open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tbilisi Açıq Hava Etnoqrafiya Muzeyi

thumb|250x250px| Açıq hava muzeyində nümayiş olunan ənənəvi bir gürcü evinin həyat ölçüsü
**Giorgi Chitaia Açıq Hava Etnoqrafiya Muzeyi** (      , *giorgi chitaias sakhelobis et'nograf'iuli muzeumi ghia ts'is k'vesh* ) Gürcüstanın Tbilisi şəhərində açıq hava muzeyidir, ölkənin müxtəlif bölgələrindən gələn xalq memarlığını və sənətkarlıq nümunələrini nümayiş etdirir. Muzey, 27 aprel 1966-cı ildə muzeyi quran gürcü etnoqraf Giorgi Chitaia'nın adını daşıyır. 30 dekabr 2004-cü ildən bəri Gürcüstan Milli Muzeyinin bir hissəsi kimi idarə olunur.

## Baxış
thumb|249x249px| Tbilisi Açıq Hava Muzeyi
Muzey Tısbağa gölündən qərbdə, Tbilisinin Vake rayonuna baxan bir təpədə yerləşir. Bu, mahiyyət etibarilə Gürcüstanın bütün əsas ərazi bölmələrindən köçürülmüş binaların yerləşdiyi tarixi bir kənddir. Muzey 52 hektar ərazini əhatə edir və on bir zonada təşkil olunur, 70-ə yaxın bina və 8000-dən çox əşyanı nümayiş etdirir. Sərgidə Şərqi Gürcüstanın ənənəvi *darbazi* tipli və fiat çatılı daş evləri, Qərbi Gürcüstanın saman və ya lövhəli gable damları olan açıq taxta evlər, Xevsureti, Pişavi, Svaneti, Sameqrelo və İmeretiya dağlıq əyalətlərinin qoruyucu saatları. anbarlar, Kaxetiya *şərabxanaları* ( *marani* ) və Kartlian su dəyirmanları, həmçinin distaflar, toxuculuq çərçivələri, xumlar, paltarlar, xalçalar, dulusçuluq və mebel kimi ənənəvi məişət əşyaları toplusu var. 6-cı 7-ci əsrdə ailəlikcə dəfn olunan erkən xristian "Sioni" və  Tianeti olan bazilikanın qəbrləridə buradadır.      

2004-cü ildən bəri, muzey, gürcü rok musiqiçisi və xalq həvəskarı Zaza Korinteli ("Zumba") tərəfindən qurulan və idarə olunan hər il yayda keçirilən *Art Gene* festivalına ev sahibliyi edir.    

## Həmçinin bax

* Gürcüstan Milli Muzeyi 
* Gürcüstan İncəsənət Muzeyi 
*Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi
*Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası
*Gürcüstan
*Gürcüstan şəhərləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Gürcüstan Milli Muzeyi
Dzau rayonu

**Dzau rayonu**  Cənubi Osetiyanın şimalında yerləşir. Rayon, Cənubi Osetiyanın bütün bölgələri, həmçinin şimalda Rusiya ilə, qərb və şərqdə Gürcüstanla həmsərhəddir. Dzau rayonunun sahəsi 1448 km² təşkil edir.

Rayonun ərazisində: Kudar dərəsi, Cənubi Osetiyanı Rusiya (Şimali Osetiya) ilə birləşdirən Roki Tuneli, Hərbi Osetiya yolunun Mamison aşırımından keçən hissəsi, habelə iki göl: 0,41 km² sahəsi olan Erzo və 0,9 km², sahəsi olan Koz (Kvedi), həmçinin Cənubi Osetiya Respublikasından Gürcüstan Respublikasına, bölgənin son dərəcə qərb kənarındakı Sinaqur bölgəsi deyilən bölgə sakinləri və Sinaqur, Tedelet, Tbet, Dzalabet, Aşağı Dzalabet, Yuxarı Karzman, Aşağı Karzman, Pereu kəndlərinin sakinləri üçün keçid məntəqəsi yerləşir.
## Əhali
2015-ci il əhalinin siyahıyaalınmasının yekun nəticələrinə görə, rayonun əhalisi 6567 nəfər olmuşdur. 1989-cu il siyahıyaalınmasına görə rayon əhalisi 10 418 nəfər  və ya 2008-ci ilin sonuna görə təxminən 5000 nəfər olmuşdur. Rayonun əhali tərkibini 93,62% osetinlər, 5,39% gürcülər, 0,59% ruslar, 0,18% ermənilər, 0,06% yunanlar,  0,05% azərbaycanlılar, 0,03% ukraynalılar və 0,08% digərləri təşkil edir.
## İnzibati bölgü
Dzau rayonuna 1 şəhər, 1 şəhər tipli qəsəbə, 12 kənd rəhbərliyi  daxildir.
## İqtisadiyyat
Ənənəvi olaraq, burada maldarlıqla məşğul olurdular. Dağlıq ərazi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmağa imkan vermir, lakin son illərdə bu fəaliyyət növü landşaft xüsusiyyətlərinə uyğunlaşaraq burada fəal şəkildə yayılmışdır.
Dzau rayonunun ən böyük müəssisələri "Bagiatski doldurma Zavodu" Dövlət Müəssisəsi və Asfalt Zavodudur.

## Turizm
**"Burxox"** və ya **"Xurbadan"** Müqəddəs dağı (gürcü adı Bursamdzeli)
Uanel kəndində Ruten Qaqloyevin Ev Muzeyi
**"Buqiat"** («Бæгъиатæ») mineral suyu böyük zavodu
Zqubir kəndindəki **"Osetiya"** mineral su mənbəyi
Tli kəndindəki **"Daş sancılmış qılınc"** abidəsi (1941-1945-ci illər müharibəsinə həsr olunmuşdur)
**Tis ağacı**, Dzau rayonu, Dzria kəndindəki 1800 illik bir ağacdır
Tson kəndində Xizək Turizm Federasiyası
Çimas, Kroz kəndlərində yay kurort bazası
**Erzo** Gölü, Kozitsad
## İstinadlar
Sovet İşğal Muzeyi (Tbilisi)

**Sovet işğalı muzeyi** ( , *sabch'ot'a okupats'iis muzeumi*) — Gürcüstanın Tiflisdəki bir tarix muzeyi olan, Gürcüstanda Sovet hakimiyyətinin *yetmiş* *ilini* (1921-1991) sənədləşdirən və işğalçı, milli-azadlıq hərəkatının tarixinə həsr olunmuş bir muzeydir. Gürcüstan dövləti Sovet dövründə siyasi repressiyalarının qurbanlarının xatirəsinə 26 may 2006-cı ildə bu muzeyi yaratmışdır. Muzey Gürcüstan Milli Muzeyinin (GMM) tərkib hissəsidir.

## Sərgi
Muzey Tiflisin əsas magistral yolu olan Rustaveli prospektində yerləşir və Gürcüstan Milli Muzeyinin bir hissəsi kimi idarə olunur. Postsovet məkanında üçüncü belə muzey olmaqla, ən azı qismən Tallinndə (Estoniya) və Riqada (Latviya) oxşar sərgilərin nümunələrindən ilhamlanmışdır. 26 may 2006-cı il tarixində Gürcüstanın Müstəqillik Günü qeyd etməsi çərçivəsində açılışı edildi.   Lazımi maliyyələşmə, ilk növbədə, Gürcüstan Prezidentinin administrasiyasının nəzarətində olan büdcədənkənar gəlir mənbəyi olan Prezident Fondu tərəfindən təmin edildi. Muzeyin ümumi sahəsi 700 m², nümayiş olunan əşyaların sayı 3000-dən çoxdur.

Sovet İşğal Muzeyi, 1918-1921-ci illər arasındakı qısamüddətli müstəqillikdən 1989-cu ildə Sovet ordusunun 1989-cu ildə müstəqillik tərəfdarı mitinqinə basqın etməsindən bəri Gürcüstan tarixinin xronologiyasından sonra arxiv sənədlərini, foto və video materialları əks etdirən daimi bir sərgidir. Digər eksponatlar arasında müxaliflərin müayinə protokolları, güllələnmə və ya sürgünə göndərilmə əmri, repressiya edilmiş insanların şəxsi sənədləri, Sovet dövrü həbsxana kameralarından olan əsərlər var. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Gürcüstandan təxliyə olunmaqda olan Sovet Təhlükəsizlik ( KQB ) və Kommunist Partiyasının arxiv ehtiyatlarına əlavə olaraq, bir çox ictimai təşkilatlar və müxaliflərin ailələri tərəfindən bir çox sənəd və əyani material təqdim edilmişdir. Muzey tematik toplular dərc edir və müntəzəm olaraq tarixçiləri Gürcüstanın 20-ci əsr tarixinə dair mühazirələr oxumağa dəvət edir.    2006-2008-ci illərdə Muzeyin direktoru David Tsxadadze idi, 2008-ci ilin dekabrından bəri Muzeyi doktor Levan Urushadze idarə edir.

## Reaksiyalar
Muzeyin açılışının simvolizmi və vaxtı Rusiyada bir neçə siyasətçini əsəbiləşdirdi, onlar muzeyi “sırf millətçi təbliğat” kimi qələmə verdilər. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin 2006-cı ilin iyununda Sankt-Peterburqdakı görüşündə gürcüstanlı həmkarı Mixeil Saakaşviliyə şikayət edərək, İosif Stalin və Lavrentiy Beria kimi bir çox aparıcı Sovet liderinin Gürcüstandan gəldiyinə işarə etdi. Gürcüstan hökumətindəki bir mənbəyə görə Saakaşvili'nin cavabı, Moskvada Gürcü işğalı muzeyinin açılması üçün Rusiyaya vəsait təklif etməsi olmuşdur.  Daha sonra Saakaşvili muzeyin heç kimə qarşı yönəlmədiyini iddia etdi: "bu, Rusiyanın Gürcüstanın işğalı deyil, sovet işğalının muzeyidir. Kimsə, haradasa, hansısa səviyyədə bu işi şəxsən öz əlinə alırsa onların problemidir və bizim deyil. " 

Ukrayna prezidenti Viktor Yuşşenko 2007-ci ilin martında muzeyi ziyarət etdi və belə bir bənzər muzeyin  Ukraynada açılmasını təklif etdi .

## Həmçinin bax
* Sovet işğalı günü, Gürcüstan 

## İstinadlar
Znaur rayonu

**Znaur rayonu** (Oset. Знауыры район, gürc. ზნაურის რაიონი) — Cənubi Osetiyanın ən kiçik inzibati bölgəsidir.

## Tarix
1931-ci ilə qədər Znaur rayonu Okonski adlandırılırdı. 1931-ci ildə Gürcüstanda vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı Znaur Zaurbəyoviç Aydarov (1889-1919) şərəfinə Znaur rayonu adlandırıldı. Gürcüstan SSR hakimiyyəti bölgədəki toponimlərin gürcüləşməsinin xeyrinə ərazinin Kornisk adlandırılmasına cəhd edildi. 1989-1992, 2004, 2006 və 2008-ci illərdə Cənubi Osetiya soyqırımı zamanı rayon, Tsxinvali kimi döyüş və iqtisadi mühasirədən əziyyət çəkmişdir,  2008-ci ildən sonra infrastrukturun aktiv şəkildə bərpası, mühüm sosial obyektlərin inşası başlanmışdır.

2014-cü ildə rayonda məşhur inqilabçı, Osetiyanın vətənpərvər vətəndaşı, Vətəndaş müharibəsi Qəhrəmanı Znaur Aydarovun anadan olmasının 125 illiyi qeyd olundu. Onun şərəfinə 1931-ci ildə Okonski rayonu Znaur adlandırıldı. 

## Coğrafiya
Bölgənin uzunluğu qərbdən şərqə 24 km, şimaldan cənuba 26 km təşkil edir. Respublikanın cənub-qərbində yerləşən Dzau və Tsxinvali bölgələri ilə, eləcə də Gürcüstanla həmsərhəddir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, ərazinin böyüklüyünə baxmayaraq, rayon respublikanın iqtisadi həyatında və hər şeydən əvvəl kənd təsərrüfatında mühüm yer tutur.

Naqutni və Dzaqinakau kəndlərinin yaxınlığında mineral su mənbələri var, bölgənin kənarında nikel çıxarılır,  Balta kəndi yaxınlığında isə qranit mədəni var.

## Əhali
2015-ci il siyahıyaalmasına əsasən rayon əhalisinin etnik tərkibini 89,41% osetinlər, 9,51% gürcülər, 0,62% ruslar, 0,22% ermənilər, 0,22% ukraynalılar və 0,18% digərləri təşkil edir.

## İnzibati bölgü
Znaur rayonuna digər yaşayış məntəqələri və 5 kənd idarələrindən ibarət olan 1 şəhər tipli qəsəbə daxildir. 

## İqtisadiyyat
Bölgənin iqtisadi inkişafının əsas sektorlarını kənd təsərrüfatı (bitkiçilik, bağçılıq, dağlıq ərazilərdə südçülük təsərrüfatı), dağ meşə təsərrüfatı, həmçinin ağac emalı və qida emalını əhatə edir. Bölgədə dağ meşəçilik inkişaf etdirilmişdir. Burada, Lopan çay hövzəsində, Tsnelis kəndində, talk hasil olunur.

## Kurort
Bölgədə "Naqutni" sanatoriyası fəaliyyət göstərir.

## Mədəniyyət
* Kosta Xetaqurova adına Mədəniyyət və İstirahət Parkı - Kosta Xetaqurova kəndində
* Xalq Dram Teatrı - Znaur qəsəbəsində
* Musiqi məktəbi - Znaur qəsəbəsində
* Mədəniyyət Sarayı

## İstinadlar
Elbrus rayonu

**Elbrus rayonu** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Tırnıauz şəhəridir.
## Coğrafiyası
Elbrus rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının cənub-qərb hissəsində yerləşir. 
Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: qərbdə Zolski rayonu, şimalda Baksan rayonu, şərqdə Çeqem rayonu, cənubda Gürcüstan. Rayonun sahəsi 1850,40 km²-dir.
Rayonun relyefi dağlıqdır. Rayon torpaqları yüksək dağlıq zonada, insanların yaşaması üçün əlverişsiz ərazidə yerləşir. Rayon ərazisindən müxtəlif silsilələr və dağ massivləri bir-birinə paralel olaraq keçir. Rayonda Rusiyanın ən yüksək nöqtəsi olan Elbrus dağı yerləşir.

## Tarix
Rayon 28 yanvar 1935-ci ildə Kabarda-Balkariya vilayət İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin 92 nömrəli qərarına əsasən Balkar rayonunun Qundelen, Laşkutinski, Bılımsi, Nijne-Baksan, Verxne-Baksan və Elbrus kənd sovetliklərindən təşkil edilir yaradıldı.

20 aprel 1937-ci ildə Verxne-Baksan kənd sovetindən Çalmas kənd sovetliyi ayrılır (Verxni Kıldı kəndi, Nijni Kıldı, Kamış, Teqereq-Tala, Verxni Çalmas, Nijni Çalmas, Orta Çalmas).

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 8 APREL 1444-cü il tarixli fərmanı ilə balkar xalqının Orta Asiyaya sürgün edilməsi ilə əlaqədar olaraq Elbrus rayonunun cənub hissəsi Gürcüstan SSR-nin Yuxarı Svanet rayonuna verildi.

1944 və 1947-ci illərdə bir sıra yaşayış məntəqələri Baksan rayonundan Elbrus rayonuna verilir.

1957-ci ildə əvvəllər Gürcüstan SSR-nin Yuxarı Svaneti rayonuna verilmiş torpaqlar yenidən Kabarda-Balkariya MSSR-a qaytarıldı.

Elbrus rayonu Kabarda-Balkariya MSSR Ali Şurası Rəyasət Heyətinin 20 dekabr 1962-ci il tarixli qərarı əsasında ləğv edildi. Ləğv edilmiş rayonun şimal hissəsi Baksan rayonuna verildi, qalan hissəsi isə Tırnıauz şəhər şurası qatılır.

Kabarda-Balkariya Parlamentinin 5 may 1994-cü il tarixli qərarı ilə ləğv edilmiş Tırnıauz şəhər şurasının ərazisində Elbrus rayonu təşkil olunur. Daha sonra Baksan rayonundan yeni yaranan Elbrus rayonua Bedik, Kyöndelen və Laşkuta kəndləri birləşdirilir.

## Əhali
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Tırnıauz ş.) rayon əhalisinin 57.24 % yaşayır.
; Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 16 682 nəf. (46,0 %). Qadınlar — 19 578 nəf. (54,0 %).

Əhalinin orta yaşı —  35,5 yaş. Kişilərin orta yaşı — 34,0 yaş. Qadınların orta yaşı — 36,9 yaş.

## Mənbə
* Официальный сайт Эльбрусского района 
* Эльбрусский район на портале Правительства КБР 
* Сайт жителей Тырныауза и Эльбрусского района

## İstinadlar
Biblioqrafiyaşünaslıq

**Biblioqrafiyaşünaslıq** – biblioqrafik informasiyanın xüsusiyyətini, quruluşunu, onun yaradılması və tələbatçılara çatdırılması proseslərinin qanunauyğunluqlarını öyrənən elmdir.

«Biblioqrafiyaşünaslıq» anlayışını elmi müstəviyə ilk dəfə olaraq Belçika mütəfəkkiri Pol Otle (1868-1944) gətirmişdir.

## Elmin müxtəsər təsviri
Biblioqrafik fəaliyyət – informasiya fəaliyyətinin biblioqrafik informasiyaya olan tələbatı ödəyən bir sahədir. Biblioqrafik informasiya isə sənəd kommunikasiyaları sistemində sənədlər haqqında axtarış, kommunikativ və qiymətləndirmə kimi əsas ictimai funksiyaları həyata keçirən, son məqsədi cəmiyyət üzvlərinin sənəd tələbatlarını ödəməkdən və formalaşdırmaqdan ibarət olan mütəşəkkil informasiyadır.

Qədim yunan sözü olan «Biblioqrafiya» hərfən «kitab yazmaq» («biblion» - kitab, «qrafo» - yazıram) mənasını verir. Yunanıstanda yeni eradan əvvəl təxminən V əsrdə əlyazma kitablarının üzünü köçürən adamları «biblioqraf» adlandırırdılar. Kitab üzü köçürmək yüksək savad və bədii xəttatlıq qabiliyyəti tələb edirdi. Elə buna görə də qədim dövrdə biblioqraf peşəsi ən hörmətli və şərəfli peşələrdən hesab olunurdu.

Antik dövrün (b.e.ə. I minillik – b.e. V əsr)  başa çatmasından bir müddət sonra, daha doğrusu, kitab çapına qədər «biblioqrafiya» sözündən istifadə olunmur. Kitab çapının kəşfindən sonra bu anlayış yenə də yada salınır və bəzən də mətbəə işçilərinə biblioqraf adı verilir. XVII əsrin birinci yarısından isə Fransız alimləri Qabriel Node (1600-1653) və Lui Jakob (1608-1670) öz əsərlərində ilk dəfə biblioqrafiyanı «ədəbiyyat siyahısı» mənasında işlədirlər. Sonralar isə biblioqrafiya kitabı təsvir edən bir sahə kimi geniş mənaya malik olur.

Hazırda biblioqrafiya - cəmiyyətdə biblioqrafik informasiyanın fəaliyyət göstərməsini təmin edən müxtəlif fəaliyyət (təcrübi, elmi-tədqiqat, tədris, idarəetmə) növləri sistemidir.

## İstinadlar
Parni iz Baku

**Parni iz Baku** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Parni iz Baku (1967–1971)
* Parni iz Baku (1988–2001)
* Planet Parni iz Baku
Baksan rayonu

**Baksan rayonu** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Baksan şəhəridir (rayonun ərazisinə daxil deyil).

## Coğrafiyası
Baksan rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının şimal hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: şimalda Stavropol diyarı, şərqdə Proxladnenski, cənub-şərqdə Urvan rayonu, cənubda Çeqem rayonu, cənub-qərbdə Elbrus rayonu, qərbdə Zolski rayonu. Rayonun mərkəzi hissəsinə onun inzibati vahidliyinə daxil olmayan Baskan şəhər dairəsi yerləşir.

Baksan şəhər dairəsinin inzibati ərazi quruluşunun təşkili ilə əlaqədar olaraq, Baksanyonok və Kişpək kənd yaşayış məntəqələri Baksan rayonunun ərazisinin qalan hissəsindən ayrılmışdır.

Zonallıq üzrə rayonlaşdırmaya görə, rayon ərazisi cənubdan şimal-şərqə qədər 3 zonaya bölünür: dağ, dağətəyi və ovalıq. Baksan rayonunun ümumi sahəsi 829.58 km²-dir. Bunlardan 750,35 km² kənd yaşayış məntəqələri tərəfindən idarə olunur.

Rayonun ən böyük çayları Baksan və Malka. Digər əhəmiyyətli çaylar Kurkujin, Xatakum, Baksanyonok, Qeduko, Psarışa və başqalarıdır. Baksan çayından Malkaya su ötürən Baksano-Malkinski kanalı mühüm rola malikdir. Bundan əlavə rayon ərazisi zəngin bulaqlara sahibdir. Ən məşhuru Qeduko istidır bulaqlarıdır.
Zəngin yeraltı minerallara sahibdir: əhəng, tüf, vulkanik kül, gil. Adı çəkilən minerrallar yüksək keyfiyyətli kərpic istehsalına imkan verir.

## Tarixi
Kabarda Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə 1 sentyabr 1921-ci ildə Baksan rayonu təşkil edilir. 1924- cü ildə rayona daxil olan bəzi yaşayış məntəqələri yeni yaranmış Naqornı və Primalka rayonlarına verilir.  

30 sentyabr 1931- ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Baksan dairəsi əsasında Baksan rayonu yəşkil olundu. 2005-ci ildə rayonda kənd sovetlikləri ləğv edildi və kənd yaşayış məntəqələri statusu ilə 13 bələdiyyə quruldu.

## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:

Kişilər — 29 247 nəf. (48,0 %). Qadınlar — 31 723 nəf. (52,0 %).

Əhalinin orta yaşı —  33,0 yaş. Kişilərin orta yaşı — 31,8 yaş. Qadınların orta yaşı — 34,0 yaş.

## Mənbə
* Официальный сайт Баксанского муниципального района 
* Баксанский район на портале Правительства Кабардино-Балкарии 
## İstinadlar
Çernokozovo

**Çernokozovo** — Çeçenistan Respublikasının Naurski rayonunda yerləşən kənd. Çernokozovo kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzidir (Çernokozovo kəndi və Kapustino xutorunu əhatə edir).

## Coğrafiya
Terek çayının sol sahilində, Qızılyar  -Mozdok magistral yolunda yerləşir. Kənddə Naurski dəmiryolu stansiyası var.
Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimalda - Kapustino xutoru, cənubda - Nadtereçnoye kəndi, cənub-qərbdə - Naurskaya kəndi, şərqdə - Mekenskaya kəndi, şimal-qərbdə - Alpatovo kəndi.

## İqlimi
Çernokozovoda iqlim mülayimdir, Çernokozovo əhəmiyyətli yağış yağan bir şəhərdir. Ən quraqlıq ayda da yağış üstünlük təşkil edir. Çernokozovoda orta temperatur 11,0 ° C-dir. İllik yağıntının orta miqdarı 459 mm-dir. Ən quraq ay yanvar ayıdır. Yanvar ayında 22 mm yağış müşahidə olunur. Ən çox yağıntı iyun ayında düşür, ortalama 74 mm. İl boyu temperatur 27,0 ° C arasında dəyişir. Orta hesabla 24,2 ° C ilə iyul ən isti aydır. Yanvar ən soyuq aydır, temperaturu orta hesabla -2,8 ° C-dir. 

## Tarix
1977-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Naurskaya dəmiryol stansiyasındakı kənd Çernokozovo kəndi adlandırıldı , ehtimal olunur ki, X. P. Çernokozovun şərəfinə adlandırılmışdır. 1 yanvar 1990-cı ildə Çernokozovo kəndi Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Naurski rayonunun Dzerjinski kənd sovetinin tərkibinə daxil olmuşdu.

## Əhali
2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Çernokozovoda 882 kişi və 869 qadın yaşayırdı, əhalinin 65% -i çeçenlər, 33% -i ruslar idi .

2010-cu il Ümumrusiya Əhali siyahıyaalmasına görə kəndin etnik tərkibi 78,18 % çeçenlər, 19,16 % ruslar, 0,62 % inquşlar, 0,58 % qumuqlar, 1,20 % digərlərindən ibarət idi.

## Çernokozovadakı koloniya
2005-ci ildə Çernokozovoda, İkinci Çeçen Döyüşünün başlanmasından bəri burada mövcud olan istintaq təcridxanasının bazasında, koloniya yaradıldı. 2000-ci ilin əvvəllərindən bəri Çernokozovadakı həbsxana işgəncə və məhkumların təhqir olunması ilə əlaqədar müxtəlif ictimai və insan hüquqları təşkilatları, ayrı-ayrı ictimai xadimlər və media tərəfindən tənqid olunur. Koloniyanın qurulmasından sonra oxşar ittihamlar davam edirdi.

## İstinadlar
Çeçen teatrı

**Çeçenistanda** qədim mərasimlərdə (toy, bayram, dəfn və s.) teatr sənəti elementləri olmuşdur. XX əsrin 30-cu illərindən özfəaliyyət, sonra isə professional teatr sənəti inkişaf etmişdir. 1931-ci ildə Qroznıda çeçen teatr studiyası yaradıldı. Studiyanın tədris repertuarına S. Baduyevin pyesləri daxil idi. Teatrın debütü onun “Qırmızı qala” əsəri ilə olmuşdur (1933). Çeçen və inquş teatr studiyaları əsasında 1934-cü ildə Çeçen-İnquş Dram Teatrı yaradılmışdır. Çeçen milli teatrının formalaşmasında Azərb. rej.-larının (A. Tuqanov, M. Əlili) böyük rolu olmuşdur. M. Esembayevin iştirakı ilə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında “Mən rəqs edəcəyəm” (1963) bədii filmi çəkilmişdir.

*Teatr xadimlər*i:Y. Zubayrayev, T. Əliyeva, A. İsayeva, X. Xakişeva, A. Həmidov, V. Tatayev, X. Mustafayeva və b. Teatra V. Şatov, V. Şanin, T. Nefedov rəhbərlik etmiş, müxtəlif vaxtlarda burada rej.-dan V. Vaynşteyn, N. Desiq, A. Ridal, P. Xrlip, M. Minayev, E. Şmidt və b. işləmişlər. Milli kadrların hazırlanmasında Dövlət Teatr Sənəti İn-tunun böyük rolu olmuşdur.

Teatrın repertuarına dünya klassiklərinin (U. Şekspir, F. Şiller, Q. Lorka, A. Puşkin, A. Ostrovski, N. Qoqol, A. Çexov) və milli dramaturqların əsərləri daxildir. 1960-cı illərdə teatrın səhnəsində “Boj-Əli”, “Ölməzlər”, “Sovdat və Da ud” (A. Həmidov), “Azadlıq, ya ölüm”, “Şeyx Mansur” (M. Solsayev), “Qonşular” (S. Nunuyev), “Qara hörük” (L. Yehyayev), “Taymiyev Beybulat” (M. Musayev), “Beşto” (M. Solsayev, M. Geşayev) və b. əsərlər tamaşaya qoyul muşdur.

 XX əsrin sonu–21 əsrin əvvəllərində hərbi münaqişə illərində də teatr fəaliyyətini davam etdirmiş və Şimali Qafqaz resp.-ların da, Anapa ş.-ndə (Krasnodar vil.) çıxış etmiş, Fransada, Almaniyada qastrolda olmuşdur. Resp.-da Qroznı rus dram teatrı (1904-cü ildən), Çeçen Dövlət Dram Teatrı (1931-ci ildən), Kukla Teatrı (1935 ildən), Çeçen Dövlət Gənc tamaşaçılar Teatrı (1937-ci ildən), Serlo Çeçen Dövlət Gənclər Teatrı (2005 ildən) fəaliyyət göstərir. 2000-ci illərdən Çeçenistanda dram teatrında aktyorlardan D. Omayev, R. Qiçayev, N. Xadiyev, X.B. İsrailov, X. Kutayev, U. Zubayrayev, A. Djamayev çıxış edirlər.   

## Mənbə

## İstinadlar
Arçinlər

**Arçinlər** (arç. аршишттиб, arşishttib, , arçinsı) – Rusiyada, Cənubi Dağıstanın səkkiz kəndində yaşayan  etnik qrupdur. Arçib bunların içərisindəki  əsas kənd hesab olunur, çünki ilin üç ayı arçinlər kommunal işlə məşğul olmaq üçün Arçibdə toplaşırdı. Onların mədəniyyəti Dağıstanın bütün mədəniyyətləri içərisində ən fərqli və ən yaxşı qorunanlardan birisidir.

Arçilərin cəmi 1200 nəfər əhalisi var və öz dillərində danışırlar. Onların yaşayış yeri Qafqaz sıra dağlarının ərazisindəki Qara-Göysu hövzəsində, dəniz səviyyəsindən 2000 metr yüksəklikdədir.

## Tarixi
Arçin xalqının mənşəyi məlum deyil. Onların adı ilk dəfə 13-cü və ya 14-cü əsrdə Məhəmməd Rəfinin Şirvandan yazdığı tarixi salnamələrdə qeyd edilmişdir. Avar icması olan Dursax (və ya Rissib) bir hissəsi idilər və zaman-zaman Qazıqumux xanlığına xərac verirdilər. 1813-cü ildə Dağıstan Rusiya tərəfindən ilhaq edildikdən sonra onlar da Rusiya imperiyasının subyektləri oldular. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə 1886-cı ildə Qazıqumux dairəsində 802 arçin yaşayırdı. 1899-cu ildən sonra onlar Dağıstan vilayətinin Qunib dairəsinə daxil oldular.

1921-ci ildə Dağıstan MSSR-in tərkibinə daxil oldular. Sovet İttifaqının Birinci Ümumittifaq siyahıyaalmasına görə 1926-cı ildə Sovet İttifaqında 863 arçin var idi. Növbəti siyahıyaalmalarda onlar ayrı bir etnik qrup deyil, avarların alt qrupu olaraq qəbul edildilər. 1959-cu il Sovet siyahıyaalınmasında Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə, arçinlər hələ də ana dillərini və bəzi etnoqrafik xüsusiyyətlərini qorumaqlarına baxmayaraq, özlərini avar olaraq təqdim edirdilər. 2002-ci il Rusiya siyahıyaalınması zamanı yenə avarların alt qrupu sayılan 89 arçin Rusiyada qeydiyyata alındı. 2010-cu il Rusiya siyahıyaalınmasında cəmi 12 arçin qeyd olundu.

## Dil

Arçin dili Nax-Dağıstan dillərinin ləzgi dilləri alt qoluna aiddir. Sadəcə günlük məişətdə istifadə olunan və yazısı olmayan bir dildir. Yalnız bir neçə kənddə danışılır. Əvəzində arçinlər arasında avar və lak dilləri yayılıb.

Arçin dili haqqında ilk məlumat "Lak dilinin qrammatikası" kitabının əlavələr hissəsində nəşr edilən, Piter von Usların 11 iyun 1863-cü ildə  Anton Şifnerə yazdığı məktub idi.  Piter von Uslar arçin dilinin əfsanəsi haqqında belə demişdi:

''“Tanrı millətlər və xalqlar yaratdı; xalqlardan çox daha az dil var idi. Tanrı bir neçə xalqa bir ortaq dil verdi, lakin bütün xalqlar dünyanın ən çətin dilini qəbul etməkdən imtina etdilər, nəticədə bu, ən az saylı xalqın dili oldu: Arçin xalqı və arçin dili”

## Mədəniyyəti
Arçin etnonimi lak dilindəki Arçib kəndinin adından yaranmışdır. Arçinlər ilə bağlı əsas paradoks ondadır ki, onlar avar xalqlarının etnik identifikasiyasına görə alt qrup olsalar da, dilləri ləzgilərin dillərinə, mədəniyyətləri isə avar və lak mədəniyyətlərinə bənzəyir. Bütün Sovet və Rusiya siyahıyaalmalarında avarların alt qrupu sayılıblar.

Arçin xalqının böyük əksəriyyəti sünni müsəlmanlardır. Ərəb dilində Kufi yazısında yazılmış abidələrin mövcudluğu onların 10-cu əsrdən gec olmayaraq İslamı qəbul etdiklərini göstərir.

## İstinadlar
Kalmıkların deportasiyası

**Kalmıkların deportasiyası** və ya ** ''"Ulusı"'' əməliyyatı** () — 28 – 31 dekabr 1943-cü ildə 93.000-dən çox kalmıkların və kalmıklarla evil olan qeyri-kalmık qadınların Sovet İttifaqı tərəfindən sürgün edilməsidir. Ailələr və ayrı-ayrılıqda insanlar məcburi əmək üçün zorla mal-qara vaqonlarında Sibirə, xüsusi yaşayış məntəqələrinə köçürüldülər. Kalmık olmayan kişilərlə evlənən kalmık qadınlar deportasiyalardan azad edildi. Hökumət sürgünlərin rəsmi səbəbi kimi 2-ci Dünya müharibəsində təxminən 5000 kalmıkın nasistlərə bağlı Kalmıkiya Süvari Korpusunda döyüşməsini göstərərək, onları Aksis qüvvələri ilə əməkdaşlıqda ittiham etmişdi. Amma iqtidar eyni zamanda 23 mindən çox kalmıkın Qızıl Orduda xidmət etdiyini və Aksis qüvvələrinə qarşı Sovetlərlə birlikdə vuruşduğunu qəbul etmirdi.

NKVD rəisi Lavrenti Beriya və onun komissar müavini İvan Serov SSRİ hökumət başçısı İosif Stalinin birbaşa göstərişi ilə deportasiyanı həyata keçirdilər. Deportasiyada NKVD-NKGB qoşunlarından 10 minədək hərbçi iştirak etmişdir. Bu, 1930–1950-ci illər arasında bir neçə milyon sovet etnik azlığına təsir edən sovetlərin məcburi yerləşdirmə və əhali köçürmələri proqramının bir hissəsidir. Kalmıkların xüsusi hədəfə çevrilməsi bu entik qrup içindəki anti-kommunist əhvali-ruhiyyə və Buddist mədəniyyəti kimi bir sıra səbəblərə əsaslanırdı.

Deportasiya 16 mindən çox insanın ölümünə səbəb oldu, bu da deportasiya edilmiş əhalinin 17%-nin ölməsi demək idi. Nikita Xruşşov SSRİ-nin yeni hökumət başçısı olduqdan və de-Stalinizasiya prosesini başlatdıqdan sonra 1956-cı ildə kalmıkların deportasiya edilmiş xalq status götürüldü. 1957-ci ildə kalmıklar xüsusi yaşayış məntəqələrindən azad edildi və Kalmık Muxtar Sovet Sosialist Respublikası olaraq rəsmiləşdirilən doğma torpaqlarına qayıtmalarına icazə verildi. 1959-cu ilə qədər sürgündə qalan kalmıkların 60% -dən çoxu evlərinə qayıtdı. Ancaq, bu gün də hiss olunan, insan itkisinin və sürgünlərin sosial-iqtisadi həyatda yaratdığı dəyişikliklər kalmıklara çox təsir etdi. 14 noyabr 1989-cu ildə Sovet İttifaqı Ali Şurası Stalinin bütün deportasiyalarını "qanunsuz və cinayətkar" elan etdi. Müasir tarixi təhlillər bu köçürmələri təqib və insanlığa qarşı cinayət nümunəsi hesab edir.

## İstinadlar

## Mənbələr
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Okinoşima adası

**Okinoşima adası** (Yaponca: 沖ノ島). Yaponiyanın Kyuşo bölgəsindəki Fukuoka prefekturasının Munakata şəhərindəki bir ada.
Okinoşima adasının sahəsi 0.7 kvadrat kilometr (240 hektar) və maksimum hündürlüyü 799 fut (244 m) təşkil edir. Ölkənin cənub-qərbində yerləşən adaya ancaq dini ziyarət məqsədli kişilər gedə bilər. 

## Munakatadakı Taişa Okitsu Məbədi

Dəniz ilahəsinə həsr olunmuş Munakata Taişa Okitsu məbədi Okinoşimanın cənub-qərb hissəsində yerləşir. Məbəd 17-ci əsrin ortalarında tikilmiş və quruluşdan əvvəl müqəddəs bir təbii məkan olan ərazidə ibadət yeri kimi istifadə olunurdu. Məbəd 1932-ci ildən əvvəl bir neçə təmir və bərpa işlərindən sonra şova dövründə eyni qalmışdı. 

Adaya ibadət etmək üçün yalnız kişilərə icazə verilir. Kişilər əvvəlcə soyunmalı və təmizlənmə mərasimində iştirak etməlidirlər. Onlara adadan bir şey götürməyə və bu adada etdiklərini söyləməyə icazə verilmir. Okinoşima adasına qadınların gəlişinin qadağan olunması səbəbi tam olaraq bilinmir, bəzi mütəxəssislərin fikrincə, Şinta torpağının qanı "pis" olaraq qəbul etməsi və qadınların menstruasiya zamanı adanı çirklədiklərinə inanıldığı üçün alınmırdılar. Digər tərəfdən, məbəd rəsmiləri bu iddianı rədd edərək, dəniz gəmilərinin qədim dövrlərdə təhlükəli olduğunu və insan nəslini davam etdirən qadınların qorunmaq üçün adaya getməmələrinin və bunun bu günə qədər bir ənənə olaraq qaldığını bildirmişlər. 

## UNESCO namizədliyi

2009-cu ildə Okinoşima adası və Munakata bölgəsindəki bağlı ərazilər üçün namizədliyi çərçivəsində UNESCO-nun Dünya Mədəni İrsinin müvəqqəti siyahısına daxil edilmişdir. 
9 iyul 2017-ci ildə Polşanın Krakov şəhərində keçirilən 41-ci sessiyada adanın UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni İrs Siyahısına daxil edilməsi qərarı alındı. Okinoşima yerli sakinləri adanın UNESCO-nun siyahısına daxil edilməsinin adanın müqəddəsliyinə və turizmin artacağına dair narahatlıqlarını ifadə etdilər. Munakata Taişadakı baş rahib Takayuki Aşizu "Okinoşima UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni İrs siyahısına daxil olub-olmamasından asılı olmayaraq ictimaiyyətə yayılmayacaq və insanların maraq səbəbi ilə ziyarət etməmələri olduqlarını bildirdi".

## Həmçinin bax
* Yaponiya
* Yaponiya tarixi
* Yaponiya coğrafiyası

## İstinadlar
Abrest

**Abrest** () — Fransa kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Cənubi Kyusse kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vişi.

INSEE kodu — 03001.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2659 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 1648 nəfər (15–64 yaş) arasında 1153 nəfər iqtisadi fəal, 495 nəfər hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 70,0%, 1999-cu ildə 70,2%) idi. Fəal 1153 nəfərdən 1045 nəfər (571 kişi və 474 qadın), 108 nəfəri işsizdir (65 kişi və 43 qadın). Aktiv olmayan 495 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 177 nəfər pensiyaçı, 186 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.

## Görməli yerləri
* Qotik kilsə, XIX əsr
* Şəssen qalası (XV əsr)
* Kensa qalası (XVII əsr)
* Mobe orta əsrlər qülləai. XIII əsr

## Qalereya

Fayl:Abrest - Église 20100726.JPG|Kilsə
Fayl:Abrest - Mairie 20100726.JPG|Şəhər meriyası
Fayl:Abrest - Monument commémoratif 20100726.JPG|Hərbi memorial
Fayl:Abrest - Rue du Groumenier, interdite aux plus de 7,5 tonnes.JPG|Qrumenye küçəsi


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
İşyorskaya

**İşerskaya** (Çeçen. Ищёрская) kəndi Çeçenistan Respublikasının Naurski rayonunda yerləşir. İşerski kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzidir.

## Coğrafiya
Kənd Tersko-Kum ovalığında, Terek çayının sol sahilində yerləşir. Kənd, Naurskaya kəndinin regional mərkəzindən 15&nbsp;km qərbdə, Çeçenistan Respublikasının Stavropol diyarı ilə inzibati sərhədindən 4&nbsp;km məsafədə yerləşir.
## Tarixi
İşerskaya kəndinin təməlinin dəqiq tarixi məlum deyil. İlk qeyd kəndin daxil olduğu Mozdok kazak xəttinin təşkil edildiyi 1771-ci ilə aiddir. 1772-ci ildə İşerskayanı ziyarət edən Yemelyan Puqaçov kənd kazakları tərəfindən maşların ayrılması tələbi ilə Moskvaya göndərilmişdi, lakin o, artıq Mozdokdakı bir postda tutulmuşdu (sonradan həbsdən qaça bildi). 1926-cı ildən etibarən, İşerskaya kəndi Şimali Qafqaz bölgəsinin  Naurski rayonunun İşerski kənd sovetinə aid idi. 1926-cı il siyahıyaalınmasına görə kənddə 4.312 nəfər yaşayırdı ki, bunlardan 2.255 nəfəri ruslar idi.
1990-cı illərdə, o cümlədən Çeçenistanda, İşerskaya, eləcə də Naurski bölgəsinin digər yaşayış məntəqələrində mülki şəxslərə qarşı cinayətlər baş verdi.
Xüsusilə, 1995 və 1999-cu illərdə kəndin yaxınlığında , 1992-ci ilin yazında xüsusi təşkil edilmiş düşərgədə, Çeçenistan Respublikasının İçkeriya silahlı tərəfdarları tərəfindən federal hökumətə simpatiya və Dudayev rejiminə etinasızlıq səbəbindən məhv edilmiş Naurski və Şelkovski rayonlarının sakinlərinin kütləvi məzarlıqları aşkar edildi.
Cinayətlər İkinci Çeçen Döyüşü zamanı Çeçenistanda hərbi əməliyyatların aktiv fazası bitdikdən sonra kənddə davam etdi. Beləliklə, 2003-cü ildə yaraqlılar atamanı və yerli administrasiya rəhbərinin müavini Nikolay Lojkini qətlə yetirdilər, bununla əlaqədar bölgənin rus əhalisinin nümayəndələri Rusiya Federasiyasının prezidenti, prezidentin səlahiyyətli nümayəndəsi Kazantsevə və Çeçenistan rəhbərliyinə respublikanın rusları üçün reabilitasiya proqramının qəbul edilməsinə dair tələblərini səsləndirdilər, alternativ yalnız rusların bölgədən tam çıxarılması ola bilərdi.
Medianın yazdığına görə, atamanın öldürülməsi Çeçenistanın rusdilli əhalisinin etibarsızlığının əyani sübutu idi və bu da respublikanın güc strukturlarında rusların təmsilçiliyinin azaldığını göstərirdi.
## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya Əhali siyahıyaalmasına görə kəndin milli tərkibini 72,42 % çeçenlər, 15,72 % türklər, 10,84 % ruslar və 1,02 % digərləri təşki edir.
## İstinadlar
Çanaxır təpələri

**Çanaxır təpələri** — Xaçmaz rayonunun Canaxır kəndi yaxınlığında, Ağçayın sahilində yerləşən antik dövrə aid arxeoloji abidə.

## Tarixi
Xaçmaz rayonu Mehrəliqışlaq və Canaxır kəndləri yaxınlığında olan Çanaxır təpələri qədim yaşayış məskənidir. Çanaxır təpələri Ağçayın sahilində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyənləşdirilib. Təsərrüfat işləri ilə bağlı olaraq mühəndis qurğularının inşası və şum zamanı islamdan əvvəlki sivilizasiyanın tapılmış nümunələri bu ərazidə qalın torpaq laylarının altında tarixi məlumatların yatdığından, əldə edilmiş tunc, dəmir və saxsıdan düzəldilmiş əmək alətləri, silahlar və bəzək əşyaları isə burada tarixin müxtəlif dövrlərində sənətkarlığın bir çox sahələrinin yüksək inkişafından xəbər verir. 1970-ci illərin sonunda Kurqanın ətəyində suvarma üçün kanal çəkilən zaman arxın divarının uçulması zamanı burada qadın skeletinin qalıqlarını tapılmışdır. Onun üzərində sırğalar, qollarında nazik ölçülü qolbaqlar, digər tunc asma bəzəklər aşkar etmişlər. Bundan əlavə buradan tuncdan dairəvi formalı, üstü şarvari formalı müxtəlif ölçülü bəzək əşyaları, at əsləhəsinin qalıqları və perçimlər də tapılmışdır. Eyni zamanda kişi qəbrindən tapılmış romb formalı tuncdan düzəldilərək üstü rəngli mina ilə naxışlanmış amuleti (zənciri dağılmış şəkildə) arxeoloqlar son tunc dövrünə aid etmişdir. Torpağın altından tapılmış abidələrə ölünün dəfni zamanı ayaq və baş tərəfi müxtəlif ölçülü və təyinatlı saxsı qabları (küp, cam, dopu, bardaqlar, qaraçıraqlar), hətta ikikameralı çıraqlar, dəmir silah və alətləri, tunc və misdən hazırlanmış hamar, naxışlı, burma formalı qolbağı, bəzək əşyalarını qeyd etmək olar. Müxtəlif rəngli daşlardan, sədəf və sümükdən hazırlanmış boyunbağılar da aşkar olunub. Bu arxeoloji tapıntıların bir hissəsi Xaçmaz tarix-diyarşünaslıq muzeyində mühafizə olunur və sərgilənir.

Çanaxır təpələrinə yaxın olan Hülövlü kəndi ərazisində, Caqacuqçayın sahilində tapılan minalı (boyalı) və şirsiz qab nümunələrinin naxışlarının forması, hazırlanma texnologiyası, nəhayət, dulusçuların vurmuş olduğu şəxsi möhür (əksər hallarda qabın oturacaq hissəsində gül şəklində olur) xüsusi diqqət çəkir. Bədnəzərdən qorunmaq üçün və bəzək əşyası kimi işlədilən kauri-qarnıyarığın (balıqqulağı) buradan tapılması lap qədimdən Hind okeanı sahillərinə qədər mövcud olan ticarət-iqtisadi əlaqələrin mövcudluğunu təsdiq edir. Çağacuqda tapılan küplərin içərisində un saxlanılması isə əhalinin qədim zamanlardan taxılçılıqla məşğul olduğunu göstərir. Tapılan sürtkəc, dən və ding daşları isə bu ərazidə əhalinin həm də əkinçilik məşğuliyyətini özündə əks etdirir.

Güman edilir ki, Çanaxır təpələri müdafiə əhəmiyyətli istehkamlar rolunu da oynamışdır. Bu ərazidə kollektiv qəbirlərin olması, rast gəlinən sümüklərdə - kəllədə kəsici-deşici alətlərlə vurulan zərbələr nəəticəsində mövcud olan zədə, yanğının izləri olan kömürləşmiş təbəqə burada qızğın döyüşlərin getdiyini sübuta yetirir.

## Həmçinin bax
*Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı

## İstinadlar
"Altın Kelebek" mükafatı

**Qızıl Kəpənək** ()  — televiziya, musiqi, film və digər sahələrdə nailiyyət əldə etmiş şəxslərə dəyər üçün verilən mükafat.

## Tarixi
İlk dəfə 1972-ci ildə mükafatların təqdimatı keçirilmişdir. Heykəl qızılı rəngli kəpənək formalıdır. Namizədlər ilk öncə xalqın təklifiləri ilə saytda müəyyənləşdirilir.SMS və jurilərin səsverməsi nəticəsində qalib müəyyənləşir.Türkiyənin "Kanal D" və "CNN Türk" kanalları vasitəsilə canlı yayımlanır. 2018-ci ildən "Azərbaycanın Ən Parlaq Ulduzu" kateqoriyasında da mükafat verilir.

## Mükafatlandırma kateqoriyaları
### Mövcud kateqoriyalar
#### Televiziya mükafatları
*Ən yaxşı qadın aparıcı
*Ən yaxşı kişi aparıcı
*Ən yaxşı qadın xəbər aparıcı
*Ən yaxşı kişi xəbər aparıcı
*Ən yaxşı xəbər proqramı
*Ən yaxşı qadın aparıcı
*Ən yaxşı yerli serial
*Ən yaxşı dram serialı
*Ən yaxşı komediya aktrisası
*Ən yaxşı komediya aktyoru
*Ən yaxşı dram aktrisası
*Ən yaxşı dram aktyoru
*Ən yaxşı televiziya verlişi
*Ən yaxşı idman verilişi
*Ən yaxşı maqazin proqramı

#### Musiqi mükafatları
*İlin müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk pop qadın müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk pop kişi müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk xalq mahnıları qadın müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk xalq mahnıları kişi müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk rok qadın müğənnisi
*İlin ən yaxşı türk rok kişi müğənnisi
*İlin ən yaxş qrupu
*İlin ən yaxşı klipi

#### Xüsusi mükafatlar
* Qürur mükafatı
* Azərbaycanın Ən Parlaq Ulduzu mükafatı - Mükafat Azərbaycan Sənətçilərinə verilir.

## Azərbaycan Mükafatı

### 2017-ci il

* Aygün Kazımova keçirdiyi 3 estetik əməliyyata görə namizədliyini geri götürmüşdür.*

### 2018-ci il

### 2019-ci il

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Nalçik şəhər dairəsi

**Nalçik şəhər dairəsi** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibinə daxil olan şəhər dairəsi və inzibati ərazi vahidlərindən biri. İnzibati mərkəzi Nalçik şəhəridir.
## Coğrafiya
Nalçik şəhər dairəsi respublikanın şimal hissəsində, Nalçik çayının hər iki sahilində yerləşir. Şəhər dairəsinin iqlim rütubətli, mülayimdir. Yayı isti və sərin, qışı isə az qarlıdır. Baş Qafqaz silsiləsinə yaxınlığı şəhər dairəsinin iqliminə nəzərə çarpacaq dərəcədə təsir göstərir. İqlimin formalaşmasında soyuq havanın birbaşa müdaxiləsindən qorunmaq mühüm rol oynayır. 

Havanın orta temperaturu iyulda + 25 ° ... + 28 ° C, yanvarda −3 ° ... -5 ° C arasında dəyişir. Ən yüksək tempreratur iyulun sonu - avqustun əvvəlində, ən aşağı isə yanvar ayının sonu - fevralın əvvəlində müşahidə olunur.

Orta illik yağıntının miqdarı təxminən 700 mm-dir. Ən çox qeydə alınan yağıntının miqdarı 982 mm, gündəlik maksimum rekord isə 105 mm-dir.

Nisbi rütubət qeyri-sabitdir. Orta illik rütubət 78 % -dir. Qışda maksimum 85-86 %, yayda isə minimum 68-69 % olur. İl boyu üstünlük təşkil edən külək istiqamətləri: cənub-qərb, şərq və şimal-şərq.

## Tarixi
1992-ci ildə iki şəhərdaxili rayondan - Leninsky və Oktyabrski ibarət olan Nalçik Şəhər Şurası ləğv edilərək Nalçik şəhər dairəsinə çevrilir.

1995-ci ildə Belaya Reçka, Kenje və Xasanya yaşayış məntəqələri kəndlərə çevrildi və Adiyux qəsəbəsi isə Nalçik şəhər dairəsi tərkibində ayrıca  yerli özünü idarəetmə qurumuna çevrilir.

Nalçik şəhər rayonu 2005-ci ildə dağılmış Nalçik şəhər şurasının bazasında təşkil olunur. Buraya Nalçik şəhəri, həmçinin ləğv edilmiş şəhər şurasına aid olan yaşayış məntəqələri - Adiyux qəsəbəsi (kənd statusu ilə) və Belaya Reçka, Kenje və Xasanya kəndləri daxil idi.

## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə dairənin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:
 

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:
 
Kişilər — 119 553 yaş. (44,9 %). Qadınlar —  146 480 nəf (55,1 %).

Əhalinin orta yaşı —  36,5   Kişilərin orta yaşı — 34,4 yaş. Qadınların orta yaşı — 38,1 yaş.

## Mənbə
* Официальный сайт городского округа Нальчик
* Городской округ Нальчик на портале правительства КБР 
* Городской интернет-портал 
* Коды ОКАТО и ОКТМО
## İstinadlar
Karolina Boyar

**Karolina Boyar** – polşalı qadın futbol hakimi, hüquqşünas. 15 sentyabr 1997-ci ildə Polşanın Krakov şəhərində anadan olub.

## Təhsili
2019-cu ilin iyulunda Yagellon Universitetinin Hüquq və İdaerəetmə fakültəsinin Əqli Mülkiyyət və Yeni Texnologiyalar proqramının məzunu olub .  

## Karyerası
2015-ci ildən FİFA referisidir.

## İstinadlar
Maye oksigen

**Maye oksigen** – mavi rəngdə, şəffaf, yüngül hərəkətli, adi temperaturda tez buxarlanan mayedir.

## Fiziki — kimyəvi xassələri
Maye oksigen yanmır, lakin onun ətraf atmosferə müntəzəm şəkildə buxarlanması atmosferdəki oksigenlə birləşib, intensiv yanğın törədə bilər. 1 litr maye oksigen buxarlandıqda 140C-də 830l oksigen yaradır. Qaynama temperaturu 183;
sıxlıq – 1, 13 kq/m3

## Tətbiqi
Maye oksigeni adi havanın — 1940C qədər donduqda alınan maye havanın fraksiyalaşdırma ilə alınır. Maye oksigenin saxlanılması: reaktiv yanacaqların misal üçün spirtlərin və onların qarışığının oksidləşdiricisi kimi geniş istifadə olunur. Adətən isti izolyasiyası olan və yaxud müxtəlif həcmli(5–50m3), tank rezervuarlarda saxlanılır. Daxildəki şar şəklində olan rezervuar bürüncdən hazırlanır.buxarlanan oksigeni havaya ötürmək üçün maye oksigeni saxlayan rezervuarların atmosferə çıxışı olmalıdır. maye oksigen saxlanılan rezervuarların həcmi kiçik olarsa (1000–1200 l) buxarlanan oksigenin itkisi əvvəlki həcmdən saatda 0,5–0,7% təşkil edir. Açıq qablarda saxlandıqda izolyasiya olmadan oksigenin buxarlanması çox intensiv şəkildə dəqiqədə 1–3%-ə çatır. Həcmi 50m3 olan və izolyasiyası möhkəm olan rezervuarlarda saxlanan maye oksigenin itkisi sutkada 0,2%-ə bərabərdir. Maye oksigenlə işləyən zaman təhlükəsizlik qaydalarına riayyət etmək lazımdır. Maye oksigen parça yaxud taxta ilə kontaktda olarsa, möhkəm partlayış əmələ gəlir, metalla kontaktda olarsa metal kövrək olur və qırılır. Mühafizə olunmayan bədən nahiyələrə düşərsə ağır yanğın əmələ gətirir. Odur ki, maye oksigen işləyən zaman mütləq dəri əlcəklərdən istifadə etmək lazımdır.

## Mənbə
* К.К.Папок и Н.А.Рагозин Технический словарь – справочник по топливу и маслам, Москва, 1963, стр.274.
* Небо в стакане или опыты с жидким кислородом (Химия и Химики № 4 2012)

## İstinadlar
Baksan şəhər dairəsi

**Baksan şəhər dairəsi** (, ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibinə daxil olan şəhər dairəsi və inzibati ərazi vahidlərindən biri. İnzibati mərkəzi Baksan şəhəridir.
## Coğrafiya
Baksan şəhər dairəsi respublikanın şimal hissəsində, Baksan çayının hər iki sahilində yerləşir.

Qərb, şimal və şərqdən şəhər dairəsi Baksan rayonunun torpaqları ilə əhatə olunmuşdur. Cənub-qərbdə Çeqem rayonu ilə həmsərhəddir.

Şəhər dairəsinin sahəsi 180,12&nbsp;km²-dir. Şəhər dairəsinə 2 yaşayış məntəqəsi daxildir.

Şəhər dairəsi respublikanın dağətəyi zonasında, Pastbiş silsiləsinin şimal ətəklərindən birində yerləşir.  Duqulubqey kəndinin cənub kənarında qayalar uzanır. Daha cənub-qərbdə Maxoqaps massivi yüksəlməyə başlayır. Rayonda orta hündürlük dəniz səviyyəsindən təxminən 515 metrdir.
Hidroqrafik şəbəkəyə əsasən Baksan çayı daxildir. Şəhər dairəsinin cənub kənarından Kişpek (Tıjuko) çayı axır. Şəhər dairəsinin şərq kənarında Baksan-Malkinski kanalı başlayır.

Şəhər dairəsində iqlim rütubətli mülayimdir. İsti yaya və sərin qışa sahibdir. Havanın orta temperaturu iyulda + 20 ° ... + 27 °, yanvarda -2 ° ... -5&nbsp;°C arasında dəyişir. Ən yüksək temperatur iyulun sonlarında, ən aşağı isə yanvarın sonu və ya fevralın əvvəlində müşahidə olunur. Orta illik yağıntının miqdarı təxminən 650&nbsp;mm-dir. Nisbi rütubət qeyri-sabitdir. İl boyu üstünlük təşkil edən külək istiqamətləri şimal-qərb və şimal-şərqdir.
## Tarixi
Baksan şəhər dairəsi 2003-cü ildə respublika tabeçiliyində olan Baksan şəhəri  əsasında təsis edilir. Elə həmin il Duqulubqey kəndi Baksan şəhərinin tərkibinə daxil edildi.

2008-ci ildə Duqulubqeyə kənd statusu qaytarıldı və Baksan şəhərindən ayrıldı. Lakin qəsəbə şəhər dairəsinin bir hissəsi olaraq qaldı.

## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə dairənin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Cins tərkibi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat:
 
Kişilər — 27 384 nəf. (48,0 %). Qadınlar —  29 704 nəf. (52,0 %).

Əhalinin orta yaşı —  32,7 yaş. Kişilərin orta yaşı — 31,3 yaş. Qadınların orta yaşı — 34,0 yaş.

## Mənbə
* Официальный сайт городского округа Баксана 
* Код ОКТМО — Городской округ Баксан
## İstinadlar
Açxoy-Martan rayonu

**Açxoy-Martan** rayonu (çeçen. Тӏехьа-Мартанан кӀoшт) Rusiya Federasiyasının Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu).

İnzibati mərkəzi Açxoy-Martan kəndidir. Rayon Açxoy-Martan adını Açxu çayı ilə Fortanqa (Мартанга)  çayı arasındakı düzənlikdən almışdır. Açxoy-Martan rayonu ərazisində 12 yaşayış məntəqəsi var.

## Coğrafiya
Açxoy-Martan rayonu, Böyük Qafqaz dağ silsiləsinin ətəklərində , Çeçenistanın cənub-qərbində yerləşir. Şimalda  Sunja rayonu ilə, şimal-şərqdə Qroznı rayonu ilə, şərqdə Urus-Martan ilə, cənubdan Şatoy  rayonu ilə, qərbdən İnquşetiyanın Sunja rayonu ilə həmsərhəddir. Rayon ərazisi Assa, Sunja, Valerik, Fortanqa, Nitxoy, Şalaji və Açxu çayları ilə kəsişir.  Bölgənin şimalında Çeçenistanın karbohidrogen xammalının paylama zonası var. Rayonda tikinti materialları yataqları (kərpic və kafel xammalı, dolomit) mövcuddur.

## Tarixi
Açxoy-Martan rayonu 23 yanvar 1935-ci ildə yaranmışdır. 1944-cü ildə ləğv edilmiş Qalançoj  rayonunun ərazisi rayona birləşdirildi. 1944-1957-ci illərdə Qroznı vilayətinin Novoselski rayonu adlandırıldı.

## İqtisadiyyat
Açxoy-Martan rayonu iqtisadiyyatının aparıcı sahəsi kənd təsərrüfatıdır. Kənd təsərrüfatında aparıcı yeri paxlalı bitkilər tutur. " Açxoy -Martan" sovxozu   dənli bitkilərlə yanaşı maldarlıq və tərəvəzçiliklə də məşğul olur. Rayonun ərazisində çörək bişirən, eyni zamanda Rusiyanın cənubundakı bu profilin ən böyük bitkilərindən biri olan toxum emalı zavodu var. Hücumlar zamanı zavod məhv edildi, sonradan bərpa edildi. Açxoy -Martan kəndi ərazisində   plastik fabriki fəaliyyət göstərir, eyni zamanda geniş tikinti materialları topdansatış bazası mövcuddur.  Rayonda 2010-cu ildən bəri Açxoy –Martan  quşçuluq fabriki də fəaliyyət göstərir. 2011-ci ildə bərpa işləri başa çatan "Samaşkinski" konserv zavodu mövcuddur. Rayonda 38 təhsil müəssisəsi, 14 mədəniyyət müəssisəsi var.

## Məkanlar
Rayonda 5 mədəni irs obyekti var. Bunların arasında  erkən orta əsrlər dövrünün əsas arxeoloji məkanı "Zakan-Yurt-I" qədim yaşayış məskənidir. Bamut kəndinin şimalında yerləşən orta əsrlərə aid Bamut kurqan məzarlığı da tanınır. 1959-1963-cü illərdə burada 14-16 əsrə aid qəbirlər olan bir neçə məzarlıq qazılmışdır. Bamut kəndinin yaxınlığında, Tunc dövrünə aid məzarlıq da tədqiq edildi, burada təxminən 50 kurqan və 200 dəfn aşkarlanmışdı.

## İstinadlar
Qızıl Kəpənək Azərbaycanın Ən Parlaq Ulduzu mükafatı

**Azərbaycanın Ən Parlaq Ulduzu** kateqoriyasında Qızıl Kəpənək mükafatını qazanan sənətçilərin siyahısı. Mükafat yalnız Azərbaycan sənətçilərinə verilir.

## İstinadlar
Bamut

**Bamut** (Çeçen. Bummat) kəndi Çeçenistan Respublikasının Açxoy-Martan rayonunda yerləşir. Bamut kənd yaşayış məntəqəsinin inzibati mərkəzidir.

## Coğrafiya
Kənd Fortanqa çayının sahilində, Açxoy-Martan rayonunun regional mərkəzindən 8&nbsp;km cənub-qərbdə və Qroznı şəhərindən 50&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimalda Assinovskaya və Yeni Şaroy kəndi, şimal-qərbdə  Nesterovskaya kəndi, cənub-qərbdə  Arştı kəndi, cənub-şərqdə   Köhnə Açxoy, Yandi və Şalaşi kəndləri, şərqdə Katır-Yurt kəndidir.

## Tarix
Fortanqa sahillərində yerləşən bu dağətəyi kənd nə vaxt qurulduğu haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Rus tarixi sənədlərində tapılan istinadlar arasında birincisi, general Ermolovun Orstxoy-Martan və Bamutun yandırılması barədə məruzəsidir. Bu, 1818-ci ildə baş verdiyindən, kəndin ən az iki əsr yaşı olduğu bildirilir. Yalnız burada, iki əsrlik tarixində Bamut çox qısa bir müddət ərzində sakit bir dövr sürdü. Beləliklə, 1864-cü ildə Qafqaz müharibəsində yenidən praktik olaraq məhv edildi və bütün sakinlər Türkiyəyə köçürüldü. Bamutun növbəti canlanma ili olan 1888-ci ilə qədər torpaqları Assinovskaya kəndinə aid idi. 1888 - 1918-ci illərdə köhnə kənd Terek atamanlarından satın almış Musa Əliyevin siyahısına salındı.

Qafqaz müharibəsinin sonunda Bamut istehkamı burada yerləşirdi. Kəndin əhalisini, çeçen taypları qondala, akkiy, tseçoy və melxi   təşkil edirdi.
1944-cü ildə Çeçenlərin və İnquşların qovulmasından və Çeçen-Inquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Bamut kəndi Bukovka adlandırıldı. 1958-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Bukovka kəndi Bomut adlandırıldı. Bamutda Birinci Çeçen müharibəsi zamanı şiddətli döyüşlər baş verdi.

1999-cu ilin payızından Bamut kəndinin ərazisi mülki şəxslər üçün tamamilə bağlandı, təhlükəsizlik qüvvələri qəsəbəni yalnız 2002-ci ilin aprelində blokadaya aldılar. 2014-cü ilin payızında Çeçenistan Respublikası rəhbərliyinin sərəncamı ilə kəndin genişmiqyaslı bərpasına başlanıldı. Yenilənmiş Bamut kəndinin açılışı həmin il dekabrın 3-də baş tutdu.

## Əhali
2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Bamutda 5137 nəfər (2465 kişi və 2672 qadın), 1 yanvar 2010-cu il tarixində isə 5307 nəfər (2310 kişi və 2997 qadın) yaşayırdı.

## İstinadlar