open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boykot, təcrid və sanksiyalar

**Boykot, təcrid və sanksiyalar hərəkatı** (, qısaca **BDS** və ya **BDS hərəkatı**) — İsrailə qarşı iqtisadi və siyasi təzyiqi artırmağa çalışan qlobal kampaniya. 7 oktyabrda başlayan HƏMAS–İsrail müharibəsindən sonra böyük diqqət cəlb edən bu hərəkatın əsas məqsədlərinə İsrail tərəfindən ələ keçirilmiş Fələstin və Colan təpələri ərazilərinin işğalına son qoymaq, İsraildə ərəb vətəndaşları üçün tam bərabərliyi təmin etmək və fələstinli qaçqınların geri qayıtmaq hüququnun qəbul edilməsidir. Bu hərəkat Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qətnamələrini sübut kimi göstərərək və Cənubi Afrikada aparteid əleyhinə qrupların başlatdığı kampaniyaya oxşar bir formada "İsrail Beynəlxalq hüquqa əməl etmədiyi müddət ərzində boykot edilməlidir" çağırışını dünyaya təqdim etmişdir.

## Tarixi inkişafı

**Beynəlxalq BDS Hərəkatı** (https://bdsmovement.net/) 2005-ci ildə başlamış və hərəkatın Türkiyədə də eşidilməsi nəticəsində 2009-cu ildə BDS Türkiyə (http://bdsturkiye.org/) adı altında xidmət göstərməyə başlamışdır. Müasir dövrdə bu hərəkata aktiv və qismən qoşulmuş olan Z nəsli və Y nəsli 40% olarkən, X nəsli Beybi bumers nəslində bu nisbət 20% ətrafındadır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

### Kitablar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
**  
** 

* 
** 
** 

* 
** 
** 
** 

* 
** 
** 
** 

* 
** 
** 
** 
* 
** 
** 
* 

#### Jurnal məqalələri

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Digərləri

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*   
* 

## Xarici keçidlər

* BDS movement, official website.
Fələstin gürzəsi

**Fələstin gürzəsi** — gürzələr fəsiləsinə aid, zəhərli gürzə növüdür. Bu növ əsasən Yaxın Şərqdə, o cümlədən İsrail, Fələstin, Livan, Suriya və İordaniyada yayılıb.

## Təsvir
Fələstin gürzəsi orta və iri ölçülü zəhərli ilandır. Bədəni qalın və əzələlili olan bu növün uzunluğu adətən 70–120 sm olur, bəzi hallarda 130 sm-ə çata bilir. Onun dərisi ziqzaq formalı tünd naxışlarla örtülüdür və rəngi əsasən boz, sarımtıl və ya qəhvəyi tonlarda olur ki, bu da təbii mühitində kamuflyaj rolunu oynayır.

## Taksonomiya
Tibbi baxımdan əhəmiyyətli olan bu növlə bağlı aparılmış bir çox tədqiqatlar müxtəlif elmi adlar altında dərc edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yəhya Rəhim Səfəvi

**Yəhya Rəhim Səfəvi** (  () — İran hərbi xadimi, general-mayor.

## Həyatı
İsfahan şəhərində azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur.

1981–1988-ci illər ərzində İran–İraq müharibəsinin fəal iştirakçısı olmuşdur.

1997-ci ildən 2007-ci ilin sentyabr ayına qədər İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) baş komandanı olmuşdur. Hal-hazırda isə o, Ali Baş Komandanının baş hərbi müşaviri təyin olunmuşdur.

Keçmiş SEPAH komandiri olan Rəhim Səfəvi Ali Rəhbərin ən yaxın sirdaşlarından biri hesab olunur və birbaşa Əli Xameneiyə tabedir. Təhlükəsizlik Şurasının 2006-cı ildə qəbul edilmiş 1737 saylı qətnaməsinə əsasən, general Yəhya Rəhim Səfəvi "həm nüvə, həm də ballistik raket proqramlarında iştirak edən şəxs" kimi sanksiyalara məruz qalmışdır.

2007-ci il sentyabr ayının 1-də İranın Ali Lideri Ayətullah Əli Xamenei 10 il bu vəzifəni tutmuş olan Yəhya Rəhim Səfəvini İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun rəhbəri vəzifəsindən azad etmişdir. Qərar üçün heç bir səbəb göstərilməmiş olsa da, lakin bəziləri bu istefanın səbəbi kimi Səfəvinin İran Silahlı Qüvvələrinin daha güclü düşmənlərə qarşı müharibəyə hazır olmaması haqqında dolayı yolla mollalara xəbərdarlıq etdiyi çıxışına görə olduğunu fərz edirlər. Təyin olunduğu yeni vəzifə, ekspertlərin fikrinə görə, generalı fəal ictimai həyatdan təcrid etməklə yanaşı, onun hərbi karyerasına son qoyur və eyni zamanda da onu yüksək siyasi oyunlarda iştirak etməkdən uzaqlaşdırır.

2010-cu ildə o, ABŞ və İsrailin İrana hərbi hücum ehtimalının mümkün olmaması, hətta belə bir hücum olarsa belə İİKK və İran ordusunun düşmənlərin mümkün hücumlarını dəf etməyə hazır olması barədə bəyanat vermişdir. O, çıxışı zamanı vurğulamışdır ki, "hər iki rejim İrana hücum etmək iqtidarındadır, lakin bu məsələnin siyasi həlli yoxdur. Amerika və İsrail rejimləri İrana hücum etdikləri halda İran İslam Respublikası da öz növbəsində onlar üçün böyük problemlər yaradacaqdır."

## Sanksiyalar
2022-ci il noyabr ayının 10-da Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi ilə əlaqədar olaraq onun adı Kanadanın sanksiyalar siyahısına əlavə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Milan arxiyepiskopluğu

**Milan arxiyepiskopluğu** — İtaliyanın şimalında, Lombardiya bölgəsində yerləşən və Roma Katolik Kilsəsinin ən qədim və ən nüfuzlu yepiskopluqlarından biri olan dini inzibati vahiddir.
## Tarix
Milan arxiyepiskopluğu xristianlığın ilkin dövrlərində, təqribən II əsrdə yaradılmışdır. Yepiskopluq əsrlər boyu həm dini, həm də siyasi baxımdan İtaliya və Avropada böyük rol oynamışdır. Orta əsrlərdə Milan yepiskopları İtaliya krallarının tac qoyma mərasimlərində əsas fiqurlardan biri kimi çıxış edirdilər.
## Mənbələr

* 
* Lanzoni, Francesco (1927). *[https://archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n281/mode/2up Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)]*. Faenza: F. Lega. 
* Kehr, Paul Fridolin (1913). ** Vol. VI. pars i. . Berolini: Weidmann. pp.24-119.
* Savio, Fedele (1904). "La «Datiana Historia», o vita dei primi vescovi di Milano," . In ''Rivista di scienze storiche'' Vol. 1 (1904), pp. 270-282; 385-397; 480-489.
* Savio, Fedele (1913). ''Gli antichi vescovi d'Italia dalle origini al 1300 descritti per regioni: La Lombardia, Parte 1: Milano''. . Firenze: Libreria Editrice Fiorentina, 1913.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Təkbuynuzlu gürzə

**Təkbuynuzlu gürzə** — gürzələr fəsiləsinə aid, Avropanın cənub-şərqində və Qafqaz bölgəsində geniş yayılmış zəhərli ilan növüdür. Bu növ burun üstündəki kiçik "buynuz" formasında çıxıntı ilə tanınır və adını da buradan alır. Avropanın ən zəhərli ilanlarından biri hesab olunur.

## Təsvir
* **Uzunluq:** 60–90 sm və nadir hallarda 100 sm-dən çox ola bilir.
* **Bədən:** Qısa və qalın, baş üçbucaq formasında, bədəndən aydın seçilir.
* **Rəng:** Boz, qəhvəyi və ya sarımtıl fon üzərində tünd ziqzaq naxışlar olur.
* **Xüsusi əlamət:** Burunun üstündə kiçik, yuxarıya yönəlmiş "buynuz" formasında çıxıntısı mövcuddur.

Dişilər adətən daha iri olması ilə, erkəklər isə daha parlaq rəngləri ilə seçilir.

## Yaşayış yerləri
Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya, Serbiya, Makedoniya, Albaniya, Yunanıstan, İtaliyanın şimal-şərqi, Türkiyənin qərbi və şimal-qərbi, Qafqaz bölgəsi o cümlədən Azərbaycanın bəzi qərb və cənub-qərb dağlıq əraziləri, Gürcüstan, Ermənistan

Əsasən dağətəyi meşəliklərdə, qayalı yamaclarda və çəmənlik ərazilərdə yaşayır. Dəniz səviyyəsindən 2000 m hündürlüyə qədər rast gəlinə bilər.

## Həyat tərzi
Gündüzlər yüksək və sərin yerlərdə, gecələr isə isti yerlərdə ovlanır. Xüsusilə ay işığında çox sayda görünürlər. Onların qidası kiçik gəmiricilər, quşlar, ilanlar və kərtənkələlərdən ibarətdir . Kiçik məməli növlərini əvvəlcə dişləyərək, sonra ölməsini gözləyir daha sonra udaraq qidalanırlar.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Avstraliya Open Tennis Turniri

**Avstraliya Open** və ya **Avstraliya Açıq** (*[[ingilis dili|ing]]. Australian Open*) – Avstraliyanın Melburn şəhərində keçirilən tennis turniri. Bu Böyük Dəbilqə seriyalı Tennis Turnirlərindən biridir. 1905-ci ildən keçirilir.

Turnir, əsasən, yanvar ayının ortalarında başlayır və iki həftə davam edir. Turnirdə  kişilər və qadınlar həm tək, həm də cütlərlə yarışırlar. Ənənəvi olaraq kişilərin final qarşılaşması yanvar ayının son bazar günündə keçirilir. 1988-ci ildən yarış bərk kortda oynanılır. Turnirin ümumi pul mükafatı 96 milyon 500 min A$-dır (2025).

Avstraliya Open turniri mövsümün ilk yarışıdır. Bu yarışdan sonra ardıcıllıqla Roland Garros, Uimbldon və US Open kimi "Böyük Dəbilqə" turnirləri təşkil olunur.

## Rekordlar
* Turnirin təklərdə ən çox qalibi olan kişi tennisçi Novak Cokoviçdir (10 dəfə).
* 2025-ci ildə keçirilən turnirdə iştirakçı sayı 1 milyon 200 min nəfəri keçmişdi. Bu da Avstraliya Open turnirini ən çox izlənən "Böyük Dəbilqə" turniri etdi.
## Xarici keçidlər
https://ausopen.com/
Kurupira

**Kurupira** — Tupi-Quarani miflərində Braziliyanın Amazon meşələrində yaşayan mifoloji varlıq. Özünün fərqli xüsusiyyətləri ilə tanınan Kurupira, təbiəti qorumaq məqsədilə ovçuları və səyahətçiləri aldadan meşə müdafiəçisi kimi təsvir edilir. "Curupira" adı, Tupi dilindən götürülüb və "kuru pir" yəni "qabarcıqla örtülmüş" mənasını verir. Bu varlıq ümumiyyətlə arxaya doğru dönmüş ayaqları ilə təsvir edilir ki, bu xüsusiyyət onun meşədə səhv izlər yaratmasına və səyahətçiləri çaşdırmasına kömək edir.

## Tarixi

Kurupiranın adı yazılı mənbələrdə ilk dəfə 1560-cı ildə rahib Joze de Ançeita tərəfindən "São Vicente" mətnində çəkilib. Kurupiranın əfsanəsi zamanla inkişaf edərək,  meşələrdəki ovçuların və yoxa çıxan insanların mistik hekayələri ilə əlaqələndirilib. Əsrlər ərzində, Kurupiranın arxaya dönmüş ayaqları və fiziki gücü kimi müxtəlif xüsusiyyətləri əlavə edilib ki, bunlar ona meşəyə girənləri aldadaraq, səhv yollara yönəltməkdə kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atuna racemosa

**Atuna racemosa** — Chrysobalanaceae fəsiləsinə aid ağac. "Racemosa" epiteti latın dilində "dəstə halında" deməkdir və bu, bitkinin çiçək dəstələrinə işarə edir. Bu ağac Filippində geniş şəkildə "tabon-tabon" adı ilə tanınır. Onun meyvələri təxminən min ildir ki, "kinilaw" adlı yerli yeməyin (çiy balıq sirkə və ya sitrus şirəsində) hazırlanmasında ənənəvi olaraq istifadə olunur.

## Xüsusiyyətləri

35 metr (110 fut) hündürlüyə qədər böyüyə bilir. Ağacın hamar qabığı bozdan qaraya qədər dəyişir. Çiçəkləri mavi və ya ağ rəngdədir. Meyvələri ellipsoid, yuvarlaq və ya armud şəklində olub 7,5 sm (3 düym) uzunluğa çatır.
Bu ağac Tailand, Malayziya və Cənub Sakit Okean adalarında geniş yayılmışdır. Onun yaşayış mühiti dəniz səviyyəsindən 750 metr (2,500 fut) hündürlükdə qarışıq dipterokarp meşələri, bataqlıqlar və çay kənarlarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağaxan Ağayev

**Ağaxan Qərib oğlu Ağayev** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
1940-cı ildə Azərbaycan SSR-in Yardımlı rayonunun Ərus kəndində anadan olub.

3 oktyabr 1980-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Onun adı Sumqayıtlı Sosialist Əməyi Qəhrəmanları siyahısında, metallurq, inşaatçı, kimyaçı və energetiklərlə birlikdə çəkilir.

## Təltifləri
* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı — 03.10.1980
* "Lenin" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
* Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1980

## İstinadlar
Qaraquyruq qağayı

**Qaraquyruq qağayı** — Şərqi Asiya sahillərində yaşayan qağayıdır.

## Təsvir

* **Uzunluq:** 44–48 sm
* **Qanad açılan zaman:** təxminən 120 sm qədər
* **Rəngi:** Bədəni ağ, qanadlarının üstü boz, quyruğunun ucu isə qara rəngdədir.
* **Dimdik:** Parlaq sarı rəngdədir və ucunda qırmızı-qara ləkə olur.
* **Ayaqları:** Açıq yaşıl-sarımtıl rəngdədir.

Bu növ, görünüşcə *[[Larus argentatus]]* bənzəsə də, quyruq ucu və dimdik rəngləri ilə fərqlənir. Erkəklər dişilərdən daha böyük olurlar.

## Yayılma və yaşayış yeri
Əsas əraziləri Yaponiya xüsusilə Honşu, Hokkaydo adaları, Koreya yarımadası, Çinin şimal və şərq sahilləri və Uzaq Şərq Rusiyası bölgəsində məskunlaşıb. Qış aylarında bu növ daha cənuba – Cənubi Çin, Tayvan, Vyetnam və Filippin sahillərinə köç edir. Qağayı yuvalarını qayalıqlarda və ya dənizkənarı adalarda qurur. Əsasən sahil ərazilərində, limanlarda və bəzən şəhər ətraflarında yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çəhrayı istiot

**Çəhrayı istiot** (fransızca: baie rose, "çəhrayı giləmeyvə") — Qurudulmuş giləmeyvə. Üç fərqli növə aiddir. Ənənəvi "Baies rose" bitkisi olan "*Euonymus phellomanus*", Peru istiot ağacı olaraq tanınan "*Schinus molle kolu*" və Braziliya istiotu olaraq tanınan "*Schinus terebinthifolia*".

## Tarixi

"Baies rose" bitkisindən olan çəhrayı istiot dənəsi (Euonymus phellomanus), adətən Madaqaskardan idxal olunur və bu səbəbdən bahalıdır. Çəhrayı istiot dənələri acı və bir qədər şirin dada malikdir, lakin əsl istiot qədər ləzzətli deyil. Bu giləmeyvələr əvvəllər ABŞ-də Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən qida məhsulu kimi qadağan edilmişdi, lakin indi istehlakı təhlükəsiz hesab olunur. Bu toxum Braziliya istiot giləmeyvəsi ilə (çəhrayı giləmeyvə) qarışdırılmamalıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hor-Aha

**Hor-Aha** (Aha, ya da Horus Aha) — E.ə. 3050-ci ildə bəzi Misirşünaslar tərəfindən Misirin I sülaləsinin ikinci fironu olaraq qəbul edilir, digərləri isə onu birinci firon hesab edir və Menes ilə əlaqələndirirlər. O, təxminən e.ə. 31-ci əsrdə yaşamışdır və uzun bir hakimiyyətə malik olduğu düşünülür.

## Şəxsiyyəti

Ən çox istifadə olunan Hor-Aha adı, "Horus döyüşçüsü" mənasına gəlir, fironun "Horus" adının tərcüməsidir. Bu ad ilahi Horusla əlaqəli olan hökmdar titulunun bir elementidir. Manethonun "Aegyptiaca" (Misirin tarixi) əsərində onun yunan adı Athothis və ya "Athotís" kimi qeyd olunur. Fironun adının müxtəlif titul elementləri tez-tez qısa yazılış üçün təklikdə istifadə edilirdi, lakin bu seçim dövrə və şəraitə görə dəyişirdi. Hor-Aha (ikinci firon) Narmerin varisi kimi qəbul edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arma Rəsədxanası

**Arma Rəsədxanası** — Şimali İrlandiyanın Arma şəhərində yerləşən Elmi-tədqiqat institutudur. 1790-cı ildə qurulmuş bu rəsədxana astronomiya, həm də meteorologiya sahələrində uzunmüddətli tədqiqatlarla tanınır.

## Tarix
Arma Rəsədxanası 1790-cı ildə Arma yepiskopu Riçard Robinzon tərəfindən təsis olunmuşdur. Onun məqsədi Arma şəhərini elm və mədəniyyət mərkəzinə çevirmək idi. Rəsədxana ilk illərdə əsasən səma cisimlərinin müşahidəsi və ulduzların mövqelərinin dəqiq ölçülməsi ilə məşğul olmuşdur.

## İstinadlar
Baiji

**Baiji** (*Lipotes vexillifer*) — Çinin Yanszı çayı sisteminə xas olan və nəsli tükənmiş olan şirin su delfini. İnsan təsirindən tükənən ilk delfin növü olduğu düşünülür. Baiji, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı (IUCN) tərəfindən "kritik təhlükədə olan və tükəndiyi düşünülən" olaraq siyahıya alınmışdır və son 2006-cı ildən bəri heç bir nümayəndəsi görülməmişdir. Baiji, yerli balıqçılar və dənizçilər tərəfindən "Yanszı İlahəsi" kimi qəbul edilirdi.

## Xüsusiyyətləri

Baijilər, ilin birinci yarısında çoxalmağa başlayır və ən çox balıq doğulma mövsümü fevraldan aprelə qədər olurdu. Aparılan araşdırmalara görə, Baiji növünün 30%-lik bir hamiləlik nisbəti var idi və hamiləlik müddəti 10-11 ay arasında dəyişirdi. Doğulan balalar 80-90 sm uzunluğunda olur, 8-20 ay arasında ana südü ilə qidalanırdılar. Erkək Baijilər 4 yaşında cinsi yetkinliyə çatarkən, dişiləri 6 yaşında yetkin olurdu. Yetkinlik yaşına çatmış erkəklər 2.3 m uzunluğunda, dişilər isə 2.5 m uzunluğunda olurdular. Ən böyük nümunə isə 2.7 m uzunluğunda idi. Baiji, 135-230 kq arasında çəkisi olan və təbiətdə təxminən 24 il yaşayan bir növ idi. Bel tərəfi açıq mavi ilə boz rəngdə, qarın tərəfi isə ağ rəngdə idi. Uzun və azca yuxarıya doğru qıvrılmış burnu, hər iki çənəsində isə 31-36 dişi var idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Altay dağ keçisi

**Altay dağ keçisi** — Rusiya Federasiyasının Altay Respublikasında yun istehsalı üçün yetişdirilən evcil keçi növü.

## Tarix
Bu cins, 1944-cü ildən 1982-ci ilə qədər SSRİ-nin Dağlıq Altay Muxtar Sovet Sosialist Respublikası regionunda Don keçisi ilə yerli keçilərin çarpaz çoxaldılması yolu ilə yüksək yun məhsulu əldə etmək məqsədi ilə yetişdirilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Dişi keçilər 41-44 kq, erkək keçilər (təkələr) isə 65-70 kq çəkiyə malikdir. Altay dağ keçiləri cavan yaşlarında qara rəngdə olur, yetişdikcə isə tünd qəhvəyi və ya boz rəng alır. Bu cinsin ən fərqləndirici xüsusiyyəti, yetişdirdikləri yunun uzunluğu və həcmidir ki, bu da regionun yerli keçilərinin yunundan üç-dörd dəfə çoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Donskoy pişiyi

**Donskoy pişiyi** — Rusiya mənşəli tüksüz pişik növü. Bu növ, daha məşhur olan Sfinks pişiyi ilə genetik əlaqəli deyil. Sfinks pişiklərinin tüksüzlüyü keratin 71 genindəki resessiv mutasiya ilə əlaqədardır, Donskoy pişiklərinin tüksüzlüyü isə dominant bir mutasiya ilə bağlıdır.

## Tarix
Donskoy növü bir balanın kəşfi ilə başlamışdır. 1987-ci ildə Rusiyanın Rostov şəhərində pişik yetişdiricisi Elena Kovaleva tərəfindən tüksüz bir pişik tapıldı. Kovaleva, mavi təbəqəli bir pişik balasını xilas etdi və ona Varvara adını verdi. Təxminən dörd aylıq olanda pişik tüklərini itirməyə başladı. Varvara yerli bir erkək pişiklə cütləşdi və balalar doğdu. Bəzi balalar tüksüz doğuldu, digərləri isə anası kimi tədricən tüklərini itirdi. Bu balalar Donskoy növünün əsasını qoydu və sonradan Avropa qısa tüklü pişikləri ilə çarpazlaşdırıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nertus

**Nertus** (*Nerthus*) — Alman mifologiyasında bərəkət ilahəsi olaraq tanınır. O, eramızın I əsrində yaşamış Roma tarixçisi Tasitin "Germania" adlı etnoqrafik əsərində "Yer anası" kimi təqdim edilmişdir.

## Etimologiya

Nertus adı əsasən proto-german dilindən gələn "Nerþuz" formasına aid edilir. Bu, qədim Skandinaviya mənbələrində adı çəkilən "Njörðr" ilə bağlanır. Alimlər arasında geniş qəbul olunan versiyaya görə, Nertus "Njörðr" adı ilə eyni mənşəyə malikdir.

## Təsvirlər və simvolika

Torpaq və su: Yer kürəsinin həyat mənbəyi olması səbəbindən Nertusun simvolu hesab olunur;.
Müqəddəs araba: Nertusun gücünü  və müqəddəsliyini təcəssüm etdirən simvoldur.
Sülh və harmoniya: Onun gəzintisi zamanı müharibələrin dayandırılması Nertusun həm də sülh və harmoniya simvolu olduğunu göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlisu Milli Parkı

**İlisu Milli Parkı** — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 iyul 2025-cı il tarixli sərəncamı əsasında yaradılmış milli park. Azərbaycanın Qax rayonu ərazisində yerləşir. Milli Park İlisu Dövlət Təbiət Qoruğunun bazasında və ona bitişik meşə və dövlət torpaqlarının hesabına yaradılmışdır.13966,0 hektar sahəni əhatə edir.

## Ümumi məlumat
Milli Parkın yaradılmasının başlıca məqsədi Böyük Qafqazın cənub yamaclarının təbii landşaftlarının qorunub saxlanılması, flora və fauna növlərinin bərpası, təbii komplekslərin mühafizəsinin gücləndirilməsi, ekoloji monitorinqin həyata keçirilməsi və eləcə də, turizm və istirahət (rekreasiya) üçün şərait yaradılması və əhalinin ekoloji cəhətdən maarifləndirilməsini təmin etməkdir.

## Relyefi
Ərazi Baş Qafqaz dağlarının dik yamaclı,çay dərələri vasitəsilə intensiv parçalanmış sahələri üçün səciyyəvi olan relyefə malikdir. Hündürlüyə qalxdıqca dördüncü dövr, alt və üst təbaşirin, orta yuranın terrigen çöküntüləri bir birini əvəz edir. Geomorfoloji cəhətdən burada denudasion struktur dağların ortadağlıq, alçaqdağlıq əraziləri səciyyəvidir. Burada əsasən palıd, vələs, fıstıq meşəli, qonur dağ-meşə torpaqlı parçalanmış orta və aşağı dağ-meşə, eləcə də az sahədə allivüal-çəmən torpaqlı, çəmən-kol bitkili subasar çay dərə landşaft kompleksləri inkişaf etmişdir.

## İqlimi
Milli parkın ərazisində qışı quraq keçən soyuq iqlim, bütün fəsillərdə bol yağıntılı soyuq iqlim və yağıntıları  bərabər paylanan mülayim-isti iqlim tipləri hakimdir. Havanın orta illik temperaturu 5-12 °C arasında tərəddüd edir. Hündürlüyə qalxdıqca yağıntının miqdarı 920 mm-dən 1400 mm-ə qədər artır.

## Flora
İlisu Milli Parkında endemik, nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan bitki növləri çoxdur. Ərazidə Şərq fıstığı, Qafqaz vələsi, Şərq palıdı, Litvinov tozağacısı, Trautvetter ağcaqayını, kollardan quşarmudu, itburnu, böyürtkən, dovşanalması, topulqa, yabanı gilas, zoğal, moruq və s. bitkilər yayılmışdır. Giləmeyvəli qaraçöhrə və Radde tozağacısı Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.

## Fauna

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Parkları 
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
* İlisu Dövlət Təbiət Qoruğu
## Xarici keçidlər
## İstinadlar
Tomas Lukman

**Tomas Lukman** (, ; ) — Avstriya mənşəli alman sosioloqu, sosial nəzəriyyə, bilik sosiologiyası və din sosiologiyası sahəsində əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. O, xüsusilə Piter Berqerlə birgə yazdığı “*Sosial reallığın qurulması*” (*The Social Construction of Reality*, 1966) əsəri ilə tanınır.

## Bioqrafiyası
Tomas Lukman 14 oktyabr 1927-ci ildə Yuqoslaviyanın (indiki Sloveniya) Yesenitsə şəhərində anadan olmuşdur. O, əvvəlcə Avstriyada təhsil almış, daha sonra ABŞ-da Sosial Tədqiqatlar üçün Yeni Məktəb və digər ali təhsil müəssisələrində sosiologiya və fəlsəfə üzrə təhsilini davam etdirmişdir. Lukman akademik karyerası boyunca əsasən biliklərin necə sosial olaraq formalaşdığı və paylaşdığı məsələlərini araşdırmışdır. O, fenomenologiya və fenomenoloji sosiologiyanın təsiri ilə fərdlərin gündəlik həyatdakı sosial qarşılıqlı təsirlər nəticəsində reallığı necə "qurduğunu" izah etmişdir.

Onun ən məşhur işi Piter Berqerlə birgə yazdığı “Sosial reallığın qurulması: Bilik sosiologiyası üçün traktat” adlı əsəridir. Bu kitab sosial konstruktivizmin əsas mətnlərindən biri hesab olunur. Kitabda müəlliflər reallığın və biliklərin obyektiv şəkildə deyil, sosial proseslər nəticəsində formalaşdığını müdafiə edirlər.

## Əsas ideyaları

* Bilik sosiologiyası: Biliklər cəmiyyətin məhsuludur və onların məzmunu və forması sosial strukturdan asılıdır.
* Dini fərdiləşdirmə: Lukman dinin modern cəmiyyətlərdə fərdiləşdiyini, yəni fərdlərin dinə münasibətinin şəxsi seçim halını aldığını izah etmişdir.
* Gündəlik həyat dünyası (*Lebenswelt*): O, gündəlik həyatın reallığını sosial nizamın əsası kimi təhlil etmişdir.

## Əsərləri
* *The Social Construction of Reality* (P. Berqer ilə birgə), 1966
* *The Invisible Religion*, 1967
* *Life-World and Social Realities*, 1970
* *The Structures of the Life-World* (A. Şüts ilə birgə), 1982

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Davie, Grace, "Luckmann, Thomas" in *Encyclopedia of Religion and Society* edited by, William H. Swatos, Jr. 1998. http://hirr.hartsem.edu/ency/luckmann.htm 
*
*
*Berger, Peter and Luckmann, Thomas. *The Social Construction of Reality,* 1967. Penguin Books, London. http://perflensburg.se/Berger%20social-construction-of-reality.pdf 
*
*
*Frane Adam, "Tomaž Luckmann" in Thomas Luckmann, *Družba, komunikacija, smisel, transcendenca* (Ljubljana: Študentska založba, 2007)
*Patricija Maličev, "Thomas Luckmann. Človek s posebnostmi" in *Delo*, *Sobotna priloga* (April 12, 2008), 25–27
*Bernt Schnettler, "Thomas Luckmann", UVK, Konstanz 2007 (in German, 158 pages)
*Marcin K. Zwierżdżynski, "Where is Religion? The Five Dichotomies of Thomas Luckmann", Nomos, Cracow 2009 (in Polish, 288 pages, with summary in English)

## Xarici keçidlər

*Encyclopedia of Religion and Society: Thomas Luckmann
*Schutz, Alfred: Thomas Luckmann, Internet Encyclopedia of Philosophy
*Original Thomas Luckmann Papers - Social Science Archive Konstanz
*Interview with Thomas Luckmann 
*Obituary: Thomas Luckmann
Zərgərpalan hamamı

**Zərgərpalan hamamı** — Bakı şəhərində yerləşən yerləşən XIX əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsi, hamam.

Hamam, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Zərgərpalan hamamı 1899-cu ildə yerli sahibkar tərəfindən Zərgərpalan küçəsində tikilib. 1937-ci ildə Stalin repressiyaları dövründə hamamın sahibi repressiyaya məruz qalıb. Mülkiyyətində olan hamam isə müsadirə olunub. Binanın təyinatı dəyişdirilib, hamamın binasında dəmirçi-misgər emalatxanası və güzgü sexi fəaliyyət göstərib. Bu dövrdə abidənin interyerinə müdaxilələr olub. 1995-ci ilə qədər binada emalatxana yerləşib. 1995-ci ildə hamamın binası özəlləşdirilib.

Hamam, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2024-cü ilə qədər istifadəsiz qalan hamamda sentyabr ayından etibarən "Miras" mədəni irsin öyrənilməsinə kömək ictimai birliyi tərəfindən arxeoloji qazıntılar aparılıb. Qazıntılar nəticəsində hamamın əsl girişi, zalın mərkəzində fəvvarənin qalıqları, əşyaları qoymaq üçün oyuqlar və kanalizasiya xətləri aşkarlanıb.

Hamamda konservasiya işləri bitdikdən sonra 2025-ci il iyulun 15-də binada aparılan arxeoloji tədqiqatlar haqqında təqdimat keçirilib və hamamın açılışı baş tutub.

## Şəkilləri

Zargarpalan bath12.jpg
Zargarpalan bathhouse.jpg
Zargarpalan bathhouse5.jpg
Zergerpalan bathhouse.jpg
Zergerpalan bathhouse6.jpg
Zargarpalan hamam7.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bakı hekayələri: Zərgərpalan hamamı / Irada Gadirova
* Tarixi Zərgərpalan hamamının sirləri / Sabahın Xeyir Azərbaycan
Axar-Baxar Milli Parkı

**Axar-Baxar Milli Parkı** — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 iyul 2025-cı il tarixli sərəncamı əsasında yaradılmış milli park. Azərbaycanın Qax, Samux və Yevlax rayonları ərazisində yerləşir. 23901,99 hektar sahəni əhatə edir.

## Ümumi məlumat
Milli parkın yaradılmasının başlıca məqsədi Axar-Baxar silsiləsinin, eləcə də Qanıx çayı sahillərindəki təbii landşaftlarının qorunub saxlanılması, flora və fauna növlərinin bərpası, təbii komplekslərin mühafizəsinin gücləndirilməsi, ekoloji monitorinqin həyata keçirilməsi və eləcə də, turizm və istirahət (rekreasiya) üçün şərait yaradılması və əhalinin ekoloji cəhətdən maarifləndirilməsini təmin etməkdir.

## Ərazisi
Axar-Baxar Milli Parkı üç rayonun ərazisində yerləşir: Qax (5788.43 ha) Samux (11113,46 ha) və Yevlax (7000,10 ha) rayonları. Milli parkın ərazisi Qax rayonunun  Axar-Baxar silsiləsinin şimalda yerləşən Qarabulaq meşəsindən başlayır və Qanıx çayı boyu uzanaraq  Axar-Baxarın cənub ətəklərini əhatə edir. Samux rayonu ərazisində park ərazisi Qanıx çayın hər iki sahili boyu davam edir və Mingəçevir su anbarına qədər davam edir. Eləcə də Samux və Yevlax rayonunlarının Mingəçevir su anbarının sol sahilində yerləşən əraziləri əhatə edir.

## Flora
## Fauna
## İqlimi
Milli parkın ərazisində qışı mülayim, yayı isti, quraq keçən yarımsəhra və quru çöl *(quru subtropik iqlim)* iqlim tipi hakimdir. İllik yağıntınin miqdarı 200–400 mm-dir. Havanın orta illik temperaturu 10-14 °C arasında tərəddüd edir. Ən soyuq ayın orta temperaturu - 3-dən + 18 °C arasında dəyişir. Ən isti ayın + 22 °C-dən yuxarıdır. İlin ən quru dövrü qış aylarına təsadüf edir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Parkları 
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
## Xarici keçidlər
## İstinadlar
ABŞ Açıq Tennis Turniri

**US Open Tennis Çempionatı**, və ya sadəcə **US Open** (*[[ingilis dili|ing]]. The US Open*) – ABŞ-ın Kuins şəhərində bərk kortda təşkil edilən tennis turniri. Bu dörd Böyük Dəbilqə Tennis Turnirlərindən sonuncusudur. 1881-ci ildən keçirilir.

US Open turniri avqust ayının son bazar ertəsi başlayır və iki həftə davam edir. İştirak edən bütün oyunçuların ən azı on dörd yaşı olmalıdır. Ümumi mükafat pulları 75 milyon $-dır (2025).

## Həmçinin bax
* Uimbldon tennis turniri
* Avstraliya Open Tennis Turniri

## Xarici keçidlər
https://www.usopen.org/index.html
Rüstəm Qasimi

**Rüstəm Qasimi** (; ) — İranlı hərbçi və siyasətçi. O, 2011-ci il avqust ayının 3-dən 2013-cü il avqust ayının 15-nə qədər neft sənayesi naziri, 25 avqust 2021-ci ildən 22 noyabr 2022-ci ilə qədər isə yollar və şəhərsalma naziri vəzifələrində işləmişdir.

## Erkən həyatı və təhsili

Qasim 5 may 1964-cü ildə İranın Fars ostanının mərkəzi olan Şirazın Sərgah şəhərində anadan olmuşdur İş adamı və siyasətçi olan atası 1980-1988-ci illər arasında Fars ostanının rəhbəri vəzifəsində işləmişdir. Şərif Texnologiya Universitetini inşaat mühəndisliyi ixtisası üzrə bitirmişdir.

## Karyerası

Qasimi 1979-cu ildə Xarg adasındakı İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (İİKK) qoşulmuşdur. İran–İraq müharibəsi iştirakçısıdır. Müharibədən sonra İİKK-nin mühəndis-tikinti diviziyasının Buşehrdəki Xatəmül-Ənbiya qoşunlarına qoşulmuşdur. 1996-cı ildə o, İran İnqilabı Keşikçiləri Korpusu Donanmasının Nuh Bazasının rəisi təyin edilmişdir. Qasimi 2001-ci ildə qoşunların komandirinin müavini vəzifəsinə yüksəlmişdir.

2007-ci ildən 2011-ci ilə qədər, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun tabeliyində olan Xatəmül-Ənbiya Tikinti Qərargahının rəhbəri olmuşdur. 2011-ci ilin avqust ayında hərbi xidmətdən təqaüdə çıxmışdır.

O, 2011-ci ildə siyasətə qədəm qoymuş və Mahmud Əhmədinejadın dövründə 2011-2013-cü illər arasında İranın neft sənayesi naziri və nəhayət, İbrahim Rəisinin rəhbərliyi altında 2021-2022-ci illər arasında İranın Yollar və Şəhərsalma naziri vəzifələrində işləmişdir.

## Ölümü

Qasimi 8 dekabr 2022-ci ildə 58 yaşında İranın Tehran şəhərində xərçəng xəstəliyindən vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi

**Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi** () —  Qalxanbaşı böcəklər (Coreidae) fəsiləsinə aid olan həşərat növü. Bu böcək, əsasən Avropa və Asiya ərazilərində yayılıb və ot bitkiləri ilə qidalanır.
## Ümumi xarakteristikası
* Elmi adı: Coreus marginatus
* Fəsiləsi: Coreidae
* Təsnifatı: Həşəratlar sinfinə aiddir.
Bu böcək, adətən, qəhvəyi rəngdə olur və gövdəsinin üzərində bir qədər kobud naxışlar görünür. Arxa ayaqlarında qalınlaşmış bud sümükləri onun ən fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biridir. 
## Yayılma arealı
Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi Avropa, Asiya və Şimali Afrikanın müxtəlif bölgələrində rast gəlinir. Onlar əsasən açıq otlaqlarda, bağlarda və bəzən kolluq ərazilərdə məskunlaşır.
## Bioloji xüsusiyyətləri
* Görünüşü: Böcəyin uzunluğu 12-15 mm arasında dəyişir. Bədəni uzunsov formadadır və kənarlarında bir qədər qalınlaşma müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət, ona "qalxanbaşı" adını qazandırıb.
* Qidalanması: Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi ot bitkilərinin şirəsini soraraq qidalanır. Qanqal, quzuqulağı və digər ot növləri onun sevdiyi bitkilərə daxildir.
* Çoxalması:  Bu böcəklər yaz və yay aylarında çoxalma dövrünə daxil olurlar. Yumurtalarını bitkilərin yarpaqlarına və ya gövdələrinə qoyurlar. Yetişmə müddəti bir neçə həftə çəkir və nəticədə tam formalaşmış yetkin böcəklər meydana çıxır. 
## Ekoloji rolu
Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi təbii ekosistemlərdə bitki örtüyünün idarə olunmasında rol oynayır. Lakin onların bitkilərin şirəsini soraraq qidalanması, bəzi hallarda kənd təsərrüfatı məhsullarına mənfi təsir göstərə bilər. Buna baxmayaraq, bu növ ciddi bir zərərverici hesab edilmir.
## İnsan fəaliyyətinə təsiri
Qəhvəyi qalxanbaşı böcəyi kənd təsərrüfatına birbaşa böyük ziyan vurmasa da, bəzi bağçılıq təsərrüfatlarında onun bitkiləri zəiflədə biləcəyi qeyd edilir. Zəruri hallarda bu böcəklərə qarşı bioloji və ya mexaniki mübarizə üsulları tətbiq edilir.
## Maraqlı faktlar
* Böcəyin ifraz etdiyi kimyəvi maddələr yırtıcılardan qorunmasına kömək edir.
* Onlar təhlükə zamanı qoxulu maye ifraz edərək özlərini müdafiə edirlər.
* Qəhvəyi qalxanbaşı böcəklərinin arxa ayaqlarındakı qalınlaşma onların hərəkət etməsində xüsusi rol oynayır.
## Qalereya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trianqulyasiya (memarlıq)

Memarlıqda **trianqulyasiya** () — tikinti və memarlıqda sabitliyi, dayanıqlılığı və geometriyanı təmin etmək üçün istifadə olunan mühüm texniki və estetik prinsiplərdən biri. Bu anlayış üçbucaq formasının strukturlarda tətbiqini nəzərdə tutur, çünki üçbucaq forması ən sabit və deformasiyaya qarşı dayanıqlı konstruktiv element hesab olunur.  Trianqulyasiya əsasən, daşıyıcı konstruksiyaların layihələndirilməsində, xüsusilə də dam örtüklərində, körpü sistemlərində, polad və taxta karkaslarda geniş tətbiq olunur. Üçbucaqlı strukturlar qüvvələrin bərabər paylanmasına şərait yaradır və konstruksiyanın çökmə ehtimalını azaldır. Bu prinsip memarlıq obyektlərinə sadəcə texniki deyil, həm də estetik baxımdan ritmik və harmonik görünüş verir.

Tarixən trianqulyasiya qədim yunan və roma memarlığında, xüsusilə klassik orden sistemində, sütun və arxitrav arasında sabitliyi təmin etmək üçün istifadə olunub. Orta əsrlərdə isə gotik memarlığın inşaat sistemlərində – tağlar, nervürlü tavanlar və uçan dayaqlarda bu prinsip mühüm rol oynayıb.

Müasir memarlıqda trianqulyasiya xüsusilə yüksək mərtəbəli binaların karkaslarında, prefabrik modullarda və parametrik memarlıqda istifadə olunur. Dizayn proqramları və kompüter modelləşdirmə texnologiyaları vasitəsilə bu struktur forması daha çevik və funksional hala gətirilir.

Trianqulyasiyanın üstünlükləri sırasına material qənaəti, struktur sabitlik və estetik müxtəliflik daxildir. Bu metod həm də zəlzələyə və digər mexaniki təsirlərə qarşı dayanıqlılıq baxımından əhəmiyyətlidir. Trianqulyasiya memarlıqda yalnız bir texniki həll deyil, həm də simmetriya, ritm və formanın harmoniyasını təmin edən mühüm dizayn prinsipidir. O, zamanla öz aktuallığını qoruyaraq klassik və müasir memarlığın kəsişməsində əsas funksional element olaraq qalır.

## İstinadlar
Trianqulyasiya (sosial elmlər)

Sosial elmlərdə **trianqulyasiya** () — tədqiqat və məlumat toplama prosesində fərqli üsulların, mənbələrin və ya nəzəri yanaşmaların bir arada istifadəsi yolu ilə obyektivlik, etibarlılıq və dəqiqliyin artırılması məqsədilə tətbiq olunan metodoloji yanaşma. Bu anlayış həm sosial elmlərdə, həm də coğrafiya, arxitektura, hərbi planlaşdırma və digər sahələrdə istifadə edilir. Sözün mənşəyi latınca "*triangulum*" – "üçbucaq" sözünə dayanır və ən azı üç fərqli bucaq və ya baxış nöqtəsindən bir hədəfin müəyyən edilməsini ifadə edir.

## Konsepsiyası
Trianqulyasiya elmi tədqiqatlarda əsasən bir tədqiqat obyektinin müxtəlif metodlarla və ya fərqli baxış bucaqlarından araşdırılması prinsipinə əsaslanır. Bu yanaşma bir metodun çatışmazlıqlarını digər metodun güclü cəhətləri ilə kompensasiya etməyə çalışır. Beləliklə, nəticələrin daha etibarlı və ümumiləşdirilə bilən olması təmin edilir.

## Tarixi
Trianqulyasiya anlayışı ilkin olaraq geodeziya və xəritəçəkmə sahələrində istifadə olunmuşdur.  Burada üç nöqtədən məsafələr ölçülərək konkret bir yerin koordinatları müəyyən edilirdi. XX əsrin ortalarından etibarən bu anlayış sosial elmlərə, xüsusilə də sosiologiya və antropologiyaya tətbiq olunmağa başlandı.Norman Denzin (1970) və digər metodoloqlar bu yanaşmanın sosial tədqiqatlarda etibarlılığın artırılmasında əhəmiyyətli rol oynadığını vurğulamışdır.

## Növləri
Trianqulyasiyanın müxtəlif növləri mövcuddur:

# *Məlumat (data) trianqulyasiyası* — müxtəlif mənbələrdən toplanan məlumatların müqayisəsi.
# *Tədqiqatçı trianqulyasiyası* — fərqli tədqiqatçıların eyni obyektə baxışı və nəticələri müqayisə etməsi.
# *Metod trianqulyasiyası* — keyfiyyət və kəmiyyət metodlarının birgə istifadəsi.
# *Nəzəriyyə trianqulyasiyası* — eyni fenomenin müxtəlif nəzəri baxışlarla izahı.
# *Analiz trianqulyasiyası* — müxtəlif analiz üsullarının bir tədqiqatda tətbiqi.

## Sosial elmlərdə rolu
Sosiologiya, antropologiya, psixologiya və təhsil sahələrində trianqulyasiya fərqli baxışları inteqrasiya etməklə tədqiqatçıya daha dərin və geniş analiz imkanı yaradır. Məsələn, bir sosial problemin həm statistik sorğularla, həm də müsahibələrlə araşdırılması nəticələrin tutarlılığını yoxlamağa kömək edir. Bu zaman metodlar bir-birini tamamlayır və nəticələrə əlavə güvən qatır.

## Tənqidi
Trianqulyasiyaya bəzi tədqiqatçılar tərəfindən tənqidi yanaşılır. Onlar metodlar arasında uyğunluğun olmaması, qarşılıqlı nəticə uyğunsuzluqları və analizin çətinləşməsi kimi problemləri vurğulayırlar. Bəzi hallarda isə metodların birgə istifadəsi əlavə resurs və zaman tələb edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Denzin, N. K. (1970). The Research Act: A Theoretical Introduction to Sociological Methods.
* Flick, U. (2007). Managing Quality in Qualitative Research.
* Patton, M.Q. (1999). "Enhancing the quality and credibility of qualitative analysis", Health Services Research.
Məhərrəm (dəqiqləşdirmə)

Azərbaycan dilində Məhərrəm sözü aşağıdakı bir neçə mənada işlədilə bilər:

* Məhərrəm (ay)  — hicri təqviminin ilk ayı;
* Məhərrəm (ad) — oğlan uşaqlarına verilən ad.
 
Bundan əlavə, bəzi toponimlərə (yer, rayon, kənd adlarına) Məhərrəm adı verilib.

## Həmçinin bax

* Məhərrəmli
* Məhərrəmov
Zinyət Əlizadə

**Zinyət Əliheydər qızı Əlizadə** ()— azərbaycanlı dilçi alim, filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi.

## Həyatı
Zinyət Əlizadə 26 dekabr 1922-ci ildə anadan olmuşdur. 1941-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1951-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1951-ci ildən etibarən BDU-da müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdır. 1963-cü ildə namizədlik, 1981-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1985-ci ildə professor elmi adı almışdır.

Zinyət Əlizadə 150-dən artıq elmi məqalənin və 4 kitabın müəllifidir. Onun aşağıdakı monoqrafiyaları çap olunmuşdur:
* *Müasir Azərbaycan dilində modal sözlər*
* *Azərbaycan atalar sözləri və zərb məsəllərinin leksik-semantik xüsusiyyətləri*
* *Azərbaycan atalar sözlərinin həyatı*

Türkiyə, Rusiya, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan kimi ölkələrdə keçirilən türkoloji qurultaylarda və elmi konfranslarda fəal iştirak etmişdir. Onun rəhbərliyi ilə bir neçə namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.

## İstinadlar
Bəhmən Babayev

**Bəhmən Rza oğlu Babayev** — Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidmətinin general-mayoru; Sərhəd Qoşunlarının "Naxçıvan" Əlahiddə Sərhəd Diviziyasının Komandiri (2022-ci ildən).

## Həyatı və fəaliyyəti
Bəhmən Babayev 17 iyul 2021-ci ildə Sərhəd Qoşunlarının "Qazax" Əlahiddə Sərhəd Diviziyasının Komandiri vəzifəsinə təyin edilib. 2022-ci ildə isə vəzifəsindən azad olunaraq Sərhəd Qoşunlarının "Naxçıvan" Əlahiddə Sərhəd Diviziyasının Komandiri vəzifəsinə təyin edilib.

Azərbaycan Prezidentinin sərəncamlarına əsasən 2004-cü ildə "Hərbi xidmətlərə görə", 2020 və 2021-ci illərdə isə "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Azərbaycan Prezidentinin 17 avqust 2024-cü il tarixli 252 nömrəli Sərəncamı ilə "general-mayor" ali hərbi rütbəsi verilib.

Müxtəlif illərdə 1-ci, 2-ci və 3-cü dərəcəli "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə", "Şücaətə görə", "Sərhəddə fərqlənməyə görə", "Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Veteranı", 1-ci, 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları, həmçinin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10, 90 və 95 illiyi, Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 90, 95 və 100 yubiley medalları ilə də təltif edilib.

## İstinadlar
Haru Urara

– keçmiş yapon yarış atı. 1998–2004-cü illərdə çıxdığı 113 yarışda heç bir qələbə qazana bilməməsinə görə tanınır.

## İlk illəri
Haru Urara 26 fevral 1996-cı ildə Hokkaydo prefekturasının Mitsuişi qəsəbəsində yerləşən Nobuta Bokuco at fermasında doğulmuşdur. O, 1983-cü ildə doğulmuş, "Yasuda Kinen" və "Tenno Şo" kimi at yarışlarında qələbələr əldə etmiş Nippo Teyo adlı yarış atının balası idi. "Haru Urara" adının mənası yapon dilindən tərcümədə "Təmtəraqlı bahar" deməkdir.

## Karyerası
Haru Urara yarış atı karyerasına 1998-ci ilin noyabrında başlamış və Koçi hippodromunda baş tutan yarışda sonuncu yeri tutmuşdur. Haru Urara yarışlardakı qələbəsizlik seriyasına davam etmişdir. O, cəmi 4 dəfə ikinci yeri tuta bilmiş və 9.300 məbləğində mükafat qazandıra bilmişdir. O, 2003-cü ilin iyununa qədər qatıldığı 80 yarışın hamısını uduzmuşdur. Onun qələbəsizlik seriyası 2003-cü ildə Yaponiya mediası tərəfindən işıqlandırılmış və o, Yaponiyadakı məşhur atlardan birinə çevrilmişdir. Onun populyarlığı "Haru bumu" ifadəsinin yaranmasına səbəb olmuşdur. İnsanlar onun qələbəsinə o qədər çox mərc qoyuluşu etmişdirlər ki, o, Yaponiyada 1,8:1 qələbə əmsalına malik ata çevrilmişdir. 22 mart 2004-cüi ildəki yarışda Yaponiyanın ən tanınmış cokeylərindən olan Yutaka Take onunla yarışsa da, Haru Urara 10-cu yeri tutmuş və ardıcıl 106-cı dəfə qələbə qazana bilməmişdir.

Haru Uraranın yarışlardakı uğursuzluğu və sürət baxımından digər atlardan geri düşməsi adının yazıldığı və yol qəzalarından qoruduğuna inanılan talismanların yaranmasına səbəb olmuşdur. Onun üzü reklam məqsədilə istifadə olunmuş, çəhrayı "Hello Kitty" maskası ilə yarışmışdır. Yaponiya baş naziri Cuniçiro Koyzumi Haru Urara haqqında "onun bir dəfə də olsa qalib gəlməsini istərdim. Bu at məğlubiyyət qarşısında təslim olmamağın gözəl bir nümunəsidir" sözlərini demişdir.

### Təqaüdə çıxması və ölümü
2005-ci ilin martında onun təqaüdə çıxma yarışı üçün Toçiqidən geri gətiriləcəyi anons edilsə də, bu təxirə salınmışdır. 2006-cı ilin oktyabrında təqaüdə çıxmış at kimi təsnif olunmuşdur. O, karyerasını 113 qələbəsiz yarışla başa çatdırmışdır.

Təqaüdə çıxdıqdan sonra onun Dip İmpakt və Stey Qold kimi yarış atları ilə cütləşdirmək planlaşdırılsa da, bu planlar baş tutmamışdır. 2013-cü ildə sahibi tərəfindən Çiba prefekturasının Oncuku qəsəbəsində yerləşən Mata fermasına köçürülmüşdür. 2018-ci ildə Kisarazu Polis Məntəqəsinin yol təhlükəsizliyi posterində yer alan PR personajlardan biri olmuşdur. 9 sentyabr 2025-ci ildə 29 yaşında kolik səbəbilə ölmüşdür.

## Populyar mədəniyyətdə
Haru Uraranın antropomorfik versiyası "Uma Musume Pretty Derby" anime və oyun seriyasının personajlarındna biridir. Franşizanın fanatları real həyatdakı Haru Uraranı ziyarət edirlər.

"Biffy Clyro" qrupunun "The Myth of the Happily Ever After" (2021) albomundakı treklərdən biri Haru Uraranın adını daşıyır. Mahnı optimizmdən və uğursuzluğun üzü olmağın əyləncəsindən bəhs edir.

Sumo güləşçisi Morikava Yuki ardıcıl məğlubiyyətlərdən sonra məşqçisi ona "Moriurara" rinq adını vermişdir.

## İstinadlar
Phycodurus eques

**Phycodurus eques** (*Yarpaqlı dəniz əjdahası*) — Dəniz atı fəsiləsinə (Syngnathidae) aid olan sualtı canlılarından biri. Bu balıq, Avstraliyanın cənub və qərb sahillərində yaşayır və özünün qeyri-adi bədən quruluşu, təbii yarpaqşəkilli strukturu ilə tanınır. Bu xüsusiyyətlər, ona mükəmməl şəkildə kamuflyaj olmağa, həm yırtıcılardan qorunmağa, həm də qida tapmağa kömək edir.

## Yaşayış mühiti

Yarpaqlı dəniz əjdahası, yalnız Avstraliyanın cənub sahillərində mövcuddur. Onlar Vilsons Promontori (Viktoriya) ərazisindən başlayaraq, Pertin şimalındakı "Jurien Bay"a qədər olan bölgələrdə yaşayır. Bu balıqlar, dərinliyi 50 metrə qədər olan sulara yaxın, yosunlu qayalar və dəniz otları ilə örtülü ərazilərdə görülür. Cənubi Avstraliyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə "Rapid Bay", "Edithburgh" və "Victor Harbor" kimi sahillərdə daha çox  müşahidə olunur.
Bu balıqlar, üzmə qabiliyyəti məhdud olduğu üçün, yerli sualtı bitkilərindən asılıdır. Onlar çox vaxt həyatlarını dərinliklərdə, sualtı yosunlar və suda yaşayan bitkilər arasında gizlənərək keçirirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aenqus

**Aenqus** — İrlandiya mifologiyasında "Tuatha De Danann" qəbiləsinə mənsub, gənclik, sevgi, poetik ilham tanrısı. O, Dagda və Boannın oğludur. Aenqus, həmçinin "Macan Óc" ("gənc oğlan" və ya "gənc oğul") adı ilə də tanınır və Uels mifologiyasındakı Mabon və Kelt tanrısı Maponos ilə eyniləşdirilir. Aenqus, İrlandiya miflərinin beş əsas hekayəsində mərkəzi rol oynayır.

## Adı

Qədim irland dilində onun adı "Óengus" və ya "Oíngus" [ˈoiŋɡus] olaraq qeyd edilmişdir. Bu ad, Adomnanın "St. Columbanın Həyatı" əsərində Oinogus(s)ius kimi göstərilir. Bu adın Kelt dilindən gəldiyi və "həqiqi güc" mənasını verdiyi ehtimal olunur. Orta əsr "Dindsenchas" mətnləri, bu adı "bir arzu" ilə əlaqələndirir və bunun səbəbini Boannın Dagda ilə ittifaqının onun yeganə arzusu olması ilə izah edir. Orta irland dilində bu ad "Áengus", müasir irland dilində isə "Aonghus" şəklində dəyişmişdir. Aenqus həmçinin "Óengus Óc" / "Aengus Óg" ("Gənc Aengus"), "Mac ind Óc" ("Gəncin oğlu"), "Maccan" / "Macán" və ya "Mac Óc" / "Mac Óg" ("Gənc oğul") adları ilə tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Koatlikue

**Koatlikue** (; ) — Qədim Astek mifologiyasının mühüm tanrılarından biri. O, məhsuldarlıq, həyat və ölüm, analıq kimi mövzuları təcəssüm etdirən əsas ilahə hesab olunur. Koatlikue asteklərin kosmoqoniyasında həm qorxulu, həm də həyatverici xüsusiyyətləri ilə tanınırdı.

## Mif və əfsanələr

Koatlikue ilə bağlı ən məşhur əfsanələrdən biri onun Huicilopoçtlinin anası olması ilə əlaqəlidir. Əfsanəyə görə, Koatlikue Hadsatepetl adlı müqəddəs dağın zirvəsində yaşayır və məbədin təmizliyinə nəzarət edirdi. Bir gün o, təmizlənmə zamanı göydən düşən tük topasını tapır və onu öz kəmərinə qoyur. Bundan sonra o, möcüzəvi şəkildə hamilə qalır. Bu hadisə onun böyük qızı Koyolşauki və digər uşaqlarının qəzəbinə səbəb olur. Koyolşauki və onun 400 qardaşı Koatlikueyə hücum etmək qərarına gəlirlər. Bu zaman Koatlikue oğlu Huicilopoçtli tərəfindən qorunur. Huicilopoçtli anasının bədənindən tam silahlanmış halda doğulur və Koyolşaukini məğlub edərək onun başını göyə atır, bu da Ayın yaranmasını simvolizə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vitali Abalakov

**Vitali Mixayloviç Abalakov** Sovet alpinisti, mühəndis-ixtiraçı və dağçılıq texnikasının inkişafında böyük rolu olmuş şəxs. O, həmçinin Sovet İttifaqında alpinizmin populyarlaşdırılmasına və alpinist avadanlıqlarının təkmilləşdirilməsinə töhfə vermişdir.

## Həyatı
Vitali Abalakov 1906-cı ildə Rusiyanın Krasnoyarsk şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan təbiətə və dağlara maraq göstərmiş, sonralar isə bu marağını professional səviyyəyə yüksəltmişdir. Həmçinin Onun qardaşı Yevgeni Abalakov da məşhur alpinist idi. Vitaliy Abalakov yalnız alpinist kimi deyil, həm də ixtiraçı kimi məşhur idi. O, dağçılıq üçün müxtəlif texniki avadanlıqların xüsusilə **Abalakov ilməyi** kimi tanınan bu gün də istifadə olunan təhlükəsizlik texnikalarının müəllifidir.

1930-cu illərdə o, SSRİ-nin müxtəlif dağlıq ərazilərində ekspedisiyalarda iştirak etmiş və bir çox yüksəkliklərin fəthi ilə tanınmışdır. 1933-cü ildə qardaşı ilə birlikdə Sovet alpinizm tarixinin simvolik nailiyyətlərindən biri olan Kommunizm Zirvəsinə indiki İsmayıl Somoni zirvəsi, (Tacikistan - 7495 m) ekspedisiya təşkil etmişdilər.

## Vəfatı
26 may 1986-cı ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## Mükafatlar

* *[["Lenin" ordeni|Lenin ordeni]] (1957)*
* *[["Şərəf nişanı" ordeni|"Şərəf Nişanı" ordeni]] (1972)*
* *SSRİ əməkdar idman ustası (1943)*
* *SSRİ-nin əməkdar məşqçisi (1961)*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
GMC Terrain

**GMC Terrain** — 2010-cu ildən bəri avtomobil bazarında əhəmiyyətli bir təsir bağışlayan kompakt krossover SUV modelidir. Güclü dizaynı, qabaqcıl texnologiyaları və çoxyönlü performansı ilə tanınan Terrain, etibarlı və dəbli avtomobil axtaran ailələr və fərdlər üçün populyar seçimə çevrilmişdir.

## Tarixi və inkişafı

GMC Terrain ilk dəfə 2009-cu ildə 2010 model ili üçün təqdim edildi və GM-nin məhsul xəttində "Pontiac Torrent" modelini əvəz etdi. Terrain Chevrolet Equinox modeli ilə eyni platformanı paylaşsa da, fərqli bazar seqmentinə uyğun unikal üslub və xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. İllər ərzində Terrain bir neçə yeniləmə və yenidən dizayn prosesindən keçdi və hər yeni versiya performans, texnologiya və rahatlıq baxımından təkmilləşdirildi.

## Dizayn və xarici görünüş

GMC Terrain cəsarətli və aqressiv xarici dizaynı ilə seçilir. Onun kəskin xətləri, imzalı C şəkilli LED işıqları və fərqli ön barmaqlığı yolda güclü bir təsir yaradır. Terrain-in dizaynı yalnız estetika ilə bağlı deyil, həm də funksionallıq baxımından da önəmlidir. Mövcud dam relsləri və əlverişsiz elektrikli baqaj qapısı kimi xüsusiyyətlər onun praktikliyini artırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vanellus tectus

**Vanellus tectus** (*Qarabaş çovdarçı*) — Charadriidae fəsiləsinə aid olan quş növü. Bu növ Seneqaldan Efiopiyaya qədər olan Afrikanın Sahara səhrasının cənubunda yaşayır və çoxalır, lakin mövsümi hərəkətlərə malikdir. Yer səthində qazdığı sadə bir yuva içərisinə iki və ya üç yumurta qoyur.

## Taksonomiya

Qarabaş çovdarçı ilk dəfə 1781-ci ildə fransız alim Jorj-Lui Lekler de Büffon tərəfindən "Histoire Naturelle des Oiseaux" əsərində Seneqaldan toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmişdir. Quş həmçinin Edme-Lui Dobantonun rəhbərliyi altında hazırlanmış "Planches Enluminées D'Histoire Naturelle" əsərində Fransis-Nikolas Martinet tərəfindən çəkilmiş əl ilə rənglənmiş bir lövhədə təsvir edilmişdir. Nə lövhənin şərhi, nə də Buffonun təsviri elmi ad daxil etməsə də, 1783-cü ildə holland təbiətşünası Piter Boddert "Planches Enluminées" kataloqunda "Charadrius tectus" binominal adını təqdim etmişdir. Hazırda "qarabaş çovdarçı", fransız zooloqu Matüren-Jak Brisson tərəfindən 1760-cı ildə yaradılmış "Vanellus" cinsinə daxil edilir. "Vanellus" adı orta əsr latın dilində "çovdarçı" mənasını verir. Bu, latın dilində "yelləmə" və ya "fanat" mənasını verən "vanus" sözünün kiçildilməsidir. Növün xüsusi epiteti olan "tectus" latın dilində "örtülmüş" (yəni qara taclı) mənasını verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Abbaslı

**Abbaslı** — soyad.

* Tural Abbaslı
* Ramiz Abbaslı
* İsrafil Abbaslı
* Arif Abbaslı

; Yaşayış məntəqələri
* Abbaslı (Şəmkir) – Azərbaycanın Şəmkir rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Abbaslı (Zəncan) — İranın Zəncan ostanında kənd.