Somatizasiya pozuntusu

**Somatizasiya pozuntusu** — somatik simptomlarla bağlı təkrarlanan, çoxsaylı və cari, klinik cəhətdən əhəmiyyətli şikayətlərlə xarakterizə edilən psixi və davranış pozuntusu.

Xəstəliklərin Beynəlxalq Statistik Təsnifatının ən son versiyası olan **BST-10** hələ də somatizasiya sindromunu ehtiva edir. 
## Kriteriyaları
### DSM-5 — Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı

DSM-5-də bu pozuntunun adı somatik simptom pozuntusu (SSP) olaraq dəyişdirilib və əsasən somatik şikayətləri olan SSP (əvvəllər somatizasiya pozuntusu adlanırdı) və ağrı xüsusiyyətləri olan SSP (əvvəllər ağrı pozuntusu kimi tanınır) daxildir.
### PPDS — Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı

PPDS-ın diaqnostik kriteriyaları bunlardır:

* 30 yaşından başlayaraq bir neçə il ərzində somatik şikayətlər tarixi. 
* Bu cür simptomlar ümumi tibbi vəziyyət və ya psixoaktiv maddələr istifadəsi ilə tam izah edilə bilməz və ya əlaqəli tibbi vəziyyət olduqda, somatik simptomlar nəticəsində yaranan pozuntular ümumiyyətlə gözləniləndən daha ağırdır.
* Şikayətlər yalançı və ya saxta pozuntuluqda olduğu kimi saxtalaşdırılmır.

Simptomların hamısı eyni vaxtda yox, lakin pozuntu zamanı baş verə bilər. Somatizasiya pozuntusunun özü xroniki, lakin dəyişkəndir, nadir hallarda tamamilə həll olunur. Müəyyən edilmiş şikayət sahələrinin hərtərəfli fiziki müayinəsi somatizasiya pozuntusunun diaqnozu üçün çox vacibdir. Tibbi müayinə şəxsin subyektiv şikayətlərinin obyektiv sübutunu təmin edir.

Somatizasiya pozuntusunun diaqnozu çətindir, çünki psixoloji amillərin subyektiv ağrı hissini nə dərəcədə gücləndirdiyini müəyyən etmək çətindir. Məsələn, xroniki ağrı ABŞ əhalisinin 30% -ində yaygındır və bu, ağrının əsasən psixoloji amillərdən qaynaqlandığını müəyyən etməyi çətinləşdirir.
### XBT-10 — Xəstəliklərin və əlaqədar sağlamlıq problemlərinin Beynəlxalq Statistik Təsnifatı

Xəstəliklərin və əlaqədar sağlamlıq problemlərinin Beynəlxalq Statistik Təsnifatının ən son versiyası olan **XBT-10**-da somatizasiya sindromu belə təsvir edilmişdir:

''"Əsas xüsusiyyətlər ən azı iki il davam edən çoxsaylı, təkrarlanan və tez-tez dəyişən fiziki simptomlardır. Əksər xəstələrin həm ilkin, həm də ixtisaslaşdırılmış tibbi yardım xidmətləri ilə uzun və mürəkkəb əlaqə tarixçəsi var, bu müddət ərzində bir çox mənfi araşdırmalar və ya nəticəsiz kəşfiyyat əməliyyatları aparıla bilər. Simptomlar bədənin hər hansı bir hissəsinə və ya sisteminə aid ola bilər. Xəstəliyin gedişi xroniki, dəyişkən və çox vaxt sosial, şəxsiyyətlərarası və ailə davranışlarının pozulması ilə əlaqələndirilir."

XBT-10 həmçinin somatizasiya sindromunun aşağıdakı alt qruplarını ehtiva edir:

* İpoxondriya
* Da Kosta sindromu
* Davamlı somatoform ağrı pozuntusu
* Dismenoreya, disfagiya, qaşınma və tortikollis üstünlük təşkil edən digər somatoform pozulmalar.
* Təyin olunmamış somatoform pozuntusu.
## Səbəbləri

Somatizasiya pozuntusu bir əsrdən artıq müddət ərzində öyrənilmiş və diaqnoz qoyulsa da, onun patofizyologiyası ilə bağlı mübahisələr və qeyri-müəyyənlik mövcuddur. Mövcud izahatların çoxu ağıl və bədən arasında yanlış əlaqə anlayışına diqqət yetirir. Genetika, ehtimal ki, pozuntunun inkişafına çox az kömək edir.

Somatizasiya pozuntusunun ən köhnə izahatlarından biri, bədənin emosional və psixoloji stressin öhdəsindən gəlmək cəhdinin nəticəsi olduğu nəzəriyyəsini irəli sürür. Nəzəriyyə bildirir ki, bədənin psixoloji, emosional və sosial sıxıntıların öhdəsindən gəlmək üçün məhdud imkanları var və müəyyən nöqtədən sonra simptomlar fiziki olaraq, əsasən həzm, sinir və reproduktiv sistemlərə təsir göstərir.

Ağılın bədənə təsir etdiyi bir çox fərqli rəy sistemi var: məsələn, baş ağrılarının psixoloji faktorlarla əlaqəli olduğu, stresin və kortizol hormonunun immunitet funksiyalarına mənfi təsir göstərdiyi bilinir. Bu, irritabl bağırsaq sindromu olan insanlarda nə üçün somatizasiya pozuntularının daha çox olduğunu və somatoform pozulmaları olan xəstələrin əhvali-ruhiyyə və ya narahatlığına səbəb olma ehtimalını izah edə bilər. Fiziki, emosional və ya cinsi istismara məruz olan insanlarda somatoform pozulmalar halları əhəmiyyətli qədər çoxdur.

Somatizasiya pozuntularının səbəbi ilə bağlı başqa bir fərziyyə pozuntusu olan insanların daxili fiziki hisslərə və ağrıya qarşı həssaslığının artmasıdır. Somatik hisslərə bioloji həssaslıq insanı somatoform pozulmaların inkişafına meylləndirə bilər. O da mümkündür ki, insan orqanizmində ağrı ilə əlaqəli sinirlərin və ağrının qavranılmasına cavabdeh olan sinirlərin stressorlara xroniki məruz qalması nəticəsində həddindən artıq həssaslıq yarana bilər.

Koqnitiv nəzəriyyələr somatizasiya pozuntusunu mənfi, təhrif edilmiş və fəlakətli düşüncələrdən və bu idrakların gücləndirilməsindən irəli gəldiyini izah edir. Fəlakətli düşüncə insanı yüngül əzələ ağrısı və ya nəfəs darlığı kimi yüngül xəstəliklərin xərçəng və ya şiş kimi ciddi bir xəstəliyin sübutu olduğuna inandıra bilər. Bu düşüncələr daha sonra dəstəkləyici sosial əlaqələrlə gücləndirilə bilər. Partnyorunun ağrı siqnallarına daha çox reaksiya verən həyat yoldaşı, daha çox ağrı ifadə etmə ehtimalını artırır.

Uşaqlarının somatik şikayətlərinə həddindən artıq diqqətli olan valideynlərin uşaqları daha çox somatik simptomları inkişaf etdirirlər. Şiddətli koqnitiv pozuntular somatoform pozulmalar olan bir insanın davranışını məhdudlaşdırmasına və əlilliyin artmasına və funksiyaların pozulmasına səbəb ola bilər.
### Neyroimaging məlumatları

Somatizasiya pozuntusu ilə bağlı koqnitiv-affektiv nevrologiyanın bəzi araşdırmaları, somatizasiya pozuntusu olan xəstələrdə fəlakətin ağrıya daha çox həssaslıq göstərdiyini göstərir. Müvafiq beyin sahələrinə dorsolateral prefrontal, insular, rostral anterior singulat, premotor və parietal kortekslər daxildir.
## Müalicəsi

Bu günə qədər koqnitiv davranış terapiyası (KDT) müxtəlif somatoform pozuntular, o cümlədən somatizasiya pozuntusu üçün ən yaxşı müalicədir. KDT xəstələrə xəstəliklərinin fəlakətli olmadığını başa düşməyə kömək etmək və onlara "simptomlarının pisləşməsindən" qorxmadan əvvəllər məşğul olduqları fəaliyyətlərə tədricən qayıtmaq imkanı vermək məqsədi daşıyır. Müalicə edən həkimlə məsləhətləşmələr və əməkdaşlıq da müəyyən effekt verir.

Yaşlılarda somatizasiya pozuntusunu müalicə etmək üçün elektrokonvulsiv şok terapiyası (EŞT) istifadə edilmişdir, lakin EŞT istifadəsinin yan təsirləri ilə bağlı bəzi narahatlıqlar səbəbindən nəticələr hələ də mübahisəlidir.
## Epidemiologiyası

Somatizasiya pozuntusu qadınların 0,2%-dən 2%-nə, və kişilərin 0,2%-nə təsadüf etdiyi təxmin edilir.

Somatizasiya pozuntusunun yayılmasında mədəni fərqlər var. Məsələn, somatizasiya pozuntusu və onun simptomlarının Puerto-Rikoda əhəmiyyətli dərəcədə daha çox olduğu aşkar edilmişdir. Bundan əlavə, bu diaqnoz afroamerikalılar və orta təhsildən aşağı və ya daha aşağı sosial-iqtisadi statusu olanlar arasında daha çox rast gəlinir.

Adətən digər psixoloji pozuntularla, xüsusən də əhval və ya narahatlıq pozuntuları ilə müşayiət olunan xəstəliklər var. Tədqiqatlar həmçinin somatizasiya pozuntusu ilə şəxsiyyət pozuntuları, xüsusən də assosial, narsissizm, isteriya, çəkinən və asılı şəxsiyyət pozuntuları arasında komorbidləri göstərmişdir.
## Həmçinin bax

* İpoxondriya
* Somatoform pozulmalar
## İstinadlar

## Xarici keçidlər