Cavabdehlik

**Cavabdehlik**, **Məsuliyyət** və ya **Hesabatlılıq** — etik və idarəetmə baxımından cavabdehlik, günahlandırıla bilənlik, məsuliyyət və hesab vermə gözləntisi.

İdarəetmədə hesabatlılıq, "əməllərinə görə hesaba çəkilmək" təməl tərifinin hüdudlarını aşmışdır. Hesabatlılıq tez-tez "A-nın (keçmiş və ya gələcəkdəki) əməl və qərarları haqqında B-ni məlumatlandırmaq, bunları əsaslandırmaq və mümkün bir yanlış davranış halında cəzalandırılmaq üzrə B-yə hesab vermək vəziyyətində olduğu bir münasibət" şəklində tərif edilir və daha çoxunu ehtiva edir. Hesabatlılıq, müvafiq mühasibat təcrübələri olmadan mövcud ola bilməz; yəni mühasibatlığın əksikliyi hesabatlılığın yoxluğu deməkdir. Hesabatlılığa töhfə verən digər mühüm bir sahə isə yaxşı qeydiyyat idarəçiliyidir ().

## Tarixçə

Hesabatlılıq termini son latın dilindəki "accomptare" () sözündən törəmişdir və bu da "computare" () sözünün prefiksli formasıdır. "Computare" sözü isə öz növbəsində "putare" () sözündən törəmişdir. İngilis dilində bu söz XIII əsrdə Norman İngiltərəsində istifadə olunmağa başlasa da, hesab vermə konsepsiyası Qədim Misir, İsrail, Babilistan, Yunanıstan və daha sonra Romada inkişaf edən idarəetmə və borc vermə sistemləri ilə bağlı qeydiyyat fəaliyyətlərinə söykənən qədim köklərə malikdir.

## Siyasət və hesabatlılıq

Siyasi hesabatlılıq, bir siyasətçinin xalq adından seçimlər etməsi və xalqın siyasətçini mükafatlandırmaq və ya cəzalandırmaq qabiliyyətinə malik olması vəziyyətidir. Nümayəndəli demokratiyalarda vətəndaşlar dövri seçkilər vasitəsilə seçilmiş rəsmi şəxslərə səlahiyyət ötürür və öz maraqlarını ifadə etmək və ya fəaliyyət göstərmək üçün bu şəxsləri vəzifələndirirlər. Bu vəziyyətdə, insanların maraqlarından kənarlaşa biləcək bir gücə sahib olan idarəçilərin, nə üçün insanların ən yaxşı mənafelərini mühafizə etmək naminə hərəkət edəcəklərini sorğulamaq lazımdır. Vətəndaşlar, onların maraqlarına zidd hərəkət edə biləcək siyasətçiləri təhdid etmək və ya mükafatlandırmaq yolu ilə onlara etibar edə bilərlər. Hesabatlılıq, vətəndaşların yalnız öz maraqları istiqamətində hərəkət edən nümayəndələri təkrar seçmək üçün səs vermələri və nümayəndələrin də təkrar seçilmələrinə kömək edəcək siyasətləri seçmələri halında reallaşır. Hökumətlər, seçicilərin hökumətin öz maraqları istiqamətində hərəkət edib-etmədiyini anlaya bildiyi və onları müvafiq qaydada cəzalandıra bildiyi təqdirdə "hesabatlı" hesab olunur; beləliklə, vətəndaşların maraqları istiqamətində hərəkət edən mövcud idarəçilər yenidən seçilir, bu maraqları nəzərə almayanlar isə seçkiləri uduzurlar.

Nümayəndələr iki mexanizm vasitəsilə hesabatlı ola bilərlər: seçki yolu ilə dəyişdirilmə və rasional proqnozlaşdırma. Seçki yolu ilə dəyişdirilmə vətəndaşların maraqları ilə müvafiq gəlməyən nümayəndələri dəyişdirmək üçün səs vermələrini ehtiva edir. Rasional proqnozlaşdırma isə nümayəndələrin seçicilərinin gözləntilərinə müvafiq formada idarə etmək və mənfi nəticələrdən qaçmaq üçün gələcək nəticələri əvvəlcədən görmələrini tələb edir. Vətəndaşlar nümayəndələrin hərəkətləri haqqında tam məlumatlı olmasalar belə, nümayəndələrin vətəndaşlar tərəfindən hesaba çəkiləcəklərinə inanmaları halında hələ də hesabatlılıq təmin edilə bilər və nümayəndələr vətəndaşların maraqlarına müvafiq hərəkət edərlər.

### Seçkilər və hesabatlılıq

Seçki yolu ilə hesabatlılıq vətəndaşların səs vermə vasitəsilə siyasətçilərə cəza vermə və ya mükafatlandırma prosesidir, lakin siyasi hesabatlılığın digər formaları da mövcuddur.

Bəzi tədqiqatçılar daha geniş nəticələr çıxarmaq üçün dünyanın vəziyyəti haqqında fərziyyələr irəli sürən formal nəzəriyyələrdən istifadə edərək hesabatlılıq məsələsinə toxunmuşlar. Seçicilərin zəif performansa cavab olaraq mövcud vəzifəli şəxsləri vəzifədən uzaqlaşdırdığı təqdirdə nümayəndələr hesabatlı sayılır. Siyasətçilərin zəif performans nəticəsində səs paylarında azalma müşahidə olunduğu halda, yaxşı performanslarına görə səs paylarının artması daha az ehtimal olunur. Seçki, seçicilərin maraqlarını ən yaxşı şəkildə ifadə edəcək namizədləri seçməsi formasında reallaşan digər bir hesabatlılıq üsuludur. Bu hesabatlılıq üsulları seçicilərin sanksiya və seçimdən istifadə edərək öz nümayəndələrini eyni vaxtda hesabatlı tutması şəklində baş verə bilər. Bu nəticələr seçicilərin mövcud hökumətin həyata keçirdiyi siyasətləri müşahidə etmədiyi, lakin öz rifahlarından xəbərdar olduğu fərziyyəsinə əsaslanır.

Seçicilərin hökumətə sanksiya tətbiq etməsini çətinləşdirən bəzi amillər vardır. Siyasətçilərin nəticələr üzərində nəzarət sahibi olmadığı hallarda hesabatlılıq mexanizmi zəifləyir, çünki onları məsuliyyətə cəlb etmək daha çətin olur.

Bundan əlavə, əgər təşkilatlar seçkiləri ədalətli şəkildə izləyə bilmirsə və seçicilərə məlumat təmin etmirsə, seçicilər mövcud rəsmi şəxsləri sanksiyalarla cəzalandırmaqda çətinlik çəkirlər. Buna görə vətəndaşların mövcud vəzifəli şəxsin performansı haqqında daha çox məlumata sahib olduğu hallarda, həmin şəxsin sanksiyalara məruz qalma ehtimalı daha yüksəkdir. Həmçinin, mövcud vəzifəli şəxslər sanksiyalarla üzləşdikdə, rəqiblərin yarışa qatılma ehtimalı daha da artır.

Seçkilərin adətən hökumətin vətəndaşlara qarşı hesabatlılıq səviyyəsini artırdığına inanılsa da, bu vəziyyət daha az bərabərhüquqlu siyasət nəticələrinə yol aça bilər, çünki hökumətdən hesab soruşanlar adətən cəmiyyətin daha zəngin təbəqələrindən gəlir. Məsələn, Nyu-York ştatında seçilmiş və təyin edilmiş əmlak qiymətləndiriciləri üzərində aparılan bir tədqiqat göstərir ki, əmlak qiymətləndiricilərinin seçildiyi hallarda daha zəngin evlərə nisbətən daha kasıb evlərə qarşı daha aşağı vergitutma siyasətlərinə yol verilmişdir.

### İdarəetmə və hesabatlılıq

Hökumət rəsmilərinin səlahiyyət və resurslardan istifadəsi barədə qənaətbəxş izahat vermək öhdəliyinə istinad edilir. Tez-tez deyilir ki, hakimiyyət insanı korlayır, mütləq hakimiyyət isə insanı mütləq şəkildə korlayır. Buna görə hesabatlılığa nəzarət etmək dövlət idarəçiliyinin müvəffəqiyyətinin əsasıdır.

#### İctimai varlıqlar

Siyasətçilər hesabatlılıq vasitəsi kimi ictimai xidmətlər göstərməyə təşviq edilə bilərlər. Seçicilərin nəticələrə görə tərifləmə və ya günahlandırma qabiliyyəti ictimai xidmət təminatının dərəcəsini də müəyyən edir. Tədqiqatlar göstərir ki, ictimai xidmət təminatı nəticələrin məmurlara deyil, siyasətçilərə aid edilə bilmə qabiliyyətindən asılıdır. Bu o deməkdir ki, qıtlıq yardımı və ya içməli su kimi daha qısamüddətli və nəzərəçarpan təşəbbüslər və nəticələr dəstəklənə bildiyi halda, gigiyena və təhsil kimi müşahidəsi aşağı olan sahələrin xidmət kimi qəbul edilməsi çətin ola bilər və buna görə də icrası daha az ehtimal olunur.

Seçicilərin liderlərdən hesab soruşmaq üçün ictimai malların təminatına necə yanaşdıqlarını müəyyən edən digər bir şərt, ictimai malların prioritetləşdirilməsinin birbaşa səsvermə yolu ilə, yoxsa bir idarəetmə orqanına həvalə edilərək müəyyən olunmasıdır. Nyu-Meksikoda 2008-ci ilin xüsusi yay qanunvericilik sessiyası zamanı təklif olunan xərclərlə bağlı aparılan təcrübə göstərir ki, siyasətçilər seçicilərin siyasi üstünlüklərini öyrəndikdə öz mövqelərini yeniləyirlər; bu da nümayəndəli demokratiyanın, siyasətçilər seçici seçimlərini öyrəndikdə hesabatlılığı artıra biləcəyinə dair sübutlar təqdim edir. Lakin Əfqanıstanda kənd təsərrüfatının inkişafı layihələri ilə bağlı keçirilən 2016-cı il tədqiqatı ortaya qoyur ki, seçicilər öz üstünlüklərini birbaşa səsvermə yolu ilə müəyyənləşdirdikdə, yerli idarəetmənin keyfiyyətini idarəetmə komitəsinin qərar verdiyi hallara nisbətən daha yüksək qəbul edirlər. Bu ziddiyyətli nəticələr nümayəndəli-vəkil () mübahisəsini gündəmə gətirsə də, Əfqanıstan təcrübəsində səsvermə ilə qərar verilən layihələrdə komitəyə nisbətən obyektiv üstün nəticələrin olmaması, hansı ictimai malın prioritet olmasını müəyyənləşdirməkdə hər iki metodun mütləq üstünlüyə malik olmadığını göstərir.

Digər tədqiqatlar seçicilərin ictimai malların təminatı məsələsində siyasətçiləri məsuliyyətli tutmaq üçün seçkilərdən istifadə etdiyini göstərir. Hindistanda kənd regionları elektrik enerjisi üçün sabit ödəniş edir, lakin Uttar Pradeş ştatında seçki illərində xətt itkiləri — fakturasız, lakin istehlak edilən elektrik — seçki olmayan illərə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olur və xətt itkilərindəki artımlar seçki qələbələrini etibarlı şəkildə proqnozlaşdırır. Bu mənada, 2007-ci il seçkilərində fakturalandırılmayan elektrikin 10% artmasına qarşılıq olaraq, seçicilər mövcud siyasətçiləri partiya yerlərində 12%-lik artımla mükafatlandırmışlar. Qanada isə yol şəraitinin yaxşılaşdırılması mövcud partiyaların səs faizinin artması ilə əlaqəlidir. Lakin hər iki tədqiqat nəticəsi seçicilərin ictimai xidmət təminatını siyasətçilərlə əlaqələndirmə qabiliyyətindən asılıdır.

Seçki yolu ilə müəyyən olunan avtoritar rejimlərdə də siyasətçilərin ictimai malların təminatı üçün təzyiqlərə cavab vermək stimulu ola bilər. Avtoritar hökumətlərin partiya məclislərində yer itirdikcə təhsil, səhiyyə və pensiya kimi ictimai mallara xərcləri artırdığına dair sübutlar mövcuddur. Seçki keçirən avtoritar rejimlərdə daha yüksək həyat keyfiyyəti, mülki azadlıqlar və insan inkişafı kimi göstəricilər də qeydə alınmışdır. Bu da avtoritar rəhbərlərin seçkilərdən xalqın narazılığını və müxalifəti izləmək üçün bir siqnal kimi istifadə etdiyini və nəticədə narazı vətəndaşların şikayətlərini azaltmaq üçün hətta demokratiya olmayan rejimlərdə belə ictimai malların təminatı istiqamətində addımlar atdıqlarını göstərən nəzəriyyənin inandırıcılığını artırır.

Seçkilərin tətbiqinin adətən ictimai malların təminatını yaxşılaşdırdığı düşünülsə də, bəzi hallarda tədqiqatçılar bunun keyfiyyəti azalda biləcəyini də göstərmişlər. Məsələn, İndoneziyada yerli region ofisləri üçün birbaşa seçkilərin tətbiqi ictimai təhsil sektorunda bürokratların işə qəbulu prosesinə siyasi müdaxiləyə səbəb olmuş və təhsilin keyfiyyətini aşağı salmışdır: siyasətçilər, xüsusilə seçki illərində təhsil sektorunda himayədarlıq (klientelist) mövqelərini paylamağa təşviq edilmiş və belə ştatlar artırıldıqda tələbələrin test balları daha aşağı olmuşdur.

## Seçki kənarında hesabatlılıq

Hökumətlər, vətəndaşların onları cəzalandırmaq və ya mükafatlandırmaq yolu ilə öz maraqlarını izləməyə yönəldə bildiyi təqdirdə hesabatlı sayılırlar. Demokratik nəzəriyyəni tədqiq edən alimlər hesabatlılığın təmin olunmasında seçkilərin rolunu xüsusi vurğulasalar da, həm demokratik, həm də qeyri-demokratik ölkələrdə seçkidənkənar hesabatlılıq formalarını tədqiq edən başqa bir akademik tədqiqat sahəsi də mövcuddur. Həmçinin, təyin olunmuş liderlərin geniş xalq kütləsinin maraqlarını ifadə etməsini təmin edən şərtlər də tədqiq olunmaqdadır.

### Siyasi etiraz

Etirazlardan sonrakı siyasi dəyişikliklər həm etirazların özünün, həm də etirazların müşahidə oluna bilən faktlarının altında yatan siyasi üstünlüklərdəki dəyişikliklərin nəticəsi ola bilər. Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Tea Party" hərəkatı üzərində aparılan bir tədqiqat etirazların özünün siyasi dəyişikliyə təsir etdiyini göstərmişdir. Digər alimlər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə etirazların siyasi dəyişikliklərə təsirini tədqiq etmişlər. İqtisadi çətinliklər və siyasi təzyiqlərə görə başlayan kütləvi etirazlar Qara Afrikanın 16 ölkəsində baş vermiş və regiondakı 21 hökumət mühüm siyasi islahatlar, o cümlədən çoxpartiyalı seçkilərə keçid həyata keçirmişdir. 1980-ci illərdə Afrikadakı avtoritar rejimlər, kənd yerlərindəki etirazlardan daha çox görünən və daha asan səfərbər oluna bilən şəhər iğtişaşlarının qarşısını almaq məqsədilə bazarda fermerlərin gəlirlərini azaldaraq, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olanların zərərinə, şəhər işçilərinin xeyrinə bazarın strukturunu pozmuşdurlar.

### Vətəndaş cəmiyyəti

Demokratiyalarda könüllü assosiasiyalar, maraq qrupları və ittifaq fəaliyyətləri hökumətin səmərəliliyini artıra bilər. Bir tədqiqat həmçinin göstərmişdir ki, qeyri-hökumət təşkilatları Çin kimi avtoritar rejimlərdə yerli hökumətin fəaliyyətini mərkəzi hökumətin standartlarına müvafiq olaraq yaxşılaşdıra bilər. Bu təşkilatlar yerli hökumətin fəaliyyətini izləyərək və məlumatları aşkar edərək səmərəliliyi artırırlar. Çinin kənd yerlərindəki müştərək mənəvi öhdəliklər və maraqlar üstündə yaradılmış həmrəylik qrupları, qrup üzvlərinin yerli məmurları hesabatlı tutmasına şərait yaratmışdır.

Yerli səviyyədə seçilmiş rəsmi şəxslərin iş fəaliyyətinə təsir edən müxtəlif hesabatlılıq tədbirləri mövcuddur. Uqandada, yaxınlaşan rəqabətli seçkiləri olan bir regionda, vəzifələrin icra vəziyyəti barədə əhalini məlumatlandıran qeyri-hökumət təşkilatları (QHT-lər) mövcud vəzifəli şəxsin qalan səlahiyyət müddəti ərzində fəaliyyətini yaxşılaşdırır. Bu tədqiqatların əksinə olaraq, altı ölkədə aparılmış yeddi təcrübənin nəticələrini tədqiq edən 2019-cu il tarixli bir meta-analiz, QHT-lərin seçiciləri məlumatlandırma kampaniyalarının siyasi hesabatlılıq üzərində hər hansı təsirinin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qanada seçki günü dairə səviyyəsindəki məntəqələrin monitorinqi və rəsmi şəxslərin bu monitorinqdən xəbərdar olması onların iş fəaliyyətini artırır; belə ki, bu rəsmi şəxslər mərkəzi hökumətin ayırdığı "Seçki Dairəsi İnkişaf Fondu" vəsaitlərinin daha böyük hissəsini birbaşa xalqa yönəlmiş dövlət xidmətlərinə sərf edirlər. Daha zəif təsisatlara malik yerlərdə vətəndaşlar daha bacarıqlı liderlər seçdikdə, bu şəxslərin mənfi qeyri-rəsmi institutların maneələrini aşmaq və vergiləri artırmadan seçki dairəsi üçün daha çox xidmət və uzunmüddətli investisiya layihələri təqdim etmək qabiliyyəti artır. Bundan əlavə, bir çox yerli seçkilər məktəb şurası üzvü və ya şerif kimi təkfunksiyalı vəzifələr üçün keçirilir. Bu seçilmiş rəsmi şəxslər əsasən media vasitəsilə ictimaiyyətə təqdim olunan məlumatlar əsasında hesabatlılıq daşıyırlar. Media bu vəzifələrlə bağlı fəaliyyət tendensiyalarına diqqət yetirdikdə, seçicilər bu məlumatlardan istifadə edərək mövcud vəzifəli şəxsi göstərdiyi performansa görə retrospektiv (keçmişə istiqamətlənmiş) olaraq dəstəkləyə və ya ona qarşı səs verə bilirlər.

### İctimai rəy sorğusu

İctimai rəy sorğuları vasitəsilə formalaşan bəyənmə reytinqləri, vəzifədə olan bir rəsmi şəxsin fəaliyyət müddəti ərzindəki iş performansının ölçüsünü formalaşdırır və bu vəziyyət həmin şəxsin öz postunu hifz edə bilib-bilməyəcəyi və ya yenidən seçkilərə qatılıb-qatılmayacağı ilə əlaqədar olan nəticələr yaradır. Bu bəyənmə reytinqləri "Bayesian Model Averaging" təxminlərinə daxil edilən digər faktorlarla birləşdirildikdə, seçki nəticələrinin proqnozlaşdırıcısı rolunu oynayır. Amerika Birləşmiş Ştatlarında senatorların işini bəyənmə reytinqləri senatorun təqaüdə çıxıb-çıxmayacağına, hazırkı senatora rəqib olmaq istəyən namizədlərin keyfiyyətinə, senatorun yenidən seçilmək üçün yığa biləcəyi vəsaitin miqdarına və seçkinin nəticəsinə təsir göstərir. Buna görə, strateji olaraq fəaliyyət müddəti ərzində bəyənmə reytinqləri aşağı olan hazırkı senatorlar daha az hallarda yenidən seçilməyi hədəfləyirlər.

## Seçilməmiş liderler və hesabatlılıq

### Hakimiyyəti itirmə qorxusu

Seçici kütlənin () liderin iqtidarda qala bilməsi üçün zəruri olan və lideri vəzifədən kənarlaşdırma qabiliyyətinə malik şəxslərdən ibarət olduğu ifadə edilir. Seçici kütlənin iqtidardakı liderdən hədsiz dərəcədə asılı olmadığı hallarda, həmin kütlənin zəif performans sərgiləyən liderləri vəzifədən uzaqlaşdıra bilməsi mümkün olur; bu isə seçici kütlənin təmin etdiyi hesabatlılıq sayəsində avtoritar rejimlərin bütün insanlar üçün daha yaxşı performans göstərməsinə şərait yaradır.

### Mənəvi mövqe və sosial normalar

Çinin kənd yerlərindəki həmrəylik qrupları yerli məmurları hesabatlı tuta bilirlər. Bunun üçün iki şərt mövcuddur:
# Həmrəylik qrupu yerli hakimiyyətin səlahiyyət dairəsindəki hər kəsi əhatə etməlidir;
# yerli məmurlar qrup üzvləri kimi həmin qrupa daxil olmalıdırlar. 

Bu qruplar tərəfindən tanınma yerli məmurları öz rəsmi vəzifələrini yerinə yetirməyə təşviq edir, çünki qrup daxilində yüksək mənəvi dəyərlərə sahib olmaq mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

### Müştərək maraqlar

Zambiyadakı ənənəvi liderlər, ictimai rifahın təmin edilməsi istiqamətində heç bir seçki stimulu olmamasına baxmayaraq, yerli əhaliyə xidmət edirlər. Bir çox ənənəvi rəhbərlər başçılıq etdikləri icmaları daimi olaraq tərk etmir və gəlirlərinin mühüm hissəsini yerli mənbələrdən əldə edirlər. Buna görə ənənəvi liderlər, Olsonun iddiasındakı "stasionar quldurlar" () kimi, mövcud vəziyyətdə yerli ictimai rifahın təmin olunmasına kömək edə bilər və zaman keçdikcə cəmiyyətin inkişafından faydalana bilərlər.

## Hesabatlılıq və korrupsiya

Siyasi korrupsiya "ictimai vəzifədən şəxsi qazanc üçün sui-istifadə edilməsi" mənası verir. Korrupsiya əməlləri arasında fırıldaqçılıq, dövlət vəsaitlərinin mənimsənilməsi və ya rüşvət almaq kimi nümunələr mövcuddur. Korrupsiya siyasətçilərin reytinqi baxımından mənfi nəticələrə səbəb ola bilər, çünki vətəndaşlar korrupsiyanı zəif fəaliyyətin göstəricisi kimi qəbul edə və bu vəziyyət onları mövcud vəzifəli şəxsləri cəzalandırmağa sövq edə bilər. Əslində, retrospektiv səsvermə modelinə görə, seçicilərin dürüst siyasətçilərin davranışlarını mükafatlandıraraq yaxşı fəaliyyəti stimullaşdırması, korrupsioner siyasətçiləri isə zəif fəaliyyətə görə cəzalandırması gözlənilir. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, seçicilər ümumilikdə korrupsiyaya reaksiya versələr də, çox vaxt korrupsiyada ittiham olunan mövcud siyasətçiləri cəzalandırmaqda müvəffəqiyyətsizliyə düçar olurlar; həmçinin bəzi seçicilərin öz nümayəndələrinin korrupsiya əməllərindən faydalandığı və bu növ siyasətçilərə üstünlük verdiyi qeyd edilir. Üstəlik, yüksək korrupsiya səviyyəsi olan mühitlərdə seçicilər digərlərinin də korrupsioner olduğunu düşündükləri üçün korrupsiyaya daha dözümlü yanaşa, hətta korrupsioner siyasətçilərə səs verə bilərlər; bu halda "seçicilərin adətən korrupsioner siyasətçiləri vəzifədə saxlamağa meyilli olduqları" və "siyasi korrupsiya tələsi" adlandırılan korrupsiya tarazlığı yaranır. Yüksək korrupsiya tarazlığı vəziyyəti korrupsioner siyasətçilər, korrupsiyaya dözümlülük nümayiş etdirən seçicilər və korrupsiya əməllərinə meyilli potensial namizədlər arasındakı qarşılıqlı əlaqəyə görə çətinliklə aradan qaldırılır və korrupsiyanın davamlılığına yol açır.

Demokratiya ümumilikdə korrupsiyanın azaldılmasında səmərəsiz görünsə də, iqtisadi inkişaf korrupsiyanın azalması ilə birbaşa əlaqəlidir. Mətbuat azadlığı bu cür əməlləri ifşa edərək korrupsiyanın azaldılmasına töhfə verir. Belə ki, korrupsioner bir hökumətin (məsələn, Peruda 1998-2000-ci illər arasında Fuhimori hökuməti) balans və nəzarət mexanizmlərini strateji olaraq zəiflətdiyinə dair sənədlər göstərir ki, medianın — xüsusilə qəzetlərin və televiziyanın — genişmiqyaslı məlumat yayma qabiliyyəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həmçinin, korrupsiyada ittiham olunan vəzifəli şəxsləri hesabatlı tutan və dürüst olmayan siyasətçiləri ifşa edən yerli medianın — məsələn, yerli radiostansiyaların — roluna dair sübutlar mövcuddur. Bununla belə, korrupsiya haqqında məlumatlar təkcə iqtidar partiyaları üçün deyil, həm də müxalifət partiyaları üçün səs itkisinə səbəb olur və partiyaya sədaqətin aşınmasına gətirib çıxarır; bu da vətəndaşların siyasi proseslərdən uzaqlaşmasına səbəb olur.

Korrupsiya ilə bağlı elmi ədəbiyyat ölkənin korrupsiya səviyyəsində siyasi institutların rolu barədə ziddiyyətli nəticələr ortaya qoyur. Məsələn, bəzi elmi tədqiqatlar daha çox üfüqi hesabatlılığın və ya hökumətin müxtəlif qolları arasındakı nəzarətin ümumilikdə korrupsiyanı azaldacağını iddia edir. Lakin digər tədqiqatlar göstərir ki, nəzarətin artması bir qoldakı aktorların digər qoldakı aktorlara təzyiq edərək əməkdaşlığa sövq etməsinə səbəb ola bilər: Qanada siyasətçilərin bürokratiya üzərində daha çox sərəncam səlahiyyəti olduqda (məsələn, tabe olmayan bürokratları başqa yerə transfer etmə hədəsi ilə), bürokratların siyasətçilər adından korrupsiyaya yol vermə ehtimalı daha yüksəkdir.

Korrupsiyaya görə aşağı hesabatlılıqla mübarizə aparmaq çətindir və bəzi antikorrupsiya tədbirləri mənfi nəticələrə yol aça bilər. Məsələn, özəl sektorda əməkhaqqının dövlət sektorundan daha yüksək olduğu yerlərdə (məsələn, Çin), yüksək ixtisaslı şəxslər dövlət sektorunu yalnız korrupsiya yolu ilə daha çox qazanc əldə etmək imkanı olduğu üçün cəlbedici hesab edə bilərlər; hökumətin antikorrupsiya fəaliyyəti nəticəsində bürokratiyanın keyfiyyəti və ümumi nümayəndəlik səviyyəsi azala bilər. Digər tərəfdən, bəzi gözlənilməz mənfi nəticələrə baxmayaraq, korrupsiyaya qarşı mübarizə təşəbbüslərinin faydalı olduğunu göstərən sübutlar da var, çünki onlar vəzifədən sui-istifadəni azaldır və sosial rifahı artırır.

## Seçki manipulyasiyası və hesabatlılıq

Demokratik mühitlərdə siyasi hesabatlılıq üzərində aparılan tədqiqatlar, seçkilərin hesabatlılığın stimullaşdırılmasında əsas rolunu vurğulamışdır. Seçkilər vasitəsilə vətəndaşlar hökumətləri keçmiş fəaliyyətlərinə əsasən hesabatlı tuturlar. Lakin seçkilərin hesabatlılığı təmin etmə rolu çox vaxt seçki manipulyasiyaları və saxtakarlıqlar tərəfindən zəiflədilir. Seçki manipulyasiyası vətəndaşların liderləri iş performansına əsasən vəzifədən kənarlaşdırmaq imkanlarını məhdudlaşdırdığı üçün hesabatlılığı pozur və hətta demokratik institutların möhkəmlənməsinə mane ola bilir.

Seçki manipulyasiyası nadir hadisə deyil: bəzi təxminlərə görə, son iyirmi ildə seçkilərin dörddə biri əhəmiyyətli dərəcədə manipulyasiyaya məruz qalmışdır. Bura rəqib partiya və namizədlərin qadağan edilməsi, zorakılıq və təhdidlərdən istifadə, seçicilərin qeydiyyatı və səslərin sayılmasında manipulyasiya kimi geniş çeşidli seçkiqabağı və seçki günü taktikaları daxildir. Seçki manipulyasiyası və saxtakarlığın qarşısını almaq məqsədilə aparılan bəzi tədqiqatlar göstərir ki, mobil tətbiqlər vasitəsilə məntəqə nəticələrinin izlənilməsi və yayılması, yerli və ya beynəlxalq seçki müşahidəçilərinin cəlb edilməsi kimi tədbirlər müəyyən dərəcədə nailiyyət qazanmışdır. Lakin hökumətlər bəzən müşahidəçiləri və nəzarət təşkilatlarını aldatmaq üçün sadəcə manipulyasiyanın növünü və ya yerini dəyişirlər.

Hökumətlər, siyasətçilər və siyasi partiyalar vəzifədən uzaqlaşdırılma ehtimalı yüksək olduqda və səlahiyyətlərinə qarşı institusional məhdudiyyətlərin az olduğunu düşündükdə seçki manipulyasiyası və saxtakarlığa daha çox əl atmağa meyillidirlər. Digər tərəfdən, aşağı siyasi rəqabət prezidentlik müddətinin ləğvi kimi bəzi manipulyasiya formaları ilə də əlaqələndirilmişdir. Həmçinin, uzun müddət vəzifədə olan namizədlərin seçki saxtakarlığına əl atma ehtimalı daha yüksəkdir. Bununla belə, hökumətlər seçki manipulyasiyasına yalnız seçkini qazanmaq və ya daha uzun müddət hakimiyyətdə qalmaq üçün deyil, həm də seçkidən sonrakı məqsədlər üçün müraciət edə bilərlər. Bu məqsədlərə müxalifətin gücünü zəiflətmək və növbəti dövrdə cəmiyyət üzərindəki təzyiqi artırmaq daxil ola bilər.

## Hesabatlılığın iştirakçıları və tərkib hissələri

Hesabatlılıq prosesində iştirakçılar "prinsipal — agent" münasibətlərində olan istənilən şəxs və ya təşkilat ola bilər. Bunlara siyasətçilər və məmurlar, seçicilər və siyasətçilər, rəhbərlər və tabeçiliyində olanlar daxildir. Lakin agentin prinsipaldan daha çox məlumata sahib olması (məlumatın asimmetriyası) və bəzən bir neçə prinsipalın mövcudluğuna görə hesabatlılıq sadə "prinsipal-agent" sistemindən daha mürəkkəb xarakter daşıyır.

Hesabatlılığın elementləri hesabatın kimə və hansı formada verilməsi ilə müəyyən edilir:
* Hesabat kimə verilir? (subyekt);
* Nə barədə hesabat verilir? (obyekt);
* Hesabat necə verilir? (mexanizm).

## Hesabatlılığın növləri
Hesabatlılıq müxtəlif tipli təşkilatların fəaliyyətinin tərkib hissəsidir. Onun aşağıdakı növlərini fərqləndirmək olar:
* *Siyasi* — seçicilər qarşısında;
* *İnzibati* (bürokratik) — yuxarı instansiyalar qarşısında;
* *Maliyyə* — audit təşkilatları qarşısında;
* *Hüquqi* — məhkəmələr və tribunallar qarşısında;
* *Peşəkar* — həmkarlar və sahəvi assosiasiyalar qarşısında;
* *Sosial* — müştərilər, maraqlı tərəflər və ya istehlakçılar qarşısında.

## Hesabatlılığın formaları

Öhdəliklərin məzmununa və növünə görə aşağıdakı formalar fərqləndirilir:
* *Şaquli* (siyasi, inzibati, idarəetmə, hüquqi);
* *Diaqonal* (audit təşkilatları, ombudsmanlar və nəzarət təşkilatları);
* *Üfüqi* (sosial və peşəkar hesabatlılıq).

Şaquli hesabatlılıq adətən məcburidir və birbaşa sanksiyaları nəzərdə tutur. Üfüqi forma isə daha çox könüllü və dolayı xarakter daşıyır. Diaqonal forma digər ikisinin birləşməsidir. Üfüqi və ya diaqonal hesabatlılıqda birbaşa sanksiyalar nəzərdə tutulmasa da, ciddi ictimai və siyasi nəticələr doğura bilər.

## Hakimiyyətdə hesabatlılıq

Hakimiyyət bölgüsü prinsiplərindən biri də hesabatlılıqdır. Məsələn, Konstitusiyada icra hakimiyyəti orqanlarının hesabatlılığı müəyyən edilmişdir (məsələn, Nazirlər Kabinetinin Milli Məclis qarşısında hesabatı).

## Sosial hesabatlılıq

Sosial hesabatlılıq, vətəndaş cəmiyyətinin qərar qəbulu və siyasətin planlaşdırılması sisteminə maksimum cəlb edilməsinə yönəlmiş hakimiyyət və vətəndaş cəmiyyəti arasındakı qarşılıqlı əlaqədir. O, vətəndaşlarla dövlət arasındakı münasibətləri möhkəmləndirməyə, ictimai rəyin əhəmiyyətini artırmağa, xidmətlərin daha səmərəli göstərilməsinə, insan hüquqlarının real təminatına və korrupsiya ilə mübarizəyə xidmət edir.

Sosial hesabatlılıq mexanizminin müvəffəqiyyətli fəaliyyəti üçün vətəndaş cəmiyyətinin dövlət və regional siyasətin həyata keçirilməsinin bütün mərhələlərində iştirakı zəruridir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*
*Citizens' Circle for Accountability