Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

**Məhəmməd Əmin Rəsulzadə** (; tam adı: *Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə*; ) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının sədri (may-dekabr 1918), ictimai-siyasi və dövlət xadimi. Onun *"[[Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz]]!"* ifadəsi XX əsrdə Azərbaycanda istiqlal hərəkatının şüarı olmuşdur.

## Həyatı
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Onun bilinən ən köhnə əcdadı, Novxanı kəndinin sakini Məhəmmədtağı Kərbəlayı Əliəkbər oğludur.

Din xadimi olan atası oğlunu pedaqoq Sultan Məcid Qənizadənin müdir olduğu ikinci "Rus-müsəlman" məktəbinə qoymuş, buranı bitirdikdən sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadə öz təhsilini Bakı Texniki məktəbində, rus dilində davam etdirmişdir, lakin təhsilini yarımçıq qoyaraq siyasi fəaliyyətə başlamışdır.

### Sovet dövrü
Aprel işğalından sonra Bakıda qalmağın təhlükəli olduğunu və daim axtarıldığını hiss edərək Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Bakını tərk edərək Abbasqulu Kazımzadə ilə Lahıca getdi, lakin Lahıcda vəziyyət getdikcə gərginləşirdi. Onun ciddi izlənilməsi haqqında məlumatlar da çatdırılırdı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1920-ci ilin avqustun 25-də Lahıcdan çıxıb Qaraməryəm istiqamətinə gedərkən həbs olundu. XI Ordunun Hərbi İnqilabi Şurasının Xüsusi şöbəsinin 1931 saylı həbs vərəqi əsasında Abbasqulu Kazımzadə ilə birgə həbs olunan Məhəmməd Əmin bəy özü haqqında 36 yaşı olduğunu, orta təhsilli və jurnalist olduğunu, hökumətdə olduğunu, Müsavat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin sədri olduğunu, öz hesabına yaşadığını və ailəli olduğunu açıqlamışdır. İosif Stalinlə şəxsi əlaqələri olduğu üçün Rəsulzadənin razılığını aldıqdan sonra Stalin belə məktubla müraciət etmişdi:

Həbsdən azad edilən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ailəsi ilə görüşərək Moskvaya yola düşmüşdür. Moskvada bir müddət RSFSR Millətlər Komissarlığında çalışan Rəsulzadə, oradan Peterburqa, sonra Finlandiyaya, sonra isə Türkiyəyə mühacirət etdi.
### Mühacirət dövrü
1922-ci ilin sonlarından Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İstanbulda fəaliyyətə başladı. O, xaricdəki dağınıq halda fəaliyyət göstərən mühacirlər haqqında belə yazmışdır:

8 noyabr 1934-cü ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov Paris ətrafında vəfat etmişdir. Onun dəfnində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və bütün respublikaların sürgündə olan hökumətlərinin nümayəndələri iştirak etmişdir. Onlar Topçubaşovun həyat və fəaliyyəti barədə çıxış etmişdir. Məzarı başında çıxış edən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə demişdir:

### Ölümü
Ankara Universitetinin tibb fakültəsinin klinikasında şəkər xəstəliyindən yatan Məhəmməd Əmin 1955-ci il martın 6-da gecə saat on birə on dəqiqə qalmış vəfat etdi. Ankara radiosu martın 7-sində saat 22:45-də Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin vəfat etdiyi xəbərini təəssüflə bütün dünyaya yaydı.

Martın 8-də Ankaranın Hacı Bayram məscidində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dostları onun tabutu başında fəxri qarovulda dayandılar. Ankara şəhər valisi Kamal Aygün də başsağlığı verməyə gəlmişdi. Bundan əlavə cənazənin önündə "Azərbaycan Kültür Dərnəyi", "Yardımlaşma Dərnəyi", "Milli Kitabxana", "Türk Kitabxanaçılar Dərnəyi", "Qarslı Yüksək Tələbələrə Yardım Dərnəyi", "Qəzetəçilər Cəmiyyəti" təmsilçiləri, İdil-Ural və Krım türklərinin, polşalıların nümayəndələri vardı. Cənazə zamanı Əbdülvahab Yurdsevər, Əhməd Cəfəroğlunun, Mirzə Bala Məmmədzadə, Həmdulla Sübhi Tanrıövərin, Sədri Məqsudi, Cəfər Seyidəhməd Krımər, Abdulla Battal Taymas, Zəki Vəlidi Toğan kimi görkəmli şəxslər də çıxış etdilər. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ankarada, Əsri qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.Vəfatı ilə bağlı Türkiyədə, İranda və Qərbi Avropa ölkələrində xeyli nekroloq çap olunub. Bunlara misal olaraq Türkiyədə nəşr edilən "Dünya", "Birlik", İranda çap olunan "Aram", "İrani-Nov" qəzetləri, Almaniyada yayımlanan "Azadlıq" radiosunu göstərmək olar. Bunlardan ən maraqlısı S. H. Tağızadənin çap etdirdiyi nekroloqdur. Əsli Ordubaddan olan, özü Təbrizdə dünyaya gəlmiş, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə birlikdə İran məşrutə inqilabının əsas rəhbərlərindən biri hesab edilən, sonralar Pəhləvi üsul-idarəsinin tərəfdarına çevrilən və bununla da öz doğma xalqına yad bir adam olan, İranın ən görkəmli dövlət xadimi, diplomatı və alimi sayılan Seyid Həsən Tağızadə *"Sühən" jurnalında* yazırdı:


Fayl:Məhəmməd Əmin Rasulzadənin məzarı 1.jpg|Məhəmməd Əmin Rasulzadənin  məzarı (ümumi görünüş)
Fayl:Məhəmməd Əmin Rasulzadənin məzarı 2.jpg|"28 mayıs" küçəsi tərəfindən ümumi görünüş
Fayl:Məhəmməd Əmin Rasulzadənin məzarı 3.jpg|Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qəbri
Fayl:Məhəmməd Əmin Rasulzadənin məzarı 4.jpg|Qəbirin üzərində olan yazılar



## Siyasi fəaliyyəti

### Rusiya imperiyası dövrü
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1903-cü ildə Azərbaycan Gənc İnqilabçılar Dərnəyini bir neçə azərbaycanlı tələbənin iştirakı ilə yaratmışdır. Bu təşkilatın təbliğat işində Hümmət qəzeti böyük rol oynamışdır. Gizli fəaliyyət göstərən bu təşkilatın əsas vəzifəsi gənclərdə milli hisslər yaratmaq, rus məktəblərində oxudulmayan türkcəni inkişaf etdirmək, yerli ədiblərin əsərlərini oxumaq, çarlıq əleyhinə yazılmış şeirləri əzbərləmək və arada-sırada mətbəə üsulu ilə çap edilmiş bəyannamələri paylamaq, fəhlələr arasına gedib, hürriyyət və inqilab fikirlərini onların arasında sistemli surətdə yaymaq idi. 1906-cı ildən etibarən bu təşkilət Müsəlman Demokratik Müsavat Cəmiyyəti adını almışdır. Təşkilatın bir qolu da az sonra İranda qurulmuş və burada başlamış məşrutə inqilabına istiqamət verici rəhbər qüvvəyə çevrilmişdir.

1904-cü ildə Bakıda Müsəlman Demokratik Müsavat Cəmiyyətinin əsasında Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının Bakı komitəsinin nəzdində Müsəlman Sosial Demokrat Hümmət Təşkilatı yaradıldı. Bu təşkilatın əsasını Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmmədhəsən Hacınski, Məşədi Əzizbəyov və Nəriman Nərimanov kimi şəxslər qoymuşdur. Təşkilatın *"Hümmət"* adlı qəzeti də nəşr edilmişdir.

1907-ci il sentyabrın 29-da inqilabçı fəhlə Xanlar Səfərəliyevin Bibiheybətdə dəfn günü onun qəbri üstündə keçirilən böyük yığıncaqda Prokofi Caparidze, Sultanməcid Əfəndiyev, İosif Stalin ilə birlikdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də alovlu nitq söyləmişdir.

### Qacar dövlətində
1908-ci ilin axırında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çar hökuməti tərəfindən onun həbs olunması təhlükəsi ilə əlaqədar olaraq Bakını tərk edərək İrana yola düşür. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Təbrizdə Səttarxanla və onun silahdaşları ilə görüşür. Cənubi Azərbaycanın şəhər və kəndlərini gəzir, xalqın vəziyyətini yaxından müşahidə edir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İranda Seyid Həsən Tağızadə, Hüseynqulu xan Nəvvab, Süleyman Mirzə, Seyid Məhəmməd Rza və başqalarıyla birlikdə 1910-cu ilin sentyabr ayında İran Demokrat Partiyasının əsasını qoyur. O, *"[[İrane-nou]]"* və *"İrane-Ahat"* qəzetlərinin baş redaktoru olur. 1910-cu ilin yayında bağlansa da, payızda, oktyabrın 26-da artıq İran Demokrat Partiyasının orqanı kimi fəaliyyətini bərpa etdi.

### Osmanlı imperiyasında
Çar hökuməti İrandakı inqilabi hərəkatdan qorxuya düşərək onun əsas rəhbərlərindən biri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ölkədən çıxarılmasını İranın şah hökumətindən tələb eləyir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün 1911-ci ilin may ayında İstanbula gedir. O, Türkiyə paytaxtında həmyerliləri Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağayevlə görüşmüş, Yusif Akçura, Ziya Göyalp və başqa alimlərlə yaxınlıq etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə "Gənc türklər" təşkilatına rəğbət bəsləmiş, "Türk ocağı" cəmiyyətində çalışmış və onun əsas orqanı olan, 1911-ci ilin noyabr ayından nəşrə başlayan "Türk yurdu" jurnalının fəal yazarlarından biri olmuşdur. 1911-ci ilin oktyabr ayında Bakıda Tağı Nağıyev və Məhəmməd Əli Rəsulzadə ilə Abbasqulu Kazımzadə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin tapşırıq və tövsiyələrinə uyğun olaraq Müsəlman Demokrat Müsavat Partiyasının əsasını qoymuşdur. Məhəmməd Əli Rəsulzadə daha sonralar yazırdı:

### Bakıya qayıdışı
1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə əlaqədar ümumi əfv elan olunur və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vətənə qayıda bilir. 1917-ci ildə fevral burjua inqilabı baş verdi.

Fevral inqilabından sonra, 1917-ci ilin aprelin 15–20-də Bakıda Qafqaz Müsəlmanları Qurultayının keçirildi. Qurultay Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə Rusiyanı federativ şəkildə təşkil etmək haqqında qərar çıxardı. Bu qurulutayda "Azərbaycan qayəsi" məsələsi yenidən ortalığa atıldı.

1–11 may 1917-ci ildə milyonçu Şəmsi Əsədullayevin Moskvadakı evində Rusiya müsəlmanlarının qurultayı keçirildi. Əlimərdan bəy qurultayın idarə heyətinə üzv seçilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə "ərazi muxtariyyəti" ideyası ilə çıxış etdi:

Onun irəli sürdüyü məhəlli muxtariyyət ideyası qurultayda 271 səsə qarşı 446 səslə qəbul edildi.

Bu dövrdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə özünün *"Cəmaət idarəsi"* və *"Bizə hansı hökumət faydalıdır?"* kitablarını çap etdirmiş, onun Moskva müsəlman qurulutayında etdiyi məruzə Əhməd Salikovun çıxışı ilə birlikdə "Şəkli idarə haqqında iki baxış" adı altında çap olunmuşdur.

Ümum-Rusiya Müsəlmanları Qurultayında eyni mövqedən çıxış edən Nəsib bəy Yusifbəylinin sədri olduğu Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbəri olduğu Müsəlman Demokratik Müsavat Partiyası 1917-ci ilin iyun ayının 17-də keçirilən qurultayda birləşərək vahid Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası "Müsavat" adı altında fəaliyyət göstərdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vahid partiyanın sədri seçildi.

#### İctimai Təşkilatlarının Şurasında
1917-ci il martın 5-də Bakıda Müsəlman İctimai Təşkilatları Şurası və onun İcraiyyə Komitəsi yaradıldı. Məmmədhəsən Hacınski, İ. Frolov, İbrahim bəy Heydərov və başqaları ilə yanaşı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də Komitənin tərkibinə daxil oldu. 1917-ci il martın 29-da Bakıda Müsəlman Milli Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsi təşkil edildi. Onun tərkibinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məmmədhəsən Hacınski, Əlimərdan bəy Topçubaşov və başqaları seçildi. 17 iyul 1917-ci ildə isə 33 nəfərdən ibarət yeni icraiyyə komitəsi təşkil olundu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yeni İcraiyyə Komitəsinin sədrinin müavini seçildi.

Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Şurasının İcraiyyə Komitəsi 1917-ci il avqustun 29-da Kornilov əks-inqilabi qiyamını qətiyyətlə pisləyərək, Müvəqqəti hökuməti tam müdafiə etdiyini bildirdi.

1917-ci il sentyabrın 5–6-da və 12-də Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsinin növbəti iclası çağırıldı. İclasda Komitənin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov, sədrin müavinləri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Fətəli xan Xoyski seçildi.

1917-ci ildə Rusiyada baş vermiş Oktyabr inqilabının nəticəsində, Stepan Şaumyanın başçılıq etdiyi bolşevik Bakı Soveti, Bakı quberniyasında hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Bakıda rus və erməni silahlı dəstələri Azərbaycan əhalisini qarət etməyə başlayır. Soyğunçuluq, qarma-qarışıqlıq və özbaşına axtarışlar ancaq azərbaycanlıların yaşadığı məhəllələrdə baş veririrdi. Buna etiraz edən müsəlman tacirləri bütün mağazaları bağlamışdılar. 1917-ci il dekabrın 26-da Bakıda türklərin dükan və mağazalarının, demək olar ki, çoxu bağlanmışdı. Hadisələrdən təlaşa düşən azərbaycanlılar narahat olmağa başlayırlar. "İsmailiyyə" binasının qarşısında mitinq keçirilir və buraya 3000 nəfərə qədər türk toplaşır və onlar Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsindən tələb edir ki, şəhərdə qayda-qanun yaradılması üçün tədbir görsünlər. Çıxış edən natiqlər soyğunçuluğa, zorakılığa və özbaşına axtarışlara etiraz edirdilər. Mitinqə gələn Bakı Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini Prokofi Caparidze əhalini sakiləşdirmək məqsədilə, Sovet tərəfindən hər cür özbaşınalığa son qoymaq üçün lazımi ölçü götürüləcəyinə söz verir. Mitinqdə iştirak edən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə şəhərdə qarma-qarışıqlıq olmasın deyə, 5 nəfərdən ibarət komissiya yaradılmasını təklif edir. Uzun müzakirələrdən sonra qəbul edilən qətnamədə göstərilirdi ki, özbaşına axtarışların aparılmasına və silahların müsadirə olunmasına yol verilməsin, müsəlmanların yaşadığı sahələrə müsəlman milisləri qoyulsun. Eyni zamanda, qeyd olunurdu ki, qəbul edilmiş qərarları həyata keçirmək üçün Hərbi İnqilabi Komitəsi ilə birgə 5 nəfərdən ibarət komissiyanın yaradılmasını Milli Komitəyə tapşırılsın. Elə həmin gün qoyulan tələbləri yerinə yetirmək üçün Milli Komitənin təcili yığıncağı keçirilir. Bu yığıncaqda Əlimərdan bəy Topçubaşov, Bəşir bəy Aşurbəyov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, İbrahim bəy Heydərov və Məmmədhəsən Hacınski iştirak edirdi.

Buna baxmayaraq 31 mart tarixində kütləvi soyqırım həyata keçirildi. Bakı Soveti 1918-ci il aprelin 1-də müsəlman təşkilatlarına ultimatum vermişdi. Ultimatumun tələblərin yerinə yetirilməsi müddəti 1 aprel 1918, gündüz saat 3-ə təyin olunmuşdu. Danışıqlar axşam saat 5-də başlamışdı. Azərbaycanı üzvlər tələbləri yerinə yetirməyə razı olduqlarını bildirmişdilər və cavab sənədinə imza atmışdılar.

##### Seçkilər
Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsi ilə Müsavat Partiyasının proqramları üst-üstə düşdüyündən onlar 1917-ci ilin noyabr ayında seçkilərə vahid siyahı ilə gedirdilər. 1917-ci ilin noyabrın 26-dan 28-nə qədər Cənubi Qafqazda Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirildi. Müsavat Partiyası və Müsəlman Milli Komitələri seçkilərdə vahid 10 nömrəli siyahı ilə iştirak etdi. Bu siyahıda birinci sırada Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsinin üzvü Məmməd Yusif Cəfərov, ikinci sırada Əlimərdan bəy Topçubaşov, üçüncü sırada isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adı yazılmışdı. Müsavat Partiyası və Müsəlman Milli Komitələrinin vahid 10 nömrəli siyahısı Zaqafqaziya seçki bölgəsində 615 816 (25.08%) səs toplayaraq əsasən Gürcüstan əhalisinin səs verdiyi menşeviklərdən sonra seçkini ikinci tamamladı. Bu, həmçinin 10 nömrəli siyahıya müsəlmanlarının 63 faizinin səs verdiyi mənasına gəlirdi.

Beləliklə Məhəmməd Əmin Rəsuladə Ümum-Rusiya Müəsisslər Məclisinin üzvü seçildi, lakin Rusiyada hakimiyyətə gələn bolşeviklər 1918-ci ilin yanvarın 5-də fəaliyyətə başlayan Ümumrusiya Müəssislər Məclisinin yanvarın 6-da buraxılması haqqında dekret verdilər.

### Zaqafqaziya Seymində
Bu hadisədən sonra 1918-ci ilin yanvarında Tiflisdə Zaqafqaziyadan Müəssislər Məclisinə seçilən nümayəndələr regional qanunverici orqan olan Zaqafqaziya Seyminin yaradılması qərarına gəldilər və Seymin ilk iclası 1918-ci ilin fevralın 23-də keçirildi. Məhəməd Əmin Rəsulzadə də Seymin üzvü olmuşdur. Seymdə müsəlman üzvlər Müsəlman fraksiyasını təsis etdilər. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu fraksiyanın ən çox üzvə sahib olan "Müsəlman və demokratik bitərəflər qrupu"nun və Müsavatın rəhbəri olaraq fraksiyanın sədri seçildi.

Qafqaz cəbhəsində vəziyyət və Zaqafqaziyanın müstəqilliyinin elan edilməsi məsələləri istər Seymin, istərsə də hökumətin fəaliyyətində əsas yer tuturdu. Zaqafqaziya Seymindən müsəlman fraksiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu barədə yazırdı: *"Seymdə müsəlmanların bütün səyləri cəbhə məsələsinin dinc yolla həlli və Qafqazın müstəqilliyinin dərhal həyata keçirilməsinə yönəlmişdi. Müstəqil Qafqazın mövcudluğu təkcə Qafqaz müsəlmanlarının deyil, həm də Rusiyanın daimi təhlükəsi qarşısında qalan digər müsəlman ölkələrinin də mənafeyinə uyğun idi".*

1918-ci il mayın 11-də Batumda Zaqafqaziya və Türkiyə arasında nümayəndə heyətləri səviyyəsində danışıqlar davam etdirildi. Zaqafqaziya hökumətinin sədri və xarici işlər naziri Akaki Çxenkelinin başçılıq etdiyi heyətin danışıqlarında Azərbaycanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Məmmədhəsən Hacınski təmsil edirdilər. Türkiyə tərəfin təmsilçilərinə xarici işlər naziri Xəlil Kut, Qafqaz cəbhəsi komandanı Vahib paşa və hərbi nazir Ənvər paşa başçılıq edirdilər. Batum konfransında müşahidəçi sifətində general Otto fon Lossovun başçılığı ilə Almaniya nümayəndəliyi də iştirak edirdi. Lossov Batumda gürcü nümayəndələri ilə gizli görüşlər keçirərək, onlara hərbi və iqtisadi yardım göstəriləcəyini vəd etmişdi. Batum konfransında Zaqafqaziya Seyminin nümayəndə heyəti Türkiyənin Qars, Ərdəhan və Batum əyalətləri haqqında tələblərini tamamilə tanıdı və bununla da Brest-Litovsk müqaviləsinin müddəasını təsdiq etdi.

Gürcülər və ermənilər Türkiyə ilə münasibətdə ciddi siyasi ziddiyyətdə idi. Gürcülər Batum və Acarıstanın saxlanılması cəhdində olsalar da, buna nail olmaq üçün Qars və Ərdəhanı güzəştə getməyə razılaşşdılar, lakin müharibə başlamış, 8 gündən artıq çəkməmişdir. Osmanlı aprelin 15-də Batumu tutdu və Qarsı mühasirəyə aldı. Aprelin 19-da Seymə daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin birgə yığıncağında onlar Zaqafqaziyanın müstəqilliyini tələb etdilər. Azərbaycanlı nümayəndələr əks halda Azərbaycanın müstəqilliyi istiqamətində hərəkət edəcəklərini bildirdilər. Müharibədə məğlubiyyət və daxili narazılıqlardan sonra 1918-ci ilin aprelin 22-də Zaqafqaziyanın müstəqilliyi elan edildi. Bir ay sonra, may ayının 25-də gürcülər Seymin buraxılması qərarını alaraq Gürcüstanın müstəqilliyini elan etdilər. 1918-ci ilin mayın 26-da Seymin sonuncu iclası keçirildi və onun fəaliyyəti dayandırıldı.

### Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasında

1918-ci ilin may ayının 27-də Seymin Azərbaycan nümayəndələrinin fövqəladə iclası keçirildi və iclas Azərbaycanın idarə olunması vəzifəsini öz üzərinə götürərək Azərbaycan Müvəqqəti Milli Şurasını elan etdi. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nəsiman Yaqublunun sözlərinə görə, Müsavat Partiyası sədrliyə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin namizədliyini irəli sürdü. İttihad Partiyası istisna olmaqla, qalan təşkilatların səsverməsi nəticəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Milli Şuranın sədri seçildi. Milli Şura yaranmış vəziyyəti təhlil etdikdən sonra 1918-ci ilin 28 mayında Tiflisdə Qafqaz Canişin sarayının ikinci mərtəbəsindəki böyük salonda keçirilən ilk iclasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasını elan edilib və Azərbaycanın 6 bənddən ibarət "Milli İstiqlal Bəyannaməsi" imzalandı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə konfransla bağlı Batumda olduğu üçün bu iclaslarda iştirak edə bilməmişdir. Milli Şura şuranın üzvü Fətəli xan Xoyskiyə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci müvəqqəti hökumətini təşkil etməyi həvalə etdi. Bir saatlıq fasilədən sonra Fətəli xan Xoyski sosialistlər və müsavatçılardan ibarət müvəqqəti koalisiya hökumətin tərkibini elan etdi. İyunun 17-də Azərbaycan Milli Şurasının iclasında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə öz alovlu nitqində deyirdi:

İyunun 17-də Azərbaycan nümayəndələrinin İstanbul Beynəlxalq Konfransına göndərilməsi müəyyənləşdi. Konfransda iştirak etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Xəlil bəy Xasməmmədov və Aslan bəy Səfikürdskidən ibarət nümayəndə heyəti təsdiq edildi. Nümayəndə heyətinə konfrans iştirakçıları ilə siyasi, iqtisadi, maliyyə və hərbi məsələlərlə bağlı danışıqlar aparmaq və müqavilələr bağlamaq səlahiyyəti verilmişdir.

Azərbaycan Milli Şuras iyunun 17-də isə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb, 6 aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisi çağrılmaq şərti ilə, bütün qanunverici və icraedici hakimiyyəti Müvəqqəti hökumətə vermişdir. Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı.

1918-ci il sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusu Bakı şəhərini aldı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həmin günlərdə İstanbulda idi. O, yazırdı:

Milli Şuranın qərarından hələ 6 ay keçməmiş, hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda Fətəli xan Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən, 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri Fətəli xan Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü. Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il noyabrın 19-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında Azərbaycan Milli Şurası həmin il dekabrın 3-də Müəssislər Məclisinin- geniş tərkibli Azərbaycan Parlamentinin çağırılması haqqında qanun qəbul etdi və öz fəaliyyətini dayandırdı. Azərbaycan Milli Şurasının 19 noyabr 1918-ci il tarixli iclasının qərarına əsasən hələ 1917-ci ilin sonlarında Ümum-Rusiya Müəssislər Məclisinə seçilmiş 44 nəfər türk-müsəlman nümayəndə birbaşa yeni yaradılacaq parlamentin tərkibinə daxil edilirdi. Müsəlmanlardan qalan 36 deputat və başqa millətlərin nümayəndələri yenidən seçilməli idi. Yeni Parlamentin formalaşdırılması 1918-ci il dekabrın 3-də başa çatdırılmalı idi.

Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin çağırılması ilə əlaqədar Azərbaycan Milli Şurası adından onun sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin imzası ilə 1918-ci il noyabrın 29-da Azərbaycan və rus dillərində "Bütün Azərbaycan əhalisinə!" Müraciətnaməsi dərc edilir:

### Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində

1918-ci il dekabrın 7-də saat 13:00-da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Nikolayev küçəsində yerləşən keçmiş Qızlar Məktəbinin binasında (hazırda Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun yerləşdiyi bina) Azərbaycan Parlamentinin təntənəli açılışı oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunverici orqanı olan Parlamentin işə başlaması ilə şuranın işinə xitam verildi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının və Müsavat Partiyasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə parlamenti açaraq bu münasibətlə onun üzvlərini təbrik etdi:

Daha sonra yazılarında o bu günü belə xatırlayırdı:

16 yanvar 1919-cu ildə parlamentin səkkizinci iclasında Müsavat Partiyası və partiya sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən parlamentə "Parlamentdə hazır olmayan məbuslar haqqında qanun layihəsi" təqdim olunur və layihə yekdilliklə qəbul olunur.

Layihə yekdilliklə qəbul olunur. Həmin iclasda yenə Müsavat Partiyası "Ədəmi-ictimai" qanun layihəsini parlamentə təqdim edir. Bu qanuna görə Məclisi-Məbusan əzası heç vaxt hökumət məmuriyyətində ola bilməzlər. Stanislav Vanseviç bu qanuna etiraz edir və qanunun komissiyaya təqdim edilməsini təklif edir. Mixail Vinoqradov və Aslan bəy Qardaşov da bu təklifi təsdiqləyir. Səsvermə yolu ilə qanun 10 günlük müddətə parlamentə geri təqdim olunmaq şərti ilə komissiyaya təqdim olunur. 25 yanvar 1919-cu ildə parlamentin sayca doqquzuncu iclasında komissiya tərəfindən baxılmış olan "Ədəmi-ictimai" qanunu müzakirəyə çıxarılır. Layihə müzakirələrə səbəb olsa da, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin müdafiəsinin ardından yekdilliklə qəbul edilir.

1919-cu ilin mayında Azərbaycan İstiqlalının bir illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlər, toplantılardakı çıxışlar haqqında o dövrdə nəşr edilən "Azərbaycan" qəzetində yazılmışdır:

Bakıda I Yusifbəyli hökumətinin 1919-cu il 26 may tarixli qərarı ilə 1919-cu il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyinin elan olunmasının 1-ci ildönümü günü kimi qeyd edilmişdi. Bayram günü bütün qəzetlərin, xüsusilə Azərbaycan və rus dillərində nəşr olunan hökumət qəzeti "Azərbaycan"ın bir nömrəsi başdan-başa İstiqlaliyyətin ildönümünə həsr edilmişdi. 6 səhifədə çıxan "Azərbaycan" qəzetinin bütün səhifələrində aşağıdakı şüarlar manşetə çıxarılmışdı: "Yaşasın müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyəti", "Yaşasın Cahan Demokratiyası!", "Yaşasın təyini müqəddərat hüququ!", "Yaşasın türk milləti!", "Yaşasın millətlərin qardaşlığı!", "Yaşasın Hürriyyət və İstiqlal, qəhr olsun düşmənlər!". Həmin nömrədə Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Nəsib bəy Yusifbəyli, Həsən bəy Ağayev və Səməd bəy Mehmandarovun portretləri dərc olunmuşdu.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919-cu il sentyabrın 1-də keçirilən sayca yetmişinci iclasında yüz nəfər azərbaycanlı gəncin hökumət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrin nüfuzlu ali məktəblərinə göndərilməsi haqqında məsələ də müzakirə edilmişdir. Xaricə göndəriləcək tələbələri seçmək üçün Xalq Maarifi Nazirliyi yanında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (sədr), Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Mehdi bəy Hacınski və Abdulla bəy Əfəndizadədən ibarət münsiflər heyəti yaradılmışdı. Münsiflər heyətinin seçdiyi tələbələrdən 10 nəfərinin İngiltərəyə, 23 nəfərinin İtaliyaya, 45 nəfərinin Fransaya, 9 nəfərinin Türkiyəyə göndərilməsi nəzərdə tutulurdu. Nəticədə isə Xalq Maarifi Nazirliyi tərəfindən xaricə göndərilən tələbələrdən 49 nəfərinə Almaniyanın, 27 nəfərinə Fransanın, 4 nəfərinə İtaliyanın, 1 nəfərinə İngiltərənin, 6 nəfərinə isə Türkiyənin müxtəlif ali məktəblərinə göndərilmələri barədə rəsmi sənəd verilmişdi. Qalan 13 nəfər isə Rusiyaya göndərilməli idi. Rusiyada vətəndaş müharibəsi ilə əlaqədar yaranmış şəraitə görə oraya tələbə göndərmək mümkün olmamışdı.

Parlamentin 1919-cu ilin avqustunda keçirilən altmış yeddinci iclasında birinci məsələ olaraq "Azərbaycan Darülfünunun təşkili haqqında qanun layihəsi" müzakirə edildi. Müzakirə zamanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə belə demişdir:

Universitetin ilk rektoru olmuş professor V. Razumovski 1922-ci ildə çap etdirdiyi *"Bakı şəhərində universitetin əsasının qoyulması"* adlı xatirə oçerkində yazır:

1920-ci ilin mart ayında Bakıda rus dilində çapdan çıxmış, *"1920-ci il üçün Azərbaycan respublikasının təqvim-ünvanında"* qeyd edilib ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə BDU-nun Tarixi-filologiya fakültəsində "Osmanlı ədəbiyyatı tarixindən" dərs demişdir. O, burjua xadimi kimi onu damğalamağa çalışanlara cavab olaraq yazırdı ki, *"Mən kasıbçılığın üzündən ali təhsil də ala bilməmişəm, öz pulu ilə Rusiyada və Qərbi avropada təhsil alıb və bu gün özünü bolşevik kimi qələmə verən sizləri nə adlandırmaq olar"*.

27 aprel 1920 tarixində azərbaycanlı bolşeviklər günorta saat 12-də Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi, Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Ölkə Komitəsinin Bakı bürosu və Mərkəzi Fəhlə Konfransı adından parlamentə 12 saatlıq ultimatum verdilər. Ultimatumu müzakirə etmək üçün yaradılan parlament komissiyası ilə kommunistlər arasında gedən danışıqlardan sonra qərara alındı ki, bu məsələ parlamentin fövqəladə iclasına çıxarılsın. Parlamentin 27 aprel 1920 tarixli sayca yüz qırx beşinci və sonuncu iclası keçirildi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə iclas xalqa açıq formada keçirildi. İclasda Rəsulzadə çıxış etdi:

Axşam saat 19.30-da parlamentin fövqəladə iclasında Məhəmmədhəsən Hacınski komissiya adından Müsavat və bitərəflər fraksiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə xaric kommunistlərin ultimatumunun bütün şərtləri komissiya tərəfindən qəbul edildiyini elan etdi.

Qızıl Ordu Bakını tutduqdan sonrakı 1 il ərzində 48 min insanın ölümünə səbəb olmuşdur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı ki, Azərbaycanın həqiqi diktatoru, cəlladbaşı Pankratov idi, onun əmri fövqündə bir əmr yox idi. Pankratov XI Ordunun Siyasi şöbəsinin rəisi idi.

### Mühacir faəliyyəti
O, 1938-ci ildən Polşa hökumətində məsləhətçi işləmişdir.

### Partiya fəaliyyəti

#### Hümmət

#### Müsavat
1911-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin göstərişi ilə Bakıda Abbasqulu Kazımzadə, Məhəmməd Əli Rəsulzadə və Tağı Nağıoğlunun rəhbərliyində Müsavat Partiyası təsis olunur. 1913-cü ildə Bakıya qayıdan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə partiyanın rəhbərliyinə keçir. O, partiyanın proqramında düzəlişlər edərək partiyanın ideoloji bazasının türk-islam sintezi olduğunu qeyd etmişdir. 1917-ci ildə Fevral inqilabına qədər Müsavat Partiyası gizli olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Bu ilk mərhələdə Müsavat Rusiya imperiyasında və Yaxın Şərqdə yaşayan müsəlman və türk-dilli millətləri milli azadlıq və demokratik müxtariyyət idealları ətrafında birləşdirməyə çalışmışdır. 1915-ci ilin oktyabr ayında Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan "Açıq söz" qəzeti həm də Müsavat Partiyasının orqanı kimi çap olunub. Müsavatın islamçı ideologiyası ətrafında qurulmasına və onun rəhbəri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin türkçülük düşüncələrinə rəğbət bəsləməsinə baxmayaraq, Birinci Dünya müharibəsinin ilk illərində Müsavat Partiyası Çar rejimini dəstəkləmişdir.
1917-ci il iyunun 17-də müsavatçılar, Difai Partiyası Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri Nəsib bəy Yusifbəylinin, Həsən bəy Ağayevin, Şəfi bəy Rüstəmbəylinin, Xəlil bəy Xasməmmədov və Nağı və Məmmədbağır Şeyxzamanlı qardaşlarının yaratdıqları Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi ilə birləşərək "Türk Ədəmi-mərkəziyyət Firqəsi Müsavat"ın əsasını qoymuşlar. Birləşmiş partiyanın gərərgahı 1918-ci il Bakıda baş verən qanlı mart hadisələrinədək bu şəhərdə yerlməşmişdir. Müsavatın ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın 26–31-də Bakıda, "İsmailiyyə" binasında keçirilib. Qurultayda partiyanln ilk Mərkəzi Komitəsinə üzvlər seçilmişdir. Onlardan biri də Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşdur. Daha sonra o, Mərkəzi Komitənin sədri olmuşdur.

Parlamentin ilk iclasında Müsavat Partiyasının bəyannaməsini sədr Məhəmməd Əmin Rəsulzadə açıqlamışdır: 
Müsavat Partiyasının II qurultayı 1919-cu ilin dekabrında keçirildi (qurultay dekabrın 2-dən 12-dək davam etmişdir). Respublikanın bütün bölgələrindən qurultayda 140 nümayəndə təmsil olunurdu. Qurultayı giriş sözü ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə açıb və partiyanın Mərkəzi Komitəsinin fəaliyyəti haqqında məruzə ilə çıxış edib. Qurultayın Siyasi Komissiyasına Məmməd Yusif Cəfərov, Musa bəy Rəfiyev, Məmmədhəsən Hacınski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Xəlil bəy Xasməmmədov və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə seçilmişdir. Qurultayın birinci iclası gecə saat 10-a dək davam etmiş, ikinci gün isə qurultaya Şəfi bəy Rüstəmbəyli sədrlik etmişdir. İkinci gün qurultayın Rəyasət Heyəti seçilmişdir. Seçki nəticəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qurultayın Rəyasət Heyətinin sədri seçilmişdir. İkinci qurultayda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yenidən Müsavat Partiyasının sədri seçilib.

Aprel işğalından sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin göstərişi ilə Müsavat Partiyası gizli fəaliyyətə başlamış, başına isə onun razılığı ilə Mirzə Bala Məmmədzadə gətirildi.

## Stalinlə əlaqələri
Əsrimizin əvvəllərindən başlayaraq 1907-ci ilin axırlarına qədər Bakıda inqilabi fəaliyyət göstərən İ. Stalin ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin tanışlığı olmuşdur. İstanbulda çıxan "Dünya" qəzetindəki Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin *"Stalin ilə inqilab"* adlı silsilə xatirə-məqaləsinə görə hələ 1905-ci ildə Balaxanı neft mədənlərində varlılar Stalini fəhlələri tətilə dəvət etdiyi üçün neft quyusuna atmaq istəmişlər, ancaq Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onu ölümdən xilas etmişdir və o, Müsavatçılar tərəfindən Stalinin Bayıl həbsxanasından qaçırılmasının da təşkilatçısı olmuşdur.

1920-ci ilin noyabr ayının əvvəllərində Oktyabr inqilabın ildönümü ilə əlaqədər Bakıda olan İ. V. Stalin Rəsulzadənin həbsdə olduğunu öyrənir. Stalin XII Ordunun xüsusi şöbəsinin rəisi V. Pankratova RSFSR-i Millətlər Komissarlığı adından göstəriş verir və özü şəxsən həbsxanaya gedib Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni azad edir. Bununla İ. V. Stalin 1905-ci ildə onu ölümdən qurtaran Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qarşısında öz tarixi vicdan borcunu yerinə yetirdi. O, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni özü ilə birlikdə Moskvaya apardı və RSFSR Millətlər Komissarlığında mətbuat müvəkkili vəzifəsinə təyin etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə RSFSR Millətlər Komissarlığına tabe olan Moskva Şərqşünaslıq (keçmiş Lazarev) institutunda da fars dilində dərs demişdir. RSFSR-in Millətlər Komissarlığının orqanı olan *"Novıy Vostok" jurnalının* 1922-ci il 1-ci nömrəsində xəbər verilir ki, jurnalın 2-ci nömrədə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin *"Qədim İranın kommunistləri"* adlı məqaləsi çap olunacaq. Ancaq saydakı xəbərə baxmayaraq, bu məqalə çap edilməmişdir. Məzdəkizm hərəkatından bəhs edən bu məqalə çox yəqin ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirətə getməsi ilə izah etmək olar. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin xaricə getməsinin düzgün təfsilatı onun vəfatı münasibətilə məşhur Azərbaycan ədəbiyyatşünası, Türkiyədə vəfat etmiş Əbdülvahab Yurdsevərin xatirə yazısında öz əksini tapmışdır. O yazır:
 Müsavat Partiyasının gizli mərkəzi komitəsinin ən mühüm təşəbbüslərindən biri M. Ə. Rəsulzadəni Moskvadan qaçırmaq olmuşdur. Əvvəlcə bir yoldaş vasitəsilə, sonra isə sabiq Parlament üzvü, mərhum Rəhim bəy Vəkilovu və Bakı əsgəri təşkilatının rəisi, şəhid yoldaşımız doktor Dadaş Həsənzadəni bir qədər pul ilə Moskvaya göndərmək surətilə M. Ə. Rəsulzadə ilə təmasda olmuşlar. Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə təklif olunmuşdur ki, elmi-tədqiqat adı ilə Leninqrada getsin. Onun oradan rəhmətlik tatar maarifçilərindən Musa Cərurullah Bigiyevin (1875–1949) müyəssər yardımı ilə və qayıqla Fin körfəzi üzərindən üzərək Finlandiyaya qaçırılması təmin edilmişdir.

## Adolf Hitlerə münasibəti
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Almaniyanın 1933–1945-ci illərdəki dövlət başçısı Adolf Hitlerlə birbaşa görüşü və münasibəti olmayıb. Onun Almaniya hökuməti ilə əlaqələri Şərq Nazirliyinin SSRİ Millətləri üzrə Baş İdarəsinə başçılıq edən professor Gerhard fon Mende və Almaniyanın Moskvadakı səfiri, Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin təmsilçisi Fridrix-Verner fon Şulenburq vasitəsilə olub.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Almaniya hökuməti ilə əlaqə qurmaqda başlıca məqsədi, sayı 70 minə qədər olan azərbaycanlı əsirləri xilas etmək və Azərbaycanın müstəqilliyinin Almaniya hökuməti tərəfindən qəbul edilməsi idi. Bununla əlaqədar o, Almaniyada olarkən "Milli Azərbaycan Komitəsi"ni yaratmış, Almaniya hökuməti ilə danışıqlar aparmışdı, lakin Hitler "komitələr" deyil, məhdud səlahiyyətli "milli komissiyalar" yaratmağa üstünlük vermişdi.
Hitlerə və onun nasist ideologiyasına olan münasibətini isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə belə bildirmişdi:
*"Hitlerçilik hər şeydən əvvəl komunizm demaqogiyasıa qarşı çıxış etmək üçün yaranmış bir ideyadır. O, faşizm kimi öz müxaliflərindən diktatorluq fikrini götürmüş, lakin oradakı beynəlmiləlçiliyi millətçiliklə əvəz etmişdir".*
Almaniyada 1932–1934-cü illərdə nəşr edilən "Demokrasi və Sovetlər" məqaləsində isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə faşizmə münasibətini belə açıqlayırdı:
*"Daxildə xaricdəki düşmənlərinin qənaətincə, Hitlerizm demokrasi rejiminin müxalifi olaraq iş başına gəlmiş, təsisinə başladığı idarə İtaliyada olduğu kimi, faşist diktatorluğu imiş."*

## Ədəbi fəaliyyəti
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənın "Müxəmməs" adlı ilk əsəri "Şərqi Rus" qəzetində çap olunmuşdur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Əli bəy Hüseynzadənin redaktor olduğu Füyuzat, həmçinin Əhməd bəy Ağayevin redaktorluğu ilə çıxan "İrşad" və "Tərəqqi" qəzetlərində müxtəlif mövzularda məqalələri və şeirləri çap olunmuşdur. Müəyyən müddət o "İrşad" qəzetinin müvəqqəti redaktoru da olmuşdur. 1907-ci ildə çapdan çıxmış Üzeyir Hacıbəyovun "Türk-rus və rus-türk lüğəti" kitabının naşiri də Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşdur. Həmin ildə o, A. Blyumun "Fəhlə sinfinə hansı azadlıq lazımdır (Xalq nümayəndəliyi haqqında)" kitabını Azərbaycan dilinə təcümə edib və "Təkamül" qəzeti redaksiyası adından Orucov qardaşlarının mətbəəsində çap etdirmişdir.

1908-ci il dekabrın 5-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "Qaranlıqda işıqlar" pyesi tamaşaya qoyuldu. Pyesin ana xəttini milli oyanış və istiqlal hərəkatının təbliği təşkil edirdi. O, özünün bu əsəri ilə "Azərbaycana muxtariyyət" şüarı fikrini yaymağa başlamışdır. Həmçinin Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həmin ildə yazdığı "Nagəhan bəla" adlı pyesi də vardır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Türkiyədə olarkən *"*Yeni lisançılar və türkçülər" məqaləsini, Təbriz həyatından bəhs edən "Bir xan" adlı kiçik hekayəsini, "Dil – ictimai bir əməldir" yazısını "Şəlalə" jurnalında çap etdirir. Bundan başqa, o Maksim Qorkinin "Ana" əsərindən bir parçanı Azərbaycan dilinə çevirib çap etdirir. 1914-cü il sentyabrın 16-da şair, yazıçı və jurnalist Əliabbas Müznibin redaktorluğu ilə ilk dəfə çapdan çıxan tarixi və siyasi jurnal *"*Dirilik" jurnalıda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "Dirilik nədir?" adlı məqaləsi nəşr olunmuşdur.

Onun "MAR", "MAR-zadə", "M. R-zadə" "Haman", "Sosialist" və s. kimi gizli imzalarla xeyli məqalələri müxtəlif dövrü mətbuatın səhifələrində çap olunmuşdur.

O, "İran-nou" və "İrane Ahat" qəzetlərinin baş redaktoru olur. 1909-cu il avqustun 24-də fəaliyyətə başlayan gündəlik və müstəqil "İran-nou" 2–3 min nüsxə ilə İranın ən böyük qəzeti oldu. 1910-cu ilin yayında bağlansa da, payızda, oktyabrın 26-da artıq İran Demokrat Partiyasının orqanı kimi fəaliyyətini bərpa etdi. Həmin qəzetlərdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin çoxlu məqalələri, şeir və publisistik yazıları çap olunmuşdur. Sonralar Seyid Həsən Tağızadə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin xatirəsinə həsr etdiyi nekroloqda Modern Avropa qəzet formasını ilk dəfə İrana gətirən şəxsin Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olduğunu yazmışdır. 1910-cu ildə İranda Etidaliyyun Partiyası təşkil edildi. Bununla əlaqədar Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Tehranda 1910-cu ildə fars dilində "Tənqidi-firqeyi-etidaliyyun" adlı kitabını çap etdirmişdir. 1911-ci ildə isə Ərdəbildə müəllifin farsca "Səadəti-bəşər" adlı kitabı nəşr olunmuşdur.

1917-ci ilin may ayında Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin redaktorluğu ilə "Qardaş köməyi" jurnalı çap olundu, ancaq jurnalın bircə nömrəsi çıxdı. 1920-ci ildə, Lahıcda olduğu müddətdə Məhəməd Əmin Rəsulzadə "Əsrimizin Səyavuşu" əsərini yazdı.

### Mühacirətdə

1923-cü ildə İstanbulda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "Azərbaycan respublikasının keçmişi, təşəkkülü və indiki vəziyyəti" kitabı çap edilir. "Əsrimizin Səyavuşu", "İstiqlal məfkurəsi və gənclik" kitabları çap edilir. 1923-cü ildə İstanbulda çap edilən "Əsrimizin Səyavuşu" əsəri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Azərbaycan gənclərinə xitabəti ilə sona çatır:

1923-cü ilin sentyabrın 16-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin redaktorluğu ilə İstanbulda "Yeni Qafqasya" jurnalı nəşrə başlayır. Bu jurnalın fəaliyyəti SSRİ-ni qıcıqlandırmış, 1925-ci ildə SSRİ xarici işlər komissarı Georgi Çiçerin Bakıda belə demişdir:

Həmin vaxtlar Azərbaycandan göndərilən bir şəxs ona jurnalın nəşrini dayandırdığı və bolşeviklər əleyhinə çalışmadığı təqdirdə mühacirlərin Azərbaycana qayıtmasının mümkün ola biləcəyini söyləmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə isə həmin şəxsə belə cavab vermişdir:

1927-ci ildə Moskvanın tələbi ilə Türkiyə hökumət jurnalı qadağan etdi. Rəsulzadə bundan sonra 1928-ci ildə gizli şəkildə "Azəri Türk" adlı jurnalı İstanbulda çap etməyə başladı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1928-ci ildə İstanbulda "İnqilabçı Sosializmin iflası və demokratiyanın gələcəyi", "Millət və Bolşevizm" və "Qafqasya türkləri" kimi əsərlərini çap etdirmişdir.

1929-cu ilim mart ayının 1-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyində "Odlu yurd" jurnalı çap olundu. O, həmçinin həftəlik "Bildiriş" qəzetinin də nəşrinə nail olmuşdur.

1930-cu ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Parisdə fransız dilində "Azərbaycan və istiqlaliyyəti" və rus dilində "Qafqaz problemi ilə əlaqədar olaraq panturanizm" kitabları çap olundu.

1931-ci ildən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirət dövrü Avropa ölkələrində davam edir. 1932-ci il yanvarın 10-dan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Berlində "İstiqlal" qəzetinin nəşrinə başladı. Qəzetin ilk səhifəsində Rəsulzadənin "Kəsilməyən səs" məqaləsi çap olundu:

1933-cü ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Berlində "Azərbaycan respublikası haqqında bəzi qeydlər" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. 1934-cü ilin noyabr ayından etibarən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Berlində "Qurtuluş" jurnalını nəşr etdi. "Qurtuluş" aylıq toplusu "İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!" şüarı ilə işıq üzü görürdü. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1936-cı ilin sentyabrından Polşada "Müsavat Bülleteni"ni də nəşr etməyə başlamışdır. Onun 1936-cı ildə Berlində "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" məqaləsi çap edilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzədinin 1938-ci ildə Berlində alman dilində "Azərbaycan problemi" və 1939-cu ildə Varşavada polyak dilində kitabları nəşr olunmuşdur.

O, 1943-cü ildə İstanbulda nəşr olunmuş "İslam-türk ensiklopediyasının" 1-ci cildində "Azərbaycan ləhcəsi" adlı məqaləsi çap edilmişdir. 1947-ci ildən Ankaraya köçən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 1949-cu ildə "Azərbaycanın kültür kələnkləri" adlı kitabı işıq üzü görmüşdür. Onun "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" (1950-ci il) və "Çağdaş Azərbaycan tarixi" (1951-ci il) kitabları həmin illərdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin məhsuldar işlədiyini göstərir. O, 1951-ci ildə Ankarada "Azərbaycan şairi Nizami" adlı sanballı monoqrafiyasını çap etdirməklə dünya nizamişünaslığına bir çox yeniliklər gətirmişdir.

Həmin ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Nyu-Yorkda ingilis dilində nəşr olunan *"Ukrayna" toplusunun* 1951-ci il 3-cü nömrəsinin 7-ci cildində *"Azərbaycan respublikası"* məqaləsi çap edilmişdir. Londonda ingilis dilində nəşr olunan Britaniya ensiklopediyasında *"Müsavat partiyasının yaranması tarixi və [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]nin təşəkkülünə aid"* məqalə də onun qələmindən çıxmışdır. İkinci dünya müharibəsindən sonra Türkiyədə nəşr edilməkdə olan Türk ensiklopediyasında Azərbaycana aid məqalələrin bir çoxu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən yazılmışdır. Ankarada yaşadığı dövrdə o, "Türk tarix qurumu" və "Türk dili qurumu" ilə yaxından əməkdaşlıq etmişdir. 1952-ci ildən Ankarada nəşr olunan *"Azərbaycan" jurnalında* xalqımızın tarixi və ədəbiyyatı haqqında silsilə məqalələri yerləşdirilmişdir. Təkcə buradan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin heyrətamiz yaradıcılığına bələd olmaq olar. O, İkinci Dünya müharibəsinə qədər Parisdə rusca nəşr olunan *"Qafqaz" (1932–1938)* və fransızca buraxılan *"Prometey" (1928–1939) jurnallarında* öz məqalələri ilə çıxış etmişdir. Onun 1920-ci ildən sonra işlətdiyi açıq və gizli imzalardan *"Məhəmməd Əmin Rəsulzadə", "Yalvac oğlu", "Məhəmməd Əmin", "M. Əlif Rəsulzadə"* və s. qeyd etmək olar.

### Ölümündən sonra
1978-ci ildə Ankarada Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "Milli təsanüd" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. 1985-ci ildə Oksfordda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "Qafqaz problemi ilə əlaqədar olaraq panturanizm" adlı kitabı ingilis dilində ön sözlə, rus dilində ikinci dəfə çap edilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 1989-cu ildə "Əsrimizin Səyavuşu" və 1990-cı ildə isə "Azərbaycan respublikasının keçmişi, təşəkkülü və indiki vəziyyəti" adlı kitabları Ankarada yenidən işıq üzü görmüşdür.

## Azərbaycan xalqına müraciətləri
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1951-ci il 26 avqust, 1952-ci il, 1953-cü il 28 may olmaqla Azərbaycan xalqına 3 dəfə müraciət etmişdir.

### 26 avqust 1951

**Qeyd**: Müraciət ixtisarla verilmişdir.

### 28 may 1952

**Qeyd**: Müraciət ixtisarla verilmişdir.

### 28 may 1953

## Ailəsi


Fayl:M.Ə.Rəsulzadənin Bacısı.png|Bacısı Şəhrəbanu
Fayl:Ümbülbanu Rəsulzadə qızı Lətifə ilə.jpg|Həyat yoldaşı Ümbülbanu və ilk övladı Lətifə 
Fayl: Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin övladları.jpg|M. Ə. Rəsulzadənin övladları
Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qızı Lətifə.png|Qızı Lətifə
Fayl:M.Ə.Rəsulzadənin oğlu Rəsul.png|Oğlu Rəsul
Fayl:M. Ə. Rəsulzadənin həyat yoldaşı, övladları və kürəkəni, 1924.jpg|Ümbülbanu, övladları və kürəkəni Damad (arxada)
Fayl:M.Ə.Rəsulzadənin qızı Xalidə.png|Qızı Xalidə
Fayl:M.Ə.Rəsulzadənin oğlu Azər.png|Oğlu Azər
Fayl:Rais Rasulzade (cropped).jpg|Nəvəsi Rais
Fayl:Mahammad Ali Rasulzade (1922).jpg|Əmisi oğlu Məhəmməd Əli Rəsulzadə
Fayl:Seyid Huseyn Sadig.jpg|Bacanağı Seyid Hüseyn Sadiq
Fayl:Oqtay Sadıqzadə.jpg|Əmisi nəvəsi Oqtay Sadıqzadə
Fayl:M.Ə.Rəsulzadənin Analığı Maral Xanımın Şəxsiyyət Vəsiqəsi.png|M.Ə.Rəsulzadənin analığı Maral xanımın şəxsiyyət vəsiqəsi
Fayl:Ümbülbanu Rəsulzadənin şəxsiyyət vəsiqəsi.png|Ümbülbanu Rəsulzadənin şəxsiyyət vəsiqəsi
Fayl:Xalidə Rəsulzadənin Şəxsiyyət vəsiqəsi.png|Xalidə Rəsulzadənin Şəxsiyyət vəsiqəsi
Fayl:Azər Rəsulzadənin həyat yoldaşı.png|Azər Rəsulzadənin Şəxsiyyət vəsiqəsi
Fayl:Rasulzade son and father grave.JPG|Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin atasının və oğlunun məzarı

* Babası *Məhəmməd Rəsul Rəsulzadə* — Üç övladı olub: Ələkbər, Əbdüləziz, Dostuxanım. Məhəmməd Rəsulun böyük oğlu Ələkbər Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin atasıdır. Məhəmməd Rəsulun Novxanıdan başqa, həm də indiki Nizami metrostansiyasının yerində böyük mülkü olub.
* Atası *Axund Hacı Molla Ələkbər Məhəmməd Rəsul oğlu Rəsulzadə* (1852–1926) — 1852-ci ildə anadan olmuşdur. Novxanı kəndində axund olmuş, 1926-cı ildə vəfat etmiş, Novxanı kənd qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. 1927-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İstanbulda "Yeni Qafqaziya" jurnalında onun ölümü haqqında məlumat vermişdir.
* Anası *Ziynət* *Zal qızı* (1861–1915) — 1861-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1915-ci ildə vəfat etmiş, "Yeni iqbal" qəzetinin 8 aprel 1915-ci il tarixli nömrəsində başsağlığı dərc edilmişdir.
* Analığı *Maral xanım* — Məhəmməd Əmin və bacısı Şəhrəbanı xanıma doğma övladları kimi baxıb. Maral xanım 1929-cu ildə Kərbəla ziyarətinə gedib. 1937-ci ildə Qazaxıstana sürgünə göndərilib və orada vəfat edib.
* Bacısı *Şəhrəbanu xanım* — 1934-cü ildə vəfat etmişdir. Qızı Kübra xanım Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin oğlu Rəsulla nişanlanmış, lakin Rəsul güllələndiyindən onlar ailə həyatı qura bilməyib.
* Bibisi *Dostuxanım Məhəmməd Rəsul qızı Rəsulzadə* — 1930-cu ildə vəfat edib, onun övladı olmayıb.
* Əmisi *Əbdüləziz Məhəmməd Rəsul oğlu Rəsulzadə* — Məhəmmədəli, Ümbülbanu, Ümgülsüm adında övladları olub.
** Əmisi qızı *[[Ümmügülsüm|Ümmülgülsüm Əbdüləziz qızı Rəsulzadə]] —* şairə. Ümgülsüm xanım həbs olunaraq 8 il azadlıqdan məhrum edildi, Mordovaya göndərildi. Övladları Seyid Hüseynin bacısı qızı Səyyarə xanımın himayəsində yaşadı.
*** Əmisi oğlunun yeznəsi və öz bacanağı *[[Seyid Hüseyn Sadiq|Seyid Mir Hüseyn Kazım oğlu Sadıqzadə]]* — yazıçı, tənqidçi, pedaqoq. Seyid Hüseynə 1937-ci ildə 10 il həbs cəzası verildi, sonradan isə güllələndi.
**** Əmisi nəvəsi *[[Oqtay Sadıqzadə|Oqtay Seyid Hüseyn oğlu Sadıqzadə]] — [[Azərbaycan]] təsviri sənətinin nümayəndəsi, [[Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı]], [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı]] laureatı, [[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü]].*
**** Əmisi nəvəsi *[[Toğrul Sadıqzadə|Toğrul Seyid Hüseyn oğlu Sadıqzadə]] —* Azərbaycan rəssamı, Əməkdar incəsənət xadimi.
**** Əmisi nəvəsi *[[Qumral Sadıqzadə|Qumral Seyid Hüseyn qızı Sadıqzadə]] —* yazıçı.
** Əmisi oğlu Məhəmməd Əli Əbdüləziz oğlu Rəsulzadə *—* Müsavat Partiyasının üzvü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü. Məhəmməd Əli Rəsulzadə mühacirətə getdikdən sonra həyat yoldaşı Raziyə xanımı üç övladı ilə birgə Qazaxıstana sürgünə göndərdilər.
* Əmisi qızı və həyat yoldaşı *[[Ümbülbanu Rəsulzadə|Ümbülbanu Əbdüləziz qızı Rəsulzadə]]* — Azərbaycanın ilk birinci xanımı. Oğlu Rəsul güllələndikdən sonra ailəsi ilə birlikdə əvvəl Qazaxıstanın Çolak-Kurqan yaşayış məntəqəsində, sonradan isə Taldı-Kurqanda – sovxozda məskunlaşıblar. 1939-cu ildə vəfat edərək Qazaxıstanda dəfn olunmuşdur.
** Qızı *Lətifə Məhəmməd Əmin qızı Müslümzadə (Rəsulzadə)* — 1910-cu ildə anadan olub. 1929-cu ildə əslən Lahıcdan olan Damad Müslümzadə ilə ailə qurub. 1939-cu ildə həyat yoldaşını Müsavat Partiyası ilə əlaqəyə görə həbs ediblər. 1941-ci ildə isə onu övladları Firuzə və İşvə ilə Qazaxıstana Semipalatinsk vilayətinə sürgünə göndəriblər. Üçüncü övladı Sona isə xəstə olduğundan sanatoriyada saxlanılıb. Lətifə xanımla qızı İşvə Qazaxıstanda 1943-cü ildə soyuqdan və aclıqdan donub ölür. Firuzə isə təsadüfən sağ qalır. Lətifənin Bakıda qalan qızı Sonadan isə heç bir xəbər alınmır. Ehtimala görə, o da xəstəlikdən sağalmayıb və dünyasını dəyişib.
*** Nəvəsi *Firuzə Damad qızı Məmmədova (Müslümzadə) —* 17 yanvar 1931-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. İndiki Baki şəhəri Mirzə İbrahimov küçəsində evləri var idi. 1939-cu ildə atasını Müsavat Partiyası ilə əlaqəyə görə həbs ediblər. Əli Məmmədovla ailə həyatı qurmuşdur. Zemfira, Rəhilə, Rəna, Həcər, Həsən adlı övladları olmuşdur. 26 yanvar 2009-cu ildə dünyasını dəyişib.
** Qızı *Xalidə Məhəmməd Əmin qızı Rəsulzadə* — 1916-cı ildə anadan olmuş anasının ölümündən sonra Qazaxıstanda – Taldı-Kurqanda qala bilmir. Həyatını riskə ataraq 1943-cü ildə sürgündən qaçıb Bakıya gəlir. Bir müddət Seyid Hüseynin evində qalır, sonra buranın nəzarətdə olduğunu hiss edib, Şamaxı istiqamətinə gedir və sonradan ondan heç bir məlumat alınmır.
** Oğlu *Rəsul Məhəmməd Əmin oğlu Rəsulzadə* — 1914-cü ildə anadan olmuşdu. Texnikumda təhsil alıb. Rəsulun şeir yazmaq istedadı da olub. 1934-cü ildən təqib edilib. 1938-ci ilin yanvarın 15-də Novxanıdakı bağlarında həbs olunmuşdur. Tutuqlanmaya əsas: "Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin oğludur" və "əksinqilabi iş aparıb". İki dəfə dindirilib, Azərbaycan SSR Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Üçlüyünün qərarı ilə 1 mart 1938-ci il qərarı ilə 6 mart 1938-də 24 yaşında güllələnib, əmlakı da müsadirə edilib, yalnız 27 oktyabr 1989-cu ildə bəraət alıb.
** Oğlu *Azər Məhəmməd Əmin oğlu Rəsulzadə* — Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həbsdə olarkən 1920-ci ildə doğulub. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Stalin onu Moskvaya apararkən evə gedib, ailəsi ilə görüşə bilib. İki aylıq uşağın adını dəyişib (əvvəl adı Əliheydər olub) Azər qoyub. 1937-ci ildə sürgünə göndərilən Azər 1993-cü ildə Qazaxıstanda — Karaqandada dünyasını dəyişib və Novxanı məzarıstanlığında dəfn edilib.
*** Nəvəsi *[[Rais Rəsulzadə|Rais Azər oğlu Rəsulzadə]]* — rəssam, ictimai xadim.
*** Nəvəsi *Ramiz Rəsulzadə*
* Həyat yoldaşı *[[Leyla Rəsulzadə|Leyla (Vanda) Rəsulzadə]] * — Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ailəsinin sürgünə göndərildiyini öyrəndikdən sonra polyak əsilli Vanda xanımla ailə qurub, birgə yaşayıb. Onlar 1936-cı ildə Parisdə evləniblər. Hər ikisi Ankaradakı milli kitabxanada çalışıb. Onların bu evlilikdən övladları olmayıb. Vanda xanım 1895-ci ildə anadan olub, Varşava Universitetini bitirib. Atasının adı Yan, anasının Anila olub. O, 1974-cü ildə dünyasını dəyişib və Ankara şəhərindəki Cebeci qəbirstanlığında dəfn edilib.

Oğlu Azərin dediyinə görə, hətta bir dəfə (bu təxminən 1925–1926-cı illərdə olub) qatara minib getməyə də hazırlaşıblar, lakin Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin atası Axund Hacı Ələkbər məsləhət bilməyib və onlar Bakıda qalıblar. 1932-ci ilə qədər isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə müxtəlif adamlarla ailəsinə maddi yardımlar göstərib, hətta geyim, paltar da alıb göndərib. Sonradan sərhədlər bağlandığından bu mümkün olmayıb. Bakıda gizli fəaliyyət göstərən müsavatçılar isə imkan daxilində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ailəsinə müəyyən köməklik edib.

Arxiv mənbələrinə əsasən, Rəsulzadə nəslinin təxminən XVIII əsrdə Xızı rayonunun Hacılar kəndindən köç etdiyi və bu nəslin ulu babasının Şeyx Abdulla olduğu bildirilir. 2026-cı ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ata xətti üzrə nəsildən götürülmüş genetik nümunə əsasında aparılan Y-DNT analizi nəticəsində bu soyun J1 haploqrupunun Z1842 subkladına aid olduğu müəyyən edilmişdir, lakin analiz yalnız Y12 marker səviyyəsində aparıldığı üçün daha aşağı alt subkladın dəqiq təyini mümkün olmamışdır. Y12 marker səviyyəsində aparılan genetik müqayisələrə görə, Rəsulzadə soyuna genetik baxımdan ən yaxın nümunələr əsasən İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsindən olan şəxslərdə qeydə alınmışdır. Genetik analizlərin nəticələri Rəsulzadə nəslinin ata xəttinin Qafqaz ərazisində qədim köklərə malik olduğunu və yaxın dövrlərdə İran ərazisindən köç etmədiyini ehtimal etməyə əsas verir. J1-Z1842 subkladının yaranma tarixi təqribən 7800 il əvvəl olaraq qiymətləndirilir və bu xətt Qafqazın ən qədim aborigen paternal xətlərindən biri hesab olunur. Sözügedən subkladın əsasən Qafqaz xalqları arasında, o cümlədən ləzgilər, avarlar, saxurlar, tatlar və azərbaycanlılar arasında geniş yayıldığı məlumdur. Rəsulzadə soyuna aid nümunə üzrə BigY (təxminən 700 marker səviyyəsində dərin analiz) testi aparılmadığına görə, bu xəttin J1-Z1842 daxilində hansı alt qola aid olduğu dəqiq müəyyən edilməmişdir. Analiz edilmiş nümunə fərdi xarakter daşıyır və 661594 elmi kit nömrəsi ilə müvafiq layihə bazasına daxil edilmişdir. Test edilən şəxs Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ata xətti üzrə əmisi nəvəsi olmuşdur.

## Əsərləri

* Tənqidi-firqeyi-etidaliyyun və ya ictimaiyyune-etidaliyyun (). Tehran: Dər mətbəeyi-"Farose", 1910;
* Səadəti-bəşər (). Ərdəbil, 1911;
* Şəkli-idarə haqqında iki baxış (iki cür hökumət). Moskvada Müsəlman Qurultayında oxunmuş məruzələrdən Əhməd bəy Salikov və M. Ə. Rəsulzadənin məruzəsi. Bakı: "Açıq söz" mətbəəsi, 1917;
* Cəmaət idarəsi. Bakı: "Açıq söz" mətbəəsi, 1917;
* Bizə hansı idarə faydalıdır? Bakı: "Açıq söz" mətbəəsi, 1917;
* Azərbaycan təşəkkülündə "Müsavat". Bakı: "Azərbaycan" qəzetəsi hökumət mətbəəsi, 1920;
* Azərbaycan Cümhuriyyəti keyfiyyəti-təşəkkülü və indiki vəziyyəti. (). İstanbul: Evkaf-ı İslamiyye Matbaası, 1923
* Əsrimizin Siyavuşu (). İstanbul: Amedi Matbaası, 1923;
* Əsrimizin Siyavuşu (). İstanbul: Evkaf-ı İslamiyye Matbaası, 1925 (ikinci nəşri);
* İstiqlal məfkurəsi və gənclik (). İstanbul: Amedi matbaası, 1925;
* Rusiyada siyasi vəziyyət (). İstanbul: Amedi matbaası, 1926;
* İxtilalçı sosializmin iflası və demokratiyanın gələcəyi (). İstanbul: Orhaniye Matbaası, 1928;
* Milliyyət ve Bolşevizm (). İstabul: Orhaniye Matbaası, 1928;
* Panturanizm haqqında. Qafqaz problemi ilə əlaqədar (), Paris: Издание К. Н. К., 1930;
* Azərbaycan müstəqillik üçün mübarizə yolunda (). Paris, 1930;
* Azərbaycan türk federalist "Müsavat" xalq partiyası tərəfindən ümum partiya üzvü və Azərbaycan vətəndaşlarına xitab (). Ankara, 1933;
* Şəfibəyçilik (). İstanbul, 1934;
* Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı (). Berlin: "Kurtuluş" mecmuasının yayını, 1936;
* Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı (). Berlin: Издание редакции "Куртулуш", 1936;
* Azərbaycan Problemi (). Berlin: Verlag der Zeitschrift "Kurtulusch", 1938;
* Azərbaycan müstəqillik uğrunda mübarizədə (), Varşava: Azerbajdżańskie Wydawnictwo Narodowe, 1938;
* Biblioqrafiya (). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1949;
* Azərbaycan kültür gələnəkləri (). Ankara: Sipahi Matbaası, 1949;
* Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı (). Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası, 1950;
* Çağdaş Azərbaycan tarixi (). Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası, 1951;
* Azərbaycan şairi Nizami (). Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1951.

## Xatirəsi

### Azərbaycanda
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olması münasibətilə Azərbaycan Respublikasının 2-ci Prezidenti Əbülfəz Elçibəy *"Görkəmli ictimai-siyasi xadim Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin totalitar sovet rejimi dövründə repressiyaya məruz qalmış ailə üzvlərinin Azərbaycana qaytarılması və onların sosial-məişət məsələlərinin həlli haqqında"* 24 dekabr 1992-ci il tarixli 254 nömrəli Sərəncamı imzalamışdır.
* Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti *"Bakı şəhərində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsinin ucaldılması haqqında"* 26 saylı, 13 yanvar 1993 tarixli qərar qəbul etmişdir.
* 1993-cü ilin mart ayında Azərbaycan Milli Bankı tərəfindən 1000 manatlıq əsginaslar ilk dəfə dövriyyəyə buraxılmışdır. Bu əsginaslar Fransa Mərkəzi Bankı tərəfindən çap edilmişdir. Həmin əsginasın eskizlərinin müəllifi azərbaycanlı xalçaçı-rəssam Eldar Mikayılzadədir. O, buna görə almalı olduğu qonorarı Dövlət Müdafiə Fonduna keçirmişdir. Əsginasın üzərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin portreti təsvir olunur. Bu səbəbdən xalq arasında bu əsginas "Məmməd" adlanırdı. 2001-ci ildə yeni versiyasının çapı zamanı dizayn dəyişdirilmiş, Rəsulzadənin portreti əsginasdan götürülmüşdür. 2006-cı ilədək tədavüldə qalan keçmiş 1000 manatlıq əsginaslardan sonra yeni manatlarda heç bir portretə yer verilməmişdir.
* Azərbaycan Respublikasının 3-cü Prezidenti Heydər Əliyev *"Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 110 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında"* 29 dekabr 1993-cü il tarixli 79 nömrəli Fərmanı imzalamışdır.
* Teyyub Qurbanın müəllifliyi, Sadıq İbrahimovdur quruluşçu rejissorluğu ilə iki hissəli dram əsəri olan, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə həsr edilən ilk teatr əsərii *"Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan!"* olmuşdur. Bu əsər ilk dəfə olaraq 1994-cü ili dekabr ayının 18-də Şəhriyar adına Bakı Mədəniyyət Mərkəzində və Azərbaycan Miniatür Teatrında tamaşaya qoyulub.
* Azərbaycan Respublikasının 4-cü Prezidenti İlham Əliyev *"Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 130 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında"* 22 noyabr 2013-cü il tarixli sərəncam imzalamışdır.

* Bakı şəhərinin Novxanı qəsəbəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin doğulduğu ev hal-hazırda uşaq bağçası kimi fəaliyyət göstərir.
* Bakı şəhərində "20 Yanvar" dairəsi ərazisində Səhiyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzinin binasının üzərində onun "*Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz*" ifadəsi həkk olunmuşdur (sökülüb).
* Novxanıdakı evinin önündə 1991-ci ildə təntənəli sürətdə barelyef qoyulmuş, açılışa Əbülfəz Elçibəy qatılaraq nitq söyləmişdir. 15 yanvar 2019-cu ildə bu uşaq bağçasının üzərindəki barelyefi oğurlansa da, 2 gün sonra oğrular tutulub və barelyef parçalanmış vəziyyətə ələ keçirilib. Daha sonra parçalanmış barelyefin əvəzinə yenisi qoyularkən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əvvəlcə bəzi titullarının və adının səhv yazılması, narazılıqlardan sonra isə titulsuz barelyefin qoyulması mübahisələrə səbəb olub.
* Bakıda Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə məxsus mənzil BP-nin təlim mərkəzinə verilib.
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin nəvəsinin Novxanıdakı bağ evi özəl mülkiyyətdir.

* Bakı Dövlət Universitetinin həyətində üzərində *"Burada Azərbaycan xalqının böyük mütəfəkkiri, Azərbaycan Demokratik Respublikasının banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin büstü qoyulacaqdır"* yazılmış məlumat lövhəsi var.
* 1994, 1997, 2014-cü illərdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə həsr olunmuş poçt markaları buraxılmışdır.
* 2018-ci ildə ANS Şirkətlər Qrupunun rəhbəri Vahid Mustafayevin təşəbbüsü ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bütün səs yazıları Amerikanın Səsi kimi mətbu orqanlarından əldə edilərək bərpa edilmişdir.
* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev "Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 140 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında" 30 dekabr 2023-cü il tarixli sərəncam imzalamışdır.
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 140 illiyi Ədəbiyyat Muzeyində, AMEA-da, Milli Kitabxanada, AMEA Gəncə Bölməsində, ATMU-da, Azərbaycan Universitetində, 94 nömrəli tam orta məktəbdə qeyd edilib.
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 140 illiyi ilə əlaqədar olaraq Rəsulzadənin onlayn ev-muzeyi açılıb.
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 140 illiyi ilə əlaqədar olaraq Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhərindəki məzarı və memorial kompleksi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin "Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 140 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında" 30 dekabr 2023-cü il tarixli sərəncamı əsasında əsaslı təmir-bərpa işləri aparılmış, məzar və memorial kompleks abadlaşdırılmışdır.

#### Abidələr
* 1990-cı ildə ilk dəfə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin büstü Bakı şin zavodunun həyətində qoyulub.
* 1991-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin büstü Gəncə şəhərinin Dəmiryolçular parkında qoyulub.
* 1993-cü ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə Zaqatalada heykəl qoyulub.
* 1993-cü ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə doğulduğu Novxanıda heykəl qoyulub.

#### Ləğv edilənlər
* 1999-cu ildə Rəsulzadənin Bakı Dövlət Universitetindəki büstü götürülüb.
* 2000-ci ildə Bakı Dövlət Universitetindən Rəsulzadənin adı silinib.
* 2000-ci ildə Ağcabədidə büstü götürülüb.
* 2007-ci ildə Ağsudan heykəli götürülüb.
* 2007-ci ildə Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Rəsulzadə küçəsindəki (Kukla Teatrı ilə üzbəüz) parkda Rəsulzadəyə abidə qoyulacağı barədə məlumat olan lövhə götürülərək, əvəzində fəvvarə quraşdırılıb.
* 2011-ci ildə Qobustandakı heykəli götürülərək arxivə verilib.
* 2012-ci ildə Sabirabaddan büstü götürülüb.
* 2012-ci ildə Tərtərdəki büstünü götürüb, yerində Yeni Azərbaycan Partiyası Tərtər Rayon Təşkilatının binası tikilib. Bu abidə 1992-ci ildə Tərtər rayon icra başçısı Sərdar Həmidovun sərəncamı ilə qoyulmuşdu.
* 2013-cü ildə Bakıda 28 May metrostansiyasının təmiri zamanı qarelyefinin üzərindən mərmər kafel vurularaq üstü örtülüb.
* 2013-cü ildə Gəncədəki abidəsi hasarlanıb və büst üzərinə sellofan keçirilib.
* 2015-ci ildə "Bakmil" metrostansiyasının yanında depo ərazisində büstü sökülüb.
* 2023-cü ildə Şirvan şəhərində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adını daşıyan küçənin adı dəyişdirilərək, "İstiqlaliyyət küçəsi" adlandırıldığı iddia edilib. Şirvan Şəhər İcra Hakimiyyəti isə bildirib ki, küçənin adı dəyişməyib.

#### Kinematoqrafiya
* Əmin olmağın yolu — ANS TV — izlə
* Mehmet Emin Resulzade (Türk Dünyasından İzler) — TRT — 1 tam izlə; izlə 
* Mehmet Emin Resulzade (Türk Dünyasından İzler) — 2 izlə 
* Ölümünün 60. Yılında Mehmet Emin Resulzade — Türkistan Gündemi — TRT Avaz izlə
* Mehmet Emin Resulzade — Adriyatik'ten Çin'e Tarih Yazanlar — TRT Avaz izlə
* Zamanın sorağında — Mədəniyyət TV izlə
* Bədirlənmiş mAY — ANS TV izlə
* İstiqlal tariximizdən — İctimai TV izlə
* Alın yazısı — ANS TV — izlə: "Alın yazısı" M.Ə.Rəsulzadə haqqında sənədli film, ANS TV 31.01.2016 Alın yazısı - Rəsulzadə
* Nuru Paşa — ANS TV — izlə
* Aprel səhəri — ANS TV — izlə
* Şəxsiyyət vəsiqəsi: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (24. may 2015) — ANS TV — izlə
* Əzablı yollar (film, 1995) — izlə
* Son iclas (film, 2018) — izlə
* Nağıl kimi Cümhuriyyət (film, 2018)

#### Ədəbiyyatda
* Nəsiman Yaqublu. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Gənclik, 1991;
* Vaqif Sultanlı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ədəbi dünyası. Bakı: BDU nəşri, 1993;
* Elçin. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Şərq-Qərb, 1994;
* Vaqif Sultanlı. Ağır yolun yolçusu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı və ədəbi fəaliyyəti. Bakı: Azərnəşr, 1996;
* Xaləddin İbrahimli. Azərbaycan Siyasi Mühacirəti (1918–1991). Bakı: Elm, 1996;
* Teyyub Qurban. Dönməzlik. Bakı: Şirvannəşr, 1997;
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920): 1998-ci il mayın 12–13-də Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinə həsr edilmiş elmi-nəzəri konfransın materialları (elmi red.: Q. Quliyev, M. Məmmədli). Bakı: Gənclik, 1998;
* Xaqani Məmmədov. Aydınlarımızın istiqlal mücadiləsi. Bakı: Biznes Universiteti, 1999;
* Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan Milli İstiqlal mübarizəsi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: "TS" firmasının mətbəəsi, 2001;
* Şamil Qurbanov. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Nurlan, 2001;
* Məryəm Oruclu. Azərbaycanda və mühacirətdə Müsavat Partiyasının fəaliyyəti (1911–1992). Bakı: Azərnəşr, 2001;
* Axund Hacı Soltan Əlizadə. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və İslam: mülahizələr, şərhlər. Bakı, 2003;
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ictimai-siyasi ideallar. M. Ə. Rəsulzadənin 120-illiyinə həsr olunmuş elmi konfransın materialları (28 yanvar 2004-cü il) (red. H. İsaxanlı). Bakı: Xəzər Universiteti, 2005;
* Müstəqil Ağayev. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə: ictimai-siyasi və fəlsəfi görüşləri. Bakı: Nurlan, 2006;
* Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan-Polşa əlaqələrində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rolu. Bakı: Adiloğlu, 2007;
* Faiq Ələkbərov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşü. Bakı: Elm, 2007;
* Novxanı sərvətimiz, şəxsiyyətlərimizdir (təsisçi və baş red. V. Ağayev; red. Ə. Əlimədətoğlu, Hacı Arif Bahadıroğlu, N. Qəhrəmanlı). Bakı: Zərdabi nəşriyyat-poliqrafiya MMC, 2010;
* Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan mühacirət irsi (materialları haz., ön sözün müəl. və elmi red. N. Yaqublu). Bakı: Elm və təhsil, 2011;
* Teyyub Qurban. Dönməzlik. Bakı: Qanun, 2011;
* Nikpur Cabbarlı. Azərbaycan mühacirət nəsri. Bakı: Elm və təhsil, 2011;
* Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Adiloğlu, 2011;
* Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Çıraq, 2012;
* Xaləddin İbrahimli. Azərbaycan mühacirəti tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2012;
* Teyyub Qurban. Ömür yolları. Bakı: OL, 2013;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası. Bakı: Kitab Klubu, 2013;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası. Bakı: "OL" MMC, 2013;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Mütərcim, 2014;
* Fikir və əməl. Böyüklərimiz. Bakı: Nurlar, 2014;
* Vaqif Sultanlı. İstiqlal sevgisi. Bakı: Elm və təhsil, 2014;
* Teyyub Qurban. Bir kərə yüksələn bayraq. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 130 illliyinə həsr olunur. Bakı: OL MMC, 2014;                                                                 Vüqar Əhməd.Son nəfəsədək Azərbaycan( haqqında ilk roman) .Bakı- 2014." Ekoprint" nəşriyyatı
* Həsən Quliyev. Мамед Эмин Расулзаде. Личность и деяния. Bakı: Təhsil, 2014;
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Biblioqrafiya (materialları toplayıb nəşrə haz., giriş sözün müəl. və red. N. Yaqublu). Bakı: Kitab Klubu, 2015;
* Nəcibə Bağırzadə. Uzaqdakı yaxınlar. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ailəsi və doğmalarına. Bakı: MBM, 2015;
* Xaləddin İbrahimli. Azərbaycan mühacirəti tarixi. İstanbul: TEAS Press, 2015;
* Bədirxan Əhmədli. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı: təşəkkülü, problemləri, şəxsiyyətləri. Bakı: Elm və təhsil, 2017;
* Təranə Məmmədqızı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bədii yaradıcılığı. Bakı: Avropa, 2017;
* Mühacirət irsimizdən: Məhəmmədəmin Rəsulzadənin otuz məktubu (tərt. ed. və ön söz, qeyd və şərhlərin müəl. F. Cabbarov). Bakı: CBS, 2018;
* XX əsr Azərbaycanın görkəmli dövlət qurucuları (ön söz müəll. Ə. Həsənov; nəşrin red. İ. Quliyev). Bakı: Zərdabi LTD, 2018;
* Əsgər Rəsulov. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları. Bakı: Elm və təhsil, 2018;
* Azərbaycan Cümhuriyyəti: tarixi, siyasi və ədəbi-kulturoloji müstəvidə. Azərbaycan Cümruriyyətinin (1918–1920) yaranmasının 100 illiynə həsr olunur. (tərt. ed., nəşrə haz., elmi red. və ön söz müəl. V. Sultanlı). Bakı: Nurlar, 2018;
* Nəsiman Yaqublu. Cümhuriyyət qurucuları. 100 il. Bakı: Nurlar, 2018;
* Giorgi Mamulia, Ramiz Abutalıbov. Odlar yurdu. Azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizədə Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi (1920–1945). İstanbul: TEAS Press, 2018;
* Xatirə Qocayeva. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda təhsilin demokratikləşdirilməsi uğrunda mübarizədə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rolu. Bakı: Mütərcim, 2018;
* Nəcibə Bağırzadə. Vətən ayrısı Rəsulzadələr. Bakı: Ecoprint, 2018;
* Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Qürbətdə Vətən davası. 1922–1943. Bakı: Pergament, 2019;
* Həbibulla Manaflı. Milli vicdanımızı dirçəldən böyük ideoloq. Bakı: Elm və təhsil, 2019;
* Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə və XX əsrin başlanğıcında Azərbaycan millət-dövlətinin yaranması. Bakı: Jeko Print, 2020;
* Ağarza Elçinoğlu. Rəsulzadə və "4-cü hakimiyyət". Bakı: "Mücrü" nəşriyyatı, 2021;
* I Beynəlxalq Rəsulzadə qiraətləri. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin irsi müstəqillik, demokratiya və dövlətçilik dəyərləri sistemində (nəşrə hazırlayanı və red. S. Rüstəmova-Tohidi). Bakı: Təhsil, 2022;
* Faiq Ələkbərli. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sosial-fəlsəfi görüşləri: milli həmrəylik və azərbaycançılıq. Bakı: Elm və təhsil, 2022;
* Qulu Məhərrəmli. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı: Altun Kitab, 2023;
* II Beynəlxalq Rəsulzadə qiraətləri. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin irsi demokratiya, müstəqillik və dövlətçilik dəyərləri sistemində (nəşrə hazırlayanı və red. S. Rüstəmova-Tohidi). Bakı: Təhsil, 2024;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Həyat və fəaliyyəti. Bakı: Qanun, 2024.

### Xaricdə
* 1993-cü ildə Ankarada tikilmiş məktəb-liseyə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adı verilərək, "Mehmet Emin Resülzade Anadolu Lisesi" adlandırılmışdır.
* Cəbəci Əsri qəbiristanlığında Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qəbirin üstündə, Ankara bələdiyyəsi tərəfindən, memorial ucadılmışdır. Memorialın yanında Azərbaycan Respublikasının və Türkiyə Cümhuriyyətinin bayraqları dalğalanır.
* 2018-ci ildə Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı iş adamı Mübariz Mənsimov Palmali Şirkətlər Qrupuna aid olan gəmiyə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin adını vermiş və təntənəli sürətdə açılış mərasimi keçirmişdir.

#### Kitablar
* Feyzi Aküzüm. M. Əmin Rəsulzadəyə görə çeşidli cəbhələriylə Azərbaycan istiqlal mücadiləsi (). Ankara, 1977;
* Səbahəddin Şimşir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Türkiyədəki həyatı, fəaliyyətləri və düşüncələri (). Ankara: Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü, 1995;
* Aydın Balayev. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (1884–1955) (). Moskva: Флинта, 2009;
* Ramiz Abutalıbov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Qafqaz Konfederasiyası (). Moskva: Социально-политическая МЫСЛЬ, 2011;
* Azərbaycan mühacirət tarixindən (). Tərtib edən, ön sözün və izahların müəllifi Salavat İsxakov. Moskva: Социально-политическая МЫСЛЬ, 2012;
* Ə. M. Topçubaşi və M. Ə. Rəsulzadə. Məktubklaşma, 1923–1926-cı illər (). Tərtib edən, ön sözün və izahların müəllifi Salavat İsxakov. Moskva: Социально-политическая МЫСЛЬ, 2012;
* Səbahəddin Şimşir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə: həyatı və şəxsiyyəti (). İstanbul: Doğu kütüphanesi, 2012.
* Aydın Balayev. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Qürbətdə Vətən davası. 1922–1943 (). Moskva: Маска, 2013;
* Giorgi Mamulia, Ramiz Abutalıbov. Odlar yurdu. Azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizədə Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi (1920–1945) (). Bakı: CBS, 2014;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası (). Moskva: Маска, 2015;
* Nəsiman Yaqublu. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası (). Ankara: Nergiz Matbaası, 2015;
* "Aşkar etməyin vaxtı gəldi…": məktublarda, qeydlərdə, teleqramlarda Azərbaycan mühacirəti 1920–1937-ci illərdə .(). Tərtib edən, ön sözün və izahların müəllifi Salavat İsxakov. Moskva: Икар, 2015;
* Giorgi Mamulia, Ramiz Abutalıbov. Odlar yurdu. Azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizədə Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi (1920–1945) (). İstanbul: TEAS Press, 2018;
* Ömər Özcan. Bir vətəndən bir vətənə. Rusiya müsəlmanlarından türk elm, fikir və siyasət həyatına töhfə verənlər (). İstanbul: Dergah Yayınları, 2018;
* Səbahəddin Şimşir. Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (). İstanbul: Post Yayınevi, 2019;
* Sibəl Dəmirci. Türk siyasi və düşüncə həyatında Rusiya türkləri (). İstanbul: Post Yayınevi, 2020;
* E. Burak Atmaca. Sovetlərə müxalifət. Türk siyasi mühacirlərinin bolşevik və türk inqilablarına baxışı (1923–1934) (). Karakum Yayınevi, 2020;
* Giorgi Mamulia, Ramiz Abutalıbov. Odlar yurdu. Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi (1920–1940) (). Paris: Maisonneuve&Larose, Hemisphères Editions, 2022;
* Yavuz Akpınar. Bayraqlaşan şəxsiyyət Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Cümhuriyyətin 100 illiyinə ərmağan (). İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları, 2022.

## Qeydlər

## Həmçinin bax
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensiklopediyası
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Fondu
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qəsəbəsi

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ictimai-siyasi ideallar". Xəzər Universiteti Nəşriyyatı, Bakı, 2005. ISBN 9952-20-028-5.
* Şamil Qurbanov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 2001.
* Tadeuş Svyataçovski. Rusiya və Azərbaycan. Sərhədyanı bölgə keçid dövründə.Xəzər Universitəsi Nəşriyyatı, Bakı, 2000. ISBN 5-7843-0015-6
* Janet Afary. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911. Columbia University Press, 1996.
* "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə – 1884–1955" Aydın Balayev. Moskva, 2009. [URL](http://vivo-book.com/blog/Kitab/Aydin_Balayev-MEResulzade%20(vivo-book.com).pdf)

### İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Dinlə; Arxivdən dinlə
* 
* 
* 
* 
* 
*