open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı

**[[Fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı|Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı]]** — (isv. *Nobelpriset i fysiologi eller medicin*) Karolinska İnstitutu tərəfindən fiziologiya və ya tibbin müxtəlif sahələri üzrə alimlərə və həkimlərə təqdim olunan illik mükafat. Bu mükafat Alfred Nobelin 1895-ci ildəki vəsiyyəti əsasında təsis edilmiş edilmiş beş Nobel mükafatından biridir. Bu mükafatlar kimya, fizika, ədəbiyyat, sülh və fiziologiya və ya tibb sahələri üzrə əlamətdar töhfələr verənlərə təqdim olunur. Nobelin vəsiyyətinə əsasən, mükafat Nobel Fondu tərəfindən idarə olunur və beş üzvdən ibarət bir komitə və Karolinska İnstitutu tərəfindən seçilmiş bir icra katibi tərəfindən verilir. Əsasən Tibb üzrə Nobel mükafatı olaraq adlandırılsa da, Nobel vəsiyyətində mükafatın xüsusi ilə "fiziologiya və ya tibb" üzrə veriləcəyini qeyd etmişdir. Bu səbəbdən mükafat daha geniş sahələr üzrə verilə bilər. Fiziologiya və ya tibb üzrə ilk Nobel mükafatı 1901-ci ildə almaniyalı Emil fon Berinqə verildi. Hər laureat bir medal, bir diplom və illər ərzində dəyişən miqdarda pul mükafatı alır. 1901-ci ildə Behrinqə verilən mükafat məbləği 150.782 isveç kronu idi, bu məbləğ 2008-ci ilin dekabr ayında 7.731.004 isveç kronuna bərabər idi. Mükafat Stokholmda 10 dekabr — Alfred Nobelin ölüm ildönümü ilə bağlı illik mərasimdə təqdim olunur.

Laureatlar fiziologiya və ya tibb ilə əlaqəli geniş sahələr üzrə Nobel mükafatını qazanmışlar. 2009-cu ildən etibarən G zülalları və ikinci rabitəçi tərəfindən siqnal ötürülməsi üzrə tədqiqatlarına görə 8 nəfər, neyrobiologiya sahəsindəki xidmətlərinə görə 13 nəfər və vasitəçi metabolizm üzrə tədqiqatlarına görə isə 13 nəfər laureat oldu. 1939-cu ildə almaniyalı Gerhard Domaqka hökuməti tərəfindən mükafatı qəbul etməyə icazə verilmədi. Sonradan medal və diplom təqdim edildi, amma mükafat məbləği verilmədi. 2021-ci il etibarilə mükafat 224 şəxsə verildi, onlardan 12-si qadın idi: Qerti Tereza Kori (1947), Rozalin Sasmen Yalou (1977), Barbara Mak-Klintok (1983), Rita Levi-Montalcini (1986), Gertrud Elion (1988), Kristiana Nüsslein-Volhard (1995), Linda Bak (2004), Fransuaza Barre-Sinussi (2008), Elizabet Bləkbörn (2009), Kerol Qreyder (2009), Mey-Britt Mozer (2014) və Tu Yuyu (2015).

1915–1918, 1921, 1925, 1940–1942-ci illərdə Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı verilmədi. Həmçinin Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı 5 dəfə bir il müdətinə təxirə salınmışdı. Nobel komitəsinin qərarına əsasən, 1914-cü ildə heç bir namizədin zəruri kriteriyaya sahib olmaması səbəbi ilə Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı verilməmişdi, lakin 1915-ci ildə mükafat Robert Baraniyə verildi və 1914-cü ilin mükafatı olaraq sayıldı. Həmçinin 1922-ci ilin mükafatı 1923-cü ildə Arçibald Hill və Otto Meyerhofa, 1926-cı ilin mükafatı 1927-ci ildə Yohannes Andreas Qrib Fibigerə, 1938-ci ilin mükafatı 1939-cu ildə Korney Heymansa və 1943-cü ilin mükafatı 1944-cü ildə Henrik Dam və Eduard Adelbert Doyziyə verildi.

## Laureatlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nobel Fondunun rəsmi veb saytı
Georgi Çelpanov

**Georgi İvanoviç Çelpanov** () — rus alimi, professor. Çelpanovun ən böyük xidməti Psixologiya İnstiutunu yaratmasıdır.

## Həyatı
G.İ.Çelpanov 1887-ci ildə Novorossiysk Universitetinin tarix-filologiya fakültəsini bitirib. 1897-ci ildə o, Almaniyada Vundtun laboratoriyasında təcrübə keçir. 1907-ci ildə o, Moskvaya köçür və Moskva Universitetində fəlsəfə kafedrasına rəhbərlik edir. 

1912-ci ildə Moskva Universitetinin nəzdində professor Georgi İvanoviç Çelpanovun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Rusiyada ilk, dünyada III Psixologiya İnstitutu yaradıldı.

Psixologiya İnstitutu formal olaraq 1912-ci ildə yaradılsa da, faktiki olaraq 1914-cü ildən fəaliyyətə başlamışdır. 1923-cü ildə onu nəinki universitetdən, hətta rəhbərlik etdiyi Psixologiya İnstitutundan işdən qovurlar.

Lakin az sonra o, Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında dərs deyir. 1927-ci ildə onun sonuncu kitabı nəşr olunur. 1930-cu ildə isə o, tamamilə işsiz qalır.

## İstinadlar
Alleqretto (musiqi)

**Alleqretto** () — alleqroya nisbətən bir qədər ağır, yavaş, aramlı temp (allegro-dan) yavaş, andante-dən yeyin.

## Həmçinin bax
* BPM (musiqi)

## İstinadlar
Aydınçik

**Aydınçik** (əsl adı *Aydın Salman oğlu Vəliyev*; d. 18 iyul 1959) — 1970-1980-ci illərdə şanson stilində ifa etdiyi mahnılarla Azərbaycanda, xüsusilə Bakıda məşhur olmuş müğənni, şair və bəstəkar.

## Həyatı
Aydın Vəliyev 1959-cu ildə bakılı ailəsində anadan olub. 1965-ci ildə ibtidai sinfə başlayıb. 1975-ci ildə 26 saylı musiqi təmayüllü orta məktəbini bitirmişdir. Təhsili ilə paralel olaraq telestudiyada daha sonra isə kinostudiyada işıqçı vəzifəsində çalışıb. 1977-ci ildə Rusiyaya köçərək 10 ildən çox orada fəaliyyət göstərib.

Ailəlidir, 2 oğlu var.

## Diskoqrafiya
### Mahnıları

## Filmoqrafiya
**Sovqat (2009)* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Avtomatlaşdırma

**Avtomatlaşdırma** — hər hansı bir işin insan tərəfindən deyil, özü nizamlanan, texniki vasitələrdən istifadə edən və riyazi metodlara əsaslanan proses. Elmi-texniki inqilabın əsas istiqamətlərindən biridir. Avtomatlaşdırmaq – insanın hərəkətlərini şüurluluqdan çıxarıb qeyri-şüuri hərəkətə çevirmək.

## Tarixi
Avtomatlaşdırma termini 1947-ci ildən əvvəl işlənməyən, General Motors-un avtomatlaşdırma şöbəsinin əsasını qoyduğu vaxt avtomatik sözündən yaranmışdır. Avtomatlaşdırma hidravlik, pnevmatik, elektikli, elektronik və kompüter sözlərinin daxil olması ilə əsas da birləşməsi ilə yaranmışdır. Müasir zavodlar, təyyarələr və gəmilər kimi mürəkkəb sistemlər adətən bütün bu birləşmiş texnologiyaları istifadə edir.

## Obyektləri
İnsanın praktiki fəaliyyəti ilə bağlı istənilən predmet, elmi təqdiqat və layihələndirmə prosedurları, rabitə sistemləri, fasiləsiz xarakterli istehsalatlar, maşınqayırma, neft-qaz, faydalı qazıntıların çıxarılması və s. sənaye sahələri avtomatlaşdırma obyekti ola bilər. Avtomatlaşdırma obyektlərinə qoyulan əsas tələblər bu obyektlərdə gedən proseslərə tam nəzarətin və onların idarə edilməsinin mümkünlüyüdür.

## Növləri
Avtomatlaşdırma vasitələri iki sinfə-proqram və texniki (aparat) vasitələr altsistemlərinə ayrılır. Proqram vasitələri hər hansı informasiya daşıyıcısında yazılmış ilkin informasiyanın işlənilməsi və ya idarəetmə məqsədlərini yerinə yetirən proqramdır. Bununla yanaşı, xüsusi vasitələrdən də istifadə olunur. Texniki vasitələr sinfinə, əsasən, ilkin çeviricilər və ya avtomatlaşdırma obyektləri ilə bilavasitə əlaqədə olan icra mexanizmləri aiddir. Ən sadə idarə sistemi açılıb qapanma idarəsidir. Məsələn termostat ev məişət əşyası kimi istifadə olunur. Bu avtomatlaşdırmanın bir hissəsi olmasına baxmayaraq onun imkanları ibtidaidir (limitlidir).

## Faydası
Avtomatlaşdırma əmək məhsuldarlığını yüksəltməyə, məhsulun keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa, idarə etmə proseslərinin optimallaşdırmağa, sağlamlıq üçün təhlükəli istehsallardan insanları qorumağa imkan verir. Avtomatlaşdırmanın ən böyük faydası onun əməyi azaltmasıdır, bu həmçinin enerjini və material istifadəsini azaltmaq üçün və keyfiyyəti, dəqiqliyi və həssaslığı artırmaq üçün istifadə olunur.

## Həmçinin bax
Proseslərin Avtomatlaşdırılması mühəndisliyi

## İstinadlar
Mozambik gerbi

**Mozambik bayrağı** — Mozambikin dövlət gerbi.

Mozambik gerbi dünyada yeganə gerbdir ki, onun üzərində Kalaşnikov avtomatının şəkli var.

## Həmçinin bax
*Mozambik bayrağı

## İstinadlar
Avoska

**Avoska** — tor zənbil

XIX əsrdə Çexiyada Vavrjin Krçil tərəfindən icad olunmuşdu. O saç üçün tor istehsalına başlayır. Lakin bunlara tələbat olmadığını gördükdə ona qulp əlavə edərək zənbil kimi satışa çıxarır. Tor zənbilin üstünlüyü onda idi ki, həm möhkəm olur, həm də cibdə rahat şəkildə yerləşirdi.

1935-ci ildən SSRİ-də geniş şəkildə istifadə olunmağa başlamışdır.

## İstinadlar
Anacan (xalq mahnısı)

**Anacan** - Bir çox Azərbaycan ifaçıları tərəfindən oxunmuş Azərbaycan Xalq mahnısı.

Azərbaycan xalq mahnısı kimi tanınan bu əsərin, sözləri Aydın Cəfərova, musiqisi isə Rizvan Əzimova aiddir. Hər iki müəllif həvəskar şair və bəstəkar olduqları üçün tanınmamışlar və əsərləri də xalq mahnısı kimi məşhurlaşmışdır. Aydın Cəfərov və Rizvan Əzimov Masallı rayonunun  Şərəfə kəndində yaşamış və vəfat etmişlər. Aydın Cəfərovun bir çox şeirləri əlyazma şəklində ailəsi tərəfindən hələ də saxlanılır. Bu musiqidə səsin dəyişilməsi həm melizmlərdə, həm də musiqi mətnində ifadəsini tapır.

### Mahnının sözləri

**"Anacan"**
:Anacan, bağrımı qan eyləmişəm mən,
:Gözlərimi giryan eyləmişəm mən.
:Bir ala gözlü yarın eşqi yolunda,
:Öz canımı qurban eyləmişəm mən.

*Nəqərat:*
:Anacan, ağrın alım.
:Anacan, başına dönüm
:Qoy dolanım mən, mən, mən, mən.
:Mənim öz sevgilimə
:Heyran olum mən. mən, mən, mən.

:Gülü xəndan kimidir yarın ləbləri,
:Ceyrana bənzər onun ala gözləri.
:İki kəlmə danışıb, ayrıldı məndən,
:Əqlimi şur etdi şirin sözləri.

## İstinadlar
Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı

**[[Kimya üzrə Nobel mükafatı]]** (isv.*Nobelpriset i kemi*) — İsveç Kral Elmlər Akademiyası tərəfindən kimyanın müxtəlif sahələri üzrə elm adamlarına təqdim olunan illik mükafat. Bu mükafat Alfred Nobelin 1895-ci ildəki vəsiyyəti əsasında təsis edilmiş edilmiş beş Nobel mükafatından biridir. Bu mükafatlar kimya, fizika, ədəbiyyat, sülh və fiziologiya və ya tibb sahələri üzrə əlamətdar töhfələr verənlərə təqdim olunur. Nobelin vəsiyyətinə əsasən, mükafat Nobel Fondu tərəfindən idarə olunur və Royal İsveç Elmlər Akademiyası tərəfindən verilir. Kimya üzrə Nobel mükafatına ilk dəfə 1901-ci ildə hollandiyalı alim Yakob Vant-Hoff layiq görülmüşdür. Hər laureat bir medal, bir diplom və illər ərzində dəyişən miqdarda pul mükafatı alır. 1901-ci ildə Yakob Vant-Hoffa verilmiş mükafat pulunun məbləği 150.782 İsveç kronu təşkil edirdi, 2007-ci ilin dekabr ayında bu məbləğ 7.731.004 İsveç kronuna bərabər idi. Mükafat Stokholmda 10 dekabr — Alfred Nobelin ölüm ildönümü ilə bağlı illik mərasimdə təqdim olunur.

Ən azı 25 laureat, digər kimya sahələrindən daha çox üzvi kimya sahəsindəki töhfələrinə görə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Kimya üzrə iki Nobel mükafatı laureatı, Riçard Kun (1938) və Adolf Butenandtın (1939) mükafatlarını almasına hökumətləri icazə vermədi. Sonradan onlar diplom və medalı alsalar da mükafat pulunu almadılar. Frederik Senger eyni sahə üzrə iki dəfə Nobel mükafatına layiq görülən iki laureatdan biridir (1958 və 1980-ci il). Digəri isə Con Bardindir o, iki dəfə, 1956 və 1972-ci ildə, Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Digər iki nəfər iki dəfə Nobel mükafatını qazandı, biri kimya olmaqla digəri başqa sahə üzrə: Mariya Salomea Küri (1903-cü ildə fizika, 1911-ci ildə kimya üzrə) və Laynus Polinq (1954-cü ildə kimya, 1962-ci ildə sülh üzrə). 2018-ci ilə kimi mükafat 180 şəxsə verildi. Onlardan beşi qadın idi: Mariya Salomea Küri, İren Jolio-Küri (1935), Doroti Kroufut Hockin (1964), Ada Yonat (2009) və Frensis Arnold (2018).

1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940–42-ci illərdə Kimya üzrə Nobel mükafatı verilmədi. Həmçinin Kimya üzrə Nobel mükafatı 9 dəfə bir il müdətinə təxirə salınmışdı. Nobel komitəsinin qərarına əsasən 1914-cü ildə heç bir namizədin zəruri kriteriyaya sahib olmaması səbəbi ilə Kimya üzrə Nobel mükafatı verilməmişdi, lakin 1915-ci ildə mükafat Teodor Vilyam Riçardsa verildi və 1914-cü il mükafatı olaraq sayılmışdı. Həmçinin 1918-ci ilin mükafatı 1919-cu ildə Fris Haberə, 1920-ci ilin mükafatı 1921-ci ildə Valter Nernstə, 1921-ci ilin mükafatı 1922-ci ildə Frederik Soddiyə, 1925-ci ilin mükafatı 1926-cı ildə Rixard Ziqmondiyə, 1927-ci ilin mükafatı 1928-ci ildə Henrix Vilanda, 1938-ci ilin mükafatı 1939-cu ildə Riçard Kuna, 1943-cü ilin mükafatı 1944-cü ildə Georq de Xeveşiyə və 1944-cü ilin mükafatı 1945-ci ildə Otto Hana verilmişdir.

## Laureatların siyahısı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nobel mükafatı

## Xarici keçidlər

* İsveç Kral Elmlər Akademiyasının rəsmi veb saytı
* Nobel Fondunun rəsmi veb saytı
* Nobel laureatları və universitetlər
Zülfüqar Musayev

**Zülfüqar Musayev** (tam adı:*Zülfüqar Fətulla oğlu Musayev*, **d.**1932, Sabirabad-v.2004, Bakı) — Dövlət xadimi, "Azdövsutəslayihə" institutunun (IV) direktoru.

## Həyatı

Zülfüqar Fətulla oğlu Musayev 20 iyun 1932-ci ildə Sabirabad şəhərində anadan olmuşdur. 1941-ci ildə orta məktəbin 1-ci sinfinə getmiş və 1951-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir. 1951-1956-cı illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki AzTU) inşaat fakültəsində “Su təsərrüfatı və kanalizasiya” ixtisası üzrə təhsil almışdır. Mühəndis-hidrotexnik ixtisasına yiyələnmişdir. 1956-cı ildə Azərbaycan Kənd Tikintisi Layihə  İnstitutunda mühəndis vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamış və şöbə rəisi vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1967-1970-ci illərdə Ümumittifaq Su- Kanal Layihə  İnstitutunun Bakı filialında şöbə rəisi işləmişdir. 1970-1972-ci illərdə “İmumittifaqsukanallayihə” İnstitutunun Bakı filialının direktoru olmuşdur. Bu illərdə Kür çayından Bakı şəhərinə su kəmərinin çəkilməsində yaxından iştirak etmişdir və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.
1972-ci il aprelin 15-də Azərbaycan Dövlət Su Təsərrüfatı Obyektlərinin Layihələndirilməsi İnstitutuna direktor təyin edilmiş və bu vəzifədə 24 oktyabr 1975-cı ilə kimi işləmişdir. “Azdövsutəslayihə” İnstitutuna rəhbərlik etdiyi dövrdə Arpaçay su anbarının, Baş Mil kanalının, Tərtər çayından sugötürən magistral kanalın və digər obyektlərin layihələrinin hazırlanmasında xüsusi əməyi olmuşdur.
Zülfüqar Musayev 1976-cı ildən 1988-ci ilə kimi Azərbaycan KP MK-da Su təsərrüfatı şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir. Bu illərdə Azərbaycan ərazisində meliorasiya və su təsərrüfatı sahəsində aparılan bütün tədbirlərin həyata keçirilməsində yaxından iştirak etmiş, görülməsi nəzərdə tutulan işlərin təşkilatçılarından biri olmuşdur. 1988-1992-ci illərdə Azərbaycan Hidrometeoloji Xidmət İdarəsində rəis müavini, 1992-ci ildən müstəqil Azərbaycan Respublikasında Dövlət Hidrometeorologiya Komitəsində sədr vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1994-cü ildə Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatında (ÜMT) ölkəmizin daimi nümayəndəsi seçilmişdir. ÜMT-nin Xəzər dənizinin Hidrometeorologiya və Çirklənməsinin Monitorinqi üzrə 1994-cü ildə Tehranda, 1997-ci ildə Bakıda keçirdiyi müşavirələrdə Koordinasiya Komitəsinin sədri seçilmişdir.
Musayev Zülfüqar Fətulla oğlu 2004-ci ildə, 72 yaşında vəfat etmiş və Bakı şəhərində dəfn olunmuşdur.

## Mükafatları

Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 18 iyun 1982-ci il tarixli fərmanı ilə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdi.

## İstinadlar
Elbrus Paşayev

**Elbrus Paşayev** (tam adı:*Elbrus Paşa oğlu Paşayev*, **d.**1957,Gəncə) — Dövlət xadimi, "Azdövsutəslayihə" institutunun (VII) direktoru.

## Həyatı

Elbrus Paşa oğlu Paşayev 4 fevral 1957-ci ildə Gəncə şəhərində, dövrünün tanınmış ziyalılarından biri, Azərbaycanda meliorasiya və su təsərrüfatı sahəsində böyük əməyi olan Paşa Sirac oğlu Paşayevin ailəsində anaban olmuşdur. Bakı şəhərindəki 20 saylı orta məktəbi 1974-cü ildə bitirmişdir. 1974-1979-cu illərdə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun (indiki AzMİU) Hidromeliorasiya fakültəsində hidrotexniki tikintilər ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. 1979-cu ildə “Azərkəndtikintisuçəkiliş” Tikinti Birliyində gənc mütəxəssis kimi mühəndis-hidrotexnik vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamışdır.
Paşayev E.P. 19.11.1979-30.04.1981-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. Ordudan tərxis olandan sonra 30.04.1981-30.01.1983-cü illərdə “Azərkəndtikintisuçəkiliş” Tikinti Birliyində mühəndis-hidrotexnik vəzifəsində əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir.
E.P. Paşayev 31.12.1982-31.12.1985-ci illərdə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun “Qruntlar mexanikası, bünövrələr və özüllər” kafedrasının əyani şöbəsinin aspirantı olmuşdur. Aspiranturada təhsilini başa çatdırdıqdan sonra göndəriş əsasında AzMİU-nun “Hidrotexniki qurğular və hidravlika” kafedrasında assistent vəzifəsində pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır.
1986-1991-ci illərdə assistent, 1991-1995-ci illərdə baş müəllim, 1995-ci ildən dosent vəzifəsində çalışır. 1988-ci ildə dünyaşöhrətli alim, professor Abbas Əli oğlu Mustafayevin rəhbərliyi altında “Qrunt suyunun səviyyəsinin qalxması nəticəsində lyosvari qruntlarda əlavə çökmənin proqnozlaşdırılması” mövzusunda tamamladığı dissertasiya işini müdafiə edərək texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.
Tədqiq etdiyi elmi işlərin yekunları haqqında keçmiş SSRİ və müstəqil Azərbaycan Respublikasında keçirilmiş çoxsaylı elmi konfranslarda və beynəlxalq simpoziumlarda məruzələr edərək çox saylı məqalələr çap etdirmişdir. Ümumilikdə 70 adda çap olunmuş elmi əsərlərin müəllifidir.
Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin nəzdində 16.05.2005-ci ildən fəaliyyətə başlayan “İnşaat” kollecinin ilk direktoru olaraq, yeni təhsil müəssisəsinin maddi-texniki bazasını yaratmış və tədrisi təşkil etmişdir.
Elbrus Paşa oğlu Paşayev 01.03.2007-21.04.2008-ci illərdə "Azdövsutəslayihə" institutunun baş mühəndisi vəzifəsində işləmişdir.
Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin nümayəndə heyətinin tərkibində, 2007-ci ilin dekabr ayında Nyu-York şəhərində keçirilən “Birlikdə dünyanı daha məhsuldar məkana çevirmək uğrunda” I Qlobal İnfrastruktur Forumunda iştirak etmişdir. Forum iştirakçıları olan sərmayəçilərə “Yuxarı Şirvan kanalının yenidən qurulması” və “Ağsuçay su anbarının tikintisi” layihələrini təqdim etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə 2013-ci ildə meliorasiya və su təsərrüfatı sahəsində yüksək fəaliyyətinə görə ona  "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mühəndisi" fəxri adı verilmişdir.

Paşayev Elbrus Paşa oğlu 21.04.2008-ci ildən "Azdövsutəslayihə" institutunun direktoru vəzifəsində çalışır.

## İstinadlar
Geocell

**Geocell** — Gürcüstanın öndə gedən telekommunikasiya şirkətidir. Geocell Teliasonera şirkəti ilə üzvdür.
## Xarici keçidlər
Rəsmi saytı.
Onkologiya

**Onkologiya** ( — "şiş" və  — "elm, bilim") — xərçəng xəstəliyi və şiş xəstəliklərini öyrənən tibb elmə deyilir.

## Həmçinin bax
* Hematologiya
* Milli Onkologiya Mərkəzi
* Bəd-xassəli şişlər

## Xarici keçidlər
* Guidelines & Practice Tools of European Society for Medical Oncology (ESMO) 
*AynureAqayeva Ibadqizi Guidelines of American Society of Clinical Oncology (ASCO) 
* Guidelines of American Society for Radiation Oncology (ASTRO)
* Azərbaycan Onkologiya və Hematologiya Jurnalı (onlayn arxivi)
Vilnöv-Sür-Fer

**Vilnyöv-Syur-Fer** () — Şimali Fransada Pikardidə, Aisne departamentində bir kommunadır.

## Şəxslər
Vilnyöv-Syur-Fer şair, diplomat Paul Claudelin doğulduğu yerdir.

## Əhalisi

## Həmçinin bax
http://www.insee.fr/en/

## Mənbə
http://en.wikipedia.org/wiki/Villeneuve-sur-F%C3%A8re
Müslüm ibn Əqil

**Müslüm ibn Aqil əl-Haşimi** (; ) Əqil ibn Əbi Talibin oğlu və Əbu Talibin nəvəsidir və Bəni Haşimdən idi. Əmoğlusu Hüseyn ibn Əlinin nümayəndəsi olaraq Kufə əhalisindən beyət almaq üçün bu şəhərə getdikdən sonra Übeydulla ibn Ziyad tərəfindən qətlə yetirilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Həzrət Müslim kim idi?
* Müslim ibn Əqilin qızlarının adı nə idi?
Exokardioqrafiya

**Exokardioqrafiya** — ürəyin ultrasəs müayinəsi. EKQ ilə birlikdə kardiologiyanın önəmli qeyri-invaziv müayinə üsullarından biridir.

## Növləri

### Transtorakal (Döşüstü) Exokardioqrafiya (TTE)
Transtorakal Exokardioqrafiya (TTE) zamanı ürək döşüstü, yəni bədənin xaricindən, müayinə olunur. Bu zaman əsasən 2 nöqtədən baxış keçirilir:
* *sol parasternal* (döşsümüyü yanı) baxışda 2 müayinə kəsiyi var:
** qısa ox kəsiyi
** uzun ox kəsiyi
* *apikal* (ürək zirvəsindən) baxışda 4 görünüş var:
** dörd boşluq görüntüsü (dördkameralı görünüş)
** beş boşluq görüntüsü (beşkameralı görünüş)
** üç boşluq görüntüsü (üçkameralı görünüş)
** iki boşluq görüntüsü (ikikameralı görünüş)

Digər əlavə ölçmə nöqtəsi *subcostal* nöqtədir (qabırğaaltı görünüş, xəncərəbənzər çıxıntının altından).

Müxtəlif yöntəmlərlə ürəyin fəaliyyətini aşağıdakı kimi müayinə etmək olar:

* M-rejim ultrasəsin birölçülü müayinəsidir. Bu zaman sol parasternal yandan aortal və mitral qapaqlar, sol mədəcik müayinə olunur.


Fayl:PLAX Mmode.jpg|Sol mədəciyin parasternal uzun ox kəsiyində M-rejimdə görüntüsü


* 2-ölçülü B-rejimində ağ-qara görüntülərin sayəsində real zamanda qapaqların quruluşu, mədəciklərin yığılma fəaliyyəti və ölçüləri müayinə edilir.
* PW- və CW-Doppler
* Rəngli Doppler

### Transezofageal (Yeməkborusudaxili) Exokardioqrafiya (TEE)

### Stress Exokardioqrafiyası

### 3D (Üçölçülü) Exokardioqrafiyası

### Kontrastlı Exokardioqrafiya

### Fetal (Döl) Exokardioqrafiya

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* European Journal of Echocardiography. Guidelines of European Society of Cardiology — Recommendations for chamber quantiﬁcation. December, 2005. 

## Xarici keçidlər
* European Society of Cardiology — Basic Echocardiography Course 
* Guidelines & Standards of American Society of Echocardiography
Müqəddəs Brays Günü qətliamı

**Müqəddəs Brays Günü qətliamı** — 1002-ci ildə İngiltərə kralı Etelred ölkədə yaşayan bütün danimarkalıların qırılması barədə göstəriş vermişdir.
Qasım ibn Həsən

**Qasım ibn Həsən ibn Əli ibn Əbu Talib** (; ) İmam Həsənin oğlu. Kərbəla döyüşündə Əmr ibn Səid ibn Nufeyl Əzdi tərəfindən öldürülüb.

Həzrət Qasimin anasının adı Rəmlə və ya Nüfeylədir. Bu qadın İmam Həsənin (ə) kənizlərindən idi. Ərəblər öz ağasına ərə gedib, ondan oğul dünyaya gətirən qadına "ümmi-vələd" deyirlər. Rəmlə (Nüfeylə) də ümmi-vələd qəbilindən idi. Həzrət Qasimin hicri 46-cı və ya 47-ci ildə doğulduğunu yazırlar. Beləliklə, aşura günündə onun 13 və ya 14 yaşı varmış.

Həzrət Qasim böyük şücaət sahibi idi. Aşuraya keçən gecə İmam Hüseyn (ə) öz tərəfdarlarını toplayıb, onlarla vidalaşdı, sabah özünün və Onunla birlikdə qalan şəxslərin şəhid olacağını bildirdi, hər kəsin düşərgəni tərk edib getməsinə icazə verdi. Bu zaman Qasim əmisindən soruşdu: "Mən də öldürülənlərin arasında olacağammı?" İmam Hüseyn (ə) Qasimin sualına sualla cavab verdi: "Ölüm sənin üçün nə deməkdir?" Qasim buyurdu: "Baldan daha şirindir". Bu sual-cavab Qasimin Əhli-beyt xanədanına layiq bir övlad olduğunu bariz şəkildə göstərir. Qasimin öz əmisinə verdiyi sual qorxu üzündən deyildi; əgər belə olsaydı, ölümü baldan şirin qəbul etməzdi. O, narahat idi ki, şəhidlik səadəti yaşının azlığına görə ona şamil olmaz. Bu səadətdən mərum qalmadığını yəqinləşdirmək üçün İmama bu sualı vermişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bir faciənin tarixçəsi - 4 / Qasim ibn Həsən
*jafariyanews.com
*[ashura-e-karbala.20fr.com](http://www.ashura-e-karbala.20fr.com/hazrat%20Qasim%20(A.S).html)
Həbib ibn Məzahir

**Həbib ibn Məzahir əl-Əsədi** və ya **Həbib ibn Muzahir əl-Əsədi** () - Bəni Əsəd tayfasından idi və Kərbəla döyüşündə vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər
*
*Həbib İbn Məzahir
*Kərbəla Şəhidləri
Abdullah ibn Həsən

**Abdullah ibn Həsən ibn Əli ibn Əbi Talib**() İmam Həsən ilə Ümm Vələdin oğludur. Kərbəla döyüşündə Hərmələ ibn Kəhil əl Əsədi tərəfindən öldürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Kərbəla Şəhidləri
Əyriçay su anbarı

**Əyriçay su anbarı** — Azərbaycan Respublikası Şəki rayonunun cənub-qərb hissəsində Əyriçayın məcrasında yerləşir. Su anbarı Şəki və Qax rayonlarının torpaq sahələrinin suvarma suyu ilə təmin etmək məqsədilə 1987-ci ildə istismara verilmişdir.

## Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 23m, bəndin uzunluğu 2100m və su anbarının ümumi həcmi 80.6mln.m³-dur. Suvarmaya verilən su sərfi isə 1.5÷13.0m³/san-dir.   

## İstinadlar
"Dövlət nişanı" ordeni (Türkiyə)

**"Dövlət nişanı"** — Türkiyə Respublikasının ən yüksək mükafatı

1988-ci ildə təsis edilmişdir. Türkiyə prezidenti tərəfindən təqdim edilən "Dövlət nişanı" dövlət başçısının tövsiyəsi əsasında Türkiyə Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə verilir. Bu mükafata xarici ölkələrin dövlət başçıları ölkələr arasında dostluq əlaqələrinin inkişafı və xalqların bir-biri ilə daha da yaxınlaşmasındakı xidmətlərinə görə layiq görülürlər.

## İstinadlar
Lovayın su anbarı

**Ləvain (Lovain) su anbarı** — Azərbaycanın Astara rayonunun ərazisində yerləşir. Su anbarı kənd təsərrüfatı torpaqlarının su ilə təmin etmək məqsədilə 1967-ci ildə istismara verilmişdir. Su anbarı 3 mənbədən qidalanır: Ləvain, Sixaru və Digədi çayları. Bu çaylardan su götürülərək 5&nbsp;km-lik kanal vasitəsilə su anbarına verilir.

Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin sərəncamına müvafiq olaraq azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı ASC-nin tapşırığı ilə 2008-ci ildə Ləvain su anbarının  təmir olunmasına başlandı. Təmir işlərinin layihəsi Azdövsutəslayihə institutu tərəfindən hazırlanmışdır.

**Su anbarının əsas texniki göstəriciləri**: Bəndin hündürlüyü 17.5m, bəndin uzunluğu 2200m və su anbarının ümumi həcmi 6.3mln.m³-dur. Suvarma  sahəsi 1700ha-dır.

## İstinadlar
Aşağıkənd

**Aşağıkənd** — Azərbaycan Respublikasının Xankəndi şəhərinin inzibati ərazi vahidində kənd.

1991-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altındadır. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Xankəndi şəhərinin cənubunda, Kərkicahan və Şuşanın arasında yerləşirdi.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar
Əbu Bəkr ibn Həsən

**Əbu Bəkr ibn Həsən ibn Əli** ()‏‎ İmam Həsənin oğlu, Kərbəla şəhidi. Kərbəla hadisəsində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
The Fading

**The Fading** — 2000-ci ildə vokalçı İlya Badrov və gitaraçı Boris Aranoviç tərəfindən Tel-Əvivdə yaradılan İsrail metal musiqi qrupu.

## Haqqında
Qrupun ilk konserti 2003-cü ildə Tel-Əvivdə Asylum klubunda baş tutmuşdur.2005-ci ildə qrup öz debüt EP "Instruction for Self Destruction" adlı albomunu çıxartmışdır.2007-ci ildə qrup özünün ikinci EP "Chaos in Flesh" adlı albomu çıxartdıqdan sonra, The Fading İsraildə bütün konsertlərdə və festivallarda Eternal Gray və Whorecore Betzefer kimi qruplarla birgə çıxış edir.

2008-ci il avqustun 1-də qrup Almaniyada *Metal Battle Wacken* müsabiqəsində İsraili təmsil edir, dünyanın hər yerindən digər 15 qrupla ilə yarışaraq, festivalda The Fading müsabiqənin qalibi elan edilib.2009-cu ildə qrup özünün ilk debüt studio "In Sin We'll Find Salvation" adlı albomu buraxdıqdan sonra,Open Air Wacken festivalında albomunu təqdim edib. Rəsmi relizi avqustun 3-cü Avropa ölkələrində keçirilib.2010-cu ildə qrup "In Sin We'll Find Salvation" albomun "The Sin Collector" mahnısına ilk kliplərini çəkdirmişdir.

2011-ci ildə qrup Kiyevdə In Flames ilə və Tel-Əvivdə Children Of Bodom,2012-ci ildə isə Arch Enemy ilə Moskva və Sankt-Peterburqda konsertlərdə çıxış etmişdir.

## Qrup üzvləri

### İndiki üzvləri
* Ilia Badrov — vokal (2000-indiyədək)
* Paul Mitiyanine — ritm gitara (2007-indiyədək)
* Alex Zvulun — ritm gitara (2012-indiyədək)
* Eyal Ben Shushan — bas gitara (2012-indiyədək)
* Ran Shenkerman — zərb alətləri (2013-indiyədək)

### Keçmiş üzvləri
* Nir "Niro-San" Leberstein — zərb alətləri (2013)
* Shaked Furman — zərb alətləri (2003–2013)
* Arie Aranovich — ritm gitara (2000–2012)
* Elad Manor — bas gitara (2003–2012)
* Jonathan Bar-Ilan — gitaralar (2006–2007)
* Leon Notik — gitalar (2002–2006)
* Nadav Luzia — zərb alətləri (2003)
* Itamar Cohen — zərb alətləri (2000–2002)
* Maor Bitton — bas gitara (2000–2003)
* Boris Aranovich — gitalar (2000–2002)

## Diskoqrafiya

### Studiya albomları
* In Sin We'll Find Salvation (2009)
* Til Life Do Us Part (2013)

### EP-lər
* Instruction for Self Destruction (2005)
* Chaos in Flesh (2007)
Faiq Hüsiyev

**Faiq Hüsiyev** (tam adı: *Hüsiyev Faiq Nuruş oğlu*; ) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti (2008). Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin sədr müavini (2009–2015); Teleradio Akademiyasının rektoru (2015–2021); AZTV Analitik qrupun rəhbəri (2021 h/h).

## Həyatı
Faiq Hüsiyev 7 noyabr 1970-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. Sumqayıt şəhər 30 saylı orta məktəbi bitirib. 1988–1990-cı illərdə hərbi xidmətdə olub. 1991–1997-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində ali təhsil alıb.

1993–1995-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasında müxbir işləyib. 1996-cı ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının "Yurd" mübadilə proqramları Baş redaksiyasına redaktor vəzifəsinə təyin olunub. 1997–1998-ci illərdə Televiziyanın "Ədəbiyyat və publisistika" redaksiyasında redaktor vəzifəsində, 1998–2005-ci illərdə "Beynəlxalq proqramlar" redaksiyasında böyük redaktor vəzifəsində çalışıb.

2006-cı ildə Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin "Müəllif proqramları" departamentinin rəisi vəzifəsində işləyib. 2007–2009-cu illərdə Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin "Tv. İnformasiya proqramları" studiyasının direktoru olub.

4 Noyabr,2008-ci il "Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti" fəxri adı ilə təltif edilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 avqust 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin sədr müavini vəzifəsinə təyin edilib.

2015–2021-ci illər ərzində Televiziya və Radio Akademiyasının Rektoru olmuşdur. Hal hazırda Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin Analitik qrupun rəhbəridir.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Rus və alman dillərində sərbəst, ingilis dilində orta danışır. 300-ə yaxın televiziya verilişinin, 10-a yaxın sənədli filmin müəllifidir.

Ailəlidir. Bir qızı və iki oğlu var.

## Fotolar

Интервью азербайджанскому телевидению и радиовещанию AzTV.jpeg|thumbnail|Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev ilə müsahibə
Rusiya prezidenti ilə müsahibə.jpg|thumb|none|Rusiya prezidenti  Dmitri Medvedev ilə müsahibədən sonra
Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə müsahibə.JPG|thumb|none|Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə müsahibə
Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə müsahibədən sonra.JPG|thumb|none|Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə müsahibədən sonra
Serbiya Prezidenti Tomislav Nikoliçlə müsahibə.JPG|thumb|none|Serbiya Prezidenti Tomislav Nikoliçlə müsahibə
Şimali Kipr Türk Respublikasının Prezidenti Mustafa Akıncı ilə müsahibə.jpg|thumb|none|Şimali Kipr Türk Respublikasının Prezidenti Mustafa Akıncı ilə müsahibə


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Faiq Nuruş oğlu Hüsiyev  — AzTV-nin saytında
* Əməkdar jurnalist Faiq Hüsiyevin "1988-ci il" kitabı çapdan çıxıb
Geosmin

**Geosmin** — Yağışdan sonra hiss etdiyimiz yaş torpaq qoxusu — geosmin adlı üzvi maddədəndir, hansı ki, torpaq örtüyünün üst qatında yaşayan göy-yaşıl yosunlar (cyanobacteria) və aktinomisetlər (actinobacteria) tərəfindən hasil olunur. Yunan dilindən tərcümədə — γεω- "torpaq" və ὀσμή "qoxu" mənasını verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sirab su anbarı

**Sirab su anbarı** — Naxçıvan MR Babək rayonu ərazisində, Naxçıvan şəhərindən şimal-şərqdə yerləşir. Su anbarı kənd təsərrüfatı torpaqlarının su ilə təmin etmək məqsədilə 1979-cu ildə istismara verilmişdir. Su anbarı Naxçıvançaydan qidalanır. Bu çaydan su götürülərək kanal vasitəsilə su anbarına verilir.

## Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 23m, bəndin uzunluğu 2650m və su anbarının ümumi həcmi 12.7mln.m³-dur. Suvarma  sahəsi 2700ha-dır.

## İstinadlar
Umudlu (Xocalı)

**Umudlu** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

1992-ci ilin fevral ayından Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında idi. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır.

## Həmçinin bax
*Xocalı soyqırımı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# *[[Ramiz Abbaslı]]*. Umudlu qətliamı. Papravənd müharibəsi.
R5

**R5**— ABŞ pop-rok qruplarından biri. 2009-cu ildə Los-Anceles şəhərində yaradılıb. Bu qrupun üzvləri Ros Linç, Riker Linç, Rokki Linç, Raydel Linç və ən yaxın dostları olan Ellington Ratliffdir. 2010-cu ilin martında onlar "Ready Set Rock" adlı öz mini albomunu, sentyabrda isə öz ilk studiya albomu "Lauder" buraxıblar.

## İstinadlar
Mehriban Xəlilzadə

**Mehriban Xəlilzadə (Əliyeva-Xəlilzadə)** () — tikməçi rəssam, tikməli miniatür ustası.

## Həyatı
Mehriban Xəlilzadə Şəkidə anadan olub. Orada ərəb və fars dilləri təmayüllü məktəbə gedib. Ustadı anası, İncəsənət təbliğatçısı kimi tanınan Nəcib Xanımlar İncəsənət Birliyinin sədri olmuş mərhum Arifə Məmmədova, olub. 1995-ci ildə ailəsi ilə birgə Şəkidən Bakıya köçür. Təbliğat işlərinin daha da genişləndirilməsi planı var idi. O dövrdə qarşıda geniş perspektivlər açılsa da, zamanın gərgin dövründə tikmə kimi incə mədəniyyətin yaşadılması çox çətin idi. Uzun illərin zəhməti nəticəsində sənətin çətin yollarında irəliləyən anasına yol yoldaşı olmağa çalışıb. Bir neçə il fasilə də verməli olub. Emalatxanası, ev şəraitində və gecələr işləyir.
2003-cü ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının rəsmi üzvüdür.

## Yaradıcılığı
Yaradıcılığında aşağıdakılara önəm verir:

* Müxtəlif tikmə növlərinin bərpası, təbliği və yaşadılması 
* Tikmələrin tarixi adlarının bərpası, texnikasının bərpası  
* İşlədiyi texniki üslublar: muncuqlu tikmə, pilək tikmə, öymə, doldurma, kəsmə, sanama (səhvən "krest" adlandırılır), güləbətin, təkalduz, məxmərtəl (xovlu)  
* Müraciət etdiyi janrlar: portret, miniatür, qrafika, mənzərə, siluet, hüsnxət, həndəsi və nəbati naxış kompozisiyaları  
* Tikmələrin texnikasında yeniliklər, sintez: rəssamlığı, heykəltəraşlığı və xalçaçılığı bir tikmədə birləşdirməklə daha gözəl əsərlər yaratmağa çalışır.  
* Tikmə prosesinin daha dəqiq olması üçün alətləri təkmilləşdirir.

## Sərgilər və Ödüllər
Əsərləri artıq 1986-cı ildən sərgilərdə nümayiş etdirilib. Respublika və şəhər əhəmiyyətli sərgilərdə iştirak edib, dəfələrlə fəxri fərmanlarla, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Milli kulinariya mərkəzi ilə birgə təşkil etdiyi beynəlxalq festivalda diplomla, Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti muzeyinin Lətif Kərimovun 103 illiyinə həsr olunmuş sərgisində mükafatlanıb. Bir çox xarici ölkələrdəki sərgi və festivallara dəvət alıb.

Beynəlxalq İqtisadi Əməkdaşlıq Forumunun təşkil etdiyi festivalda İrandan dəvət alıb və orada 13 dövlət arasında əvvəlcədən nəzərdə tutulmasa da, işlərin gözəlliyinə heyran qalan münsiflər heyətinin diplomuna layiq görülüb və bu diplomla da Azərbaycan tikməsinin Pakistan, Hindistan Orta Asiya ölkələrinin arasında ən gözəl tikmə mədəniyyətinə sahib olduğunu sübut edib.

## İstinadlar
Vladimir Konyagin

**Vladimir Yevgenyeviç Konyagin** (; ) — Azərbaycan kinooperatoru, rejissor, Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi (1976), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1988).

## Həyatı
1936-cı ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında operator assistenti, 1955–1990-cı illərdə isə operator işləmişdir.

## Təltifləri
* "Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı — 1976
* Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1988
* 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni — 6 aprel 1985
* "Döyüş xidmətlərinə görə" medalı — 11 aprel 1943
* "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı — 9 may 1945
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 11 iyun 2002

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Açıq tipli təhsil növü

**Açıq tipli təhsil növü** — təhsilin genişlənməsi barədə müasir doktrina. Əsas ideyalardan biri – insanın faktiki və formal ixtisasını bərabərləşdirmək. Böyük həyat təcrübəsinə və xüsusən iş təcrübəsin malik olan insanlar öz bilikl səviyyələrini rəsmi təsdiqini istəyirlər. Adətən bu xüsusi növ diplom alınması yolu iləöz təsdiqini tapır.Diplomun alınması aşağıdakı üsullarla ola bilər. a) dəslərdə iştirak etmədən bütün kursun imtahanını vermək; b) dinləyicilərin real səviyyəsinə uyğun olan ısamüddətli kurs keçmək; c) təhsil müəssisənin tələbəsi olmadan tam tədris kursunda iştirak etmək.

## Həmçinin bax
*Açıq tipli ali təhsil müəssisəsi

## İstinadlar
Güləbətin (tikmə)

**Güləbətin (tikmə)** (, ) — qızılı və ya gümüşü saplardan, habelə onlara bənzədilən materiallardan qatışığı olan saplardan istifadə edilməklə icra edilən tikmə növüdür.

## Tarixçə
Ən qədim tikmə növlərindən biridir. Uzmanların fikrincə, Orta Asiyada əmələ gəlib. Azərbaycanda isə daha çox Təbriz, Bakı, Şamaxı, Naxçıvan və s. şəhərlərində inkişaf etdirilmişdir. Ən qiymətli Şamaxı sənətkarlarının güləbətin tikmələri idi .

Xurşudbanu Natəvanın ecazkarlığı ilə gözoxşayan tikmələri o vaxtlar Rusiyada təşkil olunmuş müxtəlif miqyaslı sərgilərdə uğurla nümayiş etdirilib. 1882-ci ildə keçirilən Ümumrusiya sərgisinin Qafqaz şöbəsində göstərilən sənət nümunələri arasında şairənin incə zövqlə hazırladığı tikmə  də olub. Mahud üzərində qızıl-gümüş saplarla toxunmuş bu tikmənin  tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanmasını onların gözoxşayan naxış örtüyü və  duyğulandırıcı rəng həlli olub .

## Növləri
Güləbətin işləmə üsulun agörə hamar (zəminduzi) və qabarıq (məlihəduz) olmaqla iki cür olur:

* ***Hamar işləmə (zəminduzi) texnikası*** ilə məmulatı bəzəmək üçün düzbucaqlı çərçivəyə bənzər taxta kargah (dəzgah) və iynədən istifadə edirlər. Müvafiq parça kargaha tarım çəkildikdən sonra, onun üzərinə kağızdan kəsilmiş naxış motivləri- (eskiz) qoyub əvvəlcə adi sapla, sonra isə zərli və ya gümüşü (güləbətin) saplarla paralel surətdə bənd edilirdi. 
* ***Qabarıq işləmə (məlihəduz) texnikası*** örtmə tikiş üsulu ilə icra olunurdu. Burada saplar bir-birinin yanına paralel və çox sıx bəndlənir. Güləbətin tikmənin bu üsulu haşiyə bəzəyində daha geniş tətbiq edilir. Naxışların parça üzərində bir qədər qabarıq çıxması üçün qalın sap və qaytandan da istifadə edirlər.

## Güləbətin müxtəlif xalqlarda
### Azərbaycanda güləbətin
Əsasən geyimlərə (araxçın, yaxa, yenglərə (manjetlərə) və s.), məişət əşyalarına (pul kisəsi, tənbəkiqabı, qayçıqabı, möhürqabı, at yəhəri və s.) vurulur. Gəlinin cehizinə güləbətin işləməli əşyalar qoşmaq adət idi.

Bu tikmə hamar və qabarıq olmaqla iki cür hazırlanıb. “Zəminduzi” adlanan həmin tikməni hasilə gətirmək üçün “kargah (dəzgah) adlanan taxta çərçivə və iynədən istifadə edilib. Qızılı və gümüşü (güləbətin) tellər xüsusi simkeşlər tərəfindən yüksək əyarlı gümüşdən hazırlanıb. Qızıl tel almaq üçün gümüş qızıl suya salınıb. Tellər ya xalis halda, ya da ipək iplik sapa sarınıb istifadə edilərmiş. Güləbətin tikmə üçün ağır, tünd rəngli parçalardan (məxmər, qanovuz, xara, misqal tirmə) istifadə olunub.

### Digər türk xalqlarında güləbətin
Digər türk xalqlarında güləbətin eyni prinsiplə icra edilirdi: tünd qumaşın (məxmər, mahud) üzərində qızılı ya gümüşü saplarla işlənirdi, əsasən üst geyimə, məişət əşyalarına tətbiq edilirdi. Özbəkistanda güləbətinə "zərdüzi" deyirlər.

### Avropada güləbətin
Avropada güləbətin barokko stilində istifadə edilirdi.

## Ünlü güləbətin tikməçiləri
* Mehriban Xəlilzadə
* Xurşudbanu Natəvan

## İstinadlar
 

## Video
* Исскуство золотого шитья у карачай
* Узбекское Сюзане (вышивка)

## Həmçinin bax
* Tikmə
* Xalq istedadları (film, 1974)
Axşam təhsili

**Axşam təhsili** — təhsillə işi bir arada əlaqələndirən şəxslər üçün təhsil formasının təşkili, fasiləsiz təhsilin tərkib hissəsi. Müəllimin təhsil qrupları ilə təhsil alanlara rahat olan, əsasən axşam saatlarında mütəmadi dərslərin keçirilməsi daimi təhsil prosesinin təşkilini nəzərdə tutur.

## Mənbə
Pedaqoji anlayışlar lüğəti
Bədən tərbiyəsi

**Bədən tərbiyəsi** — insanın həyat tərzindən asılı olaraq öz sağlamlığına və fiziki vəiyyətinə düzgün davranış mədəniyyətinin formalaşmasıdır.B.t. sağlamlığı qorumaq və fiziki-idman fəaliyyətin sistemi, bədən və ruhun sağlamlığı və vəhdəti barədə məlumata malik olmaq, mənəvi və fiziki qüvvələrin inkişafı ilə səciyyələnir.

## İstinadlar
Stomatit

**Stomatit** – ağız boşluğunun yumşaq toxumalarının (yanaq, yumşaq və sərt damaqlar, ağız boşluğunun dibi) selikli qişaların iltihabı.
Bütün yaş qruplarında rast gəlinən bir prosesdir.

Stomatit həm ağız boşluğundan izolə olunmuş şəkildə, həm də digər ağız boşluğu üzvlərinin selikli qişaslarının iltihabları – qinqivit, xeylit və qlossit ilə birlikdə inkişaf edə bilər. Klinik və morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq stomatitlərin müxtəlif formaları ayırd edilir. Kliniki gedişinə görə — kəskin və xroniki; morfoloji dəyişikliklərin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq – seroz, kataral, fibroz, irinli (fleqmona və ya xırda irinciklər – apostematoz), qanqrenoz və s; patoloji dəyişikliyin dərinliyindən asılı olaraq – səthi və dərin stomatitlər və s. İltihab ocağının xarici görünüşündən və morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq stomatitlər xoralı, deskvamativ, kataral-xoralı, kataral, afta, düyüncük, düyün, vezikul, qovuqcuq, eroziya, ləkələr və s. xarakterlərdə ola bilirlər.

Hazırda stomatitlər aşağıdakı qruplara bölünür:
# Travmatik stomatitlər. Bu növ stomatitlərin yaranmasında əsasən şüalanma, kimyəvi maddələr, dərman maddələri, temperatur, mexaniki amillər ön planda durur. Travmatik stomatitlər əhali arasında daha çox rast gəlinir.
# İnfeksion stomatitlər. Bəzi patogen mikroorqanizmlər, xüsusilə də herpesvirusların təsirindən baş verir.
# Allergik sotmatitlərin patogenezi tez və ya ləng tipli immun reaksiyalar təşkil edir.
# Ekzogen intoksikasiyalar nəticəsində baş verən stomatitlər. Bu qrupa peşə stomatitləri də daxil edilir.
# Ayrı-ayrı üzv və sistemlərin müxtəlif patologiyaları nəticəsində yaranan stomatitlər.
# Bəzi dermatozlar zamanı baş verən stomatitlər. Məsələn, Dyurinq dermatiti və s.
Açıq tipli ali təhsil müəssisəsi

**Açıq tipli ali təhsil müəssisəsi** — yaş məhdudiyyəti və qəbul olunanların minimal bilik səviyyəsi tələb olunmadan dinləyicilərin qəbul olunduğu ali təhsil müəssisəsi. Açıq tipli ali təhsil müəssisəsində qrafiki kifayət qədər sərbəstdir, yəni təhsil müddəti sərhədsizdir. Dinləyicilər stipediya ala, qrant üzrə oxuya və müəyyən təminatlar üzrə ödənişsiz oxuya bilərlər. Bu tip ali təhsil müəssisələrinə Britaniya Açıq universiteti, Almaniyanın açıq universitetləri aid edilə bilər.

## Həmçinin bax
 
*Açıq tipli təhsil növü

## İstinadlar
Güləbətin

Güləbətin sözünün mənaları:

*Güləbətin (bitki) — bitki cinsi;
*Güləbətin (tikmə) — tikmə növü.
Afta

**Afta** – bozumtul rəngli fibrinoz-ekssudativ ərplə örtülmüş və kənardan qırmızı rəngli haşiyə ilə əhatə olunmuş oval formalı eroziya.

Aftanın əmələ gəlməsi ilə müşahidə olunan stomatitlərə aftoz stomatitlər deyilir. Adətən ağrılı xroniki gedişə malik və residivləşməyə meyilli olur. Etiologiyası tam aydın deyil, lakin buna səbəb olaraq stresslərin və psixo-emosional gərginliklərin, autoimmun və yüksək həssaslıq reaksiyalarının, xroniki resdiviləşən septiko-allergik vəziyyətlərin, hamiləliyin, infeksiyaların, xüsusilə də streptokok və stafilakokların böyük rolu göstərilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pilək tikmə

thumbnail|Pilək tikməli ayaqqabı

**Pilək tikmə** () - pulcuqlu tikmə.

## Söz açımı

## Növləri
***Pilək tikmə*** taxça, buxarı, güzgü pərdələri, divar bəzəkləri və xırda əşyaların hazırlanmasında istifadə olunub. Pilək əlvan metal dairəciklərdən hazırlanıb və əsasən şal, mahud, qanovuz parça üzərində icra olunub.

***Çaxma pilək (zərənduz) tikmə*** Şəki, Şamaxı, Lahıc və Şuşada daha geniş intişar tapıb. Bu sənət daha çox zərgərliklə bağlı olub. Burada istifadə olunan çaxma piləklər zərgərlər tərəfindən *döymə* və *basma* (qəlibkarlıq) üsulu ilə hazırlanarmış. Metal lövhələr ağır olduğundan məxmər, tikmə, xara, mahud kimi möhkəm parçalardan istifadə olunub. Belə tikməli əşyalar məişətdə taxça, buxarı, güzgü pərdəsi , pərdəbaşı süfrə və sairə məqsədlərlə istifadə olunub. Metal lövhəciklər müxtəlif formalı buta, paxlava, üçbucaq, dördkünc, dairə, quş, balıq və s. şəklində hazırlanırdı. XIX əsrdə zərənduz üsulunu qadın üst paltarlarının ətək və yaxalarına qaytanla bərabər tətbiq edirdilər. Buta, gülbuta, gülbənd və s. şəkilli piləkləri paltar yaxasına düzdükdə ona "düymə", "həbbaf” da deyilirdi..

## İstinadlar

## Video
* Pilək tikmə növü, pərdə bərpası
* Tikiş maşınıyla pilək tikmə

## Həmçinin bax
* Tikmə
Rossiya (aviaşirkət)

**"Rossiya"** (, *OAO Aviakompaniya "Rossiya"*) — Rusiyada fəaliyyət göstərən aviaşirkət. Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyasının üzvüdür. Mərkəzi qərargahı Sankt-Peterburq şəhərində yerləşdir.

## Təyyarələri

Şəkil:Rossiya Airlines Boeing 767-300ER EI-ECB LED 2009-12-14.png|Boeing 767-300ER
Şəkil:Rossija A319 VP-BTQ.jpg|Airbus A319
Şəkil:RA-61703-An-148-2.jpg|Antonov An-148


## Xarici keçidlər

*
Rossiya

*Rossiya (aviaşirkət) — Rusiyada fəaliyyət göstərən aviaşirkət. 
*"Rossiya" açıq sənədli filmlər festivalı — Rusiyada hər il keçirilən kino festivalı.
Nazim Babayev

* Nazim Babayev (mühəndis) (1937–2014) — azərbaycanlı mühəndis.
* Nazim Babayev (hərbçi) (1975–1995) — azərbaycanlı əsgər, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
* Nazim Babayev (atlet) (1997) — azərbaycanlı atlet.

## Həmçinin bax
* Nazim
* Babayev
Mirzə Cavad Tarumi

**Mirzə Cavad Tarumi** (1844-1907)—İran Məşrutə hərakatının fəal üzvü.

## Həyatı
Mirzə Cavad 1844-cü ildə Tarumda anadan olmuşdu. Nəcəf şəhərində mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Savadlı оlduğundan dоlayı mirzə ünvanı daşıyırdı. Zəncan şəhərində Quran elmləri, təfsir, fiqh və üsul fənləri üzrə tədris və tədqiqatla məşğul olmuşdur. Həkim, filosof kimi tanınmışdı.

Mirzə Cavad Tarumi 1907-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Amanda Toddun intiharı

**Amanda Mişel Todd** (; ) — YouTubea yerləşdirdiyi videoçarxdan sonra intihar edən, Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətində yaşamış 15 yaşlı orta məktəb şagirdi. İntihar etmədən əvvəl YouTubeda yayınladığı videoda o intihar səbəbindən, Facebookda yaşadığı istismardan, çılpaq şəkillərinin İnternetdə paylaşılmasından, özü-özünə xətər yetirməsindən və ona yaxın bir insan tərəfindən hücuma məruz qalmasından bəhs edir.

Videoçarx müddətində danışmayan və yalnız əlindəki kağızlara yazdığı mətnləri göstərən Todd, necə şantaj edildiyini, ona necə fiziki və mənəvi hücumların olduğunu izləyənlərə çatdırır. 10 oktyabr axşam vaxtı Kanada polisi Amandanın Port Kuitlamdakı evindən ani ölüm xəbərini almış, istintaq başlatmış, sosial media da mövzunu araşdırmaya başlamışdır.

Amanda Toddun intiharı Kanadada və bir çox digər ölkələrdə sosial media vasitəsilə insanlara qarşı edilən zorakılıq mövzusunda müzakirələrə səbəb olmuşdur.

Todd Kuitlamdakı CABE orta məktəbinin 10-cu sinif şagirdi idi.

## İstinadlar
Toyohaşi

**Toyohaşi** () — Yaponiyanın Çubu regionunun Aiçi prefekturasında yerləşən şəhər.

## İstinadlar
Saya tikmə

**Saya tikmə** — bədii tikmələrdə geniş tətbiq edilən texnikalardan biri. 

## Texnika və növləri
Bu növ bədii tikmə üçün adətən parlaq olmayan, pastel çalarlarında, çox zaman qızıl saplarla uzlaşmada rəngli ipək və yun saplardan istifadə olunurdu. Saya bədii tikmə üsulu ilə geyimlərə, divar bəzəklərinə, üz örtüyünə, pərdələrə və s. naxışlar vurulurdu. 

Saya bədii tikmənin iki növü vardı: ikitərəfli və birtərəfli.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
* Tikmə
E.ə. 247

## Hadisələr
* Parfiya dövlətinin yaranması.

## Doğumlar
* Hannibal (E.ə 247, Karfagen, Tunis – E.ə 183–181, Vifiniya) — Karfagen sərkərdəsi.

## Vəfatlar

## İstinadlar