open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çyançü

**Şanyü Çyançü** () — bir hun əyanı idi. Hunların Qiyan qəbiləsindən olan Çyançü imperator tərəfindən şanyü təyin edilmişdi. Qiyan qəbiləsi hun qanunlarına hökmdarlığa iddia edə bilməzdi və bu qəbilə üzvləri şanyü ola bilməzdi. Ancaq Luanti sülaləsindən çıxanlar şanyü olurdu. Bu hadisəyə etiraz edən hunlar qərbə köçdülər. Çyançü 9 il hakimiyyətdə olduqdan sonra üsyançı hunlar 100.000 əsgərlə onu devirərək öldürdü. Onun qəbiləsindən gələnlər Qanqlılar adlanır.

## İstinadlar
Xuçjen

**Şanyü Xuçjen** () — atasının ölümündən sonra taxta keçmişdi, hakimiyyətinin ilk ilində Çinli generalla problemi olduğu üçün onun tərəfindən öldürülmüşdü. Çinli general Çjan Syu bu icazəsiz hərəkətinə görə daha sonra imperator əmrilə elan olundu.

## İstinadlar
Müqtədir Aydınbəyov

**Müqtədir Aydınbəyov** () — inqilabçı

## Həyatı
1884-cü ildə Samur dairəsinin Axtı kəndində anadan olmuşdu. 1898-ci ildə iş ardınca Bakı şəhərinə gəlmişdi. Salam Aydınbəyov atasıdır.

Müqtədir Aydınbəyov 1907-ci ildə neft-mədən fəhlələri arasında apardlığı inqilabi fəaliyyətinə görə beş il müddətinə Arxangelsk diyarına sürgün olunmuşdur. O zaman o, Balaxanıda tətil komitəsinə rəhbərlik edirdi. Müqtədir Aydınbəyov ikinci dəfə həbsə alınaraq Bayıl türməsinə salınmışdı. 1918-ci ildə Bakı Kommunası partiya təşkilatı tərəfindən Sovet hakimiyyətini bərpa etmək tapşırığı ilə Quba şəhərinə göndərilmiş və burada müsavatçılar tərəfindən öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Əsədulla Axundov

**Əsədulla Cavad oğlu Axundov** () — Ümumrusiya Müəssislər Məclisinin üzvü, Hümmət Partiyası qurucularından biri, azərbaycanlı inqilabçı, redaktor.

## Həyatı
1873-cü ildə Bakıda anadan olub. 1901-ci ildən Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının üzvü olmuşdur. XIX əsrin axırlarında inqilabi hərəkata qoşulmuş, 1905–1907 illər inqilabı dövründə Bakı fəhlələrinin mübarizəsində iştirak etmişdir. Hümmət Partiyası qurucularından biri, Neft Sənayəsi Fəhlələri Həmkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü, "Yoldaş" qəzetinin redaktoru və nəşri olmuşdur. Nicat Cəmiyyətində fəaliyyət qöstəmiş, 1917-ci ilin iyununda Hümmət Partiyasının büro üzvü seçilmişdir. 1909 ildə İrandaki Məşrütə hərəkatında iştirak etmişdir. 1918 ildə İranda inqilabi iş aparmışdır.

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası qurulduqdan sonra Azərittifaqın və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası Xarici Ticarət İdarəsinin İranda müvəkkili olmuşdur. Qafqaz Sosial Demokrat Təşkilatının 3-cü qurultayına nümayəndə seçilmişdir. Əsədulla Axundov 1927-ci ildə İranın Ənzəli şəhərində vəfat edib.

1906-cı ilin may ayından etibarən Azərbaycan dilində ilk leqal bolşevik qəzeti "Dəvət" nəşr olunmağa başlayıb. Hümmət Partiyası 1906-cı il dekabrın 16-dan 1907-ci il martın 26-na qədər "Təkamül" qəzetini, o da hökumət tərəfindən bağladılandan sonra, 1907-ci il avqustun 22-dən həmin ilin sentyabrına qədər "Yoldaş" qəzetini nəşr etdirib. "Yoldaş"ın rəsmi redaktor-naşiri Əsədulla Axundov idi.

1917-ci ildə keçirilən Ümumrusiya Müəssislər Məclisi seçkilərinə Zaqafqaziya seçki dairəsindən Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası (Hümmət Partiyası) siyahısından 10-cu yerdən deputat seçilmişdir.

Sovet hökuməti zamanı SSRİ Xarici İqtisadi Əlaqələr Nazirliyinin İrandakı nümayəndəsi kimi çalışmışdır. Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası (bolşeviklər) Qafqaz Diyar Komitəsinin 3-cü qurultayında iştirak etmişdir.

1927-ci ildə Ənzəlidə ölmüşdür.

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Yufuluo

**Şanyü Yufuluo** () — hunların 40-cı hökmdarı idi. Yufuluo atasının ölümündən sonra imperator tərəfindən təyin olunmuşdu. Lakin hunlar buna da üsyan edərək Suybu Quduxu adlı birini şanyü elan etdilər. O Suybu sülaləsindən idi. Bu vaxtı Yufulou çinlilərdən də yardım ala bilmədiyi üçün Sarısarıqlılar üsyanına dəstək verməyə başladı. 189-cu ildə Suybu öldürüldü və yerinə Yufulounun qardaşı Huçuquan keçdi. Huçuquanın taxta keçməsi səbəbi onun ana tərəfdən Luanti sülaləsindən olması idi. Yufuluo 195-ci ildə öldü və yerinə qardaşı keçdi.

## İstinadlar
Huçuquan

**Şanyü Huçuquan** () — 41-ci şanyü.
 
## Hakimiyyətə gəlişi
Huçuquan Yufuluonun devrilməsindən sonra yerinə gələn Suybu sülaləsindən olan Suybu Quduxunun da öldürülməsindən sonra, 195-ci ildə şanyü seçilmişdi. Nikita Biçurin onun Yufuluonun ögey qardaşı olduğunu deyir. Buna görə də Luanti sülaləsindən olması səbəbi ilə şanyülüyü legitim idi. Onun dövrü ilə əlaqədar çox şey bəlli deyil, çünki Çin mənbələri bu dəfə öz vətəndaş müharibələri ilə məşğul idi. Onun dövründə hun əhalisi 100.000dən çox idi. Huçuquan 215-ci ildə Şərqi Xan imperiyasının baş naziri Tsao Tsao tərəfindən qonaq olaraq dəvət olundu. Qonaqlığa gələn şanyü gözlənilmədən həbs olundu və imperator tərəfindən titulları əlindən alındı. Çinlilər tərəfindən devrildikdən sonra Hun İmperiyasının bir dövlət olaraq varlığına son qoyuldu. İmperator qardaşıoğlu Baonu qəbilə başçısı, Kubeyi isə Sol Müdrik şahzadə təyin etdi. Lakin o artıq hunları bir dövlət kimi yox, qəbilə kimi qəbul edirdi. Huçuqanın sonrakı taleyi məlum olmasa da, 220-ci ildə hələ də sağ idi.

## İstinadlar
Bao

**Bao** - Hun şanyüsü. Onun dövründə Luanti soyadı hun dilində əjdaha mənasına gələn Liu soyadına dəyişmişdir.

## Həyatı
Əmisi Huçuquan dövründə 189-cu ildə Sol Müdrik şahzadə titulu ilə 5 qəbilə onun səlahiyyətinə verilmişdi. Çinlilər Hun imperiyasını işğal etdikdən və Huçuquanı həbs etdikdən sonra Bao özünü şanyü elan etdi. Qardaşı Kubey isə Sol Müdrik şahzadə titulu aldı. 35 il şanyülük edərək ən uzun hakimiyyət sürən hökmdarlardan oldu. Titulunun şanyü olmasına baxmayaraq çinlilər onu hökmdar yox, qəbilə başçısı olaraq görürdülər. 260-cı ildə vəfat etdi və onun qəbilələrinin başçılığına qardaşı Kubey keçdi.

## Ailəsi
Bao Çindəki vətəndaş müharibəsi vaxtı özünü imperator elan etmiş və Xan sülaləsini devirmiş Tsai Tsaonun qohumlarından biri olan Tsai Ventzini oğurladı və onun məşuqəsi etdi. Ondan 2 övladı oldu. Bundan əlavə Qiyan sülaləsindən bir qadınla (呼延) evlənmiş, ondan Yuan adlı övladı olmuşdu.

### Övladları
* Liu Yuan (Yuanxay 元海) (d. 251 - ö. 310) - Şimali Xan imperiyasını qurdu. 
* Liu Syun (Yuanyinq 元英)
* Liu Şenq (ö. 310) - Şimali Xan ordusunda sərkərdə, Liu He tərəfindən edam edildi.
* Liu Yannian - Şimali Xan imperiyasında sərkərdə.Liu Konq dövrünəcən yaşamışdır.
## İstinadlar
Kubey

**Kubey** () — 260-cı ildən 272-ci ilədək qəbilə başçısı idi. Huçuquanın hakimiyyəti dövründə Sağ Müdrik şahzadə idi. Qardaşı Baonun dövründə isə Sol Müdrik şahzadə oldu. Şərqi Xan imperiyasının dağılmasından sonra Tiefu konfederasiyasını qurdu və müstəqilləşdi. Kubeyin ölümündən sonra Tiefu konfederasiyası qərb və şərq qollarına ayrıldı.

## İstinadlar
Lyu Yuan

**Yuanxay** () — hun qəbilə başçısı, Yufuluonun nəvəsi və ilk Xan Çao imperiyası hökmdarı.

## Arxa plan
Yuanxay hun qəbilə başçısı Baonun oğlu idi. Xan sülaləsi devrildikdən sonra Tsao Vey və Cin sülaləsi Çində hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlamışdı. Çoxillik Çin əsarətindən bezən hunlar da hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar.

## Cin sülaləsi hərbçisi kimi

Yuanxay kiçik vaxtlarından bəri Çində böyümüş və Çin ədəbiyyatında ixtisaslaşmışdı. General Vanq Hun tərəfindən potensiallı olaraq görülən Yuan, Cin sülaləsindən olan İmperator Vuya tərifləsə və generallığa təklif etsə də onun qohumları bunu istəmədi. Çünki o əslən Hun idi. Yuanxaydan qorxan imperatorun qardaşı da onun edamını istədi. Baonun ölümündən sonra Yuanxay atasının torpaqlarına sahib oldu. Yuanxay imperatorun oğlunun əmri altında bir general oldu.

## Müstəqillik

Yuanxay kifayət qədər gücləndikdən sonra qardaşı Hsüan şimalda üsyan etdi. Hsüan qardaşına məktub göndərərək yardım qarşılığında şanyülük təklif etdi. Yuanxay imperatorun oğlundan ona dəstək üçün əsgər yığmaq bəhanəsi ilə şimala qayıtdı və 50.000 Hun əsgəri yığdı. Lişi şəhərini ələ keçirərək özünü Xan imperatoru elan etdi. Çünki Mete xaqanın nəvəsi idi və ana tərəfdən Xan sülaləsi üzvü sayılırdı. Buna görə də yeni dövlətin adını "Xan" qoydu. "Xan Çao" sözü isə daha sonra kəşf olunmuş sözdür. 

## Hakimiyyəti

İki dəfə paytaxt dəyişən Yuanxay 308-ci ildə tac qoydu. Keçmiş imperiya qüvvələrinə qalib gələn Yuanxay özünə çinli üsyançıları da çəkirdi. Bunlardan biri də gələcəkdə öz imperiyasını quracaq olan Şi Le idi. Qardaşı oğlu Liu Yaonu general edən imperator ilk illərində çox güclü idi. Özünə "Liu" soyadını götürməsinin səbəbi isə keçmiş Xan sülaləsi üzvlərinin soyadının Liu olması idi. İmperatorluğunu elan edəndən 2 il sonra xəstələnən imperatorun yerinə oğlu taxta keçdi.

## Ailəsi
Həyat yoldaşları:
* Huyan - Qiyan qəbiləsindən idi. Əsl adı bilinmir.
* Dan - Çinli Di qəbiləsinin başçısı Dan Çenqin qızı idi. Əsl adı bilinmir.
* Çanq Çuvu - imperatorun məşuqəsi idi. Daha sonra imperatriça elan olundu.
Uşaqları:
* Liu He - Lianq knyazı və gələcək imperator.
* Liu Yu - Ki knyazı.
* Liu Lonq - Lu knyazı.
* Liu Konq - Çu knyazı və gələcək imperator.
* Liu Ay - Beyhay və Beybu knyazı.
* Liu Qonq.
Şanyü

**Şanyü** — Xaqandan öncə hunlar arasında istifadə olunan titul.
## İlk şanyülər

## Xan Çao şanyüləri

Lyu Yuanın qurduğu Şimali Xan dövlətinin hökmdarları da şanyü titulundan istifadə edirdi:
# Lyu Yuan
# Liu He
# Liu Konq
# Liu Kan
# Liu Yao
# Liu Hsin
## Hu Çao şanyüləri
Şimali Xanın devrilməsindən sonra yaranan Hu Çao imperiyası hökmdarları da bu tituldan istifadə edirdi:
# Şi Le
# Şi Honq
# Şi Hu
# Şi Şi
# Şi Çun
# Şi Cian
# Şi Çi
## Hsia şanyüləri
Hsia imperiyası hökmdarları da bu tituldan istifadə edirdi:
# Liu Bobo
# Helian Çanq
# Helian Dinq

## İstinadlar
Liu He

**Liu He** () - Xan Çaonun ikinci imperatorudur. 310-cu ildə hakimiyyətə gəlmiş və 7 gün taxtda qalmışdır.

## Hakimiyyəti

Yuanxay hələ hakimiyyətdə olan vaxtı yerinə ən böyük oğlu Heni vəliəhd olaraq təyin etmişdi. Yuanxay Liu Yu, Liu Lonq və Liu Ay adlı digər oğullarına imperatoru qorumağı tapşırdı ancaq vəzifələr ala bilməyən imperatorun dayısı Huyan Yao və digər hun əyanları olan Liu Rui ilə Liu Çenq imperatora digər qardaşlarının onunla mübarizəyə girişə biləcəklərini dedi. İmperator qardaşlarına qarşı ölüm əmri elan etdi. Liu Ay qaçaraq digər qardaşı Liu Konqa xəbər verdi. İki gün sonra Liu Yu və Liu Lonq imperator tərəfindən öldürüldü. Qardaşlarının öldürülməsinə qəzəblənən Liu Konq sarayı mühasirəyə alaraq imperatoru öldürdü və taxta özü çıxdı.

## İstinadlar
Liu Konq

**Liu Konq** Xan Çaonun üçüncü imperatoru idi. Qardaşını devirərək hakimiyyətə gəlmişdi. 
## İlk dövrü

Liu Konq əslində taxta çıxmaq istəmirdi və taxtı qardaşı Liu Aya təqdim etmişdi lakin Ay bundan imtina etdi. Hun ənənələrinə sadiq qalaraq Qiyan qəbiləsindən bir qızla evləndi. O Cin sülaləsi ilə mübarizəyə davam edirdi. Paytaxtı mühasirəyə çalışırdı. Onun orduları bütün döyüşlərdə asanlıqla qələbə çalsa da şəhərləri saxlaya bilmirdi. 311-ci ilin yazında Şi Le Cin sülaləsinin generalını məğlub etdi, onları mühasirəyə aldı və ordudakı şahzadəni diri-diri yandırdı. Paytaxt müdafiəsiz qalmışdı. Şi Le, Vanq Min və Lui Yao paytaxta girərək imperator Huayı əsir etdilər. Vanq Min imperatora paytaxtı yeni fəth edilmiş Loyanqa köçürmələrini təklif etsə də Liu Yao bununla razılaşmayaraq şəhəri yandırdı. 312-ci ildə imperator bir çox əyanını edam etsə də, onun generallarından olan Vanq Çanq bunun doğru olmadığını dedi, imperator əvvəl əsəbiləşib onu edam etmək istəsə də, sonra xasiyyətini dəyişdi. Həmin il Hun generalları Liu Kanvə Liu Yao Taiyuan şəhərini işğal edərək Cin sülaləsi generalı Liu Kunun valideynlərini öldürdü. Bundan sonra Liu Kun artıq hunlara problem olmadı. 313-cü ildə Cin sülaləsindən olan Min özünü Çanqanda imperator elan edincə Xan Çao ordularının maraq nöqtəsi də dəyişdi.

## Sonrakı dövrü

314-cü ildə Liu Kanı baş nazir postuna gətirən imperator qardaşı Liu Ayı ev həbsinə saldı. 315-ci ildə isə Şi Le şərq bölgələrinin qubernatoru elan olundu. Hakimiyyətlə birbaşa maraqlanmayan imperatorun hökumətin korrupsiya yayılmağa başladı. 316-cı ildə imperator Çanqanı fəth etmək qərarına gəldi. Liu Yao imperatoru həbs edərək Cin sülaləsinin qərb qolunun hakimiyyətinə son qoydu. Liu Yao buna görə qərb bölgələrinin qubernatoru elan olundu. Liu Kan bu arada əmisi Liu Ayı 15.000lik əsgərləri ilə birlikdə öldürərək həyatına son qoydu. 317-ci ildə Liu Kan vəliəhd oldu. 318-ci ildə sarayda yanğın baş verdi və bu yanğında ən kiçik oğullarından biri olan Liu Kanq da öldü. Bundan depressiyaya düşən imperator vəfat etdi və yerinə oğlu taxta çıxdı.

## Ailəsi

Övladları:

* Liu Kan (劉粲),imperator oldu
* Liu Yi (劉易)
* Liu Yi (劉翼)
* Liu Li (劉悝)
* Liu Fu (劉敷)
* Liu Ji (劉驥)
* Liu Luan (劉鸞
* LIu Honq (劉鴻)
* Liu Mai (劉勱)
* Liu Kuan (劉權)
* Liu Kao (劉操)
* LIu Çi (劉持)
* Liu Henq (劉恆)
* Liu Çenq (劉逞)
* Liu Lanq (劉朗)
* Liu Qao (劉皋)
* Liu Sü (劉旭)
* Liu Cinq (劉京)
* Liu Tan (劉坦)
* Liu Huanq (劉晃)
* Liu Kanq (劉康)
* Liu Yue (劉約)
Liu Kan

**Liu Kan** atasının ölümündən sonra taxta gəlmişdi. Oğlunu vəliəhd elan etmişdi. Qaynatası general Yin Çunə bütün dövlət işlərini tapşıran onun məsləhəti ilə qardaşları Ji, Çenq, Maini öldürdü. Yin Çun ən böyük təhlükələrin sovuşduğunu görəndən sonra paytaxta yürüş edərək imperatoru və bütün ailəsini öldürdü. Yin şərq Cin sülaləsi imperatoru Yuana xəbər göndərərək, ordunu göndərməsini xahiş etdi. Lakin bu vaxt Şi Le və Liu Yaonun ordularının arasında qaldı. Liu Yao özünü imperator elan edərək onun bütün nəslini qırdı.
Liu Yao

**Liu Yao** Xan Çaonun beşinci imperatoru idi.

## İlk dövrlər

Liu Yao Kubeyin nəvəsi idi. Yuanxay tərəfindən böyüdülmüşdü. Bütün ailənin hörmətini qazanmış bir sərkərdə kimi yetişmişdi. Cin sülaləsi dövründə cinayət işləmiş və Koreyaya qaçmışdı. Yuanxay imperator olan kimi Yaonu da general etmişdi. 309-cu ildə Şian knyazı elan olunmuşdu.Liu Yao Liu Konqla birlikdə hərəkət etmiş və Liu Heni aradan götürmüşdü. Liu Yao Çanqan şəhərini tutduqdan sonra 318-ci ildə Kin knyazı titulu almışdı. Liu Kanın öldürülməsindən sonra Yin Çunu məğlub etmiş və taxta çıxmışdı.

## Hakimiyyəti

Yao hakimiyyətinin ilk illərində son dərəcə ədalətli və tolerant idi. Hakimiyyətə gələndə Yuanxayın qurduğu dövlətin adını dəyişərək Çao qoydu. Çünki o artıq Xan sülaləsinin davamçısı kimi yox, Mete xaqanın davamçısı olduğunu göstərmək istəyirdi. (Lakin Xan Çao adı sonrakı tarixçilərin verdiyi tarixi addır. Bu onu ondan sonra yaranan Hu Çao dövlətindən ayırmaq üçündür.) 319-cu ildə Şi Le ona elçilərini göndərərək tabe olduğunu göstərdi. Yao ona Çao knyazı rütbəsini verdi. Lakin elçilərdən biri özündən yalan uyduraraq imperatora Şi Lenin üsyan etmək fikri olduğunu dedi. Yao əsəbiləşərək bütün elçiləri öldürdü. Buna əsəbləşən Şi Le müstəqilliyini elan edərək Hu Çao imperiyasını qurdu. Bununla yanaşı Di və Qiyanq qəbilələrinin üsyanını yatırmaq qərarına gələn Yao 50dən çox qəbilə üzvünü öldürdü. Qəbilələr öz dövlətini qursa da tezliklə üsyan yatırıldı. Daha sonra daha da əsəbiləşərək qərbə yürüdü və Kian Lianq kralı Çanq Maonu özünə tabe etdi. Bu vaxt Liu Yao öldüyünü zənn etdiyi oğlu Liu Yinin yaşadığını öyrəndi. Lin Yin Yonqan knyazı elan olundu.

## Sonrakı dövrlər

324-cü ildə Hu Çao ilə ilk döyüşlər başladı. 325-ci ildə Liu Yin "ikinci şanyü" titulunu aldı. Bu titulun sahibləri "Vu-Hu"nun yəni "beş barbar tayfa"nın başçısı olurdu. Bu tayfalar Hunlar, Sienbilər, Di tayfası, Kianq tayfası və Ci tayfası idi. Şi Le 325-ci bəzi torpaqları ələ keçirdi. Kian Lianq kralı bu məğlubiyyətdən sonra yenidən Cin sülaləsi vassalı olduğunu elan etdi lakin yenidən hunlar tərəfindən məğlub edildi. 328-ci ildə Yao özü şəxsən rəhbərlik etdiyi ordu ilə Şi Leni məğlub etdi. Müharibələr gərgin keçirdi. Çünki Xan Çaonun iki ən güclü generalları döyüşürdü. Şi Le çətinliklə özünü paytaxta çatdırdı. Onun Ci dilində bir cümlə qorunub saxlanmışdır və bu dilin varlığından qalan tək nümunədir. 329-cu ildə iki ordu həlledici döyüşdə görüşdü. Liu Yao atından düşərək yaralandı və Şi Lenin hüzuruna gətirildi. Liunu sağaldıb paytaxta apararaq Yaoya oğulları Hsin və Linə təslim olma məktubunu yazmağını əmr etdi. Yao isə məktubunda ayrı şey yazdı: "Məni düşünməyin, imperiyanı qoruyun". Şi məktubu görərək əsəbləşdi və Yao edam olundu.

## Ailəsi

Oğulları:

* Liu Cian (劉儉)
* Liu Yin (劉胤)
* Liu Hsin (劉熙)
* Liu Hsi (劉襲)
* Liu Çan (劉闡)
* Liu Çonq (劉沖)
* Liu Çanq (劉敞)
* Liu Qao (劉高)
* Liu Hui (劉徽)
Liu Hsin

**Liu Hsin** Hun dövləti Xan Çaonun son imperatorudur. O atası Yaonun ölümündən sonra imperator olsa da həmin Şi Le tərəfindən tutularaq öldürüldü. Şi Le həmçinin Liu Yin və digər qardaşlarını da öldürdü. Bütün Hun əyanlarını edam edən Şi Le Xan Çaonun varlığına son qoydu.
Liu Yin

**Liu Yin** bir hun şahzadəsi idi. Liu Yaonun oğlu idi olan Liu Yin böyük sərkərdə olmaqla birlikdə 329-cu ildə Şi Le tərəfindən edam edilmişdi.
Şi Le

**Şi Le** () — əslən Hunların Ci tayfasından olan əyan idi. Hu Çao imperiyasını qurmuşdu.

## İlk dövrləri
Şi Lenin əsl soyadının Şi olub-olmadığı məlum deyil, lakin Çin tarixçiləri onu bu soyad ilə qəbul edir. Atası Çuheçu və babası Yeyiyu qəbilə başçıları idi. Şi soyadını bir dostunun təklifi ilə alan Le ilk dövrlərdə Cin sülaləsi və Xan Çao hərbçisi olaraq yüksəlməyə başladı.

## Xan Çao dövrü
Liu Yuan dövründə general olan Şi Le onun övladları olan Liu He və Liu Konqa da xidmət etmişdi. 311-ci ildə az Hun ordusu ilə özlərindən çox olan Çin ordusunu məğlub edən Şi Le bütün tutduğu generalları edam edirdi. Bu onun şöhrətini artırırdı. Əmisi oğlu Şi Hu ilə birlikdə bütün döyüşləri qazanan Ledən hamı qorxurdu. Hsianquo şəhərini fəth edərək orda yaşamağa başladı. Şi hər yeni torpağı ələ keçirdikcə güclənirdi. 315-ci ildə isə bütün şərqi Xan Çaonun qubernatoru oldu. Lakin bir konspirasiya nəticəsində Xan Çaoya üsyan edərək öz dövləti olan Hu Çaonu qurdu.

## Müstəqillik dövrü
Əvvəlcə Cin sülaləsi qalıqlarını təmizləyən və Sienbiləri məğlub edən Le 329-cu ildə Xan Çao dövlətini işğal edərək özünü imperator elan etdi.

## İmperatorluq
Şi Le imperator olan kimi bir oğlu Şi Honqu vəliəhd, digər oğlu Şi Honu isə "ikinci şanyü" titulu ilə mükafatlandırdı. Şi Hu isə buna görə əsəbləşdi, bu qədər müvəffəqiyyətdən sonra heç olmasa ikinci şanyü titulu almalı idi. 333-cü ildə Şi Le xəstələndi və vəfat etdi. O heç kimin bilmədiyi bir yerdə dəfn olundu.
Hu Çao imperiyası

**Hu Çao dövləti** — 330-351-ci illər arası Çində mövcud olmuş Hun dövlətidir.

## İstinadlar
Şi Honq

**Şi Honq** () — 313-cü ildə anadan olmuş, 333-cü ildə taxta çıxmışdı. Hu Çaonun ikinci hökmdarı idi. Lakin hakimiyyətə gələndən bir il sonra Şi Hu tərəfindən devrildi və ailəsi ilə birlikdə öldürüldü.
Şi Hu

**Şi Hu** Hu Çaonun üçüncü imperatorudur. Hunların Ci qəbiləsindəndir. 
## İlk illəri

295-ci ildə anadan olmuşdu. Şi Le ilə bir böyümüş və onun ordusunda generallıq etmişdi. Ordusu ilə çox sərt yöntəmlərdən istifadə edən Şi Hu ələ keçirdiyi hər yerdə qətliamlar törədirdi. Çonqşan knyazı elan olunmuşdu. Şi Hu şanyü olmaq istəsə də bu titul ona verilmədi. Ona görə 334-cü ildə taxtı ələ keçirdi.
## Hakimiyyəti

335-ci ildə paytaxtı Yeçenqə köçürdü. Bir çox saraylar tikdirdi. O çox qəddar bir hökmdar olaraq yadda qalmışdı. 337-ci ildə vəliəhd oğlu Şi Suini öldürdü və onunla birlikdə 26 övladını öldürərək bir qəbirdə basdırtdırdı. Kian Yan kralı ilə birləşib Duanlara hücum edən Şi daha sonra kralın qaçmasına görə əsəbiləşib onun üzərinə hücum etdi. 348-ci ildə oğlu Şi Hsüan qardaşı Şi Taonu öldürtdürdü. Şi Hu buna görə əsəbiləşib Hsüanı edam etdi. Hsüanın bütün nəvələri öldürüldü və onların içində Hunun sevdiyi ən gənc şahzadənin də öldürülməsindən təsirlənən Hu xəstələndi. Şi Hu yeni vəliəhd olaraq Luanti sülaləsindən olan qadından doğulmuş Şi Şini seçdi. Sonrakı illərdə oğlu Şi Bin 349-cu ildə öldürüldü. Şi Hunun ölümündən sonra taxta Şi Şi keçdi.

## Ailəsi

Oğulları:
*Şi Sui
*Şi Hsüan
*Şi Tao
*Şi Çun
*Şi Çian
*Şi Bao
*Şi Bin
*Şi Tinq
*Şi Çi
*Şi Kun
*Şi Şi
Şi Cian

**Şi Cian** — Hu Çaonun altıncı imperatorudur. 103 gün hakimiyyətdə olmuşdur. Onu Ran Min adlı qardaşlığı öldürmüşdü. Yerinə digər qardaşı Şi Çi keçmişdir.

## İstinadlar
Şi Çi

**Şi Çi** () — Hu Çaonun son hökmdarıdır. Bir il taxtda qalmışdır. Şi bir generalı tərəfindən xəyanət edilərək öldürüldü və başı kəsilərək yandırıldı. Hunların Çindəki ikinci dövləti dağılmış oldu. Hunların şərq qolunun dağılmasından sonra şanyü titulu Kubeyin böyük nəticəsi Liu Bobonun əlinə keçdi.

## İstinadlar
Şi Şi

**Şi Şi** dördüncü Hu Çao şanyüsüdür, cəmi 33 gün imperator olmuşdur. Yerinə onu devirən qardaşı Şi Çun keçmişdir.
Şi Çun

**Şi Çun** Hu Çaonun beşinci imperatorudur. O cəmi 183 gün hökmdar olmuşdur. Yerinə qardaşı Şi Cian gəlmişdir.
2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi

**2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi** — 11-ci Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsidir. Müsabiqə 30 noyabr 2013-cü il tarixində Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə Ukrayna Milli İncəsənət Sarayında "Be Creative" devizi altında keçiriləcək. Daha öncə 2009-cu ildə Kiyev şəhəri Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinə ev sahibliyi etmişdir. Həm də bu il ikinci il olacaq ki, müsabiqəyə ev sahibliyini son dəfə müsabiqədə qalib olan ölkə edəcək. 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində 12 ölkə iştirak edəcək. Bu ölkələrdən San-Marino ilk dəfə olaraq müsabiqədə iştirak edəcək. Malta 2 illik, Makedoniya isə 1 illik fasilədən sonra müsabiqəyə qayıdıb. 2012-ci ildə müsabiqədə iştirak etmiş Albaniya, Belçika və İsrail isə 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirakdan imtina edib.

Kiyevdə keçirilən 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində "The Start" mahnısı ilə Malta təmsilçisi Qayya Kauki qalib gəlib. Bu Maltanın müsabiqədəki ilk qalibiyyəti oldu.

## İştirakçılar

Səslər açıqlandıqdan sonra ilk üçlüyü qazanan ölkələr mükafatlandırılıb.

## Qiymətləndirilməsi

## 12 xallar

## Digər Ölkələr
*  - Albaniyanın RTSH telekanalı maliyyə problemləri səbəbindən Albaniyanın 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirak etməyəcəyini açıqladı. Albaniyanın 2014-cü ildə müsabiqəyə qayıtması mümkündür.
*  - Belçikanın ictimai telekanalı VRT elan etdi ki, ölkə 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirak etməyəcək. Belçika indiyədək hər il bu müsabiqədə iştirak etmişdi.
*  - 21 oktyabr 2013-də rəsmi olaraq İsrailin 2013 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirak etməyəcəyi öz təsdiqini tapdı.

## Həmçinin bax

* 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

## Xarici keçidlər

* JuniorEurovision.tv

## İstinadlar
İkiqibləli məscid

**İkiqibləli məscid** () — Mədinədə məscid. Qiblənin dəyişdirilməsi barədə ayə nazil bu məsciddə olarkən Peyğəmbərə nazil olduğuna görə, məscidin adı hadisədən götürülmüşdür.

Bəqərə surəsinin 144-cü ayəsi Məhəmməd peyğəmbərə bu məsciddə nazil olub. "(Ya Rəsulum!) Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini görürük, ona görə də səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. İndi üzünü Məscidül-Hərama tərəf çevir! (Ey müsəlmanlar!) Harada olsanız (namaz vaxtı) üzünüzü oraya döndərin! Kitab verilmişlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu yaxşı bilirlər. Allah onların əməllərindən xəbərsiz deyildir."

## İstinadlar
Ağanus (bulaq)

**Ağanus** — Laçın rayonunu ərazisində mineral bulaq. Hidronim ağan/aqan (iti axan) və us (su) sözlərindən düzəlib, "iti axan su" deməkdir. 

## Həmçinin bax
*Ağanus

## İstinadlar
Triqonometriyanın tarixi

**Triqonometriyanın tarixi** — çox uzun mərhələli olan və həndəsədə istifadə edilən triqonometriyanın tarixindən bəhs edilir. Triqonometriyanın tarixi 3000 ilə yaxındır. Vətəni Misir və Hindistan hesab olunur. Üçbucaqların tərəfləri və bucaqları arasında əlaqənin ilk dəfə Misir astronomları Hipparx və Ptolomey tərəfindən tapıldığı hesab edilir. Triqonometriya sözünə ilk dəfə alman riyaziyyatçısı Pitiskusun kitabında 1505-ci ildə rast gəlinib. Riyaziyyatın birbaşa astronomiyadan çıxmış bir qolu olan triqonometriyanın bəzi qaydaları Babillilər və Misirlilər dövründə bilinirdi.

Qərbdə Nəsirəddin Tusidən böyük ölçüdə faydalanan Alman alimi Reqiomontan "Üçbucaqların bütün növləri haqqında" adlı əsəriylə gərçək triqonometriya doğulmuş oldu. Fransua Viyet və Simon Stevin, hesablarda onluq ədədlərdən faydalandılar. Con Neper triqonometriyadan faydalanaraq loqarifma anlayışını elmə gətirdi. İsaak Nyuton və şagirdləri triqonometriya həm funksiyalarının, həm də loqarifmlərinin hesabına tam silsilələri tətbiq etdilər. Daha sonra da Leonard Eyler, vahid olaraq triqonometrik cədvəlin radiusunu götürərək, müasir triqonometriyanın təməllərinin əsasını qoydu.

## Tarixi
Triqonometriya haqqında ilk anlayışlar Misirdə yaranmışdır. Qədimi Hindistan astronomları vətərin sinusla əlaqəsindən istifadə edərək düzbucaqlı üçbucağın tərəf və bucaqları arasındakı əlaqəsindən istifadə edərək müxtəlif funksiyalar yaratmışlar. Bu yolla Hindistanda triqonometriyanın bünövrəsi qoyulur. Hindistan alimləri müxtəlif triqonometrik münasibətlər yaradırlar. Müasir dövrdə Hindistan alimi Brahmaquptanın (VII əsr) ifa etdiyi düsturlar müasir dövrdə aşağıdakı kimi ifadə olunur:
: \sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1
: \sin\alpha = \cos(90^\circ - \alpha)
Sinus və Kosinus üçün digər düsturlar isə XII əsrdə yaşamış hind alimi Blaskara II tərəfindən yaradılmışdır.
: \sin (\alpha \pm \beta) = \sin\alpha \cos\beta \pm \cos\alpha \sin\beta,
: \sin \alpha - \sin \beta \approx (\alpha - \beta)\cos \beta 
XVII–XIX əsrlərdə triqonometriya riyazi analizin başlıqlarından birinə çevrilir. Mexanikada, texnikada, fizikada, rəqsi hərəkət, periodikproseslərdə istifadə olunmağa başladı.

## Biologiyada triqonometriya
Triqonometriya tibbdə böyük rol oynayır. Onun köməkliyi ilə İran alimləri ürəyin formulunu kəşf ediblər və bunun ürəyin aritmiyası zamanı 8 ifadədən, 32 əmsaldan, 33 əsas parametrdən asılı kompleks cəbri triqonometrik eyniliklərdən istifadə etmişlər. Bioloji ritmlər triqonometriya ilə bağlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Van der Waerden
Abdallar (Laçın)

**Abdallar** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Qarıkaha kənd inzibati ərazi dairəsində (keçmiş Abdallar) mövcud olmuş kənd. Kənd Həkəri çayının sahilində, Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. 1923-cü ilədək Laçın şəhərinin adı da Abdallar olmuşdur.

Kənd sonralar ləğv olunmuşdur. 2019-cu ilə aid Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin "İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı"nda kəndin adına rast gəlinmir.

## İstinadlar
Grup Gündoğarken

**Grup Gündoğarken** — 1982-ci ildə İlhan Şeşen, Burhan Şeşen və Gökhan Şeşen tərəfindən əsası qoyulmuş Türkiyə musiqi qrupu.

## Albomlar
* **Bir Yaz Daha Bitiyor** (1986)
* **Yaz Bulutları** (1988)
* **Bir Günlük Aşk** (1989)
* **Ankara'dan Abim Geldi** (1992)
* **Mest Of Gündoğarken** (1998)
* **Gündoğarken 99** (1999)
* **İstanbul Atina İstanbul** (2000)
* **Hayat Bu** (2008)
* **Bir Yaz Daha Bitiyor + Yaz Bulutları (2 CD)** (2008)

## İstinadlar
Liu Bobo

**Liu Bobo** () - Kubeyin nəslindən gələn hun qəbilə başçısı. 383-cü ildə atası əsl hakimiyyəti əlinə almağa başlamışdı. Lakin hələ də vassal idi. 391-ci ildə Bobonun qardaşı Liu Çilidi (Ulduz) Şimal Vey imperatoru Daovuya məğlub olmuşdu. Liu Çilidi əsir götürülmüş, Liu Veyçen isə öldürülmüşdü. Bobo əvvəlcə Hsueqan qəbiləsinə, ordan da Sianbi qəbiləsinə qaçdı.
 
## İlk dövrləri
Bundan sonra Hu Qin dövlətinin imperatoru Yao Hsinq tərəfindən general elan olundu. 407-ci ildə Hu Qin və Şimal Veyin sülh imzalaması Bobonu əsəbləşdirdi, çünki onlar atasını öldürmüşdü. Avar hökmdarı Şelun xaqanın Yao Hsinqə göndərdiyi atları oğurladı. Qaopinq şəhərini ələ keçirərək özünü müstəqil elan etdi. Yeni dövlətin adı Hsia qoyuldu. Beləliklə hunların üçüncü dövləti yaradıldı.

## İmperatorluğu
Bobo paytaxt qurmadı, o qədim hun ənənələrinə dayanaraq daim köçəri həyat yaşayırdı. 408-ci ilə Yao Hsinqin birinci ordusunu məğlub edən Bobo, 409-cu ildə Yaonun özünü az qala öldürəcəkdi. Müxtəlif döyüşlərdən sonra Bobo özünə paytaxt qurmaq qərarına gəldi. Məşhur memar Çiqan Aliyə bu işi tapşırdı. Şəhərin adı Tonqvan olacaqdı. O Çini birləşdirmək və "min" (tonq) "krallığın" (van) hökmdarı olmaq istəyirdi. O qalanı çox möhkəmlətdi. Belə ki, əgər ox düzəldən ustaların hazırladığı oxlar qalxanları deşə bilsəydi qalxan ustaları, deşə bilməsəydi ox ustaları öldürülürdü.

Beləliklə Çindəki ən güclü qalaya sahib olan Bobo yeni döyüşlərə hazır idi. Həmin il Bobo soyadını dəyişməyə qərar verdi, çünki o ana tərəfdən Xan sülaləsindən gəlirdi. Özünü Hun kimi düşünən Bobo özünə "Helian" soyadı götürdü. Əyanlarının soyadını "Tiefa"ya dəyişdirməsini tapşırdı. Tiefa *dəmir kimi güclü və hücuma hazır* demək idi. 414-cü ildə oğlunu vəliəhd elan etdi. 415-ci ildə digər Hun dövləti olan Şimal Lianq krallığı ilə müttəfiq olan Bobo hun qüvvələrini birləşdirməyi düşünürdü. 416-cı ildə Hu Qin dövlətinin qərb tərəfini fəth edən Bobo bu dövlətə son qoydu. 417-ci ildə oğlu Helian Qui və Helian Çanq Cin sülaləsi qüvvələrini məğlub edərək paytaxt Çanqan şəhərinə daxil oldu. Bobo imperator elan olundu. Helian Qui Çanqanın valisi oldu. Bobo çox vəhşi və əzazil olaraq yadda qaldı. Hamı ondan qorxurdu. Hələ səbəbi bilinməyən bir qərarla Bobo oğlu Quini vəliəhdlikdən çıxararaq yerinə Helian Lunu vəliəhd elan etdi. Qui buna əsəbiləşərək Lunu öldürsə də, özü digər qardaşı Çanq tərəfindən öldürüldü. Atası Çanqa vəliəhdlik verdi. 425-ci ilin yayında Bobo öldü.

## Ailəsi
Övladları:
* Helian Qui
* Helian Yan

* Helian Çanq
* Helian Lun
* Helian Dinq
* Helian Man
* Helian An
* Helian Çuhsinq
* Helian Veyday
* Helian Şedan
* Helian Duluqu
* Helian Vuşiba
* Helian Tuqu
Helian Çanq

**Helian Çanq** ikinci Hsia şanyüsüdür. O, cəmi üç il hakimiyyətdə qaldı, lakin gözlənilmədən Şimal Vey ordularının hücumuna məruz qaldı. Tonqvan güclü qala olsa da, qapılar gec bağlandığı üçün düşmən ordu içəri girdi. Vey ordusunu geri oturtmağı bacaran Çanq, qardaşı Dinqi onlara qarşı göndərdi. Lakin özü Vey ordusuna məğlub olaraq Tonqvana deyil, Şanqiyə qaçdı. Tonqvan ələ keçirildi. Helian Çanq 428-ci ildə əsir götürülərək Şimal Vey torpaqlarına aparıldı. 434-cü ildə isə o, qaçmağa cəhd edərkən edam edildi. Şimal Vey dövləti onun digər qardaşlarını da edam etdi.
Helian Dinq

**Helian Dinq** — son Hsia şanyüsü.

Qardaşı Helian Çanqın əsir götürülməsindən sonra imperator olmuşdur. 430-cu ildə Sonq sülaləsi imperatoru Vei ilə müttəfiq olan Dinq 431-ci ildə Qərbi Qin krallığını dağıdaraq, onun torpaqlarına köçdü. Həmin il paytaxt Piqnlianqı müdafiə edən qardaşları Helian Duluqu və Helian Şeqan Şimal Veyə təslim oldu. Helian Dinq əmisi Helian Veifanı müharibə üçün göndərdi və Qərbi Qin dövlətinin qalan torpaqlarını da tutdu. Helian Dinq gözlənilmədən Tuyuhun dövləti tərəfindən hücuma məruz qaldı və əsir edilərək Şimal Veyə göndərildi. Dinq orda edam olundu və üçüncü Hun dövlətinin də sonu gəldi.
Şimali Lyan

**Şimal Lyan dövləti** — 397-ci ildə hazırkı Sintzyan-Uyğur Muxtar Rayonunda və Monqolustanda mövcud bir Hun dövlətidir. Hökmdarları özlərini "vanq" yəni kral adlandırıldı. Dövləti Cüçü sülaləsi idarə edirdi. Bu adı ona görə seçmişdilər ki, onların əcdadları Mete xanın sol Cüçü şahzadələri idi. 460-cı ildə dövlət Jujan xaqanlığı tərəfindən fəth olundu. Yuyçzülyü Tuxeçjen Şimali Lyanı ləğv edərək yerində Jujanlardan asılı Qaraxoca dövlətini qurdu.

## Hökmdarları

## Mənbə
* Jacques Gernet (1996). A history of Chinese civilization. Cambridge University Press.
Ömər Sultanov

**Ömər Sultanov** — 2012-ci ildə Azərbaycanı Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən iştirakçı.

## Həyatı
Ömər Sultanov 2001ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. O, 2007-2018 illəri ərzində Tahir Həsənov adına 23 saylı tam orta məktəbdə orta təhsilini almış və həmin məktəbin məzunu olmuşdur. 2012-ci ildə Suada Ələkbərova ilə Hollandiyada keçirilmiş Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirak etmişdir. Onlar "Girls and Boys" () adlı mahnını duet şəklində ifa ediblər. Bütün bunlara baxmayaraq Ömər Sultanov öz musiqi fəaliyyətini davam etməmişdir və hal hazırda ali təhsilini əcnəbi ölkədə davam etdirmiştir.

## Həmçinin bax
*İsmayıl Ömərovun nəvəsidir.

## İstinadlar
Suada Ələkbərova

**Suada Ələkbərova** () — 2012-ci ildə Azərbaycanı Uşaq Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən iştirakçı.

## Həyatı
Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının Yaradıcılıq studiyasının yetirməsidir. Bir neçə ildir ki, Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının Yaradıcılıq studiyasında müəllim Nigar Axundova-Kərimovanın rəhbərliyi ilə vokal-oxuma məşğələlərində iştirak edir. Studiyanın direktoru Əminə Musayeva bildirib ki, studiya üzvlərinin bu uğuru təsadüfi deyil: "Çünki onlar bu yarışmaya çox ciddi hazırlaşmışdılar. Mən sevinirəm ki, son mərhələyə vəsiqə qazanan 5 uşaqdan 3-ü bizim studiyanın yetirməsi oldu. Suada isə finalçı kimi Amsterdamda keçiriləcək yarışmada ölkəmizi təmsil etmək hüququ qazandı".

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Kidar imperiyası

**Kidar imperiyası** - 300-cü illərdə yaradılmış və 500-cü illərədək hakimiyyət sürən Hun dövlətidir.
## Tarixi
330-cü ildə Şi Lenin Xan Çao dövlətini dağıtması ilə birlikdə hunlar qərbə köçərək Əfqanıstan torpaqlarına qədər gəldilər. Hunların Ki qəbiləsi tərəfindən Kidarlar Uar tayfası üzvləri idilər. Kidara hökmdarı Qrumbat haqda Roma tarixçisi Marselli Ammian "*Grumbates Chionitarum rex novus* " adı ilə bəhs edir. Bu "Hunların yeni hökmdarı Qrumbat" deməkdir. Kidaraların Hun dövləti olmasına başqa bir sübut da yunanların onlara "Ounnoi Kidaritai" (Kidar Hunları) adı verməsidir. Qrumbat II Şapurun müasiri olmuş, onunla müharibələr aparmışdır. II Kidara isə Kuşan İmperiyasını darmadağın edərək öz torpaqlarına birləşdirmişdi. Tarixləri haqda çox məlumat qalmasa da hökmdarların adları numizmatik dəlillərlə mövcuddur. Kidarlar həm də Qırmızı Hunlar kimi də tanınır. 430-cu illərdə qərbdə yaşayan Ağ Hunlar üsyan edərək öz dövlətlərini qurmuş, Kidarları şimala qovmuşdular. Kidarların son hökmdarı olan Kandik Şimali Qafqaza qaçaraq 5 il Avar xaqanlığına başçılıq etdikdən sonra öldü. 
## Hökmdarları
# I Kidara
# Kunqaz
# I Varhran
# Qrumbat
# II Kidara
# Brahmi Buddhatala
# II Varhran
# Qoboziko
# Salanavira
# Vinayaditya 
# Kandik

## İstinadlar
Yuyçzülyü Batu

**Batu**  — Jujanların dördüncü başçısı idi. Ölümündən sonra yerinə oğlu Disüyuan keçmişdir.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Tunuquy

**Tunuquy** — jujanların üçüncü qəbilə başçısıdır. Ondan sonra yerinə Batu keçmişdir.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Disuyuan

**Disuyuan**  — Jujanların beşinci başçısı idi. Ölümündən sonra yerinə birinci oğlu Pixubanı sol şahzadə yəni vəliəhd, Manqetini isə sağ şahzadə etmişdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Manqeti

**Manqeti**  — atasının və qardaşının dövründə qərb komandanı idi. Ban dağında Vey orduları ilə vuruşarkən öldürülmüşdü. Yerinə böyük oğlu Xedoxan keçdi.

## İstinadlar
Rusşünaslıq

**Rusşünaslıq** və ya **rusiyaşünaslıq** — rus dili, rus mədəniyyəti, rus ədəbiyyatı, rus xalqı, rus tarixi haqqında elmlər kompleksi. Rusiyaşünaslıq rus dili və ədəbiyyatının öyrənilməsini, bu fənlərin tədrisi metodlarını, rus nitq mədəniyyətinin öyrənilməsini və rusdillilərin başqa dillərdə danışanlarla ünsiyyətini əhatə edir. Rusiyaşünaslıq slavyanşünaslığın tərkib hissəsidir. Rusiyaşünaslıq, o cümlədən sovetologiya, Soyuq müharibə dövründə Qərb dünyasında nəzərəçarpacaq yüksəliş yaşamışdır.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Pixuba

**Pixuba**  — atasının dövründə qəbilənin şərq komandanlığını edirdi. Hakimiyyətə gələn Dai dövlətindən vassal asılığını qəbul etmişdi. 391-ci ildə Şimal Vey ordularına qarşı Liu Bobonun atası Liu Veyçenlə birlikdə mübarizə aparırdı.

## İstinadlar
Azərbaycan Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində

**Azərbaycan Uşaq Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində** — Azərbaycan bu müsabiqədə ilk dəfə 2012-ci ildə iştirak etmişdir.

Azərbaycanın ilk Uşaq Avroviziyasındakı ilk təmsilçiləri İctimai Televiziya tərəfindən seçilən Ömər Sultanov və Suada Ələkbərova olmuşdur. Niderlandın paytaxtı Amsterdamda keçirilən 2012 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinin yeganə dueti, Azərbaycan təmsilçiləri Ömər və Suada HMH arenasında 3-cü səhnə almışdır. "Girls and Boys (Dünya Sənindir)" adlı mahnı ilə çıxış edən duet nəticədə 49 xalla 11-ci yerdə qərarlaşmışdır.

Növbəti illərdə müsabiqədə iştirak etməyən Azərbaycan 2018-ci ildə Uşaq Avroviziyasına geri dönmüşdür. Minskdə keçirilən müsabiqədə ölkəni "I Wanna Be Like You" mahnısı ilə Fidan Hüseynova təmsil etmişdir. 20 ölkənin iştirakı ilə keçirilən yarışmada Azərbaycan təmsilçisi 47 xalla 16-cı yerdə qərarlaşmışdır. Parisdə keçirilən Uşaq Avroviziyası 2021-də Azərbaycanı  Sona Əzizova "One of Those Days" mahnısı ilə təmsil etmiş və 151 xalla 5-ci yerdə qərarlaşaraq Azərbaycanın müsabiqədə iştirakı tarixində ən yaxşı nəticəni əldə etmişdir.

## Təmsilçilər
 

## İstinadlar
Babadağ (dağ, Orta Asiya)

**Babadağ** — Orta Asiyanın cənubunda Özbəkistan və Tacikistanın sərhədlərində dağ silsiləsi. Hündürlüyü 2292 m, uzunluğu isə 125&nbsp;km-ə çatır.

## İstinadlar
Sonata Arctica

**Sonata Arctica** — Finlandiya power metal qrupu, 1996-cı ildə Finlandiyanın Kemi şəhərində Toni Kakko, Jani Liimatainen, Marko Paasikoski, Tommi Portimo və Pentti Peura tərəfindən yaradılıb. Əvvəlcə qrup "Tricky Beans" adlanırdı. Onlar "Tricky Beans" qrupu kimi hard rock janrı ilə oxumağa başladılar. 1997-ci ildə "Sonata Arctica" adı ilə fəaliyyətinə davam edir və 1999-cu ildə onların üslubu tamamilə dəyişir. Habelə Toni Kakkonun vokal səsi də dəyişir. Dəyişikliklərdən sonra qrup 1999-cu ildə "UnOpened" və "Wolf & Raven" sinqllarını, eləcə də "Ecliptica" adlı ilk studio albomu buraxıldı və albom 30,000 nüsxədən çox satıldı.

Beləliklə, "Sonata Arctica" qrupu power metal üslubunda qrup kimi məşhurlaşmağa və tanınmağa başladı.

## Qrup üzvləri

### İndiki üzvlər
* Toni Kakko — vokal (1996-indiyədək)
* Tommi Portimo — zərb alətləri (1995-indiyədək)
* Henrik Klingenberq — sintezator, köməkçi vokal (2002-indiyədək)
* Elias Viljanen — gitara, köməkçi vokal (2007-indiyədək)
* Pasi Kauppinen — bas gitara (2013-indiyədək)

### Əvvəlki üzvlər
* Pentti Peura – bas gitara (1996–1999)
* Yann Kivilahti – bas gitara (1999–2000)
* Mikko Harkin – sintezator (2000–2002)
* Yani Liimataynen – gitara (1996–2007)

## Diskoqrafiya

#### Studio albomlar
* Ecliptica (1999)
* Silence (2001)
* Winterheart's Guild (2003)
* Reckoning Night (2004)
* Unia (2007)
* The Days of Grays (2009)
* Stones Grow Her Name (2012)
* Pariah’s Child (2014)
* Ecliptica – Revisited: 15th Anniversary Edition (2014)
* The Ninth Hour (2016)
* Talviyö (2019)
* Acoustic Adventures – Volume One (2022)
* Acoustic Adventures – Volume Two (2022)
* Clear Cold Beyond (2024)

### Sinqllar
* 1999	"UnOpened"
* 2001	"Wolf & Raven"
* 2001	"Last Drop Falls"
* 2003	"Victoria's Secret"
* 2003	"Broken"
* 2004	"Don't Say A Word"
* 2004	"Shamandalie"
* 2006	"Replica 2006"
* 2007	"Paid In Full"
* 2009	"The Last Amazing Grays"
* 2012	"I Have A Right"
* 2013	"Alone In Heaven"
* 2014	"The Wolves Die Young"
* 2014	"Cloud Factory"
* 2014	"Love"
* 2014	"Kingdom for a Heart"
* 2015	"Christmas Spirit"
* 2016	"Closer to an Animal"
* 2016	"Life"
* 2019	"A Little Less Understanding"
* 2019	"Cold"
* 2021	"The Rest Of The Sun Belongs To Me"
* 2023	"First in Line"
* 2023 "A Monster Only You Can’t See"

### Demolar
* Friend 'till the End (1996)
* Agre Pamppers (1996)
* PeaceMaker (1997)
* FullMoon (1999)

## İstinadlar
Yuyçzülyü Şelun

**Şelun** () — qəbilə başçısı olan kimi hərbi dəyişiklər etdi. Hunların hərbi sistemini qəbul etdi. Minlik, yüzlük yaradıb, onlara minbaşı, yüzbaşı təyin etdi.Bu dəstələrin bayrağı vardı.Kim birinci düşmən dəstəsinə girib məğlub edərdisə onlara qənimət və qullardan pay ayırardı. Qorxaqları dəyənəklə döydürərdi. 399-ci ildə Vey ordularına məğlub oldu. Hun qəbilələrini məğlub edib başçıları Şibaetsini öldürən Şelun 402-ci ildə özünü xanlar xanı - xaqan elan etdi. Özünü **Çyudufa xaqan** adlandıran Şelun həm də Douday xan adı ilə tanınırdı. Douday sienbi dilində "düzgün ox atan" mənasına gəlir. O tarixdə ilk dəfə xaqan titulu istifadə edən insandır. 410-cu ildə Şimal Vey orduları tərəfindən öldürüldü. Yerinə qardaşı keçdi.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Hulü

**Yujiulü Hulü** () və yaxud **Aykuqay xaqan** (xoş xasiyyətli xaqan) — 410-cu ilin mayında hakimiyyətə gəlmişdi. Şimal Yan hökmdarı Fenq Banın qızı Lelanq ilə evlənmişdi. Hökmdarlığının dördüncü ilində qardaşı oğlu Buluçen ona üsyan etsə və öldürsə də, Şelunun oğlu Şeba ilə birlikdə öldürüldü. Hakimiyyətə Datan keçdi.

## İstinadlar
Azadlıq meydanı

* Azadlıq meydanı (Bakı) — Bakının ən böyük və mərkəzi meydanı.
* Azadlıq meydanı (Bağdad) —
* Azadlıq meydanı (Budapeşt) —
* Azadlıq meydanı (Buenos-Ayres) —
* Azadlıq meydanı (İrəvan) —
* Azadlıq meydanı (Kiyev) —
* Azadlıq meydanı (Tbilisi) —
* Azadlıq meydanı (Aşqabad)

## Həmçinin bax
* Azadlıq (dəqiqləşdirmə)
Dəftərxana

**Dəftərxana** (;  — "məktub aparan") — təşkilatın sənədləşmə və xidməti yazışması ilə məşğul olan strukturu. Dar mənada bəzi dövlət idarələrinin adı.

## Həmçinin bax
* Ofis
* İdarə
İdarə

**İdarə** — mülkiyyətçi tərəfindən idarəçiliyi, sosial-mədəni və digər qeyri-kommersiya fəaliyyətini həyata keçirən, mülkiyyətçi tərəfindən tam və ya qismən maliyyələşdirilən qeyri-kommersiya təşkilatı.

## Növləri
Mülkiyyətçidən asılı olaraq aşağıdakı növləri vardır:
* Dövlət idarələri;
* Bələdiyyə idarələri;
* Özəl idarələr;
* müəssisə, təşkilat;
* müəssisənin, təşkilatın yerləşdiyi bina;
* dövlət idarəetmə, dövlət hakimiyyəti orqanı;
* xidmətlər sahəsində, mənəvi informasiya məhsulunun istehsalında təsərrüfat, sosial-mədəni fəaliyyəti həyata keçirən təşkilat;
* hər hansı bir iş, fəaliyyət sahəsinə (dövləti, elmi, ictimai, ticarət, təsərrüfat və s.) baxan, müəyyən struktura malik personalı, ştatı, müdiriyyəti olan təşkilat;
* Azərbaycan Respublikasında dövlət idarələri və ictimai idarələr fəaliyyət göstərir. İdarə hüquqi şəxs hesab olunmur. İdarənin öhdəlikləri üçün məsuliyyət idarəni yaratmış hüquqi şəxsin üzərinə düşür.

* Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Mirvari Qəhrəmanlı

**Mirvari Qəhrəmanlı** (tam adı: *Mirvari Üzeyir qızı Qəhrəmanlı*; ) — hüquq müdafiəçisi; "Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiə Təşkilatı" (NHMT) İctimai Birliyinin rəhbəri

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
SSRİ dönəmində birləşmiş həmkarlar təşkilatının sədri işləmiş, komsomolda çalışmış, keçmiş Orcanikidze rayonunda deputat olmuşdur.

1992–1994-cü illərdə ARDNŞ-nin Azərneft və Qazçıxarma üzrə baş idarə rəisinin kadr və sosial məsələlər üzrə müavini vəzifəsində işləmişdir.

Milli Müqavimət Hərəkatında iştirak etmiş, SİDSUH-da katib olmuşdur. Demkonqresdə ADİP-i təmsil etmişdir.

"Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiə Təşkilatı" (NHMT) İctimai Birliyinin yaradıcılarından biridir. Hazırda həmin təşkilatın rəhbəridir. Təşkilat 1996-cı ildə yaransa da yanız 2006-cı ildə dövlət qeydiyyatına alınmışdır.

Bir müddət Böyük Quruluş Partiyasının üzvü olmuşdur. Daha sonra Azərbaycan Demokrat Partiyası üzvü olmuş, 2007-ci ildə isə istefa vermişdir.

## Ailəsi
Dindar bir ailədə böyüyüb, tərbiyə almışdır. Ana babası təhsil almış molla olub. Ailədə 7 uşaq olublar.

Həyat yoldaşı Mürşüd bəy Füzuli rayonundandır.

2 qız övladı (Mətanət və Sara) və 3 nəvəsi var. Böyük qızı Mətanət Əzizova da hüquq müdafiəçisidir və Qadın Krizis Mərkəzinin rəhbərlik edir.

## İstinadlar
Yuyçzülyü Xedoxan

**Xedoxan** () — Jujanların səkkizinci qəbilə başçısıdır. O qərb aymakında böyümüşdü. Onun dövründə artıq Jujanlar dövlət sisteminə keçməyə hazırlaşırdılar. Ban dağında cəmi bir il hökmdarlıq edəndən sonra Şimal Vey generalı Çansun Fey tərəfindən öldürüldü.

## İstinadlar
8 mil (film)

**8 mil** () — 2002-ci ildə çəkilmiş ABŞ filmi.

Eminemin baş rol oynadığı bir dram filmidir. Curtis Hansonun rejissorluğu ilə çəkilən film 1995-ci illərdə, Detroitdə yaşayan, qaradərililərin tərzi olan hip-hop aləmində ağ repçi olan "B-Rabbit" Smith Jr.in həyat mübarizəsindən bəhs edir.

## Soundtrack
Filmin soundtrack'i olan "Lose Yourself" mahnısı bir çox mükafatlarla yanaşı ən yaxşı film musiqisi seçilərək Oskar mükafatına layiq görülmüşdür.

## Filmdə yer alan aktyorlar
* Eminem: Jimmy
* Kim Basinger: Anası
* Brittany Murphy :Alex
* Mekhi Phifer: Future
* Chloe Greenfield: Bacısı
* De'Angelo Wilson: DJ Iz
* Evan Jones: Cheddar Bob
* Omar Benson Miller: Sol George
* Eugene Byrd: Wink
* Anthony Mackie: Papa Doc
* Xzibit: Male Lunch Truck Rapper
* Proof : Lil Tic (kiçik rol)
* Michael Shannon: Greg Buehl
* Taryn Manning: Janeane
Tural Əhməd

**Tural Əhməd** () — Azərbaycan aktyoru, film səsləndirən, mətn oxuyan, bədii qiraətçi.

## Həyatı
Tural Əhməd 1983-cü il mayın 9-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur. İlk orta təhsilini 181 saylı məktəbdə almış, daha sonra 151 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Aktyorluğa böyük həvəsi olmağına baxmayaq Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət universitetinə sənədlərini verə bilmir. Jurnalistikanı bitirsə də bir gün belə olsun jurnalist kimi heç yerdə fəaliyyət göstərmir. 2005-ci ildə universiteti bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanır və 2006-cı ildə tərxis olunur. 2001-ci ildə Azərbaycan İctimai-Siyasi Universitetinin jurnalistika fakültəsinə qəbul olunmuş və oranı 2005-ci ildə bitirmişdir.

2008-ci ildə Rüstəm İbrahimbəyovun Beynəlxalq kino məktəbinin kinoaktyorluq fakültəsinə daxil olmuşdur. Orada Şəfiqə Məmmədova, Ayaz Salayev və digər yerli, xarici mütəxəssislərdən ustad dərsləri alıb.

"Həyat varsa", "Sirr", "Son hədd" seriallarında çəkilmişdir və bir neçə filmi səsləndirmişdir. 2011-ci ildə vətənpərvərlik mövzusunda Gənclərin Birinci Ümumrespublika teatr festivalının qalibi olmuşdur. 2015-ci ildə "Gülüm" serialına çəkilən zaman xalq artisti Amaliya Pənahova ilə tanış olur. Həmin serialda onun oğlunu canlandırırdı. Məhz bundan sonra Amaliya Pənahovanın dəvəti ilə Bakı Bələdiyyə Teatrına dəvət alır.

2015-ci ilin may ayından Bakı Bələdiyyə Teatrında çalışır.

31 dekabr 2021-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin təsis etdiyi "Nizami Gəncəvinin 880 illiyi (1141-2021)" xatirə nişanı ilə təltif olunub.

## Teatr səhnəsindəki rolları

### Bakı Bələdiyyə Teatrı

## Filmoqrafiya

# Həyat varsa... (serial, 2012-2014)
# Sirr (serial, 2012) — İmran
# Simasız (film səsləndirən)
# Son hədd (Fitva) (serial, 2012) — Süleyman
# Qarabağnamə (film,2013) — Qala bəyi Həsən
# Həyat çiçəyi (serial, 2013) — Hüseyn
# Edam məhkumunun son günü (film, 2013)
# Xəlvətdə qalmış müdrik (film, 2014)
# Nifrət (serial, 2014) — Səməd
# Paytaxt salatı (serial, 2014) — Hikmət
# Göyçək Fatimə (serial, 2014) — Aydın
# Ümid (film, 2014)
# İkinci bahar (serial, 2014) — Nazim
# Tufanlı səma (serial, 2015) — Tahir
# Yarımdünya (film, 2015) — Cəmil
# Gecə qonağı (film, 2015) — Mamed
# Əli və Nino (film, 2015)
# Gülüm (serial, 2015) — Murad
# Dəfnə ağacı (teleserial, 2016) — Kamran
# Pərdə (film, 2016) — Zaur
# İkinci pərdə (film, 2017) — Zaur
# Oyun (serial, 2017) — Cavad
# Nağıl kimi cümhuriyyət (bədii sənədli film, 2018) — Stalin
# O gecə (serial, 2018) — Samir
# Qara yazı (teleserial, 2019) — Ziya
# Zəhər tuluğu (film, 2019)
# Ata ocağı (serial, 2017) — Bəhram
# İfşa (serial, 2021) — Fəxri
# Gecə yarısı (serial, 2021) — Kamran
# Nəfəs (film, 2021)
# Ağ-qara (film, 2021) — Fuad
# Yuxu kimi (teleserial, 2019) — Gəray
# İnci tək (bədii-sənədli televiziya filmi, 2022) — Xasay bəy
# Şeyx Sənan (teleserial , 2023) — Anton
# Sərnişinlər (film, 2023)
# İlğım (film, 2023) — Kamran
# Gizli yara (serial, 2023) — Tural
# 21-ci möcüzə, film, 2024

## İstinadlar
Əndişə

**Əndişə**() — İranın Tehran ostanının Şəhriyar şəhristanının Mərkəzi bəxşində yeni şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 75,596 nəfər və 19,945  ailədən ibarət idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Əndişə haqqında hökuməti veb səhifə
Pərdis

**Pərdis** () — İranda şəhər, Tehran ostanının Pərdis şəhristanının inzibati. Tehran şəhərinin 42 km şərqindədir. 2006-cı il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 25,360 nəfər və 7,228 ailədən ibarət idi.
 
## İstinadlar
Pərənd

**Pərənd** () — İranın Tehran ostanınında yeni şəhər. Rubatkərim şəhərinin 10&nbsp;km qərbində və Tehranın 35&nbsp;km cənub qərbində yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.icic.gov.ir/
Şirinşəhr

**Şirinşəhr** () — İranın Xuzistan ostanında və Əhvaz şəhərinin yaxınlıqında yeni şəhər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Şirinşəhrin rəsmi veb səhifəsi