open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Məmmədrza Afiyət Mərəndi

**Məmmədrza Abdulla oğlu Afiyət Mərəndi** () — Azərbaycan yazıçısı, jurnalist, tərcüməçi, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Mərkəzi Komitəsinin üzvü və "Azərbaycan" qəzetinin redaktoru.

## Həyatı

Məmmədrza Abdulla oğlu Afiyət 1926-cı il yanvarın 22-də Azərbaycanın Qazax rayonunda anadan olub. 1932-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Təbrizə köçüblər. Orta məktəbi Təbrizdə bitirib. 21 Azər hərəkatında iştirak edib. Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduqdan sonra təhsil almaq üçün Bakıya gönərilib. Burada Bakı hərbi piyada məktəbində təhsil alıb. Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra Bakıya qayıdıb. Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra Təbrizdə fəaliyyət göstərən "Şairlər və yazıçılar cəmiyyəti" 1947-ci ildən etibarən Bakıda, "Azərbaycan Yazıçılar Cəmiyyəti" adı ilə fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Məmmədrza Afiyət Mərəndi də bu cəmiyyətin üzvü olub. 1948-1953-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. 30 ilə yaxın Azərbaycan Demokrat Firqəsinin mətbu orqanı olan  "Azərbaycan" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsini icra edib.   

Jurnalistika ilə yanaşı yazıçılıqla da məşğul olub. Bir müddət Mərənddə yaşadığı üçün özünə "Mərəndi" ləqəbini götürüb. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olub. Onun müxtəlif vaxtlarda "Səttərxan", "Ürəkdə işıq", "Atamı istəyirəm" adlı kitabları nəşr edilib. Səməd Behrənginin "Balaca qara balıq", "Çuğundur satan oğlan", "Məhəbbət nağılı" kimi hekayələrini fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

2011-ci il aprelin 24-də Bakıda dünyasını dəyişib. Maştağa qəbiristanlığında dəfn olunub.

?

## Əsərləri
*"Alov" (1959)
*"Atamı istəyirəm" (1961)
*"Sərdari-milli Səttərxan" (1968)
*"Məşrutə İnqilabı və Pəhləvi dərbarının xəyanətləri" (1978)
*"Sərdare-milli Səttərxan" (1980)
*"Ürəkdə işıq" (1984)

## Tərcümələri
*"Balaca qara balıq" (1978)
*"Cuğundur satan oğlan" (1960)
* "Məhəbbət nağılı" (1987) 

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Şved-Mayaktax-Arıta

**Şved-Mayaktax-Arıta** — Laptevlər dənizinə daxil olan Olenok körfəzi körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir.  
Ada Olenok çayının deltasında yerləşir. Cənub sahillərini Oqonnyor-Kubata körfəzinin suları yuyur. Materiklə arasında məsafə 9&nbsp;km-dir. Qonşu adalar: İlin-Qolub-Tyoryur-Arıta və Qolub-Tyoryur-Arıta. Ən hündür nöqtədi 3 metrdir. 
## Xəritə
*Xəritə
Qolub-Tyoryur-Arıta

**Qolub-Tyoryur-Arıta** — Laptevlər dənizinə daxil olan Olenok körfəzi və Oqonnyor-Kubata körfəzləri arasında yerləşən qumdan ibarət olan ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir.
Ada Olenok çayının deltasında yerləşir. Qonşu adalar: İlin-Qolub-Tyoryur-Arıta və Şved-Mayaktax-Arıta. Ən hündür nöqtədi 3 metrdir.

## Xəritə
* Xəritə
Leykin adası

**Leykin adası**(1978-ci ilə qədər **Osuşnoy** — Olenok körfəzində, Lena deltasının şimal-qərbində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar ulusu ərazisinə daxildir.
Adanın adı 1978-ci ildə Yakutiya MSSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə o ildə dünyasını dəyişmiş qütb araşdırmaçısı Boris İzraileviç Leykinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Попов С. В. "Морские имена Якутии. Очерки по топонимии морей Лаптевых и Восточно-Сибирского". — Якутск: Кн. Изд-во, 1987–168 с., ил. 45 к. 10000 экз.

## İstinadlar
Yusif Məmmədov

* Yusif Məmmədov (riyaziyyatçı) — alim.
* Yusif Məmmədov (əmək qəhrəmanı) — üzümçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Yusif 
* Məmmədov
Münəvvər Əsgərova

**Münəvvər Mehbalı qızı Əsgərova** () — üzümçü, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü (1947),  Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Münəvvər Əsgərova 6 mart 1914-cü ildə İrəvan quberniyasının Naxçıvan qəzasının (indiki Culfa rayonu) Kırna kəndində anadan olmuşdur.  Əmək fəaliyyətinə 1938-ci ildə V.İ.Lenin adına kolxozda başlamış, 1968-ci ilə qədər bu kolxozda kolxozçu və manqabaşçısı işləmişdir. 1947-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olmuşdur. 1947-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 21 iyul 1949-cu il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. 1968-ci ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü olmuşdur. Münəvvər Əsgərova 1 oktyabr 2001-ci ildə Culfa rayonunda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Anatoli Rıbakov

**Anatoli Naumoviç Rıbakov**(; ) — Rusiya yazıçısı.

## Həyatı

Anatoli Rıbakov 14 yanvar 1911-ci ildə yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. 1930-cu ildə Moskva Nəqliyyat mühəndisləri institutuna daxil olmuş, lakin komsomoldan və institutdan xaric olunaraq sürgün olunmuşdur. 1941-ci ildən müharibədə müxtəlif cəbhələrdə vuruşmuş, Berlinin alınmasında iştirak etmişdir.

Anatoli Rıbakov 1998-ci ildə Nyu-Yorkda vəfat etmişdir.

1947-ci ildə yaradıcılığa başlayan A.Rıbakov gənclər üçün macəra əsərləri olan "Bürünc quş" və s. povestləri qələmə alır. İlk romanı olan "Sürücülər" 1950-ci ildə yazılmışdır. Yazıçı sonrakı illərdə "Yekaterina Voronina", "Ağır qum", "Arbat övladları" və s. romanlarını qələmə almışdır.
Yazıçının əsərləri ümumi tirajı 20 milyon nüsxədən çox olmaqla 52 ölkədə nəşr olunmuş, çoxu ekranlaşdırılmışdır.

## İstinadlar
Təbriz mehmanxanası (Naxçıvan)

**Təbriz mehmanxanası** — Naxçıvan şəhərində yerləşən mehmanxana.

## Fəaliyyəti

Mehmanxana Naxçıvan şəhəri, Heydər Əliyev prospekti 1 ünvanında yerləşir. 13 mərtəbəlidir, 5 ulduz kateqoriyası almışdır. Mehmanxananın qarşısında – Dədə Qorqud meydanında XVIII əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsi İsmayılxan hamamı və Dədə Qorqudun heykəli yerləşir.

Otelin həyətində avtomobil dayanacağı vardır. 100 nəfərlik qonaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. 95 nömrə fondu vardır. Bunlardan 1-i apartament – kral dairəsi, 22-si lüks, 18-i studiya, 54-ü isə I kateqoriya nömrələrdir. Mehmanxanada qonaqlara poçt və teleqraf xidmətləri, taksi çağırılması, nəqliyyatın müxtəlif növlərinə biletlərin bronlaşdırılması, turist-ekskursiya xidməti və sair göstərilir.

