open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karasun gölü

**Karasun** — Krasnodar şəhərində yerləşən göllər sistemi.Əvvələr Karasun çay olmuşdur. Sonradan bəndlər vasitəsilə gölə çevrilmişdir Karasun çayının və gölünün adı çərkəz (adıq) mənşəli olub "карапсын" (Кlуэрейпсын) — mənbə, bulaq, yerini dəyişən deməkdir. Yerini, yatağını dəyişən çayları belə adlandırırdılıar.

## Ümumi məlumat
Müasir dövrdə Karasun göllər sisteminə 15 göl daxildir: İkisi Pokrovski gölləri ("Kuban" stadionu yaxınlığında), üçü Kalininski gölləri (Selezneva və Stavropol küçələri arasında yerləşir) və on Paşkovski gölləri. Bu ərazidə çay tamamilə bəndlərlə tutularaq göl hövzələrinə çevrilib.

Göllərin sahili qamışlıqla örtülüb. Göl dibi qalın çöküntü qatına malikdir. 2000-ci illərdə Paşkovski göllərini genişləndirdilər. Bu məqsədlə 60 milyon rubl ayrılmışdır.

Payız aylarında Novosibirsk vilayətindən Afrikaya gedən qağayılar göllər ərazisində dayanırlar.

## Tarixi
Karasun çayı əvvəllər Starokorsun stansiyasından başlanğıcını götürürdü və qərbə axaraq Kuban çayına tökülürdü. Onun ümumi uzunluğu 45–47&nbsp;km idi. Kuban çayının yatağının dəyişməsi nəticəsində Karasun çayı tamamilə Kubana qarışdı və sonda göllər meydana gəldi.

1870-ci illərdə kazaklar çay üzərində damba inşa etdilər. Məqsəd asanlıqla çayın digər sahilinə keçmək idi. Nəticədə çay bir neçə gölə parçalandı. Göllərin qidalanmasında həm də yeraltı sular da iştirak edirdi. XX əsrin əvvəlində Karasun gölləri bataqlaşmış su hövzəsinə çevrilmişdi.

1890-cı ildə Karasunda, şəhər yaxınlığında 8 damba və dəmir yolu keçməsi üçün xüsusi keçid inşa edildi. Bu da ərazinin bataqlaşmasına gətirib çıxardı.

1960–1970-ci illərdə göllərin bir çoxu quruduldu. Onların yerində şəhərin yeni yaşayış rayonları inşa edildi.

## Dambalar
Müəyyən zamanlar Karasun tamamilə dambalarla yüklənmişdi. Sonradan onların çoxu ləğv olundu. Bəzilərinə indi şəhərin bəzi küçələri uğun gəlir. Bəzilərin adaları küçə adlarında özünü qoruyub saxlayıb: Bazovoy damba, Dmitrievski dambası, Ekaterininskaya dambası, Kazak dambası, Karasun dambası, Malinovskaya dambası, Qoqol dambası, Filippovskaya dambası, Çistyakovski dambası, Şaxov dambası.

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Fathali Oveisi

**Fathali Oveisi** () — Iranli aktör ve yönetmen.

## Filmoqrafiyası
* *The Return of Lucky Luck*
* *EfratiHa*
* *Shir O Asal*
* *Rich and Poor* (TV Dizisi)
* *Chahar changooli*
* *Kolahi Baraye Baran*
* *Zirzamin* (TV Dizisi)
* *Dast Balaye Dast* (TV Dizisi)
* *Fasten Our Seatbelt* (TV Dizisi)
* *Baghcheh Mino* (TV Dizisi)
* *Tofang-e Sarpor* (TV Dizisi)
* *Bedon Sharh* (TV Dizisi)
* *Cheragh-e Jadoo* (TV Dizisi)
* *Moomiayi 3*
* *Tell Him That I Love Him* (TV Dizisi)
* *Legion*
* *Cactus* (TV Dizisi)
* *Takhti*
* *Gavmishha*
* *Tanhatarin Sardar* (TV Dizisi)
* *Hadese dar Kandovan*
* *Patak*
* *Marzieh*
* *Mikhaham zende bemanam*
* *Sarboland*
* *Akharin khoon*
* *Badal*
* *Parvaz ra be khater bespar*
* *Kheirollah va Sandoughche Asrar* (TV Dizisi)
* *Del Shodegan*
* *Parande-ye ahanin*
* *The Love-stricken*
* *Baanoo*
* *Cactus*
* *Ghorogh*
* *Hekayat-e aan mard-e khoshbakht*
* *Saye khial*
* *Gol-e sorkh*
* *Hamoun*
* *Reyhaneh*
* *Sorb*
* *Hey Joe*
* *Parandeyeh koochake khoshbakhti*
* *Koochak-e Jangali* (TV Dizisi)
* *Captain Khorshid*
* *Madar*
* *Sarbedaran*
* *Ghadeghan*

## İstinadlar
İbrahim-Bəy Sarakayev

**İbrahim-Bəy Sarakayev** () — ilk çeçen yazıçılarından və publisistlərindən biri, çeçen xalqının ənənələri və folkloru üzrə tarixçi.

## Bioqrafiyası
21 sentyabr 1883-cü ildə Vedeno qalasında anadan olmuşdur. Atası çox erkən dünyasını dəyişir və tezliklə anası Samta da ölür, üç kiçik uşağı qaldı: iki qardaş İbrahim və Əziz və bacısı Mani. İbrahim və Əziz daha sonra əmisi Volno-Xristianovski (Şimali Osetiya) daxil olmaqla müxtəlif yerlərdə xidmət edən leytenant Sabai Sazoeviç Sarakayev tərəfindən tərbiyə edilir.

20-ci əsrin əvvəllərində Vladiqafqaz şəhərində realnı məktəbini bitirir və 1902-ci ildə Tiflis şəhərinə gedir. Ədəbi və publisistik fəaliyyətinə başlayır, məşhur və populyar "Qafqaz" jurnalında çalışır.

1907-ci ildə İbrahim-Bəy Sarakayev Vladiqafqaza köçür və Terek qəzetində işə düzəlir (görkəmli inqilabçı bolşevik Sergey Kirov eyni zamanda bu qəzetdə işləyirdi).

O illərdə yalnız 1911–1914-cü illərdə nəşr etdirdiyi "Noxço", "Çeçen", "Vedanxo" və bir çox başqa əsərlər, həmçinin Çeçenistanın milli və torpaq problemləri, mühakimə problemləri, dağlarda hakimiyyət nümayəndələrinin törətdikləri qanunsuzluğu və özbaşınalığı açıq şəkildə tənqid etdiyi mədəniyyət və təhsilin inkişafını özündə əks etdirir. "Muridizm", "Şamilin mühakiməsi və edamı" və s. kimi hekayələr və böyük tarixi, fəlsəfi araşdırmalar nəşr etdirmişdir. Eyni illərdə Vladiqafqazda İbrahim-Bəy Sarakayevin iki əsas sənədli əsəri nəşr olunur: 1913-cü ildə "Çeçenistanın gecəqondularında" kitabı və 1914-cü ildə "Çeçenistan və Şamilin tutulması". Bunlar Çeçenistan tarixində bir çeçen tərəfindən xalqının həyatı haqqında yazılan ilk kitablar olur. İbrahim-Bəy Sarakayevin yazı bacarıqları bu əsərlərdə xüsusilə aydın şəkildə özünü göstərir.

## Sovet dövrü həyatı
1914-cü ildə İbrahim-Bəy Sarakayev müharibəyə gedir və əsasən hekayələr yazır. Lakin keyfiyyətindən narazı qaldığından onları nadir hallarda çapa göndərir. Ömrünün son 20 ilində onun tərəfindən çox az şey yazılmışdır. 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Tapa Çermoyevin Dağlılar Respublikasında xüsusi təyinatlı məmur olaraq xidmət edir.

Vətəndaş müharibəsi zamanı Sergey Kirovun tövsiyəsi ilə XI Qırmızı Orduda təchizat üzrə komandir müavini olaraq xidmət eetmişdir. Sovet hakimiyyəti Çeçenistanda qalib gəldikdən sonra Çeçen Muxtar Vilayətinin milis rəisinin müavini olur.

SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən təqib edilir. 1934-cü ildə dünyasını dəyişir doğulduğu Vedeno kəndində dəfn edilir.

Stalinizm dövründə, Sarakayevlər ailəsinin bir çox üzvü repressiyaya məruz qalır, ancaq 1990-cı illərdə reabilitasiya edilir.

## Ailəsi
1926-cı ildə məşhur jurnalist Məryəmlə evlənir. Övladları: Əzəmət, Yusup və Həmzət.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Aminat Abdulmanapova

**Aminat Abdulmanapova** () — Sovet və dargin şairi, yazıçı, tərcüməçi, jurnalist və publisist. 1991-ci ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur. 2000-ci ildən Rusiya Jurnalistlər Birliyinin və Şimali Qafqaz Yazıçılar Klubunun üzvüdür.

Aminat Abdulmanapova Dağıstan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisidir. 1985-ci ildə Moskvada gənc yazıçıların 8-ci Ümumittifaq toplantısının iştirakçısı olmuşdur. "Böyüyürük" kitabına görə beynəlxalq "Xeyriyyəçi", A. S. Qriboyedov və Rəsul Qəmzətov mükafatları laureatı olur. Dağıstan Respublikası Prezidentinin qrant mükafatçısıdır.

Dağıstan Respublikası Prezidentinin və Mahaçqala Bələdiyyə Başçısının şəxsi saatı ilə təltif edilmişdir. Dağıstan Respublikası Başçısının və Dağıstan Respublikası Hökumətinin fəxri fərmanları, Rusiya və Dağıstan Yazıçılar Birliyi İdarə Heyətinin Fəxri Fərmanı, habelə Gürcüstanın Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.

## Bioqrafiya
Atası Hacıyev Abdulmanap kəndin partiya təşkilatçısı olur. Aminatın anası Aişat tibb bacısı işləyir.

Aminat ilk şeirlərini məktəb illərində yazmağa başlayır. 1969-cu ildə Dağıstan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Fizika və Riyaziyyat fakültəsini və 1987-ci ildə Moskvada Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirir.

## Fəaliyyət
Karyerasına doğma məktəbində riyaziyyat və fizika müəllimi olaraq başlayır. Sonra Dağıstan teleradio şirkətinin redaktoru, Təhsil-Pedaqoji Nəşriyyat Evinin Dargin nəşrlərinin redaktoru kimi çalışır.

Hal-hazırda "Sokolenok" jurnalının redaktoru işləyir.

Şairənin həyatı hadisələrlə doludur. Şeirləri, hekayələri, mahnıları, publisistikası respublika mətbuatında Dağıstan xalqlarının bütün dillərində geniş çap olunur. Moskva və Mahaçqaladakı nəşriyyatlarda 15 və daha çoxu gənc oxuculara həsr olunmuş 40 şeir və nəsr kitabı nəşr edilmişdir.

"Dünyanı mənə aç, ana!" Kitabı Dağıstanın 13 dilində və Çeçen dilində nəşr edilmişdir.

Şeirlər Rusiya xalqlarının bir çox dillərinə, üstəlik polyak, bolqar, monqol, ukrayna, serb, azərbaycan və digər xarici dillərə tərcümə edilmişdir. Moskvada keçirilən Ümumrusiya yarışmasında "Rus bacısı" mahnısı 1500 iştirakçı arasında 2-ci yeri tutur.

Bəstəkar M-M İsayevin Aminat Abdulmanapovanın sözlərinə ayrıca mahnılar kitabı nəşr etdirmişdir.

Dağıstanın ən tanınmış insanları haqqında 200-dən çox məqalənin müəllifidir. Üç pyes yazmışdır.

Bütün kitabları, Rusiya Rəssamlar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü qızı Albina Abdulayeva tərəfindən tərtib edilmişdir.

## Mükafatlar
Dağıstan Respublikasının xalq şairi (2010)

## İstinadlar
Seks yelləncəyi

**Seks yelləncəyi** — yelləncəkdə sallanan bir partnyor ilə sərbəst hərəkət edə bilən digər (aktiv) partnyorun seks etmələri üçün nəzərdə tutulmuş seks alətlərindən biri. Seks yelləncəyi cinsi fəaliyyətə yardımçı olmaq məqsədi güdür. Müxtəlif hissələri polad, dəri, taxta, kauçuk və s. ola bilir. Dizaynı sayəsində passiv partnyorun cinsiyyət orqanına, yaxud anal dəliyinə təmas asanlaşır.

## Məqsəd
Seks yelləncəyinin əsas məqsədi cinsi əlaqəni daha həyəcanlı və daha zəhmətsiz hala gətirməkdir. Sexs yelləncəyi daha çox hərəkət sərbəstliyi verir və çətin seks pozisiyalarını asanlaşdıra bilir.

Seks yelləncəkləri həm də fiziki problemləri, yaxud əlilliyi olan şəxslərə çox fərqli cinsi fəaliyyətlərdən zövq almalarına kömək edə bilər. Belə ki, seks yelləncəyi əzələ, yaxud oynaqlara düşən təzyiqi azaldır.

## Təhlükəsizlik
Seks yelləncəyindən istifadə edən zaman göstərişlərə əməl etmək çox vacibdir. Asqıdakı şəxsin yıxılmasından dolayı zədələnməsinin qarşısını almaq üçün yaxşı montaj həyati əhəmiyyət daşıyır. Bolt və yay sistemi asqıdakı şəxsə yönəlmiş fiziki şoku azaltmaq üçün effektivdir.

## İstinadlar
Zaur Askenderov

**Zaur Askenderov** () — Rus iş adamı, ictimai və siyasi xadim. 30 sentyabr 2021-ci ildən Dağıstan Respublikası Xalq Məclisinin sədri.

Əvvəllər Rusiya Federasiyası Federal Məclisi VI və VII çağırış Dövlət Dumasının deputatı, Vahid Rusiya fraksiyasının üzvü olmuşdur. Dövlət Dumasının İqtisadi Siyasət, Sənaye, İnnovativ İnkişaf və Sahibkarlıq Komitəsinin üzvü olur.

"İş Rusiyası" Ümumrusiya ictimai təşkilatının Dağıstan regional şöbəsinin sədridir

Milliyyətcə qumuqdur. Dağıstan Respublikası Xasavyurd rayonunun Kostek kəndindəndir.

## Bioqrafiyası
2009-cu ildə Dünya İqtisadiyyatı İnstitutunun Dünya İqtisadiyyatı ixtisasını bitirir. 2015-ci ildə Dağıstan Dövlət Universitetində yenidən hazırlıq keçir. 2016-cı ildə Rusiya Federasiyası Prezidenti yanında Rusiya Xalq Təsərrüfatı və Dövlət İdarəçiliyi Akademiyasında təhsil alır.

1988-ci ildə Mikoyan ət kombinatında işçi olaraq çalışır və daha sonra sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olur. 2003–2004-cü illərdə Mineralnıye Vodı şəhərində Şərab və Konyak Zavodu MMC-də kommersiya direktoru vəzifəsində çalışmışdır. 2003-cü ildən 2011-ci ilə qədər Ximki şəhərində işləyir, Cosmo Plus şirkətinin baş direktoru və sahibi olur. Yaşayış və qeyri-yaşayış binalarının tikintisi ilə məşğul idi. 2004-cü ildən 2006-cı ilə qədər Krasnogorsk şəhərində Usovskie Şərab və Konyak Zirzəmilər MMC-də baş direktor vəzifəsində çalışdı, müəssisənin ortaq sahibi olaraq fəaliyyət göstərir. 2007–2008-ci illərdə Moskva şəhərində "KiN" Moskva Şərab və Konyak Fabriki "ASC-də müəssisənin baş direktoru, 2010-cu ildə" Stroyinvestr "Maliyyə və Sənaye Şirkəti" MMC-də baş direktor vəzifələrində çalışmışdır. 2011–2012-ci illərdə Alvis Management MMC-də vitse-prezident vəzifəsində işləyir. 2012-ci ildə B"usiness Russia"-nın Dağıstan şöbəsinə rəhbərlik edir.

2011-ci ilin dekabrında "Vahid Rusiya" partiyası sıralarından Dövlət Dumasına namizəd olur, ancaq dumaya seçkilərin nəticələrinə görə deputat seçilə bilmir. 2012-ci ilin martında VI çağırış Dövlət Dumasının deputatı olur.

2016-cı ilin sentyabrında, Dağıstan Respublikasından Vahid Rusiya partiyasının nümayəndəsi olaraq Dövlət Dumasına namizəd olur, mandat bölgüsündən sonra VII çağırış Dövlət Dumasının deputatı olur.

30 sentyabr 2021-ci ildə Dağıstan Respublikası Xalq Məclisinin sədri seçilir.

## Qanunverici fəaliyyət
2012-ci ildən 2019-cu ilə qədər, Dövlət Dumasının deputatı olduğu müddətdə, 92 qanunvericilik təşəbbüsünün və federal qanun layihələrində dəyişikliklərin müəllifi olur.

## İstinadlar
Oşten dağı

**Oşten** () — Baş Qafqaz silsiləsinin qərb hissəsindəki dağ zirvəsidir. Mütləq hündürlüyü — 2737 metrdir.

## Təsviri
Oşten dağı Qafqaz silsiləsinin qərb hissəsindəki dağlardan biridir. Oşten, Pşexa-Su və Fişt böyük bir dağ massivini təşkil edir, yuxarıdan bir neçə hissəyə parçalanaraq, cənub və cənub-şərq istiqamətindən keçən silsilə ilə bir-birindən ayrılmışdır. Oşten, Fişt ilə birlikdə Qafqaz silsiləsinin qərb ucundan qar xəttinin hündürlüyünə yüksələn və yalnız qarla deyil, təxminən 10 ədəd olan kiçik buzlaqlarla örtülmüş ilk zirvələrdir.

Oşten, Fiş zirvəsi ilə birlikdə, Qafqaz silsiləsinin qərb ucundan qar xətti yüksəkliyinə qalxan və yalnız qarla deyil, həm də təxminən 10 ədəd olan kiçik buzlaqlarla örtülmüş ilk dağ zirvələrdəndir. Qara dənizdən cəmi 40 mil aralıda yerləşən və güclü təsirə məruz qalan Oşten və Fiş üzərindəki qar xətti çox aşağıya — dəniz səviyyəsindən 2737 metr yüksəkliyə qalxır. Bu zirvələrdə qayalar və aydın şəkildə müəyyən edilmiş alp çəmənlikləri zonası var. Onların qərbində Qafqaz Dağları demək olar ki, heç vaxt meşələrin yuxarı sərhədindən yuxarı qalxmır və demək olar ki, hər yerdə zirvələr onlarla örtülmüşdür.

Oşten dağı yalnız əhəng daşından ibarətdir. Bir neçə kifayət qədər böyük çay Oşten və Fiştin ətəklərindən axır. Tsise və Pşexa onlardan şimala, Belaya isə cənub istiqamətində axır.

Oşten yüksək dağ zirvəsi olsa da, dırmanma idmanı üçün kateqoriyalı deyil. Lakin buna baxmayaraq, dağ daim alpinistlərin yollandığı yerlərdəndir. Belə ki, alpinizmin 1B və 2B-ə qədər çətinlik kateqoriyalarının dırmaşma yolları mövcuddur var..

## Etimologiyası
Adı adıgey dilindən gəlir. Oşuten və bir neçə tərcümə variantına malikdir. Oşten "əbədi qar", "əbədi qış", "dolu yapışdığı yerdə" mənaları kimi izah edilir. Koveşnikovun versiyasına görə, abadzexlər zirvəni "baltanın atıldığı dağ" kimi də adlandıra bilərdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Н. Динник, "Оштен и окружающие его части Кубанской обл." ("Записки Кавказ. Отдела Имп. Рус. Географич. Общества", т. XVI).
* Лист карты K-37-IV. Масштаб: 1 : 200 000. Издание 1968 г.
Mayor gölü

**Mayor gölü** — Çeçenistanın Naurski rayonunda, Tersko-Kumskaya ovalığında göl.

Gölün səthinin sahəsi — 0.18 km², göl dəniz səviyyəsindən 92–94 m yüksəklikdə yerləşir.

## Təsviri
Mayor gölü Mayor fermasından təxminən 500 m cənubda, Stavropol diyarı ilə sərhədə yaxın yerdə yerləşir. Qərb və şərq sahilləri çox girintilidir. Dibi düz və palçıqlıdır. Gölün mərkəzində bir neçə ada var. Kiçik qamış bataqlıqları da var. Cənub sahilində ağaclar, əsasən qovaq, alma ağacı, meşə armudu, tut, kollar var. Gölün ətrafı, il boyu otlaq kimi istifadə olunan yarı səhra mənzərəsi ilə əhatə olunmuşdur.

Göl əsasən qrunt suları ilə qidalanır. Yeraltı suların süzülməsi, Kür çayına birləşən dayaz dərinliklərə sahib köhnə çaylarının boş alüvial çöküntülərinin doldurulması səbəbindən baş verir. Göl axının tənzimləyici təsirindən məhrumdur. Gəlir və xərc balansı tamamilə meteoroloji şərtlərdən asılıdır. Suyun səviyyəsi mövsümdən asılı olaraq dəyişir. Yaz aylarında intensiv buxarlanma səbəbindən göldəki suyun səviyyəsi azalır. Ən yüksək səviyyələr yazda, qar əriyəndə və payızda yağıntıların artması və buxarlanmanın azalması ilə müşahidə olunur.

Sığ dərinliyinə görə suyun temperaturu çox dəyişir. Qışda 10–15 sm qalınlığında olan buz örtüyü qısa müddətə əmələ gəlir. Yaz aylarında suyun tempraturu 20–26 ° C-ə qədər istiləşir.

Gölün sahəsini silsilə, dağlıq səyyar və zəif bərkidilmiş qumlar, duz yamacları və duz bataqlıqları təşkil edir. Sabit sahələr açıq şabalıd torpaqları və boz torpaqlardır.

## Flora və faunası
Göl sahəsində 8-dən çox endemik, nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki növləri: saray timsahı, cırtdan süsən, srenka laləsi, nazikyarpaq pion, gözəl lələk otu vardır. Kiçik qarabatdaq, ağgöz qaraördək, çöl sarı, çöl qartalı, məzar qartalı, berqut, ağquyruq dəniz qartalı, adi qəşəng durna, adi caydaqcüllüt, adi bizdimdik kimi quş növləri Mayor gölü sakinləri sıralarındadır.

## Statusu
Respublika əhəmiyyətli xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi statusuna malik göldür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aset İsayeva

**Aset İsayeva** () — Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrının aktrisası, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Xalq artisti (1961), RSFSR-in əməkdar artisti (13.9.1968).

## Bioqrafiyası
5 sentyabr 1915-ci ildə Nadtereçnoe kəndin anadan olmuşdur. Ailədə ondan başqa İki oğlan və qız uşağıda var idi. Uşaqlar hələ gənc ikən ataları dünaysını dəyişir. Anası qohumları tərəfindən ərə verilir, uşaqlar isə uşaq evinə göndərilir.

Bir neçə il sonra Aset kəsmə və tikiş kurslarını bitirir, sonra partiya məktəbinə daxil olur. 1931-ci ildə direktoru Səid Baduyev olan teatr studiyasına daxil olur.

Burada Səid Baduyevin kiçik qardaşı, Movcinlə tanış olur. Tezliklə yaxınlarının istəklərinə qarşı olaraq onlar evlənir. Studiyanı bitirdikdən sonra Çeçenistan Dövlət Dram Teatrının truppasına qatılır. Tezliklə yeni evlənənlərin iki qızı olur.

1944-cü ilin deportasiyası zamanı cütlük bir-birini itirir. Aset anası, bacısı və qızları ilə birlikdə Özbəkistanda Auraximat qəsəbəsində yaşayır. Ailəsini dolandırmaq üçün zavodda fəhlə işləyir.

Sonra ailəni Çimkəndə köçürür. Tezliklə məlum oldu ki, əri və qohumları Merkedə yaşayırlar. Aset qızları ilə birlikdə onun yanına köçür. Əvvəlcə mişar fabrikində, sonra konserv zavodunda işə düzəlir. Olar axşamlar bütün ailə ilə özlərinə ev tikir.

1956-cı ildə çeçenlərin reabilitasiyasından sonra, ilk olaraq sənətçilərə evə qayıtmağa icazə verilir. Yarımçıq qalmış evdən çıxan qadınlar Əbdülhəmid Həmidov qurduğu mahnı və rəqs ansamblının tərkibində evlərinə qayııdır.

1961-ci ildə Çeçen-İnquşetiya Respublikasının xalq artisti, 13 sentyabr 1968-ci ildə isə RSFSR -in əməkdar aktrisası adına layiq görülür.

Said Çaxkiuyevin "Oğullar öləndə" pyesində, Aset yeddi oğlunu dəfn edən bir ananı canlandırır. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası rayon komitəsinin o vaxtkı birinci katibi Semyon Aryatkin, tamaşadan sonra respublikanın bütün partiya aparatı ilə birlikdə ona minnətdarlığını bildirir. Bu roldan sonra o, uzun müddət xəstə olur. Səhnədə özünə qulluq etməsi məsləhət görülür, amma o cavab verir ki: "Onda mənə kim inanacaq?"

Bir dəfə Canette rolu başqa bir aktrisaya həvalə edilir. Tamaşadan sonra İsayevadan soruşur: "Tamaşadan sonra yorulduğunu dedin və bu rol mənim üçün niyə bu qədər asan oldu?" İsayeva cavab verdi: "Sən mətni oxudun, mən də ürəyimi parçaladım".

4 mart 1971-ci ildə aktrisa infarkt keçirir və ertəsi gün ölür.

## İstinadlar

## Mənbə
* ''Информационное агентство "Чечен-Инфо"''. ЖЗЛ. Асет Исаева — легенда чеченского театра. 7/12/2013
Aksay çayı

**Aksay** (устар. *Асагалыль*, ,; ) — Çeçenistanın Naji-Yurt və Qudermes rayonu, Dağıstanın Botlix rayonu, Novolak rayonu, Babayurd və Xasavyurd rayonlarından keçən çay. Çayın yamacı 14.5 m/km-dir..
## Relyefi
Çay öz başlanğıcını And dağları silsiləsinin şimal yamacından götürür. Mənbəyinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 2080 m yüksəklikdədir. Kanal ilə Aktaş çayına birləşən Aksay çayı Aksay su anbarına axır. Uzunluğu 144&nbsp;km, su tutma sahəsi 1390&nbsp;km², orta dərinliyi isə 444 m-dir. Hövzəsinin çox hissəsi (87%) 1000 m-dən aşağıdır, ərazinin 11% -i 0 m -dən aşağıdır.

## Hidroloji araşdırmalar
1994-cü ilə qədər çayın hidroloji göstəriciləri: əvvəlcə İşkhoy-Yurt, sonra Soqunti hidroloji postları vasitəsi ilə öyrənilirdi. 2008-ci ildən etibarən Aksay su anbarının girişində - Çaqarotarda mövsümi hidroloji post təşkil edilir. Həmçinin, müxtəlif illərdə hidroloji postlar Qerzel-Aul, Boraqanqeçuv, Aksay və Çaqarotar kəndlərində yerləşirdi.

## Hidrologiyası
Çayın xarakteri hündürlüklə dəyişir. Aksay çayı And dağ silsiləsindən başlayaraq, aşağı axarında isə düzən əraziyə keçir. Aksay çayı qrunt suları ilə qidalanır. İlin isti yay aylarında çay sularında daşqınlar baş verir, qış aylarında çayın suyu demək olar ki, azalır. Aksay çayı yerli kənd təsərrüfatında əhəmiyyətli rol oynayır. Qerzel-Aul kəndinin kənd təsərrüfatı ərazilərinin suvarma sistemi məhz Aksay çayın suları ilə təmin olunur. Qerzel-Aul, Boraqanqeçuv, Aksay və Çaqarotar kəndləri də çayın suyundan bağçılıq və bostançılıq ərazilərinin suvarılması üçün istifadə edirlər. Bundan əlavə çay balıqçılıq təsərrüfatına da əhmiyyətli töhfə verir.

Aksay çayının orta illik su sərfi 5,17 m³/s, maksimum isə 690 m³/s-dir. Çayın aşağı axınları yüksək çöküntü doyma ilə xarakterizə olunur, çayda orta bulanıqlıq 6500 q/m³ -dur. Çayda çöküntü axınının miqdarı bəzi illərdə 1300 min tona qədər çatır.

## Qolları
Aksay çayının əsas qolları: solda - Xorielk, Belqoti-Yassi (Unkubutli), sağda isə- Yamansu çaylarıdır.

## Həmçinin bax
* Bolşoy Nesvetay çayı
* Bolşoy Roq çayı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
* 
*
Monumental boyakarlıq

**Monumental boyakarlıq** və ya **muralizm** — memarlıqla bağlı olan, lakin müstəqil ideya məzmunu və bədii ifadə vasitələrinə malik iri boyakarlıq əsərləri. Monumental boyakarlığa süjetli pannolar, mozaika və ya freskalardan ibarət divar rəsmləri daxildir.

## Tarixi
Monumental boyakarlıq Qədim Misir, Çin, Hindistan, Yunanıstan və Roma incəsənətində mühüm yer tutmuşdur. Bizans və Qədim Rus incəsənətində təsviri sənətin ən geniş yayılmış növü monumental boyakarlıq olmuşdur. Monumental boyakarlığın çiçəklənmə dövrü XIV–XVI əsrlərə təsadüf edir. İtaliyada Renessans dövrünün görkəmli rəssamlarının (Cotto, Rafael, Leonardo da Vinçi, Mikelancelo, Veronoze və b.) yaradıcılığında özünün yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Monumental boyakarlıq orta əsrlərdə Şərq ölkələrində də geniş yayılmışdı (Hindistanda Acanta, Orta Asiyada Pəncikənd və s.). Kapitalizm dövründə, xüsusilə XIX–XX əsrin əvvəllərində monumental boyakarlıq tənəzzülə uğramışdır. Müasir dövrdə monumental boyakarlıq Avropanın və Latın Amerikasının bir çox ölkəsində (xüsusilə Meksikada Dieqo Rivera, Xose Klemente Orosko, Xose David Alfaro Sikeyros və başqalarının yaradıcılığında) geniş yayılmışdır.

## Azərbaycanda
İslam dininin məhdudlaşdırıcı təsirinə baxmayaraq, Azərbaycanda da monumental boyakarlıq əsərləri yaradılmışdı (Şəki xanları sarayının divar rəsmləri və s.). SSRİ hakimiyyəti dövründə Azərbaycanda monumental boyakarlıq yenidən inkişaf etmişdir. 1980-ci illərdə yaradılan böyük memarlıq komplekslərinin, mədəniyyət saraylarının, klubların, dəmiryol və metro stansiyalarıın, mehmanxana və istirahət ocaqlarının memarlıq və bədii-estetik həllində monumental boyakarlıq əsərlərindən geniş istifadə olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Отто Демус. Мозаики византийских храмов. Принципы монументального искусства Византии / Пер. с англ. Э. С. Смирновой. ред. и сост. А. С. Преображенский.
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
* Красота и ярость мира. Латиноамериканский мурализм
Xuko gölü

**Xuko** () — Krasnodar diyarının cənubunda yerləşən tektonik mənşəli göl. Göl Soçi şəhərinin Lazarevski rayonunda, Adıgey Respublikası sərhəddindədir. Göl  yaxınlığında, Adıgey ərazisində Xuko dağı var (1901 m).

## Etimologiyası
Xuko adıge dilində delfin mənasını verir. Eyni adlı dağın zirvəsindən gölə baxdıqda delfin formasını xatırladır. Adıge dilindən sözün digər tərcüməsi «dəniz oğlu» deməkdir. Bu tərcümə daha etibarlı hesab olunur. Məhs adıqlar inanırlar ki, göl qədim dənizin qalığıdır.

## Coğrafi mövqeyi
Xuko gölü Böyük Qafqaz silsiləsində, suayrıcı xəttə yaxın ərazidə yerləşir. Göl Pşexaşxe və Şae çaylarının yataqları arasındadır. Çərkəz aşırımından 5 km qərbdə, Fişt dağından isə 6 km cənub-qərbdədir. Göl Qafqaz təbiət biosfer qorğunun ərazisinə daxildir və UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısındadır.

## Formalaşması
Gölün meydana gəlməsi tam dəqiqləşdirilməyib. Ehtimal olunur ki, gölün meydana gəlməsində tektonik proseslər əsas rol oynayıb. Məhs göl Kurdjipski-Adler tektonik sınma zonasında yerləşir. Bu sınma zonası  Qərbi və Şimali-Qərbi Qafqazı ayırır. Bu tektonik sınma zonasında meydana gələn tektonik çuxurlarda göl formalaşmışdır. İntensiv eroziya və aşınma, eləcə də buzun geoloji fəaliyyəti gölün formalaşmasında əsas rol oynayıb. Digər versiyalardan biri də odur ki, göl yeraltı kanal vasitəsi ilə Qara dənizlə əlaqəlidir. 

Xuko gölü yaxınlığında başaq, daha kiçik olan tektonik göl var. Ehtimallar görə bu göl vaxtı ilə Xuko gölündən dəfələrlə böyük olmuşdur. Sonradan göl yamacının aşınması nəticəsində su kütləsi axmışdır.

## Xarakteriskası
Göl oval formalı olub cənub-şərqdən şimal-qərbə doğru uzanmışdır. Sahil xətti az parçalanıb. Gölü əhatə edən yamacın hündürlüyü 5-100 metr arasında dəyişir. Sahəsi 27,5 min m²-dir. Uzunluğu 260 metr, eni isə 150 metrdir. Göl dəniz səviyyəsindən 1744 metr yüksəklikdə yerləşib. Maksimal dərinliyi 10 metrdir.

Gölə çay tüökülmür və çay çıxımır. Qış aylarında bölgəyə 4-5 metr qalınlığında qar yağır. Yay aylarında göl suyunun temperatur +15 °C-dən yuxarı qalxmır.

## İstinadlar
Səid Baduyev

**Səid Baduyev** () — Çeçen yazıçısı, Çeçen ədəbiyyatının banilərindən biri. Əsərlərini əsasən çeçen və rus dillərində yazmışdır.
## Bioqrafiyası
Said Baduyev 1904-cü ildə Qroznı şəhərində (Çeçenistan) bir tacir ailəsində anadan olmuşdur. O, uşaq ikən yetim qalır. Said Baduyevin atası Süleyman Urus-Martanda  dünyaya gəlir. Süleyman Rus-yapon müharibəsinə qatılır və 1914-cü ildə Petroqradda müharibədə aldığı yaralardan dünyasını dəyişir. Anası Ukayev Zaybat Starıye Atağı kəndindəndir. Səid Baduyev Qroznı real məktəbində oxumuşdur. Təhsil haqqını ödəmək üçün pul çatışmazlığı səbəbindən o, məkdəbdən xaric edilir. 1922-ci ildə Vladiqafqazdakı kooperativ kurslarını bitirir. 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalır. Ölümündən sonra reabilitasiya edilir.
## Yaradıcılığı
Baduyevin ilk əsərləri 1927-ci ildə nəşr edilmişdir. 1920-ci illərin sonu 1930-cu illərin əvvəllərində "Quyu", "Beşto", "Odlu dağ" hekayələrini, hekayələr toplusu olan "Adatı", "Aclıq" hekayəsi, "Həmişə molla bayram deyil" pyesi kimi əsrlərini yazır. Müəllif bu əsərlərində dini xurafatları və feodalizmin qalıqlarını tənqid edir, dağlıların Oktyabr inqilabından əvvəlki həyatını təsvir edir. Baduyev "Petimat" şeirində qadınların azadlığı məsələsini qaldırır. "Qırmızı Qala" (Rusiyadakı Vətəndaş müharibəsi haqqında), "Tsebanın evlənməsi", "Qızıl göl", "Siyasi Şöbə" pyeslərini də yazır. "Bağçamız" şeirlər toplusunu da xüsusi seçilir.
Vətənpərvər, müharibə əleyhinə motivlər Baduyevin yaradıcılığındakı inqilabi qəhrəmanlıqlarla ayrılmaz şəkildə bağlıdır.

30-cu illərin birinci yarısında Səid Baduyev üç şeir toplusu nəşr etdirir. Onlara daxil olan əsərlər böyük maraq doğurur.

Çeçen sovet ədəbiyyatının banisi Səid Baduyevin yaradıcılıq yolu on ildən bir az çox davam edir, lakin bu müddət ərzində bir çox pyes, bir roman, bir çox hekayə, şeir yazmağı bacarır. 

1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur. 
Bir çox əsərləri Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirilmişdir.
## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* Великий гуманист. Памяти Саида Бадуева
* Бадуев Саид-Селах Сулейманович
## İstinadlar
ReCAPTCHA

**reCAPTCHA** — Veb səhifələrin təhlükəsizliyi üçün avtomatik tanınması çətin olan mətnləri skan etmək və rəqəmsallaşdırmaq üçün insan səylərini təmin edən proqramdır.

Google tərəfindən 16 sentyabr 2009-cu ildə alınıb. Arxivləri rəqəmsallaşdırmaq üçün istifadə edilən ReCAPTCHA Google Books və New York Times arxivlərinin rəqəmsallaşdırılmasında təsirli olmuşdur.

Facebook, Twitter və StumbleUpon kimi günümüzün məşhur veb xidmətləri tərəfindən də istifadə edilən ReCAPTCHA, orta hesabla 100 milyondan çox gündəlik məlumat bildirir.

## Xarici keçidlər
* reCAPTCHA Rəsmi saytı
Qoşma

**Qoşma** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Qoşma (ədəbiyyat) — ədəbiyyat janrı.
* Qoşma (qrammatika) — nitq hissəsi.
Get, it, get! (cizgi serialı)

**"Get, it, get!"** () — Netflix üçün Adam Peltzman tərəfindən hazırlanan amerikan cizgi-serialı. Daha sonralar istehsalı DreamWorks Animation Television və WildBrain Studios tərəfindən həyata keçirilmişdir.

## Səsləndirənlər

* Mişela Luci - Taq Barker
* Kallum Şoniker - Skoç Poç
* Keti Qriffin - Ma Barker
* Martin Roach - Paw Barker
* Tajja Isen - Çeddar Biskvit
* Lyon Smit - Spayk Barker / Qilber Barker
* Cudi Marşank - Grandma Marge Barker / Vaqnes
* Patrik Makkenna - Grandpaw Mort Barker / Cerald / Mutfild
* Linda Ballantyne - Lady Lydia / Çavuş Poç / Mer Sniffinqton
* Coşua Qraham - Sem Whippet
* Zarina Roça - Kit Bıskerton
* Pol Braunşteyn - Tom Bıskerton
* Devid Berni - Frenk
* Con Stoker - Leo Yоlstead
* Anand Rajaram - Beans / Bouzer / Çili
* Metyu Mucci - Böyük it
* Hatti Kraqten - Kiçik it

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
Ogüst Monferran

**Ogüst Monferran** () və ya **Avqust Avqustoviç Monferran** () Fransa mənşəli Rusiya memarı, dekarator və rəsm ustası.

## Həyatı
Ogüst Monferran 24 yanvar 1786-cı ildə Fransanın paytaxtı Paris şəhərində anadan olmuşdur. O, 1816-cı ildən Rusiyanın Peterburq şəhərində (indiki Sankt-Peterburq) işləmişdir. Rusiyada klassisizmdən eklektizmə keçid dövrü Monferranın yaradıcılığında öz əksini tapmışdır.  O, 10 iyul 1858-ci ildə Rusiyanın Peterburq şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsas işləri
Peterburqda İsaaki kilsəsi, Aleksandr sütunu, Qış sarayının Feldmarşal və Pyotr zallarının bəzək işləri, Dairəvi zalın inşası, Qaqarinanın evinin yennidən tikintisi və s.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Монферран Огюст / Портал «Культура России»
* ОГЮСТ МОНФЕРРАН (1786—1858)
* Огюст Монферран
* Сайт, посвящённый творчеству Огюста Монферрана
Qərbi Estoniya arxipelaqı

**Qərbi Estoniya arxipelaqı** () və ya **Moonzund arxipelaqı** — Baltik dənizində adalar qrupu.

## Coğrafiyası
Estoniyanın ərazisindədir. 4 böyük (Saaremaa, Hiyumaa, Muhu, Vormsi) və 500-dən çox kiçik adadan ibarətdir. Sahəsi 4,000 km2, hündürlüyü 54 metrə qədərdir. Ərazisinin çox hissəsi meşələr və çəmənlərlə örtülüdür. Sahillərində qum dünləri var.

## İqtisadiyyatı
Balıqçılıq, əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olunur. Mühüm şəhəri Kingiseppdir (Saaremaa adası).

## İstinadlar
Moonzund əməliyyatı (1944)

**Moonzund əməliyyatı** (, ) — İkinci Dünya müharibəsi dövründə Qızıl Ordunun Moonzund arxipelaqı adalarının Vermaxtdan alınması uğrunda 1944-cü ildə, 22 sentyabrdan 24 noyabrda qədər davam edən əməliyyatı.

## Əməliyyat
Dəniz piyadası desantı 27 sentyabrda Vormsi adasını tutmuşdur. 29–30 sentyabr tarixində dəniz desantları Muhu adasını və 2–3 oktyabrda Hiyumaa adasını ələ keçirmişdir. Donanma və aviasiyanın köməyi ilə 5 oktyabrda Saaremaa adasının şimal-şərq sahilində dəniz desantları çıxarılmışdır. 24 noyabradək Moonzund arxipelaqının ələ keçirilməsi başa çatmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
* Моонзундская десантная операция (27.9 — 24.11.1944 г.)  на сайте Минобороны России
*
Gerzel-Aul

**Gerzel-Aul (Yuxarı Gerzel)** () — Çeçenistan Respublikasının Qudermes rayonundakı kənddir. Gerzel-Aul kənd qəsəbəsinin inzibati mərkəzidir.
## Coğrafiyası
Kənd, Aksay çayının sol sahilində, "Qafqaz" P217 federal yolu yaxınlığında, Qudermes bölgə mərkəzindən 25&nbsp;km cənub-şərqdə və Qroznı şəhərindən 62&nbsp;km şərqdə yerləşir.

Ən yaxın kəndlər: şimal-şərqdə - Boraqangeçuv kəndi, şərqdə Xamavyurt və Tsiyab-Tsoloda kəndləri, cənub-şərqdə Tuxçar kəndi, cənubda İşxoy-Yurt kəndi, qərbdə Koşkeldi və Biltoy-Yurt kəndləri və şimal-qərbdə Kadi-Yurt və Engel-Yurt kəndləridir..
## Tarixi
Gerzel-Aul kəndinin əsası Kaçkalıqlılar tərəfindən qoyulmuşdur. A.V. Tverdiyə görə, adın mənası türk dilindəki güzel - "gözəl" sözündəndir, yəni "gözəl aul" mənasını verir.

F. V Totoyev xəbər verir ki, əfsanələrə görə, Çingiz xan Çeçen dərələrinin çıxışında və girişində qüllələr tikdirmiş və daha sonra Mamay xana tabe olan valiləri, Çingizləri burada qoydu. Onlardan birinin, qərargahı Gerzel-Aulda qalan və çeçenlərin adətlərinə görə hökm sürən Yaxsay xanın adı xalqın yaddaşında qorunub saxlanılmışdır.

1812-ci ildə polkovnik-leytenant Butskovski Çeçen kəndləri arasında Xasa Mekent, Balçı, Gerzeli, Dadayurt və Umaracını qeyd edir ki, onlarda Qumıq knyazlarına tabe idi. Kəndin cənub qurtaracağında, XIX əsrə aid Rus istehkamının qalaları qorunub saxlanılmışdır.

1883-cü ildə Gerzel-Aul kəndində 681 nəfərin yaşadığı 128 ev var idi. Orada yaşayanların çoxu çeçenlər idi.

1944-cü ildə Çeçenlərin və İnquşların deportasiyasından və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ləğv edildikdən sonra Gerzel-Aul kəndi Şixşabəy adlandırıldı və qonşu Dağıstandan olan dağlılar tərəfindən məskunlaşdırıldı. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası bərpa edildikdən sonra, 1958-ci ildə qəsəbə əvvəlki adına Gerzel-Aula qaytarıldı və dağıstanlılar yenidən Dağıstana köçürüldü.

1990-cı illərdə Qudermes-Xasavyurd dəmir yolu xəttinin şimalında yerləşən Aşağı Gerzel kəndi Gerzel-Aulun tərkibinə daxil edildi.

## Əhalisi
; Milli tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya Əhali Siyahıyaalınmasına əsasən:

## Tanınmış sakinləri
* Xansultan Çapayeviç Daçiyev — Sovet İttifaqı Qəhrəmanıdır.
## Küçələri
Gerzel-Aul kəndinin küçələri::

## İstinadlar
Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi

**Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi** () və ya **Bakı Kitab Yarmarkası** – hər ilin payızında Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilən beynəlxalq kitab sərgisi. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə baş tutur. İndiyə kimi 8 dəfə keçirilib. COVID-19 pandemiyasından əvvəl hər iki ildən bir keçirilsə də, 2021-ci ildə hər il keçirilməsi qərara alınmışdır.

## Məqsəd
Kitab sərgisinin məqsədi kitab və mütaliəni təbliğ edib populyarlaşdırmaq, ziyarətçiləri həm Azərbaycan, həm də xarici nəşriyyatların məhsulları ilə tanış etmək, nəşriyyat işini dəstəkləmək, nəşriyyatları əməkdaşlıq üçün kitab mağazaları ilə tanış etmək, rəqəmsal dövrdə kitab biznesinin inkişafı ilə bağlı təcrübə və fikir mübadiləsini həyata keçirməkdir.

## Tədbirlər
I Bakı Kitab Sərgisi 10-12 sentyabr 2009-cu ildə Muzey Mərkəzində təşkil olunmuşdur. Tədbirdə 60 yerli, 30 xarici nümayəndə iştirak etmişdir.

II Bakı Kitab Sərgisi 28-30 sentyabr 2011-ci ildə Bakı İdman Sarayında keçirilmişdir. Sərgidə 100-dən çox yerli, 20-dən çox xarici nəşriyyat iştirak etmişdir.

III Bakı Kitab Sərgisi 23-25 sentyabr 2013-cü ildə açıq havada baş tutmuş və sərgiyə 25 ölkədən 120-yə yaxın nəşriyyat qatılmışdır.

IV Bakı Kitab Sərgisi 16-18 sentyabr 2015-ci ildə Bakı İdman Sarayında keçirilmiş və sərgidə 120 nəşriyyat iştirak etmişdir.

V Bakı Kitab Sərgisi 28-30 sentyabr 2017-ci ildə Bakı İdman Sarayında baş tutmuşdur.

VI Bakı Kitab Sərgisi 27-29 sentyabr 2019-cu ildə Bakı İdman Sarayında keçirilmiş və İmadəddin Nəsiminin 650 illiyinə həsr olunmuşdur. Sərgidə 81 yerli və 22 ölkədən 40 xarici nəşriyyat, poliqrafiya müəssisəsi, kitab evləri iştirak etmişdir.

VII Bakı Kitab sərgisi Nizami Gəncəvinin 880 illiyinə həsr olunub və 6-10 oktyabr 2021-ci ildə Bakı Ekspo Mərkəzində baş tutmuşdur. Sərgidə 13 ölkədən 165 müəssisə iştirak etmişdir.

VIII Bakı Kitab sərgisi 5-9 Oktyabr 2022-ci ildə Bakı Ekspo Mərkəzində keçirilmişdir. Sərgidə 16 ölkədən 60-dan çox xarici təşkilat, 130 yerli nəşriyyat-poliqrafiya və kitab sənəti ilə əlaqəli müəssisə iştirak etmişdir

## Qalereya

Şəkil:Baku Book Fair 2021-1.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-2.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-4.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-5.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-6.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-8.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-9.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-10.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-11.jpg
Şəkil:Baku Book Fair 2021-12.jpg
Şəkil:Baku Book Fair.jpg
Şəkil:V Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgi-Yarmarkası 01.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Dmitri Moor

**Dmitri Staxiyeviç Moor** (; əsl soyadı: **Orlov**; ) — SSRİ qrafiki. Rusiya SFSR əməkdar incəsənət xadimi (1932).

## Həyatı
Dmitri Staxiyeviç Moor 3 noyabr 1883-cü ildə Novoçerkassk şəhərində anadan olmuşdur. O, Rusiyada vətəndaş müharibəsi illərində inqilabi patetika ilə aşılanmış plakatlar çəkmişdir ("Sən könüllü dəstəyə yazılmısanmı?", "Vrankel hələ sağdır, onun nəfəsini kəs"; hər ikisi 1920). Sovet siyasi plakatlarının yaradıcılarından olan Moor plakatlarla yanaşı ("Kömək et", 1921-1922; "Zəhmətkeş, sayıq ol", 1937; "Sən cəbhəyə nə ilə kömək etmisən?", 1941), "Pravda" qəzeti (1920-ci ildən), "Krokodil" (1922-ci ildən) və s. jurnallar üçün satirik rəsmlər də işləmişdir. O, pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. Dmitri Staxiyeviç Moor 24 oktyabr 1946-cı ildə Moskvada vəfat etmişdir. 

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Моор
* Моор (Орлов) Дмитрий Стахиевич
İliya Əbu Mazi

**İliya Əbu Mazi** (; ) — livanəsilli ABŞ yazıçısı. Şimali Amerikada Məhcərin ən görkəmli nümayəndələrindən biri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mopla üsyanı

**Mopla üsyanı** və ya **Malabar üsyanı** — 1921-ci ildə Britaniya Hindistanının Mədrəs əyalətinin Malabar mahalında mopla əhalisinin antifeodal və antiimperialist üsyanı.

## Üsyan
Moplanın əksəriyyətini icarədarlar və kənd təsərrüfatı fəhlələri təşkil edirdi. Üsyan 20 avqust  1921-ci il tarixində möminlərin yığışdıqları Tiruranqadi məscidində ingilis müstəmləkəçi qoşunlarının basqını ilə başlamışdır. Xilafət hərəkatının iştirakçısı, arabacı Variyan Hacı Günəhmədin başçılığı ilə 50 min nəfərlik üsyançılar Ernad və Valluvanad mahallarını ələ keçirmiş, "xilafət padşahlığı" elan etmişdir. Hinduist icarədarlar da Mopla üsyanına qoşulmuşdur. Mopla üsyanı 1921-ci ilin sonunda amansızlıqla yatırılmışdır. Dağlara çəkilmiş üsyançıların silahlı mübarizəsi 1922-ci ilin fevralın sonuna qədər davam etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* The Mappilla Rebellion, 1921: Peasant Revolt in Malabar, Robert L. Hardgrave, Modern Asian Studies, Vol. 11, No. 1 (1977), Cambridge University Press.
* എം. ഗംഗാധരൻ — മലബാർ കലാപം (1921-'22) — ഡി.സി. ബുക്ക്സ്
* 

## Xarici keçidlər
* Nair, Gopalan C (1923) Moplah rebellion, 1921. Normans Printing Bureau, Calicut.
* The Malabar Campaign (Moplah Rebellion)
Morava (Dunayın sol qolu)

**Morava** (, , ) — Mərkəzi Avropada çay. Dunayın sol qoludur.

## Coğrafiya
Uzunluğu 388 kilometr, hövzəsinin sahəsi isə 26,6 min km2-dir. Avstriya, Çexiya və Slovakiya ərazisindən keçir. Sudet diyarından başlanır, Çexiya-Moraviya yüksəkliyi və Qərbi Karpat dağları arasında axır. Payızda daşır.

## İqtisadiyyat
Qodonin şəhərinədək gəmiçiliyə yararlıdır. Suvarmada istifadə olunur. SES var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
Mopla

**Mopla** və ya **Mapilla** — Cənubi Hindistanda Mədrəs əyalətinin Malabar mahalında yaşayan malayali xalqının dini müsəlman olan icması. Mopla IX əsrdə yaranmışdır. Dini və inzibati mərkəzi Psani şəhəridir. Moplanın əsas dini təhsil müəssisəsi də buradadır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Morava qapısı

**Morava qapısı** (, , , ) — Çexiyada, Sudet və Karpat dağlarının qolları arasında dağ keçidi. Uzunluğu təqribən 100 kilometr, eni isə 10–20 kilometr, maksimum hündürlüyü 310 metrdir. Morava qapısından Çexiyanın daxili rayonlarını Polşanın Yuxarı Sileziya sənaye rayonu ilə birləşdirən dəmiryol və avtomobil yolları çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Brama Morawska at PrzyrodaPolska.pl
Qaragöysu

**Qaragöysu** () — Rusiyadakı çay (Dağıstan), Avar Göysu çayının sağ qolu. Çaroda, Qunib və Gergebil rayonlarının ərazisindən axır. 
## Coğrafiya
Qaragöysu çayı Xalaxurkas keçidindən 0.9 km şimal-qərbdə Dyultı-Dağ silsiləsinin yamaclarından başlayır. Şimal-şərq istiqamətində axır və Avar Qöysu çayına sağ sahildən mənsəbə 37 km qalmış birləşir. 

Yuxarı axarda Ritlyab kəndinə qədər Oysor, aşağıda isə Risor çayının birləşdiyi yerə qədər Tleiseruxun adlanır.

Çayın uzunluğu 93 km, ümumi düşmə hündürlüyü 2530 m, su tutma sahəsi 3720 km², orta hündürlüyü 2260 m. Çay hövzəsinin çox hissəsi (80%) 1500 m-dən yuxarıda yerləşir.

Çayın yuxarı hissəsində Dağıstanın təbii abidəsi - Çırxalyu şəlaləsi var. 
## Toponim
"Göysu" adı türkcə (qumuq dili) "göy su"  və "Qara" - qara rəng deməkdir. 20-ci əsrin ortalarına qədər Sulak çayı "Göysu" adını  daşıyırdı. 
## Hidrologiya
Çay əsasən qar və yağış suyu ilə qidalanır. Çay rejiminin əsas mərhələləri yaz-yay daşqınları və qışın az sulu dövrləridir.

Bir il ərzində axının paylanması son dərəcə qeyri-bərabərdir. İllik axıntı həcminin təxminən 50-60% -i yaz-payız dövründə, təxminən 5-6%-i qışda olur. Maksimum su axıntısı ən çox iyun-avqust aylarında güclü yağışlarla meydana gəlir.

Çayda fəlakətli daşqınlar şəklində təhlükəli hidroloji hadisələr müşahidə olunur.

Orta illik su axını çay mənsənində 31.6 m³/san, maksimum 220, minimum 1.30 m³/san təşkil edir. Çayda özü ilə xeyli miqdarda çöküntü daşıyır. Daşqın dövründə su çox palçıqlıdır (buna görə Qara adını alır). Çöküntülərin orta uzunmüddətli axını 850 min tondur. 
## Qolları
Ən böyük qolları bunlardır: Risor (uzunluğu 38 km), Qaralazurqer (uzunluğu 32 km), Samtiçay (uzunluğu 28 km), Betsor (uzunluğu 29 km),  Saltıçay (uzunluğu 24 km), Qaziqumuq Göysu (uzunluğu 81 km). Çay şəbəkəsinin sıxlığı 0,86 km/km²-dir.
## Su qeydiyyatı məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna, Sulak çayının su idarəetmə hissəsinə aiddir.

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Moradabad

**Moradabad** və ya **Muradabad** — Hindistanda, Uttar-Pradeş ştatında şəhər. Ramqanqa çayının sağ sahilindədir. Dəmiryol qovşağı rolunu daşıyır. Kustar üsulla pambıq parça, ağac və bürüncdən bədii məmulat istehsal olunur. 1625-ci ildə salınmışdır.

2011-ci ildə əldə edilmiş məlumatlara görə, şəhərin əhalisi 889,810 nəfərdir.

## İstinadlar
Adallo Əliyev

**Adallo Əliyev** (avar. *Гӏалиязул Гӏадалло Мухӏаммадил вас;* ) — Avar şairi, yazıçı, publisist, Şamil Basayevin İçkeriya və Dağıstan xalqları qurultayında müavinlərindən biri.

## Bioqrafiya
Avar şeirinin klassiki və Dağıstanda mövcud siyasi sistemin ən sərt tənqidçilərindən biri, dağıstanlıların millətçilikdən və İslamdan kənarlaşdırılması istiqamətində bir kurs aparan şəxs.

Kaxib orta məktəbini bitirdikdən sonra (1949) Dağıstan Pedaqoji İnstitutunun qiyabi şöbəsinə daxil olur. Doğulduğu kənddə ibtidai sinif müəllimi işləyir. O, ağır bədən xəsarəti yerinə yetirmək ittihamı ilə 5 il həbs cəzasına məhkum edilir. Amnistiya ilə (Stalinin ölümü ilə əlaqədar) tezliklə sərbəst buraxılır.

Məktəb yaşında şeir yazır və dərc olunmağa başlayır. Respublika "Baqlarab bayrax" ("Qırmızı Bayraq") qəzetində işləməyə dəvət edilir. 1957-ci ildə Maksim Qorki adın Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olur. 1965-ci ildə məzun olduqdan sonra Bilik Cəmiyyətində köməkçi, "Sokolenok" və "Drujba" jurnallarının, "Put İslam" və "Mostı" qəzetlərinin redaktoru kimi çalışır. 1990-cı ildən Dağıstan Yazıçılar Birliyinin Avar bölməsinə rəhbərlik edir. 1992-ci ildə siyasi səbəblərdən SSRİ Yazıçılar Birliyindən ayrılır və Dağıstan Yazıçılar Birliyindəki işini tərk edir.

80-ci illərin ikinci yarısında. "Camaat" Avar ictimai-siyasi və mədəni-maarif cəmiyyətinin sədri, "Qafqaz Dağ Xalqları Konfederasiyası"-nın vitse-prezidenti, Çeçenistan və Dağıstan Xalqları Konqresi təşkilatı əmirinin birinci müavini seçilir.

Beş il (1999–2004-cü illər) xaricə sürgündə olur. Dağıstana qayıtdıqdan sonra "hökuməti zorla devirməyə çağırış" və "qanunsuz silahlı dəstələrdə iştirak" maddələri ilə 8 il həbs cəzasına (şərti cəza) məhkum edilir.

O, Dağıstan mediasında və Rusiya Elmlər Akademiyasının Dağıstan Elmi Mərkəzində avar dilinin kiril qrafikasını və həddindən artıq miqdarda rus borclarının süni şəkildə dilə gətirilməsini tənqid edərək çıxış edir. Avar dilinin mövcud ("rəsmi") statusunu "alçaldıcı" olaraq qiymətləndirərək, ən azından avar əhalisinin çox olduğu ərazidə "dövlət" statusu verilməsinin tərəfdarıdır. Sankt-Peterburqdan Kunstkameradan İmam Şamilin naiblərindən biri olan Hacı Muradın kəllə sümüyünün qaytarılması və müsəlman ənənələrinə uyğun layiqli dəfn edilməsi üçün çıxış edənlərdən birincisi olur. Adallo tez-tez amerikalı Ezra Paundla müqayisə edilir, onun içində şübhəsiz istedadlı, eyni zamanda həddindən artıq siyasətlə məşğul olan, çox sağçı fikirlərə sahib olan ekssentrik bir şəxsiyyət görür.
Avar və rus dillərində əlli kitabın müəllifidir. Həmçinin dini və tarixi xarakterli ayrı-ayrı kitabları — "Əcdadlara səyahət", "Səmavi kitab haqqında maarifçilər" və digərləri nəşr olunmuşdur. Məşhur şairlər Yuri Kuznetsov, Pyotr Koşel, Miyasət Müslümova və başqaları Adallonun əsərlərini rus dilinə tərcümə etmişdir. Əsərləri xaricdə türk və digər dillərdə nəşr olunur.

Şair 30 avqust 2015-ci ildə 83 yaşında dünyasını dəyişir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Адалло в журнале
*
Fazu Əliyeva

**Fazu Əliyeva** () — Sovet, rus və avar şairəsi, Dağıstan Respublikasının Xalq şairəsi (1969), nasir və publisist. Dağıstan və rus ədəbiyyatının inkişafına əhəmiyyətli töhfə vermiş şəxsdir. Bundan əlavə insan hüquqları fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur.

İki Şərəf Nişanı və iki Xalqlar Dostluğu Ordenləri ilə təltif olunmuşdur, habelə bir sıra xarici ölkələrin fəxri mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## Bioqrafiya
Kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlayır və artıq məktəb illərində əsl şair sayılır. Fazu əsərlərini avar və rus dilində yazır. On yeddi yaşlı Fazunun şeirləri ilk dəfə 1949-cu ildə Bolşevik Qori qəzetində, daha sonra "Komsomolets Daqestana" qəzetində və avar dilində nəşr olunan "Drujba" jurnalında nəşr edilmişdir. O dövrdə tənqidçilər parlaqlığı və qeyri-adi istedadı ilə istedadlı şairə və yazıçıya artıq heyran qalmışdılar. Fazu Əliyeva səmimiyyətlə inanırdı ki, şeir insanı təmizləyir, onu daha parlaq, daha mehriban və daha ülvi edir.

1954–1955-ci illərdə Fazu Əliyeva Dağıstan Qadın Pedaqoji İnstitutunda təhsil alır.

1961-ci ildə Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirir.

SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dağıstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki olur.

## Yaradıcılığı
"Doğma kənd", "Dağların qanunu", "Yaxşıların gözləri", "Bahar küləyi" şeir məcmuələri də daxil olmaqla dünyanın 68 dilinə tərcümə edilmiş 102 -dən çox şeir və nəsr kitabının müəllifidir.

1950–1954-cü illərdə məktəb müəllimi işləyib.

1962-ci ildən Dağıstan təhsil və pedaqoji ədəbiyyat nəşriyyatının redaktoru olur.

1971-ci ildən "Dağıstan qadını" jurnalının baş redaktoru işləmişdir.

15 il Dağıstan Ali Soveti sədrinin müavini kimi fəaliyyət göstərir.

Rusiya İctimai Palatasının üzvü (2006-cı ilə qədər) olur.

2016-cı ildə Mahaçqaladakı Şəhər Qəbiristanlığında dəfn edilir.

## Xarici dillərə tərcümələr
Fazu Əliyevanın kitabları suaxili, tamil, kxmer, hindi, ingilis, alman, isveç, çex, fransız, ispan, polyak, yapon və digər dillərdə nəşr edilmişdir.

## Xatirəsi
11 dekabr 2017-ci ildə Mahaçqaladakı Dostluq Parkında Fazu Əliyevanın abidəsinin açılışı olmuşdur.

29 avqust 2017-ci ildə "Marka" poliqrafiya şirkəti Fazu Əliyevanın təsvirini əks etdirən poçt markası buraxır. Nominal dəyəri 27 rubl olan və tirajı 231 min nüsxə olan bir poçt markası "Müqəddəs Həvari Andrey Ordeninin Kavalerləri" seriyası çərçivəsində buraxılır.

## İstinadlar