Anqlosfer

**Anqlosfer** () — Böyük Britaniya ilə müştərək mədəni və tarixi əlaqələri paylaşan, ingilis dilinin əsas dil olduğu və yaxın siyasi, diplomatik və hərbi əməkdaşlığı davam etdirən ölkələr qrupu.

Müxtəlif mənbələrdə bu anlayışa daxil edilən dövlətlərin siyahısı fərqlənsə də, Anqlosfer termini ingilis dilinin rəsmi dil olduğu bütün ölkələri əhatə etmir və birbaşa Anqlofon termini ilə sinonim hesab olunmur. Lakin geniş mənada bu qrupa daxil edilən xalqların hamısı vaxtilə Britaniya imperiyasının bir hissəsi olmuşdur.

Anlayışın nüvəsini (əsasını) adətən aşağıdakı beş ölkə təşkil edir:
* Amerika Birləşmiş Ştatları
* Böyük Britaniya
* Kanada
* Avstraliya
* Yeni Zelandiya

Bu ölkələr ingilis dilinin rəsmi dil olduğu hər bir ölkəni özündə birləşdirməsə də, Anqlosferin nüvəsini təşkil edən bütün dövlətlər vaxtilə Britaniya imperiyasının bir hissəsi olmuşdur.

Bəzi genişləndirilmiş təriflərdə bu siyahıya İrlandiya, Baham adaları, Barbados və Yamayka kimi Karib hövzəsi ölkələri də daxil edilir.

## Terminin yaranma tarixi

"Anqlosfer" termini ilk dəfə 1995-ci ildə yazıçı Nil Stivenson tərəfindən onun "Almaz dövrü" () adlı elmi-fantastik romanında istifadə edilmişdir. Stivenson bu terminə xüsusi bir geosiyasi məna yükləməmiş, onu romanda təsvir olunan xəyali "atlantlar" irqini xarakterizə etmək üçün işlətmişdir. Əsərdə atlantlar:

…əsrlər boyu gübrələnmiş torpaqda kök salmaq və böyümək üçün bütün anqlosferdən böyük şəhərə (burada London) yığışırdılar.

Termin 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq publisist Ceyms Bennett tərəfindən müasir geosiyasi kontekstdə populyarlaşdırılmağa başlanmışdır. Bennett 2004-cü ildə nəşr olunan "Anqlosfer sınağı" () adlı əsərində bu anlayışı ingilisdilli xalqlar arasında şəbəkələşmiş bir ittifaqın təsviri kimi inkişaf etdirmişdir.

Müasir siyasi leksikonda isə bu termin daha çox ingilisdilli ölkələr arasında kəşfiyyat (Beş göz), hərbi (AUKUS) və iqtisadi əməkdaşlıq modelini ifadə etmək üçün istifadə olunur.

## Terminin birmənalı olmayan tərifləri

"Anqlosfer" termini müasir ədəbiyyatda və siyasi elmlərdə fərqli kontekstlərdə istifadə olunduğu üçün müəyyən dərəcədə qeyri-müəyyənliyə malikdir. Əsas fərqlilik terminin linqvistik, yoxsa geosiyasi məna daşıması ilə bağlıdır.

### Linqvistik və geosiyasi yanaşmalar

Bəzi yanaşmalara görə, bu termin sadəcə ingilis dilinin dövlət dili və ya rəsmi dil (yerli dillərlə bərabər) olduğu, yaxud bu dilin nisbətən geniş yayıldığı bütün ölkələri əhatə edir. Bu kontekstdə Hindistan, Nigeriya və ya Filippin kimi ölkələr də şərti olaraq "geniş Anqlosfer"ə daxil edilə bilər.

Lakin siyasi elmlərdə Anqlosfer anlayışı daha dar və spesifik bir qrupu ifadə edir. Bu yanaşmada əsas meyar dilin yayılma dərəcəsi deyil, müştərək hüquqi sistem (ümumi hüquq - *Common Law*), liberal iqtisadi model və sıx hərbi-diplomatik müttəfiqlikdir.

### Anqlosfer və Anqlofon anlayışlarının müqayisəsi

Akademik dairələrdə bu iki termin arasında aydın sərhəd qoyulur:
* **Anqlofon ():** Yalnız ingilisdilli olmaq faktına əsaslanır. Bura ingilis dilinin müstəmləkə keçmişi ilə əlaqədar rəsmi dil olduğu bütün dövlətlər (məsələn, Pakistan və ya Keniya) daxildir.
* **Anqlosfer:** Daha çox "nüvə ölkələri" (ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya) arasındakı strateji ittifaqı və müştərək sivilizasiya kimliyini vurğulayır.

Bu fərqlilik nəticəsində, bir çox tənqidçilər terminin bəzən eksklüziv (kənarlaşdırıcı) xarakter daşıdığını və ingilisdilli inkişaf etməkdə olan ölkələri bu "klub"dan kənarda qoyduğunu qeyd edirlər.

## "Anqlosfer" termininin digər dillərdə və elmi dövriyyədə yayılması

2000-ci illərdən etibarən **"Anqlosfer"** termini rus dilli elmi ədəbiyyata və mediaya daxil olmuşdur. Bu termin həm kütləvi informasiya vasitələrində, həm də elmi və elmi-populyar nəşrlərdə geniş şəkildə istifadə olunmağa başlamışdır.

Rusiyalı diplomat və şərqşünas Georgi Toloraya terminin mahiyyətini aşağıdakı kimi xarakterizə edir:

Ən maraqlısı Anqlosferdir. Bu termin istifadəyə nisbətən yaxınlarda daxil olmuşdur. "Anqlosfer" dedikdə, ümumi hüququn () qüvvədə olduğu ingilisdilli ölkələr qrupu nəzərdə tutulur. Bu anlayış sadəcə ingilis dilinin əsas və ya ikinci dil olduğu insanların məcmusundan daha böyük məna daşıyır. Anqlosfer ingilisdilli mədəniyyətlərin nüvəsini təşkil edən adət və prinsiplərə əsaslanır: individualizm, hüququn aliliyi, müqavilə və sövdələşmələrə hörmət, habelə azadlığın ən mühüm siyasi və mədəni dəyərə çevrilməsi. Digər bir tərifə görə isə bu, bazar iqtisadiyyatına və vətəndaş cəmiyyəti prinsiplərinə hörmətə əsaslanan ortaq anlayış birliyidir.

### Elmi yanaşmaların təhlili

Post-sovet elmi məkanında Anqlosfer çox vaxt sivilizasiya kimliyi böhranı fonunda tədqiq edilir. Bəzi tədqiqatçılar bu ittifaqı XXI əsrin yeni inkişaf çağırışlarına cavab verən innovativ potensial kimi qiymətləndirirlər. 

Anqlosferə dair elmi müzakirələrdə əsas vurğu aşağıdakı faktorlara edilir:
* **İndividualizm:** Kollektivizmdən fərqli olaraq şəxsi azadlıqların ön plana çıxması;
* **Hüququn aliliyi:** Dövlət maraqlarından üstün olan sabit hüquq sistemi;
* **Vətəndaş cəmiyyəti:** Dövlətdən müstəqil olan güclü ictimai institutlar.

## Əsas Anqlosfer ölkələrinin müqayisəli təhlili

Anqlosferin nüvəsini təşkil edən beş ölkə (Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya) qlobal iqtisadiyyatda, hərbi xərclərdə və ərazi sahəsində əhəmiyyətli paya malikdir. Aşağıdakı cədvəldə 2022/2023-cü illər üzrə əsas iqtisadi və demoqrafik göstəricilər əks olunmuşdur:

### İqtisadi və hərbi güc

Cədvəldən göründüyü kimi, Anqlosfer ölkələri dünya əhalisinin cəmi 5.9%-ni təşkil etsələr də, qlobal nominal ÜDM-in üçdə birindən (32.3%) çoxuna sahibdirlər. Hərbi sahədə isə bu üstünlük daha barizdir; qlobal hərbi xərclərin 32.9%-i məhz bu beş ölkənin payına düşür ki, bunun da böyük hissəsi ABŞ-nin hərbi büdcəsi tərəfindən formalaşır. Milli sərvət baxımından 150 trilyon dollarlıq (PPP) göstərici ilə Anqlosfer qlobal zənginliyin dörddə birini təmsil edir.

## Geosiyasi və hərbi əməkdaşlıq

Anqlosfer ölkələri arasındakı ən güclü əlaqələrdən biri kəşfiyyat sahəsindəki "Beş göz" () ittifaqıdır. Bu ittifaq İkinci Dünya müharibəsindən sonra imzalanmış UKUSA müqaviləsinə əsaslanır. 

Hərbi sahədə 2021-ci ildə ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliya arasında imzalanmış AUKUS paktı Anqlosfer daxilindəki strateji tərəfdaşlığın müasir təzahürü hesab olunur.

## İqtisadi göstəricilər və demoqrafiya

Anqlosferin əsas beş ölkəsi dünya iqtisadiyyatının mühüm sütunlarını təşkil edir. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, bu ölkələrin cəmi nominal ÜDM-i dünya iqtisadiyyatının təxminən 30%-nə bərabərdir.

Demoqrafik baxımdan bu ölkələr tarixən Avropa mənşəli əhaliyə sahib olsa da, son onilliklərdə həyata keçirilən miqrasiya siyasəti nəticəsində multikultural struktura çevrilmişlər. Məsələn, Kanada əhalisinin 23%-dən çoxu ölkə xaricində doğulmuş mühacirlərdir. ABŞ-də isə əhalinin təxminən 19%-i Latın Amerikası (Hispanic) mənşəlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Anqlofil

## Biblioqrafiya

* 
*
*
*
*
*
*

*

*
*
*

*
*
*
*
* 

*
*
*

*

*
* 

## Xarici keçidlər

*James C. Bennett (2002) An Anglosphere Primer, presented to the Foreign Policy Research Institute
*BBC Radio 4: Archive on 4 (2017-12-16): Return of the Anglosphere
* From Insularity to Exteriority: How the Anglosphere is Shaping Global Governance – Centre for International Policy Studies