open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dəyirman (roman)

**Dəyirman** () — Rəşad Nuri Güntəkinin 1941-ci ildə satirik üslubda yazdığı qısa roman.

Roman ilk dəfə 1944-cü ildə nəşr edilmişdir. Romanın bəhs etdiyi dövr 1914-cü ildir və hadisələr Osmanlı imperiyasının Sarıpınar adlanan məntəqəsində cərəyan edir.

## Məzmunu
"Dəyirman" romanında uydurma bir zəlzələ hadisəsinin böyüyərək Osmanlı dövlətinin və hətta dünyanın gündəminə girən bir məsələ halına gəlməsi təsvir edilir.
Sarıpınar adlanan bir bölgədə meydana gəldiyi düşünülən bir zəlzələdən sonra baş verən tragikomik hadisələr, baş verməmiş zəlzələnin zəlzələ olubmuş kimi ortaya çıxarılması cəhdi canlandırılmışdır.

Anadoludakı yoxsul bir qəsəbə olan Sarıpınarın 1914-cü ildə rəhbər vəzifədə çalışanlar ruh dünyası canlandırılmış, səriştəsiz, intriqaçı dövlət məmuru tipləri yaradılmışdır.

Romandan hasil olan qənaət budur ki, dövlət məmuru olmayan hadisələri sanki baş vermiş kimi göstərməməlidir və hər kəs öz vəzifə və məsuliyyətlərinə uyğun hərəkət etməlidir. Çünki ört-basdır edilən səhvlər daha böyük problemlərə səbəb olur.

## Obrazlar
* Xəlil Hilmi Efendi: Vilayətin valisi, mülayim xasiyyətli və nəzakətli bir adam
* Rəşid bəy: Vilayətin bələdiyyə başqanı, yardımsevər bir insan
* Arif bəy: Vilayətin həkimi, valinin ən yaxın dostu
* Ömər bəy: Vilayətin zənginləridən, səxavətli bir insan
* Xurşid: Valinin mühafizəçisi, saf niyyətli insan
* Həmid bəy : Vilayətin mutasarrıfı (qubernatoru)
* Rüfət : Bələdiyyənin baş katibi
* Kızanlıklı Naciyə: Şəhərdə düzənlənən əyləncələrdə oynayan rəqqasə

## Nəşr
"Dəyirman" romanı ilk dəfə 1944-cü ildə İstanbulda Semih Lütfi nəşriyyatında yayınlanmışdır. Bundan sonra roman 1958, 1966, 1970, 1977, 1983, 1985, 1987, 1990, 1993, 2004, 2014 və daha sonrakı illərdə nəşr olunmuş, 2017-ci ildə müəllifin "Bütün əsərləri" toplusunun 7-ci cildinə daxil edilmişdir.

## Azərbaycan dilinə tərcümə
"Dəyirman" romanı Vaqif Sultanlının tərcüməsində 1994-cü ildə Azərbaycan Ensiklopediyası Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi tərəfindən "Yarpaq tökümü" ilə birlikdə 10.000 nüsxədə nəşr olunmuşdur.

## Səhnə həyatı
"Dəyirman" romanı Turgut Özakman tərəfindən "Sarıpınar 1914" adı ilə səhnələşdirilmiş və ilk dəfə 1968-ci ildə Ankara Sənət Teatrında (Ankara Sanat Tiyatrosu') tamaşaya qoyulmuşdur.

## Filmoqrafiya
1987-ci ildə "Dəyirman" romanının motivləri əsasında Barış Pirhasanın ssenarisi əsasında Atıf Yılmaz tərəfindən eyni adlı bədii film çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türk ədəbiyyatı
* Rəşad Nuri Güntəkin
Autsayder

**Autsayder** — müəyyən bir obyekt və ya kateqoriyadan kənar bir şey, müxtəlif səbəblərə görə inhisarçı birliklərə daxil olmayan firma və şirkətlər. Autsayderlərə həm iri, həm də xırda və ya orta müəssisələr aid edilir. Autsayderlər əksər halda yalnız zahirən müstəqil hesab edilir.

## Autsayderlər
Bazarda əsasən, azəhəmiyyətli yer tutan firma və şirkətlər;

Birjanın üzvü olmayan, lakin müəyyən edilmiş qaydalara riayət etmək şərti ilə satış zalında iş aparmağa icazəsi olan broker;

Beynəlxalq gəmiçilikdə bazardakı fəaliyyəti xətti konfranslar çərçivəsindən və onlarla rəqabətdən kənarda həyata keçirən gəmiçilik müəssisələri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Stichwort: Topdog (Lexikon der Gestalttherapie)
Mələuez rayonu

**Mələuez rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Meleuz şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın cənubunda yerləşir. Rayonun sahəsi 3232&nbsp;km²-dir. Rayon ərazisinin qərb hissəsi Pribelskaya təpəli düzənliyində, cənub hissəsi Ümumi Şırtın şimal bölgəsində, şərq hissəsində isə Başqırd (Cənubi) Uralının qərb silsilələri keçir. Hidroqrafik şəbəkə qeyri-bərabər paylanır. Aqidel çayı və onun qolları Nuquş, Suxail, Aşkadar, Meleuz çayları ilə təmsil olunur. İqlimi mülayim kontinental, qurudur. Tünd boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır. Faydalı qazıntıları neft, gil, qum, əhəng daşı, çınqıl və aqronom filiz yataqları ilə təmsil olunur.
## Tarixi
Əvvəllər rayon ərazisinə Orenburq vilayətinin Sterlitamak qəzasının Mələuez, Zirqan və Araslanov volostlarının əraziləri daxil idi.

Mələuez rayonu 20 avqust 1930-cu ildə, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin qərarına əsasən Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsi ləğv edilərək yerində 48 rayonun qurulması ilə formalaşır.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 83,13 min nəfər.

2035 - 79,27 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar - 44,8%, başqırdlar - 33,1%, tatarlar - 14,9%, çuvaşlar - 3,4 %, ukraynalılar - 1,2, digər millətlərdən olanlar - 2,6%.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Meleuz şəhəri) rayon əhalisinin 68,12 % -i yaşayır.
## İqtisadiyyat
Rayon sənaye və kənd təsərrüfatı istiqamətlidir. Sənaye müəssisələri Meleuz şəhərində cəmləşmişdir. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 173,8 min ha-dır. Bunun 116.0 min ha əkin sahələri, 14.5 min ha biçənəklər, 43.1 min ha otlaq sahələridir. Bitkiçilik taxılçılıq, şəkər çuğunduru, günəbaxan, kartof becərilməsi ilə təmsil olunur. Heyvandarlıq ətlik və südlük maldarlıq, donuzçuluq, qoyunçuluqla təmsil olunur.
## Təhsil
Rayonda 58 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 14 orta məktəb, 30 kütləvi kitabxana, 50 klub müəssisəsi, mərkəzi və 2 rayon xəstəxanası var. Rus dilində «Otyabr yolu» və başqırd dilində «Kunqak» qəzetləri nəşr olunur.
## Nəqliyyat
Ufa-Orenburq dəmir yolu və R-240 Ufa-Orenburq federal magistralı rayon ərazisindən keçir.
## İstinadlar
Köyörqəze rayonu

**Köyörqəze rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Ermolayevo kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın cənubunda, Orenburq vilayəti ilə həmsərhədə yerləşir. Rayonun sahəsi 2.370 km²-dir. Rayonun ərazisi Ümumi Sırtın şimal hissəsində, hündürlüyü 400 m-ə qədər olan sahəni əhatə edir. İqlimi mülayim kontinental, isti və quraqdır. Hidroqrafik şəbəkə Aqidel çayı və onun qolları olan Meleuz, Böyük Yuşatır, Böyük Kuyurqaz və Kiçik Yuşatırla təmsil olunur. Ərazisində əsasən qara torpaqlar yayılmışdır. Palıd, cökə, ağcaqayın və digər enliyarpaqlı meşələr talalar şəkilində ərazinin 7% -ni tutur. Faydalı qazıntılardan qaz və neft, qonur kömür yataqları ilə təmsil olunur. Kvars qumları, qips, qum, gil və çınqıl yataqları vardır. Rayon sənaye və kənd təsərrüfatı istiqamətlidir. Rayonun 190,8 min hektar ərtazisi kənd təsərrüfatı təyyinatı üzrə istifadə olunur (rayon ərazisinin 80,5% -i). Bunun 124,7 min hektarı əkin sahələri, 57,9 min hektarı otlaq, 8,3 min hektarı biçənəklərdir. Taxılçılıq, çuğundur, günəbaxan becərilməsi, ətlik və südlük maldarlıq, qoyunçuluq inkişaf etmişdir.

Ufa - Orenburq və Novomuraptalovo - Tulqan dəmir yolu, R-240 Ufa - Orenburq, İra - Maqnitoqorsk, Ermolayevo - Fedorovka avtomobil yolları rayon ərazisindən keçir.
## Tarixi
Rayon 31 yanvar 1935-ci ildə mərkəzi Ermolayevo kəndi olmaqla qurulur. 13 yanvar 1965-ci ildən Kumertau rayonu adlandırılır və mərkəzi Kumertau şəhəri olur. 29 avqust 1990-cı ildə mərkəz Ermolayevo kəndinə köçürülür. 17 dekabr 1992-ci ildən rayon indiki adını alır.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 22,57 min nəfər.

2035 - 20,6 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 42,6%, ruslar - 32,7%, tatarlar - 14,6%, çuvaşlar - 7,3 %, digər millətlərdən olanlar - 2,8%.
## Yerli özünü idarəetmə
Köyörqəze rayonu ərazisinə 12 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 84 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## Təhsil
Rayonda 23 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 13 orta məktəb, musiqi və idman məktəbi vardır.

## İstinadlar
Məsetle rayonu

**Məsetle rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Bolşeustinski şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın şimal-şərq hissəsində, Ay çayının aşağı axınında yerləşir. Şimaldan Sverdlovsk vilayətinin Krasnoufimski və Artinski şəhər dairəsi, şərqdə Başqırdıstanın Balakatay, cənubda Kıyğı, qərbdə Duvan rayonları ilə həmsərhəddir. Rayon ərazisi Priayskaya təpəli düzənliyin bir hissəsini tutur. Olduqca isti, kifayət qədər rütubətli mülayim kontinental iqlim ilə xarakterizə olunur. Ay, Böyük İk, İk, Lemeza və Oka çayları rayon ərazisi boyunca axır. Tünd boz meşə və qara topraqlara sahibdir. Meşələri palıd, şam, ağcaqayın ağaclarından ibarətdir. Meşələr ərazinin təxminən 20% -ni tutur. Qaz, gil, qum, tikinti daşı, əhəng daşı, tufa sahibdir.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 21,17 min nəfər.

2035 - 17,56 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 59,8%, tatarlar - 23,6%, ruslar - 15,4%, digər millətlərdən olanlar - 1,28%.
## İqtisadiyyat
İqtisadiyyatın əsas sahəsi kənd təsərrüfatıdır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 106,7 min ha-dır: əkin sahələri - 83,7 min ha, otlaqlar - 19.2 min ha, biçənəklər - 3.8 min ha. Təsərrüfatların ixtisaslaşması: maldarlıq və taxılçılıq: donuzçuluq, kartofçuluq, arıçılıq.

Rayonda "Ana və Uşaq" respublika uşaq sanatoriyası fəaliyyət göstərir.

Qaz yataqları (Ustikinski), gil (Qızılbayevskoye, Maloustikinskoe), qum (Qızılbayevskoye), tikinti qumu (Salziqutovskoye), tikinti daşı (Bolsustustikinskoye), əhəng daşı (Muslyumovskoye), aqronom filizləri (Azikeyevskoye, Bartovoyskoye, Bartukoyskoye, Bartukovskoye).

Rayonda 40 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 13 orta məktəb, musiqi məktəbi və peşə məktəbi, 25 kütləvi kitabxana, 42 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və üç kənd rayon xəstəxanası fəaliyyət göstərir. Rus və başqırd dillərində "Meçetlinskaya Jizn" - "Məsetle tormoşo" qəzetləri nəşr olunur.
## Tarix
Rayon 20 avqust 1930-cu ildə mərkəzi Duvan-Məsetle kəndi olmaqla Duvan-Məsetle rayonu olaraq qurulmuşdur. Maraqlı bir həqiqət odur ki, eyni tarixdə (08/20/1930) iki sənəddə rayonun adı fərqli şəkildə yazılmışdır. 1932-ci ildə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə rayona Məsetle adı verilir və rayon mərkəzi Lemez-Tamak kəndinə olur. 1935-ci ildən rayon mərkəzi Bolşeustikinski kəndinə köçürülür. 30-cu illərdə rayon rəhbərliyi rayonun Ay adlandırılması üçün uğursuz cəhdlər edir. 1 fevral 1963-cü ildə Məsetle rayonu Balakatay rayonuna birləşdirilir. 1965-ci ildə Məsetle rayonu müasir sərhədləri daxilində bərpa edilir.
## İstinadlar
Nuriman rayonu

**Nuriman rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Krasnaya Qorka kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon Ufa çayının aşağı axınının sol sahilində, Ufa şəhərinin şimal-şərqində yerləşir. Başqırdıstan Respublikasının İqlin, Blaqoveşensk və Karaidel rayonları, cənub-şərqdə Çelyabinsk vilayəti ilə həmsərhəddir. Rayonun sahəsi 2 634 km²-dir.

Rayonun şimal hissəsi Ufa yaylasında, cənub hissəsi Pribelskaya təpəli düzənliyində yerləşir. Meşələr ərazinin 78% -ni (205,5 min ha) tutur. Rayonda küknar, şam, ağcaqayın, cökə, palıd ağacları ilə örtülü meşələr vardır. Hidroqrafik şəbəkə Ufa çayı tərəfindən meydana gətirilir. Torpaqları: boz meşə, açıq boz, tünd boz meşə. Rayonda dolomit, əhəng daşı, qum və çınqıl, kərpic gilinin yataqları müəyyən edilmişdir.
## Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin qərarına əsasən kantonlara bölünmə ləğv edildikdə, rayon 20 avqust 1930-cu ildə qurulur.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 20,27 min nəfər.

2035 - 19,58 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 37,4 %, tatarlar - 28%, ruslar - 22,7%, marilər – 10,2 %, digər millətlərdən olanlar - 1,7%.
## Yerli özünü idarəetmə
Nuriman rayonu ərazisinə 12 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 52 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
Nuriman rayonu meşə və kənd təsərrüfatı ürə ixtisaslaşmışdır. Kənd təsərrüfatı torpaqları 44,6 min hektar ərazini (rayonun 16,9% -i) əhatə edir. Bura 27,8 min hektar əkin sahələri, 6,8 min hektar biçənək və 10.0 min hektar otlaq sahələri daxildir. Kənd təsərrüfatı müəssisələrinin əsas sahələri: ətlik və südlük maldarlıq, donuzçuluq, taxılçılıq, kartofçuluq. Arıçılıq da inkişaf etdirilir.
## Təhsil
Rayonda 35 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 12 orta məktəb, musiqi məktəbi, lisey və peşə məktəbi, 25 kütləvi kitabxana, 33 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 3 kənd xəstəxanası fəaliyyət göstərir. "Qırmızı açar" adlı qəzet nəşr olunur.

## İstinadlar
Muazzez Bora

**Muazzez Bora** (duğum adı: **Muazzez Özdemir**; ) — türk kino aktrisası.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* TSA'da Muazzez Bora
* Kinoteatr'da Muazzez Bora
Zuvka Batur

**Zuvka Batur** və ya **Zavka Sabitoğlu** () — Türkistanın müstəqilliyi üçün mübarizə aparmış olan milli müqavimət hərəkatının lideri. Çinlilərin Türkistandakı zülmlərinə qarşı müqavimət göstərən önəmli rəhbərlərdən biridir.

## Həyatı
Tanınmış alim prof.dr. Abdülvəhab Qara Zuvka Baturun əsl adının ərəbcədəki Süha sözündən gəldiyini və bu sözün Türkistan türkcəsindəki şəkli olduğunu bildirir. "Batur" ona qəhrəman, cəsur mənasında yerli millətin verdiyi ünvandır. Zuvka Batur Sabitoğlu 1866-cı ildə indiki Şərqi Qazaxıstan oblastının Zaysan bölgəsinin Kendirlik kəndində anadan olmuşdur. Zuvkanın atası Sabit molla olmuşdur. Ulu əcdadı Nurməhəmməd Hafizdir.

## Ədəbiyyat sahəsində
Zuvka Baur haqqında son illərdə Çində iki tarixi roman yazılmışdır. Onun biri Batırxan Kuşbeginin "Zuqa Batır" romanı, ikincisi 45 il həbsdə olmuş Kaçığumar Şabdanulının "Pana" romanıdır. Bir də Zuvka Batırın uşaqları haqqında yazılan Bay-Əhmət Cumabayulının "Sağınış" romanında da bu yöndə bilgilər vardır. Bunların xaricində Zuvka Batur haqqında Monqolustan, Türkiyə, ABŞ, Avropa ölkələrində tarixi və ədəbi araşdırmalar edilmişdir. 2016-cı il Zuvka Baturun anadan olmasının 150-ci ildönümü qeyd edilmişdir. Bu anma mərasimləri Türk dünyasında və Avropanın 11 ölkəsində keçirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Мендикулова Г. М., Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие, А., Гылым, 1997;
* Benson, Linda, The Hi Rebellion, Armonk, New York, 1996.

## Həmçinin bax
* Osman Batur
* Şərqi Türkistan
* Qazaxlar
Səfi xan Muğanlı

**Səfi xan Muğanlı**  () — Şahsevən elinə mənsub olan Cavad xanlığının dördüncü xanı, sərkərdə.

Rus hərb tarixçisi P.Butkov isə 1796-cı ilə dair məlumatlarında yazırdı ki, indi - 1796-cı ildə Cavad bölgəsində əksəriyyəti tərəkəmələrdən ibarət olan 470 ailə və ya 1410 nəfərdən ibarət kişi cinsli əhali yaşayır. Buranı Cavad qəsəbəsində əyləşən Səfi xan idarə edir. Kişi əhalinin sayı qədər qadın olduğunu qəbul etsək, onda təqribən Cavadda həmin dövrdə 2820 nəfərin yaşadığı bəlli olar. P. Butkovun məlumatı Cavad xanlığı Muğan mahalı əhalisinin ümumi sayına uyğun gəlir.

Səfi xanın sahibi olduğu mahalda subay şəxsdən 1 rubl və çörək, evli adamdan isə 2 nəfərlik alınırdı. Qoyundan, arıdan, baldan, yağdan, qismən pendirdən vergi alınırdı.
Eyni dövrdə Rudbar mahalının hakimi Məmməd xanla birgə hərbi qüvvənin sayı 550 nəfər idi. Məmməd xanla birgə gəliri 5000 rubl idi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xanlarının siyahısı

## Mənbə
*
*

## İstinadlar
Atal türkmənləri

**Atal türkmənləri** ( Atalyň Türkmenleri) — Rusiyanın Həştərxan oblastının Atal kəndində yaşayan və türkmənlərin bir qolu olan xalq. 5 qəbilədən ibarət olan Atal türkmənlərinin əsas hissəsi 1793-cü ildə buraya köç edən İğdır boyundan olan Türkmənistan türkmənlərinin nəslidən gəlirlər. Bu türkmənlərin gəldikləri yer kimi Manqışlaq yarımadası qəbul edilir.

Dini baxımdan sünni müsəlmandırlar.

## Tarix
Əsilləri Mnaqışlar yarımadasından XVII və XVIII əsrin əvvəllərində köç edən İğdır boyundan olan Türkmənistan türkmənlərinə dayanır. 5 qəbilədən  (Mamıt, Gökler, Tever, Qoldağlı, Yaxşıxoca) ibarətdirlər. Bundan əlavə, kənddə adları türkmən dilində açıqlanmayan, ehtimal ki, Xəzər xaqanlığından qalma Peçenek soyları (Ellindel, An-Bollar, Arindan, İrrahir, İntedaal) da vardır.

Müasir Atal türkmənlərinin əsas hissəsi 1793-cü ildə köç edən İğdır türkmənlərin nəsilləridir. Manqışlaq yarımadasından, Çovdur və Soyunaji tayfaları ilə birlikdə türkmən ığdır tayfasından ayrıldı. Onların sıraları fərdi köçəri türkmən ailələri tərəfindən 1813-cü ilə qədər artırılmağa davam etdi, P.I. Nebolina, 600 manqışlaq türkməninin son qrupu, aşağı Volqaya yerləşdi. Əvvəlcə aşağı Volqada otlaq üçün öz torpaqları yox idi, amma Noqai-Qaragaş onları onlara icarəyə verdi. Həştərxan türkmənlərinin dilində və mədəniyyətində bir neçə təbəqə nogay, tatar və rus mənşəli var.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi kənddə İğdır türkmanları yaşayır. Bu baxımdan beş qəbilə bölgüsü (çuxurlar) var: mamyt, gokler, tever, golddagles, yagshyhoja. Bundan əlavə, Mamyt cinsi Qara-Mamıt və Ak-Mamıt, gokler isə geok, Qızıl və Hırık Mergenə bölünür. İğdır mənşəli bütün ailələr yuxarıdakı nəsillərdən birinə aiddir. Klanların hər birinin özünəməxsus fərqli əlaməti (tamgası) var.



## Əhali
2002-ci il əhalinin siyahıyaalınmasına görə, Qafqaz türkmənləri ilə Atal türkmənləri daxil, Rusiyadakı türkmənlərin ümumi sayı 33.053 nəfərdən ibarətdir.

## Dil
Dilləri türkməncənin Qafqaz türkməncəsi deyilən formasına yaxın olan Böyük İğdır türkməncəsidir. Türkiyənin İğdır bölgəsinin adı ilə bu türkmənlərin adlarının eyni mənşədən gəlməsi düşünülür. Qafqaz və Anadolu türklərinin dilə oxşarlıq təşkil edir.  

## Həmçinin bax
* Əfqanıstan türkmənləri

* Türkmənlər

## İstinadlar
Bağdad Amreyev

**Bağdad Kultay oğlu Amreyev** (, d. 1 mart 1959, Şolakkorğan, Sozak rayonu, Cənubi Qazaxıstan vilayəti, Qazaxıstan SSR, SSRİ) — qazax bürokrat, diplomat, Qazaxıstan baş nazirinin sabiq müşaviri, Türk Dövlətləri Təşkilatının sabiq baş katibi və hal-hazırkı Türk İnvestisiya Fondunun prezidenti.

## Təhsili
1982-ci ildə Tacikistan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsindən məzun olmuşdur. Qazaxca, rusca, ərəbcə, ingiliscə, türkcə və farsca bilir.

## Fəaliyyəti
Daha əvvəllər Qazaxıstan Respublikasının İran, Türkiyə, Misir və Səudiyyə Ərəbistanında səfiri olan Amreyev 3 sentyabr 2018-ci ildə Çolpan-Atada reallaşan Türk Şurası dövlət başçılarının VI zirvə görüşündə 3 dövrlük Türk Şurası (indi ki Türk Dövlətləri Təşkilatı) baş katibi seçilmişdir.

Eyni zamanda, Qazaxıstan baş nazirinin müşaviri və Qazaxıstan Respublikasının Orta Şərq və Afrika üzrə xüsusi səfiridir.

21 oktyabr 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi vəzifəsində səmərəli fəaliyyətinə və Azərbaycan Respublikası ilə Təşkilatın üzvü olan ölkələr arasında tərəfdaşlıq əlaqələrinin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib

## İstinadlar
Türk Dövlətləri Təşkilatının bayrağı

**Türk Dövlətləri Təşkilatının bayrağı** – Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən istifadə olunan bayraq. 

22 avqust 2012-ci ildə Bişkekdə təşkil olunan Türk Şurasının II Zirvə görüşündə qəbul edilmişdir. 12 oktyabr 2012-ci ildə isə İstanbulda üzv ölkələrin bayraqları ilə birlikdə Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev və Türkiyə prezidenti Abdullah Gül tərəfindən dalğalandırılmışdır.

## Dizaynı
Bayrağın dizaynı üzv ölkələrin bayraqlarında olan ünsürlərin bir araya gətirilməsi ilə yaradılmışdır. Azərbaycan bayrağının ulduzu, Qazaxıstan bayrağının rəngi, Qırğızıstan bayrağının günəşi və Türkiyə bayrağının ayparasından istifadə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Türk Konseyi Bayrağı Göndere Çekildi
Div Əli

**Dev Əli** – Malazgird döyüşündən sonra Anadoluya köçüb, bu bölgəyə yerləşən türkmən obasının rəisi olaraq bilinir.

## Həyatı
Kayseri ilinə bağlı olan Devəli ilçəsinin adı Dev Əlidən qaynaqlanmaqdadır. Türbəsi bu ilçənin Yuxarı Devəli məhəlləsində yerləşir. Sultan Alparslanın qohumu olduğu bilinən Dev Əlinin soyundan gələnlər Devəlioğlu olaraq adlandırılmışdır. Əfsanəyə görə, Dev Əli adı ilə Xıdırellezdən Qala dağına atlanmağı düşünmüş və atlanarkən atınınayaq izləri dağda qalmışdır.

Səlcuqlu sülaləsinin mənsub olduğu Oğuzların Qınıq boyundan olmuşdur.
Herostratus

**Herostratus** () — Qədim yunan şəhəri Efes (indiki Türkiyə ərazisindədir) sakini. B.e.ə. 356-cı ildə Artemida məbədini yandırıb. Qədim yunan tarixçisi Feopompun hekayəsinə görə Herostratus etiraf edib ki, məbədi ona görə yandırıb ki, gələcək nəsillər onu xatırlasın. Beləliklə, Feopomp Herostratusun bu cinayəti haqqında danışmaqla onun adını gələcək nəsillərin xatırlaması üçün tarixə həkk edib.

## Əbəbiyyatda və mədəniyyətdə əks olunması
* "Herostratus şöhrəti" özünün şöhrəti namınə başqalarının qurub-qaraytığını vurub-dağıdaraq insanlığa utancverici bir əməl kimi təqdim edilir.

## Ədəbiyyat
* Herostratus (ing.)https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0002.001/449?rgn=full+text;view=image. — в Smith's Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology.

## Xarici keçidlər
**Bammer, Anton.* A Peripteros of the Geometric Period in the Artemision of Ephesus (ing.) // Anatolian Studies (ing.): Journal. — 1990. — Vol. 40. — P. 137—160.
Fəzəl Qədir Çaudhri

**Fəzəl Qədir Çaudhri** — Şərqi Pakistan (indi Banqladeş) əsilli Pakistan Milli Məclisinin 5-ci spikeri vəzifəsini icra edən siyasətçi. Əyyub Xanın Konvensiya Müsəlman Birliyinə aid idi. Ayrıca, Əyyub Xanın ölkəni tərk etdiyi zaman Pakistan prezidentinin səlahiyyətlərini icra edirdi. Böyük qardaşı Fəzlul Kabir Çaudhri, Şərqi Pakistan məclisində müxalifətin lideri idi. Böyük qardaşının səlahiyyətlərini əvvəl Təzmuddin xan icra edirdi.
## Erkən həyatı
Çaudhri 26 mart 1919-cu ildə Çhittaqonq rayonunun Qahira kəndində anadan olub. Kəlküttə Rəhbərlik Kollecini bitirdi və Kəlküttə Universiteti Hüquq Kollecindən hüquqşünaslıq dərəcəsi qazandı. 1941-ci ildə Bütün Hindistan Müsəlman Tələbə Federasiyasının baş katibi seçildi. Müsəlman Birliyinə qoşulmuş və 1943-cü ildə partiyanın Çhittaqonq rayon təşkilatının katibi seçilmişdir.
## İstinadlar
Respublika Partiyası (Pakistan)

**Respublika Partiyası** — Pakistan Respublika Partiyası 1955-ci ilin oktyabrında, Müsəlman Birliyi və Qərbi Pakistan (indiki Pakistan) əyalətinin yaradılmasını dəstəkləyən digər siyasətçilər tərəfindən hərbi və dövlət qulluğunda əsas liderlərin təhriki ilə yaradıldı.Həmin illər Partiyanın prezidenti, Qərbi Pakistanın Baş ixracatçısı Sahib Xan idi. Mərkəzi Parlamentin Rəhbəri Feruzi Xan isə Pakistanın Baş naziri idi (1957 - 1958). 
## İstinadlar
Pakistan Müsəlman Liqası (Q)

**Pakistan Müsəlman Liqası (Q)** və ya **PML (Q)** — Pakistandakı mərkəzçi sağçı millətçi bir siyasi partiyanın mərkəzidir. 2018 Parlament seçkilərinə gəlincə isə 5 yerdən ibarət bir təmsilçiliyə sahibdir. Əvvəllər keçmiş Baş nazir Pərviz Əşrəf o zamankı hökumətinin müttəfiqi olaraq çalışırdı və 2013-cü ildə Pakistan Xalq Partiyası (PXP) ilə birlikdə Pəncab və Bəlucistan əyalətlərindəki rəqibi Pakistan Müsəlman Liqası (N)-na qarşı maliyyə mühafizəkar və mərkəzi sağçı qüvvə olmağı qərara aldı.

Onun rəhbərliyi və üzvləri vaxtilə keçmiş baş nazir Nəvaz Şərif başçılığı ilə Pakistan Müsəlman Birliyinin (Nəvaz) bir hissəsi idi. 1997-ci il ümumi seçkilərdən sonra siyasi fikir ayrılıqları yarandı və nəticədə partiya daxilində fraksiya yaranmasına səbəb oldu. Şücaət Hüseyinin başçılıq etdiyi müxaliflər, 1999-cu ildə baş vermiş hərbi çevriliş cəhdini o vaxtkı Ordu Qərargah rəisi və Qərargah Rəhbərləri Komitəsi Başçısı general Pərviz Müşərrəf rəhbərliyi ilə güclü və səsli dəstək verməyə çağırdılar. 2002-ci ildə, müxalif liderlər, prezident Pərviz Müşərrəf hökumətinə yönəlmiş partiyanı başlatdılar. Sonradan Müşərrəf hökumətinin ayrılmaz hissəsi oldu və öz baş naziri Şövkət Əzizi təyin etdi.

Partiya PML (N) quruluşunu ləğv etməyə başladıqda Dissident lideri Şücaət Hüseyn partiyanın başçısı seçildi. Tam üstünlüyü hökumətin müstəsna dəstəyi və Şərifin ictimai dəstəyini azaltmaq məqsədi ilə partiyaya fürsət verən Müşərrəf aldı.

Milli təhlükəsizlik müşaviri Tariq Əziz 2002-ci il seçkilərində Liqada böyük rol oynadı. Ancaq PML (N) ən böyük mühafizəkar cəbhə və ən böyük müxalifət partiyası olaraq meydana çıxdıqda onun fikri dağıldı. Partiya ayrıca bir birlik meydana gəldikdən sonra parçalanmağa başladıqdan sonra bir çox uğursuzluğa düçar oldu. Böyük üzvlər PML-N-ə qoşuldular və kiçik rəhbərlik olan Pakistan Təhrik-i İnsafa qarşı çıxdılar.
## İstinadlar
Pakistan Müsəlman Liqası (N)

**Pakistan Müsəlman Liqası ([[Nəvaz Şərif|Nəvaz]])** — Pakistanda mərkəz-sağ mühafizəkar partiyasıdır. Bu, Pakistanın keçmiş Baş Naziri
Nəvaz Şərif tərəfindən 1993-cü ildə qurulmuşdur. Partiyanın platforması ümumiyyətlə mühafizəkardır, sərbəst bazar kapitalizminə dəstək verir.

Orijinal Müsəlman Liqasının bir neçə davam edən fraksiyasından biri olan partiyanın toxumları, 1985-ci il seçkilərindən sonra Pakistanın Baş naziri Məhəmməd Xanço, prezident Zia-ul-Haq diktaturasının tərəfdarlarını vahid bir partiya halına gətirərkən, əkildi. Pakistan Müsəlman Liqasının bir hissəsi olaraq bilinir. 1988-ci ildə prezident Ziyanın ölümündən sonra, Fida Məhəmməd Xanın rəhbərliyi ilə, "İyunco"nun başçılıq etdiyi Pakistan Müsəlman Birliyindən böyük bir qrup ayrıldı və İslamçı Demokratik Birliyi adlanan müxtəlif sağçı və islamçı siyasi partiyalarla mühafizəkar ittifaq yaratdı. İttifaq 1990-cı ildə Navaz Şərifin rəhbərliyi altında bir hökumət qurdu. 1993-cü ildə ittifaq dağıldı və partiya "Cunedco" fraksiyasından fərqli olaraq bənzərindən sonra Pakistan Müsəlman Liqasının "Nəvaz" fraksiyasını göstərməklə indiki formasını qəbul etdi.

## İstinadlar
Pakistan Xalq Partiyası

**Pakistan Xalq Partiyası** və ya **PPP** () — Pakistanın sosial-demokratik siyasi partiyasıdır.

1967-ci ildə qurulduğundan bəri, ölkədə böyük və nüfuzlu bir siyasi solçu və sosialist qüvvə idi və partiyanın rəhbərliyi Bhutto ailəsinin üzvləri tərəfindən idarə olmuşdur. Onun güc mərkəzi cənub əyaləti olan Sind əyalətindədir.

1967-ci ildə qurulandan bəri, AXC ayrı-ayrı hallarda (1970, 1977, 1988, 1993 və 2008) səsverməyə çıxarıldı. Məhəmməd Ziyaülhaqq hərbi diktaturası dövründə müvəqqəti tənəzzülə uğramış 1970-ci illərdə Pakistan siyasətində hakim idi. Ziyanın ölümündən sonra 1988-ci ildə yenidən qurulandan sonra PXP və İslami Camhuri İttihad ilə birlikdə iki tərəfli bir sistem inkişaf etdirildi, sonradan Pakistan Müsəlman Birliyi (N) iki əsas tərəf olaraq uğur qazandı. Partiya 1999–2008-ci illərdə Pərviz Müşərrəfin rəhbərlik etdiyi sosial liberal hökumətə əsas müxalifət rolunu oynadı. 2012-ci ildə Baş nazir Yusuf Reza Gilani Ali Məhkəmə tərəfindən diskvalifikasiyasına qədər, AXCP, ölkənin ən nüfuzlu siyasi partiyası olaraq qəbul edildi. 2013-cü il ümumi seçki əsnasında Sindin rəhbər partiyası və Milli Məclisdəki ən böyük müxalifət partiyası olaraq ortaya çıxdı.

## İstinadlar
Müsəlman Liqası Konvensiyası

**Müsəlman Liqası Konvensiyası** və ya **CML** ()—1962-ci ildə Pakistan prezidenti general Eyyub Xanın hərbi rejimini dəstəkləyən Pakistan Müsəlman Liqasının bir qrupu idi. Müxalifət partiyası olarkən "Müsəlman Liqa Şurası" olaraq bilinirdi.Müsəlman Liqası Konvensiyası, Pakistanın 1965-ci ildə edilən prezident seçkilərinə etiraz etmişdi.Konvensiyanın simvolu qızılgül idi.
## İstinadlar
Deskvamasiya

**Deskvamasiya** (desquamare – qabıqvermə;) — süxürların aşınma növlərindən biridir.

## Haqqında

Yer səthi süxurları­nın gecə və gündüz ərzində temp­run kəskin dəyişməsi ilə əlaqədar qabıqvarı soyulması. Deskvamasiya, adətən fiziki aşınmanın daha intensiv olduğu səhra və yüksək dağlıq sahələrdə müşahidə edilir.

## İstinadlar
Desikantlar

**Desikantlar** () — kənd təsərrüfatı bitkilərinin yığılmazdan qabaq qurudulması üçün kimyəvi vasitələr. Yetişməni sürətləndirmək və məhsul yığımını asanlaşdırmaq üçün bitkilərin susuzlaşdırılması üçün kimyəvi maddələr.
 
## Haqqında
Desikantlar kimi tam təsirli kontakt herbisidlər: 

* fosfor üzü birləşmələrin törəmələri (qlifosat duzlar,ammonium-qlüfosinat);
* heterosiklik birləşmələrin ,məsələn, dipiridilin (dikvat) sulu məhlul halında törəmələri istifadə olunur.

Desikantlar kətan, günəbaxan, soya, raps, şəkər çuğunduru və dənli bitkilərin yoca, kök, kalış və s. yığılmasından əvvəl tətbiq edilir. Fotosintez məhsullarının bitkinin vegetativ orqanlarından generativ orqanlarına sürətli axınına səbəb olan desikantlar yetişməni sürətləndirir kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını və onların istehlak keyfiyyətlərini artırır (günəbaxan toxumlarının yağlılığı, şuğundurun kökyumrusunun şirinliyi və s.). Bitkinin quruması məhsulun mexaniki yığılmasını asanlaşdırır.
## İstinadlar
Saqalassos

**Saqalassos** (), həmçinin Selqessos () və Saqallesos () kimi də tanınır — cənub-qərb Anadolunun antik şəhəri və əhəmiyyətli arxeoloji məkanı, onun xarabalıqları Antalya şəhərindən təxminən 100 km şimalda və Ağlasun şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Pisidiya tarixi bölgəsinin şəhərlərindən biri idi. Tavr dağlarının qərb yamacında yerləşir.

## Tarixi
E.ə. 333-cü ildə şəhəri Makedoniyalı İsgəndər fəth etdi. E.ə. 25-ci ildə şəhər Qalatiya adlı Roma əyalətinin paytaxtı oldu. Şəhərin qədim abidələrinin qalıqları aşkar Roma xüsusiyyətinə sahibdir, şəhərdə imperator Adrian (117-138) şəxsiyyətinə pərəstiş formalaşmışdır və burada çoxsaylı Roma veteranları məskunlaşmışdır ki, bu da ellinizmə məruz qalmış Anadolu üçün olduqca qeyri-adi hal idi. İmperator Adrianın 5 metrlik heykəlinin qalıqları qorunub saxlanılmışdır.

Arxeoloji sahənin qalıqları dəniz səviyyəsindən 1400-dən 1600 metrə qədər yüksəkliklərdə yerləşir. VI əsrin əvvəllərində burada güclü zəlzələ baş vermişdir. Daha bir VII əsrin ortalarında baş vermişdir. Nəticədə suyun qeyri-müntəzəmliyi və epidemiyalar başladı. Şəhərin qədim mədəniyyətinin ümumi tənəzzülü başlandıqdan sonra, sakinlər şəhəri yavaş-yavaş tərk etməyə və vadiyə köçməyə başladılar. Buna baxmayaraq, Bizans dövründə şəhərdəki Yunan-Xristian icmasının həyatı 13-cü əsrin əvvəllərinə, türk fəthinin son mərhələsi başlayana qədər davam edirdi. Dağıdılmış Bizans qalasından nəticə çıxarmaq olar ki, şəhərin xristian sakinləri ilə gələn türklər arasında münasibətlər düşməncəsinə idi. Bu səbəbdən, türklər şəhərin özündə deyil, kənarındakı ayrı bir kənddə məskunlaşmağa başladılar. Saqalassosun qazıntılarından göründüyü kimi, şəhərin müsəlmanlaşması və türkləşməsi prosesi dinc keçmirdi və yunan-xristian əhalisi XIV əsrin əvvəllərinə qədər müqavimət göstərirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Huge statue of Roman ruler found
* Website Sagalassos Archaeological Research Project
* Sagalassos Interactive Dig
* Photographic visit with many pictures
* Beyaz Arif Akbas: *Sagalassos: City of Fairies", Adrianapolis, Yalnizgoz Yay. 2010, . http://en.calameo.com/read/0002983841c7acaa28dc8*
Qotur

**Qotur**, **qoturluq** () — qoturluq gənəsi *Sarcoptes scabiei* vasitəsilə yoluxulan dəri xəstəliyi. Davamlı birbaşa təmasda olduqda insandan insana keçir.

## İstinadlar
Qoturluq gənəsi

**Qoturluq gənəsi** () — insanda və başqa məməlilərdə qotur xəstəliyi törədən dərialtı parazit.
Dənizçi Günü

**Dənizçi Günü** — 25 iyun dənizçilərin peşə bayramı.

## Tarixi
"Dənizçi Günü" peşə bayramı Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 19 iyun 2014-cü il tarixli 565 nömrəli sərəncamı ilə təsis edilmişdir. Həmçinin Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının 20 dekabr 2011-ci il tarixli qətnaməsi ilə də hər il dünyada 25 iyun tarixində "Dənizçilər günü"nün qeyd olunması barədə qərar qəbul edilib.

## İstinadlar
Desikasiya

**Desikasiya** — bitkilərin yığımdan qabaq qurulması; bitkinin yetişməsini sürətləndirir və məhsulun maşınla yığılmasını asanlaşdırır.

## Haqqında
Desikasiya desikantlar adlanan kimyəvi maddələrlə aparılır. Ən çox pambıqçılıqda tətbiq edilir. Desikasiya qozalar 60–74% açdıqca aparılırsa, məhsuldarlığı və keyfiyyəti aşağı salmır. Desikasiya at paxlası, acıpaxla, şəkər çuğunduru, çəltik, buğda və s. əkinlərində də məhsul yığımından əvvəl tətbiq edilir.

## İstinadlar
Salavat rayonu

**Salavat rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Malayaz kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın şimal-şərq hissəsində, Çelyabinsk vilayəti ilə həmsərhə yerlıəşir. Rayonun sahəsi 2182&nbsp;km²-dir. Ərazinin əsas hövzəsini Yuruzani və Ay çayları təşkil edir. Cənub-şərq hissəsində Uralın qərb yamacının ətəkləri (Suleia, Başqırd İlçikeyevo) uzanır. Karatau silsiləsi şimaldan yüksəlir, Ufa yaylası isə şimal-qərbdə yerləşir. Orta səth hündürlüyü 370 m-dir. Rayonda yerləşən Yangantau dağı, Kuselyarovski hidrogen sulfid bulağı, Korqazak bulağı, Laklinskaya mağarası, İzris mağarası təbii abidələr elan edilmişdir.
Boksit (Novoe, Ayskie), əhəng daşı (Mursalimkinskoye, Çebarkulskoye, Yazqi-Yurtovskoe), sement gilləri (Yaqodnoye), qum və çınqıl (Yalan-Kulskoye), aqronom filizləri (Meşçerovskoysk) kimi zəngin ehtiyyatlara sahibdir. Ümumi sahəsi 600 hektar olan kiçik torf bataqlıqları (Meşeqarovskoye, Ak-Şişminskoye, Laqerovskoye və s.) vardır. İqlimi mülayim kontinentaldır.

Qara və tünd boz meşə torpaqlarına sahibdir. Meşələr 63,9 min ha ərazini (ərazinin 31,6%) əhatə edir. Ümumi meşə ehtiyatı təqribən 9 milyon kubmetrdir (o cümlədən ağcaqayın - 4,5 milyon kubmetr, əsməqovaq - 1,8 milyon kubmetr, şam - 1,1 milyon kubmetr, cökə - 0.8 milyon kubmetr). 107,9 min hektar ərazi kənd təsərrüfatı təyinatlıdır. 66,9 min hektar ərazi əkin sahələri, 26,6 min hektar otlaq sahələri və 14.3 min hektar isə biçənəklərdir.
## Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin qərarına əsasən kantonlara bölünmə ləğv edildikdə, rayon 20 avqust 1930-cu ildə qurulur.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 23,67 min nəfər.

2035 - 22,09 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 66,6 %, tatarlar - 22,4 %, ruslar - 10 %, digər millətlərdən olanlar - 1 %.
## Yerli özünü idarəetmə
Nuriman rayonu ərazisinə 16 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 60 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## Təhsil və mədəniyyət
Rayonda 49 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 18 orta məktəb, musiqi məktəbi, Maloyazdakı peşə məktəbi, 25 kütləvi kitabxana, 48 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 4 kənd xəstəxanası və Yanqantau kurortu vardır.  "Yuryuzan" və "Salavat torpağında" adlı qəzetlər başqırd və rus dillərində nəşr olunur.

## İstinadlar
Pakistanda dövlət çevrilişi (1958)

**Pakistandakı dövlət çevrilişi (1958)** — Pakistan Prezidenti İskəndər Mirzənin Pakistan Konstitusiyasını ləğv etdiyi və hərbi vəziyyət elan edildiyi və Oktyabrın 27-də, Mirzənin özü Pakistan Ordusunun Baş Komandanı General Ayub Khan tərəfindən devrildiyi dövrdə baş verən hadisələrə aiddir.1956 ilə 1958 arasında bir sıra Baş Nazirlər var idi və bu, general Eyyub Xanın sabitliyin bərpası üçün ordunun nəzarətə götürməsini düşündüyü bir mərhələyə çatdı. Şərqi Pakistan siyasətçiləri gərginliyi artıran mərkəzi hökumətin fəaliyyətində daha çox söz istədi. İskəndər Mirzə bir çox aparıcı siyasətçinin dəstəyini itirmiş və Şüxrəvərdinin Benqal və Pəncab siyasi rəhbərliyini özünə birləşdirmək planından narahat idi. Buna görə kömək üçün Əyyub xana və əsgərə müraciət etmişdi.
Sterlitamak rayonu

**Sterlitamak rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Sterlitamak şəhəridir (rayon ərazisinə daxil deyildir.)
## Coğrafiyası
Rayonun inzibati ərazisi 2221.6 km²-dir. Rayon ərazisi Pribelskaya təpəli düzənliyində yerləşir. Yeraltı ehtiyyatlardan neft, natrium xlorid, əhəng daşı, sement gili, gips, odadavamlı gil, plitələr üçün gil, genişlənmiş gil, kərpic xammalı, qum və çınqıl, aqronom filizləri ilə təmsil olunur. İqlimi mülayim kontinental, isti və qurudur. Hidroqrafik şəbəkə Aqidel çayı və onun qolları Aşkadar, Sterl, Kuqanak ilə meydana gəlir. Çay düzənliyində rayon ərazisinin 5,1% -ni tutan palıd, cökə və qarağat qarışığı olan yamac meşələri yayılmışdır. Qara və tünd boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır.
## Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin qərarına əsasən kantonlara bölünmə ləğv edildikdə, rayon 20 avqust 1930-cu ildə qurulur.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 47,25 min nəfər.

2035 - 54,06 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar -  35,6 %, tatarlar - 23,2 %, başqırdlar - 21,6 %, çuvaşlar — 12,3 %, ukraynalılar — 2,6 %, mordvalılar — 2 %, digər millətlərdən olanlar - 1 %.
## Yerli özünü idarəetmə
Nuriman rayonu ərazisinə 20 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 111 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
Rayon iqtisadiyyatı şaxələndirilir. Bununla belə üstünlük təşkil edən sahə kənd təsərrüfatıdır. Kənd təsərrüfatı əraziləri 189 818 hektar ərazini əhatə edir. Bunun 129 312 hektarı əkin sahəsidir. Bitkiçilikdə ixtisaslaşma: taxılçılıq, günəbaxan, kartof və tərəvəz becərilməsi. Heyvandarlıq ətlik və südlük maldarlıq, quşçuluq ilə təmsil olunur.

1 yanvar 2015-ci il tarixinə rayonda 1395 təsərrüfat subyekti qeydiyyata alınıb və fəaliyyət göstərir. Sahibkarlıq subyektlərinin ümumi sayı: 18 orta müəssisə, 82 kiçik, 261 mikro-müəssisə, 78 kəndli təsərrüfatı və 957 fərdi sahibkarlıq təsərrüfatı.
## Təhsil və mədəniyyət
Rayonun 18 məktəbində 22 uşaq bağçası və 22 məktəbəqədər qrup fəaliyyət göstərir. Rayon məktəb sistemi 29 ümumtəhsil məktəbi (15 filial daxil olmaqla), 1 ibtidai məktəb, 1 ibtidai məktəb-uşaq bağçası ilə təmsil olunur. Uşaqlar üçün əlavə təhsil müəssisələri (uşaq incəsənət məktəbi, 2 uşaq gənclər idman məktəbi, gənc texniki işçilər üçün stansiya, regional uşaq yaradıcılıq evi) öz fəaliyyətlərini 7 əsas istiqamətdə həyata keçirir. Rayon məktəblərinin bazasında uşaqlar üçün 152 əlavə təhsil dərnəkləri fəaliyyət göstərir. Ərazidə Kuqanak uşaq evi və Kolos uşaq sağlamlıq düşərgəsi fəaliyyət göstərir.
4000-dən çox tirajı olan "Selskie Niva" qəzeti rus və tatar dillərində buraxılır. Bölgədə 15 dini icma fəaliyyət göstərir:8 müsəlman, 7 xristian.

## İstinadlar
Pakistanda prezident seçkiləri (1965)

**Pakistanda ilk dəfə prezident seçkiləri** — 2 yanvar 1965-ci ildə keçirildi. Səsvermə dolayı olmalıdır, belə ki, Prezident Seçki Kollecini təşkil edən 80.000 "əsas demokratlar" tərəfindən seçilməli idi. Bu təməl Demokratlar, Bölmə, İlçə, Təhsil və ya Birlik məclislərində vəzifə yerinə yetirən demokratik şəkildə seçilmiş ictimai nümayəndələr idi.

Seçkilərdə iki əsas partiya var idi: Müsəlman Birliyi Konvensiyası və Birləşmiş Müxalifət Partiyaları. Qarışıq Müxalifət Partiyaları beş əsas müxalifət partiyasından ibarət idi və parlament demokratiyasının bərpası və birbaşa seçkilərin və yetkin françayzonun tətbiqi olan doqquz bəndlik bir proqrama sahib idi. Qarışıq Müxalifət Partiyalarının vahid rəhbərliyi yox idi və buna görə də öz aralarından prezidentliyə namizəd seçmək iqtidarında deyildilər. Beləliklə, Fatimə Cinnəni Məhəmməd Əli Cinnah ilə əlaqələri səbəbindən mübahisəsiz bir lider olaraq görülən namizəd olaraq seçdilər. Bu vaxt, Müsəlman Birliyi Konvensiyası namizədi hazırkı prezident Məhəmməd Əyyub Xan idi.
Pakistandakı dövlət çevrilişi cəhdləri (1995)

1995-ci ildə baş vermiş **Pakistandakı çevriliş cəhdi**, istefasız hərbçilər tərəfindən və Pakistanın Baş naziri Bənazir Bhutto hökumətinə qarşı gizli bir hiylə idi. Hərbçilər konstitusiya hökumətini devirmək və Pakistanda Hərbi Qayda qurmaq məqsədi güdürdülər. Kəşfiyyat qurumları Pakistan Ordusunu tərk etdikdən sonra fitnə pozulmuşdu.

## Tarixi
Bənazir Bhuttonun partiyası olan Pakistan Xalq Partiyası, Məhəmməd Ziya ül-Həqqin 11 illik Diktaturasının ölümü ilə kəskin sona çatdıqdan sonra 1988-ci il ümumi seçkisində qalib gəldi.

## Əvvəlki cəhd
1989-cu ildə Pakistan Ordusunun kəşfiyyat və casusluq agentliyi üzvləri Benazir Bhutto hökumətini devirmək istədikləri üçün hiyləgər bir əməliyyat hazırladı. Əməliyyatın tərəfdarı olan mayor Əmir, Şərifi siyasi lider kimi sevdiyini və cənab Şərifi yeni Baş nazir etmək istədiyini söylədi. Şərifin siyasi düşərgəsinin bir hissəsi olduğunu və Şəriflərin siyasi karyeralarına başlamış və partiyalarına dövlət fondlarına çıxış imkanı verən Məhəmməd Ziyaülhaqqın gündəmini davam etdirəcəyini söylədi.

## İstinadlar
Azərbaycan LKGİ mükafatı

**Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqının mükafatı** () — Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsi tərəfindən təqdim olunan mükafat.

## Həmçinin bax
* Şablon:Azərbaycan LKGİ mükafatı
* Lenin komsomolu mükafatı
* Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı
Vətəndaş Birliyi Partiyası

**Vətəndaş Birliyi Partiyası** — Azərbaycanda 1999-2023-cü illərdə mövcud olmuş hakimiyyətyönlü siyasi partiya.

## Tarixi
Vətəndaş Birliyi Partiyası 1999-cu ildə Azərbaycanın eks-prezidenti, 1992-ci ildən Moskvada mühacirətdə yaşayan Ayaz Mütəllibovun rəhbərliyi altında yaradılıb.

1999-cu ildə Ayaz Mütəllibov rəhbərliyində təsis edilən Vətəndaş Birliyi Partiyasında 2000-ci il parlament seçkilərindən sonra mübahisələr yaranmışdır. Partiya partiya katibi İqbal Ağazadə və partiya qurucusu Ayaz Mütəllibov rəhbərliyində iki qola bölünmüşdür. İqbal Ağazadənin rəhbərliyindəki qol 15 mart 2002-ci il tarixində Azərbaycan Ümid Partiyasına birləşmişdir. Birləşmiş partiyanın sədri İqbal Ağazadə seçilmişdir.

2003-cü ildə Ayaz Mütəllibov rəhbərlik etdiyi partiyanın Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası ilə birləşməsi ilə bağlı qərar qəbul etmişdir, lakin dövrün partiya katibi Sabir Hacıyev bununla razılaşmayaraq partiya rəhbərliyinə keçmişdir. Nəticədə Ayaz Mütəllibov istefa verərək Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyasına üzv olmuşdur.

Vətəndaş Birliyi Partiyası 2005-ci ilin parlament seçkilərində müxalif partiya kimi iştirak etmiş və seçki komissiyalarında müxalifəti təmsil etmişdir, lakin partiya 2008-ci ildə siyasi kursunu dəyişmiş və prezident İlham Əliyevi dəstəkləməyə başlamışdır.

Partiya 22 may 2023-cü il tarixində özünü buraxmışdır.

## Seçkilərdə
Partiyanın sədri Sabir Hacıyev Milli Məclisin III,IV, V və VI çağırışlarında millətvəkili seçilib.

### Parlament

### Bələdiyyə

### Ara bələdiyyə seçkiləri

## İstinadlar
Şeyx Ənvər ül-Haqq

**Şeyx Ənvər ül-Haqq** () — 23 sentyabr 1977-ci il tarixindən 25 mart 1981-ci il tarixinə kimi (istefaya qədər) Pakistanın 9-cu Baş hüquqşünas vəzifəsini icra edən Pakistan hüquqşünası və akademik. O, Lahordakı Pəncab Universitetində iqtisadçı olaraq təhsil almış, 1944-cü ildə Britaniya Hindistanında bələdiyyə idarəçiliyinə rəhbərlik etmək üçün təyin edilmiş bir məmur olaraq Hindistan Dövlət Xidmətinin məmuru olaraq çalışmışdır. 1947-ci ildə Britaniya Hindistanının bölünməsi nəticəsində Pakistanın müstəqillik qazandı.Sonradan o, 1957-ci ildə Sind Ali Məhkəməsinin hakimi olaraq yüksəldildi. 1962-ci ildə Ali Məhkəmədə vəzifə almaq üçün namizəd oldu və 1971-ci ildə Pakistan Ali Məhkəməsinin baş hakimi vəzifəsinə təyin olunmadan əvvəl 1970-ci ildə Lahor Ali Məhkəməsinin baş hakimi təyin edildi.
Pakistandakı dövlət çevrilişi (1999)

**Pakistandakı dövlət çevrilişi (1999)**  Ordu Qərargah Rəhbərləri Komitəsi Başçısı General Pərviz Müşərrəfin 12 oktyabr 1999-cu ildə xalq tərəfindən seçilən Baş nazir Nəvaz Şərifin mülki hökumətin nəzarəti ələ keçirməsi Birgə Qərargah HQ-də hərbi heyət tərəfindən başladılan qanlı çevriliş idi. Ordu Qərargah rəisi, Birgə Qərargah rəisi vəzifəsini icra edən, eyni zamanda ölkənin Baş İcraçı Direktoru vəzifəsini icra edən Müşərrəf, mübahisəli müvəqqəti bir əmr verərək, yazının dayandırıldığını birbaşa pozaraq fövqəladə vəziyyət elan etdi. 14 oktyabr 1999-cu il tarixli Pakistan Konstitusiyası - Şərifuddin Pirzadənin rəhbərlik etdiyi hüquqi qrupdan alınan hüquqi tövsiyədən federal hökumətin nəzarəti ələ keçirməsinin yalnız iki günü oldu.
## İstinadlar
Pakistanda prezident seçkiləri (2004)

**2004-cü il Pakistan prezident seçkiləri** — Pakistan Seçki Kollegiyası tərəfindən 1 yanvar 2004-cü il tarixində keçirilmişdir. Pərviz Müşərrəf 1.170 səsdən 658-ni qazandı və Pakistan Konstitusiyasının 41-ci maddəsinin 8-ci bəndinə əsasən oktyabr ayına qədər prezident seçkisində "seçildi".

## İstinadlar
Naxçıvan müqaviləsi

**Naxçıvan müqaviləsi** – 3 oktyabr 2009-cu il tarixində IX Türkdilli Ölkələr Dövlət Rəhbərləri Zirvəsində iştirakçı dövlətlər olan Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə tərəfindən imzalanan və Türk Şurasının yaranmasına gətirib çıxaran müqavilədir.

## Haqqında
Müqavilənən əsas məqsədi iştirakçı dövlətlər arasında əməkdaşlığın artırılmasıdır. Bu müqavilə ilə Türk Şurası adında beynəlxalq təşkilatın qurulmasına qərar verilmişdir.
Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev ev sahibliyi etdiyi zirvədə Türkiyə prezidenti Abdullah Gül, Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev, Qırğızıstan prezidenti Kurmanbek Bakiyev və Türkmənistan prezidenti köməkçisi Xıdır Saparliyev qatılmışdır.

## Müqavilənin 10-cu ildönümü
Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın daimi təşkilatı olan Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Şurasının (Türk Şurası) təməli olan Naxçıvan Sazişi, məqsədinə bir addım yaxınlaşaraq 10-cu ilinə qədəm qoydu.

Kenes tərəfindən qurulan Türkiyə, Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan, bu gün təşkilatlara, Özbəkistanın tam üzvlərinə bağlanmış, Macarıstanddamüşahidəçi olaraq iştirak edərək, artıq 10-cu ilində daha güclü və təsirli bir beynəlxalq platformaya çevrildi.

1992-ci ildə qurulan Türkdilli ölkələr, 3 Oktyabr 2009-cu il tarixində Ankarada reallaşdırılan dövlət başçılarının zirvə görüşündə qurulan əməkdaşlıq, Azərbaycan, Qazaxıstanın Naxçıvan şəhərində ev sahibliyi etdi və Qırğızıstan prezidentlərinin qatıldığı toplantıda imzalanmış sənədlər daha çox rəsmi şəxsiyyət olaraq qəbul edildi. Daimi bir quruluş olan Türk Şurası quruldu.

Türk Cümhuriyyətləri müstəqillik qazandıqdan sonra qardaş respublikalarla ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlığa verdiyimiz strateji əhəmiyyət çərçivəsində daha da həmrəylik, məsləhətləşmə və əməkdaşlıq istəyən Azərbaycan, Qazaxıstan və Qırğızıstan ilə Türk Şurasının yaradılması tarixi bir inkişaf idi. Ortaq tarix, mədəniyyət, dil, din və mənşədən qaynaqlanan güclü əlaqələri olan ölkələrimizi bir araya gətirən Türk Şurası Avrasiya coğrafiyasındakı əməkdaşlıq mexanizmlərini tamamlayacaq və bölgədəki əməkdaşlıq mühitinin inkişafına müsbət töhfə verəcəkdir.

Türk Şurası qurulan Naxçıvan Sazişindən bəri qısa müddət ərzində Şuranın institusionalizasiyası istiqamətində xeyli addımlar atıldı. Katiblik sürətlə quruldu və İstanbulda fəaliyyətə başladı. Sabah imzalanacaq Maliyyə Prinsipləri Sazişi ilə Katibliyin hüquqi infrastrukturu tamamlanacaq.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türk Şurası
* Türk Şurasının bayrağı