open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayris (film, 2001)

"Ayris" (en İris) — İngilis yazıçısı Ayris Mördokun və həyatı yoldaşı Con Beyli ilə yaşadığı illər haqqında bəhs edən drama janrında çəkilmiş film. Film 2001-ci ildə rejissor Riçard Ayr tərəfindən çəkilib.

## Süjet
Film yazıçı və filosof Ayris Mördokun son illərindən bəhs edir. Yazıçı həyatının sonunda Alsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Filmin süjet xətti, gənc Ayrisin gələcək əri Con Beyli ilə tanışlığı haqqında bəhs edən fleşbəklərlə kəsilir. Onların arasında dərin məhəbbət hissi yaranır. Cütlük ömrünün sonunadək birlikdə yaşayır.

## Rollarda

## Mükafat və mükafata namizədlər
Burada əsas və mühüm mükafatlar sadalanır. tam siyahı  ünvanında yerləşdirilib.

**Mükafatlar**
* 2001 — "Ən yaxşı gənc istedad" Berlin Kinofestivalı (Hyu Bonnevil)
* 2001 — ABŞ Kino tənqidçilərinin Milli Şurasının 2 mükafatı: "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent), Kino sənətində xüsusi ustalığa görə  
* 2002 — Oskar, 2002 "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent)
* 2002 — BAFTA, 2002 "Ən yaxşı qadın rolu" (Cudi Denç)
* 2002 — Qızıl Qlobus "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent)  
* 2002 — Avropa Kino Akadeiyasının Mükafatı "Ən yaxşı qadın rolu" (Keyt Uinslet)

**Mükafata namizədlik**
* 2001 — Əsas müsabiqədə iştirak Berlin Kinofestivalı (Riçard Ayr)
* 2002 — Oskar 2002 — "Ən yaxşı qadın rolu" (Cudi Denç), "İkinci dərəcəli ən yaxşı qadın rolu" (Keyt Uinslet) 
* 2002 — BAFTA 2002 — mükafata 5 namizəd "Ən yaxşı Britaniya filmi" (Robert Foks, Skott Rudin, Riçard Ayr), "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent), "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Hyu Bonnevil), "İkinci dərəcəli ən yaxşı qadın rolu" (Keyt Uinslet), "Ən yaxşı uyğunlaşdırılmış ssenari" (Riçard Ayr, Çarlz Vud)
* 2002 — Qızıl Qlobus mükafatına 2 namizəd: "Dram janrında ən yaxşı qadın rolu" (Cudi Denç), "İkinci dərəcəli ən yaxşı qadın rolu — Kinofilm" (Keyt Uinslet)
* 2002 — Avropa Kino Akadeiyasının Mükafatına 3 namizəd: "Ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent və Hyu Bonnevil),  "Ən yaxşı qadın rolu" (Cudi Denç)
* 2002 — ABŞ kinoaktyorları Gildiyasının mükafatına 2 namizəd: "Ən yaxşı qadın rolu" (Cudi Denç), "İkinci dərəcəli ən yaxşı kişi rolu" (Cim Brodbent)

## Maraqlı faktlar
Ayris Mördokun rolunun ifasına görə Cudi Denç və Keyt Uinslet Oskar mükafatına namizəd olmuşdular. İki aktyor bir filmdə müxtəlif yaşlarda eyni insanı canlandırdıqlarına görə tarixdə ikinci dəfə Oskar mükafatına namizəd olurdular. İlk presedent Keyt Uinslet və Qloriya Stüartın "Titanik" filmindəki Rouz obrazına görə namizədlərin irəli sürülməsi idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Erdeni-batır

**Erdeni-batır** (**Batır-xuntayci**; ) — Cunqar xanlığının ilk hakimi. Hakimiyyət illəri (1634–1653).

## Həyatı
Erdeni-batır Oyrotların Çoros ulusundandır. Xara-xulanın dördüncü oğlu və vəliəhdidir. 1634-cü ildə atasının vəfatından sonra Çoros tayfa ittifaqına başçılıq etmişdi.

1640-cı ildə Erdeni-batırın təşəbbüsü ilə Tarbaqatayın ətəyində ümummonqol qurultayı baş tutmuşdu. Onun dövründə oyratlar Şərqi Yeddisuyu ələ keçirmişdilər.

Erdeni-Batır xuntaycı, Xoşutların lideri Oçirtu ilə yaxşı münasibətlər qurararaq Cunqar xanlığı içərisindəki birliyi möhkəmləndirmişdi. Bu doğrultuda Zaysan və Balxaş gölü çevrəsi, İli və Çü bölgəsi, Oçirtunun hakimiyətinə buraxıldı. Daha sonra xoşutların lideri Turu Bayxu (Quşi xan) ilə girişilən mübarizə nəticəsində Turu Bayxu, xoşutlarla birlikdə Cunqariyadan ayrılmış və Kukunor bölgəsinə köç etmişdir.

Erdeni-Batır xuntaycı dönəmində, Cunqar xanlığının qərb qonşusu olan qazaxlarla 1635, 1643 və 1651–1652-ci ildə savaşlar aparılmışdır. Cunqar ordusu bu savaşlar boyunca cənubi-şərqi Qazaxıstanı və Yeddisu vadisini yağmalamışdır.

Erdeni-Batır xuntaycı dönəmində, Cunqar xanlığının siyasi və idari təşkilatlanma çalışmaları davam etmişdir. Bilxassə Rusiya ilə yaxşı münasibətlər qurararaq, düşmənlərinə qarşı dövlətin güvənliyini yaratmağı amaclamışdır. Bununla bərabər bilxassə oturaq həyata keçmək və taxılçılıqla məşğul olmaq üçün Rus məmurlarından yardım istəmişdir. Bununla birlikdə onun dönəmində Cunqar xanlığı bölgəsindəki digər xalqlara qarşı tam bir üstünlük qazanamamışdır. Əksinə, onlarla aparılan mübarizələr və savaşlarla hər iki tərəfin davamlı böyük itkilər verəcəyi bir müddət də başlamışdır.

Erdeni-batır 1653-cü ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Cunqar xanlığı

## Ədəbiyyat
* Златкин И. Я., История Джунгарского ханства (1635–1758), М., 1964.
* Митиров А. Г. "Ойраты-калмыки: века и поколения", Элиста, 1998 г.

## İstinadlar
Aleksandra Torpağı

**Aleksandra Torpağı** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayəti ərazisinə daxildir. Ada Frans-İosif Torpağı qoruğuna daxil edilmişdir.

Şimal-şərqində Qütb Təyyarəçiləri yarımadası yerləşir. Ən hündür nöqtəsi 382 metrdir.

## Tarixi
Ada ilk dəfə Bencamin Li Smit tərəfindən kəşf edilmişdir. Hidroloji stansiya, aerodrom, 31-ci bölük Yan İosifoviç Naqurskiyin şərəfinə adlandırılmışdır.

Böyük Vətən müharibəsi dönəmində burada almanlara məxsus meteostansiya fəaliyyət göstərmişdir. Üstəlik sualtı qayıqların yanacaqla təminat bazası var idi. Bu obyeklər 1944-cü ilin iyuluna qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu bazanın qalıqları 1947 ildə qütb təyyarəçisi İlya Pavloviç Mazuruk tərəfindən aşkarlanmışdır.

1981 ildə "Naqurskaya" sərhəd zastavası işə salınmışdır.

1980-ci illərdə qəsəbə Qütb stansiyasına birləşdirilmişdir. 1990-cı illərdə isə bu obyektlərin böyük qismi bağlanmışdır.

## Buzlaqları
Adanın böyük qismi buzlaqlarla örtülüdür: Vuster, Nordenşeld və Payer.

## Gölləri
Buzdan azad olan çoxlu göl vardır. Onlar arasında Utinoe və Ledyanoe ən iriləridir.

## Ətraf hidrologiyası
Sahillərini Barens dənizinin suları yuyur.

### Boğazları
Qütb Təyyarəçiləri yarımadası ilə Armitic yarımadası arasında Arxangelsk boğazı, cənubunda isə Kembric boğazı yerləşir

### Buxta və Körfəzləri
Saat əqrəbi istiqamətində ardıcılıqla körfəzlər:
* Otmelya buxtası
* Zveroboev buxtası
* Topoqraflar Saat əqrəbi istiqamətində ardıcılıqla
* Dejnyov körfəzi
** Severnaya buxtası
** Ostrovnaya buxtas
* Veyprext körfəzi
* Nordenşeld körfəzi

## Aleksandr Torpağının burunları
Saat əqrəbi istiqamətində ardıcılıqla burunlar:
* Meri-Xarmsuort burnu
* Nimrod burnu
* Strelka burnu
* Naqur burnu
* Zamançivı burnu
* Tomas burnu
* Melexov burnu
* Dvoynoy burnu
* Babuşkin burnu
* Ledyanoy burnu
* Abrosimov burnu
* Palec burnu
* Ludlov burnu
* Lofli burnu

## Yaxınlığında yerləşən adalar
Kiçiklər:
* Ldinka
* Nerpa
Böyüklər:
* Qeorq Torpağı

## İstinadlar
Senqe

**Senqe** (Çeçen-xuntaycı) 1630 — 1671) — Cunqar xanlığının ikinci hakimi, Erdeni-batırın vəliəhdi.

## Həyatı
Erdeni-batır xuntaycının 1653-cü ildə ölməsindən sonra yerinə onun vəsiyyəti doğrultusunda beşinci oğlu Senqe keçmişdir. Cunqar xanlığının taxtına Senqenin keçməsi, Batır xuntaycının digər oğullarının və bəzi noyonların etirazına səbəb olmuşdu. Senqeyə qarşı bəzi mübarizələr aparılsa da o, bunları bərtərəf etmişdir. Daha sonra Senqe, Cunqar xanlığı ilə davamlı mübarizə içində olan və Şərqi Monqolustanda hökm sürən Altan xanlar sülaləsiylə savaşmış və onları məğlubiyyətə uğratmışdır. Beləcə Cunqar xanlığının gücünü daha da artırmışdır. Rusiya ilə olan yaxşı münasibətləri inkişaf etdirməyə səy göstərmiş və Rusiyaya 1664-1670-ci illər arasında bir çox dəfə elçi göndərmişdir. Senqenin, 1671-ci ildə ögey qardaşları Çeçen və Zodv tərəfindən öldürülməsiylə birlikdə Cunqar xanlığında qısa müddətli iqtidar mübarizəsi yaşanmışdır.

## Ədəbiyyat
* Златкин И. Я., История Джунгарского ханства (1635-1758), М., 1964.
* Митиров А.Г. "Ойраты-калмыки: века и поколения", Элиста, 1998 г.
* Dalay Çuluunii, Oyrad Mongoliin Tuuh, Ulaanbaatar 2000.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cunqar xanlığı
Qaldan-Boşoqtu

**Qaldan-Boşoqtu** () 1644 — 1697 — Cunqar xanlığının üçüncü hakimi, Erdeni-batırın oğlu.

## Həyatı
Qaldan, Batır-xuntaycının altıncı oğlu olaraq 1644-cü ildə doğulmuşdu. 1650-ci ildə Buddizmi öyrənməsi üçün Tibetə göndərilmiş və təqribən 13 il orada təhsil aldıqdan sonra ölkəsinə dönmüşdür. Cunqariyaya döndükdən sonra Senqe tərəfindən dini və idari işlərə məmur edilmiştir1. Erdeni-batır xuntaycı və Senqedən sonra Cunqar xanlığının taxtına 1671-ci ildə Qaldan-Boşoqtu keçmişdir. Qaldan, uzun müddətli bir təhsil alması və Tibet kimi qədim mədəniyyət mərkəzlərində yetişməsi səbəbiylə geniş bir dünya görüşünə və təcrübəsinə sahib idi. Bütün Oyrat oymaqlarını və Xalxa-Monqollarını Cunqar xanlığının damı altında toplayaraq çevrəsindəki böyük qüvvələrə qarşı ayaqda dura biləcəyini düşünürdü.

Qaldan-Boşoqtu xan, Rusiya ilə münasibətləri inkişaf etdirərək qərb sərhəd-sınırlarının güvənliyini qorumağa çalışdı. Rus hökuməti də şərq sərhəd-sınırlarının və şəhərlərinin güvənlik altında olmasını istəyirdi. Bu nöqtədə hər iki ölkə də barışdan yana idi. Qarşılıqlı elçilərin göndərilməsi ilə münasibətləri davamlı tutulmuşdur. Kukunordakı Oçirtu xan, Quşi xan və Volqa Kalmıklarından Ayuke xan ilə münasibətlər quruldu. Her iki bölgənin liderləri də Qaldanın hakimiyətini tanıdılar. Fəqət Oçirtu xan ilə 1678-ci ildə  bir anlaşmazlıq çıxdı və Oçirtu xan öldürüldü. Eyni il Akdağlık Appak xoca, Dalay Lamadan yardım istemiş, o da durumu Qaldan Boşoqtuya bildirmişdir. Buna görə Qaldan Boşoqtu Şərqi Türkistan səfərinə çıxmış, bu bölgədə iqtidarı əldə saxlayan İsmail xanı əsir almışdır. Beləcə buranı hakimiyəti altına alaraq bölgənin başçılığını Appak xocaya vermişdir. 1679-cu ildə Rusiya ilə Cunqariya sərhəd-sınırında olan qırğızların, böyük əksəriyyətinin vergi məsələlərinden dolayı Cunqariya torpaqlarına köç etdikləri görünür. Ayrıca bu il 5-ci Dalay Lama tərəfindən Qaldana, Boşoqtu xan ünvanı verilmiş, beləcə Qaldan ruhani lider olaraq da nüfuzunu möhkəmləndirmişdi.

Dalay Lamanın istəyi üzərinə Xalxa üzərinə 1695-ci ildə  səfərə çıxan Qaldan, Çing orduları ilə savaşmış, 1696-cı ilin  may ayında Zuun Mod savaşında böyük bir itki verərək geri çəkilmək məcburiyyətində qalmışdır. İqtisadi və siyasi baxımdan yaxşıca zəifləyən Qaldan Boşoqtu xan içərisinə düşdüyü bu durum nəticəsində xəstələnmiş və 13 mart 1697-ci ildə ölmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Златкин И. Я., История Джунгарского ханства (1635-1758), М., 1964.
* Митиров А.Г. "Ойраты-калмыки: века и поколения", Элиста, 1998 г.
* Dalay Çuluunii, Oyrad Mongoliin Tuuh, Ulaanbaatar, 2000.
* Çimitdorjiyev, Şirap B., Rossiya i Mongoliya, Moskva, 1987.
*  *Чимитдоржиев Ш. Б.* Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cunqar xanlığı
* Erdeni-batır
* Senqe

## Xarici keçidlər
* Cunqariyanın xeyrxah hakimi
* Qaldan-Boşoqtu
* Qorxunc Qaldan .
Çandarlı I İbrahim Paşa

**Çandarlı I İbrahim Paşa** (ö. 25 avqust 1429) — II Murad dövründə sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı. Tarixdə Çandarlılar ailəsi olaraq tanınan ailəyə mənsubdur.

## Hayatı
Çandarlı Qara Xəlil Xeyrəddin Paşanın kiçik oğludur. Mədrəsə təhsili almış, üləma zümrəsinə mənsub olduğu bilinir. Böyük qardaşı vəzir Çandarlı Əli Paşanın vəqf sənədlərinə görə, 1406-cı ilin yanvarında Bursada qazı olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Fitrət dövründə isə bir müddət Ədirnədə Şahzadə Musa Çələbinin yanında Ədirnə qazısı olaraq qalmışdır. Daha sonra Bizansdan alınacaq vergi səbəbilə İstanbula göndərilmişdir. Ancaq bu səyahəti əsnasında Çələbi Sultan Mehmedlə razılığa gəldi və onun tərəfinə keçərək dönüşdə Bursaya gəldi.

Dövrün saray dəftərlərində 1415-ci ilin martında qazəsgər olduğu görünür. Daha sonra isə vəzir olaraq divana daxil oldu. Divana giriş tarixi bilinməsə də, 1402-ci ildə Çələbi Sultan Mehmedin ikinci vəziri olduğu məlumdur. 30 avqust 1421-ci ildə İldırım Bəyazidin oğlu Mustafa Çələbi ilə gedən Sazlıdərə döyüşündə məğlub olan Amasyalı Bəyazid Paşanın edamından sonra II Murad tərəfindən sədarətə gətirildi. Taxta yeni çıxan II Muradın Gəlibolu yarımadasına ordu çıxarmasında və Mustafa Çələbinin ələ keçirilərək edam edilməsində önəmli rol oynadı.

İbrahim Paşa məzar kitabəsinə görə, 25 avqust 1429-cu ildə vəfat etmiş, cənazəsi İznikə gətirilərək burdakı türbəsinə dəfn edilmişdir. Türbəsinin şərq cəbhəsində inşası 1425-ci ildə başlayıb 2 il davam edən bir imarəti olmuşdur. İmarətin isə yalnız kitabəsi günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. İbrahim Paşa Qüdsdə bir mədrəsəsi olan Dədəbalinin qızı İsfahan Şah Xatun (bəzi mənbələrə görə Xanım Xatun) ilə evllənmiş, bu evlilikdən Mahmud və Mehmed adlı iki oğlu ilə Fatma və Xədicə adlı iki qızı dünyaya gəlmişdir. Gələcəkdə sədrəzəm olan böyük oğlu Çandarlı Xəlil Paşanın anası isə başqadır.

## Mənbə
* Dukas, Bizans Tarihi (trc. Vl. Mirmiroğlu), İstanbul 1953, s. 159-160; 
* Âşıkpaşazâde, Târih, s. 96, 99, 102, 188; 
* Neşrî, Cihannümâ (Unat), II, 489, 491, 583; 
* Âlî, Künhü’l-ahbâr, İstanbul 1277, V, 138, 202, 204; 
* Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, I, 275, 314; 
* İ. Hakkı Uzunçarşılı, Çandarlı Vezir Ailesi, Ankara 1986, s. 46-55.

## Həmçinin bax
* Fitrət dövrü
* I Mehmed
* İldırım Bəyazid
* II Murad
* Quruluş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri
* Çandarlılar
Musa Alməmmədov

**Musa Səməd oğlu Alməmmədov** () — UNEC-in professoru.

## Həyatı
Alməmmədov Musa Səməd oğlu 1935-ci il dekabr ayının 20-də Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonun Söyüdlü kəndində anadan olmuşdur. O, 1945-ci ildə Söyüdlü kənd orta məktəbinə daxil olmuş və 1955-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Riyaziyyat elminə olan marağı əsasında sənədlərini Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Riyaziyyat" fakültəsinə vermişdir. Müvafiq qiymətlər alaraq Universitetin tələbəsi olmuşdur.

1960-cı ildə universiteti əla qiymətlərlə bitirib Azərbaycan Neft Kimya institutunun ali riyaziyyat kafedrasına işə düzəlmişdir. 1963-cü ildə elə həmin kafedrada müəllim vəzifəsinə seçilmişdir.

1963-cü ildə Moskva şəhərindəki E. A. Steklov adına Riyaziyat İnstitutununda əyani aspiranturaya daxil olmuşdur. Dünyanın ən məşhur riyaziyyatçısı M. A. Haymarkın rəhbərliyi altında namizədlik dissertasiyasını yazaraq 1967-ci ildə riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Musa Alməmmədov 1967-ci ildən 2001-ci ilə qədər indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti olmuşdur. 2001-ci ildən isə həmin universitetin riyaziyyat kafedrasının professoru vəzifəsində çalışıb. 2020-ci ildən "Riyaziyyat və statistika" kafedrasının dosentidir.

20.04.2022-ci tarixdən həmin kafedranın professoru vəzifəsinə keçirilib.

Musa Alməmmədovun 55-dək elmi əsəri çapdan çıxmışdır. Bu elmi əsərlərdən 15-i xaricdə dünyanın ən məşhur riyaziyyat jurnallarında iri həcmdə çap olunmuşdur. Onlar müxtəlif dillərə tərcümə edilmişdir. İri həcmli 210 səhifəlik 5 pereprinti və 1 monoqrafiyası çapdan çıxmışdır. Ali riyaziyyatdan 4 dərsliyin, 7 metodik göstərişin müəllifidir. Həmçinin Respublikanın mərkəzi jurnallarında məqalələri dərc olunmuşdur.

Ən uğurlu elmi nəticələri Hamlet İsaxanlının qurduğu çox-parametrli spektral nəzəriyyə üzrə gördüyü işlərdir.

## İstinadlar
Məhərrəm Məhərrəmov

**Məhərrəm Məmməd oğlu Məhərrəmov** (; ) — Qazaxıstan Respublikası Məclisinin deputatı..

## Həyatı
Məhərrəmov Məhərrəm Məmməd oğlu 1971-ci dekabrın 7-də Almatı vilayətinin Koksusk rayonunun Balpık bi qəsəbəsində anadan olub. Babaları 1937-ci ildə Stalin repressiyaları nəticəsində Naxçıvanın Şərur rayonunun Ərəbyengicə kəndindən Qazaxıstana sürgün olunublar.1989–1991-ci illərdə SSRİ-nin Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin (KQB) Rusiyanın Çita şəhərində yerləşən Qırmızı Ulduzlu Zabaykal sərhəd dairəsində hərbi xidmətdə olub. 1998-ci ildə Qazaxıstan Kommunist Partiyasına üzv qəbul olunub, 2001-ci ildə Partiyanın Almatı vilayət komitəsinin birinci katibi, elə həmin ildə də QKP-nin Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilib. 2005-ci ildə Partiyanın prezidentliyə namizədinin seçkiqabağı kampaniyası qərargahının rəhbəri, 2004, 2007 və 2012-ci illərdə isə Qazaxıstan Respublikasının Parlament Məclisinə deputatlığa namizəd olub. 2009-cu ildə Joldasbekov adına İqtisadiyyat və Hüquq Akademiyasında hüquqşünaslıq üzrə təhsil alıb. O, həmçinin QXKP MK-nın təşkilati-partiya və kadr işləri şöbəsinin müdiridir. M. Məhərrəmov Qazaxıstan Xalq Kommunist Partiyasının Almatı vilayətinin birinci katibi kimi martın 20-də keçirilən seçkilərdə 7 faizlik səddi aşaraq partiya siyahısı əsasında uğur qazanaraq Qazaxıstanın Parlament Məclisinin deputatı seçilib.

### Ailəsi
Ailəlidir bir qızı iki oğlu var.

## Mükafatları
2016-cı ildə Məhərrəm Məhərrəmov Prezident Nursultan Nazarbayevin fərmanı ilə təltif edilib. O, "Əmək fəaliyyətində fərqlənməyə" görə medalı və "Qazaxıstan Respublikasının 25 illiyi" ilə bağlı yubiley medalı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Çevan-Rabdan

**Çevan-Rabdan** (1663-1727) — Cunqar xanlığının dördüncü hakimi.

## Həyatı
Qaldan-Boşoqtu xanın ölümündən sonra Cunqar xanlığının taxtına, 1697-ci ildə, Qaldanın qardaşı oğlu yəni Senqenin və Anu xatunun oğlu Çevan Rabdan keçmişdir. Çevan Rabdan, iqtidarının ilk illərində xarici siyasətində diqqətli davranaraq, qonşularıyla savaşmaqdan qaçmışdır. Öncəliklə ölkənin içərisindəki noyonlar arasındakı birliyi bağalamağa öncəlik vermişdir. Bu arada əkinçiliyi inkişaf etdirməyə səy etmişdir. Ayrıca dəmir mədənçiliyini inkişaf etdirərək silah istehsalına ağırlıq vermişdir.
 
Çevan Rabdan Cunqar xanlığının idarəsini əlinə aldıqdan sonra, Qaldan Boşoqtu xan kimi mərkəzini İli çayı boylarına daşımışdır. Qaldanın son dönəmlərində bilxassə Şərq torpaqlarının böyük qismi Tzin sülaləsi tərəfindən alınmışdı. Ayrıca 1698-ci ildə Hami, Kukunor bölgələri də Tzin sülaləsi hakimiyətini tanımaq məcburiyyətində qalmışdı. 1700-cü ildə  Tzin sülaləsi hakimiyətinə girmək istməyən iki Xoşut taycısının başında olduğu 10 min Xoşut Kukunordan Cunqariyaya köç etmişdir.

1701-ci ildə isə Volqa Kalmıklarının lideri Ayukanın oğullarından Sancibin atasıyla arasının açılması nəticəsində Sancibin başında olduğu təqribən 60 min civarında insanın Cunqariyaya köç etdiyi görünür. Buradan da Cunqariyanın yavaş-yavaş digər bölgələrdəki Oyrat oymaqları üçün mərkəz durumuna gəlməyə başladığı anlaşıla bilər.

## Ədəbiyyat
* Златкин И. Я., История Джунгарского ханства (1635-1758), М., 1964.
* Митиров А.Г. "Ойраты-калмыки: века и поколения", Элиста, 1998 г.
* Dalay Çuluunii, Oyrad Mongoliin Tuuh, Ulaanbaatar, 2000.
* Çimitdorjiyev, Şirap B., Rossiya i Mongoliya, Moskva, 1987.
*  *Чимитдоржиев Ш. Б.* Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв.
*Kalan, Ekrem, Cungar Hanlığının Siyasi Tarihi, Ankara, 2008.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cunqar xanlığı
* Erdeni-batır
* Senqe
* Anu xatun

## Xarici keçidlər
* И. В. Вишнякова Cunqar xanı Çevan-Rabdanın xarici siyasəti (1698—1727 гг.)
Qoca Mehmed Nizamüddin Paşa

**Osmancıqlı Qoca Mehmed Nizamüddin Paşa** (d.? - Ö. 1439, Osmancıq) - 28 Avqust 1429'dan, yerini Çandarlı Xəlil Paşaya buraxdığı 1438-ci ilə qədər 9 il sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamıdır.
## Hayatı
Bu gün Çorum'un bir rayonu olan Osmancıqda doğulmuşdur. Doğum tarixi məlum deyil. Atası 1406-1413 dövründə Osmanlı Dövlətinə sədrəzəmlik etmiş olan Osmancıqlı İmamzadə Xəlil Paşadır.

İzahlı Osmanlı tarixi Xronologiyasında Qoca Mehmed Paşanın Amasyalı olduğundan bəhs edilir. Bu məlumat o zamanki inzibati təşkilat baxımından doğru olmaqla birlikdə, (Osmancıq o sırada Amasya sancağına bağlı idi) əslən Osmancıqlı olduğu, vəzifədən alındıqdan sonra bura yerləşməsi ilə də sabitdir. Digər tərəfdən, xanımlarının birinin, Amasya'nın məşhur şəxslərindən Qutlu Paşanın qızı Cahan Xatun olması Amasyalı olmasını sübut edir.

Sultan I. Mehmedin Amasiyada olduğu zamanlarda Anadolu Bəylərbəyi olmuşdur. 1415 tarixində bu rütbədə böyük müvəffəqiyyət göstərdiyi üçün, Sultan II. Murad tərəfindən, taxta çıxışıyla birlikdə sədrəzəmlik mövqeyinə gətirilmişdir. 1429-1438 illər arasında sədrəzəmlik mövqeyində qalmışdır. Vəzifədən alındıqdan sonra Osmancığa yerləşmişdir.

Qoca Mehmed Paşa 1439 tarixində Osmancıqda vəfat etmişdir. Məzarı adı ilə də tanınan İmarət Məscidin bağçasındadır.

## Əsərləri
Sədrəzəmliyi dövründə Bursada iki hamam tikdirdiyi kitabələrdən bəllidir. Osmancıq Cənubi Məhəlləsi, Qayadibi deyilən yerdə indiki məscidin yanına bir məktəb və yemekxana tikdirmişdir.

## Həmçinin bax
* I. Mehmed
* II. Murad
* Quruluş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri
Avstraliya Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində

**Avstraliya** **Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi**ndə ilk dəfə 2015-ci ildə Avstriyanın paytaxtı Vyanada iştirak etmiş və Qay Sebastyanın təmsilində finalda 196 xal toplayaraq 5-ci yerə layiq görülmüşdür. Avstraliyanın müsabiqədə iştirakı 1 illik nəzərdə tutulsa da, 2015-ci ilin noyabr ayında Avstraliyanın 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində iştirak edəcəyi Avropa Yayım İttifaqı tərəfindən öz təsdiqini tapmışdır. Avstraliya Okeaniya ərazisindən Avroviziyada iştirak edən birinci (Avrasiyadan kənar isə 1980-ci ildə müsabiqədə iştirak etmiş Mərakeşdən sonra ikinci) ölkə olaraq tarixə düşmüşdür.

Avstraliya müsabiqədə iştirak etməməsinə baxmayaraq 1983-cü ildən etibarən hər il Avroviziyanı yayımlamışdır. İlk dəfə 2014-cü ildə Avstraliyanı Cessika Mauboy interval akt olaraq müsabiqədə təmsil etmişdir. Bunun ardınca ölkə-qitə 2015-ci ildə rəsmi iştirakçı olaraq müsabiqəyə qoşulmaq hüququ əldə etmişdir.

Avstraliyanın Avroviziyada iştirak etdiyi dörd il ərzində əldə etdiyi ən yüksək nəticə 2016-cı ildə Dami İmin ifa etdiyi "Sound of Silence" mahnısı ilə qazandığı ikinci yer olmuşdur.

## Təmsilçilər

## Səsvermə tarixçəsi

QEYD:Yuxarıdakı xallar yalnız finalda verilən xallardır.

## Qalereya

image:20150520_ESC_2015_Guy_Sebastian_9251.jpg|Qay Sebastyan Vyana səhnəsində (2015)
image:ESC2016 - Australia 03.jpg|Dami İm Stokholm səhnəsində (2016)
image:Isaiah (Australia). Photo 347.jpg|Ayzeya Fayrbreys Kiyev səhnəsində (2017)
image:ESC2018 - Australia 09 (cropped).jpg|Cessika Mauboy Lissabon səhnəsində (2018)
File:ESC-Australia-2019-KateMiller-Heidke-001.jpg|Keyt Miller-Haydki Tel-Əviv səhnəsində (2019)


## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv

## Həmçinin bax
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
* Avstraliya Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində
Vladimir Qroysman

**Vladimir Borisoviç Qroysman** (; ) — 27 noyabr 2014-cü ildən Ukrayna Ali Radasının 8-ci çağırış deputatı. O, Pyotr Poroşenkonun Bloku nəzdində parlamentə seçilib.

I Yatsenyuk hökumətində, yəni 27 fevral-27 noyabr 2014-cü il tarixlərində Qroysman Ukraynanın xarici işlər naziri, Regionun inkişafı üzrə nazir və Kommunal xidmətlər naziri olaraq fəaliyyət göstərib. 28 mart 2006-cı ildən 27 fevral 2014-cü ilə qədər Vinnitsanın meri vəzifəsini tutub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yunan Mehmed Paşa

**Yunan Mehmed Paşa** () ― 1466-1469-cu illər arasında Osmanlı sədrəzəmi olmuş dövlət xadimi.

## Həyatı
İstanbulda yaşayan yunan bir ailənin uşağı olub, sonra dəvşirmə sisteminə alınmış və müsəlman olmuşdur. Xüsusilə yunan ailələrə mədən də daxil olmaqla, müxtəlif yer üstü ehtiyatların, gömrük vergilərinin iltizama verilməsini və bu sayəsində dövlət gəlirlərinin toplanmasında səmərənin və artımın ola biləcəyini bildirmiş və bu barədə II. Mehmedi razı salmışdır. Təkəli və iltizam üsulları barədə yanaşmaları bu dövrdə Osmanlı maliyyəsini ehtiyatların artmasını təmin etsə də; bunun çox uzun dövrdəki təsiri mənfi olmuşdur. Çünki bu sayəsində Osmanlının xüsusilə durğunluq dövründə, dövlət zəiflədiyində korrupsiya yaranmış, ticarət həyatı müəyyən azlıqların əlinə keçmişdir.

Bununla birlikdə sədrəzəmliyi dövründə bilinən digər bir hadisə də Qaraman Səfəri əsnasında sərgilədiyi tarixə keçən qətliam və talandır. Qaramanoğulları Osmanlı imperatorluğunun əlindəki torpaqların bir hissəsini almaq üçün ordu səfərdə ikən hücum etmiş ancaq sonra bu hücumlar geri püskürdülüb Qaramanoğulları Osmanlılara bağlı hala gətirilmişdi. Ancaq eyni vəziyyət təkrar ortaya çıxanda Yunan Mehmed Paşa, Qaramanoğulları səfərinə çıxmışdır. Səfərdə əmrindəki Osmanlı əsgərləri xalqa son dərəcə mərhəmətsizcə davranmışdır.

O dövrün tarixçilərindən Aşıqpaşaoğlu əsərində onun üçün belə deməkdədir:*"Yunan Mehmed, getdi. Larende'yə çatdı. Məscidlərini və mədrəsələrini yandırdı və yıxdı. Atasının evi kimi xarab etdi. Şəhərin qadınlarını və oğlanlarını soydurdu. Çılpaq etdirdi. Larende'dən getdi. Çatdı, Ərəyliyə çıxdı. Ərəylinin elini və kəndlərini viran eylədi ... "* 

Bu işini dəvşirmə mənşəyi ilə əlaqələndirən hətta Yunan olmasından ötrü etdiyini söyləyən tarixçilər də var.

Varsaq Türkmənləri üzərinə hərəkət etmiş ancaq varsaq bəylərindən Uyuz Bəy tərəfindən məğlub edilmiş, Qaraman səfərində ələ keçirdiyi bütün mal və pul Türkmənlərin əlinə keçmişdir. Qaramanlı Mehmed Paşanın təşəbbüsü ilə vəzifədən alınmış və 1470-ci ildə boğularaq öldürülmüşdür.

Məzarı Üsküdarda düzəltdirdiyi Yunan Mehmed Paşa Məscidi yanında olan türbəsindədir. Ankarada dövrümüzdə Anadolu Mədəniyyətlər Muzeyi olan Qurşunlu Han da Yunan Mehmed Paşa tərəfindən inşa edilmişdir.

## Mənbə
You are the Only One

**You are the Only One** () — Rusiyanın 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Sergey Lazarev "You are the Only One" mahnısı ilə Rusiyanı İsveçin Stokholm şəhərində keçirilən Avroviziya 2016-da təmsil etmişdir. Mahnının sözləri Filipp Kirkorov və Dimitris Kantopulos, musiqisi isə Con Ballard və Ralf Çarli tərəfindən yazılmışdır. Mahnının eyni zamanda rus dilində səslənən versiyası ("Pust ves mir podozhdyot") da mövcüddür.

## İstinadlar
Andorra 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında

**[[Andorra]]** - 14-26 avqust tarixləri arasında Sinqapurun eyni adlı şəhərində keçirilən 1-ci 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında.

## Medalçılar

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Cüdo

**Kişilər**

### Qarışıq

## Üzgüçülük

**Ümumi**

## Yüngül atletika

**Qadınlar**

## Xarici keçidlər
*Competitors List: Andorra
Karlovitsa müqaviləsi

**Karlovitsa müqaviləsi** — 26 yanvar 1699-cu il tarixində Osmanlı ilə əvvəl Müqəddəs Roma-Alman İmperatorluğu olan digər Müqəddəs İttifaq dövlətləri (Avstriya, Venesiya və Reç Pospolita) arasında imzalanmış sülh müqaviləsi. Türk tarixşünaslığında Osmanlı imperiyasının "geriləmə dövrü"nün başlanğıcı hesab olunur. Karlovitsa bugünkü (,  (Sremski Karlovci)) Serbiyanın sərhədləri daxilində olan kiçik bir qəsəbədir. Müqavilə 1683–1698-ci illəri əhatə edir.

## Arxa plan
Sultan II Mustafa öndərliyində Osmanlılar Avstriya imperiyası üzərinə üç böyük səfər təşkil etmişdirlər. Papa XI Innoketti 1684-cü ildə Osmanlı İmperiyasına qarşı "Müqəddəs (Liqa) İttifaq" adı altında Avstriya, Reç-Pospolita və Venesiyadan ibarət ittifaq yaratmış və 1686-cı ildə bu ittifaqa Rusiya da qatılmışdı. Transilvaniyada (Rumıniyanın vilayətlərindən biri) baş verən bir sıra döyüşlər zamanı venesiyalılar Moreya və Dalmaçiyaya hücum etdilər. Uzun müddətli döyüşlər Osmanlı imperiyasını zəiflətmişdi. Bəhs edilən dövrdə Rusiyada I Pyotr hakimiyyətə gəlmişdi. I Pyotr ordusunu möhkəmlədərək, Aralıq və Qara dənizdə Rusiyanın ağalığına nail olmaq istəyirdi. Onun 1695-ci ildəki ilk hücumu uğursuqluzla nəticələndi, lakin bir il sonra Azov qalasını rus qoşunları tərəfindən tutuldu (6 avqust, 1696). Osmanlı ordusunun 11 sentyabr 1697-ci ildə Zenta Müharibəsində məğlubiyyəti və İngilis və Niderland hökumətinin araya girməsi nəticəsində II Mustafa sülh müzakirələrinə razı olmuşdur.

## Müqavilənin şərtləri

İki ay davam edən müzakirələrə məsləhətçi olaraq qatılan italyan əsilli Luigi Ferdinando Marsigli müqavilə imzalandıqdan sonra 850&nbsp;km uzunluğunda olan yeni Osmanlı-Avstriya sərhədinin xəritəsinin çəkilib təsbit edilməsi üçün qurulan komissiyanın sədrlik etmişdir. Müzakirələr əsnasında tarixdə ilk dəfə olaraq, tərəflər dairəvi bir masa ətrafında toplandılar. Müzakirələrin aparıldığı böyük çadırın dörd müxtəlif girişi var idi. 26 yanvar 1699-cu il tarixində imzalanan Karlovitsa sülhü ilə Banat və Timişoara istisna olmaqla bütün Macarıstan və Transilvaniya Şahzadəliyi Avstriyaya, Ukrayna və Podolya Reç Pospolitaya, Moreya və Dalmaçya sahilləri venesiyalılara verildi. Bunda başqa Kerç qalası üzərində iddiaları olduğundan (Kerç – Krımın şərq hissəsində qədim şəhər) ruslarla heç bir müqavilə imzalanmadı. Sadəcə olaraq iki illik bir atəşkəs üçün razılığa gəlindi. Sülhün müddəti 25 il olaraq təyin edildi və müqavilənin qarant dövləti də Avstriya seçildi. Karlovitsa Müqaviləsi Osmanlı İmperatorluğunun qərbdə böyük torpaq sahələrini itirdiyi ilk müqavilədir. Karlovitsa müqaviləsindən sonra Osmanlı İmperatorluğu itirdiyi torpaqları geri alma siyasəti aparmağa başladı.

## İstinadlar
Niger 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarında

**[[Niger]]** - 14-26 avqust tarixləri arasında Sinqapurun eyni adlı şəhərində keçirilən I 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında.

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Qılıncoynatma

**Qadınlar**

## Üzgüçülük

**Ümumi**

## Xarici keçidlər
*Competitors List: Niger – Sinqapur 2010 rəsmi saytı

## İstinadlar
Yunus xan

**Yunus xan** (Uyğurca: **يونس خان**); ) — Moğolustan hakimi, Sultan Üveys xanın oğlu.

## Həyatı
Yunus xan Sultan Üveys xan oğlu 1415-ci ildə anadan olmuşdu. Əmirlərdən Mirək Türkman və İrazan Barin 30 000 moğolla birlikdə Səmərqəndə Əmir Uluqbəyin yanına aparmışdı. Əmir Uluqbəyin əmri ilə bu moğolların bir qismi qırılmış, bir qismi qula çevrilmişdi. Yunus oğlan Herata, Uluqbəyin atası Şahruxun yanına göndərilmişdi. O, 12 il Şahruxun yanında, əvvəlcə Heratda, sonra Şirazda mükəmməl təhsil almışdı.

Təxminən 1456-cı ildə Teymurlu hökmdarı Sultan Əbu Səid mirzə onu Əsən Buğa xanın üzərinə göndərdi. Nəticədə Yunus xan bütün Qərbi Moğolustana yiyələnmişdi. Yunus xanın paytaxtı öncə Qaşqar, sonra Yeddikənd olmuşdu.

Yunus xan 1468-ci ildə Dostməhəmməd xanın vəfatından sonra bütün Moğolustanın baş hökmdarı qəbul olunmuşdu. 1485-ci ildə Daşkəndi oyratların əlindən almışdı.

Yunus xan 1487-ci ildə iflicdən vəfat etdi.

## Ədəbiyyat
* Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257–264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
* Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарихи Рашиди.
* Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5–17-0358040.
* Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976.

## Həmçinin bax
* Moğolustan
* Mavəraünnəhr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sultan Üveys xan

**Sultan Üveys xan**(Uyğurca: **سلطان وایس خان**); ) — Moğolustan hakimi, Şirəli Xıdırın oğlu.

## Həyatı
Sultan Üveys xan Cığatay ulusundan, Tuğluqteymurlu sülaləsindən Şirəli Xıdırın oğludur. Doğum tarixi məlum deyil. Gənc yaşlarından Şirməhəmməd xana qarşı hakimiyyət mübarizəsinə başlamışdı. Onun qəfil ölüm səbəbilə, Əmir Xudadadın yardımı ilə xanlıq taxtına əyləşmişdi.

Sultan Üveys xan İslama ürəkdən bağlanmışdı. Bütün moğollara müsəlmanlara qarşı talançı yürüşlərə yasaq qoymuşdu. Kalmaklara (oyratlara) qarşı qəzavat ilə məşğul idi. Məğlubiyyətə uğramış, iki dəfə əsir düşmüşdü.

Tarixçi Mirzə Heydər Duqlatın şəhadətinə görə kalmaklara qarşı 61 yürüş etmişdi.

Sultan Üveys xan 1428-ci ildə Əmir Uluqbəyin Moğolustanı zəbt etmək üçün göndərdiyi Satuq xanla vurumada tam məlubiyyətə uğradı.

## Ailəsi
Sultan Üveys xan Dövlət Sultan xanım Səkənc ilə ailə qurmuşdu. Yunus xan, Əsən Buğa xan adlı oğlanları vardı.

## Ədəbiyyat
* Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257–264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
* Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарихи Рашиди.
* Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
* Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976.

## Həmçinin bax
* Moğolustan
* Mavəraünnəhr

## İstinadlar
İshaq Paşa

**İshaq Paşa** (d.? — ö. 1497, Saloniki) — Fateh Sultan Mehmed səltənətində 1469–1472 illəri arasında və II. Bəyazid səltənətində 1481–1482'də sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır.

## Həyatı
İshaq Paşa dəvşirmələrdən olub, Manisalı Paşaigidin nökəri idi. İshaq Paşanın İstanbulun fəthi əsnasında Anadolu Bəylərbəyi olduğu bilinməkdədir. O dönəmdə Anadolu Bəylərbəyi olan iki İshaq Paşa var idi. Bunlardan biri İshaq Paşa ibn İbrahim olaraq bilinən, atasının adı İbrahim olan Türk mənşəli bir paşadır. Digəri isə İshaq Paşa ibn Abdullah olaraq bilinən və Pomak mənşəli bir dəvşirmə olaraq təhsil alıb yetişdirilən, II. Murad zamanında xəzinədarlıqdan vəzirliyə yüksələn bir paşadır.

## Birinci sədrəzəmliyi
Yunan Mehmed Paşanın vəzifədən alınmasın dan sonra sədrəzəmliyə gətirildi. Fateh Sultan Mehmedin ona verdiyi ilk vəzifə Qaramana getmək oldu. İshaq Paşa Qaramanda çox güclü müqavimətlə qarşılaşmadı. 1470`də Qaramanlıların bir hissəsini İstanbula gətirdi. Bu gələnlər Aksaray qəsəbəsindən idi və İstanbulda yerləşdikləri səmtə qəsəbələrinin adı verildi. 1472'də vəzifəsindən alındı.

1481-ci ildə Fatehin ölümündən sonra o əsnada sədrəzəm olan Qaramanlı Mehmed Paşa səltənət hakimiyyəti üçün Şahzadə Cemi dəstəklərkən, İshaq Paşa Bəyazidi dəstəklədi.

## İkinci sədrəzəmliyi
Bəyazid taxta keçdikdən sonra İshaq Paşanı yenidən sədrəzəm seçdi. Ancaq padşah qısa müddət sonra ətrafında zərərli olduğunu düşündüyü kəsləri aradan qaldırmağa başladı və 1482-ci ildə İshaq Paşa da vəzifəsindən alındı.

İshaq Paşa son illərini Salonikdə keçirdi və 1497'də orada vəfat etdi. İstanbulda Ahırqapı ətrafındakı məhəlləyə onun adı verilmişdir. Burada öz adını daşıyan bir də məscid var. Bundan başqa İnəgöldə də bir məscid tikdirmişdir.

## Həmçinin bax
* Sədrəzəm
* II. Murad
* II. Bəyazid
* Yüksəliş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri

## İstinadlar
Əsən Buğa xan

**Əsən Buğa xan**(Uyğurca: **اسن بغای خان**); doğ.1417— öl.1462) — Moğolustan hakimi, Sultan Üveys xanın oğlu.

## Həyatı

Əsən Buğa xan Sultan Üveys xan oğlu 1417-ci ildə anadan olmuşdu.Satuk xanın ölümündən sonra əmirlərin istəyi ilə xanlıq taxtına əyləşdi. Böyük qardaşı Yunus xan tərəfdarları olan 30 000 moğolla birlikdə Səmərqəndə Əmir Uluqbəyin yanına getdi. Onun yeniyetməliyindən istifadə edən ulus əmirləri ölkəni istədikləri kimi idarə etməyə başladılar. İş o yerə çatdı ki, məclis zamanı onun gözləri qarşısında naibi Teymur bəy Uyğuru öldürdülər.

Əsən Buğa xan təlaşla ordugahı tərk edib qaçdı. Bir neçə gündən sonra Seyid Əli Duqlat tərəfindən tapılıb Aksu şəhərinə gətirildi. Bu şəhər yeni mərkəz seçildi.

Təxminən 1456-cı ildə Teymurlu hökmdarı Sultan Əbu Səid mirzə Yunus xanı qardaşı Əsən Buğa xanın üzərinə göndərdi.Nəticədə Yunus xan bütün Qərbi Moğolustana yiyələndi.

Əsən Buğa xan 1462-ci ildə vəfat etdi.

## Ədəbiyyat

*Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
*Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарихи Рашиди.
*Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
*Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976.

## Həmçinin bax

* Moğolustan
* Mavəraünnəhr
Xoca Sinan Paşa

**Xoca Sinan Paşa** (d. 1440 - ö. 1486 Gəlibolu) - Fateh Sultan Mehmed səltənətində 1476-1477 illəri arasında sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır.
## Həyatı
İstanbulun ilk qazısı Xıdır Bəyin oğlu olub, təhsildən sonra Ədirnədə bir mədrəsəyə və yenə orada Darü'l-hədis mədrəsəsinə müdərris olmuşdur. Fateh Sultan Mehmed, vəzirlik verdiyi Sinan Paşanı özünə müəllim təyin etmiş və 1476 da vəzifədən alınan Gədik Əhməd Paşanın yerinə sədrəzəm təyin etmişdir. Bir ilə yaxın bu vəzifədə qaldıqdan sonra bilinməyən bir səbəblə vəzifədən alınaraq həbs edildi. İstanbul alimlərinin reaksiyası səbəbilə padşah Sinan Paşanı həbsdən çıxararaq Sivrihisar qazılığını verdi. Fatehin ölümünə qədər Sivrihisarda qaldı və II. Bəyazid padşah olduqda vəzirliyə qaytarıldı. Gəlibolu sancağına təyin olunub, 1486-ci ildə vəfat etmişdir.
## Həmçinin bax
* Sədrəzəm
* II Mehmed
* II Bəyazid
* Yüksəliş dövrü Osmanlı sədrəzəmləri

## Mənbə
Xızır xoca

**Xızır xoca xan** — Moğolustan hakimi, Cığatay xanı, hakimiyyət illəri 1389-1399; Tuğluq Teymur xanın oğlu.

## Həyatı
Qardaşı İlyas xocanın öldürülməsindən sonra ulusbəyi Əmir Qəmərəddin Duqlat Tuğluq Teymur xanın bütün övladlarının qılıncdan keçirilməsini gərəkli bildi. Əmir Xudadad ulu xanın kiçik oğlu Xızır xocanı qaçırıb, Bədəxşanda gizlətdi. Bəzi qaynaqlara görə Əmir Xudadad onu Moğolustanın xanı elan etdi.Əmir Xudadad əmisi Əmir Qəmərəddin Duqlata qarşı çıxıb, mərkəzi Qaşqara köçürdü.Xanlığı faktiki olaraq Əmir Xudadadın anası Mirək ağa idarə edirdi.

1377-ci ildə Əmir Teymur Qaşqara yürüş etdi. Əmir Xudadad Xızır xoca oğlanı da götürüb qaçdı. Əmir Teymur Mirək ağanı əsir götürüb sarayına döndü. Mirək ağa 1390-cı ilə qədər, yəni vəfatına qədər orda yaşadı.

Əmir Teymur 1390-cı ildə Əmir Qəmərəddin Duqlatı döyüşdə məğlub etdi. Əmir Qəmərəddin Duqlat İrtış ətrafına qaçdı. Xızır xoca bütün Moğolustanın hakimi oldu.

Xızır xoca hakimiyyəti dövründə Qaraxocanı və Turfanı ələ keçirib, o ətrafın əhalisini İslama dəvət etdi.

## Ədəbiyyat
*Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
*Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарихи Рашиди.
*Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
*Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. М. Наука. 1976.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Tuğluq Teymur xan
*İlyas xoca
*Moğolustan
*Mavəraünnəhr
*Cığatay xanlığı

## Xarici keçidlər
Əmir Qəmərəddin Duqlat

**Əmir Qəmərəddin Duqlat**() — Moğolustanın hakimi.

## Həyatı
Əmir Qəmərəddin Moğolustanda məşhur olan Duqlat tayfasındandır. 1364-cü ildə təsirli nüfuza malik olmuşdu. 1366-cı ildə Şərqi Cığatay hakimi, Tuğluqteymurlu sülaləsindən İlyas xocanı devirib, öldürdü. 1375-ci ildə Əmir Teymurla vuruşub, Əndicanın ətrafını taladı.

Nə Əmir Qəmərəddin Duqlat Əmir Teymur Barlası, nə də Əmir Teymur Əmir Qəmərəddini darmadağın edə bilirdi. Əmir Qəmərəddin onun sonuna çıxmaq üçün Qızıl Orda hakimi Toxtamışla əlaqəyə girmişdi.

Əmir Teymur 1390-cı ildə Əmir Qəmərəddin Duqlatı döyüşdə məğlub etdi. Əmir Qəmərəddin Duqlat İrtış ətrafına qaçdı. Həmin çağdan onun haqqında bir tarixi məlumat yoxdur.

## İstinadlar
Solaxay

**Solaxay** — sağ əlinə nisbətən, sol əlindən daha çox istifadə edən adam. İnsanların təxminən 15 %-i, hər yeddi nəfərdən biri solaxaydır.

**Beynəlxalq solaxaylar günü** — hər ilin 13 avqustunda qeyd edilir.

## İstinadlar
Bolşoy Oleniy (Kola körfəzi)

**Bolşoy Oleniy** — Murmansk vilayətinin Kola rayonu ərazisinə yerləşir. Yaxınlığında Yekaterininski, Srednı Oleniy və Malıe Oleniy vardır. Ada Barens dənizinin Kola körfəzi ərazisində qərarlaşır. Ada ərazisi qoruğa daxildir, bu səbəbdən qorunur.

1910-cu ildə adada mayak quraşdırılmışdır. Adada 1950–2006 illərdə Mayak Bolşoy Oleniy qəsəbəsi mövcud olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* ''Клюге Г. А.'' Письмо в Главнауку о заповедании Большого Оленьего острова. 1928 г. /. // Гос. архив Мурманской области. Фонд 20, опись 1, дело 53, лист 16.
* Kola yarımadasının şimal-qərb hissəsinin xəsitəsi
Vrangel adası (Arxangel vilayəti)

**Vrangel adası** — Yeni Torpaq arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayəti ərazisinə daxildir. Barens dənizinin suları ilə yuyulur. Ən hündür nöqtəsi 28 metrdir. Sahilləri qayalıqdır. Müəyyən hissələri düzənlikdir. Adada çoxlu sayda göl vardır. Bir necə bulaq vardır.
Yaxınlığında Şelbax adası yerləşir.

## Mənbə
* Adanın mərkəzi hissəsinin şəkilləri
Qütb Təyyarəçiləri yarımadası

**Qütb Təyyarəçiləri yarımadası** — Barens dənizində, Aleksandra Torpağının şərqində yerləşir.

Yarımada qərbdən Dejnyov körfəzi, şərqdən isə Arxangelsk boğazı ilə yuyulur. Yarımadada hündürlüyü 300 metr olan buzlaq vardır. Ucqar cənub qutaracağı Tomas burnu, şərq qutaracağı isə Zamaçivıy burnu adlanır. Yarımada eni 3 km olan bərzəxlə adanın əsas hissəsinə birləşir. Bərzəx ərazisində Ledyanoe gölü yerləşir.

## İstinadlar
Qoca Davud paşa

**Qoca Davud Paşa** () — II Bəyazid səltənətində sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.

## Həyatı
Qəti olaraq Alban əsillidir. Macarıstan və Venesiya torpaqlarında aparılan hücumların uğurlarına görə Ankara Sancaqbəyliyinə, ardından da Anadolu Bəylərbəyliyinə gətirildi (1473). Otluqbeli Döyüşündə qabaqcıl qüvvələrə nəzarət etdi. 1477'də aparılan Dunay Boyu səfərinə qatıldı və top gülləsiylə yaralandı. Eyni il Rumeli Bəylərbəyliyinə təyin edildi. 1478'də İşkodra səfərində Jebyak'ı ələ keçirdi. Yenə eyni il Bosniya sancaqbəyliyinə təyin edildi.

II. Bəyazidin taxta çıxışından sonra təkrar Rumeli Bəylərbəyliyinə təyin edildi. 1483'də təkrar Anadolu hakimi təyin edildi və əvvəl vəzir, sonra İshaq Paşanın yerinə sədrəzəm oldu və macarlara qarşı Rumeli'ni müdafiə etməklə vəzifələndirildi. Eyni il Məmlüklər üzərinə göndərildi. Adana və Tarsus geri alındı və Turgutoğulları'nı Osmanlı Dövlətinə bağladı. 1492-ci ildə Alban üsyankarları üzərinə göndərildi və bir çox əsirlə geri döndü.

1497'də on dörd il davam etdirdiyi sədrəzəmlik vəzifəsindən alınaraq 300 min axça maaşla Dimetoka'da məcburi iqamətə göndərilib. Dimetoka'da 20 oktyabr 1498-ci ildə öldükdən sonra 1 milyon düka qədər böyük bir sərvətin sahibi olması qeyd edilir. İstanbulda tikdirdiyi "Davud Paşa Məscidi" və Külliyyəsi içində olan Davud Paşa türbəsində basdırılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Âşıkpaşazâde, *Târih* (Atsız), s. 193, 232-233, 238.
* Oruç b. Âdil, *Tevârîh-i Âl-i Osmân*, s. 137 vd.
* G. Angiolello, Historia Turchesca: 1300-1514 (nşr. I. Ursu), Bucuresti 1909, bk. İndeks.
* T. S. Contacasin, Petit traicte de l’Origine des Turcaz (nşr. C. Scheffer), Paris 1896, LIII, 84.
* İbn Kemal, *Tevârîh-i Âl-i Osmân*, VII, 315 vd., 527.
* Lutfi Paşa, Târih (nşr. Âlî Bey), İstanbul 1341, s. 188, 193-194, 198.
* Küçük Nişancı Mehmed Paşa, Târih, İstanbul 1279, s. 183.
* Hoca Sâdeddin, *Tâcü’t-tevârîh*, I, 216, 529, 536-537; II, 53-54, 71, 216.
* Solakzâde, *Târih*, s. 240, 244, 299.
* *Hadîkatü’l-vüzerâ*, s. 15.
* P. G. İnciciyan, XVIII. Asırda İstanbul (trc. H. D. Andreasyan), İstanbul 1959, s. 10, 25, 41, 77.
* Ayvansarâyî, *Hadîkatü’l-cevâmi‘*, I, 104 vd.
* Hammer (Atâ Bey), III, 114-115, 124, 168, 170.
* Kâmil Paşa, Târîh-i Siyâsî-i Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye, İstanbul 1325, I, 100-101, 127, 129.
* *Sicill-i Osmânî*, II, 323-324.
* Uzunçarşılı, *Osmanlı Tarihi*, II, 66, 81, 94, 100, 123, 192, 535-536, 585, 593, 604, 638.
* a.mlf., “Davud Paşa”, *İA*, III, 496-498.
* Gökbilgin, *Edirne ve Paşa Livâsı*, s. 405, 412, 476.
* a.mlf., “Dāwūd Pas̲h̲a”, *EI2* (İng.), II, 184.
* Fr. Babinger, Mahomet II le Conquérant et son temps (1432-1481) (trc. H. E. Medico), Paris 1954, s. 56, 283, 370-371, 434-435, 443, 576.
* Tahsin Öz, İstanbul Camileri, Ankara 1962, I, 44.
* Selâhattin Tansel, Sultan II. Bâyezit’in Siyasî Hayatı, İstanbul 1966, s. 102, 104, 105, 120-123, 127-128.

## Həmçinin bax
* II. Bəyazid
* Sədrəzəm
* Yüksəliş dönəmi Osmanlı sədrəzəmləri

## Xarici keçidlər
Bolşoy Oleniy (Barens dənizi)

**Bolşoy Oleniy** — ada Murmansk vilayətinin Kola rayonu ərazisində yerləşir. Barens dənizinin sahilində qərarlaşır. Ada materikdən Bolşoy Oleniy boğazı ilə ayrılır. Adada eyni adlı qəsəbə vardır. 2010-cu ilə olan məlumata görə qəsəbədə cəmi 6 nəfər yaşayır.

## İstinadlar
 

## Xəritə
* Ada Wikimapia xəritəsində
Nadejda Savçenko

**Nadejda Viktorovna Savçenko** (, ) — Ukrayna silahlı qüvvələrinin baş leytenantı, VIII çağırış Ukrayna Ali Radasının deputatı, 25 dekabr 2014-ci ildən Avropa Şurasının Parlament Assambleyası daimi nümayəndə heyətinin üzvü, Mİ-24 vertolyotunun şturman-operatoru, Ukrayna qəhrəmanı.
 
Ümumrusiya dövlət televiziya və radio verilişləri şirkətinin çəkiliş qrupunun rusiyalı jurnalistinin qətlində əli olduğunu görə 17 iyun 2014-ci ildə Rusiyada 22 il azadlıqdan məhrum edilib.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Efiopiya 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında

**[[Efiopiya]]** - 14-26 avqust tarixləri arasında Sinqapurun eyni adlı şəhərində keçirilən 1-ci 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında.

## Medalçılar

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Üzgüçülük

**Ümumi**

## Yüngül atletika

**Kişilər**

**Qadınlar**

## Xarici keçidlər
*Competitors List: Ethiopia
Aviçi Arena

**Aviçi Arena** — İsveçin Stokholm şəhərində yerləşən çoxməqsədli bağlı arena. 16,000 tamaşaçı tutumuna malikdir. Aviçi Arena dünyanın ən böyük yarım kürə binasıdır və inşaatı iki il çəkib.

Arenanın şəkli İsveç Günəş sistemindəki Günəşi təmsil edir. Eyni zamanda Günəş sistemində yer alan Günəşin Dünya üzərindəki ən büyük ölçülü modeli ünvanınada sahibdir.

Arenanın tikilməsinə 10 sentyabr 1986-cı il tarixində başlanılıb, 19 fevral 1989-cu il tarixində arena açılıb. İsveçin ən böyük mahnı müsabiqəsi olan (eyni zamanda ölkənin Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə seçim turu olaraq keçirdiyi) Melodifestivalenin finallarına 1989 və 2002-ci ildən 2012-ci ilədək Aviçi Arenada keçirilib. Həmçinin Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə 2000-ci ildə ev sahibliyi etmişdir. Eyni zamanda Aviçi Arenada müxtəlif zamanlarda bir çox dünya ulduzlarının (Cennifer Lopes, Selin Dion, Britni Spirs, Rihanna, Mayli Sayrus, Keti Perri, Lady Gaga, Ariana Qrande və b.) konsertləridə keçirilmişdir. Aviçi Arena 10 may, 12 may və 14 may tarixlərində 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə ev sahibliyi etmişdir.

## İstinadlar
Dolqiy adası

**Dolqiy** — uzunsov və ensiz ada Peçora dənizində, Barens dənizinin cənub-şərqində yerləşir. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Nenets Muxtar Dairəsi ərazisinə daxildir. 38 km uzunluğa, 4 km enə malikdir. Materikdən 12 km aralıda yerləşir. Relyefi düzəndir. Ərazisində tundra hakimdir. Yaxınlığında Matveev, Qoles və Bolşoy Zelenes adaları yerləşir. Ada Nenes Dövlət təbiət qoruğu ərazisinə daxildir. Burada Neneslərə aid müqəddəs məkanlar vardır.

## Mənbə
* Dolqiy adası 

## İstinadlar
La-Veya satanizmi

**La-Veya satanizmi** və ya **Ateistik satanizm** — Anton Szandor Lavey tərəfindən əsası qoyulan bir fəlsəfi təlim və inanc forması. İlk dəfə 1966-cı ildə Şeytan Kilsəsinin yaradılması ilə ortaya çıxıb. Satanist cərəyanlar içində kilsəsi, mərasimləri, bayram günləri olan və təşkilatlanmış şəkildə fəaliyyət göstərən yalnız La-Veya Satanizmidir.

## İstinadlar
I Sultan Mahmud xan

**I Sultan Mahmud xan** () — Moğolustan hakimi, Yunus xanın oğlu.

## Həyatı

Sultan Mahmud xan Yunus xan oğlu 1464-cü ildə anadan olmuşdu.1485-1487-ci ilərdə Daşkəndin hakimi olmuşdu. 1487-ci ildə atasının vəfatından sonra ümumi xan elan edilmişdi. Amma faktiki olaraq qərbi Moğolustana başçılıq edirdi.

I Sultan Mahmud xan şəxsiyyətcə sakit, həlim, dava-dalaşdan uzaq adam idi. Şeirə, musiqiyə önəm verirdi. Onun hakimiyyəti dönəmində Duqlat tayfası ara vuruşmaları ilə hakimiyyəti sarsıdırdı. Bir yandan da qardaşı oğlanları, Sultan Xəlil oğlanla Sultan Səid oğlan hakimiyyət uğrunda mübarizə aparırdılar.

I Sultan Mahmud xan 1502-1503-cü illərdə qardaşı Sultan Əhməd oğlanla bərabər Məhəmməd Şeybani xana qarşı döyüşə atılmışdı. Son döyüşdə Çuçi nəslindən olan Özbək xanına əsir düşdü, lakin tezliklə azad edildi.

I Sultan Mahmud xan 1504-cü ilin yazında hakimiyyəti faktiki olaraq qardaşı oğlu Mənsur xana verib, Yeddikəndə (Cetikentə) çəkildi.4 il orda yaşayaraq daxili çəkişmələrdən uzaq qaldı. 1508-ci ildə oğulları ilə Mavəraünnəhrə gedərək  Məhəmməd Şeybani xandan yardım istədi. Məhəmməd Şeybani xan onu Xocənddə, Sırdəryanın kənarında övladları ilə bərabər öldürdü.

## Ədəbiyyat

*Акимушкин О. Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. — СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004. — С. 257-264. — 403 с. — (Восток: Общество, культура, религия). — 1200 экз. — ISBN 5-02-027059-8.
*Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АС:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.

## Həmçinin bax

* Moğolustan
* Mavəraünnəhr