open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maraş zəlzələsi (1114)

**Maraş zəlzələsi** — 1114-cü il noyabrın 29-da səhər saatlarında Maraşda baş vermiş böyük zəlzələdir.

Maraş o dövrdə böyük bir xristian əhalisi olan mühüm bir şəhər idi. Dövrün mənbələrinə görə şəhər tamamilə yeraltı idi. Urfalı Mateos, şəhərdə yaşayanların heç birinin zəlzələdən sağ qalmadığını və Maraşda yaşayan 40 minə yaxın insanın öldüyünü qeyd edir. Süryani Mihail qeyd edir ki, Maraş şəhəri öz xalqının məzarıdır. Əzimi zəlzələdən əvvəl havanın qaraldığını, sonra qar yağdığını və hər tərəfin qarla örtüldüyünü qeyd edir. Zəlzələ Maraşdan başqa Elbistan, Sis, Misis, Keysun, Sümeysat (Samsat), Hısn-ı mansur (Adıyaman), Raban, Urfa, Antakya, Harran, Hələb, Azez, Esarib, Zerdana və Balisdə də dağıntılara səbəb olub. Zəlzələ Urfa şəhər divarının on üç qülləsinin və Harran şəhər divarının bir hissəsinin uçmasına səbəb olub. Sis şəhərində bir çox monastır və kənd xarabalığa çevrildi, on minlərlə insan öldü. Azez qalasını da dağıtdı və dörd yüz nəfərin ölümünə səbəb oldu. Villiam of Wall da qeyd edir ki, bu zəlzələ ən çox Kilikiya, İsauriya və Şimali Suriyanın sahil bölgələrinə ziyan vurub.

## İstinadlar
Xavi Simons

**Xavi Quentin Shay Simons** () — Erediviziya klubu PSV və Hollandiya millisində yarımmüdafiəçi və ya hücumameyilli yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən Hollandiyalı peşəkar futbolçu.

## Klub karyerası

### Gənclik karyerası
Simons 2010-cu ildə Thader -dən Barselonanın akademiyasına qoşulub, və tez bir zamanda İspan klubunun ən yüksək reytinqli gənc oyunçularından birinə çevrildi, İngiltərənin Çelsi klubu, eləcə də İspaniya nəhəngi Real Madrid gənc yaşda onunla müqavilə imzalamağa çalışdı.

### [[Pari Sen-Jermen FK|Paris Sen-Jermen]]

2019-cu ilin iyul ayında Simons Barselona ilə yeni müqavilə bağlaya bilmədiyi üçün Fransanın Paris Sen-Jermen komandasına keçdi.

### [[PSV Eyndhoven FK|PSV]]
28 iyun 2022-ci ildə Simons Erediviziya klubu PSV ilə 5 illik müqavilə imzaladı. Əvvəlcə onun PSJ ilə müqaviləsini uzadacağı və PSV-yə icarə əsasında qoşulacağı gözlənilsə də, PSV onu transfer etmək istəyəndə vəziyyət dəyişdi. Simons, iyulun 30-da Johan Cruyff Shield- də rəqib Ayaks üzərində 5–3 hesabı ilə qalib gəldikləri matçda klubdakı debütündə qol vurdu. Avqustun 7-də, Erediviziya'nın mövsümdə açılış oyununda Simons, liqaya yeni yüksələn Emmen üzərində 4–1 hesablı qalib gəldikləri matçda hesabı açan Yohan Bakayokoya assist etdi.

## Beynəlxalq karyerası
Simons Hollandiyanın futbol üzrə 15 yaşadək, 16 yaşadək, 17 yaşadək, 19 yaşadək və 21 yaşadək komandalarında çıxış edib.

21 oktyabr 2022-ci ildə Simons karyerasında ilk dəfə Hollandiya milli komandasının ilkin heyətinə qatıldı. Bir neçə həftə sonra o, baş məşqçi Lui van Qal tərəfindən Qətərdə keçiriləcək dünya çempionatına çağırıldı. Dekabrın 3-də DÇ-2022-nin 1/8 finalında ABŞ-yə 3:1 hesabı ilə qalib gəldikləri matçda Dünya Kubokunda debüt etdi.

## Həyatı
Amsterdamda anadan olan Simons hollandiyalı keçmiş futbolçu Regillio Simonsun oğludur. Simons ata tərəfindən Surinam əsillidir. Onun da futbol oynayan böyük qardaşı Faustino (1996-cı il təvəllüdlü) ilə doğum tarixləri eyni gündədir. 2020-ci ilin mart ayında Simons Goal -ın tərtib etdiyi "NxGn 2020" siyahısında dünya futbolunun 50 ən yaxşı futbolçusu arasında olub. O, oktyabr ayında The Guardian -ın "Next Generation 2020" filminə də daxil edilib. Simonsun Instagram sosial şəbəkəsindəki hesabı 4 milyondan çox izləyiciyə sahibdi. Onun həmçinin idman malları istehsalçısı olan Adidas ilə sponsorluq müqaviləsi var.

## Karyera statistikası

### Klub

### Milli komandalardakı statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım (əsər)

**Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım** — Azərbaycan şərqşünaslığının görkəmli simalarından olan Xalid Səid Xocayevin 1928-ci ildə adlı qələmə aldığı memuar tipli xatirələrdir.

## Haqqında

“Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım” adlı əsəri memuar tipli xatirələrdir. Xalid Səid Xocayevin 1928-ci ildə qələmə aldığı bu əsər 1929-ci ildə ilk dəfə latın əlifbası ilə işıq üzü görmüşdü. 11 fevral 2023-cü ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Elmi Şurasının qərarı və Özbəkistanın ölkəmizdəki səfirliyinin dəstəyi ilə yenidən işıq üzü görüb. Yeni nəşrin elmi redaktoru akademik İsa Həbibbəyli, redaktor, “Ön söz” müəllifi və çapa hazırlayanı filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi Binnətovadır. Nəşrin ərsəyə gəlməsində mətni 1929-cu il nəşrindən kompüterdə yenidən işləyən Nüşabə Adgözəlzadə, rəyçiləri filologiya elmləri doktorları Yaşar Qasımbəyli və Həmidulla Baltobayev, məsul katibi Şəbnəm Mirzəzadə və Şahnaz Nəsiblidir. Kitab “Elm və təhsil” nəşriyyatında çap olunub.
### Məzmun
Əsərin əsas mətni Xalid Səid Xocayevin “Yazıçı tərəfindən bir neçə söz” adlı məqaləsi ilə açılır. Azərbaycan dilində verilmiş başqa bir yazı Bakı Darülfünunun Şərq fakültəsi müdərrislərindən Əziz Qubaydullinin “Xalid Səid haqqında” təqdimatıdır. “Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım” əsəri 3 hissədən ibarətdir.

Son hissə “Türküstanda istifadə edilən müxtəlif əlifbalar və onlara tarixi nəzər” adlı yarımbaşlığın təqdimi ilə bitir.

## Həmçinin bax

* Xalid Səid Xocayev

## İstinadlar
Canet Yellen

**Canet Yellen** (; ) — 26 yanvar 2021-ci ildən bəri ABŞ-nin 78-ci Maliyyə Naziri vəzifəsində çalışan amerikalı iqtisadçı. O, əvvəllər 2014–2018-ci illərdə Federal Ehtiyat Sisteminin 15-ci sədri vəzifəsində çalışıb. O, həmçinin Ağ Evin İqtisadi Məsləhətçilər Şurasına sədrlik edir və bu, onu belə vəzifələrdə çalışan ilk şəxs və hər iki vəzifəni tutan ilk qadın edir.

Bruklinin Bay Ridge adlanan məhəlləsində doğulub böyüyən Yellen 1967-ci ildə Braun Universitetini bitirib və 1971-ci ildə Yel Universitetində iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi alıb. 1971–1976-cı illərdə Harvard Universitetində dosent olaraq dərs deyən Yellen, 1977–1978-ci illərdə Federal Ehtiyatlar Şurasında daimi iqtisadçı kimi çalışdıqdan sonra 1978–1980-ci illərdə London İqtisadiyyat Məktəbinin fakültəsinə daxil olub. Yellen 1980-ci ildən bu yana mühazirəçisi və Yevgeniya E. və Ketrin M. Trefeten Biznesin İdarə Edilməsi Professoru və İqtisadiyyat Professoru olduğu Berkli Kaliforniya Universitetinin və Haas Biznes Məktəbinin fəxri professorudur.

Yellen 1994–1997-ci illərdə Federal Ehtiyat Sisteminin İdarə Heyətinin üzvü olub və prezident Bill Klinton tərəfindən bu vəzifəyə namizəd verildi. 1997–1999-cu illərdə İqtisadi Məsləhətçilər Şurasının sədri vəzifəsini icra edən Yellen daha sonra yenidən akademiyaya qayıdıb. Yellen daha sonra 2004–2010-cu illərdə San-Fransisko Federal Ehtiyat Bankının prezidenti və baş icraçı direktoru təyin edildi. Ardınca isə o prezident Barak Obama nın təyinatı ilə 2010-cu ildən 2014-cü ilə qədər Federal Ehtiyat Sisteminin sədr müavini vəzifəsində Donald Konu əvəzlədi. 2014–2018-ci illərdə isə Ben Bernankenin yerinə təyin olunaraq Federal Ehtiyat Sisteminin sədri vəzifəsini icra etdi. O, bu vəzifədə ən qısa vəzifə müddətlərindən birinə sahib idi və prezident Donald Tramp onu başqa bir müddətə namizəd göstərməkdən imtina etdikdən sonra onun yerinə Cerom Pauel keçdi. Federal Ehtiyat Sistemindən istefa verdikdən dərhal sonra Yellen, 2018–2020-ci illərdə görkəmli tədqiqatçı kimi Brukinqs İnstitutuna qatılıb və yenidən dövlət qulluğuna daxil olub.

30 noyabr 2020-ci ildə o vaxtkı seçilmiş prezident Co Bayden Yellenin xəzinədarlıq katibi vəzifəsinə namizədliyini irəli sürdü; O, 2021-ci il yanvarın 25-də ABŞ Senatı tərəfindən təsdiqlənib və ertəsi gün vəzifəsinin icrasına başlayıb.

## İstinadlar
Bulamacı

* Bulamacı (Xudabəndə) — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Bulamacı (Zəncan) — İranın Zəncan ostanının Zəncan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Alan Blinder

**Alan Stüart Blinder** (, ) — Prinston Universitetində amerikalı iqtisadiyyat professoru, Federal Ehtiyat Sisteminin 15-ci sədr müavini. IDEAS/RePEc-ə görə dünyanın ən nüfuzlu iqtisadçıları sırasındadır. Aparıcı makro iqtisadçı, siyasi liberal və Keynsçi iqtisadiyyat və siyasətlərin müdafiəçisidir.

Binder 1993-cü ilin yanvarından 1994-cü ilin iyununadək Prezident Bill Klintonun İqtisadi Məsləhətçilər Şurasında və 1994-cü ilin iyunundan 1996-cı ilin yanvarınadək FED sədrinin müavini vəzifələrində çalışıb.

Onun akademik fəaliyyəti xüsusilə pul siyasəti və mərkəzi bankçılıq və iş yerlərinin "offşorinqi" üzərində cəmlənmişdir. Onun yazıları The Wall Street Journal, həmçinin The New York Times və The Washington Post-da aylıq köşə yazılarında dərc olunub. 2007–2008-ci illərin maliyyə böhranı ilə bağlı Blinder iqtisadçı həmkarları üçün *"Bu, burada baş verə bilər"* və *"Fırıldaqçılıq və fırıldağa yaxın hadisələr makroiqtisadi əhəmiyyət qazana bilər"* daxil olmaqla on dərs çəkdi.

## İstinadlar
Cerom Pauel

**Cerom Hayden "Cey" Pauel** () — 2018-ci ildən bəri Federal Ehtiyat Sisteminin 16-cı sədri vəzifəsini icra edən Amerikalı vəkil və investisiya bankiri.

1975-ci ildə Prinston Universitetində siyasət dərəcəsi və 1979-cu ildə Corctaun Universitetinin Hüquq Mərkəzindən Yuris Doktoru dərəcəsi aldıqdan sonra 1984-cü ildə investisiya bankçılığına keçdi və The Carlyle Group-un tərəfdaşı da daxil olmaqla müxtəlif maliyyə institutlarında çalışdı. 1992-ci ildə qısa müddət Pauel Prezident Corc Herbert Volker Buşun dövründə Xəzinədarlıq katibinin daxili maliyyə üzrə müavini vəzifəsində də çalışıb. Pauel 2005-ci ildə Carlyle Group-dan ayrıldı və Severn Capital Partners adlı özəl investisiya firmasını qurdu. Dövlət qulluğuna qayıtmazdan əvvəl o, 2010–2012-ci illər arasında Bipartizan Siyasət Mərkəzində qonaq alim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar
Atlas silkələndi

**Atlas silkələndi** () — Ayn Randın 1957-ci ildə yazdığı roman. Bu, onun ən uzun, həyatda olarkən nəşr olunan dördüncü və sonuncu romanı idi və Rand bu romanı bədii ədəbiyyat sahəsində özünün ən böyük əsəri hesab etmişdir. "Atlas silkələndi" elmi fantastika və romantizm elementlərini ehtiva edir və Randın əsərləri arasında obyektivizmin ən geniş ifadə edildiyi əsərdir. Rand "Atlas silkələndi*"-*nin ideyasını "insan zehninin var oluşdakı rolu" kimi təsvir etmişdir. Kitab Randın sonralar obyektivizmi inkişaf etdirəcəyi bir sıra fəlsəfi mövzuları, mülkiyyət hüquqları, fərdiyyətçilik, libertarianizm və kapitalizmi araşdırır və Randın hökumətin qoyduğu məcburiyyətlərin yaratdığı uğursuzluqlar kimi gördüklərini təsvir edir.

"Atlas silkələndi" əsasən mənfi rəylər alsa da, əsər sonrakı onilliklərdə davamlı populyarlıq və satışlar əldə etdi. Romana müxtəlif libertarian və mühafizəkar mütəfəkkirlərə və siyasətçilərə təsir kimi istinad edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Atlas Shrugged *Goodreads*
Aleksey Badayev

**Aleksey Badaev** (; ) — rus siyasi və ictimai xadimi, sovet partiya və dövlət xadimi, ilk peşəsi çilingərdir.

## Həyatı
4 (16) noyabr 1883-cü ildə Oryol quberniyasının Karaçevski rayonunun Yuryevo kəndində (indiki Bolşoe Yuryevo, Oryol vilayəti, Xotinets rayonu) kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1903-cü ildə Sankt-Peterburqa gəldi və burada İskəndər zavoduna fəhlə kimi daxil oldu. Sonralar Aleksandr Zavodunda və Nikolayev Dəmir Yolunun Baş Vaqon sexlərində mexanik işləyib. 1904-cü ildə RSDLP-yə qoşuldu. 1905–1907-ci illər inqilabında iştirak etmiş, zavodun bolşevik təşkilatının tanınmış liderlərindən biri olmuşdur. Metal İşləyənlər İttifaqının fəal üzvü. 1912-ci ildə Sankt-Peterburq quberniyasının fəhlə kuriyasından IV Dövlət Dumasına bolşevik fraksiyasının üzvü seçildi. O, Krakov və Poroninoda partiya iclaslarında iştirak etmək üçün xaricə gedib, orada Leninlə görüşüb. 1912–1913-cü illərdə V. İ Leninin təklifi ilə "Pravda" qəzetinin rəsmi naşiri olmuşdur. 1914-cü ilin noyabrında o, digər sosialist deputatlarla birlikdə həbs edilərək Sibirə, Turuxansk vilayətinə əbədi yaşayış məskəninə sürgün edilir və burada inqilabi fəaliyyətini davam etdirir. Fevral inqilabından sonra Petroqrada qayıtdı və bolşeviklərdən Petroqrad Şəhər Dumasına seçildi. Petroqradda Oktyabr İnqilabının üzvü. 29 noyabr 1917-ci ildə Petroqrad Şəhər Dumasına inqilabdan sonrakı ilk seçkilər üzrə seçki komissiyasının sədri. Petroqradda Oktyabr İnqilabının üzvü. 29 noyabr 1917-ci ildə Petroqrad Şəhər Dumasına inqilabdan sonrakı ilk seçkilər üzrə seçki komissiyasının sədri. RSDLP (b) üzvü kimi o, ona tapşırılan siyasi vəzifənin öhdəsindən gəldi: seçkilərin nəticələrinə görə, bolşeviklər Petroqrad Şəhər Dumasında təmsilçiliyini görünməmiş şəkildə 200 mandatdan 67-dən 188-ə çatdırdılar. İnqilabdan sonra Petroqradın ərzaq təchizatı orqanlarına rəhbərlik etdi. 1920-ci illərin birinci yarısında Petroqrad (Leninqrad) quberniya icraiyyə komitəsi sədrinin müavini işləyib. 1922-ci ildən — RKP (b) Mərkəzi Komitəsinin üzvlüyünə namizəddir. 1925–1951-ci illərdə Bolşeviklər Ümumittifaq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olub. 1930-cu ildən — Mərkəzi İttifaqın sədri. 1931-ci ildən — Moskva İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı. 1935-ci ilin oktyabrından 1937-ci ilin avqustuna qədər — SSRİ Qida Sənayesi Xalq Komissarının müavini. 1937–1938-ci illərdə — RSFSR Qida Sənayesi Xalq Komissarı. 1938-ci ildən Moskva Şəhər İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini. 1938–1944-cü illərdə — RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri və SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini. 1944-cü il martın 4-də I çağırış RSFSR Ali Sovetinin 5-ci sessiyasının qərarı ilə o, vəzifəsindən azad edilib. Vəzifədən uzaqlaşdırıldıqdan sonra "Qlavpivo" trestinə rəis təyin edildi (1943–1951). 3 noyabr 1951-ci ildə vəfat etmişdir. Moskvada Novodeviçi qəbiristanlığında (3 saylı sahə) dəfn edilib.

## Mükafatlar
* "Lenin" ordeni
* "Lenin" ordeni
* "Lenin" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
* "Moskvanın müdafiəsinə görə" medalı
* "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı
* "Moskvanın 800 illik xatirəsinə" medalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Standard Oil

**''Standard Oil Company, Inc''.** —1870-1911-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş ABŞ mərkəzli neft hasilatı, nəqli, emalı və marketinqi şirkəti. *Standard Oil* fəaliyyətinin zirvəsində dünyanın ən böyük neft şirkəti idi və onun uğuru onun həmtəsisçisi və sədri Con Rokfelleri "bütün zamanların ən varlı amerikalıları" və "tarixin ən varlı insanları" sırasına daxil etmişdir. Dünyanın ilk və ən böyük transmilli korporasiyalarından biri olan şirkətin tarixi 1911-ci ildə ABŞ Ali Məhkəməsinin onun qeyri-qanuni inhisar olduğuna qərar verməsi ilə başa çatmışdır.

Şirkət 1863-cü ildə Rokfeller və Henri Flaqler tərəfindən təsis edilib və 1870-ci ildə korporasiyaya çevrilib. *Standard Oil* neft məhsulları bazarında əvvəlcə emal sektorunda üfüqi inteqrasiya yolu ilə, daha sonra sonrakı illərdə şaquli inteqrasiya yolu ilə üstünlük təşkil etdi. *Standard Oil* tresti hasilat və logistikanı asanlaşdırdı, xərcləri aşağı saldı və rəqibləri üstələdi. Tənqidçilər şirkəti rəqibləri məhv etmək və digər biznesləri təhdid edən inhisar yaratmaq üçün "aqressiv" qiymətlərdən istifadə etməkdə günahlandırdılar.

Rokfeller 1897-ci ildə təqaüdə çıxana qədər şirkətin sədri kimi rəhbərlik etdi. O, əsas səhmdar olaraq qaldı və 1911-ci ildə trestin 43 kiçik şirkətə dağılması ilə Rokfeller müasir tarixin ən varlı insanı oldu, çünki bu fərdi müəssisələrin ilkin gəlirləri tək bir iri şirkətin gəlirindən qat-qat böyük idi. Dağılma zamanı *Standard Oil*-ə nəzarət edən qurum olan *Standard Oil of New Jersey* o vaxtdan fəaliyyətini davam etdirir və bu gün *[[ExxonMobil]]* kimi tanınır. 

## İstinadlar
İnsanın yoğun bağırsağı

**Yoğun bağırsaq** () ― insanın həzm yolunun aşağı, son hissəsi. O, bağırsaqların distal hissəsini təşkil edir və burada nəcis yaranır. 

## Haqqında

### Quruluşu
İnsanın yoğun bağırsağı 1.5–1.7 metr uzunluğundadır. Onun diametri proksimal hissədə 6–7 sm-dir, distal istiqamətdə kiçilir və 4 sm-ə çatır. Xarici əlamətlərə görə nazik bağırsaqdan fərqlənir. Yoğun bağırsağın üzərində 3 ədəd çənbər bağırsaq zolağı () var:

* çöz zolağı ();
* piylik zolağı ();
* sərbəst zolaq ().

## Şöbələri
Yoğun bağırsaq 3 şöbəyə ayrılır:

* Kor bağırsaq
* Çənbər bağırsaq
* Düz bağırsaq

### Kor bağırsaq

Yoğun bağırsağın ilk şöbəsidir.

### Çənbər bağırsaq

Çənbər bağırsaqda anatomik baxımdan 4 hissə ayırd edilir:

* Qalxan çənbər bağırsaq
* Köndələn çənbər bağırsaq
* Enən çənbər bağırsaq
* S-əbənzər çənbər bağırsaq 

### Düz bağırsaq

Yoğun bağırsağın son şöbəsidir.

## İstinadlar
Übeyd Zəkani

**Xacə Nizaməddin Übeydullah əz-Zakani** (; ), daha çox **Übeyd Zəkani** () kimi tanınır — Elxanilər dövlətində yaşamış fars şairi. O, fars ədəbiyyatının ən yaxşı satiriklərindən biri hesab olunurdu. Onun ən məşhur əsəri dini riyakarlığa hücum edən siyasi satira olan "*Muş-o qorbeh*"dir ("Siçan və pişik"). Çox məşhur bir şəxsiyyət olsa da, əsərlərinin əksəriyyətində təxribatçı və ədəbsiz mətnlərdən ibarət olduğu üçün Übeydin yaradıcılığına son vaxtlara qədər az diqqət yetirilirdi. O, Fransa maarifçi yazıçısı Volter ilə müqayisə edilmişdir.

## Zəmin
Übeyd islam dövrünün əvvəllərində İranın şimalında Qəzvinə köçmüş ərəb qəbiləsi olan Bənu Xəfacənin nəslindən olan Zəkani ailəsindən idi. Zəkani ailəsi iki qoldan ibarət idi; biri din sahəsi ilə seçilir, digəri isə Übeydin mənsub olduğu mülkədar və bürokratlardan ibarət idi. Übeydin özünün 1319-cu ildən əvvəl Qəzvində anadan olduğu güman edilir. İran o zamanlar monqol Elxani hakimiyyəti altında idi və bu dövr geniş şəkildə fars poeziyasının qızıl dövrü hesab olunurdu.

## Yaradıcılığı
Übeydin əsərlərinin çoxu farsca yazılmışdır. Buna baxmayaraq, onlardan bəziləri ərəbcə də qələmə verilmişdir və bu, onun yüksək səviyyəli təhsilini nümayiş etdirir. Übeydin ən məşhur əsəri dini riyakarlığa hücum edən siyasi satira olan "*Muş-o Qorbeh*"dir ("Siçan və pişik"). İnsanların dini tənqid etdiyinə görə ölümlə üz-üzə qala biləcəyi bir dövrdə ərsəyə gətirildiyi üçün əsər riskli sayılırdı.

## İrsi
Übeyd fars ədəbiyyatının ən yaxşı satiriklərindən biri hesab olunur. O, Fransa maarifçi yazıçısı Volter ilə müqayisə edilmişdir. Britaniya şərqşünası Edvard Qranvil Braunun fikrinə görə, Übeyd "bəlkə də İranda ortaya çıxmış ən görkəmli parodist və satirik yazıçı" idi. Übeyd İrəc Mirzə ilə birlikdə İranın ən məşhur satiriklərindən biri hesab olunur 

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* de Bruijn, J.T.P. (2002). "ʿUbayd-I Zākānī". The Encyclopaedia of Islam, Second Edition (12 vols.). Leiden: E. J. Brill.
* 
* 
* 
* 
* 
*
Tikinti amnistiyası

**Tikinti amnistiyası**, həmçinin **yenidənqurma sülhü** və **yenidənqurma barışığı** () — nominal olaraq qeyri-qanuni hesab edilən tikililəri qeydiyyata almaq və leqallaşdırmaq üçün hər hansı bir Türkiyə qanunu. Amnistiya gecəqondular kimi heç bir planlaşdırma icazəsi olmayan binalara, yanğın və zəlzələ təhlükəsizliyi qaydaları da daxil olmaqla rəsmi tikinti qaydalarına məhəl qoymayan tikililərə (geriyə) verilir. Bu amnistiyalar ümumiyyətlə hakimiyyət orqanları tərəfindən qısamüddətli iqtisadi və siyasi mənfəət üçün verilir. Amnistiya qanunları siyasətçilər tərəfindən səs toplamaq üçün populist bir üsul kimi təsvir edilmişdir, çünki onların vaxtı əsasən Türkiyədə son bir neçə onillikdə baş tutan müxtəlif seçkilərlə üst-üstə düşür.

## Tarixi
İlk rəsmi rayonlaşdırma amnistiya planı 1984-cü ildə parlament tərəfindən qəbul edilmişdir. Buna baxmayaraq, hökumətin oxşar siyasətləri keçmişdə 1940-cı illərin sonlarına qədər həyata keçirdiyi bildirilmişdir. 1948-ci ildən bəri ümumilikdə 19 rayonlaşdırma amnistiyası olmuşdur.

Türkiyədə sonuncu tikinti amnistiyası 2018-ci il Türkiyə prezident seçkilərindən beş həftə əvvəl, 2018-ci ilin may ayında hökumət tərəfindən qəbul edilmiş və qaydalara uyğun tikilməyən 3 milyondan çox binaya yaşayış icazəsi verilmişdir. 2018-ci il amnistiyası ilə 2022-ci ilə qədər 7 milyondan çox bina icazə almışdır ki, onlardan 5,8 milyonu yaşayış binalarıdır.

## Tənqidi
Tikinti amnistiyaları tətbiq olunduqdan sonra o, Türkiyə Mühəndis və Memarlar Palataları İttifaqı kimi bir çox təşkilat tərəfindən tənqid olunmuşdur. 2020-ci ildə Egey dənizində baş verən zəlzələ və 2023-cü ildə Türkiyə–Suriya zəlzələsindən sonra mövzu yenidən ictimai müzakirəyə gətirilmişdir.

## İstinadlar
Türkiyə Mühəndis və Memarlar Palataları İttifaqı

**Türkiyə Mühəndis və Memarlar Palataları İttifaqı** () — Türkiyədə bütün memarlar və mühəndislər palatalarının konfederasiyası. İttifaq "1954-cü ildə 7303 saylı qanun və 6235 saylı qanuna dəyişiklik edən 66 və 85 saylı fərmanlarla yaradılmışdır", "Türkiyə Respublikasının Konstitusiyasının 135-ci maddəsində göstərildiyi kimi dövlət qurumu şəklində müəyyən edilmiş korporativ orqan və peşə təşkilatıdır". 2013-cü ilin sonuna olan məlumata görə, ittifaq ümumi üzvlük sayı 445,365 olan 24 palatanı təmsil edir. Baş ofisi Ankaranın Qızılay şəhərindədir.

2013-cü ilin iyul ayında Ədalət və İnkişaf Partiyası Türkiyə Mühəndis və Memarlar Palataları İttifaqının 2013-cü ildə Türkiyədəki etirazlara verdiyi dəstəyə cavab olaraq, ittifaqın şəhərsalma təkliflərinin təsdiqində rolunu ləğv edən qanun layihəsini həyata keçirmişdir.

## İstinadlar
Qanunsuz tikinti

**Qanunsuz tikinti** və ya **qeyri-qanuni tikinti** — etibarlı tikinti icazəsi olmadan aparılan tikinti işi və ya bunun nəticəsi. Nəzarət olunmayan tikinti sahələrində və tikinti prosesi bitmiş binalarda potensial texniki təhlükələrdən başqa, qeyri-qanuni tikinti fəaliyyəti təbiət qoruqları kimi qoruq ərazilərinə təsir etdiyi halda böyük ekoloji pozuntu baş verə bilər. Eyni şəkildə, qeyri-qanuni tikililər xarici ərazilərdə torpaqların zəbt edilməsi və ya qeyri-qanuni məskunlaşma kimi həyata keçirildikdə ciddi siyasi nəticələr ortaya çıxa bilər..

## Ekoloji risklər
Artan torpaq sürüşməsi riskinin İtaliya və Bosniya və Herseqovinada sıx məskunlaşılan urbanizasiyalaşmış ərazilərinin dağlıq ərazilərində qeyri-qanuni tikinti ilə əlaqəli olduğu aşkar edilmişdir.

## Aşkarlama
İnsan müşahidəsinə əlavə olaraq, qeyri-qanuni tikililərin geniş miqyasda yoxlanılması üçün peyk şəkilləri və geoməkan məlumat sistemlərindən istifadə etmək mümkündür.

## İstinadlar
Gecəqondu

**Gecəqondu** () — lazımi icazə olmadan tez tikilən ev və ya daxma mənasını verən türk dilində söz. "Gecəqondu bölgəsi" () bu gecəqondulardan ibarət məhəllələrə deyilir. Gecəqondu məhəllələri rəsmi mənzil almaq və ya kirayə götürmək imkanı olmayan bir çox aztəminatlı ailələrə sığınacaq üçün əlverişli alternativ təklif edir.

## Etimologiya
Türk dilində "*gecə*" və "*qondu*" sözlərindən formalaşmış, "bir gecədə yerləşdirilmiş (tikilmiş)" mənasına gəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The European Journal of Turkish Studies, Thematic Issue N°1 Gecekondu
Əhməd Nəhavəndi

**Əhməd ibn Məhəmməd Nəhavəndi** (; ) — VIII—IX əsrlərdə yaşamış fars astronomu. Onun adı İranın Nəhavənd şəhərindən olduğunu göstərir.

O, 803-cü ildə vəfat edən Yəhya ibn Xalid ibn Bərməkin dövründə İranın Xuzistan regionunda yerləşən Gündişapur Akademiyasında yaşamış və işləmişdir. O, "*Müştəmil*" adlı cədvəllər də tərtib etmişdir. Nəhavəndi və Maşallah ibn Azəri ikinci Abbasi xəlifəsi Mənsurun hakimiyyəti dövründə çiçəklənən ən erkən islam dövrünün astronomlarından idi.

## İstinadlar
Məryəm İcliyyə

**Məryəm İcliyyə** — X əsrdə Hələbdə fəaliyyət göstərmiş astrolyabiya ustası.

## Həyatı
İbn Nədimə görə, o, İcliyyə kimi tanınan başqa bir astrolyabiya ustasının qızı idi. O və atası Bağdaddan olan astrolyabiya ustası Nəstulusun şagirdi idi. Məryəm X əsrdə astronomiya aləti olan astrolyabiya istehsal etmişdir. O, 944-cü ildən 967-ci ilə qədər padşahlıq edən Hələbin ilk əmiri Seyfəddövlənin yanında fəaliyyət göstərirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Astrolabe: the 13th Century iPhone – Daily Sabah
* GPS and its Islamic origins, The Star Online, 3 October 2013
Cəmil Sidqi Zəhavi

**Cəmil Sidqi Zəhavi** () () — İraq şairi, pedaqoqu, filosofu. O, müasir dövrdə ərəb dünyasının ən böyük şairlərindən biri hesab edilir və qadın hüquqlarının müdafiəçisi kimi tanınır.

## Həyatı
Cəmil Sidqi Zəhavi Bağdadda anadan olmuşdur. Atası İraq kürdlərindən idi və Bağdad müftisi vəzifəsində çalışmışdır.

Osmanlı hakimiyyəti dövründə Bağdad Təhsil Şurasının üzvü olmuş və burada qadınlar üçün təhsil almaq hüququnu müdafiə etmişdir. O, Bağdaddakı yeganə qəzet olan "*əl-Zəvrə*"nin redaktoru kimi fəaliyyət göstərmiş, Yəmən və İstanbul Ali Məhkəməsinin üzvü olmuşdur. O, ərəb dünyasının aparıcı yazıçılarından biri idi. Əsərləri Beyrut, Qahirə və Bağdadda böyük qəzet və jurnallarda çap olunmuşdur. Bəhailik təlimlərinin təsiri ilə 1896-cı ildən Misir dövri mətbuatında bəşəriyyəti birləşdirməyə hesablanmış "bütün xalqlar üçün universal" yazısını yaymaq üçün kampaniya aparmışdır.

## İstinadlar
Saleh Bədri

Seyid **Saleh Mehdi Bədri** () — İraq şairi və tərcüməçisi.

## Həyatı
Saleh Mehdi Bədri həmin dövrdə Osmanlı imperiyasının bir hissəsi olan Samərra şəhərində anadan olmuşdur. O, burada təhsil almış, sonra Bağdadda yerləşən Əl-Rəşdiyə məktəbində təhsilini davam etdirmişdir. İraqın bir sıra şəhərlərində daşınmaz əmlak departamentlərində işçi kimi çalışmışdır. Türk dilini mükəmməl bilirdi deyə ərəb dilinə tərcümələr etmişdir. O, bununla yanaşı fransız və fars dillərini də bilirdi. İraqda ölkə miqyasında şeir müsabiqələrində mükafatlar qazanmışdır. Onun tam şeirlər toplusu oğlu tərəfindən toplanmışdır və "*Arzular*" adı ilə çap edilmişdir. Bədri Bağdadda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Nəcibə Əhməd

**Nəcibə Əhməd** () () — İraq kürd yazıçısı, şairi və tərcüməçisi.

## Həyatı
Nəcibə Əhməd 1954-cü ildə Kərkükün şimal hissəsində anadan olmuşdur. O, Süleymaniyyədə universitetdə kürd dili və ədəbiyyatı üzrə təhsil almışdır. Əhməd, şeir yazmağa başladığı dövrdə kürd ədəbiyyatının yeganə qadın müəllifi idi.

O, Kacal Əhməd və Məhabad Qədragi da daxil olmaqla bir neçə qadın kürd şair və yazıçısı ilə birlikdə kürd ədəbiyyatının inkişafına mühüm töhfə verən müəllif kimi qiymətləndirilir.

Nəcibə Əhməd qısa hekayələri və poeziyasının üç cildini nəşr etdirmişdir. Onun əsərləri *"Müasir kürd ədəbiyyatının antologiyası*" kimi antologiyalara da daxildir.

## İstinadlar
Məhəmməd Baqir (dəqiqləşdirmə)

* Məhəmməd Baqir
* Məhəmməd Baqiri (iranlı zabit)
* Məhəmməd Baqir əl-Həkim 
* Məhəmməd Baqir Məclisi

## Həmçinin bax
* Məhəmməd (ad)
* Baqir
Kacal Əhməd

**Kacal Əhməd** () — İraq kürd şairi və jurnalisti. O, "*[[Kurdsat]]*"da "*Dijebaw*" verilişi ilə tanınır. Əhməd 1987-ci ildə şeir yazmağa başlamışdır.

## Həyatı
Əhməd 1967-ci ildə Kərkükdə kürd əsilli ailədə anadan olmuşdur. 1986-cı ildə şeir yazmağa başlamış və 21 yaşında onları nəşr etdirmişdir. Onun şeirləri "şiddətli" və "şəhvətli" olması ilə tanınır, "kürddilli dünyada cəsur, təsirli və çətin işə görə" şöhrət qazanmışdır. Onun şeirləri ərəb, fars, türk, norveç və ingilis dillərinə tərcümə olunmuşdur.

O, Nəcibə Əhməd də daxil olmaqla bir neçə kürd qadın şair və yazıçısı ilə birlikdə kürd ədəbiyyatının inkişafına töhfə verən müəllif kimi qiymətləndirilir.

## İstinadlar
Məhəmməd Baqir İrəvani

Ayətullah Şeyx **Məhəmməd-Baqir İrəvani** () () — İraq şiə alimi, dini avtoriteti və şairi. Əslən azərbaycanlıdır. İrəvani böyük ayətullah seyid Əli Sistanidən sonra Nəcəfdə böyük dini hakimiyyətə güclü namizədlərdən biri hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Library of al-Irawani's books by *al-Feker E-book Network*
Zirarilər

**Zirarilər** () — Zirar ibn Əmr və Həfsülfərdin ardıcılları olan mütəkəllimlərin keçmiş islam məzhəbi. Onlar "tətil" və "Allahın Qədri tanıması" ideyasına, cəhl və acizin Allaha xas olmadığına, Allahın zatının özündən başqa heç kəsə məlum olmadığına inanırdılar. Onlar inanırdılar ki, müsəlmanın içində altıncı hiss gizlidir və bu, cənnətə düşdüyü təqdirdə qiyamət zamanı Allahı görmək üçün verilir. Şiələrdən fərqli olaraq, onlar peyğəmbərin vəfatından sonra Allahın höccətinin ümmətin icmasından başqa bir şey olmadığına inanırlar. Sünnilərdən fərqli olaraq onlar imamətin Qureyş və Haşimilərin arxasında olmasını vacib saymırlar.

## İstinadlar
Ciyərxun

**Ciyərxun** (; ) — kürd marksist şairi, ədəbiyyatçısı, yazıçısı və tarixçisi.

## Həyatı
Əsl adı Şəhmuz Həsən olan Ciyərxun 1903-cü ildə Osmanlı imperiyasında, Mardinin (indiki Batman) Gərcüş rayonuna bağlı Hisar qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin başlaması nəticəsində ailəsi ilə birlikdə Suriyanın Amuda şəhərinə köçmüşdür. O, erkən yaşlarından çobanlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. 18 yaşında Diyarbəkirə gələn Ciyərxun oradakı mədrəsədə dini təhsil verən şeyxlərdən dini təhsil almışdır. Bu dövrdə o, kürd mədəniyyəti və ədəbi klassikləri ilə yaxından tanış olmuşdur. 1925-ci ildə Şeyx Səid üsyanında iştirak etmişdir. Üsyan yatırıldıqdan sonra üsyanın ikinci rəhbəri, Şeyx Səidin böyük oğlu Şeyx Əli Rza Əfəndinin heyətinə qatılaraq Rəvandüzə, daha sonra isə Bağdada getmişdir. Bu müddət ərzində Şeyx Əli Rzadan islam dərsi almışdır. Daha sonra Suriyanın Amuda şəhərində məskunlaşmışdır. Burada Seydaye Mele Übeydullah və Seydaye Mele Fətullahdan dərs almışdır.

1959-cu ildə İraqa getmişdir. Bağdad Universitetində kurmanci ləhcəsində kürd dilində dərs deyən ilk müəllim olmuşdur. O, kürd dili üzərində işləmiş, tələbələr yetişdirmişdir. Siyasi fəaliyyətinə görə 1963-cü ildə Dəməşqdə həbs edilmişdir.

1969-cu ildə Şimali İraqa getmiş və orada olan Mustafa Bərzaninin qiyamına dəstək vermişdir. 1973-cü ildə Suriya hökumətindəki BƏƏS Partiyasının təzyiqləri səbəbindən Livana köçmüşdür.

1979-cu ildə İsveçin Stokholm şəhərinə köçmüş və ədəbi fəaliyyətini burada davam etdirmişdir. Burada müxtəlif əsərlər nəşr etməyə başlayan Ciyərxun 1984-cü ildə 81 yaşında Stokholmda vəfat etmişdir. Daha sonra cənazəsi Qamışlıya gətirilərək burada dəfn edilmişdir.

## Əsərləri
; Şeir

* *Diwan Dîwana yekem: Prîsk û Pêtî*, 1945 Dəməşq.
* *Diwan Dîwana diwem: Sewra Azadî*, 1954 Dəməşq.
* *Diwan Dîwana siyem: Kîme Ez?*, 1973 Beyrut.
* *Diwan Dîwana çarem: Ronak*, Roja Nû nəşriyyatı, 1980 Stokholm.
* *Diwan Dîwana pêncem: Zend-Avista*, Roja Nû nəşriyyatı, 1981 Stokholm.
* *Diwan Dîwana şeşem: Şefeq*, Roja Nû nəşriyyatı, 1982 Stokholm.
* *Diwan Dîwana heftem: Hêvî*, Roja Nû nəşriyyatı, 1983 Stokholm.
* *Diwan Dîwana heyştem: Aşîtî*, Avesta nəşriyyatı, 2003 İstanbul.
* *Diwan Dîwana nehem: Salar û Mîdya*, Avesta nəşriyyatı, 2003 İstanbul.
* *Diwan Dîwana dehem: Şerefnama Menzûm*, Avesta nəşriyyatı, 2003 İstanbul.

; Hekayə
* *Reşoyê Darê*, Lîs nəşriyyatı, 2008 Diyarbəkir.
* *Cim û Gülperi*, Lîs nəşriyyatı, 2008 Diyarbəkir.

### Dil və mədəniyyətə aid əsərləri
* *Destûra Zimanê kurdî*, 1961 Bağdad.
* *Ferheng, perçê yekem*, 1962 Bağdad.
* *Ferheng, perçê diwem*, 1962 Bağdad.
* *Folklora Kurdî*, Roja Nû Yayınevi, 1988 Stokholm.

### Tarixə aid əsərləri
* *Tarîxa Kurdistan* (bu əsər ölümündən sonra nəşr olunmuşdur), 3 cild, 1985–1987, Stokholm.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ciyərxunun həyatına dair məqalə
Kürd günəşi

**Kürd günəşi** () — kürdlərin simvolu olan qızıl günəş. Qədim dövrlərdən bəri istifadə edilən simvolun kürd milləti üçün dini və mədəni əhəmiyyəti var. Simvol həmçinin Kürdüstan bayrağının mərkəzində də yerləşir.

Günəşin 21 şüası var, çünki yəzdanizmdə 21 rəqəmi yenidən doğuşu təmsil edir. 21 rəqəmi həm də 21 martı, yəni Novruzu təmsil edir.

## İstinadlar
Zirar ibn Əmr

**Əbu Əmr Zirar ibn Əmr əl-Qətafani əl-Kufi** (; ) — İslam ilahiyyatçısı, ilk mötəzililərdən biri.
## Həyatı
Zirar ibn Əmr Bəsrə və Bağdad mötəzililik məktəblərinin formalaşmasından əvvəlki dövrdə yaşamışdır. 786-cı ildən sonra o, Bağdadda Bərməkilər dairəsində əhəmiyyətli şəxsə çevrilmişdir. Yəhya ibn Xalid Bərməkinin təşkil etdiyi məşhur mübahisələrdə iştirak etmişdir.

O hesab edirdi ki, Quran insan tərəfindən tələffüz edilir, lakin Allah tərəfindən yoxdan yaradılmışdır. Allahı adi hisslərlə görmək imkanını inkar etmişdir. O, qiyamət günü ilə bağlı əqidənin mövqeyini izah edərək, bunun üçün altıncı hissin yaradılacağını irəli sürmüşdür.

## İstinadlar
Kərkük qətliamı (1924)

**Kərkük qətliamı** — 4 may 1924-cü ildə aysor çağırışçılar tərəfindən İraqda Britaniya mandatlığında, Kərkük şəhərinin əhalisinə qarşı qətliam.

## Zəmin
1924-cü ilin əvvəlində Mahmud Bərzənci üsyanları zamanı Britaniya imperiyası kürdlərin yaşadığı Süleymaniyyə şəhərini ələ keçirmək məqsədilə quru qoşunları kimi istifadə etmək üçün Kərkük vilayətinə aysor çağırışçıları yerləşdirmişdir.

## Qətliam
4 mayda yerli bazarda qiymətlərlə bağlı mübahisə baş vermiş və fiziki davaya səbəb olmuşdur. Çağırışçılar daha sonra öz düşərgələrinə qayıtmış, tüfəngləri və silahlıları toplamışdılar. "*Xarici İşlər üzrə Britaniya Sənədləri – Xarici İşlər Nazirliyinin hesabatları və sənədlərinin məxfi çapı: İbn Səudun genişlənməsi, 1922–1925*" nəşrinə görə, "iki aysor batalyonu daha sonra şəhərə qayıtmış, yolda çayxanalarda oturan bir neçə müsəlmana vəhşicəsinə hücum etmiş, mebelləri dağıtmış və müştəriləri döymüşdülər". Aysor çağırışçılar damlara çıxaraq küçələri və evlərə atəşi tutmuş, dükanları və evləri qarət etmişdilər.

Qətliam zamanı 300-dən çox kürd, ərəb və türkmən həlak olmuşdur, onlarla daha çoxu yaralanmışdır.

## İstinadlar
Mübariz Süleymanlı

**Mübariz Aslan oğlu Süleymanlı** () — Azərbaycanlı alim, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Sosial-mədəni fəaliyyət" kafedrasının müdiri, AAK-ın qeydiyyatında olan "Simurq" kulturoloji jurnalın baş redaktor müavini.

## Həyatı
Mübariz Aslan oğlu Süleymanlı 15 fevral 1962-ci ildə Azərbaycanın Sabirabad rayonunun Qəzli kəndində dünyaya göz açmışdır.

13 dekabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin 100 illiyi münasibətilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təhsili
İbtidai təhsilə 1969-cu ildə başlamış, 1977-ci ildə Qəzli kənd səkkizillik, 1979-cu ildə Quruzma kənd tam orta məktəbini bitirmişdir.

1985-ci ildə Bakı Mədəni-Maarif məktəbini, 1989-cu ildə isə Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetinin "Mədəni-maarif" fakültəsini fərqlənmə diplomları ilə başa vurmuşdur.

## Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetində 1989-cu ildə laborant kimi başlayan Mübariz Süleymanlı, sonralar müəllim, baş müəllim, dosent və professor vəzifələrinə qədər ucalıb. Hazırda universitetin "Sosial-mədəni fəaliyyət" kafedrasına rəhbərlik edir.

O, 2000-ci ildə "M. Ə. Rəsulzadə və Azərbaycan mədəniyyəti" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək sənətşünaslıq ixtisası üzrə elmi dərəcə almışdır.

M. Süleymanlı 2001-ci ildən 2009-cu ilə qədər təsisçisi olduğu və AAK-ın qeydiyyatına saldırdığı "Mədəniyyət dünyası" jurnalının baş redaktoru olub. Hazırda AAK-ın qeydiyyatında olan "Simurq" kulturoloji jurnalın baş redaktor müavinidir. "Simurq" Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyası idarə heyətinin üzvü və Kulturoloqlar Cəmiyyətinin sədr müavinidir.

2014-cü ildə isə "XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan kulturoloji fikri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

O, 2003-cü ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 2016-cı ildən isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında AAK-ın "Fəlsəfə, psixologiya və sosiologiya elmləri üzrə ekspert şurası"nın üzvüdür.

M. Süleymanlı 5 monoqrafiyanın, 5 dərsliyin, 3 metodik vəsaitin, 10-dan çox tədris proqramının və 100-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.

Alimin məhsuldar elmi fəaliyyətinin nəticəsi olan "Əhməd Ağaoğlunun ilk elmi əsəri: Şiə dinində məzdəki inancları", "Əhməd Ağaoğlunun "İslama görə və islamiyyətdə qadın" əsərinə elmi-tənqidi yanaşmalar", "Azərbaycan kulturoloji fikir tarixindən (XX əsrin əvvəlləri)" və "Kulturoloji irsin tədqiqi problemləri (XX əsrin əvvəllərinin mənbələri əsasında)" monoqrafiyaları oxucular və mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilir.

## İstinadlar
Cemal Kütahya

**Cemal Kütahya** () – Türkiyə həndbolçusu. Türkiyənin həm milli həndbol komandasının, həm də milli çimərlik həndbolu komandasının kapitanı idi.

## Karyerası
Həndbol karyerasına Akdeniz Universitetinin komandasında başlamışdır. Türkiyədə "Ankara İl Özəl İdarə", "İstanbul Yeditəpəspor", "Ankaraspor", "Antalyaspor", "Beykoz Bələdiyyəsi" klublarında, Qətərdə "Əl-Şəmal" klubunda, Rumıniyada isə "Suçava" klubunda çıxış etmişdir. "Əl-Şəmal" klubu ilə 2020-ci ildə Ərəb Çempionlar Liqasının qalibi olmuşdur. Sonuncu klubu Türkiyənin "Hatay Böyüşəhər Bələdiyyəspor" idi və komandası Türkiyə çempionatında məğlubiyyətsiz irəliləyirdi.

Cemal Kütahya Türkiyə milli həndbol komandasının kapitanı kimi 2022-ci ildə baş tutmuş İslam Həmrəylik Oyunlarında çıxış etmiş və gümüş medalın sahibi olmuşdur. Türkiyə millisinin heyətində 150-dən çox oyuna çıxmışdır.

### Çimərlik həndbolu
O, Türkiyə milli çimərlik həndbol komandasının da kapitanı olmuşdur. 2019-cu ildə 172 qolla, 2021-ci ildə isə 151 qolla çimərlik həndbolu üzrə keçirilmiş Avropa çempionatlarının bombardiri olmuşdur. Dalbadal iki çempionatın bombardiri olan ilk həndbolçu olmuşdur. 2015-ci ildə İtaliyanın Peskara şəhərində baş tutmuş Aralıq Dənizi Çimərlik Oyunlarında milli komanda ilə üçüncü olmuşdur.

## Ölümü
6 fevral 2023-cü ildə baş vermiş Türkiyə–Suriya zəlzələsində Antakyada yaşadığı evin dağıntıları altında qalaraq 5 yaşlı oğlu Çınar Kütahya ilə birlikdə ölmüşdür. 15 fevralda Konyanın Kurtuluş qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avropa Həndbol Federasiyası profili
Koqnitiv çatışmazlıq

**Koqnitiv çatışmazlıq** — öyrənmə prosesinə maneə rolunu oynayan hər hansı bir xüsusiyyəti təsvir edən termin.

Termin təsvir edə bilər:

* ümumi intellektdə çatışmazlıqlar (zehni qüsurlarda olduğu kimi),
* koqnitiv qabiliyyətlərdə spesifik və məhdud çatışmazlıqlar (məsələn, disleksiya kimi öyrənmə pozuntularında),
* neyropsixoloji çatışmazlıqlar (məsələn, diqqət, yaddaş və ya icra funksiyası),
* idrak və yaddaşda dərmanların səbəb olduğu pozuntuları təsvir edə bilər (məsələn, alkoqol, qlükokortikoidlər və benzodiazepinlərilə müşahidə olunanlar).

## Səbəbi
Səbəbi ümumiyyətlə kəskin və geri dönə bilən şüurun dəyişdirilmiş səviyyəsindən fərqli olaraq sabit bir xüsusiyyətə aiddir. Koqnitiv çatışmazlıqlar anadangəlmə ola bilər və ya beyin xəsarətləri, nevroloji pozuntular və ya psixi xəstəliklər kimi ətraf mühit amillərindən qaynaqlana bilər.

## Skrininqi
Simptomları olmayan 65 yaşdan yuxarı insanlarda koqnitiv pozuntu üçün skrininq 2020-ci ilə qədər fayda və zərər baxımından aydın deyil.

Ümumilikdə 3,870,293 nəfərin 579,710-u il ərzində izlənilən 66 yaşında olan insanlar daxil olmaqla geniş bir araşdırmada subyektiv koqnitiv tənəzzül sonrakı demensiya riskinin artması ilə əhəmiyyətli dərəcədə əlaqələndirildi.

## Müalicəsi
Koqnitiv pozuntusu olan yaşlı insanlar işıq terapiyası qəbul etdikdan sonra bir qədər yaxşılaşırlar.

## Digər
Koqnitiv çatışmazlığın iş keyfiyyətinə böyük təsir edəcəyi gözlənilsə də, sağlamlıq və iş keyfiyyəti arasında heç bir əlaqə yoxdur və ya çox azdır. Hava hərəkətinə nəzarətçi, peşəkar idmançı və digər koqnitiv cəhətdən asılı peşələr istisna olmaqla, yaş iş keyfiyyətinə təsir göstərmir. Bu, verilmiş koqnitiv testlərinə açıq şəkildə ziddir, buna görə də bu məsələ hələ də araşdırılır. Bu qənaətə gəlmək üçün mümkün səbəblərdən biri insanın öz imkanlarının həddinə qədər işləmək ehtiyacının nadir olmasıdır.

Bəzi araşdırmalar göstərir ki, uşaqlıq aclığının koqnitiv qabiliyyətinin azalmasına qoruyucu təsiri ola bilər. Mümkün bir izahat, bədəndə yaşla bağlı dəyişikliklərin başlanğıcının kalori məhdudlaşdırılması ilə gecikdirilə biləcəyidir. Digər mümkün izahat seçici sağ qalma effektidir, çünki uşaqlıqda aclıq keçirən ​​tədqiqat iştirakçıları uşaq vaxtı sağlam idilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyatı
* 
* Das, J. P. (2002). A better look at intelligence. *Current Directions in Psychology*, 11, 28–32.
* Goldstein, Gerald; Beers, Susan, eds (2004). Comprehensive Handbook of Psychological Assessment: Volume I: Intellectual and Neurological Assessment. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
* 
* Sattler, Jerome M. (2008). Assessment of Children: Cognitive Foundations. La Mesa (CA): Jerome M. Sattler, Publisher.
* 
*
Mak Pauel

**Mak Pauel** (doğum adı **Conni Mak Pauel**; ) — əslən Alabama ştatının Klanton şəhərindən olan amerikalı müğənni, bəstəkar, prodüser və musiqiçi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ətbar çayı

**Ətbar çayı** (, ), yuxarı axarı **Гоанг** ()) — Afrikada çay. Bəzən **Qırmızı Nil** və yaxud **Qara Nil** də adlandırılır. Sudan və Efiopiyadan axır, Nil çayının sağ qolu. Sudanın Ətbar şəhəri yaxınlığında Nil çayına qovuşur.

## Hidrologiyası
Ətbar çayının mənbəyi Efiopiyada Tana gölünün yaxınlığında yerləşir. Əsasən Sudan yaylası boyunca axır. Çayın su təchizatı və suvarma üçün Xəşm əl-Qirbə su anbarı və su-elektrik stansiyası var. Orta su sərfi 374 m³/saniyədi. Çayın uzunluğu 1120 km-dir. Yağışlı mövsümdə (iyul-noyabr) Nil axınını əhəmiyyətli dərəcədə doldurur, bu zaman orta su axını təxminən 2000 m³ / s təşkil edir. İlin qalan vaxtı quruyur və Nilə çatmır. Yağışlı mövsümdə naviqasiya mümkündür.

Ətbarın əsas qollarından biri Bəhr əs-Salam çayıdır.

Ətbarın orta aylıq axını (1912–1982) mənbəyindən təqribən 25 km yuxarıda m³/s ilə ölçülür:


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:600 height:220
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2010
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yan.
  bar:Feb text:Fev.
  bar:Mar text:Mart
  bar:Apr text:Aprel
  bar:May text:May
  bar:Jun text:İyun
  bar:Jul text:İyul
  bar:Aug text:Auqust
  bar:Sep text:Sent.
  bar:Oct text:Okt.
  bar:Nov text:Noy.
  bar:Dec text:Dek.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 7.5
  bar:Feb from:0 till: 2.9
  bar:Mar from:0 till: 0.3
  bar:Apr from:0 till: 1.4
  bar:May from:0 till: 2.9
  bar:Jun from:0 till: 28.4
  bar:Jul from:0 till: 569.5
  bar:Aug from:0 till: 2002.7
  bar:Sep from:0 till: 1291.0
  bar:Oct from:0 till: 289.1
  bar:Nov from:0 till: 61.1
  bar:Dec from:0 till: 19.0

PlotData=
  bar:Jan at: 7.5 fontsize:S text: 7.5 shift:(-10,5)
  bar:Feb at: 2.9 fontsize:S text: 2.9 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 0.3 fontsize:S text: 0.3 shift:(-10,5)
  bar:Apr at: 1.4 fontsize:S text: 1.4 shift:(-10,5)
  bar:May at: 2.9 fontsize:S text: 2.9 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 28.4 fontsize:S text: 28.4 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 569.5 fontsize:S text: 569.5 shift:(-10,5)
  bar:Aug at: 2002.7 fontsize:S text: 2002.7 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1291.0 fontsize:S text: 1291.0 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 289.1 fontsize:S text: 289.1 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 61.1 fontsize:S text: 61.1 shift:(-10,5)
  bar:Dec at: 19.0 fontsize:S text: 19.0 shift:(-10,5)


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* А́тбара // :ru:Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1958. — 250 000 экз. — Т. 1. — С. 627.
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Maps of Ethiopia — Perry–Castañeda Library Map Collection, University of Texas
Joao Kanselo

**Joao Kanselo** ( ; () — Səudiyyə Pro Liqasnda oynayan Əl-Hilal futbol klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən portuqaliyalı peşəkar futbolçu. Həmçinin Portuqaliya millisində çıxış edir. Yaradıcı, bacarıqlı, güclü və çox yönlü oyunçu, dünyanın ən yaxşı müdafiəçilərindən biri hesab olunur.

Kanselo 27 avqust 2024-cü il tarixində Səudiyyə Pro Liqasnda oynayan Əl-Hilal futbol klubu ilə müqavilə imzalayıb.

## Karyera statistikası

### Klub

### Milli

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İbrahim Şevki Atasaqun

**İbrahim Şevki Atasaqun** (1899 İstanbul, Osmanlı İmperiyası – 28 may 1984 Ankara) – Türkiyəli, siyasətçi, dövlət xadimi. O, 1966-cı ildə Prezident Camal Gürsəl ABŞ-da müalicə olunduğu müddətdə onun yerinə 55 gün prezident səlahiyyətlərini icra edib.

## Karyerası
İbrahim Şevki Atasaqun hərbi tələbə kimi daxil olduğu İstanbul Darülfünunun Tibb məktəbindən məzun olub. O, Qərb Cəbhəsində Türkiyə Qurtuluş Savaşında həkim leytenant kimi iştirak edib və baş leytenant rütbəsinə yüksəlməklə İstiqlal medalı qazanıb. Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasına danışıqlar aparan həkim olaraq təyin edilib. 1926-cı ildə daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis hazırlığını bitirib. Baş Qərargahın icazəsi ilə girdiyi Tibb Fakültəsi gigiyena üzrə dosentlik imtahanını qazandıqda, ordu ilə əlaqəsinə xələl gətirmədən beş il müddətinə məzuniyyətə çıxıb. İbrahim Şevki 1933-cü il 3 oktyabrda Ərzurum Hərbi Xəstəxanasına təyin edilib. 1934-cü ildə mayor olub. Təkirdağ Hərbi Xəstəxanasından sonra Siirt Hərbi Xəstəxanasına təyinat alıb. 1941-ci ildə polkovnik-leytenant rütbəsinə təyin olunduqdan sonra Şərq  xidmətində çalışıb. Daha sonra o, Ankara Hərbi Məktəbinin baş həkimliyinə köçürülüb. Baş Qərargahın Səhiyyə İdarəsində işləyib, Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasına gigiyena professoru təyin edilib. 1953-cü ildə briqada generalı, 1956-cı ildə isə general-mayor rütbəsinə yüksəlib. O, Quru Qoşunlarının Səhiyyə İdarəsinin rəisi təyin edilib. 21 sentyabr 1957-ci ildə təqaüdə çıxıb. 1958-1960-cı illərdə Səhiyyə Nazirliyinin müşaviri vəzifəsində çalışıb.

15 oktyabr 1961-ci ildə keçirilmiş seçkidə İbrahim Şevki Respublikaçı Kəndliləri Millət Partiyasının namizədi kimi Nevşehir Respublika Senatına üzv seçilib. O, 2 iyun 1968-ci ildə keçirilmiş üçdə bir yenilənmə seçkisində yenidən seçilib və 5 iyun 1977-ci ildəki yenilənmə seçkilərinədək bu vəzifəni davam etdirib. 1963 və 1964-cü illərdə Mili Müdafiə Komissiyasının rəhbəri vəzifəsində xidmət edib. Həmçinin 4 iyun 1962-ci il və 7 fevral 1963-cü il tarixləri ərzində partiyasını tərk edib və sonra müstəqil fəaliyyət göstərib.

Bir müddət sonra o, partiyasına qayıdıb, ancaq 25 fevral 1964-cü ildə partiyanı yenidən tərk edib və 9 aprel 1964-cü ildə Ədalət Partiyasına qatılıb. 28 oktyabr 1961-ci ildə Respublika Senatının Prezident Kollegiyasına keçirilmiş ilk seçkidə vitse-prezident olub və 2 noyabr 1962-ci ildəki seçkiyədək bu vəzifədə qalıb. İbrahim Şevki 2 dekabr 1965-ci ildə Respublika Senatının rəhbəri olaraq seçilib və 9 noyabr 1970-ci ilədək bu vəzifəni davam etdirib.

Prezident Camal Gürsəlin ABŞ-da müalicə olunduğu zaman o, 1966-cı il 2 fevral və 28 mart tarixləri ərzində respublika prezidenti vəzifəsini icra edib. O, Parlament sədrlərinin dəvəti ilə Berlin, Polşa, Çexoslovakiya, İran, Pakistan və Macarıstana rəsmi səfər etmiş Senat nümayəndə heyətlərinə sədrlik edib.

## Ölümü
İbrahim Şevki Atasaqun 28 may 1984-cü ildə Ankarada vəfat edib və Cəbəci Əsri qəbiristanlığında dəfn edilib.

## İstinadlar
Kürd mifologiyası

**Kürd mifologiyası** — şimal-qərb Zaqros, Şimali Mesopotamiya və Cənub-Şərqi Anadolunun Kürdüstan dağlarında məskunlaşmış, mədəni, etnik və ya linqvistik baxımdan əlaqəli  qədim xalqlar qrupunun inanc və təcrübələri üçün istifadə olunan ümumi termin. Bura onların islam və ya xristianlığı qəbul etməzdən əvvəlki dövrə aid Hind-Avropa bütpərəstliyi, həmçinin müsəlman olduqdan sonra ortaya çıxardıqları yerli miflər, əfsanələr və folklor daxildir.

## Yaradılış mifi
Kürd mifologiyasında kürdlərin əcdadları Zəhhaq adlı padşahın zülmündən xilas olmaq üçün dağlara qaçmışdılar. Tarix boyu dağlarda gizlənən Dəmirçi Kave kimi insanların kürd etnosunu yaratdığına inanılır.  Dağlar indiki dövrdə də kürdlərin həyatında əhəmiyyətli coğrafi və simvolik fiqurlardır. Digər milli miflərdə olduğu kimi, kürd mifologiyası da siyasi məqsədlər üçün istifadə olunur.

## İslamdan sonra
Sasani hökmdarı II Xosrov Pərviz kürd şifahi ənənəsində, ədəbiyyatında və mifologiyasında yüksək ehtiram sahibidir.

Şahmaran kürd folklorunda mifik bir məxluqdur. Onun mağarada yaşayan insan-ilan hibridi olduğuna inanılır və sirləri qoruyan hikmət ilahəsi hesab olunurdu. Bundan başqa, şahmaran vəfat etdikdən sonra onun ruhunun öz qızına keçdiyinə inanılır.

## İstinadlar
Zəhhak

**Zəhhak** və ya **Zəhhaq** (, ; Avestada **Azi Dəhakə** () — İran mifologiyasında üçbaşlı ilan, ilanların şahı. O, Babildə yaşamış və Əhrimənin tayfasından olan dəhşətli əjdaha idi. Son ənənədə əslən Ərəbistandan olan padşah Cəmşidin düşmənidir. O, Cəmşidi devirərək İran taxtını ələ keçirmiş, lakin Cəmşidin oğlu Firidun Dəmirçi Kavenin köməyi ilə Zəhhakın min illik zalım hökmranlığına son qoymuş, onu Dəməvənd dağının mağarasına həbs etdirmişdir.

Özbəkistanda, müasir Qarşi ərazisində, Qalayi-Zəhhaki-Moron adlı böyük qədim şəhərin xarabalıqları var və bu adın mənası "ilanların padşahı Zəhhak qalası"dır. Bamyandan 15 km qərbdə yerləşən Kabilistanda bişmiş kərpicdən tikilmiş, 25 m hündürlüyündə qala ilə əhatə olunmuş və mühüm dağ keçidini müşahidə etmək üçün ucaldılmış "Zəhhak qalası" adlanan xarabalıqlar mövcuddur  .

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* Ingersoll, Ernest, et al., (2013). *The Illustrated Book of Dragons and Dragon Lore*. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN B00D959PJ0
* 
* 
* 
* 

* Schwartz, Martin. "Transformations of the Indo-Iranian Snake-man: Myth, Language, Ethnoarcheology, and Iranian Identity." Iranian Studies 45, no. 2 (2012): 275-79. www.jstor.org/stable/44860985.