open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Con I de Balliol

**Con I de Balliol** (; ) — Şotlandiyalı dövlət xadimi və xeyriyyəçi. Balliol sülaləsinin 5-cı baronu. Oksford Universitetinin nəzdində olan Balliol Kolleci onun adını daşıyır. 
## Həyatı
Con I de Balliol Anqlo-Norman mənşəli zadəgan Şotlandiya ailəsi olan Balliol sülaləsinə mənsub şəxs olub. O, Balliol baronu Barnard Qalası və Qeynfordun Lordu Baron Huq de Balliolun ailəsində anadan olub.

1233-cü ildə o, kelt-şotland zadəgan ailəsi olan Qalovey sülaləsi üzvü Dervorqilla ilə nigaha daxil olub. Onların övladı I Con sonradan 1292—1296-cı illərdə Şotlandiya kralı olub.

Durham yepiskopunun dəstəyi ilə Con de I Balliol 1263-cü ildə Oksford Universitetinin nəzdində Balliol Kollecinin əsasını qoyub.

Con 1268-ci il oktyabrın 27-də vəfat edib.

Onun vəfatından sonra onun dul qalan arvadı kollecin işlərinə rəhbərlik edib. O, daima kollecin ehtiyacları üçün vəsait toplamaqla məşğul olub. Dervorqilla Qalovey-de Balliol 1282-ci ildə təhsil müəsissəsinin "nizamnamələrini" (səlahiyyətləri, vəzifələri və hüquqları) tərtib edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* History of the Baliol Family in Scotland
Baikuris

**Baikuris qarışqası** — Formicidae fəsiləsinin Sphecomyrminae yarımfəsiləsinə aid olan nəsli kəsilmiş qarışqa növü. Onun beş növ məlumdur, yalnız Taymır, Şimali Amerika və Fransadan aşkar edilən kəhrəbalarda olan əkslərindən təsvir edilib.
## Təsviri
Tip növ olan B. mandibularis və B. mirabilis Taymır kəhrəbasında qorunub saxlanılmış yetkin fərdlər əsasında müəyyən edilib. Bu növlərin hər ikisinin fosilləri Taymır yarımadasına təşkil edilən ekspedisiya zamanı toplanıb.  Yarımadanın kəhrəbaları Kheta formasiyasının yuxarı təbəqələrində tapılıb. Kheta formasiyasının yaşı Konias və Santon dövrləri arasında təxmin edilir, kəhrəbalar isə əsasən yuxarı təbəqələrdə tapıldığı üçün onların Santon dövrünə aid olduğu güman edilir. Ledyanaya və Mutino formasiyalarının flora və faunasına əsasən, qədim meşənin rütubətli və mülayim iqlimi olub, ağaclar çay kənarlarında bitib.

B. casei növünün holotipi və ikinci nümunəsi Nyu Cersi kəhrəbasında qorunub saxlanılmış yetkin erkək fərdlərdir. Kəhrəba nümunələri Raritan formasiyasının bir hissəsi olan "South Amboy Fire Clay" yataqlarından tapılıb. Nyu-Cersi kəhrəbasının yaşı təxminən 90-94 milyon il əvvələ, yəni Turon dövrünə aiddir.

2013-cü ildə altı erkək fərddən ibarət qismən fosil qrupu tapılıb və 2024-cü ildə Baikuris ocellantis adlandırılıb. Bu kəhrəba Şimali Karolinanın Neus çayı boyunca yerləşən Qara Crik formasiyasının çöküntülərindən çıxarılıb. Formasiyanın ilkin təxminlərinə görə, Şimali Karolina kəhrəbasının yaşı 83.6-72.1 milyon il əvvələ, yəni Kampan dövrünə aiddir. Daha sonrakı tədqiqatlar isə bu yaşı 77 milyon il əvvələ aparır.

Bu cins yalnız kəhrəbada qorunub saxlanılmış yetkin erkək fərdlərlə məlumdur. Baikuris cinsinin bütün növləri böyrək və ya oval formalı gözlərə malikdir. Dar çənələrin çeynək kənarları bir-birinə paraleldir və dişləri yoxdur. Çənənin xarici səthinin əsasında bir yiv və oval sahə var ki, bu da çənə vəzisinin açılışı ola bilər. B. casei fosilində görünən labial palplər dörd seqmentdən, maksilyar palplər isə uzun və altı seqmentdən ibarətdir. Həm orta, həm də arxa ayaq qruplarında femurların ucları əlavə troxantellus seqmentlərinə çevrilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Baikuris''. Tree of Life
* Species: †''Baikuris''. antweb.org
Zigrasimecia

**Zigrasimecia qarışqası** — Təxminən 98 milyon il əvvəl yaşamış nəsli kəsilmiş bir qarışqa növü. İlk nümunələr Myanmanın Kaçin Ştatının Miçin şəhərindən 100 kilometr (62 mil) qərbdə Təbaşir dövrünə aid kəhrəbadan tapılıb.

## Tarixi
2013-cü ildə paleoentomoloqlar Fillip Barden və David Qrimaldi Zigrasimecia tonsoranı təsvir edən və adlandıran məqalə dərc ediblər. Onlar qeyri-adi xüsusiyyətlərə, xüsusən də yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış mandibulalara malik dişi təsvir ediblər. Yüksək dərəcədə ixtisaslaşmış mandibulalara görə alimlər beıə hesab edirlər ki, qarışqalar artıq mövcud qarışqalarda görülməyən vərdişlər nümayiş etdirirdilər. Yüksək hərəkətli baş hərəkətliliyin onlar üçün vacib bir amil olduğunu (ehtimal ki, qidalanma davranışı üçün) göstərir və kobud çıxıntılar yuva qazıntısında böyük rol oynamış ola bilər, çünki mandibulalar bu cür fəaliyyətin qarşısını alacaqdı. Zigrasimecia çox güman ki, nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi olan Gerontoformica ilə müxtəlif cür qarşılıqlı əlaqədə olmuş və ehtimal ki, onların ekoloji talelərini paylaşmışdır. Bu qarışqaların mandibulaları çox güman ki, qida ilə mexaniki qarşılıqlı əlaqə üçün istifadə edilib və onlar həmçinin gənələr və kiçik milçəklər kimi potensial artropod ovları üçün tələ kimi xidmət etmiş ola bilər. Zigrasimecia ehtimal ki, yırtıcı idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
Malagidris

**Malagidris qarışqası** — Mirmicinae yarımfəslinə aid olan Madaqaskarda yaşayan qarışqa növü. Bu növ 2014-cü ildə təsvir edilib və altı növü özündə birləşdirir.
## Taksonomiya
Bu cinsin tip növü olan M. belti (Forel, 1895), orta dərəcədə müxtəlif taksonomik tarixə malikdir. Əvvəlcə Aphaenogaster (Mayr, 1853) cinsində təsvir edilib, baxmayaraq ki, Forel onun 3 seqmentli antennal klubuna (bığın ucu) diqqət çəkib. Halbuki bu cinsdə adətən 4 seqmentli olur.

Qarışqalar kiçik və orta ölçülü (5-8 mm) və sarıdır. Bığları 12 seqmentli, gürzləri 3 seqmentlidir. Başı uzunsovdur. Alt çənələri üçbucaqlı, 8-13 dişlidir. Alt çənəsi 5 seqmentlidir, dodaq 3 seqmentdən ibarətdir. Döş qəfəsi ilə qarın arasında olan yarpaq sapı iki seqmentdən ibarətdir: petiole və postpetiole (sonuncu qarın boşluğundan aydın şəkildə ayrılır). Malagidrisin torpaq yuvalarının vulkanşəkilli girişləri var. Malagidris dağ tropik tropik meşələrində yerdə yuva qurur, meşə ərazisində yem axtarır.

## Növləri
* Malagidris alperti Bolton & Fisher, 2014
* Malagidris belti (Forel, 1895)
* Malagidris dulcis Bolton & Fisher, 2014
* Malagidris galokoa Bolton & Fisher, 2014
* Malagidris jugum Bolton & Fisher, 2014
* Malagidris sofina Bolton & Fisher, 2014
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Муравьи выбрасываются из гнезда, забирая гостей с собой.  livejournal.com
* Michael Marshall. Zoologger: Hero ant jumps off cliff to eject invaders.  07 August 2014 newscientist.com
*
Pogonomyrmex

**Pogonomyrmex qarışqası** — Amerika qitəsinin səhralarında, Haitidən üç endemik növü olan biçinçi qarışqaların bir növü. Pogonomyrmexin Cənubi Amerikada 35 növü vardır.
## Təsviri
Cins adı yunan dilindən yaranıb və başın altında saqqala bənzər bir quruluşa psammofora (saqqal) istinad edir (yunan πώγων/pōgōn, "saqqal" + μύρμηξ/murmēx, "qarışqa"). Psammofora kiçik toxumları toplamaq, yuva tikintisi zamanı incə qum və çınqılların daşınmasının effektivliyini artırmağa və ya yumurtaları daşımağa xidmət edir. Lakin, bu quruluş Ephebomyrmex yarımnövünün (yunan ἔφηβος/ephēbos, "saqqalsız oğlan") növlərində yoxdur və bu növlər ümumiyyətlə daha kiçik fərdlərə və koloniyalara malikdir.

## Zəhəri
Pogonomyrmexin iş qarışqaları hər hansı bir həşəratda olmayan ən zəhərli zəhərə malikdir, Pogonomyrmex maricopa indiyə qədər sınaqdan keçirilmiş ən zəhərlisidir. Onun LD50-si yalnız 0,12 mq/kq-dır, qərb bal arısı zəhəri ilə müqayisədə 2,8 mq/kq və kobra zəhərinə bənzərdir. Zəhərin, xüsusən də buynuzlu kərtənkələlər kimi onlara seçici olaraq qidalanmaq üçün təkamül etmiş yırtıcılara qarşı onurğalı əleyhinə müdafiə olduğu güman edilir. Çox az həşəratın zəhərinin toksikliyi rəsmi olaraq sınaqdan keçirilmişdir və digər həşəratların daha güclü zəhərləri olması ehtimalı var.

## Yuvaları
Bu qarışqalar sürfələri üçün qida əldə etdikləri toxumları saxladıqları bir çox yeraltı kameraları olan çox dərin yuvalar qazırlar. Əksər Pogonomyrmex yuvalarının ətrafındakı ərazilər tamamilə bitki örtüyündən məhrum olur və uzaqdan asanlıqla görünür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Cole A.C. Jr. 1968. *Pogonomyrmex* Harvester Ants: A Study of the Genus in North America. University of Tennessee Press, Knoxville, Tennessee, 222 pp.
* Cuezzo, F. & Claver, S. (2009) Two new species of the ant genus *Pogonomyrmex* (Hymenoptera: Formicidae) from Argentina. Revista de la Sociedad Entomológica Argentina, 68, 97-106.
* Fernández, F.C. & Palacio, E.E. (1998, «1997») Clave para las *Pogonomyrmex* (Hymenoptera: Formicidae) del Norte de Suramérica, con la descripción de una nueva especie. Revista Biologica Tropical, 45, 1649—1661.
* Gallardo, A. (1932) Las hormigas de la República Argentina. Subfamilia Mirmicinas, segunda sección Eumyrmicinae, tribu Myrmicini (F. Smith), género *Pogonomyrmex* Mayr. Anales del Museo Nacional de Historia Natural «Bernardino Rivadavia», Buenos Aires, 37, 89-170.
* Hölldobler, B. (1976) Recruitment behavior, home range orientation and territoriality in harvester ants, *Pogonomyrmex*. Behavioral Ecology and Sociobiology, 1, 3-44. https://dx.doi.org/10.1007/BF00299951

## Xarici keçidlər
Asphinctopone

**Asphinctopone qarışqası** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid olan nadir rast gəlinən Afrika tropik qarışqalar nəsli. 3 növü var və Afrika üçün endemikdir.
## Yaşayış yeri və yayılması
Asphinctopone qarışqalarının üç növü Qərbi və Mərkəzi Afrikanın rütubətli meşə zonalarından və Tanzaniyanın Kilindi Meşə Qoruğundan məlumdur. Asphinctopone növlərinə çox nadir hallarda rast gəlini. Bu nəsil üzvlərinin həqiqətən nadir olmasından, yoxsa gizli və bəlkə də dərin yeraltı həyat tərzi sürməsindən irəli gəlir, bu hələ də məlum deyil. Nümunələr nadir hallarda tapılır və əksər hallarda yalnız bir və ya iki işçi fərddən ibarət olur. Qanada aparılmış bir araşdırmada 43,824 fərd qarışqa qeydə alınıb. Bunlardan yalnız 5-i (təxminən 0.01%) Asphinctopone növünə aiddir. Buna baxmayaraq, bu nəsil rütubətli meşə zonalarında yarpaq tullantılarında, üst torpaq qatlarında, çürümüş ağac parçalarında və meşə döşəməsində çürüyən bitkilərdə geniş yayılıb. Bir işçi fərd düşmüş və tərk edilmiş termit yuvasında yemək axtararkən tapılıb. Bunun xaricində onun biologiyası haqqında heç nə məlum deyil. İxtisaslaşmış morfologiyası, onun müəyyən bir ov növünə ixtisaslaşdığını göstərir, lakin onun qurbanları hələ də məlum deyil.

## Taksonomiyası
Bu nəsil ilk dəfə Santschi (1914) tərəfindən tək bir növlə (A. silvestrii) təsvir edilib. Sonra daha iki növ təsvir olunub, A. lucidus (Weber 1949) və A. lamottei (Bernard 1953). A. lamottei ilk dəfə Bernard tərəfindən yeni bir nəsil olan Lepidopone-ə aid edilib. Lakin daha sonra Braun (1953) tərəfindən Asphinctopone nəsilinə yerləşdirilib. Nəsil üzərində son tədqiqatlarda Bolton və Fişer (2008) əvvəllər təsvir edilmiş üç növü sinonimləşdirmiş və bir əlavə növ təsvir ediblər. Beləliklə, təsvir edilən növlərin sayı iki olub. Bunlardan A. differens (Bolton və Fişer 2008) yalnız holotip nümunəsi ilə (Mərkəzi Afrika Respublikasından toplanıb) tanınır, A. silvestrii (indi A. lucidus və A. lamottei daxil olmaqla) isə Qərbi və Mərkəzi Afrikada bir neçə dəfə qeydə alınıb. Üçüncü növ, A. pilosa, Havkes (2010) tərəfindən Tanzaniyanın Kilindi Meşə Qoruğundan (Kilindi rayonu) toplanıb tək bir nümunə əsasında təsvir edilib.

## Növləri
* Asphinctopone differens Bolton & Fisher, 2008
* Asphinctopone pilosa Hawkes, 2010
* Asphinctopone silvestrii Santschi, 1914

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
Buniapone

**Buniapone qarışqası** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid olan monotipik qarışqa növü nəsli. Bu nəsil qarışqalar yalnız bir təsvir edilmiş növü (Buniapone amblyops) özündə birləşdirir və Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada yayılıb.
## Etimologiyası
Buniapone adı Malay folklorunda meşədə yaşayan fövqəltəbii varlıqlar olan "orang bunian" sözündən götürülüb. Əlavə edilən "-pone" şəkilçisi isə Ponerinae yarımfəsiləsinin adından gəlir.
## Taksonomiyası
Bu nəsil Şmit və Şattuk (2014) tərəfindən tək bir növ olan Ponera amblyops-i (o zaman Pachycondyla amblyops-in kiçik sinonimi) yerləşdirmək üçün yaradılıb. Bu növ ilk dəfə Emeri (1887) tərəfindən İndoneziyanın Sumatra adasından toplanmış işçi fərd nümunəsi əsasında təsvir edilib. Tip növün uzun və mürəkkəb taksonomik tarixi var və müxtəlif vaxtlarda Ponera, Trapeziopelta (indiki Myopias), Belonopelta, Paçcondila, Pseudoponera, Euponera və Paçikondiyla nəsillərinə aid edilib. İndoneziyadan olan B. amblyops oculatior adlı bir yarımnöv təsvir edilib. Şmit (2013) tərəfindən aparılan molekulyar filogenetik tədqiqatlar, Buniaponeni yalnız Afrika qitəsində yayılmış Paltothyreus nəsilinə qohum olaraq müəyyən edib.

Bu nəsil Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada, Çindən İndoneziya və Hindistana qədər geniş yayılıb.

Buniaponenin biologiyası haqqında çox az məlumat var. Lakin məlumdur ki, onlar yeraltı həyat tərzi keçirirlər və yırtıcı olduğu düşünülür, baxmayaraq ki, sırf ətçil deyillər. İşçi fərdlər orta ölçülüdür (5.5–6.5 mm), narıncı rənglidir və yeddi dişli uzun və dar mandibulalara malikdir. Analar işçilərə bənzəyir, lakin daha böyükdür (9.25 mm). Buniapone morfoloji cəhətdən bəzi Cryptopone və Promyopias növlərinə bənzəyir. Bununla belə, Buniapone digər növlərlə daha yaxındır və bu oxşarlıqlar konvergent təkamül nəticəsində yaranıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tetramorium

**Tetramorium** — Mirmicinae yarımfəslinə aid olan və 520-dən çox növü özündə birləşdirən qarışqa növü. Bu qarışqalar həmçinin "pavement ants" (trotuar qarışqaları) kimi də tanınır.
## Taksonomiyası
Tetramorium ilk dəfə 1855-ci ildə Qustav Mair tərəfindən Monomorium ilə eyni nəşrdə təsvir edilib. 2017-ci ildə Vaqner və həmkarları tərəfindən aparılan cins daxilində təftiş zamanı 10 kriptik növdən ibarət bir kompleks yaradıldı. Bunlardan 3-ü yarımnöv statusundan növ statusuna yüksəldildi və 2-si yeni təsvir edildi. 
## Növlər
* Tetramorium alpestre Steiner, Schlick-Steiner & Seifert, 2010
* Tetramorium breviscapus Wagner et al., 2017
* Tetramorium caespitum (Linnaeus, 1758)
* Tetramorium caucasicum Wagner et al., 2017
* Tetramorium fusciclava Consani & Zangheri, 1952
* Tetramorium hungaricum Röszler, 1935
* Tetramorium immigrans Santschi, 1927
* Tetramorium impurum (Foerster, 1850)
* Tetramorium indocile Santschi, 1927
* Tetramorium staerckei Kratochvíl, 1944
## Təsviri
Əksər növlərin işçiləri qabırğalı bədənə, əlavəli iynəyə, 3 və ya 4 dişli çənələrə və 11 və ya 12 seqmentli bığlara və ya uclarında 3 seqmentli gürzlərə malikdir. Cins müxtəlif xüsusiyyətlərlə müəyyən edilən bir neçə növ qrupuna bölünür.
## Yayılması
Əksər növlər Afrika və Hind-Çin regionlarında yayılıb. Yaponiyada əlavə 10 növ qeydə alınıb. Bir trotuar qarışqası növü olan T. immigrans Avropaya endemikdir və ehtimal ki, XVIII əsrdən etibarən Şimali Amerikada yayılmağa başlayıb.

Əksər məlum növlər torpaqda, çürümüş odun arasında və ya yarpaq çöküntüsündə yuva qurur. Bəziləri ağaclarda və ya termit yuvalarında yaşayır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Муравьи рода ''Tetramorium'' 
* Современное число видов рода ''Tetramorium''
Platythyrea

**Platythyrea** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid yırtıcı qarışqaların bir cinsi və Platythyreini qəbiləsinin yeganə üzvü. 40-a yaxın növü mövcuddur. Bu cins dünya miqyasında geniş yayılıb və dünyanın tropik və subtropik zonalarında rast gəlinir.
## Təsviri
İşçi qarışqalar ölçüdə kiçikdən çox böyüyə qədər (4–20 mm) dəyişir. Reproduktiv dişi işçilər tədqiq edilmiş bütün növlərdə məlumdur. Bir növ olan P. conradti istisna olmaqla, burada erqatoid ana qarışqalar (işçilər və qanadlı kraliçalar arasında formaca aralıq olan qanadsız reproduktiv qarışqalar) var. Gamergatları olan bəzi növlərdə işçilərə bənzər, lakin qanadlı kraliçalar da var.

İşçilər ölçüdə kiçikdən çox böyüyə qədər (4–20 mm) dəyişir. Gamergatlar (reproduktiv dişi işçilər) tədqiq edilmiş bütün növlərdə məlumdur, bir növ olan P. conradti istisna olmaqla, burada erqatoid kraliçalar (işçilər və qanadlı kraliçalar arasında formaca aralıq olan qanadsız reproduktiv qarışqalar) var. Gamergatları olan bəzi növlərdə işçilərə bənzər, lakin qanadlı olan qanatlı kraliçalar da var.

Floridanın və Karib adalarının Platythyrea koloniyaları demək olar ki, müstəsna olaraq automiktik süfrə yolu ilə nəsil verir.

## Növləri
* Platythyrea angusta Forel, 1901
* Platythyrea arnoldi Forel, 1913
* Platythyrea arthuri Forel, 1910
* Platythyrea bicuspis Emery, 1899
* Platythyrea bidentata Brown, 1975
* Platythyrea brevidentata Wheeler, 1922
* Platythyrea brunnipes (Clark, 1938)
* Platythyrea clypeata Forel, 1911
* Platythyrea conradti Emery, 1899
* Platythyrea cooperi Arnold, 1915
* Platythyrea cribrinodis (Gerstäcker, 1859)
* Platythyrea crucheti Santschi, 1911
* Platythyrea dentata Lattke, 2003
* Platythyrea dentinodis (Clark, 1930)
* Platythyrea dlusskyi Aria, Perrichot & Nel, 2011
* Platythyrea exigua Kempf, 1964
* Platythyrea frontalis Emery, 1899
* Platythyrea gracillima Wheeler, 1922
* Platythyrea inermis Forel, 1910
* Platythyrea lamellosa (Roger, 1860)
* Platythyrea lenca De Andrade, 2004
* Platythyrea matopoensis Arnold, 1915
* Platythyrea micans (Clark, 1930)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bolton B. (1992). *A new general catalogue of the ants of the world*, Harvard University Press, Cambridge, MA.
* Brown, W. L., Jr. 1975. *Contributions toward a reclassification of the Formicidae. 5. Ponerinae, tribes Platythyreini, Cerapachyini, Cylindromyrmecini, Acanthostichini, and Aenictogitini.* Search Agriculture 5. Entomology (Ithaca) 15: 1-115.
* Brown, W. L., Jr. 1976. *Contributions towards a reclassification of the Formicidae. Part 6. Ponerinae, tribe Ponerini, subtribe Odontomachiti. Section A. Introduction, subtribal characters, genus Odontomachus.* Studia Entomologica (N.S.) 19: 67-171.
* Wheeler, G. C. and J. Wheeler (1952). *The ant larvae of the subfamily Ponerinae&nbsp;— Part I.* Am. Midl. Nat. 48: 111—144.

## Xarici keçidlər

* 
*
Cənubi İtaliya

**Cənubi İtaliya** () — İtaliyanın cənub bölgələrini əhatə edən makroregion.

Bu region həmçinin İtaliyada Meridione və ya Mezzogiorno adları ilə də tanınır. Mezzogiorno termini Neapol ləhcəsində Miezojuorno, Siciliya ləhcəsində isə Menzujornu kimi səslənir və italyan dilində "Günorta" deməkdir.
## Coğrafiyası

Cənubi İtaliya ölkənin iyirmi bölgəsindən altısını təşkil edir:

Bu regiona daxil bölgələrin ümumi sahəsi 73,224 km², əhalisi (2013-cü ilin sonu) 14,167,819 nəfərdir. Ən çox əhalisi olan şəhər Neapoldur (989,1 min nəfər). Coğrafi mənada ölkənin cənub hissəsinin iki bölgəsi - Abruttso və Molize bəzən Mərkəzi İtaliyanın bir hissəsi kimi təsnif edilir.

## İqtisadiyyatı

Regionun ümumi daxili məhsulu (ÜDM) 2018-ci ildə 271,1 milyard avro təşkil edərək, İtaliyanın iqtisadi məhsulunun 15,4%-ni təşkil edib. Alıcılıq qabiliyyətinə görə adambaşına düşən ÜDM 19,300 avro və ya həmin il Avropa İttifaqının 27-ci orta göstəricisinin 64%-ni təşkil edib.

## Xüsusiyyətləri
Tarixən Cənubi İtaliyanın ərazisi vahid ölkəyə birləşməzdən əvvəl Neapol krallığının tərkibində olub. Bu da makroregionun müasir xüsusiyyətləri bir çox cəhətdən bu dövlətin tarixində öz əksini tapır. XI əsrin əvvəllərində bu ərazi Bizans imperiyasının fərqli Lombard vassal knyazlıqlarının konqlomeratı idi və daha sonra Cənubi İtaliya Normanlar tərəfindən fəth edildi. Sonrakı əsrlər ərzində bölgə onun inkişafında maraqlı olmayan Fransa və İspaniyanın, daha sonra Avstriyanın xarici monarxik sülalələrinin hakimiyyəti altına düşdü.
Nəticədə, Cənubi İtaliyanın ölkənin digər hissələri ilə müqayisədə qeyri-mütənasib inkişafı problemi bu gün də aktual olaraq qalır. Burada urbanizasiya, sənayeləşmə, iqtisadi və sosial inkişaf səviyyəsi aşağıdır. İtaliya Milli Statistika İnstitutunun məlumatına görə, cənub bölgələri İtaliya ərazisinin 40% -ni tutur və əhalisinin 37% -ni təşkil edir, lakin bu gün ölkənin qanuni ÜDM-ə rəsmi töhfəsi cəmi 24% təşkil edir və qeyri-formal iqtisadiyyat (qara bazar, mafiya fəaliyyəti və s.) cənubun ÜDM-in təxminən üçdə birinə çatır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şrab palçıq vulkanı

**Şrab palçıq vulkanı** () – Mərkəzi Alyaskanın cənub hissəsində, Kopper çayının Klavası və Tolsona palçıq vulkanl qrupları yerləşirlər. Hündürlüyü 94 və 91 m olan Şrab və Yuxarı Klavası vulkanları, planda ellips, profildə isə silindrik formaya malikdirlər.

## Haqqında

Palçıq vulkanlarının zirvə və yamacları, tərkibinə görə Vrangel dağının suxurlarına və ya göl çöküntüərinə oxşar, diametri 1.5m şırımlı valunlu kobud çınqıl qumdan ibarət olan buzlaq çöküntülərinin erratik çaqıl və valunların gəlmələri ilə örtülüb. Aşağı Klavasi vulkanının səthində buzlaq gəlmələri və ya göl çöküntüləri rast gəlmir. Tolson qrupunda ən hündürü (18 m) Nikel Krik, ən böyük oturacağı olan ilə Tolsona-2-dir. Onların kraterllərinin diametri 46 m-dir. Şrab və Yuxarı Klavasi vulkanları kraterlərində su, qaz və şor palçığın aktiv mənbələrinin olması ilə səciyyələnirlər. Şrabda suyun temperaturu 48–54 dərəcə, Yuxarı Klavisdə isə 23–26 dərəcə olur. Aşağı Klavasi vulkanının səthi lillə örtülmüşdür. Suyun səviyyəsi onun kənarından 4.5 m aşağıdır. Vulkanın aktivliyindən asılı olaraq, qaz çıxışlarının sayı kəskin dəyişir.
Tolsona qrupu vulkanlarının, Şeparddan başqa, kraterləri, bəzi yerlərdə dəmirli ləkələr olan, lillərlə dolmuşdur. Onların səthində, sayı illər ərzində dəyişən, coşan qaz çıxışları müşahidə edilir. 1978-ci ildə Tolsona-1-də onların sayı 49-a çatırdı.

## Klavasi qrupuna daxil olan palçıq vulkanları
Palçıq vulkanları konusları böyük buzlaq dövrü ərzində yaranmışlar. Klavasi palçıq vulkanları qrupunun vaxtaşırı aktivləşməsi baş verir. Son illərdə Klavasi və Tolsona palçıq vulkanları qrupunun ümumi aktivliyinin güclənməsi zirvədən yamac üzrə aşağı tərəfə axan yeni palçıq və duz təbəqələrinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Klavasi qrupu vulkanlarının gil kütlələri karbonat suxurlarının termal sularla parçalanması zamanı əmələ gələn karbon qazları ilı 98 faizdən çox çıxarılır. Klavasi qrupundan fərqli olaraq. Tolsona qrupu vulkanları üçün qazların əsas komponenti, kömürün termik parçalanması zamanı yaranan metandır.
Şrab və Yuxarı Klavasi palçıq vulkanlarının qaz və sularının kimvəyi tərkibləri, helium və karbonun izotoplarının nisbətləri onların maqmatik ocaq və dərində yatan əhəngdaşı horizontlarının kontakt metamorfizm zonası ilə əlaqəsini göstərir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tolsona Mud Volcanoes
* Klawasi Group
Protopone

**Protopone qarışqası** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid olan və Avropa və Asiyada tapılmış fosillər əsasında təsvir edilmiş nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. 
## Tarixi
Protopone ilk dəfə təsvir edildikdə, Rusiyanın Saxalin vilayətində tapılan şəffaf Saxalin kəhrəbası parçasında olan bir fosil böcək nümunəsi ilə məlum idi. Fosil təsvir edilərkən Rusiya Elmlər Akademiyasının Paleontologiya İnstitutunun kəhrəba kolleksiyasının bir hissəsi idi. Kəhrəba Paleosen dövrünə aid edilmişdi, lakin sonrakı tədqiqatlar kəhrəbanın Orta Eosen dövrünə aid olduğunu müəyyən etdi. Kəhrəba fosili ilk dəfə Rusiya Elmlər Akademiyasının paleoentomoloqu Gennadi Dlusski tərəfindən tədqiq edilib və onun 1988-ci ildə yazdığı növ təsviri "Paleontologiya" jurnalında dərc edilib. 
 
Protopone Dlusski və Vedmann tərəfindən 2012-ci ildə Messel Formasiyası fosillərindən təsvir edilmiş üç yarımfəsilədən beş nəsli kəsilmiş cinsdən biridir. Digər üç cins olan Kephalopone, Kırtopone və Messelepone də Ponerinae yarımfəsiləsinə aiddir. Casaleia cinsi Amblyoponinae yarımfəsiləsinə, Pseudectatomma cinsi isə Ectatomminae yarımfəsiləsinə daxildir.

## Təsviri
Messeldən olan Protopone kraliçaları təxmini bədən uzunluğu 7–26 millimetr (0.28–1.02 inç) arasında dəyişən ölçüləri ilə xarakterizə olunur. Növlərin başları çox uzun deyil. Frons başın ön sahəsinin 30%-dən çoxunu təşkil edir, çənələr isə başın uzunluğunun 70%-dən çoxunu təşkil etmir. Bığların yuvaları başda geniş yerləşir, Pachycondyla-da olduğu kimi yaxın deyil. Həm arxa, həm də orta tibialarda bir cüt mahmız var, biri sadə, digəri isə daraqlıdır. Pretarsalların dırnaqları sadədir. Gövdə yuvarlaqdır və qarın seqmentinin ön səthindən üzə çıxır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bradoponera

**Bradoponera qarışqası** — Nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. Proceratiinae yarımfəsiləsinə aiddir və bu yarımfəsilənin cəmi dörd cinsindən biridir. Bu cinsə dörd təsvir edilmiş növ daxildir, Bradoponera electrina, Bradoponera meieri, Bradoponera similis və Bradoponera vunderlichi. Bu növlər Avropada tapılmış bir neçə Orta Eosen kəhrəba fosilindən məlumdur.
## Tarixi
Bradoponera növlərinin fərdləri Avropada iki fərqli Orta Eosen-Erkən Oliqosene kəhrəba yatağında tapılıb. B. electrina və B. vunderlichi növləri Baltik dənizi kəhrəbasından, B. similis isə yalnız Bitterfeld kəhrəbasından məlumdur. Tip növü olan B. meieri dörd növ arasında ən geniş yayılmışdır və fərdləri Baltik, Bitterfeld və Rovno kəhrəbalarında müəyyən edilib.

Baltik kəhrəbası təxminən 46 milyon il əvvəl, Orta Eosenin Lutetian mərhələsində yaranıb. Kəhrəbanın hansı bitki ailəsi tərəfindən istehsal edildiyi barədə mübahisə mövcuddur, Agathis və ya Pseudolarix qohumları olduqlarını dəstəkləyən dəlillər var.

Ukraynanın Rovno bölgəsindəki yataqlardan və qərbi Polşanın bəzi bölgələrindən əldə edilən Rovno kəhrəbası yaşca bir qədər cavandır, Son Eosenin Bartonianından Erkən Oliqosene qədər tarixləndirilib.

Cins ilk dəfə 1868-ci ildə Avstriyalı entomoloq Gustav Mair tərəfindən təsvir edilib. B. meieri bir neçə işçidən təsvir edilib və fosillərin növ seriyası Köniqsberq Universitetinin kəhrəba kolleksiyalarına yerləşdirilib. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Köniqsberq kolleksiyasının çox hissəsi itirilib. Kolleksiyanın yalnız kiçik bir hissəsi, təxminən 10%, Göttingen Universiteti kolleksiyalarında yenidən aşkar edilib.

Həm B. electrina, həm də B. vunderlichi tək fosillərdən təsvir edilib. İki tip nümunəsi və üç B. meieri işçisi paleomirmekoloqlar Mariya L. De Andrade və Cezare Baroni Urbani tərəfindən araşdırılmış və təsvir edilib. Beş nümunə əvvəlcə Corc Vunderliçin xüsusi kolleksiyasında idi, sonra fosillərin Turin Regional Təbiət Elmləri Muzeyi tərəfindən alınmasına icazə verilib. Baroni Urbani hər iki növü 2003-cü ildə "Revue Suisse de Zoologie" məqaləsində təsvir edib. 2003-cü ildən sonra hər iki B. electrina və B. wunderlichi tip nümunəsi Almaniyadakı Senkenberq muzeyinə təhvil verilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tetraponera

**Tetraponera qarışqası** — Pseudomyrmecinae yarımfəsiləsinə aid qarışqa cinsi. Ümumiyyətlə incə qarışqalar kimi tanınırlar və ağacda yaşayış tərzləri və incə bədənləri ilə xarakterizə olunurlar.
## Yayılması
Tetraponera növləri Afrikanın, Asiyanın və Avstraliyanın isti bölgələrində yaşayır. Müxtəlif növlər müxtəlif bitki növləri ilə əlaqələndirilir. Tetraponera üçün ən çox yayılmış myrmecophytes akasiyalar olsa da, bu cins üçün çoxsaylı ev sahibləri bambuklar və lianalar daxildir. Tetraponera qarışqaları digər qarışqalara və ya bu bitkilərdən olan tırtıllara hər hansı bir müdaxilənin qarşısını almaq və ev sahibi üçün resurs rəqabətini azaltmaq üçün qonşu bitkiləri budayır. Tetraponera növləri yalnız fərqli bir ev sahibində yeni bir koloniya başlamaq üçün myrmecophyte-ni tərk edir; bir kraliça və bir sıra işçi koloniya genişlənməyə davam etməsi üçün köhnə ev sahibi bitkisini tərk edir.

Əksər qarışqalar kimi tetraponeranın da bir və ya bir neçə kraliçası var ki, bunlar bir koloniyada çoxalmaq üçün yeganə dişilərdir. Steril işçilər hamısı qida axtaran və koloniyanı müdafiə edən dişilərdir. Erkəklər yalnız ilin müəyyən vaxtlarında istehsal olunur və digər koloniyalardan gələn bakirə kraliçalarla cütləşmək üçün dağılırlar. Qarışqalar haplodiploid olduqları üçün övladlarının hansı cinsdən olacağını idarə edə bilirlər, mayalanmamış yumurta erkək, mayalanmış yumurta isə dişi olur. Kraliça tərəfindən istehsal edilən yumurtalar koloniya içində qulluq edilən, işçilər tərəfindən hər hansı bir yırtıcıdan qorunan sürfələrə çevrilir.
## Qalereya

Tetraponera hysterica casent0012842 profile 1.jpg|*Tetraponera hysterica*
Tetraponera grandidieri casent0409559 profile 1.jpg|*Tetraponera grandidieri*
Tetraponera rufonigra casent0106099 profile 1.jpg|*Tetraponera rufonigra*
Tetraponera ophthalmica casent0178282 profile 1.jpg|*Tetraponera ophthalmica*
Tetraponera fictrix casent0012854 profile 1.jpg|*Tetraponera fictrix*
Tetraponera parops casent0106133 head 1.jpg|*Tetraponera parops*
Tetraponera phragmotica casent0136912 head 1.jpg|*Tetraponera phragmotica*
Tetraponera exasciata casent0012858 head 1.jpg|*Tetraponera exasciata*


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* Terron G. (1970). *Recherches morphologiques et biologiques sur Tetraponera anthracina Santschi et sur son parasite social temporaire Tetraponera ledouxi Terron (Hym. Formicidae, Promyrmicinae).*&nbsp;— Ph.D. diss., Universite Paul Sabatier, Toulouse.&nbsp;— 313 p.
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Древесные муравьи Pseudomyrmecinae
* Tree Of Life: Pseudomyrmecinae
Boltonimecia

**Boltonimecia qarışqası** — Zigrasimeciinae yarımfəsiləsinə aid olan nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. Bu cins tək bir təsvir edilmiş növ olan Boltonimecia canadensis-ni özündə birləşdirir və Kanadada tapılmış Təbaşir dövrünün sonlarına aid fosil nümunəsi ilə məlumdur. Tip növü əvvəllər nəsli kəsilmiş Sphecomyrma cinsinin bir növü kimi Sphecomyrma canadensis adı ilə təsvir edilib.
## Tarixi
Boltonimecia holotip olan tək bir yetkin fosil nümunəsi ilə məlumdur. Bu nümunə, "CAS 330" nömrəsi ilə qeydə alınmış və 8 mm × 3 mm × 2 mm ölçülərində bir kəhrəba parçasında qorunaraq dövrümüzə gəlib çatıb. Cins təsvir edilərkən nümunə Kanadanın Ottava şəhərində yerləşən Kanada Milli Həşərat, Hörümçək və Nematod Kolleksiyasında saxlanılırdı. Təsvir edilən nümunə işçi sinifinə aid bir yetkin fərddir və şəffaf narıncı Kanada kəhrəbasında qorunub. Kəhrəba nümunəsi Alberta ştatının Medikain Hat şəhəri yaxınlığındakı Qrassi Layk ərazisində yerləşən Foremost Formasiyasının yuxarı hissəsindəki Taber kömür zonasında tapılıb. Kanada kəhrəbasının yaşı təxminən 79–78 milyon il olaraq təyin edilmişdir və bu, onu Təbaşir dövrünün Kampanian mərhələsinə aid edir.

İlk dəfə 1985-ci ildə paleoentomoloq E.O.Vilson tərəfindən holotip və daha az tam paratip olan iki işçi fərd tədqiq edilib. Vilson bu nümunələri Sphecomyrma cinsinin bir növü, Sphecomyrma canadensis kimi təsnif edib. Növün adı kəşf edildiyi ölkəyə istinad edir. Vilson təsvirdə S. freyi və "S." canadensis arasındakı oxşar xüsusiyyətləri qeyd edib, lakin bu iki növü fərqləndirən təfərrüatlı məlumat verməyib.

1988-ci ildə Dlusski və Fedoseeva tərəfindən qeyd edilib ki, ilkin təsvir əsasən ölçülərə əsaslanır və holotip və paratip işçilərin eyni qarışqa cinsinə aid olmadığı ehtimal edilir. 1996-cı ildə Dlusski, "S." canadensis-in antennalarının S. freyi-dən fərqli olduğunu, birinci və beşinci funikulyar seqmentlərin daha uzun olduğunu, S. freyi-də isə ikinci seqmentin ən uzun olduğunu qeyd edib.

## Təsviri
Holotip işçi 3.2 mm (0.13 düym) uzunluğundadır, başı 0.73 mm təşkil edir. Bədənin böyük hissəsi ətrafdakı kəhrəba ilə eyni rəngdədir, lakin propodeumun aşağı yarısı və qarın hissəsinin alt tərəfi qəhvəyi-qara rəngdədir. Bundan əlavə, coxaların alt tərəfi və tibiyaların yuxarı yarısı qəhvəyi-qara rəngdədir, başın və pronotumun üst səthi isə qeyri-şəffaf qara rəngdədir. Ekzokeletonun səthində heç bir xüsusi relyef yoxdur.

Baş kiçik və uzunluğundan daha genişdir, dorsal görünüşdə ümumiyyətlə üçbucaq formasına malikdir. Üst səth qalınlaşmış və qalxan şəklindədir, başın arxa hissəsindən irəliyə doğru uzanan iki uzun çıxıntı var. Gözlər ya o qədər kiçilmişdir ki, görünmür, ya da tamamilə itmişdir. Çənələri daxili tərəflərə baxır və 25, 0.01 mm (0.00039 düym) uzunluğunda tikanabənzər tüklərlə örtülüdür. Hər bir çənə demək olar ki, 90˚ əyilib və əsasları klipeus loblarının kənarları ilə örtülüdür. Çənələrin ucunda iki diş var: daha kiçik subapikal diş və daha böyük apikal diş. Apikal dişin üzərində qarşı çənənin qapandıqda yerləşdiyi yeri göstərən bir oyuq var. Bığları aydın şəkildə 11 buğumludur, əyilmiş skap baş kapsulunun arxa kənarına çatır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Savalan Şərab Zavodu

**Savalan Şərab Zavodu** — Cənubi Qafqaz regionunda ən böyük şərab istehsalçılarından biri. Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunda yerləşir.

## Tarixi
Savalan Şərab Zavodu Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunda 2006-cı ilin dekabr ayında "ASPI Winery" brendi adı altında "ASPI AGRO" MMC yaradılmışdır. Açılış mərasimində Prezident İlham Əliyev də iştirak etmişdir. Şirkətin əsas fəaliyyət istiqaməti üzümün yetişdirilməsi və yüksək keyfiyyətli şərabların istehsalı olmuşdur.

## Məhsulları
Şirkətin Qəbələ rayonundakı üzüm bağlarında 21 texniki ("Şardone", "Pino Nuar", "Kaberne Saviqnon", "Merlot", "Grenaj", "Kaberne Frank", "Syrah", "Alikante Buşe", "Rislink", "Vioqnier", "Rebo", "Arinorno", "Verdeco", "Marselan", "Peti Vedro", "Muskat Blanko", Montepulucano Aliateko", "Traminer", "Mauvedro", "Fransız Kolumbard") və 14 süfrə ("İtaliya", "Mikele-Poleri", "Krimson", "Redjina", "Sultanina", "Prima Kardinal", "Viktoriya", "Matilve", "Muskat", "Qambruski", "Black Macig", "Alponse", "Qentenyal", "Danlas") üzüm sortları yetişdirilir. Riesling, Verdejo, Mosgato, Traminer markalı şərablar və s. istehsal edir.

## Ginnesin Rekordlar Kitabı
2024-cü ilin 18 dekabr tarixində "SAVALAN – ASPI Winery" zavodunun şərab çəlləyi "Dünyanın ən böyük taxta şərab çəlləyi" olaraq "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na daxil oldu.
Unikal çəlləyin hazırlanması 5 ilə yaxın davam etmişdir. Əllidən çox yüksəkixtisaslı usta-bondarlar bu möhtəşəm mühəndislik layihəsinin dizaynına və istehsalına öz töhfəsini vermişdir. Ölçülərinə görə standart robot istehsal xətlərindən istifadə etmək mümkün olmadıgından çəlləyin hissələri əllə hazırlanmışdır.
Çəllək 2024-cü ilin iyun ayında şərab zavodunun yeni muzey kompleksinin ərazisində quraşdırılaraq yerləşdirilmişdir.

## Mükafatları
2012-ci ildə "V Honkonq Şərab Sərgisi"ndə bürünc, həmin il İtaliyanın Verona şəhərində təşkil edilən "Vinitaliya" şərab və spirtli içkilərin sərgisində, Moskva Beynəlxalq Dequstasiya Sərgisində qızıl medala layiq görülüb. Bundan əlavə, Yaponiyada "Wine-2013", "LONDON Wine Fair-2014" beynəlxalq şərab sərgisində nümayiş olunan şirkətin şərabları 2014-cü ildə Gəncədə keçirilən "Salxım" II Beynəlxalq Dequstasiya Müsabiqəsində "Qran-Pri" mükafatına layiq görülüb.
Həmçinin 2015-ci və 2016-cı illərdə Almaniyanın Düsserdolf şəhərində keçirilən "MUNDUS VINI" Beynəlxalq Şərab festivallarında zavodun "Petit Verdot" və "Kaberne Saviqnon" adlı şərabları qızıl medal, "Vioqnier" adlı şərab isə gümüş medal, 2016-cı ildə Çinin Qunaço vilayətində keçirilən "İnterwine" Beynəlxalq Şərab sərgisində "Syrah" adlı şərabı qızıl medal qazanıb. İtaliyanın Bolonya şəhərində Beynəlxalq Şərab Sərgisində "Savalan Merlot 2010" desert şərabı 5 qızıl tacdan 4+ əldə edib. Sərgidə "Ən yaxşı xarici şərab" kimi xüsusi mükafata layiq görülüb.

## İstinadlar
Promyopias

**Promyopias** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid olan və tək bir növ (Promyopias silvestrii) özündə birləşdirən Afrikanın tropik hissəsi üçün endemik qarışqa nəsili. Bu nadir növ əvvəllər ayrı bir nəsil, yarımfəsil kimi qəbul edilib. Lakin 2008-ci ildə yenidən nəsil səviyyəsində bərpa edilib.
## Təsviri
Promyopias Afrotropik bölgələrdə tapılan və geniş yayılmış, lakin nadir rast gəlinən bir nəsildir. Onun qidası, ehtimal ki, termitlərdir, lakin bu hələ də sübut edilməyib.
## Taksonomiyası
Santsçi (1914) ilk dəfə Promyopiası Myopias ilə əlaqələndirib, çünki mandibula və klipenin formasında ümumi oxşarlıqlar olduğu düşünülürdü. İndi bu oxşarlıqların iki nəsildə oxşar yırtıcı davranış və həyat tərzi inkişaf etdirməsi nəticəsində yaranan konvergensiya olduğu aydındır. Tarix boyunca Promyopias ayrı bir nəsil və ya digər iki Ponerinae nəsilinin yarımfəsiləsi kimi qəbul edilib. Braun (1973) tərəfindən təklif edilən və Bolton (1994, 2003) tərəfindən qəbul edilən Promyopias-ın Centromyrmex ilə müvəqqəti sinonimi, ayaqlarda spiniform tüklərin olması və yayılması əsasında qurulub. Bolton və Fişer (2008) Promyopiası rəsmi olaraq nəsil səviyyəsində bərpa ediblər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Plectroctena

**Plectroctena** — Qərbi və Mərkəzi Afrikanın rütubətli meşə zonalarında rast gəlinən Afrotropik qarışqa cinsi. Bəzi növlər gizli və ya yeraltı qida axtaranlardır, digərləri isə açıq otlaq ərazilərində qida axtarırlar. İşçilər tək və ya 2-3 nəfərlik qruplar şəklində qida axtarırlar. Onlar müxtəlif dərinliklərdə yerə və ya çürük kötükdə yuva qururlar. Onlar əsasən ikiayaqlılar, o cümlədən onların balaları və ya yumurtaları ilə qidalanırlar. Təxminən 20 tropik növü var. Afrika üçün endemikdir.
## Ümumi təsviri
P. lygaria (mandibularis qrupunun kiçik bir növü) koloniyası 300-dən çox yetkin fərddən ibarət ola bilər. Fil Dişi Sahilində qazılmış bir koloniya 277 işçi, 8 qanadlı kraliça və 42 qanadlı erkəkdən ibarət idi. Nəticədə, onların sayının 15%-i müəyyən vaxtda reproduktivlərə ayrılmışdı. Lakin, P. mandibularis-in koloniya ölçüsü nadir hallarda 50 fərdi keçir.

P. lygaria koloniyasında yuva kameraları dayaz dərinlikdə, sıx yarpaq zibilinin altındakı rütubətli torpaqda yerləşir. Ən dərin kamera səthdən təxminən 7 sm aşağıda yerləşə bilər, hər kamera hündürlüyü 1 sm-ə qədərdir. Kameralar ya sürfələri, ya da ov əşyalarını yerləşdirmək üçün ixtisaslaşdırılmışdır. Lakin, geniş yayılmış növ olan P. mandibularis-in yuvaları adətən səthdən 2 fut və ya daha çox aşağıda yerləşən, girişləri adətən böyük torpaq yığınları ilə işarələnmiş kameralardan ibarətdir.
## Qalereya

Plectroctena sp ants.jpg|*Plectroctena*  (Tanzaniya)
Plectroctena subterranea casent0102946 dorsal 1.jpg|*Plectroctena subterranea*
Plectroctena mandibularis sam-hym-c007208b profile 2.jpg|Dişi *Plectroctena mandibularis*in qanadları
Plectroctena thaui casent0003074 head 2.jpg|*Plectroctena thaui* çənələri

## Növləri
* Plectroctena anops Bolton, 1974
* Plectroctena conjugata Santschi, 1914
* Plectroctena cristata Emery, 1899
* Plectroctena cryptica Bolton, 1974
* Plectroctena dentata Santschi, 1912
* Plectroctena gabonensis Santschi, 1919
* Plectroctena gestroi Menozzi, 1922
* Plectroctena hastifera (Santschi, 1914)
* Plectroctena laevior Stitz, 1924
* Plectroctena latinodis Santschi, 1924
* Plectroctena lygaria Bolton, Gotwald & Leroux, 1979
* Plectroctena macgeei Bolton, 1974
* Plectroctena mandibularis F.Smith, 1858
* Plectroctena minor Emery, 1892
* Plectroctena strigosa Emery, 1899
* Plectroctena subterranea Arnold, 1915
* Plectroctena thaui Fisher, 2006
* Plectroctena ugandensis Menozzi, 1933
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
## Xarici keçidlər
Terpsiphone cyanescens

**Terpsiphone cyanescens** (*Mavi cənnət milçəkqapanı*) — "Monarchidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Palavana endemikdir. Əsasən düzənlik primar və sekunder meşələrinin alt bitki örtüyündə rast gəlinir, lakin yaşayış mühitinin itirilməsi səbəbilə populyasiyaların azalma ehtimalı var.

## Təsvir

"Ebird" onu belə təsvir edir: "Palavan və qonşu adalarda düzənlik meşələrinin alt bitki örtüyündə yaşayan orta ölçülü, uzun quyruqlu bir quş. Mavi dimdiyi, göz halqası, döşü və başı var, başının arxasında kiçik bir kəkli var. Erkək fərdin beli, qanadları və quyruğu mavi, dişi fərdin isə qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Dişi fərd fərqlidir. Erkək fərd qarabaşlı monarxa bənzəyir, lakin daha böyükdür və başının arxasında qara ləkə yoxdur. Mahnısı sürətlə nəbz edən, kifayət qədər yüksək tonlu burun səslərindən ibarətdir və səs şiddəti artır." Bu növ monotipikdir və yarımnövləri yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Halobaena caerulea

**Halobaena caerulea** (*Mavi petrel*) — "Procellariidae" fəsiləsinə aid olan kiçik bir dəniz quşudur. Bu kiçik petrel "Halobaena" cinsinin yeganə növü. Prionlarla yaxından əlaqəlidir. Cənub okeanı boyunca yayılmışdır, lakin yalnız Antarktika Konvergensiya zonasına yaxın bir neçə ada sahəsində çoxalır.

## Təsvir

"Halobaena caerulea"nın lələkləri əsasən mavi-boz rəngdədir, üst qanadlarında, qanad uclarından uzanan tünd "M" formasında bir işarə var. Gözə çarpan qara başlığı və ağ yanaqları var. Aşağı hissəsi ağdır, yalnız boyun yanlarında tünd ləkələr var. Kvadrat şəkilli quyruğunun ucu ağdır. İncə qara dimdiyi var. Uzunluğu 26–32 sm, qanad aralığı 62–71 sm və çəkisi təxminən 200 qramdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hydrornis cyaneus

**Hydrornis cyaneus** (*Mavi pitta*) — "Pittidae" fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Təsvir

"Hydrornis cyaneus" orta ölçülü, möhkəm bədənli, uzun ayaqlı və qısa quyruqlu oxuyan quşlardır. Mavi pitta təxminən 23 sm uzunluğa çatır. Sarı alın və başlığı, parlaq narıncı ensəsi var. Gözdən keçən qalın qara zolaq və daha az müəyyən edilmiş qısa zolaq, çənəsinə gözəllik verir. Erkək fərdin mavi beli və quyruğu, açıq mavi sinəsi və qara ləkələri var. Dişi fərdin boz beli və açıq boz sinəsi, qara ləkələri var. Dimdiyi tünd boz, ayaqları isə açıq çəhrayı rəngdədir. Çağırışı uzun və dartılmış "pleoow-whit" və ya "choocoo-whip" kimi səslənir və qəfil bitir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Monticola solitarius

**Monticola solitarius** (*Mavi qaya qaratoyuğu*) — Qaratoyuqlara bənzəyən, köhnə dünya milçəkqapanı növü.

## Təsvir

"Monticola solitarius" sığırçın ölçülü bir quşdur, uzunluğu 21–23 sm, uzun və incə dimdiyi var. Nominal yarımnövün çoxalma dövründə erkək fərdi qəti şəkildə fərqlənir, tünd qanadları istisna olmaqla, bütün bədəni mavi-boz rəngdədir. Dişi və cavan fərdlər daha az fərqlənir, üst hissələri tünd qəhvəyi, alt hissələri isə açıq qəhvəyi və pulcuq şəklindədir. "M. s. philippensis" yarımnövünün erkək fərdinin orta döşdən quyruq altına qədər olan hissəsi qırmızımtıl-şabalıdı rəngdədir. Hər iki cinsin qırmızı xarici quyruq lələkləri yoxdur. Erkək mavi qaya qaratoyuğu aydın və melodik bir mahnı oxuyur, bu mahnı qaya qaratoyuğunun mahnısına bənzəyir, lakin daha səslidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağac pozası

**Ağac pozası** (Vrikşasana) — balans tənzimləyici bir asanadır. Orta əsrlərə aid Hatha yoqasında mövcud olan nadir ayaqüstü duruşlardan biridir. Müasir yoqa təcrübəsində məşhurluğunu qoruyan duruşlardandır. Bu poza müasir yoqanın rəmzi sayılır. Tez-tez yoqa jurnallarında yer alır və Beynəlxalq Yoqa Günü kimi tədbirlərdə ictimai nümayişlərdə tətbiq olunur.

## Etimologiya və Mənşə
Sanskrit dilindəki vrkşa (ağac) və asana (poz) sözlərindən yaranmışdır.

Mahabalipuramda yerləşən VII əsrə aid daş oyma kompozisiyasında bir ayağı üstə duran fiqura rast gəlinir ki, bu da Vrikşasanaya bənzər bir pozanın həmin dövrdə mövcud olduğunu göstərə bilər. Bəzi mənbələrə görə, sadhular bu pozada meditasiya edərək özlərini mənəvi təlimə həsr edirdilər.

Poza 17-ci əsrə aid olan Gheranda Samhita adlı klassik yoqa mətnində təsvir olunmuşdur. Müasir dövrdə isə o, yoqanın simvolik pozalarından biri hesab olunur. Tez-tez yoqa jurnallarında təqdim olunur və Beynəlxalq Yoqa Günü kimi tədbirlərdə nümayiş etdirilir.

## Təsvir
Vrikşasana "ağac duruşu" mənasına gəlir və vrikşa (ağac) ilə asana (poza) sözlərinin birləşməsindən yaranır. Poza Tadasanadan başlanır. Ən geniş yayılmış formada bir diz bükülür və ayaq dabanı digər ayağın buduna yerləşdirilir. Alternativ olaraq bükülmüş ayaq yarım lotus mövqeyində yerləşdirilə bilər. Əllər başın üzərində ya birləşdirilməmiş şəkildə yuxarı yönəlmiş olur, ya da Anjali Mudra vəziyyətində birləşdirilir.

Bu poza təkcə fiziki sabitliyi deyil, həm də zehni və emosional tarazlığı gücləndirir. Brahma Samhitada qeyd edildiyi kimi, bu poza mərhəmət, səxavət, dözümlülük, çeviklik və ruhi sabitlik kimi keyfiyyətləri inkişaf etdirir.

## Variasiyalar
Bikram yoqa sistemində Ağac pozası "Tadasana" adlandırılır və burada bir ayaq yarım lotus vəziyyətində bükülür, əllər isə sinə qarşısında dua (Anjali Mudra) mövqeyində birləşdirilir. Bu pozadan sonra şaquli vəziyyətdə qalan ayaq dizdən bükülür və Toe Stand ("Padangusthasana") pozasında keçilir. Bu vəziyyətdə daban yuxarı qalxır, bud baldırın üzərinə oturdulur, digər ayaq isə yarım lotus vəziyyətində qalır.

Pozun icrası balans imkanlarına uyğun olaraq dəyişdirilə bilər. Əllər yana açıq, başın üzərində düz və ya bucaq altında yerləşdirilə, yaxud sinə önündə dua mövqeyində saxlanıla bilər. Balansı saxlamaq çətin olduqda, bir daban ayaq ayağın baldırına söykənə və barmaqlar yerə toxuna bilər. Alternativ olaraq, bir əl divara söykənilə bilər. Həmçinin, poz yerə uzanaraq da icra edilə bilər. Əgər ehtiyac varsa, bükülmüş dizin altına dayaq bloku yerləşdirilə bilər.

## Tətbiqi
Ağac pozası yaşlı insanlara tarazlığı qorumaqda və yıxılmalardan irəli gələn xəsarətlərin qarşısını almaqda kömək etdiyi üçün tövsiyə olunur. İlkin araşdırmalara əsasən, ağac pozasını da əhatə edən yoqa proqramı yaşlılarda yıxılmaların qarşısını almaqda faydalı ola bilər.

## İstinadlar
Hirundo atrocaerulea

**Hirundo atrocaerulea** (*Mavi qaranquş*) — "Passeriformes" dəstəsinə aid olan qaranquş fəsiləsinin kiçik bir quşu. Qaranquşlar hərəkətləri və görünüşləri ilə, digər hava həşərat yeyənlərinə bir qədər oxşardır. Afromontane bölgəsində (Cənubi Afrikadan Tanzaniyaya qədər) çoxalır və qışı Viktoriya gölünün şimalında keçirir. Bu quş dağlıq çəmənliklərdə çoxalır, yüksək yağıntılı və dalğalı əraziləri üstün tutur. Qışda isə kolluqlar və ağaclar olan açıq çəmənlikləri seçir. Yuva adətən yerə qazılmış bir dəliyin tavanına və ya yan tərəfinə yerləşdirilir.

## Təsvir

Bu növ kiçik bir qaranquşdur, uzunluğu 18–25 sm arasındadır. Yetkin quşlar parlaq tünd metalik mavi rəngdədir və xüsusilə erkəklərdə uzun quyruq lələkləri diqqət çəkir. Quşlar lələklərini təmizləyərkən və xüsusilə cütləşmə zamanı bel və yan tərəflərində ağ lələklər görünür. Zəif işıqda mavi qaranquşlar demək olar ki, qara görünür və buna görə də çoxalma sahəsi boyunca rast gəlinən qara qaranquşlarla ("Psalidoprocne" növləri) qarışdırıla bilər. Cavan mavi qaranquşlar həyata qəhvəyi-boz rəngdə başlayır və yetişdikcə mavi rəng alır. Bu növ uçuş zamanı "bi-bi-bi-bi" kimi musiqi səsi çıxarır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Melanotis hypoleucus

**Melanotis hypoleucus** (*Mavi-ağ təqlidçi quşu*) — Mimidae fəsiləsinə aid bir quş növü. El-Salvador, Qvatemala, Honduras və Meksikada rast gəlinir.

## Təsvir

Mavi-ağ təqlidçi quşunun uzunluğu 24,2-28 sm, orta kütləsi 68 q (2,4 unsiya) idi. Böyüklərin üst hissəsi tacda bir qədər parlaq olan tutqun şifer mavisi rəngdədir. Qanadlar və quyruq şifer qarasıdır. Gözdən keçən nəzərə çarpan qara "maska" loralardan başlayır. Alt hissəsi ağdır, böyürlərdə və ventilyasiya sahəsində maviyə və ya şifer bozuna tündləşir. Cavan quşun oxşar naxışı var, lakin üst hissəsi mavi əvəzinə tutqun şifer bozudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Protobothrops jerdonii

**Protobothrops jerdonii** — Həmçinin "Jerdon çuxur ilanı", "sarı ləkəli çuxur ilanı" və "şərq çuxur ilanı" kimi tanınan, Viperidae fəsiləsinin Crotalinae yarımfəsiləsində zəhərli ilan növü. Bu növ Hindistan, Nepal, Myanmar, Çin və Vyetnama aiddir. Burada təsvir edilən nominal yarımnöv də daxil olmaqla, üç yarımnöv tanınır.

## Təsvir

"Protobothrops jerdonii", G.H. Ford tərəfindən Güntherin orijinal təsviri üçün çəkilmiş illüstrasiya (1875). P. jerdonii erkəkləri maksimum 835 mm (32.9 düym) ümumi uzunluğa qədər böyüyür ki, bu da 140 mm (5.5 düym) quyruq uzunluğunu əhatə edir; dişilər 990 mm (39 düym) uzunluğa qədər böyüyür, quyruq uzunluğu 160 mm (6.3 düym) olur.
Pulcuqlanma: gövdənin ortasında 21 uzununa cərgədə dorsal pulcuqlar (nadir hallarda 23); burun uzunluğu gözün diametrindən bir qədər çoxdur; yuxarı baş, böyük internazallar və supraokulyarlar istisna olmaqla, zəif imbrikat və ya yanaşı qoyulmuş kiçik, bərabər olmayan, hamar pulcuqlarla örtülmüşdür; birinci labial nazal pulcuqlardan tikişlə tamamilə ayrılmışdır; internazallar 1-2 kiçik pulcuqla ayrılmışdır; supraokulyarlar arasında xəttdə 6-9 kiçik pulcuq; 7-8 yuxarı labial, üçüncü və dördüncü gözün altında, subokulyar ilə təmasda və ya ən azı bir sıra kiçik pulcuqla ayrılmışdır; ventrallar: erkəklər 164-188, dişilər 167-193; subkaudallar: erkəklər 50-78, dişilər 44-76.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Craspedocephalus strigatus

**Craspedocephalus strigatus** — Viperidae fəsiləsinin Crotalinae yarımfəsiləsinə aid zəhərli ilan növü. Bu növ Hindistanın Qərbi Qat dağlarına endemikdir. Etibarlı hesab edilən heç bir yarımnövü yoxdur.

## Təsvir

"C. strigatus", Hindistan yarımadasının digər çuxurbaş ilanlarından kiçik internazalların olması, ikinci supralabialın loreal çuxurla təması, orta bədəndə 21 sıra hamar və ya zəif kələşli dorsal pulcuq və labiallarla subokulyar arasında tək sıra pulcuq olması ilə fərqlənir. Növün ümumi adı, ensədə olan solğun sarımtıl at nalı formasında (yəni tərs "U" formasında) işarəyə əsaslanır. İlanın dorsal hissəsi solğun qəhvəyi və ya sarımtıl rəngdədir, tünd boz ləkələr və bəzi ağ zolaqlar var. Ölçülmüş 12 ilanın orta burun-dəlik uzunluğu (SVL) 24.4 ± 7.04 sm, quyruq uzunluğu (tL) 3.5 ± 0.8 sm və çəkisi 172 ± 10.5 q olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər