El Salvadorda bandalara qarşı müharibə

**El Salvadorda bandalara qarşı müharibə** () - 2022-ci ilin mart ayından etibarən Şimali Amerikada yerləşən El Salvadorda fəaliyyət göstərən cinayətkar qruplaşmara qarşı başladılmış silahlı müharibə. El Salvador hökuməti ölkədəki cinayətlərin sayının artmasında cinayətkar dəstələri günahlandırmış və çıxış yolu kimi ölkədəki bütün kartel, banda və digər təyinatlı cinayətklar birləşmələrin tamamilə zərərsizləşdirilməsini göstərmişdir.

2024-cü ilin 2 aprel tarixinə qədər olan məlumata əsasən yerli ordu və digər güc strukturları tərəfindən 79.184 nəfər lokal banda və dəstələrə mənsub olmaqda günahlandırılaraq həbs edilib. On minlərlə insanın həbs edilməsi, ölkədəki məhbus sayını kəskin formada yüksəldib və nəticədə 2023-cü ildə ölkə dünyadakı ən yüksək məhbus nisbətinə malik ölkəyə çevirilib. 2023-cü ilin 16 may tarixində nisbətən yüngül cinayətlər törətmiş 5 min nəfərə yaxın şəxs həbsxanalardan azadlığa buraxılıb.

2023-cü ilin yanvarında El Salvadorun Müdafiə Naziri Rene Merino Monroy açıqladığı məlumatlarda 2022-ci ildə ölkədə 496 qətl hadisənin qeydə alındığını açıqlamışdır. 2021-ci ildə baş vermiş 1.147 qətl hadisəsinə nəzərən bu rəqəm 56.8% bir azalma anlamına gəlməkdədir. 2021-ci ildə ölkənin Sen Vinsent departamentində 40 min məhbus üçün nəzərdə tutulmuş Terrorçuluğun Məhdudlaşdırılması Mərkəzi adlı xüsusi rejimli cəzaçəkmə müəssisəsi fəaliyyətə başlamışdır. 

**[[Terrorçuluğun Məhdudlaşdırılması Mərkəzi|CECOT]]** qısaltması ilə tanınan mərkəz Şimali Amerika və Cənubi Amerikanın ən böyük cəzaçəkmə müəssisəsi hesab olunur. 2023-cü ilin 9 iyul tarixinə olan məlumata əsasən həbsxanada 12.500-dən çox məhbus saxlanılmaqdadır. 

El Salvadorda kriminal qruplaşmalara qarşı başladılmış bu mübarizə əsas etibarı ilə yerli xalq tərəfindən məmuniyyətlə qarşılanmışdır. Bir sıra beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən ABŞ Dövlət Departamenti El Salvadorda qısa zaman kəsiyində 70 mindən çox ölkə vətəndaşının qruplaşma mənsubu olmaq ittihamı ilə həbs olunmasının doğru olmadığını və yayılmlanmış görüntülərin insanlıq əleyhinə olduğundan narahatlıqlarını ifadə ediblər. Beynəlxalq təşkilatlar hesab edirlər ki, həbslər zamanı polis tərəfindən şiddət, zorakalıq və fiziki xəsarət yetirmə halları tez-tez baş verir və həmin hallar sonradan araşdırılmır. 

El Salvadorun Prezidenti Nayib Bukele banda mənsubların kütləvi həbs edilməsinə qarşı çıxan təşkilat və xarici dövlət rəsmilərini El Salvadorun daxili işlərinə qarışmaqda ittiham edib və əlavə edib ki, əgər kimsə həmin banda mənsublarını qəbul etmək və öz ölkəsində görmək istəyirsə, El Salvador məmuniyyətlə həmin şəxsləri sözügedən ölkələrə verməyə hazırdır. Uzun illər təkcə Mərkəzi Amerikanın yox, dünyada ən təhlükəli ölkələrdən biri hesab olunan El Salvadorda cinayətkarlıq nisbəti kəskin formada aşağı düşüb və keçmiş banda mənsublarının 96% hal-hazırda həbsxanalarda saxlanılır. 

Çili, Kolumbiya, Kosta Rika, Qvatemala, Honduras, Ekvador və Peru kimi ölkələrdəki mütəxəssislər cinayətkər dəstələrlə mübarizədə *El Salvador nümnunəsini* yaxından izləməyə davam etməkdədirlər və yerli hökumətlər tərəfindən bu nümunənin öz ölkələrindəki cinayətkər qruplaşmalara qarşı mübarizədə tətbiq etməyin mümkünlüyü barədə müzakirələr aparılır.

## Arxa plan

### Tarixi cinayətkarlıq nisbətləri

Onilliklər ərzində El Salvador dünyada cinayətkar qruplaşmalar tərəfindən həyata keçiriən cinayətlər nisbətində uzun müddət liderlik etmişdir. 2015-ci ilin məlumatlarına əsasən ölkədə adam öldürmə nisbəti hər 100 min nəfərə 103 qətl və ya həmin qeydə alınan 6.650 cinayət hadisəsi ilə Qərb yarımkürəsinin ən yüksək göstərici olaraq qəbul edilmişdir. 2018-ci ildə cinayətkarlıq nisbəti 100 min nəfərə 52 cinayət hadisəsinə qədər azalmışdır. 2018-ci ildə ölkədə 3.340 əsasən qətllə nəticələnmiş cinayət hadisəsi baş verib.

2019-cu ilin iyununda yeni seçilmiş dövlət başçısı Nayib Bukele yerli bandalar və cinayətkar qruplaşmalar tərəfindən törədilən zorakılıq halları ilə mübarizəni öz administrasiyası üçün öncəlikli prioritet olduğunu elan edib. Yeni ölkə rəhbərliyi tərəfindən hazırlanmış **Ərazi Nəzarəti üzrə Plan** lahiyəsi El Salvadordakı cinayətkar qruplaşma və bandaların kökünü tamamilə kəsmək və ölkəni dünyanın ən təhlükəsiz ölkələrdən birinə çevirməyi hədəfləməkdədir. 

2019-cu ildə qəbul edilmiş sözügedən dövlət proqramına əsasən yerli bələdiyyələrdə xüsusi növ hərbi və polis təşkilatlarının yaradılması, cinayətkar qruplaşmalarla əlaqəsi olan şəxslərin həbs edilməsi, yeni və daha ciddi rejimli həbxsanaların tikilməsi, həbxsanalarda mobil telefonlardan istifadənin tamamilə qadağan edilməsi, karantin rejimlərinin tətbiqi, habelə polisin istifadə etdiyi avadanlıq və texnologiyanın təkmilləşdirilməsi daxildir. Həmin nəzarət Plan yerli mülkü polis və ordu mənsublarına cinayətkar qruplaşmalarla mübarizədə daha çox üstünlük və hərəkət azadlığı tanımaqdadır.

2021-ci ildə El Salvadordakı cinayətkarlıq nisbəti 1992-ci ildə başa çatmış Salvador Vətəndaş müharibəsindən sonrakı ən aşağı səviyyəyə çatmışdır. 2021-ci ildə hər 100 min nəfərə düşən cinayət hadisəsi nisbəti cəmi 18 olmuşdur. Cinayətkarlıq hadisələrinin azalması 2016-cı ildən etibarən başlasa da, Nayib Bukele baş verən azalmanı öz hökumətinin apardığı siyasətlə əlaqələndirmişdir. Bukele etdiyi çıxışlarında cinayətkarlıqla bağlı tez-tez nisbətlər təqdim etməklə əldə etdikləri uğurlardan danışmaqdadır.

Ölkədə aparılan rəy sorğularına əsasən El Salvador əhalisinin 85% Nayib Bukeleni dəstəkləməkdədirlər və bu göstərici dünyadakı ən yüksək etimad göstəricilərdən biri sayılmaqdadır. 2021-ci ilin dekabr ayında Amerika Birləşmiş Ştatları Nayib Bukele administrasiyası maliyyə və həbsxana müavinətləri müqabilində zorakalıq hallarını azaltmaqda və Mara Salvatrucha kimi böyük cinayətkar dəstələrlə gizli danışıqlara getməkdə ittiham etmişdir.

Bundan əlavə, Amerika Birləşmiş Ştatların Maliyyə Nazirliyi həmin cinayətkar qruplaşmarla aparılan danışıqlarda dövlət tərəfini təmsil edən iki El Salvadorlu rəsmini ümumi sanksiya siyahısına daxil edib. Nayib Bukele ABŞ-ın dövlət orqanları və rəsmi şəxsləri tərəfindən səsləndirilən ittihamları yalan və əssasız olaraq adlanıdırb və bu kimi şərhləri ölkənin daxili işlərinə qarışmaq kimi qiymətləndirib. Bukele onu da əlavə edib ki, onun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən dövlət rəsmiləri, silahlı qüvvələrin mənsubları əvvəlki hökumətlərdən fərqli olaraq bu tipli sövdələşmələrə getmirlər.

### 2020-ci ilin aprelində yerli həbsxanalarda baş verənlər

24-27 aprel 2020-ci il tarixləri arasında El Salvadorda ümumilikdə 77 nəfər qətlə yetirilib. Nayib Bukele hökuməti açıqlama verib ki, cinayət hallarında baş verən bu ani artım ölkə həbsxanalarında saxlanılan məhkumlar tərəfindən təşkil edilib və bəzi cinayət sifarişləri həbsxanalarda saxlanılan nüfuzlu məhbuslar tərəfindən verilib. 2020-cı ilin aprel ayında həbsxanalarda baş verən hadisələrdən sonra məhkumların həbsxanadan kənar əlaqələri tamamilə məhdudlaşdırılıb, 24 saat saxlanıldığı kameradan çıxmama cəzası tətbiq edilib. Atılmış addımlar biri də, ayrı-ayrı dəstə banda məhbuslarının bir-birinə yaxın kameralarda və otaqlarda saxlanılmaması və ya bir-biri ilə düşmən olan banda mənsublarının ümumi kameralarda saxlanılması kimi fərqli cəzalar tətbiq edilmişdir.

Hökumət tərəfindən yayımlanmış foto və video görüntülərdə başı aşağıya doğru əyilmiş və bir-birinə bağlanmış məhbusların qaçaraq hərəkət etdiyi görünməkdədir. Saçları qırxılmış və soyundurulmuş məhbuslara qarşı göstərilən bu münasibət dünya mediyası tərəfindən bir mənalı formada qarşılanmamışdır. Human Rights Watch (HRW) El Salvador hökumətini baş verənlərə görə tənqid edib və həmin görüntüləri insan hüquqlarının pozulması halı kimi qiymətləndirib. COVID-19 pandemiyasının şiddətləndiyi dövrdə hökumətin məhbusları bir-birinə sığ şəraitdə saxlanılması ünvanlanmış tənqidlərdən bir başqası idi.

### 2022-ci ilin martında cinayət nisbətinin artması

2022-ci ilin 25-27 mart tarixləri arasında El Salvadorda 87 nəfər qətlə yetirilib. Təkcə şənbə günü ərzində 62 nəfər öldürülüb ki, bu onilliklər ərzində ölkədə bir gün ərzində baş vermiş ən yüksək cinayətkarlıq nisbəti hesab olunur. Qurbanlar cinayətkar qruplaşmalar tərəfindən təsadüf nəticəsində seçilirdi və adətən küçədə rastlarına çıxan şəxsləri qətlə yetirirdilər. Hökumət baş verənlərə görə məsuliyyətin Mara Salvatrucha qruplaşmasının üzvlərinə aid olduğunu açıqlamışdır. 

Nayib Bukelenin rəhbəri olduğu siyasi partiyanın nümayəndəsi Uliyam Eulises Soriano Herrara zorakılıq hallarının ani artmasının səbəbini hökumətin paytaxtdakı iki avtobus marşrutuna nəzarəti bərpa etməsi olduğunu açıqlayıb. Florida Beynəlxalq Universitetinin tədqiqat departamentinin direktoru Xose Miqel Kruzun fikirlərinə görə yerli cinayətkar dəstələr hökumətə daha yumuşaq şərtlər altında fəaliyyət göstərmək məqsədi ilə zaman-zaman bu tipli mesajlar göndərmiş ola bilərlər.

## İstinadlar