open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Attika

**Attika** — Orta Yunanıstanda, Afinanın özünün və kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ətraf ərazilərdən ibarət olan Afina polisinin yerləşdiyi vilayət.

## Şəkillər


AtticaGreece.png 
Administrative Model of Attica 2008.jpg 



## İstinadlar
İbrahim Əhrari

## Həyatı
Almaniyada yaşayan əslən Azərbaycanlı olan İbrahim Əhrari Cənubi Azərbaycanın Urmiya şəhərində doğulub. Elə burada da onun rəssamlığa həvəsi yaranıb. O 1956-cı ildə Təbrizdə rəssamlıq məktəbinə daxil olur. Lakin o dövrdə İranda yaranmış siyasi vəziyyət və İbrahimin valideynlərinin təkidi ilə o rəssamlıq sənətindən uzaqlaşır. 1966-cı ildə İbrahim Əhrari Almaniyaya gedir və orada yaşayıb rəssamlıq, qrafika-dizayn fakultəsini bitirir. 1975-ci ildən Almaniya Rəssamlar təşkilatının işçisidir. 1988-ci ildən Azərbaycan-Almaniya mədəniyyəti təşkilatını yaradanlardan biridir.

İ.Əhrarinin əsas məqsədi odur ki, Azərbaycan mədəniyyətini Almaniyada tanıtdırıb dünyaya yaysın ki, bizim öz mədəniyyətimiz, öz dilimiz var. Filmdə atların canlı təsvirləri ilə birgə rəssamın rəsm əsərlərində də at təsvirləri üstünlük təşkil edir.

İbrahim Əhrari Azərbaycan Respublikasının Berlindəki Səfirliyi ərəfindən öz ölkəsini United Buddy Bears layihəsində təmsil edən Buddy Ayısının bəzəmək üçün dəfələrlə seçilmişdir. *United Buddy Bears* sərgiləri artıq 5 qitələrdə və 20-dən çox şəhərlərdə keçirilmiş və onlarda Azərbaycanı Ibrahim Əhrari bəzədiyi ayı təmsil etmişdir.

O, həmçinin Berlində Xocalı soyqırımı qurbanlarına ucaldılmış abidənin də həmmüəllifidir.
Şərqi Makedoniya və Frakiya

**Şərqi Makedoniya və Frakiya** () — periferiya, Yunanıstan inzibati-ərazi vahidi. Kallikratis proqramı əsasən 2011-ci ildə Makedoniya — Frakiya desentralizasiya idarəsinə daxildir .

Tərkibinə tarixi ərazi olan Makedoniyanın şərq hissəsi, Qərbi Frakiya tarixi ərazisi, Tasos və Samotraki adaları daxildir. Əhalisi  nəfərdir. Sahəsi  km². Sıxlığı 42,96 nəf/km². Periferiyanın inzibati mərkəzi — Komotini şəhəridir, ən böyük şəhəri — Aleksandrupolis. 
## İnzibati bölgüsü

Periferiya 6 periferiya vahidi və 22 icmaya bölünür.

## İstinadlar
Klepsidra

**Klepsidra** — Su saatı vəya qum saatının ümumi adı. Digər əsas saat tiplərindən (günəş saatı, yaylı saat) fərqli olaraq Klepsidrada saatı hərəkətə gətirən mexanizm olaraq adi sudan vəya qumdan istifadə olunur. Su vəya qum üst tərəfdəki qabdan nazik şırnaq şəklində aşağiya axır.
Günəş saatı

**Günəş saatı** — Günəşin səmadakı mövqeyinə görə qnomonun kölgəsinin uzunluğunun dəyişməsi və kölgənin siferblat üzərindəki hərəkətinə əsasən vaxtın təyin edilməsinə imkan verən qurğu.

Adi günəş saatı dizaynlarında, şaquli şəkildə yerləşdirilmiş çubuğun kölgəsi, üfüqi şəkildə yerləşdirilmiş səthdə günün saatlarını göstərən siferblatın üzərinə düşür. Günəş səmada hərəkət etdikcə saatın üzərindəki çubuğun kölgəsi müxtəlif saat xətləmələri ilə üst-üstə düşərək hərəkət edir. Bu qurğularda çubuq Yerin fırlanma oxuna uyğunlaşdırılmalıdır. Buna görə də bu növ günəş saatının düzgün vaxtı göstərməsi üçün çubuq maqnit şimalını deyil, coğrafi şimalı göstərməlidir. Bundan əlavə, çubuğun üzərində dayandığı üfüqi səthlə yaratdığı bucaq saatın yerləşdiyi coğrafi enliyə bərabər olmalıdır. Ancaq bu iki xüsusiyyətə uyğun olmayan, lakin fərqli prinsiplər çərçivəsində işləyən günəş saatları da qurula bilər. Bu saatları dairənin ortasına çubuq qoyaraq və kompasdan istifadə etməklə (o, şimalı göstərməlidir) kölgənin hər saatın tamamında düşdüyü yeri işarələməklə etmək olar. Amma buludlu günlər və gecə kimi amillər bu tip saatları yararsız hala salır.
Yunanıstan Makedoniyası

**Yunanıstan Makedoniyası** — Yunanıstanda bölgə.
:* Qərbi Makedoniya
:* Orta Makedoniya
:* Şərqi Makedoniya və Frakiya
Azərbaycan nəşriyyatlarının siyahısı

**Azərbaycandakı dövlət və özəl nəşriyyatların siyahısı** —

## A
*Ağıllı Bala
*Alatoran
*Adiloğlu nəşriyyatı
*Altun Kitab
*Araz nəşriyyatı
*Azərbaycan nəşriyyatı ("Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı", "Azərnəşr")
*Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi nəşriyyatı
*Aspoliqraf LTD
*Alfacin nəşriyyatı

## B
*Bookzone
*Bakı Kitab Klubu
*Bakı nəşriyyatı *(fəaliyyətini dayandırıb)*
*Bakı Universiteti nəşriyyatı
*Bakumoz

## C

## Ç
*ÇAPAR
*Çinar
*Çaşıoğlu

## D
## E
*Ensiklopediya nəşriyyatı
*Elm nəşriyyatı
*Elm və təhsil nəşriyyatı

## G
*Gənclik nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*

## H
*Hərbi Nəşriyyat
*Hədəf Nəşrləri

## X
*XAN Nəşriyyatı
*Xəzər Nəşriyyat MMC
*Xəzər Universitəsi Nəşriyyatı

## İ
*İşıq nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*
*İsmayıl nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*

## K

* Kitab Klubu

## Q

*Qələm publishing & printing
*Qanun nəşriyyatı
*QAPP-POLİQRAF
*Qeyrət
*Qədim Qala

## L
*Libra nəşriyyatı
*Lider nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*

## M
*MİMTA
*Maarif nəşriyyatı (Fəaliyyəti dayandırılıb)
*Mingəçevir Poliqrafiya Müəssisəsi MMC
*Mütərcim nəşriyyatı
*Mirasnəşr
*Mücrü nəşriyyatı

## N
*Nafta-Press nəşriyyatı
*Nurlan nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*
*Nurlar nəşriyyatı

## Ö
*Öndər nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*

## P

*Parafraz Nəşrləri
*Parlaq İmzalar
*Pedaqogika nəşriyyatı
*Pergament
## R
*ReadENG nəşriyyatı

## S
*Sabah
*Səda

## Ş
*Şəms nəşriyyatı
*Şərq-Qərb nəşriyyatı

## T
*Təbib nəşriyyatı
*Təhsil nəşriyyatı
*TQDK nəşriyyatı
*TEAS Press Nəşriyyat evi
*Tuna nəşriyyatı

## U
*Uşaqgəncnəşr *(fəaliyyəti dayandırılıb)*

## Y
*YAY nəşriyyatı 
*Yazıçı nəşriyyatı *(fəaliyyəti dayandırılıb)*
*Yek Prodakşın
*Yeni Poliqrafist
*XXI əsr nəşriyyatı

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aksiom

**Aksiom** [yun. axioma – qəbul edilmiş müddəa, axioo – layiq bilirəm]  mənasını verir.

*Riyaziyyatda sübutsuz qəbul edilən fikir;
*Ümumiyyətlə, məcazi mənada dəlilə, sübuta ehtiyacı olmayan həqiqət;
*İsbatsız qəbul edilən düşüncə, fikir;
*Müəyyən nəzəriyyənin deduktiv quruluşunda sübut edilməyən, lakin həmin nəzəriyyənin digər təkliflərinin sübutunun çıxış nöqtəsi, əsası kimi qəbul olunan nəzəri təklif. Aksiom kimi, adətən, nəzərdən keçirilən nəzəriyyənin elə təklifləri götürülür ki, bunların düzgünlüyü artıq məlumdur, yaxud həmin nəzəriyyə daxilində düzgün sayıla bilər;
*Təsdiqə, sübuta ehtiyacı olmayan fikir və ya müddəa.

* “Aksiom” terminini ilk dəfə Aristotel işlətmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Şükürlü S.F., Kazımova S.İ., Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.

## Həmçinin bax
* Teorem
Riyazi məntiq

**Riyazi məntiq** — Riyazi məntiq, riyaziyyat daxilində formal məntiqi öyrənən bir metamüəssisə sahəsidir.

Əsas alt sahələri:

Model nəzəriyyəsi: Formal nəzəriyyələr ilə onların modelləri arasındakı əlaqəni araşdırır.

İsbat nəzəriyyəsi: Formal isbatları riyazi obyektlər kimi tədqiq edir.

Çoxluq nəzəriyyəsi: Riyaziyyatın əsasını təşkil edən çoxluqların xassələrini və münasibətlərini öyrənir.

Rekursiya nəzəriyyəsi (həmçinin hesablana bilən nəzəriyyə kimi tanınır): Alqoritmlərin və hesablama qabiliyyətinin fundamental xüsusiyyətlərini araşdırır.

Riyazi məntiqin tədqiqatları, adətən, formal məntiq sistemlərinin ifadə gücü və ya deduktiv qüvvəsi kimi riyazi xüsusiyyətlərinə yönəlir. Lakin bu sahə, həmçinin doğru riyazi əsaslandırmanı təsvir etmək və ya riyaziyyatın əsaslarını müəyyən etmək üçün məntiqdən istifadəni də əhatə edə bilər. Riyazi məntiqin əsasını qoyan ingilis riyaziyyatçısı Corc Bul olmuşdur.

Riyazi məntiqin əsasını Deduktiv nəzəriyyə təşkil edir.

Riyazi məntiq, yarandığı gündən bəri riyaziyyatın əsaslarının öyrənilməsinə həm töhfə vermiş, həm də ondan motivasiya almışdır. Bu tədqiqat, XIX əsrin sonlarında həndəsə, arifmetika və analiz üçün aksiomatik çərçivələrin inkişafı ilə başladı. XX əsrin əvvəllərində isə bu sahə, əsas nəzəriyyələrin tutarlılığını sübut etməyi hədəfləyən Devid Hilbertin proqramı ilə formalaşdı. Kurt Gödel, Gerhard Gentzen və digərlərinin əldə etdiyi nəticələr bu proqrama qismən həll yolu təqdim etdi və tutarlılığın sübutu ilə bağlı məsələlərə aydınlıq gətirdi. Çoxluq nəzəriyyəsi üzərində aparılan işlər göstərdi ki, demək olar ki, bütün adi riyaziyyat çoxluqlar baxımından formalaşdırıla bilər. Lakin, çoxluq nəzəriyyəsinin ümumi aksiom sistemlərində sübut edilə bilməyən bəzi teoremlər də mövcuddur. Riyaziyyatın əsasları ilə bağlı müasir işlər, bütün riyaziyyatın inkişaf etdirilə biləcəyi nəzəriyyələr axtarmaqdan daha çox, onun hansı hissələrinin müəyyən formal sistemlərdə formalaşdırıla biləcəyini müəyyən etməyə (məsələn, tərs riyaziyyatda olduğu kimi) yönəlmişdir.

## Həmçinin bax
* Formal məntiq
Formal məntiq

**Formal məntiq** — İnsan mühakimələrinin konkret məzmununu nəzərə almadan onların formasını — (strukturunu), quruluşunu öyrənir. Başqa sözlə, formal məntiq konkret məzmunu nəzərə almadan əqli nəticə və isbat qaydalarında, mühakimə, anlayışlar arasında əlaqənin və məntiqi nəticə çıxarılmasının qanunlarını öyrənir. Formal məntiqin əsasını Aristotel qoymuşdur.

**Formal məntiq** – təfəkkür haqqında elm.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
"Atikva" ümid deməkdir

**"Atikva" ümid deməkdir** — qısametrajlı sənədli televiziya film.

Rejissor Rahim Sadıqbəyli tərəfindən 1994-cü ildə çəkilmişdir. Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycanın Quba ərazisində yaşayan yəhudi əhalisindən bəhs edir.

## Məzmun
Film Azərbaycanın Quba ərazisində yaşayan yəhudi əhalisindən bəhs edir. 1730-cu ildə Pirğat deyilən dağlıq hissədən bir qrup yəhudi əhalisi Quba xanı Fətəli xanın yanına gedərək, ona mürəciət edirlər ki, onlara Quba ərazisində məskunlaşmağa icazə versin. Elə o vaxtdan bu günlərə kimi yəhudilər Quba rayonunda kompakt şəklində yerləşiblər. Onlar Azərbaycanda öz icmasını qurub, Azərbaycan və İsrail dövlətlərində baş verən hadisələrdən məlumat verən "Aziz" qəzeti, yəhudi mədəniyyəti və dilini öyrədən gənclərdən ibarət təşkilat yaradıblar. Öz adət-ənənələrini öyrənməklə yanaşı, Azərbaycan yəhudiləri Azərbaycan dilini, mədəniyyətini, Azərbaycanda baş verən hadisələri böyük məmnuniyətlə öyrənirlər.

Azərbaycan torpağında dünyaya gəlib fəaliyyət göstərən akademik Landau, Fizika Institutunun direktoru Esmanov, Azərbaycan xalq artisti Rahilə Ginzburqun, Toksikologiya mərkəzinin direktoru professor Eldar Qorinin adları bir çox azərbaycanlı üçün tanış və doğmadır. Erməni təcavüzkarlara qarşı döyüşlərdə böyük şücaət göstərən Azərbaycanın Milli qəhrəmanı, tankçı Albert Aqarunov azərbaycanlıların qəlbinə əbədi həkk olunub.

Yəhudi icmasının dinə münasibəti, Azərbaycan Dövlətinin inkişafı naminə fəaliyyəti, yəhudilərin asudə günlərində məşğuliyyəti də filmdə öz əksini tapmışdır.

## Film üzərində işləyənlər
: Ssenari müəllifi: Aydın Kazımzadə, Rahim Sadıqbəyli
: Rejissor: Rahim Sadıqbəyli
: Operator: Adil Abbasov

## İstinadlar
Azərbaycan əmirləri

879-cu ildən 1191-ci ilədək Azərbaycanı idarə etmiş bəzən Xilafətdən, bəzən də Səlcuqlardan asılı hökmdarlar:
Maksimal mümkünlük metodu

**Maskimal mümkünlük metodu** – verilən nəticələri hər hansı bir riyazi modelə uyğunlaşdırmaq üçün tətbiq edilən maksimallaşdırma üsulu. Bu metod 1912–1922-ci illər arasında İngilis statisti Ser R. A. Fişer tərəfindən kəşf edilmişdir.

## İstinadlar
Babadərviş mağarası

**Babadərviş mağarası** — Qazax rayonundan 2 km. qərbdə Ağstafaçayın sol sahilində qədim yaşayış yeri. 1958-1966-cı illərdə aparılan kompleks tədqiqat işləri nəticəsində 3 mədəni təbəqə aşkara çıxarılıb. E.ə. 5-ci minilliyə aid edilən alt təbəqədən dairəvi yarımqazma evlər, gil qablar, dən daşları, müxtəlif heyvan sümükləri, 3-cü minilliyə aid edilən orta təbəqədən çiy kərpicdən tikilən evlər, quş təsviri ilə bəzədilmiş gil qablar, nehrə, manqal, heyvan fiqurları və arpa-buğda qalıqları, 2-ci minilliyin sonu-1-ci minilliyin əvvələrinə aid edilən üst təbəqədən isə daşdan dördkünc evlər, təsərrüfat quyuları, küpələr, gil möhürlər, manqal, tunc ox ucluğu, öküz heykəlciyi və s. tapılıb. Alt təbəqə Şomutəpə mədəniyyəti, orta təbəqə Kür-Araz mədəniyyəti, üst təbəqə isə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti dövrünə aid edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan tarixi (7 cilddə). I cild. Bakı: Elm, 1998,
* Rəşid Göyüşov-Azərbaycan arxeologiysı

## Həmçinin bax
* Babadərviş yaşayış yeri
* Babadərviş qəbir abidəsi
* Babadərviş qəbirləri
Qafqaz tetrası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Erkəyi qara məxməri rəngdədir. Başı, döşü və bel hissəsi yaşılıltılı rəngə çalır. Qanadaltı lələkləri ağdır. Erkək fərdinin quyruğu uzun, ucları yanlara və aşağı əyilmişdir. Gözünün üstündə qırmızı ”qaşı” vardır. Dişiləri bozəhvəyi rəngdədir, üzəri iri köndələn naxışlı qaradır. Ayaqları qonur, dimdiyi qısa və ucu az əyridir.

## Yayılması
Qafqaz üçün endemik növdür. Azərbaycan ərazisində əsasən subalp qurşağında (1800–2400 m) yayılmışdlır.Tozağacı meşəliklərinə və rododrndron kolluqlarına sıx bağlıdır. Oturaq quşdur.

## Həyat tərzi
1700-2000 metr hündürlükdə yerləşən tozağacı və ardıc meşələrində sığınır və qış vaxtı yemlənir, 2100-2600 metr hündürlükdə subalp və alp çəmənliklərində yemlənir. Ardıc və qaragilə bitkiləri bitən əraziləri, Kiçik Qafqazda, itburnu və qaragilənin əmələ gətirdiyi kolluqları seçir. Poliqamdır, yazda (aprel-may) erkəklər açıq yerdə xüsusi nikah rəqsləri nümayiş etdirir və dişilərlə cütləşir, dişi təklikdə yumurtalarda yatır və balaları gəzdirir. 6-12 yumurta qoyur.

## Sayı
Dünyada sayı çoxalma dövründə 59-110 min fərddir. Azərbaycan ərazisində 1961-1963-cü illərdə 100 hektar ərazidə orta hesabla 24,4 fərd, 1991-ci ilin yanvarında isə 0,9 fərd qeydə alınmışdır. 1980-1990-cı illərdə Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunda sayı 300-500, İlisu Dövlət Təbiət Qoruğunda 50, İsmayıllı Dövlət Təbiət Qoruğunda 30-40, Babadağda 100, Gamışdağda 150 fərd təşkil etmişdir. 1980-1990-cı illərdə coxalma dövründə Azərbaycanda ümumi sayının 1500-2000 fərd olduğu göstərilir. Azərbaycan Ornitoloji Cəmiyyəti tərəfindən 2004-2010-ci illərdə aparılan tədqiqatlar ərzində coxalma dövründə sayının 1500-3000 fərd təşkil etdiyi ehtimal edilir. Quba, Qusar, Qax, Oğuz, İsmayıllı rayonlarında bir sıra nümayiş meydançaları və lokal populyasiyaları müəyyən edilmişdir. Cəmi 8 lokal populyasiyada 200-ə yaxın fərd müəyyən edilmişdir. Bir populyasiya orta hesabla 20-25 fərddən ibarət olur, onlardan 1/3 erkək, 1/3 dişi və bir o qədəri də cavan fərdlər təşkil edir.

## Azalma səbəbləri
Tozağacı meşəlikləri sığınması və qışda yemlənməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıdığı üçün, bu meşələrin qırılması sayının azalmasına gətirib çıxarır. Qanunsuz ov xüsusən yazda nikah nümayişləri etdiyi yerlərədə qısa müddətdə bütün populyasiyanın məhv edilməsinə gətirə bilər. Yuvalarını tülkülər dağıdır. Eyni vaxtda iribuynuzlu mal-qara sürüləri yuvaların bir qismini tələf edir. Çoban itləri bu quşları narahat edir. Vaşaq, tülkü, gəlincik, tetraçalan və bərqud əsas tələfedən yırtıcılardır. Güclü sel və yağıntılar bəzən yuvalarını dağıdır, körpə balalarını tələf edir

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qlobal və Avropa mühafizə statusuna malik növ kimi qorunur. CİTES, Bern konvensiyalarına, İUCN Qırmızı Siyahısına, Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilmişdir. Zaqatala, İlisu, İsmayıllı qoruqlarl, Şahdağ və Göy-göl Milli Parkları yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz uları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Başının üstü, yanları, yüyəni və boynunun yuxarı hissəsi bozdur. Boynu kürəndir. Gözünün üstü, qulağının və boynunun yanları ağdır. Belində, döşünün qabaq tərəfində və çinədanı üzərində sarı xəttlər vardır. Dimdiyinin əsasında boğazının yanlarına və arxaya doğru tünd-sarı, şabalıdı zolaqlar keçir. Bel hissəsini və quyruğunun üstünü örtən lələklər tünd-bozdur. Dimdiyi açıq-qonurdur. Ayaqları yaşılıncıdır. Bədəninin yanlarında uzununa yerləşən qara, şabalıdı zolaqlar görünür.

## Yayılması
Böyük Qafqaz üçün endem növdür. Böyük Qafqazın Azərbaycan ərazisinin Malamərc, Mük, Babadağ, Xınalıdağ, Qızıldağ, Şahdağın sıldırım qayalı, alp zonasının kserofit bitkili sahələrində yayılıb. Yuvalaması 2500–3500 m hündürlükdə qeyd edilir. Qışlama dövründə 1800–2000 m hündürlüyə qədər enir.

## Həyat tərzi
Optimal yaşayış şəraiti axtarışında daima şaquli miqrasiya edir. Çoxlu miqdarda qayalı, daşlıqlı, yarğanlı sahələrin gölməçələr, kolluq arasında kserofit bitkilər olan yerlərdə yaşayır. Yaz ayında qar örtüyündən azad olmuş yerlərə keçirlər. Sürü halında yaşayan quşdur. Yuvalama dövründə cüt-cüt yaşamağa üstünlük verir. Qidalanma  və hərəkət fəallığı yoxuş boyu olur. Uçarkən hər-hansı bir təpəcikdən qanad çalaraq qalxır, eniş istiqamətində süzərək uçur. Monoqamdır. Kürtyatma, balaların qidalandırılması və  qorunmasında ancaq dişi fərd iştirak edir. Dağın cənub, cənub-qərb, cənub-şərq ekspozisiyasında qaya çıxıntısı altında çuxur eşib yuva qurur. Yuvanın dibi mamır, quru ot və tüklə döşənir. Yuvada 5-8 yaşıl-göy yumurta olur. Kürtyatma müddəti 28 sutka davam edir. Üç həftəlik cücələr 10-30 metr məsafəyə uça bilir. Erkəklər 2 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır.

