Xalis aktiv dəyəri

**Xalis aktiv dəyəri** (, qısaca **NAV**) — bir müəssisənin və ya investisiya fondunun aktivlərinin ümumi dəyərindən öhdəliklərinin çıxılması nəticəsində əldə edilən maliyyə göstəricisidir. Bu göstərici xüsusilə açıq tipli fondlar, qarşılıqlı fondlar, hedc fondlar və vençur kapitalı fondlarının dəyərinin müəyyən edilməsində geniş istifadə olunur. Belə fondların payları adətən ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birja Komissiyası (SEC) tərəfindən qeydiyyata alınır və investorlar bu payları adətən xalis aktiv dəyərinə əsasən alır və ya geri qaytarırlar. 

Xalis aktiv dəyəri həmçinin fondlarda yerləşdirilmiş əsas investisiyaların investorlar tərəfindən qiymətləndirilməsi üçün mühüm göstəricidir. Bu göstərici bəzi hallarda müəssisənin balans dəyəri və ya səhmdar kapitalı ilə eyni məna daşıya bilər. NAV ya bütün kapitalın ümumi dəyərini ifadə edir, ya da dövriyyədə olan səhmlərin sayına bölünərək **hər səhmə düşən xalis aktiv dəyəri** kimi hesablanır.

## Ümumi baxış
Xalis aktiv dəyərinin hesablanması fond mühasibatlığı () adlanan mühasibat sisteminin bir hissəsidir. Bu sistem investisiya fondlarına daxil olan və çıxan maliyyə kapitalı, investisiyaların alqı-satqısı, gəlirlər, zərərlər və fondun əməliyyat xərclərini izləmək üçün istifadə olunur. Müasir fond mühasibatlığı sistemləri adətən mürəkkəb kompüter proqramları vasitəsilə idarə edilir.

Fondun aktivləri və digər maliyyə göstəriciləri müəyyən dövrlərlə qiymətləndirilir. Bu qiymətləndirmə fondun növündən və tətbiq olunan tənzimləmə qaydalarından asılı olaraq gündəlik, həftəlik və ya aylıq həyata keçirilə bilər. Dünyada xalis aktiv dəyərinin hesablanması üçün vahid qiymətləndirmə üsulu mövcud deyil; istifadə olunan metodlar ölkənin qanunvericiliyindən, mühasibat standartlarından və qiymətləndirmənin məqsədindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Məsələn, ABŞ-da qeydiyyatdan keçmiş açıq tipli fondlarda investisiyaların dəyəri adətən hər iş günü Nyu-York Fond Birjası açıq olduqda müəyyən edilir və qiymətləndirmə bağlanış qiymətlərinə əsasən aparılır. Bu proses adətən saat 16:00-da (Şərqi ABŞ vaxtı ilə) həyata keçirilir.

Bəzi pul bazarı fondlarında isə investisiyaların qiymətləndirilməsi bazar dəyərinə deyil, amortizasiya olunmuş maya dəyərinə əsasən aparıla bilər. Bu üsul hesablamaların sadələşdirilməsi və sabitliyin qorunması məqsədilə tətbiq olunur.

Qiymətləndirmə prosesi tamamlandıqdan və bütün mühasibat yazılışları aparıldıqdan sonra fondun maliyyə məlumatları yekunlaşdırılır və bu məlumatlar əsasında hər səhm üçün xalis aktiv dəyəri hesablanır.

## Açıq tipli fondlar
Xalis aktiv dəyəri ən çox açıq tipli fondların fəaliyyətində istifadə olunur. Bu fondlarda investorlar arasında səhm alqı-satqısı birbaşa bazarda baş vermir. Əvəzində fond yeni investorlar üçün səhm buraxır və investisiya geri çəkildikdə həmin səhm və payları geri alır.

Belə fondlarda səhm qiyməti fondun xalis aktiv dəyərinə əsasən müəyyən edilir. Bu üsul yeni investorların fondun aktivlərində ədalətli pay əldə etməsinə və investisiyanı geri çəkən investorların fondun dəyərinə uyğun məbləğ almasına imkan verir.

Məsələn, əgər bir fondun xalis aktiv dəyəri 200 milyon ABŞ dolları və dövriyyədə 1 milyon səhm varsa, bu halda **hər səhmə düşən NAV** 200 dollar olacaq. Əgər investor həmin gün fonda 40 milyon dollar sərmayə qoyarsa, o zaman ona 200 min səhm veriləcək. İnvestorun sərmayəsindən sonra fondun ümumi xalis aktiv dəyəri 240 milyon dollara yüksələcək.

Bu halda investor fondun ümumi dəyərinin təxminən altıda bir hissəsinə sahib olacaq. Sonradan fondun dəyəri dəyişərsə, investorun payı da həmin nisbətdə dəyişəcək.

## Qapalı tipli fondlar
Qapalı tipli fondlarda vəziyyət fərqlidir. Bu fondların səhmləri investorlar arasında açıq bazarda alınıb-satılır və qiymət birbaşa bazar tələbi və təklifi ilə müəyyən edilir. Bu səbəbdən fondun səhm qiyməti onun xalis aktiv dəyəri ilə tam uyğun gəlməyə bilər.

Bir çox hallarda qapalı tipli fondların səhmləri bazarda NAV-dan aşağı qiymətə ticarət olunur. Bunun səbəbi investorların gözləntiləri, bazar riskləri və fondun gələcək performansı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik ola bilər.

Xalis aktiv dəyəri investorlar üçün mühüm analitik göstəricidir. Bu göstərici aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə olunur:

* fondun real maliyyə vəziyyətini qiymətləndirmək  
* investisiya qərarları qəbul etmək  
* fondun bazar qiyməti ilə daxili dəyərini müqayisə etmək  
* investisiya portfelinin səmərəliliyini təhlil etmək  

Xüsusilə hedc fondlar və vençur kapitalı fondlarında NAV investorların paylarının və fondun ümumi aktivlərinin dəyərinin hesablanmasında əsas rol oynayır.

## İstinadlar