Üfüqi analiz

**Üfüqi analiz** — müxtəlif dövrlər üzrə göstəricilərin müqayisəsini nəzərdə tutan maliyyə təhlili üsulu. Zamanla ayrı-ayrı maliyyə göstəricilərinin dinamikasının öyrənilməsi əsasında. Maliyyə göstəriciləri kimi maliyyə hesabatı maddələrinin (gəlir, mənfəət, balans maddələri) və maliyyə fəaliyyətinin göstəriciləri (məsələn, EBITDA), maliyyə əmsalları (gəlirlilik, likvidlik, Borc/EBITDA və s.) məlumatlarından istifadə edilə bilər. Dövrlər kimi istənilən eyni vaxt intervalları (ay, rüb, il) istifadə olunur.

## Üfüqi analizin növləri
* hesabat dövrünün maliyyə göstəricilərinin əvvəlki dövrün (ay, rüb, il) göstəriciləri ilə müqayisəsi.
* hesabat dövrünün maliyyə göstəricilərinin ötən ilin müvafiq dövrünün göstəriciləri ilə müqayisəsi. Bu tip təhlil açıq mövsümi faktoru olan şirkətlərə tətbiq edilir.
* bir sıra əvvəlki dövrlərin maliyyə göstəricilərinin müqayisəsi. Bu tip təhlilin məqsədi ayrı-ayrı göstəricilərdə meylləri müəyyən etmək, dinamikada trend xəttini müəyyən etməkdir.

### Təhlillərə yanaşmalar
1. Mütləq qiymətlərlə müqayisə:
:*Mütləq Dəyişiklik = Cari Dəyər - Əsas Dəyər*.
Beləliklə, pul ifadələrində ən böyük dəyişikliyin müşahidə olunduğu hesabat maddələri müəyyən edilir. Əmsalları müqayisə edərkən əmsalların baza dəyərindən maksimum kənara çıxdığı vaxt dövrləri müəyyən edilir.

2. Nisbi baxımdan müqayisə:
:*Nisbi dəyişiklik (artım sürəti, %) = 100%* Mütləq dəyişiklik/Əsas dəyər*
:*Nisbi dəyişiklik (artım sürəti, %)= 100%* Cari dəyər/Əsas dəyər*

Nisbi dəyərlərdən istifadə edərək, fəaliyyət miqyasına görə müqayisə olunmayan müəssisələrin göstəricilərinin dinamikasını müqayisə etmək (məsələn, gəlir və mənfəət dinamikasının göstəricilərini müqayisə etmək) rahatdır.

Maliyyə hesabatlarını təhlil edərkən hər iki yanaşmanın tətbiqi vacibdir.

Təhlilin nəticələrinə əsaslanan nəticələr onların əlaqəsində olan göstəricilərin məcmusunun təhlilinə əsaslanmalıdır. Üfüqi maliyyə təhlilinin bütün növləri ayrı-ayrı amillərin müvafiq effektiv göstəricilərin dəyişməsinə təsirinin öyrənilməsi ilə tamamlanır. Belə bir analitik tədqiqatın nəticələri dinamik amil modellərini qurmağa imkan verir, sonradan maliyyə göstəricilərinin planlaşdırılması prosesində istifadə olunur.

## Metodun üstünlükləri və çatışmazlıqları
### Faydaları
* Göstəricilərin dəyişməsi və bu dəyişikliklərin zamanla davamlılığı əsasında müəssisənin fəaliyyətində trend təyin etməyə imkan verir.
* Təhlillərin nəticələrinə əsasən, fəaliyyətlərinin miqyasına görə fərqlənən şirkətləri müqayisə etmək olar.

### Mənfi cəhətləri
* Baza müddətinin seçiminə həssaslıq. Bu çatışmazlıq analitikə təhlilin nəticələrinə əsasən nəticələr formalaşdırarkən göstəriciləri manipulyasiya etməyə imkan verir.
* Mühasibat uçotu və hesabat standartlarında dəyişikliklərə həssaslıq. Göstəricilərin uçotunda baş verən dəyişikliklər müxtəlif dövrlərin məlumatlarını müqayisə etməyə imkan vermir.

Təhlil zamanı müşahidə edilməli olan vacib şərt göstəricilərin müqayisəliliyidir, yalnız keyfiyyətcə homojen dəyərlər müqayisə edilə bilər.

## Həmçinin bax
* Şaquli analiz

## Ədəbiyyat
* Экономический анализ: учеб. / Г. В. Савицкая. – 11-е изд., испр. и доп. – М.: Новое знание, 2005.
* Бланк И. А. Финансовый менеджмент: Учебный кур. – К.: Ника-Центр, Эльга, 2002.
* Шеремет А. Д. Анализ и диагностика финансово-хозяйственной деятельности предприятия: Учебник – «ИНФРА-М», 2017.