Maşa Gessen

**Mariya Aleksandrovna Gessen** və ya **Maşa Gessen** (; ) — Rusiya və amerikalı jurnalist, yazıçı, "Azadlıq Radiosu"nun rus xidmətinin keçmiş direktoru, bir neçə kitabın müəllifi və LGBT hərəkatının fəalı, feminist. Gessen əsasən ingilis dilində və həm də rus dilində yazır. Bir neçə qeyri-bədii kitabın müəllifi olmaqla yanaşı, Gessen yazıları ilə "The New York Times", "The New York Review of Books", "The Washington Post", "Los Angeles Times", "The New Republic", "New Statesman", "Granta", "Slate", "Vanity Fair", "Harper's Magazine", "The New Yorker və U. S. News & World Report"a töhfələr verib. O, 2017-ci ildən "The New Yorker"in əməkdaşı, 2024-cü ilin may ayından isə "The New York Times"da köşə yazarıdır.

## Həyatı
Maşa Gessen Moskvada yəhudi ailəsində anadan olub. Atası Aleksandr Borisoviç Gessen (1944-cü il təvəllüdlü) proqramçı və sahibkardır. O, 1999-cu ildən ikinci evliliyi aktrisa Tatyana Veselova ilədir. Anası Yelena Samuilovna Minkina (1942–1992) — tərcüməçi və ədəbiyyatşünas olub. Onun ata tərəfdən nənəsi Ester Yakovlevna Qoldberq (ərdə soyadı Gessen; 1923–2014) "Sovet ədəbiyyatı" jurnalında işləyən tərcüməçi və memuarist Arsen Gesenin oğlu Boris Arnoldoviç Gessenin (1919–1980) dul arvadı idi. Ana tərəfdən nənəsi Rozaliya Moiseyevna Solodovnik (1920–2015), təhsili üzrə tarix müəllimi idi, müharibədən sonrakı illərdə o, Moskvada Mərkəzi Teleqrafda teleqram senzoru, daha sonra ingilis və alman dillərindən bədii ədəbiyyat tərcüməçisi kimi işləyib.

Mariya 1981-ci ildə valideynləri ilə birlikdə ABŞ-a mühacirət edib. Burada memar olmaq üçün təhsil almağa başlayıb, lakin təhsilini başa vura bilməyib. 1991-ci ildə Moskvaya qayıdıb. 1993-cü ildən daimi olaraq Moskvada məskunlaşıb. Onun qardaşı Ket Gessen (1975-ci il təvəllüdlü), həm yazıçı və jurnalistdir. Həmçinin onun atasının ikinci nikahından olan Daniil (2000-ci il təvəllüdlü) adlı kiçik qardaşı da var.

2004-cü ilin yanvarında Maşa Gessenin BRCA1 genində mutasiya (süd vəzi xərçəngi) diaqnozu qoyuldu. Buna görə gen öz funksiyasını yerinə yetirə bilmədi. Bu gen mutasiyanın mövcudluğu ilə gec-tez 87% hallarda başlayan, tez inkişaf edən və ölümlə başa çatan süd vəziləri hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalmasını dayandırmaq funksiyasını daşıyır. Xəstəlik irsi xarakter daşıyıb onun anası 49, xalası isə 52 yaşında bu mərəzdən vəfat edib. 2005-ci ilin avqustunda Maşa Gessen döş xərçənginə genetik meylinə görə mastektomiya etdi və bu barədə (və genetikanın sosial əhəmiyyəti haqqında) 2008-ci ildə kitab yazdı.

Maşa Gessen məqalə və kitablarını həm rus, həm də ingilis dillərində yazır və məqalələri ABŞ-də "The New Republic", " New Statesman", "Granta" və "Slate" qəzet və jurnallarında, Rusiyada isə "Novoye Vremya", "İtoqi", "Bolşoy Qorod" və "Znamya" qəzet və jurnallarında dərc olunub. 2000–2001-ci illərdə Gessen Amerikanın həftəlik U.S. News & World Report-un bürosuna rəhbərlik edib. Maşa Gessen həmçinin Polit.ru portalının rəhbəri (2002–2003), "Bolşoy Qorod" jurnalının baş redaktor müavini (2004–2005), Rusiyada "Qala" jurnalının baş redaktoru (2007–2008) və "Snob" layihəsinin baş redaktorlarından biri (2004–2005) olub.

2011-ci ildə Gessenin ABŞ-də "Riverhead Books" nəşriyyatı tərəfindən 2012-ci il martın 1-də buraxılması planlaşdırılan "Üzsüz adam: Vladimir Putinin gözlənilməz yüksəlişi" adlı ingilis dilində kitab yazdığı bildirildi. Bu barədə "The Washington Post" məlumat yayıb.

Gessen öz kitabında DTK-nin ilkin olaraq uğursuz məzunu olan, komitəyə qayıtmağı və hətta ona rəhbərlik etməyi bacaran Putinin Boris Yeltsin tərəfindən öz varisi seçildiyini və daha sonra Rusiyadakı demək olar ki, bütün demokratiya ilkinlərini tez bir zamanda məhv etdiyini, eyni zamanda avtoritarlığını qəddarlıq həddinə çatdırdığını təsvir edir. Kitab Gessenin 2008-ci ilin oktyabrında "Vanity Fair" üçün Putin haqqında yazdığı, arvadından getdikcə daha çox uzaqlaşan və 007 nömrə nişanlı xüsusi hazırlanmış qara Audi sürən "gizli, tənha adamı" təsvir edən profildən yaranıb. Gessen məqaləsini bu sözlərlə tamamlayır: "*Putinin hakimiyyətə gəlişindən 10 il sonra Rusiya dəyişmiş ölkədir. 1990-cı illərin əvvəllərində aparılan demokratik islahatlar tərsinə çevrildi. Seçkilər tamamilə aradan qaldırıldı. Ölkədə hakimiyyət sovet dövründəkindən daha böyük dərəcədə kiçik bir qrup insanın əlində cəmləşib*".

2012-ci ilin əvvəlindən 2012-ci ilin sentyabrın 1-dək Maşa Gessen "Vokruq Sveta" jurnalının və nəşriyyatının baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1 sentyabr 2012-ci ildə Gessen bu vəzifəni tərk etdi. Onun sözlərinə görə, işdən çıxarılmasına səbəb "*redaksiya ilə rəhbərlik arasında səlahiyyət bölgüsü ilə bağlı fikir ayrılıqları*" olub. Gessen Twitter mikrobloqunda işdən çıxarıldığını elan etdi. "Vokrug Sveta #spasiboputinuzzaeto"dan ayrılıram", – deyə jurnalist yazıb. Daha sonra o, nəşrin sahibi ilə fikir ayrılığının mahiyyətini izah edib. Gessen Sibir Ağ durnalarını xilas etmək üçün prezident Vladimir Putinin iştirakı ilə ekspedisiyanı işıqlandırmaq üçün işəgötürənin xahişini yerinə yetirməkdən boyun qaçırıb: "*[[Leucogeranus leucogeranus|Sibir ağ durnaları]] haqqında yazacaqdıq. Lakin Putinin iştirak etdiyi ekspedisiyaların öz xüsusiyyətləri var — [[pələng]]lərin xilas edilməsini və ya [[amfora]]ların axtarışını xatırlamaq kifayətdir. Ağacların kötüklərə bağlandığı ortaya çıxa bilər. Peşə borcu isə müxbiri bu barədə yazmağa məcbur edəcək – mən bu şübhələri nəşriyyatla telefon danışığında bildirdim*".

2012-ci il sentyabrın 11-də Gessenin baş redaktor vəzifəsindən azad edilməsindən təşvişə düşən dövlət başçısı Gessenin mobil telefonuna zəng vuraraq, "Vokrug Sveta" nəşriyyat evinin sahibi Sergey Vasiliyevin iştirakı ilə vəziyyətə şəxsən aydınlıq gətirməyi təklif etdikdən sonra 2012-ci il sentyabrın 11-də Kremldə V. Putinlə söhbəti haqqında onun hekayəsi ictimaiyyətdə böyük maraqla qarşılanıb. Kremldəki görüşdə, daxili nəşriyyat münaqişəsi, Putinin yüksək profilli ekoloji ekspedisiyaları və ekoloji kampaniyaları ilə yanaşı, həmsöhbətindən onun Sibir ağ durnalarını xilas etməsi, pələng və qütb ayısına yaxalıq taxması, qədim qütb ayıları və qövslər haqqında nağıllarla bağlı əvvəllər məlum olmayan və sensasion təfərrüatları öyrəndi. Söhbət zamanı Putin bir oxucu kimi Gessenin jurnalın baş redaktoru olaraq qalmasını arzuladığını bildirsə də, bir günlük müzakirədən sonra o, bundan imtina edib. Prezidentin mətbuat katibi Dmitri Peskovun sözlərinə görə, Maşa Gessen xırda nöqsanları nəzərə almasaq, Putinlə söhbəti ümumilikdə yaxşı alınıb.

2012-ci il sentyabrın 13-dən Azadlıq Radiosunun rus xidmətinin direktoru olub, 30 aprel 2013-cü ildə direktor vəzifəsini tərk edib. Bu müddət ərzində bütün onlayn redaksiya heyəti işdən çıxarılıb.

19 may 2013-cü ildə Gessen təhlükəsizlik baxımından Rusiyanı tərk etmək və Nyu-Yorka köçmək niyyətində olduğunu bildirib..

2014-cü ildən Gessen The New Yorker jurnalında dərc olunur. 2017-ci ildən isə o jurnalda əsas yazarlardan biri olub. O, Amherst Kollecində politologiya üzrə qonaq professordur (2017–2018). O, həmçinin Oberlin Kollecində Rus və Şərqi Avropaşünaslıq şöbəsində dərs deyir (yaşayış yeri, elə həmin yerdədir).

8 dekabr 2023-cü ildə Rusiya Daxili İşlər Nazirliyi Gesseni ordu haqqında "saxta məlumatlar" yaymaqla bağlı cinayət işi üzrə federal axtarışa verib (Rusiya Federasiyası Cinayət Məcəlləsinin 207.3-cü maddəsi). Dekabrın 12-də o, beynəlxalq axtarışa verilib. Dekabrın 26-da o, Moskvanın Basmannı rayon məhkəməsi tərəfindən qiyabi həbs edilib.

## Şəxsi həyat və həyata baxışı

Maşa Gessen homoseksuallığını gizlətmir və cinsi azlıqların hüquqlarının müdafiəsini müdafiə edir. Özünü qeyri-binar gender şəxs hesab edir. O, üç uşaq böyüdür (biri övladlığa götürülmüş, ikisi bioloji). Oğlu Vova (1997-ci il təvəllüdlü) Kalininqradda övladlığa götürülüb. Qızı Yolka (2001-ci il təvəllüdlü) Maşanın bioloji qızıdır. Analıq məzuniyyəti zamanı Maşa doğuş üçün ABŞ-yə gedib.

1990-cı illərdə Gessen Rusiyanın aparıcı LGBT fəallarından biri idi. Yevgeniya Debryanskaya ilə birlikdə "Üçbucaq" ümum-Rusiya LGBT təşkilatının təşkilində iştirak edib. O, geyləri təqib edən cinayət maddəsinin ləğvi uğrunda mübarizədə aktiv fəaliyyət göstərib.. Gessen LGBT hüquqlarını müdafiə etməyə davam edir, xüsusən də "homoseksuallığın təbliğatını" qadağan edən qanunlara qarşı çıxır.

2004-cü ildə Maşa Gessen ABŞ-də Rusiya vətəndaşı Svetlana Generalova (daha çox Svenya Generalova kimi tanınır) ilə evlənib. Beş il gey və lezbiyan ictimai təşkilatlarında çalışıb. Evdə uşaqlarla məşğul olub. Maşa Gessen fotoqrafiya ilə məşğul olub, özünün redaktoru olduğu "Snob" jurnalı və Moskva yəhudi icmasının "Lechaim" jurnalı, həmçinin onlayn nəşrlər üçün fotoşəkillər çəkib. O, həmçinin tikinti sahəsində ixtisasa malikdir. İkinci evliliyi kartoqraf və qrafik dizayner, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Daria Oreshkina ilə qeydə alınıb (2006).

18 fevral 2020-ci ildə YouTubedə yayımlanan Karen Şaynyanla müsahibəsində Maşa Gessen rusdilli dünyada ilk dəfə qeyri-binar şəxs kimi tarixə düşdüyünü və bir neçə ildir testosteron əsaslı hormon əvəzedici terapiya aldığını bildirib. İngilis dilli dünyada Gessen gender müəyyənliyini ifadə etmək üçün üstünlük verilən əvəzliklərdən — "they/m"-dən istifadə edir.

## Ailəsi
* Nənəsinin qardaşı Yakov Moiseyeviç Solodovnik (1915–1986), sovet paraşütçü və sınaqçı pilot. Qızı bədii ədəbiyyatın tərcüməçisi İrina Yakovlevna Voleviç.
* Əmisi (atasının ögey qardaşı) Leonid Sergeyeviç Vinoqradov (1964-cü il təvəllüdlü), pravoslav jurnalist və yazıçı.

## Mükafatları
* 2005: Ester və Ruzya naminə Milli Yəhudi Kitab Mükafatı: "Nənələrim Hitler Müharibəsində və Stalinin Sülhündən necə sağ qaldı" əsərinə görə;
* 2012: Stora Jurnalistpriset (Jurnalistika üzrə İsveç Böyük Mükafatı), Fəxri Qonaq;
* 2013: Liberty Media Korporasiyası, "Vanity Fair" jurnalının 2012-ci il aprel sayında dərc edilmiş "Putinin qəzəbi" məqaləsinə görə Azadlıq üçün Media mükafatı;
* 2015: Miçiqan Universiteti Uollenberq Medalı, 24-cü namizəd;
* 2017: Gələcək üçün qeyri-bədii ədəbiyyat üzrə mükafatı: "Milli Kitab Mükafatı", "Totalitarizm Rusiyanı necə geri aldı" əsərinə görə;
* 2018: Hitçens Mükafatı;
* 2023: Hanna Arendt Mükafatı;
* 2024: Holokostun şərhinə görə Corc Polk mükafatı.

## Yaradıcılığı
Maşa Gessen ondan çox kitabın müəllifidir. Bunlardan ən məşhurları Mükəmməl Riqor (riyaziyyatçı Qriqori Perelman haqqında, 2009), Üzü olmayan adam: Vladimir Putinin gözlənilməz yüksəlişi (2012) və Sözlər Sementi məhv edəcək: Pişik Riotun ehtirasları (2014) əsərləridir. Onun bütün kitabları ingilis dilində yazılıb, bəziləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilib. Putin haqqında kitab həm də audiokitab kimi buraxılıb, burada mətni kanadalı aktrisa Justine Eyre səsləndirir.

2017-ci ildə o, "Gələcək tarixdir: Totalitarizm Rusiyanı necə geri aldı" kitabına görə Milli Kitab Mükafatını qazanıb. O, Jurnalistika üzrə Helen Bernşteyn Mükafatının laureatıdır (2018).

### Əsərləri
* 
* 
* 
*  — also known in the UK as *Two Babushkas: How My Grandmothers Survived Hitler's War and Stalin's Peace*
*  — a *New York Times* Notable Book of the year
*  — about :en:Grigori Perelman
*  — Short-listed for Pushkin House Russian Book Prize 2013, Long-listed for Samuel Johnson Prize for Non-Fiction 2012
* 
* 
* 
* 
*  — 2017 :en:National Book Award for nonfiction
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Страница  на сайте *[[The New Yorker]]*
* Краткая автобиография и статьи 
* ''Теорема о Перельмане: интервью с Машей Гессен о книге про великого олимпиадника'', "Theory & Practice", 12.04.2011. 
* ''Маша и Гриша в стране Математике'', "Газета", 18.05.2011. 
*  // DW на русском. 20 марта 2019.