open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fin dilinin tarixi

Fin dilinin yaranması tarixinin əsası bizim eranın 1-ci əsrdən götürülür. Bu zamanda baltikyanı-fin dillərinin bölünməsi baş vermişdir. Bu dillərin özü də prabaltikyanı-fin dilinə əsaslanmışdır, hansından ki, bizim eradan əvvəl 1500-1000-ci illərdə, prasaam dili ayrılmışdır. Fin dilinin yaranmasının tarixini rus linqvisti Yuri Yeliseyev 4 mərhələyə bölür:
#Erkən, yazıyaqədərki (XVI əsrin 40-cı illərinə qədər)
#Qədim fin dili (1540-1820-ci illər)
#Erkən yeni fin dili (1820-1870-ci illər)
#Müasir fin dili (1870-ci ildən hazırkı dövrədək)

## İstinadlar
Avarta FK

**Avarta FK** — Danimarkanın 2-ci divizionunda çıxış edən peşəkar Danimarka futbol klubudur. Klub Danimarkanın üçüncü liqasının ən yaxşılarından hesab olunur. Klub öz ev oyunlarını Kopenhagen şəhərinin Rodovre bölgəsində yerləşən, tutumu 6000 nəfər olan *Espelundens İdretsanleq* stadionunda keçirir.

## Tarixi
Boldklubben Avarta 20 yanvar 1953-cü ildə *Rødovrevejens Boldklub* adı altında təsis edilmişdir. İlk ilində klub ev oyunlarını *Rodovre stadionunda* keçirirdi. 1960-cı ildən isə klub öz rəqiblərini *Espelundens İdretsanleq* stadionunda qəbul edir.

Komanda 2005-06 mövsümündə Danimarka 2-ci divizounun Şərq qrupunu tərk etmişdir. Lakin klub iki il *Danimarka Seriya Pul 1-də* çıxış etdikdən sonra 2008-09 mövsümündə Danimarka 2-ci divizounun Şərq qrupuna yenidən vəsiqə qazanmışdır.

## Heyəti
*1 avqust 2017-ci il məlumatlarına əsasən.*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Official site (in Danish)
Egedal FK

**Egedal İdman Klubu** — Danimarkanın 2-ci divizionunda çıxış etmiş və Egedal şəhərini təmsil etmiş peşəkar Danimarka futbol klubudur.

Klub 2011-ci ilin iyul ayında *Stonlose* və *Olstikke* klublarının birləşməsi nəticəsində təsis edilmişdir. Klub 2015-ci ilin iyun ayında bağlanmışdır.

## Xarici keçidlər
* Official site
Koqe FK

**Koqe Boldklub** — Danimarkanın Zelandiya şəhərini təmsil edən peşəkar Danimarka futbol klubudur. 

## Tarixi
1954-cü ildə klub Danimarka Çempionatının qalibi olaraq Kopenhagen şəhərindən kənarda qalib olan ilk klub olmuşdur.

Klub 2009-cu ilin fevral ayında müflis olduğunu elan etmişdir. Lakin klub həvaskar liqa olan *Syelandseriyada* çıxışını davam etdirir.

2009-cu ilin mart ayında klub *Herfolge Boldklub* klubu ilə birləşmiş, *Koge HB* adı altında çıxış etməyə başlamışdır.

## Keçmiş futbolçuları
Həmçinin bax 

## Baş məşqçiləri

* Eduard Veroik (1935–1936)
* Paul Baumqarten (1937–1941)
* Fritz Molnar (1941–1942)
* Sofus Yohansen (1942–1945)
* Alf Yanq (1945–1947)
* Paul Baumqarten (1947–1948)
* Frank Petersen (1948–1950)
* Vesterviq Madsen (1950–1952)
* Layos Şendrödi (1952–1955)
* Yanos Nagi (1955–1956)
* Alf Yanq (1956–1957)
* Karl Aage Hansen (1957–1958)
* Eqon Sorensen (1958–1960)
* Edvin Hansen &  Villi Koç (1960–1962)

* Yozef Şentqyörqyi (1962)
* Edvin Hansen (1962–1963)
* Mario Astorri (1963–1965)
* Barkev Çekerdemian (1965–1967)
* Svend Hugger (1968)
* Kay Pilmark (1969)
* Villi Şöne (1970–1973)
* Edvin Hansen (1974–1977)
* Kresten Byerre (1978–1979)
* Leyf Sorensen (1980–1982)
* Yan B. Poulsen (1983–1986)
* Peter Poulsen (1987–1988)
* Haynz Hildebrandt (1988–1990)
* Yan Yakobsen (1990–1991)

* Eygil Hansen (1991)
* Leyf Sorensen (1991–1992)
* Hardi Qunild (1992)
* Erik Rasmussen (1993–1997)
* Benni Yohansen (1997–1999)
* Henrik Yensen (1999–2003)
* Con 'Tune' Kristiansen (2003–2004)
* Qreqor Rioç (2004–2006)
* Henrik Larsen (2006–2008)
* Cimmi Kastrup (2008–2009)

## İştirakı
* Danimarka Çempionatı iştirakı: 1954, 1975
***34** *mövsüm* *Danimarka Superliqasında*
***25** *mövsüm* *Danimarka 1-ci divizionunda*
***6** *mövsüm* *Danimarka 2-ci divizionunda*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official site
Hellerup FK

**Hellerup İK** və ya **HİK** — Danimarkanın Hellerup şəhərini təmsil edən peşəkar Danimarka futbol klubudur. Klub hal-hazırda Danimarka 2-ci divizionunda çıxış edir.

Klub hal-hazırda həndbol və tennis bölmələrində də çıxış edir.

## Hal-hazırkı heyəti

## İştirakı
* **4** *mövsüm* *Danimarka Superliqasında*
* **25** *mövsüm* *Danimarka 1-ci divizionunda*
* **39** *mövsüm* *Danimarka 2-ci divizionunda*

## Xarici keçidlər
* Official club website
* Official football section website
Nikolay Yohansen

**Nikolay Vesterqaard Yohansen** () — Vanlose klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Danimarkalı futbolçu. Millinin əsas oyunçuları federasiya ilə mübahisə zamanı yığmanı tərk etdikləri üçün Anders Fonss 2018-ci ilin sentyabr ayında Danimarka milli futbol komandasında debüt etmişdir.

## Milli karyerası
2018-ci ilin sentyabr ayında Danimarka Futbol Assosiasiyası və futbolçular birliyi UEFA Millətlər Liqasında Uels millisinə qarşı açılış oyununda və Slovakiya millisinə qarşı yoldaşlıq oyununda iştirak edəcək milli komandanın futbolçuları haqqında yeni müqaviləni imzalamalı idilər. Lakin müqavilədə futbolçuların kommersiya hüquqları ilə bağlı bənd mübahisəyə səbəb olmuşdur. Beləliklə, onlar müqaviləni imzalamaqdan imtina etmişlər. Gələcək danışıqları təmin etmək üçün əvvəlki sövdələşmənin uzadılması təklifinin verilməsinə baxmayaraq, DBU UEFA-nın cəzasından yaxa qurtara bilmək üçün komandanın əsas oyunçularını millidən göndərmişdir. Onun əvəzində Yon Yensen yeni baş məşqçi təyin edilmiş və komandanın heyəti yenidən qurulmuşdur. Yeni heyət Danimarka 2-ci divizionu və Danimarka Seriyasında (Danimarkanın üçüncü və dördüncü liqası) çıxış edən futbolçuların qarışığından, həmçinin Danimarka milli futzal komandasında çıxış edən futzal oyunçularından təşkil olunmuşdur.

4 sentyabr 2018-ci ildə Yohansen 24 oyunçudan ibarət olan heyətə daxil edilmişdir. O, milli ilə debütünü 5 sentyabr 2018-ci ildə Slovakiya millisinə qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Danimarka rəqibinə 0–3 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Mərkəzi Afrika şiri

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. 

Konqo Demokratik Respublikasının şimal-şərqində və Uqandanın qərb hissəsində yaşayırlar. Həmçinin "**Uqanda şiri**" adı ilə tanınır.

## Araşdırılma tarixi

Amerikalı zooloq Coel Allen yarım növə *Leo leo azandicus* adını təklif edir və tipik nümunələrin təsvirini verir. Onun topladığı materiallar Amerika Diyarşünaslıq muzeyində saxlanılır. Bu erkək 1912-ci ildə parkın əməkdaşları tərəfindən muzey ekspanatı olmaq üçün vurulmuşdur. Muzeydə yırtrıcılara aid 588-ci eksponat olmuşdur. Allen bu yarımnövün masai şirlərinə yaxın olmasını qeyd etmişdir. Belə ki, kəllənin beyin strukturu və diş quruluşları baxımından eyni olsa da, rəng baxımından fərqlənir

1913-cü ildə Edmund Heller Uqanda şirləri üçün başqa elmi ad təklif edir: "*Panthera leo nyanzae*". 1924-cü ildə isə Allen Viktoriya gölünün şimalında yaşayan şirlər üçün "*Panthera leo hollisteri*" adını təklif edir. Bu dövrdə şirlərin eyni yarımnövə aid olması bilinmirdi

1930-cu ildə Reginald İnnes Pokok şirləri *Pantera* cinsinə daxil edir. Con Ellerman və Terense Morrison-Skott yalnız iki yarımnöv qeydə alırlar: *[[Asiya şiri|P. l. persica]]* və Afrika şiri olan *P. l. leo*.

## Yayılma arealı və populyasiyasının statusu

Konqo çayı hövzəsində rast gəlinir. Onlar Virunqa Milli parkı ilə Viktoriya Milli parkı ərazisində böyük populyasiyaya malikdirlər. Əgər qanunsuz ovun qarşısı alınsa və onların ovlandığı heyvanlar ərazidə çoxala bilsə populyasiya bərpa olunacaqdır

Bundan əlavə onlara Videpo Velley, Murçison Folls, Akaqera və Cənubi Sudan ərazisində rastlanılır.

## Qorunma statusu
1996-cı ildə Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi tərəfindən həssas növlər siyahısına daxil edilmişdir. Şirlər əsasən silahlı çobanlar tərəfindən öldürülür. Mərkəzi Afrika şirlərinin heç biri Species360 məlumatına görə bağlı şəraitdə saxılanılmır

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fransa Konstitusiyası (1946)

**Fransa Konstitusiyası 1946-cı il** () — 1946-cı ildən 1958-ci ilə qədər fəaliyyət göstərən Fransa konstitusiyası.

## Qəbul
1946-cı ilin oktyabrında təsis qurultayının təklifi ilə referendumda qəbul edildi.

## Məzmun
Sədri ibarət Nazirlər Kabinetinin — parlament respublikası gücləndirici, dövlət hakimiyyəti ali orqanları proporsional sistem üzrə seçilir Milli Məclisin və seçki kollec və Milli Məclis tərəfindən seçilmiş Respublikasının Şurası oldu dövlət başçısı Respublikasının Milli Məclisi, icra orqanının şurası seçilmiş prezidenti qaldı Nazirlər və Nazirlər Şurasının Prezidenti tərəfindən təyin və Milli Məclisə cavabdeh idi. Konstitusiya nəzarəti orqanı yaradıldı — Konstitusiya Komitəsi və məhkəmələrdə kadr siyasətini idarə edən orqan — Magistratura Ali Şurası, Prezidentin məhkəmə iclaslarının funksiyaları və Nazirlər Kabinetinin üzvləri Senatdan yeni orqana keçdi — Milli Məclis tərəfindən təyin olunmuş Yüksək Ədliyyə Palatası Milli Məclisin özü yekun qərar qəbul etdi.

## Konstitusiya islahatı 1953-cü il
Konstitusiya islahatı 1953-cü ildə həyata keçirilmişdir — güzəştli hərəkət bitərəf olmaqla sadə səs çoxluğu ilə tətbiq olunmağa başladı Nazirlər Şurasının sədri, Milli Məclisi həll etmək üçün əlavə səlahiyyətlər əldə edib, hökumət həvalə səlahiyyətləri daxilində məhdud qanunvericilik fəaliyyəti hüququ qazanıb Respublika Şurası, qanunvericilik təşəbbüsü hüququndan verilib (sadə səs çoxluğu ilə, müzakirə olmadan) prezidenti seçilməsi üçün sadələşdirilmiş proseduru təqdim koalisiya hökuməti haqqında hökm ləğv edildi, majoritar seçki sistemi ilə əvəz olundu.

## Ləğv
1953-cü il Konstitusiya Qanununun Nazirlər Kabinetinin təklifi ilə xalq tərəfindən qəbul olunduqdan sonra, 1946-cı il Konstitusiyasının bütün mətni ləğv edildi, əsas insan hüquq və azadlıqlarını və Fransanın dövlət sisteminin iqtisadi və siyasi prinsiplərini təsbit edirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Конституция Франции 1946 года
* Конституция Франции 1946 года, избирательный закон 1946 года и пересмотр избирательного закона 1951 года
* Проект конституции от 1945 года
Asa çayı

– Yaponiyanın Tokio prefekturasında çay. Tama çayının qoludur. 30,15 kilometr uzunluğundadır. Haçiocidəki dağlardan başlayır və Hino şəhərində Tama çayına qovuşur.

## İstinadlar
Türkmən sirkəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Kiçik və Orta Asiya, İran, Rusiya və Qafqazda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
20–75 sm hündürlüyündə, qollu-budaqlı, şaxələnmiş, ağımtıl budaqları olan çoxillik yarımkoldur. Yarpaqları kiçik, uzunsov-yumurtavari, təxminən oturaq, küt, oyuq-dişli, hər iki tərəfdən möhkəm, ağımtıl və ya gümüşü-unludur. Çiçəkləri qoltuqlarda sünbülvari çiçək qruplarında yerləşir. Dişi çiçəklərin çiçəkyanlığı yoxdur, erkəkcikləri beş üzvlüdür. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir. Sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Ekologiyası
Gilli, adətən şorlaşmış torpaqlarda bitir. Yarımsəhra qruplaşmalarının tərkibində, bəzi yerlərdə isə cəngəlliklər şəklində təsadüf edilir.

## Azərbaycanda yayılması
Kür-Araz ovalığında, Naxçıvan düzənliyində, dağətəyi və aran yerlərdə bitir.

## İstifadəsi
Gövdələri, yarpaqları, çiçəkləri və toxumları müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilir. Meyvələrində fenolkarbon turşuları, toxumlarında saponinlər, flavonoidlər, betanin, feril turşusu, göy boyaq vardır. Yarpaqları və çiçəklərindən qidada, salatların, pürenin, şorabaların hazırlanmasında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qurban Abbasov

* Qurban Abbasov (neftçi) — fəxri neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. 
* Qurban Abbasov (aktyor) — aktyor, Azərbaycan SSR əməkdar artisti.

## Həmçinin bax
* Qurban 
* Abbasov
Camphorosma monspeliaca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizi ölkələri, Balkan yarımadasında, İran və Rusiyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10-40 sm olan çoxgövdəli, aşağı tərəfi odunlaşmış, çim əmələ gətirən yarımkolcuqdur. Uzunluğu 3–7&nbsp;mm olan yarpaqları bizvari formadadır, üzəri uzun tüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkləri sünbülvari çiçək qrupunda tək-tək yerləşir. Çiçəkyanlığının uzunluğu 2-2,5&nbsp;mm, yumru-oval, tüklü, dişləri borucuqdan 2 dəfə qısadır. May ayında çiçəkləyir. Oktyabrda meyvə verir. Meyvələrdə ikidişli çiçəkyanlığı vardır. Toxumları hamar, yumru, qara-qonur, diametri təxminən 1&nbsp;mm, vəziciklidir.

## Ekologiyası
Günəşli, gilli çöllərdə, daşlı yamaclarda qrup şəklində bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın qərbində, Kür-Araz ovalığında yayılmışdır.

## İstifadəsi
Bitkinin tərkibində 0,2% efir yağı vardır. Bitki kamfora iyi verdiyi üçün xalq təbabətində oyadıcı, sidik və tərqovucu kimi istifadə edilir. Qış otlaqlarında mal-qara üçün yemdir. Tərkibində külün miqdarı azdır. Sulu məhlulu sinir xəstəliklərində, xroniki qripdə, soyuqdəymə xəstəliklərində istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Krascheninnikovia ceratoides

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizinin qərb hissələrində, Orta Avropada, İranda, Monqolustanda, Yaponiyada və Çində yayılmışdır. İlk dəfə Tatarıstan və Moraviyada təsvir edilmişdir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-50 sm olan qollu-budaqlı yarımkoldur. Gövdələri nazik çubuqvari, bozumtul rəngdədir. Yarpaqları qısa saplaqlı, xətvari, lansetvari, tamkənarlıdır. Çiçəkləri qısa boylu, sıx sünbüllərə yığılmışdır. Çiçəkaltlıqları dişi çiçəklər boyu üzrə bitişik, uc tərəfi dişvaridir. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi yumurtavari, 3 mm uzunluğundadır, sentyabr-oktyabr aylarında yetişir.

## Ekologiyası
Duzluluğa və quraqlığa davamlıdır. Daşlı, gilli quru yamaclarda,səhra və ya yarımsəhralarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Naxçıvan MR-da yayılmışdır.

## İstifadəsi
Yanacaq üçün istifadə olunur. Cavan budaqlarını və yarpaqlarını dəvələr, atlar və iri mal-qara yeyir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz sarmaşığı

**Qafqaz sarmaşığı**

## Təbii yayılması
Qafqaz sarmaşığı Şimali Qafqazda təbii yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Uzunluğu 30 m-dək olan, əmici köklərin köməkliyi ilə ağacların gövdələrinə, qayalara və divarlara qalxan, həmişəyaşıl, oduncaqlı lianadır. Yarpaqların uzunluğu 10 sm-dək, dərili, üstü tünd-yaşıl, parlaq, formaca müxtəlifdir: artım zoğlarında 3-5 qanadlı, çiçək zoğlarında bütöv, yumurtavari və ya rombvaridir. Çiçəkləri xırda, sarımtıl-yaşıl, şarşəkilli çiçək qruplarında yerləşir. Meyvəsini diametri 5–9&nbsp;mm-dir.

## Ekologiyası
Rütubətli torpaqları sevir. Şaxtaya davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Balakəndə, Yalamada, Hirkan florasında - Lənkəranda, Astarada, Masallıda meşələrin aşağı yaruslarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Qafqaz sarmaşığından yaşıllaşdırmada da istifadə edilir. Yarpaqlarında qlikozid qederin və saponinlər vardır. Xalq təbabətində qaraciyər və öd kisəsi xəstəliklərində, o cümlədən revmatizmdə istifadə edilir. Yaralarda, yanıqlarda üstdən sürtülür.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Hablitzia tamnoides

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Egey adaları, İran, Türkiyə, Şimali və Cənubi Qafqaz üçün endemik bitkidir.

## Botaniki xarakteristikası
Uzunluğu 1-2 m-dək olan, qalın, ətli köklü, sürünən bitkidir. Gövdəsi çılpaq və ya zəif tükcüklü, uzunluğu 1-2 m-dəkdir. Yarpaqları uzun saplaqlı, nazik, yumurtavari və ya uzunsov-yumurtavari, kənarları bütöv, dərin ürəkşəkilli, bünövrəsində yumru qanadlı, ucu biz, çılpaq, uzunluğu 8 sm-dək və eni 5 sm-dir. Çiçəkləri ucda və qoltuqda ensiz süpürgəvari çiçək qrupunda yerləşir, yan çiçəkləri nazik ayaqlarda, çiçəkyanlığına bərabər və ya ondan uzun, xırda çiçəkaltlıqlıdır. Çiçəkyanlığı əvvəlcə zəngvari, uzunluğu 6-8 mm, ulduzvari şaxələnmiş, uzunsov-xətvari, yumru hissəli, 3 damarcıqlıdır. Meyvələrin diametri təxminən 2 mm, üstü çox batıq, hamar, qapaqla açılır; toxumların kənarları iti qara-qonur, parlaqdır.

## Ekologiyası
Rütubətsevən, torpağa az tələbkardır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmasında tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kırtutəl (Şaran)

**Kırtutəl** (), ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Erekle kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 28&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Erekle): 3&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 35&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə marilər (93 %) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bayaskaya

**Bayaskaya** — Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Türk dillərində bayaz "ağ" və kaya (qaya) sözlərindəndir. Aqqaya mənasındadır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* lib.az/maps
Halocnemum strobilaceum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qafqazda, Avropada, Krımda, Qərbi Sibirdə, İranda, Monqolustanda, Yaponiyada və Çində təbii halda bitir. Krım və Qafqazda təsvir edilmişdir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20-50 sm olan yarımkol bitkidir. Gövdələri çubuqvari, düz və ya dırmaşan olub, yarpaqlara sıx yapışmış ağımtıl-boz qabıqlıdır. Yarpaqları qarşılıqlı, tamkənarları, saplaqlı, lansetvaridən uzunsova qədər və ya uzunsov-ellipsvari, bəzən ən aşağı yarpaqları yumurtaşəkilli və ya uzunsov-yumurtaşəkilli, aşağı yarpaqları küt, yuxarıdakılar bizdir. Çiçəkləri nazik sünbülşəkillidir, yarpaqsız süpürgə çiçək qruplarına yığılmışdır. Dişicikli çiçəklərin kasayarpaqları oturaq, ətli, yumurtaşəkilli, yuxarısı bitişik, dişli, kənarları yumşaq çıxıntılıdır. Aprel ayında çiçəkləyir. Oktyabr ayında meyvəsi yetişir.

## Ekologiyası
Duzlu torpaqlarda, günəşli ərazilərdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Kür-Araz ovalığında, Naxçıvan düzənliyində, Aranda və aşağı dağ qurşağında, səhra və yarımsəhralarda, şoranlıqlarda, şoranlaşmamış gilli təpələrdə yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dəvələr üçün yardımçı yemdir. Dekorativ bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Duy (albom)

**Duy** – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımovanın albomudur.

## Hazırlanması
Albom 2018-cü ildə Gürcüstanda hazırlanmışdır. Dünyaca məşhur DJ David Vendetta tərəfindən hazırlanan "Duy" adlı mahnıda Aygün Kazımova milli və müasir musiqini sintez edib. Eyni zamanda ifalarda muğamdan istifadə olunub. Həmçinin tar, kaman, zurna, ud kimi musiqi alətlərinin səsinə rast gəlmək olar. Albomun musiqi prodüseri gürcü musiqiçi Kakhaberidir. Səsyazmalar Gürcüstanın məşhur "Bravo" studiyasında həyata keçirilib. Layihənin "cover" fotosu üçün Kazımovaya maraqlı bir obraz yaradılıb. O, uzunqollu əlçək, böyük şlyapa və dərin sinə dekolteli qara paltarda kamera qarşısına keçib. Bütünlüklə beynəlxalq komanda tərəfindən ərsəyə gətirilən bu sənət nümunəsi keyfiyyəti ilə seçilir. Layihə  "SS Production" tərəfindən reallaşdırılıb.

## Mahnıların Siyahısı

## Hit parad

## İstinadlar

## Həmçinin Bax
*Rəsmi YouTube Kanalı
*Rəsmi Facebook Səhifəsi
*Rəsmi İnstagram Səhifəsi
Sarıgilə daş sarmaşığı

**Sarığilə daş sarmaşığı**

## Təbii yayılması

Avropada,Asiyada,Şimali Amerikada bitir.

## Botaniki təsviri

Çox hündürə dırmaşmaq qabiliyyətinə malik olan kol bitkisidir.Zoğları sarımtıl rəngli çılpaq bığcıqlı ulduzvari tükcüklərlə əhatə olunmuşdur.Köhnə budaqlarının rəngi bozumtul-sarı rəngdə olub,qırışlıdır.Yarpaqlarının rəngi sarımtıl-yaşıl,uzunluğu 10-12 sm,eni 9-11 sm olub,meyvə verməyən zoğlar üzərində yerləşir.Çiçək qrupu 3-15 ədəd iri çətirdən ibarətdir.Çətirlərinin diametri 3-4 sm,sıx sarımtıl ulduzvari tükcüklərlə örtülmüşdür.Çətirlərdə olan tükcüklərin sayı 5-6 ədəd olur.

## Ekologiyası

Rütubətsevən,kölgəyədavamlı bitkidir.Münbit torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması

Kiçik Qafqazda rast gəlinir.Abşeronda mədəni şəraitdə yetişdirilir.

## İstifadəsi

Yaşıllaşdırmada canlı çəpərlərin salınmasında istifadə olunur.

## İstinadlar

Tofiq Məmmədov (botanik), "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Smolensk boğazı

**Smolensk boğazı** — Cənubi Şetland adalarına daxil olan Desepşen adasını Livinqston adasından ayıran boğaz. Boğazın eni 18.4&nbsp;km-dir.

Boğazın adı tarixi vilayətin adındfan götürülmüşdür. Belə ki, 6 fevral 1821-ci ildə Birinci Rus Antarktika ekspedisiyasının rəhbəri olmuş Faddey Bellinshauzen amerika sənayeçisi Nataniel Palmerin gəmisinə rastlaşır. Bu zaman Livinqstoun adasının cənubunu xəritərə salaraq onu Smolensk dğyüşünün şərəfinə Smolensk adlandırır.
## Xəritə
* Islas Livingston y Decepción. Topqrafik xəritə. Miqyas 1:100000. Madrid: Servicio Geográfico del Ejército, 1991.
* Antarktika məlumatlarının rəqəmsal bazası. Antarktikanımn topoqrafik xəritəsi. Miqyas 1:250000 . Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR). 1993-cü ildən mütamadi olaraq yenilənir.

## Mənbə
* Smolensk boğazı. SCAR Composite Antarctic Gazetteer.
* Bolqar Antarktika Sorğu kitabçası.
Dürri Mehmed Əfəndi

**Dürri Mehmed Əfəndi** () — Osmanlı alimi, şair və şeyxülislamı.

## Həyatı
Məşhur Osmanlı üləma ailəsi olan Dürrizadələr ailəsinin ilk fərdi olan Mehmed Əfəndi İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası İlyas Əfəndi sadə məhəllə mollası olmuşdur. Mədrəsə təhsilini bitirdikdən sonra müdərris olaraq bəzi mədrəsələrdə fəaliyyətə başladı. Daha sonra IV Mehmed dövrünün məşhur başqazılarından Əbdülqadir Əfəndinin qızı ilə evlənərək nüfuzunu yüksəltdi. 1704-cü ildə Süleymaniyə müdərrisi ikən qazılığa yüksəldi və 1707-ci ildə Misir, 1716-cı ildə Məkkə, 1720-ci ildə isə İstanbul qazısı oldu. Ancaq son vəzifə yerində məsuliyyətsizliyi səbəbilə 1721-ci ildə vəzifədən alındı. Uzun müddət vəzifəyə gətirilməyən Mehmed Əfəndi 1726-cı ildə Anadolu başqazısı təyin olundu. Ancaq dövrün qazılarının Mehmed Əfəndini guya təyin məsələlərində rüşvətə yol verməsi haqqında sədrəzəm İbrahim Paşaya şikayət etməsi nəticəsində vəzifədən alındı və paytaxtdan sürgün edildi. Bir müddət sonra baş verən Patrona Xəlil ayaqlanmasının ardından 1730-cu ilin oktyabrında Rumeli başqazısı oldu. 9 ay bu vəzifədə qaldıqdan sonra istehfa versə də, 1734-cü ilin avqustunda ikinci dəfə bu vəzifəyə gətirildi. Nəhayət, 31 oktyabr 1734-cü ildə şeyxülislamlığa gətirildi. Bu əsnada olduqca yaşlı idi. 1736-cı ilin fevralında iflic keçirdi və Sultan Mahmud tərəfindən yazdığı fətvalara imza yerinə möhür vurmaq icazəsi verildi. Xəstəliyinə baxmayaraq dövlət işləriylə yaxından maraqlanan Dürri Mehmed Əfəndi səhhətinin ağırlaşması səbəbilə 13 aprel 1736 tarixində vəzifədən alındı. Həyatının qalan bir neçə ayını Üsküdardakı evində keçirən Mehmed Əfəndi çox keçmədən burada vəfat etdi. Cənazəsi Yaşılqapı məzarlığına dəfn edildi.

2 oğlunun olduğu bilinən Mehmed Əfəndinin müdərris olan böyük oğlu Nurəddin Əfəndi gənc yaşda vəfat etmiş (1722), digər oğlu Mustafa Əfəndi isə özü kimi şeyxülislam olmuşdur.

## Mənbə
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, II, bk. İndeks;
* Râşid, Târih, V, 208, 276–277;
* İlmiye Defteri, İÜ Ktp., TY, nr. 8879, vr. 4b;
* Şem’dânîzade, Târih (Aktepe), I, 40;
* Subhî, Târih, vr. 18b, 32a, 33b-34a, 63b, 71b, 77a-79b;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 91–92;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 515;
* Sicill-i Osmânî, II, 338;
* J. R. Walsh, "Dürrīzāde", EI2 (İng.), II, 629

## İstinadlar
Leyla Şəripova

**Leyla Rəcəb qızı Şəripova** (; ) — müğənni, bəstəkar, nəğməkar şair, Tacikistan SSR (1965) və Azərbaycan SSR xalq artisti (1977).

## Həyatı
1930-cu il yanvarın 28-də Bakıda anadan olub. Atası İzmir türkü, anası isə azərbaycanlıdır.

Bir müddət Sədrəddin Əyni adına Tacikistan Opera və Balet Teatrında solist kimi fəaliyyət göstərib. 1978-ci ildə Bakıya köçüb və 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin aparıcı solisti işləyib. Leyla Şəripova Yevgeni Jıvayevin rəhbərliyi ilə Özbəkistan Televiziya və Radio xalq çalğı alətləri ansamblının, Adil Bağırovun rəhbərliyi ilə "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblının və Gülarə Əliyevanın rəhbərliyi ilə "Dan ulduzu" instrumental ansamblının müşayiəti ilə çıxış edib. 1988-ci ildən Almaniyanın Düsseldorf şəhərində yaşayıb.

Şəripovanın repertuarında türk, əfqan, azərbaycan, erməni, türkmən, ərəb, fars, özbək və ispan mahnıları olub. Müğənninin ifaları nüfüzedici lirizim ilə, şeriyyətlə fərqlənir. Leyla Şəripovanın ustalığı və zərif vokal mədəniyyəti dinləyicilərin məhəbbətini qazanmışdır. Şəripova həm də bəstəkar və nəğməkar şair olub, 10 mahnının sözlərini yazıb, "Qara gözlər" və "Badam çiçəyi" adlı fars mahnıların müəllifi olub.

2024-cü il fevral ayının 24-də Almaniyanın Düsseldorf şəhərində vəfat edib. Vəsiyyətinə uyğun olaraq cənazəsi yandırılıb.

## Mükafatları
* Tacikistan SSR əməkdar artisti (1960)
* Tacikistan SSR xalq artisti (1965)
* Azərbaycan SSR xalq artisti (29 iyun 1977)

## İstinadlar
Tapılmış və bərpa edilmiş Azərbaycan filmlərinin siyahısı

**Tapılmış və bərpa edilmiş Azərbaycan filmlərinin siyahısı** — 

## Siyahı
### Tapılmış
*Əvəz-əvəzə
*Vulkan üzərində ev
*İki yoldaş
*Dəcəl dəstə

### Tapılmış və bərpa edilmiş
*Bəstəkar Müslüm Maqomayev
### Bərpa edilmiş
*Əzablı yollar
*Şəhərimin daşları
*Foto "Fantaziya"
*Bircəciyim
*Su ərizəsi
*İstintaq
*Bizim Cəbiş müəllim
*Qətldən yeddi gün sonra
*Uşaqlığın son gecəsi
*Bizi bağışlayın
*Ötən ilin son gecəsi
*Tütək səsi
*Bəyin oğurlanması
*Gümüşgöl əfsanəsi
*Gümüşü furqon
*Yay günlərinin xəzan yarpaqları
*Arşın mal alan
*Bir ailə

## İstinadlar

## Mənbə
*
*
Şualar

**Şualar** (; ) — Səid Nursinin "Risaləyi-Nur" məcmuəsini təşkil edən risalələrdən biri. 

## Əsər
Bu risalə Quranın möcüzəvi xüsusiyyəti, ayələrinin hikmətləri, Allahın varlığı, Əsmayi-hüsnanın təcəlliləri kimi mövzularla yanaşı, bəzi hadisələrlə bağlı əbcəd və cəfr hesablamaları, "Risaləyi-Nur"un xüsusiyyətləri və bu əsərlə bağlı məhkəmələrdə aparılan müdafiələri əhatə edir. Bu risalə 1936–1949 illər arasında Eskişehirdə yazılmışdır.

"Şualar" "Risaləyi-Nur"un tərkibində 1996-cı ildə nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Risaləyi-Nur

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* *[https://risaleoku.com/oku/sualar/4 Şualar (türkcə)]*
Bozqurdların ölümü (roman)

**Bozqurdların ölümü** — Nihal Atsızın Maltəpədə 13 aprel 1946-cı ildə tamamladığı, Göytürk xaqanlığı tarixindən bir hissəni və Kür Şad dastanından bəhs etdiyi romanıdır.

Roman tələbə olan bir qrup gəncin söhbət əsnasında içlərindən ədəbiyyatçı olanın hekayəni danışması ilə başlanır. Əsər Bozqurdlar dirilir romanının ilk hissəsi sayılır.

## Mövzu
Edilən müharibələr və birləşən boylar vasitəsilə Göytürklər olduqca varlanırlar, lakin Çin Tan sülaləsisakit dayanmır. Çuliq xaqanın çinli xatunu İ-Çin Xatun xaqanı zəhərləyir. Xaqanın yerinə keçən Qara xaqan da eyni qadınla evlənincə daxili toqquşmalar başlayır.

Çuluq xaqanın kiçik oğlu Kür Şad və tərəfdarlarıəvvəldən bu çinli qadına nifrət edirlər, lakin xaqana qarşı hörmətsizlik etmək törələrə görə qadağandır. Bu çinli qadının qardaşı da türklərə qarşı çinlilərə casusluq edir və türklərin əxlaqını pozmağa başlayır.

Tədricən zəifləyən Göytürklər Çinə edilən son səfərdə məğlub olub, əsir düşürlər. Uzun illər davam edən əsarətdə Çinin təzyiqlərinə baxmayaraq kimliklərini itirməyən Kür Şad və 40 tərəfdarı Çinə qarşı üsyan başladırlar.

Üsyan (Siqanfu basqını) zamanı qaçan Kür Şadın həyat yoldaşı və oğlu irəlidə qurulacaq II Göytürk xaqanlığının əsasını qoyurlar. Kür Şad və 40 əsgəri son nəfəslərinə qədər döyüşürlər və adlarını tarixə yazdırırlar. Əsərin sonunda həmin bu döyüşlərin ruhlarının Tanrı dağına çatmağı və orada digər Türk qəhrəmanları ilə qovuşmaları təsvir edilir.

## Fəsillər

### Birinci fəsil
* 621-ci ildə bir yaz gecəsi
* Bağatur Şad
* Qara Xaqan
* Ötükənin dəqiq nişançısı
* Tüng Yabqu Xaqanın elçiləri
* Onbaşı Səncər
* Kineş
* Yarqu
* Çalık
* Çalık iş başında
* Onbaşı Pars
* Casus
* Budun hirsli
* Hücum
* Şen-Kingin qəzəbi

### İkinci fəsil
* Kıraç Ata
* Yüzbaşı Böğü Alp
* Dönüş
* BögüAlpın yeni yumuşu
* Yumru
* Elçilər
* Yolda
* Batı xaqanı
* Tünq Yabqunun əsgərləri ilə qarşılaşma
* Yamtarın mübahisəsi
* Ötükən yolunda
* Almıla
* İ-çing xatun
* Bozqır yasası
* Tulu xan
* Açılan tapmaca
* Şübhə
* Onbaşı Sülemiş
* Qaraqulan
* Qıtlıq
* Üsyan
* Yüzbaşı Yağmur
* Tanrı Türklərə qəzəblənir
* Məğlubiyyət
* Tələnin içində
* Son gülüş

### Üçüncü fəsil
* Bir il sonra
* Can acısı və könül acısı
* Filosof Şen-ma
* Yamtar uyanır
* Kıraç Atanın dedikləri gercəkləşir
* Çin türklərin əxlaqını pozur
* Beş il sonra
* Yakarış
* Üsyan
* Son

## Personajlar və ilham qaynaqları

## Həmçinin bax
* Nihal Atsız

## İstinadlar
Tanrıverdi Mustafayev

**Tanrıverdi Qiyas oğlu Mustafayev** () — "Bakı Elektrikşəbəkə ASC"nin Mətbuat xidmətinin rəhbəri, Ədliyyə Nazirliyi Penitensiar Xidmətin İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsi, biologiya elmləri namizədi.

## Həyat və fəaliyyəti
Tanrıverdi Mustafayev 1962-ci il yanvarın 4-də Qərbi Azərbaycanın, Çəmbərək rayonunun Gölkənd kəndində kolxozçu ailəsində anadan olub.
* 1969-cu ildə doğma kəndlərindəki orta məktəbin birinci sinfinə gedib.
* 1979-cu ildə orta məktəbi başa vuraraq, *Azərbaycan Politexnik İnstitutunun* (indiki Azərbaycan Texniki Universitetinin) *Avtomatika və Hesablama Texnikası* fakültəsinin Sənaye elektronikası ixtisasına qəbul olub.
* 1984-cü ildə ali təhsilini uğurla başa vurub, təyinatla *Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi*nin Elmi-Tədqiqat Əkinçilik İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışmağa başlayıb.
* 1985-cil ilin aprelindən 1987-ci ilin aprelinə qədər göndərişlə Moldova EA-nın Ekoloji Genetika İnstitutunun İxtisasartırma və İxtisasdəyişmə Fakültəsində təhsilini davam etdirib.
* 1987-ci ilin oktyabrında *Moldova EA-nın Ekoloji Genetika İnstitutu*nun aspiranturasına daxil olub.
* 1991-ci ildə aspiranturanı bitirib və biologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi alıb.
* Hələ Sovet dövründə Moldova ilə Azərbaycan arasında elmi, mədəni əlaqələri saxlamaq və daha da inkişaf etdirmək üçün Moldova Azərbaycanları adət-ənənələri mərkəzi — *"Araz"* cəmiyyəti yaradıb.

* Moldovanın Nazirlər Soveti yanında *Milli Münasibətlər üzrə Dövlət Departament*inə (MMDD) işə dəvət olunub. Həmin Departamentdə Moldovada yaşayan azlıqlarla iş şöbəsinin müdiri təyin olunub.

* 1997-ci ildə Moldova prezidentinin Azərbaycana rəsmi səfəri çərçivəsində nümayəndə heyəti ilə birlikdə ölkəmizə gəlib və Heydər Əliyevlə görüşüb.
* 1998-ci ildə Moldova-Türkiyə hökumətlərarası iqtisadi, mədəni, elmi əlaqələr komissiyasının üzvü olub.
* 2001-ci ilin noyabrına qədər həmin vəzifədə çalışıb. 2001-ci ilin noyabrında Moldova nümayəndə heyəti tərkibində Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayında iştirak edib.
* 2002-ci ilin əvvəlində yenidən Moldovadan Azərbaycana gəlib. Fevral ayının 7-də Moldovadakı işini Azərbaycandakı işlə dəyişib: "Barmek" Azərbaycan Elektrik Şəbəkəsinin mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri təyin olunub. Hazırda *"Bakı Elektrikşəbəkə ASC"*nin Mətbuat xidmətinin rəhbəridir.
* 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

### Ailəsi
Ailəlidir, iki oğlu var — biri Qərbi Azərbaycanda, digəri isə Moldovada anadan olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mənim kəndim — Tanrıverdi Mustafayev
Yeni Sbrodovka (Şaran)

**Yeni Sbrodovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd İçke Tombaqoş kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 19&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (İçke Tombaqoş): 12&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 47&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (75%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kammon boğazı

**Kammon boğazı** () — Kyuşu adası ilə Honşu adası arasında yerləşən boğaz. Bəzən **Anato** (), **Bakan** (), **Şimonoseki** (). Bəzi hallarda ayrı-ayrı boğazlar şəbəkəsi olaraq qeyd edilir.

## Əhali
Boğazın yerləşdiyi rayon ərazisində 1.3 milyon insan yaşayır. Boğazın Honsü adası sahillərində Şimonoseki, Kyuşu adası sahilində isə Kitakyuşu şəhəri yerləşir. Yaxınlıqdakı Kitakyusyu hava limanı 2006-cı ildə inşa edilmişdir.

## Nəqliyyat

Boğazın alt hissəsindən dəmiryolu və avtomobil tunelləri inşa edilmişdir. Üstəlik adaları Kammon körpüsü birləşdirir. Çin və Koreya ilə bərə əlaqəsi təşkil rdilir.

## İqtisadi əhəmiyyəti
Kammon boğazı Yapon və Daxili Yapon dənizlərini birləşdirir. Bu baxımdan yük daşımada geniş istifadə edilir. Boğazın yerləşdiri ərazidə turizm inkişaf etmişdir.

## Məmbə
* Kanmon straits guide
İltifat Əliyarlı

**İltifat Musa oğlu Əliyarlı** () — tarixçi-alim, publisist, tarix üzrə fəlsəfə doktoru.

## Həyatı
İltifat Əliyarlı 1949-cu ildə Jdanov (indiki Beyləqan) rayonunun Birinci Şahsevən kəndində anadan olub. 1974-cü ildə ADU (indiki BDU)-nun tarix fakuitəsinin əyani şöbəsini bitirib. 1974–1981-ci illərdə Beyləqan rayonunda müəllim, 1982–1995-ci illərdə AMEA-nın A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda baş laborant, kiçik elmi işçi və elmi işçi vəzifələrində çalışıb. 1990-cı ildə Azərbaycan polisiinin tarixi üzrə respublikada ilk dəfə olaraq dissertasiya işi müdafiə edərək, tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb. Elmi-tədqiqatla yanaşı ali məktəblərdə pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub.

İ. Əliyarlı 1996–2008-ci illərdə AR DİN-in "Mübariz keşikdə" qəzetində çalışıb. O, hazırda qüvvədə olan 2 iyul Polis Gününün təsis edilməsində yaxından iştirak edib. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru İ. Əliyarlı polis və Azərbaycan tarixinə dair 6 kitabın və bir neçə elmi məqalələrin müəllifidir. Radio və televiziyada çıxışları olub, dövrü mətbuatda müxtəlif aktual mövzularda 1000-ə yaxın məqaləsi dərc edilib.

İ. Əliyarlı 2008-ci ilin sentyabrından AR Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi (RİTN) sistemində işləyib. AR RİTN Muzeynin direktoru olmuşdur. AR RİTN "Aztelekom" İB Tədris Mərkəzinin rəis müavini vəzifəsində çalıçıb. Hazırda Azərbaycan Milli Ensiklopediyasında redaktordur.

## Əsərləri
* Azərbaycan Daxili İşlər Orqanlarının tarixi. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB, 2003 (həmmüəllif).
* Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Orqanlarının Milli Qəhrəmanları. Bakı: Mütərcim, 2005.
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə rabitənin inkişafı 28 may 1918- 27 aprel 1920-ci il. Bakı: Mütəcim, 2009.
* İstiqlal fədailəri-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirləri və silahdaşları: 1918–1920. Bakı: Mütərcim, 2013.
* Azərbaycan Cümhuriyyətinin daxili işlər nazirləri və silahdaşları. Bakı: Mütərcim, 2017.
* Azərbaycan Polisinin yaranması və təşəkkülü tarixindən: 1918–1920-ci illər. Bakı: Mütərcim, 2018.

## Həmçinin bax
* Əliyar Şahsevən
* Süleyman Əliyarlı

## İstinadlar
Belarus Silahlı Qüvvələri

**Belarus Silahlı Qüvvələri** — Belarus Respublikasının ərazi bütövlüyünü qorumaq məsuliyyəti daşıyan ordu.

Belarus Silahlı Qüvvələrində xidmət edən hərbi qulluçuların sayı 46 min 482 nəfərdən ibarətdir. Belarus ordusunun silahlanmasında 1317 ədəd tank, 1942 ədəd zirehli maşın, 63 ədəd təyyarə və 15 döyüş helikopteri var. O cümlədən silahlanmanı 100 millimetrdən böyük kalibrli 1079 artilleriya qurğusu tamamlayır.

2017-ci il çərçivəsində Belarus Silahlı Qüvvələrində 1300-dən çox hərbi hazırlıq tədbiri keçirilib. Hərbi qulluqçular 22 min 200-dən çox paraşütlə tullanış həyata keçiriblər. 2017-ci ildə hazırlıq proqramı çərçivəsində 3000-dən çox hərbi mütəxəssis, o cümlədən 277 zabit və 1638 kiçik komandir heyəti hazırlanıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Belarus Hərbi Hava Qüvvələri

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Müdafiə naziri Belarus Silahlı Qüvvələrinin yaradılmasının 100 illiyinə həsr olunan mərasimdə iştirak edəcək
* Belarus Müdafiə Nazirliyinin rəsmi internet səhifəsi
* Belarusian army aims to protect Russian airspace, not to atack other countries
Eldar Çiviç

**Eldar Çivik** (;  28 may, 1996, Tuzla, Bosniya və Herseqovina) — Çexiya Birinci Liqasının Sparta Praqa futbol klubu və Bosniya və Herseqovina milli futbol komandasında sol cinah müdafiəçisi mövqeyində mübarizə aparan bosniyalı peşəkar futbolçu.

## Uğurları
**Spartak Trnava**
*Slovakiya Super Liqası: **2017–2018**

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
Şoci

– Yaponiya memarlığında taxta çərçivə üzərində şəffaf kağızdan ibarət olan, taxta və ya bambuk qəfəslə əhatə olunan qapı, pəncərə və ya otaq ayrıcısı. Ənənəvi şocidə ənənəvi yapon kağızı vaşi işlənsə də, müasir dövrdə şocinin hazırlanmasında sənaye kağızından və plastikdən də istifadə olunur.

## Funksiya
Şocilər döndürülən qapılardan fərqli olaraq yana sürüşdürülərək açılıb-bağlandığından otaqda daha çox yerin olmasını təmin etmək funksiyasını daşıyır.

Şocilər adətən ənənəvi evlərdə (bəzən hətta Qərb stilindəki evlərdə), xüsusilə vaşitsularda (ənənəvi yapon otağı) istifadə olunur. Müasir memarlıqda şoci tikilinin xarici memarlığından istifadə olunmur.

Yaponiya yazıçısı Cuniçiro Tanizaki Yaponiya estetikası və memarlığından bəhs edən "Kölgələrin tərənnümündə" adlı kitabında şocinin işıq və kölgə arasındakı qarşılıqlı əlaqədə şocinin rolundan bəhs edir.

## Terminologiya
Əvvəllər *şoci* sözü həm *[[fusuma]]* sözü (keçmiş ), həm də *şoci* (keçmiş ) sözü üçün işlədilirdi.

## Həmçinin bax
* Fusuma

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*''Sukiya Living Magazine'' məqaləsi
*
Yapon hörümçək yengəci

**Yapon hörümçək yengəci** () — Xərçəngkimilər yarımtipinə, Yengəclər infrodəstəsinə aid olan növ. Buğumayaqlılar tipinə daxil olan ən iri canlılardan biridir. Karapaksı 45 sm, ilk çüt ayaqları arasında məsafə 3 metr olan canlı. Sakit okeanın Yaponiya sahillərində, 50–300 metr dərinlikdə yayılmışdır.

## Təsviri
Çəkisi 40 kq. Ayaqsız uzunluğu 80 sm, ayaqları ilə birlikdə 6 metrdir. Erkəklərin gövdəsi dişilərdən daha böyük, ayaqları daha uzundur. 150–800 metr dərinlikdə yaşasalarda, adətən 200–300 metr dərinlikdə daha tez-tez rastlaşırlar. Yumurtlama dönəmində 50 m dərinliyə qədər qalxa bilirlər (yaz mövsümündə).

Əsasən molyusk və heyvan qalıqları ilə qidalanır. 100 il ömür sürə bilirlər.

Bu canlılar qida, elmi və dekorativ məqsədlər üçün istifadə edilir. Əsasən iri akvariumlarda saxlanılır.

## Qorunma
Yaz ayları onların ovuna qadağa qoyulur.

## Təsnifat
Yengəcin elmi adı (*M. kaempferi*) alman səyyahı və naturalisti Engelbert Kempferin şərəfinə verilmişdir. Növ ilk dəfə 1836-cı ildə hollanfd zooloqu Konrad Yakob Temmink tərəfindən qeydə alınmışdır.

*Macrocheira* cinsinə daxil olan və günümüzdə yaşayan yeganə növdür (†M. longirostra и †M. teglandi). Cinsi ya Inachidae ya da Majidae fəsiləsinə daxil edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Yarıq

**Böyük Yarıq** — Adi gözlə, Süd Yolunun parlaq qolunu, uzunluğunun üçdə biri qədərini uzunlamasına bölən və çoxlu sayda ulduzun zolaqları ilə əhatə olunmuş qaranlıq bir zolaq kimi görünür.

Astronomiyada Böyük Yarıq-(bəzən Qaranlıq Yarıq kimi , çox az hallarda Qaranlıq Çay kimi də adlandırılır) Günəş Sistemi ilə Süd Yolu qalaktikasının Oxatan qolu arasında uzanan örtülü, qeyri-parlaq, molekulyar toz buldudunun birləşməsidir. Bu buludlar Yerdən 800–1000 parsek (2600–3300 i.i.) məsafədə yerləşir. Buludlar 1 milyon günəş kütləsi tərtibində plazma və tozdan ibarətdir.

Böyük Yarıq Qu bürcündən başlayaraq burada, Qu Yarığı və ya Şimal Kömürü adlandırılır, Qartal bürcünə uzanır; İlandaşıyan bürcündə genişlənir; Oxatan bürcündə Qalaktik Mərkəzdə gizlənir; və nəhayət Sentavr bürcünə uzanır. Qaranlıq ən vacib bölgələrdən biri, Qu OB2 assosiasiyasıdır, o gənc ulduzların böyük bir qrupunu özündə birləşdirməklə bərabər həm də Dünyanın yaxınlığındakı ən böyük ulduzəmələgəlmə bölgələrindən biridir. Bu cür qaranlıq yarıqlar, Andromedada NGC 891 və Veronikanın Saçları bürcündə NGC 4565 (İynə qalaktikası) kimi bir çox kənar qalaktikalarda görülə bilər.

## İstinadlar
Qalaktika müstəvisi

Qalaktika müstəvisi, disk şəkilli qalaktikanın kütləsinin əksəriyyətinin özündə saxlayan sahədir. Qalaktika müstəvisinin perpendikulyarları qalaktik qütbləri göstərir. Real halda, qalaktika müstəvisi və qalaktik qütblər terminləri əsasən Yerin aid olduğu Süd Yolu qalaktikasının müstəvisini və qütblərini işarə edir.

Bəzi qalaktikalar düzənsizdir və diskşəkilli quruluşa malik deyildir. Süd Yolu kimi spiral qalaktika halında belə, qalaktika müstəvisini müəyyənləşdirmək, ulduzların mükəmməl bir düzülüşü olmadığından bir qədər qeyri-adi və zahiri olur. 1959-cu ildə BAİ Süd Yolu şimal qalaktik qütbünün mövqeyini, R = 12h 49m, Dec = 27 ° 24' B1950 kimi təyin etdi; hazırda istifadə edilən J2000 dövründə, pressesiya nəzərə alındıqdan sonra koordinatlar RA 12h 51m 26.282 s, 27 ° 07 '42".01 kimi təyin olundu. Bu koordinantlar, Arktur parlaq ulduzu yaxınlığında, Veronikanın Saçları bürcündədir və eyni zamanda cənub qalaktik qütbü Heykəltəraş bürcünə uzanır.

Qalaktik koordinatların "sıfır uzunluğu" 1959-cu ildə, göy sferinin şimal qütbündən 123° mövqeyində olmaqla müəyyən edilmişdir. Beləliklə, qalaktik ekvatorda yerləşən sıfır uzunluq nöqtəsi 17h 42m 26.603s, −28° 55' 00".445 (B1950) və ya 17h 45m 37.224s, −28° 56' 10".23 (J2000)-dir və onun J2000 mövqeyi açısı 122°.932 -dir. Qalaktik mərkəz, 31,72 ° (B1950) və ya 31,40 ° (J2000) şimal şərq mövqelərində yerləşir.
Əlixanlı (Gürcüstan)

**Əlixanlı** — Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı.

## Toponimkası
Əlixanlı- Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı. Bu kənd adı xəzərlərin mənbələrdəki Alikan tayfasının adındandır. Erkən orta əsrlərdə Cənub-şərqi Avropada xəzərlərin bir tayfası Alikan adlanmışdı. Əlixanlı "Alikan tayfasına mənsub" mənasındadır. 

## Həmçinin bax
Tiflis əyaləti

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az

## İstinad
Xozapin

**Xozapin** Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında xaraba kənd adı.

## Toponimkası
Xozapin- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında xaraba kənd adı. Qars əyalətində Xozikənd, Azərbaycanda Quzukənd, Xuzabirt və Şimali Qafqazda, Qroznı əyalətində Xuz-Kort toponimləri ilə mənaca eynidir. 

## İstinadlar

## Xarici keçid
* lib.az/maps
Yeni Tombaqoş (Şaran)

**Yeni Tombaqoş** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd İçke Tombaqoş kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 8&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (İçke Tombaqoş): 1&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 43&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə marilər (93%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Şibilər

**Şibilər** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Şibilər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonunda) Şivili kənd adı ilə (yenə orada) eynidir. Orta əsrlərdə Anadolu yarımadasında yaşamış kürdmənşəli Şivili tayfasının adındandır.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
lib.az/maps

## İstinad
Kompton effekti

**Kompton effekti** — fotonların sərbəst elektronlar tərəfindən uyğun olmayan səpilməməsi, qeyri-sabitlik fotonların səpilmədən əvvəl və sonra müdaxilə etməməsi deməkdir. Effekt foton tezliklərinin dəyişməsi ilə müşayiət olunur, enerjinin bir hissəsi səpdikdən sonra elektronlara ötürülür. 

## Tarix
1922-ci  ildə Artur Kompton fotonların mövcud olmasını sübut edən və onlar haqqında elmi təsəvvürləri daha da dərinləşdirən bir hadisəni təcrübədə müşahidə etdi. 

## Kompton effekti nəzəriyyəsi
200px|thumb|left|Kompton effekti üçün təsvir. Dalğa boyu olan <math>\lambda</math> radiasiya soldan sağa doğru yönəldilir. Bir elektronla əlaqə qurduqdan sonra, <math>\lambda',</math> dalğa uzunluğunu bir istiqamətə görə orijinal istiqamətə <math>\ \theta</math> nisbətlə dəyişir. Ox, fotonun qarşılıqlı olduğu elektronun hərəkət istiqamətini göstərir.
Foton sərbəst elektronla səpələndikdə, \ \nu və \ \nu' foton frekansları (səpilmədən əvvəl və sonra müvafiq olaraq) əlaqələrlə bağlıdır:
: \nu'=\nu\;{1\over {1 + {h\nu\over {m_ec^2}}(1-\cos\theta)}},
\ \theta — səpələnmə bucağı (səpilmədən əvvəl və sonra foton yayılma istiqamətləri arasındakı bucaq).

Dalğa uzunluğuna gəldikdə:
: \ \lambda'-\lambda=\lambda_k(1-\cos\theta),
\lambda_k={h\over {m_ec}} —  Kompton elektron dalğasının uzunluğu \lambda_k=2,4263 \cdot 10^{-12} Metrə bərabərdir.

Kompton səpilməsindən sonra foton enerjisinin azalması "*Kompton növbəsi*"  adlanır. Klassik elektrodinamik çərçivəsində Kompton effekti izahı mümkün deyil, çünki bir elektromaqnit dalğasının bir yüklə (Tomson saçılması) dağılması onun tezliyini dəyişmir.

Kompton effekti mikropartiküllərin partikül dalğasının ikililiyinin sübutlarından biridir və fotonların mövcudluğunu təsdiqləyir.

Dəstəkləyici bir elektron tərəfindən səpilmə halında Compton təsirində enerji qorunması qanunu aşağıdakı kimi yazıla bilər:
:
: \ {hc \over {\lambda}} + m_ec^2={hc \over {\lambda'}}+\frac{m_e c^2}{\sqrt{1-\frac{\displaystyle v^2}{\displaystyle c^2}}}.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
“Ümumi fizika kursu. Atom fizikası”, E.Ə. Məsimov, Bakı-2010, səh. 49-54
Aylin Fazelian

**Aylin Fazelian** — siyasətçi, millət vəkili.

## Həyat və fəaliyyəti
Aylin Fazelian 14 yaşından siyasətlə məşğuldur. O, 12 ildir ki, "Sosial-Demokrat Partiyası"da fəaliyyət göstərir. O, bundan əvvəl partiyanın Qadınlar Təşkilatının idarə heyətinin ən gənc üzvü seçilib.
11 bələdiyyə tərəfindən seçki vərəqəsində ikinci namizəd olub. Aylin Fazelian İsveç milli parlamentinə seçilən ilk azərbaycanlıdır.

13 yanvar 1992-ci ildə anadan olan İsveç Sosial Demokrat siyasətçidir. 2018-ci il parlament seçkilərindən sonra Vastra-Qotalandın qərb dairəsində parlamentin üzvü seçildi.

Aylin Fazelian Xarici İşlər Komitəsinin üzvü və Nordic Şurasının üzvüdür. S-women birliyinin idarə heyətindədir və beynəlxalq məsələlər üzrə birliyin nümayəndəsi. Eyni zamanda Göteborq bölgəsində Sosial Demokratlar şurasının üzvüdür.

O, Vestre-Gotaland Regional İnkişaf Şurasında Sosial Demokratlar qrupunun lideri həmçinin SBU rayon şurasının üzvü idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanlı bacılar İsveçdə deputat seçildi
* Azərbaycanlı deputata İsveçdə vəzifə verildi
Gyasi Zardes

**Gyasi Zardes** () - Amerika Birləşmiş Şatatlarını peşəkar futbolçusu. Hazırda Columbus Crew SC-da oynayır. ABŞ millisinin üzvüdür. Zardes 1991-ci il, Sentyabrın 2-də Kaliforniyada doğulmuşdur. Futbola 2009-cu ildə başlamışdır.

## İstinadlar