Kateqoriya (fəlsəfə)

**Kateqoriya** — fəlsəfi mənada ümumi şəkildə "atribut" və ya obyektə verilən xüsusiyyət kimi başa düşülür. Kateqoriyalar bir mövzunun mənasını və sərhədlərini, məzmun və formasının çərçivəsini müəyyən edir.

Kateqoriyalar şərti özlərində mövcud olan ümumi xüsusiyyətlərdir; bu mənada onlar şərtsizdirlər. Bu kontekstdə "kateqorik" dedikdə nəzərdə tutulan məna şərtsizlikdir. Bu ümumi mənadan başqa, fəlsəfə tarixi boyu kateqoriya anlayışı istifadə olunduğu fəlsəfi sistemə uyğun olaraq məzmun qazanmışdır. Kateqoriya anlayışının yaradıcısı müəyyən mənada Aristotel hesab olunur. Aristotel on növ kateqoriya müəyyən etmiş və hər hansı bir mövzu haqqında məhz bu on kateqoriya əsasında fikir yürütməyin mümkün olduğunu bildirmişdir. Aristotelin irəli sürdüyü kateqoriyalar bunlardır: Substansiya (cövhər), kəmiyyət, keyfiyyət, məkan (yer), zaman, vəziyyət, sahiblik, təsir, məruzqalma () və münasibət (əlaqə). Beləliklə, kateqoriya fəlsəfədə mənalı bir fikir söyləməyin "şərtlərini" müəyyən edən anlayış kimi çıxış edir.

Kantın buna paralel, lakin fərqli məzmunlu kateqoriya tərifi mövcuddur. Kant, təcrübələrimizin öncəki (Apriori) şərti olan mütləq zehni anlayışları adlandırmaq üçün kateqoriya terminindən istifadə edir. Kanta görə, zehnin hisslərdən gələn məlumatları yığıb qiymətləndirməsi və onları birləşdirərək nəticələrə gəlməsi üçün on iki ayrı kateqoriya mövcuddur. Bu on iki kateqoriya əsasən dörd ana qrupda birləşir: "Keyfiyyət", "kəmiyyət", "münasibət" və "modallıq".

Kant və Aristotelin kateqoriya anlayışları arasındakı fərq ondadır ki, Kantda kateqoriyalar yalnız təfəkkürün xüsusiyyətləri olduğu halda, Aristoteldə kateqoriyalar həm təfəkkürün, həm də varlığın xüsusiyyətlərini əks etdirir.

## İstinadlar

## Seçilmiş ədəbiyyat

*Aristotle, 1953. *[https://web.archive.org/web/20051212140439/http://etext.library.adelaide.edu.au/a/aristotle/metaphysics/ Metaphysics]*. Ross, W. D., trans. Oxford University Press.
*--------, 2004. *[http://etext.library.adelaide.edu.au/a/a8/categori.html Categories]*, Ella Mary Edghill, trans. Uni. of Adelaide library.
*John G. Bennett, 1956–1965. *The Dramatic Universe*. London, Hodder & Stoughton.
*Gustav Bergmann, 1992. *New Foundations of Ontology*. Madison: Uni. of Wisconsin Press.
*Browning, Douglas, 1990. *Ontology and the Practical Arena*. Pennsylvania State Uni.
*Butchvarov, Panayot, 1979. *Being qua Being: A Theory of Identity, Existence, and Predication*. Indiana Uni. Press.
*Roderick Chisholm, 1996. *A Realistic Theory of Categories*. Cambridge Uni. Press.
*James Feibleman Kern, 1951. *Ontology*. The Johns Hopkins Press (reprinted 1968, Greenwood Press, Publishers, New York).
*Grossmann, Reinhardt, 1983. *The Categorial Structure of the World*. Indiana Uni. Press.
*Grossmann, Reinhardt, 1992. *The Existence of the World: An Introduction to Ontology*. Routledge.
*Leila Haaparanta and Koskinen, Heikki J., 2012. *Categories of Being: Essays on Metaphysics and Logic*. New York: Oxford University Press.
*Hoffman, J., and Rosenkrantz, G. S.,1994. *Substance among other Categories*. Cambridge Uni. Press.
*Edmund Husserl, 1962. *Ideas: General Introduction to Pure Phenomenology*. Boyce Gibson, W. R., trans. Collier.
*------, 2000. *Logical Investigations*, 2nd ed. Findlay, J. N., trans. Routledge.
*Johansson, Ingvar, 1989. *Ontological Investigations*. Routledge, 2nd ed. Ontos Verlag 2004.
* Charles H. Kahn, 2009. *Essays on Being*, Oxford University Press.
*Immanuel Kant, 1998. *Critique of Pure Reason*. Guyer, Paul, and Wood, A. W., trans. Cambridge Uni. Press.
*Charles Sanders Peirce, 1992, 1998. *The Essential Peirce*, vols. 1,2. Houser, Nathan et al., eds. Indiana Uni. Press.
*Gilbert Ryle, 1949. *The Concept of Mind*. Uni. of Chicago Press.
*Wilfrid Sellars, 1974, "Toward a Theory of the Categories" in *Essays in Philosophy and Its History*. Reidel.
*Barry Smith, 2003. "Ontology" in *Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information*. Blackwell.

## Xarici keçidlər

* Aristotle's *[http://classics.mit.edu/Aristotle/categories.html Categories]* at MIT.
* 
* "Ontological Categories and How to Use Them" – Amie Thomasson.
* "Recent Advances in Metaphysics" – E. J. Lowe.
* Theory and History of Ontology – Raul Corazzon.