Mehmanxananın zirzəmi hissəsində uşaq oyun otağı, trenajor zal, adi hovuz, cakuzi hovuzu, sauna, Məşədi İbad hamamı, buxar hamamı olan örtülü hovuz kompleksi yerləşir. Burada həmçinin masaj kabinələri və mulyajlar, əl işləri, qədim məişət avadanlıqları və sair daxil olan mini muzey vardır. Mehmanxananın 13-cü mərtəbəsində 74 nəfərlik banket zalı, 2-ci mərtəbədə 450, 1-ci mərtəbədə isə 300 nəfərlik restoran, 2-ci mərtəbədə 60 nəfərlik kafe-bar fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Naxçıvan şəhərindəki “Təbriz” mehmanxanası yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilmişdir
Narı Quliyeva

**Narı Əbülfəz qızı Quliyeva** () — üzümçü, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü (1953), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Prezident təqayütçüsü. (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Narı Quliyeva 10 iyul 1896-cı ildə İrəvan quberniyasının Naxçıvan qəzasının (indiki Culfa rayonu) Kırna kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1934-cü ildə V. İ. Lenin adına kolxozda başlamış, 1956-cı ilə qədər bu kolxozda manqabaşçısı işləmişdir. 1956-cı ildən Naxçıvan sovxoz-texnikumunda laborant işləmişdir. 1953-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olmuş, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası 21-ci qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 1948-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 21 iyul 1949-cu il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. Narı Quliyeva 2005-ci ildə Culfa rayonunda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Hüseyn Məmmədov (əmək qəhrəmanı)

**Hüseyn Abdulla oğlu Məmmədov** (15 may 1906 — 31 may 1972) — qoyunçu, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Hüseyn Məmmədov 15 may 1906-cı ildə İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasının (indiki Şərur rayonu) Şahtaxtı kəndində anadan olmuşdur.  Əmək fəaliyyətinə 1934-cü ildə Kalinin adına kolxozda başlamış, 1972-ci ilə qədər bu kolxozda zootexnik, ferma müdiri və s. vəzifələrdə işləmişdir. 1948-ci ildə qoyunçuluq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 24 iyun 1949-cu il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. Hüseyn Məmmədov 31 may 1972-ci ildə Naxçıvan şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Hüseyn Məmmədov

* Hüseyn Məmmədov (əmək qəhrəmanı) — qoyunçu, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
* **[[Hüseyn Məmmədov (siyasətçi)]]**  
:* Hüseyn Məmmədov (siyasətçi, 1875)
:* Hüseyn Məmmədov (siyasətçi, 1900)

## Həmçinin bax
* Hüseyn (ad) 
* Məmmədov
Real Madrid (dəqiqləşdirmə)

* Real Madrid FK — 1902-ci il tarixində qurulan, dünyaca məşhur ispan futbol klubu.
* Real Madrid C FK — 
* Real Madrid TV — 
* Real Madrid BK —
Abbe ədədi

**Abbe ədədi** – optik şüaların dispersiyasını xarakterizə edən kəmiyyətdir. Abbe ədədi ʋ ilə işarə olunur. ʋ-nin ədədi qiymətləri şüşənin tərkibindən asılıdır. Kiçik dispersialı optik şüşələr üçüm 60–70-dən (məsələn: silikat, kron), böyük dispersiyalı şüşələr üçün 20–40-a dək (məsələn: ağır flint) dəyişir. Abbe ədədi optik sistemlərin hesablanması üçün lazımlıdır. Bu kəmiyyət optik şüşələrin bütün kataloqlarında verilir.

## İstinadlar

* Depman İ. Y. "Ernst Abbe (1840–1905)"
* "Природа", 1940. № 1
* Пудоровский А. И., "Теория оптических приборов", т.1, 2 изд., М.-Л., 1948.
İnfraqırmızı port

**İnfraqırmızı port** (, , ) – infraqırmızı siqnalların qəbuledici və vericisinin olduğu ardıcıl port. İnfraqırmızı port vasitəsilə kompüterlərin və periferiya qurğularının başqa qurğularla 115000 bit/san sürətlə simsiz rabitəsi həyata keçirilir. Noutbuk kompüterləri, adətən, belə portla təchiz olunur. Bu portdan istifadə etməklə faylları bir kompüterdən başqasına ötürmək, yaxud printerdə çap etmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://irdajp.info/specifications.html  
* http://www.lirc.org
* http://www.tldp.org
Ekoloji piramidalar

Ekosistemin quruluşunu qida xarakterinə görə sxemə salanda ***ekoloji piramida*** alınır. Adətən belə piramidanın dibi geniş, zirvəsi dar olur. Piramidanın əsasına produsentlərin göstəricisi qoyulur. Sonrakı pilləkənlərdə konsumentlərin birinci, ikinci və üçüncü və s. qənimət səviyyələrinin göstəriciləri yerləşdirilir. Beləliklə piramida fikquru alınır. Lakin piramidanın dibindən zirvəsinə doğru ardıcıl daralması bütün ekosistemlər üçün mütləq deyildir. Ekoloji piramidanın bir neçə tipi vardır:

***Say piramidası.*** Konkret qənimət səviyyəsinə aid olan növlərin sıxlığını digər qənimət səviyyəsindən olan növlərin sıxlığı ilə müqaisə etməklə say piramidası alınır. Hər qənimət səviyyəsindən bir növün sayını götürüb müqayisə etməklə də say piramidası alınır. Deməli sy piramidasına görə qənimət səviyyəsi fərqli olan növləri və növlər qrupunu müqayisə etmək mümkündür.

***Biokütlə piramidası.*** Biokütləyə görə piramidanı yaş və ya quru biokütlə hesabı ilə qurmaq olar. Belə piramida kütləsi ağır gələn orqanizimlərin rolunu çoxaldır. Piramidanı qurmaq qaydası əvvəlki kimi qalır. Produsentlərdən başlayıb axırıncı konsumentlərə qədər hər qənimət səviyyəsinə daxil olan orqanizimlərin biokütləsi ardıcıl yerləşdirilir və piramida alınır.

***Məhsuldarlıq piramidası.*** Məhsul piramidasını say artımına və ya biokütlə artımına görə qurmaq olar.

***Enerji piramidası.*** Enerji mübadiləsinə görə qurulan piramida daha dəqiq göstəricidir. Enerji mübadiləsini əks etdirən piramida orqanizimlərin iri-xırda olmasından çox da asılı deyildir. Lakin piramidanın qurulma prinsipi eynidir. Ekosistemin hər qənimət səviyyəsində toplanan enerji özündən sonra gələn səviyyə ilə müqayisə edilir.

Bəzi ekosistemlərdə konsumentlər produsentləri o qədər intensiv yeyirlər ki, produsentlər fəal çoxalmalarına baxmayaraq, böyük biokütlə əmələ gətirə bilmirlər. Dənizdə, hərdən göldə (qış vaxtı) produsentlərin (fitoplankton) biokütləsi konsumentlərin (zooplankton) biokütləsindən az olur, yəni piramidanın dibi daralır.

Produsentlərin tərkibindəki maddə və enerji sonrakı qənimət səviyyəsinə iki yolla ötürülür: 1)fitofaq heyvanlar vasitəsi ilə, 2) saprofitlər və ya redusentlər vasitəsi ilə. İkinci yolu (detrit yolu) nəzərə alanda daha çox mürəkkəb forma alır.

## İstinadlar

Mustafayev Q. T. Ekologiyadan konspekt.Bakı, Şərq-Qərb,1993, 184 s.
İrsi xəta

**İrsi xəta** ( ~ ru. унаследованная ошибка ~ tr. kalıtsal hata) – fərziyyələrdə, layihədə, məntiqdə və / və ya alqoritmdə olan və proqramın yaxşı yazılmasına baxmayaraq, onu yanlış işləməyə vadar edən xəta. Məsələn, paralel portdan istifadə üçün yazılmış ardıcıl rabitə proqramında irsi xəta var. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İrsən almaq

**İrsən almaq** ( ~ ru. унаследовать ~ tr. kalıt almak) – obyekt-yönlü proqramlaşdırmada: bir sinfin xarakteristikalarının onun əsasında yaradılan başqa bir sinif tərəfindən götürülməsi. İrsən alınmış xarakteristikalar gücləndirilə, məhdudlaşdırıla və ya dəyişdirilə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Pegasomum asperium

**Pegasomum asperium** ()-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədənin ölçüləri 6,45-16,5x2,24-4,53&nbsp;mm olub, tikanlarla örtülmüşdür. Böyrək şəkilli yaxalıq zəif inkişaf edib, üzərində kür qurtaran 27 iri tikan yerləşir. Yaxalığın hər ətəfində 4 cüt tikan vardır. Udlaq 0,14-0,44x0,15-0,30&nbsp;mm-dir. Qida borusu düz və əyilmiş boru formasındadır. Uzunluğu 1,62-4,32&nbsp;mm-dir. Qarın əmziyinin ön tərəfində cinsi bursa yerləşmişdir. 
Yumurtalıq toxumluqların ön tərəfindədir. Ölçüləri 0,30-0,84x0,34-0,88&nbsp;mm-dir. Toxumluqların kənarları bütöv və ya parçalanmışdır. Ön toxumluq 0,78-2,10x0,72-2,90&nbsp;mm, arxa toxumluq isə 0,96-2,46x0,67-2,30&nbsp;mm ölçüyə malikdir. Sarılıqlar bağırsaq səviyyəsində qarışaraq udlağa qədər. Bir az da aşağə bədənin ön hissəsini bütünlüklə tutrlar. Sarılıqların arxa qurtaracağı bədənin qurtaracağına çatır. Balalıq qarın əmziyi ilə ön toxumluğun arasında yerləşir. Yumurtalıqların ölçüləri 0,084-0,119x0,048-0,96&nbsp;mm-dir..

## Həyat tərzi
Azsaylı-kosmopolit növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Bubulcus ibis) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Parazitin həddindən artıq çoxalması quşlarda xəstəlik törədir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 10, Qafqazda 2, Azərbaycanda 2 növlə təmsil olunmuşdur. Macarıstan, Polşa, Sudan, Konqo, Şimali Amerika, Ukrayna, Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan, Qırğızıstan,Dağıstan, Ermənistan, Azərbaycanda isə Lənkəran (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu)və Kür-Araz ovalığı ərazilərində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İnformix

**İnformix** () – relyasiyalı verilənlər bazalarının idarəolunması sistemləri ailəsi. Əzəldən Informix Software şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanıb. Sonrakı inkişafı 2001-ci ildə Informix Software şirkətini almış IBM şirkəti ilə bağlıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.fundinguniverse.com/company-histories/informix-corporation-history
* http://www.iiug.org
* http://www.sql.ru/forum/actualtopics.aspx?bid=29
İrsilik

**İrsilik** (, , ) — obyekt-yönlü proqramlaşdırmada: müəyyən xassələrın sinifdən onun törəmələrinə verilməsi. Məsələn, əgər "tərəvəzlər" sinfinin "yaşıl" və "sarı" xarakteristikaları varsa, onların hər ikisi "tərəvəzlər" sinfinin törəmələrinə – bar, yarpaqlar, yeməlilər və s. veriləcək. Ümumi anlamda irsilik, müəyyən xassələrin ana proqramdan və ya prosesdən yerinə yetirilmək üçün çağrılan başqa modullara ötürülməsi prosesinə də aid edilir. Bu halda irsən alınmış xassələrə ana proqram mühitinin bir, yaxud bir neçə xassəsi və ya özəlliyi (məsələn, artıq açılmış fayllar) aid olur.
Aşağıdakı nümunədə Form sinfindən "açıq-aşkar" ("publicly") irsən alınmış Circle sinfi verilib. Yeni Circle sinfi area atributunu təməl Form sinfindən irsən alıb (area atributu dolayı yolla Circle sinfinin atributudur), ancaq ona birbaşa müraciət edə bilməz. O bunu getArea və setArea funksiyaları vasitəsilə edir (bu funksiyalar təməl sinifdə public kimi elan olunub və törəmə sinifdə də belə qalırlar). Ancaq color atributu isə irsən public kimi alındığından, yeni sinif ona birbaşa müraciət edə bilər. Bax: BASE CLASS, ENCAPSULATION, OOP, POLYMORPHISM.

class Form {

private:

double area;

public:

int color;

double getArea(){

return this->area;
     }

void setArea(double area){

this->area=area;
     }
};

class Circle: public Form {

public:

double getRatio() {

double a;

a = getArea();

return sqrt(a/2*3.14);
     }

void setRatio(double diameter) {

setArea(pow(diameter * 0.5, 2) * (3.14));
     }

bool isDark() {

return color>10;

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21
* http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2009
* https://github.com/isocpp
* http://events.yandex.ru/events/yac/2011/talks/19
* http://www.artima.com/cppsource/cpp0x.html
Yusuf Halaçoğlu

**Yusuf Halaçoğlu** () — Türk Tarix Qurumunun həqiqi üzvü, professor, doktor, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı, AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru.

## Həyatı
1949-cu ildə Adananın Kozan ilçesinde anadan olmuşdur.

## Elmi Fəaliyyəti
* 1978-ci ildə doktor adını almışdır.
* 1982-ci ildə köməkçi dosent, 1983-cü ildə dosent, 1989-cu ildə isə professor vəzifəsinə yiyələnmişdir.
* 1989-cu ildə Türk Tarih Qurumunun həqiqi üzvü seçildi.
* 1989-cu ildə Başbakanlıq Dövlət Arxivləri baş idarəçiliyinin Osmanlı Arxivi Dairə Başkanlığı vəzifəsinə, 1990-cı ildə isə müdir müavini təyin edilib. 1992-ci ildə bu vəzifəsindən istefa etmişdir.
* 1992-ci ildə Mərmərə Universitetinin rektor müavini, daha sonra rektor vəkili, bir müddət sonra yenidən rektor müavini olmuşdur.
* 1993–2008-ci illərdə Türk Tarix Qurumunun sədri oldu.
* Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatıdır.
* AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktorudur.

## Əsərləri
* *Ahmed Cevdet Paşa, Mârûzât*, İstanbul 1980, V–XV+270 s., 16 belge, 3 harita
* *XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskân Siyâseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi*, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1988, VII–XX+179 s., 2 harita (ikinci baskı)
* *Osmanlılarda Ulaşım ve Haberleşme (Menziller), PTT Genel Müdürlüğü Yayını, Ankara 2002*
* *Osmanlı Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı*, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1991 (dördüncü baskı)
* *Başlangıçtan 1774'e Kadar Osmanlı Tarihi, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi* (bir heyetle beraber), İstanbul 1982
* *90 Numaralı Mühimme Defteri*, İstanbul 1994 (bir heyetle beraber)
* *Türk Tarihinde Ermeniler*, Ankara 2001 (Prof. Dr. A. Süslü, Prof. Dr. F. Kırzıoğlu, Prof. Dr. R. Yinanç ile beraber)
* *Ermeni Tehciri ve Gerçekler*, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001.
* *Osmanlılarda Ulaşım ve Haberleşme* (Menziller) PTT Genel Müdürlüğü, Ankara 2002
* *Facts On The Relocation of Armenians: 1914–1918*, Ankara 2002.
* *XIV-XVII. Yüzyılllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı*, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2003
* *Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar 1453–1650* (6 cilt), Türk Tarih kurumu yayınları, İstanbul 2009

## Xarici keçidlər
* Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu

## İstinadlar
NetBEUI

**NetBEUI** (NetBIOS Extended User Interface) – Microsoft firmasının şəbəkə əməliyyat sistemlərində (Windows 9x, Windows NT, Windows 2000 və Windows XP) istifadə olunan nəqliyyat protokolu. Məhz bu protokolun köməyilə şəbəkədə informasiyanın ötürülməsi gerçəkləşdirilir. 1990-cı illərin ortasında çox da böyük olmayan lokal şəbəkələrdə geniş istifadə olunurdu. TCP/IP tərəfindən sıxışdırılıb çıxarıldı. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*[//publib.boulder.ibm.com/cgi-bin/bookmgr_OS390/BOOKS/BK8P7001/CCONTENTS LAN Technical Reference: 802.2 and NetBIOS APIs]
*Implementing CIFS (from the Samba team, published under the Open Publication License)
*NetBIOS, NetBEUI, NBF, SMB, CIFS Networking
*LMHOSTS File
*NETBIOS End Characters / Suffixes – Microsoft Knowledge Base article describing list of NetBIOS Suffixes.
*http://www.coderbliss.com/2014/10/24/windows-7-netbios-library-in-visual-basic/  – Visual Basic 2010 NetBIOS API source code.
*
Paryphostomum skrjabini

**Paryphostomum skrjabini** ()-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədəni yastı, uzunlaşmış və hər iki başı dairəvi şəkil almışdır. Qabaq tərəf ensiz, dal tərəf isə çox genişlənmişdir. Yetişkən parazitin uzunluğu 2,56-3,19 mm, toxumluqlar nahiyyəsində maksimal eni 0.89-1,28 mm-ə çatır. Baş tərəf eni 0,35-0,46 mm olan yaxalıqla təmin olunmuşdur. Burada 27 tikan vardır. Yaxalığın hər tərəfində uzunluğu 0,139 – 0,172 mm və eni 0,028-0,034 mm-lik 4 ədəd tikan yerləşmişdir. Qalan 19 tikanın hər biri 0,113-0,121 mm uzunluğunda və 0,018-0,120 mm enə malik olub iki sırada yerləşmişdir. Ağız əmziyi oval şəklində 0.093-0,120 mm ölçülüdür.  Prefarinks ya yoxdur, yaxud da çox qısadır. Oval şəklində olan farinksin uzunluğu 0,120 mm və eni 0,065 mm-dir. Qida borusu qısadır. 0,60-0,67 mm diametrə malik olan qüvvətli əzələvi qarın əmziyi bədənin qabaq 1/3 hissəsinin sərhəddində yerləşir. Çoxpaylı toxumluqlar bədənin orta 1\3 hissəsində median xətt üzrə , bir-birinə kip yapışmış vəziyyətdədir. Qabaq toxumluq 0.44-0,55x0.48-0,63 mm,dal toxumluq isə 0,82-0,87X0,63-0,67 mm-dir. Köndələn-oval yumurtalıq döş əmziyindən sonar median xətdən solda yerləşmişdir. Uzunluğu 0,153-0,225 mm, eni isə 0,24-0,33 mm-dir. Cinsi bursa oval şəklində olub yaxşı inkişaf etmişdir. Cinsi dəliklər bağırsağın bifurkasiyasının yaxınlığındadır. Lateral yerləşmiş sarılıqlar döş əmziyinin orta hissəsi səviyyəsindən başlayaraq bədənin axırına qədər uzanır. İri sarılıq follikulları toxumluqlardan sonra yaxınlaşır, lakin birləşmir. Ovalşəkilli yumurtalıqların uzunluğu 0,093-0,094 mm, eni isə 0,063-0,67 mm-dir..

## Həyat tərzi
Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Phalacrocorex carbo) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Parazitin həddindən artıq çoxalması quşlarda xəstəlik törədir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur. 

## Yayılması
Dünyada 13, Qafqazda 2, Azərbaycanda 5 növlə təmsil olunmuşdur. Özbəkistan, Azərbaycanda isə Lənkəran (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu) ərazisində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşağı daşma

**Aşağı daşma** (ing. underflow) – sürüşkən nöqtə ilə əməliyyat zamanı yaranan xətalardan biri nəzərdə tutulur. Belə ki, nəticə o qədər kiçik ola bilir ki, kompüterin mövcud mərtəbə şəbəkəsində onu təqdim etmək mümkün olmur. Məsələn, birqat dəqiqlikli hesabda (ən kiçik ədədi 1.210–38 olan) 10−20•10−30 = 10−50 əməli mərtəbənin itməsinə səbəb olur.

Belə əməlin nəticəsini 0 hesab etmək olar, ancaq bu arzuolunmaz hallar, məsələn, sıfra bölmə ilə nəticələnə bilər. Köklənmədən asılı olaraq sistem belə halda ya xəta haqqında məlumat verə bilər, ya da aşağı daşmaya məhəl qoymadan nəticə olaraq 0 qaytara bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Voleybol üzrə qadınlararası dünya çempionatı 2018-in seçmə mərhələsi

**Voleybol üzrə qadınlararası dünya çempionatı 2018-in seçmə mərhələsi**  — 2018-ci ildə Yaponiyada keçiriləcək dünya çempionatının təsnifat mərhələsidir.

## Afrika

## Asiya və Okeaniya

## Avropa

## Cənubi Amerika

## Şimali Amerika

## İstinadlar
Vesennıy adası

**Vesennıy adası** — Şimal Torpağı arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir.

Starokadomski adasından 1,5&nbsp;km aralıda yerləşir. Sahillərini Laptevlər dənizinin suları yuyur. Mayski adaları qrupuna daxildir.

Uzunsov formaya malik olub uzunluğu 800 metr, eni isə 360 metrdir. Üzəri hamardır. Qərb hissəsi qumla örtülüdür. 
## Xəritə
*Xəritə
Məktublaşma siyahısı

** Məktublaşma siyahısı** (ing. mailing list (maillist), ru.список рассылки) — proqramın elektron poçt (ELECTRONIC MAIL) vasitəsilə avtomatik olaraq məktub yolladığı daimi adresatların (abunəçilərin) siyahısı. Məktublaşma siyahılarından, xüsusən, maraqlı insanlar qrupunun nisbətən kiçik olduğu, yaxud geniş publika üçün açıq müzakirələrin durdurulmasının zəruri olduğu xəbər qruplarında (NEWSGROUPS) istifadə olunması daha məqsədəuyğundur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
İnterpretasiya olunan dil

**İnterpretasiya olunan dil** (ing. *Interpreted language*) – əsasən proqram təlimatlarının əvvəlcədən maşın koduna çevrilmədən birbaşa və azad şəkildə icra edildiyi proqramlaşdırma dili tipidir. İnterpretator yazılmış proqram kodlarını birbaşa icra edir, bu zaman hər bir proqram elementini bir və ya daha çox altproqrama və daha sonra başqa bir dilə (adətən maşın koduna) tərcümə edir. *İnterpretasiya olunan dil* və *kompilyasiya olunan dil* terminləri çox da yaxşı təyin edilməmişdir, çünki teoremdə hər hansı bir proqramlaşdırma dili hər iki cür də tətbiq edilə bilər. Müasir proqramlaşdırma dillərinin tətbiqində bir platforma üçün hər iki seçimin də təqdim olunması artan şəkildə məşhurdur. Yaxşı tanınmış Python, Ruby, PHP, JavaScript dilləri interpretasiya olunan dillərdir.

## İstinadlar
İnformasiya boşalması

**İnformasiya boşalması** (ing. underflowing) – iki qurğu, yaxud proses arasında informasiya mübadiləsi zamanı buferə verilənlərin daxilolma sürətinin, onların oradan oxunma sürətindən az olması nəticəsində yaranan hal. Məsələn, CD-R və ya DVD-R diskinə informasiyanın yazılışı zamanı qurğu bütün yazma prosesi boyunca eyni bir sürətlə fırlanmalıdır. Əgər kompüter hər hansı səbəbdən (şəbəkədə olan problem, yaxud verilənlərin götürüldüyü qurğunun yavaş sürətli olması səbəbindən) verilənləri qurğuya tələb olunan sürətlə çatdıra bilmirsə, onda buferin boşalması baş verir və nəticədə diskin yazılışı uğurlu olmur. Bunun aradan qaldırılması üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə etmək olar: hazırda çalışan başqa proqramlar olub-olmamasına əmin olmaq, yazılışı aşağı sürətlə aparmaq, kompüteri müvəqqəti olaraq şəbəkədən ayırmaq.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Sənədləşdirilməmiş imkanlar

**Sənədləşdirilməmiş imkanlar** – ( undocumented features) texniki qurğular və proqram təminatında rast gəlinən, ancaq sənədlərdə göstərilməmiş özəlliklər. Onların bəzilərinin sənədlərdə təsvir olunmaması, sadəcə, diqqətsizlik səbəbindən ola bilir. Başqa bir qismi isə onların son istifadəçilər üçün deyil, texniki dəstək mütəxəssisləri, yaxud gəlişdiricilər üçün nəzərdə tutulmasıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Başladılmamış dəyişən

**Başladılmamış dəyişən** –( eng.uninitialized variable )  proqramlaşdırmada: elan olunmuş, ancaq istifadə edilənədək heç bir qiymət mənimsədilməmiş dəyişən. Doğrudur, belə dəyişən istifadə anında müəyyən qiymətə malik olacaq, ancaq həmin qiyməti öncədən bilmək olmur. Proqram təminatında xətaya səbəb olan belə hallar proqramlaşdırmada geniş yayılıb. Aşağıdakı proqram nümunəsində k dəyişəninə başlanğıc qiymət mənimsədilmədiyindən onun dövrdən sonra hansı qiyməti alacağını bilmək mümkün deyil. 

   void count( void )
   {
    int k, i;
 
    for(i = 0; i < 10; i++)
        k = k + 1;
 
    printf("%d", k);
    }

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Paryphostomum radiatum

**Paryphostomum radiatum** ()-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Yetişkən parazitlər 4,88 – 6,34&nbsp;mm uzunluğa və toxumluqların nahiyyəsində 1,29-1,52&nbsp;mm enə malikdir. Yaxşı inkişaf etmiş yaxalıq 0,752-0,774&nbsp;mm diametrə malikdir və üzərində 27 ədəd tikan yerləşmişdir. Ağız əmziyinin diametric 0,189 – 0,273&nbsp;mm, prefarinksin uzunluğu isə 0,067 – 0,086&nbsp;mm-dir. Farinks demək olar ki, dairəvidir, ölçüsü 0,199 - 0,198* 0,215&nbsp;mm-dir. Qida borusu 0,287 – 0,360&nbsp;mm-dir. Cinsi bursanın uzunluğu 0.347-0,573&nbsp;mm, eni isə 0,13-0,21&nbsp;mm olan sirrusun üzəri tikanla örtülüdür. Qarın əmziyi 0,752-1,075*0,774-0,86&nbsp;mm ölçülüdür. Qabaq toxumluğun ölçüsü 0,451 – 0,740*0,645*0,860&nbsp;mm, dal toxumluqku isə 0,537 – 0,860*0,645 – 0,752&nbsp;mm-dir. Kürə şəklində olan yumurtalığın diametric 0,236 – 0,258&nbsp;mm-dir. Melis cisminin ölçüsü 0,194 – 0,531&nbsp;mm*0,250 – 0,341&nbsp;mm –dir. Yumurtalıqlar oval şəklində olub, 0,099 – 0,108&nbsp;mm uzunluğunda 0,054 – 0,067&nbsp;mm enə malikdir..

## Həyat tərzi
Çoxsaylı-kosmopolit növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Phalacrocorax carbo Ph. pygmaeus) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 13, Qafqazda 5, Azərbaycanda 5 növlə təmsil olunmuşdur. Polşa, Rusiya, Ukrayna, Türkmənistan, Qazaxıstan, Özbəkistan,Qırğızıstan, Avstraliya, Rumıniya, Afrika,  Çexiyada, Azərbaycanda isə Lənkəran (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu) və Dəvəçi limanı ərazilərində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Toplam sahibolma xərci

**Toplam sahibolma xərci** - TCO – 1. (Total Cost of Ownership ~ совокупная стоимость владения, ССВ ~ toplam sahip olma maliyeti) – avadanlıq və proqram təminatı üçün ən yaxşı qiymət/keyfiyyət nisbətinin müəyyənləşdirilməsi metodikası. Bu termin ilk dəfə 1995-ci ildə Gartner Group hesabatlarının birində işlədilib. Dəyərləndirmə meyarları olaraq alış, quraşdırma, inzibatçılıq, texniki dəstək və müşayiət, modernləşdirmə, məcburi boş dayanma qiymətləri və başqa məsrəflər götürülür.
2. Elektron avadanlıqların (ilk növbədə kompüterlərin) erqonomika və təhlükəsizlik baxımından könüllü sertifikatlaşdırılması üçün standartlar qrupu. İşveç Peşəkar Qulluqçular Konfederasiyasının (Swedish Confederation of Professional Employees) bir hissəsi olan TCO Development komitəsi tərəfindən işlənib hazırlanıb. Standartlar illər üzrə nömrələnir və hazırda TCO’92, TCO’95, TCO’99, TCO’01, TCO’03, TCO’04, TCO’05, TCO'06 və TCO'07 standartları mövcuddur. İlk standart yalnız monitorlara aid idi, sonrakılar isə mobil telefonlara, ofis avadanlıqlarına, fərdi kompüterlərin sistem bloklarına, noutbuklara və telefonlar üçün baş qarniturlarına da aiddir.

**TCO'92** – İşveç Peşəkar Qulluqçular Konfederasiyası (Swedish Confederation of Professional Employees) tərəfindən 1992-ci ildə işlənib hazırlanmış ilk normativlər. Onlar elektrik təhlükəsizliyi, elektrik sərfi, elektrik və maqnit sahəsinin təsiri baxımından monitorun parametrlərini nizama salır.

**TCO'95** – TCO'92 tövsiyələrinə 1995-ci ildə qəbul olunmuş əlavələr. Maqnit sahəsinin gərginliyinin ölçülməsi monitordan 30 sm məsafədə iki tezlik diapazonunda aparılır: 5 Hs-dən 2 kHs-dək və 2 kHs-dən 400 kHs-dək. Sətirlərin uzunluqları arasında fərq 1%-dən çox ola bilməz. Enerjiyə qənaət funksiyalarının NUTEK İsveç standartına və Energy Star ABŞ standartına uyğun olması vacibdir. Bundan başqa, TCO'95 monitorların hazırlanması prosesinə də diqqət yetirir: planetin ozon qatına ziyan vuran maddələrdən, eləcə də tərkibində xlor olan həlledicilərdən istifadə qadağan olunur.

**TCO'99** – İşveç Peşəkar Qulluqçular Konfederasiyası (Swedish Confederation of Professional Employees) tərəfindən işlənib hazırlanmış beynəlxalq standart. Monitorlar üçün aşağı tezlikli elektromaqnit şüalanmasının və elektrostatik sahənin sərhəd qiymətlərini və elektrik enerjisi ilə təchizatın idarə olunmasını, eləcə də görüntünün parlaqlıq, titrəmə, xəttilik və s. kimi mühüm parametrlərini müəyyən edir. TCO'92, TCO'95 standartlarının davamıdır. TCO'99 standartı 1999-cu ilin noyabrında qüvvəyə minib. Bu standartda printerlərın, faksimil və üzçıxaran aparatların, eləcə də çoxfunksiyalı qurğuların sertifikatlaşdırılması tənzimlənir. TCO tələbləri de yure olaraq beynəlxalq standart deyil. Bu standartlara uyğunluq sertifikatının olması vacib deyil, ancaq monitorlarda TCO embleminin olması, onların yüksək keyfiyyətini təsdiq edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İni fayl

**İni fayl** ( (Initialization file)) – Microsoft Windows, Windows NT, OS/2 əməliyyat sistemləri və bəzi tətbiqi proqramlarda: sistemin (proqramın) bəzi parametrlərini kökləmək üçün fayl. Windows əməliyyat sisteminin ilk versiyasında meydana çıxıb. Windows 1.01 versiyasında yalnız bir WIN.INI faylı vardı, Windows 3.0 sistemində SYSTEM.INI faylı da əlavə olunmuşdu. Sonra isə onların sayı sürətlə və nəzarətsiz artmağa başladı.
INI-faylları adi mətn fayllarıdır, onlara istənilən mətn redaktorunda baxmaq və redaktə etmək olar. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://wiki.freepascal.org
* http://rudeserver.com/config/index.html 
* https://github.com/benhoyt/inih
Abbe refraktometri

**Abbe Refraktometr** — maye və bərk mühitlərin sınma əmsalını ölçmək üçün vizual optik cihazdır. Onun fəaliyyəti işığın kiçik sınma əmsalı n 1 mühitdən böyük sınma əmsalı n 2 mühitə yayılması zamanı tədqiq olunan qeyri-şəffaf mühit halında tam daxili əks olunma, ya da şəffaf mühitlər halında (tədqiq olunan və məlum) müstəvi ayrılma hüdud sınma bucağının ölçülməsinə əsaslanır. Hər iki üsulda sınma qanunu istifadə olunur. n1 sin i 1 = n 2 sin i 2 (i1 düşmə bucağı, i 2 sınma bucağı). Abbe refraktometr iki düzbucaqlı şüa prizmadan sınma əmsallı n2 = 1,7 (natriumun sarı xətti ʎd = 589,3 nm) üçün prizması cilalanmış hipotenuz tərəfli və tutqunlaşdırılmış hipotenuz tərəfli köməkçi açılan prizmadan 2, müşahidə borusu, hesablama şkalası, xüsusi kompensatordan ibarətdir.

Tədqiq olunan mayelər prizmanın hipotenuz tərəfləri arasındakı aralıqda (0,1 mm ətrafında) yerləşdirilir. Bərk şəffaf nümunələr bir cilalanmış müstəvi tərəfə malik olmalıdır, yan tərəflərdən biri isə cilalanmış tərəfə perpendikulyar olmalıdır. Nümunələrə cilalanmış tərəflə ölçü prizmasının hipotenuz tərəfinə sıxırlar (açılmış köməkçi prizmalar zamanı), onlar arasındakı aralığa (deşiyə(isə sınma əmsalı nə olan immersiya mayesinin damcıları daxil edilir ki, onun n1 ə 2 (adətən nə= 1,66 olan monobromnaftalin) şərti ödənilsin. Şəffaf maye mühitlərinin ölçülməsində işıq, mühitin ayrılması sərhəddində köməkçi prizmanın kiçik katetindən keçərək istiqamətlənir (keçən işıqda ölçmə), qeyri-şəffaf mühit halında isə prizmasının tutqun tərəfi onun böyük kateti (əks olunan işıqda ölçmə) işıqlandırılır. Borunun görmə sahəsində işıqlı və tutqun sahələrin ayrılma xətlərinin çarpaz birləşməsində şkalada bilavasitə n-nin qiyməti hesablanır.

Düzünə baxışın iki dispersiya prizmasından ibarət kompensator (Amiçi prizması) prizmaların əks istiqamətli fırlanması ilə ölçü prizması və nümunənin dispersiyasının müvazinətlənməsinə və ağ işıq mənbəyinin istifadə olunması ilə n2 qiymətini ölçməyə imkan verir. İRF-22 refraktometri üçün keçən işıq n-nin ölçülmə həddi 1,3–1,7, əksolunmada-1,3–1,57; ölçmə dəqiqliyidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Иоффе Б. В. "Рефрактометрические методы химии",3 изд. Л.1983
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* ФЭС

## Xarici keçidlər
Makefile

**Makefile** (meyk-fayl) – MAKE komandasının işini idarə edən fayl. Adətən, makefile proqramları necə kompilyasiya edib bir yerə yığmağı təsvir edir. Bu fayl qaydalardan və dəyişənlərdən ibarətdir. Qaydalar aşağıdakı sintaksisə malikdir:

məqsəd1 məqsəd2 …: rekvizit1 rekvizit2 …

komanda1

komanda2
        ...
Qayda, komandalar toplusudur və onların yerinə yetirilməsi rekvizit-fayllardan məqsəd-faylların yığılması ilə nəticələnir. Qayda make utilitinə məlumat verir ki, komandaların işinin nəticəsində alınan fayllar (məqsədlər) uyğun rekvizit-fayllardan asılıdır.
Komandaların yazıldığı sətirlər tabulyasiya simvolu ilə başlamalıdır.

## ''Misal:''


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
CamelCase

**CamelCase** (Dəvə registri, Dəvə üslubu) — bir neçə sözdən ibarət ifadənin hər bir sözünün baş hərflə yazılmaqla bitişik yazılış üslubu. İfadənin daxilindəki baş hərflər dəvə hörgücünü xatırlatdığından belə üslub CamelCase adını alıb. CamelCase yazılışına örnəklər: BackColor, backColor, CamelCase.
CamelCase proqramlaşdırma dillərində geniş istifadə olunur: 
* Java dilində  sinifləri adlandırmaq üçün UpperCamelCase, siniflərin nüsxələrini və metodları adlandırmaq üçün isə lowerCamelCase yazılışı tətbiq olunur.
* Microsoft.NET-də sinifləri və metodları adlandırmaq üçün принято использовать UpperCamelCase yazılışı tətbiq olunur.
Layihənin ölçüsü çox da böyük olmadıqda proqramın kodunda CamelCase üslubundan istifadə olunması proqramçının şəxsi zövqü ilə müəyyən olunur. Böyük layihələrdə isə, adətən, layihənin bütün iştirakçıları üçün adların (dəyişənlərin, funksiyaların, konstantların və s.) yaradılması qaydalarını müəyyənləşdirən xüsusi sənəd olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*  CamelCase
Kəskin olmayan maskalama

**Kəskin olmayan maskalama** –( eng.unsharp masking ) tonal keçidlərin kontrastlığını gücləndirmək hesabına böyük kəskinliyə nail olmaq üçün fotoqrafik görüntünün işlənməsi üsulu. Peşəkar iş üçün nəzərdə tutulmuş proqram məhsullarının əksəriyyətində bu texnika gerçəkləşdirilib. Bu üsuldan lentli fotoqrafiyada da istifadə olunurdu. Ancaq XX əsrin başlanğıcında böyük zəhmət tələb edən bu işin nəticəsi, görüntülərin emalının müasir üsullarından istifadənin nəticələri ilə müqayisə oluna bilməz.
Doğrusu, kəskin olmayan maskalama görüntünün kəskinlik dərəcəsini yüksəltmir. O, görüntünün yaradılması prosesinin müxtəlif mərhələlərində (çəkiliş, darama, ölçünün dəyişdirilməsi, poliqrafik canlandırma) itirilmiş detalları bərpa etmir. Kəskin olmayan maskalama görüntünün elə hissələrində lokal kontrastlığı gücləndirir ki, həmin hissələrdə əvvəldən rəngin dərəcələrinin kəskin dəyişiklikləri var idi. Bunun nəticəsində görüntü vizual olaraq daha kəskin qəbul olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Texniki dəstək

**Texniki dəstək** (, ) —

Texniki dəstəyi kompüterin istehsalçısı, kompüteri aldığınız mağaza, yaxud kompüterdən "başı çıxan" tanıdığınız göstərə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Qobustanın masa dağları

**Qobustanın masa dağları -** Azərbaycan Respublikasının nadir relyef formalarından biri də yalnız Şərqi Qobustanın hüdudları daxilində bu günümüzə qədər gəlib çıxmış masa dağlarıdır. Onlar sıldırım və sərt yamaclı oval (dairəvi) formalı və ya uzadılmış ellipsoid görünüşlü, yastı zirvəli yüksəkliklərdir. Masa dağlarının zirehli zirvə­ləri və ya “üst taxtaları” eopleystosenə (orta-üst abşeron) aid sıx qabıqlı əhəng­daşılarının subhorizontal laylarından formalaşmışdır; onlar bir vaxtlar Qobustan ərazisini tamamilə örtmüş və gec dördüncü dövrün şaquli hərəkətləri ilə bağlı olan denudasion proseslərin təsiri altında yuyulmuş yastı düzənliyin qalıqları­dır. Bakı şəhərindən cənubda, Xəzər dənizi sahilinin yaxınlığında ucalan Böyükdaş və Kiçikdaş yüksəklikləri də masa dağları sırasına aid edilir. “Üst taxtaların” kənarlarından uçub tökülmüş müxtəlif ölçülü əhəngdaşı qırıntıları­nın masa dağlarının yamaclarında qalaqlanması nəticəsində qəribə ahəngdarlıq yaradan qaya ansamblları, taxça, kaha və zağalardan ibarət “qayalar dənizi”-nin bənzərsiz landşaftı yaranmışdır.

Bu və yaxınlıqda yerləşən Cingirdağ, Şonqardağ və Şıxqaya masa dağ­larının qaya və mağaralarında daş əsri və sonrakı dövrlərə aid çoxlu artefaktları – ibtidai insanın yaşayış məskənləri, qayaüstü təsvirlər, qəbirlər və i.a. aşkar edil­mişdir. Ən qədim petroqliflər yeni eradan əvvəl 10-8-ci minilliklər, ən ge­c­ləri isə orta əsrlərə aid edilir. Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ dağları, Yazılı təpəsi və ətraf ərazilər də daxil olmaqla, 1967-ci ildə burada “Qobustan” Dövlət Tarix-İncəsənət Qoruğu yaradılmışdır. Qoruğun ərazisində yerləşən qədim mə­dəniyyət abidələri UNESCO-nun ümumdünya mədəniyyət və təbiət irsi ob­yekt­ləri sıra­sında yer almış bəşəriyyətin ən qiymətli abidələri siyahısına salın­mışdır.

## Həmçinin bax
* Ekzotik qayalar

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Şırnaqlı printer

**Şırnaqlı printer** (en. ink-jet printer ~ ru. струйный принтер ~ tr. mürekkep püskürtmeli yazıcı) – simvolları çap etmək üçün çox kiçik mürəkkəb damcılarını kağıza sıçradan printer. Mürəkkəb mayesini tullayan “forsunka” ya çap başcığının bir hissəsi olur, ya da onunla borucuq vasitəsilə bağlanır. Mürəkkəb buxara çevrilənədək çalxalanır və ya qızdırılır və çap başcığının kağızın üzərindən keçdiyi müvafiq anda çox kiçik “forsunka”lardan sıçradılaraq simvollar və ya qrafika formalaşdırır. Aşağı keyfiyyətli sürətli şırnaqlı printerlər verilənlərin emalı sistemlərində uzun müddət istifadə edilib. Son zamanlar çap keyfiyyəti yüksək olan şırnaqlı printerlər qiymət və funksional çeviklik baxımından lazerli printerə “meydan oxuyur”, baxmayaraq ki, onların sürəti ikincilərinkinə nisbətən aşağıdır. Standart kağızlardan istifadə etdikdə mürəkkəb çox zaman yayılır, bu da çapın dəqiqliyini aşagı salır. Bundan başqa, şırnaqlı printerdə yenicə çapdan çıxmış kağıza toxunduqda o, yayılır.

1953-cü ildə ABŞ-də Remington Rand şirkəti tərəfindən Univac kompüteri üçün Uniprinter adlı ilk şırnaqlı printer yaradılmışdır. Bu printerin əsas elementi, üzərində hərf və rəqəmlərin qabarıq təsvirləri olan firlanan baraban idi. O, bir dəqiqədə hərəsində 130 simvol olmaqla 600 sətir çap edirdi.


Fayl:Druckkopf.jpg|450px|Inkjet başları: birdəfəlik baş (sol) və sabit baş (sağ), mürekkep kartuşu (orta)
Fayl:Canon S520 ink jet printer - opened.jpg|450px|CMYK kartuşları ilə Canon inkjet
Fayl:Ink-jet cartridges.jpg|450px|thumb|Ink-jet kartricləri
Fayl:EPSON Piezoelectric InkJet Print Nozzle.jpg|450px|thumb|EPSON C20 printerinin Piezoelektrik çap nişanı


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Həmçinin bax
* Printer

## Xarici keçidlər
* http://digitalfire.com/4sight/education/inkjet_decoration_of_ceramic_tiles_344.html 
* https://www.youtube.com/watch?v=tagP1XhWPI8 
* http://theijc.com
Huk qanunu

**Huk qanunu** — cismin deformasiyası zamanı yaranan elastiklik qüvvəsi, bu deformasiyanın ölçüsü ilə düz mütənasibdir. Huk qanunu 1660-cl ildə ingilis alimi Robert Huk tərəfindən kəşf olunmuşdur. F= -kx

Huk qanunu ancaq kiçik deformasiyalarda doğrudur mütənasiblik həddini aşdıqda, gərginliklə deformasiya arasındakı asılılıq qeyri xətti olur.

## Nazik çubuqlar üçün Huk qanunu
Nazik çubuğun dartılmasında Hüq qanunu aşağıdakı kimi yazılır:
: F =  k \Delta l.
Burada F — qüvvə , \Delta l — mütləq uzanma я, а k — *[[elastiki modul]]* .

Elastikiyyət əmsalı materialın xassəsindən və ölçülərindən asılıdır. Aşkar şəkildə çubuğun ölçülərini istifadə edərək elastikiyyət əmsalını aşağıdakı kimi yazmaq olar. (kəsiyinin en sahəsi S və uzunluq L)
: k = \frac{ES} L.
E *[[Yunq modulu|birinci növ elastiklik modulu və ya Yunq modulu]]* və materialın mexaniki xarakterikdir.

: \varepsilon = \frac{\Delta l} L
en kəsiyindəki normal gərginlik
: \sigma = \frac F S ,

: \sigma = E\varepsilon \ .
Bu forma materialın hər kiçik hissəsində doğrudur.

: \Delta l = \frac{FL} {ES}.

## Ümumiləşdirilmiş Huk qanunu
Ümumi halda gərginlik deformasiya üç ölçükü fəzada 2 ranqlı tenzorla istifadə olunur. (9 komponentə malikdir.) Onları əlaqələndirən tenzoru 4 ranqlı tenzor olmaqla C_{ijkl} 81 sabit təşkil edir. Tenzor C_{ijkl}, simmetrik olduğu halda gətginlik və deformasiya tenzorunda yalnız 21 sabitdən asılı olurlar. Bu zaman Hük qanununu aşağıdakı kimi yazmaq olar:

: \sigma_{ij} = \sum_{kl} C_{ijkl} \cdot \varepsilon_{kl},
burada \sigma_{ij} — gərginlik tenzoru, \varepsilon_{kl}, — deformasiya tenzoru. İzatrop materialın tenzoru C_{ijkl} .

gərginlik və deformasiya tenzorlarının simmetrik olması şərtindən istifadə edərək Hük qanununu aşağıdakı kimi hallarda yazmaq olar.

Xətti elastik cisim üçün:

: \varepsilon_x=\frac{\sigma_x}{E}-\frac{\mu}{E}\sigma_y-\frac{\mu}{E}\sigma_z

: \varepsilon_y=\frac{\sigma_y}{E}-\frac{\mu}{E}\sigma_x-\frac{\mu}{E}\sigma_z

: \varepsilon_z=\frac{\sigma_z}{E}-\frac{\mu}{E}\sigma_x-\frac{\mu}{E}\sigma_y

: \gamma_{xy}=\frac{\tau_{xy}}{G}

: \gamma_{yz}=\frac{\tau_{yz}}{G}

: \gamma_{xz}=\frac{\tau_{xz}}{G}

burada E — Yunq modulu, \mu — Puasson əmsalı, G=\frac{E}{2(1+\mu)} — yerdəyişmə modulu.

## İstinadlar

## Həmçinin baxın
* Elastiki modul
* Puasson əmsalı
* Gərginlik tenzoru
* Deformasiya tenzoru
* Elastiklik nəzəriyyəsi
Şabalıdı torpaqlar

**Şabalıdı torpaqlar** və ya **kastanozem** — Torpaq Resursları üçün Ümumdünya Referans Bazasının ( – WRB) 32 istinad torpaq qrupundan biri. Şabalıdı torpaqlar humusla zəngindir. Onların üzərindəki xarakterik qəhvəyi rəngli təbəqə torpağın üzərində yetişən yerli otlaq bitkilərinin çürümə məhsulundan qaynaqlanır. Şabalıdı torpaqlar illik yağıntı miqdarı 200-450 mm olan nisbətən quru zonalarda yayılmışdır. Torpağın WRB-dəki istinad adı olan "kastanozem" sözünün iki mənşəyi var: rus dilində "*каштановые почвы*", "*каштанозем*" — burada "*каштановые*" sözü "*каштан*" (şabalıd) sözündən götürülmüşdür və torpağın rənginə işarə edir və termin həmçinin latınca "*castanea*" (şabalıd) sözündən gəlir.

## Mənbə
* IUSS Working Group WRB: World Reference Base for Soil Resources, fourth edition. International Union of Soil Sciences, Vienna 2022.  (https://wrb.isric.org/files/WRB_fourth_edition_2022-12-18.pdf).
* Encyclopædia Britannica, 2012. Kastanozems.

## Əlavə oxu
* W. Zech, P. Schad, G. Hintermaier-Erhard: Soils of the World. Springer, Berlin 2022, Chapter 5.3.3. 
* Quliyev İ.Ə. Ümumi torpaqşünaslıq və torpaq coğrafiyası Bakı 2014

## Xarici keçidlər
* profil şəkilləri (təsnifatla) WRB ana səhifəsi
* profil şəkilləri (təsnifatla) IUSS World of Soils
Başlatmaq

**Başlatmaq** (en. initialize ~ ru. инициализировать ~ tr. başlangıç durumuna getirmek) – istifadə üçün hazırlamaq. Verilənlər daşıyıcılarına, məsələn, disklər və ya lentlərə aid edildikdə, başlangıc durumuna gətirməkdə daçıyıcının səthinin keyfiyyətinin yoxlanılması, blokların nişanlanması, yükləmə informasiya blokunun yazılması və faylların yerləşdirilmə cədvəlinin yaradılması ola bilər. Proqramda dəyişənlərə aid edildikdə, başlatma, dəyişənə başlanğıc qiymətin mənimsədilməsini bildirir. Kompüterin özünə aid edildikdə başlatma, sadəcə, onun işə salınması deməkdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://ru.wikibooks.org/wiki
* http://sysbin.com/files/articles/startupprocess/startupprocess.html  
* https://web.archive.org/web/20070206203127/http://unixforums.org.ru/index.php?t=2 
* http://www.symon.ru/dld/docs/SmnExmpls1-00-07.pdf