Hipatiya

**İskəndəriyyəli Hipatiya** (yun, *Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα*; d. 370 – ö. 415) — yunan soylu filosof, riyaziyyatçı və astronom. İskəndəriyyə kitabxanasında fəlsəfə, riyaziyyat və astronomiya üzərinə dərslər vermişdir. Yeni-platonçuluğun İskəndəriyyə məktəbinin ardıcılı idi.

## Həyatı və elmi
Hipatiyanın atası **Teon** (yun. *Θέων*, 335 – 405) məşhur İskəndəriyyə kitabxanasının sonuncu başçısı olmuşdur. Onun zamanında bu kitabxananın fəaliyyətinə imperator fərmanı ilə son qoyulmuşdur. Teon Evklidin ***"Başlanğıclarını"*** redaktə edib dərc etmiş və Ptolemeyin "Almagets" əsərinə şərhlər yazmışdır.

Hipatiya riyaziyyatçı, astronom və filosof idi. O, alimliyi ilə tanınmış və müəllimlik etmişdir. Çox ağıllı və bilikli, hamı üçün ünsiyyətə açıq və sadə qadın olmuşdur. Fəlsəfəni öyrənmək istəyənlər onun dərslərinə gəlirdilər.

O dövrdə Xristianlıq Romada hakim dinə çevrilmişdir. Dini fanatizm bütün imperiyanı bürümüş, xristianlar bütpərəst saydıqları antik mədəniyyəti və elmi darmadağın edir, alimləri və filosofları təqiblərə məruz qoyurdular. Antik mədəniyyətin mərkəzlərindən biri olan İskəndəriyyədə də bu proseslər gedirdi. Xristian fanatları Museyona hücum çəkmiş, onu dağıtmış və qədim kitabxananı yandırmışdılar.

Hipatiya isə o zaman dini fanatizmə qarşı çıxış etmişdir. O, İskəndəriyyənin siyasi həyatına fəal qatıldığına və şəhər başçısı *Orestə* yaxın olduğuna görə yerli xristian icmasının ona qarşı nifrəti ilə üzləşmişdir. Xristianlar onu bütpərəstlik, dinsizlik və əxlaqsızlıqda günahlandırmışdırlar. Hipatiyanın alimliyi, dini ehkamlara şübhələrlə yanaşması, dini fanatizmə qarşı çıxması, sərbəst davranışı xristianları qıcıqlandırırdı. Buna görə İskəndəriyyə yepiskopu, sonralar kilsə müqəddəsi elan olunmuş *[[İsgəndəriyyəli Kirill|Kiril]]* ona qarşı çıxış etmiş, onu çoxlu günahlarda ittiham etmişdir.

Sonda Kirilin fanatik tərəfdarları Hipatiyaya hücum çəkmiş, onu kilsəyə gətirərək orada diri-diri parçalayaraq edam etmişdilər. Güman edilir ki, bunu edənlər *"parabalani"* təriqətinin ardıcılları olmuşdurlar. Bununla da Hipatiya sonralar formalaşan Avropa ictimai fikrində dini fanatizmin qurbanı və dini mövhumat və elmsizliyə qarşı mübarizənin simvoluna çevrilmişdir. Kirili təmizə çıxarmaq üçün kilsə xadimləri onun bu cinayətdə əli olmadığını iddia edirlər. Ancaq, o özü edamda iştirak etməsə belə, qatillərə mənəvi dəstək vermişdir.

Hipatiyanın ölümü haqqında antik yazar ***Sokrat Sxolastikus*** xəbər vermişdir. ***"Historia Ecclesiastica"*** adlı əsərində o belə yazmışdır: 
Hipatiyadan sonra neoplatonizmin İskəndəriyyə məktəbi xristian ilahiyyatı mərkəzinə çevrilərək fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Hipatiya düşüncənin, elmin və məntiqin dindən üstün olmasını iddia etmişdir. Hesab olunur ki, o a''reometr'' və *[[Astrolyabiya|astrolabiya]]* (astronomik baxış keçirmək üçün cihazdır) cihazlarını daha da təkmilləşdirmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Hipatiyanın müəllifliyi ilə tanınan əsərlərini o əslində atası Teonla birlikdə yazmışdır.

## Əsərləri
Güman edilir ki, Hipatiyanın adına yazılar əsərlərin çoxusunu o atası Teonla birlikdə yazmışdır. Onlar bizim zamanımıza gəlib çatmamışdır. Bu əsərlərin bəziləri:
* Riyaziyyatçı Diofantusun "Arifmetika" əsərinin 13-cü kitabına şərhlər;
* Riyaziyyatçı Perqalı Apolloninin "Koniklər" əsərinə şərhlər;
* Ptolemeyin "Almagesti" əsərinə atası Teon tərəfindən edilən şərhlərin redaktəsi;
* Evklidin "Elementlər" əsərinə atası Teon tərəfindən edilən şərhlərin redaktəsi;
* "Astronomik qanun" adlı kitabı.

## Xatirəsi

* Marsel Prust *Within a Budding Grove ([[İtirilmiş zamanın axtarışında]]* romanının 2-ci cildi) romanının ilk fəslinin son hissəsində: *Hipatiya gələcəkdə formalaşan Avropa ictimai şüurunda dini təəssübkeşliyə, fanatizmə, barbarlığa və qaraguruhçuluğa qarşı mübarizə rəmzinə çevrilmişdir.*
* 1853-cü ildə İngilis yazar Çarlz Kinqsli Hypatiaya ithaf olunan, "Hypatia və ya köhnə xislətli yeni düşmənlər" adlı romanını nəşr etdi. Kinqsli romanında Hypatianı "özünü bəyənmiş və erotik bir qəhrəman" olaraq təsvir etmişdi.
* 1884-cü ildə kəşf edilən bir asteroidə "238 Hypatia" adı verildi.
* 2 yanvar, 1893-də "Hypatia" adlı bir tamaşa səhnəyə qoyuldu. Haymarket Teatrı, London.
* 2009-cu ildə Hypatia'nın həyatını əks etdirən "Aqora" adlı film çəkildi. Bu filmi türk dilinə tərcümə edilmişdir.

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* 
* Parsons, Reuben (1892), "St. Cyril of Alexandria and the Murder of Hypatia" in *Some Lies and Errors of History*, Notre Dame, IND.: Office of the "Ave Maria", pp. 44–53.
* Richeson, A. W. (1940), "Hypatia of Alexandria", *National Mathematics Magazine*, Vol. XV, No. 2, pp. 74–82.
* Schaefer, Francis (1902), "St. Cyril of Alexandria and the Murder of Hypatia", https://www.ilkfilm.com/*The  Catholic University Bulletin* **8**, pp. 441–453.
* Cain, Kathleen (1986), "Hypatia, the Alexandrian Library, and M. L. S. (Martyr-Librarian Syndrome)", *Community & Junior College Libraries*, Vol. 4(3) (Spring 1986), pp. 35–39.Film izle 
* *Еремеева А. И.* Гипатия — дочь Теона: Земля и Вселенная, 1970, № 1.
* *[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]], Маутнер Ф.* Ипатия // Вступ. ст. П. Ф. Преображенского.
* *Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г.* Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
* *[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]* История античной эстетики, т. VII. — М., 1988.
* *Полисфен.* Под звёздами Александрии. — Киев: Содружество "Сердце", 1990. — 40 с.  https://www.ilkfilm.com/(недоступная ссылка с 12–05-2013 (1186 дней)).

## Xarici bağlantılar
* International Society for Neoplatonic Studies 
* Hypatia, Alexandria's Great Female Scholar : from Smithsonian magazine
* HYPATIA, THE DAUGHTER OF THEON paper by Giovanni Costa
* Daşqalaq edilən qadın filosof — Hipatia

## Həmçinin bax
* Neoplatonizm
* Selsus
* Porfirius
* İmperator Yulian

## İstinadlar