Roma

**Roma** (it./lat. *Roma*) — İtaliyanın paytaxtı və ən sıx kommuna şəhəridir. Həmçinin Lazio regionunun və Roma aqlomerasiya regionunun mərkəzidir. Roma Kapital adlı xüsusi komunna olan və 1285 km2 ərazidə 2.746.984 nəfərin yaşadığı Roma əhalisinə görə Avropa İttifaqındakı ən böyük üçüncü şəhərdir. Paytaxt Roma 4,347,100 nəfərlik əhaliylə İtaliyanın ən sıx metropol şəhəridir. Roma metropoliten regionu İtaliyanın əhalisinə görə üçüncü regionudur. Roma İtaliya yarımadasının mərkəzi qərb hissəsində, Lazio (Latium) regionununda, Tiber vadisinin sahilində yerləşir. Vatikan (dünyanın ən kiçik ölkəsi və Katolik kilsəsinin mərkəzi) Roma daxilində müstəqil ölkədir. Bu, şəhər daxilində bir ölkənin yerləşməsinin yeganə nümunəsidir. Roma coğrafi baxımından adətən Yedditəpəli şəhər, eləcə də "Əbədi şəhər" kimi tanınır. Roma Qərb mədəniyyətinin və Qərb xristian mədəniyyətinin beşiklərindən biri və Katolik kilsəsinin mərkəzi hesab edilir.

Romanın tarixi 28 əsrdən ibarətdir. Roma mifologiyası təxminən e.ə. 753-cü ildə Romanın qurulmasına aid olsa da, bu ərazidə daha uzun müddət məskunlaşmışdır ki, bu da onu üç minillik ərzində əsas insan məskəni və Avropanın ən qədim davamlı işğal edilmiş şəhərlərindən birinə çevirmişdir. Şəhərdə ilk başlarda latınlar, etrusklar və sabinlər yerləşmişdir. Şəhər sonradan sırayla Roma krallığı, Roma respublikası və Roma imperiyasının paytaxtı olmuş və bir çox şəxslər Romanı ilk imperiya şəhəri, həmçinin metropolu kimi tanımışdır. İlk dəfə e.ə. I əsrdə Roma şairi Tibullus "Əbədi şəhər" adlandırmış və bu ifadəni sonradan Ovid, Vircili və Livi işlətmişdir. Romaya həmçinin Caput Mundi (Dünyanın paytaxtı) də deyilir.

Roma Orta əsrlər dövrünü başladan qərbdəki imperiyanın çökməsinin ardınca yavaş-yavaş Papanın siyasi nəzarətinə keçdi. Beləcə VIII əsrdə 1870-ci ilə qədər davam edən Papa dövlətlərinin paytaxtı oldu. Renesansla birgə V Nikolasdan (1447-1455) sonra demək olar ki, bütün papalar şəhəri dünyanın incəsənət və mədəni mərkəzinə çevirməyi hədəfləyənn dörd yüz illik memari və kentsel proqram izləmişdir. Roma bununla əvvəlcə Renesansın əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, ardınca da həm barok tərzinin, həm də neoklasssismin yarandığı yer olmuşdur. Məşhur sənətçilər, rəssamlar, heykəltaraşlar və memarlar Romanı əsas fəaliyyət mərkəzi edərək şəhərin hər bir yerində abidələr qurdular. Roma 1871-ci ildə 1946-cı ildə İtaliya Respublikasına çevrilən İtaliya krallığının paytaxtı oldu.

Roma 2019-cu ildə 8.6 milyon turistlə dünyanın ən çox səfər edilən 14-cü şəhəri, Avropa İttifaqının ən çox səfər edilən 3-cü şəhəri və İtaliyanın ən məşhur turistik şəhəri olmuşdur. Tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni İrsində yerləşir. Roma 1960 Yay Olimpiya Oyunlarına ev sahibliyi etmiş, həmçinin BMT-nin Kənd Təsərrüfatı Agentliyi (FAO), Ümumdünya Qida Proqramı (WFP), Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu (IFAD) və BMT-nin Kəndlərin İnkişafı və Ərzaq Təhlükəsizliyi Sistem Şəbəkəsi kimi müxtəlif təşkilatların mərkəzidir. Bunlardan əlavə şəhərdə Avropa İttifaqının BMT-dəki nümayəndəliyi, Aralıq dənizi İttifaqı Parlament Assambleyasının Katibliyi (UfM), Ümumdünya Fermerlər Təşkilatı (WFO), BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Kommisarlığının çoxdövlətli ofisi (UNHCR/ACNUR), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqtisadi və Sosial Məsələlər Departamentinin Beynəlxalq Əməkdaşlıq üzrə İnsan Resursları Ofisi (UNDESA-HRIC), Beynəlxalq Əmək Təşkilatının İtaliya Ofisi (BƏT/NEFT), DÜNYA BANKI QRUPU-nun İtaliya üzrə qərargahı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sənaye İnkişafı Təşkilatı (UNIDO ITPO) nəzdində İtaliyada Texnologiyaların Təşviqi və İnvestisiya Ofisi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Regionlararası Cinayət və Ədalət Araşdırmaları İnstitutunun (UNICRI) Roma ofisi və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Departamentindən (UNHRD/WFP) başqa Eni, Enel, TIM, Leonardo kimi çoxmillətli İtaliya şirkətlərinin və BNL kimi bankların mərkəzidir. Palazzo della Civilta İtalianada yerləşən lüks dəb evi Fendi kimi çoxlu sayda şirkət Romanın EUR biznes regionunda yerləşir. Məşhur beynəlxalq markaların şəhərdə yerləşməsi Romanı populyar dəb və dizayn mərkəzinə çevirmişdir. Cinecitta studioları Oskar mükafatı qazanmış bir çox filmin çəkiliş məkanı olmuşdur.

## Tarixi
Rəvayətə görə e.ə. 21 aprel 753-cü ildə Romul tərəfindən bünövrəsi qoyulmuşdur. Qədim Roma səlnaməçisi Liviusa görə hər şey latınların paytaxtı Alba Lonqanın hakimi Numitorun qardaşı Amuli tərəfindən devrilməsindən başlanmışdır. Qisasdan ehtiyat edən Amuli Numitorun qızı Rea Silvianın və Marsın oğulları Romul və Remi toxunma səbətə qoyaraq Tibr çayına atır. Xoşbəxtlikdən çayın sahilinə yan almış səbəti bir canavar taparaq əkizləri əmizdirir. Bir qədər sonra çoban Faustul canavarın əmizdirdiyi əkizləri aşkar edərək övladlığa götürüb böyüdür. Sonralar Mars əkizləri tapır. Əhvalatı bildikdən sonra Alba Lonqaya qayıdan əkizlər Amulini öldürüb Numitoru yenidən hakim edirlər. Mars onlara bir şəhər tikməyi tapşırır. Şəhər tikildikdən sonra ad qoymaqda və kimin hakim olacağını müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər. Rem şəhərin Rema, Romul isə Roma adlandırılmasını istəyir. Qarşıdurmada Romul Remi öldürür və şəhərin hakimi olur.
Digər bir mənbəyə görə Roma sözü yunan mənşəli Ρώμη (Rome) sözündən olub "hünər, qoçaqlıq" mənasını daşıyır.

## Coğrafiyası

Roma Aralıq dənizindən 26 km aralıda, Apennin dağ silsiləsinin dənizə enən vulkanik mənşəli (sönmüş Alban vulkanına aid) yamacında Tibr çayının sol sahilində yerləşmişdir. Şərqdən Abruzzen və şimaldan Sabin dağları ilə əhatələnmişdir. Şəhər əsasən mərkəzi Palatin olan təpələr üzərində formalaşmışdır. Şəhərin ümumi sahəsi 1285 km², tarixi hissənin sahəsi cəmi 143 km²-dir.

### Təpələrin adları
* Palatin (*Palatinus*, Tibr səviyyəsindən 43 m hündürlükdə)
* Aventin (*Palatinus*, 39 m)
* Kapitoli (*Capitolinus*, 43 m)
* Kvirinal (*Quirinalis*, 48 m)
* Viminale (*Viminalis*, 48 m)
* Eskvilin (*Esquilinus* (*Cispius*, 46 m və *Oppius*, 79 m))
* Çelio (*Caelius*, 48 m)

## İqlimi

## Tarixi

E.ə. I minilliyin əvvəllərində Apennin yarımadasında yaşayan müxtəlif tayfa və xalqlar içərisində ən inkişaf etmiş xalq etrusklar idi. Etruskların azad şəhərləri və on min yazı işarəsi vardı. Apennin yarımadasının mərkəzindəki Latsio vilayətində yaşayan latınların dili ümumi dilə çevrilmişdi. E.ə. 753-cü ildə Tibr çayının 25 kilometrliyində Roma şəhəri salındı. Romanın ən qədim sakinləri özlərini patrisilər adlandırırdılar.

Roma "Əbədi qızıl şəhər" də adlandırılır. Burada isti və soyuq hovuzları olan termlər (hamamlar) tikilmiş, Romanın ətrafında dəniz döyüşü tamaşası üçün göl yaradılmışdı. Romanın Kapitoli təpəsində sığınacaq məqsədilə qala tikilmişdi. Şəhərin bazar meydanı — forumun yaxınlığındakı Palatin təpəsində saraylar ucaldılmışdı. Romanın ən əzəmətli abidələrindən biri Kolizey amfiteatrı idi.

### Çarlıq və Respublika dövrü
Romuldan sonra çar Tit Livi Nurna Pompili təyin olunur. E.ə. 509-cu ildə çar Tarkvini Superb devrildikdən sonra Roma respublika elan olunur. E.ə. 390-cı ildə keltlərin hücumuna məruz qalan şəhəri qorumaq üçün Servian qala divarları tikilir. E.ə. 312-ci ildə şəhərə su kəməri — Via Appia çəkilir.

Xalq tribununun yaradıcıları Tiberi və Qay Semproni Qraç öldürüldükdən sonra stabillik pozulur və vətəndaş müharibəsi son həddinə çatır. Məhz bu zaman hakimiyyətə gələn Qay Yuli Sezar özünü diktator elan edərək bir çox islahatlar aparır. Bu vaxtdan Yuli Forumunun tikintisinə başlanılır ki, bu da Romanın ərazisinin genişlənməsinə səbəb olur. E.ə. 44-cü illdə Yuli Sezar sui-qəsd nəticəsində öldürülür.

### İmperiya dövrü

E.ə. I əsrdə artıq milyonluq şəhər Roma İmperiyasının paytaxtına çevrilir. Flavi sülaləsinin zamanında (eramızın 69–96-cı illərində) yeni-yeni suvarma sistemləri, yol şəbəkələri və digər infrastrukturlar yaradılır. Bundan başqa Panteon və digər məbədlər də tikilmişdir. Kolizeyin tikintisinə məhz bu illərdə başlanılmış və II əsrin əvvəllərində Trayanın zamanında tamamlanmışdır. Avrelian qala divarları tikilir. Roma İmperiyasının intibahı məhz bu illərə təsadüf edir.

### Orta əsrlər
Orta əsrlərə Roma süqut etmiş imperiyanın xarabalıqları kimi gəlib çatmışdır. Belə ki, german və slavyan tayfalarının aramsız dağıdıcı hücumlarına tab gətirməyən imperiya süqut edir. Şəhər istila olunur. Təkcə Roma papasının iqamətgahı bu talanlardan kənarda qalır.
* Qot kralı Alarix 410-cu ildə şəhərə sahib olur.
* 455-ci ildə barbarlar Romanı yenidən işğal edirlər.
* 476-cı ildə german Odoakr və sonuncu imperator Romul Avqustul arasındakı sülhə görə Roma qərb torpaqları üzərinəki hakimiyyətini itirir.
* 800-cü ildə Böyük Karlın və Papa III Leonun zamanında Roma öz nüfuzunu bərpa etməyə başlayır.
* 843–849-cu illərdə müsəlman ərəblərin müvvəffəqiyyətsiz hücumlarına məruz qalır.
* 1418-ci ildə kilsə parçalanması (sxizma) nəticəsində Papa geri dönərək Vatikanı özünün qərargahı elan edir.

## Yeni Roma

1861-ci ildə İtaliya Venesiyanın və kilsə dövləti Vatikanın qəbulundan sonra başda kral Viktor II Emmanuel olmaqla qeyri-məhdud monarxiyaya çevrilir.
26 yanvar 1870-ci ildə kral qoşunları Romaya daxil olur və şəhər birləşmiş İtaliyanın paytaxtı elan edilir.
1922-ci ildə faşistlər hakimiyyətə gəlir və kral tərəfindən Benito Mussolini baş nazir təyin edilir.

Mussolininin zamanında kilsə dövlət ziddiyyətləri kəskinləşir və 1929-cu ildə kilsə dövləti Vatikan öz müstəqilliyini elan edir.

İkinci dünya müharibəsindən sonra 1946-cı ildə kral ölkəni tərk edir və İtaliya Respublikası elan edilir.

1960-cı ildə Romada XVII Yay Olimpiya oyunları və I Paralimpiya oyunları keçirilmişdir.

## Əhali

E.ə. 800-cü ildə Romanın əhalisi kiçik ətraf kəndlərlə birlikdə 1000 nəfərə qədər olmuşdur.
İnkişaf edən şəhər sonrakı əsrlərdə meqapolisə çevrilərək əhalisinin sayı 1 milyona çatmışdır. IV əsrdə paytaxt funksiyasının Konstantinopola keçməsi və V əsrdə Şərqi Roma imperiyasının ayrılması əhalinin 100 000 nəfərədək azalmasına səbəb olur. XX əsrdən etibarən Roma yenidən milyonçu şəhərə çevrilir. Hal-hazırda əhali ətraf rayonlarla birgə 2,7 milyon, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə 3 milyondur. Əhalinin 8,4%-ni əcnəbilər təşkil edir.

## İnzibati bölgü

İmperator Avqusta qədər Roma 4 dairədən ibarət olmuş, onun dövründə isə məhəllələrdən ibarət 14 dairəyə bölünmüşdür.

VII əsrdə 7 dairədən ibarət olmuşdur. Hal-hazırkı Roma 22 inzibati ərazidən ibarətdir.

* 1. Monti
* 2. Trevi
* 3. Colonna
* 4. Campo Marzio
* 5. Ponte
* 6. Parione
* 7. Regola
* 8. Sant'Eustachio
* 9. Pigna
* 10. Campitelli
* 11. Sant'Angelo
* 12. Ripa
* 13. Trastevere
* 14. Borgo
* 15. Esquilino
* 16. Ludovisi
* 17. Sallustiano
* 18. Castro Pretorio
* 19. Celio
* 20. Testaccio
* 21. San Saba
* 22. Prati

## Siyasət

Covanni Alemanno 28 aprel 2008-ci ildə 53,7% səslə əvvəlki bələdiyyə başçısı Françesko Rutellini üstələyərək Romanın bələdiyyə başçısı seçilmişdir. Kapitolidə yerləşən şəhər bələdiyyəsi 60 nəfərlik icma məclisindən və 15 nəfərlik şəhər məclisindən ibarətdir.

* 1993–2001 Françesko Rutelli, (Bu gün PD)
* 2001–2008 Valter Feltroni, (DS, 2007-ci ildən PD)
* 2008-ci ildən Covanni Alemanno, (PdL)

## İqtisadiyyat
İkinci dünya müharibəsi sona çatdıqdan sonra İtalyanın ən dinamik inkişaf yolu keçmiş şəhəridir. Maşınqayırma, metallurgiya, yüngül, yeyinti, kimya, kağız sənayelərindən və turizmdən ibarət çox şaxəli iqtisadiyyata malikdir. İqlimi və gözəl monumental memarlığı şəhəri kino sənayesinin mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. İtaliya üzrə istehsal olunan məhsulun 5%-i Romanın payına düşür. İşsizlik 7,5% təşkil edir.

## Nəqliyyat

### Hava limanı
Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı (it. *L'aeroporto di Roma Fiumicino*) şəhər mərkəzindən 34 km aralıda yerləşir, 5 terminala malikdir.

* A. — daxili reyslər
* AA. — çarter reyslər
* B. — xarici (Şengen ölkələri)
* C. — xarici reyslər
* 5. — xarici həssas reyslər (ABŞ və s.)

### Termini vağzalı
1867-ci ildən fəaliyyətdədir. Yenidən qurulmuş metal konstruksiyalı qəbul zalının uzunluğu 128 m eni 32 m-dir. Əsasən, İtalyanın şimal əyalətləri, Paris və Vyana istiqamətlərində xətlərə malikdir. Eyni adlı metro dayanacağına və avtovağzala keçidi var.

### İctimai nəqliyyat

#### Metro
Digər Avropa metroları kimi Roma metrosu da ən rahat ictimai nəqliyyat sayılır. İki — A və B xətlərindən ibarətdir. Birdəfəlik bilet 1 avro, gündəlik 4 avro, həftəlik isə 16 avrodur.

A (qırmızı) xətti 1980-ci ildə istifadəyə verilmiş, şərqi Roma — "Battistini"dən başlayıb Vatikandan keçməklə dəmir yol vağzalı — Termini və Romanın cənub şərqinə qədər davam edir. Xətt 18,4 km uzunluğa və 27 dayanacağa malikdir.

B (göy) xətti, 9 fevral 1955-ci ildə istifadəyə verilmiş, cənubi Roma — "Laurentina"dan başlayıb "Ponte Mammolo"dan (avtobus terminalı) keçməklə şimal-şərqə qədər davam edir. Xətt 18,2 km uzunluğa və 22 dayanacağa malikdir.

C (2015) və D (2019) xətləri tikilməkdədir.

#### Avtobus
Çox inkişaf etmiş şəbəkəyə malikdir. Adi günlər 10–20 dəqiqə bazar günləri 20–40 dəqiqəlik intervallarla işləyir.

#### Tramvay
Roma tramvayı 2 avqust 1877-ci ildən fəaliyyət göstərir. Yolunun uzunluğu 51,31 km olub, 6 xəttə malikdir. Ən əsas xəttlər "3" ("Trastvere" — "S. Paolo" — "Colosseum" — "Lateran" — "S. Lorenzo" — "Villa Borgeze") və "8"-dir. ("Trastevere" — "Torre Argentino").

## Təhsil
Şəhərdə yerləşən ən böyük təhsil müəssisəsi əsası 1303-cü ildə qoyulan Roma Sapienza Universitetidir.

### Universitetlər
* Roma Sapienza Universiteti
* Müqəddəs Akvinalı Foma Universiteti

## Görməli yerləri

* Trevi fəvvarəsi (it. *Fontana di Trevi*) — Romanın ən iri və gözəl fəvvarəsidir, hündürlüyü 25,9 m, eni 19,8 m-dir.
Barokko üslublu bu fəvvarə 1732–1762-ci illərdə memar Nikolay Salvi tərəfindən inşa edilmişdir.
* Navona meydanı (it. *Piazza Navona*) şəhərin Parone hissəsində yerləşmiş barokko üslublu çox xarakterik bir meydandır.
* Borgeze qalereyası 1590–1610-cu illərdə papa V Pavelin (*Borgeze*) şərəfinə memar Lunqi və Flaminqo Ponçio tərəfindən inşa edilmiş 100 qranit sütundan ibarət villadır. Burada Antonello da Messina, Bronzino Karavacco, Leonardo da Vinçi, Rafael, Qvido Reni, Rubens, Antonio Tempesta, Titsian və Veronezenin misli bərabəri olmayan sənət əsərləri sərgilənir.
* Həqiqətin ağzı (it. *Bocca della verita*) e.ə. IV əsrə aid Triton və ya Okean maskası təsvir olunmuş antik dairəvi mərmər üzlükdür. Həqiqət detektoru kimi tanınır: belə ki, yalançı əlini onun ağzına soxarsa, ilahi onu dişləyə bilər.
* Viktor monumenti — birləşmiş İtalyanın kralı Viktor II Emmanuilin şərəfinə ucaldılmışdır. Xüsusən Romanın ponaramını seyr etmək üçün gözəl terassa malikdir.
* Kolizey — (lat. *Amphitheatrum Novum* və ya *Amphitheatrum Flavium*) e.ə. 72–80-ci illərdə inşa edilmiş Romanın simvolu sayılan qədim amfiteatr.


Fayl:RomanForumWest1.jpg|Antik Romanın bazar meydanı
Fayl:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|Trevi fəvvarəsi
Fayl:Piazza Navona w Rime.JPG|Navona meydanı
Fayl:GalleriaBorghese modified.jpg|Borgeze qalereyası
Fayl:Età imperiale, chiusino a forma di mascherone di divinità fluviale, detta bocca della verità, collocata qui nel 1632.jpg|Bocca della verita
Fayl:Altar della Patria September 2015-1.jpg|Viktor monumenti
Fayl:RomaCastelSantAngelo.jpg|Müqəddəs mələk qəsri
Fayl:Spanish steps.jpg|İspaniya pillələri
Fayl:RomTreviBrunnenNahansicht1995.jpg|Trevi fəvvarəsi "Fontana di Trevi" 1995


### Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Paris, Fransa
*  Açakaçi, Boliviya
*  Əlcəzair, Əlcəzair
*  Pekin, Çin
*  Belqrad, Serbiya
*  Brazilia, Braziliya
*  Qahirə, Misir
*  Kiyev, Ukrayna
*  London, Böyük Britaniya
*  Madrid, İspaniya
*  Marbella, İspaniya
*  Monreal, Kanada
*  Nyu-York, ABŞ
*  Plovdiv, Bolqarıstan
*  Seul, Koreya Respublikası
*  Sidney, Avstraliya
*  Tirana, Albaniya
*  Tokio, Yaponiya
*  Tongern, Belçika
*  Tunis, Tunis
*  Multan, Pakistan

## Mənbələr
* Falk Spirallo Reiseführer Rom, Auflage 2007
* Rom, DuMont Reiseverlag, Auflage 2006
* Metro Roma Broschüre von Metropolitana di Roma S.p.a., Rom ca. 2007.

## Xarici keçidlər

* http://www.worldweather.org/176/c00201.htm.
* Offizielle Internetseite der Metrobetreibergesellschaft 

## Həmçinin bax