Saymişte (həbs düşərgəsi)

**Saymişte həbs düşərgəsi** — İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasist Almaniyası tərəfindən yaradılmış konsentrasiya və məhvetmə düşərgəsi idi. Düşərgə Belqrad yaxınlığında yerləşən Zemun qəsəbəsi ərazisində, o dövrdə Müstəqil Xorvatiya Dövləti (NDH) tərkibində yerləşirdi. O, işğal olunmuş Serbiyada fəaliyyət göstərən SS Ayzatsqrupplar bölmələri tərəfindən təşkil və idarə olunurdu. Düşərgə 1941-ci ilin sentyabrında fəaliyyətə başladı və həmin ilin 28 oktyabrında rəsmi olaraq açıldı. Almanlar onu **Zemun yəhudi düşərgəsi** () adlandırırdılar.

1941-ci ilin sonu və 1942-ci ilin əvvəlində minlərlə yəhudi qadın, uşaq və yaşlı insanlar, həmçinin 500 yəhudi kişi və 292 roma qadın və uşaq düşərgəyə gətirildi. Onların əksəriyyəti Niş, Smederevo və Şabats şəhərlərindən idi. Qadınlar və uşaqlar müvəqqəti barakalarda yerləşdirilir, tez-tez yayılan qrip epidemiyalarından əziyyət çəkirdilər. Onlar son dərəcə ağır şəraitdə saxlanılır, kifayət qədər qida ilə təmin olunmur və 1941–1942-ci illərin qışında çoxu donaraq həyatını itirirdi.

1942-ci ilin mart–may ayları arasında almanlar Berlindən göndərilmiş qaz maşınlarından istifadə edərək minlərlə yəhudi məhbusu öldürdülər.

Qazla öldürmələr başa çatdıqdan sonra düşərgənin adı **Zemun konsentrasiya düşərgəsi** () olaraq dəyişdirildi. Bu dövrdə burada həmçinin 1943-cü ilin sentyabrında İtaliyanın təslimindən sonra həbs edilən yəhudilər, eləcə də yuqoslav partizanları, Çetniklər, Yunan və Albaniya müqavimət hərəkatının tərəfdarları və NDH-nin digər bölgələrindən olan serb kəndliləri saxlanılırdı.

Bu mərhələdə təxminən 32.000 məhbus düşərgədən keçmiş, onların 10.600-ü aclıq, xəstəlik və zorakılıq nəticəsində həlak olmuşdur. Saymiştedəki şərait o qədər ağır idi ki, onu Yasenovats kimi digər iri düşərgələrlə müqayisə edirdilər.

1943–1944-cü illərdə düşərgədə törədilən cinayətlərin izlərini gizlətmək üçün *SS-Standartenführer* Pol Blobel rəhbərliyində kütləvi məzarlıqlar açıldı və minlərlə cəsəd yandırıldı. 1944-cü ilin mayında düşərgənin idarəsi NDH-yə verildi və həmin ilin iyulunda bağlandı. Saymiştedə ölənlərin sayı 20.000–23.000 arasında qiymətləndirilir, bunların 7.000–10.000-i yəhudilər idi. Serbiya yəhudilərinin təxminən yarısının burada həlak olduğu güman edilir.

Düşərgənin fəaliyyətinə cavabdeh olan almanların əksəriyyəti müharibədən sonra tutuldu və məhkəməyə çıxarıldı. Bəziləri Yuqoslaviyaya ekstradisiya edilərək edam edildi. Düşərgə komendantı Herbert Andorfer və onun müavini Edqar Enc 1960-cı illərdə həbs olundu, lakin Qərbi Almaniya və Avstriyada qısa müddətli cəzalar aldılar; Enc isə yaşı və sağlamlıq vəziyyətinə görə cəza çəkmədi.

Tərk edilmiş kompleks 9 iyul 1987-ci ildə mədəni abidə elan edildi. 24 fevral 2020-ci ildə Serbiya Milli Assambleyası “Staro Sajmište” Memorial Mərkəzinin yaradılması haqqında qanun qəbul etdi. Kompleksin bərpası çərçivəsində mərkəzi qüllənin yenidən qurulmasına 27 iyul 2022-ci ildə başlanıldı.

## Arxa fon

Saymişte həbs düşərgəsinə çevrilmiş ərazi İkinci Dünya müharibəsi zamanı əvvəlcə Belqrad bələdiyyəsi tərəfindən 1937-ci ildə inşa edilmiş sərgi mərkəzi idi və bu, şəhərə beynəlxalq ticarəti cəlb etmək məqsədi daşıyırdı. Mərkəzin modernist pavilyonlarında Avropa ölkələrinin, o cümlədən Nasist Almaniyasının sənaye inkişafı və dizaynını nümayiş etdirən geniş ekspozisiyalar təqdim olunurdu. Onun memarlıq baxımından əsas elementi Philips tərəfindən Avropada ilk televiziya yayımlarını həyata keçirmək üçün istifadə olunan böyük bir qüllə idi.

Mərkəzin böyük hissəsi 1941-ci ilin aprelində Yuqoslaviyanın işğalına qədər boş və istifadəsiz qalmışdı. İşğaldan sonra ölkə parçalandı və Serbiya Mərkəzi Serbiya, Kosovonun şimal hissəsi (Kosovska Mitrovitsa ətrafı) və Banat bölgəsinə bölündü; bu ərazilər Almaniya tərəfindən işğal edilərək alman hərbi idarəsinin nəzarətinə verildi.

Müharibədən əvvəlki dövrdə pro-Axis mövqeyi ilə tanınan siyasətçi Milan Nediç almanlar tərəfindən kollaborasionist Milli Qurtuluş Hökumətinə rəhbər təyin edildi və bu hökumət Serbiyada Hərbi Komandanın Ərazisi daxilində fəaliyyət göstərirdi. Ölkədə mülki idarəetməyə *[[Qruppenfürer|SS-Qruppenfürer]]* Harald Terner rəhbərlik edirdi. *[[Ştandartenfhrer|SS-Ştandartenfürer]]* Vilhelm Fuks, əvvəllər *[[Aynsatsqruplar]] Serbien*ə komandanlıq etmiş, daha sonra *[[Təhlükəsizlik polisi və SD komandiri]]* (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD, BdS) vəzifəsinə təyin olunaraq bütün təhlükəsizlik polisi və kəşfiyyat aparatına rəhbərlik etmişdir və 1942-ci ilin yanvarına qədər bu vəzifədə qalmışdır. Bu dövrdə *SS-Qruppenfürer* Avqust Meyszner Serbiya üzrə Ali SS və Polis Rəhbəri vəzifəsinə təyin edilmişdir. *[[Ştandartenfhrer|SS-Ştandartenfürer]]* Emanuel Şefer, Reynhard Heydrixin ən etibarlı zabitlərindən biri olaraq Fuksu BdS vəzifəsində əvəz etmişdir.

Onlar ölkə daxilində təhlükəsizliyin təmin olunmasına, işğala qarşı çıxan qüvvələrlə mübarizəyə və yəhudilərlə bağlı siyasətin həyata keçirilməsinə cavabdeh idilər.

## İstinadlar