Fars sütunu

***Fars sütunları*** və ya ***Persepolitan sütunları*** böyük ehtimalla eramızdan 500-cü ildən bir qədər əvvəl başlamış qədim Farsın Əhəməni memarlığında inkişaf etmiş və fərqli sütun formasıdır. Bunlar əsasən kütləvi olaraq əsas sütunların bazası, kanelur milli və əksəriyyətində öküzlərin olduğu cüt heyvan başlığına sahib Persepolisdən tanınır. Əhəmənilərin saraylarının daxilində bir neçə sıra sütunlarla dəstəklənən apadana adlı böyük bir hipostil salonu mövcud idi. Persepolisdəki 70 x 70 metrlik Taxt Salonu və ya "Yüz Sütunlu Zal" Əhəməni kralı I Artakserks tərəfindən inşa edilmişdir. Apadana salonu daha da böyükdür. Bunlara əsasən kral üçün bir taxt daxil idi və möhtəşəm mərasim məclisləri üçün istifadə olunurdu; Persepolis və Suzdakı ən böyükləri bir anda on min insana ev sahibliyi edə bilirdi.

Əhəmənilər daş memarlıq təcrübəsinə malik deyildilər, ancaq Anadoludakı Lidiyadan, Mesopotamiyadan, Misirdən, eləcə də İranın özündəki Elamdan təsirlənərək hibrid bir imperiya üslubunu inkişaf etdirmək üçün imperatorluqlarının ətrafındakı sənətkarları və inşaat materiallarını idxal edə bildilər. Stil, ehtimal ki, Daranın Suzdakı sarayında inkişaf etdirilmiş, lakin ən çox və tam qalanları, bir neçə sütunun salamat qaldığı Persepolisdədir. Bu üslubda olan imperiya binası, eramızdan əvvəl 330-cu ildə Böyük İsgəndərin işğalı və Persepolisin yandırılması ilə məhv olmuşdur.

## Təsviri

Sütunların və başlıqların formaları müxtəlif binalar arasında bir qədər dəyişir. Ümumiyyətlə, sütun başlıqları sütundan kənara çıxan iki ədəd arxa-arxaya düzülmüş heyvan bəzəkləri formasında oyulmuşdur. Bunlar arxitrav və ya dam ağaclarını dəstəkləyən mötərizə (dəstək) funksiyasını yerinə yetirir, heyvanların düz arxaları isə düz bucaqlarda irəliləyən ağacları dəstəkləyir (aşağıda Luvrdakı yenidənqurmaya baxın). Layihə halında olarkən heyvanlara protom deyilə bilər. Öküz ən çox yayılmış heyvandır, lakin aslanlar, Assur lamassu üslubunda bir kişi başlı öküzlər və qartal başlı və aslan gövdəli griffinlər də var.

Öküzlər və aslanlar Novruz ətrafındakı, yaz bərabərləşməsində Fars Yeni ili, ayı simvolizə edən və əbədi mübarizə aparan bir öküzü və Günəşi təcəssüm etdirən bir aslanın simvolikasını əks etdirə bilər. Bu Persepolisdəki pilləkən relyeflərində təsvir edildiyi kimi xərac verən millətlərin krala illik xəraclarını təqdim etdikləri gün idi və Persepolisin xüsusi olaraq Novruz tədbirləri üçün inşa edildiyi iddia edilmişdir.

Kapitel digər sütun stillərindən nisbətən xeyli uzundur. Bəzi kiçik sütunlar heyvanlardan aşağıda yerləşən düz oxa doğru sürətlə irəliləyərkən, ən böyük və ən möhtəşəm nümunələrin uzun bir aralıq bölməsi var, uzun yivli kvadrat zonanın alt hissəsində, baxmayaraq ki, sütun yuvarlaqdır tərsinə çevrilmişdir. Yuvarlaq yivli şaftın yuxarı hissəsində yabanı bitki əsaslı dizaynı olan iki hissəsi mövcuddur: üst hissə yuxarıya doğru yüksəldikdə yayılmış "xurma başlığı" formasındadır və aşağı hissə aşağıya doğru enən yarpaqlara oxşayır. Digər başlıqlarda heyvanlar və iki alt bitki əsaslı element var, lakin qıvrımlarla aralarındakı bölmə yoxdur; Chicagodakı nümunə bu qəbildəndir. Müxtəlif elementlər arasında yunan üslubunu əks etdirən müxtəlif kiçik qəliblər var. Heyvanların buynuzları və qulaqları əsasən ayrı hissələrdir baş hissəyə dördbucaqlı tıxaclarla bərkidilmişdir. Sütunlar cilalanmış və ən azından başlıqlar, gips örtüklü taxta halında olanlar boyanmışdır. Bu üslub, Fars İmperatorluğunun fəth etdiyi Misir, Babil və Lidiya, habelə Farsların müvəqqəti müvəffəqiyyətə sahib olduğu Yunanıstan daxil olmaqla bir çox mədəniyyətin təsirlərini özündə əks etdirir; son nəticə açıq şəkildə farslara məxsusdur.

Dövrümüzə qədər gəlib çatmış daş sütunlardan əvvəl taxta versiyalarının meydana gəldiyi və bunların istifadəsinə davam edildiyi düşünülür. Daşa keçmək, ən böyük binalar üçün kifayət qədər böyük ağacların tapılmasının çətin və ya qeyri-mümkün hala gəlməsi halında baş vermiş ola biləcəyi fikri irəli sürülür. Sütun milləri 20 metrə qədər ola bilər. Baza taxta sütunlar üçün də daş şəklindədir və bəzən binanı hansı kralın ucaltdığına dair bir yazı daşıyır. Çoxu yuvarlaqdır, lakin erkən kvadrat növünün iki pilləsi vardır.

## İstifadəsi və təsiri
Fars sütununun tam forması yalnız Əhəmənilər dövründə imperiyanın ətrafında olan İran xaricindəki bəzi yerlərdə, Ermənistanda və hətta İberiyadakı Levantiya sütunlarında istifadə edilmiş kimi görünür. Sütunlar, Makedoniyalı İskəndərin Fars İmperiyasını məhv etməsindən təxminən 80 il sonra Hindistanda qurulmuş Mauriya İmperiyasının memarlığındakı Aşoka Sütunlarını və digər imperatorluq binalarına təsir etmişdir. Eramızın I əsrinin daha kiçik Mathura aslan kapitellərinə açıq şəkildə təsir göstərmişdir. Eramızın II və ya III əsrlərində Gandhardakı Buddist sütunlarının ətrafındakı relyef dekorasiyasında da onların özlərinə rast gəlinir. Bu üslub İranın özündə inkişaf etməmişdir, lakin elementləri İslamın gəlişindən əvvəlki və sonrakı sülalələr dövründə də görünməyə davam etmişdir.

## Müasir dirçəliş

19-cu əsrdən etibarən sütunun tam Persepolitan forması əvvəlcə Hindistandakı Parsees və Avropadakı eklektik memarlar tərəfindən dirçəldildi və daha sonra Pəhləvi xanədanı dövründə (1925-ci ildən) İrandakı ictimai binalarda istifadə edildi, 1863-cü il tarixində tikilmiş olan Afif-Abad Bağçasındakı keçmiş kral sarayı, İranın paytaxtı kimi bəzi hallarda istifadə edilmişdir.

İranın ilk Pəhləvi şahı olan Rza Şah, İran millətçiliyini inkişaf etdirmək və rejiminin qanuniliyini dəstəkləmək üçün müxtəlif yollarla Əhəmənilərə marağı artırdı. Tehrandakı əhəmiyyətli binalara üslublarının həqiqiliyi mövzusunda Avropa arxeoloqları, xüsusən də André Godard, Maxime Siroux (hər ikisi də memardırlar) və tələbələri qazmaq, kurasiya etmək və yetişdirmək üçün İrana gətirilən Ernst Herzfeld tərəfindən nəzarət edilirdi. Bunlara polis mərkəzi və İran Milli Bankının qərargahı daxildir.

İran İslam Respublikası İslam memarlığına istinad edən binalara üstünlük versə də, miniatür Fars sütunları, 2009-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Vyanadakı Ofisinə bağışlanan Alimlər Köşkünə dəstək verir.

## İstinadlar