Iris haussknechtii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Türkiyədə yetişən ətirli, sarı çiçəklərdir. Mülayim bölgələrdə dekorativ bitki kimi becərilir.

## Təsviri
Tez-tez daha böyük yarpaqları olan *[[Şoranlıq süsəni|Iris halophila]]* ilə qarışdırılır. Çiçəklərin rəngindən başqa digər bir çox xüsusiyyətləri ilə *İris sintenisii ilə* də bənzərdir.

Uzun, nazik köklərə malikdir. Bu, bitkilərin sürünən dəstələrini əmələ gətirə bilər.

Nazik, otabənzər, parlaq və ya solğun yaşıl yarpaqları var. 30 santimetr (12 düym) uzunluğuna, 2–3 mm (nadir hallarda 1 sm) eninə qədər böyüyə bilərlər. *Iris graminea-dan* daha sıxdırlar.

Çiçək sapları normal olaraq dar yarpaqlardan daha uzun olur. 20–45 santimetr arasında hündürlüyə qədər böyüyə bilərlər. Çox nadir hallarda 55 santimetrə çatırlar.

Aid olduğu cinsin digər növlərinə nisbətən daha geniş çətirə malikdir və sapda 2–4 çiçək açır. Geniş şəffaf hüdudları olan kasayarpaqları var.

Ətirli çiçəklər yaz və yazın əvvəllərində, may-iyul ayları arasında görünməyə başlayır. Çiçəklər bir sıra sarı rəng çalarlarında: kükürdü sarı, limon sarısı, saman sarısı, solğun sarı və tutqun krem rəngində ola bilər. Çiçəklər 5–12 diametrində olur. 2 cüt, 3 böyük tək yarpağı var.

### Biokimya
İrislərin çoxu diploid olduğundan, iki dəst xromosoma sahibdir. Bu, hibridləri və qruplaşmaları təsnif etmək üçün istifadə edilə bilər. 2n =18 sayına malikdir. Bu rəqəm La Cour, (lakin nəşr olunmamış) və Lenzin hər ikisi tərəfindən 1963-cü ildə, 2n = 18 olaraq sayılmışdır.

2011-ci ildə, Türkiyədən gələn 3 növ yerli iris içərisində müxtəlif uçucu kimyəvi birləşmələrin tapılması üçün bir iş aparıldı. *[[Iris pseudacorus]]*, *Iris haussknechtii* və *Iris sofarana*, Beyşehir və Trabzonda becərilərək toplanmışdı. Qaz xromatoqrafiyası və kütləvi spektrometriya metodlarından istifadə edildi. Araşdırmalarda *Iris haussknechtii* çiçəklərində α-kessil asetat (14.7%), longipinene (10.8%), kaprit turşusu (10.6%), heptakosan (10.2%), heksadekanoik turşusu (9.5%) aşkar edilidi. *Iris haussknechtii* kökləri tetradekanoik turşusu (31.5%), heptakosan (10.0%), α-kessil asetat (9.5%), nonakosan (8.8%) və 6-metil-5-hepten-2-bir (7.7%) ehtiva edirdi. *Iris haussknechtii* da isə nonakosan (18.3%), heptakosan (16.7%), pentakosan (10.3%) və trikosan (6.0%) aşkar edildi.

2013-cü ildə, *Iris* növlərinin müxtəlif kimyəvi birləşmələri üzərində aparılan bir araşdırma zamanı, *İris soforana* və *Iris haussknechtii* sapılarında b-iron, Iris haussknechtii saplarında trans-bionon-5,6-epoksid olduğu aşkar edildi.

## Yayılması
Qərbi Asiyanın kiçik bir mülayim bölgəsi üçün tipikdir.

Şimali Türkiyədə,Bolunun şərqindən Ərzuruma və cənubda Kaz Dağından Ankaraya qədər tapılır. O cümlədən Amasya şəhəri və Direkli, Yassucal və Abacu kəndləri ətrafında aşkar edilmişdir.

*Iris haussknechtii* açıq şam meşələrində, quru otlu çəmənliklərdə və quru torpaqlarda, dəniz səviyyəsindən 300–2300 m yüksəkliklərdə yetişir.

## Becərilməsi
Avropada və İngiltərədə yetişdirilməsi çətindir.

Neytral olaraq bir qədər turşulu, qidalı maddələrlə zəngin çınqıllı torpaqlarda böyüməyə üstünlük verir. Əhəngli torpaqları sevmir. Tam günəşli mövqelərə üstünlük verir. Yazda, böyümək dövründə sərbəst axan su olmalıdır. Ayrıca, payız zamanı yuxusuz dövrdə bir qədər su içməlidir.

Bu növlərin bağ daxilində becərilməsinin çətil olduğu bilinir. Əkildikdən sonra narahat olmağa təşəbbüs göstərir, kolluqlar bir neçə il (ideal şəkildə 10–15 il) eyni ərazidə qalmalıdır. Bu növü rododendronla birlikdə torfun içində də böyütmək olar. Kyu kral botanika bağlarında böyüdülməsi mümkündür.

### Çoxaldılması
*Iris haussknechtii* vegetativ yolla və ya toxum yetişdirməklə də *yayıla* bilər. Uyğunlaşma probleminə görə toxum yetişdirmə ən yaxşı seçimdir. Toxumlar irisdəki qurudulmuş toxum kapsulalarından toplana bilər (çiçəkləndikdən sonra). Toxumlar istənilən vaxt əkilə bilər, ancaq qış və ya yazın əvvəli daha yaxşı nəticələr verir, çünki nəm şəraitdə soyuğa üstünlük verirlər. Toxumlar çox incə bir qum təbəqəsi və ya çınqıl ilə örtülməlidir. Toxum cücərmək üçün çox uzun vaxt tələb edir, bəzən aylarla görünmür. Bu müddət 6–12 aya qədər uzana bilər.

## Zəhər
Bir çox digər iris növləri kimi, bitkinin əksər hissəsi zəhərlidir (xüsusən kök və yarpaqlar) və əgər yeyilərsə mədə ağrısı və qusmayla nəticələnə bilər. Bitki ilə işləmək dəri qıcıqlanmasına və ya allergik reaksiyaya səbəb ola bilər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax