open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuzari (kitab)

thumb|250px|Kitabın 1880-ci il Varşava çapının ilk səhifəsi
**Kuzari** ( *"Kitabül-hüccə vəd-dəlil fi nasr-əd-diniz-zəlil", tərcüməsi "Əzilmiş dinin müdafiə və isbatına dair kitab"*) — Yəhuda Haləvinin yazdığı ən mühüm kitabdır.

## Mövzusu
Kuzari yəhudi dilində xəzər deməkdir. Müəllif bu əsərdə xəzərlərin iudaizmi qəbul etməsinə toxunmuş, bu məsələni fəlsəsfi yolla izah etməyə çalışmışdır. Burada xəzər xaqanının dinə dair yuxular görməsi və bunun yozulması üçün filosof, xristian və müsəlman din alimini saraya dəvət etməsi təsvir edilmişdir. Əsərdə yəhudilərin həqir görüldüyü üçün onların təmsilçisinin saraya dəvət edilmədiyi xüsusi vurğulanmışdır. Daha sonra bu şəxslərin xaqanla söhbətinin onu inandırmağa kifayət etmədiyi bildirilmiş, xaqanın da yəhudi mütəffəkiri ilə mükalimə aparmaq istəyinin yarandığı bildirilmişdir. Bu mükalimə zamanı iudaizmin həqiqi din olduğuna inanan xaqanın öz məiyyəti ilə bərabər yəhudiliyi qəbul etməsi və sünnət olunması təsvir olunmuşdur.

## Məzmunu
Əsərin əsas mühüm məqamları fələsfi mülahizələrə aiddir. Müəllif yalnız ağılın köməyilə Tanrı iradəsinin anlaşılmasının qeyri-mümkünlüyü ifadə olunmuş, dinlə aptek müqayisə olunmuşdur. Yəni aptekdə xeyli dərman vardır, lakin yalnız həkim onlardan hansının xəstənin müalicəsi üçün istifadə etməyin qaydalarını bilir. Eynilə bunun kimi, çoxlu sayda dinlər vardır, ancaq Tanrı onların hansının faydalı, həqiqi olduğunu bilər. Öz-özünü müalicə etməyə çalışan xəstə kimi, ağlının köməyilə doğru dini tapmağa cəhd edən insan da yanlış yola düşəcəkdir. Burada dinlərin müxtəlif olduğu üçün, insanların onları anlamaqda çətinlik çəkəcəyi və düzgün yolu tapmaq üçün yalnız Tanrının köməyinin vacibliyindən bəhs edilmişdir. Haləvi ağlın sərhədləri olduğunu, dinin isə fəlsəfənin xidmətçisi olmadığını vurğulamışdır.  Kitabda iudaizmin başqa dinlərdən üstünlüyü irəli sürülmüş, bu barədə bir sıra mülahizələr səsləndirilmişdir. Burada bütün bəşəriyyətin həmişə qoz qabığı və qozun özü kimi iki hissəyə bölündüyü bildirilmiş, yəhudilər qoz özülü, digər insanlar da qoz qabığı ilə müqayisə edilmişdir. Peyğəmbərlər yalnız yəhudilərin içərisindən çıxa bilər bu da onun "seçilmiş xalq" olduğunun sübutudur. Yəhudi xalqının həqir vəziyyəti onun haqsız olduğunun isbatı deyil, əksinə bütün dinlər əziyyət çəkdikləri dövrlərlə fəxr edirlər. Mütəfəkkir həmçinin Aristotelin dünyanın həmişə mövcud olması barədə fikirlərini rədd edərək, onun yaradılmış olduğu fikrinə tərəfdar çıxırdı.
Ana İvanoviç

**Ana İvanoviç** — () — Serb qadın tennis oyunçusu.

## Karyerası

### 2003
Ana İvanoviç 2003-cü ildə peşəkar tennis karyerasına başlamışdır. 2003-cü ildə ən böyük müvəffəqiyyətini isə Barselona Açıq çempionatında final oynayaraq əldə etmişdir.

### 2004
İvanoviç 2004-də Uimbledon turnirində yeniyetmələrdə oynadı. Ana finalda Katerina Bondarenkoya məğlub oldu. İkisinə seçmə hərhələdən qatıldığı cəmi beş turniri qazandı.(Malyorka, Qifu, Fukuoka, Fano, Batumi)

### 2005
Ana karyerasındakı ilk təklər kubokunu Kanberrada finalda Melinda Czinkini məğlub edərək qazanmışdır. Avstraliya Açığa qatılan Ana, burada 3-cü dövrədə Ameli Morezmoya məğlub olmuşdur. Daha sonra Belçikada Antverpə qatılan Ana burada da 3-cü dövrədə məğlub olmuşdur. Dohaya qatılan Ana, Ameli Morezmoya 4-cü dövrədə məğlub olmuşdur. Dohadan sonra Ana, Dubay Açıq çempionatına qatılmışdır. Rus Vera Duşevinaya məğlub olan Ana turnirlə erkən vidalaşmışdır.

### 2010
2010-cu ildə Avstraliya Açıq tennis turnirinə qatılan Ana ilk dövrədə Amerikalı Şenay Perri ilə qarşılaşdı. Rəqibini 6–2 və 6–3-lük setlərlə asan keçən Ana, ikinci dövrəyə adını yazdırdı. İkinci dövrədə Argentinalı raketka ustası Qisela Dulko ilə etdiyi matçı 6–7 6–8 (Tie Break), 7–5 və 6–4lük setlərlə məğlub olaraq 2010-cu il Avstraliya Açıq tennis turniri ilə 2-ci turda vidalaşdı. 2010-cu ilin özü üçün bir geri dünüş ili olaraq xarakterizə edən İvanoviç beləliklə 2010-cu ilə pis bir başlanğıc etmiş oldu. Fransa Açıq çempionatında 2-ci turda məğlub olan Ana 2 həftə sonra Uimbledon 1-ci turda məğlub olmuşdur. İlin son böyük dəbilqə serialı turnili olan US Open-da 4-cü turda məğlub olmuşdur.

## İstinadlar
Arşın

**Arşın** — Şərqdə uzunluğu ölçmək üçün istifadə edilən uzunluq ölçü vahidi.
thumb

## Ümumi məlumat
Alimlər uzun illər apardıqları ciddi araşdırmalar nəticəsində belə bir fikrə gəlmişlər ki, Azərbaycan ərazisi mədəni əkinçiliyin ən qədim ocaqlarındandır. Sonrakı mədəni-təsərrüfat inkişafı zəminində cəmiyyətin istehsal münasibətlərində baş verən köklü dəyişikliklər məhsuldar qüvvələrin, eləcə də əmək alətlərinin yeni-yeni formalarının yaranmasına müsbət təsir göstərmişdir. Bu dövrdə qədim əcdadlarımızın düşünmə qabiliyyəti artmış, həyatın bəzi sirlərini dərk etmək bacarığı çoxalmış, onlar əkinəcəklərdə, torpaq sahələrində, mal-qaranın sayının müəyyənləşdirilməsində, yaşayış evlərinin tikintisində və digər yüzlərlə həyati işlərdə ölçüyə - hesablamaya ehtiyac duymuşlar. Odur ki, zaman keçdikcə, daha dəqiq və mükəmməl ölçü vahidləri meydana çıxmışdır. Arşın uzunluq ölçü vahidi də məhz belə yaranmışdır.

Arşın türk sözü olub çox qədimlərdən xalqımızın məişətinə daxil olmuş və bu gün də kənd təsərrüfatında torpaqölçmə işlərində geniş istifadə edilən 0,71 m-ə bərabər uzunluq ölçüsüdür. Hətta yer ölçmək üçün iki ağacdan haça şəklində düzəldilən və hər addımı 0,71 m-ə bərabər olan alət də arşın adlanır. Bu haçaları bəzən 2 arşınlıq da düzəldirlər.

