open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pronefros

**Pronefros** (*baş böyrək*, *ilkin böyrək*;  —  və  — ) — aşağı onurğalıların embrionlarında rast gəlinən cüt ifrazat orqanı. Yuxarı onurğalılarda, o cümlədən insanda pronefrosun rüşeymi əmələ gəlir, lakin funksional olmur.

Pronefrosun ifrazat kanalcıqları adətən vahid süzmə aparatı — damar yumaqcıqları (qlomerullar) ilə təchiz olunur. Bu damar yumaqcıqları kanalcıqların seloma açıldığı nefrotomlar adlanan qıflarının (qlafların) yaxınlığında yerləşir. Kanalcıqların digər ucları birləşərək pronefrik kanalın rüşeymini əmələ gətirir; bu kanal arxaya doğru uzanır və kloakaya açılır. İnkişaf prosesi zamanı pronefros birinci dərəcəli böyrək — mezonefros ilə əvəz olunur.

Məməlilərin nefronları ilə oxşar, lakin daha sadə quruluşa malik olduğu üçün Danio rerio (zebra balığı) balığının pronefros nefronu böyrəklərlə bağlı tədqiqatlarda, xüsusən də genetika ilə böyrək xəstəliklərinin inkişafı arasındakı əlaqəni öyrənmək üçün geniş istifadə olunur.

Pronefros ilk dəfə 1829-cu ildə alman təbiətşünası İohan Müller tərəfindən təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 

## Xarici keçidlər

* Development of the pronephros in zebrafish
Anamni

**Anamni**, **Anamniyalar** və ya **Aşağı onurğalılar** () — embrion qişaları olmayan onurğalı heyvanları birləşdirən parafiletik qrup. Bu qrupa dəyirmiağızlılar, qığırdaqlı balıqlar, sümüklü balıqlar (o cümlədən Pəncəüzgəcli balıqlar) və amfibiyalar daxildir.

Amniyotlardan fərqli olaraq, anamniyaların embrional inkişafı zamanı amniyon (döllük mayesi ilə dolu qişa) və allantois (embrional sidik kisəsi) kimi embriondan kənar orqanlar əmələ gəlmir.

Anamniyalar həyat tərzlərinə görə su mühitinə sıx şəkildə bağlıdırlar — ya bütün həyat dövrlərini suda keçirirlər, ya da həyatlarının ilkin mərhələlərini (yumurta və sürfə mərhələləri) su mühitində başa vururlar.

## Çoxalma

Anamnilərin (Aşağı onurğalıların) çoxalması su mühiti ilə sıx bağlıdır və bir sıra xüsusi xüsusiyyətlərə malikdirlər.

Əksər anamniyalarda mayalanma xarici olur, lakin qığırdaqlı balıqlarda və bəzi amfibiyalarda daxili mayalanma müşahidə edilir. Yumurtalar jelatinabənzər bir örtüklə (seliklə) əhatə olunmuşdur; bu örtük suda yumurtanın formasını mühafizə etməyə kömək edir.

Yumurta hüceyrələri mülayim telolesital (sarı maddənin bir qütbdə cəmləşdiyi) tiplidir. Suyun tərkibindəki həll olunmuş oksigen və ionlar keçirici yumurta qişaları vasitəsilə xarici mühitdən yumurtaya daxil olur.

Embrional inkişaf prosesində yumurta hüceyrəsi holoblastik (tam) bölünməyə məruz qalır. Bu bölünmə ziqotun bütün hüceyrələrində baş verir və rüşeymin bərabər şəkildə bölünməsi ilə xarakterizə olunur, yəni hüceyrələr böyük (makromer) və kiçik (mikromer) hissələrə ayrılmır. 

İnkişaf edib formalaşmış sürfə su mühitində həyat tərzi sürür. Sürfələrdə tənəffüs əsasən qəlsəmə vasitəsilə, qismən isə selikli örtüklər vasitəsilə həyata keçirilən diffuz tənəffüsdür. Buna misal olaraq, bütün amfibi sürfələri (qurbağa balası) göstərilə bilər. 

Amfibiyalar tam inkişaf etmiş fərd halına gəlmək üçün metamorfoz mərhələsindən keçirlər. Bu proses zamanı quruda hərəkət üçün ətraflar formalaşır, analizator sistemləri (görmə, qoxu, hərəkət-hiss, eşitmə) yenidən qurulur və ağciyər tənəffüsünə keçid baş verir.

Bəzi amfibiyalarda isə yumurtaların su mühitindən kənarda inkişaf etməsinə imkan verən təkamül adaptasiyaları baş vermişdir. Məsələn, Cənubi Afrikada yaşayan tutucu qurbağalar (Gracixalus cinsinə aid növlər nəzərdə tutulur) yumurtaları yırtıcılardan mühafizə etməklə yanaşı, onları rütubətli vəziyyətdə saxlamağa imkan verən bir üsul inkişaf etdirmişlər.

Yağış mövsümündə, çoxalma dövrü başlayanda dişi qurbağa özündən xeyli kiçik erkəyi ağac budağının üstünə — müvəqqəti su hövzəsinin üzərinə dartır. Bəzən digər erkəklər də cütləşmə prosesinə qoşulur və hamısı birlikdə dişi tərəfindən ifraz olunan mukopolisaxarid tərkibli selikdən yuva qururlar.

## İstinadlar
Noctilionidae

Əsasən "*buldoq yarasaları*" və ya "*balıqyeyən yarasalar*" kimi tanınan yarasalar fəsiləsi **Noctilionidae** — iki növ, böyük və kiçik buldoq yarasaları, həmçinin Argentinanın Miosen dövründən ən azı bir fosil növü olan "*Noctilio lacrimaelunaris*" ilə təmsil olunur.

## Təsvir

Bu yarasaların narıncıdan qəhvəyiyə qədər xəz rəngi var, baş və bədən uzunluqları 7 ilə 14 sm, çəkisi isə 20-75 qram arasında dəyişir ki, bu da onları olduqca böyük edir. Onların nisbətən uzun ayaqları, böyük ayaqları (xüsusilə böyük buldoq yarasasında) və güclü dırnaqları var. Qanadları uzun (60 sm-ə qədər) və dar, qulaqları isə böyük, leysək formalı və iti ucludur. Yarasalar arasında qeyri-adi olaraq, onların yanaq kisələri var ki, burada qida saxlayırlar. Həmçinin, dodaqları tam bölünmüşdür və dəri qatı ilə ayrılır, bu da onlara "dovşan dodağı" görünüşü verir və yanaq kisələri ilə birlikdə onlara buldoqa bənzər görünüş qazandırır.

Onların üst çənə və ön çənə sümükləri böyük üst mərkəzi kəsici dişləri dəstəkləmək üçün birləşmişdir. Azı dişləri tuberkulyar və sektorialdır. Digər yarasalardan fərqli olaraq, sonuncu boyun fəqərəsi birinci döş fəqərəsi ilə birləşməyib. Qanadın ikinci barmağı uzun metakarpal və köhnəlmiş falanqa malikdir. Oturaq sümükləri bir-birinə və oma sümüyünə birləşmişdir. Oma sümüyü qayıq formasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Emballonuridae

**Emballonuridae** — kiçik yarasalar fəsiləsidir və bir çox növü "qanadlı kisəli" və ya "qınquyruq yarasalar" kimi tanınır. Onlar dünya üzrə tropik və subtropik bölgələrdə geniş yayılmışdır. Ən qədim fosil qalıqları Eosen dövrünə aiddir.

## Təsvir

Emballonuridlər bütün yarasalar arasında ən kiçiklərindən bəzilərini əhatə edir və bədən uzunluğu 3,5 sm-dən 10 sm-ə qədər dəyişir. Ümumiyyətlə qəhvəyi və ya boz rəngdə olsalar da, Diclidurus cinsinə aid növlər ağ rənglidir. Üzləri "gözəl" hesab edilir, başları ev itlərinin başlarına bənzəyir və qanadları uzun və dar olur. Digər mikrokiroptera ailələri kimi, onlar da ətraf mühiti və ovlarını hiss etmək üçün ultrayüngül ekolokasiyadan istifadə edirlər; bəzi növlərin siqnalları insanlar üçün eşidilə bilən qədər qeyri-adi ola bilər.

Emballonuridlər postorbital çıxıntılara, azalmış və bir-birinə toxunmayan premaksillalara və pteropodidlərə bənzər sadə çiyin və dirsək oynaqlarına malik olmaqla kifayət qədər primitiv bir qrup hesab olunur.

Qanad səthi ayaqlar arasında uzanır, bu membran "uropatagium" adlanır və bu strukturlar bir çox cins üçün xarakterikdir. Onların quyruqları qismən örtülüdür və quyruğun qısa bir hissəsi uropatagium vasitəsilə çıxaraq qın şəklində formalaşır.

## Yayılması

Emballonuridlərə Neotropik, Afrotropik, cənubi Asiya, Avstraliya və Cənub Sakit okean adalarında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sporophila caerulescens

**Sporophila caerulescens** (*İkiqurşaqlı toxumyeyən*) — "Thraupidae" fəsiləsinə aid bir quş növü. Bu növ Argentina, Boliviya, Braziliya, Paraqvay, Peru və Uruqvayda, həmçinin Kolumbiyanın Amazon çayı boyunca cənub sərhədində tapılır. Təbii yaşayış yerləri subtropik və ya tropik rütubətli kolluqlar, otlaqlar və şiddətli dərəcədə pozulmuş keçmiş meşə əraziləridir.

## Təsvir

Bu növ dimorfikdir, yəni erkək və dişi fərdlər arasında rəng fərqi var. Erkək fərdin başı və beli boz rəngdədir, boğazında qara qurşaq var və onun altında üst ağ döş hissəsində başqa bir qara zolaq var. Ayaqları boz rəngdədir, orta uzunluqda quyruğu və toxum yemək üçün möhkəm dimdiyi var. Dişi fərd daha az rəngli olur.

## Yayılması

Bu növ And dağ silsiləsinin şərqində, mərkəzi Argentinadan şimala doğru Boliviya və Paraqvay vasitəsilə, şimal-şərqdə Braziliyanın cənub mərkəzi və cənub-şərq sahil bölgələrinə qədər yayılmışdır. Növ cənub yarımkürəsində qışda Amazoniyaya doğru miqrasiya edir. İkiqurşaqlı toxumyeyən yalnız Amazon hövzəsinin cənub hissəsində tapılır və Amazon çayı onun şimal sərhədi kimi xidmət edir.
Amazon hövzəsinin qərb hissəsində Perunun şərq bölgələrində, Ukayali çayı ətraflarında və əsasən şimala axan çayın şərq sahilində rast gəlinir. Hövzənin cənub-şərq hissəsində isə Serradodan şimala axan Araquaya-Tokantins çayı sisteminin yuxarı üçdə ikisində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Double-collared Seedeater videos on the Internet Bird Collection
* (for Argentina) with RangeMap
*Double-collared Seedeater photo gallery VIREO 
*Photo-High Res; Article oiseaux
Nefrotom

**Nefrotom** ( / *[[Romanizasiya|Rom]]: nephrotomium* — , ;  / *[[Romanizasiya|Rom]]: nephrós* —  və  /  /*[[Romanizasiya|Rom]]: témnō* / *[[Romanizasiya|Rom]]: tomḗ* — , , , , ) — xordalı heyvan embrionlarında ifrazat orqanlarının (böyrəklər) ilkin rüşeymi. Hər bir nefrotom — cüt, metamer (buğum) quruluşa malik törəmədir. O, mezodermanın onurğa seqmenti (somit) ilə onun seqmentləşməmiş qarın hissəsi arasında yerləşir. Nefrotomdan böyrəklər, onların axarları və toxumaxarı kanal (ona toxumçıxaran kanal da deyilir və o, erkək fərdlərdə olur) inkişaf edir.

Böyrəklərin biologiyasına dair əvvəlki təsəvvürlərdə nefrotom, pronefrosun və nəticə etibarilə bütün böyrək sisteminin əmələ gəldiyi mezoderm sahəsi kimi qəbul edilirdi. Köhnə mənbələrdə pronefrosun bir neçə nefrotomun birləşməsi nəticəsində formalaşdığı qeyd olunurdu.

## İstinadlar
Zöhran Məmdani

**Zöhran Kvame Məmdani** (; d. 18 oktyabr 1991, Kampala) — amerikalı siyasətçi, Nyu-York şəhərinin 112-ci meri, Demokratlar Partiyasının və Amerika Demokrat Sosialistləri təşkilatının üzvü. 2021-ci ildən Nyu-York ştatı Assambleyasının 36-cı seçki dairəsini (Kuins borosu) təmsil edir. O, Nyu-York şəhərinin ilk müsəlman və Asiyalı amerikalı meridir.

## Həyatı

Zöhran Məmdani Uqandadanın paytaxtı Kampala şəhərində anadan olmuşdur. Atası tanınmış alim, kolonializm və postkolonial tədqiqatlar üzrə mütəxəssis Mahmud Məmdani, anası isə kinorejissor Mira Nairdir. Hər iki valideyni Hindistan əsillidir. İkinci adı — Kvame — Qananın ilk baş naziri və inqilabçısı Kvame Nkrumanın şərəfinə verilmişdir.

Uşaqlıq illərində ailəsi ilə əvvəl Cənubi Afrika Respublikasının Keyptaun şəhərinə, daha sonra isə ABŞ-ın Nyu-York şəhərinə köçmüşdür. O, Men ştatındakı Boudin Kollecində təhsil almış və 2014-cü ildə afrikaşünaslıq üzrə bakalavr dərəcəsi əldə etmişdir.

Siyasətə qədər Məmdani ipoteka borcları səbəbindən evini itirmə təhlükəsi ilə üzləşən ailələrə yardım edən məsləhətçi kimi çalışmışdır. O, həmçinin musiqi ilə maraqlanır və "Young Cardamom" təxəllüsü ilə rep ifaçısı kimi fəaliyyət göstərmiş, "Sidda Mukyaalo" adlı mini-albom buraxmışdır.

2015-ci ildən etibarən siyasətlə məşğul olmağa başlamış, müxtəlif seçki kampaniyalarında iştirak etmişdir. 2019-cu ildə Nyu-York ştatı Assambleyasına namizədliyini irəli sürmüş və 2020-ci ildə Demokratlar Partiyasının ilkin seçkilərində qalib gələrək bu vəzifəyə seçilmişdir. 2022 və 2024-cü illərdə yenidən seçilmişdir.

## Siyasi mövqeləri

Zöhran Məmdani demokratik sosialist baxışlara malikdir. O, sosial mənzil tikintisi, kirayə haqlarının dondurulması, pulsuz avtobus nəqliyyatı, ümumi məktəbəqədər təhsil və bələdiyyə ərzaq mağazalarının yaradılması kimi təşəbbüsləri müdafiə edir.

O, həmçinin İsrail–Fələstin münaqişəsində fələstinlilərə dəstək göstərir, ABŞ-ın İsrailə yönəlik siyasətini tənqid edir və "Boykot, təcrid və sanksiyalar" (BDS) hərəkatını dəstəkləyir.

2025-ci ilin iyun ayında keçirilən ilkin seçkilərdə qalib gələrək Nyu-York meri vəzifəsinə Demokrat Partiyasının namizədi olmuşdur. Seçkilərdə qalib gələcəyi təqdirdə, o, şəhərin tarixində ilk müsəlman meri olacaq.

## Şəxsi həyatı

Zöhran Məmdani şiə məzhəbinin on iki imam qoluna mənsubdur. O, futbol üzrə İngiltərənin "Arsenal" klubunun, beysbol üzrə "New York Mets", Amerika futbolu üzrə "New York Giants" komandalarının azarkeşidir.

2025-ci ildə suriyalı rəssam Rama Düvəci ilə evlənmiş və hazırda Nyu-Yorkun Kuins borosunun Astoriya rayonunda yaşayır.

## İstinadlar
Fredrikstad FK

**Fredrikstad Fotballklubb** (*Fredrikstad* və ya *FFK* kimi də tanınır) — Fredrikstad şəhərindən olan Norveç peşəkar futbol klubudur. Doqquz liqa çempionluğu və on iki Norveç Kuboku qazanması ilə FFK Norveç futbolunun ən uğurlu klublarından biridir. Klub 1903-cü ildə təsis edilib və 2023-cü ildə Norveç Birinci Divizionundan yüksəldikdən sonra 2024-cü ildən etibarən Eliteseriendə oynayır.

1984-cü ildə o vaxtkı 1-ci diviziondan düşən Fredrikstad, ardıcıl iki yüksəlişdən sonra 2004-cü ildə yenidən yüksək diviziona qayıtmazdan əvvəl 18 il yüksək liqadan kənarda qaldı.

Fredrikstad stadionu 1914-2006-cı illər arasında FFK-nın ev stadionu olub. Lakin, onun obyektləri köhnəlmişdi və klub Qlomma çayının o biri tərəfindəki yeni stadiona köçdü. Onların yeni stadionu iki yan tribunadakı köhnə binaların hissələrini özündə birləşdirən keçmiş gəmiqayırma zavodunda yerləşir. FFK öz bölgəsindən böyük dəstək alır və rəsmi azarkeş klubunun adı Plankehaugendir. 2006-cı ildə kubok finalına qədər FFK-nı izləyən 100-dən çox məşqçi azarkeşlə dolu idi. Klubun azarkeşləri arasında Ultras bölməsi olan Supras Fredrikstad da var. Klub bir neçə il boyunca Norveçdə xuliqanlıq səhnəsində fəal olan Briqade Rod-Hvit (Briqada Qırmızı – Ağ) adlı adi bir qrupa sahib idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* Plankehaugen – Official Supporter Club
* FFKSupporter.net – Unofficial supporter homepage
Asahel

**Asahel** (, ) — Davud padşahın rəhbərliyi altında xidmət etmiş hərbi lider və Davudun bacısı Seruyanın ən kiçik oğlu. Beləcə, Asahel Davudun bacısı oğlu və Davudun generalı Yoavın kiçik qardaşı idi. Asahelin adı İkinci Şamuel Kitabının 2-ci və 3-cü hissələrində qeyd olunur.

## Tarixi
Asahel adının mənası "Tanrı tərəfindən yaradılmış" deməkdir. O, Davudun bacısı Seruyanın ən kiçik oğlu idi (2-ci Şamuel 2:18; 1-ci Salnamələr 2;16). İosif Flavi bildirir (Yəhudilərin qədimliyi, VII, 1, 3) ki, onun atasının adı Suri idi. Asahelin böyük qardaşları Yoav və Abişay idi. O, ayaqlarının cəldliyi ilə tanınırdı: "Asahel çöl ceyranı kimi ayaqdan iti idi." (2-ci Şamuel 2:18). O, qardaşı Yoavın ordusu ilə birlikdə Giveonda Avnerlə vuruşmuş, daha sonra onu təqib etmişdir, nəticədə Avner Asaheli qətlə yetirdi. (2-ci Şamuel 2:18) Asahel Davudun 30 igid döyüşçülərindən biri kimi təqdim olunur.(2-ci Şamuel 23:24; 1-ci Salnamələr 11;26)

Giveondakı döyüş İş-Boşetin ordusuna komandanlıq edən Şaulun oğlu Avner ilə Davudun ordusuna komandanlıq edən Yoav qarşı-qarşıya gəlmişdilər. Döyüşdən sonra Asahel döyüş yerindən uzaqlaşmaq istəyən Avnerin ardınca düşdü. Gənc Asahel tezliklə Abnerə çatdı. Abner Asaheldən onu təqib etməməsi üçün yalvarsa da, Asahel təslim olmaqdan imtina etdi. Abner nizəsinin küt ucunu Asahelin qarnından keçirdi və Asahel yerindəcə öldü.(2-ci Şamuel 2:23)

Yoav döyüşdə qalib gəlsə də, Abner canını qurtara bildi; Asahel atasının Beytləhmdəki məqbərəsində dəfn edildi. Qisas diləyən Yoav, Davudun istəklərinə zidd olaraq, qardaşı Abişayın köməyi ilə Abneri öldürdü.

Birinci Salnamələr Kitabı 27:7-yə əsasən, Asahelin Zevadya adlı bir oğlu var idi və o, atasının ölümündən sonra onun hərbi bölüyünə komandanlıq etməyə başladı.

## İstinadlar
Serezin

**Serezin** — əsasən molekulunda karbon atomlarının sayı 35-dən 55-ə qədər olan izomer və normal quruluşlu parafin karbohidrogenin qarışığından ibarətdir. Serezinlərin tərkibində həmçinin parafin naften və parafin-naften-aromatik karbohidrogenlər vardır.
Serezinlər – makrokristallik quruluşa malik maddələrdir.

Parafinlərdən fərqli olaraq serezinlər yüksək özlülüyə və yağı qatılaşdırmaq qabiliyyətinə malikdirlər.

Serezini parafinlərə əlavə etdikdə axırıncıların qatılaşma xassəsi artır, bu da bunlardan sürtkü, vazelin, krem və s. istehsalında istifadə etməyə imkan yaradır.

Neft serezinlərini qalıq rafinatların deparafinləşməsindən alınan petrolatumların yağsızlaşdırılmasından alırlar.

Serezinləri sürtkülərin, vazelinlərin və s. alınmasında istifadə edirlər.

## İstinadlar
Oyun kartları

**Oyun kartları** — kart oyunları üçün, həmçinin fokus və falçılıq məqsədilə istifadə edilən düzbucaqlı karton və ya nazik plastik vərəqlər.

Oyun üçün istifadə olunan kartlar dəsti *koloda* adlanır. Hər bir kartın bir tərəfində çap olunmuş dəyəri var, *üz* adlanır, digər tərəfi (*arxa*) kolodadakı bütün kartlar üçün eyni şəkildə hazırlanmışdır. Ən müasir oyunlar standart (fransız) kolodadan və ya qısaldılmış versiyalardan (alman, ispan) istifadə edir. Bəzi oyunlar kolleksiya kart oyunları kimi xüsusi kolodalardan istifadə edir.

## Standart koloda

Standart (fransız) kolodada 54 kart olur: hər biri dörd **simvoldan** birinə (iki rəng) aid olan və 13 **dərəcədən** birinə malik olan 52 əsas kart və adətən dizaynı ilə seçilən joker adlanan iki xüsusi kart. Bütün kolodalar daxil olmayan qısaldılmış versiyalar müxtəlif oyunlar üçün istifadə edilə bilər:

* 52 kart (tam koloda, ikililərdən aslara qədər) - poker oynamaq üçün istifadə olunur;
* 36 kart (qısaldılmış koloda, altılıqdan aslara qədər) - bu koloda tez-tez "durak" oynamaq üçün istifadə olunur;
* 32 kart (kiçik koloda, yeddilərdən tuzlara qədər) - bu koloda "üstünlük" oynamaq üçün lazımdır;
* 24 kart (doqquzlardan tuza qədər) - "min" oynamaq üçün istifadə olunur.

## Kolodaların növləri
Fərqli ölkələr fərqli kolodalardan istifadə edirlər. Fransız kolodasından başqa ən məşhurları bunlardır:

* İtalyan-ispan kolodası
* Alman kolodası
* İsveçrə kolodası
* Hanafuda
* Tarot kartları
* Minkyate, az:Minchiate - ən çox dəst (97 kart), ümumiyyətlə tarotla eynidir, lakin əlavə üz kartları var

Bir çox ölkələrdə (Almaniya, Şərqi Avropa ölkələri, İtaliya, İspaniya, Yaponiya, İsveçrə) müxtəlif kostyum və şəkil simvolları olan natamam kartlar istifadə olunur.

Məsələn, alman kolodası üçün qeyri-standart kostyum simvollarından istifadə edən ümumi alman kart oyunları (məsələn, skat) üçün 32 kartlı kolodanın bir variantıdır.

## Simvollar
Əksər ölkələr fransız kolodası ilə eyni simvol dəstindən istifadə edirlər. Digər kolodalarda fərqli simvollar və rənglər var.

Simvolların adları (yalnız ilk sadalananlar ədəbidir):

: ♠️ — piklər (vinilər, vinlər) — italyan-ispan kolodasında qılınclara, alman kolodasında yarpaqlara və İsveçrə kolodasında qalxanlara uyğundur;
: ♣️ — xaçlar — italyan-ispan kolodasında çubuqlara və alman-isveçrədəki palamutlara uyğundur;
: ♥️ — ürəklər — İtalyan-İspan kolodasında fincanlara, alman kolodasında ürəklərə və İsveçrə kolodasında qızılgüllərə uyğundur;
: ♦️ — bubnlar (bubilər, bubinlər, romblar) — İtalyan-İspan kolodasında sikkələrə və Alman-İsveçrə kolodasında zənglərə uyğun gəlir.

## İstinadlar
Sultan Yaqubun şairlər məclisi

**Sultan Yaqubun şairlər məclisi** () — XV əsrdə Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun hakimiyyət dövründə (1478–1490-cı illər) mövcud olmuş şairlər məclisi.

## Tarixi
Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun sarayında dövrün alimləri, şairləri və sənətkarları toplaşmışdı. Saraylarda tez-tez şeir məclisləri təşkil olunurdu. Bu dövrdə Əlişir Nəvainin məktəbinin güclü olmasına və bəzi Azərbaycan şairlərinin Herata getməsinə baxmayaraq, Yaqub Mirzənin Təbriz sarayı Herat məktəbi ilə rəqabətə girə biləcək gücdə idi. Əlişir Nəvai və Sam Mirzə Yaqubun sarayında toplaşmış şairləri yüksək qiymətləndirir, onların adlarını çəkirdilər. Sam Mirzəyə görə, Sultan Yaqub dövründə poeziya ulduzu perigeydən çıxıb pleyad (yeddi) ulduzlar topasının zirvəsinə qalxmışdır, şeir yaradıcılığı böyük şan qazanmışdır. Sultan Yaqubun vəziri, şair Qazi İsa da ədəbiyyatın inkişafında rola malik olmuş, onun rolu Əlişir Nəvainin Herat məktəbində oynadığı rol ilə müqayisə edilmişdir. Əbdürrəhman Cami və Əlişir Nəvai Təbriz şairlər məclisi ilə əlaqə saxlayırdılar.

Həbibi Sultan Yaqubun şairlər məclisinin üzvü olmuşdur. Ağqoyunlular dövləti dağıdıldıqdan sonra Şah İsmayıl Xətai Həbibini öz sarayına aparıb, "Məliküş-şüəra" təyin etmişdir. I İsmayılın ədəbi məclisinə Həbibi başçılıq edirdi.

## Sultan Yaqub dövrü şairləri

### Rəhbər şəxslər
* Sultan Yaqub. Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarı (h.i. 1478–1490). Azərbaycan dilində şeirlər yazmışdır.
* Qazi İsa. Sultan Yaqubun vəziri və şair. Ədəbiyyatın inkişafında rola malikdir.

### Şairlər (natamam siyahı)
* Xətai Təbrizi. 1480–1490-cı illərdə "Yusif və Züleyxa" əsərini yazmış, əsəri Sultan Yaquba həsr etmişdir.
* Əhmədi Təbrizi. "Yusif və Züleyxa" və "Əsrarnamə" əsərlərinin müəllifidir. "Yusif və Züleyxa" əsərini Sultan Yaqubun hakimiyyəti dövründə qurtarmışdır.
* Kişvəri. 1490-cı ilə qədər Ağqoyunlu sultanı Yaqubun sarayında yaşamış, sultan öldürüldükdən sonra saraydan uzaqlaşdırılmışdır. Ehtimal edilir ki, Kişvəri Sultan Yaqubun sarayında olarkən şair Həbibi ilə tanış olmuş və onlar bir-birilə sənət və şeir haqqında söhbətlər etmişdilər. Daha sonra Həbibi Səfəvi sarayında, 1514-cü ildən sonra isə Türkiyədə Sultan Səlimin sarayında böyük nüfuz qazanmışdır. Bu səbəbdən şairlərin arasına soyuqluq girmiş və Kişvəri də bu soyuqluqdan şikayətlənmişdir.
* Həbibi. Sultan Yaqub dövründə gələcəyi olan bir sənətkar kimi qəbul edilmiş, yaradıcılığının ilk illərini Sultan Yaqubun sarayında keçirmişdir. Həbibi Sultan Yaqubun şairlər məclisinin üzvü olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan saray mədəniyyəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
* Möhsün Nağısoylu. Əhmədi Təbrizi və "Əsrarnamə" tərcüməsi (tekstoloji-filoloji araşdırma, mətnin transfoneliterasiyası). — Bakı: Nurlan, 2012. — 260 S.
* 
* 
* 
* Qarayev N. S. XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. Bakı, Nurlan, 2012, 325 s

## Əlavə ədəbiyyat
* BAHARLU, İlgar. "KOCA TEBRIZ: KARAKOYUNLU, AKKOYUNLU VE SAFEVI TÜRKMEN DEVLETLERINDE BIR BAŞKENTIN SERÜVENI." T. C. Dışişleri Bakanlığı Tebriz Başkonsolosluğunun Kuruluşunun 100. Yılı.
Yume Nikki

***Yume Nikki*** (yap. ゆめにっき, tərcümədə "Yuxu Gündəliyi") — 2004-cü ildə Kikiyama ləqəbli tərtibatçı tərəfindən yaradılımış sürrealist macəra oyunudur.  

Oyunun RPG Maker 2003 oyun qurma mühərrikində qurulmağına baxmayaraq, burada nə missiya, nə də kombat var: sadəcə oyunçu Madotsuki adlı bir qızı idarə edərək onun yuxularını kəşf edir. Bu yuxuların bir hissəsinə şahidlik edən oyunçu müxtəlif effektlər əldə edə bilir. Ümumi 24 effekt mövcuddur və bu effektlərlə oyunçu Madotsukinin görünüşünü dəyişə bilir. 

Oyun ilk dəfə 2004-cü il iyun ayında yayınlanmışdır, 2007-ci ilədək yenilənmələr davam etmişdir və son versiyası 0.10 olmuşdur. Sonradan bir çox oyun həvəskarının diqqətini çəkən oyun 2018-ci ildə Playism tərəfindən Steam-də pulsuz oyun kimi yayınlanmışdır. Oyunun 3D versiyası, *Yume Nikki: Dream Diary* eyni ildə yayınlanmışdır. Oyun 200-dən çox fanatlar tərəfindən yaradılmış fanoyunların ilham mənbəyidir. 

2023-cü ildə bu oyunun yaradıcısı Kikiyama *[[Undertale]]* və *[[Deltarune]]* oyunlarının yaradıcısı Tobi Foks tərəfindən *Famitsu* jurnalı üçün intervyu edilmişdir.

## Geympley
Oyunçu tək otaqlı və bir balkonu olan evdə Madotsukini idarə edir. Madotsuki oyaq olarkən oyunçu oyunu yadda saxlada bilir. Oyunda irəliləmək üçün isə onu yatırtmaq şərtdir. Madotsuki yatdığı müddətdə oyunçu təkotaqlı evdən çıxa bilir: bu zaman onu 12 qapı qarşılayır. Hər bir qapı Madotsukini ayrı-ayrı dünyalara aparır. Bəzən bu dünyalar bir-biri ilə dolayı yollarla bağlı da ola bilir. Oyun bəzən Madotsukini çıxılmaz dünyaya apara bilir: bu zaman oyunçu mütləq Madotsukini yanağını çimdikləyərək oyatmalıdır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* Kikiyamanın rəsmi vebsaytı (yap.)
Heimdall

**Heimdall** – Skandinaviya mifologiyasında tanrıların keşikçisi, Asqard dünyasının qoruyurlarından biri idi. O, göyqurşağı körpüsü Biföstü qoruyur və Raqnarök zamanı tanrıların son döyüşünü xəbər verən Gjallarhorn adlı buynuzun sahibidir. Mənbələrdə Heimdall həm gözətçi, həm nizamın və sərhəddin qoruyucusu kimi təmsil edilir. Heimdall german-skandinav mifologiyasının ən sirli və çətin tanrılarından biri hesab olunur.

## Ailə əlaqələri
Heimdallın mənşəyi müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkillərdə təqdim olunur. Snorri Sturlusonun Proza Eddasında o, tanrı Odinin oğlu kimi göstərilir. Digər miflərdə isə onun doqquz ana tərəfindən dünyaya gətirildiyi qeyd olunur. Bu doqquz ananın dəniz dalğalarını simvolizə etdiyi ehtimal olunur. 

Heimdall Himinbjörq adlı məkanda yaşayır və buradan Biföstün keşikçiliyini həyata keçirir.

## Xüsusiyyətləri
Mənbələrdə Heimdall fövqəladə müşahidə və eşitmə qabiliyyətinə malik varlıq kimi təsvir olunur. Belə ki o, çox uzağı görə bilir, otların böyüməsini və yunların uzanmasını eşidəcək qədər güclü eşitmə qabiliyyətinə malikdir, gecə-gündüz demədən keşik çəkir, buna görə də çox az yatır. 

Bu xüsusiyyətlər ona kosmosun sərhədlərini və tanrılar dünyasına gedən keçidləri qorumaq imkanı verir.

## Mifologiyada rolu
**Asqadın və Biföstün qoruyucusu**

Heimdall tanrıların məkanı olan Asqada girişdə dayanır və nəhənglər də daxil olmaqla yad qüvvələrin gəlişinə qarşı daim ayıq-sayıqdır. O, düşmənlərə qarşı ilk xəbərdarlıq edən tanrı kimi qəbul olunur. 

**Raqnarök**

Skandinaviya mifologiyasına görə, dünyanın son döyüşü Raqnarök zamanı Heimdall Gjallarhornu üfürəcək və bu səslə tanrılara son savaşın başladığını bildirəcək. Daha sonra o, tanrı Loki ilə döyüşəcək və mifə əsasən, bu qarşıdurma  zamanı hər iki tərəf həlak olacaq.

## Ədəbiyyat və populyar mədəniyyətdə
Heimdall haqqında biliklər əsasən Poetik Edda, Proza Edda və digər erkən Skandinav poeziya mətnlərindən əldə olunur. O, 19–20-ci əsr Skandinaviya mifologiyası tədqiqatlarında geniş müzakirə edilmişdir. 

Heimdall populyar mədəniyyətdə də yer almışdır. Heimdall person kimi Marvel Comicsdə görünmüşdür, bu rolu ingilis aktyoru İdris Elba canlandırmışdır. 

Heimdall, həmçinin, Yupiter peyki olan Kallistodakı kraterin adıdır.

## İstinadlar
RPG Maker

***RPG Maker*** (yap. *RPGツクール*, romaci *RPG Tsukūru*, həmçinin *RPG Tkool*) — yapon tərtibatçılar tərəfindən yaradılmış, RPG videooyunlar üçün nəzərdə tutulmuş oyun mühərrikidir. 

İlk versiyası ASCII tərəfindən 1992-ci ildə hazırlanmışdır. Bu mühərrik xüsusilə az və ya heç proqramlaşdırma biliyi olmayan oyunçulara öz oyun ideyalarını rahatlıqla yaratmağa şərait yaradır.

RPG Maker ilk qurulduğunda sadəcə Yaponiya üçün nəzərdə tutulmuşdur, lakin fanatlar *RPG Maker 2000, RPG Maker 2003* versiyalarını qeyri-qanuni tərcümə etdiyinə görə bundan sonra yaradılan mühərriklər rəsmi şəkildə ingilis dilində də satışa sunulmuşdur.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* History of Tkool (Tkool-un tarixi)
* Gotcha Gotcha Games-in rəsmi saytı
* RPG Maker-də rolu olan şirkətlər
Samvel Karapetyan

* Samvel Karapetyan (general) — Ermənistan hərbi komandiri.
* Samvel Karapetyan (biznesmen) — Ermənistan və Rusiya sahibkarı, milyarderi və xeyriyyəçisi.
* Samvel Karapetyan (tarixçi) — Ermənistan tarixçisi, araşdırmaçısı, yazıçısı.

## Həmçinin bax
* Samvel
* Karapetyan
Məktəb (dəqiqləşdirmə)

* Məktəb
**İbtidai məktəb
**Orta məktəb
**Ali məktəb
* Məktəb (fikir)
* Məktəb (jurnal)
Toxumdaşıyıcı axacaq

**Toxumçıxarıcı kanal**, **Toxumaxarı axar**, həmçinin də **Vas deferens** () — kişi cinsiyyət sisteminə aid cüt orqan. Uzunluğu təxminən 50 sm, diametri isə təxminən 0,5 mm təşkil edir. O, xayalığın artım əlavəsinin (epididimin) axarının birbaşa davamıdır.

Toxumçıxarıcı kanal, toxum kisəsinin ifraz axarı ilə birləşdiyi yerdə sona çatır və bu birləşmə nəticəsində eyakulyasiya axacağı () əmələ gəlir. Yaxşı inkişaf etmiş əzələli qişası sayəsində kanal sıxılmadan açıq vəziyyətdə qalır və toxum ciyəsinin tərkibində asanlıqla palpasiya olunur.

## Topoqrafiya

Toxumçıxarıcı kanalın dörd hissəsi bir-birindən fərqləndirilir:
#Qısa xayalıq hissəsi () — xayalığın arxa tərəfində, onun artım əlavəsinin medial (içəri) tərəfində yerləşir;
#Ciyə (kanatik) hissəsi və ya ciyəvari hissə () — toxum ciyəsinin tərkibində yuxarıya doğru qalxır, damarların medial tərəfində yerləşərək səthi qasıq halqasına çatır;
#Qasıq hissəsi () — qasıq kanalından keçir;
#Çanaq hissəsi () — kiçik çanağın yan divarı boyunca uzanır.

Bundan sonra toxumçıxarıcı kanal aşağıya və arxaya doğru, qarınarxası sahədə () ) hərəkət edərək toxum kisəsinin ifrazat kanalı ilə birləşdiyi nöqtəyə qədər davam edir.

Kanalın uc hissəsində yerləşən, milşəkilli genişlənmiş sahə toxumçıxarıcı kanalın ampulası () adlanır və onun uzunluğu təxminən 3–4 sm təşkil edir. Ampulanın aşağı hissəsi tədricən daralır və prostat vəzinin yuxarı kənarı səviyyəsində toxum kisəsinin ifrazat kanalı ilə birləşir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* *Сапин М. Р.*, *Билич Габриэль Лазаревич* Анатомия человека: учебник в 3 т. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. — Т.2. — 496 с. ISBN 978-5-9704-0602-1 (т.2)

## Xarici keçidlər
Villem-Aleksandr

**Villem-Aleksandr** (; ) —  Oran sülaləsindən olan Niderland kralı (30 aprel 2013-cü ildən).

## Bioqrafiya

Şahzadə (gələcək kraliça) Beatriks və şahzadə Klausun ilk övladıdır. 30 aprel 1980-ci ildə anası Beatriksin and içməsindən sonra Oran şahzadəsi titulunu aldı.

Anası - holland kraliçası Beatriks, Rusiya imperatoru I Pavelin böyük nəvəsidir.

O və iki qardaşı, Yohan Frizo (1968-2013) və Konstantin (1969) Drakenstein qalasında böyüdülər.

Villem-Aleksandr ixtisasca tarixçidir, Leyden Universitetini bitirmişdir (1987-1993). Gələcək konstitusiyalı monarx kimi o, müxtəlif dövlət qurumlarında və orduda təcrübə keçib. Kral ordusunda, Kral dəniz qüvvələrində və Kral hava qüvvələrində hərbi rütbələrə malikdir. O, Əlahəzrət Kraliçanın Xüsusi Xidmətinin adyutantı kimi xidmət etmişdir.

1985-ci ildə on səkkiz yaşına çatdıqdan sonra o, Dövlət Şurasına təyin edildi. Gələcək Oran şahzadəsi olan Villem-Aleksandr Hollandiyada və xaricdə keçirilən rəsmi tədbirlərdə Kral Evini tez-tez təmsil edib, əyalətlərə, bələdiyyələrə və ictimai təşkilatlara işgüzar səfərlər edib. 

Dörd dildə danışır: ingilis, alman, ispan və doğma dili niderland.

28 yanvar 2013-cü ildə Hollandiya kraliçası Beatriks milli televiziya ilə 30 aprel 2013-cü ildə böyük oğlu, varisi, Oran çahzadəsi Villem-Aleksandrın xeyrinə taxtdan imtina etdiyini elan etdi.

Villem-Aleksandr 123 il ərzində Hollandiyanın ilk kişi kralı oldu - 1890-cı ildən 2013-cü ilə qədər Hollandiya taxtını yalnız qadınlar tutmuşdurlar: kraliçalar Vilhelmina, Yuliana və Beatriks. Kralın gəlişini xatırlamaq üçün Holland America Line gəmiyə Koningsdam (koning tərcümədə&thinsp;—&thinsp;"kral" ) 2016-cı ildə on iki göyərtəli kruiz layneri inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Yo (vergi)

— VII–X əsrlərdə Yaponiyanın ritsuryo sistemi dövründə tətbiq edilən əsas vergilərdən biri.

## Tarixi
Bu vergi 21–60 yaş arası əmək qabiliyyətli kişilərə tətbiq olunur və illik 10 günlük icbari əmək öhdəliyinin əvəzində ödənilirdi.

Vergi, uzunluğu 2 co və 6 syaku ölçüsündə olan parça və ya yun parçayla ödənilirdi. Parça əvəzinə düyü, duz və digər ərzaq məhsulları ilə də vergi ödəməyə icazə verilirdi. Vergi ödəyiciləri yığılan məhsulu paytaxt administrasiyasının nümayəndələrinə şəxsən təqdim etməyə borclu idilər. Bu vergi növü əsasən hərbi qulluqçulara, mühafizəçilərə, dülgərlərə və dam ustalarına əməkhaqqı kimi istifadə olunurdu.

## İstinadlar
Ço (vergi)

&nbsp;— VII–X əsrlərdə Yaponiyanın ritsuryo sistemi dövründə tətbiq edilən əsas vergilərdən biri.

## Tarixi

VII əsrdə vergi vahidi kimi ailə və onun torpaq sahələri müəyyən edilmişdir. VIII əsrdən etibarən vergi yalnız ailənin kişi üzvlərinə şamil edilmişdir.

Vergi onun ödəyicilərinin mənsub olduqları bölgəyə xas yerli məhsullar şəklində toplanmışdır. Ənənəvi olaraq, vergi kimi ipək və ya pambıq sapları, dəmir, kotanlar və müxtəlif dəniz məhsulları təqdim edilmişdir. Vergi ödəyiciləri bu məhsulları paytaxt administrasiyasının nümayəndələrinə şəxsən təqdim etməyə borclu olmuşlar.

## İstinadlar
Hematospermiya

**Hemospermiya** və ya **Hematospermiya** ( «qan» və  «toxum») – erkək cinsiyyət sisteminin ifraz etdiyi toxum mayesində (sperma) qan izlərinin görünməsi ilə xarakterizə olunan tibbi bir hal. Xəstəliyin əsas əlaməti toxum mayesində qanın müşahidə olunması və ya onun çəhrayı rəngə çalmasıdır. Bu, tibbi müdaxilə tələb edən bir pozğunluqdur və bu əlamətlər aşkarlandıqda dərhal həkim müayinəsinə müraciət olunması vacibdir.

## Təsnifat

Hematospermiya iki əsas formada müşahidə olunur:

*Həqiqi hematospermiya () – toxum mayesi bərabər şəkildə qanla qarışaraq pas rənginə və ya tünd qırmızı rəngə boyanır. Qan mənbəyi xayalardan toxum kisəciklərinə qədər olan cinsiyyət axarıdır.
*Yalançı hematospermiya () – toxum mayesində nazik iplər şəklində qan laxtaları və ya damarvari qırmızı izlər görünür. Qan mənbəyi sidik kanalının prostat vəzisindən aşağı hissəsidir.

## Aşkarlanması

Hematospermiya simptomu adətən cinsi baxımdan aktiv olan kişilərdə müşahidə olunur. Əgər kişi partnyorları ilə xüsusi vasitələr (məsələn, prezervativ) olmadan daxilə boşalma edirsə, bu hal uzun müddət diqqətdən kənarda qala bilər. Adətən hematospermiya yarımçıq cinsi əlaqə zamanı və ya masturbasiya zamanı üzə çıxır – yəni boşalma açıq şəkildə baş verdikdə müşahidə edilir. Bəzi hallarda daxili boşalma zamanı toxum mayesində qan izlərinin görünməsini ilk olaraq partnyor da aşkar edə bilər.

## Mənşəyi

Əksər hallarda hematospermiya sistem xarakterli olmayan, xoşxassəli, idiopatik (yəni konkret səbəbi müəyyən edilməmiş) və öz-özünə keçib gedən bir simptomdur. Bu xüsusilə 40 yaşadək olan, cinsi yetkin və aktiv kişilərdə müşahidə olunur. Belə hallarda hematospermiya çox vaxt cinsiyyət orqanları nahiyəsindəki damarların mexaniki zədələnməsi nəticəsində yaranır. Bu, məsələn, oral seks zamanı ehtiyatsız hərəkətlər, xayaların həddindən artıq sıxılması və ya kobud masturbasiya kimi səbəblərlə əlaqədar ola bilər.

Yalnız 2% hallarda hematospermiya xroniki bədxassəli xəstəliklərin göstəricisidir. Bununla belə, bu göstərici yaşlı və qoca kişilərdə təxminən 14%-ə qədər yüksələ bilər.

Bu səbəbdən hematospermiya müşahidə edildikdə, boşalmaların izlənməsi tövsiyə olunur — bunun üçün prezervativdən istifadə, xaricə boşalma və ya masturbasiya kimi üsullar tətbiq edilə bilər. Əgər iki həftəlik müşahidə dövründən sonra toxum mayesində qan izləri qalmaqda davam edirsə, təcili olaraq uroloqa müraciət etmək vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* Нікіфоров О. А., Авраменко Н. В., Ломейко О. О., Михайлов В. В. Гематоспермия: норма или патология? Современные подходы к этиопатогенезу, диагностике и лечению // Запорожский медицинский журнал, – 2018, N 20 (3), с. 437-442.
* Капто А. А., Жуков О. Б. Варикозная болезнь малого таза у мужчин (обзор литературы) // Андрология и генитальная хирургия, – 2016, том 17, N 2, с. 10-19.
* Дутов В. В. Боли, расстройства мочеиспускания, гематоспермия и пиоспермия в урологической практике // Земский врач, – 2010, N 4, с. 23-26.
* Гемоспермия  в Большой Медицинской Энциклопедии
Eyakulyasiya axacağı

**Eyakulyasiya axacağı**, **Toxumçıxarıcı axar**, **Eyakulyator kanalı**, **Toxum boşaldıcı kanal** () — toxum kisəciyinin axarının və toxum aparıcı axarın (vas deferens) birləşməsi nəticəsində əmələ gələn cüt boruvari quruluş. Hər bir eyakulyasiya axacağının uzunluğu təxminən 2 santimetr olur. Bu kanallar prostat vəzisini deşərək keçir və uretranın (sidik kanalının) içərisində yerləşən toxum qabarıqlarının səthində açılır.

Eyakulyasiya axarının həm anadangəlmə, həm də sonradan qazanılmış tıxanıqları müşahidə edilə bilər. Hər iki tərəfli tıxanma halında aspermiyaya (toxum ifrazının olmaması), azospermiyaya (toxum mayesində spermatozoidlərin olmaması) və erkək sonsuzluğuna səbəb olur.

Prostat vəzisinin xoşxassəli hiperplaziyasına (böyüməsi) görə aparılan cərrahi müdaxilə zamanı bu kanalların zədələnməsi mümkündür ki, bu da retroqrad eyakulyasiya (boşalma zamanı toxum mayesinin sidik kisəsinə geri axması) ilə nəticələnə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  - "Lateral (A) and posterior (B) views of the bladder and associated structures."
* 
* [dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/42481 Большой медицинский словарь — Семявыбрасывающий проток]
* http://www.dartmouth.edu/~humananatomy/figures/chapter_34/34-3.HTM
Toxum kisəcikləri

**Toxum kisəcikləri** (həmçinin *vezikulyar vəzilər* və ya *seminal vezikullar* adlandırılır) — bəzi erkək məməlilərdə sidik kisəsinin arxasında yerləşən, cüt, burulmuş boruvari vəzilər. Bu vəzilər toxum mayesinin bir hissəsini ifraz edirlər.

Toxum kisəciklərinin uzunluğu təxminən 5–10 sm, diametri isə 3–5 sm olur. Onlar sidik kisəsi ilə düz bağırsaq arasında yerləşir. Hər bir kisə çoxsaylı çıxış axarlarına malikdir və bu axarlar vas deferens (toxumçıxarıcı kanal) ilə birləşərək boşalma kanalını əmələ gətirir. Toxum kisəcikləri vezikulodeferensial arteriyadan qan alır və qan vezikulodeferensial venlər vasitəsilə axır. Vəzilərin daxili səthi sütunvari və kub formalı epitel hüceyrələri ilə örtülüdür. Toxum kisəcikləri bir çox məməli qruplarında mövcuddur, lakin kisəli heyvanlarda, birdəliklilərdə (monotrem), həmçinin ət yeyənlərdə rast gəlinmir.

Toxum kisəciklərinin iltihabına seminal vezikulit deyilir. Bu xəstəlik çox vaxt cinsi yolla keçən infeksiyaların nəticəsində və ya cərrahi müdaxilədən sonra yaranan bakterial infeksiya səbəbindən meydana çıxır. Seminal vezikulit aşağı qarın nahiyəsində, xayalarda və ya cinsiyyət orqanında ağrıya, ağrılı boşalmaya və ya hematospermiyaya (toxum mayesində qan) səbəb ola bilər. Müalicə adətən antibiotiklərlə aparılır, lakin mürəkkəb hallarda cərrahi drenaj tələb oluna bilər.

Toxum kisəcikləri ilk dəfə eramızın II əsrində Qalen tərəfindən təsvir edilmişdir. Həmin dövrdə bu orqan prostat terminindən törəmiş anlayışla ifadə olunmuş, lakin hazırkı adını daha sonralar almışdır.

## Quruluşu

Toxum kisəcikləri erkək fərdlərdə sidik kisəsinin altında və vas deferensin (toxumçıxarıcı kanalın) sonunda yerləşən cüt vəzilərdir. Hər bir kisəcik burulmuş və qıvrılmış boru şəklindədir, divarlarında isə bəzən divertikul adlandırılan çıxıntılar müşahidə olunur. Toxum kisəciklərinin uzunluğu təxminən 5–10 sm, diametri 3–5 sm, həcmi isə təxminən 13 millilitr olur.

## Digər heyvanlarda

Toxum kisəciklərinin təkamülü, ehtimal ki, cinsi seçmə amillərinin təsiri altında formalaşmışdır. Onlar bir çox məməli qruplarında mövcuddur. Lakin kisəli heyvanlarda, birdəliklilərdə (monotrem) və ətyeyənlərdə bu vəzilər yoxdur. Toxum kisəciklərinin funksiyası bütün məməlilərdə oxşardır – cinsi reaksiya zamanı boşalma ilə birlikdə xaric olan toxum mayesinin bir hissəsini təşkil edən maye ifraz etməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  - "Male Reproductive System:  prostate, seminal vesicle"
*  - "The Male Pelvis: The Urinary Bladder"
*  - "The Male Pelvis: Structures Located Posterior to the Urinary Bladder"
Kosode

— Yaponiyada istifadə olunan qısaqol geyim növü. Kimononun birbaşa sələfi hesab edilir. Onun quruluşu kimono ilə oxşarlıq təşkil edir, lakin nisbətləri fərqli olmuşdur. Adətən bədən hissəsi daha geniş, yaxası uzun, qolları isə daha dar tikilirdi. Kosodenin qolları adətən tam şəkildə bədən hissəsinə tikilir və xarici kənarları yumru formalı olurdu.

Kosode Yaponiyada Kamakura dövründən (1185–1333) başlayaraq Edo dövrünün sonlarına (1603–1867) qədər gündəlik geyim kimi istifadə olunmuşdur. Edo dövrünün son illərində onun biçimi dəyişmiş, müasir kimonoya bənzər ölçülər almış və həmin dövrdə "çiyinlərə geyilən şey" mənasını verən kimono termini əvvəllər kosode adlandırılan geyimə şamil edilməyə başlanmışdır.

## Tarixi
Əvvəlcə boyanmamış şəkildə hazırlanan kosodelər Muro&shy;maçi dövründə (1336–1573) boyanmış parçalardan tikilməyə başlanmış, Momoyama dövründə (1573–1603) ən yüksək populyarlıq mərhələsinə çatmış, Keyço və Edo dövrlərində isə tədricən istifadədən çıxmışdır. Kosodenin bəzədilməsində bir sıra üsullardan istifadə edilirdi; bunlara kara-ori () adlanan ipək parça növü daxil idi. Bu texnika üzən ipək saplardan və qızıl örtüklü kağız zolaqlardan istifadə etməklə naxış tikməsini təqlid edirdi. Əlavə olaraq, tsuciqahana adlı mürəkkəb boyama və tikmə texnikası da geniş yayılmışdı. Lakin həm bu texnikalar, həm də digər bəzək üsulları lüks geyimlərə qarşı tətbiq edilən məhdudlaşdırıcı qanunlar və yuzen boyama üsulunun inkişafı nəticəsində tədricən sıradan çıxmışdır.

## İstinadlar
1998 Pensilvaniya leytenant-qubernatoru seçkiləri

**1998-ci il Pensilvaniya ştatının leytenant qubernatoru seçkiləri** 3 noyabr 1998-ci ildə keçirilmişdir. Pensilvaniyada leytenant-qubernator qubernatorla eyni vaxtda seçildiyindən, bu vəzifə üçün yeganə kampaniya ilkin seçkilər idi.

## Demokratların ilkin seçkiləri

### Namizədlər

* Marcori Marqolis — Montqomeri qraflığından olan keçmiş ABŞ Nümayəndəsi
* Ron Panza — Alleqeyni qraflığından olan Qrin Tri boro şurasının üzvü 
* Al Penksa — Kambriya qraflığı kontroleri

## Respublikaçıların ilkin seçkiləri
* Sonuncu leytenant-qubernator olmuş Mark Şvaykerin namizədliyi rəqibsiz qaldı.

## İstinadlar
Retroqrad eyakulyasiya

**Retroqrad eyakulyasiya**, **Toxumun geriyə boşalması**, **Eyakulyator reflüks**, **Geriyə boşalma** — xayalarda yaranan toxum mayesinin normalda uretra vasitəsilə xaricə atılması əvəzinə sidik kisəsinə doğru yönəlməsi halı.

Adətən sidik kisəsinin sfinkteri (bağlayıcı əzələsi) boşalma ərəfəsində yığılır və sidik kisəsini tamamilə bağlayır. Bu, həm sidiyin axmasının qarşısını alır, həm də eyakulyasiya zamanı toxum mayesinin sidik kisəsinə keçməsinə mane olur. Nəticədə sperma uretra vasitəsilə, ən az müqavimət göstərən yolla orqanizmdən xaric olur.

Əgər sidik kisəsi sfinkteri normal fəaliyyət göstərmirsə, toxum mayesi sidik kisəsinə geri axaraq retroqrad eyakulyasiyaya səbəb ola bilər. Bu hal bəzən kişi tərəfindən qəsdən də törədilə bilər — sadə kişi kontrasepsiyası üsulu (bəzən *saks qalmaq* və ya *Sakson cinsi aktı* kimi tanınır) və ya alternativ tibbi təcrübələrin bir hissəsi kimi.

Sidik kisəsinə daxil olan toxum mayesi, növbəti sidiyə getmə zamanı orqanizmdən sidiklə birlikdə xaric olur.

## İstinadlar
Sidiyə getmə

**Sidiyə getmə** — sidiyin sidik kisəsindən uretra vasitəsilə orqanizmin xaricinə atılması prosesi. Bu, sidik ifrazı sisteminin əsas boşaltma funksiyasıdır. Tibbi terminologiyada bu proses *urinasiya*, *mikturisiya* və ya *sidik ifrazı* adlanır; gündəlik dildə isə "*sidiyə getmək*" və ya "*çiş etmək*" kimi ifadələrlə tanınır.

Sağlam insanlarda (və bir çox digər heyvan növlərində) sidiyə getmə şüurlu şəkildə idarə olunan bir prosesdir. Lakin körpələrdə, bəzi yaşlı şəxslərdə və ya sinir sistemi zədələnmiş insanlarda sidik ifrazı reflektor şəkildə, yəni nəzarətsiz baş verə bilər. Yetkin insanlarda gün ərzində yeddi dəfəyə qədər sidiyə getmək normal sayılır.

Bəzi heyvan növlərində sidik ifrazı yalnız boşaltma məqsədi daşımır; həmçinin ərazi nişanlama və ya itaətkarlıq davranışını ifadə etmək üçün də istifadə olunur.

Fizioloji baxımdan sidik ifrazı prosesi mərkəzi, avtonom və somatik sinir sistemləri arasında koordinasiyalı qarşılıqlı fəaliyyəti tələb edir. Sidik ifrazını tənzimləyən beyin mərkəzləri arasında pontin sidik mərkəzi, periakveduktal boz maddə və beyin qabığı (serebral korteks) əsas rol oynayır.

Plasental məməlilərdə sidik, erkəklərdə penisin başı, dişilərdə isə vulvanın giriş hissəsində yerləşən uretra dəliyi vasitəsilə orqanizmdən xaric olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
*

## Xarici keçidlər

* , describes the neurophysiology of urination
* "Urination" at HowStuffWorks.com
Sidiyə gedən kiçik oğlan

**Sidiyə gedən kiçik oğlan** və ya **Manneken Pis** (; ) — Brüsselin məşhur simvollarından biri. Bürüncdən hazırlanmış, 61 sm hündürlüyü olan bu heykəldə çılpaq, sidiyə gedən bir oğlan uşağı bir fəvvarənin hövzəsinə sidik ifraz edərkən təsvir olunmuşdur. Heykəl Böyük Jerom Dyukenua () tərəfindən hazırlanmış və 1618 və ya 1619-cu ildə indiki yerinə yerləşdirilmişdir. O, Kopenhagendəki "Kiçik su pərisi" heykəli kimi mədəni əhəmiyyətə malik bir abidə sayılır.

Əvvəllər yalnız içməli su təmin edən bir fəvvarə olan Manneken Pis, XVII əsrin sonlarına doğru Brüssel şəhərinin rəmzinə çevrilmişdir. 1695-ci ildə baş vermiş Brüssel bombardmanı zamanı zərər görmədən çıxan bu heykəl, məğlubedilməzliyi simvolizə edən bir qələbə abidəsi kimi qəbul olunur. Brüssel sakinləri heykəli ilin müxtəlif vaxtlarında fərqli geyimlərlə bəzəyir, bu da onun şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

## Tarixi və yaradılma şəraiti
Heykəlin dəqiq yaradılma vaxtı və şəraiti məlum deyildir. Bəzi mənbələrə görə, heykəl artıq XV əsrdə mövcud olmuş, hətta 1388-ci ildən etibarən Brüsseldə yerləşdirilmiş ola bilər.

Bəzi yerli tədqiqatçılar hesab edirlər ki, heykəl Grimberqen müharibəsinin hadisələrini xatırlatmaq məqsədilə ucaldılmışdır. Rəvayətə görə, həmin dövrdə körpə Levenli III Qotfrid beşiyi ilə birlikdə bir ağacdan asılmış, gələcək hökmdarın görünüşü şəhər sakinlərinə ruh vermək üçün nümayiş etdirilmiş, uşaq isə oradan ağacın altında döyüşən əsgərlərin üzərinə sidik ifraz etmişdir.

Başqa bir rəvayətə görə isə, heykəl şəhər sakinlərinə qəhrəman bir oğlan uşağını xatırlatmaq üçün yaradılmışdır. Həmin uşaq düşmən qüvvələrinin Brüssel divarları altında yerləşdirdiyi partlayıcı maddələri sidik axını ilə söndürərək şəhəri xilas etmişdir.

Manneken Pis heykəli indiki görünüşünü 1619-cu ildə saray heykəltəraşı, manierist üslubun ustası Böyük Jerom Dyukenuanın (məşhur heykəltəraş Fransua Dyukenuanın atası) bacarığı sayəsində qazanmışdır.

1695-ci ildən başlayaraq, heykəl dəfələrlə oğurlanmışdır – o cümlədən Napoleon ordusu Brüsseldə olduğu dövrdə də. Sonuncu dəfə 1960-cı illərdə oğurlandıqdan sonra, onun yerinə yenidən bir nüsxə qoyulmuşdur. "Sidiyə gedən oğlanın oğrusu"nun izlənməsi mövzusu, 1908-ci ildə çəkilmiş səssiz fransız filmi olan "Saïda a enlevé Manneken-Pis"də də təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Emerson, Catherine. "Manneken Pis and cultural identity." *Intercultural Spaces: Language, Culture, Identity* (2007): 21ff.
* Emerson, Catherine. "Paul Cazin, the 'Manneken-Pis' and the Deification of Boyhood." *Boyhood Studies* 1, no. 2 (2007): 138–156.
* Emerson, Catherine. "The message on the street corner: alchemy, public health and the Brussels Manneken Pis urinating statue." *Social Semiotics* 29, no. 4 (2019): 463–475.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* Official website
* Ilotsacre.be — *Manneken Pis*: virtual visit, pictures and costumes
* VisitOnWeb.com — *Manneken Pis* in 360 degrees
* Manneken Pis on BALaT — Belgian Art Links and Tools (KIK-IRPA, Brussels)
Vaginal giriş

**Vaginal giriş**, **Vagina dəhlizi**, **Vaginal dəhliz**, **Vulvar vestibül**, **Vulva dəhlizi**, **Vulvar antre** və ya **Vulvar introitus** () — kiçik dodaqlar (labia minora) arasında yerləşən vulvanın bir hissəsi. Bu sahədə sidik kanalının (uretranın) xarici deşiyi və vaginal deşik açılır. Onun kənarı Hart xətti ilə müəyyən olunur və embrionun urogenital sinusunun distal (son) başına müvafiq gəlir.

Vaginal dəlik sidik kanalının dəliyinin altında və arxasında yerləşən orta xətt yarığıdır; onun ölçüsü qızlıq pərdəsinin (hymen) ölçüsü ilə tərs mütənasib olaraq dəyişir.

Vulvar vestibülün (vulvanın giriş hissəsinin) solunda və sağında kiçik dodaqlar (labia minora) yerləşir. Vestibülün qabaq tərəfində isə klitor başlığı, frenulum və klitor (glans clitoridis) yerləşir.

## Qalereya


Fayl:Penetration of the penis into the vagina.png
Fayl:Scheide-labelled.jpg


## İstinadlar