Dan (antik şəhər)

**Dan** () — İbranicə İncildə adı çəkilən, İsrail Krallığının ən şimal şəhəri kimi təsvir edilən və Dan qəbiləsinə mənsub qədim şəhər.

Şəhər müasir Qolan təpələrində yerləşən və ibrani dilində Tel Dan kimi tanınan şəhərlə eyniləşdirilir.

## İdentifikasiya və adları
İbranicə İncildə qeyd edilir ki, Dan qəbiləsi tərəfindən fəth edilməzdən əvvəl bu yer Yeşua, Hakimlər və Yeşaya kitablarında fərqli yazılarla Laiş kimi tanınırdı. Yeşua 19:47-də bura Leşem adlanır, bu da "cəvahirat" deməkdir. Yeşaya 10:30-da bir sıra tərcümələrdə Laişa alternativ adı da var.

Ravvin əsərləri və Filostorgiy, Feodorit, tudelalı Binyamin və Samuel bin Samson kimi yazıçıların hamısı Dan və ya Laişi yanlış olaraq Paneada ilə eyniləşdirdi. Qeysəriyyəli Yevsevi Dan/Laişi daha dəqiq şəkildə Paneada yaxınlığında, Sura gedən yolun dördüncü milində yerləşdirir.

19-cu əsrdə yaşamış isveçrəli səyyah İohan Lüdviq Burkxardt 1822-ci ildə ölümündən sonra nəşr olunmuş səyahətnaməsində İordan çayının mənbəyini "Dan" adlandırdı. Amerikalı dəniz zabiti Uilyam F. Linç Təll Əl-Qadinin 1849-cu ildə qədim Dan şəhərinin yeri olduğunu ilk dəfə müəyyənləşdirdi. Üç il sonra Edvard Robinson eyni eyniləşdirməni etdi və bu eyniləşdirmə indi etibarlı şəkildə qəbul edilir.

Tel Dan orijinal Bibliya adına əsaslanan yerin müasir İsrail adıdır.

## Coğrafiyası
Dan Yuxarı Qalileyanın bir hissəsi olan və Qalileya tavası kimi tanınan ərazidə yerləşir. Qərbdə Livan dağının cənub hissəsi; şərqdə və şimalda Hermon dağları ilə əhatə olunub. Hermon dağlarından əriyən qar İordan çayının suyunun böyük hissəsini təmin edir və Dandan keçərək yaxın ərazini yüksək məhsuldar edir. Nəticələri olan sulu bitki örtüyü Dan ətrafındakı ərazini onun ətrafındakı quraq bölgədə vahə halına gətirir. Britaniya Fələstin mandatı dövründə ərazinin şimalında Suriya və Livanla sərhədə yaxın yerləşdiyinə görə, ərazi uzun və tez-tez baş verən acı müharibələrə şahid olmuşdur, ən son 1967-ci il Altı Günlük Müharibə zamanı bu yaşanmışdır.

## Bibliya və tarixi konteksti
### Laiş
Hakimlər Kitabına görə, Dan qəbiləsinin ölkədə məskunlaşmasından öncə şəhər Layşa (Hakimlər 18:7 və Yeşaya 10:30) və ya Laiş (Yeşua 19:47, Hakimlər 18) kimi tanınırdı, şairlərin şirə müraciət etdiyi hissələrə də bunlar görünür (Əyyub 4:11, Süleymanın məsəlləri 30:30 və Yeşaya 30:5).

Laiş saydalılarla müttəfiq idi. Bu, onların finikiyalılar olduğunu göstərə bilər (saydalılar Sayda şəhərindən olan finikiyalılar idi), lakin bu onların Kənandan olub olmadığına aid bir əsas vermir. Laişin Saydadan uzaq olması və Livan dağlarının arasına yerləşməsi səbəbindən ittifaq az fayda verdi. Şəhər, həmçinin Hermon dağları ilə assuriyalılardan və Aramdan təcrid olunmuşdu; Septuagintada qeyd edilir ki, şəhər arameylilərlə ittifaq qura bilmirdi. Masoretik Mətndə arameylərdən bəhs edilmir, əksinə şəhərin heç bir insanla əlaqəsi olmadığı bildirilir, mətnşünaslar bunun yazı səhvi olduğuna inanırlar, çünki adhəm (insan) Aram ilə uyğun gəlmir.

### İsrailin Dan şəhəri

Hakimlər Kitabının Mikanın bütü ilə bağlı dediklərinə görə, o zaman Dan qəbiləsinin öz ərazisi yox idi (Hakimlər 18:1) və buna görə də, torpağı kəşf etdikdən sonra, nəhayət, Laişə hücum etmək qərarına gəldi. Müqəddəs Kitabda Dan qəbiləsinin 600 nəfərin Laiş xalqını vəhşicəsinə məğlub edərək şəhəri yandırması və sonra da eyni yerdə öz şəhərini tikməsi təsvir edilir. Rəvayətdə deyilir ki, Laiş sonradan qəbilənin adı olan ilə Dan adı ilə tanınıb. Sonra onlar Mikeyadan oğurlanmış və Musanın nəvəsi olan kahinin xidmət etdiyi bütün yerləşdiyi ziyarətgah tikdilər. Müqəddəs yer daha sonra Yarovamın iki qızıl buzovundan birinə sahib çıxdı və "torpağın əsir düşdüyü vaxta" və "Allahın evinin" Silomdan köçürülməsinə qədər məskunlaşıldı. Alimlər hesab edirlər ki, birincisi eramızdan əvvəl 733/732-ci ildə III Tiqlatpalasar tərəfindən assurların İsrail Krallığını fəth etməsinə, ikincisi isə Xizqiyanın dini islahat dövrünə aiddir; bununla belə, alimlərin azlığının dəstəklədiyi alternativ ehtimal ondan ibarətdir ki, "torpağın əsirliyi vaxtı" yazı səhvidir və Ebenezer döyüşünə istinad edərək "gəminin əsirliyi vaxtı" oxunmalıdır, filiştlilərin sandığı ələ keçirməsi və Silomdan "Allah evinin" götürülməsi də buna işarə edir.

### Qızıl dana ibadəti
2 Padşahlar 10:29 və 2 Salnamələr 13:8 ayələrinə əsasən, Yarovam Betel və Danda iki qızıl buzov ucaltdı. Mətnşünaslar hesab edirlər ki, Harunun qızıl buzovunun elohist hekayəsi əslində İsrail cəmiyyətinin bəzi təbəqələrinin, o cümlədən elohistlərin Yarovama bütpərəstliyə qarşı çıxması səbəbindən yaranır. Bununla belə, bəzi Bibliya alimləri Yarovamın Yerusəlimdəki Əhd sandığının üstündəki kiçik məkanı deyil, bütün İsrail səltənətini əhatə edən Allah üçün məskən yaratmaqla əslində Yerusəlimdəki (Süleymanın məbədi) ziyarətgahından üstün olanını yaratmağa çalışdığına inanırlar; Yerusəlim məbədində Allah üçün məskən hər iki tərəfdə dayanmış keruvla təmsil olunurdu və buna görə də Yarovam danalardan Allah üçün kürsünün tərəflərini təmsil etmək üçün istifadə edə bilərdi, bu, onun bütün səltənətinin müqəddəslik baxımından sandıq ilə bərabər olduğunu nəzərdə tuturdu.

## Arxeologiyası
Ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılara görə, şəhər ilkin olaraq son neolit ​​dövründə (e.ə. 4500) məskunlaşılıb və eramızdan əvvəl dördüncü minillikdə təxminən 1000 il ərzində tərk edilib.

### Bürünc dövrü
Misirlilər edam mətnlərində Laişi lənətlədilər; daha sonra III Tutmos digərləri ilə birlikdə Ravisa şəhərini fəth etdi (Misir heroqlifləri L və R arasında fərq göstərmir).

Tel Dandakı tədqiqatçılar eramızdan əvvəl 1750-ci ildə orta tunc dövründə tikildiyi təxmin edilən meqalit bazalt bloklarının və ya ortostatların üstündə çiy kərpicdən tikilmiş şəhər darvazasını tapdılar. Onun məşhur adı İbrahimin darvazasıdır, İbrahimin qardaşı oğlu Lutu xilas etmək üçün Dana getdiyi Bibliya hekayəsinə görə belə adlandırılıb (Yaradılış 14:14).

Darvaza 2000-ci illərin sonlarında bərpa edildi və məşhur turistik məkana çevrildi.

### Dəmir dövrü

İsrail dövründə Dan böyük bir şəhər idi.

#### İsraillilərin şəhər divarı və darvazası
İsrail darvazası Kənan darvazası ilə müqayisədə fərqli yerdə tikilmişdi.

1992-ci ildə ziyarətçilərə təqdim edilmək üçün ərazini səliqəyə salmaq məqsədilə eramızdan əvvəl 733/732-ci ildə III Tiqlatpalasarın başçılığı altında Assuriya tərəfindən şəhərin dağıdılması zamanına aid dağıntı çıxarıldı. Şəhərə indiyədək naməlum olan giriş qapısı aşkar edildi. Giriş kompleksi alçaq daş platforma ilə daş döşənmiş həyətə aparırdı. Eramızdan əvvəl 9-cu əsrdə ərazi genişləndirildi və əsas istehkamlar, dayaqları olan şəhər divarı və mürəkkəb darvaza tikildi. Ərazi eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə II Yarovam tərəfindən daha da genişləndirilmiş, sonra III Tiqlatpalasar tərəfindən dağıdılmışdır.

#### Kral və ya hakim kürsüsü
İsrail darvazasında iki pilləli qalxan dördbucaqlı platforma var. Künclərdəki bəzədilmiş daş yuvalar kanop dirəklərini tutmaq üçün hazırlanmış ola bilər. Ola bilsin ki, bu, padşahın mühakimə üçün oturacağı yerinin əsası idi.

#### "Tel Dan" stelası
Şəhər divarının qalıqları içərisində, xarici darvazanın girişinə yaxın "Tel Dan" stelasının hissələri tapıldı. Bazalt daşının üzərində Dəməşq padşahlarından birinə aid arameycə yazı var; ərazinin tədqiqatçıları onun istinad etdiyi padşahın Azail (e.ə. 840) olduğuna inanırlar, baxmayaraq ki, azlıq bunun əvəzinə I Bin Hadada (e.ə. 802) istinad etdiyini iddia edir. Bəzi arxeoloqların razılaşdıqları *"ביתדוד"* (BYTDWD) hərflərini ehtiva edən mətnlə yazının kiçik bir hissəsini əhatə edir, bu da birbaşa yuxarıdakı sətirdəki mətn olan *MLK YSR'L*-i yəni "İsrail Kralı" kimi yazıldığını iddia edir. O dövrə aid ibrani yazısı saitsizdir və bu, Davud adının eramızdan əvvəl 500-cü ildən əvvələ aid arxeoloji ərazidə tapılmasına dair yazının ilki olması deməkdir.

Dan İsrail səltənətində onlara ən yaxın şəhər olduğu üçün arameylilər tərəfindən genişlənmə dövründə əziyyət çəkdi. Padşahlar Kitabında göstərilən bir neçə basqın, Danın İsrail Krallığı ilə arameylər arasında ən azı dörd dəfə əl dəyişdirdiyini göstərir, İsraili Ahav və arameyləri I Ben Hadad və onların varisləri idarə etdiyi dövrdə bu basqınlar baş verib. Təxminən bu dövrdə "Tel Dan" stelası arameylilər tərəfindən Dan üzərində nəzarət dövrlərindən birində yaradılmışdır.

Assuriya İmperiyası cənuba doğru genişləndikdə, İsrail Krallığı əvvəlcə vassal dövlətə çevrildi, lakin üsyandan sonra assuriyalılar tərəfindən işğal edildi və şəhər eramızdan əvvəl 733/732-ci ildə III Tiqlatpalasarın hakimiyyətinə keçdi.

#### Kultik ərazi və qurbangahı
Bir müddət qızıl buzova sitayişi ilə bağlı olan kultik ərazi yüksəkdə yerləşən qurbangahın mərkəzində idi.

### Sonrakı dövrlər
Fars, ellinistik və Roma dövrlərində qalıqlar kürsüdə (həmçinin "Uca yer" kimi də tanınır) kultik fəaliyyətlərin davam etdiyini göstərir.

## Tel Dan Təbiət Qoruğu
Tel Dan Təbiət Qoruğu 1974-cü ildə dağın ətrafındakı 39 hektar ərazidə qurulmuşdur. 1989-cu ildə qoruğa 9 hektar ərazi əlavə edilmişdir. Dan çayı Hula vadisinin şimal hissəsində birləşən İordan çayının üç su mənbəyindən biridir. Görməli yerlərə Cənnət Bulaqları, İbrahim və ya Kənan Darvazası və İsrail Darvazası daxildir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər