Cənab Şəhabəddin

**Cənab Şahabəddin** (; ) () — Türkiyə şairi və yazıçısı. O, Sərvəti-fünun dövrü Türkiyə ədəbiyyatının aparıcı nümayəndələrindən biri kimi tanınmışdır. Şeir, səyahətnamə, məqalə, felyeton və nəsr janrlarında əsərlər qələmə almışdır. Simvolizm və parnasizm təsiri altında formalaşmış şeir anlayışı ilə seçilən sənətkar əruz vəznindən səs və ahəng ünsürlərini ön plana çıxaran özünəməxsus şəkildə istifadə etmiş, sərbəst müstəzad üslubunun öncüllərindən biri olmuşdur.

Yaradıcılığının ilkin mərhələsində divan şeiri üslubunda əsərlər yazmış Cənab Şahabəddin sonralar Qərb təsirli Türkiyə ədəbiyyatına yönəlmiş, xüsusilə Pol Verlen kimi Fransa şairlərinin yaradıcılığından təsirlənmişdir. Şeirlərində musiqi, təsvir və duyğunu bir arada təqdim etməyə çalışmış, "*Elhan-ı Şita*", "*Yakazat-ı Leyliye*", "*Temâşâ-yı Hazân*" kimi şeirləri ilə diqqət çəkmişdir. "*[[Sərvəti-fünun]]*" jurnalı ətrafında formalaşmış ədəbiyyati-cədidə cərəyanının önəmli simalarından biri olmuş, dövrün estetik baxışlarının təşəkkülündə mühüm rol oynamışdır.

Səyahətnamə sahəsində də məhsuldar fəaliyyət göstərmiş Cənab Şahabəddin "*Hac Yolunda*", "*Âfâk-ı Irak*", "*Suriye Mektupları*" əsərlərini və Avropa səfərləri ilə bağlı müşahidələrini əks etdirən yazıları qələmə almışdır. Məqalə və felyetonlarında ədəbiyyat, incəsənət və siyasət mövzularına toxunmuş, "*Evrak-ı Eyyam*", "*Nesr-i Harb*", "*Nesr-i Sulh*" v "*Tiryaki Sözleri*" bu yazıların toplandığı əsərlər sırasında yer almışdır. Klassik nəsr anlayışı ilə sadə nəsr arasında estetik baxımdan yeni bir dil formalaşdırmağa cəhd göstərmiş, bu xüsusiyyəti ilə Xalid Ziya Uşaqlıgil ilə birlikdə müasir Türkiyə nəsr ədəbiyyatının inkişafında təsirli olmuşdur.

## Həyatı

Cənab Şahabəddin 21 mart 1870-ci ildə Manastır şəhərində anadan olmuşdur. Atası Osman Şəhabəddin bəy 1877–1878-ci illər Osmanlı–Rusiya müharibəsində həlak olmuşdur. Atasının vəfatından sonra təxminən altı yaşında ikən ailəsi ilə birlikdə İstanbula köçmüşdür.

İbtidai təhsilini Topxanada Məktəbi-Feyziyyədə almış, daha sonra Əyyub Hərbi Rüşdiyyəsinə daxil olmuşdur. Bu məktəbin dağıdılmasından sonra Gülhanə Hərbi Rüşdiyyəsinə keçmiş və 1880-ci ildə oranı bitirmişdir. Ardınca Tibbiyyə İdadisinə daxil olmuş, iki il təhsil aldıqdan sonra Hərbi Tibbiyyənin beşinci sinfinə qəbul edilmişdir. 1889-cu ildə həkim yüzbaşı rütbəsi ilə məzun olmuşdur. Yüksək nəticə ilə təhsilini başa vurduğu üçün 1890-cı ilin əvvəlində dövlət tərəfindən dəri xəstəlikləri sahəsində ixtisaslaşmaq məqsədilə Parisə göndərilmiş və orada təxminən dörd il qalmışdır.

Parisdə dörd il dermatologiya üzrə ixtisaslaşdıqdan sonra vətənə qayıtmış, bir müddət Heydərpaşa Nümunə  Xəstəxanasında həkim kapitanı kimi çalışmışdır. Təqib olunduğu qorxusu ilə İstanbuldan uzaq bir yerdə xidmət etmək məqsədilə öz istəyi ilə karantin idarəsinə keçmiş, Mersin və Rodosda karantin həkimi vəzifəsində çalışmışdır. 1896-cı ildə səhiyyə müfəttişi kimi Ciddəyə təyin edilmiş, 1898-ci ildə isə mərkəzi müfəttiş vəzifəsi ilə İstanbula qayıtmışdır. Daha sonra qısa müddət Suriya vilayətinin səhiyyə rəisi olmuşdur. İkinci Məşrutiyyətin elanından sonra Böyük Səhiyyə Məclisinin üzvü və Ümumi Səhiyyə İdarəsinin müfəttişi kimi yenidən İstanbula dönmüşdür. 1914-cü ildə təqaüdə çıxmışdır.

Təqaüdə ayrıldıqdan sonra Darülfünunda "Qərb ədəbiyyatı", "Fransız dili" və "Osmanlı ədəbiyyatı tarixi" fənləri üzrə müdərris təyin edilmişdir.

1922-ci ildə dərs zamanı yunanları təriflədiyi və Türk Milli Hərəkatını kiçik göstərən fikirlər səsləndirdiyi iddiası ilə Darülfünun tələbələri və bəzi müəllimlər tərəfindən əleyhinə etirazlar təşkil edilmişdir. Bu sözləri deyib-demədiyi dəqiqləşdirilməmişdir, lakin əvvəlki siyasi yazıları onun əleyhinə kifayət sayılmışdır. Əli Kamal, Rza Tofiq, Hüseyn Daniş və Tirqan Barsamyan ilə birlikdə 1922-ci ilin sentyabrında Darülfünundakı vəzifəsindən istefaya məcbur edilmişdir. Bu hadisələrdən sonra müəyyən mənada inzivaya çəkilmiş, əsasən ədəbiyyat və incəsənət mövzularında yazı fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Son illərində üzərində intensiv işlədiyi lüğətini tamamlaya bilmədən 13 fevral 1934-cü ildə beyin qanaması nəticəsində İstanbulda vəfat etmişdir. 14 fevralda sadə bir mərasimlə Bakırköy qəbiristanlığında qızı Destinə xanımın yanında dəfn edilmişdir.

## Yaradıcılığı
Cənab Şəhabəddin 1895-ci ildən ölümünə qədər davam edən yaradıcılıq fəaliyyətində, xüsusilə Türkiyə Cümhuriyyəti dövrünə qədər başda şeir olmaqla ədəbiyyatın müxtəlif sahələrində nüfuz sahibi olan əsas simalardan biri kimi qəbul edilmişdir. Tənzimatdan sonra Qərb ədəbiyyatının təsiri ilə inkişaf edən Türkiyə poeziyasında Əbdülhaq Hamid Tərxandan sonra ən böyük yenilikləri həyata keçirən sənətkarlardan biri olmuşdur.

Ədəbiyyata yaxın bir mühitdə böyüyən Cənab Şahabəddin on beş-on altı yaşlarında ikən Müəllim Naci və Şeyx Vaşəsfi Əfəndinin təsiri altında onların qəzəllərinə nəzirə və təxmis yazmışdır. İlk şeiri qəzəl formasında olmuş və 1885-ci ildə hələ tələbə ikən "*Səadət*" qəzetində dərc edilmişdir. Sonrakı on doqquz şeirinin də nəzm forması qəzəl olmuşdur.

Bu mərhələdən sonra Əbdülhaq Hamid Tərxan və Rəcaizadə Mahmud Əkrəm kimi müəlliflərin əsərlərini oxumağa başlayan şairin yeni şeirləri "*Saadet*" qəzeti ilə yanaşı "*Gülşən*", "*Səbat*" və "*İmdadül-mədəd*" jurnallarında dərc edilmişdir. Hələ Tibbiyyə tələbəsi olan zaman 18 şeirini "*Tamat*" adı ilə 1886-cı ildə kiçik bir kitab şəklində nəşr etdirmişdir.

Paris illərində daha çox ədəbiyyata yönəlmiş, parnasçı və simvolist şairləri oxumuş, xüsusilə Pol Verlenden təsirlənmişdir. Türkiyəyə geri qayıtdıqdan sonra poeziyası tədricən bu təsirlər əsasında dəyişməyə başlamışdır. 1895-ci ilin sonlarında "*Xəzineyi-fünun*" jurnalında dərc olunan "*Mənim qəlbim*" adlı şeiri onun sözlərlə çəkilmiş tablo xarakterli şeirlərinin ilk nümunəsi hesab edilmişdir.

Bu dövrdə "*Məktəb*", "*Xəzineyi-fünun*", "*Maarif*", "*Məlumat*" kimi jurnallarda forma, məzmun və ifadə baxımından həm öz əvvəlki şeirlərindən, həm də dövrün qəbul edilmiş üslubundan fərqlənən təcrübələrə başlamışdır. Xüsusilə 1896-cı ildə "*Məktəb*" jurnalında dərc olunan 42 şeiri ədəbi mühitdə geniş rezonans doğurmuş, "yeni şeiri müdafiə edənlər" və "köhnə şeiri müdafiə edənlər" arasında ciddi qütbləşmə yaranmışdır. Bu prosesin nəticəsi olaraq Tofiq Fikrətin rəhbərliyi altında çıxan "*[[Sərvəti-fünun]]*" jurnalında yer almışdır.

Fransa poeziyasına məxsus sonet formasını Türkiyə ədəbiyyatında ilk dəfə "*Şi‘r-i Nanüvişte*" adlı şeirində tətbiq etmişdir. Bu illərdə "*Sərvəti-fünun*" ədəbiyyatının əsas simalarından biri olmuş, Tofiq Fikrət və Xalid Ziya Uşaqlıgil ilə birlikdə cərəyanın aparıcı üçlüyündən sayılmış, ənənəçi şairlərin ən çox tənqid etdiyi yenilikçi sənətkar kimi tanınmışdır.

Mehmed Qaplan onun poeziyasında təbiət və məişət təsvirlərinin, alleqorik və simvolik obrazların üstünlük təşkil etdiyini vurğulamış, şeirlərində ahəngə xüsusi əhəmiyyət verdiyini, bu səbəbdən heca vəzni əvəzinə daim aruzdan istifadə etdiyini qeyd etmişdir.

Cənab Şəhabəddin şeirin əsas məqsədinin estetik gözəllik olduğunu müdafiə etmiş, ona başqa funksiyalar yükləməmişdir. Təbiəti panteist bir baxışla bütöv şəkildə qavramış, sosial mövzulara az toxunaraq insanın taleyi və kainatdakı mövqeyi üzərində dayanmışdır. Şeirlərində təbiət, qadın və sevgi mövzuları əsas yer tutmuş, "*Münâcât I-IV*", "*Derviş*" ve "*Tevhid” *" kimi şeirlərində panteist dini duyğulara, "*Hilâl-i Giryân*" adlı şeirində isə milli hisslərə yer vermişdir.

1908-ci ildən sonra əsasən nəsr əsərləri yazmağa başlamış, "*Tanin*", "*Hürriyyət*", "*Qələm" ve Haq*" qəzetlərində məqalələr dərc etdirmişdir. Şeirləri ölümündən sonra kitab halında nəşr olunmuş, səyahətnamə, məqalə və teatr əsərləri isə sağlığında çap edilmişdir.

### Ədəbi baxışları

Cənab Şəhabəddin Türkiyə poeziyasında daha əvvəl istifadə olunmayan avropamənşəli formaları tətbiq etmiş, üsluba xüsusi önəm vermişdir. Yeni anlayışlar, simvollar və ifadə vasitələri ilə oxucunun zehni təsəvvürünü canlandırmağa yönəlmiş vizual anlatım üsullarını poeziyaya gətirmişdir. Bu yeniliklər dövrün ədəbi mühitində ciddi tənqidlərə səbəb olmuş, dil və üslubun pozulduğu iddia edilmişdir. Şair zamanla birlikdə sənət və ədəbi anlayışın da dəyişməli olduğunu, dilin yeni söz və ifadələrlə inkişaf etməsinin zəruri sayıldığını müdafiə etmişdir. Bu mübahisələr yalnız dil və üslubla məhdudlaşmamış, incəsənət və simvolizm kimi mövzuları da əhatə etmişdir.

"''Sərvəti-fünun''" poeziyasının ümumi xüsusiyyəti olaraq Cənab Şəhabəddinin şeirlərində təsvir ön planda olmuş, varlıq sanki bir tablo kimi təqdim edilmişdir. Bu yanaşma sonradan Tofiq Fikrət, Əhməd Haşım, Yəhya Kamal Bəyatlı və Əhməd Həmdi Tanpınar kimi şairlərə də təsir göstərmişdir.

## Siyasi mövqeyi

Cənab Şəhabəddinin siyasi yazıları İkinci Məşrutiyyətdən sonra İstanbulda fəaliyyətə başlaması ilə intensivləşmişdir. Əvvəlcə "*Hürriyyət*" qəzetinin başyazarı olmuş, daha sonra "*Sipəri-saiqayi-hürriyyət*", "*Şəbab*", "*Haq*" və "*İctihad*" qəzetlərində siyasi məzmunlu yazılar qələmə almışdır. "*[[Qələm (jurnal)|Qələm]]*" satirik jurnalında "*Dahhâk-i Mazlûm*" təxəllüsü ilə siyasi məzmunlu yumoristik yazılar dərc etdirmişdir.

Balkan müharibələrindən sonra "*[[Təsviri-əfkar]]*" qəzeti tərəfindən bir neçə dəfə Avropaya göndərilmiş, bu səfərlərlə bağlı qeydləri 1916-cı ildə "*Avropa məktubları*" adı ilə nəşr edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi illərində Camal Paşanın dəvəti ilə Suriyaya getmiş, bu səfərlərin nəticəsi olaraq 1918-ci ildə "*Suriya məktubları*"nı dərc etdirmişdir. Qurtuluş savaşı dövründə Əli Kamalın rəhbərlik etdiyi "*Peyam*" və "*Sabah*" qəzetlərində dərc olunan bəzi yazılarında ordunun Birinci Dünya müharibəsində bacarıqsız komandanlıq ucbatından məğlub olduğunu irəli sürmüş, bu mövqeyi Anadolu hökuməti ilə münasibətlərinin pisləşməsinə səbəb olmuşdur.

Bu dövrdən sonra respublika idarəsi ilə münasibətləri düzəlməmiş, dil məsələsində mühafizəkar mövqeyi, türkçülərlə mübahisələri, ittihadçılara və Ənvər Paşaya münasibətindəki dəyişkənlik, eləcə də qadın hüquqlarına qarşı yazıları yeni rejimin aparıcı simaları tərəfindən qəbul edilməmişdir. Son illərində Atatürk islahatlarını dəstəkləyən yazılar yazsa da, əvvəlki mövqeləri daim xatırladılaraq tənqid olunmuşdur.

Cənab Şəhabəddin sosial mövzulu yazılarında dini məsələlərə də toxunmuşdur, lakin islamla bağlı fikirləri dövrün dini çevrələri tərəfindən tez-tez tənqid edilmişdir. Yazılarından və xüsusilə 1912-ci ildə Parisdən göndərdiyi məktublardan onun mistik və panteist dünyagörüşünə malik olduğu nəticəsi çıxarılmışdır.

## Mirası

Onun adı başda İstanbul olmaqla bir çox küçə, prospekt və məktəblərə verilmişdir. Vəfat etdiyi ev isə hazırda baxımsız vəziyyətdədir və bağçası avtomobil dayanacağı kimi istifadə olunur. "*Elhan-ı Şita*" adlı şeiri Barış Aktaş tərəfindən bəstələnmiş və 2021-ci ildə yayımlanmışdır.

## Əsərləri

### Şeir

### Şeir kitabları
* Tâmât (1887)

### Teatr
* *Yalan*
* *Körebe* (1917)
* *Küçükbeyler*
* *Merdud Aile*

### Səyahətnamə
* *Hac Yolunda* (1909)
* *Afak-ı Irak* (1917)
* *Avrupa Mektupları* (1919)
* *Suriye Mektupları* (1917)

### Məqalə
* *Evrak-ı Eyyam* (1915)
* *Nesr-i Harp* (1918) 
* *Nesr-i Sulh* (1918)

### Resenziya
* William Shakespeare (1932)
* *Kadı Burhanettin*

## İstinadlar