open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azərbaycanda UNESCO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) 1972-ci ildə yaradılmış UNESCO-nun Ümumdünya İrs Konvensiyasını imzalayan ölkələr tərəfindən irəli sürülmüş mədəni və ya təbii irs üçün müstəsna universal dəyərə malik Ümumdünya irslərini müəyyən edir. Mədəni irs abidələrdən (memarlıq əsərləri, monumental heykəllər və yaxud yazılı abidələr), bina qruplarından və ərazilərdən (arxeoloji yerlər daxil) ibarətdir. Təbii xüsusiyyətlər (fiziki və bioloji formasiyalardan ibarət), geoloji və fizioqrafik birləşmələr (o cümlədən nəsli kəsilməkdə olan heyvan və bitki növlərinin məskunlaşdığı yerlər) və elm, mühafizə və ya təbii gözəllik baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edən təbiət əraziləri təbii irs kimi müəyyən edilir. Azərbaycan konvensiyanı 16 dekabr 1993-cü ildə ratifikasiya etmişdir.

Siyahıda Azərbaycanın beş irsi obyekti var. Siyahıya ilk əlavə edilən yer 2000-ci ildə Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası da daxil olmaqla İçərişəhər olmuşdur. 2000-ci ildə Bakı zəlzələsində dəymiş ziyana görə bu ərazi 2003-cü ildən 2009-cu ilə qədər təhlükədə olanlar siyahısına salınmışdır. Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğu 2007-ci ildə siyahıya alınmışdır. 2013-cü ildə bu iki irsi obyektə silahlı münaqişə zamanı Mədəni Əmlakın Mühafizəsi Komitəsi tərəfindən gücləndirilmiş mühafizə statusu verilmişdir. Siyahıya ən son əlavə edilən 2023-cü ildə Hirkan meşələri və Xınalığın mədəni mənzərəsi olmuşdur. Hirkan meşələri ölkənin yeganə təbii irsi obyektidir və İranla həmsərhəddir. Bundan əlavə, müvəqqəti siyahıda Azərbaycanın on irsi obyekti yer alır.

## Ümumdünya irsi obyektləri
UNESCO irsi obyektləri on meyar əsasında siyahıya alır. Hər bir giriş meyarlardan ən azı birinə cavab verməlidir. i-dən vi-yə qədər olan meyarlar mədəni, vii-dən x-ə qədər olan meyarlar isə təbiidir.

## Müvəqqəti siyahı
Ümumdünya irs siyahısındakı obyektlərə əlavə olaraq, üzv dövlətlər namizədliyini nəzərdən keçirə biləcəkləri müvəqqəti obyektlərin siyahısını saxlaya bilərlər. Ümumdünya irsi siyahısına namizədliklər yalnız o halda qəbul edilir ki, ərazi əvvəllər müvəqqəti siyahıya salınıb. Azərbaycanın müvəqqəti siyahısında on irsi obyekt var.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əqil Etimadi

**Əqil Etimadi** (23 aprel 1987, Tehran, İran) — Azərbaycan əsilli Niderland futbolçusu, qapıçısı. Etimadi 2011-ci ilin dekabr ayından Təbrizin Traktor Sazi klubuna qoşulmuşdur. O Traktor Sazi klubuna gələndən öncə Niderlandın Herenven II, Herenven, Emmen, Vindam və Qroningen klublarında ikinci, üçüncü və birinci qapıçı olmuşdur.

## Həmçinin bax
Möhsün Furuzan

**Möhsün Furuzan** () — İranlı futbol qapıçısı.

Furuzan 2011-ci ilin iyun ayından Təbrizin İran milli futbol çempionatında çıxış edən Traktor Sazi futbol klubunun qapıçısıdır. Buna qədər isə o Gilanın "Pegah", Ənzəlinin "Mələvan", Rəştin "Damaş", Təbrizin Göstəriş Polad futbol klublarının qapısını qoruyub.
Süd gölü

**Süd gölü** — türk, altay və monqol mifologiyasında həyat hovuzu. **Sütgölü (Sütköl, Sötköl)** və ya **Ağgöl (Akgöl, Akköl, Ağkül)** olaraq da deyilir. Monqollar **Hünnür (Hünnevür)** olaraq bilirlər. Göydədir, Həyat ağacının üzərində iştirak edər. Həyati ünsürləri daşıyır. Yer üzünə gələcək ruhlar bu hovuzun içindədir. Kübey Xanım bu göldən meşin kırbalarla gətirdiyi südü doğulacaq uşaqların ağzına damladar. Bu damla uşağın ruhunu işarələr. Südgölü göyün üçüncü qatında tapılar. Süd-Ağ Göl olaraq da adlandırılar. Bütün həyatın qaynağı olaraq qəbul edilir. Molla Nəsrəddinin gölü süd olaraq düşünüb mayalaması arasında alegori qurması bu məsələ ilə ictimai şüuraltı səviyyəsində də olsa əlaqəlidir. Süd ağlığı, saflığı, təmizliyi işarələr. Sura, çuvaş dilinde ağ deməkdir. Çeçen və inquş dillərində isə Sura sözcüyü süd mənasını verər. Monqolcada Sara isə ay deməkdir və dil olaraq da həmişə bir-birləriylə bağlı və ya əlaqəlidir.

## Sus Xanım
**Sus xanım** — türk və altay mifologiyasında yağış tanrıçası. **Sut (Süt, Süd) Xanım** olaraq da bilinər. Gecə kəndlərin ətrafında dolanıb idarə edər. Özündən yağış istənilir. Suyut (Süd) Qazan adlı yağış istəmə mərasimi onun adından həyata keçirilir.

## Etimologiya
(Su/Suv/Sud/Sut/Süd) və (Sus) kökündən törəmişdir. Su kökü ilə əlaqəlidir. Susamaq feli ilə əlaqədardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Türk Mitolojisi Sözlüğü, Pınar Karaca
Bozqurd (mifologiya)

**Bozqurd** — türk mədəniyyət tarixində çox geniş yayılmış obraz, simvol.

## Bozqurdların xüsusiyyətləri
Türk mifoloji düşüncəsində Boz Qurd başlıca olaraq ulu əcdad, yol göstərici, xilaskar funksiyalarında çıxış edən hami ruh, mədəni qəhrəman statuslu mifik obrazdır. İlk türklərin- əcdadların müasiri kimi Boz Qurd bu mənada türk etnik-mədəni ənənəsində kosmoqonik aktın iştirakçısı olan bir mədəni qəhrəmandır. Oğuznamə motivlərinin ən əski qatında dayanan bu varlığın bütün funksiyaları da onun mədəni qəhrəman, sakral mənşəli "Göy oğlu" olmasından gəlir. 
Mənşəcə mifoloji ilkin əcdad obrazına bağlanan Boz qurda,məsələn yakutlar etnik-mədəni ənənənin təbiətinə uyğun olaraq "Göy oğlu" deyirdilər ki, bu adı onun məhz sakral təbiətli bir varlıq olduğunu işarələyir. Ona görə də Boz Qurdu "az qala tanrı səviyyəsinə qaldıran"(!) bir obraz və s. olaraq görmək onun etnik-mədəni ənənənin dəyərlər düzümündəki yerini düzgün müəyyən edilməməsindən irəli gəlir. Əslini-kökünü qurda bağlayan əski (qədim) türklərin Aşına soyu qurdu özlərinin ulu əcdadları elan etmişdilər. Türk dastanlarında qurd üstəlik də yolgöstərən, böhranlı zamanlarda imdada yetişən bir varlıqdır. Uyğurların qutlu dağ əfsanəsində deyilir ki, ölkəyə səadət və bərəkət gətirildiyinə inannılan bir qayanın çinlilərə verilməyindən sonra uğursuzluqlara tuş gələn məmləkətin aclığa məhkum olması üzündən özlərinə yeni yurd axtaran uyğurların önünə düşüb onlara yol göstərmişdi. Qurdun ulu mifik əcdad olduğu düşüncəsi başqurdların mənşə miflərində də öz əksini tapıbdır. Həmin mif mətninə görə, "başqurd" elə göylərdən gələn ilahi mənşəli "qurdun önə düşüb gətirdiyi xalq" deməkdir. Bir çox türk boyları və soylarının öz əcdadlarını legitim hakimiyyətin tək bir qaynağı kimi  qurda bağlamaları Turan xalqlarının inanışlarında onun xüsusi sakral semantikasını doğurdu. 
Arxaik düşüncədə bayraq dövlətin yaradıcısı olan soyun  əcdad ruhunun məkanı bilindiyindən göytürklərin və uyğurların əfsanəsində də Boz Qurd yol göstərəndir. Ümumiyyətlə, türk soyunun ağır günündə, bu soyun başı üzərini təhlükə aldığı zaman Boz Qurd (soyun azadlıq ruhunun rəmzi kimi) yenidən meydana çıxır, yol göstərir, bələdçilik edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bozqurd mövzusunda ədəbiyyatlar
Suyla

**Suyla** – türk və altay mifologiyasında qədər ilahı. Su ilə günəş və ayın işığından yaradılmışdır. At gözlü, qartal dimdikli, eşşək qulaqlı və ilan saçlıdır. Toğurtka (ağacdələn) quşu ongunudur. Bu quş Tanrının elçisi olaraq qəbul edilir. Ülgene qurbanların ruhunu çatdırar. İnsanların həyatlarını yoxlayır, bir dəyişiklik olduqda Ülgene bildirir. İki dili vardır. Ümumiyyətlə Qarluq Xan ilə birlikdə görülər. Şamanın Ülgene qurban aparma səfərində köməkçi olar və onu pis ruhların hücumundan qoruyur. Otuz gündəlik uzaqlığı görə bilər.

## Etimologiya
(Su/Suv/Suy) kökündən törəmişdir. Soy, soyluluk mənalarını daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
* Suyla 
* Eski Türk Kitabelerinde Yer-Sub, M. A. Seyidov
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (ABŞ)

**ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi** () — ABŞ hökumətinin icraedici departamenti.

Əsası 1889-cu ildə qoyulub. Büdcəsi 94 milyard dollar (2006), əməkdaşlarının sayı 106 min nəfərdir (2007).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Yurd iyəsi

**Yurd iyəsi** — türk, tatar və altay mifologiyasında məmləkətin qoruyucu ruhu. Əslində Ev iyəsi ilə də əlaqəlidir. Çünki yurd eyni zamanda çadır deməkdir. Məna genişlənməsi vətənin qoruyucu ruhu mənasına da gəldiyi də deyilə bilər. Kimi mədəniyyətlərdə çadırdaki ocaqda yaşadığına inanılır.

## Şəhər iyəsi
**Şəhər  iyəsi** - türk və altay xalq inancında vilayət ruhu. **İl iyəsi**, **Hula (Kula) iyəsi** və monqolca **Kota Ezen** olaraq da bilinər. Yurd iyəsine çox bənzər və əlaqəli bir varlıqdır. Şəhərin və ya bir məskun yerin qoruyucu ruhudur. Hər şəhər üçün fərqli bir iye vardır. Şəhər adları fərqli formalarda yaradıla bilər. Məsələn Almatı şəhərinin adı Alma Ata adlı qoruyucu ruhun / övliyanın adından gəlir. El/İl sözü türkçede şəhər, vilayət və ya ölkə deməkdir.

## Etimologiya
(Yur/Yor/Yor) kökündən törəmişdir. Monqolca "Yort" (yurt) çadır deməkdir. Türkcədə məna sürüşməsinə uğrayaraq vətən, məmləkət mənalarını ehtiva edər hala gəlmişdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
* Tatar Türklerinde Varlıklar, Çulpan Zaripova (Öy İyäse, Yort İyäse, Ev İyesi) 
* Yurt İyesi 
* Ulus ve Uluslaşma, Kutlu Altay Kocaova
Tufan (mifologiya)

**Tufan** və ya **daşqın** anlayışı dünyadakı bir çox mədəniyyətdə iştirak edər. Bənzərlikləri və fərqlilikləri mövcuddur. Şumerlərdə (Gilqameş dastanında) ilk dəfə bəhsi keçər. Xristianlıq, Yəhudilik və İslam ilə birlikdə bütün dünyanın ortaq bir inancı halına çevrilmiş və onsuz da bir çox cəmiyyətdə var olan tufan inanclarıyla də birləşmişdir. Türk mədəniyyətindəki əhəmiyyəti yer üzünün yenidən ilk başlanğıcdakı sularla qablı halına fırlanmasıdır. Yenilənmək simvoludur lakin yenilənmə bir növ inqilab ilə ortaya çıxır. Çünki tufan ilə köhnəlmiş olan hər şeyin sonu gəlir ancaq dönülən yer isə başlanğıc yəni özdür. Bu məzmunda həyatın bir çevrə olduğu inancını mənimsəyən primitiv cəmiyyətlərin düşüncə sisteminin ən gözəl nümunəsidir. Pislik üzündən xaos ortaya çıxar ancaq sonradan yenidən dinginleşir. Nuh peyğəmbər (Türklərdə Nama) bir gəmi edər və bütün canlılardan bir cüt alaraq daşqından qorunur. Tufan olacağını "dəmir buynuzlu kök təkə" əvvəldən xəbər vermişdir. Bu təkə yeddi gün dünya ətrafında gəzmiş, acı-acı melemiş, yeddi gün zəlzələ olmuş, yeddi gün dağlardan atəş fışkırmıştır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
İran erməniləri

**İran erməniləri** () — İranda yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. İrandakı ermənilərin sayı daim azalmaqdadır. bunun səbəbi emiqrasiya və doğumun aşağı olmasıdır. Son illərdə aparılan hesablamalar ermənilərin sayının daha az, 60–80 min civarında olduğunu göstərib. İran ermənilərinin çoxusu Tehran və İsfahan şəhərlərində yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Les minorités non musulmanes dans la population iranienne
Yeni Culfa

**Yeni Culfa** (, ) — İranın İsfahan şəhərində ermənilərin kompakt yaşadığı məhəllə. XVII əsrə aid Vank kafedralı Yeni Culfada yerləşir.

## Tarixi
1606-cı ildə Səfəvi şahı I Şah Abbas İsfahan yaxınlığında Yeni Culfa adlı yaşayış yeri saldıraraq Culfadan köçürdüyü 150 mindən artıq ermənini burada məskunlaşdırmışdı.

## Məşhur şəxsləri
* Mirzə Mülküm xan

## İstinadlar
Xankəndi Dövlət Dram Teatrı

**M. Qorki adına Xankəndi Dövlət Dram Teatrı** — Xankəndində teatr.

## Tarixi
3 dekabr 1982-ci ildə M. Qorki adına "Şərəf nişanı" ordenli Stepanakert Dövlət Dram Teatrının yaradılmasının 50 illiyi ilə əlaqədar olaraq teatrın artistlərinə fəxri adlar verilmişdir.

## Binası
Xankəndi Dövlət Dram Teatrının binası 1932-ci ildə Azərbaycan Hökuməti tərəfindən tikilib istifadəyə verilib. 1949-cu ildə binanın konstruksiyasına müəyyən əlavələr olunub. Bina sovet dövrü memarlığının əsas elementlərini özündə əks etdirir.

Teatrın binası XX əsr abidəsi kimi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli 132 nömrəli Qərarı ilə "Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı"na daxil edilib.

M. Qorki adına Xankəndi Dövlət Dram Teatrının binası XX əsr abidəsi kimi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə "Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı"na daxil edilmişdir. Həmin siyahıda abidənin inventar №-si 5015-dir.

Xankəndi Dövlət Dram Teatrının inzibati binasında təmir-bərpa və yenidənqurma işlərinin icrasına 7.9 milyon manat vəsait sərf olunacaq

## Həmçinin bax
* Xankəndi Şəhər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

## İstinadlar
Türkiyə erməniləri

**Türkiyə erməniləri** - Türkiyədə yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. 45.000-ə qədər erməni, İstanbulda yaşayır. Vakıflı kəndi hazırda Türkiyədə mövcud yeganə erməni kəndidir. Kənd əhalisi cəmi 135 nəfərdir.

Türkiyə erməniləri, digər müsəlman olmayan camaatlarda də olduğu kimi, xaricə köçlər, aşağı doğum nisbətləri və daha yüksək ölüm tənasübləri sayəsində, azalmaqdadır.

## Türkiyədə ermənicə
Türkiyədə ermənicə bugünkü etnik ermənilər arasında  yalnız kiçik bir azlıq tərəfindən danışılmaqdadır. Etnik ermənilərin 82 % ana dili olaraq türk dilində danışır, yerdə qalan 18 % isə ana dili olaraq ermənicə danışır. Bu nisbət gənclər arasında daha da aşağıdır və 92 % gənc ana dili olaraq türk dilində danışır. Digər 8 % isə ermənicədən istifadə edir. Kiçik  azlıq tərəfindən erməni dilinin qərb ləhçəsində danışması səbəbindən, şərq ermənilərini danışıq zamanı tam anlaya bilmirlər. Ana dili olaraq türk dili ermənicənin yerini alır və buna görə Türkiyədə erməni dili (qərb ləhçəsi) yox olma təhlükəsi qarşısındadır.

## İstinadlar
Rəşidə Dati

**Rəşidə Dati** (; ) — 2007–2009-cu illərdə prezident Nikola Sarkozinin dövründə ədliyyə naziri vəzifəsində çalışmış fransız siyasətçi. Fransa hökumətindəki ilk ərəb qadındır.

O, Respublikaçıların (LR) üzvü, eyni zamanda 2009–2019-cu illərdə İle-de-Fransı təmsil edən Avropa Parlamentinin (MEP) üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir. Dati 2007-ci il prezidentlik kampaniyası zamanı Sarkozinin sözçüsü olub. Qələbədən sonra Sarkozi onu hökumətə təyin etdi. Dati 2007-ci il prezidentlik kampaniyası zamanı Sarkozinin sözçüsü olub. Qələbədən sonra Sarkozi onu hökumətə gətirib.

2008-ci ildə o, Parisin 7-ci dairəsinin meri seçilib və eyni zamanda Paris Şurasının üzvü olub.

## İstinadlar
Ağdamar kilsəsi

**Ağdamar kilsəsi** () — Türkiyənin Van bölgəsində Van gölünün içərisində  kiçik Ağdamar adasında yerləşən erməni kilsəsi. Ağdamar kilsəsi yeganə Surb Xaç kilsəsi hesab olunur. Qüds şəhərindən İrana gətirilən əsl xaç nümunəsi VII əsrdə Van gölünün yaxınlığına gətirilir. Burada gölün üzərində yerləşən adada xaçı gizlətmək üçün kilsənin inşa olunmasına başlanılır. Tikintinin başlamasına erməni hökmdarı I Qagik göstəriş vermişdir. 915-ci ildə memar Manuel tərəfindən adada kilsə inşasına başlanılır. Tikinti 6 il davam etmiş və 921-ci ildə tamamlanmışdır.

Adanın cənub tərəfində inşa olunmuş kilsə memarlıq baxımından Orta əsr erməni memarlığını təmsil edir. Qızıl andezit daşından inşa olunmuş kilsənin çöl divarında müxtəlif heyvan relyefləri əks olunmuş, həmçinin İncildən bəzi səhnələr canlandırılmışdır. Kilsənin şimal-şərq tərəfində yerləşən əlavə ibadət mərkəzi 1296-1336-cı illərdə, qərbində yerləşən qonaq evi isə 1793-cü ildə inşa olunmuşdur. Şimal tərəfdə yerləşən ibadət mərkəzinin nə zaman inşa olunduğu dəqiq məlum deyil.

1951-ci ildə Türkiyənin şərqində yerləşən kilsələrin dağıdılması barədə yerli icra orqanlarına göstəriş verilmişdir. Göstərişə əsasən Ağdamar kilsəsi də uçurulmalı idi. Kilsənin yaxın zamanda uçurulacağından xəbər tutan jurnalist Yaşar Kamalın cəhdlərindən sonra kilsənin dağıdılması barədə qərar ləğv olunmuşdur. 1915-ci il hadisələrindən sonra Türkiyə hakimiyyəti kilsədə dini ibadətlərin icra olunmasını qadağan etmişdir.

2005-2007-ci illərdə Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi kilsə üzərində bərpa işlərinin aparılması üçün 1,5 milyon dollar pul ayırmışdır. 19 sentyabr 2010-cu ildə Türkiyə erməniləri kilsədə 95 illik fasilədən sonra dini mərasim təşkil etmişdilər. Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ermənilərə ildə bir dəfə kilsədə ibadət təşkil etməyə icazə vermişdir.
Elektromaqnit dalğaları

**Elektromaqnit dalğaları** () — dövri olaraq dəyişən elektrik və maqnit sahələrinin fəzada yayılmasıdır. Elektromaqnit dalğasında elektrik sahəsinin intensivlik vektoru (**E**) və maqnit induksiya vektoru (**B**) bir-birinə, həm də dalğanın yayılma istiqamətinə perpendikulyar istiqamətdə rəqs edir, yəni eninə dalğaları)

Elektromaqnit dalğaları işıq sürəti ilə hərəkət edən titrəyən elektrik və maqnit qüvvələrindən ibarətdir. Onlar radio və ya televiziya antenasında elektronlar kimi yüklü hissəcikləri etiketlədikdə,O, hissəcikləri irəli və geri silkələyir,Dalğaların daşıdığı məlumatu hissəciklərə  Transfer edirlər. Bu məlumat daha sonra təkmilləşdirilə bilər və insanların qavraması üçün  bir mikrofona ya da televizor ekranına göndərilə bilər.

Kainatın uzaq guşələrindən olan şeylər haqqında bizə məlumat çatdırmaq üçün normal şəkildə yayıla bilən yalnız iki növ dalğa var: Elektromaqnit dalğaları (işıq, rentgen şüaları, qamma şüaları, mikrodalğalar, radio dalğalar ) və Qravitasiya dalğaları.

*Elektromaqnit dalğalarının yayılma sürəti * — sonludur və işıq sürətinə bərabərdir, *c=300 000km/san=3·10<sup>8</sup>m/san*. Vakuumdan mühitə keçdikdə dalğanın tezliyi dəyişmir. Sürəti və deməli dalğa uzunluğu azalır.
*Görünən işıq* — dalğa uzunluğu *0,4mkm÷0,76 mkm*

*(1mkm=10<sup>−6</sup>m)* intervalında olan elektromaqnit dalğalarıdır.

*Ultrabənövşəyi şüalar* — dalğa uzunluğu *4·10<sup>−7</sup>÷4·10<sup>−9</sup>m* intervalında yerləşən elektromaqnit dalğalarıdır.

*Rentgen şüaları* — dalğa uzunluğu *2·10<sup>−9</sup>÷6·10<sup>−10</sup>m* intervalında yerləşən elektromaqnit dalğalarıdır.

*ɣ(qamma) şüalanma* — dalğa uzunluğu *10<sup>−11</sup>÷10<sup>−13</sup>m* intervalında olan elektromaqnit dalğalarıdır. *ɣ* — şüaları güclü ionlaşdırıcı təsirə malik olduğuna görə canlı orqanizmlər üçün təhlükəlidir və hətta qısa müddətdə qəbul edilən yüksək doza ölümlə nəticələnə bilər.

*İnfraqırmızı şüalar* — dalğa uzunluğu qırmızı işığın dalğa uzunluğundan böyük olub *5·10<sup>−4</sup>÷7*, *6·10<sup>−7</sup>m* intervalında yerləşən elektromaqnit dalğalarıdır.

*Radio dalğaları* — dalğa uzunluğu *3000m÷5·10<sup>−5</sup>m* intervalında olan dalğalardır. Elektromaqnit dalğaları şüalananda və udulanda özünü zərrəciklər(fotonlar) seli kimi aparır, yəni ikili təbiətə malikdir. Radio dalğaların dalğa uzunluğu radiotexnikada aşağıdakı kimi qruplaşdırılr:
* *Uzun dalğalar* — dalğa uzunluğu 30000–3000 m olan dalğalardır.
* *Orta dalğalar* — dalğa uzunluğu 3000–200 m olan dalğalardır
* *Qısa dalğalar* — dalğa uzunluğu 200–10 m olan dalğalardır.
* *Ultraqısa dalğalar* — dalğa uzunluğu 10–0,1&nbsp;mm olan dalğalardır.
* Böyük Partlayışdan qalan kosmik mikrodalğa fonu (CMB) elektromaqnit dalğalarının ən qədim formasıdır.
*

## Ədəbiyyat
* A. Mehrabov və b. Fizika kursu. Maarif nəşriyyatı, Bakı, 1982.
* H. Hənifəzadə və University Physics 2025
Kok-o-ven

**Kok-o-ven** ( — çaxırda xoruz) — toyuq ətindən hazırlanan klassik fransız yeməyi. Adətən bu yeməyin vətəni Burqundiya hesab edilir. Beləki məhz bir illik xoruzun ətinin burqund çaxırında hazırlanması klassik reseptə əsaslanır. Bu yeməyin hazırlanması üçün əsas şərtlər: birillik 3kq-lıq xoruz, qırmızı burqund çaxırı (ucuz keyfiyyətsiz çaxır yolverilməzdir), eyni növlü çaxırla da süfrəyə verilməlidir.

## Xarici keçidlər
* Perfect Coq au Vin (англ.) 
* Modern Coq au Vin (англ.)
TRT Kurdî

**TRT Kurdî**, 25 dekabr 2008-ci ildə test yayımına başlayan ictimai, çoxdilli televiziya kanalı. Kanal 1 yanvar 2009-cu il tarixində Türkiyə Radio Televiziya Qurumuna bağlı olaraq normal yayıma başlamışdır. "Türkiyənin zənginliyini və rənglərini ekrana daşıma" məqsədilə qurulmuşdur. 10 yanvar 2015-cu il tarixində isə quruluş adı olan "TRT 6", "TRT Kurdî" olaraq dəyişdirilmişdir.

Kanal əsasən Kürd dilinin "Kurmanci" və "Sorani" ləhcələrində və Zaza dilində yayımlanır. 25 dekabr 2008-ci ildə cümə axşamı günü test yayımına başlayan kanal, İstiqlal marşından sonra ilk olaraq Rojin tərəfindən səsləndirilən Türkiyə Qurtuluş Savaşı dövründə həyatını itirənlər üçün yandırılan bir türkü ilə açılmışdır. Kanalın təqdimatlarında "Em di bin eynî esmanî da ne" (Eyni Səmanın altındayıq) sözü ön plana çıxmışdır.
Açılışı Ciwan Haco və Rojin konsertləri ilə başlayacağı elan edilsə də bu xəbərlər sənətkarlar tərəfindən yalanlanmışdır. 1 yanvar 2009-cu il tarixində Türkiyə vaxtı ilə saat 19:00-da rəsmi açılışına İstiqlal marşı ilə başlayan kanalın ilk proqramında Nilüfer Akbal və Rojin aparıcılığını etmişdir. İlk proqramda Türkiyə prezidenti Abdullah Gül və Türkiyə baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın kanalla bağlı ismarıcları Kürd dilində dublyaj və Türk dilində altyazı yayımlanmışdır. Kanal İstanbul, Ankara, İzmir, Adana, Diyarbəkir, Van və Nusaybində daha çox izlənilməkdədir.

Bundan əlavə kanalın qeyri-rəsmi səbəbi də "Kürdüstan Fəhlə Partiyası"nın yayım orqanı olanı olan "Roj TV"nin təsirini azaltmaqdır.
## Xarici keçidlər
*TRT Kurdî | Web
*TRT Kurdî | Facebook
*TRT Kurdî | Twitter
*TRT Kurdî | Canlı
Ugedey xan

**Oqtay xan** (,  ; ) — Çingiz xanın üçüncü oğlu və mirasçısı.

## Həyatı
Çingiz xandan sonra Böyük Monqol imperiyasıın başçısı olmuş və atasının yarım buraxdığı fəthləri və dövlət işlərini tamamlamışdır.

Atası ölən zaman (1227), onun vəliəhd seçdiyi Ögedayı böyük xan (qaan) elan etdi. Çingiz xan (yasa) Qanunu mövzusundakı mütəxəssisliyi səbəbindən dövlət rəhbərliyində böyük hörmət qazandı. Çingiz xan tərəfindən Quru Hıtayın torpaqları verildisə Mavəraünnəhirdən Şərqi Türkistana qədər uzanan bölgədə olan şəhərlər imperatorluğun mərkəz rəhbərliyinə bağlı qalmış və Ögedey xan tərəfindən təyin edilən valilar tərəfindən idarə olunmuşdu.

## İstinadlar
Omlet

**Omlet** — yumurtanın çalınaraq tavada qızardılması nəticəsində ərsəyə gələn təam. Fransız omleti heç bir əlavəsiz tavaya tökülmüş yumurta qarışığının bir üzü kərə yağında qızardıldıqdan sonra ortadan iki bölünərək ya da dürüm şəklində süfrəyə verilir. Bu cür yemək demək olar ki beynəlmiləl olub müxtəlif xalqların mətbəxində müxtəlif cür adlandırılır. Məsələn, italyanlarda "", yaponlarda "omu-raysu" və "omu-soba", ruslarda süd, un və kartof qarışıqlı , azərbaycanda "qayqanaq" və.s.

## Xarici keçidlər

* История появления омлета
* Омлет в различных национальных кухнях
Tatul Krpeyan

**Tatul Krpeyan** (; ) — Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Erməni döyüşçüsü.

## Həyatı
Tatul Krpeyan 21 aprel 1965-ci ildə Ermənistan SSR-ində yerləşən Talin rayonunun Areq kəndində anadan olmuşdur. İbtidai və orta təhsilini Talin rayon mərkəzində yerləşən məktəbdə alan Tatul orta məktəbi bitirdikdən sonra mexanika texnikumuna daxil olur. SSRİ ordusunda hərbi xidməti bitirdikdən sonra İrəvan Dövlət Universitetinin tarix faklütəsinə daxil olur. Tələbəlik illərində Erməni Azadlıq Hərəkatına qatılır. Yuxarı kurslarda təhsil aldığı müddət ərzində Miatsum hərəkatının liderlərindən birinə çevrilir.

Tatul 1990-cı ilin senytabr ayında vəziyyətin gərgin olduğu Dağlıq Qarabağa gəlir. Burada Miatsum hərəkatı əsnasında yerli azərbaycanlılara qarşı silahlı mübarizə aparmaq barədə qərar qəbul edir. Çaykənd ərazisində silahdaşları ilə birlikdə *Daşnaktsakanner* adlı silahlı dəstə yaradır. Tatul və tərəfdarlarının əsas məqsədi Çaykənd–Qarabulaq yolunu zəbt etmək idi. Tatulun planı baş tutmur, OMON birliklərinin hücumlarından sonra, erməni silahlılarının gücü tükənir. 30 aprel 1991-ci il tarixində Tatul Krpeyan Çaykənd əməliyyatı əsnasında Sovet Ordusu əsgərləri tərəfindən öldürülür. Ölümündən sonra Tatul Krpeyan Ermənistan Milli Qəhrəmanı elan edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vank kafedralı

**Vank Kafedralı** (, ) İranın İsfahan şəhərində, Yeni Culfa adlana ərazidə yerləşən erməni kafedralı.

## Qalereya


Fayl:Vank Cathedral courtyard.jpg|
Fayl:Vank Cathedral Isfahan taken by Elishka.jpg|
Fayl:Vank_Paintings.jpg|
|
Fayl:Vank_Kirche.jpg|
Fayl:Julfa armenischesViertel.JPG|
Henri Pirenn

thumb|Henri Pirenne
**Henri Pirenn** (; 23 dekabr 1862, Vervye — 25 oktyabr 1935, Ukkel) —Belçika tarixçisi.

## Həyatı

Daha 24 yaşında Gent Universitetinde professor oldu. Birinci Dünya müharibəsində almanlara qarşı savaşarkən əsir düşdü və sürgünə göndərildi. Belçika Kraliyyet Akademiyası üzvü oldu.

Daha çox iqtisadi və sosial tarixlə ilgiləndi. Ən önəmli əsəri, yeddi cildlik  *Belçika Tarixi* (*Histoire de la Belgique*), 1899-cu  və 1932-ci illər arasında çap olundu. Avropaya aid bir tarixin kökənlərini ortaya qoyan *Məhəmməd və Charlemagne* (*Mahomet et Charlemagne*, 1935) və Orta əsr şəhərlərinin (1926) yaranmasını açıqlayan tezisləri məşhurdur. Ona sıx yönəldilən bir əsasnamə həddən aşırı Belçika milliyetçiliyi aparmasıydı. Belçikanın quruluşunu Verdun müqaviləsinə qədər dayandırır, bu iddiasıyla çarpazlaşmamaq üçün Liege Prensliyi kimi önəmli tarixi siyasi təşkilatları görməzdən gelirdi. Buna qarşı, Belçikadaki etnik ayrımı əsla inkar etmədi, Valonların və Flamandiyalıların etnik kimliklərini yüzillər boyu qoruduğunu qəbul etdi.
 
Rəssam Maurice Pirennin qardaşidir. Oğlu Jacques Pirenn də məşhur bir tarixçidir.

## Henri Pirenne tezisi
Henri Pirenne Roma imperiyasını çökməsini 5-ci əsrdə alman və digər barbarların hücumu ilə deyil, 8-ci əsrdə İslamın geniş fəthləri nəticəsində Avropada böyük ticarətin ölməsi və Avropanın aqrar ölkəyə çevrilməsi ilə əlaqələndirdi. bu, Pirenne tezisi kimi tanınan ideyanın tərkib hisssəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bastiliyanın alınması

**Bastiliyanın alınması** () — Böyük Fransa inqilabının bir epizodu.

## Tarixi
Fransada XVIII əsrin sonu Kralın ikiüzlü siyasəti və Parisin çörəklə təchizatının kəskin pisləşməsi cəmiyyətdə gərginliyin artmasına səbəb olur. Parlamenti dəstəkləyən əhalinin gözünə hər yanda "aristokrat sui-qəsdi" görünməyə başlayır, şəhərə şayiə yayılır ki, kral qoşunları Bastiliya qalasının yanında cəmləşəcək. Paris qiyama qalxır. Qiyamçılar silah anbarlarını ələ keçirir, 14 iyul 1789-cu ildə isə hamının kral tiraniyasının rəmzi kimi tanıdığı Bastiliya ələ keçirilir . Bu, artıq qiyam deyil, əsl inqilab idi.

Bastiliyanın alınması günü indi Fransada milli bayram kimi qeyd olunur.

Bastiliyanın alınmasından dərhal sonra Fransada iri torpaq sahiblərinə qarşı kəndlilərin üsyanı başlayır. Üsyançıları dəstəkləyən Milli Assambleya avqustun 6-da feodal imtiyazlarının və kilsə vergisinin (mədaxilin 10%-i) ləğv olunması barədə dekret qəbul edir. Bu dekretdən xəbər tutan kəndlilər yubanmadan kütləvi şəkildə aristokratların və katolik kilsəsinin torpaqlarını zəbt etməyə başlayırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Bastiliya qalası
* Böyük Fransa inqilabı

## Xarici keçidlər
Rusiya erməniləri

**Rusiya erməniləri** — Ermənistan Respublikasından kənarda yaşayan etnik ermənilərin təşkil etdiyi Erməni diasporunun Rusiyada yaşayan hissəsinin adı. Ermənistanın Rusiyadakı səfiri Vardan Toqanyanın 2017-ci ildə bildirdiyinə görə Rusiyada 2,5 milyona yaxın erməni yaşayır.

## İllərə görə erməni əhalisinin sayı

## İstinadlar
İl-de-Frans

**İl-de-Frans** ( — hərfi mənası "Fransa adası"; frankca "liddle Franke" sözündən əmələ gəlmişdir "kiçik Fransa" deməkdir.) Sena, Marna, Uaza çaylarının hövzələrinə aid mərkəzi Paris olan tarixi Fransa vilayəti. Eləcə də 1715–1814-cü illərdə Mavriki adası İl-dö-Frans adlandırılırdı.

İl-de-Frans bölgəsi Paris və onun ətraf ərazilərini əhatə edir. Bura 8 departament: Paris, Sena vä Marna, İvelin, Eson, O de Sen, Sen-Sen Deni, Val de Marn, Val d`Uaz daxildir. Region ölkənin ümumi ərazisinin 2%-ni təşkil edir. Geniş meşə massivlərinə: Fantenblo, Alatte, Şantili, Ermenonvilya, Rambuye park və bağlara: Versal, Şantili, Vo le Vikonta malikdir.

## Siyasət
**Regionun məclisi 209 vəkillə təmin olunur. 28 may 2004-cü il seçkilərində Solçular çoxluq təşkil edir:**
* Solçular: 130 vəkil
* PS (sosialistlər): 64 vəkil
* Les Verts (yaşıllar): 29 vəkil
* PC, ACR (kommunistlər və ifrat-solçular): 24 vəkil
* MRC (Solçu-millətçi): 7 vəkil
* PRG (liberal-sosialistlər): 6 vəkil
* Mərkəzi Sağ Alians: 64 vəkil
* UMP (Mühafizəçilər): 38 vəkil
* UDF (Liberallar): 26 vəkil
* FN (İfrat-sağçılar): 15 vəkil

## İnzibatı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Armyansk

**Armyansk** (, , , ) - Ukraynanın Krım bölgəsində yerləşən şəhər.

## Tarix
XVIII əsrin əvvəllərində *Or Qapı* qalasında yaşayan ermənilər qalanı tərk etməli olurlar. Ermənilər və etnik yunanlar yaxınlıqda yerləşən ərazidə yeni yaşayış yerinin salınması barədə ümumi razılığa gəlməsindən sonra, yeni şəhərin salınmasına razılıq verilir. 1730-cu ilə aid tarixi sənədlərdə şəhərin adına rast gəlinmişdir. Lakin rəsmi olaraq, şəhərin əsasının qoyulması kimi 1736-cı il götürülür. 1921-ci ildə şəhərin adı *Armânsk* olaraq dəyişdirilir. Armyansk şəhərinə 1992-ci ildən şəhər statusu verilmişdir.

## İstinadlar
Dövlət sərhədi

**Dövlət sərhədi** — dövlət ərazisinin kənar xəttini (quruda) göstərən ensiz vertikal səth. Müstəqil dövlətin fəaliyyət məhdudiyyəti.

## Maraqlı faktlar

* 2006-cı ildə ABŞ prezidenti Corc Buş Meksikadan qeyri-leqal miqrasiyanın qarşısını almaq üçün sərhəddə sədd tikmək haqqında qanun imzalayır.
* Rusiyanın 26 ölkə ilə dövlət sərhəddi vardır.

## Həmçinin bax
* Dövlət sərhəd keçid məntəqəsi

## Mənbə

* dövlət sərhəddi haqqında 10 fakt (rus.)

## İstinadlar
Kiçik Ermənistan (ABŞ)

**Kiçik Ermənistan** () - Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatının Los-Anceles şəhərində yerləşən səmt. Səmtdə əsasən etnik ermənilər yaşayır.
Fransa erməniləri

**Fransa erməniləri** — Fransada yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. Qərb ölkələri arasında Fransa erməniləri ABŞ ermənilərindən sonra ikinci ən böyük erməni diasporudur. Fransada yerləşən Erməni Məsələsinin Müdafiə Komitəsi (*Comité de défense de la cause arménienne (CDCA)*) və Erməni Diasporunun Araşdırmalar Mərkəzinin (*Centre de recherches sur la diapora arménienne (CRDA)*) verdiyi məlumata görə bu gün Fransada 600 min nəfər erməni əsilli yaşayır.

## Tarixi
19-20-ci əsrlərdən etibarən ermənilərin Avropa ölkələrinə və ABŞ-yə miqrasiyası kütləvi hal almağa başlayır. Bu miqrasiya əsasən siyasi və hərbi səbəblərdən baş verirdi. İlk dəfə ermənilərlə bağlı məsələ San-Stefano (1878, 16-cı maddə) və Berlin müqaviləsində (1878, 61-ci maddə) öz əksini tapmışdı. 19-cu əsrin ikinci yarısında Osmanlı imperiyası ərazisində etnik erməni azlığın Qərb dövlətləri və Rusiya imperiyası tərəfindən qızışdırılması ilə Böyük Britaniya, Çar Rusiyası, Fransa, ABŞ kimi güclər də bu məsələyə daxil olmuş və ermənilərdən Osmanlı imperiyasına qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə başlamışdılar. Məhz bu dövrdə Osmanlı imperiyası ərazisində ermənilərin siyasi fəaliyyəti, silahlı üsyanları dövlət rəhbərliyinin onlara qarşı təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirməsi ilə nəticələnmiş, bu da erməni siyasi aktivistlərinin və ümumilikdə etnik ermənilərin Qərb ölkələrinə mühacirət etməsinə gətirib çıxarmışdır.

## Demoqrafiyası
Müasir dövrümüzdə Fransada ermənilərin üçüncü nəsli yaşamaqdadır. Bunlardan 400 mini Fransa ərazisində anadan olmuş ermənilər, əlavə 200 min nəfəri isə sonradan Fransaya miqrasiya etmiş ermənilərdir. Fransada erməni icması coğrafi olaraq 3 region ətrafında toplaşıb.

#İl-de-Frans regionu (la région Île-de-France) – 200 min nəfər, 
#Provans-Alp-Kot-d'Azür regionu (la région Provence-Alpes-Côte d’Azur) – 150 min nəfər, 
#Overn-Rona-Alp regionu (la région Auvergne- Rhône-Alpes) – 150 min nəfər.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
*Co-ordination Council of Armenian Organisations of France (CCAF)
*FRA Dachnaksoutioun - France
İlan Ana

**İlan Ana** - türk və altay mifologiyasında ilan ilahə. **Çılan (Zılan, Ilan) Ana** də deyilir. İlanların törədiyi əfsanəvi varlıq. Çox vaxt dişi olaraq təyin olunur. İlanlara hökm edər. İlan ordusunun başında bir gün dünyanı zəbt edəcəyindən qorxarlar. Ağ İlan olaraq təsir edilir. Yeraltı güclərini təmsil edir. İlan Ananın qarnının qızılı əli ilə sığallayan birinin hər şeyin sirrinə vaqif olacağına inanılar. Zılan (Zilan adıyla) tatarların və paytaxtları Qazanın simvolu olaraq qəbul edilmişdir.

## Türk mədəniyyətində ilan
İlan şaman davulunda yeraltı dünyası ilə əlaqəni simvollaşdırıb. Altaylara görə, Erlikin bədəni başdan başa ilanlarla sarılıdır və şallaq yerinə əlində ilan saxlayır halda təsvir olunur. Qaranlıq dünyanı, tək buynuzlu ilan şəklində bir heyvan təmsil edir. Azərbaycan xalq inanışlannda Ev iyəsi ümumiyyətlə ilan şəklindədir. Bu səbəblə ilan olan evdə bərəkət olacağına inanılar. Ev iyəsi, insanlann gözünə ilan şəklində göründüyü zaman, ona toxunulmaz. "Ev ilanı" deyilən bu ilana zərər verən olsa o evə fəlakət gəlir, qıtlıq olar və bərəkət gidər.

## Ərbükə
**[[Ərbükə]]**, türk xalq inancında yarı insan, yarı ilan olan varlıqdır. **Ərbökə** də deyilir. Bu varlıqların başında İlan Ana və ya İlan Ata tapılar. Dişi olanları üçün "İşbükə" istifadə olunur. Bunlara Maran da deyilər.

## Etimologiya
(İl/Il/Yıl/Çıl) kökündən törəmişdir. Türkcə "Yılmaq" felindən gəlir. Yılmaq; qorxmaq, çəkinmək deməkdir. Çincə olduğu deyilər lakin türkcədən çincəyə keçmiş olma ehtimalı olduğu kimi, bənzər sözlərin bir-birinə uyğunlaşdırılmış olması da mümkündür.

## İstinadlar
Elbis

**Elbis Xan** - türk və altay mifologiyasında döyüş ilahəsi. **İlvis (ilbis, Elvis, Yilbis) Xan** şəklində də tanınır. **Elbis Kuha (İlbis Kığha)** olaraq da xatırlanır. Mərhəmətsizdir və insanlara mərhəmətsizliyi təlqin edər. Döyüşcü bir xarakteri vardır. Şeytanı xüsusiyyətlərə malikdir. İslamın təsiriylə bu söz "İblis" halını almışdır. Lakin əslində türkcədə bir çox mənfi mənası saxlayan (Yal/Yel/Hal/Al/El) kökündən törəmişdir. Döyüşlərdən əvvəl çağırılır və adına mərasimlər edilər. Onun sayəsində düşmənin atdığı oxlar geri özünə dönər. Düşməninin ölməsini istəyən kim varsa ondan kömək diləyər.

## Etimologiya
(Əl/El/Al/Yal/Yel) kökündən törəmişdir. Şeytanı xüsusiyyətləri izah edən Yelbi/Yelvi sözcüyü ilə eyni kökdən gəlir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Qut

**Qut** - türk, monqol və altay şamanizmində və xalq inancında müqəddəs enerji. **Kut, Hut, Kud, Gut** da deyilir. Monqollar **Kutag, Hutag** deyərlər. Müqəddəs həyat gücü, bərəkət. Həyatverici, mübarəklik, canlılıq kimi mənaları vardır. İgidlər qut sayəsində ölümdən xilas olar və ya həyata dönər. Bu güc Tanrıdan qaynaqlanır. Tanrı bu gücü geri çəksə, xaqanlar taxtı və həyatlarını itirərlər. Padşahların və nəsillərinin qanı müqəddəs sayıldığından, xanədandan biri edam ediləcəyi zaman boynu qılıncla vurulmaz, boğularaq öldürülər. İnsanın qutu doğulmadan əvvəl səmada iştirak edər. Şərab kimi axıcı, su kimi durudur. Qutun dəyişik növləri də mövcuddur.

#**Bor Qut:** Cisimləşmiş quttur. Bir obyekti təmsil edən onun kiçik bir modeli kimidir.
#**İye Qut:** Bir varlığı qoruyan ruhi enerjidir və tamamilə soyuttur.
#**Sal Qut:** Hərəkətli quttur. Külək kimi əsə bilir.

## Uta
Türk, altay və xüsusilə monqol xalq inancında və şamanizmdə ruh enerjisi. Qoruyucu ruh və (daha doğrusu, ruh şəklində düşünülən) qoruyucu enerjidir. Qutun fərqli bir növü olaraq qəbul edilir. Bəzən xəyr ruhlarını təyin etməkdə də istifadə edilir. Söz monqol mənşəlidir. Daqur dilində Xuta, monqolcada Utaqa duman mənasını verər və yarı şəffaf (yarı mücərrəd) bir görünüşü ifadə edir. Utqa isə monqolcada hiss deməkdir.

## Etimologiya
(Qut/Kut/Kud) kökündən törəmişdir. Təmizlik mənasını ehtiva edər. Farsca Xuda sözünün çevrilmiş forması olduğu qarşıya sürülsə, də əsli Türkcə "Kut/Qut" (müqəddəslik, qutluluq) sözündən törəmişdir. Bərəkət, həyat kimi mənalar ehtiva edər. Evenk dilində Khutu sözcüyü müqəddəslik mənası ehtiva edər. Quthu şəklində tunguscaya və Hutu şəklində mançuraya keçmişdir. Şumercədə də ayeni Qut formasıyla iştirak etdiyi görülməkdədir. İtelmenlerin (Kamçadalların) Kuth və ya Kutka (Kutku) adlı dünyanı və canlıları yaradan bir ilahı vardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Rəşid Abdullayev

**Rəşid Abdulla oğlu Abdullayev** () — SSRİ çempionu, idman ustası, Ermənistan SSR Əməkdar məşqçisi (1987).

## Həyatı
Rəşid Abdullayev 1957-ci il noyabrın 25-də Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalındakı Qafan şəhərində pəhləvan Abdullanın ailəsində anadan olub. Az yaşlarından çıxışları zamanı atasının iki qolu üzərində 20 nəfər saxladığını, armaturları əydiyini, boynunda yoğun dirəyi sındırdığını və üstündən avtomobil keçdiyini görüb ona oxşamağa çalışırdı.

Yeniyetmə yaşlarından rayonda, respublikada ad qazandı. 1970-ci ildə, 12 yaşında SSRİ əmək ehtiyatları idman cəmiyyətinin çempionu oldu və xalq arasında onu "Rəşid pəhləvan" deyə çağırmağa başladılar.

1975-ci ildə Qafan şəhəri 4 №-li orta məktəbi bitirdi. 1976-cı ildə respublika ağır atletika yarışlarında iştirak edərək yeniyetmələr arasında Ermənistan çempionu oldu. Əsgəri xidmətdə ikən SSRİ Ordu Spartakiadasının çempionu, 1979-cu ildə isə hərbi xidmətdən qayıdan gənc pəhləvan ağırlıq qaldırma üzrə SSRİ çempionu və idman ustası adlarını qazandı.

Azərbaycan birinciliyində beş pudluq daşı sağ əli ilə 16 dəfə qaldıraraq həm də dünya rekordçusu oldu.

Dəfələrlə Ermənistan mətbuatı və televiziyası məşhur ata-oğul pəhləvanların möcüzəsindən yazırdı. 1982–1988-ci illərdə Rəşid pəhləvan daşoynatma üzrə, 70 kq çəki dərəcəsində Ermənistanın altıqat mütləq çempionu oldu. 22–24 noyabr 1985-ci ildə Rusiyanın Lipetsk şəhərində daşoynatma üzrə SSRİ ümumittifaq yarışlarında 70 kq çəki dərəcəsində SSRİ çempionu adını qazanır. 1987-ci ildə ona Ermənistan SSR Əməkdar Məşqçisi adı verildi.

Hazırda Rəşid pəhləvan Bakıda yaşayır.

## Fəxri adları
* SSRİ çempionu, 1985, Rusiya, Lipetsk şəhəri
* SSRİ idman ustası, 1979, Moskva şəhəri
* Ermənistanın mütləq çempionu, 1982–1988
* Ermənistan SSR Əməkdar məşqçisi.

## Mənbə
* Sabir Cəlal oğlu Əsədov. "Zəngəzur qartalı". 1998, Bakı, Gənclik nəşriyyatı, İSBN-5-8020-1382-6.
Ecey

**Ecey** - türk və altay mifologiyasında yer üzündəki ilk qadın, Həvva. **Ece, Ece, Eje** də deyilir. Törüngəyin yoldaşıdır. Şumerlerdeki Ecem (Kraliça Tanrıçası) ilə də əlaqəlidir. Adəm isə Əlley (və ya Törüngəy) olaraq bilinir. İlk insan (ilk kişi və ilk qadın) anlayışlarına bütün mədəniyyətlərdə maraq eşidilmişdir, çünki insanın yer üzündə nə vaxt və necə var olduğu sualı daim maraq edilmişdir.

## Etimologiya
(Ec/Eç/Eş) kökündən törəmişdir. Şumer mənşəli olduğu deyilməkdədir. Türkcədə böyük bacı, kraliça mənaları vardır. Türkcədə "Eş" kökünü də işarə edər. "Eş" həm həyat yoldaşı həm də qadınlıq mənaları ehtiva edir. Monqolcada ana deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Ramana-450

**Ramana-450** — 2007-ci ildə Sabunçu rayonu ərazisində salınmış qəsəbə.

## Əhalisi
Əhalisi Şuşa rayonu Malıbəyli kənd sakinlərindən ibarətdir.

## Həmçinin bax
*Malıbəyli kənd teatrı
Ərkliğ xan

**Ərkliğ Xan** - türk və altay mifologiyasında kosmos ilahı. Ulduzlardan, göy daşlarından və göy cisimlərindən məsuldur. **Ərklik** olaraq da deyilir. Adı planetlərdən birinə (Saturn və ya Venera) verilmişdir. Bir çox alimlər, (Erklik söyleyişi səbəbiylə) ad bənzərliyi üzündən yeraltı aləminin əfəndisi olan Erlik ilə qarışdırarlar.

İslam əvvəli türklərin inancında Venera planetinin əfəndisidir. İnanışa görə səmada ulduz dəyişikliyinin məsulu da Ərkliğ Han'dır. Bunlara qızdırmalı ok deyilir. **Erlik Xan ilə qarışdırılmamalıdır.**

## Etimologiya
(Ərk/Erk) kökündən törəmişdir. Ərkli (güclü, qüvvətli) deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Top həm düşər, həm qalxar (film, 2011)

**Top həm düşər, həm qalxar** — Rejissor Arzu Urşanın filmi.

## Məzmun
Azərbaycan futbolunun 100 il ərzində keçdiyi inkişaf göstərilir.

## Film haqqında
Sənədli film Azərbaycanda futbolun yaranmasının 100 illiyinə həsr olunmuşdur.

Sənədli filmin təqdimatı 20 dekabr 2011-ci ildə Bakıdakı Beynəlxalq Muğam Mərkəzində keçirilmişdir.

## Festivallar və mükafatlar
:1) 2011-ci il sentyabrda Rusiyanın Lipetsk şəhərində keçirilmiş "Atlant" VIII Beynəlxalq İdman Filmləri Festivalı
:*"Olimpiya İdeallarına Sədaqət" nominasiyasında birinci mükafata layiq görülüb.
:2) 2011-ci il noyabrda İtaliyanın Milan şəhərində keçirilmiş XXIX Beynəlxalq İdman Kino və Televiziya Kino Festivalı
:*"Kino və televiziya — Böyük çempionlar" nominasiyasında "Ən yaxşı film" mükafatına layiq görülüb.
:3) 2012-ci il mayda Türkiyənin İstanbul şəhərində keçirilmiş II Beynəlxalq İdman Filmləri Festivalı
:*"İdman klubu haqqında ən yaxşı film" nominasiyasının qalibi olub.
* idman filmləri üzrə keçirilən birinci beynəlxalq festival — Serbiya, Zlatibor şəhəri.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifləri:** Arzu Urşan, Aleksandr Balaşov
:**Rejissor:** Arzu Urşan
:**Operatorlar:** Yuri Yermolin, Nadir Mehdiyev
:**Rəssam:** Fikrət Ələkbərov
:**Mətni oxuyan:** Rafiq Hüseynov
:**Montaj:** Sergey Kalmıkov
:**Fotoqraf:** Elşən Əliyev
:**Rejissor assistenti:** Kəmalə Zəkiyeva
:**Operator assistenti:** Asif Şirəliyev
:**Səs texnikası:** Pavel Qnusaryov, Elvin Bayramzadə, Azər Əsgərov
:**Geyim üzrə rəssam:** Xədicə Ağacanlı
:**Kostyumlar:** Əzəmət Əliyeva, Amaliya Məmmədova
:**Arxiv:** Fərizə Babayeva, Samirə Seyidbəyli
:**İnzibatçı:** İlqar Musayev (II)
:**İşıq:** Əliağa İbrahimov, Sabit Qədirov
:**Sürücülər:** Samir Kərəmov, Mehman Babayev, Vidadi Pənahov, Zakir Əliyev
:**İcraçı prodüser:** Kamil Məmmədov

## Çəkilişə köməklik edən qurumlar
:Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi
:Azərbaycan Milli Arxiv İdarəsi
:Futbol üzrə Olimpiya Ehtiyat Qüvvələrinin İxtisaslaşmış Uşaq-Gənclər Məktəbi
:Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası
:Peşəkar Futbol Liqası
:FOEQİUGM
:"Qəbələ" futbol klubu
:Futbol muzeyi

## Çəkilişə kömək edənlər
:Kazbek Tuayev (FOEQİUGM-un direktoru)
:Ramin Musayev (Peşəkar Futbol Liqasının prezidenti)
:Natiq Şirinov və "Ritm" qrupu
:Rauf Əliyev
:Abbas Əzimov (Futbol muzeyinin direktoru)
:Fuad Musayev
:Bəşir Əliyev
:Ələkbər Məmmədov
:İnna Banişevskaya
:Valeri Hacıyev
:Bəhram Bəhramov
:Dmitri Kramarenko
:Nikita Sıtov
:Kənan Musayev
:Cavid Hüseynov
:Batıxan Əroğlu

## İstinadlar
Məymənd

**Məymənd** - İranın Kirman ostanında yerləşən qədim kənd, Şəhr Babək şəhristanının Məymənd qəsəbəsində yerləşib. Əhalisi 150 nəfərdir. 2005 ildə kənd, Melina Merkury beynəlxalq mükafatın(UNESCO-Yunanistan) qazanıb(Təxminən $ 20.000).

## İstinadlar
Kepler-20f

**Kepler-20f** — Yer planeti kimi yaşayış üçün yararlı olan planet

Planet NASA-nın "Kepler" kosmos teleskopu tərəfindən 2011-ci ildə kəşf edilmişdir.

Kepler-20f indiyə qədər kəşf edilən planetlər arasında Yerə ən çox oxşayan planetlərdən biridir.

Günəşin ölçülərinə bərabər olan bir ulduzun ətrafında fırlanır.

## Həmçinin bax
* Kepler-20e
* Kepler-22b
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Yer planetinin əkizləri tapıldı
Türk Hava Yolları

**Türk Hava Yolları** (qısaca: **THY**) — Türkiyə Respublikasında fəaliyyət göstərən beynəlxalq hava yolları şirkəti. Mərkəzi İstanbul hava limanıdır. 20 may 1933-cü ildə qurulub.

## Uçuş nöqtələri
Türk Hava Yollarının uçuş nöqtələri

## İstinadlar
Uruqvay erməniləri

**Uruqvay erməniləri** — Uruqvayda yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. ASALA tərəfindən 1970—1980-ci illərdə Türkiyənin xarici ölkələrdə yerləşən səfirliklərinə qarşı törədilmiş terror aktlarının maliyyələşdirilməsində Uruqvay ermənilərinin rolu olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AGBU
* Web site for Armenians of Uruguay 
* Tigran Ghanalanyan, Armenian Protestant communities in South America, http://noravank.am/eng/issues/detail.php?ELEMENT_ID=5722
* Armenian-Uruguayan cultural identity
Miloş Krasiç

**Miloş Krasiç** (; ) – Serbiyalı Futbolçu Türkiyə'nin Fənərbaxça klubunun və Serbiya milli yığmasının yarımmüdafiəçisi

## Bioqrafiya
Miloş Krasiçin futbolçu karyerası keçmiş Yuqoslaviyanın Rudar klubunda başlamışdır. Öz oyunu ilə Krasiç Voyvodina klubunun maraqına səbəb olmuşdur. 1999-cu ildə isə artıq Voyvodina klubu ilə müqavilə bağlayır.

2004-cü ilin yayında Miloş Krasiç Rusiyanın ÇSKA Moskva klubu ilə müqavilə imzalayır. 2004–05-ci illərdə Krasiç ÇŞKA-nın tərkibində Çempionlar liqasının qalibi olur

28 dekabr 2009-cu ildə Serbiyanın ən yaxşı futbolçusu seçilir

19 avqust 2010-cu ildə Yuventus klubuna keçir. Krasiçlə 4 illik müqavilə Yuventusa 15 milyon avroya başa gəlir. 2 avqust 2012-ci ildə Fənərbaxça klubuna keçir. Fənərbaxça Krasiçlə 4 illik müqavilə imzalayıb.

## Millidə

## Şəxsi Həyatı
2008-ci ilin dekabrında Miloş Miryana ilə evlənir. 20 sentyabr 2010-cu ildə Krasiç və Miryanın qızı Mila dünyaya gəlir

## Statistika

### Oyunları və qolları Serbiya Millisində

## İstinadlar
Malaxay

**Malaxay** - türk və altay mifologiyasında cəza tanrısıdır. **Mankalay** və ya **Mangalay** olaraq da tanınır. Yakutların inancında, yeraltı aləmində günahkar insanların cəzalarını tərtib edən tanrılardan biridir. Adı süvari, atlı mənaları daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Satılay

**Satılay** — türk və altay mifologiyasında fəsad tanrıçası. Ruh xəstəliklərinə və intiharlara səbəb olur. Çarəsiz, ümidsiz insanları intihar etmələri üçün aldadır. Pisliklərə səbəb olur. Uzun və dağınıq saçları vardır. Görünüşü diksindiricidir. Çılpaq ayaqları ilə səssizcə gəzər. Göndərdiyi pis ruhların müsəllət olduğu kəslər özünü bilməzliyə düşərlər. Ağıllarını doğru istifadə edə bilməzlər.

## Etimologiya
(Sat) kökündən törəmişdir. Satmaq hərəkəti ilə eyni mənşəyə malikdir. Mənfi mənalar ehtiva edər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Yada Daşı

**Yada Daşı** - türk və altay mifologiyalarında sehr daşı. **Cada (Cata, Sata, Caya, Zaya) Daşı** da deyilir.
Türk mifologiyasında yağış yağdıran sehrli daş. Cadu daşı. Tanrı, böyük kamlara bu daşı hədiyyə etmişdir. Beləcə istənildiyi kimi yağış və qar yağdırılabilir, hava hadisələrinə təsir edilə bilər. Yağış, qar və don gətirə bilər. Yumruq böyüklüyündə və tünd rənglidir. Üzərləri damar damar xəttlidir. İçindən səslər gəlir lakin boş deyildir. İstifadə olunması zamanı zəifləyər və gücü keçər. Ən yaxşıları özbaşına müqəddəs heyvanların şəklini almışdır. Xüsusi bir yerdə mühafizə edilir və tez-tez ələ alınmır. Yalnız lazım olduğunda istifadə edilir. Qurdun qarnından çıxdığı deyilər. Qoruyucu olduğu da deyilər. Çin mənbələrinə görə Türk şamanları döyüşlərdə qar və yağış yağdırarak zəfərlər qazanmışlar. Bu daş ilə cadu edən kəslərə **Yadaçı / Yatçı / Cadacı / Yaycı** adı verlir.

Türklərin atalarına, Tanrının yağış yağdırma gücü verdiyinə dair müxtəlif söz-söhbətlər, Çin, Xristian və İslam qaynaqlarında iştirak edər. İslam yazıçılarına görə (türklərin atası olan) Yafəsin atası Türkistanı oğluna verir. Yafəs, quraq bir ölkədə nə edəcəyini soruşur. Atası da oğuluna "yağış daşı" nın gücündən bəhs edər və ehtiyac duyduğunda Allaha yağış yağdırması üçün dua etməsini söyləyir və üzərində dua yazılmış tilsimli daşı ona verər. Bir əfsanəyə görə "Yada Daşını" Yafesten Oğuz Xan almışdır və bu daş oğuzların əlinə keçdiyi üçün də onlarla qarluklar, xəzərlər və digər türklər arasındakı döyüş bitmək bilməz. Bəzən də bu daşın qoruyucusunun Zada Xan olduğu deyilər.

## Yadalamaq
Türk və altay şamanizmində və xalq inancında cadu etmək. Yadlamaq və ya Yatlamaq da deyilir. Yada Daşı ilə sehr etmək. Maddənin xüsusiyyətlərinə hökm etmək, meteorologiya hadisələrini idarə etmək. Yağış və ya qar yağdırmaq bu səyin ən çox sınanan hissəsini təşkil edir. İslam sonrası "Yağış Duası" bu tətbiqin qismən yerini almışdır. Türklərlə qarışan Kəşmir xalqlarında da Yada Daşı və yağış yağdırma sənətinin olduğu biliner. Türklərin Yada Daşını istifadə etmələri üzərinə qaynaqlarda ətraflı qeydlər vardır.

Məsələn bir Mehemmed bin Hüseyn *Al-Tusi*də  belə deməkdədir:
:*"Türklər arasında, müxtəlif rəng və cinsləri olan Yat Daşı (Yada Daşı) vardır ki onun mədəni Xıtay və Tavgaç dağlarından çıxar. Bu daş vasitəsi ilə yağış, qar, dolu çəkilir. Türklər, bu sənəti bilib uygulayanlara Yatçı deyirlər. Bu işdə qabiliyyətli olanlar, kəndin bir yanına yağış və qar gətirdiklərində, kəndin o biri tərəfində Günəş açar. Türklər bu daşı yanlarında daşıyarlar və bu daş sayəsində düşmənlərinə üstünlük təmin edərlər. Türkistanda bir təpədən çıxan bu daşları şəhərlərə apararlar, suya asır və yağış yağdırırlar."*

## Etimologiya
(Yad/Zad) kökündən törəmişdir.  Uzaqlıq, sirr mənalarını ehtiva edər. Monqol və mançurca Yadah, Tuvaca Yadı sözləri ehtiyac halında olmağı ifadə edər. Bundan başqa Yad/Yat/Yay/Zay köküylə əlaqəli olaraq yaratmaq və yaymaq mənalarını saxlayar.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Porqəm Təbrizi

**Porqəm Təbrizi** Azərbaycanın 13-cü əsr (Hicri Şəmsi) şairlərindandir ki, Təbriz şəhərində dünyaya gəlib və Azərbaycan, və fars dillərində şeirlər yazıb.

## Mənbə
* http://www.rasekhoon.net/mashahir/show-102418.aspx