open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paket

**Paket** (packet) – ümumi anlamda: şəbəkədə bir qurğudan başqasına ötürülən informasiya vahidi. Paket kommutasiyası şəbəkəsində bu termin belə təyin olunur: göndərilmək üçün nəzərdə tutulmuş ikilik rəqəmlərdən ibarət olan müəyyən olunmuş maksimal ölçülü verilənlər yığını; burada həm verilənlər, həm də idenfikator-nömrə, göndərənin və alanın ünvanı və bəzən xətalara nəzarət verilənləri olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 623 s.

## Xarici keçidlər
* Packet-switched
AT klaviaturası

**AT klaviaturası** (ing. AT keyboard) IBM PC/AT kompüterlərinin dəstinə daxil edilmiş 84 klavişli klaviatura. Sonradan IBM-in genişləndirilmiş klaviaturası (101/102 klavişli) ilə əvəz edilmiş AT klaviaturası PC klaviaturası ilə, demək olar ki, eynidir, ancaq bəzi özəllikləri var: sağ yuxarı küncdə yerləşən əlavə  klavişinə malikdir,  klavişinin ölçüləri bir qədər böyüdülüb, klavişlərin yerləşməsi bir qədər dəyişdirilib, belə ki,  klavişi sol yuxarı küncdən sağ yuxarı küncə, tərs əyik cizgi (\) isə sol aşağı küncdən sağ yuxarı küncə köçürülüb. Orijinal PC klaviaturasından fərqli olaraq, bu cür yerləşmə standart yazı makinasındakı kimi olduğundan yığım üçün daha əlverişlidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Qaynar klaviş

**Qaynar klaviş** (*hot key*) – bir-iki klavişin basılması ilə gerçəkləşən və istifadəçi tərəfindən, adətən, yaddaşda rezident olan başqa bir proqrama (kalkulyator, bloknot, nömrəyığan, terminal emulyatoru) keçid üçün istifadə olunan komandadır. Rezident proqram, yaxud TSR-proqram (TERMINATE-AND-STAY-RESIDENT PROGRAM) yaddaşa yüklənir və çağrılanadək orada passiv rejimdə qalır. İstifadəçiyə belə proqram lazım olduqda o, “qaynar” klavişi basmaqla komanda verir: adətən, bu kombinasiya Alt və ya Control klavişlərinin iştirakı ilə olur, ancaq bu məqsədlə klaviaturada olan istənilən klaviş istifadə oluna bilər. “Qaynar” sözü onu göstərir ki, keçidin baş verdiyi proqram istifadə üçün tam hazırdır və öz növbəsini gözləyir, başqa sözlə, tam “qızıbdır”. MS-DOS mühitində bəzi proqramlarda əməliyyat sisteminə çıxış üçün də “qaynar” klavişlər nəzərdə tutulur. Başqa tətbiqi proqramlarda istifadəçilər özləri bir klaviş basmaqla başqa proqramları başladan (məsələn, verilənlərin ötürülməsi proqramından mətn prosessorunu başladan) “qaynar” klavişlər təyin edə bilərlər. 
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
IFIB

**IFIP** (, , ) – 1960-cı ildə YUNECKO’nun himayəsi ilə yaradılmış beynəlxalq qeyri-hökumət, qeyri-kommersiya federasiyası. İnformasiyanın emalı problemləri ilə məşğul olan milli təşkilatları birləşdirmək məqsədilə yaradılıb. IFIP’in tərkibində müxtəlif istiqamətlər üzrə 10-dan artıq texniki komitə fəaliyyət göstərir və hər komitənin öz işçi qrupları var. Müxtəlif beynəlxalq konfranslar və seminarlarla yanaşı, iki ildən bir ümumdünya kompüter konqresi (IFIP World Computer Congress) də keçirir. Baş ofisi Laxenburq (Avstriya) şəhərində yerləşir.

1960-cı ildə informasiya texnologiyaları sahəsində fəaliyyət göstərən milli cəmiyyətləri birləşdirən İnformasiyanın Emalı üzrə Beynəlxalq Federasiyanın (The International Federation for Information Processing, IFIP) əsası qoyulmuşdur. Bu qeyri-dövlət, qeyri kommersiya təşkilatının üzvləri 48-ə yaxın milli cəmiyyət və elmlər akademiyalarıdır. IFIP YUNESKO-nun egidası altında yaradılmışdır. İlkin olaraq "İnformasiyanın Emalı üzrə Cəmiyyətlərin Beynəlxalq Federasiyası" (ing. International Federation of Information Processing Societies, IFIPS) adlandırılan təşkilata uğuru "Algol 60" proqramlaşdırma dili gətirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
* International Federation for Information Processing
* IFIP Open Digital Library
* The INTERACT IFIP International Conference on Human-Computer Interaction
Yüksək çözümlülük

**Yüksək çözümlülük** (*high resolution*) – rastr displeylərində və çapda: mətni və qrafikanı kifayət qədər dəqiq (incəliklə) əks etdirən ekranın və ya görüntünün keyfiyyət xarakteristikasıdır. Çözmə kəmiyyəti görüntünü yaratmaq üçün istifadə edilən piksellərin (nöqtələrin) sayı ilə müəyyən olunur: piksellər nə qədər çox olarsa, çözümlülük də bir o qədər yüksək olur. Məsələn, IBM Enhanced Graphics Adapter (640×350 piksel) adapteri ilə müqayisədə IBM Video Graphics Array (VGA) adapteri daha yüksək çözümlü (640×480 piksel) görüntü yaradir. Displeyin çözmə imkanını kifayət qədər, hətta meqapikselli displeylərin (1000×1000 piksel) göstəricilərini aşaraq, artırmaq olar (məsələn, 1600×1200 piksel). Çapa gəldikdə isə, yüksək çözümlülük anlayışından əsasən lazerli printerlərlə və fotoyığım avadanlıqları ilə bağlı istifadə olunur; bu halda çözmə imkanı bir düymdə çap olunan nöqtələrin sayı ilə ifadə olunur. Lazerli çapda çözümlülük təxminən bir düymdə 300-dən 1200 nöqtəyədək olur; sadə fotoyığım qurğularında çözümlülük təxminən bir düymdə 1000 nöqtə, sənaye keyfiyyətli qurğularda isə 1000-2000 və daha artıq nöqtəyə çatır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Avatar (rəsm)

**Avatar** — vizual gap (CHAT), yaxud virtual reallıq proqramlarında istifadəçini təmsil edən kiçik rəsm. Ölçüləri müxtəlif olur, ancaq 100x100, 50x50, 120x120 piksel ölçülü avatarlar daha geniş yayılıb. Hind mifologiyasına görə, avatarlar tanrıların yerüzünə endikləri zaman büründükləri şəkillərdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "Bakı" nəşriyyatı, 2017, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Avatars (Incarnations or Descents) of Vishnu
Özünə qaytarmaq (proqram)

**Özünə qaytarmaq** () — xətadan sonra dayanıqlı duruma dönmək; məsələn, proqramın xətadan sonra özünə qayıtması, yəni insanın müdaxiləsi olmadan öz-özünə sabitləşməsi və yerinə yetirilməsi. Özünə qaytarma proqramları korlanmış informasiyaları axtarıb tapmağa və onların qurtarılmasına kömək edir. Xətadan sonra verilənlər bazasının özünə qaytarılması zamanı onun əvvəlki stabil durumuna qayıdılır.

**Düzəldiləbilən xəta** ()– proqramın özünün uğurla düzəldə bildiyi (məsələn, ədədin yerinə hərf daxil edildikdə) xətadır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
REXX dili

**REXX dili**  REXX (en. Restructured Extended Executor) )  – IBM firmasının 1979-cu ildə işləyib hazırladığı interpretasiya olunan proqramlaşdırma dili. Həm kommersiya, həm də sərbəst yayılan versiyası vardır.
REXX dilinin ən geniş yayıldığı dövr 1990-cı illərin ortaları olub. İlk versiyaları obyekt-yönlü olmasa da, hazırda belə versiyaları da (məsələn, Open Object REXX) mövcuddur. Sintaksis baxımından REXX dili sadələşdirilmiş PL/1 dilini xatırladır. REXX dilində dəyişənlər  tipləşdirilməyib və onları elan etməyə gərək yoxdur.

Veb-ünvanı: www.rexxla.org

/* calc.cmd  Kalkulyator (с) 1998 */
SAY 'Kalkulyator v0.0'
XX = "X="; X0 = "X=X"
  SAY 'İfadəni, yaxud proqramdan çıxmaq üçün Q simvolunu daxil edin'
DO FOREVER
  PULL v
  IF v = 'Q' THEN LEAVE
  S = LEFT( v, 1 )
  IF( DATATYPE( S, 'A' ) )
    THEN
      DO
        IF( POS( '=', v ) = 0 )
           THEN
             DO
               INTERPRET XX v
               SAY 'X=' X
             END
           ELSE
             INTERPRET v
      END
    ELSE
      DO
        INTERPRET X0 v
        SAY 'X=' X
      END
END
EXIT

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Ağsal dağı

**Ağsal dağı** — Şərur rayonunu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli eyniadlı şaxəsində, Arpaçay su anbarının sol sahil yamacında, Mehridərəsi və Şahbulaqdərə çaylarının suayrıcında, Şahbulaq kəndindən 2 km şimal-şimal-şərqdə dağ (hünd. 1928,0 m). Zirvəsi Orta Eosen yaşlı Dərəlik lay dəstəsinin çökmə, yamacları Üst Tabaşirin Gərməçataq lay dəstəsinin terrigen-karbonat süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari sıldırım yamaclı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən eyniadli sinklinalın nüvə hissəsində yerləşir. Şimal-şərq və cənub-qərb yamaclarında şimal-qərb istiqamətli qırılmalar izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qalaq (yığın)

**Qalaq** (*heap*) – qabaqcadan həcmi məlum olmayan verilənləri yerləşdirmək üçün proqrama ayrılmış yaddaş sahəsidir. Proqram belə verilənləri saxlamaq üçün qalaqdan boş sahə istəyə bilər, bu yaddaşı öz bildiyi kimi istifadə edə, sonra isə boşalda bilər. C və Pascal proqramlaşdırma dillərində qalaqda işləmək üçün funksiyalar və prosedurlar nəzərdə tutulub. Ehtiyat üçün ayrılan digər yaddaş sahəsi stekdən (STACK) fərqli olaraq, proqramın tələbinə uyğun olaraq, müxtəlif ölçülü bloklarla bölüşdürülür; münasib ölçülü blok qalagın hansı yerində tapılırsa, o yer ayrılır. Nəticədə proqram işlədikcə qalağın fraqmentasiyası artır və onun sıxlaşdırılmasına zərurət yaranır; sıxlaşdırmada kiçik bloklar daha iri sahələrdə birləşirlər ki, bu da yaddaşın daha səmərəli istifadəsinə imkan verir. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Əlaqəli siyahı

**Əlaqəli siyahı** (en. linked list) – proqramlaşdırmada: verilənlər strukturunun göstəricilərlə (POINTER) bir-birinə bağlanmış bəndlərinin və ya elementlərinin siyahısı. Sadə bağlantılı siyahının hər bir bəndində bir göstərici var ki, həmin göstərici siyahının növbəti bəndinə göndərir (müraciət etdirir); ikiqat bağlantılı siyahının (DOUBLE-LINKED LIST) hər bir bəndində iki göstərici var ki, onlardan bir növbəti, o biri isə əvvəlki bəndə göndərir; dairəvi siyahıda birinci və axırıncı bəndlər əlaqəlidir. Massivlər kimi, bağlantılı siyahılardan da tez-tez siyahıların, steklərin və verilənlər növbələrinin yaradılmasında istifadə olunur. Bağlantılı siyahılar daha əlverişlidir, çünki onlarda bəndlər dinamik paylanır və bütün bəndlərin eyni tipdən olması tələb olunmur; massivlər isə, öz növbəsində, verilmiş bəndə birbaşa erişməyə imkan verir.

## Həmçinin bax
* Dövrün tapılması

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
''Əlaqəli siyahılar haqqında

Məlumat strukturunun növləri
Dönmək (proqramlaşdırma dillərində)

**Dönmək** (en. *return*) — sistemin idarəolunmasının çağrılmış altproqramdan (proqramdan) çağıran altproqrama (proqrama) verilməsi. Bəzi proqramlaşdırma dillərində bunun üçün *return*, yaxud *exit* deyimləri var, başqalarında isə yalnız çağıran altproqramın, yaxud proqramın sonuna (axırıncı deyiminə) *dönmək* mümkündür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Psilomelan

**Psilomelan** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Xassələri
Rəng – qara; Mineralın cizgisinin rəngi – qara parlaq; Parıltı – yarımmetal parıltısından tutqun parıltıyadək; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,7-4,8; Sərtlik – 5-6-dək; Kövrəkdir; Ayrılma – müşahidə edilmir; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqlı, oolitlərdə – qınvarı; Morfologiya – Mineral aqreqatları: sıx incədənəli, gizlikristallik, torpaqvari (vad), böyrək - və salxımvari kütlələr, sızma əmələgəlmələr, oolitlər, təbəqəvari dendritlər, konsentrik-qınaoxşar quruluşlu konkresiyalar, qaysaqlar.

## Mənşəyi və yayılması
Əsasən ekzogen şəraitdə əmələ gəlir. Çökmə manqan filizləri üçün səciyyəvidir. Manqanla zəngin süxurların aşınma qabıqlarında və manqan yataqlarının oksidləşmə zonalarında tez-tez rast gəlir. Az miqdarda hidrotermal damarlarda, həmçinin sualtı eksqalyasion - çökmə prosesinin məhsulu kimi qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: pirolüzit, braunit, qausmannit, siderit, hötit, lepidokrokit, kalsit, kvars. Mineralın tapıldığı yerlər: Çiaturi (Gürcüstan); Nikopol (Ukrayna); Gessen, Valdalqesqeym (Almaniya); Naqpur (Hindistan) və b. Psilomelana Azərbaycanın əsas manqan filizi obyektlərindən – Molla-Cəlil və Elvor yataqlarından əlavə Şahbuz, Ordubad, Kəlbəcər, Şəmkir, Qazax rayonlarında yerləşən bəzi filiz təzahürlərində də rast gəlinir.

## Tətbiqi
Mühüm manqan filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL PSILOMELANE
Tatarıstanın suverenliyi haqqında referendum

**Tatarıstan Respublikası Suverenliyi haqqında Referendum** — Rusiya Federasiyasının subyekti olan Tatarıstan Respublikasının suverenliyi ilə əlaqədər keçirilən referendum. Referendum 21 mart 1992-ci ildə keçirilmişdir. Referendum nəticəsində respublikanın dövlət suverenliyi qəbul edilmişdir.

## Tarixi
6 avqust 1990-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin sədri Boris Yeltsin Ufada çıxış edərək bunları demişdir: *«Biz Ali Sovet olaraq Başqırdıstan hökumətinə deyirik:sizlər uda biləcəyiniz hakimiyyəti götürün*». Mətbuatda isə bu ifadə *«Suverenlikdən uda biləcəyiniz qədər götürün»* kimi yayılmışdır. 30 avqust 1990-cı ildə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti Tatar SSR dövlət suverenliyi haqqında deklorasiya qəbul etmişdir. Deklarasiyada Rusiyanın tərkibinə daxil olan digər muxtariyyətlərdən fərqli olaraq Tatarıstanın nə RSFSR, nə də SSRİ tərkibində deyil tam müstəqil olması göstərilirdi. Burada Tatar SSR konstitusiyası və qanunları Tatarıstanın bütün ərazilərində ali hüquqa malik olması göstərilir. 
26 dekabr 1991-ci ildə Belovej anlaşması ilə SSRİ süquta uğrayaraq MDB ilə əvəz edilir. Tatarıstanın MDB-yə təsisçi olaraq daxil olması üçün deklorasiya qəbul edilir .

7 fevral 1992-ci ildə Tatar SSR adı Tatarıstan Respublikası olaraq dəyişdirilir. Bu isə RSFSR-in 16 may 1992-ci ildə qəbul edilmiş konsitutsiyasına uyğun gəlirdi. 21 mart 1992-ci ildə isə Tatarıstan Respublikası statusu ilə bağlı referendum keçirilmişdir. Referendumda vətəndaşlara «Siz razısınızmı, Tatarıstan Respublikası suveren dövlət olaraq, beynəlxalq hüququn subyekti kimi Rusiya Federasiyası və digər respublikalarla bərabərhüquqlu münasibətlər qursun?». Səs vermədə iştirak edənlərin 61.4% bu qanunu dəstəkləmişdir.

13 mart 1992-ci ildə Rusiya Federasiyası Konstitusiya Məhkəməsi Tatarıstanın suverenliyinin 1978-ci il RSFSR konstitusiyasına zidd olmasını bəyan edir.

22 may 1992-ci ildə Ali Sovet Tatarıstanın suveren dövlət olması barədə düzəlişi qəbul edir.

30 noyabr 1992-ci ildə Tatarıstan Respublikası Konstitusiyası qəbul edilir. Konstitusiyada Tatarıstan suveren dövlət olaraq göstərilir.

19 aprel 2001-ci ildə Rusiya Federasiyası Konstitusiya Məhkəməsi Tatarıstanın suverenliyinin Rusiya Federasiyası Konstitusiyasına zidd olmasını bəyan etmişdir. 19 aprel 2002-ci ildə Tatarıstan Respublikası Dövlət Soveti yeni konstitusiyanı təsdiq etmişdir. Bu konstitusiya Rusiya Federasiyası Konstitusiyasına uyğunlaşdırılmışdır.

## İstinadlar
Avstriyada antinüvə hərəkatı

**[[Avstriya]]da antinüvə hərəkatı** — nüvə energetikasının inkişafına mane olmağa çalışan ictimai hərəkat.

## Tarixi
Avstriyada ilk AES 1972-ci ildə paytaxt Venadan 30&nbsp;km uzaqlıqda yerləşən Tsventendorf an der Donau kommunasında tikilməyə başlanmışdı. Tsventendorf AES-na 700 MVT gücündə olan qaynayan su reaktoru qoşulmuşdu, bu stansiya ilkin plana görə Avstriya elektrik enerjisinin istehsalının 10% -ni generasiya etməli idi.

Bir çox ictimai qrupları bu texniki yeniliyə qarşı çıxış etmişdilər, onların içində mühafizəkarlar, solçu və ekolji utopistlər yer almışdılar. Onlar "IÖAG - Initiative österreichischer Atomkraftwerksgegne" (transliterasiya: IOeAG) platformasını təşkil etdilər və "Wie ist das mit den Atomkraftwerken wirklich?" (Azərb. atom elektrik stansiyaları ilə əsl vəziyyət necədi?) adlı kitabça buraxdılar. Sonra onlar ianələr hesabına maliyyələşdirilən qəzet tirajına başladılar.

Lakin 1978-ci ilin iyun ayında Avstriyanın Sosial-demokrat partiyasından kansleri Bronu Krayskiy atom enerjisi inkişafı məsələsi üzrə referendumun keçirilməsi barədə elan verdi, səsvermə həmin il noyabrın 5-də keçirildi. Referendum AES-in tikintisinin əleyhdarlarının cüzi üstünlük təşkil etdiyini göstərdi. Səs hüququna malik olan vətəndaşların, demək olar ki üçdə iki hissəsi (3,26 mln. nəfər) seçkidə iştirak etdilər. 49,5% nüvə energetikasının leyhinə, 50,5% əleyhinə səs vermişdi.

Su elektrik stansiyaları şəbəkəsinin şirkəti-sahibi Verbundkonzern elektrik enerjisinin qiymətinin aşağı salınmasından ehtiyat edərək, referenduma bir neçə ay qalmış reklam kampaniyasına start vermişdi. Qəzetlərdə dünyanın müxtəlif ölkələrində AES-də qəzaların tarixi barədə xəbərlər yayılmağa başlanmışdı.

Tsventendorf AES-nın tikilməsinə baxmayaraq, orada heç vaxt atom enerjisi elektrik enerjisinə çevrilməmişdi.

## İstinadlar
Şahbəndə xan Pörnək-Türkman

**Şahbəndə xan Pörnək-Türkman** — Təbrizin bəylərbəyi.

## Həyatı

Pirbudaq xan Pornak Təbriz bəylərbəyi və Təbriz hakimi olur. Lakin o, 1616-cı ildə Osmanlı ordusu ilə savaşda qətlə yetirilir və yerinə oğlu Şahbəndə xan Təbriz bəylərbəyi təyin edilir. O, 1625-ci ilə qədər Təbriz bəylərbəyi olub (Arada az müddətə Qaraçaqay xan Təbriz bəylərbəyi seçilir). Şahbəndə xan Gürcüstanda vuruşmada öldürüldükdən sonra Şah onun üç yaşlı oğluna II Pirbudaq adı, həm də xan titulu verib Təbriz bəylərbəyi təyin edir. İ.P.Petruşevski Türkman tayfasının Pornak şaxəsindən olan kiçik yaşlı Pirbudaq xanın bəylərbəyi təyin edilməsi haqqında yazır ki, üç yaşlı uşağın bəylərbəyi təyin edilməsi Şah Abbasın güclü dövlət yaratmaq istəklərinə baxmayaraq, Türkman tayfası başçılarının Təbriz bəylərbəyiliyinə bir inzibati mənsəb kimi yox, oranı özlərinin irsi idarə əmlakı hesab etmələri ilə Şahın hesablaşdığını göstərir.

## İstinadlar

http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2016/noyabr/515260.htm

## Həmçinin bax
*Pörnək oymağı
*Təbriz bəylərbəyliyi

## Xarici keçidlər
Reddit

**Reddit** — sosial xəbər saytı.

İstifadəçilər link, şəkil, video və gif bölüşdükləri kimi öz yazdıqları yazıları da sayta yükləyə bilirlər. Paylaşılan məzmunları istifadəçilər "Aşağı" və "Yuxarı" düymələri ilə qiymətləndirirlər. Beləliklə, ən çox "yuxarı" səsi almış məzmunlar saytın əsas səhifə sayılan r/all alt başlığında yer alır. Həmçinin istifadəçilər paylaşılan məzmunlara şərh də bildirə bilərlər. **Reddit**ə üzv olan hər kəs özünə aid alt başlıqlar (Subreddit) və qruplar yarada bilər.

## Yaranması
Reddit 2005-ci ildə Virciniya Universitetinin tələbələri Stiv Huffman və Alexis Ohanian tərəfindən yaradılıb.

## Subreddit
Subreddit (rəsmi olaraq icma adlanır) Reddit-də müzakirələrin təşkil olunduğu, istifadəçilər tərəfindən yaradılmış "maraq sahələri"dir. Subreddit adları "r/" ilə başlayır; məsələn, "r/science" elmi nəşrləri müzakirə etməyə, "r/gaming" video oyunlarını müzakirə etməyə, "r/worldnews" isə dünyanın hər yerindən xəbərl'ri dərc etməyə həsr olunmuş icmalardır.

## 2019
2019-cu ildə çinli Tencent şirkəti Redditə 150 milyon dollar investisiya qoyub. Çinli şirkətin paylaşımlara senzura tətbiq edəcəyini narahat olan Reddit istifadəçiləri hadisəni boykot etmək məqsədilə Tiananmen hadisələri, Naməlum üsyançı, Vinni-Pux kimi Çində internetdə senzura tətbiq edilən mövzuları saytda paylaşmağa başlayıblar.

## Korporativ İşlər
Reddit, San Fransiskoda yerləşən özəl şirkətdir. Onun orta təbəqənin yaşadığı ərazidə ofisi var. Reddit-in işçi qüvvəsi 2017-ci ildə iki dəfə artdı; 2018-ci ildə təxminən 350 nəfəri işlətdi. 2017-ci ildə şirkət 200 milyon dollarlıq yeni vençur maliyyələşdirməsində 1,8 milyard dollar dəyərində qiymətləndirildi. Şirkət əvvəllər Condé Nast-a məxsus idi, lakin müstəqil şirkət kimi ayrıldı. 2018-ci ilin aprel ayına olan məlumata görə, Condé Nast-ın ana şirkəti olan Advance Publications Reddit-in əksər hissəsini özündə saxladı.

2022-ci ildə Reddit 158,6 milyon dollar xalis zərər və 108,4 milyon dollar mənfi Düzəliş edilmiş EBITDA yaradıb. 2023-cü ildə bu rəqəmlər 90,8 milyon dollar xalis zərərə və mənfi 69,3 milyon dollar düzəliş edilmiş EBITDA-ya yüksəldi. Şirkətin sərbəst pul axını eyni dövrdə −100,3 milyon dollardan −84,8 milyon dollara yüksəlib.

## Mübahisələr
Ümumiyyətlə, veb-sayt subreddit moderatorlarına saytın bütün sistem qaydaları pozulmadığı müddətcə onların subredditlərində hansı məzmunun olduğuna və icazə verilməməsinə qərar vermək üçün sərbəstlik verir. Bu nisbi azadlıq müxtəlif subredditlərin mövcud olmasına imkan verdi, bəziləri mübahisələrə səbəb oldu.

Bir çox subredditlər standart olaraq ciddi şəkildə idarə olunur, "elm" alt redditi iqlim dəyişikliyini inkar etməyi qadağan edir, və "xəbərlər" alt redditi məqalələri və rəy sütunlarını qadağan edir.

## İstinadlar
Faylın adı

**Faylın adı** () — faylı başqa fayllardan fərqləndirmək üçün ona aid edilən hərflər, rəqəmlər və başqa yolverilən simvollar yığını. 

Faylın adı, adətən, onun tipini və ya təyinatını geniş təsvir edən uzantı () ilə müşayiət olunur. MS-DOS əməliyyat sistemində faylın adı səkkiz simvoldan artıq ola bilməz, həm də faylın adında hərf və rəqəmlərlə yanaşı, defis və altcizgi simvolları kimi, bəzi durğu işarələrindən də istifadə etmək olar. Mac OS əməliyyat sistemində faylın adı 31 simvoladək ola bilər və onların arasında iki nöqtədən (:) başqa istənilən simvol ola bilər (: simvolundan yolun (PATHNAME) elementlərini bir-birindən ayırmaq üçün istifadə olunur). OS/2 sisteminin HPFS fayl altsistemində fayların adlarının uzunluğu 254 simvoladək ola bilər, ancaq disksürənin hərfindən, yoldan və faylın adından ibarət olan kombinasiyanın uzunluğu 259 simvolu aşa bilməz. NTFS fayl sisteminin istifadə olunduğu Windows NT əməliyyat sistemində faylın adı 255 simvoladək ola bilər. HPFS və NTFS sistemlərində faylın adında boşluq simvolundan istifadə etməyə icazə verilir.

Bir çox nəşriyyatlar bitişik deyil, "file name" yazılışına üstünlük verir.

## Ədəbiyyat
Saydrel Luis

**Saydrel Luis** (27 noyabr 1997-ci ildə anadan olub) — GFA Premyer Diviziya təmsilçilərindən olan *Paradays* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Qrenada futbolçusu.

## Milli karyerası
Luis Qrenada milli futbol komandasında debütünü 29 aprel 2017-ci ildə Trinidad və Tobaqo millisinə qarşı oyunda etmiş və 89-cu dəqiqədə qolla yadda qalmışdır. O, 84-cü dəqiqədə Denron Danieli əvəz etmişdir.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

### Milli komanda qolları
:*Nəticələr və qollar Qrenada hesablamasının birinci siyahısındadır.*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Saydrel Lewis  at Caribbean Football Database
Darren Modo

**Darren Modo** (21 may 1998-ci ildə anadan olub) — GFA Premyer Diviziya təmsilçələrindən olan *Paradays* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Qrenada futbolçusu.

## Milli karyerası
Modo Qrenada milli futbol komandasında debütünü 29 aprel 2017-ci ildə Trinidad və Tobaqo millisinə qarşı oyunda etmişdir. O, 70-ci dəqiqədə Camal Çarlesi əvəz etmişdir.

## Atletika karyerası
Yaxşı futbol oynamağı bacaran Modo həmçinin atletika ilə məşğul olur. Modo şüvüllə tullanmada Qrenadanı *2016 KARİFTA Oyunları*nda təmsil etmişdir.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Darren Modoo at Caribbean Football Database
Faylın birgə istifadəsi

**Faylın birgə istifadəsi** (ing. file sharing) – hesablama şəbəkəsində mərkəzi kompüterdə və ya ümumi serverdə saxlanılan və birdən artıq istifadəçi tərəfindən sorğulanan, baxılan və dəyişdirilən fayllarla iş. Müxtəlif proqramlarda və ya müxtəlif kompüterlərdə işlədilən faylın birgə istifadəsi üçün münasib formata çevrilməsi lazım ola bilər. Əgər bir fayl çoxlu insan tərəfindən birgə istifadə olunursa, ona erişimi parollar vasitəsilə qoruma, erişim hüququnun yoxlanması və ya faylın kilidlənməsi kimi üsullarla tənzimləmək olar ki, bu da faylın eyni zamanda bir neçə şəxs tərəfindən dəyişdirilməsinin qarşısını alır.

## Ədəbiyyat


## Xarici keçidlər
* ''ECM – Korporativ İnformasiya Resurslarının İdarəetmə Sistemləri | TechNet.Az''
Andrez Josef

**Andrez Josef** (20 may 1998-ci ildə anadan olub) — Dominika Premyer Liqası təmsilçələrindən olan *Harlem Yunayted* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Dominika futbolçusu.

## Milli karyerası
Jozef ilk dəfə Dominika milli komandasına 2016-cı ilin mart ayında çağırılmışdır. Jozef milli komanda ilə debütünü bir neçə ay sonra *2017 Karib Kuboku seçmə mərhələsi*ndə Britaniya Vircin adaları millisinə qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmış və komandası 7-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Andrez Joseph at Caribbean Football Database
Barebone sistemi

**Barebone sistemi**-(slenq) yalnız korpus və ana lövhədən ibarət olan (yaddaşı, yaxud disk qurğuları olmayan) sistemdir. Belə sistemin bazasında masaüstü kompüter, server, yaxud xüsusi tələblərə uyğun başqa bir kompüter qurmaq olar.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Elastiklik və plastiklik nəzəriyyəsi

**Elastiklik və plastiklik nəzəriyyəsi**

## Elastiklik nəzəriyyəsinin əsas prinsipləri
Elmin müasir səviyyəsi real materialın bütün məxsusiyyətlərini nəzərə almaqla ümumi hesabat metodu verə bilmir. Ona görə də klassik elastikiyyət nəzəriyyəsi deformasiya olunan cisimlər üçün verilmiş xüsusi modelə əsaslanır bu model ideal elastiki cisimdir. Modelin aşağıdakı xassələrini qeyd edək.

1. Fərz edilir ki, ideal elastiki cisim tam elastikidir. Başqa sözlə, cismə təsir edən xarici nisbi qüvvələrin təsiri kəsildikdən sonra cisim öz forma və həcmini bərpa edə bilir. Cismin əvvəlki vəziyyətinə təbii vəziyyət deyilir. Bu zaman başlanğıc gərginlik nəzərə alınmır yəni, cisim yüklənmədikdə onda heç bir gərginlik vəziyyəti yaranmır. Başlanğıc gərginlik cismin yaranma tarixindən asılıdır.

2. Elastiki cismə təsir edən qüvvə ilə onun yerdəyişməsi arasında xətti asılılıq fərz olunur. Bu fərziyyə imkan verir ki, zamandan asılı olmayaraq ixtiyari temperatur üçün gərginlik və deformasiya arasında xətti asılılıq mövcuddur.

3. İdeal elastiki cisim bütöv cisim kimi qəbul olunur. Başqa sözlə, cisim deformasiyadan əvvəl və sonra kəsilməz olaraq qalır. Bu halda cisimdə heç bir boşluq və kəsik olmur. Bu isə o deməkdir ki, cismin deformasiyası və nöqtənin yerdəyişməsi koordinatların kəsilməz funksiyasıdır.
..

## Deformasiya nəzəriyyəsi və deformasiya tenzoru. Dekart koordinat sistemində sonlu deformasiya tenzoru. Kiçik deformasiyalar
Kiçik deformasiya tenzoru və firlanma tenzoru təyin edilir. Deformasiyaların birgəlik tənliklərini Sen-Venan şərtlərini nəzərə almaqla verilir və kiçik deformasiya tenzorunun komponentlərinə görə yerdəyişmələr təyin edilir.

## Gərginliklər nəzəriyyəsi, gərginlik tenzoru

## Ümumiləşmiş [[Huk qanunu]]. Elastiki potensial. [[Klapeyron]] və [[Kastilyano]] düsturları

## Qeyri məhdud elastiki mühitdə deformasiya dalğaları. Müstəvi dalğalar. [[Rele dalğalar]]

## Plastik deformasiya nəzəriyyəsi, Plastik axma nəzəriyyəsi. Axma nəzəriyyəsu ilə deformasiya nəzəriyyəsinin əlaqəsi

## Mənbə
•	AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu
Rayan Sessenyon

**Kuassi Rayan Sessenyon** () — **Rayan Sessenyon** kimi də tanınan, İngiltərənin Çempionşip təmsilçilərindən olan Fulhem klubunda müdafiənin sol cinahında çıxış edən peşəkar İngiltərə futbolçusu.

## Şəxsi həyatı
Sessenyon Londonun Roehempton bölgəsində anadan olmuşdur. Onun əkiz qardaşı Stiven də Fulhem akademiyasında çıxış edir.

## Klub karyerası
Sessenyon 2008-ci ildə Fulhem klubunun U-9 komandasına daxil olmuşdur. Sessenyon öz peşəkar karyerasında debütünü 9 avqust 2016-cı ildə 16 yaş və 81 günlüyündə Fulhem klubu ilə Liqa Kuboku görüşündə *Leyton* klubuna qarşı oyunda etmişdir. Sessenyon liqada debütünü 16 avqust 2016-cı ildə Çempionşipdə Lids Yunayted klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Fulhem rəqibi ilə 1–1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. Sessenyon peşəkar karyerasında ilk qolunu 20 avqust 2016-cı ildə liqa görüşündə *Kardiff Siti* klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. Beləliklə, Sessenyon İngiltərə liqalarında 2000-ci illərdə anadan olanlar arasında oyuna çıxan ilk peşəkar futbolçu, əsas komanda ilə Çempionşip oyununda qol vuran ən gənc futbolçu kimi tarixə düşmüşdür. Sessenyon *PFA Çempionşip İlin Komandası*na adını yazdırmışdır.

## Milli karyerası
2016-cı ildə Sessenyon İngiltərə U-17 millisi ilə Avro U-17-də iştirak etmişdir.

## Karyera statistikası

## Uğurları

### Fərdi
* PFA Çempionşip İlin Komandası: 2016–17

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ryan Sessegnon profile at the Football Association website
*
Söndürmə və qaraltma

**Söndürmə, Qaraltma (Blanking)** -görüntünün displeyə verilməsi zamanı elektron şüasının bir sətirdən o birinə keçid anında siqnalın qısa müddətli söndürülməsidir. Kompüterin monitorunda elektron şüası ritmik olaraq ekran boyunca qaçaraq şəkil “çəkir”. Şüa soldan sağa və yuxarıdan aşağıya dəqiq sinxronlaşdırmış sxem üzrə hərəkət edir. Sətrin sağ ucuna çatdıqda siqnal ani olaraq sönür ki, şüa növbəti sətrin başlanğıcına qayıtsın. Bu qayıdış üfüqi qayıdış, bu yerdəyişmə zamanı siqnalın verilməsindəki ani fasilə isə üfüqi qaraltma intervalı adlanır. Anoloji olaraq, siqnal displeyin sağ aşağı küncündə elə sönür ki, elektron şüası sol yuxarı küncə qayıtsın. Mövqenin belə dəyişilməsi şaquli qayıdış, uyğun fasilə isə şaquli qaraltma intervalı adlanır. Görüntünün ekrana verilməsi zamanı elektron şüası geri dönərkən iz qoymasının qarşısının alınması üçün qaraltma zəruridir.
## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Borland

**Borland Proqram Təminatı şirkəti (Borland Software Corporation)** — Proqram təminatı istehsalçısı olan şirkətdir. 2009-cu ildə Böyük Britaniyanın Micro Focus şirkəti tərəfindən alınıb. Şirkət 1981-ci ildə İrlandiyada üç danimarkalı – Nils Yensen (Niels Jensen), Ole Henriksen və Mogens Glad tərəfindən yaradılıb. İlk illər əsas fəaliyyəti CP/M əməliyyat sistemi üçün proqram təminatının işlənib hazırlanması olub. Amerika bazarına çıxmaq üçün şirkət 1983-cü ildə səhmdar cəmiyyətə çevrilmiş və Borland International adlandırılmışdır.

Mənzil-qərargahı Ostin (Texas ştatı) şəhərində yerləşirdi. Şirkəti məşhur edən Turbo Pascal proqramlaşdırma aləti olub. 1990-cı illərin əvvəllərində şirkət özünün Quattro Pro elektron cədvəli və 1993-cü ildə aldığı WordPerfect mətn prosessoru ilə ofis paketləri bazarına çıxmağa cəhd edib, fəqət bu proqramlar 1994-cü ildə Novell şirkətinə satılıb, o isə öz növbəsində həmin proqramları iki il sonra Corel şirkətinə satıb.

1994-cü ildə buraxdığı Delphi proqramlaşdırma mühitinin ilk versiyası çox uğurlu alındı. Borland verilənlər bazalarının idarəolunması sistemləri bazarında da özünü sınayıb: Paradox, dBase və InterBase.

1998-ci ildə şirkət Inprise (Integration the Enterprise) adını götürsə də, 2000-ci ildə yenidən Borland Software adına qayıtmışdır.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Kama çayı

**Kama** (, ) — Rusiyanın Avropa hissəsindən axan çay. Volqa çayının sol və böyük qolu.

Hazırda Kamanın uzunluğu 1805&nbsp;km təşkil edir. Bununla belə Kuybışev su anbarının tikintisi ilə onun uzunluğu 2030 kilometrə çatmasına səbəb olmuşdur. Çay ümumilikdə 74 718 qol qəbul edir. Onun hövzəsinin sahəsi 521 000&nbsp;km² təşkil edir.

## Adı
Çayın adı uqro-fin dillərindən əmələ gəlməsi ehtimal edilir. Müasir formasına gəldikdə Udmurt dilində  sözü «çay, böyük çau» anlamı daşıyır. Fərziyəyə görə "Komi" etnomini *Kama* çayını adından törəmişdir.

## Coğrafiya

Çay öz başlanğıcını Udmurtiyanın Kezki rayonu, Kuliqa kəndi yaxınlığından götürür. Mənbəyi Vernekams yüksəkliyidir. Yuxarı axarlarda axarı sabit olmayaraq lillidir. Ən böyük Qolu Ağidel çayıdır. Çay 400–1200 m arası enə malik yatağa sahibdir.  Çay Kuybışev su anbarında reyləşən Kama körfəzinə tökülür.

## Qolları
Kamaya ümumilikdə 73 718 çay tökülür. Bunun 94,5 % 10 kimoletrdən çox axara sahib deyildir. Əsas sol qolları: Cənubi Keltma, Vişera, Çusovaya, Belaya, İk, Zay, Şeşma, Menzelya; sol qolları: Kosa, Obva, Vyatka, İj, Toyma, Myoma.

### Qolların siyahısı

## İdman
Kama çayında Perm vilayətində Yelkənli qayıqların yarışı keçirilir - Kama kuboku

## Gəmiçilik
Kama nəhəng naviqasiya sisteminə malikdir. Su anbarlarının inşası onun imkanlarını artırmışdır. Kama Kerçevski qəsəbəsinə qədər gəmiçilik üçün yararlıdır. 
Əsas limanları: Solikamsk, Berezniki, Lyovşina, Perm, Krasnokamsk, Çaykovski, Sarapul, Kambara, Naberejneye Çelnı, Nijnekamsk, Çistopol. Permdən Moskva, Nijne Novqorod, Həştərxan və Ufaya reyslər təşkil edilir.

## Təbiəti
Çayda çökə, nərə, çapaq, karp, naqqa, xanı, adi durnabalığı və s balıqlar yayılmışdır.

## Qalereya

Кама ниже устья Вятки.jpg
Perm asv2019-05 img22 Kama River.jpg
Perm asv2019-05 img02 Kama River port.jpg
Perm asv2019-05 img76 Kama River.jpg
Вид на Каму с площадки сквера им.Ф.М.Решетникова.JPG


## Bəndlər və su anbarları
Kama üzərində bir neçə yerdə bənd mövcuddur:

* Permdə, Kama su anbarını meydana gətirən bənd Kama Su Elektrik Stansiyasının yanında;
* Çaykovskidə, Votkinsk su anbarını təşkil edən bənd Votkinsk Su Elektrik Stansiyasının  yanında;
* Naberejnıye Çelnıda, Nijnekamsk Su Elektrik Stansiyasının yanındakı bənd, Nijnekamsk su anbarını əmələ gətirir.
## İstinadlar
Araz xan Rumlu

** Araz xan Rumlu** — qızılbaş sərkərdəsi, Şirvan bəylərbəyi.

İsgəndər Münşinin verdiyi məlumatda II Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə Əbu Turab sultanın da qısa müddət ərzində Şirvanda hakimiyyətdə olduğu göstərilir. Sultan Məhəmməd (1578–1587) hakimiyyətə keçdikdən sonra isə Araz sultan Rumlu yenidən Şirvana qaytarılır. Şirvanın Ərəş mahalının idarəsi isə II Şah İsmayılın dövründə həbsə alınmış Ərdoğdu xəlifə Təkəliyə, Şəki əyaləti isə İsa xana tapşırılmışdı. Rumlu əmirlərindən bir neçə nəfərinə də Şirvanda ulkalar verilir. Araz Sultan Rumlu Şirvana yenidən öz vəzifəsinə qaytarıldıqda, Əbubəkr Mirzənin başçılığı ilə qiyam baş vermiş və Osmanlı ordusu Şirvana hücum (1578) edib, Şamaxı, Qəbələ, Bakı, Şabran, Mahmudabad və Salyanı tutur. Şirvan bəylərbəyi Araz xan Rumlu müqavimət göstərməyin mənasız olduğunu bilərək Kür çayına doğru geri çəkilir. Hadisələrin sonrakı gedişi haqqında İsgəndər bəy Münşi yazır: "Rumlu tayfası neçə il Şirvanda tam rahat yaşayıb çoxlu mal-dövlət topladılar. Amma ruzigarın onlara gözü dəydi. Əksər yüksəkrütbəli şəxsiyyətlər qətlə yetirildi, malları talan edildi. Araz xan Rumlu Şirvan döyüşlərində düşmən tərəfindən əsir alındı".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2016/noyabr/516331.htm

## Həmçinin bax
* Şirvan bəylərbəyliyi
Effektlilik

**Effektlilik** – məhdud resursların qorunub saxlanması. Effektliliyi ölçmək üçün öncə hansı resursun qorunub saxlanmasını müəyyənləşdirmək lazımdır. Məsələn, az yaddaş istifadə etməsinə görə bir proqram başqasından "effektli" ola bilər, başqa bir proqram isə sürət baxımından daha "effektli" ola bilər. Kompüterin ən önəmli resurslarından bəziləri bunlardır:

# çalışdırma zamanı (EXECUTION TIME);
# yaddaş tutumu (MEMORY CAPACITY);
# yardımçı tutum, yəni disklər;
# proqramçının vaxtı.

Ümumi qayda belədir: daha az (kasad) olan resursun qorunub saxlanması üzərində işləmək daha vacibdir. İlk kompüterlər indikilərlə müqayisədə çox yavaş və məhdud yaddaşa malik olduğundan onlar üçün yazılan proqramların az yaddaş tələb etməsi və mümkün qədər az addımdan ibarət olması çox önəmli idi. Hazırda kompüterlər sürətli olduqlarından və böyük yaddaş tutumuna malik olduqlarından indi ən defisit resurs proqramçı əməyidir. Bu o deməkdir ki, indi proqramın effektliliyi onun yaddaşda tutduğu yer və kompüterdə icra müddəti ilə deyil, proqramçının onun hazırlanmasına sərf etdiyi vaxtla ölçülür. Başqa sözlə, proqramçı əməyinin az sərf olunduğu proqram daha effektli hesab olunur. Bu yanaşmanın bir üstünlüyü də ondadır ki, proqramçı əməyi nə qədər yüngülləşirsə, proqramlarda xətaların (BUG) olması da bir o qədər azalır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 256 s.
Fraqmentasiya

**Fraqmentasiya** (ing. fragmentation)– bir faylın hissələrinin diskin bir neçə qonşu olmayan sahələrinə səpələnməsi. Fraqmentasiya faylların dəfələrlə diskdən uzaqlaşdırılması və yeni faylların ardırılması ilə bağlı olur. Qabaqlar istifadə olunmuş sahələr yenidən erişimli olduqda, kompüterin əməliyyat sistemi boşaldılmış sahələrə yeni faylları yazır. Bu sahələr isə çox zaman parçalanmış (fraqmentləşmiş) olur. Belə fraqmentasiya diskə erişməni yavaşıdır və disklə işləmənin ümumi göstəricilərini, çox da olmasa, pisləşdirir. Disklərin defraqmentasiyası üçün faylların yenidən təşkil olunması utilitləri vardır. Fraqmentasiya kompüterin operativ yaddaşında da ola bilər; bu, yaddaşın bölüşdürülməsi və boşaldılmasından sonra baş verir.

## Ədəbiyyat


## Xarici keçidlər
* ''Sərt disk və Fayl sistemləri (2 yazı) | TechNet.Az''
Network Access Point

**Network Access Point** – İnternet xidməti provayderlərin, yaxud başqa şəbəkələrin İnternetə çıxışını təmin etmək üçün baş yola (BACKBONE) qoşulduğu yer. Daha aşağı səviyyəli şəbəkələr, adətən, POP nöqtələri vasitəsilə birləşdirilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* wi-fi.na.by
Funksional klavişlər

**Funksional klavişlər** () — F1, F2, F3 və s. kimi nişanlanmış və klaviaturanın sol və ya yuxarı qırağı boyunca yerləşdirilmiş on və ya daha artıq sayda klaviş dəsti; bu klavişlər ayrı-ayrı proqramlarda xüsusi əməliyyatların yerinə yetirilməsi üçün istifadə olunur. 

Funksional klaviş, mahiyyətcə, "qiyməti proqram" və ya bəzi hallarda istifadəçi tərəfindən müəyyənləşdirilən “proqramlaşdırılan” klavişdir. Yəni, proqramçı tərəfindən klavişə (düyməyə) xüsusi proqram tətbiq edilir. Funksional klaviş tətbiqi proqram və ya əməliyyat sistemi tərəfindən tez-tez rast gəlinən komandalar ardıcıllığını tez çağırmaq, ya da başqa bir yolla erişilməyən funksiyaya müraciət etmək üçün istifadə olunur. Belə ki, funksional klaviş (tək və ya digər klavişlərlə, məsələn, Control və ya Alt ilə kombinasiyada) verilmiş proqramın ekran arayışını çağıra bilər, kursorun yerini dəyişə bilər, xüsusi rejimi aktivləşdirə bilər və s.

F1 – Kömək pəncərəsinin açılması

F2 – Qovluğun və ya faylın adının dəyişdirilməsi

F3 – Cari qovluğda və ya Windows ƏS-də axtarış panelin açılması

F4 – Aktiv pəncərənin bağlanması

F5 – Qovluğun və ya faylın məzmunun yenilənməsi

F6 – Kursorun brauzerin adres sətirinə yerləşdirilməsi

F7 – Mətnin yoxlanışı

F8 – Windows ƏS yoxlanılan zaman yükləmə rejiminə icazə

F9 – Word sənədinin yenilənməsi

F10 – Pəncərənin menyusunun çağırışı

F11 – Tam ekranlı rejimə keçid

F12 isə Word proqramında yaddaşa vermək komandası üçündür.

## Ədəbiyyat

*
Şərt (proqramlaşdırma)

**Şərt** — müəyyən şərtin doğruluğundan asılı olaraq baş verən və ya baş verməyən hərəkət və ya əməliyyat haqqında işlədilən termin.

Kompüter elmində qərarların idarə edilməsi üçün proqramlaşdırma dili əmrlərinə deyilir. Konkret olaraq, proqramçı tərəfindən müəyyən edilmiş Boolean şərtinin doğru və ya yanlış olaraq qiymətləndirilməsindən asılı olaraq şərtlər müxtəlif hesablamaları və ya hərəkətləri həyata keçirir. Nəzarət axını baxımından qərar həmişə hansısa şərt əsasında axının seçici şəkildə dəyişdirilməsi ilə əldə edilir. Dinamik göndərmə adətən şərti konstruksiya kimi təsnif edilməsə də, icra zamanı alternativlər arasında seçim etməyin başqa bir yoludur. Şərti ifadələr, vəziyyətə uyğun davranışı təyin edən proqramda nəzarət nöqtələridir.
## Terminologiya
"Şərti deyim" termini adətən imperativ proqramlaşdırma dillərində istifadə olunur. Bunun əksinə olaraq, funksional proqramlaşdırmada "şərti ifadə" və ya "şərti konstruksiya" terminlərinə üstünlük verilir, çünki bu terminlərin hamısının fərqli mənaları var.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Şərt operatoru
Dönüş kodu

**Dönüş kodu** (en. *Return code*)– proqramlaşdırmada: altproqram və ya proses bitdikdə (qaytardıqda), yaxud sistemin idarəetməsini başqa altproqrama verdikdə prosedurun nəticələrini bildirmək, yaxud sonrakı hadisələrə təsir etmək üçün istifadə olunan kod. Məsələn, *dönüş kodu* əməliyyatın uğurlu, yaxud uğursuz olmasını göstərə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Milli simvollar

**Milli simvollar** (national characters)  – bəzi kod cədvəllərində, məsələn, ISO-7 cədvəlində ölkədən asılı olaraq görünüşü dəyişilən simvollar. Məsələn, IBM meynfreymlərində $, # və @ milli simvollar adlanır, çünki ABŞ-dən kənarda onlar £, yaxud ¥ kimi simvollarla əvəz oluna bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Bulon-Biyankur

**Bulon-Biyankur** () — Fransada şəhər. Parisin cənub-qərbində sənaye peyki. 
## Əhalisi
Əhalisi 116,2 min (2011) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Sena çayının döngəsində, Bulon meşəsinin kənarındadır. 
## Tarixi
1924-cü ilə qədər *Bulon-sür-Sen* adlanırdı. Şəhərdə 1920–30-cu illərin tikililəri (*memarlar Le Korbüzye, J. Fidler, J. Pinqusson və b.*) saxlanılmışdır. 
## Memarlığı
30-cu illər muzeyi (1998-ci ildə yaradılmışdır; 1920–30-cu illərin boyakarlıq, heykəltaraşlıq, dekorativ-tətbiqi sənət kolleksiyası) fəaliyyət göstərir. Avtomobil (o  cümlədən “Reno” zavodları) və aviasiya sənayesi; dəzgah və alətlər, elektrotexnika və elektron məhsulları, kimyəvi preparatlar, telefon aparatları; ətriyyat istehsalı inkişaf etmişdir.

## Qalereya

Boulogne-Billancourt - Cours de la Reine - 2.JPG|Şəhərin əsas küçələrindən biri
Paris metro - Pont de Sèvres - Bus station - 2.JPG|Avtobus dayanacağı
Paris metro - Marcel Sembat - 3.JPG|Paris Marsel Sembat metrosu
Square-Com-Boulogne-Billancourt.jpg|Bulon-Biyankurda meydan



## Həmçinin bax
* Bulon-Sür-Mer
* Burk-an-Bres

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bulon-Biyankur şəhərinin rəsmi internet səhifəsi 
* Tarixi
* Twitter hesabı
* Facebook hesabı
Hacı Fərəculla hamamı

**Hacı Fərəculla hamamı** və ya **Mirələkbər ağa məscidi** — Azərbaycanın paytaxtı, Bakı şəhərində, Sovetski adlanan ərazidə mövcud olmuş və yerli əhəmiyyətli tarixi abidə olmuş və sonradan dövlət tərəfindən sökülmüş tikili.

2016-cı ilə qədər hamam Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin balansında olmuş və Azərbaycan Dövlət Yuğ Teatrı tərəfindən istifadə edilmişdir.

Hamam 2016-cı ilə qədər tarixi abidə kimi 3700 inventar nömrəsi ilə müvafiq qanunun “Yerli əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı”nda olmuşdur.

18 may 2016-cı ildə hamamın adı tarixi abidələrin siyahısından çıxarılmış və bir müddət sonra sökülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  VİDEO
Dönüş klavişi

**Dönüş klavişi** (en. Return key) – Apple klaviaturalarında: IBM klaviaturalarında və IBM-uyumlu klaviaturaların əksəriyyətindəki *Enter* klavişinə tam yuğun olan klaviş. Klavişin adı yazı makinasından alınıb, belə ki, orada bu klaviş çap mexanizminin karetini sətrin başlanğıcına döndərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
IETF sənədlər seriyası

**IETF sənədlər seriyası** () – İnternetin "quruluşunu" (məsələn, TCP/IP standartlarını) müəyyən edən IETF sənədlər seriyası (standartlar, təlimatlar, işçi qrupların hesabatları və s.). ISOC üzvü olan istənilən şəxs RFC-də dərc olunmaq üçün sənədi müzakirəyə təqdim edə bilər. Dərc olunan sənədə nömrə verilir. Dərc olunmuş variant heç vaxt dəyişdirilmir, dəyişdirilmiş variant yeni nömrə alır, ona görə də verilmiş standartın son RFC-lərini tapmaqda problem olur. 1969-cu ildən buraxılışına başlanmış belə sənədlərin sayı bir neçə mindir. RFC ödənişsizdir və hamı üçün açıqdır. Standart kimi nəzərdən keçirilən sənəd standartın işlənib hazırlanması, testlənməsi və təsdiqinin bütün mərhələləri keçir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Lentşəkilli kabel

**Lentşəkilli kabel** () - lentşəkilli kabel, yastı kabel – bir yastı paket-lentdə birləşdirilmiş 8’dən 100’dək naqildən ibarət dəst; adətən, həm verilənlərin, həm də idarəedici siqnalların parallel ötürülməsini təmin edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Fayl serveri

**Fayl serveri** () — lokal şəbəkədə faylları saxlamaq üçün quraşdırılmış və şəbəkənin bütün istifadəçilərinin erişə bildiyi qurğu. İstifadəçi üçün uzaq (kənar) disksürən kimi "görünən" disk serverindən fərqli olaraq, fayl serveri daha mürəkkəb qurğudur. Belə ki, o təkcə faylları özündə saxlamır, həm də onları idarə edir, şəbəkənin istifadəçilərinin fayllara verdikləri sorğuları nizamlayır və onlarda dəyişikliklər aparır. Fayllara bir neçə (bəzən eyni zamanda) sorğu verilərsə, onları emal etmək üçün fayl serverində mikroprosessor və idarəedici proqramlar, eləcə də disksürən olur. Lokal şəbəkələrdə (LAN) fayl serveri olaraq, adətən, böyük həcmli sərt diski olan kompüter ayrılır.

## Ədəbiyyat
Boyayıcı lent kartrici

**Boyayıcı lent kartrici** (en. Ribbon cartridge ) – zərb printerlərində (məsələn, matrisli printerlərdə) kağıza toxunaraq orada simvolların izini qoymaq üçün istifadə olunan mürəkkəbli lent. Bax: CARTRIDGE, DOT-MATRIX PRINTER, IMPACT PRINTER.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Zəngin mətn formatı

**Zəngin mətn formatı** () — əksər mətn redaktorlarının dəstəklədiyi fayl formatı. Müxtəlif platformalarda (məsələn, Apple Macintosh və IBM-uyumlu kompüterlərdə) işlədiyindən formatlanmış mətn sənədlərini tətbiqi proqramlar arasında ötürmək üçün bu formatdan istifadə edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Buqulma-Belebey yüksəkliyi

**Buqulma-Belebey yüksəkliyi** () — Şərqi Avropa düzənliyinin şərqində, Rusiya Federasiyasının, Tatarıstan və
Başqırdıstan respublikaları, Samara və Orenburq vilayətləri ərazisində pilləli yüksəklik.

## Coğrafiyası
Belaya, Kama və Volqa çaylarının sol qollarının suayırıcısıdır. Hündürlüyü 200–400 *m*-dir. Yamacları çay dərələri ilə parçalanmışdır. Əhəngdaşı, gil və qum daşıdan təşkil olunmuşdur. Karst uçurumları və mağaraları var. Meşə-çöl və çöl landşaftı üstündür. Neft yataqları (Volqa-Ural neftli-qazlı əyaləti) var.

## İstinadlar
Volframit

**Volframit** — Gübnerit (MnWO4) — ferberit (Fe WO4) izomorf sırasının minerallarıdır; volframit gübneritlə ferberit arasında tərkibcə orta mövqe tutan mineral növüdür. Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.                  

## Xassələri
Rəng – volframitin – qonuru-qara, gübneritin – sarımtıl - və qırmızımtıl-qəhvəyi, qəhvəyi-qara; Mineralın cizgisinin rəngi – volframitin – qəhvəyi-qara, gübneritin – qırmızımtıl-qəhvəyi, sarımtıl-qonur; Parıltı – yağlı, qatranı, ayrılma müstəvilərində – şüşə parıltısındın yarımmetal və metal parıltısınadək; Şəffaflıq – volframit qeyri-şəffaf, gübnerit yarımşəffaf, şəffaf; Sıxlıq – volframitin – 7,14-7,54, gübneritin– 7,14-7,25; Sərtlik – volframitin 4,0-4,5, gübneritin –  5,0-5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Bölünmə – bəzən {100} və {102} üzrə; Sınıqlar – qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: prizmatik, iynəvari, qalın- və nazik lövhəvari; İkiləşmə: sadə, nisbətən az polisintetik; {100}, bəzən {001} üzrə; Mineral aqreqatları: dənəvər bütöv, lövhə formalı, vərəq - və pulcuqvari, radial-şüalı kütlələr, püruzlar, şeyelit üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Qranitoidlərlə əlaqədar olan yüksək temperaturlu hidrotermal damarlar üçün səciyyəvidir. Tez-tez qreyzenlərdə qeyd edilir. Hərdənbir az miqdarda qranit peqmatitlərində, skarnlarda, alp tipli damarlarda, bəzən aşağıtemperaturlu hidrotermal yataqlarda rast gəlir. Çox vaxt səpintilərdə toplanaraq, bəzən iri yataqlar əmələ gətirir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kassiterit, şeyelit, sinnvaldit, topaz, beril, turmalin, flüorit, kvars, molibdenit, arsenopirit, pirit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Ta-yu, Kit-an, Pan-Yan (Çin); Sanq-Don (Koreya yarımadası); Akenobe (Yaponiya); Zabaykalyedə Nerçin r-nu, Uzaq Şərq (Rusiya); Qazaxıstan; Altenberq, Pextelqrün (Almaniya); Cənubi Dakota, Kolorado, Nevada ştatları (ABŞ) və b. Azərbaycanda Kilit mis-molibden və volfram filizi təzahüründə (Naxçıvan MR) və Dəlidağ qranitoid massivində (Kiçik Qafqaz) qeyd edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE WOLFRAMITE MINERAL SERIES