open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valadi

**Valadi** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Marsiyak-Vallon kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Rodez.

INSEE kodu — 12288.

Kommuna təxminən Paris 490&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 125&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 17&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1467 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 909 nəfərdən (15-64 yaş) 711 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 198 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 78,2%, 1999-cu ildə 76.7%). Fəal 711 nəfərdən 667 nəfəri (345 kişi və 322 qadın), 44 nəfəri işsizdir (24 kişi və 20 qadın). 198 hərəkətsiz 64 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 86 nəfər təqaüdçü, 48 digər səbəblərə görə aktiv deyil.

## Qalereya

Fayl:Signalisation entrée Valady, Valadin.png|Valadi
Fayl:Map commune FR insee code 12288.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Valzerq

**Valzerq** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Monbazan kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.

INSEE kodu — 12289.

Kommuna təxminən Paris 490&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 120&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 33&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 202 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 122 nəfər (15-64 yaş arasında) 95 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 27 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi - 77.9%, 1999-cu ildə bu 64.7%). Fəal olan 95 nəfərdən 91 nəfər (46 kişi və 45 qadın) işləyir, 4 nəfər işsizdir (1 kişi və 3 qadın). Aktiv olmayan 27 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 16 nəfər təqaüdçü, 5 nəfər digər səbəblərə görə aktiv deyil..

## Qalereya

Fayl:2009 Valzergues 7785.JPG|Şəhər meriyası
Fayl:Map commune FR insee code 12289.png|Kommuna xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Şərqi Türkistanın emblemi

**Şərqi Türkistanın emblemi** () — Şərqi Türkistan İslam Respublikasının müstəqilliyi elan edilərkən — 1933-cü ilin 12 noyabrında yaradılmışdır. Respublika süqut etdikdən sonra Şərqi Türkistan İstiqlaliyyət hərəkatının simvollarından biri halına gəlmişdir.

## Strukturu
Bismillah ortada gözəl xəttatlıq üslubunda yazılır. Bismillahın altında isə aypara yerləşir. Emblemin yuxarı hissəsində isə 3 ulduz əks olunmuşdur. Bu 3 ulduz Şərqi Türkistan torpaqlarında yaranmış və inkişaf etmiş 3 türk xaqanlığını tərənnüm edir. Bu xaqanlıqlar bunlardır.
* Göytürk xaqanlığı
* Uyğur xaqanlığı
* Qaraxanilər dövləti

Emblemdə həmçinin müxtəlif ölçüdə 18 dairə vardır. Bu dairələr bu regionda yaşayan 18 yerli tayfanı tərənnüm edir. Bu tayfalar bunlardır:

* Peçeneqlər
* Qıpçaqlar
* Oğuzlar
* Basmıllar
* Qayılar
* Yabqular
* Tatarlar
* Qırğızlar
* Çigillər
* Toqsilər
* Yağmalar
* Oğraqlar
* Çaruqlar
* Çamullar
* Uyğurlar
* Tanqutlar
* Qitanlar
* Tabğaclar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şərqi Türkistan
* Uyğurlar
* Şərqi Türkistan bayrağı
Vezen-de-Levezu

**Vezen-de-Levezu** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Vezen-de-Levezu kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Miyo.

INSEE kodu — 12294.

Kommuna təxminən Paris 520&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 145&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 32&nbsp;km şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 645 nəfər təşkil edirdi.

## İdarəetmə

## Görməli yerləri
* Vezen qalası (XVII əsr). 1990-cı ildən tarixi abidə
* Sent-Aman-dyu-Ran kilsəsi (XII əsr). 1991-ci ildən tarixi abidə
* La-Klo məbəd cəngavərlərinin qülləsi

## İqtisadiyyatı

2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 380 nəfər (15-64 yaş) arasında 294 nəfər iqtisadi fəal, 86 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 77.4%, 1999-cu ildə 73.3%). 294 fəal 287 nəfər (173 kişi və 114 qadın) işləyir, 7 nəfər işsizdir (1 kişi və 6 qadın). Aktiv olmayan 23 nəfər arasında şagird və ya şagird, 33 nəfər təqaüdçü, 30 nəfər digər səbəblərə görə  aktiv deyil..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
AZAL Arena

**Sabah Futbol Mərkəzi**, **Sabah Arena** və ya əvvəlki bilinən adı ilə **AZAL Arena** — Azərbaycanda, Bakı şəhəri, Xəzər rayonu, Şüvəlan qəsəbəsində yerləşən futbol stadionu. 2011-ci ildə açılmışdır. Azarkeş tutumu 3500 nəfərdir.

## Tarixi
Tikintisinə 2009-cu ildə başlanılan stadion 2011-ci ildə açılıb. Açılış ünü 10 aprel 2011-ci ildə keçirilən oyunda AZAL PFK 1:0 hesabı ilə Bakı FK komandasına qalib gəlib. UEFA tərəfindən iki ulduz verilən stadionda beynəlxalq dərəcəli oyunlar da keçirilə bilər.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan stadionlarının siyahısı

## İstinadlar
Nuneanqan

**Nuneanqan adası** () — Sakit okeana daxil olan Berinq dənizi ərazisində yerləşən ada. Senyavin boğazında, İtırqan adasından 5 km şərqdə, Çukot yarımadasının cənub-şərq qutaracağında yerləşir. İnzibati cəhətdən Çukotka muxtar dairəsi, Providenski rayonu ərazisinə daxildir.
Ən hündür nöqtəsi 117 metrdir. Burada naviqasiya mayakı yerləşir.

Sahil ərazisində boz və qrenlandiya balinalarının yemlənmə ərazisi yerləşir. Adada böyük bir quş bazarı vardır, 8 quş növünə aid 40 min quş burada yuva qurur.

2003-cü ildə mayakda Radioizotop termoelektrik generator quraşdırılarkən ştatdan kənar iş müəyyən edilir. Daxili süalanma konstruksiya çatışmazlığı səbəbindən normadan 5 dəfə artıq olmuşdur. 2012-ci ildə generator ərazidən çıxarılmış və çıxdaş edilmişdir.

## İstinadlar
Ortodoksal

“Ortodoksal” sözü ilə aşağıdakılardan biri nəzərdə tutula bilər: 

* Ortodoks xristianlıq, özünü Ortodoks olaraq adlandıran iki xristian məzhəbi:
** Şərqi ortodoks xristianlıq, ilk 7 sinodu tanıyan xristian məzhəbi
** Antixalkidon xristianlıq, ilk 3 sinodu tanıyan xristian məzhəbi
* Ortodoks yəhudilik (Bir yəhudi məzhəbi)
Edrman adası

**Edrman adası** () — Sakit okeana daxil olan Berinq dənizinin Vsadnik buxtasında yerləşir. İnzibati cəhətdən Çukotka muxtar dairəsi, Providenski rayonu ərazisinə daxildir. Xəritəyə 1887-ci ildə Maksimovun topoqrafik materilları əsasında salınmışdır. Ada kontr-admiral Qustav Edrmanın şərəfionə adlandırılmışdır.

Ada dəniz dibinin terrasvari formada səthə çıxmasıdır. Üstəlik ona qumlu-gilli dildə birləşir.

Gələcəkdə adanın qorunan təbiət ərazilərinə daxil edilməsi düşünülür.

## İstinadlar
Sünik (dəqiqləşdirmə)

*Sünik — Albaniyanın əyaləti.
*Sünik (sülalə) 
*Sünik knyazlığı
*Sünik (kənd) — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayon ərazisində kənd.
*Sünik mərzi
Çullu

* **[[Çullu (Ağdam)]]**
:* Çullu (İmamqulubəyli, Ağdam) — Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 
:* Çullu (Maqsudlu, Ağdam) — Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 
* Çullu (Cəbrayıl) — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 
* Çullu (Qafan) — Qafan rayonunda kənd.
* Çullu (Çaroymaq)
Qırınveler adası

**Edrman adası** () — Rusiyanın Uzaq Şərq regionynda, Sakit okeana daxil olan Berinq dənizinin Kançalan limanın yuxarı hissəsində yerləşir. Qırmekuul və Kançalan çaylarının mənsəbində yerləşir və limanı iki hissəyə bölür. Ada hamar və alçaq quruluşa sahibdir. Ərazisi otlarla örtülüdür. Ərazisində çoxlu sayda göl vardır. Əsasən qumlu-gilli suxurlardan ibarətdir. Sahillərində orta dərinlik 6 metrdir.

## İstinadlar
Polialkilenqlikollar

*Polialkilenqlikollar* – müxtəlif qlikolların və spirtlərin olefin oksidləri (etilen oksidi, propilen oksidi və ya onların qarışığı) ilə reaksiyasından alınır. 
## Tərkibi və formulu
Bu birləşmələr molekullarında bir və bir neçə sərbəst hidroksid qrupu olan efirlərdir.Sürtkü yağı kimi işlədilən polietilenqlikolların ümumi formulu aşağıdakı kimidir:

HO-CH2-CH2(OCH2- CH2)n –OCH2- CH2OH

n=5÷20

Reaksiya üçün  götürülən spirtlərin, karbohidrogen oksidlərinin xassələrindən və prosesin şəraitindən asılı olaraq müxtəlif polialkilenqlikollar almaq olar.
Hazırda suda həll olunan və olunmayan polialkilenqlikollar istehsal edilir.
Zəncirin uzunluğundan və quruluşundan asılı olaraq polialkilenqlikolların 500C-də özlülüyü 1000(mm2/s).

## Fiziki-kimyəvi  və istismar xassələri
**Polialkilenqlikollar** – yüksək keyfiyyətli, sintetik sürtkü yağlarıdır,çünki onlar yaxşı temperatur əyrisinə malikdir. Polialkilenqlikolların özlülük indeksi, adətən, 135-180 olur. Aşağı temperaturlarda polialkilenqlikollar eyni özlülüklü mineral yağlara nisbətən durudur, donma temperaturu mənfi 650C-dir,  buxarlanması – eyni özlülüklü mineral yağları nisbətə çox aşağıdır.

Polialkilenqlikolların müsbət xasslərindən biri də mühərrikdə qatran, lak və bərk çöküntülərin əmələ gəlməsinin qarşısını ala bilməsidir. Yüksək temperaturlarda hava oksigeninin təsirindən polialkilenqlikollar polimerləşməyə məruz qalmayır, qatran əmələ gətirmirlər. Sərt oksidləşmə şəraitində isə paraçalanaraq uçucu maddələr əmələ gətirirlər.
Polialkilenqlikolların təsirindən  təbii və süni adətən şişmir, ona görə də müxtəlif rezin məmulatlarla təmasta onlarda istifadə edilir.

## Tətbiqi
Polialkilenqlikol yağları texnikanın müxtəlif sahələrində:

-turboreaktiv mühərrikləri yağlaınması üçün, yeksək temperaturlarda transmissiya və kompressor yağları, istilikdaşığıcılar, köpüklənmə əleyhinə aşqar, hidromexanik transmissiya yağları, tormoz sistemləri üçün mayelər kimi;

- Polialkilenqlikol yağlarının sulu məhlulları  - təyyarə və sənaye qurğularının hidrosistemlərində alışmayan mayelər kimi işlədilir.

Polialkilenqlikollar – mineral yağları nisbətən daha uzun müddətdə köhnəlir.
Mineral yağların köhnəlməsinin qarşısını almaq üçün polialkilenqlikollardan istifadə olunur. Bundan əlavə, konsistent yağlarını hazırladıqda mineral yağların əvəzinə onlardan əsas komponent kimi istifadə etmək olar. 
Polialkilenqlikolların iştırakı ilə alınmış konsistent yağlar yüksək termiki, kimyavi və kolloid stabilliyi , eləcə də yaxşı donma xassəlləri ilə xarakterizə olunur.

## Nöqsanlar
Polialkilenqlikol yağlarının çatışmayan cəhəti onların digər sintetik yağlar kimi nisbətən baha başa gəlməsidir. Ona görə də bu yağlardan mineral yağlarının tətbiqi mümkün olmadığı sahələrdə istifadə etmək daha məqsədəuyğundur.
## Mənbə
# Əliyeva N.T., Cavadova H.Ə., Qurbanov Ə.Ş., Hüseynova E.Ə., Əcəmov K.Y.// Yağlar, sürtkülər və texniki mayelər.// Bakı-2018.
Silisium turşusunun efirləri

**Silisium turşusunun efirləri** — sürtkü yağları və mayelər kimi işlədilən silisium üzvi birləşmələr içərisində o-silisium turşusu efirlərinin böyük əhəmiyyəti vardır. Bu birləşmələr silisium turşusu ilə müxtəlif spirtlərin təsirindən alınınr:
Efir molekulunda bir və bir neçə alkoksiqrup üzvi radikallarla əvəz oluna bilər. Bu zaman silisium turşusunun R-mono-, R-Si-(ORı)3, di-R2-Si-(OR)2 və üçalkil törəməli
R3-Si-ORı efirləri əmələ gəlir.

## Fiziki — kimyəvi xassələri
Silisium turşusunun efirləri də polisiloksanlar kimi yaxşı temperatur — özlülük xassələri, aşağı donma temperaturu, zəif uçuculuq, oksidləşməyə qarşı yüksək davamlığı(2000C-yə qədər) ilə fərqlənir. Bu efirlərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də alışmağa qarşı davamlı olmalarıdır.
o-silisium turşusunun efirləri metalların əksəriyyətini korroziyadan qoruyur və orta yağlama xassəsinə malikdir. Yağlama xassəsini yaxşılaşdırmaq üçün onlara xlor, kükürd və fosfor aşqarları qatmaq lazımdır.

## Nöqsanlar
Silisium turşusunun efirləri və onların əsasında alınmış yağlar suyun təsirinə qarşı o qədər də davamlı deyildir.

## Tətbiqi
Ortasilisium turşusunun efirləri geniş temperatur hədlərində işləyən yüksək konsistent yağların hazırlanmasında, hidrosistemlərdə yüksək temperaturlu mayelər və istilikdaşıyıcılar kimi tətbiq oluna bilər.

## Mənbə
# Yağlar, sürtkülər və texniki mayelər. Əliyeva N. T., Cavadova H. Ə., Qurbanov Ə. Ş., Hüseynova E. Ə., Əcəmov K. Y., Bakı-2018.
Vero (Averon)

**Vero** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Perlo kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Miyo.

INSEE kodu — 12293.

Kommuna təxminən Paris 530&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 165&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 65&nbsp;km şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 126 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı

2007-ci ildə 74 yaş arasında (15-64 yaş arasında) 50 nəfər iqtisadi fəal, 24 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 67,6%, 1999-cu ildə 65,3%). Fəal olan 50 nəfərdən 44 nəfər (25 kişi və 19 qadın), 6 nəfər işsiz (3 kişi və 3 qadın) idi. 24 hərəkətsiz 5 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 9 nəfər təqaüdçü, 10 nəfər digər səbəblərə görə  aktiv deyil..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Tüpürcəkqabı

**Tükürcəkqabı** () - Əsasən tütün istifadəçilərinin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş və ictimai məkanlarda XIX-XX əsr müddətində mövcud olmuş əşya. Tüpürkcəkqaplarından istifadə Amerika Birləşmiş Ştatları başda olmaqla Şimali Amerikada və Böyük Britaniya başda olmaqla Avropada geniş yayılmışdır. XIX əsrdə insanların yerə və küçəyə tüpürməkləri ədəbsizlik sayıldığından xüsusi qablardan istifadə olunmuşdur. XX əsrin ortalarından etibarın tüpürcəkqablardan istifadə unudulmuşdur.

## İstinadlar
Qafqazın parlayan ulduzu - Azərbaycan

**Qafqazın parlayan ulduzu — Azərbaycan** — 2015-ci ildə Macarıstanda macar dilində Azərbaycanın mədəniyyəti, turizmi, tarixi və iqtisadiyyatı haqqında alim Borbala Obruzanski və Soyqırım Həqiqətlərinin Tanıdılması İctimai Birliyinin sədri Ceyhun Ələkbərovun birgə müəllifi olduğu kitab.

## Haqqında
"Qafqazın parlayan ulduzu-Azərbaycan" adlı kitabın müəllifləri Macarıstanın tanınmış alimi, Borbala Obruzanskinin və Soyqırım Həqiqətlərinin Tanıdılması İctimai Birliyinin sədri Ceyhun Ələkbərovdur. Kitabda macar dilində ölkəmizin mədəniyyəti, turizmi, tarixi və iqtisadiyyatı, Azərbaycanın dünyada oynadığı rol və digər mövzular haqqında ətraflı məlumat verilib. Kitabın elmi məsləhətçisi "Macarıstan-Azərbaycan Qardaşlıq Cəmiyyəti"nin sədri Ramiz Əmirlidir. Kitabın redaktorları Azərbaycan Respublikasının Macarıstandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, professor Vilayət Quliyev, Azərbaycan Diaspor Jurnalistlər Birliyinin idarə heyətinin üzvü, jurnalist Elnur Eltürkdir. Kitabın redaksiya heyətinə Azərbaycan Diaspor Jurnalistlər Birliyinin idarə heyətinin üzvü, jurnalist Əli Zülfüqaroğlu və macar alimləri daxildir.

## Həmçinin bax
* Qarabağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında

## İstinadlar
Nüvə müharibəsi

[sağ|thumb|250px|Titan II ICBM daşıdığı 9 Meqatonluk W53 döyüş başlığıyla [ABŞ-nin Soyuq müharibə dövründə istehsal etmiş olduğu ən güclü silahlarından biridir.]]
**Nüvə müharibəsi**, nüvə silahından istifadə edilmiş müharibələrə deyilir. Tarixdə nüvə silahları sadəcə olaraq iki dəfə və tək tərəfli olaraq ABŞ tərəfindən İkinci dünya müharibəsi dövründə Yaponiya imperiyasına qarşı istifadə edilmişdir. Hal-hazırda isə bu termin nüvə silahına sahib olan və ona qarşı olan dövlətlərin bir-birlərini təhdid etməsi vəziyyətində istifadə edilir.

## Nüvə müharibəsi növləri

Nüvə silahının hərbi əməliyyatlar zamanı istifadə edilməsi ehtimalı hər biri fərqli təsirlərə sahib olan və müxtəlif silahların istifadə edildiyi iki alt qrupa ayrılır.

Birincisi; *məhdud nüvə müharibəsi*dir. Bu müharibə ehtimalı variantında az miqdarda nüvə silahından istifadə edilir və sadəcə olaraq düşmənin hərbi hədəfləri məhv edilməyə cəhd edilər. Yenə də bu hücumlar nəticəsində mülki əhaliyə də zərər dəyər, ancaq əsas zərər görən qrup əsgərlər və müəyyən miqdarda hərbi infrastruktur olar. Belə bir müharibə şəraitində istifadə edilməsi üçün bir çox dövlət tərəfindən soyuq müharibə dövründə kiçik çaplı nüvə silahları istehsal edilmişdir.

İkinci versiya; *böyük miqyaslı nüvə müharibəsi*dir. Bu müharibə versiyasında böyük miqdarlarda nüvə maddəsindən istifadə edilir və hərbi və mülki obyektlər daxil olmaqla bütün ölkə hədəfə götürülür. Belə bir hücumda bir ölkənin iqtisadi, sosial və hərbi infrastrukturunun tamamilə məhv edilməsinə çalışırlar.

Bu iki versiya arasında necə bir əlaqənin olması hələ də mübahisə mövzusu olaraq qalır. İki silahlanmış ölkə arasında məhdud şəkildə olsa belə, nüvə müharibəsinin olması ehtimalını qəbul edən döyüş strategiyaları üzrə mütəxəssislər də, belə bir müharibənin qısa bir müddət ərzində böyük miqyaslı bir nüvə müharibəsinə çevrilməsi ehtimalını təxmin edirlər. Hətta nüvə hücumu tamamilə hərbi bir zonaya edilsə belə, ortaya çıxacaq radioaktiv maddələr, külək kimi təbii amillərlə digər bölgələrə hərəkət edərək mülki əhaliyə uzunmüddətli və dağıdıcı təsir göstərəcəkdir.

Ən nikbin ehtimallar belə gələcəkdə baş verə biləcək böyük miqyaslı nüvə müharibələrində qısa müddət ərzində milyonlarla insanın öləcəyini, daha pis olanları isə insanlığın yox olacağını, ekosistemin çökəcəyini və qlobal iqlimin tamamilə yox olacağını söyləyirlər.

## Tarix
[thumb|sol|Naqasaki, [Yaponiyadakı partlayışda yüz minlərlə insan həyatını itirmişdir.]]

İkinci dünya müharibəsinin son günlərində Yaponiyaya qarşı edilmiş nüvə hücumları ilə başlayan nüvə dövrü son iyirmi il ərzində nüvə silahlarından imtina edilməsi haqqında olan beynəlxalq fəaliyyətdən sonra sanki vacibliyini itirmiş kimi görünsə də, yenə də böyük bir təhdid kimi qarşımızda dayanmışdır.

İkinci dünya müharibəsinin sonuncu hücumları olan Xirosima və Naqasaki hücumlarında yüz minlərlə insan həyatını itirmiş, ətrafa yayılmış olan radiasiyanın təsirləri müasir dövrümüzdə belə həmin ərazilərdə yaşayan insanları təhdid edir.
Qasıq kurqanı

[200px|thumb|[Qadına məxsus qasıq kurqanı. Tüklərdən təmizlənmiş halda]]
İnsan vücudunda və əsasən məməlilərdə** qasıq kurqanı**, yuvarlaq şəkildə olan bir yağ kütləsidir və qasıq sümüklərinin qasıq simptomunun üzərində olan yağ mübadiləsidir.

Qadınlar üçün qasıq kurqanı, vulvanın ön hissəsini formalaşdırır. Böyük dodaqlar, klitor, üretra, vaginal bucaq və vulval vestibülün digər ətraflarını əhatə edən, pudental yarıq kimi tanınan şırımın hər iki tərəfində, kiçik dodaqlara (sözün əsl mənasında “böyük dodaqlar”) ayrılır.

## Qadın qasıq kurqanı

Yetkinlik yaşına çatmayan qızlarda  qasıq tükləri yoxdur. Yetkinlik dövrünün başlanmasından sonra (12-14 yaşa qədər), qasıq əsasən təxminən böyük dodaqlara gedə bilən qasıq tükü ilə örtülü olur . Qasıq tez-tez Veneranın tüberküli (Latınca: Mons veneris ) adlanır. Bu sahədə sinir sonları vardır və toxunma və ya azacıq təzyiq, yaxud qıcıqlanma cinsi oyanışa səbəb ola bilər. Yetkin qadınlarda, çanaq üfüqi bir üst sərhədi olan tüklə örtülmüşdür - buna qadın tipli tük örtüyü deyilir. Yaşlı qadınlarda, menstruasiya dayandıqdan sonra, qasıq tüklənməsi azalır. Göstərilən qasıq tüklənməsi yumurtalıqların işləməsi ilə əlaqələndirilir.

## Kişinin qasıq kurqanı

Kişinin qasıq kurqanının tükləri, cinsi yetkinlik dövrünün başlanğıcından, 10 yaşından böyüməyə başlayır və 15 yaşına qədər böyüyür. Penisin bazasında az miqdarda görünən tük tədricən daha da qalınlaşır və bütün qasıq kurqanı üçbucağını (xüsusən skrotum sahəsini) tutur, bundan sonra bud və qarın altına yayılır. Qarının orta xəttindən göbəyədək bir konusvari daralma ilə tük böyüməsinə kişi tipli tük böyüməsi deyilir. Qasıq kurqanı nahiyəsində (inguinal bölgədə) kişinin xarici cinsiyyət orqanı - penis yerləşir.

## İstinadlar
Nadir Məmmədli

* Nadir Məmmədli (dilçi) — filologiya elmləri doktoru (2001), professor (2004), naşir. 
* Nadir Məmmədli (nazir) — Naxçıvan Diyar Xalq Səhiyyə Komissarı.

## Həmçinin bax
* Nadir
* Məmmədli
Anakreon

**Anakreon**()Qədim Yunan yazıçısı.Əsasən saraylarda yaşayaraq hökmdarları məsh edib.

## İstinadlar
Damansk adasında sərhəd münaqişəsi

**Damansk adasında sərhəd münaqişəsi** (, ) və ya **Çin–Sovet sərhəd münaqişəsi** () — SSRİ ilə Çin arasında 1969-cu ildə baş tutmuş və təxmini olaraq 7 ay davam etmiş olan bir qrup sərhəd döyüşlərinə verilən ad.

SSRİ ilə Çin arasındakı sərhəd ixtilafları 1950-ci illərin sonlarında başlamışdır. 1962-ci ilin mayında təxmini olaraq 60.000 Uyğurun iqtisadi səbəblərlə əlaqədar olaraq SSRİ sərhədindən Çinin Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonuna köçməsi dövrün Çin mediası tərəfindən təbliğat vasitəsinə çevrilmiş və bununla əlaqədar olaraq iki ölkə arasında gərginlik getdikcə artmışdır. Bu hadisədən dərhal sonra Çin ilə SSRİ arasında heç cür həll edilə bilinməyən sərhəd məsələlərinin həlli ilə bağlı görüşlər başlamışdır. Görüşlərdə Çin, Tzin sülaləsi ilə Çar Rusiyası arasındakı XIX əsrdəki sərhədlər daxilinə qayıtmağı təklif etmişdir. Ancaq sovetlərə görə; Çin o dövrdəki torpaqları haqsız olaraq ilhaq etmişdir və bu SSRİ-yə görə bərabərsizlik olmaqla bərabər Moskvanın bunu qəbul etməsi qeyri-mümkün idi. Çin-SSRİ sərhədinin qərbində hadisələr belə olarkən, qərbdə Tacikistanın şərqində təxmini olaraq 52.000 km²-lik bir sahə Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunmuşdur. Çin isə bağlanacaq olan bir müqavilə üçün bu ərazilərin geriyə verilməsini tələb edirdi. İki dövlət arasında olan münasibətlər belə olarkən 1964-cü ildən sonra hər iki tərəf də sərhəddə olan əsgərlərin sayını kifayət qədər çoxaltmışdırlar.

İlk döyüş 2 mart 1969-cu ildə Çin ordusuna bağlı bir qrup əsgərin şərqdəki münaqişənin əsas səbəbi olan Zhenbao adasında SSRİ-yə bağlı olan sərhəd keşikçilərini pusquya salması ilə başladı. Bunun özünə qarşı təcavüz kimi qiymətləndirən SSRİ 15 mart 1969-cu ildə Ussuri çayı və Zhenbao adasındakı Çin hərbi birliklərini bombardman etdi. Eyni gün SSRİ ordusu SSRİ istehsalı olan T-62 tankları ilə Ussuri çayını keçmiş və Çin Xalq Azadlıq Ordusunun üzərinə gizli hücum etmişdilər. 16 martda Çin ordusu adanı ələ keçirmiş olan SSRİ qüvvələrinə əks-hücuma keçmişdir. 17 martda SSRİ qüvvələri hücuma keçmiş, lakin Çin ordusu tərəfindən hücum dəf edilmişdir. 18 martda Çin birlikləri ağır itkilər vermiş və SSRİ qüvvələri tərəfindən Zhenbao adasından uzaqlaşdırılmışdırlar.

Şərqdə vəziyyət belə cərəyan edərkən qərbdəki Sincanda da iki ölkə arasında döyüşlər davam etmişdir. Artan gərginliklər SSRİ ilə Çin arasında nüvə müharibəsi ehtimalını ortaya çıxarmışdır. Dövrün iki kommunist dövləti arasında baş verə biləcək nüvə müharibəsi təhlükəsinə qarşı ABŞ və Qərb dövlətlərinin vasitəsilə hadisə diplomatik yollarla həll edilmişdir. Müharibədən sonra ABŞ ilə Çin münasibətləri inkişaf etmişdir.

## İstinadlar
Neftin sıxlığı

***Neftin sıxlığı*** – neft və neft məhsullarının əhəmiyyətli və geniş istifadə olunan keyfiyyət göstəricilərindən biridir.
Sıxlıq müəyyən temperaturda vahid həcmin kütləsi kimi müəyyən olunur və kq/m3, q/sm3 və ya q/ml ilə ifadə olunur.Praktikada çox vaxt ölçüsüz kəmiyyətdən – nisbi sıxlıqdan istifadə olunur.
## Nisbi sıxlıq
Nisbi sıxlıq – neftin təyin olunma temperaturunda kütləsinin standart temperaturda (tst) eyni həcmdə götürülmüş suyun kütləsinə olan nisbətidir. Standart temperatur kimi su və neft məhsulları üçün ABŞ-da və İngiltərədə tst=15,60C, digər ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda standart tst=+40C, təyin etmə temperaturu ttəy=200C qəbul olmuşdur. Nisbi sıxlıq ρ4 20 işarə olunur. Əksər neftlər və neft fraksiyaları üçün, xüsusən də böyük olmayan temperatur intervalında (0-500C-yə qədər) nisbətən az miqdarda bərk parafinlərə və aromatik karbohidrogenlərə malik neft fraksiyaları üçün sıxlığın temperaturdan asılılığı xətti xarakter daşıyır və aşağıdakı formul ilə ifadə olunur:

ρ2= ρ1 – γ (t2 – t1)

t1 – ölçmənin başlanğıc temperaturu, 0C;

t2 - ölçmənin son temperaturu, 0C;

γ - t2 – t1=1 olduqda, 10C -ə dəyişən sıxlığa düzəliş;

ρ1   və  ρ 2  uyğun olaraq  t1 və t2 temperaturunda maddənin sıxlığıdır.

Neft məhsulları üçün düzəliş qiymətləri

γ = 0,00093 – 0,00132 (ρ4 20 – 0,7)

formulu üzrə hesablanır.
Karbohidrogenlərin nisbi sıxlığı aşağıdakı ardıcıllıq üzrə artır:

Aromatik karbohidrogenlər >  naftenlər> olefinlər>alkanlar.

Əksər neftlərin sıxlıqları vahiddən kiçik olub. 0,80-0,9 q/sm3-a qədər olur. Yüksək özlülüklü qatranlı neftlər vahidə bərabər sıxlığa malik olur. Əksinə, qaz kondensatı yataqlarının nefti olduqca yüngüldürlər (ρ4 20=0,75-0,77 q/sm3).
Sıxlığın qiymətinə çox faktorlar təsir edir. Onlardan əsasları: həll olmuş qazların və qatranların miqdarı, fraksiya, distillatlar üçün isə həm də kimyəvi intervallarında qaynayan maye karbohidrogenlər qarışığıdır. Neft fraksiyalarının qaynama temperatur hədləri artdıqca, onların sıxlıqları artır. Mayelərin sıxlıqları areometrlərin və piknometrlərin köməyi ilə təyin olunur.
Qazın sıxlığı standart şəraitlərdə ρq(kq/nm3) aşağıdakı formul ilə hesablana bilər:

ρq= M/22,4

M – qazın molekulyar kütləsi, kq/kmol;

22,4 – standart şəraitlərdə 1 kmol qazın həcmi, nm3.

Qaz halında məhsullar üçün standart şərait kimi 0,101Mpa (760m.civ.st) təzyiq və 00C temperatur qəbul olunmuşdur.

## Mənbə
# V.M.Abbasov, H.C.İbrahimov, S.R.Hacıyeva, S.Ə.Məmmədxanova, E.Ş. Abdullayev, F.Ə.Əmirov//”Neft və qaz proseslərinin kimyası və texnologiyası” //Bakı-Elm-2014.S.7-8.
Versol-e-Laper

**Versol-e-Laper** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Sent-Afrik kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Miyo.

INSEE kodu — 12292.

Kommuna təxminən Paris 640&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 95&nbsp;km qərbdə, Rodez isə 220&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 435 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 264 nəfər (15-64 yaş) arasında 194 nəfər iqtisadi fəal, 70 nəfər fəaliyyətsiz olmuşdur (fəaliyyət göstərici 73.5%, 1999-cu ildə bu 72.0%). Fəal olan 194 nəfərdən 187 nəfər (110 kişi və 77 qadın), 7 nəfər işsiz (2 kişi və 5 qadın) idi. Aktiv olmayan 16 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 34 nəfər təqaüdçü, 20 nəfər digər səbəblərə görə aktiv deyil..

## Görməli yerlər
* XI əsrə aid Laper qəbirstanlığında keçmiş kilsə. 1928-ci ildən tarixi abidə
*  (XIV əsr). 1988-ci ildən tarixi abidə
*  (XIV əsr). 1978-ci ildən tarixi abidə

## Qalereya

Fayl:Château de Versols (1).JPG|Versol qalası
Fayl:Château de Montalègre (1).JPG|Montaleqr qalası
Fayl:Map commune FR insee code 12292.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Veryer (Averon)

**Veryer** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Sen-Bozeli kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Miyo.

INSEE kodu — 12291.

Kommuna təxminən Paris 520&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 150&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 45&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 393 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 216 nəfər (15-64 yaş arasında) arasında 164 nəfər iqtisadi fəal, 52 hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 75.9%, 1999-cu ildə 71.1%) olmuşdur. Fəal 164 nəfərdən 158 nəfər (84 kişi və 74 qadın), 6 nəfəri işsiz (3 kişi və 3 qadın) idi. Aktiv olmayan 18 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 17 nəfər təqaüdçü, 17 nəfər digər səbəblərə görə  aktiv deyil..

## Qalereya

Fayl:Hameau de Bécours.jpg|Bekur kəndi
Fayl:Entreebecours.JPG|Bekur
Fayl:A75_-_Viaduc_de_Verrières.JPG|Viaduk
Fayl:Map commune FR insee code 12291.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vivye (Averon)

**Vivye ** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Oben kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.

INSEE kodu — 12305.

Kommuna təxminən Paris 480&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 125&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 37&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1396 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 815 nəfər (15-64 yaş) arasında 587 nəfər iqtisadi fəal, 228 nəfər hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 72.0%, 1999-cu ildə 71.1%) olmuşdur. Fəal olan 587 nəfərdən 542 nəfəri (285 kişi və 257 qadın), 45 nəfəri işsiz (18 kişi və 27 qadın) idi. 228 hərəkətsiz 50 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 88 nəfər təqaüdçü, 90 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. aktiv deyil..

## Qalereya

Fayl:Juin et Juillet 2010 004.JPG|
Fayl:Juin et Juillet 2010 003.JPG|Qala
Fayl:Eglise de Viviez.JPG|Kilsə
Fayl:Map commune FR insee code 12305.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Vilkontal

**Vilkontal** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Esten kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Rodez.

INSEE kodu — 12298.

Kommuna təxminən Paris 480&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 140&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 22&nbsp;km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 442 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 258 nəfər arasında (15-64 yaş) 187 nəfər iqtisadi fəal, 71 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 72.5%, 1999-cu ildə 64.2%). Fəal 187 nəfərdən 177 nəfəri (103 kişi və 74 qadın), 10 nəfəri işsizdir (5 kişi və 5 qadın). Aktiv olmayan 71 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 34 nəfər təqaüdçü, 25 nəfər digər səbəblərə görə aktiv deyil..

## Görməli yerləri
* Şəhər qapıları (XIV əsr). 1992-ci ildən tarixi abidə
* Sevyer ibadətgahı (XII əsr). 1992-ci ildən tarixi abidə

## Qalereya

Fayl:Villecomtal porche.JPG|Şəhər qapıları
Fayl:Puech.JPG|Pyuş qalası
Fayl:Map commune FR insee code 12298.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Obrıvıstı adası

**Obrıvıstı adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Oxot dənizinə daxil olan (Şelixov körfəzi) Penjin körfəzinin şimal sahillərində, Mikina çayının mənsəbindən şərqdə, Şestavov çayının mənsəbindən və Qıvıkin burnundan qərbdə yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Penjin rayonu ərazisinə daxildir. 
## İstinadlar
Kraşennikov adası

**Kraşennikov adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Oxot dənizinə daxil olan Avaçi körfəzində, Nalıçev burnundan şimal-qərbdə, Şipunski yarımadasından qərbdə, Ostrov çayının mənsəbindən cənubda yerləşir. Ada 1831-ci ildə donanma şturmanları korpusunun kapitanı Pyotr İlinin tərəfindən Kamçatka araşdırmaçılarından biri olan Stepan Kraşennikovun (1796–1842) şərəfinə adlandırılmışdır. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Elizovski rayonu ərazisinə daxildir. Zəngin su quşları koloniyalarına malik olduğundan ərazisi "Nalıçev" təbiət parkı ərazisinə daxildir. Maksimal hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 211 metrdir.

## İstinadlar
Rusiya gölləri

**Rusiyada** - ümumi sahəsi 350 min km²-dən çox olan iki milyondan çox göl (Xəzər dənizi-gölü istisna olmaqla). Göl sularının ümumi ehtiyatı 26 min km³-ə çatır. Göllərin əksəriyyəti buzlaq mənşəlidir.

Rusiyanın Avropa hissəsindəki ən böyük göllər (əsasən şimal-qərbində yerləşir) Ladoqa və Onega (müvafiq olaraq 17,680 və 9,720 km²); Estoniya ilə sərhəddə Peipsi-Pskov gölü (3550 km²); İlmen (təxminən 1000 km², sahəsi suyun səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir), həmçinin Kareliyanın Topozero, Vygozero və digər "göl bölgələri".

Sibir və Rusiyadakı ən böyük göl (Xəzər istisna olmaqla) - Baykal da dünyanın ən dərinidir; Baykal Rusiyadakı şirin göl suyunun 85% -ni və dünyanın şirin su ehtiyatının 22% -ni ehtiva edir. Gölün uzunluğu 636 km, ortalama eni 48 km; ümumi sahəsi - 31,7 min km²; ən böyük dərinliyi 1620 m (Altetsiyadakı Teletskoye Gölü (325 m) və Predtaimırdakı Xantayskoye gölü (520 m) də böyük dərinlikdə fərqlənir). Baykal rift hövzəsində yerləşir və təxminən 25-30 milyon yaşındadır.

Ancaq Rusiya göllərinin böyük əksəriyyəti kiçikdir; Göllər Rusiyanın Avropa hissəsinin şimal-qərbində (xüsusilə Kareliyada) və Qərbi Sibir düzənliyində çoxdur. Göllər arasında təzə olanlar üstünlük təşkil edir, lakin onların da ən böyüyü (1990 km²) Sibirin cənub-qərbindəki Çanıdır. : 65-80

Rusiya göllərinin siyahısı ərazinin azalması qaydasında 200 km²-dən böyükdür:

## Həmçinin bax

* Baykal
* Rusiya
* Göllərin dünyada sahəsinə görə sıralaması
* Göl
* Çay

## İstinadlar
Əziz

**Əziz** — kişi adı.

* Əziz Dövlətabadi — Cənubi Azərbaycan dilçisi, filoloqu.
* Əziz Ələkbərli — filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
* Əziz Əsədov — hüquq elmləri doktoru, professor.
* Əziz Qubaydullin — professor, yazıçı, tarixçi, repressiya qurbanı.
* Əziz Mirəhmədov — ədəbiyyatşünas, tənqidçi.
* Əziz Sancar — ABŞ biokimyaçısı.

* **[[Əziz Əliyev]]**
:* Əziz Əliyev (dövlət xadimi) — Azərbaycanın görkəmli dövlət və elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor.
:* Əziz Əliyev (alim) — Azərbaycanlı tibb elmlər doktoru, professor.

;Oxşar
* Əl-Əziz (ər. **العزيز**) — Allahın adlarından biri.

## Həmçinin bax
* Əzizağa
* Əzizli
* Əzizov
Vilnöv (Averon)

**Vilnöv** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Vilnöv kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.

INSEE kodu — 12301.

Kommuna təxminən Paris 500&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 105&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 45&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1952 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 1446 nəfərdən (15-64 yaş) 829 nəfər iqtisadi fəal, 317 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 72.3%, 1999-cu ildə 67.4%). Fəal olan 829 nəfərdən 770 nəfəri (423 kişi və 347 qadın), 59 nəfəri işsizdir (24 kişi və 35 qadın). 317 hərəkətsiz 69 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 153 nəfər təqaüdçü, 95 nəfər digər səbəblərə görə aktiv deyil..

## Görməli yerlər
*  (XI əsr). 1925-ci ildən tarixi abidə
* . 1928-ci ildən tarixi abidə
* . 1928-ci ildən tarixi abidə
*  (X əsr). 1988-ci ildən tarixi abidə
* Jinal qalası (XIV əsr). 1980-ci ildən tarixi abidə
* Keçmiş monastır. 1996-cı ildən tarixi abidə
* Tulonjerq qalası. 1997-ci idlən tarixi abidə
* Fuaray (XVII əsr). 2011-ci ildən tarixi abidə
* İncəsənət və Xalq bilikləri Muzeyi

## Qalereya

Fayl:Villeneuve 2.JPG|Sen-Sepyulkr kilsəsi
Fayl:Villeneuve 4.JPG|Subiran qülləsi
Fayl:Villeneuve 3.JPG|Kardalyak qülləsi
Fayl:Villeneuve - Église de Toulongergues -01.JPG|Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsi
Fayl:Toulongergues 4.JPG|Tulonjerq qalası
Fayl:Villeneuve - Mairie.JPG|Şəhər meriyası


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Yenqalıçev adası

**Konus adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Oxot dənizinə daxil olan (Şelixov körfəzi) Podkarenaya buxtasında, Tobizena yarımadası, Bojedomov burnu və Podqarenaya çayının mənsəbindən qərbdə, Kamçatka yarımadasının qərb sahilinin şimalında yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Karaqin rayonu ərazisinə daxildir.
Ada 1871-ci ildə knyaz Konstantin Yenqalıçevin (1841—?) şərəfinə adlandırılmışdır. O, Sibir donanmasına daxil olan «Saxalin» gəmisində fəaliyyət göstərmişdir. German Tobizinin kapitanı olduğu gəmi 5 avqust 1867-ci ildə sualtı daşlara çırpılır. Güclü fırtına 26 avqusta şxunu zədələyir və dənizin dibinə gömülür. Gəmidə yelkənçi İvan Bojedomov olmuşdur. Sahildə yerləşən burun onun şərəfinə adlandırılır.
## İstinadlar
Ukok

**Ukok** ― Rusiya Federasiyasında yerləşən yayla.

## Coğrafiyası
Ukok yaylası Altay Respublikasının ən cənubunda, Qazaxıstan, Çin, Rusiya və Monqolustanın sərhəd qovşağında yerləşir. Ukok yaylası 2200–2500 metr mütləq yüksəkliklərə malik dağlıq düzən, dağlıq və yüksək dağlıq səviyyəli səthin reliktidir. Yaylanın üzərində 500-600 metr sıra dağlar yüksəlir. Dağ silsiləsinin maksimum mütləq yüksəkliyi (əvvəllər Nairamdal adlandırılan Kuyten-Uul şəhəri) 4374 metrə çatır Kuyten-Uul dağı, Beluxadan sonra, Altay dağlarının ikinci ən yüksək zirvəsidir.

## İstinadlar
Sağ və sol istiqamətli hərəkət

thumb|upright=1.8|Yol hərəkəti imkanlarına görə ölkələr. 2019

**Sağ və sol istiqamətli hərəkət** — müvafiq olaraq yolun sağına və ya soluna hərəkət etmək üçün birbaşa istiqamətli hərəkət. Yol hərəkəti axınının əsas elementi, bəzən yolun qaydası olaraq da adlandırılır.

Sağ istiqamətli hərəkət 165 ölkə və ərazidə istifadə olunur, qalan 75 ölkə və ərazidə sol istiqamətli hərəkət istifadə olunur. Sol istiqamətli hərəkətdən istifadə edənlər dünya əhalisinin üçdə biri və yollarının dörddə biri ilə dünya ərazisinin altıda birinə sahibdir. 1919-cu ildə dünyanın 104 ərazisində sol istiqamətli hərəkət sağ istiqamətli hərəkətlə bərabər sayda idi. 1919-dan 1986-cı ilə qədər sol istiqamətli hərəkət ərazilərinin 34-ü sağ istiqamətli hərəkətə keçdi.

Bir çox sol istiqamətli hərəkət ölkəsi əvvəllər Britaniya İmperiyasının tərkibində idilər, baxmayaraq ki, bəziləri məsələn Yaponiya, Tayland, İndoneziya və Surinam belə deyildi. Əksinə, bir çox sağ istiqamətli hərəkət ölkəsi Fransa müstəmləkə imperiyasının tərkibində idi.

Dəmiryol nəqliyyatı üçün sol istiqamətli hərəkət Qərbi Avropada (Almaniya, Danimarka, Avstriya, İspaniya və Hollandiya istisna olmaqla), Latın Amerikasında (Meksika istisna olmaqla) və əvvəllər Britaniya və Fransa imperiyalarında, Şimali Amerika və Mərkəzi və Şərqi Avropa qatarlarında isə sağ istiqamətli hərəkət üstünlük təşkil edir.

[thumb|Qayıqlar ənənəvi olaraq [göyərtədən sağa birinciliyi asanlaşdırmaq üçün bu lövhədən idarə olunur.]]

## İstinadlar

## Xarici linklər
*Google Maps placemarks of border crossings where traffic changes sides (brauzerə əsaslanan),Google Earth placemarks file  (Google Earth) kimi də mövcuddur.
*The Extraordinary Street Railways of Asunción, Paraguay
Arıqlı

* Arıqlı (Xoy) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Xoy şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Arıqlı (Sisyan) — Sisyan rayonunda kənd.
* Arıxlı —Gürcüstanın Aşağı Kartli mxaresinin Çörük Qəmərli rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd. 
* Arxlı —
Bozkənd (Sisyan)

**Bozkənd** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan rayonunda) kənd adı Digər adı Dərəkənd. 1918-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1922-ci ildən sonra geri qayıtmış ailələr kəndə buraxılmamış, Aqudi və b. qonşu kəndlərdə yerləşdirilmişdir.  Bozikənd toponimi ilə (bax) mənaca eynidir.

## İstinadlar
Kayum (laqun)

**Kayum** — Kamçatka yarımadasının şimal-şərqində, Berinq dənizi akvatoriyasında yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Karaqin rayonu ərazisinə daxildir. karaqin körfəzinin bir hissəsini təşkil edir. Laquna Kayum və Qıtkatkinvayam çayları tökülür.  çukotkaçadan tərcümədə «buxta» mənasını verir.
## Su reestrinin məlumatı
Rusiya dövlət su reyestrinin məlumatına əsasən Anadır-Kolıma hövzə dairəsinə daxildir.

Dövlət su reyestrindəki obyekt kodu — 19060000315320000000446.
## İstinadlar
Meri Eqnes Çeyz

**Meri Eqnes Çeyz** (1869–1963, nee Merrill) — ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamentində və Smitson İnstitutunda işləmiş ABŞ-lı aqrotoloq (ot mütəxəssisi).

## Nəşrlər
* Chase, M.A. & Albert Spear Hitchcock|Hitchcock, A.S. 1910. The North American species of *Panicum*. *[[ISSN 0362-9236|Bulletin of the United States National Museum]]*. 
* Chase, M.A. 1922. *First book of grasses: The structure of grasses explained for beginners*. The Macmillan Company.
* Chase, M.A. 1950, revision. *Manual of grasses of the United States*. U.S. Dept. of Agriculture.
* Chase, M.A. & Niles, C.D. 1962. *Index to Grass Species*. G.K. Hall.

## İstinadlar
Rusiyanın iqlimi

**Rusiyanın iqlimi** bir neçə həlledici amillərin təsiri altında formalaşmışdı. Torpaq iqliminin dominantlığı, ölkənin çox böyük olması və dənizin təsirindən uzaq olması ilə tundra bölgələri və ən cənub-şərqi istisna olmaqla, Avropa və Asiya Rusiyasında geniş yayılmışdır. Hind okeanından isti havanın axımına mane olan cənubdakı dağlar, qərb və şimaldakı düzənliklər ölkəni Arktika və Atlantik təsirlərindən həssas edir.

[thumb|400x400px|Rusiyada [Keppenin iqlimlər təsnifatı]]

## Dinamiklər
Atlantik və ya Sakit okean bölgəsinin mülayim təsiri səbəbindən, nəmli kontinental iqlim Avropa Rusiyasının əksər bölgələrində, Qərbi Sibirin cənubunda və Uzaq Şərq Rusiyasının cənubunda, o cümlədən Moskva və Sankt Peterburq şəhərlərində təsirli olur. (Köppen'in Dfb, Dfa, Dwb, Dwa tipleri). Skandinaviya yarımadası ilə Sakit okean və Sibir arasındakı şimal Avropa Rusiyasının əksəriyyəti yarı arktik iqlimə malikdir, Şimal-Şərqi Sibirin daxili bölgələrində son dərəcə şiddətli qışlar (əsasən Yakutiya, Şimal Soyuq Qütbdə ən aşağı temperatur −68 ° C və ya −90.4 ° F) yerləşdikləri yerə görə daha yumşaqdır.

Atlantik okeanının sahilindəki zolaq, eləcə də Arktika adaları qütblü bir iqlimə malikdir (bəzi adalarda həddindən artıq qütb iqlimi (EF) və bəzi yerlərdə tundra iqlimi (ET)). Qara dəniz sahillərinin kiçik bir hissəsi, xüsusilə Soçi, qışda qeyri-adi rütubətli nəmli subtropik iqlimə malikdir (Köppenin Cfa növü). Şərqi Sibir və Uzaq Şərqin bir çox hissəsi yayla müqayisədə qış quru olsa da (Dwa, Dwb, Dwc, Dwd növləri), ölkənin digər bölgələrində mövsüm boyu daha bərabər yağışlar müşahidə olunur. Ölkənin əksər hissəsində qış yağışları ümumiyyətlə qar kimi yağır. Aşağı Volqa boyunca və Xəzər dənizi sahilləri boyunca, Sibirin bəzi cənub bölgələrində yarı quraq iqlimə sahibdir. Rusiya ərazisinin təqribən 65% -i permafrost kimi vurğulanır.

## Həmçinin bax
* Rusiyada faydalı qazıntılar
* Rusiya gölləri

## Mənbə
Adam Uolşun qətli

**Adam Uolşun qətli** (; d. 14 noyabr 1974-cü il, Florida ştatı, Hollivud — ö. 27 iyul 1981-ci il, Florida ştatı, St. Lucie qraflığı) — 27 iyul 1981-ci ildə Florida ştatı, Hollivudda yerləşən Hollivud ticarət mərkəzindəki "Sears" mağazasından oğurlanan amerikalı uşaq. Onun kəsilmiş başı iki həftə sonra tapıldı. Adamın ölümü dövlət səviyyəsində rezonans doğurdu. Onun atası Con Uolş zorakı cinayət qurbanlarının vəkili oldu və "America’s Most Wanted" televiziya proqramını təşkil etdi.

## Qətlin araşdırılması və nəticələri
Məhkəmə həkimləri Adamın ölümünün boğulma olduğunu və cəsədin tanınmasını çətinləşdirmək məqsədi ilə oğlanın başının kəsildiyini müəyyən etdilər.

Bir müddət Adam Uolşun qətlində Ceffri Damer şübhəli oldu. Sam Damer özü bu ittihamları qəti surətdə inkar etdi.

O, şübhələrə belə cavab verdi:

Ottis Tul Adamı öldürdüyünü etiraf etdi, lakin sübut olmadığından bu cinayətə görə heç bir vaxt məhkum edilmədi (sonradan o, ifadəsini geri götürdü). Tul 15 sentyabr 1996-cı ildə qaraciyər çatışmazlığından öldü. Heç bir yeni sübutun olmasına baxmayaraq, polislər 16 dekabr 2008-ci ildə Tulun qatil olduğuna əmin olduqları üçün Uolşın işinin bağlandığını elan etdilər.

Culi Litkott – Heyms kitabında yazır: "Buraxın onları. Uşaqları yetkinliyə necə hazırlamaq olar":

## Həmçinin bax
* Conbenet Remsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* В США закрыли нашумевшее дело об убийстве и похищении ребенка
Rekonstruktiv yəhudilik

**Rekonstruktiv yəhudilik** (;  Romanizasiya: *yahadút rekonstruktsyonistit*) ya da (; 
Romanizasiya: *yahadút mitkhadéshet*) Mordecai Kaplan tərəfindən yaradılmışdır. Bunlar daha əvvəllər mühafizəkar Yəhudilik içində iştirak etmişlər. Zamanla Kaplanın fikirləri digər Yəhudi məzhəblərinə də təsir etmişdir.

Hərəkatın qurucusuna görə Yəhudilər də digər millətlər kimi bir millətdir. “Seçilmişlik” xüsusiyyəti yoxdur. Allah Yəhudiləri deyil, Yəhudilər Allaha seçmişlər. Bunlar yenidən dirilməyi və axirəti rədd edərlər. Tövrat Tanrı vəhyi deyil. İsrailoğullarının tarix boyunca meydana gətirdikləri bir əsərdir. Məsihilik deyə bir anlayış yoxdur. Sinaqoqlarda qadın-kişi yan-yana ibadət edə bilər. Rekonstruktiv yəhudilərə görə qadınlar da xaxam ola bilər.

İslahedilmiş Yəhudilik XIX əsrin əvvəllərində Almaniyada yaranmışdır. İslahedilmiş Yəhudiliyin də tərəfdarları dünyanın hər yerində, yəhudilərin yaşadığı ölkələrdə vardır. Azərbaycanda onlar “Əskinazi yəhudiləri” adı altında tanınırlar. Ortodoksal yəhudilikdən fərqli olaraq islaholunmuş yəhudilikdə mərasimlərin  keçirilməsi qaydası islah edilmişdir. Bu dəyişikliklər aşağıdakılardan ibarətdir:

1) ravvinlərin mərasim geyimlərini adi vətəndaş geyimləri ilə əvəz edilmiş;

 
2) mərasimlər zamanı ibadətlər ortodoks yəhudilikdə olduğu kimi ivrit dilində deyil, yerli dillərdə (İngiltərədə ingilis, Fransada fransız) keçirilir;

3) ortodoksal yəhudilikdə ravvin olmaq hüququ yalnız kişilərə məxsusdursa, İslahedilmiş Yəhudilikdə bu vəzifəni qadınlar da daşımaq hüququna malikdirlər.

## İstinadlar
Birinci Alyanlı

**Birinci Alyanlı**  — Yelizavetpol (Gəncə) qəberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus
rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi

Toponim fərqləndirici əlamət bildirən birinci sözü ilə əklənli tayfa adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Burada 1886-cı ildə 714 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1905-1906-cı illərdə xarabalığa çevrilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
İkinci Alyanlı

**İkinci Alıyanlı**, **İkinci Əliyanlı** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
Toponim Azərbaycan toponimiyasında fərqləndirici əlamət bildirən «ikinci» sözü kəngərli türk
tayfasından olan əliyanlı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1886-cı ildə 137 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq köklü sakinləri azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuş və kənd xarabalığa çevrilmişdir. 1920-ci ildə ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
Şamsız

**Şamsız** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus rayonunda
kənd.

## Tarixi
Toponim bitki adı bildirən şam sözünə -sız şəkilçisinin artırılması ilə düzəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 124 nəfər, 1914 - cü ildə 186 nəfər, 1916-cı ildə 911 nəfər azərbaycanlı
yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalanalar tarixi-etnik torpaqlarına dönmüşdür. Burada 1926-cı ildə 54 nəfər, 1931-ci ildə 52 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1940-cı illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılmış və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
Açağu

**Açıxlı**, **Açağu**, **Açaxlu**, **Acıllu** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 5–6 km şimal-qərbdə, Qır qalası dağının ətəyində yerləşir.
X–XIII əsrlərdə Açağu vəng formasında xatırlanır. Erməni mənbələrində kəndin adı Açağu, Açaxlu, Acıllu formalarında da qeyd olunmuşdur.
 
Toponim relyef əsasında yaranmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 126 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə
azərbaycanlılar erməni təcavüzünə mə'ruz qalaraq deportasiya edilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet
hökuməti qurulandan sonra kənd sakinləri öz doğma yerlərinə dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 98
nəfər, 1931-ci ildə 120 nəfər, 1939-cu ildə 165 nəfər, 1959-cu ildə 186 nəfər, 1963-cü ildə 300 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1968–69-cu illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılaraq kənd ləğv edilmişdir. İndi ölü kənddir.

## İstinadlar
Aralıq Oxçu

**Aralıq Oxçu** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan
rayonunda kənd.

## Tarixi
Oxçu çayı ilə Pirdavdan (Pircavidan) çayının qovuşduğu yerdə, Oxçu kəndinin yanında yerləşmişdir.

Kənd iki çayın (Oxçu və Pirdavdan) çayının arasında salındığı üçün Aralıq Oxçu adlandırılmışdır və «Oxçu çayının arasında yerləşən kənd» deməkdir.

Toponimin I tərəfi «iki yerin arası» mənasında işlənən aralıq sözündən,ll tərəfi türk mənşəli oxçu etnonimindən ibarətdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 148 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. XX əsrin əvvəllərində, 1905-1906-cı illərdə azərbaycanlılar erməni təcavüzü nəticəsində deportasiya olunmuş, kənd ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Arxüstü

**Arxüstü** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonu
ərazisində kənd olmuşdur.

## Tarixi
Yuxarı Kirətaq kəndinin yaxınlığında yerləşirdi.

Kənd arxın üstündə salındığı üçün Arxüstü adlandırılmışdır. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
1897-ci ildə 24 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. XX əsrin əvvəllərində, 1905–1906-cı illərdə azərbaycanlılar deportasiya olunaraq kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
Atqız

**Atqız** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda kənd.

## Tarixi
Oxçu çayının sol sahilində, Oxçu kəndindən 2 km şimalda, Pirhəmzə dağının cənub-qərbində, Qafan-Gecalan avtomobil yolundan 2 km şimalda dağ döşündə yerləşirdi. 1959 - cu ildə Kecalan şəhəri ilə birləşdirilmişdir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Yerli tələffüz forması Atqiz

Toponim oğuz türk tayfa adının fonetik forması olan qız etnonimi əsasında yaranmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 37 nəfər, 1873 - cü ildə 105 nəfər, 1886-cı ildə 120 nəfər, 1897-ci ildə 242 nəfər, 1908-ci ildə 198 nəfər, 1914 - cü ildə 36 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1916-18-cı illərdə azərbaycanlılar deportasiya edilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar öz kəndlərinə dönə bilmişlər. Burada 1926-cı ildə 74 nəfər, 1931-ci ildə 101 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1959-cu ilə Keçalan kəndinə birləşdirilmiş, əkin yerləri Kürdükan kəndinə verilmiş və kənd ləğv edilmişdir. 

1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar tamamilə öz doğma ocaqlarından qovulmuşdur. 

## İstinadlar