open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aşiqlər (film, 2008)

***Aşiqlər*** qısametrajlı sənədli-bədii televiziya filmi rejissor Rafiq Dadaşov tərəfindən 2008-ci ildə çəkilmişdir. Azərbaycan televiziyasında istehsal edilmişdir. Bədii-sənədli estetika əsasında çəkilən film Qarabağın və Azərbaycanın bu guşəsi ilə bağlı olan Cavanşirlər nəslinin 3 övladının — XVIII əsrdə yaşamış Məhəmməd bəy Aşiq, XIX əsrdə yaşamış Əbdüssəməd bəy Aşiq və XX əsrdə yaşamış Xosrov bəy Cavanşirin taleyi haqqındadır. Bədii səhnələrdə əsas rolları Vaqif Şərifov, Elşən Rüstəmov, Şövqi Hüseynov və Vüqar Məmmədəliyev ifa edirlər

## Məzmun
Bədii-sənədli estetika əsasında çəkilən film Qarabağın və Azərbaycanın bu guşəsi ilə bağlı olan Cavanşirlər nəslinin 3 övladının — XVIII əsrdə yaşamış Məhəmməd bəy Aşiq, XIX əsrdə yaşamış Əbdüssəməd bəy Aşiq və XX əsrdə yaşamış Xosrov bəy Cavanşirin taleyi haqqındadır. Öz dövrlərinin nüfuzlu şair və ictimai xadimi olan bu 3 şəxsiyyət rus və sovet imperiyaları vaxtında təqib və repressiyaya məruz qalmışdır.

## Film haqqında
Filmin ssenarisi Azad Qaradərəlinin "Aşiqlər" kitabının motivləri əsasında yazılmışdır.

## Film üzərində işləyənlər
Əsərin müəllifi: Azad Qaradərəli
Ssenari müəllifi: Camal Yusifzadə, Azad Qaradərəli
Rejissor: Rafiq Dadaşov
Operator: Adil Abbasov

## Rollarda
Vaqif Şərifov — Feyzulla Qasımzadə
Elşən Rüstəmov — Xosrov bəy Cavanşir
Şövqi Hüseynov — NKVD işçisi
Vüqar Məmmədəliyev — yalançı şahid
Elrada Ələkbərova — Xosrovun sevgilisi
Sadiq Bayramov

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2008-ci ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Çeşmə (qəzet)

**"Çeşmə"** qəzeti — Azərbaycanda dərc olunmuş satirik qəzet.

Qəzet 1991-ci il aprel ayının 1-də Lənkəran şəhərində yaradılmışdır.

Şüarı "Dama-dama göl olar, yağa-yağa sel" idi.

Təsisçi və baş redaktoru Sakin Məmmədzadə, redaktor: Ayaz Əhmədov idi.

## Haqqında
"Çeşmə"nin ilk sayının dünyada "Gülüş günü" kimi qəbul edilən 1 apreldə çapdan çıxması mətbu orqanın satirik mahiyyəti ilə bağlı idi. Qəzet əvvəlcə qeyri-leqal şəkildə çap olunub. 1992-ci ildə qeydiyyatdan keçib və leqal şəkildə fəaliyyət göstərib. 1993-cü ildən sonra isə yenidən qeyri-leqal şəkildə nəşrini davam etdirib. 1995-cü ildə mətbu orqanın redaktoru, yayılmasıda və satışında kömək edən şəxslər həbs olunublar. Bununla da qəzetin fəaliyyəti birdəfəlik dayandırıldı.

"Çeşmə"ni öz dəst-xətti və üslubuna görə "Molla Nəsrəddin" jurnalının davamçısı saymaq olar. Ölkədə və dünyada baş verən ictimai-siyasi proseslərn neqativ cəhətləri satirik və yumoristik yazıların, şerlərin, karikatura və şarjların əsas hədəfi olub. Qəzetdə daha çox siyasi xarakterli lətifələrə üstünlük verilib. Burada həm iqtidar, həm də müxalifət təmsilciləri eyni dərəcədə tənqid hədəfinə çevrilib. Qarabağ məsələsi, müxtəlif hakimiyyətlərin bu problemi siyasi alver predmetinə çevirmək cəhdləri "Çeşmə"nin əsas satira hədəflərində olub.

## İstinadlar
Rene O'Konnor

**Rene O'Konnor** (**Evelyn Renee O'Connor**, 15 fevral, 1971) Amerika pop və ritm-end-blüz müğənnisi. Amerikanın  serialında baş rolda oynayır.

## Albomları
* Come To me Lawless

## İstinadlar

## Xarici istinadlar

*http://www.imdb.com/name/nm0640488/- IMDB
*http://www.tv.com/lucy-lawless/person/10873/summary.html- TV.com
Yunus Əmrə Çeşməsi

**Yunus Əmrə Çeşməsi** — Bulaq kompleksi Yunus Əmrə şərəfinə inşa edilib. Vyananın Türkenschanzpark parkında yerləşir. 1991-ci ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin Avstriyaya hədiyyəsidir.
Biləcəri

**Biləcəri** — Azərbaycan Respublikasının Binəqədi rayonunun inzibati-ərazi vahidində iri şəhər tipli qəsəbə.

## Tarixi
Biləcəri qəsəbəsi Binəqədi rayonunun inzibati ərazisinə daxil olan, rayon mərkəzindən 4,5 km aralıda, Abşeron yarımadasının qərbində yerləşən qədim yaşayış məntəqəsidir. 1936-cı ildən Şəhərə ən yaxın kənd olduğu üçün "qəsəbə" statusu verilmişdir. Tarixi mənbələrin məlumatına əsaslanan tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqəsinin etnotoponim olub, türkdilli xəzərlərin Bələncər tayfasının adını əks etdirir. Bələncərlərin Azərbaycana miqrasiyası Sasani şahı I Xosrov Ənuşirəvanın (531–579) Azərbaycana köçürdüyü xəzərlərlə və VIII əsrin əvvəllərində ərəb əmiri Cərrah ibn Abdullahın Xəzər ölkəsinə hücum edərək onun üç paytaxt şəhərindən Arana xeyli əhali köçürməsi ilə əlaqələndirilir. Yaşayış məntəqəsinin coğrafi mövqeyinə əsaslanan digər tədqiqatçılar isə bu toponimi qədim türk dillərindəki belen (aşırım, alçaq dağ) və cər/cəri (sıldırım, yarğan) komponentlərinin birləşməsi kimi "Aşırımlı yarğan" mənasında izah edirlər. Başqa bir etimologiyaya görə "Biləcəri" sözü "hərbi şəhər" deməkdir.

Hal-hazırda 4 əsrə yaxın yaşı olan Biləcəri kəndinin məscidi II Şah Abbasın sərkərdəsi Biləcərili Ağabəyin oğlu **Bəylərbəyi əmir Murad Xan** tərəfindən tikdirilmişdir. Bəylərbəyilik çox zaman irsi idarəçilik hüququna malik idi.

Akademik Tofiq Hacıyevin fikrincə Bilə (bala "kiçik") + cər (yer) birləşməsindən yaranmışdır. C->y əvəzlənməsi çox qədim türk dilində olmuş fonetik hadisədir. M. Kaşğarlı da qeyd edir ki, yabqu-cabqu şəklində də deyilir.

Biləcəri qəsəbəsi ərazisində 20 yanvar şəhidlərinin xatirəsinə "Güllə yağışı" abidə kompleksi (heykəltaraş Azad Əliyev, 19 yanvar 2013), Milli Qəhrəmanlar abidə-kompleksi və 8 Milli Qəhrəmanın büstü kimi heykəltaraşlıq abidələri mövcuddur.

## Əhalisi
Əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

Məşhur Bakı milyonçusu, neft maqnatı Ağamusa Nağıyev Biləcəridə anadan olmuşdur və onun qəbri və qəbirüstü abidəsi Biləcəri qəsəbəsində yerləşir.

### Tanınmış şəxsləri
* Vüqar Biləcəri — meyxanaçı.
* Əlixan Rəcəbov — aktyor, rejissor, ssenari müəllifi.

## İqtisadiyyatı
Qafqazın ən böyük dəmir yolu qovşağı buradadır. Sovet dövründə Biləcəri, respublikanın sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.

Qəsəbə ərazisində ümumilikdə 12 sənaye və 6 müxtəlif təyinatlı müəssisə, o cümlədən, Zaqafqaziyada ən böyük çeşidləmə "Dəmiryol Stansiyası", "Lokomotiv Depo", "Yuyucu-Buxarlayıcı stansiya, "Vaqon Depo", "Zoologiya kombinatı", "Asfalt-Beton zavodu" fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. II cilddə. Bakı: 2007, I cild, səh.96.

## Həmçinin bax
* Binəqədi
* Ağa Musa Nağıyev
Baylakan

**Baylakan** — orta əsrlərə aid şəhər, indiki Örənqala qədim şəhər yerində, Kür və Arazın qovuşduğu yerə yaxın, tarixi Arran bölgəsində (klassik Qafqaz Albaniyası), hal-hazırda is müasir Azərbaycanın Mil düzündə yerləşir. Orta əsrlərdə bu şəhər Qafqazdan Yaxın Şərqə gedən yolda böyük ticarət mərkəzi idi.

Qala Sasani şahı I Qubad tərəfindən salınıb. Bir çox tarixçilərin, xüsusilə erməni tarixçilərinin əsərlərində adı çəkilən qalanın Qafqaz Albaniyasının Paytakaran şəhərinin yerində salındığı qeyd edilir. Beyləqan qalası dövrümüzə qədər qorunub saxlanmayıb. Lakin tarixi mənbələrdə onun haqqında kifayət qədər məlumat var. Ərəb səyyahı ibn Xordabeh "Yollar və ölkələr haqqında kitab" əsərində Bərdə və Beyləqan qalalarının təsvirini verib, onların çiy kərpicdən tikildiyini qeyd edib. Qala divarlarının qalınlığı 6 metr olub. 1953-1954-cü illərdə Örənqala ərazisində aprılmış qazıntı işləri zamanı qalanın xarabalıqları aşkar edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Əhmədov Q.M. Örnəqala. Bakı: 1962,

## Xarici keçidlər

* Байлакан // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 2.
*Baylakan şəhəri 
*Azərbaycanda keramika tarixi

## Həmçinin bax
* Paytakaran
* Sanatruk
* Örənqala (qədim şəhər yeri)
* Beyləqan yepiskopluğu
Digah

**Digah** — Azərbaycanda bir neçə yaşayış məntəqəsinin adı:
* Digah — Abşeron rayonunda qəsəbə.
* Digah — Quba rayonunda kənd.
* *Digah* — Quba rayonunun Yuxarı Digah kəndinin keçmiş adı.
* Digah — Lerik rayonunda kənd.
* Digah — Lənkəran rayonunda kənd.
* Digah — Masallı rayonunda kənd.
Digah (Abşeron)

**Digah** — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunun Digah qəsəbə inzibati ərazi dairəsində şəhər tipli qəsəbə. Abşeron yarımadasındadır.

## Tarixi
Digah Abşeron rayonunun Məhəmmədi, Balaxanı və Fatmayı kəndləri ilə qonşudur. Digər kəndlərdə oldugu kimi Digah kəndinində tarixi tam öyrənilməmişdir. Lakin bu ərazidə olan abidələr kəndin qədim olmasının göstəricisidir. Digahda tunc dövrünə aid göldə mövcuddur. Kənd əsasən Tatlardan qismən isə Tərəkəmələrdən təşkil olunmuşdur. Daha sonra isə kəndə müxtəlif ərazilərdən, o cümlədən Cənubi Azərbaycan-İrandanda insanlar gəlmişlər. Hal-hazırda da Digahda Şahsevərlər məhəlləsi mövcuddur.

Aparılan araşdırmalar nəticəsində kənd ərazisində qədim dövrlərə aid heyvan sümükləri aşkar olunmuşdur.

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində olduğu kimi Digah kəndidə 1918-ci ildə erməni işğalçılarının hücumuna məruz qalmışdır. Türklərin gəlişi ilə ərazi ermənilərdən təmizlənmişdir.

Digah kəndi rejissorlarında maraq dairəsində olub. Beləki 1986-cı ildə Cəlil Məmmədquluzadənin əsəri üzərində çəkilmiş Qəm pəncərəsi filminin bir neçə səhnəsi Digahda lentə alınmışdır.

Kəndin adının mənasını hal-hazırda Balaxanılılar və Suraxanılıların danışdığı, vaxtı ikən də iki-üç kəndi çıxmaqla Digah da daxil olmaqla bütün Bakı kəndlərində danışılan Tat dilindədir. Mənası "Dügah" yəni, "dü–iki, ikinci", "gah–yer" deməkdir, yəni, "ikinci yer".

## Tanınmış şəxslər
*Arif Salahov - artilleriya general-mayoru, Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin ilk 4 zabitindən biri 

## Həmçinin bax
* Bakı
* Abşeron

## İstinadlar
Kətə

thumb|250px|Qarabağ kətəsi
thumb|250px|Türk kətəsi
thumb|250px|Gəncə kətəsi
**Kətə** və ya **[[Əhər]] şirnisi** — Şərqi Anadolu və Cənubi Azərbaycan mətbəxlərinə xas, bir növ xəmir işidir. Edilən bölgəyə görə fərqliliklər göstərməkdədir.

Ərzurum da edilən açma Kətə un, yağ, duz, bir az şəkər, yaş maya və su ilə yoğurulduqdan sonra bir saat qədər gözlədilməsi və dinlən/istirahət edən xəmirdən alınan bezələrin oxlov köməyi ilə orta incəlikdə bir kövrək halında açılaraq, üzərinə əridilmiş marqarinin sürtülməsi və rulo halında sarılıb, kiçik parçalara kəsilməsi, daha sonra kəsilən bu parçaların iki dənəsi birləşdirilmək şərtiylə arasına istəyə görə qoz, un qovurması, pendir (istənsə şokolad) qoyulması və çox xəmirlə oynamadan yağlanılmış nimçəyə qoyularaq yüksək nizamlı sobaya verilərək bişirilməsi şəklində edilməkdədir.

Kayseri kimi fərqli bölgələrdə içi boş və daha sərt şəkildə edilməkdədir.
Posofda isə halvalı (içli Kətə) olaraq növləri vardır.
Zuğulba

**Zuğulba** — Bakı şəhərinin Xəzər rayonunun Buzovna qəsəbə inzibati ərazi vahidində keçmişdə qəsəbə olmuş ərazi.

## Tarixi

8 fevral 2000-ci il tarixli 809-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Bakı şəhərinin Əzizbəyov (indiki Xəzər) rayonunun Buzovna qəsəbə inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Zuğulba qəsəbəsi rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Zuğulba Buzovna kəndinin ərazisində yerləşir və onun bir hissəsini təşkil edir. Bura öz çimərlikləri ilə məşhurdur.

## Həmçinin bax

* "Zuğulba" iqamətgahı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Keşlə

**Keşlə** — Bakıda şəhər tipli qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Bakı şəhərinin Nizami rayonunun Keşlə yaşayış massivində yerləşən qəsəbə — Keşlə qəsəbəsi adlandırılmış, şəhər tipli qəsəbələr kateqoriyasına aid edilmiş və rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. Şəhər tipli Keşlə qəsəbəsi mərkəz olmaqla Keşlə qəsəbə Soveti yaradılmışdır.

## Tarixi
Bakının Nizami rayonunda yerləşən qəsəbə 1936-cı ildə yaranmış, 1939-cu ildən Bakının tərkibində əvvəlcə şəhər massivi, 1991-ci ildən isə müstəqil qəsəbə kimi fəaliyyət göstərir. Əhalisi 100 min nəfəri keçmişdir. Əhalinin iş yerlərinin çox hissəsini sənaye sahələri və ticarət obyektləri təşkil edir. Maşınqayırma zavodu və sosial obyektləri var. Toponimin mənası “düzən”, “geniş vadi” kimi izah edilir. Vəli Həbiboğlu Məcidovun yazdığı “Keşlə və Keşləlilər” adlı kitabda ətraflı araşdırılmışdır. Qəsəbədən Şirvanşah sarayına çıxış olmuşdur. Keşlə qalasının qalıqları bu yaxınlaradək qəsəbə ərazisində görünməkdə idi. Burada XVII əsrə aid məscid var. Keşlə kəndi. — Kəndin əsl adı Qışladır. Zaman keçdikcə bu söz Keşlə şəklini almışdır. Bu kənd Bakı xanları ilə sıx bağlı olmuşdur. Xanların atları, qaramal və qoyun sürüləri bu qışlada saxlanırdı. Xan öz ilxısını yoxlamaq üçün ara-sıra Keşləyə gəlirmiş. O vaxtdan xalq içərisində belə bir zərb-məsəl yaranmışdır. Birini bir yerə tələsən və qaçan gördükdə deyərdilər: Haraya tələsirsən, Keşləyə xan gəlir, nədir? 

## Adının mənşəyi
Keşlə adı mənbələrdə ilk dəfə XVII əsrdən çəkilir. Keçmiş adı Keşləqışlaq olmuşdur. Oykonim türk mənşəli keşli/keşlə tayfasının adını əks etdirir. XVIII əsrə aid sənəddə keşlilərin və qaramanlı tayfalarının Qazaxlı, Ələsli və Borçalı yaylaqlarından istifadə hüququ haqqında məlumat verilir.

## Tanınmışlar
*Ağabala Quliyev - mesenat, milyonçu
*Bədri Seyidzadə - şair
*Xanımana Əlibəyli - yazıçı
*Osman Mirzəyev - jurnalist, yazıçı və publisist, şəhid 
*Ələsgər Məmmədov - şərqşünas alim, pedaqoji elmlər doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Azərbaycanda müasir ərəbşünaslığın banisi, alman və ərəb dilləri üzrə mütəxəssis, Nürnberq prosesində tərcüməçi
*Yusif bəy İbrahimli - siyasətçi, Müsavat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin katibi

## Xarici keçidlər
* Keşlə qəsəbəsində hesabat yığıncağı keçirilmişdir

## Həmçinin bax
* Nizami rayonu
* 8-ci kilometr

## İstinadlar
Təbriz küftəsi

## Lazım olan ərzaqlar
* 500 qr çəkilmiş ət (qoyun ya mal əti),
* 250 qr baş soğan,
* 125 qr ləpə (yarıya bölünmüş noxud),
* 125 qr düyü,
* 2 ədəd orta ölçülü kartof,
* 5 ədəd yumurta,
* 450 qram pomidor
* Göyərti – cəfəri, keşniş, şüyüd,
* Duz,
* İstiot,
* Sarıkök.

## Hazırlanma qaydası
Təbriz küftəsi hazırlamaq üçün əvvəlcə əti soğanın bir hissəsi ilə birlikdə ətçəkən maşından keçirdib qarışdırın. Bundan sonra düyünü sarıköklə qarışdırın. Tam bişmədən, bir az yumşaldıqdan sonra ocaqdan götürün. Suyunu süzüb qiyməni əlavə edin. Noxudu bişirin. Bundan sonra kartofu da bişirin. Bişmiş kartofu yaxşıca əzib qiyməyə qatın. Üç ədəd yumurtanı da qiyməyə əlavə edərək qarışdırın. Yumurtalı qiyməyə duz, istiot əlavə edib qarışığı yaxşıca qarışdırın. Sonra qiyməli qarışığa kiçik – kiçik doğranmış qöyərtini də əlavə edin. Təbriz küftəsi hazırlanarkən əvvəlcədən qurudulmuş göyərti də istifadə etmək mümkündür. Ancaq qurudulmuş göyərti istifadə edilirsə, onları yumşalması üçün əvvəlcədən suda isladın və bu suyu süzün.

İki ədəd yumurta suda bərk bişirilir. Bu yumurtaların qabıqları soyulur və bunlar 4 hissəyə bölünür.

Qalan soğanı halqa şəklində doğrayın. Böyuk bir qazana bir az yağ əlavə edin və bu doğranmış soğanları bu yağda qızardın. Soğan halqaları bişib qızılı rən alana qədər bişirin. Bu bişmiş soğanların 2/3 hissəsini ayırın. Qalan soğanın içərisinə doğranıb qabığı təmizlənmiş 450 qram doğranmış pomidor töküb bişirməyə davam edin.

Pomidor bişərkən, qiyməni 4 – 5 hissəyə bölün. Yumru hala gətirib küftə hazırlayın. Adətən Təbriz küftəsi iri olmalıdırş Əllırinizdə qiyməyi girdələyib içini açıb dərinləşdirin. Küftələrin içərisində hazırladığınız oyuğa qızardılmış soğanı, bərk bişmiş yumurtanı, quru alçanı əlavə edin və qiyməni küftə halına gətirin. Hazır küftələri qazana düzün. Qalan qiyməni də eyni qaydada küftə hazırlayın.

Qeyd: Küftənin içərisinə yumurta yerinə quru meyvə və qoz da qoymaq mümkündür. Bunun üçün adətən armud qurusu (armud qaxı), quru albalı qoymaq məqsədəuyğundur.

Soğana pomidor bişib qızarılan kimi, üzərinə qazana qaynar su əlavə edin. İstəyə görə qazana bir az turş təzə alça, kiçik – kiçik doğranmış yaşıl bibər də əlavə etmək mümkündür. Su qaynamağa başladıqdan sonra küftələri qaynayan suolan qazana əlavə edin. Qazanın qapağını örtün. Bir az qaynadıqdan sonra suyun içərisindəki küftə və bişmiş tərəvəzlər suyun üzünə çıxacaq. Bundan sonra da təbriz küftəsi təqribən 45 dəqiqə vam odda bişməlidir.

## Süfrəyə verilmə qaydası
Küftə və bulyon süfrəyə ayrılıqda verilir. Xörəyin bulyonu şorba kimi, küftələr isə ikinci xörək kimi yeyilir.

## Mənbə
* Təbriz küftəsi

## Həmçinin bax
* Küftə
Küftə

**Küftə** — Yaxın Şərq, Balkanlar, Qafqaz, Mərkəzi və Cənubi Asiya ölkələrin mətbəxlərinə aid yemək növü. Çəkilmiş ətin qarışıq tərkiblə bişirilmiş halıdır və çox növləri vardır.

## Küftə növləri
* İskeçe Küftə
* İçli Küftə
* İnegöl Küftə
* İzmir Küftə
* Odun küftə
* Mərcili çiy küftə
* Sulu küftə / Misket küftə
* Akçabaat küftə
* Qadınbudu küftə
* Çiy küftə
* Mücver küftə
* İskəndurun küftə
* Kartof küftə
* Adana küftə
* Tire küftə
* Bolu Mengen küftə
* Sucuk küftə
* Yayla küftə
* Fındıq küftə
* Şiş küftə
* Dalyan Küftə
* Tərbiyəli küftə
* Suluyağlı küftə
* Ekşili küftə
* Saray küftə
* Rosto küftə
* Satır küftə
* İslim küftə
* Cızbız küftə
* Birlik küftə
* Akhisar küftə
* Diyar küftə
* Bandırma küftə
* Təkirdağ küftə
* Odun küftə
* Arzuman küftəsi
* Təbriz küftəsi
* Rizə küftə
Üç Günbəz türbəsi

**Üç Günbəz Türbəsi** və ya **Üç Günbəd türbəsi** – Qərbi Azərbaycanın Urmiya şəhərində yerləşən Səlcuqlular dövründə tikilmiş türbə. Urmiya gölünün sahilində yerləşir.

## Tarixçəsi
Üç Günbəz türbəsinin adının müxtəlif yozumları olsa da onlardan elmi əsası olan yeganə fikir abidənin vaxtilə içində olduğu üç qülləvari türbə qrupundan yadigar qalması və təklikdə əsgi adı daşımasıdır. H. Qəzvini "Zeyle tarixe qozide" əsərində (1330) Marağa vilayətində "Se günbəd" adını çəkməsi bu türbənin, ya da türbələr qrupunun o çağda böyük nüfuz daşıdığına və ellikcə tanındığına işarədir.

El rəvayətinə örə Üç Günbəz türbəsini Xarəzmşah Cəlaləddin ucaltdırmışdır. Ancaq türbənin kitabəsindən bəllidir ki, türbə Sultan Cəlaləddinin Azərbaycana gəlişindən xeyli əvvəl – hicri 580-ci ildə (miladi 1184) tikilmişdir. Ola bilər ki, Üç Günbəzin yanında olan və dağılaraq dövrümüzə çatmayan bir türbə Sultan Cəlaləddin çağının əsəri imiş. Türbənin kitabəsində abidəni ucaldan memar öz imzasını qoymuşdur. Türbənin memarı *Əbumənsur Musa oğlu*dur.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Üç Günbəz türbəsinin plan biçimi bayırda dairəvi, daxildə isə kvadratdır. Konusvari biçimi olmuş bayır günbəzi dağılmışdır. Onun yarızirzəmi xarakterli sərdabəsinin və üst qülləsinin qapı gözləri üst-üstədir. Abidənin silindrik tutumunun kürsülüyütutum, ya da tikinti materialı ilə ayrılmamışdır. Onun daşla hörülmüş alt hissəsi üst kameranın döşəməsindən xeyli yuxarı qalxır və bütün hündürlüyün üçdə birinə yaxındır.

Üç Günbəzin başqa bir özümlüyü inkişaf etmiş iri baştağının olmasıdır. İç kameranın bütün eni ölçüsündə bayıra çıxarlan və gövdəni tamamlamış yazı qurşağınacan qalxan böyük baştağ olduqca plastik biçimlərlə işlənmiş, incə naxışlar və kufi xəttli kitabələrlə bəzədilmişdir Silindrik tutuma birləşmə tərzi və ümumi biçimcə Dairəvi türbənin baştağına bənzəsə də Üç Günbəzin baştağı daha iri ölçülü və mürəkkəb profillidir. İri stalaktit yuvaları ilə tamamlanan və çevrəsi zəngin süslənən sivri tağça baştağın içəriyə giriş qaısına doğru dərinləşən səthlərini öz ətrafında birləşdirir. Baştağ hər cəhətdən türbənin kompozisiya dominantıdır.

## Şəkillər

heights="130px">
3 Gonbad photo 2.jpg|
3 Gonband tower.jpg|
3Gonbad-Urmia-Kheiri.ali.jpg|
Se-gonbad.jpg|
سه گنبد ارومیه Orumie.jpg|
Seh gonbad.jpg|


## Həmçinin bax
* Göy Günbəz türbəsi
* Dairəvi Günbəz türbəsi
* Qırmızı Günbəz türbəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Üç Günbəz Türbəsi
Mərcili çiy küftə

**Mərcimək küftəsi** — mərciməkdən hazırlanan soyuq yemək.

Türkiyənin Qaziantep, Diyarbəkir, Osmaniyə və Mardin bölgələrində mərcimək küftəsinin xüsusi növləri mövcuddur.

## Həmçinin bax
* Küftə

## İstinadlar
Nikolaus Otto

**Nikolaus Otto** (; ) — alman mühəndisi və ixtiraçısı olmuşdur. Öz məşhur ixtirası Otto mühərriki ilə dünyada tanınmışdır. Heç bir ali təhsili olmasına baxmayaraq ona fəxri doktor adı verilmişdir.

## Ailəsi
Otto kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atası kəndə poçt xidmətində çalışırdı. O ticarətçi peşəsinə yiyələnir və çörək pulunu Frankfurt am Main və Kölndə yardımçı işi ilə qazanır. Otto Anna Qosi ilə evli olur. Onun oğlu Qustav Otto sonralar təyyarə mühəndisi olur.

## İxtiraları
1862-ci ildə Otto ilk dəfə olaraq dördtaktlı mühərrik üzərində sınaqlar aparmağa başlayır. 1876-cı ildə onun bu mühərriki tətbiq olunur. 1863-cü ildə Otto ilk dəfə olaraq qaz mühərrikini yaradır.

1864-cü ildə o mühəndis Eyqen Lanqen ilə birlikdə dünyada ilk mühərrik fabrikini"N. A. Otto Cie" və sonra qaz mühərrikləri fabrikini ("Gasmotorenfabrik Deutz" hal-hazırda Deutz AG)təşkil edirlər. 1876-cı ildə Otto və Eyqenə dördtaktlı mühərriki düzəltmək nəsib olur. Bu mühərrik bu gün geniş tətbiq tapmış benzinlə işləyən daxili yanma mühərrikinin əsasını təşkil edir. Ona görə də, ona çox vaxt Otto -mühərriki də deyilir.

1867-ci ildə Parisdə keçirilən Dünya sərgisində Otto özünün qaz mühərrikini nümayiş etdirir. Bu mühərrik porşenlə təchiz olunmuş, öz hərəkətini qol ilə ötürə bilirdi. Yeni mühərrik o dövrə qədər məlum olan mühərriklərin işlədikləri yanacağın yalnız 30%-ni işlədirdi. Bu mühərrik sərgidə qızıl medala layiq görülür.

Otto mühərrikinin tətbiqinə başlayandan sonra 1876-cı ilə qədər artıq 5000 ədəd satılmış idi.
1884-cü ildə Otto qaz mühərriki üçün elektrik alışqanı ixtira edir. Bundan sonra mühərriklərdə maye yanacaqlardan da istifadə olunmasına şərait yaranır.

## Mənbə
* Nicolaus August Otto. *Der Schöpfer des Verbrennungsmotors*. Verlag:Franckh, Stuttgart,1949
* Nicolaus August Otto, *Rudolf Diesel*. Verlag:Teubner, Leipzig,1990.
* Rezo Əliyev. Maşınqayırmanın tarixinə dair. Bakı"Təhsil" NPM, 2008, 542 s.

## Həmçinin bax
* Huqo Yunkers
* Rudolf Dizel

## Xarici keçidlər
* essortment dil--en 
* Answers(sorular) dil--en
Urdu dili

**Urdu dili** () və ya danışanlara məlum olduğu kimi **Laşkari**; yazılı **لشکری**, — XIII əsrdə yaranan və Hind-Avropa dilləri ailəsinə daxil olan dil. Pakistanın rəsmi dilidir.

Hindistanda urdu dili 23 rəsmi dövlət dilindən biridir. Ölkədə təxminən 50 milyon nəfər bu dildə danışır. Dünyada 63,431,800 nəfər urdu dilini öz ana dili kimi istifadə edir, təxminən 150—200 milyon nəfər isə bu dildə danışa bilir. Pakistanda və  Hindistanda çox yayılmışdır. Pakistanın rəsmi dillərindən biridir. Hindistanın bəzi bölgələrində də rəsmi dildir. Urduca Türk dillərində olan "ordu" sözündən törəmişdir. Yerli olaraq *Laşkari* və ya *Laşkari dili* olaraq bilinir. Buna görə də, bu dilə Ordu dili də deyilir. Hind dilinə çox bənziyir. Urduca özəlliklə Hindistanda müsəlmanlar tərəfindən işlədilir. Hind dilində çox bənzəsə də, bu dil Hind dilindən fərqli olaraq ərəb dilinin əlifbasıyla yazılır. Urduca türk dilindən, monqol dilindən, fars dilindən, sanskrit dilindən, ərəb dilindən və hind dilindən çox söz almışdır. Urdu əlifbası ərəb əlifbasına əsaslanır. Pakistanda urdu dili nəstəliq xətti ilə yazılır.

## İstinadlar
Kann

**Kann** () — Fransanın şərqində 70 min əhalisi olan şəhər. Şəhərin əsası liqurlar tərəfindən Napul körfəzinin sahilində salınmışdır. Bu şəhər Lacivərd sahilin ən məşhur kurortlarından hesab olunur.

## Tarixi

Bu şəhərin salınma tarixi dəqiq məlum deyil. 1834-cü ildə ingilis kansler Lord Breqxem İtaliya səfəri zamanı dəhşətli vəba səbəbindən səfərini yarımçıq qoyaraq bu şəhərdə məskən salmalı olur. Digər ingilis aristokratlar da bundan sonra burada məskunlaşmağa başlayırar.

## Şəhəri məşhur edənlər

Kann şəhəri hər il keçirilən Kann kinofestivalı və "Kann şirləri" beynəlxalq reklam festivalına görə məşhurdur.

Kannda həmçinin Avropanın əsas mobil rabitə texnologiyası yarmarkası - *3GSM World Congress* keçirilir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kann şəhərinin rəsmi saytı 
* Kann şəhərinə virtual səyahət
Abayı

**Abayı** — Azərbaycanın milli rəqsi. Rəqs Şəki-Zaqatala zonasında yaranmışdır. Bu yerlərdə ahıl qadına "Abay" deyirlər. Rəqsi əsas etibarilə ahıl adamlar - həm qadınlar, həm də kişilər oynayırlar. Rəqsin melodiyasını Şəki musiqiçiləri yaratmışlar. Bir qədər mübaliğəli, gülməli rəqsdir. Rəqsin tempi aramdır. Bir zaman Şəkidə "Abayı" rəqsini kollektiv surətdə oynayırdılar. Sonralar solo raqsinə çevrilmişdir. "Abayı"nı solo rəqsi kimi 3-4 adam birdən, həm də hər kəs özü üçün yeni oynadaşı ilə zahiri əlaqəsi olmadan oynayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan (rəqs)

**"Azərbaycan"** — Azərbaycanın milli rəqsi. Son dərəcə melodık, qədim Azərbaycan rəqsi.

Bu rəqsi yalnız kişilər oynayırlar. Təntənəli mərasimlərdə ifa edilir. Daha çox bayram libasında, çərkəzi çuxada oynayırlar. Xeyli cəld tempi ifaçıdan xüsusi məharət tələb edir.

## İstinadlar
Asta Qarabağı

**Asta Qarabağı** — Azərbaycanın milli rəqsi. Bu rəqs Qarabağda, Xankəndidə yaranıb. Rəqsin hərəkət düzümləri sabitdir, aram hissədə yerindəcə, sonra isə bir qədər tərpənişlə ifa olunur. Rəqsin tempi aramdır.. Deyilənlərə görə, Qarabağ xanının Xanbağındakı evində bəylər, varlı zadəganlar bu cür rəqslər oynayardılar

## İstinadlar
Şalaxo

**Şalaxo,** **Şələqoy** və ya **Şələküm** — Cənubi Qafqaz və Azərbaycanda məşhur olan rəqs.

Şalaxoyun ritmi 6/8-lik dir. Rəqsin forması bölgəyə görə dəyişə bilər. İğdırda xalq oyunu olaraq oynayırlar. Şələqoy rəqsi azərbaycanlı bəstəkar Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" (1940) baletində də yer alıb.

## Tarixçə
Şalaxo Cənubi Qafqazda məşhur olan rəqslərindən biridir.

## Həmçinin bax
* Kintauri

## Xarici keçidlər
Asma-kəsmə (rəqs)

**Asma-kəsmə** — Azərbaycanın milli rəqsi. Ən qədim ənənəvi toy rəqslərindən biridir. Ona görə belə ad verilib ki, musiqinin sədaları altında gəlini bəyin evinə gətirirlər. Gəlini muşayiət edən qadınlar isə onun qarşısında oynayırlar. Rəqsin tempi aramdır, bir qədər mubaliqəli, sıçrayışlı şəkildədir.  

Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad, Culfa, Babək, Şərur, Sədərək və Kəngərli rayonlarında, eləcə də Naxçıvan şəhərindəki toy şənliklərində ifa olunur. 

## İstinadlar


## Mənbə
*Ordubadda yaranmış milli rəqslər
Paqoda

**Paqoda** — Uzaq Şərq ölkələrində dini xarakterli tikili, buddizm və  hinduizm məbədi. Yaponlar ona - 塔 *too*; hindlilər - भगवत्  *bxaqavat*, "müqəddəs, şərəfli" deyirlər.
  
Тailand, Myanma, Şri-Lanka, Laos və Kambocada paqoda buddist məbədləri adlanır. Paqodalar bəzi ölkələrdə həm dini ibadətgah, həm də məbəd funksiyasını yerinə yetirirlər. Burada dini əşyaları saxlayır və memorial kompleks kimi fəaliyyət göstərirlər. Müxtəlif ölkələrdə paqoda kateqoriyasına müxtəlif tip binaları aid edirlər. Hər yerin milli motivinə uyğun olaraq paqodalar fərqli tərzlərdə olur.

Nepal, Çin, Çinin Tibet bölgəsində, Koreya, Yaponiya, Vyetnam, İndoneziya, Hindistanın şimal bölgəsində və Qərb ölkələrində məbəd kimi istifadə edilən çoxmərtəbəli qüllələrə paqoda deyilir.

Belə hesab edilir ki, ilk paqodalar Nepalda meydana gəlmiş, sonralar nepal memarları bütün Uzaq Şərq boyu yayılmışlar. Nepalda paqoda formasında hinduizm  məbədləri tikirlər.

## Məşhur paqodalar

Şəkil:EinSaeulen_Pagode_Hanoi.JPG|Hanoydakı bir sütunlu paqoda
Şəkil:Yakushiji Nara11s5bs4200.jpg|Yaponiyanın Nara şəhəri yaxınlığındakı Yakusi-dzi paqodası
Şəkil:Japan Kyoto KiyoMizuDera pagoda DSC00616.jpg|Yaponiyanın Kioto şəhərindəki Kiyomidzu-dera məbədindəki paqoda
Şəkil:Da yan ta.jpg|Çinin Syan şəhərindəki vəhşi qazların böyük poqodası
Şəkil:Xiao yan ta.jpg|Çinin Syan şəhərindəki vəhşi qazların kiçik paqodası
Şəkil:Wan song monk pagoda01.jpg|Pekindəki Vansun paqodası
Şəkil:Pagoda, Royal Botanic Gardens, Kew, London.jpg|Londondakı böyük paqoda - şinuazri abidəsi
Şəkil:Beihai-baita.jpg|Pekindəki ağ paqoda
Şəkil:Lake Shanhu pagodas at night.jpg|Liszyan çayı sahilindəki çin paqodası


## İstinadlar
Falanqa

**Falanqa** —  — "barmaq". Digər mənalarda da işlənir:

* Falanqa (hərb) — Qədim Makedoniya, Yunanıstan və bir sıra digər dövlətlərdə piyada qoşunlarının döyüş düzülüşü.
* Falanqa (qəzet) — XIX əsrdə Tiflisdə nəşr olunan yumoristik qəzet.
* İspan Falanqası — İspaniya faşist partiyasına verilən ad.
* Falanqa (zoologiya) — Hörümçəkkimilər sinfindən olan həşərat.
Azərbaycanda orta əsrlər dövrü

**Azərbaycanda orta əsrlər dövrü** — eramızın III–XVIII əsrləri Azərbaycan tarixində orta əsr və ya feodalizm dövrü kimi məlumdur. Tədqiqatçılar bir qayda olaraq bu dövrü 3 əsas mərhələyə bölürlər:
* III–X yüzilliklər **erkən orta əsrlər** və ya **erkən feodalizm**
* XI–XV əsrlər **[[klassik feodalizm]]**
* XVI–XVIII əsrlər **[[son feodalizm]]**
Bu dövrdə təsərrüfatın əsas formaları əkinçilik, heyvandarlıq və sənətkarlıq olmuşdur. Həmin müddət orta əsr şəhərlərinin yüksəlişi və çiçəklənməsi dövrüdür. Onlar həm siyasi və inzibati mərkəzlər olmaqla yanaşı, həm də iqtisadiyyat və ticarətdə, mədəni, elmi və dini həyatda mühüm rol oynayırdılar.

Azərbaycanın orta əsrlər tarixi 3–18 yüzillikləri əhatə edir. Bu yüzilliklər ərzində Azərbaycan xalqının dövlətçilik təcrübəsində, ictimai-iqtisadi, dini, mədəni həyatında əsaslı dəyişikliklər baş verdi. Orta əsrlər dövrünün əvvəlində Azərbaycan Sasani və Ərəb işğallarına məruz qaldı. Lakin İslam dininin qəbul olunması ilə Azərbaycan qədim dövlətçilik ənənələri yenidən dirçəldi. Azərbaycan torpaqlarında Şirvanşahlar, Sacilər,Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər dövlətləri yarandı. Səlcuqlar dövründə Qafqazda türklər əsas etnik amilə çevrildi. Sonrakı mərhələdə isə Atabəylər, Hülakülər, Baharlılar, Bayandurlular,Səfəvi dövləti xalqımızın tarixində mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.azmaison.fr/az/index_az.shtml?id=70;c=2
Qaytağı (rəqs)

**Qaytağı** — Azərbaycanın milli rəqsi. Qafqaz milli rəqslərinə aiddir. Qaytağı rəqsinin 32 növü var, lakin onlardan bizim vaxtımızacan ancaq 4 növü qalıb.

## Söz açımı
Çox guman ki, "qaytaq" sözüylə bağlıdır. Bu sözün iki anlamı var.

* 1) **Qaytaq xalqı.** Abbasqulu ağa Bakıxanov özünün “Gülüstani-İrəm” adlı əsərində Şirvan əhalisinin dillərindən söz açarkən, türk və tat dilində danışanlarla yanaşı Azərbaycanın şimal-qərbində yaşayan və moğol (muğal) dilində danışan bir xalqdan da söhbət açır, fəqət həmin xalqın adını çəkmir, yalnız əski mənbələrə istinadən onların massagetlərin nəvə-nəticələri ola biləcəyini iddia edir. Övliya Çələbi isə həmin xalqdan “qaytaq” kimi söz açır, yerli xalqın onları “moğol” (mu-ğal) adlandırdıqlarını bildirir. Onların oğuz olduqlarını, “Buxara dilində” (Türküstan türkcəsində, yəni uyğur dilində) danışdıqlarını Şirvana Mahan vila-yətindən gəldiklərini qeyd edir.
:Bu məlumatlardan göründüyü kimi, yerli əhali, o cümlədən yerli azsaylı qafqazdilli xalqlar başlanğıcda “muğal” adını sadəcə türkdilli qaytaqlara, yəni muğal (uyğur) dilində danışan, adı qaytağı rəqsinin adında yaşayan bir xalqa şamil etmiş, sonralar ləzgilərin və onlarla qohum olan bəzi digər xalqların dilində bu kəlmə ümumilikdə Azərbaycanın bütün türkdilli əhalisini ifadə edən bir etnonimə çevrilmişdir. Yerlilərin qaytaqları “muğal” adlandırmalarına səbəb isə onların moğollarla, yəni Hülakülərlə eyni dildə danışması olmuşdur. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, N.Baskakov da özünün “Türk dilləri” kitabında muğallardan ayrıca söz açmış və onları Azərbaycan türklərinin etnogenezində yaxından iştirak edən türkdilli soy və boylardan olduğunu qeyd etmişdir.

* 2) **Qaytaq mahnı növü.** Qaytaq xalq aşıqlarının yarış zamanı istifadə etdikləri mahnı formalarından biridir .

## Özəllikləri
Melodik cəhətdən son dərəcə vazeh, müntəzəm, qəti və sürət (temp) etibarı ilə çox yeyin və dinamik olan Azərbaycan oyun havası. Musiqi ölçüsü başlıca olaraq 6/8 – dir, lakin musiqi cümlələri içərisində ikihissəli vəznlə üçhissəli vəznin ardıcıl surətdə növbələnməsinə də təsadüf edilir ki, bu da musiqinin itiliyini xeyli artırır. Qaytağı rəqs ifaçılığında ifaçılar arasında yarış duyğusu oyadır, onların çevikliyini, virtuozluq qabiliyyətini, yorulmazlığını, gücünü, qüvvətini nümayiş etdirir.

## Qaytağı bəstəkar musiqisində
Azərbaycanın tanınmış bəstəkarları Səid Rüstəmov və Tofiq Quliyev Qaytağı xalq rəqsinin motivləri əsasında yeni Qaytağı rəqsləri bəstələmişlər. Tofiq Quliyevin bəstələdiyi Qaytağı rəqsi Əhməd Haradadır filmində film musiqisi kimi istifadə edilmişdir. Maestro Niyazinin də "Qaytağı" adlı əsəri vardır

## İstinadlar
 

## Şəkillər

Şəkil:Azerbaijan netional dances - Gaitaghi.jpg|Qaytağı rəqsinin not yazısı


## Video

## Həmçinin bax
* Ləzginka
Fobos

**Fobos** — Günəş sistemində Mars planetinin peykidir.  Qeyri düzgün formalıdır (uzunluğu 26&nbsp;km, eni 21&nbsp;km). Mars ətrafına 7 saat 39 dəqiqəyə dolanır.
Deymos (Mars)

**Deymos** — Günəş sistemində Mars planetinin peykidir.

## Kəşfi
1877-ci ildə Amerika astronomu A. Holl kəşf etmişdir. İlk dəfə yaxın məsafədən şəklini 1977-ci ildə “Vikinq-1” KA çəkmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Planetin mərkəzindən orta məsafəsi 23,5 min *km*, dolanma dövrü 30 saat 21 dəqiqədir. Deymos düzgün olmayan formaya malikdir və bəzi asteroidlərin maddəsinə oxşayan dağ süxurunun və buzun karbonla zəngin qatışığından ibarətdir. Deymosun səthi dayaz kraterlərlə doldurulmuş (iki ən böyük kraterinin diametri təqr. 2 *km*-dir) və reqolitlə –xırda tozlu layla ör tülmüşdür. Deymosun ölçüsü 15×12,2×11 *km*, kütləsi təqribən 1,8×1015 *kq*. Bu parametrlər Deymosu asteroid hesab etməyə əsas verir. Onun orbiti Yupiterin təsiri ilə elə dəyişmişdir ki, sonralar Marsa yaxın keç dik də Deymos planetin cazibə sahəsi ilə tutulmuşdur. Digər nəzəriyyəyə görə Deymos Marsla ümumimənşəlidir. Axırıncı fikir Deymosun orbitinin praktik olaraq Marsın ekvator müstəvisində yerləşməsinə (meyli təxminən 2°) əsaslanır. Mars Deymosda güclü qabarmalar törədir və nəticədə Deymosun ox ətrafında fırlanması və orbit üzrə dolanması rezonansda olur, yəni peyk Marsa həmişə bir tərəfi ilə çevrilir. Marsdan müşahidə etdikdə Deymosun bucaq diametri təqr. 2 ״-dir və sıfır ulduz ölçülü parlaq ulduz kimi görünür.  

## Həmçinin bax
* Günəş sistemi

## İstinadlar
Bəsti Bağırova

**Bəsti Məsim qızı Bağırova** () – Azərbaycanda məşhur pambıq ustası. Azərbaycanda iki əl ilə pambıq yığımı hərəkatının təşəbbüsçüsü. İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1947, 1950).

## Həyatı
1905-ci ildə Goranboy rayonun Bağçakürd kəndində anadan olmuşdur. 1930–1933-cü illərdə Azərbaycan SSR Qasım İsmayılov rayonu "Bağçakürd"(sonralar B. Bağırova adına) kolxozunun kolxozçusu, 1933–1950-ci illərdə həmin kolxozda manqa başçısı və 1953–1962-ci illərdə sədri olmuşdur. Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir (1952).

AKP-nin XXIII–XXV qurultaylarında Mərkəzi Komitə üzvü seçilmişdir. SSRİ Ali Sovetinin (I–III çağırış), Azərbaycan SSR Ai Sovetinin (IV–V çağırış) deputatı, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü olmuşdur. 3 dəfə Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və medallarla, ÜİKTS-in böyük qızıl medalı ilə təltif edilmişdir.

Bağçakürd kəndinə Bəsti Bağırovanın tunc büstü qoyulmuşdur. Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

## Filmoqrafiya
* Beş dəqiqəlik konsert (film, 1941)
* Səadət yolu ilə (film, 1956)

## İstinadlar
Cəbrayıl Əhmədov (xalçaçı)

**Cəbrayıl Əhməd oğlu Əhmədov** () — Azərbaycan xalça ustası, "Azərxalça" İstehsalat Birliyinin yaradıcısı.

## Həyatı
Cəbrayıl Əhmədov Əhməd oğlu oktyabr 1876-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. "Azərxalça" İstehsalat Birliyinin yaradıcısıdır. 1928-1966-cı illərdə Birliyin istehsalat şöbəsinin müdiri olmuşdur. Cəbrayıl Əhmədovun fəaliyyəti dövründə Bakı xalça artelində yüksək kefiyyətə malik bir sıra xalçalar—Nizaminin "Xəmsə"si, "V.İ. Lenin", "İ.V.Stalin" (70 metr olan bu xalça ölçüsünə görə Azərbaycanda toxunan ən böyük xalçadır, Azərbaycanın xalçaçılıq tarixində bu günə kimi bu böyüklükdə xalça toxunmamışdır), "Ü.Hacıbəyov", "M.Əzizbəyov", "T.Q.Şevçenko" və s. portret xalçaları toxunulmuşdur. Dövrünün gənc milyonçusu olan Cəbrayıl Əhmədovun Bakı şəhəri Kominist indiki İstiqlaliyyət küçəsində ticarət obyektləri olmuşdu. Gənc milyonçu həmin obyektlərinə öz şəxsi gəmiləri ilə Avropa ölkələrindən əntik əşyalar gətirərdi. Cəbrayıl Əhmədov "SSRİ Dövlət mükafatı" laureatı, "İ.V.Stalin", "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur. Bakı milyonçusu, tacir, xalça mütəxəssisi 10 dekabr 1966-cı ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Şair İslam Səfərlinin qayınatasıdır.
## Xarici keçidlər
*Cəbrayıl Əhmədov haqqında
Feyxoa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Meyvə portuqal əsilli braziliyalı botanik Xuan da Silva Feyxonun  şərəfinə adlandırılmışdır.

## Arealı
Paraqvayın qərbində, Braziliyanın cənubunda və Argentinada təbii halda bitir. Krım, Soçi və Batumidə geniş sahələrdə əkilib becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6 m olan, həmişəyaşıl, alçaq gövdəli ağac və ya koldur. Budaqları bozumtul-sarı qabıqlıdır. Yarpaqların uzunluğu 4-6 sm olub, üzbəüz  düzülüşlü, sadə quruluşlu, səthi qalın-dərivari, formaca ellipsvaridir. Üstdən tünd yaşıl, parlaq, altdan gümüşü-bozumtul tükcüklüdür. Çiçəkləri birevli, iri və tək-tək yerləşir. Uzun saplaqlı, ləçəkləri 4 olub, çəhrayı rəngli və ətirlidir. Kasacığı meyvənin üzərində qalır və tükcüklüdür. Erkəkciyi çoxsaylı, tozcuğu kürəvaridir. Yumurtalığı 4 yuvalı, sütuncuğu yoğunlaşmış və ya saçaqlı ağızcıqlıdır. İyun ayında çiçəkləyir. Meyvəsinin uzunluğu 8 sm-ə çatan, uzunsov ovalvari, turşməzə tamlı, şirəli, xırda toxumlu giləmeyvədir. Oktyabr-noyabr aylarında yetişir.

## Ekologiyası
Rütubətli, zəngin torpaqlarda bitir. İstisevəndir, işıqlı, günəşli ərazilərdə yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Astara və Lənkəranda geniş sahədə feyxoa bağları vardır. Tək-tək növlərinə Bakı, Gəncə, Göyçay, Balakəndə və s. bölgələrdə təsadüf edilir.

## İstifadəsi
Meyvəsindən yeyinti sənayesində geniş istifadə olunur.

## Əhəmiyyəti
Feyxoa meyvəsinin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri, onda suda həll olunan yod birləşmələrinin olmasıdır. Ən çox yod ehtiyatı olan bitkilərdəndir. Bir kiloqram təzə feyxoa meyvəsində 2-dən 10 mq-a qədər yod vardır. Ona görə də, orqanizmdə yod çatışmazlığı nəticəsində baş verən xəstəliklərdə xüsusilə faydalıdır.

Aterosklerozda və qalxanvari vəzinin xəstəliyində feyxoa qəbul etməyin profilaktik və müalicəvi əhəmiyyəti vardır.

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pəriqala

**Pəriqala** — Zaqatala rayonunun Yuxarı Çardaqlar kəndində yerləşən qədim qala. İlkin görünüşü saxlanaraq  dövrümüzə qədər gəlib çata bilmişdir.

Qala strateji baxımdan çox mükəmməl yerdə tikilmişdir. Qalaya sıldırım qaya yolları ilə yalnız bir yol gedir. Qalanın dəqiq tikilmə tarixi bəlli deyil. Ancaq  tikilmə üslubuna görə tədqiqatçılar qalanın Qafqaz Albaniyası dövründə  inşa edildiyini güman edirlər.

Pəri qalası tamam başqa memarlıq üslubuna malikdir. Bu qalanı eramızın 4-cü əsrində qaya daşlarını çaparaq tikmişlər. Bu qalanın təyinatı haqqında müxtəlif mülahizələr vardır. Qala elə bir mövqedə yerləşmişdir ki, əraziyə gələn bütün yollar qaladan aydın görünür. Ehtimal olunur ki, düşmən ordusunun yaxınlaşdığını görən gözətçilər dərhal elin gəlin və qızlarını, uşaqları bu qalaya qaldırar, düşmən getmədən aşağı endirməzdilər. Əfsanəyə görə qalanın adı da elə bununla bağlı olmuşdur: elin pərilərini - qızlarını qoruyan qala.

Başqa əfsanədə isə qeyd olunur ki, Teymurləng 14-cü əsrin axırlarında bu əraziyə hücum edəndə ona qalanın alınmaz olması haqqında məlumat verirlər. Qalaya isə Pəri adlı qızın başçılıq etdiyi bildirilib. Bu zaman Teymurləng qalanın hücumuna şəxsən özünün rəhbərlik edəcəyini və həmin qadını da özünün xanımı edəcəyini elan edir. Qalaya hücum zamanı Pəri ələ keçəcəyini gördükdə özünü qayadan atır. Elə o zamandan da qala Pəri qala adı ilə tanınır.

Müasir dövrdə də Pəri qalası yerli əhalinin ən çox fəxr etdiyi tarixi abidədir. Bu qalanın təyinatı haqqında müxtəlif mülahizələr də vardır.

## Filmoqrafiya
* Pəri-Qala (film, 2007)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda qeyri-adi qala: kimsə onun içərisinə daxil ola bilmir

## Həmçinin bax
Çalxanqala (qala)

**Çalxanqala** — Naxçıvan şəhərindən 22 km şimal-qərbdə, təbii cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşən Tunc dövrünə aid qala.

## Ümumi məlumat
Qala Payız kəndi yaxınlığında, Cəhriçayın sağ sahilində, hündür təpə üstündə yerləşir. İri qaya daşlarından bərkidici məhlul işlədilmədən hörülmüşdür. Qalaya təkcə cənub tərəfdən giriş yolu vardır. Tunc dövrü siklop tikililərinin ən yaxşı qorunmuş nümunələrindən olan Çalxanqalanın dövrümüzədək gəlib çatmış divarlarının uzunluğu 450 m, hündürlüyü 2,5 – 3 m, eni 2,7 – 3 m-dir.

Çalxanqalanın Naxçıvan ərazisində e.ə. II minillikdə təşəkkül tapmış iri tayfa ittifaqının əsas müdafiə qalası olduğu güman edilir.

## Tədqiqi
Çalxanqala ərazisində arxeoloji tədqiqatlar 1978-ci ildə Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aparılmışdır. Tədqiqatlar zamanı qalınlığı iki metr olan mədəni təbəqə müəyyənləşdirilmişdir.

Aşınma nəticəsində mədəni təbəqə dağılmış, zəngin arxeoloji materiallar üzə çıxmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, mədəni təbəqə kül qarışığı gil laylarından ibarət olub, maddi mədəniyyət qalıqları ilə zəngindir. Buradan keramika məmulatı qalıqları, xırda buynuzlu heyvan sümükləri, çaxmaqdaşı qırıntıları tapılmışdır.

Gil qablar əsasən üzəri qara və qırmızı rənglərlə naxışlanmış monoxrom boyalı qablardan ibarətdir. Dalğalı və düz xəttlərlə, cızma ornamentlərlə bəzədilmiş boz və qırmızı rəngli sadə gil qablara da təsadüf olunmuşdur. Tapıntılar arasında tufdan düzəldilmiş dən daşları, həvəngdəstələr, sürtkəclər və sair əşyalar da vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Çalxanqala kurqanları
* Çalxanqala kəndi
Zoğal

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

Zoğal Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərindəki meşəliklərdə yabanı halda yayılmışdır. Azərbaycanda Şəki – Zaqatala, Quba – Qusar zonalarında, eləcə də Kür – Araz çayları ətrafındakı rayonlarda ona çox təsadüf olunur. Bundan başqa, zoğal respublikamızın bir çox rayonlarının həyatyanı bağlarında becərilir.

Zoğal ağacının ən çox meyvələrindən istifadə olunur. Meyvələrini tam yetişəndə yığır, həm təzə-təzə, həm də qurudub istifadə edirlər. Zoğalın meyvəsində 20-25 % şəkər (qlükoza, fruktoza, saxaroza), 10-11 % üzvi turşular (limon, alma, kəhraba və s.) 8-8 % aşı maddəsi, karotin və C, B vitaminləri, boyayıcı və pektin maddələri və s. vardır.

Zoğalın təzə dərilmiş meyvəsindən və şirəsindən xalq təbabətində şəkər xəstəliyi zamanı sərinlədici və ürək yanğısının qarşısını alan vasitə kimi istifadə edirlər. Bundan əlavə, meyvəsinin tumunu qovurub toz halına salandan sonra uşaqlarda baş verən ishala dizenteriyaya qarşı işlədirlər. Zoğal meyvələrindən hazırlanmış çaxır demək olar ki, ishalın və dizenteriyanın ən vacib dərmanıdır. Zoğalın yarpağından çay surqatı kimi də istifadə edilir. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın xalq təbabətində zoğalın meyvələrindən çox qədimdən isitməyə qarşı istifadə olunur. Bu məqsədlə zoğalın qurudulmuş meyvəsindən suda çay kimi dəmləyib gündə 2-3 dəfə, hər dəfə də bir stəkan xəstəyə içirirlər.

Zoğaldan hazırlanan keyfiyyətli lavaş da rayon əhalisinə çoxdan məlumdur. Zoğal lavaşından bir sıra xörəklərdə dadverici, iştahartırıcı, mədənin həzm prosesini yaxşılaşdırıcı kimi geniş istifadə edilir.

Zogal meyvələri yetişdikcə turşluğu azalır, şəkəri isə xeyli artır. Odur ki, zoğalı al-qırmızı rəng aldıqda toplamaq məsləhətdir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Koroğlu qalası (Gədəbəy)

**Pərisuz qalası** — Gədəbəy rayonunun Qalakənd ərazisində yerləşən qala. Yerli daşlardan kobud şəkildə, lakin möhtəşəm möhkəmlikdə tikilib.

Gədəbəy rayonunun Qalakənd və Miskinli kəndləri araslnda sıldırım qayalığın zirvəsində yerləşir. Azərbaycanın xalq qəhrəmanı Koroğlunun adı ilə bağlı qalalara respublikamızın Şəmkir, Gədəbəy, Tovuz və s. rayonlarının ərazilərində rast gəlmək olar. Əsasən, XVII əsrdə inşa edilmiş Koroğlu qalalarının ümumi cəhəti onların hərbi-strateji baxımdan uca, əlçatmaz yerlərdə tikilməsidir. Koroğlu qalaları özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətlərinə də malikdir. Gədəbəy rayonunda sıldırım qaya üzərində ucalan möhtəşəm Koroğlu qalası strateji baxımdan alduqca əlverişli yerdədir. Qalanın qərb tərəfı sıldırım qayalıqdır. Qala divarlarının eni bir metrə yaxındır. Qalanın daxilində müxtəlif tikililərin xarabalıqlarına rast gəlmək olar.Müdafiə məqsədilə inşa olunan «Koroğlu» qalasının yeraltı gizli yolu və gizli su xətti də aşkar edilmişdir. Saxsı borularla haradansa çəkilən su qalanın içərisində inşa endilmiş anbara daxil olur, oradan isə yeraltı borular vasitəsilə axıb Miskinli kəndinin içindən keçən çaya tökülür.

Gədəbəy rayonu ərazisində Koroğlunun adı ilə bağlı zağa, dərə, qalaça, qaya və xalq arasında bunlarla bağlı müxtəlif əfsanələr mövcuddur. Bakı Dövlət Universitetinin dosenti, coğrafiya elmləri namizədi Nadir Məmmədovun 1993-cü ildə çapdan çıxmış "Azərbaycanın yer adları" adlı kitabında bununla əlaqədar çox maraqlı məlumatlar verilmişdir. Müəllif yazır: "Gədəbəy rayonu Dördlər kəndi yaxınlığında Koroğlu qayası vardır. Xalq içərisində rəvayətə görə, Koroğlu əvvəlcə həmin qayanın üstündə gəzib, buradan düşmənlərinin gəlib-gəlmədiyinə göz qoyurmuş. Eyni ərazidə Koroğlu yarğanı adı da qeydə alınmışdır. Söylənilən rəvayətə görə, bu, Koroğlu qayadan Qıratın belindən sıçrayıb düşdükdən sonra keçdiyi yarğandır". Tarixi qaynaqlarda Koroğlunun tarixi şəxsiyyət olduğu qeyd olunur. Osmanlı dövləti ilə Səfəvilər arasında baş verən müharibələr XVI əsrin sonu - XVII əsrin əvvəllərində Cəlalilər hərəkatının baş verməsinə gətirib çıxarmışdır. XVI əsrin 90-cı illərində Şərqi Anadoluda başlanan Cəlalilər hərəkatı XVII əsrin əvvəllərində Azərbaycana və qonşu ərazilərə də yayılmışdı. Cəlalilərin ayrı-ayrı dəstələri, onlara qoşulan müflisləşmiş kəndlilər və şəhər yoxsulları yerli hakim dairələrin üzərinə hücum edərək, onların var-dövlətini ələ keçirirdilər. Müxtəlif tayfalar içərisindən çıxmış cəlali dəstə başçılarından ən məşhuru Azərbaycan türkü Koroğlu idi. Həmçinin dastanlarda Koroğlunun məskəni olan Çənlibel qalasının Naxçıvanda yerləşdiyi bildirilir.

Qala yüksək dağlıq ərazidə yerləşir. Qalanın Koroğlunun Azərbaycandakı əsas sığınacaqlarından olduğu güman olunur.

## Görüntülər
https://az.m.wikipedia.org/wiki/Fayl:Koro%C4%9Flu_Qalas%C4%B1.jpg

## Həmçinin bax

https://az.m.wikipedia.org/wiki/Koro%C4%9Flu_(film,_2003)
Elbrus Abbasov

**Elbrus Abbasov** () — "Qarabağ" futbol klubunda oynayıb.

## Həyatı
Elbrus Osman oğlu Abbasov 1950-ci ildə Ağdam şəhərində anadan olub.

1967-ci idən "Qarabağ" futbol klubunda oynayıb. Gəncənin "Dinamo" komandasının, "Neftçi" klubunun heyətində çəxəş edib.

1976-cı ildə rəqib qapısına 28 qol vurub. "Neftçi"nin güclülər dəstəsində böyük əməyi olub.

Sonralar məşqçi kimi fəaliyyət göstərib. Bir müddət Ağdamın "Qarabağ" klubunu çalışdırıb.

## İstinadlar
Koroğlu qalası (Tovuz)

**Koroğlu qalası** — Tovuz rayonu ərazisində yerləşən qalanın xarabalıqları dövrümüzə çatıb. Bu qala da Koroğlunun əsas sığınacaqlarından olub. Qala hündür təpəlik üzərində tikilb.

## Ədəbiyyat

* Qasımov, C. “Koroğlu qalası”nda sirli möcüzə: [Tovuz rayonunda yerləşən eyniadlı qala haqqında tarixi romanlar müəllifi Cəlaləddin Qasımovla müsahibə] /müsahibəni apardı M. İmamquliyeva //Həftə içi.- 2013.- 10 oktyabr.- S.7.
* Qasımov, C. “Koroğlu qalası”nın sirri: [tarixi romanlar müəllifi Cəlaləddin Qasımovla Tovuz rayonunda yerləşən eyniadlı qala haqqında müsahibə] /müsahibəni apardı Kənan //Təzadlar.- 2013.- 15 oktyabr.- S.6.

## İstinadlar
Püstə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Toxumu üçün yetişdirilən əsl püstə (), dekorativ ağac olaraq yetişdirilən Çin püstəsi (), qatranın (damla saqqızı) mənbəsi olan saqqız ağacı () və s. bu cinsə daxildir. Müəyyən olunub ki, bu cins təxminən 80 milyon il yaşındadır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çin cırlimonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Rusiyanın Uzaq Şərqindən Çinin şimalı və Yaponiyanın mərkəzi hissələrinə qədər yayılmışdır.

## Botaniki təsnifatı
Hündürlüyü 8 m-ə qədər olub, sarmaşan bitkidir. Şar formada, qırmızı rəngli, ikitoxumlu giləmeyvəyə malikdir. Toxumları sarı rəngdədir. Bitki iyun ayından başlayaraq çiçək açır, meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Yabanı halda Mancuriyanın iriyarpaq meşələrində, xüsusən meşələrin qalın yerlərində və çay kənarlarında geniş yayılmışdır. Bitkinin meyvələrindən həm təzə dərilmiş, həm də qurudulmuş halda istifadə edilir. Qurudulmuş meyvələri tünd qırmızı rəngdə olub, turş dada malikdir. Meyvələrinin tərkibində 10 %-ə qədər şəkər, alma turşusu, 1 %-ə qədər limon turşusu və 250-300 mq % C vitamini vardır. Göstərilənlərdən başqa meyvələrinin tərkibində 0,3 %-ə qədər, toxumlarında isə 1 %-ə qədər xoş ətirli efir yağı olur.

Çin cır limonunun meyvələri becərilən əsil limon kimi xoş ətirli iyə malikdir. Min cır limonunun meyvələrindən, eləcə də toxumlarından müasir təbabətdə cövhər [tiktura], tablet və poroşok şəklində zəiflikdə və yorğunluqda sinir sisteminin tonusunu artıran və orqanizmin ümumi fəaliyyətini yaxşılaşdıran dərman kimi istifadə edirlər. Meyvələrinin lət hissəsindən duru ekstrakt da hazırlanır ki, onun quşüzümü ekstraktını əvəzedici kimi işlədirlər. Cır limonun meyvəsi qanazlığında, avitaminozda, fiziki və zehni yorğunluqda çox faydalıdır.

Deyilənləri nəzərə alaraq son illərdə Azərbaycanın subtropik rayonlarında bu qiymətli bitki müvəffəqiyyətlə becərilir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax