Vulkan

**Vulkan** və ya bəzən **yanardağ** — yer qabığındakı tektonik çatlar və kanallar üzərində əmələ gələn, dərin maqma ocaqlarından yerin səthinə lava, qaynar qaz, su buxarı və suxur qırıntıları püskürən, geoloji törəmə. Fəaliyyət xarakterinə görə Vulkan fəaliyyətdə olan, yuxuya gedən və sönmüş; formasına görə mərkəzi və çat tipli olur.

## Xüsusiyyətlər

Vulkan xaricə lava, vulkanik qazlar, daşlar (vulkanik bombalar) püskürdən, yer kürəsinin üst qatında yaranan geoloji strukturdur. Vulkan yerin daxilində baş verən geoloji dəyişiklik nəticəsində maqmanın xaric edilməsi ilə müşayiət olunur.*Vulkan* sözü qədim Roma mifologiyasında od tanrısı *[[Vulkan (mifologiya)|Vulkanın]]* adından götürülmüşdür. Vulkanla məşğul olan elmə *[[vulkanologiya]]* deyilir. Vulkanlar forma (şit və ya stratovulkanlar), aktiv (hərəkətdə olan, yatan, sönmüş), yerinə görə (yerüstü, sualtı, buzaltı) və s. olaraq təsnifləşdirilirlər. Yerin 100km dərinliyində təxminən 1000 və 1300 °C arasında temperatur mövcudur. Bu istiliyin təsirindən ərimiş daş qarışığı özülü plastik formaya malik maqmaya çevrilir. Damcı formalı maqma 50km dərinliyinə yığılır. Təzyiq çoxaldıqca maqma yarıqlarla hərəkət edərək litosferə daxil olur. Bu yolla yerin üzünə çıxmış maqmaya lava deyilir. Vulkan partlayışı zamanı təkcə közərmiş mayelər yox, həm də bərk və qaz halında olan maddələr xaricə çıxır. Əksər hallarda vulkanlar konus şəklində olurlar. Vulkanın forması başqa şəkillərdə də ola bilər. Püskürmədən sonra vulkanın aktivliyi ya dayanır, ya da o min illər boyu "mürgüləyir". Bu zaman vulkanın özündə və ətrafında olan ərazilərdə maqmatik özəyinsoyuması ilə müşaiət olunan aktivlik saxlanılır. Belə adlanan, postvulkanik dövr baş verir. Buraya fumarol, term, qeyzerləri misal göstərmək olar. Dünyanın ən boyuk vulkanı Lyulyaylyako — 6723m .

### Vulkan aparatı

Maqmanın kənar və ya baş maqmatik ocaqdan Yer səthinə doğru hərəkət edən kanallar sistemidir. Müasir vulkanik əyalətlərdə vulkan aparatının adətən üst hissələri, əsas və ikinci dərəcəli vulkanların krater və boğazları müşahidə edilir. Paleovulkanik əyalətlərdə isə intensiv denudasion proseslər nəticəsində vulkan aparatının aşağı hissələri (maqma kütləsi ilə dolmuş nekklər, sillər, ştoklar, hibabissal intruizvlər) şəklində açılır.

### Vulkan bombası

Kraterdən plastik halda atılan, havada soyuyub bərkiyərək müəyyən forma alan lava parçasıdır. Daxili hissəsi adətən məsaməli, xarici qabığı isə şüşəli olur. Lavanın qatılığından asılı olaraq vulkan bombaları müxtəlif formada olur: qatı lavanın bombası açıqçatlı olub, çörək qabığını xatırladır, duru bazalt lavası iyvari, kürəvi, armudvari və ucları dartılmış, quyruqlu bombalar əmələ gətirir. Uzun müddət plastik halda qalan çox duru lavalar qoğalvari bomba əmələ gətirir. Vulkan bombası nüvəsi bəzən bərkimiş lavadan ibarət olur və "bürünmüş" vulkan bombası adlandırılır.

### Vulkan külü
Vulkan külü kövrək narın dənəli piroklastik materialdır. Vulkanların püskürmə mərkəzindən atmosfer amilləri vasitəsilə yüz və min km-lərlə məsafəyə aparlan və ayrı-ayrı hissəciklərin ən kiçik zərrəcikləri (
Karl Brullov - The Last Day of Pompeii - Google Art Project.jpg|"Pompeyin son gecəsirəssam:Karl Brüllov


## Maraqlı Məlumatlar
* Lava sudan 90-qat daha qatıdır.
* Lavanın saatda sürəti 90/km-dir.
* Lava 1500–2000 °C isti olur.
* Lavanın soyuyub maqmatik süxura dönməsi üçün 594 °C soyumalıdır.
* Maqmatik süxur, Maqmanın soyuması nəticəsində alınan daş (süxur).

## Həmçinin bax
* Vulkan boğazı
* Vulkan bombası
* Vulkan krateri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vulkan nədir?
* Dünyanın Ən Təhlükəli 10 Vulkanı
* Vulkanlar
* Volcanoes Live, Worldwide.
* AMEA nəzdində RSXM-nin palçıq vulkanlarının seysmik monitorinq şəbəkəsi "Məlikçobanlı" palçıq vulkanının püskürməsini qeydə alıb