open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Məktəbi-tərbiyə

**Məktəbi-tərbiyə** və ya "**Tərbiyə" məktəbi**— Naxçıvan şəhərində XIX əsrə aid məktəb.

## Haqqında
Məktəbi-tərbiyə 1894-cü ildə görkəmli maarifçi-pedaqoq Məhəmməd Tağı Sidqi tərəfindən Naxçıvan şəhərində təsis edilmişdir. Məktəbdə dünyəvi fənlərin tədrisinə ciddi fikir verilir, ana dili ilə yanaşı rus dili və ədəbiyyatı da öyrədilirdi. 1896-cı ildə məktəb üçün yeni bina tikilmişdi. Onun inşasına Hacı Zeynalabdin Tağıyev, general-leytenant İsmayıl xan Naxçıvanski yaxından köməklik göstərmişdilər. Məktəb az vaxtda Naxçıvanın ədəbi-mədəni həyatının mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Burada yerli ziyalıların iştirakı ilə teatr tamaşaları göstərilir, ədəbi əsərlərin müzakirəsi keçirilir, yubiley gecələri təşkil olunurdu. Aleksandr Puşkinin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə keçirilən yubiley gecəsində (26 may 1899) Məhəmməd Tağı Sidqi şairin həyat və yaradıcılığı haqqında məruzə etmişdir. Cəlil Məmmədquluzadə bu məktəbi "yeniyetmə müəllim və ədiblər üçün darülürfan" adlandırmışdır.
1896-cı ildə Rus-tatar (Rus–Azərbaycan) məktəbinə çevrilərkənməktəbinin fəxri nəzarətçisi Bəhram xan Naxçıvanski olmuş, sonra o yerini istefada olan rotmeyster Cəfərqulu xan Naxçıvanskiyə vermiş, daha sonra isə Mirzə Ələkbər Süleymanov özünün yazdığına görə 1897-ci ildə məktəbin müdiri təyin edilmişdir.

## Müəllimləri
* Mirzə Ələkbər Süleymanov rus dili müəllimi (1894–1906)

## Məzunları
* Hüseyn Cavid
* Əlirza Rasizadə (Hüseyn Cavidin qardaşı)
* Məmməd Səid Ordubadi
* Əziz Şərif
* Rza Təhmasib Bəyzadə
* Məmmədhüseyn Təhmasib
* Rzaqulu Nəcəfov
* Əliqulu Qəmküsar qardaşları
* Ələkbər Abbasov (Ələkbər Qərib Naxçıvanlı), yazıçı, tərcüməçi
* Əli Səbri Qasımov
* Məmmədəli Sidqizadə (M. T. Sidqinin böyük oğlu), məşrutəçi
* Ələkbər Məmmədquluzadə (C. Məmmədquluzadənin kiçik qardaşı, Qori Müəllimlər Seminariyasında oxumağa ciddi təşəbbüs göstərmişdi)
* Əbdüləzim Rüstəmzadə
* Mircəfər Mirişli
* Bəhruz Kəngərli
* Xəlil ağa Hacılarzadə
* Həsən Səfərli
* [Məmməd Xəlilov və
* [Əli Xəlilov
* Heydər Vəzirov
* Əsəd Şeyxov
* Qasım bəy Camalbəyov
* Ağa Bektaşov
* Əsədulla Bektaşov
* İbrahim Əbilov

## Həmçinin bax
* Ümid məktəbi
* Məclis (məktəb)

## İstinadlar
Miyanpur

**Miyanpur** — Naxçıvanda, xüsusilə Ordubad bölgəsində geniş yayılmış çərəz.

## Haqqında
Miyanpur əsasən, ərik və şaftalı qaxından hazırlanır. Qurudulmuş meyvələrin çəyirdəyi çıxarılaraq arasına qoz və ya badam ləpəsi qoyulur, sonra onlar sapa düzülür. Xalq arasında miyanpurdan ümumi zəifliyin, başgicəllənmənin, qanazlığının qarşısını almaq üçün müalicə vasitəsi kimi də istifadə edilir. Cənubi Azərbaycanda əncirdən də miyanpur hazırlanır.
## İstinadlar
Misdağ

**Misdağ** - Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərq kənarında, Qaracalal-Qızılboğaz tirəsinin suayrıcındadır.  Hündürlüyü 1270 m-dir. Andezit-dasit tərkibli ekstruzivdir. Babək rayonu ərazisində dağ. Naxçıvan çökəkliyini şimal-şərqdən hüdudlandıran Qaracalal-Qızılboğaz tirəsinin suayırıcısında zirvə. Naxçıvan çayının sol sahilində Məzrə (Alagözməzrə) kəndindən 3&nbsp;km şimal-şərqdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı zirvəli günbəzdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentini cənub-qərbdən hüdudlandıran Naxçıvan dərinlik qırılmasının şimal-şərq asılı qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Artım dağı
* Böyükdüz dağı
* Cuğağıl dağı
## İstinadlar
Sarıqaya dağı

**Sarıqaya** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacında, Tiviçay ilə Gilançayın suayrıcında zirvədir. Tivi kəndindən 500 m şimaldadır. Hündürlüyü 1723,6 m-dir. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Qapıcıq yüksəkliyindən (hünd. 3905,2 m) cənub-qərbə ayrılan Xəzəryurd qolunun qərb istiqamətli Nəbiyurd şaxəsinin qurtaracağının cənub yamacında zirvə. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ortakənd sinklinal qırışığının maili cənub-şərq sentriklinal hissəsində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarıqaya

* Sarıqaya (Samux) — 
* Sarıqaya (Zərdab) — 
* Sarıqaya (dağ) — 
* Sarıqaya (Sərab) — 
* Sarıqaya (Bafra) — 
* Sarıqaya (Marağa)
* Sarıqaya (Məlikan)
Sarmıq

**Sarmıq** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 2295 m-dir. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Camal yüksəkliyinidən (3204,3 m) cənub-qərb istiqamətdə ayrılan Yamacyurd qolunda zirvə. Keçili kəndindən 1,5 m şimal-şərqdədir. Alt Pliosen yaşlı Biçənək lay dəstəsinin andezit, andezit-dasit, bazalt lavaları və piroklastlarından təşkil olunmuş yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Toğluqaya-Üçqardaş maili əyilməsinin hüdudlarında yerləşir. Cənub-qərb yamacından şimal-qərb istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılma pozulmaları keçir.
## Həmçinin bax:
* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Kəsəndağ
* Keçəltəpə
* Arısu

## İstinadlar
Sarnındibiçay

**Sarnındibi** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Qahab çayının (Naxçıvançayın qolu) yuxarı hissəsinin adı. 2025 m hündürlükdən, bulaqlardan başlanır. Uzunluğu 14 km-dir. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Tiviçay

**Tiviçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Gilançayın sol qoludur. Xəzəryurd dağının ətəyindən, 2980 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 9 km-dir. Yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Babasil

**Babasil** () — düz bağırsağın ən aşağı hissəsində selikli qişanın altında yerləşən venoz damar toxumasının (düyünlərin) patoloji şəkildə dəyişməsindən ibarətdir. Qəbizlik, düz bağırsağın venoz sistemində durğunluq və digər faktorların təsiri altında bu düyünlərin öz yerini dəyişməsi baş verir. Bir çox hallarda düyünlərin ölçüləri xeyli artaraq onların hətta anal dəlikdən xaricə çıxmasına, qanaxmaya, ağrıların və s. əlamətlərin yaranmasına səbəb olur. Bu halda xəstədə hemorroy xəstəliyinin olmasını qeyd etmək olar.

Babasil xəstəliyinin əvvəlində defekasiya aktının bir qədər çətinləşməsi, anal dəlik ətrafında qaşınma, düz bağırsağın son hissəsində yad cismin olması hissiyyatı kimi ilkin əlamətlər qeyd edilir. Daha sonra hemorroy xəstəliyinin əsas əlaməti olan – düz bağırsaqdan qanaxma başlayır. Qanaxma defekasiya aktı (nəcisin xaric edilməsi) zamanı baş verir. Bu zaman qan al-qırmızı rəngdə olub bəzi hallarda nəcis ifrazından sonra şırnaqla xaric olur, əksər hallarda isə xəstələr ilk dəfə olaraq alt paltarlarında və ya tualet kağızında qan izlərinin olmasını qeyd edirlər.

Bəzi hallarda hemorroidal qanaxmalar güclü də ola bilər. Daha sonra hemorroidal düyünlər anal dəlikdən xaricə də çıxa bilər. Bəzi hallarda xəstələr düyünlərin xaricə çıxmasını hiss edərək öz barmaqları ilə onları geriyə-içəri salmalı olurlar. Daxili babasilin ciddi fəsadlarından biri düyünlərin boğulmasıdır. Bu zaman xaricə çıxmış düyünləri içəri salmaq mümkün olmur və arxa dəlikdə sıxılmaları nəticəsində onların boğulması baş verir. Babasilin fəsadlarından biri hemorroidal düyünlərin trombozudur. Bu zaman düz bağırsağın daxilində çox güclü ağrı və orada yad cismin olması hissiyyatı yaranır

## Xəstəliyin risk faktorları
* xəstəliyə irsi meyilliliyin olması;
* bədən çəkisinin normadan artıq olması;
* uzun müddət ərzində ayaq üstə və ya oturaq vəziyyətdə işləmək;
* ağır əşyaların qaldırılması;
* xroniki qəbizlik;
* alkoqollu içkilərin xeyli miqdarda qəbul edilməsi;
* tez-tez kəskin, qıcıqlandırıcı qidaların qəbul edilməsi;
* təkrar hamiləliklər (xüsusən də uşağın ölçülərinin böyük olması və çoxdöllü hamiləlik zamanı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Plini

**Böyük Plini** (); əsl adı **Qay Plini Sekund** (; ) — Qədim Roma yazıçısı və filosofu.

## Təbiət tarixi
Bir çox yüzilliklər ərzində "Təbiət tarixi" () əsəri avropalıların maddi aləm haqqında aldıqları biliklərin ən mühüm mənbəyi olmuşdur. Əsər 36 kitabdan ibarətdir. Burada Plini kainatın Roma və yunan filosoflarının təssəvvür etdiyi formadakı təsvirini verirdi. Kainatı özünün gördüyü kimi təsvir edirdi. Onun birinci kitabına astronomik və fiziki müşahidələrə dair məlumatlar var idi. Növbəti 4 kitab isə coğrafiyaya aid idi. Ayrıca bir kitab insana, dördü heyvanlar aləminə, səkkizi isə bitki aləminin təsfirinə həsr edilmişdi. Sonrakı on iki kitabda isə bitki və heyvan mənşəli dərmanlardan danışılırdı. Altı kitabdan ibarət seriya isə qeyri-üzvi təbiətə, yerin altındakı minerallara aid yazılmışdı.

## İstinadlar
2024 Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunları

**2024 Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunları** — 2024-cü ildə yeniyetmələr arasında keçiriləcək çoxnövlü idman yarışı.

## İddialı şəhərlər
* , **[[Qanqvon-do]]**
* , Uşuaya
* , Sofiya
* , Xarbin
* , Braşov

## Olimpiadanın açılışı

## Ölkələrin göstərdiyi nəticələrı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Turşulu yağışlar

**Turşulu yağışlar** — terminini 1872-ci ildə ingilis kimyəgəri Robert Smit özünün "hava və yağmur" əsərində irəli sürmüşdür.
Turşulu yağışın əsas komponentləri azot və kükürd oksidlərinin aerozolları sayılır. Onlar atmosfer, hidrosfer və ya torpaq rütubətliyi ilə qarşılıqlı əlaqədar olduqda sulfat, nitrat və digər turşular əmələ gəlir.
Amonyak da turşulu yağmurların əsas komponentlərin-dən biri hesab olunur. Turşulu yağışlar həm təbii, həm də antropogen mənşəli olur. Turşulu yağışın əmələ gəlməsinə səbəb olan təbii mənbələrə vulkan püskürmələri, şimşək çaxması və ildırım, meşə yanğınları, biogen ifrazatı, torpağın defilyasiyası və s. aiddir. Alimlərin məlumatlarına görə dünyada yalnız vulkan fəaliyyəti nəticəsində hər il 4–16 mln. ton kükürd birləşmələri ayrılır. Hər il atmosferə kükürd  2 oksid və azot oksidləri daxil olur.
Turşulu yağışların digər mənbəyi kənd təsərrüfatı sayılır. Kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını artırmaq üçün azot gübrələrindən geniş istifadə olunur, həmçinin azot toplama qabiliyyətinə malik olan paxlalılar və çəltiyin əkin sahələri genişləndirilir.
İlk dəfə turşulu yağışlar 1960-cı illərdə Şimali Amerika və Kanadada müşahidə edilmişdir. Hazırda turşulu yağışlar adi hal almış və dünya ictimaiyyətini daha çox narahat edir.
Avropa və Şimali Amerikada qazıntı yanacaqlarından çox istifadə olunduğundan bu ərazidə dünyada atmosferə buraxılan maddələrin 70%-i düşür və bu turşulu yağışın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Turşulu yağışın əsas yayıldığı ərazilər Şimali Amerika, Qərbi Avropa, Yaponiya, Koreya, Çin, Rusiyanın sənaye rayonlarıdır.Kükürd kimi azotun sikli də insan tərəfindən yüksək dərəcədə dəyişilməyə məruz qalmışdır. İnsan fəaliyyətilə azotun qlobal sik- linə ildə 140 tereqram (mln.ton) azot daxil edilir. Bu, təbii mənbələrdən gələn azotun cəmindən də çoxdur. Bu zaman 80 kq azot gübrələri sənayesi, 40kq paxlalıların və çəltiyin səpinindən, 20kq isə qazıntı yanacaqların yandırılması prosesi zamanı əmələ gəlir. Göstərilən miqdarın təxminən 80kq atmosferə buraxılır. Atmos ferə hər il buraxılan 80kq azotun 60kq -ı kontinentə, 20kq-a qədəri isə okeanların səthinə düşür. Dəniz sahilləri hər il çay axınları vasitəsilə 40kq əlavə azot qəbul edir.
Kolit

thumb|right|250px|Şəkildən göründüyü kimi yaralı kolitdə iltihabi proses və yaralar bağırsağın aşağı hissəsindən,düz bağırsaqdan başlayır və yuxarıya doğru yayılır.
**Kolit** ( ; ) —  kolit xəstəliyi yoğun bağırsağın iltihabi və xroniki xəstəliyi. Bu zaman bağırsaqda çoxsaylı yaralar əmələ gəlir, bağırsağın selikli qişası zədələnir, şişkinləşir, damar şəbəkəsi pozulur, nəticədə hətta qansızmalar yarana bilir. Yaralı kolit xəstəliyi hər yaşda rast gəlinməsinə baxmayaraq, sıxlıqla 16-40 yaş arasında görülür. Xəstəliyin yaranma səbəbi dəqiq bilinmir. Güman olunur ki irsi amil, immunitetin pozulması (bədəndə gedən autoimmun reaksiyalar), bəzi zərərli qidalar, bakteriya və viruslar xəstəliyin yaranmasında mühüm rol oynayır.

## Xəstəliyin əlamətləri

* Qanlı ishal
* selikli-çirkli-qanlı nəcis ifrazı
* defekasiyanın ağrılı olması
* qarında sancılar 
* çəki azlığı və temperatur

Xəstəliyin kəskinləşmə və sakitlik dövrləri var. Kəskinləşmə dövründə insanda halsızlıq, oynaq ağrıları, ağızda yaralar meydana gələ bilər.
Xəstəliyin diaqnostikası kolonoskopiya müayinəsinə əsasən aparılır.İlkin diaqnostika zamanı bağırsağın digər iltihabi xəstəliyi olan Kron xəstəliyini inkar etmək üçün patohistoloji müayinə aparılmalıdır.

## Müalicəsi

Yaralı kolit xəstəliyinin müalicəsi uzun müddətli aparılmalıdır. Müalicədəki əsas məqsəd xəstəliyi kəskinləşmə dövründən sakitlik dövrünə keçirmək və bu dövrün müddətini uzatmaqdır. Müalicə zamanı xəstənin təyin olunmuş vaxtlarda kolonoskopiya müayinəsindən keçməsi mütləqdir. Belə xəstələr daimi həkim-Qastroenteroloqun nəzarətində olmalıdır.

## Mənbə

* **Tərlan Qasımov / Qastroenteroloq-İnvaziv Endoskopist **
Su eroziyası

**Su eroziyası** - adətən torpağın bütöv bitki örtüyü ilə mühafizə olunduğu landşaft zonalarında müşahidə olunur. 

## Azərbaycanda su eroziyası
Respublikamızda su eroziyası dağlıq regionda daha çox yayılmışdır. Burada erzoiyanın güclü getməsinin əsas səbəbləri dik yamaclarda meşələrin qırılması və eroziyaya qarşı aqrotexniki tədbirləri həyata keçirməkdən yamacların şumlanması, dağ-çəmən zonasında isə çim qatının dağıdılmasıdır. Belə sahələrdə, yağış suları torpağa hopa bilmədiyindən səthi su axımı əmələ gətirir və torpağı yuyub aparır, bir çox hallarda isə qobu yarğanların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Bu isə çay hövzələrində su rejiminin pozulması və sellərin baş verməsinə gətirib, çıxarır. Bu cür arzuolunmaz hala demək olar ki, respublikamızın bütün dağlıq regionlarında rast gəlmək mümkündür.  Böyük Qafqaz dağlarının şərq qurtaracağında axan çayların hövzələrində meşələrin yaxşı mühafizə olunmaması ilə əlaqədar olaraq eroziya prosesi intensiv inkişaf edir.

## Xarici keçid
* Torpaq eroziyası

## Həmçinin bax
* Eroziya
* Torpaqların ekocoğrafi problemləri

## İstinad
Zeynəddin Şirvani

**Zeynəddin Əburəşid oğlu Şirvani** — mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan, XIII əsrlərdə indiki Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərmiş və dünya şöhrəti qazanmış memar.

13 əsr Azərbaycan nəqqaşı. Bakı limanında Şirvanşahların “Bayıl qəsri”/Bayıl qalası iqamətgahının yaradılmasında rolu olmuşdur. Qəsrin divarında hörülmüş dördbucaqlı daş lövhə üzərindəki kitabədə “Ustad Zeynəddin Əburəşid oğlu Şirvaninin əsəridir” sözləri həkk edilmişdir. Kitabədəki “nəqqaş”, “peşəkar” ifadələrindən abidənin naxış və təsvirlərinin də ona aid olması ehtimal edilir.

## Mənbələr
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası,  IV cild, Bakı,1980, s. 308
* http://shamakhi-encyclopedia.az/zeynəddin-əburəsid-oglu-sirvani/

## Həmçinin bax
*Bayıl qalası
Aqroiqlim ehtiyatları

**Aqroiqlim ehtiyatları** — dedikdə hər bir ərazinin aldığı günəş enerjisi, isti və rütubətin miqdarı və onların kənd təsərrüfatında istifadə edilməsi imkanları nəzərdə tutulur. Onu qiymətləndirmək üçün havanın orta sutkalıq temperaturunun müəyyən hədləri keçməsi tarixləri, həmin dövrdə temperatur cəmi, atmosfer yağıntılarının miqdarı kimi iqlim amilləri dəqiq öyrənilməlidir

### İsti ehtiyatları
Havanın temperaturu kənd təsərrüfatı bitkilərinin böyüməsini, inkişafını, məhsuldarlığını, məhsulun keyfiyyətini müəyyən edən əsas həyati amillərdən biridir.
Müxtəlif torpaq – iqlim şəraitinə malik olan ərazilərdə çoxsaylı tədqiqatçıların apardığı coğrafi və bioloji tədqiqatlar göstərir ki, havanın orta sutkalıq temperaturunun yazda O°C-dən yuxarı keçməsi ilə bir sıra bitkilərdə ilkin vegetasiya elementləri müşahidə edilir, payızda isə temperaturun həmin həddən aşağı keçməsi ilə bitkilərdə qış sakitliyi dövrü başlayır.

Dağlıq ərazilərə doğru getdikcə ərazinin hündürlüyündən, yamacların makro- və eləcə də mikro istiqamətindən asılı olaraq temperaturun 0o-dən keçməsi tarixləri dəyişir. Yüksək dağlıq ərazidə (3000 m-ə qədər) havanın temperaturunun 0o-dən yuxarı keçməsi mayın ortalarına qədər baş verir.

## İstinadlar
Buzbağlama

**Buzbağlama** — Yer səthində və əşyalar üzərində həddindən artıq soyumuş yağış, çiskin və sıx duman damcılarının donması nəticəsində əmələ gələn sıx buz təbəqəsi. 

Buzbağlama təhlükəli hadisə olub düzənlik rayonlar üçün səciyyəvi deyildir. Dağlarda isə o böyük davamiyyətə və intensivliyə malik olduğundan böyük zərər vurur. Məsələn, Mərəzədə 1958-ci ilin yanvarında buzbağlamanın qalınlığı 4 sm, xətlərin hər bir metrində buzun çəkisi 240 qr olmuş və sürəti 10 m/san olan küləklə müşayiət olunmuşdur. Buzun ağırlığı altında elektrik xətlər qırılmış, çoxlu dirək sınmışdır. 1957-ci ilin martında Zərdabda buzun qalınlığı əvvəlki hadisədə olduğundan xeyli az, çəkisi isə 20 dəfə yüngül olmuşdur. Nəticədə meyvə ağaclarının təzə açılmış çiçəkləri tələf olmuşdur.

## Azərbaycanda buzbağlama hadisəsi
Azərbaycanda buzbağlama hadisəsi əsasən sentyabrdan may ayına qədər müşahidə edilir. Maksimum təkrarlanma düzənlik rayonlarında dekabr, yanvar və fevral aylarına təsadüf edir.

Kür-Araz ovalığında buzbağlama hər 10 ildə 1-3 dəfə təkrarlanır. Düzənlik rayonlardan dağlara doğru, xüsusilə də Böyük Qafqazın şimal-şərq hissəsində buzbağlamanın yaranma ehtimalı çoxalır. Burada 500-800 m hündürlükdə buzbağlamalı günlərin sayı maksimuma çatır (orta çoxillik dövrdə hər il 10-20 gün). Bura Azərbaycanın ən təhlükəli buzbağlama ərazisidir. Bu zonadan yuxarıda və aşağıda buzbağlamalı günlərin sayı azalır: sahil zonada 1-2, yüksək dağlıqda isə 1 gündən az olur. Böyük Qafqazın cənub yamacının qərb hissəsində 600-900 m hündürlükdə bu hadisələr ildə 2-5 gün, orta və yüksək dağlıq hissədə isə daha az olur. Kiçik Qafqaz buzbağlamanın təsirinə az məruz qalır. Burada maksimum təkrarlanma zonası 1300-1500 m hündürlükdə yerləşir (il ərzində 2-5 gün). Talış dağlarında 800-1000 m hündürlükdə buzbağlamalı günlərin sayı il ərzində 2-5 gündən çox olmur. Naxçıvan Muxtar Respublikasında buzbağlama az təkrarlanmaya malikdir. Lakin orta və yüksək dağlıq zonalarda elə yerlər vardır ki, burada oroqrafik xüsusiyyətlərlə bağlı olaraq buzbağlama hadisəsi daha çox müşahidə olunur. Məsələn, Biçənək aşırımında ildə orta hesabla 9 gün buzbağlama hadisəsi baş verir.

Buzbağlama adətən havanın 0°-dən -5°-yə qədər temperaturlarında müşahidə edilir. Hesablanmışdır ki, Qubada 267 buzbağlama hadisəsinin 74%-i yuxandakı temperaturda, 1%-i 0°- dən yuxarı , 25 %-i isə -5°-dən aşağı temperaturda əmələ gəlmişdir. Hündürlüyün artması ilə əlaqədar olaraq ən təhlükəlı buzbağlama hadisələri qış aylarında payız və yaz aylarına doğru yer  dəyişir.
Tillo adası

**Tillo adası**  —  Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir. Adanın maksimal hündürlüyü 10 metrdir.

## Yerləşməsi
Arxipelaqın cənub-şərqində, Vilçek Torpağından 4&nbsp;km aralıda yerləşir. Daues adasının ətrafında daha üç ada yerləşir: Derevyannıy, Mak-Kulta və Daues.

## Təsviri
Uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 500 m-dir. Buzdan tam azaddır. Yüksəklik yoxdur. Ada coğrafiyaçı, geodeziyaçı, kartoqraf və general-mayor Aleksey Tillonun şərəfinə.

## İstinadlar

## Xəritə
*Xəritə
Azərbaycani

**Azərbaycani** — Azərbaycanda işlədilən təxəllüs.
* Bəhmənyar Azərbaycani 
* Əbu Abdullah Nafi əl-Azərbaycani
* Əbuyəla Məhəmməd Azərbaycani

## Həmçinin bax
* Azərbaycan (dəqiqləşdirmə)
Nazim Abbasov (alim)

**Abbasov Nazim Tanrıverdi oğlu ** () — Riyaziyyat elmlər doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Həndəsə" kafedrasının müdiri (1972–2004). 1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin 60 illiyinə həsr olunmuş xatirə medalı və nişanı, 2000-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

## Həyatı
Abbasov Nazim Tanrıverdi oğlu 1930-cu il aprel ayının 1-də Azərbaycan SSR Ağstafa rayonunun Marksovka (indiki Xətai) kəndində anadan olmuşdur. Abbasov Nazim 1949-cu ildə S.M. Kirov adına 22 saylı Ağstafa dəmir yol orta məktəbini qızıl medalla bitirib. O, 1949-cu ildə S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. 1954-cü ildə Universiteti bitirib riyaziyyatçı ixtisasına yiyələnmişdir. 1954–1957-ci illər ərzində S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin həndəsə ixtisası üzrə aspirantı olmuşdur.

Abbasov Nazim Tanrıverdi oğlu 2004-cü il noyabr ayının 19-da vəfat etmişdir.
  

## Elmi fəaliyyətləri
Abbasov Nazim 1959-cu ildə S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Elmi Şurasında professor B.A. Rozenfeldin elmi rəhbərliyi altında "Kvazi qeyri-evklid fəzaların hərəkətləri qrupunun spin təsviri" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. Nazim Abbasovun rəsmi opponentləri f-r.e.d., prof. N.Y. Vilenkin və f-r.e.n., dos. B.M. Yusifzadə olmuşdular.

Abbasov Nazim 1964-cü ildə "Həndəsə və cəbr" kafedrası üzrə dosent, 1978-ci ildə isə "Həndəsə" kafedrası üzrə professor elmi adlarına layiq görülmüşdür.

Nazim Abbasov 1957–1959-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Həndəsə və cəbr" kafedrasında assistent, 1959–1964-cü illərdə baş müəllim, 1965–1978-ci illər ərzində dosent, 1972–2004-cü illərdə "Həndəsə" kafedrasının müdiri və, eyni zamanda, 1978–2004-cü illərdə həmin kafedranın professoru vəzifələrində çalışmışdır. Səhhəti ilə əlaqədar olaraq 2004-cü ildə "Həndəsə" kafedrasında professor-məsləhətçi vəzifəsinə keçirilmişdir.

1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin 60 illiyinə həsr olunmuş xatirə medalı və nişanı, 2000-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

80-dən çox emi məqalənin, dərslik və dərs vəsaitinin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə onlarla elmlər namizədi yetişmişdir.

## Əsas elmi nailiyyətləri
"Kvazi qeyri-evklid fəzaların hərəkətləri qrupunun spin təsviri"
Nəşəvi

**Nəşəvi** — təxəllüs. Naxçıvani təxəllüsnün sinonimi.

* Əbu Əbdullah əl-Müfərric Nəşəvi — XIII əsr memarı
* Əhməd ibn Hacəf Nəşəvi
* Şihabəddin Məhəmməd ən-Nəşəvi 
*  Həddad ibn Asim Əbül Fədd ən-Nəşəvi
* Əbu Abdulla əl-Hafiz ən-Nəşəvi
* Əbu Abbas ən-Nəbhani ən-Nəşəvi
* Əbu Xatim Əbu ər-Rəhman ibn Məhəmməd ən-Nəşəvə
* Əbül-Fədi Xadadad ibn Bəkran ən-Nəşəvə

## Həmçinin bax
* Naxçıvani
Əbuyəla Məhəmməd Azərbaycani

**Əbuyəla ibn Məhəmməd ibn Saleh ibn Haruyə Azərbaycani** () — Azərbaycan islam alimi.

## Həyatı
Əbuyəla ibn Məhəmməd ibn Saleh ibn Haruyə Azərbaycani mühəddis, siqa, hədis ravisi idi. 1020-ci və ya 1021-ci ildə Azərbaycanda anadan olmuş, lakin gənclik illəri Bağdadda keçmiş və bu şəhərdə təhsil almışdı. Əbucəfər ibn Məsləmə, Malik Banyasi kimi mühəddislərdən hədis dinləmiş və nəql etmişdi. Hafiz Məhəmməd ibn Əbdülvahid Dəqqaq, Əbu Qalib Daməğani, şair Əbubəkr Ərcani ondan hədis dinləmiş və nəql etmişdilər. Əbu Yəla Məhəmməd əl-Azərbaycani həmçinin tanınmış ədib və tənqidçi idi. O, nəzm və nəsr tərzində çox gözəl ədəbi əsərlər qələmə almışdı. Bunlardan "Nətayicül-Fitnə fi Nəzmi-Kəlilə" və Dimnə", "əs-Sadih" adlı əsərlərinin adlarını çəkmək olar. Əbuyəla Məhəmməd Azərbaycani Ərəb İraqı və Əcəm İraqının bir sıra şəhərlərinə səyahət etmişdi. Ömrünün sonlarına doğru Kirmana getmiş və burada 1115-ci ilin iyulunda, 95 yaşında ikən vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Bərdəi

**Bərdəi** (və ya **Bərdəvi**) — Azərbaycanda daha işlədilən təxəllüs, əslən Bərdədən olanlar tərəfindən istifadə olunur.

**Bu təxəllüsü olan tanınmış insanlar**

*Əbusəid Bərdəi - hənəfi alimi.
*Əhməd Bərdəi
*Qalib Bərdəi
*Əbu Bəkr Məhəmməd Bərdəi
*Muhyəddin Bərdəi
*Sədallah Bərdəi 
*Əhməd ibn Harun əl-Bərdəi əl-Bərdici
*Şeyx İbrahim Gülşəni
*Əhmədəddin Əfəndi ibn Şeyx Məhəmməd Bərdəi - qazı
## Həmçinin bax

*Bərdə
Əhməd Bərdəi

**Əhməd Bərdəi ** — XV əsr Azərbaycan alimi.

Ağqoyunluların hakimiyyəti illərində Azərbaycanda yaşamış hənəfi məzhəbinə mənsub mütəkəllim idi. Həyatı haqqında ətraflı məlumat yoxdur. Əhməd Bərdəi Sə’dəddin Təftazaninin əsərinə Şərhu Əqaidü’n-Nəsəfi‛ adlı şərh yazmış və bu əsərinin h. 850-ci ildə (1446) bitirmişdi. Ölüm tarixi məlum deyil. XV əsrdə
yaşamışdır

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://azkurs.org/orta-esrlerde-yasams-azerbaycanli-alimler.html?page=9
Pir Ömər Naxçıvani ziyarətgahı

**Pir Ömər Naxçıvani ziyarətgahı** — Naxçıvanın orta əsrlərdə tanınmış ziyarətgahlarından biri.

## Tarixi
XIV əsr İran tarixçisi Zeynəddin bin Həmdullah Qəzvininin "Zeyle-tarixe-qozide" ("Seçilmiş tarix"in davamı) əsərində Pir Ömər Naxçıvani ziyarətgahının adı çəkilir. Müəllifin məlumatına görə, Cəlalilər dövlətinin (1341–1431) şahzadəsi Sultan Əhmədin (1382–1410) hakimiyyət uğrunda mübarizəsi dövründə əsaslı surətdə qarət olunmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Zeynəddin bin Həmdullah Qəzvini. Zeyle-tarixe-qozide. (fars dilindən tərcümə, müqəddimə, qeydlər və göstəricilər M. D. Kazımov və V. Z. Piriyevindir.) Bakı, 1990.

## İstinadlar
Pişikdırnağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Potıkingədik dağı

**Potıkingədik** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacında, Girdəni çayı ilə Düylünçayın suayrıcında, Rumus kəndindən 1,5&nbsp;km cənub-qərbdədir. Hündürlüyü 2478 m-dir. Günbəzvarı formadadır. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Yağlıdərə yüksəkliyindən (3825,9 m) cənub-qərbə ayrılan Girdəni qolunun qərb istiqamətli Yoxuş şaxəsində zirvə. Düylünçayın sol sahilində, Urmis kəndindən 1,5&nbsp;km cənub-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Düylünçayın sol sahilində, Üstüpü kəndindən 1,5&nbsp;km şimal-şərqdədir. Orta Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarını yarıb çıxmış andezit, daşıt, liparit və diabazlardan ibarət intruzivə cavab verən cənub və şimal yamacları sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb kənarında, Kilit-Kotam qalxımının mərkəzi strukturu olan Kilit-Ağrıdağ antiklinalının tağ hissəsində şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvəsindən şimal-qərb istiqamətli fay qırılması keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rumus

**Rumus** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda kənd.

## Haqqında
Üstüpü bələdiyyəsinin ərazisində, rayon mərkəzindən 45 km şimal-qərbdə, dağlıq ərazidədir. Hazıda kənddə yaşayış yoxdur. Oranın torpaq və yaylaqlarından qonşu kədlərin əhalisi istifadə edir. Yerli əhali arasında Urmus da adlandırılır.
 
## İstinadlar
Salvartı gölü

**Salvartı gölü** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində göl.

## Haqqında
Salvartı dağının yamacında, 2849 m hündürlükdədir. Sahəsi 3,2 ha, uzunluğu 280 m, ən geniş yerdə eni təqribən 200 m-dir. Müxtəlif mənbələrdən qidalanır. Göldən Salvartı çayı başlanır.

## İstinadlar
Saraclıdağ

**Saraclıdağ** — Şərur rayonu ərazisində, "Qurd qapısı" keçidindən 1,2 km cənub-qərbdə, Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında, Araz çayının sol sahilindəki Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin suayırıcında, Dəhnə dağından (1154,2 m) 1,8 km şimal-şərqdə dağ. Hündürlüyü 1045 m-dir. Zirvə hissəsi Orta Devonun Eyfel mərtəbəsinə aid Qurdqapısı lay dəstəsinin, yamacları ondan yaşlı Danzik lay dəstəsinin əhəngdaşı, qumdaşı, kvarsit, şist və argillitlərindən təşkil olunmuş yastı təpəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının şimal-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli eyniadlı sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılma pozulmaları izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pəzməri mineral su bulağı

**Pəzməri mineral su bulağı**  —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Pəzməri kəndində su bulağı.
## Haqqında
Ordubad rayonunun Pəzməri kəndindəki eyniadlı intruzivin təmas zonasındadır. Suyun temperaturu 13°C, debiti m³/gün, minerallaşma dərəcəsi 1,52 q/l-dir. Su coddur, dadı turşməzədir. Süxurlarda dəmir pası örtüyü müşahidə olunur. Suyu zəif karbon qazlı, az minerallaşmış, hidrokarbonatlı-sulfatlı, kalsiumlu-natriumludur. Müalicə üçün istifadə edilə bilər.
## İstinadlar
Orta Surəməlik dağı

**Orta Surəməlik dağı** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1144,1 m). 

Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərq kənarında, Qaracalal-Qızılboğaz tirəsinin cənub-qərb yamacında yerləşir. Nəhəcir kəndindən 3,2&nbsp;km qərb-cənub-qərbdədir. Alt Miosenin Qafqaz regiomərtəbəsinə aid Vayxır lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı yüksəklikdir. Yamacları Orta Pleystosenin allüvial-prolüvial törəmələrilə örtülmüşdür. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Sirab sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarıdağ (Babək rayonu)

**Sarıdağ** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində dağ. Vayxır kəndindən 4 km cənub-şərqdədir. Hündürlüyü 1725 m-dir. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan Qarabaş ayrılmasının qurtaracağında, onun Quşqayası yüksəkliyindən (hünd. 1757,7 m) cənub-qərbə ayrılan eyniadlı tirənin ən yüksək zirvəsi. Vayxır kəndindən 4&nbsp;km-dək şərq-cənub-şərqdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin üst hissəsinə aid Alt Paradaş lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Ağqaya-Sarıdağ antiklinalının xırda qırışıqlarla mürəkkəbləşmiş şimal-şərq qanadında yerləşir. Qərb yamacından şimal-şərq istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılması keçir.

## Həmçinin bax
* Ağrı dağı
* Ağqaya
* Cindağ
* Elti dağı

## İstinadlar
Sarıdağ (Culfa rayonu)

**Sarıdağ** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində dağ.

Əlincəçayın aşağı axınında, onun dərəsinin sağ yamacında, Qızılca kəndindən 3,5 km cənub-şərqdədir. Hündürlüyü 1181,8 m-dir. Cənub-qərb yamacı sıldırımdır. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən cənub-qərbə uzanan Çaşırdağ ayrılmasının qurtaracağında zirvə. Əlincəçayın sağ sahilində, Ərəzin kəndindən 2,6&nbsp;km şimal-şimal-şərqdədir. Orta Miosenin Tarxan regiomərtəbəsinin üst hissəsinə aid Ərəzin lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur, cənub və şərq yamacları sıldırımlı yüksəklikdir. Qərb yamacında şimal-şərq istiqamətdə uzanan Orta Miosen yaşlı subqələvi qabbroid tərkibli subvulkanik kütlə açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ antiklinalının Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin hüdudlarına izlənilən şimal-qərb periklinal hissəsinin maili cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Keçəltəpə
* Arısu dağı
* Güllüdağ
* Gədikdağ

## İstinadlar
Sarıdağ (Şahbuz rayonu)

**Sarıdağ** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacında, Sarnındibiçayın mənbə hissəsindədir. Hündürlüyü 1986,9 m-dir. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan Qarabaş ayrılmasında zirvə. Külüs kəndindən 4&nbsp;km-dək cənub-qərbdə, Sarınındibi çayının mənbə hissəsindədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Türkeş-Milax antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarıdağ (Şərur rayonu)

**Sarıdağ** — Şərur rayonu ərazisində Dəmirçi kəndindən 2 km cənub-şərqdə, Vəlidağdan (1242,2 m) 5 km cənub-şərqdə, Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Şərur düzənliyinin şimal kənarında, Araz çayının sol sahilindəki Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin eyniadlı cənub-şərq seqmentində dağ. Hündürlüyü 1084,1 m-dir. Zirvə hissəsi və cənub-şərq yamacları Orta Devonun Eyfel mərtəbəsinə aid Qurdqapısı lay dəstəsinin, şimal-qərb yamacları ondan yaşlı Danzik lay dəstəsinin əhəngdaşı, qumdaşı, kvarsit, şist və argillitlərindən təşkil olunmuş günbəzvarı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında, Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında, cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin Sarıdağ seqmentində müşahidə edilən ikincidərəcəli Dəmirçi antiklinalının cənub-şərq qanadında yerləşir. Zirvə və yamaclarından şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılma pozulmaları keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sədərək düzü

**Sədərək düzü** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonu ərazisində maili düzənlik. Arazboyu düzənliklərdən biri.

## Haqqında
Cənub-şərqdə Dəhnə və  Vəlidağ yüksəklikləri vasitəsilə Şərur maili düzənliyindən ayrılır. Şimal-qərbdə Ağrı düzənliyi ilə birləşir, cənub-qərbdə isə Araza qovuşur. Allüvial və allüvial-provülial çöküntülərdən təşkil olunmuşdur. 800-940 m mütləq yüksəkliyə malik olan Sədərək düzü şimaldan cənuba və qərdbdən şərqə doğru meyillidir. Sədərək düzünün mərkəzi hissəsindən kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə olunur. Üzümçülük inkişaf etmişdir.

## İstinadlar
Nasazlıqlar arasındakı orta zaman (İnformatika)

**Nasazlıqlar arasındakı orta zaman (İnformatika)** (MTBF (ing. mean time between failures, ru. среднее время безотказной работы) - qurğunun etibarlılığının ölçü vahidi, qurğunun ilk nasazlığınadək olan orta zaman aralığı; adətən, minlərlə və ya onlarla min saatla ifadə olunur. Məsələn, MTBF göstəricisi 25000 saat olan qurğunun heç bir qəza olmadan təxminən 25000 saat işləməsi gözlənilir. Bəzi sərt disklərin MTBF göstəricisi 800000 saatdan (90 ildən) yuxarıdır. Ancaq, nəzərə almaq lazımdır ki, MTBF yalnız orta göstəricidir; qurğunun hər hansı hissəsinin daha tez sıradançıxma ehtimalı var.

## Ədəbiyyat

İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Sədərək körpüsü

**Sarıdağ** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonu ərazisində, Araz çayı üzərində körpü.
## Haqqında
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında sərhəddə iki qardaş dövlət və ölkəni birləşdirir.
## Həmçinin bax
* Ümid körpüsü
## İstinadlar
Zoğalaçay

**Zoğalaçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Əlincəçayın sol qoludur. Mənsəbindən, 42 km məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 13 km-dir. Hövzəsinin sahəsi 36 km²-dir. Başlanğıcını Şahbuz rayonunun Keçili kəndindən götürür. Qrunt və qar suları ilə qidalanır. Yaz-yay daşqınları və sellərlə səciyyələnir.

## İstinadlar
MUD

**Çox istifadəçili zindan** (**MUD** ; , ) — İnternet üzərindən mətn mesajları vasitəsilə oynanan fantezi rollu kompüter oyunlarının ümumi adı. Tipik MUD oyununda elflər, əjdahalar və bənzəri əfsanəvi varlıqlarla yanaşı savaşçılar, oğrular və maqlar kimi insani xarakterlər də mövcud olur. Oyunçular virtual dünya ilə uzaq serverə komanda sətrli interfeys vasitəsilə göndərilən mətn komandalarının köməyilə qarşılıqlı əlaqədə olurlar. Cavabında onlara otaqların, əşyaların, hadisələrin, başqa oyunçuların personajlarının, virtual aləmin cürbəcür başqa elementlərinin təsviri göndərilir. Oyunçular, adətən, adi danışıq dilində ünsiyyətdə olurlar. Son illər İnternet üzərindən oynanan qrafik dəstəkli proqramların inkişafı və İnternet bağlantı sürətlərinin artması ilə əlaqədar olaraq MUD oyunları, demək olar ki, sıradan çıxmışdır.

## Ədəbiyyat
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kəsilmə nöqtəsi

**Kəsilmə nöqtəsi**-– proqramın vəziyyətinin, dəyişənlərin qiymətlərinin proqramçı tərəfindən öyrənilməsi məqsədilə proqramın çalışmasının durdurulduğu nöqtədir. Kəsilmə nöqtəsi sazlanma prosesində qoyulur və istifadə olunur: bunun üçün proqramın mətnində bir neçə yerdə hər hansı keçid, çağırış və ya tələ (HOOK) komandası qoyulur ki, idarəetməni sazlama proqramına ötürsün

## Ədəbiyyat
*
Keçid qutusu

**Keçid qutusu**-iki qurğunun arasına (kompüterlə modem və ya kompüterlərlə printer arasına) siqnalları yoxlamaq və lazım gələrsə, kabelin ayrı-ayrı naqilləri ilə verilən siqnalları dəyişdirmək məqsədilə qoşulan kiçik cihazdır.

## Ədəbiyyat
*
Cerdap I

**Cerdap su anbarı** (*Cerdap-I*) — Rumıniya və Serbiyada, Dunay çayı üzərində su anbarı. Cerdap Qərbi Avropada ən böyük su anbarlarından biridir.

## Tarixi
1969–71-ci illərdə doldurulmuşdur.

## Sahəsi
Sahəsi 320 *km<sup>2</sup>
*, uzunluğu 230 *km,* həcmi 5 *km3.*

## Xüsusiyyətləri
Energetika, gəmiçilik, daşqınlarla mübarizə və rekreasiya məqsədləri üçün istifadə olunur. Cerdap-I bəndinin aşağı byefində (80 *km* aşağıda) suyun səviyyəsini tənzimləmək məqsədilə 1984-cü ildə Cerdap-II bəndi və 2 km3 həcmində kompensasiyaedici su anbarı istismara verilmişdir.

## Həmçinin bax
* Dunay çayı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cerdap su anbarı təsviri
Çox sənədli interfeys

**Çox sənədli interfeys ** ( (= MDI), ru. многодокументный интерфейс) — qrafik istifadəçi interfeysinin pəncərələrdən istifadəyə əsaslanan və pəncərələrin əksəriyyətinin (adətən, yalnız modal pəncərələr istisna olmaqla) bir ümumi pəncərənin daxilində yerləşməsini nəzərdə tutan təşkili üsulu. Bu interfeysdən fərqli olaraq, SDI interfeysində pəncərələr bir-birindən asılı olmayaraq yerləşir. Hansı interfeys növünün – MDI, yoxsa SDI interfeysinin üstün olması məsələsi tez-tez proqram təminatı gəlişdiricilərinin və istifadəçilərinin müzakirə mövzusu olur. Belə ki, istifadəçi eyni vaxtda bir neçə müxtəlif növ proqramla işləyirsə, SDI interfeysi daha əlverişli olur. Gəlişdiricilər hər iki interfeysdən, tez-tez isə qarışıq növ interfeysdən geniş istifadə edirlər. Məsələn, Microsoft şirkəti Microsoft Office paketində öncə SDI interfeysini MDI ilə əvəz etdi, sonra yenidən SDI interfeysinə qayıtdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Genişzolaqlı şəbəkə

**Genişzolaqlı şəbəkə** — verilənlərin ötürülməsinin ayrılmış giriş və çıxış kanalları vasitəsilə yüksəktezlikli siqnalların köməyilə həyata keçirildiyi lokal şəbəkə növüdür. Belə şəbəkənin stansiyaları öz aralarında koaksial kabellər və ya optik lifli xətlərlə birləşirlər. Genişzolaqlı şəbəkədə verilənlər analoq siqnalların modulyasiyası yolu ilə ötürülür. Veriliş mühitinin buraxılış zolağı bir neçə intervala (zolağa) bölünür və onların hər biri rabitə kanalı kimi fəaliyyət göstərir; bu da televiziya proqramlarını, danışığı, ikilik ədədləri və s. eyni zamanda bir fiziki mühitlə ötürməyə imkan verir.

## Genişzolaqlı şəbəkə sürəti
Genişzolaqlı şəbəkədə sürət yüksək olur (20 Mbit/san və daha yüksək), ancaq onun quraşdırılması darzolaqlı şəbəkəyə nisbətən daha çətin olur və baha başa gəlir. Bu cür şəbəkələrdə əsas olaraq kabel televiziyasındakı texnologiya götürülür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Videotelefon tarixi

**İlk videotelefon əlaqəsi** — 7 aprel 1927-ci ildə amerikalı alim, "Bell" firmasının mütəxəssisi Herbert Ayvs (Herbert Eugene Ives) dünyada ilk videotelefon əlaqəsini nümayiş etdirmişdir. Bu zaman təsvir yalnız bir tərəfdən qəbul edilə bilirdi. İlk ictimai televiziya yayımı Vaşinqton və Nyu-York şəhərləri arasında həyata keçirilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Zeytun ballıcası

**Zeytun ballıcası** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin ballıcalar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetkin fərdin bədəni tünd sarı, sürfəninki narıncı, nimfanınkı isə yaşıldır. Yetkin dişi fərdin uzunluğu 2–2,5 mm-dir. Yumurtası uzunsov ovaldır, əvvəlcə ağ, sürfənin çıxma ərəfəsində isə narıncı rəngdə olur. Qışlama noyabrın sonu, dekabrın əvvəllərində, havanın orta gündəlik temperaturu 100C-dən aşağı olduqda başlayır. Qışlamadan çıxma aprelin ortalarında temperatur 10,5–110C-dən yuxarı olduqda başlayır.

## Həyat tərzi
Qışlamadan çıxdıqdan təxminən iki həftə sonra dişilərin daxilində yumurtalar yetişir. Yumurtalarını budaqlar üzərinbə qoyurlar. Hər bir dişi fərd orta hesabla 350 yumurta qoyur. Sürfələrin yumurtadan çıxması may ayının sonuna qədər uzanır və onlar bütün iyun ayı ərzində inkişaf edir. Qanadlı fərdlərə isə bütün iyul ayı ərzində təsadüf edilir. Zərərverici il ərzində bir nəsil verir.

## Yayılması
Azərbaycan ərazisində ən çox Abşeronda yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
* S. R. Məmmədova, B. B. Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. Bakı: 1986, −206 s.
* N. H. Səmədov taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri. Bakı: 1964.

## Həmçinin bax
* Alma ballıcası
* Psillidlər

## Xarici keçidlər
* Euphyllura olivina (Costa, 1839) 
* Euphyllura olivina (Costa 1839) (Hemiptera: Psyllidae)

## İstinadlar
Koordinasiya ədədi

**Koordinasiya ədədi -** kristallokimyanın əsas anlayışlarından biri; hər hansı atom və ya ion ətrafında ən yaxın məsafədə olan atom, yaxud ionların sayı. Qoldşmidt-Paulinq kristallokimyasında hesab edilir ki, koordinasiya ədədi radiusların (məsələn: ion birləşmələrində kation və anionların radiusları) nisbəti ilə müəyyən edilir. Povarennixə görə, koordinasiya ədədi əsasən əlaqələrin istiqamətlənməsi ilə təyin olunur. Hesab edilirdi ki, birləşmələrin əsas həcmi anionlardan təşkil olunub. Məsələn: oksigen birləşmələrində, xüsusən silikatlarda, Qoldşmidtə görə, həcmin 90–92%-ni oksigen anionları təşkil edir, kationlar isə onların arasındakı boşluqlarda yerləşir. Bu halda koordinasiya ədədi asılı olaraq kationlar birləşmələrin xüsusi çəkisinə təsir edir. Məsələn: Sobolevə görə, alümosilikat və silikatların sıxlığı arasındakı fərq Al-un koordinasiya ədədi ilə bağlıdır. Belə ki, çöl şpatlarında Al koordinasiya ədədi 4-dür və onlar nisbətən yüngüldür, alüminiumun silikatlarında isə koordinasiya ədədi 6 olub nisbətən daha sıxdır. Son vaxtlar belə fikir irəli sürülür ki, birləşmələrin həcminin əsasını kationlar təşkil edir və həcmin dəyişməsi isə əsasən anionların koordinasiya ədədi ilə müəyyən olunur. Oksigen birləşmələrində oksigenin koordinasiya ədədi böyük olduqca birləşmələrin sıxlığı da çoxalır. 

## Mənbə
*
Kristalloqrafiya

**Kristalloqrafiya ** — kristallar və kristallik maddə haqqında elm. Həndəsi, fiziki və kimyəvi** ** kristalloqrafiyaya bölünür. Həndəsi kristalloqrafiya simmetriya və kristallik cisimlərin formaları, fəza qəfəsləri quruluşların həndəsi qanunları haqqında təlimləri birləşdirir. Fiziki kristalloqrafiya kristalların fiziki xassələrini tədqiq edir və kristalların rentgenometriyası və optikası kimi müstəqil sahələrə ayrılır. Kimyəvi kristalloqrafiya kristallik cismlərin kimyəvi quruluşunun kompleks məsələlərini tədqiq edir. Kristalların forma və həndəsi quruluşunun, onların fiziki xassələri və kimyəvi tərkibi ilə əlaqədar məsələlər kristalloqrafiya müstəqil sahəsi olan kristallokimyanın tədqiqat obyektidir.

Kristalloqrafiya mineralogiyanın bir qoludur, mineralların forma və daxili quruluşlarını araşdırır. X-şüaları ilə həyata keçirilən quruluş tədqiqatlarında, atom və ya molekulların üç ölçülü tənzimlənməsi araşdırılır. Mineral kristallarında fiziki-kimyəvi olaraq atom və molekulları müəyyən bir qaydada olurlar.

Amorf (formasız) kristallarda və ya minerallarda, atomlar və ya molekullar ixtiyari bir sıralanma nümayiş etdirirlər. Minerallar formalaşma zamanı möhkəmlənirlər, həmçinin uyğun şəraitdə nizamlı və hamar səthlərə malik həndəsi formalara malik olurlar.

"Kristal" termini ilə normal daxili quruluşa malik olan, hamar xarici səthlərə sahib olub-olmamasından asılı olmayaraq bütün bərk maddələr başa düşülür. Xarici səthlər dəyişsə belə, daxili quruluş və əsas xüsusiyyətləri dəyişmir və xüsusən fiziki xüsusiyyətləri daxili quruluşun bir funksiyası olaraq xaricdə əks olunur. Fizika, kimya, metallurgiya və keramika ilə əlaqəli bir çox problemin həllində kristalloqrafiya mühüm rol oynayır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Axura nekropolları

**Axura nekropolları** — Şərur rayonunda Axura kəndinin şərq qurtaracağında dəmir dövrünün sonuna aid arxeoloji abidə.

## I Ахurа nеkrоpоlu
Nеkrоpоl Ахurа kəndinin şərq qurtаrаcığındа "Yuхаrı bulаq", "Tеymurun bаğı" аdlаnаn sаhənin yахınlığındа yеrləşir.  Ахurаçаyın sаğ sаhilində yеrləşdiyindən nеkrоpоlun bir hissəsini sеl sulаrı yuyub dаğıtmışdır. Sаlаmаt qаlmış hissənin sаhəsi 150 х 100 mеtrdir. Bаşdаşılаrı nəhəng dаşlаrdаn ibаrət оlub kоnusvаri fоrmаlıdır. Tədricən kiçilmiş hissədə diаmеtri 20 х 25 sm оlаn dеşik аçılmışdır. Görünür, dаşlаrа bu hissədən ip bаğlаnmış və sürümə üsulu ilə qəbirstаnlığа gətirilmişdir. Nеkrоpоldа iki tоrpаq qəbir tədqiq еdilmişdir. Qəbirlərin dərinliyi 1,5 mеtr, uzunluğu isə 1,85 m-dir. Оnlаrın hər ikisində kişi sklеti аşkаr оlunmuşdur. Qəbirlərdən mаddi-mədəniyyət nümunəsi tаpılmаmışdır. Nеkrоpоl III-VIII əsrlərə аid еdilir

## II Axura nekropolu
Nеkrоpоl I Ахurа nеkrоpоlunun 1&nbsp;km şərqində,  Ахurаçаyın sаğ sаhilində, "Yuхаrı bulаq", "Əncirlik" аdlаnаn sаhədə çаy yаtаğının yахınlığındа аlçаq təpə üzərində yеrləşir. Sаlаmаt qаlmış sаhəsi 50 х 80 m-dir. Nеkrоpоldа аpаrılmış аrхеоlоji qаzıntı işləri nəticəsində iki qəbir öyrənilmiş və müəyyən еdilmişdir ki, nеkrоpоl tоrpаq qəbirlərdən ibаrətdir. II Ахurа nеkrоpоlundа аpаrılаn tədqiqаt zаmаnı bir nеçə sахsı məmulаtı аşkаr еdilmişdir. Sахsı qаblаr kiçik ölçülü küpə sınıqlаrındаn ibаrətdir. Nеkrоpоlu оrаdаn аşkаr еdilmiş mаtеriаllаr əsаsındа е.ə. III, еrаmızın I əsrlərinə аid еtmək оlаr .

## III Axura nekropolu
Ахurа kəndinin yахınlığındа yеrləşir. Qəbirlər qərb-şərq istiqаmətində qаzılmışdır. Bəzi qəbirlərin üzərində sənduqə tipli sinə dаşlаrı və qоç dаşlаrı оlmuşdur. Ərəb əlifbаsı ilə yаzılmış kitаbələr аşınmа nəticəsində dаğılmış və охunmаz hаlа düşmüşdür.  Nekropol 14-18 əsrlərə aid edilir .

## İstinadlar
Nəzərabad körpüsü

**Nəzərabad körpüsü** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində, Naxçıvan-Biçənək aşırımından keçən avtomobil yolunun 12 km-də, Cəhriçayın üstündə yerləşən körpü.

## Tarixi
1932-ci ildə tikilmiş bu körpü 1997-ci ildə bərpa edilərək, yenidən qurulmuşdur.

## Texniki göstəriciləri
Uzunluğu 54 paqonometrdir.

## İstinadlar
Yerkökü milçəyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Yetkin milçək parlaq qara rəngdə olmaqla, yaşıla çalır. Başı girdədir, sarı-qırmızı rəngdədir, tükcüklərlə örtülmüşdür. Əmgəkdə qara ləkə vardır. Uzunluğu 4–5&nbsp;mm-dir, qanadları açılmış halda 8&nbsp;mm-dir. Yumurtası ağ süd rəngdə olub, oval şəkillidir. Uzunluğu 0,6&nbsp;mm, eni 0,2&nbsp;mm-dir. Sürfəsi solğun sarımtıl rəngdədir. Arxa kənarları girdədir. Uzunluğu 6–7&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Yerkökü milçəyi pup və sürfə halında kökün içərisində qışlayır. May-iyun aylarında uçmağa başlayır və yumurta qoyur. Yumurta qoyuluşu 1-1,5 ay davam edir. Sürfələr inkişafını təxminən bir aya başa çatdırıb, torpaqda puplaşır. 30-40 gündən sonra yalançı baramalardan yeni nəslin milçəkləri uçmağa başlayır.

## Yayılması
Yerkökü milçəyi Qərbi Avropa, Şimali Amerika, Yeni Zelandiya, Sibir, Uzaq Şərq, Rusiyanın şimal rayonlarında yayılıb. Azərbaycanda yerkökü əkilən sahələrdə yerkökü milçəyi vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax