open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Smolenskdə təyyarə qəzası

10 aprel 2010-cu il tarixində Smolenskdə qəzaya uğramış təyyarədə Polşa prezidenti Lex Kaçinski və xanımı, ölkənin sabiq prezidenti Rışard Kaçorovski, Milli Yaddaş İnstitutunun prezidenti Yanuş Kurtıka, general Tadeuş Ploski, Polşa ordusunun pravoslav yepiskopu və briqada generalı Miron Çodavski, Milli Bankın rəhbəri Slavomir Skşipek, sabiq müdafiə naziri və Polşa prezidentliyinə keçmiş namizəd Yeji Şmaydzinski, Prezident Katibliyinin rəhbəri Vladislav Stasyak, Baş Qərargah rəisi Frantişek Qonqor da olub.

Lex Kaçinski Smolensk vilayətinin Katın kəndində anım tədbirlərində iştirak etməliydi. 1940-cı ilin yazında polşalı zabitlər həmin kənddə güllələnib. Polşa prezidenti ilə bərabər, güllələnmiş zabitlərin övlad və nəvələri də təbirə qatılmalıydılar. Lex Kaçinski Smolenskə təyyarə ilə, oradan Katına isə xüsusi qatarla getməliydi.

Məlum olub ki, Polşa prezidentinin təyyarəsi qəzadan əvvəl 3-4 dəfə eniş cəhdi edib. Smolensk vilayət administrasiyasının mətbuat xidmətindən bildiriblər ki, qəzaya səbəb pis hava şəraiti olub: *«Pis hava şəraiti üzündən təyyarə 3-4 dəfə cəhd etsə də, eniş alınmayıb. Dispetçer pilotlara 200 kilometr aralıda olan Minsk aeroportuna eniş etməyi məsləhət görsə də, təyyarənin heyəti öz qərarı ilə enişi məhz Smolenskdə etməyə çalışıb»*.

## Qəzada müəmma

Təyyarə qəzası baş verdikdən sonra internetdə Youtube saytında bir video peyda olub. Bu videoda Lex Kaçinskinin olduğu güman olunan təyyarənin qalıqları arasında gəzişən üç nəfər silahlı şəxsin sağ qalan və kömək istəyən insanları güllələdiyi göstərilir. Polşanın hərbi prokuroru deyib ki, Rusiyanın Smolensk şəhəri yaxınlığında baş verən qəzadan bir neçə dəqiqə sonra mobil telefonla çəkilən və qəza yerində gəzən üç siluet, silah və gülüş səsləri, təyyarədən çölə çıxan bir adamın və nəhayət, pilotun qışqıraraq yardım istəməsi ilə bağlı yayılan görüntülər həqiqidir. Bu video hadisə yerinə çatan ilk şahid tərəfindən çəkilib və bu zaman hadisə yerində nə təcili yardım, nə də xilasedicilər olub. Ləngidilmiş kadrlarda sağ qalan bir nəfərin əlini yuxarı qaldırması görünür və bunun sağ qalan pilot olduğu ehtimal edilir. Daha sonra, videoda bir neçə dəfə atəş səsləri və həyəcan siqnalı eşidilir. Birinci atəş səsindən sonra naməlum 3 nəfərin gülüş səsləri və sonuncu atəş səslərindən sonra isə rusca deyilən aşağıdakı sözlər aydın eşidilir: *"Vse nazad, uxodim"* (). Bu naməlum üç nəfərin kim olduqları məlum deyil. Polşanı şoka salan həmin görüntüləri mobil telefonla çəkən Rusiya vətəndaşı Andrey Mendiereyin həmin görüntüləri internetdə yerləşdirməsindən sonra bel nahiyəsindən bıçaqlandığı və daha sonra xəstəxanada süni nəfəs aparatının söndürüldüyü bildirilir.

2018-ci ildə Tu-154 təyyarəsinin qalıqları xüsusi avadanlıqlarla müayinə edilmiş və bu qəzada həlak olmuş şəxslərdən birinin cəsədi üzərindən partlayıcı maddə izləri aşkar edilib.

## İstinadlar

## Mənbə

* Polşa prezidenti təyyarə qəzasında öldü!
Üçtaylı qapaq

Sağ qulaqcıq-mədəcik dəliyi sağ qulaqcıq-mədəcik qapağı ya **üçtaylı qapaq** (**trikuspidal qapaq**) — (lat. *valva atrioventricularis dextra s. tricuspidalis*) ilə örtülmüşdür. Bunu təşkil edən tayların biri öndə — (lat. *cuspis anterior*), digəri dal tərəfdə — (lat. *cuspis posterior*) və üçüncü içəri tərəfdə — (lat. *cuspis septalis (cuspis medialis — BNA)*) olur. Bunların şəkli üşbucağa bənzəyir: əsasları qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqaya — (lat. *anulus fibrosus*) və kənarları ilə zirvələri vətər telləri — (lat. *chordae tendineae*) vasitəsilə mədəcik divarına və ya məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır.

Lifli halqa — (lat. *anulus fibrosus*) lifli birləşdirici toxumadan təşkil olaraq qulaqcıq-mədəcik dəstəsi — (lat. *fasciculus atrioventricularis*) keçən yerdən başqa tamamilə qulaqcıqların əzələ qişasını mədəciklərin əzələ qişasından ayırır. Lifli halqanın yan ucları bir qədər qalınlaşaraq üçbucaq şəklini alırlar və (lat. *trigona fibroza*) adlanırlar.

## Mənbələr

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
Ağciyər kötüyü qapağı

Ağciyər kötüyünün sağ mədəcikdən başlanan ucu, yəni ağciyər kötüyü dəliyi **ağciyər kötüyü qapağı** - (lat. *valva trunci pulmonalis (valvulae semilunaris art-ae pulmonalis - BNA)*) ilə tutulmuşdur. Bu qapaq üç aypara qapaqcıqdan təşkil olunmuşdur; bunlardan biri ön tərəfdə - (lat. *valvulae semilunaris anterior*), digəri sağ tərəfdən - (lat. *valvulae semilunaris dextra*) və üçüncüsü sol tərəfdən - (lat. *valvulae semilunaris sinistra*) yerləşmişdir. Aypara qapaqcıqlar dəliyi örtərkən cib şəklini alırlar; bu ciblərə ağciyər kötüyü cibləri - (lat. *sinus trunci pulmonalis*) deyilir. Qapaqcıqların çıxıq səthləri mədəciyə və basıq səthləri damara doğru baxır. Hər aypara qapağının azad kənarlarının ortasında kiçik bir düyüncük - (lat. *nodulus valvulae semilunaris (Arantii - BNA)*) vardır, bununyan tərəfində qapaqcığın azad kənarları nazik bir halda qalaraq aycıq - (lat. *lunula valvulae semilunaris*) adlanır. Mədəcik sistola edərkən ağciyər kötüyü qapağı açılıb qanı ağciyər kötüyünə buraxır; aypara qapaqcıqların ortasında yuxarıda göstərilən düyüncüklər olduğu üçün onlar, tamamən damarın divarına söykənmir; beləliklə mədəciyin diastolası zamanı damarda olan qan artıq təzyiq ilə aypara qapaqcıqların ciblərinə dolur, nəticədə bunlar bir-birinə yaxınlaşaraq ağciyər kötüyü dəliyini möhkəm qapayırlar; ayparalar yaxınlaşdıqda onların nazik kənarları (aycıqları) bir-birinə sıxılaraq qanın damardan mədəciyə qayıtmasına mane olur.

## Mənbələr
50 px|left
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy - Endoscopic views of beating hearts - Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
İkitaylı qapaq

Sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi sol qulaqcıq-mədəcik qapağı, ya **ikitaylı qapaq** (mitral qapaq) — (lat. *valva atrioventricularis sinistra s. bicuspidalis (s. mitralis)*) ilə və aorta dəliyi aorta qapağı — (lat. *valva aortae*) ilə tutulmuşdur.

İkitaylı qapaq sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqadan (lat. *anulus fibrosus*) başlayaraq vətər telləri vasitəsilə sol mədəciyin ön və yuxarı divarlarında olan məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır. Bu qapaq iki taydan ibarətdir; ön tay — (lat.*cuspis anterior*) və arxa tay — (lat.*cuspis posterior*). Ön tay dal taydan böyükdür və özü də qabaqda və sağ tərəfdə yerləşərək sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini aorta dəliyindən ayırır. Ön və dal tayların arasında bəzən əlavə kiçik taylara da təsadüf olunur.

## Mənbələr

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
Purkinye lifləri

## Ürəyin keçiricilik sistemi

Həyəcan His-Purkinye sistemi ilə ötürülür. Hər şeydən əvvəl, həyəcan siqnalı atrioventrkulyar(AV) düyündən His dəstəsinə keçir. His dəstəsinin də öz ritmi var və dəqiqədə 20–30 həyəcan siqnalı yarada bilər. Ürəyin 3-cü dərəcəli peysmeykeri olaraq, His dəstəsi AV düyün üçün dəstək funksiyası da yerinə yetirir.

His dəstəsinin (Truncus fasciculi atrioventricularis) gövdəsi 3 "budağa" ayrılır: iki sol və bir sağ. Liflərdən birində həyəcan siqnalı gecikərsə və ya kəsilərsə, deməli lif blokadası yaramışdır. Ürəyin zirvəsində bu liflər ürəyin keçiricilik sisteminin son hissəsi olan və işləyən əzələ lifləri ilə təmas edən Purkinye liflərinə bölünür. Purkinye lifləri hüceyrələrində çoxlu qlikogen vardır. Bundan əlavə hüceyrə membranının altında bir neçə əzələ fibrili aşkar edilə bilər.

## İstinadlar
* H. G. Borst, W. Klinner, A. Senning (Hrsg.): *Herz und herznahe Gefäße.* Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 1978, .
* W. Hort (Hrsg.): *Pathologie des Endokard, der Kranzarterien und des Myokard.* Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 2000, .
* Richard Nickel, August Schummer, Eugen Seiferle (Hrsg.): *Kreislaufsystem, Haut und Hautorgane.* 3. Auflage, Parey Verlag, Stuttgart 1996, .
Udi dili

**Udi dili** — Qafqazın qədim sakinləri olan udi xalqının dili. Dilləri Qafqaz dilləri ailəsinin ləzgi yarımqrupuna məxsus olub, çoxlu qədim ünsürləri özündə qoruyub saxlaya bilmişdir.

## Dialektlər
Udin dili iki dialektə — Nic və Vartaşen dialektinə bölünür. Nic dialekti də öz növbəsində 3 hissəyə bölünür: aşağı, aralıq və yuxarı. Vartaşen dialekti də öz növbəsində 2 hissəyə bölünür: vartaşen və oktomberi (zinobiani). Oktomberi danışıq tərzi çoxda Vartaşen dialektindən fərqlənmir,Belə ki Udinlər Vartaşendən Oktomberiyə 1922 ildə köçüblər
Udi dilində   10.000 çox insan danışır. Amma Udi dili yazısız dil kimi tanınır, lakin son zamanlar yazılış formasını yaratmaq üçün işlər görünür. Udi dili yalnız məişətdə istifadə olunur. 13-22 aprel 2009-cu il rəsmi əhali siyahıyaalınmasına əsasən ana dili udin dili olan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 3.795 nəfərdir.

## Udi əlifbası
Latın əlifbası əsasında yaradılmış Udi əlifbası 1934-cü ildə Fyodor Ceyrani və Mixail Ceyrani tərəfindən Suxumidə yayımlanmış "Samçi dəs" (Birinci dərs) kitabında tərtib olunmuşdur.

Kiril əlifbası əsasında yaradılmış Udin dilinin əlifbası (1974-cü il):

Udi dili uzun müddət yalnız danışıq dili olaraq qalırdı. Müxtəlif dövrlərdə bu dilin kiril hərflərinin köməyi ilə yazılmasına cəhdlər göstərilib. Hətta Nic məktəbində ibtidai sinifdə tədris udi dilində aparılıb. 1990-cı illərin sonunda Azərbaycanda latın əlifbası əsasında udi əlifbası yaradılıb:

## Yayılma ərazisi
Azərbaycanda udi dilində danışanlar əsasən Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində və Gürcüstanın Kvarel rayonunun Zinobiani kəndində kompakt şəkildə yaşayırlar. Oğuzda rayon mərkəzində yaşayan bir qrup udili də bu dildə danışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Ethnologue, Languages of the World: Udi
* Udi dili (Deutsch)
* Wolfgang Schulze "The Language of the Caucasian Albanian (Aluan) Palimpsest from Mt. Sinai and of the Caucasian Albanian inscriptions"
* Агванский (Кавказско-Албанский) язык  
* Udi dili (Deutsch

## Həmçinin bax
Alban əlifbası
Sistola

**Sistola** ( – *yığılma* yaxud *qısalma*) — ürək dövrünün fazası, ürək vurğusu zamanı ürəyin sağ və sol mədəciklərinin əzələsinin yığılması nəticəsində qan sağ mədəcikdən ağciyər arteriyasına, sol mədəcikdən isə aortaya qovulur. Bu zaman ürəyin aorta və ağciyər arteriyası qapaqcıqları açılır, sol ikitaylı və sağ üçtaylı qapaqcıqlar qapanmış olurlar.
Nəticə etibarilə yaranan təzyiq sistolik təzyiq adlanır. Sistolik təzyiq ürək əzələsinin qüvvəsindən və onun qovduğu qanın həcmindən, eyni zamanda damar divarlarının müqavimətindən asılıdır.
Adətən ürək dayanmaları diastola fazasında baş verir. Yalnız hiperkalimiyalı (qan zərdabında K++ ionunun miqdarının normadan artıq olması) ürək dayanmaları sistola fazasında baş verir.

***Sistola fazasının başlanması:***
* Fonoqrafiyada və auskultasiyada: I tonun eşidilməsi;
* Exo: Aorta və ağciyər arteriyasının aypara qapaqcıqlarının açılması;
* EKQ: **R** dişciyinin  əmələ gəlməsi.
***Sistola fazasının bitməsi:***
* Fonoqrafiyada və auskultasiyada: II tonun eşidilməsi;
* Exo: Aorta və ağciyər arteriyasının aypara qapaqcıqlarının qapanması;
* EKQ: **T** dişciyinin  əmələ gəlməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Diastola
Məməyəbənzər əzələlər

**Məməyəbənzər əzələlər** (lat. musculus papillaris) — mitral qapaq və üçtaylı qapağın yerdəyişməsini məhdudlaşdırma rolunu oynayır.

## İstinadlar
Təbriz şəhərinin başçıları

Təbriz dünyanın qədim şəhərlərindən biridir.

## Təbriz şəhərinin başçıları

* Qasım xan Vali (Sərdari-Hümayun) 1908, سردار همايون والی قاسم1287
* Əli Müsyoعلی مسیو (۱۲۸۸)
* Hacı Seyid Qafar (Nizamüləyalə), حاج سيد الغفار (ناظم العداله)
* Hacı Seyf, حاج سيف
* Mirzə İbrahim xan Kələntəri Şərəfəddövlə, شرف الدوله
* İsmayıl Əzəm Əfkamülmülk, اسماعیل اعظم افخم الملک
* Məcid mirzə, مید میرزا
* Yavər Sərdari-mönzəm, یاور سردار منضم
* Əhməd xan Maşayixi, احمد خان مشایخی
* Əhmədi, احمدی
* Əmir Heşmət Nisari, نيساری
* Sidqəssultan, صدق السلطان
* Nəsrullah Filasofzadə, نصراله فیلسوف زاه
* Hacı Kazıməddövlə, حاج کاظم العداله
* Məhəmmədəli Tərbiyət, محمد علی خان تربیت
* Cəlaləddin Keyhan, جلا لدين کيهان
* Hüseynqulu Cəlili (Ərfəülmülk), حسینقلی جلیلی(ارفع الملک)
* Əlamir Mir Mustafa, علامیر میر مصطفی
* Mahmud xan Qaffari, محمود خان غفاری
* Mürtəza Əmin, مرتضی امین
* Əbülqasim Cahangiri, ابوالقاسم جهانگیری
* Əbdülhəmid Həkimi, عبدالحمید حکیمی
* Məhəmməd Hadi, محمد هادی
* Abdulla Sərrəştəhdar, عبدالله سررشته دار
* Hacı Mirzə Ağa Billuri, حاج ميرزا آقا بلوری
* Ələsgər xan Etesam, علی اصغر خان اعتصام
* İsmayıl xan Bahaduri اسماعیل خان بهادری
* Qulamrza İlhami غلامرضا الهامی
* İqbal Azər اقبال آذر(اقبال السلطان)
* Atəş Bayati-Maku آتش بیات ماکو
* Abdulla Rəhimi عبدالله رحیمی
* Hidayətulla Kələntəri هدایت الله کلانتری
* Seyid Sirac Mir Ziyaüddövlə سعید سراج مير(ذکاءالدوله)
* Fətulla Müvəssəqi فتح الله موثق
* Əbdülhüseyn Vicdani عبدالحسین وجدانی
* Bəşir Fərəhmənd بشير فرهمند
* Səfai صفائی
* Mahmud Ruhani محمود روحانی
* Əlinağı Mövləvi علینقی مولوی
* Məcid Nasirpur مجید نسرین پور
* Seyid Əli Pişdad سید علی پیشداد
* Seyid Mehdi Nəbavi سید مهدی نبوی
* Dr. Cahanşahi دکتر جهانشاهی
* Möhsün Firuzan محسن فروزان
* Qəvam Şirai قوام شيرای
* Cavidan جاويدان
* Seyid Müctəhidi سعید مجتهدی
* Lütfəli Qəvami لطفعلی قوامی
* Polkovnik Hüseyin Vakhşuri 1961, سرهنگ حسین وخشوری 1340
* Polkovnik Həsangulu Vəkil 1964, سرتیب حسنقلی وکیل 1343
* Əbülfəzl Ədib 1965, ابوالفضل اديب 1344
* Seyid Əli Pişdad 1966, سید علی پیشداد 1345
* Mustafa Amir Pənah 1967, مصطفی امیر پناه 1346
* Məhəmmədəli Zahir 1968, محمد علی ظهیر 1347
* Abdolali Shahid 1971, عبدالعلی شاهید 1350
* Colonel Cavad Moser 1973, سرتیپ جواد مصر 1352
* Həsən İskəndəri 1974, حسن اسکندری 1353
* Hamid Varasteh 1975, حمید وارسته 1354
* Hasan Shahidi 1979, حسن شهیدی 1358
* Majid Eqtesadkhah 1979, مجید اقتصاد خواه 1358
* Mohammad-sadeq Pashmineh 1980, محمد صادق پشمینه 1359
* Esmail Qadari 1982, اسماعیل قدری 1361
* Mir-vali Mousavi 1983, میر ولی موسوی 1362
* Mosen Ezati 1984, محسن عزتی 1363
* Mir Taher Mousavi 1986, میر طاهرموسوی 1365
* Feridoun Darvishzadeh 1993, فریدون درویش زاده 1372
* Mohammad Ashraf-nia 1997, محمد اشرف نیا 1376
* Ebadollah Fathollahi 1999, عباداله فتح الهی 1378
* Alireza Novin 1999 علیرضا نوین
* Sadıq Nəcəfi صادق نجفی

## Həmçinin bax
* Təbriz

## Xarici keçidlər
* http://www.tabrizinfo.com
Dolama

**Dolama** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Bu oyunu əsas hallarda uşaqlar dəstələrə bölünərək oynayırlar. Bəzən bu oyunu iki uşaq arasında da keçirilir. Hətta kiçik yaşlı uşaqlar bir-birini dolamaq (sataşmaq və cırnatmaq) məqsədilə bu oyunun sözlərindən (dolamadan) istifadə edirlər.

## Oyunun qaydaları
Əvvəlcə dəstəbaşılar seçilir. Dəstəbaşı iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumin razılığı ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk yolu ilə seçirlər. Dəstələrə bölünərək oynanılan bu oyunu başlamaq üçün halay yolu ilə uşaqlar dəstələrə bölünürlər.

Dəstələr bir-birindən bir neçə addım aralı dayanır. Dəstələrdən biri sanama üsulu ilə oyuna başlayır. Növbə ilə bir-birinə dolama söyləməklə oyun aşağıdakı kimi davam edir:


Ay Zərbəli, Zərbəli, İti boşla, gəl bəri.

Ay Dursun, Dursun, Dursun Öküzüm səni vursun.

Ay Xəlil, Xəlil, Bağlardan gəlir, Quş vuran yerdə, Olasan zəlil.

Ay Asiya, Asiya, Qaşığı saldı kasıya, İstədim mən vermədi, Satdı bir abbasıya.

Ay Əli Murquz, Gəl məni durquz, Yoxsa küsərəm, Qalarsan yalquz.

Ay Roza, Roza, Mindi xoruza, Getdi Tiflisə, Gəlmədi bizə.

Tağı-Tağı, İtirib bağı, Hey axtarır, Yağ çırağı.

Ay Fatma, Fatma, Fatma Yerində şıllaq atma, İki xoruz, bir fərə Fatmanı verdim ərə.

Ay Ramazan, Başı qazan, Oxloy atar, Qarnı batar.

Şəlabanı, Şəlabanı. İki əli, Bir dabanı.

Gəlirdi Səfi, Əlində dəfi, Səfi yıxıldı, Dəfi cırıldı, Ağlama Səfi, Alaram dəfi.

Fatma, Tükəzban, Qarışdı hər yan, Kişnədi göylər, Dağıldı evlər.


Hansı dəstə dolama tapıb deyə bilməsə həmin dəstə oyunda uduzmuş olur.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Aorta qövsü

**Aorta qövsü** –  ikinci sağ döş-qabırğa oynağının bərabərində qalxan aortanın ardını təşkil edib çıxıq tərəfi yuxarıya çevrilmiş bir halda sola və arxaya doğru gedir və 4-cü döş fəqərəsinin bərabərində onurğanın sol tərəfində enən aortaya keçir; bunun uzunluğu 5–6 sm-ə bərabərdir və enən aorta ilə hüdudunu arterial bağın () bağlanan yeri təşkil edir. Aorta qövsü sol bronxun kökünü yuxarıdan çarpazlayır və sağ tərəfdə sağ orta divar plevrasına, arxada isə qida borusunun sol tərəfinə söykənir. Sintopiya cəhətcə aşağıda göstərilən üzv, sinir və damarlarla rabitədədir: ön tərəfdə – hüzrəli toxuma qatı və çəngələbənzər vəzi, dal tərəfdə – nəfəs borusu,  və qida borusu, sağ tərəfdə – yuxarı boş vena, solda və bir az ön tərəfdə –  və sol diafraqma siniri, yuxarı tərəfdə – sol adsız vena və aşağı tərəfdə sol bronx ilə sağ ağciyər arteriyası olur. Ən yuxarı nöqtəsi birinci qabırğanın ön ucunun yuxarı kənarına uyğundur. Aorta qövsünün yuxarı çıxıq tərəfində sağdan-sola doğru üç böyük şaxə çıxır.
#  – bazu-baş kötüyü aorta qövsünün ən böyük şaxəsidir və o birilərindən sağ tərəfdə yerləşmişdir;
#  – sol ümumi yuxu arteriyası;
#  – sol körpücükaltı arteriya.
Bunlar aorta qövsündən başlayaraq boyuna, başa, çiyinə, yuxarı ətrafa, iki yuxarı qabırğaarası sahələrinə, döşqəfəsinin qabağına və qarının qabaq divarına (göbəyədək) şaxələr verir.
Yuxarıda göstərilən şaxələrdən başqa aorta qövsündən bəzən (V. Qruberin fikirincə 10%)  adlanan kiçik bir şaxə başlayır. Bu damar  ilə  arasından çıxaraq nəfəs borusunun ön tərəfi ilə yuxarıya doğru qalxır və qalxanabənzər vəziyə daxil olur. Bununpraktikada artıq dərəcədə əhəmiyyəti vardır, çünki traxeostomiya (nəfəs borusunu yarma) zamanı cərrah səhvən bunu kəsərsə, nəticədə şiddətli qanaxma əmələ gələ bilər. Aorta qövsünün basıq səthindən nəfəs borusuna, bronxlara və çəngələbənzər vəziyə məxsus şaxəciklər çıxır.

Aorta qövsünün skeletə olan nisbəti (skletotopiyası), istiqaməti və ondan çıxan damarların miqdarı döş qəfəsinin quruluşundan asılıdır. Enli döş qəfəslilərdə (broxumorf insanlarda) aorta qövsü səthdə və frontal istiqamətdə olur və ondan çıxan damarlar bir-birindən uzaq olur. Yəni damarların dispersiyası müşahidə olunur. Döş qəfəsi dar və uzun olanlarda (dolixomorf insanlarda) aorta qövsü əksinə olaraq olduqca dərində və sağital istiqamətdə yerləşir və ondan çıxan damarlar bir-birinə yaxın olur, zəni damarların konsentrasiyası müşahidə olunur (V.K. Şevkunenko)

## Mənbələr

*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Right Aortic Arch Anatomy Teaching Case from MedPix
Arvadım mənim, uşaqlarım mənim (film, 1978)

**Arvadım mənim, uşaqlarım mənim** — kinoalmanaxı 1978-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Kinoalmanax 3 qısametrajlı film-novelladan ibarətdir: "Toy" (rejissor: Nicat Feyzullayev), "Bağçada rahat yer" (rejissor: Ziyafət Abbasov) və "Arvadım mənim, uşaqlarım mənim" (rejissor: Cəmil Fərəcov). Film Mərkəzi Televiziyanın (Moskva) sifarişi ilə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Kazım Abdullayev, Hacı İsmayılov, Məlahət Salmanova, Həsən Məmmədov, Ofeliya Məmmədzadə, Şamil Süleymanov,
Gülşən Qurbanova və Kamil Məhərrəmov ifa edirlər.

## Məzmun

## Film haqqında

## Filmin heyəti

## İstinadlar

## Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 218; 370.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1978-ci ilin Azərbaycan filmləri
1970-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Atlama

**Atlama** — Azərbaycanda qida qəbulundan (əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də isti günlərdə toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda susuzluğu ardan qaldırmaq üçün içilir.

## Tərkibi
Bu içkidən 1 litr hazırlamaq üçün aşağıdakı ərzaqlar lazımdır:

qatıq – 400 q, su – 600 q, duz – zövqə uyğun, göyərti, xiyar

## Hazırlanma qaydası
Atlama qatıqdan hazırlanan ayrana oxşar sərinləşdirici içkidir. Atlamanı qoyun və inək qatığından çoxlu miqdarda hazırlamaq üçün tuluğa qatıq və su töküb cavan oğlanın tərkinə bağlayırlar. Oğlan ata minir (atlanır) və atı otərəfə bu tərfə çalır.  Bu zaman tuluq çalxalanır və qatıq suda yaxşı həll olur. Çox güman ki, içkinin adı da buradan götürülmüşdür. Atlamaya bir qədər duz vurduqdan sonra içilir. Ayranı əvəz etdiyindən atlamaya qatıq ayranı da deyilir. Müasir dövrdə atlamanı elektrik mikserində kokteyl kimi hazırlamaq daha əlverişlidir. Atlamadan doğramac hazırlamaq üçün də istifadə edilir.

## Həmçinin bax
* Atlama (mifologiya)

## İstinadlar
Zikri Ərdəbili

**Zikri Ərdəbili** () — Azərbaycan şairi.

## Həyatı
Zikri Ərdəbili Azərbaycanın istedadlı şairlərindəndir. O, hicri tarixinin 1205-ci (miladi 1790-cı) ildə Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur. Zikrinin əsl adı İbrahim, atasının adı Həsəndir. 1869-cu ildə Nəcəfdə vəfat edib.

### Yaradıcılığı
O, şairlik sənətini ustadı Fikridən öyrənmişdir. Lirik şair olan Zikrinin şeirlərində ictimai motivlər və vətənpərvərlik, saf məhəbbət hisslərinin tərənnümü qüvvətlidir. Onun bir sıra qəzəlləri vaxtı ilə dillər əzbəri olmuş xanandələr tərəfindən oxunmuşdur. Şeirləri 20 cildlik "Azərbaycan Klassik Ədəbiyyatı Kitabxanası"nın VIII cildində (1988) çap olunmuşdur.
### Şeirindən nümunə
Nümunə:
Ey səba, bu ərzimi ərz etgilən cananıma,
Bəlkə dərman eyləyə bu dərdi-bidərmanıma.
Gərçi bu çərxi-fələk səndən məni qıldı cüda,
Barı sən, ey bivəfa, hərdəm nolur, gəl yanıma.
Bilməzəm hərdəm neçin qanım tökər canan yerə,
Hiç rəhm etməz mənim bu dideyi-giryanıma.

Cadu gözünə rahibü tərsa nə münasib?
Əyri qaşına taği-kəlisa nə münasib?

Derlər mənə Məcnun, sənə Leyla eşidənlər,
Məcnun mənə nisbət, sənə Leyla nə münasib?

Can istərisən, eylə bir iyma, verim, amma
Göytar olan heynidə iyma nə münasib?

## Həmçinin bax
* İran azərbaycanlıları

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
*
Usta İmamqulu Qarabaği

**Usta İmamqulu Qarabaği** (1825-?), memar, nəqqaş

## Həyatı

İmamqulu Məhəmmədəli oğlu 1825-ci ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. Molla yanında oxumuşdu. Memar, nəqqaş kimi Qarabağda ad qazanmışdı. O, ağac, fil sümüyü və sədəf üzərində nəqqaşlıq sənətində fövqəladə ustalıq qazanmışdı. Qarabağın bir çox məscidlərində, yaraşıqlı darvazalarda, minbərlərdə, pəncərə və tavanlarda onun əl işlərini görmək olar. "Əməli-Usta İmamqulu" onun dəsti-xəttidir.

## Ailəsi

Usta İmamqulu Şeyda ilə ailə qurmuşdu. İsmayıl, Mehdi, Nəsib adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qarabağda sənət və incəsənət, "Şuşa", Bakı, 2010.

## Həmçinin bax

*Qarabağ
Tərəvəzli ayran

**Tərəvəzli ayran**  – Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, isti günlərdə, eləcə də toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda içilir.

Bu içki əsasən iki üsulla hazırlanır.

Bu içkidən 1 litr hazırlamaq üçün aşağıdakı ərzaqlar lazımdır.

## Birinci üsul

***Tərkibi

[[Ayran]]  – 900 ml (və ya [[qatıq]] – 500 ml, [[su]] – 400 ml), orta irilikə [[xiyar]]- 1 ədəd, [[şüyüd]] – 4-5 qənəd, [[duz]] – 1 çay qaşığı.

***Hazırlanma qaydası

Xiyar yuyulub qabığı ilə birlikdə xırda gözcüklü sürtkəcdən keçirilir, şüyüd xırda doğranılır və ayran əlavə edilir, soyudulur, piyalələrdə və ya iri çay stəkanlarında süfrəyə verilir.

## İkinci üsul

***Tərkibi

[[Ayran]] – 700 ml ( və ya [[qatıq]] – 400 ml, [[su]] – 300ml), [[pomidor]] – 500 q, (və ya [[pomidor şirəsi]] – 300 ml, [[şüyüd]] – 3-4 qanad, [[duz]] – 1 çay qaşığı.

***Hazırlanma qaydası

Pomidor sürtkəcdən keçirilir, 70-80 C-yə qədər qızdırılır və xırda gözcüklü ələkdən keçirilir. Alınmış şirə soyudulur, ayrana qatılır, üzərinə xırda doğranmış şüyüd və duz əlavə edilib yaxşıca qarışdırılır. Soyudulduqdan sonra süfrəyə verilir.
Meyvəli-südlü içki

**Meyvəli südlü içki** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də şadyanalıq rəmzi olaraq toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda içilir.

## Tərkibi
Bu içkidən 1 litr hazırlamaq üçün aşağıdakı ərzaqlar lazımdır:

Süd −800 ml, şəkərli və ya şəkərsiz alma püresi – 200 q, Şəkərsiz alma püresi istifadə edildikdə əlavə şəkər – 80 q.

## Hazırlanma qaydası
Süd qaynadılır, soyudulur. Alma püresi daim qarışdırılmaq şərtilə üzərinə süd əlavə edilir, çalınır və soyudulub süfrəyə verilir. Bu içki başqa meyvə- giləmeyvə püresi və şirəsi ilə də hazırlamaq olar.
Cümə məscidi (Girnə)

**Cümə məscidi** — Culfanın Kırna kəndində, təpə üstündə, İlandağın fonunda ucalan məscid. Dövrümüzə məscidin yalnız xarabalıqları çatmışdır.

Plan-məkan quruluşu, yerləşmə tərz, ən başlıcası isə yüksək memarlıq keyfiyyəti onun əhəmiyyətli dini kompleksin mərkəzi hissəsi – Came məscidinin günbəzli məqsurəsi olduğunu bəlliləşdirir.

Bəzi araşdırmaçılar Girnə məscidini türbə hesab etmiş, onun ilkin çağında bayırdan çadırvari günbəzlə örtülməsi fikrini irəli sürmüşlər. Ölüçü və nisbətləri, xüsusilə plan-məkan quruluşu onu xatirə tikilisi saymağa heç bir əsas vermir. Azərbaycanın xatirə memarlığı təcrübəsində bu tip tikili yoxdur. Abidənin dam örtüyü tamamilə dağılsa da, iç və dış quruluşu, xüsusilə günbəzaltı keçid qurşağı onun kubvari gövdəsinin çadırvari deyil, bu tip tikililər üçün xarakterik olan sferokonik biçimli günbəzlə tamamlandığına şübhə yeri qoymur. Bu abidənin bütün göstəriciləri onu Azərbaycan ərazisində yerləşən çoxsaylı Səlcuqlu məqsurələrindən biri saymağa imkan verir.

Girnə cümə məscidinin dövrümüzə çatmış məqsurəsi planda kvadrat biçimlidir. Giriş hissəsi ortadakı enli olan üç sivri tağ açırımı şəklində həll edilmişdir. Qarşı tərəfin memarlıq bölgüsü də buna oxşardır. Məqsurənin yan tərəflərinin bölgüsü assimetrik olub bir az mürəkkəbdir. Girnə məqsurəsinin plan-məkan quruluşundan duyulan bu özümlük görünür, onu dövrələyən yerləşgələrlə, cümə məscidinin ümumi quruluşu ilə bağlı yaranmışdır.

Abidənin günbəzə keçid hissəsi kubdan səkkizüzlüyə, səkkizüzlüdən onaltüzlüyə və ondan da günbəzə keçmə prinsipi ilə həll edilmişdir. Belə pilləli keçid məscidin tutum kompozisiyasına məntiqi və ifadəli görkəm vermişdir. İçəridə isə bu ikiqatlı keçid tağlar və tromplarla çox incə işlənmişdir. Girnə cümə məscidi bu konstruktiv ayrıntısına görə səlcuq memarlığının şah əsərlərindən sayılan İsfahandakı günbədi Xaki məscidinə bənzəyir. Ancaq ondan bir az saya biçimlidir.

Girnə məscidinin salamat qalan başqa ayrıntıları da incə biçimli olub bir-biri ilə tam qarşılıqlı ahəngdarlıqdadır. Üstündəki tikinti kitabəsi dövrümüzə çatmasa da, uyğun səlcuq abidələri ilə müqayisə Girnə cümə məscidinin XII əsrdə tikildiyini irəli sürməyə tam imkan verir.

## İstinadlar
Dipika Padukon

**Dipika Padukon** (hind. *दीपिका पादुकोन*) — Hindistan modeli və aktrisası.

## Həyatı

Dipika Padukon 5 yanvar 1986-cı ildə anadan olmuşdur. Hazırkı aktrisa və keçmiş modeldir. Onun aktyorluq debütü 2006-cı ildə çəkilmiş “Aişvariya” filmində olub. 2007-ci ildə Hindistanda çəkilişləri bitdikdən sonra böyük uğur qazanmış “Om Şanti Om” filmində ifa etdiyi Şanti rolu ona “Filmfare-Best Female Debut” mükafatını qazandırmışdır .

## Filmoqrafiya

''

## İstinadlar
.

## Xarici keçidlər

*
Əsas dini qruplar

Dünyanın əsas dinləri və mənəvi ənənələri az sayda əsas qruplara təsnif edilə bilər, baxmayaraq ki, bu, vahid təcrübə deyil. Bu nəzəriyyə XVIII əsrdə müxtəlif cəmiyyətlərdə sivilliyin nisbi səviyyələrini tanımaq məqsədilə başlamışdır, lakin o vaxtdan bu təcrübə bir çox müasir mədəniyyətlərdə nüfuzdan düşmüşdür.

## İstinadlar
Soltan Nəcəfov

**Soltan Məmməd oğlu Nəcəfov** () — Azərbaycan radio diktoru. Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1966).

## Həyatı
Azərbaycan radiosunun ilk diktorlarındandır. Bədii qiraət ustası kimi tanınmış, Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyalarının radio-tamaşalarında aparıcı kimi çıxış etmişdir. "Oxu, tar" adlı yazısında ("Üzeyir bəy haqqında söz" kitabında, B., 1990) Ü.Hacıbəyovla bağlı xatirələrini yazmışdır.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 9 dekabr 1966
Konsaltinq

**Konsaltinq** (ing. consulting – məsləhət vermə) — öz biznesinin inkişafı ilə maraqlanan korporativ müştərilərə göstərilən (bir qayda olaraq, ödənişli) xidmət növüdür. Konsaltinq şirkəti bu kimi xidmətlər göstərən mənbədir. Nəticə etibarilə konsaltinq şirkəti (konsultant) müəyyən müddətdə müştərisinin gəlirini həmin gəlirdən n % əldə etməklə artırmağa dair öhdəlik götürür. Bunun üçün bir qayda olaraq, konsultanta, müştəri-şirkətin rəhbərliyinə mütəxəssis-konsultant kimi daxil edilmək və strateji qərarlar vermək kimi geniş səlahiyyətləri verilir.

## Konsaltinq xidmətlərinin növləri
Konsaltinqin həll etməli olduğu problemlər sahəsi həddən artıq genişdir, bundan başqa konsaltinq xidmətlərini göstərən şirkətlərin ixtisaslaşması müxtəlif ola bilər. Bəziləri konsaltinqin hər hansı bir sahəsi (məsələn, strategiya, ekalogiya, əməyin təşkili, sərmayələr, kadr siyasəti, maliyyə, vergilər və s.) ilə kifayətlənməklə, məhdud ixtisaslı şirkət olaraq fəaliyyət göstərir. Geniş ixtisaslaşmaya malik olanlar isə konsaltinq sahəsində tam xidmət spektri təqdim edir.

Konsaltqin müştəri-təşkilatların idarəetmə, iqtisadi, maliyyə, sərmayə fəaliyyəti, strateji planlaşdırma, şirkətin ümumi fəaliyyəti, biznesin aparılması, satış bazarlarının araşdırılması və proqnozlaşdırılması, qiymətlərin hərəkatı və. s kimi məsələlərini həll edir. Başqa sözlə desək, konsaltinq bu və ya digər problemin həllində xarici konsultantlar tərəfindən göstərilən istənilən yardımdır.

Konsatlinqin əsas məqsədi rəhbərliyin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, ümumiyyətlə kompaniyanın fəaliyyət effektivliyinin təkmilləşdirilməsinə və əməyin individual səmərəliliyinin artırılmasına yönəlmişdir.

## İstinadlar
Mariya Kaçinska

**Mariya Kaçinska** (; ) — Polşanın birinci xanımı.

## Həyatı
Mariya Kaçinska 1943-cü il avqustun 21-də faşist Almaniyasının işğalı altında olan Lüblin dairəsinin Maxuv kəndində doğulub. Qızlıq soyadı Matskeviçdir. Atası Çeslav və anası Lidiya Litva polyaklarındandır. Əmilərindən biri Xatın faciəsində qurban gedib.

Uşaq vaxtı valideynləri ilə birgə Polşanın Rabka-Zdruy şəhərinə köçüb, orta məktəbi orada bitirib.

Sopotda nəqliyyat və xarici ticarət iqtisadiyyatı üzrə təhsil alan Mariya 1966-cı ildə Qdansk Dəniz İnstitutunda çalışmağa başlayıb. Polşanın gələcək prezidenti Lex Kaçinski ilə 1976-cı ildə tanış olub. 1978-ci ildə onunla ailə qurub. 1980-ci ildə doğulmuş Marta adlı qızları var.

Son illər ictimai fəaliyyətlə məşğul olan Mariya Kaçinskya ingilis və fransız dillərində sərbəst danışır, ispan və rus dillərini də orta səviyyədə bilirdi.

## Ölümü

Polşa prezidenti Lex Kaçinskinin təyyarəsi 10 aprel 2010-cu ildə Rusiyanın Smolensk vilayətində hərbi aerodromda eniş edərkən qəzaya uğrayıb. Hadisə nəticəsində o da vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mariya Kaçinskaya
Müqimovlar

**Müqimovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Müqimovlar nəsli Qarabağın Şuşa şəhərində yaranıb. Nəslin şəcərəsi XVIII əsrdə Şuşa şəhərində yaşamış Müqim ağadan başlayır. Mədrəsə təhsili almış Müqim ağa məhəllələrinin dini işlərinə nəzarət edirdi. Mоlla Müqim ağanın İman ağa, Qurban ağa adlı oğlanları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Mahmud bəy Müqimov — xeyriyyəçi.

## Mənbə
*''' Ənvər Çingizoğlu, İmanbəyovlar (Müqimovlar), “Soy” dərgisi, 2 (7), 2007. səh.3-9.
*Ənvər Çingizoğlu, Şuşa şəhəri: Təbrizli məhəlləsi, Bakı, "Zərdabi LTD", 2012. səh.50-65.

## Həmçinin bax

*Qarabağ
*Şuşa
Vəlibəyovlar

**Vəlibəyovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Sоyun ulu babası Hacı Vəli bəy Kəbirlidir. Hacı Vəli bəy XVIII əsrin sоnunda, XIX əsrin başlanğıcında yaşamış, İbrahimxəlil xana xidmət etmişdir. Adı ilə adlanan Hacıvəlilər оbasını idarə edirdi.

Hacı Vəli bəyin törəmələri Vəlibəyоv sоyadını daşıyırlar. 

Hacı Vəli bəy Səlbi xanımla ailə qurmuşdu. Haqverdi bəy, Şıxhəsən bəy, Məmmədbağır bəy, Qasım bəy adlı оğulları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri

*Hacı Vəli bəy Kəbirli —  Hacıvəlilər kəndinin bəyi. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın yaxınlarından biri.
*Səfərəli bəy Vəlibəyov — Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasının məzunu, görkəmli maarif xadimi, pedaqoq.
*Əbdüləli bəy Vəlibəyov - Görkəmli ictimai xadim, dəyərli pedaqoq, tanınmış aktyor.
*Bahadır Vəlibəyov — Azərbaycan sovet partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Baş Prokuroru, Stalin repressiyalarının qurbanı.
*Surxay Vəlibəyov — dövlət xadimi.
*Yunis Vəlibəyov — Böyük Vətən müharibəsi veteranı.
*Gəray Vəlibəyov — müharibə zamanı üç dəfə ağır yaralanmış, 3 orden və medallarla təltif edilmişdir.
*Zahid Vəlibəyov — SSRİ-nin Fəxri Energetiki, Azərbaycan SSR Əməkdar Mühəndisi, Azərbaycan SSRİ-da Şahmat üzrə ilk ümumittifaq kateqoriyalı hakim, Azərbaycan şahmat Federasiyasının sədri.
*Sürəyya Vəlibəyova —  maarif xadimi, müəllim.
*Nigar xanım Vəlibəyova — maarif xadimi, müəllim.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Hacı Vəli bəyin törəməsi (Vəlibəyovlar), “Soy” dərgisi, 12 (32), 2009. səh.10-27.

## Həmçinin bax

*Qarabağ
*Şuşa
*Kəbirli eli
Aslanovlar

**Aslanovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Soyun ulu babası olan Qıvlıyalı bəyin ikinci oğlu Aslanəli bəy Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı olduğundan dolayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Əhməd xan Ibrahimxəlil xan oğlu Sarıcalı-Cavanşirin mirzəsi idi.
Mirzə Aslanəli bəyin törəmələri Aslanov soyadını daşıyırlar.
Mirzə Aslanəli bəyin Mehdiqulu bəy, Abbasqulu bəy, Əliqulu bəy, Şıxəli bəy adlı oğulları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Zəkəriyyə bəy Aslanov — Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasının məzunu, pedaqoq.
*Əmir bəy Aslanov, (1894-1942) — həkim, tibb elmləri namizədi.
*Teymur bəy Aslanov  — mühəndis.
*Mina xanım Aslanova — Azərbaycan SSR-nın əməkdar müəlliməsi (1958), Zəkəriyyə bəy Aslanovun qızı.

## Qalereya

Fayl:Zəkəriyyə bəy Aslanov.jpg|Zəkəriyyə bəy Aslanov, (1858-1938)-pedaqoq
Fayl:Teymur bey Aslanov.jpg|Teymur bəy Aslanov, (1899-?)-mühəndis


## Mənbə
*''' Ənvər Çingizoğlu, Aslanovlar, “Soy” dərgisi, 10 (30), 2009. səh.32-39.

## Həmçinin bax

*Qarabağ
*Şuşa

## Xarici keçidlər
Bahar Ağalarova

**Ağalarova Bahar Əmirəli qızı** () — Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi (1942).

## Həyatı
Ağalarova Bahar Əmralı qızı 1884-cü ildə Varvara kəndində anadan olmuşdur. 1910-cu ildə Bakıda müsəlman qızlar üçün açılmış Qızlar gimnaziyasını bitirmişdir. Sovet müəllimi, tərbiyəçi, 1942-ci ildə Azərbaycanda ilk uşaq evinin təşkilatçısıdır.

SSRİ Ali Sovetinin 3-cü çağırış (1950—1954) və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin II çağırış (1947—1950) deputatı olmuş, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

16 fevral 1953-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

Yusif Əzimzadənin "Anacan" pyesi onun fəaliyyətindən bəhs edir.

## İstinadlar
Fatma Cabbarova

**Fatma Ağacabar qızı Cabbarova** () — Azərbaycan diktoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1990).

## Həyatı
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu (1941) və Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu (1950) bitirmişdir. 1941–1991-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkətində işləmiş, Azərbaycan radiosunun diktoru olmuşdur. İnformasiya, xəbərlər, siyasi və ədəbi mövzuda verilişlərin aparıcısı olmuşdur. Azərbaycan və dünya dramaturqlarının əsərlərini ilk dəfə radioda səsləndirmiş və radio kompozisiyalarında çıxış etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 9 dekabr 1966
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 8 may 1990
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 11 iyun 2002

## İstinadlar
Haqverdiyevlər

**Haqverdiyevlər** — Azərbaycan xalqının soylarından biri.

## Soyun yaranması
Mirzə Haqverdi bəy Qarabağın tanınmış mülkədarlarından biri idi. Şuşa şəhərində imarətin, çox sayda rəiyyətin, Kəbirli mahalında Mirzəhaqverdilər adlı obanın, Mərzili, Avşar obalarının bir hissəsinin, Vərəndə mahalında Ağbulaq adlı kəndin sahibi idi.

Onun adı ilə bağlı Kəbirli mahalında "Mirzəhaqverdi kəhrizi" adlı yurd yeri var idi. Mirzə Haqverdi bəy 1806-cı ildə İbrahimxəlil xanla bərabər gülləbaran edildi.
Mirzə Haqverdi bəyin nəslinin nümayəndələri Haqverdiyev soyadını daşıyırlar.

## Soyun məşhur nümayəndələri
* Mirzə Məhəmmədkərim bəy Kəbirli — xəttat.
* Mirzə Əli bəy Qarabaği — Azərbaycan şairi.
* Mirzə Əbülqasım bəy Haqverdiyev (1803-?) — Şuşa qazısı, Mirzə Əli bəy Qarabağinin oğlu.
* Mirzə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1809-?) — Qarabağ bəyi, mülkədar, hüquqşünas, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin babası.
* Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — məşhur Azərbaycan yazıçısı və dramaturqu.
* Mirzə Haqverdi Səfa — şair, qazı.

## Şəkillər


Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev in Shusha.jpg|Uşaqlıq illərində Şuşada
Fayl:Young Abdurrahim bey Hagverdiyev.jpg|Gənclik illərində
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev and Habib bey Mahmudbeyov.jpg|Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Həbib bəy Mahmudbəyovla birlikdə (1890-cı il)
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev in Tiflis.jpg|Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Tiflisdə
Fayl:Abdurrahim bey Hagverdiyev 5.jpg|Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Peterburqda  


## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Haqverdiyevlər, "Soy" dərgisi, 1 (33), 2010. səh.3–9.

## Həmçinin bax
* Qarabağ
* Şuşa
Ağoğlançay

**Ağoğlançay** — Həkəri (Əkərə) çayının sağ qolu olub Laçın rayonundan axır. Yuxarı axarında Minkənd və ya Əhmədli, aşağı axarında isə Zabux adlanır. Adını ərazidəki eyniadlı Ağoğlan dağından almışdır. 

Ağoğlançay öz mənbəyini Minkənd ərazisindən götürür və Laçın şəhərinin cənubunda və Zabux kəndinin cənub-şərqində Həkəri çayına tökülür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzə Cəfər Topçubaşov

**Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov** () — Rusiyada şərqşünaslıq elminə böyük töhfələr vermiş azərbaycanlı şərqşünas alim, şair, Sankt-Peterburq universitetinin professoru.

## Həyatı
Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov 1790-cı ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Sonralar ailəsi ilə birlikdə Tiflis şəhərinə köçmüşdü. 1812-ci ildə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Asiya departamentinə tərcüməçi təyin edilmişdir. 1819-cu ildə Mirzə Cəfər Sankt-Peterburq Baş Pedaqoji İnstituta fars dilçiliyi kafedrasına müəllim dəvət olunmuşdur. O, burada ərəb, fars və türk dillərindən dərs deyirdi. M. Topçubaşov 1835-ci ildə universitetin İran ədəbiyyatı kafedrasının müdiri və professoru olmuşdur.

M. C. Topçubaşov 1849–1867-ci illərdə Asiya departamenti nəzdindəki Şərq Dilləri İnstitutunun professoru kimi fəaliyyətini davam etdirmişdi. O, Rusiya arxeologiya və numizmatika cəmiyyətinin yaradıcılarından biri olmuş, 1852–1857-ci illərdə onun şərq şöbəsinin müdiri işləmişdir. Şöbə onun rəhbərliyi ilə "İzvestiya" (Xəbərlər) adlı jurnal nəşr edərək burada Şərq arxeologiyası, habelə Azərbaycan haqqında məqalələr nəşr edirdi.

Mirzə Cəfər Topçubaşov "Dədə Qorqud" və 50-dən artıq şairin əsərlərini rus dilinə tərcümə etmişdi. Jurnaldakı məqalələrin əksəriyyətini M. C. Topçubaşov özü yazırdı. Onun rəhbərliyi altında bir sıra rus şərqşünasları və diplomatları hazırlanmışdı. M. Topçubaşovun Sərq tarixinə və ədəbiyyatına dair 1834-cü ildə "İran xrestomatiyası" və "Monqolların ən qədim dövrlərdən Teymurləngə qədərki tarixi" adlı əsərləri nəşr edilmişdi. A. S. Qriboyedov ondan fars, A. Mitskeviç isə türk dilini öyrənmişdi. O, Mitskeviçlə dost olmuş və onun "Krım sonetləri" adlı əsərini fars dilinə tərcümə etmişdi.

M. Topçubaşovun elmi fəaliyyətini V. Belinski, İ. Kraçkovski, O. Senkovski kimi, rus elm və mədəniyyət xadimləri yüksək qiymətləndirmişdilər. Rus imperiyası qarşısındakı xidmətlərinə görə imperatorun razılığı və senatın qərarı ilə ən yaxşı şərqşünaslıq əsərlərinə 100 rubl verməklə "Topçubaşov mükafatı" təsis olunmuşdu. Görkəmli alim şərqşünaslığın inkişafında xidmətlərinə görə Böyük Britaniya Kral Cəmiyyətinin həqiqi üzvü seçilmişdir.

Mirzə Cəfər Əlimərdan bəy oğlu Topçubaşov I dərəcəli Stanislav, II və III dərəcəli Anna, İranın "Şiri-Xurşid" ordenləri ilə mükafatlandırılmışdı. Xidmətlərinə görə onu Böyük Britaniya kral cəmiyyətinin həqiqi üzvü seçilmişdir.

1869-cu ildə Peterburqda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Tac arteriyalar

**Tac arteriyalar** və ya sağ və sol tac arteriyalar (lat. *arteriae coronariae dextra et sinistra*) — aorta soğanağından şaxələnən və ürəyi qanla təchiz edən (qidalandıran) damarlardır.

### Sağ tac arteriya
Sağ tac arteriya (lat. *arteria coronaria dextra*) aortanın sağ cibindən başlayaraq sağ qulaqcıq seyvanı vəağciyər kötüyü arası ilə və ürəyin tac sırımı ilə onun sağ kənarına çatır və burada arxa səthinə keşərək (lat. *ramus interventricularis posterior (rami descendens posterior BNA)*) – mədəciklərarası şaxə adı ilə arxa boylama şırım ilə ürəyin zirvəsinə çatır. Bu damar arterial konusa, sağ qulaqcığa və mədəciklərə məxsus şaxələr verir.

### Sol tac arteriya
Sol tac arteriya (lat. *arteria coronaria sinistra*) aortanın sol cibindən başlayıb ağciyər kötüyünün arxa və sol tərəfilə qabağa doğru gedir və sol qulaqcıq seyvanı ilə ağciyər kötüyünün arasında xaricə çıxır və burada iki şaxəyə ayrılır.

a) *Ramus circumflexus* – dolanan şaxə tac şırımla bayır tərəfə gedib ürəyin sol kənarından arxa səthinə keçır və orada cağ tac arteriyanın dal mədəcikarası şaxəsinə çatır.

b) *Ramus interventricularis anterior (ramus descendens anterior BNA)* – ön mədəcikarası şaxə ürəyin ön boylama şırımı ilə aşağı doğru gedir və zirvəsində sağ tac arteriyanın dal mədəcikarası şaxəsilə anastomozlaşır. Sol tac arteriya aortanı, ağciyər kötüyünü, sol qulaqcığı, mədəcikləri və onların arasında olan arakəsməni qidalandırmaq üçün şaxəciklər verir. Ürəyin yuxarıda göstərilən damarları yol uzunu qıvrım olur və bu hal, ürəyin diastola və sistola zamanında onları gərginlikdən və sıxılmaqdan mühafizə edir.

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ürək
* Süni ürək
* Süni qan dövranı aparatı
* Kardiogen şok
Mustafa ağa Şuxi

**Mustafa ağa Kərim ağa oğlu Şuxi** (?-1895) — şair.

## Həyatı
Firudin bəy Köçərli onun haqqında yazır: "Mustafa ağa Şəkixanov məşhur şair Kərim ağa Fatehin sülbi oğludur. Mustafa ağa validi-büzürgvarı kimi mərifət və kamal sahibi, möhtərəm bir şəxs olub, əksər övqat məclisini ürəfavü şüəralar ilə təzyin edərmiş. Zindəganlığının ibtidasında dövlətmənd olub, axır vaxtlarda bir az kasıb düşübdür və özünə mütəəlliq olan əmlakın mədaxili ilə güzəran edərmiş. Mərhum Mustafa ağa Şuxinin çox rəvan və gözəl təbi var imiş. Öz dəstxətti ilə yazılmış bir divanı vardır ki, onda ədəbiyyatın hər növünə dair əşarü kəlam vardır".

## Həmçinin bax
* Şəkixanovlar

## Xarici keçidlər
Yuxarı Veysəlli

**Yuxarı Veysəlli** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunda ərazisində yerləşən ləğv olunmuş kənd. Ləğv olunmaqdan qabaq Füzuli rayonunun Veysəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd idi. 5 dekabr 2023-cü il tarixli Qanunla Füzuli rayonunun inzibati-ərazi bölgüsünə daxil olan Veysəlli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Yuxarı Veysəlli kəndi ləğv edilərək Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrindən çıxarılmış, kəndin ərazisi isə Xocavənd rayonunun inzibati ərazisinə verilmişdi.

## Toponimikası
Keçmiş adı Veysəlli olmuşdur. Sonralar ondan yaranmış yeni kənd Aşağı Veysəlli, bu yaşayış məntəqəsi isə Yuxarı Veysəlli adlandırılmışdır. *Veysəlli* kəndin əsasını qoymuş nəslin adıdır.

## Tarixi
Kənd 22 fevral 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub.

SSRİ dövründə kənd ərazisində "Sosializm" kolxozu təşkil edilmişdir.

2020-ci il noyabrın 7-də Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edildi.

## Coğrafiyası
Yuxarı Veysəlli kəndinin ərazisi düzənlikdə Xocəvənd şəhərindən 3&nbsp;km məsafədə, Füzuli şəhərindən 21&nbsp;km məsafədə yerləşirdi.

## Əhalisi
22 fevral 1992-ci ildə kənd işğal olunanadək kənddə 120 ev, əhalinin sayı isə 1000 nəfərə yaxın olmuşdur. Bütün evlər təbii qaz, elektrik, su və telefonla təchiz edilmişdir. Kənddə yeni orta məktəb, uşaq bağçası, kitabxana, tibb məntəqəsi, kinoklub, poçt, mağaza olmuşdur.

## İqtisadiyyatı
Yuxarı Veysəlli kəndində təşkil olunan “Sosializm” kolxozu üzümçülük, taxılçılıq və heyvandarlıq sahəsində rayonun ən qabaqçıl təsərrüfatlarından biri olub. 1980-ci ilin əvvəllərində kolxoz ildə 2800–3000 ton üzüm istehsal edib. 1961-ci ildən 1995-ci ilədək, (kolxozlar ləğv edilənədək) 34 il “Sosializm” kolxozunun İdarə Heyətinin sədri, təcrübəli rəhbər Hətəm Allahverdi oğlu Hətəmov olmuşdur. ”Sosializm” kolxozu,qonşuluqdakı erməni əhalidən ibarət olan, Xocəvənd rayonunun (keçmiş DQMV) Çartaz kəndinin “Kommunizm” kolxozu ilə uzun illər rəqabət yarışında olmuşdur və 1980-ci illərdə bir çox iqtisadi göstəricilərinə görə “Kommunizm” kolxozundan da üstün olmuşdur.

## Həmçinin bax
Yuxarı Veysəllinin işğalı: video 1 video 2.

*Xocavənd rayonu
*Füzuli rayonu
*Aşağı Veysəlli

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Xocavənd Rayon İcra Hakimiyyəti
*Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti

## Mənbə
*Orxan Zakiroğlu (Baharlı).Veysəlli oymağı və Məhəmmədxan ağa nəsli. I kitab. Bakı, 2016
*Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Məhəmmədxan ağa nəslinin tarixi şəxsiyyətləri. Bakı, 2015

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yuxarı Rəfədinli

**Yuxarı Rəfədinli** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Qarakollu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub. 22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Rəfədinli olmuşdur. Ondan yaranmış məntəqə Aşağı Rəfədinli, əvvəlki kənd isə Yuxarı Rəfədinli adlandırılmışdır. Rəfədinli kəndin əsasını qoymuş nəslin adıdır.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Həmçinin bax
* Füzuli rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Kredit kartı

**Kredit kartları** (ingiliscə: Credit Cards) - hesablaşma zamanı nağd kredit istifadə imkanını yaradır. Çeklərə nəzərən kredit kartlarıyla ödəniş daha da qarantlıdır. Çeklərin qarşılıqsız çıxması və ya ödəmələrin gecikməsi və satışı həyata keçirən yerlərin öz kredit satışları nəticəsində bəzi alacaqlarını ala bilməməsi və ya gecikmələrlə alması nəzərə alındıqda kredit kartları satıcılar üçün  daha avantajlı sayılır. Banklar kart sahiplərinə ayda bir dəfə cəmi aldıqlarının 25%-nin ödənməsini tələb etməklə, geri qalmış vəsaitin isə kredit olarak ödəmə imkanı təmin edirlər.

Kredit kartı üzrə ödəmələr həm hesabda olan vəsait qalığı çərçivəsində həm də icazəli overdraft çərçivəsində heyata keçirilir. Kredit kartların digər növü **revolver kredit** kartlarıdır və bu kartla ödəmələr icazə verilmiş kredit limiti çərçivəsində, yəni kredit borcun maksimal həddi dərəcəsində həyata keçirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Debet kartı
* Plastik kartlar
* POS terminal
Navahi

**Navahi** və ya **Navahı**:

* Navahi (Ağsu) — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Nəvai (Xoy) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Xoy şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. 
* Navahı (kənd, Hacıqabul)
* Navahı (qəsəbə, Hacıqabul)
* Navahı (stansiya, Hacıqabul)
* Navahı bələdiyyəsi — 
* Navahı qəsəbə bələdiyyəsi — 
* Navahı mahalı —