open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaqub əl-Hədrəmi

**Əbu Məhəmməd Yaqub ibn İshaq ibn Zeyd ibn Abdillah ə-Hədrəmi** (; ) — on qaridən biri. Rəmzi ərəb əlifbasındakı "يع" hərfləridir.

## Bioqrafiyası
Bəsrəlilərin qiraətdə imamı olan Yaqub, hicri 117-ci (735) ildə anadan olmuşdur. Qiraəti ərz yolu Əbu Yəhya Mehdi ibn Meymundan öyrənmişdir. Bəzi alimlər onun qiraətini tənqid edərək şaz hesab etmişdilər. Lakin Zəhəbi və İbn əl-Cəzəri kimi alimlər buna qarşı çıxaraq, onun qiraətini Yeddi Qarinin qiraəti kimi səhih hesab etmişlər. Onun qiraət istinadı aşağıdakı kimidir:

O, Əbül-Munzir Səllam ibn Süleyman, Şihab ibn Şərifə, Əbu Yəhya Mehdi ibn Meymun və Əbül-Əşhəb Cəfər ibn Həyyandan; onlar da Həsən əl-Bəsri, Əbül-Əsvəd əd-Düəli, Yəhya ibn Yamər, Nəsr ibn Asim və Əbül-Aliyədən; onlar da Məhəmməd peyğəmbərdən öyrənmişdir. Ruveys və Rəvh onun raviləridir. Yaqub, "*əl-Cami*", "*Vücuhul-Qiraət*" və "*Vəqfüt-Tam*" adlı əsərlərin müəllifidir. O, 820-ci ildə Bəsrədə vəfat etmişdir.

## Ədəbiyyat
* *Mürsəlov, Mirniyaz*. On qiraət imamı və onların raviləri (az). https://isamveri.org/pdfdrg/D02632/2010_13/2010_13_MURSELOVM.pdf

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qiraət
Tenoçtitlan

**Tenoçtitlan** (; ) — Astek imperiyasının paytaxtı. Müasir Mexiko şəhərinin yerləşdiyi ərazidə yerləşən Tenoçtitlan təxminən 1325-ci ildə Teskoko gölünün bataqlıq sahələrində qurulmuşdu. Şəhər Teskoko və Tlakopan ilə birlikdə konfederasiya təşkil etmiş, XV əsrin sonlarında Asteklərin paytaxtına çevrilmişdi.

## Tarixi
Şəhər Teskoko gölünün üzərindəki kiçik adalarda salınmışdı. Sonradan süni adaların tikintisi ilə tədricən böyüyərək 5 kvadrat mildən (13 kvadrat kilometrdən) çox ərazini əhatə etdi. Şəhər bir neçə bənd yolu (torpaq körpüsü) vasitəsilə materikə birləşdirilmişdi. 1519-cu ildə əhalisinin təxminən 400 min (və ya 200 min) nəfər olduğu güman olunur ki, bu da Mezoamerika tarixinin ən böyük yaşayış məntəqəsidir. Şəhərdə II Montezumanın 300 otaqlı sarayı, məbəd və yüzlərlə tikili var idi. Şəhər 1521-ci ildə ispan konkistadoru Hernan Kortes tərəfindən dağıdıldı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Teotiuakan
Devid Taules

**Devid Taules** () — Bersden, Şotlandiya, Böyük Britaniya — İngilis və Amerikalı nəzəri fizik, kondensasiya olunmuş maddə fizikası üzrə mütəxəssis. Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb (2016il).

## Həyatı
Devid Taules 21 sentyabr 1934-cü ildə Şotlandiyanın Bersden şəhərində müəllim ailəsində anadan olub. O, Kembricdə böyüyüb, Vinçester Kollecində oxuyub, Kembric Universitetinə daxil olub. Orada Hans Bethe ilə tanış olur və Kornell Universitetində təhsilini davam etdirib, orada PhD dərəcəsi alır. 1965-ci ildə D. Taules Birmingemdə riyazi fizika professoru vəzifəsinə təyin edilir və burada 1980-ci ilə qədər Sietldəki Vaşinqton Universitetində fizika professoru oldu.

## Elmi fəaliyyəti
D. Taules nüvə fizikası, statistik mexanika və kondensasiya olunmuş maddələr fizikası üzrə əsərlərin müəllifidir. O, fizikanın müxtəlif sahələrində son dərəcə səmərəli olduğunu sübut edən maddənin topoloji vəziyyətləri ilə bağlı fikirləri ilə məşhurdur. 1970-ci illərin əvvəllərində Maykl Kosterlits ilə birlikdə o, ikiölçülü sistemlərdə faza keçidləri nəzəriyyəsini işləyib hazırladı, ona görə aşağı temperaturda belə sistemlərdə burulğanlar adlanan özünəməxsus topoloji pozuntular mövcuddur. Belə burulğanların məhv edilməsi ilə əlaqəli faza keçidi Berezinski-Kosterlits-Taules keçidi kimi tanınır. 1970-ci illərin sonunda belə bir keçidin mövcudluğu həddindən artıq maye heliumda eksperimental olaraq təsdiqləndi; oxşar prosesləri superkeçirici və maqnit materialların nazik təbəqələrində müşahidə etmək olar.

## Mükafatları
* 1979-cu ildə -London Kral Cəmiyyətinin üzvü
* 1980-ci ildə -Holvek Mükafatı
* 1981-ci ildə -Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü
* 1984-cü ildə — Fritz London mükafatı
* 1987-ci ildə — Amerika Fizika Cəmiyyətinin üzvü
* 1990-cı ildə — Fizika üzrə Volf Mükafatı
* 1993-cü ildə — Dirak medalı
* 1995-ci ildə — ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü
* 2000-ci ildə — Onsager Mükafatı
* 2016-cı ildə — Fizika üzrə Nobel Mükafatı

## İstinadlar
Brioni

**Brioni** — Fransanın Kering holdinqinə məxsus İtalyan moda evi. 1945-ci ildə Romada əsası qoyulub və öz fərdi kostyumları, hazır geyim kolleksiyaları və dəri məmulatları ilə tanınır. Brioni-nin moda konseptləri daha çox klassik, zərif və güc simvolu üzərində qurulub. 2016-cı ilə qədər şirkət dünya üzrə 46 mağaza işlətdi.

Brendan Mullane 2012-ci ilin iyulundan 2016-cı ilin fevralına qədər Kreativ Direktor vəzifəsində çalışıb. 2016-cı ilin aprel ayından sentyabr ayına kimi Castin O'Şi vəzifəsini icra edib. 15 iyun 2017-ci ildə Nina-Maria Nitsche yeni Kreativ Direktor oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Brioni
Cynanthus forficatus

**Cynanthus forficatus** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Cynanthus forficatus taksonomik tarixi mürəkkəbdir. Əvvəlcə "Chlorostilbon forficatus" kimi təsvir edilmiş, sonra Cynanthus auricepsin yarımnövü kimi qəbul edilmişdir. Bu növ özü də Cynanthus canivetiinin yarımnövü kimi qiymətləndirilmişdir. Digər müasir müəlliflər onu və bir çox digər taksonları Chlorostilbon mellisugusun yarımnövləri kimi təsnif edirlər.

## Təsviri
Erkək Cynanthus forficatuslər 9–10,5 sm uzunluğunda, dişilər isə 8–9,1 sm uzunluğundadır. Hər iki cinsin çəkisi təxminən 2,5 qram təşkil edir. Erkəklərin qara dimdiyi və qırmızı ucu var. Başının təpəsi parlaq qızılı və ya qızılı yaşıl rəngdədir, üst hissələrin qalan hissəsi isə bir qədər daha solğun qızılı yaşıl rəngdədir. Alt hissələri parlaq metalik qızılı yaşıl rəngdədir və ağ tibial tükləri var. Quyruğu uzun və dərin çəngəlşəkilli, mavi-qara və ya qara rəngdədir və mavi parıltıya malikdir. Mərkəzi iki və ya üç cüt lələyin ucları tünd qəhvəyi-boz rəngdədir. Dişinin üst çənəsi qara, alt çənəsi isə qırmızı rəngdədir və qara ucu var. Üst hissələri parlaq metalik yaşıl və ya bürünc yaşıl rəngdədir. Gözünün arxasında ağ zolaq və qara yanaqları var. Alt hissələri açıq boz rəngdədir. Quyruğu erkək qədər uzun və dərin çəngəlşəkilli deyil. Mərkəzi cüt lələklər metalik yaşıl və ya mavi yaşıl rəngdədir, növbəti iki cüt lələk isə eyni rəngdədir və uca yaxın mavi-qara və ya qara zolaq və ağ ucları var. Ən xarici iki cüt lələyin əsasında ağ xarici hissə, uca yaxın geniş qara zolaq və ağ ucları var.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Cynanthus forficatus əsasən Meksikanın Yukatan yarımadası sahilindəki Kosumel adasında tapılır. Kosumeldən təxminən 90 km şimalda yerləşən Isla Mujeres adasından bir nümunə var və növün bəzən orada ziyarət etdiyi güman edilir. Müəlliflər onun yaşayış mühitini "kolluqlar və aşağı tökülən adalar meşəsi" və "kolluqlu meşəliklər və kolluqlar, ikinci dərəcəli meşə" kimi təsvir edirlər. 

Cynanthus forficatusadada il boyu yaşayır.

Cynanthus forficatusun qidalanma strategiyası və qidası ətraflı şəkildə təsvir edilməyib. Onun Canivet zümrüd kolibrisinə bənzər şəkildə qidalandığı güman edilir. Cynanthus forficatus müxtəlif çiçəkli bitkilərin dövrəsini ziyarət edərək və kiçik buğumayaqlılarla qidalanır.

Cynanthus forficatus çoxalma mövsümü, yuvası və digər çoxalma fenologiyası haqqında məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cynanthus forficatusu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib. Təxminən 20.000–50.000 yetkin fərddən ibarət populyasiyası sabit olduğu güman edilir. Bir-başa təhlükələr müəyyən edilməyib. Bu növ kifayət qədər ümumi hesab olunur. "İnsan fəaliyyətinin Cynanthus forficatusa qısa müddətdə birbaşa təsiri azdır, çünki bu növ kənar və pozulmuş yaşayış mühitlərində yaşayır."

## Həmçinin bax
* Cynanthus canivetii

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Memory Reboot (mahnı)

**Memory Reboot** — Ukraynalı musiqiçi VØJ və rusiyalı prodüser Narvent tərəfindən yazılmış və səsləndirilmiş synthwave tərzində təkli mahnıdır. Mahnı ilk dəfə 13 yanvar 2023-cü il tarixində yayımlanmışdır. Daha sonra eyni adlı albomun əsas treklərindən biri kimi təqdim olunmuşdur.

Memory Reboot -  yayımlandığı qısa müddət ərzində beynəlxalq musiqi platformalarında populyarlıq qazanmış, xüsusilə TikTok və Spotify kimi rəqəmsal xidmətlərdə viral olmuşdur. Bu viral mahnının dünya üzrə sürətlə tanınmasına səbəb olmuşdur.

## Təqdimat

* “Memory Reboot” təkli olaraq 13 yanvar 2023-cü ildə yayımlanıb. 
* Daha sonra bu mahnı eyni adlı albomun bir hissəsi kimi təqdim olunub. 
* 2024-cü ildə məşhur elektron musiqiçi diedlonely tərəfindən ambient remiksi hazırlanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vilfrid Kanqa

**Vilfrid Kanqa** () — Jupiler Pro League'De Gent komandasında oynayan fransız futbolçu.

## İstinadlar
İbn Müheysin

**Əbu Həfs Ömər ibn Əbdirrəhman ibn Müheysin əs-Səhmi** (; v. 741) — on dörd qaridən biri.

## Bioqrafiyası
Məkkədə doğulub və Məkkədə də vəfat edib. Onun qiraət isnadının Səid ibn Cübeyr, Mücahid ibn Cəbr, Abdullah ibn Abbasın mövlası Dirbas, Abdullah ibn Abbas və Ubeyy ibn Kəb silsiləsi ilə Məhəmməd peyğəmbərə çatdığı nəql edilir. İbn Müheysin, qiraət biliklərini nəql edərkən rəvayətlərini Əta ibn Əbi Rəbah, Məhəmməd ibn Qeys, Süfyan əs-Səvri və Safiyyə bint Şeybə kimi şəxslərə istinad edir.

O qiraət bilikləri yüksək səviyyədə olsa da qiraəti ümumi olaraq şaz qəbul edilmişdir. O, həmçinin hədis, ərəb dili və digər sahələrdə dərin biliklərə sahib olmuşdur. Onun qiraətinin səhih hesab edənlər də olmuşdur: O, qiraət imamları arasında Əndərəbi, Müəddəl və İbn əl-Cündi tərəfindən dördüncü təbəqədə, Sibt əl-Həyyat tərəfindən doqquzuncu təbəqədə, İbn əl-Kəbaqibi, Qəstəllani və Dimyati əl-Bənna tərəfindən on birinci təbəqədə qeyd edilmişdir.

## Qiraətinin xüsusiyyətləri
İfrat dərəcə idğam etmək. Misal: "ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا" kəlimələrinin oxunuşunda birinci "tə" ikinci "tə"yə idğam edilərək "ثَلَاثَةٌ اتَّهُوا" şəklində, "عَنِ الْأَنْفَالِ" sözündə isə birinci "nun" "ləm"ə idğam edilərək, "علنفال" şəklində bir qiraət seçilmişdir.

"وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ", "يَعِدُكُمُ اللهُ إِحْدَى" kimi nümunələrdəki "إِحْدَى" kəliməsində həmzənin hərəkəsi əvvəlki hərfə nəql edilərək bu şəkildə oxunmuşdur: "يَعِدُكُمُ اللهِ احْدَى"، "وَآتَيْتُمِ احْدَاى" və s.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qiraət
Senecio longifolius

*  — Senecio lautus bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio rosmarinifolius bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio linifolius bitki növünün sinonimi.
*  — Tephroseris helenitis bitki növünün sinonimi.
Yəhya əl-Yezidi

**Əbu Məhəmməd Yəhya ibn əl-Mübarək ibn əl-Muğirə əl-Yezidi əl-Ədəvi** (; ) — on dörd qaridən biri.

## Bioqrafiyası
Bəsrədə anadan olduğu güman edilir. Bütün mənbələr adını Yəhya şəklində qeyd etsələr də, İbn Qüteybə Əbdürrəhman şəklində qeyd etmişdir. Xəlifə Mehdinin dayısı Yezid ibn Mənsurun övladlarına mürəbbilik etdiyi üçün nisbəsi "Yezidi"dir. Əbu Əmr ibn Əla, Xəlil ibn Əhməd, Yunus ibn Həbib və İbn Cüreyc onun müəllimləridir. Yezidi müəllimlərindən nəhiv (qrammatika), lüğət, qiraət, dil və əruz elmlərini öyrənmişdir. Tələbələri arasında başda öz övladları olmaqla, Düri, Susi, Əbu Ubeyd Qasım ibn Səllam, İshaq ibn İbrahim əl-Mövsili, Əbu Əyyub əl-Həyyat və Məhəmməd ibn Sədan kimi şəxslər vardır. Yezidin özündən hədis rəvayət edən və əsər qələmə alan beş oğlu (Məhəmməd, İbrahim, İsmayıl, Abdullah və İshaq), oğlanları ilə yanaşı elm və ədəbiyyatla maraqlanan nəvələri də var idi. Yezidi ailəsinin elm və ədəbiyyat tarixində bir neçə nəsil boyunca təsirli olduqları qeyd edilir. Yezidinin həm Əli övladları (İbrahim ibn Abdullah ibn Həsən) ilə, həm Abbasilər ilə yaxın münasibətləri olmuş, Yezid ibn Mənsurun övladları ilə yanaşı Harun ər-Rəşid və xəlifə Məmun da onun təlim-tərbiyəsində böyümüşdür. Bu işdə oğlu Abdullah da Yezidiyə köməklik etmişdir.

Yezidi, Əbu Əmr qiraətini ərz yolu ilə öyrənmiş və bu qiraətin tədrisi ilə məşğul olmuşdur. Yezidiyə şöhrət qazandırmış ən vacib xüsusiyyət Əbu Əmr qiraətinə mənbəlik etməsidir. Belə ki, Əbu Əmrin raviləri olan Düri ilə Susi qiraəti Əbu Əmrdən deyil, məhz Yezidinin özündən rəvayət etmişdilər. İbn Mücahid, Yezidinin bu qiraətə isnad edilməsinin səbəbini, Yezidinin özünü bu qiraətə həsr etməsi və yaddaşının digər tələbələrlə müqayisədə daha qüvvətli olması ilə izah edir.

Yezidi, "*Müşəcərətü Əbi Məhəmməd əl-Yezidi vəl-Kisai bi-həzrətir-Rəşid*", "*Qaribül-Quran*", "*Kitabün-Nəvadir fil-lüğə*", "*Müxtəsər fin-nəhv*" (bu əsər Məmunun övladları üçün qələmə alınmışdır), "*Kitabün-Nəqt vəş-şəkl*", "*Kitabül-Məqsur vəl-məmdud*", "*Kitabül-Müşkil*" adlı əsərlərin müəllifidir. Onun haqqında Rəbiyə M. Həsən Rəbi doktorluq dissertasiyası qələmə almışdır.

Yezidi, Məmun ilə birlikdə gettiyi Mərvdə vəfat etmişdir. Onun Bağdadda öldüyü də nəql edilib.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Qiraət
Cineraria lineata

*  — Senecio lineatus bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio triplinervius bitki növünün sinonimi.
Elcan Şamilov

**Şamilov Elcan Seyfulla oğlu** — heykəltaraş, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü. Azərbaycanın Xalq rəssamı (04.03.1992)

## Həyatı
1952–1958-ci illərdə İ. Repin adına Sankt-Peterburq İncəsənət Akademiyasında təhsil alıb. VAK-da diplom işi "Bakı şairi Fəzuli" əsəri olmuşdur.

## İşləri
Rostov vilayətində yerləşən və Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarına həsr olunmuş Sambek yüksəkliyi şöhrət memorialı üçün heykəllərin müəllifidir (1980).

## İstinadlar
Azad Abdullayev

**Azad Əyyub oğlu Abdullayev** (9 iyun 1976, Yenikənd, Qazax rayonu) – Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Dövlət Sərhəd Xidmətinin "Qubadlı" Əlahiddə Sərhəd Diviziyasının sabiq komandiri, Azərbaycan Sərhəd Qoşunları Komandanlığının qərargah rəisi.

## Həyatı
Azad Abdullayev 1976-cı il iyun ayının 9-da Qazax rayonu Yenikənd kəndində anadan olmuşdur. 1983–1993-cü illərdə Qazax rayonu Şahnabat Nəsibova adına Sarıvəlli kənd orta məktəbində təhsil almışdır.

1994-cü ildə Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinə daxil olmuş, 1998-ci ildə həmin ali hərbi təhsil müəssisəsini “Sərhəd” ixtisası üzrə bitirmişdir.

## Hərbi fəaliyyəti
Azad Abdullayev əvvəlcə Sərhəd Qoşunlarının Göytəpə şəhərində yerləşən "N" saylı hərbi hissəsinin komandiri vəzifəsində çalışmışdır. 2022-ci ilin avqust ayında ona general-mayor ali hərbi rütbəsi verilmişdir. O, sərhəd mühafizəsinin təmin edilməsində və Azərbaycan Respublikasının sərhəd təhlükəsizliyinin qorunmasında mühüm xidmətlər göstərmişdir.

## Təltifləri
General-mayor Abdullayev sərhəd xidmətindəki xidməti və peşəkarlığına görə müxtəlif orden və medallarla təltif olunmuşdur. Onun təltifləri arasında "Azərbaycan Bayrağı" ordeni də mövcuddur. 2025-ci ilin avqust ayında Prezident İlham Əliyev tərəfindən imzalanan sərəncama əsasən o və digər DSX hərbi qulluqçuları təltif edilmişdir.

* Qazaxib.az – Azad Abdullayevə general-mayor rütbəsi verilib
* Qaynarinfo.az – Yeni general-mayorlar kimdir
* Bakupost.az – Yeni general-mayorlar

## İstinadlar
Aspidoscelis tesselata

**Aspidoscelis tesselata**  (*Damalı çubuqquyruq*) — ABŞ-nin cənub-qərbində Kolorado, Texas və Nyu-Meksiko, həmçinin şimali Meksikanın Çiuaua və Koahuila ştatlarında tapılan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Aspidoscelis tesselata" təxminən 4 düym uzunluğa qədər böyüyür. Naxışları və əsas rəngləri geniş müxtəliflik göstərir, açıq sarı və ya ağ əsas rəng üzərində qəhvəyi və ya qara ləkələr, damalı naxış və ya zolaqlar olur. Arxa ayaqlarında tez-tez tünd ləkələr var, alt tərəfi adətən ağ rəngdədir və boğaz hissəsində tünd ləkələr olur. İncə bədənli və uzun quyruqludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycanın müttəfiqlərinin və strateji tərəfdaşlarının siyahısı

**Azərbaycanın müttəfiqlərinin və strateji tərəfdaşlarının siyahısı** — Azərbaycanla geniş əlaqələrə malik ölkələrin siyahısı. Azərbaycanın 3 müttəfiqi, 20-dən çox strateji tərəfdaşı var. Azərbaycanın müttəfiqləri Türkiyə, Rusiya və Özbəkistandır. Azərbaycanın İtaliya, Çin və BƏƏ ilə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi var, Avropa Birliyi ilə enerji üzrə strateji tərəfdaşlıq münasibəti var.

## Müttəfiqlərin və strateji tərəfdaş ölkələrin xəritəsi

## Əsas dövlətlər

### Müttəfiqlər

### Digər ölkələr

## Strateji tərəfdaşlar

### Təşkilatlar

### Ölkələr

## Planlaşdırılan əlaqələr

## Əsas münasibətlər

### Müttəfiq və tərəfdaşlarla çoxtərəfli formatlar

### Çoxmillətli hərbi təlimlər

## Xəritə

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda üzvlüyü

## İstinadlar
Çaak

**Çaak**, **Çak** və ya **Çaki** (mayya. *Chaahk*) — mayya mifologiyasında yağış, göy gurultusu, şimşək və fırtına tanrısı.

## Təsvir

Çak, qulaqlarının üstünə dəniz qabıqları taxırdı. Onun uzun, çıxıntılı bir burnu var idi. Ağzının hər küncündən qıvrılmış zəli formasında çıkıntıları, bir əlində ildırımları simvolizə edən baltası var idi.

## İnanc
Çak xüsusilə Meksikanın Yukatan bölgəsində əhəmiyyətli sayılırdı. Digər əsas Mayya tanrıları kimi, Çak da dörd tanrı şəklində, yəni Çaklar olaraq da təcəssüm etdirilirdi. Bu dörd tanrı kompasın dörd istiqaməti və onlara uyğun rənglərlə əlaqələndirilirdi:
* Ağ – Şimal,
* Qırmızı – Şərq,
* Qara – Qərb,
* Sarı – Cənub.

Çak həmçinin kənd təsərrüfatı və bərəkət ilə əlaqələndirilirdi. O, yağış və küləklərin hökmdarı kimi tanınırdı. Senotlar, quyular, çaylar və bulaqlar kimi mühüm su mənbələrinə o nəzarət edirdi.
Səmanın hökmdarı olan bu tanrı, Şibalbanın Kamasots adlı tanrısının düşməni hesab olunurdu. Çak mehriban, lakin qabaqcadan təxmin edilə bilməyən bir tanrı kimi düşünülürdü.

## Qurbangətirmə
Çak çox geniş yayılmış hörmət və inanca sahib idi; insanlar onun və dörd ikinci dərəcəli çakların rəğbətini qazanmaq üçün dua edir və qurbanlar verirdilər. Post-Klassik dövrdə, Çiçen-İtsa şəhərində insan qurbanı vermək yağış tanrısı ilə əlaqələndirilmişdi. Qurbanların əllərini və ayaqlarını tutan kahinlərə də "çaklar" deyilirdi. Post-Klassik dövrdə, Mayya və Toltek xarabalıqlarında tapılan uzanıqlı vəziyyətdə olan və *Çak-Mul* adlandırılan bu heykəllərin də yağış tanrısını təmsil etdiyi düşünülür. İspan fəthindən sonra, Çaklar xristian müqəddəsləri ilə əlaqələndirildi və tez-tez at belində təsvir olunmağa başlandı.

## İstinadlar
Aspidoscelis neomexicanus

**Aspidoscelis neomexicanus** (*Yeni Meksika çubuqquyruğu*) — Yalnız dişi fərdlərdən ibarət olan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Aspidoscelis neomexicanus" 6,5-9,1 düym (16,5-23 sm) uzunluğa qədər böyüyür və ümumilikdə qəhvəyi və ya qara rəngdədir, başdan quyruğa qədər yeddi açıq sarı zolaq var. Zolaqlar arasında tez-tez açıq rəngli ləkələr olur. Ağ və ya açıq mavi alt tərəfə, mavi və ya mavi-yaşıl boğaz rənginə malikdirlər. İncə bədənli və uzun quyruqludurlar; körpəlik mərhələsində quyruq daha çox mavi-yaşıl rəngdə olur, yaşlandıqca qəhvəyi və sarı ləkələrə çevrilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
State Herbarium of South Australia

**State Herbarium of South Australia** — Cənubi Avstraliya Dövlət Herbariumu, bəzən Cənubi Avstraliya Herbari də adlandırılır və herbarium kodu olan AD, Cənubi Avstraliyanın Adelaida şəhərində yerləşir.

## İstinadlar
Aspidoscelis tigris

**Aspidoscelis tigris** (*Qərb çubuqquyruğu*) — "Teyidlər" (Teiidae) fəsiləsinə aid bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin cənub-qərbi və şimali Meksikanın böyük bir hissəsində yayılmışdır. Əksər populyasiyaları sabit görünür və heç bir ştatda təhlükə altında olan növlər siyahısına daxil edilmir.

## Təsvir
"Aspidoscelis tigris" uzun və incə bədənli, belində kiçik dənəvər pulcuqlar, qarın hissəsində isə daha böyük düzbucaqlı pulcuqlar var. Üst tərəfində tez-tez açıq zolaqlar olur, yetkin fərdlərdə boğaz çəhrayı və ya bir qədər portaqlı rəngdə ola bilər. Burun-tullana uzunluğu (SVL) maksimum 102 mm (təxminən 4 düym), ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) isə maksimum 305 mm (təxminən 12 düym) çatır. Körpə fərdlər portaqlı-sarı rəngdə olur və tünd qəhvəyi-qara ləkələr və ya zolaqlar var.

## Həmçinin bax
* Aspidoscelis exsanguis
* Aspidoscelis hyperythrus
* Aspidoscelis inornatus
* Aspidoscelis laredoensis
* Aspidoscelis neomexicanus
* Aspidoscelis tesselata
* Aspidoscelis uniparens

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*www.natureserve.org  — Bu və digər Amerika növləri haqqında məlumat üçün mükəmməl, yaxşı sənədləşdirilmiş (və ya ətraflı məlumat bazasına malik) bir sayt.
Crosses

**Crosses** (stilizə edilmiş formada: **†††**) — 2011-ci ildə Los-Anceles şəhərində təsis edilmiş və fəaliyyətə başlamış musiqi qrupu. "Deftones"un vokalisti Çino Moreno ilə "Far" qrupunun gitara ifaçısı Şon Lopesin birgə təşəbbüsü ilə yan-layihə olaraq ərsəyə gətirilmişdir.

Qrupun hər iki yaradıcı üzvü uşaqlıqdan bəri dostluq münasibəti saxlayır. Mahnıları qotik-rok, vitç-haus və darkveyv istiqamətlərinə aid edilir. İki albom çıxarıblar. İlki qrupun yaranmasından üç il sonra 2014-cü ildə işıq üzü görüb, digəri isə 2023-cü ilin oktyabrında, Hellouin bayramı ərəfəsində.

## Diskoqrafiya
**Studiya albomları**
* *[[Crosses (albom)|Crosses]]* (2014)
* *[[Goodnight, God Bless, I Love U, Delete.]]* (2023)

**Minialbomlar**
* *EP1* (2011)
* *EP2* (2012)
* *EP3* (2014)
* *Daytrotter Session - Mar 30, 2014* (2014)
* *[[Permanent Radiant]]* (2022)
* *Permanent Radiant Remixed* (2023)

## İstinadlar
Aspidoscelis uniparens

**Aspidoscelis uniparens** (*Səhra otlaq çubuqquyruq kərtənkələsi*) — Şimali Amerikada yayılmış, yalnız dişi fərdlərdən ibarət olan bir sürünən növü.

## Təsvir

"Aspidoscelis uniparens" nisbətən kiçik bir sürünəndir, ölçüsü 2+3⁄4 ilə 5+1⁄4 düym (7,0 ilə 13,3 sm) arasında dəyişir. Səhra otlaq çubuqquyruqları çox uzun və incədir, bədən uzunluğundan daha uzun olan nazik quyruğa malikdirlər. Onların fərqləndirici xüsusiyyəti bədən boyunca uzanan altı sarımtıl xəttdir. Çubuqquyruq kərtənkələsinin bədəninin əksəriyyəti zeytun və ya qəhvəyi rəngdədir, quyruğuna doğru solğun mavi və ya boz rəngə çevrilir. Cavan fərdlərin quyruğu çox parlaq və canlı mavi rəngdədir. Bədənləri kiçik kobud pulcuqlarla örtülüdür, quyruğa yaxınlaşdıqca bu pulcuqlar böyüyür. Qarın hissəsindəki pulcuqlar daha böyük və daha hamardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aspidoscelis inornatus

**Aspidoscelis inornatus** (*Kiçik zolaqlı çubuqquyruq*) — ABŞ-nin cənub-qərbində (Arizona, Nyu-Meksiko və Texas) və şimali Meksikada (Çiuaua, Koahuila, Durango, Sakatekas, San Luis Potosi və Nuevo-Leon) tapılan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Aspidoscelis inornatus" 6,5-9,5 düym (17-24 sm) uzunluğa qədər böyüyür. Tipik olaraq qara rəngdədir, başdan quyruğa qədər sarı və ya ağ zolaqlar, həmçinin açıq mavi alt tərəfə malikdir. İncə bədənli olub, bədən uzunluğunun təxminən üç qatı olan mavi rəngli quyruğa malikdir. Mavi rəng erkəklərdə dişilərə nisbətən daha qabarıqdır. Həmişə zolaqlı və ya mavi olmur, bəzən qum və ya torpaqla uyğunlaşmaq üçün qəhvəyi rəngdə və tünd ləkələrlə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crosses (albom)

***Crosses*** — ABŞ musiqi qrupu "Crosses"in debüt studiya albomu. 11 fevral 2014-cü ildə "Sumerian Records" leyblı ilə yayımlanıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Sceloporus orcutti

**Sceloporus orcutti** (*Qranit tikanlı kərtənkələsi*) — "Phrynosomatidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Sceloporus orcutti"nin burun-dəlik uzunluğu (SVL) 7,6–10,8 sm (3,0–4,3 düym) arasında dəyişir. Quyruq daxil olmaqla maksimum ümumi uzunluğu 28,9 sm (11,4 düym) çata bilər. Bel pulcuqları güclü şəkildə dişlidir və bədəni və quyruğu üzərində iti uclara malikdir. Geniş bənövşəyi rəngli bir bel zolağı var. Erkəklərin bədənində sarı-yaşıl və mavi mərkəzli pulcuqlar var; cavan fərdlər və dişilər isə bədənlərində və quyruqlarında aydın sarı-qəhvəyi enli zolaqlara malikdir. Bundan əlavə, erkəklərin sinə və boğaz hissələrində tünd mavi ləkələr və femoral deşiklər var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aspidoscelis exsanguis

**Aspidoscelis exsanguis** (*Çiuaua xallı çubuqquyruq*) — ABŞ-nin cənubi Arizona, cənubi Nyu-Meksiko və cənub-qərbi Texas, həmçinin Meksikanın şimali Çiuaua və şimali Sonora bölgələrinə endemik olan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

"Aspidoscelis exsanguis" 9,5-12 düym uzunluğa qədər böyüyür. Tipik olaraq qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir və bədən boyunca uzanan altı açıq rəngli zolaq, həmçinin bu zolaqlar arasında xallar var. Alt tərəfi ağ və ya bəzən açıq mavi rəngdədir. İncə bədənli olub, quyruğu bədən uzunluğunun demək olar ki, üç qatıdır.

## Biologiya

Əksər çubuqquyruq kərtənkələləri kimi, Çihuahua xallı çubuqquyruq da gündüz fəallığı göstərən və həşəratlarla qidalanan bir növdür. Bu növ əsasən quru iqlimli müxtəlif yaşayış yerlərində, o cümlədən səhra, səhra otlaqları, quru çökəklik meşələri və palıd, şam, ardıc meşələrində tapıla bilər. Yuyulmalar və kanyonlarda yaşayır. Yumurta qoymaq üçün çuxurlar qazır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*NatureServe. 2015. ''Aspidoscelis exsanguis''. NatureServe Explorer Version 7.1.
Sceloporus lundelli

**Sceloporus lundelli** — Həmçinin "Lundell tikanlı kərtənkələsi" və Meksika ispancasında "la espinosa de Lundell" kimi tanınır, "Phrynosomatidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növüdür. Bu növ Meksikanın Yukatan yarımadası, Beliz və Qvatemalada yayılmışdır. İki tanınmış yarımnövü var.

## Yarımnövlər

İki yarımnöv tanınmışdır, o cümlədən nominotipik yarımnöv:
*"*Sceloporus lundelli gaigeae*" H.M. Smit, 1939
*"*Sceloporus lundelli lundelli*" H.M. Smit, 1939

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "lundelli", amerikalı botanik Sayrus Lonquert Landellin şərəfinə verilmişdir.
Yarımnöv adı olan "gaigeae" isə amerikalı herpetoloq Helen Byula Tompson Qeycin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aspidoscelis gularis

**Aspidoscelis gularis** (*Texas xallı çubuqquyruq*) — Uzunquyruq kərtənkələlər fəsiləsi olan "Teiidae"yə aid bir növ. Bu növ ABŞ-nin cənub mərkəzi və cənub-qərb bölgələri ilə şimali Meksikaya endemikdir. Altı yarımnövü tanınmışdır.

## Yayılma arealı

"A. gularis" Nyu-Meksiko, Oklahoma və Texasda, həmçinin Meksikanın Aqvaskalyentes, Kampeçe, Koahuila, Quanaxuato, İdalqo, Xalisko, Miçoakan, Nuevo-Leon, Keretaro, San Luis Potosi, Tamaulipas və Verakrus ştatlarında tapılır.

## Təsvir

"Aspidoscelis gularis" ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 6,5-11 düym (17-28 sm) arasında dəyişir. Tipik olaraq açıq qəhvəyi və ya yaşıl-qəhvəyi rəngdədir və bədən boyunca uzanan yeddi ayrı-ayrı boz və ya ağ zolaq, həmçinin tərəflər boyunca açıq rəngli xallar var. Zolaqlar quyruqda bitir. Alt tərəfi vahid ağ rəngdədir. Erkəklərdə tez-tez qırmızı boğaz, mavi qarın və qara və ya mavi döş ləkələri olur, dişilərdə isə yalnız çəhrayı boğaz rəngi var. Quyruq bədənə nisbətən uzundur, adətən bədən uzunluğunun təxminən üç qatıdır. Quyruq ümumiyyətlə vahid şaftalı və ya açıq qəhvəyi rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Herps of Texas: ''Cnemidophorus gularis''
Sceloporus grammicus

**Sceloporus grammicus** — Həmçinin "meskite kərtənkələsi" və ya "qrafik tikanlı kərtənkələ" kimi tanınan, Meksikadan və ABŞ-nin cənubundan olan bir kərtənkələ növü.

## Coğrafi yayılma

"Sceloporus grammicus" ABŞ-nin Texas ştatının cənubunda və Meksikanın Çiuaua, Duranqo, Zakatekas, Koauila, San Luis Potosi, Nuevo-Leon, Tamaulipas, "Oaxaka", Gerrero, Keretaro və Aquaskalientes ştatlarında yayılmışdır.

## Təsvir

"Sceloporus grammicus" yastı bədənli bir kərtənkələdir və quyruğu baş-bədən uzunluğundan bir qədər uzundur. Yetkin fərdlərin ümumi bədən uzunluğu 10 ilə 17,5 sm (3,9 ilə 6,9 düym) arasında dəyişir. Bel hissəsi zeytun və ya boz rəngdədir və 3–6 tünd enli zolaqdan ibarət bir naxışa malikdir. Ön ətraflar və quyruq dar enli zolaqlara malikdir. Erkəklər dişilərdən boğazlarında mavi ləkələr və qara naxışlar, hər çiyində tünd bir xətt və qarın yanlarında mavi ləkələr (bəzən qara ilə haşiyələnmiş) olması ilə fərqlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sceloporus jarrovii

**Sceloporus jarrovii** — Həmçinin "Yarrou tikanlı kərtənkələsi" kimi tanınan, "Phrynosomatidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin cənub-qərbində və şimali Meksikada yayılmışdır. İki tanınmış yarımnövü var.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*jarrovii*", amerikalı ornitoloq, herpetoloq, təbiətşünas və cərrah Henri Kresi Yarrounun (19 noyabr 1840 – 2 iyul 1929) şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

"S. jarrovii" burun-dəlik uzunluğu 10,5 sm (4,1 düym) qədər böyüyür və dişli pulcuqlara və xaçvari naxışlı bədənə malikdir. Rəngləri çəhrayı, yaşıl, mavi və mis çalarlarını əhatə edir. Başının üst tərəfi tünd bozdur. Erkəklərin boğazı və qarın hissəsi mavi rəngdədir. Tam qara boyun zolağı və aşağı hissədə ağ haşiyə bu kərtənkələni oxşar növlərdən fərqləndirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Yarrow's Spiny Lizard  ''Sceloporus jarrovii''. Arizona sürünənləri və amfibiyaları.
Sceloporus merriami

**Sceloporus merriami** — Adətən "kanyon kərtənkələsi" kimi tanınan, Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin cənub-qərbində və şimali Meksikada yayılmışdır.

## Təsvir

"S. merriami" yetkinlərinin burun-dəlik uzunluğu (SVL) 58 mm (2,2 düym) qədər ola bilər. Quyruq daxil olmaqla ümumi uzunluğu 162 mm (6,4 düym) çata bilər. Bel pulcuqları kiçik, yan pulcuqları isə xırda və qranulyardır.
Kanyon kərtənkələsinin bel hissəsi boz, qəhvəyi və ya qırmızı-qəhvəyi rəngdədir və yaşadığı qayaların rənginə uyğunlaşır. Belində dörd sıra tünd ləkə və ön ayağın qabağında şaquli qara xətt var. Erkəklərin boğazında mavi və qara xətlər var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Young Miko

**Mariya Viktoriya Ramires de Arelyano Kardona** () — peşəkar fəaliyyətində **Young Miko** təxəllüsü ilə tanınan Puerto-Riko repçisi, müğənni, söz yazarı və keçmiş futbolçu. O, 2022-ci ildə latın trep musiqilərindən ibarət ilk minialbomu olan "*Trap Kitty*"ni təqdim edib. 2024-cü ilin aprel ayında isə Feid, Jowell & Randy, Villano Antillano, Elena Rose və Dei V kimi sənətçilərlə birgə işlədiyi ilk studiya albomu "*[[Att.]]*"i dinləyicilərinin ixtiyarına verib. 

## Erkən illəri
Puerto-Rikonun Anyasko şəhərində anadan olub. Mayagüezdəki katolik məktəbində oxuduğu illərdə şeir yazmağa maraq göstərib və ilk şeirlərini məhz həmin dövrdə qələmə alıb. 

## Şəxsi həyatı
Young Miko öz cinsi oriyentasiyasını - lezbiyan olduğunu açıq şəkildə bəyan edir. 

## Diskoqrafiya
**Studiya albomları**
* *[[Att.]]* (2024)
* *Do Not Disturb* (2025)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
F1lthy

**Riçard Ortis** () — **F1lthy** (böyük hərflərlə) təxəllüsü ilə tanınan ABŞ-li musiqi prodüseri və bəstəkar. "Working on Dying" adlı rep kollektivinin əsas təsisçilərindən biri kimi tanınır. O, yeni nəsil rep musiqiçiləri Playboi Carti və Lil Yachty kimi sənətçilərlə uğurlu əməkdaşlıq əlaqələri qurmuşdur. Hazırda Playboi Carti-nin sahibi olduğu "Opium" musiqi şirkətinin aktiv üzvlərindən biridir. F1lthy yaradıcılığında özünəməxsus sərt və xırıltılı səslərdən, sadə melodiyalardan istifadə etməklə dinləyici auditoriyasının rəğbətini qazanmağı bacarmışdır. 

## Bioqrafiya
Riçard Ortis 1992-ci il fevralın 1-də ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Pensilvaniya ştatındakı Filadelfiya şəhərində anadan olub. 2012-ci ildə yeraltı musiqi mədəniyyətinin təsiri altında musiqi bitləri (repçilər üçün instrumentallar) hazırlamağa başlayıb. Onun yaradıcılığına SpaceGhostPurrp və Metro Zu kimi anderqraund musiqiçilər təsir edib. 

F1lthy yerli və xarici sənətçilərlə uğurlu layihələrə imza atır. Öz kiçik qardaşı Cordan "Oogie Mane" Ortis ilə birlikdə "Working on Dying" prodüser qrupunu təsis edib. 2014-cü ilin əvvəllərində Snob Mobb ilə tanışlıqdan sonra qrup ciddi uğurlar əldə etməyə başlayıb. O, yeraltı və alternativ rep musiqisi sahəsində, xüsusilə Bladee, Lucki və Black Kray kimi sənətçilərlə sıx əməkdaşlıq edir. 

2020-ci ildə Carti-nin "Billboard 200" reytinqində birinci yerə qalxan "*[[Whole Lotta Red]]*" adlı ikinci studiya albomunun prodüseri kimi geniş məşhurluq qazanıb. O, əlavə olaraq Ken Carson kimi sənətçilərlə də iş birliyində olub.

## Diskoqrafiya
**Kollaborativ albomlar**
* *Working on Dying 2* (The Loosie Man ilə) (2014)
* *Wake Up Lucki* (Lucki ilə) (2021)

## İstinadlar
Ramin Cabbarlı

**Ramin Cabbarlı** () — azərbaycanəsilli ABŞ sosioloqu, insan haqları müdafiəçisi, tərcüməçi.

Siyasi fəaliyyətinə görə İranda təqiblərə məruz qalıb və həbs olunub. Əvvəlcə Türkiyəyə daha sonra isə ABŞ-yə mühacirət edib. Sosial elmlərlə bağlı fəaliyyət göstərən "Ətəkyazı" saytının baş redaktoru və "İnklüziv Toplum Fondu"nun prezidentidir.

## Haqqında
Ramin Cabbarlı 1983-cü il sentyabrın 24-də Parsabad şəhərində anadan olub. Muğan Yazarlar Birliyinin katibi, "Laçın" jurnalının baş redaktoru, "Kimlik" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olub. İranda etnik bərabərlik üçün məqalələr yazıb, ana dili kursu qurub. Yazıları "Yarpaq", "Bayram", "Varlıq", "Kimlik" kimi bir çox jurnallarda çap olunub. Fəaliyyətinə görə daima təqib olunub və 2010-cu il mayın 17-də güc strukturları tərəfindən həbs olunub. Bütün sənədləri, universitet diplomu və pasportu əlindən alınıb.

2011-ci il avqustun 11-də təqiblərdən qurtulmaq üçün Türkiyəyə mühacirət edib. 2014-cü ilin dekabr ayına qədər Türkiyədə siyasi mühacir kimi yaşayıb. Burada olduğu müddətdə tərcüməçiliklə məşğul olub. Türkan Urmulu ilə birlikdə Səməd Behrənginin 12 cildlik uşaq hekayələrini və Bijən Cəzəninin "İran Məşrutə inqilabı - güclər və hədəflər" kitablarını türkcəyə tərcümə ediblər. Ramin Cabbarlı Məmməd Əmin Rəsulzadənin sosiologiya və fəlsəfə ilə bağlı məqalələrini toplayaraq tərcümə edib və  "İhtilalci Sosyalizm ve Demokrasi" adı ilə kitab şəklində nəşr etdirib.

2014-cü ilin dekabr ayında ABŞ-yə köçüb. 2015-2018-ci illərdə Vaşinqton Universitetində sosiologiya üzrə bakalavr, 2018-2021-ci illərdə isə magistr təhsili alıb. 2021-ci ildə Vaşinqton Universitetində doktorantura təhsili almağa başlayıb. Təhsil aldığı müddətdə fərqli universitetlərdə sosiologiyadan dərs deyib. 2018-ci ildən etibarən "Ətəkyazı" saytının baş redaktorudur. 2022-ci ildən İnklüziv Toplum Fondunun prezidentidir. İnklüziv Toplum Fondunun əsas fəaliyyət istiqaməti insan haqları, qadın, uşaq, ekoloji hesabatları yaymaqdır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [İrandakı azərbaycanlılar, ana dili və Amerikada təhsil haqda - Güneyli fəal Ramin Cabbarlı / [Amerikanın səsi]]
* [Ramin Cabbarlı: İran Azərbaycanda aktiv ideoloji təbliğatla məşğuldur / [Amerikanın səsi]]
* Narazılığın səfərbərliyə təsiri | Ramin Cabbarlı / Əkinçi
* "İranın azərbaycanlılarla bağlı narahatlığa ciddi əsasları var" - iranlı türk sosioloq Ramin Cabbarlı / BBC
* Qarabağ müharibəsi və onun nəticələrinin İrana təsiri. Ramin Cabbarlı | TOPTALK 
* Episode 22 | Ramin Jabbarli - researcher and teacher born to an Azerbaijani-Turkish family in Iran / The Caspian Post
* [İran Azərbaycanında insan haqları pozuntuları - Sosioloq Ramin Cabbarlı yeni hesabatı şərh edir / [Amerikanın səsi]]
* History and current state of ethnic discrimination in Iran. Ramin Jabbarli | TOPconference
Vergi islahatı

**Vergi islahatı** — dövlətin vergi sistemində həyata keçirdiyi dəyişikliklər və yeniliklər toplusu. Bu islahatlar vergi qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi, vergi dərəcələrinin dəyişdirilməsi, yeni vergilərin tətbiqi və ya mövcud vergilərin ləğvi, habelə inzibati idarəetmənin sadələşdirilməsi məqsədi daşıyır. Vergi islahatları adətən iqtisadi sabitliyi təmin etmək, dövlət büdcəsinin gəlirlərini artırmaq və ya vergi ödəyicilərinin üzərinə düşən yükü azaltmaq üçün aparılır.

Vergi islahatlarının əsas məqsədləri bunlardır:

* vergi ədalətinin təmin olunması
* büdcə gəlirlərinin artırılması
* kölgə iqtisadiyyatının azaldılması
* vergi inzibatçılığının sadələşdirilməsi
* sahibkarlıq fəaliyyətinin stimullaşdırılması
* xarici investisiyaların cəlb edilməsi

## Tarixi
Vergi islahatları qədim dövrlərdən bəri dövlət idarəçiliyinin mühüm elementi olub. Antik Romada torpaq və mülkiyyət vergilərinin dəyişdirilməsi, orta əsrlərdə Avropada kral hakimiyyətinin maliyyələşdirilməsi üçün yeni vergilərin tətbiqi bu prosesin nümunələridir. Müasir dövrdə isə vergi islahatları əsasən iqtisadi böhran, inflyasiya, beynəlxalq inteqrasiya və ya struktur dəyişikliklər fonunda həyata keçirilir. XX əsrdə ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, Yaponiya kimi ölkələrdə böyük vergi islahatları aparılmışdır.

Vergi islahatları müxtəlif modellərlə həyata keçirilə bilər:

# *Proqressiv vergi modeli* – gəlirlərin artmasına uyğun olaraq vergi dərəcələrinin yüksəlməsi.
# *Sabit vergi modeli* – bütün gəlir qruplarına eyni vergi dərəcəsinin tətbiqi.
# *Sadələşdirilmiş vergi sistemi* – kiçik və orta sahibkarlar üçün sadə hesablama üsulları.
# *Dolayı vergilərin gücləndirilməsi* – ƏDV, aksizlər və gömrük rüsumları vasitəsilə gəlirlərin artırılması.

## Beynəlxalq təcrübə
* ABŞ – 1986-cı il vergi islahatı ilə gəlir vergisi dərəcələri sadələşdirildi.
* Rusiya – 2001-ci ildə sabit gəlir vergisi sistemi tətbiq edildi.
* Çin – 1994-cü ildən etibarən vergi islahatları nəticəsində dövlət gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı.
* Avropa İttifaqı – harmonizasiya siyasəti çərçivəsində üzv ölkələrdə ƏDV sistemi vahidləşdirilmişdir.

### Azərbaycanda
Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra vergi sistemində köklü islahatlar həyata keçirilib. 1992-ci ildə ilk müstəqil vergi sistemi yaradılmışdır. 2001-ci ildə qəbul edilən Vergi Məcəlləsi müasir vergi inzibatçılığına keçidi təmin edilmişdir. 2016–2019-cu illərdə isə aparılan islahatlar elektron vergi xidmətlərinin geniş tətbiqinə şərait yaratdı.

## Həmçinin bax
* Vergi
* Vergi sistemi
* Sabit vergi
* Maliyyə siyasəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Rao, S. (2014). Tax reform: Topic guide. Birmingham, UK: GSDRC, University of Birmingham.
* Anderson, J. E. (2005). Fiscal Reform and its Firm-Level Effects in Eastern Europe and Central Asia, William Davidson Institute Working Papers Series wp800, William Davidson Institute at the University of Michigan.
* 

## Xarici keçidlər
*The Tax Gap collected news and commentary at *[[The Guardian]]*
*Tax Evasion (international) at *[[The New York Times]]*
Senecio bakeri

*  — Senecio madagascariensis bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio mesembrynus bitki növünün sinonimi.
Sceloporus malachiticus

**Sceloporus malachiticus** (*Yaşıl iynəli kərtənkələ* və ya *yaşıl tikanlı kərtənkələ*) — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan kiçik bir kərtənkələ növüdür və Mərkəzi Amerikaya məxsusdur.

## Təsvir

"Sceloporus malachiticus"lar xüsusilə parlaq yaşıl rəngdədir. Erkəklər dişilərdən daha rəngarəng olur və qarın tərəflərində parlaq mavi ləkələr var. Uzunluqları 6–8 düym (15–20 sm) arasında dəyişir. "Sceloporus" cinsinə aid digər növlər kimi, onların pulcuqları kifayət qədər sərt və dişlidir, bu da onlara tikanlı bir görünüş verir.

## Coğrafi yayılma

Yaşıl iynəli kərtənkələ Meksikanın Yukatan bölgəsindən Beliz, Qvatemala, Honduras, El-Salvador, Nikaraqua, Kosta-Rika və Panamaya qədər yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sceloporus occidentalis

**Sceloporus occidentalis** (*Qərb çit kərtənkələsi*) — Arizona, Nyu-Meksiko, Kaliforniya, həmçinin Aydaho, Nevada, Oreqon, Yuta, Vaşinqton (ştat) və şimali Meksikaya məxsus bir kərtənkələ növü. Bu növ öz təbii yayılma sahəsində geniş yayılmışdır və adi hesab edilir, tez-tez həyətlərdə və ya adından da göründüyü kimi, çitlərdə görülür. Yetkin fərdlərin qarın hissəsi xarakterik şəkildə mavi rəngdə olduğu üçün "mavi qarın" kimi də tanınır. İki qərb çit kərtənkələsinin bölünmüş və ya çəngəl şəkilli quyruqları olduğu qeyd edilmişdir, ehtimal ki, bu avtotomiya nəticəsində baş verib.

## Yayılması və yaşayış yeri

Kaliforniya bu kərtənkələnin yayılma sahəsinin mərkəzidir, lakin o, həmçinin şərqi və cənub-qərbi Oreqonda (Vaşinqtonun Sietl şəhərinin şimalında da bəzi populyasiyalar var), Kolumbiya çayı kanyonunda, cənub-qərbi Aydaho, Nevada, qərbi Yuta, şimal-qərbi Aşağı Kaliforniya, Nyu-Meksiko, Arizona və həm Kaliforniya, həm də Aşağı Kaliforniya sahillərindəki bəzi adalarda tapılır. Həmçinin Şimal-Qərbi Tualatin Vadisi ətrafında, Henri Heqq Gölü yaxınlığında təcrid olunmuş bir populyasiya var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phrynosoma coronatum

**Phrynosoma coronatum** (*Sahil buynuzlu kərtənkələsi*) — Meksikanın Baja Kaliforniya Sur bölgəsinə endemik olan Phrynosomatidae fəsiləsinə aid bir kərtənkələ növü. Müdafiə mexanizmi kimi bu kərtənkələ təhlükə hiss etdikdə gözlərindən yüksək təzyiqli qan axını püskürdə bilir.

## Təsvir

"Phrynosoma coronatum" kobud və dikənli görünsə də, əslində hamar dərilidir, baxmayaraq ki, yan tərəflərində, belində və başında iti tikanlar var. Bu, iri bir növdür və quyruq istisna olmaqla 10 sm (4 düym) uzunluğa çata bilər. Digər buynuzlu kərtənkələlərdən daha az yumrudur. Başının arxasında iki böyük tünd ləkə var, bədənində üç geniş zolaq və quyruğu boyunca bir neçə kiçik zolaq var. Rəngi müxtəlif çalarlı qəhvəyi ola bilər, ləkələrin ətrafında və pulcuqların xarici kənarında krem rəngli "akcentlər" var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phrynosoma platyrhinos

**Phrynosoma platyrhinos** (*Səhra buynuzlu kərtənkələsi*) — Şimali Amerikanın qərb hissəsinə məxsus olan Phrynosomatidae fəsiləsinə aid bir kərtənkələ növü. Onlar tez-tez "buynuzlu quru qurbağa" adlandırılsa da, əslində qurbağa deyil, kərtənkələdir.

## Yaşayış yeri

"Phrynosoma platyrhinos" son dərəcə müxtəlif yaşayış sahələrində tapılır. "Düz quyruqlu buynuzlu kərtənkələ" incə qumlu ərazilərdə yaşayır, "qısa buynuzlu kərtənkələ" (P. douglasii) isə qısa otlu çəmənliklərdən küknar-şam meşələrinə qədər yayılmışdır. Arizona Upland bölgəsində ən çox rast gəlinən növ "regal buynuzlu kərtənkələsi"dir (P. solare), bu növ quru və yarı-quru düzənliklərin, təpələrin və dağ yamaclarının qayalı və ya çınqıllı ərazilərində yaşayır. Phrynosoma platyrhinos (P. platyrhinos) əsasən Sonoran və Mojave səhralarında tapılır. O, cənub-şərqi Oreqon, Kaliforniya, qərbi Arizona, Yuta, Aydaho və Nevadada rast gəlinir. ABŞ-dən kənarda Meksikada, şimal-qərbi Sonora və şimal-şərqi Aşağı Kaliforniyada yayılmışdır. Bu növ kolluqlarla örtülmüş və alt mərtəbəsi olan əraziləri üstün tutur. "Phrynosoma platyrhinos" tez-tez mümkünsə, özünü qumlu torpağa basır və ya digər heyvanlar tərəfindən qazılmış yuvalarda yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sceloporus magister

**Sceloporus magister** — Həmçinin "səhra tikanlı kərtənkələsi" kimi tanınan, Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan və Şimali Amerikanın Çiuaua və Sonora səhralarına məxsus bir kərtənkələ növü.

## Coğrafi yayılma

ABŞ-də Arizona, Kaliforniya, Texas, Nyu-Meksiko, Nevada və Yuta ştatlarında rast gəlinir. Həmçinin Meksikanın Sonora, Aşağı Kaliforniya, Çiuaua, Koauila və Duranqo ştatlarında yayılmışdır.

## Təsvir

Yetkin "Sceloporus magister" kərtənkələləri adətən qarın və boğaz hissələrində gözə çarpan mavi/bənövşəyi ləkələrə və quyruq və yan tərəflərində yaşıl/mavi rəngə malikdir. Dişilər və cavan fərdlər isə bel və qarın hissələrində böyük tünd ləkələrə malikdir və mavi/bənövşəyi və yaşıl/mavi rənglər yoxdur. Hər iki cinsin çiyinlərində qəhvəyi/sarı üçbucaq şəkilli ləkələr var. Dişi səhra dikənli kərtənkələsi yay aylarında 4 ilə 24 arasında yumurta qoya bilir. Tam yetişmiş bir səhra dikənli kərtənkələsinin bədən uzunluğu 5,6 düymə qədər çata bilir. Parlaq rənglərindən əlavə, səhra dikənli kərtənkələsi qış aylarında daha tünd rənglərə çevrilir ki, bu da onların günəşdən daha çox istilik udmasına imkan verir. Yay aylarında isə daha açıq rənglərə çevrilərək günəş radiasiyasını əks etdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Vergi tutulması

**Vergi tutulması** — gəlir vergisinin gəlirin alıcısı deyil, ödəyicisi tərəfindən hökumətə ödənilməsi forması.  Bu halda vergi gəlir alıcısına çatmamış, mənbədə saxlanılır və ya tutulur.  Əksər yurisdiksiyalarda vergi tutma ilk növbədə əməkhaqqı gəlirlərinə tətbiq olunur. Bundan başqa, bəzi ölkələrdə faiz, dividendlər, icarə haqları, royaltilər və hətta daşınmaz əmlak satışına görə də vergi tutma tətbiq edilir. Vergi tutmanın əsas məqsədlərindən biri vergi yayınmasının qarşısını almaqdır. 

## Ümumi əsaslar
Vergi tutma sistemi adətən vergi ödəyicisinin sonradan ödəyəcəyi vergi öhdəliyinə avans ödənişi kimi qəbul edilir. Əgər tutulmuş məbləğ faktiki vergi öhdəliyindən artıqdırsa, artıq hissə geri qaytarılır. Əgər azdırsa, vergi bəyannaməsi təqdim edilərkən əlavə ödəniş tələb olunur. 

Bəzi hallarda isə tutulmuş vergi gəlir sahibinin son vergi öhdəliyini tam əvəz edir və əlavə bəyannamə tələb olunmur. Bu, son vergi tutma () adlanır.

Əməkhaqqı gəlirlərindən tutulan vergi dərəcələri çox vaxt işçinin illik vergi yükünün təxmininə əsaslanır. Digər gəlir növlərində isə sabit faiz dərəcələri tətbiq edilir. 

## Əməkhaqqından vergitutma
Ən çox tətbiq olunan forma əməkhaqqı üzrə vergi tutmadır. İşəgötürənlər işçilərin maaşından vergini saxlayır və dövlət orqanlarına ödəyirlər. Bu ödənişlər işçinin vergi hesabına yazılır.

* ABŞ və Kanada – həm federal, həm də ştat/provinsiya səviyyəsində vergi tutma tətbiq edilir.
* Böyük Britaniya – Pay-As-You-Earn (PAYE) sistemi ilə vergi il ərzində tam yığılır və çox vaxt əlavə illik bəyannamə tələb olunmur.
* Avstraliya – Pay-As-You-Go (PAYG) sistemi federal səviyyədə tətbiq edilir.

Bəzi ölkələr əməkhaqqından başqa gəlirlərdən də vergi tutulmasını tələb edir:

* İrlandiya – faiz gəlirlərinə tutma tətbiq edilir.
* ABŞ – dividendlər, faizlər və digər ödənişlərdən müəyyən hallarda vergi tutulur.
* Avstraliya – vergi nömrəsi təqdim olunmadıqda faiz və dividendlərdən vergi saxlanılır.
* Hindistan – Tax Deducted at Source (TDS) sistemi həm fərdlər, həm də şirkətlər arasında ödənişlərə şamil edilir.
* Ruanda – ödəniş alan şirkət vergi administrasiyasında qeydiyyat sənədini təqdim etməsə, vergi tutma tətbiq olunur.

## İstinadlar
Makuavitl

**Makuavitl**, **Makuaxutl**, **Makuaxuitl** və ya **Makuauitl** (; ) — asteklərin istifadə etdikləri ən tanınmış primitiv silah. Makuavitl "astek qılıncı" da adlanır.

## Etimologiya
Navatl dilində *maitl*, "əl" və *cuahuitl*, "ağac" deməkdir.

## Hazırlanma
Makuavitl şam, sidr, palıd kimi sərt ağacların oyulmasından hazırlanırdı. Obsidiandan hazırlanmış bıçaqlar, "yarasa nəcisi" () adlanan yapışdırıcı ilə açılmış kanallara bərkilirdi. Yapışdırcı isə kopal və ya şam qətranından əldə olunurdu.

## İstifadə
İspan konkistadorlarının iddiasına görə makuavitl atın boynunu və ya insanı bir zərbədə iki hissəyə bölə bilirdi. Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, makuavitl qurbanda dərin yaralar əmələ gətirsə də, bu silahın istifadə məqsədi öldürmək deyil, qurbanı zərərsizləşdirməkdir. Zərərsizləşdirilmiş qurban isə sonra ritualla tanrılara qurban edilirdi.

## Qorunma
Bu silah asteklərdən başqa digər tayfalar tərəfində də istifadə edilirdi. Bu silahın zərərindən bədəni qorumaq üçün döyüşçülər "çimalli" adlanan qalxan və "içkavipilli" adlanan yorğan "zireh"dən istifadə edirdilər.

## İstinadlar