open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Titulsuz lider

Dünya şöhrətli liderlik mütəxəssisi Robin Şarmanın **Titulsuz lider** əsəri bütün dünyada ən çox satılmış şəxsiyyətin inkişafı barəsində kitablardan biridir.

## Məzmunu
Valideynlərinin öldürülməsindən sonra mənəvi sarsıntı keçirən Bleyk Devis heç bir işdə uğur qazana bilmir. Bir müddət orduya yazılan Bleyk İraqa müharibəyə yollanır. Müharibə onun psixologiyasına daha çox təsir edir və o, müharibədən qayıtdıqdan sonra sivil həyata uyğunlaşa bilmir. Kitab mağazasında satıcı işləməyə başlasa da, Bleyk Devis hələ də şəxsi həyatından narazı və iş həyatında uğursuzdur. Onun həyatı bir bazarertəsi səhəri Bleykin işlədiyi mağazaya həmin mağazanın başqa bir filialından gələn digər işçi-Tomi Flinlə tanışlıqdan sonra müsbət mənada dəyişir. Bleykin atasının köhnə dostu olan Tommi işində bir çox uğurlara imza atmış, hörmət edilən bir şəxsdir. Bu qəribə şəxs Bleykin həyatını dəyişdirmək fikrindədir və o, Bleyki titulsuz liderlik etmə fəlsəfəsi ilə böyük uğurlar qazanmış 4 müəllimlə tanış edir. Bu adamlarla tanışlıq Bleykin həm iş, həm də şəxsi həyatını kökündən dəyişir.

## Xarici keçidlər
http://www.robinsharma.com/store/books/HardcoverandPaperback/the-monk-who-sold-his-ferrari

## Həmçinin bax
Ferrarisini satmış rahib
Sezən Aksu diskoqrafiyası

**Sezən Aksu diskoqrafiyası**, Türkiyə pop musiqiçisi Sezən Aksunun çıxardığı albom sinql və s. aiddir.

## Albomlar

### Remiks albomları

### Konsert albomları

### Demo kaset

### EP-ləri

### Musiqi klipləri

### Qonaq olduğu albomlar

### Diğer görünüşlər

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Sezən Aksu Rəsmi saytı

## Həmçinin bax
İk Kil

İk Kil senotu Meksikanın Yukatan ştatında, Tinum bələdiyyəsinin Pisté kəndindən bir qədər kənardadır. Coğrafi mövqe baxımından Yukatan yarımadasının şimal nöqtəsində yerləşir və eyni zamanda da Çiçen İtza yaxınlığındakı İk Kil Arxeoloji Parkının bir hissəsidir. İctimaiyyətə açıq bir ərazi olduğundan insanlar bura üzməyə gəlir və adətən avtobus turlarında ziyarət edilən bir yerdir. Quru ərazidən təqribən 26 metr aşağıda olmaqla üzəri açıq bir senotdur. Üzmə platformasına düşmək üçün bir pilləkan vardır. Senotun diametri 60, dərinliyi isə 40 metrdir. Kiçik şəlalələrlə birgə suyun üzünə qədər çatan üzüm budaqları var. Senotda qara şüaüzgəcli balıqlar üzür. İk Kil senotu mayyalılar üçün müqəddəs sayılır, onlar buradan həm istirahət, həm də dini mərasimlər üçün istifadə edirlər. Senot restoranı, mağazası, geyim otaqları, kirayəyə verilən kottecləri olan geniş bir kompleksin bir parçasıdır. Onun yaxınlığında həm də Mayya tikililərinin qalıqları da var.
Moskva metrosunda qəza (2014)

**2014 Moskva Metro Qəzası** - 2014-cü il iyulun 15-də Moskva metrosunda baş vermiş qəzadır. Baş vermiş qəza nəticəsində ölənlərin sayı 22-yə çatıb. Rusiya Federasiyası Fövqəladə Hallar Nazirliyi hadisədən sonra 160-dən artıq adamın tibbi yardım üçün müraciət etdiyini bildirib. Bunlardan 118 nəfər artıq xəstəxanaya yerləşdirilib. 42 adamın vəziyyətinin ağır olduğu qeyd olunur. Paytaxt sakinlərindən başqa Rusiyanın 12 regionunun sakini və 5 əcnəbi zərər çəkib, 2 xarici vətəndaşı ölüb. Baş vermiş faciə 79 illik Moskva metropoliteni tarixində ən irimiqyaslısıdır. Rusiya paytaxtının meri Sergey Sobyanin 22 adamın ölümünə səbəb olmuş metro qəzası ilə bağlı 16 iyulu matəm günü elan edib.

## Səbəbi
Qəza qatarın bir neçə vaqonunun relsdən çıxması nəticəsində baş verib. Rusiya İstintaq Komitəsinin nümayəndəsi terror ehtimalını istisna edib. Komitə sədri Vladimir Markin qəza səbəbi kimi ilk səsləndirilən gərginliyin qəfil düşməsi versiyasının təsdiqlənmədiyini deyib. Stansiyalar arasındakı (“Park Pobedy” - "Slavyanskiy bulvar") elektrik xətlərdə gərginliyin kəskin düşməsi yanlış olaraq siqnalizasiya sistemini işə salıb və buna görə elektroqatarın qəfil dayanması baş verib. Nasazlıqdan sonra qəfil dayanma baş verib. Nəticədə bir neçə vaqon relsdən çıxıb.

## İstintaq
Qəzada şübhəli bilinən iki nəfər saxlanılıb. Bunlar “Moskva metropoliteni” yol xidmətinin əməkdaşı Valeri Başkatov və onun köməkçisi Yuri Qordovdur. İstintaqın versiyasına əsasən, həmin şəxslər 2014-cü ilin mayında “Park Pobedı” – “Slavyanski bulvar” stansiyaları arasında qatarları istiqamətləndirən mexanizmin qurulması ilə bağlı aparılan işlər zamanı səhlənkarlığa yol veriblər. Onlar bu işlərə nəzarət ediblər. Rusiya İstintaq Komitəsi icraçılarla yanaşı rəhbər şəxləri də məsuliyyətə cəlb etməyi planlaşdırır.

## İstinadlar
The Corrs

**The Corrs** - İrlandiyalı üç bacı, bir qardaşın yaratdığı bir qrupdur. Qrupun adını öz soyadlarına uyğun (Corrs) adlandırmışlar. Qrupun solistliyini ailənin ən kiçik üzvü və ən kiçik bacı Andrea Korr etmişdir və qeyri-adi ecaskar səsi ilə hələ də ön plandadır.
## Albomları

## İstinadlar
Gökhan Kırdar

**Gökxan Kırdar** () — türk musiqiçisi və film musiqisi bəstəkarıdır. O, İraq türkmənlərindəndir.

## Filmoqrafiya
* 1994. Gece, Melek ve Bizim Çocuklar
* 1998. Namaste
* 2001. Tekfur Sarayı ve İstanbul
* 2003. Kurtlar Vadisi
* 2003. Ölümsüz Aşk
* 2003. Hayalet
* 2003. Fırsat/Crude
* 2004. Gülizar
* 2004. Haziran Gecesi
* 2004. Yabancı Damat
* 2005. Anlat İstanbul
* 2005. Aynalar
* 2005. Banyo
* 2005. Dönme Dolap
* 2006. Kurtlar Vadisi Irak
* 2006. Sağır Oda
* 2006. Köprü
* 2007. Geniş Zamanlar
* 2007. Kurtlar Vadisi Terör
* 2007-….. Kurtlar Vadisi Pusu
* 2007. Dede Korkut Hikayeleri
* 2008. Pars: Narkoterör
* 2008. Sürgün Hayatlar
* 2008. Alia: A Bosniac Rhapsody
* 2009. Kurtlar Vadisi Gladio
* 2011. Yıllar Sonra
* 2013. Kayıp
* 2013. İnadına Yaşamak
* 2020-……. Uyanış: Büyük Selçuklu

## İstinadlar
Ell & Nikki

**Ell & Nikki** — 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil edən duet. Müsabiqədə ifa etdikləri Running Scared mahnısı finalda 221 xalla birinci olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Eldar Qasımov
* Nigar Camal
Suraxanı GES

**Suraxanı Günəş Elektrik Stansiyası** — Alternativ və Bərpa Olunan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyinin "Azalternativenerji" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin Suraxanıda quraşdırdığı və idarə etdiyi günəş elektrik stansiyasıdır. Altı hektar sahədə yaradılan stansiyada 8 min günəş paneli quraşdırılıb. Bu panellər gündə təqribən 12 min kilovatt-saat elektrik enerjisi istehsal etmək iqtidarındadır. Gələcəkdə burada daha 4 min belə panelin quraşdırılması nəzərdə tutulur. İnşasına 2014-cü ilin martından başlanılan stansiya mayın 22-dən test rejimində çalışır. Stansiyanın açılışı iyulun 16-da olub. Yaradılmasında əsasən yerli xammal və avadanlıqdan istifadə olunan stansiyanın layihə gücü 2800 kilovatdır. Stansiyada illik elektrik enerjisi istehsalı 4 milyon kilovatdır. Stansiya layihə gücü ilə tam işləyəndə il ərzində 1,5 milyon kubmetr qaza qənaət olunacaq.

## İstinadlar
28 May küçəsi

**28 May küçəsi** — Bakı şəhərinin Nəsimi rayonu ərazisində yerləşən bir istiqamətli küçə. Küçə öz başlanğıcını indiki Bülbül prospektindən (keçmiş Kirov prospekti) götürür və indiki Yusif Səfərov küçəsində isə tamamlanır. Küçənin uzunluğu 1.5 km-dir.
Mordva dilləri

**Mordva dilləri** — Ural dil ailəsinin fin-uqor dillərinin fin-volqa dilləri qrupuna aiddir. Mordov dilləri qrupuna iki dil daxildir — mokşan dili və erzyan dili. Mordov dilləri Rusiya ərazisində Mordoviyada, Çuvaşistanda, Tatarıstanda, Başqırdıstanda, həmçinin Nijeqorod, Orenburq, Penza, Ryazan, Samara, Saratov, Tambov və Ulyanov vilyaətlərində yayılıb. Mokşan və erzyan dilləri rus dili ilə yanaşı Mordoviya Respublikasının rəsmi dilləridir. Knyaz Kurbskinin bildirdiyuinə görə meşeralılar da mordov dillərinə aid imiş.

## Danışanların sayı
Mordov dillərində danışan erzya, mokşa, şokşa, teryuxan və karatai xalqları ümumi mordva xalqı adı altında birləşirlər. Ona görə ümumi saylarını müəyyənləşdirmək çətin olur.

Rusiyada 201-ci il əhalini siyaıya alınmasına görə 392 941 nəfər mordva dilini, 36 726 nəfər erzya-mordov dilini, 2025 nəfər mokşa-mordov dilini bildiklərini bildiriblər; 744 237 nəfər özləri mordva, 4767 nəfər mokşa, 57 008 nəfər erzya xalqına aid olduqlarını göstəriblər.

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Ədəbiyyat
* *Орнатов П.* Мордовская грамматика, составленная на наречии мордвы-мокши. — М., 1838;
* *Шахматов А. А.* Мордовский этнографический сборник. — СПб., 1910;
* *Евсевьев М. Е.* Основы мордовской грамматики. — М., 1928; Очерки мордовских диалектов : в 5 т. — Саранск, 1961–1968;
* Грамматика мордовских (мокшанского и эрзянского) языков. Фонетика и морфология. — Саранск, 1962. — Ч. 1;
* *Феоктистов А. П.* Очерки по истории формирования мордовских письменно-литературных языков (ранний период). — М., 1976;
* Грамматика мордовских языков: Фонетика, графика, орфография, морфология. — Саранск, 1980;
* Лексикология современных мордовских языков. — Саранск, 1983;
* Современные мордовские языки. Фонетика. — Саранск, 1993;
* Мокшень кяль. Морфология. — Саранск, 2000;
* Эрзянь кель. Морфология. — Саранск, 2000;
* *Budenz J.* Moksa- és erza-mordvin nyelvtan // Nyelvtudományi közlemények. — Budapest, 1876. — Bd. 13;
* *Paasonen H.* Mordwinische Lautlehre. — Helsingfors, 1903;
* *Keresztes L.* Geschichte des mordwinischen Konsonantismus. — Szeged, 1986–1987. — Bd. 1–2.

## İstinadlar
Xantı dili

**Xantı dili** (köhnə adı - *ostyak*) ( öz adı - *xantı yasa* ) — Ob  və İrtış çayları birləşən ərazidə və Ob çayının orta və aşağı hissəində yaşayan Qərbi Sibir aboregenləri olan xantıların dili. Rusiyada 2002-ci il əhalinin siyahıya alınmasının nəticəsinə görə xantıların sayı 28,7 min nəfərdir. 

Əsas hissəsi Xantı-Mansi (mansilər yaşayan qərb rayonlarından başqa) və Yamalo-Nenes muxtar dairələrində (25,9 min nəfər), qalanları Tomsk vilayətinin şimal-qərbində yaşayır. Xantıların sayı XX əsrdə dəyişməz qalsa da, xantı dilini doma sayanları sayı xeyli azalmışdır: 1959-cu ildə 19 410 nəfər sayda onlar  77 % idi, 1970-ci ildə  — 68,9 % ( 21 138 nəfər), 1989 — 60,5 %. Rus dilini birinci və ya ikinci dil kimi bilənlərin sayı artır: 70,3 %  1959-cu ildə və 89,4 %  1989-cu ildə.

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Штейниц В. К. Хантыйский (остяцкий) язык// Языки и письменность народов Севера: Ч. 1. Языки и письменность самоедских и финно-угорских народов. — М.-Л.: Учпедгиз, 1937. — С. 193—228.
* Животиков П. К. Очерк грамматики хантыйского языка (средне-обской диалект)/ Под ред. Ю. Н. Русской. — Ханты-Мансийск: Окружная комиссия по разработке литературного хантыйского языка при Исполкоме Ханты-Мансийского Окрсовета Омской области, 1942. — 122 с.
* Терёшкин Н. И. О некоторых особенностях ваховского, сургутского и казымского диалектов хантыйского языка. — Л., 1958.
* Терёшкин Н. И. Очерки диалектов хантыйского языка: Ч. 1. Ваховский диалект. — М.-Л.: Наука, 1961.
* Терёшкин Н. И. Хантыйский язык. — М., 1966.
* Терёшкин Н. И. Словарь восточнохантыйских диалектов. — Л., 1981.
* Скамейко Р. Р., Сязи 3. И. Словарь хантыйско-русский и русско-хантыйский (шурышкарский диалект). — 2-е изд., дораб. — СПб.: Просвещение, 1992. — 272 с.
* Немысова Е. А., Кононова С. П., Вожакова Е. Н. Русско-хантыйский разговорник (казымский диалект). — М.: Икар, 1996. — 148 с.
* Куркина Г. Г. Вокализм хантыйского языка. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2000. — 296 с.
* Кононова С. П. Русско-хантыйский тематический словарь (казымский диалект). — СПб.: Просвещение, 2002. — 216 с.
* Кошкарева Н. Б., Соловар В. Н. Хăнты ясăӈн путăртԓўв. Поговорим по-хантыйски. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2004. — 282 с.
* Покачева Е. Р., Песикова А. С. Русско-хантыйский разговорник (сургутский диалект). — Ханты-Мансийск: Полиграфист, 2006. — 124 с.
* Каксин А. Д. Казымский диалект хантыйского языка. — Ханты-Мансийск: Полиграфист, 2007. — 134 c.
* Рандымова З. И. Хантыйско-русский словарь: Приуральский диалект. — Салехард, 2009. — 20 с.

## Xarici keçidlər
Con Toşak

**Con Benjamin Toşak** () - keçmiş uelsi futbolçu, məşqçi. Karyerası ərzində Real Madrid FK , Real Sosyedad FK kimi klublara baş məşqçilik edib. 2014-cü ildə Xəzər-Lənkəran FK klubunun baş məşqçisi təyin olunub.

## İstinadlar
Qərbi Birulyovo iğtişaşları

**Qərbi Birulyovo iğtişaşları** — 2013-cü il oktyabrın 10-da Rusiya paytaxtının Qərbi Birulyovo rayonunda 25 yaşlı Y. Şerbakovun qafqazlı tərəfindən qətlə yetirilməsi nəticəsində baş vermiş iğtişaşlar. Yuri Şerbakovun qafqazlı tərəfindən qətlə yetirilməsi yerli sakinlərin etirazına səbəb olub. Qatilin tapılmasını tələb edən yüzlərlə rus milliyyətçisi və "skinhedlər" Qərbi Birulyovo rayonunda yerləşən "Biryuza" ticarət mərkəzi və "Pokrov" meyvə-tərəvəz bazasına hücum edərək orada çalışan Qafqaz və Orta Asiyadan olan miqrantları döyüblər. Hadisə yerinə xüsusi təyinatlı polis dəstələri yeridilib. "Skinhedlər" polislərə də müqavimət göstəriblər. Onlar ticarət mərkəzində yerləşən mağazalara, ətrafdakı obyektlərə və avtomobillərə ciddi zərər vurublar. İğtişaş nəticəsində xeyli sayda miqrant və yerli sakin yaralanıb.

Y. Şerbakovun qətlində şübhəli bilinən Azərbaycan vətəndaşı O. Zeynalov oktyabrın 15-də Moskva ətrafındakı Kolomna şəhərində saxlanılıb və vertolyotla Moskvaya aparılıb. O, ilkin dindirmə zamanı qətli özünümüdafiə məqsədilə törətdiyini söyləyib. Lakin sonradan ilkin istintaqa verdiyi ifadənin əksinə danışan O. Zeynalov bildirib ki, saxlanılan zaman ona qarşı hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən kobudluq olub: "Mən vəhşicəsinə döyülmüşəm. İstintaqa ifadə verən zaman isə özümdə olmamışam. Məni döyürdülər, ona görə də yanlış ifadə vermişəm". O, ifadəsində Y. Şerbakovu qətlə yetirmədiyini söyləyib: "Mən heç kimi öldürməmişəm. Hadisə baş verən gün ümumiyyətlə Moskvada olmamışam. Həmin gün yaşadığım Kolomno şəhərində idim".

## İstinadlar
Hüseynbala Nemətzadə

**Hüseynbala Nemətzadə** — SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü, Qızıl qələm mükafatı laureatı, jurnalist-publisist.

## Həyatı və fəaliyyəti
Hüseynbala Nəsir oğlu Nemətzadə 1920-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Şair Mikayıl Müşfiq Bakı şəhəri 18 saylı orta məktəbdə onun müəllimi olmuşdur. O eyni zamanda Azərbaycan SSR Jurnalistlər birliyinin üzvü olmuş qabaqcıl maarif xadimi fəxri adına layiq görülmüş, medalla təltif edilmişdir.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Bir müddət pedaqoji fəaliyyət göstərən Nemətzadə 1961-ci ildən ömrünün sonuna qədər "Azərbaycan müəllimi", "Bakı", "Баку" qəzetləri və "Kirpi" jurnalının redaksiyalarında çalışmışdır.

Hüseynbala Nemətzadə 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Hüseynbala Nemətzadə ilahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Nemətzadənin əmisidir.

## İstinadlar
Valeriya Novodvorskaya

**Valeriya Novodvorskaya** - rusiyalı liberal aktivist, dissident və qərb dəyərlərinin aktiv təbliğatçısı.

## Həyatı
17 may 1950-ci ildə Belarusun Baranoviçi şəhərində anadan olub. 1969-cu ildə antisovet təbliğatına görə həbs edilib. 1970-72-ci illərdə dəlixanaya salınıb. 1977 - 1978-ci illərdə gizli antikommunist təşkilatı yaratmağa çalışıb.

O, 1978, 1985, 1986-ci illərdə dissident fəaliyyətinə görə mühakimə olunub. 1987-ci ildən 1991-ci ilə kimi 17 dəfə tutulub.

Uzun müddət bir neçə xroniki xəstəlikdən əziyyət çəkən Valeriya Novodvorskaya 2014-cü il iyulun 12-də infeksion-toksiki şokdan vəfat edib.
Astragalus cornutus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Böyük Qafqaz sıra dağlarının aşağı və orta dağ qurşaqlarında, Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda kolluqlarda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 25–70 sm-ə çatan kolcuqdur. Zoğları ağ, sıx tüklüdür. Yarpaqları 5–6 (8) ədəd, cüt, ensiz-xətvari, ellipsvari, yaxud uzun, neştərvari olub, 2 sm uzunluğunda, 4 mm enində, ağ tüklüdür. Çiçək oxu yarpaqdan azca uzun, xırda, sıx, qara tüklüdür. Paxlası qısa, düz yönəlmiş, neştərvari, uzunsov, 2 sm uzunluqda və 4 mm enində, ağ tüklü, iki yuvalıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyulda yetişir. Təbiətdə toxum vasitəsilə çoxalır.

## Ekologiyası
Gilli, qumsal torpaqlarda, daşlı yamaclarda, quru sahələrdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan dağlarının yuxarı dağ qurşağında, Oxçaçay ərazisində, Quba-Şabran rayonunda dağlıq ərazilərdə təsvir edilmişdir. Arealı az olduğu üçün "Qırmızı kitab"a salınması tövsiyə edilir.

## İstifadəsi
Yarpaqlarının tərkibində efir yağı vardır. Yaşıllaşdırmada tək əkinlərdə, çiçəkliklərdə istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qüdrət gəvəni

## Ümumi yayılması
Qüdrət gəvəni Azərbaycanda Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır. Qüdrət gəvəni əsasən Naxçıvanın yuxarı dağ qurşağında bitir.

## Statusu
Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitkisidir. CR B1ab(ı, ıı, ııı,)+2ab(ı, ıı, ııı).

## Təbii ehtiyatı
Qüdrət gəvəninin Azərbaycanda təbii ehtiyatı azdır.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Təbiətdə hündürlüyü 25–30 sm-ə qədər olan tikanlı koldur. Tikanları dağınıq, 2–3 sm uzunluqda, bənövşə rəngli, düz möhkəm tüklə örtülüdür. Yarpağı 7 cüt, düz, lansetvarı, ucları şiş, 1 sm uzunluqda olub, yaşıl, boz tüklüdür. Yarpaqaltlıqları enli yumurtavarı, qısa tüklü, 8&nbsp;mm uzunluqdadır. Yarpaq qoltuğunda əmələ gələn 2 çiçək 1–2 sm uzunluqda sünbülvarı çiçək qrupu əmələ gətirir. Çiçəkaltlıqları 5–6&nbsp;mm uzunluqda, ensiz, yarpağaоxşar, ağ tüklüdür. Kasacığı 5–6&nbsp;mm uzunluqda, dişicikləri bir-birindən aralıdır. Tacı 10&nbsp;mm uzunluqda olub, kasacıqdan 2 dəfə uzundur. Dişiciyi uzunsov, qalın tüklüdür. İyunda çiçəkləyir, avqustda isə toxumu yetişir.

## Çохalması
TQüdrət gəvəni toxum yolu ilə çoxalır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Qüdrət gəvəninin təbii ehtiyatının dəyişilməsinin başlıca səbəbi insan fəaliyyətidir.

## Becərilməsi
Becərilmir.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qüdrət gəvəninin qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Qüdrət gəvəninin Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi tövsiyə olunur.

## Məlumat mənbələri
* Флора Азербайджана. т.5. 1954; Флора Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan florasının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008;
* Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Andrea Korr

**Andrea Korr** (; ) — İrlandiya ifaçısı, mahnı müəllifi və aktrisa.

## Həyatı
17 may 1974-cü ildə Dandolkda anadan olub.

## İstinadlar
Böyələk

**Böyələk** — heyvanların qanı və bitkilərin şirəsi ilə dolanan iri çibin (iri milçək). İngiliscə bir-neçə adı var - **bot flies, warble flies, heel flies, gadflies** və sairə.

## İstinadlar

## Mənbə
* Orucov Ə. və başqaları. "Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti". — Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı, 2006.

## Həmçinin bax
Xəzər gəvəni

## Ümumi yayılması
Xəzər gəvəni Qafqaz, Rusiya (Dağıstan), Türkiyə və İran ərazilərində təbii olaraq yayılıb.
## Azərbaycanda yayılması
Xəzər gəvəni Talış  dağlarının ən yüksək alp çəmənliklərində quru daşlı yamaclarda yayılmışdır.
## Statusu
Xəzər gəvəni nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki növüdür. CR B1ab(ı,ıı,ııı,ıv,v).
## Bitdiyi yer
Daşlı, qumlu, gilli yerlərdə rast gəlinir.
## Təbii ehtiyatı
Xəzər gəvəninin təbii ehtiyatı zdır.
## Bioloji xüsusiyyətləri
Yarpağını tökən 30 sm hündürlükdə  xırda koldur. 
Yarpaqları və budaqları 4 sm qədər uzunluqda qalın tikanlıdır. Tikanlarının ucu şişdir. 
Yarpaqları yumurtavari lansetşəkilli qısa tüklü kənarları kirpikvaridır. Yarpaqcıqları 4-7 cüt uzunsov xətvari, hər iki ucu iti, üstdən zəif altdan qalın tüklü bəzən çılpaq 6–8&nbsp;mm uzunluqdadır. 
Yarpaqların tikanları qoltuğunda 2 çiçəkli uzun sünbülvari çiçsək qrupu əmələ gətirir. Çiçəkaltlıqları qayıqvarı, üstdən adətən tüklü, kənarı kirpikvarı  təxminən kasacığa bərabərdir. Kasacıq 5&nbsp;mm uzunluqda, ağ tüklü qaidəsi çılpaq bizvari dişlidir. Tacı təxminən 10&nbsp;mm uzunluqda ağ zanbaq  rənglidir.
Dişicik uzunsov tüklü çılpaq sütunludur. Paxlası tüklüdür. Iyun – iyul aylarında çiçəkləyir. Iyul – avqust aylarında meyvəsi yetişir. 
## Çoxalması
Xəzər gəvəni təbiətdə vegetativ yolla çoxalır.
## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

## Becərilməsi
Xəzər gəvəni Azərbaycanda 1952-ci ildən becərilir.
## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.
## Zəruri qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş hər hansl qoruma tədbiri yoxdur.
## Məlumat mənbələri
*Флора Азербайджана. т.5. 1954; 
*Флора Kaвkaзa. т.5. 1954; 
*Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961; 
*Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; 
*Naxçıvan Muxtar Res-publikası florasının taksonomik spektri. 2008; 
*Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.

## İstinadlar

1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

2.“Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.

*Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
Göyünlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Ümumi məlumat
**Göyünlər** heyvanların qanı və bitkilərin şirəsi ilə qidalanan iri çibin (iri milçək).
Bütün ikiqanadlı cücülər kimi Göyünlərində inkişafı 4 mərhələdən ibarətdir: yumurta, sürfə, pup, yetkin fərd. Bu zaman yetkin fərddən başqa bütün mərhələlərdə yaşayış ya su hövzələrində, ya da ki, yarı su-torpaq mühitində davam edir. Göyünlərin saprofaq, yaxud yırtıcı olan sürfələri su və ya torpaqda yaşayan orqanizmlər, yaxud onların qalıqları ilə qidalanırlar. Yetkin fərdlərin qidalanması müxtəlifdir. Fəsiləyə aid müxtəlif cinslərin nümayəndələri saprofaq, fitofaq yaxud yırtıcıdır. Göyünlərin  dişiləri heyvanların — məməlilərin, quşların, suda-quruda yaşayanların qanını içir, eyni zamanda dişi və erkəkləri çiçəkli bitkilərin nektarı ilə qidalanır.

## Təsnifatı
* Chrysopsinae 	 
* Pangoniinae 	 
* Pangoniinae
* Tabaninae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Catocala electa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 65-88 mm-dir. Ön qanadları açıq boz, kül rənglidir, qonur pulcuqlarla qarışıqdır, eninə zolaq qaradır, iç tərəfi aydın görünmür, xarici tərəfi isə dişlidir, orta hissəsində "w" hərfinə oxşar naxış böyükdür. Axırıncının uc hissəsi qanadın kənarına qədər uzanır. Dalğalı zolaq aydın açıqdır və çətin görünür. Böyrəkşəkilli naxış qonur olub, ikiqat haşiyə ilə dövrələnmişdir. Arxa qanadlar al qırmızıdır, xarici kənarı və orta sarğısı qaradır, ətraf saçaqları ağdır, ön qanadlarda olduğu kimi dalğavaridir.

## Yayılması
Cənubi və Mərkəzi Avropada, Rusiyanın cənubu və şərqində, Qafqazda, Şərqi Sibirdən Yaponiyaya qədər, Çində, Koreyada. Azərbaycanda isə Böyük Qafqazın dağətəyində və Lənkəran təbii vilayətində yayılmışdır. Kəpənəyi iyul, avqust aylarında uçur.

## Sayı
Azsaylıdır, Azərbaycanda cəmi 4 kəpənəyi işıqdan tutulmuşdur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların və meşələrin əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nizami küçəsi

**Nizami küçəsi** və ya **Tarqovı** — Bakı şəhərinin Səbail rayonu ərazisində yerləşən bir zolaqlı və bir istiqamətli sonu piyadalar zonasına keçən dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin adını daşıyan küçə.

Öz başlanğıcını Abdulla Şaiq küçəsindən götürür və indiki Sabit Orucov küçəsində isə tamamlanır. Küçənin uzunluğu *3,538 km-dir*. Küçə paytaxt Bakının mərkəzini kəsərək qərbdən şərqə doğru uzanır. Küçə demək olar ki, mərkəzi hissəsində piyadalar zonasına keçir. Küçənin bu kəsiyi sakinlər tərəfindən "Tarqovı" da adlandırılır. Fəvvarələr meydanından Rəşid Behbudov küçəsinə qədər olan hissəsi tam piyadaların ixtiyarında olub, bütün növ nəqliyyat vasitələri üçün bağlıdır. Küçədə hərəkət bir tərəflidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nizami küçəsi (Səbail, Bakı — AZ1001) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Yasamal, Bakı — AZ1001) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Səbail, Bakı — AZ1000) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Nəsimi, Bakı — AZ1000) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Yasamal, Bakı — AZ1005) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Səbail, Bakı — AZ1005) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Nəsimi, Bakı — AZ1005) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Səbail, Bakı — AZ1010) Poçt indekslərin axtarış sistemi 
* Nizami küçəsi (Nəsimi, Bakı — AZ1010) Poçt indekslərin axtarış sistemi
Ehime prefekturası

**Ehime prefekturası** ( *Ehime ken*) — Yaponiyanın Şikoku adasında yerləşən Şikoku regionda prefektura.

## Həmçinin bax
Moxave (səhra)

**Moxave** ( yerli Moxave tayfasının adı ilə)   — Amerika Birləşmiş Ştatlarının cənub-qərbində səhra. Cənubi Kaliforniyanın böyük hissəsini tutur. Yuta ştatının cənub-qərbində, Nevada ştatının cənubunda və Arizona ştatının şimal-qərbində yerləşir.

Səhranın sahəsi 35 000&nbsp;km²-dən yuxarıdır. Səhra şimal-şərqdə Texaçapi dağ massivi ilə (), cənubda isə San-Qabriyela və San-Bernardino dağ silsilələri ilə məhdudlaşmışdır. Dağların sərhədləri kifayət qədər aydın seçilir, çünki bu dağlar iki böyük geoloji sınma ilə ayırılmışdır: San-Andreas və Qarlok. Böyük Hövzənin axını olmayan sahəsi səhranın şimalıboyu, cənubda daha isti Sonora səhrası istiqamətində uzanır. Əsas bitkisi ağacaoxşar Yucca brevifolia palmasıdır. Səhrada 1 750 bitkinin 2 000-ə qədər müxtəlif növlərinə rast gəlmək olar.

## İqlimi
150px|left|thumb|Səhranın şərq hissəsi.
Səhradakı ilboyu çöküntülərin miqdarı 150&nbsp;mm-dən az, ancaq dağlarda — 1 000- 2 000&nbsp;mm-ə qədər təşkil edir. Səhranın ərazisində Moxave milli qoruğu və Coşua-Tri milli parkı yerləşdirmişdir. Həmçinin Şimali Amerikanın ən aşağı və ən isti yeri — Ölüm dərəsi milli parkı yerləşir, hansı ki, burada iyul-avqust ayında temperatur +50&nbsp;°C-ə qalxır. Səhranın, Böyük Hövzə, Kolorado platosu və Yuta ştatının sərhədində Zayon milli parkı yerləşir. Quraqlıq iqlimə baxmayaraq, səhrada (xüsusi halda, cənub-qərbdə Antilop vadisi) uzun müddət qrunt sularının və Kaliforniya su kəmərinin köməyi ilə suvarılan torpaqlarda medicago bitkisi əkilir.

Yayda Moxave səhrasının vadilərində  temperatur 49&nbsp;°C və düzən ərazilərdə 54&nbsp;°C-ə qədər qalxır. Səhra dağlarında qışda qar yağır. Qarlar bəzən avtomagistralların bağlanmasına səbəb olur. Qış ayının orta temperaturu — 0&nbsp;°C-ə çatır.

İqlimə təsir edən amillərdən biri də küləkdir. Əgər səhranın şərqində yerləşmiş Las-Veqas şəhərində küləkli hava nisbətən az olursa, onda qərbdə küləkli hava hər gün müşahidə edilir və küləyin gücü 80&nbsp;km/saat-dan çox olur. Texaçapi aşırımı ərazisində elektrik istehsal edən yel turbinləri qurulmuşdur.
Seqoviya Əlqasarı

**Seqoviya Əlqasarı**  *([[ispan dili|ispan]] Alcázar [[ərəb dili|ərəb]] القصر‎‎ — əl-qəsr)*,  - İspaniya krallarının Seqoviyanın tarixi hissəsinin mərkəzində yerləşən qəsri (İspaniyanın Kastiliya və Leon əyaləti).
Mərkəzi Quaddarama dağlarındakı (Mərkəzi Kordilyerin  hissəsi)Eresma ilə Klampres çaylarının qovuşmasında, qaya üzərində yerləşir. 
Qayada yerləşməsi onu İspaniyanın ən gözəl və tanınan qəsrlərindən edir.
Əlqasar əvvəlcədən qala kimi inşa edilsə də, sonralar kral sarayı, dövlət həbsxanası, kral artilleriya akademiyası da olub. 
 
## Tarixi
Seqoviya Əlqasarı, başqa əlqasarlar kimi, ərəb qalası kimi yaranıb. Əlqasar haqqında ilk məlumat 1120 ilə (o vaxt xristianlar artıq 32 il idi ki müsəlmanları Seqoviyadan qovmuşdular) aid olsa da, arxeoloji qazıntılar göstərir ki, Əlqasarın yerində hələ Qədim Roma vaxtından hərbi istehkam vardı. 
Bu versiya başqa vacib abidə ilə təsdiq olunur - romalıların tikdiyi Seqoviya akveduku ilə.

Qəsrin ilkin adı naməlumdur, 1122 il sənədində o sadəcə *"Eresma yanındakı təpənin üstündəki qala"* adlandırılır. Lakin artıq 1155 ildə, Əlqasar kimi qeyd olunur.
Bu vaxtın yadigarı kimi şimal tərəfdəki qalereya və, kralın  ispan-mavritan tərzində tərtib edilmiş və  Böyük zala bitişik daxili otaqları  qalıb.

VIII Alfonsonun hakimiyəti illərindən əvvəl Əlqasarın görünüşü barədə məlum deyil, lakin tarixi sənədlər deyir ki, bu yerdə ağacdan kiçik qəsr vardı. VIII Alfonso və onun arvadı İngiltərəli Eleonora bu qalanı özlərinə rəsmi iqamətkah etmişdilər.
Bundan sonra taxta qalanın yerində daş qəsrin inşası başladı. 
Seqoviyadakı Əlqasar Orta Əsrlərdə Kastiliya krallarının sevimli iqamətgahı və krallığın kilid müdafiə qalası hesab olunurdu.

1474 ildə Seqoviya Əlqasarı I Katolik İzabellanın taxta çıxmasında və İspaniyanın sonrakı tarixində mühüm yer oynadı.
12 dekabrda kral IV Enrikenin ölümü xəbəri Seqoviyaya çatır və İzabella qalanın hasarı arxasına sığınır.
Şəhər hökumətinin dəstəyini alaraq o dərhal Əlqasarda Kastiliya və Araqon kraliçası tacını qoyur. Əlqasar həm də onun Araqon kralı Ferdinanda ərə getdiyi yerdir.
II Filipp burada öz dördüncü zövcəsi Avstriyalı Anna ilə nigaha girir. Bu vaxt Əlqasarın binası yenidənqurulur. II Filipp qəsrin qala qullələrini qrafit şistdən konik damlarla örtməyə əmr verdi.

Əlqasar Mərkəzi Avropa qəsrlərinə oxşamağa başladı. Lakin tezliklə kral sarayı Madridə köçdü və Seqoviya Əlqasarı iki əsrliyə kral həbsxanasına çevrildi. Ancaq 1762 ildə kral III Karl Əlqasarın binasında Kral Artilleriya məktəbini yaratdı. 1862 ildə binada, damın və interyerin uçması ilə müşayiət olan  yanğın baş verənə qədər,  az qala 100 il ərzində Əlqasarda akademiya yerləşirdi.
Əlqasarın bərpası 1882 başladı və, 1896 inşa işləri qurtaranda, kral XIII Alfons və kraliça Mariya Kristina Əlqasarı Hərbi Nazirliyə təhvil verdilər, istisnasız olaraq Artilleriya Korpusu üçün.
1898, bina indiyə kimi orada yerləşən Baş hərbi arxivə verildi.

1951-ci ildə binanın saxlanmasını təmin etmək üçün Əlqasar Patronatı yaradılır, 1953-cü ildə Əlqasar muzeyə çevrilir.

## İstinadlar

## Həmçin bax
*Seqoviya akveduku

## Xarici keçidlər

*-Rəsmi saytı
Şiitake

**Şiitake** (*Lentinula edodes*) Şərqi Asiyada yerli olan və bir çox Asiya ölkələrində becərilən və istehlak olunan yeməli göbələk. Bəzi ənənəvi tibb formalarında bir dərman göbələk kimi hesab olunur.

## Şəkillər

Şəkil:Lentinula edodes 20101113 a.jpg
Şəkil:Shiitake mushroom.jpg
Şəkil:Lentinula edodes USDA.jpg
Şəkil:Shiitake_growing_s.jpg


## İstinadlar
Karlşteyn qəsri

**Karlşteyn qəsri**  *(Karlštejn; yaxud Karlův Týn)* — XVI əsrdə imperator VI Karl tərəfindən Çexiyanın paytaxtı Praqanın 28&nbsp;km cənub-qərbində tikdirdiyi qotik qəsr.

Onun tərtibatı üçün ən yaxşı saray ustaları dəvət edilmişdi, bu, IV Karlın topladığı Müqəddəs Roma imperiyasının reqaliya və relikviyalarının saxlandığı  ən təmtəraqlı qəsrlərdən biri idi. Qəsr Berounka çayının 72 metrlik əhəng qayasının üstündəki terraslar üzərində inşa edilib.

## Yerləşməsi və təyinatı

Karlşteyn qəsri Praqadan 30&nbsp;km cənub-qərbdə Berounka çayının sol tərəfində, 8,5&nbsp;km Berona şəhərindən aralı yerləşir.  Bu çex qala-qəsrlərindən ən məşhurudur, çünki, müqəddəs relikvilayalrın və imperiya reqaliyalarının saxlanması, eləcə də təntənəli mərasimlərin keçirilməsi  üçün yaradılan  kral qəsri sayılır. Bu qəsr Çexiya dövlətçiliyi rəmzidir.
Beronka çayından qəsrə qədər yol qəsrlə eyni adlı Karlşeyn kəndindən keçir, yolun kənarında çoxsaylı suvenir satıcılarını və kiçik restoranları görmək olar. Bu yolla gedəndə nədənsə, Kafkanın, barəsində yazdığı qəsrin təsəvvürü yaranır.

## Tarixi

Karlşteyn qəsrinin əsası 1348 ildə IV Karl tərəfindən  qoyulub. Karlşteynin ilk daşı (yeri gəlmişkən qəsrin adı “Karlın daşı” kimi tərcümə edilir) kralın ən yaxın məsləhətçisi olan Praqanın ilk arxiyepiskopu, Pardubitesdən olan Arnoşt tərəfindən qoyulub.   Tikintisi 17 il davam edən qəsrin, bu vaxt ərzində 5 əsas obykti tikilib: Studniçnı qulləsi, burqqraflıq, kralın otaqları yerləşən imperator sarayı, Kiçik qullə, və, ortasında məşhur müqəddəs Xaç saat ibadədgahı olan Böyük qullə. 1365 ildə “qəsrin ürəyi” olan müqəddəs Xaç ibadətgahının  xeyir duası verilib və elə həmin gün bura koronasiya reqaliyaları gətirilib. Məhz bu kapellaya saxlanmaq üçün Avropanın ən qiymətli taclarından biri – Müqəddəs Roma imperiyasının tacı qoyulub.  Bütünlüklə isə tikinti 20 ildən sonra bitirilib. Tikintinin bitirilməsi ilə eyni vaxtı qəsrin interyerlərinin tərtibatı və bəzədilməsi aparılıb.

## Qəsrdə saxlanan relikviyalar

Karlşteynə imperator bütün xristianlıq üçün ən qiymətli şeyləri toplayırdı: müqəddəs Longinin nizəsi, üzərində mismarların izləri olan İsa Məsihin ağacdan xaçının bir parçası, Mantuyada benediktlilərin  müqəddəs Andre  monastırından süngər, və Parisin Sen-Şapel kilsəsində saxlanan və fransız kralı tərəfindən hədiyyə edilən Məsihin tacından  iki tikan.
XIX əsrdə qəsrin romantik bərpası aparıldı ki elə onda Karlşteyn müasir görünüşünü aldı.
Qəsrin tərtibatında M.Vürmser, T. da Modena, eləcə də çex qotik sənəti rəssamlarının ən məşhuru -Master Teodorik iştirak etmişlər.
İnteryerlərin unikal tərtibatına görə o Mojinedə mülklə və başqa imtiyazlarla təltif edildi.
O vaxt Karl, qəsrdə tez tez dayanaraq şəxsən işlərin bitirilməsinə nəzarət edirdi. Sonuncu dəfə 1346 ildəki ölümündən iki il əvvəl, öz(ikinci nigahından olan) oğlu və varisi, özü kimi qəsrdə olmağı xoşlayan IV Vatslavla birgə  qalmışdı. Vatslav qəsrə arvadı ilə birgə gəlməyə xoşlayardı.

## Mənbə
*- Чехия. Замок Карлштейн
Komarov şaqqıldağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Daşlı-qayalı dağ yamaclarında rast gəlinir. Boyu 1,5 metr olan tikanvarı budaqcıqları olan koldur. Budaqlarının qabığı hamardır, budaqcıqları tikanvarıdır. Yarpaqları 1, bəzən də 2 cütdür. Yarpaqcıqları dəyirmi və ya yumurtavarı dəyirmidir, küt ucludur, uzunluğu 4-5, eni 3-4 mm-dir, qalıntəhərdir, incə qırışlıdır, seyrək, sıx tüklüdür. Kasacığı zəngvarı, dişicikləri itidir. Yarpaqcıqları 2 cütdür. Çiçəkləri salxımlara toplanmış və yarpaqların qoltuğunda yerləşmişdir. Erkəkcikləri bitişikdir. Paxlası 20-22 sm uzunluğunda olur. Paxla saplaq üzərində olub çılpaqdır, uzunluğu 18-20, eni 15 mm-ə qədərdir. Meyvəsi yetişən zaman uc hissəsindən açılır. May ayında çiçəkləyir iyunda meyvəsi yetişir.

## Ekologiyası
Təbiətdə toxumlarla çoxalır. Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbi başlıca olaraq insan fəaliyyətidir. Qəbul edilmiş xüsusi qoruma tədbiri yoxdur.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın endemik bitkisidir. CR A1ab; B1b (i,iii,iv). Naxçıvan MR-in Ordubad rayonu (Kotam kəndi) ərazisində təbii halda yayılmışdır. Azərbaycanda botanika bağlarında becərilir. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan Şahmat Federasiyası

**Azərbaycan Şahmat Federasiyası** və ya qısaldılmış adı ilə **AŞF** — Azərbaycanda şahmata nəzarət edən rəsmi qurum.

1920-ci ildə Sovetlər Birliyi dövründə, Azərbaycan Şahmat Federasiyası yaradıldı. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra, 1992-ci ildə Azərbaycan Şahmat Federasiyası, Beynəlxalq Şahmat Federasiyası (FIDE)-ye üzv olmuşdur.

2002-ci ildə Bakıda Avropa çempionatı, 2003-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında gənclər arasında dünya çempionatı keçirilmişdir. Azərbaycan şahmatçıları dünya və Avropa çempionatların da 33 qızıl, 25 gümüş, 24 bürünc medal qazanmışlar. 2007–2010 illərdə Bakıda bir neçə beynəlxalq yarış, qadınlar arasında beynəlxalq şahmat turniri, Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr edilmiş "Qran-pri", "Prezident kuboku" beynəlxalq turnirləri, "Bakı Open — 2010" yarışları keçirilmişdir.

2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov federasiyanın prezidenti seçilmişdir. 2021-ci ildən federasiya prezidenti Mahir Məmmədovdur, federasiya baş katibi İlahə Qədimova

## İcraiyyə Komitəsi
* Prezident: Mahir Məmmədov
* Birinci vitse-prezident: Faiq Həsənov
* Vitse-prezident: Yaqub Hüseynov, Bəxtiyar Məmmədov
* Baş katib: İlahə Qədimova

### Federasiyanin Prezidentləri
* Aynur Sofiyeva — 2002–2007
* Elman Rüstəmov — 2007–2021
* Mahir Məmmədov — 2021–

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda şahmat
* Azərbaycan Şahmat Çempionatı
* Azərbaycan Şahmat Milli Komandası (kişilər)
* Azərbaycan Şahmat Milli Komandası (qadınlar)

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
* 
* Azərbaycan Şahmat Federasiyası 
* Elman Rüstəmov və Aynur Sofiyeva quruma sənədsiz rəhbərlik ediblər?
Uzunsaplaq palıd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

## Ümumi yayılması
Qafqaz (Gürcüstan) və Qərbi Avropada təbii halda yayılmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Dəvəçi, Kür-Araz düzənliyi, Alazan-Əyriçay dərəsi, Lənkəran və Kür düzənliklərində rast gəlinir.

## Statusu
Azərbaycanın nadir bitkisidir. LC.

## Bitdiyi yer
Dağ yamaclarında qarışıq meşələrdə çay sahillərindən kənarda rast gəlinir.

## Təbii ehtiyatı
Arealı genişdir, ancaq fərdərin populyasiyada yerləşməsi seyrəkdir.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Hündürlüyü 40 m olan geniş çətirli ağacdır. Yarpaqları qalın dərivıarı, uzunsov olub, kənarları oyuqvarı qeyri-bərabər dərin dilimlidir. Zoğları çılpaq, bozumtul-qəhvəyi rəngdədir. Yarpaqlarının uzunluğu 5-15 sm, eni 5-9 sm, tərs yumurtavarı, uzunsov olub, uc tərəfdən sıxılmış (daralmış), dərivarı, bərk, üst tərəfdən tünd-yaşıl, çılpaq və ya nazik sıx tüklərlə örtülmüş, oturacaqdan çox da iri olmayan qulaqcığa malik olub, ürəkvarı və ya zəif pazvarıdır. Kənarları oyuqvarı qeyri-bərabər dərin dilimlidir Üç tərəfdən enli, küt, gödək, dilimli, hər tərəfdən 3-7, enli, küt, gödək və ya uzun, forma və ölçücə bir-birinə oxşamayan dilimlərə malikdir. Oyuqların arası yarpaqların eninə görə 1/4-dən 3/4-ə qədər çatır. Yarpaqların saplağı 0,5-1,5 sm uzunluqdadır. Meyvələr 3-8 sm uzunluqda, yoğun saplaqlar üzərindədir. Qozalar 3-4 sm uzunluqda, dar silindr formalı, çanaqcıqlardan çölə çıxandır. Çanaqcıqlar kasa formalı, yoğun və dərindir. Pulcuqlar qısa, küt, enli üçbucaqşəkilli və ya dairəvi olub, çanaqcıqların ətrafına düzülmüşdür. Çanaqcıqlar və pulcuqlar sıx qonur tüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkləməsi yarpaqlanma ilə birgə mart-aprel ayında başlayır. Qozası oktyabr-noyabr aylarında yetişir.

## Çoxalması
Təbiətdə toxumla çoxalır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir. 

## Becərilməsi
Mədəni şəraitdə becərilir.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Raça zəlzələsi

**Raça zəlzələsi** - Gürcüstanın Oni rayonunda 29 aprel 1991-ci ildə Qrinviç vaxtı ilə saat 09:12:48.1-də ardıcıl olaraq üç təkanla qeydə alınmışdır. Onların maqnitudaları Ms=6.1, Ms=5.5, Ms=6.2 olmuşdur. Episentrdə zəlzələnin intensivliyi MSK-64 seysmik cədvəli üzrə 9 balla qiymətləndirilmiş, afterşokları isə aylarla davam etmişdir. Bu zəlzələ 200-dən artıq insan itkisinə səbəb olmuş, 60 000-dən artıq adam evsiz qalmış, ümumilikdə isə 1000&nbsp;km²-dən artıq əraziyə zərər dəymişdir.

## İstinadlar
Cillian Anderson

**Cillian Anderson** () — ABŞ aktrisasıdır.

## Həyatı
Cillian Ley Anderson 9 avqust 1968-ci ildə ABŞ-nin İllinoys ştatının Çikaqo şəhərində Homer Edvard «Ed» Anderson III və Rozmari Andersonun (əvvəllər Leyn) ailəsində doğulmuşdur. İngilis, alman və irland əsillidir. Uşaqlıqda bioloq olmaq istəyirdi. Məktəbdə dərslərini yaxşı oxuyurdu. 1990-cı ildə Çikaqonun De Pol Universitetində bakalavr dərəcəsi alır. Cillian televiziyada 1991-ci ildən etibarən görünməyə başlayır. Ən məşhur serialı Məxfi materiallar televiziya serialı olur. 1996-cı ildə Cillian "For Him Magazine" jurnalına görə "Dünyanın ən seksual qadını" hesab edilirdi.

## Şəxsi həya
Cillian iki dəfə evli olub. İlk həyat yoldaşı Klayd Klots ("Məxfi materiallar" serialının bədii rəhbəri) ilə 1994-cü ildə büdpərəst qaydasıyla alə həyatı qurmuş və ondan 1997-ci ildə boşanmışdır. İkinci həyat yoldaşı çoxlu sayda sənədli filmlərin rejissoru olan Culian Ozann olub. Onunla 2004-cü ildə ailə həyatı qurmuş, 2006-cı ildə boşanmışdır. Onun Klayd Klotsdan Payper Meri Klots adlı qızı (25 sentyabr 1994), mülki həyat yoldaşı Mark Qriffitsdən Oskar Qriffits (1 noyabr 2000) və Feliks Qriffits (15 oktyabr 2008) adlı oğulları vardır.

## Maraqlı faktlar
*"Məxfi materiallar" serialının yaradıcısı Kris Karter Cillianın 1994-cü ildə dünyaya göz açdığı Payper adlı qız övladının xaç atası olub.

## Filmoqrafiya
### Filmlər

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Official website
*
Akveduk

**Akveduk**, *([[latın dili|lat]] Aquae ductus)* — hərfi tərcümədə su kəməri, daha dar mənada akveduk nəqliyyat üçün deyil, su ötürülməsi üçün nəzərdə tutulmuş körpü. Belə körpüləri o halda təşkil edirlər ki suyu çatdırmaq üçün dərin dərələr, vadilər, kanyonlar, çaylar eləcə də küçələr, yollar üzərindən ötürmək zərurəti yaranır.

Bəzi akveduklar altında gəmilərin keçməsi üçün imkan yaradılır.

Akvedukların novdanları çirklənmənin və buxarlanmanın qarşısını almaq üçün üstdən örtülür və enişlərdə tağlı aşırımların üzərində inşa edilir. Belə tikililər qədimdən Yaxın Şərqdə mövcuddur, məsələn e.ə 691 ildə Sineherebin vaxtında Nineviyada inşa edilən su kəməri.
Yunanlar su təchizatı üçün yerin altında su kəmərləri çəkirdi və hətta dağlarda tunellər də qazırdı. İri hidrotexniki qurğuları ilk olaraq romalılar tikməyə başladılar. 14 akvedukdan birincisi *"Akua Appiyanı"* -Romada e.ə 312 ildə tikilib; sonuncu iri akveduk Klavdinin əmri ilə inşa edilmişdir; onun vasitəsilə Roma sutkalıq 700 min m³ su alırdı.

Məsafəsi 132 km olan ən uzun akveduk Adrianın vaxtında Karfagendə inşa edilmişdi. Köln suyu uzunluğu 88 km olan akveduk vasitəsilə Efeldən alırdı. Ən yaxşı qalan akveduklardan biri Nim yaxınlığındakı akvedukdur. Akveduk suyu qaynağından rezervuar və hava boşaldan qurğular vasitəsilə şəhər paylayıcısına aparırdı. Suyun az məsrəfi şəraitində ancaq ictimai xidmətlər təmin edilirdi, ictimai hamamlar üçün suyun məsrəfi daha yüksək idi, və ancaq suyun tam həcmində istehlakçıların xüsusi təminatı üçün sərf olunurdu. Roma imperiyasının 100 yaxın şəhəri içməli və texniki suyu akveduklar vasitəsilə alırdı.
Siu Nim Tao

**Siu Nim Tao** (小念頭) - Vin Çun döyüş sənətində ilk öyrənilən "açıq əl" hərəkətlərinin kompleks formasıdır. Mənası "Kiçik ideyanın yumruğu" ifadəsini verir. Bu formada düzgün dayanmağa, dirsəyin düzgün vəziyyətinə, nəfəs vermə və nəfəs alma qaydalarının düzgünlüyünə, əl hərəkətlərinin düzgün yerinə yetirilməsinə diqqət yetirilir. Həm də bu forma ilə meditasiya etmək olar.

## İstinadlar
Devid Duxovni

**Devid Uilyam Duxovni** və ya **Duxovnıy** (; ) — ABŞ aktyoru.

## Həyatı
Devid Uilyam Duxovni 7 avqust 1960-cı ildə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində doğulmuşdur. Anası şotland əsilli, atası Amram Duxovni (1927–2003) isə rus yəhudilərindən biri olub, bir çox ktabların müəllifidir. Amram Duxovni əvvəllər soyadındakı "x" hərfini "k" kimi yazılmasını demişdi. Lakin sonralar soyadı əvvəlki kimi yazılmağa başlandı. Oğlunun adı "David" isə yəhudi peyğəmbəri Davud peyğəmbərin sözündən götürülmüşdü. Devid Duxovn məktəbdə yaxşı oxumuş və Prinston Universitetinin pedaqoq fakultəsində təhsil almışdı. Daha sonra Yel Universitetinin aspiranturasında təhsilini davam etdrmiş və ingilis ədəbiyyat üzrə magistrliyi oxumuşdu. İlk dəfə 1987-ci ildə televiziyada yayımlanan "Löwenbräu" pivə reklamında peyda olur və cazibədarlığı sayəsində filmlərə çəkilməyə başlayır. Devid 1988-ci ildən etibarən kino karyerasına başlayır. Bir çox filmlərdə, televiziya seriallarında və sitkom janrlı seriallarda rol alır. Ən məşhur çəkildiyi serial isə Məxfi materiallar televiziya serialı olub. Bu serialda Devid "Foks Malder" rolunu canlandırır. Həmçinin, Devid Duxovni 2003-cü ilin istehsalı olan "XIII" adlı video oyundakı personajı və "Area 51" video oyunundakı "Etan Koul" adlı personajı səsləndirmişdi. 12 may 2015-ci il tarixində 12 mahnıdan ibarət olan ""Hell Or Highwater" adlı ilk albomunu çıxarmışdır.

## Şəxsi həyatı
Devid Duxovni 6 may 1997-ci ildə Tea Leoni adlı aktrisa ilə ailə həyatı qurur. Onların 24 aprel 1999-cu ildə Madeleyn Vest Duxovni adlı qızı, 15 aprel 2000-ci ildə isə Kid Miller Duxovni adlı oğlu dünyaya gəlir. Devid Duxovni bu müddətdə seksuallığın artımı olan Hiperseksuallıq adlı xəstəlikdən əziyyət çəkirdi və onlar 15 oktyabr 2008-ci ildə boşanırlar. Bu hadisədən sonra Devid şəxsi klinikada müalicə almağa başlayır. Bir müddətdən sonra onlar 9 yanvar 2009-cu ildə barışırlar.. Lakin 2011-ci ilin iyun ayında tərəflər arasında yaranan mübahisədən sonra onlar yenidən ayrı yaşamağa başlayırlar və 2014-cü ilin iyun ayında rəsmi olaraq boşanırlar.

## Maraqlı faktlar
* 2014-cü ildə baş vermiş Krım böhranı hadisəsindən sonra Devid Twitter onlayn sosial şəbəkəsindəki səhifəsində "Mən indi başa düşdüm ki, əslində ukraynalıydım" sözlərini qeyd etmişdir.

## Filmoqrafiya

### Filmlər

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* David Duchovny Central — Fan site
*
Asparagin turşusu

**Asparagin turşusu və aspartat** (C6H14) — Amin turşusunun Alifatik birləşməsi. Rasional düsturu: C4H7NO4 Asparagin turşusu  həm insan orqanizmində, həm də zülalların mövcuddur və insanın boy artımına mühüm təsir göstərir.

## İstinadlar
Seqoviya akveduku

**Seqoviya akveduku** — İspaniyanın Seqoviya şəhərində Qərbi Avropada Qədim Romadan qalmış ən uzun akveduk. Uzunluğu 728, hündürlüyü 28 m. Çoxkilometrlik yerüstü su kəmərinin bir hissəsi. Ehtimal ki Vespasianın dövründə inşa edilib. Yuneskonun Ümumdünya irsinə daxildir.

## Xarici keçidlər

## Həmçin bax
* Seqoviya Əlqasarı
Quercus longipes

*  — Quercus robur subsp. pedunculiflora bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Quercus glauca bitki növünün sinonimi.
Balaca uşaqlar (film, 2006)

**Balaca uşaqlar** ―  2006-cı ildə Todd Field tərəfindən Tom Perrotta tərəfindən yazılmış romana əsasən çəkilmiş Amerikan dram filmi. 

## İstinadlar
Mol

**Mol** — kütləsi 0,012 kq olan karbondakı atomların sayı qədər molekullardan və ya atomlardan təşkil olunmuş maddə miqdarına deyilir. Bu ifadədən görünür ki, karbonun molyar kütləsi 12 q/mol-dur. Mol BS-də 1971-ci ildən başlayaraq əsas yeddi vahiddən biri olub, maddə miqdarının vahididir. Bütün maddələrin 1 molunda 6,023·1023 sayda molekul olur. Şimali Amerikada hər il 23 oktyabr 1991-ci ildən etibarən səhər 6:02-dan, axşam 6:02-yə kimi "Mol günü" keçirilir. Əsas səbəbi isə məhz həmin gün Avoqadro ədədinin (NA=6,023·1023mol−1) hesablanmasıdır.

## Düsturlar
\mathrm{v = \frac{m}{M}}

* Müəyyən kütləli maddənin neçə mol olduğunu tapmaq üçün həmin kütləni ({m}) maddənin molyar kütləsinə ({M}) bölmək lazımdır.

\mathrm{v = \frac{V}{V_m}}

* Müəyyən həcmdə verlmiş qazın neçə mol olduğunu tapmaq üçün həmin həcm ({V}) molyar həcmə ({V_m}) bölmək lazımdır.

\mathrm{v = \frac{N}{N_A}}

* Müəyyən sayda hissəciyin neçə mol olduğunu tapmaq üçün həmin sayı ({N}) Avoqadro ədədinə ({N_A}) bölmək lazımdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Seqoviya

**Seqoviya** *([[ispan dili|ispan]] Segovia)* — İspaniyada şəhər. Əhalisi 55 min nəfərə yaxın. Kastiliya və Leonun eyniadlı əyalətinin inzibati mərkəzi. Seqoviya Madriddən 90 km şimal-qərb tərəfə Eresma və Klamores çaylarının arasındakı yüksəklikdə yerləşir. Toledo və Avila ilə birlikdə ispan paytaxtının yaxınlığında yerləşən üç şəhər-muzeydən biridir. 1985 ildən Seqoviya UNESCO nun ümumdünya irsi siyahısına daxildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Seqoviya Əlqasarı
* Seqoviya akveduku
Balina (bürc)

**Balina** **bürcü** () — müasir 88 bürclərdən biridir.

Göyün Şimal yarımkürəsindədir. Cetus adı Yunan mifologiyasında bir dəniz canavarı olan *Cetusdan* əmələ gəlməkdədir. Balina bürcü digər suyla əlaqədar təsvir edilən bürclərlə birlikdə *Su* adlanan səma bölgəsindədir.

## İstinadlar
E.ə. VIII əsr

**E.ə. VIII əsr**

## Hadisələr
* Teyşebaini qalası
* Dəyişikliklər kitabı

## Doğulanlar
* Hesiod
* II Sarduri