Puatye döyüşü (732)

**Puatye döyüşü** həmçinin Tur döyüşü, Şəhidlər yolundakı döyüş və ərəb mənbələrində Şəhidlər qoşunu döyüşü (, ma‘arakat Balâṭ ash-Shuhadâ’) adları ilə tanınır. — 732-ci il oktyabrın 10-da Tur şəhərinin yaxınlığında, Frank Krallığı ilə o vaxt müstəqil olan Akvitaniyanın sərhədinə yaxın yerdə baş vermişdir. Döyüşdə Avstraziya mayoromu Karl Martellin rəhbərliyi altında frank qüvvələri ilə Əməvilər xilafətinin, Əl-Əndəlüs vilayətinin general-qubernatoru Əbdürrəhman əl-Qafiqi rəhbərlik etdiyi ərəb qüvvələri üz-üzə gəldilər. Franklar qələbə qazandılar, Əbdürrəhman ibn Əbdallah öldürüldü və Martell sonradan təsirini cənuba doğru genişlətdi. IX əsr xronikaları döyüşün nəticəsini Karlın Tanrının rəğbətinə malik olması kimi şərh etmiş və ona “Çəkic” (*Martellus*) ləqəbini vermişdir; bəlkə də bu, Makkabe üsyanı dövründə İuda Makkabenin (“Çəkic”) xatirəsinə verilmişdir. 

Xronikaları izləyərək, Karl Marteli xristianlığın müdafiəçisi kimi tərifləyən tarixçilər XX əsrə qədər bu döyüşü islam qarşısındakı müqavimətdə dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirirdilər. «XVIII və XIX əsr tarixçilərinin böyük hissəsi, məsələn, Edvard Gibbon, Puatye (Tur) döyüşünü müsəlmanların Avropadakı irəliləməsinin ən yüksək nöqtəsini göstərən əhəmiyyətli döyüş hesab edirdilər». Leopold fon Ranke isə düşünürdü ki, «Puatye döyüşü dünyanın tarixində ən vacib dövrlərdən birinin dönüş nöqtəsi olmuşdur».

Müasir tarixçilər Puatye döyüşünün roluna baxışlarda fərqlənsələr də — Gibbon və onun nəsli kimi tarixçilərin xristianlığı xilas etməkdə və Avropanın islam tərəfindən fəth edilməsinin qarşısını almaqda qələbənin önəmini vurğulamasına baxmayaraq — bu döyüş frankların və Karolinq imperiyasının növbəti əsrdə Avropada hökmranlığının əsasını qoymuşdur. “Qərbi Avropada frank hakimiyyətinin qurulması qitənin taleyini müəyyənləşdirmiş və Tur döyüşü bu hakimiyyəti təsdiqləmişdir”.

## Əvvəlki vəziyyət
Bir çox müasir tarixçilər hesab edir ki, Tur döyüşü Əməvilərin həyata keçirdiyi fəthlər tarixində ən qanlı və ən vacib döyüşlərdən biri olmuşdur. Əməvilərin ağır məğlubiyyətinə çevrilən bu döyüş onların zəifləməsini sürətləndirmiş, İslamın Avropada yayılmasının qarşısını almış və frankların və onların Karolinq hakimlərinin Avropada hökmranlığını möhkəmləndirmişdir.

Döyüşdən əvvəl Əməvilərin Avropada 20 illik fəthləri baş vermişdir, bu, 711-ci ildə Pireney yarımadasındakı Vizqot xristian krallıqlarına hücumla başlamışdır (Quadalete döyüşü) və Roma imperiyasının bir əyaləti olan Qalliyaya yayılmışdır. Ümeyyadların hərbi kampaniyaları şimalda Akvitaniya və Burqundiyaya qədər çatmış, Bordo yaxınlığında başlıca döyüşlər və Otenə yürüş həyata keçirilmişdir. Bəzi tarixçilər hesab edirlər ki, Martellin qələbəsi Əməvilərin Pireney yarımadasının şimalına irəliləməsinin qarşısını almış və müsəlman hakimiyyəti Roma və İran imperiyalarının qalıqlarının ələ keçirildiyi dövrdə Avropada xristianlığın qorunmasına səbəb olmuşdur. Digərləri isə qələbənin yalnız işğalçı qüvvələrin məğlubiyyətini simvolizə etdiyini və tarixin dönüş nöqtəsi olmadığını iddia edirlər.

Tur döyüşünün dəqiq yeri hələ də məlum deyil. Mövcud olan mənbələr — həm müsəlman, həm də Avropa — bəzi detallarda üst-üstə düşsə də, digərlərində fərqlənirlər. Əksər tarixçilər hesab edirlər ki, iki ordu Tur və Puatye arasında, Klen və Vyana çaylarının birləşdiyi yerdə qarşılaşıb. Hər iki ordunun döyüşçü sayı məlum deyil. Qədim müsəlman mənbələrinə görə, Əməvilərin qoşunu 80 min və daha çox döyüşçüdən ibarət olub. 1999-cu ildə Pol K. Devisin işində ərəb ordusunun sayını 80 min, frankların sayını isə 30 min olaraq qiymətləndirir, eyni zamanda qeyd edir ki, müasir tarixçilər Tur döyüşündə Əməvi ordusunun qüvvəsini 20–80 min nəfər arasında qiymətləndirirlər.

Eduard Şonfild (əvvəllər verilmiş 60–400 min ərəb və 75 min frank döyüşçüsü qiymətləndirmələrini rədd edərək) iddia edir ki, “Əməvi qoşunlarının 50 mindən çox döyüşçüdən ibarət olması (və frankların sayı da bundan az deyil) təminat baxımından inandırıcı deyil”. Digər müasir hərbi tarixçi Viktor Devis Hanson hesab edir ki, hər iki ordu təxminən bərabər idi və təxminən 30 min nəfərdən ibarət idi. Müasir tarixçilər bəlkə də orta əsr mənbələrindən daha doğru qiymətləndirmə verirlər, çünki onların məlumatları bu qədər insan və heyvanın təmin olunma imkanlarına əsaslanır. Həm Devis, həm də Hanson göstərirlər ki, hər iki ordu yaxın ərazilərdən təminat və ərzaq almalı idi, çünki heç birinin effektiv təchizat anbarları yox idi. Döyüş zamanı hər iki tərəfin itkiləri məlum deyil, lakin xronikalar iddia edir ki, Martellin qoşunları təxminən 1 500 döyüşçü itirmiş, Əməvilər isə kütləvi itkilərə məruz qalmış və sayı 37,5 min nəfər olub. Lakin eyni itki məlumatları *Liber Pontificalis*-də Akvitaniyalı Hersoq Edin (Eudes) Tuluz Döyüşündə (721) qələbəsindən sonra da qeyd olunub. Pavel Diakon öz *Historia Langobardorum* əsərində (təxminən 785-ci ildə yazılıb) bildirir ki, *Liber Pontificalis* bu məlumatları Edin Tuluz döyüşündəki qələbəsinə aid edir (o iddia edirdi ki, Karl Martell döyüşdə Ed ilə birlikdə iştirak etmişdir), lakin sonrakı müəlliflər, çox güman ki, «Fredqarın davamçılarının təsiri altında, səracın itkilərini yalnız Karl Martelin xidmətinə aid etmiş və döyüş Puatye döyüşü kimi qəbul edilmişdir». VIII əsrin ortalarında yazılmış *“Vita Pardulfi”* əsəri bildirir ki, döyüşdən sonra Əbd əl-Rəhmanın qüvvələri Limuzini alov və talanla keçirərək Əl-Əndəlusiyaya qayıdırdılar, yəni onlar Fredqarın davamçıları iddia etdikləri qədər darmadağın edilməmişdilər.

## İstinadlar