Marena

**Marena** və ya *Morana* (, , , ) — qədim Slavyan mifologiyasında qışın ölümü, təbiətin yenidən doğulması və yuxular ilə əlaqəli olan pagan tanrıçasıdır. O, qışın sonu, yazın başlanğıcı və təbii dövrlərin dəyişməsi konsepsiyası ilə bağlıdır. Qədim slavyan mərasimlərində Morana tanrıçasının ölümü qışın sonunu, Kostroma (rus ənənəsində), Lada və ya Vesna (Slavyan yaz tanrıçaları) formasında yenidən doğuluşu simvolizə edirdi.

Bəzi xristian orta əsr mənbələri, məsələn XIII əsr Çex "Mater Verborum" sənədi onu yunan tanrıçası Hekata ilə müqayisə edir və cadugərliklə əlaqələndirir. XV əsr polyak salnaməçisi Yan Dlugoş isə onu Romalı Keres (Ceres – kənd təsərrüfatı tanrıçası) ilə eyniləşdirmişdir. Dzevanna adlı başqa bir Slavyan tanrıçası ilə birlikdə məhsuldarlıq və bolluq simvolu hesab olunurdu.

## Müasir dövrdə Marena mərasimləri
Müasir dövrdə Marzanna (Morana) ilə əlaqəli mərasimlər dini xarakterini itirmiş, əyləncə və yazın gəlişini qeyd etmə vasitəsinə çevrilmişdir. Martın 21-də, yaz bərabərliyi ərəfəsində keçirilir.

Ənənəvi keçid mərasimi:

* İnsanlar əllə düzəldilmiş Morana kuklası (bəzən Marzaniok – kişi ekvivalenti də) ilə çay, göl və ya gölməçəyə gedirlər.
* Ənənəvi mahnılar oxuyaraq kuklanı suya atırlar. Bəzi yerlərdə əvvəlcə yandırılır, ya da paltarları cırılır.
* Kəndə dönüş zamanı isə ağac budaqları lentlər və boyanmış yumurta qabıqları ilə bəzədilir.
* Mərasim qayıtdıqdan sonra şənlik və ziyafətlə tamamlanır (məsələn, Brinitsa – Myasteçko Slyonske ərazisində).

## Mənşəyi və etimologiyası
Morana adı çox güman ki, proto-hind-avropa kökü *mar-, mor- sözündən gəlir və "ölüm" mənasını daşıyır. Slovak dilində "Ma(r)muriena" forması mövcuddur. Vyaçeslav İvanov və Vladimir Toporov, tanrıçanın əvvəlcə Mars (Marmor, Mamers, Mamurius Veturius) ilə bağlı olduğunu qeyd edirlər. Marsın ilkin kənd təsərrüfatı tanrısı olması bu əlaqəni gücləndirir. Digər nəzəriyyələrə görə, onun adı latınca mors ("ölüm") və rusca mor ("vəba, epidemiya") sözləri ilə eyni kökdən gəlir. Morana bəzi Slavyan və German qara ruhlar ("mare") ilə də əlaqələndirilir. Belarus, polyak, ukrayna və bəzi rus dialektlərində "mara" – yuxu, yuxugörmə, kabus deməkdir. Vladimir Dal isə "mara" sözünü "görünüş, xəyali varlıq, halüsinasiyalar" kimi izah edir.

## Mənası və simvolikası
Morana qışın personifikasiyasıdır və onun suda boğulması qışın bitməsi və yeni həyatın gəlməsini bildirir. Qədim ritualların təhrif olunmuş forması:

* Müasir dövrdə ayrı keçirilən iki mərasim birləşdirilib.
* Mərasimlərin həqiqi tarixi dəyişdirilib.
* Orta əsrlərdə belə bu mərasimlər artıq "əyləncəli tədbir" kimi görünməyə başlamışdı.
* Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Morana təkcə qış və ölüm simvolu deyil, həm də bir tanrıçadır.
* "Ölüm Qarı" (Death Crone) kimi tanınması onun təbiətin idarəedicisi və həyat verən qüvvə olduğu anlayışını gözdən salmışdır.

## Suda boğulma rituallarının izahı
Su elementi slavyan xalq mərasimlərində mühüm yer tutur. Morananın suda boğulması onun yeraltı aləmə enməsi və növbəti qışda yenidən doğulması anlamına gəlir. Bəzi tədqiqatçılar mərasimin qurbanvermə xarakterini vurğulayır və Morananın qışın sərtliyini yumuşaltmaq üçün qurban edildiyini iddia edirlər. "*Wyrzeczysko*" (Vıjeçisko) müəlliflərinə görə, Morana su ruhlarına qurban edilir, çünki su tanrılarının razılığı bol məhsul üçün vacib idi. Pasxadan sonra qeyd edilən "Copse" şənliyi, yazın tam hakimiyyətini elan edir. Bu dövr – yeni həyatın, sevincin və mahnıların vaxtıdır. Təbiət oyanır və torpaq yeni məhsullar verməyə hazırlaşır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dixon-Kennedy, Mike. Encyclopedia of Russian & Slavic myth and legend. ABC-CLIO Publisher, 1998
* Marjorie Yovino-Young. Pagan Ritual and Myth in Russian Magic Tales: A Study of Patterns. Lewiston, New York: Edwin Mellen Press, 1993.
* Skvortzov, Konstantin. Mater Verborum, 13th century Czech manuscript, with comments. Saint Petersburg Academy of Sciences, 1853.