open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dərman sincanotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Botaniki xarakteristikası
Dərman sincanotu (qaraçörəkotu) çoxillik ot bitkisi olub, gövdəsinin hündürlüyü 20-100 sm, qabırğalı, çılpaq, düzqalxan olub, daxili içiboş və oyuqludur. Kökümsovu yoğun, üfiqi və oduncaqlıdır. Şişman, dolğun kökləri çoxsaylı əlavə törəmələrdən ibarət olub, ilanabənzərdir. Kök üstündə olan yarpaqları 7-25 ədəd, iri, uzunsaplaqlı, cüt olmayan lələkli, gövdə yarpaqları isə oturaq, tədricən yuxarıya doğru getdikcə azalır. Yarpaqlarının uzunluğu 2,6-6 sm, uzunsov yumurtaşəkilli, itidişcikli, bəzən çəpərli, yuxarı tərəfi tünd-yaşıl, parlaq, aşağı tərəfi isə tutqun-göyümtüldür. Çiçəkləri tünd-qırmızı və ya tünd-purpur, oval uzunsov başcıqlı, oturaq olub, uzunluğu 1,5-3 sm olan bitkidir.

Quru çöllərdə, çaybasar çəmənliklərdə, seyrək meşələrdə, talalarda, kolluq pöhrəliklərdə, bataqlıq və sututarların sahillərində rast gəlinir.

Əsasən Sibir, Ural, Tatarıstan və Başqırdıstan ərazilərindən meyvələr yetişən zaman tünd-qırmızı olduğu zaman (avqust-sentyabr) toplanılır. Yabanı çoxillik dərman qaraçörəkotunun kökümsovu və kökləri payızda meyvəvermə dövrü (avqust-sentyabr) başladıqda əl ilə toplanılaraq qurudulur və xammal olaraq keyfiyyətli dərman bitkisi kimi istifadə edilir. Xammal kimi günəş altında sərilməli və sonra yaxşı ventiliyasiyalı çardaxlarda və ya 50-60оС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır.

İysiz və büzücü dadlıdır. Quru yerdə saxlanılmaqla (5 il), işıqdan qorunmalıdır.

## Tərkibi və təsiri
Kökümsov və köklərində polifenol kompleksləri, yeraltı orqanlarının tərkibində 12-13% aşı maddələri, qall, pirroqall, katexin, hallokatexin, flavonoidlər və ellaq turşuları, nişasta (29%), saponinlər – sangvisorbin, askorbin turşusu, efir yağları (1,8%), kalisium oksalat (5%), karotinoidlər vardır.

Büzücü dərmandır. Polifenol birləşmələrə görə büzücü, iltihabsorucu, qankəsici və orqanizmi möhkəmləndirici dərmandır. Ləmbilə, trixomonoz kolpiddə, dezinteriya, qarın yatalağı və paratiflərdə təyin edilir.

Kökümsov və köklərindən bişirmə və maye ekstrakt şəklində büzücü, antiseptik və qankəsici dərman kimi mədə-bağırsağın xroniki xəstəliklərində, enterkolitdə, ishal və dezinteriyada, ağciyər xəstəliklərində qanhayxirmada və uşaqlıq qanaxmalarında təyin edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dərman sabunotu

****  () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonim

*
*
*
*

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Otşəkilli gəndəlaş

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 70–200 (250) sm, gövdəsi düzduran, sadə və ya budaqlanan, şırımlı olan çoxillik ot bitkisidir. Yalançı zoğları yarpaqşəkilli, neştərvari və mişarvaridir. Xoşagəlməyən iyi vardır. Yarpaqları saplaq üzərindədir, 6–9 (11) ədəd yarpaqcıqdan; yarpaqcıqlar neştərvari və ya xətvari-neştərvaridir, sivriləşmişdir, qaidə hissəsi köndələndir, kənarları mişarvaridir, çılpaq və ya alt tərəfdən tükcüklüdür. Çiçəkləri təpə hissədə yerləşən iri qalxanvari-süpürgə yastı çiçək qrupunda toplanmış, üç əsas çox şaxəli budaqları vardır. Tac ağ rəngdə, üst tərəfdən bəzən, çəhrayıtəhərdir. Meyvələri şarşəkilli, qara rəndədir, 3 (4) çəyirdəklidir və diametri 3–4 mm-dir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir, (iyul) avqust-oktyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında, ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Meşəli rayonların kəsilmiş meşələrində, meşə ətrafında, açıq yerlərdə, yarğanlarda, çay və balaca arx boyunca, bağlarda və bostanlarda rast gəlinir. Cəngəlliklər əmələ gətirir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Meyvələri çaxırın boyanmasında, yetişmiş meyvələrindən mürəkkəb hazırlanmasında istifadə olunur. Tibbdə tətbiq edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karniol skopoliyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, horizontal, şişman, lətli, zəif gövdəli kökümsovu vardır. Gövdənin hündürlüyü 80 sm, açıq-yaşıl, demək olar ki, əsası bənövşəyi rənglidir. Yarpaqları yaşıl, saplaqlı, uzunsov-yumurtaşəkilli, zirvəsi itiuclu, bütövkənarlı və ya zirvəsi 1-2 dişlidir. Çiçəkləri başı aşağı əyilmiş, tək, uzunluğu 2-2,5sm, çiçək saplağı uzun, zənğşəkilli, 5 dişli, tacın xarici hissəsi tünd qırmızı-bənövşəyi, daxili isə sarımtıl-qonur rənglidir. Meyvələri dairəvi olub, açılandır.

Kökümsovlarını erkən yazda, yayın sonunda toplamaq lazımdır. Kökümsovlarını kürək və çəngəllə torpaqdan çıxararaq yumaq və qurutmaq lazımdir. Xammal toplandıqdan 10-15 il ərzində biosenoz bərpa edilir. Toplanılan xammal açıq, lakin kölgəli, yaxşı ventiliyasiyalı naveslərdə, çardaxda 1-2 sm qalınlığında sərilməli, qutucuqları günəş altında və ya 40ОС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır.

Zəif iyə və məlum olmayan dada malikdir.

## Tərkibi və təsiri
Bütün orqanlarında 0,9% (tropan sırası), hiosçiamin və skopolamin alkaloidləritapılmışdır. Kökümsovlarının tərkibində 0,4% hiosçiamin toplanmışdır. Qutucuğun tərkibində 0,55%, toxumlarının tərkibində isə 0,31% skopolamin alkaloidi toplanmışdır.

Yabanı ot bitkisi olan skopolianın kökümsovu keyfiyyətli xammal və dərman hesab edilir. Kökümsovlarının tərkibində çoxlu miqdarda skopolamin vardır.

Kökündən atropin sulfat, hiosçiamin, kamfora, skopolamin hidro-bromid, skopolamin kamfora alınır. Skopolamin sinir-psixi praktikada kamfora, hiosçiamin və skopolamin "aeron" həbinin hazırlanmasında istifadə edilir ki, bu da dəniz xəstəliklərində istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dağınıqçiçək çölnanəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yayılması
Cənubi Avropa, Krım, Türkiyə, Orta Asiyada yayılıb.

Çınqıllı, daşlı yamaclarda, qayalarda bitir. Bağ və bostanlarda çoxaldılır, bəzən isə yabanılaşır və alaq otu kimi bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Skopoliya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
Cənubi Alp dağlarına mənsub olan və Moldova, Karpat və Şimali Qafqazın çürüntü ilə zəngin olan yumşaq torpaqlı və iri yarpaqlı qarışıq meşələrin kölgəliklərində yetişir. Əsasən, Krasnodar vilayətində tədarük olunur. 

