open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şərqi Avropa çoban iti

**Şərqi Avropa çoban iti** () — Ukrayna və Rusiyada yetişdirilmiş çoban it cinsi. Sovet İttifaqında sərt iqlim şəraitinə uyğunlaşdırılaraq hərbi və mühafizə işlərində istifadə məqsədilə alman çoban itindən seçilib yetişdirilmişdir.

## Tarix
Bu cinsin inkişafı XX əsrin əvvəllərində Sovet İttifaqında başlamışdır. 1920-ci illərdə Almaniyadan gətirilən alman çoban itləri Ukrayna SSR-də selektiv yetişdirmə proqramlarına daxil edilmişdir. Məqsəd bu itləri sərt sovet iqliminə uyğunlaşdırmaq idi. Uzun illər davam edən bu proses nəticəsində, alman çoban itindən fərqli xüsusiyyətlərə malik yeni bir cins formalaşmışdır. 1950-ci ildən etibarən bu itlər Şərqi Avropa çoban iti adı ilə tanınmağa başlamışdır. Əvvəlcə Ukraynada cəmləşən cins İkinci Dünya müharibəsi zamanı ciddi zərər görmüşdür, lakin müharibədən sonra yenidən bərpa edilərək Sovet İttifaqının digər bölgələrinə yayılmışdır. Müharibə zamanı Almaniyadan gətirilən çox sayda alman çoban iti də bu cinsin inkişafına təsir göstərmişdir. Şərqi Avropa çoban iti Sovet İttifaqında hərbi və polis qüvvələri tərəfindən geniş istifadə olunurdu. O, mühafizəçi və izləmə iti kimi xüsusilə populyar idi. KQB bu cinsə üstünlük verir və yalnız qara rəngli fərdləri saxlayırdı. Qara olmayan balalar məhv edilir və damazlıq üçün istifadə olunmurdu.

Cinsin standartları ilk dəfə 1955-ci ildə SSRİ DOSAAF-nin Mərkəzi Komitəsi tərəfindən təsdiqlənmişdir. Daha sonra 1964-cü ildə Xidməti İtlərin Yetişdirilməsi Federasiyasının Rəyasət Heyəti tərəfindən yenidən təsdiq edilmişdir. 1 yanvar 2017-ci ildən etibarən Şərqi Avropa çoban iti Skandinaviya İtçilik İttifaqı tərəfindən tanınmış və Danimarka, Finlandiya, İslandiya, Norveç və İsveç İtçilik Klubları tərəfindən qəbul edilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Şərqi Avropa çoban iti, alman çoban itindən daha böyük və güclüdür. Erkək itlərin boyu adətən 67–72 sm arasında, bəzi hallarda isə 74 sm-ə qədər ola bilər. Dişi itlərin boyu isə 62–67 sm arasında dəyişir. Kürkü sıx və orta uzunluqda olub, yaxşı inkişaf etmiş alt kürkə malikdir. Qulaq, boyun, əzalar və quyruq nahiyələrində tüklər daha uzun və yumşaq olur. Cinsin rəngləri əsasən qara-tan, samur və ya tünd qara olur. Ağ rəngə nadir hallarda rast gəlinir. Gözlər qəhvəyi, kəhrəba və ya mavi ola bilər. Bəzi fərdlərdə qəribə rəngli gözlər müşahidə edilir. Qulaqları uzun və dikdir. Uzun barmaqlı pəncələri, qar ayaqqabısına bənzəyir və bu, itlərin qarlı ərazilərdə hərəkətini asanlaşdırır.

## Xasiyyət
Şərqi Avropa çoban iti ağıllı, cəsarətli və qətiyyətli bir itdir. Onlar yüksək qoruyucu instinktlərə malikdir və sahiblərini, həmçinin əmlaklarını müdafiə etməkdə çox bacarıqlıdır. Doberman itlərinin xasiyyətinə bənzədilən bu cins, müstəqil düşünmə qabiliyyətinə və əmrlərə sürətli reaksiya vermə xüsusiyyətinə malikdir. Onlar izləmə, mühafizə və yardımçı işlərdə mükəmməl performans göstərir. Yaxşı sosiallaşdırıldıqda və düzgün təlim aldıqda, sadiq və etibarlı yoldaş olurlar.

## İstinadlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dunker (it cinsi)

**Dunker** — norveçmənşəli ortaölçülü it cinsi. Bu nadir cins Vilhelm Dunker tərəfindən yaradılmışdır. Əsasən Norveç və İsveçdə rast gəlinir, hər il təxminən 150 bala doğulur.

## Görünüşü
Dunker nəcib və uzun baş quruluşuna malikdir. Kəllə sümüyü və ağız müstəviləri paralel şəkildə yerləşir, baş aşağı doğru düz istiqamətdədir. Kəllə sümüyü azca qübbəlidir, dayanacaq yeri dəqiq müəyyənləşmişdir. Ağız hissəsi uzun, kvadrat kəsimli və geniş burun körpüsü ilə fərqlənir. Qara burun, böyük burun dəlikləri, yuvarlaq və tünd gözləri ilə seçilir. Qulaqları geniş, yastı və başa yaxın sallanır, ağız hissəsinin ortasına qədər uzanır. Bədən quruluşu möhkəmdir. Onun boynu uzun, çiyinləri maili, ön ayaqları düz, bel xətti düzdür. Kürəyi güclü, beli geniş və əzələlidir. Sinəsi bir az bükülmüş, arxa hissəsi yaxşı inkişaf etmişdir. Ayaqları qövsvari, möhkəm pəncələrə malikdir və barmaqlar arasında tüklər vardır. Quyruğu bədən xəttinə uyğun olaraq düz və gəzdikdə yüngül yuxarı əyilmiş şəkildə daşınır. Kürkü düz, sərt və sıxdır, çox qısa deyil. Ən çox üstünlük verilən rənglər qara və ya mavi mərməri, solğun qəhvəyi və ağ işarələrdir. Ağ rəngin 50%-dən çox olması diskvalifikasiyaya səbəb olur. Dunkerin çəkisi 16–18 kq arasında dəyişir. Erkəklər 50–55 sm, dişilər isə 47–52 sm hündürlükdədir.

## Tarixi
Dunker cinsi XIX əsrin əvvəllərində dovşan ovlamaq məqsədilə yaradılmışdır. Bu cins Vilhelm Dunkerin şərəfinə adlandırılmışdır. Nəticədə, qoxu ilə ov edə bilən və soyuq iqlimlərə uyğunlaşmış bir it cinsi meydana gəlmişdir. Dunker, vətəni Norveçdən kənarda geniş yayılmayıb.

## Sağlamlıq
Dunker ümumiyyətlə sağlam bir cinsdir. Bununla belə, digər safqan itlər kimi, genetik sağlamlıq problemləri ilə qarşılaşa bilər. Cinsin nadir olması genetik bazanın kiçikliyinə səbəb olur ki, bu da bəzi sağlamlıq problemlərinin irsən keçmə ehtimalını artırır.

## Temperament
Dunker güclü və qətiyyətli bir ov itidir. Müsbət mükafatlandırma metodları ilə təlimləri asanlıqla mənimsəyir. Qışda qalın qar örtüyündə ov edə bilən nadir dovşan ov itlərindən biridir. Dunker, qısa tüklü bir it olmasına baxmayaraq, Norveçin sərt və soyuq havasına qarşı dözümlüdür. Bu cins yüksək enerjilidir və açıq havada olmağı sevir. Dunker, geniş məşq ehtiyacı və səs çıxarma instinkti səbəbindən işçi iti kimi daha uyğundur. Xüsusilə kənd yerlərində, nadir hallarda ev heyvanı kimi saxlanılır. Dunker gündə ən azı 45-60 dəqiqə intensiv məşq tələb edir. Uzun gəzintilər, qaçış, top və ya frizbi oyunları kimi fəaliyyətlər onun fiziki ehtiyaclarını qarşılamaq üçün faydalıdır. Ovdan kənarda düzgün təlim aldıqları halda, nadir hallarda hürürlər. Dunker həm də ailə iti kimi yaxşı tanınır. Uşaqlara qarşı çox səbrli və nəzakətlidir, bu da onu ailə mühitində uyğun bir seçim halına gətirir. Bununla belə, böyük, hasarlanmış həyətə sahib evlərdə və ya kənd mühitində daha yaxşı uyğunlaşır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qrenlandiya iti

**Qrenlandiya iti** (, ) — böyük haski növünə aid it cinsi. Əsasən xizək çəkmək üçün istifadə edilən bir cins olaraq tanınır. Bu itlər 1,000 il əvvəl tule xalqı tərəfindən Sibirdən Şimali Amerikaya gətirilmişdir. Kanada eskimos iti ilə eyni cins hesab edilir, çünki hələ genetik olaraq fərqlənməmişdir.

## Tarixi
Qrenlandiya itləri 29 iyul 1875-ci ildə Britaniyada keçirilən it sərgilərində nümayiş etdirilmişdir. Bu məlumat 6 avqust 1875-ci tarixində "*Live Stock Journal*" və "*Fanciers Gazette*" nəşrlərində dərc edilmişdir. 1880-ci ildə İtçilik Klub tərəfindən tanınmışdır. Qrenlandiya itləri əsrlər boyu Arktika bölgələrində yük daşıyan heyvanlar olaraq istifadə olunmuşdur. Onlar güclü bədən quruluşu və qalın xəzə malikdirlər, sərt iş mühitində yük daşımaq və dözümlülük göstərmək qabiliyyətinə sahibdirlər. Roald Amundsen 1912-ci ildə Antarktikaya etdiyi səfərdə bu itlərdən böyük uğurla istifadə etmiş və Cənub qütbünə ilk dəfə çatan şəxs olmuşdur.

## Əcdadları
Qrenlandiya itləri paleoeskimos xalqı tərəfindən 4,500 il əvvəl və tule xalqı tərəfindən 1,000 il əvvəl Sibirdən gətirilmişdir. Bu itlər Qrenlandiyada təxminən 4,000 il əvvəl görülməyə başlanmışdır. Kanada eskimos itləri və Qrenlandiya itləri tule xalqına aid olan itlərdən tərtib edilmişdir. 2015-ci ildə aparılan bir araşdırma bu itlərin həm Kanada eskimos iti, həm də Qrenlandiya iti olaraq eyni cins olduğunu və hələ də birləşdirilmiş irsə sahib olduqlarını göstərmişdir.

## Görünüşü
Qrenlandiya itləri güclü və ağır quruluşlu bir itdir. Onlar geniş, üçbucaqlı başa, azca əyilmiş gözlərə və donmağa qarşı qoruyan qalın tüklərlə örtülmüş kiçik üçbucaqlı qulaqlara malikdirlər. Ayaqları güclü, əzələli və qısa tüklüdür. Xaltalı quyruqları belində yuvarlanır və dincəldikdə quyruqları tez-tez burnunu örtür. Kürkləri orta uzunluqdadır və iki qatlıdır. Daxili qat qısa, yuna bənzər tüklərlə örtülmüş, xarici qat isə daha uzun və sərt, suya davamlı tüklərdən ibarətdir. Qrenlandiya itləri bütün rənglərdə ola bilər, lakin mavi gözlər və heteroxromiya qəbul edilmir. Erkəklərin boyu 60 sm, dişilərin boyu isə 55 sm və ya daha yüksəkdir.

Qrenlandiya itləri yalnız qış mövsümündə işləyirlər və yay dövründə aktiv olmadıqları müddət ərzində güclərini toplayırlar. Onlar çətin ərazilərdə asanlıqla və yüksək tempdə hərəkət edə bilərlər. İşçi itləri olaraq, xüsusilə fiziki gücləri və dözümlülükləri ilə qiymətləndirilir. Bu itlər yorulmaz və cəsarətli bir əhval-ruhiyyəyə malikdirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çau-çau

**Çau-çau** — şimali çinmənşəli it cinsi. O, qədim cinslərdən biri olaraq tanınır.

## Tarixi
Çau-çau cinsi müasir cinslərin yaranmasından əvvəlki dövrlərə aid bir it cinsidir. Bir tədqiqat çau-çau itlərinin təxminən 8,300 il əvvəl Çin mərkəzində digər yerli itlərdən yaranmağa başladığını göstərmişdir. Bu qədim cinsin morfoloji və fizioloji xüsusiyyətləri çox müxtəlifdir, bunlara tünd qara dil də daxildir.

Bir Çin əfsanəsində Mərkəzi Asiyadan gələn döyüş itlərindən bəhs edilir ki, bunlar qara dilli şirə bənzəyirdi. Eyni zamanda, bir Çin hökmdarının 5,000 çau-çau iti olduğu bildirilməkdədir. Çinlilər bu itləri bataqlıq ərazilərdə it xizəklərini çəkmək üçün də istifadə edirdilər. Marko Polo da bu məlumatı qeyd etmişdir. Hal-hazırda Amerika İtçilik Klubu hər il təxminən 10,000 çau-çau qeydə alır, Kanadada isə bu say təxminən 350-dir.

## Xüsusiyyətləri
Çau-çau möhkəm qurulmuş, kvadrat formalı, geniş başlı və kiçik, üçbucaqlı qulaqları olan bir itdir. Onun kürkü çox sıx, hamar və ya kobud ola bilər. Boyun bölgəsindəki qalın tük, ona fərqli bir görüntü verir. Çau-çau itlərinin kürkləri qırmızı, mavi, qara, darçını və krem rənglərində olur. Gözləri dərin yerləşmiş və badam formasındadır. Çau-çaunun dili mavi-qara rəngdədir, bu da yalnız çau-çau və şar-pey cinslərinə məxsus bir xüsusiyyətdir. Quyruğu bükülmüş və yuxarıya doğru qıvrılmışdır. Burnu qara olmalıdır, amma mavi kürklü Çau-çauların qara rəngində burunları da ola bilər.

## Temperament
Çau-çau sahiblənilməsi bəzən ev sahiblərinin sığorta xərclərini artıra bilər, çünki bəzi sığorta şirkətləri bu itləri yüksək riskli hesab edirlər. "merika Vətəndaş Tibbi Assosiasiyasının apardığı bir tədqiqat çau-çau itlərinin 1979–1998-ci illər arasında 238 it dişləməsi nəticəsində baş verən ölüm hadisələrinin 8-nin səbəbkarı olduğunu ortaya qoymuşdur.

## Sağlamlıq
Çau-çau itlərinin ömrü təxminən 12.1 ildir, bu da qarışıq cinslərin ortalama ömründən bir qədər yüksək, amma saf cinslərə nisbətən bir qədər aşağıdır. Çau-çau itləri diz displaziyası, göz xəstəlikləri, dəri problemləri və həzm sistemindəki narahatlıqlarla məşhurdur. Eyni zamanda, bu cinsin autoimmun xəstəliklərə qarşı yüksək risk daşıdığı da bilinməkdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çexiya teryeri

**Çexiya teryeri** () — çexoslovakiyamənşəli kiçik teryer növü.

## Tarixi
Çexiya teryeri 1948-ci ildə Çexiya heyvan yetişdiricisi Frantişek Horak tərəfindən Silihem teryeri ilə Şotlandiya teryerinin cütləşməsi nəticəsində yaradılmışdır. Məqsəd Bohemiya meşələrində ovçuluq üçün uyğun bir teryer əldə etmək idi. Horak təlim almış bir alim olmasa da, uzun illər Çexoslovakiya Elmlər Akademiyasında tədqiqat köməkçisi olaraq çalışmış və burada əldə etdiyi bilikləri it tərbiyəsində istifadə etmişdir. O zaman Çexoslovakiya kommunist rejimi tərəfindən idarə olunurdu. Horakın itləri dünyada daha populyarlaşdıqca, xaricdən böyük miqdarda məktub almağa başladı və bu, onu gizli polis tərəfindən diqqətə alınmasına səbəb oldu. Horak 1997-ci ildə vəfat etmişdir.

Çexiya teryeri 1963-cü ildə Beynəlxalq Kinologiya Federasiyası tərəfindən beynəlxalq yarışmalar üçün tanınmış və teryerlər qrupuna daxil edilmişdir. Bu cins indi bütün əsas it klubları tərəfindən tanınır və dünyanın ən nadir altı it cinsindən biridir. 1980-ci illərdə ABŞ-yə gətirilmiş, 1988-ci ildə Amerika Çexiya Teryeri Klubu təsis edilmişdir. 2004-cü ildə Amerika İtçilik Klubunun (AKC) Təsisat Stoku Xidmət Proqramına daxil edilmişdir. Çexiya teryeri 1990-cı ildə İngiltərə İtçilik Klubu tərəfindən tanındı və 2000-ci ildən etibarən nadir cins statusu qazandı.

## Təsvir
Çexiya teryeri yaxşı əzələləri olan, qısa ayaqlı, yaxşı rənglənmiş və oval formalı bir ov teryeridir. Təbii asılmış qulaqları və təbii quyruğu vardır. Uzun, ipək və azca teksturalı xəzə sahibdir. Xəz boz rəngdən karbon çubuğu qədər açıq boz rəngə qədər (qara piqmentlə) və ya nadir hallarda qəhvəyi (qaraciyər piqmentli) olur. Çexiya teryerinin bədəni uzunluğu hündürlüyündən daha çoxdur və arxa hissəsi bir az qalxır.

## Xüsusiyyətləri
Erkəklərin boyu 29 sm, dişilərin boyu isə 27 sm olur. Çəkisi ideal olaraq 6–10 kq arasında olmalıdır. Bədən uzunluğu, sternumdan arxa tərəfə ölçülərək, ideal olaraq 41–43 santimetr arasında olur. Sinəsi çiyinlərdən arxada, ideal olaraq 43–46 sm arasında olur. Çexiya teryerinin gözləri orta ölçüdə və bir az dərin yerləşmişdir. Quyruğu 18–20 sm uzunluğunda, nisbətən güclü və aşağıya doğru əyilmişdir. Xəzi tüklə örtülmüş, uzun, yumşaq və bir az dalğalıdır.

## Temperament
Çexiya teryeri sakit və az aktiv olması ilə məşhurdur, bu da onları uşaqlı ailələr üçün uyğun edir. Çexiya teryerinin xəzi digər teryerlərdən fərqli olaraq daranmır, əksinə kəsilir. Uzun xəzlər gündəlik olaraq fırçalanmalıdır.

## Sağlamlıq
Bu cins bəzən "Skotty Cramp"dan əziyyət çəkir, bu da qeyri-adi hərəkətə səbəb olur, amma həyati təhlükə yaratmır. Çexiya teryeri həmçinin, hip displaziyası, patella luxasiyası, ürək anomaliyaları, PLL (primar lens luxasiyası) və katarakt kimi göz xəstəlikləri, tiroid problemləri, degenerativ miyelopatiya və "Tip 3 von Willebrand" xəstəliyi kimi məsələlər üçün yoxlanılmalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çexiya foseki

**Çexiya foseki** () —  çoxyönlü ov iti cinsi. Ənənəvi olaraq ovlama, işarələmə və gətirmə işlərində istifadə edilir. Bu cins qriffon ov itləri ailəsinə daxildir və tel xəzli itlərə məxsus olan bığ və saqqallarla tanınır.

## Tarixi
Yazılı standartlar XIX əsrdə qəbul edilib və Beynəlxalq Kinologiya Federasiyası (FCI) tərəfindən tanınması 1964-cü ilə təsadüf edir. Çexiya foseki 1920-ci illərdə demək olar ki, tükənmişdi, lakin Çex Respublikası mütəxəssisləri tərəfindən digər çox yönlü ov cinsləri ilə cütləşdirilərək bərpa edildi. Bu, FCI tərəfindən cinsin qəbuluna problemlər yaratdı, çünki Almaniya İtçilik Klubu onu stixelhaar ilə demək olar ki, eyni genetik quruluşa sahib olduğu üçün qəbul etmədi. Çexiya fosekinin Kortals qrifonu cinsinə daxil edilməsi ilə nəticədə üzvlər arasında ayrılma oldu və iki yeni klub yarandı: Şimali Amerika Çexiya Foseki Klubu və Amerika Kortals Qrifonu Assoasiyası.

## Xüsusiyyətləri
Erkəklərin boyu 60-66 sm, dişilərin boyu isə 58-62 sm arasında dəyişir. Erkəklərin çəkisi 28-34 kq, dişilərin çəkisi isə 22-28 kq arasındadır. Çexiya foseki güclü və möhkəm quruluşu ilə tanınır, bu da ona müxtəlif növ ərazilərdə effektiv işləməyə imkan verir. Bu cins xüsusilə mükəmməl ov bacarıqları ilə qiymətləndirilir. Onun sərt xəzə malik, atletik quruluşlu, tel tüklü və əzələli bir bədəni vardır. Ən çox diqqət çəkən xüsusiyyəti üz tükləridir. Yumşaq, tüklü qaşları, bığı və saqqalı asanlıqla tanınmasına səbəb olur. Qulaq ucları üzünün yanına boş şəkildə sallanır, gözləri isə badam şəklində, dərində yerləşmiş, qəhvəyi və ya şaftalı rənglərində ola bilər.

## Temperament
Çexiya foseki loyal və uyğunlaşmağa meylli xarakteri ilə tanınır. Onlar asanlıqla təlim edilir və insanlarla yaxşı əməkdaşlıq edir, bu da onları həm ovçular, həm də ailələr üçün mükəmməl yoldaş edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leon çoban iti

**Leon çoban iti** () — İspaniyanın Kastiliya və Leon muxtar icmasının Leon vilayətindən olan və əsasən qoyun sürülərinə baxan it cinsi. Bu itlər əsrlər boyu Leonun dağlıq bölgəsindəki xurra qoyunlarına qulluq ediblər.

## Tarixi
Leon çoban iti həm fiziki mühitdən, həm də insanla olan münasibətlərdən təsirlənərək formalaşmışdır. Coğrafi baxımdan, o, Leon və Zamora vilayətlərinin ərazilərinə xasdır. Bu bölgələr əkinçilik və qoyunçuluqla ixtisaslaşmış bölgələr hesab olunur. Bəzi dövrlərdə çobanların sayının az olması və sürülərin böyük olması səbəbindən, heyvanları idarə etmək üçün əlavə bir köməkçiyə ehtiyac yaranmışdır və bu köməkçi Leon çoban iti olmuşdur.

İspaniya Amerika qitəsini fəth edən zaman onlarla birlikdə xurra qoyunlarını və böyük sürüləri idarə etmək üçün Leon çoban iti itlərini də gətirmişlər. Bu itlər Kaliforniya və Cənub-Qərbi ABŞ-də tapılan digər çoban itlərinin, o cümlədən Avstraliya çoban itinin inkişafında rol oynamışdır.

## Xüsusiyyətləri
Leon çoban itinin xəzi hamar, qısa və ya orta uzunluqda, bir az dalğalı ola bilər. Xəz rəngi qaradan tünd qaraya və ya "merle"yə (tünd işıqlı qarışıq rənglər) qədər dəyişir, bəzən ağ və ya sarı işarələrlə bəzədilir. Bu itlərdə mavi və ya sarı gözlər tez-tez rast gəlinir. Boyu 45–58 sm, çəkisi 14–32 kq arasında dəyişir. Ağıllı olması ona asanlıqla təlim verilməsinə imkan yaradır. Çoban itləri kimi, həm işçi, həm də yoldaş olaraq istifadə olunur.

## Funksiyaları
Leon çoban itiin əsas funksiyası heyvanları, o cümlədən qoyun, mal-qara və atları idarə etməkdir. Bu cins mal-qara ilə işləyərkən inadkar və cəsarətli olması ilə tanınır. Çobanlar bu itləri, böyük sürüləri idarə etmək və mal-qara, inəklər və atlarla mübarizə aparmaq üçün qiymətləndirirlər. Dağlıq ərazilərdə bu itlər düzənliklərdə və dağlarda otlayan böyük sürülərlə istifadə olunur və çobanlara qoyunları evə gətirməkdə kömək edirlər. Bu ərazilərdəki rolunun əhəmiyyəti çox böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kane-korso

**Kane-korso** — italiyamənşəli mastif növünə aid it cinsi. Ən çox yoldaş it və ya gözətçi iti kimi saxlanılır. Eyni zamanda mal-qaranı qorumaq üçün də istifadə oluna bilər.

## Tarix
Beynəlxalq Kinologiya Federasiyasının cins standartına görə, kane-korso bir vaxtlar Apennin yarımadasının böyük bir hissəsinə yayılmışdı, lakin yaxın keçmişdə yalnız İtaliyanın cənubundakı Apuliya bölgəsində tapılırdı. 1960-cı illərdə, messadria əkin sisteminin dağılması nəticəsində bu itlər nadir hala gəldi. Müasir cins 1980-ci illərdən etibarən bir neçə sağ qalan heyvanın selektiv şəkildə yetişdirilməsi ilə inkişaf etdi. Kane-Korso Həvəskar Cəmiyyəti 1983-cü ildə yaradılmışdır. Cins 1994-cü ildə İtaliya İtlərin Yetişdirilməsi üzrə Milli Orqan tərəfindən tanındı və 1996-cı ildə müvəqqəti olaraq Beynəlxalq Kinoloji Federasiyasında qəbul olundu, 2007-ci ildə isə tam qəbul edildi. 2010-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında Amerika İtçilik Klubu tərəfindən tanındı. 2011–2019-cu illərdə İtaliyada bu itlərin illik qeydiyyat sayı 3000 ilə 4250 arasında dəyişmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Kane-korso molossoid tipli böyük bir itdir və Neapol mastifi ilə yaxından əlaqəlidir. Yaxşı inkişaf etmiş əzələləri ilə tanınan bu it digər mastif cinslərindən daha az həcmlidir. Beynəlxalq standarta görə, kane-korso itləri 62–70 sm boyunda və 45–50 kq ağırlığındadır. Dişi cinslər isə təxminən 4 sm daha kiçik və 5 kq daha yüngüldür. Başı böyük, kəlləsi düz olub, ağız boşluğuna yaxınlaşır. Gözləri oval formadadır və yaxşı ayrılmışdır, gözün bəbəyi mümkün qədər qara olmalıdır. Xəzi qısa, sıx və parlaqdır. Rəngləri qara, müxtəlif boz çalarlarında, tünd qəhvəyi və ya tünd buğdayı ola bilər. Sinə, ayaq və burunda kiçik ağ ləkələrə rast gəlmək mümkündür.

## Sağlamlıq
Genetik olaraq dirsək və omba displaziyasına, patella luxasiyasına, retinal displaziyaya meyillidir. Bu itlər, həmçinin demodikoz, ektropion, entropion, mədə dilatasiyası-volvulus (şişkinlik), hipotiroidizm, idiopatik epilepsiya, mikotik otit və niktitan vəzi prolapsına (albalı gözü) qarşı yüksək həssaslığa malikdir.

2017-ci ildə aparılan bir araşdırmada, 25 ölkədən 232 kane-korso üzərində araşdırmalar aparılaraq, müxtəlif xəz rənglərinə görə dəyişən orta ömrün 9,3 il olduğu müəyyən edilmişdir. Ən uzun ömür sürənlər "qara brindle" (10,3 il), "brindle" (10,1 il), "boz brindle" (9,8 il), qara, qəhvəyi və boz rənglərdə olan (hamısı 9,0 il) fərdlərdir. Digər rəngli itlər isə 8,1 il yaşayır. 2024-cü ildə nəşr olunan bir araşdırma isə Birləşmiş Krallıqda bu cinsin ümumi ömrünü 8,1 il olaraq müəyyən etmişdir. Eyni ilin sonunda İtaliyada aparılan başqa bir araşdırma isə cinsin gözlənilən ömür uzunluğunun 9 il olduğunu göstərmişdir.

## İstifadəsi
Keçmişdə iri ov heyvanlarını ovlamaq və mal-qara sürmək üçün istifadə olunmuşdur. Bu cins işçi itləri kimi də qiymətləndirilir. Qeydiyyatdan keçmək üçün, itlər hücum etməyən qəriblərin yanında sakitliyini qorumaq, atəşə biganə qalmaq və sahibinin təcavüzkar müdafiəsinə aqressiv şəkildə cavab vermək kimi sınaqlardan keçməlidir.

## İstinadlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Broholmer

**Broholmer** — Danimarkaya məxsus böyük mastif it cinsi. Danimarka İtçilik Klubu və Beynəlxalq Kinoloji Federasiyası tərəfindən tanınır. Keçmişdə varlıların evlərində gözətçi iti kimi istifadə edilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı bu cinsin sayı kəskin şəkildə azalmış, lakin 1970-ci illərdə uğurla bərpa edilmişdir.

## Təsviri
Broholmer mastif tipli böyük və güclü bir itdir. Onun yüksək və təsir edici hürüşü, dominant yerişi var. Yaxşı təlim keçmiş broholmer sakit, xoş xasiyyətli və mehriban olur, lakin yad insanlara qarşı ehtiyatlı davranır. Dişilərin boyu təxminən 70 sm, çəkisi 41–59 kq olur. Erkəklər təxminən 75 sm hündürlükdə və 50–68 kq arasında çəkidədirlər. Onların bədəni böyük, başlı kvadrat formalı olur. Kəllənin eni, uzunluğu və burunun uzunluğu bir-birinə bərabərdir. Baş ümumilikdə çox hündür deyil. Tük örtüyü qısa və sərt olur. Rəngi açıq və ya qəhvəyi sarı, yaxud qara ola bilər. Bəzi ağ işarələrə və qara üzə icazə verilir. Broholmerlərin orta ömrü 7–12 il təşkil edir.

## Tarixi
Bu cins 2009-cu ildə Birləşmiş Krallığa idxal edilmişdir. 2016-cı ildə ABŞ-yə gətirilən broholmerlərdə spontan yaranan, yetkin yaşlarda başlayan onurğa beyni pozğunluğu olan degenerativ mielopatiya (DM) aşkar edilmişdir. Bu xəstəlik insanlarda amiotrofik lateral skleroz xəstəliyinə bənzəyir. DM xəstəliyində onurğa beyninin və periferik sinirlərin "ağ maddəsi" degenerasiyaya uğrayır. Onurğa beyninin ağ maddə yolları hərəkət əmrlərini beyindən əzalara, hissiyyat məlumatlarını isə əzalardan beyinə ötürür. ABŞ-yə gətirilən ilk broholmer DM səbəbindən 2018-ci ildə ölmüşdür və idxal edilən digər itlərdə də bu xəstəlik qeydə alınmışdır. Bu itlər heç vaxt rəsmi şəkildə təqdim edilməmiş, Danimarkanın sağlam broholmerlərin qorunması və yetişdirilməsi üzrə əsas təşkilatı olan "Broholmer Selskabet" tərəfindən qəbul edilməmişdir. 2010-cu ildə Danimarkadan ABŞ-yə tamamilə sağlam bir erkək broholmer göndərmişdir, lakin o, ABŞ-də heç vaxt yetişdirilməmişdir.

## Qidalanma
Broholmerlər sağlam və balanslı bir qidalanmaya ehtiyac duyurlar. Onların pəhrizi bütün lazım olan vitamin və mineralları təmin edəcək şəkildə tərtib edilməlidir. Bu iri və güclü itlər üçün ən yaxşı seçim təbii məhsullarla qidalanmaqdır. Pəhrizin əsas maddəsi ət olmalı, həmçinin digər bəzi təbii məhsullar da qida rejimində yer almalıdır. Bunlara dəniz balığı daxildir, lakin sümüklərdən təmizlənmiş olması vacibdir. Balıq yağı da onların qidalanma tələblərinə uyğun bir əlavədir. Xərçəng qaraciyəri, yerkökü və digər tərəvəzlər, yaşıl otlar, meyvələr və turş süd məhsulları da broholmerlərin sağlamlığını dəstəkləyən qida maddələridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zerdava

**Zerdava** () — Türkiyə və Gürcüstanın Qara dəniz sahillərinə məxsus it cinsi. Zerdavalar ənənəvi olaraq mühafizə və ov iti kimi istifadə olunur, xüsusilə qaban ovunda qiymətli hesab edilirlər. "Zerdava" adı slavyan dillərindən gəlir və yırtıcı heyvan olan bir dələ növünü ifadə edir. Bu ad, ola bilsin ki, itlərin sözügedən yırtıcını xatırladan qəhvəyi rənginə və ya ov edərkən ağaclara dırmaşma davranışlarına işarədir.

## Tarixi
Türkiyə və Gürcüstanda zerdava it cinsinin mənşəyi haqqında yazılı sənədlər çox azdır. Ən mümkün izah ondan ibarətdir ki, bu itlər Rusiya ilə ticarət yolu vasitəsilə əldə edilmişdir. Baltik və Qara dəniz limanları orta əsrlərdə Rusiyadan Avropa və Asiyanın bəzi hissələrinə dəri ticarətinin əsas marşrutları idi. Zerdavalar Qara dənizin şərq sahillərində, xüsusilə Trabzon və Giresun vilayətlərində ən azı bir əsr boyu qeydə alınıb.

## Xüsusiyyətləri
Zerdavalar kompaktdır, atletik bədən quruluşuna malikdir, üçbucaqlı, dik qulaqları və qıvrım quyruqları var. Onların ikiqat xəzləri həmişə ya tam qəhvəyi, ya da qəhvəyi-ağ birləşərək olur, məsələn, ağ-qəhvəyi xallı, ləkəli, yaxud qəhvəyi-boz. Doğulanda onlar demək olar ki, tamamilə qara olur və ağ sahələrində ləkə olmur. Zerdavaların burunları qəhvəyi, gözləri sarı-qəhvəyi olur. Quyruqları şəkilli olub, adətən ağ uclu olur. Erkəklər 17, dişilər isə 11–13 kq çəkiyə malikdir.

## Davranış
Layka cinslərinə xas olaraq, zerdavalar dözümlü və çoxyönlü ov itləridir. Onlar müxtəlif ölçüdə ov heyvanları ovlaya bilirlər. Kiçik ovları ağaclara dırmaşdırır, iri yırtıcıları səssizcə izləyir və komanda verildikdə çaqqal, ayı və qaban kimi ovlara hücum edir. Onlar, xüsusilə, məhsullara zərər verən qaban ovunda yaralanmamaq qabiliyyətləri ilə qiymətlidir. Zerdavalar axtarış və xilasetmə itləri kimi də müsbət nəticələr göstərib. Onlar sahiblərinə sadiqdirlər və yad adamlara etibar etmirlər, buna görə də "Qapı iti" adını qazanıblar. Bu cins bala vaxtı insanlarla ciddi sosiallaşdırılmalıdır, əks halda çəkingən və ya aqresiv ola bilər. Zerdavalar tez-tez yeni sahiblərə alışmaqda çətinlik çəkir və ilk sahiblərinə qaçaraq geri dönməyə çalışırlar.

2016-cı ildən etibarən Türkiyə Silahlı Qüvvələri Zerdavaları bomba və narkotik maddələrin aşkarlanması, axtarış və xilasetmə və saxlanma əməliyyatlarında istifadə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pompeya Sulla

**Pompeya Sulla** () — e.ə. I əsrdə yaşamış Roma matronası, Qay Yuli Sezarın ikinci həyat yoldaşı.

## Sezarla evlilik
Yuli Sezar e.ə. 67-ci ildə Pompeya ilə evlənmişdir. Bu, həm Yuli Sezarın, həm də Pompeyanın ikinci evliliyi idi.

E.ə. 62-ci ildə Yaxşı ilahə şərəfinə keçirilən mərasim Qay Yuli Sezarın evində keçirilmişdir. Kişilərin burada iştirakının qadağan olunmasına baxmayaraq, Publi Klodi Pulxr evə arfaçı paltarı geyinərək daxil olmuşdur. İddialara görə, Pulxr ev sahibi Yuli Sezarın həyat yoldaşı Pompeya Sullaya aşiq olmuşdu və onun diqqətini cəlb etmək üçün bu əmələ əl atmışdır, lakin Pulxr çox keçmədən Yuli Sezarın anası Avreliyanın qulluqçusu tərəfindən ifşa edilmişdir. Qalmaqal müqəddəs əşyaların təhqir olunması ilə bağlı senatın xüsusi araşdırmasını tələb etmişdi. Senat və pontifiklər tərəfindən əlavə araşdırmadan sonra Klodi təhqir ilə ittiham edilmişdir ki, bunun da cəzası edam hökmü idi, lakin Klodi cəzadan yayınmışdır. Hər halda, Yuli Sezar, xəyanət halının olmamasına baxmayaraq, tezliklə həyat yoldaşından boşanmışdır. Plutarxın yazdıqlarına görə, məhkəməyə çağırılan zaman o, "həyat yoldaşımın üzərinə bir şübhə kölgəsi belə düşməməlidir" demişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
*
Mark Terensi Varron

**Mark Terensi Varron** (; ) — Roma ensiklopedisti və yazıçısı. Varronun bir alim və orijinal yazıçı kimi güclü nüfuzu var idi.

Varronun fəlsəfi baxışları eklektikdir, o, kiniklərə, stoiklərə və pifaqorçuluğa yaxındır. Ən yüksək xeyir, onun fikrincə, ruhun və bədənin ehtiyaclarını ödəməlidir. Fəzilət, rifaha aparan və öyrənilə bilən bir yaşam sənəti kimi müəyyən edilir. Varron köhnə Roma əxlaqının müdafiəçisi idi, lakin o, heç vaxt ənənənin sarsılmaz müdafiəçisi kimi çıxış etməmişdir. O, zahiri formasından asılı olmayaraq əsl mədəniyyəti qiymətləndirirdi.

## İstinadlar
Hekata

**Hekata** və ya **Hekate** () — qədim Yunanıstan Ay, yeraltı dünya, sehr və cadugərlik ilahəsi, titanların nəvəsi.

Qədim yunanlar onu bəzən ay ilahəsi Selena ilə eyniləşdirirdilər.

Hekataya bəzən Artemida da deyilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Semela

**Semela** (, ) — Dionis haqqında Fiva əfsanələri silsiləsində qədim yunan mifoloji adı. Adın mənşəyi Frakiya-Frigiyadandır. Tərcüməsinin "Yer" olması güman edilir.

## İncəsənətdə
Beotiya şairləri Hesiod və Pindar Semelanı səma ilahəsi kimi qeyd etmişdilər. XLIV orfik himni ona həsr olunmuşdur. Esxilin "Semela və ya Sudaşıyan" (fr. 168 Radt) faciəsinin, Kiçik Karkinin "Semela", Diogenin "Semela", Spinfarın "Perunun Semelanı vurması" faciəsi, bir sıra komediyalar və Timofeyin difirambında personajdır.

## İstinadlar
Dispanser

**Dispanser** (, ) — əhalinin müəyyən qruplarına tibbi yardım göstərən və onların sağlamlığına sistemli nəzarəti həyata keçirən xüsusi müalicə-profilaktik tibb müəssisəsi.

Dispanserlər əhalinin sistemli şəkildə təşkil olunmuş kütləvi profilaktik və məqsədyönlü müayinələri vasitəsilə xəstəliklərin ilkin mərhələsində xəstələri müəyyən edir, müalicəyə ehtiyacı olanların qeydiyyata alınması işinə baxır, hərtərəfli müayinə və onlara ixtisaslı və xüsusi tibbi yardım göstərilməsini yerinə yetirir, qeydiyyatda olanların sağlamlıq vəziyyətinin aktiv dinamik monitorinqi (patronaj) ilə məşğul olur, xəstələrin iş şəraitinin, məişət şəraitinin ətraflı öyrənilməsi və sanitar-epidemioloji stansiyalarla birlikdə tibbi müayinəyə götürülənlərin və onların ətrafındakı insanların mənfi təsir göstərən amillərin aradan qaldırılması üçün çalışır.

## İstinadlar
Miletli Timofey

**Miletli Timofey** (; ) — qədim yunan lirik şairi və arfa ifaçısı .

Onun Salamin dəniz döyüşünü təsvir edən "Farslar" adlı nomunun sonuncu hissəsi, eləcə də bəzi digər fraqmentlər salamat qalmışdır. 1902-ci ildə Misirdə tapılan papirusda "Farslar" nomunun 250-yə yaxın beytindən ibarət hissəsini əks etdirir.

Bir neçə əsrlər boyu yunanlar üzərində güclü təəssürat yaratmış əfsanəvi Timofeyin "Semela qəbilələri" () difirambı salamat qalmamışdır.

## İstinadlar
Liviya Druzilla

**Liviya Druzilla**, həmçinin **Yuliya Avqusta** və ya **Liviya Avqusta** (; ) — imperator Tiberinin anası, Oktavian Avqustun həyat yoldaşı. O, nəvəsi Klavdi tərəfindən ilahiləşdirilmişdir.

Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə (Ravenna, Florensiya), kamolarda, həmçinin tunc (Luvr) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır.

## İstinadlar
Fantaziya (psixologiya)

**Fantaziya** ( — "təxəyyül") — verilmiş bir mövzu üzrə improvizasiya, bir fərd və ya qrup tərəfindən təsəvvür edilən reallığa uyğun gəlməyən vəziyyət.

Fantaziya elmi yaradıcılıqda vacibdir, o, nəzəriyyənin yaradılmasından əvvəl gəlir.

## Şüurlu fantaziya
Gündəlik həyatda fərdlərin öz fikirləri "etmək istədikləri və ya etmək istədikləri şeylər haqqında bir sıra fantaziyalar, nəzarət və ya suveren seçim fantaziyaları" ilə qarşılaşırlar.

Corc Vayllant müdafiə mexanizmləri ilə bağlı araşdırmasında əsas nümunə kimi "yetişməmiş müdafiə, fantaziya – dostluq etmək və bir işdə uğur qazanmaq üçün real səylər göstərmək əvəzinə, uğur və populyarlıq təsəvvür edilən "Volter Mitti"nin xəyal dünyasında yaşamaq" ideyasını götürmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Самойлова&nbsp;Е.&nbsp;О.* "Феноменология фантазии: ориджинал"
Hereniya

**Hereniya**, həmçinin **Herena** (, ) — Messeniyada qədim şəhər. Mani yarımadasında Kambos və Stavropion arasında Zarnata qalasında () ellinizm dövrü xarabalıqları ilə eyniləşdirilir. O, strateji mövqe tuturdu, sahilə nəzarət etməyə imkan verirdi və Mani yarımadasının içərilərinə gedən yollara nəzarət edirdi. Bu şəhərdən Nestor "hereniyalı" () epitetini almışdır, çünki o, burada anadan olmuşdur. Başqa bir versiyaya görə, Herakl Pilosu talan və Nestorun bütün digər oğullarını öldürən zaman o, Neleus tərəfindən burada gizlədilmişdi.

## İstinadlar
Fabula crepdata

***Fabula crepidata*** və ya ***fabula cothurnata*** — yunan mövzularını ilə yazılmış latın faciəsinə verilən ad. Bu janr e.ə. III əsrin əvvəllərindən başlayaraq yunan faciəsinin adaptasiyalarından yaranmışdır. Yalnız doqquz belə əsər bütöv şəkildə salamat qalmışdır və onların hamısı Seneka tərəfindən yazılmışdır.

## İstinadlar
Hüzeymə bint Nasir

**Hüzeymə bint Nasir** (; ) — Suriya və İraq kralı I Feysəlin xanımı, İraq kraliçası.

1884-cü ildə əkiz bacısı Müsbəh ilə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası Hicaz kralı Şərif Hüseynin qardaşı Əmir Nasir Paşa, anası isə Dilbər xanımdır. 1904-cü ildə İstanbuldakı İstinyə sarayında əmisi oğlu Seyid Feysəllə evləndirildi. Eyni mərasimlə əkiz bacısı Müsbəh də əmisinin digər oğlu Seyid Abdullahla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* **Əzizə bint Feysəl** (1905-1960), əslən yunan olan Anastassios Haralambideslə 1936-cı ildə gizlicə evləndi. Dinini dəyişərək pravoslav dininə keçdi. Əriylə birlikdə Rodos, Kipr və Londonda yaşadı. Cütlüyün övladı olmadı və 1943-cü ildə boşandılar. 2 il sonra ailəsiylə barışdı və Qüdsdə yaşadı. Xərçəng müalicəsi davam edərkən Londonda vəfat etdi.
* **Racihə bint Feysəl** (1907-1959), 1937-ci ildə Bağdadda leytenant Əbdülcabbar Mahmud Altayla evləndi. 14 iyul çevrilişi əsnasında İsveçrədə xərçəng müalicəsi alırdı. Bu səbəblə qətliamdan xilas oldu. Ancaq bir il sonra xərçəng səbəbilə İsveçrədə vəfat etdi.
* **Rəfiyə bint Feysəl** (1910-1934)
* '''I Qazi'''
## Mənbə

## İstinadlar
Yakov Qolosovker

**Yakov Emmanuiloviç Qolosovker** (; ) — Rusiya və SSRİ filosofu, yazıçısı, tərcüməçisi.

## Fəlsəfə
Qolosovker öz fəlsəfəsinin mərkəzinə təxəyyülü qoyur, ona ideal, mənəvi və transsendental anlayışları azaldır. Təxəyyül, onun fikrincə, mədəniyyəti mənəviləşdirir. Hətta inqilabçılar da öz təxəyyüllərinin əsiri olaraq öz cəsarətlərini həyata keçirirlər. Təxəyyülün həddi "sabitlik" və ya "təxəyyülü mütləq" qavrayışdır. İdeyaların özü təxəyyülün məhsulu olduğu üçün fəlsəfə elmdən ayrılır və incəsənətlə eyniləşdirilir. Onun fikrinə görə, azadlıq mütləq mənada təxəyyülün ideyasıdır. Ona görə də ideyalar dünyası kimi varlıq yalnız təxəyyüldə mövcuddur, təbiətdə isə onun antitezisi – mövcudluq var. Sevginin özü təxəyyülün işindən qaynaqlanır və onun mənbəyi "ən yüksək instinkt" və ya "ölməzliyə doğru həyati impuls"dur. Qolosovker təxəyyüllə fantaziyanı bir aldatma kimi qarşı-qarşıya qoymuşdur, lakin elm təxəyyül üçün yad deyil, çünki təcrübənin hüdudlarından kənara çıxmağa və soyumuş Günəşin fərziyyəsini qurmağa imkan verən məhz budur. İdrak sahəsində təxəyyül intuisiyada özünü göstərir. "Xəyali idrak"ın ən yüksək forması "müəmmalı idrak", Kantın antinomiyaları kimi ziddiyyətlərin ("müəmmalar") qavranılmasıdır.

## Qədim mifin qiymətləndirilməsi
Qolosovker qədim yunan mifologiyasında nizamın başlanğıcını ("vətəndaşlıq tanrısı" Zevs) və xaosun başlanğıcını ("üsyançı" Prometey) müəyyən edir. Nizam determinizmdə (taleyə boyun əymək), xaos isə qəhrəmanlıqda (taleyə üsyan) ifadə olunur.

## İstinadlar
Nərmin Məmmədova

**Nərmin Fəzahir qızı Məmmədova** () — Azərbaycan şahmatçısı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2024).

## Şahmat karyerası
2012-ci ildə 14 yaşadək qızlar arasında Azərbaycan çempionatının qalibi olub. Bir il sonra eyni yarışda üçüncü yeri tutub. 2013-cü ildə 20 yaşadək, 2014-cü ildə 16 yaşadək, 2015-ci ildə ildə isə 18 yaşadək qızlar arasında Azərbaycan birinciliyində gümüş medal qazanıb.

2012-ci ildə Rumıniyanın Yassı şəhərində keçirilmiş məktəblilərin şahmat üzrə dünya çempionatında qızların U-13 kateqoriyasında yarışan Nərmin, digər Azərbaycan təmsilçisi Günay Məmmədzadədən yarım xal geri qalaraq ikinci olub. 2013-cü ildə məktəblilərin şahmat üzrə Avropa çempionatında qızların U-15 kateqoriyasında gümüş medala layiq görülüb. Bir il sonra anoloji yarışda bürünc medal qazanıb.

2014-cü ildə qadınlar arasında Bakı cempionatının qalibi olub. 2015-ci ildə qadınlar arasında Azərbaycan çempionatında üçüncü yeri tutub.

2016-cı ilin sentyabrında Bakı şəhərində keçirilmiş 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Azərbaycanın qadınlardan ibarət üçüncü komandasının heyətində birinci lövhədə çıxış edib.

## Şəxsi həyatı
Nərmin Məmmədova Azərbaycan şahmatçısı, beynəlxalq qrosmeyster və Azərbaycan çempionu (2013) Zaur Məmmədovun bacısıdır.

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nərmin Məmmədova ''Chessbase.com'' saytında
Aliyə bint Əli

**Aliyə bint Əli** (; ) — İraq kralı I Qazinin xanımı, İraqın son kraliçası.

1911-ci ildə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası Hicaz kralı Əli ibn Hüseyn, anası isə onun xanımı Nəfisə xanımdır. 25 yanvar 1934-cü ildə əmisi oğlu olan İraq kralı I Qaziylə evləndi və bu nigahdan yeganə övladı Feysəl ibn Qazi dünyaya gəldi. Ancaq əri I Qazi 1939-cu ildə avtomobil qəzasında həlak oldu. Ərinin ölümündən sonra oğlu II Feysəl hələ 4 yaşında İraq taxtına çıxarıldı. Qardaşı Abdullahın taxt naibi təyin edilməsində mühüm rol oynadı.

1949-cu ilin yayında müalicə məqsədilə Londona göndərildi. 1950-ci ilin oktyabrında Bağdada qayıtdı. Qısa müddət sonra Bağdadda bağırsaq xərçəngi səbəbilə vəfat etdi.

## Mənbə
Əbədiyyə bint Əli

**Xədicə Əbədiyyə bint Əli** (; ) — Hicaz kralı Əli ibn Hüseynin qızı.

1907-ci ildə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası Məkkə əmiri Şərif Hüseynin oğlu Əli, anası isə onun xanımı Nəfisə xanımdır. Babasının ölümündən sonra atası Hicaz kralı oldu. Ancaq cəmi bir il sonra taxtdan endirildi. Ailəsiylə birlikdə İraq kralı olan əmisi I Feysəlin yanına sığındılar. Bacısı Aliyə əmisi oğlu I Qaziylə evli idi və bu səbəblə, İraq kraliçası olmuşdu. Bacısının ölümündən sonra azyaşlı İraq kralı II Feysəlin təlim-tərbiyəsi ilə məşğul oldu. Heç vaxt evlənmədi.

14 iyul inqilabı əsnasında Bağdaddakı Qəsr əl-Rihab sarayı üsyançıların hücumuna məruz qaldı. Hücum əsnasında güllələnən kral ailəsi üzvləri arasında Əbədiyyə də vardı.

## İstinadlar
Drosera minor

*  — Drosera indica bitki növünün sinonimi.
*  — Drosera capillaris bitki növünün sinonimi.
Cəlilə bint Əli

**Cəlilə bint Əli** (; ) — Hicaz kralı Əli ibn Hüseynin qızı.

1922-ci ildə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası Məkkə əmiri Şərif Hüseynin oğlu Əli, anası isə onun xanımı Nəfisə xanımdır. Babasının ölümündən sonra atası Hicaz kralı oldu. Ancaq cəmi bir il sonra taxtdan endirildi. Ailəsiylə birlikdə İraq kralı olan əmisi I Feysəlin yanına sığındılar. Bacısı Aliyə əmisi oğlu I Qaziylə evli idi və bu səbəblə, İraq kraliçası olmuşdu.

Uzaq qohumu olan Şərif Hazim Tofiqlə evli idi. Ancaq övladları olmadı. 1947-ci ildə keçirdiyi əməliyyatın ardından bir daha övladının olmayacağı bildirildi. Bu isə onun mental səhhətini pozdu. 1955-ci ildə özünü yandıraraq intihar etdi. Xəstəxanaya çatdırılsa da, xilas edilə bilmədi.

## İstinadlar
Abdullah ibn Əli əl-Haşimi

**Abdullah ibn Əli əl-Haşimi** (; ) — Hicaz kralı Əli ibn Hüseynin yeganə oğlu.

1913-cü ildə Taifdə dünyaya gəldi. Atası Məkkə əmiri Şərif Hüseynin oğlu Əli, anası isə onun xanımı Nəfisə xanımdır. Babasının ölümündən sonra atası Hicaz kralı, Abdullah isə Hicaz taxt-tacının vəliəhdi oldu. Ancaq cəmi bir il sonra atası taxtdan endirildi və ailəsiylə birlikdə İraq kralı olan qardaşı I Feysəlin yanına sığındı. Bacısı Aliyə əmisi oğlu I Qaziylə evli idi və bu səbəblə, İraq kraliçası olmuşdu.

Əmisi I Feysəl və onun oğlu I Qazinin səltənətlərini gördü. Əmisi oğlunun avtomobil qəzasında həlak olmasının ardından taxta çıxarılan 4 yaşlı əmisi nəvəsi (eyni zamanda bacısı oğlu olan) II Feysəlin naibi təyin edildi. Dövlət idarəsini tam olaraq ələ aldı və ölkəni Britaniya lehinə idarə etdi.

1941-ci ildə baş nazir Rəşid Əli əl-Qeylani rəhbərliyindəki çevrilişlə hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı. Ölkədən qaçaraq əmisi İordaniya kralı I Abdullaha sığındı. 1941-ci ildə Rəşid Əli əl-Qeylaninin hökuməti çökdü və İrana qaçdı. Ertəsi gün Bağdada dönən Abdullah yenidən naibliyi ələ aldı. 1953-cü ildə yetkinlik yaşına çatan və real hakimiyyəti ələ alan bacısı oğlu II Feysəlin ən yaxın məsləhətçisi oldu.

14 iyul inqilabı əsnasında Bağdaddakı Qəsr əl-Rihab sarayı üsyançıların hücumuna məruz qaldı. Hücum əsnasında güllələnən kral ailəsi üzvləri arasında Abdullah da vardı. Cəsədi Bağdad küçələrində gəzdirildi və ardından yandırıldı.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1935-ci ildə Misir əsilli Mələk xanımla baş tutdu. Ancaq cütlük eyni il içində boşandı.

İkinci evliliyi 1948-ci ildə Misir əsilli Fövziyə Kamalla baş tutdu. Ancaq cütlük 1950-ci ildə boşandı.

Üçüncü evliliyi 15 iyun 1956-cı ildə Hiyam Məhəmməd Həbiblə baş tutdu. 14 iyul inqilabı əsnasında bu xanımı ölümdən xilas olan nadir kral ailəsi üzvlərindən biri oldu.

Heç bir evliliyindən övladı olmadı.

## İstinadlar
Şturm–Liuvill məsələsi

Riyaziyyatda **Şturm–Liuvill məsələsi** müəyyən aralıqda verilmiş və **Şturm–Liuvill tənliyi** adlanan

 \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x} \left[p(x) \frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}x}\right] + q(x)y = -\lambda w(x) y

adi diferensial tənliyi ilə müəyyən sərhəd şərtlərindən ibarət sərhəd məsələsidir. Əgər \lambda *spektral parametrinin* hansısa qiymətində bu sərhəd məsələsinin eyniliklə sıfır olmayan y = y(x) həlli mövcud olarsa, onda \lambda ədədi *məxsusi ədəd*, y funksiyası isə *məxsusi funksiya* adlanır.

Şturm–Liuvill tənliyi bir çox tətbiqi məsələdə meydana çıxır. Məsələn, kvant mexanikasında böyük rol oynayan birölçülü Şrödinger tənliyi Şturm–Liuvill tənliyinin xüsusi halıdır.

Bu məsələ onu sistematik şəkildə ilk tədqiq etmiş Fransa riyaziyyatçıları Jak Şarl Fransua Şturm və Jozef Liuvillin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Tərs məsələ

**Tərs məsələ** dedikdə müəyyən spektral xarakteristikalarına görə məsələnin bərpası nəzərdə tutulur. Ümumiyyətlə desək bir spektr məsələni təyin etməyə kifayət etmir.

* *İki spektrə görə tərs məsələdə* spektral verilənlər həm ilkin məsələnin, həm də sərhəd şərtlərindən birini dəyişməklə alınan ikinci bir məsələnin məxsusi ədədlər çoxluqlarından ibarətdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
*
Boscia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tenorea

*  — Trixis bitki cinsinin sinonimi.
*  — Ficus bitki cinsinin sinonimi.
*  — Zanthoxylum bitki cinsinin sinonimi.
Təchizat zəncirinin menecmenti

**Təchizat zəncirinin menecmenti** () —  məhsul və xidmətlərin istehsalı, tədarükü, paylanması və müştəriyə çatdırılmasını əhatə edən proseslərin planlaşdırılması, həyata keçirilməsi və nəzarət edilməsidir. SCM, xammal tədarükçüsündən başlayaraq istehsal, anbarlama, logistika və son istehlakçıya qədər olan bütün mərhələləri əlaqələndirir və optimallaşdırır.

Təchizat zəncirinin əsas məqsədi məhsulları düzgün vaxtda, düzgün yerdə və ən aşağı mümkün xərclə müştəriyə çatdırmaqdır. SCM kompleks bir sistemdir və uğurlu tətbiqi şirkətlərin bazarda rəqabət gücünü artırır.

## Komponentləri
Təchizat zənciri 5 əsas mərhələdən ibarətdir.:
# Planlaşdırma ()
#* Bazar tələbatını və resursları proqnozlaşdırmaq.
#* İstehsal və təchizat strategiyalarını qurmaq.
#* Müştərilərin gözləntilərinə cavab verəcək dərəcədə səmərəlilik təmin etmək.
#Xammalın tədarükü ()
#*Təchizatçılarla münasibətlərin qurulması və müqavilələrin bağlanması.
#*Keyfiyyətli xammalın vaxtında və uyğun qiymətlərlə əldə edilməsi.
#*Təchizatçıların performansını izləmək və qiymətləndirmək.
#İstehsal ()
#*Xammalın yarımfabrikat və ya hazır məhsula çevrilməsi.
#*Effektiv istehsal proseslərinin təmin edilməsi və tullantının azaldılması.
#*Məhsulun keyfiyyət standartlarına uyğun olması.
#Daşınma və Paylama ()
#*Məhsulların müştəriyə və ya pərakəndə satış nöqtələrinə çatdırılması.
#*Logistika və nəqliyyat xərclərinin optimallaşdırılması.
#*Müştərilərin çatdırılma müddətinə dair tələblərinin təmin edilməsi.
#Geri qaytarma ()
#*Keyfiyyətsiz və ya nasaz məhsulların geri qaytarılması prosesinin idarə edilməsi.
#*Müştəri məmnuniyyətinin artırılması üçün geri qaytarma siyasətlərinin qurulması.

### Təchizat Zəncirində Seçilmiş Peşəkar Sertifikatlaşdırma Proqramlarında əhatə olunan mövzular
Aşağıdakı cədvəl seçilmiş təchizat zəncirinin peşəkar sertifikatlaşdırma proqramlarında əhatə olunan mövzuları müqayisə edir.

## Əhəmiyyəti
SCM xərclərin minimuma endirilməsi üçün optimallaşdırılmış proseslər təqdim edir. Resursların düzgün idarə edilməsi məhsuldarlığı artırır və tullantını azaldır. Çatdırılma müddətinin qısaldılması və məhsulun keyfiyyətinin artırılması müştəri məmnuniyyətinə səbəb olur. SCM şirkətlərə bazarda rəqiblərdən fərqlənmək imkanı verir. SCM potensial problemləri proqnozlaşdırmaq və həll etmək üçün risk menecmenti strategiyalarını tətbiq edir.

## Tətbiqi texnologiyaları
* ERP sistemləri () — müəssisə daxilində məlumat axınını avtomatlaşdırır.
* RFID və GPS — məhsulun izlənməsi və daşınmanın izlənilməsi.
* Big Data və analitika — tələbat proqnozlarının və performans analitikalarının yaradılması.
* Blockchain — təchizat zəncirində şəffaflıq və təhlükəsizliyi artırır.

## İstinadlar
Əbdülrəhman əl-Gilani

**Əbdülrəhman əl-Gilani** () və ya tam olaraq **Qütbül Əqtəb Naqib əl-Əşrəf Seyid Əbdülrəhman əl-Qədri əl Gilani** () — İraqın ilk baş naziri.

1841-ci ildə Bağdadda sufi ailəsində dünyaya gəldi. XII əsr sufi alimi Əbdülqadir Gilaninin nəslindəndir. Bağdaddakı Qureyş qəbiləsinin Bəni Haşim sülaləsinin rəhbəri idi. Həyatının çox hissəsini Osmanlı vətəndaşı olaraq yaşadı və gənclik illərində Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin yanında təlim-tərbiyə aldı.

Osmanlı imperiyasının parçalanmasından sonra 1920-ci ildə İraqın ilk baş naziri seçildi. İngilislərə yaxınlığı səbəbilə İraq taxt-tacına namizəd göstərilsə də, bunu qəbul etmədi və baş nazir olmağı seçdi. I Feysəlin İraq kralı seçilməsinə qarşı mübarizə aparsa da, buna mane ola bilmədi. Nəticədə istehfa versə də, I Feysəl müxalifəti nəzarət altında saxlamaq üçün bu istehfanı qəbul etmədi və Əbdülrəhman əl-Gilani baş nazir olaraq qaldı.

Ancaq ölkədə artan ingilis təzyiqinə qarşı çıxdı və 1922-ci ildə vəzifədən öz istəyilə ayrıldı. Qalan illərini evində dövlət məsələlərindən uzaq keçirdi. 13 iyun 1927-ci ildə Bağdadda vəfat etdi. Keçirilən cənazə mərasiminə vəliəhd Qazi əl-Haşim başda olmaqla, bir çox dövlət xadimi qatıldı. Ulu babası Əbdülqadir Gilaninin məzarı yaxınlığına dəfn olundu.

## İstinadlar
İraq baş nazirlərinin siyahısı

**İraq baş nazirlərinin siyahısı**, 1920-ci ildən bəri indiki İraqda Baş nazir vəzifəsinə təyin olunan dövlət xadimlərinin siyahısıdır.

## Siyahı

## Mənbə

* Kedourie, Elie (12 November 2012). *[https://books.google.com/books?id=JX8sBgAAQBAJ&pg=PA46 Arabic Political Memoirs and Other Studies]*. Routledge. ISBN 978-1-136-27585-2
* Lukitz, Liora (1995). *Iraq: the search for national identity* (1. publ ed.). London: Frank Cass. pp. 75–76. ISBN 978-0-7146-4128-7

## İstinadlar
Əbdül Möhsün əl-Sədun

**Əbdül Möhsün əl-Sədun** (; ) — fərqli tarixlərdə 4 dəfə baş nazir təyin olunan İraqlı siyasi xadim, İraq baş naziri.

## İstinadlar
Dubay körfəzi

**Dubay körfəzi**  (ərəb. خُوْر دُبَيّ) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (BƏƏ) Dubay şəhərində təbii su dərəsi. O, Fars körfəzindən Dubay əmirliyinə qədər 14 km. qədər uzanır və Dubay şəhərini iki yerə bölür: qərbdə Bur Dubay və Şərqdə Deira. Fars körfəzi ilə qovuşduğu yerdə eni 115 m, son hissəsində isə təxminən 1400 m-ir.

Dubay körfəzi ticarət və nəqliyyat üçün təbii liman kimi istifadə edilir.

## Tarixi

Tarixən körfəz şəhəri iki əsas hissəyə bölürdü - Deyra və Bur Dubay. Məhz Bur Dubay körfəzi ərazisi boyunca Bəni-Yas qəbiləsinin üzvləri ilk dəfə XIX-cu əsrdə məskunlaşaraq şəhərdə Əl-Məktum sülaləsini qurdular.

XX-ci əsrin əvvəllərində körfəz, o zaman böyük miqyaslı nəqliyyatı dəstəkləmək iqtidarında olmasa da, Hindistan və ya Şərqi Afrika kimi uzaqlardan gələn gəmilər üçün kiçik bir liman rolunu oynayırdı. Axar su gəmilərin girməsinə mane olsa da, şəhərin yeganə limanı kimi Dubayın ticarət mövqeyinin qurulmasında mühüm rol oynayırdı.

Dubay şəhərinin iqtisadiyyatının əsas sektorunu təşkil edən mirvari sənayesi, 1930-cu illərdə süni şəkildə yetişdirilmış mirvarilərin ixtirasına qədər, əsasən körfəzdəki ekspedisiyalar üzərində qurulmuşdu. O dövrdə əhəmiyyətli bir sənaye olan balıqçılıq da ən çox burada inkişaf etmişdir. Balıq tutmaq üçün istifadə edilən gəmilər körfəzin sahillərində tikilirdi.

Dubay körfəzi Dubay şəhərinin yaranmasında əsas rol oynamışdır. Məhz onun sahillərində şəhərin ilk binaları tikilmişdir. Əvvəlcə bunlar balıqçıların və mirvari çıxardanların daxmaları idi, lakin bölgənin strateji əhəmiyyətinin artması ilə burada ticarət evləri və gəmiçilik şirkətləri yarandı. Körfəz əlverişli təbii liman və dəniz limanı kimi getdikcə daha mühüm rol oynayırdı.

1970-ci illərdə Dubay körfəzi dərinləşdirildi ki, böyük tutumlu gəmilər də ondan istifadə edə bilsin. Hazırda onun liman kimi rolu əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.

### 2000-ci illər

2007-ci ildə Dubay körfəzi limanı kimi tanınan yeddi adadan ibarət yeni layihənin Dubay körfəzinin sahilində tikilməsi təklif edilib. Bu layihənin mərkəzi hissəsi dünyanın ən hündür binası olacaq Dubai Creek Tower olacaq. Dubay körfəzi ərazisində üç əlavə körpünün tikilməsi də planlaşdırılır.

Dubay körfəzində yerləşən Dubai Festival City Mall 2007-ci ildə açılıb. Mohammed Bin Rəşid Kitabxanası körfəzə yaxın tikilir. Dubay metrosunun yaşıl xətti Dubai Creek metro stansiyasında bitir. Bu metro stansiyasının yaxınlığında Əl Cəddaf Dəniz stansiyası yerləşir, dərə üzərində bərələr işləyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər