open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müştərək Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığı

**Müştərək Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığı** (ing: Joint Special Operations Command, qısaca JSOC), ABŞ Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığına tabe olan və bütün dünyadakı terror hücrələrinin müəyyən edilməsi və məhv edilməsi ilə məşğul olan bölmədir.. 1980-ci ilin dekabr ayında yaradılan bölmənin qərargahı, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Şimali Karolina əyalətindəki Fort Bragg adlanan yerdə yerləşir. Komandanlığı Raymond A. Tomas tərəfindən həyata keçirilir.
Balase

**Balase** () — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Aryej. Kastiyon-an-Kuzeran kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Sen-Jiron.

INSEE kodu — 09034.

## Əhalisi
2008-ci il üçün kommunanın əhalisi 19 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 12 nəfər arasında (15-64 yaş) 7 nəfər iqtisadi fəal, 5 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 58,3%, 1999-cu ildə 54.5%). 7 aktiv adamdan 5 nəfər (3 kişi və 2 qadın), 2 nəfər işsiz (1 kişi və 1 qadın) idi. 5 hərəkətsiz 0 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 2 nəfər təqaüdçü, 3 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir..

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Sen-Pyer-d'Antremon (İzer)

**Sen-Pyer-d'Antremon** () — Fransa kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38446. Kommunanın 2006-cı il üçün əhalisi 567  nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 598 ilə 2047 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 470&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 90&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 28&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:600
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:503
  bar:1968 from:0 till:505
  bar:1975 from:0 till:440
  bar:1982 from:0 till:459
  bar:1990 from:0 till:443
  bar:1999 from:0 till:478


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Pyer-d'Antremon haqqında ümumi məlumat
Daşqura

**Daşqura** — Azərbaycanda keçmişdə yaylaqlarda quraşdırılan müvəqqəti yaşayış yeri

## Haqqında

Adətən, yarısı torpaq altında olmaqla və yapışdırıcı məhlul tətbiq etmədən sal qaya daşlarından düzəldirilirdi. Daşqura müxtəlif ölçüdə, hündürlüyü 2 m, eni 3–5 m-dək,döşəməsi torpaq olurdu; damı əsasən, meşə materialı ilə ölçülürlüdü. Evin ortasında, yaxud divar dibində ocaq yeri düzəldilirdi. İçərisinə işıq düşməsi üçün və tüstü çıxmaqdan ötrü tavanında açıq yer qoyulurdu.

## İstinadlar
Sinan Güler

**Sinan Güler** (; ) — türk peşəkar basketbolçusu, oyun qurucu və hücum edici müdafiəçi mövqeyində oynayır. Daryüşşafaka BK-nun və Türkiyə milli basketbol komandasının oyunçusu.

## Təhsili
Güler ​​2002–2004-cü illərdə Salt Lake City Community College komandası üçün kollec səviyyəsində oynamışdır. Daha sonra daha iki il Carroll Collegenin (Montana) şərəfini qorumuşdur.

## Peşəkar karyerası
Beşiktaş Basketbol Klubunun gənclər komandalarında oynadıqdan sonra Güler 2000–01 mövsümündə ​​peşəkar fəaliyyətinə başladı. ABŞ-da kollecdə oxuduqdan sonra Türkiyəyə qayıtdı və Daryüşşafaka klubuna qatıldı. 2008-ci ildə isə Anadolu Efes klubuna keçdi. 2009-cu ildə yeni klubu ilə "qızıl dubl" etdi. Türkiyə kubokunu qazandı və eyni zamanda Türkiyə çempionu oldu. 2009 və 2010-cu il mövsümlərində də Türkiyə Superkubokunun sahibi oldu.

2013-cü ildə komandanın kapitanı olduğu Qalatasaray klubuna keçdi. Qalatasaray klubunda Avrokubok 2016-nın sahibi oldu. 3 İyul 2017 tarixində Güler ​​2 + 1 formatında başqa bir Türkiyənin klubu "Fənərbaxça" ilə müqavilə imzaladı.

## Milli karyerası
Güler ​​Türkiyə millisinə 2009-cu ildə qatıldı. O həm də komandanın kapitanı seçildi. Eurobasket 2009, 2010 Dünya Basketbol Çempionatı kimi turnirlərdə iştirak etdi və gümüş medal qazandı. Eurobasket 2011, Eurobasket 2013, Dünya Basketbol Çempionatı 2014, Eurobasket 2015, Eurobasket 2017, habelə Dünya Kuboku 2016 seçmə turnirlərində iştirak etmişdir.

## Statistika
Sinan Güler 2015–2016-cı il mövsümündə TBL-də 350-dən çox oyuna çıxmış və 2000 xal, 500 ötürmə və 500 ribaund etmişdir. Avrokubokda Beşiktaş ilə bir sezon oynamış ve 13 oyunda toplam 75 xal, 52 ribaund etmişdir. Avroliqada isə Efes Pilsen və Qalatasaray formalarıyla toplam 115 oyuna çıxmış və 469 xal, 198 ribaund,135 , 35 top çalma ve 15 blok etmişdir. Avropa və TBL-də hələ də oynamaqdadır.

## Şəxsi həyatı
Sinan Güler ​​Fənərbaxça basketbol klubunda oynayan və (1993-cü ildə) məşqçi işləyən keçmiş türk basketbolçu Necati Gülerin oğludur. Sinanın böyük bir qardaşı Muratxan da peşəkar basketbolçudur.

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Синана Гюлера  sinanguler.com 
* Синан Гюлер на сайте eurobasket.com
* Синан Гюлер на сайте euroleague.net
* Синан Гюлер на сайте fiba.com (архив)
* Гюлер на сайте fibaeurope.com
* Синан Гюлер на сайте tblstat.net

## İstinadlar
Börtə

**Börtə-Fücin, Börtə-Ücjin** () — Temuçinin baş hərəmi; Dey-Seçen (Day Noyon) və onun unqirat soyundan olan xanımı Çotanın qızı.

"Mongolların Gizli Tarixinə" əsasən əvvəlcə Temuçinin atası Yesugey, öz xanımının Öelunun mənsubu olduğu olxonut tayfasından gəlin almaq istəyib.Yolda onlar Dey-Seçenə rast gəliblər. Dey-Seçen onlara *"Mənim Bortə adlı gözəl bir qızım var, gedək onu sizə göstərim. Əgər bəyənsəniz qohum olarıq. Bir də ki, bu gecə yuxuda sizin nəslinizin bayrağını görmüşəm. Mənə elə gəlir ki, bu, yaxşı əlamətdir"* deyir və Temuçindın bir yaş böyük olan Börtə ilə əvlənməyi təklif edir. Yesugey qızı bəyənir, və oğlunu qoyub gedir. Yesugeyin ölümdən əvvəl son istəyini yerinə yetirmək üçün onun dostu və qohumu olan Munlik, Temuçini geri götürüb və bunu Yesugeyin oğlu üçün darıxması ilə izah edib.

Bir neçə il sonra tayciut əsarətindən xilas olduqdan sonra,Temuçin unqiratların düşərgəsini tapıb Börtə ilə evlənir. Börtənin anası Çotan, qızına qara samur dərisindən tikilmiş kürk cehiz vermişdi. Temuçin bu hədiyyəni götürüb, qardaşlarının müşayiəti ilə qüdrətli Toğrul xanın iqamətgahına getdi. Mərhum atası ilə qardaşlıq dövrlərini yadına saldı və xahiş etdi ki onu oğulluğa götürsün. Sonra xana qara samur dərisindən tikilmiş kürkü bağışladı.Toğrul xan gəncin bu hərəkətindən məmnun oldu və onu oğulluğa götürməyə razılıq verdi.

Bu addım Temuçinə xanımı Börtəni, Öelunun intiqamını almaq üçün onu qaçırmış merkitlərdən xilas etməyə kömək etdi. Bu "müharibədə" Temuçin kereitlərlə və Camuqa-Seçen ilə gücünü birləşdirib merkitləri qırdı,və xanımı Börtəni xilas etdi.

Temuçinin çoxsaylı hərbi səfərləri sırasında Börtə, onun digər xanımlarından fərqli olaraq, Monqolustanda, doğma torpaqlarda qalmağı və Otçigin-Temuginə Çingiz xanın şəxsi ailə yurdunu idarə etməkdə kömək etməyə üstünlük verirdi.

Börtə,Temuçinin dörd oğlu (Cuçi, Cığatay, Ögedey, Toluy) və beş qızının (Hocin-begi, Çeçeygen, Alagay-begi, Tumalun, Altalun) anası idi.

Onun ölümündən sonrakı adı isə Guan-hsien huanhou-"nurla bəxş edilmiş suveren" idi.

## İstinadlar
Qrand-Bassam

**Qrand-Bassam** — Kot-d'İvuarın cənub-şərqində, Abicanın şərqində yeləşən şəhər. Bura 1893-cü ildən 1896-cı ilə, idarənin sarı qızdırmadan sonra Binqervillə köçürüldüyü dövrə qədər Fransanın müstəmləkə paytaxtı idi. Qrand-Bassam Abicanın 1930-cu illərdən bəri böyüməsinə qədər əsas dəniz limanı olaraq qalırdı.

Şəhərin böyük bir bölgəsi onilliklər boyu tərk edildiyi üçün qəsəbədə bir kabus şəhər aurası var. 1896-cı ildə Fransa paytaxtı Binqervillə köçürüldü və 1930-cu illərdə faktiki olaraq dayandırılana qədər ticarət tədricən azaldı. 1960-cı ildə müstəqillik əldə edildikdən sonra qalan bütün inzibati idarələr Abican şəhərinə verildi və illərlə Qrand-Bassamda yalnız evsizlər məskunlaşdı. 1970-ci illərin sonlarından başlayaraq şəhər turistik yer və sənətkarlıq mərkəzi kimi canlanmağa başladı.

Qəsəbə Ebrie laqunu tərəfindən iki yerə bölünür: *Ancien Bassam* ("qədim Bassam") və *Nouveau Bassam* ("yeni Bassam"). Qədim Bassam Qvineya Körfəzi ilə üzbəüz yerləşən köhnə Fransız qəsəbəsidir. Bölgə həmçinin bəziləri bərpa edilmiş daha geniş kolonial binaların yerləşdiyi ərazidir. Rayon həmçinin bir kafedral və Fil Dişi Sahili Milli Geyim Muzeyinə sahibdir. Qədim Bassamla körpü ilə bağlanan yeni Bassam laqunun şimal tərəfində yerləşir. Bura Afrikalı xidmətçilərin məhəllələri ilə böyüyüb və indi şəhərin əsas ticarət mərkəzidir.

Şəhərdə Qrand-Bassam Roma Katolik Yeparxiyası yerləşir. Yeparxiyanın kafedral binası Qrand-Bassamdakı *Cathédrale Sacré Cœur-*dur.

Şəhər 2012-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

2016-cı ilin mart ayında qəsəbə 19 nəfərin ölümü ilə nəticələnən terror aktının hədəfi oldu.

2014-cü ildə Qrand-Bassamın əhalisi 84,028 nəfər idi.

## İstinadlar
Fətəli fəthi (roman)

**"Fətəli fəthi"** () — Azərbaycan yazıçısı Çingiz Hüseynovun tarixi mövzuda yazdığı roman.

## Ümumi məlumat
"Fətəli fəthi" romanının ilk variantı "Labüdlük" adı ilə povest kimi nəşr olunmuşdur. Müəllif əsər üzərində işləmiş, daha sonra onu roman kimi nəşr etdirmişdir. Roman əvvəlcə rus dilində yazılmış, sonra isə Azərbaycan dilində yenidən işlənilmişdir. Bu mənada "Fətəli fəthi" romanının iki variantı mövcuddur.
## Mövzu
"Fətəli fəthi" romanının mövzusu XIX əsr Azərbaycan tarixindən alınmışdır. Əsərin baş qəhrəmanı böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Mirzə Fətəli Axundovdur. Müəllif M.F.Axundovun timsalında Azərbaycanın Rusiya və İran imperiyaları arasında parçalanması tarixinə güzgü tutmuşdur.

## Janr
Müəllif "Fətəli fəthi" romanının janrını "tarixi fantaziya" kimi müəyyənləşdirmişdir. Çünki roman tarixi mövzuda qələmə alınsa da, burada yazıçı fantaziyasının elementləri çox güclüdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Фатальный Фатали. M.: Советский писатель, 1980, 464 стр.
* Fətəli Fəthi. Bakı: Yazıçı, 1988, 710 səh.
* Инга Фархатова. Характер и конфликт в романах Чингиза Гусейнова: Дис. на соиск. учен. степ. к.филол.н., Москва: 1994

## Xarici keçidlər

* Чингиз Гусейнов. Ежедневный информационный ресурс — «Azeri.ru — Азербайджанцы в России».
* "CHINGIZTEKA" — проект библиотеки Чингиза Гусейнова.
* Müdrikliyin Çingiz Hüseynov zirvəsi
Mozambik adası

**Mozambik adası** () — Mozambikin şimalında, Mozambik kanalı ilə Mossuril körfəzi arasında yerləşir və Nampula əyalətinə daxildir. 1898-ci ilə qədər Portuqaliyanın Şərqi Afrikadakı müstəmləkə paytaxtı idi. Zəngin tarixi və qumlu çimərlikləri ilə Mozambik adası UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir və Mozambikin ən sürətli böyüyən turizm yerlərindən biridir. Təxminən 14 000 nəfər əhalisi var və yaxınlığında Nampula əyalətindəki Lumbo hava limanı xidmət göstərir.

## Tarix
Mozambik adasında tapılan dulusçuluq məmulatları şəhərin on dördüncü əsrdən gec olmayaraq qurulduğunu göstərir. Şəhərin hökmdarlarının XV əsrdə həm Anqoçe, həm də Kelimanenin hökmdarları ilə əlaqələri vardı. 1514-cü ildə Duarte Barbosa, şəhərin müsəlman bir əhaliyə sahib olduğunu və Anqoçe ilə eyni suahili ləhcəsində danışdıqlarını qeyd etdi.

Adanın adı () adanın Vasko da Qama dövründəki sultanı Əli Musa Mbikinin (Musa ibn-Bik) adından yaranmışdır. Bu ad daha sonra müasir Mozambikə qoyuldu və ada *Ilha de Moçambique* (*Mozambik* adası) adlandırıldı.

16-cı əsrdə adada Sao-Sebastiao qalası inşa edildi və Portuqal qəsəbəsi (indi *Daş şəhər* kimi tanınır) Portuqaliyanın Şərqi Afrikadakı paytaxtı oldu. Ada həmçinin vacib bir missioner mərkəzinə çevrildi. Şəhər 1607–1608-ci illərdə Hollandiya hücumlarına qarşı durdu və Portuqaliyalıların Hindistana səfərlərində əsas bir liman oldu. Şəhərdə qul, ədviyyat və qızıl ticarəti inkişaf etdi.

Qədim istehkamlar istisna olmaqla şəhərin yalnız yarısı daşdan tikilmişdir. Portuqaliyalılar tərəfindən 1877-ci ildə inşa edilən, süni göllər və fəvvarələr ilə bəzədilmiş bağı olan neo-klassik üslublu xəstəxana Mozambik Vətəndaş müharibəsindən sonra ağ rəngə boyandı. Bura uzun illərdir ki, Böyük Səhranın cənubundakı ən böyük xəstəxana idi.

Süveyş kanalının açılışı ilə adanın əhəmiyyəti azaldı. 1898-ci ildə paytaxt indiki Maputuya köçürüldü. 20-ci əsrin ortalarına qədər, Nakalanın yeni limanı qalan işlərin çoxunu üstləndi.

Adanın özü çox böyük deyil, təxminən 3 km uzunluğunda və 200–500 metr enindədir. Tarixi binaların əksəriyyəti adanın şimal ucundadır. Sakinlərin əksəriyyəti adanın cənub ucundakı *Makuti qəsəbəsindəki* qamış evlərdə yaşayırlar.

## Qalereya

Fayl:1598 Mosambique Kaerius.jpg|1598-ci ildə Peter van den Keere tərəfindən hazırlanmış xəritə
Fayl:PRIOR(1819) Chart of the Harbour of Mozambique.jpg|1810-cu ildə limanın qrafiki
Fayl:Mozambique Island Bridge.jpg| uzunluğundakı Mozambik Adası Körpüsü
Fayl:Island of Mozambique - Former Colonial Government Residence.gif|Köhnə xəstəxana
Fayl:Church of San Antonio.png|Santo Antonio kilsəsi
Fayl:Beach cleaning.jpg|Çimərlik təmizliyi
Fayl:Island of Mozambique - Makuti Town.gif|Makuti qəsəbəsi


## İstinadlar
Təteş rayonu

**Təteş rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın cənub-qərbində, Kuybışev su anbarı sahilində yerləşir. 
Respublikanın Bua, Apas, Kama Tamaqı rayonları ilə, Ulyanovsk vilayətinin (Tsilninski, Ulyanovsk rayonları), su anbarının sahilləri boyunca respublikanın Spas rayonu və Ulyanovsk vilayətinin Staromainski, Çerdaklinski rayonları ilə həmsərhəddir.

İnzibati mərkəzi Təteş şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayonun ərazisində Təteş (hündürlüyü 235 m-ə qədər), Şuçye və  Undorsk dağları mövcuddur.

Ən böyük çay Sviyaqadır. Digər böyük çayları (ümumi uzunluğu 20 km-dən çox): Ulema, Kiln və onun hövzəsi Bedenqa, Mordova (Volqanın qolu).
### İqlimi
Təteş rayonu Volqa önü iqlim bölgəsinə aiddir. Bölgədə nisbətən nəm və isti yay, sərin və mülayim qarlı qışlar olur.

Yerləşmə mövqeyiinə görə respublikanın ən isti bölgəsidir. Bundan əlavə, yüksək yaylada yerləşən ərazisi də ən yaxşı nəmlənmiş ərazilərdən biridir. İqlim şəraiti mülayim zonanın əksər bitkilərinin becərilməsi üçün əlverişlidir (orta gündəlik temperatur + 10 ° -dən yuxarı olduğu dövrdəki hava istiliyinin cəmi 2150-22250 ° -ə çatır). İllik yağıntı 520 mm-dir. İsti mövsümdə 335 mm yağıntı düşür. Bəzi illərdə torpaqda nəmlik çatışmazlığı və 0.6-dan aşağı bir hidrotermal əmsal olur; iyul ayında intensiv su rejimi  qismən quraqlıq üçün şərait yaradır. Quru küləklər ildə 10-11 gündən çox olmayaraq təkrarlanır. İllik buxarlanma 594 mm-dir. Şaxtasız dövr əsas taxıl, sənaye bitkiləri və bağçılıq bitkilərinin yetişmə müddətlərini aşaraq 136 gün davam edir. İyulun orta temperaturu + 19,5° C-dir. Mütləq maksimum temperatur + 36 ° C-dir.

Tatarıstanın əksər bölgələrinə nisbətən qışI soyuq, lakin bir qədər yumşaqdır. Yanvar ayının orta temperaturu - 13,5 °, mütləq minimum temperaturu isə - 44 ° C-dir. İlk payız şaxtası orta hesabla sentyabrın 27-də, son yaz şaxtası isə 13 mayda baş verir. Bəzən nadir illərdə iyun ayının ilk ongünlüyündə şaxtalar müşahidə olunur. Qar örtüyü 150 gün davam edir: 16 noyabrdan 13 aprelə qədər.
## Əhali

;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Təteş ş.) rayon əhalisinin 50,52 % -i yaşayır.

	
;Milli tərkib
Rayon ərazisi bir neçə millət üçün ənənəvi yaşayış yeridir: say baxımından birinci yeri ruslar tutur - 35,7% (bu respublikanın bütün bölgələri arasında ilk yerlər üçün minimum göstəricidir), tatarlar - 32,7%, çuvaşlar - 20,9%, mordvalılar - 9,6% (respublikada mordoviyalıların  ən çox olduğu rayondurı). Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт Тетюшского муниципального района
* Тетюшский район на портале TatCenter.Ru
Tukay rayonu

**Tukay rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şimal-şərqində, Kama çayınımn sağ sahilində yerləşir.

İnzibati mərkəzi Yar Çallı şəhəridir (şəhər özü respublika tabeliyindəki bir şəhərdir və şəhər dairəsini təşkil edir.)
## Coğrafiyası
Yar Çallı, Minzələ, Sarman, Zəy, Nijnekamsk, Alabuqarayonları ilə, Nijnekamsk su anbarı vastəsilə Mendeleyevsk və Əgerce rayonları ilə həmsərhəddir.

Rayonunun inzibati ərazisinin sahəsi 1729.49&nbsp;km²-dir.

### Mühafizə olunan ərazilər
"Aşağı Kama"  və "Borovets Klyuçi" Milli Parkları.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər Tukay rayonunun ərazisi Ufa vilayətinin Minzələ qəzasına daxil idi. 1920-ci ildə qəza yeni qurulan Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil olur.

Rayon 1 oktyabr 1930-cu ildə mərkəzi Yar Çallı şəhəri olan Çallı rayonu olaraq qurulur. Rayon Çallı volostunun ərazisini, Abdulovskaya, Axmetyevskaya və Afanasyevskiy volostlarının bir hissələrini və Kuzkeevski və Şinqalçinski volostlarının bir neçə yaşayış məntəqəsini əhatə edirdi. 20 aprel 1976-cı ildə rayon Tukay rayonu adlandırılır.
## Əhalisi
2010-cu il siyahıyaalınmasına görə rayon əhalisi 36 561 nəfər olmuşdur.

;Milli tərkib
Tatarlar - 71,07%, ruslar - 24,26%, çuvaşlar - 1,48% və başqaları. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.

## Yerli özünü idarəetmə
Tukay rayonu ərazisinə 23 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 88 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
### Nəqliyyat
Böyük şəhərlərin, magistral avtomobil və dəmir yollarının üzərində yerləşməsi və Kama çayı üzərindən körpünün olması rayon ərazisində yol şəbəkəsinin inkişafına öz töhfəsini verir.

M-7 Moskva-Kazan-Ufa avtomobil yolu (Volqa), 16A-0003 Yar Yallı-Zəy-Almət, 16A-0003 - Nijnekamsk, 16A-0003 - Beqişevo Airport, Yar Çallı - Sarman - Oktyabrski.

Dəmiryol stansiyası rayonun qərb hissəsi boyunca uzanır. Əgerce - Yar Çallı - Akbaş, Nijnekamsk filialları, KAMAZ sənaye zonasına uzanan yol və s. 
Rayonun cənub-qərbində Beqişevo beynəlxalq hava limanı yerləşir.

Kama və Nijnekamsk su anbarında yük və sərnişin daşımalar həyata keçirilir.

## İstinadlar
Teləçe rayonu

**Teləçe rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın mərkəzində yerləşir.
İnzibati mərkəzi Kazandan 78 km məsafədə yerləşən Teləçe kəndidir və ən yaxın dəmiryol stansiyasına Arça 39 km məsafədədir.

2011-ci ilin may ayında İldus Fatixoviç Zaripov rayion rəhbərı olur.

## Coğrafiyası
Sərhədləri: şimalda — Saba, şərqdə — Mamadış və Kukmara ilə, cənubda Balık Bişməse ilə, qərbdə Pitrəç və şimal-qərbdə Arça rayonları ilə.

Relyefi təpəli düzənlikdir. Tikinti daşları, əhəng, torf yataqlarına sahibdir. Rayon ərazisindən Myaşa çayı axır.

## Tarixi
Teləçe rayonu 10 fevral 1935-ci ildə qurulmuşdur. 12 oktyabr 1959-cu il ərazinin Saba rayonuna verilməsi ilə ləğv edilir. 28 noyabr 1991-ci ildə yenidən qurulmuşdur.

## Əhalisi
;Milli tərkib
Tatarlar — 89,2%, ruslar — 10,1%. Dini baxımından əhalisi müsəlman və provaslavdır.

## Yerli özünü idarəetmə
Teləçe rayonu ərazisinə 13 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 53 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
### Sənmaye
Tatavtodor ASC-nin Teləçe filialı

Teləçe kərə yağı və süd zavodu — "VAMIN-Tatarstan" ASC-nin filialı

Teləçe mebel fabriki.

Kərpic zavodu

### Nəqliyyat
M-7 (Volqa) "Moskva — Kazan — Ufa" magistral yolunun kiçik bir hissəsi rayon ərazisindən keçir. Digər vacib yolları: Kazan — Teləçe — Bay Saba (Kukmara, Vyatskiye Polyanı üzərində), Teləçe — Arça, Teləçe — Abdi.

## Mədəniyyət
Teləçe rayonu öz istedadları ilə zəngindir. Həvəskar tamaşalarda iştirak edənlərin istər Yeni il, Novruz, istərsə də Sabantuy, qabaqcıl istehsal işçilərinin iştirakı olmadan heç bir bayram keçirilmir.

Onlara nümunə olaraq müğənnilər Venera Qaneeva, Süleyman Yusupov, Tahir Yakupov, Rasim Nizamov, yazıçılar Fatih Husni, Mahmud Maqsud, Rəşat Nizamiyev, Olimpiya çempionları Olqa Knyazeva və Şamil Sabirov, akademiklər Talqat Sirazetdinov və Yaxya Filina, professor Yaxya Vasil Qarifullin və başqalarını göstərmək olar.

Teləçe rayonu ərazisində diyarşünaslıq muzeyi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Rayonun məktəbəqədər və orta təhsil müəssisələri şəbəkəsinə 37 məktəb, 18 məktəbəqədər, 3 əlavə təhsil müəssisəsi daxildir.

## İstinadlar
Azərbaycanda kitabxanalar

**Azərbaycan kitabxanaların siyahısı** — Azərbaycan Respublikasındakı kitabxanaların ümumi siyahısı. Siyahı əlifba sırası ilə verilmişdir.

# AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana
# Azərbaycan Milli Kitabxanası
# Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin kitabxanası
# Bakı Dövlət Universitetinin Elmi Kitabxanası
# Bərdə rayon Səməd Vurğun adına Mərkəzi Kitabxanası
# Cəfər Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanası
# Firidun bəy Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası
# Mirzə Ələkbər Sabir adına Mərkəzi Şəhər Kitabxanası
# Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanası
# Respublika Elmi-Texniki Kitabxanası
# Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası

## Həmçinin bax

* Azərbaycanda təhsil
* Azərbaycan mədəniyyəti
Çirmeşən rayonu

**Çirmeşən rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın cənubunda yerləşir. İnzibati mərkəzi Çirmeşən kəndidir.
## Coğrafiyası
Rayon cənub-qərbdən Nurlat ilə, qərbdən Aksubay, şimal-qərbdən Novoşeşminski ilə, şimal-şərqdən Əlmət, şərqdən Leninoqorsk rayonları ilə, cənubdan Samara vilayəti ilə (Çelno-Verşinski və Şentalinski rayonları) həmsərhəddir.

Ən böyük çayları: Şeşma, Bolşoy Çirmeşən.

Rayon ərazisində zəngin neft yataqları vardır.

## Tarixi
Rayonun ərazisi 1920-ci ilə qədər Kazan vilayətinin Çistopol qəzasına və Samara vilayətinin Buqulma qəzasına, 1920-1930-cu illərdə Çistopol və Buqulma kantonlarına daxil idi.

Rayon ilk dəfə 10 avqust 1930-cu ildə Pervomayski adı ilə qurulmuşdur. 4 yanvar 1963-cü ildə rayon ləğv edilir və Oktyabrski, Almət rayonlarının bir hissəsi olur. 12 yanvar 1965-ci ildə rayon Çirmeşən adı ilə yenidən bərpa olunur.
## Əhalisi
;Milli tərkib
Tatarlar - 54%, çuvaşlar - 21,6%, ruslar - 18,5%, mordovalılar - 5%, digər millətlərin nümayəndələri - 0,9%. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.
## Təhsil
Rayonda 39 məktəb, o cümlədən 22 orta məktəblər vardır. İbtidai peşə təhsilinin bir dövlət tədris müəssisəsi olan 106 nömrəli peşə məktəbi vardır.
## İqtisadiyyat
Rayonda yazlıq və qışlıq buğda, çovdar, arpa, yulaf, qarabaşaq yarması, noxud, şəkər çuğunduru, kartof becərilir. Aparıcı heyvandarlıq sənayesi ətlik və südlük heyvandarlıq, donuzçuluq və qoyunçuluqdur. Çirmeşən rayonu ərazisinə 18 kənd təsərrüfatı müəssisəsi daxildir. Bölgənin iri müəssisələri: Çirmeşən kərə yağı və pendir istehsalı fabriki, Çirmeşən çörək zavodu.
## Mədəniyyət
Rayonda Tatarıstan Respublikasının Çirmeşən bələdiyyəsinin "Uşaqlar üçün əlavə təhsil adlı Uşaq İncəsənət Məktəbi bələdiyyə təsisatı" fəaliyyət göstərir. İncəsənət məktəbində yaradıcı qruplar var: "Fantaziya" xalq çalğı alətləri ansamblı, "Xoşbəxt uşaqlıq" xoreoqrafiya ansamblı və "Bahar damcıları" vokal ansamblı.

Çirmeşən Xatirə Mərkəzi 1995-ci ildə açılmışdır. Axtarış, tədqiqat, ekspozisiya və sərgi işləri və nəşrlər aparılır. Tematik diqqət İkinci Dünya müharibəsindəki bir insandır. Burada təxminən 13 min Çirmeşən haqqında məlumat toplanmışdır. Əsas vəsaitlər - 5 min eksponat.

Çirmeşən bələdiyyəsinin mərkəzləşdirilmiş kitabxana sistemi vahid fond, arayış və biblioqrafiya aparatı əsasında fəaliyyət göstərən rayonun kütləvi kitabxanalarını birləşdirən vahid bir qurumdur. Ərazidə rayon Mədəniyyət evi vardır.

## İstinadlar
Sen-Pyer-de-Mezaj

**Sen-Pyer-de-Mezaj** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Viziy kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38445. Kommunanın 2007-ci il üçün əhalisi 708  nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 289 ilə 1342 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 490&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 95&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 28&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:900
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:441
  bar:1806 from:0 till:486
  bar:1821 from:0 till:513
  bar:1831 from:0 till:593
  bar:1841 from:0 till:648
  bar:1851 from:0 till:677
  bar:1861 from:0 till:671
  bar:1872 from:0 till:771
  bar:1881 from:0 till:821
  bar:1891 from:0 till:702
  bar:1901 from:0 till:700
  bar:1911 from:0 till:575
  bar:1921 from:0 till:433
  bar:1931 from:0 till:473
  bar:1946 from:0 till:423
  bar:1954 from:0 till:462
  bar:1968 from:0 till:510
  bar:1982 from:0 till:584
  bar:1990 from:0 till:660
  bar:1999 from:0 till:674
  bar:2006 from:0 till:704
  bar:2007 from:0 till:708


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Pyer-de-Mezaj haqqında ümumi məlumat
Sen-Pyer-de-Şartröz

**Sen-Pyer-de-Şartryoz** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38442. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 770 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 470&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 90&nbsp;km cənub-şərqdə, Qrenobldan 19&nbsp;km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:800
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:614
  bar:1968 from:0 till:641
  bar:1975 from:0 till:565
  bar:1982 from:0 till:563
  bar:1990 from:0 till:650
  bar:1999 from:0 till:770


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Pyer-de-Şartryoz haqqında ümumi məlumat
Daşlamış qalıqlar

**Daşlamış qalıqlar** — keçmiş geoloji dövrlərin çöküntü süxurlarında qorunub qalmış heyvan və bitkilər

## Haqqında

Daşlaşma prosesi zamanı suda həll olmuş karbonatlar, sulfatlar, fosfatlar, sulfit birləşmələri çürümə nəticəsində heyvan qalığındakı boşluqlara dolur, skelet və onun hissələri tədricən qeyri-üzvi maddələrlə əvəz olunur. Nəticədə heyvanın skeleti, yaxud onun bir hissəsi get-gedə daşlaşaraq Daşlamış qalıqlar əmələ gəlir.

## İstinadlar
Daşmərdan

**Daşmərdan palçıq vulkanı**– Çeyildağ qəsəbəsindən 15 km cənub-qərbdə, Pirsaat çayının sol sahilində, Ələt tirəsi hüdudlarında yerləşir. 

## Haqqında
Qobustan rayonunda, Pirsaat çayının sol sahilində, Ələt tirəsi hüdudlarında yerləşir. Nisbi hündürlüyü 390 m və dik cənub yamaclı yastı konus şəklində iri yüksəklikdir(512m). Krater sahəsinin ölçüsü 500*400 m təşkil edir, krater bəndinin hündürlüyü6-9m-ə çatır. Vulkan eyniadlı pilosen strukturu ilə əlaqədar olub, onun uzununa pozulma ilə mürəkkəbləşən tağ hissəsində yerləşir. Brekçiyanın sahəsi 3191ha, qalınlığı - 72 km təşkil edir.
İlk dəfə 1866-cı il 11 avqust tarixində püskürüb. Daha sonra 1976, 2011-ci illərdə püskürüb. Daşmərdan palçıq vulkanının 2011-ci il 12 may tariixində güclü püskürməsi zamanı vulkan brekçiyası krater sahəsini 10 m-dən çox hündürlükdə krater bəndinin yamaclarını örtüb və erupsiya mərkəzindən şimal istiqamətə axıb. 1.0-1.5 m dərinlikdə qısa çatlar əmələ gəlib.

## Həmçinin bax
* Torağay palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan ərazisində baş verən torpaq qırılması, vulkan püskürməsi və zəlzələ arasında əlaqənin olduğu təsdiqlənib
Rəşad Amed

**Rəşad Amed** (d. 24 yanvar 1975, Belaqorsk rayonu Ukrayna – 15 mart 2014, Belaqorsk rayonu Ukrayna) — Krım tatarı əsilli siyasi aktivist və xalq qəhrəmanı.

## Həyatı
24 yanvar 1975-ci ildə Ukraynanın Belaqorsk rayonunda dünyaya gəlmişdir. 15 mart 2014-cü ildə Rəşad Amedin cəsədi polislər tərəfindən Krım paytaxtının 60 kilometr şərqində, Belaqorsk rayonunun Zemlianiçne kəndi yaxınlığındakı bir meşədə tapılmışdır. 18 mart 2014-cü ildə Simferopol şəhərindəki Abdalı müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Fəaliyyəti
Rəşad Amed 3 mart 2014-cü ildə yalnız başına Krımın işğalına görə rus birliklərinə qarşı etiraz nümayişi başlatdı. Simferopol şəhərindəki Lenin meydanında Krım Nazirlər Şurası qarşısında etdiyi etiraz zamanı Krımın özünümüdafiə dəstələrinə aid hərbi geyim daşıyan 3 naməlum şəxs qaçırılmışdır.

Ölümündən 3 il sonra 18 may 2017-ci ildə Ukrayna Qəhrəmanı Qızıl Ulduz ordeni verilməsi qərara alındı.

## İstinadlar
Triniti Kolleci (Kembric)

**Triniti Kolleci** (,  Üç üqnum kolleci) — Kembric Universitetinin 31 kollecindən biri. Bu kollecin Kembric  və ya Oksforddakı hər bir digər kollecdən daha çox üzvü olmuşdur (tələbələri və müəllimləri bir yerdə sayırıqsa), lakin eyni universitetin Homerton Kollecinə nisbətən tələbələrin sayından bir qədər azdır.

## Tarixi
VIII Henri  kilsə və monastır torpaqlarının dünyəviləşməsini həyata keçirirdi. Oksford və Kembric universitetləri də onun təqib obyektləri ola biləcək dərəcədə zəngin idilər. Kral parlamentdən hər hansı bir kollecin əmlakını müsadirə etməyə icazə verən bir qanun qəbul etdi. Universitet, kralın altıncı həyat yoldaşı Yekaterina Parr ilə təmaslarından istifadə etdi. Kraliça ərini onları bağlamamağa, yeni bir kollec yaratmağa inandırdı. Kral bir neçə köhnə kollec və pensiya əsasında yeni Üçlük Kollecinin yaradılması haqqında əmr verdi. Kollec 1546-cı ildə  VIII Henri tərəfindən əvvəlcədən mövcud olan iki kollecin – Mayklhauz kolleci (1324-cü ildə Hervi de Stenton tərəfindən təsis edilmiş) və Kinqs Holl (1317-ci ildə II Kral Evardın fərmanı ilə yaradılmış və III Kral Evardın əmri ilə yaradıldı) birləşməsi nəticəsində təsis edilmişdir.

## Qalereya

TrinityCollegeCamGreatGate.jpg|Girişi
CambridgeTrinityGreatGate.JPG|Əsas girişin üstündəki kollec təsisçisi VIII Henri  heykəli
TrinityCollegeCamGreatCourt.jpg|Fəvvarə ilə geniş həyət
Trinity College Chapel, Cambridge.jpg|Kollecin kilsəsi
Clock Tower, Great Court, Trinity College, Cambridge.jpg|Saat qülləsi
Cmglee Cambridge Trinity College Neviles Court.jpg|Rena kitabxanası
Cmglee Cambridge Trinity College Whewells Court.jpg|Kollecin binalarından biri
New Court, Trinity College, Cambridge.jpg|Kollecin binalarından biri


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Trinity College, Kollecin rəsmi səhifəsi
* Ç. A. Bristed, "Bir İngilis Universitetində beş il", ped. Julia Qlek
Andre Bazin

**Andre Bazin** (; ) — nüfuzlu Fransız kino tənqidçisi və kino nəzəriyyəçisi.

Bazin film haqqında 1943-cü ildə yazmağa başlamış və 1951-ci ildə Jak Doniol-Valcroze və Joseph-Marie Lo Duca ilə birlikdə məşhur film jurnalı "Cahiers du cinema"nın həmtəsisçisi olmuşdur. O, realizmin kinonun ən vacib funksiyası olduğunu iddia etməklə məşhurdur. Onun obyektiv gerçəkliyə çağırışı, dərin diqqət və montajın olmaması bir filmin və ya səhnənin təfsirinin tamaşaçıya buraxılacağına inamı ilə bağlıdır. 1920-1930-cu illərin kino nəzəriyyəsinə qarşı çıxaraq, kinonun reallığı necə manipulyasiya edə biləcəyini vurğuladı.

## Həyatı
Bazin 1918-ci ildə Fransanın Angers şəhərində anadan olmuşdur. O, İkinci Dünya müharibəsi illərində Fransız Kommunist Partiyası ilə əlaqəli silahlı bir təşkilat olan "Əmək və Mədəniyyət"də işləyərkən gələcək film və televiziya prodüseri Janine ilə tanış oldu. 1958-ci ildə 40 yaşında leykoz xəstəliyindən vəfat etdi.

## İstinadlar
Rixman — Nyuton qanunu

**[[Qeorq Vilhelm Rixman|Rixman]] — [[İsaak Nyuton|Nyuton]] qanunu** — istilik başlığı ilə müxtəlif cisimlər arasındakı istilik axını ifadə edən empirik nizamlılıq.

İstilik mübadiləsi — istilik daşıyıcısı və bərk arasında istilik mübadiləsi prosesidir. İstilik ötürülməsi, istiliyin onları bir-birindən ayıran bir divar vasitəsilə bir mühitdən digərinə ötürülməsi prosesidir. Qanunda deyilir

Cisimlərin sərhədindəki istilik axınının sıxlığı (Vt/m² ilə ifadə olunur) onların temperatur fərqinə (bir söznən temperatur rəhbəri) mütənasibdir:
: q=\alpha\Delta T.

## İstilik ötürmə əmsalı
Uyğunluq əmsalı \alpha — istilik ötürmə əmsalı — Vt/m² ilə ölçülən 1 K istilik fərqində istilik axını sıxlığı. Əslində, həmişə sabit deyildir və hətta temperatur fərqindən də asılı ola bilər, qanunu təqribən düzəldir. İstilik axını bir vektor hesab etsək, o, axdığı yer səthinə perpendikulyar yönəldilmişdir.

\alpha — vahid temperatur başında vahid vaxtına 1 m² səthdən verilən istilik miqdarı. Bu asılıdır:

* soyuducu növündən və onun temperaturundan;
* təzyiqin istiliyindən, konveksiya növündən və axın rejimindən;
* səthin vəziyyətindən və axın istiqamətindən;
* bədən həndəsəsindən.

Buna görə \alpha istilik ötürmə prosesinin bir funksiyasıdır; Cədvəl yox, təxmini dəyər; eksperimental olaraq təyin olundu.

Ekvivalentin yazılışı:
: \frac{d}{dt}\frac{\partial}{\partial S}Q=\alpha\Delta T.
Çarlz Baxman

**Çarlz Baxman** (; ) — kompüter elmləri sahəsində, xüsusən də məlumat bazasının inkişafı sahəsində amerikalı alim. Türinq mükafatı laureatı. ER məlumat modelindəki notasiya onun adını daşıyır.

## Bioqrafiyası
Müsahibələrinin birində Baxman demişdir: "Heç vaxt başqa bir işlə maraqlanmamışam. Mən həmişə mühəndis olmaq istəyirdim. "

1950-ci ildən Baxman , böyük kimyəvi şirkət Dow Chemical-da işləyir, lakin 1960-cı ildə General Electric şirkətinə keçdi və 1963-cü ilə qədər naviqasiya məlumat modelinə əsaslanaraq dünyada ilk DBMS-lərdən biri olan İnteqrasiya Məlumat Mağazasını inkişaf etdirdi. Daha sonra, kiçik bir şirkət Cullinet-də işləyərkən, IBM-in əsas çərçivələrini dəstəkləyən IDMS adlı yeni bir DBMS versiyasını hazırlayır.

1983-cü ildə Baxman , Kompüter dəstəkli proqram mühəndisliyi və tərs mühəndislik adlanan texnologiyada ixtisaslaşmış *Bachman Information Systems* açdı.

Baxman, şəbəkə verilənlər bazası modelinin qurucularından biri kimi, əlaqəli verilənlər bazası nəzəriyyəsində ingilis alimi Edqar Kodd ilə qızğın mübahisələrin ilə məşhurdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Minnesota Universitetindəki Çarlz İnstitutunun saytında Çarlz Baxmanın nəşrləri və monoqrafiyaları
* Bioqrafiya
Nickelodeon (Rusiya)

**Nickelodeon** — Rusiyada yayımlanan 15 noyabr 1998-ci ildə fəaliyyət göstərən bir uşaq kanalıdır. Kanal rus dilində yayımlanır. Kanal 4 oktyabr 2001-ci ildə hd yayımına başladı. Nikelodeon NTV Plus, NTV Plus Ukrayna, Telekarta, Viasat Ukrayna və OTAU TV kimi operatorlarda ingilis və rus dillərində yayımlanır.

## İstinadlar
Davud Xəlvəti

**Davud Xəlvəti** — (داود خلوثى }) — xəlvəti şeyxi

## Həyatı və təhsili

Türkiyənin Bolu şəhərində anadan olmuşdur. Bağdadda təhsil aldıqdan sonra Amasyaya getmiş, Seyid Yəhya Bakuvinin davamçılarında Həbib Qaramanininin (ö.1497) ardıcılı olmuşdur.

### Ölümü
1507-ci ildə Mudurnu vəfat etmişdir.

## Faəliyyət
 
### Xəlvətiyyə fəaliyyəti

Bir müddət sonra xəlvətiliyi yaymaq üçün öz şeyxi tərəfindən Mudurnuya göndərilmişdir. Davud Xəlvəti "Gülşəni-Tövhid" adlı məzmun əsərin müəllifidir. Əsərin dövrddə birini "ətvari-səbə"( (nəfsin mərtəbələri) mövzusu təşkil edir. Digər hissəsində Əli ibn Əbu Talibin və Əbu Seyid Əbülxeyr, Sührəvərdi.ş İbn Ərəbi, Cəlaləddin Rumi, Bakuvi, Həbib Qaramani kimi sufilərin kəlamları tərcümə və şərh edilir. Məsnəvi şəklində, yazılmış əsərdə qəzəl, qəsidə və rübailər, eləcə də təsəvvüfi-əxlaqi mövzular toplanmışdır.

## İstinadlar
Ceyms Vilkinson

**Ceyms Hardi Vilkinson** (; ) — hesablama riyaziyyatı və kompüter elmləri sahəsindəki Britaniya alimi.

## Bioqrafiyası
İngiltərənin Strud şəhərində anadan olmuş, 20 yaşında (1939) Kembric Universitetindəki Triniti Kollecində təhsilini parlaq şəkildə bitirmişdir. İkinci Dünya müharibəsi səbəbindən ballistikanı öyrənməyə məcbur oldu. Müharibədən sonra, 1946-cı ildə Alan Türinq ilə Milli Fiziki Laboratoriyada Pilot ACE layihəsi üzərində işə başladı və 1980-ci ilə qədər orada araşdırmalarını davam etdirdi. 1945-ci ildə Nore Veyr () ilə evləndi, bir oğlu və bir qızı var.

Daha sonra Wilkinson hesablama riyaziyyatının tədqiqinə başlamış və bir sıra vacib alqoritmlər yaratmışdır. 1977–1984-cü illərdə həm də Stanforddakı Kompüter Sistemləri kafedrasının professoru idi.

Ceyms Vilkinsonun bağçılıq və turizm sahəsindəki hobbiləri arasında klassik musiqini də çox sevirdi, fransız şərablarını yaxşı bilirdi, komanda idman növlərini sevmirdi, ancaq Böyük Britaniyanın Milli Fiziki Laboratoriyasında stolüstü tennis yarışlarında riyaziyyat bölməsini təmsil edirdi. Vilkinsonu 30 ildir tanıyan professor R. S. Varga (Kent State University, Ohayo) qeyd edir ki, Cim:

Qiymətləndirmələrində həmişə nikbin və ünsiyyətcil, çox ədalətli və qərəzsiz idi, demək olar ki, hər kəs tərəfindən bəyənilirdi və riyaziyyatdan başqa bir çox şeylərlə maraqlanırdı. … Motsartın əsərlərinin sayını təxmin etdiyini və ya şərab qalasının daha böyük olduğunu, habelə riyaziyyatda həmişə idman ruhu var idi.

Ancaq ünsiyyətcil olmasına baxmayaraq, Ceyms Vilkinson öz peşə sahəsində çox təmkinli idi, buna görə də onu *sosial hermit* adlandırırdılar('sociable hermit') .

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* James Hardy Wilkinson, bioqrafiyası
Daur silsiləsi

**Daur silsiləsi** və ya sadəcə **Daur** () — Rusiya Federasiyasındə, Yəhudi muxtar vilayətində orta yüksəklikli silsilər və və dağ massivləri.

## Haqqında

Qranit və kristallik şistlərdən ibarətdir. Cila çayının yuxarı axınından Uldurqa çayının mənbəyinədək şimal-şərq istiqamətində 300 kilometrlik bir məsafədə uzanır. Silsilənin maksimal nöqtəsi 674 metr yüksəklikdə olan Daur dağıdır. Silsilənin aşağı hissəsində geniş yarpaqlı musson tipli meşələr üstünlük təşkil edir. Daur dağının zirvəsində isə onları iynəyarpaqlı meşələr əvəz edir. Silsilənin yamaclarında nadir bir gəlincik növü olan solonqoy və ya dağ gəlinciyi, bəzi nadir yırtıcı quşlar və kəpənəklər yaşayır.

## İstinadlar
Doğuş Balbay

**Doğuş Balbay** (; doğ. 21 yanvar 1989-cu il, İstanbul, Türkiyə) — Türkiyəli peşəkar basketbolçu. *Anadolu Efes* basketbol klubunda oyun qurucu mövqedə oynayır. Balbay iki mövsüm Fənərbaxça klubunda oynamışdır. 2006-cı ildə ABŞ-yə getmiş və orda Bryuster akademiyasında təhsil almışdır. Dörd il sonra Ostin Texas Universitetinə daxil olmuşdur. Üç mövsüm Texas Lonqhorns klubunda oynadıqdan sonra NBA Draft (2011) qatılmaq üçün müraciət etmiş ancaq qəbul olunmamışdır. 2013-cü ildə keçirilən Avropa çempionatında Türkiyə millisinin heyətində çıxış etmişdir.

## Bioqrafiyası
Doğuş Balbay Mithat və Şukran Balbayların ailəsində anadan olub. Uşaqlıqda futbol oynamağı çox sevirdi. 11 yaşında böyük bacısı Deryanın məsləhəti ilə basketbola maraq göstərirdi. Mükəmməl sürət keyfiyyətləri sayəsində Balbay yaxşı bir basketbolçu kimi yetişdi və ölkənin güclü klublarından biri olan Fənərbaxçada oynamağa başladı.

## Peşəkar karyerası
Təhsilini bitirdikdən sonra Balbay 2011-ci il NBA Draftına namizədliyini irəli sürdü, ancaq seçilmədi. Elə həmin ilin iyul ayında Türkiyəyə qayıtdı və Anadolu Efes klubu ilə üç illik müqavilə imzaladı. 2012-ci ildə Balbay Türkiyə Liqasının ən yaxşı müdafiə oyunçusu olaraq tanıdı. Eyni zamanda Türk Liqasının *slam dunk* yarışında qalib seçildi. Komanda yoldaşı Sinan Gülerin üstündən atlayaraq yuxarıdan iki dəfə fərqlənmişdir.

2014-cü ildə Balbay NBA Yay Liqasında oynamağa yaxın idi. Onunla Filadelfiya Seventi Siksers klubu danışıqlar aparırdı və bir neçə başqa klub da ona maraq göstərirdi. Ancaq 2014-cü ilin yayında Balbay Anadolu Efes ilə yeni iki illik müqavilə imzaladı və NBA Yay Liqasında oynamaq şansını itirdi. 2015-ci ildə Balbay Türkiyə Kubokunu qazandı.

## Milli karyerası
Balbay iki ili 16 yaşdan aşağı olan Türkiyə millisinin tərkibində 2005 Avropa çempionatında oynamışdır. 2013-cü ildə Balbay  Aralıq dənizi Oyunlarında Türkiyə yığması ilə qalib oldu və eyni zamanda Sloveniyada keçirilmiş Avropa Çempionatında da iştirak etmişdir. Bu yarışda Türkiyə ancaq 17-ci yerlə kifayətlənmişdir.

## İstinadlar
Mixael Rabin

**Mixael Ozer Rabin** (, ; ) — kompüter sistemləri nəzəriyyəsi üzrə israilli alim, riyaziyyatçı, Türinq mükafatı laureatı və bir çox digər mükafatlar qazanmışdır. Qızı Tal Rabin, IBM Kriptoqrafiya və Məxfilik Araşdırma Qrupuna () rəhbərlik edir.

## Bioqrafiyası
Mixael Rabin, sonra Prussiyaya məxsus olan Breslau (indiki Vrotslav) İsrael Rabinin ailəsində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə ailəsi Fələstinə köçmüşdür. 1953-cü ildə Yerusəlim İbrani Universitetini bitirib elmlər doktoru dərəcəsi aldı. Üç il sonra, 1956-cı ildə Prinston Universitetində namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdi və elmlər namizədi olmuşdur.

Michael Rabin hazırda kompüter təhlükəsizliyi araşdırmaları ilə məşğul olur və Qüds və Harvardda dərs deyir (sentyabr 2008). Aşağıdakı universitetlərdə Fəxri professor adına sahibdir:
* Bordo Universiteti (1996)
* Hayfa Universiteti (1996)
* İsrail Açıq Universiteti (fəxri üzv, 1999)
* Ben-Qurion Universiteti (2000)
* Vrotslav Universiteti (2007)

Onun istedadlı tələbəsi Saaron Şelax , hal-hazırda Yerusəlimdə professordur, riyaziyyat üzrə Volf mükafatının laureatıdır.

## Nailiyyətləri
1969-cu ildə Rabin Byuhi teoremini birdən çox ardıcıllıqla işlədilmiş vəziyyətə uyğunlaşdırdı, bu da müvafiq ikinci dərəcəli nəzəriyyənin düzgünlüyünü göstərdi. Sübut zamanı paritet oyunlarının determinizmini sübut etdi.

1975-ci ildə Qari Miller 1980-ci ildə Rabin tərəfindən dəyişdirilmiş yeni bir sadəlik testi hazırladı. Miller-Rabin sınağı, çox effektiv, lakin sıfır olmayan bir səhv ehtimalı ilə sayını sadəliyi yoxlayan bir ehtimal polinomial alqoritmidir.

Dörd il sonra Rabin, sistem sındırma  mürəkkəbliyi faktorinq tamları problemi ilə müqayisə olunan ilk asimmetrik kriptosistemi hazırladı.

1981-ci ildə Rabin göndəricinin mesajın alıcıya çatıb-çatmadığını təsdiq etmədiyi etibarlı bir məlumat ötürmə texnikası olan unutqan bir ötürmə protokolunu ixtira etdi.

1987-ci ildə Riçard Karp ilə birlikdə Rabin bir simdə bir naxış (alt sətir) tapmaq üçün məşhur alqoritm hazırladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Биография Рабина на сайте Гарвардского университета
* Karp, RM; Rabin, MO (March 1987). "Efficient randomized pattern-matching algorithms". IBM Journal of Research and Development. 31 (2): 249–260.
* Harvard awards 10 honorary degrees
Dana Skott

**Dana Styuart Skott** (; ) — riyazi məntiq və kompüter elmləri sahəsindəki işləri ilə tanınan amerikalı riyaziyyatçı.

Skottun araşdırması model nəzəriyyəsi, avtomatika nəzəriyyəsi, modal və intuisist məntiq, konstruktiv riyaziyyat və məntiqlə kateqoriya nəzəriyyəsi arasındakı birləşmə ilə əlaqədardır. Fəlsəfi maraqlar məntiq əsasları, riyaziyyat fəlsəfəsi və təbii dillərin semantik təhlili sahəsində işləmişdir.

Riyazi hesablama nəzəriyyəsini inkişaf etdirərək kompüter elminin inkişafına böyük töhfə vermişdir. O, tipik bir λ-hesablama modelini hazırladı, bunun üçün əvvəlcə tam lattalarda xüsusi bir topologiyanı (daha sonra onun adı ilə) təqdim etdi və sonradan qismən sifariş edilmiş dəstləri tamamlamaq üçün ümumiləşdirdi. Bu model çərçivəsində hesablama nəzəriyyəsi və modellərini inkişaf etdirdi, proqramlaşdırma dillərinin denotasion semantikası prinsiplərini inkişaf etdirdi və hesablama anlayışını dərinləşdirdi.

2012-ci ilə kimi Berkli, Kaliforniya ştatında işləyib və yaşamışdır.

## Əhəmiyyətli işləri
* *Scott D. S.* Advice on modal logic. — Philosophical problems in logic. Some recent developments.-- Lambert K. (ed.), Dordrecht; Holland: Reidel, 1970.
: Rus dilində tərcüməsi: *Скотт Д. С.* Советы по модальной логике. — В кн.: Семантика модальных и интенсиональных логик. — Под. ред. д.ф.н. *В. А. Смирнова*. — М.: ``Прогресс*, 1981. — с.~280–317.

* *Scott D. S., Strachey C.* Towards a mathematical semantics for computer languages. — In: Proc. Symp. on Computers and Automata, Polytechnic Institute of Brooklyn, 21, 1971. — pp.~19–46.
* *Scott D. S.* Logic and programming languages. — Comm. Assoc. for Comp. Mach. 20, 1977. — pp. 634–641.
: Rus dilində tərcüməsi: *Скотт Д. С.* Логика и языки программирования. — Лекции лауреатов премии Тьюринга (ред.: *Эшенхерст Р.*). — М.: Мир, 1993. — с.~65–83.

* *Scott D. S.* Relating theories of the lambda calculus. — *Hindley J., Seldin J.'' (eds.) To H. B. Curry: Essays on combinatory logic, lambda calculus and formalism.-- N. Y. & L.: Academic Press, 1980, pp.~403–450.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dana Skott haqqında Encyclopaedia Britannica saytında
*
Eşq sultanı (roman)

**Eşq sultanı** — azərbaycanlı yazıçı Əzizə Cəfərzadənin Məhəmməd Füzulinin həyatından bəhs edən tarixi romanı.

## Haqqında
Əzizə Cəfərzadənin ölümündən bir qədər əvvəl tamamladığı "Eşq sultanı" adlı son tarixi romanının mövzusu böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Məhəmməd Füzulinin həyatından bəhs edir.

Yazıçı romanın oxucuya ünvanlanan "Son sözüm" bölümündə Füzulinin həyatı fonunda dolayısı ilə eşq mövzusuna müraciətinin səbəblərini açıqlayaraq yazır: ""Eşq sultanı"nı neyçün belə adlandırdım? İndi hardadı belə eşq? Ətrafına yaxşı nəzər sal,- görərsən. İndi də var. Sadəcə indi telenəzərləri daha çox bayağı "məhəbbət" macəraları cəlb edir. Tamaşaçıda maraq oyatmaq üçündü onlar. Sizsə ətrafdakılara diqqətlə nəzər salın. Var. Çoxdur. Görəcəksiniz. Fərqi görər, neyçün "Eşq sultanı"na müraciət etdiyimi anlarsınız".

Özünəməxsus yazı tərzi və orijinal cizgilərlə işlənmiş bu romanda Füzulinin ömür yolunun ən mühüm məqamları bədiiləşdirilmiş, onun bioqrafiyası ilə bağlı bir sıra qaranlıq məsələlərə aydınlıq gətirilmişdir. Yazıçı onun Şirvan torpağında yerləşən Bayat kəndindən Kərkükə pənah aparan bir ailədə doğulduğu mülahizəsini irəli sürmüş, şairin mənsub olduğu dövrün ədəbi və ictimai-siyasi hadisələrini diqqətlə izləmişdir. Romanda bir çox səhnə və epizodlar, o cümlədən Mühibbi ilə Füzulinin qarşılaşdırılması olduqca orijinal təsir bağışlayır və tarixi faktların yeniliyi ilə diqqəti çəkir.

"Eşq sultanı" romanında müəllif Məhəmməd Füzuli, Sultan Süleyman Qanuni, Sultan Mühibbi, Sultanüşşüarə Baki, Xəyali, Həbibi, Xətai və başqaları kimi tarixi obrazlar yaratmışdır. Lakin obrazların çoxluğuna baxmayaraq Əzizə Cəfərzadə əsas diqqəti Füzuliyə vermiş və onu daxili dünyasının bütün çalarları ilə əks etdirməyə çalışmışdır.

Yazıçının digər əsərləri kimi, "Eşq sultanı" romanı da dövrün etnoqrafik çalarlarını əks etdirən fakt və hadisələrlə zəngindir.

## Nəşr tarixi
Əzizə Cəfərzadənin "Eşq sultanı" romanı müəllifin səhhəti ilə bağlı olaraq diktafonda yazılmışdır. 2003-cü ildə tamamlanan roman yazıçının vəfatından sonra oğlu Turan İbrahimov tərəfindən yazıya köçürülmüşdür. Əsər ilk dəfə 2005-ci ildə Vaqif Sultanlının "Yazçının son romanı" adlı ön sözü ilə nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Eşq sultanı və ya xalqının ədəbiyyat tarixini yazan qadın
* Əzizə Cəfərzadənin rəsmi saytı
* Əzizə Cəfərzadə. Eşq sultanı (tarixi roman), Bakı: Şirvannəşr, 2005
* Vaqif Sultanlı. Yazıçı ömrünün son akkordu (Əzizə Cəfərzadənin "Eşq sultanı" romanı haqqında). "Xəzər" qəzeti, 9 sentyabr 2005, № 84