Qiymət şişirdilməsi

**Qiymət şişirdilməsi** bəzi insanların məqbul və ya ədalətli hesab etdiyindən xeyli yüksək səviyyəyə qaldırılan malların, xidmətlərin və ya əmtəələrin qiymətlərini artırmaq praktikası üçün işlədilən mənfi məna daşıyan termindir. Bu ifadə adətən təbii fəlakətlərdən sonra əsas tələbat mallarının qiymətlərinin artmasına şamil olunur. Əksər hallarda belə hadisə tələb şoku və ya təklif şoku nəticəsində baş verir. Termin həmçinin rəqabətli sərbəst bazar prinsiplərinə uyğun olmayan praktikalardan əldə edilən gəlirlərə və ya gözlənilməz mənfəətlərə də aid edilə bilər. Birləşmiş Ştatların bəzi yurisdiksiyalarında fövqəladə hallar zamanı qiymət şişirdilməsi xüsusi cinayət hesab olunur. Qiymət şişirdilməsi bəziləri tərəfindən istismarçı və qeyri-etik, digərləri tərəfindən isə sadəcə tələb və təklifin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Qiymət şişirdilməsi profiterlikə bənzəyir, lakin ondan qısamüddətli və lokal xarakter daşıması, həmçinin qida, geyim, sığınacaq, dərman və həyatla əmlakın qorunması üçün lazım olan avadanlıqlar kimi əsas ehtiyaclarla məhdudlaşması ilə fərqlənir. Bu praktika cinayət hesab edilməyən yurisdiksiyalarda belə şirkətləri belə davranışdan çəkindirmək üçün termin kimi istifadə oluna bilər. Termin ABŞ və Kanadada qanun və qaydalarda birbaşa işlədilir, lakin beynəlxalq miqyasda mövcud olan rəqabət hüququ çərçivəsində oxşar tənzimləmə məqsədi daşıyan qanunvericilik də mövcuddur.

Termin bəzən istehsalı qəsdən məhdudlaşdıraraq qiymətləri bazar dərəcəsinin üzərində müəyyən edən məcburedici inhisar praktikalarına da aid edilir. Alternativ olaraq, o, tədarükçülərin tələb əyrisində baş verən qısamüddətli dəyişiklikdən həddindən artıq faydalanmasına da istinad edə bilər.

COVID-19 pandemiyasından sonra qiymət şişirdilməsi xəbərlərdə geniş yayılmış fenomenə çevrildi; milli fövqəladə vəziyyətə görə bir çox ştatda qiymət şişirdilməsinə qarşı qaydalar qüvvəyə mindi. Bu dövrdə ictimai diskursun artması pandemiya ilə əlaqəli qıtlıqlarla müşayiət olunurdu. Pandemiyadan sonrakı inflyasiya da qismən qiymət şişirdilməsi ilə əlaqələndirilmişdir. Pandemiya zamanı "tamah inflyasiyası" və ya "satıcı inflyasiyası" ideyası əvvəlcə solyönlü iqtisadi mühitin kənarında olsa da, 2023-cü ilə doğru bəzi əsas iqtisadçılar, siyasətçilər və biznes mediası tərəfindən də qəbul edilməyə başladı.

## Qiymət şişirdilməsinə qarşı qanunlar

### Birləşmiş Ştatlar
2021-ci ilin mart ayına olan məlumata görə, Proskauer Rose 42 ştatın fövqəladə vəziyyət qaydaları və ya qiymət şişirdilməsinə dair qanunvericiliyə malik olduğunu qeyd etmişdir. Qiymət şişirdilməsi adətən aşağıdakı üç meyar əsasında müəyyən edilir:

# *Fövqəladə vəziyyət dövrü*: Qanunların əksəriyyəti yalnız elan olunmuş fövqəladə vəziyyət və ya fəlakət dövründə qiymət dəyişikliklərinə tətbiq olunur.
# *Əsas ehtiyac malları*: Qanunların böyük hissəsi yalnız qida, su və yaşayış kimi həyatda qalmaq üçün zəruri olan məhsullara şamil edilir.
# *[[Qiymət tavanı]]*: Qanunlar müəyyən mallar üçün tətbiq oluna biləcək maksimum qiymət artımını məhdudlaşdırır.

Vaşinqton ştatı qiymət şişirdilməsinə dair xüsusi qanuna malik olmasa da, COVID-19 dövründə fərdi qoruyucu vasitələrin yüksək qiymətə satılmasını “ədalətsiz” və ya “aldadıcı” praktika kimi qiymətləndirərək öz istehlakçıların müdafiəsi aktını tətbiq etməyə çalışmışdır.

#### Qanunun nə zaman qüvvəyə minməsi
Qiymət şişirdilməsinə qarşı qanuni qadağalar fövqəladə vəziyyət elan edildikdən sonra qüvvəyə minir. Ştatların qanunlarında fövqəladə vəziyyəti kimlərin elan etməsi ilə bağlı müxtəlif tələblər mövcuddur. Bəzi ştatlarda – məsələn, Alabama, Florida, Missisipi, və Ohayo – qiymət artımları yalnız ABŞ Prezidentinin və ya həmin ştatın qubernatorunun fövqəladə vəziyyət elan etməsindən sonra qadağan olunur. Kaliforniya isə şəhər və mahal səviyyəsində rəsmilərin və idarəetmə qurumlarının fövqəladə vəziyyət elan etməsini qiymət şişirdilməsi qanununu aktivləşdirmək üçün yetərli hesab edir.

#### Qanunun nəyi qadağan etməsi
Ştat qanunlarında fövqəladə vəziyyət zamanı icazə verilən qiymət artımları fərqlidir. Kaliforniyada 10 faizdən çox qiymət artımı qadağandır. Qanun təchizat, nəqliyyat, tələbat və ya saxlama xərclərinin artması ilə əsaslandırıla bilən istisnalara icazə verir. Florida isə fövqəladə vəziyyətdən əvvəlki 30 gün ərzində həmin məhsulun “orta qiymətini açıq şəkildə aşan” artımları qadağan edir. Alabama qanunvericiliyində “kəskin uyğunsuzluğun” nə olduğu dəqiq müəyyən edilmədiyindən, həm sakinlər, həm də hüquq-mühafizə orqanları üçün qiymət şişirdilməsini müəyyən etmək çətin olur; digər ştatlar isə qiymət artımını 25 faizdən az olmaqla məhdudlaşdırır.

#### İcra
Qiymət şişirdilməsinə qarşı qanunların icrası qanunlardakı çoxsaylı istisnalar və nəzarət mexanizmlərinin zəifliyi səbəbindən çətin ola bilər. Qanunlar adətən prokurorluğa geniş mülahizə səlahiyyəti verir. 2004-cü ildə Florida şikayətlərin üçdə birinin əsassız olduğunu müəyyən etdi, qalan hissənin böyük bir qismi isə cinayət təqibi əvəzinə razılaşma qərarı () ilə həll olundu.

#### Kaliforniya
Kaliforniya Cinayət Məcəlləsinin 396-cı maddəsi fövqəladə vəziyyət elan edildikdən sonra kirayə, otel yerləşməsi, yanacaq, qida və digər əsas ehtiyac mallarında 10 faizdən yüksək qiymət artımını qadağan edir. Digər ştatlardan fərqli olaraq, Kaliforniyada fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi üçün Prezidentin və ya qubernatorun qərarı tələb olunmur; şəhər və mahal səviyyəsində rəsmilərin qərarı kifayətdir. Qadağa 30 gün qüvvədə qalır və zərurət olduqda yenilənə bilər.

2017 və 2018-ci il Kaliforniya meşə yanğınlarından sonra qubernator Cerri Braun təsirlənmiş bölgələrdə qiymət şişirdilməsi qadağasını dəfələrlə uzatmışdır. Qubernator kimi son addımlarından biri bu qadağanı 31 may 2019-a qədər uzatmaq olmuşdur.

2018-ci ilə qədər ştatda fəlakətdən sonra ilk dəfə bazara çıxarılan mənzillərin kirayəsinə heç bir məhdudiyyət yox idi. Tabbs yanğını hadisəsindən sonra yeni kirayələrin yüksək qiymətə təklif edilməsinə dair ittihamları prokurorun cəzalandıra bilməməsi ilə bağlı şikayətlərdən sonra qanunvericilik 396-cı maddəyə dəyişiklik etdi.

2018-ci il qanunu fövqəladə vəziyyət zamanı əvvəllər kirayəyə verilməmiş əmlakın aylıq təxminən 10.000 dollardan yüksək qiymətə təklif edilməsini qadağan edir. Qanun həmçinin kirayələrin 10 faizdən çox artırılmasını qadağan edir və icarəçi daha yüksək qiymət təklif etsə belə, ev sahibinin bu məbləğdən artıq tələb etməsini yasaqlayır.

2025-ci ilin yanvarında baş vermiş Paliseyds yanğını fonunda bu qiymət tavanı insanların mənzil tapmasını çətinləşdirmişdir, çünki oxşar əmlakların adi kirayə qiymətləri bundan yüksək olur və bu limit varlı ev sahiblərinin evlərini kirayəyə vermək marağını azaldır.Bir ekspertin fikrincə, əgər qiymət məhdudiyyəti olmasaydı, kirayəyə verilə biləcək evlərin sayı “yüzlərlə və ya minlərlə” çox ola bilərdi.

#### Florida
Florida ştatının “fövqəladə vəziyyət” haqqında qanunu qiymətqoyma sui-istifadəsini () cinayət hesab edir. Əsas malların və xidmətlərin təchizatçısı mülki fövqəladə vəziyyət ərəfəsində və ya onun gedişində kəskin şəkildə qiymətləri artırdıqda və ya qiymət artımından faydalanmaq üçün mövcud müqavilələri ləğv etdikdə və ya icra etməkdən imtina etdikdə ittiham oluna bilər. Klassik nümunə tufan yaxınlaşdığı zaman pərakəndə satıcının südlə çörəyin mövcud ehtiyatına qiyməti artırmasıdır. Bununla belə, tədqiqatlar göstərmişdir ki, belə qanunların təsiri əslində daha ekstremal çatışmazlıq riskini artırır, çünki qiymət artımının olmaması yüksək tələb dövrü ərəfəsində bazara ilk çatan istehlakçılara bütün məhsulu almaq üçün daha güclü stimul yaradır.

Floridada müdafiə kimi göstərilə bilər ki, qiymət artımı əsasən artırılmış xərcləri əks etdirir — məsələn, fövqəladə generatorun işlədilməsi və ya işçilər üçün əlavə risk haqqı (). Bu baxımdan, Kaliforniya isə qiymət artımına 10 faiz hədd qoyur.

### Birləşmiş Krallıq
Birləşmiş Krallıqda istehlakçıların müdafiəsi üzrə qanunvericilikdə “price gouging” termini istifadə olunmasa da, tətbiq edilən qaydalar ABŞ qanunlarına bənzəyir. Birləşmiş Krallığın 1998-ci il Rəqabət Qanununun II Fəsli bazarda dominant mövqeyə malik şirkətlərə qarşı “sui-istifadə” hesab olunan fəaliyyətləri, o cümlədən “ədalətsiz” qiymətqoymanı qadağan edir. Dominantlıq adətən bir şirkət müvafiq bazarın 40 faizdən çoxuna sahib olduqda müəyyən edilir. Qanun pozuntusu halında şirkət qlobal gəlirinin 10 faizinə qədər cərimə edilə bilər.

### Avropa İttifaqı
Birləşmiş Krallıqda olduğu kimi, Avropa İttifaqının qanunvericiliyində də “price gouging” termini xüsusi olaraq istifadə edilmir. Avropa İttifaqının Fəaliyyəti Haqqında Müqavilənin 102-ci maddəsi “bazarda dominant mövqedən sui-istifadə” hallarını qadağan edir. Maddəyə əsasən, bu cür sui-istifadə aşağıdakılardan ibarət ola bilər: “(a) birbaşa və ya dolayı yolla ədalətsiz alış və ya satış qiymətlərinin və ya digər ədalətsiz ticarət şərtlərinin tətbiqi...”.

2016-cı ildə Aİ-nin rəqabət üzrə komissarı Marqrete Vestager bəyan etmişdi ki, Komissiya qaz sənayesi, dərman sənayesi və standartlara əsaslanan patentlərdən sui-istifadə hallarına xüsusi diqqət yetirərək “həddindən artıq yüksək qiymətləri birbaşa tənzimləməyə müdaxilə edəcək”.

## COVID-19 dövrü

2020-ci il martın 13-də ABŞ prezidenti Donald Tramp COVID-19 pandemiyasının yayılmasına cavab olaraq ölkədə fövqəladə vəziyyət elan etdi; bu elan ştatlara dəstək üçün ilkin olaraq 50 milyard ABŞ dollarının ayrılmasına imkan yaratdı. Milli Səhiyyə İnstitutları tərəfindən aparılan araşdırmalara görə, pandemiya dövründə amerikalılara evdə qalmaq, karantinə riayət etmək və maska taxmaq kimi tələblər panikaya səbəb olmuşdu.

COVID-19 ilə bağlı fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi ilə ştat səviyyəsində qiymət qalxırtması ilə bağlı qanun və qaydalar qüvvəyə mindi. Bəzi məhsullara tələbat artdı, təklif isə azaldı. Çatışmazlıq yaranan məhsullara cərrahi maskalar, N95 respiratorları, əl dezinfeksiyaedici vasitələr və tualet kağızı daxil idi. 30-dan çox ştatın baş prokuroru Facebook, Amazon, Craigslist, eBay və Walmart kimi platformalardan zəruri məhsulların “vicdansız şəkildə yüksək” qiymətlərlə satışının məhdudlaşdırılmasını tələb etdi.

### Onlayn qiymət
2018-ci ildə apellyasiya məhkəməsi aşağı instansiya məhkəməsinin qərarını ləğv edərək, ABŞ Konstitusiyasının dormant commerce clause müddəasına əsasən Merilend ştatının qiymət qalxırtmasına qarşı qanununun konstitusiyaya zidd olduğuna qərar verdi.

## İqtisadi təhlil

Təyinetmə səmərəliliyi nəzəriyyəsinə görə, qiymətlər düzgün işlədikdə bazarlar resursları ən yüksək dəyər verilən sahələrə yönəltməyə meyllidir. Beləliklə, məhsulu daha çox dəyər verən və ödəməyə qadir olanlar qiymətin yüksəlməsi fonunda onu əldə edirlər. Friedrich Hayek 1945-ci ildə nəşr olunan "Cəmiyyətdə bilikdən istifadə" əsərində qiymətlərin insanların müxtəlif arzularını təmin etmək üçün fəaliyyətlərini koordinasiya edə bildiyini göstərirdi.

Bir çox iqtisadçılar — o cümlədən Tomas Souell (2004), Donald J. Boudreaux (2005), və Raymond Niles (2020) — qiymət qalxırtmasının qadağan edilməsinin həm alıcılar, həm də satıcılar üçün böhran vəziyyətlərini daha da ağırlaşdırdığını iddia edirlər.

2012-ci ildə Qlobal Bazarlara dair Təşəbbüs tərəfindən aparılan sorğuda aparıcı ABŞ iqtisadçılarının yalnız 8%-i Konnektikut ştatında şiddətli hava hadisələri zamanı “vicdansız dərəcədə yüksək” qiymət artımlarının qadağan edilməsinə dəstək vermişdi. Əksəriyyət bu kimi qanunların qeyri-müəyyən olduğunu, tətbiqinin çətin olduğunu və qiymət artımlarının məhdudlaşdırılmasının resursların yanlış bölgüsünə səbəb olduğunu qeyd etmişdi.

### 2020-ci ildən bu günə
2022-ci ildə Sent-Luis Federal Ehtiyat Bankının iqtisadçısı Kristofer J. Nili qeyd edirdi ki, “əksər iqtisadçılar genişmiqyaslı qiymət nəzarətinin əksər hallarda baha başa gəldiyini və qeyri-effektiv olduğunu düşünür”, çünki yüksək qiymətlər “qıt malları və xidmətləri ödəməyə ən çox hazır və qadir olan alıcılara yönəldir və bu məhsulun dəyərli olduğunu, istehsalçıların isə təklif olunan miqdarı artırmaqla mənfəət əldə edə biləcəyini göstərir”.

2022-ci ildə Beynəlxalq Valyuta Fondunun İşçi Sənədində gözlənilməz mənfəət vergilərinin tətbiqi araşdırılır. COVID-19 pandemiyasından, Ukrayna müharibəsindən və nəticədə enerji və ərzaq qiymətlərində baş verən kəskin artımlardan sonra bu cür vergilərə maraq yenidən artmışdır. Sənəd belə vergilərin çox zaman monopol gücü və ya pandemiya, müharibə və təbii fəlakətlər kimi gözlənilməz hadisələr nəticəsində yaranan və şirkətlərə əlavə, qeyri-adi mənfəət gətirən iqtisadi rentanın səmərəli şəkildə vergiyə cəlb edilməsi üçün potensialını müzakirə edir. Bu cür əlavə mənfəətlər qiymət qalxırtması ilə bağlı ictimai və siyasi narahatlıqları artırmışdır; belə ki, şirkətlərin gözlənilməz şəraitdən həddindən artıq gəlir əldə etdiyi düşünülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* FAQ Concerning Price Gouging by Florida Attorney General
* Condemning Price Gouging with Respect to Motor Fuels Following Terrorist Acts of September 11, 2001 in the Congressional Record