Fövqəladə xalq xəyalları və kütlənin dəlilikləri

***Fövqəladə xalq xəyalları və kütlənin dəlilikləri*** Şotland jurnalist Çarlz Makkey tərəfindən kütlə psixologiyasını öyrənən erkən tədqiqatdır, ilk dəfə 1841-ci ildə *Extraordinary Popular Delusions* adı ilə nəşr olunub. Kitab üç cilddə nəşr olunub: "Milli Aldanışlar", "Xüsusi Əlacsızlıqlar" və "Fəlsəfi Aldanışlar". 1852-ci ildə ikinci nəşr çıxdı, üç cild iki cildə birləşdirildi və çoxlu təsvirlər əlavə olundu. Makkey hekayə anlatmaqda bacarıqlı idi, amma jurnalist üslubu və bəzən sensasion tərzi ilə yazırdı.

Makkeyin ifşa etdiyi mövzular arasında simya, Səlib yürüşləri, duel, iqtisadi balonlar, fal, Paranormal hadisələrlə dolu ev, siyasət və dinin saqqal və saç formalarına təsiri, maqnetizatorlar (xəstəliklərin müalicəsində təsəvvürün təsiri), zəhərləmə ilə qətllər, proqnozlar, böyük oğrulara xalqın heyranlığı, böyük şəhərlərin xalqın əyləncə qüsurları və reliktlər yer alırdı. Müasir iqtisadçılar, məsələn, Maykl Lüis və Endryu Tobias, iqtisadi balonlara aid üç fəsli yüksək qiymətləndirirlər.

Makkey sonrakı nəşrlərdə 1840-cı illərin Dəmiryol Maniyasına istinad etdi, bunu "xalqın aldanışı" olaraq göstərdi. XXI əsrdə riyaziyyatçı Endrü Odlijko qeyd etdi ki, Makkey  özü də bu iqtisadi balonda rol oynayıb; *[[Glasgow Argus]]* qəzetində 2 oktyabr 1845-ci ildə yazmışdı: "Bir qəza olacağından qorxmağa heç bir səbəb yoxdur".

## Cild I: Milli Aldanışlar
### İqtisadi balonlar
Birinci cild üç iqtisadi balondan bəhs edir: Cənubi Dəniz Şirkəti balonu (1711–1720), Missisipi Şirkəti balonu (1719–1720) və Hollandiya lalə maniəsi (XVII əsrin əvvəlləri). Makkey yazır ki, bu dövrdə spekulyantlar bütün təbəqələrdən lalə soğanları alıb satır və hətta onlara gələcək müqaviləsi bağlamışdılar. 1637-ci ildə bəzi lale soğan növləri dünyanın ən bahalı əşyalarına çevrilmişdi. Makkey rəngarəng, komik hadisələrlə hesabları canlandırır, məsələn, Parisdəki qövslü kişi Missisipi Şirkətinin maniəsi zamanı öz qövsünü yazı masası kimi icarəyə verərək gəlir əldə etmişdi.

Müasir tədqiqatçılar Piter Qarber və Enn Qoldqar Makkeyin Lalə balonunun miqyasını şişirdiyini müəyyən ediblər, Mike Dash isə bu balonun əhəmiyyətini və genişliyini bəzən çox qiymətləndirdiyini qeyd edir.

### Fəsllər
* Missisipi sxemi
* Cənubi Dəniz balonu
* Lalə maniəsi
* Reliklər
* Müasir proqnozlar
* Böyük oğrulara xalqın heyranlığı
* Siyasət və dinin saç və saqqala təsiri
* Duel və sınaqlar
* Möcüzəyə heyranlıq və həqiqətə şübhə
* Böyük şəhərlərdə xalqın qüsurları
* Köhnə qiymət üsyanları

## Cild II: Xüsusi Əlacsızlıqlar

### Səlib yürüşləri

Makkey Səlib yürüşlərinin tarixi orta əsrlərin maniəsi kimi təsvir edir, Avropalıların Müqəddəs Torpağa ziyarətləri ilə əlaqələndirir. Makkey Səlibçilərə qarşı sərt qiymət verir, onları Asiyanın yüksək mədəniyyəti ilə müqayisə edir: "Avropa xərclərinin milyonlarını və iki milyon uşağın qanını sərf etdi; və bir dəstə davaçı cəngavər yüz il ərzində Fələstin üzərində hakimiyyət saxladı!"

### Cadı maniəsi

16-17-ci əsr Qərbi Avropada cadı məhkəmələri "Cadı maniəsi" bölməsinin əsas mövzusudur; bu dövrdə uğursuzluqların çoxu fövqəladə səbəblərə bağlanırdı. Makkey qeyd edir ki, bir çox hallarda qonşular arasında hesablaşma üçün məhkəmələr başladılır və çox aşağı sübut standartları tətbiq edilirdi. Makkey yazır ki, "minlərlə insan" iki buçuk əsr ərzində cadı kimi edam edilmişdir, ən çoxu Almaniyada.

### Bölmələr
* Səlib yürüşləri
* Cadı maniəsi
* Yavaş zəhərləyənlər
* Xorlanan evlər

## Cild III: Fəlsəfi Aldanışlar

### Simyacılar

Simyacılar bölməsi əsasən sadə metalları qızıl etmək cəhdlərinə diqqət yetirir. Makkey yazır ki, çox simyacılar özləri də aldanmışdılar, doğru qədim resepti tapmaq və ya düzgün maddə kombinasiyasını kəşf etsələr bunu edə biləcəklərinə inanırdılar. Simyacılar sponsorlarından pul qazansalar da, inanan sponsorlar bəzən simyacı üçün təhlükəli ola bilərdi; bəzən yırtıcı bir zadəgan onu qızıl çıxarana qədər həbs edirdi.

### Kitablar
* Cild I: Simyacılar
* Cild II: Fal
* Cild III: Maqnetizatorlar

## Təsir və müasir reaksiyalar
Kitab hələ də nəşrdədir və müəlliflər onun təsirini, xüsusən də maliyyə balonları hissəsini müzakirə edirlər.  
* Maliyyəçi Bernard Barux Makkeydən öyrəndiyi dərsləri 1929-cu il Wall Street çökməsindən əvvəl bütün səhmlərini satmaq qərarında istifadə edib.  
* Kurt Vonnequtun məşhur romanı, *[[Slaughterhouse-Five]]*, kitaba istinad edir.  
* Kitab Kanadadakı Riçard Kondi tərəfindən yaradılmış animasiya qısametrajlı film *John Law and the Mississippi Bubble*a ilham verib.  
* *[[Forbes]]* jurnalı Makkeyin maliyyə balonları təsvirini 2007-ci il Çin səhmləri balonu ilə müqayisə edib.  
* Nil Qeyman məşhur komik seriyası *[[The Sandman (Vertigo)|Sandman]]*da Makkeydən istifadə edib.  
* Müəllif və icraçı-məşqçi Marşal Qoldsmit *[[Bloomberg Businessweek]]*də Makkeyin maliyyə balonları ilə bugünkü balonları müqayisə edib.  
* Maykl Lüis maliyyə maniə fəsillərini öz kitabında *The Real Price of Everything* iqtisadiyyatın altı klassik əsəri arasında göstərib.  
* Vill Self *[[New Statesman]]*də "Kütlənin Dəliliyi" adlı sütun yazır.  
* James Surowiecki, *[[Kütlənin Hikməti]]* (2004), bəzi hallarda kütlələrin fərdi şəxslərdən daha düzgün qərar verə biləcəyini göstərir.  
* Kanadalı yazıçı Luiza Penni Makkeydən  ilhamlanaraq 2021-ci ildə *Kütlənin Dəliliyi* romanını yazıb.  
* ABŞ sintpop qrupu İnformasiya Cəmiyyəti 2021-ci ildə kitabın adını daşıyan mahnı buraxıb. Səs əsasən kult rəhbəri Cim Consun nümunələrindən ibarətdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

The book is in the public domain and is available online from a number of sources:
* 
* 
* 
* 
*