İkinci növbə (feminizm)

**İkinci növbə** və ya *ikiqat yük* () — həm maaşlı işdə çalışan, həm də əhəmiyyətli miqdarda ödənişsiz məişət işləri ilə məşğul olan insanların iş yükü. Bu fenomen Arli Hoksşildin eyni adlı kitabında təsvir edildiyi kimi "İkinci Növbə" adlanır. Həm qadın, həm də kişi işləyən cütlüklərdə qadınlar çox vaxt kişilərə nisbətən ev işləri və qayğı işlərinə, məsələn, uşaq tərbiyəsi və ya xəstə ailə üzvlərinə qulluq kimi məsələlərə daha çox vaxt sərf edirlər. Bu vəziyyət, əsasən, zaman keçdikcə cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmiş ənənəvi gender rolları ilə müəyyən edilir. Əmək bazarındakı məhdudiyyətlər də kimin əsasən ödənişsiz işləri yerinə yetirməsinə təsir edir.

İkiqat yük altında olan cütlüklərə təsiri sənədləşdirmək üçün müxtəlif cəhdlər edilib. Bir çox tədqiqatlar gender əsaslı əmək bölgüsünün nəticələrini araşdırıb və əksər hallarda kişilər və qadınların ödənişsiz əmək işlərinə sərf etdikləri vaxt arasında əhəmiyyətli fərqin olduğu müşahidə edilib.

## Dünyada bərabərsiz iş yükü
### Sənayeləşmiş dünyada
#### İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəl
İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəl qadın evdar, kişi isə ailənin əsas dolandırıcısı olduğu ənənəvi model üstünlük təşkil edirdi. XX əsrin əvvəlində ABŞ-da 15 yaşdan yuxarı qadınların yalnız 18 faizi qeyri-kənd təsərrüfatı sahəsində maaşlı işə sahib idi. İşləyən qadınlar adətən cavan, subay, ağdərili və ya yerli doğulmuş olurdular. Əksinə, evli qadınlar əsasən qaradərili və ya immiqrantlar idi və çox kasıb şəraitdə yaşayırdılar. İşləyən analar adətən uşaqları pul qazanacaq yaşa çatdıqdan sonra iş bazarını tərk edirdilər.

1920-ci illərdə yeməkxanalar, uşaq bağçaları, çamaşırxanalar və digər müəssisələrin sayının artması qadınların məişət işlərindən azad olmasına və istehsalat sahəsində daha fəal iştirak etməsinə imkan yaratdı. Qadınların əmək bazarına axını gender rollarının ənənəvi ideologiyasını sarsıtdı və bu vəziyyət ikiqat yük anlayışını daha da qabarıq hala gətirdi. Xüsusilə, 1930-cu illərdə Sovet İttifaqında qadınlar "*təbiətin verdiyi şərəfli vəzifəni*" yerinə yetirməyə təşviq edilirdi. Dövlət tərəfindən dəstəklənən analıq kultu və anti-abort qanunvericiliyi ilə yanaşı, sənayenin işçi qüvvəsinə olan böyük tələbatı şəhər qadınlarını əmək bazarına cəlb etdi. Beləliklə, onlar həm maaşlı işdə çalışmalı, həm də ev işlərinin əsas yükünü daşımalı oldular.

İkinci Dünya Müharibəsi qadın məşğulluğunun artmasında katalizator rolunu oynadı."*Rosie the Riveter*" (Qaynaqçı Rozi) simvolu ilə qadınlar səmərəli və vətənpərvər işçi kimi təqdim edilirdi. Müharibəyə 16 milyon kişinin çağırılması səbəbilə qadınlar əmək bazarında onların yerini tutdular. Bununla belə, qadınların əksəriyyəti sənaye sahələrindən çox xidmət sektorunda çalışırdı. Müharibə gender gözləntilərini dəyişdirdi və növbəti onilliklərdə yeni rolların yaranmasına səbəb oldu.

#### İkinci Dünya Müharibəsindən sonra
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra sənayeləşmiş ölkələrdə qadınların əmək bazarına qatılma səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Müharibədən dərhal sonra bir çox qadın işlərini tərk etsə də, işləyən qadın obrazı cəmiyyətdə möhkəmləndi. Məsələn, 2001-ci ildə ABŞ-da işçi qüvvəsinin 47 faizini qadınlar təşkil edirdi və 15 yaşdan yuxarı qadınların 61 faizi əmək bazarında idi.

Qadınların əmək bazarına daha geniş miqyasda qoşulmasına yalnız işçi qüvvəsinə tələbat deyil, eyni zamanda təhsil imkanlarının artması, nikah və uşaq dünyaya gətirmə yaşının gecikməsi kimi amillər də təsir göstərirdi.

İkiqat yük anlayışı zamanla dəyişərək həm qadın, həm də kişi rollarına təsir etdi. Bir tərəfdən, qadınlardan həm ailənin təminatçısı, həm də qayğıkeş ana olmaları gözlənilir. Digər tərəfdən, daha çox qadın əmək bazarına daxil olduqca müstəqillik ideologiyası güclənir və qadınları karyera ilə ailə arasında seçim etməyə məcbur edir. Bir çox qadın ya karyeranı, ya da ailəni seçir, digərləri isə hər iki rolu öz üzərinə götürərək ikiqat yük daşıyırlar. Müasir dövrdə bəzi kişilər ev işlərinin bərabər paylaşılmasını prinsipcə dəstəkləsələr də, bu inanca əməl etməmələri hallarına tez-tez rast gəlinir.

## Qeyri-bərabər iş bölgüsü üzrə digər regionlar
### Latın Amerikası
Latın Amerikasında ucuz məişət xidməti sektoru ailədaxili iş bölgüsü gərginliyini azaldıb, lakin qeyri-formal iqtisadiyyatın geniş yayılması sosial təminat problemlərinə səbəb olub. Qərbi Avropada, xüsusən Skandinaviya ölkələrində, qadınların iş həyatına inteqrasiyası üçün ailəyə yönəlmiş siyasətlər həyata keçirilir. Şərqi Avropada isə kommunizmin süqutundan sonra qadınların sosial rifahı sahəsində geriləmələr müşahidə olunub. Asiyada isə ənənəvi gender rolları qadınların məişət işlərinə daha çox vaxt ayırmasını şərtləndirir.

### Qərbi Avropa
1960-cı illərdən etibarən Qərbi Avropa qadınların iş qüvvəsində hüquqlarını artırmaq üçün bir sıra siyasi müzakirələrdə iştirak edir. 2000-ci illərdə qadın hüquqlarından anaların hüquqlarına keçid baş vermiş və hamilə qadınların və anaların hüquqları diqqət mərkəzində olmuşdur. Bununla belə, yalnız analar üçün xüsusi qanunlar yaratmaqda çətinliklər yaranmışdır. Hələ də qadınların əsas qayğı göstərən şəxslər olduğu ilə bağlı köklü gender qərəzi mövcuddur.

Qərbi Avropanın bəzi bölgələri, xüsusən Skandinaviya ölkələri, iş qüvvəsində gender fərqlərini aradan qaldırmağa kömək edən ailə dostu siyasətlər hazırlayır. Şimal ölkələri dünyada ən yüksək qadın əmək fəaliyyəti göstəricilərinə malikdir və maaş fərqləri ən aşağı səviyyədədir. Dövlətin yaşlılara və uşaqlara qulluq üçün verdiyi dəstək qadınların iş qüvvəsinin bir hissəsi olmasına imkan yaratmışdır. Dövlətdən dəstək nümunələri arasında ödənişli valideyn məzuniyyəti və müavinətlər, doğuşdan sonra işə qayıtma proqramları yer alır. Belə proqramlar qadınların iş qüvvəsinə daha çox cəlb olunmasına, doğum səviyyəsinin yüksəlməsinə və güclü iqtisadiyyatın formalaşmasına səbəb olmuşdur.

### Şərqi Avropa
Kommunizm dövründə hər kəsə iş təmin olunmuşdu. Bununla belə, qadınlar həm ödənişli, həm də ödənişsiz işin yaratdığı ikiqat yük səbəbindən çətinliklər çəkirdi ki, bu da doğum səviyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarmışdır. Sosial bərabərliyə sadiqlik və azalan doğum səviyyəsi məsələsi qadınlara bəzi hüquqlar qazandırmışdır, məsələn, uşaq baxımı və uşaq müavinətləri. Məsələn, Sovet İttifaqında analıq məzuniyyəti üç ilə qədər uzadılmış və yarımştat işlər tətbiq edilmişdir.

Lakin kommunizmin süqutundan sonra bu hüquqların çoxu yeni, əsasən kişilərin üstünlük təşkil etdiyi demokratiyanın təsiri altında ləğv edilmişdir. Qadın işçilərinin sayı artsa da, onların uşaq baxımı kimi sosial dəstəyə ehtiyacı təmin olunmamış və bu məsələ gözardı edilmişdir.

### Asiya
Qərbi və Cənubi Asiyada qadınlar işçi qüvvəsinin cəmi üçdə birini təşkil edir. Hətta daha müasir Asiya ölkələrində belə, qadınların əksəriyyəti qeyri-formal sektorda, baxıcı və ya müəllim kimi ənənəvi qadın peşələrində çalışır və işçilər üçün tibbi sığorta və ya pensiya kimi sosial təminatlardan məhrumdur. Asiya ölkələrində qadınların qayğı işləri görməsi ilə bağlı köklü mədəni normalar həm kişilər, həm də qadınlar tərəfindən qəbul edildiyindən, ikiqat yük problemi daha da dərinləşmişdir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə qadınlar uşaqları olduqdan sonra işdən çıxırlar ki, onlara daha çox qayğı göstərə bilsinlər.

Ailələrinin xərclərini ödəmək üçün işləməli olan qadınların olduğu ölkələrdə isə qeyri-formal iş yerlərinin çoxluğu səbəbindən qadın işçilər üçün tənzimləyici qaydalar və təhlükəsizlik standartları mövcud deyil. Məsələn, 1997-ci ildə baş verən ciddi iqtisadi böhran səbəbindən Taylandda bir çox qadın qeyri-formal sənayedə çalışır və evdə işləyərək eyni zamanda həm ödənişli, həm də ev işləri görür. Bu, qadınların eyni anda bir neçə iş görməsinə səbəb olur və onların sağlamlığına mənfi təsir göstərir.

## İkiqat yükün səbəbləri
### Gender ideologiyası
Gender ideologiyaları kişilər və qadınlar üçün uyğun hesab edilən davranışlarla bağlı inanclardır. Ənənəvi gender ideologiyaları qadınları qayğı göstərən, kişiləri isə ailənin təminatçısı rolunda görməyə davam edir.

### Əmək bazarının məhdudiyyətləri
Qadınların əmək bazarına artan qoşulmasına baxmayaraq, gender əsaslı əmək bölgüsü davam edir. Qadınlar qeyri-formal sektorda və aşağı keyfiyyətli işlərdə daha çox cəmlənir. Həm formal, həm də qeyri-formal sektorda qadınlar üçün peşə ayrılığı və maaş fərqləri mövcuddur. İş həyatında qadınlar "şüşə tavan" fenomeni ilə qarşılaşırlar – yəni idarəçi və ya yüksək vəzifələrdə qadınların sayı kişilərə nisbətən azdır. Hətta qadınların üstünlük təşkil etdiyi peşələrdə belə kişilər daha yüksək maaşlı və daha nüfuzlu vəzifələrdə cəmlənirlər. İkiqat yük problemi gender bərabərliyi üçün vacib müzakirələrdən biridir və müasir cəmiyyətlərdə davamlı olaraq diqqət mərkəzindədir.

## Gender fərqləri
### Qadınlar
Cütlüklər arasında ev işlərinin bölüşdürülməsini və müxtəlif ölkələrdə gender rollarını araşdırmaq üçün bir çox tədqiqat aparılmışdır. Dünyanın Uşaqlarının Vəziyyəti 2007 hesabatına görə, qadınlar istər inkişaf etmiş, istərsə də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yaşasınlar, ümumilikdə kişilərdən daha uzun saatlar işləyirlər. Əksər tədqiqatlar göstərir ki, hər iki valideyn tam ştat işlədikdə, qadınlar kişilərə nisbətən daha çox ev işləri ilə məşğul olurlar.

Dünya Bankının Latın Amerikası və Karib hövzəsi üzrə tədqiqatına əsasən, Meksikada əmək bazarında çalışan qadınlar həftəlik təxminən 33 saat ev işlərinə sərf edirlər. Müqayisə üçün, ərlər isə sadəcə həftədə 6 saat ev işlərinə töhfə verirlər. Daha da diqqətçəkən məqam isə odur ki, qız övladları analarına həftədə 14 saat kömək edir, oğlanlar isə ataları kimi cəmi 5-6 saat vaxt sərf edirlər.

Kanada Statistika İdarəsinin 10,000 ailə arasında keçirdiyi Ümumi Sosial Sorğuda isə ortalama kişi gündə 2 saatdan az vaxtını uşaq baxımına və ev işlərinə sərf edir, qadınlar isə gündə 3 saatdan çox vaxt ayırırlar. Bu araşdırma cütlüklər arasında əmək bölgüsünün qeyri-bərabərliyini vurğulayır. Sorğuda iştirak edənlərin cəmi 15%-dən azı ev işlərini bərabər bölüşdüklərini bildiriblər. 83% qadın ev təmizliyi və yemək hazırlığı ilə məşğul olur, halbuki bu işlərdə iştirak edən kişilərin sayı cəmi 51% təşkil edir.

Com Frederik Koveyin "Kanada Ailəsi Böhran İçində" kitabında ikiqat yükün gender baxımından təsirləri araşdırılır. Koveyin tədqiqatları göstərir ki, eyni zamanda həm işləyən, həm də uşaq böyüdən qadınlar, yalnız bu iki məsuliyyətdən birinə sahib olan qadınlarla müqayisədə daha çox stress, narahatlıq və psixoloji çətinliklər yaşayırlar.

### Kişilər
Bir çox cəmiyyətdə uşaqların böyüdülməsi və karyera ilə məşğul olmağın təsiri əsasən qadınlarda müşahidə olunsa da, bu vəziyyət kişilərə də ciddi təsir göstərir. Bununla belə, bu təsirlər həmişə açıq şəkildə görünmür və kişilərin qadınlardan fərqli olaraq başqa cür təsirləndiyi bildirilir."Kanada Ailəsi Böhran İçində" kitabının müəllifi qeyd edir ki, bu təsirlərin bir çox tədqiqatlarda nəzərə çarpmamasının səbəbi qadınların stressinin bilavasitə ev işləri və karyera ilə əlaqələndirilməsi, kişilərin isə əsasən qərarvermə və iş-ailə balansı ilə bağlı çətinliklərdən stress yaşaması ola bilər. Belə hallar kişilərin ailələrinin gələcəyi üçün ən yaxşı seçimləri etməli olduğu vəziyyətlərdə baş verir. Bunlara iş yükü, əlavə iş saatları, növbə dəyişiklikləri, hətta vəzifə yüksəlişi və ya başqa şəhərə köçmək qərarları daxildir.

Bu təsirlər, həmçinin, kişilərin ailənin dayağı kimi qəbul olunması ilə bağlı ənənəvi gender rollarına görə də nəzərə çarpmaya bilər. Keçmişdə kişilərin ailəsi qarşısında emosiyalarını açıq şəkildə göstərməsi zəiflik əlaməti hesab olunurdu. Sorğular zamanı bəzi kişilər ailə başçısı və əsas iqtisadi təminatçı rolunu yerinə yetirmə bacarıqlarına dair şübhələr yaratmamaq üçün hisslərini gizlədə bilər və həqiqəti tam açıq bildirməyə bilərdilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*