open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feliks Savar

**Feliks Savar** (; ) — həmkarı Jan Batist Bio ilə birgə kəşf etdiyi elektromaqnetizmə dair Bio-Savar qanunu ilə tanınan fransız fiziki və riyaziyyatçısı. Onun əsas maraq dairəsi akustika və vibrasiya edən cisimlərin tədqiqi olmuşdur. Skripkaya olan xüsusi marağı onu eksperimental trapesiya formalı model yaratmağa sövq etmişdir. O, musiqi intervalları üçün ölçü vahidi olan savara və insan eşitmə diapazonunu araşdırarkən istifadə etdiyi cihaz olan "Savar çarxı"na öz adını vermişdir.

## Bioqrafiyası

Savar, Mets hərbi məktəbinin mühəndisi Jerar Savarın oğlu idi. Fransa Politexnik Məktəbinin tələbəsi və mühəndis korpusunun zabiti olan qardaşı Nikolas da vibrasiya sahəsində tədqiqatlar aparmışdır. Savar Mets hərbi hospitalında tibb təhsili almış, daha sonra Strasburq Universitetinə daxil olmuş və 1816-cı ildə burada tibb üzrə elmi dərəcə almışdır. Savar 1820-ci ildə Kollec de Fransda professor olmuş və Jan Batist Bio ilə birlikdə Bio-Savar qanununun həmmüəllifi kimi tanınmışdır. Onlar maqnetizm nəzəriyyəsi və elektrik cərəyanları üzərində birgə çalışmışlar. Onların qanunu 1820-ci ildə işlənib hazırlanmış və nəşr olunmuşdur. Bio-Savar qanunu maqnit sahələri ilə onların mənbəyi olan cərəyanlar arasındakı əlaqəni müəyyən edir.

Savar, həmçinin akustika sahəsində də tədqiqatlar aparmışdır. O, fırlanan disklərin köməyi ilə müəyyən dərəcəli tezliklərdə səs hasil edən "Savar çarxı"nı hazırlamışdır.

Feliqs Savar musiqi intervallarının ölçü vahidi olan savarın adaşıdır, lakin Stiqlerin eponimiya qanununa uyğun olaraq, bu vahid əslində Jozef Sovyor tərəfindən ixtira edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Logarithmic Interval Measures
Vikram Sarabhay

**Vikram Ambalal Sarabhay** (, , ; ) — Hindistanda kosmik tədqiqatların əsasını qoyan, həmçinin ölkədə nüvə enerjisinin inkişafına kömək edən hindistanlı fizik və astronom. Tez-tez "Hindistan kosmik proqramının atası" kimi xatırlanan Sarabhay, 1966-cı ildə Padma Bhuşan, 1972-ci ildə isə (ölümündən sonra) Padma Vibhuşan ordenləri ilə təltif edilmişdir.

## Erkən həyatı və təhsili

Vikram Sarabhay 12 avqust 1919-cu ildə Hindistanın Əhmədabad şəhərində, qucaratlı şvetambara-şrimali cayn ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası Ambalal Sarabhay, Hindistanın müstəqillik hərəkatına sadiq olan tanınmış sənayeçi idi.

## Peşəkar fəaliyyəti

Hindistanda kosmik elmlərin "beşiyi" sayılan Fiziki Tədqiqatlar Laboratoriyası (PRL) 1947-ci ildə Vikram Sarabhay tərəfindən təsis edilmişdir. Laboratoriya fəaliyyətinə ilk olaraq onun şəxsi iqamətgahı olan "RETREAT" binasında kosmik şüaların tədqiqi ilə başlamışdır.

İnstitut rəsmi olaraq 11 noyabr 1947-ci ildə "Karmkshetra" Təhsil Fondu və Əhmədabad Təhsil Cəmiyyətinin dəstəyi ilə Əhmədabaddakı M.G. Elm İnstitutunda yaradılmışdır. Kalpati Ramakrişna Ramanatan institutun ilk direktoru olmuşdur. Başlanğıcda əsas diqqət kosmik şüaların tədqiqinə və atmosferin yuxarı qatlarının xassələrinə yönəldilmişdi. Daha sonra Atom Enerjisi Komissiyasının qrantları sayəsində tədqiqat sahələri genişləndirilərək nəzəri fizika və radiofizikanı da əhatə etmişdir. O, həmçinin Sarabhay ailəsinə məxsus biznes konqlomeratına rəhbərlik etmişdir.

Onun maraq dairəsi elmdən idmana və statistikaya qədər geniş idi. Sarabhay ölkənin ilk bazar araşdırması təşkilatı olan Əməliyyat Tədqiqat Qrupunu (ORG) qurmuşdur. Onun yaradılmasında iştirak etdiyi çoxsaylı institutlar arasında Əhmədabaddakı Nehru İnkişaf Fondu, Hindistan İdarəetmə İnstitutu (IIMA) və Əhmədabad Toxuculuq Sənayesi Tədqiqat Assosiasiyası (ATIRA) xüsusilə diqqətəlayiqdir. Həyat yoldaşı Mrinalini Sarabhay ilə birlikdə "Darpana" İncəsənət Akademiyasını təsis etmişdir. Onun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə həyata keçirilən digər layihə və müəssisələrə Kalpakamdakı Sürətli Neytronlu Sınaq Reaktoru (FBTR), Kəlkətədəki Dəyişən Enerjili Siklotron Layihəsi, Heydərabaddakı Hindistan Elektronika Korporasiyası (ECIL), Jharkhanddakı Hindistan Uran Korporasiyası (UCIL) daxildir. Sarabhay Hindistan peykinin istehsalı və orbitə buraxılması layihəsinin əsasını qoymuşdur. Bunun nəticəsi olaraq, 1975-ci ildə Rusiyanın kosmodromundan Hindistanın ilk peyki olan "Aryabhata" orbitə yerləşdirilmişdir. O, Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatının (ISRO) banisidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*[Interview with biographer Amrita Shah recorded in August 12, 2019] 
*Great Scientists at freeindia.org
Omai

**Omai** və ya **Mai** () – Raiatea adasının sakini olmuş gənc şəxs. O, İngiltərəyə gəlmiş birinci, 1768-ci ildə Lui Antuan Bugenvil tərəfindən Parisə gətirilmiş Ahutorudan sonra Avropaya gəlmiş ikinci Sakit okean sakini olmuşdur.

## İlk illəri
Omai təxminən 1751-ci ildə doğulmuş və özünü *"hoa"*, yəni "kralın xidmətçisi" adlandırmışdır. O, Raiatea adasında bir torpaq sahibinin oğlu idi. Atası Puninin Bora-Bora döyüşçüləri tərəfindən öldürülmüşdür. Taitiyə qaçan Omai 1767-ci ildə "Dolphin" gəmisi ilə qarşılaşma zamanı yaralanmışdır. Daha sonra bir keşişin şagirdi olmuşdur. Raiatea adasına qayıtdıqdan sonra əsir götürülmüş və Bora-Bora adasına aparılmışdır. Son anda ölümdən qurtulmuş və Huahine adasına qaçmışdır.

## İngiltərəyə gəlişi
Omai 1767-ci ildə Samuel Uollis və 1769-cu ildə Ceyms Kukla tanış olmuşdur. 1773-cü ilin avqustunda Britaniyaya məxsus və Tobias Fürnonun idarə etdiyi "Adventure" gəmisi ilə Huahinedən ayrılmışdır. Bu gəmi daha öncə Ceyms Kukun ikinci səyahəti zamanı Taitiyə gəlmişdi. Omai bu gəmi ilə Avropaya səyahət etmiş, 1774-cü ilin oktyabrında Londona çatmışdır. Burada təbiətşünas Cozef Benks tərəfindən Britaniya cəmiyyətinə tanıdılmışdır. Omai və Benks Kukun birinci səyahəti zamanı tanış olmuşdular.

Omai İngiltərədəki ikiillik həyatı zamanı Londonun ali cəmiyyətinin rəğbətini qazanmışdır. Gözəlliyi, hazırcavablığı və ekzotik görünüşü səbəbilə o, zadəganların sevimlisinə çevrilmişdir. Benks onu mütəmadi olaraq Kral Cəmiyyəti ilə nahar etməyə davam etmiş, Lord Sendviç, Samuel Conson, Frensis Berni və Anna Sivard kimi məşhurlarla görüşlər təşkil etmişdir. Riçard Holms onun özünəməxsus davranışlarının və fərqləndirici təziminin rəğbət qazandığını qeyd etmişdir. Kral III Georqla görüşü zamanı o, təzim etmiş və kralın əlini tutaraq "Necəsən, Kral Toş!" deyərək kralın adını tələffüz etməyə çalışmışdır. Kral onun bu hərəkətinə etiraz etməmişdir.

Coşua Reynolds və digər rəssamlar onun rəsmlərini çəkmişlər. "Omainin portreti" əsərində o, ənənəvi Taiti geyimində təsvir olunmuşdur. "Antiques Trade Gazette" jurnalına görə bu portret 2001-ci ildə "bir Britaniya rəsmi üçün ödənilmiş ən yüksək məbləğ" qarşılığında satılmışdır. Omainin İngiltərəyə gəlişi və Ceyms Kukla Taitiyə qayıdışı dramaturq Con Okif tərəfindən yazılmış və hazırlanmış bir teatr tamaşasının mövzusu olmuşdur. "Omai – Dünya ətrafında səyahət" adlı bu pyes 1785-ci ildə səhnələşdirilmişdir.

## Taitiyə qayıdışı və ölümü
Omai 1777-ci ilin avqustunda Huahineyə qayıtmışdır. Kuk ona orada Avropa üslubuda ev tikdirmiş, onu mebel, odlu silah, üzüm bağı və iki maori oğlan xidmətçi ilə təchiz etmişdir. "Bounty" gəmisinin 1789-cu ildə Taitiyə gəlişi zamanı Kapitan Blay öyrənmişdir ki, Kukun 1777-ci ilin noyabrındakı gedişindən bir neçə il sonra Omai ölmüşdür. Onun 1780-ci ilə qədər öldüyü qəbul olunur. Ölməzdən öncə odlu silahlarından rəqib qəbiləyə qarşı vacib döyüşdə istifadə etmiş və qələbə qazanmışdır.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Omainin portreti"
Artur Leonard Şavlov

**Artur Leonard Şavlov** (; ) — Çarlz Hans Tauns ilə birlikdə lazer elminin nəzəri əsaslarını işləyib hazırlamış amerikalı fizik. Onun ən mühüm ideyası mazer effektini mikrodalğalardan görünən dalğa uzunluqlarına keçirmək üçün rezonans boşluğu qismində iki güzgüdən istifadə etmək olmuşdur. 1981-ci ildə o, lazerlərin köməyi ilə atom enerji səviyyələrini yüksək dəqiqliklə təyin etdiyinə görə fizika üzrə "Nobel" mükafatını Nikolas Blumberqen və Kay Siqban ilə bölüşmüşdür.

## Bioqrafiyası

Şavlov Nyu-Yorkun Maunt-Vernon şəhərində anadan olmuşdur. Anası Helen (Meyson) kanadalı, atası Artur Şavlov isə Riqadan (o zaman Rusiya imperiyası, hazırda Latviya) gəlmiş yəhudi mühacir idi. Şavlov anasının protestant dini mühitində böyümüşdür. Arturun üç yaşı olanda ailəsi Kanadanın Ontario əyalətinin Toronto şəhərinə köçmüşdür.

O, 16 yaşında Von Road Akademiyasında orta təhsilini tamamlamış və Toronto Universitetində (Viktoriya Kolleci) elm sahəsi üzrə təqaüd qazanmışdır. Bakalavr dərəcəsini aldıqdan sonra Şavlov Toronto Universitetində magistr təhsilinə davam etsə də, İkinci Dünya müharibəsi səbəbindən təhsili yarımçıq qalmışdır. Müharibə bitdikdən sonra professor Malkolm Kroufordun rəhbərliyi altında fəlsəfə doktoru (Ph.D.) dərəcəsi üzərində işləməyə başlamışdır. 1949-cu ilin payızında Kolumbiya Universitetinin fizika fakültəsində Çarlz Hard Tauns ilə birlikdə doktorluqdan sonrakı (postdoktorantura) tədqiqat mövqeyində çalışmışdır.

1951-ci ilin sonunda Şavlov "Bell Labs"da işə qəbul olunmuşdur. 1961-ci ildə buradan ayrılaraq professor kimi Stenford Universitetinin müəllim heyətinə qoşulmuş və 1996-cı ildə fəxri professor (emeritus) statusu ilə təqaüdə çıxana qədər orada qalmışdır.

Tədqiqatları əsasən optika, xüsusilə lazerlər və onların spektroskopiyada tətbiqinə yönəlsə də, o, həmçinin ifratkeçiricilik və nüvə rezonansı sahələrində də araşdırmalar aparmışdır. Şavlov lazer spektroskopiyasının inkişafındakı xidmətlərinə görə 1981-ci ildə fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür.

Şavlov Çarlz Tauns ilə birlikdə geniş istifadə olunan "Mikrodalğalı Spektroskopiya" (1955) kitabının həmmüəllifidir. Lazerin ixtirası çox zaman çap olunmamış işlərinə görə Qordon Qulda aid edilsə də, Şavlov və Tauns 1958-ci ildə "optik mazerlər" haqqında yazdıqları fundamental məqalə ilə lazerin dizaynı və fəaliyyət nəzəriyyəsini dərc edən ilk şəxslər olmuşlar. İlk fəaliyyət göstərən lazer isə 1960-cı ildə Teodor Mayman tərəfindən yaradılmışdır.

1991-ci ildə "NEC Corporation" və Amerika Fizika Cəmiyyəti tərəfindən Lazer Elmi üzrə Artur L. Şavlov Mükafatı təsis edilmişdir. Bu mükafat hər il lazerlərin köməyi ilə fundamental tədqiqatlara görə görkəmli töhfə vermiş namizədlərə təqdim olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Nobel Winner: Arthur Leonard Schawlow
*Bright Idea: The First Lasers (laser history) 
*Press Release: The 1981 Nobel Prize in Physics
*Arthur Leonard Schawlow obituary
Valter Şottki

**Valter Şottki** (; ) — termion emissiyası nəzəriyyəsinin erkən inkişafında mühüm rol oynamış, 1915-ci ildə ekranlaşdırılmış torlu (screen-grid) vakuum borusunu ixtira etmiş, 1924-cü ildə isə doktor Ervin Qerlax ilə birlikdə lentli mikrofon və lentli səsucaldanın həmmüəllifi olmuş alman fiziki və elektrik mühəndisi. O, sonradan yarımkeçirici cihazlar, texniki fizika və texnologiya sahələrinə bir çox mühüm töhfələr vermişdir.

Şottki effekti (vakuum borusu texnologiyası üçün mühüm olan termion emissiya növü), Şottki diod (Bu diodda yaranan yoxsul qat Şottki baryeri adlanır), Şottki boşluqları və ya Şottki defektləri (kristal qəfəslərində rast gəlinən nöqtəvi qüsurlar), Şottki anomaliyası (istilik tutumunun pik dəyəri), Mott–Şottki tənliyi (həmçinin Lenqmür–Şottki fəza yükü qanunu kimi də tanınır) onun adı ilə bağlıdır.

O, elektrik küyü mexanizmləri (fraksiya küyü və ya shot noise), fəza yükü (xüsusilə elektron lampalarında) və yarımkeçiricilərdəki baryer qatı üzərində tədqiqatlar aparmışdır. Bu araşdırmalar mis-oksid düzləndiricilərinin və tranzistorların inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Walter Schottky
* Biography of Walter H. Schottky
* Walter Schottky Institut
* Reinhard W. Serchinger: Walter Schottky&nbsp;– Atomtheoretiker und Elektrotechniker. Sein Leben und Werk bis ins Jahr 1941. Diepholz; Stuttgart; Berlin: GNT-Verlag, 2008.
* Schottky's math genealogy
Robertson Devis

**Vilyam Robertson Devis** (; ) — kanadalı romançı, dramaturq, tənqidçi, jurnalist və professor. O, Kanadanın ən tanınmış yazıçılarından biri, həmçinin ölkənin ən görkəmli "ədəbiyyat adamlarından" biri hesab olunur; Devis bu titulu məmnuniyyətlə qəbul edirdi. Devis, Toronto Universiteti ilə əlaqəli olan Messi Kollecinin qurucu rəhbəri (Master) olmuşdur.

## Bioqrafiyası

### Erkən həyatı
Devis Ontario əyalətinin Temsvill şəhərində, Vilyam Rupert Devis və Florens Şeppard Makkayın üçüncü oğlu kimi dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıq illərində Devis kitablar və zəngin bir dil mühiti ilə əhatə olunmuşdu. 1942-ci ildən ömrünün sonuna (1967) qədər Kanada Senatının üzvü olan atası, Uelsin Velşpul şəhərindən olan bir qəzetçi idi; hər iki valideyni mütaliəyə ehtirasla bağlı idilər. Devis onların yolu ilə gedərək əlinə keçən hər şeyi oxuyurdu. O, həmçinin uşaq yaşlarında teatr tamaşalarında iştirak etmiş və bu, onda dramaturgiyaya ömürlük maraq yaratmışdır.

O, formalaşma illərini Ontarionun Renfryu şəhərində keçirmişdir (sonradan "What’s Bred in the Bone" romanında bu şəhəri "Blerloqi" kimi adlandırmışdır); romanın bir çox personajı orada tanıdığı ailələrin adlarını daşıyır. 1926-1932-ci illərdə Torontodakı "Upper Canada" Kollecində təhsil almış və orada olduğu müddətdə Müqəddəs Mariya Maqdalena kilsəsində ibadətlərdə iştirak etmişdir. Daha sonra o, kalvinist teologiyasına olan etirazları səbəbindən Presviterian kilsəsini tərk edərək Anglikan kilsəsinə qoşulmuşdur. Devis Müqəddəs Mariya Maqdalena kilsəsindəki "High Mass" (yüksək səviyyəli ayin) mərasimləri ilə bağlı təcrübələrindən sonradan The Cunning Man romanında istifadə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*Robertson Davies' Personal Library (Queen's University at Kingston)
* Robertson Davies fonds (R4939) at Library and Archives Canada
Villiz dövranı

**Villiz dövranı**, **Villizin qan dövranı**, **Villiz dairəsi** və ya **baş beyin arterial dövranı** () — sürünənlər, quşlar və məməlilərdə (həmçinin insanda) baş beyin və ətraf toxumaları qanla təchiz edən arterial qan dövranı anastomozudur. İngilis fizioloqu Tomas Uillisin şərəfinə adlandırılıb.

## Quruluşu
Villiz dövranı baş beyin qan dövranının bir hissəsidir və aşağıdakı arteriyalardan ibarətdir:

* Ön beyin arteriyası (sol və sağ) () ― A1 seqmenti
* Ön birləşdirici arteriya ()
* Daxili yuxu arteriyası (sol və sağ) ()
* Arxa beyin arteriyası (sol və sağ) () ― P1 seqmenti
* Arxa birləşdirici arteriya (sol və sağ) ()

Baş beynin qan təchizatını təmin edən orta beyin arteriyası () da bəzən Villiz dövranına aid edilir.

### Arteriyaların mənşəyi
Sol və sağ daxili yuxu arteriyası sol və sağ ümumi yuxu arteriyasından əmələ gəlir.

Daxili yuxu arteriyası terminal şaxələrinə (ön və orta beyin arteriyalarına) bölünməzdən əvvəl arxa birləşdirici arteriyaya şaxə verir. Ön beyin arteriyası Villiz dairəsinin ön-bayır hissəsini təşkil edir, orta beyin arteriyası isə dövrana töhfə vermir.

Sağ və sol arxa beyin arteriyaları əsasını əsas arteriyadan götürür. Əsas arteriya isə körpücükaltı arteriyaların şaxəsi olan sol və sağ onurğa arteriyasının birləşməsindən əmələ gəlir.

Ön birlləşdirici arteriya iki ön beyin arteriyasını birləşdirir. Bu damarın sol və ya sağ tərəfdən yarandığı ehtimal olunur.

İştirak edən bütün arteriyalar qabıq və mərkəzi şaxələr verir. Mərkəzi şaxələr Villiz dairəsinin daxili hissəsini, daha dəqiqi, ayaqcıqlararası çuxuru qanla təchiz edir. Qabıq şaxələri isə təmin etdikləri sahəyə görə adlandırılır və Villiz dövranına birbaşa təsir göstərmir.

### Variasiyalar

Villiz dövranında bir sıra önəmli variasiyalar mövcuddur. Belə ki, insanların cəmi təqribən üçdə birində dövranın quruluşu klassik anatomiyaya uyğundur.

Variasiyaların birində arxa beyin arteriyası daralır, eyni tərəfdəki (ipsilateral) arxa birləşdirici arteriya isə böyüyür. Nəticədə daxili yuxu arteriyası arxa beyni qidalandırır. Bu, fetal arxa birləşşdirici arteriya adlandırılır.

Digər variasiyada isə ön birləşdirici arteriya böyük bir damardır və bir daxili yuxu arteriyası hər iki ön beyin arteriyasını qanla təmin edir. Buna tək (aziqos) ön beyin arteriyası deyilir.

## Funksiyası

## Klinik əhəmiyyəti

### Anevrizmalar

### Körpücükaltı oğurluq sindromu

## Qalereya

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
Corc Qabriel Stoks

Ser **Corc Qabriel Stoks** (; ) — tanınmış irlandiyalı riyaziyyatçı və fizik. İrlandiyanın Slayqo qraflığında anadan olan Stoks, bütün karyerasını Kembric Universitetində keçirmişdir. O, 1849-cu ildən vəfat etdiyi 1903-cü ilə qədər — 54 il boyunca "Lukas riyaziyyat professoru" (Lucasian Professor of Mathematics) vəzifəsini icra etmişdir ki, bu da həmin kafedranın tarixindəki ən uzunmüddətli fəaliyyət müddətidir.

Bir fizik kimi Stoks hidroaeromexanika sahəsinə, o cümlədən məşhur Navye-Stoks tənliklərinə, həmçinin optikada polyarizasiya və flüoresens üzrə fundamental töhfələr vermişdir. Riyaziyyatçı kimi o, vektor hesablamalarında Stoks teoremini populyarlaşdırmış və asimptotik ayrılışlar nəzəriyyəsinə mühüm yeniliklər gətirmişdir. Stoks, Feliks Hoppe-Zeyler ilə birlikdə ilk dəfə hemoqlobinin oksigen daşıma funksiyasını nümayiş etdirmiş və hemoqlobin məhlullarının aerasiyası nəticəsində yaranan rəng dəyişikliklərini sübuta yetirmişdir.

Stoks 1887-1892-ci illərdə Kembric Universitetini İcmalar Palatasında Mühafizəkarlar Partiyasının nümayəndəsi kimi təmsil etmişdir. O, həmçinin 1885-1890-cı illərdə Kral Cəmiyyətinin (Royal Society) prezidenti olmuş və qısa müddət Kembricdəki Pembruk Kollecinin rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır. Stoksun geniş yazışmaları və Kral Cəmiyyətinin katibi kimi fəaliyyəti onun "Viktoriyan dövrü elminin qapıçısı" kimi tanınmasına səbəb olmuşdur; belə ki, onun başqa alimlərin işlərinə verdiyi töhfələr özünün dərc olunmuş elmi məqalələrindən daha geniş miqyaslı hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Biography on Dublin City University Web site
*  (1907), ed. by J. Larmor
* Mathematical and physical papers volume 1 and volume 2 from the Internet Archive
* Mathematical and physical papers, volumes 1 to 5 from the University of Michigan Digital Collection.
* Life and work of Stokes
* ''Natural Theology'' (1891), Adam and Charles Black. (1891–93 Gifford Lectures)
* 
*
Culius Adams Stretton

**Culius Adams Stretton** (; ) — tətbiqi elektromaqnetizm sahəsindəki töhfələri ilə tanınan amerikalı elektrotexnik, fizik və universitet inzibatçısı olmuşdur. O, bir il Vaşinqton Universitetində təhsil almış, burada "Zeta Psi" tələbə birliyinə qəbul olunmuş, daha sonra isə Massaçusets Texnologiya İnstitutuna keçmişdir. Stretton orada elektrik mühəndisliyi ixtisası üzrə 1923-cü ildə bakalavr, 1926-cı ildə isə magistr dərəcəsini tamamlamışdır. Daha sonra Avropada doktorantura təhsili almış və 1928-ci ildə Sürix Federal Texnologiya İnstitutu tərəfindən ona elmlər doktoru dərəcəsi verilmişdir.

## Karyerası

Stretton doktorluq müdafiəsindən sonra MIT-nin Elektrotexnika fakültəsində assistent professor vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1930-cu ildə onun fəaliyyəti Fizika fakültəsinə keçirilmiş, 1941-ci ildə isə o, professor dərəcəsinə yüksəlmişdir. O, 1940-cı ildə MIT Radiasiya Laboratoriyasına qoşulan ilk əməkdaşlardan biri olmuşdur.

1941-ci ildə o, "McGraw Hill" nəşriyyatının "Nəzəri və Tətbiqi Fizika" seriyası çərçivəsində klassik hesab olunan "Elektromaqnit Nəzəriyyəsi" (Electromagnetic Theory) kitabını nəşr etdirmişdir. Strettonun bu əsəri nəşr olunduğu gündən bəri həm fizika, həm də elektrotexnika mühitində elektromaqnetizm üzrə magistratura və doktorantura təhsilinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilən ən nüfuzlu dərsliklərdən biri olmuşdur. Tanınmış fizik Con Devid Cekson Strettonun kitabını özünün "müqəddəs kitabı" kimi təsvir etmiş və mürəkkəb elektromaqnetizm elmini öyrənmək üçün məhz bu vəsaitdən istifadə etdiyini bildirmişdir. Culian Şvinqer də bu kitabı ən zəruri elektromaqnit dərsliklərindən biri kimi xarakterizə etmişdir. 2007-ci ildə Strettonun kitabı Elektrotexnika və Elektronika Mühəndisləri İnstitutu tərəfindən "IEEE Press: Elektromaqnit Dalğa Nəzəriyyəsi" seriyasında klassik yenidən nəşrlərdən biri kimi təkrar çap olunmuşdur. Bu kitab elektrotexnika ictimaiyyəti tərəfindən yenidən nəşr olunması ən çox tələb edilən klassik dərsliklərdən biri idi. Sözügedən seriyanın redaktoru Donald Q. Dadlinin sözlərinə görə, 2007-ci ildəki təkrar nəşrdən əvvəlki on iki il ərzində o, dünyanın dörd bir yanından kitabın yenidən çap edilməsi üçün çoxsaylı müraciətlər almışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IEEE History Center – IEEE minibio of Julius Stratton
* Full text of the final Stratton Commission report, "Our Nation and the Sea"
*
Endryu Stromincer

**Endryu Eben Stromincer** (; ) — Harvard Universitetinin Təbiətin Fundamental Qanunları Mərkəzinin direktoru və amerikalı nəzəri fizik. O, kvant qravitasiyası və sim nəzəriyyəsi üzrə ixtisaslaşmışdır; eyni zamanda "səma holoqrafiyası"nın (celestial holography) pionerlərindən biri hesab olunur. Strominger SYZ fərziyyəsi və CGHS modelinin həmmüəllifidir.

Stromincer 2017-ci ildə Fundamental Fizika üzrə "Breakthrough Prize" (Sıçrayış Mükafatı) qazanmışdır. O, 2001-ci ildə Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının, 2018-ci ildə Amerika Fizika Cəmiyyətinin üzvü seçilmiş, 2020-ci ildə isə "Guggenheim Fellow" fəxri adına layiq görülmüşdür.

## Erkən həyatı və təhsili

Stromincer İngiltərənin Kembric şəhərində anadan olmuşdur. Atası Cek Stromincer yəhudi mənşəli biokimyaçı, anası Enn isə Minnesota ştatında fermada böyümüş katolik idi. Endryunun bir yaşı tamam olmamış ailəsi Missuri ştatının Sent-Luis şəhərinə köçmüşdür; burada atası Vaşinqton Universitetində assistent professor kimi fəaliyyət göstərirdi. Altı il sonra atasına Viskonsin–Medison Universitetində kafedra rəhbərliyi təklif olunmuş və onlar Endryunun 13 yaşı olanadək orada yaşamışlar. O, uşaqlığının qalan hissəsini üç qardaşı ilə birlikdə Massaçusets ştatının Leksinqton şəhərində keçirmişdir. Atası Harvard Universitetində professor olduğu üçün o və qardaşları elmə maraq göstərmiş, vaxtlarını atasının laboratoriyalarında keçirmişlər.

Endryu Vestondakı Kembric məktəbində təhsil alsa da, Riçard Feynman mühazirələrini oxuduqdan sonra "orta məktəbi bitirməyə" qərar vermiş və özünü zərərli vərdişlərə meylli olan problemli bir yeniyetmə kimi təsvir etmişdir. 1970-ci ildə, hələ ikinci kursda oxuyarkən təhsilini yarımçıq qoymuşdur.

15 yaşında evi tərk edərək Nyu-Hempşir ştatında bir kommunada yaşamaya başlamış və 18 yaşına qədər orada qalmışdır. O bildirir ki, həmin dövrdə evə gedib-gələrək Harvarddakı dərslərdə iştirak etmiş və Çin dilini öyrənmişdir. Daha sonra 20 yaşına qədər Honkonqda yaşamış, burada fabriklərdə, fermalarda işləmiş və Çindilli bir qəzetdə məqalələr yazmışdır. Bir müddət araşdırmaçı jurnalist olmağı düşünsə də, nəhayət nəzəri fizik olmaq qərarına gələrək Harvard Kollecinə qayıtmışdır. O, 1977-ci ildə fizika üzrə bakalavr (AB) dərəcəsi ilə məzun olmuşdur.

Bakalavr təhsilini başa vurduqdan sonra ona bir neçə Nobel mükafatçısının dərs dediyi Berkli Kaliforniya Universitetində magistraturaya daxil olmaq tövsiyə edilmişdir. Məsləhətçilərinin onu bu sahədə davam etməkdən çəkindirməsinə baxmayaraq, 1979-cu ildə magistr (MA) dərəcəsi almış, daha sonra Massaçusets Texnologiya İnstitutunda doktorantura təhsilinə başlamışdır. O, 1982-ci ildə fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsini qazanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Meklenburq-Şverin hersoqluğu

**Böyük Meklenburq-Şverin hersoqluğu** () — 1815-1918-ci illərdə şimali Almaniyada mövcud olan tarixi dövlət.

## Böyük Meklenburq-Şverin hersoqları

* I Fridrix Fransisk
* Pavel Fridrix
* II Fridrix Fransisk
* III Fridrix Fransisk
* IV Fridrix Fransisk

## Mənbə

* Helge Bei der Wieden: *Grundriß zur deutschen Verwaltungsgeschichte 1815–1945.* Reihe B: *Mitteldeutschland.* Band 13: *Mecklenburg.* Marburg 1976, ISBN 3-87969-128-2
I Fridrix Fransisk (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)

**I Fridrix Fransisk** (; ) — ilk Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu.

1756-cı ildə Şverində dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Lüdovik Meklenburq-Şverin hersoqu II Kristian Lüdovikin kiçik oğlu, anası Şahzadə Şarlotta Sofiya isə Saksen-Koburq-Zaafeld hersoqu Fransisk İosisin qızıdır. Doğulduğu əsnada babası yenicə vəfat etmiş, taxta isə əmisi II Fridrix çıxmışdı. Ancaq əmisi sonsuz idi və bu səbəblə taxtın yeganə varisi olaraq böyüdüldü. Lozanna və Cenevrədə təhsil aldı. 

1 iyun 1775-ci ildə Qotadakı Fridensştayn qəsrində Saksen-Qota-Altenburq hersoqu II Fridrixin nəvəsi Şahzadə Luiza ilə evləndi. Cütlüyün 8 övladı doğuldu.

* *Ölü doğulan bir qız uşağı* (7 may 1776)
* *Ölü doğulan bir oğlan uşağı* (11 may 1777)
* Şahzadə Fridrix Lüdovik (13 iyun 1778 - 29 noyabr 1819)
* Şahzadə Luiza Şarlotta (19 noyabr 1779 - 4 yanvar 1801)
* Şahzadə Qustav Vilhelm (31 yanvar 1781 - 10 yanvar 1851)
* Şahzadə Karl Avqust Kristian (2 iyul 1782 - 22 may 1833)
* Şahzadə Şarlotta Frederika (4 dekabr 1784 - 13 iyul 1840)
* Şahzadə Adolf Fridrix (18 dekabr 1785 - 8 may 1821)

1785-ci ildə əmisinin vəfatının ardından taxta çıxdı. Napoleon müharibələri dövründə bitərəf qalmağa çalışsa da, hökmranlıq etdiyi torpaqlar 1806-cı ildə fransızlar tərəfindən işğal olundu. 22 fevral 1813-cü ildə Avropada ilk dəfə yəhudilərə hüquq bərabərliyini təmin edən qərar qəbul etdi. Ancaq antisemitizmin tüğyan etdiyi o dövrdə bu hadisə Avropa dövlətlərinin narazılığına səbəb oldu. Nəticədə 1817-ci ilin sentyabrında bu qərar ləğv edildi.

Rus çarı I Aleksandrın dəvətiylə, 14 mart 1813-cü ildə Napoleona qarşı döyüşməyə qərar verdi. 26 martda səfərbərlik və kütləvi əfv elan olundu. Napoleon müharibələrinin ardından çağırılan Vyana konqresində *Böyük hersoq* ünvanı aldı. 1820-ci ildə köləlik ləğv edildi.

1837-ci ildə yaşlılıq və ağciyər nasazlığı səbəbilə vəfat etdi və taxta böyük oğlundan doğulan nəvəsi çıxdı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Haggerty, George; Zimmerman, Bonnie, eds. (2000). "German Literature". *Encyclopedia of Lesbian and Gay Histories and Cultures*. p. 612. ISBN 0-815-34055-9
* Haydn, Joseph (1855). *History of the Wars of the French Revolution*. Bangs. p. 555

### İstinadlar
Şirvanlı məscidi

**Şirvanlı məscidi** adında bu məfhumlar var:

* Şirvanlı məscidi (Bərdə)
* Şirvanlı məscidi (Amasya)
Bruks

**Bruks** — soyad.

* Vilyam Bruks — ingilis futbolçu;
* Frederik Filips Bruks — Amerikalı alimi.
* Mehkad Bruks — ABŞ aktyoru və model.
* Mel Bruks — Yəhudi əsilli məşhur ABŞ komediya rejissoru, prodüseri və aktyoru.
* Ceyms Bruks (rəssam) — ABŞ muralisti, abstrakt rəssamı
* Qart Bruks — ABŞ ifaçısı, bəstəkar.
* Bruks Uilan — ABŞ aktyoru
* Stella Brüer Bruks — folklorşünas və yazıçı.

## Həmçinin bax
* Bruks qanunu
İbn əl-Mütəfənninə

**Əbi Abdullah Məhəmməd ibn Əli ər-Rəhbi** (; ) və ya **İbn əl-Mütəqqinə** () — miras hüququ sahəsinə aid əsəri ilə tanınan Şafei fəqihi.

## Bioqrafiyası
İbn əl-Mütəfənninənin adı mənbələrdə *İbn əl-Mütqinə* və ya İbn əl-Mütəqqinə şəklində qeyd edilmişdir ki, bunun da səbəbi naməlumdur.

Hicri 479-ci (1104) ildə Suriyanın Rəhbə yaşayış məntəqəsində anadan olub. Hicri 577-ci (1181) ildə elə həmin yerdə də vəfat edib. Nizamiyyə mədrəsəsinin müəllimlərindən Əbu Mənsur ibn ər-Rəzzazın tələbəsi olub. Məlum olan yeganə əsəri "Rəhbiyyə"dir. 

## İstinadlar
Türkiyədə növbəti prezident seçkiləri

**Türkiyə prezident seçkiləri** — Türkiyə prezidentini müəyyən etmək üçün ən geci 14 may 2028-ci ildə keçiriləcək seçkidir. Seçkilərin birinci turu Türkiyə növbəti parlament seçkiləri ilə eyni gündə baş tutacaqdır.

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) və ya Prezidentin erkən seçki qərarı verməsi halında, sözügedən seçkilərin qeyd olunan tarixdən əvvəl keçirilməsi mümkündür. Bu çərçivədə, TBMM-in erkən seçki qərarı qəbul edə bilməsi üçün Konstitusiyaya uyğun olaraq üzvlərin ümumi sayının beşdə üç çoxluğu, yəni ən azı **360 millət vəkilinin** lehinə səs verməsi tələb olunur.

Vəzifədə olan prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın namizədliyi konstitusiya ilə məhdudlaşdırılmışdır. Lakin iqtidardakı Cümhur İttifaqının konstitusiya dəyişikliyi edərək və ya parlamentdə erkən seçki qərarı qəbul etdirərək bu müddəadan yan keçə biləcəyi ilə bağlı müzakirələr mövcuddur.

## Namizədlər

### Namizədliyini elan edənlər

### Mümkün namizədlər və fərziyyələr

### Namizədliyini rədd edənlər

## İstinadlar
Məşədi Hüseyn

**Məşədi Hüseyn Əsgər oğlu** () — Azərbaycan-sovet inqilabçısı və dövlət xadimi.

## Həyatı
Məşədi Hüseyn Əsgər oğlu 13 iyul 1868-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Əskəvar kəndində anadan olmuşdur. 1885-ci ildə Bakıya gələrək neft mədənlərində fəhlə işləməyə başlamışdır. Birinci rus inqilabı illərində (1905–1907)  və digər bolşeviklərlə yaxınlaşmış, Bayıl–Bibiheybət rayonunda (indiki Səbail rayonu ərazisində) fəhlə tətillərinin təşkilində fəal iştirak etmişdir.

Məşədi Hüseyn 1906-cı ildə İran sosial-demokrat "Ədalət" təşkilatına daxil olmuş, həmin ilin sonunda təşkilatın tapşırığı ilə İrana göndərilmişdir. O, Rəşt, Ənzəli və Ərdəbildə Məşrutə inqilabında iştirak etmiş, Ərdəbil İnqilab Əncüməni tərəfindən "Səttar xan" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1909-cu ildə İran hökumət orqanları tərəfindən həbs olunmuş, qısa müddət sonra həbsdən qaçaraq Bakıya qayıtmışdır. Daha sonra Balaxanıda, ardınca isə Bibiheybətdə "Aramazd" şirkətinin neft mədənlərində çalışmışdır. Fəhlə tətillərində fəal iştirakı səbəbindən 1914-cü ildə işdən çıxarılmış, həbs təhlükəsi ilə əlaqədar Muğana getmişdir.

1917-ci il fevral inqilabından sonra Məşədi Hüseyn "Aramazd" şirkətinə yenidən işə qəbul edilmişdir. Həmin ilin oktyabrında Stepan Şaumyan və Möhsün İsrafilbəyovun zəmanəti ilə bolşeviklər partiyasına üzv olmuş, partiyanın Bayıl–Bibiheybət təşkilatının döyüş drujinasında fəal iştirak etmişdir. 1917–1920-ci illərdə partiyanın Bayıl–Bibiheybət rayon komitəsinin təşviqatçısı olmuş, 1919-cu ilin mayında fəhlə tətillərinin təşkili və keçirilməsində, habelə müsavatçılara qarşı silahlı üsyanın hazırlanmasında mühüm rol oynamışdır.

1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin bərqərar olunmasından sonra Məşədi Hüseyn 1924-cü ilədək Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Bayıl–Bibiheybət Rayon Komitəsində təlimatçı, rayon sovetinin fövqəladə komissiyasında müvəkkil vəzifələrində çalışmışdır. 1925-ci ildən etibarən Bakı Sovetinin Bayıl–Bibiheybət rayonunda müvəkkili olmuşdur. 1926-cı ildə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini seçilmiş, 1930-cu ildə fərdi pensiyaya çıxanadək partiya və sovet orqanlarında fəaliyyət göstərmişdir.

Məşədi Hüseyn dəfələrlə partiya qurultay və konfranslarının nümayəndəsi olmuş, Azərbaycan K(b)P Bakı Komitəsinin üzvü və Nəzarət Komissiyasının üzvü, Zaqafqaziya Nəzarət Komissiyasına namizəd üzv, Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinə əvvəlcə üzvlüyə namizəd, sonra isə üzv seçilmişdir. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Məşədi Hüseyn 1939-cu ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Pavel Fridrix (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)

**Pavel Fridrix** (; ) — Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu.

1800-cü ildə Lüdviqslustdə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Fridrix Lüdovik ilk Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu I Fridrix Fransiskin böyük oğlu, anası Yelena Pavlovna isə Rus çarı I Pavelin qızıdır. Doğulduğu əsnada babası taxtda idi və atasından sonra taxt sıralmasında ikinci yeri tuturdu. 1803-cü ildə anası, 1819-cu ildə isə atası vəfat etdi və beləcə, babasının varisi oldu.

Cenevrə, Yena və Rostok Universitetlərində təhsil aldı. 1822-ci ildə Berlində Prussiya kralı III Fridrixin qızı Aleksandrina ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı doğuldu.

* II Fridrix Fransisk
* Şahzadə Luiza (17 may 1824 - 9 mart 1859)
* Şahzadə Vilyam (5 mart 1827 - 28 iyul 1879)

1837-ci ildə babasının vəfatının ardından taxta çıxdı. Səltənəti dövründə paytaxt Şverinə köçürüldü. Ədliyyə və hərbi sahələrdə islahatlar aparıldı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Huberty, Michel; Alain Giraud; F. B. Magdelaine (1945). *L'Allemagne Dynastique, Tome VI : Bade-Mecklembourg*. pp. 233, 239. ISBN 978-2-901138-06-8
* Dietrich, Andrea; Müller, Winfried; Schattkowsky, Martina (2004). *Zwischen Tradition und Modernität: König Johann von Sachsen 1801-1873* (in German). Leipziger Universitätsverlag. p. 364. ISBN 978-3-936522-86-0
* Fries, Jana Esther; Gutsmiedl-Schümann, Doris (2013). *Ausgräberinnen, Forscherinnen, Pionierinnen: Ausgewählte Porträts früher Archäologinnen im Kontext ihrer Zeit* (in German). Waxmann Verlag. p. 44. ISBN 978-3-8309-7872-5

### İstinadlar
Ət-Tarix əl-Kəbir

**Ət-Tarix əl-Kəbir** () — Buxarinin hədis raviləri haqqındakı əsəri.

## Əsər
"Ət-Tarix əl-Kəbir" Buxarinin "əl-Cəmius-səhih"indən sonra ən mühüm əsəridir. Əsəri Buxari on səkkiz yaşı olanda yazmağa başlamış və vəfatına yaxın bir tarixdə tamamlamışdır.

"Ət-Tarix əl-Kəbir" səhabə, tabiin və təbəut-tabiin başda olmaqla, Buxarinin dövrünə qədər hədis rəvayət etmiş kişi, qadın, "siqa" və ya "zəif" ravilərin qısa məlumatlarını ehtiva edir. Əsər qismən əlifba sırası ilə tərtib edimiş və eyni hərflə başlayan adlar öz aralarında qruplaşdırılmışdır. Əsərdə ilk əvvəl Məhəmməd peyğəmbərin həyatına yer verilmiş, ardınca adı Məhəmməd olan şəxslər sıra ilə verilmişdir. Adı eyni olan şəxslərdə öncəlik səhabələrə verilmişdir. Səhabələrdən sonrakı ravilər ata adlarına görə əlifba sırası ilə düzülmüşdür. Ata adı məlum olmayanları isə hər bölmənin sonunda qeyd edilmişdir. Adların ardınca adları məlum olmayıb ata adları ilə tanınanlar, son bölmədə isə künyələri ilə məşhur olan şəxslər verilmişdir. 1001 şəxsin künyələrinin verildiyi bölmə (Kitabül-Künə) bəzi alimlər tərəfindən Buxarinin müstəqil bir əsəri zənn edilərək nəşr edilmişdir (Heydərabad: hicri 1360). Əsərdə həmçinin 2500-ə yaxın hədis və 13500 ətrafında tərcümeyi-hal vardır.

"Ət-Tarix əl-Kəbir" müxtəlif formalarda nəşr edilmişdir (Beyrut: 1986, 2001 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Əl-Ədəbül-Müfrəd

**Əl-Ədəbül-Müfrəd** () — Buxarinin əxlaqla bağlı hədislər məcmuəsi.

## Əsər
"Əl-Ədəbül-Müfrəd" 1329 və ya 1322 əxlaqla bağlı hədisi əhatə edir. Bu hədislər 644 babda cəmlənmişdir. Buxari bu hədisləri həsaslıqla seçmiş və bütün hədislərin sənədlərini təqdim etmişdir. Lakin "əl-Ədəbül-Müfrəd", "əl-Cəmius-səhih" qədər rəğbət görməmiş, XX əsrin əvvəllərinə qədər mətn və sənədlər üzərində heç bir tədqiqat aparılmamamışdır. XX əsrin 40–50-ci illərindən sonra Heydərabaddakı əl-Cəmiətül-Osmaniyyə müəllimlərindən Fəzlullah əl-Cilani əsərin nüsxələrini və nəşrlərini müqayisə edərək "əl-Ədəbül-Müfrəd"dəki hədislərin tədqiqatını apararaq "Fəzlullahis-səməd fi təvzihil-Ədəbil-müfrəd" adlı şərhi ərsəyə gətirmişdir (Qahirə: 1945, 1958).

"Əl-Ədəbül-Müfrəd" müxtəlif əsərlərin tərkibində (Şahabad: 1887; Aqra: 1889; İstanbul: 1889 və s.) və müstəqil halda nəşr olunmuşdur (Qahirə: 1927, 1930; Beyrut: 1984 və s.).

Həssən Əli əsərdən seçdiyi 300 hədisi ingilis dilinə, Əli Fikri Yavuz isə əsəri türk dilinə tərcümə etmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Lətaifül-Məarif

**Lətaifül-Məarif** () — İbn Rəcəbin dua və zikrlərlə bağlı əsəri.

## Əsər
Əsərin tam "*Lətaifül-məarif fimə li-məvasimil-əm minəl-vəzaif*"dir. "Lətaifül-Məarif" Məhərrəm ayından başlayaraq ilin ayılarının mühüm günlərində (Ərəfə günü, Merac gecəsi, Qədr gecəsi və s.) yerinə yetirilməsi fərz və ya müstəhəb olan ibadət və zikrləri əhatə edir. Əsər moizə üslubunda qələmə alınmışdır.

"Lətaifül-Məarif"in həm müəyyən hissələri (Ramazan ayı ilə bağlı hissəsi "*Buğyətül-insan fi vəzaifi-ramazan*" (Dəməşq: 1963) adı altında, zilhiccə ayı ilə bağlı hissəsi isə "*Bəyanül-hüccə fi vəzaifi-şəhri-zilhiccə*" (ər-Riyad: 1989) adı altında və s.) həm də bütünü dəfələrlə nəşr edilmişdir (Beyrut: 1975, 1993 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Əl-Fəraizür-Rəhbiyyə

**Əl-Fəraizür-Rəhbiyyə** () və ya **ər-Rəhbiyyə** () — İslamdakı miras hüququ (fəraiz) ilə bağlı ədəbi risalə.

## Müəllif
Risalənin müəllifi Şafei fəqihi və şair olan İbn əl-Mütəqqinədir.

## Əsər
"Ər-Rəhbiyyə"nin əsl adı "*Qunyətül-bəhis (Buğyətül-bəhis) ən cüməlil-məvaris*"dir. Əsərin bir digər adları da "əl-Urcuzətür-Rəhbiyyə" ilə "əl-Mənzumətür-Rəhbiyyə"dir. Əsər daha çox "əl-Urcuzətür-Rəhbiyyə" adı ilə məşhurdur və 180 beytdən ibarətdir. 

Əsər böyük rəğbət görmüş və son dövrlərdə İslam elm mühitlərində adətən əzbərlənməsi üçün "məcmuətu mütun" adı ilə bir yerə cəmlənən əsas dərs vəsaitləri (Əlfiyyə, Sülləm və s.) arasına daxil olmuşdur. 

Əsər sünni alimlər (əsasən Şafei, Hənəfi, Maliki və Hənbəli olmaqla) tərəfindən çox saylı haşiyə və şərhlər qələmə alınmışdır. Onlardan bəziləri bunlardır: 

* Sibtul-Mardini, "Şərhur-Rəhbiyyə" (Bulaq: hicri 1284; Qahirə: hicri 1315; Beyrut: 1989; Dəməşq: 1988). 
*Abdullah ibn Məhəmməd əş-Şinşəvri, "*əl-Fəvaidüş-Şinşəvriyyə fi Şərhil-Mənzumətir-Rəhbiyyə*". Bu şərh əsərin ən məşhur şərhidir.
*İbn Qəlbun əl-Misrəti, "*Tühfətül-ixvanil-bəhiyyə aləl-Müqəddimətir-Rəhbiyyə*" (Tripoli: hicri 1399).

Əsər ilk dəfə şərqşünas Sir Uilyam Cons tərəfindən ingiliscə tərcüməsi ilə birlikdə nəşr olunmuşdur. Bundan sonra 1876-ci ildən etibarən əsərin müxtəlif nəşrləri həyata keçirilmişdir (Qahirə: hicri 1273, 1276, 1280, 1295, 1303, 1323; İstanbul: hicri 1302). 

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Ernst Ştükelberq

**Ernst Karl Gerlax Ştükelberq** (; vəftiz adı: **Yohan Melxior Ernst Karl Gerlax Ştükelberq**, ; 1911-ci ildən sonrakı tam adı: **Baron Ernst Karl Gerlax Ştükelberq fon Braydenbax tsu Braydenştayn und Melsbax**, ; ) – 20-ci əsrin ən nüfuzlu fizikləri sırasında yer alan isveçrəli riyaziyyatçı və fizik.

O, nəzəri fizika sahəsində fundamental qüvvələrin mübadilə hissəciyi modeli, kauzal S-matrisi nəzəriyyəsi və renormalizasiya qrupu daxil olmaqla mühüm nailiyyətlər əldə etmişdir. Özünəməxsus (idiosinkratik) yazı üslubu və məqalələrini az tanınan jurnallarda dərc etdirməsi səbəbindən, onun elmi fəaliyyəti 1990-cı illərin ortalarına qədər geniş kütlə tərəfindən tanınmamışdır.

## Erkən həyatı

1905-ci ildə Bazeldə yarım-aristokrat ailədə doğulan Ştükelberqin atası vəkil, ata tərəfdən babası isə onunla eyni adı daşıyan tanınmış isveçrəli rəssam Ernst Ştükelberq olmuşdur. Olduqca istedadlı bir şagird olan Ştükelberq, 1923-cü ildə Bazel Universitetində fizika ixtisası üzrə təhsil almağa başlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* blog post concerning Stueckelberg with comment by Petermann
* Oakley, C.G. "The search for Quantum Field Theory"
IV Fridrix Fransisk (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)

**IV Fridrix Fransisk** (; ) — son Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu.

1882-ci ildə Palermoda dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Fransisk Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu II Fridrix Fransiskin oğlu, anası isə Böyük knyaz Mixail Nikolayeviçin qızı Anastasiya Mixailovnadır. Doğulduğu əsnada babası hələ də taxtda idi və cəmi 1 yaşında babasının vəfatıyla atası taxta çıxdı. Beləcə, taxtın yeganə varisi oldu. Rusca, ingiliscə, almanca və fransızca öyrəndi. Yalnız yay aylarında Şverində qalan ailə ilin çox vaxtını xarici ölkələrdə yaşadılar.

1897-ci ildə atasının ani ölümüylə (və ya intiharı) hələ 15 yaşında ikən taxta çıxarıldı. Əmisi Şahzadə Con Albert naib təyin olundu və 1901-ci ilədək dövlət işləriylə o məşğul oldu. 1903-cü ildə Bonn Universitetində təhsilə başladı.

7 iyun 1904-cü ildə son Hannover kralı V Georqun nəvəsi Aleksandra ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 5 övladı doğuldu.

* Fridrix Frans (22 aprel 1910 - 31 iyul 2001)
* Kristian Lüdovik (29 sentyabr 1912 - 18 iyul 1996)
* Olqa (1916-1917)
* Tira (18 iyun 1919 - 27 sentyabr 1981)
* Anastasiya (11 noyabr 1922 - 25 yanvar 1979)

Son Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu VI Adolf Frederikin intiharı və Çar ordusunda xidmət edən varisinin taxtdan imtina etməsi səbəbilə, 23 fevral 1918-ci ildə boş qalan Strelitz mülkünə naiblik etdi. Ancaq Birinci Dünya müharibəsində Almaniya imperiyasının məğlub edilməsinin ardından 14 noyabr 1918-ci ildə hər iki taxtdan da çəkildi. İlk öncə Danimarkada yaşasa da, mülklərindən bəzilərinin geri verilməsindən sonra Şverinə geri döndü. 

İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaxınlaşan Sovet ordusundan qorxdu və ailəsiylə birlikdə Flensburqa sığındı. Ancaq burdaykən səhhəti pisləşdi və 17 noyabrda burada vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* "Obituary - Friedrich Franz II". *[[The New York Times|New York Times]]*. 1883-04-16
* Garlington, JC (1852).  Redfield. p. 349

### İstinadlar
Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqluğu

**Böyük** **Meklenburq-Strelitz hersoqluğu** () — 1815-1918-ci illərdə şimali Almaniyada mövcud olan tarixi dövlət.

Tarixi 1701-ci ildə bağlanan Hamburq sazişiylə təsis edilən Meklenburq-Strelitz hersoqluğuna söykənir.

## Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqları

* II Karl
* Georq
* Frederik Vilyam
* V Adolf Frederik
* VI Adolf Frederik

## İstinadlar
II Fridrix Fransisk (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)

**II Fridrix Fransisk** (; ) — Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu.

1823-cü ildə Lüdviqslustdə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Pavel Fridrix ilk Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu I Fridrix Fransiskin nəvəsi, anası Şahzadə Aleksandrina isə Prussiya kralı III Fridrixin qızıdır. Doğulduğu əsnada atası taxtın varisi idi və 1837-ci ildə ulu babasının ölümüylə özü taxt varisi oldu. 1838-ci ilədək xüsusi saray təlim-tərbiyəsi alsa da, daha sonra Drezden və Bonn Universitetlərində təhsil aldı.

Atasının vəfatının ardından 1842-ci ildə taxta çıxdı. İkinci Şlezviq müharibəsi və Fransa–Prussiya müharibəsi dövrlərində Prussiya ordusunda iştirak etdi. Alman imperatoru III Fridrix onun dayısı oğlu, rus çarı II Aleksandr isə onun atasının dayısı oğlu idi. Qohumluq əlaqələri səbəbilə alman və rus ordularında yüksək hərbi rütbələr qazandı.

İlk evliliyi 3 noyabr 1849-cu ildə Lüdviqslustdə alman əsilzadəsi Şahzadə Avqusta Reyslə baş tutdu və cütlüyün bu nigahdan 6 övladı doğuldu.

* III Fridrix Fransisk
* Şahzadə Pavel Fridrix (19 sentyabr 1852 - 17 may 1923)
* Şahzadə Mariya
* Şahzadə Nikolay (18 avqust 1855 - 23 yanvar 1856)
* Şahzadə Con Albert (8 dekabr 1857 - 16 fevral 1920)
* Şahzadə Aleksandr (13 avqust 1859), doğulduğu gün vəfat etdi.

Xanımının vəfatından sonra 4 iyul 1864-cü ildə Darmştadtda Böyük Hesse hersoqu II Lüdovikin nəvəsi Şahzadə Anna ilə evləndi. Cütlüyün bir qızı doğulsa da, qızının doğumundan sonra xanımı vəfat etdi.

* Şahzadə Anna (7 aprel 1865 - 8 fevral 1882)

Üçüncü evliliyi isə 4 iyul 1868-ci ildə Rudolştadtda alman əsilzadəsi Şahzadə Mariya ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı doğuldu.

* Şahzadə Yelizaveta Aleksandrina
* Şahzadə Fridrix Vilhelm (5 aprel 1871 - 22 sentyabr 1897)
* Şahzadə Adolf Fridrix
* Şahzadə Henri

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* "Obituary - Friedrich Franz II". *[[The New York Times|New York Times]]*. 1883-04-16
* Garlington, JC (1852).  Redfield. p. 349
*

### İstinadlar
III Fridrix Fransisk (Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu)

**III Fridrix Fransisk** (; ) — Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu.

1851-ci ildə Lüdviqslustdə dünyaya gəldi. Atası Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu II Fridrix Fransisk, anası isə onun ilk xanımı Şahzadə Avqusta Reysdir. Uşaqlıq illərindən astma və bronxial problemi vardı. Homoseksuallığı isə hamı tərəfindən bilinən bir sirr idi.

24 yanvar 1879-cu ildə Sankt-Peterburqda Böyük knyaz Mixail Nikolayeviçin qızı Anastasiya Mixailovna ilə evləndi. Cütlüyün 3 övladı doğuldu.

* Şahzadə Aleksandrina
* IV Fridrix Fransisk
* Şahzadə Sesilya

Atasının vəfatının ardından 1883-cü ildə taxta çıxdı. Ancaq səhhətiylə bağlı ömrünün  çox dövrünü cənubi Avropada, Aralıq dənizi sahillərində yaşadı. 1897-ci ildəki müəmmalı ölümü hələ də üzə çıxarılmayıb. İlk məlumat hersoqun körpüdən tullanaraq intihar etməsi oldu. Ancaq sonradan bu məlumat təkzib edildi və hersoqun nəfəs darlığı çəkərək yaşadığı villanın bağında yıxılaraq öldüyü elan olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* "Obituary - Friedrich Franz II". *[[The New York Times|New York Times]]*. 1883-04-16
* Garlington, JC (1852).  Redfield. p. 349

### İstinadlar
II Karl (Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu)

**II Karl** (; ) — ilk Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Orr, Clarissa Campbell (2004). *Queenship in Europe 1660-1815*. Cambridge University Press. pp. 375, 379. ISBN 0-521-81422-7
* *Almanach de Gotha* (182nd ed.). Almanach de Gotha. 1998. p. 173. ISBN 0-9532142-0-6
* Huberty, Michel; Alain Giraud; F. et B. Magdelaine (1945). *L'Allemagne Dynastique, Tome VI : Bade-Mecklembourg*. p. 211. ISBN 978-2-901138-06-8

### İstinadlar
Georq (Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu)

**Georq** (; ) — Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu.

1779-cu ildə Hannoverdə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Karl Meklenburq-Strelitz hersoqu Karl Lüdovik Frederikin böyük oğlu idi. Dünyaya gəldiyi əsnada əmisi IV Adolf Frederik taxtda idi. Ancaq əmisi evlənməmişdi və varisi yox idi. Bu səbəblə, atası və özü taxtın varisi idi. Hələ 3 yaşında anası vəfat etdi və atası yenidən evləndi. Bu səbəblə, 1794-cü ilədək Darmştadtda yaşadı. Həmin il əmisinin vəfatıyla atası taxta çıxdı.

Rostok Universitetində təhsil aldı. Ardından Berlindəki kral sarayında yaşadı. Belə ki, bacısı Luiza Prussiya kralı III Fridrix Vilhelmlə evli idi. 1802-ci ildə İtaliyaya getdi və 2 il orada yaşadı. Napoleon müharibələri dövründə Parisdə sülh danışıqlarında iştirak etdi. 1815-ci ildə Vyana konqresində iştirak etdi.

Atasının vəfatından sonra 1816-cı ildə taxta çıxdı. Məktəblər inşa etdirdi və ölkədə abadlıq işləri gördü. Kənd təsərrüfatını inkişaf etdirdi və köləliyi ləğv etdi.

12 avqust 1817-ci ildə Kasseldə alman əsilzadəsi Hesseli Mariya ilə evləndi. Cütlüyün 4 övladı doğuldu.

* Luiza (1818-1842)
* Frederik Vilyam
* Karolina (10 yanvar 1821 - 1 iyun 1876)
* Georq Avqust (11 yanvar 1824 - 20 iyun 1876)

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Huberty, Michel; Alain Giraud; F. B. Magdelaine (1945). *L'Allemagne Dynastique, Tome VI : Bade-Mecklembourg*. pp. 233, 239. ISBN 978-2-901138-06-8
* Dietrich, Andrea; Müller, Winfried; Schattkowsky, Martina (2004). *Zwischen Tradition und Modernität: König Johann von Sachsen 1801-1873* (in German). Leipziger Universitätsverlag. p. 364. ISBN 978-3-936522-86-0
* Fries, Jana Esther; Gutsmiedl-Schümann, Doris (2013). *Ausgräberinnen, Forscherinnen, Pionierinnen: Ausgewählte Porträts früher Archäologinnen im Kontext ihrer Zeit* (in German). Waxmann Verlag. p. 44. ISBN 978-3-8309-7872-5

### İstinadlar
Frederik Vilyam (Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu)

**Frederik Vilyam** (; ) — Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu.

1819-cu ildə dünyaya gəldi. Atası Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu Georqdur. Bonn və Oksford Universitetlərində təhsil aldı. Atasının ölümüylə taxta çıxdı. Səltənəti dövründə ölkəsini öncə Şimali Almaniya İttifaqının, ardından Almaniya imperiyasının tabeliyinə keçdi.

28 iyun 1843-cü ildə Bukingem sarayında Britaniya kralı III Georqun nəvəsi, doğma xalası qızı Avqusta ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı doğulsa da, bunlardan yalnız yetkinlik yaşına çatdı.

* Frederik Vilyam (13 yanvar 1845), doğulduğu gün vəfat etdi.
* V Adolf Frederik

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Jørgen Pedersen (2009). *Riddere af Elefantordenen, 1559–2009* (in Danish). Syddansk Universitetsforlag. p. 466. ISBN 978-87-7674-434-2

### İstinadlar
V Adolf Frederik (Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu)

**V Adolf Frederik** (; ) — Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu.

1848-ci ildə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Frederik Vilyam Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu Georqun oğlu idi. Dünyaya gəldiyi əsnada babası taxtda idi. 1860-cı ildə babasının vəfatından sonra atası taxta çıxdı və onun yeganə oğlu kimi taxt varisi oldu.

Fransa–Prussiya müharibəsində iştirak etdi və Alman imperatoru I Vilhelmin 1871-ci ildə baş tutan tacqoyma mərasimində atasını təmsil etdi. Atasının vəfatından sonra 1904-cü ildə taxta çıxdı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Jørgen Pedersen (2009). *Riddere af Elefantordenen, 1559–2009* (in Danish). Syddansk Universitetsforlag. p. 466. ISBN 978-87-7674-434-2

### İstinadlar