Millətlər niyə tənəzzül edir

**"Millətlər niyə tənəzzül edir: Hakimiyyətin, Tərəqqinin və Yoxsulluğun Kökləri"** () — türk-amerikalı iqtisadçı Daron Acemoğlu və britaniyalı-amerikalı iqtisadçı Ceyms A. Robinson tərəfindən yazılmış, ilk dəfə 2012-ci ildə nəşr olunmuş kitab. Kitab institusional iqtisadiyyat, inkişaf iqtisadiyyatı və iqtisadi tarix sahələrindəki araşdırmalara əsaslanaraq, ölkələrin niyə fərqli inkişaf səviyyələrinə malik olduğunu izah edir. 

Müəlliflər, bəzi ölkələrin zənginlik və rifah əldə etməsini, digərlərinin isə yoxsulluq içində qalmasını coğrafi və ya mədəni amillərlə deyil, siyasi və iqtisadi institutların xarakteri ilə əlaqələndirirlər. 2024-cü ildə müəlliflər (Saymon Conson ilə birlikdə) ölkələr arasında rifahın müqayisəli tədqiqinə verdikləri töhfəyə görə İqtisadiyyat üzrə Nobel Memorial Mükafatına layiq görülmüşlər.

## Məzmun və əsas ideya
Kitabın əsas tezisi cəmiyyətlərin inkişafında institutların (qurumların) həlledici rol oynamasıdır. Acemoğlu və Robinson institutları iki əsas kateqoriyaya ayırırlar:

* **İnklüziv (əhatəli) institutlar:** Mülkiyyət hüquqlarını qoruyan, qanunun aliliyini təmin edən, iqtisadi fəaliyyətlərdə geniş kütlələrin iştirakına şərait yaradan və rəqabəti təşviq edən qurumlardır. Bu sistemlər innovasiyanı və investisiyanı dəstəkləyərək uzunmüddətli iqtisadi artıma səbəb olur.
* **Ekstraktiv (mənimsəyici) institutlar:** Əhalinin geniş təbəqələrinin istehsal etdiyi sərvətin kiçik bir elita tərəfindən mənimsənilməsinə xidmət edən qurumlardır. Bu institutlar yeniliklərə mane olur və uzunmüddətli inkişafın qarşısını alır.

Müəlliflər öz nəzəriyyələrini dəstəkləmək üçün Roma İmperiyası, Maya sivilizasiyası, orta əsrlər Venesiyası, SSRİ, Latın Amerikası, İngiltərə, ABŞ və Afrika ölkələrindən geniş tarixi nümunələr gətirirlər.

Kitabda həmçinin Duqlas Nort, Uollis və Veinqastın "açıq giriş" (open access) konsepsiyasına da toxunulur. Bu konsepsiyaya görə, mülkiyyət hüquqlarını qoruyan və monarxın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran qanunların qəbulu iqtisadi artıma təkan verir.

## Tənqid və rəylər
Kitab çap olunduqdan sonra geniş müzakirələrə səbəb olmuş və tanınmış iqtisadçılar, politoloqlar və tarixçilər tərəfindən müxtəlif rəylər almışdır.

### Coğrafi amillər üzrə tənqid
* **[[Cared Diamond]]:** "Tüfəng, Mikrob və Polad" əsərinin müəllifi Cared Diamond kitabı yüksək qiymətləndirsə də, müəlliflərin coğrafi amilləri tamamilə rədd etməsini tənqid edib. Diamond qeyd edir ki, tropik xəstəliklər və kənd təsərrüfatı üçün yararsız iqlim şəraiti (məsələn, Zambiyada) inkişafa birbaşa təsir göstərir. Acemoğlu və Robinson isə buna cavab olaraq bildiriblər ki, coğrafiya ilkin şərtdir, lakin inkişafı müəyyən edən əsas amil institutlardır (məsələn, "Bəxtin dönməsi" nəzəriyyəsi).
* **[[Cefri Saks]]:** İqtisadçı Cefri Saks kitabın texnoloji tərəqqi və geosiyasət kimi amilləri gözardı etdiyini, daxili siyasi institutlara həddindən artıq fokuslandığını bildirib. O, həmçinin Sinqapur və Cənubi Koreya kimi avtoritar rejimlərin də iqtisadi artıma nail ola biləcəyini vurğulayaraq, demokratik institutların iqtisadi artım üçün mütləq şərt olması fikrini sorğulayıb.

