open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fəaliyyət potensialı

**Fəaliyyət potensialı** (“**spayk**”) — canlı hüceyrənin membranı boyunca oyanan hüceyrənin kiçik bir sahəsində ( neyron və ya kardiomiosit ) membran potensialının qısamüddətli dəyişməsi şəklində hərəkət edən oyanış dalğası. Bunun nəticəsində bu sahənin xarici səthi membranın daxili səthinə nisbətən mənfi, sakit vəziyyətdə isə müsbət yüklü olur. Fəaliyyət potensialı ***sinir impulsunun*** fizioloji əsasını təşkil edir.

“Natrium-kalium nasosunun” işləməsi səbəbindən hüceyrənin sitoplazmasında natrium ionlarının konsentrasiyası ətraf mühitlə müqayisədə çox aşağıdır. Fəaliyyət potensialı həyata keçirildikdə gərginliyə bağlı natrium kanalları açılır və müsbət yüklü natrium ionları müsbət elektrik yükü ilə balanslaşdırılana qədər konsentrasiya qradiyenti boyunca sitoplazmaya axır. Bunun ardınca gərginliyə bağlı kanallar təsirsizləşir və müsbət yüklü kalium ionlarının hüceyrədən yayılması səbəbindən mənfi sakitlik potensialı bərpa olunur, ətraf mühitdə konsentrasiyası hüceyrədaxilidən xeyli aşağıdır.

## Mərhələləri

# **Spayk öncəsi** — membranın kritik depolarizasiya səviyyəsinə (yerli həyəcan, yerli reaksiya) yavaş depolarizasiyası prosesidir.
# Artan hissədən (membran depolarizasiyası) və enən hissədən (membran repolarizasiyası) ibarət **zirvə potensialı və ya spayk** .
# **Mənfi iz potensialı** — depolarizasiyanın kritik səviyyəsindən membranın qütbləşməsinin ilkin səviyyəsinə qədər (iz depolarizasiyası).
# **Müsbət iz potensialı** — membran potensialının artması və onun tədricən orijinal dəyərinə qayıtmasıdır (izin hiperpolyarizasiyası).

## Ədəbiyyat
Kiçik Ayvasıl kilsəsi

**Kiçik Ayvasıl kilsəsi** — Trabzonun ən qədim kilsələrindən biridir. Üç nefli olan bina üst-üstə yığılmış daşlardan tikilmişdir.

## Tarixi
Kilsənin girişindəki kitabədə kilsənin eramızın 884-cü ildə I Bazil tərəfindən təmir edildiyi bildirilir. 1923-cü ilə qədər kilsə kimi istifadə edilən bina bu gün boşdur.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Kilsənin cənub və qərbdən iki girişi var. T formalı dayaqlar binanı 3 nefə ayırır. Apsislər həm içəridə, həm də xaricdə dairəvi plana malikdir. Yan apsislərdə iki, əsas apsisdə üç pəncərə var. Nefləri yastı tağlar əhatə edir. Binanın eksteryerində fiqurlu relyeflər, interyerdə isə fresk təsvirləri vardır. Bu freskalardan biri İsanın çarmaxdan endirilməsini təsvir edir. Freskada İsanın cəsədi və başı qismən göründüyü halda, Məryəm ümumilikdə aydın görünür. İsanın sol tərəfində biri qadın olan üç nəfər təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Mardin Artuklu Universiteti

**Mardin Artuklu Universiteti** — Türkiyənin Mardin şəhərində yerləşən dövlət universiteti. 
## Yaradılması

Universitet 2007-ci ildə yaradılmışdır.

Mardin Artuklu Universiteti 5662 saylı "Ali təhsil müəssisələrinin təşkili haqqında" və "Ali təhsil müəssisələrində akademik kadrların ştatları haqqında" qanunlarda dəyişikliklər edilməsi barədə qanuna və "Ümumi qərargah və Qaydalar haqqında" qanuna əlavə edilmiş cədvəllərə əsasən yaradılmışdır.

Universitet 28 may 2007-ci ildə Əhməd Necdet Sezər tərəfindən təsdiq edilmiş 17 yeni universitetdən biridir.
## Tədrisi

2007-2008-ci tədris ilində 83 tələbə ilə dərs başlanılıb.

Universitet 2011-2012-ci tədris ilində "Kürd dili və Ədəbiyyatı" üzrə bakalavr proqramına 20 tələbə qəbul edən Türkiyədə bakalavr səviyyəsində kürd dilində təhsil verən ilk akademik qurumdur.

2547 saylı Ali Təhsil Qanununun 13-cü maddəsinə və 22 avqust 2019-cu il tarixli 30866 saylı Prezidentin qərarı ilə 2019-cu il 22 avqust tarixli 30866 saylı Prezidentin Fərmanının 2, 3 və 7-ci maddələrinə uyğun olaraq Mardin Artuklu Universitetinin rektoru Prof. Dr. İbrahim Özçoşar təyin edilmişdir.
## İxtisasları
### Fakültələri

* Ədəbiyyat fakültəsi
* Mühəndislik və Memarlıq fakültəsi
* İslam Elmləri fakültəsi
* Təsviri incəsənət fakültəsi
* İktisadi ve İnzibati Elmlər fakültəsi
* Ümumi Elmlər fakültəsi
* Dizayn fakültəsi
* Sağlamlıq Elmləri fakültəsi
* Turizm fakültəsi

### İnstitutları

* Ali Təhsil Məktəbi
* Yaşayan Dillər İnstitutu
### Peşə məktəbləri

* Derik Peşə məktəbi
* Mardin Peşə məktəbi
* Midyat Peşə məktəbi
* Qızıltəpə Peşə məktəbi
* Nusaybin Peşə məktəbi
* Ömərli Peşə məktəbi
* Savur Peşə məktəbi
* Sağlamlıq Xidmətləri Peşə məktəbi
### Kollecləri

* Bədən tərbiyəsi və idman kolleci
* Dövlət Konservatoriyası
* Xarici dillər kolleci

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lecan dağı

**Lecan dağı** — Ermənistanın dağlıq Lori mərzində, Akori kəndindən 9 km şimal-qərbdə dağ. Ağatqaya dağı yaxınlığındadır. Hündürlüyü 2527 m-dir. Cənub-şərq qolları arasında Kamatur dağları var.

## Toponimik izah

## İstinadlar
Rosa (ad)

**Rosa** — ad.

* Rosa Qoboy — Argentinalı marafonçu.
* Rosa Çaça — Ekvadorlu marafonçu.

## Həmçinin bax
* Rosa

## İstinadlar
Talışca Vikipediya

**Talışca Vikipediya** () — Vikipediyanın Talış dilində olan bölməsidir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Con Kendrü

**Con Kendrü** (; ) — ingilis biokimyaçı və molekulyar biologiya sahəsində mütəxəssis. London Kral Cəmiyyətinin üzvü (1960), ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (1972)

## Bioqrafiyası
Con Kendrü 24 mart 1917-ci ildə Oksfordda anadan olub.

O, Kembric Universitetini bitirib (1939), burada 1946-cı ildən rentgen difraksiya analizindən istifadə edərək zülal molekullarının strukturunun tam deşifrə edilməsi üzərində işləyirdi.

1962-ci ildə "Qlobulyar proteinlərin strukturlarının tədqiqinə görə" kimya üzrə Nobel mükafatını qazandı (Maks Peruç ilə birlikdə).

1965-ci ildə elmə verdiyi mühüm töhfəyə görə alim London Kral Cəmiyyətinin Kral Medalı ilə təltif edilmişdir.

1992-ci ildə "İnsanlığa Xəbərdarlığı" imzaladı.

Con Kendrü 23 avqust 1997-ci ildə Kembricdə vəfat edib.

## Əsas işləri
1957-ci ildə o, ilk dəfə mioqlobin zülal molekulunda polipeptid zəncirlərinin fəza düzülməsini təyin etdi.
1959-cu ildə o, Linus Pauling tərəfindən 1951-ci ildə proqnozlaşdırılan α-spiralların mövcudluğunu təsdiqləyən ətraflı strukturunu qurdu.
"Journal of Molecular Biology"nin təsisçisi və baş redaktoru idi.

## Mükafatları
* Kimya üzrə "Nobel" mükafatı (1962), Maks Peruç ilə birlikdə
* Kral medalı (1965)
* Elmi Nailiyyətlərə görə Uilyam Prokter mükafatı (1988)

## İstinadlar
Drunken Sailor

"**Drunken Sailor**" (), həmçinin "**What Shall We Do with the Drunken Sailor?**" () or "**Up She Rises**" () — ənənəvi şanti. Roud Xalq Mahnısı İndeksində 322-ci yerdədir. Ən azı 1830-cu illərdə yelkənli gəmilərdə oxunurdu.

Mahnının sözləri versiyalarına görə dəyişir, lakin adətən bu sualın bəzi variantını ehtiva edir: "Səhər tez vaxtlarda sərxoş dənizçi ilə nə edək?" Bəzi ifa üslublarında hər bir ardıcıl misra sərxoş dənizçini ayıltmaq və ya onu cəzalandırmaq üsulunu təklif edir. Digər üslublarda müxtəlif insanlar haqqında əlavə suallar verilir və cavablandırılır.

"Drunken Sailor" XX əsrdə dənizçi olmayanlar arasında populyar bir mahnı kimi yenidən canlandırılmışdır. Mahnının auditoriyası genişlənərək insanlar arasında şanti repertuarının ən məşhur mahnılarından birinə çevrilmişdir. Bu, bir çox musiqi sənətçiləri tərəfindən ifa edilmiş və yazılmışdır. Mahnı müntəzəm olaraq populyar mədəniyyətdə müşahidə olunur.

## Sözləri
 

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Stan Hugill, *Shanties from the Seven Seas* Mystic Seaport Museum 1994 

## Xarici keçidlər

* Example version with lyrics.
* Another example version with lyrics and alternative chorus.
* Ubisoft's version from the game Black Flag
* An example of a high school male choir singing the version arranged by Robert Shaw and Alice Parker.
* The sheet music
* An Irish Rovers version
Şanti (mahnı janrı)

**Şanti** (, həmçinin ;  sözündən – ) — İngiltərə musiqisinin alt janrı, ingilis dənizçilərinin oxuduğu mahnılar. Onlar XX əsrə qədər geniş miqyasda yayılmışdı. Şantilər indiki dövrdə kolleksiyaçılar və xalq musiqisi həvəskarları tərəfindən qorunur.

## İndiki dövrdə
Şantilər indiki dövrdə folk qrupları tərəfindən müntəzəm olaraq oxunur. İrlandiyanın "*[[The Dubliners]]*", Kanadanın "*[[The Irish Rovers]]*" və Fransanın "*[[Marée de paradis]]*" qrupları bunlara nümunədir.

## Həmçinin bax

* Drunken Sailor

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Песни моря. Джон Мэйзфилд. 1906 (пер. на рус. яз.)
*
Kapitan Kidd (mahnı)

"**Kapitan Kidd haqqında ballada**" () və ya sadəcə olaraq " **Kapitan Kidd**" () — 23 may 1701-ci ildə Londonda piratlığa görə edam edilən kapitan Vilyam Kidd haqqında İngiltərə xalq mahnısı. Bu, Roud Xalq Mahnısı İndeksində 1900 nömrəli kimi qeyd edilmişdir.

Mahnı 1701-ci ildə İngiltərədə çap olunmuş və "demək olar ki, dərhal" koloniyalara yayılmışdır.

## Seçilmiş səsyazmalar

* "Captain Kidd". Aleks Kampbell. 1964-cü il.
* "Captain Kidd". Eddi Trinkett və Hovi Mitçell. 1964-cü il.
* "Ye Jacobites by Name". Ouen Hend. 1966-cı il.
* "Captain Kidd". Vaterson Karti. 2004-cü il.
* "Captain Kidd". "Tempest". 2006-cı il.
* "Sam Hall". Mey Kennedi MakKord. 1960-cı il.
* "Captain Kidd". Hyui Cons.
* "Captain Kidd". "Great Big Sea". 2005-ci il.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Vilyam Kidd

**Vilyam Kidd** (; ), **kapitan Vilyam Kidd** və ya sadəcə **kapitan Kidd** kimi də tanınır — Şotlandiya kaperi. Onun erkən həyatı ilə bağlı ziddiyyətli hesablar var, lakin onun Dandidə anadan olduğu güman edilir. Kidd sonradan Nyu-Yorkda məskunlaşmışdır. Kidd 1690-cı ilə qədər Şimali Amerikada və Vest-Hinddə İngiltərənin maraqlarını qorumaq üçün təyin edilmiş yüksək müvəffəqiyyətli kaper olmuşdur.

Kidd 1695-ci ildə Hind okeanında dəniz quldurlarını və düşmən fransız gəmilərini ovlamaq üçün Nyu-York, Massaçusets körfəzi və Nyu-Hempşirin qubernatoru Riçard Kutdan kral tapşırığı almışdır. Səyahətində bir çox hədəf tapa bilməmiş, ekipajının çox hissəsini itirmiş və qiyam təhlükəsi ilə üzləşmişdir. İngiltərədəki siyasi mühit ona qarşı çevrilmiş və Kidd pirat kimi qınanmışdır. Kidd Bostona qayıtdıqdan sonra Bellomont onun həbsi üçün hazırlıqlar aparmış və onu Londonda məhkəmə qarşısına çıxarmağa göndərmişdir. Kidd günahkar bilinərək 1701-ci ildə asılmışdır.

Kidd ölümündən sonra romantikləşmış və onun fəaliyyəti pirat mövzulu bədii əsərlərin populyar mövzusuna çevrilmişdir. Onun basdırılmış xəzinəni tərk etdiyinə dair iddialar əfsanələşmiş və bu, sonrakı əsrlərdə çoxsaylı xəzinə ovlarına ilham vermişdir.

## Həmçinin bax
* Kapitan Kidd (mahnı)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Campbell (1853). *An Historical Sketch of Robin Hood and Captain Kid*. New York.
* Dalton, Sir Cornelius Neale (1911). *The Real Captain Kidd: A Vindication*. New York: Duffield.
* Gilbert, H. (1986). *The Book of Pirates*. London: Bracken Books.
* 
* Konstam, Angus (2008). *The Complete History of Piracy*. (Osprey Publishing).
* Ritchie, Robert C. (1986). *Captain Kidd and the War against the Pirates*. Cambridge: Harvard University Press.
* Various (2019) *The Search for Captain Kidd’s Treasure: Early Newspaper Reports, 1836–1859* (self-published).
* Wilkins, Harold T. (1937). *Captain Kidd and His Skeleton Island*. New York: Liveright Publishing Corp.
* Zacks, Richard (2002). *The Pirate Hunter: The True Story of Captain Kidd*. Hyperion Books. .
* Captain Kidd Pirate's Treasure Buried in the Connecticut River
* The King's Commission to William Kidd for the Capture of Captain Thomas Tew and Others
* Biography at piratesinfo.com
* Dave's Blog Blog, observer with the Indiana University expedition to the Quedagh Merchant (ongoing)
* National Archives – Article listing Records held concerning Captain Kidd
* Pirates and the history of Lordship, Connecticut
* Arraignment, Tryal and Condemnation of Captain William Kidd The court documents of the trial of William Kidd, in Early Modern English.

## Xarici keçidlər
* Captain Kidd pub , What's in Wapping? Local community website
Qoçgiri (tayfa)

**Qoçgiri** — Türkiyədə daha çox Sivasın İmranlı və Zara rayonlarında, eyni zamanda Kayseri, Tunceli, Ərzincan və Qəhrəmanmaraş vilayətlərində yaşayan zaza tayfası. Onlar kurmanc dilində danışır və ələvi inanclıdırlar. Bu tayfa İranın Xorasan regionundan gəlmişdir, həmçinin onların mənşəcə türkmən olduğu güman edilir. Tayfa ən çox 1921-ci ildə Türkiyə əleyhinə qaldırılan Qoçgiri üsyanı ilə tanınır.

## Coğrafiya
Onlar Türkiyədə Sivasın İmranlı rayonuna bağlı kəndlərdə, eləcə də Zara başda olmaqla digər rayonların və digər vilayətlərin sərhədləri daxilində yaşayır.

## Üsyan

Tayfa başçıları Alişan və Heydər bəyin dəstəyi ilə 1921-ci ilin mart ayında Sivasda başlayan Qoçgiri üsyanı 11 aprel 1921-ci ildə Ankara hökumətinin həyata keçirdiyi əməliyyat ilə qısa müddətdə sona çatmışdır. Üsyan Nurəddin Paşa və Topal Osmanın başçılığı altında Girəsun Abazalı Könüllü Alayları tərəfindən yatırılmışdır.

