Sednaya həbsxanası

**Sednaya həbsxanası** (, romanlaşdırılmış: Sijn Ṣaydnāyā), "İnsan Qəssabxanası" () — Suriyanın şimalında yerləşən hərbi həbsxana və ölüm düşərgəsi.

Bu həbsxana minlərlə məhbusun, o cümlədən mülki şəxslərin, hökumət əleyhinə üsyançıların və siyasi məhbusların saxlanması üçün istifadə olunurdu. Suriya İnsan Haqları Müşahidə Qrupunun (SOHR) məlumatına görə, Suriya vətəndaş müharibəsi başlayandan Sednayada 30 min məhbus işgəncə, pis rəftar və kütləvi edamlar nəticəsində öldürülüb. Amnesty International-ın 2017-ci il hesabatında qeyd edilir ki, 2011-ci ilin sentyabrından 2015-ci ilin dekabrına qədər həbsxanada 5–13 min arası insan məhkəməsiz edam edilib.

## İşgəncələr və insan hüquqları pozuntuları
Əsəd rejiminin idarə etdiyi 27-dən çox həbsxana və təcridxana müəyyən edilib, burada məhbuslar müntəzəm olaraq işgəncələrə məruz qalıb və öldürülüb. "Sezar" təxəllüsü ilə tanınan suriyalı qaçqın, həbsxanada öldürülənlərin minlərlə fotoşəkilini qaçaqmalçılıq yolu ilə ölkədən çıxarmışdır.

Keçmiş məhbuslardan biri Amnesty International-a müsahibəsində Sednayada məhbusların özlərini və ya yaxınlarını öldürmək seçimi qarşısında qoyulduğunu, bəzi hallarda isə adamyeyənliyə məcbur edildiklərini bildirmişdir.

## 2024-cü ildə ələ keçirilməsi
8 dekabr 2024-cü ildə üsyançı qüvvələr Dəməşqə doğru irəliləyərkən həbsxananı ələ keçirdilər. Həbsxananın rəhbərliyi müəssisəni təhlükəsiz geri çəkilmə müqabilində üsyançılara təhvil verdi. Həbsxanada olan məhbuslar azad edildi və repressiv həbsxana rejimi sona çatdı.

Sednaya həbsxanası Əsəd rejiminin repressiv siyasətinin simvolu hesab olunurdu. Həbsxanada baş verən işgəncələr, cinsi təcavüz və kütləvi edamlar rejimin insan hüquqlarını pozan fəaliyyətinin ən dəhşətli nümunələrindən biri idi.

Sednaya həbsxanası Suriyanın paytaxtı Dəməşqdən 30 kilometr (19 mil) şimalda, Rif Dimaşqda yerləşir. Həbsxana, ümumilikdə 10.000–20.000 məhbusun saxlanıldığı iki binadan ibarət idi və Suriya Hərbi Polisi tərəfindən idarə olunaraq Müdafiə Nazirinin yurisdiksiyasında idi.

Həbsxana kompleksi "ağ" hissə (yerin üstündə) və "qırmızı" hissə (yerin altında, üç mərtəbəyə qədər) olaraq iki əsas hissəyə bölünmüşdü. Yeraltı bölmə daha az əlçatan idi və ən çox zorakılığa məruz qalan məhbuslar burada saxlanılırdı.

### Duz otaqları
Sednaya həbsxanasında ən azı iki "duz otağı" mövcud idi. İlk duz otağı 2013-cü ildə istifadəyə verilmişdi və "Qırmızı bina"nın birinci mərtəbəsində yerləşirdi. Bu otaq 6 ilə 8 metr (20 ilə 26 fut) ölçüsündə düzbucaqlı bir məkandan ibarət idi. İkinci duz otağı daha kiçik idi və 4 ilə 5 metr (13 ilə 16,5 fut) ölçüyə malik idi, lakin burada tualet yox idi.

Bu otaqlarda yolları buzdan təmizləmək üçün istifadə edilən qaya duzu təbəqəsi vardı və soyuducu meyitxanalar olmadığı halda meyitlərin saxlanılması üçün istifadə olunurdu. Ölən məhbusların cəsədləri duz otaqlarına aparılmazdan əvvəl iki-beş gün ərzində kamerada saxlanılırdı. Sednayada istifadə edilən qaya duzu, Hələb əyalətindəki Sabxat əl-Cəbbuldan gətirilirdi.

### İddia edilən krematorium
2017-ci ilin 15 may tarixində ABŞ Dövlət Departamenti, Suriya hökumətini həbsxanada cəsədlərin məhv edilməsi və hərbi cinayətlərin sübutlarının gizlədilməsi üçün krematorium işlətməkdə ittiham etdi. Bu iddialar məxfilikdən çıxarılan peyk görüntülərinə əsaslanırdı.

Peyk görüntülərində binada dəyişikliklər və struktur yeniləmələr görünürdü, lakin krematoriumun mövcudluğunu qəti şəkildə təsdiqləmək mümkün olmamışdı. Altıdan çox şahid, ya cəsədlərin yandırıldığını, ya da müəssisədən gələn şübhəli qoxuları hiss etdiklərini bildirmişdi.  Bununla belə, Amnesty International təşkilatının keçmiş məhbuslar və mühafizəçilərlə apardığı müsahibələr zamanı krematorium haqqında birbaşa məlumat əldə edilməmişdi. Qaçanların dediyinə görə, cəsədlər adətən həbsxananın yaxınlığında basdırılırdı.

## Sednaya həbsxanasının tarixi

### Quruluş (1978–1987)
Sednaya həbsxanasının yaradılmasına 1978-ci ildə başlanmışdır. Suriya hökuməti yerli torpaq sahiblərindən torpaqları müsadirə edərək həbsxana tikmək məqsədilə Müdafiə Nazirliyinə həvalə etmişdir. Tikinti işləri 1981-ci ildə başlamış və 1986-cı ildə tamamlanmışdır. İlk məhbuslar isə 1987-ci ildə həbsxanaya köçürülmüşdür.

### Erkən əməliyyatlar və 2008-ci il qırğınları
2008-ci il iyulun 4-nə keçən gecə hərbi polis həbsxana kameralarının kilidlərini dəyişdirərək, məhbuslardan Quran nüsxələrini toplamağa çalışmışdır. Bu hərəkət məhbusların qəzəbinə səbəb olmuş və mühafizəçilər atəş açaraq doqquz məhbusu öldürmüşdür. Öldürülənlər arasında Zəkəriyyə Affaş, Məhəmməd Maharesh, Abdulbaqi Xattab və başqaları yer almışdır. Suriya İnsan Haqları Komitəsi hadisə nəticəsində ümumi qurban sayının 25-ə çatdığını bildirmişdir.

Human Rights Watch təşkilatı Suriya prezidentini müstəqil araşdırma aparmağa çağırmışdır. SANA isə vəziyyəti sabitləşdirmək üçün mühafizə dəstəsinin müdaxilə etdiyini bildirmişdir.

### Suriya vətəndaş müharibəsi dövrü (2011–2024)
2011-ci il etirazlardan sonra bir çox dünyəvi və islamçı məhbus amnistiya əsasında azadlığa buraxılmışdır. Bu şəxslər arasında sonradan üsyançı qrupların liderləri olmuş şəxslər də yer almışdır.

### Rejimin süqutu və bağlanması (2024)
2024-cü il dekabrın 8-də üsyançılar həbsxananı ələ keçirərək siyasi məhbusları azad etməyə başlamışdır. Üsyançılar həbsxananın qadın bölməsini də azad etmişdir.

Həbsxananın altındakı yeraltı kameralarda saxlanılan onlarla məhbus və edam qalıqları aşkar edilmişdir. Ağ Dəbilqəlilər dekabrın 9-da həbsxananı tam araşdıraraq heç bir gizli kameranın qalmadığını təsdiqləmişdir.

## İnsan hüquqlarının pozulması

### Sistemli sui-istifadə və işgəncə
Sednaya həbsxanasına köçürülməzdən əvvəl məhbuslar adətən aylarla, bəzən illərlə digər həbsxanalarda saxlanılırdılar. Sednaya, xüsusilə 2011-ci ildən sonra, Suriya Vətəndaş Müharibəsi başlayandan etibarən məhbuslar üçün son dayanacaq yerinə çevrildi. Köçürmə prosesi gizli hərbi məhkəmələrdən və ədalətsiz məhkəmə prosedurlarından istifadə etdiyi üçün beynəlxalq təşkilatlar, xüsusən də Amnesty International tərəfindən tənqid olundu. 

Məhbuslar bu "məhkəmələri" bir neçə dəqiqə davam edən formal prosedur kimi təsvir edirdilər. Bəzilərinə yalandan mülki həbsxanalara köçürüləcəkləri deyilir, lakin əslində edama göndərilirdilər. Digərlərinə isə heç bir məhkəmə prosesi təqdim olunmurdu. Other detainees were denied any form of trial.

### İşgəncə və zorakılıq
Sednaya həbsxanası Əsəd rejiminin həbsxanalar sisteminin simvolu sayılır və orada məhbuslara işgəncə, cinsi zorakılıq və kütləvi edamlar tətbiq olunurdu. Human Rights Watch təşkilatı 2012-ci ildə Suriyadakı 27 həbs mərkəzini sənədləşdirib ki, bunların çoxu Dəməşqdə yerləşirdi. Suriya İnsan Haqları Şəbəkəsinin məlumatına görə, 2011-ci ilin martından 2024-cü ilin dekabrına qədər 136,614-dən çox insan, o cümlədən 3698 uşaq və 8504 qadın həbs olunub.

Məhbuslar "xoş gəldin şənliyi" adlanan proseslə qarşılanır, bu zaman ağır fiziki zorakılığa məruz qalırdılar. Hələbdən olan vəkil Salam bu prosesi belə təsvir edir: "Onlar məni müxtəlif alətlərlə döyürdülər, məsələn, elektrik kabelləri, plastik borular və dəmir çubuqlar… Qanla dolmuş otaqda hər şey şiddətli ağrı ilə müşayiət olunurdu."

Amnesty International-ın hesabatına görə, Sednaya həbsxanasında 2011–2016-cı illər arasında 13 minə yaxın insan asılıb. Bu edamlar keçmiş məhbuslar, hakimlər və nəzarətçilərlə müsahibələr əsasında təsdiqlənib. Sednaya həbsxanasına daxil olan məhbusların 75%-nin sağ çıxmadığı qeyd edilir.

Həbsxanalarda qeyri-insani şərait, işgəncə və ədalətsiz edamlar beynəlxalq insan hüquqları təşkilatlarının əsas narahatlıq mövzusu olub.

## Sənədləşdirmə və təhqiqat
Sezar hesabatı olaraq da bilinən 2014-cü il Suriya məhbus hesabatı açıqlananda Sednaya ictimaiyyətin diqqətinə düşdü. Hesabatın müəllifi hüquq qrupu və bir neçə hörmətli hüquqşünas, o cümlədən Sierra Leone üzrə Xüsusi Məhkəmənin keçmiş Baş Prokuroru, Ser Desmond De Silva QC, keçmiş Yuqoslaviya prezidenti Slobodan Miloşeviçin işində baş prokuror olmuş professor Ser Geoffrey Nice QC, həmçinin Sierra Leone Xüsusi Məhkəməsinin ilk Baş Prokuroru professor David M. Crane idi. Bu hesabatın hazırlanmasında məhkəmə tibb qrupunun köməyi də olmuşdur.

### Suriya hökumətinin cavabı
Suriya Ədliyyə Nazirliyi Amnesty International təşkilatının yaydığı hesabatı rədd edərək, onun "həqiqətdən məhrum" olduğunu bildirmişdir. Nazirlik bu hesabatı Suriya hökumətinə qarşı qarayaxma kampaniyasının bir hissəsi adlandırmışdır.

## Fərdi hallar
Suriyalı Mus'ab əl-Həriri qadağan olunmuş "Müsəlman Qardaşlar" təşkilatına mənsub idi və 2002-ci ildə anası ilə birlikdə Suriyaya qayıdana qədər Səudiyyə Ərəbistanında sürgündə yaşayıb. O, qayıdışının siyasi mövqeyinə görə problem yaradacağından narahat idi. Lakin Suriyanın Səudiyyə Ərəbistanındakı səfirliyi onu bunun baş verməyəcəyinə inandırmışdı. Əl-Həriri qayıtdıqdan qısa müddət sonra, 24 iyul 2002-ci ildə Suriya Təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən məhkum edildi. Həbs edildiyi zaman onun cəmi 14 yaşı vardı.

BMT-nin Özbaşına Həbslər üzrə İşçi Qrupu əl-Həririnin həbsini özbaşına elan etsə də, Suriya hakimiyyəti onun vəziyyətini düzəltmək üçün heç bir addım atmadı. BMT-nin verdiyi açıqlamaya əsasən, əl-Həririnin həbs olunarkən gənc yaşı, iki ildən çox təcridxanada saxlanması, işgəncələrə məruz qalması və 2005-ci ilin iyununda DSX (Ali Dövlət Təhlükəsizlik Məhkəməsi) tərəfindən 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilməsi ədalətsiz idi. Məhkəmə prosesi zamanı ona qarşı heç bir əsaslı sübut təqdim edilməmişdi. DSX-nin əsas ittihamı onun qadağan olunmuş "Müsəlman Qardaşlar" təşkilatına mənsub olması idi.

Suriya İnsan Haqları Komitəsi 2004-cü ildə həmin il siyasi səbəblərə görə həbs edilən şəxslər haqqında məlumat yayıb. Bu məlumatlara görə, şübhəli şəxslərə hüquq müdafiəçisi və vəkillər təklif edilmirdi və məhbuslar uzun müddət məhkəməsiz həbsdə saxlanılırdı. Əl-Həririnin məsələsində olduğu kimi, çox sayda məhbus ədalətsiz mühakimələrdən sonra ağır şəraitdə saxlanılır və onların səhhətinə diqqət edilmirdi.

Suriyalı yeniyetmə Ömər əl-Şoqre ifadə verib ki, həbsdə olduğu müddətdə Suriyanın 11 fərqli həbsxanasından keçib. Sednaya onun saxlanıldığı son həbsxana olub. Şoqre Sednayadakı hadisələri "tankın metal hissələri" ilə döyülməklə başlayan "xoş gəldin şənliyi" kimi təsvir edib. O bildirib ki, "15 gün ərzində nə gözlərini aça, nə də ayağa qalxa bilirdi". Sednayada bir ay qaldıqdan sonra Şoqre terrorizm ittihamı ilə məhkəməyə çıxarılıb. Onun sözlərinə görə, məhkəmə prosesi 5 saniyə davam edib. Şoqre Sednayada vərəmə yoluxub və orada "orqan yığımı" hadisəsinin şahidi olduğunu bildirib. He contracted tuberculosis there and witnessed what he thinks is an occurrence of "organ harvesting".

## İzahatlar
Bu ifadələr üç müxtəlif mənbədən toplanıb: iki sənədli film və bir sıra məqalələr: Əl-Cəzirə tərəfindən "Qara qutu: Sednayadakı ölüm", "Sednaya gedən yol: Biz dəyişdik", Orient News tərəfindən Ömər Abdullah və "Sednaya Ölüm danışır", Zaman Əlvasl qəzeti. Bir çox məhbusun dediyinə görə, 2005-ci ildə Əli Xer Bek həbsxananın direktoru olub və o, məhbuslarla çox sərt və sərt davranıb. Ziyarətləri dayandırmaqla və uzun müddət həbsxanada elektrik enerjisini kəsməklə onların həyat şəraitini pisləşdirdi.

Keçmiş məhbus Diab Serriya gənclərdən ibarət müxalifət qrupu yaratmaqda ittiham olunurdu. O, 2006-cı ildə həbs edilib və 2011-ci ildə ümumi amnistiyadan sonra azadlığa çıxıb. Serriya "Bizdə elə bir hiss var idi ki, məhbuslar hər an üsyan edəcəklər, çünki yaşayış şəraiti dözülməz idi," deyib. 26 mart 2008-ci ildə məhbusla mühafizəçi arasında dava baş verib və bu, Əli Kher Bekin qəzəbinə səbəb olub. Ertəsi gün o, digər təhlükəsizlik qüvvələri ilə həbsxanada gəzərək məhbusların üstünə qışqırıb və onları təhqir edib. Həbsxananın bütün zindanlarını gəzdi. Təhlükəsizlik qüvvələri həbsxananın bütün palatalarında məsul olan məhbusları sürüyüb cəzalandırıblar. Bəzi məhbuslar davamlı olaraq "Allahu Əkbər" qışqıraraq metal qapıları döyürdülər. Üsyan başladı və həbsxana nəzarətdən çıxdı.

Serriya "Zaman Alwasel" qəzetinə açıqlamasında təhlükəsizlik qüvvələrinin məhbusları qorxutmaq üçün gözyaşardıcı qazdan istifadə etdiyini və havaya atəş açdığını, əksəriyyətinin dama qaçaraq həbsxanada xaos və təcili olduğu mesajını vermək üçün ədyal, plastik torba və taxta parçaları yandırmağa başladığını bildirib. Təhlükəsizlik qüvvələri həbsxana üzərində nəzarəti bərpa edə bilməyəndə hökumət məhbuslarla danışıqlara başladı və bu danışıqlar vasitəsilə məhbuslar üçün ədalətli mühakimələrin təmin edilməsi, ailələrinə yenidən baş çəkməyə icazə verilməsi, yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, gündəlik fasilə vaxtının artırılması, içkilərin və içkilərin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, lazımi tibbi xidmətin göstərilməsi və məhbuslara qarşı ədalətsiz rəftarın dərhal dəyişdirilməsi tələbləri irəli sürüldü. Bu hadisə "ilk üsyan" kimi tanınırdı və bir gün davam etdi.

Bu hadisədən sonra həbsxana boş siyasətə keçdi. Daxili qapılar daim açıq qalır, məhbuslar təhlükəsizlik qüvvələrinə meydan oxumağa başlayır, yumşaq rəftar göz qabağındadır. "İlk üsyan"ın təsiri 2008-ci il iyulun 5-nə qədər davam etdi, o zaman ki, direktor məhbusları intizamla cəzalandırmaq üçün hücuma keçdi. Məhbuslar onlara qalib gələnə qədər məhbuslarla hərbi polis arasında çoxlu döyüşlər baş verdi. Bundan əlavə, bütün həbsxanaya nəzarət etmək və 1500-dən 1245-dən çoxunu hərbi polisdən saxlamaq. Həbsxananın çöl hasarından təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən atəş açılaraq, dözülməz vəziyyətlər səbəbindən həbsxanadan qaçmağa cəhd edən birinci qrup öldürülüb. Qrup: Wael əl-Khous, Zakaria Affash, Daham Jebran, Əhməd Şalaq, Mohammed Abbas, Hassan Al-Jaberie, Mohammed Eld Al-Ahmad, Khader Alloush, Abdulbaqi Khattab, Maen Majarish və Mo'aid Al-Ali. Gözyaşardıcı qazın boğulmasından və binanın içindəki qanlı səhnələrdən qorxan məhbuslar girovların bəzilərini dama çıxarıblar ki, çöldəki hərbi qüvvələrlə əlaqə saxlasınlar və çıxılmaz vəziyyətdən çıxış yolu tapsınlar. Lakin hökumət qüvvələri atəş açaraq 30-a yaxın hərbi polis girovunu və onlarla birlikdə olan bəzi məhbusları öldürüb. Bundan başqa, 10 girov məhbuslar tərəfindən öldürülüb, 6 nəfər isə məhbuslar tərəfindən öldürülmək qorxusundan intihar edib.

Uzun sürən döyüşdən sonra paytaxtdan əlavə qüvvələr Sednaya gəlib və həbsxananın ətrafını mühasirəyə aldılar. Bəziləri içəri girməyə çalışsalar da, nəticəsiz qaldı. 10 günlük danışıqlardan sonra hökumət Tişrin xəstəxanasında işgəncələrə məruz qalan yaralıların təxliyəsi barədə razılığa gəlib və onlardan altısı orada işgəncə altında dünyasını dəyişib. Hökumət günahkarları cəzalandıracağını vəd edib və məhbuslara Tişrin xəstəxanasının direktorunun işdən çıxarıldığını bildirib. Suyun keyfiyyətini də yaxşılaşdırdı.

## Amnesty İnternational tərəfindən Sednaya həbsxanasının yenidən qurulması
Sednaya Həbsxanası ilə bağlı etibarlı məlumat tapmaq çətinliyi, jurnalistlər və monitorinq qruplarının hesabatlarına əlçatanlığın olmaması səbəbindən yaranmışdır. Həbsxanada baş verən hadisələrlə bağlı yeganə mövcud mənbələr keçmiş məhbusların xatirələrindən əldə edilmişdir. 2016-cı ilin aprel ayında Amnesty İnternational və Məhkəmə Memarlığı, beş Sednaya sağ qalanla görüşmək üçün Türkiyəyə getmişdir. Tədqiqatçılar, həbsxananı və sağ qalanların təcrübələrini yenidən qurmaq üçün memarlıq və akustik modelləşdirmə metodlarından istifadə etmişlər. Həbsxananın təsvirinin olmaması və məhbusların ciddi şəkildə tətbiq edilən sükut altında və qaranlıqda saxlanılması səbəbindən tədqiqatçılar, yalnız məhbusların yaddaşları və onlardan gələn səs məlumatlarına əsaslanmışdır. Məhbuslar gündüz işığını nadir hallarda gördükləri üçün səsə kəskin münasibət yaratmağa məcbur olmuşlar. Nəzarətçi otağa girdikdə, gözlərini əlləri ilə örtmək məcburiyyətində qalır, bu da onları ən xırda səslərə uyğunlaşdırmağa vadar edirdi. Keçmiş Sednaya məhbusu videomüsahibəsində demişdir: "Eşitdiyiniz səslərə əsaslanaraq görüntü qurmağa çalışırsınız. Adamı addım səsindən tanıyırsınız. Yemək vaxtlarını qabın səsindən ayırd edə bilərsiniz. Əgər qışqırıq eşidirsən, bilirsən ki, yeni gələnlər gəlib, qışqırmayanda, bilirik ki, onlar Sednaya öyrəşiblər".

Səs, məhbusların naviqasiyasını təmin edən və ətraflarını ölçmək üçün istifadə etdikləri bir vasitə halına gəlmişdir. Bu cür səs məlumatları, həbsxananın rəqəmsal şəkildə yenidən qurulmasında vacib rol oynamışdır. Səs sənətçisi Lawrence Abu Hamdan "echo profiling" texnikasından istifadə edərək, hücrələrin, pilləkənlərin və dəhlizlərin ölçülərini təyin etməyə imkan verən müxtəlif səs əks etdirən tonlar səs səviyyələrinə uyğunlaşdırılaraq keçmiş məhbuslardan müəyyən edilən hadisələrlə əlaqələndirilmişdir.

## ADMSP
2020-ci ildə, Sednaya Həbsxanasında saxlanılan məhbuslara və onların yaxınlarına dəstək olmaq məqsədilə Məhbusların və İtkinlərin Assosiasiyası (ADMSP) yaradılmışdır.

## Görkəmli məhbuslar
* Zəhran Alluş – Ceyşül-İslamın keçmiş lideri []
* Həsən Əbuud – Əhrar əş-Şamın keçmiş lideri
* Əbu Yahia əl-Həmavi – Əhrar əş-Şamın keçmiş lideri
* Əbu Cabir Şeyx – Təhrir əş-Şamın yüksək lideri
* Əhməd Əbu İsa – Suqur əl-Şam briqadasının lideri
* Əbu Məhəmməd əl-Adnani – İraq Şam İslam Dövlətinin (İŞİD) keçmiş lideri və sözçüsü
* 13 yaşlı livanlı Əhməd Fuad Zeitunah – əsir götürülüb və insan işgəncəsindən sağ çıxıb
* Əbu Loqman – İŞİD-in Rəqqanın keçmiş qubernatoru
* Haitham əl-Maleh – hüquq müdafiəçisi və hüquqşünas []
* Cihad Qassab – 30 sentyabr 2016-cı ildə edam edilən keçmiş futbolçu []
* Həsən Soufan – 2017–2018-ci illərdə Əhrar əl-Şamın keçmiş lideri və Suriya Azadlıq Cəbhəsinin baş komandanı
* Ömər Alşoqre – Suriya Fövqəladə Hallar Qrupunun Saxlanılanlarla İş üzrə Direktoru
* Mazen əl-Hamada – Deyr əz-Zordan olan fəal. Onun cəsədi 9 dekabr 2024-cü ildə aşkar edilib
* Ragheed əl-Tatari – keçmiş hərbi aviasiyaçı

## İstinadlar