open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sultan tutuquşusu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Sultan tutuquşusu yanaqlarındakı narıncı (qulaq bölgəsindəki) tüklərdən ayırd edilir. Bu tüklər tünd rəngdədirsə quşun erkək, açıq rəngdədirsə dişi olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, erkəklərin göz ətrafındakı tükləri ağdır, amma dişilərdə sarı və digər rənglərdə ola bilər.

Ortalama həyat müddəti: Təxminən 10-15 ildir. Başdan quyruğunun ucuna qədər uzunluqları 25-35 sm-dir. Qanadları açıq vəziyyətdə uzunluqları 25-30 sm-dir.

Günəbaxan, quru əncir içi, armud, albalı v. b qidalarla qidalanırlar. Erkəklərinin danışmaq qabiliyyətləri var. Çörək və darı kimi qidalar verərək insanlara öyrəşdirilə bilərlər. Genişlik sevən quşlardır. Qəfəsdə bağlı qalmaqdan xoşları gəlmir.

Erkəklərin çənələri çox qüvvətlidir.

Dimdiklərini sürtmələri yuxularının gəldiyini göstərər. Bu vəziyyətdə qəfəsləri üzərinə tünd rəngdə bir örtü örtülməli və narahat edilməməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cənnət quşları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Böyük Coğrafi Kəşflər dövründə Avropa səyyahları bu quşlara çox maraq göstərirdilər. Belə hesab olunurdu ki, bu quşlar yerə enmir və həyatlarının havada keçirirlər. Odur ki, tacirlər bu əfsanələrdən gəlir almaq üçün bu quşların qıçlarını qoparırdılar.

Cənnət quşları Yeni Qvineyada və Avstraliyada yaşayırlar. Cənnət quşu Papua Yeni Qvineyanın milli simvoludur və ölkənin bayrağı üzərində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Telli Pənahqızı

**Telli Pənahqızı** (tam adı: *Əliyeva Telli Pənah qızı*; ) — Əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurasına Şura üzvü, şairə, publisist, nasir.

## Həyatı
Telli Əliyeva 24 may 1954-cü ildə Qərbi Azərbaycanda Vedibasar mahalının Böyük Vedi kəndində anadan olmuşdur. Burada kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil almışdır (1971–1976).

Əmək fəaliyyətinə ilk dəfə 1977–1980-ci illərdə C. Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanasında baş kitabxanaçısı olaraq başlamışdır. Daha sonra 1980–1981-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində (Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkəti) müxbir, 1981–1982-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının Gənclik redaksiyasında kiçik redaktor, 1982–1992-ci illərdə Dövlət Televiziyasının İctimai-siyasi və iqtisadi informasiyalar redaksiyasında redaktor, 1992–1993-cü illərdə Dövlət Televiziyasının İnformasiya studiyasının "Günün ekranı" Yaradıcılıq Birliyi rəhbərinin müavini, 1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Şirkətinin İnformasiya xidməti rəhbəri, 1995–1997-ci illərdə Televiziyanın İkinci Proqram üzrə direktoru, 1997–2005-ci illərdə İkinci Proqram üzrə Baş proqram direktorunun müavini, 2005-ci ildən isə Azərbaycan Teleradio Verilişləri QSC Televiziya Proqramları direktorunun müavini vəzifələrində işləmişdir.

12 mart 2019-cu ildən Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurasına Şura üzvü təyin edilmişdir.

Bədii yaradıcılığa tələbəlik illərindən başlamışdır. Dövri mətbuatda şeir, oçerk və hekayələri dərc olunmuşdur.

Faiq Ağayevin oxuduğu "Məni sevərsənmi?" (bəstəkarı Novruz Aslan), Azərinin oxuduğu "Bizi intiqama çağırır cəngi" (bəstəkarı Gülsüm xanım) mahnılarının sözləri Telli Pənahqızınındır. Səyyad Əlizadə, Niyaməddin Musayev, Teymur Əmrah da şairənin sözlərinə yazılan mahnıları ifa edirlər.

## Mükafatları
Telli Pənahqızının Azərbaycan televiziyası və radiosunun inkişafındakı xidmətlərinə görə hər zaman dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.
*  "Əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı
*  "Tərəqqi" medalı
*  2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni

Həmçinin, müxtəlif illərdə "Qızıl qələm", "H. B. Zərdabi", "Məmməd Araz", "Natəvan" mükafatlarına layiq görülmüşdür. "Ali Media" mükafatı laureatıdır.

## Əsərləri
* "Ömrün qoşa izi". Bakı: Maarif, 1995.
* "Tanrımla söhbət". Bakı: 1999.
* "Ayrılıqdan sonra çəkilmiş şəkillər". Bakı:
* "Səsində ay işığı var". Bakı:
* "Sizi sevən Sərdaram". Bakı: "Ziya-Nurlan", 2004.
* "Səsin xiffəti". Bakı:
* "Uzun, incə bir yol varmış". Bakı: 2011.
* "Yaddaşım qaval daşı". Bakı: "Təhsil" nəşriyyatı, 2013

## Filmoqrafiya
# Nailə (film, 1994) — ssenari müəllifi
# Min ev Sədərək (film, 2004)
# Sizi sevən Sərdaram (film, 2005)
# Sarı simin möcüzəsi (film, 2011) — ssenari müəllifi (Elxan Məsumovla birlikdə)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Novruz (film, 1995)

## Məzmun
Film Azərbaycanın milli bayramı sayılan Novruz bayramına həsr olunmuşdur. Filmin rejissoru süjeti 4 xətt üzrə bölüb. Bu xətlər qeyd olunan çərşənbə axşamları ilə bağlıdır: su, külək, torpaq, od çərşənbələri. Film müşahidə xarakteri daşıdığına görə novruz bayramına hazırlıqlar Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində lentə alınmışdır. Hər bölgədə bayram qabağı xüsusi tədbirlər görülür, milli adət-ənənələr həyata keçirilir. Filmin maraqlı cəhəti ondadır ki, rejissor baharın gəlişini bahar qızının simasında yox, ağ atın üstündə ağ libasda olan oğlan görkəmində verib. Filmin sonunda bahar ab-havası Bakıya-Içəri şəhərə gəlib çatır. Burada bayram tədbirləri keçirilir, milli rəqslər oynanılır, hər evdə bayram süfrələri, xonçaları düzülür.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Vüqar Tapdıqlı, Sadıq Elcanlı
:**Rejissor:** Rahim Sadıqbəyli (Rəhim Sadıqbəyli kimi)
:**Operator:** Adil Abbasov
:**Səs rejissoru:** Firudin Bağıroğlu (Firudin Hüseynov kimi)
:**Montaj:** Fuad Əlişov
:**Direktor:** Məhyəddin Əsgərov

## İstinadlar
Baribal

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Qara ayı yaxud Baribal Şimali Amerikada yaşayır. Onların həyat tərzi Himalay ayısının həyat tərzlərini xatırladır. Orta ölçülü ayının çəkisi 150 kiloqrama çatır. Digər ayılar kimi Baribal da qış yuxusuna gedir. Bu zaman onların 2–3 balaca (təsadüfü hallarda 1–4 ədəd) 250–300 qram ağırlığında balaları dünyaya gəlir. Balalar sürətlə inkişaf edir, növbəti yaya kimi anaları ilə birlikdə yaşayırlar. Baribal həşaratlar, balıqlar, meyvələr, giləmeyvələr və bitkilərlə qidalanır.

Şimalda Kanada və Alyaskadan cənubda Meksikaya və şərqdə Atlantik okeanından qərbdə Sakit okeana qədər olmaq üzrə, qitənin böyük əksəriyyətində rast gəlinir. Bu geniş sahə, Kanadanın Şahzadə Edward Adası xaricindəki bütün bölgələriylə ABŞ-nin əlli ştatından qırxını əhatə edər. Avropa Şimali Amerikanı kəşf etməmişdən əvvəl qara ayının sayının 2 milyona qədər olduğu güman edilir. Hal-hazırda sayının 200 minə qədər azaldığı hesab edilir.

## İstinadlar
Ağacavad Əlizadə

**Əlizadə Ağacavad Əbdülhəsən oğlu** () — şair, publisist, tərcüməçi, 1962-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Ağacavad Əlizadə 1928-ci il martın 21-də Azərbaycanın Salyan şəhərində anadan olmuşdur. Bakıda 40 saylı fəhlə-gənclər orta məktəbini bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1953–1958). Əmək fəaliyyətinə Salyan mərkəzi kitabxanasında kitabxanaçı kimi başlamışdır (1942–1944). Sonra Salyan Dövlət Dram teatrında aktyor və rejissor müavini (1944–1948), Salyan rayonu 2 saylı uşaq evində pioner baş dəstə rəhbəri, radio qovşağında ədəbi müvəkkil və direktor (1948–1949), yenə kitabxanaçı, mədəniyyət evində təlimatçı, eyni zamanda pioner və məktəblilər evinin direktoru, "Qələbə" qəzeti redaksiyasında məsul katib olmuşdur. O, universitetdə tələbəlik dövründə "Lenin tərbiyəsi ugrunda" çoxtirajlı qəzet redaksiyasında məsul katib, təyinatla "Bakı" axşam qəzeti redaksiyasında məsul katibin müavini və tərcüməçi (1958–1960), "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi, tənqid və biblioqrafıya şöbəsinin müdiri, məsul katib, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiyasında məsul katib (1960–1976), "Yazıçı" nəşriyyatında böyük redaktor (1978–1987) işləmişdir.

İlk mətbu şeri "9 May" 1946-cı ildə Salyan rayonunun "Sosializm yolu" qəzetində çap olunmuşdur. Dövri mətbuatda müntəzəm çıxış etmişdir. Oçerk, publisistika və bədii tərcümə ilə də ardıcıl məşğul olmuşdur. Bir sıra televiziya filmlərinin ssenari müəllifıdir. Onun sözlərinə bir neçə mahnı bəstələnmişdir. Hekayə və oçerkləri müsabiqələrdə mükafata layiq görülmüşdür. Bədii qiraət ustasıdır. Ən yaxşı şer oxumaq müsabiqələrində dəfələrlə festivalların laureatı olmuşdur. O, ədəbiyyat üzrə ümumittifaq tədbirlərində (poeziya bayramlarında, ədəbiyyat günlərində və s.) Azərbaycanı təmsil etmişdir. Fəal ictimaiyyətçidir. Bir sıra ədəbi dərnəklərə rəhbərlik etmişdir (1950–1987). Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında yerli komitənin sədri olmuşdur (1962–1975). "Azərbaycan" jurnalındakı fəaliyyətinə görə respublika Jurnalistlər İttifaqının Fəxri Fərmanına layiq görülmüşdür. Bir medalla təltif olunmuşdur. 1995-ci il aprelin 25-də vəfat etmişdir.

## Əsərləri
# Çinarın söhbəti (şeirlər). Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1961, 52 səh.
# Sovet ittifaqı qəhrəmanı Məhərrəm Dadaşov (sənədli povest). Bakı: Gənclik, 1975, 30 səh.
# Qüdrət Səmədov (sənədli povest). Bakı: İşıq, 1977, 40 səh.
# Hələ söhbətim var (şeirlər). Bakı: Gənclik, 1977, 144 səh.
# Sən yanımda olanda (şeirlər). Bakı: Yazıçı, 1983, 166 səh.
# Cəlilabad. Bakı: İşıq, 1987, 84 səh.

## Tərcümələri

## İstinadlar
Kamal Abdullayev

* Kamal Abdullayev (energetik) — energetik, texnika elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi.
* Kamal Abdullayev (dirijor) — 
* Kamal Abdullayev (dövlət xadimi) — 

### Digər
*Kamal Abdulla — yazıçı, professor. 

## Həmçinin bax
* Kamal
* Abdullayev
* Kamil Abdullayev
Çöl pişiyi

**** () —  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda nəsli kəsilmək təhlükəsi altındadır.

## Ümumi məlumat
Meşə pişiyindən üzərində zolaqlar deyil, xalların olması ilə fərqlənir. Həmçinin quyruğu hiss olunacaq dərəcədə uzundur. Ona görə adına həm də xallı, bəzən isə uzunquyruq pişik deyilir. İri fərdlərin bədən uzunluğu 53–70 sm, quyruğun uzunluğu isə 23–35 smdir. Kütləsi 3,4–5,3 kq-a çatır. Bədənin xəzi bel tərəfdə boz-sarı, qarın tərəfdə isə çirkli-ağımsov rəngdə olur. Bel tərəfində qara xallar səpələnmiş şəkildədir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qarışıq ovalıq və dağ meşələrində (2000 m hündürlükdə) məskan salmağa üstunlük verir, daha az hallarda kollarda və evin çardağında yaşayır. Yuvasını oyuqlarda, qayaların dərələrində qurur. Qaranlıqda ova çıxır. Əsasən gəmiricilərlə, hərdən quşlarla qidalanır. Erkəklərin dəhşətli davalarıyla və qışqırığlarıyla müşahidə olunan cütləşmə fevral-mart aylarında başlayır. Hamiləlik dövrü 63–68 gün çəkir. Bala pişiklər (3–8) kor doğulurlar, gözləri 9–11 gündən sonra açılır.

## Yayılması
Avrasiyada, Afrikada və Qafqazda yayılıb. Azərbaycanda Muğan və Salyan düzənliklərində, Ceyrançöl və Acınohur çöllərində və Naxçıvan MR-də rast gəlinir.

## Sayı
Nadir növdür. Hazırda sayı məlum deyil. Son 10 ildə Naxçıvan MR ərazisində 4–5 fərd fototələlərə düşmüşdür.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Bu növün sayının dəyişməsinin əsas səbəbi onların yaşadığı yerlərdə kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin güclənməsidir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qorunması davam etdirilməlidir.

## Yarımnövlər
* F. l. lybica Forster, 1780
* F. l. cafra (Desmarest, 1822)
* F. l. ornata (Gray, 1830)

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, III Cild, Bakı, 2023
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III Onurğalılar, 2004, s. 551–552;
# Верещагин Н. К. Каталог зверей Азербайджана. Баку: Азфан, 1942, с. 37–38.

## Həmçinin bax
* Meşə pişiyi (Felis silvestris)

## İstinadlar
Asiya qara ayısı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bədənin uzunluğu erkəklərdə 158–171, dişilərdə 128–144 sm-dir. Erkəklərin kütləsi 120–150, dişilərin isə 50–125 kq-dır. Əsasən giləmeyvə, ağacların yarpaqları və toxumları ilə qidalanırlar. Himalay ayıları Şərqi Asiyada, Rusiyada isə Primorskiy diyarında və şimali Amur ərazisində yayılmışdır. Himalay ayısı vegeteriandır. Himalay ayıları ağaclara asnlıqla çıxırlar. Qışda Himalay ayıları özlərinə qış yataqları hazırlayırlar. İri koğuş ağacları axtarıb tapır, koğuşları təmizləyirb genişləndirirlər. Belə ağacları tapmadıqda qayalıqlarda olan mağaralarda, onları tapmadıqda isə torpağın altında qış yuxusuna gedirlər. Himalay ayıları noyabrdan marta kimi qış yuxusunda olurlar. Yanvar -fevral aylarında dünyaya çox kiçik (siçovul böyüklüyündə) kor 1–3 ədəd balalarını gətirirlər. Üç ay boyunca balalarını ana südü ilə yemləyirlər. Ayı balaları növbəti payıza kimi analarının yanında qalırlar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Delfinlər

**** () və ya **Yunisbalıqları** —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Ümumi
Delfinlər cəld və sürətlə üzürlər. Onlar inkişaf etmiş səs siqnalizasiyasına və bu siqnalları qəbul etmə sistemlərinə malikdirlər. Diri bala doğurlar. Hamiləlik müddəti 10–18 ay arasında dəyişir. Dişi delfin adətən uzunluğu 50–60 sm olan bir bala doğur və balasının qayğısına həssaslıqla qalır. Onlar 20–30 ilə qədər yaşayırlar.      Bura qədər bəsdir

Delfinlər doğum anından etibarən balalarının qayğısına qalırlar. Doğuşdan əvvəl delfinin hərəkətləri yavaşıyır. Buna görə də digər dişi delfinlər doğuş zamanı ona kömək edirlər. Doğuşdan əvvəl ana delfini təhlükələrdən qorumaq üçün onun hər iki tərəfində üzür, bala dünyaya gəldikdə isə suyun üstünə çıxmasını və nəfəs almasını təmin edirlər.

