open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mauna Kea

**Mauna Kea** — ( — *белая гора*; ) Havay adalarında vulkan. Dəniz səviyyəsindən 13.803 fut (4,207 m) dayanan zirvəsi, ABŞ-nin Havay əyalətinin ən yüksək nöqtəsi. Mauna Keanın yaşı təxminən bir milyon ildir ki, onun fəaliyyətinin ən fəal dövrü yüz minlərlə il əvvəl idi. Vulkanın son püskürməsi qonşu vulkanlara nisbətən daha qüvvətli olmuşdur. Son püskürməsi  təxminən 4500 il əvvəl baş vermişdir. İndi isə vulkan qeyri-aktivdir. Havay dilində Mauna-Kea "Ağ dağ" deməkdir. Onu qəbiləsinin yüksək rütbəli rəhbərləri ziyarət edə bilərlər. 3975 metr yüksəklikdə kiçik Uaiau gölü yerləşir. Vulkanın yamacında yaşayan qədim havaylılar, yemək üçün geniş meşələrdən istifadə edirdilər. Mauna-Keaya XVIII əsrdə Avropalıların gəlişi ilə ekoloji vəziyyət kəskin deyişdir. Vulkan ekoloji cəhətdən 3 zonadan ibarətdir ki, alp zona-ən hündür hissəsidir. Meşələr şəkər sənayesində istifadə edilirdi. Mauna Kea astronomik müşahidələr üçün dünyanın ən yaxşı yerlərindən biridir. 1964-cü ildən yolun yaradılmasından bu yana 11 ölkədən 13 teleskop vulkanın üstündə tikilmişdir. Bu mərkəzlərdən, elektromaqnit spektrinin bütün sahələrində tədqiqat üçün istifadə olunur. Mauna Keanın ekoloji vəziyyətini müəyyən etmək üçün də işlər aparılır.

## Xarici keçidlər
*USGS: Mauna Kea Volcano, Hawai`i 

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Sakit okean

## İstinadlar
# **↑** *Clague, David A.; Dalrymple, G. Brent.* «Гавайский хребет — геологическая эволюция» = «The Hawaiian-Emperor Volcanic Chain – Geological Evolution». — USGS, 1987. — P. 32.
# **↑** *Sherrod, David R.; Sinton, John M.; Watkins, Sarah E.; Brunt, Kelly M.* «Геологическая карта штата Гавайи» = «Geological Map of the State of Hawaii». — USGS, 2007. — P. 44—48.  (англ.) (Проверено 13 февраля 2011)
# **↑** What in the world is the Hilo Ridge? (англ.). USGS (8 January 1998). Проверено 13 февраля 2011.  16 февраля 2012 г
Abdanan

**Abdanan** — İranın İlam ostanının şəhərlərindən və Abdanan şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 21,662 nəfərdən ibarət idi.

## İstinadlar
Hobbit

**Hobbit və ya Oraya və Geriyə** () — ingilis yazıçısı Con Tolkin tərəfindən fentezi janrında yazılmış povestdir və 1937-ci ildə nəşr olunmuşdur. Faktiki olaraq, "Üzüklərin hökmdarı" romanı bu kitabın ardıdır.
__TOC__

## Yaranma tarixi
Bir çox digər məşhur nağıl əsərləri kimi, "Hobbiti" də Con Tolkin uşaqları kiçik olanda onlar üçün qoşurdu. Yeni nağılı onların o qədər xoşuna gəlmişdi ki, o hətta öz uşaqları ilə bir yerdə öz uydurduqları dünyanın şəkillərini, xəritəsini də çəkirdi. Lakin, hekayə yarımçıq qaldı və Tolkin sadəcə əlyazmasının bir nüsxəsini çap etmişdi. Həmin nüsxəni o, hərdən dostlarına oxuması üçün verirdi. Tolkinin tələbələrindən biri bir gün "Allen & Unwin" nəşriyyat evinin redaktoru Süzanna Daqnellə söhbət edərkən, kitabın möhtəşəmliyindən ona danışır. Süzen öz növbəsində kitabı oxuyur və müəllifə məktubla müraciət edir ki, o, əsərin süjetini yekunlaşdırsın. Lakin, nəşriyyat evinin direktoru Stenli Anuin kitabın uğur qazanacağına o qədər də əmin deyildi. Odur ki, kitabı oxuması üçün on yaşlı oğluna verir, kitabı oxuyub qurtardıqdan sonra isə onda fikirlərini öyrənir. O isə, yaşıdlarının kitabı mütləq bəyənəcəyini deyir.

## Tərcümələr
Hobbit əsəri onlarla dilə tərcümə olunub. İlk tərcümə olunduğu dillər isə ispan və isveç dili idi.

Kitabı alman dilinə də tərcümə etmək planlaşdırılırdı, lakin Reyxin qoyduğu senzuraya əsasən, Tolkin təsdiq etməli idi ki, o yəhudi deyil. Baxmayaraq ki, onun yəhudilərlə heç bir qohumluğu yox idi, lakin belə hərəkətdən inciyən Tolkin qeyd edir ki, "təəssüf ki, onun belə bir istedadlı xalqla heç bir qohumluğu yoxdur". Bundan sonra, təbii ki, kitabın nəşri qeyri-mümkün idi. Almaniyada ilk dəfə 1957-ci ildə "Hobbit" satışa çıxarılır.

Rus dilinə ilk tərcüməni Natalya Rəhmanova edir və kitab 1976-cı ildə "Uşaq ədəbiyyatı" nəşriyyatı tərəfindən çap edilir. SSRİ dövründə bir sıra dillərə də tərcümələr olunur, lakin, bu orijinaldan yox, bilavasitə rus dillindən, əsasən erməni, moldova və digər dillərə edilir. Ukrayna dilinə tərcümə isə orijinaldan ukraynalı şair və tərcüməçi Aleksandr Mokrovolski tərəfindən həyata keçirilir.

Əsəri ilk dəfə türk dilinə Esra Uzun tərəfindən 1996-cı ildə tərcümə olunmuşdur. 2007-ci ildə "İthaki Yayınları" üçün Gamze Sarı tərəfindən tərəfindən tərcümə olunur.

## İstinadlar
Havay adası

**Havay adası** (;Havayca:mokupuni o Hawai‘i) ABŞ-nin Havay əyalətində ada və rayon, Havay adalarının ən böyük adasıdır. Mərkəzi Hilo şəhəridir.

## Həmçinin bax
* Havay
* Havay adaları
Sərdar Amin

**Sərdar İmaməddin oğlu Tağıyev** və ya **Sərdar Amin** ()  — azərbaycanlı yazıçı.

## Həyatı
Sərdar Amin 1988-ci il yanvarın 4-də Quba rayonunun Zərdabi qəsəbəsində anadan olub. Orta məktəbi Qusar rayonunun Aşağı Ləgər kəndində bitirib. Quba Dövlət Sosial-İqtisadi Kollecinin Vergi, vergitutma fakültəsini bitirib. Bakı Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq fakültəsinin 2013-cü il məzunudur. Ailəlidir. Bir qızı var.

## Fəaliyyəti
Jurnalistika fəaliyyətinə 2009-cu ildən başlayıb.

2013-cü ildən *Sərdar Amin* imzasıyla mətbuatda dərc olunmağa başlayıb. 200-dən çox publisitik məqalə, hekayə və tərcümə materiallarının müəllifidir. 

RTV (ARB TV)-də aparıcı, PR menecer və digər vəzifələrdə işləyib. Ədəbiyyat sahəsində ən uğurlu telelayihələrdən olan "Yeni səhifə" ədəbi verilişinin müəllifi və aparıcısı olub. "Ədəbiyyat qəzeti"ndə ədəbi işçi və redaktor, Kulis.az mədəniyyət portalında redaktor vəzifəsində çalışıb.

2021-ci ildə Bakı Şəhər Baş Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Mədəni Tədbirlərin Təşkili Mərkəzinin mütəxəssisi vəzifəsində çalışıb.

2023-cü ildə ATV-nin səhər canlı efirinin - "Xəbərin olsun" proqramının aparıcısı olub.

2024-cü ildə Real Televiziyasında müəllifi olduğu "Başdan-başa" verilişini aparıb.

2022-ci ildən "Qafqazinfo.az" saytının yazarıdır. Bu platformada müəllifin 100-dən çox esse və köşə yazısı dərc edilib.

## Kitabları
2013-cü ildə "Qaratoyuq nəğməsi" adlı ilk romanı işıq üzü görüb.

2015-ci ildə "Şeiraltı" şeirlər kitabı nəşr olunub.

