Stalin (Trotskinin kitabı)

**Stalin** () — 1938-1940-cı illərdə Lev Trotski tərəfindən yazılmış İosif Stalinin ikicildlik tərcümeyi-halı. İkinci cild müəllifin qətlinə görə tamamlanmadı. Nəşr ABŞ-nin İkinci Dünya Müharibəsinə daxil olması səbəbindən nəşriyyat tərəfindən təxirə salındı, kitab Soyuq müharibə başlayandan sonra işıq üzü gördü. Kitabda açıq-aşkar antistalinist yönüm var: sovet lideri bir sıra cinayətlər, o cümlədən Vladimir Leninin zəhərlənməsini törətməkdə ittiham olunur. Kitab bir çox dillərə tərcümə edilmişdir; ilk dəfə 1990-cı ildə SSRİ-də nəşr olunmuş və bestsellerə çevrilmişdir.

## Yaranma tarixi
Ömrünün Meksikada keçirdiyi son bir neçə ilində Lev Trotski əsasən Sovet lideri İosif Stalin haqqında böyük əsər hazırlamaqla məşğul idi. Keçmiş Xalq Komissarının bu tərcümeyi-halının yaradılmasına 15 ildən çox vaxt həsr edilib. O, “xırda əyalət bolşevik funksionerinin” Sovet Rusiyasının “totalitar diktatoru”na çevrilməsi və “özünün həqiqətən də qeyri-məhdud hakimiyyəti təmin etməsi” haqqında sənədlər və materiallar toplamışdır. Sovet Rusiyası və "özünü həqiqətən qeyri-məhdud bir güc təmin edir". Əsərin məqsədi sadəcə Stalinin təsirini məhdudlaşdırmaq, hətta onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq cəhdi idi, baxmayaraq ki, müəllif özü onun nəzəri və polemik yox, “tarixi” əsər hazırladığını iddia edirdi.

Sürgündə Trotski təkcə Sovet İttifaqındakı vəziyyət haqqında deyil (bax: SSRİ nədir və hara gedir?), həm də SSRİ rəhbərinin şəxsiyyəti haqqında çoxsaylı məqalələr dərc etdirdi. Qeyd edək ki, Trotski əvvəlcə Stalinin geniş tərcümeyi-halı yazmağı planlaşdırmırdı: onu daha çox Karl Marks və Fridrix Engels haqqında əsər, yaxud Vladimir Leninin tərcümeyi-halı maraqlandırırdı - o, Leninin tərcümeyi-halını yazmaq və qonorarı almaqla bağlı hətta Doubleday nəşriyyatı ilə müqavilə imzalamış, Lakin 1938-ci ilin yazından tədqiqatlarında o, Stalinin şəxsiyyətinə keçdi.

O dövrdə həddindən artıq vəsait ehtiyacı yaşayan, dostlarından borc almağa məcbur olan Trotski kitabın birinci hissəsini öz kitabında “siyasi tərcümeyi-halı” üzərində iş başa çatmazdan əvvəl nəşr etmək qərarına gəldi. Bütövlükdə: beləliklə, əsər iki cild oldu. Birinci cild dərhal nəşr edilməli idi - Lev Davidoviç əvvəllər nəşr edilmiş "Mənim həyatım" avtobioqrafiyası ilə müqayisə edilə bilən bir bestseller yazacağını və bunun üçün layiqli qonorar alacağını gözləyirdi. Lakin əsas siyasi rəqibinin tərcümeyi-halı ilə bağlı o, kitabı çapa təqdim etmək üçün bir neçə dəfə son tarixləri qaçırdı.

## Ədəbiyyat

* *Фельштинский Ю., Чернявский Г.* Начало литературной деятельности в эмиграции // Лев Троцкий. Книга 4. Враг №1. 1929—1940 гг. — М.: Центрполиграф, 2013. — 544 с. — 2500 экз. — .
* *Sinclair L.* Trotsky. A Bibliography. 2 vol. — Camelot Press Ltd. — Brookfield: Gover Publishing Company, 1989. — Т. 2. — 1350 с. — .
* *Волкогонов Д. А.* Троцкий. Политический портрет. — М.: АСТ, 1998. — Т. 2. — 416 с. — (Всемирная история в лицах). — .
* *Чернявский Г.* Глава 9. «Сталин» // Троцкий. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 665 с. — (Жизнь замечательных людей). — 5000 экз. — .
* *Дойчер И.* Троцкий в изгнании: пер. с англ. — М.: Политиздат, 1991. — 590 с. — 150 000 экз. — .
* *Knei-Paz B.* Социальная и политическая мысль Льва Троцкого = The Social and Political Thought of Leon Trotsky. — 1st. — Oxford University Press, 1978. — 652 p. — .
* *Черняев В.* Троцкий // Критический словарь русской революции. 1914—1921 = Critical companion to the Russian revolution: 1914—1921 / Э. Актон[en], У. Г. Розенберг, В. Ю. Черняев (сост.). — 2-е изд., испр. и доп. — СПб.: Нестор-История, 2014. — 768 с. — 1000 экз. — .
* *Ługowska U., Grabski A.* Анализ сталинизма в политической мысли Льва Троцкого (польск. Analiza stalinizmu w myśli politycznej Lwa Trockiego) // Троцкизм. Доктрина и политическое движение = Trockizm. Doktryna i ruch polityczny. — Варшава: Trio, 2003. — 222 с. — .
* *Gill G.* Сталинизм = Stalinism. — New York: St. Martin's press, 1998. — 112 с. — (Studies in European History). — .
* *Илизаров Б. С.* Тайная жизнь Сталина: По материалам его библиотеки и архива. К историософии сталинизма. — М.: Вече, 2002. — 496 с. — .
* *Andrew C., Gordievsky O.* KGB: The Inside Story of Its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev. — New York: Harper Collins, 1990. — 776 с. — .
* *Роговин В. З.* Глава XXII. «Сверхборджиа в Кремле» // «Троцкизм»: взгляд через годы. — М.: Терра, 1992. — 400 с. — (Была ли альтернатива?). — .
* *Service R.* Trotsky: A Biography. — Cambridge: Belknap Press / Harvard University Press, 2009. — 648 с. — .
* *Beilharz P.* «Stalin» // Trotsky, Trotskyism, and the Transition to Socialism. — Barnes & Noble Books, 1987. — 197 с. — .
* *McNeal R. H.* Trotskyist Interpretations of Stalinism // Stalinism: Essays in Historical Interpretation / ed. R. C. Tucker; American Council of Learned Societies, Planning Group on Comparative Communist Studies. — Transaction Publishers, 1977. — 337 с. — .
* *Howard M. C., King J. E.* The Political Economy of Stalin // A History of Marxian Economics (англ.). — Princeton University Press, 1992. — Vol. II: 1929—1990. — 420 p. — .