open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atropatan dazısı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B1ab (i, ii, iii, iv, v). Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqaz endemidir.

## Botaniki təsviri
Yarımkolcuqdur. Hündürlüyü 10-20 sm-dir. Gövdəsi çoxsaylı, nazik, yumru, budaqlıdır. Yarpaqlar xətvari, oturaq və qarşı-qarşıya düzülmüş, 4-7 mm uzunluğunda, 1,5 mm enində, nöqtəvarı vəzilidir. Çiçək qrupu salxım, 1-9 çiçəkli, 3-5 sm uzunluğunda, 1 sm enindədir. Yarımçətirlər 5-12 mm uzunluğundadır. Çiçəkaltlığı yumurtavari, 1-2 mm uzunluğunda, kənarlarından nöqtəvarı vəzili, çiçək saplağından xeylı qısadır. Kasayarpaqları elilipsvari-yumurtaşəkilli, küt uclu, 2-2,5 mm uzunluğunda, təxminən 1,5 mm  enində, kənarları eyniformalı dişcikli vəzili, əsasından qəhvəyimtildir. Ləçəklər ellipsivari və ya yumurtavari, 5-8mm uzunluğunda, 3 mm enindədir. Erkəkciklər 3 dəstədədir. Yumurtalıq deməkolar ki, şarşəkillidir. Sütuncuqlar 3 və yumurtalıqdan uzundur. Qutucuq yumurtavari, 5 mm uzunluğunda, 3 mm enindədir.

## Ekologiyası
Dəniz səviyyəsindən 1200 m hündürlükdə, rütubətli dağlarda, gilli daşlı torpaqlarda da bitir. Quraqlığa davamlı olmasına baxmayaraq şoran torpaqlara üstünlük verir. Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə iyul-avqust aylarına təsadüf edir. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda arealı dardır, nadir növdür. Naxçıvan MR-da dağ yamaclarında bitir (Şahbuz kəndinin ətrafı). Əhali tərəfindən dərman bitkisi kimi yığıldığına görə təhlükə altına düşə bilən növdür. Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

## İstifadəsi
Dərman bitkisidir. Yaşıllaşdırılmada istifadəsi öyrənilməmişdir. Yamacların bərkidilməsində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Himasthla schachtachtinskoi

**Himasthla schachtachtinskoi** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədəni  6,59-7,31 mm uzunluğa və balalıq yerləşən nahiyədə 0,44-0,462 mm enə malikdir. Yaxalıq diametri isə  0,294-0,315 mm-dir. Yaxalıq 25 tikanla örtülüdür. 0,038-0,042х0,012 mm olan yaxalığın yan paylarında tək-tək yerləşən tikanlar o birilərdən dalda olur. 23 tikan nisbətən iridir və dorzal hissədə qırılmayan iki cərgə təşkil edir. Bunlar ölçüdə olub, 0,050-0,055 mm uzunluğa və  0,013 mm enə malikdir. Dairəvi ağız əmziyinin uzunluğu  0,082-0,084 mm, eni isə 0,071-0,084 mm-dir. Prefarinks  0,042-0,046 mm olub, oval farinkslə birləşir, ölçüsü 0,084-0,099х0,054-0,72 mm-dir. Qida borusu 0,460-0,478 mm-dir.  Uzun cinsi bursa bağırsağın bifurkasiyasından başlayaraq qarın əmziyində müəyyən məsafədə yerləşir. Qarın əmziyinin diametri 0,273-0,294 mm-dir. Ağız əmziyinin mərkəzi ilə qarın əmziyinin mərkəzi arasında 0,645 mm məsafə vardır. Toxumluqların kənarı hamar, oval şəkillidir və bədənin dal 1\3 hissəsində median xətti yerləşmişdir. Toxumluqlar arasındakı məsafə 0,236 mm-dir. Qabaq toxumluq 0,567-0,630x0,252-0,310 mm, dal toxumluq isə 0,630-0,650x0,253-0,270 mm-dir. Yumurtaların sayı çoxdur. Onlar oval şəklində olub,0,084-0,088 mm uzunluğa və 0,0054 mm enə malikdir.

## Həyat tərzi
Növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların bağırsağında (Larus ridibundus) yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Hermafordit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur. 

## Yayılması
Dünyada 27, Azərbaycanda 7 növlə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda Lənkəran rayonu (Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu) ərazisində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xallı semiadaliya

**Xallı semiadaliya** () — Qanadüstlüyü sarımtıl və ya qırmızı rəngdə olub, bir ümumi və hər qanadüstlüyündə 5 qara nöqtələri harmonik və simmetrik düzülüb.

## Biologiyası

Qanadüstlüyü sarımtıl və ya qırmızı rəngdə olub, bir ümumi və hər qanadüstlüyündə 5 qara nöqtələri harmonik və simmetrik düzülüb. Bunlarda aydın görülən baş hissə yastılaşmış, azacıq da köndələn durmuşdur, qara mürəkkəb fasetli gözləri aydın görünür, alın hissə bir gözün həcmi böyüklüyündədir. Özünün isə böyüklüyü 4,5–5&nbsp;mm-dir. Azərbaycanda sərt ekoloji stansiyalarda, təbii biosenozlarda və yoncalıqlarda yayılıb, müxtəlif növ mənənələrlə qidalanır. Şirvan, Gəncə, Qazax və  Naxçıvan təbii zonalarında daha çox fərdləri var. Təbii biosenozlarda,  eləcə də aqresenozlarda bunlara ən çox mayın sonu və iyunun axırında rast gəlinir. Yay və qış diapauzasını qidalandığı biosenozlarda, bükülmüş yarpaqların arasında və bəzən də ağacların çürümüş hissələrində keçirirlər.

## Yayılması

Xallı semiadaliya Qərbi Avropada və Qafqazda yayılmışdır.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Təbii dil

**Təbii dil** (natural language) – proqramlaşdırma və ya maşın dilləri kimi dillərin əksinə olan, adi danışıq dili. Təbii dilin “başa düşülməsi” və hesablama vasitələrinin ona yaxınlaşdırılması – süni intellekt sahəsində araşdırılmaların başlıca məqsədlərindən biridir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* KOMPÜTER DİLÇİLİYİNİN MÜASIR İSTİQAMƏTLƏRİ
Subcoccinella vigintiquatuorpunctata

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiya
Azərbaycanın bütün təbii zonalarında yayılsa da, azsaylı növdür. Əsasən yonca. Kartof, bostan-tərəvəz bitkilərinin yarpaqlarının və zoğlarının zərərvericisidir. Ən çox sayda may ayının sonunda görsənirlər. Forması yarımkürə şəklindədir, sarı-qırmızımtıl rəngdə olub, üzəri qısa, sərt tüklə örtülüb. Ağızda, bığcığında, buğumlar aydın görünür. Gözləri qara, fasetli və aydın görünəndir. Yuxarı köndələn çənəsində qərni dişciklər aydın görünür. Hər qanadüstlüyündə 2 ədəd sistemsiz düzülmüş, qara aydın görünən nöqtələri var. Uzunluğu 3–4 mm-dir. Rütubətli sahələrə meyillidir. Aydınlaşdırılmışdır ki, Günəşin aktivliyi illərində böcəklərin fərdləri ifrat dərəcədə çox olur və iki nəsil verir, sürfələrinin çıxım faizi də yüksək olur və bu dövrdə yayıldığı aqrosenozlara çox zərər verir.

## Yayılması
Əsasən Qərbi Avropada, Zaqafqaziyada geniş yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müştəri–server arxitekturası

**Müştəri-qulluqçu arxitekturası** - işçi stansiyaların və serverin hesablama güclərindən (imkanlarından) maksimal səmərəli istifadə edilməsi məqsədilə idarəetmənin onlar arasında paylanmasına əsaslanan lokal şəbəkə (LAN) strukturu.
Bu arxitekturada tətbiqi proqramın işlənməsi iki komponent – müştəri və server (qulluqçu) arasında bölüşdürülür. Meynfreymlərə əsaslanan çoxistifadəçili sistemlərin “lal” terminanlarından fərqli olaraq, “müştəri-qulluqçu” arxitekturasındakı müştərilər mükəmməl fərdi kompüterlər olur. Server olaraq başqa fərdi kompüterdən, minikompüterdən və ya menifreymdən istifadə edilə bilər; o, müştəriyə çoxistifadəçi mühitində işləməyin ənənəvi üstünlüklərini – verilənlərin idarəedilməsi imkanlarını, informasiyaya kollektiv erişməyi, verilənlərin şəbəkə administirasiyasını və qorunmasını verir. Özündən öncəki arxitekturalardan (meynfreym və fayl serveri) fərqli olaraq, “müştəri-qulluqçu” arxitekturası çərçivəsində çalışan proqram təminatının üzərində serverlər və işçi stansiyalar birgə işləyir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Oracle Technology Network

Client-server architecture
Bornit

**Bornit** — kubik sinqoniya – yüksək temperaturlu (>228 °C) modifikasiya; triqonal sinqoniya – aşağı temperaturlu metastabil modifikasiya; tetraqonal sinqoniya – aşağı temperaturlu (<228 °C) modifikasiya.'' Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Xassələri
Rəng – dəyişilməmiş təzə səthində tuncu-sarı, tünd misi-qırmızı. Havada dərhal tutqunlaşır və göy, qırmızımtıl və bənövşəyi çalarlı əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq–4,9–5,3; Sərtlik – 3; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, yarımqabıqvari; Başqa xassələr – elektrik keçiriliciyi ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: çox nadir heksaedrik, dodekaedrik, oktaedrik; Mineral aqreqatları: dənəvər, sıx kütlələr, damarcıqlar, püruzlar, qabıqlar, haşiyələr, lövhəciklər.

## Mənşəyi və yayılması
Həm endogen, həm də ekzogen proseslərin məhsuludur. Mineralın hipogen əmələgəlmələrinə maqmatik (mis-nikel), skarn tipli və hidrotermal yataqlarda, hipergen əmələgəlmələrinə isə mis filizi yataqlarının törəmə sulfidlərlə zənginləşmə zonasında rast gəlinir. Misli qumdaşları və misli şistlər içərisində yerləşən stratiform tipli yataqlarda geniş yayılmışdır. Autigen mineral və sement kimi çox az hallarda çökmə süxurlarda tapılır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: xalkozin, digenit, kovellin, xalkopirit, tetraedrit, tennantit, enargit. Mineralın tapıldığı yerlər: Mansfeld (Almaniya); Cezkazqan, Uspenski (Qazaxıstan); Dzerjinski, Qay, Lyovixa (Rusiya); Byutt (ABŞ); Braden (Çili); Sumeb (Namibiya) və b. Azərbaycanda Paraqaçay, Qapıcıq, Misdağ, Gədəbəy, Qızılbulaq, Bittibulaq, Daşkəsən, Katsdağ, Cixix-Saqator, Mazımçay, Filizçay yataqlarında, həmçinin başqa filiz obyektlərində qeyd edilir.

## Tətbiqi
Mühüm mis filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL BORNITE
Xırdalama, qranulyasiya

**Xırdalama, qranulyasiya** (, ) — verilmiş iş rejiminin məna dəyəri daşıyan müəyyən standart elementin ölçüsü ilə ifadə olunan xarakteristikası. Kompüter proseslərinin xırdalanması şəkərin, duzun, daşın xırdalanması kimidir: parçalar nə qədər böyük olarsa, qranulyasiya da o qədər kobud alınır. Bu termindən ekranın çözümlülüyünün təsvirində, verilənlər bazasına baxış və çeşidləmə meyarlarının təsvirində, eləcə də mikroprosessorun konkret əməliyyata, məsələn, fon rejimində çapa ayırdığı zaman intervalının təsvirində istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Kylix

**Kylix** – Linux platforması üçün Object Pascal və C/C++ dillərində tətbiqi proqramlar hazırlamaq üçün vasitə. Kylix adı kilik (yun. κύλιξ, lat. calix) əntiq qabından götürülüb. Bununla da gəlişdirmə vasitələrinin adlandırılmasında Delphi, Oracle ilə başlayan qədim yunan mövzusu davam edir. Eyni zamanda -ix suffiksi məhsulun Unix əməliyyat sisteminə aidliyini göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Kovellin

**Kovellin ** — heksaqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Xassələri ''' '''
Rəng – tünd-göydən qarayadək, çox vaxt, xüsusilə nəm olduqda, əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – bozdan qarayadək; Parıltı – tutqun; qatran və yarımmetal parıltısından metal parıltısınadək; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,60–4,76; Sərtlik – 1,5–2,5; nazik təbəqələri əyilgəndir; Ayrılma – {0001} üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar; Başqa xassələr – yarımkeçirici xassələri ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: çox nadir hallarda; lövhəcik şəkilli; Mineral aqreqatları: yaxmalar, təbəqələr, toz şəkilli, his-, torpaq- və vərəqvari, bütöv sıx kütlələr, damarcıqlar, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik ekzogen mineraldır. Mis filizi, polimetal, kolçedan yataqlarının törəmə sülfidlərlə zənginləşmə zonaları üçün səciyyəvidir. Həm ilkin (xalkopirit, tetraedrit, tennantit, enargit və b.), həm də törəmə (bornit, xalkozin və b.) mis minerallarının dəyişilməsi zamanı əmələ gəlir. İlkin hidrotermal mineral kimi nadir hallarda bəzi sulfid yataqlarında qeyd edilir. Lavalarda da kovellinin nadir tapıntıları məlumdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: xalkozin, xalkopirit, enargit, idait, bornit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Byutt (ABŞ); Syerra-de Famatina (Argentina); Mansfeld, Badenveyler (Almaniya); Vezuvi vulkanı, Kalabona (İtaliya); Karpuşin, Beryozov (Rusiya); Kavau ad. (Yeni Zelandiya yaxınlığında) və b. Azərbaycanda Katsdağ, Filizçay, Cixix-Saqator, Katex, Gədəbəy, Bittibulaq, Daşkəsən, Ağdərə, Paraqaçay yataqlarında, Əsrikçay, İtqırılan, Səfərli filiz təzahürlərində, Tutqun filiz sahəsində və bəzi başqa obyektlərdə qeyd edilir.

## Tətbiqi
Adətən xalkozinlə birlikdə zəngin mis filizi kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL COVELLITE
Hepatiarius longissimus

**Hepatiarius longissimus** () — yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bədəni dartılmış və yastıdır. Bədənin ön tərəfi sormaclar arasında enlidir və güclü əzələ sistemi ilə təchiz edilmişdir. Parazitin uzunluğu 13–16, eni isə 0.8–1 mm-dir. Ağız sormacı 0,156 – 0,180x0,204 – 0,288 mm-dir. Farinksin uzunluğu 0.180 – 0.210 mm, eni isə 0,132 – 0,204 mm. Prefarinks yoxdur. Qida borusu 0,3 – 0.42 mm uzunluqdadır. Geridə qarın sormacı 0,21 – 0,27x0,258 – 0,36 mm diametrindədir. Bağırsaq şaxələri bədənin arxa hissəsinə qədər çatır. Toxumluqlar şaxəlidir. Ön toxumluq 5 şaxəlidir 0,48 – 0,788 mm, eni isə 0,6 – 0,9 mm enindədir. Arxa 5 şaxəli toxumluğun uzunluğu 0.56 – 0.84x0.552 −0.948 mm. çatır. Çoxşaxəli yumurtalıq salxım şəkillidir 0.36 – 0,39×0.6 mm diametrdə toxumluqdan öndə yerləşir. Mellisanın cisimciyi yumurtalıqdan öndə yerləşir. Bədənin uzunluğunun ¾ hissəsində sarılıqlar lateral yerləşmişdir. Onların arxa sərhədləri yumurtalığa qədər çatır. Cinsi boşluq bilavasitə qarın sormacından öndə yerləşir. Yumurtalıqların ölçüsü 0,024 – 0,027x0,09 – 0,015 mm-dir.

## Həyat tərzi
Azsaylı-kosmopolit növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Alectoris kakelik və Perdix perdix) qara ciyərdə yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada: 2, Qafqazda: 2, Azərbaycanda: 2 növlə təmsil olunmuşdur. Dünyada Rusiya, Avropa, Çində, Azərbaycanda isə Şirvan-Muğan düzü, Lənkəran rayonu ərazisində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəqiqləşdirici

**Dəqiqləşdirici** () — verilmiş dəyişənin fəaliyyət sahəsinin yerləşdiyi modulun və ya obyektin adını dəqiqləşdirmək üçün dəyişənin adına əlavə olunan önşəkilçi. Adların toqquşmasının (üst-üstə düşməsinin) qarşısını alır və proqramın oxunaqlılığını yüksəldir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
LazerJet

**LazerJet** (en. LaserJet) — HP (Hewlett-Packard) şirkətinin buraxdığı lazer printerlərinin seriyasıdır. 
Bu seriyadan olan ilk printer 1984-cü ildə təqdim olunub. Həmin model 300 dpi çözümlülüyü təmin edirdi, dəqiqədə 8 səhifə çap edirdi, qiyməti isə 3495 dollar idi. LaserJet seriyasından olan ilk rəngli lazer printeri 1994-cü ildə meydana çıxdı. 1998-ci ildə isə 4 funksiyanı (printer-üzçıxaran-skaner-faks) özündə cəmləşdirən НР LaserJet 3100 printeri kütləvi bazara buraxıldı. 
İstifadəçilərin rahatlığı üçün modellərin adlarında qurğunun funksiyalarını əks etdirən hərflərdən istifadə olunur:

•	D – avtomatik ikiüzlü (dupleks) çap

•	T – kağız üçün əlavə tabaq

•	W – simsiz şəbəkə kartı

•	N – 10/100Base-TX şəbəkə portu

•	P – fərdi istifadə/kiçik işçi qruplar üçün printerlər

•	M – Mac ilə uyumlu (PostScript modulunun olması)

•	X – ikiüzlü çap və əlavə tabağı olan şəbəkə printeri (sonradan DTN ilə əvəz olunub).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Lazer
* Lazerli printer

## Xarici keçidlər
1.''HP Virtual Muzeyi - LazerJet printerlər'
 
2.''Lazer printerləri necə işləyir (How Laser Printers Work)'
NFS

**NFS** (Network File System)- UDP (User Datagram Protocol) nəqliyyat protokoluna əsaslanan fayl sisteminə erişmək üçün protokollar toplusu. UNIX-maşınlara, PC fərdi kompüterlərinə (Windows NT altında işləyən) və Macintosh fərdi kompüterlərinə, yəni müxtəlif əməliyyat sistemləri altında işləyən maşınlara lokal şəbəkədə faylları birgə istifadə etməyə imkan verir; bu isə faylların çoxlu sayda kopyasını ayrı-ayrı kompüterlərin lokal disklərində saxlamaq zərurətini aradan qaldırır. NFS SUN Microsystems şirkəti tərəfindən 1984-cü ildə işlənib hazırlanıb və RFC 1094 (versiya 2) və RFC 1813 (versiya 3) sənədlərində açıq standart kimi müəyyən olunub.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Intel486DX

**İ486DX (= 80486, = 486)** (en. İ486DX (= 80486, = 486)) – 1989-cu ildə Intel firmasının buraxdığı mikroprosessor. i486DX öz sələfi 80386 mikroprosessoru kimi, 32-mərtəbəli registrlərə, 32-bitli verilənlər şininə və 32-bitli ünvanlamaya malik prosessordur; 80386 ilə müqayisədə, özəl keş-kontroller, sürüşkən nöqtəli 80387 soprosessorunun özəl ekvivalenti, multiprosessorlu is rejimi kimi bir sıra təkmilləşmələrə malikdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*İ486DX (= 80486, = 486)
* Intel486 datasheets
* Intel 80486 images and descriptions at cpu-collection.de
* Die photo of Intel 486DX
Kabel modemi

**Kabel modemi** - adi telefon modemindən verilənləri daha sürətlə ötürməsinə görə fərqlənir (500 Kbit/san-dən 10 Mbit/san-dək), ancaq gerçək ötürülmə sürəti həmin kabeldə paralel işləyən istifadəçilərin sayından asılı olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Kabel modemlər
Qəribə soğan

****, **Pəl** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Meşə (yabanı) soğanı deyilən pəl bitkisi sarımsağın yaşıl zoğuna çox oxşayır və onun dadına bənzəyir.

## Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü (5) 10-25 (30) sm-dir. Soğanağı yumurtaşəkilli və ya şarşəkilli olub, qalınlığı 1 sm-ə qədərdir və boz qınlıdır. Gövdəsi zəifdir, bir ədəd kökətrafı yarpağı vardır, onunla birgə rəngsiz dəriciyə oxşar qın geyinmişdir. Yarpaq demək olar ki, gövdəyə bərabərdir və ya ondan uzundur, xətvari neştərşəkillidir, eni 5-15 mm-dir, ortdan və ya aşağıdan qaidəsinə doğru daralmış və kütdür. Qını ağ rəngli, pərdəşəkillidir, qaidəsinə qədər iki uzunsov-neştərvari qanadlara bölünmüşdür, çətirdən qısadır. Çətirinin 1-5 (8) ədəd əyilən çiçək saplağı vardır, çox vaxt soğanaqla olur; çiçək saplağı çiçəklərə bərabər və yaxud ondan 1,5 dəfə uzun olur, çiçək altlığı yoxdur. Çiçək yanlığı enlizınqırova oxşar, tutqun-ağ rəngli olub,üzərində limon sarısı rəngdə çalarları vardır. Qutab və turşusu hazırlanır. Qutabı dadı-tamına görə digər qutablardan fərqlənir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel ayında çiçəkləyir, aprel-may aylarında meyvə verir. Yarpaqları qida kimi istifadə olunur.

## Yayılması
Böyük Qafqazda (Quba), Böyük Qafqazın şərq, Kiçik Qafazın şimal, mərkəzi və cənub hissələrində, Lənkəran dağlarında yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından, orta dağ qurşağına kimi, meşələrdə, kolluqlarda və meşənin kənarlarında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şəbəkə arxitekturası

**Şəbəkə arxitekturası** () – aparat vasitələri, funksional səviyyələr, inferfeyslər və rabitə protokolları da daxil olmaqla kompüter şəbəkəsinin iç quruluşu. Şəbəkə arxitekturaları etibarlı rabitənin qurulması və informasiyanın ötürülməsinə zəmanət verməklə, həm terminoloji, həm də fiziki standartların təmin olunması üçün hazırlanıb. Şəbəkə arxitekturaları arasında bütün dünyada qəbul olunmuş yeddi səviyyəli ISO/OSI modeli və IBM firmasının Systems Network Architecture (SNA) arxitekturası seçilir; Bu və ya başqa şəbəkə arxitekturalarının son məqsədi çeşidli kompüterlərin sərbəst informasiya mübadiləsinə imkan verən rabitə standartlarının yaradılmasıdır. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Computer Network Architects at the US Department of Labor.
Lazerli printer

**Lazerli printer** () – fotokopiya qurğularındakı texnologiyanın tətbiq olunduğu elektroqrafik printer.

Fokusa yığılmış lazer şüası fırlanan güzgülü fotohəssas barabanın səthinin sahələrini elektrostatik yükləməklə səhifənin çap olunası görüntüsünü yaradır, baraban kağız vərəqi boyunca diyirlənir və kağızın üzərinə toz şəkilli boyaq maddəsi tökülür ki, onların hissələri kağızın yalnız yüklənmiş hissəsinə yapışır. Sonra tonerli kağız qızdırılır, boyaq maddəsi əriyir və bununla da vərəqin səthində qeyd olunur. Adətən, bundan sonra elektrik yükü barabandan kənarlaşdırılır, artıq toner isə yığılır. Yalnız toneri vurmaq və kağız verməyi təkrarlamaqla printer çoxlu kağız çap edə bilər. Lazerli printerlərin yeganə ciddi çatışmazlığı matrisli printerlərdəki kimi kağızla manipulyasiyada az çeviklikdir.

## Xarakteristikaları
Lazer printerlərinin əsas parametrlərinə aşağıdakılar aiddir:
* düymdə nöqtələri yerləşdirmə imkanı, dpi (dots per inch-düymdə nöqtələr)
* məhsuldarlıq (dəqiqədə səhifələr);
* istifadə olunan kağızın formatı;
* özünün operativ yaddaşının həcmi.
Lazer printerlərinin əsas üstünlükləri yüksək keyfiyyətli təsvirlərin alınması imkanları ilə bağlıdır. Orta sinif modellər 600 dpi çap, yarı peşəkar modellər-1200 dpi, peşəkar modellər 1800 dpi çap imkanını təmin edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* A. İ. Qurbanov, E. M. Məmmədov, A. S. Hüseynova Kompüter texnikası və proqramlaşdırma-Bakı:- "Təhsil" NPM, 2010.- 169 s.

## Həmçinin bax
Printer

## Xarici keçidlər
Nigeriya fırıldağı

**Nigeriya fırıldağı** (Nigerian scam)- elektron poçtla kütləvi göndərişlərin (spamların) meydana çıxması ilə geniş inkişaf edən fırıldaqçılıq növü. Məktubların belə adlandırılmasına səbəb, bu növ fırıldaqçılığın Nigeriyada xüsusilə, həm də İnternetin geniş yayılmasından öncə adi poçtla yayılması olub. Ancaq Nigeriya fırıldağı başqa Afrika ölkələrindən, eləcə də Nigeriya diasporunun böyük olduğu şəhərlərdən də (London, Amsterdam, Madrid, Dubay kimi) gəlir. Məktubların kütləvi göndərilməsi 1980-ci illərin ortasında başlanıb. 2005-ci ildə nigeriyalı spamerlərə ədəbiyyat üzrə Anti-nobel (Ig Nobel) mükafatı təsis edilib. Belə məktublarda məktubu alanın böyük məbləğdə pul əldə etmək imkanının olduğu və bu işdə məktub göndərənin ona yardım edə biləcəyi bildirilir. Sonra məktub göndərən, guya sənədləşmə və ya bank hesabı açmaq üçün onun hesabına azacıq pul göndərilməsini xahiş edir. Fırıldaqçıların əsas məqsədi də məhz bu məbləği qoparmaqdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Enargit

**Enargit – Cu<sub>3</sub>AsS<sub>4</sub>**  - () *Rombik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir.

## Xassələri
Rəng – poladı-bozdan qonuruçalarlı qarayadək; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – güclü, yarımmetal; bəzən tutqun; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,4-4,5; Sərtlik – 3,5; Kövrəkdir; Ayrılma –  {110} üzrə mükəmməl, {100} və  {010} üzrə aydın; Sınıqlar – qeyri-hamar; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiricisidir; Morfologiya – kristallar: vertikal cizgili, sütunvari, lövhə şəkilli; İkiləşmə: xaçvari ikiləşmələr, ulduzabənzər üçləşmələr; Mineral aqreqatları: dənəvər kütlələr, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Orta- və aşağı temperaturlu hidrotermal damarlarda və metasomatik yataqlarda rast gəlir. Əsasən mis-kolçedan, mis-porfir, pirit-enargit yataqlarında qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pirit, xalkopirit, sfalerit, qalenit, bornit, xalkozin, lyutsonit. Mineralın tapıldığı yerlər:  Byutt (ABŞ); Çukikamata və Quanako (Çili); Sero-de-Pasko (Peru); Sumeb (Namibiya); Kounrad (Qazaxıstan). Azərbaycanda enargit əsasən Bittibulaq mis-mərgümüş yatağında toplanmışdır. Az miqdarda o, həmçinin Filizçay və Ağdərə yataqlarında, Çıraqdərə-Toğanalı filiz sahəsində, Qaladərəsi, Səfərli filiz təzahürlərində, Tutqunçay hövzəsinin qızıl filizi zolağında və b. qeyd edilir.

## Tətbiqi
Böyük yığınları Cu və As filizi kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2004

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL ENARGITE
Şəbəkə administratoru

**Şəbəkə administratoru** () — paylaşdırılmış və ya lokal hesablama şəbəkəsində əməliyyatlara cavabdeh olan şəxs. Şəbəkə administratorunun iş rejimi çox çeşidli ola bilər: yeni avtomatlaşdırılmış işçi yerləri və başqa qurğuların quraşdırılması, istifadəçilərin şəbəkəyə erişiminin (çıxışının) açılması və qapadılması, arxivləşdirmə, mühafizə sisteminin qurulması, ortaq (ümumi) resurslara cari nəzarət, nasaz avadanlıqların təmiri və s.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Şəbəkə administratoru
Yalanqamış yumşaqsüpürgə

**Yalanqamış yumşaqsüpürgə** – hündürlüyü 50-100 sm olan, möhkəm gövdəli, kökümsovu sürünən bitki.

## Yarpaq
Yalanqamış yumşaqsüpürgənin yarpaqları xətvaridir, eni 3-8 mmdir, bəzən bir yerə cəmlənmiş, göyümtül-yaşıl rəngdədir, kənarları kələ-kötürdür; dilcik 8&nbsp;mm uzunluqdadır, küt və ya hissələrə ayrılmışdır.

## Çiçək
Yalanqamış süpürgə 10-20 (25) sm uzunluqdadır, sıxılmış, sivri-nahamar budaqlıdır. Sünbüllü pulcuqları neştəvari-bizşəkillidir, uzun-dartılı sivriləşmişdir, qonurtəhər-bənövşəyi rənglidir, yuxarıdakı pulcuqlar aşağıdakından qısadır. Aşağı çiçək pulcuqları uc hissədə bir neçə dişciklədir və onlardan ortada olanı uzunluğu 2&nbsp;mm-ə qədər olan oxla qurtarır. Sünbülün oxu üzərindəki tükcüklər çiçək pulcuğundan 1,5-2 dəfə uzundur. Çoxillik bitkidir.

## Çiçəkləməsi
Yalanqamış yumşaqsüpürgənin çiçəkləməsi iyun-iyul adlarında baş verir.

## Azərbaycanda yayılması
Yalanqamış yumşaqsüpürgə BQ (Quba), Abşeron, Qobustan, BQ şərq. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Yalanqamış yumşaqsüpürgəyə çay sahilində və rütubətli çəmənlərdə rast gəlinir.

## İstinadlar
Arazbar tüməni

**Arazbar tüməni** — Elxanilər dövrünə yaranmış inzibati ərazi vardı.

Arazbardan inzibati ərazi kimi bəhs edən tarixçilərdən biri də Fəzlullah Rəşidəddindir. Tarixçi oğlu Məcidəddinə yazdığı məktubunda bildirir ki, Dizmar və Arazbar vilayətləri 15 min man nar tədarük edir. XVIII əsrdən sonrakı tarixi-coğrafi əsərlərdə və dövlət fərmanlarında Arazbar adı tez-tez hallanır. XVI əsr tarixçisi Zeynəddin bin Həmdullah Qəzvini "Zeylə-tarixe-qozide" adlı əsərində 1392-ci il olaylarından bəhs edərkən yazır: "Xürrəm Muğan, Aran və Arazbar vilayətlərini zəbt etdi." Qaraqoyunlu hökmdarlarından Sultan Cahanşah bəy və oğlu Sultan Həsənəli bəyin hökmlərində "Qapanat, Aran və Arazbar tüməni" yazılması bir daha sübut edir ki, XIV əsrin ikinci yarısında Arazbar adlı inzibati ərazi vardı. Şah İsmayıl Səfəvinin hökmlərində də Arasbar adı xatırlanır. Tarixçi Şərəf xan Bitlisi "Şərəfnamə" adlı əsərində Osmanlıların Azərbaycana yürüşündən bəhs edərkən yazır: "Fərhad paşa Heydər paşanı bu vilayətin gözətçisi qoydu və müzəffər qoşunu ilə Arasbarda olan qacarların üzərinə hücumuma keçdi".
Xadim bəy Talış

**Xadim bəy Xüləfa** () — talış əsilli sufi və hərbi sərkərdə olub, Səfəvi nizamına, daha sonra isə ordenlə qurulan Səfəvi sülaləsinə qulluq etmişdir. Xadim bəy Soltan Əli Səfəvi və qardaşı İsmayıl Mirzənin uşaq ikən himayədarı və Şah İsmayılın (1501-1524) mühüm məsləhətçisi idi.

Çaldıran döyüşündə həlak olmuşdur.

## Həyatı
Xadim bəy Şah İsmayılın bir çox yürüşlərində, xüsusən də Ərəb İraqına qarşı bir kampaniyada xidmət etmişdir.  1508-ci ildə Şah Bağdadı fəth etdi və onu Bağdadın və bütün vilayətin ilk qubernatoru təyin etdi, bu titul Kərbəlanın müqəddəs hərəminə nəzarət etmək vəzifəsini özündə birləşdirdi.  Bağdad qubernatorluğundan əvvəl o, Səfəvi imperiyasının Əmir-i Divanı (sonralar Divan-bəyi) idi.

O, həmçinin 1498-ci ildən Səfəvi təriqətinin Xəlifət əl-Xulafa vəzifəsini tutmuşdur.

## Ailəsi
Xadim bəyin nəvəsi Yadigar Əli Sultan Talış 1626-1627-ci illərdə qısa müddətə Xəlifət əl-Xulafa oldu və onun yerinə oğlu Bədr Xan Sultan Talış keçdi.

## Həmçinin bax
* Abdal bəy Talış

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
*
Optik skaner

**Optik skaner** (optical scanner) – kağızda və ya başqa daşıyıcıda olanları xüsusi proqram təminatının (məsələn, qrafikanın oxunması və ya simvolların optik tanınması) köməyilə oxuyaraq, açıq və tünd (və ya rəngli) nöqtələr yığınını rəqəmli siqnala çevirən daxiletmə qurğusu. Quruluş özəlliklərinə görə skanerlərin bir neçə növünü fərqləndirirlər: planşet skanerlər (FLATBED SCANNER), səhifə skanerləri (PAGE SCANNER), slayd skanerləri (SLIDE SCANNER), əl skanerləri (HANDHELD SCANNER). Ən çox yayılmış növü planşet skanerlərdir ki, orada darayıcı qurğu tərpənməz sənəd boyunca hərəkət edir. Skanerlər adi faksimil operatorlarda olduğu kimi, baxdıqları kağızı tərpənməz baxış mexanizmi üzəri ilə hərəkət etdirə də bilər. Bəzi xüsusi skanerlər videosiqnalı proqram təminatı vasitəsilə emal olunmaq üçün rəqəmli siqnala çevirən standart videokamera ilə də işləyir. Əl skanerləri də çox tanınır; belə adlanmalarına səbəb istifadəçinin onları əllə tutaraq sənədin üzəriylə hərəkət etdirməsidir. Əl skanerləri ucuz olsalar da, onların baxış zonasının eni məhdud olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Skaner nədir?
İntel i486DX2

**İntel i486DX2** (= 80486DX2, 486DX2, 80486D/2, 486D/2, 80486D2, 486D2, D2) — 1992-ci ildə İntel firması tərəfindən bəzi i486DX mikroprosessorlarının daha məhsuldar yeniləşdirilməsi kimi buraxılmış mikroprosessor. i486DX2 ikiqat tezlikdən istifadə edir, yəni onun işləmə sürəti takt siqnalının tezliyinin iki dəfə artması hesabına ikiqat artıb. i486DX2’dən istifadə olunması sisteminin ümumi məhsuldarlığını artırır, lakin onu ikiqat artırmır, çünki tezliyin artması yalnız mikroprosessorun daxili əməliyyatlarında özünü göstərir, sistemin qalan hissələrinə təsir etmir. Məsələn, i486DX2-nin 50 MHs modelinin daxili tezliyi 50 MHs-dir, lakin kompüterin digər qurğuları 25 MHs tezliklə işləyir. Buna baxmayaraq, i486DX2 mikrosxeminin işində kənar effekt də mövcuddur: sürəti artdığından o  daha çox istilik verir. Yüksək istilik ayrılması ilə bağlı mikroprosessorda zədələnmənin qarşısını almaq üçün kompüter istehsalçıları mikrosxemdə soyutma qurğusu (COOLER, HEAT SINK) quraşdırırlar.


Fayl:Intel 80486DX2 top.jpg|Üst görünüşü.
Fayl:Intel 80486DX2 bottom.jpg|Alt görünüşü.
Fayl:KL Intel i486DX2 PQFP.jpg|


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Embedded i486DX2
* История судебных тяжб между Intel и AMD
* Документация на процессор  на сайте bitsavers.org
LCD-printer

**LCD printer** – maye-kristal elementlər əsasında olan printer. Lazerli printer (LASER PRINTER) kimi, bu printer də elektrofotoqrafiya texnologiyasına əsaslanır. LCD-printerdə boyaq maddəsini (toneri) kağızda qeyd etmək üçün elektrostatik yüklənmiş barabandan istifadə olunur. LCD-printerlərlə lazerli printerlər arasında önəmli fərq işıq mənbəyindən ibarətdir. LCD-printerlərdə daha parlaq işıq mənbəyindən, adətən, halogen lampadan istifadə edilir ki, maye-kristal sürgülər matrisindən keçən işıq barabana düşür və, beləliklə, çap ediləsi görüntünü formalaşdırır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
Printer

## Xarici keçidlər
''Kompüterin tərkib hissələri

''HP

''Epson
İbrahim sultan Ziyadoğlu-Qacar

**İbrahim sultan Ziyadoğlu-Qacar** () — qızılbaş sərkərdəsi, Qarabağ bəylərbəyi.

## Həyatı
Kəmaləddin Şahverdi sultan 1568-ci ildə vəfat etdi. Şahverdi sultanın oğlu Ibrahim sultan atasının yerinə xan ünvanı ilə bəylərbəyi təyin olundu. O, şahzadə Sultanəli mirzənin lələsi idi.

Ibrahim sultandan sonra Qarabağın bəylərbəyi qardaşı Yusif xəlifə oldu.

## Həmçinin bax
*Qacarlar
*Qarabağ bəylərbəyliyi

## İstinadlar
Yusif xəlifə Ziyadoğlu-Qacar

**Yusif xəlifə Şahverdi sultan oğlu Ziyadoğlu-Qacar** — Qızılbaş sərkərdəsi, bəylərbəyi.

## Həyatı

Yusif xəlifə gözünü açmağa macal tapmamış əmisioğlu Peykər sultan tərəfindən öldürüldü. II Şah Ismayıl Səfəvi 1577-ci ildə Peykər sultanı vəzifəsindən çıxarıb qorçusu Imamqulu bəy Yıva-Qacarı Qarabağa bəylərbəyi təyin etdi.

## Həmçinin bax
*Qacarlar
*Qarabağ bəylərbəyliyi

## İstinadlar
FAT fayl sistemi

**FAT fayl sistemi** (ing. FAT file system) - MS-DOS əməliyyat sistemində verilənləri diskdə saxlamaq üçün istifadə olunan fayl sistemi. FAT (File Allocation Table – faylların yerləşdirilmə cədvəli) formatlaşdırma zamanı diskdə yaranan verilənlər strukturudur. Faylı diskdə saxlayarkən (diskə yazarkən), MS-DOS həmin faylı tapıb-oxumaq üçün gərəkli olan informasiyanı FAT-da yerləşdirir. OS/2 əməliyyat sistemi həm FAT, həm də daha məhsuldar olan HPFS sistemində formatlaşdırılmış disklərdə işləyə bilər. Windows NT ailəsindən olan əməliyyat sistemləri həm FAT-dan, həm də HPFS-dən istifadə edə bilər, bundan başqa, onun öz fayl sistemi – NTFS var.

FAT fayl sistemli disk 512 baytli sektordan təşkil olunub. Sektor verilənlərin oxunub yazılmasında istifadə olunan ən kiçik vahiddir. Fayli verilənlər sahəsində yerləşdirmək üçün istifadə olunan ən kiçik vahid klastr-dir. Klastrın ölçüsü 64 kb-yaxini ola bilər. Qeyd edək ki, 16 Mb-dan kiçik ölçülü məntiqi disklər FAT 12 versiyalı ilə formatlaşdırılır. FAT 12 FAT-ın ilk versiyasıdır və kiçik ölçülü informasiya daşıyıcıları üçün nəzərdə tutulub. FAT 16 fayl sistemində məntiqi diskin ölçüsü 4 Gb-a qədər olmalıdır.

FAT 32 fayl sisteminin əsas üstünlüyü FAT 16-ya nisbətən böyük həcmli məntiqi diskləri dəstəkləməsidir. FAT 32 2047 Gb-a qədər (2 Tb-qədər) ölçülü, məntiqi diskləri dəstəkləyir.       FAT 32 faylların yerləşmə cədvəlində hər bir klastr üçün 4 b, amma FAT 16 üçün 2 b-dan istifadə olunur.

## Ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
* §24. FAT 32 fayl sistemi | Kompüter Muhendisliyi fenni
İntel486SX

**Intel i486SX** (= 80486S, = 486SX) – 1991-ci ildə Intel firması tərəfindən i486DX mikroprosessorunun daha ucuz alternativi kimi təqdim olunan mikroprosessor. i486SX və i486DX mikroprosessoru arasında əsas fərq ondan ibarətdir ki, birincinin özəl riyazi soprosessoru yoxdur. Tut: i486DX.


şəkil:I486sx.jpg|Pin side of an Intel i486 SX
şəkil:KL_Intel_i486SX_PQFP.jpg|Embedded i486SX (SQFP version).
şəkil:Intel i486SX-25.jpg|BQFP version.


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Intel 80486SX images and descriptions at cpu-collection.de
* Embedded i486SX
* Embedded Ultra-Low Power i486SX
Liqatura

**Liqatur** (en. ligature) – iki, yaxud üç simvolun kombinasiyasından ibarət çap işarəsi. Məsələn, ümumi şaquli cizgisi olan iki f hərfinin əmələ gətirdiyi işarə. Bəzi mətn emalı proqramları (məsələn, TeX) hərflər cütünü avtomatik olaraq liqaturlara çevirir.
## Nümunələr


Fayl:Old cyrillic yus big iotified.png|Köhnə qeydlərdə yazılmış slavyan liqaturu.
Fayl:Chinese Character zhao1 cai2 jin4 bao3.png|Çin liqaturu «招財進寶».
Fayl:Taw alaph.svg|Suriya liqaturu "Tav-Alef"
Fayl:23a-Lam-Alif.png|Ərəb liqaturu «Əlif Ləm».
Fayl:Greek ligature mu-omega.svg|Orta əsrlərdə yunan liqaturu.
Fayl:Etlig.svg|«et» liqaturu.



## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
LED printer

**LED printer** (en. LED printer - Light-Emitting diode printer)  – LCD və lazerli printerlərə bənzəyən elektrofotoqrafik printer; onda da tozşəkilli boyaq maddəsinin (tonerin) köməyilə görüntünü formatlaşdırmaq üşün elektrostatik yüklənmiş barabandan istifadə olunur. Baraban görüntüyə uyğun olaraq şüa ilə işıqlandırma yolu ilə yüklənir. Buna görə də LED-printerləri çox zaman yanlış olaraq lazerli printerlər adlandırırlar, ancaq onlar işıq mənbələrinə görə fərqlənirlər. LED-printerlərdə istifadə olunan işıq-diodları massivi baraban fırlandıqca yanıb-sönməklə görüntünü onun üzərinə vurur. İşıq mənbələri massivindən istifadə olunduğundan, LED-printerlər bir işıq mənbəyindən istifadə edən lazerli printerlərə nisbətən daha çox elektrik enerjisi sərf edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Printer

## Xarici keçidlər
''Kompüterin tərkib hissələri

''HP

''Epson
Rəqəmsal irs

**Rəqəmsal irs** () — mədəniyyət, təhsil, elm, idarəetmə resurslarından, həmçinin texniki, hüquqi, tibbi və digər xarakterli informasiyadan ibarətdir. Yəni, rəqəmsal irs rəqəmsal formada yaradılmış və ya mövcud analoq resurslarından rəqəmsal formaya çevrilmiş mədəniyyət, təhsil, elm və idarəetmə sahələrinə aid resursları, həmçinin texniki, hüquqi, tibbi və digər informasiya növlərini əhatə edən məfhum kimi müəyyən edilir. İstənilən halda onlar insanlar tərəfindən zaman və ərazi sərhədlərindən asılı olmayaraq istifadə edilir.

Rəqəmsal materiallar fasiləsiz artan, müxtəlif formatlarda təqdim edilən mətn sənədlərinidən, verilənlər bazasından, hərəkətsiz və hərəkətli təsvirlərdən, səsli və qrafik materiallardan, proqram təminatı və veb-səhifələrdən ibarətdir. Çox vaxt bu materiallar qısa müddətə yazılır və onların yaradılması, saxlanması və idarə edilməsinə yönələn məqsədyönlü tədbirlərin görülməsini tələb edir.

Bu resursların çoxu uzunmüddətli dəyərə və əhəmiyyətə malikdirlər, indiki və gələcək nəsillər üçun qorunması və saxlanması zəruri olan irsi özündə əks etdirir. Belə fasiləsiz artan irs istənilən dildə, dünyanın istənilən yerində mövcud ola bilər və istənilən insan bilikləri və ifadə formaları sferasına aid ola bilər.

## Ədəbiyyat
* Хартия о сохранении цифрового наследия, Принята 15 октября 2003 года, (Резолюция принята по докладу Комиссии V на 18-м пленарном заседании 15 октября 2003 г.
* Доклад Генерального директора относительно проекта Хартии о сохранении цифрового наследия, Организация Объединенных Наций по вопросам образования, науки и культуры Исполнительный совет EX, Сто шестьдесят четвертая сессия, 164 EX/21, Париж, 9 апреля 2002 г.

## Xarici keçidlər
* "Charter on the Preservation of Digital Heritage". UNESCO. October 15, 2003. Retrieved July 9, 2015.
Nazim Mustafayev (dəqiqləşdirmə)

* Nazim Pirməmməd oğlu Mustafayev — Azərbaycan kimyaçısı.
* Nazim Yusif oğlu Mustafayev — Azərbaycan tarixçisi.

## Həmçinin bax
* Nazim
* Mustafayev
Vektor qrafika

**Vektor qrafika** (vector graphics) – kompüterdə işlənmiş və qrafik primitivlərə (məsələn: xətlərə, əyrilərə, dairələrə, kvadratlara) əsaslanan görüntü. Tətbiqi proqramlarda, məsələn, avtomatlaşdırılmış layihələndirmə, rəsmxət və rəsm proqramlarında (CAD) istifadə olunan obyekt-yönlü qrafika görüntünü riyazi olaraq görüntüdəki obyektləri yaratmaq üçün göstərişlər (INSTRUCTION) toplusu kimi təsvir edir. Bu yanaşma görüntülərin yaradılmasının başqa bir geniş yayılmış üsuluna – rastr qrafikasına qarşı qoyulur. (Rastr qrafikasında qrafik simvol müəyyən qaydada yerləşmiş qara və ağ, yaxud rəngli nöqtələrdən ibarət qruplar şəklində təqdim olunur.) Obyekt-yönlü qrafika obyektləri ayrıca vahidlər kimi idarə etməyə imkan verir: məsələn, xəttin uzunluğunu dəyişmək və ya dairəni böyütmək; rastr qrafikasında isə bunun üçün xəttə və ya dairəyə təkrar fərdi nöqtələr yerləşdirmək lazımdır. Obyektlər riyazi təsvir olunduğundan obyekt-yönlü qrafikada görüntünün varisliyi, fırlanması və miqyaslanması (böyüdülüb-kiçildilməsi) nisbətən asan təmin edilə bilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Obyekt yönlü proqramlaşdırma
Mərtəbəli çeşidləmə alqoritmi

Mərtəbəli çeşidləmə alqoritmi (en. radix sorting algorithm) - çeşidləməni qruplaşdırılan elementlərlə, onların açarlarının ardıcıl komponentlərinə görə gerçəkləşdirən çeşidləmə alqoritmi. Məsələn, 0-dan 999-dək ədədlərin çeşidlənməsinə baxaq: birinci siyahı yüzlük mərtəbələrinə görə çeşidlənərək 10 siyahıya ayrılır, sonra bu siyahıların hər biri eyni zamanda onluq mərtəbələrinə görə çeşidlənərək 10 siyahıya ayrılır, və nəhayət, bu siyahıların hər biri təklik mərtəbəsinə görə çeşidlənir. Bu alqoritm, adətən, ikilik ədədlərin çeşidlənməsində daha səmərəli olur, çünki siyahılara ayırma, sadəcə, ədədlərin böyük bitlərinin müəyyənləşdirilməsiylə aparılır, siyahıların sayı isə heç vaxt ikidən artıq olmur.

**Mərtəbəli çeşidləmə alqoritmi (C dilində):**

#include 
#define MAX 5
#define SHOWPASS
void print(int *a, int n)
{
  int i;
  for (i = 0; i  m)
      m = a[i];
  }
 
  while (m / exp > 0)
  {
    int bucket[10] =
    {  0 };
    for (i = 0; i = 0; i--)
      b[--bucket[(a[i] / exp) % 10]] = a[i];
    for (i = 0; i < n; i++)
      a[i] = b[i];
    exp *= 10;
 
    #ifdef SHOWPASS
      printf("\nPASS   : ");
      print(a, n);
    #endif
  }
}

int main()
{
  int arr[MAX];
  int i, n;
 
  printf("Enter total elements (n < %d) : ", MAX);
  scanf("%d", &n);
  n = n < MAX ? n : MAX;
 
  printf("Enter %d Elements : ", n);
  for (i = 0; i < n; i++)
    scanf("%d", &arr[i]);
 
 
  printf("\nARRAY  : ");
  print(&arr[0], n);
 
  radixsort(&arr[0], n);
 
  printf("\nSORTED : ");
  print(&arr[0], n);
  printf("\n");
 
  return 0;
}

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Radix Sort
Rövşən Rzayev

* Rövşən Rzayev (hərbçi) — Azərbaycanın milli qəhrəmanı.
* Rövşən Rzayev (siyasətçi) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin IV çağırış deputatı.

## Həmçinin bax
* Rövşən
* Rzayev
Macarıstanda turizm

**Macarıstanda turizm** özünün tarixi abidələri seçilir. Macarıstan 2002-ci ilə hörə dünyanın ənənəvi turizm ölkələri siyahısına daxil edilmişdir. 2004 və 2005-ci illər ərzində ölkəyə gələn turistlərin sayında 7 % artım olmuşdur. Ölkəyə gələn turistlərin 98 % Avropa ölkələrindən gələnlər təşkil edir. Onlar arasında Avstriya, Almaniya və Slovakiya kimi ölkələrdən gələnlər üstünlük təşkil edir. Turizm mövsümü apreldən oktyabra qədər davam edir. İyul-avqust ayları turistik aktivliyin pik dönəmidir. Macarıstanda turistlərin ən çox maraq göstərdikləri şəhər Budapeştdir.

## Budapeştdə turizm
Budapeşt XX əsrin 90-cı illərində Mərkəzi Avropada turistlər arasında ən məşhur şəhər olmuşdur. Şəhərin görməli yerlərindən biri Buda qəsridir. Burada Macarıstan Milli Qakereyası, Budapeşt Tarix muzeyi, Müqəddəs Matyaşka kilsəsi, Şandor Sarayı və s. yerləşir. Üstəlik Macarıstan Parlament binasıda məşhurluqda heçdə digərlərindən geri qalmır. Şəhərdə çoxlu sayda muzey və teatrlsr yerləşir.. Buda qəsri, Dunay çayının sahilində və Andraşi prospekti YUNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir

Macarıstanda ümumilikdə 1300 geotermal mənbə vardır. Bu mənbələrdən hətta Roma imperiyasından istifadə edirdilər. Romalılar b.e I əsrdən dunayın sahilində geotermal mənbələr üzərində hamamlar inşa edirdilər. 30000 m³ olan mineral sular (21° — 76 °C) 118 mineral mənbədən istifadə edilməklə yönlındirilir. Budapeşt hamamlarında mazaj, spa-prosedurları, sağlamlıq xidmətləri göstərilir

Budapeşt yaxınlığında 200 mağara vardır. Bu mağaralar turistlər üçün açıqdır. Palvolqi mağarası XX əsrin əvvəlləri açılmışdır. Bu mağara Buda təpəsində yerləşən ən böyük mağaradır. Matyas mağarası *(Matyas)* şəhərin kənarında yerləşir. Bura ekstermal turizm həvəskarları daha çox gəlir.

## Regional turizm
Balaton gölü Avopanın mərkəzində ən böyük şirinsulu göldür. Bu Macarıstanda məşhurluğuna görə ikinci istiqamətdir. 1994-cü ildə göldə 2.5 milyon turist olmuşdur. Regional turizmin digər istiqaməti aktiv istirahət, spa kurort və görməli yerlərə səfərlərdir.. Macarıstanda 400 kempinq yeri hazırlanmışdır. Ölkədə 2500 km uzunluğu olan velosiped yolu vardır. Populyarlıq baxımından balıq ovu və quşların müşahidəsi kimi sahələr seçilir

## İstinadlar
Mikael Nade

**Mikael Nade** (4 mart 1999-cu ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Sent-Etyen AS klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Nade Nade Sent-Etyen AS akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, Liqa 1-də debütünü Sent-Etyen klubu ilə 20 may 2017-ci ildə *Nansi * klubuna qarşı oyunda etmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LFP profile
Ronael Piyerre-Qabriel

**Ronael Piyerre-Qabriel** (13 iyun 1998-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası
Piyerre-Qabriel Sent-Etyen AS akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, Liqa 1-də debütünü Sent-Etyen klubu ilə 29 noyabr 2015-ci ildə *Genqam* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, görüşə ilk on birlikdə start vermiş və 61-ci dəqiqədə Pyer-İves Polomat ilə əvəz olunmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*France profile  at FFF
*Saint-Étienne profile
Arno Nordin

**Arno Nordin** () — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Sent-Etyen AS klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası

### Sent-Etyen
Nordin Sent-Etyen AS akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, Liqa 1-də debütünü Sent-Etyen klubu ilə 25 sentyabr 2016-cı ildə Lill klubuna qarşı oyunda etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Nordin Fransada anadan olmuşdur. Valideynləri isə Martinika vətəndaşlarıdır.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* France profile  at FFF
* Saint-Étienne profile
Seydu Su

**Seydu Su** (12 dekabr 1995-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako FK klubunda qapıçı kimi çıxış edən peşəkar Seneqal futbolçusu.

## Klub karyerası

### Monako
Su Monako akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Su əsas komanda ilə debütünü 20 may 2017-ci ildə çempion olduğu 2016-17 mövsümünün final görüşündə Renn klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 45 dəqiqə meydanda mübarizə aparmış və ikinci hissədə Loik Badiaşil ilə əvəz olunmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Monaco profile
*L'Équipe profile
Usman Dembele

**Usman Dembele** () — Liqa 1 təmsilçisi Paris Sen-Jermen FK və Fransa milli futbol komandasında hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

Usman Dembele FIFA tərəfindən 2025-ci ilin oyunçusu seçilib.

## Uğurları
### Klub
 Borussiya Dortmund 
* **Almaniya Kuboku** 
** Qalib (1): 2016/17
 Barselona
* İspaniya La Liqası
** Qalib (2): 2017/18, 2018/19
* İspaniya Kral Kuboku
** Qalib (2): 2017/18,2020/21
* İspaniya Superkuboku
** Qalib (1): 2018/19
### Şəxsi
### Milli
 Fransa
* Dünya Kuboku 
** Qalib (1): 2018
## İstinadlar

## Xarici keçidlər