open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kazikumux Koysu çayı

**Kazikumux Koysu** — Rusiyada, Dağıstanın cənub-qərb hissəində çay. Karakoysu çayının sağ qolu. Lak, Levaşi və Gergebil rayonları ərazisindən axır. Çayın orta illik su sərfi — 13,0 m³/s-dir. Çayın mənsəbi dəniz səviyyəsindən 650 metr yüksəklikdə yerləşir. Mənbəyi isə dəniz səviyyəsindən 3200 metr yüksəklikdədir. Kazikumux Koysu çayının meyilliyi — 31,5 m/km-dir.

## Coğrafiyası
Kazikumux Koysu çayı öz mənbəyini Duti-Dağ silsiləsinin şimal yamacındakı buzlaqdan götürür və Karakoysu çayının mənsəbindən 10 km aralıda, Gergebil kəndi yaxınlığında çaya tökülür. Çayın uzunluğu 81 km, enməsi isə 2550 metrdir. Çay hövzəsinin sahəsi 1850 km²-dir. Orta hündürlüyü 1990 m-dir. Hövzənin əhəmiyyətli hissəsi (təxminən 30%) Qafqazın yüksək dağlıq bölgəsində yerləşir (2500 m-dən çox hündürlükdə). Çay hövzəsində buzlaşma sahəsi 6 km²-dir.

## Adlanması
"Koysu" adı türkcə (Kumuk) "koy suv" — göy suy deməkdir. XX əsrin ortalarına qədər "KoYsu" adı Sulak çay adlanırdı.

## Hidrologiyası
Çay yağış, qrunt suları, buzlaq və qar suları ilə qidalanır. Çay rejiminin əsas fazaları yaz-yay daşqınları və qışın az sulu dövrləridir. Yağışlı daşqınlar tez-tez payız aylarında müşahidə olunur.

Bir il ərzində su axınının paylanması son dərəcə qeyri-bərabərdir. Onun çox səviyyə yay-payız aylarında, qışda suyun az olduğu dövrdə çay illik axının cəmi 5–6%-ni gətirir.

## Qolları
Ən böyük qolları bunlardır: Arsalinex (uzunluğu 18 km), Xunnix (uzunluğu 46 km), Akuşa (uzunluğu 43 km). Çay şəbəkəsinin sıxlığı 0,87 km/km²-dir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Çay rejimi əsas iki məntəqədə öyrənilir: Qumux və Gergebil. Çay suyunun idarə olunması böyük əhəmiyyət daşıyır. Çay suyundan qonşu kəndlərin su təchizatı və əkin sahələrinin suvarılması üçün istifadə olunur. Müxtəlif illərdə çayda Kumux, Unçukatl, Kuba, Tsudaxar və Taşkəpur kəndləri yaxınlığında kiçik su elektrik stansiyaları mövcud olmuşdur. Çayın axdığı yuxarı axarları dağ turizmi üçün əlverişli ərazidir.

## İstinadlar
Ajdaak vulkanı

**Ajdaak (Qızıl Dağ)** **(**) — Ermənistan ərazisində sönmüş vulkan. Geqam silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi. Dəniz səviyyəsindən 3597,3 metr yüksəklikdədir. Ermənistanın ərazisində və sərhədlərində yerləşən Alagöz, Qapıcıq və Ağdaban dağlarından sonra dördüncü ən yüksək dağ.

Dağın başında, kraterdə adsız göl yerləşir. Vulkanın yuxarı hissəsindən Ararat, Hatis, Ara dağlarına, Sevan gölünə, həmçinin Qeqam silsiləsini və Kotyak Geqama silsiləsi yamaclarını və Kotayk bölgəsini görmək olar. vadisini görmək olar. Qeqam silsiləsində, vulkanın yaxınlığında Akna gölü () var. Erməni dilindən tərcümədə "göz" deməkdir.

Qeqam silsiləsinin cənub-şərq yamacları məşhur Xosrov Dövlət Təbiət qoruğu ilə kəsişir.

## Geologiyası
Ajdaak vulkanının konusu mürəkkəb olub diametri 1600 metr, hündürlüyü isə 370 metrdir. Vulkan ərazisinin sahəsi lava örtükləri ilə birlikdə 8 km²-dir. Konus püskürmə məhsulları ilə örtülüdür. Ərazidə daha çox kül, lapil, qum və vulkan bombalar geniş yayılıb.

## Faunası
Geqma silsiləsinin faunası 250-yə yaxın quş növünü əhatə edir ki, bu da Ermənistanın bütün ornitofaunasının 70%-ni təşkil edir. Qayalı yamaclar yırtıcı quşlar üçün əvəzolunmaz yaşayış yeridir. Qarla örtülmüş yamaclarda qonur ayının izlərinə təsadüf olunur.

## Qayaüstü təsvirlər
Ajdaak vulkanının yaxınlığında çoxlu petroqliflər aşkar edilmişdir. Qayalarda insanlar ov və yarış səhnələri, eləcə də astronomik cisimlər və hadisələrdə təsvir olunub: Günəş, Ay, ulduz bürcləri, alov topları, kometlər və ildırım.

## Adın mənşəyi
Fars dilindən tərcümədə "Ajdaak" "*nəhəng*", "*qüdrətli*", "*böyük*" deməkdir.

## Məskunlaşması
Geqam dağlarında yezidlər maldarlıqla məşğul olurlar. Onlar Ermənistanında yaşaya milli azlıqdır. Yay aylarında ailələr dağ ətəklərində çadırlarda yaşayırlar.

## Turizm
AJdaak turistlər üçün maraqlı məkandır. Ancaq turist marşrutu yetərincə çətindir. Bu relyefin təcrid olunması, oriyentasiyada çətinliklər, hava şəraitinin ağırlaşdıran amillər, məsələn: ildırım və şimşək çaxması, dolu və qar və s. olması ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Nana Corcadze

**Nana Gigiyevna Corcadze** (; ) — Gürcü aktrisası, kinorejissoru, ssenaristi, rəssamı, müəllimi, Kann Film Festivalının mükafatçısı, Oskar mükafatına namizəd.

## Həyatı

Nana Corcadze 1948-ci ildə Tbilisidə anadan olub. Öz sözləri ilə desək, o, təyyarədə doğulub, damda böyüyüb. O, yaxşı gürcü ailəsindən idi, gəncliyində hippi hərəkatını sevirdi, tez-tez evdən qaçır və qatarlarda avtostop və "dovşan" ilə Sovet İttifaqını gəzirdi.

Nana Corcadze 1966-cı ildə musiqi texnikumunu, 1972-ci ildə Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasının memarlıq fakültəsini şəhərsalma ixtisası üzrə bitirmişdir. Nana Corcadze 1968–1974-cü illərdə memar kimi çalışmışdır.

1974-cü ildə o, Tbilisi Dövlət Teatr İnstitutunun kino rejissorluğu fakültəsinə daxil olur. Fakültədə Nana təzə qurulan Tengiz Abuladze və İrakli Kvirikadzenin sənət emalatxanasının ilk tələbələrindən olur. O elə burda tanış olduu İrakli Kvirikadze ilə ailə qurur.

N.Corcadze 1977-ci ildən kinoda çəkilməyə başlayır. Corcadze bəzi filmlərində rəssam və geyim rəssamı kimi də iştirak edir. O, aktrisa kimi bir sıra filmlərdə rol alıb. Bu filmlərdən olan "Robinsonada, ya da mənim ingilis babam" (1987) filminə görə o, 40-cı Kann Film Festivalında "Qızıl kamera" mükafatına layiq görülüb.

1991–1995-ci illərdə əri İrakli Kvirikadze ilə birlikdə Sergey Gerasimov adına Ümumrusiya Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda rejissor emalatxanasına rəhbərlik etmişdir. Nana Corcadze 1994-cü ildən Avropa Kino Akademiyasının üzvüdür.

Nana Corcadze 1995-ci ildən Almaniya və Rusiyada yaşayır. O, Rusiya, Fransa və Almaniyada aktiv yaradıcılıqla məşğul olur.

Pyer Rişarla birlikdə baş rolda oynadığı "Sevgidə olan kulinariya üçün min bir resept" (1996) komediyası "Ən yaxşı xarici dildə film" nominasiyasında Oskar mükafatına namizəd olmuşdur.

Corcadze 2002-ci ildə XII "İnsanlara Mesaj" Beynəlxalq Kino Festivalının münsiflər heyətinin sədri olub.

2017-ci ildə Nana Corcadze Amerika Kino Sənəti Akademiyasına qoşulmaq üçün dəvət alıb..

Nana Corcadze kino karyerası ərzində ümumilikdə aktrisa kimi beş filmə çəkilmiş, on üç filmin rejissoru olmuş, dörd bədii filmə ssenari yazmışdır.

## Ailəsi
* Keçmiş əri (1974-cü ildən 2010-cu ilə qədər) — rejissor İrakli Kvirikadze (1939-cu il təvəllüdlü). Tbilisi Dövlət Teatr İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsində Corcadzenin müəllimi olub. Öz etirafına görə — "*Müəllimlə ailə həyatı qurdum. Oktyabrın 2-də dərslər başladı, 27-də isə artıq evlənmişdik. Qasırğalı romantikamız 25 gün davam etdi və artıq 35 ildir davam edir* ".

* Oğulları — Mixail və Buba.

## Mükafatları
* Gürcüstan Lenin Komsomolu mükafatı (1982).
* Kann kinofestivalında ən yaxşı debüt nominasiyasında "Qızıl Kamera" mükafatı (1987).

## İstinadlar

## Əbəbiyyat
* Mikaberidze, Alexander (ed., 2007). Jorjadze, Nana. Dictionary of Georgian National Dictionary. Retrieved on December 9, 2007.

## Xarici keçidlər
* 
* Nana Djordjadze . Geocinema.Org.Ge, Retrieved on December 9, 2007.
Aşağı Tuqa

**Aşağı Tuqa** () — Çeçenistan Respublikası, İtum-Kali rayonu, Mayst dərəsində yerləşən orta əsrlərə aid qala qala kompleksi.

Qala kompleksinin tikilmə tarixi XV–XVI əsrlərə aid edilir.

## Tarixi
V.İ.Markovin yazılarında Çeçenistandakı müdafiə qalalarının düzgün xülasəsini verən 1822-ci ilin anonim müəllifindən bəhs edir. Naməlum müəllifin araşdırması 1822-ci ildə "Ruskiy İnvalid" jurnalında dərc olunub. Adolf Berjenin müşahidələri XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Gördüyü bütün qalaların təsvirini vermədən ümumi şəkildə bəhs edir. Bir qədər sonra A.P.İppolitov Şatoy kəndi yaxınlığında iki hərbi qurğunun rəsmlərini dərc etdirir. Lakin Vsevolod Millerin işi ən böyük elmi əhəmiyyətə malik olur. O, Çeçenistan-İnquşetiyanın bir çox memarlıq abidələrini ətraflı təsvir edir.

Hələ XIX əsrin I yarısında, Qroznı şəhərindən bir qədər aralıda, Xanqala dərəsində hərbi qala var idi. Adolf Berje Arqun dərəsinin sakinlərinin kəndlərini və yollarını qoruyan bir sıra qalalardan bəhs edir.

1927–1928-ci illərdə avstriyalı alim Bruno Pleçke Çeçenistanla bağlı maraqlı materiallar toplayır. Lakin yalnız 1935-ci ildə Yevgeni Krupnovun rəhbərlik etdiyi Şimali Qafqaz arxeoloji ekspedisiyasının yaradılması ilə Çeçenistanın qədim abidələrinin daha sistemli şəkildə öyrənilməsinə başlanıldı. 1986-cı ildə Mayst ərazisi V.V.Velikaya və D.Y.Çaxkiyev tərəfindən tədqiq edilmiş, onlar da Vaserkela, Tsekaloya, Puoq və Tuqanın bəzi abidələrini tədqiq etmişlər. Tuqada Bataq, Çonkar qalalarının istedadlı ustaları yaşayırdı. Onlar nəinki Çeçenistanda işləmiş, hətta bu dağlıq Gürcüstana da tikinti işləri üçün dəvət olunmuşdular. Keyfiyyətli işlərinin qarşılığında onları həmişə dəyərli hədiyyələrlə: mal-qara, parçalar, silahlar, barıt, metallar ilə yola salırdılar.

## Təsviri
AşağıTuqada on iki yaşayış qalası və 2 beşmərtəbəli müdafiə qalası var idi. Aşağı Tuqada yer kriptaları vardır. Həmçinin, bütün region üçün unikal məbəd-ziyarət yeri və xatirə kamerası olan nadirnadir yeraltı məbəd də mövcuddur. Burada yerli ağsaqqallar mühüm məsələləri həll etmək üçün toplaşırdılar. Aulda erkən müsəlman məqbərələri və məscid qeydə alınmışdır, qalaların divarlarında çoxlu petroqliflər vardır. Yaxınlıqda qərbdən 400 metr aralıda Yuxarı Tuqa qalası qala kompleksi də yerləşir. Kompleksə 1 müdafiə və 8 yaşayış qalası daxildir. Şimal-qərbdən 500 metr hündürlükdə Tuqa qala kompleksi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Научное наследие Л. П. Семенова и проблемы комплексного изучения литературы и культуры Северного Кавказа//город Орджоникидзе, 1988, с.138–141.
*  Тугайский историко-архитектурный комплекс № 2 XIV–XVI вв.
Ədalət (dəqiqləşdirmə)

* Ədalət — mücərrəd mənalı sözlərdəndir.
* Ədalət (qəzet) — gündəlik hüquq qəzeti.
* Ədalət (film, 1971) — film.
* Ədalət (film, 1977) — film.

## Həmçinin bax
* Ədalət (ad)
* Ədalət Partiyası
Li Minho

**Lee Min-ho**, səhnə adı ilə **Lee Know** (; ) Cənubi Koreyalı oğlan qrupu Stray Kids-in reperi, rəqqası, vokalistidir. Koreya Musiqi Müəllif Hüquqları Assosiasiyasına (KOMCA) görə, o 16 mahnının müəllifidir.

## Bioqrafiya
Li Minho 25 oktyabr 1998-ci ildə Gimpo, Gyeonggi-do, Cənubi Koreyada anadan olub.İbtidai və orta təhsilini Daegot məktəbində və liseyi Gimpo Jeil Texniki Liseyini bitirmişdir. Orta məktəbdə rəqslə maraqlanan Minho tez-tez rəqs məşqlərini izləyir və rəqs hərəkətlərini təkrarlamağa çalışırdı. O, rəqs akademiyasına başlamış və uzun illər dəstək rəqqası kimi çalışmışdır.

Rəqqas işləyərkən və rəqs yarışmalarında iştirak edərkən Minho JYP Entertainment tərəfindən dinləmələrə dəvət edildi. O, uzun müddət şirkətdən xəbər olmadığı üçün imtahandan keçə bilməyəcəyini düşünüb və rəqqas olaraq həyatına davam edib. Bir neçə ay sonra JYP Entertainment Minho ilə əlaqə saxladı və onu şirkətə qoşulmağa dəvət etdi.O, bütün qrup üzvləri arasında ən qısa stajçı idi. 2017-ci ildə JYP Entertainment yeni oğlan qrupu yaratmaq üçün oyun şousu təşkil etdiyi müsabiqədə iştirak etdi.Əvvəlcə müsabiqəni uduzan Minho daha sonra yarışa yenidən dəvət edildi.O, indiki Stray Kids qrupu ilə müsabiqədə qalib gəldi.25 mart 2018-ci ildə, Minho Stray Kids-in "I am Not" albomunun buraxılması ilə rəsmi debüt etdi.

Minho qrupun rəqs xoreoqrafiyalarına və mahnı yazılmasına töhfə verdi, həmçinin YouTube-da SKZ-RECORD və SKZ-PLAYER-də videolar paylaşdı.

## Karyera
Stray Kids üzvü kimi debüt etməzdən əvvəl Minho bir neçə dəfə CUBE Entertainment üçün dinləmələrdə iştirak etdi, sonra NAT GEO People-da göründü.

Minho bir müddət dəstək rəqqas idi və BTS ilə birlikdə "Fire", "Not Today" və "Spring day" kimi müxtəlif tamaşalarda idi.

19 dekabr 2017-ci ildə Hyoncin və Feliks ilə hər bir üzvün öz üslubunu və unikal rəqs xoreoqrafiyasını nümayiş etdirən bir video yayımladı.

3 iyul 2019-cu ildə Minho "DAWN" üçün öz xoreoqrafik videosunu yayımladı.

20 iyul 2020-də Minho Han ilə birlikdə "Ice Americano" mahnısını buraxdı.

24 noyabr 2020-ci il — 4 oktyabr 2021-ci il tarixləri arasında Minho və Sunqmin Day6 -dan Young K-nin aparıcılığı ilə "Day6 Kiss The Radio (DeKiRa)" proqramının daimi qonaqları oldular.

Minho, Hyoncin və Feliks ilə birlikdə 14 sentyabr 2020-ci ildə buraxılmış "IN Life" albomundan "WOW" mahnılarının sözlərini yazdı və öz xoreoqrafiyasını hazırladı.

3 iyul 2021-ci ildə Minho, Ban Çan ilə birlikdə "Drive" üçün musiqi videosunu yayımladı.

14 avqust 2021-ci il tarixindən etibarən Minho NCT musiqi qrupunun üzvü (Jungwoo) Convu və keçmiş IZ*ONE üzvü (Minju) Mincu ilə birgə aparıcılıq edir.

Minho, Çanbin və Feliks ilə birlikdə 15 sentyabr 2021-ci ildə çıxan Noeasy albomundakı "Surfin'" mahnısının sözlərini yazdı və öz xoreoqrafiyasını hazırladı.
16 sentyabr 2021-ci ildə İtalyan brendi ETRO, Minho, Hyoncin və Feliks ilə birlikdə Etro Earthbeat kampaniyasını reklam edən xoreoqrafiyalı video yayımladı. Həmçinin, Minho, Hyoncin və Feliks ETRO ilə əməkdaşlıq edən ilk K-pop idollarıdır. 19 oktyabr 2021-ci ildə çəkilişin pərdəarxası görüntüləri Stray Kids YouTube hesabında yerləşdirildi.

## Diskoqrafiya

## İstinadlar
Oysxara cümə məscidi

**Oysxara cümə məscidi** () — Qudermes rayonunun Oysxara qəsəbəsinin tarixi mərkəzi hissəsində yerləşən məscid. Məsciddə ibadət zamanı beş minə qədər insan yerləşə bilər.

## Tarixi
Oysxara qəsəbəsindəki köhnə Cümə məscidi 1998-ci ildə tikilib. 2017-ci ilin əvvəlində Oysxara kəndinin sakinləri köhnə məscidin bu qədər sayda dindarı qəbul edə bilmədiyi üçün yeni məscid tikmək xahişi ilə respublika rəhbərinə müraciət ediblər. 2017-ci ilin may ayında Oysxara kəndinə Çeçenistan Respublikasının başçısı Ramzan Kadırov baş çəkdi, onun girişində yeni xəstəxana, məscid və idman kompleksinin tikintisi təşəbbüsü ilə çıxış etdi.

İki gündən sonra respublika rəhbəri yenidən kəndə gələrək kompleksin tikintisi üçün bünövrə atılması mərasimində iştirak etdi və təxminən bir ay sonra, iyunun 7-də 5000 nəfərlik məscidin tikintisi başladı. Məscid Sulim Kadırovun adını daşımalı idi. Respublika başçısı Ramzan Kadırovun nəslindən olan dini lider Sulim Kadırov 1930-cu illərdə uşaqlara Quran öyrətdiyinə görə həbs edilərək sürgünə göndərilib, on dörd ilini QULAQ düşərgələrində keçirib, sonra oradan Qazaxıstana sürgün edilib.

Respublikanın ilk prezidenti Əhməd Kadırovun anadan olmasının 69-cu ildönümünə təsadüf edən məscidin təntənəli açılışı 21 avqust 2020-ci ildə baş tutdu.

## Təsviri və inşası
Oysxara cümə məscidi Mərkəzi Asiya memarlıq üslubunda tikilib. Bu səbəbdən tikintiyə Özbəkistandan olan rəssamlar və sənətkarlar cəlb olunub. Cümə məscidi öz növbəsində Buxara üslubunda tikilmiş Şali şəhərindəki "Müsəlmanların fəxri" kafedral məscidinə bənzədilərək ucaldılıb. Əsas binanın üç tərəfdən U formalı çərçivə şəklində hazırlanmış üç giriş qapısı var. Məscidin binası kvadrat formadadır və iki zirzəmili ikimərtəbəli binadır. Məscid beton monolitdən tikilib, əsas mərtəbədən əlavə eyvanlar da var. Qranit və türk mərmərindən başqa tikintidə yalnız rus tikinti materiallarından istifadə edilmişdir.

Oysxara cümə məscidi 4 hektar ərazidə tikilib. Məscid binası ona bitişik ərazi ilə birlikdə 15 minə qədər ibadətə gələn şəxsləri qəbul edə bilər. Məscidin mərkəzi hissəsi böyük zərli günbəzlə bəzədilib. Onun künclərində hündürlüyü 36 metrə çatan dörd ayrı minarə var. Məscidin əsas girişində böyük tağ və möhtəşəm pilləkən vardır. Məscidin əsas ibadət zalı içəridən böyük günbəzlə taclanır. Məscidin tən ortasında imamın xütbə oxuması üçün iri minbər qoyulub.

Məscidin mərkəzi zalının günbəzi altında böyük çilçıraq quraşdırılıb. Məscidin bütün daxili işıqlandırma sistemi daxili dizayna ahəngdar və yumşaq şəkildə qarışaraq, dekorasiyanı tamamlayır və məscidin daxilində incə görünüş yaradır. İç tərəfdə günbəz asma gips tavanla bəzədilib, qızılı, rəngli rəsm və xəttatlıqla zəngin şəkildə bəzədilib. Dini ibadətgah müasir akustika sistemi ilə təchiz olunub. Məscidin yaxınlığında bir az məsafədə dəstəmaz üçün bina yerləşir.. Рядом с мечетью на небольшом отдалении расположено здание для омовения

## Qalereya

Минарет_мечети_Ойсхара.jpg|Məscidin minarəsi
Портал_мечети_Ойсхара.jpg|Məscidin ümumi görünüşü
Парковка_возле_мечети_Ойсхара.jpg|Məscidin qarşısında avtomobil dayanacağı 


## İstinadlar
Geğam silsiləsi

**Geğam silsiləsi** (, əvvəllər **Əhməngən**) — Ermənistanın mərkəzində yerləşən su ayrcı funksiyasını yerinə yetirən dağ silsiləsi. Silsilə şərqdən Göyçə, Araz və Zəngiçay hövzələrini, cənub-qərbdən Azat və Vedi hövzələrini, cənubdan isə Arpaçay hövzəsini ayırır.

Geğam dağ silsiləsinin orta hündürlüyü təqribən 2500 m-dir. Silsilə vulkanik mənşəlidir və çoxlu sayda sönmüş vulkanları özündə birləşdirir. Silsilənin uzunluğu 70&nbsp;km, eni 48&nbsp;km-dir.

Geğam silsiləsinin adı ermənilərin əfsanəvi əcdadı Haykın nəvəsi Geğamın adı ilə bağlıdır.

## Ümumi məlumat
Su hövzəsinin ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 3597 m yüksəklikdə olan, silsilənin şimal hissəsində yerləşən Qızıldağ vulkanıdır. İl boyu qar suyu ilə qidalanan Ajdaak vulkanının kraterində Akna göl əmələ gəlib. Qızıldağ vulkanının yaxınlığında başqa bir vulkan gölü var — Thar gölü. İkinci ən yüksək dağ dəniz səviyyəsindən 3560 metr yüksəklikdə olan Spitakasardır. Karter gölü Akna Geğam silsiləsində xüsusi maraq doğurur. Göl Kotayk və Quqark rayonlarının sərhəddində yerləşir. Silsilədən Gərniçay, Vediçay (Araz hövzəsi), Kəvərçay, Ayrıca, Bəxtəkçay, Şoxvak, Dəlikdaş, Göl (Göyçə gölü hövzəsi) çayları başlayır.

## Qayaüstü rəsmlər
Geğam silsiləsində çoxlu sayda qayaüstü rəsmlər tapılıb. Rəsmlərin əksəriyyətində insanları ov və döyüş, torpağın becərilməsi, yarışlar və rəqslər səhnələrində, eləcə də mifoloji varlıqlar — vizapalar (əjdahalar) təsvir edilmişdir. Bəzi mağara rəsmlərində analara, əcdadlara, qəhrəmanlara, ruhlara, məhsuldarlığa və zamana sitayiş əks olunur. Coğrafi elementlər də təsvir edilmişdir: çaylar, göllər, bulaqlar, həmçinin astronomik cisimlər və hadisələr: Günəş, Ay, ulduz bürcləri, alov topları, kometlər və ildırım.

Silsilə ərazisində Xosrov meşəsi var.Tarixi mənbələrə əsasən "Xosrov meşəsi"nin adı IV əsrdə yaşamış II Xosrovun adı ilə bağlıdır. Ehtimal olunur ki, Xosrov bu ərazidə çoxlu miqdarda ağac əkərək ərazini meşə sahəsinə çevirmişdir. Qoruq ərazisində bir çox tarixi və təbii abidələr mövcuddur. Ərazidə mağaralar, şəlalələr, qədim və orta əsrə aid monastırlar, kilsələr var

## İstinadlar
Geldeqan cümə məscidi

**Makki Davudov adına Geldeqan Mərkəzi Məscidi** () — Geldeqan kəndinin mərkəzi küçədə yerləşən baş Cümə məscidi. Dini ibadətgah Geldeqan kəndinin əsas simvolu və görməli yeridir.
## Tarixi
1883-cü ilə kimi Geldeqan kəndində 5 məscid, o cümlədən, əsas Cümə məscidi və 4 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

2010-cu ildə Geldeqanda Makki Davudov adına məscidin təməli qoyulmuş, tikintisi 2011-ci ilin oktyabrında başa çatdırılmışdır. Məscid rəsmən 25 oktyabr 2011-ci ildə açılıb. Məscidin təntənəli açılışına kənd sakinləri toplaşmış, Çeçenistan Respublikasının əsas rəsmiləri gəlmiş, respublikanın rəhbəri Ramzan Kadırov isə əhali qarşısında çıxış etmişdir. Məscid Ramzan Kadırovun adından onun ən yaxın silahdaşı, Çeçenistan Respublikası Parlamentinin sədri Maqomed Daudovun anası - Makki Daudovanın şərəfinə ucaldılıb.

## Memarlığı

Geldeqan cümə məscidinin bina nadir ağ mərmərlə işlənib. Binada tamamlama işlərində istifadə edilən mərmər Türkiyədən gətirilib. Məscidin günbəzləri və kirəmitli rəsmlər qızılla örtülmüşdür. Məsciddə eyni vaxtda 3 minə qədər dindar namaz qıla bilər. Məscidin ərazisində axşan çağı yandırılan və binaya xüsusi gözəllik verən 300 dekorativ lampa quraşdırılıb. Məscidin künclərində dörd minarə inşa edilib. Hər minarədə iki dairəvi eyvan var.

Cümə məscidinin qarşısındakı parkda iki fəvvarə quraşdırılıb. Məscid kompleksinə ayrıca dəstəmaz almaq üçün iki tikili inşa edilib. Bunlar qış otağı və yay otağıdır. Hər ikisi dəmir köşk ilə əhatə olunmuşdur. Cümə məscidinin ətrafı abadlaşdırılıb və kiçik park salınıb. Parkda xiyabanlar abadlaşdırılıb, həmişə yaşıl qazonlar salınıb. Landşaft dizaynerləri məscidin ətrafına Hollandiyadan xüsusi olaraq gətirilmiş gül və ağaclar əkiblər. Məscid Geldeqan kəndinin əsas rəmzlərindən biridir.

2018-ci ilin avqustunda məscidin ərazisində Yusup Temirxanovun dəfn mərasimi keçirilmişdir. Bu müddət ərzində dəfn mərasimində bir neçə on min insan - Çeçenistan Respublikasının sakinləri, İnquşetiya, Dağıstan və digər Qafqaz respublikaları əhalisi iştirak etmişdir..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Мечеть имени матери героя России
Qexi cümə məscidi

**İlyas Bonoyevski adına Qexi cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Urus-Martan rayonunun Qexi kəndində yerləşən dini ibadətgah. Məsciddə eyni anda ibadət üçün 5000 nəfər tutuma malikdir.

## Tarixi
1874-cü ilə qədər Qexi kəndində 5 məscid, o cümlədən əsas Cümə məscidi və 4 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi. Bir müddət sonra, 1889-cu ildə çar idarələrinin rəsmi statistikasına görə, Qexidə artıq 11 məscid fəaliyyət göstərirdi.

Qexi kəndindəki köhnə keçmiş kafedral məscid 1913-cü ildə tikilmiş və ibadət zamanı 150-yə yaxın adamı qəbul etməyə malik idi. 2 yanvar 2015-ci ildə beş minə qədər möminin eyni vaxtda namaz qıla biləcəyi yeni məscid açıldı. Məscid çar hakimiyyəti tərəfindən 1864-cü ildə Şeyx Kunta Hacı Kişiyevlə birlikdə sürgünə göndərilmiş Ramzan Kadırovun əcdadı İlyas Benoyevskinin (Kunta Hacı Kişiyevin müridi) adını daşıyır.

## Təsviri
Dini ibadətgahın memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığı və Bizans üslubunu birləşdirir. Qexi mərkəzi məscidi müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Həram məscidinə (ehtiyat məscidi) tərəf yönəldilmişdir. Məscidin ümumi sahəsi təxminən 2000 kvadratmetr, insan tutumu 5 min nəfərdən artıqdır. Məscid binasının mərkəzi hissəsində hündürlüyü 20 metrdən çox, diametri isə 15,5 metr olan böyük günbəzlə taclanır. Əsas məscidin bitişik ərazisində yay köşkü və müsəlmanların namazdan əvvəl dəstəmaz alması üçün yer var. Məscid iki eyvanı olan 47 metrlik dörd minarə ilə əhatə olunub. Bina milli çeçen ornamenti ilə bəzədilib. Onun xaricində və içərisində divarları xüsusilə davamlı tikinti materialı travertinlə örtülmüşdür. Məscidin interyerində istifadə olunan ağ mərmər Türkiyədən Mərmərə dənizindəki Mərmərə adasından gətirilmişdir.

Qexi cümə məscidinə bitişik ərazi geniş sahəyə malikdir. Burda xiyabanları olan park salınıb. İl boyu xidmət göstərilən qazonlarla piyada yolları təşkil olunub. Əsas zalda mərmərdən yonulmuş minbər və məscidin divarında dua taxçası var — ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab Məkkəyə tərəf yönəlib. Namaz zamanı minbər möminlərə istiqamət göstərir. Mərkəzi zal böyük günbəzlə örtülmüşdür. Məscidi içəridən işıqlandıran çilçıraqlar kolleksiyası bu binanın əsas bəzəklərindən biridir. Böyük günbəzin 6 metrlik çilçıraqı da daxil olmaqla ümumilikdə məscid binasında 126 çilçıraq var. Hər birinin konstruksiyası tuncdan, hissələri isə bərk tökmədir. Onların üstünə, ən yüksək standartlı qızıl tozunun səpilməsi tətbiq olunub. Məscidin əsas çilçıraqının çəkisi min iki yüz kiloqramdır və məscid 201 lampa ilə işıqlandırılır.

## Qalereya

Мечеть_в_Гехи.jpg|Qexi Cümə Məscidi
Мечть_в_Гехи.jpg|Qexi Cümə Məscidinin uzaqdan görünüşü
Доутмирзи-хьаьжин_маьждиг.jpg|Qexi kəndində köhnə məscid
Старая_мечеть_в_с._Гехи.jpg|Qexi kəndində köhnə məscid


## İstinadlar
Vladimirovskoe (Adıgey)

**Vladimirovskoe** () — Adıge Respublikasının Qiaqin rayonunda kənd. Kənd Kelermesskoe inzibati mərkəzinə tabedir.

## Coğrafiyası
Qiaqin rayonunun cənub hissəsində, Ulka çayının sağ sahilində yerləşir. Kelermesskoe kənd yaşayış məntəqəsinin mərkəzindən 5&nbsp;km cənub-şərqdə, rayon mərkəzi Qiaqin şəhərindən 15&nbsp;km cənub-şərqdə və Maykop şəhərindən 23&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir.

Kəndin sahəsi 0,69&nbsp;km2-dir ki, bu da kənd yaşayış məntəqəsi ərazisinin 0,51%-ni təşkil edir.

Kənd Zəkuban maili düzənliyində, düzənlikdən dağətəyi zonaya keçiddə yerləşir. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 208 metr yüksəklikdədir. Ərazinin relyefi cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru meyilli olub və təpəli və dalğalı yüksəklikləri ilə diqqəti cəlb edir. Çay dərələri ilə ərazi kəsilib. Kənd ərazisində ən yüksək nöqtə dəniz səviyyəsindən 208 metrdir.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən kəndin şərqindən axan Ulka çayı və onun sağ qolu Malaya Ulka ilə təmsil olunur. Çay vadilərini sıx qarışıq meşələr tutur. Kəndin girəcəyində böyük su anbarı var.

İqlimi mülayim kontinentaldı. Orta illik hava temperaturu müsbətdir və + 11,5&nbsp;°C-dir. İyulda orta aylıq hava temperaturu + 23,0&nbsp;°C-ə çatır. Yanvarda orta aylıq temperatur 0&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı 750&nbsp;mm-dir. Yağıntıların çoxu may-iyul ayları arasında düşür.

## Tarixi
Kənd 1924-cü ildə salınmışdır.

## Əhalisi
Kənd əhalisi azdır. 2017-ci ilin siyahıya alınmasına görə əhalinin sayı 80 nəfər olmuşdir. 2020-ci ilin məlumatına əsasən isə kənddə 91 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin sıxılığı 133.33 nəf./km2. Kənd əhalisinin 89 %-ni ruslar təşkil edir. Adıqlar 6,4 %-dır. Kişilərin sayı— 36 nəfər.(46,2 %). Qadınların sayı isə — 42 nəfərdir. (53,8 %). Əhali dini baxışlarına görə şərqi ortodoks xristianlıq qoluna daxildir.

## Təsərrüfatı
Əsas sosial infrastruktur obyektləri Kelermesskaya kənd qəsəbəsinin mərkəzində yerləşir. Kənd qəsəbəsinin başçısı Fatev Sergey Alekeviçdir.

## İstinadlar
Avtura cümə məscidi

**Bamat Giray Hacı Mitayev adına Avtura cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Şali rayonunun Avtura kəndindəki əsas məscid. Avtura kəndinin mərkəzi hissəsində yerləşir. Məsciddə eyni vaxtda 5000-ə qədər insan ibadət edə bilər.

## Tarixi
1883-cü ilə qədər Avtura kəndində 13 məscid, o cümlədən, əsas Cümə məscidi və 12 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

Bamat Giray Hacı Mitayev (1838–1914) — çeçen təbliğatçısı, xalq arasında — çeçen virdlərindən birinin banisi, Çeçenistanda Qadiriyyə hərəkatının təşəbbüskarı Kunta Hacı Kişiyevin müridi. Bamat Giray Hacı Mitayev XX əsrin əvvəllərində Çeçenistanın görkəmli siyasi xadimi Əli Mitayevin atasıdır.

2014-cü ilin oktyabrında Avtura kəndində Çeçenistan Respublikasının rəhbəri Ramzan Kadırovun iştirakı ilə mərkəzi məscidin tikintisi üçün bönüvrə qoyulması mərasimi baş tutdu. Məhəmməd peyğəmbərin doğum günündə tikinti işlərinə başlanıldı. 22 dekabr 2015-ci ildə məscidin təntənəli açılışı olmuşdur.

## Memarlığı

Avtura cümə məscidin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığını və Bizans üslubunu birləşdirir. Memarlıq İstanbuldakı Sultan Əhməd məscidinə əsaslanır. Məscidin özünün sahəsi 1822 kvadratmetrdir. O, iki mərtəbəli binadır. Dini binanın günbəzlə birlikdə hündürlüyü 22 metrdir. 4 minarənin hündürlüyü 45 metrdir. Məscidin kənarlarında olan hər minarənin iki eyvanı var. Məscid 5000 nəfər üçün nəzərdə tutulub. Onun qarşısında cığırları olan böyük park salınıb, kompleksin ümumi sahəsi yaşıl qazonlarla birlikdə 2,5 hektardır.

Cümə məscidi dəmir-betondan tikilmiş, xarici və daxili divarları möhkəm daş olan travertinlə işlənmiş monolit tikilidir. Məscidin daxilində ərəb xəttatlığı sənətindən istifadə olunub. Məscidin günbəzləri və divarları Qurani-Kərimdən ayələrlə rənglənmiş, sənətkarlar tərəfindən məscidin memarlıq üslubunun ümumi ornamentinə məharətlə toxunmuşdur.

Məscidin divarındakı dua hissəsi — ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab, namaz zamanı möminlərə istiqaməti göstərən Məkkəyə doğru baxır. Məscidin xalçası ənənəvi çeçen rəng çalarlarını milli ornamentlərlə birləşdirir. Şeyx Bamat Giray Hacı məscidinin oval sərdabələri minlərlə kaşı ilə bəzədilib. Hər bir naxış icrasında unikaldır və icranın mürəkkəbliyinə baxmayaraq, tamamilə simmetrikdir. Mərkəzi günbəzin altında "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş 6 metrlik qızılla örtülmüş çilçıraq yerləşir.

Şeyx Bamat Giray Hacı Mitayevin Ziyarətgahı məscidin yerləşdiyi küçənin kənarında yerləşir.

## Qalereya
	
Автуринская_соборная_мечеть.jpg|Avtura Cümə Məscidi
Автуринская_мечеть._Купола.jpg|Məscidin daxili görünüşü
Автуринская_мечеть,_комната_для_омовения.jpg|Dəstəmaz otağı


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Митаев Али Бамат-Гириевич
Axçoy-Martan cümə məscidi

**Batal-Hacı Belxoroyev adına Axçoy-Martan cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Açxoy-Martan rayonunun regional mərkəzinin əsas cümə məscidi. Fortanqa çayının sahilində yerləşir. Məsciddə ibadət zamanı beş minə qədər insan yerləşə bilər.

## Tarixi
1883-cü ilə qədər Açxoy-Martan kəndində 10, o cümlədən baş Cümə məscidi və 9 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

Şeyx Batal-Hacı Belxaroyev adına mərkəzi məscid Çeçenistan Respublikasının Açxoy-Martan rayonunun mərkəzində yerləşir. Məscid X. N. Nuradilov küçəsi boyunca Fortanqa çayının vadisində yerləşir.

Bu məscidin tikintisi ilə bağlı qərarı Ramzan Kadırov 2013-cü ilin yanvarında Açxoy-Martan rayonuna səfəri zamanı verib. Məscidin tikintisinə 2013-cü ilin yazında başlanmış, açılışı 2014-cü ilin dekabrında olmuşdur. Məscidin tikintisində türkiyəli mütəxəssislər iştirak ediblər. Tikinti materiallarının çoxu Türkiyədən gətirilib, Açxoy-Martan məscidi Qroznıdakı Çeçenistanın Qəlbi məscidinin kiçik bir nüsxəsidir.

## Təsviri

Axçoy-Martan cümə məscidinin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığıı və Bizans üslubunu birləşdirir. Açxoy-Martan məscidi müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Hərama (ehtiyat məscidi) tərəf yönəlib.

Məscidin xarici və daxili divarları xüsusilə davamlı daş olan travertinlə işlənib. Travertinin xarici bəzəyində tünd qəhvəyi və boz ​​rənglərin məharətlə birləşməsi ona özünəməxsus görünüş verir. Axçoy-Martan cümə məscidi içərisi də geniş şəkildə ağ mərmərlə bəzədilib. Məscidin divarında mərmərdən həkk olunmuş minbər və dua taxçası tikilmişdir. Qeyd edək ki, ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab Məkkəyə yönəlib, namaz zamanı möminlərə istiqamət göstərir. Məscid hündürlüyü iyirmidən çox və diametri 15,5 m olan böyük günbəzlə taclanır. Məscidin ümumi sahəsi 2000 kvadratmetr, insan tutumu isə 5 min nəfərdir. Dəstəmaz almaq üçün ayrıca bina var. Məscidin künclərində azan oxumaq üçün hər birində 2 eyvan olan 4 minarə yüksəlir. Axçoy-Martan cümə məscidinə bitişik ərazi geniş sahəyə malikdir. Belə ki, bu ərazidə xiyabanları olan park salınıb, daim xidmət göstərilən təravətli qazonlarla piyada yolları təşkil olunub.

## İstinadlar
Müsəlmanların fəxri məscidi

**Məhəmməd peyğəmbər adına Müsəlmanların fəxri məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Şali şəhərinin mərkəzində XXI əsrdə tikilmiş Avropada ən iri dini ibadətgah. Avropanın ən böyük məscidində 30 minə qədər, ətraf ərazilərdə isə 70 minə qədər adam yerləşə bilər. Müsəlmanların fəxri məscidi cümə məscidi ststusuna malikdir.

## Tarixi
2012-ci ildən şəhərin mərkəzində, Şali-Siti çoxmərtəbəli kompleksinin yanında 5 hektar sahədə layihə üzrə analoqu olmayan yeni məscidin tikintisi fəal şəkildə aparılmağa başlandı. Məscidin layihəsi üzərində Özbəkistandan memarları çalışırdılar. 23 avqust 2019-cu il tarixində respublikanın ilk prezidenti Əhməd Kadırovun doğum gününə təsadüf edən məscidin təntənəli açılışı oldu.

## Memarlığı
Hündürlüyü 43 metr olan günbəzi və 63 metr hündürlüyündə minarələri olan bina, istidə işığı əks etdirməsi və sərinlik verməsi ilə seçilən Yunanıstanın Tasos adasından alınan qar kimi ağ mərmərlə örtülmüşdür. Çəkisi iki ton yarımdan çox olan səkkiz metrlik mərkəzi çilçıraq və 395 lampa "Svarovski" daşları və qızılı ilə bəzədilib.

Müsəlmanların fəxri məscidinin ətrafında geniş əraziyə malik park salınıb. Park 5 hektar əraziyə malikdir. Parkda 12 fəvvarədən ibarət kompleks yaradılıb. Burada 2000-ə yaxın dekoraitv və nadir ağaclar əkilib. Parkda güllərdən ibarət xüsusi hissə düzəldilib ki, bu da əsl qızılgül dərəsini xatırladır.

Məscid Məhəmməd Peyğəmbərin adını daşıyır. Qeyd edək ki, əvvəlcə məscidlərə respublika rəhbəri Ramzan Kadırovun adının veriləcəyi planlaşdırılırdı. Lakin rəsmi açılış mərasimində məscidin adı Məhəmməd peyğəmbərin adına olacağı elan edilmişdir.

Müsəlmanların fəxri cümə məscidinin memarlığı iki üslubu — klassik İslam memarlığı və Mərkəzi Asiya xüsusəndə Buxara üslubunu birləşdirir. Məscidin layihəsinin müəllifi Özbəkistanda məscidlərin yaradılmasında iştirak etmiş özbək memar Abdukaxar Turdiyevdir. O, məscidin layihəsində Səmərqənd və Buxara memarlığının elementlərindən istifadə edib.

Məscidin istiqaməti müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Hərama (ehtiyat məscidi) tərəf yönəlib. Şali şəhər cümə məscidi içərisi də geniş şəkildə ağ mərmərlə bəzədilib. Məscidin divarında mərmərdən həkk olunmuş minbər və dua taxçası tikilmişdir. Qeyd edək ki, ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab Məkkəyə yönəlib, namaz zamanı möminlərə istiqamət göstərir. Məscid hündürlüyü iyirmidən çox və diametri 43 metr olan böyük günbəzlə taclanır. Əsas günbəzin ətrafında əlavə üç günbəz də vardır. Məscidin ümumi sahəsi 6000 kvadratmetrdən artıqdır. İnsan tutumu isə 30 min nəfərdir. Məscid ətrafında dəstəmaz almaq üçün ayrıca bina var. Məscidin künclərində azan oxumaq üçün hər birində 2 eyvan olan 4 minarə yüksəlir.

Məscidin tikintisində ən müasir tikinti texnologitalardan istifadə olunub. Onun memarlıq-bədii işıqlandırmasını məşhur "Griven" şirkəti həyata keçirib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kelermesskaya

**Kelermesskaya** () — Rusiyanın Adıgey Respublikasının Qiaqin rayonunda kənd (stanisa). Kelermesskaya kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Kənd Qiaqin rayonunun cənub hissəsində, Qiaqa və Kelermes çayının qovuşduğu yerdə yerləşir. Qiaqin rayon mərkəzindən 4 km cənub-şərqdə, Maykop şəhərindən 16 km şimalda yerləşir. Kəndin sahəsi 9,13 km 2  olmaqla, kənd yaşayış məntəqəsi ərazisinin 6,72%-ni təşkil edir. Kənd Zəkuban maili düzənliyində, düzənliyin dağətəyi zonaya keçidində yerləşir. Kəndin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 175 metr yüksəklikdədir. Ərazinin relyefi cənub-qərbdən şimal-şərqə doğrü enir.

Hidroqrafik şəbəkəsində Qiaqa və Kelermes çayları əsas rol oynayır. İki çay kəndin mərkəzində birləşərək böyük su hövzəsini əmələ gətirir. Kəndin şərqindən Ülka çayı axır. Süni və təbii mənşəli çoxlu su anbarları da var.

İqlimi mülayimdir. Orta illik hava temperaturu müsbətdir və + 11,5 ° C-dir. İyulda orta aylıq hava temperaturu + 23,0 ° C-ə çatır. Yanvarda orta aylıq temperatur 0 ° C-dir. Orta illik yağıntı 750 mm-dir. Yağıntıların çoxu may-iyul ayları arasında düşür.

## Etimologiyası
Kəndin adı adıge dilindən tərcüməsi () ayı soğanı meşəsi deməkdir. "*къэлэр"* — ayı soğanı və "*мэз"* — meşə. Həmçinin kəndin başqa bir adı da var—  — "Qiaqi çayının yuxarısı".

## Tarixi
1863-cü ilin mayında Kelermes çayının Qiaqi ilə qovuşduğu yerdə məskunlaşalar kəndin əsasənı qoymuşlar. İlk öncə 1 ailə zabit, 108 ailə kazaklardan, 15 ailə isə kəndlilərdən ibarət idi. Daha sonra məskunlaşaların sayı 979 nəfərə çatdı. Hərb nazirinin 12 sentyabr 1863-cü il əmri əsasında Kelermesskaya kəndi 25-ci süvari alayının tərkibinə daxil edildi.

## Əhalisi
2020-ci ilin əhalinin siyahıya alınmasına görə kənd əhalisi 2912 nəfərdir.

## Görməli yerləri
Kənddən bir az aralıda Kelermes kurqanı var. Kurqan ərazisində skif və meot mənşəli arxeloji qazıntılar aşkar edilib. Tapıntıların yaşı e.ə. VII–V əsrlər aiddir.

## İstinadlar
Koşexabl

**Koşexabl** () — Adıge Respublikasında aul. Koşexabl rayonunun inzibati mərkəzi. Tərkibində yeganə yaşayış məntəqəsi kimi "Koşexabl kənd qəsəbəsi" inzibati ərazisini təşkil edir.

## Coğrafiyası
Laba çayının (Kubanın qolu) sol sahilində, düzənlik ərazidə yerləşir. Aulun yerləşdiyi ərazinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 148 metrdir. Kurqaninsk şəhəri ilə üzbəüz, Maykopdan 60 km şimal-şərqdə yerləşir. Şimali Qafqaz dəmir yolunun Armavir-Tuapse xəttində yerləşən Koşexabl dəmir yolu stansiyası aulun ərazisindədir. Yaşayış məntəqəsinin sahəsi 76,35 km² olmaqla iki hissəyə bölünür: şimal-şərq — düzənlik və cənub-qərb — dağətəyi.

### Faydalı qazıntıları
Ərazi qum, gil, qum daşı və s. ilə zəngindir. Bölgədə təbii qaz ehtiyatları aşkar edilmişdir.

## Tarixi
Aulun əsası 1868-ci qoyulmuşdur. Əvvəllər ilk məskunlaşmış əhali indiki Kurqaninsk rayonunun Mixaylovskaya kəndi ilə Laba çayının sağ sahilindəki meşə arasında yaşayırdılar. Çay tez-tez məcrasını dəyişdiyindən kəndi tez-tez su basırdı. Buna görə 1868-ci ildə Labinsk rayonu sol sahildə sakinlər üçün yer ayırdı. Lakin Laba çayı əhaliyə yenə də problemlər yaşadırdı. Daimi bir yerdən digər yerə göçdükləri üçün aul köçəri adlandırıldı: Koş () — köçəri; xabl () — aul. Əvvəllər aul Anzauriy adlandırıldı.

Qaraçay-Çərkəzdə 1925-ci ilə qədər Zeyuko ərazisində Koş-Xabl kəndi də var. Zelençuk çərkəzlərinin nitqində bu aul belə adlanır — Куэшхьэблэ.

## Əhalisi
2020-ci ilin əhalinin siyahıya alınmasına görə aulda 7157 nəfər yaşayır. 2010-cu ilin siyahıya alınmasına görə 7152 nəfər öz milli mənsubiyyətini bildirmişdir: Əhalinin 85 % adıqlardı. 10 % əhali isə ruslardan təşkil olunub.

## Təhsil
Koşexabl aulunda Adıgey dövlət universitetinin filalı yerləşir. 2013-cü ildə abituriyentlərin sayının az olması səbəbindən filiala tələbə qəbulu dayandırılmışdır.

## İstinadlar
Xakurinoxabl

**Xakurinoxabl** () — Adıge Respublikasının Şovqenovsk rayonunda aul. Şoveqenovsk rayonunun və Xakurinoxabl kənd yaşayış ərazisinin mərkəzi.

## Coğrafiyası
Adıgey Respublikasının şimal-qərb hissəsində, Fars çayının sağ sahilində, Maykopdan 42 km şimalda (yol boyu 53 km), Krasnodardan 130 km şərqdə yerləşir. Xakurinoxabl digər yaşayış məntəqələri ilə avtomobil yolu ilə birləşir. Ən yaxın dəmir yolu stansiyası — Dondukovskaya — 23 km.

## Tarixi
Aulun yaradıcıları Kurjips və Pşexa çayları arasında yaşayan Abadzex çərkəz cəmiyyətinin nümayəndələri, o cümlədən Abadzex aullarından Daurxabl, Canchetxabl, Tuba, Ançokoxabl və başqaları idi. Sonra Xakurinovlar ailəsinin əsası qoyuldu. Daha sonra bu ailələr arasında Sapiyevlər, Qişevlər, Meretukovlar, Xoretlevlər və başqa ailələlər məskunlaşdı.Yeni yerə köçənlərin adları öz xablilərini (mülklər qruplarını) təşkil etdilər. Sonra bütün xablilər 17 il aul idarə edən çar ordusunun keçmiş ikinci leytenantı çavuş Xakurinov Tuquja Tatlustanoviçin adını daşıyan Xakurinoxabl aulunda birləşdilər. Əvvəlcə Daurovların xablına Aydəmir Daurov rəhbərlik edirdi. Tezliklə birləşmiş xabllarda rəhbərlik Tuquj Xakurinova keçirdi.

7 iyul 1922-ci ildə aul Adıgey (Çerkes) Muxtar Dairəsinin Farski rayonunun mərkəzi, 5 avqust 1924-cü ildə — Xakurinoxablski rayonunun mərkəzi, 7 fevral 1929-cu ildə — Adıge AO-nun Şovqenovsk rayonunun mərkəzi oldu. 7 dekabr 1956-cı ildə rayon mərkəzi statusunu itirdi. 21 mart 1958-ci ildə Xakurinoxabl kəndi Şovqenovsk adlandırıldı və yenidən Şovqenovsk rayonunun mərkəzi oldu. 15 yanvar 1963-cü ildə rayon mərkəzi statusunu itirdi. 12 fevral 1965-ci ildə yenidən Şovqenovski rayonunun mərkəzi oldu. 1996-cı ildə aul tarixi Xakurinoxabl adını aldı.

## Əhalisi
2020-ci ilin məlumatına əsasən aulda 3945 nəfər yaşayır. 2002-ci ilin siyahıya alınmasına görə 3828 nəfər öz milliyətini bildirmişdir:

## İqtisadiyyatı
Aul ərazisində "Şovqenovski" süd zavodu, Şovqenovski çörək zavodu, "Biocon" MMC, asfalt-beton zavodu fəaliyyət göstərir. "Şovqenovski" aqrokompleksi, bir neçə kəndli təsərrüfatları uğurla işləyir.

## İstinadlar
Qudermes cümə məscidi

**Hacı Taşu adına Qudermes cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Qudermes şəhərində  əsas cümə məscidi. Məsciddə eyni vaxtda 7000-ə qədər insan ibadət edə bilər.
## Tarixi
1883-cü ilə qədər Qudermes kəndində 4 məscid, o cümlədən, əsas cümə məscidi və 3 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

Hacı Taşu məscidi Çeçenistan Respublikasının Qudermes şəhərində, 84-cü dəniz piyadaları briqadasının küçəsində yerləşir. Hacı Taşu (Vokkha Xyazha) Sayasanski məşhur ilahiyyatçı, döyüşçü, islam mücahidi, Çeçenistan Respublikasının ən hörmətli müqəddəslərindən biridir.

Qudermes şəhərinin əsas məscidi 23 avqust 2011-ci ildə açılmışdır. Məscidin açılışı Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Əhməd Kadırovun 60 illik yubileyinə təsadüf etmişdir.

## Təsviri
Qudermes cümə məscidi Səudiyyə Ərəbistanında müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Həram (ehtiyat məscidi) istiqamətinə doğru yönəldilib. Məscid binası ətaf ərazi ilə birlikdə yeddi mindən çox dindarı qəbul etməyə qadirdi. Məscidin memarlığı iki üslubu - klassik Osmanlı memarlığı və Bizans üslubunu birləşdirir. Memarlıq İstanbuldakı Sultan Əhməd məscidinə əsaslanır. Məscid on dörd kiçik günbəzlə bəzədilib, onların mərkəzində dörd yarımqübbə ilə əhatə olunmuş, hündürlüyü iyirmi metrdən çox olan əsas böyük günbəz yüksəlir. Qudermes məscidində binanın künclərində dörd minarə var, onlar azan üçün əsas nöqtələrə yönəldilmişdir. Minarələr hamısı üç eyvanlıdır. Əsas binanın xarici və daxili divarları travertinlə işlənmiş, içərisi isə ağ mərmərlə bəzədilmişdir.

Məscidin divarında mərmərdən oyma minbər və dua taxçası tikilmişdir. Ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab namaz zamanı möminlərə istiqaməti göstərən Məkkəyə yönəlmişdir. Mərkəzi zal böyük günbəzlə örtülmüşdür. Günbəz və yarımqübbələr içəridən yazılarla - Qurandan surələr və Məhəmməd peyğəmbərin kəlamları ilə bəzədilib. Əsas zalda günbəzin altında "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş böyük çilçıraq var. Katedral məscidinin ətrafında böyük gözəl ərazisi var. Burda xiyabanları, asfaltlanmış piyada yolları və baxımlı qazonları olan park salınmışdır.
## Qalereya

Старая_мечеть_в_Гудермесе.jpg|Köhnə cümə məscidi
File:Gudermes Mosque.jpg|Yeni Cümə məscidi


## İstinadlar
Mayrtup cümə məscidi

**Tamerlan Musayev adına Mayrtup cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Kurçaloyevski rayonu Mayrtup kəndində  əsas cümə məscidi. Məscid eyni vaxtda 5000-ə qədər insanın ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.
## Tarixi
1883-cü ilə qədər Mayrtup kəndində 7 məscid, o cümlədən, əsas Cümə məscidi və 6 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

2019-cu ildə Mayrtup kəndində Tamerlan Musayev adına məscidin təməli qoyulmuş, tikintisi 2020-ci ilin noyabrında başa çatdırılmışdır. Məscid 20 noyabr 2020-ci ildə açılmışdır. Kənd sakinləri məscidin təntənəli açılışına toplaşmış, tədbirə Çeçenistan Respublikasının əsas rəsmiləri gəlmişdilər. Çeçenistan Respublikasının başçısı Ramzan Kadırov rəsmi mərasimdə çıxış etmişdir.

Açılışdan sonra rəsmi qonaqlar yerli sakinlərlə birlikdə yeni məbədin divarları arasında ilk cümə namazını qılıb. Məscid 2019-cu ilin iyulunda Rostov vilayətində qəza nəticəsində həlak olmuş Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin Şali rayonu İdarəsinin keçmiş rəisi Tamerlan Musayevin adını daşıyır.

2009-cu ilin mayında xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən həlak olmuş böyük qardaşı, polis kapitanı Teymur Musayevin adını daşıyan küçədə yerləşir.
## Memarlığı
Mayrtup cümə məscidinin ikimərtəbəli binası böyük mərkəzi günbəz və kiçik yarımqübbələrlə bəzədilib. Məscidin fasadı yay qalereyası ilə bəzədilib. Məscidin daxili divarları möhkəm tikinti materialı olan mərmər - travertinlə bəzədilib. Dini məbədin daxili interyeri isə Mərmərə dənizində (Türkiyənin Balıkəsir ili) Mərmərə adası adasında hasil edilən ağ mərmərlə zəngin şəkildə bəzədilib.

Əsas mərtəbədən əlavə, binanın ikinci mərtəbəsi səviyyəsində içəridə böyük U formalı eyvan və zirzəmisi var. İçəridə divarlar və tavanlar Buxara üslubunda bəzədilmişdir. Binanın künclərində 45 metrlik dörd minarə, azan oxumaq üçün iki eyvanı var. Məscidin ümumi sahəsi 3000 kvadratmetrdir. Eyni zamanda, məscid qonşu ərazi ilə birlikdə 5000 minə qədər dindarı qəbul edə bilər. Məscidin mərkəzi giriş portalı Əhməd Kadırovun kəlamı olan kitabə ilə bəzədilib.
## Qalereya

Мечеть_в_с._Майртуп.jpg|Məscidin əsas görünüşü 
Центральная мечеть Майртуп.jpg|Məscidin yandan görünüşü
Главная_мечеть_в_селении_Майртуп.jpg|Ümumi görünüşü 
Джума-мечеть_в_селении_Майртуп.jpg|Məscidin gecə görüntüdə fotosu
Майртупская_джума-мечеть.jpg|Məsciddə bədii rəsm
Майртупская_джума-мечеть_вид_куполов_внутри.jpg|Mərkəzi zalın yuxarı hissəsinin görünüşü


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* В селе Майртуп Курчалоевского района открылась мечеть на пять тысяч молящихся
* Новость о строительстве мечети в память о полицейском вызвала удивление у жителе Чечни
* В Майртупе завершается строительство мечети
Sirius (şəhər tipli qəsəbə)

**Sirius** — Rusiyanın Krasnodar diyarında şəhər tipli qəsəbə. Rusiyanın eyni adlı federal ərazisi (naukograd). İnzibati struktur baxımdan müstəqil şəhər dairəsi hesab olunur. Şəhərin yeni nizamnaməsinin qəbulundan əvvəl inzibati-ərazi quruluşu çərçivəsində Sirius şəhəri müvəqqəti olaraq Soçi şəhərinə tabe idi.

## Coğrafiyası
Yeni qəsəbə İmeretin ovalığında, Qara dəniz sahilində, Mzımta və Psou çaylarının kəsişməsində, Rusiyanın dövlət sərhədinin keçdiyi yerdə yerləşir. Burada Olimpiya Parkı və 2014-cü ildə XXII Qış Olimpiya Oyunları üçün inşa edilmiş digər obyektlər, əyləncə parkı, çoxlu sayda otel, dəmir yolu stansiyası yerləşir. Həmçinin Mzımta çayının mənsəbində yerləşir: Soçi Imeretin limanı, istedadlı uşaqlar üçün "Sirius" təhsil mərkəzi. Sirius şəhər dairəsinin sərhədləri Mzımta çayının şimal-qərbində, şimalda və şimal-şərqdə — A-147 "Cubqa — Soçi — Abxaziya ilə sərhəd" magistral yolu boyunca uzanır.

### İqlimi
Sirius ərazisi Tuapsedən cənubdakı Rusiyanın Qara dəniz sahilləri kimi, rütubətli subtropiklər zonasına daxildir (Köppen iqlim təsnifatına görə Cfa). Bu bölgə quru aralıq dənizi iqliminin hökm sürdüyü Anapadan, Gelenjikdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndirir.

## Əhalisi
2021-ci ilin məlumatında əsasən şəhər tipli qəsəbənin əhalisi 13 424 nəfrdir. 2020-ci ildə əhalinin sayı 12 500 nəfər olmuşdur.

## Tarixi
Şəhər tipli Sirius qəsəbəsinin yaradılması haqqında ilk qeyd 30 may 2019-cu ilə təsadüf edir. Bildirilib ki, belə bir təşəbbüslə İmereti ovalığının sakinləri çıxış ediblər və onların təşəbbüsü şəhər məclisinin deputatları tərəfindən dəstəklənib. 27 sentyabr 2019-cu ildə Krasnodar diyarının qubernatoru Soçi kurort şəhərinin tərkibində şəhər tipli Sirius qəsəbəsinin yaradılması ilə bağlı İmeretinskaya ovalığının sakinləri arasında sorğunun təyin edilməsi haqqında fərman imzalayıb.2019-cu ilin noyabrında şəhər tipli Sirius qəsəbəsinin yaradılması üçün sənədlər Rosreestr-ə göndərildi.

## İstinadlar
Cümə məscidi (Yeni Ataqi)

**Molla Elax adına Yeni Ataqi Cümə Məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Şali rayonu Yeni Ataqi kəndində  əsas cümə məscidi. Məscid XX əsrin əvvəllərinə inşa edilmişdir. Məscidin binası yerli əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxildir.
## Tarixi
Məscidin mərkəzi girişinə yaxın çərçivədə qara mərmərdən hazırlanmış lövhə qoyulmuşdur: "Molla Elax adına məscid 1913-1331" (hicri təqvimi) (). Molla Elax Dəbirov 1871-ci ildə Yeni Ataqi kəndinin qzısı seçilmiş, on üç il bu vəzifədə qalmışdır. Tikilməzdən əvvəl indiki mərkəzi məscidin yerində 1880-cı ildə ucaldılmış kiçik taxta sökük məscid var idi. 

33 il sonra, XX əsrin əvvəllərində Yeni Ataqi kəndinin sakinləri köhnə məscidn yerində təməli qaya qayadan və divarları qırmızı kərpicdən olan yenisini tikmək qərarına gəldilər. 1904-cü ildən sakinlər Bakıdan mişar daşı almağa başladılar. Daş vaqonlarda dəmir yolu ilə Bakıdan Qroznıya gətirilir, oradan isə öküz xaraba ilə kəndə daşınırdı. Bina Bakıdan gətirilmiş mişar daşı ilə tikilmiş, üzərinin dekor bəzəməsi isə qırmızı kərpiclə olmuşdur. 
## Yeni dövr
Yeni məscidin tikintisinin təşkilatçısı, ağsaqqalların fikrincə, Şeyx Övliya Molla Dəkkə (Əbdüləziz Şaptukayev) olmuşdur. 1911-ci ildə Yeni Ataqinin sakinləri yerli camaatın topladığı vəsait hesabına məscid tikməyə başladılar. Məscidin və minarənin divarlarında, mişar daşı daşlarında (bunlardan 70-i var) perimetr boyunca məscidin tikintisinə maliyyə vəsaiti vermiş Yeni Ataqi sakinlərinin adları ərəb qrafikası ilə həkk olunub.

1937-ci ildə, kütləvi Stalin repressiyaları zamanı məscid bağlandı. Kəndin o vaxtkı qazısı Əbdülhəlim Bersanov SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının qadağasına baxmayaraq, məsciddə xütbə-namaz oxuyurdu. Bu hərəkətinə görə Xalq Daxili İşlər Komissarlığı əməkdaşları onu həbs edib birbaşa məsciddən aparıblar. O, bir çox din xadimləri kimi itkin düşüb.

Böyük Vətən müharibəsi illərində məsciddə hərbi hospital yerləşirdi. Çeçenlərin və inquşların deportasiyası baş tutduqdan sonra 1979-cu ilə qədər məscid taxıl anbarı üçün istifadə edilmişdir. Çeçenlərin sürgündən qayıtdıqdan sonra məsciddən məktəb tikmək istədiklərini təsdiqləyən arxiv sənədi var.

1979-cu ildə Yeni Ataqi sakinləri Mahmud Basxanov və Nəsruddi Matuyev möminlərə dua etmək üçün məscidin geri qaytarılması təşəbbüsü ilə çıxış etdilər. Yeni Ataqi məscidi istifadəyə verildikdən sonra postsovet məkanında dini fəaliyyət üçün açıq olan ilk məscidlərdən biri oldu. Eyni zamanda, Yeni Ataqi sakinləri respublikanın digər kəndlərinin sakinlərinin dəstəyi ilə öz vəsaitləri hesabına məscidin ilk təmirini həyata keçiriblər.

Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Ramzan Kadırov 2008-ci ildə Yeni Ataqi məscidinin bərpasına vəsait ayırıb və köməklik edib. Onun ayırdığı vəsaitlə ilk dəfə məsciddə istilik sistemi qurulub, üst tikili (ikinci mərtəbə) inşa edilib və içərisində müasit tələblərə cavab verən təmir işləri görülüb. Bərpa sayəsində məscidin ərazisi demək olar ki, iki dəfə artaraq 700 kvadratmetrə çatmışdır. 2013-cü ildə Yeni Ataqi cümə məscidinin 100 illik yubileyi təntənəli şəkildə qeyd olunmuşdur.
## İstinadlar