open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiçik xallı ağacdələn

**Kiçik xallı ağacdələn** ()&nbsp;— Kiçik xallı ağacdələn və ya yaşılbel ağacdələn Ağacdələnlər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Bu növ ağacdələn Mərkəzi Afrikanın geniş tropik ərazilərində yayılıb. Geniş yayılma sahəsinə malikdir və nadir bir növ hesab edilir. .
## Taksonomiya
Kiçik xallı ağacdələnin üç yarımnövü var:
* "C. c. nyansae" (Neumann, 1900) – Keniyanın cənub-qərbi və Efiopiya, şimal-qərbi Tanzaniyadan şərqi Konqo Demokratik Respublikasına, şimal-şərqi Anqolaya və şimali Zambiyaya qədər yayılıb;
* "C. c. cailliautii" (Malherbe, 1849) – Cənubi Somalidən şimal-şərqi Tanzaniyaya qədər yayılıb;
* "C. c. loveridgei" (Hartert, E.), 1920 – Mərkəzi Tanzaniyadan Mozambikə qədər yayılıb;
"Permista" yarımnövü, 2022-ci ildə "Beynəlxalq Ornitoloji Konqresi" tərəfindən oxşar lələk naxışına görə kiçik yaşıl ağacdələn ("C. maculosa") növünə aid edilib.

## Təsviri
Kiçik xallı ağacdələn təxminən 16 sm (6,3 düym) uzunluğa qədər böyüyür. Erkəyin başının təpəsi qırmızıdır və qara ləkələrlə örtülüdür, boynunun arxa hissəsi parlaq qırmızıdır. Dişinin başının təpəsi qaradır və ağ ləkələrlə örtülüdür, boynunun arxa hissəsi qırmızıdır. Hər iki cinsin üst hissəsi yaşıldır və krem və ya sarı ləkələrlə örtülüdür, alt hissəsi isə açıq qəhvəyi və ya ağ rəngdədir və qara ləkələrlə örtülüdür, yan tərəfləri qara zolaqlıdır. Quyruq yaşıldır, lələklərinin əsası qəhvəyi rəngdədir. Göz üstü zolağı ağdır, göz ətrafı boz, gözün iris hissəsi qəhvəyi, dimdiyi boz və ucu qara, ayaqları və pəncələri isə boz və ya zeytun rəngdədir. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin boynun arxa hissəsində az qırmızı rəng ola bilər.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Kiçik xallı ağacdələnə Anqola, Burundi, Kamerun, Mərkəzi Afrika Respublikası, Konqo Respublikası, Konqo Demokratik Respublikası, Ekvatorial Qvineya, Efiopiya, Qabon, Qana, Keniya, Malavi, Mozambik, Nigeriya, Ruanda, Somali, Sudan, Tanzaniya, Toqo, Uqanda, Zambiya və Zimbabvedə rast gəlinir. Yaşayış mühiti yayılma sahəsinə görə dəyişir. Belə ərazilər əsasən nəm və ya quru meşələr, qalereya meşələri və ya su basmış meşələr, kolluqlar, savannalar, sahil meşələri, palma yağı plantasiyaları, bağlar və ya ağaclı kəndlərdir. O, əsasən düzənlik quşudur, lakin 2,100 metr (6,900 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə də rast gəlinir.

## Qida rasionu
Kiçik xallı ağacdələn əsasən qarışqa və termitlərlərlə qidalanır. O, yemlərini ağaclarda tapır. Tez-tez cüt-cüt yem axtarır və ya digər quş növləri ilə qarışıq kiçik qruplar təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* (Green-backed woodpecker = ) Little spotted woodpecker - Species text in The Atlas of Southern African Birds
Kiçik tikanquşu

**Kiçik tikanquşu** ()&nbsp;— Sərçəkimilər fəsiləsinə aid olan quş növü.
## Taksonomiya və sistematika
Kiçik tikanquşunun ilk rəsmi təsviri Filip Sklaterin 1879-cu ildəki elmi nəşrinə aiddir.

## Təsviri
Kiçik tikanquşunun uzunluğu 13–14 sm (5,1–5,5 düym), çəkisi isə təxminən 14–16 qram arasında dəyişir. Bu, cinsinin ən kiçik nümayəndəsidir. Erkək və dişi fərdlər eyni lələk naxışına malikdir. Yetkinlərin geniş, açıq qəhvəyi-ağ göz üstü zolağı var və bu zolaq gözdən kənara qədər uzanır. Göz arxasında qeyri-aydın qəhvəyi zolaq var, üz isə açıq qəhvəyi rəngdədir. Alınları açıq qırmızımtıl rəngdədir və açıq zolaqlarla örtülüdür, baş və bel hissələri qəhvəyi, sağrı və quyruq üstü lələkləri qırmızımtıl çalarlı qəhvəyi rəngdədir. Qanadları əsasən qəhvəyi rəngdədir, əsas qanad lələkləri daha tünd qəhvəyi və bəzi hissələri qırmızımtıldır. Quyruğun mərkəzi lələkləri mat qəhvəyi, növbəti lələklər əsasən qırmızımtıl və xarici üçdə biri qəhvəyi, qalan lələklər isə parlaq qırmızımtıl rəngdədir. Boğaz və qarın hissəsi çirkli ağ, sinəsi bir qədər daha tünd, yan tərəfləri və quyruq altı lələkləri açıq qəhvəyi çalarlı ağ rəngdədir. Gözlərinin iris hissəsi yaşıl-bozdan tünd qəhvəyiyə qədər dəyişir, üst çənəsi qara və ya tünd boz, alt çənəsi açıq boz və ya boz, ayaqları və pəncələri isə boz və ya çəhrayı-boz rəngdədir. Cavan fərdlərin üst hissələri yetkinlərdən bir qədər daha tünd, alt hissələri isə bir qədər daha boz rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Kiçik tikanquşuna Boliviyanın cənubundakı Santa Krus departamentində, qərbi Paraqvayda, cənub-qərbi Uruqvayda və Argentinanın şimalında Buenos-Ayres əyalətinə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir. Bundan əlavə, Braziliyanın cənub-qərbindəki Rio-Qrande-du-Sul əyalətində ən azı bir dəfə rast gəlinib. Tropik yarpaqlı meşələrdə, Qran Çako meşələrində, ağaclarla səpələnmiş savannalarda və kolluqlarda yaşayır. Dəniz səviyyəsindən 2,000 metr (6,600 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə də rast gəlinir.

Kiçik tikanquşu bütün yayılma sahəsi boyunca il boyu yaşayır.

## Qidalanması
Kiçik tikanquşu əsasən buğumayaqlılarla qidalanır. Adətən cüt-cüt və ya yuva köməkçiləri də daxil olmaqla kiçik qruplar halında yem axtarır və bəzən qarışıq növlərdən ibarət yem axtaran quş qruplarına qoşulur. Ovunu yerdən və ya meşənin orta səviyyəsindəki bitkilərdən toplayır.

## Çoxalması
Kiçik tikanquşu cənub yarımkürəsində yaz və yay aylarında, təxminən avqustdan fevrala qədər və ya daha uzun müddət çütləşir. Tikanlı budaqlardan konus şəkilli yuva qurur, bu yuva təxminən 40 sm (1 fut) hündürlüyündə ola bilir. Daxili kamerasını parçalanmış bitkilər, tüklər, lələklər və digər yumşaq materiallarla döşəyir. Yuvanı adətən tək ağacda və ya kiçik ağac qruplarında budağın ucuna asır. Yumurta sayı adətən üç, bəzən isə dörd olur. İnkubasiya müddəti, balaların uçma vaxtı və valideyn qayğısının detalları məlum deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Katerina Tixonova

**Katerina Tixonova** (; ) —  Rusiya alimi, ictimai xadim və menecer. O, Moskva Dövlət Universitetinin elm və texnologiyalar üzrə vitse-direktoru, həmçinin "İnnopraktika" fondunun rəhbəridir. Katerina Tixonova eyni zamanda Rusiya prezidenti Vladimir Putinin kiçik qızı kimi tanınır.

## Bioqrafiyası
Katerina Tixonova 1986-cı ildə Drezden, Şərqi Almaniyada (indiki Almaniya) anadan olmuşdur. Onun atası Vladimir Putin həmin dövrdə KQB əməkdaşı kimi Drezdendə xidmət edirdi. Tixonovanın uşaqlığı və gənclik illəri ictimai diqqətdən uzaqda keçmişdir. O, əvvəlcə Sankt-Peterburq Dövlət Universitetində təhsil almış, sonradan Moskva Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. Katerina həmçinin Münxen Texniki Universitetində doktorantura təhsili almışdır. Onun elmi sahəsi süni intellekt, neyrobiologiya və kompleks sistemlər nəzəriyyəsi ilə əlaqəlidir.

Tixonova 2015-ci ildən etibarən M.V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin bağlı qurumlarından biri olan İnnopraktika layihəsinə rəhbərlik edir. Bu fond universitetin elmi nailiyyətlərini kommersiyalaşdırmaq və tətbiqi innovasiyalar sahəsində inkişafı təşviq etmək məqsədi daşıyır.

O, həmçinin Moskva Dövlət Universitetinin neyrotexnologiyalar üzrə elmi mərkəzinin vitse-direktorudur. Burada insan beyni və maşın arasında qarşılıqlı əlaqə texnologiyaları üzrə tədqiqatlar aparılır. Tixonova müxtəlif elmi forumlarda və iqtisadi konfranslarda, o cümlədən "İnnopraktika" layihəsi çərçivəsində keçirilən tədbirlərdə çıxış edir. Onun rəhbərlik etdiyi layihələr dövlətin prioritet texnoloji inkişaf strategiyalarına uyğun olaraq innovasiyaların tətbiqinə yönəlib.

Katerina Tixonovanın şəxsiyyəti uzun müddət rəsmi olaraq təsdiqlənməmiş və onun Vladimir Putinin qızı olması yalnız araşdırmaçı jurnalistlərin məlumatlarına əsasən məlum olmuşdur. Rusiya mətbuatı bu mövzuya demək olar ki, toxunmur. Qərb media orqanları isə onun dövlətə bağlı innovasiya layihələrində və akademik dairələrdəki yüksəlişini siyasi kontekstdə dəyərləndirirlər.

### Şəxsi həyatı
Mətbuat məlumatlarına görə, Katerina Tixonova əvvəllər Rusiya milyarderi Kirill Şamalov ilə evli olmuşdur. Bu münasibət sonradan ayrılıqla nəticələnmişdir. Katerina öz şəxsi həyatı barədə ictimaiyyət qarşısında açıq danışmır və şəxsi məkanını qoruyur.

## Sanksiyalar
6 aprel 2022-ci ildə Tixonova Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi ilə əlaqədar Vladimir Putinin yetkin qızı roluna görə ABŞ tərəfindən sanksiyaya məruz qalmışdır. ABŞ Maliyyə Nazirliyi “*Tixonova, fəaliyyəti [Rusiya hökuməti] və müdafiə sənayesini dəstəkləyən texnoloji rəhbərdir*” dedi. Aprelin 8-də Böyük Britaniya və Avropa İttifaqı da Tixonova sanksiya tətbiq edib. Aprelin 12-də Yaponiya ona sanksiya tətbiq etmişdir. Noyabrın 21-də isə Yeni Zelandiya ona sanksiya tətbiq etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Kiçik xallı kivi

**Kiçik xallı kivi** və ya **kiçik boz kivi**, həmçinin **Ouen kivisi** ()&nbsp;— Kivi fəsiləsinə aid olan kiçik, uçmaq qabiliyyəti olmayan quş növü. Növün adı ingilis zooloqu Riçard Ouenin şərəfinə verilib. Kiçik xallı kivi 100 il əvvəl mühafizə işləri aparılarkən nəsli kəsilmək ərəfəsində idi. bu məqsədlə beş fərd Yeni Zelandiyanın cənub adasından Kapiti adasına köçürülüb. Bu gün Kapiti adasında onların sayı artıb, adada təxminən 1200 quş var. 
## Ümumi məlumat
Kiçik xallı kivi beş kivi növünün ən kiçiyidir. Təxminən 0,9–1,9 kq (2–4+1⁄4 funt) çəkiyə malikdir, təxminən cücə ölçüsündədir. Yeni Zelandiyada yaşayır və Avropalılar gəlməzdən əvvəl hər iki əsas adada rast gəlinirdi. Lakin hazırda yayılma arealı bir neçə kiçik sahil adası və zərərvericilərdən qorunan quru qoruqlarla məhdudlaşır. Kiçik xallı kivi 100 il əvvəl qoruma tədbirləri başlayanda nəsli kəsiləcək vəziyyətdə idi. Beş fərd Yeni Zelandiyanın Cənub Adasından Kapiti adasına köçürülüb. Bu gün Kapiti adasındakı populyasiya artaraq təxminən 1200 quşa çatıb.
## Taksonomiya
Növün adı "Ouen" zooloq Ser Riçard Ouenin şərəfinə verilib. Kiçik xallı kivi ilk dəfə 1847-ci ildə Con Qould tərəfindən Frederik Streync tərəfindən əldə edilmiş və İngiltərəyə göndərilmiş nümunə əsasında təsvir edilib. Yer qeyd edilməsə də, ehtimal ki, o, Nelson və ya Marlborodan gətirilmişdir. 1873-cü ildə Henri Potts onun yaşayış mühiti haqqında məlumat yayımlamış və bu zaman Cənubi Vestlandda nümunələr toplanaraq İngiltərəyə göndərilib. 1893-cü ildə "Apteryx occidentalis" kimi təsvir edilmiş nümunə tez-tez bu növün sinonimi hesab edilsə də, 2002-ci ildə aparılan bir araşdırma göstərib ki, bu, "Apteryx australis" və "Apteryx owenii" arasında bir hibrid ola bilər.

## Təsviri
Kiçik xallı kivinin uzunluğu 35–45 sm (14–18 düym), erkəyin çəkisi 0,88–1,36 kq (1 funt 15 uns – 3 funt 0 uns), dişinin çəkisi isə 1–1,95 kq (2+1⁄4–4+1⁄4 funt) arasında dəyişir, bu da onu ən kiçik kivi növü edir. Lələkləri açıq-boz rəngdədir, incə ağ xallarla örtülüdür və tüklü görünüşə malikdir. Ağız ətrafında böyük lələkləri var. Quyruqları yoxdur, lakin kiçik bir piqostilə malikdirlər. Dimdikləri fil sümüyü rəngində və uzundur, ayaqları isə açıq rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti
Kapiti adasında aparılan araşdırmalar göstərir ki, onlar kətan, seral və yaşlı meşə yaşayış mühitlərini üstün tuturlar. Dağınıq otlaqlar və kolluqlarda daha az sayda rast gəlinirlər, bu da ya digər yaşayış mühitlərini üstün tutduqlarını, ya da bu ərazilərdə özlərini qidalandırmaq üçün daha böyük əraziyə ehtiyac duyduqlarını göstərir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
*
Sübut nəzəriyyəsi

**Sübut nəzəriyyəsi** () — riyazi məntiqin əsas sahələrindən biri olub, sübutların riyazi obyekt kimi formal təhlili ilə məşğuldur. Bu nəzəriyyə formal sistemlər, aksiomatik strukturlar və sübut alqoritmləri üzərində qurulmuşdur və əsas məqsədi riyazi arqumentlərin strukturunu başa düşmək, onların xassələrini öyrənmək və sübutların mexanikasını formallaşdırmaqdır.

## Həmçinin bax
* Formal məntiq
* Riyazi məntiq
* Gödelin natamlıq teoremləri
* Hilbert proqramı
* Konstruktiv məntiq
* Sübut yoxlayan proqramlar

## İstinadlar
Artocarpus camansi

**Artocarpus camansi** (*Çörək fındığı*) — Tutkimilər (Moraceae) fəsiləsinə aid orta ölçülü bir ağac növü. Yeni Qvineya, Maluku adaları və Filippinlərə məxsusdur. Həm meyvəsi, həm də toxumları bişirildikdən sonra yeyilə bilər.

## Təsviri

"Artocarpus camansi"nin morfologiyası, 35 metr (115 fut) hündürlüyə qədər böyüyən bir ağacdır və yarpaqları 40-60 santimetr (16-24 düym) uzunluğunda və 25-45 santimetr (10-17+1/2 düym) enində, pinnat şəkildə loblanmışdır. Erkək və dişi çiçəkləri budaqların uclarında yerləşir. Minlərlə ayrı-ayrı kişi çiçəyi, diametri 3 santimetr (1+1/4 düym) və uzunluğu 25-35 santimetr (10-14 düym) olan bir çiçəklənmədə birləşir.

Meyvə sferik formaya sahibdir, çəkisi 800 qram (1.8 lb), uzunluğu 16-20 santimetr (6+1/2–8 düym), eni isə 8-15 santimetr (3+1/4–6 düym) arasında dəyişir, sarı-yaşıl rəngdədir və hər bir yetkin ağac ildə 600–800 meyvə verə bilər. Bundan əlavə, meyvə yetişəndə, iç hissəsi ağ rəngdə olur və şirin bir dad və qoxuya malikdir. Çörək fındığının meyvəsi əsasən toxumdan ibarətdir və hər bir meyvənin içində 12-dən 150-yə qədər toxum ola bilər, hər toxumun çəkisi təxminən 7-10 qram (0.25-0.35 oz) arasında dəyişir. Meyvənin toxumları normalda uçan vulkanlar və digər məməlilər tərəfindən yayılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Raziyə Bəyim

**Raziyə Bəyim** ilə bunlardan biri nəzərdə tutulmuş ola bilər:

* Raziyə Bəyim (Səfəvi)
* Sultan Raziyə bəyim
Uneyuv

**Uneyuv** () — Polşanın mərkəzində, Lodz Voyvodalığında yerləşən şəhər. Termal Spa mərkəzləri ilə məşhurdur. 2014-cü ildən etibarən Azərbaycanın Naftalan şəhəri ilə qardaşlaşıb.
## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Qorki (Belarus)
*  Kraslava
*  Morahalom
*  Naftalan
*  Sonkayarvi
*  Şirk
*  Truskavets
*  Tsxaltubo
*  Alatri
*  Qrindavik
*  Turek

## İstinadlar
Atatürk Müəllim Akademiyası

**Atatürk Müəllim Akademiyası** () — Şimali Kipr Türk Respublikasında yerləşən və müəllim hazırlayan dövlət qurumu.

## Tarixi

1937–1938 tədris ilində Güzelyurtda açılmış və həm türk, həm də rum kişi müəllimlər yetişdirmişdir. 1940-cı illərdə qadın müəllimlərin yetişdirilməsinə də başlanmış, türk və rum qadınlar üçün ayrıca mərkəzlər yaradılmışdır. Şimali Kipr Türk Respublikası qurulduqdan sonra türk müəllimlərin hazırlanması üçün Türkiyədən müəllimlər gətirilmişdir. 1974-cü ildə Girnəyə köçürülmüşdür. 1990-cı ildə isə Lefkoşanın Küçük Kaymaklı bölgəsinə köçürülmüşdür. 1994–1995 tədris ilində Atatürk İbtidai Məktəbinin binasına köçürülmüşdür. 1999-cu ildə Lefkoşa Dumlupınar bölgəsindəki yeni binasında təhsil verməyə başlamışdır. 2000-ci ildə isə yeni qanunla akademiyaya çevrilmişdir.

## Hazırkı vəziyyəti
1937-ci ildə Müəllim Kolleci kimi təməli qoyulan və hazırda Atatürk Müəllim Akademiyası adı ilə fəaliyyətini davam etdirən akademiya yalnız ibtidai və məktəbəqədər təhsil üçün müəllim yetişdirməklə yanaşı, həmçinin müəllimlik sertifikatı əldə etmək istəyən universitet məzunlarına da bu sahədə təlim verir. Müstəqil tədris prinsipi ilə fəaliyyət göstərən, xüsusilə müəllim hazırlığına yönəlmiş və bu sahədə ixtisaslaşmış akademiya az sayda və seçilmiş tələbə qrupuna yüksək keyfiyyətli tədris xidməti göstərməyi qarşısına məqsəd qoyur.

## Tanınmış məzmunları
* Pəmbə Marmara — şair.
* Nəriman Cahit — yazıçı və şair.
* Burhan Nalbantoğlu — siyasətçi və həkim.
* Özkər Özgür — siyasətçi.
* Erol Ərduran — müəllim və yazıçı.
* Cemal Özyiğit — təhsil naziri.
* Cemal Özgürsəl — bəstəkar və söz yazarı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Atatürk Müəllim Akademiyasının rəsmi veb-saytı
Briard

**Briard** (və ya "*Berger de Brie*") — Fransanın böyük çoban iti cinsi. İlk dəfə 1863-cü ildə Parisdə keçirilən ilk it sərgisində nümayiş etdirilmişdir. Milli damazlıq kitabı olan "Livre des Origines Françaises" (Fransız Mənşəli Itlərin Kitabı) üzrə qeyd edilən ilk Briard isə 1885-ci ildə "Sans Gen" adlı it olmuşdur. Keçmişdə bu cins "Chien de Berger français de Plaine" (Fransız düzənlik çoban iti) adı ilə də tanınırdı.

## Tarix
Briard, Fransanın "Brie" adlı tarixi bölgəsində yaranmış və adını da bu bölgədən almışdır. Bu cins ənənəvi olaraq həm qoyun otarmaq, həm də onları qorumaq üçün istifadə edilirdi. "Brie" bölgəsində çoban itləri haqqında ilk yazılı qeydlərdən biri Jan Baptist Fransua Rozye tərəfindən 1783-cü ildə aparılmışdır. O yazırdı ki, "chien de Brie" (Brie iti) uzun tükə malik və adətən qara rəngdə idi. Onun fikrincə, açıq düzənliklərdə canavarlara qarşı təhlükə az olduğundan, bu itlər əsasən sürünü yönləndirmək məqsədilə istifadə edilirdi. Çoban itlərinin vəzifəsi qoyunların əkin sahələrinə və üzüm bağlarına zərər verməsinin qarşısını almaq idi.
1895-ci ildə Piyer Meqnin yazdığına görə, "Chien de Beauce" qısa tükə sahib olan bir çoban iti idi. "Chien de Brie" və ya Briard isə uzun tükə malik idi. Həmin ildə Meqnin həmçinin "Fransız Çoban İtləri Cəmiyyəti"ni yaratmış və 1896-cı ildə "Club des chiens de berger français" (Fransız Çoban İtləri Klubu) təşkilatını qurmuşdur.
Cinsin standartları 1897-ci ildə yaradılmışdır və burada iki növü təsvir olunmuşdur: biri yunlu və ya qoyuna bənzər kürklü, digəri isə daha çox keçinin kürkünə bənzəyirdi. Yunlu növ sonradan yoxa çıxmışdır. 1909-cu ildə "Les Amis du Briard" adlı cins cəmiyyəti yaradılmışdır.

## Həmçinin bax
* Barbet (it cinsi)
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yala Milli Parkı

**Yala Milli Parkı** — Hind okeanı ilə həmsərhəd olan Şri-Lankanın ən çox ziyarət edilən və ikinci ən böyük Milli parkı. Park beş blokdan ibarətdir, onlardan üçü ictimaiyyət üçün açıqdır.

## Tarix

1560-cı ildə ispan kartoqrafı Sipriano Sançez öz xəritəsində Yalanın "əlverişsiz şərtlərə görə 300 il tərk edildiyini" qeyd etdi. Baş hakim Ser Aleksander Conston 1806-cı ildə Trinkomalidən Hambantota səyahət etdikdən sonra Yala haqqında ətraflı məlumat yazdı. 23 mart 1900-cü ildə hökumət “Meşə Sərəncamı”na əsasən Yala və Vilpattu qoruqlarını elan etdi. Əvvəlcə qoruğun sahəsi Menik və Kumbukkan çayları arasında 389 kvadrat kilometr (150 kvadrat mil) idi. O zaman qoruq Yala adını daşımırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Karolina iti

**Karolina iti** (həmçinin "*Sarı it*", "*yaller iti*", "*Amerikan dinqosu*" və ya "*Diksi dinqosu*" olaraq da tanınır) — Cənub-Şərqi Amerika Birləşmiş Ştatlarında, təbiətdə, xüsusilə uzun yarpaqlı şam meşələri və bataqlıqlar kimi təcrid olunmuş ərazilərdə tapılan orta ölçülü it növü. Karolina itinin standartlaşdırılmış bir cins kimi təsdiqlənməsi məqsədilə edilən cəhdlər nəticəsində bu it cinsi iki kiçik itlər klubunda tanınıb və bir böyük itlər klubunun cins təsis proqramına tam qəbul edilib.

## Xüsusiyyətlər
Karolina itləri orta ölçülü itlərdir. Erkəklərin boyu 46-61 sm, çəkisi isə 16-23 kq arasında dəyişir. Onların xüsusiyyətləri arasında dik və uzun qulaqlar var. Bunlar çox həssas eşitmə qabiliyyətinə malikdir və hər hansı bir səsə doğru hərəkət edə bilir. Cinsin bədəni əzələli, lakin zərif və yaraşıqlıdır. Arxa hissəsi dar və möhkəmdir. Qarşı tərəfdəki ayaqları da güclüdür. Bütün bunlar, sağlam və düzgün bəslənmiş Karolina itinin bədəninin zərif və ya nisbətən möhkəm, güclü və atletik olmasını təmin edir. Pəncələri nisbətən böyükdür. Quyruğu əksər hallarda yuxarıya doğru qalxır və çox vaxt burulmuş şəkildə olur. Qalın kürkü adətən qısa və hamar olur, bu da isti iqlimə uyğunlaşmış bir xüsusiyyətdir.
Karolina itləri qırmızı, sarı, çəhrayı, qara və qəhvəyi olur. Gözləri yivli və badam şəklindədir. Göz rəngləri müxtəlif olsa da, adətən qəhvəyi və ya tünd narıncı olur. Göz ətrafında tez-tez qara "makyaj" xətti müşahidə edilir, bu da açıq rəngli itlərdə daha diqqət çəkicidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Durian

**Durian** — "Durio" cinsinə aid bir neçə ağac növünün yeməli meyvəsi. Meyvənin dünyada 30 tanınmış növü var, ən azı doqquzu yeməlidir. Durio zibethinus beynəlxalq bazarlarda mövcud olan yeganə növdür.

Bəzi bölgələrdə "meyvələrin kralı" kimi tanınan durian, böyük ölçüsü, kəskin qoxusu və tikanlı qabığı ilə fərqlənir. Meyvənin uzunluğu 30 sm, diametri 15 sm qədər böyüyə bilər və adətən 1 ilə 3 kq arasında olur. Növlərdən asılı olaraq forması uzunsovdan yuvarlaq, qabığının rəngi yaşıldan qəhvəyiyə, əti isə açıq sarıdan qırmızıya qədər dəyişir.
Bəzi insanlar durianın xoş, şirin bir qoxusu olduğunu düşünür, digərləri isə bu ətri həddindən artıq xoşagəlməz hesab edir. Bir neçə gün davam edə bilən kəskin qoxusunun qalıcı olması Sinqapur və Banqkok kimi Cənub-Şərqi Asiyada bəzi otel və ictimai nəqliyyat xidmətlərinin meyvəni qadağan etməsinə səbəb olub. Meyvə Cənub-Şərqi Asiya mətbəxlərində müxtəlif şirin desertlərin və ləzzətli yeməklərin hazırlanmasında istifadə olunur. Toxumları bişirildikdə yeyilə bilər.

## Tərkibi

Xam durian 65% su, 27% karbohidratlar (4% pəhriz lifi daxil olmaqla), 5% yağ və 1% zülaldan ibarətdir. 100 qramda xam və ya təzə dondurulmuş durian, tiaminin Gündəlik Dəyərinin (DV) 33%-ni və digər B vitaminləri, C vitamini və pəhriz mineral manqanının (15-24% DV, cədvəl) orta məzmununu təmin edir. Malayziya, Tayland və İndoneziyadan olan müxtəlif durian sortları karbohidrat tərkibinə görə 16-29%, yağ tərkibi 2-5%, zülal tərkibi 2-4%, pəhriz lifinin tərkibi 1-4% və kalorili dəyərlərinə görə dəyişir. Durian ətindəki yağ turşuları xüsusilə oleik turşusu və palmitik turşusu ilə zəngindir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Manilkara zapota

**Manilkara zapota** — Ümumi olaraq "*sapodilla*" (ispanca: [ˌsapoˈðiʝa]), "*sapote*", "*chicozapote*", "*chicoo*", "*chicle*", "*naseberry*", "*nispero*" və ya "*soapapple*" kimi tanınan həmişəyaşıl ağac. Cənubi Meksika ilə Mərkəzi Amerikanın yerli bitkisidir. Təbii yayılma nümunəsinə Yukatan yarımadası sahillərindəki Petenes manqrov ekosistemində rast gəlinir. Bu bitki ispan müstəmləkəçiliyi dövründə Filippinə gətirilmişdir. O, Meksika, Hindistan, Pakistan, Tailand, Malayziya, Kamboca, İndoneziya, Vyetnam, Banqladeş kimi tropik Asiya ölkələrində, eləcə də Karib dənizi bölgəsində geniş miqdarda yetişdirilir.

## Təsviri

Sapodilla ağacları yüz ilədək yaşaya bilər. Hündürlüyü 30 metrə (98 fut) qədər, gövdə diametri isə 1,5 metrə (5 fut) çata bilər. Lakin becərilən nümunələrin orta hündürlüyü adətən 9–15 metr (30–49 fut) arasında olur və gövdə diametri 50 sm-i (20 düym) keçmir. Bu ağac küləyə davamlıdır və qabığında "çikle" adlanan ağ, yapışqan bir latekslə zəngindir. Yarpaqları elliptikdən yumurta formasına qədər dəyişir, uzunluğu 6–15 sm (2–6 düym), saplaqları isə 1–3 sm (0–1 düym) olur. Yarpaqlar orta yaşıl, parlaq, tünd qəhvəyi və bir qədər tüklü orta damarlarla təchiz olunmuşdur. Onlar növbə ilə düzülür. Ağaclar yalnız isti, adətən tropik iqlimlərdə yaşaya bilir (lakin erkən yaşlarında quraqlıq və istiliyə qarşı zəif dözümlüdür) və temperatur sıfırdan aşağı düşdükdə asanlıqla məhv olur. Toxumdan cücərdikdən sonra sapodilla ağacı meyvə vermək üçün adətən beşdən səkkiz ilə qədər vaxt tələb edir. Sapodilla ağacları ildə iki dəfə meyvə verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alibertia patinoi

**Alibertia patinoi** — Ümumiyyətlə "*borojo*" kimi tanınan, 2-5 metr hündürlüyündə olan kiçik, iki evcikli tropik yağış meşəsi ağacı. Boyaqotukimilər (Rubiaceae) fəsiləsinə daxil olan azsaylı yeməli meyvə verən növlərdən biridir. Borojo, dünyanın ən nəmli düzənliklərinə (Çoko–Darien rütubətli meşə ekosistemi) aid olub, Kolumbiyanın şimal-qərbindəki Çoko bölgəsində və Ekvadorun şimal-qərbindəki Esmeraldas bölgəsində yetişir.

Borojo sözü Emberá dilində "boro" - baş, "jo" - meyvə mənasını verir, yəni "baş şəklində meyvə" və ya "yumru, kürəvari meyvə" deməkdir. Bu növün Panamada, Venesuelada və Kosta-Rikada da rast gəlindiyi bildirilmişdir.

## Meyvəsi

Meyvə böyük (təxminən 12 sm uzunluğunda), dairəvi formalı, qəhvəyi rəngdədir və orta çəkisi 740-1000 qramdır. Meyvənin 88%-i sellodan ibarətdir. Hər bir meyvədə 90-dan 640-a qədər toxum olur. Borojo yüksək miqdarda protein, askorbin turşusu, kalsium və dəmir, eləcə də çox yüksək fosfor səviyyəsinə malikdir. Borojo cem, şərab, desertlər və afrodizyak təsirə malik olduğu güman edilən ənənəvi dərmanların hazırlanmasında istifadə edilir. Bundan əlavə, yerli icmalar tərəfindən hipertoniya, bronxial xəstəliklər və qidalanma çatışmazlığına qarşı istifadə olunur. Borojo ekstraktı sağlam qida kimi internetdə geniş şəkildə satılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Treculia africana

**Treculia africana** — "Treculia" cinsinə aid olan ağac növü. Həm qida bitkisi, həm də müxtəlif ənənəvi məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Meyvələri sərt və liflidir, voleybol topu böyüklüyündə ola bilər və çəkisi 8,5 kq-a (19 funt) qədər çata bilər. Şimpanzelərin bu meyvələri qırmaq və yeyə biləcəkləri kiçik hissələrə bölmək üçün alətlərdən istifadə etdikləri müşahidə olunmuşdur. Meyvələr polifenollar ehtiva edir.

## Botanikal xüsusiyyətlər

Yaşıl bölgələrdə və meşələrdə yetişir. Bu növ 30 m (98 fut) hündürlüyə qədər böyüyə bilər. Gövdənin dövrəsi 6 metrə (20 fut) çata bilər. Qabığı boz rəngdədir və krem rəngli lateks ifraz edir. Yarpaqlar böyükdür və yuxarı hissəsi tünd yaşıl, alt hissəsi isə daha açıq rəngdədir. Yarpaqlar iki sırada yerləşir. Çiçəklənmələr uniseksual, bəzən biseksual, ya da qlobozdur və yarpaq ocaqlarında və ya köhnə ağac və budaqlarda yetişir. Çiçəklənmə dövrü oktyabrdan fevraladək davam edir. Meyvə böyük, yuvarlaq və sarımtıl-yaşıl rəngdədir. Bölgəyə və ətraf mühit şəraitinə bağlı olaraq, meyvə il boyu yığıla bilər. Afrika çörək meyvəsi çox böyük bir meyvə olub, çəkisi 8,5 kq-a qədər çata bilər. Bu böyük toxumlu meyvələr çiy halda yeyilə bilər. Adətən onlar şorba, qazan yeməkləri və düyü, qarğıdalı və yams ilə birlikdə istifadə ediləcək şəkildə bişirilir və ya qovrulur. Toxum nüvəsi meyvədən daha çox istifadə edilir və Cənubi Nigeriyanın İbo etnik qrupunun tərəfindən bir ləzzət olaraq qəbul edilən ‘ukwa’ yarması hazırlamaq üçün istifadə olunur. Meyvə pulpası spirtsiz içki hazırlamaq üçün istifadə oluna bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oyuncaq Mançester Teryer

**Oyuncaq mançester teryeri** - Teryer növünə aid olan it cinsi.

## Tarix
19-cu əsrdə əsasən siçovul ovu üçün köhnə "Black and Tan Teryeri" ilə "Whippet" növlərinin cütləşməsindəndən yaranan Mançester teryeri cinsindən törəmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Qısa tüklü, qəhvəyi işarələri olan, uzun ayaqlı, uzun quyruqlu və dik qulaqlı kiçik bir it cinsidir. Rəng və ümumi quruluş baxımından Oyuncaq Mançester teryeri, Mançester teryeri standartları ilə eynidir.  Lakin Oyuncaq Mançester teryerinin çəkisi 5,4 kq-ı keçmir. Bundan əlavə, böyük Mançester teryeridən fərqli olaraq, Oyuncaq Mançester teryeri üçün kəsilmiş qulaqlar uyğunsuzluq sayılır. Qulaqlar geniş və ucu iti olmalıdır. "Zəng" formasında açılan qulaqlar ciddi bir qüsur sayılır və belə itlərin yetişdirilməsi arzuolunmazdır. "Black and Tan" (qara və qəhvəyi), itlərdə genetik testlərlə müəyyən edilə bilən bir tük rəngidir.

## Ömrü
2024-cü ildə Böyük Britaniyada aparılan bir araşdırmaya görə, bu cinsin orta ömrü 13 ildir. Safqanlı itlər üçün orta ömür 12,7 il və mələz növlər üçün isə 12 ildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhməd Avni Paşa

**Mirliva Əhməd Avni Paşa**, **Əhməd Lortkipanidze** və ya **Səryavər Avni Paşa** (; ) — VI Mehmedin baş köməkçisi və Dəniz Qüvvələri naziri vəzifələrində çalışmış Osmanlı əsgəri və dövlət xadimi.

Gürcü əsilli Şahinbaşoğlu (Lortkipanidze) ailəsinə mənsub Əhməd bəy, 1878-ci ildə Batuminin sahilyanı qəsəbəsi Çakvidə anadan olub. Atası Süleyman Faiq Paşa, babası isə Şahinbaşzadə Süleyman Paşa olub. Böyük qardaşı Vali İsmail Fevzi Paşa, həmçinin dövlət xadimi idi. Avni Paşanın yeganə evliliyini Hərbi nazir Marşal Gürcü Şakir Paşanın qızı Münirə xanımla olub və onların altı övladı dünyaya gəlib. Avni Paşa həm də, II Əbdülhəmidin həyat yoldaşı Bidar Qadınəfəndinin anası Şahika İffət Lortkipanidze ilə də qohum idi.

1877-1878-ci il Rusiya–Osmanlı müharibəsindən sonra, Avni Paşa ailəsi ilə birlikdə Batumidən Trabzona mühacirət edib. Trabzon Mülki və Hərbi Orta məktəbində, daha sonra Kuleli Hərbi Liseyində təhsil alıb. Hərbi Akademiyanı bitirib. 1897-ci il Osmanlı–Yunanıstan müharibəsində, Balkan müharibələrində və I Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. O, 1915-ci ildə yaradılmış Lazistan və Havalisi Baş Komandanlığına tabe olan Gürcü legionuna komandanlıq edib. O, son sultan VI Mehmedin baş adyutantı və donanma naziri vəzifələrində çalışmışdır. O, Mustafa Kamal Paşa və silahdaşlarının Samsuna səfərindən əvvəl onun hazırlıqlarını təşkil etdi. Cümhuriyyət elan edildikdən sonra 150-ci siyahıya salındı və 1924-cü ildə sürgün edildi. Livanın sahilyanı Cuniyə şəhərində məskunlaşdı və ölənə qədər də burada yaşadı.
## Xatirəsi
Osmanlı dövlət xadimi və Vəhidəddinin adyutantı Avni Paşa Türk Qurtuluş Savaşı və Osmanlı sülaləsinin sürgün həyatı kimi tarixi hadisələrin birbaşa şahidi olmuşdur. Paşa şahidi olduğu hadisələri xatirələrində də qələmə alıb. Bu xatirələr arasında Sultan Vəhidəddinnin sürgün zamanı Avni Paşaya yazdırmağa başladığı, lakin tamamlaya bilmədiyi xatirələr də vardır. Həqiqətən də Paşanın xatirələrinin son dörd bəndində Sultan Vəhidəddinin öz dəsti-xətti də vardır, lakin Avni Paşanın əl yazısına Sultan Vəhidəddinin diktə etdiyi xatirələri də daxil edilib.

Avni Paşanın xatirələrində Türkiyə Qurtuluş Savaşına verdiyi töhfələrə baxmayaraq, Yüz əllilər siyahısına daxil edilməsi ilə bağlı yaranmış inciklik və narazıçılığı da yer alıb. Avni Paşanın ailəsi tərəfindən qorunan xatirələri yazıldıqdan 90 il sonra, 2012-ci ildə Osman Öndəş tərəfindən nəşr olunub.
## Ədəbiyyat
* 
## İstinadlar
Böyükdimdik kolquşu

**Böyükdimdik kolquşu** () — Bizdimdiklər fəsiləsinə aid quş növü. Avstraliyanın şərqində geniş yayılıb. Mülayim təbiətli meşələrdə, subtropik və ya tropik düzənlik meşələrində və subtropik və ya tropik dağ meşələrində daha çox rast gəlinir.

## Ümumi məlumat
Böyükdimdik kolquşunun vətəni Şərqi Avstraliyadır. Meşələrdə, subtropik və ya tropik rütubətli düzənlik meşələrində və subtropik və ya tropik rütubətli dağ meşələrində daha sıx bitki örtüyü olan yerlərdə yaşayır. 
## Taksonomiya
Böyükdimdik kolquşu 1838-ci ildə ornitoloq Con Qould tərəfindən təsvir edilib. Cins adı olan "Sericornis", qədim yunan dilində "ipək" mənasını verən "serikos" və "quş" mənasını verən "ornis" sözlərindən götürülüb. Xüsusi epitet isə latın dilində "böyük" mənasını verən "magnus" və "dimdik" mənasını verən "rostrum" sözlərindən yaranıb. "Sibley-Ahlquist" taksonomiyasında "Pardalotidae" fəsiləsinə daxil edilsə də, bu təsnifat mübahisəli olmuş və indi səhv olduğu məlumdur. Əvəzində, böyükdimdik kolquşu müstəqil "Acanthizidae" fəsiləsinə aiddir.

Elmə onun üç yarımnövü məlumdur: "Sericornis magnirostra magnirostra", "S. m. viridior" və "S. m. howei".

## Təsviri
Böyükdimdik kolquşunun uzunluğu 11.5–13 sm, çəkisi isə 10 qram arasındadır. Gözləri tünd qırmızı-qəhvəyi rəngdədir, açıq sarımtıl üzü və yuxarıya doğru bir qədər əyilmiş uzun qara dimdiyi var. Üst hissələri açıq boz-qəhvəyi rəngdədir və zeytun çalarlıdır, boğazı açıq sarımtıl ağ, qarnı boz, sağrısı və quyruğu isə açıq qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir.

## Çoxalması
Böyükdimdik kolquşu iyuldan yanvar ayına qədər çoxalır, əsasən noyabr və dekabr aylarında yumurtalar qoyur. Qabıq, ot və mamırdan hazırlanmış kobud bir günbəz şəkilli yuva qurur və daxilini lələklərlə örtür. Yuva sarmaşıqlarda, ağac qıjılarında və ya palma yarpaqlarında yerləşir. Tez-tez digər növlərin, xüsusilə "sarıboğaz kolquşu"nun (Neosericornis citreogularis) tərk edilmiş yuvalarını istifadə edir. Bir dəfəyə 3–4 yumurta qoyur, yumurtaların ölçüsü 19 mm × 15 mm olur. Yumurtalar mat ağdan açıq bənövşəyi-qəhvəyi rəngdədir və böyük ucunda incə ləkələr var. İnkubasiya müddəti məlum deyil, balaların yuvada qalma müddəti təxminən 13 gündür. Yuvaları "fanquyruq kuku" (Cacomantis flabelliformis) və "qırmızıdöş kuku" (C. castaneiventris) tərəfindən parazitləşdirilir.

## Qidalanması
Böyükdimdik kolquşu meşənin alt və orta qatlarında, tez-tez kiçik dəstələr halında qidalanır. Həşəratlarla qidalanır, o cümlədən hörümçəklər, qarışqalar, eşşək arıları, böcəklər və kəpənək sürfələri ilə qidalanır. Qidasını ağac gövdələrindən, budaqlardan və sarmaşıqlarda asılmış qalıntılardan toplayır.

## Qorunma statusu
Böyükdimdik kolquşu geniş yayılma sahəsinə və sabit populyasiyaya malikdir və "IUCN Qırmızı Siyahısı"nda "ən az narahat edici" kimi təsnif edilir.

## Həmçinin bax
* Aegithalos concinnus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Photos, audio and video of large-billed scrubwren in :en:Cornell Lab of Ornithology's Macaulay Library
* Recordings of large-billed scrubwren in Graeme Chapman's sound library
* Recordings of large-billed scrubwren in Xeno-canto sound archive
Böyükdimdik sterna

**Böyükdimdik sterna** () — Qağayılar fəsiləsinə aid quş növü. Cənubi Amerikada yaşayırlar.
## Ümumi məlumat
Cənubi Amerikanın əksər hissəsində (And dağlarının şərqində və Pampasın şimalında) rast gəlinir. Bermud adaları, Kuba, Panama və ABŞ ərazisində qeydə alınıb. Təbii yaşayış yerləri çaylar və şirinsu gölləridir.

## Taksonomiya
Böyükdimdik sterna 1789-cu ildə alman təbiətşünası Yohann Fridrix Gmelin tərəfindən Karl Linneyin "Systema Naturae" əsərinin yenidən işlənmiş və genişləndirilmiş nəşrində rəsmi şəkildə təsvir edilib. Gmelin onu digər sternalarla birlikdə "Sterna" cinsinə daxil etmiş və "Sterna simplex" binominal adını vermişdir. Gmelin təsvirini 1785-ci ildə ingilis ornitoloq Con Latham tərəfindən Fransız Qvianasının Kayenna şəhərindən toplanmış nümunə əsasında yazılmış "A General Synopsis of Birds" kitabında təsvir edilən "sadə sterna"ya əsaslanıb. Böyükdimdik sterna indi 1832-ci ildə alman təbiətşünası Yohann Georq Vaqlər tərəfindən təqdim edilən "Phaetusa" cinsinə daxil edilən yeganə növdür. Cins adı yunan mifologiyasından gəlir.

## Təsviri
Böyükdimdik sterna böyük, qısa quyruqlu və böyük sarı dimdiyi olan bir sternadır. Ümumi uzunluğu təxminən 38 sm, çəkisi isə 208–247 qram arasındadır. Başının üstü və yanaq lələkləri qara, üst hissələri boz, ikinci dərəcəli lələkləri, əsas örtükləri, göz ətrafı və alt hissələri ağ rəngdədir. Ayaqları və pəncələri sarıdır. Çoxalmayan yetkin fərdlərin başının üstü və alnı daha açıq rəngdədir.
## Qalereya

File:Phaetusa simplex - Large-billed Tern (young).jpg|Lagoa do Peixe Milli Parkı, Tavares, Riu-Qrandi-du-Sul əyaləti, Braziliya
File:Large-billed Tern (Phaetusa simplex), Pantanal, Brazil.jpg|Pantanalda, Braziliya
File:Large-billed tern (Phaetusa simplex) in flight.JPG|Pantanalda, Braziliya
File:Large-billed tern (Phaetusa simplex) in flight 2.JPG|Pantanalda, Braziliya


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyükquyruq qarışqaçəkən

**Böyükquyruq qarışqaçəkən** () — Thamnophilidae fəsiləsinə aid quş növü. Bu növ quşlara əsasən Argentina, Braziliya, Paraqvay və Uruqvayda rast gəlinir.
## Təsviri
Böyükquyruq qarışqaçəkən uzun və dolğun quyruğu olan böyük, tünd rəngli bir qarışqaquşudur. Uzunluğu 25–26 sm, çəkisi isə 58–62 qram arasındadır. Növ cinsi dimorfizm nümayiş etdirir, baxmayaraq ki, hər iki cinsin ucunda çəngəl olan orta uzunluqda qara dimdiyi var. Yetkin erkəklər əsasən qara rəngdədir, başının üstü, boynunun arxası, üst hissələri və yan tərəflərində kiçik ağ ləkələr var. Yetkin dişilər əsasən qəhvəyi-qara rəngdədir. Alınları qırmızımtıl, başının üstü qırmızımtıl və lələklərinin kənarları qara, üst hissələrində açıq sarı ləkələr, qanadlarında isə açıq sarı zolaqlar var. Alt hissələri qalın şəkildə açıq sarı ləkələrlə örtülüdür və quyruq altı açıq sarı zolaqlıdır. Yeniyetmə fərdlər yetkin dişilərə bənzəyir, lakin ləkələri daha böyükdür və qarın ilə quyruqlarında zəif açıq zolaqlar var.

## Yayılması və yaşayış yeri
Böyükquyruq qarışqasıçanının yayılma sahəsinin uzun müddət Braziliyanın şərqi Minas Gerais və cənubi Espirito Santo ştatlarından Paraqvayın şərqi vasitəsilə Argentinanın Misiones əyalətinin şimal-şərqinə qədər olduğu düşünülürdü. Bununla belə, 2012-ci ildə Uruqvayın şimal-şərqində bir qeyd dərc edilmişdir və Amerika Ornitoloji Cəmiyyətinin Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi bu qeydi qəbul etmişdir. Böyükquyruq qarışqasıçanı Atlantik meşələrinin quşudur. Bir neçə meşə növünün sıx alt qatlarında yaşayır. Yayılma sahəsinin şimal hissəsində rütubətli təpəlik və dağ meşələrində, xüsusilə böyük bambuk meşələri olan ərazilərdə rast gəlinir. Cənubda isə bir qədər pozulmuş meşələri üstün tutur, o cümlədən çoxlu bambuk olan kolluqlar, quru meşələr, rütubətli və cılız təpəlik meşələri və daha hündür meşələrin kənarındakı sıx kolluqlarda yayılıb. Dəniz səviyyəsindən təxminən 2200 m yüksəkliyə qədər ərazilərdə yaşayır və yayılma sahəsinin şimal hissəsində daha yüksək ərazilərdə rast gəlinir.

## Qidalanması
Böyükquyruq qarışqaçəkəni müxtəlif böyük həşəratlar və digər buğumayaqlılarla qidalanır. Qidasına həmçinin molyusklar və kiçik onurğalılar, o cümlədən qurbağalar, kərtənkələlər, ilanlar, quş yumurtaları və balaları daxildir. Tək-tək və ya cütlər halında, demək olar ki, həmişə yer səviyyəsindən təxminən 5 m yüksəklikdə sıx bambuk və kolluqlarda qidalanır. Budaqdan budağa və yer boyu tullanaraq, yarpaqlardan, budaqlardan və gövdələrdən ovunu toplayır. Tez-tez yerdən ovunu tutmaq üçün yerə enir.

## Çoxalması
Böyükquyruq qarışqaçəkəninin çoxalma biologiyası haqqında heç bir məlumat yoxdur.
## Statusu
"IUCN" Böyükquyruq qarışqaçəkəni "ən az narahat edici" kimi qiymətləndirib. Populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalmaqda olduğu güman edilir. Heç bir təhlükə müəyyən edilməyib. Bir neçə qorunan ərazidə rast gəlinir. Növün nisbətən kiçik yayılma sahəsi və qalan Atlantik meşələrinin parçalanmış təbiəti narahatlıq doğurur, çünki bu qarışqasıçanının bu regionda kiçik qalıq meşə parçalarında yaşaya bilmədiyi görünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Güləh (Çuxurəzəmi, Dəvəçi)

**Güləh** — Azərbaycan Respublikasının Dəvəçi rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 30 dekabr 1997-ci il tarixli 419-IQD saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Dəvəçi rayonunun (indiki Şabran rayonu) Çuxurəzəmi kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Güləh kəndi rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Toponimikası
Şabran rayonunun Çaraq kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibində də Güləh adında kənd mövcuddur. Hər iki Güləh adında yaşayış məntəqələri XIX əsrdə Quba rayonunun Xaltan kəndindən çıxmış ailələrin Güləh adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Güləh sözü "yoncalıq" deməkdir. Güləh kəndinin ərazisində eyniadlı göl və mineral bulaq da vardır. Bu toponimi "gilli yer" kimi izah edənlər də var.

## Tarixi

### Tarixi abidələri

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd düzənlikdə yerləşirdi.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti

## Təhsil

## Din

## Səhiyyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Əsmət bəyim

**Əsmət Bəyim** (vəfatı: 1621) – Böyük Moğol imperiyasının baş vəziri Mirzə Qiyas Bəyin həyat yoldaşı, imperator Cahangirin sevimli xanımı və siyasi nüfuza malik olan Nur Cahanın anası idi. Eyni zamanda, o, imperator Mümtaz Mahalın (Tac Mahal onun xatirəsinə inşa olunmuşdur) atası tərəfdən nənəsi olmuşdur.

## Ailəsi
Əsmət Bəyim Ağa Molla nəslinə mənsub olan Mirzə Əlaüddövlə Ağa Mollanın qızı idi. O, bilikli, mədəni və müdrik bir qadın kimi tanınırdı. Onun qardaşı İbrahim Xan, imperator Cahangirin dövründə Benqal valisi vəzifəsində çalışmışdır.

## Evliliyi
Əsmət Bəyim Tehranlı nüfuzlu fars əyanı Xacə Məhəmməd-Şərifin kiçik oğlu Mirzə Qiyas Bəy ilə evlənmişdir. Onların yeddi övladı olmuşdur: Məhəmməd Şərif, İbrahim Xan Fəthi-Cəng, Etiqad Xan, Manica Bəyim, Əsəf Xan, Sahliyyə və Mehr-ən-Nisə (sonralar imperatriçə Nur Cahan).

1576-cı ildə ailə Səfəvilər dövllətinin hüdudlarını tərk etmək məcburiyyətində qalmış və Əkbər Şahın himayəsində Aqraya köçmüşdür. Mirzə Qiyas Bəy Əkbər və Cahangirin dövründə yüksək vəzifələrə yüksəlmiş və “Etimadüd-Dövlə” (“Dövlətin dayağı”) titulunu almışdır. 1607-ci ildə maliyyə maxinasiyalarında ittiham olunaraq nüfuzunu müvəqqəti itirsə də, 1611-ci ildə qızı Mehr-ən-Nisə imperator Cahangir ilə evlənərək ailənin siyasi nüfuzunu bərpa etmişdir.

## Moğol sarayında siyasi rolu
Mehr ən-Nissa (sonralar Nur Cahan) Cahangirin ən nüfuzlu həyat yoldaşına çevrildi və imperiyanın faktiki idarəçisinə çevrildi. Onun rəhbərliyi ilə “xüsusi çevrə” (x*unta*) formalaşdı. Əsmət Bəyim bu siyasi çevrənin mənəvi dayağı və ailə içindəki məsləhətçi qadın fiquru kimi tanınırdı. O, həmçinin “Cahangiri ətiri” adlanan məşhur gül ətirinin yaradıcısı sayılır.

## Ölümü

Əsmət Bəyim 1621-ci ilin oktyabrında Aqra şəhərində vəfat etmişdir. Cahangir onu “zəmanəsinin ən saf qəlbli, müdrik və dəyərli qadını” adlandırmışdır. Onun vəfatından bir neçə ay sonra, yanvar 1622-ci ildə həyat yoldaşı Mirzə Qiyas Bəy də dünyasını dəyişmişdir. Hər iki şəxs Etimadüd-Dövlə türbəsində dəfn olunmuşdur. Bu türbə onların qızı Nur Cahan tərəfindən tikdirilmişdir.

## Populyar mədəniyyətdə
Əsmət Bəyim, Uşa Conun *Naməlum aşiq və digər hekayələr* (1961) adlı kitabında obraz kimi yer almışdır.

İndu Sundaresanin *İyirminci arvad* (2002) və  *Gül bayramı* (2003) əsərlərində əsas personajlardan biridir.

Tanuşri Podderin *Nur Cahanın qızı* (2005) əsərində əsas obraz kimi təqdim olunmuşdur.

Suparna Marvah, Siyasət teleserialında Əsmət Bəyimi canlandırmışdır.

## İstinadlar
Olesunn FK

**Aalesunds FK** — Norveçin Alesund şəhərində yerləşən və Futbol üzrə Norveç çempionatında mübarizə aparan futbol klubu.

## Tarix
Aalesunds FK 1914-cü ildə "Aalesund Fotballklubb" adı ilə qurulmuşdur. Klub ilk illərində yerli liqalarda mübarizə aparmış və zamanla Norveçin futbolunda adını yüksəltmişdir. Klub 2010-cu ildə Avropa Liqasının qrup mərhələsinə vəsiqə qazanaraq beynəlxalq səviyyədə də tanınmağa başlamışdır.

## Uğurlar
2009-cu ildə Norveç Kubokunu qazanıb.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
III Qustavın qəhvə təcrübəsi

**III Qustavın qəhvə təcrübəsi** () – İsveç kralı III Qustavın sifarişi ilə qəhvənin sağlamlığa təsirini öyrənmək üçün keçirilmiş əkizlər təcrübəsi. Hadisənin həqiqiliyi mübahisəlidir. XVIII əsrin ikinci yarısında həyata keçirilmiş bu primitiv tibbi araşdırma qəhvənin təhlükəli içki olduğunu sübut edə bilməmişdir.

## Zəmin
İsveçdə qəhvə üç müxtəlif hakimiyyət dövründə 5 dəfə kral qərarı ilə qadağan olunmuşdur: 1756–1761, 1766–1769, 1794–1796, 1799–1802 və 1817–1823. Qəhvə İsveçə ilk dəfə 1674-cü ilə gətirilsə də, XVIII əsrə qədər çox istehlak olunan içki olmamışdır. XVIII əsrdə qəhvə İsveçdə varlı təbəqənin dəbdəbəli içkisinə çevrilmişdir. 1746-cı ildə çay və qəhvəni həddən çox istehlak etmək haqqında kral edikti yayımlanmışdır. Qəhvə istehlakına ağır vergilər qoyulmuş, vergini ödəyə bilməyənlər cərimələnmiş, fincan və qabları müsadirə olunmuşdur. Daha sonra qəhvə tamamilə qadağan olunmuş, lakin istehlakı davam etmişdir.

Qustavın atası Adolf Frederik stimulyasiya edici içkilərə qarşı olmuş, 1760-cı ildə çay və qəhvəni həddən çox içmək haqqında edikti imzalamışdır. Həm III Qustav, həm atası fransız bir həkim tərəfindən 1715-ci ildə yazılmış və kafeinin təhlükələrindən bəhs edən traktatdan təsirlənmişdir. III Qustav qəhvə istehlakını ictimai sağlamlığa təhlükə kimi qiymətləndirmiş və onun sağlamlığa mənfi təsirlərini sübut etmək qərarına gəlmişdir. Bunun üçün elmi təcrübənin keçirilməsini əmr etmişdir.

## Təcrübə
III Qustav təcrübəni identik əkizlərdən istifadə edərək keçirilməsini əmr etmişdir. Əkizlərin ikisi də cinayətə görə həbs olunmuş və ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. Lakin onların cəzası ömürlük həbs cəzası ilə əvəz olunmuşdur. Bunun qarşılığında əkizlərdən biri ömrünün sonuna qədər hər gün üç qazan qəhvə, digəri isə ömrünün sonuna qədər eyni miqdarda çay içməli idi.

Çay içən əkiz III Qustavın 1792-ci ildəki ölümündən uzun müddət sonra 83 yaşında ölmüşdür. Qəhvə içən əkiz ondan sonra ölsə də, onun ölüm tarixi naməlumdur. Ona nəzarət etməklə vəzifələndirilmiş hər iki həkim də ondan öncə ölmüşdür.

## Daha sonra
1794-cü ildə hökumət yenə qəhvəni qadağan etmişdir. Qadağa 1799 və 1817-ci illərdə yenilənmişdir. Lakin bu qadağalar qəhvənin İsveçdəki istehlakını dayandıra bilməmişdir. 1823-cü ildə qadağanın götürülməsindən sonra qəhvə İsveçdə dominant içkiyə çevrilmiş, İsveç adambaşına düşən qəhvə istehlakına görə öndə gələn ölkələrdən biri olmuşdur.

## İstinadlar
Güləh (dəqiqləşdirmə)

**Güləh** — Azərbaycan Respublikasında toponim:
* Güləh — Şabran rayonunun Çaraq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Güləh — Şabran rayonunun Çuxurazəmi kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibində keçmişdə mövcud olmuş kənd.
Marakuyya

**Marakuyya** (*Passion meyvəsi*) — Qonaqotu () cinsinə aid bir neçə bitkinin meyvəsi. Tupi dilindən mara kuya, yəni "özünə xidmət edən meyvə" və ya "çuya içində qida" anlamına gəlir.

## Təsviri
Marakuyya meyvələri yuvarlaq və ya oval formada olur və eni 3,81–7,62 santimetr (1,5–3 düym) arasında dəyişir. Meyvənin rəngləri sarı, qırmızı, bənövşəyi və ya yaşıl ola bilər.

## Tarixi
Marakuyya meyvəsi cənubi Braziliya, Paraqvay və şimali Argentina bölgəsindən qaynaqlanır. Qədim dövrlərdən etibarən əsasən bu bölgələrin yerli icmaları tərəfindən becərilmişdir. Daha sonra 1553-cü ildə ispan və portuqal müstəmləkəçiləri tərəfindən Avropaya gətirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lillestryom FK

**Lillestrøm SK —** Norveçin Lillestrom şəhərindən olan bir peşəkar futbol klubu.

## Tarix
1917-ci ildə yaradılıb.

## Uğurlar

* Norveç çempionu
* Norveç Kuboku
* UEFA Avropa Liqasında mübarizə

## Stadion
Lillestrøm SK, ev oyunlarını Åråsen Stadionunda keçirir və bu stadion 15.000 nəfərə yaxın tutuma malikdir. Norveçin ən qədim stadionlarından biridir həmçinin, klubun tarixi və mədəniyyəti ilə sıx bağlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Artocarpus heterophyllus

**Artocarpus heterophyllus** (*Cekfrut*) — Əncir, tut və çörək meyvəsi ailəsinə (Moraceae) aid ağac növü.  Cekfrut, çəkisi 55 kq-a (120 funt), uzunluğu 90 sm-ə (35 düym), diametri isə 50 sm-ə (20 düym) çatan ən böyük ağac meyvəsidir. Yetkin bir cekfrut ağacı ildə təxminən 200 meyvə, daha yaşlı ağaclar isə 500-ə qədər meyvə verə bilər. Cekfrut, yüzlərlə və ya minlərlə fərdi çiçəkdən ibarət çoxlu meyvədir və yetişməmiş meyvəsinin ətli ləçəkləri yeyilir.

## Adları

"Jackfruit" sözü portuqal dilindəki "jaca" sözündən götürülmüşdür, bu isə öz növbəsində Malayalam dilindəki "chakka" (ചക്ക) terminindən yaranmışdır. İngilis dilində "jackfruit" adı ilk dəfə həkim və təbiətşünas Qarsia de Orta tərəfindən 1563-cü ildə yazdığı "Colóquios dos simples e drogas da India" kitabında istifadə edilmişdir. Bir neçə əsr sonra botanist Ralf Rendls Stüart, adın Ost-Hind şirkətində Benqaliya, Sumatra və Malayada işləmiş olan şotlandiyalı botanist Uilyam Cekin (1795–1822) şərəfinə qoyulduğunu irəli sürmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dirk M. Guldi

**Dirk M. Guldi** - Alman kimyaçı və akademik.Tədqiqatları əsasən molekullarda və nanometr ölçülü materiallarda foton və yük idarəçiliyi üzərində cəmlənir. Bu sahədəki işləri ilə tanınan Guldi, günəş enerjisinin çevrilməsi və saxlanması sahəsində mühüm töhfələr vermişdir.
## Təhsil

* 1986-cı ildə Köln Universitetində Kimya üzrə bakalavr dərəcəsini, 1988-ci ildə isə eyni universitetdə magistr dərəcəsini qazanmışdır.
* 1990-cı ildə Köln Universiteti və Ben-Qüryon Negev Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
* 1999-cu ildə isə Leipzig Universitetində habilitasiyasını tamamlamışdır. Karyerası boyunca, ABŞ-da Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutunda (1990-1991), Hahn-Meitner İnstitutunda (1992-1995) və Notre Dame Universitetində (1995-2004) müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.
* 2004-cü ildən etibarən Erlangen-Nürnberq Friedrich-Alexander Universitetində professor vəzifəsindədir.

## Mükafatlar

* 2003 – JSPS Mükafatı, Yaponiya Elm və Texnologiyanın İnkişafı Cəmiyyəti tərəfindən
* 2004 – JPP Mükafatı, Porfirinlər və Ftalosiyaninlər Cəmiyyəti tərəfindən
* 2013 – Üzv (Fellow), Britaniya Kimya Cəmiyyəti (Royal Society of Chemistry)
* 2014 – Üzv (Fellow), Elektrokimya Cəmiyyəti (The Electrochemical Society)
* 2015 – Richard E. Smalley Tədqiqat Mükafatı, Elektrokimya Cəmiyyəti tərəfindən
* 2018 – Ziegler–Natta Mükafatı, İtaliya Kimya Cəmiyyəti tərəfindən
* 2022 – Həyat Boyu Nailiyyət Mükafatı, Porfirinlər və Ftalosiyaninlər Cəmiyyəti tərəfindən 

## Biblioqrafiya

### kitablar

* Fullerenlərin və Karbon Nanomateriallarının Kimyası və Fizikası (2000) 
* Nano qəfəslərin və nanoboruların həyəcanverici dünyası (2002) 
* Karbon nanoborular və əlaqəli strukturların sintezi, xarakteristikası, funksionallaşdırılması və tətbiqləri (2010) 

### Seçilmiş məqalələr

* Guldi, DM, & Prato, M. (2000). C60 fulleren törəmələrinin həyəcanlı vəziyyət xüsusiyyətləri. Kimyəvi tədqiqatların hesabları, 33(10), 695–703.
* Georgakilas, V., Kordatos, K., Prato, M., Guldi, DM, Holzinger, M., & Hirsch, A. (2002). Karbon nanoborucuqlarının üzvi funksionallaşdırılması. Amerika Kimya Cəmiyyətinin jurnalı, 124(5), 760-761.
* Guldi, DM (2002). Fulleren-porfirin arxitekturaları; fotosintetik antenna və reaksiya mərkəzi modelləri. Chemical Society Reviews, 31(1), 22-36.
* Georgakilas, V., Gournis, D., Tzitzios, V., Pasquato, L., Guldi, DM, & Prato, M. (2007). Karbon nanoborucuqlarının metal və ya yarımkeçirici nanohissəciklərlə bəzədilməsi. Materials Chemistry jurnalı, 17(26), 2679–2694.
* Bottari, G., de la Torre, G., Guldi, DM, & Torres, T. (2010). Kovalent və qeyri-kovalent ftalosiyanin- karbon nanostruktur sistemləri: sintez, fotoinduksiya edilmiş elektron transferi və molekulyar fotovoltaiklərə tətbiq. Kimyəvi rəylər, 110(11), 6768–6816.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər