Milli iqtisadiyyat (Türkiyə)

**Milli iqtisadiyyat** () — Osmanlı imperiyasını korporativizm, proteksionizm və dövlətçi tədbirlər vasitəsilə sənayeləşdirməyi hədəfləyən iqtisadi plan.

Bu məqsəd yerli (türk–müsəlman) burjuaziyanın formalaşdırılması yolu ilə həyata keçirilməli idi. Bu prosesdə kleptokratiya mühüm yer tutmuşdur. Belə ki, xarici aktivlərə və yerli xristian yuxarı təbəqələrinə qarşı müsadirə tədbirləri tətbiq edilmiş, onların yerinə müsəlman türklər yerləşdirilmiş, həmçinin xristianlara məxsus mülklərin genişmiqyaslı müsadirəsi və yenidən bölüşdürülməsi aparılmışdır. Bu hallar əsasən erməni soyqırımı və yunanların qovulması nəticəsində baş vermişdir. Milli iqtisadiyyat ideyası Ziya Göyalp və Aleksandr Parvus tərəfindən irəli sürülmüş, ardıcıl olaraq Osmanlı və Türkiyə hökumətləri tərəfindən həyata keçirilmişdir. "*[[Türk Yurdu]]*" jurnalı 1915-ci ili milli iqtisadiyyatın başlanğıc ili kimi elan etmişdir. Emil Lüdviqə görə, Tələt Paşa erməni işçi qüvvəsinin itirilməsinin qısa müddətdə iqtisadiyyata zərər verəcəyini, lakin tezliklə türklərin onların yerlərini tutaraq erməniləri əvəz edəcəyini bildirmişdir.

## İTC-nin iqtisadi siyasəti

1908-ci il inqilabından əvvəl İttihad və Tərəqqi Komitəsi iqtisadiyyata dair radikal mövqelər tutmuş, məsələn, ermənilərə məxsus məhsullara qarşı boykotları və Düyunu-Ümumiyyənin bağlanmasını müdafiə etmişdir. İnqilabdan sonrakı dövrdə daha praqmatik iqtisadi siyasətə keçilmişdir. Daxili istehsalın təşviqi ilə yanaşı, Komitə əsasən Mehmed Cavidin layihələrinə uyğun liberal iqtisadi xətt izləmiş, bunun nəticəsində Osmanlı imperiyasının beynəlxalq mövqeyindəki dəyişkənliyə baxmayaraq, 1908–1913-cü illər arasında xarici investisiyalar əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Tətillər məsələsində Komitə kapitalistlərin tərəfində yer alaraq fəhlə hərəkatını və gildiyaları sıxışdırmışdır. Gildiyalar 1913-cü ildə ləğv edilmişdir. Kənd təsərrüfatı sahəsində torpaq bölgüsü və ya yarıcılıq sisteminin ləğvi həyata keçirilməmiş, lakin kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi təşviq edilmişdir.

Balkan müharibələrindən sonra İttihad və Tərəqqi Komitəsinin radikallaşması ilə iqtisadi sahədə yenidən sərt ritorikaya qayıdılmış, qeyri-müsəlman və yerli olmayan biznesin hesabına müsəlman türk iqtisadi üstünlüyü müdafiə edilmişdir. Almaniya imperiyası ilə gizli ittifaq imzalandıqdan sonra Osmanlı hökuməti borc ödənişlərinin dayandırıldığını elan etmişdir. Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə Böyük dövlətlərin diqqətinin yayınmasından istifadə edən Osmanlı imperiyası 1 oktyabr tarixində kapitulyasiyaları birtərəfli qaydada ləğv etmişdir. Gömrük rüsumları əvvəlki "*[[ad valorem]]*" sistemindən çıxarılmış, konkret məhsullara tətbiq edilən formada yenidən tənzimlənmişdir. 1914-cü ilin iyulunda qəbul edilən Sənayenin Təşviqi haqqında Qanun proteksionist xarakter daşımış, Osmanlı məhsullarının idxal olunan analoqlardan 10% baha olsa belə üstün tutulmasını nəzərdə tutmuşdur. Bu proteksionist tədbirlər ittihadçılara yaxın olan marksist iqtisadçı Aleksandr Parvusun ideyalarından ilhamlanmış, güclü ilkin burjuaziyanın formalaşdırılmasını hədəfləmişdir. XIX əsr Almaniya sənayeləşməsi Osmanlı sənayeçiləri üçün nümunə kimi göstərilmişdir. Milli iqtisadiyyatın digər memarlarından biri də İttihad və Tərəqqi Komitəsinin İstanbul partiya rəhbəri və Heyəti-Məxsusəyi Ticarə sədri Qara Kamal bəy olmuşdur.

Milli iqtisadiyyat korporativizm, proteksionizm və dövlətçi iqtisadi siyasətlərin birləşməsindən ibarət olmuşdur. Bu xətt 1916-cı il qurultayında İttihad və Tərəqqi Komitəsinin rəsmi platformasına çevrilmiş və yerli türk–müsəlman burjuaziyası ilə orta sinfin yaradılmasını hədəfləmişdir. Komitəyə görə, türklər üçün kapitalizmin başlanması yaxşı təmin olunmuş xristianlardan kapitalın müsadirə edilərək ələ keçirilməsi yolu ilə mümkün idi. Bu məqsədlə erməni sahibkarlığına qarşı "sinfi mübarizə"nin mövcudluğu və ermənilərin sərvət üzərində qeyri-mütənasib paya sahib olduqları kimi psevdo-marksist arqumentlər irəli sürülmüş, bu sərvətin hər vasitə ilə müsəlmanlarla bölüşdürülməsi tələb edilmişdir. İdxal əvəzedici sənayeləşdirmə və mülkiyyətin müsadirəsi iqtisadi kapitalı "sadiq" etnik qrupların əlində mərkəzləşdirmiş, bu isə İttihad və Tərəqqi Komitəsinin siyasi dayaqlarını gücləndirmişdir. Xarici ticarət sahəsində əvvəlki liberal siyasət proteksionizmlə əvəz olunmuş, gömrük rüsumları 1914-cü ildə 8%-dən 11%-ə, 1915-ci ildə isə 30%-ə yüksəldilmişdir.

Müharibənin sonrakı mərhələlərində İttihad və Tərəqqi Komitəsi bir çox səhmdar cəmiyyətləri dəstəkləmiş, Gildiya Cəmiyyəti adı altında loncaları yenidən bərpa etmişdir. Gildiya Cəmiyyəti və Müdafiə-Milliyə Cəmiyyəti imperiya daxilində və müttəfiqlərə buğdanın satışı və paylanmasını faktiki olaraq ittihadçı katiblərin nəzarətinə vermişdir. Bu qəyyumlar ittihadçı rejimdə korrupsiya və müharibə dövrü möhtəkirliyinin simvoluna çevrilmiş, "1916-cı ilin zənginləri" kimi tanınmışdır. Hökumətin qiymət artımına qarşı tədbirləri "yarımçıq və uğursuz" olmuşdur. Təchizat rejiminin əsas qurbanları isə muzdlu kəndlilər olmuşdur. Onların cəbhələrdəki insan çatışmazlığını aradan qaldırmaq məqsədilə əlavə olaraq orduya səfərbər edilməsi müharibənin sonunda imperiya iqtisadiyyatının tamamilə dağılmasına gətirib çıxarmışdır.

## Mirası

Milli iqtisadiyyatla əlaqəli siyasətlər İttihad və Tərəqqi Komitəsinin "*Türk Yurdu*" layihəsi üçün əsas olmuş, sonradan Cümhuriyyət Xalq Partiyası rejiminə ötürülmüş və Türkiyə Respublikasının istiqlaliyyət müharibəsindən sonrakı sənayeləşməsi üçün münbit zəmin yaratmışdır.

Xristianlara məxsus mülklərin müsadirə edilməsi XX əsrin sonlarına qədər davam etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

*
*Ayhan Aktar, “Homogenizing the Nation; Turkifying the Economy: Turkish Experience of Population Exchange Reconsidered,” in Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Exchange between Greece and Turkey, ed. Renée Hirschon (New York and Oxford: Berghahn Books, 2003), 79–95.
*
* 
*
*
*
**
*
* 
*