open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adi dəvətikanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-70 sm olan çoxillik tiknalı ot bitkisidir. Gövdəsi açılmış budaqlıdır, budaqları çılpaq, nazik, yaşıl rəngdədir, iti bucaq altında yuxarı yönəlmişdir. Aşağıdakı tikanları 1-2 sm uzunluqda bərk, digərləri yumşaq elastik, yayın sonlarında bir qədər bərkiyir və 2-3 sm çatır. Yarpaqlarının uzunluğu 5–28 mm, eni 1–8&nbsp;mm, uzunsov lansetvari və ya oval formalıdır. Çiçəkləri, 3-8 sayda olmaqla, tikanların üstündə açılır, tacı çəhrayıdır. Paxlası çılpaq, əyri və ya düzdür, hərəsində 1-10 toxum vardır. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir və meyvə verir.

## Mənşəyi və yayılması
Adi dəvətikanı kserofil coğrafi tipinin önasiya sinfinin kiçik asiya qrupuna aiddir. Kiçik Asiya ölkələri, Rusiya, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda Samur-Dəvəçi, Xəzəryanı və Kür-Araz ovalıqları, Abşeron, Kür düzənliyi, Qobustan, Böyük Qafqazın Quba massivində arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlükdə) bitir.

## Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kserofitdir, yarım-səhra və dağ-bozqır bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən quru yamaclarda, qumsallıqlarda, əkinlərdə, yol kənarlarında və baxımsız (zibillik) olan yerlərdə seyrək şəkildə bitir.

## Kimyəvi tərkibi
Steroid, aşı maddələri, kumarin, flavonoid, efir yağları, C, K, B2 vitaminləri, karotin, alkaloid, antosian və üzvü turşularla zəngindir.

## Təsiri və tətbiqi
Adi dəvətikanı eksperimental və xalq təbabətində tətbiq edilir. Azərbaycanın orta əsrlər təbabətində də istifadə olunmuşdur. Əsasən babasil, dəri, qaraciyər, mədə və onikibarmaq bağırsaq xoralarında, angina, irinli otit, dizenteriya və qadın xəstəliklərinə qarşı, irinli yara və xoralarda istifadə olunur. İşlədici, ödqovucu, diuretik, tərlədici, büzüşdürücü, yarasağaldıcı, iltihab prosesləri və öskürəyə qarşı, hemostatik, fitonsid, antivirus və bakterisid təsiriə malikdir.

## İstifadə olunan hissələri
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, kökü və yarpaqları istifadə edilir.

## İstifadə formaları
Çay, cövhər, dəmləmə, və yerli vannalar.

## Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Yeməlidir, tərəvəz kimi istifadə olunur. Çiçəklərindən hazırlanan çay susuzluğu yatırır və tərləməni azaldır. Bal verən və yem bitkisidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Siləyli

*Siləyli (Qəbələ) — Azərbaycanın Qəbələ rayonunda kənd.
*Siləyli (Zərdab) — Azərbaycanın Zərdab rayonunda kənd.
Yenikənd

;Kəndlər
;Azərbaycanda
* Yenikənd — Ağdaş rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* *Yeni kənd* — Ağstafa rayonunun inzibati ərazi vahidində olan Aşağı Kəsəmən kəndinin əvvəlki adı.
* Yenikənd — Ağsu rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Gədəbəy rayonunun inzibti ərazi vahidində kənd.
* *Yenikənd* — Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində olan Qızılqaya kəndinin əvvəlki adı.
* Yenikənd — Goranboy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Göyçay rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Xocavənd rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — İsmayıllı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Qəbələ rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Neftçala rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Samux rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Siyəzən rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Şamaxı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yenikənd — Zəngilan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Digər
* Yenikənd bələdiyyəsi — Neftçala rayonunda bələdiyyə.
* Yenikənd su anbarı — Samux rayonu ərazisində su anbarı.
* Yeni kənd (film, 1948) — Sənədli film.

## Həmçinin bax
* Təzəkənd
Yenikənd (Qəbələ)

**Yenikənd** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Yenikənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 3 iyul 1998-ci il tarixli 518-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Yenikənd kəndi Zalam kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Yenikənd kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Vaxtilə ruslar yaşayan kəndi ətraf əhali Musabəyli adlandırırdı. Sovet hakimiyyəti illərində Stalinabad, 1961-ci ildən isə Yenikənd adlandırıldı. Böyük Vətən müharibəsindən sonrakı illərdə rus ailələri kənddən köçüb getmiş, orada Dağıstandan gəlmiş ləzgi ailələri məskunlaşmışdı.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Daşüz silsiləsinin ətəyində yerləşir. Vaxtilə Lazadan yuxarıda, Muçuq şəlaləsinə yaxın ərazidə məskunlaşan əhali 1955-ci ildən Düzyengicədə buranın təməlini qoyublar. İndi oralara ancaq yaylağa dönürlər.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1888 nəfər əhali yaşayır. Kəndin 30 ailəsi hələ də köçəri həyat sürür.

## İqtisadiyyatı
Kürdəmirdə 3 min hektar qışlaq sahələri olduğundan qoyunçuluq inkişaf edib. Orada 15 mindən artıq qoyun-quzu var. Kənddə isə iki minə yaxın iri buynuzlu mal-qara saxlanılır.

Ərazidən keçən dağ çaylarının qarşısında bəndin qurulması isə yeni inkişaf layihəsində (2009–2013) öz əksini tapıb. Suvarma üçün yeni su mənbəyinin yaradılması məqsədilə çayların qarşısında su anbarlarının tikilməsi planlaşdırılıb. Yenikəndlə Bılıx arasında su terminalının tikintisi gündəmdədir.

1600 hektar yararlı torpağın 1000 hektarı əhalinin istifadəsində, qalanı bələdiyyə mülkiyyətindədir.

## Təhsil
Kənddə 500 nəfər şagirdin təhsil aldığı və 50-dən yuxarı müəllimin çalışdığı orta məktəb fəaliyyət göstərir. Kənddə digər bir məktəb 480 şagird yeri olan, iki mərtəbəli və müasir səviyyədə təchiz olunan yeni tədris korpusu 2004–2008-ci illəri əhatə edən Regionların Sosial–İqtisadi İnkişafı Dövlət proqramına əsasən şagirdlərin ixtiyarına verilib.

## Din
Kənddə Yenikənd kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bum

**Bum** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Bum qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Bum kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Bum kəndinə qəsəbə statusu verilmiş, Bum kənd inzibati ərazi vahidi Bum qəsəbə inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Tarixi
Toponimik bilgilərə görə türk dillərindəki bum (boom) sözü ilə əlaqələndirilir. Bum sözü əski türk dilində "çaylı dərə, çətin keçilən yer" deməkdir. Kumə dağının ətəyində və çuxurda, iki dağın arasında, Kovdan çayının Bum çayına qarışdığı yerdədir. Mənbələrə görə Altay-türk dillərində bu söz dar dərədə əmələ gəlmiş sıldırım, qayalıq, burun formasında uca qaya, çay ilə dağ arası yer anlamındadır. Necə ki, coğrafi mənası adı ilə eynidir.

### Tarixi abidələri
Qəsəbədə IX–XIV əsrlərə aid "Govurqala" memarlıq abidəsi var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 7&nbsp;km qərbdə, Qəbələ–Qəmərvan şose yolunun kənarında, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir.

Qəsəbədə Bum mineral bulağı və dağlardan axan yağış sel suları ilə qidalanan Bum çayı axır.

## Əhalisi
1824-ci il Şəki qəzasının Bum sahəsinin kameral təsvirinə əsasən Bum kəndində 281 təsərrüfatda 1470 nəfər əhali yaşayırdı ki, onların da 788 nəfərini kişilər, 682 nəfərini isə qadınlar təşkil edirdi. Hazırda qəsəbədə 5.095 nəfər yaşayır.

Hal-hazırda kənd ərazisində Candarlı, Danalar, Qaragözlülər, Ağamoğlan, Obuxlu, Xapaylı və s. adda məhəllələr vardır.

## Mədəniyyəti
Qəsəbədə mədəniyyət evi mövcuddur.

## Təhsil
Qəsəbədə orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Qəsəbədə Bum qəsəbə məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Qəsəbədə ixtisaslaşdırılmış xəstəxana mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Solquca

**Solquca** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Solquca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd rayon mərkəzindən 25–30&nbsp;km məsafədə yerləşir. Rayonun ən ucqar kəndlərindən biridir. Solquca dağlar ətəyində qeyri-adi görünüşü olan yerlərdən biridir. Əhalisinin sayı 430 nəfərdir. Kəndin əhalisi dağdan çəkilən bulaq suyundan istifadə edir. Yerli deyimlərə görə qədimdə bura iri yaşayış yerlərindən olub və zəlzələ nəticəsində torpaq altında qalıb. İndi el dilində Solquca və Solqıca (yəni solu qıcalıq ərazi) adlanan yurd yerinin tarixi ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr söylənilir. Ərazidə qaynayan mineral bulaqlar isə möcüzəli sulardan hesab edilir. Xəstəliklərin əlacı hesab edilən və şöhrəti yayılan həmin su mənbələrinə Qəbələnin hər yerindən axın var. Kənddə əsas (2014–2015-ci tədris ilindən) məktəb və tibb məntəqəsi fəaliyyət göstərir. Əhalisi əsasən maldarlıq və əkinçilikə məşğul olur.

## İstinadlar
Nic

**Nic** () — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Nic qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Nic kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Nic kəndinə qəsəbə statusu verilmiş, Nic kənd inzibati ərazi vahidi Nic qəsəbə inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Qəbələ–Oğuz avtomobil yolunun kənarında, Alazan–Həftəran vadisində, Qəbələ şəhərindən 40&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Ərazisinə görə rayonun ən böyük yaşayış məntəqəsidir.

## Əhalisi
Qəsəbədə udilər yaşayır.

13–22 aprel 2009-cu il Ümumazərbaycan əhali siyahıyaalınmasına əsasən Nic qəsəbəsində 5.744 nəfər (2.824 nəfəri kişilər, 2.920 nəfəri qadınlar) əhali yaşayır. Qəbələ rayon İcra Hakimiyyətinin 2012-ci ilə olan rəsmi məlumatlarına əsasən qəsəbə əhalisinin 50 %-ni udilər, 40 %-ni azərbaycanlılar, 10 %-i isə ləzgilər təşkil edir.

Əhalisinə görə rayonda ikinci sayılan qəsəbənin 6200 sakini var. Milli mənsubiyyətinə görə əhalinin 4000-i udin, 2200 nəfəri azərbaycanlılardır. Azərbaycanlılar Yalanşlı və Abdal məhəllələrində yaşayırlar.

## İqtisadiyyatı
Kənddə hər həftənin bazar günü ətraf kənd və rayon sakinlərinin iştirak etdiyi kənd təsərrüfatı yarmarkası keçirilir. "Nic bazarı" adı ilə tanınan yarmarkaya nəinki ətraf rayonlardan, hətta Bakıdan və Sumqayıtdan ticarətə gələnlər olur.

Rayonun ən iri fındıq bağları məhz bu qəsəbənin yaxınlığındadır. Hər il ətraf kəndlərin də sakinləri mütəşəkkil meyvə yığımına gəlir, fındıqçılıq birliyinin rəhbərləri əhalinin maraqlarına uyğun tələblərlə kütləni mövsümü işlə təmin edirlər.

## Mədəniyyət
Nic qəsəbəsində Udi Mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Nicdə ilk udi məktəbi 1854-cü ildə açılıb. Müəllimlər içərisində yerli sakinlərdən – udilər də var idi. 1931–1933-cü illərdə udilər təhsili doğma dillərində, 1937–ci ildən Azərbaycanda Azərbaycan və rus dillərində, Gürcüstanda gürcü dilində alırlar.

Qəsəbədə ibtidai sinif şagirdləri üçün udi dili də tədris olunur.

## Din
Dindar əhalisi əsasən xristian udilər və müsəlman azərbaycanlılardan ibarətdir. Kənddə üç kilsə və bir məscid mövcuddur:
* Müqəddəs Yelisey Kilsəsi (1823)
* Tsilin kilsəsi (1866)
* Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi (1890)
* Cümə məscidi (2007)

## Şəkillər

Jotati Church.jpg|Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilsəsi
Nij StEliseyTsilinChurch 004 3528.jpg|Tsilin kilsəsi
Church of Blessed Virgin Mary.jpg|Bulun kilsəsi
Nic qəsəbəsi Yalaşlı məhəllə Cümə Məscidi.JPG|Cümə məscidi


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəvətikanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Tarixçə
Orta əsr Azərbaycan təbabətində dəvətikanın "tərancəbin" adında qatı, bərkimiş şirəsi (еlmi dildə "manna") gеniş istifadə еdilirdi. Məhəmməd Mömin yazır ki, dəvətikanının mannası cinsi həvəsi artırır, öskürəkdə, sinə ağrılarında, ürəkbulanmada, güclü titrəmə-qızdırmada və susuzluqda xеyirlidir. Kərə yağı ilə manna sidik tutulmasında da xеyirlidir. Dalaq üçün zərərlidir. Onun zərərini tamarind toxumları və innab aradan qaldırırlar. Dozası: 32 – 135 q. Onu söyüd mannası əvəz еdir.

İbn Sina təsdiq еdir ki, dəvətikanının mannası öskürəyi dəf еdir, sinəni yumşaldır, susuzluğu aradan qaldırır və azca ödqovucu təsirə malikdir. Bir dəfədə 45-90 q su ilə içilir.

## Təsnifat
Azərbaycanda dəvətikanının əsasən adi dəvətikanı növü yayılmışdır. Azərbaycanın bütün ərazisində yayılmışdır, quru yеrlərdə bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Şirvan dövlət qoruğu ot örtüyü iki pillə ilə təmsil olunur. Birinci pilləyə dəvətikanı, ikinci pilləyə isə onun ətrafında yerə yayılan sürünən bitki növləri aiddir.

## Kimyəvi tərkibi
Dəvətikanın sulu cövhəri və 10%-li həlimi ödqovucu və sidikqovucu vasitə kimi istifadə еdilə bilər. Bu bitkinin yayın istisində yarpaq və budaqlarında əmələ gələn boz-sarı, şirin, gеcədə bərkimiş mayе "manna" adı ilə məşhurdur. Onun tərkibini kitrə, mannit, şəkər, limon turşusu və acı maddələr təşkil еdir.

## İstifadəsi
Hindistan və Sеylonun ənənəvi təbabətində tərqovucu vasitə kimi məşhurdur, kökündən hazırlanmış həlimi isə xarici vasitə kimi şiş və irinləmələrin müalicəsində istifadə еdilir. Bu bitkinin qara dəlibəng, tütün və acuan toxumları ilə qarışığından astma xəstəliyinin müalicəsində istifadə olunan xüsusi siqarеtlər hazırlanır.

Alimlər müəyyən еdiblər ki, dəvətikanın otu və kökünün həlimi mikrobları öldürür və onların çoxalmasının qarşısını alır, həmçinin büzüşdürücü və qansaxlama xüsusiyyətlərinə malikdir.

## Türkəçarə
Xalq təbabətində təmizlənib qurudulmuş dəvətikanın köklərindən çay dəmləyib, soyuqdəymələrdə hərarətisalıcı, yarpaqlarından, çiçəklərindən və cavan budaqlarından hazırlanmış çay soyuqdəymələrdə tərlədici və sidikqovucu vasitə kimi işlədilir. Dəvətikanın köklərindən, çiçək və meyvələrdən bir yerdə hazırlanmış sulu bişirmə ishala və dizenteriyaya qarşı istifadə edilir. Dəvətikanın çiçəklərindən araqda çıxarış hazırlanıb ("dəvətikanı arağı") xörək qaşığı ilə qarnı işləyən xəstələrə içirirlər. Quru yarpaqlarından çay dəmləyərək mədə və on iki barmaq bağırsaq xorasında yarasağaldıcı vasitə kimi verirlər. Qurudulmuş dəvətikanın çiçəklərindən dəmlənmiş çay isə babasil xəstəliyində iltihabı aradan qaldırmaq və qanı kəsmək üçün qəbul edilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzəbəyli

**Mirzəbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Mirzəbəyli kənd  inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Coğrafiyası
Mirzəbəyli. Xalq arasında Mirzə bəyin kəndi olduğu deyilir. Mərkəzdən 13&nbsp;km. cənub-qərbdə Alazan-Həftəran vadisindədir. Bakı–Oğuz yolu kəndin mərkəzindən keçir. Burada da sakinlərin rahatlığı üçün bütün infrastruktur qurulub. Rayonun inkişaf etmiş ərazilərindən hesab edilir.

## Toponimikası
Mirzəbəyli oyk., diiz. Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Kənd sahibkar Mirzəbəyə məxsus, azərbaycanlı ailələrin məskunlaşması ilə əlaqədərdir, sonralar  ləzgilər burada məskən salmışlar.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə nəfər 457 əhali yaşayır.

## Din
Kənddə Mirzəbəyli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Şəxsləri
* Qərib Mehdiyev — Nasir, şair, publisist, dramaturq.
* İttifaq Mirzəbəyli — Əməkdar jurnalist.
* Əşrəf Əlimirzəyev — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Qəbələ rayonu

## Xarici keçidlər
* İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar
Böyük Pirəli

**Böyük Pirəli**, **Böyük Pirəlli** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Böyük Pirəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Böyük Pirəlli kəndi mərkəzdən 9&nbsp;km. cənub-qərbdə Qəbələ–Ağdaş şose yolunun kənarında Topalançayın sahilində (Türyan çayın qolu) Alazan–Həftəran vadisində yerləşir.

Toponimikada yazılıb ki, Pirəli adında şəxsin adıyla bağlıdır, əslində tarixi adı Pirəlilidir. Söz təhrifə uğrayaraq indiki halına düşüb. Bu kənddə ən böyük küçə Abduməhlədir. Yolun adı Bəy Yolu adlanır.
Sosial məsələlər öz həllini tapıb. Mavi yanacaqdan istifadə olunur, işıqları daimidir.
Fındıq bağlarından, taxıldan gəlir götürürlər. 700 başdan çox iri buynuzlu mal-qara və 800 başa yaxın qoyun-keçi saxlayan kənd əhli təsərrüfatlarını artıraraq yaxşı yaşayış qurublar.

## Tanınmış Şəxsiyyətləri
* **Səbzəliyev Elnar İlham oğlu** — İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı. Azərbaycan respublikasının prezidenti İlham Əliyevin 24 iyun 2021-ci il tarixli sərəncamı ilə "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Böyük Pirəlli oyk., mür. Topalançayın (Türyan çayının qolu) sahilində, Alazan–Həftəran vadisindədir. 1933-cü ildə Böyük Pirəlli variantında qeydə alınmışdır. Keçmiş adı Piralili olmuşdur. Etnotoponimdir. XIX əsrdə bu kənddən çıxmış ailələr Kiçik Pirəlli (Cocuq pirəli də adlanır) kəndini saldıqdan sonra əvvəlki kənd Böyük (əsas) Pirəli adlanmışdır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1567 nəfər əhali yaşayır.

## Din
Əhalinin dini islam dinidir və sünni təriqətlidir.

Kənddə Böyük Pirəli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Qəbələ rayonu

## Xarici keçidlər
* İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar
Kiçik Pirəli

**Kiçik Pirəli** və ya **Kiçik Pirəlli** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Kiçik Pirəli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafi məlumatlar
Kiçik Pirəlli kəndi mərkəzdən 9&nbsp;km. cənub-qərbdə Qəbələ–Ağdaş şose yolunun kənarında Topalançayın sahilində (Türyan çayın qolu) Alazan–Həftəran vadisində yerləşir.

Toponimikada yazılıb ki, Pirəli adında şəxsin adıyla bağlıdır, əslində tarixi adı Pirəlilidir. Söz təhrifə uğrayaraq indiki halına düşüb.

Sosial məsələlər öz həllini tapıb. Mavi yanacaqdan istifadə olunur, işıqları daimidir.

Fındıq bağlarından, taxıldan gəlir götürürlər. 700 başdan çox iri buynuzlu mal-qara və 800 başa yaxın qoyun-keçi saxlayan kənd əhali təsərrüfatlarını artıraraq yaxşı yaşayış qurublar.

## Toponimikası
Kiçik Pirəlli oyk, mür. Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. XIX əsrdə keçmiş Qədim Pirelili kəndindən ayrılmış ailələr yeni yaşayış məntəqəsi yaratmış və onu Cocuq Pirəlili adlandırmışdılar. Sonralar cocuq sözü kiçik sözü ilə əvəz olunmuşdur. Qədim Pireli isə Böyük Pirəli adlanmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 761 nəfər əhali yaşayır.

## Xarici keçidlər
* İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar
İmamlı

**İmamlı** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun İmamlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Yaşayış məntəqəsini imamlı nəslinə mənsub ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Tarixi
Bu adda türk mənşəli tayfanın olduğu güman edilir. Toponimikada bu zona üzrə eyni adda köhnə kəndin mövcudluğu da yazılıb. Qəbələ Oğuz yolunun yuxarı hissəsindədir və burada 400 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin rifah halının yaxşılaşdırılması məqsədilə həlli vacib olan məsələlərə önəm verilir. Sakinlər tərəfindən fındıq bağları çox salınıb, heyvandarlığın vəziyyəti qənaətbəxşdir. Taxıl əkənlər, tərəvəz yetişdirən camaat torpaqla ünsiyyətdən həzz alırlar. Nəticədə isə hər kəsin qapısında inəyi, süfrəsində ağartısı, qışa tədarükü boldur. Bir sözlə həyat üçün lazım olan bütün nemətlərdən dadırlar. Kənddə narahatlıq doğuran problemlər qısa vaxt ərzində aradan götürülür. Əsas magistral yola yaxın olduğundan gediş-gəlişə problem yoxdur. Kənd başının mərkəzi yolla arası 2&nbsp;km-dir. Elektron ATS qurulub və elektrik enerjisi fasiləsiz verilir. Sayğaclaşma prosesi aparıldığından camaat işlətdiyi enerjinin pulunu vaxtında ödəyir və işıq sarıdan korluq çəkmirlər. Kənddə icra nümayəndiliyi və bələdiyyə üçün təzə binalar tikilib.

## Toponimikası
* İmamlı oyk, sadə. Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Yaşayış məntəqəsini imamlı nəslinə mənsub ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi

## Həmçinin bax
* Qəbələ rayonu

## Xarici keçidlər
* Qəbələ rayonu İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar
Corlu

**Corlu** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Mirzəbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası
Kəndin mərkəzindən keçən Bum çayının kənarlarında Şah–Daş bəndi çəkilib. Dağ çaylarının məcradan çıxmasının qarşısını almaqdan ötrü qurulan bəndin möhkəmlənməsi üçün əlavə fəhlə qüvvəsi ilə yanaşı, kənd camaatı da səfərbər olunub.
Kənddə altı artezian quyusu qazılıb və bütün məhəllələrdə istifadəyə verilən su həyətlərin əksəriyyətinə çəkilib. Kəndarası yollar yüksək səviyyədə asfaltlaşır. Çuxur Qəbələyə gedən yolun üzərinə beton örtüyü çəkilib.

## Toponimikası
Corlu oyk., sadə. Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Kəndin adı peçeneqlərin cor tayfa adı ilə əlaqələndirilir və "corlar yaşayan kənd" kimi izah edilir. Toponimi Çovurlu çayının adı ilə bağlayanlar da var. Hər iki halda etnotoponimdir. Şəki r-nunun Kiş kəndinin məhəllələrindən biri də Cor adlanır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 2025 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qəbələ rayonu

## Xarici keçidlər
* İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar
Soltannuxa

**Soltannuxa** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Soltannuxa kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Soltannuxa kəndi Böyük Pirəli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Soltannuxa kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim Soltan antroponimindən və Nuxa toponimindən ibarətdir. Kəndin əsasını Nuxa (indiki Şəki) şəhərindən çıxmış Soltan (Nuxalı Soltan) adlı şəxs qoyduğuna görə belə adlanmışdır. Rayonun ərazisində Soltanuşağı adlı yer də qeydə alınmışdır. Kənd sakinlərinin verdiyi məlumata görə, Şəki bəyi olan Soltan bəy Şəkinin Nuxa adlandığı vaxtlarda bu kəndə sahiblənmiş və kəndin hazırkı adının Soltannuxa olması bilavasitə Nuxa kəndindən Soltan bəy mənasını daşıyır.

## Tarixi
Kənd 1768-cu ildə yaradılmışdır. Qəbələ radiolokasiya stansiyası bu kəndin təpələrində yerləşir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Alazan–Əyriçay çökəkliyində yerləşir. Soltannuxa kəndi təpədə meşədən, yamacda otlaq sahələrindən və ətəkdə isə yaşayış evlərindən ibarətdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2557 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin meyvə bağları, tərəvəz sahələri olsa da, əsas gəlir xırda buynuzlu heyvandarlığın inkişafından götürülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qəbələ rayonu İnzibati Ərazi Vahidləri 

## Həmçinin bax
Murdarça

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Dərman, boya, aşıayıcı əhəmiyyətə malikdir. Meyvələrində pektin maddələri, kitrə, piqmentlər, acı maddələr, qabığında isə aşı maddələri vardır. Xalq təbabətində meyvələrindən başqa qabığı da işlətmə dərmanı məqsədilə istifadə edilir. Təzə (tər) yarpaqlarında 422,7–742,2 mq%, qurumuş yarpaqlarda isə 1140–1257 mq% C vitamini vardır. Toxumlarında 8–12%-ə qədər yağ vardır. Azərbaycan florasında 5 növü vardır ki, bunlardan biri də mədəni şəraitdə becərilir. MNB-da 3 növün kolleksiyası becərilir.

## İstinadlar
Eynəli dağı

**Eynəli** ya **Eynalı** dağı - İranın Şərqi Azərbaycan ostanında yerləşən dağ.

Təbriz şəhəri bu dağın ətəyində yerləşib. Bu dağda deyilənlərə görə Həzrət Əlinin övladlarından olan Ovn ibn Əli dəfn olunub. Təbrizlilər həftənin cümə günləri bu dağa çıxırlar.

## Həmçinin bax

*Səhənd
*Şərqi Azərbaycan ostanının dağları

## İstinadlar
Durnaotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mil Mi-28

**Mi-28** (NATO kod adı **Havoc**) döyüş helikopteri Rusiya istehsalıdır. Ruslar ötən əsrdə apardığı müharibələrdə çoxlu sayda Mi-24 tipli döyüş helikopterlərindən istifadə edib. Xüsusi ilə bu özünü Çeçenistanda daha qabarıq şəkildə büruzə verdi. Bundan sonra rus mutəxəssisləri daha mükəmməl helikopter yaratmaq üçün işə başladılar. Beləliklə 70-ci illərin sonu 80-ci illərin əvvəllərində Mi-28 və Ka-50 döyüş helikopterləri istehsal olundu. Silahlanması haqqında indinin özündə də çox az məlumat verilir.

## Variantları

##### Mi-28
İlkin istehsal variantı. İlk uçuşunu 1982-ci ildə həyata keçirmişdir.

##### Mi-28A
Tank əleyhinə silahlarla təchiz olunmuş istehsal variantı.

##### Mi-28N Havoc
İstənilən hava şəraitində verilən tapşırığı yerinə yetirə bilir. Termoqrafik kamera və lazer məsafəölçənlə təchiz olunmuşdur. Maksimum qalxma ağırlığı 11,500 kq olan bu varianta 2,350 kq ağırlığında silah yüklənə bilər.

##### Mi-28NM

Yeni modernizasiya olunmuş variant. Fərqli silah idarəetmə sistemləri və yeni radarla təchiz olunmuş bu variant ilk uçuşunu 2016-cı ilin oktyabrında həyata keçirmişdir.

##### Mi-28D
Mi-28N variantına oxşardır, lakin üzərində radar yoxdur.

##### Mi-28NAe
Şimali Koreyaya təklif olunan ixrac variantı.

##### Mi-40
Silahlı nəqliyyat variantı. Prototip mərhələsinə qədər çatmayıb.

##### Mi-28UB
(Učebno-Bojevoj — təlim və döyüş) Mi-28N-in təlim məqsədilə hazırlanmış variantdır. Təlim helikopteri kimi fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, həm də hücum helikopteri kimi də istifadə edilə bilər.

## İstifadəçilər
* : 6, əlavə 36 ədəd sifariş verilib.
*  İraq: 11, əlavə 4 ədəd sifariş verilib.
* : 81, əlavə 14 ədəd sifariş verilib.
* : 10 ədəd sifariş verilib.

## Qəzalar
* 15 fevral 2011-ci ildə Rusiyanın Stavropol bölgəsində Mi-28 helikopterinin qəzaya uğramışdır. Pilotlardan biri həlak olmuşdur.
* 12 aprel 2016-cı ildə Suriyanın Homs şəhəri yaxınlığında Mi-28N helikopterinin qəzaya uğraması nəticəsində 2 nəfər ekipaj üzvü həlak olmuşdur.

## Həmçinin bax
* MiQ-17
* Mi-24
* MiQ-29
* MiQ-25
* Su-27
* Su-25
* F-15

## Xarici keçidlər
* Mi-28 link Dil--en
* Youtube də videosi

## İstinadlar
Quruçay

**Çaylar**
* Quruçay (Qarabağ) — Arazın sol qolu, Xocavənd və Füzuli rayonları ərazisindən axan çay.
* Quruçay (Xaçmaz) — Quba və Xaçmaz rayonları ərazisindən axıb Xəzər dənizinə tökülən çay.
* Quruçay (Təbriz) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında çay.

**Kəndlər**
* Quruçay (Bicar)

**Digər mənalarda**
* Quruçay mədəniyyəti — Azərbaycan ərazisində arxeoloji mədəniyyətdir.
Albaniya (satraplıq)

**Azərbaycan Sasanilər dövründə** — III–IV əsrlərdə Azərbaycanda feodal münasibətlər yarandı. Arşakilər sülaləsinin nümayəndəsi Ərdəşir Babəkan 226-cı ildə İranda Parfiya dövlətini süquta uğradaraq Sasanilər dövlətinin əsasını qoydu. Atropatenada bu dövrdə də zərdüştlüyə sitayiş olunurdu. Albaniya 226-cı ildə Sasanilərdən asılı vəziyyətə düşdü. Atropatena isə 227-ci ildə onun vilayəti oldu. 510-cu ildə Sasanilər dövlətində Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. I Xosrov Ənuşirəvanın dövründə (531–579) Albaniya, Atropatena və İberiya Sasani dövlətinin Şimal mərzbanlığına daxil edildi. Erkən orta əsrlərdə Albaniyada, Çola, Şəki, Ut, Qarabağ, Paytakaran və s. vilayətlər var idi. Uti vilayətində Bərdə şəhəri, Şəki və Çola arasında Qəbələ şəhəri yerləşirdi. Həmin dövrdə Dərbənd "Dəmir qapı" adlanırdı. Paytakaran Mil-Muğanı, Qarabağın əhalisini türklər təşkil edirdi.

III–V əsrlərdə Sasanilər Roma ilə müharibə edirdi. Sasani şahı I Şapur 260-cı ildə Roma imperatoru Vallerianı məğlub edərək onu əsir aldı. 359-cu ildə Sasanilər Albaniyanın köməkliyi ilə Romanı yenə də məğlubiyyətə uğratdılar. Bununla da Qarabağ, Marlar (Naxçıvan), Kaspiana geri qaytarıldı və İrəvan Roma və Sasanilər arasında bölüşdürüldü.

## Həmçinin bax
* Atropatena (satraplıq)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
40-cı qapı (film, 2009)

**40-cı qapı** — filmi rejissor Elçin Musaoğlu tərəfindən 2008-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə "Ritm Production"da istehsal edilmişdir. Film 14 yaşlı oğlanın (*Həsən Səfərov*) taleyindən bəhs edir. Filmdə əsas rolları Həsən Səfərov, Rövşən Ağayev, Gülər Nəbiyeva, Elmira Şabanova və Rafiq Əzimov ifa edirlər.

## Məzmun
Film Azərbaycan xalqı üçün ağır olan bir vaxtda – 90-cı illərin əvvəlində bütün çətinliklərdən keçmiş 14 yaşlı oğlanın (*Həsən Səfərov*) taleyindən bəhs edir. Bakının 40 kilometrliyində yaşayan uşaq anasının himayəsində böyüyür. Rusiyaya qazanc dalınca gedən atası rəhmətə getmiş oğlan təhsilini atıb anasına (*[[Gülər Nəbiyeva]]*) maddi dəstək vermək məqsədilə işləmək qərarına gəlir. Bakıətrafı qəsəbədə yaşayan oğlan özünü və anasını dolandırmaq barədə düşünmək məcburiyyətindədir.

## Festivallar və mükafatlar
*2009-cu il 26 apreldə Hyustonda (ABŞ) 42-ci Beynəlxalq Kinofestivalında film “Ən yaxşı xarici film” nominasiyası üzrə qızıl mükafata layiq görülmüşdür.
*2009-cu ildə 11-ci Beynəlxalq Bakı Şərq-Qərb Film Festivalında "Ən parlaq debüt"mükafatını almışdır.
*2009-cu ildə 19-cu Beynəlxalq Cottbus Film Festivalında "The International Film Guide Inspiration Award" və "Prize of the Ecumenical Jury with a Special Mention" mükafatlarını alıb.
*2009-cu ildə Monteneqro TV və Film Festivalında "The award for best photography", "The award for best directing" və "Silver olive" mükafatlarını alıb.
*2010-cu ildə  Tiburon Beynəlxalq Film Festivalında (ABŞ) "Federico Fellini Award" mükafatını alıb.
*2010-cu ildə Eurasia IFF (Qazağıstan) festivalında  "Award Jury NETPAC" mükafatını alıb.
*2010-cu ildə New York Eurasia Film Festivalında "Award Best Screenplay" mükafatını alıb.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Elçin Musaoğlu
Rejissor: Elçin Musaoğlu
Operator: Abdulrəhim Beşarat
Prodüser: Xaqani Savalan, Elçin Musaoğlu
Rəssam: Elxan Nəbiyev
Bəstəkar: N. Faiq
Montaj: Kavə İmani

## Rollarda
Həsən Səfərov — Rüstəm
Rövşən Ağayev — Edik
Gülər Nəbiyeva — Leyla
Elmira Şabanova — Fatma xala
Rafiq Əzimov — Sabir dayı
Adil Zeynalov — Surxay
Özal Muradov — Elşən
Kənan Fərəcullayev — İlqar
Fərid Tahirov — Əhməd
Tural Məmmədov — Ramiz

## İstinadlar

## Mənbə
*Журнал "Баку". Номер: Май — Июнь 2009
*Mirməmməd, G. İçindəki xeyirxahlığı qoru: Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə "40-cı qapı" filmi rejissor Elçin Musaoğlunun quruluşunda]//Mədəniyyət.- 2010.- 26 may.- S. 11.
*Sara. “40-cı qapı” filminin geniş təqdimatı olub: Ssenari müəllifi və quruluşçu rejissoru Elçin Musaoğludur //525-ci qəzet.- 2010.- 22 may.- S. 16.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2008-ci ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Qaraçay

## Çaylar
* Qaraçay (Zaqatala) — Zaqatala rayonunda çay. 
* Qaraçay (çay, Quba) — Quba və Xaçmaz rayonlarında çay. 
* Qara çay (İran) — İranda çay.
* Qaraçay — Dəvəçi rayonunda çay. Ataçayın sol qoludur
* Qaraçay — Goranboy rayonu ərazisində çay. 
* Qaraçay — Qax rayonu ərazisində çay. 
* Qaraçay — Qəbələ rayonu ərazisində çay.  

## Yaşayış məntəqələri
* Qaraçay (qəsəbə, Quba) — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. 
* Qaraçay-Çərkəz Respublikası — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri, inzibati baxımdan Şimali Qafqaz Federal dairəsinin tərkibinə daxildir.

## Digər
* Qara çay — xüsusi çay növü olub, Oolonq, yaşıl və ağ çaylardan daha çox oksidləşmiş. 
* Qaraçaylılar — əsasən tarixi torpaqları Qaraçay-Çərkəz Respublikasında yaşayan türk xaqlarından biri. 
* Qaraçay-balkar dili — türk dillərindən biri.

## Həmçinin bax
* Qaraçaylı
Sarısu

*Sarısu (Beyləqan) — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda kənd.
*Sarısu (Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda kənd.
*Sarısu (göl) — Azərbaycan Respublikasının ən böyük gölü
*Sarısu (Puldəşt) —
İsa Hümmətov

**İsa Rüstəm oğlu Hümmətov** () — Azərbaycan nasiri, 1963-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1958), Əmək veteranı (1988).

## Həyatı
İsa Hümmətov 1931-ci il martın 21-də Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunun Bayburt kəndində anadan olmuşdur. Burada ibtidai məktəbi bitirib İrəvanda pedaqoji texnikumda, sonra isə APİ-nin dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsil almışdır (1949-1954). Əmək fəaliyyətinə "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında başlamışdır. Əvvəlcə müxbir, sonra şöbə müdiri işləmişdir (1954-1960). Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində redaktor, "Abşeron" qəzeti redaksiyasında məsul katib, "Maarif" nəşriyyatında və Azərnəşrdə redaktor (1961-1978), "Yazıçı" nəşriyyatında böyük redaktor işləmişdir (1978-1990). "Moruqlu budaq" adlı ilk hekayəsi 1958-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunmuşdur. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin nəşriyyat üzrə ilk təşkilat katibi olmuşdur. "Beşilliyin qalibi" diplomu və döş nişanı ilə təltif edilmişdır. 1990-cı il noyabrın 11-də Bakıda vəfat etmişdir.

## Əsərləri
*1. Ətirli çiçəklər. Bakı: Azərnəşr, 1959, 161 səh.
*2. Atanın həsrəti. Bakı: Azərnəşr, 1960, 162 səh.
*3. Nənə, əlini mənə ver. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1964, 44 səh.
*4. Ehtiyat qapıçı. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1966, 121 səh.
*5. Nazilə. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1968, 94 səh.
*6. Muğanın fəxri. Bakı: Azərnəşr, 1969, 64 səh.
*7. Günəşi qabaqlayanlar. Bakı: Azərnəşr, 1971, 74 səh.
*8. Mövlud ayı. Bakı: Azərnəşr, 1971, 48 səh.
*9. Həyatımın mənası. Bakı: Azərnəşr, 1973, 111 səh.
*10.Araz çağlayan yerdə. Bakı: Azərnəşr, 1976, 48 səh.
*11 Baba yadigarı. Bakı: Gənclik, 1977, 161 səh.
*12.Dünyanın bəzəyi. Bakı: Gənclik, 1979, 182 səh.
*13.İki məhəbbət. Bakı: Yazıçı, 1981, 222 səh.
*14.Çinar əfsanəsi. Bakı: Gənclik, 1983, 157 səh. 
*15.Şeytanın qurbanları. Bakı: Yazıçı, 1987, 280 səh.

## İstinadlar
Tuti Bikə

**Tuti Bikə** () — Quba xanı Fətəli xanın həyat yoldaşı,  Qaytaq hakimi Əmir Həmzənin bacısı, dövlət xadimi.

## Həyatı

### Erkən illəri
1751-ci ildə Dərbənddə qaytaqlı sərkərdə Xanməhəmmədin ailəsində anadan olmuşdur. "Böyük" usmi Əhməd xanın nəvəsi, Əmir Həmzənin bacısıdır.

Tarixi qaynaqlarda "Tuti Bikə" adı əsasən müraciət forması kimi işlənmiş və məhz bu şəkildə tarixə düşmüşdür. Onun əsl adı Ümmü Gülsüm olsa da, mənbələrin böyük əksəriyyətində xanım Tuti Bikə kimi xatırlanır. Bəzi sənədlərdə “Ümxani Bikə” (yəni “xan anası”) ifadəsi də rastlanır.

“Tuti Bikə” təxəllüsü fars və türk dillərinin təsiri ilə formalaşmışdır: “Tuti” farsca “bülbül”, geniş mənada isə “şirindilli, məlahətli” deməkdir; “Bikə” isə türkcə “bəy xanımı”, “zadəgan qadın” anlamını daşıyır. Beləliklə, təxəllüs “şirindilli xanım” və ya "şirin danışığı ilə (şirindilli) tanınan bəy (xan) xanımı” məzmununu bildirir.

### Dərbəndin müdafiəsi
Gavduşan döyüşündə Fətəli xan məğlub olub Salyana çəkildikdən sonra, Əmir Həmzə hiylə ilə Dərbəndi ələ keçirməyə cəhd göstərdi, çünki şəhəri, ərinin yoxluğunda, onun bacısı Tuti Bikə idarə edirdi. Şəhər divarlarına yaxınlaşan Əmir Həmzə Tuti Bikəyə xəbər göndərdi ki, guya Fətəli xan döyüşdə həlak olub və o, “cənazəni” gətirib. Lakin Tuti Bikə qardaşının niyyətini dərhal sezdi: qala divarlarına qalxıb topların atəş açılmasını əmr etdi və göndərdiyi süvari dəstə Əmir Həmzəni Müşkürə geri çəkilməyə məcbur etdi. Döyüşü birbaşa qala divarlarından Tuti Bikənin özü idarə edirdi. 

Şəhəri axıra qədər müdafiə etmiş, 9 ay düşməni Dərbəndə yaxın buraxmamışdır. Sonralar, nəhayət ki, Fətəli xan Dərbəndə daxil olmağı və şəhərə nəzarəti bərpa etməyi bacarır.

### Ölümü və dəfni

1786-cı ildə vəfat etmiş, Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığında, səkkizguşəli məqbərədə dəfn olunmuşdur.

## Ailəsi
1766-cı ildə Quba xanı Fətəli xanla evlənib. Bu evlilikdən iki övladı olmuşdur:

* Əhməd xan - Quba xanlığının VII xanı.
* Xanbikə xanım (və ya Haqq Bikə) - 1777-ci ildə anadan olub. 1800-cü ildə Bakı xanı II Mirzə Məhəmməd xan ilə ailə həyatı qurub. Onların övladı olmayıb. Xanbikə xanım (və ya Haqq Bikə) 1806-cı ildə vəfat edib.

## Xatirəsi

* Dərbənd şəhərində yerləşən və XVIII əsrin sonlarına aid memarlıq abidəsi olan "Tuti Bikə türbəsi" (digər adı ilə "Dərbənd xanlarının türbəsi") 1788-ci ildə Quba xanı Fətəli xan tərəfindən həyat yoldaşı Tuti Bikənin xatirəsinə inşa etdirilmişdir.
* Quba şəhərinin mərkəzi küçələrindən biri Tuti Bikənin adını daşıyır.
* 1947-ci ildə Bakı kinostudiyasında rejissor Yefim Dziqan tərəfindən “Fətəli xan” filmi çəkilmişdir. Filmdə Azərbaycan SSR xalq artisti Leyla Bədirbəyli tərəfindən "Tuti Bikə" obrazı canlandırılıb.
* Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Altay Hacıyev “Xalqımızın ulduzları” silsiləsində "Tuti Bikə" adlı rəsm əsəri hazırlayıb.
* AMEA Dilçilik İnstitutu gənc alimlərin yetişdirilməsindəki xidmətlərinə və elmin inkişafına verdiyi töhfələrə görə bir sıra elmi işçini “Tuti Bikə” mükafatına layiq görüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığı: "Tuti Bikə məqbərəsi" barədə İlya Berezin yazırdı ....
Happy birthday to you

**Happy birthday to you** — dünyada ən çox oxunan mahnı hesab edilir. Mahnının əsl qaynağı amerikalı iki bacıya aiddir. Orijinal adı "Good Morning to All" yəni "Hamınıza sabahınız xeyir" olmuşdur. Daha sonra mahnının mətni dəyişdirilərək bütün dünyaya indiki adı ilə yayılmışdır. Lakin müəlliflik haqqı bacılara aiddir, onlardan sonra da "Warner Chappell" musiqi şirkətinə keçmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://unhappybirthday.com/ Unhappy Birthday
* Wiki Birthdays
Həcər (xalq qəhrəmanı)

**Həcər** (1840, Yuxarı Mollu, Qubadlı — 1914, Aşağı Mollu, Qubadlı) — Azərbaycanın xalq qəhrəmanı Qaçaq Nəbinin həyat yoldaşı və silahdaşı. Həcər Qaçaq Nəbi ilə birlikdə əlinə silah götürüb iyirmi beş ildən artıq at belində qaçaq həyatı keçirmiş, Azərbaycandakı kəndli hərəkatında fəal iştirak etmişdir.

## Həyatı
Azərbaycanda qaçaq hərəkatının igid iştirakçılarından biri olan Həcər 1840-cı ildə Gəncə vilayəti, Zəngəzur qəzasının (indiki Qubadlı rayonunun) Yuxarı Mollu kəndində anadan olmuşdur. Onun atası Molla Xanalı Ortabab kəndli idi.

Nəbi ilə Həcər Nəbinin valideynləri vəfat edəndən sonra evlənmişdilər. Ailələrin iqtisadi cəhətdən fərqli durumda olmaları bir-birini sevən iki gəncin ailə qurmasına mane ola bilməmişdir. Çar hökuməti və yerli məmurlar Nəbini ələ keçirmək üçün dəfələrlə Həcəri qazamata salsalar da, istəklərinə nail ola bilməmişlər. Sonradan Həcər də Nəbinin dəstəsinə qoşularaq onun ən yaxın silahdaşına çevrilmişdir.

1894-cü ildə Nəbinin dəstəsi Cənubi Azərbaycandan Naxçıvana qayıdarkən ehtiyat tədbiri olaraq Qaçaq Nəbi dəstəsini iki hissəyə bölmüş, dəstənin birinə özü, digərinə isə Həcər başçılıq etmişdir.

Həcərin qardaşı Məhəmməd Molla Xanalı oğlu da Nəbiyə qoşulub qaçaqçılıq edirdi. Lakin o, hökumət tərəfindən tutulub 10 il katorqaya sürgün edilmiş, cəzasını çəkib qayıtmışdı.

Nəbinin ölümündən sonra Həcər qohumlarının köməyilə Mollu kəndinə gətirilmişdir. Bir müddətdən sonra Həcər sıxışdırıldığı üçün Həmzə adlı bir qohumuna ərə getmişdir. Həcər Həmzə ilə Molluda yaşayır. Həcərin Nəbidən 3 övladı olub : Xəlil, Əhməd və kiçik qızı Zeynəb. Həcər və Nəbinin övladlarının davamçıları hal hazırda yaşayır. Həcərin Həmzədən isə övladı olmayıb.

Həcər 1914-cü ildə Qubadlı rayonunun Aşağı Mollu kəndində vəfat etmişdir. Onun qəbri Aşağı Mollu kəndində idi.

Xalq öz qəhrəman qızının igidliyini vəsf edən mahnılar qoşmuş, "Qaçaq Nəbi" dastanında ona xüsusi yer ayrılmışdır.

Qubadlı rayonunda Qaçaq Həcərin abidəsi qoyulmuşdu.

## Uşaqları
* Xəlil
* Əhməd
* Zeynəb

## Mənbə
* Bəhlul Bəhcət, Qaçaq Nəbinin tarixi, (vəsiqə və sənədlər üzrə), Bakı, Çıraq, 2011, 288 səh
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qaçaq Nəbi

## Xarici keçidlər
Mehrican xatın

**Mehrican xatın** (XIII əsrin əvvəlləri) — sultan Toğrulun qızı, Atabəylər dövləti nin axırıncı hökmdarı Müzəfərəddin Özbəyin arvadı. Xarəzmşah Cəlaləddin Azərbaycana soxulanda Özbək Təbrizdən Gəncəyə, oradan da Naxçıvana, Əlincə qalasına qaçmışdı. Onun Təbrizdə qalan arvadı Mehrican xatın özünün nüfuzu hesabına Xoy, Səlmas və Urmiyə ni öz idarəçiliyində saxlaya bilmişdi. Mehrican xatın 1225 ildə Təbrizli Şəmsəddin lə birlikdə Təbriz, Xoy, Naxçıvan şəhərlərinin işğalçılardan azad olunmasında böyük hünər göstərmişdir.

## İstinadlar
Təcili yardım (teleserial, 1994)

**"Təcili yardım"** (*E. R.*) amerikalı En-Bi-Si kanalında (Azərbaycanda ANS kanalında) gedən dram serialı. Əhvalat İllinoysdakı uydurma Kaunti Ceneral qospitalında vaqe olur. Emmi Mükafatına layiq görülmüş serial Amerikada 1994-cü il sentyabrın 19-da başlamış, 2009-cu il martın 12-də başa çatmışdır. Serial 15 mövsüm və 319 epizoddan ibarətdir

## Personajları
* Doktor Nila Rasqotra (Parminder Naqra)
* Tibb bacısı Samanta Taqqart (Linda Kardellini)
* Doktor Arçi Morris (Skott Qrims)
* Doktor Toni Geyts (Con Stamos)
* Doktor Simon Brenner (Devid Layons)
* Doktor Keti Banfild (Ancela Bassett)

## Əvvəlki personajları
* Doktor Mark Qrin (Entoni Edvards)
* Doktor Doq Ross (Corc Kluni)
* Doktor Lüka Kovaç (Qoran Vişniç)
* Doktor Ebbi Lokhart (Maura Tirni)
* Doktor Qreqori Prett (Mekhi Payfer)
* Doktor Rey Barnett (Şeyn Vest)
* Doktor Con Karter (Noa Uayl)

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
2007 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi

**2007 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi** () — ilk dəfə təşkil olunan Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi.

Bu müsabiqə sentyabrın 1-i Londonda təşkil olundu. Müsabiqədə 16 ölkə iştirak etdi. Bu ölkələrdən İsveçrəyə heç bir ölkə xal vermədi və nəticədə İsveçrə müsabiqəni xalsız yekunlaşdırdı. Müsabiqənin qalibi isə Finlandiya oldu.

## Nəticə

## 12 xal

Müsabiqədə 12 xal alan ölkələr aşağıdakılardır:

## Xarici keçidlər
* Eurovisiondance.tv
* İctimai TV 

## Həmçinin bax
* Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi
Lozanna müqaviləsi (1923)

**Lozanna müqaviləsi** — 1923-cü il iyulun 24-də Türkiyə ilə Qərb dövlətləri arasında imzalanan müqavilə. Türkiyənin indiki sərhədlərini, regiondakı statusunu müəyyən edən bu müqavilə tarixin sonrakı mərhələlərində baş verəcək bir çox hadisə üçün də platforma rolunu oynadı. Birinci Dünya müharibəsini məğlub bitirənlər arasında olan Osmanlı Türkiyəsi faktiki olaraq suverenliyini itirmişdi. 1920-ci ildə Yunanıstanın təkidi ilə imzalanmış Sevr müqaviləsinə əsasən, Osmanlı dövlətinin qəti sərhədləri, orduya malik olmaq hüququ və Aralıq dənizindəki adalara olan iddiası ləğv edilmişdi. Amma Yunanıstandan başqa, heç bir dövlətin müqavilənin şərtlərini tanımaması "Lozanna" konfransının çağırılmasına səbəb oldu. 8 ay davam edən mübahisələrdən sonra nəhayət 1923-cü il iyulun 24-də tarixi "Lozanna" müqaviləsi bağlandı. Bununla, yüz illərlə davam edən türk-yunan ixtilafı qismən həllini tapdı və iki dövlət arasındakı sərhəd dəqiqləşdirildi. Egey dənizindəki xırda adalar bölüşdürüldü. Bir milyona yaxın yunan Türkiyədən Yunanıstana, 500 min türk isə Yunanıstandan Anadoluya köç etdi. Lozanna razılaşması faktiki olaraq Türkiyəni Dardanel və Bosfor boğazlarındakı haqlarından məhrum etdi. Türkiyə bu qiymətli keçidlər üzərindəki haqlarını bir də 1936-cı ildə imzalanmış "Montrö" sazişi ilə geri ala bildi. "Lozanna" müqaviləsi həm də Osmanlı sərhədləri daxilində yaşayan erməni və yəhudilərin statusunu müəyyən etdi. Bu milli azlıqlar tam hüquqlu Türkiyə vətəndaşı elan edildi. Amma Lozannada həllini tapmayan nüanslar da oldu. İraqla Türkiyə sərhəddindəki Mosul vilayətinin statusunun qeyri-müəyyən qalması, Kipr məsələsində razılığın əldə edilməməsi, sonradan regionda ciddi münaqişələrin formalaşmasına gətirib çıxardı.
Qanlı Bakı (film, 1994)

## Məzmun
Film 1990-cı ildə Bakı şəhərində baş vermiş qanlı yanvar hadisələrindən bəhs edir. Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet qoşunları qanunsuz olaraq Bakı şəhərinə yeridildi. Şəhərin yüzlərlə dinc əhalisi odlu silahdan, zirehli texnikadan açılan atəşlərə məruz qaldılar. O günlər yüzlərlə günahsız insanlar şəhid oldular. Həmin gün 20 yanvar hadisəsi SSRİ rəhbərlərinin şovinist maskalarını açıb ifşa etməklə yanaşı, Azərbaycan tarixini ən parlaq səhifələrindən biri oldu. 20 yanvar Azərbaycan xalqının azadlığa, müstəqilliyə doğru ən böyük addımlarından biri idi. Nə qədər ki, Azərbaycan dövləti azaddır, müstəqildir, bir o qədər də şəhidlərimizin ruhu şad olacaqdır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Sadıq Elcanlı
:**Rejissor:** Aydın Dadaşov
:**Operator:** Ələkbər Muradov, Eldar Məmmədov
:**Montaj:** Gilana Axundova, Fuad Cabbarov
:**Səs rejissoru:** Firudin Hüseynov
:**Direktor:** Ələddin Vəliyev, Faiq Seyidməmmədov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
2007 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi

**2007 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi** − 5-ci Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsidir. 8 dekabr 2007-ci il tarixində Niderlandın Rotterdam şəhərinin "Ahoy" arenasında təşkil olunmuşdur.

Bu il müsabiqədə ilk dəfə olaraq Bolqarıstan, Ermənistan, Gürcüstan və Litva  iştirak etmişdir. Ötən il iştirak edən və ilk iki müsabiqənin qalibləri Xorvatiya və İspaniya isə müsabiqədə iştirak etməyəcəklərini bildirmişlər.

Bu ilki müsabiqənin qalibi 2005-ci ildəki müsabiqənin də qalibi olmuş Belarus olmuşdur. Belarusu Aleksey Jiqalkoviç *S Druz'yami* mahnısı ilə qalib etmişdir. 1-ci olan mahnı ilə 2-ci olan mahnı arasında cəmi 1 xal fərq vardı. Belarus 137 xalla 1-ci, Ermənistan 136 xalla 2-ci olmuşdur.

## Nəticə

{|class="wikitable sortable"
    №
    Ölkə
    Dil
    Müğənni(lər)
    Mahnı
    Tərcümə
    Yer
    Xal


    01
     
    Gürcücə
    Mariam Romelaşili
    *Odelia Ranuni* (ოდელია  რანუნი)
    —
    4
    116


    02
     
    Niderlandca
    Trust 
    *Anders*
    Fərqli
    15
    19


    03
     
    Ermənicə
    Arevik 
    *Erazanq <small>(Երազանք)</small>*
    Arzu
    2
    136


    04
     
    Yunanca
    Yiorğos Yoannides 
    *I musiki dini ftera <small>(Η μουσική δίνει φτερά)</small>*
    Musiqi qanadlandırır
    14
    29


    05
     
    Portuqalca
    Jorjı Leiria 
    *Só quero é cantar*
    Sadəcə oxumaq istəyirəm
    16
    15


    06
     
    Rusca
    Aleksandra Qolovçenko 
    *Otlichnitsa <small>(Отличница)</small>*
    Yaxşı tələbə
    6
    105


    07
     
    Rumınca
    4Kids 
    *Sha-la-la*
    Şa-la-la
    10
    54


    08
    
    Bolqarca
    Bon-Bon
    *Bonbolandiya <small>(Бонболандия)</small>*
    Şirniyyat yurdu
    7
    86


    09
     
    Serbcə
    Nevena Bojoviç 
    *Piši mi <small>(Пиши ми)</small>*
    Mənə yaz
    3
    120


    10
     (ev sahibi) 
    Niderlandca
    Liza, Emi və Şelli
    *Adem in, Adem uit*
    Nəfəs ver, Nəfəs al
    11
    39


    11
     
    Makedonca
    Rositsa Kulakova və Dimitar Stoymenovski
    *Ding Ding Dong <small>(Динг Динг Донг)</small>*
    —
    5
    111


    12
     
    Ukraynca
    İlona Halıtska 
    *Urok hlamuru <small>(Урок гламуру)</small>*
    Qlamur dərsi
    9
    56


    13
     
    İsveçcə
    Frida Sanden 
    *Nu eller aldrig*
    İndi və ya heç vaxt
    8
    83


    14
     
    İngiliscə
    Cute 
    *Music*
    Musiqi
    12
    37


    15
     
    Yunanca    
    Made in Greece 
    *Kapou Mperdeftika <small>(Καποu μπερδεύτηκα)</small>*
    Qarışdırdım
    17
    14


    16
     
    Litvaca
    Lina Coy 
    *Kai miestas snaudžia*
    Şəhər yatdıqda...
    13
    33


    17
    ***'</TD>
    <TD>'''[[Rus dili|Rusca]]'''</TD>
    <TD>'''[[Aleksey Jiqalkoviç]]
    <TD>***S druz'yami (С друзьями)**''</TD>
    <TD>**Dostlarla**</TD>
    <TD>**1**</TD>
    <TD>**137'''



## Qiymətləndirilmə

## 12 xallar

## Xarici keçidlər
* JuniorEurovision.tv

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi
Hicri təqvim

**Hicri-qəməri [[təqvim]]**(İranda və Əfqanıstanda); **Hicri təqvimi**, **İslam təqvimi**, **Müsəlman təqvimi** (başqa ölkələrdə); (, ət-təqviməl-hicri).

Ay səhifələrinin dəyişməsi nəticəsində yaranan 12 dənə 29, yaxud 30 günlük aydan ibarətdir. Adi illərdə günlərin sayı 354, uzun illərdə isə 355-dir.

Ərəbistanda İslam dininin meydana çıxmasına qədər hər biri ay səhifələrinin dəyişməsinə əsaslanan 12, yaxud 13 aydan ibarət 24 illik təqvim stilindən istifadə olunurdu. Bu stildə 15 il 12 aydan, 9 il isə 13 aydan ibarət idi. Lakin Məhəmməd peyğəmbər tərəfindən 13-cü aylar ləğv edildi. Əsas isə Quranın bu ayəsi idi:

** إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتَابِ اللّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ **

(Həqiqətən, Allah yanında, Allah kitabında ayların sayı göyləri və yeri yaratdığı gündən on iki aydır)..

Hicri-qəməri təqvimində illər hicrətin başladığı gündən — 16 iyul 622-ci il tarixdən nömrələnir. Təqvimdə sıfırıncı il yoxdur; birinci il, yaxud hicri erası 16 iyul 622-ci il tarixində başlayır. Bu era ilk olaraq Məhəmməd peyğəmbərin ölümündən 5 il sonra – 637-ci ildə, Xilafətdə rəsmən illərin nömrələnməsi üçün qəbul olunmuşdur.

1925-ci ildə İranda rəsmən Hicri-şəmsi təqviminə keçilməsindən sonra, İranda, Əfqanıstanda və Azərbaycanda Hicri təqvim daha çox "Hicri-qəməri təqvim" adlanmağa başladı. Hicri-qəməri təqvimində göstərilən tarix internetin meydana çıxmasına qədər tam dəqiqliyi ilə yalnız mürəkkəb yollarla – sinxron cədvəllər vasitəsilə, Qriqori təqviminə çevrilə bilərdi. Hal-hazırda isə internetdəki bəzi saytlar vasitəsilə bu əməliyyatı çox asanlıqla icra etmək mümkündür.

## Hicri-qəməri təqvimdəki ayların adı

### Həftənin günlərinin adları

## Həmçinin bax
* İran təqvimi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hicri təqvimi Miladiyə və Rumiyə, Rumi və Miladini isə Hicriyə çevirmək üçün onlayn sinxron cədvəl (türkcə).