open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hüseynqulu Mirzə Qovanlı-Qacar

**Hüseynqulu mirzə Müzəffərəddin şah oğlu Qovanlı-Qacar** () — şahzadə, əyalət valisi

## Həyatı
Hüseynqulu mirzə Müzəffərəddin şah oğlu 1884-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Saray təhsili almışdır. Nüsrətüssəltənə ləqəbi almışdır. Hüseynqulu Mirzə orduda xidmətdə olmuşdur. Əmir tuman rütbəsi daşıyırdı. 1897-ci ildə Tehranın valisi olmuşdur. 1905-ci ildə atasının məiyyətində Avropaya getmişdi. Hüseynqulu Mirzə 1945-ci ildə vəfat edib. Hüseynqulu Mirzənin törəməsi Nüsrət-Müzəffəri soyadını daşıyırlar.

Hüseynqulu Mirzə Əzəmsəltənə xanım (Valiə Zəndşahi) ilə ailə həyatı qurmuşdur. Mehdiqulu Mirzə, Moinəddin Mirzə adlı oğulları, Mərziyə xanım adlı qızı vardı.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Məhəmməd bəy Evoğlu

**Məhəmməd bəy Evoğlu** XVI yüzil, şair, xəttat, qorçu

## Həyatı
Məhəmməd bəy Xoy vilayətinin Evoğlu nahiyəsində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. I Şah Təhmasib səfəvinin oğlu Həmzə mirzənin qorçuları cərgəsində idi. Şahzadənin Xoy ermənisi Dəllək Xudaverdi tərəfindən öldürülməsi bir ara onu gözdən salmışdı. O, gözəl xəttat idi. Qızıl suyu, lacivərd rənglərlə yazardı. Həm də xoştəb şair idi. Fars və türk dillərində könüloxşayan şeirlər deyərdi.

## Yaradıcılığı

## Həmçinin bax
İmamqulu xan Undiladze

**İmamqulu xan Undiladze** () — Fars bəylərbəyi.

## Həyatı
İmamqulu xan Azərbaycan nağıllarının qəhrəmanlarından biri Vəzir Allahverdi xanın oğludur. Fars əyalətinin hakimi olmuşdu. Qarabağ bəylərbəyi olan qardaşı Davud xan əyaləti yağmalayıb Osmanlı səmtinə qaçdığı üçün 1633-cü ildə I Şah Səfi Səfəvi tərəfindən öldürüldü.

## Ailəsi
İmamqulu xanın Səfiqulu xan adlı oğlu vardı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Novruzəli Aslanov

**Novruzəli Davud oğlu Aslanov** (*Novruz Aslan*; ) — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı, Beynəlxalq Ekologiya-Energetika Akademiyasının fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin prezidentidir. "Vətənə xidmətə görə" ordeni tam kavaleri.

## Həyatı
Novruzəli Aslanov 1963-cü il mart ayının 22-də Bakı şəhərində atası yazıçı-dramaturq Davud Aslanın ailəsində anadan olmuşdur. 1970-ci ildə Bakı şəhəri 201 saylı orta məktəbə daxil olmuş, 1980-ci ildə məktəbi bitirmişdir. 1980-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun "Avtomatika və elektron hesablama texnikası" fakültəsinə daxil olmuş, 1985-ci ildə oranı bitirmişdir.

1985–1990-cı illərdə Elektron Hesablama Maşınları zavodunda mühəndis, şöbə müdiri, direktor müavini vəsifələrində çalışıb.

1990–1999-cu illərdə "Azərağackağız" Səhmdar Cəmiyyətində idarə rəisinin müavini, idarə rəisi, prezidenti vəzifələrində işləyib. 1999-cu ildən Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin prezidentidir.

2005, 2010, 2015, 2020 və 2024-cü illər (III, IV, V, VI və VII çağırış) Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatıdır. Bitərəfdir.

Beynəlxalq Eko-Energetika Akademiyasının fəlsəfə doktorudur.

14 ədəbi, elmi-kütləvi kitabın müəllifidir. Belə ki, daha çox oxucu auditoriyasına malik olan "Humanitar diplomatiya", "Mərhəmətin ünvanı", "Mənim düşüncələrim", "Qızıl Aypara dünən, bügün, sabah" bu və ya digər, "Xeyir və Şər", "Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyəti zamanın axarında", "Bir daha insan haqqında", "İnsan və onun möcüzəli dünyası", "Əbədi həyat və möcüzəli varlıq" kimi kitabların müəllifidir.

Ailəlidir, 4 övladı var.

## Mükafatları
* 2007-ci ildə Parlament Jurnalistləri İctimai Birliyi tərəfindən təsis olunmuş "Seçici hüquqlarını müdafiə edən ən fəal millət vəkili " adına layiq görülüb.
* Amerika Bioqrafiya İnstitutu tərəfindən tibb sahəsində göstərdiyi xidmətlərə görə 2008-ci ilin adamı elan və 2010-cu ildə nümunəvi nailiyyətlər əldə etdiyinə görə "İlin Adamı" medalı ilə təltif olunub.
* Novruz Aslanov "Yusif Məmmdəliyev" adına medala layiq görülmüş və respublikanın sosial-ictimai həyatındakı xidmətlərinə görə 2005-ci ilin fevralın 28-də Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla 4 mart 2010-cu il tarixdə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə", 4 mart 2015-ci ildə isə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunmuşdur.
* 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni — 04.03.2015
* 2023-cü il 11 apreldə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar
Hikmət Atayev

**Hikmət Atayev** () — Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı, Milli Məclisin Sosial siyasət daimi komissiyasının üzvü.

## Həyatı
Hikmət Atayev 4 fevral 1953-cü ildə Zaqatala şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir. Rus və ingilis dillərini bilirdi.

1977-ci ildən Zaqatala Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında cərrah, 2002-ci ildən Cərrahiyyə şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 2005–2006-cı illərdə Zaqatala şəhər bələdiyyəsinin sədri olmuşdur.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü olmuşdur.

2006-cı il mayın 13-də 110 saylı Zaqatala seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Milli Məclisin Sosial siyasət daimi komissiyasının üzvü olmuşdur. Azərbaycan-Almaniya Federativ Respublikası, Azərbaycan-Böyük Britaniya, Azərbaycan-Finlandiya, Azərbaycan-Ukrayna parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvü olmuşdur.

7 mart 2013-cü ildə Gürcüstandan Balakən istiqamətində hərəkət edərkən idarə etdiyi "VAZ-2106" markalı maşın "VAZ-21015" markalı maşınla toqquşub. Nəticədə Hikmət Atayev aldığı xəsarətdən hadisə yerindəcə vəfat etmişdir.

Evli idi və 4 övladı var.

## İstinadlar
Arxipelaq

**Arxipelaq** — (yunanca arkhon(lider) və pelagos(dəniz)) bir-birinə yaxın yerləşən eyni mənşəli adalar qrupu. Qədimdə bu söz Egey dənizindəki adaları adlandırmaq üçün istifadə olunub.

İtalyanca Arcipelago; çoxlu adaları olan Egey dənizinə 13-cü əsrdə venesiyalıların verdikləri ad; orta əsrlər Yunanıstanda "baş dəniz" mənasındadır – bir-birinə yaxın ayrı-ayrı adaların və ya ada qruplarının məcmusu. Eyni Arxipelaq daxilindəki adalar, adətən, eyni mənşəli və oxşar geoloji quruluşa malikdir. Arxipelaq materik (Kanada Arktika arxipelaqı, Bakı arxipelaqı, Abşeron arxipelaqı və s.), mərcan (Marşall arxipelaqları və s.) və vulkan (Solomon arxipelaqları və s.) mənşəli olur.

## Həmçinin bax
* Ada
* Qitə

## Xarici keçidlər

* 30 Most Incredible Island Archipelagos
Cetacea

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.

## Maraqlı məlumatlar
Heyvanlar aləminin ən nəhəngi göy balinadır. Onun uzunluğu 33 m, kütləsi isə 190 t çatır. Başqa sözlə desək, 25 fil, 150 öküz ağırlığındadır, onun təkcə dili 10 ton, ürəyi 600–700 kq-dır. Bağırsaqlarının uzunluğu 4 km-dən çoxdur. Saatda 30–40 km sürətlə üzür. Bir balinadan 50 tonadək yağ alınır. 1700 at gücünə malikdir. Bu da bir parovozun gücü qədərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pörnək oymağı

**Pörnək oymağı** — Türkman elinin böyük qollarından biri.

## Tarixi
Pörnək oymağı Ağqoyunlu tayfa birliyinə qatılırdı. Bu dövlətin süqutundan sonra Pörnək oymağı Mosullu oymağı ilə birləşib Türkman elini yaratdılar. Türkman eli Qızılbaşlar tayfa birliyinə qatılırdılar. Cənubi Azərbaycanda, Təbriz civarında məskunlaşmışdılar. Bu oymağın bir qolu Xorasana köçüb, Məşhəd ətrafında yerləşdi.

Pörnək oymağı uzun illər Təbriz bəylərbəyiliyini idarə etmişdilər. Bu oymaqdan xeyli tanınmış şəxsiyyət çıxıb.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Türkman eli. Bakı, "Şuşa", 2011. səh.224.
* Ənvər Çingizoğlu. Pörnək oymağı. "Soy" dərgisi, № 8 (16) Bakı, 2008.

## Həmçinin bax
* Cənubi Azərbaycan
Baranlı oymağı

**Baranlı oymağı** — Qaraqoyunlu tayfa ittifaqının aparıcı qolu.

Baranlı oymağının ad açımı hələ tam müəyyənləşməyib. Baranı — qoç kimi yozanlar var. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə adın kökü gedib, əski Oğuz bəyləri soyuna çıxır. Fəzlullah Rəşidəddinin "Cami ət-Təvarix" adlı əsərində bu barədə bilgi var. Həmin bilgidə deyilir: "Buran xanın ölümündən sonra oğlu Əli xan padşah oldu… Əli xan oğlu Qılıc Arslana qırx minə yaxın atlı çıxara bilən o yerləri idarə etməyi tapşırdı".

Ağalıq dönəmi bəlli olmayan Qayı soylu Baran bəy Oğuz elini idarə etmişdi. Baran bəydən sonra oğlu Əli xan başçı olmuşdu. Əli xanın Qılıc Arslan adlı oğlu vardı.

Maraqlıdır ki, XI əsrdə yaşamış Şah Məlik Əbülfəvaris Barani ünvanlı, Qılıc Arslan adlı oğuz yabqusunun atasının adı da Əli xan idi. Hər iki yabqu Cənd əyalətini idarə edib. Deməli, tarixlə əfsanə arasında qırılmaz bir ilişki var.

Baranlı oymağının nümayəndələri Qaraqoyunlular dövlətini qurmuşdular. Bu dövlət süquta uğrayandan sonra oymaq nümayəndələrinin bəziləri Azərbaycanda qalmış, bəziləri Babura qoşulub Hindistana getmişdi.

## Həmçinin bax
*Baranlılar sülaləsi
*Qaraqoyunlular
*Qaraqoyunlu dövləti
Əfsər Cavanşirov

**Əfsər Bayram oğlu Cavanşirov** () — Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1982).

## Həyatı
Əfsər Bayram oğlu 8 noyabr 1930-cu ildə Füzuli rayonunun Horadiz kəndində doğulmuşdur. 1948-ci ildə orta məktəbi və 2 saylı uşaq musiqi məktəbini bitirmişdir. Bakı Musiqi Texnikumuna daxil olmuşdur. 1952-ci ildə texnikumu tamamlamışdır. Elə həmin ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsinə qəbul olmuşdur. 1958-ci ildə professor Cövdət Hacıyevin sinfini bitirmişdir.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Teleradio Verilişləri şirkətinin "Bənövşə" uşaq xorunun və rəqs ansamblının bədii rəhbəri idi. 1982-ci ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Əfsər Cavanşirov 2006-cı il mayın 20-də Bakı şəhərində 75 yaşında vəfat edib.

## Əfsər Cavanşirovun əsərləri
BSO üçün 7 simfoniya, poemalar, akapella xoru üçün əsərlər, uşaq xoru üçün əsərlər və s.

## Mükafatları
* Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı — 18 may 1972
* "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 1 dekabr 1982

## İstinadlar
Qurban Namazəliyev

**Qurban Hüseyn oğlu Namazəliyev** () — Azərbaycan Respublikası Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Nazirinin birinci müavini (1991), Qarakənd faciəsinin şəhidi.

## Həyatı
Qurban Hüseyn oğlu 17 noyabr 1947-ci ildə Füzuli rayonunun Horadiz kəndində anadan olub. 1954–1965-ci illərdə orta məktəbdə təhsil almış, Azərbaycan Politexnik İnstitutunu 1971-ci ildə bitirdikdən sonra Bakı şəhəri 4 №-li tikinti trestində mühəndis, usta, sahə rəisi və baş mühəndis vəzifəsində çalışmağa başlamışdır. Nazirlər Sovetində tikinti şöbəsində işləmişdir. 5 il Naftalan şəhər sovetinin sədri vəzifəsini icra etmişdir. 1991-ci il avqust ayından Azərbaycan Respublikası Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Nazirinin birinci müavini təyin edilmişdir.

1991-ci il 20 noyabrda Qarakəndə uçan Mİ-8 vertolyotu vurulmuş və respublikanın bir sıra məsul şəxsləri: Tofiq İsmayılov – dövlət katibi, Məhəmməd Əsədov – Daxili İşlər Naziri, İsmət Qayıbov – Azərbaycan Respublikasının Baş Prokuroru və digər şəxslərlə bərabər Qurban Namazalıyev də şəhid olmuşdur. Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn edilib.

## Ailəsi
Qurban Namazalıyev Xurşud xanımla ailə qurmuşdur. Ruslan adlı oğlu, Leyla və Nigar adlı qızları vardır.

## İstinadlar
Avşar xalçaları

**Avşar xalçaları** əsasən Urmiya ətrafında toxunur. Avşarların iqtisadi yaşamında qoyunçuluq təsərrüfatı ilə bağlı olan toxuculuq sahəsi də önəmli yer tuturdu. Onların toxuculuq məhsullarından kilim, cecim, кeçə, çadır, çuval, məfrəş, xurcun, hor, heybə və sairə el-elat arasında yüksək dəyərləndirilirdi. Avşar elinin bin tutub, buta bağladığı yerlərdə "Avşar" adlı xalça toxunurdu. Avşar xalçaları bütün Şərq köçərilərinin istehsal etdikləri xalçalar arasında ən kefiyyətlisi və zərifi hesab olunurdu. Tehranda çıxan "Bərrəsi-ye sənət-е fərş dər Iran" nəşrinin verdiyi bilgiyə görə, Urmiyada istehsal edilən xalça növləri içərisində "Avşar" və yaxud "Əfşari" adlı xalçalar daha gözəl, daha keyfiyyətli idi. "Avşar" xalçalarının alıcısı çox olduğundan sonralar belə xalıların istehsalı Azərbaycanda və İranda yayılmağa başlanmışdı.

Avşar xalçalarının bir növü də Ağcabədi bölgəsinin Avşar kəndində toxunurdu. Bu növ xalçalar da şan-şöhrət qazanmışdılar.
Avşar ulusu həm çöl, həm də el dönəmində tutarlı mədəniyyət örnəkləri yaratmışdır.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, 352 səh.

## Həmçinin bax
* Urmiya
Əbülhəsən xan Səba

**Əbülhəsən xan Səba** ()— İranın ustad misiqiçisi, bəstəkar

## Həyatı
O,1902-ci ildə Əbülqasım xan Kamaləssəltənə bin Məhəmmədcəfər xan Sədrülhükəma bin Mahmud xan Məlikəşşüara, Səbaəlşüəara bin Məhəmmədhüseyn xan Məlikəşşüara Kaşinin ocağında dünyaya gəlmişdi. Əbülhəsən xan İranın böyük ustadları Mirzə Abdulla və Dərviş xanın yanında şərq musiqisinin sirlərini öyrənmişdi. Hacı xan Zərbidən dünbək çalmağı, Əliəkbərşahdan santur ifa etməyi əxz etmişdi. Sonra Hüseyn xan İsmayılzadənin yanında kamança çalmağı mənimsəmişdi. Skripkaya meyil salmış, bu aləti də Hüseyn Həngafərindən öyrənmişdi. Bunlara qane olmamış, ustad Əlinağı Vəzirinin musiqi məktəbinə yazılmışdı. Burda musiqi nəzəriyyəsini, ney, fleyta və başqa nəfəs alətlərini də tamam-kamal əxz etmişdi. Özü ustad dərəcəsinə çatandan sonra İran musiqisinin tacı sayılmışdı. Onun istedadını görən Əlinağı Vəziri dərs deməyə həvəsləndirmişdi. Səba 1927-ci ildə Rəşt şəhərində musiqi məktəbi yaratmışdı. Üç il burada uşaqlara musiqi öyrətmişdi. Əbülhəsən xan müəllimlik müddətində özünü İranın şimal kəndlərinə verir xalq musiqisini tədqiq edirdi. O. burda musiqi yazmağa başladı. Öyrəndiyi bütün çalğı alətləri üçün musiqi yazdı. Əbülhəsən xan Səba İranda çoxsaylı musiqiçilər yetişdirdi. Əbülhəsən xan Səba 1957-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Xalid Ziya Uşaqlıgil

**Xalid Ziya Uşaklıgil** (; () — türk şair, yazıçı, dramaturq və jurnalist. Son dövr Osmanlı ədəbiyyatındakı "ədəbiyyati-cədidə" ("yeni ədəbiyyat") axınının öndəri, "Sərvəti-fünun" ədəbiyyatının ən böyük nəsr ustadı sayılır. İlk böyük türk romanı qəbul edilən "Eşqi-məmnu" ("Qadağan olunmuş eşq") romanının müəllifidir.

## İstinadlar
Mir Həsən Vəzirov

**Mir Həsən Vəzirov** () — dövlət xadimi, 26 Bakı komissarından biri. O, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın vəziri Mirzə Əli Məhəmməd Ağanın nəvəsidir. Yazıçı Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin əmisi oğludur.

## Həyatı
Mirhəsən Seyidkazım oğlu Vəzirov 1889-cu ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra Şuşa realnı məktəbdə oxumuş, 1907-ci ildə Bakı realnı məktəbinə dəyişilmişdir. Bir müddət burada oxuduqdan sonra Novaçerkassk Politexnik İnstitutunun kimya fakültəsinə daxil olmuşdur. Maddi problemlər və xəstəliyi üzündən politexnik institutunu bitirə bilmədiyindən 1915-ci ildə Kiyev Ticarət İnstitutuna qəbul oldu. Bir neçə ay burada oxuyandan sonra Bakıya qayıtdı. Bakıda müəllimliklə məşğul olmağa başladı.Sol eserlər qrupunun üzvü olan Vəzirov 1917-ci ildən bolşeviklərlə birlikdə işləmişdir. 1917-ci il iyulun 14-də Bakı müsəlman ictimai və siyasi təşşkilatları icraiyyə komitəsinin katibi seçilmişdir. M.Vəzirov 1917-ci il noyabrın 2-də Bakı Sovetinin yeni icraiyyə komitəsinə üzv, Bakı qəza kəndli deputatları Sovetinin 1918-ci ilin mayında keçirilən birinci qurultayında İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini seçilmişdir. O,1918-ci ilin mayından Bakı Xalq Komissarları Sovetinin xalq torpaq komissarı idi. M.Vəzirov Bakı Xalq Komissarları Sovetinin torpaq haqqında dekretini imzalamış, dekretin həyata keçirilməsində, qəzalarda kəndli qurultaylarının təşkilində fəal iştirak etmişdir.
Mirhəsən Vəzirov 1918-ci ildə Bakı komissarları ilə birlikdə güllələnmişdir.

### Ölümü
Kommuna ingilislər tərəfindən dəstəklənən daşnaklar, sosialist inqilabçılar və menşeviklərin koalisiyası olan Sentrokaspi Diktaturası tərəfindən devrildikdən sonra Vəzirov və yoldaşları yerli eserlər tərəfindən həbs olundu, Pereval və Zaqafqaziya Dəmir yolunun Ağcaqum stansiyaları arasındakı atəş qrupu tərəfindən edam edildi.

## Ailəsi
Bacısının əri 1874-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. Cəmil Ağayev 1920-ci ildən 1924-cü ilədək Şuşa qəza idarəsində məsul vəzifələrdə çalışmışdı. Müsavat partiyasına onu 1924-cü ildə Ağdamda ticarət sahəsində işləyərkən Salman Mirzəyev və Müseyib Muxtarov cəlb etmişdi. 1926-cı ildə Şuşa və Ağdam Müsavat təşkilatları ləğv olunandan sonra Cəmil Ağayev Şuşaya qayıtmış, şəhər istehlak cəmiyyətində yeməkxana müdiri işləmişdir. Eyni zamanda siyasi fəaliyyətindən də qalmamışdır. 1929-cu ildə işini yenidən davam etdirməyə başlayan Müsavatın Şuşa və Qarabağ təşkilatı sədrinin müavini vəzifəsinə seçilmişdir. Məsul bir vəzifə sahibi kimi o, bütün gizli yığıncaqlarda müntəzam iştirak etmiş, cəlbetmə işləri ilə məşğul olmuş, Müsavatın Mərkəzi komitəsi ilə daim əlaqə saxlamış, Sovet hakimiyyətinə və Kommunist Partiyasına qarşı fəal mübarizə aparmışdır. Cəmil Ağayev 1937-ci il avqustun 21-də həbs olunmuş, əmlakı müsadirə olunmaqla güllələnmə cəzasına məhkim edilmişdir.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. II cild, səh430.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mir Həsən Vəzirovun bioqrafiyası — www.adam.az
Matsuo Başo

**Matsuo Başo** () yapon şairi. Daha çox yazdığı hokkularla məşhurdur. Zen Buddizmin təsirinə məruz qalan şair, sonralar uzun müddətli səyahətə çıxmış və bu səfərlərini təsvir edən şeir kitabını yazmışdı.

O, təbiətin hər xırda varlığından, nişanəsindən ilham alırdı. O, təxəllüsü "Basyo" sözünü də həyətində əkdiyi banan ağacının ana dilində olan adından götürmüşdü. Buludların parıltısı, bambukun titrəməsi, sərçələrin cikkiltisi, küçədən keçən adamların sifəti – bütün gündəlik xırda şeylərdən o, həzz almaq imkanı tapa bilirdi. Lakin, əhəmiyyətsiz şeyləri sevmək üçün xırda məsələrə görə də iztirab çəkməlisən. Onun zahirən bəlkə də primitiv görünən məşhur bir hokkusunda deyilir:


Köhnə nohur!
Qurbağa tullanan,
Suyun səsi.


Biz dinləyərkən bəlkə də çox primitivdir bizim üçün, lakin bu hokkuda dərin məna, təbiətin gözəlliyi, şairin könlünün və ətraf dünyanın sakitliyi və harmoniyası çox qısa şəkildə əks olunmuşdur. Bağdakı köhnə gölməçəyə hoppanan qurbağa yüzillik kədəri dağıtdı. Yazıçı Ryunosuke Akutaqava Basyonun bu kiçik şeirinin fəlsəfi məzmununu çox ustalıqla açıb təhlil edir. Axı nəzərə almaq lazımdır ki, köhnə gölməçədən tullanan qurbağanın özü də yüzillik kədərə malikdir. Deməli, istənilən baxışda Basyonun özünün də həyatı həm də iztirablar həyatı idi. Gülümsəyərək həzz almaq üçün gülümsəyərək də iztirab keçirmək lazımdır.

## İstinadlar
Yosa Buson

**Yosa Buson** — yapon şairi, yazıçısı və rəssamı. Yüzlərlə hokkunun müəllifi.

## Həyatı
1737-ci ildən Basyo ənənələrini davam etdirən Yahantö poetik məktəbinin başçısı Hayano Hadzinin şagirdi olmuşdur. Onun varisi kimi həmin məktəbin rəhbəri olduqdan və poeziya məclislərində münsif hüququ qazandıqdan sonra, 1770-ci ildən peşəkar şair sayılmışdır. Ən yaxşı şeirləri Takai Kito ilə birlikdə hazırladığı "Şaftalılar və Gavalılar" toplusuna daxil edilmişdir. Buson Yosanın poeziyasına incə duyğular və lirizm xasdır. Rəssam kimi mənzərə ustası olan Buson bundzinqa məktəbinin ən görkəmli nü mayəndələrindən biridir.

### Əsərləri
"Şəhərdə ağşamçağı qar" (şəxsi kollek siya, Kobe), "Payız seyri" (Milli muzey, Kioto) və s. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bridge of dreams: the Mary Griggs Burke collection of Japanese art
Hayku

**Hayku** () — yapon poeziyasındakı janrlardan biri. Hayku 3 sətirdən ibarət olub 5-7-5 heca sisteminə əsaslanır.

## Nümunələr
### Heca vəznində şeir

Köhnə nohur!
Qurbağa tullanır,
Suyun səsi.
(Matsuo Başo)


## Ən məşhur hayku yaradıcıları
* Matsuo Basyo (1644—1694)
* Yosa Buson (1716—1783)
* Kobayasi İssa (1763—1827)

## Həmçinin bax
* Tanka
* Renqa
* Senryu
Nasir Purpirar

**Naser Purpirar** (ناصر پورپیرار) (ləqəbi) əsil adıyla **Naser Bənakonənde** (ناصر بناکننده) — İran yazıçısıdır.

1940-cı ildə Tehranda anadan olub. Onun yazıları, İran tarixi, Ərəblərin İrana hücumundan öncə və sonra, Şahnamə və Firdosi, Sədi, klassik tarix araşdərmacıların əksinə, üstə deyilən tarixi mövzuları yalan və yapma bilir və bu barədə yeni baxış ortaya qoyur.

## Həyatı
Purpirarın ali təhsilatına görə bilgi yoxdu. O İranın İSNA reportyoruna deyir: ((mən savadsızam və nəqədərdə savadsızlığım çoxsa, o qədər, mənim dediklərimə cavab verməyə qadir olmayan İran klasik tarixçilərinin savadsızlığına səbəb olur.)) Purpirar, peşəkarlığını bir mətbəədə başladı. Kiyanvərin dediyinə görə o İran Tudə Partiyası üzvüydü.

## Əsərləri
Purpirar tədqiqat əsasında 33 cild kitab yazıb. İranın Mədəniyyət  Nazirliyi (Fərhəng və İrşadi İslami) bu kitabların bir çoxunun çapına icazə verməyib və müəllif tədqiqatlarının bir hissəsini digər ölkələrdə nəşr etdirib. Onun kitabları İranda özünün və şərik olduğu 3 nəşriyyat tərəfindən çap edilib.

Əsərlərindən bəzisi bunlardır:

* **İran tarixinin quruluşuna dair müzakirələr — birinci cild — 12 əsr sükut (8 kitabda)**
* **İslam və qılınc**

## Baxışı
Purpirar iranın bugünkü tarixini inkar edərkən yeni iddialar tərh edir ki hələ onların isbatlanmasına dayanaqcıl istinadlar verilməyib. O zərdüşt kətibəsini sasani kətibələrinin saxtalaşdırılması iddiasını irəli surub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nasir Purpirar
* Nasir Purpirar — İran tarixinin quruluşuna dair müzakirələr
* Nasir Purpirarın rəsmi sitəsi
Əmir xan Yağləvəndli-Cavanşir

**Əmir xan Yağləvəndli-Cavanşir** — Kəşmir hakimi.

## Həyatı
Əmir xan Səfi xan oğlu 1732-ci ildə Cavanşir elinin Yağləvənd oymağında anadan olmuşdu. Uşaq yaşlarında valideynləri ilə birlikdə Xorasanın Sərəxs bölgəsinə sürgün olunmuşdu. 1747-ci ildə Cavanşir elinin bəzi oymaqları vətənə dönməmiş Əfqanıstanda qalıb Əhməd şah Dürraniyə xidmət etmişdi. Əmir xan oymağı ilə Kəşmiri ələ keçirmiş, 1770-ci ildən 1775-ci ilədək oranı idarə etmişdi. O, Teymur şah Dürraniyə tabe olmurdu.  1773-cü ildə Əfqanıstanın şahı Teymur şah Dürraniylə ilə münaqişəyə girərək müharibə apardı. Öncə qalib gəlsə də, sonradan, 1775-ci ildə bəllucların satqınlığı nəticəsində əsir düşdü.

Britaniyalı müəllif ser Volter Lourens özünün 1895-ci ildə yazdığı "Kəşmir vadisi" kitabında Əmir xan Cavanşir barədə aşağıdakıları qeyd edir:

## İstinadlar
Nitq (Mustafa Kamal Atatürk)

**Nitq** () — Respublika Xalq Partiyası lideri Mustafa Kamal Atatürkün 15–20 oktyabr 1927-ci ildə yerli və xarici mətbuat mənsublarının da qatıldığı partiyasının 2-ci Konqresində reallaşdırdığı otuz altı saat yarım davam edən tarixi nitqi və onun mətni. 1919–1927-ci illəri arasında Mustafa Kamal və silah yoldaşlarının fəaliyyətlərini yekunlaşdıran danışma, Mədəniyyət Nazirliyi Nəşriyyat tərəfindən (*sənədlər* hissəsi xaricində) təxminən 900 səhifəlik bir kitab olaraq nümayiş olunmuşdur və Türkiyə Cümhuriyyətinin bu dövrlə əlaqədar ən fundamental rəsmi tarix qaynağı olmaq xüsusiyyətindədir.

Nitqin aktual türkcəyə çevrilmiş distributivləri bir çox nəşriyyat tərəfindən çap edilmiş əsasları **Nitq** adını seçmişlər.

Nitq, sənədləri sayəsində, Atatürkün tarixi şəxsiyyətini də ortaya qoymaqdadır. Atatürk; yaşanılan hadisələrlə əlaqədar qeydli sənədləri yığmış və Nitqi yazarkən bu sənədlərə əsaslanaraq işlərini yekunlaşdırmışdır.

## Nitqdə adı çəkilən şəxslər
Həsən bəy Rumlu

**Həsən bəy Rumlu** — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan XVI əsrdə yaşamış görkəmli tarixçi, məşhur çoxcildlik "Əhsən ət-təvarix" ("Tarix kitablarının ən yaxşısı") təzkirəsinin müəllifi.

## Həyatı
Həsən bəy Rumlu 1530-1531-ci ildə Qum şəhərində anadan olmuşdur. Erkən yaşlarında atasını itirdiyi məlumdur. Onun atası barədə heç bir məlumat yoxdur. Özünün də xatirələrində yazdığı kimi, babası Əmir Sultan Rumlunun ailəsində tərbiyə almışdır. Onun yazdığına görə, 1536-1537-ci ildə I Şah Təhmasibin kiçik qardaşı Qəzvinə gələrkən o anası ilə Əmir Sultanın yanında yaşayırmış və qonağı şaha layiq hədiyyələr-"çadırlar, pullar, cins atlar və bahalı əşyalarla" qarşılayıblar. Buradan aydın olur ki, Rumlu tanınmış və zəngin bir ailədə tərbiyə almışdır və buna görə də yaxşı təhsil görməli idi. 1539-1540-cı ildə sevimli babasının vəfatından sonra onun sakit və qayğısız günləri də başa çatır. Öz gələcək həyatını qurmaq məcburiyyətində qalan Həsən bəy şahın süvari qvardiyasına daxil olur. Bundan sonra yeniyetmə artıq şahın bütün yürüşlərində iştirak edir və saray həyatı ilə yaxından tanış olur. Yürüşlər zamanı Həsən bəy özünü cəsur və ağıllı bir döyüşçü kimi göstərir. O, xüsusilə 1546-1547-ci ildə Gürcüstan və 1550-1551 -ci ildə Kürdüstan üzərinə yürüşlərdə fərqlənir. Həsən bəyin saraydakı qəbullarda iştirakı barədə tarixçi İskəndər Münşinin əsərindən soraq alırıq. O, Moğol imperatoru Humayunun şərəfinə şah Təhmasibin verdiyi qəbulda Həsən bəyin də iştirak etdiyini göstərir. Həsən bəy öz əsərində o dövrün tanınmış alimlərindən Əbülhəsən və Mahmud Şirazinin yanında təhsil gördüyünü də qeyd edib.

Artıq 1576-1577-ci ildə şah Təhmasib dünyasını dəyişdikdən sonra Həsən bəy doğma Qum şəhərinə qayıdır və öz əsrinin ən qəddar səfəvi şahlarından olan II İsmayıla həsr edilən sonuncu cildini hadisələrin bilavasitə iştirakçısı olmadan yazır. I Şah İsmayılın ölümündən sonra Həsən bəy yenidən, bu dəfə artıq şah Məhəmməd Xudabəndənin dəvəti ilə saraya qayıdası olur.

On iki cildlik "Əhsən ət-təvarix" əsərindən bizə yalnız sonuncu iki cild gəlib çatmışdır. Bu cildlərdə I Şah Təhmasiblə II Şah İsmayılın hakimiyyət illəri təsvir olunub. Azərbaycan və İran tarixi ilə məşğul olan müasir mütəxəssislərin fikrincə, bu əsər həmin tarixi dövrün hadisələrini daha dəqiq və tam bir şəkildə təsvir etmişdir. Bu cildlərdə həmin mərhələdə Azərbaycan və İranda baş verən ictimai-siyasi hadisələr, habelə feodal hakimləri, alimlər, ilahiyyatçılar və şairlər haqqında tərcümeyi-hal xarakterli məlumatlar öz əksini tapmışdır. Bunlardan başqa əsərdə qonşu Teymurilər, Ağqoyunlular və Şirvanşahlar dövlətlərində baş verən əsas hadisələr də təsvir olunub.

Azərbaycan tarixçisi Oqtay Əfəndiyevin yazdığına görə, "I Şah Təhmasibin yarım əsrlik hakimiyyət dövrü heç bir mənbədə Həsən bəy Rumlunun əsərindəki dəqiqliklə ətraflı əks olunmayıb."

## Həmçinin bax
*Əhsən ət-təvarix
*"Xülasət ət-təvarix" Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi (kitab)
Mirzə Adıgözəl bəy

**Mirzə Adıgözəl bəy Qarabaği** () — tarixçi.

## Həyatı
Əslən Qazax mahalından olan Mirzə Adıgözəl bəy Qarabaği 1780-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. O, ibtidai təhsilini bu şəhərdə alıb. Uşaqlıq dövrü köçkünlükdə keçib. Ağaməhəmməd xan Qacarın Qarabağa yürüşü zamanı ailəsi ilə birlikdə qaçıb Gürcüstana sığınıb. Gürcüstanda işğalçılıq əməllərini həyata keçirən rus ordusunda qulluğa başlayıb. Savadlı olduğuna görə "Mirzə" ünvanı daşıyırdı.

Qarabağa qayıdan Mirzə Adıgözəl bəy Mehdiqulu xan Cavanşirə xidmət edib. Xan İrana qaçandan sonra komendant tərəfindən mahala naib təyin edilib. Bioqrafiyasında yazır: "Məzkur xan sərhəddin o tərəfinə getdikdə dövlət başçıları məni İyirmidörd mahalına naib təyin etdilər". Mirzə Adıgözəl bəy və qardaşlarının əsas mülkləri İyirmidörd mahalının ərazisində yerləşirdi. Onların mal-mülkləri Rus-İran savaşlarında talan olunmuşdu. Qardaşlar özlərini barışdan sonra düzəldə bildilər. Mirzə Adıgözəl bəy isə əsirlik həyatı yaşamışdı. Qayıdandan sonra naib vəzifəsini yenidən icra etməyə başladı.

1828-ci ildən sonra Mirzə Adıgözəl bəyin mahal ərazisində xeyli mülkü vardı. Bayəhmədli, Cinli-Boluslu, Qazaq-Nəsibli obaları, Varvara, Alpout, Rəhimli və başqa kəndlər onun özəl mülkü sayılırdı. Bunlardan başqa Balçılı obası, Manik, Şamabad, Divararxı mülkləri ona məxsus idi. Kabablı, Şütur, Baldaşin, Goran, Talış, Qaraçinar, Sarov kəndlərində torpaqları vardı. Goran çayı boyunca bütün yataqlar onun idi. O, xeyli yaylaqlara, qışlaqlara, ayrı-ayrı yerlərdə yataqlara, zavod ərazisinə və saysız torpaq sahələrinə yiyələnmişdi.

Mirzə Adıgözəl bəy rus ordusunda podporuçik, poruçik və kapitan rütbələrində xidmət etmişdi. Təqaüdə çıxandan sonra əyalət məhkəməsində çalışmışdı.

O, 1736-cı ildən 1828-ci ilədək Qarabağın siyasi olaylarına güzgü tutan "Qarabağnamə" adlı tarixi əsər yazmışdır.

Mirzə Adıgözəl bəy 1848-ci ildə sentyabrın 9-da vəfat etmiş, özəl mülkü Rəhimlidə dəfn olunmuşdur.

## Yaradıcılığı
Mirzə Adıgözəl bəy Azərbaycan dilindən başqa o, rus, fars, erməni və gürcü dillərini bilir, Şərq poeziyasını sevir, şeirlər yazırdı. Nizamin yaradıcılığının pərəstişkarı olan Mirzə Adıgözəl bəy böyük şairin 1826-cı ildə Gəncə döyüşü zamanı dağıdılmış sərdabəsini öz vəsaiti hesabına bərpa etdirmişdi. 1845-ci ildə Mirzə Adıgözəl bəy Azərbaycan dilində 1736-cı ildən 1828-ci ilə qədər Qarabağın siyasi tarixini şərh edən salnaməsini görmə qabiliyyətinin zəiflədiyindən, diktə edərək yazdırmışdır. Əsər 1950-ci ildə nəşr olunmuşdur.

## Ailəsi
Mirzə Adıgözəl bəyin Hüseyn bəy, Haqverdi bəy, Məmmədqasım bəy və Həsənqulu bəy adlı oğulları, Balaxanım xanım, Sayalı xanım adlı qızları vardı.

## Həmçinin bax
* Qarabağnamələr

## İstinadlar
Tanka

— Yaponiya poeziyasında janrlardan biri. Tanka 5 sətirdən və 31 hecadan ibarət olub, 5-7-5-7-7 heca sisteminə əsaslanır. Bu, vaka janrının bir növüdür.

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* *Боронина И. А.* Поэтика японской «танка» // Народы Азии и Африки. 1965. № 5.
* 
* *Бреславец Т. И.* Традиция в японской поэзии: Классический стих танка /Т. И. Бреславец. — Владивосток: изд-во Дальневост. ун-та, 1992. — 120 с.
Atatürk Meşə Ferması

**Atatürk Meşə Ferması** (əvvəllər **Meşə Ferması** və **Qazi Meşə Ferması**) — Mustafa Kamal Atatürkün 5 may 1925-ci ildə, Ankarada müasir bir ferma qurulması üçün verdiyi təlimat ilə qurulmuşdur.

Türkiyəni müstəqilliyə qovuşdurduqdan sonra, "Milli iqtisadiyyatın təməli əkinçilikdir. Bunun üçündür ki əkinçilikdə inkişafa böyük əhəmiyyət verməliyik. Kəndlərə qədər yayılacaq proqramlı və praktik işlər bu məqsədə çatmağı asanlaşdıracaq. Lakin bu həyati işi isabətlə məqsədə çatdıra bilmək üçün, əvvəlcə ciddi dərslərə söykənən bir əkinçilik siyasəti tətbiq etmək və onun içində hər kəndlinin və bütün vətəndaşların asanca qavraya biləcəyi və sevərək tətbiq edə biləcəyi bir əkinçilik rejimi qurmaq lazımdır" deyərək əkinçiliyə verdiyi prioriteti ifadə etmişdir. "Yaşılı görməyən gözlər rəng zövqündən məhrumdur. Buranı elə ağaclandırın ki kor bir insan da yaşıllıqlar arasında olduğunu fərq etsin" deyərək Atatürk Meşə Fermasının qurulmasına öncüllük etmişdir.

Atatürk ölkənin tanınmış əkinçilərini Çanqaya köşkünə çağıraraq Ankara ətrafında müasir bir ferma qurmaq istədiyini bildirmiş və bu məqsədəuyğun bir ərazi tapmalarını əmr etmişdi.

Tamamlanmasının ardından Atatürk, bu fermanı dövlət xəzinəsinə bağışlamış və bu gün də "Dövlət Əkinçilik İşlətmələri" adı altında fəaliyyətini davam etdirməkdədir.

## Xarici keçidlər

* Atatürk Meşə Ferması rəsmi internet səhifəsi
Həsən bəy Ağayev

**Həsən bəy Məşədi Hüseyn bəy oğlu Ağayev** () — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, jurnalist, həkim, müəllim, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədr müavini.

## Həyatı
Həsən bəy Ağayev 1875-ci ildə Gəncədə anadan olmuşdur. Gəncə klassik gimnaziyasında təhsilini başa vurduqdan sonra 1901-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin puluyla Moskva Universitetinin tibb fakültəsində oxuyaraq oranı bitirmişdir. Vətənə qayıdaraq həkimlik etmişdir. 1906–1907-ci illərdə Güney Azərbaycanda yaşamağa məcbur olmuşdur. 1907-ci ildə Bakıda keçirilən Qafqaz müsəlman müəllimləri qurultayı mərkəzi komitəsinin sədri seçilmişdir. "Difai" təşkilatının üzvü olmuşdur.

Monarxiyanın süqutundan cəmi bir neçə gün sonra Gəncədə, əvvəllər "Difai"ni yaratmış Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri – Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Xəlil bəy Xasməmmədov, Şeyxzamanlı qardaşları və b. ilə birgə Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Azərbaycan tarixində keyfiyyətcə yeni, ilk dəfə olaraq Avropa mədəni dəyərlərinə istinad məramlı bir partiyanın — "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi"nin əsasını qoymuşdur (1917). Bu partiya Müsavatla birləşəndən sonra onun Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmişdir.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurasının iclasında Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilərkən Həsən bəy Ağayev Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin müavini olmuşdur və bu tarixi hadisədə birbaşa iştirak etmişdir. Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında
İstiqlal bəyannaməsini ilk olaraq Həsən bəy Ağayev imzalamışdır. 1918-ci il, iyunun 16-da Azərbaycan Milli Şurası və Hökuməti Gəncəyə köçmüşdür. İyunun 17-də burada keçirilən ilk iclasında Milli Şura yaranmış əziyyətlə əlaqədar olaraq, fəaliyyətini müvəqqəti olaraq dayandırmış, bütün hakimiyyəti yeni yaradılmış Hökumətə vermişdir. Azərbaycan Parlamentinin 1918-ci il dekabrın 7-də Bakıda təntənəli açılışına qədər
Həsən bəy Azərbaycan Dəmir Yolu İdarəsinin baş həkimi vəzifəsində çalışmışdır.

Dekabrda Parlament sədrinin müavini seçilmiş, sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov Bakıda olmadığına görə 2 fevral 1920-ci ilədək sədr vəzifəsini icra etmişdir. Cümhuriyyətin süqutundan sonra Tiflisə getmişdir.

19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə Fətəli xan Xoyskini qətlə yetirən erməni muzdlu qatilin gülləsiylə şəhid olmuşdur. Tbilisidə yerləşən köhnə müsəlman qəbiristanlığında (hazırda Botanika bağının ərazisi) dəfn olunmuşdur.

## Publisistik fəaliyyəti
Həsən bəy Ağayev publisistika ilə də yaxından məşğul olmuşdur. Gəncədə "Yujnı Kavkaz" ("Cənubi Qafqaz") qəzetini nəşr etdirmişdir (1911–1912). Müsəlmanlar arasında maarif yayan cəmiyyətin sədri seçilmişdir (1911). Gəncədə Xudadat bəy Rəfibəyli ilə (1878–1920) birgə tibb cəmiyyəti yaratmışdır (1914).

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Əmir bəy Ağayev
Atababa Musaxanlı

**Atababa Musaxanlı** () – ilk ədəbi tənqidçilərimizdən və "Kitabi – Dədə Qorqud"un ilk tədqiqatçılarından biri. 1934-cü ildən AYB-nın üzvü.

## Həyatı
Atababa Daşdəmir oğlu 1905-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini rus –tatar məktəbində alıb. Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra şəhər orta məktəbini bitirib. 1921–1924-cü illərdə Ali Pedoqoji İnstitutun dil və ədəbiyyat şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Sonradan Bakı Pedoqoji Texnikumunda dil və ədəbiyyat müəllimi kimi çalışıb. 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə daxil olur. Orta və Ali məktəblər üçün proqram və dərsliklər hazırlayıb. 17 dekabr 1937-ci ildə tutulub. 31 dekabr 1937-ci ildə güllələnməyə məhkum olub.

Sonradan güllələnmə sürgün cəzası ilə əvəz olunub. 1941-ci il avqustun 14-də cəza tədbirləri dövründə həlak olmuşdur.

## Məqalələri
* Şaiq
* Ədəbiyyat tarixində Sabir
* Aran köçü və müəllifi (H. K. Sanılıya)
* Mirzə Fətəlinin ictimai, tərbiyəvi mübarizələri
* Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı və xüsusiyyətləri
* Böyük ustad (M. Qorkinin ölümünə)

## İstinadlar
Böyükağa Talıblı

**Böyükağa Mirqasım oğlu Talıblı** () — şair, publisist, dövlət xadimi, 1934-cü ildən AYB-nin üzvü. "Kommunist" qəzetinin ikinci rəsmi redaktoru olmuşdur (1921-ci il martın 30-dan 1921-ci il aprelin 15-dək). Repressiya qurbanıdır.

## Həyatı
Böyükağa Mirqasım oğlu 1897-ci il martın 21-də Azərbaycanın Salyan rayonunda anadan olmuşdur. Bakı real məktəbində təhsil almışdır (1909–1915). Petroqrad vilayət komissarlığında müsəlman işləri üzrə təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri, bir il sonra orada azərbaycanca buraxılan "Hürriyyət" qəzeti redaksiyasının əməkdaşı olmuş, xalq komissarlığında milli işlər üzrə müsəlman şöbəsinə müdir təyin edilmişdir.

Krım cəbhəsində əks-inqilabi qüvvələrə qarşı vuruşmuş, eyni zamanda "Melitopolskiye izvestiya" qəzeti redaksiyasında əməkdaşlıq etmişdir (1915–1920).

1920-ci ilin mayında Azərbaycana fəhlə-kəndli müfəttişliyi komissarının müavini vəzifəsinə göndərilmiş, sonra burada xalq təsərrüfatı şurasının sədri olmuşdur. Azərbaycan Xalq Ədliyyə komissarı, Mərkəzi Statistika İdarəsinin rəisi, Sovet quruluşu və hüquq İnstitutunun direktoru, respublika prokuroru, Bakı Plan İdarəsinin sədr müavini vəzifələrində işləmişdir (1923–1932).

"Keyf içində (1929), "Tövbə" (1930), "Dirək" (1971), "Seçilmiş əsərləri" (1983) kitablarının müəllifi olmuşdur.

## Həbsi və ölümü
8 yanvar 1937-ci il tarixdə 1934–1938-ci illərədə Zaqafqaziya Xalq Daxili İşlər Komissarları (XDİK) idarəsinə başçılıq etmiş Yuveliyan Sumbatov-Topuridzenin imzası ilə Böyükağa Talıblının həbsinə qərar qəbul olunub. 10 yanvar 1937-ci il tarixdə təhlükəsizlik baş leytenantı Atakişiyev və təhlükəsizlik mayoru Gerasimovun imzası ilə Böyükağa Talıblı Azərbaycan SSR cinayət məcəlləsinin 72-ci maddəsi ilə həbs edilərək Azərbaycan DİK idarəsinin həbs evində saxlanması qərara alınıb. Böyükağa Talıblı Azərbaycan SSR C/M-nin 64,69,70,73-cü maddələri ilə təqsirli bilinərək 12 oktyabr 1937-ci ildə güllələnməyə məhkum edilib. 14 oktyabr 1937-ci ildə isə, həyat yoldaşı N. Talıblı həbs olunaraq Bakı şəhərində ümumi rejimli həbsxanada saxlanılıb.

1938-ci ildə cəza tədbirləri dövründə öldürülmüşdür.

## Əsərləri
* Yaxşı məsləhət hər şeydən yaxşıdır. Bakı, Orucov qardaşları mətbəəsi, 1912. 16 səh.
* Erkək Tükəzban. Bakı, Bakı işçisi kooperativ nəşri, 1926. 20 səh. 4000 nüs.
* Qırx zopa. Bakı, Azərnəşr, 1927, 12 səh., 3000 nüs.
* Keyf içində (pyes). Bakı, Azərnəşr, 1929. 48 səh., 4000 nüs.
* Keyf içində. Bakı, Azərnəşr, 1930. 56 səh., 2000 nüs.
* Tövbə. Bakı, Azərnəşr, 1930. 63 səh., 3000 nüs.
* Dirək. Bakı, Azərnəşr, 1930. 74 səh., 3000 nüs.
* Keyf içində. Bakı, Azərnəşr, 1934. 76 səh, 3000 nüs.
* Tövbə. Bakı, Azərnəşr, 1934. 76 səh., 3000 nüs.
* Seçilmiş əsərləri. Bakı, Azərnəşr, 1960. 166 səh., 15000 nüs.
* Erkək Tükəzban. Bakı, Gənclik, 1969. 51 səh., 13000 nüs.
* Dirək. Bakı, Gənclik, 1971. 60 səh, 27000 nüs.
* Seçilmiş əsərləri. Bakı, Azərnəşr, 1983. 188 səh., 35000 nüs.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Ərəblər (dəqiqləşdirmə)

* Ərəblər — Asiyada xalq.

;Yaşayış məntəqələri
* Ərəblər (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Bala Ərəblər — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Ərəblər (Şabran) — Azərbaycanın Şabran rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Ərəbli
Həzaralar

**Həzaralar** () — Əfqanıstan əhalisinin 18%-9%-ni təşkil edən, farsdilli Türk-Monqol xalq. Əfqanıstan İslam Respublikasında kompakt halda, az sayda Pakistanda, İranda, Tacikistanda və digər ölkələrdə  yaşayırlar. Sayları təxminən 2,913 milyon nəfərdən – 5,828 milyon nəfərə qədərdir.

Dinləri islam, məzhəbləri islam dininin şiə məzhəbidir. Həzaraların azlığı Sünni dininə etiqad edir. dari dilində danışırlar. Kabil-Herat-Həzaracat bölgələrində yaşayırlar. Qismən Qəndəhar, Nəngərhar və Bədəxşan bölgələrində də yayılmışlar.
alt=Hazara icma kiçik qız|thumb|Kiçik həzara qızı

## Tayfaları
* **Şeyxəli**
** Tirələri: əlicam, kəriməli,  qara, dövlətbəy, türkmən, parsa, mənsur, şadiuşağı, aşxoca, pəncqavl
* **Besut**
** Tirələri: çoban, abdal, pəhləvan, dövlətbay, qənbərəli, xaliqdad, poladi, mart, paxlun, dehqan, dehmərdəqan, sekpa, demarda, dərbəli, dərviş
* **Dayzəngi**
* **Dayzeynət**
* **Daykundi**
** Tirələri: dövlətbəy, rövşənbəy, heydərbəy, qauş, barat
* **Qavi**
* **Caquri**
* **Dayçoban**
* **Daymirdad**
* **Çura**
* **Uruzqan**
* **Poladi**
* **Daya**
* **Zavali**
* **Mirodina**
* **Sultanəhməd**

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*Encyclopædia Iranica :HAZĀRA iv. Hazāragi dialect
* Official Web Site of Hazara Union Denmark 
* Hazara home 
* Official Web Site of Hazaras
* Hazaralar’ın Tarihi ve Etnolojik Yapısı
* Hazara Türklerinde Karşılaştırmalı Halk İnançları
* Türk xalqları
Şorlar

**Şorlar** — Altay xalqları türk qrupunun hun qoluna mənsub xalq. Rusiya İmperatorluğu vaxtında şorlara **Aba-Tura tatarları** () deyirdilər.

Özlərini şor (şor kiji, şor adamı, şor kişisi, həmçinin, tatar kiji, tatar kişisi, tatar adamı)adlandırırlar. Onlar hazırda Rusiya Federasiyasında Qərbi Sibirin cənub-şərqində, əsasən cənubundakı Kemerovo dairəsində (Daşdaqol, Novokuznetski, Müjdureç, Mıskov, Osinnikov rayonlarında), eləcə də Xakasiya və Altay Respublikalarının rayonlarında yaşayırlar. 

2002-ci ildə Rusiya FR - da 13.975 nəfər Şor siyahıya alınmış , bu zaman onlardan 11.554 nəfəri Kemerovskiy vilayətində , 1.078 nəfəri Xakasiya Respublikasında , 141 nəfəri Altay Respublikasında yaşamışdır. 

İki etnik qrupa bölünür: cənub (Dağlıq Şor) və şimal (abinlər). 

Antropoloji quruluşlarına görə şorlar böyük monqoloid irqinin ural tipinə aid edilir. 

Şorların əksəriyyəti şor dilində danışır.

## Şor dili
Şor dili Altay dil ailəsinin türk qrupunun uyğur yarımqrupuna mənsubdur.

## Din
Şorlar tarixən qədim türklər kimi şamanist olublar. XIX əsrdən Rusiyanın dini siyasəti nəticəsində xristianlaşmaya məruz qaldıqlarından şorlar arasında xristianların sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.

## Xarici keçidlər
*Shorhome - with dictionaries and online Shor texts 
## Mənbə

## Həmçinin bax

## Qaynaq
İsmayıl Katib

**İsmayıl Novruz oğlu Zeynalov** () — şair, 1934-cü ildən AYB-nin üzvü.

## Həyatı
İsmayıl Novruz oğlu Zeynalov (İsmayıl Katib) 1898-ci il martın 25-də Azərbaycanın Qazax qəzasının Qıraq Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini birdərəcəli kənd məktəbində almışdır. Qazax Qəza Partiya Komitəsinə birinci katib seçilmişdir (1922). Moskvada Ali partiya məktəbində təhsil almışdır. Zaqafqaziya ölkə komitəsinin və MİK-in üzvü olmuşdur (1922–1932), Tovuz, Lənkəran, Nuxa, Sabirabad və s. rayonlarda partiya komitəsinin katibi, icraiyyə komitəsinin sədri, Ağdaş partiya komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında direktor (1934–1937) vəzifələrində çalışmışdır.

3 iyul 1938-ci ildə cəza tədbirləri dövründə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* "Talış elləri" (1929),
* "Şura qızı" (1934),
* "Şeirlər və poemalar" (1960)

## İstinadlar
Məmmədkazım Ələkbərli

**Məmmədkazım Ələkbərli** () — Azərbaycan yazıçısı, tənqidçi, filosof, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) ilk sədri (1934).

## Həyatı
Məmmədkazım 1905-ci il yanvarın 24-də Dərbənd şəhərində anadan olmuşdur. Bakıda, Azərbaycan Dövlət Pedaqoyi İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsil almışdır (1923–1927). Moskvada Qırmızı Professorlar İnstitutunda təhsilini davam etdirmişdir (1930–1934).

ADU-nun rektoru, müxtəlif illərdə AYİ idarə heyətinin sədri, Azərbaycan KP MK yanında "Kommunist" nəşriyyatının direktoru, "Ədəbiyyat qəzeti", "Bakinski raboçi", "Vışka" qəzetlərində baş redaktor olmuşdur.

21 oktyabr 1937-ci il, cümə axşamı siyasi repressiya dövründə güllələnmişdir.

## Əsərləri
* "İdealizm və materializm və yaxud yeni fəlsəfə" (1927).
* "Yeni əlifba və orfoqrafiya" (1929).
* "Azərbaycan ədəbiyyatı" (1935) kitablarının müəllifi olmuşdur.

## İstinadlar
Qırımçaqlar

thumb|250px|Ukrayna əhalisinin milli tərkibi-2001 s.a.
**Qırımçaqlar** — əsasən Ukraynanın Krım ərazisində yaşayan türk xalqı.

Qırımçaqlar qırımçaq dilində danışırlar. Bu dil Krımtatar dilinə yaxındır və türk dilinin qıpçaq alt qrupuna daxildir. Lakin müasir danışıq dillərində və yazılarında çoxlu oğuz elementlərdən istifadə olunur.  
XIX əsrin sonlarına qədər qırımçaqlar öz dillərini çaqatay adlandırırdılar. 

Qırımçaqların bir çoxu özlərini yəhudilərin başqa etnodil qrupuna daxil olduğunu hesab edir və hazırda İsraildə yaşayırlar.

1920-ci ilin əvvəllərində görkəmli türkoloq akademik A.N.Samoyloviç qırımçaqlar haqqında araşdırma apararaq, onların xəzər mədəniyyətinin daşıyıcıları olduğu haqqında fikir irəli sürdü. Qan qruplarını tədqiq edən V.Zabolot isə bu nəticəyə gəlir ki, qırımçaqlar semit xalqlarına aid deyillər. Rusiya sənədlərində qırımçaqlar 1917-ci ilə qədər yəhudi-krımçaqlar kimi gedir. 

Qırımçaqların ümumi sayı 1500 nəfər civarındadır. Bunlardan 204 nəfəri Krımda, 157 nəfəri Rusiyada yaşayır. ABŞ və İsraildə yaşayan qırımçaqların dəqiq sayı bilinmir. 1950-ci ilin əvvəllərində İsraildə 1000 nəfərə yaxın qırımçaq yaşayırdı və bunların bir çoxu başqa yəhudi qrupları ilə qaynayıb-qarışıblar.

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт общества крымчаков "Крымчахлар"
* 'Этнография народов Крыма' – Этносы Крыма:Крымчаки
* ЭТНИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ КРЫМЧАКОВ 
* http://turkology.tk/library/n10 
* Qısa yəhudi Ensiklopediyası

## Həmçinin bax
*Kəraimlər

## İstinadlar
Mustafa Quliyev

**Mustafa Zəkəriyyə oğlu Quliyev** () — Azərbaycan dövlət xadimi, ədəbiyyatşünas, tənqidçi və publisist, 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR xalq maarif komissarı (1922–1927, 1928–1929). Azərbaycan pedaqoji mühitinin təlim tərbiyəsində böyük rol oynamış bir əsrlik qocaman tarixi "Azərbaycan məktəbi" jurnalnın ilk baş redaktoru olmuşdur.

## Həyatı
Mustafa Zəkəriyyə oğlu Quliyev -cü ildə Nuxa (Şəki) şəhərində xırda tacir ailəsində anadan olmuşdur. 1907–1913-cü illərdə Tiflisdə İmperator I Aleksandr gimnaziyasında oxuyaraq 8 siniflik tam orta təhsilini bitirmiş, 1913-cü ildən Kiyev Müqəddəs Vladimir Universitetinin Fizika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat bölməsində təhsilini davam etdirmişdir. Tələbə olarkən, 1918-ci ilin yanvarında Kiyevdə bolşeviklər partiyasına daxil olmuşdur. Təhsilini başa vursa da, Kiyevdə qalaraq qısa müddət sonra Rusiya K(b)P Kiyev Komitəsində tatar (türk) bölməsinin sədri olmuş və bu vəzifədə 1919-cu ilədək çalışmışdır.

1919-cu ildə Mustafa Quliyev Bakıya gələrək bolşevik fəaliyyətini davam etdirmiş, çox keçmədən Lənkərana göndərilərək orada Əli Məmmədov, Şirəli Axundov və başqaları ilə partiya özəkləri yaratmış, Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Lənkəran Qəza İnqilab Komitəsinin sədri təyin edilmişdir. 1921–1922-ci illərdə Bakıda Azərbaycan K(b)P Qaraşəhər Rayon Komitəsinin katibi işləmiş, 1922-ci ilin iyun ayında Azərbaycan SSR xalq maarif komissarı təyin edilmişdir. Paralel olaraq 1923–1926-cı illərdə "Maarif və mədəniyyət" jurnalının redaktoru olmuş, 1924-cü ildən isə Azərbaycan Dövlət Ali Pedaqoji İnstitutunda siyasi iqtisadiyyat üzrə müəllim işləmişdir.

Mustafa Quliyev 1927–1928-ci illərədə AK(b)P Bakı Şəhər Komitəsində Təşviqat və təbliğat şöbəsinin müdiri işləmiş, 1928–1929-cu illərdə yenidən Azərbaycan xalq maarif komissarı vəzifəsinə qaytarılmışdır. Daha sonra Qırmızı Professorlar İnstitutunda təhsil almış, buranı 1933-cü ildə bitirmişdir. 1934-cü ildə Qazaxıstanda Turbat Maşın-Traktor Stansiyasının siyasi idarəsinin rəisi, 1935–1937-ci illərdə isə ÜİK(b)P Çimkənd Şəhər Komitəsinin katibi olmuşdur. 1937-ci ildə Odessaya qayıdaraq Ukrayna K(b)P Odessa Vilayət Komitəsinin Məktəb və elm şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

### Həbsi və ölümü
Mustafa Quliyev 5 iyul 1937-ci ildə Ukrayna Xalq Daxili İşlər Komissarlığının Odessa Vilayət İdarəsi tərəfindən həbs edilmiş, növbəti ay, avqustun 4-də isə Bakıya gətirilmişdir. Dekabrın 1-də o, xalq düşməni adı ilə partiyadan çıxarılmış, 3 iyul 1938-ci ildə isə güllələnmişdir.

19 avqust 1955-ci ildə Mustafa Quluyevin Bakıda yaşayan və Mariya Vladimirovnadan olan qızı Səltənət Quliyev xüsusi işlər üzrə hərbi prokurorun müavini Çesnokova ərizə yazaraq atasının günahsız olduğunu bildirmiş və ona bəraət verilməsini xahiş etmişdir. Növbəti il, 1956-cı ildə ona bəraət verilmişdir. 19 mart 1957-ci ildə isə partiya üzvlüyü bərpa olunmuşdur.

## Əsərləri
* Azərbaycanda Oktyabr düşmənləri (1927)
* Mədəni inqilab və islam (1928)
* Türk qadınının yolu (1930)
* Oktyabr və türk ədəbiyyatı (1930)
* Cinayət nədir və hardan baş verir (1935)

## İstinadlar
Seyfulla Şamilov

**Şamilov Seyfulla Əli oğlu** () — nasir, publisist, tərcüməçi, 1932-ci ildən AYB-nin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri (1936–1938).

## Həyatı
Seyfulla Şamilov 1902-ci il oktyabrın 10-da Rusiya İmperiyasının Qazax qəzasının Tatlı kəndində anadan olmuşdur. Bakıda partiya məktəbini bitirmişdir (1921–1925). Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda fəlsəfə kafedrasının dosenti (1931–1933), "Kommunist" qəzetində məsul redaktorun müavini, "Gənc işçi" qəzetinin məsul redaktoru, Azərbaycan Proletar Yazıçılar Birliyi təşkilat komitəsinin sədri (1932), Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı idarəsinin sədri (1936–1938), "İnqilab və mədəniyyət" jurnalının, "Ədəbiyyat qəzeti"nin məsul redaktoru (1936–1937), Uşaqgəncnəşrdə baş redaktor (1955–1962) vəzifələrində işləmişdir.

Repressiya dövründə həbs edilərək sürgün olunmuşdur. 1974-cü il dekabrın 25-də vəfat etmişdir.

## Mükafatları
"Şərəf nişanı" ordeni və Mədəniyyət Nazirliyinin "Əlaçı işçi" fəxri medalı ilə təltif olunmuşdur.

## Əsərləri

### Kitabları
* "Leninin pedaqoji üsulları" (1925)
* "Dördüncü il" (1929)
* "Laçın" (1932)
* "Seçilmiş əsərləri (1974)
* "Nigarın məcarası" (1977)

## Mənbə
* Fərrux Rüstəmov. Azərbaycan pedaqogikaşünaslığı. Bakı: Elm və təhsil, 2016. — səh. 37.

### İstinadlar