Tonkin körfəzi olayı

**Tonkin körfəzi olayı** (; ) və ya **USS ''Maddox'' olayı** () — ABŞ-ni Vyetnam müharibəsinə cəlb edən beynəlxalq hərbi qarşıdurma. Qarşıdurma iki toqquşmadan ibarət idi: biri həqiqi, o biri isə iddia olan uydurma.

## Mənşə

Birinci Hindçin müharibəsinin sonunda, Fransa ilə Vyetnamlılar arasında olan əleyhdarlığına son qoymaq üçün Cenevrə konfransı (1954) yığılıb. ABŞ da onda iştrak edib, fəqət, Cenevrə akkordlarını (1954) imzalamağdan imtina etmişdi. 1961-ci ildə Cənubi Vyetnamın prezidenti, No Din Diem, əhalisinin bəzi hissələrdən, o cümlədən onun katolik tərəfdarlarının hakimiyyətinə qarşı olan buddistlər tərəfindən narzılıqlarnan üzləşib.

1963-cü ildə Cənubi Vyetnam hökumətinə qarşı buddist etirazları artıq beynəlxalq diqqəti cəlb edib. Bu il ABŞ-nin regionda kommunizm cilovlaması planı üçün pis il idi. Vyetkon (və ya Cənubi Vyetnamım Azadolma Milli Cəbhəsi) üzvlərinin sayı artırdı, korrupsiya problemləri olan Cənubi Vyetnam hərbi qüvvələri isə ona qarşı qeyri-effektiv idi.

1964-cü ilin iyulunda Şimali Vyetnama kəşfiyyat qrupları daxil edən Cənubi Vyetnamın təxribatçı dəstələri ilə aviadesant və Şimali Vyetnamın buna cavablarına görə *Şimali Vyetnamın [[məhəlli sular]]ın boyunca vəziyyət qaynar hala yaxın idi*.

## Olay
thumb|''USS Maddox''
Avqustun 4-ünün gecəsi Pentaqonda iş yerində gəmidən ismarıcları alan Daniel Elsberq məlumat verir ki, gəmi sirrli elektron hərbi dəstək tədbiri (ESM) missiyası (kod adı DESOTO) çərçivəsində Şimali Vyetnamın məhəlli sularında olub. 1964-cü ilin iyulun 31-i *USS Maddox* Tonkin körfəzində kəşfiyyatı toplama missiyasını başlayıb. Flaqman olan *USS Bon Homme Richard* gəmisində olan kapitan Con Stiven Morrison yerli ABŞ qoşunlarının başçısı idi. *Maddox* üçün əmr verilib ki, Şimali Vyetnamın sahilinə səkkiz mil (13&nbsp;km), Hon Nieu adasından isə dörd mildən (6&nbsp;km) daha yaxın üzməsin.

### Birinci hücum

1964-cü ilin iyulun 30-u Cənubi Vyetnam təxribatçı dəstələri Hon Me adasında yerləşən Şimali Vyetnamın radar stansiyasına hücum ediblər. Tarixçi Robert C. Hanyok fikrinə görə, *qarşıdurmanı başlayan Cənubi Vyetnamlı təxtibatçı dəstələrin Maddox ilə yaxınlıqda adalarına və özəlliklə Hon Meyə hücumları idi*, ona baxmıyaraq ki *Maddox* o dəstələrin hücumlarında iştrak eləmirdi. *Maddox* iyulun 31-də bu şəraitdə Şimali Vyetnamın sahilində patrullarını başlayıb, Hon Me adasının bir neçə mil yaxınlığında üzürdü.
thumb|upright=0.9|left|''P 4'' torpeda gəmisi (Şimali Vyetnam tərəfindən işlənilən gəmiyə oxşar nümunə)
thumb|upright=0.9|left|''F-8 Crusader''
Avqustun 1-də Şimali Vyetnam patrul qayıqları artıq *Maddox* gəmisini izləyirdilər. Radio şəbəkəsi ilə bir neçə ələ geçirilmiş söhbət göstərib ki, onlar hücuma hazırlaşırdılar. *Maddox* geri çəkilib. Halbuki, avqustun 2-də, maksimum sürəti 28 düyün olan *Maddox* patrula qayıdıb. O zaman, Şimali Vyetnamın maksimum sürətləri 50 düyün olan üç *P 4* torpeda gəmisi onun ardınca üzməyə başlayıblar. Gəmilər cənub-qərbdən yaxınlaşan kimi *Maddox* kursunu şimal-şəqdən cənub-şərqinə dəyişib, sürətini 25 düyünə qədər artıb. Avqustun 2-nin axşamında torpeda gəmiləri yaxınlaşanda, *Maddox* üç dəfə xəbərdarlıq atəşi açıb. Bundan sonra, Şimali Vyetnam gəmiləri hücum ediblər. *Maddox* radio şəbəkə ilə xəbər verib ki, ona 10 dəniz mili (19&nbsp;km) uzaqlıqdan yaxınlaşan, özü, Şimali Vyetnam sahilindən 28 dəniz mili (52&nbsp;km) uzaqlıqda, yəni neytral sularında yerləşərkən, hücum olunub. *Maddox-dan* gələn məlumata görə, o, torpeda hücumudan yayınıb, 127&nbsp;mm silahları ilə atəş açıb və beləliklə torpeda gəmilər geri çəkilməyə başlayıblar. Şimali Vyetnam gəmilərin ikisi 5 dəniz mili (9,3&nbsp;km) yaxınlığdan hərəsi bir torpeda vurdular, halbuki ikisi də hədəfə dəyməyib. Başqa *P 4* gəmisinin torpedası işləməyib və *Maddox* onu 5 düyməlik (12,7 sm) mərmi ilə vurub. Xəbərdarlıq atəşindən 15 dəqiqə sonra, ABŞ Hərbi Donanmasının dörd *[[Vought F-8 Crusader]]* təyyarəsi *USS Ticonderoga* aviadaşıyıcıdan uçub, geri çəkilən *P 4* gəmilərinə hücum edib.

Birinci hücum həm bir sıra ABŞ araşdırmaçı, həm də Vyetnam tərəfindən fakt kimi tanınır. Məsələn, Şimali Vyetnam sabiq Müdafiə Naziri, Vo Nuen Zəp və Vyetnamın rəsmi hərbi tarixi tərəfindən, bu fakt tanınır.

### İddia olunan ikinci hücum

Avqustun 4-də hidrolokasiya sistemi verən məlumatının edilən yanlış təfsiri əsasında ikinci hücum haqqında xəbər yayılıb. Bu xəbərin doğru olmasının təsdiqi olmayıb və tezliklə, ikinci hücumun baş vermədiyinin sübut olunub.

## İstinadlar

## Mənbələr

*