Aleutlar

**Aleut xalqı** və ya **Unangan xalqı** (öz dilində olan adı: Unangax̂ *tək*, Unangax *iki*, Unangan *cəm/şərqi,* Unangas *cəm/qərbi* ) — aborigen xalqlarından olan bu xalq Aleut adaları, Komandor adaları, ABŞ (Alyaska), Rusiya (Kamçatka) ərazisində yaşayan qədim etnos. İrq və xarici görünüşə görə Eskimoslara bənzəsələrdə, bu iki xalqın dili və mədəniyyətləri ayrı-ayrıdır.

## Tarixi

Aleutlar XVIII əsrə kimi Avopalı və ya digər xalqlarla heç bir əlaqə qurmamışlar. XVIII əsrdə avropalılara dünyada belə bir xalqın yaşadığı məlum deyildi. Bu dövrə qədər Aleutlar İqlo adlı buzdan hazırlanan evlərdə yaşayır və əsasən balıqçılıqla məşğul olurdular. Aleutlar əsas fəaliyyətləri balıqçılıq olduğundan, onlar günü bu gündə mahir balıq ovcuları hesab olunurlar.  
Əsasən balina, suiti və müxtəlif növ balıqlar ovlanmışdır. Daha sonralar Aleutlar quruda yaşayan bəzi heyvanları, maral, tülkü və ayı ovu ilə vəziyyətlərini xeyli yaxşılaşdırmış və yeni ov etmə üsulları mənimsəmişlər. 1750-ci illərə kimi  yəni ruslar adaya gələnə qədər, Aleutlar öz sakit həyatlarını yaşayırdılar. Əslində ruslarla ilk təmaslar çox uğurlu olmuşdur, Aleutlar ruslara yeni ov etmək üsullarını öyrətmiş, bunun əvəzində isə ruslar özləri ilə gətirilən bəzi ədviyatları Aleutlara vermişlər: Sea otter hunters. Hətta bəzi rus kişilərinin Aleut qadınlarala evlənməsi məlumdur. Alyaskada  birinci rus qəsəbələri Qriqori İvan Şelixov irkutsk taciri tərəfindən salınmışdır. Kütləvi şəkildə ovlanma nəticəsində dəniz heyvanlarının sayı azalmışdır. Bununla ruslar yerli əhalini daha çox inçitməyə başlamış, onları ovlamaq üçün daha əlverişsiz yerlərə göndərmişlər. Xususəndə Şelikov və Galikov şirkətinin yerli xalqa qarşı olan münasibəti nəticəsində Aleutlar, üsyan etmiş və qalib qəlmişdirlər. Ancaq texniki baxımdan daha üstün olan ruslar sonda Aleutlar üzərində qələbə qazanmışlar. Bu qələbənin əldə edilməsində Rusiya imperiyası Rus Amerikasına bir başa dəstək göstərmişdir. Aleut xalqı Ruslarla yaratdığıları münasibərlər, kütləvi qrip epidemiyası, qətliyamlar səbəbindən xalqın 80% məhv olmuşdur. Bütün bunların nəticəsində Aleut xalqının sayı 90 min nəfərdən 10 minə kimi azalmışdır.

## Etimologiyası
Aleut xalqının adı aleutca *allíthuh* sözündəndir. Alyaskanın kəşfindən sonra ruslar Aleut adaları istiqamətində irələməyə başlayırlar. Bu ərazilərə gələn rus kürk tacirləri tərəfindən yerli əhali Aleut () adlandırılır. Bu eyni adlı adalar qrupunun olması ilədə ələqəli olmuşdur.
 
Rus dilində Aleut adının mənşəyi haqqında bir neçə fikir vardır:
* Bu adın Rusiyanın şimalında yaşayan Çukçaların dilindən olan "daimi sahil sakini" sözündən yarandığı ehtimal olunur.
* Çukca dilində Eskimoslara xitabən işlədilən **A´lvayê´lilit** '(yad dildə danışanlar')  sözü olmuşdur.
* G. Menovşçikov kimi bəzi alimlərin fikirincə Aleut sözü Unanganca **allíthuh** (*cəmiyyət*) sözündən yaranmışdır.

## Dil

**Aleut dili** və ya **Unangan dili** (öz adı *Unangam Tunuu*), Amerika Birləşmiş Ştatlarında Alyaska ştatının Aleut adaları ilə Pribilof adalarında və Rusiya Federasiyasının  Kamçatka diyarına bağlı Komandor adalarında **[[Aleut xalqı]]** (Unangan xalqı) tərəfindən danışılan və Eskimos-Aleut dil ailəsinin tək başına iki qolundan birini oluşturan dil.

## Din
## Əhalisi
Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali 

Rusiya Federasiyasında Komandor adalarında yaşayan, yerli aleut əhalisinin sayı:

*1901 -	**502** nəfər
*1902 -	**523** nəfər
*1903 -	**509** nəfər
*1904 -	**512** nəfər
*1905 -	**514** nəfər
*1906 -	**499** nəfər
*1913 -	**516** nəfər
*1917 -	**449** nəfər
*1921 -	**377** nəfər
*1922 -	**381** nəfər
*1923 -	**364** nəfər
*1927 -	**345** nəfər
*1935 -	**367** nəfər

## Təhsil
Aleutları yaşadığı ərazi Amerika Birləşmiş Ştatlarıı hesab olunur. Ona görə də Aleutlar ABŞ təhsil sistemi üzrə təhsil alırlar.Hal-hazırda Alyaskada 4 Aleut yarım məktəbi fəaliyyət göstərir. Şagirdlərə həm ana dilləri olan Unanganca həm də dövlət dilləri olan ingilis dili tədris olunur.

* *Aleut Region məkətbi*
* *Pribilof məktəbi*
* *Aleut adları Şərqi-Şəhərcik məktəbi*
* *UnAlyaska şəhər məktəbi*

1987-1988-ci illərdə Alyaskada məktəblərdə dərs alan Aleutlu uşaqlar:

## Mədəniyyət

## Müasir durum

## Qalereya


Fayl:Tikhanov - Aleut in Festival Dress in Alaska (1818).png|Aleutlu balıq ovçusu
Fayl:AleuWinterHouse.jpg|Aleut evi
Fayl:Parka (Kamleika) Aleutian Islands.JPG|Aleut milli balıqçı forması
Fayl:Iqyax by sergie sovoroff.jpg|Aleut avarçəkənlər
Fayl:FMIB 49179 Aleuts in Two-Hatch bidarkas at Unalaska.jpg|Aleut avarçəkənlər
Fayl:Aleut avarçəkən.jpg|Aleut avarçəkən
Fayl:Aleut.jpg|Kişi və qadın, 1820
Fayl:A Woman of Oonalashka Unalaska.jpg|Aleut adamı
Fayl:Culture of Aleuts 02.JPG|Aleut adamı
Fayl:Choris, Saint Paul.jpg|Aleut qayıqçısı



## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

## Həmçinin bax
* İnuit xalqı
* İqlo
* Eskimoslar
* Alyaska
* Aborigen