open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiberfəza

**Kiberfəza** *(cyberspace)*  – 1. Kompüter sisteminin yaratdığı virtual fəza. O, sadə elektron poçt şəbəkəsindən tutmuş, inkişaf edən virtual dünyalaradək hər hansı formada ola bilər.
2. İlk dəfə 1982-ci ildə yazıçı Uilyam Gibson (William Gibson) tərəfindən “Neuromancer” novellasında işlədilmiş termin. İndi kiberfəza dedikdə, kompüter şəbəkəsi vasitəsilə əldə edilə bilən informasiya resurslarının bütün diapazonu nəzərdə tutulur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
DOD - Cyberspace
Göyrəngli birəcik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Yaşlı fərdlərin qanadları göy və yaşıldır. Uzunluğu 2,2-2,8&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Azərbaycanın şimal rayonlarının təsərrüfatlarına daha çox zərər verirlər. Onlar yabanı kələmkimilərin üzərində yaşayırlar. Böcəklər aprelin axırı və mayın əvvəllərində mədəni bitkilər üzərində görünürlər. Əsasən turpun yarpaqları ilə qidalanırlar. 

Dişi fərdlər yumurtalarını kələmkimi, kökümeyvəli bitkilərə, alaq otlarının və torpağın üzərinə qoyurlar. Sürfələrin kələmkimilərin kiçik rişələri ilə qidalanır, lakin ciddi zərər vermirlər. Onların rüşeym inkişafının müddəti 3-11 gün davam edir. Puplaşma torpaqda başa çatır. Sürfələrin inkişafı 15-30 günə, pupun inkişafı 6-19 günə qədər davam edir.

## Yayılması
Azərbaycanda arealı və miqdarı məhduddur. Azərbaycanın Quba-Xaçmaz, Gəncə-Daşkəsən, Şəki-Zaqatala və Abşeron zonalarında yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sifarişli proqram təminatı

**Sifarişli proqram təminatı** *(custom software)*  – konkret müştəri üçün işlənib hazırlanmış, yaxud özəl tələbatı ödəyən proqramlar. Sifarişli proqram təminatları heç də “sıfırdan” hazırlanmır. Bəzi məhsullar, məsələn, Visual FoxPro, Microsoft Access, Delphi və başqaları xüsusi olaraq sifarişli proqramlar yaratmaq üçün nəzərdə tutulub və bunun üçün konkret vasitələrə malikdirlər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* What is Custom Software Development?
Çarpaz istinad

**Çarpaz istinad** (, XREF) – 1. Proqramda dəyişənlərə müraciətin baş verdiyi yerlərə istinadlar. Translyasiya, assemblerləmə və bağlama (LINK) prosesində çarpaz istinadlar cədvəli (CROSS-REFERENCE TABLE) yaradılır ki, onun köməyilə sazlayıcı (DEBUGGER) proqramı simvollu şəkildə sazlamağa imkan verir (hər bir identifikatorun cədvəldə tipi, ünvanı, təyin edilmə yeri və istifadə yerlərinin siyahısı verilir). 

2. Mətn prosessorlarında: hər hansı məsələnin müzakirəsi ilə bağlı sənədin içindəkilərə istinad etmək üçün kod sözü. Oxucunun rahatlığı üçün tətbiq olunur. Elektron sənədlərdə çarpaz istinadlar çox zaman hiperistinadlarla əvəz olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Definition of Cross-reference
Şərq xardal yarpaqyeyəni

**Şərq xardal yarpaqyeyəni** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Yarpaqyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu həşəratın üst qanadları qabarıq şəkildə, başı, qabaq kürəyi və üst qanadları göy və ya yaşıl, ayaqları və bığcıqları isə sarı rəngli olur.

## Həyat tərzi
Böcəklərin qışlaması tarla və bostanların kənarındakı bitki qalıqlarının altında başa çatır. Onlar yazda adətən martın sonunda görünürlər. 
İlk dövrdə müxtəlif kələmkimilər və alaq otları ilə qidalanırlar, daha sonra kələm, turp, xardal, şalğam və s. bitkilərə zərər vururlar.

Qidalandıqdan sonra onlarda cütləşmə və yumurtaqoyma prosesi başlayır. Aran rayonlarında kütləvi cütləşmə aprelin sonu, yumurtaqoyma isə may və iyunun başlanğıcında müşahidə edilir. Dişilər yumurtaları çox vaxt səthə yaxın qatlarında olan bitki gövdələrinin əsasına, bəzən isə yarpaqların alt tərəfinə qoyurlar. Yumurtalar topa halında 10-15 ədəd olur. Yumurtanın inkişafı 5 günə qədər  vaxt tələb edir. Sürfələr kələmkimilərin yarpaqları ilə qidalanır və iki həftə müddətində inkişaf edirlər. Onlar bəzən yarpaqlar üzərində qrup halında yaşayırlar. Pupun inkişafı 7-8 gün davam edir. Beləliklə həmin zərərvericinin inkişaf tsikli yazda 1 aya qədər davam edir. Iyunun sonunda və ya iyulun əvvəllərində isə, yeni nəslin cavan böcəkləri əmələ gəlir. Nəinki yarpaqları, həm də mədəni kələmkimilərin çiçəklərini də zədələyirlər. Sürfələrin əmələ gətirdiyi zədələnmələr daha təhlükəlidir.

## Yayılması
Abşeron, Lənkəran, Quba və Xaçmaz rayonlarında daha geniş yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tovuz qəzası

**Tovuz qəzası**

Tarixi Qazax geniş bir ərazini əhatə edirdi. Bu əraziyə Azərbaycanın indiki Qazax, Ağstafa, Tovuz, qismən Gədəbəy rayonları, Ermənistanın bir hissəsi — Karavansaray (indiki İcevan), Barana (Noembriyan), Şemsaddin (Berd), Qaraqoyunlu (Krasnoselsk), Dilican və Gürcüstanın Borçalı bölgəsi daxil idi.1919-cu ildə Qazax qəzasından Tovuz qəzası ayrıldi. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakı və Gəncə quberniyaları ləğv olundu,

Sovet dövründə Tovuz Qəza İnqilab Komitəsi yarandı.

## İstinadlar

* http://www.qazax.net/az/history.htm

## Həmçinin bax
* Tovuz
* Tovuz Qəza İnqilab Komitəsi
Include direktivi

**Include direktivi** () – proqramın ilkin kodunda (SOURCE CODE) olan və proqramın kompilyasiyası və ya çalışması zamanı başqa bir ilkin proqram faylını çağıran deyim. INCLUDE direktivindən istifadə edilməsi böyük ilkin kodu bir neçə kiçik fayllara bölməyə imkan verir; eləcə də eyni bir faylı bir çox proqramlarda istifadə etməyə imkan verir. C dilində verilmiş aşağıdakı nümunədə birinci INCLUDE direktivi 'stdio.h' standart başlıq faylını, ikinci INCLUDE direktivi isə proqramçının özünün yaratmış olduğu 'user_defined.h' başlıq faylını proqrama daxil edir.

# include 
# include "user_defined.h"

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.citforum.ru/programming/cpp/gl4.shtml
* C++ header file inclusion rules
Pəncərə (İnformatika)

**Qeyri-aktiv pəncərə**(en. inactive window ~ ru. неактивное окно ~ tr. etkin olmayan pencere)– qrafik interfeysli proqram mühitində: verilmiş anda istifadə olunmayan hər hansı pəncərə. Qeyri-aktiv pəncərəni ya tamamilə, ya da qismən aktiv pəncərə örtə bilər. O, istifadəçi tərəfindən fəallaşdırılana qədər passiv durumda qalır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Windows — OS X Human Interface Guidelines
Boz-qonur torpaqlar

**Boz-qonur torpaqlar** — kimyəvi analiz nəticələrinə görə tərkibi genetik qatlar üzrə eyni olmayan torpaq tipi. Bu torpaq tiplərinə əsasən isti ərazilərdə rast gəlinir.

## Morfoloji tərkibi
Qaysaq qatda silisium oksid aşağı qatlarla müqayisədə çoxdur. Digər göstəricilərdən kalsium, maqnezium, dəmir üst qatlardan aşağı qatlara doğru çoxalır. Boz-qonur torpaqların qranulometrik tərkibi çox fərqlidir, lakin qumlu və yüngül gillicəli torpaqlar daha çox üstünlük təşkil edir. Bu torpaqların üst hissəsi əksər hallarda çınqıllıdır. Boz-qonur torpaqların mineroloji tərkibində 0,1–0,25 mm ölçüdə olan fraksiyalarda kvars qaysaq qatdan humus və bərkimiş qata doğru miqdarı azalır, lakin qırıntılı silikatların, ağır mineralların miqdarı isə əksinə artır. Boz-qonur torpaqların reaksiyası qələvidir. Karbonatların maksimal toplanması üst horizontlarda müşahidə edilir. Səthdən bir qədər aşağıda gips toplanmışdır. Boz-qonur torpaqlarda 30–40 sm-dən sonra şorlaşma əlamətləri görünür. Boz-qonur torpaqlar xloridli-sulfatlı şorlaşma tipinə aid edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan torpaqları
Həməşəra

**Həməşəra şəhəri** — Muğanın «paytaxtı» kimi tanınmış qədim Həməşara şəhəri Azərbaycanın o zamankı dövrdə  ən böyük şəhərlərindən birinə çevrilmiş və sonralar monqollar tərəfindən dağıdılmışdır.

Tarixi mənbələrdə şəhərin 3 metr hündürlüyündə möhtəşəm qala ilə əhatə olunduğu göstərilir. Ərəblərin hücumundan sonra Həməşəra şəhəri dağılıb və sonrakı dövrlərdə Hasıllı şəhəri məşhurlaşıb. XIX əsrin 30-cu illərində rusların Azərbaycana köçürülməsi nəticəsində azərbaycanlılarla rusların birgə məskunlaşdığı Astarxanbazar şəhəri əyalətin mərkəzinə çevrilib.

Fəzlullah Rəşidəddinin «Came-ət-təvarix» kitabına istinad edərək, qeyd edir ki, «Qazan xan Biləsuvara gəldi, Həməşara  şəhərinin yaxınlığındakı Talış diyarının ən yüksək zirvələrinin birinə qalxdı. O, orada meşələrə adam göndərir, müxtəlif heyvanları, ceyran, cüyür, dağ kəli və s. arata elətdirib zirvənin ətrafında  düzəldilmiş  pəyələrə  saldırardı».

1848-ci ilin əvvəllərində qədim Həməşara şəhərinin xarabalıqlarında (Həməşəra 11 dəfə yerlə yeksan olub; 7 dəfə sel və zəlzələ, 8-ci dəfə xəzərlər, 9-cu dəfə ərəblər, 10-cu dəfə monqollar, 11-ci dəfə Nadir şah tərəfindən. S.N.) bir neçə rus kəndli ailələri məskən salmışlar. Bunlardan 57 ev Astarxan quberniyasının Astarxanka kəndindən, 21 evZoporojye vilayətinin Prişib kəndindən, 4 ev Stavropol quberniyasının Stepnoye kəndindən köçüb gəliblər.

XVIII əsrin birinci yarısınadək Həməşəra şəhəri mövcud olub və şəhər sonuncu dəfə 1741-1742- ci illərdə Nadir şahın hücumu nəticəsində tamamilə dağıdılıb.

## Həmçinin bax

* Cəlilabad rayonu

## İstinadlar
Çöl pişikdırnağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizinin şərq hissəsi və İran üçün endemik bitkidir. Yayılma sahəsinə Türkiyə və Kipr, Əlcəzairdən Fələstinə, İordaniyaya, Suriyaya, Ərəbistana, İraqa, Əfqanıstana, Pakistana və Qafqazın bir hissəsi, Orta Asiya və İrandan Hindistana qədər daxildir.

## Botaniki xarakteristikası
Şaxəli tikanlı kolcuqdur, hündürlüyü 50–60 sm-ə çatan, nazik, möhkəm və əyilən budaqlıdır, üzəri konusşəkilli qırmızımtıl tikanlıdır. Cavan budaqlar və yarpaq saplaqları qısa tükcüklüdür. Yarpaqlar uzunsov-ovalşəkilli, uzunluğu 4–6 sm-dir. İkiqat cütlələkvaridir. Yarpaqcıqları xırda, 2,5–5,0 mm uzunluqda və 2 mm-ə qədər enində olub, xətvari, uzunsov formalı, üzəri qısa-tüklü, çox xırda saplaqcıqlarda yerləşir. Salxımları sıx, silindrik, çoxçiçəkli, yarpaqların qoltuqlarında yerləşir, ölçüsünə görə yarpaqlara bərabər və ya onlardan azca qısadır. Kasacığı dairəvi, 5 qısa dişcikli, tacı 4–5 mm-ə qədər uzunluqda olub, solğun və ya açıq sarı rəngdədir. Erkəkcikləri sərbəst, tacdan uzundur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyul-sentyabrda yetişir. Paxlaları yumurtavari, uzunsov, düz və ya əyilmiş, qırmızımtıl-qonur rəngli olub, sonralar şabalıdı-qonura çalır, 4–6 sm uzunluğunda və 2,5 sm-ə qədər enindədir. Toxumları yığcam, dəyirmi, hamar, qonurdur. Yerüstü hissələri çox yavaş böyüyür.

İşıq, istisevən, quraqlığadavamlı, torpağa az tələbkar, tez böyüyən bitkidir.

## Ekologiyası
Quraqlığadavamlı, torpağa az tələbkar xırda kolcuqdur.

## Azərbaycanda yayılması
Xəzər sahili, Abşeron, Qobustan, Kür-Araz ovalığı, Lənkəran, Muğanda dağ ətəklərində və şoranlaşmış düzənliklərdə bitir.

## İstifadəsi
Meyvəsi, kökü, kök qabığı taninlə zəngindir, tərkibində 5,9% şəkər var, dadlıdır, bəzən xörəkdə istifadə olunur. Çiçəklərdə boyayıcı piqmentlər vardır ki, bundan da ipək boyamasında istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yanotu yarpaqyeyəni

**Yanotu yarpaqyeyəni** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Yarpaqyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yanotu yarpaqyeyənin bədəni qaradır. Uzunluğu 6–10 mm-dir.

## Həyat tərzi
Böcəklər və sürfələr müxtəlif yabanı mürəkkəbçiçəklilər üzərində qidalanır. Məlumatlara əsasən bu böcəklər Abşeronda kələmi, soğanı, Şəmkirdə isə kartofu zədələyir. Turp, xardal, çuğundur, yonca, yulaf və başqa bitkilərə zərər verir. Böcəklər və sürfələr payızgülü bitkisinin də yarpaqlarını yeyirlər.

Azərbaycanın rayonlarında bu böcəkləri mayın ikinci yarısında, onların çıxalmasını isə iyunda və iyulun əvvəllərində müşahidə etmək olar. Yanotu yarpaqyeyənləri ildə 2–3 nəsil verir. Azərbaycan şəraitində isə ildə 1 nəsil verdiyi qeyd edilmişdir.

## Yayılması
Azərbaycanda bu növə ən çox xam sahələrdə rast gəlmək olur. Ölkənin Quba-Xaçmaz, Abşeron, Gəncə-Daşkəsən, Şirvan, Lənkəran-Astara, Mil-Qarabağ zonalarında, Acınohur-Ceyrançöl düzündə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Səfərova İ. M. Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 54–57.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-Buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, −388 səh.

## Xarici keçidlər
* Листоед тысячелистниковый (Galeruca tanaceti L.) Источник: http://www.activestudy.info/listoed-tysyachelistnikovyj-galeruca-tanaceti-l/ © Зооинженерный факультет МСХА
* Galeruca tanaceti — Galeruca tanaceti
Covanni Boqado

**Covanni Boqado** (16 sentyabr 2001-ci ildə Limpioda anadan olub) — Paraqvay Primyera Diviziyası təmsilçilərindən olan Klub Libertad klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Paraqvaylı futbolçu.

## Klub karyerası

### Libertad
Boqado Libertad akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Boqado öz peşəkar karyerasında debütünü 10 dekabr 2016-cı ildə *Rubio Nu* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90-cı dəqiqədə Antonio Bareyronu əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Libertad liqa görüşündə rəqibinə 1-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Paraqvay Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Qalxancıqdaşıyanlar

**Qalxancıqdaşıyanlar** dəstəsi ()-Buğumayaqlılar tipinin İkicütayaqlılar sinfinə aid olan dəstə

## Xarici quruluşu

Bu çoxayaqlıların yalnız 12 görünən qalxancığı, erkəklərdə 17, dişilərdə 19 cüt ayağı var. Özü də erkəklərin son 3 cüt ayağı qonopodilərə çevrilmişdir. Bel qalxancıqları dartılmış və çox enlidir, buna görə də yuxarıdan baxdıqda ayaqları nəzərə çarpmır.

## Həyat tərzi
Bu cür çoxayaqlını narahat etdikdə o, kürəcik şəklində yumrulanır, başını altına əyərək, onu etibarlı halda qoruyur. Daha çox yayılmış qlomerislərə (Glomeridae fəsiləsi) Avropa ərazisinin rütubətli yarpaqlı və qarışıq meşələrində, Qafqazın və Orta Asiyanın meşələrində təsadüf etmək olar. Topa-topa yumurtaqoyan əksər çoxayaqlılardan fərqli olaraq, qlomerislər torpağın çatlarına və ağac qabıqlarına bir-bir, iki-iki dağınıq halda yumurta qoyurlar. 3 ildən artıq davam edən inkişaf zamanı 9 qabıqqoyma baş verir: qabıqqoyma yaşlı vəziyyətdə də davam edə bilər.
Qlomerislər döşənəyin fəal parçalayıcılarından biri olmaqla, torpağın humusla zənginləşməsində böyük rol oynayırlar.

## Yayılması
Azərbaycanda Glomeridae fəsiləsindən endemik növ olan Hyleoglomeris lencorana Gol. Lənkəran zonasının hirkan enliyarpaqlı meşələrində çürümüş ağac koğuşunda aşkar edilmişdir. Bu cinsin başqa növü Hyleoglomeris sp. Şuşa şəhəri yaxınlığında mağaradan tapılmışdır.

## Təsnifatı
* **[[Glomeridae]]** 
** *[[Hyleoglomeris lencorana Gol.]]*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Unidentified Glomerida - Onomeris

## Həmçinin bax
Venesuela serbləri

**Venesuela serbləri** — Cənubi Amerika qitəsinin şimal hissəsində yerləşən Venesuelada məskunlaşmış serb əsilli əhali. Venesuela serblərinin sayı 1.500–2.000 nəfərdir.Venesuelada serb icmasının yaranması və formalaşması İkinci dünya müharibəsindən sonraya təsadüf edir. Müharibədən sonra Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasında yaranmış vəziyyətə görə bir siyasi mühacirlərin əhəmiyyətli hissəsi Venesuelaya mühacirət etmişdir. Müasir icma üzvləri həmin mühacirlərin törəməliridir. 1955-ci ildə Karakas şəhərində Serb Ortodoks Xristian İcması yaradılır.

1966-cı ildə icma tərəfindən paytaxtda Serb Ortodoks Kilsəsinə məxsus kilsə fəaliyyətə başlayır. 1965-ci ildə Araqua şəhərində yaradılan *Serb Sosial Klubu* serb xalqının milli adətlərininin və mətbəxinin tanıdılması sahəsində fəaliyyət göstərməkdədir. Tanınmış Venesuela serblərindən *Major Beyzbol Liqasında* mübarizə aparan *St. Louis Cardinalsın* oyuncusu Migel Sokoloviçi misal göstərmək olar.

## İstinadlar
Geokimyəvi landşaftlar

Geokimyəvi landşaftların müasir təsnifatı müxtəlif vaxtlarda bir sıra geokimyaçılar tərəfindən işlənmiş müddəalar nəzərə alınmaqla A. İ. Perelman tərəfindən yaradılmışdır. A. İ. Perelmanın geokimyəvi təsnifatında (1961, 1966) landşaftda atomların miqrasiyası ilə əlaqədar materiyanın hərəkət formaları əsas götürülür. Bu təsnifata görə bütün geokimyəvi və elementar landşaftlar bu landşaftlarda üstünlük təşkil edən miqrasiyanın növündən asılı olaraq abiogen, biogen, texnogen (başqa sözlə antropogen, yaxud mədəni) landşaftlara ayrılır.

## Abiogen landşaft
Abiogen landşaftların əsas fərqləndirici xüsusiyyətləri bu landşaftlarda elementlərin biogen miqrasiyasının praktiki olaraq mövcud olmamasıdır. Yüksək dağ zirvələri, suayrıcıların qar və qismən buzlaqlarla örtülmüş hissələri belə landşaftlara aid edilir.

## Biogen landşaft
Abiogen landşaftlardan fərdi olaraq biogen landşaftlarda elementlərin bioloji dövranı prosesi fasiləsiz olaraq davam edir və burada elementlərin miqrasiyasında başlıca rol biogen miqrasiyanın üzərinə düşür. Bu landşaftlarda mexaniki və fiziki miqrasiya ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir. Biogen landşaftların bölünməsi elementlərin bioloji dövranın xüsusiyyətlərinə və aparıcı miqrasiya növünə əsaslanır. Bioloji kütlənin (B) illik məhsulun miqdarına (M) olan nisbətinin dəyişməsindən asılı olaraq müxtəlif landşaft tipləri ayrılır. Başqa sözlə desək, landşaft tipləri məhz ümumi canlı varlığın-bioloji kütlənin (B) və illik məhsulun miqdarından (M), daha doğrusu hər ikisi hektarda sentrlərlə ölçülən bu kəmiyyətlərin nisbətindən asılı olaraq müəyyənləşdirilir (N. İ. Bazileviç, L. E. Rodin, 1965).

## [[Böyük Qafqaz]]da formalaşan landşaf tipləri
Landşaft yaradıcı amillərin, eləcə də oksigen, hidrogen, karbon və azot kimi əsas hava miqrantlarının bioloji dövranının xüsusiyyətlərinin təsiri altında Böyük Qafqazın cənub yamacında nival-subnival, yüksək dağ-çəmən (alp və subalp çəmənlikləri), dağ-meşə (orta dağ-meşə, alçaq dağ-meşə, dağətəyi meşə-kol) landşaftları, tədqiq etdiyimiz ərazinin cənuba davamı olan Alazan-Əyriçay vadisində isə dağətəyi maili-düzənlik (seyrək meşəliklər, kserofit kolluqlar, meşədən sonrakı çəmən və çəmən bataqlıq) landşaftları formalaşmışdır.

## Həmçinin bax
* Landşaft
* Təbii zonalar
* Böyük Qafqaz

## İstinadlar
Çoxbağlılar

**Çoxbağlılar dəstəsi** () — buğumayaqlılar tipinin ikicütayaqlılar sinfinə aid olan dəstə.

## Xarici quruluşu
Bu dəstəyə aid olan çoxayaqlıların bədəni təsbeh şəklindədir. Seqmentlər arasında ensiz bağlar vardır. Yaşlılarda buğumların sayı sabitdir (19-20); gözləri yoxdur, yeddinci seqmentin birinci cüt ayağı qonopodi rolunu oynayır.

## Həyat tərzi
Çoxbağlıların Polydesmidae fəsiləsinin nümayəndələrində bədənin bel hissəsinin səthi yastılanmışdır. Bədən seqmentlərinin kənarları çox qırağa çıxır. Bu boz çoxayaqlılar daha çox rütubətli yarpaqlı meşələrdə yaşayırlar.

Stronqilozomlar (Strongylosomidae fəsiləsi) meşələrdə və rütubətli çəmən torpaqlrında yaşayırlar. Onları seqmentlərinin dəyirmi forması fərqləndirir.

Azərbaycanda çoxbağlıların 9 növü aşkar edilmişdir. Zaqatala rayonunda – Brachydesmus bidentatus Gol., Qazaxda – Br.karawaewi Lohm., Qəbələdə – Poludesmus abchasius Att., Kiçik Qafqazda və Gəncədə – Brachydesmus karawaewi Lohm., Gədəbəydə – Brachydesmus talyschanus Lohm. tapılmışdır. Lənkəran zonasının torpaqlarında 6 növ polidesmid aşkar edilmişdir. Burada sarı torpaqlarda tapılan Brachydesmus talyschanus Lohm. istisnasız olaraq meşə örtüyü, döşənəkdə və torpaqda yaşayır. Dağ-meşə qonur torpaqlarda, eləcə də dənli bitkilər əkinləri altında olan çəmən-qəhvəyi torpaqlarda Strongylosoma lencoranum Att. qeydə alınmışdır (Səmədov, Bababəyova, Rəhmanov, 1972). Polidesmidlər bitki qalıqlarının parçalanmasında fəal iştirak edirlər.

## Yayılması
Azərbaycanda Zaqatala, Qazax, Qəbələ, Kiçik Qafqaz, Gəncə, Gədəbəy və Lənkəran zonasında yayılıb.

## Təsnifatı
* *Brachydesmus bidentatus Gol.* 
* *Br.karawaewi Lohm.*
* *Poludesmus abchasius Att.* 
* *Brachydesmus karawaewi Lohm.*
* *Brachydesmus talyschanus Lohm.*

## Şəkillər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Introduction 
* Order Polydesmida - Flat-backed Millipedes

## Həmçinin bax
Stilbit

**Stilbit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.				  	

## Xassələri
Rəng – rəngsiz, ağ, boz, sarımtıl, açıq-qəhvəyi, narıncı-qırmızı, qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – güclü; şüşə, sədəf, ipəyi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,1-2,2; Sərtlik – 3,5-4,0; Kövrəkdir, Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl, {100} üzrə aydın; Sınıqlar – şüalı, lövhəyəbənzər, tikanlı; Başqa xassələr – molekulyar ələk xassəli; Morfologiya – kristallar: lövhə formalı, sütunvari, «burulmuş» yonqar şəklində; İkiləşmə: {001} üzrə xaçvari qarşılıqlı nüfuzetmə ikiləşmələrinə tez-tez rast gəlinir; Mineral aqreqatları: dərz şəkilli, paralel-çubuq- və – lövhəvari, şüalı əmələgəlmələr, sferolitlər, sekresiyalar, druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik hidrotermal mineral olub, ən çox əsasi effuziv süxurların boşluqlarında və çatlarında inkişaf edir. Gec hidrotermal minerallardan biri kimi bəzi intruziv süxurlarda–siyenit, qranit və qabbroidlərdə, habelə qranit peqmatitlərində və polimetal filizlərində qeyd edilir. Bəzən metamorfik süxurların – müxtəlif şist və qneyslərin boşluq və çatlarında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, epidot, adulyar, kvars, geylandit, şabazit, natrolit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Börjön (Macarıstan); Teyqarhorn (İslanliya); Dalneqorski və Savinski yataqları, Şərqi Sibir (Rusiya). Azərbaycanda Naxçıvan MR-da, Şuşa (Dağlıq Qarabağ), Daşkəsən, Göy-Göl, Laçın, Qazax rayonlarında, Dağlıq Talışda və b. yerlərdə qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL STILBITE
Libertad FK

**Klub Libertad** — Paraqvayın Asunsyon şəhərini təmsil edən Paraqvay futbol klubudur. Klub 1905-ci ildə təsis edilib və Paraqvay Primyera Divizionunda mübarizə aparır.

## Uğurları
Mənbə:
* **Peşəkar Diviziya**: 2003, 2006, 2007, 2010 (Klausura), 2012 Klausura, 2014 Apertura, 2014 Klausura, 2016 Apertura

## Milli komanda oyunçuları
*  Mauro Qevqoezyan
*  Fransisko «Çiki» Arse
*  Fredi Bareyro
*  Delfin Benitez Kaseres
*  Karlos Bonet
*  Xusta Vilyar
*  Pablo Qarne
*  Ernan Rodriqo Lopes
*  Euloxio Martines
*  Xuan Samudio
*  Estanislavo Struve
*  Xuan Bautista Torales
*  Sebastyan Fleytas

## Baş məşqçilər
*  Xavyer Torrente (2009–10)
*  Qreqorio Perez (2010–11)
*  Xorxe Burruçaqa (2011–12)
*  Ruben İsrael (2012–13)
*  Pedro Sarabia (2013−?)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Club Libertad Official Site
* Libertad page at Tigo Sports
Antonio Qaleano

**Antonio Qaleano** () — Paraqvay Primyera Diviziyası təmsilçilərindən olan "Rubio Nu" klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Paraqvaylı futbolçu.

## Klub karyerası

### Rubio Nu
Qaleano Rubio Nu akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Qaleano öz peşəkar karyerasında debütünü 14 avqust 2016-cı ildə "Serro Porteno" klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 46-cı dəqiqədə Anibal Martinez ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Rubio Nu liqa görüşündə rəqibinə 0–4 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Paraqvay Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Səhraların hidromorf torpaqları

Şoranlar səhralarda formalaşan xarakterik **hidromorf torpaqlardır**. Şoran torpaqlar torpağın üst qatında suda asan həll olan duzların miqdarı 1% və çox olan torpaqlar nəzərdə tutulur. Səhra zonasında bu torpaqlar 10%-ə yaxın ərazini əhatə edir.

