Con Hokvudun qəbirüstü abidəsi

**Ser Con Hokvudun qəbirüstü (və ya atlı) abidəsi** () — İtaliya rəssamı Paolo Uççello tərəfindən çəkilmiş freska. Əsər ingilis kondotyeri Con Hokvudun xatirəsinə həsr olunmuş və 1436-cı ildə Florensiya kafedralı üçün sifariş edilmişdir. Freska, İtaliya yarımadasında döyüşmüş muzdlu hərbçinin xatirəsini anan nadir sənət nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, perspektiv anlayışının inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.

Freskanın sifarişi və sonradan yenidən sifariş edilməsi ilə bağlı siyasi kontekst tarixçilər tərəfindən geniş şəkildə araşdırılmış və müzakirə edilmişdir. Əsər tez-tez Florensiyanın xarici mənşəli bir muzdlu döyüşçünü şəhər qəhrəmanı kimi təqdim etməsi səbəbilə *“Florensiya təbliğatı”* nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma eyni zamanda digər kondotyerlərə Florensiyaya xidmət etməyin mümkün mükafatlarını vəd edən simvolik bir mesaj kimi də şərh olunur. Bəzi tədqiqatçılar isə freskanı İntibah dövrü Florensiyasında Albizzi və Mediçi ailələri arasında gedən daxili siyasi rəqabətin məhsulu kimi izah edir; xüsusilə də, Mediçilərin əsərin yenidən sifarişi zamanı onun simvolika və ikonoqrafiyasına müdaxilə etməsi bu fikri gücləndirir.

Bu freska Paolo Uççellonun bu günədək gəlib çatan, müəllifliyi təsdiqlənmiş ən erkən əsəri hesab olunur və onun yaradıcılığının nisbətən yaxşı sənədləşdirilmiş dövrünə aiddir. Əsər 1524-cü ildə Lorenzo di Kredi tərəfindən bərpa edilmiş, bu zaman freskaya çərçivə əlavə olunmuşdur. Sonradan divardan ayrılmış freska müasir dövrdə iki dəfə yer dəyişmişdir. Hal-hazırda o, Florensiya kafedralının nef hissəsinin şimal divarında, Andrea del Kastanyonun çəkdiyi digər kondotyera Nikkolo da Tolentinonun (†1435) təsviri ilə yanaşı yerləşdirilmişdir.

## Con Hokvud

Con Hokvud uzunmüddətli hərbi karyeraya malik olmuş və Florensiya ilə münasibətləri daim mürəkkəb xarakter daşımışdır. O, əvvəlcə Yüzillik müharibə zamanı İngiltərə tərəfdən döyüşmüş, daha sonra isə Avinyon Papalığını narahat edən *“[[Ağ şirkət (hərbi dəstə)|Böyük Şirkət]]”*in tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. 1360-cı illərdə Albert Ştertsdən “Ağ Şirkət”in komandanlığını ələ keçirən Hokvud, 1363-cü ildə bu hərbi birləşməni Monferrat markqrafı II Covanninin xidmətində Alp dağları üzərindən İtaliyaya apararaq Milan əleyhinə müharibədə iştirak etmişdir.

Hokvud və *“Ağ Şirkət”* sonrakı dövrdə İtaliyada qalaraq müxtəlif şəhər-dövlətlərdən həm müharibə aparmaq, həm də döyüşlərdən çəkinmək müqabilində ödənişlər qəbul etmişdir. Növbəti onilliklər ərzində Hokvudun Apennin yarımadasının ən bacarıqlı kondotyeralarından biri kimi şöhrəti formalaşmışdır. Bu dövrdə o, hər iki tərəf tərəfindən Piza–Florensiya müharibəsinə (1363–1364) muzdla cəlb edilmiş, xüsusilə 1364-cü ildə Kaşina döyüşündə Florensiya üçün qələbə qazanmışdır. Bundan əlavə, Hokvud, Perucanın Papaya qarşı müharibələrində (1369), eləcə də Bernabo Viskontinin Piza və Florensiyanın da daxil olduğu koalisiyaya qarşı apardığı müharibədə, hətta 1372-ci ildə Monferrat markqrafının əleyhinə aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir.

Sonradan Hokvud, Papa XI Qriqorinin xidmətinə keçərək Milan əleyhinə aparılan müharibələrdə (1372–1375), eləcə də Səkkiz Müqəddəs müharibəsində (1375–1378) iştirak etmişdir. Bu münaqişə zamanı Hokvud Florensiyanın təşviqi ilə Papalıq torpaqlarında baş vermiş üsyanların yatırılmasında mühüm rol oynamışdır. Müharibə dövründə ona 130 000 florin ödənilmişdir; bu məbləğ yerli ruhanilərdən, yepiskoplardan, abbatlardan, monastırlardan və digər kilsə institutlarından toplanmış və Hokvudun fəaliyyətinin Florensiyaya birbaşa hücumlar əvəzinə Papalıq ərazilərində üsyanların yatırılması ilə məhdudlaşdırılması məqsədi daşımışdır. Bundan əlavə, Hokvud, növbəti beş il üçün illik 600 florin maaş, eləcə də ömürlük illik 1200 florin təqaüd almışdır.

Hokvud 1377-ci ildə Bernabo Viskontinin nikahdankənar qızı Donnina ilə evlənmişdir. Elə həmin ildə o, Florensiya tərəfinə keçmişdir. Bununla belə, Hokvudun 1377-ci ildə Səkkiz Müqəddəs müharibəsi zamanı Papalıq xidmətinin son mərhələsində Çezena şəhərində törətdiyi qətliam onun irsinə kölgə salan hadisə kimi yadda qalmışdır. Məhz bu səbəbdən, 1377-ci ilə qədər Hokvud əsasən Milan Viskontiləri və onların Piza, Lukka və Sienadakı müttəfiqlərinə xidmət etmiş, çox vaxt Florensiyanın maraqlarına qarşı çıxış etmişdir. Bu fakt onu Florensiya Duomosunda abidə ilə anılması üçün paradoksal namizədə çevirir.

Pizanın təşəbbüsü ilə Hokvud, Kastellodakı Villa Petraiaya (Brunelleski ailəsinə məxsus mülkə) hücum etmiş, Florensiyanın tabeliyində olan İnçisa ərazilərini yandırmış, Florensiya kondotyerası Ranuçço Farneze il Vekkionu məğlub etdikdən sonra isə şəhər divarları kənarından Florensiyanı açıq şəkildə təhqir etmişdir.

Bununla belə, Hokvud, 1377-ci ildən 1394-cü ildə ölümünə qədər faktiki olaraq Florensiya ordusunun ali baş komandanı (General-kapitan) olmuşdur.  O, Florensiya üçün bir sıra hərbi qələbələr qazanmış, o cümlədən 1382-ci ilin yanvarında Çompi üsyanının yatırılmasında mühüm rol oynamışdır. Lakin müasiri olan florensiyalılar Hokvudun karyerasının son dövründə, Milandan uğurlu geri çəkilməsini — üç çayı, o cümlədən təhlükəli Olyo çayını keçərək və viran edilmiş ərazilərdən ordunu salamat çıxarmasını — onun *“ən böyük hərbi nailiyyəti”* kimi qiymətləndirmişlər.

Yetmiş yaşlarını haqlamış Hokvud İngiltərəyə qayıtmaq üçün hazırlıqlara başlamış, bu ölkədə torpaq almaq məqsədilə uzun müddətdir vəsait göndərmiş və dini fond (çantri) yaratmağı planlaşdırmışdır. O, İtaliyadakı işlərini tədricən yekunlaşdırdığı bir vaxtda, 1394-cü il 17 mart tarixində vəfat etmişdir.

1395-ci ildə İngiltərə kralı II Riçard, Hokvudun nəşinin İngiltərəyə qaytarılması üçün Florensiyaya rəsmi müraciət etmişdir. Kral, daha əvvəl, Hokvud ailəsinin İngiltərədəki himayədarı və onun hərbi karyerasına başladığı şəxs olan Robert de Ver, İrlandiya hersoqu üçün də belə bir müraciət etmişdi. Florensiya hakimiyyəti 3 iyun 1395-ci il tarixli məktubla II Riçardın müraciətini qəbul etdiyini bildirmişdir. Məktubda, digər məqamlarla yanaşı, belə qeyd olunurdu:

Bununla belə, Hokvudun nəşinin həqiqətən də İngiltərəyə aparılıb-aparılmadığı açıq sual olaraq qalır. Bəzi ehtimallara görə, onun qalıqları Sibl Hedinqemdə Müqəddəs Pyotr kilsəsində onun üçün hazırlanmış məzara köçürülməli idi; digər versiyaya əsasən isə, Hokvud 1405-ci ildə Florensiya Duomosunun köhnə xor hissəsinin altında yenidən dəfn edilmiş, lakin XVI əsrdə döşəmə yenidən salındıqdan sonra bu dəfnə dair qeydlər itirilmişdir. Hər bir halda, Duomoda yer səviyyəsindən yuxarı qəbir abidələrinin qoyulmasını 5 aprel 1400-cü ildə qadağan edən qərar bu məsələni daha da mürəkkəbləşdirmişdir.

## Kontekst

Kvattroçento dövründə Hokvud kimi kondotyeraların hərbi fəaliyyəti müvafiq şəhər-dövlət üçün ziddiyyətli nəticələr doğurmuş olsa belə, onların iri ictimai kilsələrdə dəfn olunması ənənəvi hal hesab edilirdi. Məhz bu dövrdə kondotyeraların xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə atlı heykəl janrı yenidən dirçəldilmişdir. Bu baxımdan, Donatellonun Paduada yaratdığı *“[[Qattamelatanın atlı heykəli]]”* (təqr. 1447–1453) Qədim Roma dövründən sonra günümüzədək gəlib çatan ilk bürünc atlı heykəl sayılır və ehtimal olunur ki, bu əsərin yaradılmasında Hokvudun təsviri ideya mənbələrindən biri olmuşdur.

İtaliyanın müxtəlif şəhərlərində kondotyeraların dəfn edildiyi məkanlar bu ənənənin geniş yayılmış olduğunu göstərir. Venesiyada Tibertino Brandolino San-Françesko kilsəsində, Ciakomo Kavalli Santi-Covanni-e-Paolo kilsəsində, Paolo Savelli isə Frari bazilikasında dəfn edilmişdir; Savellinin məzarı üzərində mərmər sarkofaqın üzərinə yerləşdirilmiş taxta atlı heykəl olmuşdur. Bu təsvirin, eləcə də Müqəddəs Mark kilsəsinin fasadındakı bürünc at fiqurlarının, Uççellonun Hokvud freskası üçün ilham mənbəyi olduğu ehtimal edilir. Konrad Ayxelberq isə Piza şəhərindəki bir kilsədə dəfn olunmuşdur.

Belə dəfnlərin mümkün olmadığı hallarda isə freskalar məqbul alternativ hesab edilirdi. Məsələn, Quidoriçço da Folyano 1328-ci ildə Siena şəhərindəki Palazzo-Pubblikoda Simone Martini tərəfindən at üstündə təsvir edilmişdir; Pyetro Farneze isə 1363-cü ildə Florensiya kafedralında, sarkofaq üzərində yerləşdirilmiş papye-maşe atlı abidə şəklində təqdim olunmuşdur.

Həlak olmuş kondotyerlər üçün getdikcə daha təmtəraqlı dəfn mərasimlərinin təşkili, İtaliya şəhər-dövlətlərinin ən bacarıqlı muzdlu sərkərdələri öz xidmətlərinə cəlb etmək üçün apardıqları rəqabətin yollarından biri idi. Hokvudun dəfn mərasimi Sienada keçirilmiş iki digər dəfn mərasimi arasında baş tutmuşdur: bunlardan biri Viskonti müharibələri zamanı florensiyalılar tərəfindən zəhərlənmiş Covanni d’Azzo degli Ubaldini, digəri isə Covanni “Tedesko” da Pyetramala üçün təşkil olunmuşdur.

Paolo Uççelloya freskanın yenidən çəkilməsi üçün sifariş verilməsi, Lukkaya qarşı aparılan müharibənin ən gərgin mərhələsinə təsadüf etmişdir. Həmin dövrdə Lukka şəhəri Nikkolo Piççininonun şərəfinə abidə ucaltmağa başlamışdı. Bu addım, Piççinino haqqında 1428-ci ildə Palazzo della Sinyoriyada çəkilmiş, onu zəncirlənmiş və başıaşağı asılmış vəziyyətdə göstərən rüsvayedici portretlə kəskin ziddiyyət təşkil edirdi. Sözügedən təsvir 1430-cu ilin aprelində rəsmi şəkildə silinmişdir.

## Sifariş edilməsi
### Tarixi-mədəni mühit

1393-cü il avqustun 20-də Florensiya Sinyoriyası, Koluçço Salutatinin təklifi ilə, Florensiya kafedralında Hokvudun şərəfinə mərmər heykəlin ucaldılması barədə qərar qəbul etmişdir. Qərarda bu addımın məqsədi belə izah olunurdu: *“igid insanlar bilsinlər ki, Florensiya kommunası səmimi və sədaqətli xidməti layiqincə mükafatlandırır.”* Həmin vaxt Hokvud artıq Toskana ərazisindəki mülklərini satışa çıxarır və İngiltərəyə qayıtmağa hazırlaşırdı.

Sinyoriyanın kafedralda yaşayan bir şəxs üçün abidə ucaldılması barədə səsvermə keçirməsi presedentsiz hadisə idi. Ehtimal olunur ki, Hokvudun sağlamlıq vəziyyətindən xəbərdar olan Sinyoriyanın qeyri-müəyyən planları kenotafdan daha çox məzar abidəsinin inşasına yönəlmişdi. Hokvud isə qısa müddət sonra, 1394-cü il martın 17-də, vəfat etmişdir.

Sinyoriya Hokvudun dul arvadı Donninanı şəhərdə saxlamaq üçün (uğursuz da olsa) xeyli səylər göstərmişdir. Bu məqsədlə Hokvudun Toskandakı qalası müqabilində Donninaya müxtəlif məbləğlərin ödənilməsi barədə qərarlar qəbul edilmiş, lakin bu proses *“mürəkkəb hüquqi çətinliklər”* səbəbindən şəhər şurasının bir neçə ayrıca aktını tələb etmişdir. Bu cəhdlər Hokvudun Florensiya üçün daşıdığı simvolik kapitalın və siyasi nüfuzun bazar dəyərini müəyyən dərəcədə əks etdirir.

Hokvudun 20 mart tarixli dəfn mərasimi Piazza-della-Sinyoriada başlamış, daha sonra San-Covanni vəftizxanasına doğru davam etmişdir. Burada onun cənazəsi ictimaiyyətin ziyarəti üçün vəftiz hovuzunun üzərinə yerləşdirilmiş, mərasim isə Florensiya kafedralında yekunlaşmışdır. Dəfn mərasiminin xərcləri 410 florin təşkil etmişdir; bu məbləğə gildiyaların çəkdiyi əhəmiyyətli əlavə xərclər daxil deyildi.

Hokvudun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı planlara 2 dekabr 1395-ci ildə dəyişiklik edilmişdir. Həmin qərara əsasən, Piza müharibəsinin qəhrəmanı Pietro Farnezenin taxta abidəsinin də yenidən işlənməsi və həm Farneze, həm də Hokvud üçün mərmər məzar abidələrinin kafedralın şimal nefində, baş altarın qarşısında yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Hokvud və Farneze üçün nəzərdə tutulan məzar layihələrinin hazırlanması məqsədilə yaradılmış komitə Anyolo Qaddi və Culyano Arrigini kafedralın divarına birbaşa eskizlər çəkmək üçün seçmişdir.