2018-ci ildə müəllifin növbəti kitabı - "Su sərgisi" romanı çapdan çıxıb.

2020-ci ildə "Azərbaycan tarixində atılmış 5 ən yanlış addım" adlı araşdırma kitabı işıq üzü görüb.

2022-ci ildə "Şişirdilən məşhurlar, cırılan maskalar, kölgədə saxlanan şəxsiyyətlər – İfşa" adlı kitabı işıq üzü görüb. Kitabda yazıçının müxtəlif vaxtlarda qələmə aldığı portret yazılar və esselər yer alıb.

## Mükafatları
Müəllifi olduğu "Rənglər" sosial çarxı "Azərbaycan ailəsi" film festivalının xüsusi mükafatına, "Almafobiya" booktraileri III Booktrailer festivalında III yerə layiq görülüb. 
"Su sərgisi" romanına görə 2019-cu ildə Ədəbiyyat üzrə "Uğur" mükafatına layiq görülüb.

2019-cu ildə esse və məqalələrinə görə "Əli bəy Hüseynzadə mükafatı" alıb.

## İstinadlar
Miro Varvodiç

**Miro Varvodiç** (; ) — xorvatiyalı qapıçı.

## Karyerası
Miro Varvodiç 2006-2010-cu illərdə Xorvatiyanın Hayduk Split klubuna məxsus olub. 2007-ci ildə Xorvatiyanın Mosor, 2008-2010-cu illərdə Almaniyanın Köln klubuna icarəyə verilən qolkiper 2010-da Bundesliqa klubuna transfer olunub. 2012-ci ildə Qarabağ klubu ilə 2 illik müqavilə imzalayıb. 2013-сü ildə qarşılıqlı razılaşma əsasında klubla müqaviləni pozub və komandadan ayrılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Soccerway profili

## Həmçinin bax
Unut (nom)

**Unut** ( — "dovşan", ) — Yuxarı Misirin XV nomu (əyaləti). Nomun mərkəzi , () şəhəri olmuşdur. Həmin ərazinin totemi dovşan sayılır. Əsas tanrısı Unutdur.
Yerli panteona Unut, Tot, Oqdoad, Hathor, Xnum, Seşat daxildir. Nomu əsasən Tot kahinləri idarə ediordilər.
Mahec (nom)

**Mahec** ( — "", ) — Yuxarı Misirin XVI nomu (əyaləti). Nomun mərkəzi () Menat Xufu şəhəri olmuşdur. Həmin ərazinin totemi Köpgəröküz sayılır. Əsas tanrısı Hordur.
Yerli panteona Hor, Heket, Paxt, Hathor, Xnum, Anuket daxildir.

## İstinadlar
* Wolfgang Helck: Gaue. In: Wolfgang Helck (Hrsg.): Lexikon der Ägyptologie (LÄ). Band II, Harrassowitz, Wiesbaden 1977, ISBN 3-447-01876-3,
İnput (nom)

**İnput ** ( — "çaqqal", ) — Yuxarı Misirin XVII nomu (əyaləti). Nomun mərkəzi  — "it şəhəri", () Kinopolis şəhəri olmuşdur. Həmin ərazinin totemi Qara çaqqal sayılır. Əsas tanrısı Anubisdur.
Nikolas Gelaşvili

**Nikolas Gelaşvili** (;  5.8.1985, Telavi, Gürcüstan SSR, SSRİ) — gürcüstanlı hücumçu. Gürcüstan millisinin oyunçusudur.

## Karyerası

Nikolas Gelaşvili karyerasına Gürcüstanın VİT Corciya klubunda başlayıb (2003-2004, 6 oyun). Daha sonra Kaxetidə (2004-2005, 28 oyun, 8 qol) çıxış edən Gelaşvili 2005-ci ildə VİT Corciyaya dönüb (2005-2007, 51 oyun, 25 qol). 2008-2012-ci illərdə Zestafoninin əsas (105 oyun, 63 qol) və əvəzedici komandasında (3 oyun, 1 qol) çıxış edən forvard 2012-ci ildə Almaniyanın Bohum klubuna keçib və II Bundesliqada 25 oyunda 2 qola imza atıb. O, bundan başqa Bohumun ikinci komandasının heyətində Regional Liqada 2 oyuna çıxıb. 2013-cü ildə Qarabağ klubu ilə 2 illik müqavilə imzalayıb.

2007-ci ildə Qətərlə oyunda Gürcüstan milli komandasında debüt edib.

## Uğurları
### Klub

; Qarabağ
*Azərbaycan Premyer Liqası
** Qızıl (1): 2013-14

### Şəxsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nikolas Gelaşvili - fussballdaten.de
* Nikolas Gelaşvili - National Football Teams

## Həmçinin bax
Leroy Corc

**Leroy Corc** (;  21.04.1987, Paramaribo, Surinam) — Surinam əsilli hollandiyalı futbolçu. Göztəpə klubunun şərəfini qoruyur.

## Karyerası
Leroy 2006-2010-cu illərdə "Utrext" klubunda çıxış edib və 73 oyunda 8 qol vurub. 2010-cu ildə Niymegenə keçən forvard bu komandada 81 oyuna 11 dəfə fərqlənib. Leroy Corc Hollandiyanın U-20 və U-21 yığmalarında oynayıb.

## Uğurları
### Klub
; Qarabağ
*Azərbaycan Premyer Liqası
** Qızıl (1): 2013-14

### Şəxsi

## Xarici keçidlər
* www.transfermarkt.co.uk Leroy Corc

## İstinadlar
Dəşti-Lüt

**Dəşti-Lut** və ya **Dəşt-i Lüt** (fars. lüt çöl, çılpaq çöl) — İranda ölçülərinə görə Dəşti-Kəvirdən sonra ikinci böyük səhra.

Dəşti-Lüt səhrası İranın cənub-şərq hissəsində yerləşir və şimaldan cənuba 1100&nbsp;km. məsafəyə uzanır. Dəniz səviyyəsinə görə o Dəşti-Kəvirdən bir neçə yüz metr alçaqda yerləşir. Orta hündürlüyü 600 metrdir.

Dəşti-Lüt səhrası təbiət baxımından çox rəngarəngdir. Onun landşaftları nəinki ancaq qumluqlardan, həm də şoranlıqlardan, xırda daşlıq və dağlıq qayalıqlardan ibarətdir. Günəşin və küləyin fəaliyyəti nəticəsində burada müxtəlif aşınma formalarını və eol qumlarının toplanmasını sezmək olar.

Səhranın ərazisində tez-tez qədim çayların qurumuş hövzələrinə rast gəlmək olar. Bu dördüncü dövrdə səhranın böyük sellərə məruz qaldığına dəlalət edir. Bununla belə tamamilə susuz daşlı səhralara rast gəlmək olar. Onları karvanla keçmək çətin olsa da, avtomobillərlə keçmək mümkündür. Axar suların fəaliyyəti indi çox zəif hiss olunur, bu səhranı əhatə edən alçaq dağlardan axan çayların suyunun azlığındandır. Çayların az sulu olması yağıntıların azlığı (100&nbsp;mm qədər) və yüksək buxarlanması ilə izah olunur. Yayda çayların çoxu quruyur və öz aşağı axarlarında kor deltalara keçirlər.

Dəşti-Lüt səhrasında küləyin və duzlaşmanın fəallığı çox yüksəkdir. Səhranın ortasında və kənarlarındakı dağlar küləyin və suyun təsiri ilə sürətlə öz formalarını dəyişirlər. Əsas relyefyaradan küləklər şimal və şimal-qərb küləkləridir. Cənub küləkləri o qədər fəal deyil. Bununla əlaqədar olaraq qumluqların əsas kütləsi səhranın cənub hissəsində cəmləşir. Dəşti-Lüt səhrasında qumluqlar çox hərəkətlidir. Bəzən yaşayış məntəqələri qumluqların altında qalır, əhali isə köçməli olur. Quyular, kəhrizlər qumla dolur və istifadəyə yararsız olur.      
## Xarici keçidlər
* NASA image and info 
* NASA survey on temperatures around the globe
Rikotta

**Rikotta** () — qoyun südündən hazırlanan italyan pendiri.

## Həmçinin bax
* Kalzone

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rikotta hazırlamaq illüstrasiyalı
Dəşti-Kəvir

**Dəşti-Kəvir** və ya **Dəşt-i Kəvir** (*aranlıqda yerləşən çöl)*— İranın ən böyük səhrası. İranın Simnan, Rəzəvi Xorasan, Cənubi Xorasan, Yəzd, İsfahan və Tehran ostanlarının ərazisini əhatə edir. Həmçinin ***Kəvir-i Nəmək*** *(duzlu/şoranlıq aran yeri)* olaraq da tanınır.

Buranın iqlimi kontinental subtropiklərə aiddir. Hər tərəfdən dağlarla əhatələnməsi bu hündürlükdə yerləşən və çox isti düzənlikləri yağıntılardan məhrum edir.

Dəşti-Kəvir səhrası Əlborz dağlarından Xorasana qədər böyük ərazini əhatə edir. Bura hündür, bəzən ortasında yaxın çöküntü və çuxurları olan(ən alçaq çuxur 800 metr) düzənlikdir. Səhraların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 23-ci yerdə gedir.

Səhranın şimalında *Simnan aerodromu* yerləşir.

## İstinadlar

## Qalereya

Şəkil:Dasht-e Kavir-maps-for-free.jpg
Şəkil:Dasht-e Kavir, Iran (satellite view).jpg
Şəkil:Dasht Kavir - Haj Aligholi desert - panoramio.jpg
Şəkil:Iran - dans le désert Dasht-e-Kevir (9246550775).jpg
Şəkil:Dasht-e Kavir.jpg
Şəkil:Dasht-e Kavir 2, Iran.JPG
Şəkil:Iran - Dasht-e-Kavir desert (9261276006).jpg
Mən necə idiot oldum (roman)

**"Mən necə idiot oldum"** — Martin Paj tərəfindən yazılmış fəlsəfi roman. Yazıçının ilk romanıdır. 2001-ci ildə "Le Dilettante" nəşriyyatı tərəfindən çap edilmişdir.

Kitab Avroregional məktəblər arası ədəbiyyat mükafatını qazanıb. Bu mükafatın qalibini Belçika, Hollandiya və Almaniyadan tələbələr seçir.

## Haqqında
Martin Paj bu kitabında az qala dünyada hamını axmaq yerinə qoyub: avtomobilçilərdən tutmuş universitet müəllimlərinə, video-oyun, dəbli paltar, etnik musiqi və televiziya həvəskarlarına qədər hər kəsi. Roman, demək olar ki, sözbəsöz sitatlara bölündü. İnternet saytlarında Pajın cümlələrini Stendalın, Nitsşenin və Nabokovun aforizmlərilə yanaşı görmək olar.

## İstinadlar
Karr döyüşü

**Karr döyüşü** — Mesopotamiyanın şimal-qərbində yerləşən qədim Karr(indiki Harran, Türkiyə) şəhərinin yaxınlığında e.ə 9 may 53-cü ildə Roma-Parfiya müharibələrinin ilk həlledici döyüşü baş verdi.

Mark Krassın başçılığı altında 50 minlik Roma ordusu Parfiya hüdudlarına daxil oldu. 10 min döyüşçüsü olan İran-Parfiya sərkərdəsi Surena həlledici döyüşdən boyun qaçıraraq, düşməni ölkənin içərilərinə çəkmək və onu yoraraq məğlub etməyi düşünürdü. Bu geriyə çəkilmə vaxtı parfiyalılar Krassın oğlu Publinin başçılığı altında olan romalı süvarilərini darmadağın etdilər. Sonra isə, romalıların Karrdan cənubda olmağından, susuz səhrada uzun yol gəlməyindən və vəziyyətin dolaşıq olması səbəbi ilə ruhdan düşmələrindən istifadə edərək, əks-hucuma keçdilər. Romalıları hər iki cinahdan bağlayaraq və onların sıx döyüş səflərinə ox yağdıraraq, onları darmadağın etdilər. Romalıların yaxın döyüş cəhdləri nəticə vermədi. Parfiyalılar yaxın döyüşə girişməyərək və düşməni oxa tutaraq, geriyə çəkilirdilər. Əkshucuma 500 oxçu və 1300 suvari ilə gücləndirilmiş 8 koqorta piyada göndərən Krass bununla böyük səhvə yol verdi. O göndərdiyi korpusun əsas qüvvələrdən aralanmasına imkan verdi. Surena dərhal bundan istifadə etdi. Geriyə çəkilməni imitasiya edərək o düşmən korpusunu ardınca apardı və romalıların əsas qüvvələrdən xeyli uzaqlaşdığını görərək, onları mühasirəyə salıb məhv etdi. Parflar tərəfindən öldürülən Krassın mənəvi cəhətdən sarsılmış ordusunun qalıqları, Fərat çayının arxasına keçdilər. Roma ordusu Karr yaxınlığında 20 min ölü və 10 min əsir itki verdilər. Romalıların Karrda məğlubiyyəti Roma-Parfiya müharibəsində dönüş nöqtəsi oldu, təşəbbüs Parfiyanın əlinə keçdi.

Karr yaxınlığındakı döyüş, müharibələr tarixində ilk hallardan biridir ki, az qüvvə və əkshucum nəticəsində düşmənin daha böyük qüvvəsini məğlub etmək mümkün oldu.

## Mənbə
* Военная энциклопедия в восьми томах 3 "Д" — квартирьер Москва. Военное издательство 1995 səh. 493

## İstinadlar
Mürtəza Kazımi Müşfiq

**Mürtəza Kazımi Müşfiq** () — müasir İran ədəbiyyatının banilərindən biri, nasir.

1924-cü ildə Berlində nəşr olunan İranşəhr jurnalında çap olunub. Sonralar, özünün fransızcadan olan tərcümələrini redaktoru olduğu "İrane-Cavan" jurnalında nəşr etdirmişdir.

Onun ən məşhur əsəri olan *"Qorxulu Tehran"* romanı sosial məzmunludur. Əsərin *"Maxuf"* adlı birinci hissəsi 1921-ci ildə Tehranda, ikinci hissəsi *"Tək gecə haqqında xatirə"* adı altında 1924-cü ildə Berlində dərc olunub. Əsərdə XX əsrin 20-ci illərinin İran cəmiyyətinin mənfi tərəflərinin, həmçinin qadınların məzlum durumunun geniş təsvirini vermişdir.

Onun digər *"Solğun çiçək"* və *"Qiymətli qısqanclıq"* adlı məşhur romanları kəskin sosial məsələlərə deyil sadə məişət təsvirinə həsr olunmuşdur.

## Mənbə
* Koroğlu X. Q. Müasir fars ədəbiyyatı. Moskva 1965.

## İstinadlar
Ferma nöqtəsi

**[[Pyer Ferma|Ferma]]-Toriçelli nöqtəsi** ABC üçbucağının daxilində elə F nöqtəsinin yerləşməsi haqqında məsələni tələb edirdi ki, FA+FB+FC cəmi minimal olsun.

## Tarixi
Həndəsədə çox gözəl bir teoremin adı Fermanın ilə bağlıdır. Bu üçbucaqda Ferma-Toriçelli nöqtəsinin tapılmasıdır. Bu nöqtə keçmişin ən böyük 3 riyaziyyatçısının adı ilə bağlıdır. İlk dəfə onun haqqında Pyer Fermanın işlərində danışılır. O, ABC üçbucağının daxilində elə F nöqtəsinin yerləşməsi haqqında məsələni tələb edirdi ki, FA+FB+FC cəmi minimal olsun. İsveçrə alimi Yakob Şteyner bu məsələyə daha ümumi halda baxmışdır: o, 3 məntəqəni birləşdirən ən qısa yol şəbəkəsinin tapmağa çaışırdı. Məlum olur ki, şəbəkə mütləq bir nöqtədə birləşən düzxətli yollardan ibarət olmalıdır, belə ki, yollardan biri nöqtəyə çevrilə bilər. Belə qoyuluşda məsələ sırf praktiki əhəmiyyət daşıyır, məsələn, naqil şəbəkələrinin çəkilişində belə bir məsələni həll etmək lazım gəlir.

## Nöqtənin qurulması
Fermanın klssik məsələsinin həlli üçün belə bir fiziki modeli bu formada qurmaq olar: Hər hansı lövhə üzərində bir üçbucaq çəkək. Onun təpələrinə mismar vuraq, bütün mismarlardan ucunda eyni ağırlıqda yük olan sap keçirək və nəhayət, sapların digər boş qalmış uclarını bir nöqtədə düyünləyək. Yüklər buraxıldıqda sapı dartacaqlar. Bu halda sapların sallanmış hissələrinin uzunluqları cəmi ən böyük, düyündən mismarlara qədər olan məsafələrin cəmi isə ən kiçik olacaq. Beləliklə, yüklərin buraxıldığı andan etibarən, düyün bizim axtardığımız nöqtə olacaq. Üçbucağın verilən şərtləri ödəyən bu nöqtəsini civə barometrinin ixtiraçısı kimi tanınan Evangelista Toriçelli qurmuşdur. Belə nöqtə yalnız bucaqları 120-dən böyük olmayan üçbucaqlarda mövcuddur və bu nöqtə Ferma nöqtəsilə üst-üstə düşür, yəni söhbət eyni bir minimal cəm nöqtəsinin qurulmasından gedir. Toriçelli qurmasından fərqli olaraq bu nöqtə çbucağın bucaqlarından biri 120-dən böyük olduqda belə həll olunur, və bu halda F nöqtəsi kor bucaq təpəsilə üst-üstə düşür. Bu nöqtəni belə də almaq olar: üçbucağın tərəfləri üzərində onun xaricində hər tərəfin ölçüsünə uyğun olaraq müvafiq düzgün üçbuçaqlar quraq. Sonra isə əvvəlcədən verilmiş üçbucağın təpəsini onun qarşısındaki tərəf üzərində qurulmuş düzgün üçbucağın təpəsilə birləşdirək. Hər üç parça bir-birlərilə 60 bucaq əmələ gətirirlər və yalnız bir nöqtədə Toriçelli yaxud da Ferma nöqtəsində kəsişirlər.

## Həmçinin bax
* Böyük Ferma teoremi

## Ədəbiyyat
Uşaqlar üçün Ensiklopediya: Riyaziyyat, 2004-cü il.
Heron düsturu

Tərəfləri a, b, c olan üçbucaq
**Heron düsturu** — Üçbucağın sahəsini hesablamaq üçün istifadə olunan düstur.

**Burada p üçbucağın yarımperimetridir,üçbucağın tərəfləri

## Heron düsturundan istifadə etməklə alınan düsturlar
Tərəfi a olan bərabərtərəfli üçbuçağın Heron düsturuna görə sahəsi:
::S=p(p-a)(p-b)(p-c) 
::
::
::p= (a+b+c):2
::
*
::
::
Tunis (şəhər)

**Tunis** () — Tunisin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Aralıq dənizindəki Tunis körfəzinin sahilində və Tunis gölünün yaxınlığında yerləşir. Kanal və dəmir yolu vasitəsilə Rades və Xalq-əl-Vadi () limanı ilə birləşir. Əhalisi 2011-ci ilin hesablamalarına görə 2,2 milyon nəfər, şəhərətrafı ilə birlikdə 4 milyon nəfərə yaxındır.

Şəhərin adı tarixi mənbələrdə ilk dəfə 814-cü ildə çəkilir, şəhərdəki ən qədim tikili isə XIII–XV əsrlərə aid edilir.

## Şəhərdə keçirilmiş beynəlxalq tədbirlər
* 1967 Aralıq dənizi Oyunları
* 2001 Aralıq dənizi Oyunları

## İstinadlar
Ferma ədədləri

**Ferma ədədləri** - F_{n} = 2^{(2^n)} + 1 şəklində olan ədədlərə deyilir, haradaki n mənfi ədəd deyil.

## Haqqında
XVII əsrin məşhur riyaziyyatçısı Pyer Ferma 22*n* + 1 şəklində olan ədədləri öyrənmişdi. Bu ədədləri Ferma ədələri adlandırırlar. Alim qəbul etmişdi ki bu ədədlərin hamısı sadə ədədlərdir. Onun buna əsası da vardı. Ona görə ki, n=0; 1; 2; 3; 4 qiymətləri üçün, həqiqətən Ferma ədədləri sadə ədədlərdir. Ancaq XVIII əsrdə Leonard Eyler göstərdi ki, 22*5* +1 = 232 + 1 = 4294967297  ədədini 641 və 6700417 sadə ədədlərinin hasili şəklində göstərmək olar. Digər tərəfdən yuxarıda göstərilən beş ədəddən başqa sadə Ferma ədələrinin olması məlum deyil.  Maren Mersenə ( 1588-1648-ci illərdə yaşamış Fransız rahibi, həmçini riyaziyyatçısı, əgər 2*n* -1 sadə ədəddirsə onu Mersen ədədi adlandırırlar) ünvanladığı məktublarının birində Pyer Ferma belə bir təklif irəli sürür ki, n ikinin qüvvətidirsə 2*n* + 1 şəkilndə olan ədədlər mütləq sadədir. Ferma həmçinin bilirdi ki, n ikinin qüvvəti deyilsə, onda 2*n* + 1 ədədi sadə deyil. Bu vaxta kimi isə yüz ildən də çox Fermanın hipotezi yaşadı. Sonra  yoxlanılan bütün Ferma ədədləri mürəkkəb oldular və ilkin fərziyyəyə tam zidd olan bir təbii fərziyyə meydana gəldi: bəlkə Ferma ədədlərinin arasında sadə ədəd olanlarının sayı sonludur? Ferma ədədlərinin kifayət qədər ümumi xassələri bəllidir. Məsələn, istənilən iki Ferma ədədi qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Karl Qauss hələ 19 yaşının tamam olmasına 1 gün qalmış isbat etmişdir ki, düzgün n-bucaqlı, pərgar və xətkeşin köməyilə yalnız və yalnız onda qurula bilər ki ( hələ lap qədimlərdən yunan və bir sıra digər yerlərdəki məşhur alimlərə  məlum olan düzgün 3, 4, 5, 6, 15 bucaqlıların qurulmasından başqa), onun tərəflərinin sayı n= 22*n* + 1 şəklində göstərilə bilsin və bu da ki, Ferma ədədinin ümumi halıdır. Qeyd edək ki, Qauss bu kəşfilə neçə minillərdir ki alimləri narahat edən hansı düzgün bucaqlıları xətkeş və pərgarın köməyilə qurmaq olar sualına cavab tapmış oldu, həmçinin n=2 olduqda çevrəni düzgün 17 bərabər hissəyə bölməyin mümkünlüyünü isbat etmiş oldu (n=3 olduqda 257 olar). Ferma ədədlərinin sadə ədədlərin öyrənilməsində ümumnəzəri əhəmiyyəti aşağıdakı teoremlə ifadə olunur: Əgər a≥2 və a*n* + 1 sadədirsə, onda "a" cütdür.
Əlirza xan Vəziri

**Əlirza xan Vəziri**-(1891, Tehran, İran — ?) — İran hərbçisi.

O, İran Kazak diviziyasının görkəmli zabiti qafqazlı Musa xan Vəzirov və görkəmli yazıçı, satirik və İran qadın hərəkatının öncü şəxslərindən olan Bibixanım Astrabadinin yeddi uşaqlarından biri idi.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Vəzirilər, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, № 5, səh.3–13;

## Həmçinin bax
* Vəzirovlar

## Xarici keçidlər
Günortadan sonra məhəbbət (film, 1957)

**"Günortadan sonra məhəbbət"** () — rejissor Billi Uaylderin filmi.

## Məzmun

Cazibədar gənc qız, Ariana Şavess gələcək violonçel ifaçısı kimi konservatoriyada təhsil alır. O, şəxsi xəfiyyə olan atası Klodla birlikdə yaşayır. Klod bir-birinə xəyanət edən ər-arvadları izləməklə özünə çörəkpulu qazanır. Bu dəfə onun köhnə marağının hədəfi Amerika pleyboyu Frenk Flenneqandır.

Müştərilərdən biri arvadı ilə Flenneqanın eşq macərasından xəbər tutur və ona atəş açmaq qərarına gəlir. O, Flenneqanın öz məşuqələrilə görüşdüyü "Ris" otelinə daxil olur. Lakin orada arvadının əvəzinə "milyonçu" Ariananı tapır. Evdə atasının söhbətlərinə qulaq asan Ariana Frenkə qabaqcadan xəbərdarlıq edir və onu ölümdən qurtarır.

Bir ildən sonra tale Frenklə Ariananı Parisdə yenidən qarşılaşdırır. Frenkdə qısqanclıq doğurmaq üçün Ariana üzünə bədbəxt qadın maskası taxır. O, Frenkə tanınmış və varlı kişilərlə olan çoxsaylı sevgi macəralarından danışır. Əslində isə, o, Ariananın aşiq olduğu ilk şəxsdir. Artıq Frenk ümidsizliyə düçar olub. Ariana ona adını belə demədən çıxıb gedir.

Onu son dərəcə maraqlandıran bu qız haqqında həqiqəti öyrənmək üçün Frenk qarşısına çıxan ilk şəxsi xəfiyyədən kömək istəyir. Bu qızın atası Klod Şavess olur...

## Film haqqında

* Film Klod Anenin "Rus qızı Ariana" əsəri əsasında çəkilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər

:**Əsərin müəllifi :** Klod Ane
:**Ssenari müəllifləri :** Billi Uaylder, İ.A.L. Daymond
:**Rejissor :** Billi Uaylder
:**Operator :** Uilyam Mellor
:**Rəssam :** Aleksandr Trauner
:**Bəstəkar :** Frans Vaksman
:**Prodüser :** Billi Uaylder
:**Rejissor assistenti :** Pol Feyder
:**Montaj :** Leonid Azar

### Rollarda

:Qeri Kuper – Frenk Flenneqan
:Odri Hepbern – Arianna Şavess
:Moris Şevalye – Klod Şavess
:Con Makqiver – cənab X
:Van Duad – Mişel
:Liza Burden – xanım X
:Olqa Valeri

## İstinadlar
 

## Mənbə
* Audrey Hepburn, Love in the Afternoon al caffè del Bois de Boulogne 

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Hewlett-Packard

**HP** () — mərkəzi Palo Alto, Kaliforniyada yerləşən beynəlxalq texnologiya şirkəti. Məlumat əməliyyat, təzyiq sistemləri və ədədi göstərmə təchizatları istehsalçısıdır. Ayrıca proqram və xidmət təchizatçısıdır.
HP, 1939-cu ildə Bill Hewlett və Dave Packard tərəfindən bir test və ölçü cihazları istehsalçı şirkəti olaraq qurulmuşdur. İlk məhsulu Model 200A adındakı audio oscillator precision idi. İlk fərdi kompüter olan Hewlett-Packard 9100A'nı 1968-ci ildə istehsal etmişdir. Daha sonra, 1970-ci illərdə kalkulyator, 1980-ci illərdə inkjet, lazer printer və skaner, 1990-cı illərdə stolüstü, dizüstü (noutbook) və server kompüterləri istehsalına başlamışdır.

2002-ci ildə Compaq şirkəti ilə birləşən HP şirkəti, ayrıcaHP-UX, Tru64 və OpenVMS əməliyyat sistemləri; PA-RİSC, IA64 və Alpha mikro əməliyyat sistemlərini; HP 9000 və ProLiant server və iş stansiyalarını və OpenView kimi rəhbərlik proqramları istehsal edir. Compaq ilə edilən birləşmənin təşkilat mənasında kifayət qədər həzm edilə bilməməsi və hədəflənən performansın ortaya qoyulamaması nəticəsində, HP-nin CEO-si Carly Fiorina 2005-ci ilin əvəllində səhmdarların tələbi istiqamətində vəzifəsindən ayrılmaq məcburiyyətində qalmışdır. 2005-ci ilin əvəllindən bəri HP'nin CEO'su Mark Hurd olmuş və şirkət onun rəhbərliyində 2006 maliyyə ili içində 7 milyard dollarlıq orqanik böyümə təmin etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Möhtəşəm Kaşani

**Şəmsüş-şüəra Kəmaləddin Möhtəşəm Kaşani** () — İran şairi.

## Həyatı
Şəmsüş-şüəra Kəmaləddin Möhtəşəm Kaşani Kaşanda dünyaya gəlmiş, Möhtəşəm, I Şah Təhmasib Səfəvinin hakimiyyəti illərində yaşamışdır.
Təvəllüd tarixi mə’lum deyildir. O, h.q. 996 (m. 1588) — ci ildə vəfat etmişdir.
Məzari-şərifi Kaşandadır.

Təzkirə müəlliflərinin yazdıqlarına görə atası Xacə Mir Əhməd bəzzaz
olmuşdur. Yeniyetmə yaşlarında Kəmaləddin də atasının yanında bu sən’ətlə
məşğul olmuşdur. Gənc yaşlarından bu işdən uzaqlaşmış və şeir yazmağa
başlamışdır. Öz zəmanəsinin Zəmiri İsfəhani, Hali Gilani, Vəhşi Bafqi və
digər məşhur şairləri ilə müşairələri olmuşdur.
Yaradıcılığa qəsidə yazmaqla başlamış və bu şeirlərində Şah Təhmasib
Səfəvini, onun oğulları İsmail mirzə, Sultan Məhəmməd Xudabəndəni və qızı
Pərixan xanımı, həmçinin səltənətin yüksəkrütbəli mənsəb sahiblərini mədh
etmişdir.

Lakin Möhtəşəm məzhəbi şeirləri ilə, xüsusən Əhli-Beytə həsr etdiyi mərsiyələrlə şöhrət qazanmışdır. Şairin on iki bənddən ibarət qələmə aldığı məşhur tərkibbənd İmam Hüseynin (ə) müsibətində və Kərbəla vaqiəsi məzmununda yazılan ən gözəl nümunələrdən hesab olunur. Bu tərkibbəndin qələmə alınması səbəbi Möhtəşəmin "Divan"ında aşağıdakı kimi qeyd olunur:
"Mövlana Möhtəşəm, qardaşı Əbdülğəni Məkkə səfərində vəfat etdikdə
onun ölümünə mərsiyə yazır. Bir gecə yuxuda Əmirəlmö’minin əleyhissəlamı
görür. Həzrət ona buyurur: "Nə üçün qardaşının müsibətində mərsiyə deyirsən,
mənim fərzəndim Hüseyn (ə) üçün mərsiyə demirsən?". Ərz edir: "Ya Əli,
Həzrəti-Hüseyn əleyhissəlamın müsibəti həddən artıq olub, mən bilmirəm onun
hansı müsibətlərindən başlayım". Bu zaman Həzrəti-Əmirəlmö’minin
əleyhissəlam buyurur: De:
"Baz in çe şureş əst ke dər xəlq-e aləm əst"
(Bilməm nə şurdir yenə düşmüş bu aləmə)
Möhtəşəm yuxudan oyanır və şe’rin ardını deyir. Elə ki şe’rin:
"Həst əz məlal gərçe bəri zat-e zülcəlal "
(Gərçi ğübardən pak olur zati-zülcəlal)

yerinə yetir və ardınca gələn misra’nı deməkdə mütəhəyyir olub aciz qalır və
bilmir nə desin ki, o ilahi Həzrətin məqamına layiq olsun, yenə ona mədəd yetir
və yuxuda əsrin imamını (əccələllahu təala fərəcəhu) görur. İmam (ə) ona
buyurur: De:
"U dər del əst o hiç deli nist biməlal"
(Əmma ürəkdədir, heç ürək yoxdu biməlal)
Bu zaman Möhtəşəm yuxudan oyanır və həmin bəndi sona yetirir".
Möhtəşəmin qələmə aldığı bu tərkibbənd həqiqətən möhtəşəm bir
müsibətnamədir. Bu məşhur əsər yazıldığı dövrdən başlayaraq bugünkü
günümüzə qədər İmam Hüseynin (ə) əza məclislərində mərsiyəxanların və
rövzəxanların dilinin əzbəri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.iranicaonline.org/articles/mohtasham-kashani
On iki həvari

**On iki həvari** — İsa Məsihin on iki ən yaxın tələbəsi. Onların tələbələri yetmiş həvari adlandırılmışdır. Həvari Matfey Yəhuda İskariotun süqutundan sonra onun yerinə on ikinci həvari seçilmişdir.

İncil rəvayətinə görə, İsa Məsih dünyada həyatı boyu ən yaxın on iki tələbəsini seçmiş, onlara "on iki həvari" deyilmişdir. Onların həyatı haqqında məlumat "Əhdi-cədid" kanonuna daxil edilmiş müqəddəs yazılardan (incillər və Müqəddəs həvarilərin əsərləri) və həmçinin Müqəddəs ənənədən məlumdur.

## Haqqında

“On iki həvari” İsa Məsihin seçdiyi və onun təlimlərini yaymaq üçün göndərdiyi on iki şagirdə aid olan bir termindir. Onlar xristianlığın qurulmasında mühüm rol oynayıblar və bir çox xristian ənənəsində müqəddəs hesab olunurlar. Adətən onların adları belə sıralanır:

	1.	Peter (Simun Peter)

	2.	Andrey (Peterin qardaşı)

	3.	Yaqub (Zebedeyin oğlu)

	4.	Yəhya (Yaqubun qardaşı)

	5.	Filip

	6.	Bartolomey (bəzən Natanayel kimi tanınır)

	7.	Matta (vergi yığan)

	8.	Tom (şübhəçi Toma olaraq tanınır)

	9.	Yaqub (Alfeyin oğlu)

	10.	Taddey (bəzən Yaqubun oğlu Yəhuda kimi tanınır)

	11.	Simon (qanuni)

	12.	Yəhuda İskariot (daha sonra İsanı satan)

Yəhuda İskariotun xəyanətindən və ölümündən sonra o, Həvarilərin İşləri kitabında təsvir olunduğu kimi, Matfey ilə əvəz edilmişdir.

## İstinadlar
Həvari Andrey

**Andrey** ( ) — İsanın on iki həvarisindən biri. Simonun qardaşı, Cəliləli balıqçı. X şəklindəki çarmıxda ölmüşdür. Şotlandiya və Rusiyanın baş əzizi. 30 noyabr Əziz Andrey günüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Həvari Filipp

**Filipp** (, ) — İsanın 12 həvarisindən biridir. Təxminən 80-ci ildə Hierapolis şəhərində çarmıxa çəkilərək edam edilmişdir. Məzarı 25 iyul 2011-ci ildə Hierapolis (Pamukqala) antik şəhərində, Şəhidlik təpəsində tapılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* İsa
* On iki həvari

## Xarici keçidlər
Pyotr

**Pyotr** — ad.

* Pyotr — Xristianlıqda İsa peyğəmbərin on iki şagirdindən biri.
* I Pyotr — rus imperatoru
* Pyotr Aqarunov —
* Pyotr Teluşkin —
* Pyotr Çaqin

## Həmçinin bax
* I Pyotr (dəqiqləşdirmə)
* II Pyotr (dəqiqləşdirmə)
* III Pyotr (dəqiqləşdirmə)
Rəhim Nağıyev

**Nağıyev Rəhim Səfər oğlu** (d.1921) — fəlsəfəşünas, fəlsəfə e. n. (1968). 

## Həyatı

## Yaradıcılığı
Üzeyir Hacıbəyovun ədəbi-bədii irsinin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. 1947-ci ildə ADU-da Ü.Hacıbəyovla keçirilən görüşdə bəstəkarın ədəbi-bədii yaradıcılığı mövzusunda məruzə ilə çıxış etmiş, "Ü.Hacıbəyovun ədəbi-bədii yaradıcılığı" mövzusunda diplom işi yazmışdır. Ü.Hacıbəyovun ədəbi-bədii irsinə və estetik görüşlərinə həsr olunmuş məqalələrin və "Üzeyir Hacıbəyovun estetik görüşləri" (1985) monoqrafiyasının müəllifidir. Həmin əsərlərdə Ü.Hacıbəyovun Azərbaycanda ictimai-estetik fikrin inkişafında rolu, onun sənətin, xüsusilə musiqi sənətinin spesifik xüsusiyyətləri, realizm, xəlqilik, novatorluq, ideyalılıq, müasirlik və sənətkarlıq problemlərinə dair baxışları açıqlanır.

## İstinadlar
Qərb xristianlığı

**Qərb xristianlığı** — Qərbi Roma imperiyasının Latın kilsəsindən meydana gələn kilsələrə verilən addır. Bu anlayış ümumiyyətlə Şərq Provaslav Kilsəsi xaricindəki kilsələri tanıtmaq üçün istifadə edilir. Qərb kilsələri bunlardır:

* Roma Katolik Kilsəsi
* Anqlikan kilsəsi
* Protestant Lüter Kilsəsi və
* Reformist Kilsələr

## Mənbə

* "Western Church." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.

## Xarici keçidlər
Qabil Manafov

**Manafov Qabil Nadir oğlu** — Əməkdar müəllim (2011), professor.

## Həyatı
Manafov Qabil Nadir oğlu 1952-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1969-cu ildə Bakı şəhər 20 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra D. Bünyadzadə adına AXTİ-nə (indiki ADİU) daxil olmuş və oranı 1974-cü ildə bitirərək iqtisadçı, siyasi-iqtisad müəllimi ixtisasını almışdır.

1974–1976-cı illərdə təyinatı üzrə Azərbaycan Dövlət Plan komitəsi nəzdində iqtisadçı vəzifəsində çalışmışdır.

1975-ci ildə ordu sıralarında xidmət etmişdir.

1976–1979-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyası nəzdində İqtisadiyyat İnstitutunun əyani aspirantı olmuşdur.

1982-ci ildə "Siyasi iqtisad" ixtisası üzrə namizədlik, 2003-cü ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

1980–1982-ci illərdə V. İ. Lenin adına APİ-da (indiki N. Tusi adına APU) "Siyasi iqtisad" kafedrasında laborant vəzifəsində işləmişdir.

1982-ci ilin noyabrından indiki dövrə qədər ADİU-nin "İqtisadi nəzəriyyə-2" kafedrasında çalışır. Bu dövrdə o, baş laborantdan başlamış, professor vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 80-dən yuxarı elmi və elmi-metodiki əsərlərin müəllifidir.

## Nəşrləri
* Bazar iqtisadiyyatı nəzəriyyəsinə giriş; Bakı 1991.
* Sahibkarlığın nəzəri və praktiki problemləri; Bakı 1997.
* Sahibkarlıq: nəticələr, problemlər, vəzifələr; Bakı 2000
* Особенности формирования государственного предпринимательства; Москва 2001.
* Sahibkarlıq probleminin həllinə kompleks yanaşmanın zəruriliyi. İqtisadiyyat qəzeti. Məqalələr toplusu; Bakı 2002

## İstinadlar
Müslüm İbrahimov

**İbrahimov Müslüm Azad oğlu** — dosent, Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü.

## Həyatı
1974-cü ildə Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1991-ci ildə Baki şəhəri orta məktəbini, 1997-ci ildə K.A.Timiryazev adına Rusiya Dövlət Aqrar Universitetini və orada 2000-ci ildə aspiranturanı biritmişdir. Iqtisad elmləri namizədidir. Aspiranturada təhsil alan zaman Azərbaycan Respublikasının səfirin təhsil məsələləri üzrə müşavirin köməkcisi kimi fəaliyyət göstərib. 2001-ci ildə Baki şəhər Icra Hakimiyyətinin "Bakimühəndistikinti" 32 nömrəli trestin direktorun iqtisadi məsələlər üzrə müavini işləmişdir. 2002-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Iqtisadiyyat Institutunun böyük elmi işcisi sonra isə 2003-cü ildə Azərbaycan Milli Elmər Akademiyasının şöbə və sektor müdürləri vəzifələrinə kecirilən seckilərlə əlaqədar olaraq "Sənaye və investisiya siyasəti" şöbəsinin müdiri, "Beynəlxalq iqtisadi münasibərlər" kafedrasının baş müəllimidir və eyni zamanda Universitetin Elmi-Metodiki şuranın və Elmi Seminarın üzvü secilmişdir.

Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvüdür.

Elmi-tədqiqat maraqları: milli iqtisadiyyatla beynəlxalq iqtisadiyyatın dialektikası, aqrar-sənaye kompleksinin problemlərinin araşdırılması, stoxastik iqtisadi-riyazi modellərin iqtisadi münasibətlər sferasında tədbiqi problemləri və sair.

50-dən cox elmi məqalələr və məruzənin tezislərin o cümlədən Rusiya Federasiyasında cap olunmuş iki monoqrafiyasının müəllifidir.

## İstinadlar
Etruriya

**Etruriya** — İtaliya ərazisində etruskların ölkəsi.

## Siyasi tarixi

## Mədəniyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cities and Cemeteries of Etruria, by George Dennis, an overview of Etruscan civilisation
Tropiklər

**Tropiklər** (qədim yunan dilində τροπικός κύκλος — dönmə dairəsi) — Yerin iqlim zonaları. 23°26′14″ bucaq Yerin fırlanma oxunun meyil bucağı olduğundan, ciddi coğrafi mənada tropiklər – ekvatorun 23°26′14″ (və ya 23,43722°) cənubunda və şimalında yerləşən və Günəşin günorta öz zenitinə qalxa biləcəyi ən böyük enliyi təyin edən əsas paralellər Oğlaq Tropik (Cənub Tropik) və Xərçəng Tropik (Şimali Tropik) arasında yerləşir. Xərçəng və Oğlaq Tropiklərində Günəş ildə yalnız bir dəfə öz zenitində olur: müvafiq olaraq yay gündönümü və qış gündönümü günü. Bütün aralıq enliklərdə, günorta saatlarında Günəş ildə 2 dəfə, illik hərəkət zamanı bir dəfə şimala, ikinci dəfə isə cənuba doğru zenitdədir.

Tropik bölgələr isti iqlim ilə xarakterizə olunur.

Tropikin əksi qütb dairəsidir, burada enlik (90°- 23°26'14″ = 66°33'46″) təşkil edir.

Tropiklər yer səthinin 40%-ni təşkil edir və yerin 36%-ni əhatə edir. 2014-cü ildə dünya əhalisinin 40%-i bu regionda yaşayırdı və 2050-ci ilə qədər bu rəqəmin daha 10% artacağı proqnozlaşdırılır.
Qasım xan Əhəri

**Qasım xan Hacı Həsən ağa oğlu Əhəri** (1882-?) — həkim.

## Həyatı
Qasım xan Hacı Həsən ağa oğlu 1882-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin Əhər şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai və orta təhsilini doğma şəhərində almışdı. Avropaya yollanmış, ali tibbi təhsil almışdı. İran Milli Məclisinin vəkili seçilmişdi. Azərbaycanın senatoru olmuşdu.
Mirzə Abbas xan Təbrizi

**Mirzə Abbas xan Mirzə Rza xan oğlu Təbrizi** (1893-1925) — mühəndis, memar.

## Həyatı
Müşavirüddövlə ləqəbli Mirzə Abbas xan (1255/1893-1344/1925) Mirzə Rza Mühəndisbaşı Təbrizinin oğludur. O, Tehranın hərbi mədrəsəsində təhsil almış və h.q. 1275-ci (1858) ildən dövlət xidmətinə daxil olmuşdur. 
H.q. 1281-ci (1864) ildə Parisə ezam olunmuş və beş ildən sonra mühəndis və sərhədçi vəzifələrini yerinə yetirmək üçün Azərbaycana göndərilmişdir.

Mirzə Abbas xan Təbrizi Abbas xan bir çox sənət və peşə sahibi olmuş bir şəxsiyyət idi. O cümlədən h.q. 1296-cı (1879) ildə qazla işıqlandırmaq zavodunu idarə etmək ona tapşırılmışdı.

Mirzə Abbas xan Təbrizi h.q. 1299-cu (1881) ildə orduda baş mühəndis idi.

Mirzə Abbas xan Təbrizi h.q. 1301-ci (1883) ildə Parisə ezam olunaraq dəmir yolu haqqında müqavilə imzalanmışdı. 

Mirzə Abbas xan Təbrizi h.q. 1304-cu (1886) Tehran şəhərinin bazarlarında ölçü və çəkiyə nəzarət heyətinə və böyük Şura (darülşuraya) üzvlüyünə seçilmiş, 1314-cü (1896) ildə Azərbaycan sərhədlərinin xəritəsinin çəkilməsi üçün oraya göndərilmiş, 1319-cu (1901) ildə şəhər idarəsi vəziri və Xarici İşlər nazirliyinin heyət üzvü kimi çalışmışdır.

Mirzə Abbas xan Təbrizi 1910–1913-cü illərdə Tehran şəhərinin meri vəzifəsində işləmişdi.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Mirzə Abbas xan Mühəndis, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2012, №12, səh.10-13

## Xarici keçidlər
* Qiyam: Mirzə Abbas xan Mühəndisbaşıdan ta doktor Məhəmmədbağır Qalibafa qədər
Sibir xanlığının işğalı

1579-1585-ci illərdə Yermak kazak qoşununun başında Küçüm xana qarşı bir neçə yürüş təşkil etdi. Məqsəd Sibiri işğal edib rus dövlətinə qatmaqdan ibarət idi. Bu yürüşlər Sibir xanlığının dağılmasına və Sibirin ruslar tərəfindən kolonizasiyasına gətirdi.      

1555-ci ildə Sibir xanlığı Moskvadan vassal asılığını qəbul etdi. Ancaq Yedigir xanın varisi Küçüm xan rus dövləti ilə münasibətləri qırdı. Ruslarla-tatarlar arasında yenə müharibə başladı.  Tatarlar Perm torpaqlarına hucumlar təşkil etdilər. 1573-cü ildə rus səfiri Çebukov öldürüldü. Bu tatarların qətiyyətindən xəbər verirdi.
1574-cü ildə tacir və sənayeçi Stroqanovlar İvan Qroznıdan Ob və İrtış çayları sahillərində möhkəmləndililmiş şəhərlər tikmək və öz hesabına silahlı adam saxlamaq icazəsi aldılar. Stroqanovlar işğal etdikləri tatar torpaqlarını qorumaq və işğalı davam etdirmək üçün Yermakin ataman olduğu kazak dəstəsini satın aldılar. 
1581-ci ilin sentyabrın birində Yermak 300 tüfəng, 3 top, qırma ilə atəş açan tüfənglərlə və arkebuzlarla yaraqlanmış 840 nəfərlik qoşunla, 20 nəfər tutan böyük qayıqlarda Taqil, Tura, Tobol çayları ilə aşağı enərək və Kuçuma tabe yerli bəyləri məğlub edərək 1582-ci ilin sentyabrında Sibir xanlığının içərilərinə soxuldu. 
25 oktyabr 1582-ci ildə İrtışdakı Çuvaş şəhərciyi yaxınlığındakı döyüşdə Yermak Küçümun əsas qüvvələrini məğlub etdi və 26 oktyabrda onun paytaxtı Qaşlıqı aldı. Dekabrda isə(İrtışın qolu olan) Vaqay çayında Kuçumun oğlu Mamedqulu məğlub edərək onu əsir aldı.
Yürüşün ruslar üçün uğurlu olması Sibir xanlığının siyasi və hərbi zəifliyi, eləcə də ruslarda odlu silahın olması ilə izah oluna bilər. Sonrakı illərdə Yermakın dəstəsi İrtış və Ob boyu bir çox rayonları  istila etdilər. İvan Qroznı Yermakın köməyinə 500 nəfər *[[streles]]* göndərdi. 
1585-ci il avqustun əvvəlində, İrtışın nisbətən yuxarı axarında Yermakın başçılığı ilə 100 nəfərlik kazak dəstəsinin tatarlarla Buxaradan gələn karvan uğrunda döyüşü olur. 6 avqust 1585-ci ildə Kuçumun təxminən 1000 nəfərlik dəstəsi qəflətən Yermakın dəstəsini həmlə edir. Ağır zirehli kazakların bir çoxu o cümlədən Yermak çayda batır. Yermakın yürüşü rus folklorunda öz əksini tapıb.
   
## Mənbə
Voyennaya ensiklopediya v 8 tomax."D" Kvartiryer. Moskva Voyennoye İzdatelstvo 1995 səh. 165-166
Fabian Perez

## Həyatı
Fabian Perez 2 noyabr 1967-ci ildə Buenos-Ayresdə Argentinada dünyaya göz açıb. Hələ yeniyetməlik dövründə o, hərbi incəsənət və rəssamlığı ilə maraqlanırdı və bunun nəticəsində hər iki sahəni mənimsəməyə çalışırdı. Karate onun xarakterinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmiş və onun yüksək intizamlı şəxs kimi formalaşmasında yaxından kömək etmişdir, həmçinin onun qarşısında incəsənətin digər sahələri üçün yol açmışdır. Onun rəssamlıq qabiliyyətinə hər şeydən çox Şərq incəsənətini dərindən mənimsəməsi təsir göstərmişdir.

22 yaşındaykən Fabian Argentinanı tərk edir , yaşamaq üçün İtaliyaya gedir və 7 il burada yaşayır. Məhz burada onun ədəbi və rəssamlıq yaradıcılığı şərq istiqaməti aldı. İtaliyada o, tezliklə ABŞ-də dərc olunan "Arzuların (obrazların) əksi" kitabını yazır. Sonradan o, bir illik Yaponiyaya gedir. Burada qubernatorun iqamətgahında yerləşdiriləcək olan "Yapon bayrağı" və "Medium insan" obrazlarını yaradır. Öz həyatını ədəbi və rəssamlıq yaradıcılığı ilə digər insanlara və onların hisslərinə təsir göstərməyə həsr edən Fabian Yaponiyanı tərk edərək hal-hazırda yaşadığı Los-Anceles şəhərinə təşrif buyurur.

Fabianın stili unikaldır. O, əsərlərinin qətiləşdirilməsini arzulamır, bu, həm yaradıcını, həm də yaradıcılığı məhdudlaşdırır. Tez quruduğu üçün o akrillə işləməyi sevir və bu da rəssama öz impulsu ilə hərəkət etməsinə kömək edir. Energetik və simvolik obrazlar bəzənmiş ehtirasla tamamlanır. Fabian əsərə öz emosiyalarını verir və bu da olduğu kimi tamamilə əsərdə əks olunur. Əsər çox istiqamətli yolda öz idrakına dəqiq çatmaq istəyən yolçular üçün sanki, bir yol xəritəsinə çevrilir.
Ataman

**Ataman** *([[Türk dilləri|türkcə]]-başçı)* və ya **otaman** () — Qədim türklərdə sonralar isə kazaklarda qoşun başçısı. Ataman vəzifəsi hərbi demokratiya ünsürü daşıyırdı və irsi deyildi. Müharibə zamanı üçün seçilən atamanları varına görə deyil, ağıllarına, igidliyə və başqa şəxsi keyfiyyətlərinə görə seçirdilər. Lakin ataman vəzifəsi də bir çox başqa vəzifələr kimi tarixi transformasiyaya uğramışdı. Sonrakı dövrlərdə atamanlar həm də xüsusi mülkiyətinə, hakimiyətə loyallığına görə seçilirdilər.
Qarovul

**Qarovul** *(ümum[[türk dilləri|türk]])* — döyüş bayraqlarının, hərbi və dövlət obyektlərinin, hauptvaxtada və intizam batalyonlarında saxlanılan şəxslərin keşiyi və qorunması, eləcə də hərbi mərasimlər üçün nəzərdə tutulan silahlı bölük.

Həm qarnizonlu(düşərgə), həm də daxili(gəmi) qarovulu ola bilər; hər ikisi daimi, həm də müvəqqəti ola bilər. Xüsusi hallar üçün fəxri qarovullar təşkil olunur.

## Növləri
Fəxri qarovul — Əsgəri ehtiram göstərmək üçün ayrılmış bölmə

## İstinadlar

## Mənbə
Voyennaya ensiklopediya v 8 tomax."D" Kvartiryer. Moskva Voyennoye İzdatelstvo 1995
Şəfa (müğənni)

**Şəfa** () — azərbaycanlı müğənni.

## Həyatı
Şəfa Hüseynova 1975-ci ildə Qaraqoyunlu mahalının Qaraqaya kəndində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1988-ci ildə SSRİ-nin son illərində ailəsi ilə birlikdə Sumqayıt şəhərinə köçüb.

İlk dəfə "Dağlar" adlı şeiri ilə AzTV-nin "Kövrək qədəmlər" verlişində çıxış edib.

Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmiş və 1992-ci ildə Türkiyənin Egey Universitetinin "Türk filalogiyası" fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Universitetdə təhsil aldığı illər ərzində tələbə yoldaşları ilə birlikdə konsert proqramları təşkil edib və oradan gələn gəliri o dövrdə fəaliyyət göstərən Qarabağa xalq yardımı cəmiyyəti fonduna köçürüb. 1993-cü ildə Azərbaycana qayıdıb və təhsilini Bakı Dövlət Universitetində davam etdirib. Şəfa mütamadi olaraq müxtəlif hərbi hissələrdə konsert proqramı ilə çıxış etmiş və hərbi hissə komandanlığı tərəfindən fəxri fərmanlara layiq görülmüşdür.

O, 2005-ci il dekabrın 4-də avtomobil qəzası nəticəsində həlak olub.

## Diskoqrafiyası
### Mahnıları

# Ölə Bilərəm
# Geri Dön
# Sevgi Qatarı
# Səndən sonra
# Ağlama gözlərim 
# Naz Naz

## İstinadlar
Sergey Lavrov

**Sergey Viktoroviç Lavrov** (; ) — Rusiya diplomatı və siyasətçisi, Rusiya Federasiyasının xarici işlər naziri (2004-cü ildən).

Sergey Lavrov 21 mart 2025-ci ildə Rusiya Federasiyası Prezidentinin 160 nömrəli Fərmanı ilə "Vətən qarşısında görkəmli xidmətlərinə, Rusiya Federasiyasının xarici siyasətinin inkişafı və həyata keçirilməsinə böyük töhfəsinə və uzun illər səmərəli dövlət fəaliyyətinə görə" Rusiya Federasiyasının ən yüksək dövlət mükafatı olan "Müqəddəs apostol Andrey Pervozvannı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## Həyatı
1950-ci il martın 21-də Moskvada anadan olub. Lavrov erməni və ya rus kökənlidir. Atası Tbilisidən olan bir erməni idi.

## Ailəsi
Atası - əslən Tiflisdən olan erməni və anası isə SSRİ-nin ticarət nazirliyinin əməkdaşı olub.

## Filmoqrafiya
*Mənə inanın! (film, 2007)

### İstinadlar

## Xarici keçidlər
Düzgün onyeddibucaqlı

**Düzgün onyeddibucaqlı** — onyeddi bucağlı və onyeddi tərəfli olan çoxbucaqlıdır.
## Xüsusiyyətlər

Mərkəzi α bucağı \frac{360^\circ}{17} \approx 21{,}17647059^\circ bərabərdir.

Onyeddibucaqlının tərəfinin bu çevrənin radiusunu ilə ifadəsi:

: s = 2 \cdot r_u \cdot \sin \left (\frac{ \alpha}{ 2} \right) \approx r_u \cdot 0{,} 3675.

Düzgün onyeddibucaqlını pərgarın və xəttin köməyi ilə qurmaq olar. 1796-cı ildə Qaus tərəfindən sübut edilmişdi. O, mərkəzi bucağın kosinusunun qiymətini tapmışdır.

 \cos \frac{360^\circ}{17} = \frac{1}{16} \left( -1 + \sqrt{17} + \sqrt{ 2 \left(17- \sqrt{17} \right)}
+ 2 \sqrt{ 17 + 3 \sqrt{17} - \sqrt{2 \left(17- \sqrt{17} \right)} - 2 \sqrt{2 \left(17+ \sqrt{17} \right)} } \right)

## Faktlar

* Qauss vəsiyyətində bildirirdi ki, onun qəbrini düzgün on yeddi bucaqlı formasında yonsunlar. Heykəltəraş bunu etməkdən imtina edərək bildirdi ki, bu çox çətin işdir və elə də dəqiqlik olmayacaq.
* 1825-ci ildə Yoxannes Erxinqer ilk dəfə 64 gedişli düzgün onyeddibucaqlının qurulmasının ətraflı təsvirini etdi.
Nusra Cəbhəsi

**Nusra Cəbhəsi** () və ya **Cəbhət ən-Nüsrə***Cəbhət ən-Nusrə*) — 2011-ci ilin sentyabrında yaradılmış Əl-Qaidənin Suriya qolu.

## Mahiyyəti
ABŞ və bir çox ölkə tərəfindən də terror dəstəsi siyahısına alınmışdır.Suriyadakı ən böyük üçüncü silahlı qrupdur. Aprel 2013-cü ildə Əl-Qaidəyə bağlılığını açıqladı. Qrupun ən az 5000  savaşçıdan meydana gəldiyi sanılır. Radikal İslamçı silahlı bir qrupdur. Bəşər Əsədi devirmək və bu yolla öz ideoloji məqsədlərini uyğulamaq və yaymaq istəyir.

Rusiya Xarici İşlər naziri Sergey Lavrovun açıqlamalarına görə, Ən-Nüsrə döyüşçüləri Suriyanın şimalında 120-si uşaq olmaqla 450 kürdü öldürüb.

## İstinadlar
Edvard Nalbandyan

**Edvard Nalbandyan** () — Ermənistanın xarici işlər naziri (2008–2018).

## Həyatı
Edvard Nalbandyan 1956-cı ildə Ermənistanda anadan olub. 1978-ci ildə Moskva Dövlət Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutunu, 1988-ci ildə SSRİ Milli Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasını bitirib.

1978–1983-cü illərdə SSRİ-nin Liviya səfirliyində, 1983–1986-cı illərdə SSRİ Xarici İşlər Nazirliyində çalışıb. 1986–1992-ci illərdə Misir səfirliyində (əvvəl SSRİ, sonra Rusiyanın) müşavir vəzifəsində çalışıb.

1992-ci ildən Ermənistanı Misirdə, Mərakeşdə, Omanda təmsil edib. 1999-cu ildən Fransada səfir olub. 2008–2018-ci illərdə ölkənin Xarici işlər naziri olub.

## İstinadlar