open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İlyas Əliyev

**İlyas Əliyev** (tam adı **İlyas Musa oğlu Əliyev**; d. 1 iyun 1943, Cambul, Qazaxıstan – 6 iyun 2017, Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasının sabiq rektoru, professor.

## Həyatı
İlyas Əliyev 1 iyun 1943-cü ildə Qazaxıstanın Cambul vilayətində anadan olmuşdur.

1959-cu ildə orta məktəbi bitirmişdir.

1962-1971-ci illərdə SSRİ Mülki Aviasiya Nazirliyinin Riqa Mülki Aviasiya Xüsusi Məktəbində, sonra isə Odessa Ali Dənizçilik Məktəbində təhsil almışdır.

## Elmi fəaliyyəti
1971-1978-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyasının “Fizika” İnstitutunda mühəndis qrup rəhbəri, “Kosmik tədqiqatlar elmi istehsalat birliyində” laboratoriya və şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 4 ildən çox “Təcrübə sınaq” zavodunda direktor, daha sonra üç il “Kosmik tədqiqatlar elmi istehsalat birliyinin” xüsusi konstruktor texnoloji bürosunun direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

1985-1992-ci illərində “Kosmik tədqiqatlar elmi istehsalat birliyinin”, “Təcrübə sınaq” zavodunun direktoru, baş direktorun istehsalat işləri üzrə müavini, “Kosmik tədqiqatlar elmi istehsalat birliyində” baş mühəndis vəzifələrində işləmişdir.

1992-1996-cı illərdə Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasının rektoru olmuşdur.

2000-ci ildən Elm və Təhsil Mərkəzi "Təfəkkür" Universitetində kafedra müdiri və fakültə dekanı vəzifəsində işləmişdir.

1983-cü ildə namizədilik dissertasiyasını müdafiə edərək texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış, 1993-cü ildən isə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru idi.

70-dən çox elmi məqalə, 8 ixtira və 7 patent müəllifidir.

## İstinadlar
Yusuf Məmmədəliyev

**Yusuf Ülfət oğlu Məmmədəliyev** () — Azərbaycan siyasətçisi və diplomatı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Gənclər siyasəti və idman məsələləri şöbəsinin müdiri (2017-ci ildən), Birinci vitse-prezidentin köməkçisi (2017-ci ildən).

## Həyatı
Yusuf Ülfət oğlu Məmmədəliyev 23 yanvar 1979-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Səbail rayon 134 nömrəli orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun Dövlət və Bələdiyyə idarəetməsi fakültəsinə qəbul olunub. 1999-cu ildə buradan bakalavr dərəcəsini aldıqdan sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında təhsilini davam etdirib. 2001-ci ildə Akademiyanın İnzibati idarəetmə fakültəsini Dövlət və bələdiyyə idarəetmə ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək magistr dərəcəsi alıb.

Y. Məmmədəliyev 1997-ci ildə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyində diplomatik karyerasına başlayıb və 1997–2002-ci illər ərzində nazirliyin Beynəlxalq Təşkilatlar İdarəsində referent və attaşe vəzifələrində çalışıb. 2002–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının BMT yanında Daimi Nümayəndəliyində attaşe kimi fəaliyyət göstərib.

2003-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezident seçkilərində Leyla Əliyevanın rəhbərliyi ilə "İlhamla İrəli" şüarı altında gənclərin təşəbbüs qrupunun tərkibində İlham Əliyevin seçkiqabağı kampaniyasında iştirak edib. 2005–2009-cu illərdə Xarici İşlər Nazirliyinin Təhlükəsizlik Problemləri İdarəsində əvvəlcə ikinci, daha sonra isə birinci katib vəzifələrində çalışıb. 2009–2011-ci illərdə Madrid şəhərində Azərbaycan Respublikasının İspaniya Krallığındakı Səfirliyində birinci katib və müşavir vəzifələrində fəaliyyət göstərib.

2011–2013-cü illərdə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində yerləşən Azərbaycan Respublikasının BMT yanında Daimi Nümayəndəliyində müşavir və daha sonra daimi nümayəndənin müavini vəzifələrində çalışıb. 2011-ci il 14 noyabr tarixində Azərbaycanın 2012–2013-cü illər üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilməsi prosesində fəaliyyətinə görə birinci dərəcəli birinci katib diplomatik rütbəsini alıb.

2013-cü il 1 may – 30 dekabr tarixlərində Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyində idarə rəisi vəzifəsində çalışıb və ona birinci dərəcəli müşavir diplomatik rütbəsi verilib. 2014-cü il yanvar ayından etibarən Heydər Əliyev Fondunda ekspert qismində və IDEA İctimai Birliyinin icraçı direktoru vəzifələrində iş fəaliyyətini davam etdirib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müavfiq sərəncamları ilə 11 aprel 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse- prezidentinin köməkçisi, 1 iyun 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının Gənclər siyasəti və idman məsələləri şöbəsinin müdiri təyin edilmişdir. 2-ci dərəcə dövlət müşaviridir.

İngilis, ispan, rus və türk dillərini bilir.

## Həmçinin bax
* Yusif Məmmədəliyev (babası)

## Xarici keçidlər
* Gənclər siyasəti və idman məsələləri şöbəsinin müdiri Yusuf Məmmədəliyev
* Prezident mərhum akademik Yusif Məmmədəliyevin nəvəsinə böyük vəzifə verdi

## İstinadlar
Auxer süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Auxer süsəni(Iris aucheri) çoxillik ot bitkisidir. Boyu 10-20 sm olur. Kökümsov gövdəsi yumurtavaridir. 1,5-2,5 sm böyüklüyündədir. Çiçəkləri tək olub, zirvədə yerləşir. 4-5-ci aylarda çiçək açır. 

## Arealı
Əsasən Samur-Şabran düzənliyində, Qobustanda, Qubanın quru yerlərində, Kür-Araz düzənliyindən başlamış orta dağ qurşağına kimi kolluqlarda, meşələrdə açıq sahələrdə çox az miqdarda bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kiçik sarı süsən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Ümumi məlumat
Kiçik sarı süsən qısaboylu dekorativ bitkidir. 0–1000 m-də bitir. 4-5-ci aylarda çiçək açır. Toxum (29%)  və soğanaqları ilə çoxaldılır. Bəzək bitki sidir. Yaşıllaşdırmada geniş istifadə oluna bilər.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məlumat kommutasiyası

**Məlumat kommutasiyası** (ing.message switching, ru.коммутация сообщений) — bəzi hesablama şəbəkələrində məlumatın adresata bir və ya bir neçə aralıq stansiyadan keçməklə yönəldilməsinə əsaslanan metodika. Belə şəbəkədə mərkəzi kompüter məlumat alır, onları (adətən, qısamüddətli) saxlayır, adresatı müəyyənləşdirir və sonra göndərir. Məlumat kommutasiyası şəbəkəyə informasiya axınını təmizləməyə və rabitə xətlərindən səmərəli istifadə etməyə imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Qatessi süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Qatessi süsəni qısaboylu tək çiçək açan bitkidir. Çiçəklərinin gözəl görünüşü var. 0-1600 m-də bitir, 4-5-ci aylarda çiçək açır. Toxum (32%) və soğanaqları ilə çoxaldılır. Yaşıllaşdırmada geniş istifadə oluna bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
XON/XOFF

**XON/XOFF** – asinxron rabitə protokolunun adı; bu protokolda qəbuledici qurğu, yaxud kompüter alınan verilənlər selini idarə etmək üçün xüsusi simvollardan istifadə edir. Buferin aşırı dolması halında qəbuledici kompüter verilənləri ala bilmirsə, o, göndərənə verilişi dayandırmasını bildirən XOFF idarəedici simvolunu göndərir; veriliş davam etdirilə bilərsə, qəbuledici kompüter göndərənə XON simvolunu yollayır. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
XUL

**XUL** - ing. *XUL <zu:l> (Extensible User-interface Language)* – dinamik istifadəçi interfeyslərini yaratmaq üçün XML-əsaslı nişanlama dili. XUL dili brauzerlər, poçt müştəriləri və s. kimi proqramlarda interfeyslərin yaradılması üçün işlənib hazırlanıb. Lakin veb-resurslarla aktiv qarşılıqlı əlaqədə olan istənilən tətbiqi proqramın yaradılmasında XUL effektli istifadə oluna bilər.

## Nümunə


```xul+mozpreproc
<?xml version="1.0"?>
<?xml-stylesheet href="chrome://global/skin/" type="text/css"?>

<window id="vbox example" title="Example 3...."
xmlns="http://www.mozilla.org/keymaster/gatekeeper/there.is.only.xul">
  <vbox>
    <button id="yes1" label="Yes"/>
    <button id="no1" label="No"/>
    <button id="maybe1" label="Maybe"/>
  </vbox>
</window>
```


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* https://www.palemoon.org/roadmap.shtml
* https://developer.mozilla.org/en-US/Firefox/Releases/3#New_XUL_Elements
* https://www.flickr.com/tools/
Cənub adası (Vstreçnıye adaları)

**Cənub adası** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Vstreçnıye adaları qrupuna daxil olan ada qrupun cənubunda yerləşir. Yerləşdiyi mövqeyi ilə əlaqədar adlandırılmışdır
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Axmatov körfəzinin şimal-şərqində yerləşir. Bolşevik adasında 1,5 km aralıda yerləşir. Bolşevik adasından Nenametnıy boğazı ilə ayrılır. Cənub adasının şimalında yerləşən bir necə ada vardır: Lişniy adası (2,2 km), Şimal adası (300 m) və adsız ada (450 metr). Cənub adasından 700 metr aralıda Ostrıy, 500 metr aralıda isə Nizkiy adası yerləşir.

## Təsviri
Qrupun ən iri adasıdır. Cənubdan şimala doğru uzanır. Uzunluğu 4,1 km, eni 1,4 km təşkil edir. Adada iki qaya vardır ki, onlarından hündürlüyü 23 metrə çatır.

## Xəritə
* Xəritə
X Window sistemi

**X Window sistemi** () — 1984-cü ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunda yaradılmış və UNIX əməliyyat sistemində işləyən pəncərələrin idarəolunması sistemi. X Window istifadəçiyə imkan verir ki, proqramı şəbəkənin başqa kompüterlərində başlatsın, sonra isə nəticəni öz kompüterinin ekranında alsın.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Qırmızı torpaqlar

**Qırmızı torpaqlar** — Şərqi Asiyanın subtropik hissəsində (Çin, Yaponiya) və ABŞ-nin cənub-şərqində (Florida və ətraf ştatlarda), Cənubi Qafqazda Gürcüstan respublikasının Qara dəniz sahillərində və Azərbaycan respublikasının Lənkəran vilayətində yayılmışdır. Torpaqlar böyük təsərrüfatı əhəmiyyətinə malikdirlər. Bunlarda rütubətli subtropik bitkilər (çay, sitrus) əkilir.

## Həmçinin bax
* Torpaq

## İstinadlar
Metasimvol

**Metasimvol **(ing.metacharacter, ru. метасимвол) — proqrama və ya verilənlər axınına daxil edilmiş və başqa simvollar haqqında informasiya verən, ancaq özü ayrıca simvol kimi qəbul olunmayan simvol. Məsələn: "\" (sola əyik cizgi) simvolu C proqramlaşdırma dilində proqramlarda istifadə olunduqda ondan sonrakı simvolun qrafik olmayan simvolu təmsil edən idarəedici ardıcıllığın bir hissəsi olmasını göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
XMT

**XMT** — (ing. *Transmit*) – ardıcıl rabitədə verilənlərin ötürülməsini bildirmək üçün istifadə olunan siqnal.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Sarı torpaqlar

**Sarı torpaqlar** — gilli şistlər üzərində formalaşmış torpaq tipi.

## Torpaqəmələgətirən süxurlar
Qırmızı torpaqlardan fərqli olaraq bu torpaqlarda silisium miqdarı çox, biryarım oksidlərin miqdarı isə azdır.

## Morfoloji əlamətləri
Torpaq horizontunun ümumi qalınlığı 30–40 sm-dən 60–70 sm-ə qədərdir. Bu torpaqlarda aşağıdakı horizontları qeyd etmək olar: A0 – meşə döşənəyi (3–4 sm), A1 – humuslu horizont, bozumtul-sarımtıl rəngli, ağır giilicəli; A2 – podzollaşmış, üzərində sarı çalarlı, qonur-sarımtıl rəngli, gillicəli, B – illüvial horizont, açıq sarı və üzərində sarı-manqanlı ləkələr, topavari-prizmavari strukturlu, gillicəli, C-müxtəlif rəngli torpaqəmələgətirən süxurlar.

Bu torpaqlar azotludur və bəzi kül elementləri ilə zəif təmin olunmuşdur. Ona görə də bu torpaqlara mineral gübrələrin tətbiq olunması zəruridir.

## Yarımtipləri
Sarı torpaqları 4 tipə ayırırlar:
# sarı torpaqlar
# podzollu sarı torpaqlar
# sarı-qleyli torpaqlar
# podzollu-sarı-qleyli torpaqlar.

## Yayılması
Sarı torpaqlar Çində, ABŞ-nin cənubunda, Yeni Zelandiyada, həmçinin Gürcüstanın qərb bölgələrində və Azərbaycanda yayılıbdır.

### Azərbaycanda
Azərbaycanda sarı torpaqlar əsasən Lənkəran ovalığında yayılıbdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan torpaqları
Yan Ostrovski

**Yan Ostrovski** (14 aprel 1999-cu ildə anadan olub) — Bundesliqa təmsilçilərindən olan Ayntraxt Frankfurt klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Lüksemburq futbolçusu.

## Karyerası
Ostrovski futbol karyerasına FSV Maynz 05 klubunun akademiyasında başlamışdır. Hal-hazırda isə Ayntraxt Frankfurt klubunda çıxış edir.

## Milli karyerası
Ostrovski Lüksemburqda anadan olmuşdur. Valideynləri isə Polşa vətəndaşlarıdır. O, Lüksemburq millisi ilə debütünü 2017-ci ildə Albaniya millisinə qarşı oyunda etmişdir. Yoldaşlıq oyununda Lüksemburq rəqibinə 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*DFB Profile
*FUPA Profile
Landşaft rejimi

**Landşaft rejimi** (en. landscape mode) – kağız vərəqinin elə yönümüdür ki, mətn və ya görüntü vərəqin uzun tərəfi boyunca çap olunur, yəni görüntünün və ya səhifənin eni hündürlükdən çox olur.

**Landşaft monitor** (en. landscape monitor) – eni hündürlüyündən böyük olan monitor. Landşaft monitorların eni, televiziya ekranında olduğu kimi, hüdürlüyündən təxminən 33% böyük olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Kursoru idarə edən qurğu

**Kursoru idarə edən qurğu** () — məsələn, siçan və ya trekbol; kursorun ekranda yerdəyişməsi həmin qurğunun yeri ilə deyil, onun yerdəyişməsi ilə bağlıdır. Məsələn, siçan masanın üzərində başqa yerə qoyulsa, ekranda kursorun yeri dəyişməyəcək, çünki bu halda siçanın kürəciyi fırlanmayacaq. Başqa növ qurğularda – mütləq göstərici qurğularda (məsələn, qrafik planşetlərdə) müəyyən zona çərçivəsində qurğunun yeri həmişə ekranda kursorun qabaqcadan müəyyən olunmuş yeri ilə bağlıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Lişniy adası

**Lişniy adası** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Axmatov körfəzinin şimal-şərqində yerləşir. Bolşevik adasından 2&nbsp;km aralıda yerləşir. Bolşevik adasından Nenametnıy boğazı ilə ayrılır. Lişniy adasından cənubda Vstreçnıye adaları yerləşir. Lişniy adasının qrupa daxil ən yaxın adası arasında məsafə 400 metrdir. Ada ərazisi kiçik təpəciklərdən ibarətdir.

## Təsviri
Cənubdan şimala doğru uzanır. Uzunluğu 6&nbsp;km, eni 3,5&nbsp;km təşkil edir. Adadanın şimalı boyunca enziz körfəz uzanır. Adanın qərbində Qlubokoe gölü yerləşir. Göl 700 metr radiusa malikdir.  Ada ərazisi kiçik təpəciklərdən ibarətdir. Cənub-qərbində adanın ən hündür nöqtəsi yerləşir. Maksimal hündürlük 27 metrdir. Bu regionda geodeziya məntəqəsi yerləşir. Adanın sahilləri sıldırımlıdır. Adada yerləşən Ostrıy burnundan on metrlərlə aralıda adsız ada yerləşir. Digər adsız ada isə 2,4&nbsp;km şərqdədir.
## Xəritə
*Xəritə
Buzqov travertin yatağı

**Buzqov travertin yatağı**- Babək rayonu ərazisində Naxçıvan şəhərindən 40 km şimal-qərbdə,Aşağı Buzqov kəndindən 2 kilometr şimaldadır.

## Geoloji quruluşu
Geoloji quruluşunda Orta Dördüncü dövr yaşlı açıq-boz, sarımtıl-boz və ağ rəngli məsaməli travertin təşkil edir. Travertin yatağın şimal hissəsində yerləşən dərinlik qırılması boyunca çıxan isti bulaqlardan kalsium karbonatın çökməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir.Sahəsi 0.6 kvadrat kilometr, faydalı qatın qalınlığı 5.7–9.0 metrdir.Blok çıxımı 42.8 faiz təşkil edir. Yüksək dekorativliyə malik olduğuna görə üzlük daşı kimi istifadə olunur. Tullantıları isə birinci növ əhəng istehsalında və çınqıl kimi yol tikintisində işlədilir. Yatağın əlverişli dağ-texniki şəraiti açıq istismar üçün yararlıdır.1983-cü ildən istismar olunur. Yatağın sənaye ehtiyatı 10409 min kub metrdir.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan iqtisadi rayonu
* Babək rayonu
* Aşağı Buzqov
* Naxçıvan Muxtar Respublikasının dağ-mədən sənayesi

## Xarici keçidlər
* Buzqov kendi payiz mövsümü
* NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ FAYDALI QAZINTILARI 
* Naxçıvan Muxtar Respublikası

## İstinadlar
Camkarlos Betankur

**Camkarlos Xose Betankur Qarsiya** (21 iyul 2000-ci ildə anadan olub) — Venesuela Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan *Deportivo la Quaira* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusudur.

## Klub karyerası
Betankur öz peşəkar karyerasında debütünü 12 fevral 2017-ci ildə *Estudiantes de Merida* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, Aytor Lopezi əvəz etmiş və 61 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Deprotivo rəqibinə 1-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ronaldo Lukena

**Ronaldo Vidal Lukena Torrealba** (27 fevral 1997-ci ildə anadan olub) — Venesuela Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan *Zamora* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusu.

## Milli karyerası
Lukena Venesuelanın U-20 millisi ilə 2017 FİFA U-20 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Məsud Pezeşkian

**Məsud Pezeşkian** (; ) — İran siyasətçisi və həkimi. İranın 9-cu prezidenti (2024-cü ildən). İran Səhiyyə və Tibbi Təhsil naziri (2001–2005).

## Həyatı və fəaliyyəti
Məsud Pezeşkian 1954-cü ildə Qərbi Azərbaycan ostanının Məhabad şəhərində doğulub. "*[[The Guardian]]*" qəzetinə görə, onun ata tərəfdən azərbaycanlı, ana tərəfdən kürd olduğu bildirilir. BBC isə onun azərbaycanlı olduğunu qeyd edir. O, həmçinin BBC-yə verdiyi bir açıqlamasında özünün türk olduğunu və Azərbaycanda doğulduğunu bildirmişdir.

İran Parlamentinin birinci sədr müavini və İran parlamentinin onuncu dövründə Təbrizi təmsil edən nümayəndələrdən biri idi.

Təbrizdən olan millət vəkili Məsud Pezeşkian 2024-cü ildə prezident seçkisində seçki fəallığını artırmaq məqsədilə prezidentliyə namizədliyini irəli sürmüşdür.

## 2024 İran prezident seçkilərində iştirakı

Pezeşkian prezident seçkilərinin ikinci turunda rəqibi Səid Cəlili ilə mübarizə aparmış və qalib gəlmişdir. O, vəzifələrinin icrasına 28 iyul 2024-cü ildə başlamışdır.

## Həmçinin bax
* Pezeşkianlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nisbi URL

**Nisbi URL** – cari sənədlə eyni bir kataloqda olan sənədin birformalı resurs göstəricisi (URL). Məsələn, əgər veb-səhifədə  istinadı varsa, onda doc1.html sənədi cari səhifənin yerləşdiyi kataloqda axtarılacaq. Əgər hər iki faylı başqa bir kataloqa, yaxud ayrı-ayrı kompüterlərə köçürsəniz, istinad yenə də düzgün işləyəcək.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Retrokompütinq

**Retrokompütinq** köhnə kompüter avadanlıqları və proqram təminatının hazırkı istifadəsidir. Retrokompütinq çox vaxt texnologiyanın praktik tətbiqi deyil, hobbi və əyləncə kimi təsnif edilir; Həvəskarlar çox vaxt sentimental səbəblərə görə nadir və qiymətli aparat və proqram təminatı toplayırlar.

## İstinadlar
Tərs kod

**Tərs kod** və ya **Şüanın qayıdışı** () — rastr displeyində (məsələn, kineskoplu monitor və ya televizorlarda) elektron şüasının ekranda bir sətri və ya kadrı tamamladıqdan sonra növbəti başlanğıc nöqtəsinə qayıtması prosesi.

## Ümumi məlumat
Elektron şüalı borularda (CRT) təsvir sətirlər üzrə formalaşır. Şüa soldan sağa hərəkət edərək bir sətri çəkir, sonra isə sürətlə yenidən sol tərəfə qayıdır. Bu sürətli qayıdış prosesi "tərs kod" adlanır. Eyni proses bütün kadr bitdikdən sonra şüanın aşağı sağ küncdən yuxarı sol küncə qayıtması zamanı da baş verir.

Tərs kod iki növə bölünür:
* **Üfüqi tərs kod:** Şüanın bir sətri bitirdikdən sonra növbəti sətrin əvvəlinə qayıtması.
* **Şaquli tərs kod:** Şüanın bütün ekranı (kadrı) daradıqdan sonra ekranın yuxarı hissəsinə qayıtması.

## Söndürmə impulsu
Şüanın qayıdış yolu ekranda görünməməlidir. Bunun üçün tərs kod zamanı elektron selini kəsən xüsusi "söndürmə impulsu" (blanking pulse) istifadə olunur. Əgər bu mexanizm pozularsa, ekranda təsvirin üzərində diaqonal ağ xətlər görünməyə başlayır ki, buna da "tərs kod xətləri" deyilir.

## İnformatikada digər mənası
İnformatikada "tərs kod" () həmçinin ikilik say sistemində mənfi ədədlərin təmsil olunması üçün istifadə edilən bir üsuldur. Bu zaman ədədin bütün bitləri tərsinə çevrilir (0-lar 1, 1-lər isə 0 olur).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
* M.A. Səlimov, "Televiziya əsasları", Bakı, 2005.
Retuşlama

Retuşlama-retouching (eng.) ~ ретуширование(rus.) ~ rötuşlama(türk) ~  – fotoqrafiyada, yaxud illüstrasiyada olan qüsurları və lazımsız elementləri aradan qaldırmaq üçün onun dəyişdirilməsi. Rəqəmsal fotoşəkillərlə işləmək üçün rəsm proqramlarında bu məqsədlə xüsusi alətlər və süzgəclər nəzərdə tutulub.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
X-y matrisi

**X-y matrisi** (,  (двумерная)) — matrisin sətir və sütünlarının üfüqi (x) və şaquli (y) koordinat oxlarına uyğun olaraq yerləşməsi.

An X–Y–Z matrix A will thus have components A_{i, j, k} where 

:1\le i\le M, \ 1\le j \le N, \  1\le k \le P  

for some positive integers M, N, P.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Vstreçnıye adaları

**Vstreçnıye adaları** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Axmatov körfəzinin şimal-şərqində yerləşir. Bolşevik adasından 1,3–2 km aralıda yerləşir. Bolşevik adasından Nenametnıy boğazı ilə ayrılır. Adalardan şimalda Lişniy adası, cənubda isə Ostrıy adası (400 m) və Nizkiy adası (700 metr) yerləşir. Qrupun tərkibi 3 ada daxildir: Şimal adası, Cənub adası və adsız ada. Bolşevik adası boyunca 5,5 km məsafədə uzanır. Cənub adası qrupun ən böyük adasıdır. Burada maksimal hündürlük 23 metrdir.

## Xəritə
* Xəritə
X-y plotteri

**X-y plotteri** - ing. *x-y plotter*, ru. *плоттер x-y (двухкоординатный)* – nöqtələri onların Dekart koordinatlarına görə quran plotter.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
MathML

**MathML** (ing. Mathematical Markup Language, ru. язык математической разметки) – WWW sənədlərində riyazi simvolları və düsturları göstərmək üçün HTML dilinin genişlənməsi. MathML dili W3C konsorsiumunun riyazi qrupu tərəfindən təklif olunub. 

## Nümunə


```xml
<!DOCTYPE math PUBLIC "-//W3C//DTD MathML 2.0//EN"
           "http://www.w3.org/Math/DTD/mathml2/mathml2.dtd">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">
	<mrow>
		<mi>a</mi>
		<mo>&#x2062;
			
		</mo>
		<msup>
			<mi>x</mi>
			<mn>2</mn>
		</msup>
		<mo>+</mo>
		<mi>b</mi>
		<mo>&#x2062;
			
		</mo>
		<mi>x</mi>
		<mo>+</mo>
		<mi>c</mi>
	</mrow>
</math>
```


## İstinadlar
100-cü il problemi

**100-cü il problemi** — Tayvanın kompüter sistemlərində gözlənilən problem. Bu onunla bağlı idi ki, Tayvanda rəsmi məqsədlərdə Minqo təqvimindən istifadə olunur. Bu təqvimdə tarixin başlanğıcı Çin respublikasının qurulmasından – 1911-ci ildən götürüldüyündən, 2011-ci ildə Minqo təqvimi ilə 100-cü il olur. Nəticədə tarixləri saxlamaq üçün yalnız iki rəqəmin istifadə olunduğu kompüter sistemlərində problem gözlənilirdi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Karetin dönüşü simvolu

**Karetin dönüşü simvolu** (carriage return CR) – cari sətrin başlanğıcına qayıtmağın zəruriliyini göstərən idarəedici simvol. Yazı maşınında karetin dönüşündən fərqli olaraq, bu simvol avtomatik olaraq növbəti sətrin başlanğıcına keçidi təmin etmir. Məsələn, əgər “Bu, bir örnəkdir” sözlərindən sonra yalnız CR gəlirsə, kursor və ya printer “Bu” sözünün birinci hərfinə qayıdacaq. ASCII simvollar yığınında CR simvolunun onluq kodu 13 ədədidir (onaltılıq kodu 0Dh). Çox zaman CR simvolu ilə birlikdə kursoru (və ya printerin çap başcığını) növbəti sətrə keçirən sətirkeçirmə (LINE FEED) simvolundan (onluq 10 ədədi və ya onaltılıq 0Ah ədədi) istifadə olunur. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*  carriage return
*  Carriage Return, CR
Ronaldo Çakon

**Ronaldo Daniel Çakon Zambrano** (18 fevral 1998-ci ildə anadan olub) — Venesuela Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan *Karakas* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusu.

## Milli karyerası
Çakon Venesuelanın U-20 millisi ilə 2017 FİFA U-20 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bulaqbaşı kəhrizi

**Bulaqbaşı kəhrizi** — Sədərək rayonundakı eyniadlı kəndin şimalında kəhriz.

## Ümumi məlumat
Sədərək əhalisi qədimdən bu içməli su mənbəyindən istifadə etmişdir. Sərhəd bölgəsində olduğundan ermənilər kəhrizi yararsız hala salmışlar. Kəhriz 1992-ci ildə onların atdığı top mərmilərindən dağıdılmışdı. 1997-1998-ci ildən başlayaraq BMT-nin Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının xüsusi proqramının həyata keçirilməsi ilə əlaqədar Bulaqbaşı kəhrizi əsaslı surətdə təmir və bərpa olunmuşdur. Sədərəyin müxtəlif məhəllələrini içməli su ilə təmin etmək məqsədilə 5 kilometr uzunluğunda yeni su kəməri çəkilmiş, nasos stansiyası qurulmuş, 10 ədəd bulaq-abidə tikilib istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Naxçıvanın Təbii Sərvətləri
Hava sinifləri

Kompleks iqlimşünaslığın bir tədqiqat üsulu kimi bütün dünyada mövcud olan müxtəlif hava şəraiti 16 hava sinifinə bölünür  . Bu siniflərə tropiklər və ya səhralarda müşahidə olunan kəskin istilərdən tutmuş Antarktidanın dözülməz şaxtalarınadək bütün havalar daxildir. Hava siniflərinə aşağıdakılar aid edilir:
* Günəşli çox isti və çox quru hava (I hava sinifi) — yüksək termik şəraiti, quraqlığı, aydın və ya azbuludlu vəziyyəti ilə səciyyələnir.
* Günəşli isti və quru hava (II hava sinifi) — düzənlik ərazilərin yay mövsümü üçün səciyyəvidir, dağlarda yüksəklik artdıqca tədricən yox olur.
* Azbuludlu hava (III hava sinifi) — dənizsahili ərazilərdə ən çox yaz, payız və qış aylarında, dağlarda isə yayda müşahidə olunur.
* Gündüz buludlu hava (IV hava sinifi) — III hava sinifindən az fərqlənməklə bütün il boyu müşahidə edilir.
* Gecə buludlu hava (V hava sinifi) — isə ən çox Böyük Qafqazın cənub ətəkləri üçün səciyyəvidir. 
* Tutqun (VI hava sinifi) və yağışlı (VII hava sinifi) havalar — yay aylarında düzənlik ərazilərdə seyrək hallarda qeyd edilsə də, dağlarda daha çox müşahidə olunur.
* Çox isti və çox rütubətli hava (XVI hava sinifi) — sahilboyu sahil zonasında müşahidə olunur.
* Temperaturu 0°-dən keçən gündüz buludlu (VIII hava sinifi)  və temperaturu 0°-dən keçən gündüz aydın (IX hava sinifi) havalar — düzən və dənizsahili ərazilərində daha çox qış aylarında, yüksək dağlıq zonada isə yaz və payız aylarında müşahidə olunur.
* Zəif şaxtalı (X hava sinifi) və mülayim şaxtalı (XI hava sinifi) havalar — bütün sutka ərzində mənfi temperaturla səciyyənənməklə əsasən qış aylarında müşahidə edilir. 
* Güclü şaxtalı hava (XII hava sinifi) — qışda yüksək ərazilərdə müşahidə edilir.
* Çox şaxtalı hava (XIII hava sinifi) — nadir hallarda qış aylarında çox yüksək dağlarda ola bilir.

## İstinadlar
2000-ci il problemi

**Y2K problemi**, **Y2K qorxusu**, **minillik səhvi**, **Y2K xətası**, **Y2K səhvi**, və ya sadəcə **Y2K** kimi tanınan **2000-ci il problemi** — 2000-ci ildən sonra təqvim məlumatlarının formatlanması və saxlanması ilə bağlı ortaya çıxmış kompüter xətası. Bir çox proqramlar dörd rəqəmli illəri yalnız son iki rəqəmlə göstərirdi və bu da onu 2000-ci ili 1900-cü ildən fərqləndirməz hala gətirirdi. Kompüter sistemlərinin tarixləri düzgün ayırd edə bilməməsi kompüterdən asılı sənayelər üçün dünya miqyasında infrastrukturu çökdürmək potensialına malik idi.

Əsrin əvvəlinə (minilliyə) gedən illərdə ictimaiyyət tədricən Y2K xətasından xəbərdar oldu və ayrı-ayrı şirkətlər səhvin vurduğu qlobal zərərin aradan qaldırılması üçün 400 milyon ilə 600 milyard dollar arasında bir şeyin lazım olacağını proqnozlaşdırdılar. Səhvlərin potensial təhlükələri ilə bağlı aydınlığın olmaması bəzilərini qida, su və odlu silah ehtiyatı toplamağa, ehtiyat generatorlar almağa və kompüterin yaratdığı apokalipsis ərəfəsində böyük məbləğdə pul çıxarmağa səbəb oldu.

Yayılmış məlumatların əksinə olaraq, 2000-ci ildə bir neçə böyük səhv baş verdi. Y2K remediasiya səyinin tərəfdarları bunun ilk növbədə bir çox kompüter proqramçılarının və informasiya texnologiyaları mütəxəssislərinin qabaqlayıcı hərəkətləri ilə bağlı olduğunu müdafiə etdilər. Bəzi ölkələrdəki bəzi şirkətlər və təşkilatlar, problemi həll etmək üçün kompüter sistemlərini yoxlamış, təmir etmiş və təkmilləşdirmişdilər. Birləşmiş Ştatlarda zərəri minimuma endirmək üçün səylər təşkil edən ABŞ prezidenti Bill Klinton Y2K-nı "21-ci əsrin ilk çağırışı uğurla qarşılandı" kimi qeyd etdi və hadisə ilə bağlı retrospektivlər, adətən, gözlənilən fəlakətin qarşısını almaq üçün çalışan proqramçıları təriflədi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Center for Y2K and Society Records,
* International Y2K Cooperation Center Records, 1998–2000
* Preparing for an Apocalypse: Y2K
* BBC: Y2K coverage
* ''In The Beginning there Was the Nerd'' 
* ''The Surprising Legacy of Y2K''
* The Yawn of a New Millennium
* CBC Digital Archives – The Eve of the Millennium
*  How the UK coped with the millennium bug
* "Time running out for PCs at big companies"—CNN
Yacc

**Yacc** ( - “daha bir kompilyator kompilyatoru”) — sözlərinin qısaltması. UNIX-də başqa dillər və kompilyatorlar yaratmaq üçün alət. Bu kompilyatorlar kompilyatoru UNIX əməliyyat sisteminin proqram vasitələrinin standart dəstinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
https://www.techworld.com.au/article/252319/a-z_programming_languages_yacc/
Menyu (informatika)

**Menyu**(ing. menu, ru. меню) - proqramın parametrlərinin, komandalarının və s. elə strukturlaşdırılmış yığınıdır ki, istifadəçi lazım olan əməliyyatı yerinə yetirmək üçün onlardan birini seçə bilər. Tətbiqi proqramların əksəriyyəti, xüsusən, qrafik interfeysi (şəkillər əsasında) olan proqramlar öyrənməyi, işləməyi və düzgün istifadəni asanlaşdırmaq vasitəsi kimi menyudan istifadə edir. Menyuda bir adın seçilməsi çox zaman “aşağıda yerləşən” (növbəti səviyyəli) menyunun və ya yerinə yetirilən əməliyyatın xarakterini dəqiqləşdirən müəyyən parametrlər yığınından ibarət dialoq boksunun açılmasına səbəb olur.
Menyu ilə işləmək üçün həm siçandan, həm də klaviaturadan istifadə olunur. Siçandan istifadə edərkən menyuda olan komandaları göstərmək üçün menyunun adını çıqqıldatmaq lazımdır. Klaviatura ilə menyu zolağını (MENU BAR) aktivləşdirmək üçün   və ya  klavişindən istifadə olunur. Hər hansı menyunu, yaxud onun bəndini seçmək üçün altından xətt çəkilmiş hərf klavişini basmaq olar. Açılmış menyunu ekrandan yığışdırmaq üçün  klavişindən istifadə olunur.

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
YUV

**YUV** — rəng modeli. YUV sistemində parlaqlığı göstərən bir komponent (Y – parlaqlıq siqnalı) və rəngi bildirən iki komponent (U, V – rənglilik siqnalları) olur. YUV modelindən televerilişdə və video-verilənlərin saxlanmasında/emalında geniş tətbiq edilir. Komponentin parlaqlığı "ağ-qara" (bozun çalarlarında) görüntüdən ibarətdir, qalan iki komponent isə tələb olunan rəngi bərpa etmək üçün informasiyanı özündə saxlayır. Bu, rəngli TV meydana çıxanda mövcud ağ-qara televizorlarla uyğunluq üçün çox əlverişli idi.

YUV modelindən RGB-yə və əks çevirmə aşağıdakı düsturlarla aparılır:

R = Y + 1.13983 * V;
G = Y — 0.39465 * U — 0.58060 * V;
B = Y + 2.03211 * U;

Y = 0.299 * R + 0.587 * G + 0.114 * B;
U = −0.14713 * R — 0.28886 * G + 0.436 * B;
V = 0.615 * R — 0.51499 * G — 0.10001 * B;

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Resurs (informatika)

**Resurs** – proqramın, yaxud prosesin gedişində hesablama sisteminin, yaxud şəbəkəsinin onlar üçün ayrılmış hər hansı hissəsi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Cibbsit

**Cibbsit** — monoklinik sinqoniya mineralı.

## Haqqında
Cibbsit — Monoklinik, bəzən triklinik. Kristalları psevdoheksonal, lövhəvari, dirəkvari. İkiləşməsi polisintetik. Ayrılması {001} üzrə tam mükəmməl. Aqreqat: çiniyəbənzər, torpaqvari, sızma, kürəvi konkresiyalar. Rəngi rəngsiz, ağ, yaşımtıl. Sərtliyi 2,5–3. Xüsusi çəkisi 2,4. Çox vaxt hipergenez zonasında tapılır. Tərkibində Al, xüsusilə əsasi çöl şpatları və nefelin olan süxurların aşınması nəticəsində tropik və subtropik iqlimdə əmələ gəlir. Bəzən xloritlərin, kaolinit, halluazit, mikalar, bəzi piroksen və amfibolların, hətta kvarsın hidrargillitləşməsi müşahidə edilir. Hidrotermal mənşəli cibbsit də rast gəlir. Boksitlərdə geniş yayılmışdır. Sinonim: Hidrargillit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Məlumat (İnformatika)

**Məlumat **(ing. message (= MSG), ru.сообщение) — 1. Rabitə sahəsində: elektron rabitə vasitəsilə bir qurğudan başqasına ötürülən verilən elementi. Baxış nöqtəsindən asılı olaraq "məlumat" termininin dəqiq anlamı bir qədər dəyişir. Məsələn, elektron poçtdan istifadə edən şəxs üçün məlumat, başqa bir şəxsdən gəlmiş və öz elektron poçt qutusuna qəbul olunmuş müəyyən blank (KİMƏ, KİMDƏN, MÖVZU, TARİX) şəklində olan məktubdur. Kompüter və ya kommunikasiya şəbəkəsi üçün məlumat, çox zaman strukturlaşdırılmış və müəyyən qaydalara (protokollara) uyğun olaraq ötürülən, verici və qəbuledici qurğular tərəfindən dəstəklənən informasiya blokudur. Belə məlumat bir və ya bir neçə mətn blokundan, başlıqları (alanın ünvanı, məlumatın tipi və s.) ötürən proqram tərəfindən generasiya olunan başlanğıc (START), son (END) və idarəetmə simvollarından, eləcə də rabitə prosesini və xətaların aşkarlanmasını sinxronlaşdıran informasiyadan ibarət olur. Məlumat bilavasitə göndərəndən alana fiziki rabitə vasitəsilə göndərilə və onu bir aralıq stansiyadan başqasına yönəldən stansiyalar sistemi vasitəsilə tam və ya hissə-hissə ötürülə bilər. Xoşbəxtlikdən, mürəkkəb ötürmə əməliyyatlarının çoxunu aparat və proqram vasitələri öz üzərlərinə götürür.
2. Proqram təminatında: tətbiqi proqramın və ya əməliyyat sisteminin istifadəçiyə verdiyi, hər hansı şərti göstərən və ya hansısa hadisə haqqında bildiriş verən informasiya

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Bariumlu çöl şpatları

**Bariumlu çöl şpatları** — tərkibində 2%-dən çox BaO olan çöl şpatları: selzian Ba[Al2Si2O8] və hialofan (K, Na, Ba) [AlSi3O8]. Selzianın tərkibində barium komponentinin miqdarı 90%-dən çox, hialofanda isə 30%-dən az olur. Çöl şpatının tərkibində selzian komponentinin miqdarı anortitdən çox olarsa, çöl şpatı kalsioselzian, 10-20% olduqda isə bariumlu plagioklaz adlanır. İki natamam izomorf sırası vardır: qələvi çöl şpatı - hialofan - selzian və plagioklaz – kalsio­selzian - selzian. Bariumlu çöl şpatları quruluşu kalium çöl şpatlarının aşağı temperaturlu modifikasiyasının quruluşuna yaxındır. Bariumlu çöl şpatları Mn yataqlarında rast gəlir. Selzian komponenti az olan bariumlu çöl şpatları qələvi süxurlarda tapılır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Basdırılmış su

**Basdırılmış su** — keçmiş geoloji dövrlərdə yer səthindən süxurlara süzülmüş, sonradan ərazinin enməsi və yeni çökmə süxur təbəqələrilə örtülməsi nəticəsində bu sularla birlikdə gömülmüş yeraltı qazıntı su. Basdırılmış su qədim infiltrasion (və yaxud inflüasion) yolla əmələ gələn sulardır. Bəzi tədqiqatçılar bu termini "qazıntı su" terminilə eyniləşdirirlər. Lakin qazıntı sulara sedimentasion sular da aid olduğundan, onları eyniləşdirmək səhvdir.

## Həmçinin bax
* Süxurlar
* Yer səthi
* Çökmə süxurlar

## Mənbə
*
Outline

***Outline***

* Çevrə, kontur – Obyektin yalnız qıraqlarını göstərən qrafik görüntü.
* Konspekt, xülasə, icmal – mətndəki bütün xırdalıqlara toxunmadan başlıca məqamların təqdim olunması üsulu. İnsanlar yüzillər boyu icmalı kağız üzərində qeyd etmişlər, ancaq kompüter bu prosesi iki yolla asanlaşdıra bilər. Birincisi, mətn prosessorunda öncə sənədin icmalını hazırlayıb, sonra geri qayıdıb bir-bir bölümləri doldurmaqla. İkincisi, proqram təminatları yalnız vacib məqamları göstərib, qalan yerləri gizlətmək imkanına malikdir. İstifadəçi bir bölümlə işləyərkən qalan bölümlərin detalları, yazılmış olsalar da, ekrandan uzaqlaşdırıla bilər.
*   İcmal
    I.Heyvanların təsnifatı
       A.Məməlilər
    1.İtlər və canavarlar
       a.Ev heyvanları
       b.Vəhşi heyvanlar
    2.Pişiklər
       a.Ev pişikləri
       b.İri pişiklər
    3.Primatlar
       B.Quşlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Outline nedir?
Çat vulkanizmi

**Çat vulkanizmi** – püskürmə, adətən, bir sıra paralel çatlardan baş verir. Bu zaman özlülüyü az olan duru bazalt maqması püskürülür və böyük ərazini örtür. Çat vulkanizmi hər birinin qalınlığı 1 m-dən 100 m-ə, ümumi qalınlığı isə 3&nbsp;km-ə çatan və bir-birinin üzərinə yatan bir neçə örtük əmələ gətirir. Yerin inkişafında, xüsusilə daha qədim dövrlərdə, çatlar boyu püskürülən lava 10 min km2-dən 1 millyon km2-dək sahəsi olan geniş əraziləri örtmüşdür (Cənubi Afrikada, triasda -> 50000&nbsp;km2, Hindistanda — təbaşir və üçüncü dövrdə > 1 mln.km2, Şm. Amerikada, Kolumbiya və Sneyk rayonlarında – 400000&nbsp;km2).

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Vulkan püskürməsi

## Mənbə
*
Çat (geologiya)

**Çatlar** — süxurlarda, demək olar ki, cüzi və ya heç bir yerdəyişmə yaratmayan qırılmalar.

## Haqqında
Çatlar mənşəyinə görə tektonik (tektoklazlar) və qeyri-tektonik olmaqla iki yerə bölünür. Daha geniş yayılmış tektonik çatlar, adətən, müəyyən dərəcədə düzgün həndəsi şəbəkə yaradan sistemlərdə birləşir və inkişaf etməkdə olan geoloji strukturlar daxilində baş verən deformasiyalarla sıx əlaqədə olurlar.

Qeyri-tektonik (ilkin) çatlar isə poliqonal şəbəkələrlə, dəyişkən istiqamətə malik olmaları, tez-tez paz formasında olmaları və yerləşdikləri süxurların materialı ilə dolmaları ilə xarakterizə olunurlar. Bun çatların yaranması əsasən gec diaqenez və epigenez prosesləri ilə bağlıdır.

Yer səthinə çıxan süxurlarda, dağ-mədən qazıntılarında və ya kern nümunələrində adi gözlə müşahidə edilən çatlar makroçat adlanır.

## Təsnifat
Morfoloji əlamətlərinə (uzunluğu və təbəqələşmə ilə qarşılıqlı əlaqəsinə) görə tektonik çatlar birinci və ikinci tərtibli çatlara bölünür:

* Birinci tərtibli çatlar müxtəlif litoloji tərkibli təbəqələr qrupunu kəsir.
* İkinci isə, adətən, eyni litoloji tərkibli bir və ya bir neçə təbəqə ilə məhdudlaşır (Smexov və b., 1962).

Çatların müxtəlif xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq fərqli təsnifatlar təklif olunmuşdur. Məsələn, Billinqs (1949) çatların genetik və həndəsi təsnifatını aşağıdakı kimi təqdim etmişdir:

# Dartılma, qopma (qəlpələnmə), genişlənmə, çıxarılma çatları;
# Uyğun çatlar, normal kəsən çatlar, təbəqələşməboyu çatlar.

Eni 3 sm-dən az olan çatlara klivaj çatları deyilir. Permyakov (1949) aşağıdakı çat növlərini göstərmişdir:

# İlkin ayrılma çatları (petroklazlar və sineklazlar);
# Təbəqələşmə çatları, aşınma çatları (epiklazlar), yamac, uçqun və sürüşmə çatları;
# Partlayış nəticəsində yaranan süni çatlar (paratektoklazlar);
# Tektonik çatlar (tektoklazlar).

Belousov (1954) isə çatları açılma dərəcəsi, forma və ölçüləri, yatım elementlərini, qırışıqlığın istiqaməti və intruziv massivə olan nisbətinə görə təsnif edilmişdir. O, çatları aşağıdakı kimi qruplaşdırır: gizli, qapalı, açıq, kiçik, böyük, uzununa, çəp, eninə, radial və s.

Çatlar, onların yaranmasına səbəb olan mexaniki təsirlərə görə aşağıdakı növlərə ayrılır:

aralanma, əyilmə, qırılma, sadə, ümumi və s.

**Sinonim:** *Litoklazlar.*

## Həmçinin bax
* Süxurlar
* Qırılma
* Deformasiya

## Mənbə
*
Batolit

**Batolit** — sahəsi 200 *m<sup>2</sup>*-dən çox və bəzən 2000 *m<sup>2</sup>*-ə çatan, əsasən, qranitoidlərdən ibarət olan iri intruziv. Adətən qırışıq zonalarda iri qalxıntıların mərkəz hissələrində çökmə süxurlar arasında yerləşir. Bəzi tədqiqatçılar ultrametamorfizmin inkişaf etdiyi kembriyə qədər qalxanlarda yayılmış iri plutonları batolit aid edir. Mənşəyi mübahisəlidir. Tədqiqatçıların çoxu hesab edirlər ki, batolit formalaşmasında blokların şaquli yerdəyişməsi əsas rol oynayır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Həmçinin bax
* Çökmə süxurlar
* Kembri dövrü
Baykal qırışıqlığı

**Baykal qırışıqlığı,** Şatski, 1932 **-** proterozoyun sonu (rifey kompleksi) — kembrinin başlanğıcında baş vermiş qırışıqlıq prosesləri. Baykal qırışıqlığı nəticəsində dünyanın müxtəlif yerlərində geniş əyalətlərin geosinklinal inkişafı başa çatmışdır. Baykal qırışıqlığı nəticəsində əmələ gələn geoloji qurumlar baykalidlər adlanır. Baykal qırışıqlığı vilayətləri Şimal-Şərqi Avropa platformasını, Sibir platformasının qərb hissənini (Turuxan zonası, Yenisey tirəsi, Yuxarı Sayan) əhatə edir. Baykalidlər habelə Hindistanda, Ərəbistan yarımadasında, Orta və Yaxın Şərqin alp strukturlarının özül çıxıntılarında qeyd edilir. Qərbi Avropada Baykal qırışıqlığı assint və kadom qırışıqları uyğundur.

## Həmçinin bax
* Sibir

## Mənbə
*
Belemnitlər

**Belemnitlər** [*Belemnitida*] **-** ali başayaqlı molyuskların — *Coloidea* yarımsinfinin dəstəsi. Skelet üç hissədən ibarətdir: rostr, fraqmokon və proostrakum. Fossil halda rostr, daha az fraqmokon və nadir hallarda proostrokum qalır. Rostr belemnitlərin daxili skeletinin əsas hissəsi olub, arxa tərəfi daralan, qabaq tərəfi genişlənmiş silindr, subsilindr və ya konusvari şəkildə olur. Rostru təşkil edən kalsit təbəqəcikləri mantiyanın daxili səthi ilə çökdürülür. Rostrun qabaq qurtaracağında içərisində fraqmokon olan oyuq — alveola yerləşir. Bəzən rostrun ön qurtaracağından alveoloya qədər qarın (alveolyar) şırımı uzanır. Konus şəkilli fraqmokon bir-birindən arakəsmələrlə ayrılan, sifonla kəsilən çoxsaylı kameralardan ibarətdir. Quruluşuna görə fraqmokon digər başıayaqlıların qabığına müvafiq olub, belemnitlər əcdadı sayılan baktritoideya fraqmokonlarına yaxındır. Proostrokum nazik lövhəcik olub fraqmokonun arxa tərəfinin davamıdır. Devon — gec təbaşir. Belemnitlər mezozoyun dəqiq və zonal stratiqrafik şkalaların əsaslandırılması üçün olduqca əhəmiyyətlidir.

## Həmçinin bax
* Molyusklar

## Mənbə
*
Berezit

**Berezitlər** — aşağı temperaturlu metasomatik proseslərin təsirilə turş və orta tərkibli intruziv süxurların intensiv dəyişilməsi nəticəsində əmələ gələn, həmişə pirit və rutil qarışıqları olan və əsasən kvars, serisit, karbonat (ankerit) kimi minerallardan ibarət tipik çatətrafı metasomatitlər. Tərkibində albit, xlorit, kalsit və b. minerallar da ola bilər. Berezitlər morfologiyası adətən damarvaridir. Berezitlər qızıl və habelə mis, gümüş, molibden, volfram, polimetal, mərgümüş yataqlarında filizətrafı dəyişilmələr hesab edilir və axtarış əlamətləri kimi istifadə edilirlər.

## Berezitləşmə
Berezitləşmə tipik çatətrafı (damarətrafı) aşağı temperaturlu metasomatik dəyişilmə prosesi. İntensiv berezitləşmə zonası tektonik pozulmaların, çat və daykaların təmasında baş verir, mərkəz hissədə kvars və ya karbonat (ankerit, yaxud kalsit) damarları əmələ gəlir. Berezitləşmə bəzən özündən əvvəl əmələ gəlmiş propilitlərin hesabına baş verir və bu zaman epidotla kvarsın assosiasiya karbonatla kvarsın assosiasiya ilə əvəz olunur. Berezitləşmə aydın müşahidə edilən metasomatik zonallıq yaradır, metasomatik dəyişilmə kimi müəyyən məqamlarda filizçökməni müşayiət edir. Belə hesab edir ki, həm berezitləşmə, həm də listvenitləşmə eyni tərkibli hidrotermal məhlulların müxtəlif tərkibli ilkin süxurlara metasomatik təsirindən əmələ gəlir və hər iki metasomatit birlikdə berezit formasiyasını təşkil edir. Berezitləşmə və listvenitlər bilavasitə filiz cisimlərini haşiyələyərək metasomatik sütunun daxili zonalarını (fatsiyalarını) təşkil edirlər. Berezitləşmə axtarış kriterisi ola bilər.

## Həmçinin bax
* Metasomatik proseslərin təsnifatı
* Kvars
* Karbonat

## Mənbə
*
Köhnə Saray

**Köhnə Saray** — İstanbulda hal-hazırda İstanbul Universitetinin mərkəzi binasının yerləşdiyi yerdə II Mehmed tərəfindən 1454–1457-ci illərdə inşa olunmuş saraydır.

Bu saray Süleymaniyyə məscidindən Bəyazid məscidinə qədər olan geniş bir ərazini əhatə edir. Sarayın bir hissəsi Süleymaniyyə məscidinin inşası zamanı sökülmüşdür. Saray arxitekturasına olan son dəyişiklik isə 1866-cı ildə inşa olunan bugünkü İstanbul Universitetinin mərkəzi binasıdır.

Mənbələrin yazdığına görə, sarayın ətrafındakı divarlarda heç bir qüllə olmamış, saraya giriş 4 qapıdan mümkün olurmuş. Bu qapılardan biri hərəm ağalarının nəzarəti altında olurdu və gün boyu açıq qalırdı.

Yeni saray, yəni Topqapı Sarayı inşa olunduqdan sonra gözdən düşən Köhnə Sarayda artıq vəfat edən və ya taxtdan endirilən padşahların qızları, qadınları, anaları və kənizləri yaşamağa başlamışdır. Bundan başqa sarayda onlara xidmət edən ağalar, çox sayıda xidmətçilər, əsgərlər də olmuşdur. Hökmdarlar ilin müəyyən aylarında Köhnə Saraya gələr, burda yaşayanlarla bayramlaşarmış.

IV Murad dönəmində — 1625–1632-ci illərdə bərpa olunan bu sarayda müxəlif illərdə yanğınlar baş vermişdir. Köhnə Sarayın qədim binalarından heç biri günümüzə gəlib çıxmamışdır.

## İstinadlar
İslam Hərbi İttifaqı

**İslam Hərbi İttifaqı** (,  — beynəlxalq terrorçuluq və İŞİD-lə mübarizə üçün yaradılmış İslam dünyasına mənsub 34 üzv dövləti birləşdirən hökumətlərarası hərbi blok.

## Koalisiya üzvləri
Səudiyyə Ərəbistanı İslam Hərbi İttifaqının yaradılması barədə 15 dekabr 2015-ci ildə elan etdi. Koalisiyaya Səudiyyə ilə yanaşı, Banqladeş, Bəhreyn, Benin, Qabon, Qvineya, Cibuti, Misir, İordaniya, Yəmən, Qətər, Küveyt, Komor adaları, Kot-d'İvuar, Liviya, Mavritaniya, Malayziya, Mali, Maldiv adaları, Mərakeş, Niger, Nigeriya, BƏƏ, Pakistan, Fələstin, Seneqal, Sudan, Syerra-Leone, Somali, Tunis, Türkiyə, Toqo və Çaddır.

Səudiyyə Ərəbistanının regional rəqibi olan şiə İranı koalisiyaya daxil edilməyib. Həmçinin, Suriya, İraq və Oman da ittifaqa qoşulmayıblar. Buna baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanının xarici işlər naziri bildirib ki, koalisiya sırf sünni dövlətlərin ittifaqı olmayacaq, təşkilatın yaradılma məqsədi isə terrorla mübarizədir. Pakistan, Malayziya və Livanın ittifaqa daxil edilməsi bu dövlətlərin razılığı ilə baş verməyib, həmçinin Qabon, Benin və Toqonun əhalisinin çox hissəsi müsəlman deyil

## Tənqidlər
Bu hərbi ittifaqın yaradılması çoxları üçün gözlənilməz oldu. Həmçinin, onun yaradılması haqda ölkə başçılarının zirvə toplantısında deyil, Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə nazirinin açıqlamasında xəbər verilib.

## İstinadlar
Dominik Şobozlai

**Dominik Soboslai** (25 oktyabr 2000-ci ildə Sekeşfexervarda anadan olub) — Avstriya Bundesliqa təmsilçilərindən olan Red Bull Zalsburq klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Macarıstanlı futbolçu.

## Klub karyerası

### Red Bull Zalsburq
Soboslai 2016-cı ildən Red Bull Zalsburq klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edir.

## Milli karyerası
2017-ci ildə Soboslai Macarıstanın gənclərdən ibarət milli komandası ilə Xorvatiyada keçirilən UEFA Avropa U-17 Çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə Soboslai Fransa, Şotlandiya, Farer adaları və Türkiyə milli komandalarına qarşı oyunlarda meydana çıxmışdır. O, Farer adaları millisinə qarşı oyunda iki qolla yadda qalmışdır.

Soboslai 5 iyun 2017-ci ildə Rusiya millisinə qarşı yoldaşlıq oyunu üçün Macarıstan millisinə çağırılmışdır. O, oyun zamanı ehtiyat skamyasında əyləşmiş və meydana daxil olmamışdır. Həmin görüşdə Soboslainin millisi rəqibinə 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Avstriya Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Klub
 **"[[Red Bull Zalsburq]]"**
*  UEFA Gənclər Liqası — 2016–2017

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
YMODEM

**YMODEM** – XMODEM standartına əsaslanan kommunikasiya protokolu; YMODEM protokolunda fayllar 1024 baytdan ibarət bloklarla sinxron ötürülür. Bu protokolda verilənlər XMODEM protokoluna nisbətən daha sürətlə ötürülsə də, tezliklə o yetərincə sürətli ZMODEM protokolu tərəfindən sıxışdırıldı.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://textfiles.com/programming/ymodem.txt
* http://pauillac.inria.fr/~doligez/zmodem/ymodem.txt