open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amrat mədəniyyəti

**Amrat mədəniyyəti** və ya **I Naqada mədəniyyəti** - Qədim Misirdə sülalədən öncəsi dövrə
aid  olan arxeoloji mədəniyyət. Təxminən eramızdan əvvəl  4000 və 3500 il əvvəl mövcud olmuş və enolit mərhələsinə aid edilir.

## Ümumi məlumat
Bu mədəniyyət adını ilk aşkar olunduğu yerdən, yəni tarixi Yuxarı Misir ərazisində yerləşən əl-Amradan götürmüşdür.

Naqada (Nakada) arxeoloji qazıntı arealında həm Amrat, həm də ondan sonrakı dövrdə mövcud olan Qerzey mədəniyyətinə aid olan artefaktlar tapılmışdır. Buna görə onlar həmçinin I Naqada  və II Naqada adlandırılırlar.
Amrat insanları əkinçilik, maldarlıq və ovçuluqla məşğul olmuş, qonşularla ticarət aparmışlar.

Amratlılar qədim misirlilərin əcdadları hesab olunurlar..

## Arxeoloji abidələr
Aparılan tədqiqatlar nəticəsində amrat kəndlərinidə gildən ev qalıqları tapılmışdır. Qerzek mədəniyyətində bu cür tikinti qaydası daha da inkişaf edəcəkdi.

Ən çox əldə edilən tapıntı saxsı qablar idi ki,onların üzərində naxışlara rast gəlinir. Ancaq bu işlər hələ ki ibtidai və sadə idi.

Qazıntılar zamanı tapılan amuletlər əhalinin dini inanclarından xəbər verir.

Qəbirlərdə tapılan heyvan sümükləri, yemək, silah, bəzək əşyaları, heykəlciklər insanların dəfn mədəniyyəti və axirət barədə  görüşləri haqqında fikir bildirməyə imkan verir.

## İstinadlar
NUTS Şimali Makedoniyada

**[[Statistik məqsədlər üçün ərazi vahidlərinin nomenklaturası]]** (, ) — statistika məqsədləri üçün ölkələrin ərazi bölgüsü standartı. Standart Avropa İttifaqı (AB) tərəfindən hazırlanmış və yalnız Avropa İttifaqı ölkələrini ətraflı şəkildə əhatə edir.

Şimali Makedoniya AB üzvlüyünə namizəddir, buna görə də nominal olaraq NUTS nomenklaturasına daxil edilmişdir. Nomenklatura üç səviyyəyə malikdir:

* NUTS-1: MK0 Şimali Makedoniya
* NUTS-2: MK00 Şimali Makedoniya
* NUTS-3: 8 statistika regionları
** MK001 Vardar
** MK002 Şərqi
** MK003 Cənub-qərb
** MK004 Cənub-şərq
** MK005 Pelaqoniya
** MK006 Poloq
** MK007 Şimal-şərq
** MK008 Skopye

Mövcud NUTS səviyyələrinə əlavə olaraq, iki səviyyəli LAU var (1-ci səviyyə - bələdiyyələr, 2-ci - kəndlər).

## Həmçinin bax

* Şimali Makedoniya üçün ISO 3166-2 kodları

## Xarici keçidlər

* Hierarchical list of the Nomenclature of territorial units for statistics - NUTS and the Statistical regions of Europe  
* Overview map of CC (Candidate countries) - Statistical regions at level 1 
* Correspondence between the regional levels and the national administrative units 
* Municipalities of Macedonia
Ombla çayı

**Ombla** () — Xorvatiyada kiçik çay. Dubrovnikdən şimal-şərqdə yerləşir. Çayın uzunluğu 30 metrdir.  Çay Adriatik dənizinə, ria tipli Dubrovaçka körfəzinə tökülür. Çayın mənsəbinə yaxın ərazidə kiçik Komolas kəndi yerləşir. Ombla Avropanın ən kiçik çaylarından biri hesab olunur. Çay əsasən karst mənşəli olub Avropanın ən uzun karst çayı olan Trebşinanın suyu ilə qidalanır. Çayın mənbəyi ilə mənsəbi arasındakı hündürlük fərqi 2 metrdir. Ombla çayının mənsəbinə doğru körfəz suyu irəlləmiş və burada dərinlik 30 metrə çatır. Məhs körfəz suyunun gəlib çata bilmədiyi hissədən ölçülən zaman çayın uzunluğu 30 metr olur. 

Çayın qidalandığı mağara daxilindəki su səthinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən  2,38 metrdir. Digər su mənbəyinin hündürlüyü isə dəniz səviyyəsindən 15 metr aşağıdadır. Çayın qidalandığı mənbəni ilk dəfə 1985-ci ildə sloveniyalı speleoloq Marko Krasoveç aşkar etmişdir. Orta illik su sərfi 24,1 m3/ s-dir. Sutoplayıcı hövzənin sahəsi 600 km2-dir. Çayın formalaşdığı 5 km-lik tirənin hündürlüyü 600 metrdir. Tirənin yamacları çox dikdir. Bəzi mənbələrdə Ombla çayını dünyanın ən kiçik çayı kimi göstərirlər.

Ombla çayının suyundan Dubrovnik şəhərinə su-boru xətti çəkilib. Su xəttinin ilk çəkilmə tarixi 1438-ci ilə təsadüf edilir. 2012-ci ildə ərazidə yer altı su anbarı və su elektrik stansiyasının tikilməsi layihəsi işlənilib hazırlandı. Ancaq həm maliyyə çatşmamazlığı, həm də, ekoloji problemlərin yaranması ehtimalı ilə layihə həyata keçirilmədi. 

Çay hövzəsi iki iqlim qurşağında yerləşir: aralıq dənizi iqlimi və kontinental iqlim.

## İstinadlar
Çanqze

**Çanqze** () — Everest dağından şimalda, Çinin Tibet Muxtar Bölgəsindəki  əsas Ronqbuk və Şərqi Ronqbuk buzlaqları arasında yerləşən bir dağ. Şimali Aşırımı vasitəsilə Everest dağına bağlanır.

Müasir Çin xəritələrində hündürlüyü  olaraq verilir. Bəzi mənbələrdə isə dağın hündürlüyü  olaraq qeyd edilir.

Changtse buzlağı şimaldan Şərqi Ronqbuk buzlağına axır. Dünyadakı üçüncü ən yüksək gölün   hündürülüyü olan Çanqze buzlağında olması mümkündür.

## Tarixi

* Çanqzeyə ilk dəfə 1924-cü ildə Corc Mallori və Andrev İrvine ayaq basdı. Onlar Şərqi Ronqbuk buzlağındakı düşərgə yerlərini kəşf etmək üçün Çanqzenin şərq silsiləsinə qalxmışdılar.
*1935 Everest ekspedisiyası zamanı Erik Şipton, Edmund Viqram və Bill Tilman Şimal zirvəsinə cəhd etdilər. 21 Avqustda onlar    zirvədən  məsafəyə qədər dırmandılar, lakin çox dərin və yumşaq qar onları geri dönməyə məcbur etdi.
*1952-ci ildə Edmund Hillari, Corc Lou və bir qrup şerp kəşfiyyat məqsədi ilə Çanqze buzlağı boyunca zirvəyə qalxmağı cəhd etdi. Qrup  hündürlüyə qədər qalxdı, lakin təchizatlardakı nasazlıq səbəbindən geri dönməyə məcbur oldu.
*3 oktyabr 1982-ci ildə Everestin şimal yamacıyla dırmaşan Hollandiya Everest Ekspedisiyasından olan Johan Taks Çanqzeni ilk dəfə rəsmi olaraq fəth etdi. Lakin Taks zirvəyə heç bir icazəsi olmadan dırmanmışdı.
*Dağın icazə ilə ilk rəsmi fəthi 1982-ci ildə, dağın ilk fəthindən 11 gün sonra, 14 oktyabrda Alman ekspedisiyasının beş üzvü: Udo Zehetleitner, Paul Braun, Rudolf Frik, Ludviq Hösle və Martin Engler tərəfindən edildi. Onlar şərqi Ronqbuk buzlağı və Çanqze buzlağının qovşağından başlayaraq dörd kilometr uzunluğundakı silsilə ilə dırmanış etmişdilər.
*Növbəti və ilk solo fəth Çili alpinisti Gino Kasassa tərəfindən 14 May 1983-cü ildə Almanların istifadə etdiyi eyni marşrutla edildi.
*Çanqze10 May və 11 May 1986-cı ildə böyük bir Çin-Yapon ekspedisiyası tərəfindən yenidən fəth edildi. Ekspedisiyaya 8 Yapon və 16 Çinli daxil idi və onların arasında dağı fəth edən ilk qadın da var idi.
*Avstraliyalı alpinistlər olan Rob Turner və Qlen Naş yüksək küləklərə baxmayaraq 29 sentyabr 1987-ci il tarixində şimal yamacı ilə zirvəyə çatdı.

## Xəritədə

*

## İstinadlar
Origin

**Origin** — istifadəçilərə internet üzərindən videooyunlar almaq və yükləmək imkanı verən, Electronic Arts şirkətinin bir qolu olan rəqəmsal satış platforması. 3 iyun 2011-ci il tarixində EA Mağazası Origin olaraq dəyişdirilmişdir. Origin, profil idarəetmə, oyun proqramı istifadə edərək dostlarla söhbət etmək, Facebook, Xbox Live və PlayStation Network ilə inteqrasiyalı sosial xidmətlərdən istifadə edir. Steam ilə rəqabət vəziyyətinə gətirmək güman edilir. Hal-hazırda oyunların avtomatik güncəllənməsi, buludda oyun gedişatının sinxronizasiyası, quraşdırılmış canlı dəstək funksiyaları var.

## Komponentlər
### Origin Store
Mağaza istifadəçilərə Electronic Arts oyun kataloqundan oyunlara baxmaq, almaq və yükləmək imkanı verir.
### Origin Mobile
Electronic Arts, proqramın mobil qurğular üçün nəzərdə tutulmuş platformanı da işə salmağı planlaşdırır və nailiyyətlər hər iki platformada sinxronizasiya ediləcək. Bir çox xidmətlər pulsuz olacaq.
## Tarixçə
2011-ci ilin əvvəlində, rəqəmsal satış xidmətlərinin dəyəri ilə bağlı fikir ayrılıqlarından sonra, Electronic Arts gözlənilən Battlefield 3 videooyununu Steam platformasına buraxmamaq qərarına gəldi. Bundan əlavə, EA Dragon Age 2 və Crysis 2 oyunlarını da Steam mağazadan çıxartmağı lazımi hesab etdi. Lakin 2012-ci ilin mayında oyunlar yenidən Steam mağazasına qaytarıldı. Naşir özü bu cür hərəkətlərin məzmunu yeniləmək və çatdırmaq üçün əlverişsiz olduğunu iddia etdi, lakin bu da Valve oyunlarında oyun yerləşdirmək üçün aldığı satış faizi ilə əlaqəli olduğu bildirildi.

Xidmətin ilk adı *EA Downloader* olmuşdur. Xidmət 2005-ci ildə yaranmış, lakin bir il yarımdan sonra *EA Link* adlandırılmışdır. Xidmət rəqəmsal oyunlarını, videoları, demoları və DLC yükləməyə imkan verdi. Lakin mağazanın özü yox idi. 2007-ci ildə Electronic Arts şirkəti, EA Mağaza və EA Link mağazalarını birləşdirmiş, *EA Download Manager* adlı bir xidmət yaratmışdır. Bu xidmət naşir mağazasının, müştərilərin dəstəyindən və mağazada satılan bütün oyunların güncəlləşdirilməsindən ibarət idi. Xidmət nəhayət adını və interfeysini 2011-ci ilin iyun ayında aldı, eyni zamanda beta statusuna keçdi. Bütün EA Mağazası və EA Download Manager hesabları abunəçilərin razılığı olmadan Origin mağazasına köçürüldü. Beta statusu 3 iyun 2013-cü ildə *9.2.1.4399 - 227642* versiyasının çıxması ilə başa çatmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Origin rəsmi veb-səhifə
Makedoniya Qadın Antifaşist Cəbhəsi

thumb|Makedoniyalı qadınlar 1945-ci ildə Yuqoslaviya və Makedoniya respublikalarının məclislərinə səs verdilər
**Makedoniya Qadın Antifaşist Cəbhəsi** () — Yuqoslaviya Xalq Qurtuluş Müharibəsi zamanı Yuqoslaviya Makedoniyasında meydana gələn feminizm hərəkatı. Şimali Makedoniyadakı bir neçə müasir feminist təşkilatın təşəbbüskarıdır. Cəbhə işğal altında olan Yuqoslaviyada digər qadın antifaşist cəbhələri ilə birlikdə 1942-ci ildə yaradılmışdır. 

Bu hərəkatın ən görkəmli siması Veselinka Malinskaya idi ki, o, xalq qurtuluş müharibəsi və Makedoniyanın Qurtuluşu üçün Anti Faşist Məclisinin iştirakçısı idi və onun atası 1903-cü il İlinden üsyanında iştirak etmişdir.

Hərəkatın əsas məqsədi qadınlar üçün məktəb təhsilini yaxşılaşdırmaq və qadınların savad səviyyələrini artırmaq idi, çünki o dövrdə savadsızların əksəriyyəti qadınlar idi. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yunanıstan Vətəndaş Müharibəsi dövründə (1946-1949) digər təşkilatlar kimi bu cəbhə də yunan kral hökuməti tərəfindən “cinayətkar” adlanaraq qadağan edildi.

## Həmçinin bax

* Bosniya və Herseqovina Qadın Antifaşist Cəbhəsi

## İstinadlar
Roxanne

**Roxanne** — Amerikalı repçi və müğənni Arizona Zervasın mahnısıdır. Mahnı 10 oktyabr 2019-cu ildə buraxılıb.  Mahnını sənətçinin özü Lauren Larue ilə birlikdə yazdı və 94Skrt və JaeGreen tərəfindən istehsal edildi.  Yeni Zelandiyada bir nömrəyə çatdı və Avstraliya, Norveç, İngiltərə və ABŞ-da ilk onluğa daxil oldu. Bir çox digər Avropa və Şimali Amerika bazarlarında, o cümlədən Billboard Hot 100-də dördüncü yerdə Top 40'a çatdı. Mahnının müvəffəqiyyəti etiketlər arasında bir təklif müharibəsinə səbəb oldu və 15 Noyabr 2019 tarixində Columbia Records Zervasın imzaladığını bildirildi.  Amerikalı repçi Suai Li ilə remiks 21 fevral 2020-ci ildə yayımlandı.
## İstinadlar
Baltik-Ladoqa qlinti

thumb|378x378px|Pakri yarımadasındakı baltik qlinti
**Baltik-Ladoqa qlinti** və ya **Baltik-Ladoqa uçurumu** ( — uçurum, sıldırım) — Baltik dənizinin qərbindən, İsveçin Eland adalarından başlayıb, Estoniya, Leninqrad vilayəti və Ladoqa gölünə kimi uzanan qlint və ya uçurum. Qlintin uzunluğu təxminən 1100—1200 km-dir. Baltik-Ladoqa qlinti daha çox estoniyanın İda-Virumaa vilayətində özünü qabarıq göstərir. Bu bölgədə qlintin hündürlüyü 56 metrə çatır. Leninqrad vilayətində isə hündürlük 40-50 metrdən yüksək deyil. Pulkova yüksəkliyi adlanan bu ərazidə Pulkova rəsədxanası yerləşir. Bölgədə yerləşən bir çox tarixi qəsrlər məhs bu uçurumların üzərində inşa edilmişdir.

Qlint kembri və ordovik süxurlarının səthinə çıxma sərhədinə uyğun gəlir. Ordovik süxurlarından ibarət olan yüksəkliyin cənubundakı təpə *Ordovik yaylası* adlanır (Leninqrad vilayətində - İjor yüksəkliyi).

Baltik-Ladoqa qlintini Narva, Luqa, İzhora, Tosna, Pirita, Yaqala çayları kəsib keçir. Qlinti kəsib keçən çaylar astana və şəlalələr əmələ gətirir. Ən böyüyü - Valaste - 30,5 m hündürlüyə malikdir.  Baltik-Ladoqa qlintini kəsib keçən çayların sahillərində əhəng daşıları üstünlük təşkil edir. Bu ərazilərdə çaylar kanyona bənzər dərələr formalaşdırmışdır. Bu daşlardan tarixən tikintidə geniş istifadə olunurdu. Kazan kafedralı (Sankt-Peterburq) məhs bu əhəng daşlarından inşa edilmişdir.

## Meydana gəlməsi
Qlintin meydana gəlməsi haqqında dəqiq fikir mövcud deyil. Ehtimal olun versiyalardan birinə görə qlint 11 min il əvvəl mövcud olmuş qədim dənizin sahilidir. Məhs mövcud buzlaşma epoxasını bitməsindən sonra  qlint meydana gəlmişdir. Ancaq ehtimal edilən dənizin olmasını təsdiq edən məlumatlar yoxdur. Göstərilən ərazilərdə dəniz çöküntülərinə rast gəlinmir.

## İstinadlar
İsa xan

* İsa xan Gürcü — Şəki hakimi (1574-1580)
* İsa xan (çar) — Kaxeti çarı (1614-1615)
* İsa xan Şeyxavənd
Şimali Makedoniyada diplomatik nümayəndəliklərin siyahısı

thumb|400x400px|Şimali Makedoniyada diplomatik nümayəndəlikləri olan ölkələr
**Şimali Makedoniyada diplomatik nümayəndəliklərin siyahısı** — hazırda Şimali Makedoniyanın paytaxtı Skopyedə 32 səfirlik və müxtəlif ölkələrin 18 fəxri baş konsulluğu, var. Bir neçə başqa ölkənin nümayəndəlikləri digər ölkələrin paytaxtlarında, əsasən Vyana, Belqrad, Sofiya və Ankarada yerləşirlər
[thumb|247x247px|[Albaniyanın Skopyedeki səfirliyi.]]
[thumb|247x247px|[Xorvatiyanın Skopyedəki səfirliyi.]]

## Səfirliklər
Skopye 

[thumb|247x247px|[Skopyedəki İtaliyanın Səfirliyi.]]
[thumb|247x247px|[Polşanın Skopyedəki səfirliyi.]]

## Nümayəndəlik

*  (Deleqasiya)                                                                                                                                                                                                                                   
*  NATO (Deleqasiya)
[thumb|366x366px|[İspaniyanın Skopyedəki səfirliyi.]]
[thumb|242x242px|[Türkiyənin Skopyedəki səfirliyi.]]
[thumb|243x243px|[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ-nin Skopyedəki səfirliyi.]]                                 
## [[Skopye]] / [[Kumanovo]] / [[Bitola]] və digər şəhərlərdə Fəxri Baş Konsulluqlar
* ***[[Skopye]]*** 
*  Avstraliya                                     
*  Belarusiya              
*  Belçika 
*  Kanada 
*  Danimarka 
*  Estoniya  
*  Finlandiya
*  Qvineya 
*  İndoneziya  
*  Israil
*  Latviya
*  Litva
*  Meksika
*  Moldova
*  Monqolustan
*  Mərakeş   
*  Namibiya
*  Peru
* ***[[Kumanovo]]***
*  Rumıniya
* ***[[Bitola]]***
*  Albaniya
*  Avstriya
* [thumb|241x241px|[İranın Skopyedəki səfirliyi.]] Bosniya və Herseqovina
*  Bolqarıstan
*  Xorvatiya
*  Fransa
*  Yunanıstan
*   Macarıstan
*  Monteneqro
*  Rumıniya
*  Rusiya
*  Serbiya
*  Türkiyə
*  Birləşmiş Krallıq
*  Ukrayna
* ***[[Ohrid]]***
*  Polşa
*  Rusiya
*  Sloveniya
* ***[[Shtip]]***
*  Latviya
*  Monteneqro
*  Rumıniya
* ***[[Struga]]***
*   Kosovo
*  Türkiyə
* ***[[Debar]]*** 
*  Kosovo
* ***[[Strumica]]*** 
*  Xorvatiya

## Səfirliklər açılacaq
* 
* İsrail   
## Keçmiş səfirlik
*  Norveç *(2012-ci ildə bağlanıb)*
## Digər ölkələrdə yerləşən səfirliklər

Sofiya
## İstinadlar

İsrailin Şimali Makedoniyadakı qeyri-daimi səfiri (Qüdsdədir) cənab. Dan Oryan bir reportajda İsrailin yaxın zamanda Skopyeda səfirliyini açacağını söylədi.

## Mənbə

* Skopye diplomatik siyahısı
Makedoniyanın Müstəqillik Memorandumu (1913)

**Makedoniyanın Müstəqillik Memorandumu** () — 1 mart 1913-cü ildə Makedoniya bölgəsinin müstəqilliyini israr edən Makedoniya Elm və Ədəbi Cəmiyyətinin dörd keçmiş üzvü (Dmitri Çupovski, Aleksandr Vezenkov, Qavrila Konstantinoviç və Neyms Dimov) tərəfindən fransız dilində nəşr olunan sənəd.

Osmanlı hakimiyyəti dövründə yox olan "Makedoniya" adı 19-cu əsrdə yenidən meydana gəldi, onun zamanla sərhədləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Sənəd Böyük Britaniyanın Xarici İşlər üzrə katibi Edvard Qreyə, London Sarayındakı səfirlərə və Rusiya İmperiyasının Xarici İşlər Nazirlərinə ünvanlanmışdır. Bundan əlavə, Dmitri Çupovski, memoranduma əlavə edilmiş Makedoniyanın "təbii, coğrafi, etnik və iqtisadi sərhədlərini" əks etdirən siyasi-coğrafi xəritəsini çəkmişdir.

## İstinadlar
Rouge

**Rouge** — San-Paulu, Braziliya pop qrupudur. 2002–2006, 2017–2019 də fasiləsiz işləmişdir.

## Diskoqrafiya

### Albomlar
* Rouge (2002)
* C'est La Vie (2003)
* Blá Blá Blá (2003)
* Mil e Uma Noites (2005)
* Les 5inq (2019)

### Turnelər
* 2002–2003: Popstar Tour
* 2003–2004: C'est La Vie Tour
* 2004–2005: Blá Blá Blá Tour
* 2005: Mil e Uma Noites Tour
* 2017–2018: Chá Rouge Tour
* 2018: Rouge 15 Anos Tour
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* gruporouge.com.br Rəsmi Saytı
Qellert dağ mağarası

**Qellert dağ mağarası** (Macar: Gellérthegyi-barlang), Macarıstanın Budapeşt bölgəsində Qellert dağı içərisindəki mağara şəbəkəsinin bir hissəsidir. Mağaraya orada yaşayan bir zahid ilə əlaqədar olaraq "Müqəddəs İvan Mağarası" (Szent Iván-barlang) da deyilir və xəstələrin sağalması üçün mağaranın yanındakı palçıqlı bir gölün təbii termal suyundan istifadə etdiyi güman edilir. Çox güman ki, eyni su, indi Qellert hamamları adlanan köhnə Sáros fürdő ("Palçıq hamamları") hovuzlarının hövzəsi olmuşdur.
19-cu əsrdə mağaranın içində günəşdə qurudulmuş kərpicdən kiçik bir ev tikən kasıb bir ailə yaşayırdı. Mağaranın girişi taxta ilə bağlandı və kəndli həyəti kimi istifadə edildi. Bu vəziyyət Mihály Mayr (1860-cı illərdə bir müddət əvvəl çəkilmiş) və 1877-ci ildə György Klösz tərəfindən çəkilmiş bir fotoşəkildə qeydə alınmışdır.

Mağaralar üçün ilk müasir giriş 1920-ci illərdə Fransanın Lourdes şəhərində oxşar qaya konstruksiyalarından ilham alınaraq Pauline rahibləri tərəfindən inşa edilmişdir. Budapeşt Texnologiya Universitetinin professoru Kalman Lüks məsul memar idi. 1926-cı ildə inşa olduqdan sonra 1951-ci ilə qədər ibadətgah və monastır kimi xidmət etmişdir. Eyni zamanda İkinci Dünya müharibəsi illərində Nasist Almaniyasının ordusu üçün bir sahə xəstəxanası olaraq xidmət etdi.

1945-ci ildə Sovet Qırmızı Ordusu Budapeşti ələ keçirdi. Altı il ərzində mağara dini funksiyalarını davam etdirdi, lakin 1951-ci ildə Dövlət Mühafizə Təşkilatı Katolik Kilsəsinə kilsəyə basqın etdi. Reyd nəticəsində mağara möhürləndi, monastırın müdiri Ferenc Vezér ölüm hökmünə məhkum edildi.

Dəmir Pərdə parçalanan kimi, mağarada möhürlənmiş qalın beton divarın dağıdılması ilə 27 avqust 1989-cu ildə kilsə yenidən açıldı. 1992-ci ilə qədər kilsə bərpa edildi və Pauline ordeni mağaraya qayıtdı. Bu gün rahiblər dini fəaliyyətlərini davam etdirirlər, baxmayaraq ki, mağara həm də ümumi bir turistik məkandır. Kilsə qayaya həkk olunmuş və təəccüblü neototik qüllələr ilə bəzədilmiş bir sirli monastır ilə tamamlanır. Mağaranın divarları bütövlüklə təbii canlı qayalardan ibarətdir.

## İstinadlar
Murad xan

* Murad xan (Qızıl Orda)
* I Murad
* II Murad
* III Murad
* IV Murad
* V Murad
* Murad Xan (Luristan) — Luristan ostanının Kuhdəşt şəhristanının Tarhan bəxşinin Şərqi Tarhan dehistanında kənd.

## Oxşar

* Muradxan
* Muradxan inzibati ərazi dairəsi
* Muradxan Cahangirov
* Muradxanlı
* Nəsrəddin Murad xan
* Murad xane
Vırtsyavr gölü

**Vırtsyavr gölü** ()  — Estoniyanın cənubundakı Tartu, Vilyandimaa və Valqamaa qəzalarının sərhəddində yerləşən şirin su gölü. Sahəsi təqribən 269.19 km²-dir. Estoniyanın Çud-Pskov gölündən sonrakı ən böyük ikinci gölüdür və Estoniyanın ən böyük daxili gölüdür.
## Coğrafiyası
Gölün nisbətən aşağı sahilləri cənubda bataqlıq, şimalda isə qumluqlardan ibarətdir. Şərq sahilində, Tamme kəndi yaxınlığında sahil aşınması vardır. Buradakı qayalar Şotlandiyada tapılan oxşarları ilə müqayisə edilən Devon balığının qalıqları vardır. 

Gölün cənub hissəsində bir neçə kiçik ada vardır. Bunlardan yalnız Tondisaar və Pyahksaar qalıcı adalardır. Ainsaar suyun azaldığı zamanlar yarımadaya çevrilir. Heinassaar su qalxdıqda yüksək su altında qalır. Bu göllərdə suyun səviyyəsinin dəyişməsi ilə əlaqədar, orta illik fərq 1,4 m-dir. Noyabr-aprel ayları arasında göl buz təbəqəsi ilə örtülü olur.

Estoniyanın ən böyük qoruğu olan Alam Pedya Təbiət Qoruğu gölün şimal-şərqində yerləşir.

Dəniz səviyyəsindən yüksəklik - 33 m-dir. Orta dərinlik 2.8 m, ən dərin yeri isə 6 m təşkil edir.

Vyake-Emayıqi, Tarvastu, Tyanassilma, Ihne, Leye, Aduli və digər çaylar gölə tökülür. Vırtsyavr gölündən Çud-pskov gölünə tökülən iri Emayıqi çayı başlayır.
Göl adi ilanbalığı və digər ləzzətli balıq növləri üçün çoxalma yeridir. Göldən ildə 250 tona qədər balıq tutulur.

Gölün sahilində limnoloji stansiya vardır.

## Tarixi
Göl hövzəsi son buz dövrünə qədər mövcud olmuşdur. Sonra gölün divarını qismən aşındıran və hövzəni qismən çöküntülərlə dolduran hərəkət edən buz təbəqələri ilə sahəsi dəyişdirilmişdir. Mövcud formada göl Orta Holosendən bəri mövcuddur. 

Göl haqqında ilk olaraq Heinrixin Livoniya salnaməsində xatırdılır, burada Vorçeqerve adlandırılır.
1818-ci ildə gölün buzlü səthində Vasili Struve, Livland əyalətinin dəqiq xəritəsini tərtib etmək üçün astronomik-triqonometrik işinə başlayır. Bu da Struve Geodeziya Qövsünün təşkilində ilk addım olur.

## İstinadlar
Tauraqnas gölü

**Tauraqnas gölü** () — Litvanın şimal-şərqində Aukştaytiya Milli Parkında yerləşir. Ölkənin ən dərin və ən böyük göllərindən biridir. Atlantik okeanının Baltik dənizi hövzəsinə aiddir. Gölün qərb sahilində Tauraqnas şəhəri vardır. Gölün cənub sahilində uzanmış bir təpədə şəhərcik mövcuddur. Gölün şimal sahilindən Tauraqnay — Şeymatis — Daunoryay, qərbdə Utena — Tauraqnay — Kirdekyay.

Gölün sahəsi 5&nbsp;km²-dir. Hövzəsinin tutumu 74&nbsp;km²-dir. Göl 164 m yüksəklikdə yerləşir. Bu uzunluğu 9,9&nbsp;km, orta eni 0,5&nbsp;km, maksimal dərinliyi 62.5 m (gölün qərbində) və orta dərinliyi 18.4 m-dir. Gölün yerləşdiyi ərazi dominant küləklərin istiqamətindədir.

Gölün səth yamacları mövcud su səviyyəsindən 50–54 m yuxarı qalxır. Gölün maksimal dərinliyi 62,5 m, alt hissəsində göl çöküntülərinin qalınlığı 8–10 metr arasında dəyişir. Beləliklə gölün yerləşdiyi hövzəsinin dərinliyi 100–120 m-ə çatır. Göl novu dördküncvari bir formaya malikdir. Gölün dibi qaralma üfüqünə çatır. Gölün sahilləri yüksək və dikdir. Əsasən ağac və kollarla əhatələnmişdir. Ətrafındakı meşələrdə Qızılağac üstünlük təşkil edir.

Göldə 16 növ balıq yaşayır: Coregonus albul, Osmerus eperlanus, durna balığı, külmə, Leuciscus leuciscus, Qızılüzgəc, Qafqaz üstüzəni, Lilbalıq, Adi şəmayı, Çapaq, Adi ilişgən, ilişkən, Lota lota, Xanı balığı, Gymnocephalus cernuus, Cottus gobi. Gölün sahil hissəsində bolca xanı balığı yaşayır.

1955-ci ildən bəri su səviyyəsinin və temperaturun, həmçinin buz rejiminin ölçüldüyü Tauraqnayada bir hidroloji stansiya qurulmuşdur. Göl orta hesabla dekabrın 19-da donur. Fasiləsiz buz örtüyünün ümumiyyətlə meydana gəlmədiyi qışlar belə müşahidə edilir. Yayda suyun orta şəffaflığı təxminən 5 m-dir. Yayda göl çox istilik yığır, buna görə suyun orta temperaturu oktyabrda 9,7&nbsp;°C, noyabrda 5,8&nbsp;°C olur. Termal durğunluq dövründə 58 m dərinlikdəki alt təbəqənin istiliyi 5–6&nbsp;°C-yə qədər yüksəlir, qışda isə 3,5–4&nbsp;°C-yə enir. Alt təbəqənin temperaturu bahardan payıza qədər davamlı olaraq artır.

## İstinadlar
Sudak (şəhər)

**Sudak** (, ) — Krım yarımadasının cənubunda, respublika tabeli şəhər. Qara dəniz sahilində yerləşən Sudak şəhəri turizm və şərabçılıq mərkəzi kimi tanınır. Sudak dairəsinin inzibati mərkəzidir.

## Etimologiyası
Osmanlı dövründə şəhər Sudak adını almışdır və indi də bu adı daşıyır. Adın mənası kırım-tatar dilində *suv* — su, *dak* — dağ deməkdir. Yəni suda olan dağ və ya su altında dağlar.

## Coğrafiyası
Sudak Krım yarımadasının cənub-şərq sahilində, Aluşta şəhərində 47&nbsp;km şimali-şərqdə və Feodosiyadan 42&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Şəhər eyni adlı çayının vadisində, Sudak körfəzinin sahilindədir. Qərbdən Krepostnaya dağı ilə və şərqdən Alçak burnu ilə həmsərhədlənir. Şimaldan şəhəri əhatə edən dağlar fıstıq və palıd meşələri ilə örtülüdür. Şərqdə quraq Kapselskaya vadisi yerləşir. Şəhər öz ərazisini daim genişləndirir. 1996-cı ildə 480.29 hektardan 1429.46 hektara, 2003-cü ildə isə şəhər ərazisinin sahəsi 2347.7 hektara qədər artırılmışdır.

Sudak şəhərinin iqlimi Krımın cənub sahillərinin iqliminə yaxındır - qışı mülayim, yayı quraq. Kəskin temperatur dəyişilməsi müşahidə olunmur. İllik yağıntı miqdarı azdır - ildə orta hesabla 318&nbsp;mm (Yaltada - 609&nbsp;mm). Orta illik temperatur +11.9&nbsp;°C-dir. Yay aylarında isti və quru, bəzən də çox isti olur. Xüsusilə iyul və avqust aylarında isti olur - +38&nbsp;°C.

## Tarixi
Sudak (Xalkinski) əlyazmalarında yazılan məlumata görə (13-cü əsrin sonu), şəhər 212-ci ildə qurulmuşdur. Sugdeya () adlı bu şəhər Bosfor dövlətinin forpostu idi. Krepostnaya dağındakı olan qalanın qalıqları III-V əsrlər aiddir.

## Əhalisi
2014-cü ilin əhalinin siyahıyaalınmasına görə şəhər əhalisinin sayı 16784 nəfərdir.

## İstinadlar
Şuşve çayı

**Şuşve** () — Litvanın mərkəzi hissəsində çay. Nevejis çayının sağ qolu. Kelmes rayonunu ərazisindən, Tituvenay şəhərindən 6 km cənub-şərqdən öz başlanğıcını götürür. İlk öncə Tituvenay dərəsi ilə cənub-şərq istiqamətində axır, daha sonra şərq istiqamətdə istiqamətlənib Tituven və Sulin bataqlıqlarından keçir. Kedayn rayonu ərazisində Nevejis çayına birləşir. Çayın birləşdiyi yerdı Qraujay kəndi yerləşir.

## Ümumi məlumat
Şuşve çayı dərəsi yuxarı axarlarda 2-3 km, aşağı axarlarda isə 350—450 metr arasında dəyişir. Çayın eni yuxarı axarlarda 8–10 metr, orta və aşağı axarlarda isə 10–16 metrdir. Su basarın eni 40-80 metr arasında dəyişir. Uzunluğu 135 km-dir. Çayın orta sürrəti 0,1–0,4 m/s-dir. İllik su səviyyəsinin dəyişməsi 2,9-3,4 metrdir. Ortalama su sərfi 1,3-6 m³/s-dir. Ən aşağı səviyyə qış və yay aylarında olur - 0,01-0,1m³/s. Su toplayıcı sahəsi 1165,4 km²-dir.

Çay dərəsi yamaclarının hündürlüyü 6—15 metrdir. Qış aylarında çay donur. Əsasən dekabrda donur. Ümumi donuşlu günlərin ortalama sayı 91-99 gündür. Buz qatının qalınlığı 83-100 sm olur. Yazın əvvəllərində, mart ayında dondan azad olur.

Çayın əsas qolları: Berje, Jiedupe, Srautas, Sarva (sol), Homerta, Jadike, Ajite, Liedas, Lapskoy, Vikşrupis, Putnutis (sağ). 

Çay kənarında olan yaşayış məntəqələri: Şyaulenay, Paşuşvis, Qrinkişkis, Vaytekunay, Anqirya, Yosvaynyai.

Çayın yuxarı axarlarında iki hidrometeoroloji müşahidə məntəqəsi var. Suvarma və digər məqsədlər üçün çay üzərində iki su anbarı mövcuddur: Vaytiekunay və Anqiri su anbarları.

1992-ci ildə çayın aşağı axarlarında Şuşve hidro-geoloji qoruğu yaradılmışdır.

## İstinadlar
Kris Taker

**Kris Taker** (ing. *Christopher Tucker*, ) — Amerikalı komik və aktyor. O, detektiv Ceyms Karter ("Pik saatı", "Pik saatı 2" və "Pik saatı 3") rolu ilə tanınır və bu rola görə mükafata da layiq görülüb. Bununla da yanaşı o, "Friday", "The Fifth Element", "Money Talks" və "Jackie Brown" kimi filmlərə də çəkilib. Maykl Ceksonun 2001-ci ildə yayımlanmış "You Rock My World" musiqi videosunda da iştirak edib.

## Həyatı
Taker 31 avqust 1971-ci ildə Atlanta şəhərində, ABŞda dünyaya gəlib.
O, ailənin ən kiçik oğludur. Anası kilsə işlərində fəal iştirak edir, atası təmizlik şirkətinə sahib olan müstəqil bir iş adamıdır. Dekaturda Kolumbiya Liseyini bitirən Taker, komik kimi fəaliyyətə başlamaq üçün Los-Ancelesə köçür. Uşaqlıqdan futbola və boksa həvəs göstərirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Babuin

**Babuin** (lat. *Papio cynocephalus*) — əntərkimilər fəsiləsinin pavianlar cinsinə aid məməli heyvan.

Bədəninin uzunluğu 60–70 sm, quyruğunun uzunluğu 50 sm-ədək olur. Başı it başına oxşayır; burun dəlikləri üzünün qurtaracağında yerləşir, köpək dişləri güclü inkişaf etmişdir. Tükü açıq-sarı rəngdədir (sarı pavian adı da buradandır). Mərkəzi və Şərqi Afrikada yayılmışdır; bozqır və dağlıq yerlərdə məskunlaşır. Gündüzlər fəaldır, əsasən, yerüstü həyat keçirir. Bitki (meyvələr, soğanaqlar və s.) və heyvani (həşəratlar, xırda onurğalılar) yemlərlə qidalanır; bəzən k.t. bitkilərinə çox zərər vurur. Babuin qrup halında yaşayır; sürüyə yaşlı erkəklər başçılıq edir.

## İstinadlar
Vill Rayt

**Vill Ralf Rayt** (, ) — Amerikalı proqramist və videooyun dizayneri. Oyunların rəqəmsal satışı üzrə yaradılmış Maxis və Syner Entertainment şirkətlərinin yaradıcısıdır. Ən məşhur SimCity, The Sims oyun seriyası və Spore kompüter oyunlarının orijinal dizayneri olaraq tanınır.

## Tarixçə
Vill Rayt ABŞ, Atlanta, Corciyada anadan olub, atası Vill doqquz yaşında olarkən vəfat edib. Sonradan anası ilə Luiziana ştatındakı Baton-Roj şəhərinə köçürmüşdür. 16 yaşında məktəbi tərk etdikdən sonra Rayt Luiziana Universitetinə daxil oldu, sonra Luiziana Texnologiya Universitetinə, daha sonra isə Yeni Məktəbdə təhsil almışdır. Memar, daha sonra mexaniki mühəndis kimi təhsil almağa başlayan Rayt kompüterlər və robotlarla maraqlanmışdır. Beş illik kollec təhsilindən sonra Vill Rayt təhsili dayandırdı.

2003-cü ilin fevralında nəşr olunan bir reportajda Rayt oyunların ona çox vaxt apardığını və bəlkə də inkişaf etdirilən oyunların onun üçün yaxşı bir yol olduğunu qərar verdi. Raytın ilk oyunu, Commodore 64 olmuşdur.

1986-cı ildə videooyun sənayesinə maraq göstərən investor Ceff Braun ilə tanış oldu. Növbəti il, birlikdə Kontra-Kosta, Kaliforniya ştatında, Maxis şirkətini qurmuşlar. SimCity (1989) məşhurluq qazanmış və videooyunlarına ən böyük təsir göstərən oyunlardan biri olmuşdur.

SimCity videooyununun uğurundan sonra Rayt SimEarth (1990) və SimAnt (1991) oyunları da inkişaf etdirmişdir. Fred Haslam ilə birlikdə SimCity 2000-in inkişafında iştirak etdi, Maxis isə digər The Sims seriyası oyunlarını buraxmağa davam etdi. Raytın növbəti oyunu SimCopter (1996) oldu. Bu oyunların heç biri SimCity qədər uğurlu olmasa da, Rayt proqram bacarıqları və dizayneri kimi nüfuzunu gücləndirdi. 1992-ci ildə Rayt ailəsi ilə birlikdə Kaliforniyanın Orinda şəhərinə köçdü.

Maxis, 1995-ci ildə açıq bir şirkət olaraq öz səhmlərini buraxdı. IPO-dan mənfəət 38 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir. Səhm qiyməti 50 dollara çatdı lakin sonradan şirkət batmağa doğru irəlilədi. Electronic Arts, 1997-ci ilin iyununda Maxis şirkətini satın aldı.

2013-cü ildə Synter Entertainment şirkətini qurmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Moby Games saytında Vill Raytın profili
Solina gölü

**Solina** (*Jezioro Solińskie* ) — Polşanın cənubunda, Beşadı regionunda yerləşən süni göl. Göl Podkarpatiya voevodluğunun Lesko uezdi ərazisindədir. 

## Ümumi məlumat
Göl (su anbarı) 1968-ci ildə Solina bəndinin inşasından sonra formalaşmışdır. Bənd San çayının üzərində tikilib. San çayı Vislanın sağ qoludur. Gölün ümumi sahəsi km²-dır. Toplam 472 000 000 kub metr su tutumuna malikdir. Bu göstəricisinə görə Solina Polşanın ən böyük süni gölüdür. İlk su anbarının tikintisi layihəsi 1921-ci ilə aiddir. Ərazidə ilk geoloji və hidroloji araşdırmalar 1936-1937-ci illərədə həyata keçirilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi aparılan işləri yarımçıq qoymuş və 1955-ci ildən işlər yenidən bərpa edilmişdir. Bəndin tikintisinə 1960-cı ildə start verilmişdir.

Maksimal dərinlik 60 metrdir.  Sahil xəttinin uzunluğu 150 km, eni 2,5 km, uzunluğu isə 25 km-dir. Göl sahilləri çox girintili çıxıntılı olub buxtalarla zəngindir. Solina bəndinin hündürlüyü isə 82 metrdir. Bəndin uzunluğu 664 metr olub Polşanın ən hündür bəndi hesab olunur. Bəndin aşağısında nasos elektrostansiyası yerləşir. Dörd turbinli bu stansiyanın gücü 200 meqavattdır.

Gölün olduğu bölgə ölkənin populyar turizm mərkəzidir. Göl kənarında yerləşən üç yaşayış məskənində: Solin, Polyançik və Mışkovşada su idmanı həvəskarlarının sevimli məkanıdır. Suyun dərinliyi, şəffaflığı, meşəli-dağlı ərazilər bölgəni yetərincə cəlb edici edir. Yerli sakinlər gölü *Beşada dənizi* adlandırır. 1970-ci ildən ölkənin turizm şirkəti olan  Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Turystyczne gölə bir neçə kiçik gəmi gətirdi və gölün xüsusi «*Ağ [[Donanma|donaması»]]* yaradıldı. Gəmilər ilə göldə səfərlər həyata keçirilir.

## Ədəbiyyat

* Kęsy Robert i in. 2011. Zbiorniki Wodne w Polsce. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, Warszawa, s.44.

## İstinadlar
Keliman dağları

**Keliman dağları, Kaliman** () — Rumıniyanın şimalinda dağ massivi. Massiv Şərqi Karpatlarda, Bukovina və Transilvaniya tarixi bölgələrinin sərhəddində yerləşir. Keliman massivi geoloji baxımdan Keliman-Xarqit dağlarına aiddir.

## Ümumi məlumat
Keliman dağlarında ən yüksək zirvə Petrosa pikidir (2102 m). Digər yüksək zirvələr: Reşiç (2021 m), Bistrisiorul (1990 m), Stuniorul (1885 m). Ən yüksək zirvə olan Petrosa böyük vulkanik kraterlə əhatə olunub. Kraterin diametri 10 km-dir. Krateri Petrosadan Valya Neqare çayı ayırır. Kraterin daxilində bir neçə kiçik çuxur var (Pietricelui, Vârful Haitei, Negoiul Românesc). Sonuncuda 1997-ci ilə kimi kükürd hasil olunurdu.

Keliman massivi bölgənin turizm məkanlarından biridir. Tameu, Lukaçu, Tixul, Ruska və Reçinş dağlarında olan qeyri-adi vulkan süxurları massivin əsas görməli yerlərindən biri hesab edilir. Bölgədə *12 Apostles* geoloji qoruğu yaradılmışdır. Qoruq Keliman Milli Parkının tərkibindədir.

## Formalaşması
Keliman dağları, eləcə də Qurqu və Xarqit dağları Rumıniyanın ən cavan dağları hesab olunur. Massiv 1,8–5 milyon il əvvəl, dördüncü dövrdə baş vermiş kütləvi vulkan püskürmələri nəticəsində meydana gəlmiş. Yuxarı pliosendə isə formalaşmışdır.

Neogendə baş vermiş güclü vulkanik aktivlik nəticəsində uzunluğu 450 km (bunun 375 km Rumıniyada) olan nəhəng lava qrupları meydana gəlməşdir. Keliman massivinin sahəsi 6400 km², eni təxminən 40 km və uzunluğu təxminən 160 km-dir.

## Florası
Rumın və xarici bioloqların araşdırmalarına görə 1900-cü ildə indiyə kimi bölgədə ali bitkilərin 1004 növü qeydə alınmışdır. Massivdə bir neçə ekosistem formalaşmışdır: küknar və fıstıq ağaclarından ibarət qarışıq meşələr, küknar meşə zolağı, ağcaqayınlı qarışıq meşələr, alp çəmənlikləri və s.

## İstinadlar
Teodor Bilrot

**Kristian Albert Teodor Bilrot** (; ) — avstriyalı cərrah və həvəskar musiqiçi.

## Həyatı
Bilrot Təhsilini Qreyfsvald, Höttingen, Vyana və Berlin universitetlərində almışdır (1852). 1855-ci ildən Berlin Universitetində Bilrot Langenbekin assistenti idi. Sürix (1859-cu ildən) və Vyana (1867-ci ildən ömrünün sonuna kimi) universitetlərində cərrahlıq klinikasının professoru və direktoru işləmişdir. Fransa–Prussiya (1870–1871) və Serbiya, Çernoqoriya, Türkiyə (1876–1878) müharibələrində iştirak etmişdir. 1870-ci illərin əvvəllərindən əsas diqqətini həzm (mədə-bağırsaq) xəstəliklərinin cərrahi müalicə problemlərinə yönəldərək, cərrahlığın bu sahəsinin banilərindən biri olmuşdur. Bilrot 1872-ci ildə dünyada ilk dəfə qida borusunun rezeksiyasını aparmış, 1881-ci ildə isə mədə çıxacağının xərçəngi zamanı mədənin ilk uğurlu rezeksiyasını həyata keçirmiş və 1885-ci ildə onu modifikasiya etmişdir (1898-ci ildə alman cərrahlarının konqresi mədə rezeksiyasının hər iki metodikasının ən effektiv olduğunu təsdiqləyərək, onları praktik və elmi cərrahiyyəyə “Bilrot-I” və “Bilrot-II” adları altında daxil etmişdir). Bundan sonra o, nazik və yoğun bağırsaqlarda, öd kisəsində, qaraciyərdə, dalaqda, mədə altı vəzidə müxtəlif rezeksiyalar və digər cərrahi əməliyyatlar işləyib hazırlamışdır. Bilrot cərrahiyyənin bərpa (plastik), irinli, hərbi-səhra və digər sahələrini xeyli zənginləşdirərək 19-cu əsrin ən görkəmli cərrahı kimi şöhrətlənmişdir. Bir çox ölkələrin cərrahları onun klinikasında ixtisaslaşma keçmişdilər; Avstriya və alman cərrahları K.Qussenbauer (1842–1903), İ.Mikuliç-Radetski, V.Çerni (1842–1916), A.Eyzelsberq (1860– 1939) onun şagirdləri idilər. Bilrot Vyanada Həkimlər Cəmiyyəti Evi və xəstələrə qulluq üzrə məktəb (bunun üçün xüsusi dərslik yazmışdı, 1881) təşkil etmişdir. O, 1887-ci ildə Avstriya Reyxsratının (Dövlət Şurası) yuxarı palatasına üzv seçilmişdir. Qeyri-adi musiqi istedadına malik olan Bilrot musiqiyə də çox vaxt həsr edirdi, onun evi isə Vyanada məşhur musiqiçi və bəstəkarların görüşdüyü musiqi mədəniyyəti mərkəzinə çevrilmişdi. Bilrot konsertlərdə ifaçı kimi (2-ci skripkanın, altın partiyası) çıxış etmişdir. Bilrota iki simli kvartet həsr etmiş İ.Brams və 1896-cı ildə Bilrotun sonuncu psixofizioloji “Kim musiqi qabiliyyətlidir?” (“Wer ist musika lisch?”) əsərini dərc etdirən E.Hanslik onun dostları idi.

## Əsərləri
*Beobachtungsstudien über Wundfieber und accidentelle Wundkrankheiten. B., 1862; 
*Die allgemeine chirurgische Pathologie und Therapie in 50 Vorlesungen. B., 1863; 
*Obhaə xirurqiə. SPb., 1890.

## İstinadlar
Leyla Abdullayeva

**Leyla Yaşar qızı Abdullayeva** () — Azərbaycan diplomatı, Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Mətbuat Xidməti İdarəsinin rəisi (2018–2022), Azərbaycanın Fransadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2022–h.h).

## Həyatı və karyerası
Leyla Abdullayeva 1981-ci ildə Bakıda anadan olub. Orta təhsilini Bakıda alıb və Bakı Dövlət Universitetinin Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq münasibətlər fakültəsində beynəlxalq münasibətlər ixtisası üzrə bakalavr və magistr pillələrində təhsil alıb.

2002-ci ildən Xarici İşlər Nazirliyində çalışır. Nazirlikdə çalışdığı müddətdə regional təhlükəsizlik, Azərbaycanın regional təşkilatlarda iştirakı, xüsusilə də bu təşkilatlarla siyasi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq münasibətlərinə məsul olub. Azərbaycan Respublikasının NATO yanındakı Nümayəndəliyində və Azərbaycan Respublikasının Belçika Krallığındakı Səfirliyi və Avropa İttifaqı yanında Nümayəndəliyində diplomatik fəaliyyət göstərib. XİN-də bundan öncə Azərbaycanın Beynəlxalq İnkişafa Yardım Agentliyində (AİDA) direktor müavini vəzifəsində çalışıb.

Leyla Abdullayeva 9 iyul 2018-ci ildə "Diplomatik xidmətdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. 4 oktyabr 2018-ci il tarixindən 17 oktyabr 2022-ci il tarixinədək Xarici İşlər Nazirliyinin Mətbuat Xidməti İdarəsinin rəisi vəzifəsini icra edib.

Prezident İlham Əliyevin 17 oktyabr 2022-ci il tarixli sərəncamına əsasən Azərbaycanın Fransadakı səfiri vəzifəsinə təyin edildi.

## Ailəsi
Leyla Abdullayeva Hüseyn Hüseynov ilə evlidir və iki övladı var. Həyat yoldaşı Hüseyn Hüseynov Azərbaycanın Bolqarıstandakı səfiri vəzifəsini tutub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kalim dövrü

**Kalim** və ya **Kalim dövrü** ( *(kálymma) -* "örtük" deməkdir) — Mezoproterozoy erasında ilk geoloji dövrdür və 1600 milyon il əvvəl ilə 1400 milyon il əvvəl arasında davam 

edir. Bu tarixlər stratiqrafiyaya əsaslanmaq əvəzinə xronometrik olaraq təyin olunur.

Dövr, mövcud platforma örtüklərinin genişlənməsi və ya yeni platformalar ilə xarakterizə olunur.

Supercontinent Kolumbiya Kalim dövrü zamanı, 1500 milyon il əvvəl parçalanmağa başladı.

## Mənbə

* 
*
Ektaz dövrü

**Ektaz dövrü** və ya **Ektaz** — ( *(éktasis) -* "uzadılmaq" deməkdir) Mezoproterozoy erasında ikinci geoloji dövrdür və 1400 milyon il əvvəldən 1200 milyon il əvvələ qədər

davam etmişdir. Bu tarixlər stratiqrafiyaya əsaslanmaq əvəzinə xronometrik olaraq təyin olunur.

Geoloji olaraq bu dövr platforma örtüklərinin davamlı genişlənməsi ilə xarakterikdir.

Cinsi çoxalmanın ilk dəlilləri bu dövrə aid edilir.

Kanadanın Somerset adasında tapılmış 1.2 milyard illik ov formalaşmalası Ektaz dövrünün sonundan başlayır. Bu, ilk taksonomik olaraq həll edilmiş eukariot olan *Bangiomorpha pubescens* (qırmızı yosunların növü) çox hüceyrəli filamentlərinin mikrofosillərini ehtiva edir. Bu mürəkkəb bir çoxhüceyrəli orqanizm üçün vacib bir xüsusiyyət olan cinsi çoxalma nümayiş etdirən ilk orqanizm idi. Mürəkkəb çoxhüceyrəlilər orqanizmlərin koloniyaları şəklində yaşayan "sadə" çoxhüceyrəlilərdəndən fərqlənir. Həqiqi çoxhüceyrəli orqanizmlər müxtəlif funksiyalar üçün ixtisaslaşdırılmış hüceyrələrə sahibdirlər. Bu, əslində cinsi çoxalmanın da vacib bir xüsusiyyətidir, çünki kişi və qadın qametləri ixtisaslaşdırılmış hüceyrələrdir.

Cinsi çoxalma və qametlərin orqanizmə çevrilmə qabiliyyəti əsl çoxhüceyrəlilərin zəruri antestedentləridir. Əslində cinsi çoxalma və həqiqi çoxhüceyrəlilərin eyni anda meydana gəldiyi və əsl çoxhüceyrəlilərin çox vaxt cinsi çoxalmanın nəticəsi olduğu düşünülür.

## Mənbə

* 
*
Falkata

**Falkata** və ya **maket bıçağı** — metal və ya plastik bir qoruyucu slaydda irəli—geri hərəkət edən və kilidləmə mexanizmi ilə sabitlənə bilən bıçaq.

Əvəllər ayaqqabı fabriklərində yayğın görülən alət olmuşdur. Dəri və rezin kəsmək, toxunmaq üçün istifadə olunur. Ofis və dəftərxana mühitində istifadə olunan versiya, falkata ilə eyni sadəcə kəsici hissəsi dəyişdirilə bilən bir alətdir.
## İstinadlar
Məxfi xidmət

***Məxfi xidmət*** və ya ***Gizli xidmət*** kəşfiyyat agentlikləri üçün istifadə olunan tərifdir.

Bunlar dövlətlər tərəfindən məlumat almaq, məlumat toplamaq və qiymətləndirmək, toplanmış məlumatların operativ istifadəsi məqsədilə yaradılan təşkilatlardır və gizli iş prinsiplərinə görə çox vaxt “gizli xidmətlər” və ya “məxfi xidmətlər” adlandırılırlar. CIA, KGB, MI6, MOSSAD, Stasi, Əl Mühabərat gizli xidmətlərə misaldır.

## Türkiyədə gizli xidmət
Türkiyədəki gizli xidmət MAH adı ilə qurulmuş, ümumiyyətlə Milli Təhlükəsizlik şəklində xatırlanmışdır. 1960-cı illərdən bəri Milli Kəşfiyyat Xidməti adı ilə (MİT) fəaliyyət göstərir
Ştazi

**Ministerium für Staatssicherheit** (MfS/Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi) xüsusilə **Ştasi** (**Şta**ats**si**cherheit mürəkkəb sözünə görə) adı ilə tanınır, bu Almaniya Demokratik Respublikasının təhlükəsizlik və kəşfiyyat təşkilatıdır. Stasi Şərqi Berlindən idarə edilirdi. Lichtenberg şəhərində genişmiqyaslı bir kompleksə, eyni zamanda şəhərin müxtəlif yerlərində müxtəlif komplekslərə sahib idi. Stasi dünyada fəal kəşfiyyat təşkilatlarından biri hesab olunurdu. Təşkilatın şüarı "Schild und Schwert der Partei" ("Partiyanın Qalxanı və Qılıncı") idi. Əvvəlki dövrlərdə Stasi üçün istifadə edilən başqa bir termin *Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti* yəni *Staatssicherheitsdienst* idi.

## Tarixi
Stasi 1950-ci il fevralın 8-də təsis edilmişdir. Quruluşunda Sovetlərin kəşfiyyat təşkilatı olan KQB modeli əsas götürülmüşdür. KQB tərəfindən Varşava Paktına üzv ölkələrin kəşfiyyat idarələri içərisində ən təsirli və sadiq tərəfdaş olaraq qəbul edilirdi.

Wilhelm Zaisser *Stasi*nin ilk prezidentidir, *Wilhelm Zaisser*in köməkçisi isə Erich Mielke olmuşdur. Vilhelm Zaisser 1957-ci ildə Almaniya Demokratik Respublikasının prezidenti Walter Ulbricht tərəfindən vəzifəsindən azad edildi. Ernst Wollweber onun yerinə bu vəzifəyə təyin edildi. Ernst Wollweber dövlət liderləri Walter Ulbricht və Erich Mielke ilə qarşıdurmalar səbəbiylə istefa etdi. Vəzifəyə köməkçisi Erich Mielke təyin edildi. Ayrıca 1957-ci ildə Markus Wolf HVA (Kəşfiyyat Mərkəzi İdarəsi — Hauptverwaltung Aufklärung) xarici kəşfiyyat bölməsinin rəhbəri təyin edildi. Wolf, Almaniya Federativ Respublikasının dövlət mexanizminə, siyasətinə və iş dünyasına nüfuz etməkdə böyük bir müvəffəqiyyət əldə etdi.

1970-ci illərdə Stasi, xüsusən Latın Amerikasında bir çox fəal və siyasətçinin həyatını xilas edərək fərqli bir rol almışdır. Məsələn, 1973-cü ilin sentyabrında Çilidəki Pinochet çevrilişində, Stasi agentləri tərəfindən həyata keçirilən əməliyyat zamanı Xalq Birliyi təşkilatının yüzlərlə üzvü xilas edilərək Almaniya Demokratik Respublikasına verilmişdir.

1986-cı ildə Wolf təqaüdə çıxanda vəzifəsini *Werner Grossmann*a təhvil verdi.

1989-cu ildə Şərqi Almaniyanın dağılmasından əvvəl Ştazi adı Milli Təhlükəsizlik İdarəsi olaraq dəyişdirildi. Bu dəyişiklikdən sonra Rudi Mittig rəhbərliyə gətirildi.

## Qalereya

Fayl:Stasi museum ground floor.jpg|Ştazi qərargahının birinci mərtəbəsi
Fayl:Stasi kitchen.JPG|Mətbəx
Fayl:Stasi secretariat.JPG|Katiblik
Fayl:Guard post.JPG|Nəzarət məntəqəsi
Fayl:Jail stasi.JPG|İstintaq mərkəzi

## Həmçinin bax
* Kiberokratiya
## Xarici keçidlər
Tomas Ettvud (iqtisadçı)

**Tomas Ettvud** (; ) — ingilis iqtisadçı və siyasətçi.

## Həyatı və fəaliyyəti
Tomas Etttvud 6 oktyabr 1783-cü ildə İngiltərənin Halesouen şəhərində doğulmuşdur. Əvvəlcə Halesouen Dil Məktəbinə getmiş, ardınca isə təhsilini Vulverhempton Dil Məktəbində davam ettirmişdir. 12 may 1806-cı ildə Elizabet Karles ilə ailə qurmuşdur.

Əmək fəaliyyətinə 1800-cü ildə atasının Birminhemdəki bankında başlamışdır. 1830-cu ildə Birminhem Siyasi İttifaqını yaratmışdır. Sözügedən siyasi təşkilat, Biminhem və ətrafında aktiv siyasi kampaniyalar apararaq, "İslahat Aktı"nın qəbul edilməsi istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərmişdir. 1832-ci ildə "İslahat Aktı"nın qəbuluna müyəssər olmuş və aktın ehtiva etdiyi seçki maddəsindən yararlanaraq Birminhemdən parlamentə seçilmişdir.

1856-cı ildə Malvern, Uorçesterşirdə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Slovakiya xorvatları

**Slovakiya xorvatları** (, ) — Slovakiyada yaşayan milli azlıq. 2001-ci il siyahıyaalınmasına görə ölkədə 850 nəfər xorvat yaşayır (Slovakiyada yaşayan xorvat icmasının təxminən 3500 üzvü vardır). Xorvat azlığı Slovakiya Milli Azlıqlar Şurasının üzvüdür. Xorvatlar əsasən Bratislava diyarında yaşayırlar.
## İcma haqqında
Xorvatlar Osmanlı ilə müharibə başlayandan sonra Slovakiyaya köçürlər. Miqrasiya əsas 1530-1570-ci illərdə baş verir. Miqrasiyanın başlanğıcı Mohaç döyüşü idi. Torpaqlarını tərk edən xorvatların çoxu Sisak, Kostainitsa, Krijevtsey, Slunya və Slavoniyadan idi. Ölkədəki ən böyük xorvat kəndləri: Xorvatiya tabutu, Çunovo, Devinska Nova Ves, Rusovse və Yarovse. Slovakiya xorvat icması təkcə tarixi vətənləri ilə deyil, həm də Avstriya, Çexiya və Macarıstanın xorvat icmaları ilə güclü bir əlaqəsi vardır. 1990-cı ildə Slovakiyada Xorvat Mədəniyyət Dərnəyi qurulur. Bu da yerli xorvat mədəniyyət dərnəklərini və Slovakiyadakı xorvat azlığını əhatə edir. 2006-cı ildən etibarən Slovakiyadakı Xorvatların tarixi və həyatından bəhs edən eksponatlar olan Devinska Nova Vesdə Slovakiyadakı Xorvatiya Mədəniyyəti Muzeyi açılır. Slovakiyadakı Xorvat Mədəniyyət Dərnəyi 5 xorvat mədəniyyət birliyini və 6 xorvat folklor qrupunu əhatə edir.

## Tanınmış şəxsləri
* Ferdinand Takas –  ilk Xorvat-Slovak lüğətinin müəllifi, Xorvat tabutu kəndinin sakini.
*İvan Qasparoviç - 2004-cü ildən 2014-cü ilədək Slovakiya Prezidenti, xorvat köklərinə malikdir.
*Qustav Qusak – Çexoslovakiyanın son prezidenti, xorvatiyalı Maria Fratriçin oğlu.
*Doktor Yosip Andriç (1894 - 1967) - Xorvat yazıçısı, bəstəkar, Xorvat tabutunda doğulmuşdur. "Böyük sevgi" romanının müəllifidir.
*İvan Blazoviç (1888 - 1946) - Xorvat yazıçısı və pyeslərin müəllifidir.
*Yure Troyer (1847 - 1922) - salnaməçi və tarixçi, Yarovits əsillidir.
*Pave Vukoviç - bəstəkar, dirijor, orqanist və xorvat dilinin müəllimi.
*Vilam Pokornı (1928) - xorvat yazıçısı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Croatian minority in Slovakia 
* Slovakiyadakı Xorvat icmasının rəsmi saytı
Planetar geologiya

**Planetar geologiya** və ya **astrogeologiya**, **ekzogeologiya —**planetologiyanın planetlər və onların peykləri, asteroidlər, kometlər və meteorlar kimi göy cisimlərinin geologiyasını öyrənən bölməsidir. Geo- sözönü ümumiyyətlə Yeri və ya əlaqəli mövzularını göstərsə də, planetar geologiya tarixi və rahatlıq səbəbi ilə belə adlandırılmışdır. Planetar geologiya Yerə əsaslanan geologiya ilə sıx bağlıdır.

Planetar geologiyaya bərk planetlərin daxili quruluşunu müəyyənləşdirmək, həmçinin planetar vulkanizm və zərbə kraterləri, flüvial və eol prosesləri kimi yerüstü proseslər daxildir. Günəş sisteminin asteroidlər, Koyper qurşağı və kometlər kimi kiçik cisimləri ilə birlikdə nəhəng planetlərin quruluşları və onların peykləri də araşdırılır.

## Tarixi
1960-cı illərin əvvəllərində Yugin Şumeykerə geologiya prinsiplərini planetar xəritələrə tətbiq etmək və planetologiyanın yeni qolunu yaratmaq etibar edilir. O planetologiya sahəsinə və zərbə kraterlərinin, peyklərin, astroid və kometlərin öyrənilməsinə əhəmiyyətli töhfələr vermişdir.

Bu gün bir çox qurum planetar elmlərin və planetar geologiyanın öyrənilməsi ilə maraqlanır. Arizona yaxınlığındakı Arizona kraterindəki Ziyarət Mərkəzinə planetar geologiya muzeyi də daxildir. Bundan əlavə Montana Dövlət Universiteti, Braun Universiteti, Arizona Universiteti, Kaliforniya Texnologiya İnstitutu, Kolorado Universiteti, Qərbi Miçiqan Universiteti, Massaçusets Texnologiya İnstitutu və Sent Luis Vaşinqton Universiteti kimi bir sıra universitetlər geniş planetar tədqiqatlar aparırlar.

## Alətlər
Planetar geologiyada bir neçə vasitə, o cümlədən çəkic, kürək, fırça və s. kimi arxeoloji alətlər planetar geoloqlar tərəfindən tez-tez istifadə olunur. Bu ümumi vasitələrlə yanaşı, yeni qabaqcıl texnologiyalar da planetar geoloqlar tərəfindən istifadə olunur. Elm adamları da bu vasitələrlə Yer kürəsindəki teleskopların (otuz metrlik teleskop) və orbitə çıxan teleskopların (Hubble) fərqli planetar cisimləri görüntülədiyi xəritə və şəkillərdən istifadə edirlər. Xəritələr və şəkillər NASA-nın Planetar Məlumat Sistemində saxlanılır, burada Planetar Şəkillər Atlası kimi vasitələr dağlar, yarğanlar və kraterlər kimi geoloji xüsusiyyətləri axtarmağa kömək edir.

## İstinadlar
Slumpflyasiya

**Slumpflyasiya** () — İqtisadiyyatda depressiya ilə inflyasiyanın eyni anda müşahidə edilməsi halı. Yəni, real ÜDM kiçilərkən inflyasiya halı da mövcuddursa, o iqtisadiyyat slumpflyasiya vəziyyəti ilə qarşı-qarşıyadır.

## Etimologiya
Kəskin düşüş () və inflyasiya () kəlimələrinin birləşməsindən əmələ gələn termin, ilk dəfə lüğətlərə 1974-cü ildə daxil olmuşdur.

## Mənbə