open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urasa

**Urasa** - türk, anadolu və altay xalq mədəniyyətində və şamanizmdə nəfəs müalicəsi. İndiki vaxtda bir az da fərqli anlayışlarla qarışdırılaraq *üfləmə*adı verilən, fövqəltəbii güclərlə əlaqəya keçilərək tətbiq olunan müalicə üsulu. Urasalamaq; bu əməliyyatı etməyi ifadə edir.

## Uraz
**Uraz** - türk mədəniyyətində və xalq inancında taleh deməkdir. **Uras, Oraz, Iraz** olaraq da deyilir. Bəxt, şans deməkdir. Təsadüfləri təşkil etdiyine inanılan, yaxşı və ya pis vəziyyətləri təyin edən mücərrəd gücdür. Urasa anlayışı ilə əlaqəlidir. Namus, şərəf, ləyaqət kimi mənaları da vardır.

## Etimologiya
(Ur) kökündən törəmişdir. İşləmək, çıxarmaq mənaları vardır. Yuxu şərhi demək olan Yor təbiri ilə də əlaqəli görünməkdədir. Monqolca "Urıh", dəvət etmək deməkdir və fövqəltəbii gücləri çağırmağı ehtiva edər. **Uraz (Uras, Oraz, Iraz)** sözü taleh bəxt, şans deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Ərşək

**Ərşək** — türk və altay mifologiyasında əfsanəvi varlıq. Bars və ayının cütləşməsinden doğan əfsanə canlısı. Yarı ayı yarı bars olaraq da düşünülər. Gövdəsi bars, başı ayı şəklindədir. Pəncələri də ayı pəncələri kimidir.

## Etimologiya
(Ər/Er) kökündən törəmişdir. Güclülük mənası ehtiva edər. Monqolcada "Ers" sözü itilik ifadə edər və bu canlıların pəncələrinin itiliyi ilə əlaqədardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Uluqun

**Uluqun** və ya **Uluqoyun** — türk və altay mifologiyasında işıq ilahisi. O, Yer üzündə işığı təmin edər.

Ulukun/Ulugun (Ulu Gün) eyni zamanda novruz bayramı deməkdir və işıq, atəş ilə də əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Uxur

**Uxur -** türk və altay xalq inancında yol cini. **Uhur** və ya **Uğur** da deyilir. Yollarda gəzən bir varlıqtır. Görenlere taleh və bəxt gətirir. Uğur sözü buradan törəmişdir.

## Etimologiya
(Ug/Uğ) kökündən törəmişdir. Uğramaq sözü ilə əlaqəlidir. Uğunmaq isə xəstələnib özündən keçmək, huşunu itirmək deməkdir. Oğru (Uğru) isə yol kəsən quldur mənasındadır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Tarla iyəsi

**Tarla iyəsi** — türk, tatar və altay xalq inancında tarla ruhu. **Tarıq iyəsi** və ya **Tala (Tele) iyəsi** olaraq da bilinər. **Basu iyəsi** və ya **Etiz iyəsi** ifadələri də istifadə olunur. "Tarla Gözətçisi"" olaraq da adlandırılar. Tarlanın qoruyucu ruhudur. Qır saçlı yaşlı bir qadındır və Uruq adlı bir ağacda oturur. Uzun qollu olduğu üçün göyə uzanıb buludları sıxaraq yağış yağdırar. Buna görə qonşu tarlaların iyeleri arasında döyüş çıxar.

## Əkin iyəsi
**Əkin iyəsi** - türk və tatar mifologiyasında əkin ruhu. Tarla iyəsi ilə əlaqəli və çox bənzər bir varlıqdır. **Arış iyəsi** də deyilir. Əkinin qoruyucu ruhu. Çovdar iyəsi, Arpa iyəsi, Buğda iyəsi, Yulaf iyəsi, Yonca iyəsi, Ot iyəsi, Çayır iyəsi, Çəmən iyəsi kimi növləri vardır. Hətta hasat sonrası biçilmiş ot və əkinlər üçün Kes iyəsi, Saman iyəsi kimi iyeler də mövcuddur. Hətta dirgen, dırmıq, yaba, döyən, kosa, oraq, bel, kürək, qazma kimi əkinçilik vasitələrinin hər birinin belə iyeleri olduğu düşünülər. Zəif qalmış əkinlərin olduğu yerlərə Əkin Anasının ayaq izləri deyilir. Əkinlər yanğın çıxdığında tərs tərəf üfləyərək söndürür. Əkinlərin içində diyirlənmək sevər. Bir dəstə əkin onun üçün biçilmədən buraxılar və buna Kır Saqqalı deyilir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Eşik iyəsi

**Eşik iyəsi** — türk xalq inancında eşiyin qoruyucu ruhu. **Eşgik iyəsi** və ya **Esik iyəsi** olaraq da deyilər. **Astana iyəsi** və ya **Bosaqa (Busağa, Busava, Bosaha, Bosaka) iyəsi** ifadələri də istifadə olunur. Monqollar **Bohogo Ezen** deyərlər.

## Xüsusiyyətləri
Hər eşiyin qoruyucu bir ruhu vardır. Bu ruh eşikdə yatar. İnəklərin çaşmadan evlərini tapmalarını təmin edər. Heyvanları qoruyar. Eşikdə oturmaq, eşikdə danışmaq yaxşı sayılmaz, bunun səbəbi ruhun orada olmasıdır. Eşiyin bəxtlə də əlaqəsi vardır. Çünki eşik iki fərqli aləmi işarələyən əsrarəngiz bir sərhəd kimidir. İndiki vaxtda müasir bəşəri elmlərdə istifadə edilən Şüur eşiyi, Duyğu eşiyi kimi anlayışlar da bu sərhəd anlayışını ortaya qoyur. Bəzən "Qara Çuha" adı da verilir. Astana Qazaxıstanın paytaxtıdır və bu söz də eyni zamanda paytaxt deməkdir.

## Zengi Ata
Qərb Sibir inanclarında "Sengi Baba" (Zengi Ata) bir "Eşik iyəsi" dir. Eşikte yaşayır və evin önündəki heyvanları qoruyar. Tatarlar arasında da "Zengi Babay" inancı məşhurdur. "Zengi Ata" nın ruhuna tapınmaq üçün xüsusi mərasimlər keçirilir, bu mərasimlərin xüsusi yeməyi olan "avuz" (ağız) südü hazırlanır. Mərasimlərə bir molla və ya xoca (qoca) dəvət edilir. Bu adam yeni doğulmuş körpələrin xeyirli olması üçün "Zengi Ata"ya dua edər. Orta asiyadaki türk dərvişləri haqqındakı köhnə qeydlərdə; "Zengi Ata" dan, türklər arasında şöhrət qazanmış türkistan şeyxlərindən biri olaraq bəhs edilir.

## Qara Çuha
Azərbaycan ənənəvi inanclarına görə bir övliya olan "Qara Çuha", evin astanasında durur amma gözə görünməz. Evin eşiyinə çatıldığında, "Qara Çuha"ya salam vermək lazımdır. Bir başqa inanışa görə də eşiğin öz sahibi vardır. Bu varlığın adı, "Astana Cini" dir.

## Etimologiya
(Əş/Eş/Es) kökündən törəmişdir. Qapı pilləsi. Bir şeyin başlanğıc yeri. Bir şeyin sərhədi.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi
Mortal Kombat

**Mortal Kombat** (, qısa variantı: MK) – "Action" () janrında hazırlanan oyunlardan biridir. "Midway Games" kompaniyası tərəfindən yaradılmışdır. "Mortal Kombat" oyunu rəngarəng döyüş fəndləri ilə seçilir. Bu döyüş fəndlərində qəddarlıq müşahidə olunur.

## Tarixi
"Mortal Kombat" videooyunu 1991-ci ildə Ed Bun, Con Tobias, Con Vogel və Den Forden tərəfindən hazırlanmağa başlanır. İlk vaxtlarda Ed Bun və Con Tobias videooyun qəhrəmanının Jan-Klod Van Dammın olacağını düşünürdülər. Lakin yeni hazırlanacaq videooyun, janrındakı qəddarlıq xüsusiyyətinə görə "Street Fighter II" kimi döyüş janrlı oyunlardan fərqlənməli idi. Bu səbəbdən oyunun məzmunu dəyişdirilir. Personajlardan yalnız "Conni Keyc" Jan-Klod Van Dammın xüsusiyyətini daşıyırdı. Həmçinin, digər oyunlardan fərqli olaraq bu oyunda kompüter qrafiklərindən olan şifrəli spraytlardan istifadə edilmişdir. "Mortal Kombat" videooyunu 1992-ci ildə "Midway Games" kompaniyası tərəfindən istehsal edilmişdir.

## Geympley
Klassik seriyalar olan "Mortal Kombat" (1992), "Mortal Kombat 2" (1993) və "Mortal Kombat 3" (1995)", həmçinin, onların əlavəsi "Ultimate Mortal Kombat 3" (1995) və "Mortal Kombat Trilogy" (1996) seriyaları 2D janrında hazırlanmışdır. "Mortal Kombat 4" (1997) seriyasından başlayaraq seriyalar 3D formatında hazırlanmağa başlanılır. "Mortal Kombat: Armageddon" (2006) seriyası özündə bütün epizodlarıdakı personajları ehtiva edərək "Mortal Kombat" seriyalarının müasir süjet xəttini bitirir. 21 aprel 2011-ci il tarixində "Xbox 360", "PlayStation 3" kimi platformalar üçün "Mortal Kombat" adlı videooyun istehsal edilmişdir. Ardınca PC, "PS Vita" platformaları üçün hazırlanmışdır. Videooyunda "Unreal Engine 3" hərəkətindən istifadə edilir. Geympley daha çox "Mortal Kombat" seriyasının 2D formatında hazırlanmış klassik seriyalarına bənzəyir.

## Oyunun seriyaları

## Personajlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ed Bunun Saytı
* Mortalkombat.com
* Mortal Kombat mortalkombat.wikia.com
* Mortal Kombat ru.mortalkombat.wikia.com
* Mortal kombat fightingcombo.com
Tripoli döyüşü

Tripoli döyüşü - 2011-ci ildə bir neçə ay davam etmiş iğtişaş.

## Hadisə
Tripoli döyüşündə əsas məqsəd Müəmmər Qəzzafinin hakimiyyətdən devrilməsi idi.Lakin diktator devrilməyini istəmir və silahsız əhalinin üstünə qoşun göndərir.Bununla da iğtişaşlar qızışır və qurtarmaq bilmir.Bu döyüş zamanı 500 nəfərdən çox insan ölür,minlərlə insan yaralanır.

## Sonu
Müəmmər Qəzzafi öldürülür və beləcə döyüş başa çatır.

## Mənbə
Lui Brayl

**Lui Brayl** (; ) — gözdən əlillər üçün dünya miqyasında istifadə olunan Brayl əlifbasının yaradıcısıdır. Bu əlifbayla birdən altıya qədər olan xanalar vasitəsi ilə gözdən əlilər həm yaza, həm də oxuya bilərlər. Əlifba Asiya xalqlarının əlifbalarından başqa, dünyada olan bütün əlifbalara tətbiq etilmişdir. Lui Braylın özü də gözdən əlil olmuşdur.

## Həyatı
Lui Brayl Paris yaxınlığında yerləşən Kopvrey kəndində anadan olmuşdur. Uşaqlıq dövrünün böyük bir qismi Lisle şəhərində keçmişdir. Atası Simon Rene Brayl sərraclıqla məşğul olurdu. Üç yaşı olanda atasının yataq otaqında, sərrac iynəsi ilə sol gözünü zədələmişdir. Bu hadisə zamanla sol gözünün kor olmasına səbəb oldu. Gözünün zədələnməsi səbəbindən, Braylın sağ gözündə oftalmiya xəstəliyi yaranmışdır. 6 yaşı olarkən, tamamilə kor olmuşdur. Bütün bunlara baxmayaraq, Brayl təhsil almaq və uğurlu gələcək qurmaq istəyirdi. Ailəsinin ona dəstək olması, Braylın təhsil almaq həvəsini daha da artırdı. Brayl 7 yaşı olarkən, *Korlar üçün kral inistutuna* daxil oldu. İnstitutda aldığı təhsil, Braylın həyatında böyük rol oynamışdır.

Təhsil aldığı yerin şəraiti elə də yaxşı deyildi. Nahar zamanı tələbələrə quru çörək və su verilirdi. Qanunlara tabe olmayan tələbələr, sərt cəzalandırılır, bəzən saatlarla rütubətli otaqlarda qalırdılar. Lui Brayl əslində Çarl Barbien tərəfindən Napoleon Bonapartın əsgərlərinin gecə vaxtı, bir-birləri ilə əlaqə yaratmaq üçün tərtib etdiyi sistemdən faydalanmışdır. Barbienin sistemi çox qəliz idi. Digər tərəfdən hərbi qərargahda sistemi mürəkkəb olması səbəbindən rədd etmişdi. 1821-ci ildə Çarl Barbien *Paris Milli Akademiyasının* gözdən əlillər kafedrasına gəlmişdir. Burada Lui Brayl ilə tanış olur və onun idealarını dinləyir. Brayl Barbienə altı xanalı sistemdən istifadə etməyi təklif edir. Sistem dahada təkminləşdirilir və müasir əlifbaya uyğunlaşdırılır.

## Fəaliyyəti

Lui Brayl üç yaşında olarkən atasının emalatxanasında gözünü bizlə zədələmiş və 5 ildən sonra görmə qabiliyyətini tamamilə itirmişdir. 10 yaşında o, gözdən əlil uşaqlar üçün Kral İnstitutuna verilir. Burada dərsliklər artilleriya zabiti Şarl Barbyenin gecə vaxtı məlumatları göndərə bilmək üçün yaratdığı metodla hazırlanırdı. Belə ki, hərflər kartonda açılmış dəliklər vasitəsilə təsvir edilirdi, məlumat isə barmaqları bu işarələrə toxundurmaqla oxunurdu. Bu hərflər uşaq barmaqları üçün həddindən artıq böyük idi, bu isə sözləri oxumaqda çətinlik törədirdi. Bu səbəbdən 15 yaşlı Lui Barbyenin metodu ilə tanış olduqdan sonra onun ağlına relyef-nöqtəli yazı sistemini yaratmaq ideyası gəlir. O, 1829-cu ildə məktəbdə oxuyarkən öz adı ilə adlandırdığı, indiyə qədər bütün dünyada istifadə olunan gözdən əlil və görmə qabiliyyəti zəif olan şəxslər üçün Brayl şriftini yaradır. O, hərf və rəqəmlərdən başqa elə həmin prinsipə uyğun olaraq not əlifbasını yaratmış və gözdən əlil şəxslərə musiqini tədris etmişdir.

## Həmçinin bax
* Brayl əlifbası

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Zahir Abbas

**Abbas Zahir Tapdıq oğlu** (*Zahir Abbas*; ) — Azərbaycan şairi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (2012).

## Həyatı
Zahir Abbas- 1 yanvar 1978-ci ildə Laçın rayonunun Güləbird kəndində müəllim ailəsində anadan olub. 1985-1995-ci illərdə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək 1996-2000–ci illərdə Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin iqtisad fakültəsini, 2000-2002-ci illərdə həmin universitetin "ümumi iqtisadiyyat" ixtisası üzrə magistr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 2002-ci ildən müxtəlif maliyyə qurumlarında çalışıb.  Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

## Fəaliyyəti
10 kitabı işıq üzü görüb. Bir neçə mahnının, o cümlədən "Sarışınım" (Nazpəri Dostəliyeva), "Bu gecə yurduma qayıdacağam" (Məhəbbət Kazımov), "Əllərin əlimə dəymir nə vaxtdır" (Baloğlan Əşrəfov), "Yuxuma gəl" (Zülfiyyə Xanbabayeva), "Quzu kəsərəm" (Rəhim Rəhimli), "Tələsmə hələ" (Zeynəb Xanlarova), "Unuda bilmədim" (Qədir Qızılsəs), "Ömrümüzün bu çağında" (Brilyant Dadaşova), "Əzizim" (İlhamə Quliyeva), "Getmisən" (Nadir Qafarzadə), "Bacara bilmirəm" (İ. Fərhadoğlu), "Hansını sevim görən" (E. Hüseynov)"O mənəm"(Damla) və s. mahnılarının sözlərinin müəllifidir.

Nərimanov rayon İcra Hakimiyyəti tərəfindən "Fəxri fərmanla", ADTGT tərəfindən "Fəxri diplom"la təltif edilmişdir. 2008-ci ildə "V&V Company" tərəfindən "Söz yazarı" və  2012-ci ildə "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Kitabları
#"Xəbər gətir". Bakı: 2000
#"Unuda bilmədim". Bakı: 2002
#Yadıma sən düşürsən. Bakı: 2005 
#"Yuxuma gəl". Bakı: 2007
#"Vətən". Bakı: 2009
#"Mən nədən sevmədim vaxtında səni". Bakı: 2009
#"Sən gəlməz oldun". Bakı, "MBM" MMC, 2012, 2000 tiraj.
#"Ömürlük sevgi yaram". Bakı,"MBM"MMC,2014, 5000 tiraj.
#"Gizli dünyam"-2018
#"Mən sənə qəlbimdə yer saxlamışam" -2022

## İstinadlar

## Haqqında yazılanlar
*Tapdıq Əlibəyli, "Misralarda közə dönən yurd yanğısı", "Sözün dan yeri"(kitab),Bakı, 2014. səh.130-135.

## Ədəbiyyat
* "Laçın yurdu" jurnalı, №2(5), 2012, Bakı, "Bəxtiyar-4" nəşriyyatı, 2012. səh.35
Laplandiya

**Laplandiya ** (Saam dili *Sápmi, Sámeednam*, ,  и ) — Şimali Avropada yerləşən tarixi-mədəni region, əhalisi saamlardır (qədim adı — loparlar, lapladlılar).

## Etimologiyası

## Şaxta Babaların vətəni
Bəzi inanclara görə Laplandiya şaxta babaların vətənidir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Əsasən soyuq iqlimlidir. Burada normal iqlim −20 dərəcədir. Ən böyük yüksəklik 340 metrdir. Ərazisinin 60%-i küknar meşələridir. Burada ağ ayı, çaqqal, bayquş kimi heyvanlar və quşlar mövcuddur.

## Əhalisi
Burada 78 nəfər adam yaşayır. Onlar balıqçılar,eskimoslar,dənizçilərdir.

## Tarixi
Bura ilk insanlar 1300-cü ildə gəlmişdilər.

## İqtisadiyyatı
Bura balıqçılıq üçün əlverişli yerdir. Lakin burada telekanal, radio, nəşriyyat, xəstəxana və digər şeylər yoxdur.

## Dini və dili
Burada müxtəlif dinli insanlar yaşadığı üçün rəsmi dini yoxdur.Rusiyanın tabeliyində olduğu və eskimosların bir qisminin yaşaması səbəbindən eskimos və rus dilinin qarışığından yeni bir mürəkkəb dil yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* State Provincial Office of Lapland ,
Yaxşı, pis, zalım

**Yaxşı, pis, zalım** (, ) — Serco Leone tərəfindən vestern janrında çəkilmiş film. "Bir ovuc dollar" (1964) və "Bir neçə dollar üçün" (1965) filmlərilə başlayan trilogiyanın sonuncusudur.

## Məzmun
Amerikada vətəndaş müharibəsi dövründə, quldur Tuko Ramirez (Zalım) Sarışın (Yaxşı) tərəfindən tutularaq dövlət adamlarına təslim edilir. Sarışın quldurun tutulmasına görə vəd edilən pulu alır. Buna baxmayaraq, o, Tukonu asılarkən kəndirə açdığı atəşlə ölümdən xilas edir.

Sentenza (Pis) isə Bill Karson adında böyük bir miqdarda qızılı gizlətmiş şəxsin izinə düşür. Tuko səhranın ortasında Sarışını öldürmək istəyərkən Bill Karsonla rastlaşırlar. Karson qızılları bir qəbirdə gizlətdiyini söyləmiş və oradaca vəfat etmişdir. Tuko yalnız qəbiristanlığın yerini, Blondi isə qəbirin adını bilirdi. Çətin vəziyyətdə olan bu iki adam məcbur olaraq düşmənçiliyə ara verərək qızılın izinə düşürlər.

Onlar təsadüfən Şimal bölgəsindəki Sentenzanın başçılığı altında olan düşərgədən keçərkən əsir düşürlər. Sentenza orada qızılın yerini bilənləri öyrənir və üç nəfər qəbiristanlığa doğru hərəkət edirlər.

Filmin sonunda kino tarixinin əfsanəvi görüntülərindən biri olan üçnəfərlik duel keçirilir. Bu dueldə sağ çıxan qızılı əldə edəcəkdir.

Klint İstvudun canlandırdığı Sarışın (*Blondie*) ləqəbi ilə gəzib-dolaşan kovboyun əsl adı film boyu səslənmir.

## Filmin yaradıcı heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifləri:** Luçano Vinçentsoni, Serco Leone, Acenore İnkruççi və Furio Skarpelli;
: **Rejissor:** Serco Leone;
: **Operator:** Tonino Delli Kolli;
: **Bəstəkar:** Ennio Morrikone;
: **Prodüser:** Alberto Qrimaldi.

### Rollarda
: Klint İstvud — Sarışın, atıcı — "Yaxşı";
: Li Van Klif — Sentenza — "Pis";
: İlay Uollak — Tuko Benedikto Pasifiko Xuan Maria Ramirez — "Zalım";
: Aldo Cüffre — kapitan Klinton
: Mario Breqa;
: Luici Pistilyi — Pablo Ramirez;
: Rada Rassimov — Maria;
: Entso Petito — Satıcı;
: Klaudio Skarçilli;
: Con Barta — Şerif;
: Livio Lorentson — Çörəkçi;
: Antonio Kazale — Cekson/Bill Karson;
: Sandro Skarçilli — Vali;
: Benito Stefanelli — Kaskadyor;
: Ancelo Novi — Rahib;
: Antonio Kasas — Stivens.

## Musiqi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elektrokardioqrafiya

**Elektrokardioqrafiya** — ürəyin fəaliyyəti zamanı yaranan elektrik sahələrinin qeydiyyatını və tədqiqini aparan metodika.

## Tarixi
Ürəyin işləməsini yazan ilk elektrokardioqrafiya cihazını 1903-cü ildə Vilhelm Eyndhoven, quraşdırıb. Buna görə ona 1924-cü ildə tibb üzrə Nobel mükafatı verildi. Instagram:Carnivorous

## Ədəbiyyat
Зудбинов Ю. И. Азбука ЭКГ. Издание 3-е. Ростов-на-Дону: изд-во "Феникс", 2003.

## Mənbə
* Азбука ЭКГ 
* Перечень патологий с описанием, и отражение на ЭКГ
Üzeyir Hacıbəyov adına "Kimyaçı" Mədəniyyət Sarayı

**Üzeyir Hacıbəyov adına "Kimyaçı" Mədəniyyət Sarayı** — Sumqayıtda mədəniyyət evi

## Tarixi
"Kimyaçı" mədəniyyət sarayı 1986-cı ildə istifadəyə verilmişdir.

## Sarayın qarşısındakı meydan
"Kimyaçı" mədəniyyət sarayı istifadəyə verildiyi vaxtdan etibarən sarayın qarşısındakı meydanda respublika və şəhər əhəmiyyətli müxtəlif tədbirlər keçirilmişdir. Bu ərazi Sumqayıt şəhərinin mərkəzində yerləşən ən geniş meydandır. Ümumi ərazisi 5 hektar olan meydanda 2013-cü ildə geniş abadlıq-quruculuq və yaşıllaşdırma işləri aparılmışdır. Meydanda kommunikasiya xətləri və işıqlandırma sistemi tamamilə yenidən qurulmuşdur. Müasir fəvvarə meydana xüsusi yaraşıq verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sumqayıt. Mədəniyyət evləri
Lui-Sebastyan Lenorman

**Lui-Sebastyan Lenorman** (; ) — fransız fizik və ixtiraçı.

## Həyatı
Lui-Sebastyan Lenorman paraşütün yaradıcısı və ondan ilk dəfə istifadə etmiş şəxs hesab olunur. O, *Monpelyer müşahidə məntəqəsinin* damından atlanaraq, ilk dəfə paraşüt uçuşu həyata keçirmişdir. Paraşütün görünüşü çətirə bənzəyirdi. Sonralar yeni paraşüt növləri yaranmağa başladı. 1880-ci ildə qatlanan paraşüt icad edilmişdir.

## İstinadlar
Küçə

**Küçə** — yol infrastrukturunun bir hissəsi. Bir qayda olaraq kənarında xüsusi  sıra sayına malik binalar olur.

## Küçələrin təsnifatı
Küçələr təyinatına görə təsnifatlanırlar .

### Şəhər küçələri
* Şəhər əhəmiyyətli magistral küçələr;
* Rayon əhəmiyyətli magistral küçələr;
* yerli əhəmiyyətli küçələr:
** Kvartallar arası küçələr;
** Kvartal daxili küçələr;
** Yaşayış küçəsi;
** Tramvay-piyada küçəsi;
** Piyada küçəsi.

### Qəsəbə və kənd küçələri
* Əsas küçələr;
* yaşayış küçələri;
* keçidlər.

## Maraqlı faktlar
* Yaponiyada küçələrin adları olmur.
* San-Fransiskoda bir küçə hərlənərək özü - özünü kəsir.

## İstinadlar
Deni Papen

**Deni Papen** (; d. 22 avqust 1647 - ö. 1712) — fransız ixtiraçı.

## Həyatı
1681-ci ildə fitli çayniki icad etmişdir.
Monqolfiye qardaşları

[thumb|right|200px|Annonay kəndində kütlə qarşısında, ilk uçuş ([4 iyun 1783-cü il)]]
**Monqolfiye qardaşları** - 1783-cü ilin 4 iyun tarixində dünyada ilk dəfə hava şarı ilə uçuş həyata keçirmiş fransız
qardaşlar. Yozef Mikel Monqolfiye və Yakob Etyen Monqolfiye yaşadıqları Annonay kəndində, diametri 10.5 metr olan torbanın içərsinə isti su dolduraraq, ilk qeyri-rəsmi uçuşu həyata keçirmişdilər. Həmin uçuş zamanı hava şarı 450 metr hündürlüyə qədər yüksəlmiş, 10 dəqiqə ərzində 2 kilometr məsafə yol getmişdir. Bütün təlimlərdən sonra, Monqolfiye qardaşları şəhər mərkəzində, uçuş həyata keçirmək qərarına gəlirlər. 19 sentyabr 1783-cü ildə kütlə qarşısında, ilk uçuş icra edilir. Kütlənin arasında məşhur diplomat Bencamin Franklin də vardı. Uçuş Paris şəhərində, uğurla icra edilmişdir. Uçuş əsnasında, hava şarının səbətinə, bir xoruz, bir ördək və bir qoyun qoyulmuşdur.
Nişat Mehdiyev

**Nişat Əhməd oğlu Mehdiyev** () — "Qanunun hədəfində" qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru (avqust 2008-dən), Azərbaycan Təhsil İşçiləri Hüquqlarının Müdafiəsi İctimai Birliyinin sədri (2003-dən).
*Alim-pedaqoq Əhməd Mehdiyevin oğludur.

## Həyatı

Nişat Əhməd oğlu Mehdiyev 31 yanvar 1963-cü ildə Ağstafa şəhərində anadan olmuşdur.

1970-ci ildə Bakı şəhəri 13 nömrəli orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1980-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1983-cü ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsinə daxil olmuş və 1988-cu ildə həmin institutu tarix və ictimaiyyət müəllimi ixtisası alaraq bitirmişdir.

1981-cü ilin may ayından 1983-ci ilin aprelinədək Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur.

1991-ci ilin oktyabrından 1995-ci iln fevralınadək (fasilələrlə) Azərbaycan Milli Ordusu sıralarında erməni hərbi qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. Dəfələrlə yaralanmağına baxmayaraq, müalicələlərini aldıqdan sonra yenidən öz döyüş dostlarının yanına qayıtmış və mübarizəsini davam etdirmişdir.

## Fəaliyyəti

Əmək fəaliyyətinə 1980-cı ildən fəhləlikdən başlamışdır.

1996-cı ildən təhsil sistemində - 20, 286 №-li məktəblərdə tarix fənnini tədris etmiş, 2005-ci ildən isə Yasamal Rayon Təhsil Şöbəsində, 2007-ci ildən isə Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin Metod Mərkəzində metodist vəzifəsində çalışır.

## Yaradıcılığı

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnoqrafiya İnstitunun dissertantı olmuşdur. "Xınalıq" haqqında tarixi-etnoqrafiq elmi məqalələrin müəllifi olmuşdur. Bir çox qəzet və jurnallarda 200-ə yaxın məqalələri vardır.
Nikola Jozef Künyo

**Nikola Jozef Künyo** (; ) — buxar maşını ilə hərəkətə gətirilən ilk avtomobil olan fardyeni ixtira etmiş fransız hərbçisi və ixtiraçısı.

1769-cu ildə fransız hərbi mühəndisi və ixtiraçısı Nikola-Jozef Künyo buxar mühərrikli "Künyonun balaca arabası" adlanan ilk maşın nümunəsini sınaqdan keçirdi. Bir il sonra öz "Künyonun böyük arabası"nı ixtira etdi və onu "alovlu" adlandırdı. O, ağır artilleriya silahlarının daşınması üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Fransanın o dövrdəki xarici işlər naziri hersoq de Şuazel Künyonun kəşfi ilə çox maraqlanırdı və ona kral xəzinəsi hesabına vəsait ayıraraq ilk nümunələrinin düzəldilməsinə imkan verdi.

Künyo buxar maşınının ölçüləri uzunluğu 7,25 m, eni 2,19 m, arxa təkərlərinin diametri 1,23 m təşkil edirdi. Maşının boş halda çəkisi 2,8 ton, yüklənmiş halda isə təxminən 8 ton idi. Su qazının diametri 1,5 m idi. Belə bir maşının layihəsinin reallaşması həmin dövrdə 20000 livr dəyərində idi ki, bu da indiki avro ilə 300000–400000-dur.

Künyonun ilk "avtomobili" yolda 4,5 km/saat sürət yığsa da, o cəmi 12 dəqiqə hərəkət edə bilirdi. Belə ki, bundan çox hərəkət etməyə ona su və buxar çatmırdı. Sonra yenidən qazanı su ilə doldurub altında ocaq qalamaq lazım olurdu.

Maraqlısı odur ki, 241 ildən sonra Künyonun "alovlu araba"sı çertyojlar üzrə yenidən yaradılaraq tam hərəkət edə bildiyi göstərildi. Beləliklə, o indiyə qədər nəinki avtomobilin, eləcə də parovozun sələfi sayılır, çünki o da buxarla hərəkətə gətirilmişdir.

Təəssüf ki, Künyo maşının effektiv tormozlanma sistemini nəzərdə tutmadığı üçün sınaqların birində idarəetməni itirmiş, maşın divara dəyərək kiçik parçalara bölünmüşdü. Zərbədən içərisində su olan qazan gurultu ilə partlayaraq vahimə yaratmışdı, ixtiraçı daha sonra baş verənlərin səbəbini başa salmağa çalışsa da sınaqlar təhlükəli olduğu bildirilərək dayandırılmışdır.

Nəticədə Künyonun "özü hərəkət edən arabası" cəbbəxanaya təhvil verilmiş və sonra da Paris incəsənət və sənətkarlıq muzeyində öz yerini tapmışdır. Lakin inadkar ixtiraçı tədqiqatlarını davam etdirmişdi. 1779-cu ildən o, 600 livr təqaüd alırdı ki, bu da tədqiqatlarda müvəffəqiyyət əldə etmək üçün çox az idi. Sonra isə inqilab başladı və Künyo Belçikaya qaçmalı oldu. 1800-cü ildə o, Parisə qayıtdı və dörd ildən sonra, 79 yaşında vəfat etdi.

## İstinadlar
1. Сергей Юрьевич Нечаев Удивительные изобретения [Текст] / С. Ю. Нечаев. — Москва : ЭНАС, 2012. — 236,
Fardye

**Fardye** — öz-özünə hərəkətə gələ bilən, ilk avtomobil. Fardye buxar maşınının sayəsində hərəkət edirdi. 

Fardye fransız hərbçisi və ixtiraçısı Nikola Jozef Künyo tərəfindən 1765-ci ildə ixtira edilmişdir. Onun çalışmaları 3 il davam etmiş və 1769-cu ildə yekunlaşan çalışmalara əsasən, 3 təkərli fardyenin ön hissəsinə qazan əlavə edilmişdir. Fardye fransız ordusu üçün nəzərdə tutulmuşdu. Onun istifadəsi velosiped istifadəsinə yaxın idi və gecə vaxtı da rahat şəkildə idarə etmək olurdu. Sükan arxasında əyləşən şəxs, rahat şəkildə hər üç təkəri idarə edə bilirdi. Fardye saatda 4–5 km sürətlə hərəkət edə bilirdi.

Dünya tarixində ilk avtomobil qəzası da fardyenin təqdimatı zamanı baş vermişdir. Hadisə nəticəsində, fardye sürətlə divara çırpılmışdır. 

Nikola Jozef Künyo tərəfindən yaradılan ilk fardye Paris şəhərində yerləşən sənaye muzeyində saxlanılır.

## Həmçinin bax
* Benz Patent-Motorwagen
* Avtomobil sənayesi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Klod Şapp

**Klod Şapp** (; ) — fransız ixtiraçı. 1792-ci ildə Teleqraf sistemini yaratmağı təklif etmişdir. Klod Şapp təpələrin üzərində, teleqraf qüllələri quraşdırdı. Hər qüllənin üzərində 49 ayrı istiqamətə dəyişə bilən, iki çarxlı fırladıcı vardı. 49 istiqamətin hər biri, bir hərfə və ya şərti işarəyə uyğunlaşdırılmışdı. Bu sistem uğurlu oldu, belə ki, XIX əsrin ortalarında Fransada teleqraf xəttlərinin uzunluğu 4.828 kilometə çatmışdır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
## Xarici keçidlər
Toybadım

**Toybadım Çayı** — türk və altay mifologiyasında və əfsanələrdə adı çəkilən yeraltı çayı. **Toybodım** da deyilir. Mənası "doymadım" deməkdir. Acgözlük və ehtiras çayıdır. İnsanın gözü doymazlığını işarələr. İnsanın doqquz ehtirasını işarələyən doqquz yer altı çayının qovuşaraq Toybodım çayına çevrildiyi yerdə Erlik xanın dəmir sarayı vardır. Bu çay insanların göz yaşlarından meydana gəlmişdir. Üzərində at tükündən edilmiş bir körpü vardır. Bu çayın içində su əjdahaları yaşayır və qaçmaq istəyən ruhları təkrar yer altına göndərir.

## Qan Çayı
**Qan Çayı** — türk və altay xalq inancında yeraltı çayı. Yeraltında axar, içindəki maye su deyil kandır. Qan ölümü, atəşi, hirsi işarələdiyi kimi əslində həyatın da simvoludur, bu səbəblə həyat və ölüm arasındakı sərhədi işarələr. Bu çay nağıllarda bəzən uçan atlarla keçilər.

## Türk mədəniyyətində acgözlük
Türk əfsanə və hekayə qəhrəmanları fövqəladə bir şəkildə və həddindən artıq yerlər. Və bu vəziyyət öyünüləcək bir xüsusiyyətdir. Bu, mifoloji qəhrəmanlar üçün bir ayncalıktır. Bir Azərbaycan hekayəsində, tilsime düşmüş bir qəhrəmanın nə qədər yeyərsə doymadığı yazılmışdır. Bu qəhrəmanın aclığı yalnız tilsimin təsirindən xilas sona çatar. Məsələn Koroğlu çox yer amma gec doyar. Freydenberge görə, acgözlük, məcazi mənada ölümü ifadə edir. Qaraçay-Malkar dilində acgöz, "gələcəyi görən və bilən" mifoloji gonbul adıdır. Bu varlıq, başkırd və digər türk xalqlarının mifologiyalarında da iştirak edər. Altay inancında, digər dünyada axmaqda olan çayın adının "Doymadım" (Toybadım) olması da bu vəziyyətin ən gözəl nümunəsidir.

## Mənbə
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi
* Çoban, Ramazan Volkan. *[http://www.academia.edu/2536321/Turk_Mitolojisinde_Kotuluk_Tanrisi_Erlikin_Inanistaki_Yeri_Tasviri_ve_Kokeni.htm Türk Mitolojisinde Kötülük Tanrısı Erlik’in İnanıştaki Yeri, Tasviri ve Kökeni] *
Daşqapı

**Daşqapı** — türk və altay mifologiyasında yeraltı keçidi. **Taşkapı** da deyilir. Qaya qapısı (Kaya kapısı və ya Kıya kapısı) olaraq da bilinir. Yeraltı dünyasına gedən keçidin qapısıdır. Bir mağaranın içində olar. Xarici qapı mənasına da gəlir ki, bu kainatın son qapısı deməkdir. Çox uzaq diyarlardaki bir mağaranın içində olar. Əhəmiyyətli qapıların və ya keçidlərin olduğu mağaralar, in içində in, quyu içində quyu olacaq şəkildə kompleks yerlərdir. Bəzi nağıllarda bu qapıya **Arqalıx** adı verilər. Dəmir sürüşkən keçid və quru sürüşkən keçid olaraq təsvir olunur. Bəzən çadırın bacası və pəncərəsi olan Tünük/Tündük formasında düşünülərək bu keçidə də eyni ed verilir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Konkret şeir

**Konkret şeir** və ya **Şəkil şeir**, hər cür tipoqrafik göstərən səhifə boşluğu üzərində heç bir biçimsəl qayda olmadan düzənlənməsiylə ibarət olan şeir növüdür.Konkret şeirdə köçürülməsinə niyyətlənilən duyğu və düşüncələr sözlərin səslərindən tamamilə qopmuş olmasalar da anlayışımları çox böyük nisbətdə şeirin vizual xüsusiyyəti üzərindən reallaşır.

## Qaynaqlar
*İngiliscə vikipediya

## Xarici keçidlər
*Concrete Poetry: A World View by Mary Ellen Solt on UbuWeb, which hosts a large amount of concrete poetry
*Spidertangle: International mail list of visual & concrete poetry
*The Sackner Archive of Concrete and Visual Poetry
*Visual Poetry in El Taller de Zenón
*Ancient Greek pattern poems
*Concrete-Visual Poems in the WWW. Selected and Indexed by Michael P. Garofalo
Cozef Qrimaldi

**Cozef Qrimaldi** (; ) — ingilis aktyoru, təlxəklik sənətinin atası.

## Həyatı
Qrimaldi hələ 3 yaşı olanda teatr tamaşalarında iştirak etməyə başlamışdır. Pantomim, akrobatika və sehirbazlıq sahəsində olan bacarıqları sayəsində Qrimaldi bütün İngiltərədə məşhurluq qazanmışdır. Yozef Qrimaldi artıq gənc yaşlarında Kral Teatrında çıxış edirdi. *Böyük Təlxək* adı ilə tanınan, Qrimaldi, ilk dəfə olaraq, pantomim sənətində, ağ rənqli üz boyasından, uzun ayaqqabılardan və təlxək başlıqından istifadə etmişdir. Həyatının sonuna qədər sənəti ilə məşğul olan Qrimaldi 1837-ci ildə 31 may tarixində vəfat etmişdir. Cozef Qrimaldinin xatirəsi üçün hər il fevral ayının ilk həftəsində London şəhərində yüzlərlə pantomim aktyorunun iştirakı ilə karnaval təşkil edilir.

## İstinadlar
İliç buxtası

**İliç buxtası** — neft hasilatı məqsədilə Azərbaycan SSR-də yaradılmış ilk süni ada

1925-ci ildə yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

*İliç Buxtasında qaz fontanı yanğını və Qara Şəhərdə neft çənlərində yanğın (film, 1930)
*İliç buxtası (film, 1974)
Fahişəxana

**Fahişəxana** () — insanların fahişələrlə cinsi əlaqədə olduqları yer. Texniki olaraq, fahişəliyin tez-tez baş verdiyi yerlər fahişəxana kimi qeyd olunur. Bununla birlikdə, hüquqi və ya mədəni səbəblərə görə, müəssisələr özlərini tez-tez masaj salonları, barlar, striptiz klubları, studiyalar və ya digər adlar altında təsvir edirlər. Fahişəxanada seks işi küçə fahişəliklərindən daha etibarlı sayılır.

## İstinadlar
Silent Circle

**Silent Circle** — Almaniyanın Avro disko janrında ifa qrupudur.

## Tarixi
"Silent Circle" musiqi qrupu 1979-cu ildə Martin Tihsen, Aksel Braytunq və Yurqen Berens tərəfindən yaradılmışdı. Lakin qısa müddətdən sonra qrup dağılır. 1985-ci ildə köhnə triolar yenidən birləşir və "Hide Away — Man Is Coming!" mahnısını ifa edirlər. Həmin ildə "Touch in the night" mahnını ifa edərək Almaniya hit-paradının 15-ci mövqesində yer tuturlar. 1993-cü ildə "Best Of Silent" adlı kompilyasiyada əvvəlki ifa etdkləri mahnılarının remiks formasını çıxarırlar. 1994-cü ildə "Back" albomunda yeni mahnılar buraxılır. 2010-cu ildə isə qrupun son albomu olan "25 Years – The Anniversary Album" adlı albomu çıxır.

## Diskoqrafiya

### Albomlar
* 1986 "No.1"
* 1993 "Best Of Vol. 2"
* 1994 "Back"
* 1997 "Back 2"
* 1998 "Stories About Love"
* 2000 "Their Greatest Hits Of 90-s"
* 2005 "Golden Collection"
* 2010 "Hits & More"
* 2010 "25 Years – The Anniversary Album"
* 2014 "The Original Maxi-Singles Collection"
* 2018 "Chapter Euro Dance"
* 2018 "Chapter 80ies — Unreleased"
* 2018 "Chapter Italo Dance — Unreleased"

### Mahnılar
* 1985 "Hide Away — Man Is Coming!"
* 1985 "Touch In The Night"
* 1986 "Stop The Rain In The Night"
* 1986 "Love Is Just A Word"
* 1986 "Time For Love"
* 1987 "Danger, Danger"
* 1987 "Oh, Don't Lose Your Heart Tonight"
* 1989 "I'm Your Believer"
* 1987 "What A Shame"
* 1993 "Touch In The Night'93"
* 1993 "2Night"
* 1994 "Every Move, Every Touch"
* 1994 DJ Special Megamix
* 1995 "Every Move, Every Touch" (Remix)
* 1996 "Egyptian Eyes"
* 1998 "Touch In The Night'98"
* 1998 "One More Night"
* 1999 "Night Train"
* 2000 "I Need A Woman"
* 2001 "Moonlight Affair"
* 2018 "2 Night"
* 2018 "Every Move Every Touch"

## Xarici keçidlər
* Silent Circle  // silentcircle.de
* Silent Circle 
* Silent Circle
Mirzə Cabbar Təzkirəçi

**Hacı Mirzə Cabbar Səfərəli oğlu Təzkirəçi** () — İranın ilk jurnalistlərindən biri, diplomat.

## Həyatı

Hacı Mirzə Cabbar Səfərəli oğlu Təzkirəçi 1826-cı ildə Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Mirzə Tağı xan Əmir Kəbirin yanında işə düzəlmişdi. Təzkirəçi kimi tanınmışdı.

Tehranda ilk mətbələrdən birini Mirzə Cabbar Təzkirəçi açmışdı. Dövrünün savadlı ziyalısı kimi tanınan bu şəxs bir neçə xarici dil bilirdi.

Mirzə Cabbar Təzkirəçi xarici ölkələrdə diplomat kimi çalışmışdı. İranda ilk rəsmi mətbu orqan olan "Ruznameyi-vəqayeyi-ittifaqiyə"nin redaktoru olmuşdu. Rəsmi nəşrlər üçün Avropa qəzetlərindən tərəqqi ilə bağlı yazıları tərcümə etmişdi. O, «Bütün İranda ilk publisist və nəşriyyatçılardan olmuşdu».

## Ailəsi

Mirzə Cabbarın Cavad xan, Murtuza xan adlı oğlanları vardı.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

*Mirzə Cavad xan Sədəddövlə

## Xarici keçidlər

*Mirzə Cabbar Nazimülmühüm
Lian Ross

**Lian Ross** (almanca: Josephine Hiebel, ) — Alman İtalo Disko stilində ifa edən müğənni. Daha çox 1980-ci illərdə populyarlıq qazanmışdır. Ən məşhur mahnıları "Fantasy" və "Say You'll Never" mahnılarıdır. 2005-ci ildə "Ən yaxşı və daha çoxu" adlı hit sinqllarının və seçim mahnılarının bir tərtibatı çıxmışdır.

## Albom
* 1995 "Enjoy"
* 1998 "Oh La La La"
* 1999 "Next Generation"
* 1999 "Neuer Kurs"
* 2002 "ABC Of Music"
* 2003 "Are You Ready?"
* 2005 "The Best of and More"

## Sinqllar
* 1985 – Fantasy / Saturday Night
* 1985 – Say You'll Never / I Need a Friend
* 1986 – Neverending Love "Rap" / Neverending Love "Song"
* 1986 – It's Up To You
* 1987 – Oh Won't You Tell Me / Reach Out
* 1987 – Do You Wanna Funk / Magic Moment
* 1988 – Say Say Say
* 1989 – Feel So Good
* 1993 — Fantasy '93 / Trying To Forget You
* 1994 – Keep This Feeling
* 1998 – Fantasy (Remix)
* 2004 – Fantasy 2004
* 2005 – I Wanna
* 2005 – Never Gonna Lose
* 2009 – Young Hearts (Run Free)
* 2010 — Minnie The Moocher
* 2011 — Around The World

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lian Ross
Mirzə Abdulla xan Cahanşahi

**Mirzə Abdulla xan Cahanşahi** () — pedaqoq, jurnalist.

## Həyatı
Mirzə Abdulla xan Cahanşahi Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Müəllimliklə və jurnalistika ilə məşğul olmuşdu.

1908-ci ildə Təbrizdə "Maarif" kollecinin direktoru Mirzə Abdulla xan Cahanşahi tərəfindən "Mərifət" qəzeti təsis edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nüsrətullah Cahanşahlı

**Nüsrətullah Cahanşahlı** () — həkim, İran kommunist partiyasının üzvü, Cənubi Azərbaycan Milli Hökumətin baş nazirinin müavini və Təbriz Universitetinin rektoru. 

## Həyatı
Nüsrətulla Cahanşahlı məktəbi bitirdikdən sonra Tehran Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil olub. 1937-ci ildə yoldaşları ilə birlikdə siyasi fikirlərinə görə həbs olunub. Sonradan bu qrup 53-lər adı ilə tanınıb. 1941-ci ildə azadlığa çıxdıqdan sonra təhsilini bitirib. Təhsilini bitirdikdən sonra Zəncana gəlib və Tudə Partiyasının Vilayət Komitəsinə rəhbərlik edib. Azərbaycan Demokrat Partiyası yarandıqdan sonra isə partiyanın Zəncan Vilayət Komitəsinə rəhbərlik edib.

Təbrizdə açılmış Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru təyin olunub. Tədrisin Azərbaycan türkcəsində aparıldığı universitetə ilk ildə 190 nəfər qəbul olunub. 

1946-cı ildə milli-demokratik hərəkatda iştirak etdiyi üçün "Səttarxan" ordeni ilə təltif edilib.

Cahanşahlu ailəsinə mensub olan Nüsrətullah, Zülfiqari ailəsinə qarşıydı və bu nədənlə zülfiqarilərlə  müxalif olanlar onun çevrəsinə toplanmağa başladılar.

İyirminci yüzillikdə "İran üçün çalışan Azərbaycan oğulları" sırasında isə bir çox avşar oğullarının xidmətləri qeyd olunur və bəyan edilir ki: "Belə bir xalq öz əziz ölkəsi İranın müharibə və məhv olmaq təhlükəsi qarşısında olduğunu görüb sakit otura, bundan artıq geridəqalmış və terrorçu ittihamlarına dözə bilməz. Ona görə biz azərbaycanlılar ayağa qalxırıq ki, fitnəkar rejim tərəfindən süqutun astanasına gətirilmiş vətənimizin istiqlalını, ərazi bütövlüyünü və birliyini qoruyaq, Böyük Kuruş tərəfindən əsası qoyulmuş insan haqlarının beşiyi adını terrorçu və şər oxu ləkəsindən təmizləyək". Bu sözlərin ardınca təşkilatın əsas məqsədləri açıqlanır: digər İran xalqları ilə birlikdə islam rejiminin dəyişdirilməsi, dinin dövlətdən ayrılması prinsipinə, BMT Nizamnaməsinə və İnsan Haqları Bəyannaməsinə söykənən, millətin azad iradəsinə əsaslanan hakimiyyətin formalaşdırılması. Bəyanat müəllifləri daha sonra bütün İran əhalisinə, xüsusən azərbaycanlılara, eləcə də əqidə və təmayülündən asılı olmayaraq bütün partiyalara, qruplara, ayrı-ayrı fərdlərə əmkdaşlıq təklifində bulunur və yazırlar: "Əziz və əsir ölkəmiz İranın sizin yardımınıza ehtiyacı var və hər hansı səbəbdən indi bunu etmək istəməsəniz, sonra ola bilər ki, edə bilməyəsiniz". Bəyanatı otuza yaxın şəxs imzalayb ki, onlar arasında d-r Sirus Amuzqar, d-r Əmiraslan Əfşar, d-r Nüsrətulla Cahanşahlu, prof. Keykavus Əfşar, d-r İsmayıl Xoyi və s. kimi adlar vardır. Bu şəxslər "Azərbaycan hərəkatı" Müvəqqəti Şurasının üzvləri sayılırlar.

Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra Azərbaycana mühacirət edib. Əvvəlcə Culfada daha sonra isə Mərdəkanda yerləşdirilib. Moskvada Ali Partiya Məktəbində təhsil alıb.

1970-ci illərdə Berlinə köçüb. Burda yaşadığı dövrdə "Biz və yadlar" adlı xatirə kitabını yazıb.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Avşarlar, Bakı, “Şuşa”, 2008, 352 səh.
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Səlcuq İnan

**Selçuk İnan** () — Super Liqa təmsilçisi "Qalatasaray" və Türkiyə milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış etmiş türk keçmiş peşəkar futbolçu.

## Həyatı
Selçuk, futbola doğulduğu şəhərin komandası olan "Karaağaç Belediyespor"-da həvəskar olaraq başlamışdı. 15 yaşındaykən seçmələrinə qatıldığı Çanaqqala Dardanelspor-da 2006-cı ilə qədər oynadı. 2005–2006 mövsümünün ilk yarısında da 15 liqa matçına çıxdıqdan sonra, dövrə arasında Ərsun Yanalın istəyi ilə dörd oyunçu və bir miqdar da pul qarşılığında Vestel Manisaspora transfer oldu. Egey komandası, eyni günlərdə Selçukla birlikdə bir başqa gənc ulduz namizədini də icarəyə almışdı, hətta bu iki gənc oyunçular sezonun sonuna qədər otaq yoldaşlığı etmişdi. Digər futbolçunun adı Arda Turan idi.

2008–2009 sezonunda əvvəlki məşqcisi Ərsun Yanal bu transferdə də baş rolu oynamış, oyunçusunu yeni komandasına gətirmışdı. Trabzonsporda 32 liqa matçında oynayaq Selçuk, 8 nömrəli formasıyla ilk çıxdığı iki matçda iki qol ataraq mövsümə əla başladı. Qalan matçlarda sadəcə bir dəfə qol ata bilən Selçuk, o qolla da komandasının liqa tarixindəki 2000-ci qolunun altına adını yazdıracaqdı.

Selçuk İnan, karyerasının ən yaxşı oyununu heç şübhəsiz 2011-ci ildə keçirdi. Komandasının(Trabzonspor) son həftəyə qədər çempionluq mübarizəsi apardığı 2010–2011 mövsümündə liqada 33 matça çıxan və bu matçların hamısında 90 dəqiqə forma geyən ulduz oyunçu, atdığı iki qoldan əlavə 13 qol pası verərək liqada ən çox qol pası verən oyunçulardan biri oldu.

Cəmi 93 dəfə milli komandadalara çağırılarkən, 11 dəfə də Türkiyə A milli futbol komandasında oynadı.

## İstinadlar
Əlirza Zihaqq

**Əlirza Zihaqq** — azərbaycanlı yazıçı, romançı, nağıl yazıçısı, ədəbiyyatşünas, şair və tərcüməçi.

## Həyatı

Əlirza Zihaqq 1959-cu ildə Xoyda anadan olub. Əsərlərini Azərbaycan və fars dillərində yazır. 1980-1983-cü illərdə Təbrizdə nəşr olunan "Dədə Qorqud dərgisi"nin, həmçinin Xoyda nəşr olunan "Əvrin dərgisi"nin redaktoru olub. Fars dilində yazılan bir çox əsərləri Azərbaycan dilinə çevirib. Hazırda internetdə "Maral" dərgisini nəşr etdirir.

## Əsərləri

*Səadətnamə (Neçə çağdaş iranlı yazıçının əsərlərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi toplumu)
*Quran nağılları (Azərbaycan dilində)
*Həmid Arəş Azadın şeiri və həyatı haqqında (Azərbaycan dilində məqalə) 
*Urmu gölü (Minu Nüsrətin Dəryaçə şeirinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi)
*Ahular və Yahular kitabı(Nağıl toplumu,Azərbaycan dilində)
*Başı bəlali dilimiz kitabı(Nağıl toplumu,Azərbaycan dilində)
*Ana (Nağıl ,Azərbaycan dilində) 
*Barış və Sevgi (Nağıl,Azərbaycan dilində)
*Şahi Xanım (Azərbaycan xalq nağılı, Fars dilində)
*Naxçıvan gəlini (Roman, Fars dilində)
*Bakıda sevgi elanı (Roman, Fars dilində)

## Xarici keçidlər

*Əlirza Zihaqq
*Əlirza Zihaqq
*Əlirza Zihaqqın bloqu
Baluarte körpüsü

**Baluarte körpüsü** — dünyanın ən hündür körpüsü, Meksikanın ən sərt ərazilərindən keçən yeni magistral yolun bir hissəsidir.

Hündürlüyü 403 metr olan Baluarte körpüsün Meksikanın şimalında Sierra Madre dağlarında yerləşir.

Körpünün açılış mərasimi 5 yanvar 2012-ci ildə olmuşdur. Açılış mərasimində Meksika prezidenti Felipe Kalderon və həmçinin, Ginnes Rekordlar Kitabının rəsmiləri də iştirak etmişlər.

## Mənbə
*Dünyanın ən hündür körpüsü – FOTOLAR

## Şəkilləri


Fayl:Puente Baluarte 03.jpg|
Murtuza xan Mümtazülmülk

**Murtuza xan Mümtazülmülk** () — Mirzə Cabbar Təzkirəçi (Haci Mirzə Cabbar Nazimülmaham)ın oğlu, Hac Səfərəli Xoyinin nəvəsi və Mirzə Cavad xan Sədəddövlənin qardaşı, İranın 16-cı maarif və elmlər naziri və İran Milli Muzeyinin banısi.

## Haqqında
Murtuza xan Mümtazülmülk Tehran və Parisdə təhsil almışdır. O Fars, ingilis, fransız və türk dillərini mükəmməl bilirdi. Sipəhsalar, Mirzə Həsən xan Vüsuqəddövlə, Həsən xan Mustoufi əl-Məmalik kabinetlərində elm naziri idi. Xarici İşlər Nazirliyinin tərcüməçisi idi. O həmçinin İranın Amerikada 4-cü siyasi nümayəndəsi idi(1904–1909), 5 il İranın Amerikada vəzir- muxtarı(səfiri) idi.

## Əsərləri
* Murtuza xan Mümtazülmülk. "Tərbiyə ya Əla təlim kursu".

## Qaynaqlar
* Seyid Məhəmməd Dəryabari."*İran və Amerika münasibətlərinin dəyişimləri*"Yad jurnalı,13-cü il, 51 və 52 sayları, payız və qış,1998
* اثرآفرینان (جلد اول-ششم)
* روزشمار تاریخ (175 ،123 ،114/ 1)
* فهرست كتابهاى چاپى فارسى (1469 ،847/ 1)
* (وزراى معارف ایران (65 −64)
* وزیران علوم و معارف و فرهنگ (158 −1 53)

## Xarici keçidlər
* Rasexun saytı
Porfirio Dias

**Porfirio Dias** (; ) Meksika Respublikasının 29-ci prezidenti, 1911-ci ildə Meksika inqilabı nəticəsində hakimiyyətdən devrilmişdir.

## Həyatı

Porfirio Dias 4 illik fasilə ilə  30 müddətində Meksikanı diktator qaydaları ilə idarə etmişdir. Əslən Mələz olan Dias orta təbəqəli ailənin nümayəndəsi olmuşdur. 15 yaşında dini təhsil almaq üçün rahiblik məktəbinə getməyə başlamışdır. 1846-cı ildə Meksika-ABŞ müharibəsinin başlaması səbəbindən, təhsilini yarımçıq buraxır və orduya yazılır. 1849-cu ildə gələcək prezident Benito Juarezin məsləhəti ilə hüquq bölümündə təhsil almağa başlayır. Porfirio orduda əldə etdiyi uğurlarla tanınırdı, ABŞ ordusuna qarşı aparılan döyüşlərdə şücaəti onun şöhrətinin artmasına səbəb olmuşdur.

Dias 1857-ci ildə ölkədə, baş verən vətəndaş qarşıdurmasındada iştirak etmişdir. Liberallarla mühafizəkarlar arasında aparılan 1857 - 1860-cı illəri əhatə edən Reform müharibəsində və Avstriya şahzadəsi Maximillanın, Meksikaya kral təyin edilməsinə qarşı, fransızlara qarşı başlayan müqavimət hərəkatında fəal iştirak etmişdir.
Səudiyyə Ərəbistanı himni

**Səudiyyə Ərəbistanı himni** – 1950-ci ildə rəsmiləşdi. 1984-cü ildə mətninin bir az dəyişikliyindən sonra, yenidən rəsmiləşdi.

## Mətni

## İstinadlar
Hindistan erməniləri

[thumb|right|150px|Hindistan ermənilərindən olan [Erməni milli hərəkatının rəhbərlərindən biri Yozef Emin.]]
**Hindistan erməniləri** - Hindistanda yaşayan etnik ermənilərə verilən ümumi ad. Hindistanda ermənilərin məskunlaşması XVII əsrin ortalarından başlamışdır. İlk vaxtlar ermənilər, Hindistana ticarət məqsədilə gəlmişdilər. Erməni mənbələrində, tacirlərin Hindistana ilk dəfə X əsrdə getmələri qeyd olunmuşdur. Tacirlər əsasən dəyərli daş-qaş və parça ticarəti ilə məşğul olurdular. 1956-cı ildə Yeni Dehli şəhərinin arxiv idarəsi, ermənilər haqqında bəzi sənədləri açıqlamışdır. Həmin sənədlərdə, ermənilərin Hindistana 780-cı ildə gəldikləri göstərilmişdir. Tarixi baxımdan təsdiqini tapmamış, məlumatlardan birində isə Vasko da Qamanın Hindistana 1498-ci ildə təşkil etdiyi səfər zamanı, erməni tacirləri ilə qarşılaşmışdır. Hindistanda ermənilərə məxsus ilk dini ibadətgah 1562-ci ildə inşa olunmuşdur. 1772-ci ildə *Yakop Şahamiryan* adlı erməni, Cenay şəhərində mətbəə yaratmışdır. Dünyada ilk erməni dilində qəzet olan Azdararda 1794-cü ildə Hindistanda çap olunmuşdur. Qəzetin nəşr olunmasında, *Aratun Şumovyan* rolu böyük olmuşdur.

Azdarar qəzeti bir neçə səhifədən ibarət idi. Qəzet əsasən, Hindistanda yaşayan və işləyən erməni tacirləri, gündəlik xəbərlər haqqında məlumatlandırmaq məqsədi daşıyırdı. 1815-ci ildə Bombey şəhərində *Erməni dərnəyi*
yaradıldı. Dərnək əsasən, erməni gənçləri təhsilə cəlb olunması ilə məşğul olurdu. 1821-ci ildə Kəlkütə şəhərində bu gündə fəaliyyət göstərən  *Erməni kolleci* yaradıldı. Hindistan erməniləri mədəni sahədədə bir sıra işlər görmüşdülər. Sezarın ölümü tamaşası, erməni dilinə tərcümə olunmuş və səhnələşdirilmişdir. 1947-ci ildə Pakistanın Hindistandan ayrılması ilə 
Hindistandanda yaşayan ermənilər, müharibə təhlükəsi ilə üzləşdilər. Bu səbəbdən bir çox erməni ailələrində olan uşaqlar, sistemli şəkildə ABŞ və Avstraliyada olan erməni məktəblərinə göndərildi. Zamanla Hindistanda yaşayan ermənilərin sayı sürətlə azalmağa başladı. XIX əsrin ortalarında 18 min nəfər olan erməni əhalisi 1990-cı illərdə  min nəfərə qədər azalmışdır. Ermənilərin böyük bir qismi ABŞ-yə köçmüşdür.

## Xarici keçidlər
* Kəlkütə şəhərində yerləşən və 1821-ci ildən fəaliyyət göstərən erməni məktəbi.
Mark Avrel Steyn

**Mark Avrel Steyn** () — macar əsilli ingilis etnoqrafı.

## Həyatı
Hindistanın Pəncab əyalətindəki Lahorda (bugünkü Pakistanda) olan *Oriental College*'ın (Şərq kolleci) müdiri ikən (1888-99) 1892-ci ildə, Kəşmirli Brahman Kalhananın XII əsrdə yazdığı mənzum Hindistan tarixi Racataranginini sanskrit dilində çap etdirmşdir. Onun 1900-cü ildə ingiliscə tərcüməsi olan "*A Chronicle of the Kings of Kasmir"* (Kəşmir krallarının bir Vakayinaməsi) nəşrini izləmişdir.

## Ekspedisiyaları

Macar mənşəli ingilis məmuru Mark Avrel Steynin (1906-1908), F.Berqmanın (1928-1934) ekspedisiyaları, Qərbi Türkistanda (Türkmənistanda) 1904-cü ildən başlayaraq R.Pampellinin başçılığı ilə qazıntılar aparan amerikan arxeoloji ekspedisiyası, uzun müddət S.P.Tolstovun rəhbərliyi ilə fəaliyyət gostərən Xarəzm arxeoloji ekspedisiyası, M.E. Massonun və V.M.Massonun başçılıq etdikləri Cənubi Türkmənistan arxeoloji ekspedisiyası, A.P.Okladnikov və onun həmkarlarının Sibir, Şərqi Türkistan və Monqolustan ərazilərindəki arxeoloji tədqiqatları və b. xüsusilə mühüm tapıntılarla nəticələnmişdir. Daş dövrünün müxtəlif mərhələlərinə aid coxlu insan düşərgələri və antropoloji materiallar, Ceytun ve Anau erkən əkinçilik məskənləri, Altun-Təpə və Namazgah-Təpə kimi şəhər tipli yaşayış yerləri, bina qalıqları, təsərrüfat və məişət əşyaları, heykəltəraşlıq nümunələri, qaya rəsmləri, bitki toxumları və b. belə tapıntılardandır. Bu tapıntılar əsasında Türkistanın qədim əhalisinin təsərrüfatı, ictimai quruluşu, mədəniyyəti, ideologiyası, qonşu xalqlarla mədəni-siyasi əlaqələri, etno-dil mənsubiyyəti, adət-ənənələri araşdırılmış, onların müasir türk xalqları ilə etnik və mədəni bağlılığına aid çoxlu faktlar aşkar edilmişdir.

Türkistan tarixinə aid arxeoloji abidələr içərisində e.ə.I minillikdə Avrasiyanın geniş ərazisində yayılan skif kurqanları (Arjan, Pazınk, Kul-oba, Çertomlık, Tolstaya moqila və b.) mühüm yer tuturlar. Skif kurqanlarında qazıntılar XIX əsrin ortalarından başlamış, XX əsrin ortalarından isə geniş miqyas almışdır. Bu abidələrin tədqiqində A.N.Bernştamın, S.İ.Rudenkonun, L.R.Kızlasovun, A.İ.Terenojkinin, A.D.Qraçın, M.P.Qryaznovun və b. əməyi xüsusi qeyd edilməlidir. Uzaq Şərqdən Qafqaz və Şərqi Avropaya qədər geniş ərazini əhatə edən bu qazıntılar nəticəsində müasir türk xalqlarının mədəniyyəti və adət-ənənələri ilə səsləşən çoxlu əşyalar, o sıradan "skif heyvan stili"nə aid sənət nümunələri aşkar edilmişdir.

Türk xalqlanının qədim tarixinə aid zəngin maddi mədəniyyət nümunəiəri həmçinin Asiya və Avropa tarixində çox mühüm rol oynamış sarmat və hun abidələrində də tapılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azdarar

**Azdarar** () — Hindistan erməniləri tərəfindən 1794-cü ildən  1796-cı ilədək çap olunmuş qəzet. Qəzet erməni dilində çap olunurdu. Qəzetdə, siyasi, mədəni və iqtisadi xəbərlərə gündəlik şəkildə yer verilirdi. Qəzet erməni dilində çıxan ilk qəzet hesab olunur. 2007-ci ildə, Kəlkütə şəhərində qəzetin nəşri bərpa edilmişdir.

## Həmçinin bax