Barodentalgiya

**Barodentalgiya** (qədim yunanca βάρος “ağırlıq”, latınca dens “diş”, algos  isə yunanca “ağrı”) ətraf mühitin təzyiqinin dəyişməsi şəraitində
(artması və ya azalması) müşahidə olunan  kəskin, bəzi hallarda  yüngül diş ağrısı ilə yaxud da diş əti sahəsində, alveol qövslərində, çənədə ağrı ilə ilə xarakterizə olunan sindromdur.

## Tarixi istinad
Bu problemi əsasən pilotlar, dalğıclar kimi respondentlər arasında  araşdıran  bəzi xarici alimlərin tədqiqat nəticələri barodentalgiya patogenezinin səbəb-nəticə qanunauyğunluqlarını və xüsusiyyətlərini əks etdirmir.
**M. Gunepin və  F. Deraçe**  (2016)  kimi alimlər öz tədqiqatlarında   barodentalgiya hallarını hərbi dalğıclar arasında  müəyyən etmişdilər. Bu tədqiqatlar zamanı Fransız silahlı qüvvələrinin dalğıclarından ağız sağlamlığı, dalğıc xüsusiyyətləri,  o cümlədən  suya dalış  zamanı barodentalgiya ilə bağlı strukturlaşdırılmış sorğuya cavab vermələri istəndi.   Suya dalış zamanı 1317 subyektdən 96-sında  (7,3%) ən azı 1 barodentalgiya epizodu qeydə alınmaqla  cəmi 119 barodentalgiya hadisəsi nəzərə alındı. Barodentalgiya üst sıradakı dişlərdə (62,2%) alt sıradakı dişlərə (37,8%) nisbətən daha tez-tez rast gəlinir və  suyun dərinliyinə enmə zamanı (77,3%) suyun üzərinə qalxmaya  (22,7%)  nəzərən daha sıx  müşahidə olunur.

**İ. Nakdimon və  Y. Zadik** (2019) uçuş personalı və dalğıclar arasında barodentalgiya tezliyini öyrənmək məqsədilə araşdırma apardılar. Tədqiqatların nəticələrinə əsasən aşağıdakı məlumatlar əldə edildi: 4894 nəfərdən 402-i nəfərində (8,2%) barodentalgiya hallarına rast gəlindi.  Dalğıclardan 39-u  (9,8%) 23 uçuş personalı üzvlərinə (5,8%) nisbətən  daha həssas nəticə göstərdi. Barodentalgiya halları  müvafiq olaraq hərbi personal üzvlərində   5,4% , mülki uçuş personallarında  6,5% , hərbi dalğıclar üçün 7,3% və mülki sualtı dalğıclar üçün  isə 12,8% təşkil etmişdir. Barodentalgiyaya hermetik olmayan təyyarə ekipajlarına  (3,2%) nisbətən hermetik təyyarələrin ekipajları arasında (7,3%) daha çox rast gəlinmişdir.

Barodentalgiya patogenezinin tətbiq olunması  üçün ilk cəhdlər 1938-ci ildə Qırmızı Ordunun baş hərbi stomatoloqu, hərbi stomatologiyanın banisi olan **D. A. Entinin** adı ilə bağlıdır. Aparılan bir sıra tədqiqatlara əsasən Entin hündürlüyə qalxarkən kəskin diş ağrısının böyrək işemiyası səbəbindən baş verə biləcəyini və atmosfer təzyiqi normallaşdıqdan sonra keçəcəyini bildirmişdir.

Barodentalgiya etiologiyasının əsasları ilk dəfə **M.K  Geikin** (1947) tərəfindən müəyyən edilmişdir. O, tədqiqatlarında D. A. Entinin işini davam etdirərək pilotlarda barodentalgiyanın əsas və ən çox rast gəlinən səbəbini – hipoksemiya zamanı vazokonstriksiyanı müəyyən etmişdir.  Aparılan tədqiqatlara əsasən damar spazmının meydana gəlməsi ilə diş ağrısının artması arasındakı əlaqə Federal Dövlət Müəssisəsi olan  "Rosmedtexnologiya Mərkəzi Elmi-Tədqiqat Stomatologiya və Üz-çənə Cərrahiyyəsi İnstitutu"nun əməkdaşları tərəfindən təsdiq edilmişdir. Onların məlumatlarına görə, dişlərdə mikrosirkulyasiya dərin kariyeslilərdə  intakt olanlara nisbətən xeyli yüksəkdir. Bu isə öz növbəsində damar divarının elastikliyinin,  neyrogen və miogen mexanizmlərin təsiri altında diş pulpasının kiçik damarlarının lümeninin azalması ilə izah edilir.

**A.K İordanişvili və A.M Kovalevski** (1998) tərəfindən aparılan araşdırmalarda yüksək atmosfer təzyiqi şəraitində bəzi insanlarda barodentalgiya müəyyən edilmişdir ki, bunlardan  90,5% -ində stamatoloji müalicələr keçiriləndən  sonra, 9.5% hallarda isə spontanna baş vermişdir. Həmçinin müəyyən edilmişdir ki, 90,5% hallarda barodentalgiyanın əsas səbəblərindən biri diş həkiminin kariyes boşluğu  dərinliyində, diş pulpasının dibində çox nazik bir kalsifikasiya olunmuş dentin təbəqəsinin  canlılığını qorumaq cəhdidir.

**A. A. Blagin** (2017)  dekompressiya zamanı genişlənən havanın pulpa quruluşuna mexaniki təsirini öz tədqiqatlarında təsvir etmişdir.  O, müəyyən etmişdir  ki, təzyiq fərqləri zamani yaranan diş ağrısı, plombun altında hava ilə dolu boşluq olduqda və ya  zəif doldurulmuş dişlərin boşluqlarında  yaranan təzyiq fərqi ilə əlaqədardır.

## Dalğıclarda barodentalgiya
Dənizin  dərinliklərinə dalmaq uğurlu komandanın əsas rol oynadığı bir neçə saatlıq əmək prosesidir. Bu zaman ən böyük rol baş dalğıca verilir, belə ki, o , verilən tapşırığı birbaşa yerinə yetirir.  Lakin kəskin patoloji vəziyyətlər nəticəsində  fövqəladə hallar yarana və  bu da bütün komandanın iş prosesinin müvəqqəti dayandırılmasına səbəb ola bilər.
Dalğıcların bir sıra  dekompressiya xəstəliyi, qulağın barotravması, barohipertenziya sindromu, hipotermiya, barodentalgiya və s. kimi peşə xəstəlikləri vardır  ki, onları əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və aradan qaldırmaq mümkün deyildir. Belə ki, bu xəstəliklərin bir çoxu dalğıc həkimi (xüsusi fizioloq) tərəfindən suya eniş zamanı müəyyən oluna bilər. Barodentalgiya artan təzyiq fərqi nəticəsində baş verməsinə baxmayaraq, fizioloq tərəfindən müalicə edilə bilməyən  diş xəstəliyi hesab olunur. Çox vaxt onun müalicəsi bu xəstəliyin patogenezini başa düşməməsi səbəbindən diş həkimi üçün çətinliklər yaradır. Bu hal, öz növbəsində, dalğıclarda barodentalji patogenezin qarşısının alınmasının öyrənilməsinin aktuallığını göstərir.
Barodentalgiyanın ən çox yayılmış səbəbi keyfiyyətsiz diş müalicəsi hesab olunur. Bu zaman barodentalgiya barotravma nəticəsində tam yerinə yetirilməyən diş bərpası fonunda baş verir , belə ki ,  burada sərt toxumalar və plomb materialı arasında boşluq əmələ gəlir və bu boşluq dekompressiya zamanı genişləyir və pulpada sinir uclarını sıxır.
**A.V. Pototskaya, A.S. Krivonos, A.N. Polikarpoçkin, İ.R.Klenkovun** və digərlərinin (2023) tədqiqatlarında  ətraf mühitdəki  təzyiq fərqinə görə, dalğıclarda  pulpanın kiçik damarlarının kəskin spazmı səbəbindən çürük dişlərin toxumalarında hipoksiya inkişaf etdiyi  və bunun da barodentalgiyaya səbəb olduğu göstərilmişdir.

## İstinad siyahısı

## Ədəbiyyat
* Кривонос, А. С. Исторические аспекты развития учения о бароденталгии / А. С. Кривонос, А. В. Потоцкая // Итоговая конференция военно-научного общества курсантов, студентов и слушателей Военно-медицинской академии имени С. М. Кирова : Материалы итоговой конференции, Санкт-Петербург, 19 апреля 2023 года. — Санкт-Петербург: Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова, 2023. — С. 292—295. — EDN PBDHAQ., https://www.elibrary.ru/item.asp?id=50511131
* Влияние повышенного давления газовой среды на микроциркуляцию зубов / А. В. Потоцкая, А. С. Кривонос, А. Н. Поликарпочкин [и др.] // Врач. — 2023. — Т. 34, № 3. — С. 66-69. — DOI 10.29296/25877305-2023-03-14. — EDN IAHAED., https://www.elibrary.ru/item.asp?id=50466898
* Железняк, В. А. Актуальные вопросы профилактики бароденталгии / В. А. Железняк, А. В. Потоцкая, А. С. Кривонос // Актуальные вопросы челюстно-лицевой хирургии и стоматологии : материалы Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 100-летию со дня рождения профессора В. А. Малышева, Санкт-Петербург, 23-24 ноября 2022 года / Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова. — Санкт-Петербург: Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова, 2022. — С. 87-90. — EDN UVJSLD., https://www.elibrary.ru/item.asp?id=49875749
* Потоцкая, А. В. Проблемы профилактики бароденталгии у водолазов и пути их решения / А. В. Потоцкая, И. Р. Кленков, А. С. Кривонос // Актуальные вопросы медицинского обеспечения военнослужащих в условиях Крайнего Севера : Материалы XIII научно-практической конференции, посвященной 70-летию со дня образования госпиталя Беломорской военно-морской базы Северного флота, Северодвинск, 18 ноября 2023 года. — Северодвинск, 2023. — С. 43-46. — EDN JJHGTQ., https://www.elibrary.ru/item.asp?id=50363329