Panzer IV

**Panzerkampfwagen IV** (qısaca **Pz.Kpfw. IV** və ya **Panzer IV**) — İkinci Dünya müharibəsi dövründə Almaniya tərəfindən istehsal edilən və 1936-cı ildən 1945-ci ilə qədər bütün cəbhələrdə istifadə olunmuş orta tank. O, Almaniyanın müharibə boyunca fasiləsiz istehsal edilən yeganə tankıdır və Vermaxtın zirehli qüvvələrinin "onurğa sütunu" hesab olunur. 

Panzer IV-un ən çox istehsal edilən variantı Ausf. H idi (≈ 3 800 ədəd). Tankın etibarlı şassisi bir çox digər döyüş maşınlarının (StuG IV, Jagdpanzer IV, Wirbelwind və s.) əsasını təşkil etmişdir. Müharibədən sonra Suriya, İspaniya, Finlandiya, Türkiyə və Bolqarıstan kimi ölkələr tərəfindən istifadə edilmiş, son nümunələri 1967-ci ildə İsrailə qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. 

## İnkişaf tarixi
### Konsepsiya və layihələndirmə
Panzer IV-un konsepsiyası Haynts Quderianın "iki tipli tank" doktrinasına əsaslanırdı: Panzer III düşmən zirehli texnikasına qarşı, Panzer IV isə piyada dəstəyi və istehkam dağıdılması üçün.  1934-cü ildə Almaniya Ordusu "Begleitwagen" adlı gizli layihə üçün tender elan etdi; Krupp şirkətinin təklifi 1936-cı ildə qalib seçildi. 

### İstehsal göstəriciləri
İstehsal Krupp (Magdeburq), Vomag (Plauen) və Nibelungenwerk (Sankt-Pölten) zavodlarında aparılırdı. Cəmi ≈ 8 575 ədəd istehsal olunmuşdur. 

## Texniki xüsusiyyətlər
### Zireh və metallurgiya
Panzer IV-un zirehi xüsusi seçilmiş ərintili poladdan hazırlanırdı; lövhələr çoxpilləli emaldan və yalnız yüksək ixtisaslı sürücülər tərəfindən əl qaynağı üsulu ilə birləşdirilirdi. Bu üsul SSRİ-nin müharibədən sonrakı tədqiqatlarında "ən yüksək mühafizə səviyyəsi" kimi qiymətləndirilib. 

### Silahlanma və atəş idarəetmə
* **Qısa lüləli mərhələ (1939–1942):** 7,5 cm KwK 37 L/24 — piyada dəstəyi və istehkam əleyhinə. 
* **Uzun lüləli mərhələ (1942–1945):** KwK 40 L/43 → L/48; zirehəlmə qabiliyyəti 1000 m-də 90 mm-dən artıq. 

Almaniya Panzer IV-da istifadə etdiyi "driven-reticle" tipli mexaniki FCS ilə müttəfiqlərin 1944-dən tətbiq etdiyi gyro-stabilizasiyalı və ballistik-kompüterli sistemləri müqayisədə 30–40% az dəqiq idi. 

### Hərəkətlilik
Maybach HL 120 TRM benzin mühərriki (300 a.g.) və 6 pilləli sürət qutusu; yol sürəti 42 km/s, radius 300 km. Asqı sistemi yarpaqlı yay tipində idi — etibarlı, lakin Panther-dakı burulma çubuğu qədər yüksək performanslı deyildi. 

## Variantları

### Panzer IV şassisi əsasında yaradılanlar
* Sturmgeschütz IV – hücum topu (≈ 1 100 ədəd)
* Jagdpanzer IV – tank qatili (≈ 1 700 ədəd)
* Wirbelwind – quad-20 mm zenit özüyeriyən qurğu
* Brummbär – 150 mm haubitsa daşıyıcısı
* Nashorn – 88 mm Pak 43 tank qatili

## Döyüş tarixi
### Şərq Cəbhəsi
Panzer IV, xüsusən II SS-Panzer-Korpusun tərkibində, 1943-cü ilin iyulunda Kursk yaylasında əsas zərbə maşını idi. SSRİ kəşfiyyatı alman hücum istiqamətini əvvəlcədən müəyyənləşdirmişdi; bu, sovet 5-ci Qvardiya Tank Ordusunun Proxorovka yaxınlığında qabaqlayıcı müdafiə qurmasına imkan verdi. 

Son arxiv hesabatları göstərir ki, 12 iyul 1943-cü ildə itirilmiş alman tanklarının çoxu məhz Panzer IV idi; onların əksəriyyəti sonrakı döyüşlərdə bərpa olunaraq 1943-44-cü illərdə də istifadə edildi.  Bu, Panzer IV-un "uzunömürlülüyü"nü və texniki bərpa imkanlarını təsdiqləyir.

### Şimali Afrika
Panzer IV-lər Ervin Rommelin Afrika Korpusunda 1941-43-cü illərdə istifadə olunmuşdur. Qısa lüləli Ausf. F1 versiyaları M3 Grant və erkən Sherman-lara qarşı zəif qalırdı; 1942-ci ilin ortasından gələn Ausf. F2 (L/43) isə təhlükəli bir rəqibə çevrildi. 

Kasserin keçidi döyüşü (fevral 1943) zamanı Panzer IV-lər qum, isti və məhdud lojistik şəraitdə işləyirdi. Terrain-analizinə əsasən, alman uğuru əsasən relyefin qərbindəki dağlı sahələrdə kəsilmişdi; bu, Panzer IV-un manevr imkanlarını məhdudlaşdırdı. 

### Normandiya və Qərb Cəbhəsi
1944-cü ilin iyunundan etibarən Panzer IV-lər əsasən 12. SS-Panzer-Division "Hitlerjugend" və 21. Panzer-Division tərkibində Müttəfiqlərə qarşı döyüşdü. Bretteville-l’Orgueilleuse hücumunda (8–9 iyun 1944) Panzer IV-lərin say üstünlüyü olmasına baxmayaraq, koordinasiyasız hücum və zəif piyada dəstəyi uğursuzluqla nəticələndi. 

## Müharibədən sonrakı istifadə
Panzer IV-lər 1945-ci ildən sonra Finlandiya, İspaniya, Suriya, Bolqarıstan və Türkiyəyə satıldı. Ən uzun müddətli istifadə Suriya tərəfindən oldu: 1967-ci il Altı günlük müharibə zamanı Golan təpələrində İsrailə qarşı döyüşlərdə iştirak etdi. 

## Müqayisəli təhlil

## Texniki irs və tədqiqat
Panzer IV-un modulyar şassi və balanslı silah–zireh konsepsiyası 1950–70-ci illərdə NATO (Leopard 1, M48) və Varşava Müqaviləsi (T-55) ölkələrinin yeni əsas döyüş tankları layihələrində təkrarlanıb. 

Almaniyanın özündə Leopard 2HEL layihəsində (2006) Panzer IV-dan qalma "elektrik qaynağı və modulyar zireh" prinsipi yenidən tətbiq olunub. 

Dünyada sağ qalmış 30-dan çox Panzer IV tankı metallurji analiz üçün istifadə olunur; bu işlər həm də 1940-cı illərdəki əl qaynağı texnologiyasının müasir hərbi təmir standartlarına təsirini öyrənmək məqsədi daşıyır. 

## Həmçinin bax
* Panzer III
* Panther
* Tiger I
* T-34
* M4 Sherman

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dünyada qorunub-saxlanılmış Panzer IV siyahısı (PDF)