open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dəryal (jurnal)

***Dəryal*** — ədəbi jurnal 1991-ci ildən Şimali Osetiyada nəşr olunur. Rübdə bir nəşr olunur. 1996-cı ildən bəri illik buraxılış planına xüsusi bir gənclik sayı (beşinci), 2004 -cü ildən bu günə qədər ildə 6 dəfə nəşr olunmuşdur. 2019-cu ildə ayrı bir gənclik mövzusu ənənəsi yenilənir. 
## Tarix və çağdaş dövr
"Daryal" 1991 -ci ildə 1931-ci ilin mayından nəşr olunan "Ədəbi Osetiya" almanaxını əvəz edir. Yeni jurnal ədəbi-bədii və ictimai-siyasi bir jurnal olaraq təyin edilir. Jurnala Şimali Osetiyada tanınmış yazıçı və publisist Ruslan Totrov rəhbərlik edir.

Jurnal rus dilində nəşr olunur. Burada həm orijinal əsərlər, həm də osetin dilindən və Şimali Qafqazın digər dillərindən tərcümələri nəşr olunur. Əsasən Osetiya yazıçılarına aid olan nəsr, şeir, tənqidi və publisistik məqalələrlə yanaşı, jurnal osetiyalı incəsəntlə müsahibələr və əsərlərinin reproduksiyası da daxil olmaqla təsviri sənətlə bağlı materiallar dərc edir. Elm və Mədəniyyət rubrikasında Qafqaz xalqlarının etnoqrafiyası, mifologiyası və tarixi haqqında məqalələr dərc olunur.

Jurnalın materiallarının internetdə dərc edilməsi belə bir fürsət yarandıqdan sonra baş redaktorun əsas vəzifəsi olmuşdur.

2001-ci ildən bəri jurnalın saytı bütün nəşr olunan materialların mətnlərinə giriş təmin edir. Bundan əlavə saytda Osetiya klassiklərinin rus və osetin dillərində əsərlərinin ilk dəfə nəşr olunduğu "Kitabxana" bölməsi qurulur. İnternet versiyası sayəsində jurnalda nəşr olunan hekayələr, Joni Ramonovun "Revaz" və "Adeline" hekayələrində olduğu kimi, tez-tez şəbəkənin Osetiya seqmentində bir hadisə halına gəlir, forumlarda və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə olunur. Dəryal jurnalı internetdə yeni kanallar inkişaf etdirməyə davam edir - aktiv nümayəndəlikləri telegramda, instagramda, facebookda və VKontakte-də açılmışdır.

Jurnal unudulmaz tarixlərə həsr olunmuş nömrələr buraxılışını tətbiq edir. 2003-cü ildə Qaito Qazdanovun anadan olmasının yüz illiyi münasibətilə tamamilə bu yazıçının yaradıcılığına həsr olunmuş tematik bir sayı nəşr edilir.

2012-ci ildə Şimali Osetiya ədəbiyyatşünası İrlan Xuqaev qloballaşmanın problemləri ilə əlaqədar yazdığı məqalədə, paytaxtdakı ədəbi jurnalların böhranını qeyd edir. Onun fikrincə "pərdə arxasında" periferik jurnallar Dəryal (Vladikavkaz) və Den i Noç (Krasnoyarsk) oxunaqlı olaraq qalır və xüsusi mədəni əhəmiyyət kəsb edir. 
## Baş redaktorlar
Jurnalın baş redaktoru yarandığı gündən yazıçı və tərcüməçi Ruslan Totrov (1936-2015) olmuşdur. Ölümündən sonra, 2015-2018-ci illərdə Olqa Ernestovna Totrova baş redaktor vəzifəsini tutur.

Jurnalın 2018-ci ilin martından baş redaktoru jurnalist və publisist Alan Sxurbayevdir. 
## İstinadlar
Seka Qadiyev

**Seka Qadiyev** (; ) — osetin əsilli şair və yazıçı, Osetiya ədəbiyyatının klassiki. Osetiya klassik nəsrinin banisi.

## Bioqrafiyası
Seka uşaqlığını ehtiyac və çətinliklə keçirir. 18 yaşında oxumağı və yazmağı öyrənir. 1872-ci ildə Qudski kilsəsində xorçu olaraq xidmət etməyə başlayır. Ancaq kiçik bir maaş 8 nəfərlik bir ailənin mövcudluğunu təmin edə bilmədiyindən, eyni ildə Seka daha yaxşı bir həyat axtarışında Şimali Osetiyaya köçür. Burada osetin kəndlərində xorçu kimi xidmət etməyə davam edir. Ancaq ailənin maddi vəziyyəti nəzərə çarpacaq dərəcədə yaxşılaşmır. Uşaqları da özü kimi çalışmalı olur.

1910-cu ildə Seka Vladikavkazda məskunlaşır.

Qadiyev XIX əsrin yetmişinci illərinin sonlarında yazmağa başlayır. Bununla belə, savadlılığa yiyələnmək və savadını genişləndirmək üçün uzun və keşməkeşli həyat sürməli olmuşdur.

Yazıçının istedadı XIX–XX əsrin qovşağında özünü ən parlaq və əhatəli şəkildə göstərir. Yaradıcılıq fəaliyyətinin ilk günlərindən Seka Kosta Xetaqurovun şeirlərindən güclü təsirlənir. Qadiyevin "Osetiya Çobanı" adlı ilk şeirlər toplusu 1905-ci ildə nəşr edilmişdir. Kitab 25 şeir və 22 təmsildən ibarət olur. Qadiyev yazıçı karyerasının ilk günlərindən realizm tərəfdarı idi. Bütün ömrünü zəhmətkeş insanların, kasıbların arasında keçirir. Kütlə ilə birbaşa ünsiyyət quraraq sadə insanların düşüncələrini və istəklərini mükəmməl öyrənir. Xalqın məzlum mövqeyi, əziz və zəhmətkeş kütlənin daha parlaq bir gələcək arzusu Qadievin şeirlərində aydın şəkildə öz əksini tapmışdır.

Sekin bir çox şeirləri mənəviyyat və əxlaq məsələlərinə həsr edilmişdir. Dəbdəbəli anımlara, sərxoşluğa, oğurluğa və tənbəlliyə qarşı çıxış edir.
Qadiyevin əla istedadı əsasən nəsrdə ortaya çıxır. Osetin dilində bədii nəsrin banilərindən biri hesab olunur. Sek Qadiyevin nəsrində əsas yeri yazıçının ümumxalq şöhrəti qazanan hekayələr tutur.

1915-ci il iyulun 21-də faciəli ölümdən sonra Vladikavkazın Meşçanskoye qəbiristanlığında, İlyinski şapelinin yanında dəfn edilir və sonradan məbədə çevrilir. Sovet dövründə yazıçının məzarı itirilmişdi. Müasir dövrdə İlyinski Kilsəsində Seka Qadiyevin abidəsi ucaldılmışdır.

Oğlu Somak Qadiyev də məşhur yazıçı olmuşdur.

## Xatirəsi
Vladiqafqaz şəhərinin qərb hissəsindəki bir küçə şairin şərəfinə adlandırılmışdır.

Mirada Prospektində şairin bir abidə var.

İlinski kilsəsinin ətrafındakı köhnə qəbiristanlığın ərazisində onun şərəfinə bir abidə qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* С. К. Гадиев. "Азау"
* "Азау", копия на WebArchive
Alan Xuqayev

**Alan Xuqayev** — Yunan-roma güləşçisi, Olimpiya çempionu, 2017–2019-cu illərdə altıncı çağırış Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Parlamentinin deputatı. 23 avqust 2019-cu ildən Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Bədən Tərbiyəsi və İdman Naziri.

## Bioqrafiya
27 aprel 1989-cu ildə Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ordjonikidze şəhərində Anatoli və Fatima Xuqayevlərin ailəsində anadan olmuşdur. Sərbəst güləş üzrə Rusiyanın əməkdar məşqçisi Anatoli Georgiyeviç Xuqayevin ailəsində böyüyür.. On yaşında məşqçilər Vaxtanq Qaqloyev və Vladimir Uruimaqovla yunan-roma güləşi ilə məşğul olmağa başlayır. Sonradan Moskvaya köçür, Torpedo klubunda çıxış edir.

Xuqaev K. Xertaqurov adına Şimali Osetiya Dövlət Universitetinin Bədən Tərbiyəsi və İdman Fakültəsini bitirir. Daha sonra Şimali Qafqaz Mədənçilik və Metalurqiya İnstitutunun hüquq fakültəsində əlavə təhsil al. Rusiya Federasiyası Silahlı Qüvvələri sıralarında xidmət etmişdir.

Beynəlxalq güləş karyerası 2007-ci ildə Belqradda keçirilən gənclər arasında Avropa Çempionatından başlayır. Alan orta çəkidə çempion olur. 2009-cu ildə yunan-roma güləşi üzrə Rusiya milli komandasının üzvü olur. Elə həmin il Ankarada keçirilən Dünya Gənclər Çempionatında gümüş medal qazanır.

2011-ci ildə Xuqayev Dünya Kubokunda gümüş medal qazanır və Dünya Çempionatında beşinci yeri tutur. Elə həmin il Rusiya və Avropa çempionatlarında gümüş medal qazanır. London Olimpiadasında, final görüşündə 2004-cü il Olimpiya çempionu misirli Kərəm İbrahim Qaber üçün heç bir şans qoymur. 2013-cü ildə Kazandakı Universiadada birinci yeri tutur və eyni ildə idman karyerasını başa vurur.

Alan Xugayev Rusiyanın əməkdar idman ustası adına sahibdir. 84 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış etmişdir. Boyu 178 sm, çəkisi 84 kq-dır.

2017-ci ilin sentyabr ayında Alan Xuqayev, altıncı çağırış Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Parlamentinin deputatı seçilir. Parlamentin Milli siyasət və gənclərlə iş komitəsinin sədri olur. Vahid Rusiya fraksiyasının üzvüdür. 2018-ci ildən Rusiya Milli Komandalarının İdman Hazırlığı Mərkəzində yunan-roma güləşi üzrə Rusiya milli komandasının baş məşqçisi vəzifəsini tutur.

Alan Xuqayev 23 avqust 2019-cu ildə Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının Bədən Tərbiyəsi və İdman Naziri təyin edilir.

## İdman uğurları
2007 — Yeniyetmələr arasında Avropa çempionatı — qızıl,

2009 — Yeniyetmələr arasında Dünya Çempionatı — gümüş,

2011 — Dünya Kuboku — gümüş,

2011 — Rusiya çempionu — gümüş,

2011- Avropa Çempionatı — gümüş,

2012 — Olimpiya Oyunları — qızıl,

2013 — Universiada — qızıl,

## Ailəsi
Atası — Anatoli Xuqayev, Rusiyanın əməkdar sərbəst güləş məşqçisi.

Anası — Fatimə Xuqayeva.

Həyat yoldaşı — Fatimə.

Qızı — Aida (2012-ci il təvəllüdlü).

## İstinadlar

## Mənbə
* Алан Хугаев на сайте Федерации спортивной борьбы России 
* Алан Хугаев на официальном сайте Олимпиады 2012 года
İvan Canayev

**İvan Canayev** — Osetiyalı sovet şairi, ədəbiyyatşünas, publisist və tərcüməçi.

## Bioqrafiyası
İvanın atası uşaqlarına təhsil verməyə çalışmışdır.

1909-cu ildə İvan Canayev Narsk kilsə məktəbini bitirmişdir, sonra Vladiqafkaz dini məktəbində oxuyur.

1913-cü ildə Ardon İlahiyyat Seminariyasına daxil olur.

Cənubi Osetiya Respublikasında hələ də osetin dilində nəşr olunan "Fidiuaq" əlyazma şəkilli jurnalının nəşrində iştirak etmişdir. Bu jurnaldakı kəskin publisistik məqalələrinin altına Niger adı ilə imza atır. Bu təxəllüsü o ömürlük onunla daşınır.

1917-ci ildə Saratov Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsinə daxil olur.

Bir il oxuduqdan sonra 1918-ci ilin yayında evə, Şincicara tətilə gəlir. Bu ərəfədə Rusiyada Vətəndaş müharibəsi başlayır. Bu hasisədən sonra Saratova qayıtmır.

Yalnız 9 il sonra, 1927-ci ildə Şimali Osetiya Dövlət Pedaqoji İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsinə daxil olur. 1930-cu ildə İnstitutunu bitirir. Sonra Şimali Osetiya Araşdırma İnstitutunun aspiranturasına qəbul olur.

1936-cı ildən Şimali Osetiya Araşdırma İnstitutunda Osetiya ədəbiyyatı tarixi şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi, qədim yunan və qədim Roma ədəbiyyatı, folklor, Osetiya ədəbiyyatı tarixi haqqında mühazirələr oxumuşdur. Osetiya dastanlarını sistemləşdirmək və öyrənmək üçün böyük bir iş görür.

3 may 1947-ci ildə Ordjonikidzede dünyasını dəyişir.

## Yaradıcılığı
İvan Canayev 1914-cü ildən ilk yaradıcılığına başlayır. Əsərlərini əsasən osetin dilində yazır. Fars şairləri, Yohann Volfqanq Göte, Aleksandr Puşkin, Taras Şevçenko, İvan Turgenev, Fyodor Tyutçev, Akaki Sereteli, Maksim Qorki, Lu Sinin tərcümələri ilə məşğul olmuşdur. O, böyük Kosta Xetaqurov haqqında (Tatari Yepxievlə birgə) bir dram və uşaqlar üçün "Kasıb və Aldarın oğulları" nağılını yazır. Canayevin şagirdləri — Xazbi Kaloyev və Muxarbek Koçisovo.

## Əsas əsərləri
Qissi — poema;

Terekdə — poema;

Uahataqın oğlu, cəsarətli Quyman — poema;

Simd badelyat — poema;

Satayxan — poema.

## Xatirəsi
Müqəddəs Məryəmin Doğuş Kilsəsinin nekropolunda dəfn edilir. Onun məzarı federal mədəni irs sahəsidir.

Vladiqafkazda bir küçə onun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Большая Советская энциклопедия, в 30 т., 3-е изд., М., 1969–1978, том 17, стр. 559.
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р. Джанаев Иван Васильевич // Писатели Осетии: библиографический справочник. — Владикавказ: Ир, 2015. — С. 126–130. — ISBN 978-5-7534-1499-1.
* Ларина В. И. Нигер (Джанаев И. В.) // Их именами названы улицы. — Орджоникидзе: Ир, 1979. — С. 231–233.
* Сатцаев Э. Б. Осетинские писатели. — Владикавказ, 2008. — С. 64–67. — (Моя Осетия). — ISBN 978-5-91139-098-3.
Georgi Maliyev

**Georgi Maliyev** — Osetin sovet şairi və publisisti.

## Bioqrafiya
Kasıb bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Milliyyətinə görə osetin-digoretsdir. 1902-ci ildə iki illik kilsə məktəbini bitirir, Ardon Seminariyasında oxuyur (1903–1907), lakin inqilabi fəaliyyətlərdə iştirak etdiyi üçün seminariyadan qovulur. Şəxsi dərslər verir, jurnalist kimi çalışır.

1917-ci ildə Malıyev daha sonra bolşeviklərə qoşulan Osetiya inqilabi demokratik "Kermen" partiyasının qurucularından biri olur. Milliləşdirmənin vəhşiliklərindən əziyyət çəkən Maliyev siyasətdən ayrılır və 1920-ci ildə kəndə qayıdır. 1923–1932-ci illərdə kiçik Qular kəndində məktəb direktoru işləyir. 1932-ci ildə müasirlərinin "təvazökar və anlaşılmaz bir şəkildə yaşadığı" xatirələrinə görə, müəllim işlədiyi, yeni bir məktəb tikdiyi Mostizdaxa köçür.

O illərdə Malıyevin yazdığı Osetiya dilinin diqor ləhcəsi RSFSR-də bir dil sayılır, bunun üçün xüsusi bir əlifba işlənilir, dərsliklər və digər nəşrlər dərc olunurdu.

1934-cü ildə Malıyev Sovet Yazıçılar Birliyinə qəbul edilir. 1935-ci ildə "İraf" (qısa hekayələr və şeirlər toplusu) kitabı nəşr olunur. Malıyevin işləri çağdaş deyildi, inqilabi dəyişiklikləri tərifləmirdi, burjua millətçiliyi və bədbinliklə ittiham olunurdu. 4 dekabr 1937-ci ildə Georgi Malıyev "əksinqilabi fəaliyyət" ittihamı ilə 10 il məcburi əmək düşərgələrinə məhkum edilir. Eyni ilin əvvəlində, diqor dilinin statusu yenidən bir ləhcəyə endirilir. Diqor əlifbası "əks-inqilabçı" elan edilir, ədəbi ənənənin inkişafı uzun müddət dondurulur. Georgi Malıyev 1942-ci ildə düşərgədə dünyasını dəyişir, məzarı isə itirilir. Şairin kiçik oğlu, atasının həbsindən sonra dünyaya gələn Vaso Malıyev məşhur Osetiya yazıçısı və publisisti olur.

Malıyevin yaradıcılığının əhəmiyyətli bir hissəsi folklordan qaynaqlanır ("Temur-Alsak", "Simd Narts", "Qisas" balladası və s.). Bir neçə şeir sadə bir dağ qızının mənəvi dünyasına həsr olunmuşdur. Qız düşüncəsi və narahatlıqları ilk şəxsdə yazılmışdır ki, bu da Osetiya poetik ənənəsində cəsarətli bir yenilik idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Малиев Георгий Гадоевич// Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 84–87, ISBN 978-5-7534-1499-01

## Mənbə
* Биографические сведения и творчество
* Малити Г. Федоги мæлæт. Рассказ из сборника "Ираф".
* Стихотворения Георгия Малиева (на дигорском и иронском диалектах)
Kanti Əbdürəhmanov

**Kanti Əbdürəhmanov** () — Sovet Ordusunun çavuşu, Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı, Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (1996).

## Bioqrafiya
1916-cı ildə Şali kəndində (digər mənbələrə görə Arqun şəhərində, indiki Çeçenistan) anadan olmuşdur. Erkən yaşlarında valideynlərini itirir. Əvvəlcə rəncbər, sonra kolxozda işləyir. 1941-ci ilin sentyabrında Abdurəhmanov könüllü olaraq Fəhlə və Kəndli Qırmızı Ordusunda xidmətə gedir. 1942-ci ilin iyununda Daşkənddəki kiçik artilleriya komandirləri məktəbini bitir. Orta Asiya Hərbi Dairəsində xidmət edir, sonra taqım komandirinin köməkçisi olur. 1943-cü ilin oktyabrından Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrində: Nevel, Qorodok və Vitebsk şəhərlərinin azad edilməsində, Belarus və Baltikyanı əməliyyatlarda, alman qoşunlarının Kurland qrupunun məğlub edilməsində iştirak etmişdir. Döyüşlərdə dəfələrlə yaralanmışdır.

1943-cü ilin dekabrında Vitebskin qərbindəki hücum döyüşlərindən birində, sovet piyadaları böyük bir alman atəşi altında yatarkən, Əbdürəhmanov hesablanmış şəkildə silahını birbaşa atəş nöqtəsinə tuşlayır və bir neçə dəqiq atışla bunkeri məhv edir. Onun hərəkətləri düşmən xəttini ələ keçirməyə imkan verir. 1944-cü ilin iyununda, Qərbi Dvinanı keçərkən bənzər bir vəziyyətdə, Əbdürəhmanov bu şücaətini təkrarlayır. Eyni zamanda, qərb sahillərinə keçən ilk silahlılardan biri olur. Sovet qoşunlarının keçməsinə mane olan bir neçə düşmən atəş nöqtəsini məhv edir. Müharibə zamanı bir neçə alman tankını da məhv etdiyi məlumdur. 3-cü və 2-ci dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edilir. 1-ci dərəcəli Şöhrət Ordeninə namizəd göstərilie, amma mükafatı almır.

1946-cı ildə gizir rütbəsi ilə tərxis edilir və bir çeçen olaraq Orta Asiyaya sürgünə göndərilir. Qırğızıstan SSR-də yaşayır, 1967-ci ildə Çeçenistana qayıdır. Sürücü, sonra kombaynçı, Pişkemaş zavodunda fəhlə, qazma kəşfiyyat partiyasının ustası işləyir. Təqaüdçü olduqdan sonra Arqun şəhərində yaşayır.

28 mart 2000-ci ildə dünyasını dəyişir.

## Mükafatlar
Rusiya Federasiyası Prezidentinin 16 may 1996-cı il tarixli fərmanı ilə "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində nasist işğalçılarına qarşı mübarizədə göstərdiyi şücaət və qəhrəmanlığa görə" gizir Kanti Əbdürəhmanova Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı adı verilir. O, həmçinin II və III dərəcəli Şöhrət Ordenləri və bir sıra medallarla təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Xəvaci Məhəmməd-Mirzəyev

**Xəvaci Məhəmməd-Mirzəyev** — Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı, süvari, pulemyotçu, baş çavuş, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. Milliyətcə çeçendir.

## Bioqrafiya
Xəvaci Məhəmməd-Mirzəyev kasıb bir ailədə anadan olmuşdur. Qroznı Pedaqoji Məktəbini bitirib, doğma kəndində müəllim və məktəb direktoru işləyir.

1930-cu illərdə Uzaq Şərqdə sərhədçi olaraq xidmət edir. Sərhəd pozucusu saxlanılarkən yaralanır və tərxis edilir. 1940-cı ildə Daşkənddəki Yanğından Mühafizə Baş İdarəsinin orta komandanlıq məktəbini bitirib, sonra Leninabadda (Tacikistan) yanğın müfəttişi işləyir.

1941-ci ilin sentyabrında cəbhəyə gedir. Süvari alayında Mərkəzi Cəbhənin 61-ci Ordusunun 7-ci Süvari Korpusunun 16-cı Qvardiya Çernigov Süvari Diviziyasının 3-cü eskadronunun taqım komandirinin köməkçisi olaraq xidmət edir. Stalinqrad döyüşündə iştirak edir.

18 sentyabr 1943-cü ildə Çerniqov vilayətinin Mensky rayonu, Berezna kəndinə pulemyot atəşi ilə hücum edərkən, at quruluşunda bir eskadronun hücumunu təmin edir. Bu döyüşə görə "Qırmızı Ulduz" ordeni ilə təltif edilir.

28 sentyabr 1943-cü ildə Xəvaci Dneprin sağ sahilinə ilk keçənlərdən biri olur. Pulemyot atəşi ilə sahili düşməndən təmizləyib, bölmələri üçün çayın uğurla keçməsini təmin edir. Üç dəfə yaralanır, ancaq 144 faşisti məhv edərək mövqeyi tərk etmir. Oktyabrın 4-də yaralarından dünyasını dəyişir. 15 yanvar 1944-cü ildə bu şücaətinə görə Xəvaci Məhəmməd-Mirzəyevə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilir (ölümündən sonra).

Dörd qardaşı da cəbhəyə gedir. Onlardan yalnız ikisi sağ qayıdır.

## Xatirəsi
Levkoviçi kəndi yaxınlığında vəfat etdiyi yerə ona abidə qoyulmuşdur.

Başqırdıstan Respublikası Milli Muzeyində və 16-cı Qvardiya Başqırd Süvari Muzeyində quraşdırılmış 16-cı Qvardiya Çernigov Süvari Diviziyasının 78 Sovet İttifaqı Qəhrəmanının adları siyahısında Məhəmməd-Mirzəyevin adı da xatirə lövhəsinə həkk olunmuşdur.

Qroznıdakı Şöhrət Memorialına Xəvaci Məhəmməd-Mirzəyevin təsvir edildiyi bir barelyef qoyulur.

Urus-Martanda bir küçə Məhəmməd-Mirzəyevin adını daşıyır.

1982-ci ildə Qroznı Pedaqoji Məktəbinin binasına (Lyapidevskoqo küçəsi, 9) lövhə qoyulur:

## İstinadlar
Vasili Sereteli

**Vasili Sereteli** (; ) — Gürcü siyasətçi, həkim və jurnalist. 
## Bioqrafiya
Knayaz ailəsindəŞ anadan olmuşdur. Qardaşı Mixail Seretelidir (1878-1965).

Orta təhsilini Kutaisidə alır, 1884-cü ildə Novorossiysk Universitetinin Təbiət Elmləri Fakültəsinə daxil olur. 1887-ci ildə universitetdən qovulur (Xalq İradəsi təşkilatının üzvü idi və Varlam Çerkezişvili ilə əlaqəli olduğundan).

Gürcüstana qayıdaraq, təxminən beş il Batumidə yaşaır və çalışır, rusdilli "Çernomorski Vestnik" qəzetinin redaktoru olur.

1898-ci ildə Kiyev Universitetinin tibb fakültəsini bitirir.

Məzun olduqdan sonra Çiatura, Tiflis və Tianesitdə həkim, 1908-ci ildən Kutaisidə Kutaisi poliklinikasının müdiri və Kutaisi gimnaziyasında gigiyena müəllimi işləmişdir.

Bu illərdə fəal jurnalist fəaliyyəti ilə məşğul olur. Məktubları tez-tez Droeba, İberia, The Leaflet, İmereti, Georgia qəzetlərində dərc olunur. 1912-ci ildə İmereti qəzetinin qurucularından biri, sonra isə redaktoru olur. 1916-1917-ci illərdə məşhur “Rodina” və “Naşa Strana” qəzetlərinin redaktoru işləyir. Gürcü dilində ilk nəşri olan "Elmi və Fəlsəfi Terminologiya" nı tərtib edərək nəşr etdirir.

Siyasətdə fəal iştirak edir. 1900-cü illərin sonlarından Gürcüstan Sosial-Federalist Partiyasının üzvü olur və 1917-ci ildə onun birbaşa iştirakı ilə 1905-ci ildə İlya Çavçavadzenin hazırladığı proqramın əsasını təşkil edən Milli Demokrat Partiyası qurulur. Sereteli bu oyunun ən görkəmli fiqurlarından biri olur.

1890-cı illərin sonlarında Gürcü Savadlılıq Cəmiyyətinin üzvü seçilir.

1917-ci ildə Gürcüstan Milli Məclisinə deputat seçilir.

26 may 1918-ci ildə Gürcüstanın İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri olur.

Gürcüstanın sovetləşməsindən sonra (1921) ölkədə qalır. 1921-1926-cı illərdə Kutaisidə həkim işləyir. 1926-cı ildən Tiflisdə köçür və burada işləməyə başlayır. 1930-cu ilə qədər "Jansaxkomis Moambe" tibb jurnalını redaktə edir.

75 yaşında dünaysını dəyişir. Tiflisdəki Vera qəbiristanlığında dəfn edilir. 1980-ci illərin sonlarında qəbiristanlığın yanındakı binaların inşası səbəbindən qəbiristanlığın böyük hissəsi sökülür. Vasili Seretelinin məzarı itirilir.

Oğulu Georgi Sereteli, alim-şərqşünas, Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki olmuşdur.

## Ədəbiyyat
* თამარ ღვალაძე. ვასილ წერეთელი. — გაზ. «ლიტერატურული საქართველო», 9 სექტ. 1988.
* ლეილა ბიწაძე. არდავიწყება მოყვრისა, ქუთაისი, 2004, გვ. 155—156.
* ვასილ წერეთლის (1862—1937) დაბადებიდან 150-ე წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კონფერენცია (თბილისი-ჭიათურა, 2012 წლის 18-20 ოქტომბერი). პროგრამა და მასალების კრებული. პ/მგ. რედაქტორი ლევან ზ. ურუშაძე, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გამოცემა, თბილისი-ჭიათურა, 2012, 86 გვ.
## Mənbə
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)
## İstinadlar
Liza Umarova

**Liza Umarova** (, ) — Çeçen müğənisi və Çeçenistanda məşhur olan "Qroznı bir qəhrəman şəhərdir", "Ruhum" və bir sıra digər vətəndaş və vətənpərvər məzmunlu mahnıların müəllifidir. 
## Bioqrafiya
Qazaxıstanda doğulmuşdur. Yaroslavl Teatr İnstitutunu dram teatr aktrisası kimi bitirmişdir. Birinci Çeçenistan müharibəsi başlamazdan əvvəl Qroznıda bir mədəniyyət mərkəzinin müdiri olaraq çalışır, sonra köçür və Moskvada yaşayır. Anna Politkovskayanın Novaya qazetadakı nəşrlərindən sonra məşhurlaşır. 2009-cu ildə parlamentin spikeri onu vətənə qayıtmağa çağırdıqdan sonra Liza Umarova Çeçenistana qayıtmağa çalışır. Lakin iqtisadi səbəblərdən və böyük qardaşının öldürülməsindən sonra yenidən Moskvaya köçmək məcburiyyətində qalır. 2012 -ci ildə Finlandiyaya qastrol səfərinə gedərək oradan siyasi sığınacaq istəyir.

## Yaradıcılığı
Liza Umarova İkinci Çeçen müharibəsi zamanı kitab almaq üçün getdiyi Çeçenistana etdiyi başqa bir səfərdən sonra mahnı oxumağa və mahnı yazmağa başlayır. Müsahibələrində işinin əsas ideyasının "müharibəni dayandırmaq, insanlara kömək etmək, orada (Çeçenistanda) olanları insanlara çatdırmaq" istəyi ilə bağlı olduğunu söyləyir. Müxtəlif mənbələrə verdiyi müsahibədə Liza Umarova, mahnılarının populyar olmasına baxmayaraq, tamaşaların təşkili ilə bağlı çətinliklərdən danışır. 2006-cı ildə Saxarov May bayramında iştirak edir.

2016-cı ilin mart ayında Helsinkidəki STOA mədəniyyət mərkəzində portuqaliyalı rejissor Luis Raposo da Kruz tərfindən müğənninin "Marşo" ("Azadlıq") adlı tək adamlıq şousu təşkil olunur. 
## Millətçilər tərəfindən təqib
Moskvaya köçdükdən sonra Liza Umarova millətçilər tərəfindən təqib edilir. Onu və uşaqlarını qisas almaqla hədələyirlər. 5 sentyabr 2005-ci ildə Moskvada Liza Umarova və 15 yaşlı oğluna hücum edilir. Məhkəmə zamanı hücum edən millətçi tələbələri etnik nifrət və düşmənçilik salmaqda günahlandırılır..

## Siyasi sığınacaq
2012-ci ildə musiqi festivalına gedən Liza Umarova uşaqları ilə birlikdə Finlandiyadan siyasi sığınacaq istəyir. Liza Umarova mətbuata, uzun müddət ərzində ilk dəfə olaraq orada özünü azad hiss etdiyini şərh edir.

## İstinadlar
 
## Mənbə
* 
* Интервью Лизы Умаровой об Анне Политковской (видео)
* Кавказский Узел. Певица из Чечни Лиза Умарова попросила политическое убежище в Финляндии
* Путь к свободе
Aymani Aydəmirova

**Aymani Aydəmirova** () — müğənni, aktrisa, Çeçenistan Respublikasının xalq artisti, İnquşetiya Respublikasının xalq artisti, Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti. Çeçenistan Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi, Çeçenistan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi. Çeçenistan Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri. Milləyyətcə çeçendir. 
## Bioqrafiyası
Aymani Aydəmirova 1965-ci il martın 8-də anadan olmuşdur. Yaradıcılıq fəaliyyətinə 1981-ci ildə Çeçen-İnquş Dövlət Filarmoniyasının solist-vokalistinin işinə girərək başlayır. Müğənni karyerasının ilk günlərindən xalq mahnılarının istedadlı ifaçısı kimi diqqəti cəlb edir.

Krasnodar Mədəniyyət İnstitutunu xor dirijoru ixtisası üzrə bitirmişdir. Təhsil aldığı müddətdə Kuban Kazak Xorunda işləyir.

1990-cı ildə "Jovxar" (İnci) adlı qız qrupunu qurur. Qrupu ilə ilk Ümumrusiya yarışması olan "Rusiyanın Səsləri" üçün Smolensk şəhərinə gedir. Qrupun cəmi dörd aylıq olmasına baxmayaraq, Aymani Aydəmirova və "Jovxar" yarışmanın qalibi olur. Elə həmin il "Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti" adına layiq görülür.

1992-ci ildə Qroznı Mədəniyyət İdarəsinin müdiri təyin edilir. 1995-ci ildə Çeçenistan Milli Dirçəlişi Hökuməti Sədrinin əmri ilə mədəni və humanitar əməkdaşlıq məsələlərini həll etmək üçün Türkiyəyə göndərilir.

2000-ci ildə yeni bir "Nur-Jovxar" vokal qrupunu qurur.

2002-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Xalq artisti adına layiq görülür. Eyni zamanda İnquşetiya Respublikasının xalq artistidir.

Hal-hazırda Adnan Şahbulatov adına Çeçen Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəridir. İndi özü musiqi bəstələyir, əsərlərinin aranjimanı ilə məşğul olur. Aymani Aydəmirovanın repertuarında rus, ərəb, qumuq, türk xalq mahnıları vardır.

## Mükafatlar və titullar
Çeçenistan Respublikasının xalq artisti (2002);

İnquşetiya Respublikasının xalq artisti;

Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti (2008);

Çeçenistan Respublikasının əməkdar artisti;

Çeçenistan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi;

"Çeçenistan Respublikasına xidmətlərinə görə" medalı;

"Əməkdə Uğur və Çalışqanlığa görə" medalı;

Əməd Kadırov adına orden;

## Ailəsi
Evlidir. Dörd uşaq anasıdır. Məşhur çeçen müğənni Məryəm Aydəmirovanın əmisi qızıdır. 

## İstinadlar
Məryəm Aydəmirova

**Məryəm Aydəmirova** () — Çeçen müğənnisi, musiqiçi, bəstəkar, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Xalq artisti, RSFSR əməkdar artisti.

## Bioqrafiya
1 yanvar 1924-cü ildə Nadterek rayonunun Beno-Yurt kəndində anadan olmuşdur. Ailənin yeganə övladı olur. Məktəbdə onunla birlikdə oxuduğu Mahmud Esambayev tərəfindən bir həvəskar sənət dərnəyində mahnı oxumağa çağrılır. Beşinci sinifdə Pyatiqorskda istedadlı uşaqlar üçün keçirilən yarışmada iştirak edir. Ancaq xüsusi bir musiqi təhsili almır.

Deportasiya illərini Cambulda keçirir. Bir tanış onu ziyarətçilər üçün mahnı oxuduğu yeməkxanada işləməyə dəvət edir. Ailəyə verilən cüzi yardımla anası bir qarmon alır. Məryəm bunun üzərində çalmağı öyrənməyə başlayır. Qazandığı yeməyi qohumları və qonşuları arasında paylaşır.

Tezliklə onu Qazaxıstan Opera Teatrının rəhbərliyi görür. Kəndlərdə konsertlərə gedən kompleks bir konsert briqadasında işləyir. O, rayon xaricinə səyahət etmək üçün icazə alanlardan biri olur. Mahnıları tez-tez həmyerlilərinin hönkürtüləri ilə kəsilirdi. Harada konsert verərsə, həmişə torpağında ifa etdiyi insanların dilində bir neçə mahnı əzbərləyərdi. Çeçen, qazax, qırğız, özbək, erməni, osetin dillərində mahnı oxuyurdu.

1956-cı ilə qədər Qazaxıstan teatrında çalışır, truppanın yenidən canlandırılan Çeçen-İnquş Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblına qəbuluna başlayanda. seçimdən keçir, amma ona bir şərt qoyulur. O musiqi məktəbini bitirməli idi. O, şərti yerinə yetirir.

1957-ci ildə vətənə qayıtdıqdan sonra Qroznı Filarmoniyasında işləməyə başlayır. O, qastrol səfərində iyirmidən çox ölkəni gəzir. Filarmoniyada 35 il çalışır. 2 noyabr 1992-ci ildə dünyasını dəyişir.

## Ailə
İki qızı və bir oğlu var idi.

Əri 26 aprel 1966-cı ildə Daşkənd zəlzələsi zamanı dünyasını dəyişir;

13 yaşında bir oğlu qəzada ölür.
Qızı Zulay — Rusiya Teatr Sənəti İnstitutu məzunu, X. Nuradilov adına Çeçen teatrının aktrisası, Çeçenistan Respublikasının Xalq artisti;

Qızı Məlikə Mədəni maarifçilik məktəbinin xoreoqrafiya fakültəsinin məzunudur;

Qardaşı qızı Aymani Aydəmirova müğənni, Çeçenistan Respublikasının və İnquşetiya Respublikasının Xalq Aktrisasıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Марьям Айдамирова
* Марьям Айдамирова
* Марьям Айдамирова
* Марьям Айдамирова
*
David Kipiani

**David Kipiani** (; ) — yarımmüdafiəçi mövqeyində oynayan keçmiş gürcü futbolçusu və futbol meneceri. Kipiani, əsasən, oyun qurucu kimi oynamışdır və Gürcüstanın ən məşhur futbolçularından biri hesab olunur. O, zərif oyun tərzi, ötürmə məsafəsi ilə tanınırdı.

## Oyun karyerası
Kipiani Gürcüstan SSR-in Tbilisi şəhərində anadan olub. Karyerasının ilk mərhələlərində 35№ məktəbdə oynamağa başladı. Kipiani 1967-ci ildə Tiflis Dinamo komandasında oynamağa dəvət almışdı. Zədəli olduğu üçün yalnız iki mövsüm bir oyunda iştirak edə bildi. Daha sonra Kipiani Tiflisdə yerləşən Lokomotiv komandada oynamağa getdi.

Lokomotiv ilə uğurlu mövsümdən sonra Kipiani Gavril Kaçalin tərəfindən yenidən Dinamo komandasına dəvət edildi. Eyni zamanda, "Lokomotiv" də oynayarkən, Kipiani gələcək meneceri Nodar Axalkatsi ilə çalışdı, güclü və uğurlu klublardan olan Dinamo Tbilisi'nin əsas simalarından biri oldu. Lakin 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərin əvvəllərində beynəlxalq səviyyədə tanındı. Müxtəlif nüfuzlu futbol turnirlərində nəzərəçarpacaq uğurlar əldə etdi.

1975–1982-ci illər arasında — Kipiani Manuçar Maçaidze, Aleksandre Çivadze, Vladimir Qutsaev və Ramaz Şengelia kimi oyunçuların yanında, Dinamo Tbilisi -nin tanınan liderlərindən biri idi. Gürcüstan komandasının "Liverpul", Inter Milan, "Napoli", "Vest Hem Yunayted", "Feyenord" və digər böyük futbol klublarına qarşı uğuru, əsasən, futbolçunun şəxsi və peşəkar istedadı ilə müəyyən edildi. Bu bənzərsiz oyun qabiliyyətləri və fərdi bacarıqlar, Kipiani -nin digərləri arasında fərqləndirirdi.

## Beynəlxalq karyera
Kipiani 1974-cü ilin aprelindən 1981-ci ilin mayına qədər Sovet İttifaqında 19 dəfə oynadı və 7 qol vurdu. Beynəlxalq debütü menecer Konstantin Beskovun rəhbərliyi altında, 17 aprel 1974-cü ildə Zenitsa şəhərində yoldaşlıq matçında etdi. Kipiani ilk beynəlxalq qolunu Sovet Komandasının debütündən beş dəqiqə sonra vurdu və bu matçın yeganə qolu oldu və SSRİ Yuqoslaviyanı 1–0 məğlub etdi. O, son milli komanda oyununu 30 may 1981-ci ildə Uelsə qarşı 1982 Dünya Kuboku seçmə oyununda keçirdi.

Kipianiyə Dünya Kubokunun finalında oynamaq şansı verilmədi. Çoxları zirvəsinin 1982-ci ildə olduğunu düşünür, ancaq İspaniya Dünya Kubokunda iştirak edə bilmədi və 26 apreldə "Kuban Krasnodar"da (4-cü tur) ayağından aldığı ağır zədə səbəbindən oyunu yarımçıq tərk etdi.

## İdarəçilik karyerası
Təqaüdə çıxdıqdan sonra "Dinamo Tbilisi", "Torpedo Kutaisi", "Şinnik Yaroslavl" (Rusiya), "Resinq Meçelen" (Belçika), "Olimpiakos Nikosiya" (Kipr) və Gürcüstan milli Komandasını çalışdırdı.

## Ölümü
17 sentyabr 2001-ci ildə Tserovani (Mtsxeta) yaxınlığında avtomobil qəzasında aldığı xəsarətlərdən Gürcüstanın Tbilisi şəhərində vəfat etdi. O, 49 yaşında idi. Gürcüstan Kuboku və Gürcaani şəhərindəki stadiona onun adı verildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Stanislav Çerçesov

**Stanislav Salamoviç Çerçesov** () (, [*stənʲɪˈslaf sɐˈlaməvʲɪtɕ tɕɪrˈtɕɛsəf*], ) — Sovet İttifaqı və Rusiya fubolçusu  və beynəlxalq futbolçudur. 2016-cı ilin avqustunda Rusiya millisinin baş məşqçisi təyin edildi və komandasına 2018 FIFA Dünya Kubokunun  dörddəbir finalına çıxmasına kömək etdi. Komanda UEFA Avro 2020 qrup mərhələsində mübarizəni dayandırdıqdan sonra Rusiya millisindən uzaqlaşdırıldı.

## Klub karyerası
Şərqlə Qərb arasında birləşdikdən bir neçə il sonra, keçmiş Şərqi Almaniyanın "Dinamo Drezden" komandası üçün Almaniya çempionatında 57 oyun keçirdi. 

## Beynəlxalq karyera
Çerçesov Rusiya yığmasında 1994 Dünya Kubokunda və 1996 Avroda oynayıb. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra komandada 39 oyuna çıxdı. Çerçesov 1995 -ci ildə Amerikaya, 1997 -ci ildə isə Avropa ilə Afrikaya qarşı xeyriyyə oyununda FİFA komandasının heyətində bir dəfə meydana çıxdı.

## İdarəçilik karyerası
Çerçesov 2004 -cü ilin yanvar -noyabr aylarında FC Kufsteinin meneceri, 2004 -cü ilin noyabr ayından 2006 -cı ilin may ayına qədər FC Wacker Tirolun meneceri idi. 2006 -cı ilin iyun -2007 -ci ilin iyun aylarında Moskva Spartak Moskva idman direktoru idi. 19 İyun 2007 -dən 14 Avqust 2008 -ci ilə qədər Moskva "Spartak" klubunun meneceri idi. 12 İyul 2008 -ci ildə Spartak CSKA -ya 1: 5 hesabı ilə tarixi məğlubiyyət verdi. 13 avqust 2008 -ci ildə "Spartak" Çempionlar Liqasının seçmə mərhələsində Kiyev Dinamo komandasına 1: 4 hesabı ilə məğlub oldu. Ertəsi gün baş direktor Valeri Karpin komandanın baş məşqçisi Çerçesov Stanislavın istefaya göndərildiyini açıqladı. 8 aprel 2014 -cü ildə Çerçesov Amkar Permdən ayrıldı.

9 Aprel 2014 -cü ildə Çerçesov Dan Petrescu əvəzinə Dinamo FK Moskva meneceri təyin edildi. 13 İyul 2015 -ci ildə qarşılıqlı razılıq əsasında Dinamodan ayrıldı. 

6 oktyabr 2015 -ci ildə Polşa tərəfi Legia Varşavanın meneceri oldu. Həmin mövsüm o, Polşanın ən yüksək peşəkar liqası çempionluğu və Legia Varşava üçün Kubok dublunu qazandı.

2016-cı ilin avqust ayında Çerçesov, 2018 FIFA Dünya Kubokuna qədər iki illik müqavilə ilə Rusiyanın yeni baş məşqçisi təyin edildi. Onun rəhbərliyi altında Rusiya Səudiyyə Ərəbistanını 5-0, Misiri 3-1 və İspaniyanı 1-1 məğlub edərək 1970-ci ildən bəri ilk dəfə dörddəbir finala yüksələcəkdi.  

27 İyul 2018-ci ildə Rusiya milli komandası ilə iki illik müddətə daha iki il uzadılması ilə yeni bir müqavilə imzaladı. 12 Mart 2020 -ci ildə müqaviləsini 30 dekabr 2022 -ci ilə qədər uzatdı. Rusiya 2022 FIFA Dünya Kubokunda nokaut mərhələsinə vəsiqə qazansa, 31 iyul 2024 -cü ilə qədər uzadılacaq. 

2021 -ci ilin iyununda keçirilən UEFA Avro -2020 -də qrup mərhələsindən çıxa bilməməsinin ardından Rusiya Futbol İttifaqı 8 iyul 2021 -ci ildə Çerçesovu işdən qovdu.
## Şəxsi həyat
Çerçesov evlidir və iki övladı var. Oğlu Stanislav da qapıçıdır. Almaniyada və Avstriyada karyera qurduqdan sonra, almanca səlis danışmağı öyrəndi və Almaniyada məşqçilik təhsili aldı. 
Rusiya İdman Nazirliyi tərəfindən "Rusiyanın Qüruru" nominasiyasında "İlin məşqçisi" seçildi.
## İstinadlar
Emmanüel Şarpantye

**Emmanüel Şarpantye** (; ) — Fransız alim, Cennifer Dudna ilə Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (2020).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Valentin Əmirov

**Əmirov Valentin Allahiyaroviç** (4 (17) dekabr, 1914, Rusiya İmperiyası, Dağıstan vilayəti, Samur rayonu, Axtı kəndi - 10 sentyabr 1942, Mozdok şəhəri yaxınlığında) Sovet döyüş təyyarəsi pilotu, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1942, ölümündən sonra), Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı, Zaqafqaziya Cəbhəsi 4 -cü Hava Ordusunun 219 -cu bombardmançı aviasiya diviziyasının 926 -cı qırıcı aviasiya alayının komandiri, kapitan.

## Bioqrafiya
4 (17) 1914 -cü ildə Rusiya İmperatorluğunun Dağıstan vilayətinin Samur rayonunun Axtı kəndində (indiki Rusiya, Dağıstanın Axtı rayonu) fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Milliyyətcə ləzgidir. Aviasiya Texnikumunda oxuyub. Taqanroqda aeroklubu bitirib. 1935 -ci ildə Qırmızı Orduya çağırıldı. 1939 -cu ildə Stalinqrad Hərbi Aviasiya Məktəbini bitirdi. 1939-1940-cı illərdə Sovet-Finlandiya müharibəsində iştirak etmişdir. 1940 -cı ildə Sov.İKP üzvü oldu. Mahaçqalada Oktyabrskaya küçəsi 105 -də yaşayırdı.

1941 -ci ilin iyunundan Böyük Vətən Müharibəsi cəbhələrində 36 -cı Döyüş Aviasiya Alayında bir eskadrala komandanlıq etdi. Hücuma keçdiyi döyüşlərin birində təyyarəsinin kokpitində zenit mərmi partladı. Ağır yaralanmasına baxmayaraq, Əmirov təyyarəni öz hava limanına endirdi. Sağalandan sonra kapitan Əmirov vəzifəyə qayıtdı və 1942 -ci ilin iyulunda 926 -cı qırıcı aviasiya alayının komandiri təyin edildi.

Hərbi əməliyyatlar zamanı (1942 -ci ilin sentyabrına qədər) 170 növ uçuş həyata keçirdi, hava döyüşlərində düşmənin 7 təyyarəsini şəxsən vurdu. 10 sentyabr 1942 -ci ildə, Mozdok şəhərindəki bombardmançıları müşayiət edərək,  6 düşmən döyüşçüsü ilə döyüşə girdi, birini vurdu, amma özü vuruldu, buna görə də döyüşə davam edə bilmədiyi üçün canı bahasına yanan təyyarəsi ilə başqa bir düşmən təyyarəsini vurdu. Komandirlərindən birinin dediyinə görə, kapitan Əmirov aslan kimi döyüşdü. İki faşist döyüşçünü vurdu, amma özü də qəhrəmancasına öldü. Balaşevo bölgəsindəki Açaluk yaxınlığında  qəbiristanlıqda hörmətlə dəfn edildi. Dekabr ayında ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Həyat yoldaşı  Bragina Iraida Fedorovnadır.
## Mükafatlar
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 13 dekabr 1942 -ci il tarixli fərmanı ilə komandanlığın döyüş tapşırıqlarını nümunəvi şəkildə yerinə yetirdiyinə və eyni zamanda göstərdiyi qəhrəmanlıq və cəsarətə görə kapitan Valentin Allahiyaroviç Əmirov ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Həmçinin Lenin ordeni, iki Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Levan Kenia

**Levan Kenia** (; 18 oktyabr 1990, Tbilisi, Gürcüstan SSR, ) gürcü futbolçu, "Saburtalo" klubunun yarımmüdafiəçisidir. Gürcüstan millisində oynamışdır. 
## Bioqrafiya
### Klub karyerası
Levan Gürcüstan çempionatında ilk matçını 16 yaşında keçirdi. 2008 -ci ilin yanvar ayında Şalke 04 -ə keçdi və 2012 -ci ilə qədər müqavilə imzaladı . 2008/09 mövsümü başlamazdan əvvəl "Şalke" nin gənclər heyətində oynadı və yeni mövsümdə klubun əsas heyətinə daxil edildi.

Kenia Almaniya klubunda son oyununu 25 oktyabr 2009 -cu ildə keçirdi. Ayaq biləyi ağrısından əziyyət çəkirdi və üç əməliyyat keçirmişdi. 2011 -ci ilin yanvar ayında oyunçu məşqlərə başladı, lakin tezliklə yenidən zədələndi. Kenia, 2011 -ci ilin sentyabr ayında yenidən yaralandı və qeyri -müəyyən müddətə təqaüdə çıxdı. 29 yanvar 2012-ci ildə iki il sahədən kənarda qaldıqdan sonra məşqlərə davam etdi.

7 iyul 2012 -ci ildə Şalke 04 Kenianın "Zenit" ə keçdiyini elan etdi. İyulun 11 -də Kenia "Zenit" və "Rus" komandası ilə yoldaşlıq görüşündə (6: 0) debüt etdi. Avqustun 4 -də Kenia, baş məşqçi Luçiano Spalletti və Sankt -Peterburq klubunun beş oyunçusunun onu komandada görmək istəmədiyi üçün "Zenit" ə keçidinin uğursuz olduğunu elan etdi.

14 avqustda Lvivin "Karpatı" komandası ilə 2,5 illik bir müqavilə imzaladı. Futbolçu bu mərhələdə praktikanın onun üçün ən vacib olduğunu və Karpatının əvvəlki səviyyəsinə qayıtmasına kömək edəcəyini izah etdi. Komandada 20 nömrəsini aldı. 26 avqust 2012 -ci ildə Lvov klubunda debüt etdi.

28 iyun 2013 Düsseldorfun "Fortuna" komandasına köçdü. Ancaq mövsüm oynadıqdan sonra klubu tərk etdi.

Almaniyadan sonra Moskvanın "Torpedo" komandasına məşq etdi və sonra Levanın Ukraynaya qayıtdığı və "Karpatıda" oynamaq istədiyi, lakin müqavilənin şərtləri ilə razılaşa bilmədiyi üçün Lvovu tərk etdiyi bildirildi. 2014 -cü ilin oktyabrında Praqanın "Slaviya" klubu ilə 30 iyun 2015 -ci il tarixinə qədər müqavilə imzaladı.

### Milli komandanın karyerası
O, həmçinin Gürcüstanın U17, U19 və U21 milli komandalarında oynayıb.

8 sentyabr 2007 -ci ildə Gürcüstan millisində Ukrayna ilə oyunda debüt etdi. 28 may 2008 -ci ildə Estoniya ilə matçda milli komandada ilk qolunu vurdu. Gürcüstan milli komandasının keçmiş məşqçisi Klaus Topmöller onu Gürcüstanın ən yaxşı gənc oyunçusu adlandırdı.
## Şəxsi həyat
Levan Kenia  Tbilisi "Dinamo" və "Frayburq" un keçmiş futbolçusu Qeorqi Kiknadzenin qardaşı oğludur.

## İstinadlar
Emmanüel

**Emmanüel** — bir kişi adı () və ya bir qadın adı ().

* Emmanüel Bear
* Emmanüel Ebue
* Emmanüel Makron
* Emmanüel Jozef Siyes
* Emmanüel Şarpantye
Serir

**Serir** və ya **Sarir**, yerli mənbələrdə **Tavyak** ( — dağ tərəfi) — VI-XII əsrlərdə dağlı Dağıstanda mövcud olmuş orta əsr dövləti. Buranın sakinləri avarlar, qumuqlar, andilər, didoylar, laklar və digər Dağıstan xalqlarının əcdadları idilər.

## Adı
Dövlətin adı ərəblərin yerli hökmdarlara verdikləri titula köklənir: "sahib əs-serir" — "taxt sahibi".

Professor A.R. Şixsaidovun fikrinə görə, "Serir" adı fars-ərəb coğrafi ənənəsi ilə əlaqəlidir. Ərəb müəllifləri dağlıq Dağıstan ərazisini "taxt sahibi" torpağı adlandırır, yəni "Sahib əs-serir", onlar bu adı Sasanilərin son nümayəndəsinin qızıl taxtı əfsanəsi ilə əlaqələndirirlər, hansı ki güya elə bəxtsiz hökmdar tərəfindən Dağıstana göndərilmişdir. Bu termin ərəb deyil fars mənşəlidir və daha çox ehtimal olunur ki, Serir gürcülərin "mtiuleti" sözü ilə eyni məna daşıyır, yəni "dağlar ölkəsi" və ya "dağlılar ölkəsi". Bu ad ərəbcə söz olan "serir"ə (taxt) yox, farscadakı "ser" (dağ) sözü ilə eyniköklüdür.

"Serır" termininin etimologiyasına dair bu fikir, əslində 1930-cu illərin sonunda sovet və erməni tarixçi S.Yeremyanın irəli sürdüyü fərziyyəni təkrarlayır, hansı ki "Serir" sözünün farscadan "dağlar ölkəsi" və ya "dağ ölkəsi" mənasını daşıdığını hesab edirdi (eynilə "Dağ" və "stan" (ölkə) olduğu kimi).

Avar etnoqrafiyası üzrə tanınmış tədqiqatçı A.İ.İslamməhəmmədov da oxşar fikrə sahibdir. O, yazır ki, "Serir olaraq bu ölkəni VII-VIII əsrlərin ərəb müəllifləri adlandırıb. Adın mənşəyi aydın deyil: onu İran padşahının qızıl taxtı əfsanəsi ilə əlaqələndirilər (VII əsrin əvvəlləri), güya taxtı özlərindən öncə Dağıstan dağları kimi təhlükəsiz yerə yollayıblar ki, orada ona əyləşsinlər. Lakin padişah öldürüldü. "Sahib əs-Serir" ərəbcədən "Taxt sahibi" deməkdir; digər izahı fars sözü "ser"dən irəli gəlir ki, o da "baş, dağ zirvəsi" və müvafiq olaraq "dağ ölkəsi" deməkdir.

## Ərazisi
Dövrümüzə çatan təsvirlərdə Serir dövləti əhalisi sıx olan və çoxsaylı qalalarla yaxşı möhkəmləndirilmişbir ölkə kimi xarakterizə olunur. Paytaxtı "Xumrac" şəhəri idi, hansı ki müasir Xunzax adlı avar kəndi ilə eyniləşdirilir. Görünən odur ki, Semender sahil bölgəsinin şimal hissəsində, sonrakı Tarki (və ya Tarxu) və indiki Petrovsk ətrafında yerləşirdi. Sahilin bu hissəsinə ən yaxın olan Serir dövləti avar xalqının yaşadığı bölgə ilə uyğun gəlir.

Çiçəklənmə dövründə Serir ərazisi müasir Dağıstanın həm dağlıq, həm də dağətəyi hissələrini və onun xaricindəki qonşu torpaqları ehtiva edirdi.

Serir şahı Filan şah adını daşıyırdı və xristian idi. Bəzi tarixçilərin fikirlərinə görə, ərəblər tərəfindən məğlub edilən Sasanilər sülaləsinin son padşahı Yezdəgird Xorasana çəkildi və Bəhram Çubin qəbiləsindən olan əyanını Qafqaz dağlarına göndərdi. Buna görə Serir adlandırılan bölgəni mənimsəyən sonuncu onu nəvələrinə miras olaraq qoydu. Nizami Gəncəvi bu adın mənşəyini oradaki mağaralarda yerləşən Keyxosrovun taxtı və tacına görə təyin edirdi. Digərləri isə ölkənin Serir adlandırılması yerli hökmdarlara verilən qızıl taxta oturmaq hüququ ilə bağlı olduğunu iddia edirlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 

*
Bela Xotenaşvili

**Bela Xotenaşvili** (gürcü: ბელა ხოტენაშვილი; 1 iyun 1988-ci il təvəllüdlü) gürcü şahmat qrosmeysteridir. 2012, 2015 və 2017-ci illərdə qadınlar arasında Dünya Şahmat Çempionatında iştirak etmişdir.

## Karyera
Xotenaşivili 2004-cü ildə 16 yaşadək qızlar arasında keçirilən Dünya Gənclər Şahmat Çempionatını qazandı. 2009-cu ildə Maya Çiburdanidze Kuboku turnirində Lela Cavaxişvilini tay -breyk hesabla məğlub edərək qazandı. 2011-ci ildə İranın Rəşt şəhərində keçirilən 9-cu Xəzər Beynəlxalq Açıq turnirin D qrupu turnirində Nino Batsiaşvili ilə birinci yerə çıxdı. Xotenaşvili 2012-ci ildə Gürcüstan Qadınlar Çempionatını qazandı.

2013 və 2014-cü illərdə Xotenaşivili, FİDE Qadın Qran -Prisi seriyasında Tbilisi şəhərinin ev sahibi şəhər namizədi olaraq iştirak etdi. Cenevrədə baş tutan ilk mərhələni qazandı. Bu qələbə ilə grandmaster titulu üçün tələb olunan üçüncü və son normasına çatdı. 2014-cü ilin dekabrında Qatar Masters Open'in ilk buraxılışında ən yaxşı qadın mükafatını qazandı.

2016-cı ildə Xotenaşvili yenidən FIDE Qadınlar Qran Prisi seriyasına qatıldı. 2017-ci ildə ikinci dəfə Gürcüstan Qadınlar Çempionatını qazandı.

## Komanda tədbirləri
Xotenaşvili 2010-cu ildən Qadın Şahmat Olimpiadasında, 2011-ci ildən Qadınlar Komanda Şahmatı üzrə Dünya Çempionatında, 2009-cu ildən Qadın Komanda Şahmatı üzrə Avropa Çempionatında Gürcüstan milli komandasında oynayır. Çinin Çendu şəhərində keçirilən Qadınlar üzrə Dünya Komanda Şahmat Çempionatı 2015'də ən yaxşı oyunçu olaraq iki qızıl medal qazandı. Gürcüstan komandası ilə birlikdə 2009 Qadın Avropa Komandası Çempionatında gümüş, 2010 Qadın Şahmat Olimpiadasında və 2011 Qadın Dünya Komanda Çempionatında bürünc medal qazandı.

Qadın Avropa Şahmat Klubları Kubokunda Batuminin "Nona" komandası ilə 2014 və 2015-ci illərdə qızıl, 2016-cı ildə gümüş medal qazandı.

## Şəxsi həyat
Tbilisi Dövlət Universitetini bitirdikdən sonra Gürcüstan Texniki Universitetində oxumağa davam etdi. Beynəlxalq usta Vaxtanq Sulaşvili ilə evlidir, Mariami adlı bir qızı var.

## İstinadlar
Giorgi Çanturiya

**Giorgi Çanturiya** (; ) — gürcü siyasətçi və Milli Demokrat Partiyasının lideri idi. 1994-cü ilin dekabrında Tbilisidə öldürüldü.

1981-ci ildə qeyri-rəsmi anti-kommunist müxalifət təşkilatı olaraq Gürcüstan Milli Demokrat Partiyasını (MDP) canlandıraraq milli siyasətə girdi. Bir neçə dəfə Sovet hakimiyyəti tərəfindən həbs edildi. 80-ci illərin sonlarında Merab Kostava və Zviad Qamsaxurdiya ilə birlikdə milli hərəkatın liderlərindən biri oldu. Cənubi Osetiyadakı münaqişə kommunistlərin əleyhdarlarını parçaladı. Qamsaxurdiya və Çanturiya, osetinlərin ayrılıq tələblərinə necə cavab verəcəyi barədə razılığa gəlməsələr də, hər ikisi kommunistlərə və SSRİ-nin üzvlüyünü davam etdirməyə daha çox qarşı idilər.

1990-cı il seçkilərində Qamsaxurdiya və Çanturiyanın rəhbərlik etdiyi "Dəyirmi Masasız Gürcüstan" bloku 54% səs topladı. 1991-ci ilin aprelində Gürcüstan Sovet İttifaqından müstəqilliyini elan etdi. Tezliklə Zviad Qamsaxurdiya Gürcüstanın ilk Prezidenti seçildi. Bununla birlikdə, Qamsaxurdiyanın avtoritarizmə doğru irəliləməsi, Çanturiya da daxil olmaqla bir çox keçmiş müttəfiqlərini müxalifətə qoşulmağa vadar etdi.

Keçmiş baş nazir Tengiz Siqua və Milli Qvardiya lideri Tenqiz Kitovani arxasında narahat bir koalisiyaya qoşulan Qamsaxurdiya müxalifəti Qamsaxurdiyadan istefa verməyi və yeni parlament seçkiləri təyin etməyi tələb etdi. Qamsaxurdiya güzəştə getməkdən imtina etdi və qoşunları 2 sentyabr 1991-ci ildə Tbilisidə böyük bir müxalifətin mitinqini zorla dağıtdılar. sentyabr 1991 17 sentyabr Çanturiya uçduğu təyyarənin Tbilisiyə qayıtması əmrindən sonra həbs edildi. O, 2 sentyabrda Rustaveli prospektində tərəfdarları tərəfindən rədd edilən barrikadaların inşasını təşkil etməkdə ittiham olunur.

Qamsaxurdiyanın süqutundan sonra, Çanturiya 1992–1994-cü illərdə Eduard Shevardnadze hökumətinə qarşı müxalifətdə idi.

3 dekabr 1994-cü il səhərində, Milli Demokrat Partiyasının (MDP) 7-ci qurultayının bağlanması ərəfəsində, Giorgi Çanturiya və həyat yoldaşı, parlamentdə MDP fraksiyasının liderlərindən biri İrina Sarişvili dörd nəfər tərəfindən güllələndi. Çanturiya və mühafizəçisi öldü, Sarişvili isə ağır yaralandı. Terrorçular qaçmağı bacardılar. Heç kim sui -qəsd ittihamı ilə həbs olunmadı, heç bir qrup terror aktına görə məsuliyyət daşımadı.

Gürcüstan siyasi dünyası Çanturiya sui-qəsdindən şoka düşdü. Onun ölümü Nazirlər Kabinetinin istefası çağırışlarını artırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Brijit

**Brijit** () — ad.

* Brijit Bardo — fransız müğənnisi
* Brijit Makron — Fransanın 25-ci prezidentinin xanımı
Merab Kostava

**Merab Kostava** (gürcü: მერაბ კოსტავა; ) — gürcü musiqiçi, dissident və şair, həmçinin Gürcüstanda Milli-Azadlıq hərəkatının liderlərindən biri idi. 1989 -cu ilə qədər Sovet İttifaqına qarşı Gürcüstanda müxalif hərəkata rəhbərlik etdi.

## Həyatı
Kostava 1939-cu ildə SSRİ -nin  Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının Tbilisi şəhərində anadan olub. 1954 -cü ildə Kostava və Zviad Qamsaxurdiya, paytaxt Tbilisinin əsasını qoymuş orta əsr gürcü kralı Vaxtanq Qorqasalinin xatirəsinə həsr olunmuş gürcü gənclər "Qorqasliani" təşkilatını qurdular. 1956-1958-ci illər arasında Kostava, Qamsaxurdiya və bu təşkilatın bir neçə üzvü ilə birlikdə "anti-sovet fəaliyyətinə" görə DTK tərəfindən həbs edildi. Kostava və Qamsaxurdiaya qarşı irəli sürülən ittihamlara anti-kommunist ədəbiyyatın yayılması və elanlar daxil idi.

Kostava 1962 -ci ildə Tblisi Dövlət Konservatoriyasını bitirdi. 1962–1977 -ci illərdə Tbilisidə yerli musiqi məktəbində müəllim idi.
1973 -cü ildə Kostava və Qamsaxurdiya İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi Təşəbbüs Qrupunu yaratdılar. 1976-cı ildə Kostava, Gürcüstan Helsinki Qrupunu (daha sonra 1989-cu ildə Gürcüstan Helsinki Birliyi adlandırıldı) təsis etdi. 1976-1977 və 1987-1989 -cu illərdə Kostava yuxarıda adı çəkilən insan hüquqları təşkilatının İdarə Heyətinin üzvü idi. 1975 -ci ildən sonra Kostava Beynəlxalq Əfv Təşkilatının üzvü idi.

1977-ci ildə Kostava və Qamsaxurdiya kilsə əsərlərinin qarət edilməsinə və Mesxeti türklərinin sonradan deportasiyasına səbəb olan anti-sovet təbliğatı yaymaqda ittiham olunaraq həbs olundu. Kostava cəzasını çəkmək üçün Sibirə göndərildi. Qamsaxurdiya daha yüngül cəza ümidi ilə fikirlərini açıq şəkildə rədd etsə də, Kostava bundan imtina etdi. 1987 -ci ilin avqustunda həbsdən azad edildi. 1978 -ci ildə ABŞ Konqresi tərəfindən iki adam Nobel Sülh Mükafatına namizəd oldu. 1988-ci ildə Kostava Müqəddəs İliya Salehlər Cəmiyyətini qurdu. 1988–1989-cu illərdə Gürcüstan SSR daxilində əksər siyasi aksiyaların təşkilatçılarından və fəal iştirakçılarından biri idi. 9 aprel 1989 -cu ildə Kostava yenidən həbs edildi, ancaq 45 gündən sonra sərbəst buraxıldı.

## Ölümü
13 oktyabr 1989 -cu ildə Merab Kostava Boriti yaxınlığında avtomobil qəzasında şübhəli şəraitdə vəfat etdi. 2013 -cü ildə ölümündən sonra Gürcüstanın Milli Qəhrəmanı adına və ordeninə layiq görüldü.

## İstinadlar