Paleosen

**Paleosen** ( — "qədim" +  — "yeni") — Paleogen dövrünün və bütün Kaynozoy dövrünün ilk epoxası. 66,0 milyon il əvvəldən 56,0 milyon il əvvələ qədər olan dövrü əhatə edir. Paleosendən sonra Eosen gəlir.

Paleosen, dinozavrlar da daxil olmaqla, canlı orqanizmlərin 75% -ni məhv edən Təbaşir-Paleogen yox olma dövrü ilə başladı. Dövrün sonu Paleosen-Eosen termal maksimumu ilə üst-üstə düşür, böyük iqlim hadisəsi zamanı təxminən 2,5–4,5 trilyon ton karbon atmosferə və okeana daxil olur və bu, temperaturun qlobal artmasına və okeanların turşulaşmasına səbəb olur.

Paleosendə şimal yarımkürəsinin qitələri bir neçə quru körpü ilə birləşirdi. Eləcə də Cənubi Amerika, Antarktida və Avstraliya hələ tam ayrılmamışdı. Qayalı dağlar yüksəlməyə davam edirdi. Hindistan plitəsi Asiya ilə toqquşmağa başladı.

Təbaşir və Paleogen dövrlərinin kəsiyində olan məhv olmalar fauna və florada əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb oldu. Paleosen dövrünün orta qlobal temperaturu təxminən 24–25 °C idi (sonradan 12 °C-ə düşdü). Meşələr Yer kürəsinin hər yerində, o cümlədən qütb bölgələrində (məsələn, Elsmir adasında) böyüdü . Paleosen dövrünün birinci yarısında fəlakətin nəticələri hələ də öz təsirini göstərirdi və fauna kiçik məməlilər və ümumiyyətlə, xırda heyvanlarla təmsil olunurdu; növ zənginliyi təbaşir dövrü ilə müqayisədə aşağı idi. Böyük ot yeyən heyvanların olmaması səbəbindən meşə örtüyü kifayət qədər sıx idi. Paleosen məməlilərin çiçəklənmə dövrü idi. Bu zaman məlum olan ən qədim plasenta və kisəlilər yaşayırdı . Dənizlərdə, həm açıq dənizdə, həm də rif biomlarında şüaüzgəcli balıqlar üstünlük təşkil etməyə başladı.

## Tədqiqat tarixi
Paleoseni Eosendən 1874-cü ildə ayırmışdılar. Bu alman paleobotanisti Vilhelm Şimperin xidməti olmuşdur.

Paleontoloqlar Paleosen dövrünü üç dövrə bölürlər. Danimarka 66-dan 61,6 milyon il əvvəl, Zelandiya 61,6-dan 59,2 və Tanet 59,2-dən 56 milyon il əvvə. Paleosen həm də Paleosen-Eosen temperaturunun maksimumu ilə başlayan məhv olma ilə başa çatdı, atmosferə və okeanlara karbon emissiyası səbəbindən okeanın turşulaşması baş verdi, foraminiferlərin 50% -ə qədəri yox oldu, bu, 55,8 milyon il əvvəl baş verdi.

## Paleocoğrafiya

Paleosendə qitələr hələ indiki mövqelərində deyildilər. Şimal yarımkürəsində Lavrasiyanın keçmiş hissələri (Şimali Amerika və Avrasiya) bəzən 65,5 ilə 58 milyon il əvvəl quru istmusları — Beringiya ilə bağlanırdı. 71–63 milyon il əvvəl Qrenlandiya ilə Skandinaviya arasında De Geer istmusu da var idi. Şimali Amerika da Qrenlandiya vasitəsilə (57–55,8 milyon il əvvəl) və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Turqay yolu ilə Qərbi Avropaya bağlanırdı.

## İqlim
Paleosen dövrünün iqlimi Təbaşir dövründəki kimi idi — qütblər istisna olmaqla, bütün planetdə tropik və subtropik, indiki Antarktida və Arktika yerində isə mülayim bir iqlim var idi, buz yox idi. Orta qlobal temperatur 24–25°C-dir, müqayisə üçün qeyd edək ki, 1951–1980-ci illər arasında orta qlobal temperatur 14 °C olub.

Okeanın dərin qatlarının qlobal temperaturu 8–12 °C, müasir dövrdə isə temperatur 0–3 °C arasındadır. Karbon dioksid səviyyələri orta hesabla 352 ppm olub, ABŞ-ın Kolorado ştatı üçün orta göstəricidir. Planetin orta göstəricisi 616 ppm idi. Orta sərin iqlim — Antarktida, Avstraliya, Cənubi Amerika — onun cənub hissəsi, bu gün bu iqlim ABŞ, Kanadadadır. Şərqi Sibir və Avropa mülayim isti iqlimə malik idi. Cənubi Amerika, Şimali və Cənubi Afrika, Cənubi Hindistan, Mezoamerika, Çin — quraqlıq iqlim, Cənubi Amerikanın şimalı, Mərkəzi Afrika, Şimali Hindistan, Mərkəzi Sibir, Aralıq dənizi — tropik iqlim idi.

Pangeya super qitəsinin son parçalanma mərhələsi erkən Kaynozoyda baş verdi. Şimali Amerika və Qrenlandiya, Atlantik okeanını genişləndirərək Avrasiyadan ayrılmağa davam etdi. Atlantik okeanı yüksələrkən, Afrika və Avrasiyanın yaxınlaşması səbəbindən qədim Tetis okeanı bağlanırdı. Şimali Amerika və Cənubi Amerika neogenin ikinci yarısına qədər ekvator dənizləri ilə ayrıldı. Afrika, Cənubi Amerika, Antarktida və Avstraliya bir-birindən ayrılmağa davam etdi. Hindistan yarımadası Asiyaya doğru sürüşməyə başladı, nəticədə tektonik toqquşma və Himalay dağlarının meydana gəlməsi ilə nəticələndi.

Şimali Amerika və Avrasiyanın bir hissəsini əhatə edən dənizlər erkən Paleosendə kiçildi və yerüstü flora və fauna üçün yeni yaşayış yerləri yarandı.

## İstinadlar