## Sayı
Alp qurşağında 100 hektar sahəyə 0,5-19,1 fərd düşür. Yuvalama dövründə 100 hektara 12-31,5 fərd düşür. Alp çəmənliyində yazda məskunlaşma sıxlığı 100 ha-da ortalama 8,2, payızda 13,9 fərd təşkil edir. Azərbaycanda ümumi sayı 800-1000 fərd təşkil edir.

## Azalma səbəbləri
Yaz ayında havanın orta temperaturunun aşağı olması nəticəsində qar örtüyü gec əriyir. Quşların çoxalması gecikir. Son nəticədə çoxalmada iştirak edən dişi fərdlər az olur. Berkut qartalın və böyük qırğının hücumlarına məruz qalır. Çoban itləri narahatlıq  yaradır. Qanunsuz ovlanma halları olur.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabına, CİTES və Bern konvensiyalarına daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yuvalama sahəsində mal-qaranın otarılması və ot çalınması yasaq edilməlidir. Çox şaxtalı və qarlı illərdə əlavə qidalandırılması məqsədəuyğundur. Volyerdə çoxaldılıb təbiətə buraxılması yaxşı olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər uları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.
 
## Təsviri
Başının üstünün və boynunun lələkləri bozdur, boğazı qabaqdan ağdır. Belinin qalan hissəsi boz olub, pas rənginə çalır. Çalma lələkləri ağ, ucları tünd-qonur rəngdədir. Çinədanı, döşünün ön hissəsi maviyə çalan boz rəngdədir, bədəninin yanları kürən tünd rəngdə olub, uzununa zolaqlıdır. Qanadının üst örtük lələkləri dalğavar pas rənglidir. Dimdiyi mavi rəngə çalır. Ayaqları sarımtıl-narıncı, qüzehcəsi tünd-qəhvəyi rəngdədir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın Dəlidağ, Murovdağ, Qarabağ, Küküdağ subalp qurşağında və Naxçıvanda bitkilər qismən az olan qayalıqlarda yaşamağa üstünlük verir. Yuvalamaq üçün 2600-3000 m yüksəkliyə qədər qalxır. Qış dövründə isə 1800-2500 m yüksəkliyə qədər enir.

## Həyat tərzi
Qış mövsümündə Azərbaycanın Dəlidağ, Murovdağ, Qarabağ, Küküdağ yaylasının cənub yamaclarında, buzlaqların yaratdığı axmaz və kiçik çayların kserofit bitkilərlə örtülmüş sahələrində olur. Sıx otlaq yerləri xoşlamır. Qar örtüyü az olan aylarda miqrasiya etmir. Qışda kiçik sürülər əmələ gətirir. Reproduktiv dövrdə cütlərə ayrılır. Yarğanlı sahələrdə yaşamağa üstünlük verir. Monoqamdır. Cücələr yumurtadan çıxdıqdan sonra erkək fərd yuva ərazisini tərk edir. Yamacların cənub-şərq, cənub-qərb ekspozisiyasında qayalar altında və ya qaya taxçası altında yuva qurur. Hər yuvasında 5-12 ədəd üzəri zeytuni-qonur rəngli və qara ləkəli yumurta olur. Kürt yatması 20 gün davam edir. Cücələr bədəni quruyan kimi yuvanı tərk edir və bir daha qayıtmır. Üçüncü həftədən başlayaraq qanadlarını yanlarına çırpır. Üç aylığında yaşlı fərdin ölçülərinə çatır.

## Sayı
Çox az məlumat var. Son 20 ildə Kiçik Qafqaz münaqişə ərazisi olduğuna görə hazırkı sayı haqqında məlumat yoxdur. A.İ.Xanməmmədov yazır ki, hər 1000 hektar əraziyə 135 quş düşür. Hazırkı dövrdə Naxçıvan MR də daxil edilməklə cəmi 250-300 quş qeydə alınır.

## Azalma səbəbləri
Xəzər ularının çoxalmasına iqlim amillərinin təsiri ətraflı öyrənilməmişdir. Onların nəsil verdiyi sahədə tülkünün sayı azaldılmalıdır. İri və xırdabuynuzlu mal-qaranın otarılmasına və çoban itlərinə nəzarət güclənməlidir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilib. Avropada həssas növ statusuna, CİTES, Bern konvensiyalarına daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yuvası olan sahədə mal-qaranın otarılması yasaq edilməlidir. Yerli əhali arasında qorunmasına dair təbliğat aparılmalıdır. Volyerdə çoxaldılıb öz yerlərinə reintroduksiya edilməlidir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ankara qalası

**Ankara qalası**, Ankara şəhərində yerləşən tarixi qala. Qalanın Bizans İmperiyası dövründə müdafiə məqsədi ilə tikildiyi güman edilir.

Nə zaman inşa edildiyi tam olaraq bilinmir. Romalıların və Bizanslıların hakimiyyətində olan qala, 1073-ci ildə Səlcuqların əlinə keçmişdir. 1101-ci ildə Xaçlıların əlinə keçirilən qala 1227-ci ildə təkrar Səlcuqluların ərazisinə qatılmışdır. Səlcuqlular dövründə təmir və əlavələr edilən qala Osmanlı dövründə 1832-ci ildə Kavalalı Mehmet Əli Paşanın oğlu İbrahim Paşa tərəfindən təmir edilmişdir.

Qalanın quruluşunda rast gəlinən heykəl, qəbir, sütun başlıqları qalanın tikintisində ətrafda olan materiallardan faydalanıldığını göstərir.

Qalada roma dövrünə aid qalıqlar diqqəti çəksə də böyük ölçüdə Bizans dövründə inşa edilmişdir. İmperator II Consantantinus Xarici qalanı tikdirmişdir. İmperator Isaurili III Leonise qala divarlarını genişləndirərkən daxili qala divarlarını yüksəltmişdir. Bunun ardından İmperator Nikoporos 805-ci ildə, İmperator Bazileus 859-cu ildə bu qalanı təmir etdirmişdir. Qalanın yerdən yüksəkliyi 110 metrdir. Ankara qalası çöl görünüşünə görə daha böyükdür. Ayrıca qala hər il müxtəlif festivallara də ev sahibliyi etməkdədir.
Dovdaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Bel tərəfi kürən, üzərində naxışlar var. Qarın tərəfi çirkli-ağımtıldır. Qanadları əsasən ağ, ucu isə qaradır. Quyruğunun ucunda qara və ağ xallar köndələn zolaq əmələ gətirir. Erkəyinin "bığları" var.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda XX əsrin ortalarına qədər Acınohur bozqırlarında, Kür-Araz və Lənkəran ovalığında, Böyük Qafqazın dağətəyi ərazilərində qışlamış, həm də Kür-Araz ovalığında (Şirvan və Muğan düzləri) yuvalamışdır. Son 60 ildə Azərbaycanda yuvalamır, Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda, Şirvan Milli Parkında və Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərində, Naxçıvanda qeyri-müntəzəm qışlayır.

## Həyat tərzi
Açıq yarımsəhra və bozqırlarda yaşayır. Gündüz fəal olur. Payız miqrasiyası avqust-oktyabr aylarında, yaz miqrasiyası isə mart-may aylarında olur. Bitkilərin toxumları, vegetativ hissələri, həşəratlar, amfibiyalar, sürünənlər və siçanabənzər gəmiricilərlə qidalanır. 

## Sayı
Dünyada sayı 44-57 min təşkil edir. XIX əsrin axırları, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda kütləvi qışlayıb, az miqdarda yuvalayıb. 1912-ci ilin may ayında Muğanda Alpout kəndi yaxınlığında yuvası tapılıb. Həmin ildə iyulun 11ə Aslanduz gözətçi məntəqəsinin yaxınlığında 6, 1939il iyulun 11-də Şirvan düzündə Sığırlı kəndi ətrafında 4 fərdi müşahidə edilmişdir. Sonrakı illərdə reproduksiya dövründə Azərbaycanda müşahidə edilməyib. Qışda Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda 1959-cu ildə 500, 1999-cu ildə 4, 2001-ci ildə Şirvan Milli Parkında 10 doydaq qeydə alınıb.2000-ci illərdə Bakı hava limanı ətrafında köç vaxtı qeydə alınırdı ( AOC-nin məlumat bazası) 2005-cı il mayın 9-da Culfa rayonunun Noxuddağ adlı düzənlik sahəsində yemlənən 6 fərd qeydə alınmışdır. Daimi müşahidələr aparılmadığından sayları haqda məlumat yoxdur

## Azalma səbəbləri
İnsanın landşaftları dəyişdirməsilə əlaqədar məskunlaşdırdıqları xam torpaqların azalması və plansız şəkildə ovlanması nəticəsində bütün dünyada sayı 30 % azalmışdır. Azərbaycanda 1950-ci ilə qədər qanunsuz ovlanması, yarımsəhra və bozqırların əksər hissəsində meyvə-tərəvəz və texniki bitkilərin əkilməsi, böyük miqdarda mal-qara otarılması nəticəsində yuvalayan populyasiyası tələf edilmiş, qışlayan populyasiyalarının yox olması təhlükəsi yaranmışdır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qızılağac və Turyançay Dövlət Təbiət Qoruqları, Şirvan, Ağgöl, Şahdağ Milli Parkları və digər açıq quru sahələrdə yerləşən yasaqlığlarda qorunur. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Azərbaycanın (1989) və Naxçıvan MR-in (2006) Qırmızı kitablarına, CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Acınohur, Ceyrançöl və Sarıca düzlərinə yasaqlıq statusunun verilməsi, qorunmasının geniş təbliğ edilməsi, süni şəraitdə çoxaldılıb təbiətə buraxılması məsləhətdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Fauna. II nəşr. 161 səh (Adi Dovdaq).

## Həmçinin bax
Adi turac

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Nadir oturaq növdür. Azərbaycanda Lənkəran ovalığının şimal-şərqində (Qızılağac qoruğu), Kür-Araz düzənliyinin ayrı-ayrı hissələrində təsadüf edir. Kolluq bitkiləri ilə örtülü sahələr, pambıq tarlalarında, bağlarda, bağçalarda, dənli bitkillər səpilmiş tarlalarda, Kür boyunca tuqaylarda tez-tez rast gəlinir.
1947-1950-ci illərdə 600 min fərd, 1958-1962-ci illərdə – 100 min fərd, 1992-ci ildə – 4 min fərd turac olmuşdur. Hazırda Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda turacın böyük populyasiyası qeydə alınmışdır. 

## Çoxalması
Monoqam quşdur. Bir yaşında çoxalmağa başlayır. Cücəli quşdur. Cütlər fevralın axırında əmələ gəlir. Yuvaya 8-12 yumurta qoyur. Balalar mayın axırı – iyulun əvvəlində yumurtadan çıxırlar. Cavan quşlar ildə bir dəfə, yaşlılar isə ildə iki dəfə yumurta qoyur.
Turac çaqqal, tülkü, qamışlıq pişiyi, bataqlıq belibağlısının qidasını təşkil edir.

## Sayının dəyişilmə səbəbləri
Yaşayışı üçün əlverişli sahələrin azalması, yuvaların mal-qara tərəfindən tapdalanması. Ot və kolluqların biçilməsi və yandırılması. Çox aşağı temperaturlu qışın dövri olaraq təkrarlanması, bu zaman aclıqdan külli miqdarda quş tələf olur. Eləcə də brakonyerlik.

## Qorunması üçün zəruri tədbirlər
Qorunma qaydalarına əməl edilməsinə nəzarət. Yasaqlıqlar təşkil etmək, turacın volyer şəraitdə çoxalmasını həyata keçirmək, xalq arasında təşviqatı gücləndirmək. Quşların yemləndirilməsini təşkil etmək. Brakonyerliklə mübarizə etmək. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Yarımnövləri
* *F. f. arabistanicus*
* *F. f. asiae*
* *F. f. billypayni*
* *F. f. bogdanovi*
* *F. f. festinus*
* *F. f. francolinus*
* *F. f. henrici*
* *F. f. melanonotus*
* *F. f. parkerae*
* *F. f. parkerael*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qara leylək

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid quş növü. Çox nadir, sayı azalmaqda olan növdür.

## Təsviri
Ümumi rəngi qara. Dimdiyi və ayaqları qırmızıdır. Qarnı ağdır. Yayılması: Avropa, Asiya və Şimali Afrikada yayılıb. XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycanın düzən və dağətəyi ərazilərində geniş yayılıb. Son illərdə Qarayazı Qoruğunda, Talışın, Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərində nadir hallarda məskunlaşır. Meşələrin intensiv qırılması nəticəsində Kür-Araz və Lənkəran ovalıqlarında daha yuvalamır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Göllərə, çaylara, sututarlara və digər su hövzələrinə yaxın meşələr yaşayış yerləridir. Azərbaycana nəsil vermək üçün mart ayının əvvəllərində gəlir, sentyabrda köçüb gedir. Yemini balıqlar, az miqdarda suda-quruda yaşayanlar, ilanlar və quşlar təşkil edir. Martda hündür ağaclarda yuva tikir. Yuvaya 2–5, bəzən isə 6 yumurta qoyur.

## Sayı
XX əsrin birinci yarısında Kür çayının deltası ilə İran sərhəddi (Lənkəran ovalığı və Salyan düzü) arasında çox olub. 1934-cü ildə buradakı yuvalar arasındakı məsafə təsadüfi hallarda 1 km olub. 1980-ci ildə Qarayazı Qoruğunda 10 cütü, 1996-cı ildə 6, 1997-ci ildə 4, 2000-ci ildə 5, 2006-cı ildə 4 fərdi qeydə alınıb. Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərində tək-tək fərdlərin yaşaması güman edilir. Mövcud şəraitdə tək-tək fərdlərinə rast gəlinir.

## Azalma səbəbləri
Su-bataqlıq sahələrinin qurudulması, meşələrin qırılması.

**Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər:** Ovlanması qadağandır. Qızılağac, Qarayazı, Turyançay, Zaqatala, İlisu Dövlət Təbiət Qoruqları, Altıağac, Şahdağ Milli Parklarının meşəkolluq sahələrində yasaqlıqlar təşkil edilmişdir. Azərbaycanın Qırmızı kitabına (1989), Bern, Bonn və Ramsar konvensiyalarına, АЕWА sazişinə daxil edilib.

**Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər:** Yuva sahəsinin toxunulmaz təbii abidə elan edilməsi, televiziya, radio və dövri mətbuat vasitəsilə qorunmasının aktiv təbliği.

## İstinadlar

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 112səh, *Qara leylək*.
Məzar qartalı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Qanadları enli, böyük qartaldır. Ümumi rəngi tünd-qonurdur. Amma başında sarı “papağı”, çiyinlərində isə ağ xallar birləşib, uzunsov "güzgü" əmələ gətirib. Səsi it hürməsini xatırladır.

## Yayılması
Avropada və Asiyada yayılıb, qışlamaq üçün Afrikaya qədər miqrasiya edir. Azərbaycanda dağətəyi sahələrdə nəsil verir, düzənlərdə qışlayır. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qaya, yarğan və seyrək ağac olan sahələrdə nəsil verir. Adətən aprel ayında, hündür ağacda böyük (150x70 sm) yuva tikir. Hər cütün 2-3 yuvası olur, növbə ilə hər il təmir edib, 2-3 ədəd ağ yumurta verir, 43 günə qədər kürt yatır. Balalar 55-60 günlük olanda uça bilir, amma yenə də yuvasını tərk etmirlər. Erkək quş yem daşıyır, ana quş onu qəbul edib balalara yedizdirir. Məzar qartalı leş yeməyi xoşlayır, eyni vaxtda siçandan tutmuş dovşana qədər məməliləri, bildirçindən ördəyə və iri ağnaza qədər quşları (hətta yırtıcı quşları) ovlayır. Yemini yerdən götürür.

## Sayı
XX əsrin axırına qədər çoxsaylı, XX əsrin ortalarında adi saylı, 1970-ci ildən sonra nadir olub, cəmi 12 cüt quş qeyd edilib. Son 10 ildə nəslinin kəsilmə təhlükəsi daha da çoxalıb, növün nəsilvermə dövründə (may-iyul) cəmi 5 cüt quş qeyd edilib: Turyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda 1, Kiçik Qafqazın dağətəyi rayonunda 2, Zuvand Yasaqlığında 2.

## Azalma səbəbi
Uzun illər zərərli yırtıcı hesab edilib ovlanması, seyrək dağətəyi meşələrdən hündür ağacların tam qırılması, yem bazasının zəifləməsi və zəhərlənməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Respublikanın Qırmızı kitabına daxil edilib. Bakı zooparkında nümayiş etdirilir. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir. Beynəlxalq miqyasda qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yuva sahəsində hündür ağacların qorunub saxlanılması, qorunan ərazilərdən kənarda olan yuvasına təbiət abidəsi statusunun verilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sultan toyuğu

**Sultan toyuğu** *Porphyrio porphyrio* — Gruiformes dəstəsindan bir quş növü.

* Status. Nadir, oturaq növdür.
* Yayılması. Ağzıbir gölündə və Mil düzü su hövzələrində rast gəlinir.
* Yaşayış yeri. Ən çox sevdiyi yuvalama yerləri gölün kənarlarındakı sıx qamışlıqdır.
* Təbiətdə sayı. Dövlət ekologiya komitəsinin hesablamalarına əsasən 1993-cü ildə 130 min fərd qeydə alınmışdır. Lakin növün çoxillik say dinamikası göstərir ki, soyuq və sərt qışlarda bu quşların bir neçə dəfə kütləvi məhvi baş vermiş və populyasiyanın sıxlığı minimuma düşmüşdür. Adı qırmızı-kitaba düşmüşdür.
* Çoxalması. Qamışlıqlarda yuvalayır. Yuvalama dövrü çox uzanmışdır. Kürt yatma birinci – ikinci yumurtanı qoyduqdan sonra başlanır və 24–25 gün davam edir. Yumurtadan çıxmış balalar mayın axırıncı 10 günlüyündə görünməyə başlayır. Cavan quşlar iyulun axırı – avqustun əvvəlində uçmaq qabiliyyətinə malik olur.
* Sayının dəyişilmə səbəbləri. Sərt qış məhvedici təsir göstərir ki, bu zaman sultan toyuqları külli miqdarda tələf olurlar.
* Qorunması üçün zəruri tədbirlər. Sərt qışlarda – yemsizlik dövründə quşların tələf olmaması üçün qida ehtiyatını təmin etmək. Onları volyer şəraitində çoxaldıb təbiətə buraxmaq məqsədilə tədqiqatlar aparmaq.

Fayl:Purple Swamphen (Porphyrio poliocephalus) in Hyderabad, AP W IMG 7790.jpg|
Fayl:Purple Swamphen (Porphyrio poliocephalus) in Hyderabad, AP W IMG 7788.jpg|
Fayl:Purpleswamphen.jpg|
Fayl:Purple Swamphens at Sultanpur I Picture 1148.jpg|
Fayl:Purple Swamphen I MG 9435.jpg|
Fayl:Purple Swamphen I IMG 9452.jpg|
Fayl:Purple Swamphen I IMG 9438.jpg|
Fayl:Purple Swamphen I IMG 9434.jpg|
Fayl:Purple Swamphen I IMG 9422.jpg|
Fayl:Porphyro porphyrio.jpg
Fayl:Pukeko New Zealand.jpg| 
Fayl:Purple Swamphen (Porphyrio poliocephalus) 22-Mar-2007 10-12-15 AM.jpg|
Fayl:Purple Swamphens at Sultanpur I Picture 1148.jpg|


## İstinadlar
Çöl qartalı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Status
Azərbaycanda sayı azalan nadir, köçəri növdür.

## Yayılması
Köçmə zamanı Xəzərin sahilində və respublikanın başqa aran rayonlarında təsadüf edilir. Dunay çayının aşağı axarında, Qazaxıstanın şimalında və Sibirin cənub-qərbində yuvalayır. Afrikada və başqa isti ölkələrdə qışlayır.

## Yaşayış yeri
Açıq sahələrdə yaşayır. Xam torpaqların istifadə edilməsi çöl qartalının yaşayış yerlərini azaldır.

## Təbiətdə sayı
Dəqiq məlumat yoxdur. Adətən 250 – 300&nbsp;km məsafədə 2 - 3 çöl qartalına təsadüf olunur.

## Çoxalması
Azərbaycanda yuvalamır.

## Rəqibi, düşməni, xəstəliyi
Məlum deyil.

## Sayının dəyişilmə səbəbləri
Uzun müddət insan tərəfindən təqib edilməsi, xam torpaqların əkin sahələrinə çevrilməsi, gəmiricilərə qarşı kimyəvi mübarizə üsulunun tətbiq edilməsi çöl qartalının sayını azaldır.

## Qorunması üçün zəruri tədbirlər
Növün qorunmasını daha geniş təbliğ etmək, köçmə zamanı gəmiricilərə qarşı kimyəvi mübarizəni məhdudlaşdırmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi ağboğaz bülbül

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Boyu və hərəkətləri ilə bülbülü xatırladır. Üst tərəfi göy rəngə çalan boz, quyruğu, yanaqları qara, qaşı və boyunu ağdır. Qaramtıl-qəhvəyi rəngdə olan dişinin quyruğu tünd qəhvəyi, gövdə yanları narıncı, boğazı ağımtıl, boğazı əhatə edən başın yanı və sinəsi çirkli bozdur. Erkəyin üst tərəfi mavi boz olub, qara quyruğu və qırmızı sinəsi ilə seçilir. Dişisi erkəyə nisbətən sadədir. Daha qəhvəyi və boz yanaqlıdır. Alt tərəfində yalnız yanı qırmızıdır və qara quyruğu ilə dərhal seçilir. Cavan fərdləri xallıdır. Hər iki cinsiyyətdə ayaqlar qaradır, güclü dimdiyə malikdirlər. Quru yamacların kolluqlarla örtülü qayalıqlarında yaşayır və yuvalayır. Yuvaya 4-5 yumurta qoyur. Kürt müddəti 13-14 gün, bala çıxartma müddəti 12-15 gündür. Boyu 16,5 sm, qanad açıqlığı 28 sm və çəkisi 22 q-dır. Əsasən cücülərlə qidalanır, bəzən qida rasionuna giləmeyvələr əlavə olunur.

## Yayılması
Növün böyük bir yayılma arealı vardır. Tam müəyyənləşdirilməməsinə baxmayaraq, Qərbi Afrikada 1,000,000 km²-lik bir sahədə yayıldığı qeyd olunur. İran, Qərbi Türkistan, İraq və Aralıq dənizi ətrafında yuvalayır. Qışı Afrikanın şərqində keçirir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Zəngəzur Milli Parkı ərazisində; Arpacay, Çəhriçay, Bicənək kəndinin qayalıq-kolluq ərazilərində müşahidə olunmuşdur. Azərbaycanda yuvalayan köçəri quşdur. Avropada çox nadir müşahidə olunur.

## Həyat tərzi
1000-1400 m hündürlükdə, əsasən 1100-1200 m-də rast gəlinir. Yuvasını ot və müxtəlif köklərdən qurur. Dişi yuvaya ellipsşəkilli, sarimtıl və ya qızıla çalan qəhvəyi ləkəli, yaşıla çalan mavi rəngdə 4-5 yumurta qoyur. Yuvası dairəvi şəkildədir. 

Yuvanın xarici tərəfi, qurumuş ot, çalı, çırpı və ağac qabığından ibarət olmasına baxmayaraq, içərisi yumşaq olub, bitki toxumu, lələk, bez parçaları, kağız, qoyun yunu ilə döşənir. Erkək yalnız dişi yuvada olmadıqda yumurtaları qızdırır.

## Sayı
Naxçıvan Muxtar Respublikasının quru sahələrin kolluqlarında yayılmışdır. Optimal şəraitdə yayıldığı ərazidə 4-5 km²-də 2-3 fərddən çox olmur. Yayıldığı ərazidə ümumi sayı təxminən 20-40 cütdür. Avropa üzrə sayı 410000 ilə 920000 cüt olduğu qeyd edilir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma nəticəsində kolluqların yeni pöhrələrinin məhv edilməsi, kolluqların qırılması, yandırılması, əkin sahələrinə çevrilməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yaşayış ərazilərindən bəzi yerlərin, qoruq, milli park və yasaqlıqların tərkibində olması faydalı olmuş Avropa mühafizə statusuna, Bern konvensiyasına, Azərbaycanın (1989) və Naxçıvan MR-in (2006) Qırmızı kitablarına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaşayış ərazilərində otarmanın məhdudlaşdırılması, kolluqların bərpası və bu növ haqqında ətrafda yaşayan əhali arasında təbliğat.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Berkut

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Status
Azərbaycanda sayı azalan nadir növdür.

## Yayılması
Azərbaycanda dəniz səviyyəsindən 1200 m və daha çox yüksəklikdə olan dağ rayonlarında yayılmışdır. Qışda yem üçün aran rayonlarına da enir.

## Yaşayış yeri
Müxtəlifdir. Dağ meşələrinin yuxarı kənarlarındakı hündür ağaclarda, yüksək dağlardakı sıldırımlı qayalarda yuva düzəldir. Əsas yemlənmə yeri olan açıq sahələr kənd təsərrüfatı sahələrinə çevrilir.

## Təbiətdə sayı
1990–1996-cı illər hesablamalarına əsasən Azərbaycanda berqutun ümumi sayı 15 yuvalayan cütdən çox deyil.

## Çoxalması
Azərbaycanda berqutun çoxalması öyrənilməmişdir. Başqa populyasiyalardan məlumdur ki, berqut 4–5 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır, daimi cütlər əmələ gətirir, fevral-mart aylarında 2–3 yumurta qoyub, 40 gün kürt yatır. Balalarını 80 günə qədər yuvada bəsləyir.

## Rəqibi, düşməni, xəstəliyi
Leş və gəmiricilərlə yemlənən başqa növ yırtıcılar berqutun rəqibidir. Təbii düşmənləri və xəstəlikləri məlum deyil.

## Sayının dəyişilmə səbəbləri
İnsan tərəfindən təqib edilməsi, gəmiricilərlə kimyəvi mübarizə qaydasının pozulması, qışda həm də yem azlığı berqutun sayını azaldır.

## Qorunması üçün zəruri tədbirlər
Yuva sahələrini müəyyən edib təbii abidə kimi qorumalı; yırtıcı quşların qorunmasını geniş təbliğ etməli.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tip (taksonomik kateqoriya)

Tip: zoologiyada (lat. phylum), botanikada (lat. divisio) bioloji təsnifatın ən yüksək pilləsi.

Botanika və zoologiyada ali təsnifat vahidi olub, mənşəcə qohum olan sinifləri özündə birləşdirir. Məsələn, çiçəkli bitkilər tipi (Angiospermae) birləpəlilər və ikiləpəlilər sinfini birləşdirir. Buğumayaqlılar tipi (Arthropoda) xərçənglər, hörümçəkkimilər, çoxayaqlılar və cücülər sinfini birləşdirir və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Adi ərsindimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Nadir, sayı azalmaqda olan yuvalayan növdür. Azərbaycan ərazisində bütün iri su hövzələrində yuvalayırdı. Hazırda yalnız Ağgöl, Qızılağac və Mahmudçalada yuvalayır (digər su hövzələrində stabil yuvalamır).

Qamışlıqlarla örtülü düzənlik su hövzələrində yaşayır. Yuvalama biotopları insan üçün çətin keçilən qamışlıqlar, eləcə də yulğunluqlardır.

## Təbiətdə sayı
Son illər ərsindimdiklərin sayı nəzərə çarpacaq dərəcədə azalmışdır. Əgər Ağgöldə 1964-cü ildə 5320 quş, 1968-ci ildə – 2200 quş qeyd edilmişdirsə, 80-ci illərin sonunda yuvalayan populyasiyalarda bu quşların sayı 200-ə qədər olmuşdur.

Ərsindimdik rahatsızlıq amilinə çox duyuq quşdur. Su hövzələrinin qurudulması yuva koloniyalarına məhvedici təsir edir.

## Çoxalma
Aprelin əvvəlində cütlərə ayrılaraq yuva qurmağa başlayırlar ki, burada hər iki valideyn iştirak edir. Yuva 4-5 gün ərzində qurulur. Yuvada yumurtaların sayı adətən 2-3, bəzən 4-5 ədəd olur. İkinci yumurta qoyulduqdan sonra hər iki valideyn növbə ilə kürt yatır (24-25 gün). Müstəqil cavan fərdlərə iyul ayında təsadüf olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fısıldayan qu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

* Yayılması: Xəzər sahillərində Qızılağac qoruğunda rast gəlir. Mil düzü və Samur-Dəvəçi düzənliyinin su hövzələrində. 1993-cü il quşların yaz hesablamaları zamanı Sarısu, Ağgöl, Şirvan qoruğunda yuvalayan quşlar qeydə alınmışdır. Xüsusilə Ağzıbir (Dəvəçi limanı) gölündə – 10 cütdən yuxarı.
* Çoxalması: Qular həyatlarının sonuna kimi bir cüt yaradır. Yuvanı yalnız dişi fərd qurur. Yuvada 7-9 yumurta olur. 35 gün kürt yatır. Yumurtanı aprelin sonu – mayın əvvəllərində qoyur, balalar 4-aylıqda uçuşa hazır olurlar.
* Sayının dəyişilmə səbəbləri: Münasib yaşayış yerlərinin azalması.

## Statusu
Nadir, qışlayan və köçəri növdür.

## Kateqoriyası
Təhlükəli həddə yaxındır (NT). Son 20 ildə sayında artım müşahidə olunur. Lakin mənfi antropogen təsirlərdən təhlükəli (VU) vəziyyətə düşə bilər. 1993-cü ildə aparılan hesablamalara əsasən Azərbaycanda qışlayan quların sayı 3200 fərddən çox olmuşdur.

## Qısa təsviri
Rəngi ağdır. Dimdiküstlüyü, dimdikaltlığının dibi və kənarları qara, qalan yerləri narıncıdır. Kiçik və harayçı qulələkdən dimdiyinin narıncı rəngi və onun dib hissəsində qara şişin olması ilə fərqlənir, həm də üzmə vaxtı boynunu "S" hərfi formasında, başını isə maili saxlayır.

## Yayılması
Avropada və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda əsasən Xəzərin sahil sularında, Kür-Araz, Lənkəran, Samur-Şabran ovalıqları və Abşeron yarımadasının su hövzələrində rast gəlinir. Kələdəhnə, Cil, Mrdov, Qarasu, Şilyan, Sor-Sor və s. göllərin qurudulması nəticəsində yaşayış yerləri kəskin azalıb.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dənizin sahil suları, körfəzlər, göllər və axmazlar əsas yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Qışlamağa gələn və miqrasiya dövründə olan populyasiyaları vardır. Noyabrda gəlir, fevralın 2-ci yarısında köçüb gedir. Qidasını xırda onurğasız heyvanlar, su bitkilərinin vegetativ hissələri, xara və sapvarı yosunlar təşkil edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
1992-ci ilə qədər əsas biotoplarının zəhərli kimyəvi preparatlarla, neft və neft məhsulları ilə çirkləndirilməsi, su hövzələrinin qurudulması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağan edilmişdir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan, Abşeron və Ağgöl Milli Parkları və su-bataqlıq sahələrində yasaqlıqlar təşkil edilib. Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına, Bern, Bonn, Ramsar konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qorunmasına ciddi riayət və şaxtalı qışlarda yemlənməsini təşkil etmək. Abşeron yarımadasında daxili su hövzələrinin, Xəzərin neft və neft məhsullarından təmizlənməsi, Kür-Araz, Lənkəran və Samur-Şabran ovalıqlarındakı su hövzələrində narahatedici amillərin aradan qaldırılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağquyruq sahilqartalı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Berkut qartal boyda iridir. Ümumi rəngi qonur, qarın tərəfi nisbətən açıq rənglidir. Quyruğu qısa və təmiz ağdır. Dimdiyi sarıdır.

## Yayılması
Avropada və Asiyada yayılıb. Azərbaycanın Xəzəryanı və Kür-Araz sahələrində məskunlaşıb. Oturaq yaşayır, qışda biotopunu dəyişməklə kifayətlənir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Sahilyanı ərazilərdə hündür ağac və ya onun əvəzediciləri olan yerlərdə nəsil verir (dəniz, çay və göl sahili). Mart ayında nəsil verməyə başlayır. Hündür ağacda, bəzən qayada böyük (diametri 150-200, hündürlüyü 100-250 sm) yuva tikir. Eyni yuvadan uzun illər istifadə edir. Yuvasının divarında sərçə və sığırçın da özlərinə yuva tikirlər. Martın ortalarında 1-2 ağ yumurta verir, 40 günə qədər kürt yatır, balasını 75-80 gün bəsləyib pərvaz edirlər. Pərvaz balası avqust ayında müşahidə edilir. Yem üçün yuvasından 10–15 km uzağa uçub balasını təmin edir. Yemini sudan və yerdən götürür. Şikarını alçaqda uçmaqla axtarıb tapır və ya pusqusunda durmaqla ovlayır. Balıq, leş, quş, siçan, dovşan, körpə nutriya, tülkü, hətta it, pişik ovlayır.

## Sayı
Azərbaycanda XIX əsrə qədər adi saylı növ, XX əsrdə isə azalıb nadir olub. 1970-ci illərdən sonra kritik vəziyyətə düşmə təhlükəsi yaranıb. 1990-cı illərdə 70 quş sayılıb. Lənkəran düzənliyində, Qızılağac Qoruğunda, Samur-Dəvəçi düzənliyində, Kürqırağı tuqay meşələrinin aşağı hissələrində nəsil verməkdən məhrum olub. Son illərdə yüksək gərginlikli elektrik xəttlərinin hündür metal dirəklərindən yuva yeri kimi istifadə edir. Belə cütləri Ələt yaxınlığında, Qobustanda, Mingəçevir ətrafında müşahidə edilib. Təbii landşaftda nəsil verməsi Nabran meşəsində, Alazanda və Arazboyu düzənlikdə qalıb. Beləliklə, Respublikada reproduktiv populyasiyası cəmi 7 cütdən ibarətdir

## Azalma səbəbləri və qorunması
Uzun illər zərərli quş bilib, təqib olunması, sahilə yaxın ağacların qırılması, yem bazasının zəifləməsi və zəhərlənməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Azərbaycanın və Naxçıvan MR-in Qırmızı kitablarına daxil edilib. Hirkan, Şirvan və Ağgöl Milli Parklarında, Qızılağac və Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruqlarında nəzarət altında saxlanılır. Bakı zooparkında nümayiş etdirilib əhaliyə tanıdılır. CİTES, Bonn və Bern konvensiyalarına daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qorunan sahələrdən kənarda yuva sahələrinə təbiət abidəsi statusunun verilməsi, əsas yem bazasının nəzarət altında saxlanılması, süni şəraitdə yetişdirilib təbiətə buraxılması.

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 136səh, *Ağquyruq sahilqartalı*. (2013)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəzgək

**Bəzgək** (lat. *Tetrax tetrax*), (Gruiformes) dəstəsindən bir quş növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Bel tərəfi qaraya çalan boz rəngdədir, üzərində tünd rəngli naxışlar var. Qarın tərəfi ağdır. Erkəklərin boynu qaradır, lakin iki yerdə ağ "boyunluğu" var.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. XX əsrin ortalarına qədər Azərbaycanda düzənlik və dağətəyi yerlərin açıq sahələrində qışlamış, həm də Şirvan və Mil düzlərində yuvalamışdır. Azərbaycanda artıq yuvalamır. Azərbaycan, növün ümumi populyasiyasının təxminən 69%-ni təşkil edən, qlobal əhəmiyyətli qışlayan populyasiyaya ev sahibliyi edir.

## Həyat tərzi
Yarımsəhra və bozqırlarda, bəzən taxıl sahələrində yaşayır. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda qışlayan və ötüb keçən populyasiyaları var. Payız miqrasiyası sentyabrın sonu, oktyabrın əvvəllərində, yaz miqrasiyası isə martda olur. Həşəratla, bitki toxumları və cücərtilərlə qidalanır
## Sayı
XX əsrin birinci yarısında Kür-Araz ovalığında bəzi sürülərində 20 minə qədər quş olub. Azərbaycanda bəzi illərdə 40–50 min bəzgək ovlanıb, 1990-cı illərə qədər bəzgəyin sayı kəskin azalmışdır. Yuvalayan populyasiyası məhv edilmişdir.

Azərbaycanda hər il qışlayan bəzgəklərin sayı həm ümumilikdə, həm də bölgələr üzrə dəyişir və bu, regional və yerli hava şəraitindən asılıdır. 1971-ci ildə Qızılağacda 62,300 quş qeydə alınsa da 1984/85 və 1985/86-cı illərdə heç bir quş tapmamışdır.

2005/06 qış monitorinqindən sonra Gauger (2007) Azərbaycan üzrə qışlayan bəzgəklərin minimum sayını 150,000, maksimum sayını isə 200,000 olaraq qiymətləndirmişdir. Ən son sorğuların məlumatlarına əsaslanaraq, Azərbaycan üzrə bəzgəklərin illik qışlayan populyasiyası təxminən 65 600 ilə 208 100 fərd arasında qiymətləndirilir.

## Azalma səbəbləri
1990-cı illərə qədər bozqır və yarımsəhra sahələrinin əksər hissəsinin pambıq, üzüm və meyvə-tərəvəz əkini altına alınması, dağətəyi və düzən rayonlarda çoxlu mal-qara otarılması, taxıl əkini sahələrinin azaldılması və qanunsuz ovçuluq halları bəzgəyin sayını azaldır. Son bir neçə ildə bəzgəklər Azərbaycanda yeni və önəmli bir problemlə də üzləşmişdirː Körfəz ölkələrinin laçınçıların tərəfindən ovlanmaq riski

**Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər:** Ovlanması qadağandır. Qızılağac, Türyançay, Samux və Körçay Dövlət Təbiət Qoruqları, Şirvan və Ağgöl Milli Parkları bəzgəyin qışlaması üçün yararlıdır. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, CİTES və Bern konvensiyalarına daxil edilib.

**Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər:** Yuvalayan populyasiyasını bərpa etmək üçün süni şəraitdə çoxaldılıb növ üçün səciyyəvi olan biotoplara buraxmaq, Kür-Araz və Lənkəran ovalıqlarında taxıl bitkiləri əkininin genişləndirilməsi, Ceyrançöl, Acınohur və Sarıca düzlərində yasaqlıq yaradılması vacibdir.

## Şəkillər

Fayl:Tetrax male 1.JPG
Fayl:Tetrax male 2.JPG
Fayl:Tetrax eggs.jpg



## Mənbə

* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 162 səh, *Bəzgək*.