open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulm Kafedralı

**Ulm Kafedralı** () — Almaniyanın Ulm şəhərində (Baden-Vürtemberq) yerləşən dünyanın ən hündür kilsəsi. Əsası XIV əsrin sonlarında qoyulmuşdur. 300 illik fasiləyə baxmayaraq XIX əsrdə tamamlanmışdır.

## Tarixi
Ulmdakı kilsə 1377-ci ildə Cənubi Alman Qotik ustası Henrix Parlerin verdiyi layihə əsasında tikilmişdir. Baş qüllədən başqa kafedral tamamı ilə kərpicdəndir. O həm də dünyanın ən böyük kərpic binalarindan hesab olunur.

162 metr hündürlükdə olan qumdaşı qülləsini, 1392-ci ildə tikintiyə rəhbərlik edən Ulrix Enzinger layihələndirmişdir. 1405-ci ildə nefin tikintisi başa çatdıqdan sonra kafedral təhvil verilir. Lakin yan sütunlar tağların ağırlığın tab gətirə bilmədiyi üçün məbədin tikintisi dayandırılır.

1530–1543-cü illərdə kilsə lüteranlarin əlinə keçdikdən sonra tikinti yenidən başladı və qüllənin hündürlüyü 100 metrə çatdı. Lakin sonralar maliyyə problemlərinə görə tikinti dayandırıldı.

1817–1890-cı illərdə kafedral tamamlandı. 1856-cı ildə kilsəyə Eberhard Walker orqanı quraşdırildı. Bu orqan o dövr üçün həm ən böyük, həm də texniki cəhətdən ən yaxşısı idi.

1944-cü ilin dekabrında kilsənin qarşısındakı meydan və şəhərin tarixi mərkəzinin 80%-ni dağıdan partlayış demək olar ki, kilsəyə ziyan vurmamışdır.

## Xüsusiyyətləri
Kilsənin daxili dekorasiyası Ulm sənət məktəbinin Mulcher və Sirlin kimi ustalarına məxsusdur.

Kafedralın əsas qülləsinin hündürlüyü 161,53–161,70 metrdir. Kilsəyə gələn ziyarətçilər qüllənin zirvəsinə qədər qalxa bilirlər. Yoxuş son dərəcə dar, daş spiral pilləkənlər boyunca həyata keçirilir. Yaxşı havalarda Alp dağlarının Zugspitze və Säntis dağlarının panoramik mənzərəsinə tamaşa etmək olar. Kafedralın tutumu 20 minə qədərdir. 2 minə yaxın isə oturacağı var.

## İstinadlar

https://www.ulmer-muenster.de/

## Xarici keçidlər

https://www.wikiwand.com/ru/%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80
Mister Olimpiya 1966

**Mister Olimpiya 1966** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca ikincisi. Beynəlxalq Bodibildinq və Fitnes Federasiyasının (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1966-cı ilin sentyabrında Nyu-York şəhərində, Bruklin musiqi akademiyasının binasında keçirilmişdir.

Yarışda "Mister Amerika", "Mister Kainat" və "Mister Dünya" yarışlarının qalibləri və mövcud "Mister Olimpiya" Larri Skot iştirak edirdi. Gərgin keçən mübarizədə Larri Skot hakimlərin uzun sürən müzakirəsi nəticəsində növbəti dəfə qalib elan olundu. Skota 1000 dollar pul mükafatı və ikinci dəfə Yevgeni Sandovun bürünc büstü təqdim olundu. Bununla Larri Skot peşəkar idmandan getdiyi açıqladı.

Baxmayaraq ki, yarışa yeni qatılan kubalı Serjio Oliva 4-cü yerə layiq görüldü, ancaq azarkeşlərin və mütəxəssilərin böyük rəğbətini qazanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mr. Olympia
Təlal qətliamı

**Təlal qətliamı** — 1517-ci ildə, Osmanlı–Məmlük müharibəsinin sonunda Osmanlı imperiyasının Suriyanı tamamilə ələ keçirməsi ilə Hələb şəhərində ələvilərə qarşı həyata keçirilmiş qətliam. Qətliam Osmanlı sultanı I Səlimin bəzi sünni dini liderlərini çağırıb onlardan "kafir" ələvilərlə mübarizə üçün fətva alması ilə başlamışdır. Qətliamın nəticəsində Hələbdə toplaşan 9,400 şiə kişi kütləvi formada öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Alpər Gezeravcı

**Alpər Gezeravcı** (; , Silifke) – hərbi və mülki pilot, mühəndis və 19 yanvar 2024-cü ildə həyata keçirilən SpaceX AX-3 missiyasının ekipaj üzvü olaraq Türkiyənin ilk kosmonavtı.

## Həyatı
Alpər Gezeravcı 2 dekabr 1979-cu ildə Türkiyənin Silifke şəhərində anadan olub. İstanbulda Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasında oxuyub və burada Elektron Mühəndisliyi üzrə üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. O, həmçinin Rayt-Patterson HHQ bazasında yerləşən Texnologiya İnstitutunda magistr dərəcəsini qazanıb. Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin qırıcı təyyarə pilotu kimi Gezeravcı T-41, SF-260, T-37, T-38, F-5, KC-135 və F-16 da daxil olmaqla bir neçə təyyarəni idarə etməkdə 15 illik təcrübəyə malikdir. Bundan əlavə, o, yeddi il Türk Hava Yolları şirkətində təyyarə kapitanı vəzifəsində çalışıb. Gezeravcı eyni zamanda uçuş direktoru, uçuş təhlükəsizliyi üzrə məsul işçi və kommersiya hava yollarının kapitanı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Eskadrilyanın tədris aviaqrupunun komandiri kimi o, eskadrilyanın standartlara uyğunlaşdırılması və qiymətləndirilməsi, bütün təlim sənədlərinin Hərbi Hava Qüvvələri standartlarına uyğun təşkili, yoxlama uçuşlarından əvvəl bütün F-16 və KC-135R pilotları üçün imtahanların keçirilməsi və eskadrilyanın sənədlərinin standartlara uyğunluğunun nəzərdən keçirilməsinə cavabdeh idi. İdman həvəskarı olan Gezeravcı akvalanqla dalma, yelkənli qayıq idmanı, kempinq və raftinqlə məşğul olur, dağ trekinqi və at sürmədə böyük təcrübəyə malikdir. Hərbi hazırlığına görə o, bir neçə sağ qalma kurslarında və hərbi ezamiyyədə iştirak etmişdir .

## Kosmosa uçuşu

Onun təyinatını Rəcəb Tayyib Ərdoğan 2023-cü il aprelin sonunda elan edib. Gezeravcı 2023-cü ilin son rübündə həyata keçirilməsi planlaşdırılan SpaceX Axiom Space-3 missiyası çərçivəsində 14 gün kosmosda olub. Daha üç beynəlxalq astronavtla Kennedi Kosmik Mərkəzindən Crew Dragon ilə kosmosa gedən Gezeravcı özü ilə Türkiyə bayrağı, ailə fotoşəkilləri və Yörük mədəniyyətinə aid bəzi əşyalar gətirib.

Alper Gezeravcının kosmosda ilk sözləri Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkə istinad edərək "istiqbal göylərdədir" olub.

## İstinadlar
Müqəddəs Ruh kilsəsi (Koden)

**Müqəddəs Ruh kilsəsi** () – Polşanın Koden kəndində yerləşən katolik kilsəsi. Belarus qotikası üslubunda tikilmiş bu kilsə keçmişdə pravoslav kilsəsi olmuşdur.

## Tarixi
Müqəddəs Ruh kilsəsi 1530–40-cı illərdə Pavel Sapeha tərəfindən öz qəsrində tikdirilmişdir. Kilsə onun ailəsinin dini ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədilə qəsr kapellası kimi istifadə olunurdu. Əvvəlcə pravoslav kilsəsi kimi tikilsə də, daha sonra katolik kilsəsinə çevrilmişdir.

1680-ci ildə qəsrdə baş vermiş yanğın nəticəsində kilsəyə ziyan dəymişdir. 1783-cü ildə kazaklar kilsəni talan etmişdirlər. XIX əsrin əvvəlində kilsə fəaliyyətini dayandırmağa məcbur olmuşdur. XIX əsrin ortalarında kilsənin tağları çökmüşdür. 1960-cı illərdən etibarən kilsə sistematik olaraq bərpa olunur.

## Memarlığı
Kilsə qırmızı kərpiclərdən və qara zendrovka kərpiclərində tikilmişdir. Qərb fasadı üzərində müxtəlif fiqur motivləri olan şirli keramik plitələrlə bəzədilmişdir. Qərb fasadı diaqonal yerləşdirilmiş kərpiclərdən ibarət frizlə və ağ suvaqlı panellərlə bəzədilmiş hündür, üçbucaq damına görə fərqlənir. İkiqat və üçqat başlıqlı panellərin üzərində birqat və ikiqat başlıqlı yarımdairəvi panellər yerləşir. Dekorasiyanı damın kənarlarından uzanan dairəvi panellər tamamlayır. Bənzər, amma daha sadə dekorasiyalar şərq damında da yaradılmışdır.

Kilsənin interyeri almaz tağlarla əhatə olunan mərkəzi nefdən ibarətdir. Hazırlıq otağı beşik tağı ilə əhatə olunmuşdur. Gün işığı hər iki tərəfdən yarımdairəvi pəncərələrdən içəri düşür; okulyus qərb fasadından yerləşir. Həm şərq, həm qərb fasadında açılmış kiçik yarıqlar kilsənin çardağını işıqlandırır. Hazırlıq otağında kiçik pəncərə yaradılmışdır.

## Mədəniyyətdə
2023-cü ildə Polşada buraxılmış poçt markalarından birində Müqəddəs Ruh kilsəsi təsvir olunmuşdur.

## Qalereya


Fayl:Koden-dawna-cerkiew-zamkowa.jpg
Fayl:Koden-dawna-cerkiew-zamkowa-wnetrze.jpg
Fayl:Koden-dawna-cerkiew-zamkowa-portal.jpg



## İstinadlar
Asim ibn Ömər

**Asim ibn Ömər** (,  ) — Tanınmış hədis ravisi, ikinci raşidi xəlifə Ömər ibn Xəttabın oğlu və səkkizinci Əməvi xəlifəsi Ömər ibn Əbdüləzizin babası.
## Bioqrafiya
Asim Məhəmməd peyğəmbərin səhabəsi olan Ömər ibn Xəttabın oğlu idi, anası da peyğəmbərin ilk ardıcıllarından olmuşdur.

Atası Ömər Məkkədə tayfalar arasında arbitrajdan məsul olan Bənu Ədi qəbiləsində anadan olmuşdur. Anası Cəmilə Mədinədə Ovs qəbiləsindən Əmr ibn Ovfun qəbiləsindən olan Sabit ibn Əbi əl-Əflax Əl-Şamus bint Əbi Əmirin qızı idi. Onun qardaşı Asim də Bədr döyüşündə iştirak edən müsəlmanlar arasında idi.

Anası Cəmilə Mədinədə İslamı ilk qəbul edənlərdən olmuşdur. O və anası 622-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərə beyət edən ilk on qadından biri idi. Adının Asiya (“asi”) olduğunu eşidən Məhəmməd peyğəmbər ona “Cəmilə” (“gözəl”) adını verir.

O, İslamı qəbul etdikdən təxminən beş il sonra, 627-ci ilin mayından 628-ci ilin mayına qədərki aralıqda Ömərlə evlənir. Onların Asim ibn Ömər adlı bir oğlu dünyaya gəlir.

Peyğəmbərin səhabəsi və Rəşidi xilafətinin ilk xəlifəsi Əbu Bəkrin vəfatından sonra Asimin atası Ömər ikinci xəlifə olur.

Asimin atası Ömərin ölümündən sonra Cəmilə Yezid ibn Cariyə ilə evlənir və onların Əbdürrəhman adlı bir oğlu olur. Beləliklə Asimin anabir ögey qardaşı dünyaya gəlir.

Asim ucaboylu, ciddi xasiyyətli, cəmiyyətdə ədəbli insan kimi tanınırdı. XIII əsrin məşhur İslam alimi və tarixçisi Əz-Zəhəbi Asim ibn Öməri belə təsvir etmişdir:

## Ailəsi
Asim ənsar qadın olan Ümmə Əmmarla evlənir. Bu evlilikdən onun 3 övladı olub: Həfsə binti Asim, Ömər ibn Asim və Leyla binti Asim. Leyla binti Asim daha sonra Əbdüləziz ibn Mərvanla evlənir. Onların uşaqlarından biri sonradan Əməvi xəlifəsi olmuş Ömər ibn Əbdüləziz olmuşdur.
## İstinadlar
La-Loş məktəbində atışma

**La-Loş məktəbində atışma** — 2016-cı il yanvarın 22-də La Loş şəhərində (Saskaçevan, Kanada) məktəbdə atışma baş verib. 17 yaşlı Rendon Fonteyn evdə iki əmisi oğlunu tapança ilə öldürüb, daha sonra oxuduğu məktəbə gələrək orada atəş açıb. Hadisə nəticəsində ümumilikdə 4 nəfər ölüb, 7 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb.

## Həlak olanlar və yaralılar
Atışma nəticəsində dörd nəfər həlak oldu:

* Deyn (17) və Dreyden (13) Fonteyn — silahlı şəxsin əmiuşağıdır.
* Mari Janye (21) — müəllim, bələdiyyə sədri vəzifəsini icra edən Kevin Yanvierin yeganə qızı, 21 yaşlı
* Adam Vud — müəllim, 35 yaş
Bundan əlavə, məktəb binasında baş verən atışma zamanı 7 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb.

Qurbanlardan biri 2023-cü il mayın 17-də vəfat edib. Ailəsinin dediyi kimi, atışma zamanı aldığı xəsarətlərdən.

## Reaksiya
Kanadanın baş naziri Castin Trüdo həlak olanların yaxınlarına başsağlığı verib və atışmanın baş verdiyi məktəbə şəxsən baş çəkib.

Şəhər meri bildirdi ki, o, məktəbin sökülməsini və sonra yenidən tikilməsini istərdi, çünki "burada çox ağrı var idi, bu, travmadır (şəhərin bütün sakinləri üçün)".

8 may 2018-ci ildə Rendon Fonteyn 10 ildən sonra şərti azadlığa buraxılma hüququ ilə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi.

## İstinadlar
Əmir ibn Fuheyrə

**Əmir ibn Fuheyrə** (, ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri. 622-ci ildə Məhəmməd və Əbu Bəkr gizli şəkildə Mədinəyə köçməsinə kömək etmiş şəxsdir.

## Bioqrafiya
Əmir ibn Fuheyrə Afrika əsilli idi. Azdit tayfasının ixtiyarında qul kimi doğulmuşdu. Sonralar bu qəbilədən olan Əbu Bəkrin ögey oğlu ət-Tufeyl ibn əl-Harisə məxsus idi.

O, Məkkədə yaşamış və Məhəmməd peyğəmbərin in təbliğ fəaliyyətinə başladıqdan sonra İslamı qəbul etmişdir. 614-cü ildən sonra o, bir çox Məkkə müsəlmanları kimi təqiblərə məruz qalır; onu inancından dönməyə məcbur etmək məqsədilə işgəncələrə məruz qoyulur. Onun təqibçisinin adı açıqlanmır; lakin Əbu Bəkr onu Tufeyldən fidyə alıb azad etdikdən sonra zülm dayanır. Əmir Əbu Bəkrin xidmətində qalır. O, südverən qoyunları otarmaqla məşğul olurdu.

622-ci ildə Məhəmməd peyğəmbər və Əbu Bəkr Məkkədən Mədinəyə hicrət edəndə Əmir gündüzlər Əbu Bəkrin sürülərini otarır, axşam isə onları Məhəmməd və Əbu Bəkrin gizləndikləri mağaraya gətirir (güman edilir ki, bunu qoyunlar izlərini örtsünlər deyə edir.). Onlara süd və yemək də gətirdi. Onlar Mədinəyə getmək üçün mağaradan çıxanda Əmir də onları müşayiət edir. O, bir dəri parçasının üzərinə Surak ibn Malikə bir qeyd yazaraq müsəlmanlara ona heç bir zərər verməməyi tapşırır. Bu Əmirin yazıb-oxumağı bildiyini, yazmağı bacardığını deməyə əsas verir.

Əmir Mədinəyə çatdıqdan az sonra əvvəlcə Səd ibn Heytəmə ilə qalır, lakin sonra Əbu Bəkrin evinə qayıdır. Məhəmməd peyğəmbər Əmir və əl-Haris ibn Aus ibn Muaz arasında qardaşlıq müqaviləsi bağlayır. Mədinəyə gəldikdən sonra Əmir, Əbu Bəkr və Bilal Mədinə qızdırmasına tutulur.
Əmir Bədr və Uhud döyüşlərində döyüşür. 625-ci ilin iyul/avqust aylarında Bir-Maun döyüşündə Kəlbit qəbiləsindən Cabbar ibn Sülmə onu bıçaq və ya nizə ilə yaralayanda o, deyir: "Vallah, mən uğur qazandım!". Döyüşdə ilk ölənlərdən biri idi. Urvə ibn əl-Zübeyr rəvayət edir ki, onun cəsədi heç vaxt tapılmır, çünki "mələklər onu dəfn etdilər" və o, birbaşa Cənnətə aparıldı. Cabbar daha sonra Əmirin "mən qazandım" deyərkən nəyi nəzərdə tutduğunu soruşur. Əmirin cənnəti tapdığını deyəndə Cabbar da müsəlman olur.

## İstinadlar
Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu

**Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu** və ya **Sərhəd xətti şəxsiyyət pozuntusu** (*emosional qeyri-sabit şəxsiyyət pozğunluğu, sərhəd tipi*, qıs. **SŞP**) — impulsivlik, aşağı özünə nəzarət, emosional qeyri-sabitlik, yüksək narahatlıq və ciddi sosiallaşma səviyyəsi ilə xarakterizə olunan şəxsiyyət pozğunluğu. DSM-5 və ICD-10-a daxildir (sonuncuda emosional qeyri-sabit şəxsiyyət pozğunluğunun alt növü hesab olunur).

Çox vaxt təhlükəli davranış və özünə zərər vermə ilə müşayiət olunur. Belə insanlar həm də boşluq hissi və ehtiyac duyulmamaq qorxusu ilə mübarizə apara bilər. Pozuntunun simptomları zahirən adi həyat hadisələrinə cavab olaraq görünə bilər. Ağrılı davranış adətən yeniyetməlik dövründə başlayır və müxtəlif vəziyyətlərdə baş verir. Maddələrdən sui-istifadə, depressiya və yemək pozğunluqları çox vaxt bu pozğunluqla əlaqələndirilir. SŞP olan insanların təxminən 10% -i intihar nəticəsində ölür.

SŞP-nin səbəbləri tam aydın deyil, lakin genetik faktorların əhəmiyyətli bir töhfə verdiyi məlumdur. Xüsusilə, müəyyən genlərin polimorfizmi serotonin istehsalının azalmasına səbəb olur ki, bu da öz növbəsində aqressiv davranışa səbəb olur. Əgər şəxsin yaxın qohumunda SŞP varsa, SŞP olma ehtimalı təxminən 5 dəfə yüksəkdir. Mənfi həyat hadisələri də vacibdir. Bozukluğun mexanizmi neyronların limbik şəbəkəsini əhatə edir. SŞP DSM tərəfindən şəxsiyyət pozğunluqlarından biri kimi tanınır, bunlardan cəmi 9-u təsnif edilir. Diaqnoz klinik görünüşə əsaslanır, lakin digər xəstəlikləri istisna etmək üçün tibbi müayinə tələb oluna bilər. SŞP xüsusilə şəxsiyyət pozğunluğundan və narkomaniyadan fərqləndirilməlidir.

SŞP adətən idrak davranışçı terapiya (KDP) kimi psixoterapiya ilə müalicə olunur. Digər bir terapiya növü olan dialektik davranış terapiyası (DBT) intihar riskini azalda bilər. Terapiya təkbətək və ya qrup şəklində ola bilər. Dərmanlar SŞP-ni müalicə etmir, lakin SŞP-nin bəzi simptomlarını aradan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilər. Bəzi xəstələrin xəstəxanaya yerləşdirilməsi tələb olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Psixi pozğunluqların diaqnostik və statistik təlimatı

**Psixi pozğunluqların diaqnostik və statistik təlimatı** () — ABŞ-ın psixi pozğunluqlar üçün nomenklaturası. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA) tərəfindən hazırlanmış və nəşr edilmişdir. Klassifikatorun 2013-cü ildə buraxılmış son versiyası DSM-5 2022-ci ildə DSM-5-TR adı ilə yeniləndi.

## Diaqnostika və statistik vəsaitin nəşr tarixi
* 1952 — DSM-I
* 1968 — DSM-II
* 1973 — DSM-II (homoseksuallıq ilə 6-cı təkrar buraxılış çıxarıldı)
* 1980 — DSM-III
* 1987 — DSM-III-R (*R* — revised)
* 1994 — DSM-IV
* 2000 — DSM-IV-TR (*TR* — )
* 2013 — DSM-5
* 2022 — DSM-5-TR.

## İstinadlar
DSM-5

**DSM-5** ( — Psixi pozğunluqların diaqnostik və statistik təlimatı 5-ci nəşr) — ABŞ-də 2013-cü ildən bəri istifadə edilən nozoloji sistem, psixi pozğunluqların "nomenklaturası". Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA) tərəfindən hazırlanmış və nəşr edilmişdir. DSM-5 2000-ci il DSM-IV-TR-ni əvəz edərək 18 may 2013-cü ildə nəşr olundu. "DSM-V" köhnəlmiş, assosiasiya tərəfindən rədd edilmiş köhnə addır. Beşinci nəşrdən etibarən birlik təlimatın adında ərəb rəqəmlərindən istifadə etmək qərarına gəldi (2013-cü ilə qədər adlarda rum rəqəmləri istifadə olunurdu), düzgün müasir abbreviatura DSM-5-dir. DSM-IV-TR tərəfindən istifadə edilən təsnifata təsviri və fenomenoloji yanaşma köhnəlmişdir və son tədqiqat nəticələrini nəzərə alaraq, qeyri-dəqiqdir.

ABŞ-də DSM psixiatriyada yüksək nüfuza malikdir. Psixi pozğunluqların müalicəsində istifadə üçün tövsiyələr, eləcə də tibb işçiləri tərəfindən ödənişlər çox vaxt DSM təsnifatları ilə müəyyən edilir, buna görə də yeni versiyanın ortaya çıxması mühüm praktiki təsirlərə malikdir.

DSM-5-ə edilən dəyişikliklər, ilk növbədə, psixiatriyadakı yeni tədqiqatlar və nevrologiyada irəliləyişlər, eləcə də ictimai tələbat hesabına baş verdi. Bir çox qərarlar Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci Reviziya ilə daha yaxşı uyğunluğun təmin edilməsi ilə bağlı idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
*  DSM rəsmi saytı 
* Amerika Psixiatriya Assosiasiyası. Rəsmi saytı 
* Psychiatry Online 
*
Rəmzi Nafi

**Rəmzi Nafi** və ya **Rəmzi Nafi Rəşid Ağa** (; ) — İraq siyasi xadimi, kürd milliyətçisi. O,  
1943-cü ildə, İkinci Dünya müharibəsi zamanı İraqda Britaniya mandatını sarsıtmaq daşıyan uğursuz əməliyyatda Almaniya hərbi kəşfiyyatı "Abver ilə əməkdaşlıq etmişdir. Britaniya işğalına qarşı üsyanı qızışdırmaq müqabilində Rəmzi Nfiyə Adolf Hitlerdən muxtar kürd milli dövlətinin qurulmasında kömək vəd edilmişdi. Rəmzi Nəfinin nasional-sosialist ideologiyasının nümayəndəsi olub-olmaması və ya nasist rejimi ilə əməkdaşlığının Kürdüstanın müstəqilliyi məsələsində sırf fürsətçi xarakter daşımağı ilə bağlı müzakirələr davam edir. Uğursuz "Mamont" əməliyyatında əsas rol oynadığına görə Rəmzi müasir kürd tarixində bəziləri tərəfindən hörmət edilən, digərləri tərəfindən isə tənqid edilən son dərəcə qütbləşdirici bir fiqur olaraq qalır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Ramzi Nafi', der große Märtyrer, den die Stadt Hawler opferte.* Mas'ud Mohamad 1985.
* Werner Brockdorff: *Geheimkommandos des Zweiten Weltkrieges.* Wels 1967, .
* Ulrich van der Heyden, Bernd Lemke, Pherset Rosbeiani: *Unternehmen Mammut: Ein Kommandoeinsatz der Wehrmacht in Nordirak 1943.* Edition Falkenberg, .

## Xarici keçidlər
* Das Unternehmen „Mammut“ Ein politisch-militärisches Geheimdienstunternehmen in Südkurdistan in den Jahren 1942/43 und seine Vorgeschichte (PDF)
* Aufstandsversuche an der Oberfläche: Das Unternehmen “Mammut” (Irak) von 1943 (PDF)
Mədəniyyət və İdman Nazirliyi (İsrail)

**İsrail Mədəniyyət və İdman Nazirliyi** — İsraildə hökumət nazirliyidir.

## Tarixi
25-ci Hökumət zamanı mədəniyyət və idman sahələri Elm və Texnologiya Nazirliyinə verildi və adı Elm və İncəsənət Nazirliyi olaraq dəyişdirildi. İsraildə iyirmi yeddinci hökumət qurulduqdan sonra nazirlik ləğv edildi və onun fəaliyyət sahələri müxtəlif nazirliklər arasında bölüşdürüldü. Ehud Barakın rəhbərlik etdiyi 28-ci hökumətdə bu məsələlər Elm və Texnologiya Nazirliyinin tabeliyinə verilib və adı dəyişdirilərək "Elm, Mədəniyyət və İdman Nazirliyi" olub. Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi 32-ci hökumətdə mədəniyyət və idman məsələləri Mədəniyyət və İdman Nazirliyi adlanan yeni nazirliyə bölünüb. 2016-cı ildə nazirin ofisi Yerusəlimə köçürülüb.

Ofisin baş ofisi Tel Aviv-Yafo, Hamsgar St. 14 ünvanında

yerləşir. Mədəniyyət və İdman Nazirliyinə nazir Miki Zohar rəhbərlik edir və Kafir Koen ofisin baş direktoru vəzifəsini icra edir.

## Vəzifə və öhdəlikləri
**Ofisin vəzifələri bunlardır:**

* Mədəniyyət İdarəsi vasitəsilə İsraildəki bütün mədəni fəaliyyətlərə görə məsuliyyət.(kino, teatr, musiqi, rəqs və başqa sənətlər.)
* İdman idarəsi vasitəsilə İsraildə idman və idman fəaliyyətlərinə görə məsuliyyət. Bu sahəyə digər məsələlərlə yanaşı, İsrail idmançılarının dəstəklənməsi və İsrailin Olimpiada kimi beynəlxalq idman tədbirlərində iştirakının təşkili daxildir.

**Ofis bölmələri:**

* Qərargah rəhbərliyi
* Mədəniyyət İdarəetmə
* İdman menecmenti
* İnformasiya mərkəzi — mərasimlərin və dövlət tədbirlərinin mərkəzi

## Xarici Keçidlər
* İsrail Mədəniyyət və İdman NazirliyiInstagram.com
* İsrail Mədəniyyət və İdman NazirliyiTwitter.com
* Mədəniyyət və İdman Nazirliyi Fond Saytı
Tatyana

**Tatyana** — ad.

* Tatyana Qubina — Qazaxıstanı təmsil edən su poloçusu.
* Tatyana Petrova — Rusiyanı təmsil edən su poloçusu.
* Tatyana Fyodorova — Azərbaycanı təmsil edən voleybolçu.
* Tatyana Omelçenko — Azərbaycanı təmsil edən qadın güləşçi.
* Tatyana Şinkarenko — Ukraynanı təmsil edən həndbolçu.
* Tatyana Xmırova — Rusiyanı təmsil edən həndbolçu.
* Tatyana Samoylova — Rusiyanın Xalq artisti.
* Tatyana Zatulovskaya —
* Tatyana Yosipoviç
* Tatyana Qorbunova — Rusiyanı təmsil edən bədii gimnast.
Mənzil İstismar Sahəsi

**Mənzil kommunal istismar sahəsi** *(rusca: Жилищно-эксплуатационная контора (ЖЭК))* Sovet İttifaqında, sonra isə bir sıra MDB ölkələrində mövcud olan mənzil-kommunal təsərrüfatı müəssisəsidir. Rayon mənzil idarəsi, yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən idarə olunur. Bir sıra MDB ölkələrində ləğv edilsə də, Azərbaycanın şəhər və rayonlarında hələ də mövcudluğunu qorumaqdadır.

Müxtəlif yaşayış məntəqələrində onun da adları var idi: mənzil istismar xidməti (ZhES), mənzil istismar idarəsi (ZhEU), təmir və istismar idarəsi (REU), təmir və istismar müəssisəsi (REP). SSRİ dövlət mənzil fondunun bir sıra standart evlərinə xidmət göstərmək üçün yaradılmışdır. Yuxarıda göstərilən təşkilatların rəhbərləri Sovet İttifaqında pasport sistemi qaydalarına riayət etmək üçün məsuliyyət daşıyırdılar..

## İstinadlar
Fiziki məşğələ addiksiyası

**Fiziki məşğələ addiksiyası** — asılılığın obyektinin idman, məşq və ya idman olduğu davranış asılılığının növlərindən biri.

Məşq asılılığı, hər hansı bir asılılıq kimi, aşağıdakı simptomlarla xarakterizə olunur: "həddindən artıq dəyər", çəkilmə sindromu, əhval dəyişikliyi, artan dözümlülük, şəxsiyyətdaxili və şəxsiyyətlərarası münaqişələr, residivlər.

## Ümumi təsviri
Əgər məşq asılılığınız varsa, bir insan həddindən artıq tez-tez məşq edir ki, bu da onun fiziki və psixoloji sağlamlığına zərər və ziyan vurur. Alimlər idmandan asılılığın iki növünü ayırd edirlər: birincili və ikincili. Birincili asılılıqda asılılığın obyekti fiziki məşqin özüdür ki, bu da fərdin problemlərdən qaçmaq və stressi azaltmaq funksiyasına xidmət edir, ikinci dərəcəli asılılıq isə qidalanma pozğunluğunun əlamətlərindən biridir ki, bu zaman idman çəkiyə nəzarət vasitəsi kimi istifadə olunur.

İdman psixologiyasında məşqdən asılılığın aşağıdakı simptomlarını əsas kimi qəbul etmək adətdir:

* "üstün dəyər" — fiziki məşq digərləri ilə müqayisədə ən çox vaxt və səy tələb edən gündəlik insan fəaliyyətinin ən vacib növüdür; eyni zamanda, idman fərd başqa işlərlə məşğul olanda belə onun düşüncə və hisslərində daim mövcuddur;
* çəkilmə sindromu — enerji çatışmazlığı, aşağı əhval-ruhiyyə, artan əsəbilik, narahatlıq kimi xoşagəlməz fiziki və psixoloji vəziyyətlərin görünüşü, məşqlərin sayının azalması və ya onların tamamilə dayandırılması;
* əhval dəyişikliyi — idmanla məşğul olmaq nəticəsində yaranan insanın emosional fonunda dəyişikliklər (zövq almaq, sakitləşmək, stressdən qurtulmaq və s.);
* dözümlülüyün artması — əhval dəyişikliklərinin eyni təsirlərinə nail olmaq üçün "narkomanların" təlimin sayını, müddətini və intensivliyini artırmaq ehtiyacı;
* şəxsiyyətdaxili və şəxsiyyətlərarası münaqişələr — bir şəxs həyatının digər sahələrinə (təhsil, iş, ailə) kifayət qədər vaxt ayırmır, bunun nəticəsində yaxınları ilə münaqişələr yaranır; Şəxsdaxili münaqişə narkomanın özünə nəzarəti itirməsi və davranışını dəyişdirə bilməməsi səbəbindən yaranır;
* residiv — təlimin miqdarını azaltdıqdan və ya tamamilə dayandırdıqdan sonra əvvəlki davranış nümunələrinə dəfələrlə qayıtmaq meyli.

## İstinadlar
Tünzalə

**Tünzalə** — azərbaycanlı qadın adı.

* Tünzalə Ağayeva — azərbaycanlı bəstəkar, müğənni, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2019).
* Tünzalə Əliyeva — azərbaycanlı aktrisa, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti.
* Tünzalə Rafiqqızı — Azərbaycan jurnalisti.
X Frederik

**X Frederik** (Frederik Andre Henrik Kristian; ) — Danimarka kralı. O, kraliça II Marqretenin 2024-cü il yanvarın 14-də taxt-tacdan əl çəkməsindən sonra taxta çıxıb.

## Mənbə

* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Addiktologiya

**Addiktologiya** ( — asılılıq (asılı) davranış haqqında elm. Narkomaniya asılılıqların səbəblərini, inkişaf mexanizmlərini, psixoloji və klinik əlamətlərini, simptomlarını, dinamikasını, korreksiya və terapiya üsullarını öyrənir.

Müstəqil bir sahə kimi Addiktologiya 80-ci illərin sonlarında ABŞ-də alkoqol və psixoaktiv maddələrlə əlaqəli asılılıq təbabətinin bir qolu kimi meydana çıxdı. Bu gün addictionology psixiatriya, klinik psixologiya və narkologiyanın kəsişməsində yerləşir və asılılıq davranışı problemini müxtəlif aspektlərdən araşdırır.

## Addiktologiya yaradan davranış
Asılılıq davranışı deviant davranış formalarından biridir və psixi vəziyyətin dəyişməsi ilə reallıqdan uzaqlaşma ilə ifadə olunur. Yəni insan özünə yaraşmayan reallığı "tərk edir". Asılılıq davranışının mahiyyəti müəyyən maddələr qəbul edərək və ya diqqəti müəyyən obyektlərə və ya fəaliyyətlərə yönəltməklə insanın psixi vəziyyətini dəyişdirmək istəyidir.

Asılılıq davranışının inkişafı gələcək narkomanda çox güclü təəssürat yaradan, yaddaşda qalan və dayaz şüuraltıdan asanlıqla çıxarılan bir şeyin təsiri ilə qarşılaşdıqda baş verən fiksasiya ilə başlayır. Fiksasiya psixi vəziyyəti dəyişdirən maddəyə məruz qalma, hansısa fəaliyyət növündə, o cümlədən, məsələn, oyunda iştirakla və s. ilə əlaqələndirilə bilər. Fiksasiyanın özəlliyi ondan ibarətdir ki, o, təcrübəli dəyişdirilmiş vəziyyəti yenidən təkrarlamaq üçün güclü istəyə səbəb olur. Bu qarşısıalınmaz istək sonradan daha tez-tez təkrarlanır. Adətən proses elə inkişaf edir ki, həyata keçirilməsi və onların həyata keçirilməsi ilə bağlı düşüncələr getdikcə daha çox vaxt tələb edir ki, bu da digər istiqamətlərdə özünü ifadə etməyə mane olur və tənqidi münasibəti çətinləşdirir. Asılılıq yaradan reallaşmalar zamanı narkoman adi həyat üçün xarakterik olan təcrübələrlə müqayisə edilə bilməyən çox gərgin və xoş hisslər yaşayır. Bu vəziyyətlərin "xoşluğu" insanda yaranan nəzarət, rahatlıq və mükəmməllik illüziyaları ilə əlaqələndirilir. Həyata keçirilməmiş həyat boz və maraqsız olaraq qəbul edilir

## Asılılıq davranışının inkişafına meyilli olan fərdi xüsusiyyətlər
Asılılıq davranışı psixoloji çətinliklərə tolerantlığı aşağı olan, həyat şəraitindəki sürətli dəyişikliklərə zəif uyğunlaşan və buna görə də psixofizioloji rahatlığa daha tez və asan nail olmağa çalışan insanlar üçün xarakterikdir. Onlar üçün asılılıq real həyatdan qaçmaq üçün universal vasitəyə çevrilir.

Beləliklə, asılılıq davranış formaları olan şəxslərin aşağıdakı psixoloji xüsusiyyətlərini ayırd edə bilərik:

* Böhran vəziyyətlərinə yaxşı tolerantlıqla yanaşı, gündəlik həyatın çətinliklərinə dözümlülük azalır.
* Zahiri nümayiş etdirilən üstünlüklə birləşən gizli aşağılıq kompleksi.
* Davamlı emosional təmasların qorxusu ilə birlikdə xarici ünsiyyət.
* Yalan danışmaq istəyi.
* Başqalarının günahsız olduğunu bilərək günahlandırmaq istəyi.
* Qərar qəbul edərkən məsuliyyətdən qaçmaq istəyi.
* Stereotipik, təkrarlanan davranış.
* Asılılıq.
* Narahatlıq.
* Şəxslərarası münasibətlər sferasında irrasionallıq (disfunksiya).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Şurçeh döyüşü

**Şurçeh döyüşü** – 19 may 1912-ci ildə Salarüddövlə və ya tam adı ilə Əbülfət mirzə Qovanlı-Qacar və Yeprem xan arasında baş vermiş döyüş.

## Döyüşdən əvvəl
Yeprem xan zamanında Səttarxanı ağır yaralamış erməni idi, Qacarlara qarşı harada üsyan çıxsa onu yatırmaqla məşğul idi. Əbülfət Salarüddövlə isə keçmiş şahın qardaşı idi və 1911-ci ildə Kirmanşahda hakimiyyətə üsyan etmişdi. O, Sənəndəc şəhərini tutdu. Xəbəri alan mərkəzi hakimiyyət, bəxtiyariləri onu məğlub etməsi üçün bir ərazidə yerləşdirdi.1911-ci ilin sentyabr ayında hadisədən xəbər tutan Yeprem xan əraziyə gəldi. Yepremin polisləri, ermənilər və bəxtiyarilər Əbülfəti məğlub etdi. Beləliklə, ilk yürüş Yepremin qələbəsi ilə başa çatdı.

## Döyüş
1912-ci ildə Şahrud ve Damğandakı köhnə Şahın qüvvələrinə və Kirmanşah sahəsindəki Əbülfət mirzə Qovanlı-Qacar qüvvələrinə qarşı ikinci bir yürüş hazırlandı. Yeprem xan tərəfindən köhnə şaha qarşı üç qrup döyüşçü göndərildi və Şah İranı tərk etməyə məcbur edildi. Lakin 19 may 1912-ci ildə, Əbülfətin qüvvələrinə qarşı qələbə qazanmışkən, Yeprem, dostunun cəsədini almaya çalışarkən öldürüldü.

## Döyüşdən sonra
Əbülfət Salarüddövlə döyüşdən sonra üsyanına davam etdi və 1913-cü ildə üsyanı yatırıldı. Yeprem xanın ölümündən sonra dostu Arşak Qavafyan qısa müddətdə onun bütün qatillərini öldürdü. Daha sonra Rusiya imperiyasında Osmanlı qoşunlarına qarşı döyüşlərdə və Rəvandüz mühasirəsində iştirak etdi. O,1916-cı ildə mühasirəyi yarıb Mosula gedmək istəyib, lakin 15 mayda Rəvandüzdəki mühasirədə öldürülüb. Ölümündən sonra cənazəsi Tiflisə aparılaraq erməni Hocivank qəbiristanlığında dəfn edilib. Əbülfət Salarüddövlə isə 1913-cü ilin 8 iyununda Nəhavənd şəhərinin yaxınlığında qardaşların arasındakı döyüşdə yenildi. 18 iyunda Kirmanşah şəhərində İngilis konsulluğuna sığındı. İyulun 15-də o tutuldu,Tehrana göndərildi və həbs olundu. Əbülfət mirzə 1961-ci ildə vəfat etdi.

## Mənbə
Ēlmar, pp. 522–35; Kasrawī, *Aḏarbāyjān*, p. 518; Malekzāda, 3rd. ed., pp. 1480, 1518–21; Tēr Daniēlean, April 1925, pp. 89–93
Caynaq əl

**Caynaq əl** () – əl barmaqlarında fleksio və kontraktura, MKF oynaqlarda açma nəticəsində yaranan deformasiyadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Moda qurbanı

**Moda qurbanı** () — termin dizayner Oskar de la Rentaya aiddir və gündəlik həyatın fenomenlərindən birini — ifrat dərəcədə dəb təsirlərinə məruz qalan və bununla da sağlam düşüncənin hüdudlarından kənara çıxan bir insanı ifadə edir. "Moda qurbanı" ( anlayışı 1789-cu il Böyük Fransa İnqilabından sonra yaranmışdır — bu, qışda son vaxtlar dəbə girmiş şifon paltarlarda qaçan gənc qızlara verilən ad idi.

## Tarixdə moda qurbanları
Müasir mənada moda qurbanlarından əvvəl keçmişdə müxtəlif dəyişən gözəllik standartlarının qurbanları olub:

* Çində kiçik ayaqlar üçün moda XX əsrin əvvəllərinə qədər davam edən bir adət yaratdı. Qızların ayaqları bükülmüş, böyükdən başqa bütün barmaqları əyilmişdi. Bu prosedur kifayət qədər ağrılı idi, lakin ayaq istədiyiniz qövs formasını əldə edənə qədər həyata keçirildi.
* Kiçik döşlər orta əsrlər Avropasında qadınlar üçün standart idi, buna nail olmaq üçün hətta gənc qızlar da sinələrini möhkəm çəkərək böyümələrinə imkan vermirdilər.
* Avropada və Rusiyada çox nazik bel modası, silueti möhkəm sıxan və daxili orqanları sıxan, huşunu itirmə və müxtəlif xəstəliklərə səbəb olan korsetlərin meydana çıxmasına səbəb oldu.
* Qədim Rusiyada yuvarlaq bir üz üçün moda, körpələrin hamamda buxarlanmasına və kəllənin "düzgün" yuvarlaq formasını meydana gətirməsinə səbəb oldu.
* Türkdilli xalqlar, eləcə də Maya Amerika hinduları arasında maili gözlər modası beşikdəki körpənin gözünə müxtəlif əşyaların, sikkələrin bağlanması adətinin yaranmasına səbəb olub ki, baxış daima yönəlsin.

## İstinadlar
Çarpaz sindromlar

**Çarpaz sindromlar** və ya
**Overlap sindromu** () — iki və ya daha çox xroniki xəstəliyin eyni zamanda mövcud olması və bir-birinə təsir etməsi ilə xarakterizə olunan tibbi vəziyyət. Bu sindrom, adətən müxtəlif orqan sistemlərinə təsir edən xəstəliklərin kombinasiyası zamanı müşahidə edilir.

## Revmatologiya

Məsələn, "revmatoloji" xəstəliklər (məsələn, "sistemli skleroz", "revmatoid artrit", lupus) və ya pulmonoloji xəstəliklər (məsələn, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi və yuxu apnesi sindromu) üçün istifadə olunur. Overlap sindromu hər bir xəstəliyin simptomlarını ağırlaşdıra bilər və müalicəni daha mürəkkəb edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oskar de la Renta

**Oskar de la Renta** (), tam adı **Oskar-Aristid Renta-Fialo** (; ) — dominikan əsilli amerikalı modelyer, Oskar de la Rentanın yaradıcısı. Jaklin Kennedidən başlayaraq o, ABŞ-ın bütün birinci xanımlarını — Nensi Reyqan, Lora Buş və Hillari Klintonu geyindirib. O, iki dəfə Amerika Moda Dizaynerləri Şurasının prezidenti olub, 1993-2002-ci illərdə Pyer Balmen evi üçün kolleksiyalar yaratdı və Paris yüksək moda evinə rəhbərlik edən ilk amerikalı oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cathy Horyn. Oscar's...Wild! // *New York Times*, 19 февраля 2009.
* David Amsden. Dynasty // *New York Magazine*, 2011.
Sosiskayabənzər barmaq

**Daktilit** () – sosiskayabənzər barmaq – əl və ayaq barmaqlarının birində oynağın artriti, vətər yatağının və yumşaq toxumaların diffuz zədələnməsidir. AS üçün xarakterikdir. PsA və ReA-də müşahidə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Roza Aytmatova

**Rozetta Terekulovna Aytmatova** (; ) — Qırğızıstanın ictimai xadimi, Qırğızıstanın əməkdar təhsil işçisi, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi. Görkəmli ictimai xadim Törekul Aytmatovun qızı və məşhur qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun bacısı. "Qadınlara Yardım Mərkəzi" QHT-nin prezidenti.

## Həyatı
Rosetta Aytmatova 1937-ci ildə Moskvada anadan olmuşdur. Atası Törekul Aytmatov dövlət və partiya lideri, anası Naqimə Aytmatov isə ictimai xadim olmuşdur. Atası Torekul onu Rozetta, qardaşı Çingiz Aytmatov isə Roza çağırmışdır.
Orta məktəbi Talas şəhərində bitirmişdir. Orta təhsilini tamamladıqdan sonra Frunze şəhərində (indiki Bişkek şəhəri) V. V. Mayakovski adına Qadın Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir.
O, fizika-riyaziyyat elmləri namizədidir, qırğız dilinə tərcümə edilmiş və "Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında" Konvensiyanı nəşr etdirmişdir. "Qadınlara Yardım Mərkəzi" QHT-nin prezidentidir.
Qırğızıstanın əməkdar təhsil işçisi adına layiq görülmüşdür. Ciddi şəkildə İctimai fəaliyyətlə məşğul olmuş, qadın hərəkatının fəal üzvlərindən biri kimi tanınmaqdadır.
Hazırda — Qırğızıstan Respublikasına xüsusi xidmətlərinə görə fərdi təqaüdçüdür.
Yaradıcılığı
Roza Aytmatovanın yaradıcığı əsasən bədii-publisistik səpkildir. O, repressiya mövzusunda əsərlər yazmış, sovet siyasi rejimi dönəmində törədilən terror cinayətlərini aşkarlayan sənədli nəsr örnəkləri yayınlanmışdır.
İctimai fəaliyyəti
"Qadınlara Yardım Mərkəzi" QHT-nin prezidenti kimi qırğızıstanda qadın hüquqlarının sorunması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir.

## Mükafatları
* Qırğızıstanın əməkdar təhsil işçisi
* "Femme" jurnalına görə "İlin qadını" nominasiyasının qalibi (2014).
* Çingiz Aytmatov mükafatı laureatı (26 dekabr 2016).

## Kitabları
* Tarixin ağ səhifələri. // Тарыхтын актай барактары, Бишкек: 2007
* Tarixin ağ səhifələri. // Белые страницы истории, Bişkek, 2009
* Tarixin ağ səhifələri. Bişkek, 2013, 268 s.
* Tarixin ağ səhifələri. Бишкек: Глобал принт, 2019, 272 с.
* Ata Beyit. 2020 (Asan Axmatla)
* Atam dövlət xadimi kimi. Xatirələr. //Атам Жонундо. Эскерүү
* Məktub gəldi. // Кат келди, 2022 (Asan Axmatovla)
* Человек жив до тех пор, пока о нем помнят люди… 2022 (Asan Axmatovla)

## İstinadlar
Kompüter oyunlarından asılılıq

**Kompüter oyunlarından asılılıq** — video oyunlara və kompüter oyunlarına obsesif ehtirasda özünü göstərən psixoloji asılılığın bir forması.

Ən çox asılılıq yaradan oyunlar çox vaxt onlayn oyunlar, xüsusən də MMORPG-lər hesab olunur. Çox uzun oynamaq ölümcül nəticələrə səbəb olduğu hallar var. Belə ki, 2005-ci ilin oktyabrında çinli bir qız (Qarlı) uzun müddət World of Warcraft oynadıqdan sonra yorğunluqdan öldü. Bundan sonra oyunda virtual dəfn mərasimi keçirildi.

2018-ci ilin iyun ayında Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı oyun pozğunluğunu 2022-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının 11-ci siyahısına daxil etdi.

## Asılılığın inkişafının səbəbləri
Oyun asılılığının inkişafına təsir edən bir neçə amil var. Onların arasında şəxsi amil xüsusilə seçilir: formalaşmamış və ya qeyri-sabit psixika, özünü idarə etmə bacarıqlarının olmaması, real həyatdan narazılıq və yerinə yetirilməmiş həyat ehtiyaclarını kompensasiya etmək istəyi insanı kompüter oyunlarına aludəçiliyin inkişafına daha həssas edir.

Oyun asılılığının səbəbi də psixi pozğunluqlardır. Söhbət müxtəlif narahatlıq vəziyyətlərindən, depressiyaya meyldən və sosial fobiyalardan gedir. Virtual reallığa qərq olmaq psixopatiyası olan insanlara qısa müddət ərzində də olsa özünü dərk etməyə və xarici aləmdən qorunmağa, əhəmiyyətli hiss etməyə və psixoloji rahatlıq vəziyyətinə nail olmağa kömək edir.

Bəzi analitiklər kompüter və mobil oyunlara aludəliyin inkişafının başqa bir səbəbini sözdə mükafat sistemində görürlər. Kütləvi multiplayer rol oyunları və mobil oyunlar da daxil olmaqla bir sıra oyunlar xüsusi oyun dövrəsini əhatə edir. Bu dövrə oyunçunu hərəkətlərinə görə mükafatlandırmaq və onu oynamağa davam etməyə təşviq etməkdən ibarətdir. Belə bir mükafat gözləməsi insan orqanizmində "zövq hormonu" olan dofaminin ifrazı ilə müşayiət olunan kimyəvi reaksiyaya səbəb olur. Bədən xoş hissi xatırlayır və nəticədə asılılıq yaranır. Eyni kimyəvi reaksiya insan narkotik vasitələrdən istifadə edərkən də müşahidə oluna bilər.

## İstinadlar
Sosial media asılılığı

**Sosial media asılılığı** — şəxsi, sosial və ya peşə fəaliyyətində əhəmiyyətli mənfi nəticələrə baxmayaraq davam edən sosial medianın həddindən artıq və ya nəzarətsiz istifadəsi kimi təsvir edilə bilən davranış asılılığının bir forması. Sosial mediadan ifrat istifadə gözlərdə qıcıqlanma və görmə qabiliyyətinin azalması, beyin funksiyalarının zəifləməsi, qamətdə əyilmələr, psixoloji  problemlərin yaranması və digər arzuolunmaz halların yaranması ilə müşahidə olunur.

Dünya üzrə mütəxəssislərin, xüsusən də JAMAPediatrics jurnalının redaktoru professor Dimitri Christiakisin fikrincə, "hələ rəsmi olaraq psixopatologiya çərçivəsində kodlaşdırılmamış olsa da, o, nəinki böyüyür və yayılır, həm də ictimai şüurda getdikcə daha çox insan kimi qəbul edilir. mövcud tanınan pozğunluqlarla bir çox paralelləri olan potensial problemli vəziyyət" və bu, "21-ci əsrin epidemiyasına" çevrilə bilər. O, həmçinin bildirir ki, "biz, sanki, gələcək nəsil uşaqlar üzərində təbii, nəzarətsiz bir təcrübə prosesindəyik". Sosial media asılılığının diaqnozları Psixi Bozuklukların Diaqnostik və Statistik Təlimatı tərəfindən tanınmır. Bununla belə, DÇHP mütəxəssisləri razılaşırlar ki, sosial medianın bəzi insanlar üçün gözlənilməz nəticəsi uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə neyroinkişaf problemləridir. Bu, genetik olaraq DÇHP riski olan uşaqlarda xüsusilə nəzərə çarpır.

## Yaranması
Sosial media 1997-ci ildə SixDegrees.com sosial şəbəkəsinin yaradılması ilə başladı, onun müəllifləri dünyada hər kəsin "altı dərəcə ayrılıq" ilə bağlı ola biləcəyinə inanırdılar. 2000-ci ilə qədər 100 milyon insanın İnternetə çıxışı var idi və Myspace sosial şəbəkə istifadəsində ilk real artım oldu. Facebook 2004-cü ildə icad edilib və hazırda 2,27 milyard aktiv istifadəçisi var. Facebook Inc. həm də Instagram və WhatsApp sosial media platformalarının sahibidir.

İnternet asılılığı bir sıra ölkələrdə, o cümlədən Çin və Cənubi Koreyada xəstəlik kimi tanınır. Bu pozğunluqla bağlı araşdırmaların əksəriyyəti sosial medianın təsirindən çox qumar asılılığı nöqteyi-nəzərindən aparılmışdır.

Bəzi tibb alimləri qızların və qadınların sosial mediadan həddindən artıq istifadədən əziyyət çəkmə ehtimalının oğlan və kişilərə nisbətən daha çox olduğunu göstərdilər. Qızlar və qadınların DÇHP üçün müalicə alma ehtimalı kişilərə nisbətən daha azdır.

Diqqət çatışmazlığı hiperaktivlik pozuqluğu və ya DÇHP, həkimlər və başqaları tərəfindən fərqli bir xəstəlik hesab edilən neyroinkişaf pozğunluğudur. Elmdə hal-hazırda daha çox öyrənilən bir fikir var ki, DÇHP diaqnozları, onlayn oyunlar və sosial şəbəkələrə aludəçilik arasında əlaqə var.

## İstinadlar
III Əlaəddin Keyqubad

**III Əlaəddin Keyqubad **(fars. علاء الدین کیقباد بن فرامرز ʿƏlaəddin Keyqubad bin Feramurz; ) - Anadolu Səlcuqlu Sultanı və II. İzzəddin Keykavusun nəvəsidir.

Anadoluda hökmranlıq edən Monqol dövləti Elxanilərin hökmdarı Qazan xan Türkiyə Səlcuqlu Sultanı II Qiyasəddin Məsudu onun əmrlərinə tabe olmadığı üçün taxtdan endirdi. Onu III Əlaəddin Keyqubad əvəz etdi.

III Əlaəddin Keykubad dövründə Anadoluda bir qədər qarışıqlıq yarananda monqollar onu taxtdan endirib yerinə II Qiyasəddin Məsudu təyin etdilər. III Əlaəddin Keyqubad taxtdan salındıqdan sonra Təbrizə göndərilir, mühakimə olunur və edama məhkum edilir. Lakin arvadı monqol sülaləsindən olduğu üçün onun canı bağışlanır. Qazan xan ona İsfahanda qalmağı əmr etdi və bütün xərclərini öhdəsinə götürdü.

## İstinadlar
Firuzə Muradova (arxeoloq)

**Firuzə Məmmədrza qızı Muradova** () — tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycanın ilk qadın arxeoloqlarından biri.

## Həyatı
Firuzə Muradova 1934-cü il noyabr ayının 19-da Bakı şəhərində anadan olub. 1953-cü ildə Bakı şəhəri 190 saylı orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olub. 1958-ci ildə universiteti bitirərək AMEA Tarix İnstitutunda laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1965-ci ildən Qobustan ərazisində arxeoloji tədqiqatlar aparan Firuzə xanım 1974-cü ildə "Qobustan tunc dövründə" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib. 1979-cu ildə işıq üzü görən "Qobustan Tunc dövründə" monoqrafiyası arxeoloqlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. F. Muradova Qobustanın maddi-mədəniyyəti problemi üzrə tədqiqatlarını davam etdirərək ərazinin üst paleolitdən orta əsrlər dövrünədək aktual məsələlərini tədqiq edib. Üç kitab və 100-dən artıq məqalənin müəllifidir. 16 yanvar 2024-cü il tarixində vəfat edib.

## Kitabları
* Qobustan tunc dövründə — 1979
* Qobustan petroqifləri — 2003
* Kiçik dağ abidələri — 2008

## İstinadlar
Pudasyarvi

**Pudasjärvi** — Finlandiyanın Pohjois-Pohjanmaan əyalətinin şimal hissəsində, İijoen çayının orta axarında yerləşən bir şəhər. Pudasjärvi Oulunkaaren bölgəsinə aiddir. Onun qonşu bədəliyyələri İi, Oulu, Posio, Puolanka, Ranua, Suomussalmi, Taivalkoski və Utajärvidir. Pudasjärvinin mərkəzi gəzinti yeri Kurenalus adlanır.

## İstinadlar
Lay Tsin-de

**Lay Çinq-Te** ; ) — Tayvanlı siyasətçi və keçmiş həkim və hazırkı vitse-prezident. O, 2024-cü il prezident seçkilərində qalib gələrək Tayvanın prezidenti seçilib. Onun andiçmə mərasimi 2024-cü il mayın 20-də baş tutacaq. O, Tayvanın prezident olan üçüncü vitse-prezidenti və sələfinin ölümündən sonra deyil, seçki yolu ilə vəzifəyə gələn ilk şəxs olacaq.

Taypey qraflığında kömür mədənçisi ailəsində anadan olan Lay Taypeydəki universitetlərdə reabilitasiya və ictimai sağlamlıq üzrə təhsil alıb, daha sonra 2003-cü ildə Harvard Universitetində magistr dərəcəsi alıb. Milli Həkimə Dəstək Assosiasiyasının prezidenti vəzifəsində çalışdıqdan sonra Lay 1996-cı ildə Qanunverici Yuan seçkilərində namizədliyini irəli sürüb və qazanaraq Tainan şəhərini təmsil edib. Ardıcıl 4 dəfə Qanunverici Yuana yenidən seçildikdən sonra Lay 2010-cu ildə Tainan merliyinə namizəd olub. O, qalib gəlib və 2014-cü ildə yenidən seçilərək 7 il mer vəzifəsini icra edib.

O, 2020-ci ildən vitse-prezident vəzifəsini icra edir. 2023-cü ilin aprelində Lay, Demokratik Tərəqqi Partiyası tərəfindən 2024-cü il prezident seçkiləri üçün prezidentliyə namizəd olaraq irəli sürüldü və 40,05% səslə seçildi.

Özünü "Tayvanın müstəqilliyi üçün çalışan praqmatik işçi" kimi xarakterizə edən Lay, Tayvanın artıq müstəqil olduğunu iddia edir və siyasi statusu ilə bağlı mövcud status-kvonun saxlanmasının, həmçinin ABŞ və digər liberal demokratik dövlətlərlə əlaqələrin gücləndirilməsinin tərəfdarıdır.
Benjamin

**Benjamin** — ad.
	
* Benjamin Henrixs — Almaniya milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi
* Benjamin Mendi — Fransa futbolçusu
* Benjamin Dizraeli — Böyük Britaniyanın 42-ci baş naziri.
* Benjamin Spok — ABŞ pediatr
* Benjamin Briqs — gəmisinin kapitanı.
* Benjamin Jackson Burnley
* Benjamin Yudah
* Benjamin Li Uorf

## Həmçinin bax
* Benjamin Qrem formulu
* Benjamin adası (Alyaska)

## İstinadlar
Siferblat

**Siferblat** (,  — "rəqəm" və  — "zolaq, vərəq") – nömrələri olan saat paneli; saatları, dəqiqələri və ya digər ölçü vahidlərini göstərən bölmələri və onların altında nömrələri olan lövhə (saatlarda və digər ölçü alətlərində, məsələn, saniyəölçənlərdə).

Günəş saatlarında çubuğun kölgəsinin düşdüyü səthin növündən və yerindən asılı olaraq ekvatorial, üfüqi və şaquli siferblatlar fərqləndirilir.

Müasir saatlarda siferblatın perimetri ətrafında bərabər aralıqlarla çap edilmiş 12 rəqəmi yuxarıda göstərilməklə, 1-dən 12-yə qədər rəqəmlər olur (saatı göstərir). Bir çox modeldə dəqiqələri və saniyələri göstərmək üçün kənar halqada bərabər şəkildə yerləşdirilmiş altmış nöqtə və ya zolaq var.

## Qalereya

Fayl:Braun_ABW41_(silber).jpg|link=Файл:Braun_ABW41_(silber).jpg|alt=Настенные часы, показывающие время на 10:09|Divar saatı 10:09-u göstərir
Fayl:1214Clock.svg|link=Файл:1214Clock.svg|alt=«12:14» как в стрелочном, так и в числовом представлении. В стрелочных часах минутная стрелка находится на отметке «14 минут», а часовая стрелка перемещается с «12» на «1» — это показывает время 12:14|“12:14” həm əqrəbli, həm də rəqəmsal təsvirdə. Əqrəbli saatda dəqiqə əqrəbi 14 dəqiqə işarəsindədir və saat əqrəbi 12-dən 1-ə keçir.
Fayl:Radioroom.png|link=Файл:Radioroom.png|alt=Настенные часы судовой радиорубки в эпоху беспроводного телеграфа показывают «10:09» и «36 секунд». Зелёная и красная заштрихованные области обозначают трёхминутные периоды, в течение которых поддерживалось радиомолчание для облегчения прослушивания сигналов бедствия на частотах 2182 и 500 кГц соответственно| Simsiz teleqraf dövrünə aid gəmi radio otağının divar saatı "10:09" və "36 saniyə" yazır. 2182 və 500 kHz dalğalarının üstündəki yaşıl və qırmızı sahələr fəlakət siqnallarının rahat eşidilməsi üçün radio efirində susqunluq üçün nəzərdə tutulmuş üç dəqiqəlik dövrləri göstərir.
Fayl:Gdańsk_Bazylika_Mariacka_(zegar_astronomiczny).jpg|link=Файл:Gdańsk_Bazylika_Mariacka_(zegar_astronomiczny).jpg|alt=Вращающийся циферблат XV века, Церковь Святой Марии, Гданьск, Польша|15-ci əsrə aid fırlanan siferblat,Müqəddəs Məryəm kilsəsi, Qdansk, Polşa
Fayl:Clock-french-republic.jpg|link=Файл:Clock-french-republic.jpg|alt=Французские десятичные часы (с 24 стандартными часами, включёнными снаружи)|Fransız onluq saatı (kənarında 24 saatlıq standart saat daxil olmaqla)
Fayl:Rew17h09_1977.jpg|link=Файл:Rew17h09_1977.jpg|alt=Современные кварцевые часы с 24-часовым циферблатом|24 saatlıq siferblatı olan müasir kvars saatı
Fayl:Rew17h09_1978.jpg|link=Файл:Rew17h09_1978.jpg|alt=Простые 24-часовые часы, показывающие приблизительное положение солнца|Günəşin təxmini yerini göstərən sadə 24 saatlıq saat


## İstinadlar
Köhnə Yeni il

**Köhnə Yeni il** və ya **Pravoslav Yeni il** — Julian təqviminə görə Yeni ilin başlanğıcı kimi qeyd olunan qeyri-rəsmi ənənəvi bayram. 20–21-ci əsrlərdə Köhnə Yeni il Qriqorian təqvimi ilə yanvarın 14-nə düşür. Günəşin cənuba doğru səyahətini bitirib şimala doğru hərəkət etməyə başladığı gün Hindistanda qeyd olunur: Makar Sankranti.

Yeni ilin bu ənənəvi görüşünü bəzən danışıq dilində "pravoslav" adlandırırlar, çünki bu, Rusiya və şərqi avropa hökumətlərinin hələ də pravoslav kilsəsinin bəzi yurisdiksiyalarında istifadə edilən Yulian təqvimindən istifadə etdiyi dövrə təsadüf edir. Pravoslav Kilsəsinin liturgik ili əslində sentyabr ayında başlayır.

Köhnə Yeni il ənənəsinə Fələstin, İordaniya, Azərbaycan, Belarusiya, Özbəkistan, Bosniya və Herseqovina (əsasən Serb Respublikasında), Gürcüstan, Ermənistan, Qazaxıstan, Monteneqro, Moldova, Ukrayna (Malanka), Uels, İsveçrə (Silvester) və Türkiyənin Hatay bölgəsi kimi ölkələrdə rast gəlinir. Şotlandiyada köhnə Yeni il ənənəvi olaraq yanvarın 12-də keçirilir. 20-ci əsrin birinci yarısında Şotlandiya Qael icmasının böyük bir hissəsi hələ də bayramı qeyd edirdi və bu gün də Cənubi Uist və Eriskayda Oidhche Challaig və Qlenfinnanda Oidhche Challainn kimi qeyd olunur. Həmçinin Şotlandiyada, Morayşirdəki dənizkənarı Burghead şəhəri Köhnə Yeni il gecəsini "Burning o 'the Clavie" ilə qeyd edir. Bu rayonda köhnə Yeni il də yanvarın 12-nə təsadüf edir.

Şimali Afrika bərbərləri (Mərakeşdən Liviyaya qədər) ənənəvi olaraq Yeni ili Julian təqviminə çox yaxın olan "Berber təqvimi" ilə qeyd edirlər. Bəzi təqvim səhvlərinə görə "Berber Yeni ili" bəzi bölgələrdə yanvarın 14-də deyil, 12-də qeyd olunur.

## İstinadlar