open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kardioməşq

**Kardioməşq** — ürək döyüntüsünü artıran və nəfəs alış-verişini sürətləndirən istənilən fiziki hərəkətlərin həyata keçirilməsidir. Ənənəvi olaraq kardioməşq deyərkən aerobika, sürətli yerimə, qaçış, velosiped sürmə, üzgüçülük, tennis, avarçəkmə, ip atlama, ağırlıq qaldırma, və s. başa düşülür. Güç məşqləri də kardio rejimdə keçirilə bilər. Kardioməşqlərin effektivliyini artırmaq üçün nizamlı formada, konkret vaxt aralığında davamlı etmək lazımdır.

Kardioməşqin digər idman hərəkətlərindən əsas fərqlərindən biri bu idman hərəkətlərinin demək olar ki, hər yerdə (evdə, küçədə, idman zalında və s.) etmək mümkündür. Məsələn, yerində addımlama (müxtəlif templərdə), yuxarıya tullanma, pilləkənlər üzrə aşağı və yuxarı hərəkət, boks və rəqs hərəkətləri evdə edilə biləcək kardioməşq kimi nəzərdə tutula bilər. Bəzi kordioməşqlər üçün xüsusi idman aparatları lazım olsa da, əksər hallarda heç bir idman aparatına ehtiyac olmur.

## Formaları
Kardioməşqlərin iki əsas növü vardır:

* HİİT — qısa vaxt ərzində dəyişilən intensiv məşq hərəkətlərindən ibarət olan yüksək intensiv interval məşqlər — qısa zaman ərzində daha çox kalori yandırmağa kömək edir;
* LİT — aşağı intensiv məşqlər (məsələn, trenajorda uzun müddət qaçış)

## Faydaları
* İmmunitet sistemini gücləndirir;
* Yorğunluq hissini azaldır və əhval-ruhiyyəni (enerjini) yüksəldir;
* Endorfin hormonunu artırır və kortizol hormonunu azaldır, beləcə depressiya riskini azaltmış olur.
* Yuxu rejimini tənzimləyir;
* Ürək-damar sistemini gücləndirir, qan təzyiqini və xolesterini optimallaşdırır;
* Ağciyərlərin hava tutumunu artırır;
* Konsentrasiyanı yaxşılaşdırır;
* Cinsiyyət hormonlarının ifrazını artırır;
* Kalori yandırılmasına kömək edərək çəkini tənzimləyir.

## Əsas məqamlar
Ürək ritmi daim nəzarətdə saxlanılmalıdır. Həddindən artıq kardioməşq hazırlıqsız insanlara mənfi təsir göstərə, ürəyi yora bilər. Eyni zamanda kardioməşq üçün lazım olan enerjini təmin etmək üçün yaxşı qidalanmaq, protein və karbonhidrat əsaslı qidalanmaq lazımdır.

## İstinadlar
Bu mənim nağılımdır (internet serialı, 2021)

**Bu mənim nağılım** (türk. İşte Bu Benim Masalım) — Exxen istehsalı musiqili janrındakı Türkiyə internet serialıdır. Serialın ilk seriyası 2021-ci il yanvarın 1-i yayımlanmışdır.

## Rollarda
* Aleyna Tilki — Aleyna
* Cemal Can Canseven — Cemal Can
* Mərvə Sevin — Elit
* Həsən Dənizyaran — Pamir
* Göksun Böyükqəhrəman — Ömür
* Sudə Odunzu — Nazlı
* Bengü Gürsəs — Gaye
* Gülcə Cantürk — Sare
* Ayça Tilki — Ayça
* Kaan Bəyaz — Cabbar
* Faruk Aran — Kalender
* Zeynəb Kankonde — Asuman
* Kamil Gülər — Ünsal
* Nevra Serezli — Aleynanın ana nənəsi
* Azra Aksu — Aleynanın uşaqlığı
* Eren Emirgül — Berk
* Emre Hünər — Hakan Ege
* Ege Gönülal — Ege
* Mərvə Kuzeyli — fiziki tərbiyə müəlliməsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Exxendə İşte Bu Benim Masalım
Müqaviləyə əsaslanan İnvestor-Dövlət Arbitrajında şəffaflıq haqqında Birləşmiş Millətlər Konvensiyası

**Müqaviləyə əsaslanan İnvestor-Dövlət Arbitrajında şəffaflıq haqqında Birləşmiş Millətlər Konvensiyası** — 10 dekabr 2014-cü ildə qəbul edilmiş və 18 oktyabr 2017-ci ildə qüvvəyə minmiş, tərəflər arasında beynəlxalq müqavilələr əsasında İnvestor-Dövlət Arbitrajı Kontekstində Şəffaflığa dair Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Ticarət Hüququ üzrə Komissiyası qaydalarını, cavabdehin bildirişinin dərc olunmasını təmin edir.

Eyni zamanda, konvensiya ticarət sirrini təşkil edən və ya nəşri qanunların icrasına müdaxilə edəcək və ya beynəlxalq müqaviləyə əsasən yayımlanmaqdan qorunan və ya cavabdeh tərəfindən təqdim edildiyi gizli məlumatların dərc edilməsini nəzərdə tutmur. Milli qanuna uyğun olaraq, ya da qanuna və ya arbitrajın bu məlumatların açıqlanması baxımından uyğun hesab etdiyi qaydalara uyğun olaraq.

## Tərəflər

İmzalayanlar:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Təsdiq edənlər:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Konvensiya UNCITRAL veb saytında.
Qanunsuz varlanma

**Qanunsuz varlanma** — dövlət mənsubunun mənşəyini izah edə bilmədiyi və ya qanunları pozaraq əldə etdikləri vəsaitlərdən istifadə edərək əmlak əldə etməsi. Dövlətlər, BMT-nin Korrupsiyaya qarşı Konvensiyasının 20-ci maddəsində bu konsepsiyanı Cinayət Məcəlləsinə daxil etməyə dəvət olunur. Sənəd 31 oktyabr 2003-cü ildə BMT Baş Assambleyasının 58-ci sessiyasında qəbul edilmiş və 14 dekabr 2005-ci ildə qüvvəyə minmişdir.

## Təsviri
BMT-nin Korrupsiyaya qarşı Konvensiyasının 20-ci maddəsində  deyilir: “Konstitusiyasına və hüquq sisteminin əsas prinsiplərinə hörmət etmək şərti ilə, hər bir İştirakçı Dövlət cinayət əməli kimi təsbit edilməsi üçün zəruri ola biləcək qanunvericilik və digər tədbirlərin qəbul edilməsini nəzərdən keçirəcəkdir; qəsdən törədildikdə, qanunsuz zənginləşdirmə, yəni dövlət məmurunun əmlakını qanuni gəlirlərindən çox əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər ki, bu da əsaslandırıla bilməz."

Məqalənin mahiyyəti — korrupsioner məmurların digər cinayətlərini düzəltmək üçün bir yol yoxdursa, məsələn, rüşvət halında pul köçürmələri halında təqib etməkdir. Güman edilir ki, məmur qanunsuz yolla əldə etdiyi vəsaiti tapmaq və dəyərini rəsmi gəlirlə müqayisə etmək daha asan olan vəsaitlərinə xərcləyir.

## Tarixi
Dövlət məmurlarının qanuni mənbələrini sübut edə bilmədikləri təqdirdə varlıq əldə etdiklərinə görə cəzalandırılmasını tələb edən ilk qanun layihəsi 1936-cı ildə Argentinada ortaya çıxdı. Bu norma yalnız bir məmurun “özünü və ya üçüncü bir şəxsi zənginləşdirmək üçün vəsaitin mənşəyini izah edə bilməməsi” səbəbi ilə cinayət məsuliyyəti təsis edildiyi 1964-cü ildə qanuna çevrildi. Elə həmin il, Hindistan “dövlət məmurunun mənşəyini izah edə bilmədiyi mənbələrə sahib olması” üçün cəzalar tətbiq etdi.

