open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belarus Metallurgiya Zavodu

**Belarus metallurgiya zavodu** (; *БМЗ*) — Belarusun Jlobim şəhərində yerləşən qara metallurgiya zavodu. Müəssisədə ümumilikdə 11 min insan işləyir. Avropada öz təyinatına görə ən böyük müəssisə sayılır. **"Belarus metallurgiya şirkəti"** holdinqinin idarəedici şirkətidir.

## Təşkilatlanma tarixi
Metallurgiya zavodu "Voestalpine" (Avstriya) və "Danieli" (İtaliya) və digər şirkətlərin  dəstəyi ilə təşkil edilmişdir. Zavodun ilk istehsal gücü illik 700 min ton polad təşkil edirdi. Müəssisə ilk istehsalını 15 oktyabr 1984-cü ildə gerçəkləşdirmişdir. Belarus Metallurgiya Zavodunun ilk direktoru Derojant Levonoviç Akopov olmuşdur.

## İstehsal strukturu
Belarus Metallurgiya Zavodu 4 strukturdan ibarətdir. Bura poladəritmə, prokat, boru və metal məmulatların istehsalı daxildir. Sex infrastrukturu istehsalın əsas özəyini təşkil edir. Boru istehsalı boru-prokat sexində gerçəkləşdirilir.

## Müasir vəziyyət
Belarus Metallurgiya Zavodu Avropa səviyyəli mini zavodlardan təşkil edilmiş Belarusun unikal metallurgiya müəssisəsidir. Artıq üç on illik ərzində uğurla fəaliyyətini davam etdirir. BMZ dövlətin milli sərvəti hesab edilir və yüksək texnoloji istehsalat müəssisələrinin reyestrinə daxil edilmişdir.

Dünya təcrübəsinə arxalanmaq və müasir texnologiyaların tətbiqi Jlobin şəhərində unikal bir istehsalat müəssisəsinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

## Məhsulların ixracı
BMZ – ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təminatçısı rolunu oynayır. İstehsal olunan məhsulların 85%-dən çoxu ixrac olunur. Burada istehsal edilən məhsullar dünyanın 50 ölkəsinə ixrac edilir. Burada müxtəlif təyinatlı armatur, boru, fiber və prokat məhsullar istehsal edilir.

## 2006-cı il islahatı
Belarus prezidentinin 60 saylı qərarına əsasən müstəqil müəssisə olan "Belarus Metallurgiya Zavodu" respublika unitar müəssisəsi "Belarus Metallurgiya Zavodu" İstehsalat Birliyinin tərkibinə daxil edilmişdir.

## 2012-ci il islahatı
2 yanvar 2012-ci ildə "Belarus Metallurgiya Zavodu" respublika unitar müəssisəsi "Belarus Metallurgiya Zavodu" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə çevrilmişdir.

24 avust 2012-ci ildən "BMZ" ASC "Belarus metallurgiya şirkəti" holdinqinin idarəedici şirkətidir.

## Mənbə
* Официальный сайт
* Фото архив
* Торговая площадка
* Канал videobelsteeel
* Белорусский металлургический завод признан лучшим в Содружестве Независимых Государств в номинации: «За лучшие в СНГ достижения высоких показателей в выпуске металлопродукции» 
* На БМЗ произвели рекордное количество стали 
* БМЗ инвестирует в экологическую программу 22 миллиона евро 
* БМЗ приступил к строительству новой известково-обжигательной печи
* БМЗ увеличивает инвестиции в безопасность труда 

## İstinadlar
Dero dorsalis

***Dero dorsalis*** - Həlqəvi qurdlar tipinə aid dero.

## Morfoloji quruluşu
Qəlsəmə yatağı arxaya doğru yanlarda dairəvi və ya kələ-kötür çıxıntılıdır. Üzərində adətən 5 cüt qəlsəmə çıxıntısı mövcutdur: I cüt – qısa və enli çıxıntılı bel qəlsəməsi, II cüt – nazik və silindrik, III cüt – lateral, IV və V cütlər – dəyişkən formalı qarın qəlsəmələridir.
II – V buğumların qarın dəstəcikləri 5 – 7 ikidişli qılcıq daşıyır, distal dişcik proksimal dişcikdən uzundur və ortasında düyünü var. Sonrakı buğumlarda qılcıq dəstələrinin sayı azalır, dişciklər bərabər uzunluqda və ya distal dişcik proksimal dişcikdən qısa olur, düyün isə distal istiqamətdə yerini dəyişir. İkinci buğumun qılcıqlarının uzunluğu 135 μ, V – 100 – 126 μ, VI – 102 – 115 μ. Arxaya doğru qılcıqların uzunluğu azalır. Bel dəstəcikləri IV buğumdan başlayır. Onlar 1 tükşəkilli və 1 uzunluğu 85 – 108 μ və distal dişciyi proksimal dişcikdən daha uzun olan ikidişcikli qılcıq daşıyır. Penial qılcıqları mövcud deyil. Septal vəzilər IV və V buğumda yerləşir. Mədə IX – XI buğumlarda başlayır. Kəmərcik V – VII buğumlarda yerləşir. Toxumluğun qıfları iri, toxum boruları qısadır. Atrium ampulası böyük, dairəvi, qalındivarlıdır; onun xarici kanalı uzun, vəz hüceyrələri ilə zəngin olan çökəkliyə açılır. Toxum qəbulediciləri kiçik armudşəkilli və qısa kanallıdırlar. Fərdlərin uzunluğu 10 – 30&nbsp;mm. Birinci zooiddə buğumların sayı 18 – 53, tək fərddə isə 23 – 150-dir. 
Şirinsularda lil qruntda yaşayır. Borucuq əmələ gətirir.

## Yayılması
**Dünyada**: Avropa, Cənubi və Şərqi Asiya, Qafqaz.

**Azərbaycanda**: Kür çayının deltası.

## Ədəbiyyat
* Jeounghee Lee1, Jongwoo Jung. Two Aquatic Oligochaete Species, Dero dorsalis and Allonais pectinata (Annelida: Clitellata: Naididae), New to Korea //  Anim. Syst. Evol. Divers. Vol. 30, No. 2: 119-123, April 2014
* Касымов А.Г. Пресноводная фауна Кавказа. Баку, «Элм», 1972,  286 с.
* Чекановская О.В. Водные малощетинковые черви фауны СССР. Москва-Ленинград, Изд-во Академии наук СССР, 1962, 411 с.

## İstinadlar
Böyük palıd uzunbığı

**Böyük palıd uzunbığı** () — Buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Böcəklərin bədən uzunluğu 24–25&nbsp;mm-ə çatır. Rəngi qara-qəhvəyidir.