## Botaniki xarakteristikası
Zəhərli ot bitkisidir. Bitkini çax vaxt səhvən mandiraqora adlandırılar. Kökümsoyu horizontal, ətli düyünvari, bəzi yerlərində keçənilki budaqlara bərkiyərək çox da dərin olmayan nahiyyədə qalır. Kökümsoy hissəsindən bir neçə sulu gövdələr çıxır ki, yabanı növlərində onun hündürlüyü 20-50 sm, becərilən növündə isə 100 sm-ə çatır. Yarpqaları bütöv kənarlı, yumurtavari, ucu biz formasında, gödək qıraqlıdır. Gövdəsinin aşağı qurtaracaq hissəsində yarpaq əvəzi pulcuqlar olur ki, bu da çiçəkləyəndən sonra tökülür. Çiçəkləri tək-tək başıaşağı vəziyyətdə olub, uzun çiçək və uzun saplaqlı, zınqrov formalı, beş dişicikli, beş erkəkciklidir. Çiçək gövdə üzərindəki cüt yarpaqların arasından çıxır. Tacı xarici tərəfdən qonur, tünd mavi, daxili hissədən isə tünd yasəməni, zoğu sarımtıl, qonur rəngdədir. Meyvəsi asıla bilən iki yuvalı qutucuqdur. Yetişən dövrdə yarpaqları açılır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir.

## İstifadəsi
Skopoliya dekarativ bitki kimi bağ və parklarda yetişdirilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq başlıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 25–30 sm-ə qədər olan, gövdəsiçoxsaylı, əsasında qalxan və ya aşağı hissədən yayılmış, bəzən düzdür, qısa sıx tüklü yarımkol ot bitkisidir. Yarpaqları saplaqlıdır, uzunluğu 4–20 mm, eni 4–15 mm-dir, yumurtaşəkilli, yumurtaşəkilli-üçbucaq və ya uzunsovyumurtaşəkillidir, uzunsov formaya qədər dəyişir, qaidə hissəsində kəsilmiş və ya zəif ürəkşəkillidir, kənarları qismən dərin, bəzən çox dərin dairəvi dişlidir, oval, uzunsov bəzən demək olar ki, xətvari dişlidir, üst tərəfdən tündyaşıl rəngli, səpələnmiş qısa və basıq xırda tüklü və ya demək olar ki, çılpaqdır, alt tərəfdən nazik basıq ağ keçə tüklü və ya ağımtıldır. Çiçək qrupu 5–6 sm-ə qədər uzunluqdadır, sıx və yaxud seyrəkdir. Tac iridir, uzunluğu 2,5–3 sm-dir, parlaq-sarı rəngdədir, xaricdən tüklü, bəzən çılpaqdır. Fındıqcalar 1,5 mm uzunluqdadır, yumurtaşəkilli və ağımtıldır. Çiçəkləməsi (aprel) may-iyul aylarında baş verir. İyul-sentyabr aylarıda meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba–cənub-şərqdə), BQ şərq, BQ qərb, Qobustan, Abşeron, Kür düz. Aşağı dağ qurşağından, orta, bəzən yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Quru gilli və daşlı yamaclarda, qayalarda və töküntü yerlərdə, meşələrdə və kolluqlarda, otlaqlarda, çayın quru yatağında, bəzən bağlarda və əkin sahələrinin kənarlarında rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Quraqlığa davamlı dekorativ bitkidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraşəngi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Zuvand qaraşəngi
10 (ədəd)

**On** — say sistemində ədədlərdən biridir. Doqquzdan sonra,  on birdən əvvəl gəlir. Ən kiçik ikirəqəmli ədəddir.

## Ümumi məlumat

İki əl barmaqlarının cəmi olan on sayı on iki sayının yaranmasına qədər çoxluq bildirmişdir. İstisna hallar nəzərə alınmazsa, on sayının mifoloji aləmlə elə bir dərin bağlılığı yoxdur. İstisna hallar deyəndə dünya tarixində "müqayisə edilməyəcək dərəcədə böyük və mütəşəkkil bir imperiya qurmuş" Göytürklərin nəsil artımı, şəcərəsi, boy düzümü ilə əlaqəsi olan on sayını nəzərdə tuturuq. Əslən hun soyundan gələn Göytürklərin var olmasında "Qurddantörəmə" mənşə mif-əfsanəsi önəmlilik təşkil edir. Bu mif-əfsanədən bəlli olur ki, Aşina ailəsindən artıb çoxalan Göytürklər Lin dövlətinin soyqırım hücumuna düçar olurlar. Lin ordusu Göytürklərin hamısını qırır. Əsgərlər yalnız on yaşlı bir Göytürk oğlanını öldürmürlər. Elə bu on yaşlı oğlanın nəslindən sonrakı sayı on olan Göytürk boyları yaranır. "Kitabi-Dədə Qorqud"da da on sayının işlənmə məqamı marağı çəkir. Burada yüz və üç yüz on saylarının deyilişi belədir.
10 rəqəmini romalılar əllərini yuxarı qaldırmaq və aşağı salmaqla göstərirlər X.


Gerçəkliklərin üç otuz on yaşını doldursa yey. 
On otuz on yaşınız dolsun, haqq sizə yaman göstərməsin.


Göründüyü kimi, yuvarlaq say vasitəsi tək on sayının mövqeyi danılmazdır və bu sayın da az-çox simvolik anlamı vardır.

## Riyaziyyatda
* **On ədədi** — mürəkkəb ədəd olmaqla yanaşı həm də cüt ədəddir.

## İstinadlar
9 (cizgi filmi, 2009)

**9** — 2009-cu ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi.

## Qısa məzmun
Hadisələr bizimlə paralel mövcud olan başqa bir kainatda baş verir. Əsas qəhrəmanlar postapokaliptik dünyada sağ qalmağa cəhd göstərən kuklalardır. Baş qəhrəman liderlik keyfiyyətləri nümayiş etdirərək hamının sağ qalmasını təmin etməyə çalışan Doqquzdur.

## Həmçinin bax
*Əlavə məlumat
11 (ədəd)

**On bir** — say sistemində ədədlərdən biri. Ondan sonra, on ikidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda
* **On bir ədədi** — sadə ədəd olmaqla yanaşı həm də tək ədəddir.

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində

## Elmdə
* Natriumun atom rəqəmi.
## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə
* Komi Respublikasının kodu
## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
13 (ədəd)

**On üç** — say sistemində ədədlərdən biri. On ikidən sonra,  on dörddən əvvəl gəlir.

## Ümumi məlumat
Mifoloji anlamlı olan on üç sayı haqqında da mənbələrdə xəbərlər vardır. Misal üçün, monqollar əcdad ruhlarının, torpaq hamisi ruhlarının sayını on üç bilmişlər. Əslində buddizmin bir qolu olaraq formalaşan lamaizmə qədər Buryat horinlərində də on üç sayı xüsusi dəyər daşımışdır. Onların etiqadına görə, cəhətlərin (şimal-cənub, şərq-qərb) on üç sahib ruhu (şamanı) vardır. Başqa bir məlumata görə, Mərkəzi və Cənubi Amerika sakinləri də on üç sayını müqəddəs bilmiş və onun xoşbəxtlik simvolu olmasına inanmışlar. On üç sayını italyanlar da uğurgətirən hesab etmişlər.

On üç sayının qorxulu, bədbəxtlik gətirən, nəhs bilinməsi halları da vardır. Bu qənaətin kökündə mifoloji anlayışlar durur. Belə ki, xristian dini miflərinə görə, İsa peyğəmbərin şagirdləri sırasında qəflətən on üçüncü şagirdin peyda olub peyğəmbəri ələ verməsi (bəzi miflərdə peyğəmbəri elə bu on üçüncü şagird öldürüb) məsələsi on üç sayına mənfi münasibət yaratmışdır. Hətta iş o yerə gəlib çıxıb ki, qədim yəhudilər on üçü "ölüm sayı" hesab etmişlər. Odur ki, onlar bu "ölüm sayı"nı rəqəmlə yox, "M" ilə demiş, yazmışlar. Qədim Babilistanda, Misirdə də on üç sayına hüzn, bədbəxtlik başlanğıcı kimi baxılmış və haqq-hesab işlərində bu saydan istifadə etməməyə çalışmışlar. Qərbi Avropa ölkələrində indinin özündə də on üç sayı nəhs bilinir, uğursuzluq simvolu zənn olunur. On üç ədədindən qorxunun elmi adı *triskaydekafobiya* kimi səslənir.

Azərbaycanda da əskilərdən üzü bizə sarı və elə indi də bu sayla bağlı "on üç nəhsdir" deyimi tez-tez təkrar edilir. Hətta bu düşüncə "On üç nəhsdir, düşər-düşməzi olar" atalar sözünün yaranıb formalaşmasına da zəmin yaratmışlar. Odur ki, bir nəsnəni sayanda on ikidən sonra on üçə çatanda o andaca "On üç nəhsdir", yaxud "On üç deyil" söyləyib on dörd deyilir. Amma atalar sözü olaraq misal gətirdiyimiz örnəyə diqqətlə baxdıqda buradakı "düşər-düşməz"in birinci komponentinin, yəni "düşər"in uğur, xeyir mənasında olduğunu görürük. Deməli, Azərbaycanda on üç sayının "düşərli" olması təsəvvürü də vardır. On üç sayına mənfi baxışın yaranmasına başlıca səbəb, sözsüz ki, Onikilik say sistemi olmuşdur. Vaxtilə yalnız on ikiyə qədər saymağı bilən və çoxluq mənası verən bu sayı uğur simvolu kimi qəbul edənlər birdən-birə sonrakı on üçün ortaya çıxmasından xoflanmış, qorxmuşlar. Odur ki, onlar bu on üçü "şeytan yığnağı", "şeytan əməli" hesab etmişlər. Əslində isə bu say da, olsa-olsa elə sayma vasitəsidir. Hətta on üç sayını özləri üçün tale sayı, uğur simvolu bilənlər də az deyil.

## Riyaziyyatda
* **On üç ədədi** — sadə ədəd olmaqla yanaşı həm də tək ədəddir.
14 (ədəd)

**On dörd** — say sistemində ədədlərdən biri. On üçdən sonra,  on beşdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində
* **On dörd ədədi** — mürəkkəb ədəd olmaqla yanaşı həm də cüt ədəddir.

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dünya Ticarət Mərkəzi (1973-2001)

**Dünya Ticarət Mərkəzi** (İngilis dili: World Trade Center) - ABŞ-nin Nyu-York şəhərində Manhetten səmtində yerləşən və 11 sentyabr 2001-ci ildə terror hücumlarında məruz qalaraq dağıdılan ticarət mərkəzi.

Əkiz Qüllələr olaraq adlandırılan mərkəzin inşasına 1960-cı ildə başlanmışdır.
Nyu-Yorkdakı Dünya Ticarət Mərkəzi 1973-cü ildə inşa edildikdən sonra Manhattanın çöhrəsini dəyişdirən Dünyanın ən yüksək əkiz qüllələri oldu. Qüllələrdən birinin 107 ci mərtəbəsində olan *The Windows on the World* adlı restorantı öz müştərilərinə axşam yeməklərində Nyu-York və Hudson çayını izləmə fürsətini verən dünyanın ən böyük restoranı idi. Qüllələr 11 sentyabr 2001-ci ildə terror hadisəsi nəticəsində dağıdıldı.

## Xarici keçidlər
*World Trade Center
*World Trade Center
*World Trade Center Progress
*http://www.national911memorial.org/
Giləki sinaqoqu

**Giləki sinaqoqu** — Azərbaycanın Quba rayonunun Qırmızı Qəsəbəsində yerləşən yəhudi icmasının ibadət evi.

Sinaqoqun Gilan bölgəsindən gəlmiş mühacirlər tərəfindən inşa edilmiş olduğu düşünülür. Məbədin memarı Gilel ben Xaim olmuşdur. Onun adı sinaqoqun kərpic fasadında həkk edilmişdir.

Özül daşının üzərindəki yazıdan məlum olur ki, məbəd 1896-cı ildə ucaldılmışdır. Lakin giriş qapısının üzərində başqa lövhə də var, burada isə fərqli tarix — 1857-ci il göstərilmişdir. Ola bilər ki, bu lövhə gilanlı yəhudi mühacirlərin daha əski məbədindən gətirilmiş və sinaqoqun qapısının üstünə vurulmuşdur.

Dördsütunlu dam üzərində ucalan ensiz, səkkizgüşəli günbəz bu məbədə xüsusi gözəllik verir. Sinaqoqun binasında İsrail qolunun sayına uyğun olaraq 12 pəncərə vardır. Tarixi qaynaqlardan məlum olur ki, əvvəllər sinaqoqun yanında bulaq var imiş.

## Mənbə
* **Müəllif:** *Anar Əlizadə* — "Cəmiyyət və Din" qəzeti
Qusar sinaqoqu

**Qusar sinaqoqu** — Qubadakı Qırmızı Qəsəbədə yerləşən məbəd.

Sinaqoq çayın sahilində, təpənin üzərində yerləşir. Məbədin hündürlüyü 14 metrdir. Sinaqoq hər tərəfdən dörd kiçik bürclə və iki çadır şəkilli qüllə ilə əhatə olunmuşdur. Qüllələrin günbəzi və onların iti milləri Qırmızı Qəsəbənin əsas simvolları sayılır.

Taxta çərçivələrlə və gözəl ornamentlə bəzədilmiş məbəd mükəmməl görünür. "Qusar" sinaqoqunun da böyük dua otağı vardır. Burada Tövratın və digər dini kitabların saxlanılması üçün iri dolab yerləşir. Dolab "Aronhokodeş", yəni "Müqəddəs Mürcü" adlanır. Mürcü doqquz gözdən ibarətdir. Dolabın hər bir gözü ikilaylı qapı ilə örtülmüşdür.

## Mənbə
* **Müəllif:** *Anar Əlizadə*- "Cəmiyyət və Din" qəzeti
Milli Mətbuat və Jurnalistika Günü

22 iyul — Azərbaycanda Milli mətbuat və Jurnalistika günü kimi qeyd edilir.

## Azərbaycan mətbuatının tarixi

Azərbaycan mətbuatının banisi Həsən bəy Zərdabidir. Böyük çətinliklərdən sonra o, Bakıda ana dilində "Əkinçi" qəzetinin nəşr edilməsi üçün icazə almışdı. Bu qəzetin ilk nömrəsi 1875-ci il iyulun 22-də çapdan çıxmışdı. "Əkinçi" qəzetinin nəşri bütün Qafqazda əks-səda doğurmuşdu. 1875–1877-ci illər ərzində fəaliyyət göstərmiş qəzetin 56 nömrəsi işıq üzü görmüşdü. "Əkinçi" qəzeti xalqımızın milli oyanışında, milli birliyinin möhkəmlənməsində böyük rol oynamışdır.

Qəzetin mütərəqqi ideyaları Rusiya hakim dairələrini narahat etmiş və iki il sonra qəzet bağlanmışdı. Azərbaycan mətbuatının ilk müjdəçisi "Əkinçi"dən sonra bu sahədə xeyli irəliləyişlər olmuşdu. XIX əsrin sonlarında "Ziya", (1879), "Kəşkül" (1880), "Kaspi" (1880-1890-cı illər) qəzetləri nəşrə başlamışdı. XX əsrin əvvəllərində C. Məmmədquluzadə, M. Şahtaxtinski, S. Hüseyn, Ö. Faiq Nemanzadə, Ü. Hacıbəyov və başqaları yeni demokratik mətbuatın yaranması uğrunda mübarizə aparırdılar. Bu gərgin mübarizə öz nəticəsini verdi. "Şərqi-rus" (1903), "Həyat" (1905), "İrşad" (1906), "Açıq söz" (1915), "Azərbaycan " (1918) kimi demokratik ruhlu, milli qayəli qəzetlər meydana çıxdı. 1906-cı ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrə başlanması ilə Azərbaycan mətbuatında siyasi satiranın əsası qoyuldu. Redaktoru Xədicə xanım Əlibəyova olan "İşıq" qəzetinin bütün əməkdaşları qadınlardan ibarət idi.

Sovet hakimiyyəti dövründə bütün sovet respublikalarında olduğu kimi Azərbaycanda da mətbuat sovet ideologiyasının ruporuna çevrilmişdi. Azad və demokratik mətbuatdan söhbət belə gedə bilməzdi. Yalnız bolşevik rejiminin, kommunist ideyalarının təbliği ilə məşğul olan qəzet və jurnallar nəşr olunurdu. Mətbuat üzərində ciddi senzura hökm sürürdü. Kommunist Partiyasının orqanı olan "Pravda" ("Həqiqət") qəzetinin ilk nömrəsinin çapdan çıxdığı gün — 5 may Mətbuat Günü kimi qeyd olunurdu.

## Bayramın qeyd olunması

Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bir çox milli-mənəvi dəyərlərə qayıdış mətbuat sahəsində də özünü göstərdi. Bu gün Azərbaycanda yüzlərlə mətbu orqan — qəzet və jurnal fəaliyyət göstərir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə "Əkinçi" qəzetinin nəşrə başladığı gün - 22 iyul Milli Mətbuat və Jurnalistika Günü kimi qeyd olunmağa başladı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Azərbaycan mətbuatı
* Dövri mətbuat
* Qəzet
* Jurnal

## Mənbə
*http://www.presscouncil.az
BSOD

**Göy ölüm ekranı və ya BSOD** () — Microsoft Windows əməliyyat sistemi yüklənən zaman ekrana gələn göy fonda ağ yazılardır. Yəni kritik – düzələ bilməyən əməliyyat sistemlərindəki səhv.

BSOD-un əmələ gəlməsinə səbəb çoxdur. Qısaqapanma nəticəsində sərt diskin sistem sektorlarının sıradan çıxmasından BİOS-da parametrlərində səhvə yol veriləsinə qədər və s.

BSOD ilk dəfə Windows версии 1.3 əməliyyat sistemində aşkar edilmişdir.

## Növləri
BSOD məlumatlarının üç növü var:
* Windows 9x ailəsi üçün
* Windows NT ailəsi üçün
* Windows CE ailəsi üçün.

Göy ölüm ekranı Windows əməliyyat sisteminin elə ilk versiyasında meydana çıxıb. Windows 8 versiyasından onu Black Screen Of Death əvəzləyir.

## Həmçinin bax
* Əməliyyat sistemi

## İstinadlar
Yarımkol flyuggeya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Koreya, Mancuriya, Şimal-Şərqi Çin, Xabarovsk, Amur vilayətlərində bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1,5-3 m olan, şaxələnmiş, çoxsaylı düz, çılpaq budaqlı, yarpağını tökən koldur. Yaşlı budaqları açıq-sarı, cavan budaqları isə yaşıldır. Cavan zoğları nazik, açıq-yaşıl və ya açıqyaşılımtıl-sarıdır. Govdələrinin qabığı boz rəngdədir. Yarpaqları növbəli düzülüşlü, ellipsvari və ya yumurtavaridən yumurtavari-lansetşəkilliyə kimi dəyişir, çılpaqdır, 2-7 sm uzunluqda, 0,6-3,5 sm enində, üstdən tünd və ya sarımtıl yaşıl, altdan açıq rəngdədir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri yaşılımtıl-ağ, yaxud yaşılımtıl-sarı olub, ləçəksizdir. Erkəkcikləri 3-12 ədəd yarpaq qoltuğunda yerləşir. Dişi çiçəklər tək-tək və bəzən 3-8 ədəd bir yerdə, 1 sm-ə qədər uzunluqdadır. Meyvəsi 3 yuvalı, 6 toxumlu qutucuqdur, diametri 5 mm-ə çatır. Hər yuvada 2 toxum vardır. Toxumu üçkünc, hamar, nazik qabıqlı, uzunluğu təxminən 2 mm-dir. Meyvəsi sentyabr-oktyabrda yetişir. Toxumla və qələmlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quraqlığadavamlı, daşlı yamaclarda, qumlu-çınqıllı yerlərdə, meşədə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir. Azərbaycanın bəzi rayonlarında mədəni şəraitdə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Yarpaqlarında və uc gövdələrində, 0,15-0,4 % suffrutikodin, suffrutikonin, allosekurinin, diqidrosekurinin, sekurinollar, aşı maddələri, nişasta və amin turşuları vardır. Çox yaxşı çiçəkləyir və bol meyvə verir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sekurineqa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Beynəlxalq Fəlsəfə Günü

**Beynəlxalq Fəlsəfə Günü** — 2002-ci ildən noyabr ayının 3-cü həftəsində YUNESKO-nun qərarı ilə qeyd olunur. Beynəlxalq Fəlsəfə Günü dünyanın 70 ölkəsində qeyd olunmaqdadır. Hər il noyabr ayının üçüncü çərşənbə gününə təsadüf edən bu gün, 2014-cü ildə 20 Noyabr tarixinə düşür.

Hər il Noyabrın üçüncü Cümə axşamı günü Ümumdünya Fəlsəfə Gününü qeyd edərək, , YUNESKO, insan düşüncəsinin inkişafının, hər mədəniyyət və hər bir şəxs üçün fəlsəfənin davamlılığını vurğulayır. YUNESKO həmişə fəlsəfə, spekulyativ və ya normativ fəlsəfə ilə deyil, beynəlxalq kontekstdə həyat və fəaliyyətə məna verməyə imkan verən tənqidi suallar ilə sıx bağlıdır.

2005-ci ildə Ümumdünya Fəlsəfə Gününü təsis edərkən YUNESKO-nun Baş Konfransı, bu fənnin, xüsusən gənclər üçün əhəmiyyətini vurğulayaraq, "fəlsəfə tənqidi və müstəqil düşüncəni təşviq edən,dözümlü və sülhsevər dünyanı daha yaxşı dərk etmək və təşviq etmək üçün istifadə olunan intizamlı bir sistemdir". YUNESKO-nun Baş Konfransı "Fəlsəfə Gününün YUNESKO-da" Dünya Fəlsəfə Günü "olaraq təsis edilməsinin fəlsəfə və xüsusilə dünyada fəlsəfənin tədrisi üçün nüfuz qazanacağına və güclü təkan verəcəyinə əmin idi".

## Xarici keçidlər
* Philosophy Day at UNESCO

## Mənbə
Hylotelephium caucasicum

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Rafael Mustafayev

**Rafael Mustafayev** () — Azərbaycan jurnalisti. 2004-cü ildən Rusiyanın "Reqnum" informasiya agentliyinin əməkdaşı.

## Həyatı
Rafael Fuad oğlu Mustafayev 1955-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasını bitirib. Bir sıra yerli informasiya agentlikləri ilə yanaşı, Rusiyanın "Kommersant", "Novıye izvesiya" qəzetləri ilə də əməkdaşlıq edib.

Tanınmış jurnalist Rafael Mustafayev noyabrın 14-də Bakıda, yol qəzası nəticəsində həlak olub.

Rafael Mustafayev ANS Şirkətlər Qrupunun prezidenti Vahid Mustafayevin böyük qardaşı idi.

## Mənbə
Lezeli şüvərəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi budaqlanan, sıx yarpaq və tükcüklərlə əhatə olunmuş ikillik ot bitkisidir. Yarpaqları qayıqvari-lələkvari daraq şəklindədir. Ləçəkləri sarımtıldır. Qını 2-3 sm uzunluğunda düz, azca əyilən haldadır. Toxumları ellipsvari açıq sarımtıl rəngdədir. Lezel şüvərəninə demək olar ki, 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün ərazilərində rast gəlmək olar. Buna düzənlikdən tutmuş dağlıq zonalarına qədər sahələrdə təsadüf etmək olar. Ən çox zibilliklərdə təsadüf edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şüvərən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda yabanı halda 8 növü yayılmışdır. Bir ikiillik ot bitkiləridir. Lələkvari yarılmış yarpaqları var. Sarı rəngli çiçəkləri salxımvari çiçəkqruplarına yerləşir. Meyvəsi uzun – silindr formada buynuzmeyvədən ibarətdir. Toxumları uzunsovdur. Şüvərənin növləri bir-birindən əsasən çiçəklərinin quruluşuna görə fərqlənir.

## Tibbdə istifadəsi
Tibbdə aşağıda göstərilən 3 növündən istifadə olunur:
* dərman şüvərəni – Sisymbrium officinale,
* qınabənzər şüvərən – Sisymbrium rucinatum
* lezeliya şüvərəni – Sisymbrium loeselii.

Dərman məqsədilə daha çox şüvərənin toxumlarından istifadə edilir. Toxumlarında tioqlikozidlər müəyyən edilmişdir ki, bunlar da selikli qişaya qıcıqlandırıcı təsir göstərir. Bundan başqa toxumlarında 26–30% yarımquruyan xassəli piyli yağ da vardır.

Lizeliya və qınabənzər şüvərənin toxumları farmakoloji tədqiqatdan keçirilmiş və onların təsirinin müvafiqliyi müəyyən edilmişdir. Hər iki şüvərənin toxumlarından hazırlanan preparatların yüngül işlətmə təsiri göstərdiyi bir daha sübut edilmişdir. Xalq təbabətində qınabənzər şüvərənin toxumlarından çay dəmlənib qəbizlikdə işlətmə, həzm prosesini yaxşılaşdırma və qurdqovucu dərman kimi işlədilir. Naxçıvanda şüvərən toxumlarından dəmlənmiş çayı malyariya xəstəliyində içirlər. Şüvərənin yerüstü hissəsindən alınmış təzə şirə dəri yaralarında, xüsusən tropik yaraların müalicəsində işlədilir. Toxumlarından hazırlanmış təpitmə qarayaraya qarşı istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mərəvcə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Paycıqlı quşüzümü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, hündürlüyü 2,5 m, birillik kulturada isə 1 m-ə qədər olur. Gövdəsi tək olub, hündürlüyü 40–60 sm, dişcikli-budaqlanandır. Gövdəsi üzərində bənövşəyi piqmentli düyüncüklü, aşağı yarpaqları saplaqlı, uzunluğu 35 sm, cüt olmayan, üç hissəli parçalanan, yuxarı yarpaqları isə azalaraq sadələşən, kiçik, bütöv və neştərşəkillidir. Yarpaqları çılpaq, yuxarı hissəsi azacıq tünd-yaşıl, aşağı hissəsi isə açıq-yaşıl rənglidir. Çiçəkləri iri, qısa çiçəkqrupundan ibarət olub, 3–17 ədəddir. Kasacığı yaşıl, 5 yarpaqlı, çiçək tacı tünd-bənövşəyi, dairəvi, meyvələri şirəli olub, uzunluğu 3 sm-dir. Meyvələri narıncı-qırmızı oval giləmeyvə, uzunluğu 2–3 sm olub, toxumları kiçik və çoxsaylıdır. Butun bitkiləri zəhərlidir.

Bitkinin vətəni subtropik təbilətli ölkələr — Avstraliya və Yeni Zelandiyadır.

Qazaxıstan və Orta Asiyada birillik kulturada becərilir. Toxumlarla çoxalır.

Xammalı kütləvi çiçəkləmə zamanı toplanılır. Yayda məhsulu 2 dəfə toplamaq mümkündür. Qurudulma təbii və süni yolla ola bilər. Bitki 8–12 sm qalınlığında sərilməli və daimi olaraq qurudulmalıdır. Süni şəkildə quruducu şkafda 50–60ºС temperaturda qurudulmalıdır.

Saxlanılma müddəti 5 il olmaqla, quru yerdə saxlanılır. B siyahısına daxildir. Özünəməxsus zəif iyli olub, dadı təyin olunmamışdır.

## Tərkibi və təsiri
Bitkinin tərkibində qlüko-alkaloidlər olan solasonin, solamarqin və solasodin aqlikon vardır. Solasodin alkaloidi və steroid sırasının əsasını təşkil edir. Solasodin alkaloidləri yetişməmiş meyvələrdə 2,42–3,27%, yarpaqlarda 1,30–2,07%, gövdə və köklərdə az 0,33% vardır.

Famakoterapevtik qrup — Xammalı hormonal preparatların sintezində işlədilir.

Mədəni əkilən çoxillik quşüzümü bitkisi (otu) çiçək və meyvələrinin yetişməsi zamanı xammal kimi keyfiyyətli dərman bitkisidir.

Progesteron, 1% və 2,5% məhlulu. Bu hormon yarımsintetik yolla alınır.

Kortizon asetat, həb 0,025, 0,05q, inyeksiya üçün suspenziya. Qlükokortikosteroiddir.

Otundan solasodin maddəsi alınır ki, bu maddədən progesteron sintez olunur. Tibb praktikasında həm də *kortizon asetat* maddəsi alınır. Bu maddə bronxial astma, revmatizm, revmatoid artrit, kəskin limfo və mieloblast leykozda, infeksion mononukleoz, neyrodermit, ekzema və digər dəri xəstəliklərində tətbiq olunur. Eyni zamanda böyrəküstü vəzin hormonal çatmamazlığı olan Addison xəstəliyində, hemolitik anemiyada, qlomerulonefrit, kəskin pankreatit və virus hepatitinin müalicəsində istifədə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılçubuq qızılsəbət

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü (40) 80-100 sm, gövdəsi düz, aşağı hissədə çılpaq, yuxarı hissədə çiçək qrupunda budaqlanmış olan çoxillik ot bitkisidir. Aşağı yarpaqları yumurtaşəkilli, ellipsşəkilli və ya uzunsov-neştərvaridir, sivriləşmiş, mişarvaridir, qaidəsinə doğru qısa saplaqda pazşəkilli daralmışdır, bəzən qaidə hissəsi az ürəkşəkilli olur, dağınıq və qısa tüklüdür, alt tərəfdən daha tüklüdür, yuxarı yarpaqları neştərvari, oturaq və tamkənarlıdır. Qın 7-9 mm uzuluqdadır. Səbətləri uzun, ensiz və sərt, nadir halda seyrək və enli süpürgəvari çiçək qrupunda toplanmışdır; sarğı yarpaqcıqları 4-5 cərgəlidir, çox bərabər deyil, daxildəki yarpaqcıqları xətvaridir. Toxumlarının uzunluğu 4 mm-ə qədər olub, demək olar ki, silindrik formalıdır, tüklüdür, uzunluğuna görə ona bərabər olan kəkili vardır. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ  şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk. dağ., Orta dağ qurşağında subalpa qədər (1200-2200 m d.s.y.)

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlarda, dağ çəmənlərində rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vitaminli, balverən bitkidir, gövdə yarpaq və çiçəkləri boyaq işlərində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılsəbət

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bitkinin botaniki adı latın sözündən götürülərək "solidare" — "sağlamlığını möhkəmləndir", "solidum agaere" — "müalicə et, sağalt" mənasını bildiıir. Bitkinin adı isə qızılsəbət və ya qızıl çubuq adlanır. 

## Haqqında
Bu cinsə təxminən 130 növə yaxın çoxillik ot bitkisi daxildir. Onların vətəni Şimali Amerika, Avrasiyanın mülayim iqlim zonaları və Cənubi Amerika dağlarıdır. Kanada qızılsəbəti (S. canadensis) — hündürlüyü 180 sm-ə çatan kökümsovlu, çoxillik bitkidir. Sarı rəngdə olan xırda səbət gülləri piramidaşəkilli çiçək qrupunda toplanmışdır.

Bitkinin vətəni Kanada, ABŞ-nin şərqi və Meksikanın şimal-şərq vilayətləridir. Gülçülükdə Kanada qızılsəbəti 1648-ci ildən istifadə olunur. Çiçəklərinin hündürlüyü, forması, ölçüsü, rəngi və müxtəlif çiçəkləmə vaxtına görə fərqlənən hibrid bağ formaları vardır.

Qızılsəbət qələmlə çoxaldılır. Gövdənin aşağı hissəsində yerləşən yarpaqları uzunsov lansetvari, yuxarıdakılar isə enli lansetvaridir. Çiçəkləri boru və dilşəkilli olub, sarı rəngdədir. Səbətciyi  uzunsov süpürgəvari çiçəkdir. İyul-avqust aylarında çiçək açır, avqust-sentyabrda meyvəsi yetişir. 

Adi qızılsəbət Azərbaycanın Quba, Lənkəran rayonlarında yayılmışdır. Bitkiyə orta dağlıq zonalardan başlamış, subalp sahələrə qədər rast gəlmək olar. Qızılsəbətə ən çox meşəliklərdə, kolluqlarda, dağ çəmənliklərində, eləcə də bağ və bostan sahələrində təsadüf etmək olar.

Qızılsəbət dərman bitkisi kimi elmə XVI-XVII əsrlərdən məlum olmuşdur. Hazırda bir sıra Avropa ölkələrində ondan hazırlanan preparatların köməyilə bir çox xəstəliklər müalicə olunur. Dərman məqsədləri üçün bitkinin yuxarı hissəsində yerləşən və yarpaqlarla əhatə olunan budaq və çiçəklərindən istifadə olunur. Dərman üçün bitkini çiçək açan zaman toplamaq məsləhətdir. Bitkini çiçəyi solan zaman topladıqda isə qurudulmuş xammal didilir, dağılmağa başlayır. Toplanmış xammal daimi mehvuran kölgə yerlərdə qurudulmalıdır.

Qızılsəbət otunun tərkibində efır yağı, flavonoidlər, acımtıl maddə və fenol birləşmələri aşkar edilmişdir. Bitkidən hazırlanan cövhər, dəmləmə, məlhəm və preparatlardan bir sıra xəstəliklərdə - soyuqdəymədə, sidikqovucu, ödqovucu, büzüşdürücü vasitə kimi istifadə edilir. Bundan başqa bitkidən hazırlanan preparatlar böyrək, sidik kisəsi və öd yollarında olan daşların əridilib orqanizmdən kənar edilməsində işlədilir.

Qızılsəbət preparatlarından istifadə edən zaman sidiyin qələvilik xüsusiyyətləri artır, bunun nəticəsində urat və oksalat turşuları parçalanıb həll olunaraq böyrəkdən təmizlənir. Bundan əlavə bitkinin dəmləmə və cövhərindən sidik kisəsi, prostat vəzinin xroniki iltihabı, plevrit, pielonefrit və s. xəstəlikləri də müalicə edirlər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gombulmeyvə sofora

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Yeraltı hissəsi güclü inkişaf edərək, kökləri üfüqi istiqamətdə böyüyür. Gövdəsinin hündürlüyü 60 sm, yuxarıya doğru böyüyərək düzgün budaqlanan, ipəkvari tükcüklərdən və güclü inkişaf edən yarpaqlardan ibarətdir. Cüt olmayan yarpaqlarının uzunluğu 18 sm, ellipsşəkilli yarpaqlarının uzunluğu 1-2 sm, eni 0,3-0,9 sm sıx tükcüklü olub, bitki bütünlüklə sarımtıl-yaşıl rənglidir. Uzunsov-sümbülşəkilli çiçək qrupuna aid olub, zirvədə yerləşən çiçəklərin uzunluğu 7-25 sm-ə bərabərdir. Kəpənəyəbənzər çiçəklərin uzunluğu 1,5 sm, tacı sarımtıl və ya ağımtıl rəngli olur. Dolğun, şişman meyvələri qara rəngli, silindrik, uzunluğu 2-5 sm, eni 0,7-0,9 sm olmaqla, demək olar ki, gərilmişdir. Toxumları böyrəkvari-yumurtaşəkilli, diametri 0,1-0,5-0,6 sm, tünd-qəhvəyi və ya qara rəngli olub, hamar və parlaqdır.

Yovşanlı, efemerli assosiasiyalarda, uçurum, yarğan, sıldırım yerlərdə, hündürlüyü 1600 m olan dağlarda və alaqotu olan yerlərdə yayılmışdır. 

Bitkini bütün yay vaxtı - mayın sonundan, sentyabra qədər butonizasiyanın sonuna kimi toplamaq mümkündür. Hündürlüyü 5-10 sm olduqda oraq və ya bıçaqla toplanılmalıdır. Nazik təbəqə edilərək günəş altında qurudulmalıdır. Zəhərli olduğundan xammal ilə işlədikdə ehtiyatlı olmaq lazmdır. 

Xammal kimi yarpaq, gövdə, buton və çiçəkləri keyfiyyətli dərman bitkisidir. Özünəməxsus iyli, qeyri-müəyyən dadlı olmaqla, zəhərlidir (!). 

Ot və toxumu B siyahısına daxildir. Saxlanılma müddəti 2 ildir.

## Tərkibi və təsiri
Tərkibi 2-3% xinolizid sırası alkaloidlərdən ibarətdir. Başlıca alkaloid xinolizidin törəmələrindən: paxikarpin, sofokarpin, matrin, sofomatrin və flavonoidlərdən təşkil olunmuşdur.

Qanqlioblokatr, hipotenziv, vazodiliator dərmandır. Butonizasiya zamanı yabanı çoxillik ot bitkisi olan irimeyvə sofora otu keyfiyyətli xammal və dərman hesab edilir. 

Paxikarpin hidroyodid 3%-li məhlul, 0,1q həb. Qanqlioblokatr dərmandır. Uşaqlığın əzələ tonusunu yüksəldir. Pikarpin hidroxlorid kimi tanınan dərman maddəsindən mamalıq və genekoloji praktikada miopatiyada istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Poruq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu cinsin Yer kürəsinin mülayim iqlim qurşaqlarında və subtropik vilayətlərdə bitən 300 növə yaxın, Azərbaycanda isə 23 növ birillik və çoxillik bitkiləri məlumdur. Onlardan təxminən 15 növündən, o cümlədən aşağıdakı növdən yaşıllaşdırmada istifadə edilir: Yunlu poruq (S. lanata) azyarpaqlı gövdələri 60 sm hündürlüyə çatan kökümsovlu, çoxillik bitkidir. Gülləri yalançı çiçək köbəsindən ibarət sünbülşəkilli çiçək qrupunda yığılmışdır. İkidodaqlı çiçək tacı çəhrayı ya da çahrayımtıl-bənövşəyi rənglidir. Bu bitkinin vətəni Rusiyanın cənub rayonları, Zaqafqaziya Türkiyənin qərb vilayətləri və İranın şimalıdır. Yunlu poruq 1782-ci ildən gülçülükdə geniş istifadə olunur. Poruğu toxumlarla və kolun bölünməsi ilə çoxaltmaq olar. Bordürlərdə vaxtaşırı yararsız çiçəkləri kəsilərsə çox gözəl görünür. Poruğun yarpaqlarından dəstə bağlanarkən istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kombe strofantı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Yarpaqları qarşı-qarşıya, ellips formalı olub, itiuclu zirvəyə malikdir. Çiçəkləri yarımçətir, çiçək tacı yaşıl, düzgün, boruşəkilli, 5 ləşəkli olmaqla, lentşəkilli sonluğu həddindən artıq burulmuşdur. Meyvəsi mürəkkəb, uzununa kəsilmiş, üfüqi istiqamətdə aralanmış, yetişdikdə açılan, sərbəst olub, çoxsaylı kəkilli toxumlara malikdir. Toxumları uzunsov, yastılaşmış olub, aşağı sonluğu itiucludur. Uzunluğu 12-18 mm, eni 3-6 mm, qalınlığı isə 2-3 mm-ə bərabərdir. Tükcüklü olub, sıxılaraq itiuclu sonluqla qurtarır. Çiçəkləri zəif iyli, gümüşü-sarı və ya yaşılımtıl-sarıdır. Yuyulduqdan sonra tükcüklü toxumları istifadə edilir.

Tropik meşə və meşə kənarlarında yaşayır. Yetişmə dövründə meyvə və toxumlarını qılçıqlarından azad etməklə toplanılmalıdır. Kölgədə qurudulmalıdır. Xammalın aid olduğu bir növün digərinə qarışmaması üçün xüsusi olaraq ciddi şəkildə banka, yeşik və bağlamalarda saxlanılmalıdır. A siyahısına daxildir. Toxumların tərkibindəki bioloji aktiv maddələr hər il analiz edilərək yoxlanılmalıdır.

## Tərkibi və təsiri
Toxumlarında təbii şəkildə strafantozid qlükozidi, çimarol qlükozidi və digər qlükozidlər yerləşir. Ümumi miqdarı 8-10% təşkil edir.

Kardiotonik olub, ürək xəstəliklərində təyin edilir. Farmakologiyada dərman məqsədilə strofantın Strophanthus gratus və Strophanthus hispidus növləri işlədilir. Toxumları xammal olaraq tətbiq edilir. Strofantin K (inyeksiya 0,025%), kardiotonik dərmandır.Strofantidin asetat (0,025%) kardiotonik dərmandır.

Xammal kimi toxumundan keyfiyyətli dərman olan strofantin K alınir. Bu dərman maddəsi kəskin ürək-damar çatmamazlığında və kəskin miokard infarktında tətbiq edilir. Yüksək effektli olub, təsiri 5-10 dəqəqədən sonra başlayır və 15-30 dəqiqə maksimum miqdara çatır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Svaneti

**Svanetiya** və ya **Svaneti** (**Suaniya** qədim mənbələrdə) () Gürcüstanın şimal-qərbində yerləşən tarixi vilayətdir. Əhalisinin böyük hissəsi Svan xalqından ibarətdir. Svanlar gürcüdilli xalqlara aiddir.

## Coğrafiyası

## Ərazisi

## İqlimi

## Tarixi

## Əhalisi

## Mədəniyyət və Turizm

## Həmçinin bax

* Svaneti üsyanı (1921)
* Raça-Leçxumi və Kvemo Svaneti
* Sameqrelo-Zemo Svaneti

## Xarici keçidlər

## Mənbə
Akantkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dalaqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

### Növləri
Cinsə 57 növ daxildir. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:

#### Azərbaycanın dərman bitkiləri
* 

#### Digər növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi kasnı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdəsi dikduran, hündürlüyü 20-125 sm, aşağı hissədə tüklü, şırımlı, açıq budaqlıdır. Bəzi bölgələrdə çırtlıq (çırtdıq) adlandırılan bu bitkinin aşağı yarpaqları uzunsov-lansetvari, oyüqlu, lələkvarı bölümlü, hər iki tərəfdən nahamar-tüklüdür. Gövdəyanı yarpaqları seyrək, oturaq, gövdəni bürüyən, yuxarı yarpaqlar xırda, bütöv, lansetvari, ucubizdir. Səbətləri 10 mm yaxın uzunluqda, gövdə yarpaqların qoltuğunda tək-tək və ya dəstəşəklində yerləşir. Çiçəkləri mavi rəngdə, sarğıdan 2-3 dəfə uzundur. Toxumcaları 2-3 mm uzunluqda, tərsyumurtavari, açıq rəngdən qara rəngə kimi; kəkili çox qısa nazik pərdələrdən ibarətdir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın bütün rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışır. Kolluqlarda, əkinlərdə, bağlarda, bostanlarda (alaq kimi) və yol kənarlarında bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qələndərilik

**Qələndərilik** — sufi təriqəti

Təriqətin banisi monqol yürüşləri zamanı Səvadan Dəməşqə gəlmiş fars əsilli Cəmaləddin Məhəmməd Yunus əs-Səvaci (vəfatı: 1232-ci il) olmuşdur. Yoxsulluğu, səfilliyi, şəriət qanunlarına münasibətdə biganəliyi təbliğ edən bu sufi təriqətinin mənsubları dinin vacib buyurduğu ibadətlərdən yayınmış və heç vaxt işləməmişlər. Onların hətta şəxsi mülkiyyətləri də olmamışdır.

Qeyri-adi görkəmləri ilə seçilən qələndərilər saçlarını, qaşlarını və kirpiklərini qırxıb, qısa xirqə və iri tüklü papaqlar geyinərmişlər. Onlar boyunlarından ağır bəzəklər asıb, barmaqlarına iri üzüklər taxarmışlar. Təriqət mənsubları yalnız öz xanəgahlarında yaşayar, səfil ömür sürərmişlər.

Qələndərilərin dünyagörüşünə, həyat tərzinə hind inancları və buddizm təsir etmişdir. Müsəlman dünyasının bir çox yerlərində yayılmış bu təriqət zahidliyə meyil edən başqa təriqətlərin dini-fəlsəfi düşüncələrinə təsir göstərmişdir.

## Mənbə
* Ashk Dahlén, The Holy Fool in Medieval Islam: The Qalandariyat of Fakhr al-din Araqi, *Orientalia Suecana*, vol.52, 2004.
Krım buxurkolu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Krımda, Cənubi Qafqazın qərbində, Şərqi Aralıq dənizi sahillərində təbii halda yayılmışdır. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 0,5-1 m-ə çatan kiçik koldur. Yarpaqlarının uzunluğu 1-5 sm, eni 1-2 sm olub, qırışlı, uzunsov-yumurtavari, boz-yaşıl rəngli və üzbəüz düzülüşlüdür. Çiçəklərinin diametri 4,5-5 sm, çəhrayı rənglidir. Krım buxurkolunun yarpaqlarında və cavan zoğlarında aromatik qatran (buxur adlanan) ifraz edən vəziciklər vardır. Kasayarpaqları 5, bəzən 3 ədəd olub hamısı eynidir və ya 2 üstdə yerləşənlər daxildə olanlardan fərqlənir; ləçəkləri 5 ədəd, qırmızı, çəhrayı və ya ağ, bünövrəsi sarıdır; erkəkcikləri çoxdur, hamısı meyvə verəndir; dişicik ağzı böyük, başcıqlı, oturaq və ya sütuncaqda yerləşir. Meyvəsi 8 mm uzunluğunda, 5 laya açılan, tüklü və oval qutucuqdur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri iyul-avqustda yetişir. Toxumla çoxaldılır. 

## Ekologiyası
Torpağa az tələbkardır, qeyri-münbit torpaqlarda da inkişaf edir. Şaxtaya və quraqlığadavamlıdır.  

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafazda meşələrdə kolların arasında, quru və daşlı yamaclarda bitir.  

## İstifadəsi
Ətriyyatda istifadə edilir. Krım buxurkolu çiçəkləmə dövründə çox dekorativ görünür və tək əkinlərdə istifadə edilir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buxurkolu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sitron

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qədimdən bəri bu növ Qərbi Hindistanda, Qərbi Asiyada və Aralıq dənizi ölkələrində geniş becərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m-dək olan kol və ya kiçik ağacdır. Zoğları və budaqları çılpaq, qoltuqlarda yerləşmiş, 3–5 sm uzunluğunda, tikanlıdır. Yarpaqları iri, uzunsov-oval, möhkəm, qısa saplaqlıdır. Böyüyən zoğların yuxarı yarpaqları al-qırmızı rəngli, yaşlı zoğları tünd yaşıldır. Çiçəkləri ağ, qırmızımtıl çalarlıdır, iri, tək və ya çiçək qruplarında yerləşir, ikicinslidir. Sitrus cinsinə daxil olan növlərdən meyvələrinin iri olmasına görə seçilir. Meyvələrinin uzunluğu 12–40 sm, diametri 8–28 sm-dir. Uzunsov, limon kimi sarı, bəzən narıncı rəngli, qalın (2,5–5 sm) qabıqlıdır.

## Ekologiyası
−3, −40C temperaturda məhv olur.

## Azərbaycanda yayılması
Lənkəran-Astara bölgəsində becərilir.

## İstifadəsi
Meyvələri turş və ya turşa-şirin, bir az acıtəhərdir, azca sulu ləti tər halda qidada istifadə edilmir. Meyvənin lətində 5%-dək limon turşusu, 2,5%-dək şəkər (saxaroza-0,7%), qabığında 0,2%-dək efir yağı vardır. Yağın tərkibinə limonun, dipenten, sitral daxildir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qısaquyruq ağəsmə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbiətdə növün arealı Uzaq Şərqi əhatə edir. Kolluqlarda, meşələrdə, çayların sahillərində, daşlı yamaclarda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdələri dırmaşan, çoxsaylı, sıx hörük əmələ gətirir. Yarpaqları lələkvari, alt hissələri üç yerə bölünmüş, digərləri bütövdür; hissələri yumurtavari-lansetvari, uzun-ucu biz, kənarları oyuqlu-dişli, yuxarı tərəfi batıq, alt tərəfi qabarıq damarcıqlı, əsasən çılpaq, bəzən bir az tükcüklüdür. Çiçəkləri xırda, uzunsov, çoxçiçəkli çiçək qruplarına yığılmışdır. Kasayarpaqları ağ və ya açıq sarı, uzunluğu 1,5 sm-dək, üst tərəfi tükcüklüdür. Erkəkcik saplaqları çılpaqdır. Meyvələri az batıq, çox və ya az tükcüklüdür. Sütuncuğun uzunluğu 3 sm-dir.

## Ekologiyası
İstiyə, işığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikamızda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Səhiyyədə və səbətlərin hazırlanmasında, yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağəsmə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vladimir Maslaçenko

**Vladimir Nikitoviç Maslaçenko** (; ) — məşhur sovet futbolçusu, milliyətcə ukraynalıdır. SSRİ əməkdar idman ustasıdır (1969). Qapıçı mövqeyində çıxış edib, 1950-ci illərin sonu 1960-cı illərin ilk yarısında SSRİ-nin ən yaxşı qapıçılarından biri olub. Futbolçu karyerasını başa vurduqdan sonra SSRİ-nin, sonralar isə Rusiyanın ən görkəmli idman şərhçilərindən birinə çevrilib. Moskva şəhərində yaşayırdı. Ailəli idi. Bir oğlu və iki qız nəvəsi var idi. Nəvəsi Yulya Maslaçenko hal-hazırda Rusiyanın NTV Sport (НТВ Спорт) televiziya kanalında idman jurnalisti kimi çalışır.

## Futbol
1951-ci ildə "Stroitel"-in gənclər komandasına qəbul olunub. 1953-cü ildə Krivoy-Roqun "Spartak" komandasına keçib. 1955-ci ildə Dnepropetrovskun "Metallurq" klubuna dəvət olunub. 1956-cı ildə Moskva "Lokomotiv"-inə keçib və 1957-ci ildə bu komandanın heyətində SSRİ Kubokunun qalibi olub. 1962-ci ildə Vladimir Maslaçenko Moskvanın "Spartak" komandasına keçib və 1969-cu ilə qədər onun heyətində çıxış edib. 1966-cı ildən "Spartak"ın kapitanı olub.

Çıxış etdiyi illər ərzində Vladimir Maslaçenko SSRİ çempionatında 315 oyun keçirib ki, bunlardan 196-sı "Spartak"-ın (Moskva) heyətində olub. SSRİ çempionu (1962-ci il), SSRİ Kubokunun üçqat qalibi (1957, 1963 və 1965), SSRİ birinciliyinin üçqat gümüş mükafatçısı titullarına sahib olub.

1957-ci ildə SSRİ yığmasının heyətinə daxil edilib, 1958-ci ilin Dünya çempionatında və 1962-ci il Dünya çempionatının seçmə oyunlarında və final mərhələsində milli komandanın qapısını qoruyub. Sovet yığmasının qalib gəldiyi 1960-cı il Avropa çempionatında yığmanın heyətində yer alıb. SSRİ yığma komandasının heyətində səkkiz rəsmi və iyirmi yoldaşlıq matçında iştirak edib.

100-dən çox rəsmi oyunda qapısından top buraxmayan qapıçılardan ibarət "Lev Yaşin klubu"nun üzvü olub. 1961-ci ildə "İlin qapıçısı" adına layiq görülüb.

SSRİ əməkdar idman ustasıdır (1969).

## Televiziya
1970-ci ildə karyerasını bitirdikdən sonra o idman jurnalistikası sahəsində çalışmağa başlayıb.
Şərh etdiyi ən məşhur oyunlar 1988-ci il Olimpiya oyunlarının finalı SSRİ — Braziliya, 1998–1999 mövsümü Çempionlar liqasının finalı Mançester Yunayted — Bavariya, 2004–2005 mövsümü Çempionlar liqasının finalı Milan — Liverpuldur. V. Maslaçenkonun bu oyunlardakı şərhi Rusiyada futbol şərhçiliyinin klassikası hesab edilir.
Ölümünə qədər "NTV-Plyus Futbol" telekanalında şərhçi işləyirdi.
Son şərh etdiyi oyun 14 noyabr 2010-cu ildə İtaliya çempionatı Seria A-nın 12-ci turu çərçivəsində oynanılmış İnter — Milan derbisidir.

## Ölümü
Vladimir Nikitoviç Maslaçenko 28 noyabr 2010-cu il tarixdə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Onun xatirəsi 2010-cu il Rusiya çempionatının 30-cu turunun bütün oyunlarının başlamasından əvvəl bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Məşhur futbol şərhçisi reanimasiyada 
* Rus futbol kommentatoru dünyasını dəyişdi