I Yustinian

**Fla`vi Pyotr Savva`ti Yusinia`n** (, ) tarixdə daha çox **I Yustinia`n** yaxud **Böyük Yustinia`n** () kimi tanınan Yustinianlar sülaləsinə məxsus 527-565-ci illərdə Bizans imperatoru.

Yustinianın hakimiyyəti imperiyanın bərpası (renovatio imperii) ilə əlamətdardır. Onun generalı Belisarius, şimali Afrikada yerləşən Vandal krallığını fəth etdi və krallıq 534-cü ildə süqut etdi. Sonradan Belisarius, Narses və digər generallar Ostroqot krallığını zəbt edərək Dalmatiya, Siciliya, İtaliya və Romanı ostqotların yarım əsrdən çox hökmranlığından sonra imperiyaya qaytardılar. Prefekt Liberius İberiya yarımadasının cənubunu geri alaraq İspaniya əyalətini yaratdı. Bu yürüşlər qərbi Aralıq dənizi üzərində Roma nəzarətini bərpa etdi və İmperiyanın illik gəlirini bir milyon solididən çox artırdı. Yustinian hakimiyyəti dövründə Qara dənizin şərq sahilində, əvvəllər heç vaxt Roma hakimiyyəti altında olmamış Tzani xalqını da tabe etdi.  O, şərqdə I Qubad dövründə, daha sonra isə yenə I Xosrovun dövründə Sasani imperiyası ilə müharibələr apardı: ikinci münaqişə qismən onun qərbdəki ambisiyalarına görə başladı.

Onun hakimiyyətinin əks-səda doğuran cəhəti bir çox müasir dövlətlərdə hələ də mülki hüququn əsasını təşkil edən Roma hüququnun, Mülki hüquq toplusunun (Corpus Juris Civilis) vahid şəkildə yenidən yazılması idi. Onun hakimiyyəti Bizans mədəniyyətinin çiçəkləndi və Ayasofya kimi memarlıq abidələri inşa edildi. O, Şərqi Pravoslav Kilsəsində "İmperator Müqəddəs Yustinian" adlanır. Onun bərpa fəaliyyətlərinə görə, Yustinian bəzən 20-ci əsrin ortalarında tarixşünaslıqda "Son Romalı" kimi tanınmışdı.

## Həyatı
Yustinian Tauresiumda, (Dardaniya) təxminən 482-ci ildə anadan olmuşdur. Latın dilində danışan (ehtimal ki, sonuncu Roma imperatoru) Yustinian, İlliro-Roma  və ya Trako-Roma mənşəli olduğu güman edilən kəndli ailəsindən idi. Sonradan götürdüyü Yustinian koqnomeni əmisi Justin tərəfindən övladlığa götürüldüyünün göstəricisidir. O, hakimiyyəti dövründə doğulduğu yerdən çox uzaqda yerləşən Justiniana Primanın əsasını qoydu. Anası Yustinin bacısı Vigilantia idi. İmperator olana qədər imperator mühafizə dəstələrindən birinin komandiri olan Yustin Yustinianı övladlığa götürdü, onu Konstantinopola gətirdi və onun təhsilini təmin etdi. Nəticədə Yustinian hüquq, ilahiyyat və Roma tarixində yaxşı təhsil aldı. Justinian imperatorun şəxsi mühafizəçisi kimi xidmət etmək üçün "scholae palatinae" arasından seçilmiş 40 kişidən biri kimi xidmət edirdi.Yustinian dövründə yaşamış salnaməçi Con Malalas onun xarici görünüşünü qısa, açıq dərili, qıvrım saçlı, yuvarlaq üzlü və yaraşıqlı kimi təsvir edir. Başqa bir müasir tarixçi Prokopi, Yustinyanın görünüşünü zalım imperator Domitian ilə müqayisə edir, baxmayaraq ki, bu, ehtimal ki, böhtandır.

### Ailəsi
525-ci ildə Yustinian sonradan imperatriça olan Teodora ilə evləndi. Aktrisa və fahişə kimi keçmişə sahib olmasına baxmayaraq, Teodora Yustinianusun hökmranlığında son dərəcə mühüm rol oynadı. O, Yustinianusun ən yaxın məsləhətçisi və siyasi tərəfdaşı idi. O, hüquqi və dini islahatlarda mühüm rol oynamış, imperiyanın idarə olunmasında fəal iştirak etmişdir. Teodora Yustinianusun ən mühüm nailiyyətlərindən biri olan Nika üsyanının yatırılmasında da mühüm rol oynamışdır.

Yustinianusun Teodoradan başqa iki arvadı var idi. Onun birinci arvadı Evfemiya 523-cü ildə vəfat etmişdir. İkinci arvadı Antonina 548-ci ildə öldü. Yustinianusun Teodoradan bir qızı və Antoninadan bir oğlu var idi. Yustianusun oğlu II Tiberios atasının ölümündən sonra imperator oldu.

Yustinianusun ailə münasibətləri mürəkkəb idi. Onun Teodora ilə evliliyi Yustnianusun anası tərəfindən qəbul edilmədi. Yustianın Teodoradan olan qızı Sofiya II Tiberiosla evləndi. Yustinianın Antoninadan olan oğlu Yustin II Tiberiosdan sonra imperator oldu.

## Hökmranlığı
### Nika qiyamı

Nika üsyanı 532-ci il yanvarın 11-də hipodromda keçirilən yarış zamanı başladı. Yarışda Mavi və Yaşıl komandalar mübarizə aparıblar. Yarış zamanı yaranan mübahisə qısa zamanda bütün hipodromu bürüdü. Mavi və Yaşıl tərəfdarlar bir-birinə hücum etməyə başladılar və iğtişaş bütün şəhərə yayıldı.

İğtişaşçılar Ayasofiya və Senat binası kimi bir çox mühüm binanı dağıdıblar. İmperator Yustinian üsyanı yatırmaq üçün ordunu səfərbər etməli oldu. Üsyan 532-ci il yanvarın 18-də başa çatdı.

Nika üsyanı Bizans İmperiyası üçün böyük bir fəlakət oldu. Üsyan zamanı çoxlu binalar dağıdılıb, çoxlu insan həlak olub. Üsyan imperiyanın siyasi və iqtisadi sabitliyini də pozdu.Yustinian üsyanı yatırdıqdan sonra üsyançıları sərt şəkildə cəzalandırdı. Bir çox üsyançı edam edildi və ya sürgün edildi. Üsyandan sonra Yustinian imperiya bürokratiyasını və ordusunu gücləndirmək üçün yeni islahatlar həyata keçirdi.

### Hərbi fəaliyyətləri

Yustinian Roma İmperiyasının keçmiş şöhrətini bərpa etməyi və Aralıq dənizini Bizansın nəzarəti altına almağı hədəflədi. Bu məqsədlə o, imperatorluq tarixində ən böyük və ən bahalı hərbi yürüşlərə başladı, eyni zamanda yürüşlərə hazırlıq gördü.Yustinian ordunu yenidən təşkil etməklə başladı. O, peşəkar ordu yaradıb, maaşlarını və şəraitini yaxşılaşdırmaqla əsgərlərin mənəvi-psixoloji vəziyyətini yüksəldib. O, həmçinin ordunu daha effektiv etmək üçün yeni taktika və strategiyalar hazırladı.

Yustinianın ən mühüm hərbi uğurlarından biri Sasani imperiyasına qarşı müharibədə əldə edilmişdir. 532-ci ildə başlayan müharibə 533-cü ildə Bizansın qələbəsi ilə başa çatdı. Bu qələbə ilə Bizans İmperiyası Şərqin ən güclü imperiyası sayılırdı.

#### Vandal Müharibəsi (533-534)
Yustinian, Vandalların nəzarətində olan Şimali Afrikanı fəth etmək üçün Belisariusun rəhbərliyi altında bir ordu göndərdi. Müharibə qısamüddətli oldu və Bizanslılar qalib gəldi. Şimali Afrika Bizans İmperiyasının bir hissəsi oldu.

#### Ostroqot müharibəsi (535-554)
Yustinian Belisariusun rəhbərliyi altında Ostroqotların nəzarətində olan İtaliyanı fəth etmək üçün bir ordu göndərdi. Müharibə 20 il davam etdi və çoxlu itkilərə səbəb oldu. Nəhayət, Bizanslılar qalib gəldi və İtaliyanın çox hissəsi Bizansın nəzarəti altına keçdi.

#### Vizqot müharibəsi (554-562)
Yustinian, Visiqotların nəzarəti altında İspaniyanın cənub-şərq sahillərini fəth etmək üçün bir ordu göndərdi. Müharibə səkkiz il davam etdi və Bizanslılar qalib gəldi. İspaniyanın cənub-şərq sahilləri Bizans imperiyasının bir hissəsi oldu.

#### Slavyan müharibələri (545-551)
Yustinian Balkanlarda slavyan üsyanlarını yatırmaq üçün bir sıra kampaniyalar təşkil etdi. Döyüşlər çətin keçdi və Bizanslılar çoxlu itki verdilər. Nəhayət, Bizanslılar slavyanları özünə tabe edə bildilər.

#### Hun müharibələri (527-531)
Yustinian Dunay çayını keçərək Balkanlara axın edən hunlara qarşı bir sıra yürüşlər təşkil etdi. Döyüşlər çətin keçdi və Bizanslılar çoxlu itki verdilər. Sonda bizanslılar hunları məğlub edərək Balkanları özlərində saxlaya bildilər.

#### Nəticə
Yustinianın hərbi fəaliyyəti Bizans İmperiyasının tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu fəaliyyətlər sayəsində imperiya yenidən əvvəlki şöhrətini qazanaraq Aralıq dənizində yenidən gücə çevrildi. Yustianın fəthləri imperiyanın sərhədlərini iki qat genişləndirdi və Bizansa böyük nüfuz qazandırdı.

### Dini fəaliyyətləri

I Yustinian yalnız imperiyanı genişləndirən və Roma hüququnu tərtib edən bir lider deyildi. O, eyni zamanda Bizansı xristian inancının mərkəzinə çevirmək məqsədi ilə imperiyada xristianlığın rolunu dəyişdirməyə çalışan dindar bir hökmdar idi.Yustinian 527-ci ildə taxta çıxanda imperiyada xristianlıq hakim din idi, lakin müxtəlif məzhəblər və inanclar mövcud olmaqda davam edirdi. Yustinianın baxışı aydın idi: Xristianlığı yeganə rəsmi din kimi qəbul etməklə imperiyada dini birliyi və həmrəyliyi təmin etmək.Bu vizyonu həyata keçirmək üçün Yustnian bütpərəstliyə qarşı sərt tədbirlər gördü. Bütpərəst məbədlər bağlandı, bütpərəstlik ritualları qadağan edildi və bütpərəstlikdən xristianlığa çevrilmə təşviq edildi. Bu siyasətlər Bizans ərazisində bütpərəstliyin böyük ölçüdə yox olmasına səbəb oldu.

Yustinian vahid rəsmi din prinsipini həyata keçirməklə yanaşı, xristianlıq daxilindəki məzhəb ayrılıqlarını da aradan qaldırmağa çalışırdı. Xüsusilə nestorianlıq və monofizitlik kimi təriqətlərə qarşı mübarizə aparmış, imperiya inancını ortodoksallığa uyğunlaşdırmağa çalışmışdır.

Yustinian dini hakimiyyəti gücləndirməkdən yayınmadı. O, kilsəni vergilərdən azad etdi, kilsə məhkəmələrinin səlahiyyətlərini genişləndirdi və yepiskopların təyin edilməsinə müdaxilə etdi. Bu siyasətlər imperiya daxilində kilsənin gücünü və təsirini xeyli artırdı.

### Memarlıq
I Yustinian dövründə bir çox sahədə inkişaflar baş verdi. Bu inkişaflardan ən əhəmiyyətlisi memarlıq sahəsindəki inqilabi inkişaflardır.

Yustinian dövrü memarlığının ən fərqli xüsusiyyətlərindən biri də günbəzin geniş yayılmasıdır. Ayasofyanın simvolik günbəzi bu dövrün ən mühüm simvollarından biridir. Günbəzlərin istifadəsi binalara daha geniş və daha geniş bir atmosfer verdi.Günbəzlərin istifadəsi təkcə estetik baxımdan deyil, həm də texniki baxımdan əhəmiyyətli bir inkişafdır. Qübbələr binalara daha möhkəm və davamlı bir quruluş verirdi. Bundan əlavə, günbəzlərin altındakı geniş ərazilər dini mərasimlər və digər tədbirlər üçün ideal şərait yaradırdı.

Yustinianın memarlıq baxışının ən konkret nümunəsi Ayasofyadır. Memarlar Anthemius və Isidoros tərəfindən inşa edilən Ayasofya o dövrün ən böyük və ən mürəkkəb binalarından biridir. Onun günbəzi sözün əsl mənasında 56 metr hündürlüyü ilə səmaya çatır. Ayasofyanın içərisi də mozaika ilə bəzədilib. Bu mozaikalarda din xadimləri, imperator ailəsi və saray həyatının elementləri təsvir edilmişdir.Yustinian dövründə mozaika sənəti qızıl dövrünü yaşadı. Ayasofyanın divarlarını bəzəyən mozaikalar Bizans sənətinin ən göz oxşayan nümunələridir. Bu mozaikalar təkcə din xadimlərini deyil, həm də imperator ailəsini və saray həyatının elementlərini təsvir etməklə o dövrə pəncərə açır.

Yustinian dövrünün mozaikaları canlı rəngləri, real təsvirləri və kompozisiya mükəmməlliyi ilə seçilir. Mozaikaların hazırlanmasında qızıl, gümüş və rəngli şüşə kimi müxtəlif materiallardan istifadə edilmişdir.Mozaika təkcə estetik baxımdan deyil, həm də dini və siyasi baxımdan mühüm yer tutur. Mozaikalar imperatorun gücünü və qanuniliyini simvollaşdırmaq üçün istifadə edilmişdir. O, həm də din xadimlərini təsvir etməklə xristian inancının yayılmasına töhfə verdi.

I Yustinian dövrünün memarlığı Bizans incəsənət və mədəniyyətinin ən mühüm elementlərindən biridir. Bu dövrün memarlığını digər dövrlərdən fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət günbəz və mozaikalardan istifadədir. Yustinianın vizyonu və dəstəyi ilə inşa edilən strukturlar bu gün də turistlərin və sənətsevərlərin diqqətini cəlb etməkdə davam edir.

## İslahatları
### Siyasi islahatlar
Yustinian imperiyanı mərkəzi idarə ilə idarə etməyə çalışırdı. Bu məqsədlə bürokratiyanı yenidən təşkil etdi və səlahiyyətlərini müəyyən etdi.Zabitlər rütbə və vəzifələrinə görə təsnif edilirlər. Hər sinfin öz maaşı, adı və vəzifələri var idi. Bu təsnifat ləyaqət və səriştə əsasında bürokratiya yaratmağa kömək etdi.
Vilayətlər mülki və hərbi qubernatorlar tərəfindən idarə olunurdu. Mülki qubernatorlar maliyyə və inzibati işlərə cavabdeh idilər. Hərbi qubernatorlar müdafiəyə cavabdeh idilər.
Yustinian əyalət qubernatorlarının səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaqla mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi. Qubernatorlar imperator tərəfindən təyin edilir və onlara nəzarət edirdi. Bu yolla imperiyanın hər yerində birlik və harmoniyaya nail olmağa çalışılırdı.
Valilər maliyyə və hüquqi məsələlərdə mərkəzi idarəyə tabe idilər.

Vergi sistemi yenidən təşkil olundu və vergitutma daha ədalətli oldu. Xərclər nəzarətə götürülüb, maliyyə intizamı təmin edilib.

Yerli özünüidarə orqanlarının da səlahiyyətləri müəyyən edilib və mərkəzi idarəyə tabedir. Bu yolla bütün imperiyada birlik və nizam-intizam əldə olunmağa çalışılırdı.

### Hüquq və məhkəmə islahatları
Yustinian Roma hüququnu tərtib etmək və yeniləmək üçün komissiya yaratdı. Bu komissiya tərəfindən hazırlanmış Corpus Juris Civilis (Mülki Hüquq Korpusu) bu gün də hüquq sistemlərinə əhəmiyyətli təsir göstərir.

* Corpus Juris Civilis:

Corpus Juris Civilis dörd əsas hissədən ibarətdir:

Institutiones: Roma hüququnun əsas prinsiplərini özündə əks etdirən giriş mətni
Digesta: Roma hüquqşünaslarının fikir və şərhlərini özündə əks etdirən toplu
Kodeks: İmperator qanunlarının məcmuəsi
Novellae: Justinian tərəfindən qəbul edilmiş yeni qanunlar
Corpus Juris Civilis Roma hüququnun qorunub saxlanmasını təmin etdi və müasir hüququn əsaslarını qoydu.

Yustinian komissiyası Roma hüququnun bütün mənbələrini topladı və yenilədi. Bu araşdırmada qədim Roma hüquqşünaslarının əsərləri, imperiya qanunları və ənənəvi hüquq qaydaları nəzərə alınmışdır.Tərtib və yeniləmə işləri Roma hüququnun daha ardıcıl və sistemli olmasına imkan verdi. Bundan əlavə, qanun daha əlçatan və tətbiqi daha asan oldu.

Yustinian bütün imperiyada ali məhkəmə yaratdı. Ali Məhkəmə imperiya qanunlarının icrasına və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə nəzarət edirdi.

Hüquqşünasların hüquqi maarifləndirilməsi və hazırlanması istiqamətində də tədqiqatlar aparılmışdır. Hüquq fakültələri açıldı, hüquq təhsili sistemləşdirildi.

Yustinian hüquq islahatları hüquq sisteminin modernləşdirilməsinə əhəmiyyətli töhfə verdi. Bu islahatlar sayəsində qanun daha ədalətli və obyektiv olub. Bundan əlavə, qanunun aliliyi prinsipi gücləndirilib.Justinianın hüquqi islahatlarının nəticələri bu gün də hiss olunur. Corpus Juris Civilis bir çox müasir hüquq sistemlərinin əsasını təşkil edir. Bundan əlavə, Yustinian islahatları hüququn inkişafı və müasirləşdirilməsi üçün mühüm nümunə rolunu oynayır.

## Yustinianlar sülaləsinin zaman xətti

## İstinadlar