open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qulyabanı

**Qulyabanı** ( və ya غول بیابانی *ğoul-e yabani və ya ğoul-e biyabani* – "vəhşi nəhəng və ya düzənlik nəhəngi”) — Azərbaycan mifologiyasında vəhşi heyvan, fövqəladə, yırtıcı canlı, tüklü varlıq. Bəzi nağıllarda Tüklücə adlandırılır.

## Xüsusiyyətləri
Türk mədəniyyətində Quyux (Güyük) və ya Azman olaraq da bəhs edilər. Müxtəlif formalarda təsvir olunur. Çox vaxt hər cür qeyri-adi və yırtıcı varlığı ifadə etməkdə istifadə edilər.

## Bənzər və ekvivalent varlıqlar

### Quyux
Quyux, vəhşi varlıq deməkdir. Ən məşhur təsvirə görə, qaranlıqda çöllərdə və qəbiristanlıqlarda ortaya çıxır. Bədəni sarı qırmızı tüklə örtülü, pis qoxuludur. Çox iridir. Gündüzləri yeraltına və ya məzara girə bilər. Güləşdə yenilərsə çəkib gedər. Lakin bunların xaricində hər cür sıra xarici konkret varlığı olan bir mənası vardır. Bəzən yerli quyux motivlərinə rast gəlinir. Məsələn monqolların "Qobi çölü quyuğu" kimi.

### Azman
Azman, qeyri-adi gücləri və böyüklüyü olan varlıqdır. Böyük və iti dişləri olan, böyük gövdəli, yekə, böyük ayaqlı, iti və iri pəncəli, dərisi sərt canlılar bu təsnif içərisinə daha çox girirlər. Oğuz dastanındaki "Qıyant" adlı tək buynuzlu varlıq, Gilqaməş dastanındakı Humbaba adlı nəhəng öküz, Qorqud Ata əfsanələrindəki, döyüş üçün yetişdirilmiş Beserekler (dəvələr) bu mövzudakı bəzi nümunələrdir. Söz, azmaq felindən gəlir. Azğınlıq mənası vardır. Bundan başqa az kökündə cinsəllik çağırışımı da tapılar. Azğınlıq dövrü heyvanların cütləşmə mövsümünü ifadə edər. Azmaq sözü aşmaq feli ilə də əlaqəlidir. Köhnə monqolca Ad/Ada, köhnə türkcə Ada/Aza sözləri təhlükə ifadə edər.

### Canavar adam

Canavar adam – insandan canavara (və yaxud da əksinə) çevrilmək xüsusiyyətinə malik olan mifik varlıq.

## Mənbə
* Ramazan Qafarov — Avtoreferat "Azərbaycan türklərinin mifologiyası"
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin bax
* Xortdan
Merkitlər

**Merkitlər** (monqolca "mergid" — "məqsədli, bacarıqlı") 13-cü əsrin əvvəllərində Çingiz xan imperiyasına daxil olmuş monqol tayfasıdır . Onlar Baykalın cənub-qərbində (Rusiyanın müasir Buryatiya Respublikasının cənubu) və müasir mərkəzi Monqolustanın şimalında məskunlaşmışdılar.

## Tarixi
Monqollar qəbilələrə, tayfalara və uluslara ayrılırdılar. Monqol cəmiyyəti siniflərə – step aristokratiyasına, rəiyyətə və qullara bölünmüşdü. Bu qulların dünyanın digər məmləkətlərindəki qullardan bir fərqi vardı: onları satmırdılar. XII əsrin ikinci yarısında Dalay-nur və Buar -nur monqol qəbiləsindən olan tatarlar da köçərilik edirdilər. Tatarlardan qərbdə kerait adlı xalq yaşayırdı. Nayman qəbiləsi isə keraitlərdən qərbdə məskən salmışdı. Tatarlardan, keraitlərdən və naymanlardan şimalda monqol adlı qəbilə yaşayırdı. Monqollardan qərbdə Xanqay dağlarının ətəklərində və Baykal gölünün ətraflarında merkitlər, Sayan dağları ilə Baykal gölü arasında oyratlar, Cunqariyada uyğurlar məskunlaşmışdılar.

Bütün bu çöl xalqları at belində igidliklər göstərən, düşmənlə vuruşa girməkdən çəkinməyən, yaxşı otlaqlara həmişə sahib olmaq arzusu ilə yaşayan cəngavərlər idilər. Vəhşi heyvan ovu onların həm də bir döyüşçü kimi formalaşmasında əsas amillərdən biri idi. 1125-ci ildə uzaq Şərqdə güclü Szin – "Qızıl padşahlıq" (monqolca Altan)dövləti yaranmışdı. Müasir Mancuriya və istila edilmiş Şimali Çin bu dövlətin tərkibində idi. Bu dövlət yarandığı gündən həmişə qonşu köçəri qəbilələrin hücumlarına məruz qalırdı. Köçərilərə qarşı sınanılmış mübarizə üsulu qəbilələr arasında nifaq salmaq bacarığı idi. Ayrı-ayrı qəbilələrin birləşərək möhtəşəmlik qazanmasının qarşısı bu yolla alınırdı. Bu siyasət Qobi səhrasından cənuba doğru və dağlar boyu köçərilərə qarşı çəkilmiş Çin səddindən də etibarlı idi. Bu siyasətə üstünlük verən çinlilər XII əsrdə tatarları monqollara qarşı qaldırmışdılar. Nəticədə, Xaqan Xabulun yaratdığı qara tatarlar adlanan qurum öz möhtəşəmliyini itirmişdi. İş o yerə çatmışdı ki, ağ tatarlar güclənərək çinlilərin özləri üçün qatı düşmənlərə çevrilmişdilər. Qorxuya düşmüş çinlilər tatarların daha da azğınlaşmasının qarşısını almaq üçün monqollara kömək etməyə başlamışdılar.

## İstinadlar
Barlaslar

**Barlaslar** — türk oymağı.
Barlasların Mərkəzi Asiyada monqol  və sonra türkləşmiş köçəri konfederasiyası olmuşdur. Əsl monqol ordusunun alaylarından birində hərbi köklərə malik olan barlaslar Asiyada iki böyük imperator sülaləsini ortaya çıxartdı: Orta Asiyada və İranda Teymurilər dövləti və onun davamı, Hindistan yarımadasındakı Moğol imperiyası.

## Tarixi

Barlas ulusu monqolların tərkibində Orta Asiyaya gəlmişdi. Çingiz xan oğlu Cığatay xana verdiyi tümən əsasən barlaslardan ibarət idi. XIII yüzildə Barlas ulusu erdemtu-barlas və todoen-barlas oymaqlarına bölünürdü.

Barlas ulusunun bir qolu Zahirəddin Mahmud Baburla bərabər Hindistana səfər etdilər.

## Əmir Teymur və Barlas ulusu

Əmir Teymur barlas soyundandır. Nəsil şəcərəsinə görə əmir Taraqay Bahadurun oğlu. 1336-cı ildə Qaşqadərya vilayətinin Keş, indiki Şəhrisəbz kəndində (artıq şəhər statusu alıb) dünyaya gəlib. 7 yaşından babası Hacı Alimin yanında 5 il ərzində mədrəsə təhsili alıb. Kiçik yaşlarından atası Taraqay Bahaduru da qəbilə, tayfa döyüşlərində at belində görmüşdü. 12 yaşında özündən yaşca böyükləri at yarışlarında arxada qoymuş, bəzisini də üzəngidən salmışdı. Türk ordusunun Keş vilayətinə olan yürüşləri buradakı gənclərin əksəriyyətində döyüş ruhunu yüksəltmişdi. Onların hər biri bir elin, elatın cəngavəri, müdafiəçisi idi.

Barlas ulusu əmir Teymurun zamanında ucaldı. Orta Asiyadan Anadoluya qədər vilayətlərə 5 tuğlu barlas əmirləri başçılıq edirdilər.

## Əsli və nəsli
*Bodonçar munxaq noyon
**Barin Şexerqetu Xabiçu bahadur
***Bexir bahadur
****Maxa tudun
*****Xaçila
******Yekə Barula

## Ədəbiyyat
*Рашидиддин. Сборник летописей. М.; Л., 1952. Т. 1. Кн. 1. С. 257.
*Якубовский А. Ю. К вопросу об этногенезе узбекского народа. Ташкент, 1941.
*Захриддин Мухаммед Бабур. Бабур-наме. Ташкент, 1960. С. 232— 236.
*Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.). М., 1958. С. 102, 103.
*Материалы по районированию Средней Азии. Ташкент, 1926. Кн. 1. 4.1. С. 200.
*Кубаков К. О некоторых родоплеменных группах узбеков Верхней Кашкадарьи (вторая
половина XIX — начало XX в.) // Этнографическое изучение быта и культуры узбеков.
Ташкент, 1972.
*Джураев Т. Узбекские диалекты Верхней Кашкадарьи. Ташкент, 1969. С. 74.
*Кармышева Б.Х., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. М.,1976

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Əmir Teymur 
*Teymurlular sülaləsi
*
Sun Yatsen

**Sun Yatsen** () — Çin inqilabçı demokratı. Çində ilk inqilabi təşkilat olan *"Çin dirçəliş ittifaqı"*nı yaratmışdır.

## Həmçinin bax
* Üç xalq prinsipi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Sun Yatsen
Leartlı Diogen

**Leartlı Diogen** (; 3 əsrin 1-ci yarısı) — miladi III yüzillikdə yaşayan yunan yazarı, ***“Filosofların həyatı, təlimləri və kəlamları”*** (yun. *Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων*) adlı kitabın müəllifi idi. Bu kitab bizim zamanımıza çatan antik dövrün fəlsəfə tarixi mövzusunda yazılmış ən mükəmməl kitablardan biridir, on kitabdan ibarətdir.

O öz həyat tərzi ilə insanları həqiqətə səsləyirdi. Diogen, Atisfenin təbiətə uyğun həyat çağırışına tabe olmuşdur. Həyatını son dərəcə kasıb olaraq keçirən Diogen çox vaxt əlində fənəri ilə gəzir və çəlləkdə yaşayırdı.
Enerjinin saxlanması qanunu

**Enerjinin saxlanması qanunu** – təbiətdə ümumi qanunlarından biri (saxlanma prinsipləri).

Qanuna görə, enerji bir formadan digər formaya çevrilərkən itmir və yenidən yaradılmır. Maddi sistem bir haldan digər hala keçdikdə onun enerjisinin dəyişməsi sistem ilə qarşılıqlı təsirdə olan cisimlərin enerjisinin artmasına və ya azalmasına ciddi uyğun gəlir. Enerjinin bir formadan digər formaya çevrilməsi prosesləri müəyyən miqdari ekvivalentlər ilə tənzimlənir.

Enerjinin saxlanması qanunu XX əsrin ortalarında R. Mayer, C. Coul, Helmholts və başqalarının səyi ilə kəşf edilmişdir. Bu kəşfə qədər materiya və hərəkətin saxlanması haqqında Dekart, Leybnits, Lomonosov tərəfindən söylənilmiş ideyalar mövcud olmuşdur.

Bu qanunda maddi dünyanın vəhdəti özünü göstərir. Onun kəşfi ilə təbiətdə bütün fəaliyyətin vəhdəti mülahizəsi fəlsəfi mühakimədən çıxaraq elmi fakta çevrilmişdir.
İn və Yan

**İn və Yan** — qədim Çin təbii fəlsəfəsinin əsas anlayışları.

İn Yan Taoizmdə işlədilən ən tanınmış anlayışlardan biridir. Bu, bir arada bütövlüyü tamamlayan iki hissədir. İn sözü "kölgəli tərəf", Yan sözü isə "günəşli tərəf" mənasını verir. İn Yan bütövlüyü formalaşdıran ikilik anlayışıdır. İn Yanın simvolu Taicitu adlanır. Bir çox insan onu sadəcə İn və Yan adlandırır. Taicitu simvolu çox qədimdən yaradılmış və illər keçdikcə Taoizmin simvoluna çevrilmişdir.

## İn və Yan prinsipləri

### Hər şey iki qütblüdür və bir-birinə əksdir
Hər şeyin bir-birindən ayrılmaz iki əks qütbü vardır. İn və Yan qütbü. Harda İn və Yan qütbləşməsi meydana çıxarsa orda hərəkət başlayar. "Bir" heçlikdən gəlir, "iki" isə birdən yaranır. Qalan hər şey isə "iki"nin, yəni İn və Yanın tükənməyən, dəyişən və dönüşən əlaqəsinin məhsulu olaraq meydana gəlir. Əks qütblər elektrik axını, cəzb etmə və itələmə qüvvələrini də yaradır.

### Hər bir qütb daxilində mütləq öz əksini ehtiva edir
Bir qütbün hakimiyyətinin ən güclü olduğu yerdə əks qütb özünü büruzə verməyə başlayır. Sualın cavabı, sevginin nifrəti, hərəkətsizliyin hərəkəti, müdafiənin hücumu özündə ehtiva etməsi buna misaldır. Taicitu və ya İn Yan simvolunun içindəki balaca əks rəngli dairələr bu xüsusiyyəti əks etdirir.

### Qütblərin bağlılıq əlaqəsi
Əks qütblərdən biri digəri olmadan müstəqil mövcud ola bilməz. Gecə olmadığı müddətcə gündüz də yoxdur və əksinə. Qütblər müstəqil vahid kimi götürülə bilməz. Şərq tibbində bədən və ruhi vəziyyət ayrı tutulmur. Hər orqan əsas ruhi vəziyyəti də təmsil edir. Orqanın özü İn, funksiyası isə Yandır. Hər ruhi vəziyyət onunla əlaqəli orqanın vəziyyəti ilə yaxından əlaqəldir.

### Bir qütbün digərinə çevrilə bilməsi
Əks qütblər bir-birinə çevrilə bilən quruluşdadır. İn Yana və Yan da İnə dönüşə bilər. Bu, bitməyən sonsuz hərəkəti labüd hala gətirir. Qış yaya, payız bahara, qaranlıq aydınlığa çevrilir və bu hərəkətlilik davam edir.

### Yaradan-məhv edən və ya dəstəkləyən-məhdudlaşdıran əlaqəsi
Qütblər bir-birini yaratdığı, dəstəklədiyi kimi eyni şəkildə məhv edən, məhdudlaşdıran əlaqəsində də ola bilərlər. Buna misal olaraq bir şamı göstərmək olar. Yanmaqda olan ip və parafin alovu təmin edir. Alov isə bu ikisini məhv edir. Sonda ip və ya mum bitdikdə alov da bitəcək.

### Qütb öz daxilində alt qütbünü ehtiva edir
Hər İn və Yan öz alt İn və Yan qütblərindən əmələ gəlir. Mikro quruluş makronun, makro quruluş isə mikro quruluşunun ayrılmaz parçalarıdır.

## Həmçinin bax

* Horun gözü
* Oroboros
* Buddizm
* Sonsuz düyüm

## İstinadlar
http://personaltao.com/teachings/questions/what-is-yin-yang/
Oblomov

**"Oblomov"** — rus yazıçısı İvan Qonçarovun romanı. Roman yazıçının *Adi tarix* və Y*arğan* əsərləri ilə birgə trilogiyaya daxildir. Roman on il ərzində yazılmışdır.

## Süjet

## Personajlar
* **İlya İliç Oblomov** — mülkədar, zadəgan, Peterburqda yaşayan. Tənbəl, xəyallardan başqa heç bir işlə məşğul olmayan obraz.
* **Zaxar** — Oblomovun qulluqçusu, uşaqlıqdan ona sadiqdir.
* **Andrey İvanoviç Ştolts** — Oblomovun uşaqlıqdan dostu.
* **Mixey Andreviç Tarantev** — Oblomovun tanışı, hiyləgər.
* **Olqa Sergeyevna İlinskaya** — zadəgan.
* **Anisya** — Zaxarın həyat yoldaşı.
* **Aqafya Matveyevna Pşenitsına** — Oblomovun həyat yoldaşı.
* **Alekseyev** — Oblomovun tanışı.
Ceranthera

*  — Dicerandra bitki cinsinin sinonimi.
*  — Solanum bitki cinsinin sinonimi.
*  — Rinorea bitki cinsinin sinonimi.
Lymantria

**** () —  fəsiləsinə aid kəpənək cinsi.

## Növləri
* *[[Lymantria albescens]]* Hori & Umeno, 1930
* *[[Lymantria albimacula]]* (Wallengren, 1863)
* *[[Lymantria ampla]]* (Walker, 1855)
* *[[Lymantria apicebrunnea]]* Gaede, 1932
* *[[Lymantria atlantica]]* (Rambur, 1837)
* *[[Lymantria brotea]]* (Stoll, 1780)
* *[[Lymantria brunneiplaga]]* Swinhoe, 1903
* *[[Lymantria brunneoloma]]* Pogue & Schaeffer, 2007
* *[[Lymantria carneola]]* (Moore, 1879)
* *[[Lymantria curvifera]]* (Walker, 1866)
* *[[Lymantria detersa]]* Walker, 1865
* *[[Lymantria dispar]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Lymantria fuliginea]]* (Butler, 1880)
* *[[Lymantria lapidicola]]* (Herrich-Schäffer 1851)
* *[[Lymantria lunata]]* (Stoll, 1782)
* *[[Lymantria mathura]]* (Moore, 1865)
* *[[Lymantria minomonis]]* Matsumura, 1933
* *[[Lymantria modesta]]* (Walker, 1855)
* *[[Lymantria monacha]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Lymantria oberthueri]]* Lucas, 1906
* *[[Lymantria obfuscata]]* Walker, 1865
* *[[Lymantria postalba]]* Inoue, 1956
* *[[Lymantria pulerea]]* Pogue & Schaeffer, 2007
* *[[Lymantria semicincta]]* (Walker, 1855)
* *[[Lymantria umbrosa]]* (Butler, 1881)
* *[[Lymantria xylina]]* Swinhoe, 1903

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Psidium

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Psidium tropik və subtropik bölgələrdə becərilən, çox yayılan tropik meyvə cinsidir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Psidium guajava

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni tropik Amerikadır. Asiya və Afrikada mədəni halda becərilir. Qafqazın Qara dəniz sahillərində yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 8-10 m olan həmişəyaşıl ağacdır. Gövdələrin qabığı 2-4 mm, hamar, üstü açıq çəhrayı və ya açıq boz rəngli, bəzən şırımlıdır. Budaqları şaхələnir. Cavan budaqları 4 tillidir. Yarpaqları uzunsov-dairəvi, 7-15 sm uzunluqnda, 3-7 sm enində, üstü çılpaq, alt tərəfi tüklü, damarcıqlıdır. Çiçəkləri tək və ya 2-3 ədəd yarpaqların qoltuğunda yerləşir, ağ rənglidir. İldə 1-2 dəfə çiçəkləyir. Bəzi növləri çarpaz tozlanır. Əsas tozlayıcılar balverən arılardır. Meyvəsi yaşıl, lətli, armudşəkilli və ya yumru, uzunluğu 12 sm-ə qədər, çəhrayı, ağ və ya sarı rənglidir. Müхtəlif üsullarla - zoğ, calaq, toхum və qələmlərlə çoхaldılır.

## Ekologiyası
Günəşli və çoх isti yerlərdə bitir. Quraqlığa dözür.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəran və Astarada mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Yarpaqları, çiçəkləri və meyvələri bakterisid təsirə malikdir. Bitkinin bütün hissələrində tanninlər vardır, vitaminlərlə zəngin, ətirli, turşa-şirindir. Yarpaqlarından efir yağları alınır. Dekorativ yaşıllaşdırmada müxtəlif kompozisiyaların tərtibatında istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ochroma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ancistrus

**** () —  fəsiləsinə aid balıq cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vicia angustifolia

*  — Vicia sativa subsp. nigra bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Vicia sativa subsp. nigra bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Vicia lathyroides bitki növünün sinonimi.
*  — Vicia setifolia var. setifolia bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Vicia monantha subsp. biflora bitki yarımnövünün sinonimi.
Aksi

**Aksi**, *Akti* (, ) — Yunanıstanın qərb sahilində, Arta körfəzindən İon dənizinə çıxan yerdə yerləşən burun. B.e.ə 31-ci il sentyabrın 2-də Oktavian (Avqust) Aksi yaxınlığında Antoni və Kleopatranın donanmasını məğlub etmişdir.
Sex (iqtisadiyyat)

**Sex**  (emalatxana) () — sənaye müəssisəsinin, istehsal prosesinin müəyyən sahəsi ilə məşğul olan strukturu. TÜRKCƏ ATÖLYE almanca Werkstätten
Üzəngi əzələsi

**Üzəngi əzələsi** () təbil boşluğunun dal divarında yerləşir və  adlanan hündürlüyün içəri tərəfindən başlayaraq üzəngi sümükcüyünün dal ayaqcığına bağlanır. Vəzifəsi üzəngini dartmaqla daxili qulağı şiddətli vurğulardan mühafizə etməkdir.

## Həmçinin bax
* Üzəngi sümükcüyü
* Otoskleroz
* Qulaq
Anni Jirardo

**Anni Jirardo** (; 25 oktyabr 1931 - 28 fevral 2011) — fransız aktrisası.

## Həyatı

1950-ci illərdən başlayan karyerası ərzində Jirardo onlarla filmə çəkilmişdir. 1965-ci ildə Venesiya kinofestivalının ən yaxşı aktrisası adını almış, həmçinin 3 dəfə Fransanın “Sezar” milli kino mükafatının laureatı olmuşdur.

Aktrisa son illər Alsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkirdi və yaddaşını tamamilə itirmişdi. Anni Jirardo uzun sürən xəstəlikdən sonra, 2011-ci il fevralın 28-də 79 yaşında vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
#Rokko və onun qardaşları (film, 1960) / Rocco E I Suoi Fratelli

## Xarici keçidlər
Mazaçço

**Mazaçço** (; ) — görkəmli italyan rəssamı, Florensiya rəssamlıq məktəbinin ən böyük nümayəndəsi.

Florensiyalı boyakar Mazaçço Erkən İntibahın ilk nümayəndəsi, Cotto ənənələrini qəbul etmiş, xətti perspektiv prinsiplərindən istifadə etmişdir.
## Həyatı
Mazaçço adlanan Tomazo di Covanni di Simone Kassai (1401–1428), İntibah dövrü dahi İtaliya rəssamlarından biri olub, renessans ənənələrinin əsasını qoyan, kvatroçento dövrünün boyakarlığının islahatçısı idi. O, 21 dekabr 1401–ci ildə Valdarno San Covannidə anadan olub. Mazaççonun bioqrafi (katibi), renessans dövrünün rəssamı Corco Vazari (1511–1574) yazırdı ki, Mazaçço ("Yöndəmsiz") ləqəbi ona ətraf həyata diqqətsiz olduğu üçün verilmişdi. Müəllimləri olmasalar da, Brunelleski və Donatello ilə təmasda olması Mazaçço üçün əsl məktəb olub.

Avropa incəsənətində ilk çılpaq insan bədəninin realist təsvirini vermiş Mazaçço "Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulması", "Vergi" və başqa əsərlərində bir sıra mühüm sənətkarliq problemlərini həll etmişdir. Qərbi Avropa rəssamlığında ilk dəfə o, fiqurlarla mənzərə fiqurlarla memarlıq arasında vəhdət yaratmış, onları sərbəst və təbii halında göstərmişdir.

## İstinadlar
Andrea Mantenya

**Andrea Mantenya** Paduya məktəbinin nümayəndəsidir. Mantenya yaradıcı bir şəxsiyyət kimi bir tərəfdən antik sənətin, diğər tərəfdən isə vaxtilə Paduyada işləyən Cotto, Paolo Uçello və Donatellonun, yəni Florensiya boyakarlıq ənənələrinin təsiri altında formalaşmışdı. Mantenya Renessans dövrünün ən mahir ustalarından idi və bunu "Ölmüş İsa peyğəmbər" adlı tablosu parlaq şəkildə subut edir. Paduya hökmdarı Lodoviko Qonzaqanın sarayının tavanında çəkdiyi freskada balkondan əyilib aşağı baxan personajları və yuxarıdakı səmanı elə təsvir edib ki, sanki saray divarları göylərə ucaldılmışdır.
Sandro Bottiçelli

**Sandro Botiçelli** () — Florensiya boyakarlıq məktəbinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri. O, Lorenso Mediçinin saray rəssamı olmuşdur. Əsl adı Alessandro Mariano di Amedeo Filipepi olsa da Sandro çağrılıb. Florensiyada, dəriçi ailəsində anadan olub. Antonio adlı, amma Botiçelli (çəllək) ləqəbli, qızıl ustası olan böyük qardaşı tərəfindən tərbiyə alıb. Qardaşının ləqəbi Sandroya da keçib. Fra Filippo Lippinin (1406-ya yax. – 1469) şagirdi olub. Lippi Florensiyadan köçəndən sonra Botiçelli Verokkio emalatxanasına (1467–1468) düzəlir.

Onun sənətində dini mövzular, aristokratik meyllər daha üstündür. Saray rəssamı olduğu zaman o, Lorensonun sifarişi ilə bir sıra gözəl əsərlər, o cümlədən mövzusu italyan poeziyasından götürülmüş "Bahar" və "Veneranın doğulması" tablolarını, həmçinin Roma papasının iqamətgahı Vatikanda Sikst kapellasının divar rəsmlərini yaradır.

Botiçellinin 1492-1497-ci illər arasında Dantenin "İlahi komediya"sına çəkdiyi illüstrasiyalar, onlarda cəhənnəmi təsvir edən səhnələr Renessans dövrü kitab illüstrasiyası sənətinin ən gözəl nümunələrindən sayılır.

## Əsərləri
*"Veneranın doğulması"

## İstinadlar
Corcone

**Corcone** (; ) — İtaliya rəssamı.

## Yaradıcılığı
Venesiya məktəbinin sonrakı inkişafı Corconenin adı ilə bağlıdır. Onun yaradıcılığı Renessans incəsənətinin son mərhələsinə təsadüf edir. Corconenin əsərləri insanda incə və lirik hisslər oyadır. Bu isə ona görədir ki, onun ən məşhur əsərlərində, məsələn, "Yudif", "Üç filosof", "Tufan" və başqalarında insan və mənzərələr bir-birini tamamlayır və gözəl bir harmoniya yaradır.

Corcone yaradıcığının mərkəzində duran insanla təbiətin ahəngdar vəhdəti onun "Yatan Venera" tablosunda daha dolğun təcəssüm olunmuşdur. Drezden Qalereyasının qiymətli incilərindən sayılan bu əsər dünya incəsənətində çılpaq qadın bədəninin ən gözəl nümunələrindən biridir.

## İstinadlar
Parmicanino

**Parmicanino** () — incəsənətdə manyerizmin etalonu Parmicaninonun "Uzun boyunlu Madonna" (1535) əsəridir.
Paolo Veroneze

**Paolo Veroneze** — Venesiya boyakarlıgının intibah dövrünün son və parlaq iki rəssamından biri. Veroneze öz əsərlərində Venesiya Respublikasını, onun əzəmətini, hərbi qələbələrini tərənnüm edirdi (*"Venesiyanın zəfəri"* əsərində oldugu kimi).

## Həmçinin bax
* Kanada toy (Veroneze)

## İstinadlar
Filippo Brunelleski

**Filippo Brunelleski** () — İntibah dövrünün görkəmli italyan memarı və heykəltaraşı.

## Bioqrafiya
XV əsrin əvvəllərində Florensiyalı alim və memar Filippo Brunelleski boyakarlıqda xətti perspektiv qanunlarını qurdu və təsvir etdi. Bu rəssamlara rəsmlərin müstəvi üçölçülü fəza təsvirini almağa imkan verdi. Strukturlarında Roma arxitekturasında görülən qübbə, kəmər, sütun kimi memarlıq elementlərindən istifadə etmişdir. İşlərində Florensiya Katedralinin qübbəsi, Romadakı Pantheon qübbəsindən sonra ən monumental və böyük qübbədir. Florensiyada San Lorenzo Kilsəsi, Pitt sarayı, Pazzi Şapeli və yetimlər yataqxanası memarın digər əsərlərindəndir.

## Həmçinin bax
* Florensiya kafedralı

## İstinadlar
Benvenuto Çellini

**Benvenuto Çellini **() — İntibah incəsənətinin son nümayəndələrindən olan Benvenuto Çellini həm heykəltaraş, həm zərgər, həm də yazıçı olmuşdur. O, ömrünün beş ilini Fransa kralı I Fransuanın sarayında keçirmiş, kralın sifarişi ilə çoxlu bədii zərgərlik əsərləri, o cümlədən I Fransuanın məşhur qızıl duzqabısını düzəltmişdir. Onun "Persey" adlı əsəri böyük şöhrət qazanmışdır.

O öz tərcümeyi-halını gözəl məcara romanı şəklində yazmış və bu əsərdə İtaliyada yüksək intibah dövrünün həyatı parlaq şəkildə canlandırılmışdır.

## İstinadlar
Aleksandr Çayanov

**Çayanov Aleksandr Vasilyeviç** () – şair və yazıçı, rus iqtisadçısı, kənd təsərrüfatı mütəxəssisidir.

## Həyatı
1911-ci ildə Moskva Kənd təsərrüfatı institutunu bitirərkən 18 məqalənin müəllifi olub.

1919-cu ildə Xalq torpaq komissarlığında işləyib. Kəndli əmək təsərrüfatları nəzəriyyəsi, kooperasiya, istehsalın yerləşdirilməsi nəzəriyyəsi, aqronomluq onun tədqiqatının əsas istiqamətləridir. O, kooperativ hərəkatının inkişafına böyük fikir verib. Çayanov sübut etmişdi ki, kənd təsərrüfatının effektiv inkişafı böyük olmayan ailə-əmək təsərrüfatlarının fəaliyyəti nəticəsində əldə edilir.

## İqtisadi fəaliyyəti
Rus iqtisadçısı və eyni zamanda şair və yazıçı kimi də məşhurlaşmış Aleksandr Vasilyeviç Çayanov ensiklopedik təfəkkürlü tanınmış alimlərdən olmuşdur. Kooperasiya ideyalarının davamlı təmsilçisi A.V.Çayanov həm də rus-sovet elitasının 1937-ci il qurbanlarındandır. Onun müvafiq istiqamətdə əsas elmi araşdırma və tədqiqatları "Kəndli təsərrüfatının təşkili", "Kooperasiyanın qısa kursu", "Kənd təsərrüfatı kooperasiyasının başlıca formaları və ideyaları" əsərləri təşkil edir. A. Çayanovun nəzəriyyəsi konseptual istiqamətlərini təşkilati planlılıq və müəssisənin istehsal xərclərinin ölçülərində təcəssüm olunan diferensial optimumları ehtiva edir. Adminstrativ kolxoz formasının əlehidarı kimi çıxış edən A.Çayanov daha sərfəli sovxoz modelinə üstünlük verirdi. Alimin fikrincə burada mexaniki texnikanı və aqrar elminin nailiyyətlərini daha asan və mükəmməl tətbiq etməsəbəblərdən də siyasi rəhbərlik A.Çayanovun plan və proqramlarına qəzərepresiyaya məruz qoymuşdur.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* Видеолекция Теодора Шанина об Александре Чаянове на сайте Руниверс
* Чаянов Александр Васильевич.
* Lib.Ru: Чаянов Александр Васильевич: Проза.
* Сайт, посвящённый творчеству Чаянова А. В. .
Diogen

**Sinoplu Diogen** (Διογένης ὁ Σινωπεύς, ) — qədim yunan filosofu, Antisfenin tələbəsi, kiniklər məktəbinin nümayəndəsi. Onun heç bir fəlsəfi təlimi olmamışdır. Ancaq müasir dövrə qədər gəlib çıxmamış bir neçə kitabın müəllifi olması deyilir. O öz həyat tərzi ilə insanları həqiqətə səsləyirdi. Diogen, Atisfenin təbiətə uyğun həyat çağırışına tabe olmuşdur. Həyatını son dərəcə kasıb olaraq keçirən Diogen çox vaxt əlində fənəri ilə gəzir və çəlləkdə yaşayırdı.

Diogen barəsində əsasən Leartlı Diogen xəbər vermişdir.

## Həyatı və fəaliyyəti
Sinoplu Diogenes özünü açıq şəkildə ictimai əxlaqa qarşı qoyan adam olmuşdur. Buna da epataj deyilir. Onu epataj üslubunun ilk fəlsəfi nümayəndəsi saymaq mümkündür. Məsələn, günlərin birində Diogenes meydanda fəlsəfi nitq söyləyərkən insanların onu dinləmədiklərini görmüş və buna görə də onların diqqətini cəlb etmək üçün quş səsləri çıxarmışdır. O zaman hamı susub onu dinləməyə başlamış və bunun qarşılığında Diogenes onlara demişdir: "Bu da sizin ağlınız. Mən ağıllı şeylər haqqında danışanda məni dinləmədiniz, indi isə ağılsız quşun səslərini çıxardıram, siz də ağzıaçıq məni eşitməyə başladınız".

Bir kərə çəlləkdə oturan Diogenesin yanına Makedoniyalı İskəndər gəlib demişdir ki, "məndən dilədiyin bir şey varmı?". Diogenes isə cavabında: "Sən mənim isindiyim günəşin önünü kəsdin; ona görə istəyim odur ki, qarşımdan çəkiləsən".

Bundan başqa Diogenes bir çox cəmiyyət tərəfindən qınanılan hərəkətləri hamının qabağında edirdi. Öz fikirlərini insanlara çatdırmaq və onların diqqətini cəlb etmək üçün Diogenes hətta onların qarşısına çılpaq da çıxırdı, ictimai əxlaqı pozan bir sıra başqa hərəkətlər də edirdi. Bununla da öz azadlığını sərgiləyirdi. O deyirdi ki, kişilərlə qadınların münasibətləri azad olmalıdır. Diogenesin fikrincə əxlaq nisbi anlayışdır. O, bu hərəkətləri ziyan vermək üçün deyil, insanların diqqətini müxtəlif problemlərə cəlb etmək üçün edirdi.

O, həm də hər şeyi üzə deyən kobud insan olmuşdur. Ona görə Platon ona "Dəli Sokrat" demişdi. Diogenes dünyadan ayrılaraq abid həyatı keçirdirdi. O hətta, evini tərk edib çəlləkdə yaşamış və orada olarkən dünya haqqında fikirlərə qapanmışdır. Diogenes zənginliyə nifrət edib və köhnə geyimlərdə gəzirdi. Həmçinin o, evlənməyə qarşı idi.

Diogenesə görə xeyrə yönəlmək ictimai qanunlara riayət etməkdən üstündür. O, dövləti və dini də inkar edərək onları bəzi demaqoq insanların uydurması hesab edirdi.

## Həmçinin bax

* Kinik məktəbi

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* Антология кинизма. / Под ред. И. М. Нахова. М.: Наука, 1984.
* Desmond, William D. 2008. Cynics. Acumen / University of California Press.
* Navia, Luis E. (2005). Diogenes The Cynic: The War Against The World. Amherst, N. Y: Humanity Books.
* Sloterdijk, Peter (1987). Critique of Cynical Reason. Translation by Michael Eldred; foreword by Andreas Huyssen. Minneapolis: University of Minnesota Press.
* Диоген Лаэртский. "О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов". М.: Мысль, 1986.
* Кисиль В. Я., Рибери В. В. Галерея античных философов; в 2-х томах. М., 2002.

## Xarici keçidlər
Li (konfusiçilik)

**Li** (禮 \ 礼 Lǐ) — Dünya Nizamının bir ifadəsidir.

Dünya ilə Səmavi İradə (Tyan Sin) arasında müvazinətdir. Cəngavər özündə Səmavi İradənin təcəssümünü görərək özünü dünyanın mütləq və ilahi mahiyyətinin daşıyıcısı kimi, Dünyanı onun həqiqi mahiyyətinə, mənasına qaytararaq nizama salmalı olan bir qüvvə kimi qavrayır. Cəngavər Səmavi İradənin təcəssümçüsü olmaqla Dünyanı onun ruhuna qaytararaq canlandırmalı və gözəlləşdirməlidir.

Öz ruhundan ayrı düşən, Səmavi İradənin təcəssümçüsünə hələ ki, çevrilməyən dünyanı tsi anlayışı ifadə edir. Tsi qədim hindlilərin mayya termininə bənzəyir, sözün birbaşa mənasında isə tsi — xaos, qarışıqlıq deməkdir. Cəngavər xaos girdabında boğulan Dünya ilə üz-üzədir, Dünyanı, ilk növbədə isə sosial dünyanı, cəmiyyəti nizama salmalıdır. Dövlət yaratma missiyası onun üzərinə düşür. İdeal dövlət — Linin, Dünya Nizamının sosial mücəssəməsidir. Əgər ideal dövlət Dünya Nizamının, əgər belə demək mümkündürsə, nisbətən geniş miqyasda təcəssüm olunmasıdırsa, ideal ailə linin ən kiçik sosial məkan çərçivəsində qərarlaşmasıdır. Linin bütün dünya miqyasında qərarlaşması isə Tay Tszidir. Tay Tszi dilimizə tərcümədə böyük hədd deməkdir. Tay Tszi hərfi tərcümə baxımından deyil, həqiqi mahiyyəti baxımından qədim yunan təfəkkürünün kosmos anlayışına bənzəyir. Tay Tszi də kosmos kimi dünyanın nizama düşərək gözəlləşdiyi çağdır.

Çin dövlətləri iki başlanğıcın sintezi nəticəsində formalaşırdı. Hər bir linin yaradılmasında iki mədəniyyət tipi, iki həyat tərzi və iki düşüncə üslubu iştirak etdiyindən və bu lilərin adlandırılması da ikili xarakter daşıyırdı, onların adlandırılmasına iki yanaşma üsulu vardı, bəzən Çin məmləkətləri iki adla adlandırılırdı.
Psilofitlər

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Psilofitlər əvvəlcədən başqa yerdə yerləşdirilən bir sıra sönmüş bitkiləri təsnif etmək üçün istifadə edilmiş köhnəlmiş bir fəsilədir.

Riniya morfoloji və anatomik quruluşca çox sadə olan 10-30 sm hündürlükdə və 5 mm yuğunluqda xırda bitki imiş. torpağın altında üfüqi vəziyyətdə uzanan kökümsov gövdəsi və qarşı-qarşıya haçalanan yerüstü gövdəsi var imiş.

Psilofitlərin qametofitləri tapılmadığından, onlarda nəsil növbələşməsi haqqında məlumat vermək çətindir. Lakin psilofitkimilər sinfinin psilotlar (Psilotales) sırasına mənsub olan psilot (Psilotum) cinsində hametofit bəzi məsələləri aydınlaşdırmağa kömək etmişdir.

## Cinsləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Con Eduard Qrey

**Con Eduard Qrey** (; 12 fevral 1800, Uolsoll — 7 mart 1875, London) — Britaniya zooloqu.

## Zoologiyaya aid əsərləri
* *Gray J. E.* A list and description of some species of shells not taken notice of by Lamarck (continued) // Annals of Philosophy. — 1825. — Vol. 9. — No. 2. — P. 407—415.
* *Gray J. E., Hardwicke T.* Illustrations of Indian Zoology. — 1830—1835.
* *Gray J. E.* The Zoological Miscellany. To Be Continued Occasionally. — London: Treuttel, Wurtz and Co., 1831.
* *Gray J. E.* Figures of molluscous animals selected from various authors. Etched for the use of students by M. E. Gray. — London: Longman, Brown, Green & Longmans, 1850. — Vol. 4. — iv + 219 pp.
* *Gray J. E.* A list of genera of Recent Mollusca, their synonyma and types // Proceedings of the Zoological Society of London. — 1847. — Vol. 15. — P. 129—182.
* *Gray J. E.* Catalog of Shield Reptiles. — 1855 and 1870.
* *Gray J. E.* On the arrangement of the land pulmoniferous Mollusca into families // Annals and magazine of Natural History. — 1860. — Serie 3. — Vol. 6. — P. 267—269.

## Xarici keçidlər
* Edward Gray
## İstinadlar
Flyuggeya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vasil ibn Əta

**Vasil ibn Əta** (; ) — Ərəb ruhanisi, Mötəzilə məzhəbinin banisi.

## Həyatı

## Dünyagörüşü

Mötəzilənin banisi Vasil İbn Əta (700-749) qədərilikdə olduğu kimi tale kultunu təkzib edir, lakin qədərilikdən fərqli olaraq tale ideyasının əleyhinə şüurlu olaraq iradə azadlığını qoyurdu. Mötəzilədə şəhər mədəniyyətinin azadlıqsevərlik meylləri aşkar olaraq duyulur. Mötəzilə azad insan zəkasını hətta əxlaqın da ən yüksək meyarı hesab edirdi. Burada əxlaqın mənbəyi ilahi vəhydən daha çox, insanın iradə azadlığında axtarılır. Mötəzilədə əxlaqın ilahi mənşəyi əslində inkar edilir, insani zəka onun meyarı kimi qəbul olunur. İnsan davranışının əsası müqəddəs yazılarda deyil, dünyəvi prinsiplərdə axtarılır. Hətta Quranın əzəli olması belə inkar edilir. Mötəzilə tərəfdarları - mutazilitlər - dini ehkamların mütləqliyini qəbul etməyib, əksinə, zəkanın, ağlın qüdrətini etiraf etdiklərindən, yalnız zəkanın önəmliliyini tanıdıqlarından ilk müsəlman rasionalistləri kimi çıxış etmiş olurdular.

Zəkanın qüdrətinə olan inam iki fəlsəfi cərəyanın əslində şərikli başlanğıcını təşkil edir. Birinci istiqamət cəngavər dünyaduyumunun və onun zəminində formalaşmış aristokratizmin rasionallaşdırılmasından ibarətdir. Həmin istiqamət insan zəkasını fövqəlbəşər və fövqəltəbii zəkanın təzahürü kimi başa düşür, insan zəkasının kamilliyini ilahi zəkaya uyğunluq dərəcəsində görür. İnsan zəkasının qüdrətindən çıxış edən digər istiqamət isə praqmatik cərəyan idi. Zəka burada insanın dünyadan faydalanma vasitəsi idi və bu zəmində də qiymətləndirilirdi. Praqmatik zəminli zəka kultu əslində analitik təfəkkürün insan qarşısında duran bütün problemləri həll edə biləcəyinə olan inam idi.

Mötəzilənin yaranması və tərəqqisi Əməvilərin hakimiyyəti illərinin ikinci yarısına təsadüf edir və bu illərdə şəhər mədəniyyətinin kifayət qədər inkişaf etdiyini ifadə edir. Mötəzilə, əslində, Abbasilərin hakimiyyəti üçün mənəvi zəmin hazırlayırdı.

## Ədəbiyyat
* Аш-Шахрастани, Мухаммад ибн Абд аль-Карим. Книга о религиях и сектах (Китаб ал-милал ва-н-нихал). Часть 1. Ислам. (перевод с араб., введение и комментарии С.М.Прозорова). М., 1984 (Памятники письменности востока, 75) — 272 с.
* Ибн ан-Надим. Китаб аль-Фихрист. Тегеран, 1971, 202-203.

## Həmçinin bax
* Mötəzililər
* Məlikov, Ə. Üç qardaş probleminin təsviri // ResearchGate elmi bazası, 2019, səh.1-4 (http://dx.doi.org/10.13140/RG.2.2.10465.97121)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cüneyd Bağdadi

**Əbül-Qasım əl-Cüneyd ibn Məhəmməd əl-Xəzzaz əl-Kəvariri əl-Bağdadi** (, ;  Bağdad —  909, Bağdad) — fars mənşəli İslam alimi.

## Fəlsəfəsi
İcmaçı yönümlü sufizmin ən parlaq ifadəçisi Cüneyd Bağdadi idi. Heç də təsadüfi deyildi ki, Cüneyd Bağdadi sufilərin həm də ən nüfuzlularından idi, seyyid ət-taifə (sufi tayfasının ağası) adlandırılmışdı.

İcmaçı yönümlü sufizm Allahı dərk edərək həqiqətə çatan insanların birliyinə can atırdı və bununla da, müxtəlif sufi ordenlərini, müxtəlif icmaları yaradırdı. Sonradan sufizmin başqa yönümü – zadəgan yönümü formalaşdı.

Əgər sufizmin icmaçı yönümü Allahın anlaşılmasında teizm mövqeyində, transsendental mövqedə dururdusa, sufizmin zadəgan yönümü Allahın mövcudluğunu panteist mövqedən mənalandırırdı. Panteist mövqedən çıxış edən sufilər sufizmdə və ümumiyyətlə, teizm tərəfdarlarının antropomorfizminə qarşı çıxaraq Allahı təbiətin fövqündə duran bir varlıq kimi deyil, bir Dünya Ruhu olaraq qəbul edir və əslində, bununla da, zadəgan dünya anlamını bərpa etmiş olurdular. Sufizmin zadəgan yönümü həqiqətə qovuşan insanı ən kamil varlıq hesab edir və kamil insanın simasında da Allahın özünün təcəssümünü tapır. Zadəgan yönümlü sufizm Allahı kamil insan simasında gördüyündən, dünyanı zülmdən. xəstəlikdən, aclıqdan, ədalətsizlikdən xilas etmək, dünyanı gözəlləşdirmək zərurətini məhz kamil insanın missiyasına aid edir.

## Həmçinin bax

* Sufizm

## Ədəbiyyat

* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Параграф о Джунайде
Rifaə Təhtavi

**Rifaə Rəfi ət-Təhtavi** (; ) —Ərəb filosofu.

## Fəlsəfəsi
İslam dünyasında şəhərlərin artımı determinizm prinsipinin fəaliyyət məkanını genişləndirirdi. Şəhər mədəniyyətinin özünün inkişaf meylləri isə determinist və ya analitik təfəkkürün həll etməli olduğu çoxsaylı problemləri üzə çıxardı.
Lakin müsəlman təfəkkürünə nisbətən Avropa təfəkkürü determinizmə daha çox yatımlı olduğundan, Yeni dövr problemlərini Avropa müsəlman dünyasına nisbətən daha yaxşı həll etdi və Yeni dövr tarixinin aparıcı qüvvəsinə çevrildi.
İslam dünyası yavaş-yavaş, qəlpə-qəlpə öz siyasi sərhədlərini daraldır, Avropanın müstəmləkəsinə yaxşı halda isə, yarımmüstəmləkəsinə çevrilirdi. Müsəlman dünyası özünü qoruyub saxlama xatirinə Avropa elmini öyrənməli olur. Bu iş isə ilk növbədə maarifçilər tərəfindən yerinə yetirilir. Ərəb maarifçilərindən ən nüfuzlusu isə öncə xatırladılan Rifaə Təhtavi idi.
Lakin Rifaə Təhtavi dövründə və ondan sonra da, bir çox ərəb mütəfəkkirləri Avropanı,sadəcə olaraq, təqlid etmədilər, Avropa sivilizasiyasının tənqidi olaraq mənimsənilməsinə üstünlük verdilər.

## Ədəbiyyat
# Кирпиченко В.Н., Сафронов В.В. История египетской литературы XIX-XX веков в 2-х тт., т. 1, с. 57-71, 73-75, 158-160; 
# Крачковский И.Ю., Избр. соч., т. 3, М.—Л., 1956, с. 367—374;
# Кахарова Н., Путешествие в Париж Рифаа ат-Тахтави, Душанбе, 1968;
# Левин З.И., Развитие основных течений общественно-политической мысли в Сирии и Египте, М., 1972;
# Наджар Х., Рифаат ат-Тахтави, Каир, 1966: El Tahtawi Fatny, Petit aperçu historique de la vie et de l’oeuvre de Rifaah EI-Tahtawi, Le Caire, 1958.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təsadüf

**Təsadüf** — mütləq olması zəruri olan hadisədir. Eyni təsadüflərin cəmi isə zərurətə bərabərdir. Baş vermiş gözlənilməyən, nəzərdə tutulmayan hadisə; qəziyyə, vəqə, əhvalat.
Təsadüf və zərurət təbiət qanunundan irəli gəlib.

## Həmçinin bax
* Korrelyasiya və Səbəbiyyət
Otto Kuntze

**Otto Kuntze** (; 23 iyun 1843, Leypçiq — 1907, San-Remo) — alman botaniki və səyyahı.

## Elmi işləri
* *Taschen-Flora von Leipzig*. — Leipzig, 1867.
* *Rubus-Reform deutscher Brombeeren*. — 1867.
* ''Cinchona''. — Haessel, 1878.
* *Um die Erde*. — Leipzig, 1881.
* *Plantae orientale-rossica*. — 1887.
* '''''Revisio generum plantarum''''' . — Leipzig, A. Felix (3 hissə I hisə — 1891, II hissə — 1891, III hissə — 1893.)
* ''Geogenetische Beiträge''. — Druck von Gressner & Schramm, 1895.
* ''Lexicon generum phanerogamarum inde ab anno MDCCXXXVII:'' 1902.
Corc Bentam

**Corc Bentam** (; 22 sentyabr 1800 – 10 sentyabr 1884) — ingilis botaniki.

## Əsərləri
* "Labiatarum genera et species" (London, 1832–1836)
* "Handbook of the British Flora" (1858 и 1865)
* "Flora Honkongensis" (1861)
* "Flora Australiensis" (Ferdinand Müllüer ilə birlikdə, 1863–1870)

## Şərəfinə adlandırılmış taksonlar
### Cinslər
* *[[Benthamia]]* A.Rich.
* *[[Benthamiella]]* Speg.

### Növlər
* *[[Acanthocephalus benthamianus]]* Regel
* *[[Andropogon benthamianus]]* Steud.
* *[[Atractocarpus benthamianus|Gardenia benthamianus]]* F.Muell.
* *[[Croton palanostigma|Croton benthamianus]]* Müll. Arg.
* *[[Distemonanthus benthamianus]]* Baill.
* *[[Nicotiana benthamiana]]* Domin
* *[[Pinus ponderosa|Pinus ponderosa ssp. benthamiana]]* Hartw.
* *[[Thelymitra benthamiana]]* Rchb.f.

## İstinadlar
Endoqamiya

**Endoqamiya** (yunanca endoi-daxili, qamos-nikah) — hərfi mənada daxili nikah deməkdir. Endoqamiya, bir etnik birlik kimi qəbilənin çox mühüm əlaməti olmuşdur.

## İstinadlar
Ayven Mürrey Conston

**Ayven Mürrey Jonston** ( (1898-1960)) - ABŞ botaniki.

## Müəyyən etdiyi taksonlar
**[[Fitzroya cupressoides]]*
**[[Leucophyllum frutescens]]* 
**[[Astragalus sprucei]]* 
**[[Euplassa]]* 
**[[Euplassa occidentalis]]* 
**[[Fuchsia hypoleuca]]*

## Xarici keçidlər
* Robert Jan 'Roy' van de Hoek: ''Restoration and Recovery for Elna Bakker, and Ivan Johnston. "R&R" for the Playa del Rey Frogs and Plants.'' 2005
Ferdinand Müller

**Ferdinand Müller** (, 1825—1896) — XIX əsr alman təbiətşünası, botaniki, coğrafiyaşünası.

Avstraliyanın təbiətinin öyrənilməsində müstəsna xidmətləri olub.
## Elmi əsərləri
* Fragmenta phytographiae Australiae (Leypçiq, 1862—1881, I—IX)
* Flora australiana (Betnam ilə birlikdə, I—VII, 1863—1870)
* Plants of Victoria (Мельбурн, 1860—1865)
* The vegetation of the Chatham Islands (1864)
* Eucalyptographia (1879—1882)
* Select extratropical plants (1891)

## Həmçinin bax
Ferdinand Müllerin müəllifi olduğu Avstraliyanın bitki növlərinin siyahısı
Investigation Discovery

**Investigation Discovery** — Discovery Communications-ın bir kanalıdır. Kanal bu adı Avropa, Latın Amerikası və Asiyada istifadə edir. Kanalda əsasən istintaq və cinayət mövzusunda proqramlar yayımlanır.

## Proqramları
**Call 911* 
**Crime Scene University*
**Dallas DNA*
**Dateline NBC|Dateline* 
**Deadly Women*
**Deranged*
**Disappeared*
**Escaped*
**The FBI Files*
**Forensic Detectives*
**48 Hours (TV series)|48 Hours* 
**A Haunting*
**I (Almost) Got Away with It*
**Life of a Crime*
**Mega Heist*
**Most Evil*
**The New Detectives*
**On the Case with Paula Zahn*
**Personal Justice*
**Real Interrogations* 
**The Real NCIS*
**The Shift*
**Stalked*
**Stolen Voices,Buried Secrets*
**Solved (TV Series)|Solved*
**Unusual Suspects*
**Who the (Bleep) Did I Marry?*
**Wicked Attraction*
Karl Lüdviq Vildenov

**Karl Lüdviq Vildenov** (, 1765–1812) — alman botaniki.

## Çap olunmuş əsərləri
* *Willdenow C. L.* Florae Berolinensis prodromus, 1787
* *Willdenow C. L.* Grundriß der Kräuterkunde zu vorlesungen, entworfen von D. Carl Ludwig Willdenow. — Berlin, 1792
* *Willdenow C. L.* Linnaei species plantarum, 6 Bde., 1798–1826
* *Willdenow C. L.* Geraniologia, 1800
* *Willdenow C. L.* Anleitung zum Selbststudium der Botanik, 1804
* *Willdenow C. L.* Caricologia, 1805
* *Willdenow C. L.* Enumeratio plantarum horti regii botanici Berolinensis, 1809
* *Willdenow C. L.* Berlinische Baumzucht, 1811
* *Willdenow C. L.* Hortus Berolinensis, 1816
Laurens Aleksandr Sidney Conson

**Laurens Aleksandr Sidney Jonson** (; ) — Avstraliya taksonomik botaniki.

## L.Consonun şərəfinə adlandırılmış bir neçə bitki növü və cinsi
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
*Biographical memoir by associate Barbara G. Briggs 
* Fotoları
Karel Domin

**Karel Domin** (;) — Çex boyaniki və siyasətçisi.

## Botanik adlandırılma üzrə elmi işləri
* 
* , Vĕstn. Král. Ceské Společn. Nauk, Tř. Mat. Přír. 2: 19 (1923) (=
* 
*  Rozpr. Ceské Akad. Císafe Frantiska Josefa Védy, Tf. 2, Védy Math. Pfír., 51/1941, 15: 7 (1942); Bull. Int. Acad. Tchéque Sci., Cl. Sci. Math. Nat. Méd. 1941:1–7 (1942)

## İstinadlar

* Qısa bioqrafiyası (çex.)
* Qısa bioqrafiyası (ing.)
* Bioqrafiya (çex.)
* ''Taxon'' kitabı (ing.)
Adolf Teodor Bronyar

**Adolf Teodor Bronyar** (, ) — fransız botaniki.

## Bronyarın təsnif etdiyi bitki taksonlarının siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


## Bronyarın şərəfinə adlandırılan taksonlar
* 
* 

## Əsas işləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
* Deutschen Nationalbibliothek
Kiril Tenison Vayt

**Kiril Tenison Vayt** (; ) — Avstraliya botaniki.

## Əsərləri
* *An Elementary Textbook of Australian Forest Botany* (1922).
* *Principles of botany for Queensland farmers* (1938).
## İstinadlar

## Xarici keçıdlər
* Australian Dictionary of Biography: Cyril Tenison White (1890—1950)
* Encyclopedia of Australian Science: Cyril Tenison White (1890—1950)
* Virtual International Authority Fayl: C. T. (Cyril Tenison) White, 1890—1950
Rene Defonten

**Rene Luiş Defonten** (; 14 fevral 1750, Fosse kəndi, Bretan — 16 noyabr 1833, Paris) — fransız botaniki, Fransa Elmlər Akademiyasının prezidenti (1804—1805). Parisdəki "*Jardin des Plantes*" bağının direktoru olmuşdur.
## Əsas işləri
* *Cours élémentaire*, 1796
* *[http://www.botanicus.org/title/b11925152 Flora atlantica: sive historia plantarum quae in Atlante, agro tunetano et algeriensi crescunt]* (в 2 томах), 1798—1799
* *[http://books.google.com/books?id=MesTAAAAQAAJ Tableau de l'École de Botanique du Muséum d'Histoire Naturelle]*, 1804
* *[http://books.google.com/books?id=2kUAAAAAQAAJ Choix de plantes du Corollaire des instituts de Tournefort]*, 1808
* *[http://books.google.com/books?id=VhUAAAAAQAAJ Histoire des arbres et arbrisseaux qui peuvent être cultivés en...]*, 1809
* *[http://books.google.com/books?id=xFUXAAAAYAAJ Catalogus plantanum horti regii Parisiensis], 1829
* *Voyages dans les régences de Tunis et d'Alger* ( ilə birlikdə), 1838
== İstinadlar ==
* [http://www.botanicus.org/creator/373 *'']: биография на сайте "Botanicus Digital Library"
Disney Channel

**Disney Channel** — ABŞ-dən 24 saat yayımlanan televiziya kanalı. Kanal cizgi film və seriallar yayımlayır. Hədəf kütləsi ilk qurulduğunda 7 yaş qrupu uşaqlar olsa da zamanla dəyişmiş; proqramların məzmunu dəyişdikcə, izləyənlərin də yaş həddi də artmışdır. Kanalın sahibi Volt Disney şirkətidir.

## Programları

## Xarici keçidlər
* Rəsmi Saytı
* Disney Channel International 
* ABC Cable Networks Group page
Jozef Deken

**Jozef Deken** (, ) — Belçika mənşəli fransız botaniki.

## Çap olunmuş əsas əsərləri
* Maison rustique du XIX siècle. Encyclopédie d’horticulture pratique, cours de jardinage, rédigé sous la direction de M. Decaisne (1836).
* Recherches anatomiques et physiologiques sur la garance, sur le développement de la matière colorante dans cette plante, sur sa culture et sa préparation, suivies de l’examen botanique du genre Rubia et de ses espèces (1837).
* Histoire de la maladie des pommes de terre en 1845 (1846).
* Flore élémentaire des jardins et des champs, accompagnée de clefs analytiques et d’un vocabulaire des termes techniques, par Emmanuel Le Maout et J. Decaisne (2 volumes, 1855).
* Le Jardin fruitier du Muséum, ou Iconographie de toutes les espèces et variétés d’arbres fruitiers cultivés dans cet établissement avec leur description, leur histoire, leur synonymie (9 volumes, 1858–1875).
* Manuel de l’amateur des jardins, traité général d’horticulture, par MM. Jh Decaisne, Ch. Naudin (4 volumes, 1862–1871).
* Voyage autour du monde sur la frégate La Vénus commandée par Abel Du Petit-Thouars (1864).
* Traité général de botanique descriptive et analytique, par MM. Emm. Le Maout, Jh Decaisne, ouvrage contenant 5500 figures dessinées par MM. L. Steinheil et A. Riocreux (1868).

## İstinadlar
Nickelodeon

**Nickelodeon** () — ABŞ telekanalı. 1977-ci ildə ABŞ-də yaradılmışdır. 1979-cu ildən bütün ölkə ərazisində yayımlanır. ABŞ-dən başqa telekanal Türkiyə, Yaponiya, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Böyük Britaniya, Skandinaviya, Mərkəzi Avropa, Latın Amerikası, Rusiya, Moldova, Qazaxıstan, İndoneziya və s. bölgələrdə və müxtəlif dillərdə yayımlanır.

Kanal ilk olaraq Kanal C-3 olaraq sınaqdan keçirildi, 1 dekabr 1977-ci ildə əsas proqramı Pinwheel idi. Pinwheel, o vaxt yalnız QUBE-də olan ilk cizgi serialı idi. Kanal daha sonra rəsmi olaraq 1 aprel 1979-cu ildə Nickelodeon olaraq işə salındı və ümummilli digər kabel provayderlərinə yayıldı. Başlanğıcda ticarətdən azad idi və 1984-cü ilə qədər reklamsız qaldı. Warner-Amex, qardaş şəbəkələri MTV və VH1 ilə birlikdə Nickelodeon-u 1986-cı ildə Viacom'a satdı. Tarixində Nickelodeon qardaş kanalları və temalı proqramlaşdırma bloklarını təqdim etmişdir. 4 yanvar 1988-ci ildə Nickelodeon, məktəbəqədər uşaqları hədəf alan bir həftəiçi-səhər bloku Nick Jr. 11 avqust 1991-ci ildə, şəbəkə başqa bir flaqman markası olan Nicktoons-u təqdim etdi.
1999-cu ildə Nickelodeon Sesame Workshop ilə əməkdaşlıq edərək Noggin adlı bir kabel kanalı və interaktiv veb saytından ibarət bir təhsil markası yaratdı.
1 aprel 2002-ci ildə qardaş kanal olan Teennick
telekanalı yayıma başladı.

## Tarixçə
Kanalın adı Nickelodeons adlanan ilk beş sentlik kinoteatrlardan gəlir. Tarixi 1 dekabr 1977-ci ildə başlayır.
Warner Cable Communications ilk iki yollu interaktiv kabel sistemini işə saldı: QUBE, Columbus, Ohio. Əvvəlcə Pinwheel Network adı altında sınaqdan keçirilən C-3 kabel kanalı Pinwheel-i hər gün səhər 7:00-dan 21:00-a qədər daşıyırdı. Başlanğıcda Fevral 1979-cu ildə başlanması planlaşdırılan Nickelodeon 1 aprel 1979-cu ildə başlamış, əvvəlcə RCA Satcom-1 transponderində peyk vasitəsilə Warner Cable sistemlərinə paylanmışdır (peykin sahibi RCA Americom, daha sonra GE Americom oldu. General Electric-in RCA Americom-un ana şirkəti olan RCA Corporation-ı, Lüksemburqda yerləşən Société Européenne des Satellites ilə birləşmədən əvvəl SES Global-ı, indi isə SES SA-yı meydana gətirməsini əldə etdi.

## Həmçinin bax
* Nickelodeon (Türkiyə)
* Nickelodeon (Rusiya)

## İstinadlar
O olmasın, bu olsun

*O olmasın, bu olsun (film, 1956) — 1956-cı ildə çəkilən film.
*O olmasın, bu olsun (operetta) — Üzeyir bəy Hacıbəyovun ikinci musiqili komediyası (1911).
Akrostix

**Akrostix** (;  – kənar +  – sətir, poetik xətt) və ya **müvəşşəh** ( – qurşaqlanmış) — hər misranın baş hərflərini yuxarıdan aşağıya oxuduqda söz və ya ifadə əmələ gətirən şeir. Akrostix eşitmə deyil, vizual təəssüratlara aiddir. Akrostik forma xüsusilə Böyük İsgəndərin hakimiyyəti dövrü və Bizans imperiyasında yaşayan yunandilli müəlliflər, həmçinin İntibah dövrü şairləri arasında sevilirdi.

## İstinadlar