open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamiya Oraxelaşvili

**Mamiya Oraxelaşvili** (, , *İvan (Mamiya) Dmitrieviç Oraxelaşvili*; ) — Rusiya və Gürcüstanda inqilabi hərəkatda fəal iştirak edən gürcü bolşevik və sovet siyasətçisi.

## Erkən həyat və karyera
Rusiya imperiyasının Kutais qubernatorluğunda (indiki Gürcüstanda) mülkədar ailəsində anadan olan Oraxelaşvili Xarkov Universitetində və Sankt-Peterburq Hərbi Tibb Akademiyasında tibb təhsili alıb. O, 1903-cü ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının bolşevik fraksiyasına qoşulmuş, 1905-ci ildə Peterburqda baş vermiş üsyanda fəal iştirak etmişdir. 1906–1914-cü illərdə bir neçə dəfə çar polisi tərəfindən həbs olunub.

## Rus inqilabı
1917-ci ildə bolşeviklərin hakimiyyəti ələ keçirməsindən sonra Oraxelaşvili Vladiqafqaz Sovetinə sədrlik etdi. 1918–1920-ci illərdə Gürcüstan Demokratik Respublikasında gizli bolşevik dəstəsində çalışmış və Gürcüstan hökuməti tərəfindən həbs edilmişdir. Gürcüstan və Sovet Rusiyası arasında bağlanmış Moskva müqaviləsinə əsasən (1920-ci ilin mayında) azad edilib və daha sonra leqallaşdırılan Gürcüstan Kommunist Partiyasının sədri olub. 1921-ci ilin fevralında Gürcüstanın cənubunda bolşevik təxribatında iştirak etdi. Hansı ki, bu, Vladimir Lenin hökuməti tərəfindən Qırmızı Ordunun Gürcüstana hücumu üçün bəhanə kimi istifadə edilmişdir. O, İakov Moiseyeviç Şafirin (1921) *"Тайны меньшевистского царства" ("Menşevik Gürcüstanın sirləri")* əsərinə müqəddimə yazmışdır.

## Sovet Gürcüstanında
Gürcüstanın sovetləşməsindən sonra Oraxelaşvili Gürcüstan Revkomunun sədri və Gürcüstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi vəzifələrində çalışıb. Sonralar Gürcüstan Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini və Zaqafqaziya SFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri oldu. 1923–1937-ci illərdə SSRİ Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini və Zaqafqaziya Kommunist Partiyası Komitəsinin birinci katibi vəzifələrində çalışmış və Qafqazda ən nüfuzlu sovet rəsmilərindən biri olmuşdur.

1930-cu ildə Oraxelaşvili Kommunist Partiyasının "Pravda" qəzetinin redaksiya heyətinə daxil olur. 1932-ci ildə Marks-Engels-Lenin İnstitutunun direktor müavini təyin edilmiş, Kommunist Partiyasının tarixinə, Zaqafqaziya və Gürcüstanda bolşevik fəaliyyətinə dair bir neçə əsərin müəllifidir. Onun sözügedən dövrün tarixi təsvirləri hadisələrin Stalinist versiyası ilə xüsusilə üst-üstə düşmürdü.

1937-ci ildə Böyük Təmizləmə zamanı o, həbs edildi, daha sonra isə edam edilib. Onun həyat yoldaşı, Gürcüstan SSR təhsil naziri Məryəm Oraxelaşvili həbsxanada işgəncələrə məruz qalaraq güllələnib. Onların qızı Ketevan QULAQ düşərgəsinə göndərilib və onun əri, görkəmli dirijor Yevgeni Mikeladze işgəncə ilə öldürülüb. Onlar 1955-ci ildə reabilitasiya olunublar.

## İstinadlar
Vladiqafqaz dəmiryolu

**Zaqafqaziya dəmiryolu** — Rusiya imperiyasında özəl dəmir yolu. 1875-1885-ci illərdə Rostov-Vladiqafqaz Dəmir Yolu Cəmiyyəti, 1885-1918-ci illərdə Vladiqafqaz Dəmir Yolu Cəmiyyəti adlandırılıb.

Yol Kuban, Terek, Dağıstan, Don qoşunları, Qara dəniz, Stavropol, Həştərxan, Saratov vilayətlərinin ərazisindən keçirdi.
## Tarixi
Rostov-Vladiqafqaz dəmir yolu səhmdar cəmiyyətinin nizamnaməsi 1872-ci ildə təsdiq edilmişdir. Səhmdarlara iri kapitalın nümayəndələri: A.İ.Putilov, A.İ.Vışneqradski, A.A.Davıdov, çar ailəsinin üzvləri, saray aristokratiyası daxil idi. Vladiqafqaz dəmir yolunun Yekaterinodar və Tixoretski hissələrinə rəhbərlik etmiş Teraşkeviç qardaşları haqqında məlumat var. Texnoligiya mühəndisi İosif İosifoviç Teraşkeviç Yekaterinodar deposunun (Yekaterinodar), texnoloji mühəndis Ludoslav-Severin İosifoviç Teraşkeviç isə Tixoretsk emalatxanalarının rəisi idi. Yolun baş idarəsi Sankt-Peterburqda, yolun idarəsi isə Rostov-na-Donuda olub. Yol Rusiyada ən gəlirli yollardan biri idi. Tikinti Voljsko-Kamski Bankının kreditləri hesabına maliyyələşdirilib.
## İstismarı
1895-1896-cı illərdə dəmir yolu Amerika Birləşmiş Ştatlarından 80 parovoz almışdı.

1913-cü il üçün yolun uzunluğu 2511 km, o cümlədən 684 km iki yollu hissələrdir. Yolun hərəkət heyətinə 795 parovoz, 19 525 yük vaqonu, 827 sərnişin vaqonu daxil idi.

Vladiqafqaz dəmir yolu lokomotivlərin neftlə qızdırılmasının istifadəsinə ilk keçənlərdən biri oldu. Buna yol boyu neft yataqlarının olması və onun ucuz istehsalı imkan vermişdi.

Yolda onlarla depo və dörd böyük dəmir yolu emalatxanası tikilmişdi. Rostov-na-Donuda (indiki Rostov elektrovoz təmiri zavodu), Vladiqafqazda (indiki Vladiqafqaz vaqon təmiri zavodu), Novorossiyskdə (indiki Novorossiysk vaqon təmiri zavodu). ), Tixoretskaya (indiki Tixoretsk maşınqayırma zavodu) olan müəssisələr hazırda da fəaliyyət göstərir. Novorossiyskdə dəmir yolu Rusiyada ilk mexanikləşdirilmiş elevatoru istifadəyə vermişdi (48240 ton üçün). Yol həmçinin stansiyalarda da elevatorlar tikmişdi: Tixoretskaya, Staniçnaya, Armavir, Naqutskaya, Kursavka; Dərbənddə balıq soyuducu anbarı (177 min ton üçün), 30 neft anbarı, Qroznı və Novorossiyskdə neft kəmərləri vardı. Yol Qara dənizdə 5 yük dokuna (onlardan 2-si elevator idi), bir neft tanker parkına, bir buzqıran gəmiyə və Qroznıda neft emalı zavoduna (gündə 1930 ton neft gücünə) sahib idi.

Dəmir yoluna məxsus 23 dəmir yolu məktəbində 5600 şagird təhsil alırdı.

1918-ci ilin sentyabrında Vladiqafqaz dəmir yolu milliləşdirilərək Xalq Dəmir Yolları Komissarlığına verildi. 2006-cı ildən yolun əsas xətləri Şimali Qafqaz Dəmir Yolunun, bəzi xətlər isə Volqa Dəmiryolunun bir hissəsidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Nal

**Nal** — at, eşşək, öküz və bənzəri heyvanların ayaqlarını zədələnmədən qorumaq üçün istifadə olunan, əksər hallarda metaldan, bəzən də qismən, yaxud tamamilə müasir sintetik materialdan düzəldilən əşya. Az da olsa, bəzi hallarda nalların yapışdırılan formalarına rast gəlinir. Heyvanların ayaqlarına nal vuran şəxsə nalbənd deyilir.

## Mədəniyyətlərdə yeri

### Xənədanlıq simvollarında
İngiltərənin ən balaca tarixi əyaləti olan Rutlandın bayrağında meşə palamutları səpələnmiş sahəyə qoyulmuş qızıl nal təsvir olunmuşdur.

## İstinadlar
Armxi çayı

**Armxi**və ya **Kistinka**(, ; , ) — İnquşetiyanın Ceyrax rayonundan və Vladiqafqaz (Şimali Osetiya) ərazisindən axan çay.

Armxi Terek çayının bir qoludur. Çayın uzunluğu 24&nbsp;km-dir. Su hövzəsinin sahəsi isə 298&nbsp;km²-dir.

Armxi (Kistinka) Sunja, Assa və Fortanqa çayları ilə birlikdə İnquşetiyanın əsas çayıdır. Çay yerli əhalinin təsərrüfat həyatında önəmli rol oynayır. Hər üç çayın hövzələrinin ümumi sahəsi isə 3073&nbsp;km²-dir.
## Coğrafiyası
Armxi (və ya Kistinka) çayı Ceyrax dərəsində yerləşir. Mənbəyini Arjelom və Yukurulomduk silsilələri arasındakı buzlaqdan götürür. Çay əsasən dağ buzlaqlarından qidalanır. Çayda su həmişə əhəmiyyətli miqdarda olur. Güclü və uzun müddət davam edən yağışlardan sonra səviyyə iki dəfə qalxa bilər. Çayda yüksək su aprel-may aylarında, qış qarları əriyəndə və çoxlu yağış yağanda baş verir. Şam və ağcaqayın meşələrindən şimal-qərb istiqamətində axır. Qısa axınlarda çaya axan sularla dolur. Mənsəbi Terekin sağ sahili boyunca 551 kilometr məsafədə yerləşir. Əsas qolu olan Şondon çayı sola doğru axır. Yüksəklikdə yerləşməsinə baxmayaraq çay demək olar ki, donmur. Yalnız şiddətli şaxtalar düşəndə çayın müəyyən hissəsi donur.

Çayın sahilində Olqeti, Lyajqi kəndləri, aşağı axarında isə rayon mərkəzi Ceyrax yerləşir. Bu səbəbdən çay yerli əhalinin təsərrüfat həyatında vacib rol oynayır. Onun suyundan bostançılıqda və heyvandarlıqda istifadə olunur. Çay sularında xırda balıqlara da rast gəlinir. Bu səbəbdən çayda balıq ovuna da rast gəlinir.

Yaşayış məntəqələrinə yaxın axdığından ciddi çirklənməyə də məruz qalır. Belə ki, 2021-ci ildə ekoloqların təşkil etdiyi təmizlik aksiyası zamanı çayın özündən və ətrafından 30 kisə tullantı toplanmışdır.

## Su reyestri məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, o, Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna aiddir. Çayın hövzəsi – Xəzər dənizi hövzəsinin Terek və Volqa çayları arasındakı çayları əhatə edir. Çayın su təsərrüfatı sahəsi Terekin Rusiya Federasiyasının Gürcüstanla sərhədindən Ursdon çayının qovuşduğu yerə qədərdir.

Dövlət su reyestrindəki obyekt kodu 07020000212108200003039-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Novomixaylovski

**Novomixaylovski** (yerli əhali:*Novomixaylovka*) — Krasnodar diyarının Tuapsinski rayonunda şəhər tipli qəsəbə (kurort qəsəbəsi). Novomixaylovski şəhər məskunlaşma ərazisinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Qəsəbə Tuapsinski rayonun şiamal hissəsində, Neçepsuxo çayının mənsəbində yerləşir. Tuapse şəhərindən 35 km şimal-qərbdə, Krasnodar şəhərindən isə 125 km cənubda yerləşir.

Şimalda Plyaxo, şərqdə Psebe, cənubda Olginka kəndləri ilə həmsərhəddir. Həmçinin "Primorskaya", "Lastochka", "Çernomorye" və "Aqria" kənd-sanatoriyaları qəsəbənin yaxınlığındadır.

Qəsəbə Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir. Üç tərəfdən şam və enliyarpaqlı meşələri olan dağ silsilələri ilə əhatə olunub. Qəsəbənin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 30 metr yüksəklikdədir. Sahilyanı hissəsi sıfır səviyyəli zonada yerləşir. Ərazinin ən hündür nöqtəsi şimal-şərqdə yerləşən Mayak dağıdır (304 m). Srednaya dağı (269 m) qəsəbənin şərq kənarındadır.

Hidroqrafik şəbəkə Neçepsuxo çayı ilə təmsil olunur. Qəsəbənin mərkəzində onun ən böyük sol qolu olan Psebe çayı Neçepsuxoya tökülür.

Kəndin iqlimi mülayim iqlimdən subtropikə keçiddir. İqlim şəraiti Qara dənizdən əsən hava kütlələri ilə xarakterizə edir. Orta illik temperaturu + 13,0 ° C, iyulun orta temperaturu + 23,0 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 4,0 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1100 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi

### Antik və orta əsrlər
Qəsəbə ərazisində antik və orta əsrlərə aidi yaşayış məntəqələri mövcud olmuşdur. Bunlardan ən böyüyü Zixi — Nikopsis (). İndiyədək qəsəbənin müxtəlif yerlərində qədim şəhərin xarabalıqları qorunub saxlanılmışdır.

13–15-ci əsrlərə aid İtaliya xəritələrinə görə, müasir yaşayış məntəqəsinin yerində Maura Cuxiya qalası var idi (*Maura Zicchia*).

### Müasir dövr
Qəsəbə Mixaylovskinin qəhrəmancasına döyüşən istehkamının şərəfinə adını almışdır (müasir kənd Arxipo-Osipovka yerində).

1870-ci ildə Şapsuq batalyonu dağıldıqdan sonra kənd formalaşmışdır.

2012-ci ilin 22 avqustunda leysan yağış nəticəsində Neçepsuxo çayında güclü daşqın baş verdi. Fəlakət zonasında 600 ev, xəstəxana və məktəb var idi. 4 nəfər ölmüş, 1500 nəfər xəsarət almışdır.

## Əhalisi
Novomixaylovskinin əhalisi 10850 nəfərdir. (2020)

## İstinadlar
Çeçenistan Respublikasının Dövlət Simfonik Orkestri

**Çeçenistan Respublikasının Dövlət Simfonik Orkestri** — Çeçenistan Respublikasının klassik musiqi ifa edən peşəkar musiqi kollektivi.
## Tarixi
Orkestrin əsası 1939-cu ildə musiqi məktəbinin müəllimi D.Besler tərəfindən qoyulmuşdur. İlk kollektivin üzvləri SSRİ-nin müxtəlif konservatoriyalarından - Moskvadan, Leninqraddan, Bakıdan və başqa şəhərlərdən gəlmiş gənc musiqiçilər idi. Böyük Vətən müharibəsi və çeçenlərin və inquşların deportasiyası orkestrin işini yarımçıq qoydu.

1950-ci illərdə orkestr Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Dövlət Filarmoniyasının tərkibində fəaliyyətini bərpa etdi. 1965-ci ildə orkestrin rəhbəri və baş dirijoru Ukrayna SSR xalq artisti Yaroslav Voşçak oldu.

1966-cı ildə orkestrin solisti Voşçakın həyat yoldaşı, Ukrayna SSR xalq artisti Qalina Polivanova (soprano) idi. Odessa Konservatoriyasını bitirdikdən sonra Odessa Opera və Balet Teatrında solist kimi çalışıb. 1956-cı ildə vokalçıların və balet artistlərinin Ümumittifaq müsabiqəsinin laureatı, 1957-ci ildə isə Moskvada keçirilən Ümumdünya Gənclər və Tələbələr Festivalının laureatı olmuşdu.

1970-ci illərdə Leonid Qriqoryev baş dirijor, sonra isə Leonid Balabanov oldu. İkinci dirijor Aleksandr Timonin idi.

Musiqiçi və bəstəkar Aleksandr Xalebski orkestrlə fəal əməkdaşlıq edirdi. O, ömrünün uzun illərini çeçen və inquş musiqisinin populyarlaşmasına həsr edib. Xalebskinin əsərləri orkestrin repertuarına daxil edilmiş, tez-tez radio və televiziyada yayımlanırdı.

Orkestrin inkişafına Pavel Yadıx, Leonid Sumelidi, Valter Mnatsakanov, Oleq Andreyev, Raisa Koşeleva, Valentina Şilova, Raisa Zabrodkina, Alvi Mazaeyv, Çeçenistan-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti Cəbrail Xanqoşvili böyük töhfələr vermişlər.

Simfonik Orkestrin 1980-1992-ci illərdə baş dirijoru Valeri Raevski idi.

1990-cı illərdə vəziyyətin ümumi pisləşməsi ilə əlaqədar orkestrin fəaliyyəti praktiki olaraq dayandı. Birinci Çeçenistan müharibəsi və İkinci Çeçenistan müharibəsi nəticəsində maddi baza və əmlak tamamilə məhv edilmiş, bir çox musiqiçilər respublikanı tərk etmişdilər.
## Müasir dövr
2011-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Simfonik Orkestri yenidən yaradıldı. Orkestrin rəhbəri Çeçenistan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi Əli Daudoviç Xəlilov idi. O, işə başqa bölgələrdən, o cümlədən əvvəllər Qroznıda yaşamış musiqiçiləri dəvət etməklə başladı. Orkestrin baş dirijoru Rostov Konservatoriyasının professoru, Rusiya Federasiyasının xalq artisti, Çeçenistan Respublikasının xalq artisti Valeri Vladimiroviç Xlebnikov, ikinci dirijoru gənc dirijorların ümumrusiya müsabiqələrinin laureatı İlya Petrenko oldu.

Çeçenistan Respublikasının Simfonik Orkestri respublikanın hər yerində konsert proqramı ilə çıxış edir. Orkestrin repertuarı həm janrın klassikləri, həm də çeçen bəstəkarlarının əsərləri ilə tamamlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Симфонический оркестр Чеченской Республики
*
Maçesta (Soçi)

**Maçesta** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhəri ərazisində qəsəbə. Qəsəbə hidrogen-sulfidli bulaqları və onların əsasında yaradılan sanatoriyalarla ilə məşhurdur.

## Yerləşməsi
Mikrorayon Xosta rayonunda, Maçesta çayı vadisində yerləşir.

## Tarixi
1934-cü il avqustun 10-da Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti ləğv edilmiş Soçi vilayətindən Maçesta kənd sovetini Maçesta kurort kəndi adı ilə yenidən Soçi şəhər sovetinin tərkibinə daxil etdi. Bundan əvvəl Köhnə Maçesta kənd şurası Yeni Maçesta qəsəbəsinə tabe idi və Maçesta kurort kəndi adlandırıldı.

10 fevral 1961-ci ildə Adler (keçmiş Soçi) ​​və Lazarevski rayonlarının Soçiyə birləşdirilidi və Soçi şəhərində Mərkəzi Soçi rayonu yaradıldı. 1951-ci ildə yaradılan Xostinski rayonunun sərhədləri 1961-ci il aprelin 7-dən Soçinin mərkəzinə doğru, Vereşaginka çayına qədər genişləndi. Beləliklə, Soçinin Xostinski rayonuı Maçesta mikrorayonunu da öz ərazisinə daxil etdi.

## Görməli yerləri

### Köhnə Maçesta
Hidrogen sulfid bulaqlar Köhnə Maçestada yerləşir. Burada görəcəyiniz ilk şey daha çox antik məbədi xatırladan 4 saylı hidropatiya müəssisəsinin monumental binasıdır. Hidrogen-sulfid bulaqları olan mağaralar bir az kənar tərəfdə yerləşir. Mənşəyinə görə termo-hidro-karst mənşəlidir. Uzunluğu 75 metrdir. Qəzaların qarşısını almaq üçün onlara giriş barmaqlıqlarla bağlanıb. Hidrogen-sulfidin qoxusu ərazinin hər yerində hiss edilir.

### '''Maçesta viaduku'''
Maçesta çayı üzərindəki viaduk tipli körpü 1936–1938-ci illərdə tikilib. Memarlar V.G.Qelfreyx və V.A.Şçukodur. Körpü Soçi-Maçesta kurortunun yenidən qurulması çərçivəsində layihələndirilmişdir.

### Stalinin evi
Stalinin şəxsi daçası 1937-ci ildə o dövrdə stalinçilərin sevimlisi olan Miron Merjanovun layihəsinə əsasən tikilib. Bu bina Soçinin bütün memearlıq xüsusiyyətlərində və stalinist memarlığından tamamilə seçilir. Evin formasındakı bəzi bucaqların olması o dövrdə rədd edilmiş konstruktivizmə meyillikdir.

İstirahət kompleksinə bir neçə bina daxildir. Ərazinin öz kinoteatrı və Maçesta hidrogen-sulfidli suyu olan hovuzu var. 1959-cu ildən bəri "Yaşıl bağ" sanatoriyası bu binada yerləşir

## İstinadlar
Nebuq

**Nebuq** (адыг. *Нэбгъу*) — Krasnodar diyarının Tuapsinski rayonunda kənd. Nebuq kənd məskunlaşma ərazisinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Kənd Qara dəniz sahilində, Nəbuq çayının vadisində yerləşir. Tuapse rayon mərkəzindən 9&nbsp;km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 94&nbsp;km cənubda yerləşir. A-147 avtomobil yolu Rusiyanın Qara dəniz sahillərini Adlerdən Cubqaya gedən yol kənddən keçir.

Nebuq şimal-qərbdən Mayski və Tümenski, şərqdən Agui-Şapsuq və cənub-şərqdən Aqoy yaşayış məntəqələrinin ərazilər ilə həmsərhəddir:

Kənd Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir. Nebuq üç tərəfdən şam və enliyarpaqlı meşələrlə əhatə olunmuş dağ silsilələri ilə əhatə olunub. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 81 metr yüksəklikdədir. Kəndin sahilyanı hissəsi dəniz səviyyəsindədir. Ərazinin ən hündür nöqtəsi kəndin şərqində yerləşən Siqnal dağıdır (311 m). Kəndin şimal-şərqində Pşeniçnaya dağı (471 m) yerləşir.

Hidroqrafik şəbəkə Nebuq çayı ilə xarakterizə olur. Kənd daxilində onun sağ qolları — Şel Dolmatova, Şel Xablakova və bir neçə bulaq Nebuq çayına tökülür. Nebuq çayının hövzəsindəki dağlarda və onun qollarında dolmenlər və Adıgey (Çərkəz) aullarının xarabalıqları vardır.

Kəndin iqlimi mülayim iqlimdən subtropikə keçiddir. Əsasən Qara dənizin hava kütlələri ilə xarakterizə olunur. Orta illik temperatur təxminən + 13&nbsp;°C, iyulun orta temperaturu + 23&nbsp;°C, yanvarın orta temperaturu isə + 4&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı 1100&nbsp;mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Etimologiyası
Yaşayış məntəqəsinin adı Nebuq çayından götürülüb. Toponim adıqca "nebgu"ya gedib çıxır, bu da "açıqgözlü" deməkdir.

## Tarixi
Kənd 1864-cü ildə kazaklar tərəfindən, Şapsuq sahil batalyonunun Nebuqskaya kəndi kimi yaradılmışdır. Həmin il 50 kazak ailəsi dəniz sahilindən bir kilometr aralıda məskunlaşdılar. Kənd statusunu 1870-ci ildə almışdır. 1962-ci ilin dekabrında kənd Aqoy kənd soveti tərkibinə verilmişdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi 3972 nəfərdir (2010).

## İstinadlar
Sukko

**Sukko** — Krasnodar diyarının Qara dəniz sahilində yerləşən kənd. Kənd dəniz kurort ərazisi hesab olunur.

İnzibati cəhətdən Anapa kurort şəhəri ərazisinə daxildir. Supsexski kənd dairəsinin bir hissəsidir.

## Coğrafiyası
Kənd Sukko çayı vadisində yerləşir. Dağlarla əhatə olunub. Anapadan 12 km cənubdadır. Qafqaz dağları buradan başlayır. Lakin kəndin ərazisində onlar hündür deyil, təxminən 300–400 metrdir. Ətrafdakı dağlar əsasən palıd və fıstıq ağaclarından ibarət enliyarpaqlı meşələrlə örtülüdür. Sukko vadisində isti yay günlərində aromatik qatranlar buraxan şam və relikt ardıc bağları da var.

