open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arremon brunneinucha

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Ümumi məlumat
Arremon brunneinucha sərçəsi əsasən yerli həyat tərzi keçirən iri və möhkəm bədən quruluşuna malik növdür. Uzunluğu 19 sm, çəkisi isə 45 qramdır. Uzun və incə dimdiyi, böyük ayaqları və pəncələri var. Quşun üst hissəsi tünd zeytun rəngində, qanadları isə daha tünddür. Ağ mərkəzi döş hissəsi ağ boğazdan qara zolaqla ayrılır. Döşün yan tərəfləri boz, yan və alt qarın hissəsi isə zeytun-yaşıl rəngdədir. Cavan quşların başında qonur-qəhvəyi tac, qonur üz və zeytun-qəhvəyi üst hissə, boğaz və döş yerləşir.

## Yayılması və ekologiyası
Bu quş növü əsasən, dağ meşələrinin alt bitki örtüyündə, ikinci dərəcəli meşələrdə və dərələrdə, 900 metrdən 2500 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə yayılmışdır. Mərkəzi Meksikadan cənub-şərqi Perua qədər olan yüksək dağlıq ərazilərdə çoxalır.

Dişi fərd tərəfindən qurulan yuva, sıx kolluqlarda və ya dərədəki kiçik bir ağacda və ya kolda, 2,5 metrdən aşağı yüksəklikdə yerləşən bitki materiallarından hazırlanmış iri bir fincan formasındadır. Yumurta sayı adətən iki olur və parlaq, ləkəsiz ağ və ya açıq mavi rəngdədir. Dişi tərəfindən təxminən 12-14 gün ərzində üzərində oturduqdan sonra yumurtalar çatlayır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Arremon brunneinuchanın qorunma statusunu "Narahat edici" kateqoriyasında qiymətləndirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*

## Həmçinin bax
Keçid mərasimləri

**Keçid mərasimləri** və ya **Keçid ayinləri**() — 1909-cu ildə etnoloq Arnold van Gennep tərəfindən irəli sürülmüş və geniş rezonans doğurmuş bir etnoloji konsepsiya. Van Gennepə görə, hər bir insanın həyatında müxtəlif həyat mərhələlərindən digərlərinə keçidlər mövcuddur. Bu keçidlərə misal olaraq yetkinləşmə dövrü (uşaqlıqdan yetkinliyə keçid), subaylıqdan evliliyə keçid, bir icmaya yad olmaqdan o icmanın üzvü olmağa keçid kimi halları göstərmək mümkündür.

Van Gennepə görə, sənaye dövrünə keçə bilməmiş bəzi icmalarda bu kimi keçid mərhələləri sosial həyatı formalaşdıran ən əhəmiyyətli ünsürlər idi. Buna görə, həmin cəmiyyətlərdə keçid mərasimləri şəxsi məsələlər olmaqdan ziyadə, rituallar vasitəsilə tənzimlənməli idilər.

Van Gennep tərəfindən ilk dəfə ortaya atılan bu konsepsiya sonralar şotlandiyalı etnoloq Viktor Turnerin (Victor Turner) aralıq mərhələ () nəzəriyyəsi ilə inkişaf etdirilmişdir. Buna əsasən, aralıq mərhələ keçiddən əvvəlki və keçiddən sonrakı dövrlər arasında qalan aralıq prosesə verilən addır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
*Aronson, E. & Mills, J. (1959) "The effect of severity of initiation on liking for a group." 'Journal of Abnormal and Social Psychology', pp.&nbsp;177–181.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
*Hatzopoulos, Miltiades B., "Macedonian Cults" (as "Cultes et rites de passage en Macédoine"), Athens & Paris, 1994
*Devine, A.M., "Review: Macedonian Cults", *The Classical Review*, New Series, Vol. 46, No. 2 (1996), pp.&nbsp;279–281, Cambridge University Press on behalf of The Classical Association
*Padilla, Mark William (editor), "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society", Bucknell University Press, 1999. 
## Xarici keçidlər

*Rites of Passage at Dictionary.com
*
Yetkinliyə çatma

**Yetkinliyə çatma** və ya **Yetkinlik yaşına çatmaq** — gənc bir fərdin uşaqlıqdan yetkinlik dövrünə keçidini ifadə edir. Bu keçidin baş verdiyi yaş və forma cəmiyyətdən cəmiyyətə görə dəyişir. O, sadə bir hüquqi tənzimləmə də ola bilər, yaxud bir çox icmada müşahidə olunduğu kimi, dini və ya mənəvi ayinin tərkib hissəsi də ola bilər. Tarixdə və müasir dövrdə bəzi icmalarda bu keçid cinsi yetkinlik yaşı ilə, xüsusilə də qızlarda ilk aybaşının görünməsi və oğlanlarda ilk spermanın xaric olması ilə əlaqələndirilir. Digər icmalarda isə dini məsuliyyət yaşı ilə əlaqələndirilir.

Müasir hüquqi tənzimləmələr yeniyetməlik dövrünün sonu ilə yetkinlik dövrünün əvvəllərində müəyyən edilmiş bir nöqtəni keçid kimi qəbul edir və adətən 17 ilə 21 yaş arasındakı yeniyetmələr artıq yetkin hesab olunaraq qanun qarşısında yetkinlərlə eyni hüquq və məsuliyyətlərə malik olurlar. Hər halda, bəzi mədəniyyətlər yetkinliyi təsdiqləmək üçün keçid mərasimləri icra etməyə davam edirlər. yetkinliyə çatma hekayələri ədəbiyyatda, film sənayesində və hətta komikslərdə yer alan bir alt-janrdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yetkinliyə çatma hekayəsi

**Yetkinliyə çatma hekayəsi** və ya **Yetkinləşmə hekayəsi** () — janrşünaslıq sahəsində, uşaqlıqdan yetkinliyə keçən baş qəhrəmanın inkişafına və formalaşmasına fokuslanan bir ədəbiyyat, teatr, film və videooyun janrı. Yetkinliyə çatma hekayələrində adətən dialoqlara və ya daxili monoloqlara hərəkətlərdən daha çox yer verilir və bu janrda olan əsərlərdə hadisələr müntəzəm olaraq keçmiş dövrdə cərəyan edir. Bu hekayələrin əsas mövzusu ümumiyyətlə yeniyetmələr haqqındadır. Bildunqsroman (), yetkinliyə çatma hekayəsinin spesifik bir alt-janrı hesab olunur.

Yetkinləşmə hekayələrinin süjet xətti adətən personajların emosional dəyişikliklərinə və böyümələrinə əsaslanır.

## İstinadlar
İnsan davranışı

**İnsan davranışı** — insan fərdlərinin və ya qruplarının həyatları boyu daxili və xarici qıcıqlara (stimul) cavab vermə potensialı və qabiliyyəti kimi ifadə olunur. Davranış, fərdə təsir edən genetik və ətraf mühit faktorları tərəfindən idarə edilir. Davranış eyni zamanda qismən fərdin psixikasının başa düşülməsinə imkan verən, münasibət və dəyərlər kimi cəhətləri üzə çıxaran düşüncə və hisslər tərəfindən də formalaşdırılır. Şəxsiyyət tipləri insandan insana fərqləndiyi üçün, müxtəlif hərəkət və davranışların meydana gəlməsinə səbəb olduğundan, insan davranışı psixoloji xüsusiyyətlər tərəfindən də formalaşır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* Ardrey, Robert. 1970. *Toplumsal Sözleşme: Düzen ve Düzensizliğin Evrimsel Kaynaklarına İlişkin Kişisel Bir Araştırma* . Atheneum .ISBN&nbsp; .
* 
* Tissot, SAD (1768), ** .

## Xarici keçidlər

*
Robbi van Leuven

**Robbi van Leuven** (; ) — "The Motions" və tərkibində ikən dünyaca məşhur olmuş "Venus" mahnısını ifa etdiyi "Shocking Blue" qruplarında gitaraçı, sitarçı, bek-vokalçı və mahnı müəllifi kimi çıxış etmiş niderlandlı musiqiçi.

## İstinadlar
Qafqaz alban kimliyi

**Qafqaz alban kimliyi** — qafqaz albanlarına, Albaniya ərazisinə və Alban Həvari kilsəsinə məxsus kimlik.

## Tarixi

### Qafqaz Albaniyası
III Vaçaqanın (h.i. 487–510) 488-ci ildə çağırdığı Aquen kilsə məclisində yeni qanunlar qəbul edilmişdir. Bu qanunlar Alban Kilsəsinə Erməni Həvari Kilsəsi ilə müqayisədə, xüsusi dini və ritual tipli kimlik vermək üçün, siyasi səbəblərdən qəbul edilmişdi.

Ermənidilli mənbələrdə alban və erməni olmaq fərqləndirilir. X əsrdə Moisey Dasxuranlı "Alban ölkəsinin tarixi" əsərində vətən torpağı, onun tarixi və tarixçinin özünü də daxil etdiyi əhalisi haqqında aydın təsəvvür yaradırdı. Alban dilində yazılmış xristianlıq mətnlərinin tapılması isə alban dilinin kimlik üçün hansı dərəcədə rol oynaması haqqında sual yaratmışdır.

### Albaniyanın süqutundan sonra
Heretinin İşxan Əbu Əbdülmalik (h.i. ən tezi 944-dən ən geci 1110-cu ilə qədər) və Çariça Dinar hakimiyyəti dövründə diofizitliyə keçməsi nəticəsində Albaniyanın ortaq ruhani quruluşu dağılmışdır. Bu, Albaniyanın iki ünsürü arasında Kürün yenidən sərhədə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Albaniyanın böyük knyazı Kürün sağ sahilinin hökmdarı olmuşdur. Ümumi kimliyin itirilməsi siyasi kimliyin itirilməsinə və Alban knyazlıqlarının yoxa çıxmasına səbəb olmuşdur.

Albaniya məleykəsi II Şahanduxt (XI–XII əsrlər) Bağk kralı əri I Qriqorla birlikdə öz yerini möhkəmləndirmək və Bağk və Ktiş birliyini gücləndirmək üçün alban irsini xüsusi vurğulamışdır. Yoldaşının uşağı olmadığından hakimiyyət II Şahanduxtdan Sənəkərimə keçmişdir. O, isə öz səltənətinin Bağkdan sonra Sünikin digər bölgələrinə də genişlənməsini qanuniləşdirmək və Ani Şəddadi əmirinin ərazi iddialarına etiraz etmək üçün erməniliklə əlaqəsini vurğulamağı seçmişdir. Gəncəli Kirakosun vaxtında Gəncə şəhəri mürəkkəb erməni-alban xristian kimliyi və İslam kimliyi arasında əlaqə nöqtəsi idi.

Albaniya kilsəsinin Albaniyanın süqutundan sonra varlığını davam etdirməsi kimliyin yaşamasına səbəb olmuşdur. Məsələn, XV əsrdə Gəncəsər monastırı Alban Katolikosluğunun mərkəzi olmuşdur, hansı ki kilsənin özü Həsən Cəlal tərəfindən XIII əsrdə tikilmişdir. Albaniyanın sağsahili əhalisi üçün alban kimliyi vacib ünsür olmuş, orta əsrlərdən müasir dövrlərə qədər bu kimlik varlığını sürdürmüşdür.

## Azərbaycan kimliyində rolu
"Alban kilsəsi"nin yenidən fəaliyyətə başlaması prosesi müasir dövrdə Azərbaycan kimliyinin möhkəmlənməsində mühüm ünsürə çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Alban-Udi kilsəsi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Hoyland, R. (2020). From Albania to Arrān: The East Caucasus between the Ancient and Islamic Worlds (ca. 330 BCE-1000 CE) (Vol. 25). New York University. https://doi.org/10.31826/9781463239893
* Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687
Dərbəndilər (soy)

**Dərbəndilər (soy)** — Dərbəndli soy.

= Üzvləri =
* İsrafil Dərbəndi Süpehri.
* Mirzə Cəbrayıl bəy. İsrafil Dərbəndi Süpehrinin oğlu. Onun 1893-cü ilə aid "Zikr əxvələt Qazi Malla Avari" ("Qazı Malla Avarinin əməlləri haqqında") tarixi əsəri Qafqaz müharibəsi dövrünə həsr edilmişdir, azərbaycan dilində yazılmışdır.
** Süpehri. Onun azərbaycan dilində yazdığı, 1891-ci ilə aid "Kitab Dərbənd-namə" əsəri Dağıstanın XVI–XIX əsrlər tarixi haqqındadır. Nazim Yarməmmədova görə, 1891-ci ilə aid "Mülhəqati-Dərbəndnamə" avtoqrafı və bri sıra əlyazma nüsxələri "Süpehri" təxəllüsünü istifadə edən Mirzə Cəbrayıl bəy tərəfindən işlənmişdir. Mirzə Cəbrayıl "Süpehri" təxəllüsü ilə mərsiyə, qoşma, gəraylı, məsnəvi janrlarında çoxlu şeirlər yazmışdır.
* Şüai/Şuan Mirzə Kərim. İsrafil Dərbəndinin oğludur, divan müəllifidir. Azərbaycan dilində şeirlər yazmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Yarməmmədov, Nazim, XIX əsr Azərbaycan əlyazma kitabı, Bakı: Nurlan, 2009, 152
* С. А. Бедирханов. Азербайджаноязычная лезгинская поэзия XVIII–XIХ веков. Махачкала. 1999.
Dərbəndilər (dəqiqləşdirmə)

**Dərbəndilər** aşağıdakı mənaları ifadə edir:
* Dərbəndilər — Şirvanşahlar sülaləsinin üçüncü qolu (1382–1538).
* Dərbəndilər — Dağıstanlı soy.
Qəhrəmannamə

**Qəhrəmannamə** — mifoloji-tarixi qəhrəmanlıq dastanı. XVII əsrə aid, azərbaycandilli versiyası katib Molla Kəlbiələddin İrəvani tərəfindən köçürülmüşdür, Firdovsinin "Şahnamə"sindəki hökmdarlar və bu dövrün savaşları təsvir edilmişdir.

## Tarixi və xüsusiyyətləri

### B-1506 əlyazması
"Qəhrəmannamə" əsəri Katib Molla Kəlbiələddin İrəvaninin xətti ilə köçürülmüşdür. Katibin soyadı əsərin İrəvanda köçürüldüyünü deməyə imkan verir. Əlyazmanın cildi vərəqlərdən balacadır və blokdan qopmuşdur. Bu, onu deməyə imkan verir ki, əlyazma cildi qoparılaraq başqa cildlə əvəz edilib. Əlyazma kitablarında gözəl cildlərin qoparılmasına rast gəlinir. Əsər 1695-ci ildə köçürülmüşdür, əlyazma nömrəsi B-1506-dır. Əsər maili yazılmış bu sözlərlə bitir:

Bunu yazdım yadigar olmaqçün,
Oxuyanlar bir dua qılmaqçün.
Təmam oldu əlhəmdüllah bu dastan,
Sanasan tazə güldür gülüstan.

Dastan qədim Azərbaycan və İran-Turan əfsanələri haqqındadır. B-1506 nömrəli nüsxə dastanın AMEA Əlyazmalar İnstitutundakı ən qədim nüsxəsidir. Ş. Cəmşidova görə dastanın Daşkənd və London nüsxələri də mövcuddur. Əsərin əsas qəhrəmanı "Qəhrəman" adlanır. Dastanın məzmunu İslamdan əvvəlki dövrə aiddir, tarixi-mifoloji xarakter daşıyır. Əsərdə qədim dövr, Firdovsinin "Şahnamə"sindəki hökmdarlar və bu dövrün savaşları təsvir edilir.

### Müasir əlifba ilə çapı və öyrənilməsi
Dastanın nüsxəsi ilə ilk dəfə Şamil Cəmşidov tanış olmuş, 1984-cü ildə "Bakı" qəzetində "Qəhrəmannamə dastanı" adlı məqalə yazmışdır. 2023-cü ildə "Qəhrəmannamə" əsəri kitab halında, ərəb qrafikasından müasir Azərbaycan əlifbasına transfoneliterasiya edilərək çap edilmişdir. Əsərin təhlili, məzmunu və fotofaksimilesinə kitabda yer verilmişdir. Kitab "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanını və "Qəhrəmannamə"ni tədqiq etmiş Şamil Cəmşidovun xatirəsinə ithaf olunmuşdur. Kitabın müəllifi Türkdilli əlyazmaların tədqiqi şöbəsinin aparıcı elmi işçisi Aybəniz Rəhimovadır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əli Məmmədbağıroğlu. XVII əsr Azərbaycan əlyazma kitabı (paleoqrafiya və mətnşünaslıq məsələləri). Bakı: "Elm və təhsil", 2018, 204 səh

## Əlavə ədəbiyyat
* Azeroğlu, N., & Azizpour, R. (2026). İran Yazılı Türk Edebiyatında Efsanevi Hayvan Motifleri; Kahramân-nâme Örneği. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi(372), 135–152. https://doi.org/10.61620/tfa.106
Nərimankənd mağaraları

**Nərimankənd mağaraları** və ya **Peyğəmbər mağarası** – Azərbaycanın Qobustan rayonunun Nərimankənd ərazisində yerləşən karst mağaralar. Zəngi çayının sol sahilində yerləşir. Üç mağaradan ibarətdir: Peyğəmbər mağarası, Qaranlıq mağara və Qoşa mağara.

## Tarixi və öyrənilməsi
Əhəng daşı divarlarına malik olan mağaraların əllə yonulduğu güman olunur. Mağaraların mənşəyi ilə bağlı bir neçə versiya mövcuddur. İlkin versiyaya görə bura qədim yaşayış məskəni kimi istifadə olunmuşdur. Mağaraların ətəyindəki qayalarda Tunc dövrünə aid çanaq işarələri (kiçik çuxurlar) aşkarlanmışdır. Digər versiyaya görə müdafiə istehkamları funksiyası yerinə yetirmiş və insanlar buradan sığınacaq kimi istifadə etmişdirlər. Ən çox qəbul olunan versiyaya görə mağaralar orta əsrlərdə dərvişlər tərəfindən oyulmuşdur. Belə ki, burada əvvəlcə təbii oyuqlar mövcud olmuş və dərvişlər tənhalıqda mənəvi məşğələlərlə məşğul olmaq üçün onları genişləndirmişdirlər.

Nərimankənd mağaraları müxtəlif vaxtlarda, müxtəlif təyinatlarla istifadə olunmuşdur. İlkin ehtimala görə sufi təriqətinin nümayəndələrinin ibadət yeri olmuşdur. 1918-ci ilin aprel qırğınları zamanı yerli əhali mağaralardan sığınacaq kimi istifadə etmişdir. Mağaralarda ətraflı arxeoloji tədqiqat işləri aparılmasa da, XX əsrin 1920–30-cu illərinin hesabatlarında mağaralarda kəşfiyyat xarakterli baxışların olmasına dair qeydlər mövcuddur.

## Mağaralar
Mağaralar Qobustan rayonunun Nərimankənd kəndi ərazisində, onun cənub-qərb hissəsində (100 metr) yerləşir. Mağaraların yerləşdiyi süxurlar nazik laylı orta-iri dənəli karbonat tərkibli qumdaşları ilə xırda dənəli qumlardan əmələ gəlmiş lay və laycıqlardan ibarətdir. Mağaralar üfüqi istiqamətdə inkişaf etmişdir. Mağaraların həm ümumi, həm də bir-birinə giriş qapıları mövcuddur.

Nərimankənd mağaraları 3 mağaradan ibarətdir: Peyğəmbər mağarası, Qaranlıq mağara və Qoşa mağara. Mağaralar ümumilikdə 4 otaqdan ibarətdir. Qaranlıq mağara öz adını hər tərəfinin qapalı olmasından almışdır. Bu mağaranın hündürlüyü 1,65 metrdən çoxdur, yan divarlarında müəyyən bir əşya qoymaq üçün xüsusi yerlər müşahidə olunur. Peyğəmbər mağarası aralarında ən böyük mağaradır, ölçüsü 3x8 metr təşkil edir. Orta hissəsində çökəklik yerləşir. Qoşa mağara bir-biri ilə əlaqəsi olan iki kiçik otaqdan ibarət olan mağaradır. Aralarında olan keçidlər əvvəlki mağaralara olan keçidə nisbətən kiçik en kəsimə malikdir. Qoşa mağaranın otaqlarının ölçüsü daha kiçik və hündürlüyü daha alçaqdır, otaqlarının ölçüsü 1,5x2 metr təşkil edir. Otaqlar arasında daxili əlaqə ilə yanaşı, çöl üçün ayrıca çıxış var.

## Mühafizəsi
Mağaralar Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən yeni aşkar olunmuş abidə kimi qeydiyyata götürülərək mühafizə olunur. Mağaralar ekoturizm üçün əlverişli hesab olunur.

## İstinadlar
Attacus atlas

**Attacus atlas** — Pulcuqluqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Attacus atlas dünyanın ən böyük kəpənəklərindən biridir. Qanad açılımı 25-30 sm-ə çatan bu nəhəng kəpənək, əsasən Cənub-Şərqi Asiya və Hindistan meşələrində yayılıb. Onun qanadlarında ilan başına bənzəyən naxışlar var ki, bu da yırtıcılardan qorunmaq üçün unikal bir müdafiə mexanizmi yaradır.

Attacus atlas böyük qanadlara və zəngin naxışlara malikdir. Qanadlarının kənarları qəhvəyi, narıncı və sarı rəng çalarları ilə örtülüdür. Qanadın ucları ilan başına bənzəyən xüsusi naxışlarla tamamlanıb. Qanad açılımı 25-30 sm, bədən uzunluğu isə 8-10 sm arasında dəyişir.

Attacus atlas əsasən tropik və subtropik meşələrdə, dağlıq bölgələrdə və rütubətli mühitlərdə yaşayır. Daha çox Cənub-Şərqi Asiyada, Hindistanda, Malayziyada, İndoneziyada və Filippində rast gəlinir.

## Ekologiyası
Bu kəpənək gecələr aktivdir və əsasən işığa doğru hərəkət edir. Onun qanadlarında ilan başına bənzəyən naxışlar var ki, bu da yırtıcılardan qorunmaq üçün bir müdafiə mexanizmi rolunu oynayır. Təhlükə hiss etdikdə qanadlarını geniş açaraq, yırtıcılara özünü bir ilan kimi göstərir və onları qorxudaraq uzaqlaşdırmağa çalışır.

Yetkin Attacus atlaslar qidalanmırlar, çünki onların ağız orqanı inkişaf etməyib. Enerjilərini sürfə mərhələsində yığdıqları qidalardan alırlar və qısa ömürlərinin sonuna qədər bu enerji ilə yaşayırlar. Sürfə mərhələsində isə aşağıdakı bitkilərin yarpaqları ilə qidalanırlar: darçın ağacı, maqnoiya, sitrus ağacları.

Dişi kəpənək yumurtalarını ağac yarpaqlarının altına qoyur. Yumurtadan çıxan Attacus atlasın sürfələri iri və parlaq yaşıl rəngdə olur. Onlar 10-12 sm-ə qədər böyüyə bilirlər. Yetkinliyə çatmazdan əvvəl sürfə böyük, qəhvəyi barama hazırlayır. Barama bəzən ipək istehsalı üçün istifadə edilir və Hindistanda bu baramadan "fagər ipəyi" istehsal olunur. Baramadan çıxan yetkin Atlas kəpənəyi cəmi 5-7 gün yaşayır. Onların əsas məqsədi çoxalıb növünü davam etdirməkdir.

Attacus atlasların əsas düşmənləri quşlar, yarasalar və həşərat yeyən məməlilərdir. Bundan əlavə, onların baramaları ipək istehsalı üçün istifadə edildiyindən, insanlar tərəfindən də ovlanırlar.
## Qalereya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 

* Mario’s Butterfly Village 
* PageWise: The atlas moth
* Atlas Moth fact sheet
Parides agavus

**Parides agavus** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Parides agavus əsasən Cənubi Amerikada, xüsusilə Meksika, Kolumbiya, Ekvador və Peru kimi ölkələrdə yayılmışdır. Parides agavus öz zərif uçuşu və gözəl rəngləri ilə təbiətsevərlərin marağını çəkən bir növdür. Təbii yaşayış mühitlərində bitkilərdən və çiçəklərdən nektar alaraq qidalanır. 

Parides agavusun qanadlarının genişliyi təxminən 6-9 sm arasında olur. Üst qanadları parlaq yaşıl və qara rənglərdən ibarət olur. Qanadlarının üst hissəsində parlaq yaşıl və mavi rəngli zolaqlar və işıqlı işarələr yerləşir. Arxa qanadları isə əsasən qara rəngdə olub, qanad uclarında açıq yaşıl rəngli zolaqlar və kiçik nöqtələr mövcuddur. Bu rəng dəyişiklikləri kəpənəyin digər növlərdən ayıran əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Kəpənəyin alt qanadları, ümumiyyətlə tünd yaşıl və qəhvəyi rənglərdə olur, bəzi hissələrində isə mavi və sarı rəngli nöqtələr müşahidə edilir. Bu rəng dəyişiklikləri həm təbii şəraitdə, həm də kəpənəyin qida axtarışında ona faydalı olur.

Parides agavus tropik və subtropik meşəliklərdə, xüsusən də çiçəklənən bitkilərlə zəngin ərazilərdə yaşayır. Bu kəpənəklər günəşli və isti ərazilərdə fəaldır, çox vaxt çiçəklərdən nektar alır və eyni zamanda tozlandırma funksiyasını yerinə yetirirlər. Onlar uçuş zamanı yavaş və zərif şəkildə hərəkət edirlər, qanadlarının rəngləri isə təbiətə uyğun olaraq onların görmə qabiliyyətini artırır. Rutaceae ailəsinin bitkiləri, xüsusilə Agave və Citrus növləri, Parides agavus-un əsas qida mənbəyidir. Kəpənəklər bu bitkilərlə qidalanarkən həmçinin ətraf mühitin tozlanmasında mühüm rol oynayırlar.
## Növləri
:**Parides agavus* (Drury, 1782)
:**[[Parides alopius]]* (Godman & Salvin, [1890]) 
:**[[Parides ascanius]]* (Cramer, [1775]) 
:**[[Parides bunichus]]* (Hübner, [1821])
:**[[Parides gundlachianus]]* (C. & R. Felder, 1864) 
:**[[Parides montezuma]]* (Westwood, 1842) 
:**[[Parides phalaecus]]* (Hewitson, 1869)
:**[[Parides photinus]]* (Doubleday, 1844) 
:**[[Parides proneus]]* (Hübner, [1831])

## Qorunma statusu
Parides agavusun qorunma vəziyyəti hal-hazırda ciddi təhlükə altında deyil, lakin bəzi ərazilərdə bu kəpənəklərin sayının azalması müşahidə edilə bilər. Onların təbii yaşayış sahələrinin məhdudlaşması və meşələrin məhv olması, bu növün gələcəyini təhdid edə bilər. Bununla yanaşı, qeyri-qanuni kəpənək yığımı və ticarəti də bu növün qorunmasına mane ola bilər. Qorunma tədbirləri, ətraf mühitin qorunmasına yönəlməli və təbii həyat sahələrinin bərpasına diqqət yetirilməlidir. Ekosistemlərin sağlamlığı, bu kəpənəyin gələcəyini təmin etmək üçün vacibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Colias wiskotti

**Colias wiskotti** — Ağ kəpənəklər fəsiləsinin Sarıcalar cinsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Colias wiskotti təbiətdə bənzərsiz gözəlliyi ilə tanınır və adətən tropik bölgələrdə, xüsusilə Afrikada və Asiyanın cənub-şərq hissələrində yayılıb. Colias wiskottinin ən çox yayıldığı ərazilərdən biri Madaqaskar adasıdır, lakin bu növə həm də Yaxın Şərq və Cənubi Asiya ölkələrində rast gəlinir.
Colias wiskottinin xüsusiyyətləri, onu bir çox digər kəpənəklərdən fərqləndirir. Onun parlaq rəngləri və möhtəşəm uçuşları onu ekologiyada diqqətə çarpan bir canlı edir.

Colias wiskotti orta ölçülü bir kəpənəkdir və adətən 4-5 sm qanad genişliyinə malikdir. Qanadlarının üst tərəfi sarı və ya yaşılmtıl rəngdə olur və üzərində ağ zolaqlar müşahidə edilə bilər. Bu kəpənəyin əsas xarakteristikası, qanadlarının parlaq sarı rənginin olmasıdır ki, bu da ona “sulfur” (kükürd) adının verilmiş olmasının səbəbidir. Kəpənəyin alt qanadları daha solğun rəngdə olub, ümumiyyətlə açıq yaşıl, sarı və qəhvəyi tonlarında olur.
Colias wiskottinin qanadlarının uclarında qaraltılar və müəyyən zolaqlar var ki, bu da onu digər kəpənəklərdən fərqləndirir. Bəzi nümunələrdə qanadlarının uclarında qara işarələr və bəzən mavi rənglər də müşahidə olunur.

Colias wiskotti əsasən açıq sahələrdə və çiçəkli ərazilərdə yaşayır. Onlar bəzən meşəlik ərazilərə də yaxın olur, amma daha çox günəşli çəmənliklərdə və çiçəklərin bol olduğu yerlərdə rast gəlinir. Kəpənəklər, ümumiyyətlə günəşli və isti havaları sevirlər və gün ərzində aktiv olurlar. Onlar nektar toplamaq üçün müxtəlif çiçəkləri ziyarət edirlər və bu prosesdə bitkiləri tozlandırırlar. Kəpənəklərin uçuşu çox yüngül və zərifdir. Onlar çox zaman çiçəkli bitkilərin ətrafında dövr edərək havada asanlıqla hərəkət edirlər. Bu kəpənəklər, hələ çox gənc və yetkin zamanlarda da uçuş zamanı çox çevik və sürətli olurlar.
## Qalereya

Image:Colias wiskotti male.JPG|*C. w. wiskotti* erkək
Image:Colias wiskotti female.JPG|*C. w. wiskotti* dişi
Image:Colias wiskotti underside.JPG|*C. w. wiskotti* alttərəfi
Image:Colias wiskotti separata.JPG|*C. w. separata*
Image:Colias wiskotti draconis male.JPG|*C. w. draconis* erkək
Image:Colias wiskotti draconis female.JPG|*C. w. draconis* dişi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Global Butterfly Information System type information
*Global Butterfly Information System *wiskotti* images (24)
*Global Butterfly Information System *wiskotti blanda* images
*Global Butterfly Information System *wiskotti aurea* images
Papilio rutulus

**Papilio rutulus** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Papilio rutulus xüsusilə Cənubi və Qərbi Şimali Amerikada yayılmışdır. Ən çox Kaliforniya, Meksika və ABŞ-ın qərb hissələrində tapıla bilər. Papilio rutulus zərif və cazibədar qanadları ilə təbiətsevərlərin və entomoloqların marağını çəkir. Bu kəpənəyin gözəl görünüşü və möhtəşəm uçuşu təbiətə olan heyranlığı artırır.

Papilio rutulus orta ölçülü bir kəpənəkdir və qanadlarının genişliyi təxminən 7-10 sm olur. Kəpənəyin qanadları əsasən qara və yaşıl rənglərin qarışığındadır. Qanadlarının üst tərəfində parlaq yaşıl və mavi rənglərə sahib gözəl zolaqlar müşahidə edilir, bu da ona bənzərsiz və cazibədar bir görünüş qazandırır. Kəpənəyin qanadlarının ucları əyilmiş və uzun olur, bu da ona "swallowtail" (qalxanqulaq) adını qazandırır. Arxa qanadlarda yerləşən bu uzun və incə əyilmələr, onu digər kəpənəklərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir. Qanadların alt tərəfi isə qara və açıq yaşıl rənglərdən ibarət olur. Bu rənglər təbiətdəki digər növlərlə müqayisədə onu daha gözə çarpan edir.

## Ekologiyası və davranışı
Papilio rutulus meşəliklər, çəmənliklər və çiçəkli sahələrdə yaşayan bir növdür. Bu kəpənəklər günəşli ərazilərdə fəaldır və havada asanlıqla uçarlar. Kəpənəklər çiçəklərdən nektar alaraq qidalanır və bu prosesdə əhəmiyyətli bir tozlandırıcı rolu oynayırlar. Onlar çox zaman çiçəkli bitkiləri ziyarət edərək onların tozlanmasına kömək edirlər. Rutulus kəpənəyi çox yavaş və zərif bir şəkildə uçur. Onların uçuşu, qanadlarının əyilməsindən və parlaq rənglərindən irəli gələn zərifliyini vurğulayır. Bu kəpənəklər, həm də çox gözəl hərəkət edən və çevik bir canlıdır, bu da onları təbiətdəki digər canlılardan fərqləndirir.

## Qorunma vəziyyəti
Rutulus kəpənəyinin qorunma vəziyyəti hal-hazırda ciddi təhlükə altında deyil. Lakin, onların yaşam sahələrinin azaldığı və təbii ərazilərin məhv olduğu hallarda bu növün gələcəyi təhdid altında ola bilər. Məsələn, şəhər salınması və kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi bu kəpənəklərin yaşayış sahələrini məhdudlaşdıra bilər. Bundan əlavə, qeyri-qanuni yığım və bu kəpənəklərin ticarəti də bu növün qorunmasına mane ola bilər. Bununla birlikdə, onların təbii yaşayış mühitlərinin qorunması və ətraf mühitin sağlamlığı, bu kəpənəyin davamlılığı üçün çox vacibdir.

## Qalereya

File: Papilio rutulus- Western Tiger Swallowtail caterpillar.jpg |Papilio rutulus tırtılı
File: Papilio rutulus extending osmeterium 01.jpg|Papilio rutulus
File: Cherry blossoms Lake Balboa (20140330-0239).jpg|Papilio rutulus
File: Papilio rutulus.webm|Video klip


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*USGS treatment
*Canadian Biodiversity Information Facility
*https://view.publitas.com/colorscape-graphics/irvinecitybrochure2016_v06finalsinglepgs_crops_digital/page/12-13
*American Entomologist
*Butterflies and Moths of North America
Colias philodice

**Colias philodice** — Ağ kəpənəklər fəsiləsinin Sarıcalar cinsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Colias philodice əsasən Şimali Amerikada yayılmışdır, xüsusilə ABŞ-ın qərb və cənub-qərb hissələrində, eləcə də Kanadada rast gəlinir. Colias philodice xüsusilə qara zolaqları ilə fərqlənir və bu da ona digər növlərdən ayrılmasını təmin edir.

Colias philodice orta ölçülü bir kəpənəkdir. Qanadlarının genişliyi 5-6 sm arasında olur. Üst qanadları əsasən parlaq sarı rəngdədir və bu rəng, qara zolaqlarla bəzənmişdir. Bu zolaqlar qanadların ortasında və kənarında yerləşir, kəpənəyin ümumi görüntüsünü daha da vurğulayan kontrastlı naxışlar əmələ gətirir. Qanadlarda həmçinin narıncı və yaşıl rəngli izlər də müşahidə edilə bilər, bu da ona əlavə gözəllik qatır. Arxa qanadları əsasən sarımtıl rəngdədir və tünd qara zolaqlarla bəzədilmişdir. Kəpənəyin alt qanadları isə bəzən sarımtıl-bəyaz və qəhvəyi rəngdə olur, üzərində kiçik qara nöqtələr və zolaqlar tapılır. Bu xüsusiyyətlər kəpənəyin yırtıcılardan qorunmasına və ətraf mühitlə uyğunlaşmasına kömək edir.

Colias philodice açıq sahələrdə, çəmənliklərdə və bəzən yol kənarlarında rast gəlinir. Bu kəpənəklər günəşli ərazilərdə fəaldır və çiçəklərdən nektar alaraq qidalanırlar. Onlar uçarkən adətən sürətli və çevik hərəkət edir, yavaş uçma xüsusiyyətinə malikdirlər. Kəpənəklər, həmçinin tozlanma prosesində əhəmiyyətli rol oynayırlar.

Colias philodice ümumiyyətlə qorunma baxımından təhlükə altında deyil. Lakin təbii mühitlərin məhv olması və kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi kimi amillər, bu kəpənəyin həyat sahələrinə təsir göstərə bilər. Buna görə də təbii mühitlərin qorunması və bu növün yayılma ərazilərinin əhəmiyyətini anlamaq, onun gələcəyini təmin etmək üçün vacibdir.

## Qalereya

File:Male Clouded Sulphur, Megan McCarty56.jpg|Colias philodice 
File:Clouded Sulphur 1, Perth.jpg|Erkək Colias philodice 
File:Female Clouded Sulphur Megan McCarty42.jpg|Dişi Colias philodice 
File:Albino Clouded Sulphur, MM158.jpg|Colias philodice 
File:Clouded sulphur butterfly on zinnia.jpg|Colias philodice 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Photos of adults and larva
* 
* Clouded sulphur, Canadian Biodiversity Information Facility
* Clouded sulphur, Red Planet Inc.
* Clouded sulphur, Fairfax County Public Schools
* Clouded sulphur, Nearctic.com
Colias electo

**Colias electo** — Ağ kəpənəklər fəsiləsinin Sarıcalar cinsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Colias electo əsasən Afrika qitəsində və Ərəbistan yarımadasında yayılan kəpənək növüdür. Cənubi Afrikanın geniş çəmənliklərində, savannalarında və dağlıq ərazilərində rast gəlinir. Bu növ, öz canlı sarı qanadları və çevik uçuşu ilə diqqət çəkir. Bu kəpənək ilk dəfə elmi cəhətdən təsvir ediləndən bəri araşdırmaçıların maraq dairəsində olmuşdur. Digər Colias növlərinə bənzəsə də, bəzi xarakterik xüsusiyyətlərinə görə onlardan fərqlənir. Xüsusilə qanad rənglərinin variasiyaları və bəzi fərdlərdə görünən mavi çalarlar bu növü unikal edir.

**Xüsusiyyətləri**

Colias electo parlaq sarı rəngləri və qara sərhədli qanadları ilə tanınır. Erkəklər və dişilər arasında bəzi fərqlər müşahidə olunur:
* Erkəklər – Parlaq, qızılımtıl sarı rəngdə olur, qanadlarının kənarları tünd qara sərhədlə əhatələnmişdir.
* Dişilər – Daha solğun rəngdə olub, bəzi fərdlərdə yaşıl və ya maviyə çalan tonlar müşahidə oluna bilər.
* Alt qanadlar – Diqqətlə baxıldıqda, alt qanadlarında açıq ləkələr və damarlı strukturlar görünür.
* Qanad genişliyi – 40-50 mm arasında dəyişir, bu da onu orta ölçülü kəpənəklər kateqoriyasına daxil edir.

Colias electo əsasən bitki nektarı ilə qidalanır və bu zaman bitkilərin tozlanmasında mühüm rol oynayır. 

Hazırda Colias electo geniş yayılmış və stabil bir populyasiyaya malikdir. Nəsli tükənmə təhlükəsi altında deyil. Bununla belə, yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi və iqlim dəyişikliyi onun gələcəkdə azalmasına səbəb ola bilər. Bu növün qorunması üçün yaşadığı ərazilərdə təbii mühitin qorunması, pestisidlərin istifadəsinin azaldılması, təbiət qoruqlarında və milli parklarda populyasiyasının izlənilməsi vacibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Seitz, A. ''Die Gross-Schmetterlinge der Erde'' 13: Die Afrikanischen Tagfalter. Plate XIII 22
Colias phicomone

**Colias phicomone** — Ağ kəpənəklər fəsiləsinin Sarıcalar cinsinə aid kəpənək növü.

## Ümumi məlumat
Colias phicomoneyə  əsasən İspaniya və Karpat dağlarında rast gəlinir.

Colias phicomone orta ölçülü bir növdür və qanadlarının genişliyi təxminən 5-6 sm arasında dəyişir. Kəpənəyin üst qanadları sarımtıl yaşıl və ya sarı rəngdə olur və qanadların ucunda tünd qara naxışlar yerləşir. Alt qanadlarda isə mavi və sarı rəngli gözəl naxışlar müşahidə edilir. Bu rənglər və naxışlar kəpənəyin təbii mühitlə uyğunlaşmasına və yırtıcılardan qorunmasına kömək edir. Qanadların üst hissəsindəki sarımtıl rəng və alt hissəsindəki naxışlar, kəpənəyin günəşli ərazilərdə asanlıqla görünməsini təmin edir, lakin eyni zamanda təbii mühitlə uyumlu olaraq yırtıcılara qarşı qorunma imkanı verir.

## Ekologiyası və davranışı
Colias phicomone tropik və subtropik mühitlərdə yaşayan və günəşli ərazilərdə fəal olan bir növdür. Onlar xüsusilə çiçəklərdən nektar alaraq qidalanırlar və eyni zamanda polen daşıyaraq tozlanma prosesində iştirak edirlər. Bu kəpənəklər çevik və sürətlidir, uçarkən çevik hərəkətlər edir və tez-tez çəmənliklərdə və çiçəkli bitkilərlə zəngin sahələrdə görülür.

## Qorunma vəziyyəti
Colias phicomonenin qorunma vəziyyəti ümumiyyətlə sabitdir, lakin təbii mühitlərin pozulması və kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi, bu növün yaşadığı əraziləri təhdid edə bilər. Buna görə də təbii mühitlərin qorunması vacibdir.

## Qalereya

(MHNT) Colias Phicomone - Pic d'Aneto Espagne - male dorsal.jpg|*Colias phicomone* ♂  
(MHNT) Colias Phicomone - Pic d'Aneto Espagne - male ventral.jpg| *Colias phicomone* ♂   △
(MHNT) Colias Phicomone - Sestriere Italia - female dorsal.jpg|*Colias phicomone* ♀  
(MHNT) Colias Phicomone - Sestriere Italia - female ventral.jpg| *Colias phicomone* ♂   △


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Butterflies of Europa
Qidalanma (dəqiqləşdirmə)

*Qidalanma (biologiya) — canlılığın tələblərini yerinə yetirmək üçün zəruri olan maddələrin cansız mühitdən əldə olunması fəaliyyətinə verilən ad.
*Qidalanma (fizioloji akt) — qida köməyi ilə canlı bir orqanizmin həyatı və sağlamlığını qorumaq — həyati fəaliyyətin fizioloji proseslərinin normal gedişatını qorumaq üçün canlı orqanizmlər tərəfindən qidanın udulması prosesi, xüsusən enerji tədarükünü artırmaq və böyümə və inkişaf proseslərini həyata keçirmək; maddələr mübadiləsinin ayrılmaz bir hissəsidir. 
*Simbioz qidalanma — iki növdən olan fərdlərin birgə yaşamasının elə bir formasıdır ki, bu zaman hər iki fərd xarici mühitlə bilavasitə qarşılıqlı təsirdə olur; xarici mühitlə münasibətlərin tənzimi hər iki orqanizmin fəaliyyəti ilə uyğunlaşır
*Saprobiont qidalanma 
*Bitkilərin qidalanması
*Canlılarda qidalanma
Papilio nireus

**Papilio nireus** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü.
## Ümumi məlumat
Papilio nireus qaranquşquyruq kəpənəkləri (Papilionidae) ailəsinə aid olan estetik baxımdan cəlbedici kəpənək növləri. Hər iki növ parlaq rəngləri və zərif qanad strukturları ilə seçilir.

Bu kəpənəklər öz unikal görünüşləri ilə seçilirlər:
* Yaşıl zolaqlı qaranquşquyruq kəpənəyi – qanadlarında yaşıl və qara naxışlar var, qanadların alt hissəsində isə daha tünd çalarlar görünür.
* Mavi zolaqlı qaranquşquyruq kəpənəyi – canlı mavi və qara qanadları ilə tanınır, alt hissələrdə mavi çalarlar daha zəifdir.

Hər iki növ uzun "quyruq" strukturlarına malikdir. Qanad açıqlığı 8-12 sm arasında dəyişir.

Papilio nireus əsasən Afrika qitəsində, tropik meşələrdə yayılmışdır. Mavi zolaqlı qaranquşquyruq kəpənəyi isə Avstraliya və Yeni Qvineyanın tropik meşələrində rast gəlinir. Bu kəpənəklər isti və rütubətli mühitlərdə yaşayırlar.

Yetkin fərdlər çiçək nektarı ilə qidalanırlar. Əsasən jasmin, hibiscus və bougainvillea çiçəklərinə üstünlük verirlər. Tırtıllar isə sitrus bitkiləri və digər xüsusi ev bitkiləri ilə qidalanırlar.

Bu kəpənəklər müxtəlif müdafiə strategiyalarına malikdir:
* Parlaq rəngləri ilə yırtıcıları xəbərdar edirlər.
* Sürətli və qeyri-müntəzəm uçuşları yırtıcılardan yayınmağa kömək edir.
* Tırtılları bitkilərdən toksin alaraq yırtıcılara qarşı zəhərli olur.

### Növləri
Papilio nireusun 15 növü məlumdur:
**[[Papilio aristophontes]]* Oberthür, 1897
**Papilio nireus* Linnaeus, 1758
**[[Papilio charopus]]* Westwood, 1843
**[[Papilio chitondensis]]* de Sousa & Fernandes, 1966
**[[Papilio chrapkowskii]]* Suffert, 1904
**[[Papilio chrapkowskoides]]* Storace, 1952
**[[Papilio desmondi]]* van Someren, 1939
**[[Papilio hornimani]]* Distant, 1879
**[[Papilio interjectana]]* Vane-Wright, 1995
**[[Papilio manlius]]* Fabricius, 1798
**[[Papilio microps]]* Storace, 1951
**[[Papilio sosia]]* Rothschild & Jordan, 1903
**[[Papilio thuraui]]* Karsch, 1900
**[[Papilio ufipa]]* Carcasson, 1961
**[[Papilio wilsoni]]* Rothschild, 1926

## Qalereya

Narrow-banded green swallowtail (Papilio nireus nireus).jpg|Papilio nireus, Qanada
Narrow blue-banded swallowtail (Papilio nireus lyaeus) in flight.jpg|Papilio nireus, Uqandada
Narrow-banded green swallowtail (Papilio nireus pseudonireus).jpg|Papilio nireus, Efiopiyada
Narrow-banded green swallowtail (Papilio nireus pseudonireus) underside.jpg|Papilio nireus, Efiopiyada


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Carcasson, R.H. (1960) "The Swallowtail Butterflies of East Africa (Lepidoptera, Papilionidae)". *Journal of the East Africa Natural History Society* pdf Key to East Africa members of the species group, diagnostic and other notes and figures. (Permission to host granted by The East Africa Natural History Society)
* Hancock, David Lawrence. (1984) The *Princeps nireus* group of swallowtails (Lepidoptera: Papilionidae): systematics, phylogeny and biogeography. *Arnoldia Zimbabwe* 9(12):181-215.

## Xarici keçidlər

* Linnean collections Photographs of the :en:holotype
Melogale orientalis

**Melogale orientalis** (*Yava gəlincik porsuğu*) — İndoneziyanın Yava və Bali adalarına məxsus olan mustelid növü.

## Təsvir

Yetkin "Melogale orientalis" porsuğunun çəkisi 1–2 kq (2,2–4,4 funt), bədən uzunluğu 35–40 sm (14–16 düym), quyruq uzunluğu isə 14,5–17 sm (6–7 düym) arasında dəyişir. Kiçik başı, dar və küt sifəti, uzun bığları və iri gözləri var. Bədəni aşağıya doğru əyilmişdir, qəhvəyi ipək kimi tükləri qırmızı çalarlıdır və bəzi işıq şəraitində boz və ya qonur görünə bilər. Başın arxa hissəsi və boğaz daha tünd qəhvəyi rəngdədir, üz, boyun, boğaz, sinə və qarın hissələrində isə ağ işarələr var.

## Yayılması və yaşayış yeri

"Melogale orientalis" İndoneziyanın Yava və Bali adalarına məxsusdur. Dəqiq yayılma sahəsi məlum deyil, lakin təpəlik və dağlıq ərazilərdə yaşayır və daha aşağı yüksəkliklərdə də rast gəlmək mümkündür. Qərbi Yavada Halimun Salak Milli Parkı və Gede Pangrango Milli Parkında müşahidə edilmişdir. Balidə isə 1,180 m (3,870 fut) yüksəklikdə olan meşə yollarında və insan yaşayış məntəqələrinə yaxın olan ikinci dərəcəli meşə və kauçuk plantasiyalarında qeydə alınmışdır. Yava gəlincik porsuqları Banten, Qərbi Yava, Mərkəzi Yava, Yogyakarta, Şərqi Yava əyalətlərində və Balidə cəmi 30 yerdə qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bədirlənmiş ay

**Bədirlənmiş ay** və ya **Tam ay** — Ayın Günəşə nisbətdə Yer kürəsinin əks tərəfində yerləşdiyi faza. Bədirlənmiş ay, Ay ilə Günəşin geosentrik zahiri (ekliptik) uzunluqları arasındakı fərq 180° olduqda baş verir.  Bu halda Ay, Yerə görə Günəşin qarşı tərəfində yerləşir.

Sinodik aya əsasən Ayın eyni fazaları arasındakı müddət orta hesabla 29,53 gündür.  Buna görə də yeni aydan başlayan ay təqviminə görə bədirlənmiş ay 14-cü və ya 15-ci gündə müşahidə olunur.  Qəməri ay həmişə tam ədədlərlə ifadə olunduğundan 29 və ya 30 gün davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Moon Phase Calendar for any date
* 
*
Melogale subaurantiaca

**Melogale subaurantiaca** (*Formoza xorek porsuğu*) — Tayvana endemik olan bir mustelid növü.

## Taksonomiya

Əvvəllər "Çin xorek porsuğu" (*M. moschata*) ilə eyni növ hesab edilirdi, lakin 2019-cu ildə aparılan genetik bir araşdırma onun fərqli bir növ olduğunu müəyyən etdi və Amerika Məməlilər Cəmiyyəti daha sonra onu fərqli bir növ kimi yenidən təsnif etdi. Lakin, IUCN Qırmızı Siyahısı kimi bir çox nüfuzlu orqan hələ də onu "M. moschata" ilə eyni növ hesab edir.

## Yayılması

Bu növ Tayvan adasına endemikdir.

## Çoxalma

Erkək "Melogale subaurantiaca"lar fevral və sentyabr ayları arasında sperma istehsal edir və mart və oktyabr ayları arasında dişilərlə cütləşirlər. Növün iki balalıq ölçüsünə sahib olduğu və ildə bir dəfə çoxalığı düşünülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Melogale moschata

**Melogale moschata** (*Çin xorek porsuğu*) — Mustelidae fəsiləsinin bir üzvü. IUCN Qırmızı Siyahısında Ən Az Narahatlıq kimi qeyd olunur və dəyişdirilmiş yaşayış yerinə dözümlü hesab olunur.

## Təsvir
Fərqli maska kimi üz işarələri "Melogale moschata" porsuğunu digər Şərq mustelidlərinin əksəriyyətindən fərqləndirir, baxmayaraq ki, Melogale cinsinin digər üzvlərinin də oxşar üz işarələri var. Çin xorək porsuğunun orta bədən ölçüsü 33 ilə 43 santimetr (13 ilə 17 düym) arasında, quyruğu isə 15 ilə 23 santimetr (5.9 ilə 9.1 düym) arasında dəyişir.

## Yayılması və yaşayış yeri
"Melogale moschata" şimal-şərqi Hindistandan cənubi Çinə, o cümlədən Haynan adası və cənubda Honkonq və şimali Hind-Çinə qədər otlaqlarda, açıq meşələrdə və tropik yağış meşələrində yaşayır. Onlar insan narahatlığına yaxşı dözürlər və müvəqqəti olaraq düyü tarlaları, soya, pambıq və ya ot sahələri kimi kənd təsərrüfatı ərazilərində yaşayırlar.
Xorək porsuğu insan yaşayış yerləri ərazilərinə yaxşı uyğunlaşır, odun yığınları və qaya yığınları kimi istirahət yerləri kimi uyğun insan tərəfindən yaradılmış yerlərdən faydalanır və əkin sahələri və tərəvəz bağlarını qidalanma yerləri kimi istifadə edir. Xorək porsuqları ətrafdakı insan əhalisi ilə məhdud münaqişələr yaradır, çünki onlar nadir hallarda toyuqlar və ya mal-qara ilə qidalanırlar və əmlaka zərər vurmağa meyilli deyillər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mydaus javanensis

**Mydaus javanensis** (*Sunda iyli porsuğu*) — Həmçinin "Yava iyli porsuğu", "teledu", "Malay iyli porsuğu", "Malay porsuğu", "İndoneziya iyli porsuğu" və "Sunda skunk" kimi tanınan, İndoneziya və Malayziyaya məxsus bir məməli növü.

## Təsvir

"Mydaus javanensis" porsuqlarının bədən quruluşu porsuqlara bənzəyir, lakin onlar daha kiçikdir. Ümumi uzunluqları 37 ilə 52 sm (15 ilə 20 düym) arasında dəyişir və çəkisi 1,3 ilə 3,6 kq (2,9 ilə 7,9 funt) arasındadır. Tükləri kobuddur və bədənin çox hissəsində qara və ya çox tünd qəhvəyi rəngdədir. Başın üstündən quyruğa qədər uzanan ağ zolaq var. Quyruq qısadır, təxminən 3,6 sm (1,4 düym) uzunluğundadır və tamamilə ağ tüklərlə örtülüdür. Zolağın eni fərdlər arasında əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir, lakin adətən dar olur və bəzən kəsikli ola bilər. Adından da göründüyü kimi, iyli porsuqların anal iy qəbzi var və bu orqan 15 sm (5,9 düym) məsafəyə qədər iy buraxır. Dişilərin altı əmzikli var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erfurt kafedralı

**Erfurt kafedralı** (Almanca: *Erfurter Dom*, rəsmi olaraq *Hohe Domkirche St. Marien zu Erfurt*, İngiliscə: *Cathedral Church of St Mary at Erfurt*) — Həmçinin "Müqəddəs Məryəm Kafedralı" kimi də tanınan, Almaniyanın mərkəzindəki Türingiya şəhəri Erfurtda ən böyük və ən qədim kilsə binası. Erfurt Roma Katolik Diyarının yepiskopluq yeridir. Kafedral əsasən Beynəlxalq Qotik üslubunda inşa edilmişdir və əsas şəhər meydanına (Domplatz, Kafedral Meydanı) baxan bir yamacda, Müqəddəs Severus Kilsəsinin bilavasitə yanında yerləşir. 

## Tarix

Mövcud kafedralın yeri, məsələn, Roma bazilikası və kilsə salonu kimi bir çox digər xristian binalarının yeri olmuşdur. 742-ci ildə "Müqəddəs Boniface", Erfurt Kafedralının indi yerləşdiyi təpədə bir kilsə tikmişdir. 12-ci əsrin ortalarında, orijinal kilsənin təməlləri Roma bazilikası üçün istifadə edilmişdir. 14-cü əsrin əvvəllərində, təpə Müqəddəs Məryəm Kafedralı üçün yer açmaq üçün genişləndirilmişdir. Martin Lüter 3 aprel 1507-ci ildə kafedralda vəzifəyə qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*  (alman dilində)
Ben Meddou

**Ben Meddou** (**Devid Vulf** kimi də tanınır; ) — 1930-1970-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş ABŞ ssenarist və sənədli filmlər müəllifi. Kolumbiya Universiteti məzunu Meddou karyerasına 1930-cu illərdə ABŞ sənədli filmi hərəkatının bir hissəsi olaraq başlayıb.

1936-cı ildə o, "The World Today" adlı solçu xəbər verlişinin yaradıcılarından biri oldu, lakin verliş teleekranlarda çox uzun sürmədi.  Devid Vulff təxəllüsü altında Meddou Pol Strend-Leo Hurvitzin rejissor olduğu "Doğma Torpaq" (1942) adlı sənədli filmin ssenaristlərindən biri oldu.

Onun yazdığı ilk tammetrajlı ssenari "Tələyə salınmış" filminə təsadüf etdi. Onun ssenarisini yazdığı digər filmlər arasında Klarens Braunun "Kül murdarlayan" (1949, Vilyam Folknerin eyniadlı romanına əsaslanmışdır), Con Hyustonun "Asfalt cəngəlliyi"(1950, Meddou bu filmə görə Oskar mükafatına namizəd görüldü), "Conni Gitar" (1954, ssenari Filip Yordanla birgə yazıldı), "Tanrının kiçik akrı" (1958, Erskin Koldvellin romanına əsaslanmışdır; Meddou "Qeyri-amerikan fəaliyyəti komissiyası" tərəfindən təqib olunduğu üçün ssenari müəllifi kimi öncə Filip Yordan göstərilmişdir; Meddouya müəllif adı yalnız Kaliforniya Universiteti Film və Televiziya Arxivinin bərpası zamanı geri qaytarılmışdır) və "Bağışlanmamış" (1960) kimi filmlər yer alır. 

Onun sənədli film janrında olan əsərləri arasında "Qəriblər fırtınası", "Piləkənlər" və BAFTA mükafatını qazanmış "Vəhşi göz" kimi filmlər yer alır. Meddounun solo bədii rejissorluq debütü valeh edici və o dövr üçün qeyi-adi sayılan "Dəri əlaqəsi" filminə təsadüf etdi, filmin hekayəsi bir neçə soyuyan məhəbbət və dostluqdan bəhs edir və Meddounun ssenarilərinə xas olan zəngin personajlarla əlamətdardır.

1968-ci ildə o, Edmund Notonun "Makkeyb" romanı əsasında ssenari yazdı; bu romanın film adaptasiyası "Makkeyb və xanım Millər" adı altında çəkilmiş və Meddounun adı müəlliflər arasında qeyd olunmamışdır. Onun yazdığı son ssenari "Mefistonun valsı" (1970) adlı qorxulu melodrama filmi üçün oldu.

## İstinadlar
Səfvan ibn Müəttəl

**Əbu Ömər Səfvan ibn əl-Müəttəl ibn Rübeyyiə əs-Süləmi əz-Zəkvani** (; ) — səhabə, İfk hadisəsində iştirak edən əsas şəxslərdən biri.

## Bioqrafiyası
Hicrətin 5-ci (627) ilindən əvvəl müsəlman olub. Xəndək döyüşündə və sonrakı qəzvələrdə iştirak edib. Səfvanın iştirak etdiyi ilk qəzvənin İfk hadisəsinin baş verdiyi Bəni Müstəliq qəzvəsi olduğu deyilir. Ona, bu qəzvədə ordunun arxa mühafizəçisi vəzifəsi verilmiş, o da vəzifə borcunu yerinə yetirərkən karvandan geri qalmış Aişəni tapmış və onu səhərisi gün karvana çatdırmağa nail olmuşdur. Lakin Aişə ilə onun haqqında əsassız böhtan və söz-söhbətləri yayılmışdır. Aişə haqqında müvafiq ayələr nazil olduqdan sonra Aişə bəraət almışdır. Müvafiq ayələrin nazilindən əvvəl Həssan ibn Sabit tərəfindən tənqid olunan Səfvan, bundan bərk hiddətlənmiş və Həssan ibn Sabitə hücum edərək ona xəsarət yetirmişdir. Məsələdən xəbərdar olan Məhəmməd peyğəmbər onları barışdırmışdır. Həmçinin müvafiq ayələrin nazilindən əvvəl Məhəmməd peyğəmbər onun haqqında, *"mən onun barəsində xeyirdən başqa bir şey bilmirəm"* deyərək Səfvanın dürüstlüyünə eyham vurmuşdur.

Səfvan, Məhəmməd peyğəmbərin çobanlarını öldürən şəxslərin yaxalanmasında, İyaz ibn Qənm komandanlığında İslam fətihlərində iştirak etmiş, Səmsata göndərilən ordu birləşmələrinə komandanlıq etmişdir. Səfvanın hicri 19-cu (640) ildə Səmsatda və ya İrminiyə müharibəsində həlak olduğu nəql edildiyi kimi, Muaviyənin dövründə Bizansa qarşı hərbi yürüşdə ayağının sındığı da nəql edilmişdir. Həmçinin altmış yaşında hicri 58-ci (678), 59-cu və ya 60-cı (680) ildə vəfat etdiyi də deyilmişdir.

## Hədis elmindəki yeri
Səfvan, Məhəmməd peyğəmbərdən iki hədis rəvayət etmişdir. Ondan da Səid ibn Müsəyyəb, Əbu Bəkir ibn Əbdürrəhman, Səid ibn Əbu Səid əl-Məkbüri kimi tabiinlər hədis rəvayət ediblər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İfk hadisəsi
Bəni Müstəliq

**Bəni Müstəliq** () — Qəhtanilərə mənsub ərəb qəbiləsi.

## Soy kökləri
Bəni Müstəliq Huzaa qəbiləsinin bir qoludur. Şəcərələri Müstəliq (Cəzimə) ibn Səd ibn Əmr ibn Lühey (Rəbiə) ibn Harisə (Huzaa) şəklindədir. Qalqəşəndinin Müstəliqin adını Hüzeymə şəklində qeyd etməsi doğru deyildir. Mənbələrdə "Müstəliq" ləqəbinin Cəziməyə səsinin gözəl və zil olmasından ötrü verildiyi qeyd edilib. Mənbələrdə həmçinin onun Huzaa qəbiləsində müğənnilik edən ilk şəxs olduğu da qeyd edilib.

## Yaşadıqları ərazi
Bəni Müstəliq ilk vaxtlar Məkkə və ətrafında yaşayırdılar. Sonra Qusay ibn Kilaba məğlub olub, şimala çəkildilər. Məkkə-Mədinə yolu üzərindəki Qudeyd adlı ərazidə məskunlaşdılar. Mədinəyə təxminən 96 mil (154.5 km) məsafədəki Fur da onlara məxsus idi. Həmçinin mühüm liman şəhəri olan Rəbiğ ətrafında, Üsfanda və Rahatü-Fərvədə yaşayırdılar. Şühdə və Müreysi adlı su quyuları da onların nəzarətində idi.

## İnancları
Bəni Müstəliq Hübəl, İsəf və Nailə adlı bütlərə ibadət ediblər.

## Bəni Müstəliq qəzvəsi
627-ci ildə baş vermiş bu döyüşdə Bəni Müstəliq qəbiləsi müsəlmanlara məğlub olmuşdu. Müsəlmanların ordusu bu döyüşdən qayıdarkən yolda İfk hadisəsi baş vermişdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İfk hadisəsi
Müreysi müharibəsi

**Müreysi müharibəsi**, **Bəni Müstəliq savaşı** və ya **Bəni Müstəliq qəzvəsi** () — 627-ci ildə müsəlmanlarla Bəni Müstəliq qəbiləsi arasında baş vermiş döyüş.

## Döyüş

### Döyüşdən əvvəl
Qureyş qəbiləsi bütün müttəfiqlərini hərəkətə gətirərək Xəndək döyüşü üçün hazırlıqlara başladı. Bəni Müstəliqin başçısı Haris ibn Əbu Dirar, böyük sayda ordu toplayaraq Müreysi quyusunun başında müsəlmanlar qarşı mövqe tutdu. O, Mədinəyə hücuma hazırlaşırdı.

### Döyüş
Bu xəbəri alan Məhəmməd peyğəmbər, 700 nəfərlik ordu ilə Bəni Müstəliqə qarşı hücuma keçdi. Məhəmməd peyğəmbər əvvəlcə Ömərdən Bəni Müstəliqi İslama dəvət etməsini istədi. Bəni Müstəliq Ömərin çağırışına oxlarla cavab verdi. Hücuma keçən müsəlmanlar Müreysi quyusu ətrafında Bəni Müstəliqi məğlub etdilər. 

### Döyüşün nəticələri
Bəni Müstəqildən 10, müsəlmanlardan 1 nəfər öldürüldü. Haris ibn Əbu Dirar qaçdı. Bəni Müstəliqdən 600 və ya 700 nəfər əsir alındı. 2000 dəvə, 5000 qoyun və çox sayda qənimət elə keçirildi. Əsirlərin arasında Harisin qızı Cüveyriyə bint Haris də var idi. Bu döyüşdən sonra ətrafdakı paqan qəbilələrin hücum planları pozuldu. Bəni Müstəliq qəzvəsinin Xəndək döyüşündən sonra baş verdiyi də söylənmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* İfk hadisəsi