Qriqoris

**Müqəddəs Qriqoris** (, ) — ənənəvi olaraq Alban Həvari Kilsəsinin katolikoslarından biri qəbul edilən, Parfiya mənşəli din xadimi. Erməni Həvari Kilsəsinin müqəddəsi sayılır.

## Həyatı
Qriqoris IV əsrin əvvəllərində, indiki Kayseridə — o zamanlar *Caesaria Mazaca* adlanan şəhərdə doğulmuşdu. Babası Müqəddəs I Qriqori, atası Müqəddəs I Vrtanes və qardaşı Müqəddəs I Husik Erməni Qriqorian Kilsəsi katolikosu olmuşdular. Əslən parfiyalı idi. Bir ənəyə görə babası Qriqori tərəfindən, başqa bir ənənəyə görə isə əmisi Aristakes tərəfindən hələ 15 yaşında təqdis edilərək dini fəaliyyətə başlamışdı. O, Albaniya kralı Urnayr dövründə xidmət edən Albaniyanın ilk katolikosu olan Satalalı Tomasın varisi hesab olunur. Ənənəvi olaraq o, həm də Zəkəriyyə və Müqəddəs Pantaleonun qalıqlarını Tsri şəhərində (müasir Bərdə yaxınlığında) tikilmiş kilsəyə gətirməsi ilə tanınır. Mxitar Qoşun Alban salnaməsində onun adı Katolikos Lazardan sonra, 8-ci yerdə çəkilir.

## Ölümü

Favstos Buzandın yazdığına görə, Qriqoris bir müddət sonra xristianlığı Maskut çarı Sanesana təbliğ etmək üçün Məsqətə (indiki Azərbaycanın şimal-şərq bölgəsində və Xəzər dənizinin cənubi Dağıstan sahilində yerləşirdi) gedib (Movses Xorenliyə əsasən isə onun adı Sanatruk idi və III Trdatın qohumu olub Arşakilər nəslindən idi). Əfsanəyə görə Qriqoris Sanesanın oğullarını — Musa, Daniel və İlyas ilə birlikdə 387 davamçısını xristianlığa gətirəndən sonra Sanesanın əmri ilə Dərbənddən 37 kilometr cənubda indiki Nüğdi kəndi yaxınlığında hesab edilən Vatne bölgəsində atlı Maskut əsgərləri tərəfindən tapdalanaraq şəhid edilib. Lakin digər mənbələrə görə, bu hadisə Kür çayının düz sahilində, 334-cü ildə Paytakaranda baş verib. Mxitar Qoş Qriqorisin şəhadəti tarixi 348-ci il kimi təqdim edir. Yenə ənənəvi məlumata əsasən Qriqorisin xristianlığa gətirdiyi şəxslər də həmin ilin 20 avqustunda Sanesan tərəfindən şəhid edilib.

Qriqorisin cənazəsi Amaras monastırına aparılaraq şimal girişinin yaxınlığındakı naməlum qəbirdə basdırılıb. Movses Kalankatlının yazdıqlarına görə, 489-cu ildə Qafqaz Albaniyasının kralı III Mömin Vaçaqan Qriqorisin qalıqlarını taparaq Amaras monastırının içərisindəki qəbirdə basdırıb. Qriqorisin Nüğdidəki ölüm yeri kimi qəbul edilən yerdə isə naməlum bir tarixdə erməni kilsəsi ucaldılmışdır.

## Anım günləri
Erməni kilsəsi Qriqorisin anımını İsanın mövlud günündən əvvəlki 3-cü şənbə günü; İsanın dəyişdirilməsi bayramının 3-cü bazar günü Qriqorinin digər oğulları və nəvələri ilə birlikdə, eləcə də Xaçın Ucaldılması günündən sonrakı 5-ci bazar günündən sonrakı bazar ertəsi qeyd edir.

## Elmi mübahisələr
Bəzi alimlər, daha dəqiq desək, Zaza Aleksidze və Jan-Pyer Mahe Qriqorisin əfsanəsini uydurma hesab edərək, onun fəaliyyət ərazisini Quqarkla məhdudlaşdırırlar: "…tarixşünaslıq məlumatlarının yaxından tədqiqi bizi belə bir nəticəyə gətirməlidir ki, Qriqorisin heç vaxt Albaniyada dini təbliğ etməyib və ölkənin xristianlaşdırılmasında heç bir rol oynamayıb. Həqiqətən də müqəddəsin şəhadəti haqqında ilk yazılı məlumatı özündə əks etdirən Buzandaran onu Albaniyaya göndərilmiş yepiskop kimi deyil, "İberiya və Alban sərhəd bölgəsinin katolikosu" kimi qeyd edir" Aleksidze və Mahenin fikrincə bu əfsanə çox sonradan, 7-ci əsrdə erməni kilsənin katolikosu I Abraham (607–615) tərəfindən Alban kilsəsini tabe etmək üçün uydurulub. Erməni akademik Hranuş Xaratyan Aleksidze və Maheni həm Faustun, həm də Xorenatsinin sözlərini təhrif etməkdə ittiham edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*