open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kəmiyyət piramidası

**Kəmiyyət piramidası** (Elton piramidası) –Funksional əlaqələr, yəni trofik quruluş qrafik olaraq, sözdə şəklində təqdim edilə bilər ekoloji piramidaları. Piramidanın əsasını istehsalçıların səviyyəsi təşkil edir və sonrakı qidalanma səviyyəsi piramidanın döşəmələrini və üst hissəsini təşkil edir. Ekoloji piramidaların üç əsas növü məlumdur: 1) ədədlərin piramidası, hər səviyyədə olan orqanizmlərin sayını əks etdirir (Elton Piramidası); 2) biokütlə piramidası, canlı maddənin kütləsini xarakterizə edən — ümumi quru çəki, kalori miqdarı və s.; 3) məhsul piramidası (və ya enerji), təbiətdə universaldır və ardıcıl trofik səviyyələrdə ilkin istehsalın (və ya enerjinin) dəyişməsini göstərir.

Rəqəmlərin piramidası Elton tərəfindən aşkar edilmiş bir nümunəni əks etdirir: istehsalçılardan istehlakçılara ardıcıl bir əlaqə yaratan şəxslərin sayı durmadan azalmaqdadır (Şəkil 5.). Bu naxışın əsası, birincisi, böyük bir cismin kütləsini tarazlaşdırmaq üçün çox sayda kiçik cismin olması lazımdır; ikincisi, enerji miqdarı aşağı trofik səviyyələrdən ən yüksəkə (hər səviyyədən əvvəlki səviyyəyə qədər enerjinin 10% -ə çatır) itirilir və üçüncüsü, maddələr mübadiləsinin şəxslərin ölçüsündən tərs asılılığı (bədən nə qədər kiçik olsa, maddələr mübadiləsi nə qədər intensiv olursa, böyümə sürəti də o qədər yüksəkdir) onların bolluğu və biokütlə).

Bununla birlikdə, müxtəlif ekosistemlərdə piramidaların sayı çox dəyişəcəkdir, buna görə nömrələri cədvəl şəklində vermək daha yaxşıdır, lakin qrafik şəklində biokütlə. Bu, müəyyən bir trofik səviyyədəki bütün canlı maddələrin miqdarını açıq şəkildə göstərir, məsələn, vahid sahədəki kütlə vahidində — g / m 2 və ya həcmdə — g / m 3 və s.

Yerüstü ekosistemlərdə aşağıdakı qayda tətbiq olunur. biokütlə piramidaları: bitkilərin ümumi kütləsi bütün ot bitkiləri kütləsindən, kütlələri isə yırtıcıların bütün biokütləsindən çoxdur. Bu qayda müşahidə olunur və bütün zəncirin biokütləsi xalis istehsalın dəyərinin dəyişməsi ilə dəyişir, illik artımın ekosistemin biokütlə nisbətləri kiçikdir və müxtəlif coğrafi zonaların meşələrində 2 ilə 6% arasında dəyişir. Yalnız çəmən bitki icmalarında 40–55%, bəzi hallarda yarımsəhra çöllərdə 70–75% -ə çata bilər. Əncirdə 6 bəzi biosenozların biokütlə piramidalarını göstərir. Şəkildən göründüyü kimi, okean üçün, biokütlə piramidasının yuxarıdakı qaydası etibarlı deyil — tərs (tərs çevrilmiş) formaya malikdir.

## İstinadlar

1. M. Ş. Babayev, A. R. Əliyev, A. İ. Həsrət "Biologiya lüğəti", Bakı 2011, səh 259 2. biologiya.org
Xanəgah türbəsi

**Xanəgah türbəsi** — Xanəgah türbəsi Culfa rayonunun Xanəgah kəndində, Əlincəçayın sahilində orta əsrlərə aid memarlıq abidəsidir. Orta əsr Xanəgah yaşayış yerinin mərkəzindədir. Türbə binasında qapı yerinin üstündən düşmüş kitabəli daş lövhə türbənin içərisində saxlanılır. Kitabədə türbə binasının şəhid əmir Seyid Əhməd əl-Oğul Şaminin oğlu, Sahib əl-əzəm (vəzir) Hacı Məhəmmədin Qaraqoyunlu Cahanşah dövründə (1435-1467) oğlu Əmirxan üçün tikdirdiyi göstərilir. Giriş baştağının memarlıq elementləri Mömünə xatun türbəsinin elementlərinə oxşayır. Türbə sərdabə planında düzbücaqlı formada olub, daş və kərpicdən tikilmişdir. Bərkidici maddə kimi əhəng qatılmış kəc məhlulundan istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Aleksandr Radişev

**Aleksandr Nikolayeviç Radişev** (); ) — rus filosof, şair və nasiri.

## Həyatı
Uşaqlığı atasını kəndəki əmlakıda keçib. Onun atası həmçinin də Radişevin ilk müəllimi olub. Latın, pol, fransız və alman dillərinə bələd idi.1756- ci ildə Aleksandr Moskva universitetinə atası tərəfindən Moskvaya göndərilir (A.M.Arqamakov 1755-1757-ci ilədək univrsitenin direktoru idi).1762-ci ildə Elizabetta II taç taxma mərasimində,Radişev Peterburqda paji korpusuna göndərildi. 1802- ci ildə vəfat etmişdir. Radişevin dünyagörüşünün formalaşmasında fransız materialistlərinin əsərləri mühüm rol oynamışdır. Radişev fəlsəfənin əsas məsələrini materialistcəsinə həll edərək, aləmin dərkinin hüdudsuzluğu ideasına tərəfdar çıxmışdır. Aləm hissi qavrama, təcrübə və zəka vasitəsi ilə dərk edilir. Materiyanın əsas xüsusiyyətləri varlıq, hərəkət, zaman və məkandır. Fikrin maddi orqanı beyin, insanın fərqləndirici xususiyyəti nitqdir. Radişev tərbiyə probleminə çox fikir verirdi; o, rus inqilabi pedaqogkasının, etika və estetikasının banisidir. Rus inqilabi poeziyasının ilk nümunəsi olan “Azadlıq” adasının (təqr. 1783)

## Yaradıcılığı

* 1771-ci ildə Radeşev Peterburaqa qayıdır, bir neçə aydan sonra “Jivopis” jurnalına redaktı üçün yolladı. Bu gələcəyin “Puteşestvie iz Peterburqa v Moskvu” («Путешествие из Петербурга в Москву») kitabı olmuşdur.
* 1780-ci illərdə Radişev “Putişestviya” adlı bir əsərinin üstündə işləyirdi və buna baxmayaraq digər əsərlər və şeyirlər yazırdı.
* 1789- cu ildə öz evində mətbəə evi açmışdır. 1790- cı ilin mayında öz görkəmli əsirini “Puteşestviye iz Peterburqa v Moskvu” («Путешествие из Петербурга в Москву»).
* Peterburqdan Moskvaya səyahət, B , 1952;
* Polnoye sobr.soç., t.1- 3, M.-L., 1938-1952;
* Путешествие из Петербурга в Москву, Вольность, М., 1981.

## Həmçinin bax

* Aleksandr Darqomıjski
* Ayris Mördok
* Aleksandr Puşkin
* Kondratiy Rıleev
* Aleksandr Varlamov
* Anton Delviq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ПУТЕШЕСТВИЕ ИЗ ПЕТЕРБУРГА В МОСКВУ
* Александр Николаевич Радищев   Путешествие из Петербурга в Москву
Siyavuş Paşa türbəsi

**Siyavuş Paşa türbəsi** — İstanbulun Əyyubsultanda XVI əsrin sonlarına aid türbə.

Memar Sinan tərəfindən Sultan III Murad dövrünün sədrəzəmlərindən Kanijalı Siyavuş Paşa üçün inşa edilən türbənin inşası ilə bağlı kitabə günümüzə qədər gəlib çatmamış, inşa tarixinin isə 1582-1584-cü illər arasında olduğu qəbul edilir. Memar Sinanın xatirələrində Siyavuş Paşa və övladları üçün ayrı-ayrı türbələrin inşa olunduğu yazılsa da, Siyavuş Paşa üçün xüsusi türbə inşa edilməmiş, paşa 1602-ci ildə vəfat etdiyi zaman övladlarının türbəsinə dəfn olunmuşdur. Türbənin önündəki həyətin divarı üzərində paşanın vəfat tarixində inşa olunan bir çeşmə var. Türbə 1940-1970-ci illər arasında restovrasiya edilmiş, bəzəmələr bərpa olunaraq pəncərələri dəyişdirilmişdir.

Kəsmə daşdan inşa olunan türbənin xarici fasadı 16-bucaqlı olsa da, daxili 8-bucaqlı formada inşa edilmişdir. Daxili interyeri gör, yaşıl, mavi, firuzəyi, ağ və qırmızı çinilərlə bəzədilən türbədə iki ədəd taxta, 9 ədəd isə mərmər məzardaşı var. Bunlardan 3-ü Siyavuş Paşanın ilk evliliyindən olan övladları Əbdülqadir bəy, Əhməd bəy və Süleyman bəyə aiddir.

## Mənbə
* Gönül Öney, Türk Çini Sanatı, İstanbul 1976; 
* Aptullah Kuran, Mimar Sinan, İstanbul 1986; 
* Tahsin Ömer Tahaoğlu, İstanbul’da Osmanlı Türbelerinin Tipolojisi (doktora tezi, 1988), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; 
* Yüksel Yoldaş Demircanlı, İstanbul Mimarisi İçin Kaynak Olarak Evliya Çelebi Seyahatnamesi, İstanbul 1989; 
* Yıldız Demiriz, Eyüp’te Türbeler, Ankara 1989; 
* a.mlf., “Siyavuş Paşa Türbesi”, DBİst.A, VII; 
* Affan Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri, İstanbul 1993; 
* Mehmet Nermi Haskan, Eyüp Tarihi, İstanbul 1993; 
* Ferize Şen, “Eyüp’te Siyavuş Paşa Türbesi Çinilerinde Renk ve Kompozisyon Özellikleri”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Eyüpsultan Sempozyumu II: Tebliğler, İstanbul 1998
Fərhad Paşa türbəsi

**Fərhad Paşa türbəsi** – İstanbulun Əyyubsultan ilçəsində XVI əsrin sonlarına aid türbə.

Sultan Murad və oğlu Sultan Mehmed dövrünün sədrəzəmlərindən Sərdar Fərhad Paşa tərəfindən inşası başlayan ancaq edamından bir müddət sonra tamamlanan türbənin memarı bilinmir. 16-bucaqlı plana əsasən kəsmə daşdan inşa olunan türbənin qapısının üzərindəki kitabəsində inşa tarixi olaraq 1595-ci il göstərilir. Türbənin içərisində kitabəsi olmayan səkkiz mərmər və 4 taxta məzardaşı var.

## Mənbə
* Ayvansarâyî, Vefeyât-ı Selâtîn; 
* Nâzım Poroy, İstanbul’da Gömülü Paşalar, İstanbul 1947; 
* Oktay Aslanapa, Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul 1986; 
* Yıldız Demiriz, Eyüp’de Türbeler, Ankara 1989; 
* Fâzıl İsmail Ayanoğlu, “Ferhat Paşa ve Gizli Kalan Vakıfları”
İndre-Veydefiorden Milli Parkı

**İndre-Veydefiorden Milli Parkı** () — Şpitsbergen arxipelaqınına daxil olan Qərbi Şpitsbergen adasının mərkəzi şimal hissəsində yerləşən milli park. Milli park ərazisi 1127&nbsp;km²-dir. Bunun 745&nbsp;km² quru və 382&nbsp;km² su səthi sahəsi daxildir. Park 9 sentyabr 2005-ci ildə təşkil olunmuşdur. Veydefiordun cənub sahillərində yerləşir.
## Mənbə
* Cənubi Şpitsbergen Milli Parkının təsviri
Cənubi Şpitsbergen Milli Parkı

**Cənubi Şpitsbergen Milli Parkı** () — Şpitsbergen arxipelaqınına daxil olan Qərbi Şpitsbergen adasının cənub hissəsində yerləşən milli park. Milli park ərazisi 8 504&nbsp;km²-dir. Park 1973-cü ildə təşkil olunmuşdur. 1127&nbsp;km²-dir. Onun tərkibinə Vedel Yarlsberq, Topel və Syorkap torpaqları daxildir. Əzazisinin 65 % buzlaq və ya qarla örtülü olur.

## Mənbə
* Cənubi Şpitsbergen Milli Parkının təsviri
İxlas

**İxlas**— Səmimi və qərəzsiz məhəbbət, ürəkdən gələn sədaqət; səmimiyyət, sidq mənasını verir.
**İxlasla, ixlas ilə** şəklində zərf kimi, **ixlas göstərmək** şəklində feil kimi istifadə olunur.
 
**İxlasla, ixlas ilə** – sədaqətlə, səmimi qəlblə, ürəkdən, **ixlas göstərmək** –  yaltaqlanmaq, kiminsə xeyrinə çıxış etmək deməkdir.

İxlas sözü ərəb mənşəli alınma sözdür, Azərbaycan dilində sərbəst söz kimi işlənir; eləcə də, Azərbaycan dilinə fars dilindən keçmiş, əsasən sözdüzəldici şəkilçi - suffiks rolunu oynayan "kar", "keş" ilə birləşərək, yeni **ixlaskar**, **ixlaskeş** sözlərinin tərkibində də iştirak edir.

İxlas sözü Azərbaycan klassik ədəbiyyatında,  Mirzə Fətəli Axundovun (Axundzadə)  (
*Nuxalılar: Bizim ixlasımızın nisbəti Molla İbrahimxəlilə görə sair kimsələrin ixlasına bənzəməz*, ”Hekayəti Molla İbrahim-Xəlil Kimyagər“;   *Mirzə Möhsün: Saqqalımın tükünü dövləti-aliyyənin xədəmatında ixlas ilə ağartmışam*, „Aldanmış kəbakib”),
Nəcəf bəy Vəzirovun əsərlərində (*Mirzə Həbib: Özünüz bilirsiniz ki, mənim nə mərtəbədə sizə ixlasım var*, "Təzə əsrin ibtidası") və s., eləcə də dini xarakterli mətnlərdə (*İman edən bir kimsənin Allaha qarşı səmimi, ixlaslı olması qədər təbii bir şey ola bilməz*, *Emeli saleh olmasi ucun Uca Allaha ixlas ilə (səmimi qəlbdən) təvəkkül edərək dua etmək və düzgün tərbiyədən başlamaq lazımdır*)   rast gəlinir.
Xanəgah nekropolları

**Xanəgah nekropolu I** — Culfa rayonunun Xanəgah yaşayış yerinin şimal şərqində orta əsrlərə aid arxeoloji abidədir. Nekropol hazırda memarlıq kompleksinin ətrafına çəkilən daş divarla iki hissəyə bölünmüşdür. Qəbirlər demək olar ki, dağıdılmışdır. Əksəriyyəti yalnız başdaşılarına görə seçilir (bəzilərində ərəbcə kitabə var). Vaxtilə bir neçə qəbrin üzərində mərmərin xüsusi növündən — oniksdən hazırlanmış sinə daşları var idi. Onlar Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Orta əsrlər üçün səciyyəvi olan maddi mədəniyyət nümunələri əldə olunmuşdur. Xanəgah nekropolu XII–XVI əsrlərə aid edilir.

**Xanəgah nekropolu II** — Culfa rayonunun Xanəgah kəndində, Şeyx Xorasan memarlıq kompleksinin cənubunda, hündür təpənin yamacında yerləşir. Abidə 2006-cı ildə qeydə alınmışdır. Qəbirlərin əksəriyyətinin yerüstü əlamətləri itmişdir. Onlardan bəzilərinin ətrafında dördkünc formalı daş düzümlərə rastlanır. Bəzi qəbirlərin üzərinə qoç daşlar, bəzilərinə isə dördkünc formalı sinə daşları qoyulmuşdur. Qəbir daşlarının üzərində ərəb əlifbası ilə yazılmış kitabələr vardır. Təəssüf ki, qəbiristanlıqdakı qoç daşlarının hamısı sındırılmışdır. Nekropolun ərazisində torpaq yolun alt tərəfində bişmiş kərpicdən tikilmiş türbənin sərdabəsinə aid qalıqlar saxlanılmışdır (XV əsr). Qəbiristanlığın ərazisindən çəhrayı rəngdə bişirilmiş şirli və şirsiz keramika nümunələri də aşkar edilmişdir. Qəbirüstü abidələr və aşkar edilən keramika nümunələrinə əsasən nekropolu IX–XVII əsrə aid etmək olar.

## İstinadlar
Floqopit

**Floqopit ** — mineral, mika, KMg3[(F,OH)2 | AlSi3O10] 

## Haqqında
Annit - floqopit fasiləsiz izomorf seriyanın sonuncu üzvü; həmçinin floqopit- istonit fasiləsiz izomorf seriya da məlumdur. Adətən Fe2+ daşıyır. Mikada Mg:Fe>2:1 olduqda floqopit adlanır. K, Mn, bəzən Ti  əvəzləyən natriumun xeyli qa­tı­şıqları. Rəngsizdən, qırmızımtıl-qonura və yaşıladək. Növləri: manqanfillit, ftor-floqopit, man­qan-floqopit, titan-floqopit, ferri-floqopit , tetraferri-floqopit, bariumlu floqopit. Floqopit, kalium-arqon və rubidium-stronsium üsulları ilə izotop yaş təyinində istifadə olunur.

## Floqopitləşmə
Floqopitləşmə - ultraəsasi süxurların dəyişilməsinin ilkin  mərhələsində təzahür edən metasomatik proses. Sahəvi, yuva-sahəvi və yaxud damarabənzər cisimlər şəklində intişar etmiş, floqopitli, piroksenli, floqopit-piroksenli, floqopit-olivinli süxurlar əmələ gətirir. Olivinitlərdə, piroksenitlərdə və b. süxurlarda geniş yayılmışdır.

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Sassen-Byunsov Land Milli Parkı

**Sassen-Byunsov Land Milli Parkı** () — Şpitsbergen arxipelaqınına daxil olan Qərbi Şpitsbergen adasında yerləşən milli park. Milli park ərazisi 1 230&nbsp;km²-dir. Park 2003-cü ildə təşkil olunmuşdur. Balina ovçusu olan Hilmar Nyoys Sassen çayının şimal axarlarında Fredheym balina ovu stansiyasını təşkil etmişdir. park ərazisində, Ekser vadisində Şpitsbergen arxipelaqının ən hündür şəlaləsi yerləşir. 
## Mənbə
* Sassen-Byunsov Land Milli Parkının təsviri
Forsterit

**Forsterit** — mineral, olivin Mg2[SiO4]

## Haqqında
Forsterit — fayalit izomorf seriyasının 100–90% forsterit saxlayan sonuncu üzvü; az miqdarda Cr, Ni qatışıqları olur. Xüsusi çəkisi 3,2. Ultraəsasi süxurların mühüm komponenti. Həmçinin "çirkli" dolomitlərin termik və regional metamorfizmi zamanı əmələ gəlir; mərmər və ofikalsitlərdə, maqneziumlu skarnlarda tapılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Nurvest-Şpitsbergen Milli Parkı

**Nurvest-Şpitsbergen Milli Parkı** () — Şpitsbergen arxipelaqınına daxil olan Qərbi Şpitsbergen adasının şimal-qərbində yerləşən milli park. Park I Albert Torpağı, VII Hokon Torpağı, Danskyoya və Moffen adaları əhahə edir. Milli park 1 iyun 1973-cü ildə kral əmri ilə təsis edilmişdir. Milli park ərazisi 9 914&nbsp;km²-dir. Park ərazisində dəniz quşları, Şimal maralı, Qütb tülküsü kimi canlıları görmək mümkündür. Ağ ayılar isə əraziyə qışlamağa gəlirlər. Həmçinin morjları belə müşahidə etmək olur. Park ərazisində 17-ci əsrə aid olan Balina ovçusularının məzarları vardır. Əraziyə daxil olan Danskyoya adasından Şimal qütbünə təşkil olunmuş bir çox ekspedisiyalar başlandışdır.

## Geotermal mənbələr
Nurvest-Şpitsbergen Milli Parkı ərazisində 80° şimal enliyində, Bokfiorden körfəzindən şimalda, Şimal qütbünə ən yaxın Trol və Yotun geotermal mənbələri yerləşir. İlk dəfə onlar haqqında yazılı məlumat 1800-cü illərin sonlarına aiddir. Hoel () və Haltedal () bu mənbələrdə tədqiqat işləri aparmışdır. Onlar müəyyən etmişlər ki, suyun temperaturu Yotunda 24,5&nbsp;°C, Trolda isə 28,3&nbsp;°C-dir.

## Mənbə
* Yotun və Trol geotermal mənbələrinin xarakterik xüsusiyyəti 

## İstinadlar
Tsxenistsqali

**Tsxenistsqali** () — Qərbi Gürcüstanda çay. Mənbəyi Qafqaz dağlarında yerləşir. Mənsəbi isə Rioni çayının sağ tərəfində yerləşən Sacavaxo kəndindədir. Uzunluğu 176 km, hövzəsi isə 2120 km²-dir. Çay Kolxeti düzənliyinə doğru axır. Qar, yağış, buzlaq və yeraltı suları çayın əsas qida mənbələridir. Yaz və yayda daşqın (illik suyun 70% -i), qış-şəlalə (10%), payız-daşqın (20%) ilə xarakterizə olunur.
Hepatologiya

**Hepatologiya** – qastroenterologiyanın ayrılmaz bir bölməsi olaraq qaraciyər, mədəaltı vəz və öd kisə-ödçıxarıcı yolların xəstəliklərini, onların müalicəsi və profilaktika yollarını öyrənir.

## İstinadlar
Tusenoyane adaları

**Tusenoyane adaları** () — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan yaşayışı olmayan kiçik adalar qrupu. Arxipelaq Edj adasından cənubda yerləşir. Barens dənizi akvatoriyasına daxildir. 
## Tarixi
1614-ci ildə holland Yoris Karolus Edj adasından cənubda kiçik adalar qrupunu aşkar etmişdir. Moskva şirkətinin tərtib etdiyi xəritədə adaların bir neçəsinin adı belə vardı. 1868-ci ildə Adolf Erik Nordemnşeld «Sofiya» gəmisində adalara yan almaq istəsə də cəhdi uğursuz olmuşdur. Ancaq 1700-ci ildən 1850-ci ilə qədər rus balina ovçularının qışlama ərazisi olmuşdur.
## Ədəbiyyat
* Conway, W. M. 1906. No Man’s Land: A History of Spitsbergen from Its Discovery in 1596 to the Beginning of the Scientific Exploration of the Country. Cambridge: At the University Press.
* Norwegian Polar Institute: Place names in Norwegian polar areas .
* Purchas, S. 1625. Hakluytus Posthumus or Purchas His Pilgrimes: Contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and others. Volumes XIII and XIV (Reprint 1906 J. Maclehose and sons).
Rafiq Qurbanov

**Rafiq Sarıvəlli** (tam adı: **Rafiq Osman oğlu Qurbanov** ; d. 1937, Bakı – ö. 2004, Moskva) filosof-humanist, "Şəhriyar" cəmiyyətinin yaradıcısı və həmsədri, fəlsəfə elmləri doktoru, Moskvada Azərbaycan diasporunun rəhbərlərindən biri, Azərbaycan EA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun (1964-1969), Rusiya EA-nın Fəlsəfə İnstitutunun (1970-1999) professoru, Azərbaycan Yazıçılar birliyinin, eyni zamanda Beynəlxalq Jurnalistlər ittifaqının üzvü. 

## Həyatı
1937-ci il iyunun 11-də Bakı şəhərində, Osman Sarıvəllinin ailəsində anadan olub. Əslən Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndindəndir. 1953-cü ildə Bakı şəhər 199 saylı orta məktəbini qızıl medalla bitirib, Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olub və 1960-cı ildə əla qiymətlərlə ali təhsili başa vurub. 

## Fəaliyyəti
1960 -1961- ci illərdə Azərbaycan EA-nın Kimya İnstitunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışıb. 1961-1964-cü illərdə SSRİ EA- nın təbiət elmləri şöbəsinin fəlsəfə bölməsinin aspiranturasında təhsilini davam etdirib. 1964-1969-cu illərdə Azərbaycan EA- nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, 1970-1999-cu illərdə Rusiya EA-nın Fəlsəfə İnstitutunda işləyib. 1969-cu ildə namizədlik, 1989-cu ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. 

1994-1996-cı illərdə Türkiyənin Bursa şəhərindəki Uludağ Universitetində mühazirələr oxuyub. M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində, Moskva Fizika və Texnika institutlarında dərs deyib. Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetində doktorluq dissertasiyası üzrə Müdafiə Şurasının üzvü olub. 200-dən artıq elmi işin, habelə "Fizikada fəlsəfi əlaqələr kateqoriyası" monoqrafiyasının müəllifidir.

Türkiyədə tərcümə dərgisinin idarə heyətinin üzvü olub. Əsərləri xarici dillərdə çap edilib. Dünya beynəlxalq konqreslərində iştirak edib. İngilis dilindən çevirdiyi hekayələri dövri mətbuatda işıq üzü görüb. Dünya ədəbiyyatından etdiyi ilk tərcümələr 1958-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında çıxıb.

2004-cü il dekabrın 7-də Moskvada vəfat edib, Azərbaycanın Qazax rayonunda dəfn olunub.

## Tərcümələri
(ingilis dilindən)
# Amerika novellaları. Bakı:  Azərnəşr, 1966, 87 səh.
# Xarici novellalar. Bakı: Yazıçı, 1978, 152 səh. (şərikli)

## İstinadlar
Biosensor

**Biosensor** — bioloji analizlərdə istifadə olunan və canlı orqanizmlərdən əldə edilən məlumatların təhlilini aparan cihazlar. Biosensorlar müxtəlif bioloji, kimyəvi və fiziki reaksiyaları ölçərək, bu reaksiyaların nəticələrini rəqəmsal və ya vizual formada təqdim edir.

Biosensorların inkişafı 1955-1960-cı illər arasında başlamışdır. İlk biosensor 1962-ci ildə qlükozanı ölçmək üçün yaradılmış və sonradan qlükoza sensoru kimi geniş yayılmışdır. Bu dövr biotexnologiya və mikroelektronikanın inkişafı ilə sıx bağlıdır.
## İstinadlar
Maya dəyəri

**Maya dəyəri** — müəssisənin istehsalat-təsərrüfat fəaliyyətini hərtərəfli əks etdirən və işinin səmərəliliyini xarakterizə edən ümumi göstəricidir.

Maya dəyəri məhsulun hazırlanması və satışına müəssisə və birliklərin cari xərclərinin (pul ifadəsində) cəmini göstərir.
Bu xərclər xammala, əsas və köməkçi materiallara, yanacaq və enerjiyə sərf olunan xərcləri, əmək haqqını, məhsulların hazırlanması prosesində əsas fondlardan istifadə olunması ilə bağlı və b. xərcləri (o cümlədən hazırlanmış əmtəə məhsulların stansiyaya göndərilməsi və nəqliyyat vasitələrinə yüklənməsi) özündə cəmləşdirir.

Sənaye müəssisələrinin işində məhsulların maya dəyəri əsas keyfiyyət göstəricilərindən biridir. Məhsullarının istehsalı, əməyin məhsuldarlığının yüksəldilməsi, dövriyyənin sürətləndirilməsi, əməyin təşkilinin və istehsalının yaxşılaşdırılması və planın artıqlaması ilə yerinə yetirilməsi — bütün bunlar son nəticədə, istehsal olunan məhsulların maya dəyərinə təsir göstərir. Odur ki, məhsulun maya dəyəri göstəricisinə görə sənaye müəssisəsinin fəaliyyətinin keyfiyətini qiymətləndirmək olar.

Maya dəyəri qiymətin əsas tərkib hissələrindən biridir və ona görə də maya dəyərinin aşağı salınması sistematik olaraq sənaye məhsullarının və xalq tələbatı
mallarının qiymətlərinin aşağı düşməsinə səbəb olur. Maya dəyərinin və qiymətlərin aşağı salınması əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin genişlənməsinə imkan yaradır, beləliklə, həmin məhsullara olan tələbatın, onların satış həcminin artmasına təsir edir və son nəticədə sənayenin inkişafı üçün baza yaradır.

## Həmçinin bax
* Absorbsiya xərcləri

## İstinadlar
Şüşə armonika

## Adı
Adı "Glass Harmonica" (Almancada *Glasharmonika*, Fransızcada *armonika de verre*, *armonika de Franklin*) olan bu maraqlı musiqi aləti Şüşə Armonika olaraq da bilinir. İtalyancada "armonica" harmoniya, yəni iki və ya daha çox səsin eyni anda qulağa xoş gələcək formadakı uyumudur.

## İxtirası
İlk dəfə 1740-cı ildə İrlandiyalı musiqiçi Richard Puckeridge tərəfindən içi fərqli miqdarlarda dolu, şüşə su qədəhləri ilə bir nümayişdə istifadə edildi. Benjamin Franklin isə 1761-ci ildə alətin mexaniki versiyasını icad etdi və adını armonika qoydu. Franklinin icad etdiyi pedallı versiyada üfüqi olaraq 37 kasa dəmir, iç-içə duracaq bir şəkildə yerləşdirilmişdir və ayaqla döndürərək işləyir. Bu nəhəng musiqi alətindən çıxan gözəl səsi, Franklinin həyat yoldaşı "Mələklərin Musiqisi" olaraq adlandırmışdır.

## Musiqi əsərləri
*Wolfgang Amadeus Mozart*, *Padre Martini*, *Johann Adolph Hasse*, *Baldassare Galuppi*, *Johann Sebastian Bach*, *Ludwig van Beethoven*, *Gaetano Donizetti*, *Johann Strauss*, *Niccolò Jommelli* və 100-dən çox digər şəxslər şüşə armonika üçün musiqi bəstələmişdir. Wolfgang Amadeus Mozart 1791-ci ildə *K.617* və *K.356* *(K.617a)* adlı bəstəsini şüşə armonika ilə bəstələmişdir. Ludwig van Beethoven 1814-cü ildə *Leonore Prohaska* melodramında bu alətdən istifadə etmişdir. Gaetano Donizetti də 1829-cu ildə Amelia'nın *"Par che mi dica ancora"* ariyası müşayiətində nümayiş etdirilən *"II castello di Kenilworth"* melodramında bu alətdən istifadə etmişdir.

## Təhlükələri
Bu alət barmaqları islatdıqdan və ya nəmləndirdikdən sonra ifa olunur. İnsan beyni 4000 hertz altındakı səsləri qəbul edə bilməz, bu alət isə 1000–4000 hertz arasındakı səsləri çıxarır. Beyin 1000–4000 hertz arasındakı səsləri qəbul edə bilmədiyindən, eşitmə problemləri meydana gələr. Sağ və sol qulaq arasında "lay/mərhələ fərqliliyinə" gətirib çıxarar. Bu səbəbdən armonikanın ruhi vəziyyəti yaxşı olmayan kəslər tərəfindən ifa olunması və dinlənilməsi qadağan olunmuşdur. Dinləyərkən beyniniz aləti vizual və hissiyyat olaraq qəbul etsə belə bir boşluğa düşərsiniz. Bundan əlavə, şüşələrin üzərindəki notlar tərkibində güllə olan boya ilə boyanmışdır. Məhz bu səbəbdən Beethovenin ölümünə səbəb olan güllə zəhərlənməsinin səbəbi də armonika olaraq göstərilmişdir. Zamanımızda məşhurluğunu itirməsinin səbəbi isə konsert salonlarında yetəri qədər səs çıxarmamasıdır.

## Xarici keçidlər
* qadağan olunan alət — şüşə armonika
Mizeri (film, 1990)

***Mizeri*** () — amerikalı rejissor Rob Raynerin Stiven Kinqin eyniadlı romanı əsasında 1990-ci ildə çəkdiyi film. Filmdə Pol Şeldonı Ceyms Kaan, Enni Uilksi isə Keti Beyts canlandırır. Filmin büdcəsi 20 milyon dollardır. Filmdən təxminən 61 milyon dollar gəlir əldə edilmişdir.
Ebrima Sohna

**Ebrima Sohna** (14 dekabr 1988-ci ildə anadan olub) — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Keşlə klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən Qambiyalı professional futbolçu.
Zəxireyi-Nizamşahi

**Zəxireyi-Nizamşahi** — XII əsr alimi Rüstəm Cürcaninin *"Zəxireyi-Nizamşahi"* əsəri tibbə, farmakologiyaya aiddir. XIII əsrdə köçürüldüyü ehtimal olunur. Əlyazma 487 vərəqdən ibarətdir. Gözəl, narın nəstəliq xətti ilə, qara mürəkkəblə köçürülüb. Əlyazmanın 1-ci səhifəsi qızıl suyu və naxışlarla bəzədilmişdir. AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunan bu əlyazma da, haqqında məlumat verilmiş digər 2 əlyazma ilə birgə 2005-ci ildə YUNESKO-nun"Dünyanın Yaddaşı" Proqramının reyestrinə daxil edilmişdir. Rüstəm Cürcaninin "Zəxireyi-Nizamşahi" əsərinin əlyazması ona görə unikaldır ki, AMEA-nın Əlyazmalar İnstitutundan başqa dünyanın heç bir yerində əsərin nüsxəsi yoxdur. Əlyazmanın bütün mətni qızıl suyu ilə çəkilmiş çərçivə ilə çərçivələnib.

## Ədəbiyyat
"Azərbaycan Multidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı
Dəmir qazan

***Dəmir qazan*** filmi rejissor Kənan MM tərəfindən 2017-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Azərbaycanda çəkilən ilk absurd komediyadır. Film Azəri Prodakşnda istehsal edilmişdir. Əsas rolları Pərvin Abıyeva, Elsevər Mehdizadə, Nofəl Şahlaroğlu, Vüsal Hacı Qədir ifa edirlər.

## Məzmun
Dəmir və Qazan dostdurlar. Dəmir universitetdən qovulmuş kimya müəllimidir. Qazan isə qəssabdır və öz kiçik qəssabxanası var. Dəmir mafiya başçısına bahalı maddə söz verir və söz verdiyi vaxta maddəni təhvil verə bilmir. Dəmiri mafiya adamları incidir və buna görə də o dostu Qazandan kömək istəyir. Necəsə işə polis əməkdaşları qarışır. Polisin çantası ilə Dəmirin çantası dəyişik düşür. Dəmir vəziyyətdən çıxmaq istədikcə vəziyyət daha çox pisləşir. Sevda adında polis xanımın köməkliyi ilə dostlar vəziyyətdən çıxırlar.

## Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Kənan MM
Ssenarist: Ruslan Hüseynov, Elsevər Mehdizadə, Azər Səlimli
Operator: Emin Hüseynov
Prodüser: Rafael Bağıroğlu
Rəssam:	Aygün Mahmudova

## Rollarda
Pərvin Abıyeva — Leytenant Sevda Abıyeva 
Elsevər Mehdizadə — Qazan 
Nofəl Şahlaroğlu — Dəmir  Vüsal Hacı Qədir — Mətləb
Nərgiz Əliyeva — Qırqovul
Mətləb Səfərli — rəis Cahangirov
Rauf Şahsuvarov — Mətləbin adamı 
Ramin Şıxəliyev — Qalxan  Nadir Məmmədov — polis 
Həsrət Həsrətov — Leytenant Şərbətov 
Azər Səlimli — Mətləbin adamı Cavanşir Məhərrəmov — Mətləbin adamı 
Kənan MM — Sevdanın sevgilisi
Rafael Bağıroğlu — Taksi 
Elməddin Novruzov — Mətləbin adamı 
Sonaxanım Əliyeva — Qaçış verən qız

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2017-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## Xarici keçidlər
Güney Qışlaq qəbiristanlığı

**Güney Qışlaq qəbiristanlığı** — Şahbuz rayonunun Güney Qışlaq kəndinin girəcəyində yolun kənarında arxeologi abidə.

Qəbiristanlıqda XX əsrin 50–60-cı illərinədək dəfn mərasimləri aparılmışdır. Qəbirlərin bir qisminin baş daşları düşmüşdür. Qəbirlərin ətrafı kiçik həcmli daşlarla əhatə edilmiş, bəzən isə onların üzərində daşlar təpə şəklində toplanmışdır. Qəbirlərdən bir neçəsinin ətrafı dairəvi formada irihəcmli daşlarla əhatələnmişdir. Baş daşlarının üzərində ərəb əlifbası ilə kitabə, o cümlədən tarixlər yazılmışdır. Baş daşlarının üzərində hicri 1121, 1372 və s. tarixlər qeyd edilmişdir. Onların çoxusunun üzəri qalın torpaqla örtüldüyündən kitabələri və tarixləri müəyyənləşdirmək çətinlik törədir. Baş daşlarının üzərindəki kitabələrə əsaslanaraq Nekrapolu XVII–XX əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Fraksion kristallaşma

**Fraksion kristallaşma** — maqmada kristallaşan mineralların qravitasion çökməsi qalıq mayenin sıxılıb çıxarılması və başqa proseslər nəticəsində maqmatik ərinti və ya məhlul ilə bərk faza arasındakı qarşılıqlı təsirin kəsilməsi. Fraksion kristallaşma diferensial kristallaşma şəklində baş verir. Bu proses təbii ərintilərin (maqmanın) diferensiasiyasının əsas yollarından biridir.

## Həmçinin bax
* Qravitasion çöküntülər

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679
Kalium asetat

### Kaliumasetat
Tibb təcrübəsində əksər hallarda karbon turşularının duzları tətbiq edilir. Adətən, üzvi turşuların duzları asan hidrolizə uğrayır və bir çox hallarda məhlulları qələvi reaksiyalı olur. Oksikarbon turşularının turşuluq xassəsi daha qüvvətlidir, bu xassə α-oksiturşularda özünü xüsusilə göstərir. Tibbdə oksikarbon turşularının duzları (kalsium, dəmir, mis, natrium və s.) tətbiq edilir.

Kaliumasetat — CH3COOK

Preparatı almaq üçün asetat turşusu (sirkə turşusu) və kalium-hidrokarbonat məhlularını qarışdırıb buxarlandırırlar:
CH3COOH + KHCO3 → CH3COOK + CO2 + H2O

### Fiziki-kimyəvi xassələri
Kalium-asetat ağ tozdur, iysiz və ya zəif sirkə turşu iylidir, azacıq şor dadlıdır. Hiqroskopikdir, havada mayeləşir. Suda və spirtdə asan həll olur, məhlulları qələvi reaksiyalıdır.

### Tətbiqi
Preparat kalium ionlarının mənbəyi kimi orqanizmdə kaliumun azlığında (hipokalemiya) 10–15%-li məhlullar şəklində daxilə qəbul olunur.

### İstinadlar
* http://molbiol.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82_(Potassium_Acetate)
* https://www.piluli.kharkov.ua/drugs/drug/913/
* https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium_acetate#section=Top
Aslan bacanaq

***Aslan Bacanaq*** filmi rejissor Zəki Alasya tərəfindən 1977-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Komediya,
macəra, döyüş, musiqili film "Ərmanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Zəki Alasya, Mətin Ağpınar, Gölgən Bəngü, Cavad Qurtuluş, Pərran Qutman ifa edirlər.

## Məzmun
Məhəlləyə təzə köçən avtobus sürücüsü Səlim, yaşadığı yerin qoçusu Həlimin bacısını sevməyə başlayır. Bunun fonunda hadisələr maraqlı şəkildə cərəyan edir.

## Film haqqında
* Film aktyor, rejissor Zəki Alasyanın quruluşçu rejissor kimi filmdə ilk işidir.

## Filmin heyəti
: **Ssenari müəllifi:** Ömür Buqay
: **Quruluşçu rejissor:** Zəki Alasya
: **Quruluşçu operator:** Qaya Ərərəz
: **Quruluşçu rəssam:** İsmayıl Qalxan
: **Montaj:** Mahmud Köhnəci, Kazım Çaxırman
: **Rəng korreksiyası:** Türkər Vətən
: **İşıq servisi:** İbrahim Sabuncu
: **Rejissor asistenti:** Nurhan Soydaş
: **Operator asistenti:** Ərdoğan Ərərəz
: **İkinci rejissor:** Yaşar Sərinər
: **Səs operatoru:** Nəcib Sarıcıoğlu

## Rollarda
Zəki Alasya — Səlim 
Mətin Ağpınar — Həlim  Gölgən Bəngü — Zeynəb 
İhsan Yücə — Satıcı Kərim  Cavad Qurtuluş — Bərbər Seyfi Sami Həzinsəs — Bərbər köməkçisi Nəcdət 
Atilla Pəkdəmir — Müavin Nəzmi 
Haqqı Qvanç — Məhəllədə qalan 
Tuncər Nəcmioğlu — Çayxana sahibi Davud 
İbrahim Uğurlu — Qumar oynayan 
Kamal İsgəndər — Müavin Öggəş 
Ərəb Cəlal — Məhəllədə qalan 
Nübar Tərziyan — Həkim Hrant 
Bakı Tamər — Polis 
İbrahim Sabuncu — Qumar paylayan 
Abdi Algül — Neylon İsmayıl 
Nərmin Özsəs — Məhəllədə qalan
Kənan Qaragöz — Topal Hüseyn 
Firuddin Çölgəçən — Məhəllədə qalan  Can Qoluqısa — Məhəllədə qalan 
Səlçuq Uluərgüvən — Fevzi
İhsan Bayraqdar — Dolmuşdaki sərnişin
Əli Gənçli — Rəssam 
Aytən Qoçaq — Dayanacaqdakı sərnişin
Turgut Boralı — Raib əmi 
Yaşar Güclü — Məhəllədə qalan

## Filmi səsləndirənlər
Zafər Önən 
Rza Pekkutsal 
Ayşin Atav 
Ərol Kəsgin 
Timuçin Caymaz 
Səid Ərgənç 
Səlim Naşid
Sacide Kəsgin
Qəzənfər Özcan
Ayton Sərd
Ərxan Abir

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Türkiyə filmlərinin siyahısı 1977-ci ilin Türkiyə filmləri 1970-ci illərin Türkiyə filmləri
Həbib Rzayev

**Rzayev Həbib Allahverdioğlu** () — Naxçıvan MSSR-in Baş prokuroru, ədliyyə general-mayoru.

## Həyatı
Həbib Rzayev 26 dekabr 1923-cü il tarixində Nehrəm kəndində anadan olmuşdur. 1942-ci ildə Orconikidze (indiki Vladiqafqaz) Səhra komandirləri kursunu, 1944-cü ildə Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunu, 1947-ci ildə Bakı hüquq məktəbini, 1954-cü ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirmişdir. İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısıdır.

Həbib Rzayev 12 avqust 1997-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Həbib Rzayev 1961–1969-cu illərdə Noraşen rayonu prokuroru, 1970–1975-ci illərdə Kürdəmir rayon prokuroru, 1975–1980-ci illərdə Naxçıvan MSSR Baş prokuroru vəzifələrində çalışmışdır.

## Mükafatları
Vətən müharibəsi ordeni və medallarla, SSRİ-nin əlaçı hüquqşünası döş nişanı ilə təltif olunmuşdur.

## Mənbə
* Naxçıvan Ensiklopediyası (Bakı–2002)
* 

### İstinadlar
Şorsu yaşayış yeri

**Şorsu yaşayış yeri** — Naxçıvançayın sol sahilində, Sirab kəndinin cənub-qərbindəki təpə üzərində qeydə alınmışdır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 15-20 sm-dir. 2014-cü ildə V.Baxşəliyevin rəhbərliyi ilə 10x10 metrlik sahədə arxeoloji qazıntı aparılarkən düzbucaqlı tikili qalıqları, saxsı nümunələri və az miqdarda obsidian və çaxmaqdaşından hazırlanmış alətlər aşkar edilmişdir. Əsasən saman qarışıqlı gildən hazırlanan keramika məmulatı qırmızı, bəzən də qəhvəyi rəngdə bişirilmişdir. Onlar silindirik və qıfşəkilli boğaza malik olan küpələr, konusvari və silindirik-konusvari kasalarla təmsil olunur. Qabların bəzisinin ağzının altı cərgəli şəkildə dairələrlə deşilmişdir.

## İstinadlar
Dario Frederiko da Silva

**Dario Frederiko da Silva** (11 sentyabr 1991-ci ildə anadan olub) — **Dario** və ya **Dario Jr** kimi də tanınan, Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Neftçi klubunda hücumçu kimi çıxış edən Braziliyalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
2014-cü ilin iyul ayında Dario Sequnda Liqa təmsilçilərindən olan *Trofense* klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır. Bir il sonra o, Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Kəpəz klubuna transfer olmuşdur. 26 yanvar 2018-ci ildə Dario yenidən Kəpəzə qayıtmış və klub ilə bir illik müqavilə imzalamışdır.

11 iyun 2018-ci ildə Dario Neftçi klubu ilə bir illik müqavilə imzalamışdır.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
Ross adası (Şpitsbergen)

**Ross** () — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan qayalıqdan təşkil olunmuş adalardan biri. Sjuoyane adaları qrupuna daxildir. Şimal-Şərq Torpağından şimalda yerləşir. Barens dənizi akvatoriyasına daxildir.

## Coğrafiyası
Şimal qütbü ilə ada arasında 1024,3&nbsp;km, Lonqyirbyuen arasında 350&nbsp;km, Şimal-Şərq Torpağı arasında məsafə isə 50&nbsp;km-dir.

Vesle Tavleoya adasından .imal-qərbdə yereləşir. Adanın ən ucqar şimal nöqtəsi 80° 49′ 44.41″ş.e ərazisində yerləşir və həm Şpitsbergen həm də Noerveçin ən ucqar nöqtəsidir. Bəzən bu nöqtəni Avropanın ən ucqar nöqtəsi hesab edirlər. Ancaq bu o zaman mümkün ola bilər ki, Frans-İosif Torpağı hesaba alınmasın. belə ki, Rudolf adasında yerləşən Fliqeli burnu  81° 48′ 24″ ş. e yerləəşir.

Adaya çatmış gəmilər artıq buradan şərqə doğru buz örtüyü səbəbindən hərəkət etməkdə çətinlik çəkirlər. Amma Şpitsbergenin cənub-şərqdə yerləşən adalarına nisbətdə bu adaya Qolfstrim cərəyanının təsiri daha yüksəkdir.

Ada yaşıllığa bürünmüşdür. Burada bitən Cochleraria groenlandica bitkisi Kiçik qaqarkaların təbii gübrələrindən bəhrələnərək yayılır. Adada görünən tək məməli ağ ayıdır. Onlar əsasən qış ayları adadaya qışlamaq məqədi ilə gəlirlər

## Tarixi
Ada tanınmış hərbi ingilis dənizçisi, Kral Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü Ceyms Rossun (1800-1862) şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1827-ci ildə Vilyam Parri ilə birlikdə Şimal qütbünə getmək istəsələrdə Tusenoyane adaları və Ross adası yaxınlığında buzların gəmini sıxışdırması bəbəbindən geri dönməli olmuşlar. bununla belə bu ekspedisiya irəliləmə məsələsində bir rekorda imza atmışdı. Sjuoyane adaları ilk dəfə 1618-cı ildə balina ovçuları tərəfindən kəşf edilsə də adalar xəritəyə 1663-cü ildə  Hendrik Donsker tərəfindən () salınmışdır. Sonradan adalar Piter Qus (), Kornelis Jil () və Otqer Rep (). kimi kartoqpafların xəritələrində əks olunmuşdur.
## İstinadlar
İrlandiya Respublikaçı Birliyi

**İrlandiya Respublikaçı Birliyi**-1858-1924 illəri arasında demokratik İrlandiya Respublikasının qurulması üçün yaradılmış gizli təşkilat.
## Yaranma səbəbi
## İştirak etdikləri üsyanlar
## Başçıları
 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
## Mənbələr
Aylton Ferreyra Silva

**Aylton Ferreyra Silva** () — **Aylton** kimi də tanınan, Braziliyalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Aylton futbolçu karyerasına Braziliyanın *Fluminense* klubunda start vermişdir. O, 2015-ci ilin iyun ayında Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Neftçi Bakı klubuna bir mövsümlük icarəyə verilmişdir. Həmin mövsümün sonunda Aylton Primeyra Liqa təmsilçilərindən olan *Eştoril* klubuna icarəyə verilmişdir.

2017-ci ilin iyul ayında Aylton Ştutqart klubu ilə dörd illik müqavilə imzalamışdır. Transferdən *Eştoril Praya* klubu €1 milyona yaxın pul əldə etmişdir.

25 yanvar 2018-ci ildə Aylton mövsüm sonuna qədər *Eştoril Praya* klubuna icarəyə verilmişdir.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ayı adası (Şpitsbergen)

**Ayı adası** () — Barens dənizinin qərbində, Şpitsbergen arxipelaqından cənubda yerləşən ada. Norveçə məxsus olsa da krallıq tərkibində xüsusi statusa sahibdir.

## Kəşfi
Ayı adası 10 iyun 1596-cı ildə holland dənizçiləri Villem Barens və Yakov van Hemskerk tərəfindən kəşf edilmişdir. Ada ətrafı sularda Balina ovunu Şimali Qrenlandiya şirkəti həyata keçirirdi.

## Toponim
Adanı ilk kəşf edənlər ada sahillərində üzən çoxlu ağ ayı müşahidə edirlər. Ayılardan biri hollandların qayığına daxil olmağa cəhd belə göstərmişdir. Buna qədər hollandlar ağ ayı görmıəmişdilər. Adanın adıda bundan götürülmüşdür.

## Yerləşməsi
Ayı adası Qərbi Şpisbergen ilə Nordkap burnu arasında yerləşən dəniz yolun üzərindədir. sahəsi 180 km²-dir.

## Lanşaft
Şimali düzəndir və çoxlu sayda gölə sahibdir. Cənubu isə yüksək bir platodur. Maksimal hündürlüyü 536 metrdir. Tundra iqliminə malikdir və tundra bitkiləri yayılmışdır.

## Tarixi
16 fevral 1924-cü ildə Norveçdəki SSRİ səfiri Norveçin Xariçi işlər Nazirtinə göndərdiyi notada Sovetlər birliyinin Ayı adasının Norveçə məxsus olmasını tanıyacağını bildirmişdir.

12 noyabr 1944-cü ildə SSRİ xalq xarici işlər komissarı Vyaçeslav Molotov və Norveçin Xariçi İşlər Naziri Tyurqve Li arasındakı görüşdə SSRİ tərəfi 1920-ci ildə imzalanmış Şpitsbergen Traktatına yenidən baxmağı tələb edərək Şpitsbergen üzərində Kondominyumun tətbiqi və Ayı adasının SSRİ ərazisi olaraq təstiqlənməsini istəmişdir. Norveç 9 aprel 1945-ci ildə Şpitsbergen arxipelaqının Norveç və SSRİ tərəfindən birgə müdafiə olunması kompramisinə getmişdir. SSRİ rəhbərliyi bununla bağlı bir şey bildirməmiş və məsələ bundan sonra müzakirə belə edilməmişdir.

2009-cu ildə "Petrozavodsk" gəmisi saya oturmuşdur. Bu zaman yanacaq və kimyavi sızıntı baş vermişdir.

## İqtisadiyyat
Ada iqtisadiyyatının əsasını balıqçılıq təşkil edir.

## İncəsənətdə
* Ayı adası romanı () — Alister Maklinin romanı, 1971-ci ildə dərc olunmuşdur.
* Ayı adası filmi () — 1979-cu ildə rejissor Don Şarp tərəfindən çəkilmiş britaniya-kanada istehsalı olan film.

## Şəkillər

Fayl:Ile aux ours.jpg|Kirlənmiş sahil ərazisi.
Fayl:Uria lomvia 2.jpg|Ayı adasındakı qaya.
Fayl:Bear-island pho.jpg|Sahil.


## İstinadlar
Frederik Ananu

**Kanqni Frederik Ananu** (20 sentyabr 1997-ci ildə anadan olub) — 2. Bundesliqa təmsilçilərindən olan *İnqolştadt 04* klubunda müdafiənin mərkəzi cinahında çıxış edən Almaniyalı peşəkar futbolçu.

## Klub karyerası
Ananu *Köln* klubunun gənclər akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir və 2016-cı ilin yay ayında Niderlandın *Roda* klubuna transfer olmuşdur.

## Milli karyerası
Ananu Almaniyada anadan olmuşdur. Valideynləri isə Toqo vətəndaşlarıdır. O, 2016-cı ildə Almaniya U-19 və U-20 millilərinə dəvət almışdır.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Profile  - Roda JC
* Voetbal International profile
Dənizaşırı departament

**Dənizaşırı departament** () — Fransanın dənizaşırı ərazilərədə yerləşən torpaqları ifadə edən termin. Sözügedən ərazilər, əvvəllər Fransanın müstəmləkələri olub, İkinci Dünya müharibəsindən sonra ölkənin departamentlərinə çevirilmişdir. Avropa qitəsində, Fransaya tabe olan Korsika adası dənizaşırı departament statusunda sayılmır.

## Dənizaşırı departamentlər

Dənizaşırı departamentlər eyni zamanda Avropa Birliyinin bir parçası hesab olunur. Pul vahidləri avrodur. Buna baxmayaraq, dənizaşırı bölgələri şengen razılaşmasına daxil deyildir. Avropa Parlamentində üç millət vəkili ilə təmsil olunmaqdadırlar.

## Xarici keçidlər
*  Fransa Dənizaşırı Bölgələr Nazirliyinin rəsmi saytı
*  past and current developments of France's overseas administrative divisions like collectivités d'outre-mer
Hababam sinifi (film, 1974)

**Hababam sinifi** () — rejissor Ərtəm Əyilməz tərəfindən 1975-ci ildə ekranlaşdırılmış film. Komediya və musiqili film janrlarında olan film "Arzufilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rollarda Kamal Sunal, Münir Özqul, Tarık Akan, Xalid Ağcatəpə, Ədilə Naşit çıxış edirlər.

## Məzmun
Özəl liseyə yeni gələn müdir müavini və tarix müəllimi Mahmud bəy (Keçəl Mahmud) bir neçə il sinifdə qalan 6 A (Hababam sinifi) sinfinə nizam intizam qaydaları öyrədir. Ancaq şagirdlərin dəcəlləyinə görə çoxlu problemlər yaşanır. Bunun fonunda hadisələr maraqlı şəkildə cərəyan edir.

## Film haqqında
* Ərtəm Əyilməz Rüfət İlqazın 1957-ci ildə yazdığı əsəri ekranlaşdırmışdır.
* 1973-cu ildə film üçün aktyorlar axtarılmışdır.
* Filmdə Zəki Alasya və Mətin Ağpınar da rol alacaqdı. Daha sonra rejissorla anlaşılmazlıqlar oldu və aktyorlar filmdə rol almadılar. Daha sonra Ərtəm Əyilməz, film üçün aktyorlar axtarmağa başladı. Bunun üçün hər yerə afişalar vuruldu. Nəhayət aktyorlar tapıldı və 1974-cü ildə çəkilişlər başladı. 1975-ci il aprelin 1-də film nümayiş etdirildi. Əvvəlcə filmin yalnız oxucular tərəfindən izlənilməsi nəzərdə tutulurdu. Film dövrünün izlənmə dərəcəsindən yuxarı çıxdı və rekord qırdı. Film iyirmi səkkiz həftə baxıldı.

## Filmin heyəti
:**Quruluşçu rejissor:** Ərtəm Əyilməz
:**Əsərin müəllifi:** Rüfət İlqaz
:**Ssenari müəllifi:** Ömür Buqay
:**Quruluşçu operator:** Hüseyn Özşahin
:**Prodüserlər:** Ərtəm Əyilməz, Nahid Ataman
:**Quruluşçu rəssam:** İsmayıl Qalxan
:**Bəstəkar:** Məlih Kübar
:**Səs rejissoru:** Nəcib Sarıcıoğlu
:**Neqativ montaj:** Kazım Çaxırman
:**Rejissor asistenti:** Orxan Topçuoğlu
:**Rəng korreksiyası:** Türkər Vətən 
:**İşıq:** Yusif Tümən

## Rollarda
:Münir Özqul — Keçəl Mahmud 
:Kamal Sunal — İnək Şaban 
:Tarık Akan — Bəy Fərid 
:Xalid Ağcatəpə — Gödük Nəcmi 
:Ədilə Naşit — Hafizə ana 
:Məhərrəm Gürsəs — Məhərrəm Gür 
:Firuddin Şavlı — Domdom Əli 
:Sıdqı Ağcatəpə — Paşa Nuri 
:Cəm Gürdap — Tulum Xeyri 
:Aqil Öztuna — Aqil müəllim 
:Kamal Ərgüvənc — Kamal müəllim 
:Ərgin Orbey — Hüseyn Şəvki Topuz 
:Əhməd Arıman — İsmayıl
:Ərtoğrul Bilda — Biologiya müəllimi Nəcmi
:Tələt Dumanlı — Kürd Sıdqı
:Xeyri Qarabəy — Rza müəllim
:Çingiz Nəzir — Bozum Cahid
:Bülənd İğdiroğlu — Qələm Şakir
:Haqqı Qaradayı — Veysəl
:Əkrəm Dümər — Həkim Bəkir
:Bilgə Zobu — Fiziki tərbiyə müəllimi
:Dilavər Gür — Dilaver
:Səlim Naşid — Səlim
:Tuncay Ağca — Ayaqsız
:Qəzənfər Şənər — Kikirik
:Ərcan Gəzmiş — Postal Rza
:Bülent Onaran — Rəcəb
Ağ adası (Şpitsbergen)

**Ağ adası** () — Şpitsbergen arxipelaqının şimal-şərqində yerləşən, yaşayışı olmayaq ada. Arxipelaqın sahəsinə görə 5-ci adasıdır. Sahəsi 682 km² təşkil edir. Üstəlik Norveçin ucqar şərq nöqtəsidir. Ondan 82 km şərqdə Rusiyaya məxsus olan Viktoriya adası yerləşir. Adada avtomatik meteoroloji stansiya fəaliyyət göstərir. Burada ancaq buzqıran gəmilərlə gəlmək mümkündür. Təyyarələrin uçuşuna isə qadağa qoyulmuşdur.

## Coğrafiyası
Ada buzlaq örtüyünə sahibdir. Onun qalınlığı 410 metrdirt. Buzdan azad olan üç bölgə vardır. Onun isə ümumi sahəni 20 km²-dir. geoloji baxımdan ada olduqca qədimdir. bununla belə o tam öyrənilməmişdir. Ada "Şimal-qərb Svalbard" qoruğu ərazisinə daxildir.

## Tarixi
Şpitsbergene daxil olan iri adadar arasında ən son kəşf edilmişdir. Hollad Kornelis Giles adanı 1707-ci ildə kəçf editmiş və "Giles Torpağı" olaraq adlandırmışdır. Qədim xəritələrdə onun adı belə də keçərlidir. ada müxtəlif forma və quruluşlarda təsvir edilirdi. Onun son olaraq forması peyk çəkillərinə əsasən müəyyən edilmişdir. adaya norveç adı isə Tromsedən olan Balin ovçusu Yohan Keldsen tərəfindən 1876-cı ildə verlmişdir.

Ada Solomon Andre tərəfindən Şimal qütbünə hava şarı ilə təşkil edilmiş 1897-ci il səyahəti zamanı ziyarət edilmişdir. Andrenin yoldaşları olan Nils Strindberq və Knutt Frenkel 14 iyulda Ağ adasından 300 km şimalda buz səthinə enməli olmuşlar. 6 oktyabrda isə onlar Andreeniest adlı adanın buzdan azad bölgəsinə eniş etmişlər. Onların taleyi 1930-cu ildə təşkil edilmiş Bratvaaqın ekspedisiyasına qədər müəmmalı qalır. Ekspedisiya zamanı Andreyə aid olan əşyalar aşkarlanır. Andre və onun yoldaşları böyük ehtimal ki, adaya gəldikdən bir neçə həftə sonra soyuqdan həlak olmuşlar. Onların şərəfinə adaa abidə ucaldılmışdır.

1930-cu ildə Sovet alimləri "Nikolay Knipiviç" və 1935-ci ildə "sadko" gəmilərində adada araşdırma işləri aparmışdır. Ekspedisiya üzvü olan Nikolay Zubovun sözlərinə görə ada iki dili çıxmaq şərti ilə bütünlüklə buzlaq örtüyü ilə örtülüdür. Ətrafında kiçik aysberqlər vardır.1930-cu ildə "Nikolay Knipiviç" gmisində təşkil edilən ekspedisiya adada Katabatik küləkləri müşahidə etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Article in Polish by Andrzej M. Kobos with many haunting pictures of the balloon expedition and the island of Kvitøya
Ayaşlı Nişançı İsmayıl Paşa

**Ayaşlı Nişançı İsmayıl Paşa** (ö. may 1690) — II Süleyman dövründə ümumilikdə 3 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

## Həyatı
1621-ci ildə Ankaranın Ayaş qəzasında dünyaya gəlmişdir. Nişançı vəzir olduğu üçün Nişançı ləqəbi ilə anılmışdır. Ailəsi və saraya necə alındığı barədə məlumat yoxdur.

Əndərunda təhsil aldıqdan sonra müxtəlif vəzifələrdə xidmət etdi. Çuxadar vəzifəsində ikən 25 may 1668-ci ildə Rumeli bəylərbəyi olan İsmayıl Paşa 15 mart 1678-ci ildə Nişançı Abdi Paşanın yerinə nişançı vəzir təyin edildi və illərlə bu vəzifədə qaldı. 1687-ci ilin oktyabrında bir həftəliyinə İstanbul naibi oldu. Bunun ardından Sultan Mehmedin taxtdan endirilişi və II Süleymanın cülusu hadisələrində iştirak etdi. 1687-ci ilin noyabrında beşinci vəzirliyə gətirildi.

2 mart 1688-ci ildə yeniçəri ağası Harputlu Süleyman ağanın üsyançılardan Əhməd Çavuşu öldürməsi ilə başlayan hadisələr əsnasında Abxaz Siyavuş Paşa sədarətdən alındı və yeni sədrəzəm təyin edilən Yozqatlı Mustafa Paşanın paytaxta gəlişinədək İsmayıl Paşa sədarət naibi seçildi. Ancaq üsyançıların tələbi ilə elə həmin gün sədrəzəm elan edilən İsmayıl Paşa üsyançı dəstələri zərərsizləşdirərək 4 aydır davam edən iğtişaşlara son qoydu. 61 gün davam edən sədrəzəmliyi əsnasında Rumeli və Anadoludakı üsyançıların aradan qaldırılması və maliyyə vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə məşğul oldu. Avstriya cəbhəsində ard-arda gələn məğlubiyyət xəbərləri səbəbilə vaxtilə üsyançı olan Osman Paşanı sərdar təyin etməsi, İsmayıl Paşanın sədarətdən alınması ilə nəticələndi.

Ətrafındakıların təkidiylə sədrəzəm olmaq istəyən Osman Paşayla mübarizə apararkən, paytaxtda olan düşmənləri padşah lələsi Ərəbzadə Əbdülvəhab Əfəndi, Darüssəadə ağası Mustafa ağa və şeyxülislam Dabbaqzadə Mehmed Əfəndinin müdaxiləsi ilə haqsız yerə qan tökdüyü bəhanə edilərək sədarətdən alındı (2 may 1688).

İsmayıl Paşa vəzifədən alındıqdan sonra Anadolu hasarı yaxınlığındakı köşkündə bir neçə gün həbs edildi. 13 may 1688-ci ildə Rodos adasına sürgün edildi. Sürgündə ikən vaxtilə Abxaz Siyavuş Paşanın evindən əldə etdiyi mal-dövləti geri istəsələr də, bu məbləği ödəməmiş, bu səbəblə 1690-cı ilin mayında edam edilmişdir. Kəsilən başı İstanbula göndərildi, bədəni isə Rodosa dəfn edildi.

## Mənbə
* Hammer, GOR, VI; 
* Sicill-i Osmânî, I; 
* Danişmend, Kronoloji2, III; 
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/1; 
* Bekir Kütükoğlu, “Süleyman II.”, İA, XI; 
* Münir Aktepe, “İsmāǾīl Paѕћa, Niѕћanғјi”, EI² (İng.), IV.
Bas Ter

**Bas Ter** () — Qvadelupa (Kiçik Antil adaları) adasında şəhər, Qvadelupanın inzibati mərkəzi. Sufrier vulkanının ətəyində yerləşir. Əhalisi 12 100 nəfərdir (2008). Dəniz limanı yoxdur. Ancaq dərinsulu lövbər dayanacağı mövcuddur. Şəhərdə şəkər istehsalı üstünlük təşkil edir. Ərazidən şəkər xam malı, banan, qəhvə, kakao və vanil daşınır.

Şəhərin tanınmış insanlarından biri  — fransız hərbiçisi və bəstəkarı, dirijor, skripkaçı Bolon de Sen-Jorjdur.

## Adlandırılması
«Basse-Terre» sözü fransız dilindən "düzənlik" kimi tələffüz olunur. XVII əsrdə bu ərazi dənizçilərin küləkdən qorunma məkanı hesab olunurdu.
* 1650—1794: Fort Uel ()
* 1794, 1810—1814, 1815—1816: Fort Metild ().
* 30 mart 1803—1810, 1816—1960: Fort Pişpans ().
* 1960—1989: Fort Sen-Şarl ().
* 1989 — Fort Lui-Delqres ()
* 1643 — Bas Ter  ()

## Tarixi
Ərazidə ilk hindulu yaşayış məskənlərinin tarixi e.ə. 2 300 ilə aiddir. Müasir şəhərin əsası 1643-cü ildə qoyulmuş.  XVIII əsrə qədər Bas Ter Qvadelupanın ticarət mərkəzi hesab olunurdu. Daha sonra isə qonşu Qrand-Ter adasında yerləşən Puan-a-Pitr oldu. 1979-cu ildə baş vermiş tufan nəticəsində liman dağılmış və bu onun sonradan daha müasir yenilənməsi ilə nəticələndi. Adada 1994-1995-ci illərdə baş vermiş quraqlıq nəticəsində banan yığımı kəskin azalmış.
## İstinadlar