Qarşi

**Qarşi** (, pronounced [qarʃɨ] ;  *Nəxşab*) — Özbəkistanın cənubunda yerləşən şəhər. Qaşqadərya vilayətinin paytaxtı. İnzibati cəhətdən Qarşi şəhər tipli Qaşqədərya qəsəbəsini əhatə edən rayon səviyyəli şəhərdir. 278,300 nəfər əhalisi var (2021-ci il təxmini). Təxminən 520 km Daşkənddən cənub-cənub-qərbdə, təxminən 335 km şimalda, Özbəkistanın Əfqanıstanla sərhədində 38° 51' 48N enində, 65° 47' 52E uzunlğunda, 374 metr yüksəklikdə yerləşir. Şəhər təbii qaz istehsalında əhəmiyyətlidir, lakin Qarşi toxunmuş düz xalça istehsalı ilə də məşhurdur.
Əslən **Soqdiyanın Naxşab** şəhəri (bu, Yunan-Baktriya Krallığının hakimiyyəti dövründə Eucratideiya adlandırıla bilərdi və İslam özbəklərinin (türklərin) Nəsəf şəhəri və **Monqolun** Qarşi şəhəri (**Xarş** tələffüz olunur), *Qarşi* idi. Buxara əmirliyinin ikinci şəhəri. Bu, buğda, pambıq və ipək istehsal edən münbit vahənin mərkəzindədir və Bəlx ilə Buxara arasında 11 günlük karvan yolunun dayanacağı idi. Monqol Çağatay xanları Kebək və Qazan burada Çingiz xanın yaylaq yerinin yerində saraylar tikdirmişlər. 1364-cü ildə Teymur indiki şəhərin cənub hissəsində xəndəklərlə möhkəmləndirilmiş bir saray tikdirişdir. Müasir "Qarşi" adı qala deməkdir.
Qarşi 14-cü əsrdən etibarən davamlı inkişaf etmişdir. Şeyban sülaləsi dövründə şəhər şiddətlə böyüdü (XVI əsr). 18-ci əsrdə Buxara xanlığının ikinci böyük şəhəri idi. Bu əsrlər ərzində şəhərin möhtəşəm memarlıq abidələrinin çoxu tikilmişdir. 18-ci əsrdə Şəhrisabzın tənəzzülü ilə Qarşi əhəmiyyətini artırdı və Buxara Əmirliyinə vəliəhdin iqamətgahı oldu. Bu dövrdə şəhərdə ikiqat divarlar, 10 karvansaray və 4 mədrəsə var idi. 1868-ci ildə ruslar Zərəfşanvadisini ilhaq etdi və 1873-cü ildə Qarşidə Buxaranın Rusiya protektoratına çevrilməsi haqqında müqavilə imzalandı və üsyanla təpələrə çıxan Əmirin oğlu Əbdülməlik çox narahat oldu.
1970-ci illərin əvvəllərində Qarşi ətrafındakı torpaqları suvarmaq üçün Türkmənistanda Amudərya çayının suyunu şərq istiqamətində Özbəkistana yönəltmək üçün böyük suvarma layihəsinin birinci hissəsi tamamlandı. Qarşi ətrafındakı bu suvarılan torpaqların demək olar ki, hamısında pambıq əkilir.

## Əsas Saytlar

### Odina məscidi
* Odina məscidi 16-cı əsrdə tikilib və Qarşi şəhərinin Əski bazarının cənub-şərq tərəfində yerləşir. Məscid həbsxana kimi də istifadə edilən köhnə monqol sarayının yerində tikilmişdir. Məscidin cəlbedici qübbəli xarici görünüşü, həmçinin su təchizatının çirklənməsini və ya buxarlanmasını dayandıran sardoba, qübbəli su anbarı var. Artıq ibadət üçün istifadə edilmir. Qarşi Regional Muzeyi yaradılmışdır.

### Mədrəsələr
* Qarşidə üç mədrəsə var, hamısı bir meydanda yerləşir və onlar 1904–1915-ci illər arasında tikilmiş Kalızbek, Bakmir və Xocayev Əbdül Əziz mədrəsələridir . Mədrəsələrin artıq dini funksiyası yoxdur və rezervasiyaya ehtiyacı var, lakin turistlər qəyyumdan soruşsalar içəri daxil ola bilərlər.
* Rəbiyyə mədrəsəsi — 19-cu əsrin sonlarında qadın mədrəsəsi

### Kök Qumbas
* Kök Qumbaz ("mavi günbəz" anlamına gəlir) Qarşi Cümə Məscididir. Bu, regionda ən böyük belə məsciddir və 16-cı əsrin sonlarında atası Şahruxun tapşırığı ilə imperator Uluqbəy tərəfindən tikilmişdir. Kök Qumbaz memarlıq baxımından digər Teymuri məscidlərinə, o cümlədən Şəhrisabzdakı məscidlərə çox bənzəyir, lakin o, daha az bərpa olunduğundan, orijinal xüsusiyyətlərin çoxu toxunulmaz olaraq qalır.

### İkinci Dünya müharibəsi Memorial Abidəsi
* Qarşidəki Böyük Vətən müharibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə Mərkəzi Asiyada Sovet dövründə ən böyük abidələrdən biridir. Bu, piyada yollarının, lövhələrin, əbədi alovun və bir sıra vitraj pəncərələri olan qırmızı ulduzlu qüllənin qarışığıdır. İstəyə görə abidənin yuxarı mərtəbələrinə çıxmaq mümkündür.

## İqlim
Qarşidə çöl iqlimi mövcuddur. Yağışın illik miqdarı olduqca azdır (283 mm). Qarşidə orta temperatur 16,6 °C təşkil edir.

## Sənaye
Şəhərin 40 km cənubda yerləşən qazdan maye (GTL) zavodu tikilməkdədir. Bu zavod Sasol şirkətinin GTL texnologiyasına əsaslanacaq və aşağıdakı məhsul şiferləri ilə ildə 1,4 milyon metrik ton gücündə olacaq: GTL dizel, kerosin, nafta və maye neft qazı istehsal edir. Layihənin ümumi dəyəri təxminən 4 milyard dollardır və bu, Avrasiya qitəsində ilk belə yüksək texnologiyalı zavoddur. Sasol və Özbəkistanın dövlət neft şirkəti Özbəkistanneftqazın hər birinin 44,5%, qalan 11% isə Malayziyanın Petronas şirkətinə məxsus olduğu birgə layihə GTL Uzbekistan 2009-cu ildə təsis edilib. Zavod Şurtan qaz-kimya kompleksinin bazasında tikiləcək.

## Mədəniyyət

### İdman
Qarşi şəhəri 1986-cı ildə yaradılan "Nasaf klubununun" evidir. "Nasaf" ev oyunlarını 2006-cı ildə tikilmiş "Mərkəzi Stadion"da keçirir.

## Təhsil
* Bir universitet və bir ali təhsil müəssisəsi var. Onlar:
* Qarşi Dövlət Universiteti
* Qarşi Mühəndis-İqtisad İnstitutu

## Yerli infrastruktur

### Nəqliyyat

* Qarşiyə Daşkənd, Nəvai və Rusiyanın bəzi böyük şəhərlərinə uçuşlar həyata keçirən Qarşi Hava limanı xidmət göstərir.

### Görməli yerləri
* Xoca Əbdül Əziz mədrəsəsi — şəhərin ən böyüyü, hazırda Regional Muzeyi yerləşir
* Rəbiyyə mədrəsəsi — 19-cu əsrin sonlarında qadın mədrəsəsi
* Kök Qumbaz məscidi — 16-cı əsrə aid tikililər kompleksinin bir hissəsidir
* İkinci Dünya müharibəsi Memorial — Bəlkə də keçmiş Sovet İttifaqının ən monumental abidələrindən biridir

## Görkəmli şəxslər
* Əbu əl-Muin ən-Nəsəfi (vəfatı h. 508/m. 1114).
* Əbu Həfs Ömər ən-Nəsəfi müsəlman hüquqşünas, ilahiyyatçı, müfəssir, mühəddis və tarixçi idi. Maveraünnəndə doğulan fars alimi o, daha çox ərəb dilində yazıb.
* Əbu əl-Barakat ən-Nəsəfi (vəfatı 710 h./1310 m.).

## İstinadlar

*