İlk iki həftə bala anasının yanından ayrılmır. Qısa bir müddət sonra isə üzməyi öyrənir və yavaş-yavaş anasından uzaqlaşmağa başlayır. Amma dişi delfin balanın sürətli və çevik hərəkətləri ilə ayaqlaşıb onu lazımınca qoruya bilmədiyi üçün digər dişi delfin köməyə gəlir və balanı mükəmməl bir şəkildə qoruyur.

Delfinlər köpək balıqlarından xilas olmaq üçün dəstələr halında hərəkətə keçirlər. Onlardan biri və ya ikisi köpək balığının diqqətini cəlb etmək üçün kənardan üzür. Köpək balığı bu tələni izləmək üçün qayıdarkən digər delfinlər əks istiqamətdə hərəkət edir və güclü hücuma keçirlər. Biri digərinin arxasından sürətlə hücum edərək burunları ilə köpək balığının yanlarına vururlar. Bu, köpək balıqlarından qorunmaq üçün olduqca effektiv üsuldur, hətta bəzən bu yolla delfinlərin köpək balıqlarını öldürdükləri də olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılvəng qəbiristanlığı

**Qızılvəng qəbiristanlığı** — Naxçıvan ərazisində Tunc və İlk dəmir dövrlərinə aid (e.ə. II minillik – I minilliyin 1-ci yarısı) qəbristan.

Naxçıvan şəhərindən 18 km aralı Arazın sahilindədir. Qızılvəng qəbristanının daş-qutu tipli qəbirlərində meyitlər bükülü, bəzən də oturdulmuş halda dəfn edilib. Qəbirlərdən küpə, çölmək, kasa, vaz, çaydan tipli qablar, xəncərlər, ox ucluqları, toppuz, qızıl bəzək əşyaları və s. tapılıb. Tunc dövrünün qırmızı rəngli qabları, qara və yaxud qəhvəyi rənglə çəkilmiş həndəsi naxışlarla, bəzən də insan və heyvan rəsmləri ilə bəzədilib. İlk dəmir dövrünə aid qablar nisbətən qalın xəttlə naxışlanıb. Bu qəbristanlıqdan aşkar edilən qablar Qızılvəng mədəniyyəti dövrünə aiddir. Qızılvəng boyalı qabları Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan respublikası) Təzəkənd, Cənubi Azərbaycanda Göytəpə və Təpə hissar, Türkiyədə Boğazköy, Əlişarhöyük abidələrindən də tapılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qızılvəng məbədi
* Qızılvəng (bulaq)
Qarayazı (Ağstafa)

**Qarayazı** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Qarayazı qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kəndin ərazisi əsasən meşəliklə örtülüb. Kəndin ərazisində Qarayazı dövlət təbiət qoruğu yerləşir.

## İstinadlar
Xatman

**Xatman** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kalva kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Niyaldağ silsiləsinin ətəyindədir. Kəndin adı XVIII əsrin əvvəllərində Gilanın Lahican bölgəsindən köçüb gəlmiş tat ailələrin adı ilə bağlıdır. Ulu əcdadaları Lahıc Əhməd adı ilə Gilanda məşhur olmuşdur. Kəndin öz adı Hətəm adlı lahıclı şəxsin adı ilə bağlıdır(Hətəman- Hətəm şəxs adına -an cəmlik şəkilçisi ilə əlavə edilməklə yaranmış toponim).

## İstinadlar
Hacıman

**Hacıman** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kalva kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi Cənubi Azərbaycan ərazisindən köçüb gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oykonimin Hacı (ş.a.) və man (ev, mənzil, məskən) komponentlərindən ibarət olub, "Hacının mulku" mənasını ifadə etməsi ehtimal edilir. Lakin kəndin adının etnotoponim olması da istisna deyil.

## İstinadlar
Aydınbulaq qülləsi

**Aydınbulaq qülləsi**; **Ağcaqala**; **Meydanqala**; **Qız qalası** — Şəki rayonunun Aydınbulaq kəndinin şimalında qüllə.

Qüllə IX – XIII əsrlərə aiddir. Çay daşından dördkünc formada tikilib. və üç mərtəbəlidir. Hündürlüyü 10.5 metrdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Quruluşca Abşeron qəsrlərinin düzbucaq planlı qüllə tipinə – Dördkünc Mərdəkan və Ramana qəsrlərinin qüllələrinə bənzəyən tək bir abidə Şəkinin Aydınbulaq kəndi yaxınlığındadır. Küncləri dairəvi bürclərlə qapanan bu qüllənin içəridə (iç ölçüləri 4,50 x 4,50 m) taxta döşəmələrlə üç qata bölünməsinin izləri aşkarlanmışdır. Qüllənin həm divarları, həm də bürcləri yuxarıya doğru daralıb ensizləşir. El arasında bir neçə adı olan Aydınbulaq qülləsi ətrafında əvvəllər qapalı quruluşlu qala divarlarının olması ehtimalı var.

Geniş düzənliyin ortasında yarıuçuq vəziyyətdə yüksələn qüllə bu yerlərdən keçən karvan yolu üstündəki keşikçi qalasının son nişanəsidir. Çay daşından Şəkinin tikinti üslubunda ucaldılan Aydınbulaq qülləsinin Abşeron qüllələrindən seçilən özümlü və daha saya görünüşü var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı
Şakir ağa türbəsi

**Şakir ağa türbəsi** — Bakının Balaxanı qəsəbəsində yerləşən XV əsr memarlıq abidəsi. Abidənin kitabəsində onun 1427-1428-ci illərdə Miriraxur Şakir ağa ibn-mərhum Mürtəzanın sifarişi ilə inşa edildiyi qeyd edilmişdir.

Abidə planda xaçvaridir. Türbəyə giriş şimal tərəfdən portaldandır. Portalın iç məkanında, hər iki tərəfində oxvari arkaya ilə tamamlanan səkkizgüşəli prizma şəkilli taxçalar yerləşdirilib. Türbənin içində də müxtəlif ölçülü düzbucaqlı 8 ədəd taxça mövcuddur.

## Tarixi

Balaxanı qəbiristanlığında yerləşən Şakir ağa türbəsi 1427-1428-ci illərdə tikilib və 1385-86-ci ildə tikilən Hacı Şəhla məscidindən altı metr məsafədə yerləşir. Abidə haqqında bilgilər məhduddur.

İmarətin tağlı giriş qapısının üstündə ərəbcə iki sətirlik kitabə var ki, mətni belə oxunur: 

Başqa bir mənbədə deyilir ki, İbrahim Şirvanşahın vəziri 1427-ci ildə oğlunun şərəfinə ucaltdığı Şakir ağa türbəsi xalq arasında İmarət adlandırılır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Abidə planda xaçvaridir. Abşeronun daxili quruluşu xaç şəklində olan bir neçə abidə var. Lakin, Azərbaycanda Şakir ağa türbəsi kimi həm daxili, həm də xarici quruluşu xaç şəklində olan ikinci bir abidə yoxdur.

Türbəyə giriş şimal tərəfdən portaldandır. Portalın iç məkanında, hər iki tərəfində oxvari arkaya ilə tamamlanan səkkizgüşəli prizma şəkilli taxçalar yerləşdirilib. Türbənin içində də müxtəlif ölçülü düzbucaqlı 8 ədəd taxça mövcuddur.

Giriş alçaq oxvari tağ ilə tamamlanan qapıdandir. Qapıüstü tağ bütöv bir daşdan yonulub. Daşın üz səthi bitki ornamentilə bəzədilib. Giriş tağ daşının üstündə iki sətirli epiqrafik yazılı daha bir daş yerləşdirilib. Giriş və üstündəki yazı daşı profilli iri daş bloklarla çərçivəyə alınıb.

## Mart soyqırımı
1918-ci ilin martında bir sıra Bakı kəndlərinin sakinləri, həmçinin Balaxanının əsasən iri sənayeçiləri, neft mədənləri sahibkarları, ziyalı insanları erməni silahlı dəstələrinin vəhşiliklərinin qurbanı olub. Onlardan bir hissəsi də məhz "Şakir ağa türbəsi"nin divarının qarşısına düzülərək güllələnib. Həmin güllə izləri bugünədək türbənin divarlarında olduğu kimi qalıb.

## Həmçinin bax

* Hacı Şəhla məscidi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Gülüstan qalası (Goranboy)

**Gülüstan qalası** – Azərbaycanın Goranboy rayonu ərazisində qədim qala.

Qala Goranboy rayonu ərazisindədir. Tam şəkildə dövrümüzə çatmasa da müəyyən bürcləri qorunmuşdur. Qalanın tikilmə tarixi tədqiqatçılar tərəfindən Qafqaz Albaniyası dövrünə aid edilir. Yerli daşlardan tikilən qala möhkəm müdafiə qurğusu olub. XVIII-XIX əsrlərdə mövcud olmuş Gülüstan məlikliyinin mərkəzi olub. Tarixi Gülüstan müqaviləsi də bu qalada imzalanıb.

## Ümumi məlumat
Gülüstan qalası Murovdağın ətəyində, keçmiş Şaumyan və Mardakert (Ağdərə), indiki Tərtər və Goranboy rayonlarının sərhədində, İncəçayın sahilində, dəniz səviyyəsindən 1700 m, ətraf ərazidən 200–250 m hündürlükdə yerləşir. Gədəbəydəki Qız qalası ilə eyni dövrdə inşa olunmuşdur. Qala şərq, qərb və cənub-qərb tərəflərdən sıldırımla, şimaldan meşə, cənub-şərqdən isə yamacla əhatə olunmuşdur. Qalaya yol cənub-şərq tərəfdəndir. Qala şərq-qərb istiqamətində 200–250 m, şimal-cənub istiqamətində 20–25 m uzanır. Qala divarının eni şimal və qərb tərəflərdə 0,8-0,9 m olduğu halda, cənub divarda 1,5 m-ə çatır. Qalanın içərisində bina qalıqları, ovdan vardır. Orada habelə çaya aparan gizli yol qeydə alınmışdır 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* Tarixin yaşıdı qalalar: izimiz qalacaqmı?
* Ermənilər yenə saxtakarlıq etdi - Budəfəki hədəf Gülüstan qalasıdır
Dilman

**Dilman** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kalva kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Niyaldağ silsiləsinin ətəyindədir. Kənd Türkmənçay sulh müqaviləsindən (1828-ci ildən) sonra Cənubi Azərbaycan-nm Dilman mahalından köçüb gəlmiş 200 ailənin məskunlaşması nəticəsində yarandığına görə belə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Ağsunun İsmayıllı ilə qonşuluqda yerləşən və Böyük Qafqazın cənub yamaclarına səpələnən 16 yüksək dağ kəndlərindən biridir. Buralardan etibarən yaşıllıq çoxalır və yüksəklik artır. Bu kəndləri əhatə edən meşələr piknik cənnəti hesab edilir. Meşənin dərinliklərində bir neçə şəlalə mövcuddur. Onlardan ən yaxını olan Dilman şəlaləsinə 1.5 – 2 saatda getmək olur. Maşın yolu yoxdur. Atla 30 – 45 dəqiqəyə gedilir. Təmiz havada piyada yürüş etməyə dəyər. Bu şəlalə uzaqdan divardan bir xətt üzrə süzülərək axan südü xatırladır. Töküldüyü yerdə təbii hovuz əmələ gətirib. Hovuza girmək üçün yosunlarla örtülü sürüşkən daşları dəf etmək lazımdır.

## Əhalisi
1919-cu il tarixində ermənilər tərəfindən Dilman kəndində 558 nəfər öldürülmüşdür.

## Din
Kənddə "Həzrəti Məhəmməd" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Abasxanlı

**Abasxanlı** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kəndoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Əhalisi 679 nəfərdir (2008)

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Keçmiş adı Gorus Abbasxanlı olmuşdur. Oykonim Şamaxı qəzasında maldarlıqla məşğul olan bir nəslin adını əks etdirir. Bu kənd Şirvan xanlığı dövründə Çaparlı və Ağarx kəndləri ilə birlikdə Gorus adlanan mahala daxil idi. Mahalın adı vaxtilə burada məskunlaşmış gorus qızılbaş tayfasının adından götürülmüşdür. XVIII əsrdə Gorus mahalı Şamaxı xanı Mustafa xanın kürəkəni Ağakişi bəyə mənsub olmuşdur. 1933-cü ildə Cəlilabad rayonu ərazisində eyniadlı kənd qeydə alınmışdır. Bu oykonimlər abbasxanlı nəslinin adı ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
* Ağalarbəyli

## Xarici keçid

* Abasxanlı 

## İstinadlar
Ağalarbəyli (Ağsu)

**Ağalarbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ərəbuşağı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağalarbəyli kəndinin əsası 19-cu əsrin ikinci yarısında Ağalar bəy tərəfindən qoyulmuşdur.

Kənd Ağsu çayının sol sahilindədir. Kəndin ilkin salınma zamanında kəndin indiki giriş yerindən sola el arasında Kükəş çayı deyilən kiçik çaya doğr

ru olmuşdur. Elə həmin giriş hissədə də Ağalar bəyin malikan,əbə böyük bağı olmuşdur. 20-əsrinrin 80-ci illərinə kimi həmin bağdan qalma 10-a yaxın tut ağacı qalmaqda idi. Həmin ağaclar üzümlüklər salınarkən demək olar ki, hamısı məhv edildi. Həmin ərazinin cənub hissəsi indi də "Bağın altı" deyə adlandırılır. Hazırda kənddə 200-ə yaxın ev vardır. Ağalar bəy nəsilindən də nəvəsi Əmirxan Ağalarov hazırda kənddə yaşayan nəsilin nümayəndəsidir.

İlk Azərbaycan generallarından olan general Tərlan bəy Əlyarov da bu kəndin yetirmələrindəndir.

## Din
Kənddə İmam Hüseyn məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Ağarx

**Ağarx** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Bozavand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsi eyni-adlı arxın yaxınlığında salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Hidronim isə ağ (Şəffaf) və arx (süni suvarma kanalı) sözlərindən düzəlib.

## Din
Kənddə Ağarx kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Əmanətlərin Sığortalanması Fondu

**Əmanətlərin Sığortalanması Fondu** — Əmanətlərin Sığortalanması haqqında 29 dekabr 2006-cı il tarixli Azərbaycan Respublikası Qanununa əsasən yaradılmış, 2007-ci ilin 12 avqust tarixindən isə fəaliyyətə başlamışdır.

Əmanətlərin Sığortalanması Fondu yaradıldığı gündən 2025-ci il yanvarın 1-dək ləğv prosesində olan 19 bank üzrə 62 520 əmanətçiyə ümumilikdə 1 milyard 717,521 milyon manat kompensasiya ödəyib.

## Fonda üzv bankların reyestri
* 27 yanvar 2025-ci il tarixinə olan reyestr:

## Fondun funksiyaları
* iştirakçı bankların reyestrini tərtib etmək və onlara şəhadətnamələr vermək;
* sığorta haqlarını yığır və onların uçotunu aparmaq;
* öz əmlakını idarə etmək və ona dair sərəncam vermək;
* sığorta hadisəsi baş verdikdə, əmanətçilərin tələblərinin uçotunu aparmaq və kompensasiya ödəmək;
* Fondun funksiyalarının yerinə yetirilməsi üçün iştirakçı banklardan qanunla müəyyən edilmiş lazımi məlumatı və hesabatları almaq;
* "Əmanətlərin sığortalanması haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununa müvafiq olaraq Fondun qaydalarını qəbul etmək;
* öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün vəsaiti çatışmadıqda, maliyyə bazarlarından, Mərkəzi Bankdan və ya Azərbaycan hökumətindən borc vəsaitləri cəlb etmək;
* öhdəlikləri üzrə kompensasiya ödədikdə, həmin məbləği reqress qaydasında iştirakçı bankdan tələb etmək;
* iştirakçı banklardan sığorta haqları üzrə borcun və hesablanmış dəbbə pulunun ödənilməsini tələb etmək və bu barədə maliyyə bazarlarına nəzarət orqanıda məlumat vermək;
* əmanətlərin sığortalanması sisteminin fəaliyyətini təmin edən digər funksiyaları həyata keçirmək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əmanətlərin Sığortalanması Fondu rəsmi internet saytı
* Əmanətlərin Sığortalanması Fondu rəsmi Facebook səhifəsi
* Əmanətlərin Sığortalanması Fondu rəsmi YouTube səhifəsi
* Əmanətlərin Sığortalanması Fondu rəsmi Twitter səhifəsi
* Əmanətlərin Sığortalanması Fondu rəsmi Instagram səhifəsi
Əvəz Temirxan

**Əvəz Temirxan** () — Azərbaycan siyasətçisi, Azərbaycan Liberal Partiyasının sədridir.

## Həyatı
Əvəz Temirxan 1959-cu il aprelin 1-də Bərdə rayonunun Soğanverdilər kəndində anadan olub. 1980–1985-ci illərdə RSFSR-in Yaroslavl şəhərində ali təhsil almışdır. 1985-ci ildə Yaroslavl Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra Yaroslavlda hüquq məsləhətçisi, 1991-ci ilə qədər Rusiyanın Kostroma vilayətinin rayonlararası prokurorluğunda müstəntiq vəzifəsində çalışmıdır. 1991–1993-cü illərdə Moskvada özəl hüquq məsləhətçisi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
1991–1993-cü illərdə Ə. Temirxan professor Lalə Şövkət tərəfindən yaradılmış "Azərbaycan Respublikasında Demokratik İslahatlar və İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi Uğrunda" Beynəlxalq İctimai-siyasi Hərəkatının sədr müavini olmuşdur.

1993-cü ilin iyul ayından 1994-cü ilin yanvar ayına qədər Azərbaycan Respublikasının Prezident aparatında, Dövlət Katibinin baş köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır.

1995-ci ildən 2007-ci ilə qədər Azərbaycan Liberal Partiyası İcraiyyə Komitəsinin sədri, 2003-cü ildən ALP sədrinin 1-ci müavini və ALP sədr əvəzi olmuşdur. 12 sentyabr 2010-cu ildə ALP-nin növbəti qurultayında Azərbaycan Liberal Partiyasının sədri seçilmişdir.

2024-cü il növbədənkənar parlament seçkilərində Əvəz Temirxan 23 saylı Nəsimi-Səbail seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olmaq istəsə də, o bəzi problemlərlə qarşılaşmışdır. Bu səbəblə, o, Azərbaycan Xalq Partiyası sıralarına qoşulmadan partiyanın həmin seçki dairəsi üzrə deputatlığa namizədi olmuşdur.

## İstinadlar
Yenikənd (Ağsu)

**Yenikənd** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Xanbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhali
Əhalisi 300 nəfərdir.
## İstinadlar
Ləngəbiz (Ağsu)

**Ləngəbiz** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ləngəbiz kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağsu rayonunun Ləngəbiz kəndi Qəşəd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Ləngəbiz kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Tarixi
Ləngəbiz oykoniminə Şirvan ərazisində həm də oronim (dağ adı) kimi rast gəlinir. Ləngəbiz kəndi XIX əsrin əvvəllərində Şirvan əyalətinin Qoşun mahalına daxil olmuşdur. 1824-cü il sənədlərində Ləngəbiz kəndinin 30 ailəlik nüfuza malik olduğu qeyd edilir. Ləngəbiz oykonimi bəzi mənbələrdə Lanqobaz kimi yazılır.

## Əhalisi
1886-cı ildə Cənubi Qafqaz əhalisinin göstəricilərinin qeyd olunduğu statistik məlumatlarda kənd əhalisinin sayı, etnik tərkibi və konfessionl tərkibi haqqında da məlumatlar yer alıb. Bu məlumatlara əsasən Vakı quberniyasının, Şamaxı qəzasının, Ləngəbiz Qəbristan sahəsində ümumilikdə 86 ev və 600 ( 333 kişi və 267 qadın) sakin qeydə alınmışdır. Kənd əhalisi sünni məzhəbində olan türklərdən ibarətdir. Onlardan 15 nəfəri bəy, 12 nəfəri ruhani, 573 nəfəri isə kəndlilərdir.

1921-ci ilə aid Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalınmasının materiallarına əasən Ləngəbiz kəndi, Bico, Alpaut kəndləri ilə birlikə Şamaxı qəzasının Ləngəbizz kənd cəmiyyətini formalaşdırırdılar. Ləngəbizdə 398 nəfər yaşayırdı və burada 89 təsərrüfat mövcud idi. Əhalinin mütləq əksəriyyəti Azərbaycan türkləri idi.

1933-cü ildə hazılranmış "ASSR-nin inzibati bölgüsü" nəşrinin materiallarına əsasən, ASSR-nın Xalq Təsərrüfatı İdarəsinin 1 yanvar 1933-cü il hesabatında Şamaxı rayonunun Ləngəbiz kəndində 526 nəfər sakin, 124 təsərrüfat qeydə alınmıdır. Sakinlərdən 289-u kişi, 237-i isə qadın idi. Eyni adlı kənd sovetində 
əhalinin milli tərkibi 100% Azərbaycan türklərindən ibarət olub.

## Tanınmış sakinləri
Kənddə azərbaycanlı publisist, şair və ixtisasca polis olan Şahməmməd Şahməmmədov anadan olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Düzləndirmə əməliyyatı

**Düzləndirmə** — yeyilmiş pardaq dairələrinin kəsicilik qabiliyyətini və forma dəqiqliyini artırmaq üçün düzləndirici aləti ilə tətbiq edilən prosesdir. Burada ilk növbədə pardaq dairəsinin doğuranı üzrə verilmiş mikrohəndəsə yaradılır ki, onun dəqiq fırlanması və profil dəqiqliyi təmin edilsin. Digər tərəfədən dairənin işçi səthində dənəciklərin arasında yığılmış yonqar hissəcikləri təmizlənir və eyni zamanda yeyilmiş dənəciklər məcburi sındırlma nəticəsində yeni kəsici tillərə yiyələnir. 
Düzləndirmə baş verən mexaniki yonma pardaq dairəsi ilə düzləndirici alət arasındakı qarşılıqlı təsirlə müəyyən olunur. Dairə alət cütünün nisbi hərəkəti dairənin lazımi topoqrafiyasının və bununla lazımi pəstah səthinin alınması  üçün zəmin yaradır. Pardaq dairəsinin profilinin alınması iki istiqamətdə aparıla bilər:

*Profilləşdirmə düzləndirici alətin kinematik hərəkəti nəticəsində yaranır, yəni alətin oxboyu və uzununa istiqamətdə hərəkəti zamanı o pardaq dairəsinin işçi səthində verilmiş profili kəsir. Düzlındiricin həndəsi forması o qədər də rol oynamır.  Kəsən tili tək almazdan olan düzləndirici kənarda aldığı kəsmə dərinliyi (ta) ilə pardaq dairəsinin eni boyunca uzununa verişlə (Va) hərəkət etdirilir. NC idarə olunan dəzgahlarda düzləndirmə prosesi avtomatlaşdırılmış şəkildə aparılır. Profillərin açılmasında əsasən diyircəkli düzləndirici alətlərdən istifadə olunur.
*Profilləmədə düzləndirici diyircək yalnız eninə veriş alaraq dairə ilə təmasa girir, belə ki, düzləndiricin səthində mövcud olan profil birin-birə dairənin səthinə köçürülür. Belə düzləndirici alət ən azından pardaq dairəsinin enində olmalıdır. Düzləndirmə zamanı diyircək həm diyirlənmə ilə emalda olduğu kimi də öz oxu boyu fırlanır.
Düzləndirmənin aparılması pardaq dairəsinin davamlığını müəyyən edir.  Bunun üçüç əsas meyyarlardan kimi emal olunan səthin kələkötürlüyü, forma dəqiqliyi və səthdə termiki zədələr götürülə bilər.
Son zamanlar geniş tətbiq olunan düzləndirmə üsullardan biri də daimi düzləndirmədir (CD- Continuous Dressing). Bu üsulun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, pardaqlama prosesinin gedişi zamanı, dairəni işdən ayırmamaqla onun işçi səthi almaz diyircəklə düzləndirilir. Nəticədə permanent olaraq dairənin işçi səthi iti və dəqiq vəziyyətdə olur.  Yüksək keyfiyyət tələb olunan səthlərin emalında bu düzləndirmə üsulunun tətbiqi əlverişlidir. 
Adi pardaq dairələrinin (SiC və Al2O3 tərkibli) düzləndirilməsi zamsnı profilləmə və itiləmə bir gedişdə yerinə yetirilir. Almaz və CBN dənəciklərinin düzləndirilməsində isə əvvəlcə dairəyə lazımi forma verilir. Sonrakı mərhələdə dairə itilənir, dairənin dənəcikləri arasındakı "piylər" bülövlə  götürülür. İtiləmə həmçinin yüksək təzyiq altında vurulan korund və ya SiC- hissəciklərinin köməyi ilə də aparıla bilər.

Düzləndirmə zamanı dairənin dövrlər sayı, düzləndiricinin verişi və aldığı kəsmə dərinliyi emal ediləcək səthin keyfiyyətindən asılı olaraq dairənin işçi səthinə qoyulan tələb əsasında seçilir.
Olqa Kurilenko

**Olqa Kurılenko** () — Ukrayna aktrisası və modeli. Bruklin Beynəlxalq Kino Festivalının "Adsız Barmağdakı" rola görə ən yaxşı aktrisası adlanmışdır. "Mərhəmət Kvantı" filmində Bondun yeni qızı (Kamilla) seçilib.

## Həyatı
Olqa Konstantinovna Kurilenko. 1979-cu il noyabrın 14-də Ukraynanın Berdyansk şəhərində anadan olub. Milliyətcə ukraynalıdı. 18 yaşınadək Fransada model kimi müxtəlif agentliklərdə çalışıb. Glamour, ELLE, Marie Claire və Vogue kimi jurnalların üz qabığında çəkilib. İlk kino təcrübəsi 2005-ci ildə çəkilən fransız filmi olan “Sevgi üzyü” olub. Sonradan “Paris, mən səni sevirəm” filmindəki qısa filmlərdən birində epizodik rol oynayıb. Ona məşhurluq gətirən rol isə 2008-ci ildə çıxan “Mərhəmət Kvantı” filmi oldu. İngilis agenti Ceyms Bondun macəralarından bəhs edən film silsiləsinin davamı olan bu əsərdə Olqa Kurilenko agent 007-nin rəfiqəsi rolunu oynayır. 200 milyon dollara başa gələn film dünya prokatında 586 milyon dollar gəlir əldə edir. Tom Kruzla yenicə ekranlara çıxan “Oblivion” filmində iştirak edən Olqa Kurilenko hazırda ən bahalı Çin filmi hesab olunacaq “Dərin imperiyalar” filmində iştirak edir. Filmin 2014-cü ildə ekranlara çıxacağı gözlənilir.

## Filmoqrafiyası
*"Adsız Barmaq" (2005)
*"Paris, Səni Sevirəm" (2006)
*"Hitmen" (2007)
*"Mərhəmət Kvantı" (2008)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*olga-kurylenko.info  Aktrisa haqqında
Suraxanı (Ağsu)

**Suraxanı** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kalva kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 151 nəfərdir.

## İstinadlar
Boz kəklik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Erkək və dişi fərdin rəngi oxşardır. Başı qonur, boynu boz, beli və qurşağı qəhvəyi-bozdur. Dimdiyi zəifdir, gözlərinin ətrafı pas rəngli tüklə örtülüdür, qanadları gödək, dairəvi, quyruğu qısadır. Qarın hissəsində şabalıdı rəngdə, nal şəklində ləkə vardır. Bədəninin yanlarında açıq-qəhvəyi rəngli köndələn yerləşən zolaqlar vardır. Dimdiyi boz, ayaqları yaşıl.

## Yayılması
Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanın Şimal-Şərqində yayılması Dağıstan sərhəddinə qədər uzanır, Cənub-Şərqdə Şabranda qurtarır, Böyük Qafqazın cənub ətəklərində Şəki rayonu ərazisindən başlayıb Şamaxıya qədər uzanır, Mingəçevir su anbarının ətrfarındakı bozqır qurşağından Ağstafa rayonu ərazisinə qədər uzanır, Naxçıvanın Nehrəmdağ ərazisində də yayılıb. Talış sıra dağlarında yalnız Zuvandda rast gəlinir

## Həyat tərzi
Hündür sıx otlar və kollar arasında yaşamağa üstünlük verir. Oturaq quş olmasına baxmayaraq, fəsillər üzrə yerini dəyişir. Qarın əridiyi aylarda 2500 metr yüksəkliyə qədər qalxır, qış aylarında qarın yağması ilə əlaqədar olaraq dağətəyi ərazilərə enir. Dənli bitkilər əkilən sahələrdə, bozqırla növbələşən ərazilərdə yaşamağa üstünlük verir. Kiçik sürülər (5-20) əmələ gətirir. Çoxalma dövründə cüt-cüt yerləşir. Monoqamdır. Reproduksiya dövründə yuva ərazisini qoruyur. Erkək fərdlər cücələrin gəzdirilməsi və yemləndirilməsində iştirak edir. Dişi fərd yuvasını torpaq üzərində, sıx otlar arasında qurur, yuvanın dibini quru ot və yarpaqlarla örtür. Yumurtalar qonur-qum rəngdə olur. Yuvada yumurtaların sayı 4-28 arasında dəyişir. Adətən hər yuvada 12-18 yumurta olur. Kürt yatması 21-26 gün davam edir. Bir sutka ərzində cücələr sinxron çıxırlar. Onlar quruyan kimi yuva ərazisini tərk edirlər. 12-14 sutkalıq cücələr 25-30 metr məsafəyə uça bilir. Bir yaşında cinsiyyət yetişkənliyə çatır.

## Sayı
Optimal şəraitdə 100 hektar sahədə 4-5 fərddən çox olmur. Azərbaycan Respublikası ərazisində ümumi sayı 2000-5000 arasında dəyişir

## Azalma səbəbləri
Yay mövsümündə uzunmüddətli quraqlıq günlər bu quşları tələf edir. Qarlı-şaxtalı günlərdə zəifləmiş quşlar kütləvi məhv olur. Xırdabuynuzlu heyvanların böyük sürüləri boz kəkliyin əsas yemini təşkil edən acı yoncanı yeyib qutarır. Qoyun sürülərini müşayiət edən itlər quşları daimi yerlərindən uzaqlaşdırır. Ornitofaq quşların, tülkü, it və pişiklərin hücumlarına məruz qalır. Avropada təhlükəyə həssas növ kimi (VU) qorunur. Bern konvensiyasına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qar örtüyü davamsız və az olan ərazilərə reintroduksiyası məsləhətdir. Reproduksiya dövründə sıx otluq ərazilərdə yanğının qarşısını almaq məqsədilə torpaq 2-5 metr enində şumlanmalıdır.

## Yarımnövləri
Bu növün 8 yarımnövü var:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şanapipik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Taksonomiya
Avrasiya şanapipiyi 1758-ci ildə İsveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən "Systema Naturae" əsərinin onuncu nəşrində təsvir edilmiş və "Upupa epops" binominal adı verilmişdir. Linney bu növü Upupa cinsinə daxil etmişdir. Növün elmi adı olan "epops" qədim yunan dilində şanapipiyə verilən addır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarapaça

**Qarapaça**, **köpgər** () ,(Artiodactyla) dəstəsindən bir məməli növü. 
* Status. Sayı azdır. Növün arealı kiçilmişdir.
* Yayılması. Hazırda Azərbaycanda qarapaça Böyük Qafqazın cənub və şərq yamaclarında, İsmayıllı, İlisu və Zaqatala qoruqlarında yayılmışdır. Kiçik Qafqazda artıq bu heyvanlara təsadüf edilmir.
Yaşayış yeri. Qarapaçalar dağlıq-meşəlik heyvanı olub, dəniz səviyyəsindən 1000 m-dən 3000 m-ə qədər hündürlüyü olan meşəli, qayalı dağlarda yaşayırlar.
* Sayı. Ümumi sayı 600-800 fərd təşkil edir.
* Çoxalması. Qarapaçalar 3 yaşında cinsi yetişkənliyə çatırlar. Cütləşmə noyabrın ortalarından dekabrın əvvəllərinə qədər davam edir. Erkəklər öz ətrafına 3-7 dişi toplayır. Boğazlıq dövrü altı aya qədərdir. Aprelin axırlarından mayın sonuna qədər 1, bəzən 2 bala verirlər.
* Rəqibi, düşməni, xəstəliyi. Əsas qida rəqibləri – ev heyvanları və vəhşi dırnaqlı heyvanlardır, düşməni – vaşaq, canavar və ayıdır.
* Sayının dəyişilmə səbəbləri. Azərbaycanda qarapaçanın sayının dəyişilməsinin əsas səbəbi bilavasitə insanlar tərəfindən ovlanması və onların yaşayış yerinin yay otlaqlarına çevrilməsidir.
* Qorunması üçün zəruri tədbirlər. Növün yayıldığı əraziləri qoruq elan etmək. Bilavasitə təkcə heyvanları deyil, həm də yaşayış yerlərini mühafizə etmək, biotexniki tədbirlər keçirmək, qanunsuz ova qarşı mübarizəni gücləndirmək.

## Növləri
* *Rupicapra rupicapra*:
:* *R. r. tatrica* : Slovakiya ,Polşa 
:* *R. r. balcanica* : Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Bolqarıstan, Xorvatiya, şimali Yunanıstan, Makedoniya Respublikası , Serbiya, Monteneqro və Sloveniya
:* *R. r. carpatica* : Rumıniya
:* *R. r. cartusiana* : Fransa
:* *R. r. rupicapra* : Avstriya ,Fransa, Almaniya, İtaliya, İsveçrə, Slovakiya
:* *R. r. asiatica* : Türkiyə
:* *R. r. caucasica*: Azərbaycan, Gürcüstan, Rusiya
:* *R. r. ornata* : İtaliya

## Xarici keçidlər
* http://azerimammals.aznet.org/azerimammals/Ungulate_Az.htm
* http://www.mct.gov.az/?/az/animal/2262/163
Cütdırnaqlılar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

*Suidae* (Donuzlar) fəsiləsinə ən geniş yayılmış və sayı nisbətən yaxşı qalmış *Sus scrofa* (çöl donuzu) aiddir. Onun ən yüksək sıxlığı Böyük Qafqazın Zaqatala-İsmayıllı bölgəsində, Talışda və ara-sıra Kür və Arazın tuqaylarında müşahidə olunur. Qabanın respublikada ümumi sayı 5500–6000 fərd kimi qiymətləndirilir.

*Cervidae* (Marallar) fəsiləsindən *Capreolus capreolus* (cüyür) orta dağ qurşağı meşələrində rast gəlinir. Talış və Kiçik Qafqazda azsaylı olub, Böyük Qafqazda cütdırnaqlılar arasında sayı nisbətən çox olanı sayılır. Zaqatala, İlisu və İsmayıllı qoruqlarında sayları daha çoxdur. Azərbaycanda ümumi sayı 900–1000 başa yaxındır. Bu fəsilənin ikinci növü *Cervus elaphus* (nəcib maral) vaxtı ilə bütün meşələrdə rast gəlsə də, hazırda yalnız Böyük Qafqazın cənub ətəklərində qalmış, Qarayazı meşələrində demək olar ki yox olmuş, Göygöl qoruğunda isə yox olmaq üzrədir. Marallar Zaqatala, İlisu, İsmayıllı və Altıağac qoruqlarında cəmləşir, fəsillərdən asılı olaraq 1200–2500&nbsp;m hündürlüklər arasında köç edirlər. Respublikada ümumi sayı 350–400-ə yaxındır.

Üçüncü fəsilə *Bovidae* (Boşbuynuzlular) dörd cinsə aid 5 növü cəmləşdirir. *Gazella subgutturosa* (ceyran) bir zamanlar Azərbaycanın bütün mərkəzi düzənliyində yayıldığı halda, indi yalnız Şirvan qoruğu (4000–4200 baş) və Korçay yasaqlığında (200–250 baş) (Kuliev, 2000) qalmışdır. *Rupicapra rupicapra* (qarapaça və ya köpgər) Böyük Qafqazın cənub ətəklərindəki qoruqlarda 1500–4000&nbsp;m hündürlüklərdə rast gəlinir. Onun sayı 400–450 başa qədərdir. Cənubi Qafqazın bütün dağlarında rast gələn *Capra aegagrus* (bezoar keçisi) hazırda arealı parçalanmış şəkildə yalnız Kiçik Qafqazda qalmışdır. Həmin ərazilər bədnam erməni qoşunları tərəfindən işğal olduğuna görə keçilərin indiki vəziyyəti və sayı haqqında heç bir məlumat yoxdur. *Ovis orientalis* (Asiya muflonu) yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasında rast gəlinir və onun sayı burada 600–800 hüdudlarındadır (Kuliev, 2000).

"Ovis gmelini gmelini" (Erməni muflonu) Azərbaycanın naxçıvan muxtar respublikasında yaşayır.çox az saydadır.sayısı azərbaycanda 250–300 arasındadır.yüksək dağlıq yerlərdə yaşayır.
iran, türkiyə, azərbaycan, ermənistanda yaşayır.

*Capra cylindricornis* (Dağıstan dağ keçisi) Baş Qafqaz silsiləsinin cənub və şərq ətəklərində 1000–3300&nbsp;m hündürlüklərdə rast gəlir (Kuliev, 2000). Bu heyvanların ən yüksək sıxlığı Zaqatala qoruğunda müşahidə olunur. Onların ümumi sayı 3500–4000 başa çatır.

Bütün dırnaqlılar təbiətdə və insan həyatında böyük əhəmiyyət daşıyırlar. Məhz onlar ibtidai insanı qida ilə təmin etmişlər və bunu paleontoloji qazıntılar da sübut edir (Qadjiev, 1977). İndiki zamanda intensiv ovlanma və yaşayış yerlərinin mənimsənilməsi nəticəsində onların arealı daralmış və sayları azalmışdır. Hal-hazırda onlar əsasən mühafizə olunan ərazilərdə qalmışlar. Demək olar ki, onların əksəriyyəti Qırmızı kitaba düşmüşdülər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aloeides dentatis

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.

Arealı Lesoto və Cənubi Afrika dır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.peopleforwildlife.org.za/UnderTheBaobab/may2001.jpg
Çaqqal

**Çaqqal** — Afrika və Avrasiya ərazisinə xas olan itlər fəsiləsinin orta ölçülü nümayəndəsidir. "Çaqqal" sözü tarixi olaraq canina subtribasına aid bir çox itləri adlandırmaq üçün istifadə edilmişdir, lakin müasir dövrdə bu söz ən çox üç növün adlandırılmasında istifadə edilir: yəhəraltı çaqqal (Lupulella mesomelas),Qara Afrikada olan zolaqlı çaqqal (Lupulella adusta) və cənub-mərkəzi Avropa ilə Asiyada yerləşən adi (qızıl) çaqqal (Canis aureus).

Çaqqallar monofiletik kladlar yaratmasa da, onlar fürsətçil hər şey yeyənlər, kiçik və orta ölçülü heyvanların yırtıcısı və peşəkar leş yeyənlərdir.

Çaqqallar arasında ən yayılmış sosial vahid monoqam cütlük sayılır. Onlar öz ərazilərini möhkəm qoruyur və ərazi sərhədlərini sidik və nəcis vasitəsilə nişanlayırlar. Böyük ərazilərdə cavan yetişkən çaqqallar öz ərazilərini qurana qədər öz valideynləri ilə qala bilərlər.

## Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 30-35 sm olan quyruqları ilə birlikdə bədən uzunluqları 85-95 sm-ə çatır. Bədən ağırlıqları 7-12 kilo arasında dəyişir.

## Qidalanma
Çaqqallar gündüz çox aktiv olmurlar. Gündüzləri, əsasən, böyük heyvanlardan qorunmaqla keçirirlər. Ovladıqları kiçik heyvanlarla, yaxud leşlərlə qidalanırlar.

## Nəsil artırma
Çaqqallar ayrıcinsiyyətlidir. Erkək çaqqallar dişilərdən daha böyükdür. Gəbəlik 55-70 gün çəkir.  Çaqqal bir dəfəyə 2-7 arası bala doğur.

## Növləri
* Canis adustus
* Canis aureus
* Canis mesomelas
* Canis simensis

## İstinadlar
Balina köpəkbalığı

**Balina köpəkbalığı** (lat. Rhincodon typus) — Orectolobiformes dəstəsinin balina köpəkbalıqları fəsiləsindən balıq növü.

40 ölkədən olan ekspertlər qrupu balina köpək balıqlarının mühafizəsi üçün bir araya gəliblər. Qeyd edək ki, bu növ planetin ən iri balıqlarıdır. Bu haqda Meksikanın Ətraf Mühitin Mühafizəsi və Təbii Sərvətlər Nazirliyindən məlumat yayılıb. 
Atlantik, Hind və Sakit okean tropik sularının sakinləri olan balina köpək balıqları Karib dənizinin Meksika sahillərində məskunlaşıblar. Bir çox turistlər istirahət adası olan Xolboşun yaxınlığındakı yerə suda bu canlıların ətrafında üzmək üçün gəlirlər. Bu nəhəng balıqların uzunluğu 15 metrə, kütləsi isə 20 tona yaxın olur.

Bu balıq növünün problemlərinə həsr olunmuş konfransda iştirak edən mütəxəssis – ixtioloq və ekoloqlar avqust ayının 30-u Beynəlxalq Balina Köpək balığı Günü elan olunması ilə əlaqədar razılığa gəliblər. Onların bu qərara gəlmələrində məqsəd, nəsli kəsilmə təhlükəsi olan bu növə insanların diqqətini cəlb etməkdir.

Meksika Ətraf Mühitin Mühafizəsi Nazirliyinin məlumatında qeyd olunur ki, ölkə rəhbərliyi “Yum Balam” ekoloji zonasının sərhədlərini genişləndirmək istəyir.
## Sinonimləri
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Birlik Kuboku

**Birlik Kuboku** — Müstəqil Dövlətlər Birliyi və Baltik ölkələrin futbol üzrə çempion klubları ilə keçirilən turnir. Hər il yanvar ayında Rusiyada təşkil olunur. Keçmiş SSRİ ölkələri çempionlarının iştirakı ilə "Birlik kuboku" yarışı 1993-cü ildən başlayaraq 2011-ci ilə kimi keçirilib. Sonradan klublar tərəfindən yarışa maraq azaldığından turnir gənclərdən ibarət milli komandaların iştirakı ilə keçirilib. 23 iyul 2016-cı ildə Rusiya Futbol Federasiyası prezidenti Vitali Mutko turnirin daha keçirilməyəcəyini elan edib, lakin bununla belə turnirin Azərbaycanda yenidən bərpa edilməsini müzakirə edirlər.

## Tarixi
İlk dəfə 1993-cü ildə Moskvada təşkil olunmuşdur.

2009-cu ilin sentyabr ayında Sankt-Peterburqda "Birlik Kuboku"nun keçirilməsi haqqında birlik üzvü olan ölkələrin Dövlət Başçıları Şurasının qərarının layihəsinin tamamlanması üzrə İşçi Qrupun iclasında turnirin adı dəyişdirilərək **"MDB və Baltikyanı ölkələr birliyinin çempionlar kuboku" Beynəlxalq açıq futbol turniri** olmuşdur.

Yarışa daha çox sponsorların cəlb olunmasına, həmçinin mükafat fondunun formalaşmasına imkan yaratmaq məqsədilə 2009-cu ilin noyabr ayından turnirin himayədarı dəyişərək turnirə MDB Başçılarının Şurası olmuşdur. O vaxta qədər isə "Birlik kuboku" ilə bağlı bütün məsələlər - həm nəzarət, həm də təşkilatçılıq Rusiya Futbol İttifaqına məxsus olub.

## Təmsil olunan ölkələr
*  Azərbaycan
*  Belarus
*  Ermənistan
*  Estoniya
*  Finlandiya
*  Latviya
*  Litva
*  Moldova
*  Özbəkistan
*  Qazaxıstan 
*  Qırğızıstan
*  Gürcüstan
*  Rusiya
*  Serbiya
*  Tacikistan
*  Türkmənistan
*  Ukrayna

:**Qeyd 1.** *[[Gürcüstan]] 2008-ci ilin avqustunda [[Rusiya]] tərəfindən ərazisinin bir hissəsinin işğal olunmasına etiraz edərək 2009-cu ildən etibarən bu yarışda iştirak etmir.*
:**Qeyd 2.** *2007 və 2008-ci illərdə [[Serbiya]], 2009, 2010 və 2011-ci illərdə [[Finlandiya]] çempionu turnirdə iştirak edib.*

## Ölkələrə görə uğurlar

## Finallar
### Klublar
[thumb|right|200px|Birlik Kubokunun kuboku "[Neftçi PFK"nin muzeyində.]]

### Millilər

## Bombardirlər

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Birlik Kubokunda
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* КУБОК ЧЕМПИОНОВ СОДРУЖЕСТВА