Əfsun Sucayev

**Əfsun Rəzzaq oğlu Sucayev** () — kimyaçı alim. Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinın akademik Ə. Quliyev adına Aşqarlar Kimyası İnstitutunun icraçı direktoru, kimya elmləri doktoru, professor. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı (2024).

## Həyatı
Sucayev Əfsun Rəzzaq oğlu 1979-cu ildə Lerik rayonunun Züvüç kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Züvüç kənd orta məktəbində, sonra Lerik qəsəbə 1 saylı kimya-biologiya təmayüllü liseydə almışdır.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1997-ci ildə Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutuna qəbul olmuşdur. 2001-ci ildə Gəncə Dövlət Universitetinin kimya və biologiya ixtisası üzrə bakalavr, 2003-cü ildə magistraturasını fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Həmin ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Aşqarlar Kimyası İnstitutunun əyani aspiranturasına daxil olmuşdur. 2008-ci ildə "Üzvi kimya" ixtisası üzrə "Mono-, di(2-hidroksilpropil)aminlərin və onların tiokarbamid törəmələrinin sintezi və xassələri" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək, kimya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsinə, 2017-ci ildə isə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.

2012-ci ildə Aşqarlar Kimyası İnstitutunun elmlər doktoru hazırlığı üzrə doktoranturasına qəbul olunmuşdur, 2017-ci ildə təhsilini başa vurmuşdur. 2018-ci ildə "Üçkomponentli kondensləşmə reaksiyaları əsasında aminospritlərin tsiklik tiokarbamid törəmələrinin sintezi və çevrilmələri" mövzusunda doktorluq dissertasiya işini müdafiə etmiş və kimya elmlər doktoru elmi dərəcəsinə, 2023-cü ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür.

2005-ci ildən Aşqarlar Kimyası İnstitutunun "Aşqarlarin sintezi və təsir mexanizminin nəzəri əsasları" laboratoriyasında kiçik elmi işçi, elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi, laboratoriya müdiri və elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrində işləmişdir. 2021-ci ildən isə İnstitutun icraçı direktoru vəzifəsində çalışır.

Əfsun Sucayev 2013, 2021-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondunun, 2014, 2018-ci illərdə isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti Elm Fondunun keçirdiyi qrant müsabiqələrinin qalibi olan bir sıra layihələrin rəhbəri və icraçısı olmuşdur.

## Elmi fəaliyyəti
Əfsun Sucayevin əsas elmi istiqaməti kükürdüzvi birləşmələr içərisində çox az tədqiq olunan tsiklik tiokarbamidlərin aminospirtlər əsasında yeni sintez üsullarının işlənib hazırlanması, alınmış birləşmələrin karbohidrogenlərin oksidləşməsinə və mikrobioloji zədələnməsinə qarşı antioksidant aşqar kimi tədqiqi, onların təsir mexanizminin, quruluşları ilə funksional xassələri arasında qanunauyğunluqların öyrənilməsinə aiddir. Onun apardığı elmi-tədqiqat işlərinin yeniliyi Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən verilmiş patentlərlə təsdiq edilmişdir.
Ən mühüm elmi nailiyyətlərdə multidissiplinar (fənlərarası) tədqiqatların rolunu nəzərə alan Ə. Sucayev bu elmi tədqiqat müəssisəsinin əsas profilinə uyğun apardığı tədqiqatlar nəticəsində həm də müəyyən etmişdir ki, sintez etdiyi antioksidant və biosid aşqarlar neft məhsullarının oksidləşməsinin qarşısını almaq və mikrobioloji zədələnmədən mühafizə etməklə yanaşı, başqa sahələrdə də bioloji (fizioloji) fəallıq göstərirlər.

Ə. Sucayev fizioloji fəal maddələrin yaradılması istiqamətində tədqiqatları genişləndirərək, 2015-ci ildən dünyanın aparıcı elm mərkəzləri — Türkiyənin Orta Doğu Texnik, Hacetepe, İstanbul Texnik, Atatürk, Bartin universitetləri, ABŞ Buffalo Universitetinin Kompüter Araşdırmalar Mərkəzi, İtaliya Milli Tədqiqat Şurasının Biomolekulyar və Biostruktur İnstitutu, Florensiya Universiteti, Rusiya Elmlər Akademiyası Sibir Bölməsinin Favorski adına İrkutsk Kimya İnstitutu və Belarus Elmlər Akademiyası Bioaktiv maddələrin biokimyası İnstitutunun tanınmış alimləri ilə birgə 4 beynəlxalq tədqiqat qrupu yaradaraq həyata keçirilən müştərək multidissiplinar tədqiqatlar nəticəsində yeni üzvi maddələrin canlı orqanizmdə antioksidant, hüceyrə və toxuma səviyyəsində patoloji hallara səbəb olan proseslərə qarşı inhibitor təsirlərini öyrənə bilmişdir. Təkcə Türkiyənin Atatürk və Bartin universitetləri ilə son 5–6 ildə "Bəzi qlobal xəstəliklərlə əlaqəli metabolik fermentləri inhibə edən yeni nəsil inhibitorların müqayisəli tədqiqi" mövzusunda ətraflı tədqiqatlar aparılmışdır.

Apardığı müştərək elmi araşdırmaların nəticələrinə görə, Aşqarlar Kimyası İnstitutunda sintez olunan 300 yeni fizioloji fəal maddələrin canlı orqanizmlərdə antioksidant aktivliyi, fərqli enzim və onların izoformaları üzərində inhibitor təsirləri İtaliyanın Florensiya Universiteti və Türkiyənin Atatürk və Bartin Universitetində tədqiq edilmiş və yüksək təsirə malik olmaları müəyyən edilmişdir. Tədqiq olunan maddələr müasir təbabətin ən aktual xəstəlikləri olan: bədxassəli şiş (xərçəng); şəkərli diabet; qlaukoma; Alzheimer (yaddaşitmə, ağıl zəifliyi) qlobal xəstəliklərə səbəb olan pataloji proseslərə potensila dərman maddəsi təsiri göstərirlər. Tədqiq olunan birləşmələrin bəziləri standart dərman kimi tətbiq olunan tokoferol və α-troloks preparatlarına nisbətən 10 dəfə yüksək təsirə malikdir.

Son 5 ildə yerinə yetirilən tədqiqatlar nəticəsində əldə edilən mühüm elmi nəticələr "Web of Science", "Scopus" bazalarında arxivləşən "Springer", "Elsevier", "Taylor & Francis" və "Wiley" nəşriyatlarının impakt faktoru yüksək olan nüfuzlu jurnallarında dərc olunub. Hazırda bu tədqiqat qrupları ilə dünya elmində ən son yeniliklərdən biri sayılan ayrı-ayrı enzim-izoenzimlər üzrə "molekulyar dokinq" tədqiqatları davam etdirərək və ölkəmizdə bioüzvi kimya sahəsində yeni bir tədqiqat istiqaməti müəyyənləşdirilmişdir.

## Pedaqoji və digər fəaliyyəti
Əfsun Sucayev 2016-cı ildən AMEA Aşqarlar Kimyası İnstitutunda magistratura pilləsində "Üzvi kimya", 2022-ci ildən isə Bakı Dövlət Universitetinin "Kimya mühəndisliyi" ixtisası üzrə magistrlərə "Ağır neft xammalı emalı", "Neft və qazın kompleks emalının elmi əsasları" və "Neft və qaz emalının ekoloji problemləri" fənnlərindən mühazirə və laboratoriya dərslərini keçir, onların diplom işlərinə rəhbərlik edir. Elmi rəhbərliyi altında 3 kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 6 magistr müdafiə etmişdir. Hazırda elmlər doktorluğu üzrə 1, fəlsəfə doktorluğu üzrə 4 doktorant və dissertantın, 2 magistrantın elmi rəhbərliyi davam edir.

Ə. Sucayev 2017–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Bilik Fondunun "Bilik günü" ilə əlaqədar olaraq respublikanın müxtəlif rayonlarında (Lənkəran, İsmayıllı, Lerik) yerləşən ümumtəhsil orta məktəblərin şagirdləri üçün vətənpərvərlik mövzusunda təşkil etdiyi seminarlarda mühazirələr oxuyub.

## Beynəlxalq elmi fəaliyyəti
2014–2015-ci illərdə Türkiyənin Orta Doğu Texnik, Hacetepe, İstanbul Texniki Atatürk və Bartin universitetlərində, Belarusun Qomel şəhərində yerləşən Bioaktiv maddələrin biokimyası İnstitutunda təcrübə keçmişdir.
Əfsun Sucayev 2016-cı ildə Moskvada keçirilən "MDB Elm Forumu"nda, 2021-ci ildə Almaniyanin Marburq Universiteti, EurJOC və "ChemBioChem" beynəlxalq kimya elmi cəmiyyətlərinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilmiş 15-ci Alman Peptid simpoziumunda, Türkiyənin Atatürk Universitetinin təşkilatçılığı ilə keçirilən 1-ci Beynəlxalq Təbiət Elmləri Konqresində (ICNAS 20211), o cümlədən bir sıra yerli konfrans və elmi simpoziumlarda plenar iclaslarda məruzələrlə çıxış etmişdir.
Əfsun Sucayev 2022-ci ildə Türkiyənin Bartin Universitetində elmi ezamiyyətdə olduğu zaman Fən fakültəsinin təşkil etdiyi "Bilim söhbətləri"ndə "Müxtəlif məqsədlər üçün yeni üzvi birləşmələrin sintezi və tətbiq sahələrinin müəyyənləşdirilməsi" mövzusunda maraqlı təqdimatla çıxış etmişdir. Əfsun Sucayev bir çox nüfuzlu xarici jurnalların (Bio-organic chemistry, Journal heterocyclic chemistry, Molecular diversity, Journal organometallic chemistry, Biomolecular structure and dynamics, Journal Molecular Structure, ChemistrySelect, Medicinal Chemistry Research, Current Organic Chemistry və Park Dergi) beynəlxalq rəyçisidir.

## Elmi-təşkilati fəaliyyəti
Əfsun Sucayev elmi fəaliyyətlə yanaşı elmi-təşkilatçılıq işləri də yerinə yetirir. O, Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirilməsi Şurası və Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Ekspert Komissiyasının üzvü, Bakı Mühəndislik və Sumqayıt Dövlət universitetlərində Dövlət İmtahan və Buraxılış Attestasiya Komissiyasının sədri, Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu PHŞ-nin nəzdində fəaliyyət göstərən "Aşqarlar, sürtkü yağları, sürtkülər və xüsusi mayelər" üzrə Texniki Komitənin (TK34) və Aşqarlar Kimyası İnstitutunun Elmi Şurasının sədr müavinidir. O, Türkiyənin "Park Dergi" və Bakı Mühəndislik Universitetinin "Journal of Advances in Chemistry and Chemical Engineering" jurnallarının redaksiya heyətinin üzvüdür.
## İctimai fəaliyyəti
Əfsun Sucayev tələbəlik illərindən ictimai fəallıq nümayiş etdirirdi. O, Gəncə Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinin Tələbə elmi cəmiyyətinin üzvü, sonra isə sədri olmuşdur.

Həmçinin 2013–2020-ci illərdə AMEA Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının İdarə Heyətinin üzvü və eyni zaman da Aşqarlar Kimyası İnstitutunun Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədri olmuşdur.

Yeni Azərbaycan Partiyasının VII qurultayında (5 mart 2021-ci il) YAP İdarə Heyətinin üzvü seçilib.

## Mükafatları
* "Akademik Əli Quliyev mükafatı" (2014)
* "Web of Science Awards" (2018)
* "Top Sited Article in Wiley 2018–2019" (2020)
* "Elmdə Zəfər Mükafatı-2021" (2021)
* "İstinadda rekord" (2023)
* Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 2024-cü il 02 fevral tarixli 4289 saylı sərəncamı ilə elmi və ictimai-siyasi sahədə səmərəli fəaliyyətinə görə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023) yubiley medalı" ilə təltif olunub.
* 27 may 2024-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə “Xüsusi təyinatlı sürtkü yağlarının yaradılması və istehsalının təşkili” kompleks elmi-texniki işinə görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı ilə təltif olunub.

## Elmi əsərləri
Ümumilikdə 230 elmi əsəri çap olunmuşdur, onlardan 1-i dərs vəsaiti, 2-i monoqrafiya, 1-i xaricdə kitab fəsli (book chapter), 25 Azərbaycan Respublikası Patenti, 100 məqalə, qalanları konfrans material-tezisdir. Məqalələrin 70-i "Web of Science" və "Scopus" elmi bazalarına daxil olan yüksək resenziyalı xarici jurnallarda çap edilmişdir. "Google Scholar Citations" və "ResearchGate" qlobal informasiya şəbəkələrindən götürülən məlumatlara görə, tədqiqat sahəsi üzrə müxtəlif beynəlxalq elektron sistemlərinə daxil olmuş elmi əsərlərinə 2000 istinad edilmişdir. H-indexi 25-dir.

### Kitabları
* Afsun Sujayev. Canlı orqanizmlərin bəzi patoloji proseslərinin yeni nəsil inhibitorları. "Elm", 2023, 272s.
* Afsun Sujayev, Emin Garibov. Some New Approaches in Synthesis of Physiologically Active Substances. Lambert Academic Publishing, Germany, 2016, 55 p.
* Afsun Sujayev, Parham Taslimi, Vagif Farzaliyev, Nastaran Sadeghian, Zeynep Karaoglan, İlhami Gulcin, Bioactivity of N-substituted cyclic derivatives of thiourea and phenylthiourea from simplicity, Developments in scientific research II, International Publishing House, Chapter III, 2024, p.57–79.
* Güləhməd Talıbov, Əfsun Sucayev, Aynur Məmmədova. Zərif üzvi sintez (dərs vəsaiti). "Elm", 2025, 408s.

### Patentləri
* Ə.R. Sucayev, M.Ə. Allahverdiyev, Y.C. Səfərov, 1-(2-anilino-1-metiletil) tiokarbamid sürtkü yağlarına təsir edən antimikrob aşqar kimi", Az. SMPDK-nin ixtiralar, faydalı modellər, sənaye nümunələri, rəsmi bülleten, İ 2010 0039, № 3, 2009.
* V.M. Fərzəliyev, Z.T. İsrafilova, L.N. Əliyeva, Ə.Ə. Qədirov, Ə.R. Sucayev, N-[1-(fenilsulfonil)-2-(propoksikarbonil)-3-(tiosianato)-4,6-dimetil]-piperidin sintetik sürtkü yağlarına çoxfunksiyalı aşqar kimi, İ 2022 0100, 30.12.2022
* N.N. Novotorjina, Ə.R. Sucayev, Q.A. Qəhrəmanova, M.R. Səfərova, İ.P. İsmayılov, Y.S. Mustafayeva, Dioksibutil-bor-oksimetilbutilksantogenat sürtkü yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi, İ 2023 00048, 12.06.2023
* N.N. Novotorjina, Ə.R. Sucayev, Q.A. Qəhrəmanova, M.R. Səfərova, İ. P. İsmayılov, Y.S. Mustafayeva, (2,2-dimetil-4-metilen-1,3-dioksalan-benzil)disulfid transmissiya yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi, İ 2023 00046, 12.06.2023
* N.N. Novotorjina, Ə.R. Sucayev, Q.A. Qəhrəmanova, M.R. Səfərova, B. İ. Musayeva, İ.P. İsmayılov, Y. S. Mustafayeva, (2,2-dimetil-4-metilen-1,3-dioksalan-allil)disulfid transmissiya yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi,, İ 2023 00051, 12.06.2023
* Ə.R. Sucayev, Ş.K. Kazımzadə, N.N. Novotorjina, Q.A. Qəhrəmanova, M.R. Səfərova, İ.P. İsmayılov, Y.S. Mustafayeva, Toluolsulfoallilksantogenat sürtkü yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi,, İ 2023 00079, 30.10.2023
* N.N. Novotorjina, Ə.R. Sucayev, A.X. Məmmədova, Ş.K. Kazımzadə, Q.A. Qəhrəmanova, M.R. Səfərova, İ.P. İsmayılov, Y.S. Mustafayeva, Toluolsulfometil-ksantogenat transmissiya yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi,, İ 2023 00065, 28.09.2023
* V.M. Fərzəliyev, H.Ə. Cavadova, Ə.R. Sucayev, E.M. Cəfərov, İ.İ. Kazımov, A.G. Əliyev, M.İ. Kazımov, İ.E. Cəfərov, M.E. Məmmədov, E.A. Vəliyev, F.T. Mahmudov, Mazut əsasında alınan qalıq yanacaqlarının özlülük və aşağı temperatur xassələrini yaxşılaşdıran əlavə, İ 2023 0090, 01.12.2023
* V.M. Fərzəliyev, H.Ə. Cavadova, Ə.R. Sucayev, V.B. Abbasov, S.T. Rüstəmov, Xüsusi təyinatlı texnikanın dizel mühərriki üçün bütün mövsümlərdə işləyən motor yağı, İ 2023 0094, 26.12.2023
* N.N. Novotorjina, Ş.K. Kazımzadə, M.T. Abbasova, M.R. Səfərova, Q.A. Qəhrəmanova, T.C. Cəfərova, Y.S. Mustafayeva, Butoksimetilaminobenzolsulfoamid yağlayıcı-soyuducu mayelərə antimikrob aşqar kimi, İ 2024 0003.
* V.M. Fərzəliyev, H.Ə. Cavadova, Ə.R.Sucayev, İtiyerişli yerüstü texnikanın yüksək gücləndirilmiş dizel mühərrikləri üçün motor yağı, İ 2024 01M.
* Ə.R.Sucayev, N.N.Novotorjina, Ş.K.Kazımzadə,  Q.A.Qəhrəmanova,  M.R.Səfərova İ.P.İsmayılov, Y.S.Mustafayeva, p-Toluolsulfodiizopropilditiofos-fat sürtkü yağlarına siyrilmə və yeyilməyə qarşı aşqar kimi, İ 2024 0037
* Ə.R.Sucayev, N.N.Novotorjina,  Ş.K.Kazımzadə, İ.Ə.Rzayeva, M.R.Səfərova, A.M.Məmmədov, Q.A.Qəhrəmanova, Allilksantogenatometil-toluolsulfamid dizel yanacağlarına oksidləşməyə qarşı aşqar kimi, İ 2024 0060.
* N.N.Novotorjina,  Ş.K.Kazımzadə, İ.Ə.Rzayeva, M.R.Səfərova, Q.A.Qəhrəmanova, İ.P.İsmayılov, Y.S.Mustafayeva, Dizel yanacaqlarına oksidləşməyə qarşı aşqar, İ 2024 0091.
* •	P.R.Məmmədov, T.Ə.Cavadzadə, Ə.R.Sucayev, F.M.Çıraqov, Gümüşün (I) fotometrik təyini üsulu, İ 2024 0096.
* X.Q. Əfəndiyeva, Ə.R.Sucayev, V.M.Kazımov, İ.P.İsmayılov, 1-Amiltritiokarbonat-3-xlorizopropanolsürtkü yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi, İ 2024 0103.
* N.N.Novotorjina,  Ə.R.Sucayev, Ş.K.Kazımzadə, M.R.Səfərova, Q.A.Qəhrəmanova, İ.P.İsmayılov, Y.S.Mustafayeva, Sürtkü yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar, İ 2024 0092.
* N.N.Novotorjina, Ə.R.Sucayev, Ş.K.Kazımzadə, M.T.Abbasova, M.R.Səfərova, Q.A.Qəhrəmanova, Y.S.Mustafayeva, p-toluolsulfonamidometildibutil-borat yağlayıcı-soyuducu mayelərə bakterisid aşqar kimi, İ 2024 0093.
* V.M.Fərzəliyev, Ə.R.Sucayev, N.N.Novotorjina,  Ş.K.Kazımzadə, M.T.Abbasova, M.R.Səfərova, Q.A.Qəhrəmanova, Y.S.Mustafayeva, Yağlayıcı-soyuducu mayelərə bakterisid aşqar, İ 2025 0011.
* N.N.Novotorjina,  Ə.R.Sucayev, Ş.K.Kazımzadə, Q.A.Qəhrəmanova, M.R.Səfərova, İ.P.İsmayılov, Y.S.Mustafayeva, 1,3-Bisizopropilksantogenatosulfofenol transmissiya yağlarına siyrilməyə qarşı aşqar kimi, İ 2025 0046.
* V.M.Fərzəliyev, H.Ə.Cavadova, Ə.R.Sucayev, V.B.Abbasov, S.T.Rüstəmov, Xüsusi təyinatlı texnikanın dizel mühərriki üçün bütün mövsümlərdə işləyən motor yağı, İ 2025 02M.
* V.M.Fərzəliyev, H.Ə.Cavadova, Ə.R.Sucayev, A.R.Yusifova, İtiyerişli yerüstü texnikanın yüksək gücləndirilmiş dizel mühərriki üçün motor yağı, İ 2025 03M.
* V.M.Fərzəliyev, Ə.R.Sucayev, Ş.K.Kazımzadə,  N.N.Novotorjina,  İ.Ə.Rzayeva, M.R.Səfərova, Q.A.Qəhrəmanova, İ.P.İsmayılov, Y.S.Mustafayeva, p-fenolsulfoizopropilksantogenat yağlara və yanacaqlara çoxfunksiyalı aşqar kimi, İ 2025 0074.
* V.Fərzəliyev, S.Məmmədova, Ə.R.Sucayev, E.Əliyev, İ.İsmayılov, N.Ladoxina, Qrafit sürtküsünün alınma üsulu, İ 2025 0075.
* V.Fərzəliyev, N.Nəzərov, Z.İsrafilova, Ə.R.Sucayev, P.Məmmədova, K.Qəhrəmanova, H.Əliyeva, N.Qriqoryeva, N-(tert-butilkarbamotoil)-3-hidroksibenzamid yağlayıcı-soyuducu mayelərə funqisid aşqar kimi, a2024 0032

## İstinadlar