## Həyat tərzi
Böcəklərin uçuşu may ayından avqust ayınadək davam edir. Əsasən meyvə, meşə və introduksiya edilmiş bəzək ağaclarına palıda, cökəyə, tuta, əriyə, qoza, at şabalıdına və şama zərər verir. Bakı və Sumqayıt şəhərlərində daha çox yayılmışdır. Yaşlı fərdlər ağacların ifraz etdiyi şirə ilə qidalanırlar. Bir neçə gün cütləşmədən sonra, iyun-iyul aylarında ağacların gövdəsi daxilinə yumurta qoymağa başlayırlar. 12-14 gündən sonra yumurtadan çıxan sürfələr gövdənin içərisində qidalanaraq öz inkişaflarını 2-3 ilə başa vururlar. Müşahidələrə əsasən ağacın gövdəsinin daxilində 18-20 sürfə olur. Sürfələrin puplaşması üçüncü ildə baş verir. Onların təbiətdə görünməsi mayın axırlarından başlayaraq sentyabr ayının əvvəllərinə qədər davam edir. İldə 3 nəsil verir. Bu uzunbığa yoğun gövdəli ağaclarda daha çox təsadüf olunur. Bəzən cavan gövdəli, nazik ağacların və kötüklərin də üzərində rast gəlinir. Bir nəslin inkişafı 3 ilə kimi davam edir ki, onun iki ildən çoxunu sürfə mərhələsi təşkil edir. Sürfələrdə  puplaşma prosesi adətən üçüncü ilin yayının ortalarında gedir. Sürfələr puplaşmadan qabaq yemləndikləri yerdə mağaracıq düzəldirlər. Puplardan çıxan böcəklər həmin mağaracıqda gələn ilin mayına kimi qışı keçirirlər. Yetkin böcəklərin təbiətdə uçuşu Azərbaycan şəraitində mayın birinci yarısında, kütləvi surətdə isə iyun və iyul aylarında müşahidə olunur. Böcəklərdə yumurta qoyma prosesi iyun-iyul aylarında gedir. Bu uzunbığın zədələdiyi ağacların zədələndiyi yerlərdən qara rəngdə şirə axır. Sürfələrin ağacın oduncaq hissəsində getdiyi yolun uzunluğu bəzən bir metrə kimi çatır.

## Yayılması
Geniş areallı növ olub, əsasən palıd ağacı və qismən müxtəlif meşə ağacları (fıstıq, vələs, qarağac, cökə), qoz, şabalıd və s. ağacların üzərində yaşayır. Geniş yayılmışdır. Ona orta və Cənubi Avropada və Şərqi Afrikada, Krımda, Qafqazda, Ön Asiyada, və Ukraynada təsadüf edilir. Azərbaycanda Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Şamaxı-Qobustan, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR və Lənkəran vilayətlərində yayılmışdır.  Bir növün bir neçə yarımnövü vardır ki, onlardan keçmiş SSRİ-də ikisi yayılmışdır. Azərbaycanda yayılan böyük palıd uzunbığı respublikanın bütün rayonlarında müşahidə olunmuşdur.

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
* N.H. Səmədov. Azərbaycanın uzunbığ böcəkləri.

## İstinadlar
Qafqaz qonurdişi

**Qafqaz qonurdişi** () — yereşənlər () fəsiləsinə aid olan növdür.

## Qısa təsviri
Orta ölçülüdür. Azərbaycanda əldə edilmiş 56 fərdin kütləsi 6,3 -13,1 qram, bədənin uzunluğu 66,9 - 74,8&nbsp;mm, quyruğu 35,5 – 43,0&nbsp;mm, pəncəsi 10,0 -13,2&nbsp;mm olmuşdur.

## Yayılması
Arealı Qafqazı və Kiçik Asiyanın qonşu rayonlarını əhatə edir. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqazda d.s. 1700–2000 m –dən  hündürlüklərdə yayılmışdır . Respublika  ərazisində 2 yarımnövün olması mümkündür ( və ).

## Həyat tərzi
Qafqaz qonurdişi meşələrdə, kolluqlarda, çayların kənarında rütubətli yerlərdə məskunlaşır. Çox hərəkətli və cəld heyvandır. İlk rast gələn yuvada, torpaq yarıqlarında, daş yığınlarında, müxtəlif boşluqlarda gizlənə bilir. Azərbaycanda azsaylıdır.
Apreldən oktyabrın sonuna qədər çoxalır və bu müddət ərzində dişi 2-3 nəsil verir. Əsasən onurğasızlarla (sərtqanadlılar, böcək sürfələri, ikiqanadlılar, milçək, qarışqa sürfələri, soxulcanlar və s.) və xırda onurğalılarla (qurbağalar, kərtənkələlər, siçankimi gəmiricilər) qidalanır. Bir çoxu kənd təsərrüfatı bitkilərinə, meşələrə, çəmənlərə, eləcə də saxlanc yerlərində ərzaq məhsullarına ziyan vuran cücüləri böyük miqdarda məhv etməklə fayda verirlər. Leş yeməklə də təbiətdə müəyyən sanitar funksiyasını yerinə yetirir .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://www.iucnredlist.org/details/41415/0 Sorex satunini
Acanthocinus aedilis

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Xarici quruluşu
Bədənin uzunluğu 12–20 mm. Erkəklərin bığcıqlarının uzunluğu bədənindən 3-5 dəfə uzundur, ölçülərinə görə dişilərdən kiçik olurlar, amma onların bığcıqları dişilərin bığcıqlarından çox uzun olur. Bozumtul-qəhvəyi rəngdə olurlar. Üzərində 4 xarakterik narıncı ləkə var.

## Həyat tərzi
Abşeronda sürfələri əsasən şam və sidr ağacında inkişaf edir. İnkişaf mərhələsi 1-2 il çəkir. Yaşlı fərdlər mart ayından sentyabr ayına qədər rast gəlinir. Şam ağacına daha çox üstünlük verirlər, bəzən də digər iynəyarpaq və enliyarpaq ağaclarda məskunlaşırlar. Uçuş may ayının 2-ci ongünlüyündən avqust ayının axırına qədər davam edir. Kütləvi uçuş isə iyun ayının 1-ci yarısında qeydə alınıb. Sürfələr 35&nbsp;mm uzunluğa çatanadək qabıq üzərində inkişaf edirlər. Onlara bütün yay müddətində rast gəlinir. İyul ayının 2-ci ongünlüyündə puplaşırlar və həmin ayın axırı puplardan böcəklər çıxır. Böcəklərin puplardan kütləvi çıxışı avqust ayının 1-2-ci ongünlüyündə baş verir. Avqust ayının 2-ci yarısında qoyulmuş yumurtalardan çıxan sürfələr qışlayırlar və inkişaflarını o biri ilin iyun ayında bitirirlər.

## Yayılması
Avropa, Rusiya, Qafqaz, Qazaxıstan, Çin, Azərbaycan. Azərbaycanda Abşeronda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qusar gülxətmisi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1ab(v) +B2ab(v). Qafqazın nadir, endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Ulduzşəkilli tükcüklərlə sıx tüklənmiş, çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 50-100, nadir hallarda 150 sm hündürlükdədir. Yarpaqları uzun saplaqlı, yarpaq ayalarının üst tərəfi yaşıl, çökək damarcıqlara görə bir qədər qarışıq, alt tərəf, xüsusən cavan yarpaqlarda, çox tükcüklü olduğuna görə bozarmış haldadır. Çiçəkləri uzun halda düzülmüş çiçək qrupunda, tək-təkdir. Kasacıq 18-22 mm uzunluğunda olur. Tac 30-58 mm uzunluğunda, parlaq-sarı rəngdədir. Meyvəsinin diametri 20 mm-dək, 18-34 qanadlı meyvəciklərdən ibarətdir, arxa və yan orta hissədən çox tükcüklü olur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvəgətirmə dövrü iyun-avqust-oktyabr aylarına təsadüf edir. Toxum çoxalır,orta dağ qurşağında, quru gilli, daşlı-əhəngli yamaclarda rast gəlinir, kserofit, işıqsevən, istisevən, quraqlığa davamlıdır. Dekorativ və dərman bitkisidir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi (Qusar rayonu-Qusar şəhəri ətrafı; Quba rayonu-Quba şəhəri ətrafı, Afurca kəndi ətrafı, Təngəaltı; Altıağac ətrafı) və şərq hissəsi (Şamaxı rayonu – Mərəzə qəsəbəsi, Şərədil və Nağaraxana kəndlərinin ətrafı); Samur-Dəvəçi və Xəzəryanı ovalığı. Meşə talalarında, kolluqlarda, dəniz kənarı qumluqlarda, otlu yamaclarda, zibilli yerlərdə bitir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azdır əhali tərəfindən geniş istifadə edilməsi populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen təsirlərdir (yerli əhali tərəfindən müalicə məqsədi ilə yığılması, otarılma).

## Mühafizə tədbirləri
Tam mühafizə olunması təklif edilmişdir. Hazırda xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmır. Yalnız Altıağac ətrafında qorunur. AMEA-nın Botanika Bağında (Bakı) becərilir. Növün yığılmasının qadağan edilməsi, yeni yayılma yerlərinin aşkar edilməsi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vsevolod armudu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir. Regional IUCN Statusu: VU D1.

## Botaniki xarakteristikası
7-8 m-ə qədər boyunda alçaq gövdəli ağacdır. Gövdəsinin qabığı tünd-boz rəngdədir. Yarpaqları uzunsov və ya ellipsvari, lanset formalı, kənarlardan tamdır, xırda tükcüklüdür. Saplağı nazik və çılpaq olub, yarpaqdan yarım dəfə qısadır. Meyvələri yumru və xırda, meyvə saplağı meyvədən 1-2 dəfə uzun olub, tükcüklüdür. Yetişmiş meyvələri tutqun, göyümtül rəngdə olur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel–may aylarında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabrda yetişir. Tozlanması entomofildir. Quraqlığa davamlıdır, əhəngli torpaqlarda yaxşı bitir. 

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsində (Şabran rayonu, Taxtalar kəndi və Xızı rayonu, Altıağac kəndi) yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Ehtiyatı azdır. Tək-tək və qrupla rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meyvələri yerli əhali tərəfindən toplanır, gəmiricilər və quşlar tərəfindən yetişmədən əvvəl yeyilir. Mal-qara otarılması təbii bərpanı çətinləşdirir. 

## Mühafizə tədbirləri
Altıağac Milli Parkında mühafizə olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Riad

**"Riad"** — Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərmiş özəl aviaşirkət.

Şirkətin təsisçisi Rasim Rəfiyev idi. Onun qurduğu bu şirkət oğlu Riadın adını daşıyırdı.

Aviaşirkət Dubay, İstanbul və digər şəhərlərə reyslər təşkil edirdi.

Bu şirkətdən qazanılan pulların böyük hissəsini Rasim Rəfiyev Bakının "Neftçi" komandasına xərcləyirdi. Belə ki, o, 1995-1997-ci illərdə "Neftçi"nin əsas sponsoru olmuşdur. Məhz həmin illərdə komandanın formalarının üzərinə bu şirkətin adı yazılırdı.

## İstinadlar
Adi qlobulariya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu: "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kökyanı rozet yarpaqları dərivari, uzunsov, tərs–yumurtavari, 3-5 damarlı, tamkənarlı, üts tərəfdən oyuqlu və ya 3 dişciklidir. Gövdə yarpaqları xırda, ellipsvari-lansetvari, itidir. Çiçək daşıyan gövdələr 2-3, sonuncu başcıqlı; 10-35 sm hündürlükdədir. Başcıqlar 7-8 mm diametrdə, düz dairəvi, sıxdırlar. Kasacıq 4-4,5 mm uzunluqda, üçkünclü – lansetvari dişciklidir. Tac mavi rəngli, 2 1/2 dəfə kasacıqdan uzundur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənmə may-iyul, meyvə əmələgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Orta dağ qurşağında daşlı, əhəngli yerlərdə bitir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal hissəsidir (Göygöl rayonu).

## Sayı və tendensiyası
İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokaliteti mövcuddur, populyasiyanın sayı sürətlə azalır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim dəyişilməsi, otarılma və tapdalanmadır.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Darləçək qlobulariya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, 3-25 sm hündürlüyündə ot bitkisidir. Kökyanı rozet yarpaqları dərivari, tamkənarlı, tərs yumurtavari və ya uzunsov tərs yumurtavaridir. Üst tərəfədən oyuqlu və ya 3 dişciklidir. Gövdə yarpaqları xırda, oturaq ellipsvari və ya ellipsvari-xətvaridir. Sonuncu başcıqlar 15–20 mm diametrdə, kürəvaridir. Kasacıq 6–7 mm, meyvə verən zamanı 7,5–88 mm-ə qədər uzanır. Tac 10–11&nbsp;mm uzunluqda, mavi rəngli, nazik borucuqlu və ikidodaqlı, əyri, çıxıntılı, üst dodağın hissəcikləri sapvari, 4-4,5 mm uzunluğunda, alt dodağın hissəcikləri dar, xətvari, 3 damarlıdır. Erkəkciklər sapvari, tacın borusundan çıxırlar. Meyvə bərabər kisəcik, üst tərəfdə tac ilə, kasacığın içərisində uzunsovdur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun, meyvə əmələgəlmə iyul aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Aşağı və yuxarı dağ qurşağında otlu yerlərdə rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şərur rayonu — Axura, Havuş kəndlərinin ətrafı, Qaraquş dağı ərazisi; Culfa rayonu — Ərəfsə kəndi ətrafı, Aracıq dağı ərazisi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azdır, mənfi amillər azalmasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen faktorlar (otarılma, tapdalanma) və iqlimdir.

## Mühafizə tədbirləri
Akademik Həsən Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı və Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qrossheym armudu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR A4 cd; C1. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemikdir.

## Botaniki xarakteristikası
16 m-ə qədər boyunda ovalvari və ya uzunsov çətirli ağacdır. Yarpaqları yumurtavari və ya ellipsvari, iti dişli, uc tərəfi adətən uzunsov itidir, kənarları xırda dişlidir; 8-10 sm uzunluğunda, 4-5 sm enindədir; üstdən çılpaq və parıldayan, alt hissədən tutqun rənglidir; saplağı nazik, 10 sm-ə qədər uzunluğundadır. Meyvələri xırdadır, eni və uzunu 2-2,5 sm, kürəvari və ya oval-kürəvaridir, çətirşəkilli qalxancığa toplanmışdır; onların saplağı meyvədən 2-3 dəfə uzundur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel ayında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Tozlanması — entomofildir. Toxumla və kök pöhrələri ilə çoxalır. Yuxarı dağ qurşağında palıd meşələrindəki talalarda rast gəlinir. Qiymətli qida bitkisidir.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəran ovalığı (Astara rayonu — Anbobu kəndi; Lənkəran rayonu — Daşdatük və Xanbulan kəndləri) və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lerik rayonu).

## Sayı və tendensiyası
İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokaliteti mövcuddur, populyasiyanın sayı sürətlə azalır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yetişmədən əvvəl gəmiricilər və quşlar tərəfindən yeyilir. Mal-qara otarılması təbii bərpanı çətinləşdirir.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
World Soccer jurnalına görə dünyada ilin futbolçusu

Bu hər il **World Soccer** jurnalı tərəfindən elan edilən dünyada ilin ən yaxşı futbolçusu siyahısıdır. "World Soccer" IPC Media tərəfindən dərc edilən ingiliscə futbol jurnalıdır. Jurnal ilk dəfə 1960-cı ildə dərc edilmişdir. Həmçinin dünyaca məşhur olan Avropa İdman Dərgiləri birliyinin üzvüdür.

1982-ci İldən bəri isə "World Soccer" "İlin ən yaxşı futbolçusu" mükafatını təşkil etməkdə davam edir.

## Mükafatın qalibləri
### Dünyada ilin ən yaxşı futbolçusu
* 1982 –  Paolo Rossi, Yuventus (23%)
* 1983 –  Ziko, Flamenqo & Udineze (28%)
* 1984 –  Mişel Platini, Yuventus (54%)
* 1985 –  Mişel Platini, Yuventus (21%)
* 1986 –  Dieqo Armando Maradona, Napoli (36%)
* 1987 –  Ruud Qullit, Milan (39%)
* 1988 –  Marko Van Basten, Milan (43%)
* 1989 –  Ruud Qullit, Milan (24%)
* 1990 –  Lotar Matteus, İnter Milan (22%)
* 1991 –  Jan-Pyer Papen, Olimpik Marsel (25%)
* 1992 –  Marko van Basten, Milan (19%)
* 1993 –  Roberto Bacco, Yuventus (14%)
* 1994 –  Paolo Maldini, Milan (27%)
* 1995 –  Canluka Vialli, Yuventus (18%)
* 1996 –  Ronaldo, PSV Eyndhoven & Barselona (17%)
* 1997 –  Ronaldo, Barselona & İnter Milan (27%)
* 1998 –  Zinəddin Zidan, Yuventus (23%)
* 1999 –  Rivaldo, Barselona (42%)
* 2000 –  Luiş Fiqu, Barselona & Real Madrid (26%)
* 2001 –  Maykl Ouen, Liverpul (31%)
* 2002 –  Ronaldo, Real Madrid (26%)
* 2003 –  Pavel Nedved, Yuventus (36%)
* 2004 –  Ronaldinyo, Barselona (29%)
* 2005 –  Ronaldinyo, Barselona (39%)
* 2006 –  Fabio Kannavaro, Yuventus (40%)
* 2007 –  Kaka, Milan (52%)
* 2008 –  Kriştiano Ronaldo, Mançester Yunayted (48.4%)
* 2009 –  Lionel Messi, Barselona (43.2%)
* 2010 –  Lionel Messi, Barselona
* 2011 –  Lionel Messi, Barselona (60.2%)
* 2012 –  Lionel Messi, Barselona (47.33%)
* 2013 –  Kriştiano Ronaldo, Real Madrid
* 2014 –  Kriştiano Ronaldo, Real Madrid
* 2015 –  Lionel Messi, Barselona
* 2016 –  Kriştiano Ronaldo, Real Madrid

## İstinadlar
Xəzər kilkəsi

**Xəzər kilkəsi** () — Siyənəkkimilər (*Clupeidae*) fəsiləsinə daxil olan sənaye əhəmiyyətli dəniz balığı. Əvvəllər Qaradəniz kilkəsinin yarımnövü hesab edilirdi. Son təsnifat zamanı bu balığın müstəqil bir növ olması təstiqlənmişdir. Xəzər kilkəsi ancaq Xəzər dənizində yaşayır. Balıqların maksimal uzunluğu 15 sm təşkil edir. İqtisadi əhəmiyyətli sənaye balığıdır.

## Arealı
Xəzər kilkəsinin bütün sakit sularında müşahisə etmək mümkündür. Bircə Qaraboğazgöl körfəzi istisnadır. Onlara Volqa, Ural və Terek çaylarının mənsəblərində belə müşahidə etmək mümkündür. Onlar Volqa çayı ilə hərəkət edərək Simlyansk su anbarı, Kuybişev su anbarı, Botkin su anbarı, Kama su anbarı, Qorkov su anbarı, Rıbin su anbarı və Uçliç su anbarları kimi anbarlarına belə yayılmışdır. Bu balıqlar sürü halında soran sularda yaşayır. Əsasən suyun səhtinə yaxın ərazilərdə yaşayır. Suyun 1-5 metrdən tutmuş 60 metrə qədər ərazilərdə müşahidə edilirlər. Bir necə lokal dəstəyə dahibdir.

## Təsviri
Xəzər kilkəsinin uzunluğu 15 sm təşkil edir. Böyürlərdən sıxılmış bədənə sahibdir. Bədənində 26-30 cərgə pulcuq vardır. Başı uzun və genişdir. Bel üzgəcində 14—16 pulcuq olur. Quyruq üzgəcləri bir qayda olaraq tünd rəngdədir.

## Biologiya
Kilklər 1 yaşında yetkinləşirlər. Bu zaman onların uzunluqları 5,4—6,8 sm təşkil edir. Orta ömür müddəti 6 ildir. Cənubi Xəzərdə daha tez inkişaf edirlər. Aprel-may aylarında kürü verirlər. Kürü 20—30 metr dərinlikdə qoyulur. Dişi 8&nbsp;°C temperaturda kürü qoya bilir. Aktiv kürü vermə 12—21&nbsp;°C-də baş versə də, 25—28 °С temperaturda dayanır. Kürü 1&nbsp;mm olub, parlaq-bənövşəyidir. Kürünün inkişafı  8—10  °С-də 92 saat, 14,5 °С-də 72 s, 21,5—24,6 °С-də 35 saat təşkil edir. Kürüdən çıxarkən uzunluğu 1,5—1,6&nbsp;mm təşkil edir. Xəzər kilkəsinin maksimal uzunluğu Xəzər dənizinin Türkmənistan sularında 15 sm olaraq müşahidə edilir. Dişilər bir qayda olaraq erkəklərdən iri olur. Xəzər kilkəsi əsasən planktonlarla (Copepoda, Cladocera, Rotatorilər və İkitaylılar) qidalanır. Onlarla isə sıf, siyənək (Dolgin siyənəyi, Qarabel siyənək), Ağ balıq, Naqqa balığı, Stenodus leucichthys və Xəzər suitisi qidalanır.

Xəzər kilkəsi Xəzər dənizinin şimalında qışlayır. Mart-aprel ayları isə sahilə miqradiya edir. Mayın sonları miqrasiyanı bitirərək Şimali Xəzərdən Orta Xəzərə dönür. Yayı və payızı Orta Xəzərin şimal hissəsində 10-50 metr arası sularda yaşayır. Günün işıqlı zamanları nisbətən dərinliklərə yönəlir.

## İnsan üçün əhəmiyyəti

Sənaye əhəmiyyətli balıq növüdür. Ətinin yağlığı 4,5 - 15 % arasında dəyişir. Yay və payız ayları sayları artır. Onların qida üçün Ançousabənzər kilkə və İrigöz kilkədən üstün hesab edilir. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Xəzər kilkəsini Mühafizə statusu olan növ olaraq qiymətləndirmişdir.

## İstinadlar
Clupeonella

**Kilkələr** () — Siyənəkkimilər (Clupeidae) fəsiləsinə aid dəniz balığı cinsi.

Cinsə daxil olan növlər 14,5 sm uzunluğa və 26 q çəkiyə sahib olurlar. Yetkinlik yaşına 1–2 illiyində çatırlar. Orta ömür müddəti 5–6 ildir. Əsasən kiçik zooplanktonlarla qidalanırlar. Xırda balıqlardır. Boğazından anal dəliyinə qədər "kil" olduğuna görə kilkə adlanır. Xəzər dənizində üç növü yaşayır. Ən çox ehtiyata malik olanı ançousabənzər kilkədir. İrigöz kilkə digər kilkələrə nisbətən az miqdarda yayılmışdır. Adi kilkə Xəzər dənizində geniş yayılmış və nisbətən çox tutulan balıqlardandır. Azərbaycanda ilk dəfə kilkə tutulmasına 1929-cu ildə başlanmışdır. İlk zamanlar kilkələri ekspatlarla, sonrakı illərdə isə elektrik işığında konus şəkilli torlarla tuturdular. Son illərdə kilkəni dənizdə, başlıca olaraq, elektrik işığında nasosla sorub gəmilərə tökürlər.

## Növləri
Cinsə 7 növ daxildir:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şəki Xan qəbiristanlığındakı epiqrafik abidələr

**Şəki Xan qəbiristanlığındakı epiqrafik abidələr** hal-hazırda orada mövcud olan, yaxud vaxtilə orada mövcud olmuş yazılı başdaşılardan, yazılı başdaşı qəlpələrindən və bir yazılı qəbirüstü abidədən ibarətdir.

## Ümumi məlumat
Şəki Xan məscidinın şərq tərəfində yerləşən Şəki Xan qəbiristanlığında vaxtilə 15-20-yə qədər yazılı başdaşı olmuşdur. Hal-hazırda orada cəmi 10 yazılı başdaşı və  bir yazılı qəbirüstü abidə var.

Qəbiristanlıqdakı 9 başdaşının kitabəsi haqqında Məşədixanım Nemət 1961-ci ildə elmi nəşrdə dərc olunmuş məqaləsində,  bir neçə başdaşı haqqında isə 1984-cü və 2001-ci ildə çap olunmuş kitablarında  məlumat vermişdir. Bir başdaşı hissəsi üzərindəki kitabəni 2009-cu ildə Aydın Məmmədov oxumuş və həmin başdaşının İsmayıl xanın qızı Saadət bəyimə aid olduğunu ilk dəfə müəyyənləşdirmişdir. 2018-ci ilin sonlarında isə AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzi qəbristanlıqdakı epiqrafik abidələrin kompleks tədqiqinə başlayıb.

Qəbiristanlıqda Şəki xanlarından cəmi birinin — Fətəli xanın, qəbrinin üzərində başdaşı var. Onun 1831-ci ildə Həştərxanda dünyasını dəyişmiş qardaşı Məhəmmədhəsən xanın da bu qəbiristanlıqda torpağa tapşırılması, atası Məhəmmədhüseyn xanın isə Xan məscidinin mehrabı içində dəfn edilməsi məlum olsa da başdaşıları aşkar edilməmişdir.

Heç bir şübhə yoxdur ki, gəncəli Cavad xanın arvadının da qəbri buradadır; mənbədə göstərilir ki, Cavad xan ruslarla döyüşdə öldürüldükdən sonra onun arvadı Nuxaya qayıtmış (Məhəmmədhəsən xanın bacısı idi) və 1830-cu ildə burada vəfat etmişdir.

2022-ci ildə aparılmış "Yuxarı Baş" Milli Tarix-Memarlıq Qoruğunun apardığı elmi tədqiqat işlərinin nəticəsində məlum olmuşdur ki, Şəki Tarix-Diyarşünaslıq muzeyinin topladığı və fondunda saxlanılan və dövlət mühafizəsinə götürülmüş dekorativ-tətbiqi sənət nümunəsi olan baş daşlarından bəziləri Şəki Xan qəbirstanlığında vaxtı ilə mövcud olmuş qəbirüstü abidələrdir. Qoruğun apardığı elmi təqdiqat işləri nəticəsində məlum olmuşdur ki, bu baş daşlarından biri Məhəmmədhüseyn xanın Xanlar adlı gənc yaşında vəfat etmiş oğluna məxsus olmuşdur. Bu fakt Şəki xan qəbirstanlığını tədqiq edən əvvəlki dövr mütəxəssislərinə məlum olmayan bir faktdır.   

Bəzi müəlliflərin fikrincə 2010-cu ilin əvvəllərində salamat vəziyyətdə olan bir bütöv başdaşı və bir neçə başdaşı hissəsi qəbristanlıqdan götürülmüş və muzeyə aparılmışdır. Xan qəbristanlığından götürülmüş bütöv başdaşı Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Fətəli xan Xoyskinin atabir bacısı Səltənət bəyimə, başdaşı qəlpələrindən biri isə Səltənət bəyimin anası Səadət bəyimə (İsmayıl xan Xoyskinin qızı) aid idi.

## Siyahı

## İstinadlar

## İstifadə edilmiş mənbələr
*
*

*
*
*
*
*
*
*

## Həmçinin bax

*Xan məscidi (Şəki)
Kiçik qonurdiş

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Azərbaycanda əldə edilmiş 68 fərdin kütləsi 2,5-5,7 qram, bədəninin uzunluğu 44,0-68,0 mm, quyruğu 30,2-40,8 mm, pəncəsi 8,6-12,2 mm olmuşdur. B.E.Sokolov və A.K.Tembotova görə (1989) Şərqi Zaqafqaziya heyvanları S.volnuchini ognev formasına aiddir.

## Yayılması
Avropa, Asiya, Qafqazın meşə və meşə-çöl landşaftlarında yayılmışdır. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqazın meşə zonasında 900-2000 m hündürlükdə rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Kolluqların arasında, çayların kənarında, arxların qırağındakı daş yığınlarında rast gəlinir. Ən yüksək sıxlığı d.s. 1000 - m-ə qədər hündürlükdə qeydə alınmışdır (Quba rayonu Təngəaltı kəndi və Şuşa rayonunun Keçəldağ ərazisində). Sığınacaq kimi müxtəlif təbii yerlərdən istifadə edərək quru bitkilərdən kürəşəkilli yumşaq yuva düzəldir.

7-8 aylığında cinsi yetkinliyə çatır. Çoxalma dövrü apreldən oktyabra qədərdir. Bu müddət ərzində dişilər hər birində 3-dən 8-ə qədər bala olan 2 nəsilverir. Əsas yemini cücülər (sərtqanadlılar və onların sürfələri, uzunburunlar, ağcaqanadlar, düzqanadlılar, yarımsərtqanadlılar, ikiqanadlar) və xırda onurğalılar (qurbağalar, kərtənkələlər, gəmiricilər və b.) təşkil edir. Gündüzə nisbətən çox vaxt alaqaranlıq vaxtı və gecə ova çıxırlar. Zərərli cücüləri və xırda gəmiriciləri məhv etməklə böyük təsərrüfat əhəmiyyəti daşıyır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kiçik ağdiş

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Kütləsi 4,8-10,2 qram, bədəninin uzunluğu 57,8-69,8 mm, quyruğu 34,8-40,0 mm,pəncəsi 11,0-12,1 mm-ə çatan xırda heyvanlardır.

## Yayılması
İspaniyadan Koreya yarmadasına qədər Paleoarktikanın geniş ərazilərində yayılmışdır. Azərbaycanda az sayda fərdlər Kiçik və Böyük Qafqazda, Lənkəran və Kür-Araz ovalıqlarında rast gəlinir. Meşələrdə, meşə çöllərdə, yarımsəhralarda yaşayır.

## Həyat tərzi
Apreldən oktyabrın sonuna qədər çoxalır. Əksər dişilər bir mövsüm ərzində 2-3 nə-sil verir. Yazda balaların sayı yayda  və payızda  olduğundan çox  olur. Xırda ağdişin əsas yemini böcək sürfələri, sərtqanadlılar, ikiqanadlılar, qarışqalar, ağcaqanadlar təşkil edir. Müxtəlif zərərli cücüləri məhv etməklə fayda verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz ilankölgəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, prioritet növüdür. Regional IUCN Statusu: VU D2.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, gövdənin boyu 50 sm-dir. Kökətrafı yarpaqları enli-rombvaridir, üçərbölümlüdür, son ayaları bölünmüş iti dişciklidir, uzunluğu 2 sm-dir. Ləçəkləri sarı, uzunsov-yumurtavaridir, çılpaqdır, uzunluğu 2,5 mm-ə yaxındır. Kənarları qanadlı olan meyvələri nisbətən nazikdir. Mərkəzi çətir qısasaplaqlı, 4-9 şüalıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvəvermə may ayında olur. Kserofit bitkidir, aşağı dağ qurşaqlarında, quru dərələrdə bitir. Kərəvüzkimilərin Ferula caspica, Bupleurum exaltatum, Daucus carota, Scandix pecten-veneris, Astrodaucus orientalis növləri ilə birgə assosiasiyada qeydə alınmışdır.

## Yayılması
Bozqır yaylasında yayılmışdır. (Ağdaş rayonu), Kiçik Qafqazın şimal hissəsi (Samux rayonu — Bozdağ silsiləsi), Kür-Araz ovalığı (Qobustan qayaları).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər və iqlimdir. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyaları təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Makedoniya Respublikasında serblər

**Makedoniya Respublikasında serblər** Makedoniya Respublikasında köklü xalqlardan biridir. 2001-ci ildə Makedoniya Respublikasının Konstitutsiyasına görə milli azlıq olaraq təstiqlənmişdir. 2002-ci il siyahıya alınmağa görə Makedoniyada 39 939 nəfər serb yaşayır. Bu isə ümumi əhalinin 1,78 %-ni təşkil edir. Serblər Makedoniyanın siyası və mədəni həyatında böyük rol oynayırlar. Onları iki partiyası vardır: Makedoniya Serblərinin Demokrat Partiyası və Makedoniya Serblərinin Radikal Partiyası

## Tarixi
Serblərin müasir Makedoniyanın ərazisi ilə əlaqəsi qədimlərə gedir. Makedoniyanın şimalı Skopye ilə birlikdə Raşkanın tərkibində Stefan Nemanyanın hakimiyyəti illərində daxil edilmişdir. Ancaq Makedoniyanın bütün ərazisi Qədim Serbiyanın tərkibinə II Stefan Uraşın hakimiyyəti illərində keçmişdir. Osmanlı imperiyasının bölgəni uzun zaman nəzarətdə saxlaması ilə hər iki ölkə bir dövlətin tərkibində daxil idi. Osmanlı imperiyasının hakimiyyətinin sonlarına yaxın provaslav xristiyanların yaşayış sərhədləri müəyyənləşmişdi. Müstəqil Serb və Bolqarıstanın yeni hökumətləri region əhalisini serb və ya bolqar olmasını inandırmağa çalışırdılar. İkinci Balkan müharibəsi zamanı bölgənin sərhəddi yenidən cızılır. Nəticədə Makedoniya Serbiyanın tərkibinə keçmişdir. Sonradan isə Makedoniya Serb, Xorvat və Sloveniya krallığınln tərkibinə qatılır. Makedonlar cənubi serblər olaraq qeydə alınırdılar. İkinci Dünya müharibəsinin gedişində Makedoniyanın böyük hissəsi Bolqarıstan tərəfindən ələ keçirilir. Əhali isə provaslav bolqarlar olaraq adlandırılır. Serb Antifaşist qüvvələri 1944-cü ilin noyabrında Makedoniyanı Yuqoslaviyanın tam hüquqlü üzvü elan edilir. Makedoniyada yaşayan xristiyanların hamısı provaslavdır. Bu isə Serbiya ilə hər hansı münaqişəni əngəlləyirdi.

Son on illiklər ərzində Makedoniya ərazisində aparılmış siyahıya alınmaya görə serblərin sayı və ümumi əhaliyə olan nisbəti:

## Yayılma
Makedoniya ərazisində serblərin böyük qismi əsasən şəhərlərdə və ölkənin şimalında cəmləşmişlər. Serblərin böyük hissəsi Skopyedə cmləşmişdir.

## Təhsil, mədəniyyət və inanc
Makedoniya Respublikasında serb dili istər ibtidai istərsə orta təhsil müəsisələrində tədris həyata keçirilir. Serb dili və ədəbiyyatı Skopyenin filologiya universitetində xüsusi kaferda olaraq tədris edilir. Milli Televiziyanın ikinci kanalında serb dilli verlişlər verilir. Onların hətta öz dillərində mətbuatları belə vardır.

Ölkədə hakim Makedoniya Provaslav kilsəsi Oxrid arxiyepiskopluğu ölkədə təbliğatını qadağan etmişdir. Bu isə serblərin dini hüquqlarının gerçəkləşməsində böyük çətinliklər meydana gətirmişdir.

## Tanınmış nümayəndələri
* Kraleviç Marko
* Qliqor Sokoloviç
* Blaje Koneski
* Vera Yosiç
* Lyobiş Samarciç
* Pero Antiç

## İstinadlar
İran ilankölgəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c; B1ab (iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Yarpaqları tez quruyan, bozumtul, hər iki tərəfədən qısa tüklü, kökətrafı yarpaqları qısa, yoğunsaplaqlı, enli romb şəklində, üçər, üçqat lələkvari yarılmışdır. Gövdə yarpaqları çox kiçilmiş, enli şişkin, qınlıdır. Çətirləri çoxçiçəklidir, mərkəzdəkilər oturaq, 12 -20 şüalıdır, yan tərəfdəkilər uzun, yoğun ayaqlardadır. Meyvə uzunsov ellipsvaridir, 11-14 mm uzunluğunda, 7-9 mm enindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel-may, meyvə əmələgəlmə iyun aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Toxumla çoxalır. Aranda aşağı dağ qurşağına kimi quru, daşlı və gilli yamaclarda Artemisia fragrans+Pimpinella peregrina+Anthemis candidissima bitkilərindən təşkil olunmuş assosiasiyada komponent kimi iştirak edir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Abşeron yarımadası, Qobustan (Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğunun ərazisi), Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu — Darıdağ, Şərur rayonu — Ardıcdağ və Noxuddağ, Babək rayonu — Duzdağ).

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir, tədricən 30% azalmaqdadır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mal-qara tərəfindən tapdalanma olur.

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, yasaqlıqların yaradılması, toxum bankında toxumlarının saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yumurtavari ilankölgəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B2ab (ii, iii,); C2a. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik monokarp bitkidir, hündürlüyü 1 m-ə yaxındır. Gövdəsi düzdür, qalındır, yuxarı hissəsində budaqlar bərabər ölçüdədir. Gövdə yarpaqlarının qınları dərivaridir, çılpaqdır, üfürülmüş kimidir, ucu bərkdir. Yarpaq ayaları xətvaridir. Kökətrafı yarpaqlarının son ayaları rombvaridir, çox sayda yarılmış lələklidir, qalın-xətvaridir, uzunluğu 2-4 sm, eni 1,5-2 mm-dir. Gövdə yarpaqları çox kiçikdir, çox şişikin, ağtəhər, dərivari qınlıdır. Ləçəkləri tünd sarıdır, ellipsvaridir, uzunluğu 2 mm-ə yaxındır, üzü aşağı istiqamətlənmişdir. Uzunluğu 10 mm-ə qədər olan meyvələri ellipsvaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə iyun-iyul aylarında müşahidə edilmişdir. Kserofitdir. 900–1000 m hündürlükdə yayılmışdır. Aşağı dağ qurşaqlarında, gilli dərələrdə rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır. (Duzdağ ərazisinin cənub yamacında kiçik populyasiyası vardır).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı sürətlə azalır. İtmə təhlükəsi altında olan yeganə lokalitet mövcuddur. Takson çox yaxın bir gələcəkdə məhv olmaq təhlükəsi həmçinin bir neçə illərdir ki, əvvəlki populyasiyalarına rast gəlinmir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Monopark olduğu üçün çoxalmasının zəifliyi və iqlimdir.

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı Darıdağ ərazisində yasaqlıq yaradılması təklif edilmişdir. Populyasiya təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Türkçülər günü

**Türkçülər günü** — Türk millətçiliyinin və milli şüurun gücləndirilməsi məqsədilə hər il 3 may tarixində qeyd olunan simvolik gündür. Bu gün, 1944-cü ildə Ankarada baş verən hadisələrin və Hüseyn Nihal Atsızın məhkəməyə verilməsinin nəticəsi olaraq Türk gəncləri və milliyyətçi ziyalılar arasında formalaşan bir hərəkata əsaslanır. Günü həmçinin Millətçilik Günü və ya Millətçilər Günü olaraq da adlandırırlar.

## Tarixi fon
1940-cı illərdə, İkinci Dünya Müharibəsinin sonuna yaxın dövrlərdə, Türkiyədə daxili siyasətdə milliyyətçilik və kommunizm ideologiyaları arasında gərginlik artmışdı. Xüsusilə 1944-cü ildə SSRİ-nin Qars və Ərdəhan torpaqları ilə bağlı irəli sürdüyü iddialar siyasi atmosferi daha da həssaslaşdırmışdı. Bu dövrdə tanınmış Türkçü ziyalı Hüseyn Nihal Atsız, *Orhun* dərgisində dövrün Baş naziri Şükrü Saracoğluna ünvanladığı iki açıq məktub dərc etmişdi. İkinci məktubda o, yazıçı Səbahəddin Aliyə Sovet casusu və vətən xaini deyə müraciət etmiş, bunun nəticəsində Ali ona qarşı təhqir iddiası ilə məhkəməyə müraciət etmişdi.

## 3 may 1944-cü il hadisələri
1944-cü il 3 may tarixində Hüseyn Nihal Atsızın Ankara məhkəməsində ikinci məhkəmə iclası keçirildi. Bu məhkəmə iclası böyük bir izdihamın iştirakı ilə müşayiət olundu. Atsızı dəstəkləyənlər Ankaraya toplaşaraq, kommunizm əleyhinə və Türk millətçiliyini müdafiə edən şüarlar səsləndirdilər. Səbahəddin Ali və Nazim Hikmətin kitabları mitinq iştirakçıları tərəfindən yandırıldı. Daha sonra iştirakçılar Ulus meydanına yürüş etdilər və burada polis qüvvələri ilə qarşıdurma yaşandı. Hadisədən sonra Hüseyn Nihal Atsız, Alparslan Türkeş, Zəki Vəlidi Toğan, Nəcdət Səncər və digər millətçi ziyalılar həbs olundu. Bu hadisələr tarixə Irqçılıq–Turançılıq Davası kimi düşən prosesin başlanğıcı oldu.

## Türkçülük Gününün təməli
1945-ci il 3 may tarixində Topxana Hərbi Həbsxanasında saxlanılan Reha Oğuz Türkkan, Hüseyn Nihal Atsız, Alparslan Türkeş və digərləri, bir il əvvəlki hadisələri xatırlamaq və Türkçülüyə dəstək məqsədilə həbsxanada bir toplantı keçirdilər. Bu toplantı sonradan 3 May Türkçülük Gününün qeyd edilməsinin başlanğıcı hesab edildi.

## Əhəmiyyəti və qeyd olunması
3 May Türkçülük Günü, Türk millətinin öz tarixinə, mədəniyyətinə, milli kimliyinə və mənəvi dəyərlərinə sahib çıxmaq iradəsinin simvolu kimi qəbul edilir. Bu gün, xüsusilə gənc nəsil arasında Türkçülük ideologiyasının yaşadılması və müdafiə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Bu gün hal-hazırda Türk Ocakları, Milliyyətçi Hərəkat Partiyası (Millətçilər Günü adı ilə), İYİ Partiya, Ədalət və İnkişaf Partiyası və digər milliyyətçi təşkilatlar və siyasətçilər tərəfindən qeyd olunur. 1967-ci ildə Türk Milliyyətçiləri Birliyi bu günün əhəmiyyətini vurğulamaq üçün xüsusi bir kitab da nəşr etmişdir.

## Həmçinin bax
* Hüseyn Nihal Atsız
* Alparslan Türkeş
* Türkman Şəhidlər Günü

## Mənbə
* Nihal Atsız, "3 Mayıs 1944", *3 Mayıs 1944, 50. Yılında Türkçülük Armağanı*, İzmir 1994, s. 2.
* Nejdet Sancar, "Türkçülük Günü", *3 Mayıs 1944, 50. Yılında Türkçülük Armağanı*, İzmir 1994, s. 3.
* Reha Oğuz Türkkan, *Tabutluktan Gurbete*, 3.bask. 1988.
Ənvər Əsgərov

**Ənvər Əsgərov** () — Sovet və Azərbaycan rəssamı, 1970-ci ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, Sultan Məhəmməd mükafatı laureatı, Azərbaycanın əməkdar rəssamı, Azərbaycanda və xaricdə çoxsaylı sərgi iştirakçısı. Ənvər Əsgərovun əsərləri Azərbaycan və Rusiya muzeylərində, Azərbaycan, Rusiya, Böyük Britaniya, Türkiyə, İsveçrə və ABŞ-də şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

## Bioqrafiya
Ənvər Əsgərov 1 may 1940-cı ildə Qəbələdə anadan olmuşdur. İlk peşəkar təhsilini Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində Barat Maratlı, Kamil Xanlarov və Lətif Feyzullayev kimi rəssamlardan almışdır. Daha sonra Sankt-Peterburqdakı V.Muxina adına Ali Sənaye Rəssamlığı İnstitutunu bitirmişdir. 1968-ci ildən Azərbaycan və SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. 1993-cü ildə Rəssamlar İttifaqı tərəfindən Sultan Məhəmməd mükafatına layiq görülüb. 2000-ci ildə Əməkdar rəssam fəxri adına layiq görülmüşdür.

Ənvər Əsgərovun yaradıcılığının erkən dövrü sənaye mənzərələri ilə əlaqədar olmuşdur. Lakin onun yaratdığı Bakının neftçıxarma şəhəri simaları o qədər lirik və zərif idilər ki, rəssamın əsərləri Azərbaycan paytaxtının vizit kartı kimi çıxış edirdilər. 1973-cü ildə onun “Abşeronun Orqanı” əsəri gənclər üçün *“Smena”* jurnalının aprel nəşrinin cildini bəzəmişdi. Post-sovet dövründə Ənvər Əsgərovun əsərlərində dəyişiklik baş verdi. Yaradıcılığında monumental sənaye kompozisiyalarına üstünlük verən rəssam kamera tipli həndəsi natürmortlar çəkməyə başlamış, az sonra isə formal baxımdan çox sadə olan bu əsərlər op-art üslubunda işlənmiş rəsmlərlə əvəz edilmişdir.

Ənvər Əsgərovun 1995, 2003, 2010, 2015 və 2017-ci illərdə Bakıda fərdi sərgiləri təşkil ediliib. Onun əsərləri 1998-ci ildə Vaşinqtonda keçirilən *“World bank art”* adlı sərgidə nümayiş etdirilib və bir neçə əsəri ABŞ kolleksiyaçıları tərəfindən alınıb. 2009-cu ildə *“Azerbaijan culturalscapes”* layihəsi çərçivəsində Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən İsveçrənin Bazel şəhərində keçirilən *“Baku Unlimited”* adlı sərgidə Ənvər Əsgərovun əsərləri də nümayiş etdirilib. Əməkdar rəssamın əsərləri Rusiya Mədəniyyət Nazirliyinin fondunda, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Dövlət Rəsm Qalereyasında və bir çox xarici ölkələrdəki şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Rəssam 2014-cü ilin dekabr ayında dünyasını dəyişib.

## Sərgiləri

### Kollektiv
* 1985 — Faşist Almaniyası üzərində qələbənin 40 illiyinə həsr olunmuş ümumittifaq sərgisi
* 1994 — Qara dəniz ölkələrinin rəssamlıq üzrə beynəlxalq simpoziumu (İstanbul, Türkiyə)
* 1998 — Müasir Azərbaycan rəssamları (Vaşinqton, ABŞ)
* 2009 — "Baku Unlimited" müasir incəsənət sərgisi (Bazel, İsveçrə)

### Şəxsi
* 1995 — Səttar Bəhlulzadə adına sərgi salonu (Bakı)
* 2003 — Vəciyə Səmədova adına sərgi salonu (Bakı)
* 2010 — Muzey mərkəzi (Bakı)
* 2015 — Muzey Mərkəzi (Bakı)
* 2017 — Port Baku Mall

## Şəxsi həyatı
Ənvər Əsgərov Elvira Əsgərova (Atayeva) ilə evli olub. Cütlüyün 3 uşağı var: bir oğlan və iki qız. Oğlu — Rövşən Əsgərov, "Nə? Harada? Nə zaman?" televiziya verilişinin məşhur oyunçusu və jurnalistdir. Qızları — Xumar və Səlimə.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Rövşən Əsgərov
Bukarka

**Bukarka** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Borulayıcı böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Ağac və kol dekorativ bitkilərinin yarpaqlarına, xüsusilə cicəkli bitkilərdən ərik, gavalı ağaclarına və digər bəzək bitkilərinə (katalpa, söyüd, qovaq və s.) 14–22% zərər verir. Böcək imaqo mərhələsində torpaqda qışlayır. Mart-aprel aylarında ağaclarda tumurcuqlar əmələ gələndə qışlama yerlərindən çıxırlar və tumurcuqlarla qidalanırlar. Bu vaxt havanın orta günlük temperatur 12–16oC olur. Müşahidələrimizə əsasən, böcəklər 2–3 ay təbiətdə görünürlər. Abşeronda zərərvericinin yumurta qoyması bitkilərin çiçəkləməsi ilə eyni vaxta düşür. Yumurtalarını (bir ədəd olmaqla) yarpağın alt səthinə, yarpaq damarlarının bitişən yerlərinə qoyur. Ümumiyyətlə bir dişi fərd 100–120-yə qədər yumurta qoya bilir. Yumurtaqoyma 25–30 gün çəkir. Yumurtanın inkişafı isə 8–10 gün davam edir. Yumurtalardan çıxan sürfələr yarpaqların saplaq və damar hissələri ilə qidalanırlar. Qidalanma nəticəsində yarpaqlar sürfə ilə birlikdə yerə tökülürlər. Yarpaqlarla qidalanan sürfələr 30–35 gün müddətində inkişafını başa vurub torpağın 5–6 sm dərinliyinə keçirlər. Sürfələr torpağın altında beşikcik düzəldərək onun içərisində puplaşırlar. Puplaşma iyul ayının ikinci ongünlüyündə başlayır və avqust ayının əvvəllərində qurtarır. Barama içərisində formalaşan böcəklər beşikcikdə də qışlayırlar. Havanın temperaturundan (isti olduqda) asılı olaraq(sentyabr ayında) böcəklər torpaqdan çıxır, qidalanır və sonra havanın temperaturunun soyuması ilə əlaqədar olaraq, torpağın üst hissəsində bitki qalıqları altında gizlənirlər. 3 növ (Macrocentrus linearis Nees., Apanteles fulvipes Nees., Brachymeria intermedia Nees.) entomofaqı aşkar edilmişdir. Təbiətdə böcəklərin uçuşu iyun ayından avqust ayınadək davam edir.

## Yayılması
Rusiya, Qafqaz, Türkmənistan, Şərqi Avropa, İran, Türkiyə, Azərbaycan.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aleksandr Andronov

**Aleksandr Andronov** – rus fiziki, SSRİ EA akademiki (1946), Qorki universitetinin professoru (1934). Əsərləri qeyri-xətti rəqslər nəzəriyyəsinə və avtomatik tənzimləmə nəzəriyyəsinə aiddir. Andronov qeyri-xətti rəqslər nəzəriyyəsi məsələləri üçün ilk effektiv riyazi metod vermişdir (1928). Bu metod vasitəsilə avtorəqslərin dəqiq nəzəriyyəsinin əsaslarını yaratmış, radiotexnika, avtomatik tənzimləmə və s. sahələr üçün mühüm əhəmiyyəti olan qeyri-xətti məsələlərin həllinə tətbiq etmişdir. Qeyri-xətti rəqslər sahəsində elmi məktəb yaratmışdır. 

## Xarici keçidlər

* Author profile

## İstinadlar
Burunlu (şişovurd) eliya

**Burunlu (şişovurd) eliya** () — Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu növün başı qabaqdan aşağıya doğru az əyilmişdir. Xortum lövhəciklərinin kəsmə qabağının ön təpəsində üçbucaq şəklində iti dişlər vardır. Başına skul lövhəcikləri üzlükdən qabaq tərəfdə ensizdir. Rəngi  bozumtul – sarı və bəzən açıq sarıdır. Uzunluğu 10–12&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Bunlara qışda ziyankar bağacığın qışlama yerlərində daha çox təsadüf olunur. Kütləvi çoxalması müşahidə edilməmişdir. Qidalanan dövürdə əksəriyyətlə sünbüllər üzərində təsadüf olunur. Biologiyası Şişbaşlı eliyaya oxşardır.

## Yayılması
Azərbaycanda düzən, dağətəyi və dağlıq rayonlarda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bozumtul qızılböcək

**Bozumtul qızılböcək**-() Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Qızılböcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi

Böcəklərə bütün yay fəsli rast gəlinir. May ayında yumurta qoyurlar. Yumurtalar əsasən ağacın gövdəsinin yarıqlarına və qabıq altına qoyulur. Yumurtadan iyun ayında çıxan sürfələr ağacın gövdəsinə girərək qidalana-qidalana kökə tərəf irəliləyirlər. Ağacların tör-töküntüsü altında imaqo mərhələsində qışlayırlar. İl ərzində bir nəsl verir. Zərərvericinin sürfə mərhələsindən 2 növ (Macrocentrus ancylivorus Roh., Perisierola gallikola Kieff.) entomofaq qeydə alınmışdır.

## Yayılması
Avropa, İran, Suriya, Afrika, Qafqaz, Qazaxıstan.  Azərbaycanda Şamaxı-Qobustan, Gəncə-Daşkəsən, Salyan-Muğan və Lənkəran bölgələrində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax