Əli Quşçu

**Əli Quşçu** (Osmanlı Türkçəsi: *Ebu’l-Kasım Alaaddin Ali b. Muhammed el-Kuşçu*) () — görkəmli Özbək astronomu, riyaziyyatçısı və dilşünası.

## Həyatı

Əsl adı, Əli bin Məhəməddir. Türk – İslam dünyasının böyük riyaziyyat, astronomiya, mexanika, dil, bəlağət və kəlam alimi olan Əli Quşçu, XV əsrin əvvəllərində 1403-cü ildə Səmərqənddə anadan olmuşdur. Atası Muhammed (Mahmud, Məhəmməd), məşhur türk sultanı və astronomu Uluq Bəyin Şahin başçısı olduğu üçün, ailəsi "Quşçu" ləqəbi ilə məşhur oldu.

1436–1439-cı illərdə Uluq Bəy Rəsədxanasına müdir olmuşdur.

1449-cu ildə Həccə getmək istədi. Lakin elə bu vaxt Teymurilər dövlətinin hökmdarı Əbdüllətif Əli Quşçunun edam edilməsi haqqında fərman verdi. Səmərqənddən qaçan Əli Quşçunu Təbrizdə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən böyük ehtiramla qarşçladı. Ağqoyunlul və Osmanlı arasında ziddiyyətlər kəskinləşdikdə Uzun Həsən ondan Osmanlı sultanı Fateh Mehmet ilə sülhməramlı görüşmələrində yardım istədi. Əli Quşçu, Uzun Həsənin elçiliyini etdikdən sonra Fatehin dəvəti ilə ikinci dəfə İstanbula gəldi. Osmanlı – Ağqoyunlu sərhədboyunda II Mehmedin əmri ilə böyük bir mərasimlə qarşılanan Əli Quşçu, Ayasofya mədrəsəsinə 200 axça maaşla müdərris təyin edildi.

1473-cü il mart ayında Sahn-ı Seman Mədrəsəsindən (Fateh Mədrəsəsi) təqaüd almışdır.

16 dekabr 1474-cü ildə İstanbulda vəfat etmişdir. Məzarı Eyyub Sultandadır.

## Təhsili
Kiçik yaşlarından etibarən riyaziyyat və astronomiyaya maraq göstərən Əli Quşçu, dövrünün ən böyük elm adamları olan Bursalı Qadızadə Rumi, Qıyasəddin Cəmşid (Qiyas əl Kaşi) və Muinuddin Kaşidən riyaziyyat və astronomiya elmlərini öyrəndi.

Daha sonra təhsilini artırmaq üçün Uluq Bəydən icazəsiz Kirmana getdi. Burada "Hall-ü Eşkal-i Qəmər (Ay səhifələrinin açıqlanması) adlı risalə ilə "Şərhi-Təcrid" adlı əsərini yazdı. Kirmanda təhsilini tamamlayıb Səmərqəndə döndü və Uluq Bəyə Kirmanda dərc etdiyi risalələri təqdim edərək ona yardımçı olmuşdur.

## Elm tarixi üçün əhəmiyyəti
Riyaziyyat üçün; Hermetik-Pitaqorasçı mistisizmi

Astronomiya və optik üçün; Aristotelçi fizika və metafizik prinsipləri aydınlaşdırmağa çalışdı. Əl-Fəthiyyə

Kopernik (1473 – 1543)

Hoca Sinan Paşa, Molla Lütfi və Əli Quşçunun oğlu Mirim Çələbi (Mahmud B. Muhammed B. Muhammed B. Musa Qadızadə), Takiyüddin kimi alimlər onun dərslərində yetişmişdilər.

## Osmanlı mədəniyyəti üçün əhəmiyyəti
Osmanlı İmperiyası padşahı Fatih Sultan Məhəmməd (II Mehmed) adına qurulan ilk Osmanlı universiteti olan Fatih Mədrəsəsinin tədris planını qələmə aldı.

Əli Quşçu nəslindən olanlar XVIII əsrin sonlarına qədər Osmanlı İmperiyasında mühüm vəzifələr gördü. Əbussuud Əfəndi və uşaqları şeyxülislam, kazasker, müdərris kimi vəzifələr tutdular.

Əli Quşçudan sonra Osmanlı dili bütün islam aləmi üçün elm dili olub. Fars və ərəb dilləri öz əhəmiyyətini itirdi.

Risalə Fi-Hey-ə: (1457-ci ildə Səmərqənddə, fars dilində yazmışdır) Osmanlı İstanbul Mühəndisxanasında (İstanbul Texniki Universiteti) XIX əsrin əvvəllərində dərs kitabı olaraq istifadə edilirdi.

Mədsrəsələrdə riyaziyyat və s. elm dərslərinin oxudulmasında önəmli rolu olmuşdur.

## Əsərləri

### Astronomiya əsərləri
* Şerh-i Zîc-i Uluğ Bey
* Risalə fî Halli Eşkâli Muaddili'l-Kamer li'l-Mesîr
* Risalə fî Asli'l-Hâric Yumkin fî's-Sufliyyeyn
* Şerh ale't-Tuhfeti'ş-Şâhiyye fî'l-Hey'e
* Risalə der İlm-i Hey'e
* Risalə fî Halli Eşkâli'l-Kamer.
* Riselet-ül fi'l hey'et (Farsça)
* Risalə el-Fethiyye fî ilmi’l-hey (el-Fethiyye)

### Riyaziyyat əsərləri
* Risâletu'l-Muhammediyye fî'l-Hisâb
* Risalə der İlm-i Hisâb: Süleymaniye

### Kəlam ve Usûl-i Fıkıh əsərləri
* Eş-Şerhu'l-Cedîd ale't-Tecrîd
* Hâşiye ale't-Telvîh

### Kimya və Fizika əsərləri
* Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir (Mücevherlerin Dizilmesinde Görülen Salkım)

### Mexanik Alətləri Haqqında əsəri
* Tezkire fî Âlâti'r-Ruhâniyye (Kültür Bakanlığı, Ankara 2001)

### Dil və Bəlağət əsərləri
* Şerhu'r-Risâleti'l-Vadiyye
* El-İfsâh
* El-Unkûdu'z-Zevâhir fî Nazmi'l-Cevâhir
* Şerhu'ş-Şâfiye
* Risalə fî Beyâni Vadi'l-Mufredât
* Fâ'ide li-Tahkîki Lâmi't-Ta'rîf
* Risâle mâ Ene Kultu
* Risalə fî'l-Hamd
* Risalə fî İlmi'l-Me'ânî
* Risalə fî Bahsi'l-Mufred
* Risalə fî'l-Fenni's-Sânî min İlmihal-Beyân
* Tefsîru'l-Bakara ve Âli İmrân
* Risalə fî'l-İstişâre
* Mahbub-ül-Hamail fi keşif-il-mesail
* Tecrid-ül-Kelam (Tecrid’ül Kelam – Sözün Tecridi)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*İ. Hakkı Uzunçarşılı – Büyük Osmanlı Tarihi Cilt 2 Sh. 653
* 100 böyük türk. Bakı,1991. səh.36–37.

## Həmçinin bax
*Muhyiddin Mehmed-i İskilibi – yeğeni, şagirdi və damadı
*Mevlana Ebussuud İmadi – torunu və Osmanlı şeyxülislamı
*Uluq Bəy –
*Uluq Bəy Rəsədxanası
*Sahn-ı Seman Mədrəsəsi
*Mirim Çelebi -

## Xarici keçidlər
*Həyatı
*Əsərlərinin siyahısı
*Həyatı
*Əsəri haqqında məlumat 
*Uluğ Bəy və Ali Kuşçu
*Həyatı və əsərləri