Hiperdiffuzionizm

**Hiperdiffuzionizm** — bir sivilizasiyanın və ya xalqın sonralar az inkişaf etmiş sivilizasiyalar və xalqlar tərəfindən alınmış bütün görkəmli və ya vacib şeylərin yaradıcısı olduğu fərziyyələr və nəzəriyyələr toplusu. Beləliklə, piramidalar kimi oxşar mədəni nailiyyətlərə malik olan bütün böyük sivilizasiyalar eyni qədim insanlardan əmələ gəlir . Dini təcrübələr, mədəni texnologiyalar və unudulmuş qədim sivilizasiyalar hiperdiffuziya üçün arqument ola bilər.

Hiperdiffuzionizm, mədəniyyətlərarası diffuzionizmdən bir çox cəhətdən fərqlənir ki, bunlardan biri də tez-tez yalançı elmi olan ifadələrin sübut edilməsinin çətinliyidir . Bundan əlavə, transkultural diffuzionizmdən fərqli olaraq, hiperdiffuzionizm müəyyən mədəniyyət daxilində cəmiyyətin genişlənməsini izah etmək üçün ticarət və ya mədəni əlaqələrdən istifadə etmir. Bunun əvəzinə, hiperdiffuzionistlər, bütün böyük yeniliklərin və cəmiyyətlərin bir (adətən unudulmuş) qədim sivilizasiyadan qaynaqlandığını iddia edirlər . Məsələn, Arizonada tapılan Tukson əsərləri əsl qədim Roma əsərləri ilə xarici oxşarlıqları olduğu səbəbindən Qədim Roma və "Atlantik okeanı ilə Arizona quru yolu ilə qarşılaşan romalılar" ilə əlaqələndirilir .

## Çarlz Hepqud
Çarlz Hepqud, "Qədim Dəniz Krallarının Xəritələri: Buz dövründə qabaqcıl sivilizasiyanın dəlilləri" kitabında, qədim ərazi formasiyalarının hiperdiffuzionizmin əsası olduğu qənaətinə gəldi. . Hepqud belə iddia edir ki, bu mədəniyyətlər Qədim Yunanıstan və Qədim Misirdən daha çox inkişaf etmiş etmişdir, çünki onlar dünyanın bütün mədəniyyətlərinin əsasını təşkil edir .

## Qrafton Eliot Smit
Əsas məqalə: Panegiptizm
Qrafton Elliot Smitin istinad etdiyi heliotik mədəniyyət, meqalitlər kimi mədəni hadisələrə əsaslanırdı. Oxşar quruluş və metodlar, görünür, mükəmməl bir ərazi bölgüsünə sahib idi. O, bu cür heliolit mədəniyyətlərinin özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olan, yəni günəş tanrısına sitayiş edən və bir çox sivilizasiyalarda tapdığı dini adətlərə çevrildiyinə inanırdı ki, bu da belə ideyaların bir qədim sivilizasiyadan yayılması barədə nəticəyə gətirib çıxarır 
İlk insanların köçürülməsi, Smitin insanın Yer əhalisi üçün mənbə halına gələn "altı aydın insanlıq növündən" gəldiyini düşünməsinə səbəb oldu. Bu altı növə Australoid irqi, Negroid irqi, Mongoloid irqi və Qafqazoid irqinin üç antropoloji növü - Alp, İskandinav və Aralıq dənizi daxil idi . Son zamanlar bu təsnifata elmi irqçilik kimi baxılır.

## Barri Fell
Mystery Hill  və ya American Stonehenge, qədim Keltlərin bir vaxtlar Yeni İngiltərəni məskunlaşdırdıqlarına görə Barry Fellin hipotezinin əsas halqasıdır. O hesab edir ki, bura Druid olan Kelt və Finikiyalı dənizçilərin  ibadət yeri idi və Amerika qitəsində ilk məskunlaşanlar oldu. Bundan əlavə, Fell daş əsərlər və lövhələrdəki yazıları Goidel dillərinin ortaq bir qaynağına aid olan qədim bir dilin izləri olaraq görür .
Karl Sagan
Amerikalı planetar alim Karl Sagan, təxminən 11.500 il əvvəl, qütb buz örtüklərinin və quru körpüsünün artması səbəbindən okeanlar dayazlaşdıqda, son buz dövründə, Köhnə Dünyadan Yeni Dünyaya insanların köçü ilə bağlı fikirləri dəstəklədi. Sibirdən Alyaskaya qədər  məruz qaldı.
## Kütləvi mədəniyyətdə Atlantis, Lemuria və Pasifida

Pasifida'nın hipotetik yeri olan The Lost Continent of Mu (1927) kitabından James Churchward xəritəsi
Əsas məqalələr: Atlantis, Lemuria və Pacifis
Unudulmuş dəniz sivilizasiyaları
Hiperdifüzyonistlərin müraciət etdikləri bu iki hipotetik qədim sivilizasiya, guya Atlantikin hər iki tərəfindəki digər mədəniyyətlər üçün qaynaqdır. Necə Atlantis sakinləri, Smith görə, Misirdə məskunlaşmış oldu, Misir də öz növbəsində Asiya, Hindistan, Çin, Sakit Okean və əlbəttə Amerika sivilizasiyalarının kiçik bir vətən oldu.
## Mayya
## Mədəniyyət
Charles Hapgood, Cənubi Amerika və Meksika piramidalarının bu mədəniyyətlərin Qədim Misir sivilizasiyasına bənzərliyini göstərə biləcəyinə inanırdı . Qədim Mayaların qədim Misir sosial və siyasi mədəniyyətinin yayılmasından çox təsirləndiyi  və məhv olmuş Atlantis sakinlərinin gəlişi sayəsində yüksək inkişaf etmiş bir mədəniyyətə çevrildiyi [17] də irəli sürülmüşdür. Bundan əlavə, hiperdiffuzionistlər Maya maddi mədəniyyətinin qalıqlarının Qədim Yunanıstan mədəniyyətinə bənzədiyini iddia edirlər .
Din və mifologiya
Qədim Misir
Çarlz Hepqod, Qədim Misirin Hindu və Buddist mətnlərində qeyd edilməsinə əlavə olaraq, dünyada ibadət edilən tanrıların oxşarlığının olduğunu da müdafiə etdi. Bundan əlavə, dünyanın yaranması haqqında qədim Misirə aid olduğu söylənən miflər və hekayələr var .
Mumiya, Smith tərəfindən dini inancların digər mədəniyyətlərə necə yayıldığının əsas sübutu olaraq görülürdü . O, inanırdı ki, yalnız Qədim Misir kimi yüksək inkişaf etmiş bir mədəniyyət belə inancları yarada və sonra onları dənizçilər vasitəsilə yaya bilər .
Hiperdiffuzionizmin tənqidi
Etnosentrizm və irqçilik
Təsnifat və davamlılıq
Michael Shermer hesab edir ki, hiperdiffuzionizm, irqi üstünlüyün nəzəri anlayışlarını yaratmaq üçün irqçi taksonomiyadan istifadə etməklə xarakterizə olunur və bu əslində etnosentrizmin başqa bir təzahürüdür . O, belə bir sual verir: "Bu kateqoriyalar əslində ən yaxşı bir kontinum olaraq təsvir edildikdə qaraları necə dözümlü və ya ağları ağıllı adlandıra bilərik?" Shermer, bir irqin və ya mədəniyyətin digərindən üstün olduğuna inancın mədəni inkişafın süqutu demək olduğunu iddia edir və qarışıq irsiyyətin sübutlarını rədd edə bilmərik. bütün mədəniyyətlər arasında . Sherman, Amerikalı psixoloq Richard Herrnstein tərəfindən The Bell Curve: Intelligence və American Society -nin Sınıf Quruluşuna istinad edir. və politoloq Charles Murray. belə bir təsnifata nümunə olaraq, sivilizasiyanı irqi kateqoriyalara ayırmağa çalışdıqlarından zəkanın əsas xüsusiyyət olduğu .
Yalançı arxeologiya
Fantastik arxeologiya
Tənqidçi və arxeoloq Stephen Williams "qəribə arxeoloji şərhlər" olaraq təyin etdiyi arxeoloji nəzəriyyələri və kəşfləri təsvir etmək üçün "fantastik arxeologiya" ifadəsini istifadə etdi . İddia edərkən artefaktların, məlumatların və yoxlanıla bilən nəzəriyyələrin olmamasına öyrəşmişlər. Charles Hapgood kimi hiperdiffuziya tərəfdarları, "Mayalar bu göstəricilərə [...] necə nail oldular, əlbəttə ki, Babillilər və Misirlilər tərəfindən yayıla bilərdi"  kimi ifadələrlə fikirlərini əsaslandırırlar. 
## Hiperdiffuzionizm və müstəqil tədqiqat
## İdeologiya
Antropoloq Alice Bek Kehoe hiperdiffuzionizmi "xam irqçi ideologiya" adlandırır və mədəniyyətin yayılmasının ticarət və əlaqələr vasitəsilə mümkün olduğunu qəbul edərkən, sivilizasiyaların bir qədim cəmiyyətdən yarandığı fikrinə qarşı çıxır .
Mədəniyyət
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Саган К. Голубая точка. Космическое будущее человечества = CARL SAGAN. Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2017. — 406 p. — 2000 экз. — ISBN 978-5-91671-633-7.
* на других языках
* Archaeological Fantasies / Fagan, Garrett G. ed. — Oxford: Routledge, 2006. — ISBN 978-0-415-30593-8.
* Goldenweiser, Alexander. Culture: The Diffusion Controversy. — New York: W. W. Norton & Company, Inc., 1927. — P. 99–106.
* Kehoe, Alice Beck (англ.)русск.. Controversies in Archaeology. — California: Left Coast Press, 2008. — ISBN 978-1-59874-062-2.
* Hapgood, Charles H. Maps of the Ancient Sea Kings. — Philadelphia: Chilton Company, 1966.
* Hale, Christopher. The Atlantean Box // Archaeological Fantasies / Fagan, Garrett G., ed.. — Oxford: Routledge, 2006. — P. 235–259. — ISBN 978-0-415-30593-8.
* Fell, Barry (англ.)русск.. Ancient Settlers in the New World. — N. Y.: Quadrangle, 1976. — ISBN 0-8129-0624-1.
* Shermer, Michael. Why People Believe Weird Things. — New York: St. Martin's Press, 2002. — ISBN 978-0-8050-7089-7.
* Smith, G. Elliot (англ.)русск.. The Migrations of Early Culture. — Manchester: Manchester University Press (англ.)русск., 1929.
* Smith, G. Elliot (англ.)русск.. The Evolution of Man. — London: Ernest Benn Limited, 1931.
* Webster, David. The Mystique of the Ancient Maya // Archaeological Fantasies / Fagan, Garrett G., ed.. — Oxford: Routledge, 2006. — P. 129–154. — ISBN 978-0-415-30593-8.
* Williams, Stephen (англ.)русск.. Fantastic Archaeology: The Wild Side of North American Prehistory. — Philadelphia: University of Pennsylvania Press (англ.)русск., 1991. — ISBN 0-8122-1312-2.