Davranış maliyyəsi

**Davranış maliyyəsi** — psixologiyanın investorların və maliyyə analitiklərinin davranışına təsirini öyrənən sahədir. Bu yanaşma fərz edir ki, investorlar həmişə rasional olmur, özünənəzarət imkanları məhduddur və onların qərarları şəxsi qərəzlərindən təsirlənir.

Məsələn, davranış hüququ və iqtisadiyyatı üzrə tədqiqatçılar maliyyə şirkətlərinin texnoloji imkanlarının artımını araşdırarkən qərar elmini istehlakçıların irrasional qərarları ilə əlaqələndirmişlər.****

Bu sahə həmçinin bu cür davranışların bazarlara sonrakı təsirlərini də əhatə edir. Davranış maliyyəsi investorların düşüncə və qərarvermə modellərini izah etməyə və bu modellərin qərarlara təsir gücünü ölçməyə çalışır. Davranış maliyyəsinin əsas məsələsi ondan ibarətdir ki, bazar iştirakçıları rasional bazar fərziyyəsinə zidd olaraq niyə irrasional və sistematik səhvlər edirlər.

Bu cür səhvlər qiymətlərə və gəlirlərə təsir göstərərək bazar səmərəsizliyinə səbəb olur.

## Tarix
### Ənənəvi maliyyə
Maliyyə sahəsində qəbul olunmuş nəzəriyyələr ənənəvi maliyyə (traditional finance) adlandırılır. Ənənəvi maliyyənin əsasları müasir portfel nəzəriyyəsi (modern portfolio theory, MPT) və səmərəli bazar hipotezi (efficient-market hypothesis, EMH) ilə əlaqələndirilir.

Müasir portfel nəzəriyyəsi səhmin və ya portfelin gözlənilən gəliri, standart kənarlaşması və portfeldəki digər aktivlərlə korrelyasiyası əsasında qurulur. Bu üç anlayış vasitəsilə istənilən aktiv qrupu üçün səmərəli portfel formalaşdırmaq mümkündür. Səmərəli portfel — verilmiş risk səviyyəsində maksimum gözlənilən gəlir təmin edən aktivlər toplusudur.

Səmərəli bazar hipotezinə görə, bütün açıq (ictimai) məlumatlar artıq qiymətli kağızın qiymətində əks olunmuş olur. Ənənəvi nəzəriyyələrin tərəfdarları hesab edirlər ki, “investorlar bazarı üstələməyə çalışmaq əvəzinə, bütün bazara sahib olmalıdırlar”.

Davranış maliyyəsi bu ənənəvi nəzəriyyələrə alternativ kimi formalaşmışdır və psixologiya ilə sosiologiyanın davranış aspektləri bu sahənin əsas hərəkətverici qüvvələrindəndir.

### Təkamülü
Davranış maliyyəsinin əsasları 150 ildən artıq bir dövrə gedib çıxır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yazılmış bir sıra əsərlər bu məktəbin başlanğıcını qoymuşdur.

1841-ci ildə nəşr edilmiş Fövqəladə xalq xəyalları və kütlənin dəlilikləri () əsərində Çarlz Makkey tarix boyu baş vermiş maliyyə panikaları və sxemlərinin xronoloji təsvirini təqdim etmişdir. Bu əsər qrup davranışının müasir maliyyə bazarlarına necə tətbiq olunduğunu göstərir.

Qustav Le Bonun  (The Crowd: A Study of the Popular Mind) adlı mühüm əsəri “kütlə”nin (yəni izdiham psixologiyası) və qrup davranışının davranış maliyyəsi, sosial psixologiya, sosiologiya və tarix sahələrində rolunu izah edir.

Seldenin 1912-ci ildə nəşr olunmuş *Fond Bazarının Psixologiyası* (Psychology of the Stock Market) kitabı psixologiyanı birbaşa fond bazarına tətbiq edərək investor və treyderlərin maliyyə bazarlarında emosional və psixoloji motivasiyalarını müzakirə edir.

Bu və digər əsərlər psixologiya və sosiologiyanın maliyyəyə tətbiqinin əsasını qoymuşdur. Davranış maliyyəsi sosial elmlər və biznes məktəblərindən olan alimlərin iştirak etdiyi fənlərarası yanaşmaya əsaslanır. Liberal incəsənət perspektivindən bu sahəyə psixologiya, sosiologiya, antropologiya, iqtisadiyyat və davranış iqtisadiyyatı daxildir. Biznes idarəçiliyi baxımından isə idarəetmə, marketinq, maliyyə, texnologiya və mühasibatlıq sahələrini əhatə edir.

Tənqidçilər iddia edirlər ki, davranış maliyyəsi müstəqil maliyyə sahəsindən çox, bazar anomaliyalarının toplusudur və bu anomaliyalar ya tez bir zamanda bazar tərəfindən qiymətlərə daxil edilir, ya da bazar mikrostrukturu (market microstructure) arqumentləri ilə izah olunur. Lakin fərdi idrak qərəzləri sosial qərəzlərdən fərqlidir; birincilər bazar tərəfindən ortalanaraq aradan qalxa bilər, ikincilər isə müsbət əks-əlaqə dövrləri yaradaraq bazarı “ədalətli qiymət” (fair price) tarazlıq səviyyəsindən uzaqlaşdıra bilər.

Həmçinin qeyd olunur ki, davranış maliyyəsi ümumi iqtisadiyyata yalnız əlavə xarakter daşıyır. Bir anomaliyanın bazar səmərəliliyini pozması üçün investor onun əksinə ticarət apararaq qeyri-adi mənfəət əldə edə bilməlidir; lakin bir çox hallarda bu mümkün olmur.

Bu tənqidə konkret nümunə kimi kapital mükafatı tapmacası (equity premium puzzle) göstərilir. İddia olunur ki, bunun səbəbi bazara giriş maneələridir (praktiki və psixoloji). Elektron resurslar bazarı daha çox treyder üçün açdıqca səhmlər üzrə əlavə gəlirin azalmalı olduğu irəli sürülür.

Buna cavab olaraq digərləri bildirirlər ki, fərdi investisiya fondlarının əksəriyyəti pensiya fondları vasitəsilə idarə olunur və bu, iddia edilən giriş maneələrinin təsirini minimuma endirir. Bundan əlavə, peşəkar investorlar və fond menecerləri gəlir fərqlərinə baxmayaraq, gözləniləndən daha çox istiqraz saxlayırlar.

## Kəmiyyət davranış maliyyəsi
Kəmiyyət davranış maliyyəsi davranış qərəzlərini anlamaq üçün riyazi və statistik metodologiyadan istifadə edir.

Pul idarəçiliyi və aktivlərin qiymətləndirilməsində istifadə olunan bəzi maliyyə modelləri, eləcə də daha nəzəri maliyyə iqtisadiyyatı modelləri davranış maliyyəsi parametrlərini özündə birləşdirir.

Nümunələr:

Talerin məlumatlara qiymət reaksiyası modeli — üç mərhələdən ibarətdir (az-reaksiya, uyğunlaşma və həddən artıq reaksiya) və qiymət trendi yaradır. Məsələn, yaxşı xəbərlərdən sonra orta gəlirlərin pis xəbərlərdən sonrakı orta gəlirlərdən aşağı olması müşahidə oluna bilər. Bu o deməkdir ki, bazar xəbərə həddindən artıq və ya uzun müddət reaksiya verir və sonradan əks istiqamətdə düzəliş tələb olunur. Nəticədə bir dövrdə yüksək nəticə göstərən aktiv növbəti dövrdə zəif nəticə göstərə bilər. Bu hal istehlakçıların irrasional alış vərdişlərinə də aiddir.

Süni iqtisadiyyat çərçivəsində yaradılmış süni maliyyə bazarı tədqiqatçıya bazar dinamikası haqqında nəticələr çıxarmağa və ya bazar strukturu və bazarın tənzimlənməsi dəyişikliklərini sınaqdan keçirməyə imkan verir. Burada çoxsaylı (heterojen) agentlər arasında simulyasiya olunmuş ticarət həyata keçirilir və bazar iştirakçılarının adaptiv davranışı süni intellekt vasitəsilə modelləşdirilir.

Bazar mikrostrukturu mübadilə prosesinin bazarlarda necə baş verdiyini araşdırır və “konkret ticarət mexanizmlərinin qiymət formalaşması prosesinə necə təsir etdiyini” təhlil edir, həmçinin əməliyyat xərcləri, qiymətlər, kotirovkalar, həcm və ticarət davranışının formalaşmasına təsir edən mexanizmləri öyrənir.

## İstinadlar

## Xəbərlərdə araşdırma
* NY Times Article
* Pittsburgh Tribune-Review Article 

## Xarici keçidlər
* Caginalp's Papers via SSRN
* Duran's Papers via SSRN
* Madura's Papers via SSRN
* Smith's Papers via SSRN