Sübutlara əsaslanan stomatologiya

**Sübutlara əsaslanan stomatologiya** () — stomatoloji qərarların və klinik müdaxilələrin elmi sübutlar, klinik təcrübə və pasiyentlərin fərdi ehtiyacları əsasında qəbul edilməsini nəzərdə tutan müasir yanaşma. Bu konsepsiya sübutlara əsaslanan təbabət prinsiplərini diş həkimliyinə tətbiq edir və müalicə prosesində daha effektiv və əsaslandırılmış qərarlar verilməsinə şərait yaradır.

Sübutlara əsaslanan stomatologiya — mövcud ən yaxşı elmi sübutların, həkimin klinik təcrübəsinin və pasiyentin dəyərlərinin inteqrasiyası əsasında diş müalicəsi ilə bağlı qərarların qəbul edilməsini ifadə edir. Bu yanaşma həm diaqnostika, həm də müalicə strategiyalarının qiymətləndirilməsində istifadə olunur.

## Tarixi
Sübutlara əsaslanan stomatologiyanın əsasları 1990-cı illərin ortalarında qoyulmuşdur. Bu dövrdə sübutlara əsaslanan təbabətin prinsip və metodları stomatoloji təhsilə və praktikaya da daxil edilməyə başlanmışdır. 1999-cu ildə ABŞ-ın Amerika Stomatologiya Assosiasiyası () təşkilatı bu yanaşmanı rəsmi olaraq qəbul etmiş və onun stomatoloji praktikada tətbiqinə dair təlimatlar hazırlamışdır. 2000-ci illərdən etibarən bu anlayış stomatoloji təhsil müəssisələrində geniş yayılmış və beynəlxalq səviyyədə dəstəklənmişdir.

## Prinsiplər
Sübutlara əsaslanan stomatologiya bir neçə əsas prinsipə əsaslanır və bu prinsiplər müasir klinik praktikada daha effektiv və şəffaf qərarvermə prosesini təmin etməyə yönəlib. Bu yanaşmanın birinci və ən vacib prinsipi *elmi sübutlara əsaslanmadır*. Belə ki, tətbiq olunan müalicə metodlarının və klinik qərarların elmi cəhətdən əsaslandırılmış və müasir tədqiqatlarla dəstəklənmiş olması tələb olunur. Buraya randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar, sistemli ədəbiyyat icmalları və meta-analizlər daxildir.

İkinci əsas prinsip *klinik təcrübənin nəzərə alınmasıdır*. Diş həkiminin şəxsi klinik bacarıqları, bilikləri və peşə təcrübəsi sübutlara əsaslanan qərarların tətbiqində mühüm rol oynayır. Yəni sübutlar heç bir zaman klinik intuisiyanı və fərdi təcrübəni tam əvəz etmir, əksinə onu dəstəkləyir.

Üçüncü prinsip *pasiyentin dəyərləri və fərdi seçimlərinin nəzərə alınması* ilə bağlıdır. Hər bir pasiyentin müalicə gözləntiləri, həyat tərzi, sosial vəziyyəti və sağlamlıqla bağlı üstünlükləri fərqlidir. Buna görə də klinik qərar yalnız elmi sübutlara və həkimin fikrinə deyil, həm də pasiyentin baxış bucağına əsaslanmalıdır.

Bu prinsiplərin vəhdəti sübutlara əsaslanan stomatologiyanı klassik yanaşmalardan fərqləndirir və onu daha şəffaf, adaptiv və pasiyentmərkəzli edir.

## Tətbiq sahələri
SƏS aşağıdakı stomatoloji sahələrdə geniş tətbiq olunur:
* Periodontologiya — diş əti xəstəliklərinin müalicəsində sübuta əsaslanan yanaşmalar
* Endodontiya — kanal müalicəsi texnikalarının effektivliyinin müqayisəsi
* Ortodontiya — aparatların və metodların uzunmüddətli təsirlərinin qiymətləndirilməsi
* İmplantologiya — diş implantlarının uğur göstəricilərinin statistik təhlili
* Profilaktik stomatologiya — florid istifadəsi, plomba materialları və preventiv tədbirlərin effektivliyi

## Tənqidi və məhdudiyyətlər
Sübutlara əsaslanan stomatologiya müasir diş həkimliyində mühüm irəliləyiş sayılsa da, bu yanaşma bir sıra tənqidlərə və məhdudiyyətlərə məruz qalır. Ən əvvəl qeyd olunmalıdır ki, bəzi stomatoloji sahələrdə hələ də keyfiyyətli və mötəbər elmi sübutlar kifayət qədər mövcud deyil. Bu, xüsusilə az tədqiq olunmuş və ya nadir klinik hallara aid olan müdaxilələrə şamil olunur. Belə hallarda həkimlər sübuta əsaslanmaqdan çox şəxsi təcrübələrinə və praktiki müşahidələrinə arxalanmalı olurlar.

Bundan əlavə, klinik praktikada elmi sübutların tətbiqi çox vaxt əlavə vaxt və resurs tələb edir. Elmi məqalələrin araşdırılması, sistemli icmalların təhlili və yeni məlumatların praktikaya uyğunlaşdırılması prosesləri həkimlər üçün əlavə iş yükü yaradır və bəzi hallarda bu prosesin həyata keçirilməsi praktik olaraq çətin olur.

Daha bir məhdudiyyət pasiyentlərin fərdi xüsusiyyətləri və sosial amillərin hər zaman nəzərə alına bilməməsi ilə bağlıdır. Elmi tədqiqatlar müəyyən bir nümunəyə əsaslanır və nəticələri hər pasiyentə eyni səviyyədə tətbiq etmək bəzən real olmur. Sosial status, həyat tərzi, iqtisadi vəziyyət və mədəni baxışlar kimi amillər qərarvermədə ciddi rol oynasa da, sübut yönümlü yanaşmalarda bunlar bəzən nəzərə alınmır.

Bəzi diş həkimləri sübutlara əsaslanan praktikaya keçidə müqavimət göstərirlər. Bu müqavimət adətən uzun illər formalaşmış vərdişlər, şəxsi klinik üslub və ya sübutların tətbiqinin əlavə çətinliklər doğuracağı qorxusu ilə əlaqəlidir. Belə hallarda yeni yanaşmaların qəbulu və geniş tətbiqi daha çox maarifləndirmə və peşəkar hazırlıq tələb edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* ADA Policy Statement on Evidence-Based Dentistry
* American Dental Association Center for Evidence-based Dentistry 
* American Student Dental Association on Evidence-Based Dentistry
* Cochrane Oral Health Group
* Evidentista