Sukkonun görməli yerlərindən biri Sukko kəndindən 2 km şimalda yerləşən Sukko çayının qolunda yerləşən süni göldür. 1934–1935-ci illərdə gölün yerində adi bataqlıq sərvi (лат. *Taxodium distichum*) və başqa bataqlıq sevən bitkilər əkilmişdir. "Bataqlıq sərv" regional əhəmiyyətli təbiət abidəsi 1983-cü il sentyabrın 14-də Krasnodar vilayətinin Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinin 488 saylı qərarı ilə yaradılmışdır. Daha sonra bu sərv ağacı bağı "Qırmızı kitab"a daxil edilmişdir. Təbiət abidəsinin sahəsi 0,4 hektardır.

Sukko kəndi infrastrukdur baxımdan yaxşı inkişaf edib. Daha çox xidmət və əyləncə sahəri üstünlük təşdil edir.

Anapa ilə əlaqə çox tez-tez işləyən stasionar taksi və avtobuslardan istifadə etməklə həyata keçirilir. Səyahət təxminən 40 dəqiqə çəkir.

## Əhalisi
Sukko kəndində 2010-cu ildə keçirilən siyahıya alınmaya görə 3156 nəfər əhali yaşayır.

## Aktiv istirahət
Kəndin sahilində. Lısaya (qərbdən) və Soldatskaya (cənubdan) dağları arasında yerləşən "Smena" ümumrusiya uşaq mərkəzi yerləşir. Smena uşaq istirahət mərkəzindən başqa bir çox pansionatlar da mövcuddur — *İvuşka*, *Avropa*, *Zolotoy* bere və s.

Kəndin cənubunda *[[Böyük Utriş yasaqlığı|Böyük Utriş]]* təbiət qoruğu yerləşir. Kənd Qara dəniz sahili ilə Bolşoy Utriş kəndinə gedən yol arasındakı ərazidəki yasaqlığı həmsərhəddir.

Kən ərazisində atla, kvadrasikla gəzinti mərkəzi var. Dağlarında paraplanerzmlə məşğul olmaq mümkündür.

## İstinadlar
Tümenski

**Tümenski** — Krasnodar diyarının Tuapsenski rayonunda yerləşən qəsəbə. Qəsəbə Nebuq kənd yaşayış ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Qəsəbə Qara dəniz sahilində, Kazaçya Şel dərəsində yerləşir. Tuapsedən 11 km şimal-qərbdə və Krasnodar şəhərindən 93 km cənubda yerləşir. Qəsəbədən A-147 "Tuapse-Novorossiysk" federal avtomobil yolu keçir.

Şimal-qərbdə Mayski və cənub-şərqdə Nebuq yaşayış məntəqələrinin əraziləri ilə həmsərhəddir.

Qəsəbə Qara dəniz sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir. Qəsəbə şam və enliyarpaqlı meşələrlə əhatə olunmuş dağ silsilələri ilə əhatə olunmuşdur. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 124 metr yüksəklikdədir. Kəndin qərbində — Milyonı (427 m) və Saray Qora (433 m) dağları var. Kazaçka çayının yuxarı axınında Lysaya dağı (821 m) yüksəlir.

Hidroqrafik şəbəkəsi əsas Kazaçka çayı ilə xarakterizə olunur. Çayın kiçik qolları var. Kazaçka çay hövzəsində qədim — dolmenlər rast gəlinir.

Tümenski qəsəbəsinin iqlimi mülayim və subtropik qurşaqlarının sərhəddində yerləşir. Qəsəbənin iqliminə Qara dəniz üzərində formalaşan hava kütlələri təsir edir. Havanın orta illik temperatur +13°С-dir. İyul ayının orta temperaturu +23°С olur. Yanvarın orta temperaturu isə +4°С-dir. Əraziyə düşən yağıntıların illik miqdarı 1100 mm-dir. Yağıntılar əsasən payız-qış aylarında düşür.

## Tarixi
"Kazaçya Şçel" xutoru 1965-ci ildə yaradılıb. 1972-ci ildə təsərrüfatda 17 təsərrüfat var idi. 1973-cü ildə "Kazaçya Şel" xutorunun yerində *Surqut* sağlamlıq mərkəzinin maliyyə dəstəyi ilə sanatoriyalar və pansionatlar tikilməyə başlandı. 1977-ci ildə xutor qəsəbə statusu aldı və xutora Tümenski adı verildi.

## Əhalisi
1987-ci ildə qəsəbədə 1493 nəfər yaşayırdı. 1999-cu ildə qəsəbə əhalisinin sayı 2496 nəfər olmuş. 2010-cu ilin Ümumrusiya əhalinin siyahıyaalınmasına görə qəsəbədə əsasən ruslar, ukraynalılar və adıqlar yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Qəsəbənin iqtisadiyyatında xidmət sahəsi üstünlük təşkil edir. Kənddə onlarla sanatoriya, pansionat, istirahət mərkəzləri, düşərgələr və s. fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Bünyad Sərdarov

* Bünyad Sərdarov (inqilabçı) — Azərbaycanlı inqilabçı, bolşevik
* Bünyad Sərdarov (alim) — Azərbaycanlı alim, professor, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru (1981)
Alan Oqoyev

**Alan Uruzmaqoviç Oqoyev** (; ) — Rusiya iqtisadçısı, iqtisad elmləri doktoru, professor. 2017-ci il aprelin 11-də K.L.Xetaqurov adına Şimali Osetiya Dövlət Universitetinin rektoru seçilib.

## Həyatı
Alan Oqoyev 1999-cu ildə Şimali Osetiya Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Burda maliyyə və kredit ixtisası üzrə təhsil alıb.

2002-ci ildə Sankt-Peterburq Dövlət İqtisadiyyat və Maliyyə Universitetində iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

2010-cu ildə Sankt-Peterburq Dövlət İqtisadiyyatı və Maliyyə Universitetində "Regional investisiya prosesinin maliyyələşdirilməsi strategiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi olmuşdur.

Alan Oqoyev 2003–2009-cu illərdə — Şimali Osetiya Respublikası Milli Bankında mütəxəssis, planlaşdırma və investisiya dəstəyi şöbəsinin müdiri, bank tənzimlənməsi və nəzarəti departamentinin rəis müavini vəzifələrində çalışmışdır. 2004-cü ildən Şimali Osetiya Dövlət Universitetində dərs deməyə başlamışdır. Burada o, Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər kafedrasının baş müəllimi, dosent, professor, 2009-cu ildən — maliyyə və iqtisadiyyat üzrə prorektor vəzifələrində çalışmışdır.

2008-ci ildə Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Akademiyasını "Biznesin idarə edilməsi üzrə magistr" əlavə ixtisası ilə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Alan Oqoyev 2008-ci ildə dördüncü çağırış Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Parlamentinin deputatı seçilmişdir.

2011-ci ildən — Şimali Osetiya Respublikasının təhsil və elm naziri, Şimali Osetiya Respublikasının təhsil və elm naziri vəzifəsinin icraedicisi olmuşdur.

Alan Oqoyev Şimali Osetiya Başçısının 8 oktyabr 2015-ci il tarixli 53 saylı Fərmanı ilə Şimali Osetiya-Alaniya Respublikası Hökuməti sədrinin müavini təyin edilmişdir. Lakin 22 iyul 2016-cı ildə işdən çıxarılmışdır.

22 iyul 2016-cı ildən Alan Oqoyev K. L. Xetaqurov adına Şimali Osetiya Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsinin icra edicisi təyin olunmuşdur.

12 may 2017-ci ildə o, universitetin rektoru seçilmişdir.

Alan Oqoyev Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin Şimali Osetiya Respublikası üzrə bölməsinin sədridir.

Cənubi Osetiya Respublikasının əməkdar elm xadimidir.

Alan Oqoyev evlidir, beş uşaq atasıdır.

## Elmi fəaliyyəti
Alan Oqoyev 2002-ci ildə namizədlik, 2010-cu ildə Sankt-Peterburq İqtisadiyyat və Maliyyə Universitetində doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* ОГОЕВ АЛАН УРУЗМАГОВИЧ
Dağlılar Dövlət Aqrar Universiteti

**Dağlılar Dövlət Aqrar Universiteti** — Şimali Osetiyanın paytaxtı Vladiqafqazda dövlət ali təhsil müəssisəsi.

Böyük kənd təsərrüfatı tədqiqat mərkəzidir. Universitet 1918-ci ildə yaradılmışdır. Şimali Qafqazın ən qədim universitetidir.
## Tarixi
Universitet Moskva Dövlət Universitetinin təşəbbüsü ilə 1918-ci ildə dosent V.F.Razdorski tərəfindən açılmışdır. İnstitutun ilk rektoru İosif Qavriloviç Esman (1918-1922) olmuşdur. İnstitutun yaranmasında alimlərdən - Razdorski V.F., Günter A.R., Pankov A.P., Ryazantsev N.V., Dzokaev K.X., İosifov İ.M., Tarnoqradski D.A., Dzanaqov X.B., Qutiyev M.N., Salamov A.B., Rubil E.V., Trofimenko K.İ., Qrabovski İ.S., Smolski Y.V., Djanayev G.G., Kaloyev A.V., Stoyuşkin İ.A., Tsabolov R.G., Kulçiyev B.X., Tsoqoyev N.D., Kizinov F.İ., Xilkeviç N.M., Xilkeviç N.M. və s. xidmətləri olmuşdur.

Fəaliyyət göstərdiyi illər ərzində universitet qırx səkkiz mindən çox mütəxəssis hazırlayıb. Universiteti bitirənlər arasında tanınmış kənd təsərrüfatı rəhbərləri, elm, dövlət və ictimai xadimlər var ki, bu dövrdə məzunlardan 20 nəfəri Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, biri isə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Müxtəlif vaxtlarda fərqli cür adlanmışdır: Vladiqafqaz Sovet Politexnik İnstitutu, Şimali Osetiya Kənd Təsərrüfatı İnstitutu.

## Fakültələr
* Avtomobil
* Aqronomik
* Biotexnologiya və standartlaşdırma
* Baytarlıq
* Kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi
* İqtisadiyyat və idarəetmə
* Texnoloji idarəetmə
* Əmtəə araşdırması
* Energetika
* Hüquqi
## Elmi bölmələri
* Elmi-Tədqiqat Aqroekologiya İnstitutu
* Tədqiqat Biotexnologiya İnstitutu
## Tədris heyəti
Universitetdə 60 elmlər doktoru, professor və 262 elmlər namizədi, dosent çalışır. Onlar federal və regional proqramların həyata keçirilməsində iştirak edərək 6 elm sahəsi üzrə elmi tədqiqatlar aparırlar. Onların arasında 10 Rusiya Federasiyasının Əməkdar Elm Xadimi, 11 Rusiya Federasiyasının Əməkdar Ali Təhsil Xadimi, 7 “Rusiya Federasiyasının Ali Peşə Təhsili” Fəxri Nişanı ilə təltif edilmiş elm xadimi, 16 Şimali Osetiya əməkdar təhsil işçisi, 17 Şimali Osetiyanın əməkdar elm və texnika xadimləri, 15 Şimali Osetiya kənd təsərrüfatının əməkdar işçisi fəxri adlarına sahib olan alimlər var. Universitetdə professorlar Adinyayev E.D., Basayev B.B., Dzanaqov S.X., Tmenova İ.D., Teziyeva T.K., Qasiyeva P.E., Tsuqkiyeva B.G., Farniyeva A.T., Bekuzarovoy S.A., Kaloeva N.İ., Kuzarovoy S.A., Maloyeva M.N. Karayeva A.X., Xoxotaridi G.N., Mamiti G.İ. Tsaliyeva B.Z. həm elmi, həm də tədris prosesi ilə məşğuldurlar.

Dağlılar Dövlət Aqrar Universitetinin hazırda rəhbəri, rektor vəzifəsini icra edən Kairov Valeri Ramazanoviçdi..

## Nəşrləri
* "Dağlılar Dövlət Aqrar Universitetinin Xəbərləri" - universitetin müəllim və aspirantlarının elmi əsərləri toplusu.
* “Drujba” qəzeti universitetin həftəlik qəzetidir.
## Mədəni həyat
Universitetin bir neçə yaradıcı kollektivi, həmçinin muzeyi var:
* "Dağlı" xalq rəqs ansamblı;
* Xalq çalğı alətləri orkestri;
* "FSATI" kamera xoru;
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dağlılar Dövlət Aqrar Universitetinin saytı
Xosta (Soçi)

**Xosta** — Krasnodar diyarının Soçi şəhərində yerləşən mikrorayon. Xostinski rayonunun inzibati mərkəzi. Xost mikrorayonunun mənzilləri Xosta çayının hər iki sahilində yerləşir. Xosta çayı Qara dənizin Tixaya buxtasına tökülür. Yaxınlıqda Vidno burnu yerləşir.

"Tapse—Adler" dəmir yol xətti Xosta rayonu ərazisindən keçir. Ərazidə dəmir yol stansiyası var.

## Tarixi
12-ci əsrdə burada Genuya ticarət məntəqəsi Casto yerləşirdi.

XV əsrin sonlarında Şimali Qara dəniz bölgəsi Osmanlı imperiyasının tabeliyinə keçdi. Osmanlılar bu bu bölgədə dörd əsrə yaxın hökümranlıq etdilər.

XV əsrdən Xamış adlı yaşayış məntəqəsi tarixçilərə məlumdur. Bir türk səyyahının sənədi var ki, orda Qara dəniz sahili boyu "yüksək dağları olan meşəlik ərazidə" səyahəti təsvir edilir. Səfərin üçüncü günündə on min əhalisi olan "cəsur adamlar"ın yaşadığı Xabış kəndinə gəlib çatırlar. Yerli əhali dəlisov bir xarakterə sahib idilər. Buna görə də onların kəndinə tacirlər getmirdi. Halbuki kənddə bazar və məscid var idi.

Yaşayış məntəqəsi orta əsrlərdən abxaz çarlarının Xamış qəbiləsinin mülkü kimi tanınır.

Xosta termininə Qafqaz müharibəsi sənədlərində rast gəlinir. Ruslara məxsus məlumatlarında Xosta adlı çay, çərkəzlərin Xosta çayının mənsəbindəki yaşayış məntəqəsi isə Xamış adlanırdı.

1899-cu il yanvarın 19-da Dövlət Şurası Xosta qəsəbəsinə sadələşdirilmiş idarəetmə ilə şəhər statusu verilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Xosta çayının mənsəb düzənlik 175 şəhər, 60 sənətkarlıq və 50 bağ ərazisinə bölündü.

1905-ci il dekabrın 28-dən 1906-cı il yanvarın 6-dək Xostada Soçi Respublikasının qırmızı bayrağı dalğalandı.

1934-cü il avqustun 10-da Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti Xosta kənd sovetini (Xosta kurort kəndi) Soçi vilayətindən Soçi Şəhər Şurasının tərkibinə qaytardı. 1951-ci ildə kurort kəndi kimi ləğv edildi və 18 aprel 1951-ci ildə bitişik yaşayış məntəqələri ilə birlikdə Kudepsta və Aqura çayları arasındakı sərhədlər daxilində Soçi şəhərinin bir hissəsi kimi Xostinski rayonu yaradıldı.

## Əhalisi
Hazırda Xosta mikrorayonunda 20 min nəfər əhali yaşayır. Hər il 120 mindən çox insan istirahət və müalicə üçün Xostaya gəlir.

## İstinadlar
Hacı Məhəmməd Ştulski

**Şeyx Hacı Məhəmməd Ştulski (Ramazanov)** () — Cənubi Dağıstanın tanınmış din xadimi, 1930-cu ildə Cənubi Dağıstanda Sovet hakimiyyətinə qarşı təşkil edilmiş geniş üsyanın lideri. Milliyyətcə ləzgidir.

## Həyatı
Şeyx Məhəmməd-Xaci Ştulski (Ramazanov) 1855-ci ildə Küraxski rayonunun Ştul kəndində anadan olmuşdur. O, "Şeyx" və "Ştul Məhəmməd-Hacı" kimi tanınırdı. Partiya fondunun əvvəllər elmi dövriyyəyə daxil edilməmiş bəzi sənədlərindən görünür ki, şeyxin Ştul, Kasumkənd və Yuxarı Stalda mülkləri olub, yəni: üç ev, bağ, 50 baş mal-qara və s.

Ailəsinə gəlincə, onun üç arvadı və yeddi uşağı olub. Qeyd edək ki, Şeyx Ştulski Cənubi Dağıstanda məşhur din xadimi olub, tez-tez Mahaçqala və Bakıda olub. 1929-cu ildə dövlət orqanları tərəfindən həbs edilmiş və iki ay həbsdə saxlansa da, bundan sonra azadlığa buraxılmışdır. 1930-cu ildə Şeyx Ştulski Dağıstanın cənubunda Sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan təşkil etdi.

## Şeyx Ştulskinin başçılıq etdiyi üsyanın ilkin şərtləri

Bu üsyanın motiv və məqsədlərini başa düşmək üçün Maqomed Ramazanov (Şeyx Ştulski) və üsyanın digər iştirakçılarının ittihamı üzrə 1632 saylı işin məzmunu ilə tanış olmaq lazımdır. İşin materiallarından oxuyuruq: *"Hələ qiyamdan əvvəl sinfi və siyasi xəttin kəskin şəkildə təhrif olunması nəticəsində əhali yerli hakimiyyət orqanlarına münasibətdə son dərəcə mənfi idi. Sahəyə atılan siyasi işçilər inzibati təzyiq yolu ilə kolxoz əkməyə başladılar və 1930-cu ilin fevral ayının sonunda rayonda 2168 təsərrüfatı birləşdirən 44-ə yaxın kolxoz yaradıldı… Eyni zamanda, yerli işçilər zorakı üsullarla məscidlərin seçilməsi ilə bağlı geniş iş aparıblar. Cəmi 48 məscid seçilərək, müxalif həbs olundu. Bütün bu tədbirlərdən əvvəl taxıl tədarükü kampaniyası zamanı sinif xəttinin kobud təhrifləri baş verdi. Kasıb və orta kəndlilərdən çörək götürüldü və onlar ev əşyalarını sataraq çörək almağa məcbur oldular".*

Üsyanın 1930-cu il mayın 1-də başlaması nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, o, daha əvvəl, üsyançılarla Qürah dəstəsi arasında qəfil toqquşma ilə başladı və üsyançılar onları tərksilah edərək darmadağın etdilər. Aprelin 27-də qiyam Qasımkəndə yayıldı, burada bazarda atışma başladı, sonra bütün rayon mərkəzinə yayıldı. Bu atışma zamanı Rayon Partiya Komitəsinin katibi Gereyxanov və cinayət axtarış şöbəsinin əməkdaşı həlak oldu. Şeyx Ştulskinin özü bu hadisələrdə iştirak etməmışdır. Tədricən Kürax rayonunun bütün kəndləri üsyana qoşuldu. Sonra üsyan Tabasaran bölgəsinə yayıldı. Üsyançıların ümumi sayı 3000 nəfərə çatmışdı.

## Şeyx Ştulskinin edamı
Şeyx Ştulskinin tutulması və ya könüllü olaraq meydana çıxmasının şərtləri aydın deyil. Lakin məlumdur ki, Daxili İşlər Nazirliyi və Siyasi İdarə və Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası səlahiyyətli nümayəndəsi yanında hakim üçlüyünün (troyka) noyabr 1930-cu il tarixli qərarı ilə silahlı üsyan təşkil etmək məqsədilə Sovet rejiminin devrilməsi maddəsi ilə əmlakı müsadirə olunmaqla edam cəzasına məhkum edildi. Edam cəzasına məhkum edilənlər arasında İsa Maysumov, A. V. Maqomedov, Aydəmiroğlu Novruz, Mütalib Zağıroğlu, Kaflanov Abdurazak və başqaları olmaqla ümumilikdə on nəfər var idi.

## İstinadlar
Şepsi (kənd)

**Şepsi** — Krasnodar diyarının Tuapsinski rayonunda yerləşən kənd.

Şepsi sözünün son hərfi vurğu ilə tələffüz olunur, yəni. Şeps**İ.**

## Coğrafiyası
Şepsi kəndi Qafqazın Qara dəniz sahilində, Şepsi çayının mənsəbində yerləşir. Tuapse şəhərindən avtomobil yolu ilə 13 km, dəmir yolu ilə 9 km olmaqla cənub-şərqdə yerləşir. Adler-Tuapse xəttindəki Şepsi dəmir yolu stansiyası kənd ərazisində yerləşir.

Kəndin dəniz səviyyəsindən maksimal hündürlüyü 14 metrdir.

## Tarixi
Şepsi kəndi öz adını adıq dilində olan Şepsi mülk adından götürüb. Eyni adlı həm də Şepsi çayı var. Adıq dilindən tərcümədə — "Süd çayı" () deməkdir. Çünki yağışdan sonra çay südrəng alır. "Susuz" variantıda mövcuddur.

Şepsi mülkü1905-ci ildə nəşr edilmiş Hərbi Topoqrafiya İdarəsinin xəritəsində qeyd olunub və Şepsi çayının sağ sahilində yerləşir. Hazırda Tuapse rayonunun Şepsi pansionatı bu ərazidədir. Xəritə tərtib edilərkən Şepsi kəndi xəritədə qeyd olunmayıb. Mülk general-leytenant A.P. Petrova (1834–1920) məxsus idi. O dəmir yolları nazirinin köməkçisi, Rusiyada dəmir yolu nəqliyyatının inkişafı nəzəriyyəçisi, nəqliyyat dəmir yolu şəbəkələrinə dair bir neçə əsərin müəllifi idi. 1910-cu il üçün torpaq mülkiyyətçilərinin siyahılarında Petrov Aleksandr Pavloviç Tuapse rayonunun Velyaminovskoye kəndində 1896 desyatin torpaq sahəsinə sahib idi. Şepsi kəndinin 1892–1895-ci illərdə Novorossiysk-Suxumi avtomobil yolunun inşaatçıları tərəfindən salınması versiyası əsassızdır.

26 aprel 1923-cü ildən Şepsi qəsəbəsi Qara dəniz bölgəsinin Tuapse rayonunun Velyaminovskaya volostunun tərkibində Kuban-Qara dəniz vilayəti qeydiyyatına alınmışdır. 21 may 1935-ci ildə Tuapse rayonunun ləğvi ilə əlaqədar Şepsi kəndi Tuapse şəhərinin tabeliyinə verildi. 16 aprel 1940-cı ildən Şepsi kəndi yenidən Tuapse rayonuna qaytarıldı. 26 dekabr 1962-ci ildən 12 yanvar 1965-ci ilə qədər Şepsi kəndi Tuapse kənd ərazisinə daxilində olmuşdur.

## Əhalisi
2010-cu ildə keçirilmiş ümumrusiya siyahıyaalınmasına görə Şepsidə 3196 nəfər əhali yaşayır. Milli tərkibi belədir: ruslar — 2105 nəfər, ermənilər — 769 nəfər, ukraynalılar — 94 nəfər.

## İnfrastruktur
Şepsi ərazisində var: "Smena" sanatoriyası, "Mayak" pansionatı, "Luç" pansionatı, "Şepsi" pansionatı, "Energetik" istirahət mərkəzi, "Yubileiny" pansionatı.

2001-ci ildə Gənclərin Sağlamlıq Düşərgəsi tikildi. Şepsidə uşaq klinikası, lokal terapevt, müalicə otağı, stomatologiya şöbəsi və özəl mütəxəssislərin stomatoloji kabinetləri, həmçinin təcili yardım stansiyası var.

## İstinadlar
Aşe (Soçi)

**Aşe** — Krasnodar diyarının Soçi rayonunda yerləşən mikrorayon. Kurort rayonu olan Aşe Lazarevski rayonuna daxildir. Lazarevski isə Soçi kurort-şəhəri ərazisində olan 4 rayondan birirdir.

## Coğrafiyası
Mikrorayon Qara dəniz sahilində, eyniadlı Aşe çayının mənsəbində yerləşir. Lazarevski regional mərkəzdən 2 km şimal-qərbdə, Mərkəzi Soçidən 57 km və Krasnodar şəhərindən 133 km cənubda (düz xəttdə) yerləşir.

Rayon ərazisindən A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmir yolunun qolu keçir.

Şimal-qərbdən Sovet-Kvaje, şimal-şərqdən Şxafit və Tixonovka, şərqdə Mamedov Şel və cənub-şərqdə Lazarevskoye yaşayış məntəqələrinin ərazilər ilə həmsərhəddir.

Aşe Qara dəniz sahilinin dağətəyi zonasında dar alçaq bir vadidə yerləşir. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 38 metr yüksəklikdədir. Yaxınlıqdakı dağlıq ərazidə dəniz səviyyəsindən 300 metrlik zirvə var.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən çay Aşe ilə təmsil olunur. Ərazi bulaqlarla da zəngindir.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik hava temperaturu təxminən + 13,5 ° C, iyulun orta temperaturu + 24,0 ° C, yanvarın orta temperaturu isə + 6,0 ° C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1400 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Etimolofiyası
Aşe adının toponimiyasının çərkəz-abxaz kökləri olduğu qəbul edilir, lakin buna baxmayaraq, çayın adının çərkəz-abxaz mənşəyi ilə bağlı bir çox versiyalar mövcuddur.

Ən çox yayılmış və tanınmış versiyaya görə, Aşe adı adıgey dilindən tərcümədə "silah" mənasını verən "*Iэщэ*" sözüdür. Qara dəniz sahilinə yaxın çayın mənsəbində isə silah satışı üçün böyük bir mərkəz var idi

İkinci versiyaya görə Aşe Abaza knyazlıq ailəsinə — Aşa və ya abxaz sözü olan Açbaya gedib çıxır.

## Tarixi
Arxeoloji tapıntılara əsasən demək mümkündür ki, bu ərazidə daş dövrünə aid yaşayış ərazilər mövcud olub. Bosfor çarlığı zamanında Aşe çayı mənsəbində liman olmuşdur.

Qafqaz müharibəsi zamanı Aşe çayı çərkəzlərlə rusların ən şiddətli qarşıdurma yerlərindən biri olub.

## Əhalisi

## İstinadlar
Mütalib Mitarov

**Mütalib Mitaroviç Mitarov** (23 fevral 1920 – 11 mart 2011) — Tabasaran şairi və yazıçısı, Dağıstanın xalq şairi. 2005-ci ildə "Sətirlərdə ömür" kitabına görə ədəbiyyat sahəsində Dağıstan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı.

## Həyatı
Mütalib Mitarov 1920-ci ildə Dağıstan Respublikasının Xiv rayonunun Kondik kəndində anadan olub. Baqautdin Mitarov Mütalib Mitarovun kiçik qardaşıdır.

Mitarov Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib, Şimal cəbhəsində vuruşub. Müharibədə əlil olaraq vətəninə qayıdır.

Mütalib Mitarov Pedaqoji Texnikumu və Ali Partiya Məktəbini bitirmiş, daha sonra o, müxtəlif partiya və sovet vəzifələrində çalışmışdır. O, "Bilik" cəmiyyətində Xiv rayon komsomol komitəsinin birinci katibi, Sov. İKP Tabasaran rayon komitəsinin birinci katibi, respublikanın məişət xidməti naziri, Dağucpəqızın direktoru, o cümlədən Respublika Ədəbiyyat Muzeyinin direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

Mütalib Mitarovun ilk nəşri 1937-ci ildə "Qırmızı Tabasaran" qəzetində çap olunub. Mitarovun ilk şeirlər kitabı "Xoşbəxtlik" adlanır. Onun bu kitabı 1954-cü ildə tabasaran dilində nəşr edilmişdir. Mütalib Mitarov 1953-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvüdür.

1960-cı ildə Moskvada, eləcə də Volqoqrad, Ulyanovsk və ölkənin digər şəhərlərində keçirilən Dağıstan incəsənət və ədəbiyyat ongünlüyünün iştirakçısı olmuşdur.

Mitarov onlarla şeir kitabının, o cümlədən rus dilinə tərcümə olunan kitabların müəllifidir. Mütalib Mitarov həmçinin Aleksandr Puşkinin, Mixail Lermontovun, Qafqaz xalqlarının müxtəlif şairlərinin əsərlərini tabasaran dilinə tərcümə etmişdir.

2002-ci ildə Dağıstan Kitab Nəşriyyatı şairin seçilmiş əsərlərindən ibarət "Sətirlərdə olan ömür" kitabını nəşr etdirib.

2005-ci ildə Mütalib Mitarov "Sətirlərdə ömür" kitabına görə ədəbiyyat sahəsində Dağıstan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı olub.

Mütalib Mitarov 2011-ci ildə vəfat edib.

## Mükafatları
Şair bir çox mükafatlara layiq görülmüşdür. O, mükafatlar aşağıdakılardır:
* "Vətən müharibəsi" ordeni
* "Sətirlərdə həyat" kitabına görə ədəbiyyat sahəsində Dağıstan Respublikasının Dövlət Mükafatı (2005)

## Fəxri adları
Mütalib Mitarovun aldığı fəxri adlar sırasında qeyd olunanlar vardır:
* Dağıstanın xalq şairi (1990)
* Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi.

## Xatirəsi
Dagestanskiye Oqni şəhərində, eləcə də Dərbənd rayonunun Rubas və bir çox kəndlərində küçələr Mütalib Mitarovun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Митаров Муталиб Митарович
* Гасанов, Магомед Раджабович, "Поэт-воин, общественный деятель и наставник" (к 90-летию Муталиба Митарова), Махачкалинские Известия, № 7 (911), 26 февраля 2012.
* "Скончался известный табасаранский поэт Муталиб Митаров", РИА Дагестан, 15 марта 2011.
Xostinski rayonu

**Xostinski rayonu** — Krasnodar diyarında şəhər daxili rayon. Xostinski Soçi şəhərinin dört rayonundan biridir.

## Coğrafiyası
Ərazi Qara dəniz sahillərində və Soçi və Kudepsta çaylarının kəsişməsində, Baş Qafqaz silsiləsinin yamaclarında yerləşir.

Rayona tabe olan kəndlərin əksəriyyəti şimalda Qafqaz Dövlət Təbii Biosfer Qoruğu ilə həmsərhəd olan Soçi Milli Parkına aiddir.

Rayon dənizin sahili boyunca, aydın şəkildə müəyyən edilmiş Vidnı burunu ilə birlikdə 13 km-ə qədər uzanır. Soçi şəhərinin hüdudları daxilində olan ərazis 31,57 km²dir.

Rayon şəhərin bütün digər rayonları ilə həmsərhəddir: qərbdən — Lazarevski və Mərkəzi Soçi ilə, şərqdən — Adler ilə. Şimalda Baranovski kənd dairəsi vasitəsilə Adıgey ilə sərhəddir. Bölgənin ən yüksək nöqtəsi — Fişt dağıdır (2867,7 m). Orta dağlıqda olan ən yüksək zirvə Amuko (1918) və Böyük Çuradır (2250 m).

## Tarixi
1934-cü ilin 10 avqustunda Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətiniin Soçi Şəhər Şurası Xosta Kənd Sovetini (Xosta kurort kəndi) Soçi rayonu tərkibinə qaytardı.

1951-ci ildə kurort kəndi kimi ləğv edildi və 18 aprel 1951-ci ildə bitişik yaşayış məntəqələri ilə birlikdə Kudepsta və Aqura çayları sərhədlər daxilində Soçi şəhərinin bir hissəsi kimi Xostinski rayonuna çevrildi.

10 fevral 1961-ci ildə Adler və Lazarevski rayonları şəhərə birləşdir. Soçi şəhəri özü də Mərkəzi rayona aid edildi. Bundan sonra 7 aprel 1961-ci ildə Xostinski rayonunun sərhədləri Soçinin mərkəzinə doğru Vereşaginka çayına qədər genişləndi.

## Ərazinin tərkibi
Rayona Qara dəniz sahili boyunca şəhər xəttinin ərazisi, o cümlədən bir neçə mikrorayon daxildir, onlardan ən böyüyü (Soçinin mərkəzindən cənub-şərqə doğru): Svetlana, Bıtxa Matsesta, Kiçik Axun, Xosta, Kudepsta.

## Əhalisi

Xostinski rayon əhalisinin sayı 2021-ci ilə olan məlumata görə 97 735 nəfərdir. Şəhər ərazisi hüdüdlarında yaşayan əhalinin sayı 79 285, kənd yaşayış məntəqələrində yaşayan əhalinin sayı 18 450 nəfərdir.

## İstinadlar
Gülşən

**Gülşən** — qadın adı.

* Gülşən (müğənni) — 
* Gülşən Lətifxan — 
* Gülşən Qurbanova — 
* Gülşən Kərimova — 
* Gülşən Əkbərova — 
* Gülşən Səlimova — 
* Gülşən Ənnağıyeva — 
* Gülşən Əliyeva-Kəngərli — 
* Gülşən Paşayeva — 
* Gülşən (balet) — 
 
## Həmçinin bax
* Gülşen-i İkbal Parkı
Andrey Batt

**Andrey Batt** (, tam adı: **Andrey Sergeyeviç Batıçko**; ) — Rusiya aktyor, repçisi, prodüser, rejissor. Keçmiş basketbolçu.

## Həyatı
Andrey Batt 6 avqust 1985-ci ildə Tallində doğulub. 2009-cu ildə aktyor çəkilişlərinə başlayıb. 2013-cü ildə musiqi əsərləri buraxmağa başladı. 2016-cı ildən o, özünün "Rəssamın macərası" realiti-şousunu nümayiş etdirir.

## Filmoqrafiya
* "Nikah üzüyü" (2008–2011)
* "Temptation şəhəri" (2009)
* "Sən Qətl əmri verdin" (2010)
* "Çirkli iş" (2010)
* "Günahın Paytaxtı" (2010)
* "Əsaslandırılmış" (2010–2015)
* "Atalar Günü" (2011)
* "Öldürmə" (2011–2014)
* "Gəzən ölülər" (2010 – present)
* "Döyüş Ruhu" (2013)
* "Rəssamın macərası" (2016–2020)

## Diskoqrafiya
* "Lyubov Nad Oblakami" (2013)
* "Letniy" (featuring Dasha Melnikova) (2014)
* "Lyubov Nad Oblakami" (Nima Nesta Remix) (2015)
* "Letniy" (RIA Project Saxophone Dance Remix) (2016)
* "Moy Gorod" (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Andrey Batt rəsmi səhifəsi
* Andrey Batt instagramdə
* Andrey Batt Tvitterdə
Adler rayonu

**Adler rayonu** — Rusiyanın Krasnodar diyarında yerləşən Soçi şəhərinin dörd şəhərdaxili rayonundan biri. Soçi şəhərinin ən cənub bölgəsi, ərazisinə və əhalisinə görə ikincidir. 2014-cü ildə 2014-cü il Qış Olimpiya Oyunlarının bütün yarışları Adler rayonunda keçirilmişdir. Rayonun inzibati mərkəzi Adler şəhəridir.

## Coğrafiyası
Rayon Soçinin mərkəzindən 20 km cənub-şərqdə, Abxaziya ilə həmsərhəd olduğu Kudepsta və Psou çayları arasında yerləşir. Qərbdən Xostinski rayonu ilə həmsərhəddir. Dəniz səviyyəsindən 1838 m yüksəklikdə yerləşən Kardyvaç dağ gölündən başlanan Mzımta çayı demək olar ki, rayonun bütün ərazisi boyu axır. Mzımtanın bir çox qolları var: Azmıç, Cıxra, Pslux, Laura, Beşenka, Kepşa.

Abxaziya ilə sərhəddə regionun və bütün Böyük Soçinin ən yüksək nöqtəsi — Aqepsta dağı (3256 m) yerləşir. Krasnaya Polyana kəndinin cənubunda Aibqa silsiləsi yerləşir. Onun yamaclarında xizək kurortları yerləşir. Ən yüksək nöqtəsi Kamenny Stolb dağıdır (2509,7 m). Krasnaya Polyanada ən yüksək müşahidə meydançası yerləşir.

Soçi şəhərinin hüdudları daxilində rayonun ərazisi 35,25 km²-dir. Tabeliyində olan qəsəbə və kənd rayonları ilə — 1353 km²-dir.

## Tarixi
1923-cü ilə qədər Adler volostu Novorossiysk rayonunun, Tuapse zonasına aid idi. 1923-cü ildən 1934-cü ilə qədər Soçi rayonunun tərkibində Adler kənd soveti var idi.

Adler rayonu 1934-cü il oktyabrın 16-da Azov-Qara dəniz regionunun tərkibində Soçi şəhərinin müstəqil inzibati-təsərrüfat vahidinə (vilayət tabeliyində olan şəhər) ayrılmasından sonra ləğv edilmiş Soçi vilayətinin bazasında yaradılmışdır. 13 sentyabr 1937-ci ildən Adler bölgəsi Krasnodar diyarının bir hissəsidir.

10 fevral 1961-ci ildə Adler bölgəsi ləğv edildi və ərazisi Adler kurort kəndinin Soçi şəhərinin hüdudlarına daxil edilərək Soçi Şəhər Şurasının tabeliyinə verildi. Bununla **Adler rayonu** yaradıldı. Daha sonra Razdolski kənd şurası Adler rayonundan çıxarıldı: 1985-ci ildən qonşu Xostinski rayonuna verildi.

## İstinadlar
Baqautdin Mitarov

**Baqautdin Mitaroviç Mitarov** (1912, Kandik, Dağıstan vilayəti, Rusiya imperiyası — 12 yanvar 1944, Ukrayna SSR, Vinnitsa vilayəti, Lipovetski rayonu, Nartsizovka kəndi yaxınlığında) — Tabasaran sovet yazıçısı, şairi, müəllimi və mədəniyyət xadimi.

## Həyatı
1912-ci ildə Xiv rayonunun Kandık kəndində Mitar Abdulayevin kasıb kəndli ailəsində anadan olub. Torpaqsız kəndli olan atası dülgərliklə məşğul olmağa, həm də daş kəsən işləməyə məcbur olub. Baqutdin Dağıstanın Xalq Yazıçısı Mütalib Mitarovun böyük qardaşıdır.

Gələcək şair ilk təhsilini Kandık və Xiv kəndlərinin məktəblərində təhsil alıb.

Baqautdin Mitarov məktəb illərində ədəbiyyata həvəs göstərir. O, gənclərin məclislərində, həmkəndlilərə yardım məclislərində, Tabasaran kəndlərində tez-tez keçirilən el yaradıcılığı gecələrində xalq mahnıları, atalar sözləri, məsəllər, tapmacalar yazırdı.

1930-cu ildə gələcək şair komsomol sıralarına daxil olur. Bundan sonra Baqutdin doğma kəndinin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etməyə başlayır. O, 30-cu illərdə Dağıstanda, xüsusilə də kənd yerlərində savadsızlığın aradan qaldırılması uğrunda mübarizədə fəal iştirak edir.

1935-ci ildə Baqautdin Mitarov ali təhsil almaq üçün Qroznı şəhərindəki Ali Kommunist Kənd Təsərrüfatı Məktəbinə göndərilir. O, 1937-ci ildə orda redaktorlar kursunu bitirmişdir. Vətənə döndükdən sonra Baqautdin Mitarov "Dağız" dərgisinin redaktoru təyin olunur.

B. Mitarov 1939-cu ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvülüyünə qəbul edilir. 1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi ərəfəsində Tabasaran sovet şairlərinin "Tsliyi kükyir" ("Yeni çiçəklər") adlı ümumi toplusunun müəllif-tərtibçisi olur.

Böyük Vətən müharibəsi başladıqdan sonra döyüşlərə yollanan ilk könüllülərdən biri Baqutdin olur. O, döyüşlərdə aktiv iştirak etmişdir. Şimali Qafqazdan Ukraynaya qədər böyük döyüş yolu keçmişdir. O, müharibədə də şeir yazmağa davam edir. 1943-cü ilin soyuq qışında darısqal səngərdə yazdığı məşhur "Zəfər gurultusu" şeiri bunlardan biridir. Şeirdən bir parça belə səslənir:

Baqautdin Mitarov 1944-cü il yanvarın 12-də Ukrayna SSR, Vinnitsa vilayəti, Lipovetski rayonu, Nartsizovka kəndi yaxınlığında gedən ağır döyüşlərdə həlak olmuşdiur. Gənc şair həlak olduqda cəmisi 31 yaşında idi.

## İstinadlar