### Çin və Hindistan nümunələri
* **Arvind Subramanian:** Hindistanlı iqtisadçı qeyd edir ki, kitabın nəzəriyyəsi Çin və Hindistanın müasir inkişafını izah etməkdə çətinlik çəkir. Belə ki, avtoritar Çin sürətlə inkişaf edərkən, demokratik Hindistan iqtisadi cəhətdən geri qalır. Subramanian modernləşmə nəzəriyyəsinə istinad edərək, iqtisadi inkişafın siyasi institutları yaxşılaşdıra biləcəyini ("tərs səbəbiyyət") irəli sürür. Müəlliflər isə cavablarında Çinin inkişafının son həddə çatacağını və inklüziv siyasi islahatlar aparılmasa, bu artımın dayanacağını proqnozlaşdırırlar.

### Tarixi və metodoloji tənqidlər
* **[[Frensis Fukuyama]]:** Fukuyama müəlliflərin yanaşmasını Duqlas Nort və digərlərinin əsərlərinə bənzədir, lakin "inklüziv" və "ekstraktiv" bölgüsünün mürəkkəb cəmiyyətləri təhlil etmək üçün həddindən artıq sadələşdirilmiş olduğunu müdafiə edir.
* **Uilyam İsterli:** Kitabın tezisini ümumilikdə dəstəkləsə də, İsterli müəllifləri tarixi hadisələri öz nəzəriyyələrinə uyğunlaşdırmaqda ("ex-post səmərələşdirmə") və statistik sübutların azlığında ittiham edib.

## Mükafatlar və fərqlənmələr
* 2012: *Paddy Power* və *Total Politics* Siyasi Kitab Mükafatı (Beynəlxalq Münasibətlər üzrə).
* 2012: Financial Times və Goldman Sachs İlin Biznes Kitabı Mükafatı (Qısa siyahı).
* 2013: Lionel Gelber Mükafatı (Uzun siyahı).
* 2013: Artur Ross Kitab Mükafatı (Fəxri ad).

## Əlaqəli əsərlər
Müəlliflər və tənqidçilər kitabı tez-tez aşağıdakı əsərlərlə müqayisə edirlər:
* *[[Xalqların sərvəti]]* — Adam Smit
* *[[Tüfəng, mikrob və polad]]* — Cared Diamond
* *Kollaps: Cəmiyyətlər necə uğursuz olur və ya uğur qazanır* — Cared Diamond
* *Zorakılıq və Sosial Sifarişlər* (Violence and Social Orders) — Duqlas Nort, Con Uollis və Barri Veinqast
* *Güc və tərəqqi* (Power and Progress) — Daron Acemoğlu və Saymon Conson (2023)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kitabın rəsmi veb-saytı (Arxiv)

## Məzmun

Kitab 15 fəsildən ibarətdir.

### Davamlı inkişaf üçün şərtlər

#### Müqayisəli tədqiqatlar

Müəlliflər Nogales (Arizona) və Nogales (Sonora) sərhəd şəhərlərinin təsviri ilə başlayırlar və Meksika-ABŞ sərhədinin iki tərəfindəki həyat səviyyələrinin kəskin fərqini sual altına qoyurlar. Kitab bəzi ölkələrin yüksək rifah səviyyəsinə nail olmasını, digərlərinin isə davamlı inkişafda daim uğursuz olmasını izah etməyə yönəlib.

#### Səbəblər

Davamlı inkişaf texnologiyaların daimi dəyişməsi və təkmilləşdirilməsi ilə müşayiət olunur — bu proses elm və texnologiya tərəqqisi adlanır. Bəzi ölkələrdə bunun baş verməsi, digərlərində isə baş verməməsi səbəblərini axtararkən müəlliflər belə nəticəyə gəlirlər ki, elm və texnologiya tərəqqisi üçün cəmiyyətin geniş təbəqələrinin mülkiyyət hüquqları qorunmalı və onların müəssisələrindən, innovasiyalardan və patentlərdən gəlir əldə etmək imkanı olmalıdır. Lakin patent alan vətəndaş dərhal onun ixtirasının daha mükəmməl versiyasının patentləşdirilməməsində maraqlı olur ki, patentdən əbədi gəlir əldə etsin. Buna görə davamlı inkişaf üçün bu imkanın qarşısını alan mexanizm lazımdır. Müəlliflər belə mexanizmin plüralist siyasi institutlar olduğunu qeyd edirlər — bunlar cəmiyyətin geniş təbəqələrinə ölkənin idarə olunmasında iştirak etməyə imkan verir. Bu misalda əvvəlki patentin ixtiraçısı itirir, amma hamı qazanır.

#### Plüralist institutlar

Plüralist siyasi institutlarda əksəriyyət üçün faydalı qərar qəbul olunur, yəni əvvəlki ixtiraçı yeni ixtira üçün patentin qarşısını ala bilməz və texnologiyaların daimi təkmilləşməsi baş verir. İqtisadi artımın malların və texnologiyaların daimi dəyişməsi kimi şərhini ilk dəfə Cozeff Şumpeter təklif edib və bu prosesi *[[yaradıcılıqla məhv]]* adlandırıb. Bu konsepsiya Filip Agion və Piter Hovitt tərəfindən Agion–Hovitt modeli şəklində iqtisadi model kimi həyata keçirilib, burada yeni məhsulların inkişafı üçün stimullaşdırıcı onların istehsalından əldə olunan monopoliya mənfəətidir ki, bu da daha yaxşı məhsul ixtira edildikdən sonra bitir. Yalnız plüralist siyasi institutlar mövcud monopoliyaların sahiblərinin iqtisadi gücündən istifadə edərək yeni texnologiyaların tətbiqini bloklamasını qadağan edə bilər. Müəlliflərə görə, bu institutlar ölkənin davamlı inkişafa keçidi üçün zəruri şərtdir. Digər ön şərt ölkədə gücün kifayət qədər mərkəzləşməsidir, çünki bunun olmaması halında siyasi plüralizm xaosa çevrilə bilər. Müəlliflərin nəzəriyyəsinin əsası Simon Johnson ilə birgə məqalədə təqdim olunub, həmçinin Duqlas Nort-un işlərinin böyük təsiri qeyd edilir.

#### Təhlil

Müəlliflər mövqelərini bir çox müasir və artıq yox olmuş ölkə və cəmiyyətlərin iqtisadi inkişafını təhlil edərək əsaslandırırlar: ABŞ; orta əsrlər İngiltərəsi, Şanlı İnqilab və Britaniya İmperiyası; Fransa; Venetsiya Respublikası; Roma Respublikası və Roma İmperiyası; Avstriya-Macarıstan; Rusiya İmperiyası, SSRİ və müasir Rusiya; İspaniya və onun keçmiş koloniyaları: Argentina, Venesuela, Qvatemala, Kolumbiya, Meksika və Peru; Braziliya; kolonial dövrdə Qərbi Hindistan bölgəsi; Maya sivilizasiyası; Natuf mədəniyyəti; Osmanlı İmperiyası və müasir Türkiyə; Yaponiya; Şimali Koreya və Cənubi Koreya; Min sülaləsi və Çin sülaləsi, müasir Çin; Tidore sultanlığı, Ternate sultanlığı və Bakan, Ambon adası və müasir İndoneziya ərazisindəki digər icmalar, həmçinin Hollandiya Şərqi Hindistan Şirkətinin təsiri; Avstraliya; Somali və Əfqanıstan; Aksum krallığı və müasir Efiopiya; Cənubi Afrika, Zimbabve və Botsvana; Konqo krallığı və Kuba krallığı, müasir Konqo Demokratik Respublikası; Oyo İmperiyası, Dahome və Aşanti İmperiyası, müasir Qana; Siera-Leone; müasir Misir və Özbəkistan. Rəyçilər kitabda tarixi nümunələrin zənginliyini yekdilliklə qeyd edirlər.

### Ekstraktiv və inklüziv institutlar

Müəlliflərə görə, ölkələrin inkişafında həlledici rol siyasi və iqtisadi institutlara məxsusdur — bunlar cəmiyyətdə mövcud olan qaydalar və mexanizmlər toplusudur. Acemoğlu və Robinson institutları iki böyük qrupa bölürlər: siyasi və iqtisadi. Birincilər ölkədə hakimiyyətin paylanması və orqanların formalaşma qaydasını tənzimləyir, ikincilər isə vətəndaşların mülkiyyət münasibətlərini. Konsepsiya iki arxetipin qarşıdurmasından ibarətdir: “ekstraktiv” (“çıxarıcı”, “sıxışdırıcı”) və “inklüziv” (“daxil edici”, “birlaşdırıcı”) iqtisadi və siyasi institutlar ki, hər iki halda bir-birini gücləndirir və dəstəkləyir.

#### İnklüziv institutlar

*İnklüziv iqtisadi institutlar* cəmiyyətin geniş təbəqələrinin, yalnız elitanın deyil, mülkiyyət hüquqlarını qoruyur, əsassız mülkiyyət mənimsəməsinə yol vermir və bütün vətəndaşlara iqtisadi münasibətlərdə iştirak edərək mənfəət əldə etməyə imkan verir. Belə institutlarda işçilər əmək məhsuldarlığını artırmağa maraqlıdırlar. Belə institutların ilk nümunələri Venetsiya Respublikasındakı *[[kommenda]]* və ixtiralar üçün patentlərdir. Müəlliflərə görə, belə iqtisadi institutların uzunmüddətli mövcudluğu *inklüziv siyasi institutlar* olmadan mümkün deyil — bunlar cəmiyyətin geniş təbəqələrinə ölkə idarəçiliyində iştirak etməyə və əksəriyyət üçün faydalı qərarlar qəbul etməyə imkan verir. Bu institutlar bütün müasir liberal demokratiyaların əsasını təşkil edir. Belə institutların olmaması halında siyasi hakimiyyət cəmiyyətin kiçik təbəqəsi tərəfindən ələ keçirildikdə, bu hakimiyyət iqtisadi güc əldə etmək üçün istifadə olunur və başqalarının mülkiyyət hüquqlarına hücum edərək inklüziv iqtisadi institutları məhv edir.

#### Ekstraktiv institutlar

*Ekstraktiv iqtisadi institutlar* əhalinin böyük hissəsini öz fəaliyyətindən gəlir bölgüsündən kənarlaşdırır. Onlar elitadan başqa hamıya iqtisadi münasibətlərdən faydalanmağa imkan vermir, əksinə elitaya aid olmayanların mülkiyyətini ələ keçirməyə icazə verir. Nümunələrə qulçuluq, təhkimçilik və enkomienda daxildir. Belə institutlarda işçilərin əmək məhsuldarlığını artırmağa stimulu yoxdur, çünki əlavə gəlirin hamısı və ya demək olar ki hamısı elitaya gedir. Belə iqtisadi institutlar *ekstraktiv siyasi institutlar*la müşayiət olunur — bunlar əhalinin böyük hissəsini idarəçilikdən kənarlaşdırır və bütün siyasi gücü cəmiyyətin dar təbəqəsində (məsələn, zadəganlar) cəmləşdirir. Nümunələrə mütləq monarxiyalar, müxtəlif diktatura və totalitarizm rejimləri, həmçinin xarici demokratiya elementləri (konstitusiya və seçkilər) olan avtoritarizm rejimləri daxildir. Seçkilərin olması ölkənin institutlarının ekstraktiv olmadığını demək deyil: rəqabət ədalətsiz ola bilər, namizədlərin imkanları və mediaya çıxışı bərabər deyil, səsvermə çoxsaylı pozuntularla keçir və bu halda seçkilər sadəcə tamaşadır.

## Kitabın mənşəyi və fonu

Kitab Daron Acemoğlu-nun iqtisadi artım nəzəriyyəsi üzrə uzun illər apardığı tədqiqatların və Ceyms Robinsonun Afrika və Latın Amerikası iqtisadiyyatları üzrə araşdırmalarının sintezi nəticəsində yaranıb. Bundan başqa, bir çox başqa müəlliflərin tədqiqatları da əsərdə istifadə olunub. Kitab müxtəlif ölkələrin (həm yox olmuş, həm də müasir) tarixini Yeni institusional iqtisadiyyat məktəbinin mövqeyindən şərh edir.

Müəlliflərin bir çox əsərlərinin mərkəzi ideyası ölkələrin yüksək rifah səviyyəsinə nail olmasında institutların həlledici rolu ilə bağlıdır. Müəlliflərin daha əvvəlki kitabı *Diktatura və demokratiyanın iqtisadi mənşəyi* (*The Economic Origins of Dictatorship and Democracy*) də eyni mövzuya həsr olunub, lakin orada müxtəlif tarixi nümunələr bu qədər geniş verilməyib.

## Coğrafi iqtisadi nəzəriyyəyə qarşı polemika

Müəlliflər qlobal bərabərsizliyi izah edən digər nəzəriyyələrin müəllifləri ilə "dolayısı ilə polemik mübahisəyə" girirlər:

* Cefri Saks və Cared Daymondun coğrafi iqtisadi nəzəriyyəsi
* Abhicit Banerjee və Ester Duflo-nun elitlərin cəhaləti nəzəriyyəsi
* Seymur Martin Lipset və onun modernləşmə nəzəriyyəsi

Həmçinin müxtəlif mədəni nəzəriyyələrə qarşı çıxırlar:
* Devid Landes-in Şimali Avropa sakinlərinin xüsusi mədəni quruluşu haqqında
* Devid Heket Fișer-in Britaniya mədəniyyətinin müsbət təsiri haqqında
* Maks Veber-in Protestant əxlaqınin iqtisadi inkişafa təsiri haqqında

Ən sərt tənqid coğrafi nəzəriyyəyə yönəlib — müəlliflər onu "qlobal bərabərsizliyi ümumilikdə izah etməkdə aciz" adlandırırlar. Həmçinin bir çox ölkənin uzun müddət durğunluqda qalmasını, sonra isə coğrafi mövqeyi dəyişmədən sürətli iqtisadi artıma başlamasını bu nəzəriyyə ilə izah etməyin mümkün olmadığını qeyd edirlər.