open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milli Təhlükəsizlik Şurası (Türkiyə)

**Milli Təhlükəsizlik Şurası** (, **MGK**) — Türkiyə Prezidentinin (baş komandan olan) milli təhlükəsizlik, hərbi və xarici siyasət məsələlərini yüksək səviyyəli milli təhlükəsizlik rəsmiləri ilə müzakirə etmək və müxtəlif dövlət agentlikləri arasında bu siyasətləri koordinasiya etmək üçün istifadə etdiyi əsas dövlət qurumu. Digər ölkələrin milli təhlükəsizlik şuraları kimi, MGK də milli təhlükəsizlik siyasətini formalaşdırır.

Qurumun siyasəti Milli Təhlükəsizlik Siyasəti Sənədində () ifadə edilir və bu, adətən "Qırmızı Kitab" kimi tanınır. "Qırmızı Kitab"ı bəzən Türkiyədə "ən məxfi" sənəd adlandırırlar. On ildə bir və ya iki dəfə yenilənir.

## Tarixi
MGK-nin yaradılması 1960-cı il hərbi çevrilişinin nəticəsi idi və 1961-ci ildən konstitusiyanın bir hissəsidir. Beləliklə, 1961-ci il konstitusiyası Türkiyə alimi Sakallıoğlunun "ikibaşlı siyasi sistem" adlandırdığı şeyi yaratmışdır: "mülki nazirlər şurası milli təhlükəsizlik şurası ilə icra hakimiyyəti səviyyəsində yanaşı mövcud idi və hərbi ədliyyə sistemi mülki ədliyyə sistemi ilə yanaşı müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməyə davam etmişdir".

MGK-nin rolu 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonra hərbi xunta tərəfindən hakimiyyətin mülki siyasətçilərə verilməsindən əvvəl qəbul edilən 1982-ci il konstitusiyası ilə daha da gücləndirilmişdir. Bundan sonra onun tövsiyələrinə Nazirlər Şurası tərəfindən üstünlük verilmişdir. Bundan əlavə, MGK-də yüksək səviyyəli hərbi komandirlərin sayı və çəkisi onun mülki üzvləri hesabına artmışdır. 1992-ci ildə o vaxtkı Baş Qərargah rəisi general Doğan Gürəş bəyan etmişdir ki, "Türkiyə ordu dövlətidir".

## Həmçinin bax
* Ali Hərbi Şura (Türkiyə)
* Milli təhlükəsizlik

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Kars Kaynar, Ayşegül. "Making of military tutelage in Turkey: the National Security Council in the 1961 and 1982 Constitutions." *Turkish Studies* 19.3 (2018): 451–481.
* Kars Kaynar, Ayşegül. "Political Activism of the National Security Council in Turkey After the Reforms." *Armed Forces & Society* 43.3 (2017): 523–544.

## Xarici keçidlər
* Official Web site
* https://www.mgk.gov.tr/en/
Ümid Cizrə

**Ümid Cizrə** (; ) — Türkiyə akademiki və Türkiyədə mülki-hərbi əlaqələr üzrə ekspert. İstanbul Şəhər Universitetində siyasət elmləri və beynəlxalq əlaqələr üzrə professor olmuşdur. O, Türkiyədə ictimaiyyətin diqqətini cəlb edən "*Almanac Turkey 2005 – Security Sector and Its Democratic Oversight*" (2006) jurnalının redaktoru olmuşdur.

## Həyatı
Ümid Cizrə 1946-cı ildə anadan olmuşdur. O, 1968-ci ildə London Universitetini bitirdikdən sonra 1982-ci ildə Orta Şərq Texniki Universitetində magistr, 1987-ci ildə Ankara Universitetində doktorluq dərəcəsi almışdır. Cizrə Ankarada Bilkənd Universitetində idi, daha sonra 2010-cu ildə İstanbul Şəhər Universitetində Müasir Türk Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru olmuşdur.

## Əsərləri
* *Secular and Islamic politics in Turkey. The making of the Justice and Development Party* (London and New York: Routledge, 2008)
* *[http://www.tesev.org.tr/Upload/Editor/Almanak-2005-Ingilizce-Tam%20Metin.pdf Almanac Turkey 2005 – Security Sector and Its Democratic Oversight]* (2006), TESEV
* *[http://www.iletisim.com.tr/kitap/ap-ordu-ili%C5%9Fkileri-31.aspx AP-Ordu İlişkileri-Bir İkilemin Anatomisi]*, Istanbul: İletişim Yayınları, Second Edition, November 2002.

## İstinadlar
Aleksandr Şotman

**Aleksandr Şotman** (; ) — rus inqilabçısı, sovet dövlət xadimi və partiya lideri. 1899-cu ildən RK(b)P-nin üzvü. Oktyabrın 30-da "antisovet trotskiçi təşkilatda iştiraka görə" güllələnib.

## Həyatı
1880-ci il avqustun 25-də (6 sentyabr) Sankt-Peterburq quberniyasının Sankt-Peterburq qəzasının Aleksandrovskoye kəndində (indiki Sankt-Peterburq sərhədləri daxilində) fəhlə ailəsində anadan olub. Üç illik dövlət məktəbini bitirib. 15 yaşından Lessner, Nobel və Obuxov zavodlarında tornaçı işləyib.

## Fəaliyyəti
### İnqilabi fəaliyyət
1899-cu ildə RSDFP-nın yeraltı dərnəyinə qoşulmuş, 1899–1901-ci illərdə isə Sankt-Peterburq Fəhlə Sinifinin Azadlığı Uğrunda Mübarizə İttifaqının üzvü olmuşdur. 1901-ci ilin mayında Obuxov müdafiəsinin təşkilatçılarından biri idi. Nobel zavodunda (indiki Rusiya Dizel zavodu) işləyərək 1902-ci ildə Vıborq rayon komitəsinin partiya təşkilatçısı və RSDFP Sankt-Peterburq komitəsinin üzvü olub. Sankt-Peterburq təşkilatından RSDFP-nın II qurultayının (Brüssel — London, 1903) nümayəndəsi olub.

Rusiyaya qayıtdıqdan sonra Şimal Komitəsinin üzvü kimi Yaroslavl və Kostromada qeyri-qanuni işləyib və dəfələrlə həbs olunub.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* *Кондратьев Н. Д.* Заслуживающий абсолютного доверия: докум.-худож. повесть о жизни А. В. Шотмана. — Л., 1980. — 400 с.
* *Хилтунен Р.* Солдат ленинской гвардии: [Очерк об А. В. Шотмане] // Карелия. Годы. Люди: Сб. очерков. — Петрозаводск, 1967. — С. 22–35.
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923–2006: справочник / авт.-сост. А. И. Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с.

## Xarici keçidlər

* Национальная библиотека Республики Карелия. Шотман А. В.
* Записки старого большевика, 3 изд., Л., 1963; Ленин в подполье (июль — октябрь 1917 г.), в кн.: Воспоминания о В. И. Ленине, т. 2, М., 1969.
* Ленинградский мартиролог. 1937–1938. Т. 5. СПб.: Издательство РНБ, 2002.
*
Konstantinopol qətliamı (1821)

**1821-ci il Konstantinopol qətliamı** — Osmanlı imperiyasının səlahiyyətliləri tərəfindən Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsinin (1821–1830) başlanmasına cavab olaraq Konstantinopolun yunan icmasına qarşı təşkil edilmiş qətliam. Yunan qiyamının ilk xəbəri Osmanlı paytaxtına çatan kimi kütləvi edamlar, poqrom tipli hücumlar, kilsələrin dağıdılması, şəhərin yunan əhalisinin əmlakının talan edilməsi halları baş tutmuşdur. Hadisələr Ümumdünya Patriarx V Qriqorinin asılması və böyük draqoman Konstantinos Muruzisin başının kəsilməsi ilə yekunlaşmışdır.

## Motivləri
Qətliamlar mərkəzi Yunanıstanın cənubunda olan Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsinin başlanmasına reaksiya olaraq Osmanlı hakimiyyət orqanları tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu hadisələrin qurbanlarının inqilabla heç bir əlaqəsi yox idi, lakin Osmanlı hakimiyyəti tərəfindən öldürülən əhalinin burada hər hansı bir iştirakının olduğunu sübut etmək üçün ciddi araşdırmalar aparılmamışdı.

## Nəticəsi
Patriarxın edam edilməsinə reaksiya olaraq Britaniya və Rusiya səfirləri Osmanlı imperiyasına sərt etiraz etmişdilər. Xüsusilə Rusiya səfiri Baron Stroqanov pravoslav xristianlara qarşı bu cür rəftara etiraz etmiş, onun etirazı isə patriarxın ölümündən sonra pik həddə çatmışdır. 1821-ci ilin iyulunda Stroqanov elan etmişdir ki, yunanlara qarşı qətliam davam edərsə, bu, Osmanlı sultanı tərəfindən bütün xristian dövlətlərinə qarşı müharibə aktı hesab ediləcək. Avropa ölkələrində, xüsusən də Rusiyada ictimai rəy də təsirlənmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
Fokizm

**Fokizm** () və ya **partizan ocağı nəzəriyyəsi** ( – ocaq) — Ernesto Gevara tərəfindən partizan müharibəsinin maoçu prinsiplərinin inkişafı kimi təklif olunan gevarizm konsepsiyasının tərkib hissəsi. Bunu ilk dəfə Çe Gevara Üç Qitə Konfransındakı çıxışında belə ifadə etmişdir: "… iki, üç, çoxlu Vyetnam yaradın!". Sonralar fokizm nəzəriyyəsi Fransa filosofu və Gevaranın əməkdaşı Reji Debre tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Эрнесто Че Гевара. Партизанская война / М., Издательство иностранной литературы, 1961
* Че Гевара. Эпизоды революционной войны. АСТ, Мидгард, 2005 г. ISBN 5-17-029024-1
* Revolution in the Revolution? N. Y., 1967.

## Xarici keçidlər
* *Эрнесто Че Гевара*. Партизанская война как метод
Sezai Temelli

**Sezai Temelli** () — müəllim və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Sezai Temelli 15 iyul 1963-cü ildə İstanbulda anadan olub. İstanbul Universiteti İqtisadiyyat Bölməsindən məzun olub. Həmin universitetin İqtisadiyyat Bölməsində PhD dərəcəsi alıb.

Uzun illər İstanbul Universiteti Siyasi və İctimai Elmlər Bölməsində müəllim olaraq çalışıb. 15 iyul 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhddən sonra elan edilmiş fövqəladə vəziyyət (OHAL) dövründə — 2016-cı ildə tutduğu vəzifədən azad edilib.

2018-2020-ci illərdə HDP həmsədri olub.

İyun 2015-ci ildə İstanbul ilindən, 2018-ci ildə Van ilindən, 2023-cü ildə isə Muş ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 28-ci çağırışda DEM Partiyası TBMM qrupunun sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 1 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Sol milliyətçilik

**Sol milliyyətçilik** və ya **solçu milliyyətçilik** — bərabərlik, xalq suverenliyi və milli öz müqəddəratını təyinetmə ideyalarına əsaslanan milliyyətçilik forması. Onun mənşəyi Fransa inqilabının yakobinizminə gedib çıxır. Sol milliyyətçilik ümumiyyətlə antiimperializmə sadiqdir. Bu, mühafizəkar milliyyətçilikdən fərqlənir, çox vaxt ifrat milliyyətçilik və faşizmi rədd edir, baxmayaraq ki, bəzi sol milliyyətçi hərəkatlar öz paradiqmalarına milli dözümsüzlük və irqi xurafatı daxil edir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Sa'adah, Anne. 1987 [2003]. *Contemporary France: a democratic education*. Lanham: Rowman Littlefield & Publishers.
* Smith, Angel; Berger, Stefan. 1999. *Nationalism, Labour and Ethnicity 1870–1939*. Manchester and New York: Manchester University Press.

## Əlavə ədəbiyyat
* Borkenau, Franz (2013). *Socialism: National or International* (reprinted ed.). Milton: Routledge. .
* Frankel, Jonathan. 1981 [1984]. *Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews, 1862–1917*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Milner, Henry and Sheilagh Hodgins. 1973. *The Decolonization of Quebec: An Analysis of Left-Wing Nationalism*. Toronto: McClelland and Stewart. p. 257.
* Milner, Henry. 1989. *Sweden: Social Democracy in Practice*. New York: Oxford University Press.
* Nimni, Ephraim. 1991. *Marxism and Nationalism: Theoretical Origins of a Political Crisis*. London: Pluto Press.
* Pask, Kevin. "Late Nationalism: The Case of Quebec", *New Left Review*, 11, September–October 2001 (preview)
* Perica, Vjekoslav. 2002. *Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States*. New York: Oxford University Press.
* Ramet, Sabrina P. 2006. *The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918–2005*. Bloomington: Indiana University Press.
* Schmitt, Richard. 1997, "Introduction to Marx and Engels: A Critical Reconstruction." *Dimensions of Philosophy Series*. Boulder and Oxford: Westview Press.
* Taras, Ray (ed.). 1992. *The Road to Disillusion: From Critical Marxism to Post-communism in Eastern Europe*. Armonk: M. E. Sharpe.
* van Ree, Erik. 2002. *The Political Thought of Joseph Stalin: A Study in twentieth-century Revolutionary Patriotism*. London and New York: RoutledgeCurzon.
* Wachtel, Andrew. 2006. *Remaining Relevant after Communism: The Role of the Writer in Eastern Europe*. Chicago and London: University of Chicago Press.
Matris (film)

***Matris*** () — Vaçovskilərin 1999-cu ildə çəkdiyi elmi fantastika, döyüş filmi. Bu "''Matris''" seriyasının ilk filmidir. Filmdə çəkiliblər: Kianu Rivz, Lorens Fişborn, Kerri-Enn Moss, Hüqo Vivinq və Co Pantoliano. Süjet xətti süni intellektin hökmranlıq etdiyi gələcək dövrü əhatə edir. Bu dövrdə bəşəriyyət "Matris" adlanan virtual reallıq sistemində məhbus vəziyyətindədir və süni intellekt tərəfindən enerji mənbəyi olaraq istismar edilir. Hadisələrin mərkəzində "Neo" təxəllüslü proqramçı və haker Tomas Anderson durur. O, Matrisdən azad olmuş müqavimət qrupu ilə birləşir və süni intellektə qarşı mübarizəyə qoşulur.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 
* whatisthematrix.com, the first and original Matrix website
*
Gevarizm

**Gevarizm** və ya **gevaraçılıq** () — Argentina və Kuba inqilabçısı Ernesto Çe Gevara tərəfindən təklif edilən və inkişaf etdirilən marksist nəzəriyyə ilə əlaqəli fəlsəfi və praktiki konsepsiyaların ümumi adı. Gevarizm leninizm və ekzistensializmin xüsusi şərhini və praktik sahədə fokizm vasitəsilə partizan müharibəsinin maoçu konsepsiyasının inkişafını özündə birləşdirirdi. Gevarizm tam sistem olmasa da, yeni sol hərəkatların və qrupların ideologiyasının tərkib hissələrindən biridir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Че Гевара. *Эпизоды революционной войны*. АСТ, Мидгард, 2005 г. ISBN 5-17-029024-1
* Эрнесто Че Гевара. *Статьи, выступления, письма*. Культурная Революция, 2006 г. ISBN 5-902764-06-8
* Che Guevara E. *Obras*. 1957–1967. Vol. I–II. La Habana, 1970.
* Che Guevara E. *Escritos y discursos*. T. 1–9. La Habana, 1977.
Seeley Tarixi Kitabxanası

**Seeley Tarixi Kitabxanası** — Böyük Britaniyanın Kembric Universitetinə məxsus tarix kitabxanasıdır. Kembricdəki Qərb Yolu üzərindəki Sidqvik Əmlakında yerləşən Tarix fakültəsinin bir hissəsidir.
2003-cü ilin oktyabr ayından alınan kitablar Konqres Kitabxanasının Təsnifat Sistemi ilə təsnif edilir. Əvvəllər bu kitabxanaya xas olan sistemdən istifadə edilirdi. Yalnız universitet tələbələri üçün açıq olan kitabxana iş günləri səhər saat 9.00-dan axşam 19.15-ə kimi fəaliyyət göstərir. Şənbə günləri səhər 9-dan axşam 18.00-a qədər açıqdır. Kitabxana bazar günləri bağlıdır.

## Kitabxananın tarixi
Tarix kitabxanası 1807-ci ildə Con Symonds tərəfindən bir araya gətirilən minə yaxın kitabla yaradılmışdır. Bir müddət baxımsız qalan kitabxana 1884-cü ildə Oscar Brovning sayəsində yenidən təmir edildi.1890-cı ildə onun tarixi kitabxanası Fəlsəfə Kitabxanasından Kral Kollecinin saytına köçürüldü. 1897-ci ildə bu kitabxana tarixçi Con Silinin şərəfinə Seeley Tarixi Kitabxanası adlandırıldı. Kitabxana zamanla bir neçə dəfə köçürüldü, lakin 1968-ci ildə memar Ceyms Stirlinq tərəfindən layihələndirilən yeni Tarix fakültəsi binasına köçürüldü. 95.000-dən çox kitab və resurs ehtiva edən Seeley Tarix Kitabxanası, bu gün bu bina eyni anda 300 tələbəyə xidmət edə bilər.

## İstinadlar
Yəhya Hüseynov

**Yəhya Hüseynov Qasım oğlu** () — Sovet dəmiryolçusu, 1-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı.

## Həyatı
O, Azərbaycan SSR-in Biləcəri deposunda maşinist işləyib. 1937-ci ildə 1-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilib.

Böyük Vətən Müharibəsinin başlaması ilə Hüseynov onu cəbhəyə göndərmək xahişi ilə SSRİ Dəmir Yolları Xalq Komissarlığının rəhbərliyinə müraciət edir. Onun xahişi təmin olunur və Qərb yoluna göndərilir. Alman hava qüvvələrinin Smolenskə hücumu zamanı Hüseynov qolundan yaralansa da, postunda qalır. Yartsevo rayonunda qovşaqda silah və sursatla dolu qatarların çıxarılmasını təşkil edərkən şəhərin növbəti bombalanması zamanı həlak olur.

Cənubi Qafqaz respublikalarının, o cümlədən Azərbaycan dəmiryolçularının müharibədəki tarixi xidmətini yüksək dəyərləndirən ordu generalı İvan Tyulenov yazırdı:

## Xatirəsi
Bakının Binəqədi rayonunun Biləcəri qəsəbəsindəki küçə onun adını daşıyır.

## İstinadlar
Çavizm

**Çavizm** () — 1999–2013-cü illərdə Venesuela prezidenti olan Uqo Çavesin ideya və təcrübələrinə əsaslanan solçu siyasi ideologiya. Sosializm, solçu populizm, vətənpərvərlik, bolivarianizm və indixenizm elementlərini, həmçinin Karib hövzəsi və Latın Amerikası inteqrasiyasını özündə birləşdirir. Çavizm tərəfdarları üçün çavista () terminindən də istifadə edilir. Çavezin özü 2005-ci ildən bəri öz ideologiyasını "XXI əsr sosializmi" olaraq təyin edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ramirez, C. V. (2005), "Venezuela’s Bolivarian revolution: Who are the Chavistas?", *Latin American Perspectives*, 32(3), pp79–97
Bolivarçı inqilab

"**Bolivarian inqilabı**" () — Venesuelada Uqo Çavesin 1998-ci ildə bu ölkənin prezidenti seçilməsindən sonra yaradılmış kütləvi ictimai-siyasi hərəkat. Bu hərəkat Simon Bolivarın siyasi proqramını həyata keçirmək səyi və sosializm ideologiyasına əsaslanır. "Bolivarian inqilabı"nın bəyan edilmiş məqsədi əsaslı iqtisadi-siyasi transformasiya və kapitalizmin "XXI əsr sosializmi" kimi tanınan sistemlə əvəzlənməsidir.

## Xarici siyasət
Sosializmə əsaslanan bolivarian hərəkatı solçu hökumətləri olan, neokolonializm və neoliberalizmə qarşı olan ölkələrə beynəlxalq dəstək siyasətinin rolunu, habelə ABŞ-nin Latın Amerikasının bu ölkədən iqtisadi asılılığını saxlamaq səylərini vurğulamışdır. Bu, bolivarianizmə müttəfiq olan ölkələrə (Ekvador, Nikaraqua, Boliviya, Kuba) geniş yardımda və ABŞ-yə düşmən olan ölkələrlə (İran, Belarusiya) ticarət müqavilələrinin bağlanmasında öz əksini tapmışdır. Uqo Çaves həm də ABŞ siyasətinin və Corc Buşun ən kəskin tənqidçilərindən biri idi. 2008-ci ilin sentyabrında Venesuela televiziyasında Venesuelada yeni çevriliş təşkil etmək cəhdi haqqında məlumat verən reportaj nümayiş etdirildikdən sonra Çaves ABŞ səfirini ölkədən qovmuşdur.

Uqo Çaves həmçinin FARK terror təşkilatına maliyyə dəstəyi verməkdə ittiham olunur, lakin Venesuela hökuməti bunu ardıcıl olaraq təkzib edir.

## İstinadlar
Bolivarçı təbliğat

**Bolivarçı təbliğat**, həmçinin **çavista təbliğatı** və **Venesuela** **təbliğatı** — xüsusilə Venesuelada milliyyətçi təbliğatın forması. Bu, Venesuela sosializmi olan çavizm ilə əlaqələndirilir. Bu cür təbliğat diqqəti cəlb etmək, əhalinin qorxularını istismar etmək, günah keçisi məqsədləri üçün xarici düşmənlər yaratmaq və əhalidə milliyyətçilik hissi, müxalifətə dəstəyin xəyanət olduğu ideyasını yaratmaq üçün emosional arqumentlərdən istifadə edir. Uqo Çavezin Bolivarian inqilabı konsepsiyası ilə əlaqələndirilmişdir.

Çavesin varisi Nikolas Maduro televiziyada məcburi yayımlardan istifadə etməyə davam etmişdir. Maduro venesuelalılar arasında, xüsusən də Venesuela etirazları boyunca populyarlığını itirmişdir. "*[[The Economist]]*" qeyd etmişdir ki, " çavistalar əvvəllər təbliğatda yaxşı idilər. İndi hətta bu hüququ əldə edə bilmirlər".

## Həmçinin bax
* Bolivarianizm
* *[[İnqilabı televizorda göstərmirlər (film)]]*

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Tarixi mənbə

**Tarixi mənbə** — mühüm tarixi məlumatları ehtiva edən orijinal mənbə. Bu qaynaqlar bizə ən sadə səviyyədə tarix haqqında məlumat verən bir şeydir və tarixi öyrənmək üçün ipucu kimi istifadə olunur.
Tarixi mənbələrə sikkələr, abidələr, ədəbi mənbələr, sənədlər, artefaktlar, arxeoloji ərazilər, xüsusiyyətlər, şifahi nəqllər, daş kitabələr, rəsmlər, qeydə alınmış səslər, təsvirlər və şifahi tarix daxil ola bilər. Hətta qədim qalıqlar və xarabalıqlar da tarixi mənbələrdir. Mənbələrin növlərinə ilkin mənbələr, ikinci dərəcəli mənbələr və digər tarixçilər əlavə edilmiş üçüncü mənbələr daxildir.

## Növləri

### İlkin mənbə
Təbii morfoloji simvollar, oroqrafik və hidroqrafik strukturlar, insanların müdaxilələri, binalar, infrastrukturlar, arxeoloji tapıntılar keçmişin istifadə və məskunlaşma formalarını göstərən maddi mənbələrdir. Ədəbi təsvirlər, bədii təsvirlər, kartoqrafik ifadələr şifahidir. və ya onları yaradan tarixi subyektin diktə etdiyi digər məlumatları təqdim edə bilən simvolik mənbələr. Tarixşünaslıq sintezi layihəsi multidissiplinar araşdırma səyi ilə müxtəlif kateqoriyalı mənbələri bir araya gətirməlidir.

### İkinci dərəcəli mənbə
İkinci dərəcəli mənbə, ilkin mənbə haqqında məlumat verən mənbədir. Bu mənbədə ilkin məlumatlar seçilir, dəyişdirilir və uyğun formatda düzülür. İkinci dərəcəli mənbələr ilkin məlumatın ümumiləşdirilməsini, təhlilini, şərhini və ya qiymətləndirilməsini əhatə edir. Hər hansı bir mənbə üçün ən dəqiq təsnifat həmişə aydın deyil. İbtidai və ikinci dərəcəli terminlər nisbi terminlərdir və bəzi mənbələr istifadə olunma üsulundan asılı olaraq əsas və ya ikinci dərəcəli kimi təsnif edilə bilər.

### Üçüncü mənbə
Üçüncü mənbə, əlavə şərhlər və ya mənbələrin təhlilini təmin etməyən, artıq dərc edilmiş ilkin və ikinci dərəcəli mənbələrin indeksi və ya mətn konsolidasiyasıdır. Bəzi üçüncü dərəcəli mənbələr əsas mənbələri, əsas terminləri, ümumi bilikləri və mövzu üzrə əsas elmi tapmaq üçün yardımçı kimi istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Kalhori

**Kalhori** () — İraqın cənub-şərqində və İranın qərbində yayılmış kürd dillərindən biri. XVI əsrdə tarixçi Şərəf xan Bitlisinin qeyd etdiyi Kalhor qəbiləsindən olan etnik kürdlər bu dili danışırlar.

## İstinadlar
Kordali

**Kordali** və ya **palayi** () — İran və İraq arasında sərhədyanı ərazilərdə danışılan kürd dillərindən biri.

## Yayılması
Bu idiom İranın İlam ostanının bəzi yerlərində (Abdanan, Dehluran və s.) danışılır. İraqda Əli-əl-Qərbidə və Vasit mühafəzəsində yayılmışdır.

## İstinadlar
Pəhləvani

**Pəhləvani** və ya **Xwarin Kürd dili** (**cənubi kürd dili)** () — kürd dillərindən biri.

İranda (4,1 milyon; əsasən Kirmanşah və İlam ostanlarında) və İraqda (200 min; Diyalə və Vasitdə) kürdlər arasında yayılmışdır.

Otuz yeddi variasiyanı özündə birləşdirir. Erqativliyinə görə dilçilər tərəfindən ayrıca dialekt kimi təsnif edilən lək ilə qarşılıqlı anlaşılır.

## Tarixi
Orta əsrlərdə cənubi kürd dili fars dilinin böyük təsiri altında olmuşdur. Onu danışan Kalhor tayfasını XVI əsrdə kürd tarixçisi Şərəf xan Bitlisi qeyd etmişdir. O, kürdləri dil və məişət həyatına görə şərti olaraq dörd qrupa ayırmışdır: kurmanc, lur, kalhor və goran.

## İstinadlar
Sərhədi

**Sərhədi** (), həmçinin **şimali kurmanc dili** () — Türkiyədə və İran Kürdüstanının şimal-qərbində yayılmış kürd dillərinin variasiyalarından biri. Kurmanc dilinin növlərindən biri kimi təsnif edilir.

## İstinadlar
Feyli dili

**Feyli** () — kürd dillərindən olan pəhləvaninin dialektlərindən biri. Bağdad, Diyalə, Bədrə və Luristan ərazilərində yayılmışdır.

## Yayılması
Fars assimilyasiyasına çox məruz qalmış feyli qəbiləsinin şiə kürdlər tərəfindən danışılır. Buna görə də onlar çox vaxt səhvən farslar və ya lurlar hesab olunurlar. Feyli kalhori kimi kürd dillərinin cənub qrupunu təşkil edir.

## İstinadlar
Soran əlifbası

**Soran əlifbası** () — hazırda İraq Kürdüstanın kürd dilini yazmaq üçün istifadə olunan iki əlifbadan biri.

İraq və İran Kürdüstanında yaşayan kürdlər arasında soran, kurmanc, pəhləvani və gorani dillərini yazmaq üçün istifadə olunur .

## Xüsusiyyətləri
Səid Kaban Sədki tərəfindən təqdim edilmiş 33 hərfdən ibarət dəyişdirilmiş fars əlifbasıdır. Əbcəd olan fars dilindən fərqli olaraq, soran saitlərin tələb olunduğu bir əlifbadır və bu, yazının oxunmasını asanlaşdırır.

Səkkiz sait var, ancaq yeddisi hərflərlə təmsil olunur.

## İstinadlar
Havar əlifbası

**Havar əlifbası** () — hazırda İraq Kürdüstanında kürd dilini yazmaq üçün istifadə olunan iki əlifbadan biri.

Türkiyə və Suriya kürdləri arasında kurmanc və zaza dillərini yazmaq üçün istifadə olunur.

## Xüsusiyyətləri
Genişləndirilmiş latın əlifbası əsas latın qrafikasının 26 hərfindən və diakritik işarəli 5 hərfdən ibarət olmaqla cəmi 31 hərfdən (hər biri böyük və kiçik hərflərlə) istifadə edilir.

## İstinadlar
Əbduyi dialekti

**Əbduyi dialekti** () — Əbduyi kəndində danışılan Qərbi İran dili. İranın Kazirun şəhərindən 36 kilometr uzaqlıqdadır. 2004-cü ildə kənddə təsərrüfatların sayı təqribən 120 idi. Əksər tədqiqatçılar dialekti kürd dili kimi müəyyən edirlər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Mahamedi, H., 1979. On the verbal system in three Iranian dialects of Fârs, in *Studia Iranica*, VIII, 2, 277–297.
Freyd sürüşməsi

**Freyd sürüşməsi** və ya **parapraksis** — psixoanalizdə şüursuz itaətkar bir arzunun və ya daxili düşüncə qatarının müdaxiləsi nəticəsində meydana gələn nitq, yaddaş və ya fiziki fəaliyyətdə səhv. Klassik nümunələrə dil sürüşmələrini aid edilir, lakin psixoanalitik nəzəriyyə eyni zamanda yanlış oxunuşları, səhv eşitmələri, səhv yazıları, müvəqqəti unutmaları və obyektlərin səhv salınması və itirilməsini əhatə edir.

## Tədqiqi
1979-cu ildə aparılan bir tədqiqatda hər iki stimulla əlaqəli mənalı spunerizmlərə malik sözlərin siyahısını oxumaq üçün seksuallıq və ya elektrik şoku ilə əlaqəli bir stimulla hazırlanmış kişi test iştirakçılarının iştirakı ilə Freyd sürüşmələri araşdırılmışdır. Hazırlanmış iştirakçılar xüsusi stimulla əlaqəli daha yüksək spunerizmlərə sahib idilər.

## Alternativ izahatlar
Psixoanalitik nəzəriyyəçilərdən fərqli olaraq, koqnitiv psixoloqlar deyirlər ki, linqvistik sürüşmələr qrammatik istehsalda ardıcıllıq münaqişəsini təmsil edə bilər. Bu baxış bucağından sürüşmələr müxtəlif formalarda – diqqətsizlik, natamam duyğu məlumatları və ya qeyri-kafi biliklər ala bilən koqnitiv spesifikasiyadan qaynaqlana bilər. İkincisi, onlar əvvəlki istifadə, son aktivləşdirmə və ya emosional dəyişiklik və ya vəziyyətə çağırış şərtləri ilə güclü şəkildə əsaslandırılmış bəzi yerli uyğun cavab modelinin mövcudluğu ilə bağlı ola bilər.

Bəzi cümlələr sadəcə olaraq banallaşma prosesinə həssasdır: arxaik və ya qeyri-adi ifadələrin daha çox istifadə olunan formalarla əvəzlənməsi. Başqa sözlə, səhvlər güclü vərdişlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Bloom, J. (2007, October). Lecture. Presented at New School University, New York, New York.
* Baars *et al.* (1992). Some caveats on testing the Freudian Slip Hypothesis, *Experimental Slips and Human Error: Exploring the Architecture of Volition.*
* Freud, Sigmund. (1991 [1915]) *Introductory Lectures on Psychoanalysis*. Penguin Books Ltd; New Ed edition, pp50–108
* Jacoby L. L., & Kelley, C. M. (1992). A process-dissociation framework for investigating unconscious influences: Freudian slips, projective tests, subliminal perception and signal detection theory. *Current Directions in Psychological Science*, 1, 174–179.
* Motley, M. T. (1985). "Slips of the tongue", *Scientific American*, 253, 116–127
* Smith, D. J. *Speech Errors, Speech Production Models, and Speech Pathology*, (2003), Online. Internet. https://web.archive.org/web/20071205074434/http://www.smithsrisca.demon.co.uk/speech-errors.html

## Xarici keçidlər
* ''Der Mensch determiniert durch unbewusste Motivierung. Erläutert in der Psychopathologie des Alltags von S. Freud. Erläuterte kritische Zusammenfassung der Psychopathologie mit Erläuterung Freud’scher Versprecher'' (German)
* Freudian Slips. Explains what they are and offers examples of slips approached through psychoanalytic means.
Bakı erməni teatrı

**Bakı erməni teatrı** — 1920–1949-cu illərdə Bakıda fəaliyyət göstərən teatr.

## Adı
Teatrın bütün tarixi boyu müxtəlif adları olub:
* Bakı Dövlət Erməni Teatrı (1920–1931)
* Azərbaycan Dövlət Qırmızı Bayraqlı Erməni Dram Teatrı (1931–1939)
* Levon Yeramyan adına Azərbaycan Dövlət Erməni Dram Teatrı (1939–1949)

## Tarixi
Erməni dram truppaları və böyük erməni aktyorları XIX əsrin sonlarından Bakıda çıxış edirdilər. 1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra orada daimi fəaliyyət göstərən teatr yaradıldı. İyunun 20-də Aleksandr Şirvanzadənin "Namus" tamaşası ilə açılmışdır.

1949-cu ildə teatr bağlandı, aktyorların bir qismi Xankəndi Dövlət Dram Teatrına köçdü. 1958-ci ildə Bakıda Q. Tavrizyanın rəhbərlik etdiyi və Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində fəaliyyət göstərən yeni dram kollektivi yaradıldı.

## İstinadlar
Şərafəddin Can Atalay

**Şərafəddin Can Atalay** () — hüquqşünas və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

2014-cü ilin Soma faciəsi, 2014-cü ilin Karaman mədən qəzası, 2016-cı ilin Adana tələbə yataqxanası yanğını, 2018-ci ilin Çorlu qatar qəzası da daxil olmaqla bir çox ictimai işlərdə hüquq müdafiəçisi olaraq çalışıb. Gezi işi üzrə həbs edilib və 2022-ci ildə 18 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

2023-cü il mayın 14-də İşçi Partiyasının namizədi olaraq Hatay ilindən deputat seçilib. 30 yanvar 2024-cü ildə mandatı ləğv edilib.

Hazırda Silivri həbsxanasında saxlanılır.

## Həyatı
Şərafəddin Can Atalay 24 mart 1976-cı ildə İstanbul şəhərində andan olub. İqtisadçı ananın və mühasib atanın yeganə uşağıdır. 1971-ci ildə siyasi sui-qəsd nəticəsində öldürülən İşçi Partiyasının (TİP) Amasiya il sədri Şərafəddin Atalayın qardaşı oğludur. “Şərafəddin” əmisinin şərəfinə adlandırılıb. Uşaqlığı və gəncliyi İstanbulda olub. Valideynlərinin çevrəsinə görə o, gənc yaşlarında ədəbiyyatın tanınan isimlərindən Əziz Nesin, Yaşar Kamal və Can Yücəllə söhbət edib.

Mərmərə Universiteti Hüquq Bölməsindən məzun olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət NTV-nin hüquq şöbəsində çalışıb.

İstanbulda Sosial Hüquqlar Dərnəyinin İdarə Heyətinin üzvü olub. 2014-cü ilin mayında 300 mədənçinin ölümü ilə nəticələnən Soma faciəsində sonra açılan Soma işində, həmçinin həmin il Karaman ilində 18 işçinin ölümü ilə nəticələnən mədən qəzası üzrə açılan işdə hüquq müdafiəçisi olub. 2016-cı ilin noyabrında 11 nəfərin öldüyü, 24 nəfərin yaralandığı Adana tələbə yataqxanasında baş verən yanğında həyatını itirənlərin ailələrinin və 2018-ci ilin iyulunda 25 sərnişinin öldüyü Çorlu qatarı qəzasında həyatını itirənlərin ailələrinin hüquqlarını müdafiə edib. 2020-ci ildə yeddi işçinin ölümünə və 127 işçinin yaralanmasına səbəb olan atəşfəşanlıq zavodunda baş verən partlayışda həyatlarını itirən işçi ailələrinin də hüquq müdafiəçisi olaraq çıxış edib. Memarlar Palatasının üzvü olaraq İstanbulda Validebağ bağında inşaata qarşı mübarizə aparan "Validebağ Könüllüləri"ni müdafiə edib.

2023-cü il mayın 14-də İşçi Partiyasının namizədi olaraq Hatay ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib.

## Həbsi
Gezi etirazları zamanı yaradılan Taksim Dayanışmasının hüquqşünası olub. Gezi işinə müttəhim olaraq daxil edilib və barəsində həbs qərarı verilib. İttiham olunduğu 2 iş üzrə ona bəraət verilib. 2022-ci il aprelin 25-də İstanbul 13-cü Ağır Cəza Məhkəməsində baş tutan iclasında "dövlət iqtidarını devirməyə cəhd" ittihamı ilə 18 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Onun cəzası Ali Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən 28 sentyabr 2023-cü ildə təsdiq edilib.

## İstinadlar
Ayşə Sibel Ərsoy

**Ayşə Sibel Ərsoy** () — əczaçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Ayşə Sibel Ərsoy 1964-cü ildə Adana ilinin Ceyhan ilçəsində anadan olub. İbtidai, orta və lisey təhsilini Adanada alıb. Egey Universiteti Əczaçılıq Bölməsindən və Anadolu Universiteti Açıq Təhsil Bölməsindən məzun olub.

1986-1988-ci illərdə Adanada əczaçı olaraq çalışıb. 1990-cı ildə Qazi Universiteti Əczaçılıq Bölməsində elmi işçi vəzifəsində çalışıb. Çalışmalarını başa vurduqdan sonra Ankarada əczaxana açıb.

Ankara İş Qadınları Dərnəyi, Ticarət Palata və Birjaları Birliyi (TOBB) Qadınlar Şurası, Osmaniyə Dərnəyinin üzvü olub.

2018 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq Adana ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 27-ci çağırışda TBMM Ətraf mühit Komissiyasının, 28-ci çağırışda isə TBMM Kişi və Qadınlar üçün Bərabər Cəmiyyət Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq anasıdır.

## İstinadlar
Tamer Osmanağaoğlu

**Tamer Osmanağaoğlu** () — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Tamer Osmanağaoğlu 1963-cü ildə Ağrı ilinin Tutağ ilçəsində anadan olub. İstanbul Aydın Universiteti Ədliyyə Peşə Liseyindən məzun olub.

İş adamı olaraq çalışır. İzmir, İstanbul və Ərzurum illərində enerji, inşaat və səhiyyə sahələrində işləri olub.

MHP İdarə Heyətinin üzvü olub. Hazırda MHP Baş Katibinin müavinidir.

2018 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq İzmir ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 27-ci çağırışda TBMM Plan və Büdcə Komissiyasının üzvü, TBMM Kəşfiyyat Komissiyasının üzvü, 28-ci çağırışda isə TBMM Kəşfiyyat Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə bilir.

## İstinadlar
Vahid Kayrıcı

**Vahid Kayrıcı** () — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 21 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Vahid Kayrıcı 1956-cı ildə Çorum ilinin Sungurlu ilçəsində anadan olub. AİTİA Maliyyə Elmləri və Mühasibatlıq Liseyindən məzun olub.

Yol, Su və Enerji Baş İdarəsində işçi olaraq çalışıb. Daha sonra özəl bizneslə məşğul olub.

90-cı illərdən MHP üzvüvür.

1999 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq Çorum ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 21 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib.

Evli və 3 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Jandira Martini

**Jandira Martini** (; ) — braziliyalı aktrisa, ssenari müəllifi.

## Həyatı
1945-ci il 10 iyul tarixində San-Paulu ştatının Santos şəhərində dünyaya gəlib.

2024-cü ilin yanvar ayında ağciyər xərçəngindən vəfat edib.

## Filmoqrafiya

### Serial
* 1983 — Braço de Ferro
* 1987 — Sassaricando — Teodora Abdalla
* 1990 — A História de Ana Raio e Zé Trovão — Vitória Imperial
* 1991 — O Fantasma da Ópera — Marion Leik Fitzgerald
* 1994 — *Éramos Seis* — Dona Genu
* 1995 — Sangue do Meu Sangue — Rebeca
* 1996 — Brava Gente — Augusta Messinari
* 2001 — Os Maias — Eugênia Silveira
* 2001 — Klon — Zorayde
* 2003 — A Casa das Sete Mulheres — Dona Antônia
* 2004 — A Diarista — Dilma (episode: *Aquele com os Loucos*)
* 2005 — América — Odaléia de Oliveira
* 2007 — Amazônia, de Galvez a Chico Mendes — Donana
* 2007 — Desejo Proibido — Dona Guará
* 2009 — Caminho das Índias — Puja
* 2010 — Escrito nas Estrelas — Gildete (Madame Gilda)
* 2011 — Morde & Assopra — Salomé de Souza
* 2012 — Salve Jorge — Farid

### Film
* 1990 — Uma Escola Atrapalhada — Dona Alma
* 2004 — Olga — Sara

## İstinadlar
Filiz Kılıç

**Filiz Kılıç** () — müəllim və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Filiz Kılıç 30 iyun 1964-cü ildə Nevşehir ilinin Avanos ilçəsində anadan olub. Hacettepe Universiteti Ədəbiyyat Bölməsindən məzun olub. Qazi Universiteti İctimai Elmlər İnstitutunda magistr və PhD dərəcələri alıb.

Qazi Universiteti Fənn-Ədəbiyyat Bölməsində 1995-ci ildə dosent yardımcısı, 2000-ci ildə dosent, 2005-ci ildə isə professor elmi adları alıb. Kitablarıdosent]], 2005-ci ildə isə professor elmi adları alıb. Kitabların və məqalələrin müəllifidir. Uzun illər Qazi Universitetində vəzifələrdə təmsil olunub. 2008-2017-ci illərdə Nevşehir Universitesinin qurucu rəhbəri olub.

2021-ci ildən MHP sədrinin müavinidir.

2023-cü ildə MHP namizədi olaraq Nevşehir ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Milli Təhsil, Mədəniyyət, Gənclər və İdman Komissiyasının sədr müavini vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə və fransızca bilir. Evli və 2 uşaq anasıdır.

## İstinadlar
Levon Yeramyan

**Levon Yeramyan** (; ) — erməni sovet aktyoru. Azərbaycan SSR xalq artisti (1938). Tiflisdə Erməni Dram Teatrının yaradıcılarından biri (1921).

## Həyatı
O, ilk dəfə 1910-cu ildə Tiflisdə Yeni Dram Teatrının səhnəsinə çıxıb, sonra Zubalova adına Tiflis Xalq Evinin truppasında çıxış edib.

1924–1926 və 1929–1938-ci illərdə Bakıda, 1928–1929-cu illərdə Leninakanda erməni teatrlarında çalışıb.

Bakı erməni teatrında oynadığı rollar arasında Karl Mur, Ferdinand, Neznamov; Pepo, Seyran (Şirvanzadənin "Namus" əsəri), Qodun, Kreçet aid idi.

Həyat yoldaşı Astra Yeramyan Ermənistan SSR xalq artisti (1961) idi. 

Levon Yeramyan Bakıda Montin qəbiristanlığında dəfn edilib. Abidə Teatr Cəmiyyətinin vəsaiti hesabına ucaldılıb.

## İrsi
Bakı Erməni Teatrı 1939-1949-cu illərdə Yeramyanın adını daşıyıb.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Театральная энциклопедия. Том 2/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1963
* *Բարսեղյան Ա.*, Լևոն Երամյան, Երևան, 1962
Mustafa Dəmir

**Mustafa Dəmir** () — siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Mustafa Dəmir 1980-ci ildə Kilis ilində anadan olub. Kilis Universitetinin Peşə Liseyinin Biznesin idarə edilməsi Bölməsindən məzun olub.

Kilis Gənclər və İdman İdarəsində çalışıb.

Uzun illərdir MHP üzvüdür. 2017-ci ildə MHP Kilis ilçə sədri, 2020-2023-cü illərdə isə MHP Kilis il sədri olub.

2023-cü ildə MHP namizədi olaraq Kilis ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib.

İngiliscə bilir. Evli və 1 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Kiniçi Aray

– Yaponiya ufoloqu. O, Yaponiyada UNO araşdırmalarının qabaqcılı olmuşdur. Yaponiya Uçan Boşqab Tədqiqat Assosiasiyasının qurucusudur.

## Həyatı və karyerası
Aray 1923-cü ildə Tokioda doğulmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi illərində Yaponiya Hava Qüvvələrində radarla işləmişdir. Havanın vəziyyəti, astronomiya müşahidələri və hava qurğularına böyük marağı olmuşdur. Müharibədən sonra Maliyyə Nazirliyində işləmiş, daha sonra Tokionun Şinaqava bölgəsində kitab evi açaraq maraq dairəsinə aid kitablar oxumağa başlamışdır. Bu zaman 1954-cü ildə Corc Adamski tərəfindən nəşr olunmuş *"Uçan boşqablar endi"* kitabının yaponca tərcüməsi ilə tanış olmuşdur. Adamski kitabında uçan boşqabın göyərtəsinə qalxdığını və Veneradan olan yadplanetlilərlə söhbət etdiyini iddia edirdi. Aray dərhal UNO-larla maraqlanmağa başlamışdır. UNO-lar haqqında müşahidə hallarının və hekayələrin artdığını görən Aray 1955-ci ildə Yaponiya Uçan Boşqab Tədqiqat Assosiasiyasını qurmuşdur.

Arayın ən böyük məqsədi dünyada qlobal sülhün əldə olunmasını və bəşəriyyətin gələcəyinin təhlükəsizliyini təmin etmək idi. O, ABŞ ilə SSRİ arasında qlobal müharibənin başlamasından narahat idi. Aray 1978-ci ildə *"UFO to Uchu"* jurnalına verdiyi müsahibədə bildirmişdir:

Aray Şinaqavada yerləşən şirkət binasında UNO kitabxanası yaratmışdır və kitabxanada UNO-lar haqqında tapdığı materialları toplamışdır. 2002-ci ilin aprelindəki ölümündən qısa müddət öncə kitabxanasındakı materialların çoxunu Fukuşima prefekturasında yerləşən İino UNO Muzeyinə bağışlamışdır. Muzeydəki materialların 3000-i onun kolleksiyasına aiddir. Aray muzeyin 1993–2010-cu illərdəki direktoru Kinoşita Tsuqio ilə dost olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Yaponiyada UNO müşahidə halları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiyası
Mehmet Cəlal Fendoğlu

**Mehmet Cəlal Fendoğlu** () — siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Mehmet Cəlal Fendoğlu 1961-ci ildə Malatya ilinin Battalgazi ilçəsində anadan olub. İbtidai, orta və lisey təhsilini Malatyada alıb.

Turizm sahəsində çalışıb.

MHP İdarə Heyətinin üzvüdür.

2018 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq Malatya ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib.

İngiliscə bilir. Evli və 1 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
İbrahim Özyavuz

**İbrahim Özyavuz** () — siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
İbrahim Özyavuz 1 aprel 1963-cü ildə Şanlıurfa ilinin Harran ilçəsində anadan olub. İbtidai və orta təhsili Harran ilçəsində, lisey təhsilini isə Şanlıurfada alıb. Donbass Dövlət İdarəetmə Universiteti Beynəlxalq əlaqələr Bölməsindən məzun olub.

Şanlıurfada ticarətlə məşğul olub. 1999, 2004 və 2009-cu illərdə Harran ilçə bələdiyyəsinin sədri seçilib. 2002-2009-cu illərdə Harraspor İdman Klubunun prezidenti olub.

Siyasi fəaliyyəti ərzində ANAP, AK Partiya və MHP üzvü olub. 2012-2015-ci illərdə MHP Şanlıurfa il sədri olub. 2015 və 2018-ci illərdə MHP İdarə Heyətinin üzvü seçilib.

2018 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq Şanlıurfa ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib.

Ərəbcə və fransızca bilir. Evlidir.

## İstinadlar
Fəti Yıldız

**Fəti Yıldız** () — hüquqşünas və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Fəti Yıldız 1953-cü ildə Yozqat ilinin Boğazlıyan ilçəsində anadan olub. İstanbul Universiteti Hüquq Bölməsindən məzun olub.

Hüquqşünas olaraq çalışıb.

MHP sədri Devlet Bahçelinin baş müşaviri olub. 18 mart 2018-ci ildə MHP sədrinin müavini seçilib.

2018 və 2023-cü illərdə MHP namizədi olaraq İstanbul ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib. 27 və 28-ci çağırışlarda TBMM Konstitusiya Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Fransızca bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Cumali İncə

**Cumali İncə** () — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Cumali İncə 1969-cu ildə Niğdə ilində anadan olub. Anadolu Universiteti Biznesin idarə edilməsi Bölməsindən məzun olub.

Niğdə Bələdiyyə Məclisinin üzvü, Niğdə bələdiyyə sədrinin müavini vəzifələrində çalışıb.

MHP Niğdə il şöbəsinin sədri olub.

2023-cü ildə MHP namizədi olaraq Niğdə ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib.

Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Həsən Basri Sönməz

**Həsən Basri Sönməz** () — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Həsən Basri Sönməz 1974-cü ildə İsparta ilinin Yalvaç ilçəsində anadan olub. İsparta Tətbiqi Elmlər Universiteti Biznesin idarə edilməsi Bölməsindən məzun olub.

İş adamı olaraq çalışıb. Ailə peşəsi olan dəri sənayesində, həmçinin xaricdə turizm, qida və inşaat sahələrində çalışıb.

2023-cü ildə MHP namizədi olaraq İsparta ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM İnsan Hüquqları Araşdırma Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Mis (I) bromid

**Mis (I) bromid** — formulu CuBr olan qeyri-üzvi maddədir. İkili birləşmələr sinfinə aiddir və monovalent mis və bromid turşusunun duzu hesab edilə bilər.

## Fiziki xassələri
Təmiz formada rəngsiz tetraedral mikrokristallardır. Kristal qəfəsi sfalerit tiplidir (kubik sinqoniya). İşıqda nəmli havada yavaş-yavaş oksidləşərək yaşılımtıl rəng alır. Suda, etanolda, efirdə həll olunmur. Kristalhidratlar əmələ gətirmir.

## Alınması
Mis(I) bromidi aşağıdakı üsullardan biri ilə almaq olar.
1.	Mis (II) bromidin termiki parçalanması:

: \mathsf{2CuBr_2 \ \xrightarrow{>500 ^\circ C} \ 2CuBr+Br_2\uparrow}

: \mathsf{2(CuBr_2 \cdot 4H_2O) \ \xrightarrow{115-140 ^\circ C} \ 2CuBr+Br_2\uparrow+8H_2O}

: \mathsf{2Cu_2O+2HBr \ \longrightarrow \ 2CuBr \downarrow +H_2O}

2.	Mis (I) oksidin durulaşdırılmış bromid turşusu ilə reaksiyası:

: \mathsf{2Cu_2O+2HBr \ \longrightarrow \ 2CuBr \downarrow +H_2O}

: \mathsf{2CuSO_4+2NaBr+SO_2+2H_2O \longrightarrow 2CuBr \downarrow +2H_2SO_4+Na_2SO_4}
3.	Mis (I) oksidin durulaşdırılmış bromid turşusu ilə reaksiyası:

: \mathsf{2CuSO_4+2NaBr+SO_2+2H_2O \longrightarrow 2CuBr \downarrow +2H_2SO_4+Na_2SO_4}

: \mathsf{2Cu+4HBr \longrightarrow 2H[CuBr_2]+H_2 \uparrow}

: \mathsf{H[CuBr_2] \longrightarrow CuBr+HBr}
4.	: \mathsf{CuSO_4+4KBr+Cu \ \longrightarrow \ 2K[CuBr_2]+K_2SO_4}

: \mathsf{K[CuBr_2] \ \longrightarrow \ CuBr+KBr}

## Kimyəvi xassələri
Həll olunan birləşmələrin əmələ gəlməsi.
1.	Mis (I) bromid isti qatı sulfat turşusunda həll olunur:

: \mathsf{2\ CuBr + 4\ H_2SO_4 \longrightarrow \ 2CuSO_4 +\ Br_2 \uparrow + \ 2SO_2 \uparrow + 4\ H_2O}

2.	Kompleks birləşmə əmələ gətirdiyi üçün bromid turşusunun, kalium bromidin, kalium siyanidin, ammonyakın qatı məhlullarında həll olunur:
: \mathsf{CuBr + MBr \longrightarrow \ M[CuBr_2], \ (M=H,K)}

: \mathsf{CuBr + 2KCN \longrightarrow \ K[Cu(CN)_2] +KBr}

: \mathsf{CuBr + 2(NH_3 \cdot H_2O) \longrightarrow \ [Cu(NH_3)_2]Br + 2H_2O}

### Digər reaksiyalar:
3.	Mis (I) bromid nəmli havada işıqda yavaş-yavaş oksidləşir:
: \mathsf{2CuBr \longrightarrow Cu \downarrow + CuBr_2}

: \mathsf{CuBr+S(CH_3)_2 \longrightarrow CuBr \cdot S(CH_3)_2}

4.	Lyuis əsasları ilə molekulyar adduktlar əmələ gətirir, məsələn, dimetil sulfidlə:
: \mathsf{CuBr + MBr \longrightarrow \ M[CuBr_2], \ (M=H,K)}

: \mathsf{CuBr + 2KCN \longrightarrow \ K[Cu(CN)_2] +KBr}

: \mathsf{CuBr + 2(NH_3 \cdot H_2O) \longrightarrow \ [Cu(NH_3)_2]Br + 2H_2O}

## Tətbiqi
Mis (I) bromid kimya sənayesində üzvi sintez proseslərində istifadə olunur.

## İstinadlar
* Реми Г. "Курс неорганической химии" М, 1963
* M. K. Bağıyeva. Ümumi və qeyri-üzvi kimya praktikumu. Bakı-2012
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
Nikel (II) nitrat

**Nikel (II) nitrat** — kimyəvi formulu Ni(NO3)2 olan qeyri-üzvi birləşmədir, nikel və nitrat turşusunun duzudur. Kristallhidratlar əmələ qətirir.

## Fiziki xassələri
Nikel (II) nitrat suda, asetonitrildə və dimetilsulfoksiddə yaxşı həll olan açıq — yaşıl kristallar əmələ gətirir. Ni(NO3)2•nH2O tərkibli kristalhidratlar əmələ gətirir, burada n = 2, 4, 6 və 9-dur. Ən sabit kristalhidrat Ni(NO3)2•6 H2O, [Ni(H2O)6](NO3)2 quruluşuna malikdir – və bu kristalhidratdakı nikel ionu altı su molekulu ilə əhatə olunur və nitrat ionları ilə birbaşa kimyəvi rabitəsi yoxdur.

## Alınması
1.	Nikel və ya nikel(II) oksidin durulaşdırılmış azot turşusunda həll edilməsi nəticəsində almaq olar:
: 3Ni + 8HNO3 -> 3Ni(NO3)2 + 2NO ^ + 4H2O,
: NiO + 2HNO3 -> Ni(NO3)2 + H2O

2.	Nikel (II) xloridin isti nitrat turşusunda həll edilməsi nəticəsində:
: 3NiCl2 + 8HNO3 ->[100^oC] 3Ni(NO3)2 + 3Cl2 ^ + 2NO ^ + 4H2O.

## Kimyəvi xassələri
1.	Susuz duz qızdırıldıqda parçalanır:
: 2Ni(NO3)2 ->[500^oC] 2NiO + 4NO2 + O2,
: Ni(NO3)2 ->[150^oC, vacuum] Ni(NO2)2 + O2.

2.	Qələvi metal hidroksidləri ilə reaksiyaya daxil olur və nəticədə zümrüd – yaşılı rənqdə nikel(II) hidroksid alınır:
: Ni(NO3)2 + 2NaOH -> Ni(OH)2 v + 2NaNO3.

3.	Əks halda, reaksiya ammonyakın sulu məhlulları ilə gedir, durulaşdırılmış məhlul ilə əsası nikel nitrat alınır:

: Ni(NO3)2 + NH3.H2O -> Ni(NO3)(OH) v + 2NH4NO3,

və qatı amonyak məhlulu ilə:
: Ni(NO3)2 + 6(NH3.H2O)-> [Ni(NH3)6](NO3)2 + 6H2O.

4.	Güclü oksidləşdirici maddələrlə reaksiyaya daxil olduqda, zəif reduksiyaedicidir:
: 2Ni(NO3)2 + Cl2 + 6NaOH -> 2NiO(OH) v + 2NaCl + 4NaNO3 + 2H2O.

## Toksikliyi
Bütün nitratlar kimi, oksidləşdirici maddədir və üzvi maddələrlə yanan qarışıqlar əmələ gətirir. Maddənin tozu gözləri və selikli qişanı qıcıqlandırır və allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Daxilə düşsə ÖD 50 siçovullar üçün 1620 mq/kq. Suda yaşayan orqanizmlər üçün zəhərlidir. Kanserogendir.

## Tətbiqi
Nikel (II) nitrat digər Ni birləşmələrinin və nikel tərkibli katalizatorların alınmasında, əlvan keramikada qəhvəyi rənqi almaq üçün və şüşə istehsalında şüşələrin boyanmasında istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* Рабинович В. А., Хавин З. Я. Краткий химический справочник. — Л.: Химия, 1977. — С. 94.
* M. K. Bağıyeva. Ümumi və qeyri-üzvi kimya praktikumu. Bakı-2012.
* Лидин Р. А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учебное пособие для вузов. — 3-е изд., испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с.

## İstinadlar
Seyid Həsən Firuzabadi

**Seyid Həsən Firuzabadi** — hərbçi, iranlı menecer, həkim və siyasətçi. O, 1989-cu ildə Məşhəd Tibb Elmləri Universitetində tibb üzrə doktorluq dərəcəsi alıb və sonra İran İslam Respublikasının Qızıl Aypara Cəmiyyətinin rəhbəri olub. Rəcai və 1999-cu ilin avqust ayından Mirhüseyn Musəvinin fərmanı ilə Cihad Tikintisi Mərkəzi Şurasının üzvü və Baş nazirin müdafiə məsələləri üzrə müavini vəzifələrinə təyin edilmiş, sonra isə müharibə zamanı Mərkəzi Qərargahın üzvü olmuşdur. Ordu, Korpus və Cihad tikintisi tərəfindən döyüş komandanlığını əlaqələndirmək üçün yuxarı orqan olaraq Xatəm əl-Ənbiya. Daha sonra 1368–1395-ci illər arasında 27 il İran İslam Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahına rəhbərlik etmiş və eyni zamanda məşvərət şurasının üzvü təyin edilmişdir. 3 sentyabr 2021-ci ildə koronavirus infeksiyasından vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər