open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conraua goliath

**Conraua goliath** (*Qoliat qurbağası*) — Ümumi adları ilə "nəhəng sürüşkən qurbağa" və "qoliat öküz qurbağası" kimi tanınan, "Conrauidae" fəsiləsinə aid olan bir qurbağa növü. 

## Təsvir

Erkək və dişi fərdlər bir-birinə çox bənzəyir. 15 fərddən ibarət bir nümunədə çəkilər 600 ilə 3,250 qram arasında dəyişir, burun-çıxıntı uzunluqları isə 17 ilə 32 santimetr  arasında idi. Ümumi uzunluqda, o cümlədən uzadılmış ayaqlarla, ən böyük nümunələr 80 santimetri bir qədər keçə bilər. 1960-cı ildə Muni çay sistemində tutulmuş ən ağır təsdiqlənmiş nümunə 3,305 qram çəkiyə və 34,0 santimetr burun-çıxıntı uzunluğuna malik idi. 1966-cı ildə eyni çay sistemində tutulmuş ən uzun təsdiqlənmiş nümunə 3,100 qram çəkiyə və 35,6 santimetr burun-çıxıntı uzunluğuna malik idi. Xeyli böyük nümunələr haqqında təsdiqlənməmiş iddialar var, lakin onlar şübhəlidir. Gözləri demək olar ki, 2,5 santimetr diametrində ola bilər. Aşkar timpanum təxminən 0,5 santimetr diametrindədir və yetkin fərdlərdə gözdən təxminən 5 santimetr məsafədə yerləşir. Goliath qurbağasının yumurtaları və çömçəquyruqları yetkin formlarının çox böyük olmasına baxmayaraq, digər qurbağaların yumurtaları ilə təxminən eyni ölçüdədir.
Gözün arxasından timpanumun arxa hissəsinə qədər uzanan yan qat var. Ayaq barmaqları tamamilə pərdəlidir, böyük interdigital membranlar barmaq uclarına qədər uzanır. İkinci barmaq ən uzundur. Bel və ətrafların üst hissəsindəki dəri təpəli görünüşə malikdir. Bel rəngi yaşıl siena rəngindədir, qarın və ətrafların alt hissəsi isə sarı/narıncı rəngdədir. Onların kəskin eşitmə qabiliyyəti var, lakin səs kisəsi yoxdur və cütləşmə yastıqları da yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*BBC News story about Goliath frogs

### Media
*Photos of goliath frogs with people "Queensland Frog Society"-də
Neochmia phaeton

**Neochmia phaeton** (*Qırmızı ispinoz*) — "Estrildidae" fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Ümumi məlumat

Bu quş şimali Avstraliya və cənubi Yeni Qvineyanın bəzi hissələrində yayılmışdır. Qırmızı ispinoz parlaq qırmızı rəngli xarici görünüşü və aqressiv davranışı ilə tanınır.

## Təsvir

"Neochmia phaeton" nisbətən kiçik ölçülü bir quşdur. Uzunluğu təxminən 13 sm, çəkisi isə 13 qram (0,46 ons) təşkil edir. Onun ən diqqətçəkən xüsusiyyətləri parlaq qırmızı rəngi, uzun quyruğu və bədəninin yan tərəflərində uzanan ağ xallardır. Boyun nahiyəsində boz rəngin çalarları da mövcuddur. Bu növ cinsi dimorfizm göstərir, çünki dişilər rəng baxımından bir az solğundur. Lakin hər iki cinsin lələk örtüyü eynidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Psarocolius decumanus

**Psarocolius decumanus** (*Taclı oropendola*) — Həmçinin "Surinam taclı oropendolası" və ya "qarğalıq quşu" kimi tanınan, "Yeni Dünya"nın tropik quşu. Bu növ And dağlarının şərqində, Panamadan Kolumbiyaya qədər cənubda şimali Argentinaya qədər, həmçinin Trinidad və Tobaqoda yaşayan aşağı düzənlik quşudur. Əgər "Gymnostinax" cinsi "Montezuma oropendolası" və onun yaxın qohumları üçün etibarlı hesab edilərsə, bu növ yəqin ki, həmin cinsə aid ediləcək (Price & Lanyon 2002).
Bu, adi bir quşdur və tək və ya kiçik dəstələr halında ağaclarda böyük həşəratlar, meyvələr, toxumlar və bir qədər nektar axtararkən görülür. Erkək fərd 46 sm uzunluğunda və 300 qram çəkidədir; dişi fərd isə daha kiçikdir, 37 sm uzunluğunda və 180 qram çəkidədir.
"Psarocolius decumanus"un lələkləri yağlı bir qoxuya malikdir, bu qoxu yağ vəzisindən gəlir.

## Təsvir

Yetkin erkəklər əsasən qara rəngdədir, beli şabalıdı rəngdədir və quyruğu iki tünd mərkəzi lələk istisna olmaqla parlaq sarıdır. Uzun və dar bir təcəsi var, lakin bu təcə tez-tez görünmür. Gözləri mavi, uzun dimdiyi isə ağ rəngdədir. Dişi fərdlər oxşardır, lakin daha kiçik, daha solğun və təcəsizdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Crested oropendola videos, photos and sounds - Internet Bird Collection
Kinosternon oaxacae

**Kinosternon oaxacae** (*Oaxaca palçıq tısbağası*) — Kinosternidae fəsiləsinə aid olan bir palçıq tısbağası növü. Bu növ yalnız Meksikada yayılmışdır. Həm ümumi adı, həm də elmi adı Meksikanın Oaxaka ştatından gəlir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi bu növü "məlumat çatışmazlığı" kimi qiymətləndirmişdir, çünki onun qorunma statusunu qiymətləndirmək üçün kifayət qədər məlumat yoxdur.

## Təsvir

"Kinosternon oaxacae" tısbağasının erkəkləri təxminən 160 mm (6 düym) qabıq uzunluğuna qədər böyüyə bilər, dişilər isə bir qədər kiçik olur. Qabıqda üç fərqli uzununa kəmər var və qabıq bir qədər yastıdır, eni uzunluğun təxminən 60%-ni və hündürlüyün 35%-ni təşkil edir. Qabığın rəngi tünd qəhvəyi və ya qara rəngli, ya da bu iki rəngin qarışığıdır,. açıq rəngli fərdlərdə tikişlər daha tünd olur. Plastron nisbətən dar olub, qabığın eninin təxminən üçdə ikisini təşkil edir. Erkəklərdə konkav, dişilərdə isə demək olar ki, düzdür və sarımtıl və ya açıq qəhvəyi rəngdədir, tikişlər isə daha tünddür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kinosternon integrum

**Kinosternon integrum** (*Meksika palçıq tısbağası*) — Kinosternidae fəsiləsinə aid olan bir palçıq tısbağası növü. Meksikaya endemik olan bu növ rütubətli mühitlərdə, məsələn, dayaz gölməçələrdə, göllərdə, çaylarda və ya orta temp. tropik meşə ərazilərində yaşayır.

## Yayılması

Meksikada Aqvaskalyentes, Kolima, Durango, Quanaxuato, Gerrero, İdalqo, Xalisko, Miçoakan, Meksiko, Morelos, Nayarit, Oaxaka, Puebla, Keretaro, San Luis Potosi, Sinaloa, Sonora, Tamaulipas və Sakatekas ştatlarında rast gəlinir.

## Qidalanma

Meksika palçıq tısbağaları hər şey yeyəndir. Qida rasionuna daxil olan bitkilərə filamentli yosunlar, ot toxumları, quava toxumları və s. daxildir. Yeyilən heyvanlara isə qarışqalar, eşşək arıları, arılar və s. daxildir. Məlum olub ki, quraq mövsümlərdə dişilər erkəklərdən daha çox bitki maddəsi ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kinosternon creaseri

**Kinosternon creaseri** (*Creaser palçıq tısbağası*) — Kinosternidae fəsiləsinə aid olan bir palçıq tısbağası növü. Bu növ Meksikanın cənub-şərqindəki Yukatan yarımadasına endemikdir.
Növün xüsusi adı, "*creaseri*", amerikalı zooloq Edvin Filip Kreaserin (1907–1981) şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

Bu növ "Kinosternon" cinsi üçün orta ölçüdədir. Erkəklər dişilərdən bir qədər böyükdür. Erkəklərin orta qabıq uzunluğu 11,5 sm, dişilərin isə 10,7 sm-dir. Qeydə alınmış ən böyük erkəyin qabıq uzunluğu 12,5 sm olmuşdur. Erkəkləri dişilərdən daha uzun quyruqları ilə də fərqləndirmək olar. Bu növ əqrəb palçıq tısbağası ilə qarışdırıla bilər, lakin Creaser palçıq tısbağası daha kəskin qoxulu misk və daha aqressiv davranışı ilə fərqlənir; əqrəb palçıq tısbağaları əsarət zamanı demək olar ki, həmişə qabıqlarına çəkilir, Creaser palçıq tısbağaları isə həm yetkin, həm də balalar əsarət zamanı dişləməyə çalışır. Bundan əlavə, Creaser palçıq tısbağasının plastronun arxa hissəsi ilə sabit orta hissəsi arasında əyri (düz deyil) tikiş var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İşidaki

— Yaponiyanın Edo dövründə istifadə olunan işgəncə növü. Məqsədi şübhəlilərin etiraf etməsinə məcbur etməkdir.

## Terminologiya
"石抱き" ifadəsi "işi" (石, "daş") və "daki" (抱き, "əbədləmə / qucaqlama") sözlərindən ibarətdir. Bu, "daş qucaqlamaq" mənasını verir. Bu metod "算盤責" (soroban-zeme) kimi də tanınır. Bu ad altında sübut edilir ki, şübhəli şəcs üçbucaq şəklində hazırlanmış taxta lövhələr üzərində diz çökməyə məcbur edilir və diz üstündə daşlar yerləşdirilərək fiziki təzyiq yaradılır.

## Tətbiqi
İşidaki işgəncə növü zamanı şübhəli şəxs düzləşdirilmiş taxta və ya üçbucaq formalı taxta lövhələr üzərində diz çökməyə məcbur edilirdi. Onun dizlərinin üzərinə təxminən 45 kq-ya qədər daş blokları yerləşdirilirdi.
Əlavə olaraq, bu işgəncə "笞打" (むちうち, "muçiuçi") — çubuqla döymə kimi digər metodlarla da birgə istifadə olunurdu.

Edo dövründə (1603–1868) Yaponiyada məhkəmə sistemində müxtəlif işgəncə və "rəddedilməli" üsullar mövcud idi. İşidaki bu cür metodlardan biridir və rəsmən "lōmon" (牢問) kateqoriyasına daxil edilmişdir. Buna baxmayaraq, işidaki yalnız ağır cinayətlər üçün tətbiq olunan bir üsul deyildi. Mənbələrdə qeyd olunmuşdur ki, bəzi hallarda daha yüngül şübhə hallarına qarşı da istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Əbdürrəhman ibn Mehdi

**Əbu Səid Əbdürrəhman ibn Mehdi ibn Həssan əl-Bəsri əl-Ənbəri** (; ) — hədis hafizi, fiqh alimi. O, təbəut-tabiin nəslinə və "sünnə"yə əsaslanan Mədinə fiqh məktəbinə mənsubdur.

## Bioqrafiyası
İnci ticarəti ilə məşğul olduğu üçün ləqəbi "Lului"dir. Hicri 135-ci (752) ildə Bəsrədə dünyaya gəldiyi güman edilir. Təhsil həyatına Quranı əzbərləyərək qədəm qoydu. 15 yaşından etibarən hədisə yönəldi. Şöbə, Malik ibn Ənəs, Süfyan ibn Uyeynə, Süfyan əs-Səvri kimi hədis və fiqh alimlərindən təhsil aldı. Ondan da Əhməd ibn Hənbəl, Yəhya ibn Main, İshaq ibn Rəhuyə, Abdullah ibn Mübarək kimi tanınmış alimlər hədis rəvayət etdilər.

O, 796-cı ildə Bağdada köçdü. Burada dərslər verdi, hədis rəvayəti ilə məşğul oldu. Qüvvətli yaddaşa sahib, dəqiq və etibarlı hədis alimi idi. Yazmaqdan çox əzbərləməyə üstünlük verirdi. Əhməd ibn Hənbəl onun haqqında belə demişdir:

O, Mötəzilə və Cəhmiyyənin görüşlərinə şiddətlə qarşı çıxırdı. Bəsrədə vefat etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Yəhya əl-Qəttan
Yəhya əl-Qəttan

**Əbu Səid Yəhya ibn Səid ibn Fərrux əl-Qəttan ət-Təmimi əl-Bəsri** (; ) — hədis hafizi və rical alimi.

## Bioqrafiyası
Hicri 120-ci (738) ildə Bəsrədə dünyaya gəlib. Pambıq ticarəti ilə məşğul olduğu üçün "Qəttan", çəpgöz olduğu üçün də "Əhvəl" adlandırılıb. Şöbə, Süfyan əs-Səvri, Əvzai, Həmmad ibn Sələmə, İbn Əbu Arubə, Misər ibn Kidəm, Asim əl-Əhvəl, Malik ibn Ənəs, Hüşeym ibn Bəşir onun elm öyrəndiyi müəllimlərindən bəziləridir. Onun ən tanınmış tələbələri Əli ibn Mədini, Yəhya ibn Main, Əhməd ibn Hənbəl, Əbu Heysəmə Züheyr ibn Hərb, İshaq ibn Rəhuyə və Əbdurrəhman ibn Bişrdir. Oğlu Məhəmməd ilə nəvəsi Əhməd də ondan hədis öyrənmişdir.

Şöbə, Süfyan əs-Səvri, Süfyan ibn Uyeynə (müəllimləri), Mötəmir ibn Süleyman (həmyaşıdı) və Əbdürrəhman ibn Mehdi (yaxın dostu) ondan hədis rəvayət edən şəxslərdir.

O, hədis öyrənmək məqsədilə Bağdada, Kufəyə və Məkkəyə səfərlər etmişdir. Məkkədə dövrünün ən qabaqcıl alimləri ilə görüşmüşdür. Yəhya ibn Səid 12 Səfər 198-ci (813 və ya 814) ildə Bəsrədə vəfat etmişdir.

Onu hədis ədəbiyyatlarında "əmir əl-möminin fil-hədis", "imamül-mühəddisin", "hafiz", "siqa", "məmun", "höccət" və "səbt" adlandırırlar.

## İstinadlar
White Tiger

***White Tiger*** — ABŞ repçisi və prodüseri 2hollis-in debüt studiya albomu. 11 avqust 2022-ci ildə müstəqil şəkildə buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Take Me Home (minialbom)

***Take Me Home*** — İngiltərə müğənnisi PinkPantheress-in debüt minialbomu. 16 dekabr 2022-ci ildə "Warner Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
İtsamna

**İtsamna** (mayya. *Itzamna*) — mayya mifologiyasında yaradılış tanrısı. Onun dişi təcəssümü (və ya həyat yoldaşı) İş-Çeldir. İtsamna eyni zamanda bəşəriyyətə yazını və təqvimi bəxs edən tanrıdır. O, eyni zamanda tibbin mühafizəçisi idi.

## Haqqında
Maya tarixinin ən mühüm tanrılarından biri olmasına baxmayaraq, onun haqqında danışılacaq çox şey yoxdur. "Samna" adı ilə də tanınan İtsamna, göy tanrısı, gündüz və gecənin hakimidir. Əfsanəyə görə, bu tanrı Mayya sivilizasiyasına dili istifadə etməyi, qarğıdalı becərməyi, təqvimdən istifadə etməyi və daha bir çox şeyi öyrətmişdir.

İtsamna ilə bağlı mühüm bir istinad 1843-cü ildə Frederik Katervud tərəfindən Yukatandakı İsamalda yerləşən Maya Kabil piramidasının divarlarından birində tapılmışdır. Daha sonra, 1860-cı ildə Dezire Şarne tərəfindən şəkili çəkilmişdir. Lakin tikili eroziya, zaman və təəssüf ki, yerli xalqın diqqətsizliyi səbəbindən itib getmişdir.

## İstinadlar
Mulud Mammeri

**Mulud Mammeri** () — Əlcəzairli yazıçı, antropoloq və dilçi.

## Erkən həyatı və təhsili

O, 28 dekabr 1917-ci ildə Əlcəzairin Tizi-Uzu vilayətinin Ait Yenni kəndində anadan olub. Əvvəlcə doğma kəndində ibtidai məktəbdə təhsil alıb, sonra isə Mərakeşə, Rabatda olan əmisi evinə köçüb. Dörd il sonra Əlcəzairə qayıdıb və "Bugeaud Kolleci"ndə təhsilini davam etdirib, sonra isə Parisdəki "Lycée Louis-le-Grand"da təhsilini davam etdirmək qərarına gəlib və Paris Ali Normal Məktəbinə (École Normale Supérieure) daxil olmağa çalışıb. 1939-cu ildə hərbi xidmətə çağırılıb, 1940-cı ilin oktyabr ayında hərbi xidmətdən azad edilib və "Faculté des Lettres d’Alger"ə qəbul olub. 1942-ci ildə Amerikanın Əlcəzairə enişindən sonra yenidən hərbi xidmətə çağırılıb və Fransada, İtaliyada və Almaniyada müttəfiq qüvvələrin kampaniyalarında iştirak edib.
Müharibənin bitməsindən sonra sənət müəllimi olaraq diplom alıb və 1947-ci ilin sentyabrında Əlcəzairə qayıdıb. Mədiya və Ben Aknun şəhərlərində dərs deyib və 1952-ci ildə ilk romanı olan "La Colline oubliée" (Unudulmuş Təpə) əsərini nəşr etdirib. 1957-ci ildə Əlcəzair müharibəsi səbəbindən Əlcəzairdən çıxmağa məcbur olub və 1962-ci ildən sonra yenidən Əlcəzairə qayıdıb.
1965-1972-ci illərdə "Əlcəzair Universiteti"ndə bərbər dili tədris edib. 1962-ci ildə hökumət tərəfindən bərbər dilinin tədrisi qadağan edilsə də, o, 1973-cü ilə qədər bərbər dili dərslərini davam etdirmək icazəsi alıb. 1969-cu ildə bərbər şairi Si Mohandın bərbər şeirlərini topladıqdan sonra 1972-ci ildə Tamazigt dilinin qrammatikasını nəşr edib, bu, indiki dövrdə tamazigtin yazı qaydalarını müəyyənləşdirib. O, həmçinin 1969-1980-ci illərdə Əlcəzairdə "CRAPE" mərkəzinin rəhbəri olub və 1980-ci ildə keçirilən bir konfransın qadağan olunması səbəbindən "Berber Yazı Fırtınası"na səbəb olub.
1982-ci ildə "Amazig Tədqiqatları və Araşdırmalar Mərkəzi"ni (CERAM) təsis edib və Parisdə "Awal" (Söz) adlı bir dövrü qəzet nəşr edib. 1988-ci ildə isə "Sorbon Universiteti" tərəfindən fəxri doktorluq dərəcəsi alıb.
Mammeri, 26 fevral 1989-cu ildə bir avtomobil qəzası nəticəsində həyatını itirdi. Onun dəfn mərasimi Əlcəzairdə böyük izdihamla keçirilib, təxminən 200,000 nəfər qatılıb və hökumətə qarşı etiraz göstərilib.

## Məşhur romanları

*"La Colline oubliée" (1952) – "Unudulmuş Təpə"
*"Le petit stupide" (1952) – "Kiçik Axmaq"
*"L'opium et le bâton" (1965) – "Opium və Çubuq"
*"La Traversée" (1982) – "Keçid"

## İrsi

Mulud Mammeri adı ilə "Mouloud Mammeri Universiteti" təsis edilib. Həmçinin Tizi-Uzu şəhərindəki mədəniyyət zalı da, onun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İş-Çel

**İş-Çel** (mayya. *Ixchéel*) — mayya mifologiyasında doğuş və şəfa ilahəsi.

## Haqqında
Adının mənası "Göyqurşağı xanımı"dır. Saçları ilan olan yaşlı bir qadın görkəmində təsvir edilir. Bəzi mənbələrdə İtsamnanın həyat yoldaşı olduğu qeyd edilib.

XVI əsrdə Yukatanda İş-Çel kultu olduqca populyar idi. Kosumel adasında onun şərəfinə məbəd də tikilmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* İtsamna
Nuevo Mundo vulkanı

**Nuevo Mundo vulkanı** (həmçinin "*Jatun Mundo Quri Warani*" kimi tanınır) — Boliviyanın Potosi və Uyuni şəhərləri arasında, And dağlarında yerləşən stratovulkanı. Lava günbəzi və lava axını kompleksidir. Zirvəsi 5,438 metr (17,841 fut) yüksəkliyə qədər uzanır. 

## Ad

"Jatun Mundo Quri Warani" termini Keçua və ya Aymara dillərindən gələn sözlərdən ibarətdir: "*jatun*" (böyük), "*quri*" (qızıl), "*warani*" (bürc).
 1995-ci ildə Boliviya hökuməti bu dağı "Jatun Mundo Quri Warani" adı ilə təyin etdi və "Nuevo Mundo" adını istifadə etmədi.

## Tarix

Bu ərazidə ilk dağçılıq fəaliyyəti 1903-cü ildən əvvəl fransız dağçı Jorj Korti tərəfindən həyata keçirilmişdir. Korti, "Nuevo Mundo" adlandırdığı dağ haqqında qeydlər yazmışdı ki, bu da 1987-ci ildə Cill Nit tərəfindən yazılmış "Mountaineering in the Andes" kitabında "Nuevo Mundo, 6020 m, yeri qeyri-müəyyən" kimi qeyd edilmişdir.
Alman geoloq Frederik Alfeld, 1924-cü ildə Boliviyaya köçdü və İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Potosi departamentindəki dağları araşdırmağa başladı. 1962-ci ildə tarixçi və dağçı Evelio Eçevarriyaya yazdığı məktubda Alfeld, "Nuevo Mundo"nun hündürlüyünə görə Lipez zirvələrindən birinin Kortinin sirli dağı ola biləcəyini bildirdi. Lakin 1969-cu ildə Alfeld öz kitabında "Nuevo Mundo"nun (5,438 m) Potosi şəhərinin cənub-qərbində və Potoko kəndinin şimalında yerləşdiyini təsvir etdi.

## Geologiya

Nuevo Mundo vulkan sahəsi, Los Frailes yaylasının kənarında yerləşən kompleks bir püskürmə mərkəzidir. Burada stratovulkan və əsasən kül və pumisdən ibarət sinder konusları var. Əsas səviyyədə şimal-cənub fayı boyunca püskürən iki lava axını (yapışqan dasit) mövcuddur. Eyni zamanda şərqə doğru blok və kül axınları da baş vermişdir. Daha sonra Plinian tipli partlayıcı püskürmə, şərqə doğru 200 km-dən çox məsafəyə kül yağmasına səbəb oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kiniç Axav

**Kiniç Axav** (mayya. *Kʼinich Ajau*) — mayya mifologiyasında Günəş tanrısı.

## Haqqında
Adının mənası "Günəşüzlü hökümdar"dır. Çəp gözlü, Romasayağı burnu, T şəkilli kəsici dişlərlə təsvir edilir. Günəş (*Kʼin*) işarəsi başına və ya gövdəsinə yapışmış vəziyyətdədir. Onu hökmdar və zadəganlarla əlaqələndirirlər.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Uitsilopçtli
Amerika qurbağası

**Amerika qurbağası** ()  — Quyruqsuzlar heyvan dəstəsinin Quru qurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Amerika qurbağası Kanada və ABŞ-nin şərq hissəsində geniş yayılmış quru qurbağa növüdür. Bu növ üç yarımnövə bölünür: 
* şərqi Amerika quru qurbağası (A. a. americanus), 
* cırtdan Amerika quru qurbağası (A. a. charlesmithi) 
* nadir Hudson Körfəzi quru qurbağası (A. a. copei). Son taksonomik tədqiqatlar bu növü Bufo cinsi əvəzinə Anaxyrus cinsinə aid edir.

A.americanusun yumurtaları iki rənglidir. Adətən qara və ya qəhvəyi ilə ağ və ya krem rənginin təxminən bərabər qarışığıdır. Yumurtalar 60 metr uzunluğa qədər ola bilən iki uzun ip şəklində qoyulur. Tək yumurtanın diametri 0,1 sm ilə 0,2 sm arasında dəyişir.

Amerika quru qurbağası 2,000-20,000 arasında yumurta qoyur və bu yumurtalar 3-12 gün ərzində açılır. Açılan çömçəquyruqlar çox kiçik olsalar da, yumru qara bədənlərinə nisbətən incə quyruqları ilə tanınırlar. Onlar 50-65 gün ərzində yetkin fərdlərə çevrilirlər. Metamorfoz başa çatdıqda, "kiçik quru qurbağalar" qısa bir müddət suda qala bilər, sonra əsasən quruya keçirlər. Tez-tez çömçəquyruq qrupları eyni vaxtda kiçik quru qurbağası mərhələsinə çatır və yüksək ərazilərə kütləvi miqrasiyaya başlayır.

DNA ardıcıllığı müqayisələrinə əsasən, Anaxyrus americanus və digər Şimali Amerika Anaxyrus növlərinin Panama bərzəxinin yaranmasından əvvəl Cənubi Amerikadan gələn quru qurbağalarının nəsli olduğu düşünülür. Ehtimal olunur ki, bu növlər qayıqlarla səyahət edərək yayılmışdır.

## Qalereya

File:Newly metamorphosed American Toad.png|
File:Smallamericantoad.JPG|
File:Toadfells.jpg|
File:Bufo americanus Toad.JPG|
File:Red Bufo americanus.JPG|
File:Eastern american toad.jpg|
File:Bufo americanus Side.JPG|
File:Eastern American toad (Sudden Tract).jpg|
File:American toad shedding skin.JPG|
File:American Toad singing.jpg|
File:American Toad 8638.jpg|
File:American toad named "Betty".png|
File:Toad Under Board.jpg|


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Conant, Roger (1975). A Field Guide to Reptiles and Amphibians of Eastern and Central North America. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-19979-4.
* Geoffrey Hammerson (2004). «Anaxyrus americanus». Lista Roja de especies amenazadas de la UICN 2011.2. Consultada: 28 de enero de 2012.

## Xarici keçidlər

* B. americanus at the :en:United States Geological Survey site
* USDA – ''Bufo americanus'' – *United States Department of Agriculture [[:en:Integrated Taxonomic Information System]]*.
* Animal Diversity Web: ''Bufo americanus''
* Photograph and audio recording of male American toad
Rəşid Mimuni

**Rəşid Mimuni** (, ; ) — əlcəzairli yazıçı, müəllim və insan hüquqları fəalı.

## Bioqrafiyası
Rəşid Mimuni Əlcəzairin paytaxtı Əlcəzairdən 30 km məsafədə, Buduau şəhərində kasıb kəndli ailəsində anadan olub. Mimuni, Əlcəzair Universitetində elm sahəsində təhsil alıb, sonra isə Əlcəzairdəki "École supérieure du commerce"da (biznes məktəbi) müəllimlik edib. O, "Kateb Yacine" fondunun prezidenti olub və həmçinin "Amnesty International" təşkilatının vitse-prezidenti vəzifəsini tutub. Mimuni, 1993-cü ildə Əlcəzairdəki vətəndaş müharibəsindən və intellektualların qətlindən qaçaraq Fransaya mühacirət edib. O, 1995-ci ildə Parisdə hepatitdən vəfat edib.

## Əsərləri
* "Le printemps n'en sera que plus beau" (1978) – "İlkbahar daha gözəl olacaq"
* "Le Fleuve détourné" (1982) – "Çay çevirildi"
* "Une peine à vivre" (1983) – "Yaşamaq əzabı"
* "Tombéza" (1984) – "Tombeza"
* "L'Honneur de la tribu" (1989) – "Ailənin Şərəfi"
* "La ceinture de l'ogresse" (1990) – "Canavarın kəməri"
* "Une paix à vivre" (1991) – "Yaşamaq üçün sülh"
* "De la barbarie en général et de l'intégrisme en particulier" (1992) – "Ümumiyyətlə barbarlıq və xüsusi olaraq inteqrizm"
* "La Malédiction" (1993) – "Lənət"
* "Chroniques de Tanger" (1995) – "Tangerin Xronikaları"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qalera de Zamba palçıq vulkanı

**Qalera de Zamba palçıq vulkanı** () **—** Kolumbiyada palçıq vulkanı

## Haqqında
Kolumbiyanın palçıq vulkanları Karib dənizinin cənub-qərb sahil və akvatorial hissələrində yerləşirlər. Burada olan 50-dən çox palçıq vulkanl konik və ya yastı yüksəkliklər əmələ gətirirlər. Kolumbiyanın şimal hissəsində, Karib dənizi boyu, Karib plitəsinin Cənubi Amerika plitəsi altına gömülməsi nəticəsində akkresiya kompleksi müəyyən edilib. Kompleks cənubda Uraba çökəkliyindən şimalda Venesuelanın akkresiya prizmasına qədər uzanaraq daxili və xarici hissələrə parçalanır. Palçıq vulkanizmi və gil diapirizmin inkişafı ilə səciyyələnən akkresiya kompleksinin daxili xaotik hissəsində, Karib dənizi hüdudlarında yerləşən Sinu-San Xasinto qırışıqlıq qurşağı və Sinu akkresiya hissəsi ayrılır.
Uraba körfəzi yanında, Kartaxenadan 200 km cənub-qərdə doğru, dəniz sahilində hündürlüyü 10 m və kraterinin diametri 15 m olan Rio Volkan və ya Rio Arboletes vulkanı yerləşir.
Siyeneqanın qərb sahilində, liman şəhəri Kartaxenadan 50 km şimal-qərbə doğru, hündürlüyü 12 m, oturacağının diametri 25 m-ə qədər və krateri 1 m, itibucaqlı konus şəklində olan El Totumo vulkanı yerləşir.
Kartaxenadan cənubda, palmalarla əhatə olunan düzənlikdə, Turbako vulkanının palçıq vulkanı sahəsində hündürlüyü 15 m-ə qədər olan kiçik kəsik konuslar effektli görünürlər. Onların sayı 20-dir. Ən iri konusun oturacağının diametri 80, krateri isə 0.2–2 m-dir.
Turbako palçıq vulkanından şimal-şərqdə, sahildə Qvayqepe, Boka de Manzaquapo, Salina de Zamba yazınlığında, oxşar əmələgəlmələr müşahidə edilir. Onların arasında, Maqdalena çayının mənsəbində yerləşən Qalera de Zamba vulkanı ən çox məşhurdur.
Rio Volkanın kraterindən 1.5 m yüksəkliyə palçıq tullayan böyük palçıq qovuqları çıxır. Neft iyli, qatı boz palçıq vulkanının yamacı üzrə dənizə döğru axır. Vulkanın yaxınlığında bir sıra neft cıxışları vardır. Su basmış Qalera de Zamba yarımadasında yerləşən palçıq vulkanlarının püskürmələri 1830, 1839 və 1848-ci illərdə müşahidə edilmişdir. 1848-ci ilin püskürməsi 7 oktyabrda, uzunmüddətli quraqlıqdan başlayan yağışlarla eyni zamanda baş verib. Püskürmədən əvvəl yeraltı gurultu baş vermiş, sonra havaya ətrafı gecə vaxtı 30 km məsafəyə qədər işıqlandıran alov sütunu yüksəlmişdi. Yanma 11 gün davam etmişdir. Püskürmədən sonra vulkanın yerləşdiyi sahə yavaş-yavaş çökməyə başlamış və iki ildən sonra su altına qərq olmuşdur. Növbəti püskürmə 1879-cu ildə baş vermişdir. 1925-ci ildə −8 avqust və 9 noyabrda iki püskürmə qeyd edilmişdir. Sualtı vulkanın 9 noyabr 1958-ci ildəki püskürməsi alov və tüstü ilə müşayiət edilmişdir.
Kanoas burnunun qarşısında 12 dekabr 1979-cu ildə palçıq vulkanı adasının yaranması, zaman etibarilə, Kolumbiyanın Sakit Okean sahilində baş vermiş Tumako zəlzələsi ilə üst üstə düşür.

## Həmçinin bax
* Şrab palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* EL VOLCÁN DE LODO DEL PUERTO DEL TOTUMO DPTO. DEL ATLÁNTICO
Pseudacris crucifer

**Pseudacris crucifer** — Quyruqsuzlar heyvan dəstəsinin Ağacqurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Pseudacris crucifer ABŞ-nin şərq hissəsində və Kanadada geniş yayılmış kiçik qurbağadır. Pseudacris crucifer qəhvəyi və ya boz rəngli bir qurbağadır və belində tünd bir xaç naxışı var (latınca "crucifer" adı buradan gəlir, "xəç daşıyan" deməkdir), baxmayaraq ki, bəzən bu işarə aydın olmaya bilər. Gözlər arasında və arxa ayaqlarında da tünd zolaqlar tapıla bilər. Bədən uzunluğu 25 mm ilə 38 mm arasında dəyişir və çəkisi 3 ilə 5 qram arasındadır. 

Bu növün ağaclara dırmaşmaq üçün böyük ayaq pərdələri var, baxmayaraq ki, əsasən meşə zəmininin səpələnmiş qalıqları arasında daha rahatdır. Ayaq pərdələrinə görə yaz pisiqusu bir zamanlar xor qurbağalarından daha çox ağac qurbağaları ilə əlaqəli hesab edilirdi və Hyla cinsinə aid edilirdi, lakin indi Pseudacris cinsinə daxildir. 

Bataqlıq ərazilərə üstünlük verir və əsasən tənha həyat tərzi keçirir. Gün ərzində aktivdir. Ağaclara dırmaşa və öz bədən uzunluğundan 17 dəfə çox tullanmağı bacarır. Müxtəlif onurğasızlarla, o cümlədən uçanlarla qidalanır və onları havaya sıçrayaraq tutur.

Onun səsi gurdur, fiti xatırladır. Bu ağac qurbağasının adını buradan alır. Dişi suya yumurta qoyur, onları su bitkilərinə bağlayır; tadpoles su hövzələrində inkişaf edir.
## Qalereya

File:Spring peeper-Florida.jpg|
File:Spring peeper.jpg|
File:Pseudacris crucifer.jpg|
File:Pseudacris crucifer01.jpg|
Spring Peeper mating.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Conant, Roger & Collins, Joseph T.: Reptiles and Amphibians — Eastern/Central North America, Peterson Field Guides. ISBN 978-0-395-90452-7.

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Spring peeper, audio recording
* Spring Peeper on Reptiles and Amphibians of Iowa
Acris gryllus

**Acris gryllus** — Quyruqsuzlar heyvan dəstəsinin Ağacqurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Acris gryllus ABŞ-nin Cənub-Şərqinə endemik olan kiçik bir ağac qurbağası növüdür. Görünüş və davranış baxımından Acris crepitans ilə çox oxşardır və əvvəllər eyni növ hesab edilirdi. Elmi adı olan Acris yunanca "çəyirtkə" sözündən gəlir, gryllus isə latınca "cırcırama" deməkdir.

16–32 mm uzunluğu ilə Acris gryllus A. crepitansdan daha kiçikdir. Arxa ayaq bədən uzunluğunun yarısından çoxdur. A. gryllus, A. crepitansdan daha uzaq məsafələrə tullana bilir. Acris gryllusun arxa ayaqlarında pərdə azdır. Məlumatlar göstərir ki, cənub cırcırama qurbağasının bel zolağının rəngi zamanla dəyişə bilər və hətta bir fərdin ömrü ərzində dəyişikliklərə məruz qala bilər.

İki yarımnövü məlumdur:
* *Acris gryllus dorsalis* (Harlan, 1827) 
* *Acris gryllus gryllus* (LeConte, 1825) 

Acris gryllus sahil düzənliyi bataqlıqları, çay vadiləri, gölməçələr və xəndəklər üçün xarakterikdir. Günəşli əraziləri üstün tutur və adətən meşəliklərdə tapılmır. 

Acris gryllus həşəratlar, hörümçəklər və digər buğumayaqlılarla qidalanır. İsti havalarda il boyu fəaldır.

Çoxalma yazın sonu və yay aylarında baş verir. Erkəklərin reklam çağırışı yüksək səsli və tez təkrarlanan "gick, gick, gick" səsidir. Hər dəfə 150-ə qədər yumurta qoyulur və bir mövsümdə birdən çox yumurta qrupu yaradıla bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Conant, Roger, *et al.* (1998). *A Field Guide to Reptiles and Amphibians of Eastern and Central North America*. Boston: Houghton Mifflin. .
* Dickerson, Mary C. (1906). *The Frog Book*. New York: Doubleday, Page, and Company.
* Georgia Museum of Natural History. Georgia Wildlife—accessed 15 May 2006
* Martof, Bernard S., *et al.* (1980). *Amphibians and Reptiles of the Carolinas and Virginia*. Chapel Hill: University of North Carolina Press. .
* Myers, P., *et al.* The Animal Diversity Web—accessed 15 May 2006
* United States Department of Agriculture, Integrated Taxonomic Information System (ITIS)—accessed 15 May 2006
## Xarici keçidlər

* United States Geological Survey (USGS), Southeast Ecological Science Center—accessed 15 May 2006
İstanbul lalə festivalı

**İstanbul lalə festivalı** — lalə mövsümü mövzusu ətrafında, İstanbulun park və bağlarında keçirilir.
Yaz aylarında minlərlə lalə əkilir, İstanbulun bir çox ərazisini lalələr bürüyür.
2018-ci ildə park və bağlarda təxminən 13 milyon lalə əkilib.
2018-ci ildə ümumilikdə 30 milyon lalə əkilib.2018-ci ildə parklarda maksimum 125, minimum 45 növ lalə əkilib.
2015-ci ildə Sultanahmet meydanında 545.000 lalədən hazırlanmış dünyada ilk xalça sərgiləndi.

Aprel ayı istanbullular və şəhərin qonaqları üçün Lalə Festivalı ilə yadda qalır. Hər ilin apreli İstanbulun Emirgan qoruğu, Gülhanə parkı, Sultan Əhməd meydanı kimi müxtəlif bölgələri lalələrlə bəzədilir.
2024-cü ildə keçirilən festival çərçivəsində şəhərin müxtəlif yerlərində 158 növ lalə, 7 növ sünbül, 8 növ nərgiz olmaqla, ümumilikdə 7 milyon 962 min 701 gül əkilib.
Festivalın adı Osmanlı imperiyasının bir dövrünü tərənnüm edir. Osmanlı padşahlarından III Ahmetin hakimiyyətinə təsadüf edən (1718-1730-cu illər) “Lalə dövrü” əyləncə illəri kimi tanınır və adını çox sonralar İstanbulda yetişdirilən, zamanla bütün dünyada məşhurlaşan lalə çiçəklərindən alıb. Bəzi mənbələrdə o dövrdə İstanbulda 200-dək lalə növünün yetişdirildiyi barədə məlumatlar var.
Hər il konsertlər, foto və rəsm sərgiləri, idman yarışları kimi müxtəlif tədbirlərlə yadda qalan festival çərçivəsində 2015-ci ildə İstanbulun Sultanahmet meydanında 545 min lalədən istifadə edilərək dünyada ilk dəfə çiçəkdən hazırlanan xalça sərgilənib. 
## İstinadlar
Vilama (kaldera)

**Vilama** — Boliviya və Argentina arasında yerləşən Miosen dövrünə aid kaldera. İki ölkə arasındakı sərhəddə yerləşən bu kaldera, And dağlarının dörd vulkanik qurşağından biri olan Mərkəzi Vulkanik Zonaya daxildir. Vilama uzaq bir ərazidə yerləşir və təxminən 8 milyon il əvvəl fəaliyyət göstərmiş böyük kalderalar və onlarla əlaqəli ignimbritlərdən ibarət Altiplano-Puna vulkanik kompleksinin bir hissəsidir. Bu kompleks bəzən supervulkanlar şəklində fəaliyyət göstərmişdir.

## Coğrafiya və geomorfologiya

Vilama kalderası, Argentina və Boliviya arasındakı sərhəddə, Mərkəzi And dağlarında yerləşən Puna-Altiplano yaylasında yerləşir. Vulkan, Boliviya və Argentina arasındakı sərhəddə, Argentina, Boliviya və Çili arasında tripoint olan Serro Zapaleri dağının şimal-şərqindədir. Bu ərazi sərt iqlimi səbəbilə əsasən yaşayış olmayan bir bölgədir, lakin bir neçə arxeoloji sahə aşkar edilmişdir. Bundan əlavə, Vilamadan çıxan obsidianlar şimal-qərbi Argentina boyunca tapılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qada Amer

**Qada Amer** (;) — Misir rəssam və heykəltəraşı. O, xüsusilə gender, seksuallıq, mədəniyyət və kimlik mövzularını qabardan əsərləri ilə tanınır. Amerin sənəti ərəb dünyasından Qərbə doğru keçid edərək, həm sosial, həm də bədii cəhətdən çox dərin və təbəqələşmiş mənaları ehtiva edir.

## Həyatı
Qada Amer 1963-cü ildə Misirin paytaxtı Qahirə şəhərində anadan olub. Gənclik illərində Misirdə təhsil almış və sonra sənət təhsilini Parisdə davam etdirmişdir. Parisdəki təhsil müddəti, onun sənətinə Avropa və Qərb sənət tarixinin təsirini gətirmiş, eyni zamanda onu daha geniş bir sənət perspektivinə sahib etmək üçün imkanlar yaratmışdır. O, Fransanın məşhur "École des Beaux-Arts" məktəbində təhsil almışdır və burada sənətini inkişaf etdirərkən, Avropa və ərəb mədəniyyətlərinin kəsişməsində bir sənət dili tapmışdır.

Onun əsərləri çox zaman seksual, cinsiyyət, mədəniyyət və gender kimi mövzuları əhatə edir. O, genderin cəmiyyətdə necə təyin olunduğunu, qadınların seksual təbii və mədəni rollarının necə qurulduğunu və bu mövzuların sənətdə necə təqdim olunduğunu araşdırır. Amerin əsərləri, qadınların təsvirini dəyişdirərək, onları bəzən ənənəvi, bəzən isə tamamilə əksinə təqdim edir. O, xüsusilə qadınları yalnız gözəllik və incəliklə əlaqələndirilən bir obrazdan daha dərin və mürəkkəb şəxsiyyətlərə çevirməyə çalışır.

Qada Amer Nyu-York, Paris, Los-Anceles və Dubay kimi müxtəlif şəhərlərdə sərgilər açmış və əsərləri çoxsaylı beynəlxalq sərgilərdə nümayiş olunmuşdur. Onun əsərləri həm şəxsi sərgilərdə, həm də müasir sənət sərgilərində, məsələn, "Venesiya Biennalı" və "Documenta" kimi beynəlxalq tədbirlərdə təqdim edilmişdir. Amerin işləri, həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə böyük diqqət qazanmış və müasir sənət dünyasında yüksək qiymətləndirilmişdir.

## Fərdi sərgiləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Artist's Website
* Brooklyn Museum Exhibition, Ghada Amer: Love Has No End
* Ghada Amer at Goodman Gallery
* Marie :en:Christine Eyene "Ghada Amer, du porno populaire à l'érotologie arabe" *Africultures*
Melogale everetti

**Melogale everetti** (*Kalimantan porsuğu*) — Həmçinin "Everett xorek porsuğu" və ya "Kinabalu xorek porsuğu" kimi tanınan, Kalimantan adasına endemik olan kiçik, hər şeyi yeyən porsuq növü. Mustelidae fəsiləsinin bir üzvüdür və "Melogale" cinsinə aid altı növdən biridir.

## Təsvir

"Melogale everetti" porsuğu, rəngi boz qəhvəyidən tünd qaraya qədər dəyişən, alt hissəsi daha açıq rəngli bir kürk ilə örtülmüşdür. Bu xorək porsuğu növünün ən tanınan və müəyyən edici xüsusiyyəti, üzündəki "xorək kimi maska" rənglənmə nümunəsidir ki, bu da ya ağ ya da sarı rəngdədir. Bu növ, başının üstündən çiyinlərinin altına qədər uzanan, rəngi ağdan qırmızıya qədər dəyişən dorsal zolaq ilə digər xorek porsuqlarından da fərqlənir.
"Melogale everetti" porsuğu, qısa ayaqları və geniş pəncələri olduğu üçün xorek porsuqlarına xasdır. Pəncələri güclü qazma caynaqları, eləcə də ayaqların yastıqları boyunca uzanan qırışlar və dırmaşma uyğunlaşmaları olduğuna inanılan barmaqlar arasında qismən pərdə ilə təchiz edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Macaca fascicularis

**Macaca fascicularis** — Əntərmeymunlar fəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Macaca fascicularisa 1821-ci ildə elmi adını verən Ser Tomas Raffles bu sözün istifadəsi ilə nəyi nəzərdə tutduğunu göstərməmişdir. İndoneziya və Malayziyada bu növ ümumilikdə kera adlanır. 

Macaca fascicularis təxminən 7 milyon il əvvəl Afrikanın şimal-şərqində meydana gəlib və 5.5 milyon il əvvəl Asiya qitəsinin böyük hissəsinə yayılıb və dörd qrupa (sylvanus, sinica, silenus və fascicularis) bölünüb. 

Macaca fascicularisda kişilərin çəkisi 4.7 ilə 8.3 kq, dişilərin isə 2.5–5.7 kq arasındadır. Yetkin kişilərin boyu 412-648 mm, dişilərin isə 385-505 mm arasındadır. Quyruqları baş və bədənlərinin uzunluğu qədərdir. Bel tükləri ümumiyyətlə boz və ya qəhvəyi rəngdədir, ağ qarın hissəsi və baş və üz ətrafında qara və ağ vurğular var. Üz dərisi qəhvəyi və ya çəhrayı rəngdədir, göz qapaqları istisna olmaqla, onlar ağdır. Yetkinlər ümumiyyətlə üzlərində və ətrafında saqqal olur, burun və göz ətrafı istisna olmaqla. Yaşlı dişilər ən dolğun saqqala malikdirlər, kişilərin saqqalı isə daha çox bığ kimidir. Adalarda olan yarımnövlərin tükləri qara rəngdədir, böyük adalar və qitə yarımnövləri isə daha açıq rəngdədir.

Macaca fascicularisun təbii yayılma sahəsi Cənub-Şərqi Asiyanın böyük hissəsi, Malayziya yarımadası və Sinqapur, Sumatra, Yava və Borneo adalarını, dəniz adalarını, Filippin adalarını və Benqal körfəzindəki Nikobar adalarını əhatə edir. Bu primat Uolles xəttini pozan quru məməlilərinin nadir nümunəsidir, kiçik Sunda adalarında tapılır. O, müxtəlif yaşayış mühitlərində yaşayır, o cümlədən ilkin düzənlik yağış meşələri, narahat edilmiş və ikincil yağış meşələri, kolluqlar, çay və sahil meşələri, nipa palması və manqrov meşələrinda rast gəlinir. O, həmçinin insan yaşayış məntəqələrinə asanlıqla uyğunlaşır və bəzi Hindu məbədlərində və bəzi kiçik adalarda müqəddəs hesab olunur, lakin fermalar və kəndlər ətrafında zərərverici kimi qəbul edilir. Adətən narahat edilmiş yaşayış mühitlərini və meşə kənarlarını üstün tutur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bonadio, C. 2000. "Macaca fascicularis" (On-line), Animal Diversity Web. Accessed March 10, 2006.
* Primate Info Net ''Macaca fascicularis'' Factsheet
* ISSG Database: Ecology of ''Macaca fascicularis''
* "Conditions at Nafovanny", video produced by the :en:British Union for the Abolition of Vivisection following an undercover investigation at a captive-breeding facility for long-tailed macaques in :en:Vietnam.
Leontopithecus chrysomelas

**Leontopithecus chrysomelas** — Oynağanlar fəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Leontopithecus chrysomelas Braziliyaya endemik meymundur. O, 3–10 metr hündürlükdə yaşayır. Üstünlük verdiyi yaşayış mühiti yetkin meşələrdir, lakin yaşayış mühitinin məhv edilməsi səbəbilə bu həmişə belə olmur. Müxtəlif mənbələr qrupdakı fərdlərin sayı və mümkün sosial sistem haqqında fərqli məlumatlar verir. Leontopithecus chrysomelas 2-dən 11-ə qədər fərddən ibarət qruplarda yaşayır, orta qrup ölçüsü isə 4-7 fərd arasındadır. Müxtəlif mənbələrə görə, qrup iki yetkin erkək, bir yetkin dişi və yetişməmiş fərdlərdən, bir erkək və bir dişi və yetişməmiş fərdlərdən və ya bir cüt və əvvəlki nəsillərdən olan müxtəlif sayda digər qrup üzvlərindən ibarət ola bilər. Onun çoxalma sistemi haqqında çox məlumat yoxdur, lakin müxtəlif mənbələrə və mümkün sosial qruplar haqqında məlumatlara əsasən, bəzi qruplar monogam çoxalma sistemi, bəziləri isə poliandrik çoxalma sistemi tətbiq edə bilər. Həm erkəklər, həm də dişilər gənclərin qayğısına qalmaq üçün enerji sərf edir, qrupun bütün üzvləri də gənclərin qayğısında iştirak edir.

Onun çox geniş qidası var, bitkilər, meyvələr, çiçəklər, nektar, həşəratlar və kiçik onurğasızlar (həşərat sürfələri, hörümçəklər, ilbizlər, qurbağalar, kərtənkələlər, quş yumurtaları və kiçik ilanlar) ilə qidalanır. Adətən, meyvələr oyandıqdan dərhal sonra yeyilir, çünki meyvə şəkərləri sonradan ov üçün tez enerji təmin edir. Yarıqlarda, ağac deşiklərində, xurma yarpaqları arasında və yarpaq tullantılarında da qidalanır. Nadir hallarda qatran yeyir, lakin bu davranış bu tamarin növündə nadirdir. Yaşayış mühiti tropik meşədə kifayət qədər sabit olduğu üçün üstünlük verdiyi qida il boyu mövcuddur və onlar aşağı qida dəyəri olan məhsullara müraciət etmək məcburiyyətində qalmırlar.

Araşdırmalar göstərib ki, vəhşi təbiətdə Leontopithecus chrysomelas vaxtının təxminən 50%-ni yaşayış sahəsinin yalnız 11%-də keçirir. Onun hərəkət modelləri əsasən resursların əldə edilməsi ilə müəyyən edilir və ərazi müdafiəsi ilə daha az əlaqədardır. Qruplar qonşu qruplarla çox az qarşılaşır. Lakin bu baş verdikdə, qarşılaşmalar həmişə aqressiv olur. Leontopithecus chrysomelas vaxtının çoxunu qidalanma və yaşayış sahəsi daxilində növbəti qidalanma sahəsinə səyahət edərək keçirir. Nəzərə alın ki, bu araşdırma L. chrysomelas üçün mövcud olan ən böyük bütöv meşədə aparılıb, ona görə də onun davranışı yaşayış mühiti və mövcud resurslardan asılı olaraq dəyişə bilər. Lemos Maiada yerləşən qızılbaş şir tamarini sahəsində qrupların orta yaşayış sahəsinin cəmi 63 hektar olduğu müşahidə edildi, lakin onlar demək olar ki, tamamilə qonşu meşələrdən ayrılmış meşə sahəsində yaşayırdılar.

Yaşayış yeri
Yalnız Bahia ştatının düzənlik və dağətəyi tropik meşə fraqmentlərində tapılır və buna görə də təhlükə altında olan növlərdən biri hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ARKive - images and movies of the Golden-headed Lion Tamarin ''(Leontopithecus chrysomelas)''
* Golden-headed Lion Tamarin's range (Natureserve.org)
Macaca tonkeana

**Macaca tonkeana** — Əntərmeymunlar fəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Macaca tonkeana İndoneziyanın mərkəzi Sulavesi və yaxınlıqdakı Toqian adalarına endemikdir. Yaşayış mühitinin itirilməsi səbəbilə təhlükə altındadır. Mərkəzi Sulavesidə geniş yayılmış mədənçilik fəaliyyəti yaşayış mühitinin itirilməsi problemlərini daha da artırır.

Macaca tonkeanalar insanabənzər görünüşə malikdir, erkəklər dişilərdən bir qədər böyükdür. Bir neçə matriarx (ana lider) nisbətən yumşaq, lakin sabit bir iyerarxiya quruluşunu tətbiq edir. Bu Macaca tonkeanalar qrup daxilində harmoniya qorumaq üçün əhəmiyyətli səy göstərir və münaqişələrin həlli üçün geniş təcrübəyə malikdirlər. Lakin bu sülhsevərlik digər qruplara şamil edilmir. İki Macaca tonkeanalar qrupu qarşılaşdıqda, şiddətli münaqişələr yarana bilər.

Macaca tonkeanaların qidası əsasən meyvədən ibarətdir, bu onları meyvəyə üstünlük verən canlı edir. Xüsusilə Moraceae ailəsinə aid yetişmiş meyvələrlə qidalanırlar.

Orta hesabla, dişilər 4-5 yaşlarında menstruasiya dövrünə başlayır və menstruasiya dövrünün uzunluğu orta hesabla 37-41 gün arasındadır. Həmçinin, onların hamiləlik müddəti təxminən 173 gündür. Yumurtlama zamanı dişilərdə genital şişkinlik müşahidə olunur. 

Bir araşdırmada, dominant erkəklərin uşaqlı və məhsuldar dişiləri üstün tutduğu və digər potensial cütləşmələri "cütləşmə qoruması" adlanan üsulla blokladığı müşahidə edilmişdir. Bu erkək dişinin yanında günlərlə qalır. Uşağı olmayan dişilər isə aşağı dərəcəli erkəklərə qalır. Cütləşmə qoruyan erkək Macaca tonkeanaları dişilərə qarşı yumşaq aqressivlik göstərirlər. Bu, dişilərin istədikləri cütləşmə partnyorunu seçməsinin qarşısını almaq üçün edilir. Yetkin dişilər gənc dişilərdən daha çox erkək cəlb edir, çünki yetkin dişilər daha məhsuldardır. 

Bu sosial sistemdə anaların digər dişilərə övladlarını böyütməyə icazə verdiyi müşahidə edilmişdir. Həmçinin, anaların övladlarının qrupdakı digər fərdlərlə əlaqə qurmasını məhdudlaşdırmadığı müşahidə edilmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Photos at ARKive.
Sapajus flavius

**Sapajus flavius** — İlməquyruqlar fəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Təhlükə altında olan bu növ 2006-cı ildə yenidən kəşf edilmişdir. Bu meymunlar 150-dən çox fərddən ibarət qruplarda yaşaya bilir və digər kapuçin növləri kimi mürəkkəb və yüksək səviyyəli sosial davranış nümayiş etdirir. 

Sapajus flavius həm Atlantik meşəsi, həm də Kaatinqa biomlarında yaşayır, baxmayaraq ki, Kaatinqada yaşamaq insanların əvvəlki yaşayış yerlərinə müdaxiləsi nəticəsində yeni bir seçim ola bilər. Digər primat növləri kimi, Sapajus flavius da qanunsuz ov və ev heyvanı ticarəti üçün tutulma təhlükəsi ilə üzləşir.

Sapajus flavius ilk dəfə 1648-ci ildə Georg Markqraf tərəfindən "kaytaya" kimi təsvir edilmişdir. 1774-cü ildə Yohan Kristian Daniel fon Şreber onu müstəqil bir növ kimi "Simia flavia" adlandırdı, lakin uzun müddət heç bir nümunəsi olmadı. 2006-cı ildə tədqiqatçılar onun neotip təyinatını etdilər. De Oliveyra və Lanqquut öz neotip təyinatı məqaləsində Markqrafın, Şreberin və öz Sapajus flaviusunun uyğunluğunu təsdiqlədi, növün müəllifliyini Şreberə aid etdi və elmi adını C. flavius Schreber, 1774 kimi təyin etdi. 

Sapajus flaviusun bədən xəzi demək olar ki, bircinsli qızılı-sarı rəngdədir, lakin başının ön yarısında ağ rəngli bir "qapaq" var. Üzü çəhrayı rəngdədir, açıq-qəhvəyi gözlərə və boynunun alt tərəfində tünd rəngli, tüksüz bir dəri qatına malikdir. Ayaq və əllərdəki tüklər bədənin qalan hissəsinə nisbətən daha açıq rəngdədir, əllərin və ayaqların dabanları tüksüz və qara rəngdədir. Başdakı tüklər arxaya doğru uzanır və kəklikli deyil. Sapajus flavius meymunların kiçik ölçülü növlərindən biridir, baş və bədən uzunluğu maksimum 40 sm-ə çatır. Digər növlər kimi, quyruğun uzunluğu baş və bədən uzunluğuna demək olar ki, bərabərdir. Yetkin bir fərdin çəkisi 2-3 kq arasında dəyişir. 

Sapajus flaviuslar həm erkək, həm də dişilərdən ibarət 150-dən çox fərddən ibarət böyük və mürəkkəb sosial qruplarda yaşayır. Erkəklər adətən qrup hərəkətlərinə rəhbərlik edir və bəzən qidalanarkən alt qruplara bölünürlər. Bu, qrup daxilində rəqabəti azaltmaq üçün edilir, çünki onların əsas qidası olan meyvələr tez-tez topa halında tapılır və çoxlu fərd eyni anda qidalanarsa münaqişə yarana bilər. Həm erkəklər, həm də dişilər valideyn qayğısı nümayiş etdirsə də, dişilər körpələrin əsas qayğıkeşləridir və körpə daşımağın əksəriyyətini onlar edirlər. Sapajus flaviusların cütləşmə mövsümü yoxdur, buna görə də analar ilin bütün vaxtlarında müxtəlif yaşlı körpələr daşıya bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Macaca silenus

**Macaca silenus** — Əntərmeymunlar fəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Macaca silenus Hindistanın Qərbi Qat dağlarına endemik meymundur. Macaca silenus qara xəzlə örtülüdür və hər iki cinsdə üzü əhatə edən gözəl boz və ya gümüşü yeləyə malikdir. Yetkinlərdə üz tüksüz və qara rəngdədir, lakin bir yaşından kiçik körpələrdə çəhrayı rəngdədir. Körpələr yeləksiz doğulur və yelək təxminən iki aydan sonra böyüməyə başlayır. Onlar yeləyinə görə deyil, quyruğuna görə adlandırılıb. Quyruqları uzun, incə və tüksüzdür, ucunda şirə bənzər qara bir kəkilli var. Quyruğun uzunluğu təxminən 25 sm təşkil edir. Gözləri qəhvəyi rəngdədir və qara göz qapaqları ilə xüsusi vurğulanır.

Macaca silenus yağış meşələrində yaşayır və tez-tez tropik rütubətli həmişəyaşıl meşələrin və ya musson meşələrinin yuxarı örtüyündə tapılır. Gündüz fəaliyyət göstərən bir növdür, yəni yalnız gün işığı saatlarında fəaldır. Fəal olduqları zaman günün yarısını qidalanmaqla, digər yarısını isə istirahət etmək və ya yeni qidalanma sahələri axtarmaqla keçirirlər. Bu növ digər Macaca silenuslardan daha çox insanlardan uzaq durmağa çalışır, lakin yaşayış mühitinin itirilməsi insanlarla daha çox qarşılaşma və münaqişəyə səbəb olub.

## Qorunması və populyasiyası
2003-cü ildə Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) üçün aparılan qiymətləndirmə Tamil Nadu, Kerala və Karnataka ştatlarında bir neçə ərazidə 3,000–3,500 Macaca silenusun qaldığını göstərir. Macaca silenus ən nadir və təhlükə altında olan məməlilər arasında yer alır. Onların yayılma sahəsi kənd təsərrüfatı, çay, qəhvə, tik ağacı və xina plantasiyalarının yayılması, su anbarlarının tikintisi və bu fəaliyyətləri dəstəkləyən insan məskənləri səbəbindən getdikcə daha təcrid olunmuş və parçalanmışdır.

## Qalereya

Lion-tailed Macaque.jpg
Macaca silenus1.jpg
Lion-tailed Macaque in Bristol Zoo.jpg
Lightmatter lion-tailed macaque.jpg

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*ARKive – Images and movies of the lion-tailed macaque ''(Macaca silenus)''
*Nature inFocus – Lion-tailed Macaques (LTM) - Things to know about one of the most unique primate species of the Indian subcontinent.
*The Knights of the Forest – Photo-essay of the lion-tailed macaque
* Documentary Film – A Call in the Rainforest
* Video of Lion-tailed Macaque – Save Earth Series – Lion-tailed Macaque
*Lion-tailed Macaques slap the Indian giant squirrel and steal their food – :en:BBC Earth YouTube channel
Prolemur simus

**Prolemur simus** — Lemurlar fəsiləsinə aid lemur növü.
## Ümumi məlumat
Prolemur simus enli burunlu bambuk lemuru, enli burunlu mülayim lemur və böyük bambuk kol kimi tanınır. Madaqaskar adası üçün endemikdir.

İlk dəfə 1870-ci ildə Con Edvard Qrey tərəfindən Hapalemur (Prolemur) simus kimi təsvir edilmişdir və 1880-ci illərdən etibarən sadəcə Prolemur simus kimi tanınmışdır. Prolemur simus ən böyük bambuk lemurudur və çəkisi 2.3 kq-dan çoxdur. Boz-qəhvəyi rəngli tükləri və ağ qulaq püskülləri var, baş-bədən uzunluğu təxminən 46 sm təşkil edir. Onların nisbətən uzun quyruqları və meşə yaşayış mühitində ağaclar arasında şaquli tullanmaq üçün uzun arxa ayaqları var.

Onun təsdiq edilmiş yeganə yırtıcıları fossa və meşə donuzlarıdır, lakin yırtıcı quşlar da onlar üçün təhlükədir. Fossa Prolemur simusları böyük miqdarda ovlayır. Nəticə etibarilə, lemurlar təhlükəsiz yuxu mühitini qorumaq məcburiyyətindədirlər, məsələn, ağac deşikləri və qurulmuş yuvalarda gecələyir.

Onun hazırkı yayılma sahəsi Madaqaskarın cənub-şərqi ilə məhdudlaşır, baxmayaraq ki, qazıntılar göstərir ki, əvvəllər onun yayılma sahəsi adanın daha böyük ərazilərini, o cümlədən şimalda Ankarana qədər əhatə edirdi. Hazırkı yayılma sahəsinin bəzi məşhur hissələri Ranomafana və Andringitra Milli Parklarıdır.

Prolemur simuslar 28 fərdə qədər olan qruplarda yaşayır. Fərdlər son dərəcə ictimai xarakter daşıyır. Bu növ bəlkə də, kişilərin dominant olduğu yeganə lemur növüdür, baxmayaraq ki, bu müəyyən deyil. Qəfəsdə Prolemur simuslar 17 yaşından yuxarı yaşayırlar.
## Qalereya

Greater bamboo lemur (Prolemur simus) male 2.jpg
Greater bamboo lemur (Prolemur simus) male eating 1.jpg
Greater bamboo lemur (Prolemur simus) male eating 2.jpg
Prolemur simus Cedric Girard-Buttoz.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://web.archive.org/web/20081009034212/http://info.bio.sunysb.edu/rano.biodiv/Mammals/Hapalemur-simus/index.html
* https://web.archive.org/web/20051126205302/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Hapalemur_sinus/more_info.html
* http://www.animalinfo.org/species/primate/hapasimu.htm