Hipokampus

**Hipokampus** (yunanca , "dəniz atı") insanların və digər onurğalıların beyninin əsas komponentidir. İnsanlarda və digər məməlilərdə beynin hər tərəfində bir olan iki hipokampus var. Hipokampus limbik sistemin bir hissəsidir və qısamüddətli yaddaşdan uzunmüddətli yaddaşa məlumatın konsolidasiyası və ötürülməsinə imkan verən məkan yaddaşında mühüm rol oynayır. Hipokampus insanlarda və primatlarda neokorteksdəki neyron proyeksiyaları ilə birlikdə allokorteksdə yerləşir. Hipokampus çəpgən kimi, bütün onurğalılarda rast gəlinən bir quruluşdur. İnsanlarda o, bir-birinə bağlı olan iki əsas hissədən ibarətdir: müvafiq hipokampus (*Ammon buynuzu* da deyilir) və dişli girus .

Alzheimer xəstəliyində (demansiya və digər formalarında) hipokampus beynin ilk zədələnən bölgələrindən biridir;  qısamüddətli yaddaş itkisi və oriyentasiya pozğunluğu ilkin simptomlar sırasına daxildir. Hipokampusun zədələnməsi həm də oksigen çatışmazlığı (hipoksiya), ensefalit və ya gicgah epilepsiyasının nəticəsi ola bilər. Geniş, ikitərəfli hipokampal zədəsi olan insanlar anteroqrad amneziya ilə qarşılaşa bilər: bu zaman yeni xatirələr yaratmaq və saxlamaq mümkün deyil.

Hipokampusda müxtəlif neyron hüceyrə tipləri səliqəli şəkildə təbəqələrə təşkil olunduğundan, tez-tez neyrofiziologiyanı öyrənmək üçün model sistem kimi istifadə olunur. Uzunmüddətli potensiasiya (LTP) kimi tanınan sinir plastisiyasının formasının ilkin olaraq hipokampusda meydana gəldiyi aşkar edilmiş və tez-tez bu strukturda tədqiq edilmişdir. LTP-nin yaddaşların beyində saxlandığı əsas sinir mexanizmlərindən biri hesab edilir.

Model orqanizmlər kimi gəmiricilərdə hipokampus məkan yaddaşı və ötürməyə məsul olan beyin sisteminin bir hissəsi kimi geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Siçovul və siçanın hipokampusunun bir çox neyronu yer hüceyrələri kimi cavab verir: yəni heyvan ətraf mühitin müəyyən bir hissəsindən keçərkən onlar fəaliyyət potensialının partlamasını işə salırlar. Hipokampik yer hüceyrələri, fəaliyyəti inert kompas kimi çıxış edən baş istiqaməti hüceyrələri ilə və konjektiv olaraq qonşu entorhinal korteksdəki şəbəkə hüceyrələri ilə geniş şəkildə qarşılıqlı əlaqə qurur.

## Adı

Yan mədəciyin temporal buynuzunun döşəməsi boyunca uzanan silsilənin ən erkən təsviri venesiyalı anatom Yuli Sezar Aranzidən (1587) gəlir. Aranzi onu əvvəlcə ipəkqurduna, sonra isə dəniz atına bənzədir (latınca *hippocampus*, yunanca *ἱππόκα*, ἵππος, 'at' + κάμπος, 'dəniz bədheybəti'). Hipokampusun quruluşunu ilk təsvir edən alman anatomisti Duvernoy (1729) da "dəniz atı" və "ipək qurdu" arasında tərəddüd etmişdir. “Qoç buynuzunu” 1732-ci ildə danimarkalı anatomist Yakob Uinslov təklif etmişdir və on ildən sonra onun Parisli həmkarı, cərrah de Qarenjot *cornu* *Ammonis* - Amon buynuzu adından istifadə etdi. Çünki adı çəkilən qədim Misir tanrısı tez-tez qoç başı kimi təmsil olunurdu.

Başqa bir istinad 1672-ci ildə Dimerbruka aid ola bilən *pes hippocampi* termini ilə ortaya çıxdı, bu, mifoloji hipokampusun, atın ön hissəsi və balıq quyruğu olan dəniz canavarının bükülmüş arxa ön ayaqlarının və pərdəli ayaqlarının forması ilə müqayisəni təqdim edir. Daha sonra hipokampus oksipital buynuzda bitişik çıxıntı ilə *pes hippocampi major* kimi təsvir edildi, *kiçik pes hippocampi* kimi təsvir edildi və daha sonra *calcar avis* olaraq adlandırıldı. Hipokampusun *hipokampus major*, calcar avisin isə *hipokampus minor* kimi adlandırılması 1786-cı ildə beyin hissələrinin sistemləşdirici nomenklaturasını Feliks Vik-d'Azir ilə əlaqələndirilir. Yohann Mayer 1779-cu ildə səhvən hippopotamus terminindən istifadə etmiş və Karl Fridrix Burdax 1829-cu ildə bu səhvi həll edənə qədər bəzi digər müəlliflər onu izləmişdir. 1861-ci ildə kiçik hipokampus Thomas Henri Haksli və Riçard Ouen arasında insanın təkamülü ilə bağlı disputmərkəzinə çevrildi. Kiçik hipokampus termini anatomiya dərsliklərində istifadədən çıxdı və 1895-ci ildə "Nomina Anatomica"-dan rəsmi olaraq çıxarıldı. Bu gün quruluş sadəcə hipokampus adlanır, hipokampusun CA1-CA4 alt sahələrinin adlarında sağ qalan *cornu Ammonis* (yəni 'Ammon buynuz') termini də istifadə olunur.

## Limbik sistemlə əlaqəsi
*Limbik sistem* termini 1952-ci ildə Pol Maklin tərəfindən korteksin kənarını (latınca *limbus* *sərhəd* deməkdir) təsvir etmək üçün təqdim edilmişdir: Bunlara hipokampus, sinqulat korteks, iybilmə qabığı və amiqdala daxildir. Pol Maklin daha sonra limbik strukturların emosiyaların sinir əsasını təşkil etdiyini irəli sürmüşdür. Hipokampus anatomik olaraq beynin emosional davranışla əlaqəli hissələri ilə bağlıdırseptum, hipotalamus məmə gövdəsi və talamusda ön nüvə kompleksi var və ümumiyyətlə limbik sistemin bir hissəsi kimi qəbul edilir.

## Anatomiyası

Hipokampus aşağı və ya temporal buynuz bölgəsində hər bir yan mədəciyin döşəməsindən yuxarı qalxan boz maddə toxumasının silsiləsi kimi görünə bilər. Bu silsilə həm də arxikorteksin gicgah payına daxil olan bir qatı kimi görünə bilər. Hipokampus parahipokampik girus tərəfindən örtüldüyü üçün yalnız disseksiyalarda görünə bilər. Korteks altı təbəqədən hipokampusu təşkil edən üç və ya dörd təbəqəyə qədər nazikləşir.

Hipokampik formalaşma termini hipokampusa və onun əlaqəli hissələrinə istinad etmək üçün istifadə olunur. Bununla belə, hansı hissələrin daxil edildiyi ilə bağlı konsensus yoxdur. Bəzən hipokampusun dişli girus və subikulumu ehtiva etdiyi deyilir. Bəzi istinadlara hipokampal formalaşmada dentat girus və subikulum, və digərlərinə presubikulum, parasubikulum və entorhinal korteks də daxildir. Hipokampik formalaşma daxilində sinir quruluşu və yollar bütün məməlilərdə çox oxşardır.

Hipokampus, o cümlədən dişli girus, dəniz atı ilə müqayisə edilən əyri boru şəklinə və qədim Misir tanrısının tez-tez belə təsvir etdiyi qoç buynuzuna *bənzəyir, *'c**ornu **A**mmonis'' adını alır. Onun CA abbreviaturası hipokampal alt sahələrin CA1, CA2, CA3 və CA4 kimi adlandırılmasında istifadə olunur. Bu, korteksin sıx bir şəkildə yığılmış piramidal neyronların bir qatına daraldığı və sıx U şəklində qıvrıldığı bir sahə kimi fərqlənə bilər. "U"-nun bir kənarı - CA4, arxaya baxan, əyilmiş dişli girusun içərisinə daxil edilmişdir. Hipokampus digər heyvanlarda ön və arxa hissəyə ([[primatlar]]da) və ya ventral və dorsal hissəyə malik olaraq təsvir edilir. Hər iki hissə oxşar tərkibə malikdir, lakin fərqli [[neyron şəbəkələr]]inə aiddir. Siçovulda gövdələri [[Tağ (beyin)|tağ]] (həmçinin ''hipokampal komissura'' da deyilir) ilə birləşmiş iki hippokamp bir cüt [[banan]]a bənzəyir. [[Primatlar]]da hipokampusun aşağı hissəsində, [[Gicgah payı|gicgah pay;n;n]] bazasına yaxın hissəsi yuxarıdakı hissədən daha genişdir. Bu o deməkdir ki, en kəsiyində hipokampus kəsilmə bucağından və yerindən asılı olaraq bir sıra müxtəlif formalar göstərə bilər.

Hipokampusun, o cümlədən dişli girusun kəsişməsində bir neçə təbəqə göstəriləcək. Dişli girusda üç hüceyrə təbəqəsi var (və ya hilus daxil olarsa dörd). Qatlar xarici içəridən - ''molekulyar təbəqədən'', ''daxili molekulyar təbəqədən'', ''dənəvər təbəqədən'' və ''hilusdan ibarətdir''. Hipokampusdakı CA3-də təbəqələr kimi tanınan aşağıdakı hüceyrə təbəqələri var: lacunosum-moleculare, radiatum, lucidum, piramidal və oriens. CA2 və CA1 də ''lucidum stratum'' istisna olmaqla, bu təbəqələrə malikdir.

Hippokampusa giriş (müxtəlif kortikal və subkortikal strukturlardan) perforant yol vasitəsilə entorinal korteksdən gəlir. Entorinal korteks (EC) bir çox kortikal və subkortikal strukturlarla, eləcə də beyin sapı ilə güclü və qarşılıqlı şəkildə bağlıdır. Fərqli talamik nüvələr (ön və orta xətt qruplarından), medial septal nüvə, hipotalamusun supramammillar nüvəsi və beyin sapının raphe nüvələri və locus coeruleus hamısı AK-yə aksonları göndərir, beləliklə, o, arasında interfeys rolunu oynayır. yeni korteks və digər əlaqələr və hipokampus.

EK parahipokampal girusda, hipokampusa bitişik kortikal bölgədə yerləşir. Bu girus hipokampusu gizlədir. Parahipokampik girus, mürəkkəb obyektlərin vizual tanınmasında mühüm rol oynayan peririnal korteksə bitişikdir. Hipokampusun töhfəsindən fərqləndirilə bilən yaddaşa töhfə verdiyinə dair əsaslı sübutlar da var. Aydındır ki, tam [[amneziya]] yalnız hipokampus və parahipokampus zədələndikdə baş verir.

=== Quruluşu ===

Hipokampusa əsas giriş entorinal korteksdən (EC), əsas çıxışı isə CA1 vasitəsilə subikuluma verilir. Məlumat CA1-ə birbaşa və dolayı yolla iki əsas yolla çatır. III təbəqədən yaranan EC-dən olan aksonlar birbaşa perforant yolun mənşəyidir və CA1 neyronlarının çox distal apikal dendritlərində sinapslar əmələ gətirir. Əksinə, II təbəqədən yaranan aksonlar dolayı yolun mənşəyidir və məlumat trisinaptik dövrə vasitəsilə CA1-ə çatır. Bu yolun ilkin hissəsində aksonlar perforant yoldan keçərək dişli girusun qranul hüceyrələrinə (birinci sinaps) çıxır. Bundan sonra məlumat mamırlı liflər vasitəsilə CA3-ə (ikinci sinaps) gedir. Oradan Schaffer girovları adlanan CA3 aksonları hüceyrə gövdəsinin dərin hissəsini tərk edərək apikal dendritlərə qədər dönərək CA1-ə (üçüncü sinaps) qədər uzanır. CA1-dən olan aksonlar daha sonra entorinal korteksə proyeksiya edərək dövrəni tamamlayır.

CA3-dəki səbət hüceyrələri piramidal hüceyrələrdən həyəcanverici giriş alır və sonra piramidal hüceyrələrə inhibitor rəy verir. Bu ''təkrarlanan inhibitor'' hipokampusdakı həyəcanlandırıcı reaksiyaları zəiflədə bilən sadə bir əks əlaqə dövrəsidir. Piramidal hüceyrələr bəzi yaddaş emal mikrosxemlərində olan mühüm mexanizm olan ''təkrarlanan həyəcan'' verir.

Bir neçə digər əlaqə hipokampik funksiyada mühüm rol oynayır. EC-yə çıxışdan başqa, əlavə çıxış yolları prefrontal korteks də daxil olmaqla digər kortikal sahələrə gedir. Əsas çıxış [[Tağ (beyin)|tağ]] vasitəsilə lateral septal sahəyə və hipotalamusun məməli gövdəsinə (forniks hipokampusla birləşir) gedir.  Hipokampus [[serotonin]], [[noradrenalin]] və [[dopamin]] sistemlərindən və [[talamus]]un nüvə reuniensindən CA1 sahəsinə modulator girişi alır. Çox vacib bir proyeksiya, hipokampusun bütün hissələrinə xolinergik və qamma amin-butirik turşu (GABA) stimullaşdırıcı lifləri (GABA liflər) göndərən medial septal nüvədən gəlir. Medial septal nüvədən gələn girişlər hipokampusun fizioloji vəziyyətinin idarə edilməsində əsas rol oynayır; bu nüvənin məhv edilməsi hipokampal teta ritmini ləğv edir və müəyyən yaddaş növlərini ciddi şəkildə pozur.

=== Bölgələri ===

Hipokampusun sahələrinin funksional və anatomik cəhətdən fərqli olduğu göstərilir. Dorsal hipokampus (DH), ventral hipokampus (VH) və ara hipokampus fərqli funksiyaları yerinə yetirir, fərqli yollarla layihələndirilir və müxtəlif dərəcələrdə yer hüceyrələrinə malikdir. Dorsal hipokampus məkan yaddaşı, şifahi yaddaş və konseptual məlumatların öyrənilməsinə xidmət edir. Radial qol labirintindən istifadə edərək, DH-dəki lezyonların məkan yaddaşının pozulmasına səbəb olduğu, VH lezyonlarının isə olmadığı göstərildi. Onun proyeksiya yollarına medial septal nüvə və supramammilyar nüvə daxildir. Dorsal hipokampus həm ventral, həm də ara hipokampus bölgələrindən daha çox yer hüceyrələrinə malikdir.

Aralıq hipokampus həm ventral, həm də dorsal hipokampus ilə üst-üstə düşən xüsusiyyətlərə malikdir. Anterograd izləmə üsullarından istifadə edərək, Çenkiska və Suanson (2007) orta proyeksiyaları iki əsas qoxu kortikal bölgəsinə və medial prefrontal korteksin prelimbik sahələrinə yerləşdirdi. Bu bölgə ən az sayda yer hüceyrələrinə malikdir. Ventral hipokampus [[qorxu]] şəraitində və affektiv proseslərdə işləyir. Anaqnostaras ''və'' başqaları (2002) ventral hipokampusdakı dəyişikliklərin dorsal və ventral hipokampus tərəfindən amiqdalaya göndərilən məlumatın miqdarını azaltdığını və nəticədə siçovullarda qorxu şəraitini dəyişdirdiyini göstərmişdir. Tarixən, ən erkən geniş yayılmış fərziyyə hipokampusun [[qoxu orqanı]]nda iştirak etməsi olmuşdur.  Bu fikir bir sıra anatomik tədqiqatlar nəticəsində şübhə altına alınmışdır ki, bu da iybilmə lampasından hipokampusa birbaşa proyeksiya tapmamışdır. Bununla belə, sonradan aparılan işlər təsdiqlədi ki, iybilmə lampası lateral entorinal korteksin ventral hissəsinə proyeksiya edir və ventral hipokampusdakı CA1 sahəsi aksonları əsas iybilmə lampasına, ön qoxu orqanının nüvəsinə və əsas qoxu korteksinə göndərir. Hipokampik iybilmə reaksiyalarına, xüsusən də qoxuların yaddaşında hipokampusun roluna müəyyən maraq var, lakin bu gün az sayda mütəxəssis iybilmənin onun əsas funksiyası olduğunu hesab edr.

== Funksiyası ==

=== Hipokampik funksiyaların nəzəriyyələri ===
İllər ərzində hipokampik funksiyanın üç əsas ideyası elmi ədəbiyyatda üstünlük təşkil etmişdir: əks tormozlanma, epizodik yaddaş və məkan idrakı. Davranış tormozlanması nəzəriyyəsi (Con O'Kif və Linn Nadel tərəfindən "əyləci bas!" kimi karikatura edilmişdir)  1960-cı illərə qədər çox məşhur olmuşdur. O, əsaslandırmasının çox hissəsini iki müşahidədən əldə etmişdir: birincisi, hipokampusu zədələnmiş heyvanlar [[Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu|hiperaktiv]] olmağa meyllidirlər; ikincisi, hipokampik zədəsi olan heyvanlar tez-tez onlara əvvəllər öyrədilmiş cavabları maneə törətməyi öyrənməkdə çətinlik çəkirlər, xüsusən də cavab passiv qaçma testində olduğu kimi sakit qalmağı tələb edirsə. İngilis psixoloqu Ceffri Qrey bu düşüncə xəttini hipokampusun narahatlıqdakı rolunun tam hüquqlu bir nəzəriyyəsinə çevirmişdir. Tormozlanma nəzəriyyəsi hazırda üç nəzəriyyə içərisində ən az populyar olanıdır.

İkinci əsas düşüncə xətti hipokampusu yaddaşla əlaqələndirir. Tarixi sələfləri olsa da, bu ideya əsas təkanını amerikalı neyrocərrah Uilyam Biçer Skovil və britaniyalı kanadalı neyropsixoloq Brenda Milnerin  Amerikada [[Epilepsiya|epileptik tutmaları]] aradan qaldırmağa çalışarkən hippokampın cərrahi məhvinin nəticələrini təsvir edən məşhur hesabatından götürdü. Amerikalı Henri Molaison 2008-ci ildə ölümünə qədər "Xəstə H.M" kimi tanınırdı. Əməliyyatın gözlənilməz nəticəsi ağır anteroqrad və qismən retroqrad amneziya idi; Molaison əməliyyatdan sonra yeni epizodik xatirələr formalaşdıra bilmədi və əməliyyatdan dərhal əvvəl baş verən hər hansı istənilən hadisəni xatırlaya bilmədi, lakin o, uzun illər bundan əvvəl baş vermiş hadisələrin xatirələrini uşaqlıq illəri də daxil olmaqla bərpa edə bilirdi. Bu hadisə o qədər geniş peşəkar maraq doğurdu ki, Molaison tibb tarixində ən intensiv tədqiq edilən mövzu oldu. Sonrakı illərdə hipokampik zədələnmə və amneziya (qəza və ya xəstəlik nəticəsində yaranan) oxşar səviyyədə olan digər xəstələr də tədqiq edildi və minlərlə təcrübə hipokampusdakı sinaptik əlaqələrdə fəaliyyətə əsaslanan dəyişikliklərin fiziologiyasını öyrəndi. Hipokamusların yaddaşda bir növ mühüm rol oynaması ilə bağlı universal razılıq var; lakin bu rolun dəqiq təbiəti hələ də geniş müzakirə olunur. Məkan idrakındakı rolunu şübhə altına almadan yeni bir nəzəriyyə təklif edilmişdir ki, hipokampus dentat girusun yeni doğulmuş qranul hüceyrələrində təsvirləri birləşdirərək və entorhinal korteksdə yaranan faza presessiyasına əsaslanaraq bu təsvirləri ardıcıl olaraq CA3 -də təşkil etməklə yeni epizodik xatirələri kodlayır.

Hipokampik funksiyanın üçüncü mühüm nəzəriyyəsi hipokampusu məkanla əlaqələndirir. Məkan nəzəriyyəsi əvvəlcə amerikalı psixoloq E.C.Tolmanın insanlarda və heyvanlarda "idrak xəritələri" haqqında nəzəriyyələrindən təsirlənmiş O'Kif və Nadel tərəfindən müdafiə edilmişdir. O'Kif və onun tələbəsi Dostrovski 1971-ci ildə siçovulların hipokampusunda siçovulun ətrafdakı yeri ilə bağlı fəaliyyət göstərmək üçün onlara görünən neyronları kəşf etdilər. Digər tədqiqatçıların [[skeptisizm]]inə baxmayaraq, O'Kif və onun həmkarları, xüsusən də Linn Nadel, bu məsələni araşdırmağa davam etdilər və nəticədə 1978-ci ildə çox sanballı bir əsər olan "Hipokampus idrak xəritəsi kimi" (''The Hippocampus as a Cognitive Map)'' adlı kitab ərsəyə gətirdilər. Hipokampik funksiyanın məkan kodlaşdırmasında mühüm rol oynaması ilə bağlı demək olar ki, universal razılıq var, lakin təfislatlar geniş müzakirə obyektidir.

Sonrakı araşdırmalar yaddaş və məkan idrakı arasında parçalanma kimi hipokampik funksiyanın iki əsas baxışı arasındakı əlaqəni kəsməyə çalışmağa yönəldi. Bəzi tədqiqatlarda bu sahələr yaxın yaxınlaşma nöqtəsinə qədər genişləndirilmişdir. İki fərqli baxışı uzlaşdırmaq cəhdi olaraq hipokampik funksiyaya daha geniş baxışın götürülməsi və onun həm təcrübənin təşkilini (1948-ci ildə Tolmanın ilkin konsepsiyasına uyğun olaraq mental xəritələşdirmə ) və həm də istiqamətli davranış idrakın bütün sahələrində iştirak edir, beləliklə, hipokampusun funksiyası həm yaddaşı, həm də məkan perspektivlərini özündə birləşdirən daha geniş bir sistem kimi nəzərdən keçirilə bilər və bu, geniş idrak xəritələrinin istifadəsini nəzərdə tutur. Bu, Tolmanın davranışa rəhbərlik edən mürəkkəb koqnitiv mexanizmləri və məqsədləri müəyyən etmək kimi ilkin məqsədindən doğan məqsədyönlü davranışlara aiddir.

Hipokampik neyronların sıçrayış fəaliyyətinin (''spiking activity'') məkanla əlaqəli olduğu və yaddaş və planlaşdırma mexanizmlərinin həm ötürmə mexanizmlərindən təkamül etdiyi, həm də onların neyron alqoritmlərinin əsasən eyni olduğu təklif edilmişdir.

Bir çox tədqiqatlarda funksional maqnit rezonans görüntüləmə (fMRI) kimi neyrofoto üsullarından istifadə edilmişdir və yanaşmadan qaçınma münaqişəsində funksional rol qeyd edilmişdir. Anterior hipokampusun yanaşma-qaçınma münaqişəsi prosesində qərar qəbul etmə prosesində iştirak etdiyi görülür. Yaddaş, məkan idrak və konfliktlərin işlənməsi funksiyalarının bir-birini istisna etmədən birlikdə işləməsi kimi görünə biləcəyi təklif olunur.

=== Yaddaşdakı rolu ===
Psixoloqlar və nevroloqlar ümumiyyətlə hipokampusun yaşanan hadisələrlə bağlı yeni [[Yaddaş (psixologiya)|xatirələrin]] (epizodik və ya avtobioqrafik yaddaş) formalaşmasında mühüm rol oynaması ilə razılaşırlar. Bu funksiyanın bir hissəsi yeni hadisələrin, yerlərin və stimulların aşkarlanmasında hipokampik iştirakdır. Bəzi tədqiqatçılar hipokampusu ümumi deklarativ yaddaşdan məsul olan daha böyük [[gicgah payı]] yaddaş sisteminin bir hissəsi hesab edirlər (açıq şəkildə ifadə edilə bilən xatirələrbunlara, məsələn, epizodik yaddaşdan əlavə faktlar yaddaşı da daxildir). Hipokampus həmçinin amiqdaladan gələn emosional konteksti kodlayır. Qismən buna görə də emosional hadisənin baş verdiyi yerə qayıtmaq həmin emosiyaya səbəb ola bilər. Epizodik xatirələr və yerlər arasında dərin emosional əlaqə var.

İkitərəfli simmetriyaya görə beynin hər bir beyin yarımkürəsində bir hipokampus var. Hipokampusun zədələnməsi yalnız bir yarımkürədə baş verərsə, digər yarımkürədə strukturu toxunulmaz qoysa, beyin normala yaxın yaddaş fəaliyyətini saxlaya bilər.  Hər iki yarımkürədə hipokampusun ciddi zədələnməsi yeni xatirələrin formalaşmasında ciddi çətinliklərlə nəticələnir ( anteroqrad amneziya ) və tez-tez zədələnmədən əvvəl formalaşmış xatirələrə də təsir edir ( retroqrad amneziya ). Retrograd effekti normal olaraq beynin zədələnməsindən bir neçə il əvvəl uzansa da, bəzi hallarda köhnə xatirələr qalır. Köhnə xatirələrin bu şəkildə saxlanması belə bir fikrə gətirib çıxarır ki, zamanla konsolidasiya xatirələrin hipokampusdan beynin digər hissələrinə köçürülməsini nəzərdə tutur. Hipokampusun neyrotoksik lezyonları olan primatlarda hipokampal hüceyrələrin intrahipokampal transplantasiyasından istifadə etməklə aparılan təcrübələr göstərmişdir ki, hipokampus xatirələrin formalaşması və geri çağırılması üçün tələb olunur, lakin yaddaşın saxlanması üçün deyil. İnsanlarda hipokampusun müxtəlif hissələrinin həcminin azalmasının xüsusi yaddaş pozğunluqlarına səbəb olduğu sübut edilmişdir. Xüsusilə, şifahi yaddaşın saxlanmasının səmərəliliyi sağ və sol hipokampusun ön hissələri ilə bağlıdır. Hipokampusun sağ başı şifahi yaddaşın geri çağırılması zamanı icra funksiyaları və tənzimlənməsində daha çox iştirak edir. Sol hipokampusun quyruğu şifahi yaddaş tutumu ilə sıx əlaqəlidir.

Hipokampusun zədələnməsi yaddaşın bəzi növlərinə, məsələn, yeni bacarıqları öyrənmək qabiliyyətinə (məsələn, musiqi alətində ifa etmək və ya müəyyən növ tapmacaları həll etmək) təsir göstərmir. Bu fakt onu göstərir ki, bu cür qabiliyyətlər müxtəlif yaddaş tiplərindən (prosedural yaddaş) və beynin müxtəlif bölgələrindən asılıdır. Bundan əlavə, amneziya xəstələri, hətta şüurlu biliklərin olmadığı hallarda da təcrübələr üçün "qeyri-müəyyən" yaddaş nümayiş etdirirlər. Məsələn, xəstələrdən ən son gördükləri iki üzdən hansının daha əvvəl heç birini görmədiklərini bildirmələrinə baxmayaraq, çox vaxt düzgün cavabı verə biləcəyini təxmin etməyi soruşdular. Bəzi tədqiqatçılar hipokampusdan asılı olan şüurlu ''xatırlama'' və medial temporal lobun hissələrindən asılı olan ''tanışlıq'' arasında fərq qoyurlar.

Siçovullar intensiv öyrənmə hadisəsinə məruz qaldıqda, hətta bir məşq seansından sonra hadisə ilə bağlı ömür boyu yaddaşda qala bilərlər. Belə bir hadisənin yaddaşı ilk olaraq hipokampusda saxlanılır, lakin bu yaddaş keçicidir. Yaddaşın uzunmüddətli saxlanmasının çoxunun ön sinqulat korteksdə baş verdiyi görünür. Belə bir intensiv öyrənmə hadisəsi eksperimental olaraq tətbiq edildikdə, məşqdən bir saat sonra və 24 saat sonra siçovulların hipokampus [[neyron]] genomunda 5000-dən çox fərqli DNT bölgəsi meydana çıxmışdır. Metilasiya modelindəki bu dəyişikliklər, çox vaxt genomun CpG ilə zəngin olan bölgələrində yeni 5-metilsitozin sahələrinin meydana gəlməsi ilə əlaqədar olaraq aşağı tənzimlənən bir çox [[gen]]də baş vermişdir. Bundan əlavə, bir çox digər genlər, çox güman ki, DNT-də əvvəllər mövcud olan 5- metilsitozinlərdən (5mCs) metil qruplarının çıxarılması ilə əlaqədar olaraq tənzimlənmişdir. 5mC-nin demetilasiyası bir neçə [[Zülallar|zülal]], o cümlədən TET fermentləri və DNT əsasının eksizyonun bərpası yolunun fermentləri tərəfindən həyata keçirilə bilər.

=== Məkan yaddaşında və naviqasiyada rolu ===

Sərbəst hərəkət edən siçovullar və siçanlar üzərində aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, bir çox hipokampal [[neyron]]lar yer tarlalarında toplanan hüceyrələr rolunu oynayır və heyvan müəyyən bir yerdən keçərkən fəaliyyət potensialının bu yanğın partlayışları. Hipokampusdakı bu yerlə əlaqəli sinir fəaliyyəti, oturacaqda oturarkən otaq ətrafında hərəkət edən meymunlarda da bildirildi. Bununla belə, yer hüceyrələri meymunun otaqdakı faktiki yerləşdiyi yerə deyil, baxdığı yerə görə atəş açmış ola bilər. Uzun illər ərzində gəmiricilərdə yer reaksiyaları ilə bağlı çoxlu tədqiqatlar aparılıb və bu, böyük miqdarda məlumat verib. Yer hüceyrə reaksiyaları hipokampusdakı piramidal hüceyrələr və dişli girusdakı qranul hüceyrələr tərəfindən göstərilir. Daha kiçik nisbətdə olan digər hüceyrələr inhibitor interneyronlardır və bunlar tez-tez atış sürətində daha zəif olan yerə bağlı dəyişikliklər göstərir. Təqdimatda fəza topoqrafiyası azdır, əgər varsa; ümumiyyətlə, hipokampusda bir-birinin yanında yerləşən hüceyrələr bir-biri ilə əlaqəsi olmayan məkan atəş modellərinə malikdir. Siçovul yer sahəsindən kənarda hərəkət edərkən yer hüceyrələri adətən demək olar ki, səssizdir, lakin siçovul mərkəzə yaxın olduqda 40 [[Hers|Hz]]-ə qədər davamlı sürətlərə çatır. 30-dan 40-a qədər təsadüfi seçilmiş yer hüceyrələrindən nümunə götürülən sinir fəaliyyəti siçovulun yerini yüksək inamla yenidən qurmağa imkan verən kifayət qədər məlumat daşıyır. Yer sahələrinin ölçüsü hipokampusun uzunluğu boyunca bir gradientdə dəyişir, dorsal ucundakı hüceyrələr ən kiçik sahələri göstərir, mərkəzə yaxın hüceyrələr daha böyük sahələri göstərir və ventral ucundakı hüceyrələr bütün ətraf mühiti əhatə edən sahələri göstərir. Bəzi hallarda, hipokampal hüceyrələrin atəş sürəti yalnız yerə deyil, həm də siçovulun hərəkət etdiyi istiqamətdən, səyahət etdiyi təyinat nöqtəsindən və ya digər vəzifə ilə əlaqəli dəyişənlərdən asılıdır. Yer hüceyrələrinin atəşə tutulması yerli teta dalğaları ilə bağlıdır, bu proses faza presesiyası adlanır.

İnsanlarda, dərmana davamlı epilepsiya xəstələri üzərində aparılan bir araşdırma zamanı, yerə xüsusi atəş nümunələri olan hüceyrələr bildirildi. Onlar cərrahi rezeksiya məqsədi ilə tutmalarının mənbəyini müəyyən etmək üçün invaziv prosedurdan keçirdilər. Xəstələr hipokampuslarına diaqnostik elektrodlar taxdılar və sonra [[virtual reallıq]] şəhərciyində hərəkət etmək üçün kompüterdən istifadə etdilər. Naviqasiyada oxşar beyin görüntüləmə tədqiqatları hipokampusun aktiv olduğunu göstərdi.  Taksi sürücüləri üzərində araşdırma aparılıb. Londonun qara taksi sürücüləri fəaliyyət göstərmək üçün lisenziya əldə etmək üçün The Knowledge kimi tanınan ciddi sınaqdan keçmək üçün çoxlu sayda yerlərin yerlərini və onlar arasında ən sürətli marşrutları öyrənməlidirlər. Tədqiqat göstərdi ki, hipokampusun arxa hissəsi bu sürücülərdə ümumi ictimaiyyətə nisbətən daha böyükdür və sürücü kimi xidmət müddəti ilə bu hissənin həcminin artması arasında müsbət korrelyasiya mövcuddur. Həmçinin hipokampusun ümumi həcminin dəyişmədiyi aşkar edilmişdir, çünki arxa hissədə görünən artım ön hissənin hesabına həyata keçirilmişdir ki, bu da ölçüdə nisbi azalma göstərmişdir. Hipokampal nisbətlərdə bu uyğunsuzluğun heç bir mənfi təsiri bildirilməmişdir. Başqa bir araşdırma kor insanlarda əks tapıntılar göstərdi. Sağ hipokampusun ön hissəsi görmə qabiliyyəti olan şəxslərlə müqayisədə daha böyük, arxa hissəsi isə daha kiçik idi.

Beyində ya hipokampusun özündə olan və ya onunla güclü əlaqəli olan bir neçə ''naviqasiya hüceyrəsi'' var, məsələn, medial entorinal korteksdəki sürət hüceyrələri. Bu hüceyrələr birlikdə məkan yaddaşı kimi xidmət edən bir şəbəkə meydana gətirirlər. 1970-ci illərdə kəşf edilən belə hüceyrələrdən ilki yer hüceyrələri idi ki, bu da hipokampusun koqnitiv xəritədə ətraf mühitin neyron təsvirini vermək üçün fəaliyyət göstərməsi ideyasına gətirib çıxardı. Hipokampus disfunksional olduqda, oriyentasiya təsirlənir; insanlar bir yerə necə gəldiklərini və daha necə davam edəcəklərini xatırlamaqda çətinlik çəkə bilərlər. İtirmək amneziyanın ümumi bir əlamətidir. Heyvanlarla aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, ilkin öyrənmə və bəzi məkan yaddaş tapşırıqlarının, xüsusən də gizli məqsədə gedən yolun tapılmasını tələb edənlərin uzunmüddətli saxlanması üçün bütöv bir hipokampus tələb olunur. Gəmiricilərin beynində ya hipokampusda, ya da entorinal korteksdə olan yer hüceyrələrinin tapılmasından sonra başqa hüceyrələr kəşf edilmişdir. Bunlar baş istiqaməti hücrələri, şəbəkə hücrələri və sərhəd hüceyrələri kimi təyin edilmişdir. Sürət hüceyrələrinin hipokampal şəbəkə hüceyrələrinə giriş təmin etdiyi düşünülür.

=== Yanaşma-qaçınma münaqişəsinin həllində rolu ===
Yanaşma-qaçınma münaqişəsi, mükafatlandırıcı və ya cəzalandırıcı ola biləcək bir vəziyyət təqdim edildikdə baş verir və bundan sonra qərar qəbulu narahatlıqla əlaqələndirilir. yanaşmadan qaçınma ilə bağlı qərarların qəbulunda aparılan araşdırmalardan əldə edilən fMRI nəticələri nə uzunmüddətli yaddaş, nə də məkan idrakı ilə izah olunmayan funksional rola dair sübutlar tapdı. Ümumi tapıntılar anterior hipokampusun münaqişəyə həssas olduğunu və qeyri-müəyyən şəraitdə qərar qəbul etmədə vacib olduğu görülən daha böyük kortikal və subkortikal şəbəkənin bir hissəsi ola biləcəyini göstərdi.

İcmal hipokampusun münaqişəli vəzifələrdə iştirakını göstərən bir sıra tədqiqatlara istinad edir. Müəlliflər təklif edirlər ki, bir problem konfliktlərin işlənməsinin məkan naviqasiyası və yaddaş funksiyaları ilə necə əlaqəli olduğunu və bütün bu funksiyaların bir-birini istisna etməsi lazım olmadığını başa düşməkdir.

== Elektroensefaloqrafiya ==

Hipokampus iki əsas fəaliyyət "rejimi" göstərir, hər biri sinir populyasiyasının fərqli bir nümunəsi və [[Elektroensefaloqrafiya|elektroensefaloqramma]] (EEG) ilə ölçülən elektrik fəaliyyəti dalğaları ilə əlaqələndirilir. Bu rejimlər onlarla əlaqəli EEG nümunələri ilə adlandırılır: teta və böyük nizamsız fəaliyyət (LIA). Aşağıda təsvir edilən əsas xüsusiyyətlər ən çox tədqiq edilən heyvan olan siçovul üçündür.

Teta rejimi aktiv, ayıq davranış (xüsusilə hərəkət) vəziyyətlərində, həmçinin REM (yuxuda görmək) yuxusu zamanı görünür. Teta rejimində EEG-də 6 ilə 9 [[Hers|Hz]] tezlik diapazonu olan böyük müntəzəm dalğalar üstünlük təşkil edir və hipokampal neyronların əsas qrupları (piramidal hüceyrələr və qranul hüceyrələr) seyrək populyasiya aktivliyini göstərir, yəni hər hansı bir qısa zaman intervalında., hüceyrələrin böyük əksəriyyəti səssizdir, qalan kiçik fraksiya nisbətən yüksək sürətlə atəş edir, onlardan ən aktivləri üçün bir saniyədə 50 sünbülə qədər. Aktiv hüceyrə adətən yarım saniyədən bir neçə saniyəyə qədər aktiv qalır. Siçovul özünü apardıqca aktiv hüceyrələr səssizləşir və yeni hüceyrələr aktivləşir, lakin aktiv hüceyrələrin ümumi faizi az-çox sabit qalır. Bir çox hallarda hüceyrə fəaliyyəti əsasən heyvanın məkan yeri ilə müəyyən edilir, lakin digər davranış dəyişənləri də ona açıq şəkildə təsir göstərir.

LIA rejimi yavaş dalğalı (yuxu görməmə) yuxu zamanı, həmçinin istirahət və ya yemək kimi oyanıq hərəkətsizlik vəziyyətlərində görünür. LIA rejimində EEG-də 25-50 millisaniyəlik davam edən EEG siqnalının təsadüfi vaxta malik böyük əyilmələri olan kəskin dalğalar üstünlük təşkil edir. Kəskin dalğalar tez-tez 5 və ya daha çox fərdi kəskin dalğa ehtiva edən və 500 ms-ə qədər davam edən dəstlərlə yaradılır. Hipokampus daxilində neyronların sıçrayış fəaliyyəti kəskin dalğa fəaliyyəti ilə yüksək dərəcədə əlaqələndirilir. Əksər neyronlar kəskin dalğalar arasında atəş sürətini azaldır; lakin, kəskin dalğa zamanı, hipokampal əhalinin 10%-ə qədərində atəş nisbətində kəskin artım var.

Bu iki hipokampal fəaliyyət rejimi primatlarda, eləcə də siçovullarda görünə bilər, istisna olmaqla, primatın hipokampusunda güclü teta ritmikliyini görmək çətin idi. Bununla belə, sinir populyasiyasında keyfiyyətcə oxşar kəskin dalğalar və dövlətdən asılı oxşar dəyişikliklər var.

=== Teta ritmi ===

Teta dalğasını yaradan əsas cərəyanlar əsasən entorinal korteksin, CA3 və piramidal hüceyrələrin dendritlərinin sıx şəkildə yığılmış sinir təbəqələri tərəfindən əmələ gəlir. Teta dalğası EEG-də görünən ən böyük siqnallardan biridir və **hipokampik teta ritmi*' kimi tanınır. Bəzi hallarda EEG-də 3 ilə 10 arasında müntəzəm dalğalar üstünlük təşkil edir&nbsp;Tez-tez saniyələrlə davam edən Hz. Bunlar eşikaltı membran potensiallarını əks etdirir və hipokampal neyronların sıçrayışını güclü şəkildə modullaşdırır və hərəkət edən dalğa modelində hipokampus boyunca sinxronizasiya edir. Trisinaptik dövrə, beynin bir çox bölgələri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan hipokampusda neyrotransmissiya rölesidir. Gəmiricilər üzərində aparılan tədqiqatlardan trisinaptik dövrənin hipokampik teta ritmini əmələ gətirdiyi təklif edilmişdir.

Teta ritmikliyi dovşanlarda və gəmiricilərdə çox aşkardır, həmçinin pişik və itlərdə də aydın şəkildə mövcuddur. Primatlarda tetanın görünüb-görə bilməyəcəyi hələ aydın deyil. [[Siçovullar]]da (ən çox tədqiq edilən heyvanlar) teta əsasən iki vəziyyətdə müşahidə olunur: birincisi, heyvan yeriyərkən və ya başqa bir şəkildə ətrafı ilə aktiv şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olduqda; ikincisi, REM yuxusu zamanı. Çoxsaylı nəzəriyyələr irəli sürülmüş olsa da, teta funksiyası hələ inandırıcı şəkildə izah edilməmişdir. Ən məşhur fərziyyə onu öyrənmək və yaddaşla əlaqələndirmək olmuşdur. Məsələn, bir neyronun stimullaşdırılması zamanı teta ritmlərinin onun sinapslarına təsirini formalaşdırdığı mərhələ ola bilər. Burada nəzərdə tutulan odur ki, teta ritmləri öyrənmə və yaddaşın sinaptik plastisiyadan asılı olan aspektlərinə təsir göstərə bilər. Medial septumun zədələnməsi yaxşı müəyyən edilmişdirteta sisteminin mərkəzi noduyaddaşın ciddi pozulmasına səbəb olur. Bununla belə, medial septum yalnız teta nəzarətçisi deyil; həm də hipokampusa xolinergik proqnozların əsas mənbəyidir. Septal lezyonların xüsusi olaraq teta ritmini aradan qaldıraraq təsir göstərdiyi müəyyən edilməmişdir.

=== Kəskin dalğalar ===
Yuxu zamanı və ya istirahət zamanı, bir heyvan ətrafı ilə məşğul olmadıqda, hipokampal EEG teta dalğalarından bir qədər böyük amplituda olan qeyri-müntəzəm yavaş dalğaların nümunəsini göstərir. Bu model bəzən *kəskin dalğalar* adlanan böyük dalğalarla kəsilir. Bu hadisələr CA3 və CA1-in piramidal hüceyrələrində 50-100 millisaniyə davam edən sünbül aktivliyinin partlaması ilə əlaqələndirilir. Onlar həmçinin "dalğalar" adlanan qısamüddətli yüksək tezlikli EEG titrəmələri ilə əlaqələndirilir, tezlikləri 150 ilə 200 aralığındadır. Siçovullarda Hz və birlikdə kəskin dalğalar və dalğalar kimi tanınırlar. Kəskin dalğalar ən çox yuxu zamanı orta hesabla saniyədə 1 sürətlə (siçovullarda), lakin çox qeyri-müntəzəm temporal rejimdə baş verir. Qeyri-aktiv oyanma hallarında kəskin dalğalar daha az olur və adətən daha kiçik olur. Kəskin dalğalar insanlarda və meymunlarda da müşahidə olunub. Makakalarda kəskin dalğalar möhkəmdir, lakin siçovullarda olduğu kimi tez-tez baş vermir.

Kəskin dalğaların ən maraqlı cəhətlərindən biri onların yaddaşla əlaqəli görünməsidir. 1994-cü ildə Vilson və Maknotonun tədqiqatları və çoxsaylı sonrakı tədqiqatlar, hipokampik yer hüceyrələrinin üst-üstə düşən məkan atəş sahələrinə sahib olduqları zaman (və buna görə də tez-tez eyni vaxtda atəş), davranış seansından sonra yuxu zamanı əlaqəli fəaliyyət göstərməyə meylli olduqlarını bildirdi. Ümumiyyətlə *reaktivasiya'' kimi tanınan korrelyasiyanın bu gücləndirilməsinin əsasən kəskin dalğalar zamanı baş verdiyi aşkar edilmişdir. İddia edilmişdir ki, kəskin dalğalar, əslində, davranış zamanı yadda saxlanılan, hipokampus daxilində sinaptik əlaqələrin gücləndirilməsi ilə idarə olunan sinir fəaliyyət nümunələrinin yenidən aktivləşməsidir. Bu fikir Buzsaki və başqalarının müdafiə etdiyi “iki mərhələli yaddaş” nəzəriyyəsinin  əsas komponentini təşkil edir, hansı ki, xatirələr davranış zamanı hipokampusda saxlanılır və daha sonra yuxu zamanı neokorteksə ötürülür. Hebbi nəzəriyyəsindəki kəskin dalğalar, hipokampal çıxış yollarının kortikal hədəflərində sinaptik dəyişikliklərə səbəb olan postsinaptik hüceyrələrin, presinaptik hüceyrələr tərəfindən davamlı olaraq təkrarlanan stimullaşdırma kimi qəbul edilir. Yuxuda və ya hərəkətsizlik zamanı kəskin dalğaların və dalğaların boğulması davranış səviyyəsində ifadə edilən xatirələrə mane ola bilər, buna baxmayaraq, yeni əmələ gələn CA1 yer hüceyrə kodu ləğv edilmiş kəskin dalğalarla yuxudan sonra da yenidən yarana bilər.

### Uzunmüddətli potensiasiya
Belə hesab edilir ki, ən azından Ramon-i-Kaxal (1852-1934) dövründən bəri psixoloqlar beynin eyni vaxtda aktiv olan neyronlar arasındakı əlaqələrin gücünü dəyişdirərək yaddaşı saxladığını fərz etmişdilər. Bu fikir 1949-cu ildə Donald Hebb tərəfindən rəsmiləşdirildi , lakin uzun illər izah edilmədi. 1973-cü ildə Tim Bliss və Terje Lomo dovşan hipokampusunda Hebbin spesifikasiyalarına uyğun görünən bir fenomeni təsvir etdilər: qısa güclü aktivasiya nəticəsində yaranan və saatlar, günlər və ya daha uzun müddət davam edən sinaptik reaksiyada dəyişiklik. Bu fenomen tezliklə uzunmüddətli potensiya (LTP) adlandırıldı. Uzunmüddətli yaddaş üçün namizəd mexanizm olaraq, LTP o vaxtdan bəri intensiv şəkildə öyrənilmiş və bu barədə çox şey öyrənilmişdir. Bununla belə, LTP-ni işə sala bilən hüceyrədaxili siqnal kaskadlarının mürəkkəbliyi və müxtəlifliyi daha tam başa düşülməyə mane olduğu qəbul edilir.

Hipokampus sıx yığılmış və kəskin şəkildə müəyyən edilmiş neyron təbəqələrinə görə LTP-nin öyrənilməsi üçün xüsusilə əlverişli yerdir, lakin aktivliyə bağlı sinaptik dəyişikliklərin oxşar növləri bir çox beyin bölgələrində də müşahidə edilmişdir. LTP-nin ən yaxşı öyrənilmiş forması hipokampusun CA1-də görülmüşdür və dendritik onurğalarda bitən və neyrotransmitter qlutamatdan istifadə edən sinapslarda baş verir. Sinaptik dəyişikliklər xüsusi bir glutamat reseptorundan, -metil-D-aspartat (NMDA) reseptorundan, kalsiumun yalnız presinaptik aktivasiya və postsinaptik depolarizasiya baş verdikdə postsinaptik onurğaya daxil olmasına imkan verən xüsusi xüsusiyyətə malik hüceyrə eyni zamanda səthi reseptorundan asılıdır. NMDA reseptorlarına müdaxilə edən dərmanlar LTP-ni bloklayır və bəzi yaddaş növlərinə, xüsusən də məkan yaddaşına böyük təsir göstərir. LTP mexanizmini söndürmək üçün genetik olaraq dəyişdirilmiş siçanlar da ümumiyyətlə ciddi yaddaş çatışmazlığı göstərir.

## Pozuntular

### Yaşlanma
Altsheymer xəstəliyi və demansiyanın digər formaları kimi yaşa bağlı vəziyyətlər (bunun üçün hipokampal pozulma ən erkən əlamətlərdən biridir) yaddaş da daxil olmaqla bir çox idrak növlərinə ciddi təsir göstərir. Hətta normal qocalma epizodik yaddaş və iş yaddaşı (və ya qısamüddətli yaddaş ) daxil olmaqla bəzi yaddaş növlərinin tədricən azalması ilə əlaqələndirilir. Hipokampusun yaddaşda mərkəzi rol oynadığı düşünüldüyündən, yaşa bağlı azalmaların hipokampusun pisləşməsi ilə bağlı ola biləcəyi ehtimalına böyük maraq var. Bəzi erkən tədqiqatlar yaşlı insanların hipokampusunda neyronların əhəmiyyətli dərəcədə itirildiyini bildirdi, lakin daha dəqiq üsullardan istifadə edən sonrakı tədqiqatlar yalnız minimal fərqlər tapdı. Eynilə, bəzi MRT tədqiqatları yaşlı insanlarda hipokampusun kiçilməsini bildirdi, lakin digər tədqiqatlar bu tapıntını təkrarlaya bilmədi. Bununla belə, hipokampusun ölçüsü ilə yaddaş performansı arasında etibarlı əlaqə var; belə ki, yaşa bağlı daralma olan yerdə yaddaş performansı pozulacaq. Yaddaş tapşırıqlarının yaşlılarda gənclərə nisbətən daha az hipokampal aktivasiya yaratdığına dair məlumatlar var. Bundan əlavə, 2011-ci ildə nəşr olunan təsadüfi (random) nəzarət sınağı, aerobik məşqlərin 55-80 yaşlı yetkinlərdə hipokampusun ölçüsünü artıra biləcəyini və həmçinin məkan yaddaşını yaxşılaşdıra biləcəyini tapdı.

### Stress
Hipokampus yüksək səviyyəli qlükokortikoid reseptorlarını ehtiva edir ki, bu da onu beynin əksər bölgələrinə nisbətən uzunmüddətli stressi daha həssas edir. Şiddətli, uzunmüddətli travmatik stress keçirən insanlarda beynin digər hissələrinə nisbətən daha çox hipokampusun atrofiyası müşahidə olunur. Bu təsirlər travma sonrası stress pozuntusunda özünü göstərir və şizofreniya və ağır depressiyada bildirilən hipokampal atrofiyaya kömək edə bilər. Uşaqlarda anterior hipokampusun həcmi valideyn ailəsinin gəliri ilə müsbət korrelyasiya edilir və bu korrelyasiyaya gəlirlə bağlı stressin vasitəçilik etdiyi düşünülür. Son dövrdlərdə aparılan bir araşdırma depressiya nəticəsində atrofiyanı da aşkar etdi, lakin bu, digər simptomları aradan qaldırmaqda təsirli olmasa belə, antidepresanlarla dayandırıla bilər.

Qlükokortikoidlərin, xüsusən də kortizol səviyyəsinin artması ilə nəticələnən xroniki stressin hipokampusda neyron atrofiyasının səbəbi olduğu görülür. Bu atrofiya daha kiçik hipokampal həcmlə nəticələnir ki, bu da Kuşinq sindromunda müşahidə olunur. Kuşinq sindromunda yüksək kortizol səviyyəsi adətən digər şərtlər üçün qəbul edilən dərmanların nəticəsidir. Neyrogenezin pozulması nəticəsində neyron itkisi də baş verir. Hipokampal həcmin azalmasına kömək edən başqa bir amil, artan qlükokortikoidlərə cavab olaraq dendritlərin uzunluğunun qısaldığı və sayının azaldığı dendritik geri çəkilmədir. Bu dendritik geri çəkilmə geri çevrilir. Cushing sindromunda kortizolun azaldılması üçün dərmanlarla müalicədən sonra hipokampal həcmin 10%-ə qədər bərpa olunduğu görülür. Bu dəyişikliyin dendritlərin reformasiyası ilə əlaqədar olduğu görülür. Bu dendritik bərpa stress aradan qaldırıldıqda da baş verə bilər. Bununla belə, əsasən siçovulların istifadəsi ilə aparılan tədqiqatlardan əldə edilən sübutlar var ki, doğuşdan qısa müddət sonra baş verən stress ömür boyu davam edəcək şəkildə hipokampal funksiyaya təsir göstərə bilər.

Stressə cinsə xas reaksiyaların hipokampusa təsiri də siçovulda nümayiş etdirilmişdir. Erkək siçovulda xroniki stress CA3 bölgəsində dendritik geri çəkilmə və hüceyrə itkisini göstərdi, lakin bu, dişilərdə göstərilmədi. Bunun yumurtalıqların neyroprotektiv hormonları ilə bağlı olduğu düşünülürdü.   Siçovullarda stress şəraitində hipokampusda DNT zədələnməsi artır.

### Epilepsiya

Hipokampus yeni neyronların əmələ gəldiyi bir neçə beyin bölgəsindən biridir. Bu neyrogenez prosesi dentat girusla məhdudlaşır. Yeni neyronların istehsalına məşq müsbət təsir edə bilər və ya epileptik tutmalar mənfi təsir göstərə bilər.

Gicgah epilepsiyası yeni neyronların normal inkişafına təsir göstərə bilər və toxuma zədələnməsinə səbəb ola bilər. Hipokampal skleroz, o cümlədən Ammon buynuz sklerozu, mezial temporal hissəyə xasdır, belə toxuma zədələnməsinin ən çox yayılmış növüdür. Bununla belə, epilepsiyanın adətən hipokampal anomaliyalardan qaynaqlandığı və ya nöbetlərin kümülatif təsirləri nəticəsində hipokampusun zədələndiyi hələ aydın deyil. Bununla belə, heyvanlarda təkrarlanan nöbetlərin süni şəkildə induksiya edildiyi eksperimental şəraitdə hipokampal zədə tez-tez baş verən bir nəticədir. Bu, hipokampusda həyəcanlı qlutamat reseptorlarının konsentrasiyasının nəticəsi ola bilər. Həddindən artıq həyəcanlanma sitotoksikliyə və hüceyrə ölümünə səbəb ola bilər. Həm də hipokampusun həyat boyu yeni neyronların yaranmağa davam etdiyi bir yer olması və bu prosesdəki anormallıqlarla də əlaqəsi ola bilər.

### Şizofreniya
Şizofreniyanın səbəbləri yaxşı başa düşülməmişdir, lakin beyin strukturunda çoxsaylı anormallıqlar bildirilmişdir. Ən hərtərəfli araşdırılan dəyişikliklər beyin qabığını əhatə edir, lakin hipokampusa təsirləri də təsvir edilmişdir. Bir çox hesabatda şizofreniya xəstələrində hipokampusun ölçüsündə azalma aşkar edilmişdir. Sol hipokampus sağdan daha çox təsirlənir. Qeyd edilən dəyişikliklər əsasən anormal inkişafın nəticəsi kimi qəbul edilmişdir. Hipokampal dəyişikliklərin şizofreniyanın ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti olan psixotik simptomların yaranmasında hər hansı rol oynayıb-oynamadığı bəlli deyil. Heyvanlardan istifadə edilən eksperimental iş əsasında hipokampal disfunksiyanın baza qanqliyalarda dopamin ifrazının dəyişməsinə səbəb ola biləcəyi və bununla da dolayı yolla prefrontal korteksdə məlumatların inteqrasiyasına təsir göstərdiyi irəli sürülüb. Hipokampik disfunksiyanın tez-tez müşahidə olunan uzunmüddətli yaddaş pozğunluqlarını izah edə biləcəyi də irəli sürülür.

MRT tədqiqatları şizofreniya xəstələrində daha kiçik beyin həcmini və daha böyük mədəcikləri tapdılakin tədqiqatçılar kiçilmənin şizofreniyadan, yoxsa dərmandan qaynaqlandığını bilmirlər. Hipokampus və talamusun həcminin azaldığı göstərilmişdir; və  həcmi artır. Kortikal naxışlar dəyişdirilir və xüsusilə frontal və temporal loblarda korteksin həcmi və qalınlığında azalma qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, görülən dəyişikliklərin çoxunun pozğunluğun başlanğıcında mövcud olduğu, anormal neyroinkişafın olması nəzəriyyəsinə ağırlıq verdiyi təklif edilmişdir.

Hipokampus həm sinir, həm də fizioloji təsirlərdə şizofreniya patologiyasında mərkəzi rol oynayır. Şizofreniyanın altında yatan anormal sinaptik əlaqənin olduğu ümumiyyətlə qəbul edilmişdir. Bir neçə dəlil xətti hipokampusda və ondan sinaptik quruluşda və əlaqədə dəyişiklikləri nəzərdə tutur  Bir çox tədqiqatlar hipokampus daxilində sinaptik dövrədə disfunksiya və onun prefrontal korteksdəki fəaliyyətini aşkar etmişdir. Glutamaterjik yolların böyük dərəcədə təsirləndiyi görüldü. CA1 alt sahəsinin digər alt sahələr arasında ən az iştirak etdiyi görülür, və CA4 və alt sahə digər yerlərdə ən təsirli sahələr kimi bildirilmişdir. Nəticə belə nəticəyə gəldi ki, patologiya genetika, səhv neyroinkişaf və ya anormal sinir plastisiyasına görə ola bilər. Daha sonra belə bir nəticəyə gəlindi ki, şizofreniya heç bir məlum neyrodegenerativ pozğunluqdan qaynaqlanmır. Xroniki şizofreniya xəstəsi olan yaşlı xəstələrin hipokampusunda oksidləşdirici DNT zədələnməsi əhəmiyyətli dərəcədə artır.

### Keçici amneziya
Keçici amneziya qısamüddətli yaddaşın dramatik, ani, müvəqqəti, tam demək olar ki, itkisidir. İşemiya, epilepsiya, miqren və beyin venoz qan axınının pozulması yaddaşda iştirak edən hipokampus kimi strukturların işemiyasına səbəb olan müxtəlif səbəblər fərz edilmişdir.

Heç bir səbəbin elmi sübutu yoxdur. Bununla belə, bir epizoddan sonra 12 ilə 24 saat arasında aparılan diffuziya ağırlıqlı MRT tədqiqatları hipokampusda kiçik nöqtə kimi lezyonların olduğunu göstərdi. Bu tapıntılar, metabolik stress ilə həssas olan CA1 neyronlarının mümkün təsirini təklif etdi.

## Digər heyvanlar

### Digər məməlilər
Hipokampus, yexidna kimi birdəliklilərdən tutmuş insanlar kimi primatlara qədər məməlilər diapazonunda ümumiyyətlə oxşar görünüşə malikdir. Hipokampus ölçüsünün bədən ölçüsünə nisbəti geniş şəkildə artır, primatlar üçün echidna ilə müqayisədə təxminən iki dəfə böyükdür. Bununla belə, neokorteks-bədən ölçüsü nisbətinin sürətinə yaxın heç bir yerdə artmır. Buna görə də, hipokampus gəmiricilərdə primatlara nisbətən kortikal mantiyanın daha böyük bir hissəsini tutur. Yetkin insanlarda beynin hər tərəfindəki hipokampusun həcmi təxminən 3,0-3,5 sm 3 arasındadır.

Hipokampusun ölçüsü ilə məkan yaddaşı arasında da ümumi əlaqə var. Oxşar növlər arasında müqayisələr aparıldıqda, daha çox məkan yaddaşı tutumu olanlar daha böyük hipokampal həcmlərə malik olurlar. Bu əlaqə cinsi fərqlərə də şamil edilir; erkək və dişilərin məkan yaddaş qabiliyyətində güclü fərqlər göstərdiyi növlərdə onlar hipokampal həcmdə də müvafiq fərqlər göstərməyə meyllidirlər.

### Digər onurğalılar
Balıqların hekayəsi daha mürəkkəbdir. Teleost balıqlarda (mövcud növlərin böyük əksəriyyətini təşkil edir) digər onurğalı növləri ilə müqayisədə ön beyin təhrif olunur: əksər neyroanatomistlər hesab edirlər ki, teleost ön beyin mahiyyət etibarilə içəriyə çevrilmiş corab kimi əyilmişdir, beləliklə strukturlar daxili hissədə, mədəciklərin yanında olanlar, əksər onurğalılar üçün teleost balıqlarında xaricdə olur və əksinə. Bunun nəticələrindən biri odur ki, tipik bir onurğalı heyvanın medial palliumu ("hipokampik" zona) tipik bir balığın yan palliumuna uyğun gəlir. Bir neçə növ balıq (xüsusilə qızılbalıq) təcrübi olaraq güclü məkan yaddaşına malik olduğu, hətta məskunlaşdıqları ərazilərin “idrak xəritələrini” formalaşdırdığı sübut edilmişdir. Yanal palliumun zədələnməsinin məkan yaddaşını pozduğuna dair sübutlar var. Medial palliumun köpək balıqları və şüalar kimi daha ibtidai onurğalılarda və ya hətta çıraq və çəhrayı balıqlarda oxşar rol oynayıb-oynamadığı hələ məlum deyil.

#### Quşlar
Quşlarda uyğunluq kifayət qədər yaxşı qurulmuşdur ki, əksər anatomistlər medial pallial zonanı "quş hipokampusu" adlandırırlar. Çoxsaylı quş növləri güclü məkan bacarıqlarına malikdir, xüsusən də yeməkləri saxlayanlar. Yemək saxlayan quşların digər quş növləri ilə müqayisədə daha böyük hipokampusa malik olduğuna dair sübutlar var və hipokampusun zədələnməsi məkan yaddaşının pozulmasına səbəb olur.

#### Balıqlar
Balıqların hekayəsi daha mürəkkəbdir. Sümüklü balıqlarda (mövcud növlərin böyük əksəriyyətini təşkil edir) ön beyin digər onurğalı növləri ilə müqayisədə təhrif olunur: əksər neyroanatomistlər hesab edirlər ki, sümüklülər ön beyin mahiyyət etibarilə içəriyə çevrilmiş corab kimi əyilmişdir, beləliklə strukturlar daxili hissədə, mədəciklərin yanında olanlar, əksər onurğalılar üçün sümüklü balıqlarda xaricdə olur və əksinə. Bunun nəticələrindən biri odur ki, tipik bir onurğalı heyvanın medial palliumu ("hipokampal" zona) tipik bir balığın yan palliumuna uyğun gəlir. Bir neçə növ balıq (xüsusilə qızılbalıq) eksperimental olaraq güclü məkan yaddaş qabiliyyətinə malik olduğu, hətta məskunlaşdıqları ərazilərin “idrak xəritələrini” formalaşdırmaqla sübut edilmişdir. Yanal palliumun zədələnməsinin məkan yaddaşını pozduğuna dair sübutlar var. Medial palliumun köpək balıqları və şüalar kimi daha ibtidai onurğalılarda və ya hətta çıraq və çəhrayı balıqlarda oxşar rol oynayıb-oynamadığı hələ məlum deyil.

## Əlavə şəkillər

Fayl:Hippocampus coronal sections.gif|Hipokampus koronal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanır
Fayl:Hippocampus sagittal sections.gif|Hipokampus sagittal T1 MRT görüntülərində yaşıl rənglə vurğulanır
Fayl:Hippocampus transversal sections.gif|Hipokampus transvers T1 MRT şəkillərində yaşıl rənglə vurğulanır


## İstinadlar


## Ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*