open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Həsən Riyazi

**Həsən Riyazi** () — azərbaycanlı şair, jurnalist, tərcüməçi və həkim. Tehranda fəaliyyət göstərən azərbaycanlı şair və yazıçıların toplandığı "Arzu Karvanı", "Həbib Sahir Ədəbiyyat və Mədəniyyət Dərnəyi"nin qurucularındandır. 2003-cü ildən 2021-ci ilə qədər “Azəri” ədəbi dərgisinin baş redaktoru olub.

## Həyatı
Həsən Riyazi 1959-cu ilin fevral ayında Camalabad kəndində anadan olub. İbtidai məktəbi Heris şəhərində orta məktəbi isə Təbriz şəhərində oxuyub. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Tehranda yerləşən İran Tibb Elmləri Universitetində ali təhsil alıb. Təhsilini bitirdikdən sonra onkoloq həkim kimi Tehranda yerləşən “Doktor Şəriəti” xəstəxanasında fəaliyyət göstərib.

1975-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlayıb. Tehranda fəaliyyət göstərən Azərbaycan ədəbi dərnəklərinin təsisçilərindən olub və jurnalistika ilə məşğul olub. İran İslam İnqilabından sonra "Yoldaş" jurnalında yazıları ilə çıxış edib. Daha sonra digər həmkarları ilə birlikdə "Arzu Karvanı" adlı ədəbi dərnək yaradıb. Bu dərnək 1985-ci ilə qədər fəaliyyət göstərib. 1985-ci ildə "Həbib Sahir Ədəbiyyat və Mədəniyyət Dərnəyi"nin qurulmasında iştirak edib və dərnəyin idarə heyətinin üzvü və katibi olub. Tehranda fəaliyyət göstərən "Sabir ədəbi əncüməni" ilə əməkdaşlıq edib. 2003-cü ildən 2021-ci ilə qədər “Azəri” ədəbi dərgisinin baş redaktoru olub. "İldırım" ləqəbi ilə ədəbi fəaliyyət göstərib. “Ana dili – Azərbaycan Türkcəsinin qrammatikası" əsərini yazıb.

Koronavirusa yoluxduqdan sonra 2021-ci il avqustun 19-da Tehranda müalicə aldığı xəstəxanada vəfat edib. Avqustun 20-də Tehranda dəfn olunub.

## İstinadlar
Şəhər mədəniyyəti

**Şəhər mədəniyyəti** və ya **şəhər kimliyi** — məkan və sahə ölçüsü ilə şəhər daxilində yaşayan insanlar tərəfindən, ümumi bir əsasda yaradılan maddi və mənəvi dəyərlərin formalaşma prosesidir. Burada əsas olan şəhərə dair bir yaddaşın yaranması və istehsal edilən mədəni məhsulların şəhər sakinləri vasitəsilə mənalandırılmasıdır. Başqa bir baxışa görə isə şəhər mədəniyyəti — adət-ənənələri fərqli, müxtəlif mədəniyyətlərdən gələn insanların fərdi hüquq və vəzifələrinin şüuruna vararaq, yaşadıqları şəhərə məxsus davranış və nəzakət qaydaları çərçivəsində birlikdə yaşaya bilmək mədəniyyətidir. Şəhər mədəniyyətinə ən çox təsir edən amillərin başında həmin şəhərin fiziki, sosial-iqtisadi, mədəni və tarixi xüsusiyyətləri gəlir.

Şəhər kimliyi anlayışı həmçinin o şəhərdə yaşayanların yaşadıqları məkana yüklədikləri anlam və dəyərlər toplusu kimi də xarakterizə edilə bilər. Məsələn, Vatikan dini şəhər kimi tanınır, Nyu-York şəhəri Azadlıq heykəli və göydələnlərlə assosiasiya olunur; Paris deyiləndə mədəniyyət şəhəri və Eyfel qülləsi, İstanbul deyiləndə isə Ayasofiya və Sultan Əhməd məscidi yada düşür.

## Kanadada şəhər mədəniyyəti

Şəhər mədəniyyəti Kanadada geniş yayılmışdır, çünki ölkə əhalisinin beşdə dördündən çoxu şəhərlərdə yaşayır. 1871–1911-ci illər arasında Kanada əhalisi 3,6 milyondan 7,2 milyona qədər iki dəfə artmışdır. Bu artımın böyük hissəsi şəhərlərin payına düşmüşdür. 1890-cı illərdə Kanadada sənayeləşmə başlamış, bu da Toronto və Edmonton kimi sənaye mərkəzlərinin əhalisinin sürətlə çoxalmasına səbəb olmuşdur. Şəhərləşmə XX əsrdə də davam etmişdir.

Bəzən şəhər mədəniyyəti anlayışı görünən azlıqların (ağdərili olmayanların) mədəniyyəti üçün evfemizm kimi də istifadə olunur. Bu termin bəzən qaradərili kanadalıların mədəniyyətini ifadə etmək üçün işlədilir, lakin bu assosiasiya, məsələn ABŞ-dəkindən daha az nəzərə çarpır, çünki Kanadada qaradərililər ölkə əhalisinin cəmi 3 faizini təşkil edirlər. Daha ümumi mənada bu ifadə Toronto və Vankuver kimi şəhərlərin formalaşdırdığı, immiqrantlara açıq və multikultural mozaik ab-havanı ifadə etmək üçün istifadə olunur; bu, adətən daha ağdərili olan şəhərtipli rayonlardan fərqlənir.

## ABŞ-də şəhər mədəniyyəti

ABŞ-də “şəhər mədəniyyəti” termini müasir afroamerikalı mədəniyyətini ifadə etmək üçün evfemizm kimi istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar
Xristian-Sosial Xalq Partiyası (Lixtenşteyn)

**Xristian-Sosial Xalq Partiyası** (, CSV), həmçinin sadəcə **Xalq Partiyası** (, VP) — Lixtenşteyndə sosial-liberal siyasi partiya. Partiya daha çox Oberlandda populyar olmuşdur və Avstriya ilə yox, İsveçrə ilə daha sıx əlaqələri dəstəkləyirdi. 1918-ci ildə təsis edilmiş Xristian-Sosial Xalq Partiyası və Proqressiv Vətəndaş Partiyası (FBP) Lixtenşteyndə ilk siyasi partiyalar olmuşdur. 1936-cı ildə partiya "Lixtenşteyn Vətən Xidməti" ilə birləşərək "Vətənpərvər İttifaq"ı yaratmışdır.

## Tarixi
Partiyanın kökləri hüquqşünas və siyasətçi Vilhelm Bekin 1914-cü ildə qubernator Leopold Frayherr fon İmhofun hökumətinə qarşı "*[[Oberrheinische Nachrichten]]*" qəzeti ətrafında müxalifət qrupu yaratdığı ideyalara əsaslanır. Partiya özü 1918-ci ilin fevralında həmkarlar ittifaqı hərəkatının bir qolu kimi təsis edilmişdir. 1918-ci il Lixtenşteyn ümumi seçkilərində – ilk dəfə iştirak etdiyi seçkilərdə, partiya Landtaqda 12 mandatdan 5-ni qazanmışdır. The party itself was established in February 1918 as an off-shoot of the trade union movement.

Partiya, əsasən, 1918-ci il Lixtenşteyn çevrilişindən məsul idi. 7 noyabr 1918-ci ildə Bek, Frits Valzer və Martin Ritter Landtaqda İmhofa qarşı etimadsızlıq təklifi irəli sürmüş və qubernatorun səlahiyyətlərini Martin Ritterin rəhbərlik etdiyi Müvəqqəti İcra Komitəsinə ötürmüşdür. Bu, Lixtenşteyndə ilk yerli hökumət başçısı olmuşdur. Bu hərəkət konstitusiyaya zidd idi, çünki knyaz yalnız dövlət məmurlarını təyin etmək və ya vəzifədən kənarlaşdırmaq səlahiyyətinə malik idi. Buna baxmayaraq, çevriliş əhali arasında populyar olmuşdur və nəticədə II İohann komitənin yaradılmasını qəbul etmiş, İmhofun istefasını qəbul etmişdir. Komitə 7 dekabr 1918-ci ilə qədər, knyaz Karl Aloiz Lixtenşteyn qubernator təyin edilənə qədər hakimiyyətdə qalmışdır.

## İstinadlar
Anas bernieri

**Anas bernieri** — həmçinin "Madaqaskar cürtəyi" kimi tanınır, "Anas" cinsinə aid olan ördək növü. Bu növ yalnız Madaqaskarın qərb sahillərində yaşayır və endemikdir. "Boz cürtəklər" kompleksinə daxil olan bu növ, ən yaxın qohumu "Andaman cürtəyi" ilə yaxından əlaqəlidir.

## Təsvir

"Anas bernieri" kiçik bir ördək növüdür, uzunluğu 40–45 sm, çəkisi isə 320–405 qram arasında dəyişir. Erkəklər dişilərdən bir qədər ağırdır. Hər iki cinsin yetkin və cavan fərdləri eyni görünüşə malikdir, lakin erkəklər bir qədər böyükdür. Lələkləri əsasən isti qəhvəyi rəngdədir. Dimdiyi qırmızı, ayaqları və pəncələri isə tünd qırmızı-narıncı rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cantorchilus zeledoni

**Cantorchilus zeledoni** — Sərçəkimilər dəstəsinin Birəbittənlər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Cantorchilus zeledoni hazırda C. modestus və C. elutus adlandırılan növlərlə birlikdə əvvəllər "sadə kəklikquşu" adlandırılırdı. Bu üç növ 2015-ci ildə dərc edilmiş bir araşdırmanın əsasında, fərqli vokalizasiyaları və genetik fərqlilikləri nəzərə alaraq 2016-cı ildə ayrıldı. Cantorchilus zeledoni monotipikdir.

Cantorchilus zeledoninin uzunluğu 14 sm-dir. Yetkin fərdlərin başının üst hissəsi qəhvəyi, üst hissələri qəhvəyi-boz rəngdədir və bel hissəsi zeytun-boz rəngə çalır. Quyruğu zeytun-qəhvəyi rəngdədir və aydın tünd zolaqlarla naxışlanmışdır. Ağ supercilium (göz üstü xətti), göz ətrafında qəhvəyi-boz zolaq və boz-ağ rəngli yanaqları var. Boğazı ağ, sinəsi boz, aşağı qarın hissəsi isə boz-buff rəngdədir. Cavan fərdlərin alt hissələri daha solğun və üz işarələri daha az aydındır.

Cantorchilus zeledoni şərqi və cənub-şərqi Nikaraquadan şərqi Kosta-Rika vasitəsilə şimal-qərbi Panamaya qədər yayılmışdır. Bu ərazilərin su axınları Karib dənizinə tökülür. İkinci dərəcəli meşələr, kənd təsərrüfatı əraziləri və qamışlıqlarda yaşayır, lakin təbii meşələrdən uzaq durur. Dəniz səviyyəsindən təxminən 600 metr yüksəkliyə qədər rast gəlinir.

Cantorchilus zeledoni sıx kolluqlarda aşağı səviyyədə qidalanır, lakin onun qidası tam olaraq araşdırılmamışdır.

Kosta-Rikada aparılan bir araşdırmada, Cantorchilus zeledoninin yuva qurma mövsümünün mart-avqust ayları arasında olduğu müəyyən edilmişdir. Yuvalar yan girişli oval formalı top şəklindədir və dişi fərd tərəfindən bitki liflərindən hazırlanır, daha yumşaq materiallarla örtülür. Yuvalar yerə yaxın sıx bitki örtüyündə nazik budaqlar üzərində yerləşir. Hər iki cins də yuxu üçün "yataxana" yuvalar inşa edir. Yumurta sayı iki və ya üçdür. Balalar hər iki valideyn tərəfindən qidalandırılır. Yuvalar çox vaxt yırtıcılar tərəfindən talan edilir, 20 yumurtadan yalnız iki bala sağ qalır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cantorchilus zeledonini "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kateqoriyasında qiymətləndirmişdir. Növ "orta dərəcədə zədələnmiş yaşayış mühitinə yaxşı uyğunlaşır" kimi qiymətləndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Icterus jamacaii

**Icterus jamacaii** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Icterus jamacaii Braziliyanın şimal-şərqində geniş yayılıb. Bir zamanlar Venesuela Icterus icterusu və narıncıbel Icterus jamacaii ilə eyni növ kimi qəbul edilsə də, indi müstəqil bir növ kimi tanınır. Kifayət qədər geniş yayılmış bir quşdur və "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) tərəfindən "Ən Az Narahatlıq Doğuran" statusuna aid edilmişdir.

Icterus jamacaii ilk dəfə 1788-ci ildə alman təbiətşünası Yohann Fridrix Qmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin yenilənmiş və genişləndirilmiş nəşrində təsvir edilmişdir. Qmelin onu sarıasmalar cinsinə (Oriolus) aid edərək "Oriolus jamacaii" binominal adını vermişdir. Qmelin mətnini əsasən 1648-ci ildə alman təbiətşünası Georq Markqrafın "Historia Naturalis Brasiliae" əsərində təsvir edilən və təsvir edilən "Jamacaii"yə əsaslanmışdır. Növ adı olan "jamacaii" isə Markqrafın bu növ üçün istifadə etdiyi addan götürülmüşdür. 1800-cü illərdə bu növ üçün istifadə edilən əlavə adlara qarazolaqlı trupiyal, soffre və (səhvən) Yamayka sarı quşu daxildir.

Icterus jamacaii görünüş etibarilə Venesuela Icterus icterusuna çox bənzəyir və bir zamanlar onunla eyni növ kimi qəbul edilirdi. Təxminən 23 sm uzunluğunda, uzun quyruğu və enli dimdiyi olan möhkəm bədənli bir quşdur. Başlıq və döşlük, bel, qanadlar və quyruq qara rəngdədir, qalan hissələri isə parlaq narıncıdır. Icterus icterusdan fərqli olaraq, qanadlarında yalnız kiçik bir ağ ləkə var və göz ətrafında demək olar ki, heç bir mavi dəri yoxdur. Həmçinin, çiyinlərində narıncı epoletlər var, Icterus icterusda isə bu yoxdur.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Icterus jamacaii Braziliyanın şimal-şərqinə endemikdir və yayılma sahəsi təxminən 2.000.000 kvadrat kilometrdən çoxdur. Adətən quru kolluqlar və yarpağını tökən meşələrdə, dəniz səviyyəsindən 700 metr və ya daha yüksək yüksəkliklərdə yaşayır.

Qidası həşəratlar və digər kiçik onurğasızlar, meyvələr və nektardan ibarətdir; bir fərdin mədəsində 126 milçək sürfəsi tapılmışdır. Çoxalma mövsümü yağışlı mövsümdə, dekabrdan marta qədər davam edir.

## Qorunma statusu
Icterus jamacaii geniş yayılmış və kifayət qədər geniş yayılmış bir quşdur və populyasiya sabit görünür. Bu səbəblərə görə, "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) onun qorunma statusunu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://www.hbw.com/species/campo-troupial-icterus-jamacaii
Geositta poeciloptera

**Geositta poeciloptera** — Sərçəkimilər dəstəsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Geositta poeciloptera Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi tərəfindən "Zəif" statuslu quş növü kimi qəbul edilib.

Geositta poeciloptera əvvəlcə tək olaraq "Geobates" cinsinə aid edilmişdir və bəzən bu cinsdə qəbul edilsə də, genetik məlumatlar onun "Geositta" cinsinə aid olduğunu təsdiqləyir. Bu növ monotipikdir.

Geositta poeciloptera öz cinsinə aid kiçik bir quşdur. Uzunluğu 11-12 sm, çəkisi isə 17-19 qramdır. Erkək və dişi fərdlər eyni görünüşə malikdir. Boz-qəhvəyi üzü və açıq rəngli göz üstü xətti var. Baş təpəsindən belinə qədər boz-qəhvəyi rəngdədir. Baş təpəsində qeyri-müəyyən qəhvəyi ləkələr var, beli və quyruqüstü örtükləri isə qırmızımtıl çalarlıdır. Quyruğu qısadır, lələkləri qırmızımtıl rəngdədir və ucuna yaxın tünd qəhvəyi zolaq var. Qanad örtükləri tünd qəhvəyi rəngdədir və açıq kənarları var. Qanadaltı lələkləri darçını rəngdədir. Uçuş lələkləri tünd rəngdədir və uçuş zamanı geniş şabalıdı-qırmızı zolaq görünür. Boğazı ağ, üst döş hissəsi açıq boz-qəhvəyi ləkəlidir, alt döş və qarnı ağ, yan tərəfləri və quyruqaltı örtükləri isə açıq qırmızımtıldır. Gözləri qəhvəyi, qısa dimdiyi tünd buynuz və ya qara rəngdədir, alt çənəsinin əsası açıq buynuz və ya çəhrayı-boz rəngdədir. Ayaqları və dırnaqları açıq qəhvəyi, açıq boz və ya solğun çəhrayı rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Geositta poeciloptera Braziliyanın cənub-mərkəzi hissəsində, təxminən Mato Qrosso, Bahia və Parana ştatları ilə məhdudlaşan ərazidə və Boliviyanın şimal-şərqindəki Santa Krus departamentində tapılır. Paraqvayda da ən azı bir qeyd var. Kampo çöllərində və serrado kolluqlarında, ən çox seyrək ağaclar olan açıq mənzərələrdə yaşayır.

Geositta poeciloptera köçəri deyil, lakin uyğun yaşayış mühiti olan ərazilər arasında yerli hərəkətlər edir.

Geositta poeciloptera tək və ya cüt olaraq yem axtarır. Gəzərək deyil, atlayaraq yemək toplayır. Qidası əsasən buğumayaqlılardan ibarətdir, məlum olan qida mənbələrinə Hymenoptera, Coleoptera, Mantidae və hörümçəklər daxildir.

Geositta poecilopteranın çoxalma mövsümü tam olaraq sənədləşdirilməsə də, sentyabr və oktyabr aylarını əhatə edir. Məlum olan üç yuva armadillo yuvalarının yan kameralarında yerləşirdi, kameralar ölü ot və tüklərlə döşənmişdi. Bir yuvada üç yumurta var idi.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti MÜhafizə Birliyi (IUCN) ilkin olaraq Geositta poecilopteranı "Təhlükəyə Yaxın" kimi qiymətləndirsə də, 2009-cu ildən etibarən onu "Zəif" statusuna aid edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Image at ADW
Turdus arthuri

**Turdus arthuri** — Qaratoyuq dəstəsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Turdus arthuri ilk dəfə 1914-cü ildə Çarlz Çabb tərəfindən, Britaniya Qvianasında (müasir Qayana) Abari çayı yaxınlığında toplanmış nümunə əsasında "Artur qaratoyuğu" adı ilə təsvir edilmiş və "Planesticus" cinsinə aid edilmişdir. 2019-cu ilə qədər qaradimdik qaratoyuğunun yarımnövü kimi qəbul edilirdi, lakin 2019-cu ildə "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" tərəfindən onun və Pantepui qaratoyuğunun ayrılması təklifi birmənalı şəkildə qəbul edildi.

Turdus arthurinin ümumi uzunluğu 202 mm, çəkisi isə 64 qramdır. Orta ölçülü, tünd qəhvəyi rəngli bir qaratoyuq növüdür, ağ boğazı qəhvəyi zolaqlarla örtülüdür. Ağ qarın və quyruqaltı hissəsi var, qarnı açıq rəngdədir. Qohumu olan Pantepui qaratoyuğuna bənzəsə də, ondan daha kiçikdir, qanadlarında zəif zeytun çaları var və ümumilikdə daha kül rəngli görünür.

Bu növ Qərbi Mərkəzi Amazoniyada və Qvianan qalxanında yaşayış mühitlərində ən çox rast gəlinən "Turdus" qaratoyuğu quşudur Braziliya, Qayana, Surinam və Venesuelada yayılmışdır. Açıq sahələr, qalereya meşələri olan savannalar, serrado, rütubətli meşə kənarları, qəhvə plantasiyaları və insan fəaliyyətinin təsiri altında olan müxtəlif yaşayış mühitlərində rast gəlinir.

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) rəyinə görə populyasiyası təhlükə altında deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qabil Sayadov

**Qabil Cumalı oğlu Sayadov** () — Azərbaycanlı karateçi və idman xadimi. Azərbaycan Karate Federasiyasının Baş katibi, karate üzrə 5-ci dan qara kəmər sahibi, "WFKF və KWU-SENSHI" beynəlxalq karate təşkilatlarının Azərbaycan üzrə rəsmi nümayəndəsi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi, beynəlxalq yarışların qalibi və kyokuşin karate dünya çempionatının mütləq çəkidə bürünc mükafatçısı, beynəlxalq dərəcəli hakim.

## Həyatı
Qabil Cumalı oğlu Sayadov 26 avqust 1976-cı ildə Ermənistan SSR-in Vardenis rayonunun Günəşli kəndində anadan olub. Uşaqlıq illərindən idmana maraq göstərmiş, erkən yaşlarından karate ilə məşğul olmağa başlamışdır. Orta təhsilini əla qiymətlərlə başa vurduqdan sonra, yüksək balla Qafqaz Universitetinə qəbul olur.

## Karyerası
İdman karyerasına karate üzrə başlayan Qabil Sayadov müxtəlif illərdə beynəlxalq yarışlarda çıxış edərək bir sıra uğurlar qazanmışdır. O, dünya çempionatlarının qalibi (2006) və bürünc mükafatçısı (2018)  olub.

Uzun illər məşqçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olmuş, bir çox gənc idmançının yetişdirilməsində rol oynamışdır. Yüksək nəticələrinə görə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Hazırda Azərbaycan Karate Federasiyasının baş katibi vəzifəsini icra edir.

Eyni zamanda, "WFKF və KWU-SENSHI" beynəlxalq karate təşkilatlarının Azərbaycan üzrə rəsmi nümayəndəsi qismində fəaliyyət göstərir.

Ailəlidir, 3 övladı var.

## Fəxri adları və titulları

* 5-ci dan qara kəmər sahibi;
* Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi;
* Dünya çempionatlarının mükafatçısı;
* Hərbi döyüş çoxnövçülüyü üzrə dünya çempionu (2006);
* Azərbaycan Karate Federasiyasının baş katibi;
* "WFKF və KWU-SENSHI"nin Azərbaycan üzrə rəsmi nümayəndəsi.

## İstinadlar
Tənzilə Ərdoğan

**Tənzilə Ərdoğan** (3 may 1924, Rizə, Dumankaya - 7 oktyabr 2011, Kadıköy, İstanbul) — Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın anası.

## Həyatı
Tənzilə Ərdoğan (evlilikdən əvvəlki soyadı **Mutlu**) 3 May 1924-cü ildə Türkiyənin Rizə ilinin Dumankaya kəndində anadan olub. İbtidai məktəbi Rizədə bitirib. Ankarada orta məktəbdə oxuyan Tənzilə xanım daha sonra anasının istəyi ilə təhsilini yarımçıq qoyub. 1947-ci ildə İstanbulda Əhməd Ərdoğanla ailə həyatı qurub. Onların övladı Rəcəb Tayyib 1954-cü ildə İstanbulda, Bəyoğlu ilinin Kasımpaşa tarixi rayonunda dünyaya gəlib.

Həyat yoldaşı rəhmətə gedəndən sonra müəyyən müddət Rifah Partiyasının qadın təşkilatında və Rifah Partiyasının İstanbul vilayət qadın təşkilatının rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

Tənzilə Ərdoğan 7 oktyabr 2011-ci ildə müalicə aldığı İstanbul Kadıköy Medipol Universiteti xəstəxanasında 87 yaşında vəfat etdi.

Cənazə namazı İstanbulun Fatih məscidində qılınıb. Qaracaəhməd qəbiristanlığında dəfn edilib.

## Xatirəsi

* Tənzilə Ərdoğan adına Rizə Güneysu Dövlət xəstəxanası
* Tənzilə Ərdoğan adına Üsküdar Qız Anadolu İmam Hatip liseyi

## İstinadlar
Anas nesiotis

**Anas nesiotis** — Ördəklər fəsiləsinin Əsl ördəklər yarımfəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Anas nesiotis Yeni Zelandiyanın Kempbell adaları qrupuna endemik olan kiçik, uçmaq bacarığı olmayan və gecə aktiv olan ördək növüdür.

Bəzən qonur cürtütü ilə eyni növ kimi qəbul edilir. Lələkləri Okland cürtütünə bənzəyir, tünd qəhvəyi rəngdədir, başı və beli yaşıl parıltılıdır, erkəklərin döş hissəsi şabalıdı rəngdədir, dişilər isə tamamilə tünd qəhvəyi rəngdədir. Təbii yaşayış mühiti "Poa" otu, qıjılar və iri otlarla örtülü tussok çölləridir. Bu növ həmçinin adalarda yuva quran petrol quşlarının yuvalarından və yollarından istifadə edir. Görünür, vəhşi təbiətdə əraziyə bağlıdır və əsasən amfipodlar və həşəratlarla qidalanır.

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) onu "Zəif" statusuna aid edib.

## Qorunma statusu

Anas nesiotis bir zamanlar Kembel adasında (Motu İhupuku) yaşayırdı, lakin Norveç siçanlarının (onların yumurtalarını və balalarını yeyən) tətbiqi nəticəsində burada nəsli kəsildi və bir müddət nəslinin kəsildiyi güman edildi. 1975-ci ildə Kembel yaxınlığındakı Dent adasında (23 hektar) yenidən kəşf edildi. Bu adada siçanlar yox idi. Populyasiya o qədər kiçik idi ki, tək bir hadisə onun tamamilə nəslinin kəsilməsinə səbəb ola bilərdi. Bunun qarşısını almaq üçün 1984-cü ildə "Qoruma Departamenti" tərəfindən 11 fərd Pūkaha / Maunt Brüs Milli Vəhşi Təbiət Mərkəzində qorunmaya alındı və qalanları 1990-cı ildə əlavə edildi. Onlar həmçinin 1979-cu ildə "kritik təhlükə altında olan növlər" siyahısına daxil edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* BirdLife International – "Campbell island teal can go home"
* BirdLife International – "Rat eradication and captive breeding have helped save the Campbell Islands Teal from extinction"
* BirdLife International – Species Factsheet
* TerraNature – Campbell Island teal
Romen Sardu

**Romen Sardu** (; ) — Fransa yazıçısı. Roman Sardu tarixi roman janrında xüsusi üslubu ilə tanınır və oxucularına keçmiş dövrləri real və təsirli şəkildə təqdim edir. Məşhur Fransa müğənnisi və bəstəkarı Mişel Sardunun oğlu, komediya aktyoru Devi Sardunun qardaşıdır.
## Həyatı
Romen Sardu 6 yanvar 1974-cü ildə Fransanın Bulon-Biyankur şəhərində anadan olub. O, sənətkar ailəsində böyüdüyü üçün kiçik yaşlarından musiqi və ədəbiyyata böyük maraq göstərmişdir. O, xüsusilə opera sənətinə və Rixard Vaqnerin musiqisinə heyran idi. Akademik təhsilini tamamlamaq əvəzinə, dramaturq olmağa qərar verərək teatr dərsləri almağa başladı. Ardınca, dörd il boyunca kənd həyatına çəkilərək tarixçilərin əsərlərini öyrəndi və tarixi araşdırmalara yönəldi.

Sardo yazıçılıq fəaliyyətinə uşaqlar üçün ssenarilər yazmaqla başladı. O, bir müddət Los-Ancelesdə yaşayaraq ssenari yazmaq təcrübəsi qazandı. Daha sonra Fransaya qayıdaraq ilk romanını yazdı. Onun ilk romanı 2002-ci ildə yazdığı "Günahlarımızı bağışlayın" (Pardonnez nos offenses) əsəridir. 2002-ci ildə nəşr olunan əsər böyük oxucu marağı qazandı. Bu əsər orta əsrlərdə kilsənin gücü və siyasi intriqalar ətrafında cərəyan edən hadisələri təsvir edir. O, bu romanında tarixi detalları realistik şəkildə təsvir edərək oxucularına keçmişin qaranlıq dünyasını canlandırır.

Sardonun yazı üslubunda tarixi detallara, dini mövzulara və dərin fəlsəfi suallara böyük önəm verir. O, tarixi hadisələri real kontekstdə təqdim etməklə yanaşı, qəhrəmanlarının psixoloji dünyasını da incəliklə işləyir. Onun digər məşhur romanları arasında aşağıdakıları fərqlənirmək olar:
* Tanrının parıltısı (L'Éclat de Dieu) – dini və mistik elementlərlə zəngin tarixi roman;
* Yeni ildən bir saniyə əvvəl (Une Seconde avant Noël) – fərqli üslubu ilə seçilən, Şaxta Baba mifinə yeni baxış gətirən roman;
* Maxence – tarixi mövzuları əhatə edən komiks seriyası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Romain Sardou’s Website
Sümeyyə Ərdoğan

**Sümeyyə Ərdoğan Bayraktar** (22 avqust 1985, İstanbul) — Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın dördüncü övladı, Səlçuk Bayraktarın həyat yoldaşı. 2013-cü ildə o, vaxtilə ölkənin baş naziri vəzifəsini icra edən atasının əsas məsləhətçilərindən biri idi.

## Erkən illəri və təhsili
Sümeyye Erdoğan 22 avqust 1985-ci ildə İstanbulda Rəcəb Tayyib və Əminə Ərdoğanın ailəsində anadan olub. Əhməd Burak, Nəcməddin Bilal adlı qardaşları və Esra adlı bacısı var.

Kadıköy Yabancı Dil Ağırlıklı İmam Hatip liseyini bitirib. Ali təhsilini ABŞ-da alıb. O, İndiana Universitetinin İctimai və Ətraf Mühit məsələləri məktəbinin Siyasi Araşdırmalar fakültəsinə qəbul olub. 2005-ci ildə Sümeyyə Ərdoğan İndiana Universitetinin Siyasi Araşdırmalar üzrə bakalavr dərəcəsinı aldı. 2008-ci ildə London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin iqtisadiyyat fakültəsini magistr dərəcəsilə bitirdi.

## Karyerası
Sümeyyə Ərdoğan ali təhsilini başa vurduqdan sonra Ankarada İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Statistika, İqtisadi və Sosial Təlim və Araşdırma Mərkəzində (SESRIC) ekspert vəzifəsində işləyib. Rəcəb Tayyib Ərdoğan prezident seçilənə qədər Sümeyyə dörd il atasının xüsusi siyasi müşaviri vəzifəsində çalışıb. Son bir ildə o, rəsmi olaraq AK Partiya sədrinin müşaviri vəzifəsini icra edib. O, ölkəyə səfərləri zamanı insanları dinləyib, onların müraciətləri ilə bağlı partiyanın müvafiq şöbələrini məlumatlandırıb və insanlara kömək edib.

2014-cü ilin avqustunda Sümeyyə bu vəzifədən istefa verdi. İstefasından sonra o, vətəndaş cəmiyyəti işinə diqqət yetirdi və Qadınlar və Demokratiya Dərnəyinin (KADEM) vitse-prezidenti kimi fəaliyyətə başladı.

## Şəxsi həyatı
Sümeyyə 2016-cı ilin mart ayında Səlcuq Bayraqdarla nişanlandı və 14 may 2016-cı ildə onunla ailə həyatı qurdu. 13 avqust 2017-ci ildə cütlüyün qızı Canan Aybüke, 9 yanvar 2024-cü ildə Asım Özdemir adlı oğlu dünyaya gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sulaq

**Sulaq** — yer örtüyü daimi olaraq, illər və ya onilliklər ərzində və ya yalnız mövsümi olaraq su altında qalan və ya su ilə doymuş ekosistemdir. Daşqınlar əsasən torpaqlarda oksigensiz (anoksik) proseslərin baş verməsi ilə nəticələnir . Sulaqlar su hövzələri ilə quru torpaqlar arasında keçid zonasını təşkil edir. Buradakı bitkilər köklərinin oksigendən kasad sulu torpaqlara uyğunlaşmasına görə digər quru və ya su ekosistemlərindən fərqlənir. Bu ekosistemlər geniş çeşiddə su və yarı-su bitki və heyvanları üçün habitatlar təşkil edir və ekosistemlərin arasında müxtəlifliyin ən yüksək olduğu ərazilərdən sayılır. Bitkilər sulaqlarda nitratlar və fosfor kimi qida maddələrinin ifrat dərəcədə toplanmasının qarşısını aldığına görə burada su keyfiyyəti də yüksək olur.

## İstinadlar
Lophodytes cucullatus

**Lophodytes cucullatus** — Balıq yeyən ördək növü. "Anatinae" yarımfəsiləsinə aiddir. Bu növ, Lophodytes cinsinin yeganə müasir nümayəndəsidir. Cinsin adı yunanca "lophos" və "dutes"  sözlərindən gəlir. Bu quş görünüşünə görə çox cəlbedicidir; hər iki cinsin başında qaldırıb endirə biləcəyi kəkili var və erkək fərdlərin çoxalma dövründəki lələkləri gözəl naxışlı və rəngli olur.
"Lophodytes cucullatus", yalnız Avropa və Asiyada yaşayan Mergellus albellus növündən sonra ən kiçik ördək növüdür. Bu, həmçinin yalnız Şimali Amerikada yaşayan yeganə növdür.

## Təsvir

"Lophodytes cucullatus" cinsi dimorfizmə malik bir növdür. Yetkin dişi fərdlərin bədəni boz-qəhvəyi rəngdədir, aşağı sinə və qarın hissəsində ensiz ağ ləkə var. Başının arxasından uzanan açıq qırmızı-qəhvəyi rəngli kəkili var. Çoxalma mövsümündən kənarda erkək fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin erkəklərin gözləri sarı, dişilərin gözləri isə qəhvəyi rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yaranma

Fəlsəfədə, sistemlər nəzəriyyəsində, elmdə və incəsənətdə **yaranma** mürəkkəb bir varlıqda, onun tərkib hissələrində müşahidə olunmayan xassələr və ya davranışların müşahidə olunmasına deyilir və sözügedən xassələr və davranışlar tərkib hissələrin bir-birilə qarşılıqlı əlaqəyə girməsi ilə ortaya çıxır.

Yaranma inteqrativ səviyyələr və mürəkkəb sistemlər nəzəriyyələrində mərkəzi rol oynayır. Məsələn, biologiyada öyrənilən həyat məfhumu kimya və fizikanın yaranan bir xüsusiyyətidir.

## Elmdə
Makroskopik sistemi çox sayda mikroskopik sistemlərdən ibarət bir çoxluq olaraq görmək olsa da, fizikada yaranma makroskopik miqyasda (zaman və ya məkanda) deyil, mikroskopik miqyasda özünü biruzə verən bir xüsusiyyəti, qanunu və ya məfhumu təsvir etmək üçün istifadə olunur.Fiziki sistemin yaranan davranışı yalnız mikroskopik komponentlərin sayının sonsuzluğa yaxınlaşdığı limitdə ortaya çıxan kəyfiyyətdir.

## İstinadlar
Gətirilmə növlər

**Gətirilmə növlər**, **adventiv növlər**, **yad növlər**, **ekzotik növlər**, **immiqrant** **növlər, introduksiya olunmuş** **növlər** təbii coğrafi arealından kənarda yaşayan, lakin oraya birbaşa və ya dolayı yolla, qəsdən və ya təsadüfən insan fəaliyyəti ilə gətirilmiş növlərdir. Yerli olmayan növlər yerli ekosistemə müxtəlif təsirlər göstərə bilər. Gətirildiyi yerdə oturuşmuş və bu ərazidən kənara yayılmış növlər naturalizasiya olunmuş sayılır. İnsan tərəfindən gətirilmə prosesi bioloji kolonizasiyadan fərqlənir. Bioloji kolonizasiya zamanı növlər fırtınalar və raftinq kimi "təbii" (qeyri-insani) vasitələrlə yeni ərazilərə yayılır. Latınca **neobiot** termini bu növlərin mövcud bioloji şəbəkə (məsələn, qida şəbəkəsi) əlaqələri baxımından mühit üçün *yeni* biota olmasını əks etdirir. Neobiotlar əlavə olaraq **neozoa** (heyvanlar) və **neofitlərə** (bitkilər) bölünə bilər.

Gətirilmə növlərin təsiri çox dəyişkəndir. Bəziləri yerli ekosistemə əhəmiyyətli dərəcədə mənfi təsir göstərir (bu halda onlar da daha konkret olaraq işğalçı növlər kimi təsnif edilirlər), digərləri isə az və ya heç bir mənfi təsir göstərə bilmir və daxil olduqları ekosistemə yaxşı inteqrasiya edə bilərlər. Bəzi növlər zərərvericilərlə mübarizə aparmaq üçün qəsdən gətirilir. Bu yanaşma bionəzarət adlanır və məsələn, kənd təsərrüfatında pestisidlərə faydalı bir alternativ hesab edilə bilər. Bəzi hallarda uzunmüddətli perspektivdə faydalı və ya zərərli olma potensialı naməlum olaraq qalır. Gətirilmə növlərin təbii mühitə təsiri alimlər, hökumətlər, fermerlər və başqaları tərəfindən böyük diqqət görmüş mövzulardandır.

## İstinadlar
Aythya americana

**Aythya americana** (*Amerika qırmızıbaş ördəyi*) — orta ölçülü dalğıc ördək növüdür. Elmi adı, Hesixius və Aristotel kimi müəlliflər tərəfindən qeyd olunmuş müəyyən edilməmiş dəniz quşu mənasını verən yunanca "aithuia" və Amerika mənasını verən latın "americana" sözlərindən törəmişdir. Qırmızıbaş ördəyin uzunluğu 40-56 sm, qanadları arası məsafə isə 74-84 sm-dir. Çəkisi 1,030-1,080 qram arasında dəyişir, erkəklərin orta çəkisi 1,080 qram, dişilərin isə 1,030 qramdır. Bu növ, Aythya cinsinə aiddir və bu cinsə daxil olan 12 növdən biridir. Qırmızıbaş və adi qırmızıbaş qaraördək qardaş qrup təşkil edir və bu qrup öz növbəsində ağquyruq ördəklə qohumdur. Bu su quşu, erkəklərin çoxalma dövründə mis rəngli başı və açıq mavi dimdiyi ilə digər ördəklərdən asanlıqla fərqlənir. Ağquyruq ördəkdən isə daha yumru başı, qısa dimdiyi və qırmızı deyil, sarı gözləri ilə seçilir. Avrasiya adi qırmızıbaş ördəyi isə daha bənzərdir, lakin arealları çox nadir hallarda üst-üstə düşür. Bundan əlavə, onun qırmızı gözləri və daha iti, daha az yumru baş forması var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Odontophorus hyperythrus

**Odontophorus hyperythrus** (*Şabalıdı meşə bildirçini*) — "Odontophoridae" fəsiləsinə aid olan, "Yeni Dünya" bildirçin növü. Yalnız Kolumbiya da rast gəlinir.

## Təsvir

Şabalıdı meşə bildirçini 25-29 sm uzunluğundadır. Erkək fərdlərin çəkisi 325-380 qram, dişi fərdlərin çəkisi isə 325-330 qramdır. Hər iki cinsin göz ətrafında boz-ağ lələklər var, lakin dişi fərdlərdə bu lələklər daha geniş yayılmışdır. Erkək fərdlərin başı şabalıdı, beli, quyruğu və qanadları qəhvəyi rəngdədir. Quyruq hissəsində incə qara xətlər var. Boğaz və alt hissələr qırmızımtıldır. Dişi fərdlərin başının üst hissəsi tünd qəhvəyi, döş və qarın hissələri isə tünd bozdur. Cavan fərdlər dişi fərdlərə bənzəyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Turnix castanotus

**Turnix castanotus** (*Şabalıdıbel üçbarmaq*) — "Turnicidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Avstraliyaya endemikdir.

## Yayılması və yaşayış yeri

Şimali Avstraliyaya məxsus olan bu növ Qərbi Avstraliyanın Dampier yarımadasından şimal-qərb Kvinsləndin Körfəz ölkəsindəki Vestmorlend Stansiyasına qədər yayılmışdır. Qreqori Dauns və Avqustus Dauns kimi daha şərqdəki ərazilərdən də qeydlər var. Həmçinin Melvill adası və Qrut Eylandtda da tapılır. Borrolula və Makartur çayı ətrafında bir zamanlar çoxsaylı idi, lakin indi deyil. Kvinslənddə mövcudluğu yalnız 2020-ci ildə təsdiqləndi.
Onun təbii yaşayış yerləri aşağı otluqlar və Evkalipt meşələri və meşəlikləridir. Kvarsit-qumdaşı silsilələri, yaylalar və uçurumlar üstünlük təşkil edir, əsasən (lakin həmişə deyil) yayda 800 mm-dən çox yağıntı alan ərazilərdə yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Glaucidium castanotum

**Glaucidium castanotum** (*Şabalıdıbel bayquşcuq*) (tez-tez səhvən "*Glaucidium castanonotum*" kimi yazılır) — Şri-Lankaya endemik olan bir bayquş növü. Bu növ, tipik bayquşlar olaraq bilinən və kiçik bayquş növlərinin əksəriyyətini özündə cəmləşdirən "Strigidae" fəsiləsinə aiddir. Bu növ əvvəllər meşə bayquşcuğunun yarımnövü hesab edilirdi.

## Təsvir

Şabalıdıbel bayquşcuq kiçik və tıx görünüşlüdür, uzunluğu 19 sm-dir. Şəklində, ölçüsündə və görünüşündə meşə bayquşcuğuna bənzəyir, lakin üst hissələri, çiyin lələkləri və qanad örtükləri əsasən şabalıdı-qəhvəyi rəngdədir və tünd zolaqlarla örtülüdür. Alt hissələri ağ rəngdədir və qara mərkəzi xətlər var. Üz diski əsasən qəhvəyi rəngdədir və gözləri sarıdır. Boynunda ağ zolaq var. Cinslər görünüş etibarilə oxşardır və cinsi dimorfizm yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eremopterix leucotis

**Eremopterix leucotis** (*Şabalıdıbel sərçə torağayı*) — Sahara səhrasının cənubunda yaşayan və çoxalan sərçəkimilər qrupuna aid bir quş növü.

## Təsvir
Bu kiçik torağay növü 11 sm uzunluğundadır. Erkək fərdlər gözəl görünüşə malikdir, alt hissələri və başı tamamilə qara rəngdədir, yalnız boynun arxa hissəsində və gözlərin arxasında parlaq ağ ləkələr var. Üst hissələri və qanadları şabalıdı rəngdədir və bəzi tünd zolaqlar var. Qalın dimdiyi bozdur. Dişi şabalıdıbel sərçə torağayı daha solğun görünüşlüdür, alt hissələri və başı ağır zolaqlı açıq sarı-ağ rəngdədir və boynunda ağ zolaq var. Üst hissələri şabalıdı rəngdədir və ləkəlidir. Cavan quşlar, dişi fərdlərə bənzəyir.

## Həmçinin bax
* Eremopterix signatus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phacellodomus dorsalis

**Phacellodomus dorsalis** (*Şabalıdıbel tikanquşu*) — "Furnariidae" fəsiləsinə aid olan və "Təhlükəyə Yaxın" kimi qiymətləndirilən bir quş növü. Peruya endemikdir.

## Təsvir

"Phacellodomus dorsalis" 19-21 sm uzunluğunda və təxminən 33-39 qram ağırlığındadır. Bu, öz cinsinin ən uzun nümayəndəsidir və ən uzun dimdiyə malikdir. Cinslərin lələk örtüyü eynidir. Yetkin fərdlərin gözün üstündə açıq boz-qəhvəyi rəngli "supercilium" xətti var, bu xətt gözdən kənara doğru uzanır və genişlənir, incə tünd qəhvəyi "maskası" və solğun qəhvəyi-qonur yanaq lələkləri var. Başının üst hissəsi tünd boz-qəhvəyi rəngdədir və solğun qırmızımtıl zolaqlarla örtülüdür, üst beli boz-qəhvəyi rəngdədir və aşağı bel hissəsinə doğru şabalıdı rənginə keçir, bel hissəsi boz-qəhvəyi, quyruqüstü örtükləri isə qırmızımtıl-qəhvəyi çalarlı boz-qəhvəyi rəngdədir. Qanadları əsasən müxtəlif qəhvəyi rənglərdədir və bəzi qırmızımtıl çalarlar var, uçuş lələkləri şabalıdı rəngdədir və tünd ucları var. Quyruğunun mərkəzi cüt lələkləri solğun şabalıdı rəngdədir və daxili hissələri daha qəhvəyidir, digər lələklər isə qırmızımtıl-şabalıdı rəngdədir və solğun qəhvəyi ucları var. Boğazı və yanaq hissəsi ağdır, üst döşü qəhvəyi-qonur rəngdədir və qırmızımtıl yan tərəfləri və ağ ləkələri var ki, bu ləkələr nizamsız bir zolaq əmələ gətirir. Aşağı döş və qarın hissələri ağ və qəhvəyi ləkəlidir, quyruqaltı örtükləri isə qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir və qeyri-müəyyən ləkələr var. Gözləri boz, üst çənəsi tünd zeytun-qonur və ya tünd qonur, alt çənəsi gümüşü-boz və ya zeytun-boz, ayaqları və dırnaqları isə boz və ya mavi-boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Celeus elegans

**Celeus elegans** (*Şabalıdı ağacdələn*) — ağacdələn fəsiləsinin "Picinae" yarımfəsiləsinə aid bir quş növü.

## Təsvir
Şabalıdı ağacdələn təxminən 26–32 sm uzunluğundadır. "C. e. hellmayri" yarımnövünün çəkisi 138–168 qram, "C. e. leotaudi" yarımnövünün çəkisi 93–139 qram, "C. e. jumanus" yarımnövünün çəkisi isə 112–146 qramdır. Bütün yarımnövlərin erkək fərdlərinin geniş parlaq qırmızı yanaq və çənə hissəsi var; dişi fərdlərdə qırmızı rəng yoxdur. Nominativ yarımnöv olan "C. e. elegans"ın hər iki cinsinin yetkin fərdlərinin alın, baş və kəkili açıq sarımtıl krem rəngdədir. Başın qalan hissəsi, o cümlədən çənə və boğaz, tünd şabalıdı-qəhvəyi rəngdədir. Üst hissələri tünd qırmızımtıl-şabalıdı rəngdədir, bel və quyruqüstü örtükləri krem-sarımtıldır və bəzən belində zəif qara zolaqlar olur. Uçuş lələkləri qaradır və əsas hissələrində qırmızımtıl zolaqlar var. Qanad örtüklərində kiçik ağ ləkələr var. Quyruq lələkləri qaradır və ən xarici cütündə qırmızımtıl rəng olur. Alt hissələri tünd şabalıdı-qəhvəyi rəngdədir; bəzən qarın və quyruqaltı hissələri daha açıq rəngdədir. Yan tərəfləri açıq krem-darçını rəngdədir və bəzən qeyri-müəyyən tünd zolaqlar olur. Yetkin fərdlərin dimdiyi fil sümüyü rəngindən sarı və ya yaşıl-sarıya qədər dəyişir, gözləri qırmızı-qəhvəyi və ya qırmızı, ayaqları isə zeytun rəngindən tünd bozadək dəyişir. Cavan fərdlər yetkinlərə bənzəyir, lakin üzləri mat qara rəngdədir və alt hissələrində tünd ləkələr var.

## Həmçinin bax
* Celeus castaneus
* Celeus flavescens

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Thamnophilus palliatus

**Thamnophilus palliatus** (*Şabalıdıbel qarışqayeyən*) — "Thamnophilidae" fəsiləsinin, "Thamnophilinae" yarımfəsiləsinə aid olan tipik qarışqaquşu növü. Boliviya, Braziliya və Peruda rast gəlinir.

## Təsvir

"Thamnophilus palliatus" 16-17 sm uzunluğunda və 26-28 qram ağırlığındadır. "Thamnophilus" cinsinə aid olan quşlar qarışqaquşu fəsiləsinin iri nümayəndələridir; hamısının qıvrımlı dimdiyi var. Bu növ cinsi dimorfizm nümayiş etdirir, lakin hər iki cinsin kəkili var. Nominativ yarımnöv olan "T. p. palliatus"un erkək fərdlərinin başının üst hissəsi qara və alın hissəsində ağ ləkələr var. Üz və boyun hissələri qara və ağ ləkəlidir. Üst hissələri, qanadları və quyruğu qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Boğazında qara və ağ zolaqlar var, qarın hissəsi isə qara və ağ zolaqlıdır və yan tərəflərində qırmızımtıl çalarlar var. Dişi fərdlər erkəklərə çox bənzəyir, lakin başının üst hissəsi tünd qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir və qarın hissəsindəki ağ zolaqlar daha genişdir. Hər iki cinsin gözləri açıq rəngdədir və rəngi dəyişir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Orthotomus chaktomuk

**Orthotomus chaktomuk** — Sərçəkimilər yarımfəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Orthotomus chaktomuk Kambocaya endemik quş növüdür. Mekonq çayının daşqın düzənliyindəki, sıx kolluqlarla örtülü bir ərazidə məhdudlaşmışdır. İlk dəfə 2009-cu ildə Kambocanın paytaxtı Pnompen quş qripi yoxlamaları zamanı alimlər tərəfindən kəşf edilmiş və qeydə alınmışdır. 2013-cü ildə müstəqil bir növ olduğu müəyyən edilmiş və rəsmi şəkildə təsvir edilmişdir. Bu, başında narıncı-qırmızı kəkili olan təxminən 10 sm uzunluğunda çox kiçik bir quşdur.

Orthotomus chaktomuk ilk dəfə 2009-cu ildə Pnompendə quş qripi yoxlamaları zamanı kəşf edilmişdir. O vaxtdan bəri Pnompenin müxtəlif yerlərində, o cümlədən quş tədqiqatçısı Aşiş Conun onu fotoşəkilini çəkdiyi bir tikinti sahəsində də müşahidə edilmişdir. Onun çəkdiyi şəkil sonradan quşun təsvir edilməsində kömək etmişdir. 2012-ci ilin iyun ayında Con, "Wildlife Conservation Society", "BirdLife International", "Kanzas Universiteti", "Luiziana Ştat Universiteti" və "Sam Veasna Mərkəzi" ilə əməkdaşlığa başlayaraq quşun lələklərini, genetikasını və mahnısını araşdırmışdır. Bu testlər onun müstəqil bir növ olduğunu müəyyən etmişdir. Orthotomus chaktomukun rəsmi təsviri "Oriental Bird Club"ın "Forktail" jurnalının xüsusi onlayn buraxılışında dərc edilmişdir. Onun elmi adı (chaktomuk) Khmer dilində "dörd üz" mənasını verən bir sözdən götürülmüşdür ki, bu da quşun tapıldığı yeri təsvir edir: Bassak çayı, Mekonq və Tonle Sapın birləşdiyi daşqın düzənliyi.

Orthotomus chaktomukun narıncı-qırmızı baş təpəsi və qara boğazı var. Bədəninin qalan hissəsi açıq və tünd boz rəngdədir. Uzunluğu 11–12 sm, çəkisi isə 6–8 qram arasındadır. Orthotomus chaktomukun "yüksək səslə çağırışı" ilə tanınır ki, bu da tündboyun tikiçi quşunun çağırışına bənzəyir.

## Yaşayış mühiti və statusu
Orthotomus chaktomuk Mekonq çayının daşqın düzənliyindəki kiçik bir sıx kolluq ərazisində yaşayır. Bu sıx kolluq yaşayış mühiti, böyük bir şəhərin kənarında yaşamasına baxmayaraq, uzun müddət kəşf edilməməsinin səbəbi olmuşdur. Bu, Kambocaya endemik olan iki quş növündən biridir, digəri isə Kamboca qarğa quşudur. Orthotomus chaktomuku kəşf edənləri, onun Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısında "Təhlükəyə Yaxın" kimi qeyd edilməsini tövsiyə etmişlər. Onlar bildirmişlər ki, bu növ şəhərləşmənin artması nəticəsində yaşayış mühitinin azalması riski ilə üzləşir. Yeni kəşf edilən növlərin əksəriyyəti belə təsnif edilir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

*  Oriental Bird Images: ''Cambodian Tailorbird''   Selected images
Loriculus camiguinensis

**Loriculus camiguinensis** — Tutuquşukimilər yarımfəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Loriculus camiguinensis Filippinin Kamiqin adasına endemik olan tutuquşudur. Onun yaşayış mühiti getdikcə azalır. Kamiqindəki bu tutuquşu populyasiyasının taksonomiyası qeyri-müəyyəndir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısı tərəfindən hələ qiymətləndirilməsə də, bu növün əsasən qəfəsdə saxlanılan quş ticarəti səbəbilə, təhlükə altında olduğu və populyasiyasının azaldığı güman edilir.

Loriculus camiguinensis əsasən yaşıl rəngdədir, boğazı, üzü və budları mavi, quyruğu və baş təpəsi isə qırmızıdır. Erkək və dişi quşlar eyni görünüşə malikdir ki, bu da Filippinə aid olan asma tutuquşuları üçün qeyri-adi haldır. Digər adalarda yaşayan bütün populyasiyalarda yalnız erkəklərin ön tərəfində qırmızı sahə var.

2006-cı ildə Mindanaonun şimal sahilində yerləşən Kamiqin adasında yaşayan Loriculus camiguinensis Filippinin Loriculus philippensisinin fərqli bir növ kimi təsvir edilmişdir. Bu növ mavi üzü, qırmızı baş təpəsi, daha uzun quyruğu və cinsi dimorfizmin olmaması ilə fərqlənir. Lakin onların taksonomiyasını aydınlaşdırmaq üçün daha çox araşdırma və DNT təhlili tələb olunur.

Qidası nektar, toxumlar, "Musa" cinsinə aid olan vəhşi bananlar, yumşaq meyvələr, giləmeyvələr və çiçəklərdən ibarətdir. Əsasən tək görünsə də, cüt və ya kiçik qruplar halında da rast gəlinir.

Çoxalma mövsümü sentyabr ilə noyabr ayları arasındadır. Ölmüş ağac qıjılarının boşluqlarında yuva qurur.

## Qorunma statusu
Bu növə yalnız dəniz səviyyəsindən 150 ilə 1.700 metr yüksəklikdəki düzənlik meşələrində və ikinci dərəcəli meşələrdə rast gələnir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) hələ bu növü müstəqil bir növ kimi tanımadığı üçün Kamiqin asma tutuquşusunu qiymətləndirməyib. Ümumilikdə qəbul edilir ki, bu növ təhlükə altındadır, çünki adada artıq nadirdir. Qanunsuz vəhşi təbiət ticarəti ilə ciddi təhdid altındadır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Oriental Bird Images: ''Camiguin Hanging Parrot''   Selected photos
Hypsipetes catarmanensis

**Hypsipetes catarmanensis** — Sərçəkimilər dəstəsinin Bülbüllər fəsiləsinə və oxuyan sərçələr yarımdəstəsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Hypsipetes catarmanensisə yalnız Filippinin Kamiqin adasında rast gəlinir. Bu ölkəyə endemikdir. Hypsipetes catarmanensis əvvəllər Hypsipetes everettinin yarımnövü kimi qəbul edilirdi, lakin sonrakı araşdırmalar onun müstəqil bir növ olduğunu müəyyən etmişdir.

Hypsipetes catarmanensis böyük, qəhvəyi rəngli və sarımtıl çaları olan bir bülbül kimi təsvir edilir. Hypsipetes everettidən daha tünd rəngli və daha solğun sarı çaları ilə fərqlənir. Həmçinin daha böyük bir dimdiyə malikdir. "EBird" onun mahnısını və çağırışlarını belə təsvir edir: "*Orta tonlu notlardan ibarət enən bir seriyadan ibarətdir, sonunda daha yüksək bir notla bitir. Həmçinin kobud cırıltılı çağırışlar və burun səsləri verir*." Əvvəllər eyni növ kimi qəbul edilən sarımtıl bülbüldən daha tünd lələkləri, xüsusilə baş təpəsinin rəngi ilə fərqlənir. Həmçinin əhəmiyyətli dərəcədə daha uzun qanadları və böyük bir dimdiyi var.

Həm erkək, həm də dişi fərdlər forması və lələk rəngi baxımından eynidir, lakin erkəklər bir qədər daha iridir.

Qidası əsasən həşəratlar və meyvələrdən ibarətdir, lakin xüsusiyyətləri haqqında çox az məlumat var. Bu növün çoxalma davranışı haqqında demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur. İyun ayında böyümüş cinsiyyət orqanları olan quşlar toplanmışdır. Bununla belə, bu quşun cütləşməsi, yuvası və balaların böyümə mərhələləri haqqında heç bir təsvir yoxdur.

## Yaşayış mühiti və qorunma statusu
Bu növ yalnız dəniz səviyyəsindən 150 ilə 1.700 metr yüksəklikdəki düzənlik meşələrində və ikinci dərəcəli meşələrdə tapılır. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) bu quşu "Təhlükəyə Yaxın" statusuna aid edib. Populyasiyanın təxminən 1.000-2.499 yetkin fərddən ibarət olduğu qiymətləndirilir. Məhdud yayılma sahəsinə baxmayaraq, öz ərazisində yerli miqyasda geniş yayılmışdır və pozulmuş yaşayış mühitində yaşaya bilir. Hazırda bu növ üçün əsas təhlükələr yoxdur və populyasiyanın sabit olduğu güman edilir, lakin kiçik yayılma sahəsinə daha çox zərər yetirilsə, vəziyyət dəyişə bilər.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pseudoseisura cristata

**Pseudoseisura cristata** — Sərçəkimilər yarımfəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Pseudoseisura cristata monotipikdir. Lakin indi P.unirufa adlandırılan növ əvvəllər onun yarımnövü hesab edilirdi. O zaman iki yarımnövdən ibarət olan P. cristata "qırmızı cristata" adlandırılırdı. 2000-ci ildə dərc edilmiş bir məqalədəki məlumatlara əsasən bu iki takson ayrıldı. Qarışıqlıq yaradan məqam isə, 2000-ci il məqaləsinin müəlliflərinin təklifindən fərqli olaraq, "Amerika Ornitologiya Cəmiyyətinin Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" və "Clements" taksonomiyası P. unirufa-nı "qırmızı cristata" adlandırır.

Pseudoseisura cristata qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir, alt hissələri bir qədər açıq rənglidir. Uçuş lələklərinin ucları tünd qəhvəyi, quyruq lələklərinin ucları isə tükcüklərdən məhrumdur. Gözlərinin rəngi sarıdır. Cavan fərdlərin kəkili yetkinlərdən daha qısadır, üzlərində və alt hissələrində tünd zolaqlar və ya xətlər var, gözləri isə mavi-boz rəngdədir.

Pseudoseisura cristata Braziliyanın şərqində, təxminən şərqi Maranhao, Paraiba və mərkəzi Minas Gerais ilə məhdudlaşan bir ərazidə yayılmışdır. Pseudoseisura cristata meşəlik və kolluqlarda, həmçinin tropik yarpağını tökən meşələrdə yaşayır. İnsanların sıx yaşadığı ərazilərdən uzaqda, məskunlaşma yerləri ətrafında çoxsaylıdır. Dəniz səviyyəsindən 50–500 metr yüksəklikdə rast gəlinir.

Pseudoseisura cristata bütün il boyu yaşadığı ərazidə qalır.

Pseudoseisura cristata əsasən buğumayaqlılar və bitki materialları ilə qidalanır. Adətən cütlük halında və əsasən yerdə qidalanır, qidasını axtararkən yeri qazır və dərinləşdirir.

Pseudoseisura cristatanın çoxalma mövsümü dəqiq müəyyən edilməmişdir. Növ əsasən monoqam olsa da, çoxalma cütlüklərinin müşahidələrində dördə qədər yetkin fərdin balaları qidalandırdığı qeydə alınmışdır. Köməkçilərin əsas cütlüklə qohum olub-olmadığı məlum deyil. Yuva tikanlı budaqlardan hazırlanmış kütlədir, adətən enindən iki dəfə uzundur və ağac çəngəlində və ya elektrik dirəyində yerləşir. Yuvanın yuxarı hissəsində giriş tuneli var, bu tunel içəridə qabıq və ilan dərisi parçaları ilə örtülmüş otağa aparır. Seara ştatında bir yuva kəsr dişləri, çəngəl, plastik məhsullar və parçalar, kağız və tikanlı məftil kimi çoxsaylı insan mənşəli materiallar daxil edilmişdir. Yumurta sayı, inkubasiya müddəti, balaların uçma vaxtı və valideyn qayğısının digər detalları məlum deyil.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Pseudoseisura cristatanı "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kateqoriyasında qiymətləndirmişdir. Geniş yayılma sahəsinə malikdir və populyasiya ölçüsü məlum deyil, lakin artmaqda olduğu güman edilir. Heç bir birbaşa təhlükə müəyyən edilməmişdir. Növ, xüsusilə Kaatinganın ciddi şəkildə zədələndiyi və ya həddindən artıq otarılması olan ərazilərdə çoxsaylıdır və meşələrin təmizləndiyi yerlərdə yerli olaraq yayılma sahəsini genişləndirmişdir. Bundan əlavə, bir neçə qorunan ərazidə rast gəlinir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər