open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çjan Xen

**Çjan Xen** (張衡, Çjan Pin-çzı 張平子, Çjan Хe-çzyan; ) — çinli filosof, mütəfəkkir-ensiklopedik, yazıçı, şair, dövlət xadimi, alim olub dünyada bir çox kəşfləri edən şəxs, riyaziyyat, mexanika, seysmologiya, astronomiya, coğrafiya elmlərində önəmli kəşflərə imza atan şəxsdir. Onun şərəfinə Ayda Çjan-Xen krateri adlandırılmışdır.

## Bioqrafiya
Kasıb bir məmur ailəsində anadan olub. İlk dəfə 17 yaşında Çanana səyahət etmiş (İndiki Sian, Şensi əyaləti), sonra isə paytaxt Lyona gəlmiş və burada ali məktəbə qəbul olmuş, bir çox alimlərlə Van Fu (76/85-157/167), Ma Junom (979-166), Çuy Yuanem (77/78 — 142/143) və başqaları ilə dostluq əlaqələri qurdu. 33 il ərzində mədəniyyət və təhsil üzrə hökumət məsləhətçisi oldu. "Tay Syuan Çzin" ni oxumayaraq təbiət elmləri ilə məşğul olmuş və bir neçə ildən sonra bu müvəffəqiyyətə nail olmuşdur.  Tarixçi-astrolog kimi də uğur qazanmışdır. Tədqiqatı zamanı astronomik, seysmoloji, atmosfer müşahidələri aparmışdır. 55 yaşındaykən, o, altı ən yüksək vəzifəli şəxslərdən birinə çevrildi.136 ildə Hejian mirasına kansler olaraq sürgün edildi.

## Nailiyyətləri
Yaratdı:

Qütblü sahə (səma qlobusu)

Su ilə hərəkətə gələn

Kompas-6 lı ötürücülü

Zəlzələni qeydə alan cihaz (seysmoqraf)

Çjan Xen ilk dəfə olaraq Çində Ayın Günəşin işığını əks etdirdiyini söyləmişdir. O kəmiyyət kartoqrafiyasının atası olmuşdur, düzbucaqlı koordinat şəbəkəsinə əsaslanmışdır. Çjan Xenin teorik işləri fraqmaqmentar formada digər işlərin daxilində qalmışdır. 

## Ədəbiyyat siyahısı
*
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / Гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М.: Вост. лит., 2006. Т. 1. Философия / ред. М. Л. Титаренко, А. И. Кобзев, А. Е. Лукьянов. — 2006. — 727 с. С. 566—567.
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М. : Вост. лит., 2006-. Т. 5. Наука, техническая и военная мысль, здравоохранение и образование / ред. М. Л. Титаренко и др. — 2009. — 1055 с. С. 930—932.
* Чжан Юй-чжэ. Чжан Хэн-великий астроном древнего Китая // Народный Китай.1956.№ 1.
Boşadır

**Boşadır** — 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı *Başqa adı Daylaqan* (yenə orada).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan–Rusiya sərhədi

**Azərbaycan-Rusiya sərhədi** — Azərbaycan və Rusiya arasında dövlətlərarası sərhəd. 

Sərhəddin uzunluğu 327,6&nbsp;km (55,2&nbsp;km çay, 272,4&nbsp;km quru) quru sərhəddi, 22,4&nbsp;km isə dəniz sərhəddidir. Sərhəddə Rusiya Federasiyasının ən ucqar cənub nöqtəsi yerləşir. 1991-ci ildə Rusiya ilə Azərbaycan haqqında bu sərhəd dəqiqləşib. Rusiya ilə Azərbaycan arasında avtomobil, dəmir və piyada keçidləri müxtəlif hissələrdə yerləşir. Onlardan biri dağlıq və dağətəyi zonadakı (Samurçay üzərindən), digəri isə aşağıdan (Samurçayın deltasının üzərindən) keçir.  

Keçmiş sərhəddə isə iki Rusiya eksklavası Xraxoba və Uryanobadır. Azərbaycan sərhəddi daxilində etnik qruplardan ləzgilər yaşayır. Sərhəd haqqında Azərbaycan və Rusiya ilə 2010-cu ildə müqavilə bağlanıb. 

Sərhəd çayı olan Samurçaydan suvarmada istifadə olunur. 1952-ci ildə Dağıstanın Məhəmməd rayonuna kanal çəkilir. Azərabaycan ərazisində isə Samur-Dəvəçi ovalığından Samur-Abşeron kanalı çəkilir. Kanala pulu Dağıstan üçün Sovet hökuməti, Azərbaycan üçün isə Hacı Zeynalabdin Tağıyev ayırmışdır. 
1990-cı ildə sərhəd barədə müəyyən problem çıxır. Yenidən bu iki ölkə arasında Samurçaydan istifadə üçün müqavilə imzalanır. 2008-ci ildə dənizkənarı əraziləri su ilə təmin etmək üçün Samurçayın suyundan istifadəni artırır. 28 avqust 2010-cu ildə 1416 adlı müqavilə bağlanır. Bu müqavilədə Rusiya və Azərbaycan arasında sərhəddin delimitasiyası aydın təzahür edilir. Həmçinin Samurçayın suyundan istifadə haqqında idi. 

## Sərhədlər
* Yaqar-Qazmalar - Samur qəsəbəsi (Qusar) avtomobil yolu
* Tahirkənd-Qazmalar - Xanoba kəndi (Xaçmaz) avtomobil yolu

## Ədəbiyyat
# Сопредельные страны  // Росграница
# Общие сведения о стране/ Географическое положение. Границы  // Новая Российская энциклопедия (Россия. Электронный энциклопедический словарь)
# Министры иностранных дел России и Азербайджана обменялись грамотами о госгранице Росбалт
# Платова Г. Сказали: Самур виноват  Советская Россия
# «Мы готовы отказаться от дотаций, но дайте нам льготное налогообложение» Газета.ру
# Медведев подписал договор о границе с Азербайджаном
# Госдума ратифицировала договор о границе с Азербайджаном

## Mənbə
* Договор между Российской Федерацией и Азербайджанской Республикой о государственной границе 

## Həmçinin bax
Böyük Dəllər

***Böyük Dəllər*** - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında kənd adı.

## Tarixi
1828-1832-ci illərdə kənddə ermənilər də məskunlaşmışdır. 

## Əhalisi
1886-cı ilə aid məlumata görə kəndin əhalisi türklərdən və ermənilərdən ibarət idi. XX əsrin 20-ci illərində Azərbaycan türkləri tədricən sıxışdırılmışdır

## Toponimi
Kənd ermənicə Mets Sepasar adlandırılmışdır. XVII əsrin əvvəllərinə aid erməni mənbədə Kotak (Dərəçiçək) mahalında Dolular kimi qeyd olunmuşdur. XIX əsrdə Qars əyalətinin Kaqızman dairəsində Dəlilər, Azərbaycanda Ağsu, Saatlı və Şamaxı rayonlarında, Gürcüstanın Dmanisi r-nunda Dəllər kənd adları ilə mənşəcə eynidir. Telələr adından fonetik formadır. Qədim türk mənşəli Tele tayfasının adını əsk etdirir. V əsrdə 100 min alaçıqdan ibarət tele tayfası İrtış çayının keçərək qərbə doğru hərəkət etmiş və Cənub-Şərqi Avropa çöllərinə gəlmişdir. Burada onlar qıpçaqlara qarışmışlar. Ehtimal ki, qıpçaqların tərkibində erkən orta əsrlərdə Cənubi Qafqaza gəlib məskunlaşmışlar 

## İstinadlar
Mixaylovka (Avurğazı)

**Mixaylovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Mixaylovka kənd şurasının tərkibindədir.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Talbazı): 20 km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Ağ Göl stansiyası): 50 km.

## Əhali

2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (43%), ruslar (33%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aral-Xəzər depressiyası

Aral-Xəzər depresiyası Avropa və Asiya arasında ən alçaq depresiyadır. Bu depresiya Aral dənizi və Şimali Xəzərin arasında yerləşir. Şimal hissəsi Xəzər depresiyası adlanır. Xəzər depresiyasının şərqində yerləşir Turan depresiyası adlanır. Azərbaycanda Aral-Xəzər depresiyasının ən alçaq hissəsi Kür-Araz ovalığıdır.   
Bu depresiya Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstanın, Özbəkistanın və Türkmənistanın ən alçaq hissəsi sayılır. 
## Ədəbiyyat
* George Frederick Wright (1902) *Asiatic Russia*, Chapter "Aral-Caspian Depression" (at Google Books)
Devid Harvi

**Devid Xarvi**() — ingilis-amerikan coğrafı, "radikal coğrafiyanın" əsasını qoyan, marksizmin davamçısı. 2007-ci ildə dünyanın ən 18 intelektual sosial elmlərlə məşğul olan mütəffəkkirindən biri kimi seçilmişdir.

## Bioqrafiya
Qillenximdə anadan olub (Kent, İngiltərə). Tarixçi-coğraf kimi fəaliyyətə başlamışdır. O ilk dəfə riyazi üsulların coğrafiyaya tətbiq edilməsi ilə məşğul olmuş, məşhur "Coğrafiyada izahat" (Explanation in Geography, 1969) kitabının müəllifidir. Hansı ki, həmin kitabda ingilis-amerikan məktəblərinin metodoloji və fəlsəfi mövqeləri öz əksini tapmaqdadır. Coğrafiyada mütləq yerin tənqid edilməsi işin əsasını təşkil edir ki, o da Kantın nəzəriyyəsinin məhsulu hesab edilir. 1970-ci illərin əvvəlindən etibarən, o öz yanaşmasını dəyişməklə, Villiam Bunge kimi sosial ədalət problemlərini öyrənməyə başladı. Bungeden fərqli olaraq Harvi marksistdir. 1969-cu ildə ABŞ-yə Baltimora köçdü. Şəhər gettosunun öyrənilməsi ilə yerli universitetlərdə məşğul olmağa başladı. Sonralar Harvey yaşayış yerini və təlim istiqamətlərini dəfələrlə dəyişdi:
* Uppsala Universiteti, İsveç 1960–1961
* Müəllim, Coğrafiya, Bristol Universiteti, Böyük Britaniya (1961–1969)
* Professor-köməkçisi,1973-cü ildən-coğrafiya və torpaqşünaslıq şöbəsinin professoru
* Johns Hopkins Universiteti, Baltimore, ABŞ (1969–1987 və 1993–2001)
* Coğrafiya professoru, Oksford Universiteti (1987–1993)
* Nyu-York Universitetinin antropologiya şöbəsinin hörmətli professoru (2001)
1970-ci illərin əvvəllərindən bəri nəşr olunan əsas əsərlər:
* Sosial ədalət və şəhər ("Social Justice and the City", 1973)
* Kapitalın limitləri ("Limits to Capital", 1982)-Marksist baxımından kapitalizmin coğrafi təhlili
* Postmodernizm şərtləri ("The Condition of Postmodernity", 1989) postmodernizm ideyalarının tənqidinə həsr olunmuş bir bestseller
* Təbiət və fərqlərin coğrafiyası ("Justice, Nature and the Geography of Difference", 1996) sosial və ekoloji ədalət haqqında
* Ümid boşluqları ("Spaces of Hope", 2000) sosialist utopiya
* Yeni emperyalizm ("New Imperialism", 2003) ABŞ-nin İraqdakı hərbi əməliyyatını tənqidi
* Neoliberalizmin qısa tarixi ("A Brief History of Neoliberalism", 2005) 1970-ci illərin ortalarından etibarən neoliberal ideyaların inkişafının tənqidi təhlili.
* Qlobal kapitalizmin boşluqları ("Spaces of Global Capitalism: Towards a Theory of Uneven Geographical Development", 2006)
* Kosmopolitanizm və azadlıq coğrafiyası ("Cosmopolitanism and the Geographies of Freedom", 2009)

## İstinadlar
Azərbaycanın qorunan əraziləri

Azərbaycanda qorunun ərazilərə daxildir:
* Azərbaycan Dövlət Qoruqları (11)
* Azərbaycanın Milli Parklar (8)
* Azərbaycanın Dövlət Oyun Qoruqları (24)
Azərbaycan 9 iqlim qurşağında yerləşir. Burada 4500-ə yaxın bitki növü vardır ki, onlarında 240 endemik və reliktdir. Həmçinin 140 isə nəsli kəsilməkdə və qorunandır.
Faunalardan 107 məməlilər, 394 quşlar, 54 sürünən, 9 amfibiyalar, 14000 həşərat və təxminən 108-i balıqlardır.
İlk qoruqlar 1930-cu ildə Azərbaycanda yaradılmağa başlayır. Onlar Göygöl, Zaqatala və Gizildağdır.
1969-cu ildə təbiəti qorumaq üçün qanun qəbul edilir. Sonra 7 qoruqda onlara əlavə edilir: Şirvan, Bəsitçay, Qarayazı, Ağgöl, İsmayıllı, İlisu və Altıağac. Ümumilikdə Azərbaycan ərazisinin 10,3% qorunur.
Həmçinin
* Biosfer
* Milli parklar
* Ekoloji parklar
* Təbii abidələr
* Zooloji parklar
* Botaniki və dendraloji parklar
* Sanatoriya
* İstirahət zonaları

## Həmçinin bax
* Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu
* Altıağac Milli Parkı
Azərbaycan–Türkiyə sərhədi

**[[Azərbaycan]]-[[Türkiyə]] sərhədi** — iki ölkə arasında uzunluğu 17.7 km (11 mil) olan sərhəd. Bu hər iki ölkə üçün ən qısa sərhəd xəttidir. Sərhəd Türkiyədə İğdırın cənub-şərqində və Naxçıvan MR-in şimal-qərbindən keçir. Sərhəd Rusiya və Türkiyə arasında 1921-ci ilin martın 16-da bağlanmış müqavilə əsasında yaradılmışdır. Sərhəd xətti Araz çayı boyunca müəyyən edilmişdir.

## Coğrafiyası
Araz çayı boyu sərhəd uzanır. Dərhal yaxınlığında olan torpaq düz və inkişafsız, dörd xətli yol və iki gömrük keçid məntəqəsi var. Sərhəddən təxminən 7 km aralı Azərbaycan Respublikası daxilində Sədərək yaşayış məntəqəsi yerləşir. Türkiyə tərəfdə isə ənyaxın yaşayış məntəqəsi 28 km məsafədə yerlşən Aralıq kəndidir.  

## Keçid
22 may 1992-ci ildə Araz çayı üzərində 2 ölkənin sərhəd keçid məntəqələrini birləşdirən Ümid körpüsü istifadəyə verilib.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağburun dağı

**Ağburun** — Azərbaycanın Xocavənd rayonunda Ağcaqoşun çayının sağ sahildə dağ. Hündürlüyü 450 m (*bəzi mənbələrdə:* Hündürlüyü 196 m)

## Toponimikası
Ağburun-rəng bildirən ağ və burun (dağın burun formalı çıxıntısı) sözlərindəndir. Ağburun dağının hündürlüyü 450 m-dir.

## İstinadlar
Qarabağ neft yatağı

**Qarabağ neft yatağı** — Xəzər dənizində neft və qazla zəngin olan bir yataqdır. O Bakıdan 130 km(81 mi) şimalda Abşeron arxipelağında yerləşir. Qarabağ bloku isə 15 km Azəri-Çıraq-Günəşli yatağından şimal-şərqdə yerləşir.

## Tarixi
1995-ci il noyabr ayının 10-dan Qarabağın hasili barədə saziş bağlanır. Bu yataq Azəri-Çıraq-Günəşli yatağından sonra ikinci ən zəngin neft yataqdır. 1996-cı il 13 fevralda bağlanmış müqaviləyə əsasən 25 il ərzində buradan neft hasil ediləcək. Müqavilə 1996-cı ilə fevral ayının 28-də qüvvəyə minir. 1996-cı il iyun ayının 4-də bu proyektlə əlaqədar olaraq Xəzər Beynəlxalq neft kompaniyasının əsası qoyulur. 1996-cı ilin avqustunda bu kompaniya işə başlayır.1999-cu ilin yanvarın 26-da kompaniya bu əməliyyatı dayandırmağı elan edir. Baxmayaraq ki, bu dövlətin iqtisadiyyatında vacib bir yataq idi. Konsosiumun başçısı James Tilley burada 30 mln tondan artıq neftin olmadığını deyir. Beləliklə SOCAR 2006-cı ildə bu yatağın istismarına xarici investisiyasız başlayır. Buna 200 mln dollar pul ayrılır. SOCAR-ın başçısı Xoşbəxt Yusifzadə burada 5–6 mln qaz və 10 mln ton neft olmasını deyir.

## Sahiblik
PSA razilaşmaya əsasən Azərbaycan 135 min dollar pul ayırdı. Yatağın 1,7 mln dollar və ya 1,3 mln dollar qazanacağını deyir.

## İstehsal
620 min barrel neft olması deyilir. Onun dərinliyi 3300–4200 m dərinlikdədi. İlk olaraq 2000 çıxarılması nəzərdə tutulurdi.

## Həmçinin bax
* Neft

## Ədəbiyyat
* ''НЕФТЕГАЗОДОБЫЧА В СТРАНАХ СНГ''

## Xarici keçid
* SOCAR information on Karabakh field project
Azərbaycanın ucqar nöqtələri

**Azərbaycanın ucqar nöqtələri** — ucqar şimal, cənub, şərq və qərb.
## Coğrafi uzunluq və enlik
### Azərbaycan
* Şimal — Balakən rayonu ()
* Cənub — Astara rayonu  ()
* Qərb — Sədərək rayonu ()
* Şərq — Çilov, Bakı ()

### Naxçıvan
*Şimal — Şərur (39°46′N 45°4′E)
*Cənub — Ordubad (38°51′N 46°9′E)
*Qərb — Sədərək (39°42′N 44°46′E)
*Şərq — Ordubad (38°51′N 46°9′E)

## Mütləq hündürlüyü
* Maksimum : Bazardüzü Dağı, 4485 m ()
* Minimum : Xəzər dənizi, -28 m

## Xəritə
IV İbrahim xan Qaraxani

**İbrahim bin Hüseyn bin Həsən xan Qaraxani** - 
Qərbi Qaraxanilər dövlətinin  xaqanı. 1178. ildə əmisi II Məsud xan Qaraxaninin ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.
Sədd rifi

**Sədd rifi** — mərcan rifinin bir növüdür. Asma riflərdən sahilin tektonik enməsi zamanı formalaşır. Sahildən laqunla ayrılır. Hansı ki bu laqunlarda dərinlik bir neçə metrdən bir neçə yüz metrə qədər ola bilər

Sədd riflərinə misal kimi Avstraliyanın şimal-şərq (Böyük Sədd rifi), Yeni Kaledoniya,  Fici və Böyük Antil adalarının sahilləridəki rifləri misal çəkmək olar. 
## İstinadlar
Baş Mil kanalı

**Baş Mil kanalı** — Azərbaycan Respublikası ərazisində çəkilmiş kanal. 1976-cı ildə istismara verilmişdir. Kanalın uzunluğu 37,5&nbsp;km-dir. Araz çayı üzərində yerləşən Mil-Muğan su qovşağından başlayır, Füzuli, Beyləqan və Ağcabədi rayonlarında 76 min hektar sahəni suvarma suyu ilə təmin edir. Suvarma qabiliyyəti 93 65 m³/san təşkil edir.

## İstinadlar
Baş Şirvan kollektoru

**Baş Şirvan kollektoru** — Azərbaycan Respublikası ərazisində çəkilmiş kollektor-drenaj sistemi. Mil, Şirvan və Qarabağ düzlərindən keçir. 1964-cı ildə istismara verilmişdir. Şirvan düzünün Ağdaş rayonu ərazisindən başlayır və Kür çayının sol sahili boyunca suvarılan ərazilərin drenaj sularını Xəzər dənizinə tökür. Uzunluğu 216 km-dir. Suburaxma qabiliyyəti 44 m³/san, orta su sərfiyyatı 18 m³/san təşkil edir. Uzunluğu 150 km olan Mil-Qarabağ və uzunluğu 70 km olan Aşağı Şirvan kollektorları ilə birləşir. Ümumilikdə 174600 ha ərazinin vəziyyətini yaxşılaşdırır.

## İstinadlar
Baş Mil-Muğan kollektoru

**Baş Şirvan kollektoru** — Azərbaycan Respublikası Mil-Muğan düzündən çəkilmiş kollektor-drenaj sistemi. Tikintisinə 1984-cü ildə başlanılmışdır. Layihə  üzrə uzunluğu qolları ilə birlikdə 185,89&nbsp;km olmalı idi. 1994-cü ildə uzunluğu 59&nbsp;km olan birinci hissə (Sabirabad və Saatlı rayonları), 2000-ci ildə isə 52,7&nbsp;km olan ikinci hissə istifadəyə verilmişdir. Suburaxma qabiliyyəti 107 m³/san təşkil edir. Drenaj sularını Xəzər dənizinə çatdırır. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq üzərində mürəkkəb konstruksiyalı balıqqoruyucuqurğu inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Aşağı Bəgənəş (Avurğazı)

**Aşağı Bəgənəş** (, )  — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Semenkin kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Tolbazı): 38&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Semenkin): 10&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tyukun stansiyası): 30&nbsp;km.

## Əhali

2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə tatarlar (70%), başqırdlar (28%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Maratuz

**MARATUZ** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında kənd adı.

## Toponimikası
Mənşəcə XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvan ərazisində və Dərələyəzdə yaşamış kürd mənşəli (lakin mənbədə qeyd olunur ki, bu tayfa azərbaycanca danışır) Bozlu tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdən (Tart, Məmmədrzaqışlaq, Arınc, Ağkənd, Gidbaz. Gomuşxana, İstisu, Qaralar və) biridir. Toponimin mənşəyi barədə iki fikir ola bilər. 1. Ad türk dillərində məra "örüş yeri" və düz sözlərindən ibarətdir. Türk dillərində mar-"təpə" və atiz "iki arx arasında əkin yeri " sözlərindən ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://nazimmustafa

## Həmçinin bax
Nikolski (Avurğazı)

**Nikolski** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd İsmayıl kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Talbazı): 25&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (İsmayıl): 6&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Ağ Göl stansiyası): 44&nbsp;km.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (95) üstünlük təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Porsuk çayı

**Porsuk çayı** () – Mərkəzi Anadolu regionunda axan çay.

Aksu dağının şimal yamacında yerləşən Bayatçık dərəsi ilə Murat dağının şimal yamacında yerləşən Kızıltaş Suyunun birləşməsindən əmələ gələn Porsuq çayı Sakarya çayının ən uzun qoludur.

Kütahya ovasından keçib Əskişəhər şəhərinin cənub-qərbində yerləşən *Porsuk I* (1948) və *[[Porsuk II]]* (1971) su anbarlarında toplandıqdan sonra Əskişəhər ovasından və Əskişəhər şəhərindən keçir. Yassıhöyük qarşısında Sakarya çayı ilə birləşir.

Əsas qolları: Kokar çayı, Murat çayı, Çat dərəsi, Porsuk dərəsi, Dəyirman dərəsi, Felent çayı, Kuduzlu dərəsi, Kınık dərəsi, Kargın dərəsi, Musaözü dərəsi və Uludərə əsas cənub qollarıdır. Sarısu çayı, Sarısungur dərəsi, Mihalıççık dərəsi, Muttalip dərəsi və Pürtek dərəsi əsas şimal qollarıdır.

## Qalereya

Porsuk Çayı, Eskişehir 06.jpg|Gecə mənzərəsi.
PorsukBridge (11).jpg|Körpü.
PorsukBridge (8).jpg|Körpü.
Xumarov HPIM5968h.jpg
PorsukBridge (33).jpg|Körpü.


## İstinadlar
Kanal səviyyəsi

**Kanal səviyyəsi** () — OSI modelinin ikinci səviyyəsidir. Bu səviyyə, fiziki səviyyənin imkanlarından istifadə edərək əlaqə kanalları üzərindən bitləri göndərir və qəbul edir. Kanal səviyyəsi aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir:
# Şəbəkə səviyyəsinə yaxşı müəyyən edilmiş xidmət interfeysi təqdim edir.
# Verilənlərin ötürülməsi zamanı baş verə biləcək səhvləri idarə edir.
# Verilən axınını tənzimləyir ki, aşağı sürətli qəbuledicilər yüksək sürətli göndəricilər tərəfindən sıxışdırılmasın.

Bu funksiyaları yerinə yetirmək üçün, kanal səviyyəsi şəbəkə səviyyəsindən alınan paketləri transmisiya üçün kadrlara (frames) bölür. Hər bir kadr üç əsas hissədən ibarətdir: kadr başlığı (header), məlumat yükü və kadr sonluğu (trailer). Kadr idarəsi kanal səviyyəsinin əsas vəzifələrindən biridir.

Bu səviyyə ilə əlaqəli olan prinsiplər — məsələn, səhv nəzarəti və axın nəzarəti — digər səviyyələrdə də istifadə olunur. Çünki ümumi məqsəd etibarlı məlumat ötürülməsidir. Bir çox şəbəkələrdə bu funksiyalar yuxarı qatlarda həyata keçirilsə də, kanal səviyyəsi bu prinsiplərin ən sadə və aydın formada göründüyü təbəqədir. Bu səbəbdən də təhlil üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsidir.

## Şəbəkə səviyyəsinə göstərilən xidmətlər

Kanal səviyyəsinin əsas funksiyası şəbəkə qatına xidmət göstərməkdir. Bu, mənbə maşınından alınan məlumatların təyinat nöqtəsinə, oradakı şəbəkə səviyyəsinə ötürülməsi ilə həyata keçirilir.

Kanal səviyyəsi müxtəlif növ xidmətlər təqdim edə bilər. Ən çox istifadə olunan üç xidmət növü aşağıdakılardır:
# Qəbul edilməmiş (təsdiqsiz) əlaqəsiz xidmət
# Qəbul edilmiş (təsdiqli) əlaqəsiz xidmət
# Qəbul edilmiş əlaqəli xidmət

**Qəbul edilməmiş əlaqəsiz xidmət**, mənbə maşınından təyinat maşınına, qarşı tərəfdən təsdiq almadan müstəqil kadrlar göndərmə imkanı verir. Ethernet bu xidmət növünün tipik nümunəsidir. Bu halda heç bir məntiqi əlaqə yaradılmır.

**Qəbul edilmiş əlaqəsiz xidmət** zamanı hər bir kadr fərdi şəkildə təsdiqlənir. Əgər müəyyən vaxtda təsdiq gəlməzsə, kadr yenidən göndərilir. Bu növ xidmət əsasən simsiz şəbəkələrdə, məsələn, IEEE 802.11 standartında tətbiq olunur.

**Əlaqəli xidmət** — kanal səviyyəsinin təqdim etdiyi ən kompleks xidmət növüdür. Bu halda, mənbə və təyinat maşınları arasında əvvəlcə məntiqi əlaqə qurulur. Göndərilən bütün kadrlar nömrələnir və qəbul edildikdən sonra təsdiqlənir. Bu, verilənlərin ardıcıl və etibarlı şəkildə çatdırılmasına zəmanət verir.

Peyk rabitəsi və ya uzaq məsafəli telefon xətləri kimi etibarsız kanallarda bu xidmət daha səmərəli olur. Əks halda, məlumat itkisi və kadrların təkrar ötürülməsi səbəbindən buraxma zolağı (bandwidth) boşa sərf oluna bilər.

Əlaqəli xidmət aşağıdakı mərhələlərdə həyata keçirilir:
1. Əlaqənin qurulması – tərəflər arasında idarə dəyişənləri və sayğaclar hazırlanır.
2. Məlumatın ötürülməsi – kadrlar göndərilir və təsdiqlənir.
3. Əlaqənin sonlandırılması – istifadə olunan resurslar (buferlər və s.) azad edilir.
Lombardiya muxtariyyət referendumu (2017)

**2017 Lombardiya muxtariyyət referendumu** — Lombardiya (İtaliyada yerləşən region) regional şurası tərəfindən 22 oktyabr 2017 tarixində keçirilmiş referendum. Referendum İtaliya konstitusiyasının 116-cı maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən, öz ərazi qurumlarına verilməsi üçün əlavə formalar və muxtariyyət şərtləri ilə bağlı region əhalisinin fikirlərini öyrənmək üçün regional şura tərəfindən hazırlanmışdır.

Regional əsasnaməsinin 52-ci maddəsində nəzərdə tutulan və heç bir kvorum tələb olunmadığından elektron şəkildə keçiriləcəkdir.

## Seçkidən əvvəl səsvermə

## Nəticə
Referendumda 7,897,056 seçici iştirak etmişdi. Lombardiyanın 1,523 bələdiyyəsində 9,224 seçki məntəqəsi var idi.

## Həmçinin bax
* Lombardiya Regional Şurası
* Veneto muxtariyyət referendumu (2017)
* Kataloniya müstəqillik referendumu (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* D.C.R. n. 2015-ci ilin 638-ci qanunu (Konstitusiyanın 116-cü maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən Lombardiya regionuna əlavə formalar və muxtariyyətin xüsusi şərtləri üzrə təşəbbüs üzrə məsləhətçi referendum) (PDF)
* 2015-ci ilin 3 nömrəli Regional Qanunu
Yakopo Peri

**Yakopo Peri** (; 20 avqust 1561, Roma — 12 avqust 1633, Florensiya) — İtaliyalı bəstəkar və müğənni, Florensiya kameratasının üzvü. Təxminən 1597-ci ildə yazılan və İlk opera sayılan "Dafna" əsəri və qədim operalardan biri hesab edilən "Evridika"nın müəllifi.

Peri musiqi təhsilini Florensiyada almışdır, onun müəllimi Kristofano Malvezzi sayılır. Yerli kilsələrdə müğənni və orqan ifaçısı kimi işləmişdir. Sonradan Mediçilərin sarayında müğənni (tenor) və saray bəstəkarı kimi çalışmağa başladı. Pyeslər və madriqallar üçün yazdığı musiqilər onun bəstələdiyi ilk əsərlərdir.

1590-cı illərdə Peri Florensiyanın əsas musiqi xeyriyyəçisi Yakopo Korsi ilə tanış oldu. Onlar ikisi də eyni fikirdə idilər ki, müasir incəsənət yunan və Roma mədəniyyətinin klassik əsərlərindən geri qalır. Onlar yunan faciəsini özlərinin anladığları kimi bərpa etmək qərarına gəldilər. Onların bu işi Florensiya kameratasının 10 il öncə başladığı işi davam etdirdi. Onların "monodoniya" ilə eksperiment apardılar ki, bu da ariya və reçitativin yaranmasına gətirib çıxartdı. Peri və Korsi libretto yazmaq üçün şair Ottavio Rinuççinini dəvət etdilər. Onların birgə əsəri "Dafna" ənənəvi olaraq ilk opera hesab edilir, o, 1597-98-ci illərdə Venesiyada karnaval zamanı göstərilmişdir.

Peri və Rinuççini "Evridika" adlı növbəti opera üzərində birgə işləməyə başladılar, onun premyerası 1600-cu il oktyabrın 6-da Florensiyanın Palazzo Pitti sarayında keçirilmişdir. Əsərdə ariya və xorla birlikdə reçitativ hadisələrin irəliləməsi üçün istifadə olunurdu.

Sonralar Peri daha 5 opera və saray həyatının müxtəlif hadisələrinə aid digər janrlarda olan əsərlər yazdı. Onun vəfatı zamanı yaratdığı opera üslubu kiçik nəslin (məsələn, Klaudio Monteverdi) işləri ilə müqayisədə kifayət qədər köhnəlmiş görünsə də, Perinin yaradıcılığının opera janrının yaranmasına təsiri böyükdür.

## Mənbə
* Jacopo Peri: Ai Lettori. Introduzione a 'Le Musiche sopra l'Euridice', revisione e note di Valter Carignano
* Jacopo Peri: Le Musiche sopra l'Euridice. Revisione e Note di Valter Carignano, L'Opera Rinata, Torino
Veneto muxtariyyət referendumu (2017)

**2017 Veneto muxtariyyət referendumu** — Veneto (İtaliyada yerləşən region) regional şurası tərəfindən 22 oktyabr 2017 tarixində keçirilən referendum. Referendum İtaliya konstitusiyasının 116-cı maddəsinin 3-cü bəndinə əsasən, öz ərazi qurumlarına verilməsi üçün əlavə formalar və muxtariyyət şərtləri ilə bağlı region əhalisinin fikirlərini öyrənmək üçün regional şura tərəfindən hazırlanmışdır.

Referendum, bir məsləhətçi olaraq, hüquqi cəhətdən məcburi olmayacaq. Regional əsasnamənin 27-ci maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, kvoruma nail olunduqda, regional şuradan referendumun nəticələrinin elan olunduqdan sonra 90 gün ərzində araşdırılması tələb olunur. Belə bir vəziyyətdə, əgər cunta səsləri üstünlük təşkil edərsə, münsiflər sədri qanunverici məclisə dövlət icraçılığı ilə aparılacaq danışıqlar proqramını, fərqli muxtariyyətə nail olmaq üçün yolları və məzmunu tanıyan bir qanunla birlikdə təqdim edəcək.

## Seçkidən əvvəl səsvermə

## Nəticə
Referendumda 4,019,628 seçici iştirak etmişdi. Venetonun 4,739 bələdiyyəsində 575 seçki məntəqəsi var idi.

Mənbə: Veneto Regional Şurası

## Həmçinin bax
* Veneto Regional Şurası
* Lombardiya muxtariyyət referendumu (2017)
* Kataloniya müstəqillik referendumu (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* 
* D.P.G.R. n. 2017-ci ilin 50-ci qanunu
* Legge regionale n. 2014-cü ilin 15-ci qanunu (Venetonun Muxtariyyəti üzrə Məsləhətçi Referendum)
Qafqaz qarışıq meşələri

Qafqazın qarışıq meşələri ekoregionu Qərbi Asiya və Şərqi Avropanın florasına yaxındır. Onlar bütün Qafqaz dağlarını örtür. Qafqaz dağları Avropa və Asiyanın sərhəddində yerləşməsi burada qarışıq meşələrin yaranmasına səbəb olur. Ən yüksək nöqtəsi Elbrus zirvəsidir.

## Paylanması
Qafqazın florası Lagpdekdə, Brojomi-Xaraqaulidə, Tuşeti Milli parklarında və Zaqatala qoruqlarında qorunur. Ekoregionun sahəsi 170,300 kv.km-dir.

# Azərbaycan
# Ermənistan
# Gürcüstan
# İran
# Rusiya
# Türkiyə

## İstinadlar
Qetit

**Qetit** — oksid və hidroksid metallar qrupundan olan mineral.

## Xüsusiyyəti
Düsturu — FeOOH.
Kimyəvi tərkibi Fe2O3=90% H2O = 10% Ng=2,415 np=2 Ng-Np=0,06
Rentgenoqrafik d\n reflekslər üzrə müəyyən edilir: 4,15+4,16A;2,67A, 2,43A,3,43A və s.
Xüsusi çəkisi 4,3
Rütubətli tropiklərin — lateritlərin və başqa torpaqların xarakterik mineralıdır. Aşınma, torpaqəmələgəlmənin daha dayanıqlı məhsullarından biridir. Al və Ti mineral oksidlərlə bərabər həmişəyaşıl meşə torpaqlarının yuxarı horizontlarında nisbətən toplanma qabiliyyətinə malikdir.

## Xarici keçid
Torpaq

## Həmçinin bax
* Torpaq
* Laterit

## İstinad
Qley

**Qley** — Torpaq profilinin struktursuz azməsaməli hissəsi yaşıl, mavi, tünd göy, yaxud göyümtül pas rəngli olur. Bataqlaşmış və bataqlıq torpaqlarda oksigenin torpağa çətinliklə daxil olduğu və ya heç daxil olmadığı şəraitdə torpağın qleyləşməsi nəticəsində əmələ gəlir. Q. N. Vısotski tərəfindən işlənmişdir.

## Qleyli torpaqlar
İkivalentli dəmir birləşməsinin olmasından irəli gələrək, torpaq horizontu mavi-tünd göy, yaxud yaşıl rənglidir. Dayanıqlı rütubətlilik şəraitində güclü inkişag etmiş qleyləşmə prosesi nəticəsində formalaşır.

## Həmçinin bax
* Bataqlı torpaqlar
* Torpaq

## İstinadlar
Kriogen proses

**Kriogen proses** - torpağın mənfi dərəcəyə qədər soyuması, donması və donunun açılması vaxtı baş verən fiziki, fiziki-kimyəvi və bioloji proseslərin məcmusu.

## Xüsusiyyəti
Torpağın çat verməsi 
Torpaq donarkən torpaq kütləsinin qarışması və torpaq nəmliyinin miqrasiyası
Çınqıl və daş qırıntılarının torpaq kütləsindən çıxarılıb onun səthində paylanması və strukturu-oliqonal törəmələrin çoxkünclü daşlar, tor və s.-nin formalaşması
**Şaxta** - don qabarmaları və s.
## Xarici keçid
* Torpaq və insan
## İstinad
Laterit

**Laterit** — əvvəllər bu termin ekvatorial və rütubətli tropik ərazilərin torpaqları və yumşaq torpaq aşınma məhsullarına aid edilirdi. Hazırda lateritləşmə mürəkkəb bir proses kimi əsasən dəmir birləşmələrinin torpaq məhsullarının yan axınlarının gətirilməsi hesabına yaranması kimi izah olunur.

Dəmirin həll olan formalarda toplanması əsasən səthi qleyləşmə prosesi nəticəsində baş verir. Onun hidroksidlər formasında çökməsi məhlulun hərəkəti yolunda geokimyəvi baryerlərin yaranması ilə əlaqədardır. Həmin baryerlər isə qranulometrik tərkibi və süxurların kimyəvi tərkibi, qrunt suyunun təsiri və s. ilə əlaqədardır. İlk dəfə laterit horizontlar Byuken tərəfindən (1807) təsvir edilmiş və laterit (lat. kərpic) adlandırılmışdır.

## Laterit torpaqlar
Bu termin iki mənada işlədilir. Geniş mənada termin ferralit torpaqları ifadə edir. Dar mənada isə profildə laterit horizonta aid edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Torpaq və insan
Yeni Fedorovka (Avurğazı)

**Yeni Fedorovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd İbray kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Talbazı): 17&nbsp;km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Ağ Göl stansiyası): 28&nbsp;km.

## Əhali

## Təhsil
Kənddə orta məktəb vardır. Burada 130 nəfər təhsil alır. Kənd uşaq bağcasına və kənd kitabxanasına sahibdir.

## İndfrastruktur
Kənd 11 küçədən ibarətdir: Pervomayskaya, Sovetskaya, Komsomolskaya, Ufa, Bolşevistskaya, Oktyabrskaya, Krasnı Vostok, Molodyojnaya, Mesnaya, Sadovaya. Kənddə Böyük Vətən müharibəsinə aid abidə komplleksi ucaldılmışdır..  
2016-cı ilin avqustunda kilsə istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Böyük Karbi

***Böyük Karbi*** — İrəvan xanlığının mahallarından biri olmuş Karbibasarın mərkəzinin adı.

## Əhalisi
1828–1832-ci illərdə kəndin Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və xaricdən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir 1886-cı ilə aid məlumata görə kəndin əhalisi erməni idi .

