open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flektiv dillər

**Flektiv dillər** — dillərin morfoloji quruluşca üçüncü tipi. Onlara flektivləşdirən, üzvi, formal, fuziyalı, insirafi dillər də deyillər. A. Şlegelə görə, sintetik və analitik tipli ola bilər. Flektiv dillərin digər dillərdən daha fərqli yaranma üsulları mövcuddur. Bunlar fonetikaya aid xüsusiyyətlər sayılır.

Məs:Samit olduğu kimi qalir, saitlər düşür.

## Dillərin təsnifatı

Alman alimi V. fon Humboldt (1767-1835) dilləri bu əlamətlərə görə müəyyənləşdirməyi tövsiyə edirdi: 1. Dildə əlaqələrin ifadəsi (nisbi əlaqələrin ifadəsi). 2. Cümlənin əmələ gəlməsi qaydası. 3. Fonetik forma.

V. fon Humboldt flektiv dillərə təkcə daxili dəyişiklikləri deyil, həm də affikslərlə ifadəni də daxil edirdi. O, israr edirdi ki, çin dili amorf dil deyil, təcrid olunmuş dildir, yəni qrammatik mənalar bu dildə söz sırası və intonasiya ilə ifadə olunur. Beləliklə, bu tipli dilləri o, sırf analitik dillər adlandırır.

## Flektiv dillərin növləri
Flektiv dillər ilk növbədə, sözün dəyişməsini nəzərdə tutur. Sözün dəyişməsi isə onun sonundakı şəkilçinin və ümumiyyətlə, sözün səs cildinin dəyişməsi ilə olur. Sözün dəyişməsinin iki yolu flektiv dillərə aiddir. Lakin onların bu və ya digər dilin qrammatik quruluşunda  tutduqları yer müxtəlifdir. Bununla əlaqədar fleksiyanın iki növünü göstərmək olar:
# Xarici fleksiya 
# Daxili fleksiya   
Rus dili xarici fleksiyaya aiddir. Buna misal olaraq, "книга, книги, книге, книгу, книгой (о) книге" göstərə bilərik. Hər bir halda qrammatik məna sözün sonunda gələn şəkilçi hissəsinin dəyişməsi yolu ilə əldə edilmişdir.

Daxili fleksiya isə adından da göründüyü kimi, sözün daxilində baş verir; həm də bu dəyişmə heç bir fonetik mühitdən asılı olmur.

## Azərbaycan dilinin fleksiyası

Azərbaycan dilinin lüğət tərkibindəki "hökm, hakim, hökumət, məhkum, məhkəmə, hakimiyyət, istehkam, hikmət, mühakimə, möhkəm" sözləri ərəb mənşəlidir. Həmin sözlər Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində müstəqil leksik vahidlər kimi mövcuddur. Ərəb dilində isə onlar müəyyən derivasion, bəzi hallarda isə hətta relyasion qrammatik əlaqələrin göstəriciləri və nəticələridir. Daxili fleksiyanın əsas olduğu flektiv dillərdə daxili fleksiya formaları müəyyən sistemə malikdir. Məsələn, ərəb dilində daxili fleksiya yolu ilə ifadə olunan cəmlik modellərinin bəzi formalarına nəzər salsaq "tərəf" sözünün "ətraf"; "xəbər" sözünün isə "əxbar" və "müxbir" sözünə çevrildiyini görmək mümkündür. Qeyd olunan kimi, daxili fleksiya bütün flektiv dillər üçün səciyyəvidir; məsələn, ingilis dilində daxili fleksiya daha çox fellərdə, xüsusən felin zaman kateqoriyasında özünü göstərir:
* I sing Mən oxuyuram - I sang Mən oxudum;
* I ring Mən zəng edirəm -  I rang Mən zəng etdim  və s.
Amorf dillər

**Amorf dillər** — Sözdəyişdirici şəkilçiləri olmayan dillərdir ki, belə dillərdə qrammatik mənalar ya yanaşma əlaqəsi, ya da köməkçi sözlər vasitəsilə ifadə olunur. Məs.: çin dili. Sözün tam mənasında amorf dil yoxdur.

## İstinadlar
İnkorpor dillər

V. fon Humboldt **inkorpor dillər** də fərqləndirir. Buraya Amerikada hindi dillərini və Asiyada paleoasiya dillərini aid edir. Bu dillərin əsas əlaməti odur ki, söz kökləri birləşib söz-cümlə yaradırlar. Bunun əvvəli mübtəda, sonu xəbər olur, ortada isə digər üzvlər gəlir. Hissələr həm sözün elementləri, həm də bir cümlə üzvləridir. Burada başlanğıc mübtəda, son predikatdır, qalan üzvlər, əlavələr ortaya daxil edilir. Humboldt bunu Meksika nümunəsi ilə izah edir: ninakakwa, burada ni –  «mən», naka –  «yedim»  kwa – «ət». Çukot dilindən bir nüminə: tı-ata-kaa-nmı-rkın  –  «mən kök marallar öldürürəm», hərfən: «mən-yağ-maral-öldür-etmək», Beləliklə, inkorporlaşan dillər üçün aşağıdakı xüsusiyyətlər xarakterikdir: müstəqil sözlərlə yanaşı, bu dillərdə mürəkkəb komplekslər var, feil formasının tərkibinə obyekt, fəaliyyət şəraiti, bəzən mübtəda da daxil edilir. İnkorporlaşan dillər morfemin birləşməsi prinsipinə görə aqlutinativ, daxili  formasına görə flektiv dillərə daha yaxındır.
Nate Dogg

**Nataniyel Daveyn Heyl** (*Nate Dogg* kimi tanınır, ) — G-Funk müğənnisi və şou-biznes xadimi.

## Həyatı
Nate Dogg, solo layihələri ilə deyil, ən böyük uğurunu digər reperlərlə ilə əməkdaşlıq etməklə qazanıb.

## Diskoqrafiya
* 1998: "G-Funk Classics, Vol. 1 & 2 "
* 2000: "The Prodigal Son"
* 2001: "Music and Me"
* 2002: "Essentials"
* 2003: "Nate Dogg"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dr. Dre

**Dr. Dre** (əsl adı **Andre Romel Yanq**; ) — Amerikalı reper, mahnı müəllifi, səs prodüseri, təşəbbüskar, səsyazma icraçısı, aktyor və səs mühəndisi.

## Diskoqrafiya
* 1992: "The Chronic"
* 1999: "2001"
* 2015: "Compton"

## Filmoqrafiya
* 1992 "Niggaz4Life: The Only Home Video"
* 1996 "Set It Off"
* 2000 "Up in Smoke Tour"
* 2002 "Training Day"
* 2010 "The Wash"
* 2011 "Shady Talez"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rəşad Haşımov

**Rəşad Mirhaşım oğlu Haşımov** () — Azərbaycan musiqiçisi.

## Həyatı
5 iyun 1971-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur.

A. Zeynallı adına Musiqi Texnikumunda oxumuşdur. 1990-cı ildə Bakı Musiqi Akademiyasının yetirməsidir.

1990-cı ildə "Aypara" qrupunun tərkibində Almatı şəhərində keçirilən "Asiyanın səsi" müsabiqəsində iştirak etmişdir. Həmin illərdə "AzKonsert" Dövlət qastrol birliyində pianoçu kimi işləmişdir.

1993-cü ildə "Rast" qrupunu yaratmış və hal-hazıradək həmin kollektivin bədii rəhbəridir.

1994-cü ildə Xalq Artisti Siyavuş Kəriminin rəhbərliyi altında studiyada çalışmış, bir neçə musiqi layihələrində yaxından iştirak etmişdir.

"Rast" qrupu 1996-cı ildə Fransada keçirilən "Radio France İnternational" müsabiqəsində iştirak edərək 360 qrupdan 10 ən güclü qrupların sırasına düşərək müsabiqənin finalçısı olmuşdur.

2005-ci ildə Azərbaycan incəsənət ustalarının nümayəndə heyəti tərkibində R. Haşımov "Rast" qrupu ilə birgə Dövlət Kreml Sarayında keçirilən Rusiyada Azərbaycan ilinin təntənəli açılış mərasimində çıxış etmişdir. Həmin ildə Parisdə keçirilən görkəmli akademik Yusif Məmmədəliyevin 100 illiyinə həsr olunmuş tədbirin musiqi rəhbəri olmuşdur.

R. Haşımovun rəhbərlik etdiyi "Rast" qrupu 1996-cı ildə "Humay", 1997, 1998, 1999-cu illərdə "Qrand" mükafatlarına layiq görülmüşdür.

2013-cü ildən "Eurovision" musiqi yarışmasının Azərbaycan üzrə münsiflər heyətinin üzvüdür.

Azərbaycan mədəniyyətinin və musiqi təhsilinin inkişafındakı xidmətlərinə görə 2006-cı ildə "Əməkdar artist" fəxri adı ilə təltif olunub

## Filmoqrafiya
# Vəkil hanı? (film, 2011)
# Qanun naminə (serial, 2013)

## İstinadlar
The Notorious B.I.G.

**Notorious B. I. G.** (əsl adı **Kristofer Corc Lator Vallas**; ) — afro-amerikan hip-hop ifaçısı, Şərqi Sahil repinin və qanqsta-repin ən görkəmli ulduzlarından biri.

## Ölümü
1997-ci ildə Kaliforniya ştatında qətlə yetrilmiş Nyu-Yorkun rep kralının ölümündə şübhəli tərəflər kimi LAPD-nin (Los Angeles Polis Departeamenti) üzvləri, quldur dəstələri və sənətdə rəqibi olan və ondan 7 ay əvvəl ölmüş Tupak Şakur'un adamları göstərilir. Ölümündən əvvəl "Ready to Die" ölümündən sonra isə "Life after Death" albomlarına müəlliflik etmişdir.

## Diskoqrafiya

### Studio albomları
* 1994: *[[Ready to Die]]*
* 1997: *[[Life After Death]]*

### Ölümündən sonra çıxan albomlar
* 1997: *[[Life After Death]]*
* 1999: *[[Born Again]]*
* 2005: **

### Notorious B. I. G. iştirak etdiyi albomlar
* 1995: *[[Conspiracy]]* (Junior M.A.F.I.A. qrupunun albomu)

### Tərtib olunmuş albomlar
* 2007: *[[Greatest Hits (The Notorious B.I.G. album)|Greatest Hits]]*
* 2009: *[[Notorious (soundtrack)|Notorious: Original Motion Picture Soundtrack]]*

## Həmçinin bax
* Şərq-Qərb hip hop qarşıdurması

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yardi

**Yardi** () — Yamayka əsilli Britaniya mafiya qruplaşması.

Yardilər 1950-ci illərdə Britaniyaya mühacir etmiş Yamaykalılardır. Onlar tez-tez cinayətkar dəstələr arasında baş verən qırğınlarda iştirak etmiş və Yardi adıyla tanınmışdılar. Onlar əsasən narkotik alveri və odlu silahdan istifadəyə görə cinayət məsuliyyətinə cəlb olunurlar. Heç vaxt hüquq-mühafizə orqanlarının sıralarına öz adamlarını daxil etməyə cəhd göstərmədiklərindən digər mafiya qruplaşmaları qədər güclü sayılmırlar.
Alban mafiyası

**Alban Mafiyası** — alban əsilli adamlardan qurulmuş mafiya qruplaşması.

Bu mafiya Albaniyada yerləşmiş çoxsaylı cinayətkar dəstələrdən ibarətdir. Onlar həmçinin ABŞ və Avropada da fəaldırlar. Deyilənə görə beynəlxalq səviyyəyə 1980-ci illərdə qalxıblar. Albaniyanın özündə isə mütəşəkkil cinayət qrupları 15-ci əsrdən fəaliyyət göstərir. Alban mafiyası ABŞ və Böyük Britaniyada narkotik və bədən alveri reketini idarə edir.
Yəhudi mafiyası

**Yəhudi mafiyası** () — Yəhudi əsilli mafiya qruplaşması.

Yəhudi mafiyasının fəaliyyətinə narkotik və bədən alveri aiddir. Dövran dəyişdikcə Yəhudi mafiyasının da işləmə tərzi dəyişmiş və onlar təvazökar himayədarlıq fəaliyyətindən, amansız və tərəddüd etmədən qan tökən bir dəstəyə çevrilmişdir. Rus-Yəhudi mafiyası ABŞ siyasi aləminə elə yaxşı daxil olmuşlar ki, Amerika hüquq sistemi son illər onların qarşısını almaqda heç bir irəliləyiş göstərə bilməmişdir.

## İstinadlar
Yakuza

**Yakudza** () — Yaponiya mafiya qruplaşması. Ginnesin rekordlar Kitabına görə dünyanın ən əhəmiyyətli cinayət fenomendir.

Əsası 17-ci əsrdə qoyulmuş Yakudzanın fəaliyyət dairəsinə  Avropa və Amerikadan senzurasız pornoqrafiya importu, bədən alveri, reket və qanunsuz immiqrasiyanın təşkili aiddir. Çeçələ barmağının yoxluğu mafiya üzvü olmağın işarəsi sayılır. Dəstə üzvləri başçıdan üzr istəmək məqsədilə bu qurbana yol verirlər. Yakudzanın yuxarı ranqında duran üzvlərinin bir çoxunun bədəni tamamilə tatuaj ilə örtülmüşdür. Hazırda cinayətkar qrupun 2.500 ailəni təmsil edən 110.000 fəal üzvü vardır.

## Etimologiya

## Yakudzanın tarixi

### Tekiya və bakuto

### İlk patron və ilk müharibə

### XX əsrin birinci yarısı

### Qurentay

### Osaka müharibəsi və Yamaquchi-Quminin yüksəlişi

### Yoşio Kodama dövrü

### Sokaya

### 1990-cı illər

### 2000-cı illər

### 2010-cu illər

## Yakudzanın strukturu

### Ən böyük qruplar

## Yakudzanın fəaliyyət dairələri

### Coğrafi yayınması

## Submədəniyyət və yakudzanın xüsusiyətləri

### Daxili atributları

## Yakudza ilə mübarizə

## Yakudza populyar mədəniyyətdə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Triada (Çin mafiyası)

**Triada** () — Çin mafiya qruplaşması.

Triadalar, böyük hissəsi Çin, Malaziya, Honkonq, Tayvan və Sinqapurda yerləşən çoxsaylı quldur qurumlarından ibarətdir. Həmçinin Nyu-York, Los-Anceles, Sietl, Detroyt, Çikaqo, Buenos Ayres, Amsterdam, Vankuver və San Fransiskoda müəyyən qədər fəal olan  mütəşəkkil dəstələr daha çox oğurluq, sifarişli qətl, narkotik alveri və piratçılıq fəaliyyəti ilə məşğul olurlar. Triadanın əsası 18-ci əsrdə qoyulub və o vaxt Tian Di Hui adı ilə tanınırdı. Son zamanlar saxta Çin valyutası hazırlamaqla məşğul olan Mafiya üzvlərinin sayı 50.000 nəfərə çatır. Triadanın yaşadığı ölkələr aşağıdakılardır:
*Çin
*Malaziya
*Sinqapur
*İtaliya
*Tayvan
*Kanada
*Yeni Zelandiya
*Avstraliya
*ABŞ
*Argentina 
*Almaniya
*Böyük Britaniya (14K-Triade banda qrupu)
*Niderland
*Dominikan Respublikası
*Vyetnam
*Tailand
*Filippin
*Yaponiya
*Filippin
*Makao
*Rusiya
*Fransa
*İspaniya
*Myanma
*Laos
*İndoneziya
*Meksika
*Braziliya

## Banda qrupları
* Vereinigte Wo (40 000 adam, 10 Klan)
* 14K-Triade (25 000 adam, 30 Klan)
* Sun Yee On (50 000 adam)
* Bou (1000 adam, 2 Klan)
* Shih-Hai-Triad (10 000 adam)

## Xarici keçidlər

*Q&A for tourists on triads in Hong Kong
*SF Weekly Feature Article Profiling Member of Hop Sing Tong -- Raymond "Shrimp Boy" Chow (2007)
*An essay about Triads 
*''Asian Gang Sweep 2 Chinatown biz bigs busted''. Pete Bowles. ''Newsday''. 12/10/1993.
Hinterpommern

**Hinterpommern** -  Almaniyanın Pomeraniya tarixi əyalətində yerləşən ərazi. Vaxtı ilə Prussiya, sonra isə Almaniya İmperiyasının tərkibində olub, 1945-ci ildən Almaniya ərazisidir. Əhalisinin əksəriyyəti polyaklardır.
Nauqard

Nauqard bölgəsi Hinterpommern əyalətində 1818–1845-ci illər ərazində keçmiş qraflıqdır. 1 yanvar 1945-ci ildən :

* Daber, Qollej, Massou və Naugard bölgələrindən
* hərəsinin əhalisi 2000-dən çox olan 111 bələdiyyədən
* Gutsbezirk meşə təsərrüfatından ibarətdir.
Göttingen

**Göttingen** () — Almaniyanın Aşağı Saksoniya torpağında universitet şəhəri. Saksoniyanın əhalisinə görə beşinci şəhəridir. Şəhər 18 şəhər rayonundan ibarətdir.

## Georq-Avqust adına Gettingen Universiteti
Georq-Avqust adına Göttingen universiteti 1734-cü ildə Böyük Britaniya kralı II Georq tərəfindən təsis edilib. Vaxtilə Avropanın ən böyük universitetlərindən sayılıb. 100 minlik şəhərin təqribən 23 mini dünyanın müxtəlif bölgələrindən gələn tələbələrdir. Universitetlə 45 nəfər nobel mükafatı laureatı əmək fəaliyyəti ilə bağlı olub. 4,5 milyon ədəd kitabla universitet kitabxanası Almaniya kitabxanaları arasında öndə gedir.

1998–2005-ci illərdə Almaniyanın federal kansleri olmuş Gerhard Şröder bu universiteti bitirmişdir.

## Həmçinin bax
* Göttingen Universitetinin Kitabxanası
* Göttingen kiçik donuzu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gettingen şəhərinin rəsmi veb-saytı
* Gettingenin turist saytı
* Region haqqında veb-sayt
* Gettingen Universiteti rəsmi veb-saytı
Lupinus micranthus

*  — Lupinus bicolor bitki növünün sinonimi.
*  — Lupinus gussoneanus bitki növünün sinonimi.
Koza nostra

**Koza nostra** () — Siciliyada yaranmış, 1930-cu illərdən Nyu-Yorkda fəaliyyət göstərən iri italyan-amerikan mafiya qruplaşması.

1930-cu illərdən fəaliyyət göstərən Nyu-Yorkun 5 cinayət ailəsi ABŞ-də ən təhlükəli cinayət qruplaşması olmuşdur. Koza nostra yarandığı gündən Laki Luçanonun təsis etdiyi "Komissiya" tərəfindən idarə olunmuş və onilliklərlə toxunulmazlığını qorumuşdur. Ailələrə qarşı mübarizə göstərməkdə dövlət qurumları da gücsüz qalmış, hətta bəzən onlara kömək üçün müraciət etmişdir. İkinci dünya müharibəsində Nyu-Yorkdakı təxribatların qarşısını almaq üçün Strateji Xidmətlər Bürosu (OSS) Luçanodan qeyri-könüllü xidmət görür. 1960-cı ildə Mərkəzi Kəşfiyyat Agentliyi Kuba lideri Fidel Kastronun həyatına qəsd etmək üçün italyan mafiyasından kömək istəyir. Lakin onlar dövlətlə işləməkdən boyun qaçırırlar. 2007-ci ildə vəfat etmiş keçmiş MKİ agenti Edvard Hant isə ölümündən qabaq ABŞ-nin 35-ci prezidenti Con Kennedinin qətlində agentlik və mafiyanın əlbir olduğunu etiraf etmişdir. Koza nostra 1980-ci illərin sonlarına kimi ən güclü mütəşəkkil cinayət forması qalmışdır, lakin son 20 ildə ailədaxili çəkişmələr və xəyanət nəticəsində qismən zəifləmişdir. Nəsillər bir-birini dəyişdikcə, köhnə adət-ənənələr yeniləri ilə əvəz olunmuş və Koza nostra dayaq nöqtəsini itirmişdir. Ailə üzvlərinə törətdiyi cinayətlər barədə məlumata görə əfv və milyonlar vəd edən Federal Təhqiqat Bürosu nəhayət ki, öz istəyinə çatır.
Samuel Koen

**Samuel Koen** (; 25 yanvar 1921 - 28 noyabr 2010) — ABŞ fiziki, Neytron bombasının yaradıcısı.

Samuel Koen neytron bombasının konsepsiyasını 1958-ci ildə təklif edib. İnfrastruktura toxunmayan və radiasiya yaratmayan, ancaq canlı qüvvəni məhv edən neytron bombasının ilk sınağı 1963-cü ildə Nevada poliqonunda keçirilib. ABŞ prezidenti Cimmi Karter 1978-ci ildə silahın hazırlanmasını dayandırıb, ancaq 1981-ci ilə layihə yenidən işlənilməyə başlanılıb.

Mədə xərçəngindən əziyyət çəkən 89 yaşlı alim Los-Ancelesdə evində vəfat etmişdir.

## Mənbə

*Neytron bombasını yaradan öldü
Neytron bombası

**Neytron bombası** — İnfrastruktura toxunmadan və radiasiya yaratmadan, ancaq canlı qüvvəni məhv edən silah.

Neytron bombasının konsepsiyasını ilk dəfə ABŞ fiziki Samuel Koen 1958-ci ildə təklif edib. İnfrastruktura toxunmayan və radiasiya yaratmayan, ancaq canlı qüvvəni məhv edən neytron bombasının ilk sınağı 1963-cü ildə Nevada poliqonunda keçirilib. ABŞ prezidenti Cimmi Karter 1978-ci ildə silahın hazırlanmasını dayandırıb, ancaq 1981-ci ilə layihə yenidən işlənilməyə başlanılıb.

## Mənbə

*Neytron bombasını yaradan öldü
Yelena Blavatskaya

**Yelena Petrovna Blavatskaya** () — rus okkultist, publisist, spiritualist, Teosofiya Cəmiyyətinin banisi.

## Həyatı
Blavatskaya 1831-ci ildə Yekatirinoslavda, alman zadəganı Piter Hanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Gənclik illərində spiritizm (ruhlarla əlaqə yaratmaqla bağlı mistik təsəvvür) ilə maraqlanan Yelena 17 yaşında çar generalı Blavatskiy ilə ailə qurmuş, lakin üç aydan sonra onu tərk etmişdir. Uğursuz ailə həyatından sonra o, mistik din və təlimlərlə məşğul olmaq yolunu seçərək, Tibetə, Hindistana, Misirə, daha sonra Amerikaya səyahət etmişdir. Səyahətlər zamanı ezoterik (gizli) dini məktəblərin təlimlərinə yiyələnmiş və onlar haqqında əsaslı məlumat əldə etmişdir. Çətin xasiyyətli olmasına baxmayaraq, o, nəzərə çarpan bacarığı ilə 1875-ci ilin 13 sentyabrında özünün iki pərəstişkarı – polkovnik Henri Olkottun və Uilyam Cacın köməkliyilə "Həqiqətdən üstün din yoxdur" şüarı altında Teosof cəmiyyətini yaratmışdır.

Onun təqdim etdiyi teosof təliminin əsasında Brahmanizm, hinduizm və Buddizmin dini-fəlsəfi konsepsiyalarının, həmçinin okkultik və mqnostik elementlərin təsiri müşahidə edilmişdir. Təşkilat rəhbərləri dinlərin tarixi formalarını nəzərə almayaraq, bütün dini rəmzlərdəki gizli mənalarında oxşarlıq axtarmaq mövqeyindən çıxış edərək, müxtəlif inancları birləşdirib ehkamlarla bağlı olmayan universal din yaratmağa çalışmışdılar.

İlk vaxtlar cəmiyyətin fəaliyyəti Avropa və Amerikanın bir çox ölkələrində sürətlə yayılmışdı. Onun ətrafında astrologiya və okkultizimlə maraqlanan çoxlu sayda insan toplaşmışdı

Blavatskaya və Olkott 1879-cu ildə Hindistana gedərək Adyar şəhərində cəmiyyətin mərkəzi qərargahını açmışdılar. Bu köçü Nyu-Yorkda üzləşilən maliyyə çətinlikləri və Olkottun kolonial iqtisadi sərmayəyə can atması ilə də izah edənlər var.

Seylon adasına gələn Blavatskaya burada üsyan qaldıran buddistləri müdafiə etməklə müstəmləkəçi dairələrlə əlaqələrini çətinləşdirsə də, Teosof cəmiyyətinin fəaliyyəti Seylondakı yerli buddist icmaları tərəfindən dəstəklənmişdir.

## Tənqidi
Bir müddət sonra təşkilat ətrafında müxtəlif qalmaqallar baş vermiş və Blavatskaya casusluq, saxtakarlıq və şarlatanlıqda ittiham olunmuşdur. 1884-cü ildə növbəti qalmaqal zamanı Teosof cəmiyyətinin mənzil qərargahında çalışan təşkilatın hindistanlı mənsubları Emma və Aleksis Kulomb cütlüyü Blavatskayanın fırıldaqlarını – hərəkət edən divar, tavan və müqəvva "fokuslarının" mexanizmini üzə çıxarmışlar.

## Ölümü
1891-ci ildə Londonda vəfat etmişdir.
## İstinadlar
Sesbania grandiflora

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3–5 m-ə çatan ağacdır. Yarpaqları lələkvari, oval şəkilli olub kənarları düzdür. Çiçəkləri böyük və ağ rəngdə olur. Meyvələri hamar və zərif yaşıl rəngdə paxlalardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Andrea del Sarto

**Andrea del Sarto** (, əsl adı *Andrea d’Anyolo di Françesko di Luka di Paolo del Milyore Vannukki*, ; ) — yaradıcılığı yüksək İntibah və erkən manyerizm dövründə çiçəklənən florensiyalı rəssam. Həyatı boyunca onu *senza errori* (*tərc.* "səhvsiz") adlandırmışlar.

## Həyatı
Andrea 1486 və ya 1487-ci il 16 iyulda Florensiyada anadan olmuşdur. Onun atası Aqnolo dərzi () olduğu üçün Andreanın özü "del Sarto" (*tərc.* "dərzi oğlu") kimi tanınmağa başladı. 1677-ci ildən bəzi sənədlərdə soyadı Vannukki kimi göstərilib. 1494-cü ildə Andrea əvvəlcə zərgərə, sonra oymaçıya, sonda isə rəssam Cian Barilə şagirdlik edir. Vazariyə görə sonralar o Pyero di Kozimo və Raffaellino del Qarbonun tələbəsi olmuşdur.

Andrea və köhnə dostu Fransiabicio birlikdə Pyatsa del Qranoda emalatxana açırlar. "İsanın vaftizi" onların birlikdə ilk əsərləri olur. Zaman keçdikcə Sartonun fərdi üslubu formalaşır və onlar ayrılıqda işləməyə başlayırlar.

## Florensiyada freskalar
1509–1514-cü illərdə Andrea, Servite monastrının portikində 1285-ci ildə ölmüş Servite müqəddəsi Filippo Benizzinin həyatını əks etdirən 3 freska yaratmışdı. O, qısa bir zamanda Benizzini cüzamlı birinə geyimini verərkən, qumarbazları lənətləyərkən və qızı şeytandan qurtararkən təsvir etmişdi. Bu əsərlərin mükəmməliyi, xüsüsilə konturlarının dəqiqliyi Andreaya "Andrea senza errori" adını qazandırır. Bundan sonra o Müqəddəs Filipponun freskasını yaradır. 1514-cü ildə Andrea özünün son iki freskasını bitirir. Bunlar "Bakirənin doğuşu" və "Ədalətin alleqoriyası"dır.

## Fransaya səfər
Fransaya göndərilən Pieta kompozisiyası və "Madonna" əsərindən sonra Andrea I Fransisk tərəfindən Fransaya dəvət edilir. 1518-ci ilin iyununda o, həyat yoldaşı Lukretsiya del Fedeni tərk edərək şagirdi Andrea Skvarzella ilə birlikdə Fransaya yola düşür.

Corco Vazari və Andreanın şagirdinin yazdığına görə Lukretsiya rəssamın İtaliyaya qayıtmasını tələb etmişdi. Kraldan görmədiyi işlərə görə pul aldıqdan sonra Andrea Florensiyaya qayıdır və həmin pulla özünə ev alır. Bundan sonra o Fransaya qayıtmır.

## Son işləri
1520-ci ildən Andrea Florensiyada işləməyə başlayır. O "İnam və xeyirxahlıq", "İrodiadanın qızlarının rəqsi", "Baptistin edamı", "Ümid alleqoriyası", "Mələyin Zəkəriyyəyə görunməsi" əsərlərini yaradır.

1523-cü ildə Papa X Levin Rafael tərəfindən çəkilmiş portretlərinin surətini yaradır. Adreanın Skaltsoda son işi olan "Baptistin doğuşu"nu 1526-cı ildə tamamlayır. Növbəti ildə isə o son mühüm əsərini, Florensiya yaxınlığındakı Salvidə "Sonuncu şam yeməyi"ni tamamlayır.

## Əsərləri
* Müqəddəs ailə şəhid Pyotrla (1507–1508, Pinakoteka, Bari)
* Madonna və körpəsi Müqəddəs İoanla (1513, Uaytfild İncəsənət muzeyi)
* Madonna qarpiyalarla (Françesko, Uffitsi, Florensiya)
* Atalar "Üçlük" doktrinasını müzakirə edərkən (Uffitsi)
* Pyeta (Belveder sarayı, Vyana)
* Yuli Sezar xərac alarkən (1521; Alessandro Allori tərəfindən tamamlanmışdır)
* Bakirə müqəddəslərin əhatəsində (Florensiya)
* Həyat yoldaşının portreti
* Gənc adamın portreti (Milli Qalereya, London)

## İstinadlar
GFAJ-1

**GFAJ-1** - Halomonadaceae ailəsinə aid bakteriya. ABŞ, Kaliforniya ştatındaki Mono gölünün qələvi və duzlu sularında NASA əməkdaşı geobioloq Felisa Wolfe-Simon tərəfindən tapılmış ektsremofil (aşırı duzlu, isti, pH və sairə şəraitlərdə yaşayan bakteriya grupu) bakteriyadır. 2010-cu ildə Science jurnalında dərc olunmuş məqalədə iddia olunur ki, bu bakteriya fosfor baxımından məhdudlaşdırıldıqda arsen kimi zəhərli elementi bu maddənin yerinə qismi olaraq istifadə edərək həyatına davam etdirmə qabiliyyətinə malikdir. Bu qeyri-adi nəticə geniş mübahisələrə səbəb olmuşdur. 2012-də aparılan araşdırmalar göstərmişdir ki, bu bakteriyanın DNT-sində arsenik yoxdur və bu ştam sadəcə arsen zəhərinə davamlı, fosfata eytiyac duyan bir orqanizmdir.

Bu mikrob tapılana qədər elm canlı həyat üçün 6 elementin – karbon, hidrogen, nitrogen, oksigen, fosfor və sulfidin olmasını gərəkli sayıb. Bu elementlər DNT, protein, yağ və hüceyrələrdə olub. Ancaq Kaliforniya ştatındakı Mono gölündə tapılan bir mikrobun təməl molekullarında fosfor əvəzinə arsenium aşkarlanıb.

“GFAJ-1” adı verilən bu mikrob bu günə qədər canlıların yaşaması üçün mümkünsüz sayılan, dənizlərlə müqayisədə 3 dəfə duzlu olan Mono gölündə yaşamağı bacarıb. Yaşam üçün yararsız sayılan bu mühitdə bu mikrobun yaşadığı üzə çıxıb. Arsenium kimyəvi elementlər cədvəlində fosfordan sonra gəlir və bu iki elementin fiziki olaraq atom böyüklükləri bir-birinə bənzəyir. Kimyəvi quruluşlarında da bənzərlik var. Laboratoriyada mikrobun fosfor olmayan bir mühitdə necə yaşadığını araşdırılıb. Gərəkli bütün elementlərin olduğu mühitdə yalnız fosfor olmamışdır, onu arseniumla əvəz etdikdə, nəticədə mikrobun böyüdüyü və inkişaf etdiyi görünüb. Daha sonra bunun necə baş verdiyi araşdırılıb və mikrobun DNT-si öyrənilib. DNT-də də arseniumla rastlaşılıb. Fosfor kimi arsenium da hüceyrənin içərisində olub.

## İstinadlar
Arachis hypogaea

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Əhəmiyyəti
Araxis və ya yerfındığı (Arachis hypogaea) toxumlarından ərzaq yağı (yeməli yağ) almaq üçün əkilib becərilir. Araxis toxumlarının tərkibində 60%-ə qədər yağ (orta hesabla 53%) və 35%-dən çox zülal vardır. Tərkibindəki zülalın miqdarına görə araxis ancaq soyadan geri qalır. Araxis yağı konserv sənayesində, marqarin alınmasında, sabun bişirmə sənayesində və tibbdə istifadə olunur. Araxis yağı yarımquruyan (yod ədədi 90-103) yağlar qrupuna aiddir. Orta hesabla bir ton qabıqlı araxis toxumdan 226-317 kq. yağ alınır. Araxis yağı əsas etibarı ilə konserv və qənnadı sənayesində istifadə olunur. Üyüdülmüş araxis toxumları şokolad hazırlananda əlavə kimi tətbiq edilir. Qovrulmuş toxumları ərzaq kimi yeyilir və xırdalanmış halda bir çox qənnadı məhsullarına əlavə edilir. Yağın emalından sonra jmıxın tərkibində 45% zülal və 8% yağ olur. Ərzaqlıq sortları lobya dadı verməməlidir. Araxisin jmıxı və gövdəsi (bəlimi) heyvandarlıqda yem kimi istifadə olunur. Bəlimində 11%-ə qədər zülal var və qida keyfiyyətinə görə yonca və üçyarpaqdan geri qalmır. Eyni zamanda həm bəliminin, həm də meyvəsinin istifadə perspektivlərinə görə ABŞ-də araxis iribuynuzlu  mal-qara və donuzlar üçün otlaq bitkisi kimi becərilir. Cecəsindən isə izolyasiya materialı və yanacaq kimi istifadə olunur.

Mədəni araxis növü (Arachis hypogaea) yabanı halda məlum deyildir. Bu növün yayılma arealı olduqca genişdir. O, tropik, subtropik iqlimə malik olan ölkələrdə yayılmaqla bərabər mülayim (mötədil) iqlimli ölkələrin də bəzi bölgələrində becərilə bilir. Bütünlükdə bu cins geniş areala malik olması, müxtəlif torpaq-iqlim şəraitində yayılması ilə xarakterizə edilir. Araxis coğrafi cəhətcə 10 və 28 0 cənub enliklərində yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Albizia berteriana

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
*  DC.
*  A. Rich.
*  (DC.) M.Gómez
*  (DC.) M.Gómez (orth.var.)
*  (DC.) Burkart
*  (DC.) Kuntze
*  Macfad.
*  (DC.) Benth.
*  (Macfad.) Benth.
*  (DC.) Benth. (orth.var.)
*  (DC.) Britton & Rose

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Brazilia

**Brazilia** () — 1960-cı ildən Braziliyanın paytaxtı. Şəhər YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Şəhərin əhalisi şəhərətrafı ilə birlikdə 2,5 milyon nəfərdir.

Braziliyada 1955-ci il prezident seçki kampaniyası zamanı namizəd Juselinu Kubiçek hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə yeni paytaxt salınacağına dair vəd vermişdi. 1956-cı ilin aprelində o prezident seçildi və tezliklə yeni şəhərin layihələndirilməsi işləri başladı. Şəhərin baş planının hazırlanması memar Lusio Kostaya həvalə edildi. Bu işdə o Le Korbuzyenin ideyalarından istifadə etmişdi. İnzibati və ictimai binaların layihələndirilməsi isə memar Oskar Nimeyerə tapşırıldı. Yuxarıdan baxdıqda şəhər təyyarəyə bənzəsə də, Lusio Kosta şəhəri nəhəng kəpənək formasında layihələndirdiyini bildirmişdi. 22 aprel 1960-cı ildə şəhər rəsmən Braziliyanın paytaxtı elan edildi.

## Xarici keçidlər
* Brasília's Official Guide 
* GigaPan Panoramic Photographs and Info About Brasilia 
*  Official Brasília site 
*  Photos 360° of Brasilia – GUIABSB 
*  About Brasilia 

## İstinadlar
Berlin Humboldt Universiteti

**Berlin Humboldt Universiteti** (, qısaca *HU Berlin*, ) — Berlinin dörd ən qədim universitetindən biri. 16 avqust 1809-cu ildə Vilhelm Humboldt tərəfindən təsis edilib. 1828-ci ildə Prussiya kralı III Fridrix Vilhelmin şərəfinə *Fridrix Vilhelm Universiteti* adlandırılıb. 1949-ci ildə Humboldt qardaşları şərəfinə adı dəyişdirilib.

Universitetdə tədris 1810-cu ildə başlayıb. O zaman onun 256 tələbəsi var idi. Hal-hazırda 34 min 612 tələbəsi vardır.

Avropanın ən nüfuzlu elmi mərkəzlərindən biridir.

## Ümumi məlumat
Universitetin 11 fakültəsi və bir neçə mərkəz və institutu var. Tələbələrin 14%-i 100 müxtəlif ölkədən gələnlərdir. Bir semestrdə təhsil haqqı 242,68 avrodur. Universitet dünyanın 170 tədris müəssisəsi ilə əlaqə saxlayır.

## Universitetin məşhurları
1901-ci ildə Nobel mükafatı təsis ediləndə ilk mükafatlardan biri Berlin universitetinin kimya professoru Yakobu Vant-Foffa verilib. Universitetin 29 Nobel mükafatçısı vardır.

Universitetin məzunları arasında Henrix Heyne, Lüdviq Feyerbax, Otto fon Bismark, Karl Marks, Fridrix Engels, Karl Libknext, Stepan Şaumyan və sairləri olmuşdur.

## Reytinqi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Acacia erioloba

*  — Vachellia erioloba bitki növünün sinonimi.
*  — Vachellia edgeworthii bitki növünün sinonimi.
Oraqvari akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 5-m hündürlüyə çatan, çoxillik kol və ya ağacdır. Vətəni Şərqi Avstraliyadır. Elmi adı yarpaqları oraqşəkilli olduğuna görə verilib. Kulturada becərməyə uyğunlaşdırılaraq kolluqların bərpasında istifadə olunur.

## Botaniki xarakteristikası
2–5 m hündürlüyündə olan kol və ya kiçik bir ağacdır ki, gövdəsi boz və ya qara qabıqla örtülü olur. Əksər akasiyalarda olduğu kimi, yarpaqlardan çox oraqvari filloklaidiyaları olur. Onların uzunluğu 7-19 sm, yaxşı nəzərə çarpan əsas damarlı, solğun yaşıl və ya boz-yaşıl rənglidir. Kiçik dairəvi çiçəkləri ağımtıl və ya solğun-sarı rəngdədi. Paxla meyvəsində 4.5–12 sm uzunluğunda və 0.5-0.8 sm enində nazik toxumları olur. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Bitki aprel-avqust aylarında çiçəkləyir, sentyabr-dekabr aylarında meyvə və toxum verir. Toxum dekabr ayında tam yetişir və küləklə yayılır. Toxum tullantılarla çirkləndirilmiş ərazilərdə cücərə bilir.

## Yayılması
Şərqi Avstraliyada: Queenslanddan cənub sahilindən, şərqdə Yeni Cənubi Uelsin şərqinə və  Bermagui'ya qədərdir. Əsasən açıq meşədəki gilli daşlı torpaqlarda bitir. Eucalyptus paniculata, E. longifolia və E. tereticornis kimi ağaclarla assosaiyalar əmələ gətirir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qara akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Təbiətdə bu növün yayılma arealı Avstraliyanın Viktoriya, Yeni Cənubi Uels ştatlarında, Cənubi Avstraliyada və Tasmaniya adasında yayılıb. Növ Yeni Zelandiyaya, Cənubi Amerikaya, ABŞ-nin bəzi şatatlarına (Kaliforniya, Florida və Havay) da uyğunlaşdırılıb.
.

## Təbii yayılması
Akasiyanın bu növü əsasən Avstraliyada - Viktoriya, Yeni Cənubi Uels, Cənubi Avstraliya, Tasmaniya adasında yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30 metr olan həmişəyaşıl ağacdır. Boz rəngli çatlayan qabığı gümüşü rəngli mum təbəqəsi ilə örtülmüşdür. Yarpaqları cüt lələkvari, bəzən bütöv və ya bir qədəri filloidlərlə əvəz edilir. Filloidlər dərivari və enli neştərşəkillidir. Çiçək qrupu filloidlərin qoltuğunda yerləşir və seyrəkdir. Uzunluğu 10 sm olan filloidlərin üzərində 4 paralel damar vardır. Bəzən bir zoğda olan filloidlərin ardınca lələkvari yarpaqlar əmələ gəlir. Birinci saplağın qaidəsi üzərində 5-7 cüt, ikincinin üzərində isə 10-17 cüt neştərvari yarpaqcıqlar formalaşır. Filloidlərin qoltuğundan çıxan çiçəklər 1-5 ədəd olmaqla başcıq çiçək qrupuna toplanmışdır. Başcıqların diametri 6–9&nbsp;mm-dir. Kasacıq enli və küt, açıq sarı rəngli 5 kasa yarpaqdan ibarətdir. Ləçəklər yarıya qədər bitişik olub, açıq sarı rəngdədir. Erkəkcikləri çoxdur, sütuncuqları sapabənzər və yoğundur. Paxlaları 8-15 sm uzunluğunda, 6–9&nbsp;mm enində olub, yastı, ucdan bir qədər ensiz, boz-qırmızı rəngdədir, içərisində 3-11 ədəd toxum yerləşir. Toxumları 4–5&nbsp;mm uzunluğunda, 2&nbsp;mm enində olub, dəyirmi, yanlardan basıq, parlaq və qaradır.

## Ekologiyası
Azərbaycanda qışda yerüstü hissəsi donur, yazda çoxlu pöhrə verərək bərpa olur.

## Azərbaycanda yayılması
Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsinə introduksiya edilmişdir. Lənkəran və Astarada mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Acacia podalyriifolia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Bu, tez boy atan ağacdır. 5 m-ə qədər boy atır və eni də təqribən 5 m-ə qədər çatır..

Ağacın yarpaqları gümüşü rəngdə olur.

Çiçəkləri qızılı-sarı rəngdə olur.

## Yayılması
Bitkinin vətəni Avstraliya olsa da o, həmçinin Malayziya, Afrika, Hindistan və Cənubi Amerikada da yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Acacia plicata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Avstraliyanın Pert və Ceraldton rayonları arasında yayılmış endemik növdür. 

## Botaniki xarakteristikası
Bu akasiya növü kol bitkisi olub hündürlüyü adətən 0,9–2 m-ə çatır. Onun kürəşəkilli sarı rəngli çiçəkləri qışda açır və yazın ortalarına qədər solmur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dözümlü akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avstraliyada, Meksikada rütubətli zonalarda, Hindistan, Madaqaskarda, xüsusən, düzənliklərdə, çay sahillərində, daşlı, qayalıqlı torpaqlarda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20 m olan həmişəyaşıl ağacdır. Ağacın gövdəsi hamar, tünd boz rəngli qabıqla örtülmüşdür. Cavan zoğları qeyri-hamar, üçtərəfli və ya tilli, boz-yaşıl rənglidir. Yarpaqları növbəli, cüt və yаxud lələkvaridir, topa halda düzülür. Xırda yarpaqları filloidi хatırladır, yаxud tikansız saplağı əvəz edir. Filloidiləri 6–16 sm uzunluğunda və 2–18 mm enində olub, neştər və ya oraqşəkillidir, orta damarı aydın görünür. Keçən ilki filloidilərin qoltuqunda yerləşən 6–18 ədəd çiçəkləri salxım çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçəkləri 5 üzvlü, açıq və ya qızılı-sarı rəngli, diametri 6–8 mm-dir. Kasacıqların 1/3 hissəsi yuxarı tərəfə bitişikdir. Qaidədən bitişik olan ləçəkləri uzunsov rombşəkillidir. Erkəkcikləri sarı rəngli, sapabənzər, əyridir. Çiçəkləmə dövrü mart ayından başlayaraq oktyabra qədər davam edir. Pаxlalarının uzunluğu 8–10 sm, eni 0,5 sm-dir, yastı, uzun, hamar, azca əyri olub, boz rəngdədir. Hər pаxlada 6–14 ədəd toxum olub, uzunluğu 4 mm, eni 2,5 mm və qalınlığı 1 mm-ə çatır, tünd qara rəngdədir. Tоxumla çoхalır.

## Ekologiyası
İsti keçən illər kütləvi çiçəkləyir, toxum verir. Şаxtaya dözümlüdür.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəran, Astara və Abşeronda, Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində becərilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Qışı mülayim keçən bölgələrdə yaşıllıqlarda istifadə üçün yararlıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pürən yovşan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
30-70 sm hündürlüyündə çox budaqlı dik qalxan quraqlığa davamlı çoxillik yanmkol bitkisidir. Kökü çox da yoğun olmayıb torpaqda aşağıya şaquli enən xüsusiyyətə malikdir. Cavan yarpaqlan boz rəngli olub yumşaq tüklüdür. Çiçək yanlığı kiçik səbətçiklidir və qısa saplaqda yerləşmiş, şaquli durumludurlar, süpürgələri piramida formasında olur. Duza və quraqlığa davamlı olub, qumlu-qumsal torpaqlarda yaxşı bitir. Əlverişli torpaq-iqlim şəraitində 1 nrr sahədə 5-10 ədəd çoxbudaqlı kol əmələ gətirə bilirlər. Avqust-sentyabr aylarında çiçəkləyir, oktyabr-noyabr aylarında meyvə verir. Abşeronun rekultivasiya olunmuş torpaqlarında yaxşı inkişaf edib cəngəllik əmələ gətirə bilir. Son payız və qış aylarında xırda buynuzlu mal-qara üçün yaxşı yem otudur. Bioloji rekultivasiya mərhələsində fitomeliorativ xassəli bitki hesab olunub, həmçinin torpaqda aqronomik baxımdan əlverişli struktura yarada bilirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Artemisia tridentata

**Böyük Dərməni (elmi adı: **) () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

Böyük Dərməni (elmdə *Artemisia tridentata* adı ilə tanınır), yerli deyimlə sadəcə Dərməni yovşan ailəsinə aid ətirli ağacığazdır və quru və yarımquru şəriatdə soyuq çöllərin geniş spektrində böyüyür. Step yaşamyerlərində və dağlıq yaşamyerlərində bitib böyüyür. Ağacın yarpaqlarının forması budaqlardan birbaşa barmaq kimi böyüyüb göründüyünə görə sankı “məni dər” kimi başa düşülərək insanı onu dərməyə həvəsləndirdiyinə görə Dərməni adı alıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İspan nazı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qərbi Аvrоpаnın cənubundа bitir. Аrаlıq dənizinin qərb sаhillərində, Kаnаr аdаlаrındа, Krımdа quru yаmаclаrdа yаbаnı hаldа bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Kiçik, sıxbudаqlı, tikаnlı kоldur. Yаrpаqlаrı uzun, еnsiz, üstdən tünd yаşıl, аltdаn bоzumtuldur. Kоlun zоğlаrının bünövrəsində çоxsаylı iynələri yеrləşir. Çiçəkləri çоxsаylı, ikicinsli, ətirli оlub, sаrı rəngdədir. Çiçək qrupu builki zоğlаrın qоltuğundа, sаlxım və yа bаşcıq şəklində, nаdir hаllаrdа dəstə ilə və yа tək-tək yеrləşir. Mеyvələri аvqust аyındа yеtişir. Pаxlаlаrı еllips və yа dəyirmi fоrmаdа, еnsiz, çоxtоxumlu, hаmаr оlub, şаbаlıdı rəngdədir. Tоxumlаrı mərciməyə оxşаr, yumru, müxtəlif künclü və yа uzunsоvdur. İynələri xırdа, uzunluğu 1 sm-ə qədər оlаn yаrpаqlаrlа örtülmüşdür. Mаy-iyun аylаrındа çiçəkləyir. Аbşеrоn şərаitində vеgеtаsiyа müddətində iki dəfə çiçəkləməsi müşаhidə еdilir. Birinci çiçəkləmə iyunun, ikincisi isə pаyızın əvvəllərində bаşlаyır. Mеyvəsi xətvаri, hаmаr, çоxtоxumlu pаxlаdır.

## Еkоlоgiyаsı
Tоrpаğа аz tələbkаr, qurаqlığа dаvаmlı, tеz bоyаtаn bitkidir, günəşli sаhələrdə yаxşı böyüyür və çiçəkləyir, -20°C-yə qədər sоyuqlаrа dözür.

## Аzərbаycаndа yаyılmаsı
Аbşеrоn yаrımаdаsının yаşıllıqlаrındа gеniş istifаdə оlunur.

## İstifаdəsi
İspаniyаdа bitkinin gövdələrinin qаbığındаn yun pаrçаlаr üçün möhkəm liflər аlınır. Zəhərli bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Beta

**Beta** (**ß**) — yunan əlifbasının ikinci hərfi, elektron şüalanmasının adı. Alfadan sonra, qammadan əvvəl gələn hərfdir.

## İstinadlar
Biota

**Biota** () — biosenozun, assosiasiyanın, həmçinin daha böyük taksonların bitki və heyvanat aləminin növ məcmusu (flora və fauna). Biotanın orqanizmləri (biontlar) bir-birilə mürəkkəb biotik,
mühitlə isə trasabiotik əlaqələrlə bağlıdır. Biota termini ən çox biocoğrafiyada istifadə olunur.

## Mənbə

## Ədəbiyyat
* О полифункциональной роли биоты в самоочищении водных экосистем // Экология. 2005. № 6. С. 452–459.
Tərə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cinnamomum cassia

*  — Cinnamomum burmanni bitki növünün sinonimi.
*  — Neolitsea cassia bitki növünün sinonimi.
Haşimoto uru

**Haşimoto tiroiditi** və ya **autoimmun tiroidit** – qalxanabənzər vəzə orqanizmin daxili qoruma sistemi tərəfindən "hücum" nəticəsində yaranan xəstəlikdir. Qandakı anti-TSH reseptor antitellərinin səbəb olduğu autoimmun bir xəstəlikdir. 

Qadınlarda görülmə tezliyi kişilərdən dəfələrlə çoxdur (~20:1) və adətən 45-65 yaş arasında daha çox rast gəlinir. 

Endemik zonalardan kənar ərazilərdə xroniki hipotireozun ilk səbəbidir.

## Əlamətlər
Haşimoto tiroiditinin əlamətləri hipotireoz əlamətlərinə bənzərdir. Başlanğıcda heç bir əlamət olmaya bilər. Daha sonralar TSH artdıqca, yəni hipotireoz yarandıqca çəki artımı, quru dəri, saç tökülməsi, yorğunluq, halsızlıq, qəbizlik, əldə və üzdə şişkinlik kimi əlamətlər yaranır. Müalicə başlandıqdan sonra bu əlamətlər də geriləməyə başlayır.

## Müalicə
Müalicə diaqnoz qoyulduqdan sonra eutiroid fazadan hipotiroid fazaya keçid zamanı gündəlik olaraq tiroksin qəbulu ilə başlanılır. Bu xəstəlik zamanı tiroksin qəbulunun dozası qanda TSH səviyyəsinə baxaraq nizamlanır. Müalicə endokrinoloq həkim tərəfindən aparılmalı və nəzarət edilməlidir. 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qalxanabənzər vəzi
* Hakaru Haşimoto
* Bazedov xəstəliyi
* Hipertireoz
* Hipotireoz
Jay-Z

**Jay-Z** (əsl adı **Şon Kori Karter**, 4 dekabr 1969, Bruklin, Nyu-York, ABŞ) — məşhur afro-amerikan Amerika repçisi, musiqi prodüseri, aktyor və şou-biznes xadimi.

## Diskoqrafiya

* 1996: "Reasonable Doubt" 
* 1997: "In My Lifetime, Vol. 1" 
* 1998: "Vol. 2... Hard Knock Life" 
* 1999: "Vol. 3... Life and Times of S. Carter" 
* 2000: "The Dynasty: Roc La Familia" 
* 2001: "The Blueprint" 
* 2002: "The Blueprint²: The Gift & the Curse" 
* 2003: "The Black Album" 
* 2006: "Kingdom Come" 
* 2007: "American Gangster" 
* 2009: "The Blueprint 3"

## Filmoqrafiya

* 1983 "Wild Style" 
* 1998 "Streets Is Watching" 
* 2000 "Backstage"
* 2002 "State Property"
* 2003 "Paper Soldiers"
* 2004 "Fade to Black"

## Xarici keçidlər
Hakaru Haşimoto

**Hakaru Haşimoto** (, *Haşimoto Hakaru*; * 1881 Midai (indiki: İqa) Mie prefekturası; † 1934) – yapon patoloqanatomu və cərrahı, ilk dəfə olaraq autoimmun tireoidit xəstəliyini aşkar etmişdir. Hal-hazırda bu xəstəlik onun şərəfinə Haşimoto uru adlandırılmışdır. Haşimoto həkim ailəsində dünyaya gəlmiş, dindar buddist olmuşdur. O, 53 yaşında qarın yatalağından vəfat etmişdir.

## Təhsili və elmi fəaliyyəti
Haşimoto 1903–1907-ci illərdə Fukuokada Kyuşu Universitetində təhsil almış və oranı müvəffəqiyyətlə başa vurmuşdur. 1908–1912 ci illərdə professor Hayari Miyakenin rəhbərliyi altında cərrahiyyə klinikasında fəaliyyət göstərmişdir. 1912-ci ildə "" adı altında dissertasiya müdafiə edir. Dissertasiyasında o, qalxanabənzər vəzin sonralar onun şərəfinə adlandırılmış Haşimoto uru xəstəliyinin 4 histoloji xarakteristikasını təsvir etmişdir:
# Diffuz limfositar infiltrasiya, 
# Limfoid follikul əmələgəlmə,
# Epitel hüceyrələrin dağılması, 
# Fibroz toxuma proliferasiyası.
Haşimoto dissertasiyasını Berlində *"Archiv für klinische Chirurgie" ("Klinik Cərrahiyyə Arxivi")* jurnalında dərc etdirərkən öz vətənində hələ tanınmırdı. Bir müddət Berlin, Qöttingen və Londonda qaldıqdan sonra atasının vəfatı və Birinci Dünya müharibəsinin başlanması səbəbindən Yaponiyaya qayıdır və orada visseral cərrah kimi fəaliyyət göstərir.

## Xatirəsi
Hakaru Haşimotonun təhsil aldığı Kyuşu Universiteti Maidashi kampusundakı yolu bu cərrah-alimin şərəfinə adlandırıb.

## Mənbələr
* Sawin CT: *[http://www.jstage.jst.go.jp/article/endocrj/49/4/49_399/_article/-char/en The heritage of Dr.&nbsp;Hakaru Hashimoto (1881-1934).]* Endocr J. 2002 Aug;49(4):399-403. PMID 12402970
* Amino N, Tada H, Hidaka Y, Hashimoto K: *[http://www.jstage.jst.go.jp/article/endocrj/49/4/49_393/_article/-char/en Hashimoto's disease and Dr.&nbsp;Hakaru Hashimoto.]* Endocr J. 2002 Aug;49(4):393-7. PMID 12402969

## Xarici keçidlər
* Die Geschichte der Schilddrüsenmedizin 
* Hakaru Hashimoto - www.whonamedit.com
## Həmçinin bax
* Haşimoto uru
Dolu

**Dolu** – ilin isti dövründə topa yağış buludlarından dənə-dənə xırda buz halında düşən atmosfer yağıntısı.

## Ümumi məlumat
Dolunun ölçüsü 5 mm-dən 55 mm-ə qədər, bəzən daha çox (130 mm, kütləsi təqr. 1 kq) olur. Azərbaycanda ən çox Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi və orta dağlıq zonasında müşahidə olunur. Kənd təsərrüfatına böyük ziyan vurur. Azərbaycanın bəzi dağlıq rayonlarında doluya qarşı mübarizədə artilleriya və raketlərdən istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Atmosfer yağıntıları
  
## İstinadlar
Dolu (dəqiqləşdirmə)

* Dolu — atmosfer yağıntısı.
* Dolu (Astara) — Azərbaycanın Astara rayonunda kənd.
* Dolu bələdiyyəsi — Azərbaycanın Astara rayonunda bələdiyyə.
* Dolu (film, 2012) —Aqil Abbasın eyniadlı romanının motivləri əsasında Qarabağ müharibəsi mövzusunda çəkilmiş film.
Göy qurşağı

**Göy qurşağı** — atmosferdə, havadakı su damlacıqlarından işığın sınması və əks olunması nəticəsində əmələ gələn optik hadisə. Göy qurşağı Günəşə qarşı tərəfdə yağış tökülən buludların fonunda böyük, müxtəlif rəngli, bir, iki və bəzən üç qövsdən ibarətdir. Adətən üst qövs qırmızı, daxili qövs bənövşəyi olur.

## Göy qurşağı haqqında məlumat
Bir çox mədəniyyət göyqurşağını cənnət ilə dünya arasındakı körpü olaraq görməkdədir. Təbiətdəki ən gözəl mənzərələrdən biri olan göy qurşağı qərb mədəniyyətində ümid və şans simvolu olmuşdur. İran müsəlmanlarına görə göyqurşağındakı rənglərin hər birinin bir mənası vardır. Yaşıl bolluq, qırmızı döyüş, sarı isə ölüm mənasını verir. Sibirdə göyqgurşağının Günəşin dili olduğu düşünülür. Cənubi Amerika aborigenləri isə göyqurşağının dənizin üzərində görülməsinin bir şans olduğuna inanırlar.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* About rainbows
* Supernumerary and Multiple Rainbows 
* Spectacular rainbow at Elam Bend (McFall, Missouri)
* Finding and Photographing rainbow

## Həmçinin bax
* Tufan
* Qasırğa
Mütləq varlıq

**Mütləq** — idealist fəlsəfədə anlayışdır. Mütləq "özü onun üçün kafi olan"digər heç bir şeydən asılı olmayan, bütün mövcudiyyatı özündə əks etdirən və onu yaradan əbədi, sonsuz, şərtsiz, bitkin və dəyişməz subyekti ifadə etmək üçün idealist fəlsəfədə işlənir.

Din üçün mütləq varlıq Allahdır, Fixtedə-"Mən" adlanır; Hegel fəlsəfəsində Mütləq rolunda dünya zəkası(mütləq ruh); Şopenhauerdə iradə, Berqsonda intuisiya çıxış edir.
Gerçəklik

**Gerçəklik** — real mövcud olub inkişaf edən, özündə xüsusi mahiyyət və qanunauyğunluluq olan, həmçinin, xüsusi təsir və inkişaf nəticələrinə malik şey. Bütün konkretliyi ilə götürülən obyektiv reallıq belə gerçəklikdir. Bu mənada gerçəklik nəinki hər cür görünüşdən,uydurma və fantastik,eyni zamanda tamamilə düzgün olsa da yalnız hər cür məntiqi olanda, həmçinin hələlik mövcud olmayan və yalnız ehtimalı, xəyali olan hər şeydən fərqlənir.
Materiya (fəlsəfə)

**Materiya** — insan şüurundan kənarda və ondan asılı olmayaraq mövcud olan və həmin şüurla inikas etdirilən obyektiv reallıqdır. Bu istiqamətdə XVII əsr fransız filosofu Pol Anri Holbax ilk uğurlu cəhd etmişdir. O göstərmişdir ki, materiya insan şüurundan kənarda, şüura qədər, şüur ilə yanaşı və şüurdan asılı olmayaraq mövcud olan obyektiv reallıqdır.

XX əsrin əvvəllərində Vladimir İliç Lenin bu tərifə materiyanın hiss üzvləri vasitəsi ilə bizə "bəlli olması" və "dərkedilən olması" keyfiyyətini əlavə etmişdir. Materiya real mövcud obyektlərin və dünya sistemlərinin sonsuz çoxluğunu əhatə edir, hər cür xassələrin və hərəkət formalarının substansial əsasıdır. Materiya yaradılmır və məhv edilmir, zamanca əbədi, özünün struktur təzahürləri etibarilə məkanca sonsuzdur, hərəkətlə qırılmaz bağlıdır. Şüur materiyaya xas inikasın ən yüksək forması kimi çıxış edir. Materiyanın substansiallığı, ümumiliyi və mütləqliyi dünyanın maddi vəhdətini səciyyələndirir. Dünyada elə bir şey yoxdur ki, o, materiyanın müəyyən növü və vəziyyəti, xassəsi və ya hərəkətinin forması, tarixi inkişafının məhsulu olmasın. Dünyanın maddi vəhdətinin etiraf edilməsi bütün ideal konsepsiyaların əksinə fəlsəfi materializmin əsas başlanğıc prinsipidir. Həmin idealist konsepsiyalarda aləmdəki bütün hadisələrin substansiya növündə Allah iradəsi, "mütləq ideya", ruh, enerji (energetizm) və s. götürülür.

Materiyanı onun müəyyən konkret formalarına, məsələn, maddəyə və ya atomlara müncər etmək olmaz, çünki materiyanın maddədən ibarət olmayan növləri vardır: elektromaqnit qravitasiya sahələri, son dərəcə mürəkkəb struktura malik müxtəlif tipli neytronlar. Müasir elm nöqteyi-nəzərindən materiyanın 3 əsas forması bunlardır: 
#cansız təbiət sistemləri (elementar zərrəciklər və sahələr, atomlar, molekullar, mikroskopik cisimlər, müxtəlif qaydalı kosmik sistemlər); 
#bioloji sistemlər (bütün biosfer-mikroorqanizmlərdən tutmuş insanlara qədər); 
#sosial təşkil olunmuş sistemlər (insan, cəmiyyət).
Lakin materiya təkcə bu formalara müncər oluna bilməz, ona görə ki, sonsuz aləmdə obyektiv reallıq olmaqla materiyanın keyfiyyətcə digər növləri, məsələn, kvarklar və "elementar" zərrəciklərin strukturunda digər mümkün mikroobyektlər vardır.

Kainatda o cümlədən Yer kürəsində mövcud olan bütün cisimlər materiyanı təşkil edir. Hərəkət təbiətdə baş verən ixtiyari dəyişiklikdir.
Materyanın hərəkətinin forma və növləri sonsuzdur.

Materiyanın iki əsas növü vardır : maddə və fiziki sahə .
Maddə hiss üzvlərimiz vasitəsilə duyulan və kütləsi olan materiyadır.Təbiətdəki bütün canlı və cansız cisimlər maddədən ibarətdir. Maddənin mühüm xassəsi kütləsinin olmasıdır. 
Fiziki sahə maddələrin qarşılıqlı təsirini öyrənən bölmədir. Fiziki sahənin bir neçə növü təyin olunmuşdur. Bunlar qravitasiya sahəsi , elektrik sahəsi, maqnit sahəsi və s. -dir