Sulfamidlər

**Sulfamidlər** — Poliaminlərin   kənar  amin  qrupunda  əvəzedilmiş  funksional  fraqment  varsa,  onda  monosulfamid  alınır.  Doğrudan  da  kənar  amin  qrupunda  alkil  piridin  fraqmenti  olduqda  monosulfamid  alınır   .
## Xassələri
N-əvəzolunmuş  diaminlə  arilsulfoxloridlər  arasındakı  reaksiya  vasitəsilə  alınmışdır.   Bu  monosulfamidlər  güclü  antivirus  xassəyə  malikdirlər.  Tədqiqatlar     göstərmişdir  ki,  arilsulfoxloridlərlə  dietilentriamin  arasındakı  reaksiya  nəticəsində  mono-və   disulfamidlər  alınır.  Dietilentriamininin   artıq  miqdarı  və  sulfoxloridə  görə  molyar  nisbəti  1:1,5-2  olduqda  monosulfamidin  çıxımı  artır.
Mis  katalizatoru iştirakı ilə    benzil  C-H  əlaqəni  birli  və  ikili  sulfonamidlərlə  aminləşdirmək  mümkün  olduğu  müəyyən  edilmişdir. 
R1C6H4Me + R2NHSO2R3 +10  mol %  [Me(CN)4 Cu(J)F6]  1,5 mol %  1,3-indandion.  Bu  qarışığa  2 ekv 3 CF3C6H4CO3Bu-1230C -də əlavə etdikdə  sulfamidin  N-alkil  törəmələri  alınır:
* R1C6H4CH2NR2SO2R3
Aşağıdakı    formulaya  malik  sulfamidi:
ArCH=NSO2Py-2  1 – alkenil-1,1-borsink   reagenti  ilə  allilamin  törəməsi  ArCH(NHSO2Py-2 Bpin)=CHR1  əmələ  gətirir .   Bu  maddə  oksidləşdirildikdə   £-aminoketonlar  əmələ  gətirirlər:
                
* ArCH(NHSO2Py-2)  C (O)  CH2R1
Bismut  (III)  katalizatoru  [(BiCl3  və  Bi(OTF)3]   vasitəsi   ilə  karbon  turşularının  anhidridləri  və  xloranhidridləri   vasitəsi  ilə  sulfamidləri  N-asilləşdirmək  çox  asan  olduğu  müəyyən  edilmişdir   .   Reaksiya  heterogen  mühitdə  həlledicisiz  aparılır.
Sulfamidlərin   N-alkilləşmə  reaksiyası - Sulfamid  birləşmələrin  ən  mühüm  fərqli  cəhəti  onlarda  sulfamid  azotu  yanındakı  hidrogen  azotunun  çox  mütəhərrik  olmasıdır.  Bunun  əsas  səbəbi  sulfamid  qrupunun  induksiya  effektidir;  Belə  ki,  sulfamid  qrupunda  mənfi  yük azot  atomu  ətrafına  toplanmışdır    və  azot  atomunun  elektronları  sp-2-yə  uyğun  hibridləşdiyi  üçün  S-N  əlaqəsinin  sərbəst  enerjisinin   artmasına səbəb  olur.  S-N-əlaqəsi   ətrafında  sərbəst  aktivləşmə  enerjisi  ilə  bir  sıra  N-əvəzolunmuş  sulfamidlərdə  sulfamid  azotu  yanındakı  əvəzedici  molekulun  δ-sabiti  asılılığının  tədqiqi  göstərmişdir  ki,  “visinal”  sərbəst   elektron  cütü  formal  birli  əlaqə  olan  S-N  ətrafında     yüksək  fırlanma   “çəpərin”  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur.
Sulfamid  azotu  yanındakı  hidrogen  azotunun  mütəhərrikliyi  sulfamidlərin  N-əvəzolunmuş  törəmələrinin  alınmasının  yeni  metodlarının işlənib hazırlanmasına  kömək  etmişdir.  Hidrogen  atomunun   əvəz  edilməsilə,  başqa  yolla  alınması  mümkün  olmayan  və  tərkibində  karbonil,  nitril,  amid,  malonodinitril,  efir  və  s.  funksional  qruplar  olan  yeni  sulfamid  törəmələrinin  alınması  mümkün  olmuşdir.  Bu   cür  polifunksional  sulfamidlərin  sintezinin  aparılması    sulfamid  qrupu  ilə  digər  yeni  alınmış  fraqmentlər   arasındakı  molekul  daxili  təsirinin  öyrənilməsi   yeni  kimyəvi  çevrilmələrin  aparılmasına  kömək  etmiş  və  alınan  nəticələr  əsasında  heterotsiklik  sulfamidlər-piranlar,  kumarinlər, pirimidinlər,  pirazollar,  piridintionlar,  pirazolpiridinlər və başqa  hetarilsulfamidlər  almaq  mümkün  olmuşdur.
reqioselektivlik  edir  və  onların  aldehidlərlə  diasteroselektiv  birləşməsinə  kömək  edərək  yeganə  virtual  allil  spirti  əmələ  gətirir.  
Fukuyama  üsulu  ilə    aminlərin  müxtəlif   törəmələrinin  alınması  üçün  əvvəlcə  o-nitrobenzolsulfonamid  N-alkilləşdirilir,  sonra  sulfonil  qrupu  parçalanaraq  molekul   tərkibindən   çıxarılır.
N-mühafizə  olunmuş,  kross-qovuşmuş  sulfonimidamidlərin  arilyodidlər və  alkilbromidlərlə  mis  iştirakı  ilə  reaksiyasından  N-əvəzolunmuş  N-arilsulfonimidlər  əmələ gəlir.  
Tərkibindəki  alkildə  funksional  qrup  olan  alkilhalogenlərlə  N-alkilləşmə  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Çünki  funksional  əvəzolunmuş  sulfamidlər  heterotsiklləşmə  reaksiyasında  sinton  rolunu   oynaya  bilər.
Asan  alına  bilən  aminoturşular  CS2CO3  iştirakı  ilə   dimetilformamid  məhlulunda  2,4-dinitrobenzolsulfamidlə  reaksiyaya  girərək  amidlər  əmələ  gətirirlər. Müəyyən  edilmişdir  ki,  əgər  sulfonamid  aminoturşunun  törəməsidirsə,  onda   bu  metod  peptid  əlaqəsinin  əmələ   gəlməsinə  kömək  etmiş  olur.

## Tətbiqi
Çoxfunksiyalı  sulfamid  birləşmələr  sahəsində  çox  geniş  tədqiqat  işlərinin  aparılması,  onların  asan  kimyəvi  çevrilməsi  və  çox  geniş  tətbiq  sahəsinə  malik  olması  ilə  əlaqədardır.
Sulfamidlər  dərman  preparatları,    herbisid,  funqisid,  antioksidant,  sürtkü  yağlarına  aşqar,  metalların  korroziyasına  inhibitor  və s.  kimi  istifadə  olunurlar. Tərkibindən  asılı  olaraq  sulfamid  birləşmələr  müxtəlif  xəstəliklərin  müalicəsində  də  istifadə  olunur.  Sulfamid  azotu  yanında  heterotsiklik  fraqment  olduqda  süd  vəzi  şişinin  müalicəsi  üçün   ,  başqa  heterotsiklik  fraqmenti  olduqda  isə  neyrodegenerativlik  qabiliyyətinə  malik  olub  virus,  diabet  və  qan-damar  sistemi  xəstəliklərinin  müalicəsində  də  yüksək  effektə  malikdirlər  .  Sulfamidin  tərkibindəki  heterotsiklik  fraqmentdə  imidazol-  [2,1-b]-1,3,4-tiodiazolsulfamid  funksional  qruplar  olduqda  mərkəzi  və  periferik  sinir  sistemlərinin  neyrodegenerativ  xəstəliklərinə  qarşı  daha  effektli  olurlar.
Sulfamidlərin  bəzi  törəmələri  ürək  xəstəliklərinin  müalicəsində  də  geniş  istifadə  olunur.  Sulfanilaminokarbon  turşusunun   N-arilamidləri  və  onların  fizioloji  cəhətdən  qəbul  edilə  biləcək  duzları  ürək-damar   xəstəliklərinin  profilaktikası  və  müalicəsi  üçün,  ateroskleroz,  hipertenziya,  endolik  və  diastolik  disfunksiya,  trombik  stenokardiya,  miokard  infarkt  şokunu,  ağ  ciyər  hipertoniyası,  bronxial  astmanı,  diabeti,  qara  ciyər  sirrozunun   müalicəsində  istifadə  oluna  bilər.  Piperidinsulfonil  karbamid  və tiokarbamid  arasındakı  reaksiyadan  alınan  piperidinsulfonil  karbamid  və  -tiokarbamid  kardioloji  xəstəliklərdə, artritdə və ürək çatışmamazlığında  istifadə  üçün  təklif  olunur. Sulfamid  qrupu  olan  aromatik  həlqədə  sinxonin  turşusu  olduqda  və  pirimidin  fraqmentində  isə  təkcə  iki  metil  qrupu  olduqda  belə  yüksək  effektli  ağrıkəsici  təsirə  malik  olub,  soyuqdəyməyə  qarşı  tətbiq  oluna  bilər  .
Müəyyən  edilmişdir  ki,  N-metil-etil –amino  karbonil  -4- [N-metilfenil-amino]-3-pirimidil-sulfamid dekstrin  və  ammonium  kompleksi  ilə düzəltdikdə  alınan  preparat  nəinki  diabeti,  hətta  ürək-damar  xəstəliklərini, hipertiniya, işemiya  və  stenokardiyanın  müalicəsində  yüksək  effektə  malikdir  .  Sulfo- xloridlə  N-əvəzolunmuş  aminlərlə  reaksiya  nəticəsində  alınmış  sulfamid .                                                            
Diabetin,   piylənmənin,  hipertoniyanın,  aterosklerozun  və  s.  müalicəsində  istifadə  olunur.  (Burada  R1=1,  alkil,  alkenil,  heteroalkil  və  R3=CN,  NO2,  SR,  COR,  COOH)
Onurğa  sütunu  və  onurğa-beyin   mayesinin   zədələnmələri  zamanı  müalicə  edilməsi  üçün  tərkibində   N-(2-arilprorionil)  sulfonamid  olan  inyeksiya  üçün  yeni  kompozisiya   patentləşdirilmişdir və  gündəlik  dozası  1-150  mq-dir.  Preparatın  terapevtik  effektini  artırmaq  üçün  ona  (R)-urofenmetansulfonamid  və  R-2[(4-trifluormetansulfoniloksi)] –N-metansulfonilpropionamid  əlavə  edilir.
Sübut  edilmişdir  ki, tərkibində  qlükozid,  amin,  fenol,  keton  və  heterotsiklik  qrupları  olan  sulfamidlər  çox  güclü    tuberkulyoz  əleyhinə  təsirə  malikdirlər .  Xinozolin  fraqmenti   isə  sulfamidlərə  prostat  vəzinin  müalicəsində  yüksək  effektlik   verir  .   Burada  aktiv   inqredient  kimi  4-amino-6,7-dimetoksi-2-[5-metansulfonamodozolin]  və  onun  duzu  istifadə  olunur. Sulfamidlərin  bəzi  törəmələri  herbisid,  funqisid,  insektoakarisid,  pestisid  və  s.  kimi  xassələrə  malikdirlər.  Ekoloji  cəhətdən  qorxusuz  herbisid  almaq  məqsədi  ilə  sidikcövhərinin  iki  yeni  sulfamid  törəmələri:  N-(4-əvəzolunmuş  pirimidin-2-il) –N- [2-metoksikarbonil-5-(əvəzolunmuş  benzamido]  fenilsulfonil  karbamoil  sintez  olunmuşdur .
“Flufenset”  və  “metasulan”-adlanan   tərkibində  sulfamid  törəməsi  olan  trifluormetiltiadiazol  törəmələri  və  N-fosfanolmetilqlitsin(qlifosfat)  kompozisiyası  hal-hazırda  herbisid  kimi  geniş  tətbiq  olunur.  Müəyyən  edilmişdir  ki,  sulfamid  birləşmələrin  tərkibində  karboamid  qrupu  olduqda  onlar  insektoakarisid  aktivliyə  malik  olub,  gəmiricilərə,  bitlərə  və  birələrə  qarşı  güclü  təsir   edir  .  Piridil-pirimidin  fraqmentləri  olduqda  isə  qara-ciyər  sorucusu  Facciola Hepatika    tamamilə  məhv  etmək  effektliyi  yaranır.
Xərçəng  zamanı ,  genetik  faktorların  təsiri  ilə,  yara  olduqda,  şok  zamanı  və  s.  iştah  pozulduqda  onu  artırmaq   üçün  aktiv  inqredient   kimi  dərman  qarışığına  sulfamidlərin  törəmələri,  məsələn,  N-alkilbenzolsulfamid  qatılır.
 
Tərkibində  pirimidin  fraqmenti  olan  sulfamidlə  yüksək  effektli  dərman maddələri  olduğu  təsdiq  edilmişdir.   Onların  dərman  maddəsi  kimi  tətbiq  sahəsi  onların  tərkibindəki  funksional  qrupların  tərkibi  və  quruluşundan  çox  asılı  olur.  Müəyyən  edilmişdir  ki,   sulfamidlərdə   iki  pirimidin  qrupu  bir-biri   ilə  etilenqlikolla  birləşmiş  olduqda qipertenziya,  diabet,  ürək-damar  çatışmamazlığında ,  stenokardiyada  istifadə  oluna  bilər.

## Mənbə
                                                       
* Zhang  Zhimei,  Chen  Pong,  Xing  Ronge,   Chen  Xinolin,   Liu  Song,  Guo  Zhanyang,  Jixia,   Vahg  Lin,  Li   Pengeheng.  Синтез  и   противогрибковые   свойства  сульфониламидных   производных  химозина//   Carbohidr.  Res. 2007,  342,  №  16.  с.  2390-2395.  РЖХим  09.16-19Е.68 
* Леонидов  Н.Б.,  Селезнев  Н.Г.  Состав   капсулы.   // Пат.  России   2363452.   Заявл.  24.12.1996,  Опубл.  10.08.2009.   РЖХим.   10.06-19О223П
* Herziqova  P.,  Klimesova   V.,   Palat   Karel,   Kaustova   J.,  Dahse   H., Mollmann   U.  Получение  и  оценка    invitro  4-бензилсульфонил
* Пиридин -2-карбоксигидра-зиды   в  качестве   потенциальных    противотуберкулезных     агентов//    Arch.   Pharm.  2009,  342,  № 7,
с.  394-404.   РЖХим  2010.  17-19О.63
* В.М.,Мамедов С.А.,  Шахгельдиева  Л.М.,  Ладохина  Н.П.  Арилсульфонилгуанидины   в  синтезе   пиримидинсульфамида//   Азерб. Хим.  ж.  2001,  № 1,   с.  7-9
* Фарзалиев  В.М.,  Мамедов С.А.,  Шахгельдиева  Л.М.,  Ладохина  Н.П.  Арилсульфонилгуанидины   в  синтезе   арилсульфонилпиримидинов//   Азерб. Хим.  ж.  2001,  № 2,   с.  20-22
* Новиков   М.В.,  Михалев   А.И.,  Коньшин  М.И.,   Василюк  М.М.,   Котегов     В.П.,   Вахрин   М.И.  Изопропилоамид   2-[4-(4,6-диметил-2-пиримидилсульфамил) анилино] цинхониновой   кислоты,  проявляющий    противо-воспалительную   и   анальгетическую   активность//  Пат.  Россия  2364594.  Заявл.  09.01.2008.  Опубл.  20.08.2009;   РЖХим-2010.21-19О.102П