Con Hyum

**Con Hyum** () — Şimali İrlandiyadan olan İrlandiyalı millətçi siyasətçi idi, İrlandiyanın yaxın siyasi tarixində ən mühüm simalardan, Şimali İrlandiya sülh prosesinin memarlarından biri kimi tanınmışdır.

Derridən olan Hyum, Sosial Demokrat və Fəhlə Partiyasının (SDFP) qurucusu və 1979-2001-ci illərdə partiyanın ikinci lideri olub.O, həmçinin Avropa Parlamentinin üzvü, Böyük Britaniya Parlamentinin üzvü, həmçinin Şimali İrlandiya Assambleyasının üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Hyum 1998-ci ildə Devid Trimbl ilə birlikdə Nobel Sülh mükafatının laureatı olub və həm Qandi Sülh mükafatını, həmçinin Martin Lüter Kinq mükafatını da alıb. O, üç böyük sülh mükafatına layiq görülən yeganə şəxsdir.

2012-ci ildə Papa XVI Benedikt Hyumu Böyük Müqəddəs Qriqori Papa ordeni ilə təltif etdi. 2010-cu ildə İrlandiyanın milli yayım şirkəti RTE tərəfindən İrlandiya tarixindəki ən böyük insanı tapmaq üçün keçirilən ictimai sorğuda o, "İrlandiyanın ən böyük insanı" seçildi.
## Erkən həyatı və təhsili
Hyum 1937-ci ildə Derridə Anne (qızlıq soyadı Doherti) və Samuel Hyumun ailəsində dünyaya gəlib. O, irland katolik mənşəli idi; baxmayaraq ki, onun ulu babası Şotlandiyadan Doneqala köç etmiş presviterian immiqrantı idi. Hyum Sent Kolumb Kollecində və İrlandiyanın aparıcı katolik seminariyası olan Maynusdakı Sent Patrik Kollecində tələbə idi və kahinlik təhsili üçün İrlandiya Milli Universitetinin nəzdindəki tanınmış kolleclərin birində tələbə olub. Müəllimləri arasında  Kardinal Tomas Şimus Fi də var idi.

Hyum kargüzarlıq təhsilini tamamlamadı, lakin 1958-ci ildə kollecdə fransız və tarix üzrə magistr dərəcəsi aldı və sonra doğma diyarı Derriyə qayıdaraq müəllim kimi fəaliyyət göstərdi. O, şəhərdəki Kredit İttifaqı hərəkatının qurucu üzvü və 1960-cı illərin ortalarında Derridə Şimali İrlandiyanın ikinci universitetinin qurulması uğrunda uğursuz mübarizə aparan Derri Universiteti Komitəsinin 1965-ci ildə sədri olub.

Hyum 27 yaşında İrlandiya Kredit İttifaqının ən gənc prezidenti olub. 1964-1968-ci illərdə bu vəzifədə çalışmışdır. O, bir dəfə dedi ki, "etdiyim bütün işlər, ən qürur duyduğum şeydir, çünki heç bir hərəkat İrlandiya, şimal və cənub xalqları üçün Kredit ittifaqı hərəkatından daha çox xeyir verməyib."

Hyum 1960-cı illərin sonlarında Hyuq Louq kimi insanlarla birlikdə vətəndaş hüquqları hərəkatında aparıcı fiqur oldu.  Hyum Derri Vətəndaşlarının Fəaliyyəti Komitəsində görkəmli şəxs idi. Komitə 5 oktyabr 1968-ci ildə Şimali İrlandiyadakı vəziyyətə diqqətin daha çox cəlb edilməsinə səbəb olan Derri yürüşündən sonra yaradılmışdır. Komitənin məqsədi Derridə illərdir İttifaq Höküməti tərəfindən sıxışdırılmış şikayətləri işıqlandırmaq üçün son hadisələrlə bağlı təbliğatdan istifadə etmək idi. Derri Vətəndaşlarının Fəaliyyəti Komitəsi, Şimali İrlandiya Vətəndaş Hüquqları Assosiasiyasından fərqli olaraq, xüsusilə yerli kampaniyaya, Derridəki vəziyyəti hamı üçün yaxşılaşdırmağa və sülhsevər mövqe tutmağa yönəlmişdi. Komitənin həmçinin yürüşlərdə və ya oturaq aksiyalarda hər hansı zorakılığın qarşısını almaq üçün orada olan Stüardlar Assosiasiyası var idi.

## Siyasi karyerası

Hyum 1969-cu ildə vətəndaş hüquqları yürüşünün qızğın vaxtında Şimali İrlandiya Parlamentinin Müstəqil Millətçi üzvü oldu. O, 1973-cü ildə Şimali İrlandiya Assambleyasına seçildi və 1974-cü ildə qısa müddətli səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi üzrə İcra Hakimiyyətində Kommersiya naziri vəzifəsində çalışdı. O, 1974-cü ilin oktyabrında Londonderri seçki dairəsi üçün Vestminster Parlamentində uğursuz çıxış etdi və 1983-cü ildə Foyldan deputat seçildi.

1971-ci ilin oktyabrında o, yüzlərlə şübhəli İrlandiya respublikaçısının mühakimə olunmadan internirləşdirilməsinə etiraz etmək üçün 48 saatlıq aclıq aksiyasına dörd Vestminster deputatına qoşuldu. İrlandiyalı diplomatın səkkiz il sonra 1979-cu ildə 30 illik hökmü altında buraxılan dövlət sənədləri Hyumun interninqin qaytarılmasını dəstəklədiyini göstərirdi.

1977-ci ildə Hyum 1922-ci il Mülki Hökumətlər (Xüsusi Səlahiyyətlər) Aktı (Şimali İrlandiya) əsasında hər hansı bir əsgərə üç və ya daha çox adamdan ibarət yığıncağı dağıtmağa icazə verən qaydaya etiraz etdi. Şimali İrlandiyanın Baş hakimi Lord Louri, Şimali İrlandiya Parlamentinə ordu ilə bağlı qanunlar qəbul etməyi qadağan edən 1920-ci il İrlandiya Hökuməti Aktının 4-cü bölməsinə əsasən bu tənzimləmənin ultra vires olduğunu söylədi.

Sosial Demokrat və İşçi Partiyasının qurucularından olan Hyum, 1979-cu ildə Qerri Fittdən sonra onun lideri oldu.  O, həmçinin Şimali İrlandiyanın Avropa Parlamentində üç deputatından biri kimi fəaliyyət göstərmiş və 1995-ci ildə fəxri diplom aldığı Boston kollecində çalışmışdır.

Hyum Sinn Feyni açıq şəkildə müzakirə masasına gətirmək üçün Britaniya hökuməti və Sinn Feyn ilə gizli danışıqlarda birbaşa iştirak edirdi. Danışıqların birbaşa 1985-ci ildə İngiltərə-İrlandiya sazişinə gətirib çıxardığı güman edilir.

Həmkarlar ittifaqı üzvlərinin böyük əksəriyyəti razılaşmanı rədd etdi və narazılıqlarını nümayiş etdirmək üçün Belfast şəhər mərkəzində kütləvi və dinc ictimai mitinq keçirdilər. Bir çox respublikaçılar və millətçilər də bunu kifayət qədər uzağa getmədiyini gördükləri üçün rədd etdilər. Bununla belə, Hyum həm hökumətlər, həm də Sinn Feyn ilə dialoqu davam etdirdi. "Hyum-Adams prosesində" nəhayət, 1994-cü ildə İRA atəşkəsi təmin etdi və nəticədə Yaxşı Cümə sazişinin vasitəçiliyi ilə nisbətən dinc şərait yaratdı.

## Reputasiyası
Hyum, Şimali İrlandiyada hakimiyyəti bölüşdürən Sanninqdeyl sazişindən İngiltərə-İrlandiya sazişinə və Belfast sazişinə qədər bir çox siyasi hadisələrin arxasında duran mütəfəkkir kimi tanınır. 1998-ci ildə Olster Yunionist partiyasının o vaxtkı lideri Devid Trimbl ilə birlikdə Nobel Sülh mükafatını qazandı.

Devid Trimbl birinci nazir olduqda, Hyum ikinci ən böyük partiya olan Sosial Demokrat və Fəhlə Partiyasının lideri olmaqla birinci nazir müavini rolunu alacağı gözlənilirdi. Əvəzində bu rol  Sosial Demokrat və İşçi Partiyasından olan Simus Mallona verildi. Bəzi siyasi jurnalistlər, iki adamın Nobel sülh mükafatını qazanmasına baxmayaraq, iş münasibətlərinin çox pis olduğunu bildirirlər.

2001-ci ildə SDİP rəhbərliyindən təqaüdə çıxanda Hyum hətta uzun müddətdir rəqibi, deputat həmkarı və Avropa Parlamentinin deputatı, keşiş İan Peysli tərəfindən də siyasi bölgüdə tərifləndi. Hyum İrlandiya Fondları tərəfindən maliyyələşdirilən Olster Universitetində Sülh Tədqiqatları üzrə Tip O'Neyll kafedrasının müdiri olub.

## Təqaüdə çıxması

4 fevral 2004-cü ildə Hyum siyasətdən tamamilə ayrıldığını elan etdi və onun yerinə SDFP-ı lideri olaraq Mark Durkan keçdi. O,2004-cü il Avropa seçkilərində iştirak etmədi, nə də Mark Durkanın SDFP üçün Foyldan 2005-ci il ümumi seçkilərində iştirak etməmişdir.

Hyum və həyat yoldaşı Pat (2021-ci ildə vəfat edib), Avropaya inteqrasiya, qlobal yoxsulluqla bağlı problemlər və Kredit İttifaqı hərəkatının təşviqində fəal olmağa davam etdilər. O, həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının demokratik islahatları üçün kampaniya aparan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Parlament Assambleyasının yaradılmasının tərəfdarı idi. Təqaüdə çıxanda o, ictimaiyyət qarşısında, o cümlədən 2005-ci ildə Nyu-Cersidəki Seton Hall Universitetində, Avropa Şurasının ilk Yay Demokratiya Universitetində (Strasburq, 10-14 iyul 2006-cı il)  çıxışını davam etdirdi. İrlandiyanın Maynut Milli Universitetinə əlavə edilən bina onun adını daşıyır. Hyum bütün həyatı boyu dəstəklədiyi yerli futbol komandası olan *Derri City Futbol Klubunun* klub prezidenti vəzifəsini tutdu. O, *Plan Beynəlxalq İrlandiya* uşaq xeyriyyə təşkilatının himayədarı idi. He was a patron of the children's charity Plan International Ireland.

Həyatının son illərində Hyum ilk dəfə 1990-cı illərin sonlarında öz simptomlarını göstərməyə başlayan demensiya xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.

## Ölümü
Hyum 3 avqust 2020-ci il səhər saatlarında Derridəki qocalar evində 83 yaşında vəfat etdi. Keçmiş Leyborist lideri və baş nazir Toni Bleyr ölümündən sonra deyirdi: "Con Hyum siyasi titan idi; gələcəyin keçmişlə eyni olması lazım olduğuna inanmaqdan imtina edən uzaqgörən idi."  Dalay Lama Tvitter hesabında yazıb: "Con Hyumun münaqişənin həlli üçün dialoq və danışıqların gücünə dərin inamı sarsılmaz idi...Məhz onun rəhbərliyi və danışıqların gücünə olan inamı 1998-ci ildə *Yaxşı Cümə Sazişinin* əldə edilməsinə imkan verdi. Onun davamlı inadkarlığı bizim hamımıza nümunə oldu."

## Mükafatları
* Boston kolleci Fəxri doktoru, 1995. (mükafatlandırılan 44 fəxri doktordan biri Hyum idi)
* Qalvey İrlandiya Milli Universiteti Fəxri doktoru, 1996
* Dörd Azadlıq, Söz Azadlığı medalı, 1996
* Qızıl Göyərçinlər Sülh Jurnalistləri mükafatı, 1997
* Nobel Sülh mükafatı, 1998.
* Fransa *Légion d'Honneur* mükafatı, 1999
* Martin Lüter Kinq mükafatı, 1999
* Qandi Beynəlxalq Sülh mükafatı, 2001.
* Amerika Nailiyyətləri Akademiyasının Qızıl Plata mükafatı, 2002.
* İki şəhərin azadlığı; 2000-ci ildə Derri və 2004-cü ildə Kork.
* Müqəddəs Tomas Universiteti F'xri doktoru, 2007
* Universitet Fəlsəfə Cəmiyyəti, Dublin Triniti kolleci Fəxri patronu, 2007.
* İrlandiyanın ən tanınmış adamı (RTÉ (İrlandiya dövlət və radio televiziyası) tərəfindən aparılan ictimai sorğu), 2010
* Böyük Müqəddəs Qriqori ordeni, 2012

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Denis Haughey and Sean Farren, 'John Hume: Irish Peacemaker,' Four Courts Press, Dublin, 2015 
* John Hume, 'Personal views, politics, peace and reconciliation in Ireland,' Town House, Dublin, 1996. 
* John Hume, ‘Derry beyond the walls: social and economic aspects of the growth of Derry,' Ulster Historical foundation, Belfast, 2002. 
* Barry White, 'John Hume: a statesman of the troubles,' Blackstaff, Belfast, 1984 
* George Drower, 'John Hume: peacemaker,' Gollancz, 1995 
* George Drower, 'John Hume: man of peace,' Vista, London, 1996 
* Paul Routledge, 'John Hume: a biography,' Harper-Collins, London, 1997 
* Gerard Murray, 'John Hume and the SDLP: impact and survival in Northern Ireland,' Irish Academic Press, Dublin, 1998. 

## Xarici keçidlər
* Con Hyumun bioqrafiyası
* Nobel sülh mükafatını alarkən söylədiyi nitqi.