open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gərmərud nahiyəsi

**Gərmrud nahiyəsi** — XIV əsr-XIX əsrlər. Sərabın  İnzibati ərazi. Mərkəzi Gərmrud (digər adı Gərməri) şəhəri idi. Miyanə kəndi 

## Tarixi

Elxanilər dövlətinin Sərab tüməni nin nahiyəsi.

Gərmərud—İsti çay anlamındadır. Bəzi ədəbiyyatda bu mahalın adı Gərməri kimi də yazılır.
Sərhədləri Qərbdən  Həştərud mahalı, şimaldan  Sərab mahalı, şərqdən  Sərab mahalı, cənubdan Xalxal xanlığı.

Həmdullah Müstofi Qəzvini (740h.q.) Nüzhətülqülub kitabında Azərbaycanın şəhərlərini belə sayır: "Təbriz, Ocan, Təsuc, Ərdəbil, Xalxal, Darmərzin, Şahrud, Meşkin, Ənar, Ərcaq, Təklifə, Xiyav, Dəravərd, Kəhran qalası, Kəleybər, Gilan fəslun, Mərdan qum, Nozər, Xoy, Səlmas, Urumiyə, Üşnəviyə, Sərav (Sərab), Mianc(Miana), Gərmrud, Mərağa, Dehxarqan, Bəsoy, Neylan (Leylan), Mərənd, Dizmar, Zəngian, Zunuz, Kərkər (Gərgər), Nəxcivcan, Ordubad, Əcənan, Azad, Makuye(Maku)."

Gərmrud ülkasının kəndləri
*Zərniqabad kəndi
*Yengicə kəndi

1727-də Ərdəbil livası Gərmərud nahiyəsi olmuşdur.

1747 Sərab xanlığının inzibati ərazilərindən biri

Məşhur Türkmənçay kəndi burada yerləşir.

## Əhalisi

Əhalisi Şəqaqilər

## Tanınmış şəxsiyətləri

* Mirzə Məhəmmədsəid Gərmərudi isə bu mahalın şeyxülislamı və qazısı
* Mirzə Əbdürrəhim Gərmərudi - Gərmərud mahalının kələntəri
* Fatma xanım Kəminə - Əslən Cənubi Azərbaycanın Gərmərud mahalından

## Coğrafiyası
Gərmərud mahalının XVIII əsrdə 110 kəndi vardı.

## İstinadlar

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Gərmərud mahalı, "Soy" dərgisi, 2 (34), 2010, səh. 82-87.
*Ənvər Çingizoğlu, Sərab xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2013.

## Həmçinin bax
* Sərab xanlığı
* Tahirovlar
Meymun Yumruğu (personaj)

**Lord Meymun Yumruğu və Lord Monti Fiske** () - "Kim Possibl" serialının düşmən personajlarından biridir.

## Personaj haqqında
Əsl adı Montqomeri (qısaldılmış forması: Monti) Fiske-dir. Döyüş sənətləri ustasıdır. Ən qəti düşmənləri Ron Stoppabl və Kim Possibldır. Montqomeri Fiske əslən Britaniyadandır. Çəkisi 59 kq-dır. Montqomeri Fiske əvvəllər arxeoloq vəzifəsində çalışırdı. Nobel mükafatı laureatına layiq görülmüşdür. Əsas tədqiq sahələri meymunların artefaktları idi. Həmin artefaktlar başğa dünyanı idarə edəcəkdi. Lord Meymun Yumruğu, xüsusilə, Tai-Chin-Pek-Var və ya Meymun Kunq Fu stili ilə maraqlanırdı.

Fiskenin daxili DNT məticəsində dəyişdirilmişdir. Artıq Fiske özünü meymun kimi hiss edirdi. Onun ayaqları və əlləri meymun kimi idi. Həmçinin, meymun kimi gəzirdi. Dostları da məhz meymunlar idi. Montqomeri Fiske-nin ən qəti düşməni Ron idi. Fiske Ronu Kim Possibldan da artıq özünə layiqli rəqib hesab edirdi. Onların ikisi də "Meymun gücü" və ya "Tai-Şenq-Pek-Kvar" hissini keçirmişdilər. Montqomeri Fiske "Meymun yumruğu" adı ilə də tanınır. Bütün Nindza meymunları idarə edir. Bir çox seriyalarda Meymun Yumruğu Kim Possibl və Rona qarşı onların düşmənləri ilə əməkdaşlıq etmişdir.

## Xarici keçidlər
*Meymun Yumruğu Kimpossible.wikia.com
Mirzə Mehdi Gərmərudi

**Mirzə Mehdi Mirzə Əbu Məhəmməd oğlu Gərmərudi** (?-1866) — XIX əsr Azərbaycan şairi.

## Həyatı

Mirzə Mehdi Mirzə Əbu Məhəmməd oğlu Sərab vilayətinin Gərmərud mahalının İşıqlı kəndində anadan olmuşdur. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlar dövlətinin tanınmış şəxsiyyətlərindəndir. Bəyanülmülk ləqəbini daşıyırdı.

Mirzə Mehdi Gərmərudi atası Mirzə Əbu Məhəmməd Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın münşisi idi. Onun soyu Xacə Abdulla Ənsariyə çatır. 

Mirzə Mehdi Gərmərudi şair idi. Nisar təxəllüsü ilə xoştəb şeirlər yazırdı. Onun iki min beytə yaxın qəsidə və qəzəllər divanı 1906-cı ildə Təbrizdə çap olunmuşdu. 

Mirzə Tahir İsfahani "Gənci-Şayiqan" adlı əsərində onun geniş tərcümeyi-halını vermişdir.
 
## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Ənsarilər,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
"Dəmir xaç" ordeni

**Dəmir xaç ordeni** () — Almaniya ordusunda xidmətdə fərqlənməyə görə verilən mükafat. 10 mart 1813-cü ildə Prussiya kralı III Fridrix Vilhelm tərəfindən Almaniyanın Napoleondan azad edilməsinin şərəfinə təsis edilmişdir.

Ordenin eskizi alman memarı və rəssamı Karl Fridrix Şinkel tərəfindən hazırlanmışdır. Ordenin kütləvi şəkildə verilməsi, Napoleon Bonapartla aparılan döyüşlərdən sonra baş vermişdir. 1870-ci ildə Fransa və Almaniya arasında yaşanan müharibədən sonra döyüşdə fərqlənən şəxslər Dəmir xaçla təltif olunmuşdular. Birinci Dünya müharibəsi və İkinci dünya müharibəsi illərində minlərlə alman zabit və əsgəri bu mükafatla təltif olunmuşdur. Dəmir xaç sonuncu dəfə 31 dekabr 1946-cı ildə verilmişdir.

## Cəngavər sinfinə aid Dəmir xaç mükafatları
* Cəngavər Xaçı
* Cangəvar Xaçı və palıd yarpağı
* Cangəvar Xaçı, palıd yarpağı və qılınc
* Cangəvar Xaçı, palıd yarpağı, qılınc və medalın üzərində brilyant işləmə
* Cangəvar Xaçı, qızıl suyuna çəkilmiş palıd yarpağı, qılınc və medalın üzərində brilyant işləmə



EK II 1914.jpg|Birinci Dünya müharibəsi illərindən qalma Dəmir xaç
Knight's Cross of the Iron Cross with Oakleaves, Swords, and Diamonds.png|qızıl suyuna çəkilmiş palıd yarpağı və qılınc əlavəli Dəmir xaç



## "Dəmir xaç" ordeninin sinifləri
Pörl-Harbor xatirə medalı

**Pörl-Harbor xatirə medalı** — ABŞ ordusunun ABŞ konqresi tərəfindən 1991-də təsdiq edilən medalıdır. Ayrıca bu medal "qazilər medalı" kimi də tanınır.

Bu medal ikinci dünya müharibəsi zamanı Pörl-Harbor döyüşündə olan əsgərlər və onun qazilərinə, habelə bu savaşda olan qeyri-əsgərlərə verilir.

Bu medal keçmişə dönük bir dizayna malik və üniforma üzərində daşımağa dizayn olunub.
Döyüş ləyaqət xaçı

**Döyüş ləyaqət xaçı** () — əsgərlərdən əlavə, qeyri-əsgərlərə Birinci Dünya müharibəsində Almaniya tərəfindən verilən mükafat.
"Müqəddəs Aleksandr Nevski" ordeni

**"Müqəddəs Aleksandr Nevski" ordeni** (Rusca: орден Святого Александра Невского / *orden Svyatoqo Aleksandra Nevskovo*) ilk dəfə 1725-ci ildə Rus çariçası I. Yekaterina tərəfindən verilməyə başlanıb.

## Həmçinin bax
* Aleksandr Nevski ordeni (SSRİ)
* Aleksandr Nevski ordeni (Rusiya)
Ay Ata

**Ay Dədə** ya da **Ay Ata**, altayların inancında Ay ilahı olaraq görülə biləcək bir müqəddəs varlıqdır və göy aləminin 6-cı yanında oturur. Bu inanca görə Ay Dədə insanların ilk babası və Gün Ana ilk nənəsidir.

Ay, uşaqlara Ay Dədə olaraq tanıdılır. Yuxu vaxtının simvoludur. Uşağa, yatağına yatarsan, Ay Dədə sənə nağıl izah edəcək deyilir və uşağın yanında ya nağıl kitabı oxunur, ya da adam tərəfindən bilinən bir nağıl izah edilər.

Memlüklər (Köləmənlər) dövründə misirdə yaşamış türk tarixçisi Aybek-üd Devâdârî'nin türklərin mənşəyi üzərinə izah etdiyi Ay Ata'nın əfsanəsində mağarada törəmə motivi iştirak edər. Bu əhvalata görə türklərin ilk atası olan Ay Ata, bir mağarada ortaya çıxmışdır. Bu mağara Ay Atanın doğumuna (Aybek-üd Devâdârî'nin ifadəsiylə) bir "ana rəhmi" vəzifəsi etmişdir. Bozqurd əfsanəsindəki qurdun yaralı türkü qaçırıb bəslədiyi mağara da belə bir Ata mağarasıdır və hər il bu mağarada mərasimlər edilərdi. Ata mağarası inancı və ənənəsi köhnə dövrlərdə türklər arasında çox geniş yayılmışdır. İşdə Ay Ata da belə bir mağarada yaranmışdır.

## Mənbə
* Türk Mitolojisi, Murat Uraz
* Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (1, 132)

## Həmçinin baxın
* Yalçuk
Polad paktı

**Müttəfiqlik və dostluq haqqında Almaniya-İtaliya müqaviləsi** (imzalama tarixi — 22 may 1939-cu il, imzalanma yeri — Berlin; digər adı «Polad paktı»; müqavilənin digər adı Almaniya və İtaliya, Hitler və Mussolini arasında qırılmaz dostluğu göstərmək üçün idi) - Müqavilənin rəsmi sənədlərinə sözügedən dövlətlərin xarici işlər nazirləri imza atmışdır. Almaniyadan bu şəxs Yoaxim fon Ribbentrop, İtaliyadan isə Qaleaçço Çiano olmuşdur. Bu müqavilə həmçinin "Anti-Komintern Paktı"nın müddəalarını təsdiq edirdi. Pakta əsasən sözügedən iki dövlət öz aralarında öhdəlik qəbul edirdilər ki, əgər müttəfiqlərdən birinə hansısa üçüncü dövlət hərbi müdaxilə etsə onda digər müttəfiq dərhal ona yardım edəcək. Müqavilədə bu iki dövlət arasında iqtisadi və hərbi əlaqələrin genişləndirilməsi də nəzərdə tutulmuşdu. Bu müqavilə İkinci dünya müharibəsinin başlanması ərəfəsində Almaniya və İtaliya arasında əsas müttəfiqlik sənədi kimi nəzərdə tutulmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Müqavilənin tam mətni
Dəniz (mifologiya)

Türk və altay mifologiyasında iştirak edən əfsanəvi dənizlər belədir.

#**Ağ dəniz**
#**Göy dəniz**
#**Od dəniz**

## Ağ dəniz
**Ağ dəniz,** türk, anadolu və altay mifologiyasında sonsuz okeandır. Müxtəlif türk dillərində **Akdeniz, Aqtengiz, Ağdingiz, Ağtines** olaraq da deyilir. **Surtengis** və ya **Suratines** sözləri də istifadə edilər. Dünyanın sonunda iştirak edər. Dünyanın sonunda iştirak edən və ya əhatə edən digər dəniz isə Göy dənizdir. Ağ Dənizin və Göy dənizin də kənarında Od dəniz (atəş dənizi) vardır. Ağ dəniz və Göy dəniz məntiqinə uyğun olaraq, göydə Altınqazıxın (Dəmirqazıxn) ətrafında dönən Ağboz At və Göyboz At vardır, yenə eyni məntiqlə Çingiz Xan ölməmişdən əvvəl ölkəni oğulları arasında Ağ Orda və Göy Orda olaraq ikiyə bölmüşdür.

## Göy dəniz
**Göy dəniz,** türk və altay mifologiyasında dünyanın sonunda olan okeandır. Köktengiz və ya Gökdeniz olaraq da deyilər. Dünyanın sonunda iştirak edər. Bu dənizdə və ya sahillərində yaşayan Hanlara əlçatmaz. Ağ dənizin və Göy dənizin də kənarında Od dəniz vardır.

## Od dəniz
**Od dəniz,** türk və altay mifologiyasında atəş dənizi. **Odtengiz** və ya **Odtalay** (atəş okeanı) olaraq da bilinər. Ateşten bir dəniz şəklindədir. Atəş çayları bura tökülür. Maraqlı bir şəkildə yeraltındakı Maqma layını xatırladır.
 
## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Mirzə Qaffar xan Zunuzi

**Mirzə Qaffar xan Zunuzi**, Hac Həsən oğlu, Zunuzun Mircan məhəlləsindən Məşrutə hərəkatının sərdarlarından idi və qardaşları Mirzə Cabbar, Mirzə Səttar və Teymur Aqa ilə birlikdə Məşrutə hərəkatına böyük xidmət ediblər.O, Heydər xan Əmioğlunun tərəfdarlarından idi və Heydər xan Əmioğlu, İrandan gedəndən sonra qara paltar geydi və dedi Heydər xan Əmioğlu qayıdana dək qara paltarlı qalacaq, Heydər xan Əmioğlunu bir daha görmədi və Siyahpuş (Qara paltarli) adlandırılırdı, ailəsi isə Siyahpuş soy adını seçdilər.

Mirzə Qaffar xan Zunuzi, usta yazıçı və mahir natiq idi və şeirdə deyərdi.Bu şeiri Təbrizdə nitq və çıxış zamanı deyib:

آ قارداشلار هارای سالین جوشه گلسین کاینات/A qardaşlar haray salın coşa gəlsin kainat

دونیایا تا ثابت اولسون بیزده کی عزم و ثبات/Dünyaya ta sabit olsun bizdəki əzm o sibat

ذلته  عمده  مرجح دور  شرفلی  بیر  ممات/Zillətə ümdə mürəccəh dir şərəfli bir məmat

ملته  لازم دگیل دور  بئیله  افسرده  حیات/Millətə lazim deyil dir beylə əfsürdə həyat

ظلم و استبداد دووری درد و یاس ایامیدور/Zülm o istibdad dövrü dərd o yas əyyamidir   

آ قارداشلارقان توکون قان توکمه گون ایامیدور/A qardaşlar qan tökün qan tökmə gün əyyamidir 

               
O,Məşrutə hərəkatından sonra jandarmada zabit dərəcəsi(sinifi) ilə xidmət etmişdir və polkovnik sinfinə qədər tərəqqi etmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*Təbriz Ədəbiyyat və İnsan Elmləri Fakültesinin Dergisi
*Məşrutiyyət
*Azərbaycan Məşrutə Hərəkatında
Mark MakKorkl

**Mark MakKorkl** () - ABŞ ssenari müəllifi və prodüseridir.

## Filmoqrafiya
*Cəfərin qayıdışı 
*Ələddin və quldurlar kralı 
*Kim Possibl
*Ulduz Komandasından Bazz Layterin macəraları
*Madaqaskardan pinqvinlər 
*İt oteli

## Xarici keçidlər
*
Adam Berri

**Adam Berri** () —  ABŞ bəstəkarı.

## Filmoqrafiya
* Herkules
* Kim Possibl
* Ulduz Komandasından Bazz Layterin macəraları
* Madaqaskar pinqvinləri
* Tara
* Bethoven 5

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Nye, Sean. "From Punk to the Musical: South Park, Music, and the Cartoon Format." Music In Television: Channels of Listening, ed. James Deaville. London: Routledge, 2011. pp.&nbsp;143–64.
* Nye, Sean. "Generation X, South Park, and TV Music Composition: An Interview with Adam Berry.” Music In Television: Channels of Listening, ed. James Deaville. London: Routledge, 2011. pp.&nbsp;217–26.

## Xarici keçidlər
* 
*
Gün Ana

**Gün Ana** - türk və altay mifologiyasında Günəş Tanrıçası. **Kün Ana** və ya **Günəş (Küneş) Ana** olaraq da bilinər. Bəzən **Yaşık Ana** da deyilir. Monqollar **Nar (Nara) Ece** deyirlər. Altay türklərinin inancında göy aləminin ən yüksək qatında oturan, günəş tanrıçası olaraq görülə biləcək müqəddəs bir varlıqdır. Bu inanca görə Gün Ana insanların ilk böyük anası və Ay Ata ilk böyük atasıdır. Göyün yeddinci qatında oturar. Türklərlə də əlaqəli bəzi ön Asiya kültürlerinde dişi olaraq qəbul edilmişdir. İndiki vaxtda qızlara Günəş adının verilməsinin səbəblərindən biri də budur. Türklərdə günəş istinin ay isə soyuğun simvoludur. Ural Batır əfsanəsində göy ilahı Samravın iki arvadı vardır birinin adı Kuyaş Anadır. (Digəri də Ay Anadır.)

Ziya Gökalp belə deməkdədir: "Qədim türk tələqqisine görə, xaqanla xatun göy ilə yerin övladlarıdır. Günəş Ana ilə Ay Ata onların göy üzündəki nümayəndələri idi. Xaqanın müməssili olan Ay Ata, göy üzünün altıncı qatında,
xatunun müməssili olan Gün Ana isə daha üstdə, səmanın yeddinci qatında idi.

## Mənbə
* Murat Uraz, Türk Mifologiyası
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Ziya Gökalp, Türk Medeniyeti Tarihi II, İstanbul, 1974, s. 211.

## Həmçinin baxın
* Kuyaş
Qaramat

**Qaramat** - türk, çuvaş və anadolu xalq mədəniyyətində kabus cini. **Keremet** və ya **Qarımıt** da deyilir. "Qarav" olaraq da bilinər. Kabuslara səbəb olan və bunun nəticəsində sayıqlama və psixoloji pozuqluqları ortaya çıxaran şər varlıq. İndiki vaxtda şizofreniya adı verilən ruhi xəstəliyə bənzər halların keçmişdə bu varlıqla əlaqəli olduğu düşünülmüşdür.

Bundan başqa bu söz; çuvaş dilində pis ruh, ataların ruhlarının çağırılması, müqəddəs ərazi, müqəddəs obyekt; Udmurt dilində şeytan kimi mənalar ehtiva etməkdədir. Yəni xüsusilə məşhur bir inanc olaraq iştirak etdiyi Çuvaş dilində həm müsbət həm də mənfi bir dizi məna saxlayar. Əvvəllər pis ruh olaraq da bilinən mifik bir varlıqdır. "Çuvaş Etimologiya Lüğəti"ndə "Kiremet" şəklində iştirak edən bu sözün mənası "kinli ruh" olaraq keçməkdədir. Tatar dilində isə tərs bir mənala "xeyriyyəçi ata ruhu, qoruyucu ruh" mənasını verməkdədir. Azərbaycan Türkcəsində də bu şeytanı varlığın adı, "qaramat basmaq" (kabus görmək) deyimində qorunmuşdur. Yakutcada "uğursuz, lənət edilmiş" mənasında istifadə edilən "Qarımıt" sözü də semantik olaraq bu anlayışla əlaqəlidir.

Kimi araşdırmaçılara görə köhnə bir inancın izini daşıyan Qaramat, köhnə Akadlardaki "Qarıbatu" adlı pis ruhla əlaqəlidir. "Karamat" sözünün kökündə olan "qara", pis güc və qorxu mənalarını saxlayar.

## Etimologiya
(Kar) kökündən törəmişdir. Qorxu və pislik mənaları ehtiva edir. Qaramaq sözü pisləmək, xor görmək mənalarını saxlayar. Qaraq, kimi bölgələrdə isə kabus mənasında istifadə edilər. Qarağı da işığın az olduğu yerlərdə görə bilməmə (ala korluq) xəstəliyini ifadə edər. Monqolcada Qarag (Xarağ) lənət etmək mənası ehtiva edər. Ərəbcə mənşəli Kəramət ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi 
* Лесков Н. С. Очарованный странник. Глава девятая
Xankəndi kurqanları

**Xankəndi kurqanları** — Xankəndi şəhərinin şimalında, Xocalı ilə həmsərhəd ərazidə yerləşən kurqanlar.

Burada 12 kurqan var idi. Kurqanların tarixi eradan əvvələ gedib çıxırdı. Bu da burada qədim yaşayış yeri olmasının əsas sübutu idi. Kurqan anlayışı ilk dəfə türk xalqları tərəfindən başa düşülüb. Kurqanlar 1970-ci ildə üzə çıxarılıb.Əkin əkmək məqsədi ilə bura gələn bir neçə insan tərəfindən kurqanlar tapılmışdır. Bu xəbəri eşidən Xankəndi Tarix-Memorial İnistutunun dosientləri, müəllimləri buraya gəlmiş və həqiqətən də bu kurqanların çox qədim olduğunu sübut etmişlər. Hazırda 7 kurqanın vəziyyəti stabildir. 
 
Hündürlüyü 1,5 m, diametri 24 m olan 119№-li kurqanın təpəsi bir qədər dağılmışdır. Kurqanın altındakı ən qədim torpaq qəbir olduqca pis qalmışdı. Üstündə düzəldilmiş dairəvi planlı meydança novşəkilli oyuqla əhatələnmişdir. Onun şimal-şərq tərəfdəki girişi böyük daş plitə ilə örtülmüşdür. Girişin sağ tərəfində insan skeletinə rast gəlinmişdir. Diametri 4,5 m olan dairəvi meydançada 36 böyük və kiçik yaşlı insan skeleti qeydə alınmışdır. Skeletlər bükülü, oturaq, uzadılmış, vəziyyətdə müxtəlif istiqamətlərə yönəldilmişdir. Мərkəzi hissədə arxası üstə uzadılmış böyük insan skeleti aşkar edilmişdir. Onun ətrafında daş toppuz, tunc nizə ucluğu, iki daş həvəng tapılmışdır. Qəbirin cənub-şərq hissəsində altı daş ox ucluğuna, 5 sümük iy başlığına, şimalında isə pasta muncuqların qızıl piləklərinə və altı daş asmaya rastlanmışdır. Bundan başqa qəbirdən 22 ədəd əzilmiş gil qab tapılmışdır. Onlar toxuma karkas üzərində hazırlanmışdır. Kollektiv dəfnlə seçilən bu qəbir gil məhlulla bərkidilmiş çay daşları ilə qapadılmışdır. Bu təbəqədən üstdə Son tunc dövrünə aid kollektiv dəfn qeydə alınmışdır. Burada aşkar olunan 125 №-li kurqan həcmcə kiçikdir. O da birinci kurqan kimi üç təbəqəlidir. İlk Tunc dövrünə aid kollektiv dəfndən yalnız bükülü vəziyyətdə, sol yanı üstə olan bir skelet qalmışdır. Onun baş və ayaq tərəfində keçi skeletinə rast gəlinmişdir. Yaxınlıqda daş toppuz, tunc nizə ucu, çaxmaqdaşından 5 ox ucluğu, qızıl təbəqədən asma, daş həvəng, 30 obsidian parçası, 1 nukleus və gil qab parçaları aşkar olunmuşdur.

## Son aqibəti
Hazırda bu kurqanlar ermənilər tərəfindən məhv olunmaqdadır. Kurqanların bir neçəsi sökülüb və üstündə yaxşı tanıdığımız "Xankəndi aeraportu"nun yenidən qurulması işləri gedib.

## Mənbə
Qasım Qırxqızlı. Əsrin faciəsi. Xocalı. Bakı: 1999.
Sem dayı

**Sem dayı** () — ABŞ-nin dünyada qəbul edilmiş qeyri-rəsmi  simvolu. Əsasən uzun ağ saçları, uzunsov başlığı və dizə kimi çatan geyimi ilə təsvir edilmişdir. Sem dayı personajı Conatan Birayder və Yanke Dodlinin xarici görünüşünün əsasında çəkilmişdir. Sem dayı adının yaranma tarixi barədə dəqiq məlumat yoxdur. Ancaq adın Nyu-York ştatının Troy şəhərində yaşayan Samuel Vilson adlı iş adamının adı ilə bağlı olduğu ehtimal edilir. 

Bu ehtimala əsasən Samuel Vilson 1812-ci il müharibəsi zamanı ABŞ əsgərlərinə ət konservləri göndərirdi. Həmin konservlərin üzərində *U.S* yəni Birləşmiş Ştatlar sözü yazılırdı. Bununla Vilson konservilərin yalnız əsgərlər üçün nəzərdə tutulduğunu və şəxsi istehsal məqsədi ilə istifadə etməyin qadağan olduğu fikrini çatdırmaq istəmişdir. 1961-ci ildə ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilən qərara əsasən, ölkə adının *U.S* formasında qısaldılması fikri Samuel Vilsona aiddir.

Amerikalı rəssamlar, 1830-1861-ci illər arasında, ABŞ-nin simvolu kimi Sem dayının və Conatan Birayderin karikaturalarından istifadə etmişdilər. Karikatur şəkillərinin yayımlanması ilə məşğul olan "Punk" jurnalı hər iki şəxsin xarici görünüşü, vahid şəkildə birləşdirərək, ümumi bir personaj yaratmaq üzərində çalışırdılar. Sem dayı personajına sonuncu dəfə 1870-ci ildə Tomas Nast tərəfindən əlavələr edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi illərində Ceyms Montgomeri Flaq tərəfindən 1915-ci ildə çəkilmiş posterdə Sem dayı amerikalı əsgərlərin vətəni qorumağa çağırırdı. Posterin alt hissəsində ingilis dilində () cümləsi yazılmışdı. Bununla Sem dayının hər bir amerikalı əsəgərə ehtiyacı olduğu fikri formalaşırdı. Montqomeri Flaq tərəfindən çəkilən posterin böyük uğur əldə etməsindən sonra, həmin poster heç bir əlavə edilmədən İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində gəncləri mübarizəyə səsləmişdir.

## Obrazın simvolikası
Sem dayı obrazı adətən Birləşmiş Statlar və ABŞ Hökuməti ilə assosasiya olunur. Məişətdə işlədilən «Sem dayıya lazımdır...» yaxud «Sem dayı istəyir ...» kimi ifadələr hökumətin ironik və komik obrazını yaratmaq üçün geniş istifadə olunur. Antiamerikan meyllərin güclü olduğu ölkələrdə (həmçinin antiqlobalist aksiyalar zamanı) Sem dayı obrazı Amerikanın imperialist arzularının illustrasiyası kimi istifadə olunur. Bu zaman obrazı qəddar, əzazil qoca kimi təsvir edirlər. Adətən bu tip nümayişlərin sonunda ABŞ bayrağı ilə birlikdə Sem dayının müqəvvası da yandırılır.

## Parodiyalar
* Məşhur «Simpsonlar» serialının «Special Edna» epizodunda Bart televizorda Sem dayının qalib olduğu boks yarışına baxır.
* Uilyam Lustiqin «Sem dayı» adlı filmində fanatizm həddinə çatmış patriotizm gülüş obyektinə çevrilib.
* «Across the Universe» filmində Sem dayı posterdən dirilir və filmin qəhrəmanlarından biri olan Maksveli Amerika Ordusu sıralarına çağırır.
Kralın nitqi

**Kralın nitqi** — rejissoru Tom Huper olan və ssenarisi Devid Saydler tərəfindən yazılmış tarixi film.

## İstinadlar
Terraformalaşdırılma

**Terraformalaşdırılma** (Azərbaycan dilində: *Yer kimi etmək*) (Latın dilində *terra* — *torpaq və* *forma* — görüntü) — planetlərin, peyklərin və digər fəza cisimlərinin atmosferinin, temperaturunun və ekologiyasının insanın yaşaması üçün yararlı vəziyyətə gətirilməsi. Müasir dövrdə bu təklif ancaq nəzəriyyə kimi mövcuddur.

İlk dəfə "terraformalaşdırılma" termini Cek Vilyams tərəfindən 1942-ci ildə Astounding Science Fiction jurnalında çap etdirdiyi elmi-fantastik povestində işlədilib.

## Mənbə
* "Наш Марс". Специальный проект журнала "Популярная механика" 
* Red Colony 
* Terraformers Society of Canada 
* The Terraforming of Worlds 
* Notes for 51 Pegasi 
* 51 Pegasi system description 
* Star: 51 Peg 
* The Mars Society 
* EasySpace. Aus Wissenschaft und Forschung 
* Terraforming des Mars 
* How terraforming Mars will work 
* New Mars — Terraformation forum 

## İstinadlar
Aleks Morris

**Aleks Morris** () - ABŞ-nin qara dərili aktyorlarından biridir. Aleks bir sıra detektiv filmlərdə və seriallarda rol almışdır.

## Filmoqrafiya

## Xarici keçidlər
*
Mirzə Əliqulu xan Ənsari

**Mirzə Əliqulu xan Ənsari** (; ) — İran diplomatı.

## Həyatı
Mirzə Əliqulu xan Mirzə Həsən xan oğlu Ənsari Tehranda anadan olmuşdur. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlar dövlətinin tanınmış şəxsiyyətlərindəndir. Müşavirülməmalik ləqəbini daşıyırdı.

Mirzə Əliqulu xan Ənsarinin atası Mirzə Həsən xan İranın Xarici İşlər naziriliyində çalışmışdı. Onun soyu Xacə Abdulla Ənsariyə çatır. Mirzə Əbdürrəhim Gərmərudinin nəticəsidir.

Mirzə Əliqulu xan Ənsari İranın Xarici İşlər Nazirliyində işləməyə başlamışdı. 1896-cı ildə səfir kimi Rusiyaya yollanmışdı. Nasirəddin şah Qacarın ölüm xəbərini imperatora çatdırmışdı. Məşrutə inqilabından sonra İstanbula göndərilmişdi. Bir müddətdən sonra Tehrana dönmüş nazirliyin şöbə müdiri olmuşdu. 1913-cü ildə Əhməd şah Qacarın əmri ilə xarici işlər nazirliyində yenidənqurma aparmışdı. Sonra İranın Osmanlı dövlətində səfiri olmuşdu. 1918-ci ildən 1924-cü ilədək İranın SSRİ-də səfiri vəzifəsində çalışmışdı. Onun gördüyü böyük işlərdən biri də 1921-ci ildə İranla SSRİ arasında bağladığı müqavilədir.

Mirzə Əliqulu xan Ənsari 1924-cü ildən 1926-cı ilədək İranın xarici işlər naziri olmuşdu. 1926-cı ildən 1928-ci ilədək yenidən İranın SSRİ-də səfiri vəzifəsində çalışmışdı. 1928-ci ildən 1930-cu ilədək İranın İngiltərədə səfiri vəzifəsində işləmişdi. 1931-ci ildə Tehrana dönərək təqaüdə çıxmışdı.

Mirzə Əliqulu xan Ənsari 1938-ci ildə vəfat etdi. Əhməd Mirfendereskinin ana tərəfindən babasıdır.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Ənsarilər, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Əhməd Mirfendereski
*İran Xarici İşlər nazirləri
Mirzə Məsud xan Gərmərudi

**Mirzə Məsud Mirzə Əbdürrəhim oğlu Gərmərudi** () — diplomat, tarixçi.

## Həyatı
Mirzə Məsud Mirzə Əbdürrəhim oğlu Sərab vilayətinin Gərmərud mahalının İşıqlı kəndində anadan olmuşdur. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlar dövlətinin tanınmış şəxsiyyətlərindəndir.

Mirzə Məsud atası Mirzə Əbdürrəhim Təbrizin vəziri olmuşdu. Onun soyu Xacə Abdulla Ənsariyə çatır.

Mirzə Məsud xan Gərmərudi türk, fars, ərəb, ingilis və fransız dillərini bilirdi. Onun fransızca məktubları qalıb.

Mirzə Məsud xan Gərmərudi əvvəlcə Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın yanında mustovfi vəzifəsində çalışmışdı. 1829-cu ildə Xosrov mirzə Qovanlı-Qacar ilə birlikdə Rusiyaya yollanmışdı.

Mirzə Məsud xan Gərmərudi 1832-ci ildə Qacarlar dövlətinin Xarici İşlər naziri təyin edilmişdi.

Mirzə Məsud xan Gərmərudi böyük səyyah Hacı Zeynalabdin Şirvani ilə dost idi.

Mirzə Məsud xan Gərmərudi 1849-cu ildə vəfat edib. Nəcəf şəhərində dəfn edilib.

## Ailəsi
Mirzə Məsud xan Şahbəyim (Ziyaəssəltənə) xanım Fətəli şah qızı Qovanlı-Qacarla ailə qurmuşdu. Mirzə Həsən xan, Mirzə Hüseyn xan, Mirzə Məhəmmədəli xan adlı oğlanları, Şahənşah bəyim və Şahzadə bəyim adlı qızları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Ənsarilər, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

### İstinadlar
Lilonqve

**Lilonqve** () — Malavinin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Ölkənin mərkəzi hissəsində, Lilonqve çayı üzərində yerləşir. Əhalisi 2014-cu ilin hesablamalarına görə 978 700 nəfərdir.

## Tarixi

Şəhər 1902-ci ildə ingilislər tərəfindən Lilonqve çayının sahilində kiçik bir kənd kimi yaradılmış və XX əsrin əvvəllərində Britaniyanın kolonial inzibati mərkəzinə çevrilmişdir. 1975-ci ildə ölkənin paytaxtı Zomba şəhərindən Lilonqveyə köçürüldükdən sonra, şəhər inkişaf etməyə başladı və 2008-ci ildə əhali sayına görə ölkənin iqtisadi mərkəzi sayılan Blantayr şəhərini qabaqlayaraq, Malavinin ən böyük şəhərinə çevrildi.
Senet

**Senet**, (, bəzən *senat*) — Qədim Misir masaüstü oyun. Bizim eradan 3.500 il əvvəl icad edildiyi ehtimal edilir. Rəvayətlərdə və "Qədim Misir ölülər kitabı"nda adı çəkilir. Bildirilir ki, Qədim Misir bilik tanrısı Tot tərəfindən yaradılıb.

## Mənbə
* Подробно с иллюстрациями
Mirzə Əbdürrəhim Cabiri

**Mirzə Əbdürrəhim Mirzə Nəsrulla oğlu Cabiri** (?-?) — xəttat.

## Həyatı
Mirzə Əbdürrəhim Mirzə Nəsrulla oğlu Qaradağ vilayətinin Kəleybər mahalının Hicrandust kəndində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Xəttat idi. Nəsx və nəstəliq yazmaqda çox mahir idi.

Mirzə Əbdürrəhim Cabiri görkəmli ədib idi. Onun qələmindən iki kitab çıxıb. Qacarlar dövrünün sonlarında vəfat etdiyi bilinir.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Ənsarilər, Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.– 192 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Ölümcül pusqu (film, 2008)

**Fırtınalar hökmdarı** — Rejissoru Ketrin Biqelou olduğu və İraq müharibəsi dövründə üç amerikalı mina zərərsizləşdiricisinin hərbi fəaliyyəti haqqında çəkilən filmdir.
25-ci saat (film, 2002)

***25-ci saat*** — Spayk Linin 2002-ci ildə ekranlara çıxmış kriminal dram filmi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sara (ad)

**Sara** — qadınlara verilən addır. Tövratda, Əhdi Ətiqdə və Quranda İbrahimin həyat yoldaşı və İshaqın anasının adıdır. İvrit dilində "Sara" yüksək səviyyəli qadın, xanım deməkdir ki, adətən sadəcə "şahzadə" kimi tərcümə edilir. İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt, Liviya, Əlcəzair, Livan, Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, Çernoqoriya, Slovakiya, Şimali Makedoniya kimi ölkələrin ən çox qoyulan adlar sırasında yer alır. Müxtəlif dillərdə Sara, Sarah, Sarra kimi yazıla bilir

* Sara — İbrahimin həyat yoldaşı və İshaqın anası.
* Sara Aşurbəyli — alim, tarixçi, şərqşünas.
* Sara Qədimova — Azərbaycanın xalq artisti.
* Sara xatun — Şərqdə ilk diplomat qadın, Uzun Həsənin anası.
* Sara Bernar — teatr aktrisası.
* Sara Braun — Böyük Britaniyanın baş naziri Qordon Braunun xanımı.
* Sara Cessika Parker — ABŞ aktrisası.
* Sarit Hadad — İsrailli müğənni (əsl adı Sara Xudadatova)
* Sara Knauss — Dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.
* Sara Kolric — İngiltərə şairi.
* Sara Nazarbayeva — Qazaxıstanın keçmiş birinci xanımı.
* Sara Nəzirova — Mətn müəllifi.
* Sara Peylin — Alyaskanın keçmiş qubernatoru və ABŞ vitse-prezidentliyinə keçmiş namizəd.
* Sara Errani —
* Sara Nikitin —
* Sara Ramadhani —

## İstinadlar
Mirxond

**Mirxond** (1433-1498) — tarixçi, "Rövzət üs-səfa" (*Paklıq bağı*) əsərinin müəllifi.

## Həyatı

Mirxond Məhəmməd ibn Xavəndşah 1433-cü ildə Bəlx şəhərində doğulmuşdu. 

Atası Bürhanəddin seyid əsilli bir ülama idi.

Mirxond 1498-ci ildə Herat şəhərində vəfat edib.

## Mənbə

* Материалы по истории туркмен и Туркмении. Т. 1. М. Институт Востоковедения. 1939
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Mirzə İbrahim ağa Təbrizi

**Mirzə İbrahim ağa Təbrizi** (tam adı: *Mirzə İbrahim ağa Hacı Şeyxəli ağa oğlu Təbrizi*, ; ) — Məşrutə hərəkatının üzvü.

## Həyatı
Mirzə İbrahim ağa Təbriz şəhərində doğulmuşdu. Atası Hacı Şeyxəli ağa isə əslən Zəncanlıdır.

O, mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Dini işlərlə məşğul olmuşdu. Təbrizin ziyalı şəxslərdən idi. Məşrutə hərəkatını dəstəkləyən müctəhid və mollaların cərgəsində, mücahidlərə xeyir-dua vermişdi.

Mirzə İbrahim ağa Təbrizi İranda ilk Milli məclis təşkil olunanda Təbrizdən öz namizədliyini vermişdi. Təbriz camaatı da bu hörmətli ruhanini vəkil seçmişdi.

Məclis topa tutularkən dostu və həmkarı Seyid Həsən Tağızadə ilə bərabər silahlı müdafiəçilər arasına qatılmışdı.

Mirzə İbrahim ağa Təbrizi şəhərdəki "Əncüməni-Qeyrət"in başçısı idi.

## Mənbə

*''' Ənvər Çingizoğlu,  Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əlaəddin Ataməlik Cüveyni

**Əlaəddin Ataməlik ibn Məhəmməd Cüveyni** və ya **Ələddin Cüveyni** (Farsca: **علاءالدين عطا ملك جويني**; *Əbülmüzəffər Əlaəddin Ataməlik bin Bahaəddin Məhəmməd əl-Cüveyni*; ) — fars tarixçisi və dövlət xadimi.

## Həyatı
Cüveyni Ələddin 1226-cı ildə Xorasanın Cüveyn şəhərində məmur ailəsində anadan olmuş, təhsil almış, monqolların İranı işğal etməsindən sonra yenidən hakimlərin xidmətinə daxil olmuşdur.

Fəxrəddin Hinduşah ibn Səncər Naxçıvani Əlaəddin Ətaməlik Cüveyninin oğlu ilə yaxın dost olmuş və Cüveyniyə hörmət əlaməti olaraq "Sahibi"' nisbəsini qəbul etmişdir.

Məcdülmülk-i Yəzdi ilə düşmənçilik edirdi.

Bir məmur kimi görkəmli monqol xanlarının Bağdadda canişini olmuş, eyni zamanda bir tarixçi kimi fəaliyyət göstərib Çingiz xana və Xarəzmşahlara həsr olunmuş 3 cildlik "Dünyanı fəth edənin tarixi" əsərini yazmışdır. Əsərin üçüncü cildində Hülakü xanın İrana yürüşləri təsvir olunmuşdur.

Bu əsər Fəzlullah Rəşidəddinin tarixi epopeyası ilə birlikdə XIII əsr Monqolustan, Orta Asiya və İran tarixi üzrə ən qiymətli və etibarli mənbə sayılır.

Cüveyni orta əsrlərdə şəhərlərin quruluşu, hakimiyyət orqanları, idarə və vergi sistemləri haqqında çox dəyərli məlumatlar verir. Onun Çingiz xan, onun həyat və fəaliyyətinin ilk dövrləri haqqında söylədikləri Rəşidəddin və başqa tarixçilərin yazdıqlarını tamamlayaraq, sülalənin tarixinin bütün mənzərəsinin yaratmaqda əhəmiyyətli rol oynayır. Bu əsərində Cüveyni Ələddin özünü bir fars əyanı və məmuru kimi büruzə verirdi.

Lakin qətiyyətlə demək olar ki, tarixçinin dizləri monqol hakimlərinin qarşısında bükülsə də, gözləri ağı qaradan, haqlını haqsızdan seçmiş və bunu əsərində əks etdirməkdən çəkinməmişdir.

Əsərin elmi tənqidi mətni ilk dəfə Leydendə 1912–1937-ci illərdə nəşr olunmuşdur.

Əlaəddin Ataməlik Cüveyni 6 mart 1283-cü ildə Muğanda xəstələnərək vəfat etdi. Təbrizdə dəfn edildi.

## Əsərləri
* Tarix-i Cəhanqüşa (تاريخ جهانگوشاهى جويني; *Ta' rīkh-i jahān-gushā*)

## İstinadlar

## Mənbə
* Əlisa Nicat. Dünya tarixçiləri. Bakı, 1998.

## Xarici keçidlər
* Maymun Diz Kalesi  
* Mirza Muhammad Qazvini
Fəzlullah ibn Ruzbehan Xunci

**Əbülxeyr Fəzullah ibn Ruzbehan əl–Xunci əl–İsfahani əl–Əmini** (1457–1521) — tarixçi.

## Həyatı
Xacə Mövlana-yi İsfahani kimi tanınan Əbülxeyr Fəzullah ibn Ruzbehan 1457-ci ildə İsfahanın Xunəc qəsəbəsində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı.

Fəzullah Xunci 13 aprel 1521-ci ildə Buxara şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Tarixi-aləm arayi-Əmini
* Mehmannameyi-Buxara. İsfahan farsı olan Fəzlullah ibn Ruzbihan Hunəcinin Səfəvilərə olan tükənməz nifrətini sübut edən sənədi Osmanlı dövlət yazışmasında saxlanıb:
Bunlardan, "qeyri-vətənpərvər farsın(söhbət Rüzbihan Huncidən gedir)" sultan Səlimə ithafən yazdığı, onun İsmail Səfəvi üzərində qələbəsini alqışlayan iki poema aşkar olunub. Poemaları aşkar edən Əhsən ət-Təvarixin müəllifi Feridun bəy Fəzlullah İbn Rüzbihanı Xoca İsfahani adlandırır. Fars poemasında 28 beyt var və müəllif Osmanlı sultanının üzərinə hər cür xeyir dua diləyir, və onu Qızıl börklilər üzərində qələbəsini alqışlayaraq, İsmailın başını kəsərək, İskəndər Zülgərnəyn kimi İranı Ruma birləşdirməsini diləyir.

## Mənbə
* Б.А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Наука, 1965.
* В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма "Восточная литература", РАН

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Odman

**Odman** - türk və altay xalq mədəniyyətində kiçik oğul mənasını verir. **Otman, Otoman** və ya **Utman** olaraq da deyilir. Ocağın, ev atəşinin davamlılığını təmin edən, evdə qalan uşaq. Nağıllardakı daim müvəffəqiyyətli olan kiçik oğul fiqurudur. Türk mədəniyyətində böyük qardaşlar özlərinə yeni ev açar lakin ən kiçik oğul evdə qalar. Beləcə ocaq atəşinin davamını təmin edər. Osmanlı İmperatorluğunun kurcusu Osman Bəyin gerçək adının *Otman* olduğunu irəli sürən tarixçilər vardır. Bu adın İslamiyyəti qəbul edən türklərdə səs bənzəməsi ilə Osmana çevrildiyi deyilməkdədir. Hətta məcaz olaraq Səlcuqlu Dövlətinin varisi olduğu və digər bəyliklər içində olduqca kiçik olduğu halda Anadoludakı türk dövlətinin ocağını davam etdirdiyi üçün bu adla uyğun içində olduğu da düşünülə bilər. Həqiqətən də bu ad Avropa qaynaqlarında Ottoman olaraq iştirak edər.

## Odtigin / Odçiğin
**Odtigin** - türk və altay xalq mədəniyyətində və dövlət ənənəsində kiçik şahzadə deməkdir. **Odtekin (Odtegin)** və Monqolca **Odçığın (Odçiğin)** olaraq da deyilər. Ocağın, ev atəşinin davamlılığını təmin edən, evdə qalan uşaq fiqurunun xanədan mədəniyyətinə əks olunmasıdır. Nağıllardakı daim müvəffəqiyyətli olan kiçik şahzadədir. Nağıllarda üç qardaşın ən kiçiyi yaxşı, dürüst və müvəffəqiyyətli olar. İlahi bir güc tərəfindən qorunur. Böyük qardaşlar ya adidir ya da mənfi xüsusiyyətləri vardır.

## Etimologiya
Od (atəş) və Tigin/Çigin (şahzadə) sözlərindən yaranmışdır. Monqolca "Otgon" kiçik oğlan deməkdir və Odkan/Odhan sözündən gəlir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Xan xan Bəsirəssəltənə

**Xan xan Bəsirəssəltənə** (1852-1922) — Mirzə Əli Siqqətülislamın yeznəsi (bacısının həyat yoldaşı), Müzəffərəddin şah Qacara yaxın olan saray adamlarından idi.

1895-ci ildə, Müzəffərəddin şah Qacar ilə birlikdə Təbrizdən Tehrana gəlib və Müzəffərəddin şah Qacar padşah olandan sonra, şahın ən yaxın adamlarından oldu. 1896-1897-ci illərdə sarayda şahın xidmətçisi olmaqdan başqa, Tehranın ətrafında olan ellərin (Qaraçorlu eli, Xudabəndəli eli və Osanlu eli) başçısı oldu ki, əvvəllər Əminəssultanın qardaşı, Məhəmməd Qasim xan Vəkiləssəltənənin sahibliyində idi. 1898-ci ildə, Mirzə Əli Əsğər xan Əminəssultanın yenidən iş üstə gələndən sonra,yada Ruslar tərəfindən iş üstə gətirildiyəndən sonra, Bəsirəssəltənə Ərdəbilə sürgün oldu və bir daha Tehrana qayıtmadı, 1922-ci ildə və 70 yaşında vəfat etdi.

Uşaqları, soyadlarını "Bəsirpur" qoyublar.

## Qaynaqlar
*شرح حال رجال ایران.نگارش مهدی بامداد.جلد دوم ص 90. چاپ چهارم سال 1371.انتشارات زوٌار
*Xan xan Bəsirəssəltənə
Qaraçorlu

**Qaraçorlu** bu mənalarda gələ bilər:

*Qaraçorlu eli — Azərbaycan ellərindən biridir.
*Bulud Qaraçorlu — Şair
*Cəfərqulu xan Qaraçorlu — Qaraçorlu elinin hakimi, Qacarlar ordusunun sərkərdəsi, Əmir Tuman.
*Xanmurad bəy Qaraçorlu — Qarabağ bəyi, Sultan bəyin babası.
*Xıdır bəy Qaraçorlu — Qarabağ bəyi, Sultan bəyin ulu babası
Əhməd xan Maşayixi

**Əhməd xan Hacı Mirzə Əbdülkərim oğlu Maşayixi** (1881–1969)—Təbriz şəhərinin başçısı.

## Həyatı
Əhməd xan Hacı Mirzə Əbdülkərim oğlu 1881-ci ildə Təbriz şəhərində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Müstəşarəssəltənə ləqəbini daşıyırdı. Bir müddət Daxili İşlər nazirliyində çalışmışdı. Sonra İsfahan valisi Şükrulla xan Qəvaməddövlənin yanında xidmət etmişdi. Oradan Borucərd hakimi vəzifəsinə təyin edilmişdi. 4-cü çağırışda İran Milli məclisinə vəkil seçilmişdi.

Əhməd xan Maşayixi Rza şah Pəhləvinin fərmanı ilə Təbriz şəhərinə başçı (mer) təyin edilmişdi. Sonra sıra ilə Zəncan, Kaşan və Qəzvin vilayətlərinin valisi olmuşdu. Oradan Tehran şəhərinə başçı gətirilmişdi.

Əhməd xan Maşayixi 1969-cu ildə Tehran şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Təbriz şəhərinin başçıları

## Xarici keçidlər
Desibel

**Desibel** (en. decibel), (ru. децибел), (tr. desibel) — səs gurluğunun ölçü vahidi. Belin 0,1 hissəsidir: elektronika və başqa sahələrlə bağlı olan müəyyən kəmiyyətlərin nisbi ölçü vahidi; telefoniyanın əsasını qoyanlardan olan şotland əsilli Amerika alimi Aleksandr Qreyam Bell’in (*Alexander Graham Bell*) şərəfinə adlandırılıb.

Desibellə ifadə olunmuş qiymətlər loqarifmik şkalada yerləşir və verilmiş kəmiyyətin hər hansı məlum (*etalon*) səviyyəyə nisbətən ölçülməsinin nəticəsini göstərir. İki qiymət arasındakı desibellərin miqdarını müəyyənləşdirmək üçün aşağıdakı düsturdan istifadə olunur:

  dB = n log (x/r),

burada x – ölçülən səviyyə, r – etalon səviyyə, n isə gərginliyi və ya cərəyan şiddətini ölçərkən 10-a, gücü ölçərkən 20-yə bərabərdir. Mənfi desibel ədədi ölçülən kəmiyyətin etalon səviyyəsindən aşağı olduğunu göstərir. Səsli kompakt diskin dinamik diapazonu təxminən 90 dB olur, yəni musiqinin maksimal səviyyəsi fon küyünün səviyyəsindən 90 dB yuxarıdır. Audio kassetin dinamik diapazonu, adətən, 60 dB olur. 80 (dB) insan üçün yolverilən həddir.
 

## Xarici keçidlər
* What is a decibel? With sound files and animations
* Conversion of sound level units: dBSPL or dBA to sound pressure p and sound intensity J
* OSHA Regulations on Occupational Noise Exposure

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Lord Kitchener Wants You

**Lord Kitçener səni istəyir** () — Böyük Britaniya ordusuna çağırışa səsləyən, 1914-cü ildə çəkilmiş plakat. Plakatdan, əsasən, Birinci Dünya müharibəsi illərində istifadə olunmuşdur. Plakatda təsvir edilən Lord Kitçener rəsmi Alfred Let tərəfindən çəkilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sem dayı
Əmiraslan xan Avşar

**Doktor Əmiraslan xan Avşar Qasımlı** -

## Həyatı

Doktor Əmiraslan xan Avşar Qasımlı (Canməhəmməd oğlu), 1919-cu ildə Marağada dünyaya gəlibdir..O, İranda ibtidai təhsil almışdır, təhsilin davam etmək üçün xaricə getmişdi.Almaniya, Avstriya və İsveçrədə təhsil alandan sonra, doktorluqun almışdır.1947-ci ildə İrana qayıdıb və bir müddət xarici işlər nazirliyində işlədi.Sonra bir müddətdə Haaqada İran səfirliyinin üçüncü katibi idi.

Sonra İrana gəldi və 1949-cu ildə Məhəmməd Saidin qızı ilə evləndi. Bu evlilik ilə önemli işlərə nail oldu.1956-cı ildə,XIX Milli Məclisinin seçkiləri zamanı, Marağa şəhərindən nümayəndə oldu.Milli Məclisin XX dövründə, yenə də Marağanın nümayəndəsi idi. 1967-ci ildə İranın Avstriyadaki səfiri oldu. 1969-cu ilin oktyabr ayından, 1973-cü ilin mart ayına qədər İranın Amerikada ki səfiri oldu. 1974-cü ildən, 4-il müddətində İranın Almaniyadaki səfiri oldu.

1978-ci ildə İrana qayıdıb və 1979-cu il İran inqilabına qədər sarayın mərasim başçısı idi.

## İstinadlar
 

## Qaynaqlar
*Əmiraslan xan Avşar

## Xarici keçidlər
*Rasexun saytı
Mirzə Möhsün xan Təbrizi

**Mirzə Möhsün xan Şeyx Kazım oğlu  Təbrizi** (1820-1900) — vali, diplomat.

## Həyatı

Mirzə Möhsün xan Şeyx Kazım oğlu  Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Ərəb, fars, ingilis, fransız və italyan dillərini bilirdi. Mirzə Tağı xan Əmir Kəbir Təbrizdə iqamət edərkən Mirzə Möhsün onun yanında çalışmağa başlayır. Gəncdəki fitri-istedadı duyan Əmir Kəbir onu Nasirəddin şah Qacara təqdim edir. Şah ona Moinülmülk, sonra Mötəməndülmülk ləqəblərini verir.

Mirzə Möhsün xan Təbrizi Müzəffərəddin mirzənin yanında xidmət etmişdi. Müzəffərülmülk ləqəbini daşıyırdı.

Mirzə Möhsün xan Təbrizi İranın ticarət, ədliyyə, xarici işlər naziri vəzifələrində çalışmışdı.

Mirzə Möhsün xan Təbrizi 1898-ci ildə şahzadə Əbülfəzl mirzə Qovanlı-Qacar tərəfindən Həmədan valisi təyin edildi. 1899-cu ilin sonlarında Savə vilayətinə hakim göndərildi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Mirzə Əli Əsgər Qarabaği

**Məmməd oğlu Ağa Mirzə Əli Əsgər (Ələsgər) Qarabaği** — XIX əsr Azərbaycan xanəndəsi, tarzəni və muğam bilicisi. O, dövrünün qabaqcıl musiqi xadimi kimi muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

## Həyatı
Mirzə Əli Əsgər Qarabaği 1824-cü ildə Şuşada anadan olmuşdur. Yaradıcılığı çoxcəhətli olmuşdur. O, həm xanəndə, həm də ustad kamançaçı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Əli Şirazi İran tarını Qarabağa gətirəndən sonra bu sənətə yiyələnmiş, bütün Qafqazda tarzən kimi tanınmışdır.

Mirzə Əli Əsgər əvvəllər Xurşidbanu Natəvanın atası Mehdiqulu xanın sarayında saray musiqiçisi vəzifəsinə layiq görülmüş, uzun illər Mirzə Hüseyn, Həsənçə, Keştazlı Həşim, Hacı Hüsü, Məşədi İsi kimi xanəndələri tarda müşayiət etmişdir. Mirzə Əli Əsgər Yaxın Şərq ölkələrinə də səyahət etmiş, İran hakimi Nəsrəddin şahın sarayında qurulan məclislərdə tarzən kimi çıxış etmişdir.

XIX əsrin Sadıqcan, Cavad bəy, Əlibəy oğlu (Xanəzəyski), Şəkər oğlu Kərim, Artemi və Məşədi Zeynal kimi Azərbaycan tarzənləri Mirzə Əli Əsgərin şagirdləri olmuşlar.

Mirzə Əli Əsgər Azərbaycan musiqisini dərindən öyrənərək onun özünəməxsus cəhətlərini üzə çıxarır və mahiyyətini şərh edərək musiqiçilərə öyrədirdi.

Mirzə Əli Əsgər Qarabağinin ölüm tarixi bilinmir. O, Şuşada vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Mirzə Mehdi xan Diba

**Mirzə Mehdi xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi  oğlu Təbatəbai** (1879-1929) — ədib.

## Həyatı

Mirzə Mehdi xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi oğlu Təbatəbai-Diba 1879 Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Nazimülüləma şəhərin böyük mərtəbəli din xadimlərindən idi. Oğlu Mehdiyə əvvəlcə ev, sonra mədrəsə təhsili vermişdi.

Mirzə Mehdi xan bütün elmlərə bələd olduqdan sonra siyasi-ictimai işlərlə ilgilənmişdi. Mükərrəmüddövlə ləqəbini daşıyırdı.

Mirzə Mehdi xan 1929-cu ildə Təbrizdə vəfat etdi.

## Şəcərəsi

Mirzə Mehdi xan ibn Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi ibn Hacı Mirzə Əliəsgər ibn Mirzə Rəfi ibn Mirzə Əbutalib vəzir ibn Mirzə Səlim naibülsədr ibn Mirzə Məhəmmədsəid Mirzə Əli Kəbir ibn Mirzə Rəfi ibn Mir Mütəllib ibn Mir Fəttah ibn Məhəmməd Sədrəddin ibn Məcidəddin ibn Seyid İsmayıl ibn Mir Əli Kəbir (Şah mir) ibn Mir Əbdülvəhhab ibn Seyid Xəlil Əmir Əbdülqəffar ibn Əmir Hacı Seyid İmadəddin ibn Seyid Həsən Fəxrəddin ibn Seyid Məhəmməd Kamaləddin ibn Seyid Həsən ibn Seyid Əli Şəhabəddin ibn Mir Əli İmadəddin ibn Seyid İmad ibn Seyid Əli İmadəddin ibn Məhəmməd Əbülhəsən ibn Seyid Əhməd ibn Abdulla ibn Seyid İsmayıl Dibac ibn Seyid İbrahim əl-Qəmər ibn Həsən əl-Müsənna ibn Hüseyn ibn Əli.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52-64.
## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Mirzə Əbülfət xan Valatəbar

**Mirzə Əbülfət xan Mirzə Fəzlulla xan oğlu Valatəbar** () — siyasi-ictimai xadim.

## Həyatı
Mirzə Əbülfət xan Mirzə Fəzlulla xan oğlu 1874-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Təbrizdə mükəmməl ruhani təhsili almışdı. O, əvvəlcə öz atası Mirzə Fəzlulla xanın, sonra əmisi Təbrizin məşhur müctəhidi Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Nazimülüləmanın yanında təhsil almışdır. İlahiyyat üzrə mükəmməl biliyə yiyələnmişdi.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar Müzəffərəddin mirzənin yanında münşibaşı vəzifəsində çalışmışdı. Dəbirəssəltənə ləqəbini almışdı.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1897-ci ildə əmisi Mirzə Əsədulla xan Naziməddövlənin Vəkilülmülk ləqəbinə yiyələnmişdi. Onun Dəbirəssəltənə ləqəbini isə qardaşı oğlu Mirzə Nəsrulla xana verilmişdi.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar Məhəmmədəli mirzənin yanında münşibaşı vəzifəsini davam etdirməyə başlamışdı. 1900-cü ildə vəliəhddən Siqqətüddövlə ləqəbini almışdı. Vəliəhdin nəzərində ucaldığından bir müddət sonra Heşmətüddövlə ləqəbinə layiq görülmüşdü.

Məhəmmədəli şah Qacar taxta çıxdıqdan sonra Əbülfət xanı saraya aparmışdı. Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlənin birinci və ikinci baş nazirliyi dönəmində İranın Hərb naziri olmuşdu. Həsən Pirniyanın baş nazirliyi dövründə isə, 1920-ci ildə Daxili İşlər naziri olmuşdu.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1918–1920-ci illərdə Kirmanın hakimi olmuşdu.

Mirzə Əbülfət xan Valatəbar 1958-ci ildə Tehran şəhərində vəfat edib.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52–64.

### İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Valatəbar
Əlaəddin Melmasi

**Əlaəddin Melmasi**, (d.1 yanvar 1952 Təbriz — ö.6 iyun 2011 Şiraz) — fotoqraf, tərcüməçi, elmi işçi, müəllim,dilçi, şair və kimyaçı idi.

## Həyatı
Əlaəddin Melmasi Mahmud Melmasi ədibin ilk uşağı idi.

O, Təbriz Universitetində, İngilis dil və ədəbiyyatı sahəsində təhsil almışdır.

## Əsərləri

### Fotoqrafiya


Fayl:Photo by Melmasi 001.JPG|
Fayl:Haj Safar Ali Mousqe - by Melmasi - 0006.jpg|Hac Səfərəli məscidi- Təbriz
Fayl:Photo-by-Melmasi-0008.jpg|
Fayl:|



### Şeir
Melmasi, Azərbaycanca və Farsca şeirlər yazıb:

دئنه پير ميكده یه بو ســـحر، كي بو شـــاعري ايله دعــــــا/Denə pire meykədəyə bu səhər, ki bu şairi eylə dua

ئولوم اولميايدي، گؤريدي بير سوزي عالمه ياييلان زمان/Ölüm olmayaydı, göreydi bir sözü aləmə yayılan zaman

### Rəsm


Fayl:Paint by Melmasi 001.jpg|
Fayl:Paint-by-Melmasi-0002.jpg|
Fayl:Paint-by-Melmasi-0004.jpg|
Fayl:Paint by Melmasi 005.jpg|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|
Fayl:|



### Xətt
Melmasi Nəstəliq, Şikəstə nəstəliq, Süls, Nəsx xəttlərində bacarığı varıdı.


|Şikəstə nəstəliq
|
|Nəstəliq ağac üstündə



## Qalereya


Fayl:Libreriy of Melmasi.001.jpg|
Fayl:Melmasi in teching time 001.jpg|
Fayl:Portrate of Melmasi in 1382.jpg|
Fayl:Melmasi and others.JPG|
Fayl:Melmasi and first teacher's tower 001.JPG|
Fayl:Melmasi in photography 001.jpg|
Fayl:Portrate 001.JPG|
Fayl:Portrate 002.jpg|
Fayl:Melmasi-in-school-0001.jpg|



## Qaynaqlar
* روشن‌ضمیر، مهدی. یاد یاران. چاپ اول. تهران: انتشارات طلاييه، ۱۳۷۱.
* Şərqi Azərbaycan Fotoqrafik Cəmiyyəti 
* Azərbaycanın Təbiət Fotoqrafları 
* Az-Photo.com 

## Xarici keçidlər

* http://www.aa.melmasi.com 
* http://www.aa.melmasi.com/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=1&Itemid=2
Tembr

**Tembr** () — səsin "rəng"i, musiqi səsinin gurluğu, yüksəkliyi və notun uzunluğu  ilə yanaşı əlamətlərindən biri.Tembr səsin çalarıdır, eyni yüksəkliyə malik iki səsi fərqləndirməyə imkan verir. Tembrə görə biz musiqi alətlərinin səslərini fərqləndiririk, tanış adamların səsini tanıyırıq. Tembr ikinci subyektiv qiymətləndirmədir. Səsin tembri obertonlar çoxluğu ilə təyin olunur. Bu və ya digər səsə məxsus obertonların müxtəlif sayı ona xüsusi çalar – tembr verir. Bir tembrin digərindən fərqi təkcə obertonların sayı ilə deyil, onların intensivliyi ilə də şərtlənir. Tembr səs tezliklərinin hansı oblastlarında oberton toplularının (formantların) yaranmasından da asılıdır.

Tembrinə görə eyni gurluqlu və not uzunluqlu səsləri fərqləndirirlər.

Səsin tembri səsin rəngi deməkdir.Yəni ki, eyni yüksəkliyə, eyni ucalığa malik olan səslərin bir birindən fərqlənməsidir.Səs tembrinin əsas keyfiyyəti onun xarakterindən asılıdır.

## Xarici keçidlər
Daff Killiqan (personaj)

**Daff Killiqan** () - "Kim Possibl" serialının mənfi obrazlarından biridir.

## Xarakteristika
Daff Killiqan ən qəzəbli şotlandiyalıdır. "Qolf üzrə təhlükəli oyunçu" ləqəbi ilə məşhurdur. Daff Killiqan əvvəllər məşhur peşəkar Qolfçu idi. Lakin oyunun qaydalarına riayət etmədiyinə görə, onu peşəkar Qolf yarışmasından qovlanmışdır. Killiqanı hətta mini-qolf meydançasında da oynamasına icazə verilmirdi. Daff Killiqan Kim Possiblın başqa rəqiblərindən nisbətən təhlükəlidir.

Killiqan öz qəsrində qolf oynamağa başlayır. Onun əsas niyyəti dünyanı ələ keçirməkdir. Killiqan rəsmi kelt yubkası geyir. Başında Şotland papağı vardır. Killiqan dünyanı bir qolf meydançasına çevirmək istəyir. Bu səbəbdən Killiqan Həkim Drakken ilə əməkdaşılıq edir. Daff Killiqanın evi "Killiqan Adası" adı ilə məşhurdur. Daff Killiqanın ən təhlükəli silahı içi qumbara ilə doldurulmuş qolf topudur.

"Kim Possible: Zamanda mübarizə" seriyasında Daff Killiqan "Dünyada ən təhlükəli kiborq-qolfçu" ləqəbi ilə məşhur idi. Həmin seriyada personajlar keçmişə səyahət edən zaman aydın görünür ki, Daff Killiqan yalnız yatmağı sevirdi. Daff Killiqanın ən təhlükəli rəqibləri Kim Possibl və Ron Stopabl sayılır. Daff Killiqan Kim Possiblı məğlub etmək üçün əlindən gələni edir. Lakin bunu bacara bilmir.

## Xarici keçidlər
*Daff Killiqan Kimpossible.wikia.com