Cevons paradoksu

İqtisadi nəzəriyyədə **Cevons paradoksu** (bəzən **Cevons effekti**) — resursdan istifadənin səmərəliliyini artıran texnoloji tərəqqinin onun istehlak həcmini artırması (azaltmaq əvəzinə) vəziyyəti. 1865-ci ildə ingilis iqtisadçısı Vilyam Stenli Cevons qeyd etdi ki, kömürdən istifadənin səmərəliliyini artıran texnoloji təkmilləşdirmələr müxtəlif sənaye sahələrində kömür istehlakının artmasına səbəb olur. O, yanacaq sərfiyyatını azaltmaq üçün intuitiv olaraq texnoloji təkmilləşdirmələrə etibar edilə bilməyəcəyini müdafiə etdi.

Bu məsələ enerji səmərəliliyinin artırılmasından istehlakın əks təsirini tədqiq edən müasir iqtisadçılar tərəfindən yenidən nəzərdən keçirildi. Müəyyən bir tətbiq üçün tələb olunan həcmi azaltmaqla yanaşı, artan səmərəlilik resursdan istifadənin nisbi xərclərini azaldır ki, bu da resursa tələbatın artmasına gətirib çıxarır və potensial olaraq artan səmərəliliyin hər hansı qənaətinə qarşı çıxır. Bundan əlavə, məhsuldarlığın artması iqtisadi artımı sürətləndirir, resursa tələbatı daha da artırır. Cevonsun paradoksu o zaman baş verir ki, artan tələbin təsiri üstünlük təşkil edir və nəticədə resursdan istifadənin artması ilə nəticələnir.

Cevons paradoksu enerjiyə qənaətin mənasızlığını nümayiş etdirmək üçün istifadə olunur, çünki səmərəliliyin artırılması yanacaq sərfiyyatını artıra bilər. Bununla belə, artan səmərəlilik yaşayışın maddi standartlarını yaxşılaşdıra bilər. Bundan əlavə, səmərəliliyin artması ekoloji vergi və ya istifadə qiymətini eyni saxlayan (və ya onu artıran) digər ekoloji siyasətlə müşayiət olunduqda yanacaq istifadəsi azalır. Cevons paradoksu yalnız enerji səmərəliliyini artıran texnoloji təkmilləşdirmələrə aiddir; ekoloji standartların tətbiqi və qiymətlərin artırılması bunu aradan qaldırır.

## Tarixi
right|thumb|upright=0.75|Vilyam Stenli Cevons
Cevons paradoksu ilk dəfə ingilis iqtisadçısı Vilyam Stenli Cevons tərəfindən 1865-ci ildə “The Coal Question” əsərində təsvir edilmişdir. Cevons qeyd edib ki, İngiltərədə kömür istehlakı Ceyms Vattın Tomas Nyukomenin əvvəlki mühərrikindən qat-qat səmərəli olan buxar mühərrikinin tətbiqindən sonra kəskin şəkildə artıb. Vattın ixtirası kömürü daha sərfəli enerji mənbəyinə çevirdi və bu, sənayedə buxar maşınlarının geniş yayılmasına səbəb oldu. Fərdi maşın üçün kömürə ehtiyac azalsa da, kömür istehlakının artmasına səbəb oldu. Cevons yanacaq səmərəliliyinin artırılmasının yanacaq istehlakını artırmağa (azalmaq əvəzinə) meyl etdiyini müdafiə etdi: “Yanacaqdan qənaətlə istifadənin yanacaq sərfiyyatını azaltmaq demək olduğunu düşünmək səhvdir. Bunun tam əksi doğrudur”.

O zaman Britaniyada çoxları kömür ehtiyatlarının sürətlə tükənməsindən narahat idilər və bəzi ekspertlər hesab edirdilər ki, yanacağın iqtisadi cəhətdən istifadəsi onun istehlakını azaltmaq deməkdir. Cevons bu fikrin yanlış olduğunu müdafiə etdi, çünki səmərəliliyin artması kömürə tələbatı artırmağa meyllidir. Nəticədə, texnologiyanın təkmilləşdirilməsi kömür ehtiyatlarının tükənmə sürətinin artmasına səbəb olur.

## Səbəbləri
Cevonsun paradoksunu qeyd etməklə başa düşmək olar ki, resursdan istifadənin səmərəliliyinin artması resursun qiymətinin azalmasına gətirib çıxarır, ondan əldə edilən faydalı effekt (yəni iş) vahidləri ilə ölçülür. Ümumiyyətlə, bir malın və ya xidmətin qiymətinin aşağı düşməsi tələb olunan miqdarın artmasına səbəb olur. Beləliklə, daha az iş dəyəri ilə daha çox iş "alınacaq" (birbaşa deyil, daha çox yanacaq almaqla). Yanacağa tələbatın artması rebound effekti adlanır. Bu artım, artan səmərəlilikdən tələbin ilkin azalmasını kompensasiya etmək üçün kifayət qədər böyük ola və ya olmaya bilər. Cevonsun paradoksu, əks effekt 100% -dən çox dəyərə çatdıqda, artan səmərəliliyin ilkin qənaətini aşdıqda baş verir. Bunu “rebound effekti” adlandırmaq olar.

Sadə bir misala nəzər salaq: yanacağın istismar xərclərini müəyyən edən yeganə giriş olduğu mükəmməl rəqabət bazarı. Yanacağın qiyməti sabit qalırsa və onu işə çevirmək səmərəliliyi iki dəfə artarsa, işin faktiki dəyəri iki dəfə azalır, yəni eyni pula iki dəfə çox iş almaq olar. Əgər alınmış işin miqdarı iki dəfədən çox artarsa ​​(yəni işə tələb elastik, qiymət elastikliyi 1-dən çox olarsa), onda istifadə olunan yanacağın miqdarı azalmayacaq, əksinə artacaq. Əgər işə tələb qeyri-elastikdirsə (qiymət elastikliyi 1-dən azdır), onda alınan işlərin miqdarı iki dəfədən az olacaq və istifadə olunan yanacağın miqdarı azalacaq.

Tam təhlil həmçinin nəzərə almalıdır ki, məhsulların (işin) birdən çox giriş elementi (məsələn, yanacaq, əmək, avadanlıq) və digər amillər (məsələn, bazarın rəqabət strukturunun qeyri-kamilliyi) də məhsulun qiymətinə təsir göstərə bilər. iş. Bu amillər yanacaq səmərəliliyinin iş qiymətinə təsirini azaldır, əks effekti azaldır və Cevonsun paradoksu ehtimalını azaldır. Bundan əlavə, yanacağa olan tələbatın hər hansı bir dəyişməsi onun qiymətinə və səmərəli istismar xərclərinə təsir göstərir.

## Enerjiyə qənaət siyasəti
Cevons xəbərdarlıq etdi ki, yanacaq səmərəliliyindən əldə edilən faydalar çox vaxt yanacaq sərfiyyatını artırır, lakin bu, yanacaq səmərəliliyinin artırılmasının faydasız olduğu qənaətinə gəlmir. Yanacağın daha səmərəli istifadəsi istehsalın artmasına və maddi həyat səviyyəsinin yüksəlməsinə imkan verir. Məsələn, daha səmərəli buxar maşını malların və insanların daha ucuz daşınmasını mümkün etdi və sənaye inqilabını gücləndirdi. Bununla belə, Khazzum-Brooks postulatı düzgündürsə, yanacaq səmərəliliyinin artırılması qalıq yanacaqların istehsalını yavaşlata bilməz.

Cevonsun paradoksu bəzən enerjiyə qənaət səylərinin mənasızlığına haqq qazandırmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, neftdən daha səmərəli istifadə yalnız ona olan tələbatı artırır və neft hasilatının pik həddə çatmasını ləngidə bilməz. Bu arqument adətən ekoloji siyasətdən imtina etməyə və ya enerji səmərəliliyinin artırılmasına haqq qazandırmaq üçün istifadə olunur (məsələn, avtomobil daha səmərəlidirsə, bu, yalnız onun getdiyi səfərlərin sayını artırır). Buna qarşı bir sıra etirazlar irəli sürmək olar. Birincisi, yetkin bazarda (məsələn, inkişaf etmiş ölkələrdə neft bazarı) birbaşa tərs təsir adətən kiçik olur, ona görə də yanacaq səmərəliliyinin artması resurs istehlakını azaldır, digər şərtlər isə sabit qalır. İkincisi, səmərəliliyin artması ümumi yanacaq sərfiyyatını azaltmasa belə, təkmilləşdirilmiş səmərəliliyin digər faydaları qalır. Məsələn, artan səmərəlilik neftin pik həddi ilə əlaqədar qlobal iqtisadiyyatda qiymət artımlarını, çatışmazlıqları və pozulmaları azaldır. Üçüncüsü, səmərəliliyin artması, yanacaqdan istifadənin qiymətini eyni saxlayan (və ya onu artıran) hökumətin müdaxiləsi (məsələn, ekoloji vergi) ilə müşayiət olunarsa, yanacağın istifadəsi şübhəsiz ki, azalır.

## İstinadlar