open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aqil Musayev

**Aqil Musayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, 1994-cü il 4 oktyabr hadisələri şəhidi.

## Həyatı
Aqil Musayev 3 noyabr 1973-cü ildə Azərbaycanın Qazax rayonunun Aşağı Əskipara kəndində anadan olmuşdur. 1981-ci ildə birinci sinfə getmiş, 1991-ci ildə onuncu sinfi bitirmişdir. Sonra təhsilini Qazax şəhərindəki 117 saylı texniki–peşə məktəbində davam etdirmişdir. Sürücü peşəsinə yiyələnmişdir.

## Birinci Qarabağ müharibəsi
1993-cü il mayın 18-də Qazax rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən Milli Ordu sıralarına çağırılmışdır. Bir müddət təlim–məşq toplanışlarında iştirak etmişdir. Az müddətdə əsgər və zabit heyətinin hörmətini qazanmışdır. O, 777 saylı hərbi hissənin tərkibində cəbhəyə getmişdir. İlk döyüşü Ağdam bölgəsində olmuşdur. Aqil hər dəfə döyüşə yollananda, ürəyindən bir arzu keçirdi — torpaqlarımızı tezliklə erməni tapdağından təmizləmək arzusu! Döyüşlərdə ölümün gözünə dik baxır, rəşadətlə vuruşurdu.

Aqil Musayev Füzuli və Tərtər bölgələrində də erməni işğalçılarına qarşı aparılan əməliyyatlarda fəal iştirak etmişdir. Füzuli istiqamətində gedən döyüşdə yaralanmışdır. Bir müddət müalicə olunduqdan sonra yenidən səngərə qayıtmışdır. O böyük arzularla yaşayırdı. Lakin arzuları yarımçıq qaldı.

### Gəncə hadisələri 1994
Aqil Musayev 5 oktyabr 1994-cü ildə Gəncə hadisələri zamanı qiyamçı dəstənin zərərsizləşdirilməsində iştirak edərkən, qəhrəmancasına həlak oldu.

### Milli Qəhrəman
Aqil Musayev 5 oktyabr 1994-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin cənab Heydər Əliyevin 215 saylı fərmanı ilə ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Qazax rayonu Əzizbəyli kəndi Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Ailəsi
Subay idi.

## İstinadlar
Qaymaq

**Qaymaq** — süd məhsulu. Yağ əldə etmək və yemək üçün istifadə olunur. Qaymaq almaq üçün qaynanmış südü qablara (teşt, tabaq və s.) töküb 15—20 saat saxlayırlar. Bu müddətdə südün qaymaq adlanan yağlı hissəsi üzə çıxır. Buna görə də qaymaq xalq arasında bəzən üz adlanır. Süd məhsullarının, o cümlədən qaymağın alınması gil qabların hazırlandığı Neolit dövrünə aiddir.

Hazırda qaymaq sənaye üsulu ilə də alınır. Standarta görə tərkibində 20% yağ olan qaymaq adi, 35% yağ olanı isə yağlı qaymaq adlanır. Qaymağın tərkibində A, B, E, C vitaminləri, həmçinin şəkər və zülal var. 1 kq qaymaqdan 5000 kalori alınır.
Nur Camaatı

**Nur Camaatı** () — Səid Nursinin risalələrində açıqladığı fikirlərə əsaslanan, XX əsrin əvvəllərində yaranmış türkiyəli camaatlıq. Camaatın davamçıları Səid Nursinin risalələrindəki fikirlərə və dünya görüşünə riayət edirlər.  "Risaləyi-Nur" məcmuəsinə daxil olan risalələri oxuyana "Nur tələbəsi" deyilir. Hazırda hərəkat "Nur Camaatı" adı ilə də tanınır.

## Nur camaatının yayılması

Risaləyi-Nur camaatı hazırda Türkiyədə geniş yayılmışdır. Bundan başqa Azərbaycan, Almaniya, ABŞ, Avstraliya, Özbəkistan, Qazaxıstan, Rusiya, Tatarıstan, Qırğızıstan və s. kimi ölkələrdə də "Risaləyi-Nur"lar oxunur.

1996-cı ildə Diyanət İşləri Başqanlığı tərəfindən açıqlanan hesabatda Nur camaatının qolları və fəaliyyətləri aşağıdakı şəkildə açıqlanmışdır:

# Yazıçılar qrupu (Əhməd Xosrov Altınbaşaq)
# Sözlər qrupu (Mustafa Sunqur)
# Süffə qrupu (Mehmed Qırxıncı)
# İstanbul qrupu (Abdullah Yeğin, Hüsnü Bayram, Əhməd Aytimur)
# Qurdoğlu qrupu (Mehmed Kurdoğlu)
# İxlas Nur qrupu (M. Səid Özdəmir)
# Nəsil qrupu (Mehmed Fırınçı)
# Yeni Asiya qrupu (Yeni Asiya qəzeti, Mehmed Qutlular)
# Zəhra qrupu (İzzəddin Yıldırım)
# Məd-Zəhra qrupu (Məhəmməd Siddiq Dursun)

## Xarici keçidlər
* Diyanət İşləri Başqanlığının hesabatı, 1996: http://www.habervitrini.com/magazin/diyanet-yunanistan-ve-irani-turkiyedeki-bolucu-tarikatlari-desteklemekle-sucladi-212566/ http://www.risalehaber.com/nurculuk-ile-gulen-cemaati-arasindaki-8-fark-200369h.htm

## İstinadlar
Əlillər Evi (Paris)

**Əlillər Evi** və ya **Milli Əlillər Evi** (fr. *L'hôtel national des Invalides*), ya da sadəcə Əlillər (fr. *Les Invalides*) Parisin memarlıq abidələrindən biri olub, 24 fevral, 1670-ci ildə XIV Lüdovikin əmrinə əsasən hərbi əlillərin (müharibə əlillərinin) şərəfinə inşa edilmişdir. Avropada tikilən ilk əlillər evidir.
Bugünkü gündə də əlilləri qəbul etməkdədir. Burada eyni zamanda bir neçə muzey yerləşməkdədir.

## Tarixi

## Şəkillər

Fayl:Invalides aerial view.jpg|Parisdəki Əlillər Evi
Fayl:Dôme invalides.jpg|Parisdəki Əlillər Evinin gümbəzi
Hôtel des Invalides - 20150801 16h09 (10630).jpg


## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* Mark Sartan Əlillər Evi
İfrazat sistemi

**İfrazat sistemi** və ya **ekskretor sistem** - insan və heyvan orqanizmindən suyu və duzları, maddələr mübadiləsinin son məhsullarını, eləcə də orqanizmə daxil edilən, yaxud orqanizmdə əmələ gələn zəhərli maddələri xaric edən orqanların məcmusudur. İbtidailərdə tez həll olunan ekskretlər (ammonyak, sidik cövhəri) diffuziya yolu ilə və ya yığılıb-açılan qovuqcuqlar vasitəsilə xaric olunur. İbtidai çoxhüceyrəlilərdə və az fəal olan dəniz heyvanlarında mübadilə məhsulları bədən səthindən və xarici mühitlə əlaqədar olan boşluqların divarından diffuziya edilir. Təkamül nəticəsində ibtidai qurdlarda və bəzi halqavarı qurdlarda, eləcə də molyuskların sürfələrində xüsusi ifrazat orqanları - protonefridilər - bir ucu dəlik vasitəsilə xaricə açılan, digər (kor) ucu isə daxildə sonlanan borular əmələ gəlmişdir. Halqavarı qurdların əksəriyyətində ifrazat sistemi metanefridilər şəklindədir. Bu boruların bir ucu qıf vasitəsilə selom kisələrinə, digər ucu isə xaricə - sonrakı seqmentin səthinə açılır. Molyusklarda bu qıf ürəkətrafı boşluğa, selom axacağının xarici dəliyi isə manti boşluğuna açılır. Xərçəngkimilərdə ifrazat orqanları kor kisəcik ilə başlayıb, bığların əsasında xaricə açılan qıvrım borulardan (yaşıl vəzilər) ibarətdir. Quru buğumayaqlıları üçün ifrazat funksiyasının bağırsaq divarlarına (bir ucu orta və arxa bağırsağın qovuşduğu yerə açılan, digər ucu isə kor bağırsaq çıxıntıları olan borucuqlar və ya Malpigi damarları topası əmələ gətirir) keçməsi xarakterikdir.

İfrazatın xüsusi tipi katabolitlərin çətin həll olunan formaya keçib xüsusi törəmələrdə toplanmasıdır. Qişalıların və assidilərin ifrazat orqanları xüsusi kisəciklər, neştərçəninki qəlsəmə nahiyəsində 100 cütə qədər nefromiksinlərdən ibarətdir. Onurğalılarda isə ifrazat orqanı böyrəklərdir. Orqanizmin inkişafından asılı olaraq üç böyrək tipi müşahidə edilir:
*ön və ya baş böyrək (pronefros);
*ilk, orta, yaxud gövdə böyrək (mezonefros);
*ikinci, arxa və ya çanaq böyrək (metanefros).

Bütün balıqlarda və suda-quruda yaşayanlarda ilk böyrək fəaliyyət göstərir. İbtidai onurğalılarda rüşeym dövründə fəaliyyət göstərən ilk böyrəyi ikinci böyrək əvəz edir. Bu böyrək dişilərdə regenerasiyaya uğrayır, erkəklərdə isə toxumötürücü aparat funksiyasını yerinə yetirərək xaya artımı və ya epididimis adlanır.
İflic

**İflic** — mərkəzi sinir sistemi- baş beyin və onurğa beyninin və periferik sinir sisteminin hərəki mərkəzlərinin zədələnməsi nəticəsində iradi hərəkətlərin itməsi.

Bir-birindən fərqlənən iflic və parez forması var. Parez zamanı hərəki funksiyalar qalır, lakin zəif olur. Səbəbi qan dövranının pozulması, iltihabi proseslər, travmalar, sinir sistemində şiş olması və s.-dir. Əzələlərin iltihabında, sümük-oynaq aparatının zədələnməsində də hərəkət nisbətən məhdudlaşdığı üçün belə xəstəlikləri iflicdən fərqləndirmək lazımdır. İflicin bir neçə tipi məlum-dur: monoplegiya (bir qolun, yaxud bir ayağın iflici), hemiplegiya (bədənin bir tərəfində hərəkətin məhdudluğu), tetraplegiya (qolun və ayağın tam hərəkətsizliyi), paraplegiya (hər iki qolun, yaxud hər iki ayaqın iflici). Hərəki neyronun mərkəzi, yaxud periferik şöbələrinin pozulması müxtəlif xassəli ifliclərin baş verməsinə səbəb olur. Periferik neyronun pozulmasından periferik, süst atrofik iflic baş verir. Bu zaman vətər və sümüküstlüyü refleksləri, əzələ tonusu azalır, yaxud tamamilə itir. Əzələlərdə atrofiya müşahidə olunur, elektrikkeçirmə qabiliyyəti pozulur. Mərkəzi neyronun pozulması mərkəzi, yaxud spastik xarakterli iflic törədir. Nəticədə ətraflarda vətər və sümüküstlüyü reflekslər artır, patoloji və müdafiə refleksləri meydana çıxır, dəri refleksləri itir, müştərək hərəkətlər (siikineziyalar) müşahidə olunur, əzələ tonusu yüksəlir. Beyin qabıqaltı quruluşun zədələnməsindən ekstrapiramid iflic törənir. Bu zaman avtomatlaşmış hərəkətlər itir, iradi hərəkətlər mümkün olmur. Diaqnoz qoymaq üçün elektromioqrafiya və başqa müayinə üsullarından istifadə edilir.

## Müalicəsi
İflici törədən səbəbləri aradan qaldırmaq, ətrafların funksiyasının bərpası üçün xüsusi müalicə üsullarından (masaj, bədən tərbiyəsi və s.) istifadə etmək lazımdır.
Beyond the Invisible

**Beyond the Invisible** – 1996-cı ildə Enigma musiqi layihəsi adından çıxarılmış mahnı. Bu mahnı Le Roi Est Mort, Vive Le Roi! albomundan çıxarılmış iki sinqldan birincisidir. Sinqlın 5-track versiyasına ümumiyyətlə alboma daxil olmayan "Light of Your Smile" mahnıı da əlavə edilmişdir. Bu mahnı həm də Enigmanın yeganə sinqlıdır ki, remix versiyaları mövcud deyil.

Bir Litva dini musiqisi üzərində qurulmuş mahnı Sandra Cretunun ifasıyla başlayır və Michael Cretunun vokal ifasıyla davam etdirilir. Mahnının əsasını təşkil edən melodiya qədim Latviya xalq musiqisi olan "Sajāja bramaņi"dir ki, mahnıya da həmin əsərdən Rasa xalq musiqi ansamblının ifasında bəzi parçalar əlavə edilmişdir.

Ümumiyyətlə Le Roi Est Mort, Vive Le Roi! albomuna daxil olan mahnıların hamısı Gregorian dini nəğmələri və qədim etnik musiqi elementləri üzərində qurulmuşdur. Bu xüsusiyyətinə görə də albom layhənin başqa iki albomu – MCMXC a.D. və The Cross of Changes albomları ilə oxşarlıq təşkil edir.

Mahnıya çəkilmiş klipin rejissoru Julien Templedır.

## Kompozisiyalarının siyahısı
* **2-track [[CD]] single**:
# "Beyond the Invisible (Radio Edit)" – 4:30
# "Almost Full Moon" – 3:40

* **3-track CD single**:
# "Short Radio Edit" – 3:42
# "Radio Edit" – 4:30
# "Album Version" – 5:05

* **4-track CD single**:
# "Beyond The Invisible (Radio Edit)" – 4:30
# "Almost Full Moon" – 3:42
# "Beyond The Invisible (Album Version)" – 5:05
# "Light of Your Smile" – 5:10

* **5-track CD single**:
# "Beyond the Invisible (Radio Edit)" – 4:30
# "Almost Full Moon" – 3:42
# "Beyond the Invisible (Album Version)" – 5:05
# "Light of Your Smile" – 5:10
# "Beyond the Invisible (Short Radio Edit)" – 3:42

## Hit paradlarda
İtaliya–Osmanlı müharibəsi

**İtaliya-Osmanlı müharibəsi** (1911—1912) və ya **Tripoli müharibəsi** (Trablisqarp) — İtaliyanın digər Avropa dövlətlərinin köməyi ilə Osmanlı imperiyasından Trablis və Kirenaika əyalətlərini (Şimali Afrika) qoparmaq və müstəmləkəyə çevirmək məqsədilə apardığı işğalçılıq müharibəsi. İtaliya 1911-ci il sentyabrın 29-da Türkiyəyə müharibə elan etdi. İtalyan qoşunları oktyabr ayında sahil rayonlarını tutsalar da, yerli əhalinin, türk qarnizonları və Tunis, Əlcəzair, Misir və b. ərəb ölkələrindən gəlmiş könüllü dəstələrin güclü müqavimətinə rast gələrək ölkənin içərilərinə irəliləyə bilməmişdilər. 1912-ci ilin oktyabrında başlanmış Balkan müharibəsi Türkiyəni oktyabrın 18-də Lozanna sülh müqaviləsini imzalamağa məcbur etdi. Sultan Trablis və Kirenaika əhalisinə muxtariyyət "bəxş etməyi" və bu əyalətlərdən öz qoşunlarını çıxarmağı öhdəsinə götürdü. Əslində Trablis və Kirenaika (sonralar Liviya adlandı) bu zamandan etibarən (1943-cü ilə qədər) İtaliyanın müstəmləkəsinə çevrildi.

## Mənbə

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Xitridiomiset

**Xitridiomiset** () — Əsl göbələklər sinfi. Bunlar saprotrof, biotrof həyat tərzi keçirirlər. Əsasən plazmodi, mikso-amöb formalıdırlar. Lakin inkişaf etmiş nümayəndələrində itseliyə bənzər rizomitselilər əmələ gəlir. Hətta hiflərdən də zəifdir. Bu göbələklərdə yaxşı inkişaf etmiş xitin hüceyrə divarı var. Təknüvəlidirlər. Qeyri-cinsi çoxalmaları təkqamçılı zoosporlarladı. Cinsi çoxalmaları isə qametaqamiya, yəni izoqamiya, hetero və ooqamiya tipdədi. Sinif 3 sıraya bölünür:
# Crystridiales;
# Blastodadiales;
# Monoblephoridiales.
Şahbulaq məscidi

**Şahbulaq məscidi** — Azərbaycanın Ağdam rayonunda Şahbulaq adlanan ərazidə yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi. Məscid Pənahəli xan tərəfindən 1751-1752-ci illərdə inşa etdirilmişdir.

## Memarlıq quruluşu
Bütövlükdə yerli əhəng daşı ilə inşa edilmiş Şahbulaq məscidi üç tağlı eyvandan və bir ibadət zalından ibarətdir. Eyvanın tağları mütənasib qamətli bir cüt daş sütunlara söykənir. Tavanı isə tağbənd şəklində tamamlanır. İbadət zalı kvadrat şəkilli olduğundan tavanı interyer tərəfdən günbəz şəklində tamamlanmış, bayır tərəfdən isə günbəz üzərinə yeni örtük materialları əlavə etməklə dam örütüyü iki yamaclı formaya salınmışdır. Bu da təbii suları dərhal yanlara axmasına əlverişli şərait yaratması üçün idi.

Ümumi divar hörgülərinin qalınlığı bir metrə çatan məscidin plan ölçüləri 9,38x7,18 metrdir. Məscid maili yerdə inşa edildiyindən onun arxa tərəfdən dam örütüyünə qədər olan məsafəsi 4,37m, baş fasad tərəfdən isə 5,40 metrə qədərdir.

Şahbulaq məscidinin memarlıq baxımından belə sadə həll olunmasına baxmayaraq bu məscid sonralar Qarabağda çoxsaylı məscidlər tikmiş Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği yaradıcılığında bir örnək rolunu oynamaşdır.

Ağdamın Paprəvənd kəndindəki məsciddə də plan etibarı ilə Şahbulaq məscidinin memarlıq ideyası davam olunur.

## Həmçinin bax
* Şahbulaq Qıfılı saray kompleksi
* Şahbulaq qalası

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti
* Yanan abidələrimiz
## İstinadlar
Şah Abbas məscidi (Füzuli)

**Şah Abbas məscidi** və ya **Qarğabazar məscidi** — Qarabağın qədim məscidlərindən biri. Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndində yerləşir. Məscid kəndin mərkəzindəki sal qayalı təpənin üstündə inşa edilmişdir. Tarixi abidə kimi qorunur.

## Tarixi

Şah Abbas karvansarasından yuxarı, qayanın üstündə yerləşir. Yerli əhali onu Şah Abbas məscidi də adlandırmışdır.El arasında Şah Abbas məscidi kimi tanınan bu məscid elmi ədəbiyyatlarda Hacı Qiyasəddin (*Qiyas əd-Din məscidi*) məscidi kimi öz əksini tapmışdır. Çünki məscidin qapı çatı üzərindəki kitabədə aydınca yazılıb: "Bu məscidi Böyük Allahın mərhəmətli bəndəsi Hacı Qiyasəddin tikdirirb hicri təqvimi ilə 1095". Bu da miladi tarixi ilə 1683–84-cü ilə uyğundur. Məscidin qapı çatı üzərindəki kitabədə aydınca yazılıb: "Bu məscidi Böyük Allahın mərhəmətli bəndəsi Hacı Qiyasəddin tikdirirb h. t. 1095". Bu da miladi tarixi ilə 1683–1684-cü ilə uyğundur.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Hacı Qiyasəddin məscidi eyvansızdır. Tamamilə yerli daş materialları ilə bir zaldan ibarət tikilmişdir. Dam örtüyü tağtavan şəkilindədir. Giriş qapısı nəzərə alınmasa burada ağac materialından istifadə olunmamışdır. Məscid kəndin mərkəzindəki sal qayalı təpənin üstündə inşa edilmişdir. Onunla eyni dövrdə (XVII əsrdə) tikilmiş karvansara isə həmin təpənin cənubunda yerləşir. Karvansara və məscid konstruksiyasının memarlıq təhlili hər iki abidənin eyni memar tərəfindən tikildiyini söyləməyə imkan verir. Füzuli şəhərində, eləcə də bu rayonun digər kəndlərində də qədim məscidlər çoxdur.

## Xarici keçidlər
* Mədəniyyət abidələri
* Füzuli rayonunun tarixi abiələri

## Həmçinin bax
* Qarğabazar kənd məktəbi
* Qarğabazar

## İstinadlar
Dursun Hüseynov

**Dursun Yaqub oğlu Hüseynov** () — tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, "Tərəqqi" medalı laureatı (17.06.2000)

## Həyatı
Dursun Hüseynov 1915-ci ildə Qəbələ rayonu Vəndam qəsəbəsində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin tibb fakültəsini bitirib. 

Azərbaycan farmakologiyasının yaradıcılarından biri kimi tanınmışdır. ATU-nun farmakologiya kafedrasının professoru olmuşdur.

O, 6 monoqrafiyanın, 200-dən artıq elmi məqalənin, o cümlədən 10 dərslik, 4 dərs vəsaiti, 3 lüğət və farmakologiya üzrə 2 məlumat-sorğu kitabının müəllifidir. 

Dursun Hüseynov onlarla elmlər doktoru və elmlər namizədi yetişdirmişdir.

1990-cı ildə Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

2009-cu ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Ümumi və xüsusi resepturaya dair vəsait. Bakı: Azərnəşr, 1957.
* Ən yeni dərmanlar və onların tibbdə işlədilməsi. Bakı: Azərnəşr, 1963.
* Yeni dərman preparatları. Bakı, Azərnəşr, 1970.
* Ümumi və xüsusi reseptura Bakı, 1976.
* Dərman preparatları, I hissə. Bakı, Maarif, 1983.
* Dərman preparatları, II hissə. Bakı, Maarif, 1985.
* Рецептурный справочник. Баку: Азернешр, 1988.
* Farmakoterapiyadan məlumat kitabı. Bakı: Azərnəşr, 1993.

## İstinadlar
Qalapaqos adaları

**Qalapaqos adaları** ( – tısbağa) — Sakit okeanda Cənubi Amerikadan qərbdə yerləşən Ekvadora məxsus adalar qrupu. Qalapaqos adaları 16 adadan ibarətdir və Ümumi sahəsi. 7,8 min km2-dir. Vulkan mənşəli olub sönmüş və püskürən vulkan konusları (hünd. 1707 m-dək) var. İqlimi quru ekvatorialdır. Əsas bitkisi kserofit kolluqlardır. Endemik heyvanlar (nəhəng tısbağa, iquana və s.) var. Qalapaqos adaları 1965-ci ildən milli parkdır. Çarlz Darvin təkamül nəzəriyyəsini əsaslandırmaq üçün Qalapaqos adalarında apardığı şəxsi müşahidə materiallarından geniş istifadə etmişdir.

## İstinadlar
Adi qanqal

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Yarpaqları üst tərəfdən tikanlarla qismən sıx örtülmüşdür, alt tərəfdən hörümçək toruna oxşar tüklü olub, keçə tüklərə qədər dəyişir, xətvari-uzunsovdur, uzunluğu 5–15 sm, eni 2–7 sm-dir, gövdəyə tədricən birləşəndir, üçkünc-neştərvariyə lələkvari bölünmüşdür, 2–3 ədəd ayrı dilimlərinin bölümləri uc hissədə uzunsərt tikanlı, kənarları isə xırda nazik tikanlıdır. Səbətləri tikanlı və xirda yarpaqlı gövdə və budaqların uc hissəsində yerləşib, yumurtaşəkillidir, təkdir və eni 2,5 −4,5 sm-dir. Çiçəkləri çəhrayı rəngdən bənövşəyi-tünd qırmızı rəngədək dəyişir. Toxumları 3–4 mm uzunluqdadır, sarımtıl və ya açıq-qəhvəyi rəngdə olub, qara uzununa zolaqlıdır; kəkili ağımtıldır. İyun ayında çiçəkləyir, iyul-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan subalp qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Meşə talalarında, yol boyunca, ruderal bitki kimi yaşayış evlərinin yaxınlığında rast gəlinir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qalvanometr

**Qalvanometr** (qalvano — Luigi Qalvaninin soyadı və  — ölçürəm) — çox zəif cərəyan şiddətini, yaxud elektrik sahəsinin gərginliyini qeydə alan yüksək həssaslıqlı elektrik ölçü cihazı.

Sabit və dəyişən cərəyan qalvanometrləri var. XIX əsrin 20-ci illərində yaradılmış ilk qalvanometrlərin iş prinsipi maqnitoelektrik hadisəsinə əsaslanmışdı. 1881-ci ildə fransız alimi J.A.d'Arsonval mütəhərrik sarğaclı qalvanometr yaratdı. Bu qalvanometrdə mütəhərrik element sabit maqnit sahəsində yerləşdirilmiş cərəyanlı naqil idi. Ölçmə üsuluna görə qalvanometr əqrəbli və güzgülü olur. Qalvanometrin işi məxsusi rəqslərin dövrü və həssaslığı ilə xarakterizə edilir. Məxsusi rəqslərinin dövrü 20–40 san olan qalvanometr ballistik qalvanometr adlanır və qısa müddətli (2 san-yə qədər) impulsları ölçür. Dəyişən çərəyanı ölçmək üçün vibrasiyalı (5 khs-ə qədər tezliklərdə) qalvanometrdən və termoqalvanometrdən (5 khs-dən yüksək tezliklərdə) istifadə edilir. Müasir sabit çərəyan qalvanometrləri təqr. 5•10−11 A cərəyan şiddətini və 5•10−8 V gərginliyi ölçür. Qalvanometrlər elektrik dövrəsində cərəyan və gərginliyin olmamasını göstərən sıfır indikatorları kimi daha çox işlədilir.
İxtiozavrlar

**İxtiozavrlar** (, yun. ιχθυς) — nəsli kəsilmiş böyük dəniz sürünənləri. İxtiozavrlar **Ichtyosauria** ya da **Icthyopterygia** ("balıq üzgəcləri" — 1840-cı ildə Ser Riçard Oven tərəfindən verilən tərif) olaraq bilinən elmi ada aiddir. Baxmayaraq ki, bu termin İxtiozavriyanın ana qrupu üçün daha çox istifadə olunur. İxtiozozlar Mezozoy dövrünün çox hissəsində inkişaf etmişlər. Fosil dəlillərinə əsasən, ilk dəfə 250 milyon il əvvəl ortaya çıxdılar və ən azı təxminən 90 milyon il əvvələ qədər sağ qaldılar. Erkən Trias dövründə ixtiozavrlar dənizə qayıdan bir qrup şəxsiyyəti bilinməyən sürünənlərdən meydana gəldi, müasir delfinlər və balinaların quruda yaşayan əcdadlarının milyonlarla il sonra dənizə qayıtdıqlarına bənzər bir inkişaf yolu ilə inkişaf etdilər. Son Trias və Erkən Yura dövründə Plesiozavrlar tərəfindən əvəz olunana qədər onlar çox idilər. İxtiozavrlar iqlim təlatümlərinin əsasını qoyduğu ekoloji dəyişiklik nəticəsində azaldılar və Gec Təbaşir dövründə tamamilə nəsilləri kəsildi. Elm ixtiozavrların varlığından ilk dəfə İngiltərədə tam skeletlərin tapıldığı XIX əsrin əvvəllərində xəbərdar oldu. 1834-cü ildə İxtiozavr kimi təsnifləndirildilər. O əsrin sonlarında Almaniyada yumşaq toxuma qalıqları da daxil olmaqla mükəmməl qorunan bir çox ixtiozavr qalıqları tapıldı. İyirminci əsrin sonlarından bəri dəstəyə maraq yenidən canlandı və əllidən artıq etibarlı nəslin tanınmasına səbəb oldu. İxtiozavrların uzunluqları 1 ilə 16 metr arasında dəyişirdi. İxtiozavrlar həm müasir balıqlara, həm də delfinlərə bənzəyirdi. Başları sivri idi və çənələr tez-tez kiçik ovu tutmağa kömək edə bilən konik dişlərlə təchiz olunmuşdu. Bəzi növlərin iri heyvanlara hücum edə biləcəyi daha böyük, kəsici dişləri vardı. Gözləri çox böyük idi, yəqin ki, dərinə dalarkən faydalıydı. Boyunları qısa idi və sonrakı növlərin kifayət qədər sərt gövdələri var idi. Bunların daha güclü bir itələyici vuruş üçün istifadə edilən daha şaquli bir quyruq üzgəci var idi. Sadələşdirilmiş disk bənzər vertebralardan hazırlanan onurğa sütunu, quyruq üzgəcinin alt hissəsində davam etdi. İxtiozavrlar hava ilə nəfəs alır, diri bala doğurdular. İzolyasiya üçün bir qabıq qatına sahib olma ehtimalları var.

## İstinadlar
İşıqsevən bitkilər

**İşıqsevən bitkilər** və ya **heliofitlər** — açıq və günəşli yerlərdə bitən bitkilər.

İşıqsevən bitkilərin normal böyüməsi üçün intensiv Günəş radiasiyası, yaxud süni radiasiya tələb olunur. İşıqsevən bitkilər əsasən   bitki örtüyü az olan işıqlı çöl və səhralarda bitir. Meşə zonasında bu bitkilərə az təsadüf edilir. İşıqsevən bitkilərə bağayarpağı, suzanbağı, günəbaxan, pambıq, qarğıdalı, kalış, Larix, akasiya və s. aiddir. İşıqsevən bitkilər bir sıra anatomik, morfoloji və fizioloji xüsusiyyətlərə malikdir:  nisbətən qalın yarpağının sütunlu və süngər parenximinin hüceyrələrində  50—300  xırda xloroplast olur. Fotosintezin və tənəffüs intensivliyinin yüksək olması işıqsevən bitkilərin xarakterik fizioloji xüsusiyyətlərindəndir.

## İstinadlar
Fərsəx

**Fərsəx**; **fərsəng**; **pərəsənk** ( *parasang*) — 12 min addıma (təxminən 5–8&nbsp;km-ə) bərabər olan qədim İran uzunluq ölçü vahidi. Müasir İran fərsəngi dəqiq 10 000&nbsp;m-dir.

## Ümumi məlumat
Fərsəngin dəqiq ölçüsü məlum deyil və yolun növünə və hərəkət sürətinə görə fərqli olmuşdur. Bəzi yerlərdə hər fərsəngdən bir daş və ya ağacdan işarə qoyulduğu uçün daş, ağac da deyilirdi. Muxtəlif ərazilərdə ölçusü fərqli olurdu. Bəzi yerlərdə fərsəng hətta 9,5&nbsp;km-ə, digər yerlərdə isə 5–6&nbsp;km-ə bərabər idi. Orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində, Azərbaycanda, Orta Asiyada və s. yerlərdə geniş yayılmışdı.

## Yeni fərsəng
1926-cı ildə İran parlamentinin qəbul etdiyi qanunla uzunluğu 10&nbsp;km-ə bərabər olan yeni metrik ölçü vahidi təsis edildi və fərsəng adlandırıldı.

## Mənbə

**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 458. ISBN 978-9952-34-152-2**

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Həsən Mirzəyev

**Həsən Mirzə** və ya **Həsən İbrahim oğlu Mirzəyev** () — filologiya elmləri doktoru, dilçi-türkoloq, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi, professor. Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü (2008–2015)

## Həyatı
H. Mirzəyev 1927-ci il noyabr ayının 26-da Dərələyəz mahalındakı Qovuşuq kəndində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, 1948–1950-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Müəllimlər İnstitutunda, 1951–1955-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda ali təhsil alıb.

H. Mirzəyev əmək fəaliyyətinə 1950-ci ildə doğma kəndində orta məktəb müəllimi kimi başlayıb. 1955-ci ildə o, ali təhsilini başa vurduqdan sonra rayon xalq maarif şöbəsinin inspektoru və Qovuşuq kənd orta məktəbinin müəllimi, 1957–1959-cu illərdə isə məktəb direktoru işləyib. H. Mirzəyev 1959–1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda Azərbaycan dilçiliyi ixtisası üzrə aspiranturada oxuyub, aspiranturanı bitirdikdən sonra ömrünün sonunadək həmin institutda çalışıb. O, müxtəlif illərdə müəllim, baş müəllim, dosent, professor, kafedra müdiri və dekan vəzifələrini tutub.

H. Mirzəyev 1965-ci ildə namizədlik, 1988-ci ildə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib və 1990-cı ildə professor elmi adını alıb.

Azərbaycan filologiya elminin inkişafında H. Mirzəyevin özünəməxsus yeri var. O, dilçiliyin müxtəlif problemlərinə dair bir sıra sanballı tədqiqatları ilə tanınırdı. Alimin xüsusən Qərbi Azərbaycanın yer adları ilə bağlı araşdırmaları milli tarixin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. H. Mirzəyevin 200-dən çox elmi əsəri, o cümlədən 25 kitabı və 10-a yaxın dərs vəsaiti işıq üzü görüb. O, eyni zamanda, mütəmadi surətdə bədii yaradıcılıqla məşğul olurdu.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin I çağırışında 22 saylı Binəqədi ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Həsən Mirzəyev 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Heydər Əliyevin fərmanı ilə "Şöhrət" ordeninə, 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

25 fevral 2015-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Həsən Mirzəyev İkinci Fəxri xiyabanda dəfn edilmişdir.

Həsən Mirzəyev Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi Əli Nağıyevin qayınatasıdır.

## Əsərləri
# "Azərbaycan dilində sadə feillər". Bakı, 1984, 126 səh. (K. A. Məmmədova ilə birlikdə).
# "Hanı o səndəki el, Dərələyəz" Bakı. Elm 2007. 800 səh. şəkilli

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Həsən Mirzə — "XƏBƏR AL, DEYİM" şeiri 
* Səksənillik alim və ictimai xadim ömrü 
*
Subaldırğanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Çoxillik su, yaxud bataqlıq bitkisidir. Lələkşəkilli yarpaqları uzun saplaqlıdır. Xırda ağ çiçəkləri mürəkkəb çətirdə yerləşir. Meyvəsi dəyirmidir. Əsasən, Şimali Amerikada 10 (başqa məlumata görə 20-dək) növü var. Ən zəhərli bitkilərdən biridir. Payızda və yazda onunla qidalanan ev heyvanlarının (qaramal, qoyunlar) zəhərlənməsinə səbəb olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hidrobiont

**Hidrobiont** — suda yaşayan orqanizm. Su mühitinin sıxlığı hava mühitinə nisbətən orta hesabla 800 dəfə çox olur. Suyun sıxlığından asılı olaraq heyvanların suda hərəkəti təkmilləşmişdir. Paleontoloji materiallara əsasən Yer səthində həyatın inkişafı ilk dəfə suda başlamışdır. Lakin su şəraitində heyvanların proqressiv inkişafı balıqlar sinfindən yuxarı gedə bilməmişdir. İlk su heyvanları içərisində onurğalı heyvanların ali qruplarının olmaması, əsasən suda havaya nisbətən həll olmuş oksikenin 30 dəfə az olması ilə izah edilir. Əcdadı suda yaşamış quruda yaşayan ali heyvan siniflərinin bəzi nümayəndələri təkamül prosesi zamanı ikinci dəfə su həyatına keçmişlər. Bu çür ikinci su heyvanlarına pərayaqlılar, balinalar, sirenlər, bəzi sürünənlər, böcəklər, taxtabitilər, ağciyərlə tənəffüs edən bəzi molyusklar daxildir. Onlarda oksikenlə tənəffüsetmə xüsusiyyəti qalmışdır.

Təkamül prosesində su mühitində yaşayan orqanizmlər bir-birindən bir sıra əlamətlərilə fərqlənən üç əsas ekoloji mühitdə (plankton, bentos, neyston) yaşamağa uyğunlaşmışlar. Bu qruplaşmaların əsasını müxtəlif sistematik qruplara mənsub olan orqanizmlər təşkil edir.
Plankton qruplaşma su qatlarında, bentik qruplaşma su hövzəsinin dibini örtən torpaqda — bərk substratda, neyston qruplaşma isə su-hava sərhəddində yaşayan orqanizmləri əhatə edir. Hidrobiontların bu həyat formalarının daxilində bir sıra daha da xüsusiləşmiş kiçik qruplaşmalar əmələ gəlir. Pelagial həyat formaları plankton və nekton qruplaşmalara, bərk substratda formalaşan həyat qrupları bentos və perifiton, suyun səthi gərilmə pərdəsindəki həyat formaları isə neyston və pleyston kimi qruplaşmalara ayrılır.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
* F. Q. Ağamalıyev, A. R. Əliyev, İ. Ə. Süleymanova, A. Q. Məmmədova. Hidrobiologiya, Bakı-2010

## Həmçinin bax
* Bentos

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Основные группы гидробионтов
Dərviş Əroğlu

**Dərviş Əroğlu** (7 mart 1938, Famaqusta, Britaniya Kipri) — Şimali Kipr Türk Respublikasının 23 aprel 2010-cu ildən, 30 aprel 2015-ci ilədək  prezidenti olmuşdur.

## Həyatı
1938-ci ildə Famaqusta şəhərində anadan olmuşdur.
Razi

**Razi** — ad.

* Razi Nurullayev — Azərbaycan siyasətçisi.
* Razi Səfərov

* Fəxrəddin Razi — Əşari məktəbinin nümayəndəsi, altıncı mücəddid. 
* Məhəmməd ibn Zəkəriyə ər-Razi — fars tibb və kimya elm adamı. 

;Yaşayış məntəqələri
* Razi (Xoy) — İranda kənd.

## Həmçinin bax
* Raziyə
Yuxarı İstisu (bulaq)

**Yuxarı İstisu** – Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonu ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Qarabağ yaylasında, Kəlbəcər rayonu ərazisində, Tərtərçayının sahilində, 2100–2800 metr yüksəklikdə yerləşir. Buradakı mineral su olduqca qiymətlidir. Bu bulaqların ətrafında kurort salınmışdır. Suyundan müalicə və içmək üçün istifadə edilir.

Mineral bulaqlar 1139-cu ildə zəlzələ zamanı yerin çatlaması zamanı nəticəsində əmələ gəlmişdir.

## Həmçinin bax
* İstisu

## Mənbə
* '''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.262.

## Xarici keçidlər
Təhrif

**Təhrif** — hər hansı bir şeyi əsl məcrasından və ya malik olduğu vəziyyətdən çıxarmaq, yaxud onu dəyişməyi nəzərdə tutan ərəb mənşəli söz. Başqa sözlə, təhrif bir növ dəyişmək və əvəz etməkdir. Lakin təhrif bu sözlərin mənasını vermir.

Təhrifin bir neçə növü var. Onların ən əhəmiyyətlisi söz və məna təhrifidir. Söz təhrifi hansısa mövzunun zahiri görkəmini dəyişməkdən ibarətdir. Məsələn, hər hansı deyimdən bir cümlənin çıxarılması və ona bir cümlənin əlavə edilməsi. Yaxud, cümlələrin yeri elə dəyişilir ki, deyimin mənası orijinaldan fərqlənir, yəni bir sözlə deyimin görkəminə və sözünə toxunulur.

Məna təhrifində isə sözə və zahiri görkəmə toxunulmur. Söz olduğu kimi qalır, lakin onu deyən şəxsin məqsədi düzgün izah olunmur. Yəni, elə izah verilir ki, onun daşıdığı məna deyim sahibinin deyil, təhrif edənin məqsədinə uyğun olur.

## İstinadlar
Seymur Məmmədov

**Seymur Qəhrəman oğlu Məmmədov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
18 sentyabr 1971-ci ildə Füzuli şəhərində dünyaya göz açmışdır. 1978–1988-ci illərdə burada 2 saylı məktəbdə təhsil almışdır. 1988-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstituna daxil olmuşdur. 1991-ci ildə hərbi xidmətə çağırılır. Hərbi xidmətini Almaniya və Ukraynada keçirir.

## Döyüşlərdə iştirakı
Seymur Məmmədov ordudan tərxis edilən kimi könüllü olaraq özünümüdafiə batalyonuna yazılır. Seymur bir neçə kəndin azad edilməsində, əsirlərin geri alınmasında əsl qəhrəmanlıq göstərmişdi. 1992-ci il 1 aprel Seymurun son döyüşü oldu. Məlikcanlı kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə hər birində 10 erməni döyüşçsüsü olan 15 dayaq nöqtəsi məhv edildi. Həmin döyüşdə snayperlə vurulan Seymur 20 yaşında qəhrəmancasına şəhid oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Xatirəsi
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 11 avqust 1992-ci il tarixli 131 saylı fərmanı ilə Məmmədov Seymur Qəhrəman oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Oxuduğu məktəb onun adını daşıyır.

2019-cu ildə "Salnaməfilm" studiyasında haqqında "Qartal yuvası" sənədli filmi çəkilmişdir. Filmin rejissoru Çingiz Həsənovdur.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 206.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Məmmədov Seymur
*Seymur Məmmədov
Rza Hüseyni Nassab

**Ayətullah Seyid Rza Hüseyni Nassab** () — Hamburqda İslam Mərkəzi müdiri (1999–2003). 2003-cü ildən o Kanadada Ahlul Beyt Məclisi başçısıdır. 50-dən çox kitab yazmışdır.

## Həyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Harvard Üniverstesi 
* Resmi Web Sitesi
* Kanada Rəsmi qəzeti (Globe and Mail)
Gəncə müqaviləsi

**Gəncə müqaviləsi** () — 1735-ci il martın 21-də Rusiya ilə Səfəvi nümayəndələri arasında imzalanmış müqavilə. Bu müqavilənin şərtlərinə əsasən rus qoşunları Xəzərsahili vilayətləri tamamilə tərk edir, burada əvvəlki inzibati idarə üsulu bərpa olunurdu. Gəncə müqaviləsi rus tacirlərinin Səfəvi ərazisində sərbəst və gömrüksüz ticarət imtiyazlarını bir daha təsdiq etdi.

## Müqavilənin tarixi və şərtləri
Müqavilə 10 mart 1735-ci ildə Səfəvilər tərəfdən Nadir xan Əfşar, Çar Rusiyası tərəfdən isə knyaz Sergey Qolitsın tərəfindən imzalanmışdı. Müqavilənin imzalandığı ildə Nadir xan Gəncə qalasını mühasirəyə almışdı və Osmanlı qüvvələri ilə döyüşlər gedirdi. Razılığa da elə Gəncə yaxınlığında Nadir xanın düşərgəsində gəlinmişdi. Lakin 1747-ci ildə Nadir xanın ölümündən sonra Rəşt müqaviləsi və Gəncə müqaviləsi ləğv olundu.

Müqavilənin şərtlərinə görə Nadir xan Rusiyanın düşmənlərini öz düşməni hesab edir və qaytarılan torpaqları bir də heç vaxt Osmanlılara verməməyi öz üzərinə götürürdü. Rusiya isə 19–21 mart 1735-də bütün Xəzəryanı vilayətlərdən (Kürün axarından Dərbəndədək) birdəfəlik çıxmağa razı oldu. Bu andlaşmaya görə, Rusiya Bakını 15 günə, Dərbəndi 2 aya boşaltmalıydı, Nadirsə öhdəsinə götürdü ki, Rusiyanın daimi müttəfiqi olacaq, Bakı və Dərbəndi heç kəsə verməyəcək. Solaq qalası Rusiya və Səfəvi dövlətləri arasında sərhəd oldu. Dövlətlər bir-birindən xəbərsiz Osmanlıyla müqavilə bağlamamağa da razılaşdılar. Lakin Nadir xan 1746-da Osmanlılarla müqavilə bağlayarkən rusların rəyini nəzərə almamışdı.

## İstinadlar
Adi tovuz quşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Monotipik növdür, yəni yarımnövlərə ayrılmır. İnsanlar tərəfindən əhliləşdirilib. Hindistanın milli rəmzlərindən biri hesab olunur.

## Ümumi xarakteristikası
Bədəninin uzunluğu 100–125 sm, quyruğunun uzunluğu 40–50 sm-ə, kütləsi 4–4,25 kq-a çatır.

Baş, boyun və döşün bir hissəsi göy, bədənin aşağı hissəsi qara rəngdədir. Dişiləri bir qədər kiçik olur və onlarda quyruqüstlüyündəki lələklər olmur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi su qabağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Afrikadır. Birevli, bircinsiyyətli çiçəkləri yarpaq qoltuğunda tək-tək yerləşir. Meyvəsinin uzunluğu 20—90 sm, diametri orta hesabla 20—30 sm-dir. Hər iki yarımkürənin tropik və subtropiklərində qədimdən yetişdirilir. Azərbaycanın bir çox rayonlarında meyvəsinə görə, bəzən də dekorativ bitki kimi becərilir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tala (meşə)

**Tala** — meşənin ortasında çox da iri olmayan ağacsız açıq sahə.

Əsasən insan fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlir. Relyefdən, dəniz səviyyəsinin yüksəkliyindən, məhəllin cəhətlərindən asılı olaraq talada ya çəmən, yaxud da bozqır (çöl) bitkiləri üstünlük təşkil edir. Talalarda bəzən kənd təsərrüfatı bitkiləri əkilir. Taladan biçənək kimi də istifadə olunur.

Kiçik Qafqazın dağ meşələrində, əsasən az meyilli yamaclarda çox rast gəlinir.
Suilanıkimilər

**** () — pulcuqlular dəstəsinə aid ilan fəsiləsi.

Bədəninin uzunluğu 3,5 m-dək olur. Çənə, qanadvarı və damaq sümükləri üzərində çoxlu dişi var. Bəzilərinin dişləri zəhərli olur. Rəngi çox vaxt əlvandır. 1500 növü əhatə edən 300-dək cinsi məlumdur. Azərbaycanda 18 növü var.

Bütün materiklərdə (Antarktidadan başqa) yayılmışdır. Yerdə, ağacda, suda-quruda və suda yaşayır. Bəzi növləri insanı dişlədikdə ölümlə nəticələnir. İri suilanları balıq, kərtənkələ, quş və onun yumurtaları, xırda suilanları isə müxtəlif onurğasızlarla, o cümlədən molyusk və soxulcanla qidadanır. Əsasən, yumurtaqoymaqla, bəzən də yumurta diridoğmaqla çoxalır.

### Yarımfəsilələri
* *[[Boodontinae]]*
* *[[Calamariinae]]*
* Əsl suilanları (*[[Colubrinae]]*)
* İribaş ilanlar (*[[Dipsadinae]]*)
* Şirinsu ilanları (*[[Homalopsinae]]*)
* Suilanları (*[[Natricinae]]*)
* *[[Pareatinae]]*
* *[[Psammophiinae]]*
* *[[Pseudoxenodontinae]]*
* *[[Pseudoxyrhophiinae]]*
* Ksenodermlər (*[[Xenodermatinae]]*)
* Hamardiş ilanlar (*[[Xenodontinae]]*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Taymır yarımadası

**Taymır yarımadası** — Asiyanın ən şimal yarımadası.

Kara dənizinin Yenisey körfəzi və Laptevlər dənizinin Xatanqa körfəzi arasında, Taymır Muxtar Mahalı ərazisindədir. Taymır yarımadasının ucqar şimal çıxıntısı Çelyuskin burnudur (77°43' şm.e.), cənub sərhədi Orta Sibir yaylasının şimal çıxıntısından keçir. Uzunluğu təqribən 1000 km, eni 500 km-dən çoxdur. Sahəsi təqr. 400 min km²-dir. Taymır yarımadasının çox hissəsi ovalıqlardır. Bunun əsas hissəsi Şimali Sibir ovalığının payına düşür. Şimal hissədə cənub-qərbdən şimal-şərqə hündürlüyü 1146 m-dək olan Bırranqa dağları uzanır. İqlimi sərtdir, hər yerdə çoxillik donuşluq süxurları yayılmışdır. İllik yağıntınını miqdarı 115–230 mm-dir. Yarmımadanın ərazisindən keçəi iri çaylar Pyasin, Yuxarı və Aşağı Taymıra, Xatanqa çaylarıdır. Tundra bitkiləri üstünlük təşkil edir. Yarımadanın cənubu seyrək meşəlikdir.
Taymır gölü

**Taymır gölü** — Rusiyanın Taymır yarımadasında göl.

Bırranq dağlarında yerləşir. Gölün uzunluğu 250&nbsp;km, sahəsi 4560&nbsp;km², dərinliyi 16 m-ə qədərdir. Qar və yağış suları ilə qidalanır. İldə 3 ay buzdan azad olur. Gölə Yuxarı Taymıra çayı tökülür, Aşağı Taymıra çayı isə göldən axır.

Göldə çılpaqça, ala balıq, muksun və s. kimi balıqlar var.

## İstinadlar
Coş Hartnett

**Coş Hartnett** (, 21 iyul, 1978, Minnesota, ABŞ) — amerikalı aktyor və prodüser.

## Həyatı

İrland mənşəli Amerika aktyoru Coşua Daniel Hartnett 21 iyul 1978-ci ildə San-Fransisko şəhərinin Minnesota ştatındakı Sent-Pol şəhərində, hippi fəlsəfəsi və mədəniyyətinə pərəstiş edən bir ailədə dünyaya göz açıb. Yeniyetməlik illərində Coş futbolla ciddi maraqlanır və bu idman növünə vaxt sərf edirdi. Lakin sol dizindən aldığı zədə onun futbol xəyallarına son qoyur. 1996-cı ildə Minneapolis şəhərində məktəbi bitirən Coş, Nyu-York ştatındakı Perçes Universitetinə daxil olur. Ancaq bir il sonra Coş təhsilini yarımçıq qoymalı olur.

## Karyera

1997-ci ildə onun televiziyadakı karyerası başlayır. Coş Hartnettə teleseriala çəkilməyi təklif edirlər. Aktyor kimi ilk rolu aviaşirkətdə kuryer obrazı olub. 1998-ci ildə böyük ekrandakı ilk ən uğurlu layihəsində iştirak edənədək Coş əsasən reklam çarxlarına çəkilir. 1999-cu ildə o, "Hellovin: 20 il sonra" (1998) filmində yaratdığı Con Teyt obrazına görə MTV kanalından "Kişi obrazlar arasından ilin sıçrayışı", 2002-ci ildə isə həmin kanaldan "Pyörl-Harbor" (2001) filmində canlandırdığı kapitan Denni Uoker xarakterinə görə "Ən yaxşı kişi rolu" nominasiyası üzrə mükafatlar qazanır. 2001-ci ildə çəkildiyi daha bir ekran əsəri - "Qara qırğının enişi" filmindəki serjant Mett Eversmann obrazı da aktyorun məşhurlaşmasında az rol oynamır. Coş Hartnett musiqinin caz və blüz cərəyanlarının vurğunudur. Eyni zamanda o, təsviri incəsəntlə də maraqlanır. Vegetarian həyatı yaşayan Coş yoqa ilə məşğul olur. Onun sevimli yazıçısı Fyodor Dostoyevskidir. Coş Hartnett və Elden Henson "Roulette Entertainmant" adlanan müştərək studiya qurublar. Son zamanlaradək aktyorun Skarlet Yohanssonla görüşdüyü bildirilirdi. Onlar "Qara səhləb çiçəyi" (2006) filminin çəkilişləri zamanı tanış olublar. Ancaq bəzi mənbələrə görə, indi Coş Hartnett müğənni Rihanna ilə görüşür.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
.

## Xarici keçidlər

*
Alaşa (bulaq)

**Alaşa** – Azərbaycan Respublikasının Astara rayonunun Alaşa kəndi ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının ərazisində 100-ə qədər azotlu su növü var ki, bunlardan biridə Alaşa bulağının suyudur. Suyun hərarəti 45–50°C-yə qədər olur. Bu su isti azotlu sular qrupuna daxildir ki, bunların əhəmiyyəti daha çoxdur.

Alaşa mineral bulağı Astara rayonunun Alaşa kəndindən 3 km qərbdə , İstisu çayının yatağında yerləşən 16 bulaqdan ibarətdir. Bulaqlar yüksək debitli olub, acı-şordur. Yerli əhali tərəfindən müalicə məqsədi üçün istifadə olunur.

Bu hidronim türk dillərində qədim dil elementi kimi bir neçə məna ifadə edir: "at", "köçəri həyata alışmış heyvan", "coşan, harın, inadkar", "aşağı, alçaq", "bel, arxa", "pis, murdar, iyrənc" və s. Bulaq adı kimi "pis, xoşa gəlməyən su" mənasını ifadə edir.

## Həmçinin bax
* Alaşa

## İstinadlar
Aşağı İstisu (bulaq)

**Aşağı İstisu** – Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonu ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Qarabağ yaylasında, Kəlbəcər rayonu ərazisində, Tərtərçayın sahilində, 2100–2800 metr yüksəklikdə yerləşir. Bu bulaqların ətrafında kurort salınmamışdır. Suyundan müalicə və içmək üçün istifadə edilir.

Aşağı İstisu bulaqları çox debitli 8 bulaqdan ibarətdir, suyunun dadı turşməzədir.

Mineral bulaqlar 1139-cu ildə zəlzələ zamanı yerin çatlaması nəticəsində əmələ gəlmişdir.

## Həmçinin bax
* İstisu
* Yuxarı istisu

## Mənbə
* '''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.262.

## Xarici keçidlər
Bağırsaq (bulaq)

**Bağırsaq** – Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Bağırsaq kəndinin ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat

Qarabağ yaylasında, Kəlbəcər rayonu ərazisində,  Bağırsaq çayının dərəsində, 2400 metr yüksəklikdə, İstisu Kurortunun yaxasında çıxan mineral bulaqdır. Suyu çoxdibetlidir. Suyundan müalicə və içmək üçün istifadə edilir. Vannası oynaq, sinir və digər xəstəliklərin müalicəsində müsbət təsir göstərir.Suyun hərarəti aşağıdır. Suyunun tərkibində bol miqdarda həm müxtəlif təbii qazlar, həm də mineral maddələr var.

## Həmçinin bax

*Bağırsaq

## Mənbə

*'''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007.  I cild, səh.74.
Ruslan Muradov

**Ruslan Muradov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
27 iyun 1973-cü ildə Mingəçevir şəhərində doğulmuşdur. 1990-cı ildə burada 10 saylı məktəbi bitirmişdir. Daha sonra atasının işlədiyi Mingəçevir Texniki Rezin Məmulatı zavodunda çalışıb. Ruslan 1992-ci il 22 yanvar tarixdə Milli Ordu sıralarına daxil olur. Bir müddət hazırlıq keçdikdən sonra Ağdamın Papravənd kəndinə göndərilir.

## Döyüşlərdə iştirakı
Papravənd kəndinə gəldiyi gündən burada qızğın döyüşə girir. Kənd erməni işğalçılarından azad edilir. 1992-ci ildə Azərbaycana məxsus təyyarələrdən biri düşmən əlində olan əraziyə düşmüşdü yaralıları xilas etmək üçün aparılan əməliyyat nəticə verdi... bu əməliyyatda Ruslan xüsusilə fərqlənmişdi.

Ruslan Muradov 1992-ci il 22 avqust Ağdam rayonunun Papravənd kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Xatirəsi
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il tarixli 290 saylı fərmanı ilə Muradov Ruslan Həmid oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Mingəçevir şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Mingəçevir şəhərindəki Texniki Humanitar Lisey qəhrəmanımızın adını daşıyır, burada büstü qoyulub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 215.
Natalya Varley

**Natalya Vladimirovna Varley** (; 22 iyun 1947, Konstansa, Rumıniya) — Sovet və Rusiya teatr və kino aktrisası, şairə, N.K. Krupskaya adına RSFSR Dövlət Mükafatı laureatı (1984), RSFSR-in əməkdar artisti (1989).

## Həyatı

Natalya Vladimirovna Varley 1947-ci ildə Rumıniyada anadan olmuşdur.

Varleyin uşaqlıq illəri Murmanskda keçmişdir . Hələ 4 yaşında müxtəlif şeirlər yazmağa başlayan Natalya sonralar həm rəsmlər çəkmiş, həm də musiqi məktəbinə daxil olmuşdur. Oxumağı öyrənən kimi bir-birinin ardınca çoxlu kitablar oxuyur. Elə həmin vaxtlar onda revmokardit xəstəliyi aşkar olunur. Buna görə də Natalyaya bədən tərbiyəsi ilə məşğul olmaq da qadağan edilir.

1950-ci illərin sonunda Varley ailəsi Moskvaya köçür.

Bir gün anası Natalyanı sirkə aparır. Natalya kassada 11-13 yaşlı uşaqların uşaq sirk studiyasına dəvətilə bağlı elan görür. Növbəti gün qız valideynlərindən gizlin olaraq göstərilən ünvana gəlir. Həmin studiyanın pedaqoqları onu qəbul edirlər. Beləliklə, Natalya Varley 1965-ci ildə Dövlət sirk və estrada sənəti məktəbini bitirərək Moskva sirkinin Rəngli bulvardakı truppasına qoşulur. Orada ekvilibrist kimi çalışmağa başlayır.

İş elə gətirir ki, bir gün Natalya məşhur kloun Leonid Yengibarovla çıxış edir. Natalyanın kinoya gəlişinin əsas səbəbkarı da məhz Yengibarov olur. Onun yaxın dostlarından biri Georgi Yunqvald-Hilkeviç Odessa kinostudiyasında rejissor kimi çalışırdı. 1966-cı ildə o, sirkin yeni təqdimetməsinə gəlir və təsadüfən orada Natalyanı görür. Varley rejissorun o qədər xoşuna gəlir ki, elə o andaca onu çəkəcəyi yeni "Göy qurşağının formulu" filminə dəvət edir. N. Varley razılaşır və ona epizodik tibb bacısı rolu həvalə olunur.

Onun bütün SSRİ-də tanınmasına isə sayca 2-ci çəkildiyi "Qafqaz əsiri" filmi səbəb olur. Həmin filmdə ona əsas qadın obrazı olan idmançı, komsomolçu və gözəl Nina rolu verilmişdi. Filmin quruluşçu rejissoru Leonid Qaydayın həyat yoldaşı xatırlayır ki, Qayday Nina obrazına olduqca böyük sayda aktrisa sınamışdı. Lakin Natalyanın qeyri-adi cazibəsi və gənclik səmimiyyəti rejissoru məhz onu seçməyə vadar edir. Film böyük müvəffəqiyyət qazanır və Varley ağlasığmaz məşhurluqla qarşılaşır.

Natalya Varley 1967-ci ilə qədər Moskva Dövlət Sirkində çalışır və 1971-ci ildə Şşukin adına teatr məktəbini bitirir. 1971-1978-ci illərdə K.S. Stanislavski adına Moskva dram teatrının aktrisası olmuşdur.

1971-ci ildə tanınmış rus aktyoru Vyaçeslav Tixonovun oğlu Vladimir Tixonovla ailə həyatı qurmuşdur. Bu izdivacdan onların Vasiliya adlı oğulları dünyaya gəlmişdir. 1980-ci illərdə Ədəbiyyat institutuna daxil olmuş və 2-ci kursda oxuyarkən ikinci oğlu anadan olmuşdur.
 
## Filmoqrafiya

## İstinadlar

.

## Xarici keçidlər

*
Boum-Boum

**Boum-Boum** – Enigma musiqi layihəsi adından 2004 – cü ildə çıxarılmış sinql. Mahnı Voyageur albomundan çıxarlmış sonuncu sinqldır. Mahnının vokal ifaçıları Andru Donalds və Ruth-Ann Boyledur.

## Kompozisiyaları

### Promotional CD Single [5 Tracks]([[Yunanıstan]])
* *Boum-Boum [chicane radio edit]* (3:41)
* *Boum-Boum [enigma radio edit]* (3:43)
* *Boum-Boum [wally lopez eadio wdit]* (2:11)
* *Boum-Boum [chicane club version]* (3:41)
* *Boum-Boum [wally lopez club version]* (3:43)

### Promotional CD Single [5 Tracks]([[İngiltərə]])
* *Boum-Boum [chicane radio edit]* (3:41)
* *Boum-Boum [enigma radio edit]* (3:43)
* *Boum-Boum [wally lopez eadio wdit]* (2:11)
* *Boum-Boum [chicane club version]* (3:41)
* *Boum-Boum [wally lopez club version]* (3:43)

### Promotional DJ Maxi-CD (EU)
* *Boum-Boum [chicane radio edit]* (3:41)
* *Boum-Boum [enigma radio edit]* (3:43)
* *Boum-Boum [wally lopez eadio wdit]* (2:11)
* *Boum-Boum [chicane club version]* (3:41)
* *Boum-Boum [wally lopez club version]* (3:43)

### Promotional CD Single [1 Track](EU)
* *Boum-Boum [radio edit]

===Promotional CD Single [3 Tracks](EU)===
* *Boum-Boum [chicane radio edit]
* *Boum-Boum [radio edit]
* *Boum-Boum [wally lopez radio edit]

### Maxi-CD Single (EU)
* *Boum-Boum [chicane radio edit]* (3:41)
* *Boum-Boum [enigma radio edit]* (3:43)
* *Boum-Boum [wally lopez eadio wdit]* (2:11)
* *Boum-Boum [chicane club version]* (3:41)
* *Boum-Boum [wally lopez club version]* (3:43)

### Maxi-CD Single (EU)
* *Boum-Boum [chicane radio edit]
* *Boum-Boum [original radio edit]
* *Boum-Boum [chicane club mix]
* *Boum-Boum [wally lopez vox]
* ''Boum-Boum [multimedia track]
Carly's Song

**Carly's Song** – Enigma musiqi layihəsi adından 1993 – cü ildə çıxarılmış sinql. Mahnı 1993 – cü ildə çəkilmiş Yonqar filminin sountrackı kimi yazılmışdır. Mahnıda monqol folk müğənnisi Namjilyn Norovbanzadın ifalarından istifadə edilmişdir. Mahnı üçün hazırlanmış klipdə Sharon Stoneun filmdəki görüntülərindən istifadə edilmişdir. Daha sonra mahnı Enigmanın başqa bir mahnısı – Age of Loneliness mahnısıyla mix edilmişdir.

## Kompozisiyalarının siyahısı

### Promotional DJ – CD Single [2 Tracks]([[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]])
* *Carly’s Song*
* *Carly’s Song [jam & spoon remix]*

### Maxi-CD Single ([[Avstraliya]])
* *Carly’s Song* (3:47)
* *Carly’s Song [instrumental]* (4:00)
* *Carly’s Loneliness* (3:13)
* *Carly’s Song [jam & spoon remix]* (6:31)

### 12" Single Promo (ABŞ)
* *A:Carly’s Song [jam & spoon remix]*
* *B:Carly’s Song [LP version]*
* *  Carly’s Song [instrumental]*
* *  Carly’s Loneliness [LP version]*

### 12" Single (ABŞ)
* *A:Carly’s Song [jam & spoon remix]*
* *B:Carly’s Song [LP version]*
* *  Carly’s Song [instrumental]*
* *  Carly’s Loneliness [LP version]*