamilə imtina etməyib və 1924-cü ildən 1928-ci ilə qədər Turin Universitetinin Klinikasında professor Mikelinin köməkçisi kimi çalışıb, hepatopatiya və öd yollarının xəstəlikləri ilə bağlı tədqiqatlar üzərində işləyib. Eyni dövrdə Levi, ixtisas təhsilini Parisdə professor Bourguignon ilə davam etdirib, baxmayaraq ki, 1927-ci ilə qədər həyatını rəssamlığa həsr etmək qərarına gəlib. Levinin Parisdə rəssam və tibb tələbəsi kimi ilk dövrləri onu 20-ci əsrin bir çox görkəmli şəxsiyyətləri, o cümlədən Sergey Prokofyev, İqor Stravinski, Alberto Moravia, Corco de Kiriko və başqaları ilə tanış etdi. O, 1932-ci ildən 1934-cü ilə qədər demək olar ki, yalnız Parisdə yaşamış və orada olarkən 1933-cü ildə əmisi (anasının qardaşı) Klaudio Trevesin dəfn mərasimində iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Henri Beyker

**Henri Beyker** (; ) — Britaniya təbiətşünası.

## Həyatı

O, 8 may 1698-ci ildə Londonun Çanseri Leyn küçəsində, ofisdə katib işləyən Uilyam Beykerin ailəsində anadan olub. 15 yaşında ikən kitab satıcısı Con Parkerin şagirdi olub. 1720-ci ildə müqaviləsinin sonunda Beyker qohumu Con Forsterin yanına gedir. Onun o vaxtlar səkkiz yaşında olan kar-lal qızı var idi. Kar insanlar üçün uğurlu bir terapevt kimi, o, gizli saxladığı bir sistemlə pul qazanmağa davam edirdi. Terapevt kimi işi Daniel Defonun diqqətini cəlb etdi və onun kiçik qızı Sofiya ilə 30 aprel 1729-cu ildə evləndi.

1740-cı ildə o, Antikvarlar Cəmiyyətinin və Kral Cəmiyyətinin üzvü seçildi. 1744-cü ildə duz hissəciklərinin kristallaşması üzərində mikroskopik müşahidələrə görə "Kopli" qızıl medalını aldı.

O, 1754-cü ildə İncəsənət, İstehsal və Ticarətin Təşviqi Cəmiyyətinin (sonradan İncəsənət Cəmiyyəti) təsisçilərindən biri idi və bir müddət onun katibi vəzifəsini icra etdi. O, Londonda vəfat etdi və Müqəddəs Meri-le-Strandda dəfn edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Baker, Henry (1743) ''An attempt towards a natural history of the polype, in a letter to Martin Folkes...''  - digital facsimile from the Linda Hall Library
*Baker, Henry (1743) ''The microscope made easy''  - digital facsimile from the Linda Hall Library
*Henry Baker collection at John Rylands Library, Manchester.
Rafaele La Kapria

**Rafaele La Kapria** (; ) — italyan romançı və ssenarist.

Onun ikinci romanı olan "Ferito a morte" (Ölümcül Yara) İtaliyanın ən nüfuzlu ədəbi mükafatı olan Streqa Mükafatını qazandı və bu gün İtaliya ədəbiyyatının klassiki hesab olunur. Sandro Veronesi onu "bütün dövrlərin ən yaxşı italyan romanı" adlandırdı.

## Bioqrafiyası

La Kapria həyatının formalaşma illərini keçirdiyi Neapolda anadan olub. Orada hüquq üzrə təhsil almış, Fransa, İngiltərə və ABŞ-də qalmış və sonra Romada məskunlaşmışdır. "Corriere della Sera"-nın mədəni səhifələrinə töhfələr vermiş və "Nuovi Argomenti" ədəbi jurnalının həmmüəllifi olmuşdur. Xüsusilə 1930-cu illərin ingilis poeziyası maraq doğururdu: çoxsaylı məqalələr yazmaqla yanaşı, T. S. Eliotun "Dörd Kvartet" əsərləri də daxil olmaqla əsərləri tərcümə etmişdir. 1950-ci illərdə RAİ üçün xarici müasir dramaturgiya mövzusunda bir sıra radio proqramları yazmış və hazırlamışdır. 1957-ci ildə La Kapria Harvard Universitetində Beynəlxalq Ədəbiyyat Seminarında iştirak etmək üçün dəvət alır. 1961-ci ildə onun "Ferito a morte" romanı nüfuzlu ədəbi mükafat Streqa mükafatını qazandı.

La Kapria Françesko Rosinin bir sıra filmlərində, o cümlədən "Le mani sulla città" (Şəhərin üzərindəki əllər) (1963), "Uomini contro" (Kişilərə qarşı) (1970) və "Cristo si è fermato a Eboli" (Məsih Ebolidə dayandı) (1979) filmlərində birgə ssenari müəllifi kimi çalışıb. 2001-ci ilin sentyabrında o, Premio Campiello ömür boyu nailiyyət mükafatını aldı və 2005-ci ildə L'estro quotidiano bədii ədəbiyyat üzrə Viareco mükafatının qalibi seçildi.

La Kapria aktrisa İlaria Okkininin həyat yoldaşı idi. O, 26 iyun 2022-ci ildə 99 yaşında Romada vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* ''The New York Times'', 17 May 1964, Section BR, Page 4: Review of *Ferito a morte* (*Mortal Wound*).
Cüzeppe Tomazi di Lampeduza

**Cüzeppe Tomazi**, **Lampedusanın 11-ci Şahzadəsi**, **Palmanın 12-ci Hersoqu** () — **Cüzeppe Tomazi di Lampeduza** ( [dʒuˈzɛppe toˈmaːzi di lampeˈduːza]) kimi tanınan Siciliyalı yazıçı, eləcə də ailənin və titullarının yox olmasından əvvəlki Lampeduzalı Tomazi Şahzadələrinin son nəslidir. O, ən çox Risorcimento dövründə vətəni Siciliyada baş verən yeganə romanı olan "Il Gattopardo" (ilk dəfə ölümündən sonra 1958-ci ildə nəşr olunub) ilə məşhurdur. Təmkinli, tənha, utancaq və bir qədər insanpərvər bir aristokrat olan Tomazi, yalnız bir neçə yaxın dostu ilə açıq danışır və vaxtının çox hissəsini oxumağa və meditasiyaya sərf edirdi. O, uşaqlıqda özü haqqında belə deyirdi: "Mən tənhalığı sevən, insanlarla ünsiyyətdənsə, əşyaların əhatəsində olmağı üstün tutan bir oğlan idim" və 1954-cü ildə yazırdı: "Gündəlik oyaq qaldığım on altı saatın ən azı onu tənhalıqda keçir".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Primo Levi

**Primo Mişel Levi** (italyanca tələffüzü: [ˈpriːmo ˈlɛːvi]; ) — yəhudi əsilli italyan kimyaçısı, partizan, Holokostdan sağ çıxan və yazıçı. O, bir neçə kitabın, qısa hekayələr toplusunun, esselərin, şeirlərin və bir romanın müəllifi idi. Onun ən məşhur əsərləri bunlardır: "Əgər bu adamdırsa" ("Se questo è un uomo", 1947, ABŞ-də "Auşvitzdə sağ qalma" adı ilə nəşr olunub), nasist işğalı altındakı Polşadakı Auşvitz həbs düşərgəsində məhbus kimi keçirdiyi il haqqında hekayəsi; və əsasən avtobioqrafik qısa hekayələrdən ibarət olan, hər biri hər hekayədə rol oynayan kimyəvi elementin adını daşıyan "Dövri Cədvəl" (1975) toplusudur və Kral İnstitutu bu cədvəli indiyə qədər yazılmış ən yaxşı elm kitabı adlandırıb.

Levi 1987-ci ildə üçüncü mərtəbədəki mənzilin enişindən yıxılaraq aldığı xəsarətlərdən vəfat edib. Onun ölümü rəsmi olaraq intihar kimi tanınıb, baxmayaraq ki, bəzi dostları və həmkarları tərəfindən mübahisələndirilib və qəza ilə əlaqələndirilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Announcement of ''The Complete Works of Primo Levi''
* 
* International Primo Levi Studies Center
* Centro Primo Levi New York
* "Primo Levi's journeys of peace": an article in the TLS by Clive Sinclair, 11 July 2007
* Scriptorium – Primo Levi Includes writing by Levi
* Primo Levi page by the Operatist who composed in honor of Levi
* Primo Levi's Last Moments by Diego Gambetta, Boston Review, Summer 1999 issue.
* 
* 
* Primo Levi's house
* BBC Interview with Primo Levi
* Thames Television interview from 1972
Desmond Beqli

**Desmond Beqli** (; ) — əsasən bir sıra bestseller trillerləri ilə tanınan ingilis jurnalist və romançı. O və Hemmond İnnes və Alister Maklen kimi digər britaniyalı yazıçılar janr üçün konvensiyalar müəyyən etdilər: sərt, bacarıqlı, lakin əsasən adi bir qəhrəman öz məqsədləri üçün dağıntı və xaos səpməyə qərarlı canilərə qarşı mübarizə aparırdı.

## Əsərləri

Beqlinin ilk nəşr olunmuş qısa hekayəsi 1957-ci ildə ingilis jurnalı "Argosy"-də, ilk romanı isə 1963-cü ildə çıxdı. Bu müddət ərzində o, 1958-ci ildən 1962-ci ilə qədər Yohannesburqda "The Rand Daily Mail" qəzetində film tənqidçisi kimi çalışmışdır.

"The Golden Keel"-in uğuru Beqlinin 1960-cı illərin ortalarında tam zamanlı roman yazmağa başlamasına səbəb olmuşdu. O, hamısı sənətkar kimi və demək olar ki, hamısı bestseller olan cəmi 16 triller yazdı. O dövrün Britaniya triller yazıçıları kimi, o, nadir hallarda müxtəlif kitablarda təkrarlanan personajlardan istifadə edirdi. İstisnalar arasında Maks Stafford ("Flyaway" və "Windfall" filmlərində çəkilən təhlükəsizlik məsləhətçisi), Slade ("Running Blind" və "The Freedom Trap" filmlərində çəkilən casus) və Metcalfe ("The Golden Keel" və "The Spoylers" filmlərində qaçaqmalçı/muzdlu) var. Onun işi əsasən diqqətəlayiq olmayan beş film adaptasiyası yaratdı: 1973-cü ildə "Warner Brothers" tərəfindən "The Mackintosh Man" adı ilə nümayiş etdirilən, rejissor Con Huston və baş rollarda Pol Nyuman və Dominik Sandanın olduğu "The Freedom Trap" (1971); 1992-ci ildə televiziya üçün çəkilmiş "Landslide"; 1998-ci ildə lentə alınan "The Vivero Letter"; və 2001-ci ildə Rocer Murun rol aldığı "The Enemy". Yəqin ki, ən uğurlu adaptasiya 1979-cu ildə BBC tərəfindən televiziya üçün seriallaşdırılmış "Running Blind" idi.

Bir neçə romanda Bagley birinci şəxsdən hekayədən istifadə etmişdir. Onun əsərləri 20-dən çox dilə tərcümə edilmişdir. Bir tənqidçi yazırdı: "Dəqiq sənətkarlıq və dürüst əyləncəyə dəyər verildiyi müddətcə və yaxşı macəra/trillerin güclü çərçivəsini hərəkət, orijinallıq və təcrübə təşkil etdiyi müddətcə Desmond Bagley-nin kitabları mütləq oxunacaq."

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Fan site with photos and summaries 
* The Bagley Brief: A website about the craftsmanlike thriller Novelist Desmond Bagley /en
*
Mario Soldati

**Mario Soldati** () — italyan yazıçısı və kinorejissoru. 1954-cü ildə "Lettere da Capri" əsərinə görə Strega mükafatını qazandı. O, romanlardan uyğunlaşdırılmış bir neçə əsərin rejissoru oldu və Alida Valli, Sofi Loren və Cina Lollobricida kimi aparıcı italyan aktrisaları ilə işlədi.

## Bioqrafiyası

Turində anadan olan Soldati, bir yezuit məktəbi olan "Liceo Sociale"-də oxudu və 17 yaşında orta məktəbi bitirdi. Daha sonra Turin Universitetində humanitar elmlər üzrə təhsil aldı. O dövrdə Universitet intellektual fəaliyyətin mərkəzi idi və gənc Soldati, onun son kurs tələbələri olan fəal və yazıçı Karlo Levi və jurnalist Cakomo Debenedetti kimi şəxslərlə tanış oldu və dostlaşdı. Daha sonra Roma Universitetində İncəsənət Tarixi üzrə təhsil aldı. 1929-cu ildə romanlar nəşr etməyə başladı. Kolumbiya Universitetində dərs dediyi dövrün xatirələrindən ibarət olan 1935-ci ildə nəşr olunan "America primo amore" ilə ən geniş yayılmaya nail oldu. Əsərinə görə ədəbi mükafatlar, xüsusilə 1954-cü ildə "Lettere da Capri" üçün Streqa mükafatı qazandı.

Kino ilə də maraqlanan Soldati 1938-ci ildə rejissorluğa başlamışdır. Onun ən məşhur filmləri Antonio Foqazaronun romanları əsasında İza Miranda ilə birlikdə "Piccolo mondo antico" (1941) və "Malombra" (1942) filmləridir. Bu iki film 1940-cı illərin əvvəllərində italyan kinosunda “calligrafismo” kimi tanınan hərəkata aiddir. Digər məşhur filmlər arasında Alida Valli ilə Balzakın romanı əsasında çəkilmiş Eugenie Grandet; Fransiyada Fuqa (1948); The River Girl (baş rolda Sofi Loren) və La provinciale (baş rolda Cina Lollobricida). Soldati mütəmadi olaraq İtaliya qəzetlərində, o cümlədən "Il Mondo", "Il Corriere della Sera", "La Stampa", "Avanti", "L'Unità" və "Il Giorno" qəzetlərində məqalələr dərc edirdi.

Soldati 1999-cu ildə 92 yaşında Leriçidə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Beppe Fenolio

**Cüzeppe "Beppe" Fenolio** ( [ˈbɛppe feˈnɔʎʎo]; ) — italyan yazıçısı, partizan və tərcüməçi. Fenolionun əsərlərinin iki əsas mövzusu var: doğulub böyüdüyü Lange kənd dünyası və əsasən öz şəxsi təcrübələrindən ilhamlanan İtaliya müqavimət hərəkatı; eyni zamanda yazıçının iki üslubu var: salnamə və dastan.

Fenolio 1943-cü ildə hərbi xidmətə çağırılıb; zabit məktəbini bitirməzdən əvvəl İtaliya müttəfiqlərə təslim olub və Almaniya İtaliyanın böyük bir hissəsinə hücum edib onu işğal edib. İtaliya ordusunun böyük hissəsi kimi, Fenolionun təlim bölməsi də dağılıb; o, macəra ilə Romadan evə qayıdıb və 1944-cü ilin yanvarında partizanlara qoşulmazdan əvvəl aylarla gizlənib. Müharibənin sonuna qədər döyüşdükdən sonra o, bir sıra kitabları ingilis dilindən tərcümə edib və Albada şərab zavodunda işləyərkən tanıdığı əsərləri yazıb. Onun ilk əsəri neorealist üslubda idi: "La paga del sabato" (bu əsər də ölümündən sonra 1969-cu ildə nəşr olunmuşdur). Roman Elio Vittorini tərəfindən rədd edilmiş və o, Fenoglioya hekayələr uydurub sonra onları "I ventitré giorni della città di Alba" (Alba şəhərinin iyirmi üç günü, 1952) əsərinə daxil etməyi məsləhət görmüşdür.

Bu hekayələr italyan partizanlarının və ya kənd həyatının salnaməsi idi. Belə hekayələrdən biri də Covanni Verqa üslubunda uzun bir hekayə olan "La malora" (1954) idi. Onun əsas əsərləri ölümündən sonra tənqidi nəşrdə dərc edilmişdir; ilk dəfə 1968-ci ildə nəşr olunan və bəziləri tərəfindən ən yaxşı əsəri hesab edilən "Il partigiano Johnny" (tərcümədə Partizan Johnny) romanı ilə bağlı mübahisələr qalmaqdadır. Bu roman nəşr olunmamış iki natamam versiyadan birinə və ya hər ikisinə əsasən ölümündən sonra redaktə edilmişdir. Fenolio 40 yaşında Turində ağciyər xərçəngindən vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Beppe Fenoglio on Enciclopedia Treccani
*Beppe Fenoglio on Encyclopædia Britannica
*
Karlo Emilio Qadda

**Karlo Emilio Qadda** ( [ˈkarlo eˈmiːljo ˈɡadda]; ) — italyan yazıçısı və şairi. O, dil novatorlarının, müharibədən əvvəlki bir qədər sərt standart italyan dili ilə oynayan və dialektlər, texniki jarqon və söz oyunu elementləri əlavə edən yazıçıların ənənəsinə mənsubdur.

## Bioqrafiyası

Qadda Milandan olan təcrübəli mühəndis idi və işini həm sevirdi, həm də nifrət edirdi. Tənqidçilər onu Primo Levi, Robert Muzil və Tomas Pinçon kimi elmi təcrübəyə malik digər yazıçılarla müqayisə ediblər - Qaddanın bəzi kitablarında oxşar dəqiqlik ruhu var. Qaddanın üslub və janrları arasında barokko, ekspressionizm və qrotesk var.

Karlo Emilio Qadda 1893-cü ildə Milanda anadan olub və o, həmişə intensiv Milanlı olub, baxmayaraq ki, ömrünün sonlarında Florensiya və Roma da təsirə məruz qalıb. Qaddanın ləqəbi "Il gran Lombardo", Böyük Lombarddır: Dantenin Florensiyadan sürgün edilərkən Veronadan olan Bartolomeo II della Scala-dan alacağı müdafiəni təxmin edən XVII Paradisonun məşhur 70-3-cü misralarına istinad: "Lo primo tuo refugio e 'l primo ostello / sara gla'la/ scala porta il santo uccello" ("Sizin ilk sığınacağınız və mehmanxananız nərdivanda müqəddəs quşu daşıyan böyük Lombardın nəzakəti olacaq").

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* ''Il gran lombardo'' – Giulio Cattaneo
İcinio Uqo Tarketti

**İcinio (və ya İcino) Uqo Tarketti** ( [iˈdʒiːnjo ˈuːɡo tarˈketti]; ) — Lombard xəttinin ilk nəslinə mənsub italyan müəllifi, şairi və jurnalisti idi. İtalyan ədəbiyyat tənqidçiləri tərəfindən çoxdan unudulan Tarçettinin əsərləri son illərdə tənqidi yenidən qiymətləndirilir. Tarçetti İtaliyada qotik fantastikanın ilk tətbiqçisi hesab olunur.

## Həyatı
San Salvatore Monferratoda anadan olan Tarkettinin hərbi karyerası səhhətinin pisləşməsi səbəbindən qısa müddətə kəsildi və 1865-ci ildə Milanda məskunlaşdı. 1859–1865-ci illər arasında orduda könüllü zabit kimi təcrübəsi, silahlı qüvvələrin İtaliyanın birləşməsinin güclü, lakin kövrək bir simvolu olduğu bir dövrdə çağırışçı ordunu cəsarətlə pisləyən "Una nobile follia" (1867) romanının yazılmasına səbəb oldu. Əsər mətbuatda böyük səs-küyə səbəb oldu və nüsxələr bir çox İtaliya hərbi kazarmalarında açıq şəkildə yandırıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Antaresia

**Antaresia** —

## Növləri
* Antaresia childreni
* Antaresia maculosa
* Antaresia perthensis

## İstinadlar
Solin

**Solin** — Xorvatiyada yerləşən şəhər, Adriatik dənizində Split şəhər mərkəzindən 8 km şimalda, qədim Salona şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Split metropoliten ərazisinin bir hissəsi olan bu şəhər inzibati olaraq Split-Dalmatiya qraflığına aiddir.

## Tarixi
Möhkəmləndirilmiş liman şəhəri İlliriyalılar tərəfindən qurulmuş və eramızdan əvvəl IV əsrdə yunanlar tərəfindən fəth edilmişdir.
O dövrdə şəhər, sahil yollarının və Klisdən daxili ərazilərə gedən dərədən keçən qədim yolun kəsişməsində, Yadro çayında strateji mövqe tuturdu.

Eramızdan əvvəl I əsrdə Qay Yuli Sezar şəhərə Salona Roma koloniyası statusu vermiş və bu, sonradan Dalmatiya adlandırılan İlliriya əyalətinin inzibati və sənaye mərkəzinə çevrilmişdir.
IV və VI əsrlər arasında Salona, çoxsaylı arxeoloji tapıntılarla sübut olunduğu kimi, erkən xristianlığın mühüm mərkəzinə çevrildi.
Ən yüksək inkişaf dövründə şəhərin əhalisi bugünkü əhalidən dörd dəfə çox idi. 
Təxminən 614-cü ildə Salona slavyanlar və avarlar tərəfindən dağıdıldı və talan edildi. Bu hadisələrdən sonra şəhər gözəlliyini itirdi.
20-ci əsrin əvvəllərində F. Buliçin təşəbbüsü ilə şəhərin yerində qazıntı işləri aparılmışdır.

## Görməli yerləri
* Məbəd və teatr ilə Roma forumunun xarabalıqları
* Roma qapılarının və şəhər divarlarının xarabalıqları
* Amfiteatrın xarabalıqları (II əsr)
* Roma və erkən xristian qəbiristanlığı və monastır xarabalıqları
* Arxeologiya Muzeyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://www.solin.hr/
* https://web.archive.org/web/20110519110737/http://www.diocletianpalacetour.com/Sakona-Trogir%20tour.htm
Opera meydanı

**Opera meydanı** — Ankaranın Altındağ ilçəsində yerləşən bir şəhər meydanıdır.
Atatürk bulvarı üzərində, Sıhhiyə və Ulus meydanlarından eyni məsafədə yerləşir.
Bir vaxtlar çoxsaylı fabrikləri, emalatxanaları və istehsal müəssisələri sayəsində şəhərin sənaye mərkəzlərindən biri olan meydan, son illərdə, əsasən Gençlik parkı, PTT Marka Muzeyi, Melike Xatun Məscidi və digər tarixi binaları sayəsində turistik bir məkana çevrilib.
Həmçinin, bir neçə nəqliyyat arteriyasının kəsişmə nöqtəsidir.

## Adı
İncesu çayının fəth edilib asfaltlanmasından əvvəl, ölümə yaxınlaşan yaşlı atların sərbəst buraxılıb gəzdiyi, bataqlıq və çəmənliyin qarışığı bir ərazidə yerləşən meydan əvvəlcə Hergele Meydanı adlanırdı.
Şəhərlərarası avtobus dayanacaqlarının yazıxanaları bu meydana köçürüldükdən sonra adı dəyişikliyə uğrayaraq "hər kəsin gəldiyi yer" mənasını verən Hergelen Meydanı kimi deyilməyə başlanmışdır.
Cümhuriyyətin ilk illərində Ankara Yanğından Mühafizə İdarəsi orada yerləşdiyi üçün meydan Yanğından Mühafizə Meydanı (İtfaiye Meydanı) adlandırıldı. İndi onun cənub-qərb ucunda yerləşən Opera səhnəsinin açılışı ilə Opera meydanı kimi tanındı.

## Tarixi
1923-cü ildə Cümhuriyyətin elan edilməsi ilə Ankara sürətli ictimai inkişaf dövrünə qədəm qoydu və 1950-ci illərin əvvəllərinə qədər tək mərkəzli bir şəhər kimi inkişaf etdi.
Bu dövrdə şəhərin bütün əyləncə və mədəniyyət məkanları, ictimai binaları, bankları və yaşayış obyektləri indiki Ulus rayonunun sərhədləri daxilində inşa edildi.
Gənc respublikanın paytaxtı olmaqla yanaşı, digər şəhərlər üçün nümunə olmaq məqsədi ilə tikinti işlərinin çox planlı və nizamlı şəkildə aparıldığı və bu məsələnin zamanla ideologiyaya çevrildiyi Ankarada müvafiq olaraq Lörcher və Yansen Planları həyata keçirildi.
Bu planlarda şəhəri arteriya kimi uzun bir xətt boyunca ikiyə bölən Atatürk bulvarı üzərində başda Hakimiyyət-i Milliye Meydanı olmaqla ardınca Sıhhiyə, Zəfər və Cümhuriyyət Meydanlarından ibarət dörd əsas nöqtə nəzərdə tuturdu.
Lakin, bu planlara daxil olmayan Opera Meydanının ərsəyə gəlməsi planlaşdırılmış deyil, təsadüfi idi.

1930-cu illərdən etibarən, təxminən Sıhhiyə ərazisinə uyğun gələn, Yeni Şəhər kimi adlandırılan ərazi, Ulusun "tək mərkəz" statusunu əlindən almağa başladı.
Alternativ əyləncə məkanlarının, bulvar kafeləri kimi tanınan yeni şirniyyat dükanlarının və restoranların açılması ilə əhali sıxlığı bu xətt üzrə cənuba doğru dəyişdi.
II Evkaf Binasının yenilənərək Kiçik Teatra çevrilməsi, Opera Səhnəsinin (əvvəllər Sərgi Evi kimi tanınırdı) tikintisi və nəhayət, erkən respublika dövrünün ən böyük simvollarından biri olan Gençlik Parkının bərpası ilə Ulus və Sıhhiyə arasında bir ara mərkəz yarandı.
Bir çox mədəni binaya ev sahibliyi etdiyi üçün bir dövrün incəsənət mərkəzinə çevrilən bu yer indi Opera Meydanı kimi tanınır.

## İstinadlar
Volfqanq Baumeyster

**Volfqanq Baumeyster** () — alman biokimyaçısı, struktur bioloqu və krioelektron tomoqrafiya üzrə mütəxəssis. O, 1973-cü ildə doktorluq dərəcəsinə, 2010-cu ildən etibarən professorluq dərəcəsinə və ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvlüyünə layiq görülümüşdür.

U. P. Baumeister, Münster Universitetində və Bonn Universitetində biologiya, kimya və fizika üzrə təhsil alıb. 1973-cü ildə Düsseldorf Universitetində doktorluq dərəcəsi almış alim 1973–1980-ci illərdə həmin təhsil müəssisəsində Biofizika şöbəsində tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərib. 1980-ci ildən 1981-ci ilə qədər Kembricdəki Kavendiş laboratoriyasında Heyzenberq təqaüdçüsü olub. 1982-ci ildən etibarən Maks Plank Biokimya İnstitutunda (Martinsrid) qrup rəhbəri, 1988-ci ildən isə elmi üzv və Struktur Biologiya şöbəsinin müdiridir.
U. P. Baumeister Münhen Texniki Universitetinin fəxri professoru (2000) və Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvüdür.
Həmçinin alim Biokimyəvi və Biofiziki Tədqiqat Kommunikasiyalarının baş redaktoru olmaqla "Science" və "PNAS" jurnallarında çoxlu sayda məqalə müəllifidir.

## Mükafatlar və fəxri adlar
*  (1998)
* Moore Distinguished Scholar (2000)
*  (2003)
* Stein and Moore Award (2004)
*  (2005)
* Harvey mükafatı (2005)
*  (2006)
* John CowleyMedal (2010)
* Ivano Bertini Award (2019)
* ERC Synergy Grant (2020)
*  (2022)

## Elmi əsərləri
* W Baumeister, J Walz, F Zühl, E Seemüller; The proteasome: paradigm of a self-compartmentalizing protease; Cell; 1998; Vol. 92, p.367–380
* J Plitzko, WP Baumeister; Cryo-electron tomography; Springer handbook of microscopy; 2019; p.189–228
* RF Baumeister; Encyclopedia of social psychology; Book; University of Toronto
* W Baumeister; From proteomic inventory to architecture; FEBS Letters; 2005; Volume 579, Issue 4; p.933–937
* Z Cejka, R Hegerl, F Lottspeich, W Baumeister; Tricorn protease—the core of a modular proteolytic system; Science; 1996; 274(5291); p.1385–1389.
* W Baumeister; Electron microscopy at molecular dimensions: state of the art and strategies for the future; BOOK; 1980
* CV Robinson, A Sali, W Baumeister; The molecular sociology of the cell; Nature; 2007; Vol. 450, pages973–982
* E Seemüller, A Lupas, W Baumeister; Autocatalytic processing of the 20S proteasome; Nature; 1996; volume 382, p.468–470
* J Baumeister, J Reutelshoefer, F Puppe; KnowWE: a Semantic Wiki for knowledge engineering; Springer Nature Link; 2011; Volume 35, p.323–344
* A Lupas, D Stock, J Löwe, R Huber, W Baumeister; Proteasome from Thermoplasma acidophilum: a Threonine Protease; 1995; Vol.268 (5210); p.579–582

## İstinadlar
Reinhard Corc Lührman

**Reinhard Corc Lührmann**-1949-cu ildə Osnabrükdə (Almaniya) anadan olub. 1967-ci ildə Münster Universitetində kimya üzrə təhsilini aldıqdan sonra 1973-cü ildə həmin sahə üzrə diploma layiq görülmüşdür. R. C. Lührmann 1973–1975-ci illərdə Münster Universitetində professor Qassenin rəhbərliyi altında doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra 1976–1980-ci illər ərzində Maks Plank Molekulyar Genetika İnstitutunda (Berlin) professor H. G. Uittmanın yanında tədqiqatçı, köməkçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

R. C. Lührmann Berlin şəhərində Maks Plank Molekulyar Genetika İnstitutunda Maks Plank Cəmiyyətinin kiçik tədqiat qrupunun rəhbəri (1981–1988), Azad Berlin Universitetində isə Biokimya və Molekulyar Biologiya üzrə reabilitasiya (1982), Marburq Universitetində Fizioloji Kimya və Molekulyar Biologiya sahələri üzrə (1988–1999) professor olmuşdur.

Alim 1999–2021-ci illərdə Maks Plank Biofiziki Kimya İnstitutunda direktor və tədqiqatçı, 2022-ci ildən etibarən Maks Plank Fənlərarası Elmlər İnstitutunda tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

R. C. Lührmann- Göttingen və Marburq Universitetlərinin fəxri doktorudur.

## İstinadlar
Franz Hoffmann

**Georg Franz Hoffmann** () — alman botanisti və likenoloqu idi.

G. F. Hoffmann 1786-cı ildə Erlangen Universitetini bitirdikdən sonra 1787-ci ildən 1792-ci ilə qədər orada botanika professoru vəzifəsində çalışmışdır. 1792-ci ildən 1803-cü ilə qədər Göttingen Universitetinin botanika kafedrasının müdiri və Botanika Bağının direktoru olmuşdur. Artıq tanınmış botanik olan G. F. Hoffmann, xüsusilə də likenlər üzərindəki işlərinə görə 1804-cü ilin yanvarında Moskvaya köçmüş və Moskva Universitetində və Botanika Bağında botanika kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

## Tədqiqat işləri
* Descriptio et adumbratio plantarum e classe cryptogámica Linnaei qua lichenes dicuntur… (1789–1801)
* Vegetabilia cryptogama. (1790, Erlangen)
* Nomenclator Fungorum. (1789–1790, two volumes, Berlin)
* Historia salicum, iconibus illustrata. (1785–1787, Leipzig)
* Deutschlands Flora, oder, Botanisches Taschenbuch (1791, 1795, 1800, and 1804, Erlangen)
* Enumeratio plantarum et seminum hort botanici mosquensis. (1808, Moscow)
* Genera Plantarum Umbelliferarum (1814, 1816, Moscow)
* Herbarium vivum, sive collectio plantarum siccarun, Caesareae Universitatis Mosquensis. Pars secunda, continents . . . (1825)

1787-ci ildə Olof Peter Şvarts (1760–1818) "Rubiaceae" fəsiləsinə aid Hoffmannia cinsini ona həsr etmişdir.

Müəllifin adının standart qısaltması olan Hoffm, botanika adı göstərilərkən müəllifi göstərmək üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
Ey müsəlmanlar, mədəd, ol yar pünhan ayrılır

**Ey müsəlmanlar, mədəd, ol yar pünhan ayrılır** və ya sadəcə **Ayrılır** — İmadəddin Nəsiminin Fəzlullah Nəiminin ölümü münasibətilə yazdığı şeir.

## Tarixi

İmadəddin Nəsiminin mürşidi olan Fəzlullah Nəimi Miranşah tərəfindən Şirvanda tutulmuş və Naxçıvana gətirilmişdir. Burada o, əvvəlcə dustaq saxlanılmış, daha sonra isə edam edilmişdir. Onun cəsədini iplə bağlayıb küçə-küçə süründürmüşdülər. İmadəddin Nəsimi öz mürşidinin ölümündən təsirlənmişdir. Bu münasibətlə, o, iztirab və yanğı dolu "*Ey müsəlmanlar, mədəd, ol yar pünhan ayrılır"* şeirini (rədifli qəzəl) yazmışdır:

*Ey müsəlmanlar, mədəd, ol yar pünhan ayrılır,*
*Ağlamayım neyləyim, çün gövdədən can ayrılır.*
*Ey sənəm, hicran əlində naleyi-zar eylərəm,*
*Gözlərimdən sanasan dəryayi-ümman ayrılır.*

Bu misralar həmin dövrün mədəni və ictimai-siyasi vəziyyətini, proseslərin ağırlığını, hürufiliyə qarşı qəddarlığın mahiyyətini başa düşmək üçün kifayət qədər material verir.

Şah İsmayıl Xətainin "Ayrılır" rədifli qəzəli İmadəddin Nəsiminin eyniadlı əsərinə cavab olaraq yazılmışdır.

## Müasir mədəniyyətdə
Qəzəl "Nəsimi" filmində Nəiminin ölüm səhnəsində istifadə edilmişdir. Nəsimi Nəiminin edamını izləyəndən sonra qəzəli oxuyur və ətrafdakı insanlar da ona qoşulur. Qəzəlin beytlərinin fərqli insanlar tərəfindən oxunması və insanların bu səhnədə həmrəylik nümayiş etdirməsi səhnənin təsir gücünü artırır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
* 
* Əbədiyyət günəşi. Nəsimi – 650. Bakı, "Zərdabi Nəşr" MMC. 2019. 352 s.
Süni intellekt mühəndisliyi

**Süni intellekt mühəndisliyi** (**AI engineering**) süni intellekt sistemlərinin dizaynı, inkişafı və tətbiqinə fokuslanan texniki intizamdır. Süni intellekt mühəndisliyi genişlənən, səmərəli və etibarlı AI əsaslı həllər yaratmaq üçün mühəndislik prinsiplərini və metodikaların tətbiqini əhatə edir. O, səhiyyə, maliyyə, avtonom sistemlər və sənaye avtomatlaşdırılması kimi müxtəlif sahələrdə real dünya tətbiqləri yaratmaq üçün informasiya mühəndisliyi və proqram mühəndisliyi aspektlərini birləşdirir.

### Terminoloji qeyri-müəyyənlik
Chip Huyen'in *AI Engineering: Building Applications with Fundament Models* kitabına görə, *AI mühəndisliyi* termini adətən az sayda tədqiqat laboratoriyası tərəfindən hazırlanmış və xidmət kimi təqdim edilən modellər olan təməl modellərdən istifadə edən proqramların yaradılması prosesinə aiddir.

Huyen bunu *[[Maşın öyrənməsi|aparat öyrənməsi]] (ML) mühəndisliyindən* fərqləndirir, hansı ki, evdə hazırlanmış modellərin qurulması və tətbiqi daxildir. O qeyd edir ki, əksər praktik süni intellekt sistemləri hər iki yanaşmanı birləşdirir. Məsələn, müştəri dəstəyi chatbotu cavablar hazırlamaq üçün generativ modeldən istifadə edə bilər, eyni zamanda cavab keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün sorğu təsnifatları və ya qiymətləndirmə mexanizmləri kimi yerli olaraq qurulmuş komponentləri özündə birləşdirə bilər. Nəticədə, *AI mühəndisliyi* və *ML mühəndisliyi* terminləri praktikada tez-tez birlikdə və ya bir-birini əvəz edən şəkildə istifadə olunur.

Termin fərqliliyi və daha geniş istifadəsi sənaye nəşrlərində və müsahibələrdə müzakirə edilmişdir, burada *AI mühəndisliyi* təməl modelləri ilə qurulmuş tətbiqlərin istehsalına yönəlmiş inkişaf etməkdə olan bir intizam kimi təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Kurtsio Malaparte

**Kurtsio Malaparte** ( [ˈkurtsjo malaˈparte]; doğum adı *Kurt Erich Suckert*; ) — italyan yazıçısı, rejissoru, müharibə müxbiri və diplomatı. Malaparte İtaliyadan kənarda ən çox "Kaputt" (1944) və "Dəri" (1949) əsərləri ilə tanınır. Birincisi, İkinci Dünya müharibəsi dövründə Şərq Cəbhəsinin yarı-bədii təsviridir, ikincisi isə müharibədən sonrakı dövrdə Neapolun əxlaqına yönəlmiş təsvirdir (İndex Librorum Prohibitorum-a daxil edilmişdir).

1920-ci illərdə Malaparte "900" jurnalı vasitəsilə İtaliya faşizminin yüksəlişini və Benito Mussolinini dəstəkləyən ziyalılardan biri idi. Buna baxmayaraq, Malapartenin Milli Faşist Partiyası ilə mürəkkəb münasibətləri var idi və 1933-cü ildə müstəqil fəaliyyətinə görə üzvlüyündən məhrum edildi. Dəfələrlə həbs edilən Malapart, ev dustaqlığında yaşadığı Kapridə "Casa Malapart" yaratdı. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra o, rejissor oldu və həm Tolyattinin İtaliya Kommunist Partiyasına, həm də Katolik Kilsəsinə (bir vaxtlar qatı ateist olsa da) yaxınlaşdı, ölümündən əvvəl hər ikisinin üzvü olduğu iddia edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Francobolli Pratesi
* The Traitor by Curzio Malaparte
* Why everyone hates Malaparte
* New York Books Review Curzio Malaparte
* MALAPARTE portrait of an Italian surrealist
*
Covanni Paskoli

**Covanni Paskoli** ( [dʒoˈvanni ˈpaskoli]; ) — italyan şairi, klassik alim və XIX əsrin sonlarında italyan ədəbiyyatının simvolik fiquru. Qabriele Dannunsio ilə yanaşı, o, ən böyük italyan dekadent şairlərindən biri idi.

"Il Fanciullino"nun 1897-ci ildə ilk nəşri poetik hisslərin intim və introspektiv bir anlayışını ortaya qoyur. Bu əsər, uşaqcasına, demək olar ki, ilkin bir ölçü oyadır, eyni zamanda xüsusi və gündəlik həyatın əhəmiyyətini vurğulayır. Paskoliyə görə, hər kəsə xas olan "uşaqlıq"ı yalnız şair ifadə edə bilər. Bu anlayış ona bir qədər anakronist bir şair rolunu öz üzərinə götürməyə və poeziyanın mənəvi (xüsusən də təsəlliverici) və vətəndaşlıq dəyərini yenidən təsdiqləməyə imkan verir.

O, dövrün heç bir ədəbi hərəkatında fəal iştirak etməsə də və müasir Avropa poeziyasına xüsusi meyl göstərməsə də (Qabriele Dannunsiodan fərqli olaraq), əsərlərində əsasən spiritualist və simvolik meyllər nümayiş etdirirdi ki, bu da əsrin sonlarının dekadent mədəniyyətinə xasdır və pozitivizmin tədricən yox olması ilə xarakterizə olunurdu.

Ümumiyyətlə, onun əsərləri müəllimi Cozue Karduççidən miras qalan klassik ənənə ilə ortaya çıxan dekadent mövzular arasında daimi gərginlik ilə xarakterizə olunur. Onun ən əhəmiyyətli əsərlərinin əsl mənasını anlamaq, həyatı boyu obsesif şəkildə yenidən qurduğu, poetik və bədii dünyasının təməl semantik sistemini formalaşdırdığı ağrılı və əzabverici bioqrafik və psixoloji elementləri nəzərə almadan çətindir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Dino Kampana

**Dino Kampana** (; ) — italyan vizyoner şairi. Onun şöhrəti yeganə nəşr olunmuş şeir kitabı olan Canti Orfici ("Orfik Mahnılar"), eləcə də Sibilla Aleramo ilə uğursuz eşq macərası da daxil olmaqla, vəhşi və qeyri-sabit şəxsiyyətinə əsaslanır. O, əsasən "poète maudit"-in (lənətli şair) italyan nümunəsi kimi qəbul edilir.

## Həyatı

Kampana Faentsa yaxınlığında, Emiliya-Romanya və Toskana bölgələri arasındakı sərhəd boyunca yerləşən Apennin dağlarında yerləşən kiçik Marradi şəhərində anadan olub. Dino ilə həmişə mehriban və anlayışlı olan atası Covanni ibtidai məktəb direktoru və icmanın açıq üzvü idi, lakin zəif və nevrotik xarakterə malik idi. Anası Fanni Luti varlı bir ailədən idi, lakin ruhi xəstəlikdən təsirlənən ekssentrik və kompulsiv bir qadın idi. O, tez-tez təpələrdə gəzib ailə vəzifələrini unudar, amma Dino-nun 1888-ci ildə anadan olmuş qardaşı Manlioya həddindən artıq bağlı idi. Kiçik qardaşı gəldikdən sonra Dino anası tərəfindən diqqətdən kənarda qaldı və anasının sevgisi üçün mübarizə aparmalı oldu.

1900-cü ildə, təxminən on beş yaşında ikən, Kampanaya sinir pozğunluqlarının ilk simptomları diaqnozu qoyuldu, dərmanlar verildi və sığınacağa göndərildi. Lakin bu, onun məktəbin çox hissəsini başa vurmasına mane olmadı. O, ibtidai təhsilini Marradidə - üçüncü, dördüncü və beşinci gimnaziya illərini Salesiani di Faenzada başa vurdu. Daha sonra Faenzadakı Liseo Torriçelli liseyində, daha sonra isə Turin yaxınlığındakı Karmagnolada liseydə oxumağa başladı və 1903-cü ilin iyul ayında orta məktəb diplomunu aldı. Marradiyə qayıtdıqda əsəb vəziyyəti pisləşdi və ailəsi (xüsusən də anası) və şəhərlə çətin münasibətləri səbəbindən tez-tez əhval-ruhiyyəsi dəyişkənliyindən əziyyət çəkdi. 18 yaşında, 1903-cü ilin payızında Bolonya Universitetinin kimya fakültəsinə daxil oldu. 1905-ci ildə Ravennada zabit kimi orduya qəbul edilmədikdən sonra Dino Florensiyada əczaçılıq kimyası fakültəsinə daxil oldu, lakin cəmi bir neçə aydan sonra Boloniyaya qayıtdı. İlk poetik əsərlərinin bəziləri burada yazılacaq və daha sonra Orfik Nəğmələrə daxil ediləcək. Kampana universiteti bitirmədi və əsl çağırışını tapmaqda çətinlik çəkdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Italian official website 
* 
* English translation of Campana's ''Autumn Garden''
* Post-contemporary artist Valerio Zecchini, sang the poem - “La giornata di un nevrastenico”, first track from the album “Patriottismo Psichedelico” by Post Contemporary Corporation, 2024 https://www.sodapop.it/phnx/post-contemporary-corporation-patriottismo-psichedelico-musica-di-un-certo-livello-2024/
Salvatore Di Cakomo

**Salvatore Di Cakomo** (; ) — italyan şairi, bəstəkarı, dramaturq və faşist, Faşist Ziyalılarının Manifestinin imzalarından biri.

Di Cakomo 20-ci əsrin əvvəllərində Neapolitan dil poeziyasını yeniləyənlərdən biri kimi tanınır. Lakin Salvatore Di Cakomonun dili müasirlərinin gündəlik Neapolitan dili deyil; Neapolitan mədəniyyətinin qızıl dövrünü xatırladan arxaizmlərlə fərqli bir 18-ci əsr ab-havasına malikdir. Bu, Neapolitan dilinin Neapolitan komik operasının dili olduğu 1750-1800-cü illər arasındakı dövr idi.

## Erkən aryerası

Di Cakomo Neapolda anadan olub.

O, əsasən atasının istəklərini yerinə yetirmək üçün qısa müddətə tibb təhsili almış, lakin özünü ədəbiyyata həsr etmək üçün tibdən imtina etmişdir. O, əvvəlcə qısa hekayələri veristik üslubda yazırdı (1893-cü ildə Pipa e boccale-də toplanıb), lakin tezliklə poeziyaya müraciət etdi. Daha sonra 1880-ci ildə "Il Fantasio" adlı ədəbi jurnal təsis etdi və bir çox gənc yazıçı kimi, müxtəlif təcrübələr keçərək mətbəədə işlədi, jurnalist kimi fəaliyyət göstərdi və ilk şeirlərinin bir hissəsini Neapolitan gündəlik qəzeti olan "il Mattino"da dərc etdi. Hətta E. T. A. Hofman və Edqar Allan Po tərəfindən yazılmış bir sıra gənclik hekayələri də yazdı. Bu hekayələr xəyali bir Alman qəsəbəsində, pis tələbələrin və dəli həkimlərin yaşadığı yerdə baş verir.

O, ömrü boyu kitabxanalara, eləcə də ədəbi və tarixi tədqiqatlara sevgi bəsləyib, karyerası ərzində Neapoldakı Milli Kitabxananın Lukçese bölməsini təsis edib və San Pietro a Maiella musiqi konservatoriyasının kitabxanasında köməkçi kitabxanaçı vəzifəsində çalışıb. O, Benedetto Kroçe ilə birlikdə "Napoli Nobilissima" ədəbi jurnalının təsisçilərindən biri olub. O, həm də öz ölkəsinin tarixinin mütəxəssisi idi və 1904-cü ildə "Per la storia del brigantaggio nel Napoletano" əsərini nəşr etdirdi. 1903-cü ildə Kroçenin dialekt poeziyasının müdafiəsini dərc etməsi ona tənqidi dəstək verdi. Di Cakomo 1907-ci ildə, yəni 47 yaşında ikən öz şeir toplusundan ibarət antologiya nəşr etdirmədi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
*
Federiqo Totsi

**Federiqo Totsi** (; ) — italyan yazıçısı.

## Bioqrafiyası

Totsi orta təhsilini başa vura bilmədi və Siena ictimai kitabxanasında italyan ədəbiyyatı ilə tanış oldu. Əvvəlcə dəmir yolu məmuru kimi çalışdı, lakin atasının ölümündən sonra ailə meyxanasını idarə etməyə başladı. 1900-cü ildə dostu və uzun müddətli əməkdaşı Domeniko Culiotti ilə birlikdə iki həftəlik milliyyətçi "La Torre" jurnalını təsis etdi. Onun ilk nəşr olunmuş əsərləri "La zampogna verde" (1911) və "La città della vergine" (1913) əsərlərinin seçilməyən şeirləri idi.

1914-cü ildə o, Romada ədəbi jurnalist kimi qeyri-sabit bir həyata başladı və orada sonradan onu dəstəkləyən Pirandellonu tanıdı. Ədəbi tanışlıqları arasında Qrasiya Deledda, Qoffredo Bellonsi və Sibilla Aleramo da var idi. O, indi ən vacib əsərləri olan "Con gli occhi chiusi" (1919), "Tre croci" (1920) və "Il podere" (1921) əsərlərini tamamlayıb. Hər üçü də Siena ətrafındakı kənd yerlərində dərin kök salıb və bu, personajlar üçün mühit və əsas məhdudiyyətlər yaradır, baxmayaraq ki, Totsinin kəndli atası ilə münaqişələrindən qaynaqlanan güclü avtobioqrafik element də mövcuddur. Hekayə, mülkiyyət qazanmaq və saxlamaq, sonda onları məhv edə biləcək xəyalları gerçəkləşdirmək üçün boş yerə mübarizə aparan tamahkarlıq və əlil psixoloji zəifliklər arasında qalan fərdlərin ehtiraslarını və disfunksiyalarını ətraflı araşdırır.

Ədəbi baxımdan Totsi Ferdinando Paolieri və Renato Fuçini tərəfindən təmsil olunan əyalət Toskana hekayə ənənəsinə borcludur, eyni zamanda Verqa və Dostoyevskidən, Vilyam Ceymsin yeni psixologiyasından və Pol Janenin nevroloji tədqiqatlarından da dərs alıb. Onun orijinal naturalizm, psixologiya və avtobioqrafiya qarışığı Benedetti, Bilenki, Kassola və Pratolini kimi sonrakı Toskana yazıçılarına güclü təsir göstərib. Totsi 1920-ci ildə qrip və pnevmoniyanın birləşməsindən vəfat etdi.

Ölümünün əvvəlində vətənində belə az tanınsa da, sonrakı onilliklərdə Totsi ilk italyan modernistlərindən biri hesab olunmağa başladı və sonrakı modernistlərə güclü təsir göstərdi. İtalo Kalvino onu italyan əsilli böyük Avropa yazıçılarından biri hesab edirdi. Totsinin üslubu qısa və lakonikdir (Piper Verlag). Alberto Moraviaya görə, Totsi böyük faciələri sadə sözlərlə təsvir edə bilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Works by Federigo Tozzi at Biblioteca Italiana (in Italian)
*
Emilio Salqari

**Emilio Salqari** (; ) — italyan döyüş macəraları janrında yazan yazıçı və elmi fantastika janrının qabaqcıllarından biri.

İtaliyada onun geniş əsərləri Dante Aliqyerinin əsərlərindən daha çox oxunurdu. 21-ci əsrdə o, hələ də ən çox tərcümə edilən 40 italyan müəllifi arasındadır. Ən populyar romanlarının çoxu komikslər, cizgi serialları və bədii filmlər kimi uyğunlaşdırılıb. O, İtalyan macəra fantastikasının və İtalyan pop mədəniyyətinin atası və Spagetti Vesterninin "babası" hesab olunur.

## Yazıçılıq karyerası

Salqari 200-dən çox macəra hekayəsi və romanı yazmış, hekayələrini müxtəlif mədəniyyətlərdən olan qəhrəmanlarla ekzotik məkanlarda təsvir etmişdir. O, qəhrəmanlarının dünyalarını təsvir etmək üçün istifadə etdiyi xarici ədəbiyyat və qəzetlər, səyahət jurnalları və ensiklopediyaları oxumaqdan ilham almışdır. O, dörd əsas seriya yazmışdır: Malayziya Piratları; Qara Korsar Dastanı; Bermuda Piratları; və Köhnə Qərbdə baş verən macəralar toplusu. Salqarinin qəhrəmanları əsasən tamahkarlığa, hakimiyyətdən sui-istifadəyə və korrupsiyaya qarşı mübarizə aparan quldurlar, qanunsuzlar və barbarlar idi.

Onun ən məşhur qəhrəmanları Sandokan, Bornea şahzadəsindən piratçıya çevrilmiş Malayziya Pələngi və onun sadiq leytenantı Qomeralı Yanez, Hollandiya və Britaniya donanmalarına qarşı hücumlarda öz adamlarına rəhbərlik edirdilər. Onlar Saravakın Ağ Rajası Ceyms Bruka müharibə elan etdilər və onu taxtından zorla çıxarmağa çalışdılar. Qara Korsar və Kapitan Morqan Karib dənizində cəngavərlik qaydalarını qorudular, Salqarinin Bermuda piratları isə Amerikanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə apardılar.

Onun nağılları o qədər məşhur idi ki, tezliklə naşiri onun adı altında macəra hekayələri hazırlamaq üçün digər yazıçıları işə götürdülər. Onlar onun "kanonuna" 50 roman əlavə etdilər. Salqarinin üslubunu bir çoxları təqlid etdi, lakin heç bir başqa italyan macəra yazıçısı onun populyar uğurunu təkrarlaya bilmədi.

O, həmçinin çoxsaylı kiçik əsərlər də nəşr etdirib, bunların arasında "Il Brick Maledetto" (Milano, Sonzogno, 1936) ölümündən sonra nəşr olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* Protagonista aventuras Salgari
* The Tiger of Malaysia, Barga News
* 
* Angela Valenti Durazzo "Il Corsaro Nero Signore di Ventimiglia"
Uqo Foskolo

**Uqo Foskolo** ( [ˈuːɡo ˈfoskolo, fɔs-]; ) — əsl adı **Nikkolo Foskolo** () olan italyan yazıçısı, inqilabçısı və şairi.

O, 1807-ci ildə yazdığı uzun "Dei Sepolcri" şeiri, ilk müasir italyan romanı hesab edilən "Jacopo Ortisin Son Məktubları" (1798) və "The Graces" (1812) karmenini yazması ilə yadda qalıb.

## Erkən həyatı

Foskolo 1778-ci ildə İon adalarında, Zakintosda anadan olub. Atası Andrea Foskolo yoxsul Venesiya zadəganı və həkimi, anası Diamantina Spatis isə yunan əsilli idi.

1788-ci ildə Spalatoda (indiki Split, Xorvatiya) həkim işləyən atasının ölümündən sonra ailə Venesiyaya köçdü və Foskolo Padua Universitetinin Dalmatiya qrammatika məktəbində başladığı təhsilini başa vurdu.

Onun Paduan müəllimləri arasında İtaliyada çox məşhur olan və Foskolonun ədəbi zövqünə təsir edən abbat Melxior Çezarotti də var idi; o, həm müasir, həm də qədim yunan dilini bilirdi. Onun ədəbi ambisiyası 1797-ci ildə müəyyən dərəcədə uğur qazanan "Tieste" faciəsinin ortaya çıxmasında özünü göstərdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* Works in Italian: Ugo Foscolo Project , IntraText Digital Library, Prose works, ed. Cian, Laterza, 1912–1920,
* Texts of Foscolo and chronology ,
*
Fumitaka Sato

– Yaponiya astrofiziki və nəzəri fiziki. Əsasən qara dəliklər haqqında tədqiqatlar aparmışdır.

## Həyatı və karyerası
Fumitaka Sato 1938-ci ildə doğulmuşdur. Yaponiya fiziki Hideki Yukavadan təsirlənərək fizik olmağa qərar vermişdir. 1972-ci ildə Kioto Universitetinin elm fakültəsində dosenti olduğu zaman digər məzun tələbə Akira Tomimatsu ilə birlikdə Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə əsaslanaraq qara dəliklərin quruluşu haqqında Tomimatsu-Sato həllini kəşf etmişdir.

1974-cü ildə Kioto Universitetində professor olduqdan sonra universitetin Yukava Nəzəri Fizika İnstitutuna və elm fakültəsinə rəhbərlik etmişdir. O həmçinin, Yaponiya Fizika Cəmiyyətinin və Yukava Memorial Fondunun rəhbəri olmuşdur. Daha sonra Kioto Universitetinin professor emeritusu olmuşdur.

14 sentyabr 2025-ci ildə Kiotoda bakterial pnevmoniyadan ölmüşdür.

## Mükafatları
1973-cü ildə Nişina Memorial Mükafatına, 1999-cu ildə "Bənövşəyi lent" medalına və 2013-cü ildə "Müqəddəs xəzinə" ordeninə layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Cakomo Leopardi

Qraf **Cakomo Taldeqardo Françesko di Sales Saverio Pietro Leopardi** (; ) — italyan filosofu, şairi, esseisti və filoloqu. 19-cu əsrin ən böyük italyan şairi və dövrünün ən böyük müəlliflərindən biri, eləcə də ədəbi romantizmin əsaslarından biri hesab edilən, varlıq və insan vəziyyəti - duyğu və materialist ilham haqqında daim düşünməsi ona dərin bir filosof kimi şöhrət qazandırmışdır. O, geniş şəkildə 19-cu əsrin ən radikal və çətin mütəfəkkirlərindən biri və Alesandro Manzoni ilə birlikdə italyan romantizminin taclarından biri kimi qəbul edilir, baxmayaraq ki, sonuncu ilə müqayisədə fərqli və bəzən əks mövqelər ifadə etmişdir. Mühafizəkar Papa Dövlətlərində tənha bir şəhərdə yaşasa da, maarifçiliyin əsas ideyaları ilə təmasda oldu və öz ədəbi təkamülü ilə Romantik dövrlə əlaqəli əlamətdar və məşhur bir poetik əsər yaratdı. Şeirlərinin güclü lirik keyfiyyəti onu Avropa və beynəlxalq ədəbi və mədəni mənzərədə mərkəzi fiqura çevirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*
*
*Giacomo Leopardi at Cambridge Digital Library
*Biography at Poetry Foundation
*"Giacomo Leopardi e La Poesia" , original Italian text.
*
Qvido Qodzano

**Qvido Qustavo Qodzano** ( [ˈɡwiːdo ɡodˈdzaːno]; ) — italyan şairi və yazıçısı.

## Bioqrafiya

O, Turində mühəndis Fausto Qodzano və vətənpərvər və Cüzeppe Madzini və Massimo D'Adzelionun tərəfdarı olan senator Mautinonun qızı Diodata Mautinonun oğlu olaraq anadan olub. and of Diodata Mautino, the daughter of Senator Mautino, O, ömrünü Turində və ailəsinin bir neçə binaya və böyük bir mülkə sahib olduğu Aliedə (Kanaveze bölgəsində) keçirib: Villa Il Meleto.

Zəif sağlamlıqla (lakin buna baxmayaraq, buz üzərində konki sürmə, velosiped sürmə və üzgüçülük kimi idman növləri ilə məşğul olurdu) ibtidai məktəbi orta nəticələrlə bitirib və "Liceo classico Cavour"-da oxuyub; 1903-cü ildə, orta məktəbi bitirdikdən sonra Turin Universitetində hüquq təhsili alsa da, heç vaxt məzun ola bilmədi. Gənc ədəbiyyat adamları tərəfindən çox sevilən şair Arturo Qrafın ədəbiyyat dərslərinə, yəni crepuscolari torinesi-yə getməyə üstünlük verdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Enciclopædia Britannica article about Gozzano
* “Guido Gozzano, conversations with poetry” An online exhibition on Gozzano from the Italian Ministry for Cultural Heritage and Activities.
* 
* 
* Texts from Italian Wikisource
* Quotes from Italian Wikiquote
* Biography and photographs 
* All the poems, in Italian
* About the ''crepuscolari'' 
* About Gozzano's ''crepuscolarismo''