## Dünyada tətbiqi
### Argentina
1964-cü ildə tətbiq olunan Cinayət Məcəlləsinin 286-cı maddəsi

Dövlət qulluğu dövründə və ya ondan sonra iki il ərzində aldığı zənginləşmənin mənşəyini izah edə bilməyən şəxs (və ya üçüncü şəxs, bu şəkildə varlığını gizlədirsə), iki ildən altı ilədək həbs cəzası ilə cəzalandırılır, a qanunsuz zənginləşdirmə dəyərinin 50-dən 100% -ə qədər cərimə və dövlət qulluğuna ömürlük qadağa.

2004-cü ildə, Argentinanın keçmiş Təbii Sərvətlər Naziri Maria Julia Algosaray, qanunsuz zənginləşdirməyə görə üç il həbs və 500.000 dollar cərimə aldı. Prokurorluq onun 1988-1996-cı illərdəki gəlir və xərclərini təhlil etdi, güclü bir uyğunsuzluq tapdı və izahat tələb etdi. Rəsmi, məsləhət xidmətləri sayəsində qazandığını və keçmiş ərindən və atasından da pul aldığını söylədi. Bu izahatlar məhkəməni təmin etmədi və qanunsuz zənginləşdirmə kimi tanınan məbləğin hamısını xəzinəyə ödəməli olan həbsxanaya göndərildi. 

## İstinadlar
Ticarət dizaynları və reklam materiallarının idxalının asanlaşdırılmasına dair beynəlxalq Konvensiya

**Ticarət dizaynları və reklam materiallarının idxalının asanlaşdırılmasına dair beynəlxalq Konvensiya** — 7 noyabr 1952-ci ildə Cenevrədə qəbul edilmişdir. Konvensiyanın tərəfləri rüsumsuz mağazalar əsasında nümunələrin (əhəmiyyətsiz olduqda) və reklam materiallarının (reklam kataloqu, broşura və s.) idxalını təmin etməyi öhdələrinə götürürlər.

1962-ci ildə 8 iyun 1961-ci il tarixli "Sərgilərdə, Yarmarkalarda, Yığıncaqlarda və ya digər bu kimi tədbirlərdə nümayiş etdirilməsi və ya istifadəsi üçün malların gətirilməsinin asanlaşdırılmasına dair Gömrük Konvensiyası" qəbul edildi.

## Tərəflər
Müqavilə əvvəlcə 6 ölkə (Belçika, Almaniya, Yunanıstan, İsveç, Böyük Britaniya, ABŞ) tərəfindən imzalanmışdır, 65 ölkə onun iştirakçısıdır:

* 
* 
* 	
* 	
* 	
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BM razılaşmalar bazasında sənəd kartı — International Convention to Facilitate the Importation of Commercial Samples and Advertising Material. Geneva, 7 November 1952
* Certified English and french text of the convention, UN Treaty. (United Nations, Treaty Series, vol. 221, p.&nbsp;255.), 2004
Faker

**Li San Hyok** (; ) və ya daha çox tanınan adı ilə **Faker** () – "T1" komandası üçün çıxış edən cənubi koreyalı peşəkar *[[League of Legends]]* oyunçusu. Əvvəlcə Koreya serverində *GoJeonPa* adı ilə çıxış edən Faker 2013-cü ildə "T1" klubuna cəlb edilmişdir və o vaxtdan komandanın orta koridor oyunçusudur. Bütün dövrlərin ən yaxşı *League of Legends* oyunçusu hesab olunur.

Faker yüksək mexaniki bacarıqları və çoxistiqamətli çempion hovuzuna görə tanınır. Leblank, Zed, Qalio, Azir, Ahri və Rayz ilə performansları məşhurdur. Koreya çempionatında 1000 və 2000 öldürmə sərhədlərinə çatan ilk oyunçu, 500 oyun keçirən ikinci oyunu, 600 oyun keçirən isə ilk oyunçudur.

Faker League of Legends Dünya Çempionatını 6 dəfə qazanan yeganə oyunçudur (2013, 2015, 2016, 2023, 2024, 2025). Dünya çempionatından əlavə 2014-cü ildə All-Star Paris, 2016 və 2017-ci illərdə Mövsümarası Dəvəti, 2016-cı ildə isə IEM turnirini qazanmışdır. Dünya çempionatlarında qalib gəldiyi üçün oyunda ona aid 5 kostyum var: SKT T1 Zed (2013), SKT T1 Rayz (2015), SKT T1 Sindra (2016), T1 Orianna (2023), T1 Saylas və T1 Yone (ikisi də 2024).

2020-ci ilin əvvəlində *T1 Entertainment & Sports* şirkətinin sahiblərindən biri olmuşdur.

## Şəxsi həyatı
7 may 1996-cı ildə Seul şəhərində anadan olub. O və qardaşı nənə-babaları və atası tərəfindən Seulun Kansoqu rayonunda yetişdiriliblər. Faker uşaqlıqdan pazlların və videooyunların aludəçisi olub, əvvəllər *[[Warcraft III]]* üçün olan xəritələri və Chaos adlı MOBA oynunu oynayırdı. 2011-ci ildə *[[League of Legends]]* ilə tanış olduqdan sonra cəld şəkildə oyuna adaptasiya olub. Mapo liseyinə daxil olsa da, e-idman karyerası üçün liseyi tərk edib.

## Karyerası
2013-cü ildə "T1 K" komandasına orto koridor oyunçusu kimi qoşulub. Komanda Koreyada dominantlıq etdikdən sonra 2013-cü ildə Faker komandasına ilk dünya çempionluğunu qazandırıb. 2014-cü ildə komandası ilə All-Star Paris turnirini qazansa da, dünya çempionatına vəsiqə qazana bilməyib. 2014-cü ildə "T1 K" və "T1 S" komandalarının birləşməsindən sonra Faker vahid "T1" komandasında çıxış etməyə bilib. 2015-ci ildə komandası ilə cəmi 1 məğlubiyyətlə və 15 qələbə ilə ikinci dəfə dünya çempionu olub.

2016-cı ildə Koreya çempionatında Yaz çempionu olaraq Mövsümarası Dəvət turnirinə qatılıb və ilk dəfə bu turnirin qalibi olub. 11 iyun 2016-cı ildə Koreya çempionatında 1000 killi keçən ilk oyunçu olub. 1000-ci killini Malzahar ilə Reksaiyə qarşı almışdır. Həmin il komandası ilə üçüncü dəfə dünya çempionu olub və turnirin ən dəyərli oyunçusu seçilib.

## Filmoqrafiya
* *"[[Xəyalpərəst (veriliş)|Xəyalpərəst]]"* (2020)

## İstinadlar
Avrasiya tuneli

220px|thumb
**Avrasiya tuneli** — İstanbulda Bosfor boğazın altından keçən avtobil tuneli. Tunel rəsmi olaraq 20 dekabr 2016-cı ildə, nəqliyyat üçün isə 22 dekabr 2016-cı ildə açılır.

5.4 km (3.4 mil) uzunluğa malik ikimərtəbəli tunel Türkiyənin Avropa hissəsindəki Qumqapı məhəlləsi ilə Asiya hissəsindəki Kadıköyü birləşdirir. Uzunluğu tunelə giriş yolları daxil olmaqla 14,6 km (9,1 mil) təşkil edir. Tunelin dəniz dibi altından keçən maksimum dərinliyi 106 m-ə çatır. 29 oktyabr 2013-cü ildə açılan Marmaray dənizaltı dəmir yolu tunelindən təxminən 1 km cənubda yerləşir. İki qitə arasındakı səyahət təxminən 5 dəqiqə çəkir. Rüsumlar hər iki istiqamətdə də tutulur; 2020-ci ilin fevralından etibarən avtomobillər üçün 36,40 lirə (təxminən 4 dollar) və mikroavtobuslar üçün 54,70 lirə (6 dollar). 2021-ci ilin fevralında gediş haqları 26% artaraq müvafiq olaraq 46 liraya (təqribən 6.20 ABŞ dolları) və 69 lirəyə (təxminən 9.30 ABŞ dolları) çamışdır. 
Avrasiya tunelinin konseptual təməlləri, İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən irəli sürülən 1997 Nəqliyyat Master Planına əsasən İstanbul Universiteti tərəfindən hazəırlanmışdır. Bu plana əsasən 2003-cü ildə Bosforun yeni keçidi üçün ilkin texniki-iqtisadi əsaslandırma aparılır. Bu tədqiqatın nəticələrinə görə, avtomobil tuneli ən yüksək həll olaraq tövsiyə edilmişdir.

3340 m uzunluğunda olan tunel, xüsusi olaraq hazırlanmış və ən son disk kəsicilərlə təchiz olunmuş 13,7 m diametrli TBM Mixshield Slurry-dən istifadə edilərək tikilmişdir.

Tunel elə qurulmuşdur ki, sığınacaq və tunelin başqa bir səviyyəsinə qaçış yolları təmin etmək üçün 200 m aralıqda təcili yardım otaqlarını qorusun. Telefon xətti ilə təchiz olunmuş hər 600 m (2000 ft) məsafədə qəza meydançaları mövcuddur.

Tunel marşrutu üzrə sürət həddi 70 km/saatdır (43 mil/saat).
## Yaranmış problemlər
1 mart 2011-ci il tarixində Şəhər Planlaşdırma Palatasının İstanbul şöbəsi, layihənin əhaliyə ziyan vurduğunu, bölgə planının olmadığını və tarixi binaların məhv ediləcəyi barədə məlumatın olmadığını iddia edərək, Qoruma Şurasının qərarına qarşı məhkəməyə müraciət edir. 
## İstinadlar
Ada (film, 2005)

Lincoln Six-Echo (McGregor) və Jordan Two-Delta (Johansson) XXI əsrin ortalarında dünyadan xaric edilmiş yeraltı bir obyektdə yaşayan yüzlərlə insandan ikisidir. Diqqətlə nəzarət edilən bu müəssisənin bütün sakinləri kimi, gündəlik həyatlarındakı hər şey, guya öz xeyirləri üçün idarə olunur. Buradan yeganə çıxış yolu və hamının ortaq ümidi; Püşkatma yolu ilə "Ada"ya getməkdir. Ora verilmiş məlumatlara görə, dünyada baş vermiş obyekt sakinləri istisna olmaqla planetdəki hər kəsin həyatını alan ekoloji fəlakətdən sonra dünyada salamat qalan təmiz və yaşana bilən yeganə ərazidir (ada).

Son vaxtlar izah olunmamış yuxular görən Linkoln narahatdır və həyatındakı məhdudiyyətləri getdikcə daha çox şübhə altına almağa başlayır. Ancaq artan marağının onu sürükləyəcəyi dəhşətli həqiqətə qətiyyən hazır deyildir. Gənc adam, varlığı ilə əlaqəli hər şeyin əslində yalan olduğunu, Adanın çox qəddar bir yalan və özü və Jordan Two-Delta da daxil olmaqla hər kəsin ölülərinin əslində canlılarından daha çox dəyərli olduğunu öyrənir. Vaxt getdikcə azaldığı üçün, Linkoln və Jordan cəsarətlə bildikləri tək dünyadan (120 milyard dollarlıq bir klon müəssisəsindəm) cəsarətlə qaçırlar. Dünyaya gəldikdən və yeraltı obyektin nəzarətindən qaçdıqdan sonra, onların aralarındakı uşaq münasibətləri yerini böyüklər üçün xas olan münasibətlərə buraxır. Lakin onları amansızlıqla izləyən müəssisənin xüsusi müqaviləli təhlükəsizlik qüvvələrindən qaçmaq Lincoln və Jordanın əsas hədəfləridir. Məqsədləri isə yaşamaq və yaşatmaqdır!

## İstinadlar
Squat (idman hərəkəti)

**Squat** (çöməlmə) — əsasən ayaq və obma əzələlərini inkişaf etdirən idman hərəkəti. Squatı doğru şəkildə etmək üçün aşağıdakılara fikir vermək lazımdır:

* Topuqlar çiyin genişliyində saxlanılmalı, dizlər qarşıya baxmalıdır. Oturub-durarkən topuqkar yerdən aralanmamalıdır
* Baş dik tutulub qabağa baxmalıdır
* Çömələrkən nəfəs almaq, qalxarkən nəfər vermək lazımdır
* Squat ağırlıqla edilirsə, ağırlıq boyna deyil, çiyinlərə alınmalıdır

## Faydaları
* Əzələləri gücləndirir
* Qaməti düzəldir

## Squat növləri

## İstinadlar
Bitkilərin çoxalması

**Bitkilərin çoxalması** — Bitki reproduksiyası, cinsi və ya qeyri-cinsi şəkildə çoxalda bilən yeni nəsillərin yetişdirilməsidir. Cinsi çoxalma, cinsiyyət hüceyrələrinin birləşməsi ilə nəsillər meydana gətirir, nəticədə nəsillər genetik olaraq valideynlərindən və ya valideynlərindən fərqlənir. Cinsi olmayan çoxalma, mutasiyaların baş verdiyi hallar xaricində genetik olaraq ana bitkilərə və bir-birinə bənzər hüceyrələrin birləşmədən yeni fərdlərin meydana çıxmasına səbəb olur.

Bitkilərin ana cinsinin genetik cəhətdən eyni klonları olan yeni bitkilərin yaradıldığı iki əsas çoxalma növü var. Vegetativ çoxalma əsas bitkinin vegetativ hissəsini (qönçələnmə, əkinçilik və s.) əhatə edir.

## Qeyri-cinsi çoxalma

## Cinsi çoxalma
Cinsi çoxalma iki əsas prosesi əhatə edir: genləri yenidən düzəldən və xromosomların sayını azaldan meyoz və xromosomu tam diploid sayına gətirən mayalanma. Bu iki proses arasında müxtəlif növ bitki və yosunlar fərqlənir, lakin bir çoxu, bütün quru bitkiləri də daxil olmaqla, hər hüceyrədə bir xromosom dəsti olan iki fərqli çoxhüceyrəli haploidlərlə nəsillərcə dəyişir. Qametofit, mitoz adlanan hüceyrə bölgüsü prosesi yolu ilə kişi və ya qadın cinsiyyət hüceyrələri (və ya hər ikisi) meydana gətirir. Ayrı-ayrı qametofitləri olan damar bitkilərində dişi qametofitlər meqa-qametofitlər (meqa = böyük, böyük yumurta əmələ gətirir), erkək qametofitlərə isə mikroqametofit deyilir (mikro kiçik, kiçik sperma əmələ gətirir). Erkək və dişi cinsiyyət hüceyrələrinin birləşməsi (mayalanma) çox hüceyrəli sporofitə bölərək inkişaf edən bir diploid ziqota verir. Yetkin sporofit, mayoz yolu ilə sporlar meydana gətirir, bəzən də "azalma bölünməsi" adlanır, çünki cüt xromosomlar tək bir dəst meydana gətirmək üçün yenidən ayrılır.

## İstinadlar
Yaruqa Hidroelektrik Stansiyası

**Yaruqa Hidroelektrik Stansiyası**  — Xorvatiyada, Krka çayı üzərində Dalmasiyanın Şibenik-Knin rayonunda yerləşən hidroelektrik stansiyası.

Bu elektrik stansiyası Xorvatiyada ilk alternativ enerji mənbəyi olmuşdur. Stansiyasının qurulma məqsədi Şibernikdə küçə lampalarını elektriklə təmin etmək olub. Beləlilə, sözügedən yaşayış məntəqəsi daha çox alternativ enerji mənbəyi ilə işləyən şəhər ünvanını qazanmışdır.

## Tarixi
Yaruqa dünyanın ən yaşlı energetika obyektlərindən biridir. Onun bugünkü yerləşmə yeri 1903-cü ilə aid edilir. Stansiya özü isə 1895-ci ildə yaxınlıqda yerləşən başqa bir ərazidən köçürülüb.   

