open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Musa Kazım Əfəndi

**Musa Kazım Əfəndi** () — Osmanlı İmperiyasının son illərində 4 dəfə şeyxülislamlıq vəzifəsini icra etmiş din xadimi; Nəqşibəndi; İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin üzvü.

## Haqqında
Mua Kazım Əfəndi 1858-ci ildə Ərzurumun Tortum ilçəsində Pəhlivanlı kəndində anadan olmuşdur.

Balıkesirdə Səlahəddin Ali Şuuri Əfəndi və Lütfi Əfəndidən, İstanbulda da Kazasker Əşrəf Əfəndi və Hoca Şakir Əfəndidən dərs aldı. Müdərrislik etdiyi illərdə İstanbul Hüquq Məktəbində, Məktəbi Sultani, Darül Fünun və Darül Müəllimində müəllimlik etdi. 1907-ci ildə Bab-i Fətha Tədqiq-i Müəllefat Baş katibliyinə və daha sonra da təşkilat üzvlüyünə gətirildi. İttihad və Tərəqqinin elmi quruluşuna daxil oldu. 1908-ci ildə II Məşrutiyyətin (Konstitusiyanın) elanından sonra İbrahim Haqqı Paşa, Mehmed Said Paşa, Said Halim Paşa və Talat Paşanın hökumət kabinetində 4 dəfə şeyxülislam oldu. I Dünya Müharibəsindən sonra, İttihad və Tərəqqinin aparıcı üzvləri ilə birlikdə 15 il həbsə məhkum edildi. Sürgünə göndərildiyi Ədirnədə 1920-ci ildə ömrünü başa vurdu.

## Əsərləri
Musa Kazım Əfəndi, Sirat-i Müstəqim və İslam kimi jurnallarda məqalələr çap etdi. Ən mühüm əsərlərinə misal olaraq "Üsul-i Məşvərət və Hürriyyət" (1908) "İslamda Cihad" (1917), "Surə-ye İxlas və Ələq Təfsirləri" (1918), "Külliyyat-e Şeyxülislam Musa Kazım" (1920) əsərlərini qeyd edə bilərik. Musa Kazım Əfəndi Şeyx Bədrəddinin "Varidat" adlı əsərini Türkçəyə tərcümə etmişdir.

## Həmçinin bax
* Həsən Fəhmi Əfəndi

## İstinadlar
Əliqulu xan Kəngərli

**Əliqulu xan Kəngərli** () — Naxçıvan xanı.

## Həyatı
1770-ci ildə Kərim xan Zəndin köməyilə Naxçıvanda hakimiyyətə gəlmiş Əliqulu xan da öz növbəsində üç ildən sonra Vəliqulu xan Kəngərli tərəfindən devrildi. O, Heydərqulu xanın qardaşı idi.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan xanlığı

## İstinadlar
Malein turşusu

***Malein turşusu*** -  HOOC-CH = CH-COOH formuluna malik ikiəsaslı doymamış üzvi birləşmədir. Beynəlxalq nomenklatura ilə adı sis-butenedio turşusudur. Onun trans izomerinə fumarin turşusu deyilir.Malein turşusunun duzlarına və efirlərinə maleatlar deyilir.Ən çox fumarin turşunun istehsalında istifadə olunur.

## Fiziki xassələri
Malein turşusu molekulu fumarin turşusundan daha az stabildir. Yanma istiliyi arasındakı fərq 22.7 kJ / mol təşkil edir [1].
Malein turşusu suda çox yaxşı həll olur (25&nbsp;°C -də 78.8 q / l), fumarin turşusu zəif həll olur (25&nbsp;°C -də 6.3 q / l). Bu xüsusiyyətlər malein turşusu molekulunda molekullararası hidrogen bağının əmələ gəlməsi ilə izah olunur.
## Tarıxi və alınma metodları
Malein turşusu ilk dəfə 1819 -cu ildə alma turşunun distillə edilməsi yolu ilə Lassen tərəfindən alınmışdır. Perkinə (1881) görə, onu əldə etmək üçün alma turşusu asetil xloridlə işlənir, sirkə-alma anhidridi əmələ gətirir, onun hidratlaşması nəticəsində malein turşusu əmələ gəlir.
Prosesin ümumi sxemi:

## Sənayedə istehsalı
Sənayedə malein turşusunu aşağıdakı  sxemə görə benzolun katalitik oksidləşməsindən alınan malein anhidridinin hidrolizindən əldə edilir:
:

## Sənayedə tətbiqi
Malein turşusunun ən vacib istifadəsi fumarin turşunun istehsalındatətbiqidir. Fumarin turşunun istehsalı üçün malein turşusu katalitik olaraq (katalizatorlar - tiomoçevina, qeyri -üzvi turşular) izomerləşdirilir. Fumarin turşunun çox aşağı həllolma qabiliyyəti onun reaksiyaya daxil olmayan malein turşusundan ayrılmasını xeyli asanlaşdırır. Bu turşular həndəsi izomerlərdir, kortəbii olaraq digərinə çevrilə bilməzlər. Bunun səbəbi, onların qarşılıqlı çevrilməsi üçün karbon atomları arasındakı π rabitəsinin pozulmasıdır. Malein turşusu ozonolizlə qlikoksil turşusuna çevrilir.
Digər reaksiyalar
Malein turşusu hidratlaşdırma yolu ilə alma turşusuna, hidrogenləşdirmə ilə kəhrəba turşusuna və dehidratlaşma ilə malein anhidrinə çevrilə bilər. Yuxarıda göstərilən reaksiyalar sadalanan maddələrin istehsalı üçün sənayedə istifadə edilmir, çünki iqtisadi cəhətdən əlverişsizdir.

## Mənbə
# Maleic Anhydride, Maleic Acid, and Fumaric Acid Архивная копия от 2 ноября 2013 на Wayback Machine, Huntsman Petrochemical Corporation
Çeqem çayı

**Çeqem çayı** (, ) — Kabarda-Balkariya Respublikasında, Şimali Qafqazda axan çay. Çayın uzunluğu 103 kilometr, hövzəsinin sahəsi isə 931 km²-dir. 
## Təsviri
Çay mənbəyini Elbrusun şərqindəki Baş Qafqaz silsiləsinin şimal yamacında, Başil buzlaqlarından götürür. Ən yuxarı hissədə, Qara-Auzusu çayı ilə birləşmədən əvvəl, Başil-Auzusu adlanır.

Çay şimal-şərq istiqamətində, Çeqem dərəsi boyunca axır. Düzənliyə çıxan çay, burada Çeqem 1 və Çeqem 2 olmaqla iki kanala bölünür, sonra yenidən birləşərək Baksan çayına tökülür. Çeqem sürətli axan çaydır və xüsusilə yaz aylarında, dağlarda ən güclü qarların sürətli əriməsi nəticəsində çayın suyu bol olur, daşqınlar olur. Bu səbəbdən çay bəzən kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurur. Amma yenə də çayın suyundan bağçılıq təsərrüfatında geniş istifadə olunur. Çeqem çayı sürətli axara malik olduğundan balıqçılıq üçün yaramır. 

Çayın yamacı 30 m-dən çoxdur.

Çay yatağının bir hissəsi (təxminən 3 km) dar bir kanyon ərazisindən axır, çayın əsas gözəlliyi onun kanyonu və Çeqem şəlalələridir. Ancaq ən böyük şəlaləsi (78 m) Abay-Su şəlaləsi Başil-Auzusu qolunda yerləşir və əlçatmaz olduğu üçün turistlər arasında elə də populyar deyil. Çayda bir neçə iri qayalar və daşlar var. Bu səbəbdən çayın suyu tamamilə onların altına girir. Üstəlik çay şəlalələrin bir-birini əvəz etdiyi hissəyə malikdir. Belə ki, 200 metrdən hündürlükdən enən su, tezliklə başqa bir yoxuşa tökülür. 

Çay yay aylarında daima turist və piknik keçirmək istəyən yerli sakinlərin ziyarət etdiyi məkandır. Dalğıc idmanı ilə məşğul olan idmançılar Çeqem çayına tez-tez yürüşlər təşkil edirlər. Üstəlik ekstrim həvəskarları və vəhşi turizmi sevənlərdə çay kənarında tez-tez dincəlməyə gəlirlər.

## Su qeydiyyatı məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinə görə, Çeqem çayı Qərbi Xəzər hövzəsi bölgəsinə aiddir, çayın su idarəetmə bölməsi Baksandır.

Çeqem çayı hövzəsi Terek və Volqa çayları arasındakı Xəzər dənizi hövzəsinin çaylarına aiddir.

Dövlət su reyestrində çayın su obyektinin kodu 07020000712108200004796-dır.

## Qalereya

Chegem River 2.JPG|Çeqem dərəsi
Chegem River 4.JPG|Çeqem çayının rəngi
Chegem Waterfall 2.JPG|Çeqem şəlalələri
48 Чегемские водопады.JPG|Çeqem şəlalələri
Чегемские водопады и река Чегем.webm|Çeqem çayı və Çeqem şəlaləsi
Bashil River Gorge.jpg|Dərə (Çeqemin yuxarı axarı) və Başil-Auzusu çayı
Gara-Aususu River Gorge.jpg|Qara-Auzusu dərəsi və çayı, Çeqemin qolu
Side view of the Chegem waterfalls.jpg|Çeqem şəlalələrinin yan görünüşü

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Poliakril turşusu

***Poliakril turşusu*** (polikarboksietilen) akril turşusunun polimeridir. Polimer akril turşusunun sulu məhlulda və ya üzvi həlledicilərdə radikal polimerləşmə yolu ilə alınır (proses ekzotermikdir).

## Xassələri
Poliakril turşusu və onun duzları şüşəli kövrək rəngsiz polimerlərdir. Turşu üçün şüşələşmə temperaturu 106&nbsp;°C,onu natrium duzu üçün - 230&nbsp;°C (müqayisə üçün polimetakril turşunun şüşələşmə temperaturu 228&nbsp;°C, onun  natrium duzu - 310&nbsp;°C) təşkil edir. Turşu qızdırıldıqda, əsasən tsiklik anhidrid halqalarının meydana gəlməsi ilə anhidridləşmə, temperatur 250&nbsp;°C -dən yuxarı olarsa,  dekarboksilləşmə və tikilmə baş verir.

## Həllolma
Poliakril turşusu dioksan, metanol, etanol, formamid, DMF -də asanlıqla həll olur; monomerində, asetonda, dietil eterində, karbohidrogenlərdə həll olmur.
Poliakril turşusu zəif polielektrolitdir; duzsuz sulu məhlulda pKa = 4.8 və yarı neytrallaşdırma nöqtəsində pKa = 6.8 neytrallaşma dərəcəsinin artması ilə demək olar ki, xətti olaraq artır. Poliakril turşunun sulu məhlulunun özlülüyü neytrallaşma dərəcəsinin artması ilə artır. Turşu və onun duzlarının sulu məhlulları üçün polielektrolit effekti xarakterikdir.
Poliakril turşunun sulu məhlulları katyon polimerlərin, səthi aktiv maddələrin və bəzi dərmanların məhlulları ilə qarışdırıldıqda həll olmayan komplekslərin əmələ gəlməsi mümkündür. Bu komplekslər ümumiyyətlə elektrostatik cazibə qüvvələri vasitəsilə əmələ gəlir. Poliakril turşusu, hidrogen rabitələri vasitəsilə qeyri -ion polimerlərlə də komplekslər əmələ gətirir. [1]

## Tətbiqi
Quru halda poliakril turşusu uşaq bezlərində də daxil olmaqla çox güclü quruducu kimi istifadə olunur. Sulu məhlullar şəklində poliakril turşusu və onun duzları aşağıdakı hallarda istifadə olunur:
* texnoloji proseslərdə kolloid sistemlərin stabilizatorları və flokulyantları;
* quruluş əmələgətirici və qatılaşdırıcı maddələr kimi;
* bağlayıcılar, məsələn, tibbdə doldurucu materiallar kimi;
* lif və dəri üçün antistatik maddələr kimi;
* polimer-polimer kompleksləri əldə etmək üçün.
Poliakril turşusu fizioloji aktiv maddələrin, fermentlərin daşıyıcısıdır; onun dəmir duzları hemostatik qabiliyyətə malikdir. Akril turşunun tikilmiş əlaqəli polimerləri və sopolimerləri – kompleksəmələgətirici və ion mübadiləsi qatranlarıdır.
## Mənbə
* А. Б. Зезин Энциклопедия полимеров — т. 1, M., 1972, с. 39; Polymer handbook, 2 ed., N. Y., 1975.
## İstinadlar
# VV Khutoryanskiy, G Staikos. Hydrogen-bonded interpolymer complexes: formation, structure and applications. — 1. — World Scientific Pub Co Inc, 2009. — 377 с.
Lurgi monastırı

**Lurgi monastırı** () — Lurdzhi Manastırı (gürcü: ლურჯი მონასტერი), yəni Mavi Manastır, Gürcüstanın Tiflis şəhərinin Vere rayonunda Müqəddəs Andrey adına tikilmiş 12-ci əsrdə özündən əvvəlki kilsənin yerində inşa edilmiş Gürcü Ortodoks kilsəsi. Məşhur tarixi lurji (mavi) adı şüşəli mavi plitələrlə bəzədilmiş damından gəlir.

## Təsviri
Monastrın şimaldan və cənubdan olmaqla iki girişi var. Cənub qapısı tərəfdə monastrın əsasını qoyanlar haqqında yazı həkk olunub.

## Tarixi
Kilsə Tiflisin mərkəzi hissəsində, Vere parkında, Mtkvarinin sağ sahilində, Vere çayının ağzının yanında yerləşir. Lurji Manastırının orijinal binası 1180-ci illərdə Kraliça Tamaranın dövründə inşa edilmişdir. Bir cüt qübbəli sütun və uzanmış bir apsisi olan bir kubbəli çarpaz meydan idi. Orta əsr gürcü Asomtavruli yazısı ilə cənub timpanumundakı uzun bir yazı, sponsor olan Kartli keçmiş yepiskopu Vasili göstərir. Ağır ziyan görmüş kilsə XVII əsrdə günbəzsiz üç koridorlu kərpic bazilika kimi yenidən inşa edilmişdir. XVIII əsrdə kilsə Gabashvili zadəgan ailəsinə aid idi. 1873-cü ildə Rusiyanın hakimiyyəti altında olan kilsə Aleksandr Çijovun layihəsinə uyğun olaraq, yeni kərpic divarları və gürcü memarlıq formalarına yad olan yeni yuvarlaq günbəzin əlavə edilməsi ilə yenidən quruldu. 1898-1901-ci illərdə Qriqori Qolitsın qubernatoru yanında Lurji monastırının cənubunda Rusiya üçün tipik olan Yeni İlahiyyatçı İohann kilsəsi inşa edildi. Sovet dövründə Lurji monastırının binası fabrik, anbar və nəhayət, Gürcüstan Tibb Muzeyi kimi istifadə olunurdu. 1990-cı ildə Lurdji monastırı Gürcü Ortodoks Kilsəsinə qaytarıldı və xristianlara xidmət bərpa edildi. 1995-ci ildə köhnə günbəzin yerinə ənənəvi gürcü dizaynına daha çox uyğun olan yeni bir konik konstruksiya qoyuldu. XII əsrə aid orijinal binadan yalnız böyük oyma pəncərələri, cənub divarının alt yarısı və qərb və şimal fasadlarının bir neçə daş sırası olan apsis qalmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xıjı gölü

**Xıjı** () — Krasnodar diyrarının Tuapsinski rayonunda yerləşən göl. Göl Krasnodar diyraının hidroloji abidəsi hesab olunur.

## Etimologiyası
Xıjı (*Хыжъы*) adıq dilindən tərcümədə  «kiçik dəniz» mənasını verir. Adıqlar arasında (qismən də şapsuqlarda) göl müqəddəs hesab olunur.

## Coğrafi mövqeyi
Xıjı gölü Tuapsinski rayonunda, Kiçik Pseuşxo çayının hövzəsindədir. Göl Peus silsiləsinin şimal yamacında yerləşir. Rayonun böyük göllərindən birirdir. Xıjı Tuapsinski meşə təsərrüfatı ərazisinə daxil olub  Kiçik Pseuşxo aulundan 2&nbsp;km qərbdə yerləşir. Göl Txixuray dağının 5&nbsp;km-dədir.

## Formalaşması
Göl özünün indiki ölçülərinə XX əsrin 80-cı illərdə çatmışdır. Buna səbəb ərazidə baş verən böyük sürüşmə səbəb olmuşdur. Sürüşmə nəticəsində Txaşomçuk çayının qollarının birinin qarşısı kəsilmişdir. Əvvələr kiçik ölçüyə malik olan bu gölün sahəsi kəskin olaraq böyümüş və müasir ölçüsünə gəlib çatmışdır.

## Xarakteriskası
Meydana gəlməsinə görə göl uçqun-bənd mənşəlidir. Forması ovaldır. Sahil xətti az parçalanmışdır. Gölün sahəsi  0,01&nbsp;km², uzunluğu 70 metr, eni isə 50 metrdir. Gölün orta dərinliyi 15 metrdir. Gölün mərkəzində ən dərin yeri 17 metrdir.

Göl Tixixuray (924 m) dağının şərq yamacında yerləşir. Ətraf ərazilərdə qarışıq meşələr geniş yayılıb. Suyun rəngi yaşıldır. Bu tip göllər üçün bu rəng xarakterikdir. Açıq havalı günlərdə göl suyu mavi olur.

Göl dibi lil qatı ilə örtülüb.

Subtropik iqlim zonasında yerləşdiyinə görə göl qış aylarında donmur. Ancaq yanvar aylarında çox nazik buz qatı formalaşır. Bu da bir-iki həftə çəkir. Qış aylarının orta aylıq temperaturu 10&nbsp;°C, yayda isə  28&nbsp;°C olur.

## Bitki və heyvanat aləmi
Heyvanat aləmi yetərincə zəngindir. Kiçik ölçüsünə baxmayaraq göldə xərçəng və balıqlar yetərincə çoxdur. Göl ərtafında qızılağac, əsməqovaq, fıstıq ağacları geniş yayılıb.

## Turizm
Xıjı gölü rayonun ən çox turist cəlb edən göllərindən biridir. Rekreasiya baxımdan göl böyük potensiala malikdir. Göl yaxınlığında turistlər üçün dayanacaqlar inşa edilib. Balıq tutmaq üçün bir neçə taxta körpülər var.

## İstinadlar
İrma İnaşvili

**İrma İnaşvili** (; ) — gürcü jurnalist və siyasi xadimi. 2016-cı il seçkilərində Gürcüstan parlamentinə daxil olan siyasi partiya olan Gürcüstan Vətənpərvərlər Alyansının baş katibi. İrma İnaşvili 2012-ci ildə Gldan həbsxanasında məhbuslara qarşı zorakılıq faktlarının ictimailəşdirilməsində mühüm rol oynayıb.

## Həyatı
İrma İnaşvili 6 iyul 1970-ci ildə Tiflisdə anadan olub. Uşaqlığını keçirdi və məktəbi Borjomidə bitirdi, məktəbdən sonra Tbilisi Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil oldu. Universiteti radio və televiziya jurnalistikası ixtisası üzrə bitirdikdən sonra Gürcüstanın dövlət televiziyasına işə qəbul edildi. Televiziyadakı işləri çərçivəsində müstəqillik uğrunda mübarizənin başlanğıcından bu günə qədər Gürcüstan ərazisində baş verən münaqişələri işıqlandırmış və müharibə veteranı statusuna layiq görülmüşdür. Abxaziyada bir çox dünya şöhrətli münaqişə kadrları onun tərəfindən çəkilib.

2003-cü ilin sonunda David Tarxan-Mouravi ilə birlikdə İnaşvili müxalifətin fikrini Saakaşvili hökumətinə bildirən Obyektiv Jurnalistlər Birliyini yaradıb. "Obyektiv" Gürcüstan ictimaiyyətinin etirazlarının təşkilində iştirak edib və onları işıqlandırıb.

2010-cu ildə İnaşvili David Tarxan-Mouravinin rəhbərlik etdiyi "müqavimət" hərəkatına qoşulub.

2012-ci ilin sentyabr ayında İnaşvili Tiflisin Gldan həbsxanasında məhbuslara işgəncə və zorakılığın qeydə alındığı videomateriallara aşkarlıq nümayiş etdirib. Süjetlər Gürcüstanın bütün telekanallarında təkrarlanıb. 1 oktyabr 2012-ci il parlament seçkilərində vahid milli hərəkatın məğlubiyyətə uğraması və zorakılıq faktlarının araşdırması əhəmiyyətli dərəcədə öz töhfəsini vermişdir.

2012-ci ilin dekabrında İnaşvili jurnalistlər İttifaqını tərk edib və David Tarxan-Mouravi İnaşvili ilə birlikdə Gürcüstan vətənpərvərləri Alyansının siyasi partiyasını yaradıb. 2014-cü ildə partiyanın baş katibi seçilmişdir.

### Ailəsi
İrma İnaşvili ailəlidir, bir oğlu və bir qızı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Müqəddəs Peter və Müqəddəs Paul Kilsəsi (Tbilisi)

**Müqəddəs Peter və Paul Kilsəsi**()— Müqəddəs Peter və Paul Kilsəsi (gürcü: თბილისის წმინდა პეტრესა დაპ კათოლიკური ეკლესია), Gürcüstanın paytaxtıTiflisdə yerləşən Roma Katolik kilsəsidir. Tiflis Gürcüstanın paytaxtıdır. Papa II İohann Pavel 1999-cu ilin oktyabrında Gürcüstana səfəri zamanı oranı xüsusi şəkildə ziyarət etdi.
Kilsə, 1870–1877-ci illərdə Gürcüstanda Katolik icmasının əhəmiyyətli bir üzvü Konstantin Zubalaşvilinin təşəbbüsü ilə inşa edilmişdir. Layihə memar Albert Zaltsmana həvalə edildi. Kilsənin memarlığı barokko üslubu ilə seçilir.
Kilsəyə giriş qərbdəndir. Taxta giriş qapısının üstündə gül dizaynlı və göyərçinlə bəzədilmiş gül pəncərəsi var. Bu 2000-ci ildən sonrakı illərdə əlavə edilən orijinal çox hündür tağlı qapı bir gül pəncərəsiydi və sonradan kilsənin sarı rəngə boyandığı divara çevrildi. Orijinal rəngi ağ və gümüşü boz idi. Fasad, strukturun qalan hissəsindən daha çox Korinfin daha gümüşü sarı rəngli (əvvəllər gümüşü boz rəngli) pilaster və tağlarla bölünmüşdür.

## Həmçinin bax
* Gürcüstanda Roma Katolikliyi
* Müqəddəs Peter və Müqəddəs Paul Kilsəsi (ayrılıq)

## İstinadlar
David Kakabadze

**David Nestoroviç Kakabadze** (; ) — gürcü rəssamı və teatr rəssamı.

## Həyatı
David Kakabadze 1889-cu il 8 (20) avqustda Kutaisi şəhəri yaxınlığındakı Kuxi kəndində anadan olmuşdur.

1910–1915-ci illərdə Sankt-Peterburqda L.E.Dmitriev-Kavkazskidən rəssamlıq dərsləri almışdır.

1914-cü ildə David Kakabadze P.N.Filonov, D.Kakabadze, A.Kirillova, E.Lasson-Spirova və E.Pskovitinov ilə birlikdə "Rəsm və rəssamların intim emalatxanası" "Çəkilmiş rəsmlər" adlı analoji rəssamlığın ilk manifestini nəşr etdirdilər (mövcudluğunun yeganə sübutu cəmiyyəti vasitəsilə)..

Kakabadze 1919–1927-ci illərdə Fransada yaşamışdır. Kubizmin təsirinə məruz qaldıqdan sonra əsas diqqətini mücərrəd əsərlərin yaradılmasına yönəltmişdir. Kinetik heykəltəraşlığın yaranmasını önləyərək rəsmlərə üçölçülü hərəkət edən elementlər təqdim edirdi.

SSRİ-yə gəldikdən sonra o, əvvəlki dekorativ üslubuna qayıtdı. David Kakabadze 1928-1948-ci illərdə Tiflis Rəssamlıq Akademiyasında müəllimlik etmişdir. Burada onun dekorativ sənət dərsi qrupu var idi. Onun şagirdləri arasında gələcəkdə məşhur olan teatr rəssamı Karl Kukuladze də var idi.

David Kakabadze teatr rəssamı olaraq görkəmli rejissor K.A.Mardjanişvili ilə əməkdaşlıq etmışdir. Kakabadze teatrda işləməyə 1928–1930-cu illərdə, K.A.Mardjanişvili daha sonra Tiflisə köçürülən və Marjanishvilinin adını daşıyan Kutaisidə bir teatr yaratdıqdan sonra başladı. Kakabadze bu teatrın (hazırkı Kote Marcanişvili adına Tbilisi Akademik Teatrı) ilk rəssamı oldu. O, bu teatrda Tolerin "Gop-la, biz yaşayırıq!", Çianellinin "Bail", Polikarp Kakabadzenin "Kvarkvare Tutaberi" tamaşalarına bədii tərtibat verdi. Onun tamaşalara verdiyi tərtibat sadəliyi və yüngüllüyü, səhnə məkanından orijinal istifadəsi ilə fərqlənirdi. Kakabadze yaradıcılığı əsrin əvvəllərinin dəbli bədii meyllərini əks etdirir: abstraksiya, dekorativlik motivlərini qoruyurdu.

Ölkədəki daxili vəziyyətin dəyişməsinin təcəsümünü, sənətçinin sonrakı teatr əsərlərində - Dadianinin "Guria Ninoşvili" (1934), Lavrenevanın "Dənizdə olanlar üçün!" (1946); Mosaşvilinin "Stansiya rəisi" (1947) görmək olar.

David Kakabadze 10 may 1952-ci ildə Tiflisdə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
David Nestoroviç Kakabadze özündən sonra zəngin bir bədii irs buraxmışdır. Onun əsas işləri aşağıdakılardır:
* "Qumbara ilə avtoportret" (1913)
* "İmereti natürmortu" (1918)
* "Rionges" (kətan üzərində yağlı boya, 1934) 72x100
* "Svaneti" (qələm, guaş, 1939)
* Bundan əlavə, teatrdakı tamaşaların dekorasiyası üzərində də çalışmışdır.
## Xatirəsi
Tiflisdə Kakabadze qardaşlarının adını daşıyan küçə var.

## İstinadlar
Şalva Nutsubidze

**Şalva İsakoviç Nutsubidze** (; ) — Gürcü və sovet filosofu, ədəbiyyatşünas, mədəniyyət tarixçisi. Aletoloji realizm (həqiqət doktrinası) cərəyanının banisi. Gürcü fəlsəfəsi tarixinin ən böyük tədqiqatçısı. Fəlsəfə elmləri doktoru (1926).

## Həyatı
14 dekabr 1888-ci ildə Tsxaltubski rayonunun (Gürcüstan) Partsxanakanebi kəndində anadan olub.

1910-cu ildə Sankt-Peterburq Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsini bitirib. A. İ. Vvedenski, N. O. Losski, İ. İ. Lapşinin seminarlarına qatılmışdır. 1911–1914-cü illərdə xaricdə oxumuş və çalışıb, Leypsiqdə Vilhelm Vundt, Volkelt və Bartın rəhbərliyi altında təhsil alıb.

Tbilisi Dövlət Universitetinin qurucularından biri olub. 1918-ci ildə bu universitetin professoru seçilmişdir. 1926-cı ildə fəlsəfə üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsinə yiyələnmişdir.

İki dəfə (1925, 1928) Berlin Universitetində elmi ezamiyyətdə olub. Uzun illər Gürcüstanın Xarici Ölkələrlə Mədəni Əlaqələr Cəmiyyətinə rəhbərlik edib. Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" poemasını rus dilinə tərcümə edib. "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" əsərinin xarici dillərə bir sıra tərcümələrinin elmi məsləhətçisi olub. Şalva Nutsubidze və belçikalı alim Ernest Honiqmann hipotezinə görə, gürcü mütəfəkkiri Pyotr İver (təqribən 411–491) Saxta Dionisi Areopagitun məşhur Neoplatonik əsərlərinin müəllifidir.

Nutsubidze Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki (1944-cü ildən) seçilib.

## Elmi yaradıcılığı
Şalva Nutsubidze "Aletologiyanın əsasları" (Tbilisi, 1922, gürcü dilində) kitabında yaratdığı aletoloji realizm nəzəriyyəsini açıqlamışdır. "Həqiqət və idrakın quruluşu" (1925), "Fəlsəfə və Hikmət" (1930) əsərləri ilə də məşhurdur. Son iki əsər Berlində alman dilində nəşr edilmişdir. Daha sonra onlar gürcü dilinə tərcümə edilərək Ş. İ. Nutsubidzenin (1979) toplanmış əsərlərində əksini tapmışdır.

Ş. İ. Nutsubidzenin fikrincə, mövzu və obyektin müxalifətini aşacaq faktiki olaraq yeni bir intizam yaradılmalıdır. Bu yeni intizam aletologiyadır (Yunan aletheia). Nutsubidze, aletologiyanı xüsusi bir fəlsəfi sahə olaraq xüsusi olaraq seçən bir mütəfəkkir olaraq Aristotel və Frensis Bekondan sonra üçüncü olan "Organon" kitabının müəllifi İohann Lambertə işarə edərək, Lambertdən fərqli olaraq aletologiyanın ikinci dərəcəli fəlsəfi bir elm olmadığını deyir. O, Aletoloji realizmin vəzifələrindən birinin də fəlsəfəni müdrikliyə yaxınlaşdırmaq olduğu fikrini irəli sürürdü.

Şalva Nutsubidze Tblisidə vəfat etmişdir. O, Tbilisi Universitetinin parkında dəfn olunub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Философская энциклопедия. Т.4. М., 1967. С.105.
* Краткая литературная энциклопедия. Т.5. М., 1968. С.352
* Философы России XIX–XX столетий. Биографии, идеи, труды. 3-е изд., перераб. и доп. М., 1999. С.573–574. ISBN 5-8291-0003-7
* Логика: биобиблиографический справочник (Россия-СССР-Россия). СПб., 2001. С.293.
* Бегиашвили А. Алетологический реализм Шалвы Нуцубидзе // Историко-философский ежегодник 1991. М., 1991. С. 335–338.

## Xarici keçidlər
* Шалва Нуцубидзе. Био- и библиография
Əl-Məcisti

**Əl-Məcisti** () — Ptolemeyin kitablarından biri. 140-cı ildə yazılmışdır. "Əl-Məcisti" kitabının yalnız ərəbcə tərcüməsi bizə gəlib-çatmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rabadan Nurov

**Rabadan Nurov** () — Dargin şairi və dramaturqu, Dargin sovet ədəbiyyatının banilərindən biri. 1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü. 
## Bioqrafiya
Rabadan Nurov 1889-cu ildə Sanamaxı kəndində (indiki Dağıstanın Levaşi rayonunda) kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Mədrəsədə təhsil almışdır.

Gəncliyində Maykopdakı neft yataqlarında çalışır və burada bir gizli təşkilatın üzvü olur. 1914-1917-ci illərdə tətildə iştirak etdiyi üçün həbsxanaya salınır.

Oktyabr inqilabından sonra Maykopa qayıdır. Əvvəlcə Sovetlər İcraiyyə Komitəsinin üzvü, sonra isə nümayəndəsi seçilir.

1918-ci ildə Rabadan Nurov Dağıstana qayıdır. Dağıstanda Sovet hakimiyyətinin qurulması uğrunda mübarizədə fəal iştirak edir. Aya-Kaka dərəsində Ağ qvardiyaçılarla döyüşlərdə iştirak edir. Üstəlik partizan süvari eskadronunun komandanı olur. Hərbi xidmətlərinə görə "Qırmızı Bayraq" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Vətəndaş müharibəsindən sonra Rabadan Nurov Qunib, daha sonra Dargin regional icra komitələrinin sədri, Dağgizin meneceri, Dağselxozinstitutunun direktoru vəzifələrində çalışır.

Rabadan Nurov Birinci Ümumdağıstan Yazıçılar Qurultayının, eləcə də SSRİ Yazıçılarının I Qurultayının iştirakçısı olur.

1937-ci ildə Rabadan Nurov repressiyaya məruz qalır. Ölümündən sonra ona bəraət verilir.
## Yaradıcılığı
Nurov ilk əsərlərini inqilabdan əvvəl yazır. “Üç dağlı” (1914) şeirində avtokratiyanı devirməyə çağırır. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Nurovun şeirlərinin əsas mövzuları dağ qadınlarının azadlığı və bərabərliyi uğrunda mübarizə olur. Nurovun "İnqilab mahnıları" adlı ilk şeirlər kitabı dargin dilində 1920-ci ildə nəşr edilmişdir. 1920-ci illərin sonu 1930-cu illərin əvvəllərində Nurov Dargin ədəbiyyatında "Aişat adətin pencələrində" və "Şeyxin ifşa edilməsi" adlı ilk pyeslərini yazır. Bu da dargin dramının inkişafında əhəmiyyətli bir mərhələ olur.

## Nəşri
Rabadan Nurovun ilk şeirlər kitabı 1920-ci ildə nəşr edilmişdir. 1928-ci ildə Dağqosizdat "Aişat adətin pəncələrində" pyesini nəşr etdirir. 1933-cü ildə Dağıstanda vətəndaş müharibəsinə həsr etdiyi şeirləri ayrı bir məcmuədə nəşr olunur. 1934-cü ildə "Zülm" və "Şeyxin ifşa edilməsi" adlı iki tamaşanı yazır. Seçilmiş şeirlər toplusu da nəşr olunur. Rabadan Nurovun bəzi şeirləri dargin şeir antologiyası olan "Dargin Şeirlər Toplusu" na daxil edilmişdir. Rabadan Nurovun rus dilində ilk şeirlər toplusu 1936-cı ildə nəşr edilmişdir. Onun şeirlər toplusu Dağqiz tərəfindən 1960-cı ildə nəşr edilir. 
## Xatirəsi
Rabadan Nurovun yaşadığı Mahaçqala şəhəri, Oskar küçəsi, 13 nömrəli evə onun xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* Национальная библиотека Республики Дагестан имени Расула Гамзатова: Рабадан Нуров
* Литературы народов России: XX в.: словарь. / Отв. ред. Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — 365 с. — ISBN 5-02-010208-3
Suy He

**Suy He** (; ) – Çin modeli və aktrisası. İlk Şərqi Asiya modelidir ki, Ralph Lauren brendinin podiumuna çıxıb və ikinci çinli modeldir ki, Victoria's Secret Dəb Şousunda çıxış edib. Suy "W" jurnalının üzlüyündə də yer almışdır.

## İlk illəri
23 sentyabr 1989-cu ildə Çinin Çjetszyan əyalətinin Vençjou şəhərində doğulmuşdur. Yeddi il boyunca şəhərin üzgüçülük komandasının üzvü olmuşdur.

## Karyerası
17 yaşında liseydə təhsil alarkən yerli modellik müsabiqələrinin birinə qatılaraq qalib olmuşdur. Müsabiqənin qalibi kimi Pekində Bentley Culture Development şirkəti ilə müqavilə imzalamışdır.

2013-cü ildə Suy He Models.com saytı tərəfindən "Top-50 qadın model siyahısı"nda 13-cü yerdə göstərilmişdir. O, Models.com saytının 2011-ci ildəki eyni siyahısına da düşmüşdür.

Podiumda ilk debütü 2011-ci ilin yaz/yay mövsümündəki *Sevgi, seks və pul* şousunda olmuşdur. 2011-ci ilin payız/qış mövsümündə Nyu-Yorkda Ralph Lauren və Vivienne Tam üçün modellik etmiş, Milanda Dolce & Gabbana üçün, Parisdə üçün isə Shiatzy Chen və Dries van Noten üçün podiuma çıxmışdır. Həmin mövsüm göstərdiyi uğurlardan sonra "New York Magazine" tərəfindən 2011-ci ilin payız mövsümünün top-10 siması və style.com saytının top-10 yeni modeli siyahılarına düşmüşdür. Chanel, Dior, Helmut Lang, Hermes, Hervé Léger, Jean Paul Gaultier, Missoni, Mugler, Oscar de la Renta, Ralph Lauren və Y-3 brendlərinin pret-a-porte şouları üçün modellik etmişdir. Chanel, Dior və Jean-Paul Gaultier brendlərinin kuturye şoularında iştirak etmişdir.

Suy Hen 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 və 2018-ci illərdə Victoria's Secret Dəb Şousunun iştirakçısı olmuşdur. O, Lü Vendən sonra bu şouda iştirak edən ikinci Şərqi Asiya modelidir.

2011-ci ilin oktyabrında "W" jurnalının üzlüyündə yer almışdır. "Vogue China" jurnalının 6-cı yubiley üzlüyündə digər çinli modellərlə birlikdə yer almışdır. "i-D" və "V" jurnallarının üzlüklərində də görünmüşdür.

2012-ci ildə Shiseido brendinin ilk asiyalı qlobal sözçüsü seçilmişdir. Nəşr kampaniyası üçün Nik Nayt tərəfindən fotoları çəkilmişdir.

İlk iştirak etdiyi dəb kampaniyası 2011-ci ilin yaz/yay mövsümündə Bruno Cucinelli brendinin kampaniyası olmuşdur. İlk böyük kampaniyası üçün 2011-ci ilin payız/qış mövsümündə iştirak etdiyi Ralph Lauren kampaniyasıdır. 2012-ci ilin payız/qış mövsümündə və 2012-ci ilin yaz mövsümündə Karl Lagerfeld kampaniyalarında iştirak etmişdir. H&M kampaniyalarının iştirakçısı olmuşdur.

2015-ci ildə "Sən mənim günəş işığımsan" filmində çəkilmişdir.

## Filmoqrafiya
* *Qaçmağa davam et* (2020)
* *Peqasus* (2019)
* *Naqa mirvarilərinin əfsanəsi* (2017)
* *Qaçan adam Çin* (2016)
* *Sən mənim günəş işığımsan* (2015)
* *Müvəqqəti ailə* (2014)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Models.com profili
* Poni Rayderlə müsahibə
* Models.com müsahibəsi
* Vogue Italia müsahibəsi
Kapustino gölü

**Kapustino** — Çeçenistan Republikasında şirinsulu göl. Göl Naurski rayonunda, Kapustino xutorundan 2,5 km qərbdə, Svobodnoe xutorundan isə 3 km şimal-şərqdə yerləşir.

## Ümumi məlumat
Kapustino gölü girintili-çıxıntılı sahil xəttinə malikdir. Gölün uzunluğu 700 metr, eni 350 metr, dərinliyi isə 4 metrdir. Göl səthinin sahəsi — 0,27 km²-dir. Kapustino gölünün dibi düz və çöküntü qatı ilə örtülüdür. Su hövzəsində qamışlıq üstünlük təşkil edir. Gölün şimal-şərq sahillərində meşə zolağı mövcuddur. Meşə zolağında əsasən qovaq, daryarpaq iydə və xəzər söyüdü ağacları üstünlük təşkil edir. Göl dəniz səviyyəsindən təxminən 6–14 metr yüksəklidə yerləşir. Kapustino gölü Mayor və Genralskoe gölləri ilə birlikdə eyni geoloji, hidroloji xarakterə malikdir.

Göl suyu əsasən Tersk-Kumuk suvarma kanalının qolları olan Burunnoy və Naursko-Şelkovski kanalları ilə nizamlanır. Suyun minerallaşması və digər hidroloji parametrləri haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Az dərinliyə görə suyun temperaturunda kəskin dəyişmələr müşahidə olunur. Qış aylarında az müddətli buz qatı yaranır. Buz qatının qalınlığı 10–15 sm arasında dəyişir. Yay aylarında göl suyunun temperaturu 20–26 °C olur.

Göldən daima axın yoxdur. Suyun balansı daha çox meteoroloji durumdan asılıdır. Yayda güclü buxarlanma nəticəsində suyun səviyyəsi düşür. Göl suyunun ən yüksək səviyyəsi yaz və payız aylarında müşahidə olunur. Qarın əriməsi, yağıntıların artması, eləcə də buxarlanmanın azalması buna səbəbdir.

Yarımsəhra landşafta malik göl ətrafı ərazilər il boyu otlaq yeri kimi istifadə olunur. Ətraf ərazilərdə Rusiyanın "Qırmızı kitab"ına düşmüş bir çox canlılar yayılıb. Məsələn, adi pərttəgöz, adi qəşəng durna, adi caydaqcüllüt, Sternula albifrons, qərb yatağanı, nəhəng köstəbək, safsar və s. Miqrasiya vaxtı göldə çöl sarı, ağquyruq dəniz qartalı, bəzgək, adi bizdimdik, böyük əyridimdik kimi quşlar üstünlük təşkil edir.

## Statusu
Kapustino gölü respublika əhəmiyyətli xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisidir.

## İstinadlar
Süleyman Elmurzayev

**Süleyman Elmurzayev** və ya **Əmir Xeyrullah** () — çeçen separatçılarının liderlərindən biri, səhra komandiri, Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı (24.09.2006). İçkeriya Baş nazirinin müavini (07.03.2007 -ci ildən), ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Şərq Cəbhəsi komandanı (24.09.2006-cı ildən), 2006-cı ilin iyulunda vəfat edən Şamil Basayevin yaxın çevrəsinin üzvü. 1999-cu ildə yaraqlıların Dağıstana hücumunda iştirak etdiyinə görə  federal axtarışa verilmişdir. Ölüm ana qədər İnterpol vasitəsilə beynəlxalq axtarışa olmuşdur. 
## Bioqrafiyası
1999-cu ildə yaraqlılara qoşulmuşdur. Şamil Basayevin şəxsi mühafizə xidmətinin üzvü olur. Vedeno rayonu camaatının əmiri olaraq təyin edilir və eyni zamanda Əbu əl-Vəlid onu öz nümayəndəsi təyin edir.

2000-ci illərdə separatçıların Şərq Cəbhəsinin Vedeno sektorunun komendantı olur. 9 may 2004-cü ildə Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Əhməd Kadırovun öldürülməsinin əsas təşkilatçılarından biri hesab olunur. Atasının ölümündən sonra Ramzan Kadırov Xayrullanı Basayevlə bərabər şəxsi düşməni adlandırir.

2004-cü ilin noyabrında Süleyman Elmurzayevin xüsusi əməliyyat nəticəsində məhv edildiyi rəsmən elan edilir, lakin sonradan onun ölümü təsdiqlənmir.

24 sentyabr 2006-cı ildə ÇİR Prezidenti Dokka Umarov fərmanları ilə Elmurzayevə briqada generalı rütbəsi verilir və onu həmin gün ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Cənub-Şərq Cəbhəsinin komandanı təyin edir. 
2007-ci ilin fevral ayında Çeçenistan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatında Dokku Umarovla birlikdə Çeçenistan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən ən təhlükəli silahlılar olaraq göstərilir.

2007-ci ilin mart ayında İçkeriya Prezidenti Dokka Umarov Süleyman Elmurzayevi Baş nazirin müavini təyin edir.

4 aprel 2007-ci ildə Çeçenistanın Vedeno rayonunda Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən təşkil edilən xüsusi əməliyyat zamanı atışma nəticəsində öldürülür. Ölümünə qədər ən məşhur səhra komandirlərindən biri olur.

Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinə görə, Xeyrullah Dokka Umarovun varisi hesab olunurdu və Çeçenistan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən ən təhlükəli silahlılardan biri idi.

Çeçenistan Baş nazirinin müavini Adam Delimxanovun və respublikanın daxili işlər naziri Ruslan Alxanovun sözlərinə görə, Elmurzayev respublika ərazisində bir çox ağır cinayətlərdə və terror aktlarında iştirak etmişdir. Delimxanov onu da qeyd etdi ki, Xeyrullah Əhməd Kadırovun ölümündə əli olduğunu açıq elan edənlərdən biri olmuşdur.

Ramzan Kadırov Xeyrullahın "atamın öldürülməsinə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünü" söylədiyi üçün onu "qan düşməni" hesab edirdi.

Çeçen İçkeriya Respublikasının Prezidenti Umarovun fərmanı ilə o, ölümündən sonra 3 oktyabr 2007-ci ildə Çeçen İçkeriya Respublikasının ən yüksək ordeni "Koman siy" ("Millətin Şərəfi") ilə təltif edilir.

Çeçen separatçıları onu çeçen hesab etsələrdə, «"Qafqazski uzel» saytı onu lak olaraq göstərmişdir.

## İstinadlar
Krasnodar su anbarı

**Krasnodar su anbarı** —  Rusiyanın Krasnodar diyarı və Adıge Respublikası ərazisində yerləşən süni su hövzəsi. Su anbarı Şimali Qafqaz ən böyük su anbarıdır.

## Tarixi
22 iyul 1967-ci ildə SSRİ-nin Nazirlər Soveti Kuban çayı üzərində Krasnodar su anbarının tikilmə layihəsini təsdiq etmişdir. Tikinti öncəsi əhalinin yeni əraziyə köçürülməsi həyata keçirilmişdir. Su anbarının tikintisi zamanı iyirmi aul, xutor ərazisində olan əkin sahələri su altında qalmışdır. Eyni zamanda  5 qardaşlıq məzarı, 28 qəbiristanlıq köçürülmüşdür. 16 min hektar meşə kəsilmişdir. Əhali əsasən yeni tikilən  Adıgeysk şəhərinə və Tlyustenxabl qəsəbəsinə köşürülmüşdür.

Su anbarı 1973-1975-ci illərdə su ilə doldurulmuş. Su anbarının istifadəsi 4 dekabr 1975-ci ildə baş vermişdir. Su anbarının şərq hissəsinə 1940-cı ildə inşa edilən Tşikskoe su anbarıda birləşmişdir. Sonuncu su anbarı əsas anbardan yarım batırılmış dama vasitəsi ilə ayrılır. Yerli əhali o hissəni öz köhnə adı ilə adlandırırlar. Bu ərazi balıqçılıq üçün çox əlverişli məkandır.

## Ümumi xarakteriskası
Krasnodar su anbarının sahəsi — 420&nbsp;km², həcmi — 2,0&nbsp;km³ - 3,1&nbsp;km³-dir. Suyun həcmi nizamlanır və su səviyyəsi 8 metr arasında dəyişir. Su anbarının uzunluğu  — 40&nbsp;km, eni isə — 15&nbsp;km-dir. Krasnodar su anbarının ən dərin yeri 18 metr, orta dərinlik isə 5 metrdir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Krasnodar su anbarının tikilməsində əsas məqsəd ərazidə çəltik əkininə dəstək və Kuban çayında olan səviyyə enişinin qarşısını almaq idi. İlk illər su anbarında gəmiçilik nəzərdə tutulmuşdu. Sonrakı illərdə gəmiçilik dayandırıldı. Buna səbəb Kuban və digər kiçik çayların gətirmə məhsulları hesabın su anbarının dayazlaşması idi.

1992-ci ildə Adıge Respublikasının Ali Soveti su anbarının mərhələli şəkildə boşaldılmasını qərara aldı. Sonradan Krasnodar diyarının adminstrasiyası ilə aparılan danışıqlardan sonra qərar su anbarının su səviyyəsinin endirilməsi ilə əvəzləndi.

## İstinadlar
Ruslan Alxanov

**Ruslan Alxanov** () — Rusiya dövlət xadimi, polis general-leytenantı (2011), Hüquq elmləri namizədi. Nəsillikcə polis olan ailənin üzvü. 
## Bioqrafiyası
27 aprel 1962-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Şali rayonunun Sentaroy kəndində (indiki Kurçaloyev rayonu Əhməd-Yurt kəndi) anadan olmuşdur. 1980-1982-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrində xidmət edir.

1990-cı ildə Lev Nikolayeviç Tolstoy adına Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsini coğrafiya müəllimliyi ixtisası üzrə bitirir. 2000-ci ildə Mahaçqala Maliyyə və Hüquq İnstitutuna daxil olue və oranı 2004-cü ildə bitirir. 2007-ci ildə Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin İdarəçilik Akademiyasını fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1991-ci ildə Çeçenistanın daxili işlər orqanlarında xidmət edir. Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsində döyüşçüsü olur.
1993-1995-ci illərdə Qroznı şəhərinin Lenin rayonu Daxili İşlər İdarəsinin Nəqliyyat Təhlükəsizliyi Müdirliyində çilis olaraq çalışır.

1995-1997-ci illərdə Şimali Qafqaz Daxili İşlər İdarəsinin Gudermes daxili işlər şöbəsinin nəqliyyat sahəsinin xətti polis bölməsində fəaliyyət göstərir.

1999-cu ilin dekabrından Çeçenistan Respublikasının Müftisi Əhməd Kadırovun mühafizəçisinə rəhbərlik edir.

2000-2003-cü illərdə Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin Çeçenistan Respublikası üzrə Daxili İşlər İdarəsində yüksək vəzifəli şəxslərin təhlükəsizliyini və Çeçenistandakı obyektlərin, dövlət orqanlarının qorunmasını təmin etmək üçün ayrı bir dəstənin komandiri vəzifəsində çalışmışdır.

2003-cü ilin mayından 2004-cü ilin iyununa qədər Çeçenistan Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsinə rəhbərlik edir.

9 may 2004-cü ildə Çeçenistan Prezidenti Əhməd Kadırov öldürülən zaman Qroznıdakı Dinamo stadionunda olur. Kadırovun kürsüsünün altına qoyulan bombanın partlayışı zamanı o, Kadırovun yanında olur və partlayış zamanı yaralanır.

2004-cü ilin iyunundan nazir vəzifəsini icra edir, 27 dekabr 2004-cü ildən isə Çeçenistan Respublikasının Daxili İşlər Naziri postunu rəsmi olaraq tutur.

Dəfələrlə terrorçulara qarşı aşağılayıcı danışığı ilə bilinir və Dokka Umarovu cəzalandıracağına söz verməsi də məlumdur.

## Ailəsi
Evlidir. Həyat yoldaşı - Tamara Borisovna. Ailənin 3 oğlu, 4 qızı, 13 nəvəsi vardır.

Oğlu Artur Arqun şəhəri Daxili İşlər İdarəsinin rəisidir. Digər oğlu Bislan Çeçenistan Respublikasının Qroznı rayonu üzrə Daxili İşlər İdarəsinin  rəhbəridir.

## Rütbəsi
Polis mayoru (iyun 2004);

Polis polkovnik-leytenantı (dekabr 2004);

Polis polkovniki (iyul 2005);

Polis general-mayoru (2006);

Polis general-leytenantı (24 mart 2011)
## İstinadlar
Ornitoloji turizm

Ornitoloji turizm — müxtəlif quş növlərini təbii mühitlərində müşahidə etmək məqsədiylə baş tutan turizm fəaliyyəti. Ekoloji turizmin növlərinə aid olan ornitoloji turizmin inkişafına quşlar haqqındakı sənədli filmlər, teleskop və dürbün kimi avadanlıqların çox baha olmaması, müxtəlif dövlətlərin həvəsləndirici proqramları müsbət təsir göstərir. Ornitoloji turizmdə müşahidə olunan quşlar qəfəsə salına, əhlilləşdirilə, yaxud gəlir əldə etmək məqsədilə quş fermalarında saxlanıla bilməz.

Türkiyədə ən çox bu ərazilərdə ornitoloji turizm inkişaf etmişdir: Qızılırmak deltası, Marmara hövzəsi, Meriç hövzəsi, Konya qapalı hövzəsi, Dəclə hövzəsi, Antalya hövzəsi, Burdur qapalı hövzəsi, Yumurtalıq gölü, Manyas quş cənnəti, Şərqi və Qərbi Qaradəniz hövzəsi və s.

## İstinadlar
Əlirza Seidov

**Əlirza Seidov** () — Ləzgi şairi, şeirlər və balladalar müəllifi. "Samur melodiyaları" (1959), "Parlaq ulduzum" (1964), "Gümüş tellər" (1973), "On ikinci kitab" (1975), "Qızıl vadi" (1979) və s. şeirlər toplusunu yazmışdır.

## Bioqrafiyası
Əlirza Uzairoviç Səidov 1932-ci il yanvarın 15 -də Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Axtı rayonunun Qdınk kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Moskvadakı Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirmişdir.

## Yaradıcılığı
Əlirza Uzairoviç Saidov "Znamya Sosializm" qəzetinin ədəbi işçisi, "Dağıstan qadını" jurnalının məsul katibi və respublika "Kommunist" qəzetinin mədəniyyət şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1970-ci ildən şeir məsləhətçisi və Dağıstan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin katibidir. 1959-cu ildə Əlirza Səidovun şeirləri ilk dəfə "Znamya Sosializm" qəzetinin səhifələrində çap olunur. Elə həmin il "Molodaya Qvardiya" nəşriyyatı rus dilinə tərcümə edilmiş "Səninlə, Samur", Dağıstan kitab nəşriyyatı isə "Samur melodiyaları" şeirlər toplusunu ləzgi dilində ilk şeirlər toplusunu nəşr ediri.

Səidovun şeirləri tez-tez mərkəzi və respublika mətbuatının səhifələrində dərc edilir. Bunların arasında "Sovetski Dağıstan", "Dağıstan qadını", "Drujba Narodov", "Yunost", "Smena", "Oktyabr" və digər jurnallarda "Literaturnaya qazeta", həftəlik "Literaturnaya Rossiya" vardır.

Səidovun bir çox şeirləri Şimali Qafqaz xalqlarının, qonşu ölkələrin dillərinə, eləcə də dünyanın ingilis, polyak, bolqar və digər dillərinə tərcümə edilmişdir.

Əlirza Səidov Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Maksim Qorki, Taras Şevçenko, Vladimir Mayakovski, Sergey Yesenin, Aleksandr Tvardovski, Rəsul Həmzətov, Korney Çukovski və digər şairlərin əsərlərini ləzgi dilinə tərcümə etmişdir.

Dağıstan bəstəkarları Səidovun şeirlərinə musiqi bəstələmiş və bir çoxları məşhur ləzgi mahnıları olmuşdur.

## Mükafatları
1977-ci ildə Əlirza Uzairoviç Səidov Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Süleyman Stalski adına Respublika Mükafatının laureatı olur ("Canlı işıqlar" şeirlər kitabına görə). O, Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə də təltif edilmişdir.

## Mənbə
* Əlirza Seidovun şeirləri
* Алирза Саидов
* Творческое счастье Алирзы Саидова

## İstinadlar
Zelinski reaksiyaları

***Zelinsky reaksiyası*** –dönməyən kataliz- ilə asetilenin katalitik trimerizasiyası, qızdırıldığı zaman benzol əmələ gəlməsi reaksiyasıdır.

## Tarixi
1866-cı ildə Fransız kimyaçısı M. Berzelot asetileni isti borulardan keçirərək (550–6000C), az məhsul verən benzol əldə etdi.
Daha sonra 1927-ci ildə N.D. Zelinski və B.A. Kazanski, asetilenin 600–6500C-yə qədər qızdırılan aktivləşdirilmiş reaksiyanın çox yaxşı getdiyini göstərdi.

 
1948-ci ildə Alman kimyaçısı W. Reppe daha təsirli bir katalizator — kompleks nikel qarışığı tapdı. Reaksiyanın 600–700-də benzol mühitində aparılmasına imkan verir, lakin artan təzyiq tələb edir. Benzol çıxımı 88% -ə çatır. Stiren (vinil benzol) aralıq məhsul kimi əmələ gəlir.
6000C-də asetilenin trimerləşməsi ilə benzol istehsalı Zelinski və ya Berzelot-Zelinski reaksiyasıdır.
Berzelot-Zelinski reaksiyasını Zelinski-Kazanski reaksiyası ilə qarışdırmaq olmaz. Hər iki vəziyyətdə də benzol alınır yalnız birincisində — asetilendən, ikincisində — tsikloheksandan əldə edilir.
Bir və ya iki doymamış rabitə olduqda, əsasən altı üzvlü tsiklik birləşmələrin vacib bir xüsusiyyəti, platin (paladyum) katalizatoru iştirakı ilə qızdırıldığı zaman geri dönməz reaksiyaya girmə qabiliyyətidir.
Bir çox natamam hidrogenləşdirilmiş aromatik birləşmələrin molekulları qarşılıqlı əlaqədə olduqda, hidrogen yenidən paylanaraq bəzi molekullarin susuzlaşmasına, digərlərinin hidrogenlənsinə gətirib çıxarır.
 
Bu reaksiya 1911-ci ildə Zelinski bunu geri dönməz kataliz adlandırdı, çünki əks reaksiya mümkün deyil — benzolun tsikloheksanla qarışığından nə tsikloheksen, nə də tsikloheksadien əldə edilə bilməz.
İki cüt əlaqəli tsiklik karbohidrogenlərin geri dönməz katalizi xüsusilə asanlıqla davam edir.
 
Geri dönməz kataliz ikiqat bağ halqanın xaricində olduqda da baş verir.

## Mənbə
* О. А. Реутов, А. Л. Курц, К. П. Бутин Органическая химия в 4-х частях, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2004.
* Ли Дж. Дж. Именные реакции. Механизмы органических реакций, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2006.
* Химическая энциклопедия в 5 томах, Изд.: "Советская энциклопедия", 1988.
* П. Сайкс, Механизмы реакций в органической химии, Изд.: "Химия", 1991.
* Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы. Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. Изд. "Экзамен", 2006.
* Вацуро К.В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии. — М.: "Химия", 1976. — 528 с. — 11 000 экз.
Najmudin Samurski

**Najmudin Samurski** () — Dağıstanın dövlət və ictimai xadimi, Ümumittifaq Kommunist Partiyası Dağıstan Regional Komitəsinin birinci katibi vəzifəsini tutan ilk məmur. SSRİ NKVD xüsusi üçlüyünün üzvü, Tarix elmləri namizədi (1933). Doktorluq dissertasiyasının mövzusu: "Türkiyə yarı koloniyadan milli müstəqilliyə doğru". Dağıstan MSSR-də ilk elmlər namizədi və DMSSR-də ilk tarix elmləri namizədi olan şəxsdir.
## Bioqrafiyası
Najmutdin Əfəndiyev 1891-ci ildə Dağıstan vilayətinin Quruş kəndində bir ləzgi ailəsində anadan olmuşdur. 1913-cü ildə İrkutsk Mədənçilik Məktəbini bitirmişdir. Onun haqqında yeni arxiv sənədlərinin yoxlanılmasınmda sonra əslində İrkutskdakı texniki məktəbi bitirdiyi barədə verilən məlumatların və partiya üzvlüyünə dair məlumatların həqiqətə uyğun olmadığı müəyyən edilir. 1937-ci ildə S. Qabiyevin tələbi ilə onun işini araşdıran Mərkəzi Nəzarət Komissiyasına (Minkov- Scheboldaev) etiraf etdiyi saxtakarlıqdır. 1928-ci ildə Mədəniyyət Sarayının genişləndirilmiş Plenumunun qərarı ilə müxtəlif səbəblərdən əvvəl vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır. 
1937-ci ildə tutulur və 1 avqust 1938-ci ildə ölük hökmünə məhkum edilir. Eyni gündə güllələnir. 2 iyun 1956-cı ildə ölümündən sonra bütün hüququlqrı bərpa edilir.
## Mükafatları
Qırmızı Bayraq ordeni:

SSRİ İnqilabçı Hərbi Şurasının 335 nömrəli əmri ilə "1920-ci ildə Dağıstanın Krupa kəndi yaxınlığındakı dağlarda və Qunib qalasındakı döyüşdə fərqlənməyə görə, Dağıstanın bütün partizan qüvvələrinin başçısı, Xunzax hərbi qarnizonunun komissarı Najmudin Samurski Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilir.

SSRİ İnqilabi Hərbi Şurasının 31 oktyabr 1930-cu il tarixli 865 nömrəli əmri ilə "1921-ci ildə Xunzax qalası ərazisindəki döyüşdə fərqləndiyinə görə, Xunzax qarnizonunun hərbi komissarı Najmudin Samurski ikinci dəfə  Döyüş Bayraq ordeni ilə təltif edilir.
## Xatirəsi
Samurkənt kəndinin adı dəyişdirilərək Stalskoe kəndi adlandırılmışdır.

Dağıstanın müxtəlif yaşayış məntəqələrindəki Samurski küçəsi adlı onlarla küçə vardır. 
## İstinadlar
Malka çayı

**Malka çayı** (,  — türkcə. Balıqlı çay) — Rusiya ərazisində axan çay. Terek çayının əsas qoludur. Çayın çox hissəsi Kabarda-Balkariya ərazisindən keçir, çayın aşağı axınında kiçik hissəsi Stavropol diyarından keçir.
## Relyefi
left|thumb|300 px|Terek hövzəsi xəritəsində Malka çayı
Malka çayı mənbəsini Elbrusun şimal yamaclarında götürür. Qaya-qapı keçidi ərazisində Qızıl-Kol, Birjali-su, Siltran-Tari-su, Qaraqaya-su və digər adsız axınlar birləşərək Malka çayını təşkil edirlər. Bu hissədə qayalar səthə çıxdığı üçün, bu səbəbdən çay yatağı 20,40 m hündürlüklərində dörd şəlaləyə haçalanır.

Malka çayının yuxarı axarında, bir çox qolu özündə birləşdirən gur suludağ çayı axır (26), bunlardan ən böyüyü Muşta və Kiçmalka - sol, Şau -Qol isə sağ qolunu təşkil edir. Mənsəbindən 65 kilometr aralıda düzənliyə çıxan Malka çayı, çayın axınının ümumi istiqamətini şərqə apararaq respublikanın şimal hissəsindən keçir və Yekaterinoqradskaya kəndi yaxınlığındaTerek çayına tökülür.

Düzənlikdə, suyun xeyli hissəsindən (axının 16%-i) Kabarda-Balkariya, Stavropol və Şimali Osetiyanın Proxladnı şəhərinin tarlalarını suvarmaq üçün istifadə olunur. Proxladnı şəhərinin cənubunda, mənsəbdən təxminən 20 km məsafədə, Malkaya əsas sağ qolu olan Baksan çayı birləşir. Baksan su anbarı Malkanın su hövzəsinin yarısından çoxunu təşkil edir, suyunun axını Malka çayı axınının təxminən 85%-ni təşkil edir.

## Hidrologiyası
Malka çayının qidası müxtəlifdir. Çayın qidasını əsasən buzlaqlar,az miqdarda qrunt suları təşkil edir. Yay aylarında çayın suyu daşır, çayda tez-tez daşqınlar baş verir. Çayın mənbəsindən 28 km məsafədə ortalama su sərfi 97.8 m³/s-dir. Çayın donması qeyri sabitdir. Çayın aşağı axınlarında donma halları 3 gündən iki aya qədər davam edə bilir.

## Çay ətrafı yaşayış məntəqələri
Çay ətrafı yaşayıç məntəqələri: Yekatirinaqorod, Kammennomost, Kamlyukovo, Qaraqaç, Kurupsko-Uryanskovo, Kuba, Lesnoe, Malka, Marinskaya, Yeni Pokrovski, Prireçnoe, Proqress, Prişibo-Malkinskoe, Psıxurey, Sarmakovo, Saldatskoe, Xabaz, Stravropolskaya, Yantarnovo və başqalarıdır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* 
*
Georgi Cibladze

**Qeorqi Nikolay oğlu Cibladze** (,  1913, Kutaisi, Rusiya imperiyası — 23 sentyabr 1989, Tbilisi, SSSR) — gürcü sovet ədəbi tənqidçisi. Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1960-cı ildən). RSFSR Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü.

## Həyatı
1933-cü ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini bitirib.

1935-ci ildən Kutaisi Pedaqoji İnstitutunda dərs deyir. 1953-1960-cı illərdə Gürcüstan SSR təhsil naziri olmuşdur. 1963-1980-ci illərdə Gürcüstan SSR ali və orta ixtisas təhsili naziri, baş nazir. 1980-ci ildən Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidentidir.

Hələ tələbə ikən ədəbi tənqidçi kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. İncəsənət, romantizm və realizm nəzəriyyəsinin aktual məsələlərini, klassik irsin aktual məsələlərini işləyib hazırlamış və İ.Çavçavadze, A.Sereteli, G Eristavi, D. Çonkadze, A.Kazbeqi, Vaja Pşavela, M.Cavaxişvili, Sh. Dadiani, L. Kiacheli, Q.Tabidze, G.Leonidze, i. Qrişaşvili kimi görkəmli yazıçıların  yaradıcılığını öyrənmişdir.

## Mükafatları
* 1987-ci ildə İ.Çavçavadze haqqında monoqrafiyasına görə Gürcüstan SSR Dövlət Mükafatı laureatı 
* "Lenin" ordeni (iki dəfə) 
* "Oktyabr inqilabı" ordeni 
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (üç dəfə) 
* "Şərəf nişanı" ordeni
## Biblioqrafiyası
* "Təbiətdə və yaradıcılıqda gözəlliyin problemi" (1940),
* "Bədii yaradıcılıq oçerki" (1946)
* "İncəsənət və reallıq" (1955)
* "Estetik nəzəriyyənin sualları" (1961)
* "Tənqid etüdləri" (yəni 1-4, 1955-63)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* გიორგი ჯიბლაძე