Kompleks birləşmələr

**Kompleks birləşmələr**- ( — kombinasiya, birlikdə) yəni kimyəvi reaksiyalarda atomun əsas valentlikləri ilə yanaşı, müəyyən şəraitdə əlavə valentliklərdə meydana çıxa bilər.

## Koordinasion birləşmələr
thumb|Koordinasion birləşmə - sisplatin
Koordinasion quruluşa malik olan maddələr koordinasion birləşmələr adlanır. Onların  kristal  qəfəsində verilmiş  maddənin  ayrıca  molekulları  olmur,  qəfəsdə yerləşən hər bir atom (ion) müəyyən sayda bərabər məsafədə və eyni tipli kimyəvi rabitə ilə (ion,  kovalent,  metal) əlaqələnən qonşu  hissəciklərlə (atom,  ion) əhatə olunmuşdur. Koordinasion birləşmələr   məhlula  keçdikdə tərkib   hissələrinə ayrılmırsa,  belə koordinasion birləşmələr kompleks  birləşmələr hesab  edilir. . 
Mündəricat

### Kompleks birləşmələrin yaranma tarixi
thumb|left|200px|Alfred Verner
Kompleks birləşmələr haqqında ideyaları kimya elminə gətirən və  onun nəzəri əsasını qoyan İsveçrə alimi Alfred Verner(1983 –cü il) olmuşdur. Onun koordinasion  birləşmələr  sahəsindəki  elmi  nailiyyətləri  yüksək  qiymətləndirilmiş və o,  1913 –cü ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Kompleks birləşmələr kimyasının inkişafında rus alimi L. A. Çuqayev və onun  çox saylı şagirdləri  -İ. İ. Çernyayev, A. A. Qrinberq, V. V. Lebedinskinin, sonralar N.Q.Klyuçnikov, E.B.Qlikina və başqalarının rolu böyükdür.

## Kompleks birləşmələrin alınması
right|thumb|kompleks birləşmə
Bütün  birləşmələr   kimi   kompleks   birləşmələrin  alınması  bir  çox  amillərdən asılıdır.  Bunlardan  mühitin  pH –nı,  temperaturu,  vaxtı,  həlledicinin  növünü  və oksidləşdirici   və ya  reduksiyaediciliyini,     katalizatorun     təsirini,   götürülmüş komponentlərin qatılığını və s. göstərmək olar.
Kompleksin əmələgəlməsinin əsas  səbəbi  ion –ion,  ion –molekul,  molekul –molekul arasında həm elektrostatik , həm də donor –akseptor qarşılıqlı təsirinin olmasıdır.

## Kompleks birləşmələr kimyasının əsas anlayışları
Koordinasion   birləşmələr  kimyasında tədqiq   edilən əsas   sahə, mərkəzi hissəcik  və  onun ətrafında koordinasiya edən  liqandlardan təşkil olunmuş molekul və ionlardır.  Koordinasiya  nəzəriyyəsindən  məlumdur  ki,  kompleks  birləşmələr daxili və xarici sferadan ibarətdir. Kompleks  birləşmənin  dissosasiya  xarakterini,  həmçinin  kimyəvi  reaksiyaya daxil olmasını öyrənməklə kompleksdəki rabitələrin təbiətini müəyyən etmək olur. 
Liqandlar  kompleks əmələgətirici  ilə donor –akseptor  koordinativ  rabitə əmələ gətirirlər. Liqandlar mərkəzi atoma ikimərkəzli σ –, π –və δ–rabitələri ilə və çox mərkəzli  rabitələrlə birləşirlər.  İkimərkəzli  mərkəzi  atom –liqand σ –rabitəsi  metal  kationunun  boş  orbitalı  ilə liqandın  donor  atomunun bölünməmiş elektron  cütünün  ümumiləşməsi  hesabına  donor –akseptor  mexanizmi əsasında yaranır. Liqandlar σ –elektron  donoru  olmaqla  yanaşı,  eyni  zamanda  π –elektronlarının  akseptoru  da  olurlar. π –rabitə metal  kationunun  bölünməmiş elektron cütünün donoru  və liqand atomunun boş orbitalının akseptoru hesabına donor –akseptor   mexanizmi   ilə yaranır.  Bunların əmələgəlmə mexanizminə növbəti bölmələrdə baxılacaq. Beləliklə, kompleks birləşmələrdə liqandlar  mərkəzi atoma koordinasiya edir. Kompleks birləşmənin  mərkəzi  atomuna  (hissəsinə)  koordinasiya  edən atomların və ya  atom  qruplarının  sayı koordinasiya ədədi adlanır.  Əgər  mərkəzi  atom –liqand  rabitəsi  ikimərkəzlidirsə onda,  koordinasiya ədədi  mərkəzi  atomda  yaranan σ –rabitələrin sayına bərabərdir. Məsələn, [Cu(NH3)4]2+ ionunda 4σ –rabitə olduğundan koordinasiya ədədi dördə bərabərdir.Kompleks  birləşmədə koordinativ  rabitə əmələgətirən  liqand  atomlarının sayı,  başqa  sözlə koordinasiya  sferasında  liqandın  tutduğu  yerin  sayı  həmin liqandın dentantlığı  (koordinasiya  tutumu) adlanır.  “Dentant”  latın  sözü  olub, mənası “dişli” deməkdir. Ümumiyyətlə, liqandın tərkibində olan bir və ya bir neçə atom kompleks əmələgətirici  ilə eyni zamanda birbaşa rabitə əmələgətirə bilər. Belə atomların  miqdarından  asılı  olaraq  onlar monodentant və polidentant liqandlara ayrılır. Monodentant  liqandlarda  yalnız  bir  atom  donor  kimi  istifadə edilir  və bir koordinasiya    yeri   tutur.   Məsələn,  su  molekulunda  yalnız  oksigen  atomu bölünməmiş  elektron  cütünün  donoru  kimi  mərkəzi    atomla    birləşir.  Su molekulunda yalnız bir oksigen atomu olduğundan o, yalnız monodentant ola bilir. 
Koordinasiya ədədi. Əvvəllər    koordinasion    birləşmələrdə valentlik münasibətlərini xarakterizə etmək üçün bir ümumi “valentlik” terminindən istifadə edilirdi.  O,  bir  tərəfdən  atomlar arasındakı kovalent rabitələrin sayını  göstərmək üçün, digər  tərəfdən  isə oksidləşmə dərəcəsinin  sinonimi  kimi  tətbiq  edilirdi.  Bu çoxmənalılıq çox zaman bir –birinə zidd fikirlər yaratdığı üçün “valentlik” termini rədd  edildi. Məsələn, Fe(CO)5, [Ni(CN)4]4-, [Co(NH3)6]3+,  birləşmələrində metal atomları onları əhatə  edən liqandlarla bir neçə kovalent rabitə əmələgətirdiyi halda onlar sıfır valentli hesab edilirdi.Hazırda  valentlik  münasibəti  daha  dəqiq  koordinasiya ədədi,  kovalentlik  və oksidləşmə dərəcəsi terminləri ilə xarakterizə olunur. Atomun  özünə birləşdirdiyi  atom  və ya  atom  qruplarının  sayı koordinasiya ədədi adlanır. Koordinasiya ədədi  rabitənin  tipindən  (birqat,  ikiqat  və ya  üçqat), həmçinin  rabitənin  lokallaşmasından  və ya  delokallaşmasından  asılı  deyil. Məsələn,  [BF4]-və [CO3]2-ionlarında borun koordinasiya ədədi 4, karbonunki  isə üçdür. Koordinasiya ədədi  kompleks əmələgətiricinin  (mərkəzi  atomun)  oksidləşmə dərəcəsindən  böyük  olur  və 1,  2,  3,  4,  5,  6,  7,  8,  9,  12  koordinasiya ədədi məlumdur.  Kompleks  birləşmədə mərkəzi  metal  atomunun  koordinasiya ədədi metalın oksidləşmə dərəcəsi ilə əlaqəli deyildir. Mərkəzi  ionun  oksidləşmə dərəcəsi  (elektromənfiliyi)  liqandların  formal yüklərinin cəmi ilə kompleks hissəciyin (ionun) yükünün fərqinə bərabərdir. 
## Kompleks birləşmələrin təsnifatı
Kompleks birləşmələrin tərkibi, quruluşu və xassələri çox müxtəlif olur. Buna görə də onların təsnifatı müxtəlif əlamətlərə əsasən verilə bilər. Daxili sferanın yükünün xarakterinə görə kompleks birləşmələr üç qrupa ayrılır: 
#Kation kompleks birləşmələrdə daxili sfera müsbət yüklü olur. Həmin kation müsbət yüklü kompleksəməgətiricidən və polyar molekulalardan təşkil olunur. Məsələn, akva komplekslər və aminatlar – kation komplekslərdir. Liqandları yalnız H2O-dan ibarət olan komplekslər akva komplekslər və ya hidratlar adlanır. [Cr(H2O)6]Cl3; [Cu(H2O)4]SO4; [Fe(H2O)6]SO4 və başqaları akva komplekslərə misal ola bilər. Liqandları NH3-dən təşkil olunmuş komplekslər amminatlar (və ya amin komplekslər) adlanır. Məs, [Zn(NH3)4]SO4; [Cu(NH3)4]Cl2;  [Ag(NH3)2]Clvə s. 
#Anion kompleks birləşmələrdə daxili sfera mənfi yüklü olur. Bu növ kompleks birləşmələrdə kompleksəmələgətirici həm müsbət metal, həm də müsbət qeyri-metal ionları ola bilər. Liqandlar isə, bir qayda olaraq, anionlardan ibarət olur. Məsələn: K3[AlF6]; K4[Fe(CN)6]; Na3[Al(OH)6]; Na2[Zn(OH)4];  K2[HgJ4]və s. 
#Neytral kompleks birləşmələr birsferalı komplekslərdir. Liqandların yüklərinin cəmi kompleksəmələgətiricinin yükünə qiymətcə bərabər, işarəcə əks olduqda elektroneytral kompleks əmələ gəlir. Belə komplekslər həm yüksüz, həm də yüklü liqandlar və kompleksəmələgətiricilərdən təşkil oluna bilər. Aşağıdakı komplekslər neytral komplekslərə misal ola bilər. [PtCl4(NH3)2]0; [Co(NO2)3(NH3)3]0;[Ni(CO)4]0 ; [Ni(C6H6)2]0 ;[Fe(CO)5]0.
## Kompleks birləşmələrdə izomeriya
İzomeriya kompleks birləşmələrin kimyasında geniş yayılmış hadisədir. Bu hadisə eyni kimyəvi tərkibli maddələrin müxtəlif quruluşa və beləliklə də müxtəlif xassələrə malik olması ilə əlaqədardır. Kompleks birləşmələrdə izomeriyanın öyrənilməsi və inkişaf etdirilməsi sahəsində L.A.Çuqayevin tələbələri olan İ.İ.Çernyayev, A.A.Qrinberq və B.B.Lebedinski xüsusi rol oynamışlar. kompleks birləşmələrin izomeriyasının müxtəlif növləri məlumdur.

### Həndəsi izomeriya
Bu növ izomeriya liqandların daxili sferada bir-birinə görə müxtəlif vəziyyətdə yerləşdiyi zaman müşahidə olunur. Həm də izomerlərin miqdarı, başqa sözlə liqandların yerləşmə variantlarının sayı bir tərəfdən kompleks birləşmənin quruluşundan, digər tərəfdən isə müxtəlif liqandların miqdarından asılıdır. 


File:Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png|*sis*-[CoCl2(NH3)4]+
File:Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png|*trans*-[CoCl2(NH3)4]+
Image:Fac-trichlorotriamminecobalt(III).png|-[CoCl3(NH3)3]
Image:Mer-trichlorotriamminecobalt(III).png|-[CoCl3(NH3)3]


İzomeriya kompleks birləşmələrin kimyasında geniş yayılmış hadisədir.
### Optiki izomeriya
Belə izomerlər bir-birindən optik aktivliklərinə görə fərqlənir. İşığın polyarizasiya müstəvisini fırlatma qabiliyyətinə malik birləşmələr optik aktiv birləşmələr adlanır.
Optik izomerlərdən biri bu müstəvini sağa, o biri isə sola fırladır. 
Optik izomeriya asimmetrik, yəni heç bir simmetriya müstəvisi olmayan molekullarda müşahidə olunur. Optik izomeriyanı ilk dəfə 1921-ci ildə Verner müşahidə etmişdir.


File:Delta-tris(oxalato)ferrate(III)-3D-balls.png|Λ-[Fe(ox)3]3−
File:Lambda-tris(oxalato)ferrate(III)-3D-balls.png|Δ-[Fe(ox)3]3−
File:Delta-cis-dichlorobis(ethylenediamine)cobalt(III).png|Λ-*sis*-[CoCl2(en)2]+
File:Lambda-cis-dichlorobis(ethylenediamine)cobalt(III).png|Δ-*sis*-[CoCl2(en)2]+



## Kompleks birləşmələrdə rəngin əmələgəlməsi
Kompleks birləşmələrin rəngi liqandın növündən və kompleksəmələgətiricidən asılıdır. Kompelksəmələgətiricinin energetik səviyyəsinin   şaxələnməsi  haqqında təsəvvürlər kompleks  birləşmənin  maqnit xassəsi  ilə yanaşı  onların rəngini –optiki xassələrini izah etməyə imkan  verir. Rəngin  yaranması d-elektronları  ilə sıx  bağlıdır .

## Kompleks birləşmələrin adlandırılması
Koordinasiya nəzəriyyəsinin kəşfinə qədər kompleks birləşmələrin adlandırılmasında heç bir sistemlik yox idi. Beləki, kompleks birləşmələr onları sintez edən  alimin  adına  və  ya  rənginə görə adlandırılırdı.  Bir  çox kompleks  birləşmələr hazırkı dövrə qədər öz tarixi adını saxlamışdır. Məsələn, Kossun birinci duzu -K[PtNH3Cl3], Kossun ikinci duzu -K[PtNH3Cl5], Reyneke duzu –NH4[Cr(NH3)2(NCS)4], Fişer duzu –K3[Co(NO2)6],Yaşıl rəngli -[Co(NH3)5Cl2]kobalttrazeoxlorid, Qırmızı rəngli -[Co(H2O)(NH3)5]Cl3 -kobaltrozeoxlorid  və s. Çox  sayda  kompleks  birləşmələr  sintez  edildikcə,  onların  belə adlandırılması qənaətləndirici  deyildir.  Buna  görə də kompleks   birləşmələrin  adlandırılmasında müəyyən sistematiklik lazım idi. İlk  rasional  adlandırılma  qaydasını  koordinasiya  nəzəriyyəsinin əsasını  qoyan Verner vermişdir. Vernerin təklif etdiyi adlandırılma çox az dəyişikliklərlə hal –hazırda tətbiq edilir. 1953 –cü ildə Beynəlxalq nəzəri və tətbiqi kimyaçılar ittifaqının (İUPAC) qeyri –üzvi  birləşmələrin  adlandırılması  komissiyası  tərəfindən   qeyri –üzvi birləşmələri  adlandırmaq  üçün  nümunəvi    layihə hazırlanmışdır.  Bu  layihəyə əsaslanaraq  qeyri –üzvi,  o  cümlədən  kompleks  birləşmələrin  milli  nomenklaturası yaradıldı və bu Verner nomenklaturasından cüzi fərqlənir.Bütün   səmərəli   adlandırmada   olduğu   kimi,   kompleks   birləşmələrin adlandırılmasında da  birinci  kation  sonra  isə anionun  adının  deyilməsi  prinsipi əsas götürülür. Kompleks ionun tərkibinin adlandırılmasında müvafiq qaydalar rəhbər götürülür:
#Anion –liqandın adının sonuna “o” şəkilçisi əlavə edilir. (xloro -, sulfato -, oksalato -). Radikal kimi (metil -, fenil -) baxılan liqandın adları müstəsnalıq təşkil edir, olduğu kimi adlanır. Neytral liqandların adına şəkilçi əlavə edilmir. NH3 liqandı ammin, H2O–akvo adlanır.
#Kompleks ionunun tərkibində bir neçə müxtəlif neytral molekul olarsa, onlar aşağıdakı ardıcıllıqla sadalanır: a) birinci NH3 molekulu –ammin deyilir. b) ikinci ammonyakın törəmələri: N2H4–hidrazin, CH3NH2–metilamin, C2H5NH2–etilamin, C2H5N –piridin, NH2-CH2CH2-NH2– etilendiamin və s. deyilir.
#Koordinasiya olunmuş qrupların sayı yunanca 1 –mono, 2 –di, 3 –tri, 4 –tetra, 5 –penta, 6 –heksa söz önləri ilə göstərilir. Əgər liqand mürəkkəbdirsə, onda bis -, tris -, tetrakis –sözönlərindən istifadə edilir. Liqandın sayı bir olduqda çox vaxt mono sözü işlədilmir. 
#Kompleks hissəciyi adlandırarkən birinci növbədə liqand anion, liqand –molekul sadalanır, sonra isə mərkəzi atom deyilir. Kompleks ionun formulunda isə verilmiş ardıcıllıq tərsinə sıra ilə yazılır. İUPAC (İnternational  Union  of  Pure  and  Chemistry)  sisteminə görə mərkəzi atomun oksidləşmə dərəcəsi  hissəciyin adından sonra mötərizədə roma  rəqəmi ilə işarə edilir.Beləliklə, [Co(NH3)5Cl]Cl2birləşməsi xloropentaammin   kobalt   (III)   xlorid adlanır. Burada mono –sözönü buraxılmışdır. Əgər  kompleks  hissəcik  anion  tiplidirsə, onda  onun adının sonuna “at” şəkilçisi əlavə edilir. Məsələn,  K2[Ni(CN)4]birləşməsi kalium –tetrasiano nikelat adlanır. Reyneke duzu adlanan  NH4[Cr(NCS)4(NH3)2]birləşməsini  ammonium -tetrarodanodiamminxromat  (III)  adlandırmaq  lazımdır.  SCN-anion –liqandı  kükürd atomu  vasitəsilə mərkəzi  atoma  koordinasiya  etdikdə rodanit  və ya tiosianat adlanır və formulda  məsələn, [Hg(SCN)4]2 - kimi  göstərilir.  Azot  atomu  ilə koordinasiya  edirsə, onda izorodanid (izotiosianat) adlanır və bəzən də təsadüf hallarda formulda (FeNCS)2+ kimi göstərilir. İUPAC nomenklaturasında  kompleks  birləşmələrin  çoxsaylı  rasional  və praktiki adları da mövcuddur. Co3+ ionunun duzları rənglərinə görə: luteo –duzu, rozeo –duzu, prazeo –duzu  və s.  adlanır.
### Kompleks birləşmələrin davamlılığı
Kompleks birləşmələrin davamlılığı müxtəlif olur. davamlılıq dərəcəsindən asılı olaraq kompleks birləşmələr müxtəlif cür dissosiasiya edir. Davamlı kompleks birləşmələrin dissosiasiya prosesi adətən kompleks ionun əmələ gəlməsi ilə məhdudlaşır. Yəni kompleks ion çox cüzi dərəcədə dissosiasiya edir. Davamlılığı kifayət dərəcədə olmayan kompleks birləşmələrin kompleks ionları da öz növbəsində dissosiasiya uğrayır. Məsələn,K2[PtCl6]  kifayət dərəcədə davamlıdır. Onun dissosiasiyası aşağıdakı kimi gedir:

K2[PtCl6] ↔2K+ + [PtCl6]2-

[Cd(NH3)4]Cl2 isə az davamlıdır. Buna görə də o məhlulda birinci haldan fərqli olaraq, sadə ionlara qədər dissosiasiya edir:

[Cd(NH3)4]Cl2↔[Cd(NH3)4] 2+  + Cl2

[Cd(NH3)4] 2+  ↔2+ + 4NH3

Kompleks ion tam şəkildə dissosiasiyaya uğramırsa, həmin proses kütlələrin təsiri qanununa tabe olur. Bu halda kompleks ionun qatılığı sərbəst liqandlar və kompleksəmələgətirici arasında asılılıq dissosiasiya sabiti ilə müəyyən edilir. Bu sabit əslində kompleks ionun davamsızlığını xarakterizə etdiyi üçün o, adətən davamsızlıq sabiti adlanır.
## Daxili kompleks birləşmələr
Kompleksəmələgəlmə prosesində mürəkkəb üzvi liqandlar iştirak etdikdə, adi liqandlardan fərqli olaraq, onların tərkibində olan əsasi atomlardan (azot, kükürd, oksigen və s.) bir neçəsi mərkəzi atomla koordinasiya edir. Məsələn, α-amin-asetat turşusu (qlikakol) NH2CH2COOH mislə qarşılıqlı təsirdə olduqda onun tərkibindəki karboksil qrupunun hidrogeni metal atomu ilə əvəz olunur, amin qrupu isə koordinasion rabitə vasitəsilə mərkəzi atomla birləşir. beləliklə, α-amin-asetat turşusu (qlikakol) NH2CH2COOH mislə daxili kompleks birləşmə əmələ gətirir. kompleks birləşmənin quruluşundan göründüyü kimi, mis ionu aminqrupu ilə azotun istifadə edilməmiş elektron cütləri vasitəsi ilə [Cu(NO3)4]2+ ionunda olduğu kimi koordinasion, karboksil qrupunun oksigeni ilə isə (CH3COO)2Cu-də olduğu kimi adi rabitə ilə birləşir.

Ümumiyyətlə, daxili kompleks birləşmələr metal ionunun üzvi reaktivlərlə həlqəvi kompleks birləşmələri olub, liqandın mərkəzi atomla ən az iki əsasi atomu heç olmasa bir hidrogeni əvəz olunmaqla birləşdikdə əmələ gəlir. Daxili kompleks birləşmələr neytral və ya müəyyən yükə malik ola bilər. Bu birləşmənin əsas xüsusiyyəti qapalı həlqənin əmələ gəlməsi və nəticədə mərkəzi atomun üzvi liqandın daxilinə çəkilməsidir.

Daxili kompleks duzlar bərk kristallik maddələr olmaqla ərimə temperaturları nisbətən yüksəkdir. Suda pis, lakin üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur. Onların özlərinə xas olan intensiv xarakterik rəngləri adətən kompleksəmələgətirici metal ionlarının rəngindən fərqlənir.
## Kompleks birləşmələrin əmələgəlmə nəzəriyyələri
İon rabitəsi nəzəriyyəsinə əsasən kompleks birləşmələrdə kimyəvi rabitənin mahiyyətini adi müvafiq molekullarda olduğu kimi müxtəlif yüklü ionların arasındakı cazibə qüvvəsi təşkil edir. Məsələn, xarici elektron təbəqəsində 5 elektronu olan azot atomu həmin təbəqəni 8 elektronlu davamlı təbəqəyə tamamlamaq üçün üç hidrogen atomunun elektronlarından istifadə edir.
Beləliklə, azot və hidrogen atomlarında elektron sıxlığının dəyişməsi nəticəsində onlar bir-birini qarşılıqlı surətdə cəzb edir və amonyak molekulunu əmələ gətirir. Amonyak molekulunun ümumiyyətlə elektroneytral olmasına baxmayaraq, kossel azot ionunun elektrostatik sahəsinin başqa münasib ionun elektrostatik sahəsi ilə qarşılıqlı təsirinin mümkünlüyünü qəbul edir. Amonyak molekulunun hidrogen ionu ilə ammonium ionunu əmələ gətirməsi buna misal ola bilər. Kovalent rabitə nəzəriyyəsi kompleks birləşmələrin əmələ gəlməsini molekulda adi ortaq elektron cütlərinin donor-akseptor mənşəli elektron cütü ilə tamamlanması nöqteyi-nəzərdən izah edir. Məsələn, bu nəzəriyyəyə əsasən amonyak molekulu azot atomu ilə hidrogen atomları arasında üç ortaq elektron cütünün meydana çıxması nəticəsində əmələ gəlir. Amonyak molekulunun əmələ gəlməsi zamanı azotun bölünməmiş elektron cütü qalır. Kovalent rabitə nəzəriyyəsi müvafiq boş orbitala malik ion ilə qarşılıqlı təsir zamanı belə bölünməmiş elektron cütündən istifadəni mümkün hesab edir.
## Kompleks birləşmələrin bioloji rolu
Kompleks birləşmələr canlı orqanizmdə çox vacib rola və müxtəlif funksiyalara malikdir. Bunu izah etmək üçün xüsusilə hemoqlabin, xlorofil və s. üzərində dayanmaq kifayətdir. Hemoqlobin qlobin zülalından və qanın qırmızı piqmenti olan hemdən təşkil olunmuşdur. Hemoqlobinin qanda ən vacib funksiyası oksigeni ağ ciyərlərdən götürərək fasiləsiz surətdə toxumaların hüceyrələrinə daşımaqdan ibarətdir. Bu proses hemin tərkibində olan dəmirə oksigen molekulunun zəif şəkildə birləşməsi və hüceyrələrdə asan ayrılması ilə əlaqədardır. lakin, oksigenin hem ilə birləşməsi və ya ondan ayrılması proseslərinin mexanizmi indiyə kimi ətraflı öyrənilməmişdir. Hemoqlobinin tərkibində olan dəmir həmçinin CO molekulu və CN- ionu ilə birləşərək nisbətən davamlı birləşmə əmələ gətirir. Buna əsasən CO hemoqlobindən oksigeni asanlıqla sıxışdırıb çıxara bilir. CO-nun orqanizmə göstərdiyi kəskin toksik təsiri də bununla izah edilir. Müəyyən edilmişdir ki, orqanizmdə hemoqlobinin sintezində əsasən iki maddə iştirak edir.: siankobalamin və ya vitamin B12 və hemokuprein. Vitamin B12 üçvalentli kobaltın mürəkkəb üzvi liqandla əmələ gətirdiyi kompleks birləşmədir. Hemokupreinin tərkibində isə mis vardır. Onurğasız heyvanlarda oksigen daşıyıcısı hemosianın maddəsidir. Bu maddənin quruluşu tam şəkildə öyrənilməmişdir. lakin, aparılan ilk tədqiqatlar onun misin kompleks birləşməsi olduğunu göstərmişdir. Bitkilərin həyat fəaliyyətində son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edən xlorofil maqneziumun kompleks birləşməsidir. Xlorofil əslində bir-birinə çox oxşar olan iki birləşmənin qarşığından ibarətdir6 xlorofil A və xlorofil B.

Xlorofil planetimizdə həyatın varlığını təmin edən əsas kimyəvi proseslərdən biri olan fotosintez prosesinin gedişi üçün zəruri maddi amillərdən biridir.

Orqanizmin vacib kompleks birləşmələri qrupuna insulun də daxildir. Son illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində insulinin sinkin kompleks birləşməsi olduğu müəyyən edilmişdir. İnsulin mədəaltı vəzidə hazırlanır və karbohidratların mübadiləsinə güclü təsir göstərərək qanda şəkərin miqdarını kəskin surətdə azaldır.

## İstinadlar
# Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия, 4 –е изд. –М. ; Высщаяшкола, 2002
# БеркусерИ.Б.Электронное строение и свойства координационных соединений. –Л. ; Химия, 1986 
# Гликина Ф.Б., Ключников Н.Г. Химия комплексных соединений. М. Просвещение, 1967
# Костромина Н.А., Кумок В.Н., Скорик Н.А. химия координационных соединений. М.; Высщая школа, 1990

## Mənbə
* Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif - 1975.