## Hidromorf torpaqları əmələ gəlmə şəraiti
Şoranlıqların əmələgəlməsi hidrotermin, hidrogeoloji, geokimyəvi şəraitlə bağlıdır. Belə ki, şoranların yaranmasında qrunt sularının dərinliyi əsas rol oynayır. Qrunt sularının səthə yaxınlığı və buxarlanmanın olması bu prosesi sürətləndirir. Ona görə də qrunt sularının kimyəvi tərkibi və dərinlliyi əsas hesab olunur. Əgər qrunt sularının dərinliyi 2 m-ə yaxın olduqda minerallaşma sürətlə çoxalır.

## Mexaniki tərkibi
V. A. Kovdaya görə birinci mərhələdə sular natrium karbonatlı olur və duzların miqdarı 1–3 q\l təşkil edir. İkincidə kalsium karbonat olur və duzların miqdarı 3–5q\l yaxınlaşır. Üçüncü mərhələdə xloridli-sulfatlı tərkibdə duzların miqdarı 10–20 q\l, dördüncü mərhələdə sulfatlı-xloridli sularda duzların miqdarı 30–50-dən çox olur. Qrunt sularının zəif mineralaşmasına biokarbonatlar üstünlüyə malik olur. Duzların konsentrasiyası çoxaldıqca, sulfatlar üstünlük təşkil edir. Qrunt suların çox yüksək minerallaşması şəraitində (15–20 q\l-dən çox) xloridli-natriumlu tərkib üçün şərait yaranır. Qrunt sularının yuxarıya doğru hərəkət və buxarlanması torpağın üst horizontunda duzların miqdarı çoxalır. Belə ki, bu şəraitdə qrunt suların aşağı hissəsində çətin həll olan duzlar, üst hissədə isə asan həll olan duzlar toplanır.

## Takırlar
Xarakterik hidromorf səhra torpaqlarından biri də takırlardır. Bu torpaqlar Mərkəzi Asiyada, o cümlədən Amudərya, Sırdərya, Murqab, Atrek və s. çayların vadilərində inkişaf etmişdir.

Takırların xarici görünüşü çoxbucaqlını xatırladır. Gilli torpaqlarda yaranmış çatların dərinliyi 2–8 sm bəzən 10 sm-ə çatır. Takırlar kənarda qeyd olunduğu kimi çoxbucaqlı formada düzülmüş kafelləri xatırladır. Takırların torpaq profili çox qalın deyildir. Bu torpaqlar profilin özünə məxsus xüsusiyyətlərinə görə də digər tiplərdən fərqlənir. Belə ki, onun üst səthi 3–5 sm qalınlığında möhkəm qaysaqla örtülür ki, onun alt hissəsi isə daha kobud quruluşlu və qonurumtuldur.

Takırlarda humusun miqdarı boz-qonur torpaqlarda olduğu kimi 1%-dən aşağıdır. Torpaqlarda olan humus maddələrindən çoxu fulvo turşularıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* AZƏRBAYCAN TORPAQLARI
Stellerit

**Stellerit – Ca [AlSi<sub>3</sub>O<sub>8</sub>]<sub>2</sub> · 7H<sub>2</sub>O** — rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.   				  	

Əvvəllər stelleritə düzbucaqlı lövhəcik habituşlu stilbitin morfoloji növ müxtəlifliyi kimi baxılırdı. Hazırda o, kalsium və silisiumla zəngin stilbit-stellerit fasiləsiz izomorf sırasının son  üzvü sayılır. Müstəqil mineral növü hesab edilir.

## Xassələri
Rəng – rəngsiz, ağ, çəhrayımtıl - ağ; Mineralın cizgisinin rəngi – açıq rəngli; Parıltı – sədəfi, tutqun; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,1; Sərtlik – > 3; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: lövhəvarı; Mineral aqreqatları: çox parçalanmış lövhə şəkilli əmələgəlmələr.

## Mənşəyi və yayılması
Hidrotermal damarlarda rast gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, stilbit, epistilbit. Mineralın tapıldığı yerlər: Berinq dənizində Miss adası (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqazın Şimal-Şərq hissəsində Gəncəçayın sol sahilində Qırıqlı kəndi yaxınlığında tapılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL STELLERITE
Sarı qırxayaqlar

**Sarı qırxayaqlar dəstəsi** ()-Buğumayaqlılar tipinin İkicütayaqlılar sinfinə aid olan dəstə

## Xarici quruluşu
Sarı qırxayaqlar dəstəsini silindrik bədən forması və sayı 30-dan artıq olan çoxlu miqdarda silindrik seqmentlər səciyyələndirir. Bəzi torpaq sarı qırxayaqların daha nazik bədəni olur (diametri 1&nbsp;mm), onlar kordur, zəif piqmentləşmişlər, zəhər vəzilərinin xal şəkilli dəlikləri aydın nəzərə çarpır. Məsələn, nazik sarı qırxayaqlar fəsiləsinin (Blaniulidae) nümayəndələri belədir. Əsl sarı qırxayaqların (Julidae) bədəni naziklərdəkindən daha az dartılmışdır və onlarda adətən gözlər olur.

## Həyat tərzi
Sarı qırxayaqlar ikicütayaqlıların ən zəngin və çox yayılmış dəstəsini təmsil edirlər.  Əsl sarı qırxayaqlar fəsiləsinin növləri (22 növ) daha zəngindir. Lənkəran zonasının qarışıq meşələrində onlardan Amblyiulus continentalis All. üstünlük təşkil edir. Alçaq dağlıq zonasının dağ-meşə sarıtorpaqlarında bunların sayı 1 m² 65 fərd təşkil edir. A.continentalis yalnız meşə örlüyü altında rast gəlinir, meşə döşənəyində, torpağın üst  onsantimetrlik təbəqəsində, çürümüş ağacda yaşayır. Bir neçə il ərzində ömür sürür. Onlarda yaz və payız fəallıq zirvəsi və yay-qış diapauzaları ilə aydın mövsümi ritm müşahidə edilir. A.cjntinentalis-dən fərqli olaraq, Ommotoiulus caspius Lohm. subdominant növü meşələrdə, xam çöl sahələrində, çay və limon plantasiyalarında rast gəlinir. Bütün il ərzində fəal qidalanır. Miqdar səviyyəsi A.continentalis-dən aşağı olsa da, bitki qalıqlarının parçalanmasında onun əhəmiyyətini daha uzun qidalanma dövrü artırır. Hər iki növün fəaliyyəti nəticəsində Lənkəranın alçaq dağlıq zonasındakı meşələrdə olan bütün xəzəllər, demək olar ki, parçalanır. Böyük Qafqazın dağ-meşə qonur və dağ-meşə qəhvəyi torpaqlı qarışıq meşələrində Megaphyllum brachyurum Att. üstünlük təşkil edir. Kiçik Qafqazın alp çəmənlikləri altındakı dağ-çəmən sıx çimli torpaqlı yamaclarında bitki qalıqlarının əsas parçalayıcısı olan Anuroleptophyllum caucasicum Att., sayı 1 m² fərddir. Mühitin əlverişsiz hidrotermik şəraiti ilə bağlı olaraq cəmi 4 ay çəkən fəallıq dövrü ərzində onlar 56 q/m²-ə qədər xəzəl parçalamağa qabildirlər ki, bu da il ərzində torpaqda çürüyən bütün xəzəlin təxminən yarısını təşkil edir. Kiçik Qafqazın alçaq dağlıq zonasındakı mədəniləşmiş şabalıdı (boz-qəhvəyi) torpaqlar üçün (yonca, dənli bitkilər) sarı qırxayaqlardan Brachyiulus lusitanus Verh. səciyyəvidir. Azərbaycanda sarı qırxayaqlar 24 növlə təmsil olunmuşlar.

## Yayılması
Azərbaycanda Lənkəran, Kiçik Qafqaz və Böyük Qafqaz bölgələrində yayılmışdır.

## Təsnifatı
* *[[Amblyiulus continentalis All.]]* 
* *[[Anuroleptophyllum caucasicum Att.]]*
* *[[Ommotoiulus caspius Lohm.]]* 
* *[[Megaphyllum brachyurum Att.]]*
* *[[Brachyiulus lusitanus Verh.]]*

## Şəkillər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Order Julida
* Julida

## Həmçinin bax
Tahir Alxazov

**Tahir İsa oğlu Alxazov** () — azərbaycanlı alim, kimya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent AMEA Polimer Materialları İnstitutunun baş mühəndisi.

## Həyatı
Alxazov Tahir İsa oğlu 28 dekabr 1952-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1969-cu ildə Bakı şəhərindəki 89 №-li orta məktəbi bitirib, Azərbaycan Neft və Kimya İnstitunun kimya-texnologiya fakültəsinə daxil olmuş və 1974-cü ildə oranı bitirmişdir. Ali təhsili başa vurduqdan sonra təyinatla Sumqayıt şəhərində "Üzvi Sintez" zavodunda 1974–1981-ci illərdə əməliyyatçı, növbə rəisi, texnoloq, istehsalat rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 1983-cü illərdə Sumqayıt ş. Şüşə zavodunda baş mühəndis, 1983–1986-cı illərdə Sumqayıt ş. "Üzvi Sintez" zavodunda divinil istehsalatının rəisi, 1986–1990-cı illərdə SSRİ Dövlət Standartlar Komitəsinin baş nümayəndəsi, 1990–1993-cü illərdə "Anhidrid" müəssisəsinin direktoru vəzifəsində işləmişdir. 1993–1995-ci illərdə Respublika Prezidentinin sərəncamı ilə "Azərikimya" Dövlət Şirkətinin prezidentinin müavini təyin edilmişdir. 1995–1998-ci illərdə "Üzvi Sintez" zavodunun direktoru, 1998–2001-ci illərdə Azərbaycan OET "Olefinlər" institutunda baş mühəndis vəzifəsində işləmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
2001-ci ildən indiyə kimi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Polimer Materialları İnstitunda böyük elmi işçi, 2015-ci ildən isə baş mühəndis vəzifəsində işləyir.
Tahir Alxazov 1997-ci ildə "Yüksək molekullu birləşmələr kimyası" (01.00.06) mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Kimya sənayesinin elmi-texniki problemlərinin həllində fəal iştirak edir. 35 elmi əsərin, o cümlədən 3 müəlliflik şəhadətnaməsi, 2 ixtiranın müəllifidir. "Propilen oksidinin alınma üsulu" ixtirası 1996-cı ildə sənaye miqyasında tətbiq olunmuşdur.2019-cu ildə "Makromolekullar" ixtisası üzrə Dosent elmi adı almışdır.

T. İ. Alxazov işlədiyi müddətdə özünü ixtisasına uyğun sahənin problemlərini bilən mühəndis kimi göstərmişdir. O, institutunun elmi-tədqiqat planlarının və təsərrüfat müqavilələrinin, qrant layihələrinin yerinə yetirilməsində aktiv iştirak edir, prinsipiallığı, işgüzarlığı, müstəqil elmi-işçi, təcrübəli mühəndis və məsuliyyətli mütəxəssisidir.

## İstinadlar
Geylandit

**Geylandit – Ca [Al<sub>2</sub>Si<sub>7</sub>O<sub>18</sub>] • 6 H<sub>2</sub>O;
**klinoptilolit – (K2, Na2, Ca) [AlSi5O12] • 8 H2O''' — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Bariumlu (~2,5% BaO) və stronsiumlu (~3,65 % SrO) geylanditlər.

## Xassələri
Rəng – ağ, rəngsiz, sarı, çəhrayı, kərpiçi-qırmızı, boz, qəhvəyi; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – sədəfi (xüsusilə ayrılma müstəvilərində intensiv təzahür edir), şüşə, ipəyi, incədənəli aqreqatlarda (klinoptilolitdə) – tutqun; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,18–2,22; Sərtlik – 3,5–4; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – pilləli; Başqa xassələr – molekulyar ələk xassələri; Morfologiya – kristallar: adətən lövhəvari; nazik lövhəvari, nisbətən az hallarda–psevdotetraqonal; Çox vaxt kristalların parçalanması, əyilməsi və burulması nəticəsində {010} üzlərində kirəmit düzülüşünü xatırladan skulptur yaranır. Kristallarına tək halda rast gəlinir; Mineral aqreqatları: vərəqvari, şüalı lövhəvarı, pulcuqlu, lövhəvarı — dənəvər kütlələr, həmçinin klinoptilolit üçün səciyyəvi olan sıx mikrokristallik əmələgəlmələr.

## Mənşəyi və yayılması
Geylanditə çox vaxt bazalt və andezitlərin boşluqlarında damarcıq, badamcıq, jeoda və sferolitlər şəklində rast gəlinir. Skarnlarda və bəzi metamorfik süxurlarda da qeyd edilir. Klinoptilolitin iri yığınları vulkanogen — çökmə proseslərlə əlaqədardır. Klinoptilolit silisiumlu şüşəyəbənzər tufların diagenetik dəyişilməsi nəticəsində əmələ gəlir. Autigen geylanditə və xüsusilə klinoptilolitə çökmə süxurların bir çox tiplərində – bentonit gillərində, qumdaşlarında, mergellərdə, habelə Cüzvi ilə zənginləşmiş qara şistlərdə və b. rast gəlinir. Klinoptilolitin karbonat tərkibli fauna qalıqları üzrə psevdomorfozaları məlumdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: seolitlər, kalsit, kvars, qranat, aksinit, palıqorskit, sepiolit. Mineralın tapıldığı yerlər: Sulitelma (Norveç); Teyqarhorn və Barufiord (İslandiya adası); Nyu-Cersi ştatında Patterson (ABŞ); Bombey rayonu (Hindistan); Çiçibu (Yaponiya); Qərbi Sibir, Saxalin (Rusiya) və b. Azərbaycanda geylanditin və xüsusilə klinoptilolitin çoxsaylı tapıntıları Daşkəsən, Göy-Göl, Şəmkir (Yelensutəpə k.), Kəlbəcər, Laçın, Tovuz (Aydağ, Öksüzlü kəndləri), Qazax, Şahbuz (Kükü, Yuxarı Remeşin, Qaraboya kəndləri), Lerik rayonlarında və b. qeyd edilmişdir.

## Tətbiqi
Adsorbentdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL HEULANDITE
Xrizokolla

**Xrizokolla – (CuAl)<sub>2</sub> H<sub>2</sub>Si<sub>2</sub>O<sub>5</sub> (OH)<sub>4</sub> •n H<sub>2</sub>O** — rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.	 		  	

## Xassələri
Rəng – zümrüdü-yaşıldan yaşılımtıl-maviyədək, mavi; Mineralın cizgisinin rəngi – yaşılımtıl-ağ; Parıltı – şüşə, mum, qatranı, yağlı, donuq; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, bəzən yarımşəffaf; Sıxlıq – 2,0-2,3; Sərtlik – 2; Kövrəkdir; Sınıqlar – qabıqvarıdan qeyri-hamaradək; Mineral aqreqatları: gel- və opalabənzər kolloidal, böyrək- və salxımvarı əmələgəlmələr, qabıqlar, qaysaqlar, yaxmalar, malaxit, azurit, kalsit və b. üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Mis filizi yataqlarının oksidləşmə zonasının tipik mineralıdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: malaxit, azurit, kuprit, sərbəst mis. Mineralın tapıldığı yerlər: Turin mədənləri və Mednorudyanski yatağı (Rusiya); Cezkazqan, Koktas-Cartas, Uspenski (Qazaxıstan); Kornuoll (İngiltərə); Kokimbo əyaləti (Çili) və b. Azər-baycanda Gədəbəy, Dağkəsəmən və Daşkəsən yataqlarının hipergenez  zonalarnda qeyd edilir.

## Tətbiqi
Məmulat daşı kimi praktik əhəmiyyəti vardır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL CHRYSOCOLLA
Caminton Kampaz

**Caminton Kampaz** (24 may 2000-ci ildə Limpioda anadan olub) — Kolumbiya Premyera A təmsilçilərindən olan *Deportes Tolima* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Kolumbiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Tolima
Kampaz Tolima akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kampaz öz peşəkar karyerasında debütünü 2 aprel 2017-ci ildə *Tiqres* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 63-cü dəqiqədə Cader Obrian ilə əvəz olunmuşdur. Kampaz görüşdə 63-cü dəqiqədə qolla yadda qalmışdır. Həmin görüşdə Tolima liqa görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Kolumbiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Xuan David Martinez

**Xuan David Martinez** (3 may 2001-ci ildə Limpioda anadan olub) — Kolumbiya Premyera A təmsilçilərindən olan *Kortulua* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Kolumbiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Kortulua
Martinez Kortulua akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Martinez öz peşəkar karyerasında debütünü 2 aprel 2017-ci ildə *Cunyor* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 58-ci dəqiqədə Rodolfo Reyesi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Kortulua liqa görüşündə rəqibinə 1-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Kolumbiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Eritrin

**Eritrin – Co<sub>3</sub> [AsO<sub>4</sub>]<sub>2</sub> • 8H<sub>2</sub>O** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir. 	   		 	

## Xassələri
Rəng – moruğu-qırmızı, şaftalı kimi qırmızı, tünd çəhrayıdan açıq-çəhrayıyadək, nadir hallarda – ağ, boz; Mineralın cizgisinin rəngi – çəhrayıdan ağadək; Parıltı – şüşə, ayrılma müstəvilərində sədəfi, torpaqvari aqreqatlarda – donuq; Şəffaflıq – yarımşəffafdır, kristalları  şəffafdır; Sıxlıq – 3,0-3,1; Sərtlik – 1,5-2,5; Ayrılma – {010} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – pilləlidən tikanlıyadək; Morfologiya – kristallar: prizmatik, iynəvari, lövhəyəbənzər; Mineral aqreqatları: radial-şüalı, torpaqvari kütlələr, ulduz şəkilli, kürə- və böyrəkvari əmələgəlmələr, qabıqlar, qaysaqlar – «kobalt çiçəkləri», smaltin üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik törəmə mineral olub, Co arsenidlərinin aşınması nəticəsində əmələ gəlir və kobalt və kobaltlı filiz yataqlarının oksidləşmə zonasında müşahidə edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: farmakolit, kobaltin, smaltin, annabergit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Bu-Azzer (Mərakeş); İran; Ak-Ciqla (Orta Asiya); Vittixen, Şneerberq (Almaniya); Kobalt (Kanada) və b. Azərbaycanda Şimali-Daşkəsən kobalt, Şimal-Şərqi- və Cənubi-Daşkəsən dəmir filizi (Daşkəsən filiz rayonu) yataqlarında qeyd edilir.

## Tətbiqi
Kobalt filizləşməsinin indikatorudur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* Erythrine
* THE MINERAL ERYTHRITE
Fernando Kardozo

**Fernando Kardozo** (8 fevral 2001-ci ildə Limpioda anadan olub) — Paraqvay Primyera Diviziyası təmsilçilərindən olan *Klub Olimpiya* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Paraqvaylı futbolçu.

## Klub karyerası

### Olimpiya
Kardozo Olimpiya akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kardozo öz peşəkar karyerasında debütünü 23 aprel 2017-ci ildə *Sportivo Lukeno* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 28-ci dəqiqədə Riçard Ortiz ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Olimpiya liqa görüşündə rəqibinə 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Paraqvay Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Venesuela macarları

**Venesuela macarları** (; ) - Cənubi Amerika qitəsinin şimal hissəsində yerləşən Venesuelada məskunlaşmış macar əsilli əhali. 

## Tarixi

Venesuelada macar icmasının formalaşması İkinci dünya müharibəsindən sonraya təsadüf edir. 1956-cı ildə baş vermiş Macar inqilabıda Venesuelaya mühacirət edən macarların sayını artırmışdır.
Fyodor Buslayev

**Fyodor İvanoviç Buslayev** () (25.4.1818, Penza vilayətinin indiki Vadinsk kəndi –12.8.1897, Moskva ətrafındakı Lublino qəsəbəsi) — rus filoloqu və incəsənət tarixçisi. Peterburq Elmlər Akademiyasının akademiki (1860).

## Həyatı
Moskva Universitetini bitirmiş (1838), həmin Universitetdə professor (1859–81), rus ədəbiyyatı kafedrasının müdiri işləmişdir. Rus dilinin tarixi, qədim rus ədəbiyyatı, şifahi xalq yaradıcılığına dair əsərlərin müəllifidir. Rus dilinin tədqiqində müqayisəli-tarixi metodun tərəfdarı kimi çıxış etmişdir.

## Fəaliyyəti
Qədim rus və slavyan əlyazmalarının filoloji tədqiqatını aparmış və onları nəşr etdirmişdir. Buslayev  1840–60-cı illərdə yazdığı elmi əsərlərində rus mifoloji məktəbinin ən görkəmli nümayəndəsi kimi mifdə xalq yaradıcılığının dərin köklərini görmüş, onun linqvistik bərpasına çalışmışdır ("Rus xalq ədəbiyyatı və incəsənətinin tarixi oçerkləri". ).

1870-ci illərdə bu baxışlardan uzaqlaşmış və alman sanskritoloqu T. Benfeyin ideyalarına əsaslanaraq Avropanın bir sıra folklor süjetinin Şərqdən qaynaqlandığını göstərmişdir ("Səyyah povestlər və hekayələr", 1874). Rus və Qərbi Avropa rəngkarlığı, ikonoqrafiyası, miniatür və ornament sənətinin tarixinə dair tədqiqatların müəllifidir.

## Həmçinin bax
* M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rus fonetikası, Fyodor Buslayev
Pittisit

**Pittisit** — rentgenoamorfdur. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 

## Xassələri
Rəng – qırmızımtıl-qonur, qəhvəyi, sarımtıl; Mineralın cizgisinin rəngi – oxra çalarlı sarı; Parıltı – qatranı, şüşə; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,2-2,5; Sərtlik – 2-3; Kövrəkdir; Sınıqlar – qabıqvari, tikanlı; Morfologiya – Mineral aqreqatları: kollomorf əmələgəlmələr, qabıqlar, stalaktitlər.

## Mənşəyi və yayılması
Filiz yataqlarının oksidləşmə zona-larında arsenopirit və löllingitin hesabına yaranan tipik ekzogen əmələgəlmədir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: hötit, hidrohötit, hidrohematit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Rammelsberq (Almaniya); Falun (İsveç). Azərbaycanda Filizçay, Daşkəsən, Şimali-Daşkəsən, Ağdərə yataqlarında qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Pitticite Information
Ulduzlu çömçəxul

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Qara, Azov, Xəzər dənizləri hövzələrində yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
D III-IV,I 8-9, A I 7-9-dur. Bel sırasında 27-30, qarın sırasında 22-25 ziyil olur. Belində qonur rəngli 3 xal vardır. Uzunluğu 107 mm-ə qədər olur. Enlənmiş başı ilə seçilir. Bunların üzərində daha çox inkişaf etmiş tikancıqlar vardır. Rəngi bozdur. Bədəndə iri lövhəciklər üç sıra əmələ gətirir. Bel sırasında lövhəciklərin sayı (25) 20-30 (31), qarın sırasında (20) 22-25-dir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xəzər dənizində 2 yarımnövü yaşayır: Xəzər ulduzlu çömçəxulu -*Benthophilus stellatus leobergius Iljin* və Qazan çömçəxulu *B.s.casachius Rahimov.* Onlardan ancaq biri Azərbaycan sularında yayılmışdır. Nominativ yarımnövdən başda nizamsız yerləşmiş daha iri çoxsaylı sümük lövhəcikləri və yuxarıdan baş ilə bədən arasında zəif əyinti ilə fərqlənir. *B.s.casachius* yarımnövünün yaşadığı Orta Xəzərin şərq sahilindən başqa bütün dənizdə yayılmışdır. Azərbaycan sahillərində Yalamadan Sumqayıta, Küryanı rayondan Astaraya qədər azsaylıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alunogen

**Alunogen** — triklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.
                                   
## Növ müxtəliflikləri
Ferrialunogen – tektitsit. 

## Xassələri
Rəng – ağ, qatışıqlardan asılı olaraq – sarımtıl, qırmızımtıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə, ipəyi, sədəfi; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 1,77-1,78; Sərtlik – 1-2; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; Başqa xassələr – kəskin turş dadlıdır; suda həll olur; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir; kiçik ölçülü prizmatik, lövhəvari; Mineral aqreqatları: incəlifli, böyrək-, salxım- və pulcuqvarı, sıx dənəvər, tozaox-şar kütlələr, qabıqlar, nazik qaysaqlar.

## Mənşəyi və yayılması
Sulfat turşusu məhlullarının alüminium saxlayan minerallara təsiri nəticəsində kömürlü çöküntülərdə, gil şistlərində, argillitlərdə əmələ gəlir. Çox vaxt sulfid yataqlarının oksidləşmə zonasında rast gəlir. Vulkan fəaliyyətinin təzahür etdiyi rayonlarda fumarol və solfatar çöküntülərində qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pirit, markazit, melanterit, epsomit, halotrixit, qoslarit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Vezuvi vulkanı, Possuoli solfatarları (İtaliya); Kollosoruk (Çexiya); Ekvador; Cənubi Avstraliya şt. (Avstraliya). Azərbaycanda Katsdağ yatağında (Balakən rayonu), Bülüldüz filiz təzahüründə (Laçın rayonu) və b. aşkar edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Alunogen Information
Meksika erməniləri

**Meksika erməniləri** (; ) — Şimali Amerika qitəsində yerləşən Meksikada məskunlaşmış erməni əsilli əhali. Meksikaya ermənilərin kütləvi gəlişi 1910–1928-ci illər aralığında baş vermişdir.

## Tarixi
Meksikaya gəlmiş ilk ermənilərdən biri 1672-ci ildə Fransisko Martin adlı şəxs olmuşdur. *Don Pedro de Zárate* adlı bir digər erməni isə 1723-cü ildə İspan qalyonunun tərkibində Çindən Sakit okeanın sahilində yerləşən liman şəhəri Akapulko səfər etmişdir. 1897-ci ildə Meksika prezidenti Porfirio Diasın təklifi ilə ölkənin şimalında yerləşən Tamaulipas ştatında ermənilərin kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmaları üçün torpaq sahəsinin ayrılması planlaşdırılsada, təklif icra olunmamışdır.

Erməni icmasının Meksikada əsas fəaliyyətləri Erməni soyqırımından sonrakı dövrlərə təsadüf edir. 1921–1928-ci illərdə Meksika hökümətinin miqrantlara qarşı açıq qapı siyasətinin tətbiq etməsindən faydalanan ermənilər öz saylarını bu qanunun hesabına artırmağa çalışırdılar. İqtisadi baxımdan ölkənin zəifləməsindən sonra erməni icmasının üzvləri Amerika Birləşmiş Ştatlarına yaxın olan ərazilərə köçməyə başladı.

Ölkədə qalan ermənilər paytaxt Mexiko şəhəri yaxınlığında yerləşən *La Merced* səmtində ticarətlə məşğul idilər. Latın Amerikasında yerləşən digər erməni icmalarına nəzərən Meksika ermənilərinin sayının az olması səbəbindən hər hansısa kilsə və ya məktəb yaradılmadı və bu fakt nəticəsində icma daxilində sürətli assimiliyasiya prosesi başladı. Bu gün Meksikada yaşayan erməni əsilli şəxslərin sayı 400–500 civarındadır və icmanı təmsil edəcək heç bir önəmli təşkilat fəaliyyət göstərmir.
Pikkeringit

**Pikkeringit** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir.                                   

## Növ müxtəliflikləri
Buşmenit (Mn – pikkeringit).

## Xassələri
Rəng – ağ, rəngsiz, sarımtıl, qırmızımtıl; Parıltı – şüşə, ipəyi; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 1,7-1,8; Sərtlik – 1,0-1,5; Ayrılma – {010} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – tikanlı; Başqa xassələr – büzüşdürücü dadı var; suda həll olur; Morfologiya – kristallar: iynəvari, sacabənzər; Mineral aqreqatları: lifli və qarışıq-lifli bütöv kütlələr, qabıqlar, radial-şualı, sferoidal, bəzən druza şəkilli əmələgəlmələr.

## Mənşəyi və yayılması
Sulfid yataqlarının oksidləşmə zonasında əmələ gəlir və adətən kəskin dəyişilmiş, alüminium oksidi ilə zəngin olan piritsaxlayan süxurlarda qeyd edilir. Mineralın əmələ gəlməsini palçıq vulkanları ilə də əlaqələndirirlər. Arid vilayətlər üçün səciyyəvidir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: melanterit, zəy, gips, yarozit, sərbəst kükürd, alunogen və b. Mineralın tapıldığı yerlər: İkike (Çili); Zallfeld və Lesten (Almaniya); Boya-Dağ (Türkmənistan). Azərbaycanda Bülüldüz sulfid təzahüründə (Laçın rayonu) qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* General Pickeringite Information