Arşın 1931-ci ilədək Türkiyədə geniş istifadə olunmuş uzunluq ölçü vahidi idi; ipək parçaların ölçülməsi üçün ticarət arşını 60 sm-ə, digər parçalar üçün 68 sm-ə, inşaat arşını isə 75,8 sm-ə bərabər idi.

Arşın rusların və digər xalqların məişətinə də türklərdən keçmişdir. Rusiyada arşın XVI əsrdən istifadə olunurdu. Əvvəllər arşın ingilis ölçü sistemini qəbul edən ölkələrdə 27 düym (hollandca "baş barmaq" deməkdir), I Pyotrun dövründə isə 28 düym olmuş və dəyişməmiş qalmışdır. 1 arşın - 16 gireh (4,4 sm) = 28 düym = 71,12 sm. Arşının ölçüsü müxtəlif ölkələrdə 65,2-112 sm arasında götürülmüşdür.

Arşın sözünə ilk dəfə "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında rast gəlinir. Lakin başqa ədəbiyyatlarda, folklor nümunələrində də bu söz geniş işlədilmişdir.

## Mənbə
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 456. ISBN 978-9952-34-152-2
Arpa (ölçü vahidi)

**Arpa** – əsasən türk xalqlarının məişətində çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Arpa türk sözü olub, ondan bir çəki vahidi kimi əsasən türk xalqlarının məişətində istifadə olunmuşdur. Başqa xalqlar bu çəki vahidini türklərdən götürmüşlər. Arpanın tibbi ədəbiyyatlarda 37,5 qr-a bərabər olduğu göstərilir. 

Azərbaycanda əski çağlardan bəri daha çox qızıldan, az hallarda isə gümüşdən hazırlanan qadın boyunbağısı da "arpa" adlanmışdır. Həmin boyunbağının xırda hissələri arpaya bənzəməklə, hər birinin çəkisi də 1 arpaya bərabər olmuşdur.

Xalq çəki və ölçü vahidlərinin öyrənilməsində folklora və yazılı ədəbiyyata müraciət etmədən keçinmək mümkün deyil, çünki bu zəngin söz xəzinəsində xalq çəki və ölçü vahidləri haqqında çox geniş bilgilər var. Həmin ölçü vahidlərindən istifadə olunması XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində eyni əhəmiyyət kəsb edirdi. 

Nizami Gəncəvi "Yeddi gözəl" poemasında deyirdi: 


Qadın qızıl görəndə qızıl tərəzisi kimi 
Bir arpaya görə arpa önündə baş əyər.

## Mənbə
* '''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 463. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

 arpa hemde keçmisde öli
Batman (ölçü vahidi)

**Batman** – Şərq metrologiyasında geniş yer tutan qədim çəki vahidi. 
## Haqqında
Batman girvənkədən böyük çəki vahididir. Kitabi Dədə Qorqud dastanlarında “Kafər altmış batman kür salardı”, “Hər atanda on iki batman taş atardı” və s. şəkildə adı çəkilir. Orta əsr mənbələrində “batman” “man” termini ilə yanaşı işlənmişdir. “Batman” ölçüsü müasir sorğu kitablarında bir qayda olaraq 20 girvənkəyə və ya 8 kiloqrama bərabər tutulur. Əslində isə batman (man) öz real ölçüsünə görə fərqlənir. Bu isə ölçü sisteminin vahid standartı olmadığından irəli gələn qüsur idi. Tədqiqatçılar hələ X əsrdə şərqdə müxtəlif man (batman) ölçüləri olduğunu və lap yaxın dövrlərə qədər geniş istifadə edildiyini qeyd edirlər. Lakin ticarət münasibətlərinin inkişafı ölçülərin islahatını tələb edirdi. Belə islahatlardan biri 1300-cü ildə Hülakü hökmdarı Qazan xan dövründə (1295-1304) aparılmış və Təbrizdə bir batman (man) 260 dirhəmə (832 qr) bərabər tutulmuşdur. Səfəvilər dövründə 832 qramlıq batman artıq işlək deyildi. 

Batmandan da girvənkə kimi çox geniş istifadə olunmuşdur. 

"Ağır otur, batman gəl" deyimi də bununla bağlı yaranmışdır.

## Mənbə
*"Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası", II cild. Bakı,2004.
*Хинц В. “Мусульманские меры веса с переводом в метрическую систему”. М., 1970.
***Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 460. ISBN 978-9952-34-152-2**

## Xarici keçidlər
*Batman

## Həmçinin bax
*Təbriz batmanı
Girvənkə

**Girvənkə**— riyaziyyatda əski çağlarda çəkini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Girvənkə ən çox işlədilən çəki vahidlərindən biridir. Bir girvənkə 400 q-a bərabərdir. Çəkisi 400 q olan çəki daşına da girvənkəlik daş deyilir. Vaxtilə girvənkə daha çox ərzaq ticarətində işlədilmişdir. Girvənkə həm də su ölçü vahidi kimi işlədilmişdir.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 460. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Arpa (dəqiqləşdirmə)

* Arpa — Taxıllar fəsiləsindən bitki cinsi.
* Arpa (ölçü vahidi) — riyaziyyatda çəki ölçü vahidi.

;Kəndlər
* Arpa (Dərələyəz) — Dərələyəz mahalında kənd.
* Arpa (Qızıl Qoç) — Qızıl Qoç rayonunda kənd.

;Digər
* Arpa dərəsi — Dərələyəz mahalının Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonunda qala.

## Həmçinin bax
* Arpaçay (dəqiqləşdirmə)
Ağac (ölçü vahidi)

**Ağac** — riyaziyyatda əski çağlarda məsafələri ölçmək üçün istifadə edilən uzunluq ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Alimlər uzun illər apardıqları ciddi araşdırmalar nəticəsində belə bir fikrə gəlmişlər ki, Azərbaycan ərazisi mədəni əkinçiliyin ən qədim ocaqlarındandır. Sonrakı mədəni-təsərrüfat inkişafı zəminində cəmiyyətin istehsal münasibətlərində baş verən köklü dəyişikliklər məhsuldar qüvvələrin, eləcə də əmək alətlərinin yeni-yeni formalarının yaranmasına müsbət təsir göstərmişdir. Bu dövrdə qədim əcdadlarımızın düşünmə qabiliyyəti artmış, həyatın bəzi sirlərini dərk etmək bacarığı çoxalmış, onlar əkinəcəklərdə, torpaq sahələrində, mal-qaranın sayının müəyyənləşdirilməsində, yaşayış evlərinin tikintisində və digər yüzlərlə həyati işlərdə ölçüyə — hesablamaya ehtiyac duymuşlar. Odur ki, zaman keçdikcə, daha dəqiq və mükəmməl ölçü vahidləri meydana çıxmışdır. Ağac uzunluq ölçü vahidi də məhz belə yaranmışdır.

Ağac bu gün ölçü vahidi kimi işlədilmir. Ancaq əski çağlarda, xüsusilə orta əsrlərdə uzaq məsafələri ölçmək üçün ağacdan daha çox istifadə edilmişdir. Bir ağac təxminən 6–7 km-ə bərabər götürülmüşdür. Altıağac yaşayış məskəninin adının da bu ölçü vahidi ilə bağlı yarandığını düşünməyə əsas verən ən tutarlı fakt odur ki, Şamaxıdan Altıağaca qədər olan məsafə 6–7 ağaca, yəni təxminən 50 km-ə bərabərdir. Bu ölçü vahidi də şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində geniş istifadə olunur. Məsələn,
* *"Gün o gün oldu ki, Əhməd tacirbaşı qəflə-qatırla gəlib çıxdı Çənlibelin on beş-iyirmi ağaclığına".*
* *"Qoç Koroğlu, xan gəlib, mən onları Çənlibelin üç ağaclığındakı bulağın başında qoyub gəldim".*

Onu da qeyd etməliyik ki, arşın və ağac haqqında qaynaqlarda verilən bilgilər demək olar ki, üst-üstə düşür.

## Mənbə
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 457. ISBN 978-9952-34-152-2
Çanaq (dəqiqləşdirmə)

* Çanaq (ölçü vahidi) — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.
* Çanaq (qab) — əski çağlarda məişətimizdə istifadə edilən qab.
* Çanaq (anatomiya) İnsan gövdəsinin aşağı hissəsinə aid nahiyə.
* Çanaq sümüyü— Çanaq nahiyəsinin istinadını təşkil edən  bir cüt qalça, bir cüt oturaq, bir cüt qasıq sümükləri.
Çanaq (ölçü vahidi)

**Çanaq** — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Çanaqdan məişətdə həm qab kimi, həm də ölçü məqsədilə geniş istifadə edilmişdir. Təxminən 12 kq tutumu olmuşdur. "Bir çanaq arpa", "bir çanaq pendir" anlayışları çanağın tutumu ilə bağlı yaranmışdır.

Bunlardan başqa, Azərbaycanda badya, satıl, sərnic və s. qablardan da ölçü qabı kimi istifadə olunmuşdur. Bu qablardan ölçü məqsədilə istifadə olunmasına dair folklorumuzda və yazılı ədəbiyyatımızda çoxlu misallar var.


Belinən bu yeri əkdim bir ayda,
Sulamaqdan su da qalmadı çayda.
Biçdim, döydüm, darım oldu bir bayda,
Qoy söyləyim, mahallara car olsun!


Və yaxud:


Bir sərnic süd sağan üç satıl satır,
Nə sağsa birəbir su qatıb satır.


## Mənbə
'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çaylı döyüşü (2010)

**Çaylı toqquşması** və ya **Çaylı döyüşü** — 18–19 iyun 2010-cu ildə Çaylı yaxınlığında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Qarabağ separatçıları arasında baş verən toqquşma.

## Toqquşma qabağı vəziyyət
18 iyun 2010-cu ildə İlham Əliyev, Serj Sarkisyan və Dmitri Medvedyevin iştirakçılığı ilə Rusiyada keçirilən üçtərəfli sülh danışıqları növbəti dəfə uğursuz bitdi. Sankt-Peterburq sülh danışıqlarından sonra İlham Əliyev Maliyyə forumunda iştirak etmədən Rusiyanı tərk edir. Toqquşmada Azərbaycan tərəfi erməni tərəfini, erməni tərəfi isə Azərbaycan tərəfini günahlandırır.

## Döyüşdən sonrakı vəziyyət
Döyüşdən sonra ATƏT-in Minsk Qrupu tərəfləri atəşkəsə və sakitləşməyə çağırır. ATƏT-in Minsk Qrupu sülh yolundan başqa münaqişənin həllini görmədiyini söyləyiblər. Eləcə də ATƏT bildiribki cəbhə xəttində monitorinqləri davam etdirəcək. İlham Əliyevin sərancamı ilə həlak olmuş Mübariz İbrahimova ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilir.

## İstinadlar
Lüis Henri Morqan

**Morqan Lüis Henri** (; ) – ABŞ alimi, etnoqrafı və arxeoloqu.

## Həyatı
Amerika hindililərinin məişətini öyrənərək ibtidai cəmiyyətin tarixinə dair sanballı material toplamış, "Qədim cəmiyyət" əsərində (1877) ümumiləşdirmişdir. Siniflərə qədərki cəmiyyəti tarixinin dövrləşdirilməsini yaratmaq cəhdi Morqana məxsusdur; bu cəhd hər bir dövrü istehsal texnikasının inkişafı ilə əlaqələndirmək baxımından qiymətli hesab edilir. Morqan müəyyən etmişdir ki, ailə cəmiyyətin inkişafı ilə birlikdə dəyişən tarixi hadisədir. Luis Henri morqan 40 il müddətində irokezlerle birlikdə yaşamış və onların həyatını öyrənmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çanaq (qab)

**Çanaq** — əski çağlarda məişətimizdə istifadə edilən qab.

## Ümumi məlumat
Çanaq oğuz — türk sözüdür. Əvvəllər ağacın içi oyulmaqla, sonralar isə gildən hazırlanan qabdır. Ondan məişətdə həm qab kimi, həm də ölçü məqsədilə geniş istifadə edilmişdir.

Çanaq pendiri çanaqda hazırlandığına görə belə adlandırılmışdır.

Bunlardan başqa, Azərbaycanda badya, satıl, sərnic və s. qablardan da həm qab, həm də ölçü qabı kimi istifadə olunmuşdur.

## Mənbə
'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çərək

**Çərək** — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən uzunluq və çəki ölçmək üçün istifadə edilən ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Çərəkdən həm uzunluq, həm də çəki vahidi kimi istifadə edilmişdir. Uzunluq ölçüsü vahidi kimi çərəkdən çox geniş istifadə olunduğu mənbələrdən də aydın gorunur. Çərək arşının dörddə birinə bərabərdir. Əgər arşın 0,71 m-dirsə, onda çərək təxminən 18 sm-ə bərabər olur. 

Çəki vahidi kimi 1 çərək girvənkənin dörddə birinə bərabərdir. Girvənkənin 400 qram olduğunu biliriksə, onda çərək 100 qram olmuşdur. Çərək qab mənasında da işlənmişdir. Həmin qabın adı onun olcusu, tutumu ilə bağlıdır. Bir çərək taxıl, un və s. tutan mis qaba cçərək deyilmişdir.
 
Çərəkdən bir ölçu vahidi kimi musiqidə də istifadə olunur. Səslərin uzunluqlarına görə notlardan biri çərək not adlanır. Bütöv not ən uzun səsi, yarım not bütöv notun yarısını, çərək not isə dorddə birini təsvir edir. Başqa sözlə desək, bütöv not uzunluğuna görə iki yarım və dörd çərək nota bərabərdir. Yuxarıdakı misallardan göründüyü kini, çərək bütün hallarda bütövün dörddə birinə bərabər götürülür.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qarış

**Qarış** — keçmiş zamanlardan bu günümüzəcən işlədilən təxmini uzunluq ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanda geniş yayılmış xalq uzunluq ölçüsü vahidlərindən biri də qarış adlanır. Qarış da türk sözüdür. Diqqəti cəlb edən məqamlardan biri bəşər sivilizasiyasının inkişafında əvəzsiz rol oynayan şumerlərin də dilində torpaq ölçmək üçün eyni sözün olmasıdır. Məşhur Amerika şumerşünası S.N.Kramer şumerlərə məxsus "Əkinçinin təqvimi" mətnini tərcümə edərkən torpaq ölçü vahidi kimi qaruş//qareş sözünü eynilə saxlamışdır. Sonralar onun əsəri ("Tarix Şumerdən başlayır") rus dilinə tərcümə edilərkən qareş sözünə heç bir dəyişiklik edilməmişdir.

S.N.Kramerin əsərində qareş sözü 6–7&nbsp;m uzunluğunda torpaq zolağı kimi şərh edilmişdir. Bir qareşin şumerlərdə 6–7 m-ə bərabər götürüldüyü o qədər də inandırıcı görünmür. Hazırda çox da dəqiqlik tələb olunmayan yerlərdə xalq qarışdan istifadə edir. Qarış əli açıq vəziyyətdə tutduqda baş barmağın ucundan çeçələ barmağın ucuna qədər olan uzunluğu bildirir və bu da orta hesabla 0,213 m-ə, yəni təqribən 20 sm-ə bərabərdir. El arasında 5 qarış 1 m-ə bərabər (5x20 sm=100 sm=1 m) götürülür.

Bir çox qaynaqlarda qarışın tərifi və ölçüsü düzgün verilmişdir. Sadəcə olaraq bir sıra ədəbiyyatlarda qarışın 20 sm yox, 22–25 sm olduğu göstərilir. Bədii ədəbiyyatda və folklorda qarış məcazlaşmışdır və çox az miqdarda torpaq mənasında işlənir.

## Mənbə
**Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 455. ISBN 978-9952-34-152-2**

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Nüsrətəddin Məhəmməd Piştəkin

**Nusrətəddin Məhəmməd Piştəkin**(1210-1230) — Piştəkinlilər sülaləsindən Qaradağ vilayətinin əmiri.

## Həyatı
Əhər hakimi Nüsrətəddin Məhəmməd Piş-Təkinə (1210-1230) qoşun və avadanlığı ilə Təbriz səmtinə çəkilmək əmrini verir, özü isə 200 qulamı ilə bərabər Azərbaycanın əlçatmaz dağlarında gizlənir. Lakin Xarəzmşahın dəstəsi Nüsrətəddini Məyanic ətrafında yaxalayır, onu darmadağın etdikdən sonra Özbəkin bütün xəzinəsini ələ keçirir, Nüsrətəddinin özünü vəziri Rəbibəddin Dən-danla birlikdə əsir aparır.

## Ədəbiyyat
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qaradağ vilayəti
*Piştəkinlilər sülaləsi
Kisə (qab)

**Kisə** — çox sayda dağıla bilən, səpələnən əşyaların, ərzağın və tikini materiallarının saxlanılması və daşınmsı üçün əski çağlardan bu günümüzə qədər məişətimizdə istifadə edilən xüsusi qab.

## Ümumi məlumat

Xalqımızın məişətində əski çağlardan bir çox məmulatları kisəyə qablaşdırmışlar. Kisə sözü bu gün də məişətimizdə mövcuddur. Əsasən ərzaqlar - un, düyü, şəkər, arpa, buğda, eləcə də bir çox tikinti materialları -  qum, gips və sairə kisələrə qablaşdırılır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Piştəkinlilər sülaləsi

**Piştəkinlilər** (Piştəkinlilər sülaləsi, Pişkinlilər, Pişkin xanədanı, Pişkinoğulları və ya Əhər bəyləri; Əski əlifba: پيشگين اوغوللارى ; Pişkin ogulları) — 1155 ilə 1231-ci illəri arasında bir dönəm Arranlı şəddadilərə, bir dönəm də eldənizlilərə bağlı olaraq Qaradağ vilayətinin Əhər şəhəri və çevrəsində hökm sürən xanədan.

## Tarixi
Xanədanın soyu 1068-cı ildə Gürcüstana qarşı bir səfəri sırasında İrana əsir olaraq gətirilirkən səlcuqlu hökmdarı Alp Arslan tərəfindən əsir alınan bir gürcü soylusuna dayanmaqdadır. 1125-ci il ilə 1131-ci illər arası xanədan Xarəzmşahların əlinə keçmişdir. Aharın şərqindəki Meşkinin adının bu xanədandan gəldiyi düşünülür.

## Hökmdarları
* Nüsrətəddin Piştəkin ibn Məhəmməd (1155-1210)
* Nüsrətəddin Məhəmməd Piştəkin (1210-1230)

## İstinadlar

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ, Bakı, "Ozan", 1998.

## Həmçinin bax
*Qaradağ vilayəti
Kisə

* Kisə (qab) — çox sayda dağıla bilən  əşyaların , ərzağın və tikini materiallarının saxlanılması və daşınmsı üçün əski çağlardan  məişətidə istifadə edilən xüsusi qab.
* Kisə (ölçü vahidi) — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.
* Kisə (hamam əşyası) — yuyunarkən bədəndən çirki (kiri) çıxarmaq üçün cod parçadan tikilən və ələ keçirilərək istifadə edilən torbacıq.
Kisə (ölçü vahidi)

**Kisə** — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Şərqdə məişətdə əski çağlardan bir şeyin həm sayca, həm çəkicə miqdarını kisəylə də hesablanmışdır. "Bir kisə arpa", "bir kisə qənd" deyimlərini indi də ticarət yerlərində eşidilir. Bu ifadələr 50 kq çəkiyə bərabərdir. "Nisyə — girməz kisəyə", "Vaxtsız gələn qonaq öz kisəsindən yeyər" kimi atalar sözləri kisənin məişətdəki işləkliyini aydın göstərir.

## İstinadlar
Anuştəkinlilər sülaləsi

**Anuştəkinlilər sülaləsi** — Xarəzmşahlar imperiyasını idarə edən türkmən sülaləsi. sülalənin kökü Səlcuq sultanı Məlikşahın saray xidmətində olan Anuş Təkindən gəlir.

## Anuştəkinlilər sülaləsi
* Anuş Təkin (1077 - 1097) 
* Qütbəddin Məhəmməd Xarəzmşah(1097 - 1128)
* Atsız Xarəzmşah (1128 - 1156) 
* El Arslan Xarəzmşah (1156 - 1172)
* Sultan Şah (1172-1193) Şimali Xorasanı idarə etmişdi. 
* Əlaəddin Təkiş Xarəzmşah (1172 - 1200) 
* Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah (1200 - 1220) 
* Cəlal əd-Din Məngburni (1220 - 1231)

### Soyağacı

## Həmçinin bax
Batman (Türkiyə)

**Batman** — Türkiyənin Batman ilinin inzibati mərkəzi.

## Xarici keçidlər

* GAP Project page re Batman 
* Batman Province Guide
*Batman University Website
Depozit sertifikatı

**Depozit sertifikatı** () — üzərində göstərilən məbləğin bank tərəfindən əmanətə qəbul edilməsini bildirən adsız qiymətli kağızdır.

Depozit sertifikatı qiymətli kağızların hüquqi şəxslər tərəfindən əldə olunan formasıdır. Bu sertifikatlar pul vəsaitlərinin bank tərəfindən depozitə qəbul edilməsini yazılı sübut edən, sahibinə müəyyən müddətdə tam məbləğdə depoziti və hesablanmış faizi almaq hüququ verir. Bu sertifikatın nominal qiyməti yüksək olur.

Depozit əmanət müqaviləsindən fərqli olaraq, müvafiq hüquqları təslim etməklə sertifikat bir şəxsdən digərinə keçə bilər ki, bu da onu qiymətli kağız edir. Depozit sertifikatı üzrə hüquqların təslim edilməsi haqqında razılaşmanı hər tərəfdən iki şəxs imzalayır və tsedentlə tsessionari möhürləyir.

Sertifikatlar aşağıdakı mütləq rekvizitlərə malik olmalıdır ki, bunların birinin olmaması sertifikatı yararsız edir:

* depozit və ya əmanət sertifikatının adı
* Sertifikatın verilmə səbəbinin göstərilməsi
* Sertifikatla təsdiqlənmiş vəsait qoyuluşunun məbləği (rəqəm və yazı ilə)
* bankın əmanət qoyulmuş vəsaiti kreditora mütləq qaytarılması haqda şərtsiz öhdəliyi
* depozitin və ya əmanətin qoyulduğu tarix
* Sertifikat üzrə əmanətçinin məbləği tələb etdiyi tarix
* depozitin və ya əmanətdən istifadə edildiyi üçün (faizlə) gəlir dərəcəsi
* nəzərdə tutulan gəlir dərəcəsinin pul vahidi ilə göstərilməsi
* depozit Sertifikatı üçün emitent-bankın adı və ünvanı, əmanət bankı üçün yatırımçının ünvanı
* 2 nəfər bank müvəkkillərinin imzası
* bankın möhürü.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kənan Aslanlı. Dövlət Maliyyəsi Terminləri Lügəti.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi
* North American Securities Administrators Association on buying CDs. 
* 2007 ABŞ Ədliyyə Departamenti
Cəmil Quliyev

* Cəmil Quliyev (rejissor) — kino xadimi, rejissor, ssenari müəllifi, aktyor.
* Cəmil Quliyev (tarixçi) — akademik.

## Həmçinin bax
* Cəmil
* Quliyev
Əhliləşdirmə

**Əhliləşdirmə** və ya **domestikasiya** — insan tərəfindən yaradılan və nəzarət edilən şəraitdə vəhşi heyvanların əhliləşdirilməsi və yabanı bitkilərin mədəniləşdirilməsi, vəhşi heyvanların ələ öyrədilməsi və bunların ev heyvanlarına çevrilməsi. İnsanlar müxtəlif vəhşi heyvanları bu yolla çoxaldır və əsasən, təsərrüfat ehtiyacını ödəmək üçün ondan istifadə edirlər. Heyvanların əhliləşdirilməsinə 10-15 min il bundan əvvəl başlanılmış, əhliləşdirmə cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinin inkişafında mühüm mərhələ olmuş və nəticədə heyvandarlıq sahəsi yaranmışdır.
Bundan 14 min il əvvəl əhliləşdirilməyə başlandığı təxmin olunan itlər ilk əhliləşdirilən heyvan hesab olunur.

Amerika alimləri izotop üsulu ilə təyin etmişlər ki, hələ 10 min il əvvəl İranda keçi, Şərqi Avropada isə 8–9 min il əvvəl qaramal, donuz və qoyun əhliləşdirilmişdir.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
Təbliğat

**Təbliğat** və ya **propaqanda** — bir nəzəriyyəni, ideyanı, biliyi və s.-ni kütlə arasında yayma, təbliğ etmə.

## Etimologiya

Yeni latın dilindəki *propaganda* sözü yaymaq və ya becərmək mənasını daşıyan *propagare* sözündən gəlir. O, əksreformasiya çərçivəsində Katolik kilsəsi tərəfindən 1622-ci ildə yaradılmış *Congregatio de Propaganda Fide* (*İnamı Təbliğ edən Camaat*) inzibati qurumun adında işlənimişdi. 

Ərəb dilində *təbliğat* sözü *təbliğ* () sözünün cəm formasıdır.

## Həmçinin bax
* Saxta xəbərlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu (dəqiqləşdirmə)

*Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu — Azərbaycanın ali təhsil mərkəzlərindən biri.
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Ağcabədi filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Cəlilabad filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Qazax filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Quba filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Mingəçevir filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Salyan filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Sumqayıt filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Şamaxı filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Şəki filialı
**Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Zaqatala filialı
Vəbəndər

**Vəbəndər** — "gözəl Varaçan şəhəri" Dağıstanın Ullubiy (keçmiş Boynak) kəndi yaxınlığındakı Ursek şəhərgahı yerində idi.. Xəzər xaqanlığının şəhərlərindən biri.

## İstinadlar
Bələncər

**Bələncər** — Dərbənddən 25 km cənubda yerləşən orta əsr Belici şəhərgahı yerində olmuş şəhər.

Müasir tədqiqatçıların bir qismi ərəb müəlliflərinin məlumatlarına əsaslanaraq, Bələncəri coğrafi məkan etibarilə Sulak çayı ilə Buynaksk şəhəri arasında yerləşdirir və onu hunların keçmiş paytaxtı Varaçan şəhəri ilə eyniləşdirir; bəziləri isə Bələncərin vaxtilə Buynaksk şəhərinin ərazisində yerləşmiş olduğunu söyləyir

## Tarixi
Bələncərin şəhər əhalisi, bizanslılar tərəfindən xristianlaşdırılan başqa xristian təbəələri kimi, xəzərlərin mülayim hakimiyəti altında yaşayan
albanlar olub.
* Bələncər döyüşü

Bələncər ərəblər tərəfindən hicri 104-cü ilin rəbi əl-əvvəl ayında alınmışdı (19. VIII- I7. IX.722).

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Səməndər

**Səməndər** - Xəzərlərin ilk paytaxtıdır. Ənuşirvan tərəfindən tikilmişdir. Sonralar paytaxt ərəblərin tələbi ilə Volqa çayının mənsəbinə yaxın - İtilə köçürülmüşdür İndiki Mahaçqala şəhərinin yerində olamsı ehtimal edilən şəhər.  

## Tarixi

M.İ.Artamonov yazır ki, xəzərlərin əzəmətli paytaxtı Varaçan – Bələncər, yaxıd Bulker-Bolqar kimi əraziləri əhatə edirdi və onun  əhalisinin  əksəriyyəti barsil-bersullardan ibarət idi. Varaçan  şəhəri  dağıldıqdan sonra paytaxt hunlar ölkəsinin digər hissəsinə – Səməndər şəhərinə köçürüldü . 

Xəzər xaqanlığının paytaxtı 723-cü ilə kimi Səməndər şəhəri olmuşdu. İslam və erməni müəllifləri Xəzər xaqanlığının paytaxtı Səməndər şəhərinin olduğunu qeyd edirlər.Svetlana Pletnyova Səməndərin Farsсa "ən uzaq qapı" anlamına geldiyini və dolayısıyla şəhərin VI yüzildə İranlılar tərəfindən qurulduğunu yazmıdtır. Halbuki dünyanın bütün nüfuzlu xəzərşünasları bu şəhərin türklər tərəfindən salındığını qeyd edirlər.

Səməndər şəhəri Xəzər-ərəb müharibələrinə səhnə olmuşdu. 732-733-cü illərdə Qazaxda dislokasiya olunan  ərəb ordusu  xəzərlərə qarşı iki tərəfdən – Dəryal dərəsindən və  Dərbənddən hücuma keçdi. Xəzər xaqanı sülh imzalamağı təklif etdi. Bununla kifayətlənməyən  ərəb sərkərdəsi Mərvan o dövrlər misli görünməmiş bir ordu yığaraq Xəzəristan üzərinə yenidən hücuma keçdi və hücum zamanı  nəinki Xəzər xaqanlığının ürəyi olan Varaçar və  Səməndəri tutdu, həmçinin Xəzəristanın yeni paytaxtına (İdilə) qədər irəliliyə bildi. Bu gərgin vəziyyəti görən Xəzər xaqanı paytaxtı qoyub  İdil çayı boyunca bu dövrdə onun tabeliyində olan burtasların 
ərazisinə qaçdı. Mərvan öz süvariləri ilə birgə İdilin sağ sahili ilə irəliləyərək burtaslar ölkəsini darmadağın etdi və 20 mindən artıq  ailəni əsir götürdü.

## İstinadlar

## Bibliografiya
* Dunlop, Douglas Morton (1997). "Samandar". *Encyclopaedia Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
* Fedorov, Ya. A., & Fedorov, G. S. *Rannye tyurki na Severnom Kavkaze*. Moskova, 1978.
* Gadlo, Aleksandr Vilyamoviç. *Etnicheskaya istoriya Severnogo Kavkaza IV-X* vv. Leningrad: Izd-vo Leningradskogo universiteta, 1979.
* Gumilev, Lev Nikolayeviç. "Gde zhe togda Semender?" *Voprosy istorii* (1969) No. 3: 242-243.
* Kotoviç, V. G. "O mestopolozhenii rannesrednevekovyh gorodov Varachana, Belendzhera, i Targu." Materialy po Arkheologii Dagestana 5 (Mahaçkale, Rusya): 194-197.
* Kotoviç, V. G. "Arkheologicheskie dannye o mestonahozhdenii Semendera." In Drevnosti Dagestana, s. 232-255. Mahaçkale, Rusya, 1974.
* Magomedov, Murad Gadgiyeviç. "Khazarskie poseleniya v Dagestane." Sovietskaya arkheologiya (1975) No. 2: 202-216.
* Magomedov, Murad Qadjiyeviç. "Pogrebal'nye sooruzheniya khazar." Materiali po Arkheologii i Drevney Istorii Severnoy Osetii 3 (1975): s. 64.

## Həmçinin bax
* Xəzər xaqanlığı
Aristolochia boosii

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Adrianopol döyüşü (378)

**Adrianopol döyüşü** — 9 avqust 378-ci ildə Roma imperatoru Valentin ilə Fritxigernin komandanlıq etdiyi vestqotlar arasında baş vermiş döyüş.. Döyüş Adrianopoldan (Türkiyənin Avropa hissəsində Yunanıstan və Bolqarıstanın sərhəddində yerləşən indiki Ədirnə şəhəri) 13 km şimalda olmuşdur. Romalılar döyüşdə məğlub olmuş, imperator Valentin öldürülmüşdü. Adrianopol döyüşü Roma imperiyasının süqutunu sürətləndirmişdir.

## İstinadlar
Bresler qulançarı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yabanı halda dünyanın mülayim iqlimi rayonlarında – Şimali Afrikada, Avropada, Kiçik və Mərkəzi Asiyada, Şimali Amerikada, Avstraliyada və Yeni Zelandiyada bitir. 

## Botanika təsviri
Hündürlüyü 50-150 sm olan, çox şahələnmiş, budaqlı, çoxillik bitkidir. Gövdəsi çılpaq, hamar, budaqları  düz, yuxarı istiqamətlznmişdir. Kladodiləri nazik, düz, sapşəkilli, uzunluğu 1-3 sm, üç-altı ədəd, oturaqdır, yuxarı istiqamətlənmiş və ya çox-az gövdəyə yapışmışdır. Çıçəklərı ağ-sarımtıl, 1-2 ədəd, uzun,ortasından bölünmüş və ya bir az aşağı vəya yuxarı ayaqlarda əsas oxda və budaqlarda yerləşir; ççiçəkyanlığı zəngvari-qıfşəkilli, uzunsov hissəlidir. Kanarları ağ haşiyəlidir. Erkək çıçiçəklərin uzunluğu təxminən 5&nbsp;mm, tozluqları təxminən erkəkcik saplarına bərabərdir. Çox qisa ayaqlarda yerləşmiş oturaq, uzunluğu təxminən 1 sm-dir. May-iyun aylarında çıçəkləyir. Meyvəsi şarşəkilli,qırmızı giləmeyvə olub, tez qaralandır. Meyvələri avqustda yetişir. 

## Ekologiyası
Rütübətsevən, kölgəyədavamlı bitkidir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Naxçıvanda, Abşeronda, Murovdağda, Lənkəranda, Astarada rast gəlinir.

## İstifadəsi
Ampel bitkisidir, tək əkinlərdə yaxşı görünür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İran qulançarı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Volqa çayında və Cənubi Qafqazın şərqinə, Şimali İrana və Şərqi Sibirə qədər olan ərazilərdə, sahilyanı tuqay meşələrində.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2m-ə çatan çoxillik bitkidir. Budaqları düz bucaq altında yerləşir və sallanır. Kladodiləri 1-5 ədəd, bəzən dəstədə 8 ədəd olub, öz aralarında qeyri-bərabər yerləşir, uzunluğu 1-5 sm, düz və ya bir az əyilmişdir. Gövdəsi əyilmiş, çox vaxt sarmaşan, çılpaq və çox budaqlıdır. Çiçək saplaqları 1-4 ədəd olub, uzunluğu 1.2 sm-dir. Çiçəkləri uzunsov-qıfşəkillidir, erkək çiçəklərinin uzunluğu təxminən 0,6 sm-dir. Toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Əsasən qarışıq meşələrdə, kölgəli və rütubətli ərazilərdə bitir.Sərt şaxtalara dözmür. İstisevəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Qubada, Şəkidə, Murovda, Samur-Dəvəçi, Kür-Araz ovalıqlarında, Zəngilanda, Naxçıvanda, Gədəbəydə, Zaqatalada, Balakəndə, Lənkəranda meşələrin aşağı yaruslarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bəzək bağçılığında istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəstəvari qulançar

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Balkan yarımadası, Kiçik Asiya, İran, Qafqaz və Orta Asiyada yayılmışdır; Şərgi Avropa düzənliyin ancaq cənub hissəsində enliyarpaqlı meşələrdə və çöllərdə, kolluqlarda, daşlıq yerlərdə bitir. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m-ə çatan çoxillik bitkidir. Gövdəsi sarmaşan, budaqlıdır. Uc budaqları parlaq, kanarları dişli sürünən, üçkünc-budaqlı, bünövrəsində oduncaqlaşmışdır. Kladodiləri parlaq, xırda dişli olmaqla, dəstədə 20 ədəddir. İkievli bitkidir, diametri 0,4 sm-dir. Çiçəkləri budaqların ucunda yerləşir. Çıçəkyanlığı yarımşəkilli, uzunluğu təxminən 4 mm-dir, qısa ayaqda yerləşir, mərkəzdən bölünmüşdür. İyunda çiçəkləyir. Kladodiləri (hamar qoltuq zoğları) əsas gövdədə dəstələrdə yerləşir, çoxsaylıdır (20-qədər), budaqlarda 1-3 ədəddir. Meyvəsi giləmeyvədir, diametri 5 mm-ə çatır. İyulda meyvələri tamyetişir, Toxumlarla və qələmlərlə çoxaldılır. 

## Ekologiyası
Rütübətsevən bitkidir. Münbit torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Sərt günəş şüalarından və küləkdən qorunmalıdır. 

## Azərbaycan yayılması
Böyük Qafqazda, Qubada, Hirkan florasında rast gəlinir. Mərdəkan dendrarisində 1998-ci ildə introduksiya olunmuşdur. 

## İstifadəsi
Dekorativ görünüşünə görə park və bağlarda, rütübətli arazilərdə müxtəlif kompozisiyaların qurulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qulançarşəkilli qulançar

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yayılması
Yabanı halda Cənubi Afrika nın dağ meşələrindən  və sahilyanı qumlarında bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,7 m-dək böyüyən, sürənən və sarmaşan zoğları olan bitkidir. İynəli gövdələrinin uzunluğu 100 sm-ə çatır, çılpaq, açıq- yaşıl, nazik zoğludur. Fillokladiləri (dəyişmiş gövdələri) yarpaqşəkilli, yumurtavari, parlaq yaşıldır. Yarpaqları hamar, parlaq olub, uzunluğu 4 sm-ə çatır. Ürəkşəkilli kladodiləri vardır. Çiçəkləri xırda, ağdır. Meyvələri narıncı-qırmızı giləmeyvələrdir.

## Ekologiyası
Meşələrdə çürüntülü, xam torpaqlarda, kölgəli ərazilərdə yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində  introduksiya  olunmuşdur. Yaşıllaşdırmada çox az rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bu növün kəsilmiş zoğları uzun müddət öz təravətini saxlayır, ona görə dəstələr və çiçək kompozisyaları düzəltdikdə onları tamamlayır. Meyvələri portağal qoxuludur. Bu növdən dirəkdə və ampel bitkisi kimi də istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asparagus setaceus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni Şərqi və Cənubi Afrikadır, tropik və subtropik meşələrdə, çay vadilərində, düzənliklərində, savannalarda və orta dağ zolağında bitir.

## Botaniki təsviri
Sarmaşan yarımkoldur. Sapşəkilli yarpaqlara bənzəyən şəklini dəyişmiş gövdələri (fillokladilər) 3–12 ədəd olmaqla dəstələrə yığılmışdır. Uzunluğu 0,5–1,5 sm, diametri 0,5 mm-ə qədərdir. Onlar bir az əyilmiş, açıq yaşıldır və bütün bitkiyə zərif görünüş verir Ayrıca zoğları horizontal yerləşək xırda-lələkvari yarpaqlara bənzəyir. Zoğları çox budaqlanır, çılpaqdır. Yarpaqları xırda (0,5 sm), üçkünç, qonur pulçuqlara qədər reduksiya olunmuşdur. Çiçəkləri xırda, tək və ya 2–4 ədəd, ağdır. Meyvələri giləmeyvəşəkilli, göyumtül-qaradır. 1–3 toxumludur.

## Ekologiyası
Çoxillik torpağa tələbkar olmayan bitkidir.

## Azərbaycan yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1986-cı ildə introduksiya edilmişdir. Respublikada subtropik bölgələrdə meşələrdə, çay vadilərində, düzənliklərdə və orta dağ zolağında bitir.

## İstifadəsi
Gözəl, əyilmiş zoğları floristlər tərəfindən istifadə edilə bilər. İki ildən sonra bitkinin dirəyə ehtiyacı vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaşlıq

**Qaşlıq şəhəri** — Sibir xanlığının paytaxtı olmuşdu. Digər adı İsker idi. Sibir şəhəri də adlanır.

## Tarixi
Şihabuddin Mərcani hesab edir ki, bu şəhər Şeybani sülaləsinin mərkəzlərindən biri sayıla bilər. XIV–XVI əsrlərdə abad tatar məskənlərindən biri olmuşdur. İrtış çayının sağ sahilində, müasir Tobol şəhəri yaxınlığında yerləşirdi. Şəhərin adının "iski (əski) yer, köhnə, qədimi yer" mənası ilə bağlı olduğunu söyləyənlər də vardır. Bu şəhərdə Sibirin istila edilməsində mühüm rolu olan kazak atamanı Yermak və Sibirin hakimi Küçüm xan (Koçum, Qoçum) arasında qanlı vuruşma olmuşdur. Küçüm xan Sibir ölkəsini islamlaşdıran hakim olmuşdu. Kuçum xan dövründən türkcə yazılmış bir risalə qalmışdır ki, Rizaəddin Fəxrəddin tərəfindən nəşr edilmişdir.

Kuçum (Koçum) xanın vaxtında İsker möhkəm qala sayılırdı. 1582–1585-ci illərdəki müharibədə Yermak kazak qoşunu şəhəri darmadağın edib elə dağıtdılar ki, nə tatarlar, nə də sonra şəhərin idarəsinə sahib çıxan kazaklar İskeri bərpa edib abadlaşdıra bilmədilər. Bu keçmişi gözəl şəhərin xarabalıqları hələ də durmaqda, sonralar "qardaşlıq" adı verilən qanlı işğalın əsil mahiyyətini göstərməkdədir..

İsker şəhərinin müdafiəsində, həmin həlledici vuruşda Kuçum xanın böyük oğlu Ali (Aley) şahzadə də iştirak edirdi. Itiker (Ediger) və Bekbulat adlı yerli xanlar şəhərin müdafiəsində həlak oldular. Bu qələbə çar İvan Qroznıya üç illik Livon müharibəsinin acılarını və onun məhrumiyyətlərini unutdurdu. "Sibir onun üçün sanki göydən düşdü", — deyə Karamzin yazırdı. Şəhəri fəth edən Yermaka çar iki zirehli döyüş geyimi, çar çiynindən bahalı şuba, böyük gümüş ayaq (bado) kimi fəxri hədiyyələr göndərdi. Deyilənlərə görə, bunlar çarın edam etdirdiyi knyaz Şuyskinin xəzinənin nəfinə müsadirə edilmiş əmlakından idi. Elə bu fəxri hədiyyə-zireh və qolçaqlar Yermakın ölümünə səbəb oldu-canını qurtarmaq üçün özünü çaya atan ataman Yermak zireh və bazubəndin ağırlığında boğulub öldü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* С. В. Рассказов Историко-географические особенности заселения и хозяйственного освоения юга Западной Сибири 
* *[[Софронов, Вячеслав Юрьевич|Софронов В. Ю.]]* Кучум. Книга 3
Qaraqaşlar

**Qaraqaşlar** - noqay etnik qrupuna aiddir. Tatarıstanda (bu ölkədə Qaraqaş adlı çoxlu kənd vardır) Astarxanin Krasnoyar və Xarabalı rayonunun Seitovka, Ak Saray, Kayanlı, Lançak, Xojetay, Belyaçnoe, Yasın-Sokan, Canay, Padşalık, Aral kəndlərində və Astarxanin Kırkile, Svobodnıy qəsəbələrində, İske Kundray, Yana Kundrayda yaşayırlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Арсланов Л. Ш. Язык карагашей — ногайцев Астраханской области. Набережные Челны, 1992.
* Викторин В. М. К этнической истории карагашей // Поволжский край. Межвузовский научный сборник. Вопросы социально-экономического развития и общественного движения в крае. Саратов, 1983. Вып. 8.
* Идрисов Э. Ш. К этнокультурному развитию ногайцев-карагашей // Традиции живая нить (сборник материалов по этнографии Астраханского края). Вып. 11. Астрахань, 2005.
* Скрыльникова Ж.Х. Современные этнокультурные процессы в среде ногайцев-карагашей Астраханской области : диссертация кандидата исторических наук : 07.00.07 - Москва, 2008. - 193 с. РГБ ОД, 61:08-7/42
* Небольсин П. И. Кундровские татары // Очерки Волжского Низовья. Журнал Министерства внутренних дел. СПб., 1852.Ч.39. № 7-9.
* Пятницкий В. Карагачи (по материалам поездки в 1927 года) // Землеведение. Географический журнал им. Д. Н. Анучина. Т. 32. Вып. 3-4. М., 1930.

## Xarici keçidlər
* Проблемы сохранения национального языка в условиях современного социума на примере ногайцев-карагашей Астраханской области (статья на сайте "TURKOLOG - Тюркологические публикации")
* России": ногайцы-карагаши  (транскрипт передачи Радио России)
* Кто такие карагаши?  (тема на Татарском форуме)
Estadio El Sardinero

**Estadio El Sardinero** İspaniyanın Santander şəhərində 1988-ci ildə çox məqsədli olaraq inşa edilən bir stadion
Əksəriyyətlə futbol oyununun keçirildiyi stadion, 22.400 tamaşaçı tutumuna malikdir.

## Xarici keçidlər
*Estadios de Espana (ingilis dilində)
Santyaqo Bernabeu stadionu

**Santiaqo Bernabeu stadionu** (ispanca. *Estadio Santiago Bernabéu*) — İspaniyanın Madrid şəhərində 1947-ci ildə inşa edilən stadion. Bu stadionun ev sahibi Real Madrid komandasıdır.

Tikinti işləri 27 oktyabr 1944-cü ildə başlayır. 14 dekabr 1947-ci ildə mərasimlə açıldığında ilk ad olaraq Estadio Chamartín seçilmişdir. 4 yanvar 1955-ci ildə isə Real Madrid, stadionun adını bugünkü adı olan "Estadio Santiago Bernabéu" olaraq dəyişdirir. Stadion tutumu dəyişənlik göstərməkdədir. 1952-ci ildə 125.000 nəfərə çatmışdır. Stadionun yenilənmə işləri əsnasında tutumu azaldılmışdır. Bunun səbəbi UEFA standartlarındakı stadionların tamamilə oturacaqlı olmasıdır. Bugünkü tutumu 81.044 tamaşaçıdır. Stadion tikildiyindən bəri, Real Madrid matçlarının yanaşı, çox əhəmiyyətli beynəlxalq turnirlərə və final matçlarına da ev sahibliyi etmişdir. Metro ilə əlaqəsi olan stadion Madridin iş və ticarət bölgələrindən birində yerləşir.

Futbolçu və əfsanəvi Real Madrid prezidenti Santyaqo Bernabeunun (1895–1978) şərəfinə adlandırılan stadion dünyanın ən məşhur futbol məkanlarından biridir. Stadion UEFA tərəfindən ən yüksək fərqlənmə ilə "Elit Stadion" siyahısındadır. Dörd dəfə UEFA Çempionlar Liqasının finalına ev sahibliyi edib: 1957, 1969, 1980, 2010-cu illərdə.

1964 UEFA Avropa Kuboku və 1982 FİFA Dünya Kuboku üçün final oyunları da Bernabeuda keçirildi və bu, həm UEFA Avropa Çempionatının finalına, həm də FIFA Dünya Kubokunun finalına ev sahibliyi edən Avropada ilk stadion oldu.

## Tutumu

## Önəmli Oyunlar
* 1957 UEFA Çempionlar Kuboku Finalı: Real Madrid — Fiorentina 2–0
* 1964 UEFA Avropa Kuboku Finalı: İspaniya — SSRİ 2–1
* 1969 UEFA Çempionlar Liqası Finalı: AC Milan — Ayaks 4–1
* 1980 UEFA Çempionlar Liqası Finalı: Nottingem Forest — Hamburger SV 1–0
* 1982 FIFA Dünya Kuboku Finalı: İtaliya — Qərbi Almaniya 3–1
* 2010 UEFA Çempionlar Liqası Finalı: İnter — Bayern Münhen 2–0

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Stadionun rəsmi saytı
* '''Klubun rəsmi saytı'''
*
II Kiaksar

**II Kiaksar** () – Yunan tarixçisi Ksenofona görə Midiya hökmdarı olmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar onu Danielin Kitabındakı "Midiyalı Dara" ilə eyniləşdirirlər. Lakin bu şəxs və onun hökmdarlığı haqqında, Midiya barəsində kifayət qədər geniş məlumatlar vermiş bir çox tarixçilərin, o cümlədən Herodot və Ktesinin əsərlərində bir söz deyilmir və adı çəkilmir. Bir çox tarixçilər Midiyanın belə bir hökmdarının olub olmaması və olduğu halda hansı dövrdə hakimiyyətdə olması haqqında mübahisə edirlər.

Ksenofonun "Kiropediya" əsərinə görə II Kiaksar Midiya hökmdarı Astiaqın oğlu və II Kirin anası Mandananın qardaşı olmuş və Astiaqdan sonra hakimiyyətə gəlmişdir. O, II Kirin dayısı II Kiaksar e.ə. 539-cu ildə Babili fəth etmək üçün yürüşə çıxarkən hakimiyyətdə əvəz etmək istədiyini göstərir. Lakin II Kiaksar artıq çox yaşlı olduğundan onun nəzarəti altında orduya II Kirin rəhbərlik etməsini istədiyini bildirir və ordu ona hörmət edir. Beləcə Kir təkcə hökmdarın qızını almır (dayısı qızı), eyni zamanda hakimiyyətə, sahib olaraq iki il sonra ölən II Kiaksarın yerinə hakimiyyətə keçir.

## Həmçinin bax
* Midiya

## İstinadlar
Saray Bərkə

**Saray Bərkə** — bu orta əsr şəhəri mənbə və məxəzlərdə həm də Saray əl-Cədid, Şəhr əl-Cədid əl Məhrusə, Orda əl-Cədid kimi də çəkilir. Qızıl Orda imperiyasının paytaxtı olmuşdur.

## Tarixi
Saray Bərkənin xarabalıqları Volqoqrad vilayətinin Lenin rayonuna daxil olan Tsarev kəndi (Aktoba çayı üzərində) ərazisindədir. Şəhəri 1260-cı ildə Qızıl Orda xanı Bərkə xan (1256–1266)saldırmışdı.

Batı xan öldüyü il, hakimiyyətə Batı xanın qardaşı Bərkə (və ya Bərkay, Bərkə Oğul) keçir. Bərkə müsəlman idi; tarixdə ilk müsəlman Qızıl Orda hökmdarı olaraq düşən Bərkə xan islamiyyəti hələ qardaşı oğulları zamanında qəbul etmişdi. Bərkə xanın İdil kənarında geniş düzənlikdə saldırdığı Saray Bərkə şəhəri geniş küçələri, böyük və dolu bazarları olan möhtəşəm bir şəhər idi.

Həqiqətən vaxtilə Sarayda olan səyyahların göstərdiyi kimi XIV əsrin I yarısında şəhər özünün tərəqqi dövrünü yaşamaqda idi. Belə ki, 1333-cü ildə Saray Bərkədə olmuş İbn Bəttutə Saraydan böyük (səyyahın qeydinə görə onun ətrafını atla bir günə dolanmaq olarmış) abad şəhər kimi bəhs edərək burada bir çox xalqların — monqollar, aslar, qıpçaqlar, çərkəzlər, ruslar və başqalarının yaşadıqlarını göstərir.

Saray Bərkədə Cuci ulusu xanlarının sikkələri (bunlar elm aləmində Cuci sikkələri adı ilə məşhurdur) kəsilirdi. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu nümunələrdən Azərbaycan ərazisində də tapılmışdır. Bu XIII–XIV əsrlərdə Qızıl Ordada kəsilən gümüş və mis sikkələr idi. Üstündə şir, ikibaşlı quş və tamğa – Cuci xanədanının tamğası "möhürü", digər üzündə xanın adı və zərb olunduğu yer və il göstərilirdi. Qızıl Ordanın süqutundan sonra XV əsrin ortalarına qədər Kazanda kəsilməkdə idi.

Öz qaynı Berdi bəyin (Berdi bəy məşhur Özbək xanın nəvəsidir) vasitəsilə Krıma, faktiki olaraq isə Qızıl Orda dövlətinin qərb hissəsinə hakimlik edən Mamay bütöv hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlarkən Saray əl Cədidi dəfələrlə ələ keçirib talamışdı. Nəhayət, Qızıl Orda xanları ilə ardıcıl müharibələrə girişən Əmir Teymur 1395-ci ildə Saray Bərkəni tamam dağıtdı.

Çarizmin Astarxanın fəthindən sonra aşağı Volqa əraziləri Rus dövlətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Saray Bərkədə aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində külli miqdarda maddi mədəniyyət nümunələri və sikkələr tapılmışdır. Bu tapıntılardan biri də XIV əsrdə məhv edilən bu şəhərdən qazıntı nəticəsində ələ keçmiş bürünc qələm ucluğudur. Bununla da mədəniyyət aləmi məhz bu ərazidə yayılmış erkən metal pero ilə qarşılaşır. Qələm fayans mürəkkəb qabı ilə birlikdə Dövlət Ermitajına verilmişdir. Deməli, bütöv Avropada əgər belə qələm ucluğu yalnız XVIII əsrdən istifadə edilməyə başlanılmışsa da Volqaboyunda onunla xeyli əvvəl tanış olduqları məlum olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Betula alleghaniensis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimali amerikada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
İri gövdələrinin hündürlüyü 30 m-ə çatır, rəngi gümüşü-boz və ya açıq-narıncı, qoca gövdələrdəqırmızı-qonur qabıqları vələsin yarpaqlarına oxşayır. Cavan ağacların qabığı sıx, piramidal, yaşlandıqda yumru, çox vaxt əyri formalı olur. Yarpaqların uzunluğu 12 sm-ə çatıb, növbəli, bütöv, kənarları dişli, oval, açıq-yaşıl, payızda intensiv sarı rəngli olur. Sarı tozağacı toxumlarla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyil, kölgəyə davamlıdır; zərərvericilərə gec yoluxur, uzun ömürlüdür. Quraqlığa dözmür.

## Azərbaycanda yayılması
300 ilə qədər yaşayır. Mədəni şəraitdə becərilməsi 1767-ci ildən məlumdur. Abşeronda, Gəncədə, Qəbələdə əkilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Tək, qrup və alleya əkinləri üçün yararlıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax