Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi

**Əbu Həyyan Məhəmməd ibn Yusif ibn Əli ibn Yusif ibn Həyyan əl-Əndəlüsi** (; ) — dilçi alim və müfəssir.

## Həyatı

### Mənşəyi və ailəsi
O, bərbəri mənşəli bir ailədə, hicri 654-cü (1256) ildə Gərnatada (indiki Qranada) doğulub. Ləqəbi "Əsirəddin", nisbələri isə "əl-Əndəlüsi", "ən-Nəhvi", "əl-Gərnati, "əl-Cəyyani", "əl-Misri" və "ən-Nəfzi"dir (və ya Nifzi). İbn Təğribərdi bu nisbələrə "əl-Məğribi", "əl-Maliki" və "əş-Şafii" nisbələrini də əlavə edir.

Mənbələrdə onun ailə üzvləri haqqında kifayət qədər məlumat olmasa da, Nüdar adında bir qızının, Həyyan adında bir oğlunun və oğlundan Məhəmməd adlı bir nəvəsinin olduğu məlumdur. Həyat yoldaşının adı isə Zümrüdə binti Əbrəkdir.

### Təhsili və fəaliyyəti
Onun uşaqlıq və gənclik dövrləri Gərnatada keçib. O, burada Əbdülhəqq ibn Əli əl-Ənsaridən ifrad və cəm yolu ilə qiraəti-səba təhsili almış, Quranı iyirmi dəfə xətm etmişdir. O, həmçinin, qiraət sahəsində Əbu Cəfər ibn Təbba və İbnüz-Zübeyr əs-Səqafidən bəhrələnmişdir. Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi, Əbül-Həsən əl-Übbəzi, İbnüz-Zübeyr əs-Səqafi, İbn Əbül-Əhvas kimi alimlərdən ərəb dilinin incəliklərini öyrənmiş, özünü sərf, nəhv, dil, təfsir, hədis, üsuli-fiqh və kəlam sahələrində inkişaf etdirmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonra hicri 674-cü (1275) ildən etibarən ərəb dili dərsləri verməyə başlamışdır.

Hicri 677-ci (1278) ildə (bəzilərinə görə hicri 778/miladi 1279 və ya hicri 679/1290) biliklərini artırmaq məqsədilə Şərqə yollanmışdır. Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi əvvəl Şimali Afrikaya, burdan da İskəndəriyyəyə, Qahirəyə, Məkkəyə, Mədinəyə, Bağdada və Dəməşqə gəlmiş və bu minvalda həcc ziyarəti də etmişdir. Gəzdiyi şəhərlərdəki müəllimlərinin sayının 450-yə yaxındır. Onun təhsil aldığı müəllimləri arasında Əbdünnəsir ibn Əli əl-Məryuti, İsmayıl ibn Hebətullah əl-Məlici, Əbül-İz Əbdüləziz əl-Harrani, Bahaəddin Məhəmməd ibn İbrahim İbnün-Nəhhas, Ələməddin Əbdülkərim ibn Əli əl-İraqi kimi alimlər vardır. Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi təhsil aldığı alimlər arasında qadınlar da var idi: Şamiyyə bintül-Hafiz, Munisə bintüs-Sultan əl-Məlikül-Adil və Zeynəb bint Əbdüllətif kimi şəxslər onun təhsil aldığl müəllimələrdir.

Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi daha sonra Qahirədə məskunlaşmış və elmi fəaliyyətə başlamışdır. Burada — Cəmiul-Əqmərdə qiraət, əl-Qübbətül-Mənsuriyyədə təfsir dərsləri vermiş və müxtəlif sahələr üzrə müdərrislik (müəllimlik) etmişdir. Onun müəllim etdiyi şəxslər arasında Tacəddin əs-Subki, Təqiyyəddin əs-Subki, Camaləddin əl-İsnəvi, Səlahəddin əs-Səfədi, Bahaəddin ibn Aqil, Səfaqusi, Siracəddin əl-Bulqini və İbnül-Ləbban vardır.

### Vəfatı
Həyatının sonlarına doğru gözlərini itirən Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi, hicri 745-ci (1344) ildə Qahirədə vəfat etmiş və Sufiyyə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Görüşləri və şəxsiyyəti
Mahmud Qəfəsin bildirdiyinə görə, Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi əvvəl Maliki, sonra o dövrdə Əndəlüsdə populyar olan Zahiriliyi mənimsəmişdir. Misirə gəldikdən sonra, Şafi məzhəbinə keçmişdir. Lakin Şafi olmasına baxmayaraq, Zahiriliyə həmişə yaxın olmuş, bəzən bunu nümayiş də etdirmişdir. Əliyə həddən artıq məhəbbət bəsləmiş, Mötəzilə və Mücəssimyə aid görüşlərlə fəlsəfədən uzaq durmuşdur. O, Misirdəki dövlət adamları ilə dostluq etmişdir. Çox yer gəzib, müxtəlif insanlar gördüyü üçün hər kəsə şübhə ilə yaxınlaşmış, hər kəslə ehtiyatla davranmışdır. Comərdlikdən (əliaçıqlıq) xoşu gəlməz, rəvayətə görə, xəsisliyi ilə öyünərmiş. Kitab alanları qınayar, oxumaq istəyi kitabları kitabxanalardan əldə edərmiş. O, vaxtının çoxunu oxuyub yazmaq və tələbə yetişdirməklə keçirər, ağıllı və çalışqan tələbələrə xüsusi diqqət yetirərdi.

## Dilçilik və təfsir elmindəki yeri
Türk, fars, həbəş və himyari dillərini də bilən, bu dillərə aid əsərləri olan Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi, daha çox ərəb dili və qrammatikası sahəsində şöhrət qazanmış, nəhvdə Bəsrə məktəbinin görüşlərini mənimsəmiş və bu məktəbin qabaqcıllarından olan Sibəveyhinin güclü müdafiəçisi olmuşdur. Hətta müasiri olan və çox sevdiyi, yüksək qiymətləndirdiyi İbn Teymiyyənin Sibəveyhini tənqid etməsi səbəbilə aralarında narazılıq yaranmışdı.

O, dərslərində Sibəveyhinin "əl-Kitab" əsərini, öz əsərləri ilə yanaşı İbn Malik ət-Tainin qrammatikaya aid əsərlərini də tədris edirdi. Dil və ədəbiyyat sahəsindəki geniş və dərin biliyinə görə ona "nəhvdə möminlərin əmiri" və "ərəb dilinin dili" kimi tərifedici adlar verilmişdir.

Əbu Həyyan əl-Əndəlüsinin türk dili baxımından ayrıca bir əhəmiyyəti vardır. Həmin dövrdə türk dilinin Misirdə gördüyü hörmət onu türk dili üzərində çalışmağa sövq etmiş və türk dilinin ən qədim qrammatika kitablarından biri olan, sonradan Şərqdə yazılan oxşar əsərlərə də mənbə olmuş "Kitabül-İdrak li-lisanil-Ətrak" adlı əsəri qələmə almışdır. Bundan əlavə, hələ günümüzə gəlib çatmayan "Zəhvül-mülk fi nəhvit-Türk", "əl-Əfəl fi lisanit-Türk" və "əd-Dürrətül-mudiyyə fil-lüğətit-Türkiyyə" adlı əsərlərin də müəllifidir.

Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi səkkizinci təbəqə müfəssirlərindən hesab olunur. Əsərlərinin əksəriyyəti, o cümlədən təfsiri, daha çox qrammatika, lüğət, bəlağət və fəsahət yönümlü izahlarla zəngindir. Eyni zamanda şair olan Əbu Həyyanın bir divanı vardır. Şeirlərinin bir qismi alimyana və hikmətli, bir qismi isə aşiqlik mövzuludur. Şeirləri içində müvəşşəhləri (Əndəlüsə məxsus şeir növü) daha parlaqdır. Kəb ibn Züheyrin "Qəsidətül-Bürdəsi"nə yazdığı nəzirə olduqca uğurludur.

## Əsərləri
Əbu Həyyan əl-Əndəlüsi 70-dən yuxarı əsərin müəllifidir. Bu əsərlərdən 15-i qiraət, 3-ü təfsir, 2-si hədis, 5-i fiqh, 9-u tarix və 11-i ədəbiyyat sahələrinə aiddir. Müxtəlif dillərlə (ərəb, fars, həbəş, türk və s.) bağlı olan əsərlərinin sayı 26-dır. Dövrümüzə qədər gəlib çatan əsərlərinin sayı isə 20-yə yaxındır. Bu əsərlərdən bəziləri bunlardır:
* Bəhrül-Mühit. Bu əsər nəhvi-ədəbi təfsir olub, ilk dəfə Qahirədə nəşr olunmuşdur.
* ən-Nəhrül-Məd. "Bəhrül-Mühit"in müxtəsəri (Beyrut 1987).
* Tühfətül-Ərib bimə fil-Quran minəl-qərib. Əsər mənbələrdə "İftəhül-Ərib bimə fil-Quran minəl-qərib" şəklində adlandırılır və ilk dəfə Həmada nəşr edilmişdir.
* Divanu Əbi Həyyan. Əhməd Mətlub və Xədicə əl-Hədisinin təhqiqi ilə nəşr olunmuşdur (Bağdad 1966).
* Qayətül-Ehsan fin-Nəhv (Beyrut 1988, 2-ci nəşr).
* ən-Nükətül-Hisan fi şərhi-Qayətil-ihsan. Əbdülhüseyn əl-Fətlinin təhqiqi ilə nəşr olunmuşdur (Beyrut 1985, 1988).
* əl-İrtidə fil-fərq beynəd-dad vəz-za (Bağdad 1961).
* Mənhəcüs-saliq fil-kəlam alə Əlfiyyəti-İbn Malik. Sidni Qleyzrın təhqiqi ilə nəşr olunmuşdur (Nyu Haven 1947).
* ət-Təzyil vət-təkmil fi şərhit-Təshil.
* Təzkirətün-Nühat. Dört cildlik qrammatika haqqında olan əsər (Beyrut 1986).
* Kitabül-İdrak li-lisanil-Ətrak. Əsəri "əl-İdrak" (İstanbul 1931).
* Təqribül-Müqərrib. İbn Usfur əl-İşbilinin "əl-Müqərrib" adlı əsərinə yazılmış şərh (Beyrut 1983).
* ət-Tədrib fi təmsili-təhsilit-Təqrib.
* əl-Ləmhətül-bədriyyə fil-elmil-Ərəbiyyə (Qahirə 1986).
* əl-Mövfur min Şərhi-İbn Usfur.
* əl-Mübdi fit-təsruf.
* əl-Hidayə fin-Nəhv.

## İstinadlar