Ortopediya

**Ortopedik cərrahiyyə** və ya **ortopediya**, həmçinin ortopedik yazı, dayaq-hərəkət sistemi ilə əlaqəli şərtlərlə əlaqədar cərrahiyyə şöbəsidir. Ortopedik cərrahlar əzələ-sümük travma, bel ağrıları, idman xəsarətləri, degenerativ xəstəliklər, infeksiyalar, şişlər və doğuşdan gələn xəstəliklərə müalicə etmək üçün həm cərrahi, həm də qeyri-cərrahi vasitələrdən istifadə edirlər. Nicholas Andry ortopedi olaraq Fransız sözünü, Orthopedie (Orthopædia: Tərcümə və ya İncəsənət və ya İncəsənət Tərcümə İnstitutu) nəşr etdiyi Yunan sözləri ὀρθός orthos ("düzgün", "düz") və παιδίον ödəniş ("uşaq" 1741-ci ildə Uşaqlarda deformitenin qarşısının alınması). Sözü ortopediklər kimi ingilis dilinə uyğunlaşdırılıb; yunanca və latınca əsaslanan sözlər üçün dövrdə yayılmağa başladı. Adın nəzərdə tutulduğu kimi, intizam ilk növbədə uşaqlara diqqət yetirir, həyatın bütün mərhələlərində onurğa və sümük deformitələrinin düzəldilməsi ortopedik təcrübənin təməl daşına çevrildi.

"Æ" ligatı ilə əldə edilən bir çox sözlərlə olduğu kimi, "a" ya da sadəcə "e" ye sadələşdirilməsi, xüsusilə də Şimali Amerikada yaygındır. ABŞ-də kollec, universitet və rezident proqramların əksəriyyəti və hətta Ortopediya Cərrahları Akademiyası hələ də xəstəxanalarda qısaldılmış formanı istifadə etsə də, hələ də digraph ae ilə imla istifadə edir. Başqa yerdə istifadə istifadəsizdir: Kanadada hər iki yazım məqbuldur; Ortopediya adətən Böyük Britaniyanın qalan hissəsində, xüsusən Böyük Britaniyada üstünlük təşkil edir.

Ortopediya əməliyyatlarında baş verən bir çox hadisələr müharibə dövründə baş verən hadisələrlə nəticələndi. Orta əsrlərin döyüş sahələrində yaralananlar atların qanında batırılmış bantlar ilə müalicə olundular, lakin bu, sağlam, lakin qeyri-sanitar, splint yaratmaq üçün quruduldu.

Başlanğıcda ortopediya termini uşaqlarda əzələ-skelet deformitenin düzəldilməsini nəzərdə tuturdu. Paris Universitetinin tibb professoru Nicolas Andry 1741-ci ildə mövzu ilə əlaqədar yazılmış ilk dərslikdə termini hazırladı. O, uşaqlarda deformiteleri müalicə etmək üçün məşq, manipulyasiya və splintinqdən istifadə etməyi müdafiə etdi. Onun kitabı valideynlərə yönəldilmişdir və bəzi mövzular bu gün ortopedlərə tanış olarkən, "ovuç içərilərinin həddindən artıq tərləmə" və çil çənləri də daxil edilmişdir.

Jean-André Venel 1780-ci ildə ilk ortopediya institutunu qurdu və bu, uşaqların iskelet deformitelerinin müalicəsinə həsr olunmuş ilk xəstəxana idi. O, ayağın deformitləri ilə doğulmuş uşaqlar üçün və ayağın əyri şəkildə müalicəsi üçün müxtəlif üsullarla klub-ayaq ayaqqabısını inkişaf etdirdi.

18-ci əsrdə cərrahi texnika ilə hazırlanan inkişaflar, John Hunter'un tendon şəfa və Percival Pott'un spinal deformiteyə çalışması kimi tədqiqatları, təsirli müalicə üçün mövcud olan yeni üsulların ardıcıl dərəcəsini artırdı. Hollandiyalı hərbi cərrah Antonius Mathijsen, 1851-ci ildə Parisin gipsini ixtira etdi. Ancaq 1890-cı ilə qədər ortopediya hələ uşaqlarda deformitenin düzəldilməsi ilə məhdud bir iş idi. İnkişaf edilən ilk cərrahi üsullardan biri perkutanöz tenotomiya idi. Bu tendensiyanı, ilk növbədə Axilles tendonunun kəsilməsinə və möhkəmləndirilmə və məşqlərə yanaşma ilə yanaşı, deformiteyi müalicə etməyə kömək etdi. 1800-cü illərin sonlarında və 1900-cü illərin ilk onluğunda ortopediyada cərrahiyyə prosedurlarının da daxil olmağına dair əhəmiyyətli mübahisələr var idi.

Müasir ortopedik cərrahiyyə inkişafına kömək edən insanların nümunələri Hugh Owen Tomas, Uelsdən bir cərrah və onun qardaşı oğlu Robert Jones idi. Tomas gənc yaşda ortopedik və sümük quruluşuna maraq göstərdi və öz təcrübəsini qurduqdan sonra sahəni sınıq və digər kas-beyin problemlərinin ümumi müalicəsinə genişləndirdi. O, qırıqlar və vərəm xəstəliyi üçün ən yaxşı vasitə kimi qüvvəyə mindilər və kasıb femuru sabitləşdirmək və infeksiya qarşısını almaq üçün sözdə "Tomas Splint" yaratdı. O, həmçinin onun adı daşıyır ki, bir çox digər tibbi yeniliklər üçün məsuliyyət daşıyır: 'Tomasın yaxası', servikal bel ürək çatışmazlığını müalicə etmək, 'Tomasın manevrası', hip birgə qırılması üçün ortopedik araşdırma, Tomas testi, hip xəstənin yatağın düz yatdığı, qırıqları azaltmaq üçün "Tomasın açarı" və sümükləri qırmaq və sıfırlamaq üçün bir osteoklast tərəfindən deformasiya və s.

Tomasın işi öz ömrü boyu tam başa düşülməmişdir. Birinci Dünya müharibəsi dövründə onun texnikaları döyüş sahəsindəki yaralı əsgərlər üçün istifadə olunduğunu söylədi. Onun qardaşı Sir Robert Jones artıq 1888-ci ildə "Manchester Ship Canal" ın tikintisinə görə Surgeon-Superintendent vəzifəsində ortopediya sahəsində böyük irəliləyişlər etmişdi. O, 20.000 işçi arasında yaralananlardan məsuliyyət daşıyırdı və ilk geniş qəza 36 mil sahəsi üç hissəyə bölünərək, hər bir bölmədə bir xəstəxananın və bir sıra ilk yardımçı postlar qurulmasını təmin edir. Cırıqların idarə olunmasında təlim keçən tibb işçiləri var idi. Şəxsən 3,000 hadisəni idarə etdi və öz xəstəxanasında 300 əməliyyat reallaşdırdı. Bu mövqe ona yeni texnika öyrənməyə və sınıq idarəetmə standartını artırmağa imkan verdi. Dünyadakı həkimlər onun texnikalarını öyrənmək üçün Jones klinikasına gəldi. Alfred Tubby ilə yanaşı, Jones 1894-cü ildə İngilis Ortopedik Cəmiyyətini qurdu.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Jones Territorial Army surgeon idi. O, həm cəbhədə, həm də evdə xəstəxanalarda qırıqların müalicəsinin qeyri-kafi olduğunu müşahidə etdi və onun səyləri hərbi ortopedik xəstəxanaların tətbiqinə gətirib çıxardı. 30 min yataqdan artıq məsuliyyətlə hərbi ortopediya müfəttişi təyin edildi. Ducane Yolu'nda olan xəstəxana, Hammersmith, həm İngilis, həm də ABŞ hərbi ortopedik xəstəxanalar üçün nümunə oldu. Femoral qırıqların ilkin müalicəsi üçün Tomas Splintin istifadə edilməsi onun femurun qırılmalarının 87% -dən 1916-dan 1918-ci ilə qədər olan dövrdə 8% -dən aşağı düşməsinə səbəb olmuşdur.

Femur və tibiyanın qırıqlarının müalicəsində intramedullar çubuqların istifadəsi Almaniyanın Gerhard Küntscher tərəfindən aparılıb. Bu, İkinci Dünya müharibəsi zamanı yaralanan alman əsgərlərinin bərpası sürətinə fərqli bir fərq etdi və dünyanın digər bölgələrindəki qırıqların intramedullaryar fiksasiya edilməsinin daha geniş yayılmasına gətirib çıxardı. Lakin, traktasiya 1970-ci illərin sonuna qədər Seattle qrupundakı Harborview Tibb Mərkəzinin qırılma açmadan intramedullaryar fiksasiya edildiyi zaman bud sümüyü qırıqlarının müalicəsinin standart üsuludur.

Müasir ümumi hip əvəzi 1960-cı illərdə İngiltərənin Wrightington Xəstəxanasında tribologiya üzrə mütəxəssis Sir John Charnley tərəfindən aparılıb. O, birgə səthlərin sümüyə səth edilmiş implantlarla əvəz edilə biləcəyini təsbit etdi. Onun dizaynı paslanmayan polad bir parçalı femoral kök və başdan ibarət idi və hər ikisi PMMA (akril) sümük sementi ilə sümüyə düzəldilmiş bir polietilen, asetabulyar komponentdən ibarət idi. İki onillikdən artıqdır ki, Charnley Low Friction Arthroplasty və onun törəmə dizaynları dünyanın ən çox istifadə edilən sistemləri idi. Bu, bütün müasir hip implantlarının əsasını təşkil etmişdir.

Exeter hip əvəz sistemi (bir qədər fərqli kök geometriyası ilə) eyni zamanda inkişaf etmişdir. Charnley, Harvardda implantın sümük quruluşu ilə sümük quruluşu ilə zəmanətsiz arthroplastika texnikasına öncülük edən R. I. Harris oğlu W. H. Harris, o cümlədən bir çox iştirakçıları ilə birgə dəyişdirmə (artroplastika) dizayn və texnika ilə davamlı inkişaflar olmuşdur.

Bənzər texnologiyanı istifadə edən diz dəyişdirmələri, romatoid artrit xəstələrində McIntosh tərəfindən, sonra da Newtonda həkim John Insall tərəfindən hazırlanmış 1970-ci illərdə sabit bir yataklama sistemindən istifadə edərək, osteoartrit üçün Gunston və Marmor tərəfindən başladı və Dr. Frederick Buechel və Dr Michael Pappas mobil daşıyıcı sistemdən istifadə edir.

Vyetnam müharibəsi dövründə qırılmaların xarici yerləşdirilməsi amerikan cərrahları tərəfindən yaxşılaşdırılıb, SSRİ-də isə Qavril Abramoviç İlizarovun böyük rolu olmuşdur. 1950-ci illərdə Sibirdə yaralanan rus əsgərlərinə baxmaq üçün çox ortopedik təlim almadan göndərildi. Heç bir avadanlıqla o, sağlam olmayan, yoluxmuş və zədələnməmiş qırıqlarla qarşı-qarşıya qaldı. Yerli velosiped dükanının köməyi ilə o, bir velosipedin spikeri kimi gərginləşən ring kənar fiksatorları hazırlamışdır. Bu avadanlıqla o, şəfa, rezonans və başqa yerə sarsılmaz dərəcədə uzanmışdı. Onun İlizarov aparatı hələ də yayılma osteogenez üsullarından biri olaraq istifadə olunur.

Müasir ortopedik cərrahiyyə və kas-iskelet tədqiqatları cərrahiyyə daha az invaziv etmək və implantasiya edilmiş komponentləri daha yaxşı və davamlı etmək üçün axtarışa çıxdı.

Birləşmiş Ştatlarda ortopedik cərrahlar adətən dörd illik lisenziya təhsili və dörd il tibbi məktəbi bitirdilər. Sonradan bu tibb fakültəsinin məzunları ortopedik cərrahiyyədə rezidenturaya hazırlaşırlar. Beş yaşındakı rezidensiya ortopedik bir cərrahiyyə təhsili.

Ortopediya əməliyyatlarında rezidentlik təhsili seçimi çox rəqabətlidir. ABŞ-də təxminən 700 həkim hər il ortopedik residency təhsilini tamamlayır. Cari ortopedik cərrahı sakinlərinin təxminən 10 faizi qadındır; təxminən 20 faizi azlıq qruplarının üzvləridir. ABŞ-də ortopedik cərrah və sakinlərin təxminən 20.400 faizi aktiv olaraq fəaliyyət göstərir. Birləşmiş Ştatların Əmək Nazirliyi tərəfindən nəşr olunan Son İşəgötürmə Əlaqəsi El Kitabına (2011–2012) görə, bütün praktiki həkimlərin 3–4% -i ortopediya cərrahlarıdır. Artroskopik üsullardan istifadə yaralı xəstələr üçün xüsusilə vacibdir. Artroskopiya 1950-ci illərin əvvəllərində Yaponiyada həkim olan Masaki Watanabe tərəfindən minimal invaziv qığırdaq əməliyyatı və yırtıq bağların rekonstruksiyası üçün qabaqcadan təyin olunmuşdur. Arthroscopy, xəstələrə normal, 'açıq' cərrahiyyə ilə tələb olunan həftələrdən aylara deyil, bir neçə gün ərzində əməliyyatdan qurtarmağa imkan verir. Bu çox məşhur texnikadır. Diz artroskopiyası bu gün ortopedik cərrahların ən çox görülən əməliyyatlarından biridir və tez-tez menisektomiya və ya xondroplastika ilə birləşir. Üst ekstremite ambulatoriya ortopedik proseduralarının əksəriyyəti artroskopik olaraq həyata keçirilir.

Arthroplastika, bir əzələ-skelet kompleksinin artikulyar səthinin osteotomiya və ya digər prosedurlarla dəyişdirildiyi, yenidən qurulduğu və ya reallaşdırıldığı ortopedik cərrahiyyədir. Bu, ağrıları aradan qaldırmaq və artirit (rheumasirurgiya) və ya başqa bir növ travmanın zədələnməsindən sonra birgə funksiyasını bərpa etmək üçün seçilmiş bir prosedurdur. Standart total diz əvəzi əməliyyatı ilə yanaşı, artritik dizin yalnız bir ağırlıqlı səthinin yerini dəyişdirən birləşmiş komponentli diz dəyişdirilməsi məşhur alternativdir.

Birgə əvəzlər, xüsusən də diz, hip, çiyin, dirsək, bilək, ayaq biləyi, bel və barmaq eklemlerinde məhdud olaraq digər oynaqlar üçün mövcuddur.

Son illərdə oynaqların, xüsusilə də kalça ekleminin səthinin dəyişdirilməsi daha gənc və daha aktiv xəstələr arasında daha çox populyarlaşdı. Bu tip əməliyyat, daha çox ənənəvi və daha az sümüyə qənaət edən ümumi kalça əvəzetmə ehtiyacını gecikdirir, lakin sınıq və sümük ölümündən erkən müvəffəqiyyətsizlik riskini daşıyır.

Birgə dəyişdirmə ilə bağlı əsas problemlərdən biri də komponentlərin daşıyıcı səthinin aşınmasıdır. Bu, ətrafdakı sümüyə zərər verə bilər və implantın nəhayət çatışmazlığına kömək edə bilər. Alternativ daşıyıcı səthlərin istifadə edilməsi son illərdə, xüsusilə gənc xəstələrdə, birgə əvəz komponentlərinin aşınma xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırmaq cəhdi ilə artmışdır. Bunlara keramika və bütün metal implantlar daxildir (orijinal metal-plastikdən fərqli olaraq). Plastik (əsl ultra yüksək molekulyar ağırlıqlı polietilen) aşınma xüsusiyyətlərini artıra biləcək şəkildə dəyişə bilər.

## Həmçinin bax
* Traksiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər