Aldan çayı

**Aldan** — Rusiyanın uzaq şərqində, Lenanın sağ qolunu təşkil edən çay. Çay öz başlanğıcını Xabarovsk diyarından götürərək Saxa ərazisində lenaya birləşir. Çay Rusiya çayları arasında istər həçminə və uzunluğuna görə səkkizincisidir.

## Etimalogiyası
Belə düşünülür ki, aldan Evenklərin dilindən keçmə bir söz olaraq mənası balıq deməkdir. Digər variatda isə: *aldan* "yaz sahil buzu" mənasını daşıdığı deyilir və ya (evenq dilində) *elden* dəmir mənası verir.

## Coğrafiyası

Aldan çayının hövzəsi çox illik qrut buzları ərazisində yerləşir. Çay başlanğıcını Stanov sildiləsindən götürür. Çaya tökülən Uçur və Maya çayları arasındakı ərazidə çay geniş dərədən axır. Düzən hissədə çayın daşması nəticəsində çoxlu sayda göllər vardır.

## Hidrologiyası
Aldan əsasən qar və yağış suları ilə qidalanır. Daşqınlar əsasən maydan iyul ayına qədər müşahidə edilir. Bu vaxt suyun səviyəsi 7–10 metr qalxır. Axının həcmi 30–48 min m³/s təşkil edir. Qışda isə sərfiyyat 230−300 m³/s qədər enir. Buzla örtülməsi oktyabrın sonlarından may ayına qədər davam edir.

Onun uzunluğu 2 273 km və hövzəsinin sahəsi isə 729 min km² təşkil edir. Aldan Lenanın ən iri qoludur. Lena axınının 30 % təşkil edir. Aldanın Lenaya töküldüyü yerdən 151 km yuxarıda "Verxoyanskiy perevoz" stansiyasında 58 il aparılan müşahidələr illik orta sərfiyyat 5 245,85 m³/s təşkil edir Sərfiyyat aşağıdakı kimi əks olunur:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo    value:rgb(1, 1, 1)
  id:barra     value:rgb(0.6, 0.8, 0.9)

ImageSize  = width:600 height:280
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
Period     = from:0 till:20000
TimeAxis   = orientation:vertical
DateFormat = x.y
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:Jan text:Yanvar
  bar:Feb text:Fevral
  bar:Mar text:Mart
  bar:Apr text:Aprel
  bar:May text:May
  bar:Jun text:İyun
  bar:Jul text:İyul
  bar:Aug text:Avqust
  bar:Sep text:Sentyabr
  bar:Oct text:Oktyabr
  bar:Nov text:Noyabr
  bar:Dec text:Dekabr
PlotData=
  color:barra width:30 align:left
  bar:Jan from:0 till: 522 
  bar:Feb from:0 till: 386 
  bar:Mar from:0 till: 325 
  bar:Apr from:0 till: 319 
  bar:May from:0 till: 9703 
  bar:Jun from:0 till: 19472 
  bar:Jul from:0 till: 10370 
  bar:Aug from:0 till: 8710 
  bar:Sep from:0 till: 7703 
  bar:Oct from:0 till: 3621 
  bar:Nov from:0 till: 1030 
  bar:Dec from:0 till: 800 
PlotData=
  bar:Jan at: 522 fontsize:S text: 522 shift:(-10,5)
  bar:Feb at: 386 fontsize:S text: 386 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 325 fontsize:S text: 325 shift:(-10,5)
  bar:Apr at: 319 fontsize:S text: 319 shift:(-10,5)
  bar:May at: 9703 fontsize:S text: 9.703 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 19472 fontsize:S text: 19.472 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 10370 fontsize:S text: 10.370 shift:(-10,5)
  bar:Aug at: 8710 fontsize:S text: 8.710 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 7703 fontsize:S text: 7.703 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 3621 fontsize:S text: 3.621 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 1030 fontsize:S text: 1.030 shift:(-10,5)
  bar:Dec at: 800 fontsize:S text: 800 shift:(-10,5)


### Qolları
Nisbətən iri qolları: (sağdan) Timpton, Uçur, Maya, Allax-Yon, Tompo, Barayı və Tumara, (soldan) Amqa, Notora və Tatta çaylarıdır. Aldan çayının 275 qolu 10 kilometri keçir. Əsas qollarından olan Maya çayının hövzəsi 171 000 km² təşkil edir. Ən uzun qolu isə Amqa çayıdır ki, onunda uzunluğu 1462 km təşkil edir. Aldanın hövzəsində 51 mindən çox göl vardır. Burada ən iri göl Bolşoy Toxo gölüdür

## Çayın əhəmiyyəti

Aldan çayında Tommota qədər gəmilər sərbət hərəkət edə bilir. Bu gəmi yolu mühüm nəqliyyat həmiyyətinə malikdir. Xüsusi ilə bölgənin faydalı qazıntılarını Lena çayı vastəsi ilə daşınmasında mühüm rol oynayır. Sahillərində Tommot, Ust-Maya, Xandıqa və Eldikan qəsəbələri vardır. Çayın sahilləri boyunca zəngin qızıl və daş kömür yataqları vardır.

Aldan çayı hövzəsində kaskad SES (Yujno Yakutsk) tikintisi planlaşdırılır. Aldan çayının üzərində isə Vernealdansk SES tikintisi planı işlənilir

Aldan çayında zəngin balıq ehtiyatları vardır.

### Körpüləri
2015-ci ilə olan məlumata görə çay üzərində üç körpü vardır:
* Tommot şəhərində Amur-Yakutiya dəmir yolunun Aldan çayı üzərindən keçdiyi yerdə olan dəmiryolu körpüsü.
* Tommot şəhərində Lena avtomagistral yolu üzərindəki avtomobil körpüsü.
* Aldan şəhərinfn 40 km şimal-qərbdə avtomobil körpüsü.

Gələcəkdə Kolıma avtomagistral yolun davamı olaraq Aldan çayı üzərində Xandıqa qəsəbəsində körpü tikilməsi planlaşdırılır.

## İncəsənətdə
* Eduard Baqriskovun "Aldan" şeiri.
* Kamil Ziqanşin — "Aldan Qızılı".

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Борис Дмитриевич Зайков* Материалы по гидрологии Верхнего Алдана. — Л.: Изд-во Акад. наук СССР, 1935. — 168 с. — (Труды Совета по изучению природных ресурсов (СОПС). Серия Якутская / Акад. наук СССР; Вып. 25).
* *Бурыкин А. А.* Алдан и Вилюй // Русский язык в школе (журнал). 2004. № 1. С. 96–98.

## Mənbə
* Глава 59 "РЕКА АЛДАН С УРОЧИЩИ. " из "Хорографической чертежной книги" С. У. Ремезова начала XVIII в.