Maksim Strixa

**Maksim Vitaliyoviç Strixa** (; ) — Ukrayna fiziki, yazıçısı, tərcüməçisi, publisisti və ictimai xadimi. O, 2008–2010-cu illərdə və 2014–2019-cu illərdə Təhsil və Elm Nazirliyinin müavini olmuşdur. O, həmçinin Ukrayna Fizika Cəmiyyətinin prezidenti, PEN Ukrayna və Ukrayna Milli Yazıçılar Birliyinin (NSPU) üzvü olmuşdur.

## Erkən həyatı
Strixa 24 iyun 1961-ci ildə Kiyevdə alim ailəsində anadan olmuşdur. Onun valideynləri Vitali Strixa və Qula Maksimovna idi. İlk təhsilini Kiyevdəki 58 saylı orta məktəbdə almışdır. 1983-cü ildə Kiyev Universitetinin (KNU) radiofizika, elektronika və kompüter sistemləri fakültəsini bitirmişdir. Daha sonra o, İoffe İnstitutunda aspirantura təhsili almış və Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Laşkarev adına Yarımkeçiricilər Fizikası İnstitutunda doktorantura təhsilini başa vurmuşdur.

## Karyerası
Strixa 1983-cü ildən Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının V. E. Laşkarev adına Yarımkeçiricilər Fizikası İnstitutunda işləyir. O, burada qüsurların, deformasiyaların və tərkib qeyri-bərabərliyinin təsirinə məruz qalan real yarımkeçiricilərdə fotonik və rekombinasiya proseslərinin ardıcıl nəzəriyyəsini işləyib hazırlayır. Elmi karyerası ilə yanaşı, 1980-ci illərin sonlarından siyasi və ictimai sahədə də fəallıq göstərir. O, 1988–1989-cu illərdə Ukrayna Dili Cəmiyyətinin və Ukrayna Xalq Hərəkatının yaradılmasında iştirak etmişdir. O, həmçinin 1989-cu ildə seçilmiş Taras Şevçenko adına Ukrayna Dili Cəmiyyətinin ilkin təftiş komissiyasının üzvü olmuş və 1990–1994-cü illərdə Kiyev Şəhər Şurasının birinci demokratik çağırışının deputatı olmuşdur.

Strixa o vaxt Mədəniyyət naziri olan İvan Dzyubanın müşaviri kimi xidmət etməyə davam etmiş və 1994-cü ildə NSPU-nun üzvü olmuşdur. O, daha sonra onun Kiyev bölməsinin koordinatoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1995–2008-ci illərdə o, eyni zamanda Ukrayna Mədəniyyət Araşdırmaları Mərkəzində mədəniyyət siyasətinin metodoloji problemləri laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. 1997-ci ildə PEN Ukrayna-ya daxil olub və həmin il yanvarın 1-də yarımkeçiricilər və dielektriklər fizikası üzrə ixtisaslaşaraq fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1999-cu ildə Açıq Siyasət İnstitutunda elmi proqramlara rəhbərlik etməyə başlamışdır.

2005–2010-cu illərdə Strika Ukrayna Respublika Partiyasının (URP) sədr müavini vəzifəsində çalışmışdır. 9 yanvar 2007-ci ildə o, Rusiya-Belarus enerji mübahisəsini şərh etmiş, böhranın Belarusu Ukrayna ilə daha sıx əlaqələrə sövq edə biləcəyini təklif etmişdir. O, təklif etmişdir ki, bu, Belarusun Rusiyanın tabeli regionuna çevrilməsinə alternativ olaraq "Mejmorye İttifaqı" ideyasını canlandıra bilər. 2008-ci il fevralın əvvəlində Strixa Ukraynanın təhsil və elm nazirinin müavini təyin edilmişdir. Həmin ilin sonunda o, həm də KNU-nun Fiziki elektronika kafedrasının professoru olmuşdur.

1 yanvar 2010-cu ildən 1 yanvar 2014-cü ilə qədər Strixa nəzəri fizika şöbəsində baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 2010–2021-ci illər arasında Ukrayna Ali Təhsil Elmlər Akademiyasının birinci vitse-prezidenti vəzifəsində çalışıb. Əvvəllər, 2005-ci ildən 2007-ci ilə qədər o, yarımştat əsasda Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Ensiklopedik Tədqiqatlar İnstitutunda baş elmi işçi, həmçinin 2010-cu ildən 2012-ci ilədək Boris Qrinçenko adına Kiyev Metropolitan Universitetində tərcümə şöbəsinin müdiri, daha sonra 2012-ci ildən 2012-ci ilə qədər orada professor vəzifəsində çalışmışdır. 2013–2016-cı illərdə Ukrayna Fizika Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur. O, 2015-ci ildə "Elmi və elmi-texniki fəaliyyət haqqında" Ukrayna Qanununun hazırlanması üçün məsul işçi qrupuna rəhbərlik etmiş və elə həmin il Şevçenko adına Elmi Cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü olmuşdur. 2015–2019-cu illər arasında o, Ukrayna orfoqrafiyasının yeni nəşrinin təsdiqi ilə yekunlaşan Orfoqrafiya üzrə Milli Komissiyanın həmsədri olmuşdur.

Strixa Donbassda müharibə nəticəsində didərgin düşmüş alimlərin və tələbələrin üzləşdiyi problemləri fəal şəkildə həll edir. O qeyd etmişdir ki, onların əksəriyyətinin Ukraynada sığınacaq tapmağına baxmayaraq, onlar tez-tez müvəqqəti vəzifələrdə olurlar və məhdud imkanlar səbəbindən tədqiqatlarını davam etdirə bilmirlər. Strixa vurğulamışdır ki, Ukrayna hökuməti maliyyə çətinlikləri ilə məhdudlaşdığı halda onlara aşağı səviyyədə dəstək verə bilər. O, ən böyük ehtiyacı laboratoriyaların təchiz edilməsi və məcburi köçkün tədqiqatçıların axını ilə sıxışdırılan universitet obyektlərinin təmiri kimi müəyyənləşdirmişdir. 2015-ci ilin iyun ayında yaşanan çətinliklərə baxmayaraq, Strixa ehtiyatlı nikbinliyini qoruyaraq, "Yaxşı xəbər odur ki, davam edirik" deyir.

1 yanvar 2018-ci ildə Strixa professor elmi adına layiq görülmüşdür. Həmin ilin sonunda, avqustun 23-də o, sovet dövründən qalma " Ruslaşdırma " siyasətinin qüvvəyə minməsindən əvvəl, Ukraynanın orfoqrafiyasını 1919-cu ildən əvvəlki formasına qaytarmaq məqsədilə yeni dil qaydaları tətbiq ediləcəyini bildirmişdir. O, bu dəyişikliklərin dilin keyfiyyətini artıracağını və Ukrayna ənənələrini daha yaxşı əks etdirəcəyini müdafiə etmişdir. Sovet transliterasiya təcrübələrini dəyişdirməyə çalışan islahatlar məktəblər və media kanalları vasitəsilə həyata keçirilməli idi. Ukraynanın linqvistik kimliyini gücləndirmək üçün daha geniş səylərin bir hissəsi olan təşəbbüs Moskvada fəaliyyət göstərən şərhçilərin tənqidinə səbəb olmuşdur. Elə həmin il o, Rusiyada keçiriləcək 2018 FIFA Dünya Çempionatının siyasi boykot edilməsi üçün müraciəti imzalamaqda digər tanınmış simalara qoşulmuş, onların azadlığa buraxılmasını tələb etmək üçün aclıq aksiyası keçirən kinorejissor Oleq Sentsov da daxil olmaqla, ukraynalı siyasi məhbusların təqibini qınamışdır.

2019-cu ilin fevralında Strixa və İvan Malkoviç PEN Ukraynanın yeni rəhbərliyinin verdiyi birtərəfli bəyanata etiraz olaraq istefa vermişdilər. Bəyanat bəzi üzvlərin qəzəbinə səbəb olan Antiterror Əməliyyatının (ATO) veteran təlimatçısını ələ salan Milli Vizual İncəsənət və Memarlıq Akademiyasının tələbəsini dəstəkləmişdir. Həmin ilin sonunda, oktyabrın 17-də Strika Maksim Timoşenkoya növbəti açıq məktub yazmış, Ukrayna Milli Çaykovski Musiqi Akademiyasının yalnız orijinal dildə olan əsərlərin xeyrinə ukrayn dilində ifaları qadağan etmək qərarını tənqid etmişdir. Noyabrın 25-də Strixa Ukraynanın bir qrup tanınmış alim, yazıçı, dilçi və mədəniyyət xadimləri ilə birlikdə Mədəniyyət, Gənclər və İdman naziri Vladimir Borodyanskiyə açıq məktub göndərmişdir. Məktubda milli opera teatrlarında və musiqi təhsilində ukrayn dilinin getdikcə marginallaşmasından ciddi narahatlıq ifadə olunmuşdur.

## Ədəbi karyerası
Strixa 1980-ci illərin əvvəllərindən bədii tərcümədə fəal iştirak edir. Onun töhfələrinə iki ədəbi monoqrafiya, "*Sonnetlər və oktavalar*" adlı şeirlər kitabı (1991) və ədəbiyyat və ədəbi tənqidə dair çoxsaylı esselər daxildir. O, tərcüməşünaslıq sahəsində Ukrayna ədəbiyyatının tərcüməsinin dövlət quruculuğu rolu konsepsiyasını işləyib hazırlamış və müdafiə etmişdir.

Strixanın Ceffri Çauserin " *[[Kenterberi hekayələri|Kenterberi nağılları"]]* əsərini ukrayn dilinə tərcüməsi ona nüfuzlu "Qriqori Koçur" mükafatını qazandırmışdır. Bu mükafat onun işinin dərinliyini və keyfiyyətini vurğulamışdır. Tərcümə Çauserin orijinal əsərinin nüanslarını, yumorunu və tarixi kontekstini uğurla ələ keçirmişdi. Qriqori Koçurdan təhsil həyatının son onilliyində onunla yaxın münasibətdə olan Strika, müəlliminin oxa östərdiyi dərin təsirə görə tez-tez minnətdarlığını bildirirdi. O, tez-tez dimişdirr görkəmli ukraynalı tərcüməçilər ilə birlikdə Koçuru ədəbiyyat vasitəsilə milli kimliyin formalaşmasında və intellektual irsinin qorunmasında mühüm roluna görə tərifləyirdi. Əvvəllər Strika Dante Aliqyerinin *"[[İlahi komediya]]"* "sərinin tərcüm" inə görə Maksım Rılski mük"afatına iayiq" görülüb və *"Ukrayna tə*müş *məs*" *və tərcüməçiləri: ədəbiyyat və millət quruculuğu arasında"* monoqrafiyasını" müəllifidir.

Bu əsərlərə əlavə olaraq, Strixa Can Karlo Menottinin operasının librettosu "*[[Martin's Lie|Martinin yalan]]"*(2018), Sergey Raxmaninovun operasının librettosu "*Françeska da Rimini*" (2019), və Oksana Yevsyukovanın operasının librettosunun (2023) əsasına çevrilmiş "*Sofroniya alov içindədir* " kimi görkəmli əsərləri tərcümə etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Strixa, Ukrayna Tarix İnstitutunun baş elmi işçisi Nataliya Starçenko ilə evlidir. Onların Yaroslava Strixa adında bir qızı var. O, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas və Harvard Universitetində fəlsəfə doktorudur. Strixa çoxdillidir, ingilis, italyan, polyak, rus və fransız dillərində danışır.

## Mükafatları
O, aşağıdakı mükafat və fəxri adlara layiq görülmüşdür:

* *Lauro Dantesko* (2013)
* "Maksim Rilski" mükafatı (2015)
*  "Akademik palmalar" ordeninin zabiti (2019)
* "Qriqori Koçur" mükafatı (2021)
*  "İtaliya Respublikasının xidmətlərinə görə" ordeni (2023)
* "S. İ. Pekar" mükafatı (2024)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər