Qlobal maliyyə sistemi

**Qlobal maliyyə sistemi** investisiya və ticarətin maliyyələşdirilməsi məqsədləri üçün maliyyə kapitalının beynəlxalq axınlarını birlikdə asanlaşdıran hüquqi müqavilələrin, institutların və həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi iqtisadi aktorların qlobal çərçivəsidir. XIX əsrin sonlarında iqtisadi qloballaşmanın ilk müasir dalğası zamanı yarandığı üçün onun təkamülü beynəlxalq bazarların şəffaflığının, tənzimlənməsinin və effektivliyinin artırılmasına yönəlmiş mərkəzi bankların, multilateralizm müqavilələrinin və hökumətlərarası təşkilatların yaradılması ilə əlamətdar olmuşdur. 1800-cü illərin sonlarında dünya miqrasiya və kommunikasiya texnologiyaları beynəlxalq ticarət və investisiyalarda görünməmiş artıma şərait yaratdı. Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında valyuta bazarları pul bazarının qeyri-likvidliyi səbəbindən iflic vəziyyətinə düşdüyündən ticarət daraldı. Ölkələr proteksionist siyasətləri ilə xarici şoklardan qorunmağa çalışdılar və 1933-cü ilə qədər ticarət demək olar ki, dayanmış, bir sıra ikitərəfli ticarət sazişləri bütün dünyada tarifləri tədricən azaldana qədər qlobal Böyük Böhranın təsirləri daha da pisləşdi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq pul sisteminin yenilənməsi səyləri məzənnə sabitliyini yaxşılaşdırdı və nəticədə qlobal maliyyədə rekord artım oldu.

1970-ci illərdə baş verən bir sıra valyuta devalvasiyaları və neft böhranları əksər ölkələri valyutalarını dəyişməyə vadar etdi. Dünya iqtisadiyyatı 1980–1990-cı illərdə kapital hesablarının liberallaşdırılması və maliyyə deregulyasiyası səbəbindən getdikcə daha çox maliyyə inteqrasiyasına çevrildi. Avropa, Asiya və Latın Amerikasında bir sıra maliyyə böhranları qeyri-sabit kapital axınına daha çox məruz qalması səbəbindən yoluxucu təsirlərlə müşayiət olundu. 2007-ci ildə ABŞ-də yaranan qlobal maliyyə böhranı tez bir zamanda digər ölkələr arasında yayıldı və dünya miqyasında Böyük Resessiyanın katalizatoru kimi tanındı. Yunanıstanın 2009-cu ildə pul birliyinə əməl etməməsinə yönəlik Avropa ölkələri arasında bazar tənzimlənməsi Avrozona böhranı kimi tanınan suveren borc böhranını alovlandırdı. Beynəlxalq maliyyə tarixi beynəlxalq kapital axınında U şəklində bir model göstərməkdədir: 1914-dən öncə yüksək, 1989-dan sonra aşağı. Kapital axınındakı dalğalanma 1970-ci illərdən bu yana öncəki dövrlərə nisbətən daha çox olmuşdur.

Bir ölkənin açıq iqtisadiyyatı idarə etmək və maliyyə kapitalını qloballaşdırmaq qərarı tədiyə balansı tərəfindən tutulan maddi nəticələr doğurur. Eyni zamanda beynəlxalq maliyyə sahəsində siyasi pozulma, qanunvericilik dəyişiklikləri, mülkiyyət hüquqları və investisiyalar üçün valyuta nəzarəti və hüquqi qeyri-müəyyənliklər kimi risklərə məruz qalmalara səbəb olur. Qlobal maliyyə sistemində həm fərdlər, həm də qruplar iştirak edə bilər. İstehlakçılar və beynəlxalq müəssisələr istehlak edir, istehsal edir və investisiya qoyur. Hökumətlər və hökumətlərarası qurumlar beynəlxalq ticarətin, iqtisadi inkişafın və böhranların idarə edilməsinin təminatçısı kimi çıxış edirlər. Tənzimləyici orqanlar maliyyə tənzimləmələri və hüquqi prosedurlar müəyyən edir, müstəqil qurumlar isə sənayeyə nəzarəti asanlaşdırır. Tədqiqat institutları və digər birliklər məlumatları təhlil edir, hesabatlar və siyasət briflər dərc edir və qlobal maliyyə problemləri ilə bağlı ictimai müzakirələrə ev sahibliyi edir.

Qlobal maliyyə sistemi daha böyük sabitliyə doğru irəlilədikcə, hökumətlər müxtəlif regional və ya milli ehtiyacların öhdəsindən gəlməlidir. Bəzi ölkələr bərpanı dəstəkləmək üçün həyata keçirilən qeyri-ənənəvi pul siyasətini sistematik şəkildə dayandırmağa çalışsa da, digərləri öz əhatə dairəsini və miqyasını genişləndirir. İnkişaf etməkdə olan bazar siyasətini tərtib edənlər fövqəladə bazar həssaslığı zamanı investorların öz kapitallarını daha güclü bazarlara cəlb etməsinə səbəb olmadan dayanıqlı makroiqtisadi siyasətləri diqqətli bir şəkildə hazırlaması lazım olduğu üçün həssas bir çətinliklə üz-üzədir. Ölkələrin bank tənzimləmələri kimi məsələlərdə öz maraqlarını uyğunlaşdıra bilməməsi və beynəlxalq konsensusa nail ola bilməməsi gələcək qlobal maliyyə fəlakəti riskini davam etdirir. Buna görə də, qlobal maliyyə sistemlərinin tənzimlənməsi və monitorinqini təkmilləşdirmək məqsədi daşıyan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 10-cu dayanıqlı inkişaf məqsədi kimi təşəbbüslərə ehtiyac var.

## Beynəlxalq maliyyə arxitekturasının tarixi

### Maliyyə qloballaşmasının yaranması: 1870–1914

19-cu əsrin sonlarında dünyada əsaslı dəyişikliklər baş verdi ki, bu da beynəlxalq maliyyə mərkəzlərinin artması və inkişafı üçün əlverişli şərait yaratdı. Bu dəyişikliklərin başında kapital axınlarındakı bənzəri görünməmiş böyümə və bunun nəticəsində ortaya çıxan sürətli maliyyə mərkəzi inteqrasiyası və daha sürətli kommunikasiya gəlirdi. 1870-ci ilə qədər London və Paris dünyanın öndəgələn tək maliyyə mərkəzləri idi. Tezliklə Berlin və Nyu-York öz milli iqtisadiyyatları üçün maliyyə xidmətləri göstərən önəmli mərkəzlərə çevrildilər. Amsterdam, Brüssel, Sürix və Cenevrə kimi bir sıra kiçik beynəlxalq maliyyə mərkəzləri niş bazara yol tapdıqca əhəmiyyət qazandılar. London Birinci Dünya müharibəsinə qədər olan qırx il ərzində aparıcı beynəlxalq maliyyə mərkəzi olaraq qaldı.

Müasir iqtisadi qloballaşmanın birinci dalğası 1870–1914-cü illərdə nəqliyyatın genişlənməsi, rekord immiqrasiya, təkmilləşdirilmiş kommunikasiyalar, ticarətin genişlənməsi və kapital köçürmələrinin artımı ilə yadda qaldı. On doqquzuncu əsrin ortalarında dəmir yolu nəqliyyatı sürətlə genişləndikcə Avropada pasport sistemi ləğv edildi. Pasport verən ölkələrin əksəriyyəti pasportun daşınmasını tələb etmirdi, buna görə də insanlar pasportsuz sərbəst səyahət edə bilirdilər. Beynəlxalq pasportların standartlaşdırılması Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının rəhbərliyi altında 1980-ci ilə qədər baş tutmayacaqdı. 1870–1915-ci illərdə 36 milyon avropalı Avropadan köç etdi. Bu səyahətçilərin təxminən 25 milyonu (və ya 70%-i) ABŞ-yə mühacirət edib, qalanların çoxu Kanada, Avstraliya və Braziliyaya gəlib. Bütövlükdə Avropa əhalisinin 1860-cı ildə xarici immiqrantlar 0,7%-ni təşkil edirdisə, miqrasiyanın artması səbəbindən 1910-cu ildə 1,8%-ni təşkil edirdi. Mənalı pasport tələblərinin olmaması pulsuz səyahətə icazə versə də, nəqliyyatda texnoloji irəliləyişlər, xüsusən də dəmir yolu səyahətinin genişlənməsi və buxarla işləyən qayıqların ənənəvi yelkənli gəmilərə üstünlük verməsi olmasaydı, belə böyük miqyasda miqrasiya olduqca çətin olardı.**** Dünya dəmir yolu yürüşü 1870-ci ildəki 205.000 kilometrdən 1906-cı ildə 925.000 kilometrə yüksəldi, 1890-cı illərdə buxar gəmilərinin yük tonajı yelkənli qayıqları üstələdi. Telefon və simsiz teleqraf (radionun sələfi) kimi irəliləyişlər ani rabitə təmin edərək telekommunikasiyada inqilab etdi. 1866-cı ildə London və Nyu Yorku birləşdirən ilk transatlantik kabel okeanın altından çəkildi, Avropa və Asiya isə yeni sabit xətlər vasitəsilə birləşdirildi.

İqtisadi qloballaşma, 1860-cı ildə Böyük Britaniyanın Fransa ilə Kobden-Şevalier Müqaviləsi kimi tanınan azad ticarət müqaviləsi bağladığı vaxtdan başlayaraq, azad ticarət şəraitində böyüdü. Bununla belə, bu qloballaşma dalğasının qızıl dövrü 1880–1914-cü illər arasında proteksionizmə qayıtdı.

1880-ci illərdən 1900-cü illərə qədər xarici investisiyaların misli görünməmiş artımı maliyyə qloballaşmasının əsas hərəkətverici qüvvəsi rolunu oynadı. Xaricə qoyulan ümumi dünya kapitalı 1913-cü ildə 44 milyard ABŞ dolları (2012-ci ildə 1,02 trilyon ABŞ dolları) təşkil etmişdir, xarici aktivlərin ən böyük payı Böyük Britaniyada (42%), Fransada (20%), Almaniyada (13%) və ABŞ (8%) olmaqla sıralanmışdı. Niderland, Belçika və İsveçrə birlikdə təxmini 12% ilə Almaniya ilə eyni həcmdə xarici sərmayəyə malik idi.

### 1907-ci il panikası

1907-ci ilin oktyabrında Birləşmiş Ştatlar *[[Knickerbocker Trust Company]]-də* bank panikası yaşadı. ABŞ-nin Maliyyə Naziri Cortelyou və Con Pirpont Morqan geri çəkilmələrin tam ödənilməsini təmin etmək məqsədilə Nyu-Yorkdakı ehtiyat banklara müvafiq olaraq 25 milyon və 35 milyon dollar depozit qoyduqdan sonra panika qismən yüngülləşdi. Nyu-Yorkdakı bankların müflisləşməsi, taxıl və dənli bitkilər ixracatçılarının kredit tələblərinin artmasıyla pul bazarında böhrana yol açdı. Bu tələblər yalnız Londonda əhəmiyyətli miqdarda qızıl almaqla təmin oluna bildiyi üçün beynəlxalq bazarlar böhrana qarşı həssas oldu. Bank of England 1908-ci ilə qədər süni yüksək güzəştli kredit dərəcəsini saxlamalı oldu. Qızılın ABŞ-yə axınını təmin etmək üçün Bank of England 24 ölkədən ibarət bir hovuz yaratdı və bunun üçün Fransa Mərkəzi Bankı müvəqqəti olaraq 3 milyon funt sterlinq (2012-ci ildə 305,6 milyon funt sterlinq) qızıl borc verdi.

### ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin yaranması: 1913
ABŞ Konqresi 1913-cü ildə Federal Ehtiyat Aktını qəbul edərək Federal Ehtiyat Sisteminin yaranmasına səbəb oldu. Onun başlanğıcı 1907-ci il Panikasından təsirləndi və qanunvericilərin Con Pirpont Morqan kimi fərdi investorlara yenidən son instansiya kreditoru kimi xidmət etmək üçün etibar etməkdə tərəddüdlərinin əsasını qoydu. Sistemin tərtibi həmçinin Pujo Komitəsinin pul e'tibarının mümkünlüyünün araşdırılmasının nəticələrini nəzərə alırdı. Bu araşdırmada Uoll-Stritin milli maliyyə məsələləri üzərində nüfuzunun konsentrasiyası şübhə altına alınmış və bu sahədə investisiya bankirləri istehsal korporasiyalarının direktorluqlarında qeyri-adi dərəcədə dərin iştirakda şübhələnirdilər. Komitənin bu nəticələri qeyri-qənaətbəxş olsa da, bu imkan mərkəzi bankın yaradılması haqqında uzun müddət müqavimət göstərilən fikirə dəstək vermək üçün kifayət idi. Federal Ehtiyat Sisteminin əsas məqsədi son kurortun yeganə kreditoru olmaq və pul tələbində əhəmiyyətli dəyişikliklər zamanı Birləşmiş Ştatların pul ehtiyatlarının inelastikliyini həll etmək idi. Nyu-York bankları 1907-ci il pul bazarı böhranının beynəlxalq nəticələrini tətikləyən fundamental məsələləri həll etməklə yanaşı, öz ehtiyatlarını qorumaq zərurətindən xilas oldular və daha böyük risklər götürməyə başladılar. Yenidən diskont imkanlarına yeni giriş onlara xarici filiallar açmağa imkan verdi və Nyu-Yorkun Londonun rəqabətli pul bazarı ilə rəqabətini gücləndirdi.

### Müharibələr arası dövr: 1915–1944
İqtisadçılar Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcını stabilliyi pozan və iflic edən təsirə malik olan ilk geosiyasi münaqişə olması səbəbi ilə, valyuta bazarları üçün məsumluq dövrünün sonu olaraq adlandırırdılar. Birləşmiş Krallıq 1914-cü il avqustun 4-də Almaniyanın Fransa və Belçikanı işğal etməsindən sonra Almaniyaya müharibə elan etdi. Bundan öncəki həftələrdə Londonda xarici valyuta bazarı ilk sıxıntı yaşayan bazar oldu. Avropadakı gərginlik və artan siyasi qeyri-müəyyənlik investorları likvidliyin arxasınca getməyə sövq etdi və bu da kommersiya banklarını London pul bazarından böyük kreditlər götürməyə sövq etdi. Pul bazarı sərtləşdikcə diskont kreditorlar yeni funt sterlinq diskotunu etmək əvəzinə, İngiltərə Bankında öz rezervlərini yenidən diskont etməyə başladılar. İngiltərə Bankı 30 iyulda 3% olan uçot dərəcələrini üç gün boyunca günlük olaraq artıraraq 1 avqust etibarilə 10%-ə yüksəltməyə məcburiyyətində qaldı. Xarici investorlar yeni ödəmə müddəti başa çatmış qiymətli kağızlarını ödəmək və Londona pul köçürmək üçün sterlinq almağa üz tutduqca, sterlinqə qəfil tələbat sterlinqin əksər önəmli valyutalar qarşısında qızılın dəyərindən də ötə dəyər qazanmasına gətirib çıxardı, lakin Fransa banklarının Londondakı hesablarını ləğv etməyə başlamasından sonra bu, fransız frankı qarşısında kəskin dəyər itirməsinə gətirib çıxardı. Londona pul köçürmələri getdikcə çətinləşdi və 6,50 ABŞ dolları/GBP kimi rekord məzənnə formalaşdı. Fövqəladə tədbirlər moratorium və bank tətillərinin uzadılması şəklində tətbiq edildi, lakin maliyyə müqavilələri qeyri-rəsmi bağlanmağa başladığından və ixrac embarqosu qızılın tədarükünün qarşısını aldığından onlar səmərəsiz oldu. Bir həftə sonra İngiltərə Bankı transatlantik ödənişlər üçün yeni kanal yaratmaqla valyuta bazarlarında yaranmış çıxılmaz vəziyyəti aradan qaldırmağa başladı. Müvafiq olaraq, iştirakçılar Kanada Maliyyə Nazirliyindəki İngiltərə Bankı hesabına qızıl yatırmaqla İngiltərəyə pul köçürmə ödənişləri edə və əvəzində 4,90 dollar məzənnəsi ilə sterlinq ala bilirdilər. Sonrakı iki ay ərzində bu kanal vasitəsilə təxminən 104 milyon dollar pul köçürmələri aparıldı. Bununla belə, sterlinq əsginasları alan tacir bankları üçün güzəştlərin olmaması səbəbindən sterlinqin likvidliyi son nəticədə yaxşılaşmadı. Sterlinq dünyanın ehtiyat valyutası və əsas vasitə valyutası olduğundan, bazarın qeyri-likvidliyi və tacir banklarının sterlinq əsginaslarını qəbul etmək istəməməsi valyuta bazarlarını iflic etdi.