1893-cü ildə Şibernik bələdiyyə sədri Ante Şupuk və Vjekoslav Meyxsner tədqiqatlara başladı və Krka çayının suyundan istifadə etmək üçün lisenziya aldılar. 1894-cü ildə elektrik ilə küçələri işıqlandırmağa başlamaq, bələdiyyə ərazisi hüdudları daxilində elektrik xətləri inşa etmək üçün icazə aldılar. Yaruqanın tikintisinə 1894-cü ildə başlanıldı və 16 ay davam etdi. 

İlk generator (hər biri 42 Hz. 550 kW) və transformatorlar macar şirkəti Qanz tərəfindən istehsal edildi və quraşdırıldı. Stansiyadan Şibenik şəhərinə qədər ötürücü xətlər taxta sütunlardan ibarət idi və 11 km uzunluğunda idi. 6 ədəd bələdiyyə paylayıcı şəbəkəsi 3000 /110 V yarımstansiyası var idi. Yaruqa stansiyası Şibenikdə 340 küçə lampasını və bəzi elektrikli evləri enerji ilə təmin etməyi bacardı.   

İlk Yaruqa hidro ES-nın tikilməsindən 3 il sonra, ikinci hidroelektrik stansiyanın tikintisinə başlanıldı. 1903-cü ildə gücü 6 MW olan yeni bir stansiyanın tikintisi başa çatdırıldı. 

Tikildiyi tarixdən günümüzə qədər Yaruqa 1916, 1937, 1970, 1995 və 2008-ci illərdə yenilənmişdir, lakin təsisatın əsas konsepsiyası qorunub saxlanılıb. 1936-cı ildə gücü 5,6 MW-a çıxaran ikinci generator quraşdırıldı.       

## Xatirəsi
Xorvat Poçt Şirkəti tərəfindən 1995-ci ildə stansiyanın xatirəsinə poçt markası buraxılmışdır.

## İstinadlar
Dünyanın möcüzələri

**Dünyanın möcüzələri**

## Herodota görə üç möcüzə

Bəlkə də ilk belə siyahı eramızdan əvvəl V əsrdə Herodot tərəfindən tərtib edilmişdir. Yazılarında "tarixin atası" antik zamanlarda İon mədəniyyətinin mərkəzi olan Samos adasının üç möcüzəsini sadalayır. Həmən möcüzələr bunlardır:
* Evpalin tuneli (Samos akveduku) — (bir kilometr uzunluğunda su kəməri şəhəri təmiz su ilə təmin edirdi)
* 
* Adanın limanındakı damba — (sahilləri qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur, günümüzə qədər qalmamışdır)
* 
* Heraion — Samos adasındakı Hera ilahəsinin məbədi

## Antik dünyanın yeddi möcüzəsi
Təqribən eramızdan əvvəl III əsrdə dünyanın yeddi möcüzəsindən ibarət klassik bir siyahı meydana gəldi:

* Xeops ehramı (Cizə, bizim e.ə. 2550-ci il)
*
* Semiramidanın asma bağları, (Babil, bizim e.ə. 600-cü il)
*
* Olimpdə Zevsin heykəli, (Olimpiya, bizim e.ə. 435-ci il)
*
* Artemida məbədi, (Efes, bizim e.ə. 550-ci il)
*
* Halikarnas mavzoleyi, (Halikarnas, bizim e.ə. 351-ci il)
*
* Rodoslu Koloss, (Rodos, bizim e.ə. 292–280-ci illər arası)
*
* İsgəndəriyyə mayakı, (İsgəndəriyyə, bizim e.ə. III əsr)
*

## Müasir dünyanın yeddi möcüzəsi

2001-ci ildə qeyri-kommersiya təşkilatı New Open World Corporation tərəfindən dünyanın müasir yeddi möcüzəsini ortaya çıxarmaq üçün hazırlanmış bir layihə başladıldı. Eyni zamanda, memarlıq və təbiət möcüzələrini ayrılıqda müəyyənləşdirməyə qərar verildi. Birinci kateqoriya üzrə qaliblər 7 iyul 2007-ci ildə elan edildi. İkinci kateqoriya üzrə qaliblər 2011-ci ildə elan edildi.

## Dünyanın süni möcüzələri

## Dünyanın təbii möcüzələri

## Dünyanın Yedi Təbii Möcüzəsi (CNN)
1997-ci ildə CNN kompaniyası özünün təbii möcüzələr siyahısını hazırladı.

## BBC-dən Dünyanın 80 möcüzəsi

2005-ci ildə BBC telekanalı, "Dünyanın 80 möcüzəsi" (ing. Around the World in 80 Treasures) ümumi başlığı altında efirə sənədli filmlər seriyası buraxdı. Seçilmiş sənət və memarlıq əsərləri sırasına Perudakı Naska xətləri, Pasxa adasındakı Moai daş heykəlləri, ABŞ-dakı Azadlıq heykəli, İndoneziyada dünyanın ən böyük Buddist kompleksi Borobudur, Çində İmperator Yasaq şəhəri və Terrakota ordusu, Hindistanda Minakşi məbədi, İranda Persepolis, Liviyada Leptis-Maqna, Yunanıstanda Parfenon, Rusiyada Solovetski adaları və digər möcüzələr də daxildir.

## Sualtı dünyanın möcüzələri

## Həmçinin bax

* Ümumdünya irsi — UNESCO tərəfindən mühafizə edilən 1000 təbii və mədəni abidə.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Dünyanın 7 möcüzəsi
* Ukraynanın yeddi möcüzəsi. Ukraynada dünyanın yeddi möcüzəsi Şəlalə və bazalt sütunlar
* Hindistan | Möcüzələr və əfsanələr ölkəsi
İrena Veysayte

**İrena Veysayte** (; ) — Sovet və Litva ədəbiyyatşünası, teatrşünas və teatr tənqidçisi, ictimai xadim; Qərbi Avropa ədəbiyyatı və teatr tarixinə dair əsərlərin müəllifi.

## Bioqrafiyası
Kaunasda bir yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. 1934–1941-ci illərdə Kaunasdakı Şolom Aleyxem Gimnaziyasında idiş dilində təhsil alır. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Kaunas gettosunda valideynlərini itirir. Anası onu Qırmızı Ordunun gəlişinə qədər gizlədən litvalı ailəyə verir.

1947-ci ildə Salome Neris adına Vilnüs orta məktəbini bitirir. 1953-cü ildə Moskva Dövlət Universitetini alman dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə bitirmişdir. 1963-cü ildə Leninqrad Dövlət Universitetində filologiya elmləri namizədi dərəcəsi üçün tezisini müdafiə edir.

1953–1997-ci illərdə Vilnüs Pedaqoji İnstitutunda (1992-ci ildə Vilnüs Pedaqoji Universitetinə çevrildi) Qərbi Avropa ədəbiyyatı, Alman ədəbiyyatı, XX əsr teatr tarixi kurslarında dərs demişdir. 1965-ci ildən dosent; 1999-cu ildə Vilnüs Pedaqoji Universitetinin Fəxri professoru adına layiq görülmüşdür.

1963–1964-cü ildən bəri teatr tənqidçisi kimi tanınır.

93 yaşında, 11 dekabr 2020-ci ildə Vilnüsdə koronavirus infeksiyası nəticəsində dünyasını dəyişir.

## Elmi fəaliyyət
Litva və digər ölkələrin mətbuatında 200-dən çox məqaləsi dərc edilmişdir. Bir neçə kitabın tərtibçisi; məktəb dərsliklərinin həmmüəllifidir.

## Sosial fəaliyyət
1990-cı ildə professor Ceslovas Kudaba ilə birlikdə Açıq Litva Fondunu (Atviros Lietuvos Fondas) təsis edir. 1993-cü ilə qədər Açıq Litva Fondunun idarə heyətinin sədr müavini, 1993–2000-ci illərdə idarə heyətinin sədri olur. Açıq Cəmiyyət İnstitutu (Budapeşt) və digər beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatlarının idarə heyətinin üzvü, Nidadakı Tomas Mann Mədəniyyət Mərkəzinin kuratoriumunun üzvü, Litvanın UNESCO üzrə Milli Komitəsinin, Mədəniyyət Nazirliyinin Bədii Şurasının üzvü olmuşdur.

## Mükafatları
1995 — Litva Böyük Knyaz Gyadiminas ordeni (dördüncü dərəcə).

2006 — Barbara Radzivill mədəniyyət və təhsil sahəsindəki uğurlarına görə medalı.

2008 — Litva Elm və Təhsil Nazirliyinin Fəxri Nişanı.

2012 — Litva-Alman mədəni mübadiləsindəki fəaliyyətlərinə və vətəndaş cəsarətinə görə Göte medalı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Gediminas Zemlickas. "Mokslas be sąžinės — pragaištingas"
* Irenai Veisaitei — Barboros Radvilaitės medalis už nuopelnus kultūrai ir švietimui
* Vytautas Toleikis "Irenos fenomenas"
* Fotokronika
* Irena Veisaitė "Holokaustas mano gyvenime"
Kamil Şahbazov

**Kamil Şahbazov Ağazaman oğlu** (14 fevral 1949, Bakı) ― iqtisadçı alim, iqtisad elmləri doktoru (1994), professor.

## Həyatı
Kamil Şahbazov 14 fevral 1949-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O, 1967-ci ildə D.Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Əməyin iqtisadiyyatı ixtisasına daxil olmuş, 1971-ci ildə həmin universitetdən məzun olmuşdur.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
Kamil Şahbazov 1964–1967-ci illərdə istehsalat yönümlü müəssisələrdə çalışıb. 1971-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda əmək fəaliyyətinə başlayan Kamil Şahbazov həmin müəssisədə laborant, müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışıb. Daha sonra 1988-ci ildən "İqtisadiyyatın idarə edilməsi", 1994-cü ildən "Menecment və sahibkarlığın fəaliyyəti", 2004-cü ildən isə "Menecment" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır.

### Elmi fəaliyyəti
Kamil Şahbazov 1976-cı ildə namizədlik dissertasiyasını, 1994-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. O,idarəetmə və menecment problemləri ilə məşğul olur. Alim 5 monoqrafiyanın, 85 elmi-metodiki əsərin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 10 elmlər namizədi hazırlanmışdır.

## Mükafatı
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 sentyabr 2011-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamil Şahbazova təhsilin inkişafındakı xidmətlərinə görə Əməkdar müəllim fəxri adı verilmişdir.

## İstinadlar
Manç (it)

**Manç** (; 1994–2006) ― erkək alman çoban iti. O, Macarıstanın Mişkolts şəhərinin "Spayder" adlı xüsusi xilasetmə komandasının ən məşhur xilasedici iti idi. Onun adı pəncə deməkdir. Mançın xüsusi istedadı dağıntılar altında qalmış zəlzələdən xilas olanları tapmaq və xilasediciləri xəbərdar etmək idi. O, zəlzələ dağıntıları altında basdırılmış insanları tapa bilirdi və insanın öldüyünü və ya diri olduğunu ayırd etməklə yanaşı, bu barədə xilasetmə qrupunun digər üzvlərinə şarə verə bilirdi. Ölü insanı hiss edəndə uzanırdı,; dağıntılar altında canlı insan hiss etdikdə ayağa qalxırdı, quyruğunu silkələyirdi və hürürdü.

Manç və sahibi Laslo Lexotsi 2001-ci ildə El Salvador və Hindistanda baş verən zəlzələlər də daxil olmaqla bir neçə zəlzələdən xilasetmə əməliyyatında iştirak etmişdilər. Manç 1999-cu ildə Türkiyədə İzmit zəlzələsindən sonra 82 saat xarabalıq altında qalan 3 yaşlı bir qızı xilas etməyə kömək etdiyi zaman məşhur oldu.

2004-cü ilin dekabr ayında Mişkoltsun mərkəzində Sinva çayının və yeni şəhər meydanının yaxınlığında Mança heykəl qoyuldu. Heykəlin müəllifi Borbala Sanyi oldu.

Manç 22 oktyabr 2006-cı ildə ağciyər iltihabından öldü. 2015-ci ildə onun xilasetmə qrupu insanları xilas etmək istiqamətində 20 illik fəaliyyətinə görə Avropa Vətəndaş Mükafatına layiq görüldü. 1999-cu ildə Mançın xilas etdiyi qız Hatira Kaplan mərasimə fəxri qonaq olaraq qatıldı və Mişkoltsda Manç heykəlini ziyarət etdi.

## Manç mediada
"Dialectical Anthropology" jurnalında yayımlanan bir məqalədə Melinda Kovaç Mançın dünya miqyasında xilasetmə əməliyyatları barədə məlumatların mətbuatda yayımlanmasını Macarıstanın digər ölkələrə (xüsusən də Türkiyəyə) beynəlxalq yardımının ən yaxşı nümunəsi olaraq qiymətləndirir. Kovaç yazır:

## Film
left|thumb|Ziyarətçilərin bəzədiyi heykəl
"Mancs*"* (beynəlxalq səviyyədə "Pəncə" olaraq yayımlandı) adlı beynəlxalq bədii film 2014-cü ilin sonunda, bir neçə il gecikmədən sonra nümayiş olundu. Canlı aktyorların oyunu və animasiyanı özündə ehtiva edən film Manç real həyatından çox da bəhs etmir. Robert Adrian Pejo tərəfindən çəkilən film Macarıstanda birmənalı qarşılanmadı; tənqidçilər "ailəvi" hesab edilən filmdə faciəvi hadisələrin əhəmiyyətinin azaldılmasını xüsusilə pis qarşıladılar. Bundan başqa, filmdə hadisələrin hansı illərdə baş verdiyini təyin edilməsi ilə bağlı çaşqınlıqlar yaranırdı, bəzi səhnələr 1980-ci illəri, digəri 1990-cı illəri, bəziləri isə 2000-ci illəri xatırladırdı. Film 2015-ci ildə Schlingel Beynəlxalq Film Festivalında əsas mükafatı qazandı. Münsiflər heyəti animasiyaları və "ailəvi" yanaşmanı yüksək qiymətləndirdi. Almaniyada film "Mika ― sənin ən yaxşı dostun böyük qəhramandır" ()

## İstinadlar

## Mənbələr
* "Spayder" adlı xüsusi xilasetmə komandası
* Türkiyədə Manç
* ''Budapest Sun-da Mançdan bəhs edən məqalə'' 
* Manç yeni heykəlində (macar dilində şəkilli qısa məqalə)
Deyr əz-Zor

**Deyr əz-Zor** () — Suriyada şəhər, eyniadlı mühafəzənin inzibati mərkəzi. Osmanlı dövründə Deyr əz-Zor vilayətinin inzibati mərkəzi idi.

## Həmçinin bax
* Deyr əz-Zor döyüşləri (2023)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əl-Qüneytirə

**Əl-Qüneytirə** () — Suriyada kabus şəhər, eyniadlı mühafəzənin inzibati mərkəzi.

## Tarix
Quneytranın ətrafındakı ərazi min illərdir məskunlaşıb. Ehtimal olunur ki, burada paleolit dövrünə aid ovçu-yığıcılar yaşayıb, bunu Levallua və Muster dövrlərinə aid daş alətlərin aşkarlanması sübut edir. Ən azı Roma və Bizans dövründə də mövcud olmuşdur.

Müasir şəhər daha əvvəl xarabalığa çevrilmiş bir şəhərin daşları ilə tikilmiş Osmanlı karvansarasının nüvəsi ətrafında inkişaf etmişdir. 20-ci əsrdə Quneytra Qolan təpələri bölgəsinin inzibati mərkəzinə və Qafqazdan gələn müsəlman çərkəzlərin yaşayış məntəqəsinə çevrildi.

Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Avstraliya Atlı Diviziyası və 5-ci Atlı Diviziya Dəməşqi almazdan əvvəl 29 sentyabr 1918-ci ildə Osmanlı türkləri tərəfindən məğlub edildi (bax: Megiddo döyüşü). Quneytra İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Suriyada Dəməşq döyüşü və Kisve döyüşü də daxil olmaqla bir neçə döyüşün yeri olub.

İsrailin şəhəri ilk ələ keçirməsi 1967-ci il iyunun 10-da, altı günlük müharibənin son günündə baş verdi.

Baasçı Suriya 1970-ci illərin əvvəllərində şəhəri bir neçə dəfə bombaladı; 1970-ci ilin iyununda Suriya zirehli bölmələri hücuma keçdi və 1972-ci ilin noyabrında Dəməşq Radiosu Suriya artilleriyasının Quneytranı yenidən atəşə tutduğunu bildirdi.

1973-cü il Yom Kippur müharibəsinin ilk günlərində Quneytra İsrailin əks-hücumunda yenidən ələ keçirilməzdən əvvəl Suriya ordusu tərəfindən qısa müddətə geri alındı. 1973-cü il oktyabrın ortalarında İsrailin əks hücumu başladı.

Nəhayət, Suriyanın irəli birliklərinə qarşı yaxın hava dəstəyi verən Phantoms və Skyhawks tərəfindən dəstəklənən İsrail zirehli bölmələri Suriyanın irəliləyişini dayandırdı və ərəbləri geri çəkilməyə məcbur etdi.

İsrail 1974-cü il iyunun əvvəlinə qədər ABŞ-ın 31 may 1974-cü ildə imzaladığı və iyunun 6-da qüvvəyə minən geri çəkilmə sazişindən sonra Suriyanın mülki nəzarətinə qayıdana qədər şəhərə nəzarəti saxladı.

6 iyun 2013-cü ildə Quneytra yaxınlığındakı sərhəd keçid məntəqəsi üsyançılar tərəfindən hücuma məruz qaldı və Suriya Baas Ordusu tərəfindən geri alınmadan əvvəl müvəqqəti olaraq ələ keçirildi. 2013-cü ilin iyulunda üsyançı qüvvələr Quneytradakı hərbi nəzarət-buraxılış məntəqəsinə hücum edib, ertəsi gün isə Suriya Baas Ordusunun şəhərdəki bir neçə mövqesinə hücum edib.

2014-cü ilin avqustunda üsyançı qüvvələr keçid məntəqəsini ələ keçirdilər. Döyüşlər zamanı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Silahsızlanma və İnkişaf Qüvvələrinin (UNDOF) filippinli üzvü yaralanıb. Nəticədə Avstriya hökuməti öz qoşunlarını BMT missiyasından çıxardığını elan etdi.

26 iyul 2018-ci ildə Suriya BƏƏS Ordusu Quneytra şəhərini yenidən işğal edib.

2024-cü ilin dekabrında şəhər İsrailin nəzarətinə keçib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əs-Süveyda

**Əs-Süveyda** () — Suriyada şəhər, eyniadlı mühafəzənin inzibati mərkəzi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eva Sekey

**Eva Sekey** (; ) — Macarıstan üzgüçüsü. O, Helsinkidə keçirilən 1952 Yay Olimpiya Oyunlarında qızıl medal və 1956 Yay Olimpiya Oyunlarında gümüş medal qazandı, altı dünya rekordu vurdu və 44 milli titul qazandı. 1953-cü ildə 400 m fərdi kompleks yarışında ilk dünya rekordunu vurdu.

## Həyatı
Sekey Macarıstanın Budapeşt şəhərində anadan olub. 1941-ci ildə Sekey yəhudi olduğu üçün başlamasına çətinliklə icazə verilsə də, sürət üzrə milli rekordu qırdı. Uşaq ikən yerli üzgüçülük komandasında yarışırdı. 1941-ci ildə, 14 yaşında, yəhudi olduğu üçün komandadan qovuldu. Növbəti dörd il ərzində yarışlardan kənarlaşdırıldı və məşhur üzgüçü olduğu üçün Holokostdan qismən xilas oldu. II Dünya Müharibəsinin sonlarına doğru, Budapeştdə isveçrəli şəxsin həddindən artıq doldurulmuş iki otaqlı “təhlükəsizlik evində” 41 nəfərlə birlikdə yaşadı və formada qalmaq üçün hər gün pilləkənləri 100 dəfə yuxarı-aşağı qaçırdı.

II Dünya Müharibəsinin sonunda, daha sonra boşandığı və özündən əvvəl 2013-cü ildə vəfat edən həyat yoldaşı Dejö Dyarmati ilə tanış oldu. Bundan başqa, əri su polosu üzrə üç qat olimpiya çempionu (1952, 1956 və 1964) idi. Onun qızı Andrea Dyarmati Münhendə keçirilən 1972 Yay Olimpiya Oyunlarında iki medal qazanan kürək və baterflay növündə üzgüçüsü idi. 1956-cı il macar inqilabından sonra ailə ABŞ-yə köçdü, lakin Sekeyin valideynlərinə qulluq etmək üçün Macarıstana döndülər.

O, 1947 Universiadasında üç qızıl medal qazandı. 1951-ci il Dünya Universitetlər çempionatında beş qızıl medal qazandı.

Helsinkidə keçirilən 1952 Yay Olimpiya Oyunlarında 200 metrlik brass üsulu ilə üzgüçülükdə qızıl medal qazandı (olimpiya rekordunu təzələdi) və 1956 Yay Olimpiya Oyunlarında gümüş medala layiq görüldü. O, həmçinin altı dünya rekordunu təzələdi və 44 milli yarışın qalibi oldu. 1953-cü ildə fərdi 400 metrlik kompleks yarışında ilk dünya rekordunu qoydu.

Yarışlarda iştirakını dayandırdıqdan sonra Sekey eczacı və üzgüçülük məşqçisi kimi işlədi. Onun şagirdləri arasında qızı da var idi.

1976-cı ildə onun adı Beynəlxalq Üzmə Şöhrət Zalına əlavə edildi. 2004-cü ildə Macarıstan xalqının idmançılarından biri seçildi, 2011-ci ildə isə Prima Primissima mükafatını aldı. Əlavə olaraq onun adı Beynəlxalq Yəhudi İdmançılar Şöhrət Zalına daxil edildi.

## Ölümü
29 fevral 2020-ci ildə, 93 yaşından beş həftə əvvəl, 92 yaşında Budapeştdə vəfat etdi.

## Nəşrləri
Biri digər dillərə tərcümə olunmuş üç kitabın müəllifidir:

* "Yalnız qaliblərin ağlamasına icazə verilir!" (*Sírni csak a győztesnek szabad!*) Budapeşt, 1981, Magvető Kiadó
* "Gəldim, gördüm, uduzdum?" (*Jöttem, láttam… Vesztettem?*) Budapeşt, 1986, Magvető Kiadó
* "Üzdüm/Sağ qaldım" (*Megúsztam*) Budapeşt, 1989, Sport Kiadó

## İstinadlar
Kalanoz

**Efaristos Kalanoz** (XIII əsr-1287) — Rum komandir və casus. Savcı Qazini öldürmüşdür. Kalanozu Osman bəy öldürmüş və ya onun əmri ilə öldürülmüşdür.
İslam Məmmədov

**İslam Həsən oğlu Məmmədov** () — Jdanov Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri

## Həyatı
1 iyul 1935-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunda anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Sədərək rayonu kənd orta məktəbini bitirmiş, 1952–1957-ci illərdə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun zootexnika fakultəsində təhsil almışdır.

Ailəlidir, 3 övladı var.

## Fəaliyyəti
1957-ci ildə Beyləqan rayonu (Jdanov) Stalin adına kolxozda baş zootexnik vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1979–1983-cü illərdə Jdanov Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə yüksəlmiş, 1983–1990-cı illərdə "Dostluq" sovxozunun direktoru olmuşdur. 1990–1993-cü illərdə Beyləqan broyler quşçuluq fabrikinin direktoru, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi "Damazlıq"birliyində baş ekspert vəzifəsində çalışmışdır.

## Mükafatları
Azərbaycan SSR-in əməkdar zootexniki adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Şotlandiya çəpərləmələri

[right|thumb|250px|[Lox-Roq yaxınlığında Vuyya-Mor adasındakı kəndli evlərinin xarabalıqları. Ada 1841-ci ildə sakinlərdən tamamilə təmizləndi və indi yalnız otlaq kimi istifadə olunur.]]
**[[Çəpərləmə]]** İngiltərədən xeyli sonra Şotlandiyada başladı və xüsusilə dramatik idi. 1760-cı illərdən bəri bir əsr boyunca qəbilə rəisləri müştərilərini və icarəçilərini (mahiyyətcə kiçik fermerləri) otlaq vadilərindən sahilə qovdular, burada özləri üçün yeni peşələrə yiyələnmək — dəniz yosunu toplamaq təşviq edildi.

Deportasiyanın nəticəsi feodal düzəninin və ənənəvi klan sisteminin məhv edilməsi, həmçinin dağlıq ərazilərin Kanada və Avstraliyaya kütləvi köçü idi. Bənzər fenomenlər İngiltərədə uzun müddətdir baş versə də, İsveç dağlıqlarında, təsiri gecikmə və tələskənlik, habelə uzunmüddətli torpaq icarəçilərinin hüquqlarını tənzimləyən Şotlandiya qanunlarının olmaması səbəbindən, icarə hüququ ilə yanaşı, tez-tez bütün əmlaklarını itirdi.

## Səbəbləri və metodları
Şotlandiya orta əsrlərdən bəri himayə quruluşuna və klan üzvləri arasındakı qohumluq uydurmasına əsaslanan klan sistemi miras aldı. Digər ənənəvi cəmiyyətlərdə olduğu kimi, patron-müştəri münasibətləri torpaq sahibinin kəndlilərə himayədarlıq etdiyini və müharibə dövründə ona sədaqətlə xidmət etdiklərini düşünürdü. XVIII əsrin birinci yarısındakı Yakobit qarışıqlığının yatırılması hökumətin Şotlandiyanı silahsızlaşdırmasını tələb etdi və bununla birlikdə havadarların və müştərilərin hərbi əlaqələri mənasını itirdi. Beləliklə, klan sisteminin dağılması üçün şərait yaradıldı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Devine, Tom. *Clanship to Crofters' War: The social transformation of the Scottish Highlands*. Manchester University Press, 1994. ISBN 978-0-7190-9076-9.
* Devine, Tom. *The Scottish Clearances: A History of the Dispossessed, 1600-1900*. London: Allen Lane, 2018. ISBN 978-0241304105.
* Prebble, John. *The Highland Clearances*. Secker & Warburg, 1963.
* Richards, Eric. *The Highland Clearances*. Birlinn Books, 2000.
* Peter Aitchison, Andrew Cassell. *The Lowland Clearances: Scotland's Silent Revolution, 1760-1830.* Birlinn Books, 2012. ISBN 9781780270692.
Boqenşperk qəsri

**Boqenşperk qəsri** (, ) ― Sloveniyada yerləşən 16-cı əsrə aid qəsr. Tikili, London Kral Cəmiyyətinin əməkdaşı, 17-ci əsr alimi və təbiətşünası Yanez Vaykard Balvazor ilə əlaqəsi səbəbilə daha çox tanınır.

## Memarlıq
412 m yüksəkliyindəki alçaq bir təpədə yerləşən intibah dövrünə aid qəsr tamamilə bərpa edilmiş və Sloveniyanın əhəmiyyətli bir mədəniyyət abidəsi olaraq siyahıya alınmışdır. Üç mərtəbəli qəsr dörd qülləni birləşdirən və daxili həyəti əhatə edən bir neçə dövrə aid dörd hissədən ibarətdir. Qəsrin ən qədim hissəsi əvvəllər müstəqil istehkam olmuş şimal qülləsidir.

## Tarix
Qəsr ehtimal ki, qəzalı vəziyyətdə olan və 1511-ci ildə baş verən güclü zəlzələ nəticəsində ciddi şəkildə zədələnmiş Lixtenberk qəsrinin əvəzi olaraq Vaqen ailəsi tərəfindən inşa edilmişdir.

1630-cu ildə ailənin son üzvü olan Yuriy Vaqenin öldü. Bundan sonra qəsr 1672-ci ildə Yanez Vaykard Balvazor tərəfindən alınana qədər bir neçə sahib dəyişmişdir. Bu dövrdə hərtərəfli şəkildə təmir edilmiş qəsr, qrafika studiyası, kitabxana və mətbəə ilə təchiz edilmişdir.

Balvazor *"Krayna hersoqluğunun şöhrəti* " kitabının nəşrinin xərclərinin çox olması səbəbilə əvvəlcə qiymətli kitabxanasını, 1692-ci ildə isə əmlaklarını satmaq məcburiyyətində qaldı. O və ailəsnin qəsri tərk etməsi ilə qəsr yenidən bir neçə sahib dəyişdirmiş və bunlardan sonuncusu 1943-cü ildə qəsrdən imtina edən Vindişqrets ailəsi olmuşdur. Daxili əşyaları dağıdısa və ya talan edilsə də qəsr özü müharibədən sağ çıxmış və dərhal sonra hərbi xəstəxanaya çevrilmişdir. Tikili daha sonra 1957-ci ildən bəri burada əsaslı təmir işləri aparan Yezuitlər tərəfindən işğal edilmişdir. 1972-ci ildə qəsrdə ilk başlarda incəsənət tarixçisi Milan Jeleznikin rəhbərlik etdiyi yenidənqurma işləri başlamışdır.

## Muzey
Yenilənmiş tikililər indi muzey kimi fəaliyyət göstərir və burada eksponatlar və kolleksiyalar mövcuddur. Qəsrin birinci mərtəbəsində həmçinin şadlıq sarayı və restoran da mövcuddur. Qəsr ətrafındakı ərazilər isə park olaraq fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* 
* gremoVEN.com - Bogenšperk
İjevsk su anbarı

**İjevsk su anbarı** — 1760-cı ildə Udmurtiyanın paytaxtı İjevsk şəhərinin ərazisində qurulan süni su anbarı.

Su tutarı İj çayı üzərində qurulsa da, ona əlavə olaraq Malinovka, Pazelinka, Podborenka, Şaberdeyka və Pionerski çayları tökülür. 
Göl İjevsk dəmir zavodlarının mühərriklərinin işləməsini təmin etmək üçün 10 aprel 1760-cı ildə İj çayı üzərində salınmışdır.
Su hövzəsi 7 oktyabr 1971-ci ildə təsdiq edilmiş İj çayı üzərindəki İjevsk su anbarının su ehtiyatlarının istismarı qaydalarının əsas müddəalarına uyğun olaraq idarə olunur. İj çayı hövzəsinin mənbəyindən hovuz bəndinə qədər olan sahəsi 1640 km²; su tutarının səth güzgü sahəsi 24 km²; maksimum eni 2,5 km; orta dərinliyi 3,5 m; ümumi həcmi 76,3 milyon m³-dir. Su tutarı İjevsk şəhərinə su təchizatını təmin edir. İçməli və sənaye su təchizatı üçün İjevsk gölündən ortalama illik su alımı 65-70 milyon m³-dir.
2003-cü ildə mavi-yaşıl yosunların su tutarında böyüməsi səbəbindən içməli su kif qoxusu verir.

İjevsk su tutarı yaz və yay aylarında kiçik sərnişin daşınması üçün istifadə olunur. Sərnişin donanması Moskviç və Moskva tipli motolu gəmilərindən ibarətdir.

2012-ci ilin sentyabr ayında Udmurt Dövlət Universitetinin ekoloqları su tutarında bitki örtüyü ilə əlaqəli İjevsk su anbarı vəziyyətinin pisləşməsi barədə məlumat vermişlər.

2013-cü ildə su tutarının dibinin dərinləşdirilməsi zamanı 12 metr dərinlikdə bir mamont qalıqları (diş və sümük) tapılır. Dib dərinləşdirənlər bənd tikilmədən əvvəl inşa edilmiş köhnə bir yolu da aşkarlayır.

2013-cü ilin sonunadək su tutarının sahilində Kirov adına Parkın salınmasına başlanılır. Ancaq 2017-ci il tarixinə qədər iş tamamlanmamış olaraq qalır.

İjevsk su anbarı "Rusiya Federasiyasının Daxili Su Yolları Siyahısı - 2002" yə daxil edilmişdir.

2017-ci ilin may ayında su tutarının səthində dayazlıqda yaşıllıqlar meydaya gəlmişdir.
## İstinadlar
Qırğızıstan-Tacikistan sərhəd toqquşmaları (2021)

**Qırğızıstan-Tacikistan sərhəd toqquşmaları** — Qırğızıstan-Tacikistan sərhədində Qırğızıstan və Tacikistan qüvvələri arasında 28 aprel 2021-ci ildə su qaynaqları üzərində nəzarət səbəbindən başlayan bir sıra silahlı toquşmalar. Qırğızıstanın Batken vilayətinin Köktaş kəndində başlanan və daha sonra ordularında ortaya qarışması ilə genişlənən münaqişə. 29 aprel tarixində qarşıdurmalar nəticəsində hər iki tərəfdən 6 nəfər ölmüş və 10.000 nəfər bölgədən təxliyə edilmişdir. 29 aprel tarixində atəşkəs elan edilmişdir. 
## İstinadlar
Haqq yolu (film, 1971)

**Haqq yolu** (türk. Hak Yolu) — 1970-ci il Türkiyə və İran istehsalı olan dram filmi.

## Rollarda
* Cünəyt Arkın (səs – Əbdürrəhman Palay)
* Nilufar (səs – Nevin Akkaya)
* Cahangir Qaffari (səs – Toron Qaracaoğlu)
* Gisu
* Morin
* Əhməd Onuk (Mortəza Əhmədi)
* Hamidə Xəirabani
* Dariuş Asadzadə
* Əli Zəndi
* Əli Miri

## İstinadlar
Busan ekspresi (film, 2016)

**Busan ekpresi** (Hanqıl: 부산행; RR: Busanhaeng) — 2016-cı ildə istehsal olunmuş zombi kateqoriyasındakı qorxu filmi.

Rejissoru Yeon Sang-ho və baş rollarda Gong Yoo, Jung Yu-mi və Ma Dong-seok iştirak etmişdir. Filmin dünya premyerası 2016 Cannes Film Festivalında Gecə Sessiyasında reallaşdırılmışdır. 7 Avqustda 10 milyon film izləyicisi ilə 2016-cı ildə efirlərə çıxarılmış və tamaşaçı rekordu qırmış ilk Koreya filmi olmuşdur

Filmdən bir ay sonra Seul Station adlı cizgi filmi istehsal edilmişdir.

## Süjet xətti
Dağıdıcı bir virus Cənubi Koreyanı öz təsiri altına almışdır. Bu vaxt Seuldan Busana gedən qatardakı sərnişinlər sağ qalmaq üçün mübarizə aparırlar.

## İstinadlar
Dyörd Karpati

**Dyörd Karpati** (; ) — 1952, 1956, 1960 və 1964 Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak Macarıstan su poloçusu. Su polosu üzrə dörd və ya daha çox olimpiya medalı qazanan səkkiz kişi idmançıdan biridir və su polosu üzrə üç olimpiya qızıl medal qazanan on kişi idmançıdan biridir.

## Karyerası
Budapeştdə anadan olub və 1952-ci il Yay Olimpiya Oyunlarında qızıl medal qazanan Macarıstan komandasının üzvü idi. O, beş matç keçirdi və dörd qol vurdu.

Dörd il sonra o, yenidən 1956 Olimpiya turnirində qızıl medal qazanan Macarıstan komandasının üzvü idi. O, iştirak etdiyi altı qarşılaşmada ən azı altı qol vurdu (qol vuranların hamısı məlum deyil).

1960 Olimpiya Oyunlarında Macarıstan komandası ilə bürünc medal qazandı. Keçirdiyi dörd matçda beş dəfə fərqləndi.

Çıxış etdiyi son Olimpiya yarışı 1964-cü ildə Tokio şəhərində keçirilən turnirə təsadüf etdi. Artıq üçüncü Olimpiya qızıl medalını qazandığı yarış zamanı komanda ilə 6 oyunda çıxış edərək 4 qol vurmuşdu.

Karpati hüquq ixtisası üzrə təhsil almış və dərəcə qazanmışdır, amma bunu heç vaxt istifadə etmədi. Bundan əlavə o, 1964- cü ildə də məşqçi dərəcəsini aldı və 1970-1980-ci illərdə milli komandada Dejö Dyarmatinin köməkçi məşqçisi kimi çalışdı. Həmin məşqçilər tandeminin ən əsas uğuru 1976 Yay Olimpiya Oyunlarında qızıl medala layiq görülməsi oldu.

1982-ci ildə Karpatinin adı Beynəlxalq Üzgüçülər Şöhrət Zalına salındı və 1994-cü ildən Ölməz Macarıstan İdmançıları Assosiyasiyanın üzvü oldu.

## Ölümü
Uzun bir xəstəlikdən sonra Karpati 17 iyun 2020-ci ildə 84 yaşında vəfat etdi. 2 iyul 2020-ci ildə Farkaşreti qəbiristanlığında dəfn edildi.

## Şəxsi həyatı
Dyörd yəhudi olaraq anadan olmuşdur. Keçmiş su polosu oyunçusu və görkəmli italyan aktyor Bad Spenser ilə onun yaxşı dostluq əlaqələri var idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dyörd Karpati Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi saytında
* Dyörd Karpati "Olympic Channel" saytında
* Dyörd Karpati Macarıstan Olimpiya Komitəsi saytında 
* Dyörd Karpati "Olympedia" saytında
* [Dyörd Karpati](https://ishof.org/gyorgy-karpati--(hun).html)  Beynəlxalq Üzmə Şöhrət Zalında
Şotlandiya klanları

**Klanlar** — Müştəri-patron münasibətlərinə və ortaq bir ataya sahib olma xəyalına əsaslanan daxili patriarxal quruluşa sahib Şotlandiya qəbilə icmaları. Klanlar, Şotlandiya xanədanlığını və gerblərini idarə edən Lion Məhkəməsi tərəfindən tanınan rəsmi bir quruluşa sahibdir. Şotlandlar arasında müəyyən bir klana mənsubiyyətin fərqli bir əlaməti, hər bir klanın (sözdə tartan) xarakterik xüsusiyyətinə sahib bir kəlmədir (indi kilt). Tarixən tartan naxışları, toxucuları adətən bu ərazilərdə üstünlük verilən kumaş dizaynlarını istehsal edən Aranlar və Yaylalarla əlaqələndirilmişdir. Klan sözü () qal mənşəlidir və "nəsil" kimi tərcümə olunur. Klan sistemi XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində Şotlandiya lordlarının əhalidən "mülklərinin təmizlənməsi" nəticəsində məhv edildi.

## İstinadlar
Yanoş Göröç

**Yanoş Göröç** (; ) — hücumçu və yarımmüdafiəçi mövqelerində çıxış etmiş Macarıstan futbolçusu və məşqçisi. Ən çox "Uypeşt" klubundakı çıxışları ilə tanınır, daha sonra "Tatabanya" futbol klubunda oynayıb. Macarıstan millisinin formasıyla keçirdiyi 62 oyunda 19 qol vurmağı bacarmışdır. Macarıstan komandası ilə birlikdə Göröç 1960 Yay Olimpiya Oyunlarında bürünc medal qazandı. Karyerasını bitirdikdən sonra "Uypeşt" klubunun baş məşqçisi olaraq təyin olunmuşdur və 3 il bu vəzifədə çalışmışdır.

## İstinadlar
Təhcir Qanunu

**Təhcir Qanunu** və ya rəsmi adı ilə **"Sevk ve İskân Kanunu"** — 27 may 1915-ci ildə Osmanlı Nazirlər Şurası tərəfindən qəbul edilən, Osmanlı İmperiyasının erməni əhalisinin sürgün edilməsinə icazə verən qanun. Köçürmə kampaniyası, ümumilikdə Erməni soyqırımı olaraq adlandırılan 800.000 ilə 1.500.000 arasında mülki şəxsin ölümü ilə nəticələndi. Rəsmi olaraq 1 iyun 1915-cü ildə qəbul edildi və 8 fevral 1916-cı ildə bitdi.

## İstinadlar