open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2-ci Ordu Korpusu (Azərbaycan)

**2-ci Ordu Korpusu** — Beyləqan korpusu olaraq da adlandırılan Azərbaycan Quru Qoşunlarının regional bir hərbi birləşməsi. Bölmələrinin əksəriyyəti Ermənistanın uzun illər işğal atında saxladığı Qarabağla təmas xəttində, xüsusən də Xocavənd rayonu və qismən Azərbaycan-İran sərhədində yerləşirdi. Hal-hazırda korpusa general-mayor Vilayət Quliyev rəhbərlik edir. Diqqət çəkən hərbçiləri arasında Xocavənd Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Eyvaz Hüseynov da var.

## Tarix
Korpus 3 mart 1992-ci ildə o dövrdə Azərbaycanın Müdafiə naziri general-mayor Tahir Əliyevin müvafiq əmri ilə qurulmuşdur. 90-cı illərdə sıralarında olan bölmələr arasında 161-ci motoatıcı briqadası da var idi. Qurulduqdan qısa müddət sonra cəbhəyə göndərilən hərbi hissə Birinci Dağlıq Qarabağ müharibəsi zamanı Füzuli rayonunun, eləcə də Qırmızı Bazar, Şişkaya və Qacarın müdafiəsində əsas zərbə qüvvəsi rolunu oynamışdı. Füzulidəki Babı, Arayatlı, Mollaməhərrəmli, Əhmədalılar, Şükürbəyli və digərlərini ermənilərdən almağa müvəffəq olur.

2013-cü ildə Müdafiə naziri Zakir Həsənov keçmiş nazir Səfər Əbiyevin "qalası" sayılan korpusa baş çəkir, bir çox rəhbərlik strukturlarında dəyişikliklər olduğunu, o cümlədən Əbiyevin dövründə vəzifədən kənarlaşdırılmayan 50-yə yaxın zabitin vəzifələndirildiyini elan edir. Korpus 2016-cı ildə Aprel döyüşləri zamanı strateji yüksəkliklərin ələ keçirilməsində böyük rol oynayır. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı korpus Xocavənd rayonunda Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə qarşı əməliyyatlarda iştirak edir. Arazboyu əməliyyatlar və Laçın döyüşlərində iştirak edir. 9 oktyabrda Hadrutun və səkkiz kəndin korpus tərəfindən geri alındığı elan edilir.  20 oktyabr tarixinə qədər bölgədəki on üç kənd daha korpusun nəzarətinə keçir. 23 oktyabrda Prezident İlham Əliyev 2-ci Ordu Korpusunun 706-cı motoatıcı briqadasının komandiri Şükür Həmidovun Qubadlı rayonundakı əməliyyatlar zamanı şəhid olması münasibətilə valideynlərinə baş sağlığı diləyir.

## Tərkibi
* Qərargahı (Beyləqan)
* 2-ci Motoatıcı briqada
* 4-cü motoatıcı briqada
* 6-cı motoatıcı briqada
* 8-i motoatıcı briqada
* 13-cü motoatıcı briqada
* 14-cü motoatıcı briqada
* 18-ci motoatıcı briqada

## Təltifləri

Döyüş əməliyyatları zamanı hərbi hissənin bir sıra hərbi qulluqçularına fəxri adlar, orden və medallar verilib. Dörd nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülənlərdir. Orden və medallarla təltif olunanlar:

* "Azərbaycan Bayrağı" ordeni - 15
* "Vətənə xidmətə görə" ordeni - 9
* "Vətən uğrunda" medalı  - 1
* "Şücaətə görə" medalı- 2
*  "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə"  3-cü dərəcəli medalı - 1

## Komandanları

* General-leytenant Yaşar Aydəmirov (2002-ci ilə qədər)
* General-mayor Mahmud Həmzəyev (2002-2010-ci ilə qədər)
* General-leytenant: Ayaz Həsənov (2014-ci il oktyabra qədər)
* General-leytenant: Mais Bərxudarov (2014-2024 oktyabr'a qədər)
* General-mayor: Vilayət Quliyev (2024-h.h)

## İstinadlar
4-cü Ordu Korpusu (Azərbaycan)

**4-cü Ordu Korpusu** — Bakı korpusu olaraq da adlandırılan Azərbaycan Quru Qoşunlarının regional bir hərbi birləşməsi. Bölmə Kəlbəcər şəhərində yerləşir. Hal-hazırda korpusa general-mayor İdris Məhərrəmov rəhbərlik edir.

## Tarix
Korpus üç motoatıcı briqadadan ibarətdir. Digər hərbi korpuslardan fərqli olaraq, korpusun rolu əsasən strateji ehtiyat kimi xidmət etməkdir. Nəticə baxımından Quru Qoşunlarında olan ən kiçik korpusdur. 3-cü Ordu Korpusu kimi 1-ci Ordu Korpusu sıralarını doldurmaq üçün istifadə edilir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında Azərbaycan ehtiyatda olanlar səfərbər edilərək 4-cü korpusdan cəbhə xətti boyunca altı əlavə motoatıcı briqadası düzəldilir. Azadlıq meydanında keçirilən 2020-ci il Bakı Qələbə Paradında korpus polkovnik İlham Məmmədovun rəhbərlik etdiyi bir parad kontingenti ilə təmsil olunmuşdur.

## Komandanları
* General-leytenant Rövşən Əkbərov (may 1998 – 23 noyabr 2020)
* General-mayor İlqar Lətifov (: noyabr 2020-ci ildən)
* General-mayor Münasib Babayev (oktyabr 2024-cü ilədək)
* General-mayor Akif Pirverdiyev (aprel 2025-ci ildən)

## İstinadlar
Qızılca-i Xarabə (Heris)

**Qızılca-i Xarabə** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 100 nəfər yaşayır (24 ailə).

## İstinadlar
Aşağı Çilandərə

**Aşağı Çilandərə** və ya **Aşağı Şilandər** (, ) - İranın Həmədan ostanının Əsədabad şəhristanının Mərkəzi bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
## Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 65 nəfər yaşayır (18 ailə).
## İstinadlar
Münəvvər təpə

**Münnəvər təpə** və ya **Firuzabad** () - İranın Həmədan ostanının Əsədabad şəhristanının Pir Səlman bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
## Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 260 nəfər yaşayır (82 ailə).
## İstinadlar
Jan Templin

**Jan Templin** (; ilk adı **Yanuş Templin**  olmuşdur; ) — hücumçu mövqeyində oynamış Fransa futbolçusu. Çempionlar Kubokunun ilk mövsümünün finalında vurulan qollardan birinin müəllifi.

## Həyatı
1928-ci ildə müasir Belarus ərazisində, Baranoviçi şəhərində anadan olmuşdur (o zaman Polşa Respublikasının Novoqrudek voyevodalığı idi).

Futbolçu karyerasına Fransanın "Vilfranş Bojole" həvəskar klubunda başlamışdır. 1950-ci ildə yüksək liqanın "Reyms" klubuna keçdi. "Reyms"in forması ilə 150-dən çox oyuna çıxmış və iki dəfə Fransa çempionu olmuşdur, bundan başqa 1953-cü ildə Latın Kubokunun qalibi olmuşdur. 1955/56 mövsümündə klubla birlikdə Çempionlar Kubokunun ilk finalının iştirakçısı oldu. "Real Madrid"ə qarşı keçirilən oyun 3:4 hesabı ilə ispaniyalıların xeyrinə bitdi, Templin həmin oyunun 10-cu dəqiqəsində klubunun 2-ci qolunu vurmuşdur. Mövsüm bitdikdən sonra "Reyms"dən ayrıldı və 1956/57 mövsümündə başqa Liqa 1 klubu "Lans"da karyerasını davam etdirdi. 1957-ci ildə "Nansi" klubuna transfer olundu və həmin mövsüm  Liqa 2-nin qalibi oldu, ancaq Liqa 1-dəki bir mövsümdən sonra Liqa 2-yə qayıtdı. 1959/60 mövsümünün sonunda karyerasını bitirdi.

## Nailiyyətləri
**"Reyms"**

* Fransa çempionu: 1952/1953, 1954/1955
* Fransa Superkuboku qalibi: 1955
* Çarlz Draqo Kubokunun qalibi: 1954
* Latın Kuboku qalibi: 1953
* Çempionlar Kuboku finalçısı: 1955/56

**"Nansi"**

* Liqa 2 qalibi: 1957/58

## Xarici keçidlər
* 

## İstinadlar
Yaqut Məmmədova (jurnalist)

**Yaqut Əfrasiyab qızı Məmmədova** (təxəllüsü **Tapdıqqızı**; d.1982, Lənkəran, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı jurnalist, "Tərəqqi" medalı laureatı (2020), "Azad Azərbaycan" telekanalının "ATV Səhər" redaksiyasının baş redaktoru, "ATV Qərargah" və "Qarabağ gündəliyi" layihələrinin rəhbəri və aparıcısı.

## Həyatı və fəaliyyəti

1988-1999-cu illərdə Lənkəran şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə təhsil almış, 1999-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olmuşdur. Tələbəlik illərində Lider televiziyasında ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyətə başlamış və 2005-ci ildən "Lider TV"-nin İctimai-siyasi, sosial problemlər və informasiya analitik proqramlar xidmətinin "Səda" informasiya qrupunun müxbiri, daha sonra "Səda-Səhər" informasiya verilişinin aparıcısı və redaktoru olmuşdur. 2010-cu ildə Lider televiziyasının İctimai-siyasi, sosial problemlər və informasiya analitik proqramlar xidmətinin yaradıcı prodüseri vəzifəsinə təyin olunaraq bir sıra layihələrə rəhbərlik etmişdir. Lider televiziyasının arxivində qorunan Heydər Əliyevə həsr edilmiş "Aşılmayan Sədd" və prezident İlham Əliyevin ilk prezidentlik dövründə fəaliyyətindən bəhs edən "Yüksəliş" sənədli filmlərinin müəllifidir.

2012–2015-ci illərdə "New Baku Post" qəzetinin Sosial Xəbərlər Bölməsinə rəhbərlik etmişdir.

2015–2018-ci illərdə CBC telekanalında Xəbər departamentinin prodüseri vəzifəsində çalışmış, eyni zamanda, 2016-cı ildə aprel döyüşləri zamanı hadisələrin işıqlandırılması üçün Müdafiə Nazirliyi tərəfindən yaradılan media qrupuna daxil edilərək bir neçə dəfə cəbhə bölgəsinə ezam olunmuşdur. 2018-ci ilin yanvarında Cocuq Mərcanlıdan "Böyük Qayıdışın başlanğıcı" sənədli filmini hazırlamışdır.

2018-ci ildən "Azad Azərbaycan" Müstəqil Teleradio Kompaniyasının İctimai–siyasi və Xəbərlər departamentinin "ATV Səhər" redaksiyasının baş redaktoru vəzifəsində çalışır. Bundan başqa, ATV televiziyasında yayımlanan "ATV Qərargah" layihəsinin müəllifi və aparıcısıdır. Həmçinin, bu telekanalda hər gün canlı yayımlanan "Qarabağ gündəliyi" layihəsinin də rəhbəri və aparıcısı olmuşdur.

## Mükafatları və təltifləri
Jurnalist fəaliyyətinə görə aşağıdakı mükafatlarla təltif olunmuşdur.
* "Tərəqqi" medalı (2020)
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə fəal əməkdaşlığa, milli mədəniyyətin təbliğinə görə fəxri diplom (2016)
* Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin beynəlxalq layihələrinə dəstəyinə görə 2 diplom və "Təşəkkürnamə" (2016)
* Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin Kollegiyasının qərarı ilə təhsil sahəsində görülən işləri peşəkar işıqlandırdığına görə Fəxri fərman (2007)
* Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin fəal əməkdaşlığa görə döş nişanı (2007)

## İstinadlar
Ər-Rəhma məscidi

**Ər-Rəhma** ( ərəbcə:الرحمة - azərb: *mərhəmət* ) - Ukraynanın paytaxtdı Kiyev şəhərindəki ilk məsciddir. Ər-Rəhma məscidi Ukrayna müsəlmanları ruhani idarəsinin binasını, islam mədrəsəsi və minarəni əhatə edən İslam kompleksidir. Məscid Tatarka adlanan Kiyevin tarixi ərazisində yerləşir. Məscid 3 böyük salondan ibarətdir və içərisində 2 min nəfərədək insan ibadət edə bilər.
Almaz Orucova

**Almaz Ədil qızı Orucova** () — xanəndə, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2012).

## Həyatı
Orucova Almaz Ədil qızı 02 iyun 1966 cı ildə Zəngilan rayonunda doğulub.1983 cü ildə Zəngilan rayon 1saylı orta məktəbi bitirib.

1985–1990 cı illər ərzində Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunda böyük sənətkar Şövkət Ələkbərovanın sinifində təhsil alıb. Təhsil aldığı illərdə Səxavət Məmmədovun rəhbərlik etdiyi Qarabağ ansamblına dəvət edilib. Dəyərli sənətkarla birlikdə ilk dəfə Naxçıvan şəhərində konsertdə iştirak edib.

1992-ci ildə Almaniya Respublikasına qastrol səfərinə dəvət edilib və xalq və bəstəkar mahnılarından ibarət ilk diski də orada buraxılıb.

1993-cü ildə Azərbaycan Muğam Teatrında işə başlayıb.

2005-ci ildə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasına solist dəvət olunub və ilk solo konsertini 2006-cı ildə bu səhnədə verib. Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri və Mahnı Rəqs ansamblı ilə birlikdə çox Dövlət tədbirlərində çıxış edib.

2010-cu ildə Türkmənistanda 21 ölkə arasında keçirilən Beynəlxalq Avaza festivalında sənət dostları ilə birgə Azərbaycan musiqisini uğurla təmsil edərək I-yer Qran Pri ilə mükafatlındırılıblar.

2011–2012-ci illərdə ATV kanalında keçirilən Xalq ulduzu yarışmasında münsif olaraq iştirak edib.

2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür.

2015-ci ildə Bakı Muğam Mərkəzində keçirilən Muğam aləmi IV Beynəlxalq Muğam festivalında iştirak edib.

Azərbaycan Dövlət televiziyasında solist kimi çalışaraq televiziyanın fondunda bir çox muğam və xalq mahnılarından ibarət ifaları var.

Almaz Orucova Azərbaycan xalq musiqisinin, muğam sənətinin istedadlı nümayələrindən biri olaraq dəfələrlə Almaniyada, İtaliyada, Fransada, Avstriyada, Norveçdə, İranda, Türkiyədə, Qazaxıstanda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Qırğızıstanda, Ukraynada və bir çox ölkələrdə qastrol səfərində olub milli musiqi sənətimizi layiqincə təmsil etmiş və tamaşaçı məhəbbəti qazanmışdır.

Almaz Orucova hal hazırda Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında solist çalışır.

Bir oğlu var.

## İstinadlar
Əliabad (Kəleybər)

**Əliabad** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 41 nəfər yaşayır (9 ailə).

## Qalereya

Aliabad-eastazar-tabriz-iran.jpg
Arasbaran.jpg
Aliabad-kaleybar.jpg
Arasbaran2.jpg


## İstinadlar
Azərbaycan Dəniz Piyadaları

**Azərbaycan Dəniz Piyadaları** — Azərbaycan Respublikası Hərbi Dəniz Qüvvələrinin hərbi hissəsidir. Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin desant hücumu eskadronunun döyüş əməliyyatlarında xidmət edir. Əsas təlim bazası Bakı buxtasında yerləşən Böyük Zirə adasındadır. 
## Tarix
Birinci Qarabağ müharibəsində cəbhə xəttində əlavə qoşunlara ehtiyac olduğuna görə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin dəniz və quru hissələrinin heyətindən dəniz alayı qurulur. Alay düşmənin Ağdamdakı hücumunun qarşısını almaq üçün 19 aprel 1994-cü ildə cəbhəyə göndərilir və döyüş tapşırığını uğurla başa vuraraq 25 iyulda geri dönür. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti bölüyün döyüş fəaliyyəti ilə tanış olmaq üçün 2009-cu il sentyabrın 15-dən 18-dək Bakıda olmuşdur. Bir sıra xarici ölkələrlə də təcrübə mübadiləsi aparılır.

## İkinci Qarabağ müharibəsi
Hərbi Dəniz Qüvvələri üzvləri 2020-ci ildə  İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə döyüşlərdə iştirak etmişdir. Dəniz piyadaları Qubadlı rayonunun azad edilməsində iştirak edir. 2020-ci ilin dekabrın 10-da Azadlıq meydanında keçirilən Qələbə Paradında digər hərbçilərlə birlikdə fəxri keçid edir. Dəniz birləşməsinə Birinci dәrәcәli kapitan Zaur Quliyev rəhbərlik etmişdir. Kapitan Quliyev Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Dəniz Qoşunlarının şəxsi heyəti tapşırığını yerinə yetirib dekabrın 1-də bazaya qayıdır. Bu səbəbdən Dəniz Qüvvələrinin Komandiri Vitse-Admiral  Sübhan Bəkirov şəxsi heyətə təşəkkür edir.

## İstinadlar
Trabzonun mühasirəsi (1205-1206)

**Trabzonun mühasirəsi** — 1205-ci ildən 1206-cı ilə qədər davam edən Anadolu Səlcuqlu dövlətinin Qara dənizin sahilində mühüm ticarət limanı olan Trabzon şəhərini ələ keçirmə təşəbbüsüdür. Səlcuqlular üçün uğursuzluqla nəticələnmişdir. Uilyam Miller bu təşəbbüsü "Aleksiosun I Qiyasəddin Keyxosrovun əmirlərinə itaətsizliyinin cəzası" olaraq açıqlayır. 

## Haqqında
Miçel Kursanskis bu uğursuz mühasirənin 1205-ci ildə Ərzurumu ələ keçirməyə çalışan, lakin uğursuz olan Trabzonun müttəfiqi Gürcüstan kraliçası Tamara cavab olduğunu bildirir. Sultan keyxosrov  cəza səfərini Trabzona qarşı başlatdığı zaman yönünü yerli xalq tərəfindn qüvvələrinin hücuma məruz qaldğı Şimali Anadolu dağlarında bir neçə boğaz ilə məhdudlaşdırdı. Buna cavab olaraq, Aleksios Krıma səyahət edən və oradan geri dönən bütün tacirlərə dənizləri qapadaraq cavab verdi. İbn əl-Əsirin yazdığına görə, Orta Şərqin bir çox yerlərindən gələn və Trabzonun mühasirəsinə görə ciddi problemlər yaşayan tacirlər Sivasdakı böyük yarmarkada görüşdüklərində şikayətlərini sultana yüksək səslə bildirdilər. 

Kursanskis bu mühasirədəki uğursuzluğun 1214-cü ildə Səlcuqlu türklərinin Qara dənizə çıxışını təmin edən Sinopun uğurlu formada ələ keçirməsinə səbəb olduğunu bildirir.

## İstinadlar
Sevim Gözay

**Sevim Gözay** (; ) — Türkiyəli jurnalist, yazıçı və televiziya proqramçısı.

## Həyatı və karyerası
Gözay 19 dekabr 1972-ci ildə İstanbulda anadan olub. 1993-cü ildə media sənayesinə qədəm qoydu. Hazırlamış və təqdim etdiyi; CNN Türk-də yayımlanan "Cosmopolis" və TV8-də yayımlanan "Cinematic Portağal" aktual xəbərləri ilə tanındı. Kanal D, TV8, ATV, Show TV, Xəbərtürk, Sky 360, CNN Türk və TRT kanallarında çalışıb. 2001 və 2002-ci illərdə iki dəfə Türkiyə Jurnalistlər Cəmiyyəti Televiziya Mədəniyyət Sənət Uğur Mükafatı ilə mükafatlandırıldı. Son verilişi 2020-ci ildə Allianz Motto Music kanalında *Sevim Gözay ilə Maraq Edirəm* oldu.

## Ölümü
Gözay, 14 yanvar 2021-ci ildə İstanbulun Kartal şəhərində, 48 yaşında limfa xərçəngi səbəbiylə öldü. Cənazəsi, Samandıra'daki Veysəl Qarani qəbiristanlığında dəfn edildi.

## Mükafatları
* **Türkiyə Televiziya Jurnalistlər Cəmiyyəti Televiziya Mədəniyyət Sənət Uğur Mükafatı** (2001-2002).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''ÖZEL HABER! Ağlatan Veda! Murat Aykul'un Sevim Gözay Paylaşımları Herkesi Derinden Etkiledi!''  ***Maqazin Noteri 23.01.2021***
* Sevim Gözay — Rəsmi Facebook Səhifəsi
* Sevim Gözay — Rəsmi Instagram Hesabı
Anastasiya Həsənova

**Anastasiya Həsənova** () — Azərbaycan əsilli Rusiya tennisçisi.

## Həyatı
1999-cu il mayın 15-də Saratov şəhərində doğulub. Ata tərəfindən azərbaycanlıdır.

Tennis ilə altı yaşından məşğul olur.

### İdman karyerası
2020-ci ilin sentyabr ayında Rusiya çempionu olmuşdur.

## İstinadlar
Harun Əfəndi

**Harun Osman Osmanoğlu** () — Osmanlı sülaləsinin on birinci rəisi və Osmanlı şahzadəsi.

## Həyatı
Şahzadə Harun Əfəndi 1932-ci ildə Dəməşqdə dünyaya gəlmişdir. Atası Sultan Əbdülhəmidin oğlu Mehmed Səlim Əfəndinin oğlu Mehmed Əbdülkərim Əfəndi, anası isə onun xanımı Nemət xanım idi. Balaca Harun atasının sürgündə yaşadığı Dəməşqdə dünyaya gəlmiş, doğumundan dərhal sonra atası siyasi mübarizəylə bağlı Hindistana səfərə çıxmışdı. Atasının taxt mübarizəsi uğrunda Şərq ölkələrinə səyahət etməsi səbəbilə bundan sonrakı həyatını anasıyla keçirmişdir. 1935-ci ildə atası vəfat etmiş, bu səbəblə 2 il boyunca Beyrutdakı babası Mehmed Səlim Əfəndinin yanında qalmışdır. Ancaq babasının 1937-ci ildə vəfat etməsiylə yenidən Dəməşqə döndülər. Burada Fərzad xanımla evləndi və bu evlilikdən 3 övladı dünyaya gəldi.

* **Orxan Osmanoğlu** (d. 25 avqust 1963, Dəməşq) — 22 dekabr 1985-ci ildə Nuran Yıldızla evləndi və 4 övladı oldu.
** *Nilhan Osmanoğlu (d. 25 may 1987)*
** *Yavuz Səlim Osmanoğlu (d. 22 fevral 1989)*
** *Nilufər Osmanoğlu (d. 5 may 1995)*
** *Bərna Osmanoğlu (d. 1 oktyabr 1998)*
* **Nurhan Osmanoğlu** (d. 20 noyabr 1973, Dəməşq) — 15 aprel 1994-cü ildə Samir Hashem ilə evləndi.
* **Əbdülhəmid Qayıhan Osmanoğlu** (d. 4 avqust 1979)

1974-cü ildə Osmanlı sülaləsinin vətənə dönməsinə icazə verən qanunla Türkiyəyə geri döndü və ailəsiylə birlikdə İstanbulda yaşamağa başladı. Böyük qardaşı Dündar Əli Əfəndinin 18 yanvar 2021-ci ildə vəfat etməsinin ardından Osmanlı sülaləsinin rəisi elan olundu. Ailənin ikinci yaşlı üzvü olan Osman Səlahəddin Əfəndi isə ailə rəisliyinin varisi elan edilmişdir.

## İstinadlar
* Şehzade Harun Abdulkerim Osmanoğlu Kimdir? 
* Last heir to Ottoman throne passes away at 90
* https://web.archive.org/web/20060615093709/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey13.htm
Osman Səlahəddin Əfəndi

**Osman Səlahəddin Əfəndi** () — Osmanlı şahzadəsi və varisi.

## Həyatı
Şahzadə Osman Səlahəddin Əfəndi 1940-cı ildə İsgəndəriyyədə dünyaya gəlmişdir. Atası Sultan Muradın nəvəsi Əhməd Nihad Əfəndi, anası isə Sultan Rəşadın nəvəsi Əminə Müqbilə Sultandır. Gənclik illəri doğulduğu İsgəndəriyyə şəhərində keçmiş, İngiltərədə ali təhsil aldıqdan sonra maliyyə müşaviri olaraq illərcə çalışmışdır. İngilis, ərəb və fransız dillərini mükəmməl şəkildə öyrənmişdir.

1983-cü ildə Qahirədə vəfat edən və İsgəndəriyyədə dəfn olunan atası Əli Vasib Əfəndinin məzarı 2007-ci ilin mayında oğlu Osman Səlahəddin Əfəndinin təşəbbüsü ilə Türkiyəyə gətirildi və Sultan Rəşad türbəsinə dəfn olundu. 10-cu Osmanlı ailə rəisi Dündar Əli Əfəndinin 18 yanvar 2021-ci ildə vəfatının ardından kiçik qardaşı Harun Əfəndi ailə rəisi olmuş, ailənin ikinci yaşlı üzvü olan Osman Səlahəddin Əfəndi isə ailə rəisliyinin varisi elan edilmişdir.

## Ailəsi
27 avqust 1966-cı ildə Athena Christoforides ilə (d. 9 mart 1944) evlənsə də, 6 may 1991-ci ildə boşandı. Bu evlilikdən 4 övladı oldu.

* **Aişə Gülnöv Osmanoğlu** (d. 17 yanvar 1971) — 27 avqust 1994-cü ildə Nicolos Sutton ilə (d. 18 avqust 1969) evləndi. Bu evlilikdən 3 övladı oldu.
** Max Ali Sutton (d. 15 yanvar 2000)
** Cosmo Tarik Sutton (d. 10 sentyabr 2001)
** Sandy Çingiz Sutton (d. 12 aprel 2003)
* **Orxan Murad Osmanoğlu** (d. 26 dekabr 1972) — 18 fevral 2001-ci ildə Patricia Emine İotti ilə (d. 30 yanvar 1971) evləndi.
** Turan Cəm Osmanoğlu (d. 7 yanvar 2004)
* **Nihad Rəşad Osmanoğlu** (d. 17 sentyabr 1978 — ö. 19 dekabr 1978)
* **Səlim Süleyman Osmanoğlu** (d. 15 dekabr 1979) — 22 iyun 2003-cü ildə Alev Öcalla (d. 6 noyabr 1979) evləndi.

İkinci evliliyi isə 22 aprel 2012-ci ildə fəlsəfə müəllimi Hənifə Candan Günənlə baş tutdu. Cütlüyün nikahı Osman Əfəndinin atasının doğulduğu Çırağan sarayında baş tutdu. Bu evliliyindən övladı yoxdur.

## Mənbə
* https://web.archive.org/web/20141217172620/http://www.turkiyehaberajansi.com/haberdetay/36385/72lik-%C5%9Eehzadenin-D%C3%BC%C4%9F%C3%BCn%C3%BC-%C3%87%C4%B1ra%C4%9Fanda
* http://www.milliyet.com.tr/2006/10/13/pazar/apaz.html
* http://www.osmanlihanedanvakfi.com/2011/01/24/hayatta-olan-sehzadeler.html 
* *Osmanoğlu, Osman Selaheddin.* Bir Şehzadenin Hâtırâtı — Yapı Kredi Yayınları, 2003. — .
Boka-de-la-Serpe boğazı

**Boka-de-la-Serpe boğaz** — Trinidad və Tabaqonun cənub-qərbində yerləşən Hikakos burnu ilə Venesuellanın şimal sahillərini ayırır. Boğaz həm də Atlantik okeanı ilə Pariya köefəzini birləşdirir. Boğazın uzunluğu 14 km-dir (8,7 mil).

## Tarixi

Boğaz Xristofor Kolumbun üçüncü səfəri zamanı onun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Əndican üsyanı

**Əndican üsyanı** — özbək xalqının çarizmin müstəmləkə zülmünə qarşı milli azadlıq hərəkatı.

Üsyan 1898-ci il mayın 17-də Əndican qəzasının Mintəpə kəndində başlandı. Üsyanın başçısı Mədali işan Osmanlı sultanı ilə əlaqə yaratmışdı. Üsyan başçıları üsyanı bütün Orta Asiyaya yaymaq, əvvəlki qaydalarını bərpa etmək istəyirdilər. Əsasən, soyuq silahla silahlanmış 2 min nəfərə yaxın üsyançının mayın 18-də Əndican şəhərindəki qarnizona hücumu uğursuzluqla nəticələndi. Hərəkat tezliklə və amansızlıqla yatırıldı. 383 nəfər mühakimə olundu. Onlardan 18 nəfəri o cümlədən Mədali işan edam olundu, qalanları katorqaya və sürgünə göndərildi. Üsyanın məğlubiyyətinin başlıca səbəbləri kifayət qədər hazırlığın olmaması idi. Lakin üsyan Türküstan xalqlarının milli azadlıq hərəkatının daha da güclənməsinə kömək etdi.

## İstinadlar
Dominika boğazı

**Dominika boğazı** (; ) — Fransanın asılı ərazisi olan Qvadelupanın tərkibinə daxil Mari-Qalant adasının şimalını Dominika adasının cənubdaan ayıran boğaz. Boğazın eni 26&nbsp;km, uzunluğu 58&nbsp;km-dir. Atlantik okeanını Karib dənizi ilə birləşdirir.

1987-ci ildə Fransa ilə Dominika arasında Dominika boğazında sərhədin delimitasiyası haqqında saziş imzalanmışdır.

## İstinadlar
Bunqo boğazı

**Bunqo boğazıı** () — Kyuşu və Şikoku adaları arasında yerləşən boğaz. Boğaz, Daxili Yapon dənizi ilə Sakit okeanı birləşdirir. Boğazın uzunluğu təxminən 65 km, eni 30 ilə 75 km arasındadır. Ən dayaz yeri təxminən 75 m-dir. Ən böyük dərinliyi 203 metrə çatır.

Boğazın sahilləri çox parçalalnmışdır, çoxlu körfəzləri (ən böyüyü Usuki körfəzidir), bururları və adaları var (ən böyükləri: Hiburi-Şima, Toşima, Oitsukami-Şima, Takeqaşima, Senoşima, Koşima, Takaşima, Muku-Şima, Dzinomuku-Şima). Sahillərində Saiki, Usuki, Tsukumi, Uvaşima, Yoşida şəhərləri var. Şərq sahili Asizuri - Uvakai Milli Parkına aiddir.

Boğazda orta hesabla qabarma 2 metrdir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Leeman, Sergio and Robert Wise. (1995). *Robert Wise on his Films: from Editing Room to Director's Chair.* Los Angeles: Silman-James. ;  OCLC 243829638
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005).  ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ;  OCLC 58053128
* Sheffield, Richard. (2009). *Subs on the Hunt: 40 of the Greatest WWII Submarine War Patrols.* Atlanta: Fox Publishing. ;  OCLC 652102659
Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi

**Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi** () — Osmanlı alimi və şeyxülislamı. Atası Ataullah Əfəndi özü kimi şeyxülislam olmuşdur.

## Həyatı
1740-cı ildə dünyaya gəlmişdir. Atası I Əbdülhəmid səltənətində şeyxülislam olmuş Ərəbzadə Ataullah Əfəndidir. İlk təhsilini atasından və dönəmin önəmli alimlərindən almış, dini təhsilini də tamamladıqdan sonra 1785-ci ildə Yenişəhər, bir müddət sonra Məkkə, 1789-cu ildə isə İstanbul qazısı olmuşdur. 1795-ci ildə Anadolu, 1800-cü ildə isə Rumeli başqazılığına təyin edilmiş, vəzifə müddəti başa çatdıqdan bir müddət sonra ikinci dəfə Rumeli başqazılığına gətirilmişdir.

III Səlimin taxtdan endirilməsi və IV Mustafanın cülusunun ardından şeyxülislamlıq rütbəsində də dəyişiklik edildi və Ərəbzadə Mehmed Arif Əfəndi şeyxülislamlığa yüksəldi (21 iyul 1808). Cəmi 25 gün davam edən şeyxülislamlığı olduqca çətin və böhranlı keçdi. Belə ki, İstanbula gələn və Sultan Səlimi yenidən taxta çıxarmağı planlaşdıran Ələmdar Mustafa Paşa öncəliklə Çələbi Mustafa Paşadan zorla sədarət möhürünü aldı. Ardından şeyxülislam Arif Əfəndini çağıraraq Sultan Mustafanı yola gətirməsini və elçi olaraq saraya getməsini tələb etdi. Ancaq Sultan Mustafanın qəzəbindən çəkinən Arif Əfəndi bu təklifi qəbul etməmiş, nəticədə Ələmdar Mustafa Paşa tərəfindən təhqir edilmişdir. Bundan acıqlanan Arif Əfəndi bu dəfə də paşanı şikayət etmək üçün Sultan Mustafanın hüzuruna çıxmış, ancaq ikiüzlülük və üsyançıları təhrik etməklə günahlandırılmışdır. Nəticədə hər iki tərəfin də qəzəbinə uğrayan Arif Əfəndi köşkünə çəkildi və cərəyan edən hadisələrə qarışmadı. Bir neçə gün içərisində Ələmdar Mustafa Paşa və tərəfdarları saraya basqın təşkil etdi. Sarayda Sultan Səlimin cansız bədəniylə qarşılaşan üsyançılar padşahın kiçik qardaşı Şahzadə Mahmudu taxta çıxardılar (28 iyul 1808).

Taxt dəyişikliyinin ardından 15 avqust 1808-ci ildə Arif Əfəndi vəzifədən alındı. Geri qalan həyatını elmə həsr edən Arif Əfəndi 14 may 1826-cı ildə İstanbulda vəfat etdi. Cənazəsi atası və digər yaxınlarının da dəfn edildiyi Sənan Paşa mədrəsəsinin həyətinə dəfn edildi.

## Mənbə
* Devhatü’l-meşâyih, s. 120–122.
* Cevdet, Târih, VIII, 30; XII, 141–142.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 573–575.
* Pakalın, I, 79.
* İTA, I, 498–500.
Zənzibar boğazı

**Zənzibar boğazı** – Afrikanın cənub-şərqində, Zənzibar adasını Tanzaniyanın materik hissəsindən ayıran boğaz. Tanzaniyanın paytaxtından 400 kilometr məsafədə yerləşir. Zənzibar şəhəri və limanı boğazın sahilindədir.

## Təsviri və xüsusiyyətləri
Boğaz Afrikanın sahil şelfində yerləşir. Uzunluğu təxminən 100 kilometrə, eni  40 kilometrə, dərinliyi 40 metrə qədərdir. Boğazın ucqarlarında dərinlik 1000 metrə çatır. Son buzlaşma dövründə boğazın dərinliyi mövcud səviyyədən 121 ± 5 m az idi. Orta qabarma və çəkilmənin hündürlüyü 4 metrdir.

Suyun temperaturu fəsildən asılı olaraq 24 ° C ilə 30 ° C arasında dəyişir. Boğaz ətrafında olan körfəzdə mərcan qayaları vardır.

Boğazın cənub girişində, Dar-əs-Salamdan 22 km cənubda, Ras Kanzi burnundakı materik sahilində bir mayak vardır. Boğaz yerli sosial və iqtisadi fəaliyyətlər üçün olduqca vacibdir.

## İqlim
Zanzibar boğazı iki yağışlı mövsümlə ilə xarakterizə olunan tropik bir iqlimə malikdir.
## İstinadlar
Qazızadə Mehmed Tahir Əfəndi

**Qazızadə Mehmed Tahir Əfəndi** () — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.

## Həyatı
1747-ci ildə Tokatda dünyaya gəlmişdir. Atası Qazı Ömər Əfəndidir. İlk təhsilini atasından aldıqdan sonra İstanbula gəlmiş, burada dövrün önəmli alimlərindən dərslər almışdır. 1782-ci ildə müdərrislik dərəcəsi alaraq bir çox mədrəsələrdə fəaliyyət göstərdi. Ardından Anadolu və Rumelinin bir çox əyalətində qazı olaraq xidmət göstərdi. Rumeli başqazısı Osmanpaşazadə İzzət bəyin xidmətində qaldı və bu müddət ərzində Yenişəhər qazısı kimi fəaliyyət göstərdi. Bir müddət dövlət vəzifəsindən uzaq qalsa da, çox keçmədən Məkkə qazısı, 1818-ci ildə isə İstanbul qazısı olaraq təyin edildi. 1824-cü ildə Anadolu başqazılığı, 26 noyabr 1825-ci ildə isə şeyxülislamlığa yüksəldi. Bu vəzifəyə yüksəlməyində Sultan Mahmudun yeniçəri ocağını ləğv etmə planlarının mühüm rolu vardı. Belə ki, gənc sultan yumşaq xarakterli olan Məkkəyizadə Mustafa Əfəndi ilə bu planlarını icra edə bilməyəcəyini anlamışdı.

Yeniçəri ocağının ləğv edildiyi ərəfədə toplanan məşvərət məclislərində Qazızadənin iştirakı mühüm rol oynadı. Belə ki, bu planın dini və elmi yöndən təsdiqi də məhz onun tərəfindən baş tutmuşdur. 25 may 1826-cı ildə şeyxülislamın köşkündə baş tutan bu məclislərdən birində Qazızadə müasir üslubda təlim görmək istəməyən yeniçərilərin aradan qaldırılmasının dini baxımdan uyğun olması barədə fətva verdi. Bu fətvanı o əsnada məclisdə olan digər üləmalar da təsdiqlədi. Bu fətva səbəbilə Sultan Mahmud tərəfindən şeyxülislama almas bir üzük hədiyyə edilmişdir. 1828–1829 Osmanlı-Rusiya müharibəsi əsnasında toplanan məclislərdən birində rəisülküttab Pərtəv Əfəndinin etirazına baxmayaraq sülh bağlamağı təklif edən Qazızadə bu istiqamətdə bir qərarın çıxmasını təmin etdi.

2 ildən çox bu vəzifədə qalan Qazızadə Mehmed Tahir Əfəndi 6 may 1828-ci ildə yaşlılığı səbəbilə vəzifədən ayrıldı. Vəfat etdiyi 1838-ci ilədək olan fəaliyyəti barədə məlumat yoxdur. Vəfatının ardından cənazəsi Əyyubsultanda dəfn edilmişdir.

## Mənbə
* TSMA, nr. E. 3277 (Kadızâde’ye ait 35 adet orijinal belge), BA, HH, nr. 22689;
* BA, Cevdet-Adliye, nr. 2832;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 587–589;
* Sahaflar Şeyhizâde Esad Efendi, Târih (haz. Ziya Yılmazer), İstanbul 2000, s. 218;
* Hızır İlyas, Târîh-i Enderun, İstanbul 1276, s. 431;
* Cevdet, Târih, XII, 138, 146, 253–255;
* Lutfî, Târih, I, 127;
* Uzunçarşılı, Kapukulu Ocakları, I, 33, 34, 50, 53, 531;
* Danişmend, Kronoloji, IV, 110, 111;
* Abdülkadir Altunsu, Osmanlı Şeyhülislâmları, Ankara 1972, s. 186–187;
* A. Levy, "The Ottoman Ulema and The Military Reforms of Sultan Mahmud II", AAS, VII (1971), s. 15, 18;
* Mehmet Arslan, "Yeniçeriliğin Kaldırılmasına Dair Edebî Bir Metin: Aynî’nin Manzum Nusretnâmesi", Türklük Bilimi Araştırmaları, sy. 3, Sivas 1996, s. 36;
* Şerafettin Turan, "Edirne Antlaşması", DİA, X, 442–443.
Markem boğazı

**Markem boğazı** — Rusiyanın Arxangelsk vilayətinə daxil olan olan Frans-İosif Torpağı arxipelaqının şərqində, Luici, Çamp adalarını Kyoltiş, Nansen, Alcer, Bromic və Nyukomb adalarından ayıran boğaz. 1874-cü ildə Veyprext-Payerin Avstriya-Macarıstan qütb ekspedisiyası tərəfindən aşkar edilmiş və xəritəyə salınmışdır. Qütb tədqiqatçısı Albert Hastinqs Markemin adını daşıyır. Boğaz Britaniya boğazında başlanılır və Avstriya boğazında bitir.

İngilis qütb tədqiqatçısı Federik Cekson "Arktikada bir min gün" adlı gündəliyində Markem boğazının girişinin təsvirini verir. onun gündəliyindəki yazıları 25 aprel 1895-ci il (dördüncü gün) tarixində başlayır. Onun məlumatına görə, təxminən səkkiz mil boğazın daha dərinliyinə girən Ceksonun ekspedisiyası, toros buzunun üstünündən şimal-qərbə doğru görünən bir ərazini aşkarlayır. Ertəsi gün, 26 aprel tarixində, Markem boğazını əhatə edən adalara vizual baxış keçirilir.

1896-cı ildə Ceksonun araşdırmalarının nəticələri "English Mechanics and the World of Science" adlı britaniya jurnalının səhifələrində müzakirə edilir. Ceksona görə, o xəritələrdəki Markem boğazının xəttini tamamilə dəyişdirməli idi. Səbəb isə onlar Avstriya-Macarıstan səyyahı Yulius Payer tərəfindən tərtib edilən xəritədəkilərdən çox fərqlənirdi.

## Mənbə
* Топографическая карта U-37,38,39,40–1 : 1 000 000
Sidorov boğazı

**Sidorov boğazı** — Rusiyanın Arxangelsk vilayətinə daxil olan olan Frans-İosif Torpağı arxipelaqının mərkəzində, Li-Smit, Bliss, Brays adalarını Alcer, breydi adalarından ayıran boğaz. 
Boğazın dərinliyi ucqarlardalarında 343-345 metrə, mərkəzi hissədə 289-a çatır. Cənub-qərb hissəsində dəniz səviyyəsindən 87 metr dərinliyə qədər yüksələn bir təpə var.

1953-cü ildə rus tacir-qızıl mədənçisi, səyyah, Rusiyanın Şimali bölgəsinin öyrənilməsi və inkişafı üçün həvəskar və Şimali Dəniz Yolunun inkişafının fəal tərəfdarı olan Mixail Konstantinoviç Sidorovun (1823-1887) şərəfinə adlandırılmışdır.
## İstinadlar
Tikina boğazı

**Tikina boğazı** () — Titikaka gölünün Boliviya hissəsində, La Paz departamentində yerləşir.

## Coğrafiya
Tikina boğazı Titikakanın iki hissəsini bir-birinə birləşdirir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru bir istiqamətə sahibdir. Boğazın cənub sahilində San Pedro de Tikina şəhəri, cənubunda isə San Pablo de Tikina yerləşir. Boğazın eni 800 metr, uzunluğu isə 4 kilometrdir.

## Daşınma
Boğazdan davamlı olaraq sərnişin daşıyan bərə fəaliyyət göstərir. Bu bərə Boliviyanın La Pas və Kopakabana şəhərlərini birləşdirən magistral yolun bir hissəsidir.

On illərdir ki, yerli sakinlər Kopakabana yarımadasını Boliviyanın qalan hissəsi, San Pedro de Tikina və San Pablo de Tikina şəhərləri ilə birləşdirmək üçün boğazda bir körpü tikməyi xahiş edirlər.

## İstinadlar
Bərzəndiq (Kəleybər)

**Bərzəndiq** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 195 nəfər yaşayır (35 ailə).
## İstinadlar
Britaniya boğazı

**Britaniya boğazı** — Rusiyanın Arxangelsk vilayətinə daxil olan olan Frans-İosif Torpağı arxipelaqında, Barens dənizinin şimal-şərqində yerləşən boğaz.

Şərqdən Quker, Kyoltiş və Luici adaları ilə qərbdən Qeorq Torpağını və cənubdan isə Bryus adasını ayırır.

Cənubda De Bruyne boğazları (Quker və Bryus adaları arasında) və Naytinqeyl (Bryusvə və Qeorq adaları arasında) vasitəsilə Barens dənizinə qoşulur. Şimalda Şimal Buzlu okeanının açıq sahəsinə açılır.

Boğazdakı ən böyük dərinlik Kyoltiş və Qeorq Torpağı adaları arasındakı ərazidə 522 m-dir.

Boğaz Frans İosef Torpağı arxipelağının qərb və mərkəzi hissələri arasındakı su hövzəsidir.
## İstinadlar

## Mənbə
* Топографическая карта U-37,38,39,40 - 1 : 1 000 000
İrşad (şirkət)

**İrşad** — Azərbaycanda elektronika və məişət texnikası satışı üzrə fəaliyyət göstərən mağaza şəbəkəsi.

Şirkət 2000-ci ildə "I&R Telecom" adı altında Rəşad Qəribov tərəfindən yaradılıb. 2022-ci ildə Bakı, Sumqayıt daxil olmaqla 19 şəhər və rayonda mağazalar şəbəkəsi, ölkə üzrə 700-dən çox dileri mövcuddur.

## Tarix
"İrşad" 2000-ci ildə "I&R Telecom" adı altında Bakı şəhərində fəaliyyətə başlayıb. 2003-cü ildən etibarən paytaxtda və regionlarda mağazalarının sayını artıraraq şəbəkəni genişləndirib.

2007-ci ilin sonunda "I&R Telecom" rebrendinq etdi və şirkətin adını dəyişərək "İrşad Telecom" adı altında fəaliyyətini davam etdirməyə başladı. 2018-ci ildən şirkət "İrşad Electronics" adı ilə fəaliyyətini davam etdirir və elektron məhsulların satışına başlayır. 2021-ci il mart ayının birindən etibarən isə "İrşad" adı ilə fəaliyyətini davam etdirir.

## Mağazalar
Hazırda "İrşad" şəbəkəsi Bakı və ətraf kəndlər, Xırdalan, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Bərdə, Göyçay, Lənkəran, İmişli, Quba, Qəbələ, Masallı, Şəmkir, Xaçmaz, Tovuz, Sabirabad, Ağcabədi, Cəlilabad, Yevlax bölgələrində 42-dən artıq mağazası ilə fəaliyyət göstərir.

## Mükafatlar
* Elektronika mağazalar şəbəkəsinin yaradılmasında əldə olunan nailiyyətlərə görə "Uğur" mükafatı (2003)
* "İlin ən yaxşı dileri" nominasiyasında "Uğur" mükafatı (2008–2009)
* "Uğur" mükafatı və 2011-ci ildə ilin mükafatı (2010–2012)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Nəbati ornamentlər

**Nəbati ornamentlər** – Gül, yarpaq, budaq kimi təbiət formalarından ibarət olan naxışlar.

Bu ornamentlər həndəsi ornamentlərdən sonra ən geniş yayılmış ornamentlərdir. Nəbati ornamentlərin əsas elementi stilizə olunmuş bitki təsvirlərini təşkil etməsidir. Azərbaycanda nəbati naxışlar içərsində ən çox yayılmış naxışlar güllərdən (lalə, qızılgül, süsən, qərənfil və s.) və ağaclardan (nar, palıd, sərv və s.) ibarət olan naxışlardır. Nəbati naxışlardan Azərbaycanın sənət abidələrində geniş istifadə olunmuşdur. XV-XVIII yüzillərdə bu tipli bəzək elementləri özünün ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdır. Nəbati ornamentlər içərisində çox yayılmış kompozisiyalardan biri “İslimi” adı ilə geniş şöhrət tapmış naxış ünsürüdür. Onun adı “buxar, buğ, istilik axını” mənasına gələn “islim” kəlməsindən qaynaqlanır. Bu nəbati bəzək motivi təkcə Azərbaycanda deyil, Yaxın və Orta Şərq xalqlarının ornamental sənətində də mərkəzi yer tutur. “İslimi” qəbilində olan bəzəklər adətən bəzədilən əşyanın kənarlarına haşiyə kimi vurulurdu. “İslimi” öz dinamik, sanki daima hərəkətdə olan rəsmi ilə dairəvi əşyaları bəzəyərkən xüsusilə gözəl və bədii görünür.

## İstinadlar

NOTBunlar əsasən güllərlə bəzəti
Eyvaz Məhəmmədhəsənov

**Eyvaz Məhəmmədhəsənov** (*Eyvaz İmamverdi oğlu Məhəmmədhəsənov*) — Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyası sədrinin regionlar üzrə müavini, Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının üzvü.

## Həyatı
Eyvaz Məhəmmədhəsənov 1958-ci ildə martın 2-də Qazaxıstan Respublikasının Canbul vilayətinin Tolebi rayonunun Jana Jol (Yeni-Yol) kəndində çoxuşaqlı (11 uşaq olublar) ailədə dünyaya göz açıb. Həmin kənddə Panfilov adına orta məktəbdə təhsil alıb. Atası Məhəmmədhəsənov İmamverdi Kəlbi oğlu 1925-ci ildə Masallı rayonunun Qızılağac kəndində anadı olub. Ailəsi 1937-ci ildə Azərbaycanın Masallı rayonunun Qızılağac kəndindən Qazaxıstana sürgün olunub. Atası Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı olub. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanına əsasən 1948-ci il martın 28-də İmamverdi Məhəmmədhəsənov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. 1999-cu ildə Qazaxıstanda dünyasını dəyişib. Tolebi rayon mərkəzində onun büstü qoyulub, o cümlədən adına küçə verilib.

Eyvaz Məhəmmədhəsənov 1976-cı ildə hərbi xidmətini Ukraynanın Kiyev şəhərində başa vurduqdan sonra Almatı şəhərinə qayıdıb. 1991–1992-ci illərdə Almaatı Sovet Ticarəti Texnikumunda təhsil alıb. Sahibkardır.

### Ailəsi
Ailəlidir, 2 qızı, 2 nəvəsi var.

## Fəaliyyəti
Eyvaz Məhəmmədhəsənov Almatıda Azərbaycan diasporunun yaradıcılarından biridir. 1996-cı ildən Qazaxıstan Respublikasının Almatı şəhəri "Ozan" Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin idarə heyətinin üzvüdür. 2005-ci il iyunun 1-də 5 namizəd içərisində səsçoxluğu ilə Almatı şəhər "Ozan" Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin sədri seçilib.

2008-ci ildən Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyasının idarə heyətinin üzvüdür. 2008–2018-ci illərdə Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyasının Almatı şəhər şöbəsinin sədri olub. 2018-ci ildən Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyası sədrinin müavinidir. 2009-cu ildən Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının üzvüdür.

## Mükafatları
Qazaxıstanın ən yüksək dövlət mükafatlarına, orden və medallara layiq görülüb.
* "Qazaxıstan Respublikasının müstəqilliyinin 20 illiyi" yubiley medalı (2011).
* Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının "Birlik" qızıl medalı (2013) .
* "Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının 20 illiyi" yubiley medalı (2015) .
* "Qazaxıstan Respublikasının müstəqilliyinin 20 illiyi" yubiley medalı (2016).
* "Kurmet" (Şöhrət) ordeni (2016).
* "Astana şəhərinin 20 illiyi" yubiley medalı (2017).
* "Jomart-jan" (Zəngin qəlb) medalı (2019).
* "Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiyasının 25 illiyi" yubiley medalı (2020).
* "Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının 25 illiyi" yubiley medalı (2020).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Vətənimiz Azərbaycanı heç vaxt yadımızdan çıxarmırıq"
İmamverdi Məhəmmədhəsənov

**İmamverdi Məhəmmədhəsənov** (*İmamverdi Kəlbi oğlu Məhəmmədhəsənov*; ) — kolxozçu, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948).

## Bioqrafiyası
İmamverdi Məhəmmədhəsənov 25 oktyabr 1925-ci ildə Azərbaycan SSR-in Masallı rayonunun Qızılağac kəndində anadan olub. 1937-ci ildə valideynləri ilə birlikdə Qazaxıstan SSR-in Cambul vilayətinə sürgün olunub. 1943-cü ildə Cambul vilayətinin "Jana Jol" ("Yeni yol") kolxozunda çalışıb. Elə həmin il Sovet Ordusu sıralarına çağrılıb. Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib. Demobilizasiyadan sonra kolxoza qayıdıb. 1946-cı ildə çuğundur əkin briqadasının rəhbəri təyin edilib.

1947-ci ildə İmamverdi Məmmədhəsənovun rəhbərliyindəki çuğundurbecərmə məntəqəsi 4 hektarlıq ərazidən 616 sentner şəkər çuğunduru toplayıb, ayrıca 2 hektarlıq ərazidən isə 813 sentner şəkər çuğunduru toplayıb. Bu şücaətinə görə 22 yaşında ikən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanına əsasən 1948-ci il martın 28-də İmamverdi Məmmədhəsənov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. 1949-cu ildə kolxoz sədrinin müavini təyin olunub. 1956-cı ildə kolxoz sədri hazırlığı üzrə 3 illik Almatı orta kənd təsərrüfatı məktəbini fərqlənmə ilə bitirib. Sonra yenidən kolxoza qayıdaraq aqronom işləyib. 1961-ci ildə Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun qiyabi şöbəsini başa vurub. 1960-cı ildən təqaüdə çıxana kimi baş aqronom vəzifəsində çalışıb.

O, 4 sentyabr 1999-cu ildə Qazaxıstan Respublikasının Canbul vilayətinin Tolebi rayonunun Jana-Jol (Yeni-Yol) kəndində vəfat edib. Rayon mərkəzində onun büstü qoyulub, o cümlədən adına küçə verilib.
İmamverdi Məmmədhəsənovun 11 övladı olub. Bu gün onun övladları Qazaxıstanda müxtəlif sahələrdə çalışaraq ölkənin ictimai-siyasi, sosial-mədəni həyatında və diaspor işində fəallıq göstərirlər.

## Mükafatları
* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948);
* "Lenin" ordeni (1948);
* "Döyüş xidmətlərinə görə" medalı;
* "Vyananın alınmasına görə" medalı;
* "Budapeştin alınmasına görə" medalı;
* "Praqanın azad edilməsinə görə" medalı;
* "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-Ата. 1950. 412 стр.
Gavanlı (Əsədabad)

**Qovanlı** və ya **Gəvənli** () - İranın Həmədan ostanının Əsədabad şəhristanının Mərkəzi bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
## Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 44 nəfər yaşayır (12 ailə).
## İstinadlar
Aşağı Təvilan

**Aşağı Təvilan** () - İranın Həmədan ostanının Əsədabad şəhristanının Pir Səlman bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
## Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 927 nəfər yaşayır (284 ailə).
## İstinadlar
Auzı-Kokaral boğazı

**Auzı-Kokaral** — Aral dənizindəki keçmiş boğaz, 1960-cı illərin sonuna qədər Kokaral adasını qərbdən materikdən ayırırdı.

## Tarix
Boğaz Kokaral adası ilə eyni vaxtda, dəniz səviyyəsinin düşməsindən sonra 17-ci əsrdə meydana gəlir. 1960-cı illərə qədər 1,5 km eni və maksimum dərinliyi 3 m olaraq varlığını saxlayır. 1964-cü ilə qədər peyk şəkillərində də göründüyü kimi Kokaral ilə materik arasında ensiz (300 m-dən çox) bərzəx var idi. 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər xəritələrdə qeyd olunmamasına baxmayaraq, faktiki olaraq boğaz artıq mövcud deyildi. 1980-ci ilə qədər boğazın qalıqları yox olur və Kokaral yarımadası geniş bir bazada materikə birləşir. Berq boğazından fərqli olaraq Auzı-Kokaral boğazının heç bir iqtisadi əhəmiyyəti yox idi və qurumasının dayandırılmasına heç bir cəhd edilməmişdir.

## Çağdaş dövr
Kiçik Aral dənizinin səviyyəsini yüksəltməyi hədəfləyən RRSAM-2 layihəsi çərçivəsində yoxa çıxan boğazda bir şlyuz kanalı inşa edilməsi planlaşdırılır. Kanal Kiçik Araldan Böyüyə bir su axını həyata keçirəcək və bununla da sonuncunun səviyyəsini qaldırmağa imkan verəcəkdir. Tikintinin başlanması 2018-ci il üçün planlaşdırılmışdır.

## Mənbə
* Материалы XI научного семинара "Чтения памяти К. М. Дерюгина", стр. 44–64. Санкт-Петербургский университет (2009).
Berq boğazı

**Berq boğazı**  — Aral dənizindəki keçmiş boğaz, Şimali Aral dənizi (Kiçik Aral) və Cənubi Aral dənizi ilə (Böyük Aral) birləşdirir. Əvvəllər Kokaral adasının şərq tərəfini qurudan ayırırdı. Boğazın ərazisində Sırdərya çayı Şimali Arala tökülür. Qazaxıstanın Qızılorda vilayətinin Aral rayonu ərazisində yerləşir. Aral dənizinin öyrənilməsində böyük töhfə verən hidroloq Lev Berqin adını daşıyır.
## Tarix
Aral dənizinin səviyyəsində azalma başlamazdan əvvəl eni 45 km-ə qədər və orta dərinliyi 13 m təşkil edirdi. 1968-1969-cu illərdə Auzı-Kokaral boğazının yoxa çıxmasından sonra Kiçik Aral dənizi ilə Böyük Aral dənizini birləşdirən yeganə boğaz olur. 1970-80-ci illərdə kəskin şəkildə dayazlaşır. Boğaz Aralsk və Muynak limanları arasında gəmiçilik üçün əhəmiyyətli olduğundan, gəmilərin keçməsini təmin etmək üçün 1981-dən 1990-a qədər dərinləşdirmə işləri aparılmışdır. Ancaq suyun səviyyəsindəki eniş davam edir. Magistral yol qum və lil ilə dolur. Berq boğazı nəhayət quruyur, yalnız gəzinti kanalının qalıqları ümumi uzunluğu təxminən 4 km olan bir-birindən ayrılmış kiçik bir zəncirvari yollarla təmsil olunur. Lakin sonralar Sırdəryadan suvarma məqsədi ilə suyun istifadəsi azalır və Kiçik Aralda su axını artır. Keçmiş gəmi kanalının yerində suyu Böyük Arala axan bir kanal əmələ gəlir. 1992-ci ilin yazında eni 100 metr, dərinliyi 2 metr və uzunluğu təqribən 5 kilometr təşkil edir. Daha sonra ondan axan suyun həcmi artır və dibi dərinləşir, bu da Kiçik Aralın qurumasına səbəb olur. Böyük Aralın səviyyəsinin enməsini yavaşlayır. 1991-1998-ci illərdə bu kanaldan kiçik balıqçı gəmilərinin keçdiyi, lakin Aral dənizində balıq istehsalı getdikcə azaldığından boğazın artıq iqtisadi əhəmiyyəti olmadığı qeyd edilir.

Sonra boğaz ilk dəfə Sirdərya sularının Böyük Arala keçməməsi üçün bir bəndlə bağlannır. İlk iki qum səddi fırtına nəticəsində məhv olur və 2005-ci ildə Dünya Bankından borc alan Qazaxıstan, Kokaral bəndi olaraq bilinən bir bənd inşa edir. Artıq suyu boşaltmaq və Kiçik Aral dənizinin səviyyəsini lazımi səviyyədə saxlamaq üçün zəruri bir axıntı əmələ gəlir. 2006-cı ilin yazında su tutarında planlaşdırılan səviyyəyə çatır. Kiçik Araldan Böyük Arala suyun axını əsasən yazda və yayın əvvəlində, Sırdəryadakı sel zamanı baş verir.
## İstinadlar
Dilək boğazı

**Dilək boğazı** () və ya **Dar boğaz**, **Mikale boğazı** () – Yunanistanın Samos adasını Kiçik Asiya yarımadasındakı Aydın ilindəki Quşadası bölgəsindən ayıran dar bir boğaz. Samsun dağlarının (Dilek, Mikale) Egey dənizinə girdiyi nöqtədə yerləşir. Ən dar yeri 1,6 km-dir və bu yunanların Egey adalarını Türkiyə sahillərindən ayıran ən dar boğazdır.

Boğazda Bayraq adası yerləşir.

Boğazın materik sahili boyunca Dilək yarımadası və Böyük Menderes Deltası Milli Parkı yerləşir.

Dilək boğazının cənubunda, Yerond boğazının sahilində Geson çayı və Skolopoent (indiki Doğanbey) bölgəsində Mikalenin cənub yamaclarında, eramızdan əvvəl 479-cu ildə meydana gələn, II Leotixid və Ksantippin rəhbərliyi altında yunanların farsları məğlub etdiyi məşhur Mikale döyüşü baş tutmuşdur.
## İstinadlar
Kitira boğazı

**Kitira boğazı** () – Yunanistanın Kitira adasını Andikitira adasından ayıran boğaz. İnzibati cəhətdən Yunanıstanımn Attika periferiyasına daxildir. Egey dənizini ion dəniz ilə birləşdirir. Burada axınların qərb istiqamətindən sürəti 1-2 km/saata çatır. Kapelo  (Kitira adası) və Kefali (Andikitara adası) burunları ilə məhdudlaşmışdır.

Eni təxmini olarq 31 km, dərinliyi isə 165 metrdir.
## Ədəbiyyat
*
*
* It is considered to be a "dextral wrench zone".
*
*
## İstinadlar
Mikəndi (Kəleybər)

**Mikəndi** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 184 nəfər yaşayır (32 ailə).
## İstinadlar
Azərbaycan (Müslüm Maqomayevin mahnısı)

**Azərbaycan** — sözləri Azərbaycan şairi Nəbi Xəzriyə, musiqisi SSRİ Xalq Artisti Müslüm Maqomayevə məxsus mahnı. Mahnı iki dildə, Azərbaycan və Rus dillərində Müslüm Maqomayev tərəfindən ifa olunub.

## Yazılma tarixi
Mahnı 1974-cü ildə yazılıb. 1975-ci ildə Müslüm Maqomayev mahnını ilk dəfə indiki Heydər Əliyev Sarayında ifa edib. Azərbaycan SSR-in ozamankı rəhbəri Heydər Əliyev konsertin dinləyiciləri sırasında olub və mahnının sonunda Müslüm Maqomayev notların üzərinə "Sizə ithaf edirəm" sözləri yazaraq onu Heydər Əliyevə verib.

## Sözləri
Ey əziz anam Azərbaycan!
Sənə bağlıyam, Azərbaycan!
Ömrümün mənasısan, (Azərbaycan)
Qardaşlıq dünyasısan,(Azərbaycan)
Anamın anasısan, Azərbaycan!

Baharlı yurdum, Azərbaycan!
Çinarlı yurdum, Azərbaycan!
Sənsən eşqim, zəfərim (Azərbaycan)
Çağlayan Kür, Xəzərim (Azərbaycan)
Günəşli al səhərim, Azərbaycan!

Sənsən eşqim, zəfərim (Azərbaycan)
Çağlayan Kür, Xəzərim (Azərbaycan)
Günəşli al səhərim, Azərbaycan!

Ты меня зовёшь, Азербайджан!
Ты во мне поёшь, Азербайджан!
Как огни твои светлы!
Как слова твои теплы!
Ты звезда моей судьбы, Азербайджан!

Ты звезда моей судьбы, Азербайджан!

Ey, əziz anam, Azərbaycan!

## İstinadlar
Xacə Məhəmməd Səfəvi

**Xacə Məhəmməd Səfəvi** — Səfəvi sülaləsinin üzvü və şahzadələrdən biri. 

## Haqqında
Xacə Məhəmməd Səfəvi Səfəvi ordeninin rəhbəri Şeyx Cüneydin (1447-1460) oğludur. O, Şeyx Cüneydin çərkəz əsilli cariyədən olan oğludur. Onun ögey və böyük qardaşı olan Şeyx Heydər atası Şeyx Cüneyddən sonra Səfəvi ordeninin rəhbəri olmuşdur. Məhəmməd Səfəvinin qardaşı oğlu olan Şah İsmayıl (1501-1524) isə Səfəvi dövlətinin əsasını qoymuşdur. Məhəmməd Səfəvinin Xacə Cəmşid adlı bir digər qardaşı da olmuşdur. O, Şeyx Heydərin cənubi Dağıstana olan yürüşü zamanı həyatını itirmişdir. Məhəmməd Səfəvinin yaşayan yeganə bacısı Şahpaşa Xatun Məhəmməd bəy Talışla evlənmişdir. Məhəmməd bəy Talış Xalxaldan idi. Sonradan Şah I İsmayılın ən yaxın komandanlarından birinə çevrilmiş və onun hakimiyyətə gəlməsində mühüm rol oynamışdı.  

## Ədəbiyyat
* 
* 

## İstinadlar