Hər iki məzar abidəsi heç vaxt reallaşdırılmasa da, sənədli mənbələr 16 iyun 1396-cı ilədək Hokvudun təsvirini əhatə edən bir rəsmin tamamlandığını göstərir. Bu əsərdə Hokvud fiquru Anyolo Qaddi, sarkofaq təsviri isə Pesello tərəfindən işlənmişdir. Tarixçi Frensis Stonor Sonders ehtimal edir ki, Paolo Uççello Hokvudun freska təsvirini məhz bu erkən rəsmdən götürmüş, həmin rəsmin özü isə Hokvudun ölüm maskasına əsaslanmış ola bilər.

Hokvudun freskası kafedralın şimal divarının üçüncü tağında yerləşir və bu gün Dantenin təsviri (təqr. 1455) və digər muzdlu sərkərdə Nikkolo da Tolentinonun (1456, Andrea del Kastanyo tərəfindən) oxşar freska-abidəsi ilə əhatə olunmuşdur. Humanist ruhani şəxslərə aid iki fiktiv freska-məzar — Yepiskop Korsininin (təqr. 1422, ehtimal ki, Covanni dal Ponte tərəfindən) və Avqustin ordeninə mənsub, ədəbi akademiyanın banisi Fra Luici de’ Marsilinin (təqr. 1439, Biççi di Lorenzo tərəfindən) təsvirləri — ölçü baxımından iki kondotyeranın freskalarından xeyli kiçikdir.

Ehtimal olunur ki, Hokvud freskası planlaşdırılmış məzar abidəsini əvəz etmişdir, yəni onun yerini işarələməkdən daha çox, bilavasitə alternativ kimi nəzərdə tutulmuşdur. Bu qərar, ola bilsin ki, tezlik və qənaət mülahizələri ilə əlaqədar olmuşdur, lakin bu barədə sənədli sübutlar məhduddur.

### Freska

Freskanın ilkin sifarişi Hokvudun ölümündən onilliklər sonra, 1433-cü ilin may ayında, Albizzi hökuməti tərəfindən verilmişdir; bu sifariş rejimin süqutundan cəmi bir neçə ay əvvələ təsadüf edirdi. Ehtimal olunur ki, layihə Albizzilərin Florensiyada oliqarx elitanın daha əvvəl öz mühafizəkar maraqları ilə üst-üstə düşdüyü bir dövrə ideoloji istinad etmək cəhdi idi. 13 iyul 1433-cü ildə yeni abidə üçün dizayn müsabiqəsi elanları Duomo, Vəftizxana və Orsanmikеledə yerləşdirilmişdir.

Yenilənmiş layihənin təşəbbüskarları Gido di Soletto del Pera Baldovinettinin nəvələri olmuşdur; Baldovinetti 1389-cu ildə Hokvudu (uğursuz şəkildə) Florensiyanın xidmətinə qayıtmağa razı salmağa çalışan səfirlərdən biri idi. Digər təşəbbüskar isə XIV əsrin hərbi və siyasi tarixçisi Donato Velluti olmuşdur. Abidənin sifarişçilərinin Hokvudu, onun tez-tez Florensiyanın maraqlarına zidd hərəkət etdiyini bildikləri halda, yalnız şəxsi maraqlarını güdən muzdlu sərkərdə kimi dəyərləndirməmələri demək olar ki, mümkün deyildir.

Dizayn müsabiqəsinin başlanmasından sonra, 1433-cü ilin sentyabrında, Kozimo və Averardo de Mediçi Florensiyadan sürgün edilmişdir; onlara qarşı irəli sürülən ittihamlar arasında Florensiyanı Lukka ilə müharibəyə cəlb etməyə cəhd göstərmək də yer alırdı.

### Yenidən sifariş edilməsi

Kozimonun Florensiyaya triumfal qayıdışından sonra? layihənin ləğvi əvəzinə, 1436-cı ilin mayında Mediçi hakimiyyəti Taddeo Qaddi və Culyano Pesellonu əvəz etmək üçün Paolo Uççellonu işə cəlb edir. Hyu Hadson bildirir ki, Mediçilər üçün Albizzi təşəbbüsünü tamamilə dayandırmaq çox riskli olardı; buna görə də onlar layihəni ləğv etmək əvəzinə məharətlə öz maraqlarına uyğunlaşdırdılar.  Abidənin sifariş verilməsi və yenidən sifariş olunmasını Albizzi və ya Mediçi intriqalarına aid etməkdə müəyyən zəiflik mövcuddur: 1433-cü il 13 iyul tarixində qeyd olunan səkkiz *operai*dən yalnız ikisi (bəlkə də üçü) Albizzi tərəfdarı idi, 1436-cı il 18 mayda iş bərpa ediləndə isə cəmi biri Mediçi idi; bununla belə, hər iki fraksiyanın təsiri şübhəsiz ki, qan qohumluğu tələb etmirdi. Təxminən həmin dövrdə sənədlər, yaxınlıqdakı pəncərənin bir neçə dəfə təmir edildiyini təsdiqləyir ki, bu da ilkin freskanın su zədəsi görmüş ola biləcəyini və hər halda bərpaya ehtiyac duyduğunu ehtimal etməyə imkan verir. Digər tədqiqatçılar əsərin yenidən sifariş verilməsini 1436-cı ilin martında Papa IV Yevgeni tərəfindən kilsənin Santa-Mariya-del-Fiore kimi yenidən təqdis edilməsi ilə bağlı aparılan “yeniləmə” işlərinin bir hissəsi kimi şərh etmişlər. Lakin Franko Borsi belə nəticəyə gəlir ki, operailər *“şübhəsiz ki, Mediçilərin təzyiqi altında”* Qaddi freskasının sadə bərpası planından imtina edərək tamamilə yeni bir abidə yaratmağı seçmişdilər.

### Uççellonun işi

1407-ci ilin iyunundan etibarən Lorenzo Giberti yanında şagirdlik etmiş və Cənnət qapılarının cilalanması üzərində çalışmış Paolo Uççellonun (1397-ci ildə Florensiyada anadan olmuşdur) seçilməsi freskanın təqlid etməli olduğu bürünc və heykəltəraşlıq formalarını yaxşı bilən bir rəssam tapmaq cəhdi ola bilərdi. Əsrlər boyu sənət tarixçiləri Hokvudun abidəsinin sifarişi dövründə Uççellonu daha az tanınmış sənətkar hesab etmişlər: onun adı nə Leon Battista Albertinin *"De Pictura"* traktatının ön sözündə, nə də Domenio Venezianonun 1438-ci ildə Pyero di Kozimo Mediçiyə ünvanladığı və dövrün əsas rəssamlarını sadalayan məktubunda çəkilir; həmçinin sənət tarixçiləri onun Brankaççi kapellasının freskalarını öyrənməsi ehtimalını belə araşdırmamışdılar.

Hokvud abidəsinin sifarişi zamanı Uççellonun nüfuzunu müəyyənləşdirməyə çalışan tədqiqatçılar üçün əsas çətinliklərdən biri də, onun, 1415-ci ildə *"Arte dei Medici e Speziali"* (Həkimlər və Əttarlar gildiyası) üzvü olduğu tarixilə 1425-ci ildə Venesiyaya səfəri arasındakı onillik *“boşluq”*dur. Eyni şəkildə, Uççellonun Venesiya dövrünə aid bütün əsərləri ya itib, ya da müəllifliyi qeyri-müəyyəndir: onun Müqəddəs Mark bazilikasının fasadında mövcud olmayan Müqəddəs Pyotr mozaikasını hazırladığı, Mikele Cambono ilə birlikdə Maskoli kapellası üçün memarlıq konstruksiyalarının dizaynında iştirak etdiyi və ehtimal ki, Müqəddəs Mark bazilikasının interyerində bəzi həndəsi ornamentləri icra etdiyi düşünülür.

Paolo Uççellonun 1427-ci ildə Venesiyada olduğu və 1431-ci ilə qədər Florensiyaya qayıtdığı məlumdur; bu fakt tarixşünas fərziyyələr üçün ikinci imkan pəncərəsi açır: bəziləri onun Romaya getmiş ola biləcəyini iddia edir, digərləri isə birbaşa Florensiyaya qayıtdığını bildirir. Uççello ehtimal ki, təqribən 1431-ci ildə Santa-Maria-Novella kompleksində yerləşən *"Chiostro Verde"* (Yaşıl kluatra) məkanının tağlarından birinin yuxarı hissəsində Heyvanların yaradılması və Adəmin yaradılması səhnələrini çəkmişdir; bu əsərlər — Hokvud freskasının sifarişində göstərildiyi  kimi — *“terra verde”* qrizayl texnikasında icra olunmuşdur. Ehtimal olunur ki, Uççello təxminən 1435-ci ildə Prato kafedralındakı Məryəmin yüksəlişi  kapellasında Bakirə və Müqəddəs Stefanın həyatına dair səhnələr üzərində də çalışmışdır, lakin Con Pop-Hennessi, Pudelko və Salmi bu atribusiyanı mübahisəli hesab edirlər. 

Beləliklə, Florensiya kafedralı, Uççellonun müəllifliyi müasir sənədlərlə qəti şəkildə təsdiqlənmiş və dövrümüzə çatmış bütün əsərlərinin toplandığı əsas məkandır: iki divar rəsmi — Hokvud və Peyğəmbərlərin və ya Yevangelistlərin dörd başlı saat lövhəsi (1443) — və iki vitraj pəncərə — *"[[Dirilmə (Uççello)|Dirilmə]]"* (1443–1444) və *"[[Milad (Uççello)|Milad]]"* (1443–1444). Hokvudun qəbirüstü abidəsi, Uççellonun “dəqiqliklə tarixləndirilmiş və tam şəkildə təsdiqlənmiş ən erkən qorunmuş əsəri” hesab olunur.

### Modifikasiyalar

Paolo Uççello tərəfindən yaradılmış Hokvudun qəbirüstü abidəsi tamamlandıqdan sonra 28 iyun 1436-cı ildə Opera-del-Duomonun *"capo maestro"*su tərəfindən yenidən işlənməsi tələb edilir. 6 iyul tarixində Uççellonun günahkar olmadığı müəyyən edildi və o, həm birinci, həm də ikinci versiyaya görə ödəniş alır; ikinci versiya 31 avqustdan əvvəl tamamlanmamışdı. Maraqlıdır ki, birbaşa müşahidədən deyil, ilkin rəsmdən köçürülmüş ikinci versiya Hokvudun görünüşünü göstərən yeganə real qorunmuş təsvir sayılır.

Albizzi tərəfdarları hakimiyyətdən kənarlaşdırıldıqdan və*operai*lər arasında çoxluğun dəyişməsindən dərhal sonra tələb olunan bu yenidən işləmə freskanın siyasi məzmunu ilə bağlı müzakirələrin mərkəzində dayanır. Əsrlər boyu sənət tarixçiləri rədd edilmənin perspektiv və rəng problemləri ilə bağlı olduğunu iddia etmişlər, lakin daha yeni tədqiqatlar *capo maestro*nun etirazının məhz təsvirin məzmununa yönəldiyini göstərir. Onun konkret iradları sənədləşdirilməmişdir — yalnız freskanın *“olmalı olduğu kimi çəkilmədiyi”* qeyd olunur — lakin aydındır ki, silinib yenidən çəkilməli olan hissə yalnız at və süvari təsvirini əhatə edirdi.

Uffitsi qalereyasında saxlanılan və eyni statik səhnəni göstərən hazırlıq eskizi, ilkin freskanın görünüşünü anlamaq üçün əsas ipucudur: burada Hokvud daha çox zirehli, daha hündür və atı ilə birlikdə daha hərbi mövqedə təsvir olunmuşdu. Beləliklə, Hokvud abidəsi Kvattroçento dövründə formalaşmış ənənəni həm davam etdirmiş, həm də gücləndirmişdir: Florensiyada muzdlu sərkərdələrə həsr olunmuş ictimai abidələrdə döyüş atı əvəzinə parad atı, tam olmayan zireh və hücumdan çox qoşun baxışı üçün uyğun sakit addım təsvir edilirdi. Ultrabənövşəyi şüalar altında aparılan araşdırma göstərmişdir ki, Uççello ilkin variantda Hokvudu *“daha hədələyici”* — qaldırılmış dəyənəyi və *“hazır vəziyyətdə”* olan atı ilə — təsvir etmişdi.

Freskanın bugünkü görünüşü Paolo Uççello tərəfindən yenidən işlənmiş variantla tam eyni deyil. İntibah üslublu, qrotesk kandelyabr bəzəkli çərçivə 1524-cü ildə bərpa zamanı Lorenzo di Kredi tərəfindən əlavə edilmişdir. 1688-ci ildə isə Ferdinand Mediçi ilə Bavariyalı Violantanın evliliyinə həsr olunmuş yenidənqurma işləri çərçivəsində freska yenidən bərpa edilmişdir.

1842-ci ildə Covanni Rizzoli freskanı bərpa edərək kətana köçürmüş və onu Florensiya kafedralının qərb divarına yerləşdirmişdir; 1947-ci ildə isə masonit və alüminium dayağa quraşdırıldıqdan sonra əsər yenidən kafedralın şimal divarına qaytarılmışdır. Uççello tərəfindən Mazaççonun baxış nöqtəsi perspektivindən istifadə etdiyi fərziyyəsinə əsaslanaraq iddia edilir ki, əsər ilkin olaraq indiki mövqeyindən təxminən 1,5 metr daha yüksəkdə yerləşirdi. Tam bərpadan sonra freska 1953–1954-cü illərdə Florensiyada keçirilmiş *“Quattro Maestri”* (Dörd ustad) sərgisində nümayiş etdirilmək üçün qısa müddətə sökülmüşdür.

## Stil

Yenidən işlənmiş freska kondotyerinin obrazını “klassikləşdirilmiş” formada təqdim edir; *“terra verde”* texnikası isə onu sanki bürüncdən hazırlanmış atlı heykəl kimi göstərən illüziya yaradır. Atın proporsiyaları Leon Battista Albertinin *"De equo animante"* traktatında verilən ölçülərə qismən əsaslanır və bu traktat da öz növbəsində anonim *"Sonetto del Cavallo Perfetto"* mətninə söykənir; lakin bir çox cəhətdən at Alberti tərəfindən təsvir olunan ahəngdar və “zərif” ideal modeldən —  Leonello d'Estenin III Nikkolo d'Este üçün Ferrarada ucaldılmış Arko del Kavallo abidəsinin üslubundan — xeyli dərəcədə uzaqlaşır.

Bundan əlavə, Paolo Uççellonun Hokvud abidəsində tətbiq etdiyi perspektiv Leon Battista Albertinin *"De Pictura"* (1435; 1436-cı ildə Della Pittura kimi italyancaya tərcümə olunmuşdur) əsərində müəyyənləşdirilmiş perspektiv prinsiplərinə açıq şəkildə ziddir: məsələn, yoxolma nöqtəsi freskanın daxilində deyil, tamaşaçının göz səviyyəsində yerləşir. Alberti *"De re aedificatoria"* traktatında kilsələrdə əsgər heykəllərinə və ya dünyəvi dəfn abidələrinə qarşı çıxmışdı. 

Freska tez-tez “monoxrom” adlandırılsa da, fonu tünd qırmızıdır, at və sarkofaq isə qırmızı, qara, ağ və narıncı tonlarla vurğulanmışdır. Alt hissədən qurulan *trompe-l'œil* perspektivi, at və süvaridəki işıq-kğlgə relyef effekti və soldan gələn işıqlandırma Mazaççonun Müqəddəs Üçlük əsərini xatırladır. Mazaçço ilə əlaqə o qədər güclü (və ya tez-tez qeyd olunan) idi ki, Françesco Albertini 1510-cu ildə əsəri hətta Mazaççonun fırçasına aid etmişdi. Bununla belə, Uççellonun freskası iki baxış nöqtəsi təqdim edir: at və süvari tamaşaçı ilə eyni səviyyədə təsvir olunmuşdur, kenotaf isə aşağıdan baxılan kimi görünür.

Bu bölünmüş perspektivin izahı üçün müxtəlif fərziyyələr irəli sürülmüş, hətta Frederik Hartt tərəfindən bunun bir növ zarafat olduğu belə ehtimal edilmişdir. Perspektivlə bağlı bu müzakirələrlə Corco Vazarinin atın eyni anda hər iki sağ ayağını qaldırmasına yönəlmiş tənqidi də əlaqələndirilir; belə vəziyyət gerçəkdə baş versəydi, atın yıxılması ehtimal edilərdi.

Lakin Paolo Uççellonun digər əsərlərindən də aydın olur ki, o, perspektivi sadəcə realist təsvir yaratmaq üçün istifadə etməyə maraqlı deyildi; əksinə, rəssam “qeyri-təbii, fantastik ümumi mühitdə — onun mürəkkəb və unikal təxəyyülünün məhsulu olan məkan daxilində” kompozisiya qururdu. Bu üslub hətta Beynəlxalq qotika cərəyanına uyğun “sintetik realizm” nümunəsi kimi də qiymətləndirilmişdir.

### Yazıları

Freskanın klassik elementlərini vurğulayan əsas amillərdən biri 17 dekabr 1436-cı ildə əlavə edilmiş latın yazısıdır. Bu yazı Florensiyanın keçmiş xəzinədarı Benedetto di Ser Landi Fortininin oğlu, həmçinin Səkkiz Müqəddəs müharibəsi zamanı Florensiyanın əsas danışıqçılarından biri olan Spinello Albertiyə şagirdlik etmiş Bartolomeo Fortini de Orlandini tərəfindən tərtib edilmişdir. Florensiya rəssamlığında antik sarkofaq üzərində yerləşdirilən bu cür yazı ilk nümunə hesab olunur.

Yazının mətni belədir: *“Ioannes Acutus eques brittanicus dux aetatis suae cautissimus et rei militaris peritissimus habitus est”* — yəni *“Britaniyalı cəngavər Con Hokvud öz dövrünün ən ehtiyatlı sərkərdəsi və hərb sənətinin ən bilikli ustası hesab olunurdu”*.

Epitafiyanın, ehtimal ki, Hokvudun Olyo çayı üzərindən həyata keçirdiyi və *“ən ehtiyatlı”* (cautissimus) kimi səciyyələndirilən geri çəkilməsinə işarə etdiyi düşünülür. Bu mətn Roma sərkərdəsi Fabius Maksimusun tərifnaməsindən götürülmüşdür; həmin sərkərdə Hannibala qarşı birbaşa döyüşdən yayınaraq və taktiki geri çəkilmələr tətbiq edərək onu zəiflətməsi ilə tanınırdı. Fabius Maksimusun bu tərifi Kvattroçento humanizmi ilə o qədər uyğun gəlir ki, bəzi tədqiqatçılar onu hətta *“Renessans saxtakarlığı”* adlandırmışlar.

## Təfsirləri

Kondotyerlərin klassikləşdirilməsi yolu ilə bu portret, ehtimal ki, Leonardo Bruninin tövsiyə etdiyi kimi, *“çoxdan vəfat etmiş və mübahisə doğurmayan bir fiqur”* seçməklə *“antik ehtiram formasını dirçəltmək”* imkanını ifadə edirdi. Mallett freskanı Mediçi hakimiyyətinin *“kondotyerlərin tərifəlayiq obrazını onlara münasibəti birmənalı olmayan ictimaiyyətə təqdim etmək”* cəhdi kimi şərh etmişdir. 

Həqiqətən də, Kozimo, əvvəlki Albizzi layihəsinin həyata keçirilməsinə yalnız Medici ailəsinin Hokvuddan üstün tutduğu digər kondotyer — Nikolo da Tolentino (vəf. 1435) üçün oxşar ehtiramın yolunu açmaq məqsədilə icazə vermiş ola bilər. Tolentino freskası muzdlu sərkərdənin ölümündən 20 il sonra sifariş edilmiş və müqavilədə onun *“Hokvud freskası ilə eyni üslub və formada”* icra olunması xüsusi olaraq qeyd edilmişdir. Buna görə portretin yenidən sifariş edilməsi Respublika üçün kondotyerlərin uyğunluğu məsələsi ətrafında davam edən mübahisənin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Bruni bu mövzunu *"De militia"* (1420) əsərində qaldıraraq, xüsusilə Tolentino ilə Medici ailəsi arasındakı yaxın əlaqələri nəzərə almaqla, daimi Florensiya milisinin yaradılmasını müdafiə edirdi. Hokvudu *“qoşunların baxışını keçirən itaətkar sərkərdə”* kimi təsvir etmək niyyəti, onun səbirli şəkildə əsgərləri yoxlaması səhnəsini *“icmaya sədaqətli xidmətçi”* obrazına işarə edən bədii məna ilə yükləyirdi.

Medici ailəsi vurğulamaq istəmiş ola bilər ki, hər hansı bir kondotyer — nə qədər düşmən və ya etibarsız olmasından asılı olmayaraq — satın alına, Florensiyanın maraqlarına uyğun şəkildə yönləndirilə və faktiki olaraq “florensiyalaşdırıla” bilərdi. Hokvudu florensiyalı kimi təqdim etmək cəhdləri onun ölümündən xeyli əvvəl başlanmışdı; məsələn, Böyük ier Paolo Vercerio 1391-ci ildə yazırdı ki, Hokvud artıq *“xarici qan daşımır və İtaliyanın mülayim səması altında daha sağlam bədən və ruhla yenidən formalaşmışdır”*.

Bu baxış bucağı hətta müasir elmi ədəbiyyata da sirayət etmişdir: XIX əsr italyan tarixçisi Erkole Rikkotti Hokvudu *“xarici kondotyerlərin sonuncusu və ya italyanların birincisi”* adlandırmış, XVIII əsrdə Domeniko Maria Manni tərəfindən yazılmış bioqrafiya isə onu *“Florensiya ordularının baş kapitanı”* kimi təqdim edərək Hokvudun digər şəhər-dövlətlərə xidmət etdiyi təxminən iyirmi ili demək olar ki, nəzərdən qaçırmışdır. Hətta XX əsrdə Fridrix Qaupp Hokvudun Florensiyaya birbaşa hücumunu *“evlilik təklifi”* kimi səciyyələndirməyə çalışmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*Bergstein, Mary. 2002. "Donatello's 'Gattamelata' and Its Humanist Audience." *Renaissance Quarterly* **55**: 833–868.
*Borsi, Franco. Translator Elfreda Powell. 1994. *Paolo Uccello*. New York: Harry N. Abrams, Inc., Publishers. 
*Caferro, William. 2006. *John Hawkwood: An English Mercenary in Fourteenth Century Italy*. Baltimore: Johns Hopkins University Press. 
*Covi, Dario A. 1963. "Lettering in Fifteenth Century Florentine Painting." *The Art Bulletin* **45**: 1–17.
*D'Ancona, Paolo. Translator Elizabeth Andrews. 1960. *Paolo Uccello*. New York: McGraw Hill Book Company, Inc. 
*Dempsey, Charles. 1972. "Massaccio's Trinity: Altarpiece or Tomb?" *The Art Bulletin* **54**: 279–281.
*Griffiths, Gordon. 1978. "The Political Significance of Uccello's Battle of San Romano." *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* **41**: 313–316.
*Hartt, Frederick. 1969 (Sixth Edition 2006). *History of Italian Renaissance Art*. Englewood Cliffs and New York. 
*Hatfield, Rab. 1965. "Five Early Renaissance Portraits." *The Art Bulletin* **47**: 315–334.
*Hudson, Hugh. 2006. "The Politics of War: Paolo Uccello's Equestrian Monument for Sir John Hawkwood in the Cathedral of Florence." *Parergon* **23**: 1–33.
*Kubovy, Michael. 1988. *The Psychology of Perspective and Renaissance Art*. Cambridge: Cambridge University Press. 
*Mallett, Michael Edward. 1974. *Mercenaries and their masters; warfare in Renaissance Italy*. Totowa, New Jersey: Rowman and Littlefield. 
*Meiss, Millard. 1970. "The Original Position of Uccello's John Hawkwood." *The Art Bulletin* **52**: 231.
*Mode, Robert L. 1972. "Masolino, Uccello and the Orsini 'Uomini Famosi.'" *The Burlington Magazine* **114**: 368–378.
*Paolieri, Annarita. Translator Lisa Pelletti. 1991. *Paolo Uccello, Domenico Veneziano, Adrea del Castagno*. Florence: Scala/Riverside.
*Pudelko, Georg. 1934. "The Early Works of Paolo Uccello." *The Art Bulletin* **16**: 230–259.
*Saunders, Frances Stonor. 2004. *Hawkwood: The Diabolical Englishman*. Fontana, . (US edition: 2005. *The Devil's Broker: Seeking Gold, God, and Glory in 14th century Italy*.)
*Salmi, Mario. 1936. *Paolo Uccello, Andrea del Castagno, Domenico Veneziano*. Rome.
*Saxl, F. 1940–1941. "The Classical Inscription in Renaissance Art and Politics: Bartholomaeus Fontius: Liber monumentorum Romanae urbis et aliorum locorum." *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* **4**: 19–46.
*Starn, Randolph, and Partridge, Loren. 1984. "Representing War in the Renaissance: The Shield of Paolo Uccello." *Representations* **5**: 32–64.
*Wegener, Wendy J. 1993. "'That the practice of arms is most excellent declare the statues of valiant men': the Luccan War and Florentine Political ideology in paintings by Uccello and Castagno." *Renaissance Studies* **7**(2): 129–167.