Elxani hökmdarlarının siyahısı

Elxanilər dövlətini idarə edən **hökmdarların siyahısı**. Monqol əsilli Elxani hakimiyyətinin əsası 1256-cı ildə Hülakü xan tərəfindən qoyulmuş və indiki İran, İraq, Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyənin mərkəzi və şərq hissələri, Əfqanıstan, müəyyən dövrlərdə Pakistanın bəzi hissələrini və Türkmənistanı əhatə etmişdir. Elxanilər Monqol imperiyasından nominal olaraq asılı olsalar da, faktiki olaraq müstəqil hakimiyyət sürürdülər. 1295-ci ildən Mahmud Qazan xan faktiki asılılıqdan da imtina edərək imperiyadan tam müstəqillik elan etdi. Elxani hökmdarlarının siyasi mərkəzi müxtəlif vaxtlarda Marağa, Təbriz və Sultaniyə şəhərləri olmuşdur.

1335-ci ildə Əbu Səid Bahadur xanın ölümü və varisinin olmaması səbəbindən dövlət daxilində siyasi qarışıqlıq yarandı. Əbu Səid Bahadır xandan sonra hakimiyyətə gələn Arpa xanın da öldürülməsi ilə Cəlairilər, Çobanilər və Xorasan əyanları arasında öz kukla namizədlərini taxta çıxarmaq üçün hərbi qarşıdurmalar başladı. Bu siyasi və hərbi qarşıdurmalar dövlətin parçalanması və süqutu ilə nəticələndi.

Ümumilikdə "elxan" titulu ilə 19 hökmdar taxta çıxmışdır. Onlardan 18-i kişi, 1-i isə qadın olmuşdur. Ən çox taxtda olan hökmdar Əbu Səid Bahadır xandır. Onun hakimiyyət dövrü ümumilikdə 19 il olub. Ən az hakimiyyətdə olan hökmdar isə, Baydu xandır. Onun hakimiyyət dövrü 8 ay təşkil edib.

## Elxanilərdə hökmdar

Elxani hökmdarları himayəsində olan ərazinin, əhalinin mütləq hakimi idilər və dövlət üzərində məhdudiyyətsiz hakimiyyətə malik idilər. Hökmdarlar taxta xüsusi mərasimlə çıxırdılar. Belə ki, taxta çıxma mərasimi dini mərasim hesab edilirdi və xüsusi rituallar həyata keçirilirdi. Yeni hökmdarın taxta oturması baş astroloqun təyin etdiyi gündə baş tuturdu. Məsələn, Abaqa xanın taxta çıxma tarixi tanınmış islam alimi Nəsirəddin Tusi tərəfindən təyin edilmişdi. Hökmdarın ölümündən sonra yeni hökmdar təyin edilənədək bütün yollar bağlanılır və yeni hökmdarın seçilməsi üçün qurultay təşkil olunurdu. Abaqa xandan etibarən vəliəhd şəhzadələr Xorasan valisi təyin edilirdilər. Elxanilər nominal olaraq Monqol imperiyasının böyük xaqanına tabe olduqları üçün yeni hökmdar ("elxan") böyük monqol xaqanı tərəfindən təsdiq edilməli idi. Hökmdarlıq rəmzi olaraq böyük xaqan tərəfindən "elxan"a hökmdar libası, hökmdarlıq yarlığı və tac göndərilirdi. Bu proses Monqol imperiyasından müstəqillik elan edilən dövrə, Mahmud Qazan xan dövrünə qədər davam etmişdi.

Elxani hökmdarları "ilxan" və ya "elxan", "xan" və "sultan" titullarından istifadə edirdilər. "Elxan" sözü iki hissədən ibarətdir: "El" itaət edən və ya tabe olan mənasında, "xan" isə hökmdar mənasındadır. Bu titul haqqında başqa versiya isə, "elxan" birləşməsinin türkcə olması haqındadır. Belə ki, türk dillərində "el" yəni "tayfa", "xan" isə "rəhbər" mənasına gəlir. Bu halda "elxan" ifadəsi "tayfa başçısı", yaxud "el rəhbəri" kimi tərcümə olunur. "Xan" və "sultan" titulları Mahmud Qazan xan dövründən etibarən, Monqol imperiyasından de-yure müstəqillik əldə etdikdən sonra rəsmi olaraq işlədilməyə başlandı. Halbuki, bu titul əvvəl yalnız Monqol imperiyasının hökmdarlarına aid edilirdi.

Hökmdarların bir çoxu şəhzadəlik dövründə xristianlığın təsirinə də məruz qalsalar da, 1295-ci ilədək dövlətin əsas dini buddizm olmuşdur. 1295-ci ildən etibarən, Mahmud Qazan xanın islamı qəbul etməsi və rəsmi din elan etməsi ilə ondan sonrakı dövrdəki hökmdarlar və əmirlərin böyük qismi islam üzərindən davam etmişdilər.

## Hökmdarların siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*