open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baydar nahiyəsi

**Baydar nahiyəsi** — Tiflis əyalətinin nahiyələrindən biri.

## Tarixi
1590-cı ilə Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətinin Lori sancağının nahiyəsi olmuşdur.

Cavanşir Kəbirli adlı bir oba da Tiflisin Baydar nahiyəsində (33 ailə, 15,000 aqça vergi) yaşayırdı.
Tiflis vilayətinin Baydar nahiyəsində Cavanşir Pəhlivanlı adlı bir oymaq yaşamaqda idi.

## Nahiyənin kəndləri
*Qacar — BİR ELİN ADI
*Qədimxan qışlağı
*Qobuqışlaq
*Qoçulu (Borçalı)
*Daşdəmir
Laxan k., Qorçubaşı camaatı, Cıqlay camaatı,Bəykəndi k., Qoçulu məhəlləsi, Ələmdarlı camaatı, Əmirxanlı camaatı, Padar camaatı, Daşdəmir k.Heydəmirli k., Mürşüdlü k., Çələbili camaatı, Zülfüqarlı k., Mahmudlu k.. Əhmədli k., Qobu qışlağı, Zəngi Şalı k., Ağamir Həsənli k., Başcıq Ciftliyi, İmirli k., (bu kəndin İmirli, Onbaşı və Xızır məhəllələri), Qacar camaatı, Başqa Qacar məhəlləsi, Şıxatlı k., Əli Miri oğlu İmir Həsənli k., Dəlilər k., Qullar k., Molla Vəli məhəlləsi, Molla Əhməd məhəlləsi, Pirəli məhəlləsi, Bayram məhəlləsi, Həsən məhəlləsi, Xanoğlu məhəlləsi, Çələbili camaatı, Orucoğlu camaatı, Molla Abdulla oğlu Mustafa camaatı, Nəcməddinli Molla Mahmud camaatı, Yadigaroğlu Əhməd camaatı, Molla Əhməd camaatı, Qaradəmirçilər camaatı, Cavanşir Pəhləvanlı camaatı, Qədimxan qışlağı, Həsir qışlağı, Lək camaatı, Cavanşir Kəbirli camaatı, İmir Həsənli camaatı, Muğanlu camaatı, İmir Xəlil qışlağı və Qaramanlı İsmayıl camaatı.

## Mənbə

## İstinadlar

* http://hozir.org/gurcustanda-turk-menseli.html?page=12

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Murad Musayev (futbolçu)

**Murad Şöhrət oğlu Musayev** () — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Qəbələ klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Azərbaycanlı futbolçu. O, bir müddət Azərbaycan U-19 milli futbol komandasında çıxış etmişdir.

## Həyatı
13 iyun 1994-cü ildə Bakıda anadan olub.

## Klub karyerası

### Çempionat
Mövsümlər üzrə Azərbaycan çempionatında aşağıdakı kimidir:

### Kubok
Mövsümlər üzrə Azərbaycan kubokunda aşağıdakı kimidir:

## Avrokubok
Murad Musayev Qəbələ klubu ilə 2014-15 UEFA Avropa Liqasında iştirak etmək üçün sifariş vərəqəsinə salınmışdır.

## Uğurları
* 2014-cü il - Qəbələ klubu ilə 2013-14 Azərbaycan Kubokunda finalçı olmuşdur.

## Milli karyerası
Murad Musayev 2012-ci ildə Azərbaycan U-19 milli futbol komandasına çağırılmışdır. O, milli ilə debütünü 31 oktyabr 2012-ci ildə UEFA Avropa Çempionatının seçmə mərhələsində Xorvatiya millisinə qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Профиль игрока на сайте Профессиональной Футбольной Лиги Азербайджана
* 

## Tarixçə
* Профиль игрока на официальном сайте ФК «Габала»
* Player Murad Musayev
Robert Adler

**Robert Adler** () — Amerikalı ixtiraçı idi və çoxsaylı patentlərə malikdir.

## Həyatı
Robert Adler 1913-cü ildə Vyanada anadan olmuşdur. Robert Adler 1937-ci ildə Vyana Universitetindən fizika fakültəsində təhsil almışdır. 1939-cu ildə  ölkəni tərk etmişdi.O, əvvəlcə Belçikaya, daha sonra İngiltərədə yaşamış və buradan da Amerika Birləşmiş Ştatlarına köçmüşdür.

## Fəaliyyəti

Robert Adler Birləşmiş Ştatlara köçdükdən sonra 1941-ci ildə araşdırma şöbəsində Zenith Electronics-də işə başlamışdır. Yaşadığı müddətdə Adler 58 ABŞ patentinə layiq görülmüşdür.
29 iyun 1956-cı ildə avstriya əsilli amerikalı ixtiraçı Robert Adler  televizor üçün ilk pultu yaratmışdır.https://az.wikipedia.org/wiki/Uzaqdan_idarə
Zenith Space Commander adlanan bu pult mexaniki idi və kanalın və səsin dəyişdirilməsi üçün ultrasəsdən istifadə edirdi. Maraqlıdır ki, xanımının sözlərinə görə, Adler nadir hallarda televizora baxırdı, o mütaliə etməyi daha üstün tuturdu.

Görkəmli ixtiraçı 180 patentin müəllifidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
Dəmirçihəsənli nahiyəsi

**Dəmirçihəsənli nahiyəsi** XIV əsr — 1724 əsr-XIX əsrlərdə inzibati nahiyə. Borçalının bölgələrindən biri.

## Tarixi
1593 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətinin Gəncə sancağının nahiyəsi
Nahiyənin adı Temirhasan olaraq keçir

1724 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətinin Somxit livasının nahiyəsi.  

Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasının tərkibində olmuşdur (1880-1922)

## Nahiyənin kəndləri

*Böyük Dəmirçihəsənli Qızılkilsə (Başkeçid)
*Bəykəndi
*Bərəli qışlağı
*Alalaşan
*Adatəpə
*Axalaşan
*Aşağı Qaradərzi
*Aşağı Qarakənd
*Qarabulun
*Qaraqala
*Qara Dəmir
*Qaraçılar

## Mənbə

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Videomaqnitofon

**Videomaqnitofon** — televiziya siqnallarını maqnit lentinə qeyd edib, onları səsləndirmək üçün cihaz.

## Tarixi

14 aprel 1956-cı ildə Ampex şirkətinin mühəndisləri Çarlz Ginsberq (Charles Ginsburg), Çarlz Andersen (Charles Andersen) və Rey Dolbi (Ray Dolby) dünyada ilk videomaqnitofonu nümayiş etdirmişlər. Videomaqnitofonun ixtirası televiziyanın inkişafında böyük rol oynamışdır. Belə ki, əvvəllər yayım yalnız birbaşa həyata keçirilirdisə, sonradan verilişi lentə yazmaq mümkün olmuşdur.

Ampex 1956-cı ildə Ampex VRX-1000 ilə Quadruplex videokape peşəkar yayım standart formatını təqdim etdi. Bu (5,1 sm) geniş lentdən istifadə edən dünyanın ilk kommersiya uğurlu videokamerasiyasına çevrildi. Ampex VRX-1000-in yüksək qiyməti 50 min ABŞ dolları ilə yalnız televiziya şəbəkələri və ən böyük fərdi stansiyalar tərəfindən təmin edilə bilərdi.

1959-cu ildə Toshiba, bu ilki ilk kommersiya səthi tarama video kasetini buraxan, helikal tarama kimi tanınan yeni bir metod təqdim etdi. Əvvəlcə reel-to-reel videotape qeydlərində (VTR) tətbiq olundu və daha sonra kaset bantları ilə istifadə edildi.

1963-cü ildə Philips iş və daxili istifadəçiləri hədəf alan EL3400 1 inçlik spiral yazıcılarını təqdim etdi və eyni ildə Sony, biznes, tibbi, hava yolu və təhsil məqsədləri üçün nəzərdə tutulan VR-100-ü satışa buraxdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
Atmosfer hadisələri

**Atmosfer hadisələri**-Duman, çovğun, buzbağlama, dolu atmosfer hadisələridir.

## Növləri
* Atmosfer çöküntüləri
* Litometeorlar
* Elektrik hadisələri
* Buludlarda optik hadisələr
* Növsüz
I Otto

**I Otto, I Otton** və ya **I Böyük Otto** (; d. 23 noyabr 912 – 7 may 973) — Almaniya kralı (936–973). Müqəddəs Roma imperiyasının banisi (962).

## Həyatı və fəaliyyəti
I Böyük Otto 912-ci ildə Saksoniya vilayətinin Vallhauzen şəhərində anadan olmuşdur. 24 yaşından — 936-cı ildən Almaniya kralı olmuşdur. Sakson sülaləsindən olan I Otto kral hakimiyyətini möhkəmləndirmək yeritmiş, tayfa hersoqlarının separatizminə qarşı mübarizədə geniş imtiyazlar verdiyi yepiskoplara və abbatlara arxalanmışdı. Polab (Lababoyu) slavyanları torpaqlarının işğalını davam etdirmiş, onları xristianlaşdırmaq üçün 968-ci ildə Maqdeburq arxiyepiskopluğunun əsasını qoymuşdur. 955-ci ildə Lex çayı sahilində macarları darmadağın etmiş, onların qərbə yürüşünü dayandırmışdır. 951-ci ildə Lombardiyanı tutmuş, İtaliya kralı titulunu qəbul etmişdi. 962-ci ildə Roma üzərinə yürüşə başlamış, 962-ci il fevralın 2-də papa imperatorluq taxt-tacını ona təqdim etmişdir. Bununla da Müqəddəs Roma imperiyasının əsası qoyulmuşdur. Bundan 11 il sonra 973-cü il mayın 7-də I Otto vəfat etmişdir.

## Müqəddəs Roma imperiyası

X əsrin ortaları və XI əsrin əvvəllərindən alman feodal dövləti özü işğalçılıq siyasətinə başladı. Şərqdə almanların əsas işğal obyekti Lababoyu Slavyanlarının torpaqları oldu. 951-ci ildə Almaniya kralı I Otto (936–973) Şimali İtalyanı ələ keçirdi. O, 962-ci ildə Romanı işğal edib, özünü Roma imperatoru elan etdi. Bu vaxtdan etibarən təkcə Şimali və Mərkəzi İtaliya deyil, Roma papaları da Almaniya imperatorundan asılı vəziyyətə düşdülər. Sonralar bu dövləti Müqəddəs Roma imperiyası adlandırmağa başladılar.

## Mənbə

### Sovet mənbələri
* 
* Y. M. Mahmudov. Orta əsrlər tarixi. Bakı, 1989.

### İngilis mənbələri
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 

### Alman mənbələri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*  "Guest-Access" and further information.
* Urkunde Ottos I. für Stift Geseke, 25. Juni 958,
Marqaret Vitmen

**Marqaret Vitmen** (*Margaret Cushing "Meg" Whitman*; ) -  ABŞ sahibkarı, siyasi fəal, donor, Hewlett Packard Enterprise şirkətinin prezidenti və baş icraçı direktoru, HP şirkətinin prezidenti.

## Həyatı
Marqaret Vitmen 4 avqust 1956-cı ildə Nyu-Yorkda anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti

Kaliforniyada 2010-cu ildə keçirilən seçkilərdə qubernatorluğa namizəd Marqaret Vitmen 1998-2008-ci illərdə "eBay" şirkətinin prezidenti olmuşdur. 2010-cu ildə Kaliforniyanın ən varlı qadınlarının siyahısında dördüncü yeri tutan Vitmenin sərvəti 1,3 milyard ABŞ dolları həcmindədir. Məhz onun sayəsində eBay İnternet-auksionu elektron kommersiya sahəsində güclü beynəlxalq vasitəyə çevrilmişdir. Vitmenin imperiyasına "PayPal" İnternet ödəmə sistemi və İnternettelefon "Skype" kimi xidmətlər də daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
Klık adası

**Klık adası** — Frans-İosif Torpağı arxipelaqı daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.
Arxipelaqın şimalında yerləşir. Cekson adasında yerləşən burundan 3,5&nbsp;km qərbdə qərarlaşır.

Öz növbəsində hündürlüyü 33 m olan bir qayadır.

## Xəritə
* Xəritə
Korluq (roman)

**Korluq ([[roman]])** () — 1995-ci ildə Joze Saramaqo tərəfindən yazılmış roman.
"Korluq" 1998-ci il Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçısı Joze Saramaqonun son illərdə yazdığı ən təsiredici romandır. Joze Saramaqo bu müthiş romanında korluq faktını məcaz olaraq istifadə edib. O, sadə obrazlar və bəsit söz oyununa müraciət etmədən, olduqca dolğun şəkildə bütün qəhrəmanların danışıqlarını ortaq bir monoloqa çevirmiş, onların heç birinə ad verməmişdir. Romanda demək olar ki, nöqtə və vergüldən başqa heç bir durğu işarəsindən istifadə olunmamışdır. Bu üsulla o, liberal demokratiyanın insanları məruz qoyduğu qeyri-sağlam mühiti fövqəladə bir ustalıqla yarada bilmişdir.
Roman 2008-ci ildə Fernando Meirelles tərəfindən ekranlaşdırılmışdır.
Yazıçının bu romanın davamı olan **"Görmək"** kitabı 2004-cü ildə nəşr edilmişdir.

## Mövzu
Əsərdə sükan arxasında olan bir adam yaşıl işığı gözləyərkən qəflətən korlaşır. Korluğu müraciət etdiyi həkimə də keçir. Bu korluq bir epidemiya kimi bütün şəhərə yayılır; öldürücü olmasa da bütün əxlaqi dəyərləri yox etməyə qadirdir. Bu hadisədən sonra cəmiyyət görməyən gözlərlə cinayətlərə, təcavüzlərə şahid olur. Həyatda qala bilənlər yalnız güclü olanlardır. Şəhərdə xilas olan tək insan göz həkiminin həyat yoldaşıdır.
Couchsurfing

**Couchsurfing (CS)**, internet üzərindən fəaliyyət göstərən beynəlxalq bir qonaqsevər xidmətidir. Casey Fenton, Daniel Hoffer, Leonardo Bassani da Silveira və Sebastien Le Tuan tərəfindən 2004-cü ildə San-Fransiskoda yaradılmışdır. 2011-də Better World Through Travel şirkətinə satılmışdır. Mart 2012 tarixindən etibarən dünyanın 4.416 şəhərində 6 milyondan çox üzvü var.

Couchsurfing veb saytına üzv olmaq pulsuzdur. Veb adresindən istifadə edərək profil yaradan couchsurfing üzvləri "couchsurfers", "surfers" və ya "CSers" adlanır. Üzvlər səyahətləri müddətində bir-birilərinə qonaqlama və rəhbərlik məsələlərində dəstək olurlar. Üzvləri qonaq edənə "host" deyilir.

Couchsurfing, özündən əvvəl qurulmuş Hospitality Club saytını keçərək dünyanın ən çox üzvünə sahib qonaqpərvərlik saytı olmuşdur. Bundan əlavə sayt daxilində ölkə, şəhər ya da hər hansı bölgə ilə bağlı başlıq açaraq məlumat sahibi ola bilərsiz. Eyni formada yenə sayt üzərindən hər cür sosial tədbir təşkil edərək sosiallaşmağa nail ola bilərsiz.


Şəkil:Couchsurfers by city.png|4.000-dən çox qeydiyyatdan keçmiş üzvü olan ölkələr 3 Yanvar 2011.
Şəkil:Couchsurfers by country.png|500-dən çox üzvü olan ölkələr, 3 yanvar 2011.


## Mənbələr
# HOW IT WORKS (*9 iyul 2017 tarixində mənbəyindən arxivləndi*)
# Couchsurfing-də qeydli olan və azərbaycan ərazisində yaşayan üzvlər. (*9 iyul 2017 tarixində mənbəyindən arxivləndi*)
Mübariz Orucov

**Mübariz Orucov** (tam adı **Orucov Mübariz Mənsur oğlu**; ) — Azərbaycanlı sabiq futbolçu. müdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir.

## Həyatı
Mübariz Orucov 27 aprel 1974-cü ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşdur.

1991–1995-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında təhsil almışdır.

## Karyerası
Mübariz Orucov dövrünün ən istedadlı müdafiəçilərindən biri olmuşdur.

### Klub karyerası
O, peşəkar futbola 1991-ci ildə Sumqayıt "Xəzər"ində başlamışdır.

1997-ci ildə Masallının "Viləş" klubuna keçib; bu komanda ilə Azərbaycan çempionatında bürünc medallara sahib çıxan Mübariz, 1999–2001-ci illər ərzində "Şəmkir"lə ardıcıl iki dəfə Azərbaycan çempionu olub.

2001–2006-cı illər ərzində "Qarabağ"ın şərəfini qorumuş və Ağdam təmsilçisi ilə Azərbaycan kubokunu qazanmaqla yanaşı, ölkə çempionatının bürünc medalını da qazanıb. Onun futbolçu kimi sonuncu komandası isə Premyer Liqanın 2006/2008 mövsümündə oynadığı "Karvan" olub.

Mübariz Orucov Azərbaycan çempionatlarında ən çox forma geyinən 8-ci futbolçudur. O, milli çempionatda 311 dəfə meydana çıxıb.

### Milli komanda karyerası
2001-ci ildə Azərbaycan milli futbol komandasına dəvət olunmuş və 2 oyunda meydana çıxmışdır.

### Məşqçilik fəaliyyəti
Mübariz Orucov futbolçu karyerasını başa vurduqdan sonra B kateqoriyalı məşqçi kurslarını uğurla başa vuraraq "Qarabağ"da məşqçilik fəaliyyətinə başlayıb. O, Ağdam klubunun U-15 komandasının baş məşqçisi kimi 2009/2010 mövsümünü "Kapital Bank U-15 Liqası"nın çempion kimi tamamlayıb. Onun rəhbərlik etdiyi "Qarabağ"ın U-17 komandası isə 2011/12 mövsümdə gümüş medallara sahib çıxıb.

2012-ci ilin yayında "Sumqayıt"ın əvəzedici komandasına məşqçi təyin olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Can't Take My Eyes Off you

**"Can`t Take My Eyes Off You"** (Tərc.: "Gözlərimi səndən ayıra bilmirəm") 1967-ci ildə Frankie Valli tərəfindən ifa olunmuş mahnıdır. Bəstə onun ən böyük hitlərindən biri idi, və ona qızıl qrammofon valı-nı və Billboard Hot 100 siyahısında 2-ci yeri qazandırdı. Bəstə Bob Gaudio və Frankie Valli tərəfindən yazılmışdır.

## Əlamətdar kover versiyaları
Bu mahnı 200-dən çox müğənni tərəfindən, öz stillərində ifa olunmuşdur. Bunların arasında Andy Williams, The Supremes, Bobby Darin, Julio İglesias-ı saymaq olar. Həmçinin, Robert De Niro, John Cazale və Christopher Walken mahnını, 1978-ci ildə, Deer Hunter filmində ifa etmişlərdir.
Myukrimyuksensaari yarımadası

**Myukrimyuksensaari yarımadası** — Kareliya Respublikasının cənubunda yerləşən yarımada. İnzibati cəhətdən Laxdenpox rayonu ərazisinə daxildir.

Yarımada Ladoqa gölünün qərbində yerləşir. Dairəvi formaya malikdir. Uzunluğu 2,8 km, eni 2,1 m təşkil edir. Ən hündür nöqtəsi 59 metrdir. Tervu yarımadasının şərqində yerləşir. Ondan ensiz boğazla ayrılır. Ərazisi yüksəkliklərdən ibarətdir. Şərq və cənub sahillləri sıldırımlıdlr. Şimal və şimal-şərqindən arx axır. Demək olar ki, bütünlüklə meşə ilə örtülüdür.

## İstinadlar
Qara-qırmızı ağac

**Qara-qırmızı ağac** — özünü balanslaşdıran ikili ağac. Bu ağacın hər bir qovşağı özündə əlavə rəng göstərən bit saxlayır. Rəng bitləri ağaca yeni qovşaq əlavə etdikdə və ya ondan mövcud qovşağı sildikdə, ağacın təqribən balanslı qalmasını təmin etmək üçün istifadə edilirlər.

Bu tipli ağaclarda balans onların qovşaqlarını rəngləməklə (adətən, şərti olaraq qırmızı və qara) təmin edilir. Rəngləmə qaydası elə seçilir ki, bütövlükdə rənglər verilən ağacın balansının pozulmasını məhdudlaşdırır. Hər dəfə ağacı redaktə edildikdə, rəngləmə prosessi yenidən yerinə yetirilir ki, ağacın əvvəlki balansını təmin edən xassələr qorunsun. Bu xassələri xüsusi qaydada hazırlamaqla redaktə edilmiş ağacda rəngləmə prosessinin sürətli olmasını təmin etmək mümkündür.

Qara-qırmızı ağaclarda balans ideal olmasa da, o O(\log n) zamanda axtarışa təminat verir. Burada *n* ağacın qovşaqlarının sayıdır. Bundan başqa yeni qovşağın yaradılması, silinməsi və ağacın yenidən rənglənməsi mürəkkəbliyi də O(\log n) ilə məhduddur.

Qara-qırmızı ağacların rənglənməsində yalnız iki rəng istifadə edildiyi üçün, qovşaqlarda 1 bit əlavə informasiya saxlamaq kifayətdir. Buna görə də bu tipli ağacların yaddaş tələbatı (rənglənməmiş) ikili ağacların yaddaş tələbatı ilə eynidir.

## İstinadlar
Matteo Renzi

**Matteo Renzi** (İtalyan dilində təsəffüzü [matˈtɛːo ˈrɛntsi]; ) — 2014-cü ilin fevral ayından 2016-cı ilin dekabr ayına qədər İtalyanın Baş naziri kimi xidmət etmiş İtalyan siyasətçisidir. 2016-cı ilin Dekabr ayında keçirilən referendum onun Konstitusiya islahatlarının ələyhinə nəticə verdiyindən sonra Renzi vəzifəsinə rəsmi istefa verərək son qoymuş və onun vəzifəsinə ölkənin prezidenti Sercio Mattarella tərəfindən Xarici İşlər Nazıri Paolo Gentiloni təyin edilmişdir. Onun idarə etdiyi hökumət İtalya Respublikası tarixində dördüncü ən uzun ömürlü hökumət sayılır  Renzi 2004-cü ildən 2009-cu ilədək Florensiya Əyalətinin Prezidenti, 2009-cu ildən 2014-ilə qədər isə Florensiya Şəhərinin Meri vəzifəsində çalışmışdır 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Matteo Renzi
* Prime Minister of Italy
Səth axımı

**Səth axımı**- özünün iki genetik mənşəyinin, qar və yağış sularının torpaq örtüyünə hopa bilməyən və onun səthi ilə axan hissəsinin cəmindən ibarətdir. Bu sular dağlıq ərazilərdə daşqınlar yaradaraq xalq təsərrüfatına böyük ziyan vurur. Ərazinin yüksəkliyindən asılı olaraq səth axımının kəmiyyəti dəyişir.

## Azərbaycanda səth axımı
Respublikamızda əsas ziyanvurucu daşqınlar Böyük Qafqazın cənub və Zəngəzur dağ silsiləsinin cənub-qərb yamaclarında müşahidə olunur. Ümumi axımda olduğu kimi səth axımının paylanmasında da şaquli zonallıq mövcuddur. Səth axımının sutoplayıcıların orta yüksəkliyindən asılılı 13 əyri ilə xaraketrizə olunur ki, onlardan 6-sı Kiçik Qafqaz, 4-ü Böyük Qafqaz və 3-ü Lənkəran təbii vilayəti çaylarına aiddir.
Bir qayda olaraq, səth axımının kəmiyyəti ərazinin yüksəkliyindən asılı olaraq artır. Ən böyük səth axımı Böyük Qafqazın cənub yamacının qərb hissəsində müşahidə edilir ki, bu da 850 mm təşkil edir. Yüksəklik azaldıqca səth axımı hər 1000 mdə 240 mm, hər 500 m-də isə 50 mm-ə çatır.

Büyök Qafqazın şimal-şərq yamacında səth axımının ən böyük kəmiyyəti 370 mm-dir ki, bu da 2000–3000 m yüksəkliyə aiddir. Böyük Qafqazın cənub yamacına nisbtətən bu kiçik rəqəmdir və ümumiyyətlə illik axımın azlığı ilə əlaqədardır. Kişik Qafqazda sutoplayıcıların yüksəklik vəziyyətindən asılı olaraq səth axımının 400 mm-dən artıq kəmiyyət 2600–3000 m-ə, Kürün sağ qollarından isə 300 mm-dən artıq olan kəmiyyəti 2000–3000 m yüksəkliyə təsadüf edir.

Lənkəran vilayətinin səth axımının yüksəkliyə görə dəyişməsində əks qanunauyğunluq müşahidə edilir. Belə ki, Talış silsiləsi çaylarında yüksəklik artdıqca (500–700 m-dən yuxarı) səth axımı azalır, Peştəsər və Burovar silsilələrində isə artır. Ən çox səth axımına malik sahə ərazinin mərkəz və cənub hissələridir ki, burada axım 575 mm-ə çatır, ən az axım isə (70 mm) ərazinin şimal rayonlarında müşahidə edilir.

## Həmçinin bax
* Çay axımı
* Axım
* Çay (coğrafiya)

## Xarici keçid
Səth suları

## İstinadlar
Metabolitlər

**Metabolitlər** – canlı orqanizmlərdə maddələr mübadiləsi məhsulları.

## Metabolizm
Maddələr mübadiləsi – Canlı orqanizmlərdə maddələri enerjiyə çevirən biokimyəvi proseslərin məcmusu. Metabolizm bir-birinə əks nəticəli iki prosesdən (assimilyasiya və dissimilyasiya) ibarətdir.

## Metabolit su
Heyvan orqanzmində oksidləşən qida (yağ, karbohidratlar) əmələ gətirən su. Metabolit su səhralarda yaşayan heyvanlar üçün ətraf mühitdə sərbəst su ehtiyatının olduqca qıt olduğu şəraitdə xüsusən əhəmiyyətlidir (dəvə, səhra gəmiriciləri, həşəratlar və s.).

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Maddələr mübadiləsi

## İstinad
Meteoroloji xidmət

**Meteoroloji xidmət** – iqlimin vəziyyətinin təbii, süni və ya antropogen dəyişməsinə nəzarət xidməti. Respublika Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Xidmətinə həvalə olunmuşdur.

## Meteoroloji müharibə
Düşmənə iqtisadi zərər yetirmək və onun hərbi əməliyyatlarını çətinləşdirmək məqsədilə atmosfer hadisələrinə fəal təsir göstərmək üsullarının məcmusu (yağmurlu rayonların su rejimini dəyişdirmək, daşqınlar, tufan, qasırğa törətmək, yolları keçilməz hala salmaq, azyağmurlu rayonlarda uzun sürən quraqlıq törətmək və s.).

## Xarici keçid
* AZƏRBAYCANIN İQLİMİ

## Həmçinin bax
* Meteorologiya
* İqlim

## İstinad
Qabarcıqlı yaddaş

**Qabarcıqlı yaddaş**– silindrik maqnit domenlərdən (nazik pərdə üzərində yerləşdirilmiş halqaşəkilli sabit maqnitlərdən) təşkil olunmuş yaddaş tipi. Qabarcıqlı yaddaşa nisbətən az rast gəlinir; operativ yaddaşdan (RAM) və daimi yaddaşdan (ROM) bahadır. Qabarcıqlı yaddaşın üstünlüyü onun sabitliyindədir (daimiliyindədir): ona yazılmış hər hansı bir şey hətta kompüter söndürüldükdə də dəyişdirilməyənə qədər saxlanılır. Fləş-yaddaşlar meydana çıxandan sonra qabarcıqlı yaddaşlara olan tələbat praktik olaraq azalıb, çünki fləş-yaddaşlar da daimi saxlama xassəsinə malikdir və həm də onların hazırlanması asan və ucuz başa gəlir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Sənan Qurbanov

**Sənan Qurbanov** (; ) — Azərbaycanlı heykəltaraş və qrafika ustası, Azərbaycan və SSRİ Rəssamlar İttifaqlarının üzvü. Sənan Qurbanov eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında hazırlanmış tamaşaların səhnə tərtibatı ilə də məşğul olmuşdur.

## Həyatı

Sənan Qurbanov 1938-ci ilin 12 avqust tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 1955 - 1959-cu illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinin *heykəltaraşlıq* faklütəsi üzrə təhsil almışdır. 1960 - 1963-cü illərdə təhsilini Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən Rəssamlıq məktəbində davam etdirmişdir. 1963-cü ildə təhsil aldığı dövrdə *qərb burjua mədəniyyətini* ali təhsil müəssisəsində yayması ittihamı ilə universitetdən xaric edilmişdir. 1963-1967-ci illərdə geridə qalan təhsilini Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində tamamlamışdır.

## Ekspozisiyalar

* 1992-ci ildə Vyana şəhərində yerləşən *Arik Brauer Qalereyasında* sərgi.
* 1995-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının qalereyasında solo sərgi.
* 1999-cu ildə *Volqa üzərində Azərbaycan rəssamları* adlı sərgi.
* 2000-ci ildə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi və Muzey Mərkəzində sərgilər.
* 2008-ci ildə rəssamın xatirəsinə Bakı Müasir İncəsənət Muzeyində sərgi..

## Qalereya


Fayl:Graphic15.jpg|Kağız üzərində, 60x80
Fayl:Graphic26.jpg|Kağız, mürəkkəb, 19x25
Fayl:Graphic28.jpg|Kağız, mürəkkəb, 60х80
Fayl:Graphic24.jpg|Heykəl, gips



## İstinadlar

## Xarici keçidlər

# Журнал "Культура" 26 апреля 2012 **([[rusca]])**
# Спектакли в Национальном Драматическом Академическом Театре **([[rusca]])**
# Газета "Известия" 22 Февраля 2006 года стр.3  **([[rusca]])**
# Галерея художника.  **([[rusca]])**
Metabioz

**Metabioz** (yun. meta – arası, sonra) – İki və bir neçə mikroorqanizmin birgə həyat sürməsi deməkdir.

## Metabioz
Bu zaman hər iki və bir neçə orqanizm üçün mühitin yaranması əlverişli olur; məs. ammonifikator bakteriyaları ammonium hasil edir ki, o, onlarla birgə yaşayan nitroz bakteriyalarının həyatı üçün lazımdır, bu həm də öz növbəsində nitrat bakteriyalarını nitritlə təmin edir.

## Xarici keçid
* TORPAQŞÜNASLIQ VƏ TORPAQ COĞRAFİYASININ ƏSASLARI

## Həmçinin bax
* Bitkilər

## İstinad
Meşə faunası

**Meşə faunası** – Yer kürəsi meşələrində yaşayan heyvan növlərinin məcmusu: yer səthində yaşayan heyvanların yarısını təşkil edir. 

## Ümumi məlumat
Meşə bitkisinin tərkibi və quruluşu onun faunasının zənginliyi və müxtəlifliyini müəyyən edir. Meşə qruplaşmaları nə qədər mürəkkəb və rəngarəngdirsə, yem bazası boldursa, meşə faunası da bir o qədər bol və rəngarəng olar. Meşə faunasının bir çox növləri meşənin həyatında mühüm rol oynayaraq onun böyüməsi, inkişafı, bərpası və formalaşmasına təsir göstərir. Bir sıra quşlar və məməlilər ağac və kolların toxumları, meyvələri ilə qidalanaraq onların yayılmasına və bitməsinə kömək edir. Bununla bərabər meşə faunası meşəyə və meşə əkinlərinə müəyyən ziyan da verir. (bir çox cücülər, gəmiricilər). Respublikamızın Talış zonasının meşə faunası daha çox zənginlyi ilə seçilir. Talış dağları meşələrində cüyür, bəbir, meşə pişiyi, qaya dələləri, vaşaq, yereşən, kirpi, süleysin, köstəbək, çaqqal, qonur ayı, porsuq, samurlar, çöldonuzu, dənizə yaxın düzən meşələrdə quşlardan qaşqaldaq, qamışlıq quşu, kiçik bozca, ağqarın, cüllütlər, qağayı, sternalar, anqutlar, qaqar, boz qaz, sarıleylək, bildirçin, meşə göyərçini, sultan toyuğu, qaratoyuq, sarquşu, qırqovul, turac, qızlar quşu və s. geniş yayılmışdır. Endemik quşlardan Hirkan zığzığı, Hirkan payız bülbülü, Hirkan zaryankası, Hirkan arıquşu, Talış qırqovulu və s. göstərmək olar, endem cücülərə (kəpənək, qarışqa, böcək və s.) də rast gəlinir. Böyük və Kiçik Qafqazın dağ meşələrində yaşayan məməli heyvanların əksəriyyəti qiymətli ov heyvanları, yaxud estetik cəhətdən nadir, gözəl heyvanlardır. Bu meşələrdə yırtıcı heyvanların xarakterik nümayəndələrindən bəbir, boz ayı, canavar, çaqqal, tülkü, kaftar, vaşaq və meşə pişiyidir. Qiymətli ov heyvanlarından isə dırnaqlılara aid olan Bezoar keçisi, Qafqaz dağ keçisi, Qafqaz maralı, cüyür, dağ qoyunu, köpgər, çöl donuzu, gəmiricilərin nümayəndələri olan dovşan, dələ, sincab, porsuq, gəlincik, meşə süleysinləri, qulaqlı kirpi, çay samuru, quşlardan Qafqaz uları, alacəhrə, meşə əlvan bülbülü, qaratoyuq, iri əlvan ağacdələn, arıquşu və s. göstərmək olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasının meşələri
Business Software Alliance

**Business Software Alliance (BSA)** – piratçılığa qarşı proqram təminatı istehsalçılarını birləşdirən qrup. 1988-ci ildə qurulub. BSA qrupu proqram təminatı oğurluğunu qadağan edən qanunların qəbul olunmasına köməklik göstərir, istifadəçilər arasında maarifləndirmə işləridir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Meşə qrupları

**Meşə qrupları** - Meşələrin xalq təsərrüfatı əhəmiyyətinə uyğun olaraq, onların yerləşdiyi ərazidən və funksiyalarından asılı olaraq dövlət meşələri üç qrupa (I, II, III) ayrılır.

## Ümumi məlumat
* I-qrupa əsasən suqoruyucu, torpaqqoruyucu, səhiyyə-gigiyena və sağlamlıq funksiyası daşıyan meşələr daxildir. Bu meşələrdə istifadə olduqca məhdudlaşdırılır. Meşədə yalnız meşə-bərpa, xidməti və sanitar qırıntısına icazə verilir.
* II qrup meşələrdə başdan-başa, tədrici və seçmə qırıntısına icazə verilir. 
* III qrup meşələr çoxmeşəli rayonlarda yerləşir və burada başdan-başa qırıntı üsulları tətbiq edilir. 
II, III qrup meşələrinə Ural, Sibir meşələri daxildir. Azərbaycan respublikasının meşələri I qrupa aiddir.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinad
Niko Hülkenberq

**Nikolas Hülkenberq** (; d. 19 avqust 1987-ci il) — Almaniyalı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu, 24 saat Le Man (2015) yarışının qalibi, GP2 (2009) və Formula 3 avroseriyasının (2008) çempionudur.

## Həyatı

## Karyerası

### Aşağı formulalar

### Formula 1

#### Vilyams (2010)
#### Force India (2011-2012)
#### Sauber (2013)
#### Force India (2014-2016)
#### Renault (2017-)

## Şəxsi həyatı
İnternetdən münasib istifadə siyasəti

**İnternetdən münasib istifadə siyasəti (Acceptable Internet Use Policy)**− İnternetdən istifadə müddətlərini və şərtlərini, o cümlədən, onlayn davranış və giriş imtiyazlarını təsvir edən yazılı müqavilə. Bu siyasət istifadəçilər tərəfindən imzalanır.

## Ədəbiyyat
*İmamverdiyev Y.N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,“İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı,160 səh.
Meşə sərvətləri

**Meşə sərvətləri** – iqtisadi və mədəni cəhətdən cəmiyyətin meşəyə olan tələbatını ödəmək üçün meşənin məhsulundan və faydalı xüsusiyyətindən istifadə edilir.

## Ümumi məlumat
Meşə sərvətlərinə oduncaq, texniki, ərzaq, yem, dərman bitkiləri, həmçinin meşənin qoruyucusu və ictimai əhəmiyyəti daxildir. Oduncaq sərvətləri-xidməti, səhiyyə və digər meşəqırma işləri vaxtı əldə edilir. Texniki sərvətlərə quttaperça, mantar qabığı, tinnidlər (gönü aşılamaq üçün), müxtəlif üzvi rəngləyicilər və s. aiddir. Meşənin ərzaq sərvətlərinə – meyvə, giləmeyvə, göbələk, qoz, yem otları, həmçinin vəhşi heyvan və quşlar daxildir. Bura həmçinin meşə ərazisində yerləşdirilən arıların məhsulu aid edilir. Yem sərvətlərinə meşə sahəsindən əldə edilən ot, çırpı, yem məqsədilə toplanan meyvələr (palıd qozası və s.) daxildir. Meşənin dərman sərvətləri farmakologiyada geniş istifadə olunur. Dərman preparatlarının 40%-dən çoxu dərman bitkilərindən hazırlanır. Preparatlar ot, ağac və kolların meyvəsindən, yarpaqlarından, qabığından və s. hazırlanır. Meşənin qoruyucu funksiyası onun torpağı su və külək eroziyasından, sellərdən, uçqundan, hava və su hövzələrini çirklənmədən, insan və heyvanları səs-küydən qorumasıdır. Meşənin ictimai əhəmiyyətinə onun rekreasiya, kurort, estetik xüsusiyyətləri daxildir.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinad
Meşə taksasiyası

**Meşə taksasiyası** – meşə sərvətlərinin uçotu, keyfiyyətcə kəmiyyətcə xarakteristikasını və dinamikasını aşkar etmək üçün kompleks texniki tədbirlər.

## Ümumi məlumat
Meşə taksasiyası ağacların, meşə massivlərinin həcmini, ehtiyatını, ayrı-ayrı ağacların və meşəliyin artımını hesablamaq üçün metodları öyrənir. Meşə taksasiyası meşə təsərrüfatı fəaliyyətini səmərəli planlaşdırmaq, meşənin dinamikasına, inkişafına və mövcud meşəliklərin bitmə şəraitinə görə optimallığına qiymət vermək, meşə təsərrüfatının düzgün aparılmasına, görülən təsərrüfat tədbirlərinin keyfiyyət və effektivliyinə nəzarət etmək haqqında məlumat verir.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinadlar
Cəmil Aleksandroviç-Nasifi

**Cəmil Aleksandroviç-Nasifi** (1882- ?) - tarixçi, arxeoloq, etnoqraf.

## Həyatı
* Cəmil Aleksandroviç-Nasifi 1882-ci ildə Qrodnenski vilayətində anadan olub. Mənşəcə litva tatarıdır. 
* "Krımın tədqiqi cəmiyyəti"ndə işləyib.  
* 1920-ci illərin əvvəllərində Bakıya gəlmişdir.  
* 1923-cü ildən başlayaraq Azərbaycan Arxeoloji Komitəsində, 1927-ci ildən "Azərbaycan asari-ətiqələri, incəsənət və təbiət abidələrinin mühafizəsi komitəsi"ndə ("Azkomstaris"də) işləyib. 
* Xarici Şərq bürosunun, o cümlədən də türk-əfqan komissiyası bölməsinin üzvü olub.  
* C.Aleksandroviç XX əsrin 20-ci illərinin ortalarında Arxeoloji Komitənin sədr müavini seçilib.  
* Bir neçə dili bilirdi: alman, fransız, rus, ukrain, türk, ərəb, fars, ingilis, polyak dillərini.  
* 1924-cü ildən "Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti"nin tarixi-etnoqrafiya bölməsinin işində fəal şəkildə iştirak edib.  
* Cəmiyyət və Arxeoloji Komitə tərəfindən aparılan kəşfiyyat xarakterli arxeoloji qazıntılarda iştirak edib: 1926-cı ildə İ.İ.Meşşaninovun rəhbərliyi altında, V.Zummer, Ə.Ələkbərov, İ.Cəfərzadə, B.Latınin, T.Passek, V.Sısoyevlə birlikdə Xocalı kurqanının tədqiqində.  
* 1925-ci ildə Gəncə, Şamaxı, Yevlaxda arxeoloji və etnoqrafik tədqiqatlar aparıb. Qız qalası ətrafında onun tərəfindən böyük işlər aparılmışdır.

## Əsərləri
* O, müxtəlif elmi jurnallarda çap edilən çoxsaylı məqalələrin və işlərin, xüsusilə də yüksək elmi səviyyədə yazılmış litva tatarlarının tarixi və etnoqrafiyası üzrə iki maraqlı əsərin müəllifidir. Bu işlərdə polyak və Litva xalqlarının müxtəlif coğrafi adlarında, məişəti, adətləri, geyimləri, silahlarında türk elementlərinin iştirakı barədə danışılır.

### Əsas elmi əsərlərinin siyahısı
# Заповедник природы - озеро Гек-Гель. - Изв. Азкомстариса. 1924, №4, с. 277-293
# Литовские татары. Краткий историко-этнографический очерк. - Изв. Общества обследования и изучения Азербайджана, 1926, №2, с.77-95
# Гянджа и могила Низами. - Изв. Азкомстариса, 1926, №2, с. 20-24
# Шамахы. - Изв. Азкомстариса. 1926, № 2, с. 25-32
# Девичья башня в Баку. - Изв. Азкомстариса, 1929, №4, с. 155-163
# Легенды о Девичьей башне в Баку. - Изв. Азкомстариса, 1927, №3, с. 163-167  (в соавторстве с Азимбековым И., Сысоевым В.М.).
# Евлах-Шуша. - Изв. Азкомстариса, 1927, вып. 3 
# Перечень и краткая характеристика курганов главного курганного поля около с. Ходжалы. - Изв. Азкомстариса, 1927, №3, с. 169-174
# Литовские татары, как часть тюркского Востока. - - Изв. Общества обследования и изучения Азербайджана, 1927, №4, с. 147-167
# Находки бронзового нас около Хачмаса (октябрь 1927 г.) - - Изв. Азкомстариса, 1929, №4, с. 241-266

## İstinadlar
Valtteri Bottas

**Valtteri Bottas** (; ) — Finlandiyalı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu.
GP3 seriyasının 2011 mövsümünün çempionu.

## İstinadlar
Pelomyxidae

**Pelomyxidae** () — ibtidailərin amöbozoylar tipinin fəsiləsidir. İri, ilbizşəkilli, çoxnüvəli amöblərdir.

## Xarakterik xüsusiyyətləri
Hərəkəti – sitoplazmanın axması və ya yarımdairəvi qabarmalar vasitəsilə baş verir. Qısa konusşəkilli, 8 barmaqlı psevdopodiyalar buraxır. Adi tipli nüvə qranulasına malik çoxnüvəli orqanizmdir.

## Yayılması
Azərbaycanda Lənkəranın düyü tarlalarında bir növ – Pelomyxa palustris Greff növü qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
A5

** A5** — GSM (Group Special Mobile) standartlı mobil rabitə şəbəkələrində mobil terminal ilə baza stansiyası arasında ötürülən trafikin mühafizəsi üçün istifadə edilən axın şifri üçün Avropa standartıdır. Kriptoqrafik açarın uzunluğu 64 bitdir. Kriptoqrafik məhsulların ixracına olan məhdudiyyətlərə görə A5/1 və A5/2 (zəiflədilmiş) kimi iki variantı mövcuddur.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
Meşənin su rejimi

**Meşənin su rejim**i – atmosfer və qrunt sularının meşəyə daxil olması və onların meşə tərəfindən istifadə olunması, həmçinin suyun meşə daxilində və ondan kənarda hərəkət etməsini təyin edən hadisələrin məcmusu.

## Meşənin su rejimi
Meşənin su rejimi adətən konkret sahədə müəyyən dövr ərzində (əsasən bir il müddətində) atmosfer meşə bitkisi-torpaq sistemi daxilində su balansı ilə xarakterizə olunur. Yağıntının bir hissəsi meşə çətirləri arasındakı boşluqlardan keçib meşə döşənəyinə çatır, bir hissəsi isə ağaclar və aşağı yarus bitkiləri tərəfindən tutulub saxlanır. Meşə döşənəyinə və torpağın səthinə çatan suyun bir hissəsi sızaraq torpağın alt qatlarına gedir və ya səthi axım şəklində hidroloji şəbəkəyə daxil olur. Meşə altda torpaq çox məsaməli olduğundan və çox zəif donmaya məruz qaldığından suyu bitkinin və torpağın səthindən buxarlanma hesabına və desuksiya, sonra isə transpirasiya yolu ilə sərf edir. Meşə formasiyası ot və mədəni bitkilərə nisbətən potensial buxarlanma cəminin çoxluğu ilə xarakterizə olunur, bu meşənin özünün xassələrindən asılıdır.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinad
Karlos Sayns (oğul)

**Karlos Sayns** (; ) — İspan yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu, Ralli üzrə ikiqat dünya çempionu Karlos Saynsın oğludur.Hal-hazırda Ferrari komandasında çıxış edir.

## Həyatı

## Karyerası

### Aşağı formulalar

### Formula 1

#### Toro Rosso (2015-)

## Şəxsi həyatı
Meşənin təbii bərpası

Meşənin təbii bərpası – meşə çətri altında, meşəqırma sahələrində, meşə yanğını yerlərində meşənin yeni nəslinin yaranması prosesi. 

## Ümumi məlumat
Meşənin təbii bərpası toxumla, kötük pöhrələri ilə, kök bicləri ilə gedir. Meşənin təbii bərpasının intensivliyi fiziki-coğrafi şəraitdən, meşə tipindən, meşəqırma üsulundan və ağac cinslərinin meşəçilik xüsusiyyətindən asılıdır. Fizikicoğrafi mühit meşənin bərpası üçün meşə zonasında daha əlverişlidir. Meşənin təbii bərpası zamanı ağac cinslərinin dəyişilməsi (suksessiya) müşahidə olunur. Meşənin təbii bərpasına kömək etmək məqsədilə meşəqırma sahəsində toxumluq ağaclar saxlanılır, torpaq yumşaldılır, toxumun cücərməsinə şərait yaradılır. Bəzən bu tədbirlərlə yanaşı seyrək və açıq sahələrdə, həmçinin ağac şitillərinin əkini və yaxud toxumunun səpini aparılır.

## Meşəsalma, meşəyetişdirmə
Meşəsiz regionlarda olan sahələrdə toxum səpmək və tinglər əkməklə süni meşə salınması. Meşəsalma üsulları iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun olaraq torpaq və iqlim şəraiti nəzərə alınıb seçilir. Meşəsalma zamanı müxtəlif səpin üsulları (dağınıq, cərgəli və s.) tətbiq edilir. 

## Meşəsizləşdirmə
İnsan fəaliyyəti və ya təbii səbəblərdən müəyyən ərazidə meşənin sıradan çıxması. Meşəsizləşdirmə bir qayda olaraq biosenozun qalan komponentlərinin vəziyyətinə, tarazlığına, torpaq, su rejiminə və s. neqativ (fəlakətli) təsir göstərir.

## Meşəşünaslıq
Meşə haqqında təlim – meşəni təşkil edən ağac, kol, ot və s. bitki örtüyünü, meşə ilə mühitin əlaqəsini, meşənin bərpası və inkişafı qanunauyğunluğunu, onun susaxlayıcı, iqlimtəmizləyici xüsusiyyətlərini və s. elmi surətdə öyrənir.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinad
Paralitomastix variecornis

{Kateqoriyasız}}

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Həyat tərzi
Paralitomastiks paraziti sürfə mərhələsində zolaqlı meyvə güvəsinin ikinci nəslinin ikinci yaş tırtılının daxilində qışlayır. Yazda aprel ayının sonunda tırtıllar qışlama yerindən çıxır və inkişaf etməyə başlayırlar. Yoluxmuş tırtılların inkişafı may ayının birinci ongünlüyünədək davam edir. May ayının 20-dən sonra yoluxmuş tırtıllardan parazitlər çıxmağa başlayır. Bu müddət (mayın axırı iyulun əvvəli) zolaqlı meyvə güvəsinin yumurta qoyma vaxtına təsadüf edir. Bu müddət ərzində sahib tərəfindən qoyulmuş yumurtalar parazit tərəfindən yoluxdurulur. Laboratoriya şəraitində (22-24oC temperaturda) sahibin birinci yaş tırtılı mikroskop altında yarılmış və tırtılın bədən daxilində parazit sürfələrinin (40-150 ədəd) bir-biri ilə zəncirvari şəkildə birləşməsi müşahidə edilmişdir. Aydın olmuşdur ki, parazitin sahib yumurtası daxilinə qoyduğu yumurta, poliembrional bölünmə yolu ilə çoxalmışdır. Tırtılın axırıncı yaşa yaxın dövründə isə tırtıl bədəni daxilində parazitlər artıq puplaşmağa başlayırlar. 3-5 gündən sonra, yəni axırıncı yaş tırtılların bədən daxilində puplar görünməyə başlayırlar.Parazit Şəki-Zaqatala ərazisinin  meyvə bağlarında geniş yayılaraq zolaqlı meyvə güvəsinin yumurtasını yoluxdurur və onun tırtıl mərhələsində inkişaf edir (poliembrional). Zərərvericini 40-45% yoluxdurur. Parazitin dişi fərdləıri çox böyük həvəslə zolaqlı meyvə güvəsinin (Anarsia lineatella) yumurtalarını yoluxdururlar. Onun məxsusi parazitidirlər. Azərbaycanda ilk dəfə Dəvəçi rayonunda ot bitkiləri üzərində, zolaqlı meyvə güvəsinin paraziti kimi isə meyvə bağlarında qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* E.M.Muradova. Şəki-Zaqatala bölgəsində çəyirdəkli meyvə ağaclarının başlıca zərərvericiləri, onların parazit və yırtıcıları. Bakı, 2015.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, -388s.

## Xarici keçidlər
* ПАРАЗИТЫ И ХИЩНИКИ ОСНОВНЫХ ВРЕДИТЕЛЕЙ КОСТОЧКОВЫХ ПЛОДОВЫХ КУЛЬТУР В ШЕКИ-ЗАКАТАЛЬСКОЙ ЗОНЕ АЗЕРБАЙДЖАНА 
* ЭНТОМОФАГИ ОСНОВНЫХ ВРЕДИТЕЛЕЙ ЛЕСНЫХ И ПЛОДОВЫХ КУЛЬТУР В ЛЕНКОРАНСКОЙ ЗОНЕ АЗЕРБАЙДЖАНА
* ŞƏKİ - ZAQATALA BÖİNDƏ ÇƏYİRDƏKLİ MEYVƏ AĞACLARININ BAŞLICA ZƏRƏRVERİCİLƏRİ, ONLARIN PARAZİT VƏ YIRTICILARI

## Həmçinin bax
Antropogen terminlər

**Antropogen terminlər**-*()*

## Antropogen çirklənmə
İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində baş verir, o cümlədən təbii çirklənmənin tərkibinə və intensivliyinə bilavasitə və vasitəli təsir göstərir. Məsələn: hidrotikintilər aparmaq, yol örtüyü salmaq yolu ilə və s.

## Antropogen eroziya
İnsanların düzgün olmayan təsərrüfat fəaliyyəti (meyilli yamacların başdan-başa şumlanması, meşələrin məhv edilməsi, otarma və suvarma normalarının pozulması, müxtəlif qazıntı işləri və s.) nəticəsində baş verən eroziya prosesi.

## Antropogen relyef
Qurunun insan fəaliyyəti nəticəsində dəyişilmiş və ya yaradılmış relyefi. İki cür antropogen relyef ayrılır: kortəbii və istiqamət verilmiş antropogen relyef (yamaclarda düzəldilən terraslar, tökmələr, torpaq bənd və s.)

## Antropogen torpaqlar
İnsan fəaliyyəti nəticəsində yeni torpaq tipi yaratmağa yönələn təsir (mədəni, becərilən torpaqlar), torpaqəmələgətirən amilləri dəyişməklə (təkrar şorlaşma), həmçinin sənaye, mülki və yol çəkilməsi zamanı təbii torpaq örtüyünün pozulması ilə əmələ gəlir.

## Antropogen səhralar
Antropogen səhralar insanın təbiətə bilavasitə və vasitəli təsiri nəticəsində yaranan səhralardır. Bu səhraların sahəsin getdikcə genişlənir və 10 mln km²-ə çatmışdır (qurunun 7%ni təşkil edir). Dünyanın bütün səhralarının antropogen olması haqda fikir yürüdülür.

## Antropogen mühit
Canlı orqanizmləri əhatə edən və insan tərəfindən dəyişdirilən ətraf mühit.

## Antropogen populyasiyalar
İnsan tərəfindən introduksiya nəticəsində yaranan populyasiyalar, onların çoxalması, yayılması.

## Antropogen seyrelmə
Ayn-ayn bitki və ya heyvanın sıxlığının insan fəaliyyəti nəticəsində seyrəlməsi.

## Antropogen suksessiya
İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti, onun birbaşa və ya dolayı yolla ekosistemə təsiri (meşənin qırılması, atmosferin qazlarla çirklənməsi və s.) nəticəsində baş verir.

## Antropogen təzyiq
İnsanın onu əhatə edən ətraf mühitə bilavasitə və vasitəli təsiri.

## Həmçinin bax
* Dördüncü dövr
* Antropogen landşaft
* Antropogen metabolizm

## Xarici keçid
İnsan — ətraf mühit sistemi 

## İstinadlar
Arsellinidlər

**Arsellinidlər**  () — ibtidailərin tubulinea sinfinə daxil olan dəstədir.

## Xarakterik əlamətləri
Radial-simmetrik və ya papaqvarı çanağı olan orqanizmlərdir. Çanaq sabit formaya malikdir, zülal təbiətli üzvi maddədən qurulmuşdur. Ağızcıq mərkəzdə yerləşir. Birnüvəli, nadir hallarda çoxnüvəlidir. Psevdopodiyaları nisbətən enli, ucları qıvrımdır. Əksərən su orqanizmləridir, nadir halllarda torpaqda və döşənəcəkdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Məişət axıntıları

**Məişət axıntıları** – kommunal təsərrüfatının maye tullantıları. Şəhər adamlarının sutka ərzində işlətdiyi təmiz su (300-400 l) mühitə güclü çirklənmiş halda, qayıdır. Tərkibində neft maddələri, asılı maddələr, xloridlər, sulfatlar, nitritlər, nitratlar, ammonium-azot olur. Sintetik aktiv maddələrin (məs: yuyucu toz) tərkibində fenol, dəmir, mis, sink, nikel, xrom, qurğuşun, kobalt, alüminium, kadmium olur. Məişət axıntılarının yenidən işlənməsi şəhər ekologiyasının çətin problemlərindən biri hesab olunur. 

## Məişət radiasiya yükü
Nüvə enerjisi istehsalı və ya radiaktiv şüadan xüsusi istifadə ilə əlaqədar olmayan aşağı dozada ionlaşdırcı şüaların insana təsiri, Məişət radiasiya yükü: məişət cihazlarından istifadə zamanı alına bilər. (ilk növbədə lümunafor istifadə olunan rəngli televizorlar, işıqverən amferblatlı saatlar), həmçinin rentgen müayinəsi zamanı (rentgen cihazı ilə xidmət göstərən tibbi personalın şüalanma ehtimalı var). 

## Məişət süzgəcləri (içməli su üçün)
Suyu üzvi maddələrin çirkləndiricilərindən (fenol, neft maddələri) ağır metalardan təmizləyən, həmçinin suyun codluğunu azaldan xüsusi qurğular.

## Məişət (komunal) tullantıları
Məişət əşyalarının və insanların həyatında istifadə edilən maddələrin bərk (həmçinin çirkab sularının çöküntüləri (tullantıları) hamam, camaşırxana, yeməkxana, xəstəxana müəssəsisələrin məişət binaları tullantıları və s.). 

## Məişət tullantılarının istifadəsi
Tullantıların tərkibindən qiymətli (əsasən metalları) və yanmayan komponentləri (şü- şə) çıxararaq, onları yandırdıqda və ya üzvi qıcqırtdıqda əldə edilən enerji və xammaldan tikinti materialları, kompost və s . istehsal olunması.

## Xarici keçid
* İstehsalat və məişət tullantıları haqqında Azərbaycan Respublikasinin Qanunu

## Həmçinin bax
* Su

## İstinadlar
Qoz meyvəyeyəni

**Qoz meyvəyeyəni** ()  - Buğumayaqlılar tipinin Pulcuqluqanadlılar dəstəsinin Yarpaqbükənlər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Kəpənəklərin uzunluğun 8–10&nbsp;mm, qanadları açılarkən isə onun eni 13–23&nbsp;mm-dir. Qanadları bozdur. Yumurtası 0,5&nbsp;mm uzunluqda olub, üstdən basıq və qabırğalıdır. Tırtılı axırıncı yaşda 16&nbsp;mm-ə qədər çata bilir. Pupu 11&nbsp;mm uzunluqda olub, qəhvəyi rənglidir, möhkəm barama içərisində olur, nəhayətində tikancıq olur. Qoz meyvə yeyəni barama və axırıncı yaşlı tırtıl halında qışlayır. Tırtıllar axırıncı yaşda puplaşmağa başlayır. Puplardan kəpənəklər aprelin axırlarında mayın əvvəllərində çıxmağa başlayır.

## Həyat tərzi
Uçuşdan 8-10 gün sonra kəpənəklər yumurta qoyur. Bir tırtıl öz həyatı ərzində 1-2 ədəd meyvə zədələyə bilir. Tırtılın inkişafı 28-35 gün ərzində baş çatır. Bir müddət sonra tırtıllar puplaşır. Iyul avqust aylarında ikinci nəslin kəpənəkləri uçuşur. İkinci nəslin nümayəndələri qoz meyvəsinin içərisinə girərək qoz ləpəsi ilə qidalanır. Sentyabr ayında bu nəslin tırtılları qışlamağa gedir.

## Yayılması
Qoz meyvəyeyəni respublikamızın qoz əkilən bütün rayonlarında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meşə ziyanvericiləri

**Meşə ziyanvericiləri** – meşəliklərə ziyan verən (zədələyən) orqanizmlər.

## Ümumi məlumat
Meşəyə, əsasən, ziyan verən cücülər sinfidir, bir qədər az ziyanvericilərdən bəzi gənələri, çoxayaqlıları, ilbiz, məməlilər (həşəratyeyənlər – kirpilər, göstəbək, siçanlar; cütdırnaqlılar – qaban, cüyür və s. yırtıcılar – tülkü, ayı və bəzi quşlar). Bu heyvanların verdiyi ziyan yarpaqların, tumurcuqların, çiçəklərin, meyvələrin toxumların, budaqların, qabıqların, ağacın oduncağının, köklərinin tam və qismən yeyilməsi və ya zədələnməsindən ibarətdir. Bu zaman bitkilər (ağac və kollar, yeniyetmələr) zəifləyir, inkişafı dayanır, baş vermir və çox vaxt məhv olur. Cücülər meşə üçün daha təhlükəlidir, onlar kütləvi çoxalaraq geniş ərazilərdə meşə təsərrüfatına ziyan yetirir.

## Xarici keçid
* Azərbaycan Respublikasının meşələri

## Həmçinin bax
* Meşə

## İstinad
Çanaqlı amöblər

**Çanaqlı amöblər**  () — İbtidailərin *[[Lobosa]]*  sinfinə daxil olan yarımsinifdir.
Zərif sitoplazmatik bədəni qorumaq üçün birkameralı çanaq quran amöbşəkilli orqanizmlərdir. Çanaqlı amöblərin sitoplazması iki təbəqəyə bölünür: şəffaf, törəməsiz ektoplazma və dənəvər endoplazma.
## Həyat tərzi
Hərəkət və qidanın tutulması lobopodiyalar (məs., Arcellidae, Dittlugiidae, Centropyxidae fəsilələri), fillopodiyalar (Englyphidae fəsiləsi), retikulopodiyalar (Polystomidae, Microgromiidae fəsilələri) şəklində olan psevdopodiyaların köməyilə həyata keçir.
## Quruluşu
Çanaqlı amöblərin əksəriyyəti birnüvəlidir. Ancaq ikinüvəlilərə də rast gəlinir. Yığılıb-açılan vakuol bir və ya bir neçədir. Çanağın düzəldiyi materialdan asılı olaraq amöblər üç böyük qrupa bölünür: keratin tipli zülaldan ibarət (Arcella), ekzogen mənşəli mineral hissəciklərdən ibarət – ksenosom (Difflugiidae, Centropyxidae, Plagiopyxidae fəsilələri) və nəhayət, endogen mənşəli materialdan – indosomdan (Diffugiidae fəsiləsi) təşkil olunmuşlar. Çanaqlı amöblərdə ağız (psevdopodiyaların çıxması üçün deşik) birdir, ancaq bir neçə cins üçün 2 və ya 3-5 ağızcığın olması da səciyyəvidir. Çanaqlı amöblərdə ağızcığın ölçüləri və formaları dəyişkəndirş Evristom formalı adlanan girdə ağızcıqlı amöblər var, ancaq terrobiont formalar arasında ağızcığın ölçüsünün azalmasına aydın meyil müşahidə olunur. Çanaqlı amöblərdə ağızcıq dişciklərdə, lövhəciklərdə, yaxacıqalarla əhatə olunan kənarları qalınlaşa bilər.Çanaqlı amöblərdə çanaq əsasən birkameralıdır. Bəzi formalarda yalançı ikikameralıq müşahidə edilir. Ponticulasia cinsinin nümayəndələrində çanağın əsas hissəsi ilə ön şöbəsi arasında psevdopodiyaların çıxması üçün bir və ya bir neçə deşikli qapaqlı “diafraqma” olur. Plagiapyxis cinsinin bəzi növlərində sanki çanağın ön divarı arasında ikinci kamera üzə çıxır. Testacidaların çanağında çoxlu çıxıntıların olması mümkündür. Adətən tikanlar (çanaq boşluğunun girdiyi çıxıntılar) və daxili boşluğu olmayan iynələr arasında fərq qoyulur.

## Çoxalması
Çanaqlı amöblərin çoxalması ikiyə bölünməklə baş verir. Sonra hissələrdən biri ağızcıqdan kənara çıxır və yeni çanaq ilə örtülür.
## Yayılması
Çanaqlı kökayaqlılar şirinsularda yayılmışlar. Əsas etibarilə sahilyanı bitkilər arasında sahilə yaxın suyun dibində rast gəlinirlər. Testacea cinsinin növlərindən çoxu torf bataqlıqlarında yaşayır. Torpaqda da çanaqlı amöblərin xeyli növü məskunlaşmışdır. Xəzəl (döşənək) onlarla daha zəngindir.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## Həmçinin bax

* Tubulinalar
Felipe Massa

**Felipe Massa** (; ) — Braziliyalı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu, 2008 mövsümünün vitse çempionu.

## Həyatı

## Karyerası

### Aşağı formulalar

### Formula 1

#### Sauber (2002, 2004–2005)

#### Ferrari (2006–2013)

#### Vilyams (2014-)

## Şəxsi həyatı

## İstinadlar