Transaksiya xərcləri

**Transaksiya xərcləri** — iqtisadiyyatda bazarda iştirak edən tərəflərin iqtisadi mübadilə və ya ticarət əməliyyatını həyata keçirərkən çəkdiyi əlavə xərclərdir. Bu xərclər məhsulun və ya xidmətin istehsal xərclərindən fərqli olaraq, mübadilənin təşkili, tərəfdaşların tapılması, müqavilənin bağlanması və icrasına nəzarət kimi fəaliyyətlərlə bağlı yaranır. Transaksiya xərcləri bazar münasibətlərinin və iqtisadi təşkilatlanmanın mühüm elementlərindən biri hesab olunur. 

Transaksiya anlayışının iqtisadi nəzəriyyədə əsas rol oynaması ideyası ilk dəfə 1931-ci ildə institusional iqtisadiyyatın nümayəndəsi Con Kommons tərəfindən irəli sürülmüşdür. Daha sonra Oliver Vilyamson tərəfindən inkişaf etdirilən **transaksiya xərcləri iqtisadiyyatı** bu anlayışı iqtisadi təşkilatların və bazar münasibətlərinin təhlilində geniş istifadə olunan nəzəri çərçivəyə çevirmişdir. Duqlas Nort isə qeyd etmişdir ki, cəmiyyətdə mövcud olan institusiyalar və qaydalar transaksiya xərclərinin səviyyəsini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Onun fikrincə, transaksiya xərclərinin aşağı olması iqtisadi fəaliyyətin səmərəliliyini artıraraq iqtisadi artıma müsbət təsir göstərir.

Transaksiya xərcləri istehsal xərcləri ilə yanaşı müəssisələrin fəaliyyətində və idarəetməsində ən mühüm iqtisadi amillərdən biri hesab olunur. Müəssisələr bazar əməliyyatlarını həyata keçirərkən və ya təşkilati qərarlar qəbul edərkən bu xərclərin səviyyəsini nəzərə alırlar.

## Tərifi
Oliver Vilyamson transaksiya xərclərini iqtisadi sistemin fəaliyyət göstərməsi zamanı yaranan xərclər kimi izah etmişdir. Onun fikrincə, bu xərclərə planlaşdırma, qərar qəbul etmə, müqavilələrin hazırlanması, mübahisələrin həlli və satışdan sonrakı nəzarət kimi fəaliyyətlər daxildir.

Vilyamson transaksiya xərclərinin yaranmasına təsir edən bir neçə əsas amil müəyyən etmişdir:
* əməliyyatların tezliyi
* aktivlərin spesifikliyi
* qeyri-müəyyənlik
* məhdud rasional davranış
* opportunist davranış

Duqlas Nort isə transaksiya xərclərinin formalaşmasında dörd əsas komponentin rol oynadığını qeyd etmişdir:
* ölçmə
* icra və nəzarət
* ideoloji münasibətlər və qavrayış
* bazarın ölçüsü

**Ölçmə** məhsul və ya xidmətin xüsusiyyətlərinin və dəyərinin müəyyən edilməsini ifadə edir.  
**İcra və nəzarət** tərəflərin müqavilə şərtlərinə əməl etməsini təmin etmək üçün üçüncü tərəfin və ya hüquqi sistemin rolunu əhatə edir.  
**İdeoloji münasibətlər və qavrayış** fərdlərin dəyərlər sistemi və dünyanı anlama tərzini əks etdirir.  
**Bazarın ölçüsü** isə bazarın miqyasının və iştirakçıların sayının transaksiya münasibətlərinə təsirini göstərir.

## Transaksiya xərclərinin növləri
İqtisadçı Karl Dalman transaksiya xərclərini üç əsas kateqoriyaya ayırmışdır:

### Axtarış və informasiya xərcləri
Bu xərclər bazarda mövcud olan məhsul və xidmətlər haqqında məlumat əldə etmək üçün sərf olunan resursları əhatə edir. Məsələn, məhsulun qiymətini müqayisə etmək, keyfiyyət haqqında məlumat toplamaq və uyğun tərəfdaş tapmaq bu xərclərə daxildir.

### Danışıqlar və qərar xərcləri
Bu xərclər tərəflər arasında razılaşmanın əldə olunması, müqavilələrin hazırlanması və hüquqi şərtlərin müəyyən edilməsi ilə bağlıdır. Bu mərhələdə tərəflər qiymət, çatdırılma şərtləri və digər məsələlər barədə danışıqlar aparırlar.

### Nəzarət və icra xərcləri
Bu xərclər müqavilə bağlandıqdan sonra tərəflərin öhdəliklərini yerinə yetirməsinə nəzarət etmək üçün çəkilən xərclərdir. Əgər tərəflərdən biri müqavilə şərtlərini pozarsa, bu zaman hüquqi tədbirlərin görülməsi də əlavə xərclər yaradır.

İqtisadçı Stiven Çenq transaksiya xərclərini daha geniş mənada izah edərək onları institusional xərclər kimi xarakterizə etmişdir. Onun fikrincə, bu xərclər cəmiyyətin institusional quruluşu və qaydalarının mövcudluğu nəticəsində yaranır.

## Tarixi inkişaf
Transaksiya xərcləri anlayışı iqtisadi nəzəriyyədə ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində formalaşmağa başlamışdır. Con Kommons iqtisadi fəaliyyətin əsas vahidinin məhsul deyil, məhz **transaksiya** olduğunu irəli sürmüşdür. Onun fikrincə, iqtisadi münasibətlər insanların bir-biri ilə qarşılıqlı fəaliyyətinə əsaslanır və mübadilə prosesi hüquqi və sosial qaydalar vasitəsilə tənzimlənir.

Transaksiya xərcləri anlayışının inkişafında mühüm rol oynayan digər iqtisadçı Ronald Kouz olmuşdur. O, 1937-ci ildə yazdığı *The Nature of the Firm* adlı məqaləsində bazardan istifadə etməyin müəyyən xərclər tələb etdiyini qeyd etmişdir. Kouz bu xərcləri **qiymət mexanizmindən istifadə xərcləri** adlandırmışdır. Bu ideya daha sonra müəssisələrin niyə mövcud olduğunu izah edən nəzəriyyələrin əsasını təşkil etmişdir.

1960-cı ildə Kouz tərəfindən yazılmış *The Problem of Social Cost* əsəri transaksiya xərcləri nəzəriyyəsinin inkişafında mühüm mərhələ olmuşdur. Bu əsərdə o, iqtisadi münasibətlərdə hüquqi institutların və mülkiyyət hüquqlarının rolunu göstərmişdir.

1970–1980-ci illərdə Oliver Vilyamson transaksiya xərcləri nəzəriyyəsini sistemli şəkildə inkişaf etdirərək onu iqtisadi təşkilatların və idarəetmə strukturlarının təhlilində istifadə etmişdir. Bu yanaşma nəticəsində **transaksiya xərcləri iqtisadiyyatı** müasir iqtisadi nəzəriyyənin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Vilyamson 2009-cu ildə iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## Müəssisə və bazar münasibətləri
Transaksiya xərcləri nəzəriyyəsi müəssisələrin ölçüsünü və təşkilati strukturunu izah etmək üçün də istifadə olunur. Əgər bazarda əməliyyat aparmaq üçün tələb olunan transaksiya xərcləri yüksəkdirsə, müəssisələr həmin fəaliyyəti öz daxilində həyata keçirməyə üstünlük verirlər. Bu halda müəssisənin ölçüsü böyüyə bilər.

Əksinə, əgər daxili idarəetmə xərcləri bazar əməliyyatlarından daha yüksəkdirsə, müəssisələr bəzi fəaliyyətləri digər təşkilatlara ötürə və ya **[[autsorsinq]]** (outsourcing) üsulundan istifadə edə bilərlər. Bu yanaşma müəssisə və bazar arasında optimal balansın tapılmasına kömək edir.

## Müasir inkişaf
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının və rəqəmsal platformaların inkişafı transaksiya xərclərinin azalmasına səbəb olmuşdur. Elektron ticarət, onlayn müqavilə sistemləri və rəqəmsal ödəniş texnologiyaları bazar iştirakçıları arasında əlaqələri daha sürətli və ucuz etmişdir.

Xüsusilə blokçeyn texnologiyası və paylanmış reyestr texnologiyası kimi sistemlər müqavilələrin icrasına nəzarəti avtomatlaşdıraraq transaksiya xərclərinin azalmasına imkan yarada bilər. Bu texnologiyalar vasitəçilərin rolunu azaldaraq iqtisadi əməliyyatların daha səmərəli həyata keçirilməsinə şərait yaradır.

## Həmçinin bax
* İnstitusional iqtisadiyyat
* Müəssisə nəzəriyyəsi
* Mülkiyyət hüquqları nəzəriyyəsi
* Bazar (iqtisadiyyat)
* Müqavilə nəzəriyyəsi

## Oyun nəzəriyyəsi
Oyun nəzəriyyəsində əməliyyat xərcləri Anderlini və Felli (2006) tərəfindən öyrənilmişdir.Onlar birlikdə profisit yarada bilən iki tərəfin olduğu bir model nəzərdən keçirirlər. Profisit yaratmaq üçün hər iki tərəf lazımdır. Bununla belə, tərəflər profisitin bölünməsi barədə danışıqlar aparmazdan əvvəl hər bir tərəf əməliyyat xərclərini çəkməlidir. Anderlini və Felli, tərəflərin sövdələşmə gücü ilə əməliyyat xərclərinin həcmi arasında uyğunsuzluq olduqda əməliyyat xərclərinin ciddi problemə səbəb olduğunu aşkar edirlər. Xüsusilə, bir tərəfin böyük əməliyyat xərcləri varsa, lakin gələcək danışıqlarda profisitin yalnız kiçik bir hissəsini ələ keçirə bilirsə (yəni, onun sövdələşmə gücü azdırsa), bu tərəf əməliyyat xərclərini çəkməyəcək və buna görə də ümumi profisit itiriləcək. Anderlini və Felli tərəfindən modelləşdirilən əməliyyat xərclərinin mövcudluğunun Qrossman-Hart-Mur firma nəzəriyyəsinin mərkəzi anlayışlarını alt-üst edə biləcəyi göstərilmişdir.

## İstinadlar