## İstinadlar
Arpazlılar

**Arpazlılar** və ya **Arpaz ailəsi** — XVIII–XIX əsrlərdə Aydın bölgəsinə hakim olan iki ailədən biri. Onlar Osmanlı imperiyasında mərkəzi idarəçiliyin zəiflədiyi və regional bəyliklərinin ön plana çıxdığı dövrdə yüksəlmişdilər. Arpazlıların hökmranlığı Nazillidə, digər feodal soyu Cahanoğulları isə Köçərlidə formalaşmışdır.

Ailənin nümayəndələri bu günə qədər davam edir. Bundan əlavə, Arpazlı zeybəyi Ege regionunda ifa olunan bir xalq rəqsi növüdür.

## İstinadlar
Bakı-Rostov yolunda partlayış

**Bakı-Rostov avtomobil yolunda partlayış** 1999-cu il oktyabrın 29-da Çeçenistanın Şaami-Yurt kəndi yaxınlığında baş vermiş hadisədir. Alçaqdan uçan iki Rusiya təyyarəsi İnquşetiyaya"təhlükəsiz çıxış" marşrutu ilə daxil olmağa çalışan böyük qaçqın karvanına dəfələrlə raket zərbələri endirib. Hücumda çoxlu insan ölüb və ya yaralanıb.

## Hadisə
Hadisə Çeçenistan və İnquşetiya arasında bir həftəlik bağlanan sərhədin yenidən açılacağı rəsmi elan edildikdən sonra baş verib. Lakin təhlükəsiz istiqamətə gedən 1000-dən çox avtomobil karvanının sərhədi keçməsinə icazə verilməyib və naməlum yüksək rütbəli rus hərbi zabiti (ərazi general Vladimir Şamanovun cavabdehliyi altında idi) tərəfindən geri qayıtmaq əmri verilib və daha sonra yolda onlara hücum edilib. Mühasirəyə alınan konvoy Çeçenistanın paytaxtı Qroznıya qayıdıb.

Amnesty İnternational hesabatına görə, "Rusiyanın hücumları zamanı ərazidə heç bir qanuni hərbi hədəf yox idi. Bu hadisənin şahidlərinin verdiyi ifadələr, Rusiya qüvvələrinin beynəlxalq humanitar hüququ pozaraq qəsdən mülki əhalini və mülki obyektləri hədəf aldığını göstərir."

Qurbanlar arasında Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Hərəkatının yerli işçiləri, öldürülən iki çeçen jurnalist (o cümlədən Ramzan Mejidov) və çoxlu sayda qadın və uşaqlar var idi, onlardan bəzilərinin maşınlarında sıxışaraq diri-diri yandırıldığı bildirilir. Rusiya hakimiyyət orqanları əvvəlcə rəsmi olaraq məsuliyyəti öz üzərinə götürmədi və sonrakı hərbi araşdırmalar heç bir məna kəsb etmədi.

## İstinadlar
Ya istiqlal, ya ölüm

"***Ya istiqlal, ya ölüm***" — Mustafa Kamal Atatürkün Sivas konqresinə çıxışı zamanı istifadə etdiyi ifadə.

"*[[Nitq (Mustafa Kamal Atatürk)|Nitq]]*" əsərində verilən versiyası:

## İstinadlar
Balaban (tayfa)

**Balaban** və ya **Balabanlı** — Türkiyənin Mərmərə, Egey, Mərkəzi Anadolu və Şərqi Anadolu bölgələrində yaşayan tayfası. Onların Əfşar boyundan olduğu da iddia edilir. Onlar XVI əvvəllərindən bəri Osmanlı daxilində ələvi tayfası kimi tanınırlar.

Balaban tayfası Xorasan mənşəlidir.

## Etimologiyası
"Balaban" farsmənşəli sözdür.

## İstinadlar
Reval danışıqları

**Reval danışıqları** — 9 iyun 1908-ci ildə Finlandiya körfəzinin Baltik sahillərində, indiki Estoniyanın paytaxtı Revalda Britaniya kralı VII Eduard və Rusiya imperatoru II Nikolayın arasında baş tutmuş görüş.

## Danışıqlar
6 noyabr 1908-ci ildə o dövrdə Rusiya imperiyasının tabeliyində olan Revalda görüşən Britaniya və Rusiya nümayəndə heyətləri "xəstə adam" olaraq görülən Osmanlı imperiyasını zəiflətmək barədə razılığa gəlmişdilər. Bu səbəbdən Balkanlarda islahatlara təzyiq edilməsinə qərar verilmişdir.

## Nəticələr

* İkinci Məşrutiyyət elan edilmişdir.
* Rusiya Balkanlar və Boğazlar ətrafında rəqibsiz qalmışdır.
* Britaniya koloniyalarını qorumuşdur.
* İran və Əfqanıstan bölgələrində sərhədlər müəyyən edilmişdir.
* Makedoniyada islahatların aparılması qərara alınmışdır.
* Almaniyaya təzyiq artırılmışdır.
* Britaniya Misir, Cənubi Sudan və İraq bölgələrində tək qalmışdır.
* "Gənc türklər"in populyarlığı artmışdır.
* Osmanlı imperiyası Almaniyaya yaxınlaşmağa başlamışdır.

Bu xəbər Makedoniyada zabitlər arasında eşidiləndə "Gənc türklər" fəaliyyətlərini sürətləndirmiş və Gənc türklər inqilabı baş tutmuşdur.

## Populyar mədəniyyətdə
* "TRT 1"də yayımlanan "**" serialında Reval danışıqları təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Şavak

**Şavak**, həmçinin **Şakak** və ya **Şekak** — Türkiyədə yaşayan  kürdləşmiş Türkmən tayfası . arixi dəyişikliklə onların bəziləri assimilyasiya olunmuşdur. Haradan gəldikləri bilinmir, lakin məskunlaşdıqları yer Tuncelinin Çemişgəzək və Pərtək rayonları olduğu üçün böyük köçlər nəticəsində Elazığ və Ərzincana, eləcə də Konya, İstanbul, Ankara, Adıyaman və Sivas kimi vilayətlərə yayılmışdılar.

Şavak tayfasının nümayəndələrinin danışdığı kurmanc dilinin ləhcəsinin şikaki dialektidir. Bu dialekt Malatya, Adıyaman, Sivas və Mərkəzi Anadoluda kurmanc tayfalarının danışdıqları dialektlərə bənzəyir.

## İstinadlar
Tərəfdaşlıq və Dialoq üçün Qara Dəniz Forumu

**Tərəfdaşlıq və Dialoq üçün Qara Dəniz Forumunun** (BSF) ilk sessiyası – iyun 2006-cı il tarixlərində Buxarestdə keçirilmişdir. Forum Rumıniya təşəbbüsü ilə baş tutmuşdur və ilkin olaraq prezidentlər səviyyəsində hər il müntəzəm keçirilən sammitlər və həmin illik fasilələr ərzində tematik və ya sektorlar üzrə əməkdaşlıq görüşlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulur. Sessiyaların keçirilmə məkanı üzv dövlətlər arasında növbəli şəkildə razılaşdırılmaqla seçilir. Forum yeni regional institutlar yaratmaq məqsədi daşımır, əksinə, geniş Qara dəniz regionu ölkələri (Cənubi Qafqazdan Xəzər dənizinə qədər daxil olmaqla) və bu qrup ölkələrlə beynəlxalq təşkilatlar arasında müntəzəm məsləhətləşmə prosesinə çevrilmək məqsədi daşıyır. İlk sammitdən sonra başqa sammitlərin keçirilməsi nəzərdə tutulmayıb.

Rumıniya və Bolqarıstan Aİ-yə daxil olduqdan sonra Forum Şimali Avropa ölkələri və Baltik dənizi ölkələri üçün Şimal Ölçüsü təşəbbüsünə bənzər Qara və Xəzər dənizi dövlətləri ilə əməkdaşlıq üçün Aİ təşəbbüsü formasını aldı.

## Üzvlük
Rumıniya prezidenti Trayan Besesku, Moldova prezidenti Vladimir Voronin, Ukrayna prezidenti Viktor Yuşşenko, Gürcüstan prezidenti Mixail Saakaşvili, Ermənistan prezidenti Robert Köçəryan, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Türkiyənin dövlət naziri və Bolqarıstanın bir nümayəndəsi parlamentin ilk iclasında Birgə Bəyannamə imzalayıblar. Onlara ABŞ, NATO və Aİ-nin yüksək səviyyəli rəsmiləri də qoşulub.

; Üzvlər dövlətlər
: 

*  Ermənistan
*  Azərbaycan
*  Gürcüstan
*  Moldova
*  Rumıniya
*  Ukrayna

; Müşahidəçi dövlətlər
: 

*  Bolqarıstan
*  Türkiyə
Savalanlılar

**Savalanlılar** — Türkiyədə Türkmen tayfası. Onlar XIII əsrin ortalarında Xorasandan Cənubi Azərbaycan üzərindən Anadoluya gəlmişdilər. İlk dövrlərdə Antalya, Almalı və Ərzincan ərazilərində məskunlaşmışdılar. 1519-cu ildə başlayan Cəlali üsyanları nəticəsində Ərzincan, Ərzurum və Tunceli vilayətlərində cəmləşmiş yaşayış məntəqələri quruldu. Onlar ələvidir.

## Dil
Dilləri yaşadıqları bölgələrə görə formalaşmışdır. Tayfanın geniş şəkildə istifadə etdiyi dillər türkcə, azərbaycanca və zazaca kimi müəyyən edilə bilər.

## İstinadlar
Konstantin İpsilanti

** Konstantin İpsilanti ** (; ; ) — 1796-1799-cu illərdə Osmanlı draqomanı, 1799-1802-ci illərdə Moldovanın və 1802-1806-cı illərdə Valaxiya şahzadəsi.

## Bioqrafiya

Konstantin İpsilanti 1760-cı ildə Konstantinopolda Alexander İpsilanti və Katherine Muruzinin zadəgan aristokrat ailəsində anadan olub. Konstantin bəzi digər fanariolar kimi, 1796-1799-cu illərdə Osmanlı draqomanı idi, lakin sonra 1799-1802-ci illərdə Moldaviya knyazlığının və 1802-1806-cı illərdə Valaxiya knyazlığının şahzadəsi olmuşdur. Atasının siyasi əqidəsini miras alan Konstantin İpsilanti işini davam etdirirdi. Hələ 1797-ci ildə Osmanlı draqomanı kimi xidmət edərkən, İpsilanti gizli şəkildə Rusiya imperiyası ilə əməkdaşlığa başladı. Onun evi rus agentlərinin görüş yeri idi. İpsilanti Balkan yarımadası ölkələrinin türklərin əlindən azad edilməsi uğrunda mübarizədə Rusiyanın köməyinə ümid edirdi. O, Valaxiya, Moldaviya və Serbiyanı öz hakimiyyəti altında birləşdirmək üçün iddialı planlar hazırlayırdı. Rusiya və İngiltərənin çoxsaylı xidmətləri sayəsində Konstantin İpsilanti onların xahişi ilə 1799-cu ildə Osmanlı Sultanı tərəfindən Moldaviya knyazlığının hökmdarı təyin edildi. Eyni zamanda o, Rusiya tərəfdarı olduğunu açıq şəkildə Osmanlya bəyan edirdi. Bu səbəbdən İpsilanti 1801-ci ildə Moldova taxtından uzaqlaşdırılaraq İstanbula qayıdır. 1802-ci ildə Konstantin İpsilanti Valaxiya Knyazlığının şahzadəsi təyin edildi. 1807-ci ildə Fransa və Rusiya arasında rus qoşunlarının Dunay knyazlıqlarından çıxarılmasını nəzərdə tutan Tilzit sülhünün bağlanması İpsilantinin planlarını alt-üst etdi.

## Şəxsi həyatı və ölümü

1807-ci ildə Konstantin İpsilanti Rusiyaya getməyə məcbur oldu. Ömrünün qalan hissəsini Kiyevdə keçirdi. Konstantin İpsilanti Kiyevdə vəfat edib, beş oğlunu geridə qoyub, onlardan üçü (Aleksandr, Dmitri və Georgi) rus ordusunda zabit olub və Yunanıstanın Müstəqillik Müharibəsində mühüm rol oynayıb. 

## İstinadlar
Baba Samid

**Baba Samit** orta əsrlərdə Azərbaycanda və Türkiyədə geniş rəğbət qazanmış şiə sufi təriqəti idi. Bəktaşi (Bektaşiyye) təriqətinin bir qolu olduğu güman edilir. Baba Samit, rəvayətə görə, hərəkatın banisi Hacı Bektaş Vəlinin oğludur. Həmçinin türbə kitabələrinə görə İmam Əli Rzanın nəslindəndir. Azərbaycanda Baba Samit hərəkatının tarixi kifayət qədər zəif araşdırılıb.

Bəktaşi hərəkatının Azərbaycanda XVI əsrə qədər geniş yayıldığı məlumdur. Səfəvi dövləti qurulduqdan sonra bu şiə ordeni hakimiyyət tərəfindən təbliğ edildi. 16-cı və 19-cu əsrlər aralığında xeyli sayda sufi təkkələri fəaliyyət göstərmişdir.

Azərbaycanda, Sabirabad yaxınlığındakı Baba Samid məqbərəsi hələ də əhali tərəfindən ehtiramla yad edilir, lakin sovet dövründən qalma diqqətsizlik nəticəsində həm təsəvvüf təriqətlərinin tədqiqi, həm də onların adət-ənənələri ilə bağlı biliklər zəifdir.

**Baba Samid məqbərəsi** Sabirabad rayonunun Şıxlar kəndi ərazisində magistral yolun kənarında yerləşən ibadətgahdır. Azərbaycan Tarix İnstitutunun professoru, tarix elmləri doktoru Məşadıxanım Nemətova türbənin tarixini araşdırmış və bu barədə öz fikirlərini dəfələrlə dərc etmişdir. Baba Samid türbəsinin ərəb - fars dilində 1-ci və 3-cü sətirlərinin 9 sətirində, XIX surə, 31-32-ci ayələrdə Qurandan yazılmışdır. 4-5-ci sətirlər İmam Əlinin tərifinə, qalan 4 sətirdə isə I Təhməsp türbəsinin Səfəvi şahı (padşahı) hicri 993-cü ildə Şirvan valisi Abdulla xan Ustaclı tərəfindən tapşırılmışdır. (XI-1585) “səadət mənbəyi olan seyidlərin rəhbəri (burada seyid “böyükdür”), Baba Samid bin Bektaş bin Sultan Əli ibn Həzrəti Musa Ərrizanın başı üçün tikilmişdir” kimi yazılar qeyd edilmişdir. Baba Samid Hacı Bektaşın oğludur. Onu İmam Rza (765-818) ilə əlaqələndirirlər. Hacı Bektaşın İmam Rzanın oğlu (məzhəb oğlu) olması onun rəhbərlik etdiyi cəmiyyətin şiəliklə məşğul olduğuna dəlalət edir.
Qureyşan

**Qureyşan** — Türkiyənin Tunceli ilində yaşyan zaza tayfası. Özlərini seyid ocağı hesab edirlər.

## Mənşəyi
Qureyşan adının mənası ilə bağlı mənbələrdə müxtəlif məlumatlar var. Müxtəlif mənbələrdə Qureyş adının daş karxanasına adını vermiş Hacı Qureyşdən gəldiyi, Qureyş sözünün isə Xorasan sözünün danışıq dilində əmələ gəlməsindən gəldiyi bildirilir. Qureyşan tayfasının üzvləri öz əcdadlarını islam peyğəmbəri Məhəmmədə bağlasalar da, karxananın adı Məhəmmədin mənsub olduğu Qureyş qəbiləsindən gəlmir. Bu söz Qureyş adına əlavə olunan farsca "-an" cəm şəkilçisi şəkilçisi ilə düzəlmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* - Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu, “Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650)”
* Kürdistan tarihinde Dêrsim - Nuri Dersimi
* Doğu aşiretleri ve emperyalizm - Mahmut Rişvanoğlu
* Kızılbaş Alevi ocakları - Ali Yaman
* Kureyşan Ocağı
Kriptoiqtisadiyyat

**Kriptoiqtisadiyyat** — rəqəmsal iqtisadiyyatların və mərkəzləşdirilməmiş maliyyə (DeFi) tətbiqlərinin öyrənilməsi haqqında fənnlərarası yanaşmada iqtisadi paradiqma. Kriptoiqtisadiyyat ənənəvi iqtisadiyyat, kriptoqrafiya, informatika və oyun nəzəriyyəsi fənnlərindən anlayış və prinsipləri birləşdirir.

## Təriflər və məqsədlər
Kriptoiqtisadiyyat termini "Ethereum" icması tərəfindən 2014–2015-ci illərdə icad edilmişdir, lakin ilkin olaraq 2008-ci ildə orijinal "Bitcoin" protokolunda iqtisadi təşviqlərin tətbiqindən ilhamlanmışdır. Bu ifadə adətən Vitalik Buterinə aid edilsə də, ən erkən ictimai sənədləşdirilmiş istifadə Vlad Zamfirin 2015-ci ildə "*Kriptoiqtisadiyyat nədir?*" adlı məruzəsidir. Zamfirin kriptoiqtisadiyyata baxışı nisbətən geniş və akademik xarakter daşıyır: "Bu, mərkəzləşdirilməmiş rəqəmsal iqtisadiyyatda məhsulların və xidmətlərin istehsalı, paylanması və istehlakını tənzimləyən protokolları öyrənən rəsmi intizamdır. Kriptoiqtisadiyyat bu protokolların dizaynı və xarakteristikasına diqqət yetirən praktiki elmdir". Alternativ olaraq, 2017-ci ildəki çıxışında Buterinin baxışı daha dar və praqmatik olmuşdur: "Bu, müəyyən növ informasiya təhlükəsizliyi xüsusiyyətlərinə zəmanət verməyə çalışan sistemlərin qurulması metodologiyasıdır".

"Binance"ə görə, kriptoiqtisadiyyatın əsas məqsədləri DeFi sistemlərinin necə maliyyələşdirilməsini, dizaynını, inkişaf etdirilməsini və əməliyyatlarını asanlaşdırmağı başa düşmək, inkişaf etməkdə olan rəqəmsal iqtisadiyyatlarda məhsul və xidmətlərin paylanmasını tənzimləmək üçün iqtisadi təşviqlər və cəzalar tətbiq etməkdir.

Kriptoiqtisadiyyat öz növbəsində ənənəvi iqtisadiyyatdan (ümumiyyətlə mikroiqtisadiyyat və makroiqtisadiyyata bölünür) inkişaf etmiş rəqəmsal iqtisadiyyatın təkamülü hesab edilir. Nəticə etibarilə, məhsul və xidmətlərin istehsalı, paylanması və istehlakı ilə bağlı ənənəvi iqtisadi anlayışlar kriptoiqtisadiyyat üçün də tətbiq olunur. Məsələn, bunlara Adam Smitin iqtisadiyyat haqqında üç əsas qanunu daxildir: tələb-təklif qanunu, şəxsi mənfəət qanunu və rəqabət qanunu. Bunlara həm də daha müasir iqtisadi anlayışlar, məsələn, fiat pul nəzəriyyəsi və müasir monetar nəzəriyyə daxildir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Chris Berg, Sinclair Davidson, Jason Potts. Understanding the Blockchain Economy: An Introduction to Institutional Cryptoeconomics. Edward Elgar Publishing, 2019.
* Jian Gong, Wei Xu. Cryptoeconomics: Igniting a New Era of Blockchain. CRC Press, 2020.

## Xarici keçidlər
* 
* MIT Cryptoeconomics Lab
* Wikiversity - Cryptoeconomics
Teleologiya

**Teleologiya** (lOH.talos — nəticə, məqsəd və …logiya) məqsəd və məqsədəuyğunluq doktrinasıdır. Bu təlim məqsədləri (məqsədəuyğunluğu və ya məqsədə yönəldilmə qabiliyyətini) Tanrı tərəfindən müəyyən edilən (H. Volf) və ya təbiətin daxili səbəbləri hesab edilən (Aristotel, Q. Leybnits) təbiət hadisə və proseslərinə aid edir. Teleoloji anlayışlar arasındakı fərqlərdən asılı olmayaraq, onların hamısı təbiətdə və cəmiyyətdə baş verən prosesləri antropomorfizm ruhunda dərk etmək, yəni onların insan fəaliyyəti kimi əvvəlcədən müəyyən edilmiş hansısa məqsədəuyğun olduğunu təsəvvür etməklə xarakterizə olunur.

## Hüquqşünaslıqda

Hüquqşünaslıqda qanunların teleoloji təfsirin metodu həmçinin məqsədyönlü metod adlanır. Savinyiyə görə, qanunun məqsədi "qanunun nail olmağı nəzərdə tutduğu effekt" deməkdir.

## İstinadlar
Əmiraslan İsgəndərov

**Əmiraslan Əlixan oğlu İsgəndərov** () — Bakıda sələfi qrupunun rəhbəri.

1999-cu ildən 2003-cü ilə qədər o, Əfqanıstan təlim düşərgələrində iştirak edib və gənc qadın mücahidlərin fəaliyyətə cəlb edilməsini həyata keçirib. Həbs olunduğu zaman trotil, qumbara və detonatorlar ələ keçirilib.

Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi mətbuata açıqlamasında İsgəndərovun "anti-Azərbaycan kampaniyası apardığını" iddia edib. Qurumun açıqlamlarına görə o etnik azlıqların nümayəndələri arasında kin və Azərbaycana nifrət aşılayırdı. O ölkə ərazisində "Camaat" və ya ordu yaratmaq cəhdində ittiham edilirdi .

## Mühakimə
Qapalı keçirilən prosesdən sonra Ağır Cinayətlərə Dair İşlər üzrə Azərbaycan Məhkəməsi İsgəndərov və qruplaşmasının daha 5 iştirakçısı — Əlirza Məcid oğlu Babayev (1965-ci il təvəllüdlü), Zaur Əliyeviç Əliyev (1984-cü il təvəllüdlü), Abdulla Məhəmmədoviç Məhəmmədov (1986-cı il təvəllüdlü), Sumqayıt şəhəri Hidayət Pirivey (d. 1971) və Rizvan Əbdülqədirov. İsgəndərov və Babayevin hər biri 28.214.2.1 maddəsi ilə qanunsuz partlayıcı maddə və döyüş sursatı saxlama maddəsi ilə 14 il, Abdulla və Əlivey isə 228.2.1 maddəsi ilə 5 il, Abdulqədirov isə 228.1 maddəsi ilə 3 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

## İstinadlar
Andre Luis Ladaqa

**André Luiz Ladaga** daha çox **Andrezinho** kimi tanınır () — yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən təqaüdçü futbolçu . Onun son klubu Karvan olub. Braziliyada anadan olub, 2006–2008-ci illərdə Azərbaycan millisini təmsil edib.

## Karyera
2004-cü ilin yayında Andrezinyo Azərbaycan Premyer Liqasının "Bakı" klubuna keçdi. O, 2007–08 mövsümünün sonunda ayrılana qədər Bakı üçün 80 liqa oyununda iştirak edib və 6 qolun müəllifi olub. 2009-cu ilin yayında Andrezinyo Karvana qoşulub, 2010-cu ilin yanvarında ayrılmadan əvvəl 2 oyunda iştirak edib.

## Beynəlxalq karyera
Andrezinyo 2006-cı ildə Azərbaycan vətəndaşlığını alıb və Azərbaycan yığmasında 2006-cı il sentyabrın 2-də Serbiya və Monteneqroya qarşı debüt edib. O, iki il ərzində Azərbaycan yığmasında ümumilikdə 13 oyun keçirib, 6 sentyabr 2006-cı ildə Qazaxıstana qarşı Avro 2008-in seçmə oyununda bir qol vurub

## İstinadlar
Andrey Dobroxodov

**Andrey Dobroxodov** () — Azərbaycanı təmsil edən keçmiş fiqurlu konkisürəndir. O, 2005-ci ilin Azərbaycan milli çempionudur və üç dəfə yeniyetmələr arası dünya çempionatında (2001–2003) sərbəst skeyt üzrə yarışaraq Azərbaycanı təmsil edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşıq Qərib (povest)

**"Aşık Qərib"** () — Mixail Lermontovun 1837-ci ildə yazdığı povestdir . Aplin öz təəssüratlarını bölüşdüyü məqaləsində onun xarakteristikasını "qaranlıq" kimi təsvir edir və " Qafqazda bir qədər fərqli versiyalarda yaxşı tanınan xalq nağılının yenidən işlənməmiş transkripsiyası" kimi qələmə verir. Powelstock bunu "nəsrdə bir türk nağılının transkripsiyasına bənzəyən yazı" kimi təsvir edir. Daha sonralar qələmə aldığı *"Dövrümüzün Qəhrəmanı" əsəri* ilə birlikdə Aşıq Kərib obrazı fonunda Qafqaz mənzərələrinin və adət-ənənələrinin Lermontovun yaradıcılıq şüurunda böyük rol oynadığını göstərir. "Aşıq Kərim" həm də 19-cu əsr rus ədəbiyyatında Qafqaz möbzulu janrının bir hissəsidir (Rusiya imperiyasının Qafqaz dağlarının cənubundakı torpaqları ələ keçirmək üçün uzun sürən hərbi əməliyyatlar apardığı vaxtlarda yazılmışdır).

## İstinadlar
Ölməyə vaxt yoxdur

**Ölməyə vaxt yoxdur** () — Kori Coci Fukunaqanın rejissorluğu ilə 2021-ci ildə çəkilmiş cəsus filmi. Ceyms Bond film seriyasının iyirmi beşinci filmidir. Bu Deniel Kreyqin baş rolda oynadığı sonuncu Ceyms Bond filmidir. Filmdə Ceyms Bond MI6-dakı işindən təqaüdə çıxır. Lakin sonra CIA girov götürülmüş bir alimin xilas edilməsi üçün ondan kömək istəyir. Bu missiya Bondu qisas almaq istəyən təhlükəli düşmənlə qarşıdurmaya aparır.  Bu düşmənin milyonlarla insanın ölümünə səbəb ola biləcək güclü silahı var. Bond bu təhlükəni dayandırmaq və dünyanı xilas etmək üçün bacarıqlarından istifadə etməlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*  at James Bond official website
*  at Metro-Goldwyn-Mayer official website
*  at MGM official website
* 
* Official screenplay
Azal Avia Cargo

**Azal Avia Cargo** (Azərbaycan Hava Yolları Dövlət Konserninin Yük Aviaşirkəti Azərbaycan Hava Yolları ) Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən yük daşıma aviaşirkətidir . O, Azərbaycan daxilində və digər MDB ölkələrinə planlı və çarter yükdaşıma xidmətləri göstərir. Onun əsas bazası Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanıdır. 

## Tarix
Aviaşirkət 1996-cı ildə yaradılıb və bütünlüklə Azərbaycan Hava Yollarına məxsusdur. 

## Donanma
Azal Avia Cargo donanmasına aşağıdakı təyyarələr daxildir (2007-ci ilin martında): 

* 2 Antonov An-12
* 1 Antonov An-26B
* 1 İlyushin İl-76TD

### Əvvəllər istifadə olunan təyyarələr

* 1 Antonov An-32 (2006-cı ilin avqustunda) 

## Həmçinin bax

* Azərbaycan şirkətlərinin siyahısı
* Bakı Yük Terminalı

## İstinadlar
Azərbaycan Amerika Alyansı

**Azərbaycan Amerika Alyansı** Azərbaycan xalqının mədəniyyəti, cəmiyyəti, sənayesi, tarixi və cari hadisələri haqqında geniş məlumat verən tərəfsiz, qeyri-kommersiya təşkilatıdır. Məqsəd alyansı maraqlandıran məsələlər üzrə araşdırma və təbliğat kampaniyası aparmaqdan ibarətdir.

## Missiya
Alyansın internet saytında verilən məlumata görə: "Alyansın missiyası Azərbaycan və Amerika xalqları arasında qarşılıqlı anlaşma və hörmət mühitini inkişaf etdirməkdir. Bundan başqa əsas hədəflərdən biri də akademik müzakirələr, mədəni proqramlaşdırma və siyasi diskurs vasitəsilə öz məqsədinə həsr olunmuş əsas təşkilat olmaqdır. Azərbaycan və Amerika Birləşmiş Ştatları arasında davamlı tərəfdaşlığı təşviq etmək üçün fəaliyyət göstərir"

## İştirak
Azərbaycan Amerika Alyansı amerikalıların Azərbaycanla bağlı məsələlərdə onları maarifləndirmək üçün seçilmiş nümayəndələrlə əlaqə saxlamalarını istəyir.

## Əsas məsələlər

### Maddə 907
Alyans 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktının, Konqresin təsdiqini gözləyən Azərbaycanı istisna edən yardım paketinin müddəasına qarşı çıxıb.

### Dağlıq Qarabağ münaqişəsi
Alyans Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 2008-ci il tarixli 62/243 saylı qətnaməsini dəstəkləyir və bu qətnamə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı ərazi suverenliyini bir daha təsdiq edir. Təşkilat bu münaqişənin həlli üçün seçilmiş liderləri müdafiə edib.

## Fəaliyyət
Alyans özünü yerli təşkilat kimi təsvir edir.

Alyans Azərbaycan və daha böyük Qafqaz regionu üzrə akademik fəaliyyəti təşviq edir və Azərbaycan-Amerika biznes əlaqələrini, məsələn, xarici sərmayələr, xüsusilə enerji sektoru ilə bağlı məsələlərdə fikir və təcrübə mübadiləsinə təşviq edir.

Təşkilat Konqresmen Bill Şuster (R-PA) və Den Boren (D-OK) tərəfindən həmsədrlik etdiyi Konqresin Azərbaycan Qrupu ilə əlaqələri inkişaf etdirmişdir.

Alyans "Azərbaycanın NATO- dakı müttəfiqlərinin, xüsusən də ABŞ-ın daha çox tanınması və dəstəyini" müdafiə edib.

Alyansın saytında bildirilir ki, o, " Aİ ilə Azərbaycan arasında daha sıx əlaqələrin inkişafını dəstəkləyir".

## İstinadlar
Xəzər Mühafizəsi Təşəbbüsü

**Xəzər Mühafizəsi Təşəbbüsü** ABŞ Müdafiə Nazirliyinin regional təhlükəsizlik proqramıdır. Proqram Xəzər dənizinin təhlükəsizliyini artırmaq üçün Azərbaycan və Qazaxıstanda ABŞ Mərkəzi Komandanlığı və digər ABŞ dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə birgə koordinasiya təşkil etmək üçün nəzərdə tutulub. Proqram rəsmi olaraq iki ölkəyə Xəzər regionunda terrorizm, dəniz quldurluğu, nüvə silahlarının daşınması, narkotik və insan alveri və digər transmilli təhdidlərin qarşısının alınması və lazım gəldikdə onlara cavab vermək imkanlarının təkmilləşdirilməsində yardım kimi təsvir edilir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının Avropa Komandanlığı Azərbaycandakı əməliyyatlara cavabdehdir. 

## İstinadlar
Azərbaycan milli reqbi ittifaqı komandası

**Reqbi üzrə Azərbaycan milli komandası** Avropa Millətlər Kubokunun 3D divizionunda mübarizə aparır. Azərbaycan reqbi ittifaqı millisi reqbi üzrə Dünya Kubokuna vəsiqə qazana bilməyib.
Komanda beynəlxalq səviyyəli ilk rəsmi oyununu Bosniya və Herseqovina millisinə qarşı keçirmiş və məğlub olmuşdur. Lakin komandanın tarixində ən böyükhesablı qələb də məhz Bosniya və Herseqovina üzərində qazanılmışdır. Komandanın ən böyük hesablı məğlubiyyəti Kipr millisinə qarşı olmuşdur.
Daria Timoşenko

**Daria Timoşenko** 1 avqust 1980-ci ildə anadan olmuşdur. O, Rusiya əsilli keçmiş fiqurlu konkisürəndir və müxtəlif vaxtlarda Azərbaycanı beynəlxalq yarışlarda təmsil etmişdir. O, 1999-cu ildə Rusiyada keçirilən yeniyetmələrarası ölkə çempionatının qalibi olmuşdur. Timoşenko 2000-ci ilə qədər Rusiyanı təmsil edib, daha sonra beynəlxalq arenalarda Azərbaycanı təmsil etməyə başlayıb. Onun məşqçisi İqor Rusakov 2003-cü ilin iyulunda xərçəng xəstəliyindən vəfat edəndə o, Marina Selitskaya tərəfindən yarışlara hazrılaşdırılırdı.

## İstinadlar
Evan Siegel

**Evan Siegel** () — Riyaziyyat və Kompüter Elmləri üzrə professordur.

## Bioqrafiya
Evan Siegel 2000-ci ildə CUNY Graduate Center- də riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, Nyu-York Universitetində riyaziyyat üzrə magistr dərəcəsi və MIT-də riyaziyyat üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. Hal-hazırda Nyu Cersi Siti Universitetində riyaziyyat üzrə dosentdir. Riyaziyyata olan marağı ilə yanaşı, Siegel Yaxın Şərqin tarixi və mədəniyyəti ilə də maraqlanır və bu mövzuda çoxsaylı nəşrləri var. Siegel fars, fransız, ərəb, türk, rus, alman və gürcü dillərindəki mənbələrdə araşdırma aparır.

1998–2000-ci illərdə Azərbaycanşünaslıq jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, 1994–2002-ci illərdə isə Beynəlxalq Azərbaycanşünaslıq Cəmiyyətinin müxbir katibi vəzifəsində çalışın.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avropada Azərbaycanlı Tələbələrin Forumu

**Forum of Azerbaijan Students in Europe** or **FASE** () Avropadakı azərbaycanlı tələbələr və gənc mütəxəssislər üçün hökumət tərəfindən təşviq edilən təşkilatdır. Milli maraqları təbliğ etmək üçün Azərbaycan hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilib. Proqram təklifi ANTV tərəfindən irəli sürülmüşdür. Mərkəz Məzunlar Şəbəkəsi Gənclər Təşkilatına bağlıdır və Alumni Network (AN) Gənclər Təşkilatının sədri Emin Milli tərəfindən yaradılmışdır.

## İstinadlar
Subordinasiya

**Subordinasiya** () — rütbəsi (vəzifəsi) aşağı olan vəzifəli şəxsin özündən yuxarı şəxsin qərarlarının (sərəncamlarının) və tələblərinin icrasına, habelə vəzifə intizamı, etika və məsuliyyət qaydalarına riayət edilməsinə tabe olmasını nəzərdə tutan rəsmi münasibət növü.

## Tarixi
Əvvəllər Rusiyada subordinasiya hərbi tabeçilik (hərbi intizamla eyni) və itaət kimi müəyyən edilirdi. Tabeçilik hərbçinin şəxsi iradəsinin öz rəisinin (komandirinin) iradəsinə tabe olmasından ibarət olub, onun əmrlərinin dəqiq və dönməz icrasında ifadə olunurdu.

Rus feldmarşalı Aleksandr Suvorov *subordinasiya*nı əsas hərbi fəzilətlər sırasına daxil etmişdir.

Subordinasiyanın məzmunu cəmiyyətin müxtəlif iyerarxik səviyyələrində olan insanlar arasında müəyyən edilmiş münasibətlər qaydalarına riayət etməkdir. Subordinasiyaya riayət etmək böyük-kiçik münasibətləri üçün məcburidir.

Mühafizə, ordu, donanma, aviasiya, polis və digər hərbiləşdirilmiş müəssisələrdə subordinasiya qaydaları müəyyən norma və ənənələrə riayət edilməsi qaydasını müəyyən edir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *А. Д. Михельсон*, Объяснение 25000 иностранных слов, вошедших в употребление в русский язык, с означением их корней., 1865.
* 
* *А. Н. Чудинов*, Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка., 1910.
* Субординация // Военно-морской словарь для юношества: Около 10 000 слов / Под общ. ред. *П. А. Грищука*. — 2-е изд. — : ДОСААФ, 1988. — С. 435. — 560 с., 64 л. ил. — 100 000 экз. — ISBN 5-7030-0298-2.
## Xarici keçidlər
* Kollektivdə subordinasiya: Lehinə və əleyhinə
* Subordinasiya nədir. İş münasibətlərində subordinasiya.
Aleksandr Qnezdov

**Aleksandr Yefimoviç Qnezdov** (; ) — hücumçu mövqeyində çıxış etmiş sovet futbolçusu, məşqçi. Daha çox "Neftçi"nin ilk baş məşqçisi kimi tanınır.

## Həyatı
Qnezdov futbolçu karyerasını 1926-cı ildə Bakının "Proqress" klubunda başlayıb. 1934-1936-cı illərdə Leninqradın "Stalinets" komandasında çıxış edib. Bu müddət ərzində komandanın heyətində cəmi 10 oyun keçirib, 6 qol vurub. 1937-ci ildə oynayan məşqçi kimi "Neftyanik" klubunun heyətində 13 oyun keçirib, 4 qol vurub.

Qnezdov həm də Azərbaycan SSR-in ilk futbol şərhçisi olub. 1949-cu ildə Azərbaycan radiosunda futbol reportajlarının təməlini qoyan şəxslərdəndir. Birinci reportajı məhz özü aparıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aleksandr Qnezdov ''Footballfacts.ru'' saytında 
* Aleksandr Qnezdov ''Transfermarkt.com'' saytında
Aleksandr Hertsen

* Aleksandr Hertsen (yazıçı)
* Aleksandr Hertsen (fizioloq)

## Həmçinin bax
* Aleksandr
* Hertsen
Aşıq Qərib (dəqiqləşdirmə)

* Aşıq Qərib
* Aşıq Qərib dastanı
* Aşıq Qərib (opera)
* Aşıq Qərib (film, 1988)
* Aşıq Qərib (povest)
Aşıq Ələsgərin qəbirüstü abidəsi

**Aşıq Ələsgərin qəbirüstü abidəsi** — Ermənilər tərəfindən Basarkeçər rayonunda dağıdılmış qəbirüstü abidə.

## Haqqında
Ermənistan silahlı dəstələri tərəfindən 1918-ci ildə Göyçə mahalı işğal olunmuş və Sovet hakimiyyəti Ermənistanda qurulan ərəfədə Aşıq Ələsgər məcburu qaçqın düşərək Kəlbəcər rayonunda yaşamışdır. Aşıq Ələsgər 1926-cı ildə doğulduğu kənddə vəfat etmişdir.

Aşıq Ələsgərin 1972-ci ildə 150 illik yubileyi qeyd edilmiş və məzarı üzərində qəbirüstü abidə ucaldılmışdır.

Ermənilər 1935-ci ildə Ağkilsə kəndinin adını dəyişdirərək Azat qoymuşlar. 1935-ci ildə Aşığın doğulduğu kənd olan Ağkilsə kəndinin adı dəyişdirilərək Azat adlandırılmışdır. 1988–89-cu illərdə kəndin əhalisi Ermənistandan deportasiya edilmiş və bundan sonra ermənilər Aşıq Ələsgərin qəbirüstü abidəsini dağıtmışlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Aşıq Ələsgər
* Basarkeçər
* Ağkilsə
* Aşıq Ələsgər küçəsi (Bakı)
* "Aşıq Ələsgər – 200" yubiley medalı
* Aşıq Ələsgər (film, 1972)

## Xarici keçidlər

*
Tacikistan İslam İnstitutu

**Tacikistan İslam İnstitutu** (Tİİ), (Tam adı: "İmam Əzəm  adına Tacikistan İslam İnstitutu".  Муассисаи давлатии таълимии «Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам») —  Tacikistan Respublikasında İslam elmləri istiqaməti üzrə ixtisaslaşmış ali təhsil müəssisəsi. Hal-hazırda institutun rektoru "Zakirzoda Nusratullah Məlik"dir.

## Tarixi
İmam Tirmizi adına İslam Mədrəsəsi 06.05.1997-ci ildə Tacikistan Respublikası Hökuməti yanında Dini İşlər üzrə Komitə ilə razılaşdırılaraq, Tacikistan Respublikası Müsəlmanları Cəmiyyətinin 218 nömrəli qərarı ilə keçmiş Müftilik İdarəsi ləğv edildikdən sonra dövlət qeydiyyatına alınıb.

İnstitut öz təhsil proqramlarını Tacikistan Milli Universiteti, Elmlər Akademiyası, Təhsil Universiteti, Misir Beynəlxalq Əl-Əzhər Universiteti, Respublika Təhsil Nazirliyi və Dini İşlər üzrə Komitənin ekspertlərinin köməyi ilə hazırlayıb, icra edir.

Bu institutun buraxılış imtahanları Dini İşlər üzrə Komitə, Elmlər Akademiyası, İslam İnstitutu və Tacikistan Milli Universitetinin professorlarından ibarət komissiyanın nəzarəti altında keçirilir.

İnstitutda kitabxana, 2 böyük tədris zalı, internetlə təchiz olunmuş kompüter tədris mərkəzi, ərəb və ingilis dillərinin tədrisi üçün xüsusi kabinlər, ailəyə uyğunlaşma mərkəzi fəaliyyət göstərir. Həmçinin, Rusiya Federasiyasının səfirliyi rus dilinin tədrisi üçün yüksək şəkildə təchiz olunmuş sinif otağı təşkil etmişdir. Bu İnstitut rus dilində dinin tədrisi üçün Rusiyanın Slavyan Universiteti ilə əməkdaşlıq edir.

## Qurluşu

Fakültələr:
# İslam elmləri
# Şərq filologiyası
Kafedralar:
# Quran və hədis elmləri
# İslam hüququ
# Ərəb dili və ədəbiyyatı
# Tarix və dinşünaslıq
# Sosial elmlər
# Təbii və informatika elmləri
# Dillər
# Pedaqogika və milli irs

Hazırda bu institutda 815 nəfər təhsil alır, onlardan 74-ü qızdır. İslam İnkişaf Bankının köməyi ilə 60 nəfərlik qadınlar bölməsi korpusu və kitabxana ilə təchiz olunmuş yataqxana tikilib, istifadəyə verilmişdir.

## Rektorları

# Тоджиддин Асомуддинзода
# Нусратулло Зокирзода

## Həmçinin bax

* Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kordilyer dağları

**Kordilyer dağları** ( ,) —  və Cənubi Amerikanın qərb kənarları boyunca uzanan ən böyük dağ sistemi.

Bütün Kordilyer sistemi iki hissəyə bölünür - Şimali Amerikanın Kordilyerləri və Cənubi Amerikanın Kordilyerləri, daha çox And dağları adlanır. Mərkəzi Amerikada Kordilyerlər iki yerə bölünür; bir qolu Antil adalarından keçir, digəri isə Panama bərzəxi ilə Cənubi Amerikaya keçir  .

Uzunluğu 18 min km-dən çox, eni Şimali Amerikada 1600 km, Cənubi Amerikada 900 km-ə qədərdir. Kordilyerlər Kanada, ABŞ, Meksika, Mərkəzi Amerika, Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Argentina və Çilidə yerləşir. Demək olar ki, bütün uzunluğu boyunca onlar Atlantik və Sakit okeanların hövzələri arasında su hövzəsi, eləcə də kəskin şəkildə müəyyən edilmiş iqlim sərhədidir.

Kordilyer dağları hündürlüyünə görə yalnız Himalay dağlarından və Orta Asiyanın dağ sistemlərindən geri qalır. Ən yüksək zirvələri: Şimali Amerikada - Denali dağı (keçmiş MakKinli; 6190 m), Cənubi Amerikada - Akonkaqua dağı (6961 m  ) .

## İstinadlar
Pik saat

**Pik saat** — günün yollarda tıxacın və ictimai nəqliyyatda sıxlığın ən yüksək olduğu hissəsi. Normalda bu, hər iş günü ərzində iki dəfə, səhər və axşam, əsasən insanların çoxunun işə gedib-gəldiyi getdiyi vaxtlarda baş verir. Termin tez-tez bir saatdan çox davam edə bilən pik tıxac dövrü üçün istifadə olunur.

İnternetin pik saatı termini buna bənzədilərək məlumat şəbəkəsinin pik istifadə dövrlərini təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir ki, bu da gecikmələrə və məlumat paketlərinin daha yavaş çatdırılmasına səbəb olur.
## Tərifi
Bu ad bəzən yanlış adlandırılır, çünki pik saat adətən bir saatdan çox davam edir və "pik" onun sürəti yox, trafikin həcmidir. Pik saat ölkədən, şəhərdə, bölgədən və mövsümdən asılı olaraq dəyişə bilər.

İctimai nəqliyyatın tezliyi adətən pik saatlarda daha yüksək olur və adətən daha uzun qatarlar və ya daha böyük nəqliyyat vasitələri istifadə olunur.
## İstinadlar
Nikolaos Trikoupis

**Nikolaos Trikoupis** (; ) — 1919-1922-ci illərdə Yunan-Türkiyə Müharibəsində əsir götürüldüyü döyüşlərdə göstərdiyi xidmətləri ilə diqqət çəkən yunan generalı və siyasətçisi. O, həmçinin 1896-cı il Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak edib və burada hərbi tüfəng kateqoriyasında üçüncü olub.

## İstinadlar
Tənha evin yaşlı qadını

və ya  – Yaponiya folklorunda əfsanə.

## Əfsanə
Əfsanəyə görə VI əsrdə Senso məbədinin yerləşdiyi ərazi Asaciqahara adı ilə tanınırdı. İnsanların seyrək məskunlaşdığı bu ərazidən keçən yolçular qaranlıq düşəndə azmamaq və soyulmamaq üçün göl qırağında yerləşən köhnə bir daxmada gecələməli olurdular.

Daxmanın sahibləri "İfritə" kimi tanınan yaşlı qadın və onun qızı idilər. Yaşlı qadın evində gecələməyə gələn yolçuları yuxularında öldürü, başlarını bir daş parçası ilə əzir, pullarını oğurlayırdı. Daha sonra cəsədlərini gölə atırdı. Qızı isə onun bu etdiklərindən dəhşətə düşürdü.

Yaşlı qadının qurbanlarının sayı 999-a çatandan sonra bir gün bir uşaq gecə onun daxmasında gecələməyə gəlir. Həmişəki kimi yaşlı qadın heç bir tərəddüd etmədən onun başını daşla əzir və öldürür. Lakin öldürdüyü şəxsin əslində öz qızı olduğunu görür. Qızı onun bu əməllərini dayandırmaq üçün özünü qurban edir.

Ümidsiz və kədərli vəziyyətə düşən yaşlı qadın həmin gecə evinə gəlmiş uşağın əslində Senso məbədinin kannonu olduğunu öyrənir. Hekayənin bir versiyasında buddist ilahəsi yaşlı qadını əjdahaya çevirir, lakin bir çox versiyada yaşlı qadın özünü gölə ataraq öldürür və ya rahibə olaraq həyatının qalan hissəsində öldürdüyü şəxslər üçün dua edir.

## Populyar mədəniyyətdə

Əfsanə Edo dövrünün bir çox ukiyo-e sənətçisi (Utaqava Kuniyoşi və Hiroşiqe kimi), şair və kabuki drammaturqu üçün ilham mənbəyi olmuşdur.

Tokionun Tayto rayonunda yerləşən  əfsanədə bəhs olunan göl olduğu düşünülür. Bu gölməçə keçmişdə Sumida çayının sahilinə qədər uzanan böyük göl olsa da, XX əsrdə böyük hissəsi qurudulmuşdur. Hazırda gölməçə ərazisində uşaq parkı və əfsanəyə həsr olunmuş abidə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aqriya burnu

**Aqriya burnu** () — Krasnodar diyarının Tuapsinski rayonunda, Qara dənizin Olqinskaya körfəzinə bitişik burun.

Olqinka və Novomixaylovski yaşayış məntəqələri arasında Qara dənizə doğru uzanır. Qarışıq meşə ilə örtülmüş, dənizdən qayalı silsillə ilə sərhədlənən alçaq yayladır. Aqriya burnu Olqinskaya körfəzinin şimal-qərb hissəsində yerləşir. Hündürlüyü 248,8 m olan Tu dağı burnun ərazisidə yerləşir.

Aqriya burnu təbii landşaft qoruğunun bir hissəsidir.

Tədqiqatçıların fikrincə (yerli tarixçi İ.V. Butvin və başqaları) Aqriya toponimi  (“burun”) sözündəndir.

Aqriya burnunda müəyyən edilmiş mədəni irs sahəsi vardır: 20-ci əsrin əvvəllərinə aid "General Sokolovun bağ evi. Krasnodar diyarının Tarixi və Mədəni İrsin Mühafizəsi, Bərpası və İstismarı Komitəsinin 8 yanvar 2002-ci il tarixli № 1 nömrəli əmri ilə dövlət mühafizəsinə alınmışdır.

Burunda həmçinin: Aqriya sanatoriya qəsəbəsi, Zayçina çayı üzərindəki Zayçinski şəlaləsi (həmçinin “Qız hörükləri” kimi tanınır), jurnalist M. A. Suvorinin qədim bağ evinin xarabalıqları yerləşir.
## İstinadlar