## Toponimi
Hələ orta əsrlərdə bu kənd digər məntəqə yarandığına görə Böyük Karbi adlandırılmışdır. İndiki Ermənistan ərazisində qədim türk mənşəli toponimlərdəndir. Orta əsr türk, fars və erməni mənbələrində toponimin Qərbi, Gərbi, Karbi və Karpi formaları qeyd olunmuşdur. Karpi (yaxud Karbi) əvvəlcə oradakı qədim qalanın adıdır. 1386-cı ilə aid hadisələrdə mənbədə "Qərbi (Gərbi) qalası"nın adı çəkilir və onun yiyəsinin türk Şeyx Həsən olduğu göstərilir XIII əsrə aid mənbədə Ərməniyə ilə yanaşı Karbi mahalının da adı çəkilmişdir. 1621-ci ilə aid sənəddə Karpi kimidir. XVII əsr erməni müəllifi Arakel Təbrizli toponimi Karbi formasında yazmışdır XIX əsrdə Tiflis quberniyasının Qori qəzasında Karbi kənd adı (Gürcüstanda Karbi kənd adı 1348-ci ildən məlumdur-bax: Qruzinskie dokumentı IX–XV vv. M. 1882. s. 86), həmin quberniyanın Axalsix qəzasında Qarpiçay, Dağıstan əyalətinin Qaytaq-Tabasaran dairəsində Karbu kənd adı, Stavropol əyalətində Karpay-Atı — Suba kənd adı, Dağıstan əyalətinin Teymurxan-Şura dairəsində Karpey qışlaq adı və Azərbaycanın Zaqatala dairəsində Mülküm-Karpi kənd toponimləri ilə dil mənsubiyyətinə və mənasına görə eynidir. Erməni tarixçilərindən birinin yazdığına görə Karbinin ermənicə adı Araqatson olmuşdur. Bütün bunlar göstərir ki, toponim türkmənşəlidir. Bə’zi türk dillərində (o cümlədən çuvaş dilində) kar, qar, "möhkəmləndirilmiş yer", "qala" mənasındadır. Ehtimal ki, Karbi və Parbi toponimlərinin sonluğunu təşkil edən bi (pi) sözü "məskən" mənasına malik olmaqla (qədim türk dillərində ep "dayanacaq"-141, I, 513–514) Quba rayonunda Yerfi, XIX əsrdə Yelizavetpol qəzasında Bozfi adlarındakı "fi" sözü ilə eynidir. XIX əsrdə İrəvan quberniyasında və Gürcüstanda mövcud olmuş Körpəli və Körpülü kənd adlarıda mənşəcə məhz "Karpili" adının təhriflərindən ibarətdir.

## İstinadlar
Mərkəzi Amerika vulkanlarının siyahısı

Mərkəzi Amerikanın vulkanları Mərkəzi Amerika vulkanik sisteminə, Mərkəzi Amerikanın vulkanik yayına daxildir. Bu sistem Sakit okean sahili boyu, şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Qvatemala, Salvador, Honduras, Nikaraqua, Kosta Rikanı əhatə etməklə Panamanın şimal hissəsində başa çatır. Belə ki, vulkanik qövs uzunluğu 1500 km-dir. Vulkanik sistem öz müasir strukturunu, Karib dənizi Sakit okeandan ayrıldığı zaman Miosen dövründə almışdır. Bu sistemə çoxsaylı və çox aktiv stratovolkaniyalar daxildir ki, tiroid də olsa da, tez-tez püskürmələrdə baş verir. Bunun nəticəsində çox dağıdıcı zəlzələlərlə müşayiət olunur. Məsələn, 1902-ci ildə Santa Maria vulkanının püskürməsi 6000 adamın öldüyü və partlamanın 800 km-uzaqda Kosta Rikada eşidilmişdir. Mərkəzi Amerikanın ən hündür vulkanları Qvatemaladadır. Takana və Taxamulkanın hündürlüyü 4000 metrə çatır. Bəzi vulkanlar 2010-cu ildən aktivdilər. Kosta Rikada Arenal, Turrialba, Irazu və Poas vulkanları,  Nikaraqua şəhərində San Kristobal, Serro Negro, Konsepsion, Salvadorda San-Migel, San-Ana, İsalko, Qvatemalada Santa Mariya, Pakaya, Fuego vulkanlarıdır. 

## Ümumi xəritə
* 10px Sönmüş vulkanlar
* 10px Aktiv vulkanlar
* 10px Yatmış vulkanlar

## Qvatemala vulkanları

## Salvador vulkanları

## Honduras vulkanları

## Nikaraqua vulkanları

## Kosto-Riko vulkanları

## Panama vulkanları

## Ədəbiyyat siyahısı

: 
: 
: 
: 
:
Dovşandağ palçıq vulkanı

**Dovşandağ palçıq vulkanı** — Xəzər dənizi sahilində Bəndovan burnundan şimalda yerləşir. 
## Ümumi məlumat
Ondan şimal-qərbdə Ağzıbir, cənub-şərqdə isə Bəndovan palçıq vulkanları yerləşir. Ağzıbir, Bəndovan və Dovşandağ palçıq vulkanları bir xətt üzrə şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində uzanırlar. Şirvan Milli parkə ərazisinə daxildir.

## Həmçinin bax

* Bəndovan palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər

#  Palçıq vulkanları
## İstinadlar
Nəcməddin

**Nəcməddin** — kişi adı.

* Nəcməddin Sadıkov — Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının rəisi
* Nəcməddin Savalanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zabiti 
* Nəcməddin Naxçıvani — XIII əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri. 
* Nəcməddin Hacıyev — Professor,
* Nəcməddin Qəzvini — astronom, təbiətşünas filosof, məntiqçi alim 
* Nəcməddin Ərbakan — Türkiyənin 33-cü baş naziri (1996-1997) 
* Nəcməddin Əhmədov — ictimai-siyasi xadim.
* Nəcməddin Məsud Gilani — Səfəvilər dövlətinin vəkili.
* Nəcməddin Mürvətov — müəllim, şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü 
* Nəcməddin Pamir
* Şeyx Nəcməddin Kübra — Kübravilik təriqəti şeyxi. 

;Digər
*Nəcməddin (Auırqazı) — 

## Həmçinin bax
*Nəcməddinli
*Nəcməddinov
Diləngəz palçıq vulkanı

**Diləngəz palçıq vulkanı** — Bakının Qaradağ rayonu ərazisində yerləşən vulkan.

## Ümumi məlumat

Diləngəz palçıq vulkanı Ələt dəmiryol stansiyasından 4,5 km şimal-qərbdə yerləşir və mütləq nişanı 216 m olan, cənub yamacı dik və qısa qobularla çox kəsilmiş yüksəkliklərdən ibarətdir. Vulkandan cənubda Qoturdağ, şərqdə Daşgil, şimalda isə Göyərçin palçıq vulkanları yerləşir. Hündür hissəsində fəaliyyətdə olan iki mikroform qrupu ayrılır. Bəzi sopkaların hündürlüyü 15–20 m-dir. Daşgil qırışığının qərb periklinal hissəsinə aiddir və eninə pozulma ilə əlaqədardır. Brekçiyanın sahəsi 350-ha-dır.

## Həmçinin bax
* Bəndovan palçıq vulkanı
* Dovşandağ palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
#  Palçıq vulkanları

## İstinadlar
Rövşən Hüseynov

* Rövşən Hüseynov (aktyor) (1954) — azərbaycanlı sənətçi.
* Rövşən Hüseynov (kaskadyor) (1963) — azərbaycanlı sənətçi.
* Rövşən Hüseynov (milli qəhrəman) (1967–1992) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri.
* Rövşən Hüseynov (boksçu) (1975) — azərbaycanlı boksçu.

## Həmçinin bax
* Rövşən
* Hüseynov
Babazanlı palçıq vulkanı

**Babazanlı palçıq vulkanı** — Salyan rayonu ərazisində, Kürün sol sahilində yerləşən vulkan.

## Ümumi məlumat
Vulkandan cənubda Duzdağ gölündən şimaldadır. Hündürlüyü 41.2 metrdir

## Həmçinin bax
* Bəndovan palçıq vulkanı
* Dovşandağ palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
#  Palçıq vulkanları

## İstinadlar
Hamamdağ palçıq vulkanı

**Hamamdağ palçıq vulkanı** - Xəzər dənizi sahilində Pirsaat burnunda yerləşir. 
## Ümumi məlumat
Ondan cənub-qərbdə Ağzıbir, cənubda isə Bəndovan palçıq vulkanları yerləşir.

## Həmçinin bax

* Ağzıbir palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər

#  Palçıq vulkanları  Geri
## İstinadlar
İo vulkanlarının siyahısı

thumb|300 px|.
Yupiterin peyki İo, 400-dən çox aktiv vulkanı olan Günəş sistemində geoloji cəhətdən ən aktiv cisimdir. Aşağıda onların siyahısı:

## Püskürmə mərkəzləri

## Pateralar

## Lava axınları

## Sipər vulkanları

## Lava kanalları
Filippinin aktiv vulkanlarının siyahısı

**Filippin adalarının fəal vulkanları-**-Filippin İnstitutunun Vulkonologiya və Seysmologiya bölməsinin məlumatlarına görə son 600 il ərzində püskürmələr qeydə alınmışdır. Ancaq mütəxəsislərin dəqiq fikri yoxdur ki, bu vulkanlardan hansı aktivdir. 2008-ci ildə 23 aktiv vulkan qeydə alınmışdır. Onlardan 21-i qeydə alınmışdır. Yalnız 1-i isə Leonard Knyazev 1800 il bundan əvvəl püskürmüşdür.
Kapelmeyster

**Kapelmeyster** () — orkestrvə ya xor kapellasına rəhbərlik edən şəxs, bu termin alman dilindən götürülüb.

## İstifadə tarixi
Təxminən 1500-1800-cü illəri ərzində almandilli ölkələrdə *kapelmeyster* monarx və ya zadəgan üçün musiqi yazana deyirdilər.

Kapelmeyster vəzifəsi vacib sayılırdı, və onun vəzifələrindən biri digər musiqiçilərə nəzarət etmək idi. İohann Sebastyan Bax 1717-ci ildən 1723-cü ilə kimi şahzadə Leopoldun kapelmeysteri kimi çalışmışdır. Yozef Haydn uzun illər ərzində Avstriya İmperiyasının yüksək mövqe tutan zadəgan ailəsi Esterhazilərin kapelmeysteri olmuşdur.

Kapelmeyster həmçinin kilsə üçün musiqi yazana da deyilirdi.

Kapelmeyster vəzifəsini ələ keçirmək o vaxtki musiqiçilər üçün müvəffəqiyyətə nail olmaq kimi idi. Məsələn, Yozef Haydn bir dəfə söyləmişdi ki, onun atası ölmədən oğlunun kapelmeyster vəzifəsində gördüyü üçün çox şaddı. Bu termin həmçinin əhəmiyyətli musiqi ustalığına malik olmaq mənasını verirdi.

18-ci əsrin sonunda zadəganların çoxu öz iqtisadi güc cəhətdən sürətlə inkişaf edən orta səviyyəyə aid insanlarla müqayisədə zəiflədi. Nəhayət kapellanın fəaliyyətini davam etdirmək zadəganların əksəriyyəti üçün çox baha gəldi ki, bu da  kapelmeyster vəzifəsinin sayının azalmasına səbəb oldu. Buna aid məşhur hadisə 1790-cı ildə baş vermişdir ki, atası Mikloş Esterhazinin yerinə keçən Anton I Esterhazi demək olar ki mövcud olan hər geniş musiqi müəssisələrini ləğv etdi. Bu dövr musiqiçilər üçün çətin gəldi, çünki onlar dəstək üçün özlərinə yeni üsullar tapmalı idilər. Məsələn, Lüdviq van Bethoven kapelmeyster kimi heç vaxt işləməmişdir, ancaq ona dəstək verən nəşrlər və konsertlərdən gələn gəlirlər olmuşdur.

## İstinadlar


## Ədəbiyyat
* Deutsch, Otto Erich (1965) *Mozart: A Documentary Biography*. Stanford, CA: Stanford University Press.
* Jones, David Wyn (2009) "Reception," in David Wyn Jones, ed., *Oxford Composer Companions: Haydn*. Oxford: Oxford University Press.
* Deutsch, Otto Erich (1965) *Mozart: A Documentary Biography*. English translation by Eric Blom, Peter Branscombe, and Jeremy Noble. Stanford, CA: Stanford University Press, 1965.
* Griesinger, Georg August (1810) *Biographical Notes Concerning Joseph Haydn*. Leipzig: Breitkopf und Härtel. English translation by Vernon Gotwals, in Haydn: Two Contemporary Portraits, Milwaukee: University of Wisconsin Press.
* Thielemann, Christian (2016) *My Life with Wagner: Fairies, Rings, and Redemption: Exploring Opera's Most Enigmatic Composer*. Pegasus Books. Extract quoted is readable on line at Google Books: .
Mərcan rifi

**Mərcan rifi**-— kolonial mərcan poliplərinin həyat fəaliyyəti nəticəsində və əhəngli yosunların, foraminiferlərin iştirakı ilə okean və dənizlərdə yaranmış qurğular.

Mərcan rifləri isti suların- ekvatorial və tropik enliklərin, demək olar ki, bütün ada və materik sahillərini haşiyələyir. Riflərdə qazıntı halında karbonatlı süxurlara da rast gəlinir.

Mərcan riflərinin dominant orqanizmləri kalsium karbonatdan yaranmış, xarici skeletdən ibarət daş mərcanlar və kolonik işçilərdir. Skelet materialları dalğaların hərəkəti və bio-eroziya ilə əlaqədar parçalanıb, yığılaraq mərcanlar, müxtəlif heyvan və bitkilərin yaşaması üçün kalsiumlu bir forma meydana gətirir.

Mərcan qayalığı okeanların səthinin təxminən bir hissəsini əhatə edir. Xüsusilə Sakit okeanda tropik sularda dayaz dərinliklərdə yerləşir. Lakin dərin və soyuq su mərcanları da kiçik miqyasda yerləşmişdir. Mərcan rifləri dünyanın ən zəngin və ən müxtəlif ekosistemlərindəndir.

## Mərcan rifi tipləri
Mərcan rifi xüsusiyyətlərinə görə üç tipə bölünür:

### Sahil rifləri
Sahil rifləri bilavasitə materikin və ya adanın çəkilmə zolağından başlanaraq, onu terras şəklində haşiyələyir. Çay mənsəbləri və manqır cəngəlliklərində onların sahələrinin arası kəsilir.

### Sədd rifləri
Sədd rifləri sahildən bir qədər aralı, sahilə paralel yerləşərək, ondan dayaz laquna ilə ayrılır.

### Sualtı və ya dib rifləri
Sualtı və ya dib rifləri okean və dəniz dayazlıqlarında əmələ gəlmiş və su səviyyəsindən aşağıda yerləşən mərcan rifləridir. Belə riflər gəmiçilikdə böyük təhlükələrin yaranmasına səbəb olur.

## Həmçinin bax
* Mərcan adaları
* Sədd rifi
* Böyük Sədd rifi
* Atoll

## Xarici keçidlər
* Böyük sədd rifi
* Karibdəki mərcan rifləri yastılaşıb
* Sakit okeanın mirvarisi - Marşal adaları

## İstinad
Kükürdün dövranı

***Kükürd*** - Sənayedə, kənd təsərrüfatında,tibdə işlənən sarı rəngli tezalışan kimyəvi maddə.

## Ümumi məlumat
Kükürd qədim zamanlardan məlum olan və təbiətdə daha çox tapılan qeyri-metal növüdür və ən çox yayılan on altıncı elementdir. Bu element təbiətdə həm təbii halda, həm də kükürd birləşmələri şəklində tapılır.Ən geniş təbii kükürd mədənləri Meksika, Polşa, İtaliya (Siciliya), ABŞ (Luiziana, Texas), Yaponiyada və keçmiş Sovet İttifaqı ölkələrinin bəzilərində (Türkmənistan, Özbəkistan) yerləşir.

## Kükürdün fəaliyyəti

**Kükürdün dövranı**- Kükürd zülalların vacib komponenti olduğu üçün bioloji proseslərdə mühüm rol oynayır. Kükürdün qlobal dövranı müxtəlifliyi ilə fərqlənərək biotik və abiotik proseslərin qaz, maye, bərk fazalarda olan müxtəlif komponentlərin iştirakı ilə gedir. Əsas biogen elementlərin (C, O, N, P, S) qlobal biokimyəvi dövranlarından (tsikllərindən) kükürdün tsikli insan fəaliyyətilə daha güclü pozulmuşdur. Bu, yanacaq qazıntılarının, xüsusidə daş kömürün yandırılması ilə bağlı kükürd oksidinin (SO2) atmosferə antropogen təsirinin nəticəsidir. Torpaqda və çöküntülərdə kükürdün ehtiyatı geniş, atmosferdə isə azdır. Kükürd mübadilə fondunda əsas rolu xüsusi mikroorqanizmlər oynayır, onların hər bir növü oksidləşmə və reduksiyanın nəticəsində suyun dərinliyində yerləşən çöküntülərdən səthə hidrogen-sulfid qarışır. Kükürdün dövranının nizamlanmasında qlobal masştabda geokimyəvi və meteoroloji proseslər (eroziya, çöküntü əmələgəlmə, yuyulma, yağış, adsorbsiya, desorbsiya və s.), bioloji proseslər (biokütlənin məhsulu və onun parçalanması), hava, su və torpağın qarşılıqlı əlaqələri iştirak edir. Kükürdün tsiklinin (dövranının) antropogen pozulması ekosistemin asidifikasiyası, stratosfer və troposferdə ozonun vəziyyəti, iqlimin dəyişməsi kimi qlobal ekoloji prosesləri təyin edir və ya onlara ciddi təsir göstərir.
## Həmçinin bax
* Kükürd
## Xarici keçidlər
* Kükürd
## İstinadlar
Emilio de Kavalyeri

**Emilio De Kavalyeri** (; ) — italyan bəstəkar, "Ruh və bədən haqqında təsəvvür" (it. *La Rappresentazione di anima е di corpo*; 1600) adlı ilk oratoriyanın müəllifi, bəziləri bu əsəri ilk opera da hesab edirlər.

## Həyatı
O, Roma şəhərində zadəgan və musiqi sevən ailədə anadan olmuşdur, onun atası Tommazo De Kavalyeri Mikelancelonun yaxın dostu idi. 1578–1584-cü illər dövründə orqan çalan işləyirdi və Roma kilsələrində konsertlər təşkil edirdi.

1580-ci illərdə Kavalyeri kardinal I Ferdinand Mediçi ilə işləməyə başladı, sonradan kardinal musiqiçinin çoxillik himayədarı və sponsoru oldu. 1587-ci ildə Mediçi "Böyük Toskana Hersoqu" titulunu əldə etdikdən sonra, Kavalyeri 1588-ci ildə müdiri ilə birlikdə Florensiyaya köçdü. Burada bəstəkar Covanni Bardi ilə tanış oldu (və yəqin ki, əməkdaşlıq etməyə başladı), Mediçi ailəsinin təntənəli mərasimləri və digər kütləvi tədbirləri üçün hazırlanan musiqi tərtibatına görə cavabdeh idi. 1590-cı illərdə Kavalyeri bir neçə pastoral və 1597-ci ildə Mərsiyələr Kitabına aid əsər yazdı.

Kavalyeri həmçinin siyasətlə də məşğul olurdu. Diplomat kimi işləyən Kavalyeri papa seçimləri üçün aparıcı kardinalların səslərini alırdı və Mediçilərin tərəfdarları olan IX İnnokenti, VIII Kliment kimi Roma papaların seçilməsində köməklik etmişdir. Romaya tez-tez etdiyi diplomatik səfərlər bəstəkarın yaradıcılıq fəaliyyətinə mane olmurdular. 1600-cü ilin fevralında o, Roma tamaşaçılarına sonradan onun ən məşhur əsərinə çevrilən "*La Rappresentazione di anima е di corpo"* (Ruh və bədən haqqında təsəvvür") təqdim etdi, alimlər uzun müddət bu əsəri yaradılan ilk oratoriya hesab edirdilər.

1600-cü ildə Kavalyeri Florensiyada ilk italyan operalarından olan "Evridika"nın (it. *Euridice*) təqdimatı ilə məşğul olurdu, həmən əsərin müəllifləri Yakopo Peri və Ottavio Rinuççini (libretto) idilər. Tamaşa IV Henrix və Mariya Mediçinin nikahının şərəfinə verilən bayramın bir hissəsi idi. İntriqalar nəticəsində Kavalyeri bayrama həsr edilmiş "*Sefalonun oğurlanması*" (it. *Il rapimento di Cefalo*) operasının təqdimatında iştirak edə bilmədi, onun yerinə rəqibi Culio Kaççini bunu etdi (teatr tamaşası dörd müxtəlif bəstəkarların musiqisi daxil olmaqla intermediodan ibarət idi). Karyerasının bu uğursuzluğundan sonra Kavalyeri Florensiyanı tərk etdi. Həyatının son illərini Romada keçirmişdir.

## Xarici keçidlər
* Emilio de' Cavalieri at *Encyclopædia Britannica*
* Journal of Seventeenth Century Music article on Chiesa Nuova
* Free scores by Emilio de' Cavalieri at the International Music Score Library Project (IMSLP)
* Free scores by Emilio de' Cavalieri in the Choral Public Domain Library (ChoralWiki)
Moso adası

**Moso adası** () — Yeni Herbrid adaları qrupuna daxil olan və Vanuatuya məxsus olan ada. İnzibati cəhətdən Şefa vilayətinə daxildir. Lelepa adası yaxınlığında Xavannax adlı limana sahibdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı liman koordinasiya mərkəzi idi və çoxlu sayda ordu saxlanılırdı. Burada hələ də əshərlərin müşahifə etmək mümkündür.

## Coğrafiyası

Moso arxipelaqın mərkəzi hissəsində yerləşir. Adadan bir qədər aralıda Efate, Nquna, Pele, Emao və Lelepa adaları yerləşir.

## Tarixi
İlk əvvəllər adada 7 kənd olmuşdur. Misionerlər gələrkən Suane adasında məskunlaşırlar. Sonradan Tassiriki və Moso kəndləri formalaşır. 
## Əhali
Mododa 237 nəfər (2009) yaşayır. Onlar əsasən Tassiriki kəndində cəmləşmişlər.

## İqtisadiyyat
Balıq ovu, kənd təsərrüfatı və turizm əsas gəlir mənbəyidir.

## Nəqliyyat
Adada avtomobil yolları olmadığı kimi avtomobildə yoxdur.
## Turizm
Tassirikidə tısbağa növlərini üorumaq üçün proqramlar hazırlanır. Adanın şərqində isə kiçik bizbes tur işləmələri planlaşdıtılır.
## İstinadlar
Ağtəpə palçıq vulkanı

**Ağtəpə palçıq vulkanı** — Bakının Qaradağ rayonu ərazisində yerləşən vulkan.

## Ümumi məlumat
Vulkandan cənubda Torağay palçıq vulkanı yerləşir.

## Həmçinin bax
* Bəndovan palçıq vulkanı
* Keyrəki palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
#  Palçıq vulkanları

## İstinadlar
Edvin Danninq

**Edvin Danninq** (; ) — Krallıq donanmasının Hava Qüvvələrində xidmət etmiş ingilis əsilli pilot. Edvin Danninq hərəkət vəziyyətində olan gəmiyə təyyarə endirməyə çalışmış və ilk cəhdən buna nail olmuş ilk pilot kimi tarixə keçmişdir.

Danninq 1917-ci ilin 2 avqust tarixində Krallıq donanmasına məxsus *HMS Furious* aviadaşıyıcısına idarə etdiyi Sopwith Pup tipli kiçik mühərrikli təyyarəsini uğurla endirmişdir. 5 gündən sonra, 7 avqust tarixində oxşar cəhdin təkrarlanması zamanı pilot təyyarənin idarəetməsini itirmiş və Sopwith Pup okeana düşmüşdür. Faciə nəticəsində Edvin Danninq boğularaq ölmüşdür.

## Həyatı

Edvin Danninq 1892-ci ilin 17 iyul tarixində Cənubi Afrikada anadan olub.

## Hərəkət vəziyyətində olan gəmiyə ilk enmə cəhdi

## Mükafatlar

## İstinadlar
Pokrovka (Avurğazı)

**Pokrovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd İsmayıl kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Talbazı): 27&nbsp;km,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Dövləkən stansiyası): 34&nbsp;km.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (62%), ukraynalılar (29%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*