Oktyabrın ortalarında sentyabr tədbirləri nəticəsində London bazarı normallaşdı. Müharibə London Birjasının uzun müddət bağlanması, ixrac istehsalından hərbi silah istehsalına keçidi dəstəkləmək üçün iqtisadi resurslarının yönləndirilməsi, yük və poçt xidmətlərində saysız-hesabsız fasilələr kimi valyuta bazarı üçün əlverişsiz şərait yaratmağa davam etdi. Funt sterlinq Birinci Dünya müharibəsi boyu ümumi sabitliyə malik idi, bu, əsasən, Böyük Britaniya hökuməti tərəfindən sterlinqin dəyərinə təsir etmək üçün fərdi şəxslərə valyuta ilə ticarəti davam etdirmək azadlığı verən müxtəlif tədbirlər sayəsində idi. Bu tədbirlərə açıq valyuta bazarına müdaxilələr, müharibə fəaliyyətini maliyyələşdirmək üçün sterlinqlə deyil, xarici valyutada borc götürmək, xarici kapitala nəzarət və idxal məhdudiyyətləri daxil idi.

1930-cu ildə Müttəfiq dövlətlər Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankını (BIS) yaratdılar. BIS-in əsas məqsədləri Almaniyanın 1919-cu ildə Versal Müqaviləsi ilə təyin edilmiş təzminatlarının planlaşdırılmış ödənişini idarə etmək və bütün dünya üzrə mərkəzi banklar üçün bank rolunu oynamaq idi. Dövlətlər ehtiyatlarının bir hissəsini qurumda depozit kimi saxlaya bilərdilər. O, həmçinin mərkəzi bank əməkdaşlığı və beynəlxalq valyuta və maliyyə məsələləri üzrə araşdırmalar üçün forum rolunu oynayır. Həm də ölkələr arasında maliyyə hesablaşmalarının baş idarəçisi və asanlaşdırıcısı kimi çıxış edirdi.

### 1930-cu il Smut-Hauli tarifi
ABŞ prezidenti Herbert Huver 1930-cu il iyunun 17-də Smut-Hauli tarifi Aktını qanuna imzalayıb. Tarifin məqsədi ABŞ-də kənd təsərrüfatını qorumaq idi, lakin konqres nümayəndələri sonda bir çox istehsal olunmuş mallara tariflər qaldırdılar və nəticədə mindən çox müxtəlif mallara orta hesabla 53%- qədər yüksək rüsumlar tətbiq olundu. 25 ticarət tərəfdaşı ABŞ-nin geniş çeşidli mallarına yeni tariflər tətbiq etməklə eyni şəkildə cavab verdi. Huver təzyiqə məruz qaldı və Respublikaçılar Partiyasının 1928-ci il platformasına riayət etməyə məcbur oldu. Bu platforma ölkənin mübarizə aparan aqrobizneslərinə bazar təzyiqlərini azaltmaq və daxili işsizlik səviyyəsini azaltmaq üçün qoruyucu tariflər axtarırdı. 1929-cu ildə birja böhranının kulminasiya nöqtəsi və Böyük böhranın başlanğıcı qorxuları artırdı, bu, Huveri Henri Fordun və akta veto qoymağa etiraz edən 1000-dən çox iqtisadçının məsləhətinə qarşı proteksionist addımlar atması üçün daha da təzyiq etdi. 1930-cu ildən 1933-cü ilə qədər ABŞ-dan ixrac 60% azaldı. Qlobal beynəlxalq ticarət demək olar ki, dayandı. Smoot-Hawley tarifinin proteksionist və ayrı-seçkilikçi ticarət siyasətlərindən və iqtisadi millətçilik mübarizəsindən ibarət beynəlxalq nəticələri iqtisadçılar tərəfindən Böyük Depressiyanın uzanması və dünya miqyasında yayılması ilə əlaqələndirilir.

### Qızıl standartının formal olaraq ləğvi

Klassik qızıl standartı 1821-ci ildə Böyük Britaniya tərəfindən yaradılmışdır; İngiltərə Bankı bu standartı öz əsginaslarını qızıl külçələrə dəyişdirmək imkanı yaratmaqla başlatdı. Fransa, Almaniya, ABŞ, Rusiya və Yaponiya müvafiq olaraq 1878 və 1897-ci illər arasında standartı qəbul etdilər və bu, beynəlxalq səviyyədə qəbulu göstərirdi. Standartdan ilk kənarlaşma 1914-cü ilin avqustunda, bu dövlətlərin qızıl ixracına ticarət embarqoları qoyması və qızılın əsginaslara dəyişdirilməsini dayandırması ilə baş verdi. Birinci Dünya müharibəsi 1918-ci il noyabrın 11-də başa çatdıqdan sonra Avstriya, Macarıstan, Almaniya, Rusiya və Polşada hiperinflyasiya baş verdi. Qeyri-rəsmi standartlardan uzaqlaşdıqdan sonra əksər valyutalar məzənnə sabitliyindən azad edildi və sərbəst şəkildə üzməsinə icazə verildi. Bu dövrdə bir çox ölkələr milli üstünlüklər əldə etmək və ixracatını dəstəkləmək üçün öz valyutalarını devalvasiya etməyə çalışdılar. Bir sıra ölkələr, o cümlədən ABŞ, keçmiş qızıl standartını bərpa etmək üçün yarıtmaz və koordinasiyasız cəhdlər etdi. Böyük Depressiyanın ilk illəri Birləşmiş Ştatlarda, Avstriyada və Almaniyada bank əməliyyatlarına gətirib çıxardı ki, bu da Böyük Britaniyanın qızıl ehtiyatlarına elə təzyiq göstərdi ki, qızıl standartı dayanıqsız hala gəldi. Almaniya 15 iyul 1931-ci ildə Drezdner Bankı valyuta nəzarəti tətbiq edərək müflis olduğunu elan etdikdən sonra Birinci Dünya müharibəsindən sonra qızıl standartından rəsmən imtina edən ilk ölkə oldu. 1931-ci ilin sentyabrında Böyük Britaniya funt sterlinqin sərbəst üzməsinə icazə verdi. 1931-ci ilin sonunda Avstriya, Kanada, Yaponiya və İsveç də daxil olmaqla bir çox ölkə qızıldan imtina etdi. Geniş yayılmış bank uğursuzluqlarından və qızıl ehtiyatlarının əriməsindən sonra ABŞ 1933-cü ilin aprelində qızıl standartından çıxdı. Fransa isə 1936-cı ilə qədər baş nazir Leon Blum hökuməti ilə bağlı sərmayəçilərin siyasi narahatlığına görə eyni addımı atmadı.

### ABŞ-də ticarətin liberallaşdırılması
Smut-Hauli tarifinin fəlakətli təsirləri Herbert Huverin 1932-ci ildə yenidən seçilmə kampaniyasını çətinləşdirdi. Franklin Delano Ruzvelt ABŞ-ın 32-ci prezidenti oldu və Demokratlar Partiyası ticarət proteksionizmini ləğv edərək ticarət liberallaşmasını dəstəkləmək üçün çalışdı. Alternativ olaraq bütün idxal mallarına tariflərin azaldılmasından fərqli olaraq, Demokratlar ticarət qarşılıqlılığı siyasətini təklif edirdilər. ABŞ Konqresi 1934-cü ildə Qarşılıqlı Ticarət Sazişləri Aktını qəbul etdi. Bu qanun qlobal ticarəti bərpa etmək və işsizliyi azaltmaq məqsədi daşıyırdı. Qanun prezident Ruzveltə ikitərəfli ticarət sazişləri bağlamaq və tarifləri xeyli azaltmaq səlahiyyəti verirdi. Əgər bir ölkə müəyyən mallara tətbiq olunan tarifləri azaltmağa razılaşırdısa, ABŞ həmin mallara dair eyni dərəcədə tarif endirimləri edərək iki ölkə arasında ticarəti təşviq edirdi. 1934–1947-ci illər arasında ABŞ belə 29 saziş imzaladı və bu dövr ərzində orta tarif dərəcəsi təxminən üçdə bir qədər azaldı.

Qanun, həmçinin, mühüm "ən çox üstünlük verilən millət" (most-favored-nation) müddəasını ehtiva edirdi. Bu müddəa ilə tariflər bütün ölkələr üçün bərabərləşdirilir və ticarət sazişləri nəticəsində müəyyən ölkələr üçün üstünlük və ya ayrı-seçkilik yaradan tarif dərəcələrinin tətbiqi qarşısı alınırdı. Fərqli tarif dərəcələrinin yaratdığı çətinliklər və səmərəsizliklər səbəbindən bu müddəa tarif endirimlərini ikitərəfli sazişlərdən ümumiləşdirərək bütün dünya üzrə tariflərin azalmasını təmin etdi.

### Bretton Vuds maliyyə quruluşunun yüksəlişi: 1945

1944-cü ildə Birləşmiş Millətlərin hökumətlərarası qurum kimi formalaşması prosesi tədricən başlandıqca, erkən üzv dövlətlərdən 44-ünün nümayəndələri Nyu-Hempşir ştatının Bretton Vuds şəhərində yerləşən bir hoteldə Birləşmiş Millətlər Pul və Maliyyə Konfransı üçün toplandılar. Bu konfrans hazırda Bretton-Vuds konfransı olaraq tanınır. Nümayəndələr Böyük Depressiyanın təsirlərini, 1930-cu illərdə beynəlxalq qızıl standartını saxlamaq uğrundakı çətinlikləri və bununla bağlı bazar qeyri-sabitliklərini nəzərə alırdılar. Əvvəlki beynəlxalq pul sistemi ilə bağlı müzakirələr əsasən sabit və ya sərbəst üzən məzənnələr arasında seçim üzərində cəmləşmişdisə, Bretton Woods nümayəndələri daha çevik olması səbəbindən "sabit məzənnə rejimi"ni (pegged exchange rates) üstün tutdular. Bu sistem çərçivəsində ölkələr öz valyutalarını ABŞ dollarına bağlayır və dolların hər unsiyasının 35 ABŞ dolları dəyərində qızıla çevrilməsi təmin edilirdi. Bu yanaşma ümumilikdə Bretton Vuds Sistemi kimi tanınır. Bretton Vuds sistemində ölkələr, əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, tamamilə sabit məzənnələri saxlamaq yerinə, öz valyutalarını ABŞ dollarına bağlamağı və müəyyən bir diapazon daxilində (±1%) dəyişməyə icazə verməyi qəbul edirdilər. Bu məqsədə nail olmaq üçün mərkəzi banklar valyutalarını dollar qarşılığında alıb-satma yolu ilə müdaxilə edirdilər.

## Qeydlər


## İstinadlar