open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linkoln Mərkəzi

**Linkoln Mərkəzi**  — Nyu-Yorkun ən böyük mədəniyyət mərkəzi, Metropoliten-opera, Nyu-York Filarmoniyası və bir sıra digər konsert, teatr və təhsil təşkilatlarının yerləşdiyi bina.

1959-cu ildə Prezident Duayt Eyzenhauer tərəfindən qurulan Manhettendəki Linkoln Mərkəzinin tikintisinə 1960-cı illərdə Con D.Rokfellerin rəhbərlik etdiyi şəhər rəhbərlərindən ibarət konsorsium tərəfindən başlanılıb. Burada Nyu-York Filarmoniyası (1842), Metropoliten-opera (1883), Culliard Musiqi Məktəbi (1905), Nyu-York Şəhər Operası (1944) və Nyu-York Şəhər Baleti (1935/1948) kimi tanınmış mədəniyyət müəssisələri, yeni yaranmış mədəni müəssisələrilə (Devid Qeffen zalı, David H.Kox teatrı) bir yerləşdirilib. 

Binaların əksəriyyəti 1960-cı illərdə inşa edilib. Caz Mərkəzi 2004-cü ildə açılıb. Linkoln Mərkəzinin yenidən qurulmasına 2006-cı ilin mart ayında başlanılıb. 2011-ci il etibarilə işin dəyəri 1,2 milyard dollar olub.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Devid Qeffen zalı
* David H.Kox teatrı
## Xarici keçidlər

* Official website
* *[http://www.thirteen.org/programs/treasures-of-new-york/#lincoln-center-with-patti-lupone Lincoln Center with Patti LuPone]*— A documentary produced by Treasures of New York
* Lincoln Center for the Performing Arts at Google Cultural Institute
Kakalos kənd məscidi

**Kakalos kənd məscidi** — Astara rayonunun Kakalos kəndində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Kakalos kənd məscidi Kakalos kəndində tikilib. Məscidin tikilmə ili ilə bağlı fikirlər müxtəlifdir. "Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası" kitabında məscidin XIX əsrdə, Aqşin Mistanlının "Cənub bölgəsinin abidələr ensiklopediyası" kitabında isə məscidin 1907-ci ildə tikildiyi qeyd olunub.

Məscidin binası düzbucaqlı formadadır və kərpicdən tikilib. İbadətgahın tutumu 200 nəfərdir. İbadət evinin tağvari formada beş pəncərəsi və dörd qapısı var. İbadət zalının tavanı taxtadan düzəldilib. Məscidin dördguşəli günbəzi var. İbadətgah iki hissəyə ayrılıb: kişilər və qadınlar şöbəsi. Qadınlar şöbəsi iki mərtəbədən ibarətdir.Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Kakalos kənd məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb və məscidin binasından anbar kimi istifadə olunub.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid dindarların istifadəsinə verilib. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Məsciddə Kakalos kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
*
Çərkəz bağları

**Çərkəz bağları** — Şimal-Qərbi Qafqazın meşəlik dağətəyi və sahil ərazilərinə səpələnmiş meyvə ağacları və kol qrupları. Bu bağlar keçmiş əsrlərdə Çərkəzlərin (Adıgey) keçmiş dağ bağçılıq mədəniyyətinin qalıqlarıdır.

Meyvə ağacları müasir Adıgey ərazisində çoxdan becərilib. Avropalı səyyahlar XVIII-XIX əsrlərə aid məktublarında buradakı yaxşı baxımlı bağları təsvir ediblər. Onlar meyvələrin, xüsusən də armudun müxtəlifliyini qeyd ediblər. Çərkəzlərin meşədəki ağaclara meyvə ağaclarını calaq etmək ənənəsi var idi. Səyahətə çıxan bir kişi ən sevdiyi alma və armud növlərinin budaqlarını götürür və onları yol boyu vəhşi ağaclara calaq edirdi. Meyvə ağaclarının bu şəkildə çoxaldılması ən qədim üsul hesab olunur. Çərkəzlərin meyvə və giləmeyvə yetişdirmə texnikaları haqqında bilikləri bəzi tərk edilmiş Çərkəz bağlarının sağ qalmasını və bu günə qədər meyvə verməsini təmin etmişdir. Meyvə ağacları Abxaziyada, Adıgeydə, Qaraçay-Çərkəzdə və Şimali Qafqazın digər yerlərində çiçəklənməyə davam edir. Qədim Adıge çoxmillətli qrupunun nümayəndələri bağlarını təkcə açıq ərazilərdə deyil, həm də ətrafdakı dağ meşələrini ildən-ilə sözdə "meşə bağlarına" çeviriblər. Məsələn, Şapsuqların bir adəti var idi ki, hər bir kənd sakini yazda meşəyə baş çəkməli və bağçasından ən azı bir kəsiyi vəhşi bir ağaca calaq etməli idi.

Ənənəvi Şimali Qafqaz meyvə seleksiyasının bu və bir çox digər xüsusiyyətləri tarixçi Samir Xotko tərəfindən iki cildlik "Köhnə Çərkəz Bağları" əsərində ətraflı təsvir edilmişdir.

Bioloq Nuxa Txaquşev Çərkəz armudunu ilk araşdıran hesab olunur. Onun sayəsində SSRİ dövründə çərkəzlərin bir neçə armud növü yetişdirdiyi müəyyən edilmişdir: xomum (şirəli payız armudu), xozna (yay, dəyirmi armud), xozişx (Kartli "panta" növünü xatırladan kiçik bir yay armudu) və xotamu (möhkəm, şirin və uzun müddət saxlanıla bilən). Txaquşev qeyd etmişdir ki, armud 25 metr hündürlüyə çata bilər və hər ağac bəzən 1000 kiloqramdan çox məhsul verir.
## İstinadlar
Siyaku kənd məscidi

**Siyaku kənd məscidi** — Astara rayonunun Siyaku kəndində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında
Siyaku kənd məscidi 1905-ci ildə Siyaku kəndində tikilib. Məscid kənd sakini Şeyx Məhəmmədin təşəbbüsü ilə tikilib. Şeyx Məhəmməd Misirdə, Mədinədə, İstanbulda təhsil alıb və məsciddə dini dərsləri təşkil edib. Sovet işğalına qədər məscidin həyətində mədrəsə fəaliyyət göstərib. Sonrakı illərdə məscidin təmirinə Hacı Zeynalabdin Tağıyev dəstək olub.

Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Siyaku kənd məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb və 1987-ci ilə qədər məscidin binasından anbar kimi istifadə olunub. 1987-ci ildə kənd camaatının vəsaiti hesabına məsciddə təmir bərpa işləri aparılıb və 1989-cu ildə yenidən dindarların istifadəsinə verilib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Məsciddə Siyaku kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

### Memarlığı
Məscidin binası düzbucaqlı formadadır və qırmızı kərpicdən tikilib. Tutumu 240 nəfər olan məscidin tavanı üç taxta sütun üzərində dayanıb. Bir giriş qapısı və yeddi pəncərəsi var. Mehrabın hündürlüyü 3 metrdir. Minbər taxtadan düzəldilib və üçpilləlidir. Günbəz dördgüşəlidir və üstü kirəmitlə örtülüb.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
*
Çuuk adaları

**Çuuk adaları** və ya **Truk adaları** (, ) — Sakit okeanın cənub-qərbindəki Karolin adaları arxipelaqında kiçik adalar qrupu. Onlar Mikroneziya Federativ Ştatlarının və Çuuk ştatının bir hissəsidir.

Çuuk yerli dildən "yüksək dağlar" kimi tərcümə olunur. Tarixi adlara Truk, Ruk, Hogoleu, Torres, Ugulat və Lugulus daxildir.

Çuuk adaları Sakit okeanda Mikroneziya Karolin Adaları arxipelaqının mərkəzi hissəsində yerləşir və motu və maneə rifi ilə əhatə olunmuş dağlıq adalardan ibarət kiçik bir ada qrupunu təşkil edir. Qrup laqunun içərisində 19 yüksək ada, 10 atol və 225 motudan ibarətdir ki, bunların da çoxu laqunun xaricində yerləşir. Təxminən 2131 km² (torpaq sahəsi təxminən 100 km²) ərazini əhatə edən böyük bir laqun Çuuk adalarının mərkəzində yerləşir. Ən vacib adalar Dublon, Eiol, Eot, Eten, Philo, Fanapenges, Fefan, Moen, Param, Pata, Pis, Polle, Romunum, Sis, Tarik, Tol, Udot və Umandır. Qonşu Hall adaları və Nomonuito Atolu bəzən qrupa daxil edilir. Coğrafi və dialektik baxımdan adalar qərb və şərq hissələrinə bölünür: Faiçuuk adaları və Namoneas adaları.

Çuuk adalarının iqlimi cüzi mövsümi dəyişikliklərlə tropikdir. Orta illik temperatur təxminən 26,7°C-dir. Orta illik yağıntı miqdarı 305–356 sm-dir. Ən böyük yağıntı iyun-avqust aylarında düşür.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*''Shipwrecks of Chuuk Lagoon''
*Submarine ''I-169''
*Aviation: From Sand Dunes to Sonic Booms, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary
*''Chuuk Islands – The Blue and the Black'' ABC Foreign Correspondent
Anqrit

**Anqrit** — axondritlərin nadir qruplarından biri. Onun tərkibində əsasən Al-Ti daşıyan olivin, diopsid, hedenbergit, anortit və trolit vardır. Az miqdarda fosfat və metal izləri də var. Qrup "Angra dos Reis" meteoritinin adını daşıyır. Onlar kristallaşma yaşı təxminən 4,56 milyard il olan ən qədim maqmatik süxurlardır. Anqritlər iki əsas qrupa bölünür: sönmüş və plutonik anqritlər. Sönmüş anqritlər anqrit ana gövdəsinin (APB) səthində sürətlə soyuyur, plutonik anqritlər isə qabığın daha dərin qatlarında daha yavaş soyuyur. APB-nin 4 Vesta asteroidinə bənzər ölçüdə olduğu ehtimal edilir. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*D'Orbigny Angrite - Meteorites Australia
*Angrite Micro Visions - Thin section pictures of angrites.
Yunan və Danimarkalı Yekaterina

**Yunan və Danimarkalı** **Yekaterina** (; ) — Yunanıstan kralı I Konstantinin qızı, şahzadə.

1913-cü ildə Afinada dünyaya gəldi. Atası Yunanıstan kralı I Konstantin, anası isə Almaniya imperatoru III Fridrixin qızı Sofiyadır. 14 iyunda vəftiz olundu. 3 yaşında ikən Tatoy sarayında çıxan yanğın zamanı anasıyla saraydan çətinliklə çıxarıldı. Hələ 5 yaşında ikən 1917-ci ildə atası I Konstantin taxtdan çəkildi və valideynləriylə birlikdə İsveçrəyə sürgün olundu. Böyük qardaşı Aleksandrın vəfatından sonra atası yenidən taxta çıxdı. Bu səbəblə ölkəyə qayıtsalar da, atasının 1922-ci ildə ikinci dəfə devrilməsinin ardından təməlli sürgünə getdilər. Bu dəfəki ürgün yeri isə Siciliya oldu. Atasının burada vəfatından sonra ailə Florensiyaya köçdü. Ardından təhsil alması üçün İngiltərədəki yatılı məktəbə göndərildi. 

Böyük qardaşı II Georqun monarxiyanı bərpa etməsinin ardından bacısı İrina ilə birlikdə Yunanıstana qayıtdı. 1941-ci ildə Afina işğal edildi və o kiçik qardaşı Pavellə birlikdə Cənubi Afrikaya qaçdı. 1946-cı ildə Britaniyaya qayıtdı. Qayıtdığı gəmidə tanış olduğu mayor Riçard Kampel Brandremlə münasibətə başladı. 1947-ci ilin fevralında nişanlandığı elan olundu. 21 aprel 1947-ci ildə cütlük evləndi və bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəldi.

* **Pavel** (1 aprel 1948 - 9 may 2020), 1975-ci ildə Cenifer Diana Stillə evləndi. Bu nigahdan 3 övladı doğulsa da, 1993-cü ildə boşandılar. Ardından 2009-cu ildə Yekaterina Mortonla evləndi.
** *Sofiya Brandrem ([[23 yanvar]] [[1981]])*
** *Nikolay Brandrem ([[23 aprel]] [[1982]])*
** *Aleksiya Bradrem ([[6 dekabr]] [[1985]])*

Ərinin Bağdaddakı vəzifəsi dövründə müşayiət etdi və ardından cütlük Londonda məskunlaşdı. Ölümünədək monarxial tədbir və mərasimlərə qatıldı. Sakit bir həyatın ardından 2 oktyabr 2007-ci ildə Londonda vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 

### İstinadlar
055 tipli esmines

**055 tipli mina daşıyan esmines** (**NATO** təyinatı: **Renhai sinifli kreyserlər**) — dördüncü nəsil Çin iri idarəolunan raket esminesləri. İlk gəminin təməlqoyma mərasimi 27 dekabr 2009-cu ildə baş tutub. Bu layihənin esminesləri Amerikanın "Zumwalt" sinifli esmineslərindən sonra dünyada ən böyük esmines olacaq.

Bildirilir ki, bu layihə əvvəlki nəsil 052D tipli "Aegis" esmineslərinin qabaqcıl texnologiyalarından maksimum dərəcədə istifadə edəcək.

2020-ci ilin avqust ayı etibarilə bu layihənin səkkiz gəmisi suya salınıb. Onlardan birincisinin Çin Hərbi Dəniz Qüvvələrinə təhvil verilməsi mərasimi 2020-ci ilin əvvəlində Liaoninq təyyarə gəmisinin yerləşdiyi Qinqdaoda baş tutub. 

5 noyabr 2025-ci il tarixinə olan məlumata görə, tamamlanmış səkkiz gəminin hamısı istismardadır. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
"Qızıl nar" mükafatı

**"Qızıl nar" mükafatı** — Bakı Beynəlxalq Film Festivalı tərəfindən 2004-cü ildən etibarən təqdim edilən festivalın əsas film mükafatı.

## Mükafatla təltif olunanlar

## İstinadlar
Aspasiya Manos (Yunanıstan kraliçası)

**Aspasiya Manos** (; ) — Yunanıstan kralı Aleksandrın xanımı, Yunan kraliçası.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Gelardi, Julia (2006), *Born to Rule: Granddaughters of Victoria, Queens of Europe*, Headline Review 
* Llewellyn Smith, Michael (1998), *Ionian Vision: Greece in Asia Minor 1919–1922*, London, Hurst & Co 
* Mateos Sainz de Medrano, Ricardo (2004), *La Familia de la Reina Sofía, La Dinastía griega, la Casa de Hannover y los reales primos de Europa*, Madrid, La Esfera de los Libros 
* Palmer, Alan and of Greece, Michael (1990), *The Royal House of Greece*, Weidenfeld Nicolson Illustrated 
* Van der Kiste, John (1994), *Kings of the Hellenes: The Greek Kings, 1863–1974*, Sutton Publishing 
* Vickers, Hugo (2000), *Alice, Princess Andrew of Greece*, London, Hamish Hamilton 

### İstinadlar
Kirov sinifi kreyseri

**Kirov sinifi kreyseri** və ya **Layihə 1144 "Orlan" ağır nüvə raket kreyserləri** () — 1973-cü ildən 1996-cı ilə qədər Baltik Gəmiqayırma Zavodunda inşa edilmiş, uzun mənzilli dəniz və okean idarəolunan raket silahlarına malik bir sıra SSRİ və Rusiya çoxməqsədli nüvə enerjisi ilə işləyən raket kreyserləri. Bu qrupa Kirov, Admiral Lazarev, Admiral Naximov və Pyotr Velikiy kreyserləri daxil idi. Gəmi layihəsinin baş konstruktoru B.İ.Kupenski idi. Bunlar Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrində dünyanın ən böyük və ən güclü silahlanmış nüvə enerjisi ilə işləyən yerüstü döyüşçüləridir. NATO təsnifatına görə, layihə nəhəng ölçüsü və güclü silahlanmasına görə "döyüş kreyseri" mənasını verən Kirov sinifli döyüş kreyseri kimi təyin edilmişdir. 2023-cü il etibarilə inşa edilmiş dörd kreyserdən yalnız biri olan Pyotr Velikiy döyüş xidmətindədir. Admiral Naximov döyüş kreyseri hazırda təmirdən sonra sınaqdan keçirilir. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Illustrated article about the Kirov class
* Globalsecurity.org page on ''Kirov'' class
* ''Kirov'' class photos from Mark Meredith
* Encyclopedia of ships 
* Military Reform Support Fund  
* Forum discussion of ships' armament 
* FAS.org article 
* Project 1144 – Complete Ship List
Mehmed Məmduh bəy

**Mehmed Məmduh bəy** (; ) — Osmanlı dövlətinin son illərində mühüm vəzifələr tutan bürokrat, hakim və elmi xadim.
## Həyat və fəaliyyəti
Mehmed Məmduh bəy 1858-ci ildə İstanbulda Mehmed Nüzhət Əfəndinin ailəsində dünyaya göz açıb. İbtidai təhsilini, Kapitan İbrahim Paşa Rüştiyyəsi və *Mahrec-i Əqləm*də alan Mehmed bəy, bu məktəbləri bitirdikdən sonra təhsilini Bəyazid məscidində ərəb və fars dillərində davam etdirib. 1882-ci ildən 1885-ci ilin fevralına qədər indiki İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb.

Məmur həyatına 21 noyabr 1874-cü ildə 16 yaşında Gömrük İdarəsinin qeydiyyat şöbəsində katib kimi başlayan Mehmed Məmduh bəy daha sonra, 22 avqust 1875-ci ildə Maliyyə Nazirliyinin gəlir uçotu şöbəsinə, 1 fevral 1876-cı ildə isə İcraiyyə Komitəsində katib vəzifəsinə təyin edilib.

26 aprel 1879-cu ildə Apelyasiya Məhkəməsinin Cinayət Kollegiyasında üçüncü dərəcəli məhkəmə katibi, 28 yanvar 1880-ci ildə İstanbul İttiham Məhkəməsində ikinci dərəcəli məhkəmə katibi vəzifələrində çalışdı. İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsində tələbə ikən 24 mart 1881-ci ildə Apelyasiya Məhkəməsinin Cinayət Kollegiyasında ikinci dərəcəli məhkəmə katibi təyin edildikdən sonra 13 fevral 1883-cü ildə İstanbul Apelyasiya Məhkəməsinə dövlət prokurorunun köməkçisi təyin edildi və beləliklə də, hüquq sahəsinə qədəm qoydu.

Uzun müddət bu vəzifədə çalışdıqdan sonra Üsküdar Birinci İnstansiya Məhkəməsində (10 noyabr 1894) və Dərsəadət Birinci İnstansiya Məhkəməsində (7 aprel 1895) prokuror vəzifəsində çalışmışdıqdan sonra, 17 fevral 1896-cı ildə Cinayət İşləri üzrə direktor təyin edildi.
Bu vəzifədə olarkən 22 iyun 1900-cü ildə İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsində cinayət məhkəməsindən dərs deməyə başlamış və uzun illər çalışmışdır.

O, ardıcıl olaraq İstanbul Apelyasiya Məhkəməsinin prokuroru (14 aprel 1902), İstanbul Apelyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Bölməsinin rəhbəri (24 oktyabr 1905), Kassasiya Məhkəməsinin üzvü (18 dekabr 1906), Kassasiya Məhkəməsinin Baş Dövlət prokuroru (15 avqust 1906) vəzifələrinə təyin edilmişdir. Bu təyinatlardan sonra 31 oktyabr 1911-ci ildən 22 yanvar 1912-ci ilə qədər Mehmed Səid Paşa kabinetində Ədliyyə naziri və Dövlət Şurasının sədri vəzifələrində çalışmışdır.

Mehmed Məmduh bəy, 2 noyabr 1904-cü ildə Təhsil Nazirliyi tərəfindən 537 nömrəli lisenziya ilə nəşr olunmuş *"Tatbikat-ı Cezaiye"*  adlı iki cildlik əsərin müəllifidir.

Mehmed Məmduh bəy 1919-cu ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Zvikov qəsri

**Zvikov qəsri** (), alman dilində **Klinqenberq qəsri** ()&nbsp;— Çexiya Respublikasının ən qədim orta əsr qalalarından biri. Qala Cənubi Bohemiya Bölgəsinin Pisek rayonundakı Zvikovské Podhradí kəndi yaxınlığında, Otava və Vltava çaylarının qovuşduğu yerdə burunda yerləşir. Qala Çex torpaqlarındakı ən vacib erkən qotika qalalarından biridir.

Bu ərazidə eramızın I əsrində Keltlər qala tikəndən əvvəlki dövrlərdə məskunlaşmışdılar. Hazırkı qala, çox güman ki, Kral I Ottokarın əmri ilə XIII əsrin birinci yarısında inşa edilmişdir, lakin dəqiq tarix məlum deyil. Qalanın ilk yazılı qeydi 1234-cü ilə aiddir və Bohemiya krallarına məxsusdur.

Qala Çex tac daş-qaşları Karlstejn qalasına köçürülənə qədər müvəqqəti saxlama yeri kimi xidmət etmişdir. 1978-ci ildə Zvikov qalası Çexiyanın milli mədəniyyət abidəsi elan edilmişdir. Çex tarixçisi professor Avqust Sedláček Zvikovu "Çex qalalarının kralı" adlandırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
*
USS Zumwalt

**USS Zumwalt (DDG-1000)** — ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin idarə olunan raket esminesidir. O, "Zumwalt" sinifinin aparıcı gəmisidir və Admiral Elmo Zumvaltın adını daşıyan ilk gəmidir.  USS Zumwalt böyük ölçüsünə baxmayaraq, balıqçı qayığına bənzər radar kəsiyinə malik gizli imkanlara malikdir. 7 dekabr 2015-ci ildə USS Zumwalt Sakit Okean Donanmasına qoşulmaq üçün dəniz sınaqlarına başlayıb. Gəmi 15 oktyabr 2016-cı ildə Baltimorda istismara verilib. Onun ev limanı Kaliforniyanın San-Dieqo şəhəridir. 2024-cü ilin sonlarında 155 mm-lik AGS artilleriya qurğusu çıxarılaraq, gəmi qismən hipersəs IRCPS silah sistemi ilə əvəz edildi.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Christening of Lead Ship ''Zumwalt'' (DDG 1000)—Official General Dynamics website
* DDG-1000 ''Zumwalt'' / DD(X) Multi-Mission Surface Combatant—GlobalSecurity.org site covering the *Zumwalt* class
* USS ''Zumwalt'' underway
HMS Queen Elizabeth (R08)

**HMS Queen Elizabeth (R08)** — Krallıq donanmasının aviadaşıyıcı gəmisi. O, Kraliça Elizabet sinfinə aid aparıcı gəmidir. 2017-ci ilin dekabr ayında istismara verilib, əməliyyat qabiliyyətinin 2020-ci ildə artırılması gözlənilir.

Əksər böyük aviadaşıyıcı gəmilərdən fərqli olaraq, bu tip gəmi katapult və ya dayandırıcı kabellərlə təchiz olunmayıb və qısa uçuş və şaquli eniş (STOL) təyyarələrini idarə etmək üçün nəzərdə tutulub. Gəminin hava qanadı F-35B qırıcı-bombardmançı təyyarələrindən və havada erkən xəbərdarlıq və sualtı qayıq əleyhinə müharibə (AEW və ASW) üçün Merlin helikopterlərindən ibarətdir. Gəminin layihəsi elastikliyi ilə seçilir. Onda 250-yə qədər Kral Dəniz Piyadası üçün yer təmin edilib. Onları daha böyük hücum və nəqliyyat helikopterləri ilə dəstəkləmək imkanı yaratmaq şəraiti mövcuddur. 

Bu, Kraliça Elizabetin adını daşıyan ikinci Kral Dəniz Qüvvələri gəmisidir və Portsmutda yerləşir. "HMS Ark Royal" və "HMS Illustrious"un keçmiş kapitanı admiral Cerri Kidd gəminin ilk kapitanı olub. 

Gəmi dəniz sınaqlarına 26 iyun 2017-ci ildə başlayıb. 7 dekabr 2017-ci ildə Kraliça II Yelizaveta gəminin Krallıq donanmasına təhvil verilməsi mərasimini keçirib.

3 fevral 2024-cü ildə gəminin Soyuq müharibə bitəndən sonra ən böyük NATO təlimi olan "Steadfast Defender 2024" təliminə rəhbərlik edə bilməyəcəyi açıqlanıb. Son yoxlamalar zamanı sağ tərəfin muftasında problem aşkar edilib.

9 mart 2024-cü ildə təyyarə gəmisi Şotlandiyanın Qlenmallan limanında sursat boşaldarkən göyərtədə yanğın baş verib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Parqeliy

**Parqeliy** ( — “Günəşin yanında”) — atmosfer optik hadisəsidir və əsasən Günəşin hər iki tərəfində işıqlı ləkələr və ya əlavə “günəşlər” şəklində müşahidə olunur. Bu hadisə adətən soyuq hava şəraitində, yüksək səviyyəli buludlarda mövcud olan altıbucaqlı formalı buz kristallarının Günəş işığını sınması və əks etdirməsi nəticəsində yaranır. Parqeliy xalq arasında “yalançı Günəş” və ya “üç Günəş” adları ilə də tanınır.

## Yaranma mexanizmi
Parqeliya əsasən sirrus və sirrostratus tipli yüksək buludlarda mövcud olan buz kristalları ilə əlaqəlidir. Günəş şüaları bu kristalların altıbucaqlı prizma formasında olan səthlərindən keçərkən sınır və müəyyən bucaq altında istiqamətlənir. Nəticədə Günəşin hər iki tərəfində, adətən 22° bucaq məsafəsində parlaq işıq ləkələri əmələ gəlir.

Buz kristallarının üfüqi istiqamətdə düzülməsi parqeliyinin aydın və simmetrik görünməsində mühüm rol oynayır. Hadisə daha çox Günəş üfüqə yaxın olduqda — səhər və axşam saatlarında müşahidə edilir. 

## Tarix

### Antik dövr
Aristotel (*Meteorologiya* III.2, 372a14) qeyd edir ki, “iki yalançı günəş doğur və bütün gün boyunca əsl günəşi izləyir.” O deyir ki, “yalançı günəşlər” həmişə yan tərəfdə olur, heç vaxt üstündə və ya altında deyil; ən çox gündoğarkən və günbatanda müşahidə olunur, günün ortasında isə daha nadir hallarda görünür.

Şair Aratus (*Phaenomena*, sətirlər 880–891) parheliyanı Hava Əlamətləri kataloqunda qeyd edir; onun fikrincə, parheliya yağışın, küləyin və ya yaxınlaşan fırtınanın göstəricisi ola bilər.

Artemidor öz *Oneirocritica* əsərində (Yuxuların Təhiri) yalançı günəşləri göylə bağlı ilahlar siyahısına daxil etmişdir.

Siseron isə *[[De re publica|Respublika haqqında]]* əsərində (M.Ö. 54–51) parqeliya və oxşar hadisələrə istinad edir:

Seneka öz *Naturales Quaestiones* əsərinin birinci kitabında parqeliyaya qısa istinad edir.

Plinius yaşlı (Pliny the Elder) parqeliyaya dair qeydləri özünün *Historia Naturalis* əsərinin II kitabının 31-ci fəsilində verir:

II əsr Roma yazıçısı və filosofu Apuleius öz *Apologia* əsərində yazır: "Göyqurşağının prizm rənglərinin və ya göydə iki rəqib günəş təsvirinin, həmçinin Sirakuzalı Arximedes tərəfindən monumental həcmdə işlənmiş digər hadisələrin səbəbi nədir?"

## İstinadlar
Midyə-Enoz xətti

**Midyə-Enoz xətti** () — 1913-cü ildə Birinci Balkan müharibəsinin sonunda imzalanmış London müqaviləsi ilə Frakiyada qəbul edilmiş, Osmanlı imperiyası ilə Bolqarıstan krallığı arasındakı sərhəd.

## Tarixi

Birinci Balkan müharibəsi zamanı Bolqarıstan qüvvələri Vizənin Kıyıköy qəsəbəsini ələ keçirmişdilər. Buranı bir ilə yaxın əllərində saxlayan bolqarlar, daha sonra Çatalcaya qədər irəliləmişdilər. Müharibədən sonra London müqaviləsi imzalanmışdır. Bu müqaviləyə əsasən, Bolqarıstan krallığı ilə Osmanlı dövləti arasındakı sərhəd Midyə-Enoz xətti olmuşdur. 

Bu xətt, Qara dəniz sahilindəki Kırklareli vilayətinin Vize rayonuna tabe olan Kıyıköy (o vaxt adı Midyə idi) qəsəbəsi ilə Egey dənizi sahilində Maritsa çayının dənizə töküldüyü yerdə — Ədirnəyə bağlı olan Enoz arasında çəkilən düz xətdir. Bu sərhəd daxilində Osmanlı dövləti Ədirnə, Kırklarəli, Şkoder, Skopye, Saloniki kimi böyük şəhərləri tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. 

İkinci Balkan müharibəsi zamanı Osmanlı dövləti 19 iyul 1913-cü ildə İstanbulun təhlükəsizliyini və bolqar idarəçiliyi altındakı türklərə zülm edildiyini əsas gətirərək ordusuna Midyə-Enez xəttini keçmək əmrini vermişdir. Müharibənin gedişində bu xətt etibarsız sayılmışdır. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra ingilislər Türkiyə–Yunanıstan sərhədinin yenidən Midyə-Enoz xətti olmasını təklif etmişdilər. Tarix boyu bir çox sivilizasiyanın himayəsi altında qalmış bu ərazi bir çox dövlət üçün sərhəd rolunu oynamışdır.

## İstinadlar
Cayant Narlikar

**Cayant Vişnu Narlikar** (; ) — alternativ kosmologiya sahəsində tədqiqatlar aparmış hindistanlı astrofizik. O, eyni zamanda kosmologiyaya dair dərsliklərin, populyar elmi kitabların, həmçinin elmi-fantastik roman və hekayələrin müəllifi olmuşdur.

Narlikar Benares Hindu Universitetində və Kembric Universitetində təhsil almış, 1963-cü ildə Fred Hoylun rəhbərliyi altında fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini qazanmışdır. Kembricdəki doktorantura sonrası (postdoktorantura) fəaliyyətindən sonra, 1972-ci ildə Tata Fundamental Tədqiqatlar İnstitutuna professor təyin edilmişdir. 1988-ci ildə o, Astronomiya və Astrofizika üzrə Universitetlərarası Mərkəzin (IUCAA) ilk direktoru olmuşdur.

## Karyerası

Narlikar tədqiqat fəaliyyətinə Kembricdə Fred Hoylun rəhbərliyi altında nəzəri kosmologiya üzrə doktorantura tələbəsi kimi başlamışdır. O, 1963-cü ildə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Daha sonra o, Kembricdəki Kral kollecində doktoranturadan sonrakı tədqiqatçı (postdoktorant) kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1966-cı ildə Hoyl Kembricdə Nəzəri Astronomiya İnstitutunu təsis etmiş; Narlikar Kinqs Kollecindəki üzvlüyünü qoruyub saxlamaqla yanaşı, həm də bu institutun təsisçi üzvlərindən biri olmuşdur.

Universitet rəhbərliyi ilə yaranan ixtilaf 1972-ci ildə Hoylun istefa verməsi ilə nəticələndi və rəhbərlik etdiyi institutun Kembric Astronomiya İnstitutu ilə birləşdirilməsinə qərar verildi. Narlikar həmin il Kembrici tərk edərək Hindistana dönmüş və Mumbaydakı Tata Fundamental Tədqiqatlar İnstitutuna professor təyin olunaraq, orada nəzəri astrofizika qrupuna rəhbərlik etmişdir. 1981-ci ildə Narlikar Dünya Mədəniyyət Şurasının təsisçi üzvlərindən biri olmuşdur. 1988-ci ildə o, Punedəki Astronomiya və Astrofizika üzrə Universitetlərarası Mərkəzin (IUCAA) təsisçi direktoru təyin edilmişdir. 1994–1997-ci illərdə o, Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının kosmologiya üzrə komissiyasının prezidenti olmuşdur. Milli Təhsil Araşdırma və Təlim Şurası Narlikarı elm və riyaziyyat üzrə dərsliklərin hazırlanmasına məsul olan komitənin sədri təyin etmişdir.

Narlikar astrologiya da daxil olmaqla yalançı elmi (psevdoelm) açıq şəkildə tənqid etmiş, bunun əvəzinə sübutlara əsaslanan təfəkkür tərzini müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Jayant Narlikar's Home page
* 
* An interview with Jayant Narlikar on virus from outer space (2003)
* An interview with Jayant Narlikar on the origin of Universe (2004, in Spanish)
* Jayant V. Narlikar's Summarized Biography
* Publications of J.V. Narlikar&nbsp;– part 1
* Publications of J.V. Narlikar&nbsp;– part 2
* Cosmology, Facts and Problems (French)
* Narlikar predicted neutrinos traveling faster than light in 1962
Piter van Muşenbruk

**Piter van Muşenbruk** (; ) — hollandiyalı alim. O, Duysburq, Utrext və Leyden universitetlərində professor kimi fəaliyyət göstərmiş, riyaziyyat, fəlsəfə, təbabət və astronomiya sahələrində müvafiq vəzifələr tutmuşdur. 1746-cı ildə ilk kondensatorun — Leyden bankasının ixtirası ona aid edilir. O, sıxılmış dayaqların burxulması (boyuna əyilməsi) mövzusunda qabaqcıl tədqiqatlar aparmışdır. Muşenbruk həmçinin 1729-cu ildə dartılma, sıxılma və əyilmə sınaqları üçün nəzərdə tutulmuş sınaq maşınlarının təfərrüatlı təsvirini verən ilk alimlərdən biri olmuşdur. Dinamik plastiklik probleminin erkən nümunələrindən biri onun 1739-cu ildə dərc olunmuş elmi işində (taxta kürənin zərbəsi ilə hərəkətə gətirilən taxta çubuğun yağa nüfuz etməsi formasında) təsvir edilmişdir.

## Erkən həyatı və təhsili

Piter van Muşenbruk 14 mart 1692-ci ildə Holland Respublikasının Leyden şəhərində anadan olmuşdur. Atası Yohannes van Muşenbruk, anası isə Marqareta van Straatendir. Əslən Flandriyadan olan Muşenbruklar təxminən 1600-cü ildən etibarən Leyden şəhərində yaşamışlar. Atası hava nasosu, mikroskop və teleskop kimi elmi cihazlar hazırlayan usta idi.

Muşenbruk 1708-ci ilə qədər Latın məktəbində təhsil almış, burada yunan, latın, fransız, ingilis, alman, italyan və ispan dillərini öyrənmişdir. O, Leyden Universitetində təbabət üzrə təhsil almış və 1715-ci ildə doktorluq dərəcəsi qazanmışdır. Muşenbruk həmçinin Londonda Con Teofil Dezaqülye və İsaak Nyutonun mühazirələrində iştirak etmişdir. O, fəlsəfə üzrə təhsilini 1719-cu ildə tamamlamışdır.

Muşenbruk Tanrının nizamının ontoloji sübutunu populyarlaşdıran holland mütəfəkkirlərinin ənənəsinə sadiq idi. O, “Oratio de sapientia divina” (İlahi hikmət duası, 1744) əsərinin müəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Biography by Eugenii Katz
* Biography at ''Adventures in Cybersound''
* ''Leiden jar'', Leiden University
* List of Ph.D. students of Pieter van Musschenbroek
Spenser Silver

**Spenser Ferqyuson Silver III** (; ) – yapışqanlı maddələrdə ixtisaslaşmış ABŞ kimyaçısı və ixtiraçısı. Artur Fray yapışqanlı qeyd kağızlarını yaradarkən onun tərəfindən hazırlanmış yapışqandan istifadə etmişdir.

## İlk illəri
Spenser Ferqyuson 6 fevral 1941-ci ildə Texas ştatının San-Antonio şəhərində doğulmuşdur. Atası Spenser Silver mühasib, anası Bernis Vendt isə katibə idi. Arizona Dövlət Universitetində kimya təhsili almış və 1962-ci ildə bakalavr dərəcəsi əldə etmişdir. 1966-cı ildə Boulder Kolorado Universitetində üzvi kimya üzrə doktorantura dərəcəsi əldə etmişdir. O, "3M" şirkətinin Mərkəzi Tədqiqat Laboratoriyasında baş kimyaçı kimi işləməyə başlamışdır.

## Karyerası
Spenser Silver "3M" şirkətində baş kimyaçı kimi işləməyə başlayanda təzyiqə həssas yapışqanlar üzərisində işləmişdir. O, 1968-ci ildə təyyarə konstruksiyasında istifadə oluna biləcək güclü yapışqan yaratmağa çalışmışdır. Lakin məqsədinə çata bilməmiş, müəyyən bir səthə düz yapışmaq yerinə toxunduğu yerə yapışan kiçik akrilik kürələrdən ibarət yapışqan hazırlaya bilmişdir. Yapışqan kağızları bir-birinə güclü yapışdıracaq qədər güclü olsa da, cırılmadan onları ayıracaq qədər də güclü deyildi və təkrar-təkrar istifadə oluna bilərdi. Bu yapışqan 1972-ci ildə patentləşdirilmiş və sprey kimi istifadəyə yararlı olduğu göstərilmişdir.

1974-cü ildə "3M" şirkətində kimya mühəndisi kimi işləyən Artur Fray Silver tərəfindən təşkil olunan seminara qatılmış və yapışqanın xüsusiyyətləri ilə tanış olmuşdur. Fray kilsədə xor oxuyarkən kağız əlfəcinlərin kitabından düşməsinin qarşısını almaq üçün bu yapışqandan istifadə edə biləcəyini düşünmüşdür. O, Silverin yapışqanından istifadə edərək əlfəcinlər hazırlamışdır. Tezliklə, şirkətdə digər işçilər bu ixtiraya maraq göstərməyə başlamışdır. Bu kağızlar 1977-ci ildə "Post 'n Peel" adı ilə, 1980-ci ildə "Post-it Notes" adı ilə satılmağa başlamışdır. Fray 1993-cü ildə ixtirasını patentləşdirmişdir.

Silver 1996-cı ilə qədər şirkətdə işləmiş, şirkət alimi vəzifəsinə yüksəlmişdir. O, blok kopolimerlər və immunodiaqnostikalar kimi məhsullar üzərisində də işləmişdir. ABŞ-də 20-dən çox patentdə adı çəkilmişdir. O, fəaliyyətinə görə bir sıra mükafatlara layiq görülmüşdür. 1998-ci ildə Yaradıcı İxtiraya görə Amerika Kimya Cəmiyyətinin Mükafatını qazanmışdır. Adı 2011-ci ildə Milli İxtiraçıların Şöhrət Zalına daxil edilmişdir.

## Şəxsi həyatı
Boulder Kolorado Universitetində işləyən kompüter proqramçısı Linda Martinlə 1965-ci ildə evlənmişdir. Cütlüyün iki qızı olmuşdur. Onlardan biri 2017-ci ildə ölmüşdür. Silver 1994-cü ildə ürək transplantasiyası əməliyyatı keçirmişdir. 8 may 2021-ci ildə Minnesota ştatının Sent-Pol şəhərində yerləşən evində ölmüşdür.

Silver təqaüdə çıxandan sonra rəssamlıqla məşğul olmuşdur. Yağlı və pastel boyalardan istifadə edərək abstrakt rəsmlər yaratmışdır.

## İstinadlar
Zefir testi

**Zefir testi** və ya **həzzin gecikdirilməsi bacarığı testi** — 1972-ci ildə Stanford Universitetinin psixoloqu Uolter Mişel tərəfindən həyata keçirilmiş elmi tədqiqat. 

Bu tədqiqatda iştirakçı uşaqlara bir mükafat təklif olunur və bildirilir ki, əgər bu mükafatı dərhal yeməyib müəyyən müddət gözləsələr, eyni mükafatdan ikincisini qazanacaqlar. Bu müddət ərzində tədqiqatçı otağı tərk edir və 15 dəqiqə sonra geri qayıdır. Mükafat uşağın seçiminə görə bir zefir və ya bretzel ola bilər. 

Tədqiqatdan sonra aparılan uzunmüddətli müşahidələr göstərmişdir ki, ikinci mükafatı gözləyə bilən uşaqların SAT (Scholastic Aptitude Test) balları, təhsil səviyyələri, bədən kütlə indeksləri və digər meyarlar üzrə daha müvəffəqiyyətli olduqları müəyyən edilmişdir. 

Eksperiment daha geniş iştirakçı qrupu ilə (ilkin tədqiqatdan 10 dəfə çox) yenidən keçirildikdə, effektlərin ilkin nəticələrin yarısı qədər olduğu müşahidə edilmişdir. Yenilənmiş sınaq iradənin izah edə bilmədiyi digər yarının iqtisadi amillərə (ailənin gəlir səviyyəsi və s.) əsaslana biləcəyini göstərmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Set Neddermayer

**Set Henri Neddermayer** (; ) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Los-Alamos laboratoriyasında Manhetten layihəsi üzərində çalışarkən myuon hissəciyinin kaşiflərindən biri olan və daha sonra imploziv tipli nüvə silahının yaradılmasının əsas tərəfdarlarından biri olan amerikalı fizik.

## Erkən həyatı

Set Henri Neddermayer 16 sentyabr 1907-ci ildə Miçiqan ştatının Riçmond şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi Kaliforniyaya köçməzdən əvvəl o, iki il ərzində anasının, böyük bacısının və əmisinin də təhsil aldığı kiçik Olivet Kollecində oxumuşdur. Daha sonra Stenford Universitetinə keçmiş və 1929-cu ildə orada bakalavr dərəcəsi almışdır. Fizika sahəsinə olan marağı Robert Millikenin işlərindən ilhamlanmış və o, Kaliforniya Texnologiya İnstitutunun (Caltech) aspiranturasına daxil olmuşdur. Neddermayer 1935-ci ildə Karl Devid Andersonun rəhbərliyi altında "Yüksək enerjili elektronların absorbsiyası (udulması)" mövzusunda fəlsəfə doktoru dissertasiyasını müdafiə etmişdir. O, bu proses üçün Nils Bor tərəfindən irəli sürülmüş nəzəriyyəni təsdiqləmişdir. Həmçinin, qurğuşun daxilində elektronların böyük radiasiya enerji itkilərini müşahidə etmişdir ki, bu da Hans Bete və Valter Haytlerin irəli sürdüyü nəzəriyyə ilə üst-üstə düşürdü.

Neddermayer 1932-ci ildə pozitronun kəşf edilməsinə gətirib çıxaran tədqiqatlara öz töhfəsini vermişdir (bu kəşfə görə Anderson 1936-cı ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür). Elə həmin il Neddermayer və Anderson kosmik şüaların duman kamerasında (bulud kamerası) ölçülməsi vasitəsilə myuonu kəşf etmişlər. Onların bu kəşfi Hideki Yukavanın 1935-ci ildə nüvə qüvvələrinə vasitəçilik edən mezonlar haqqında irəli sürdüyü nəzəriyyədən daha əvvələ təsadüf edir. Anderson və Neddermayer Milliken ilə birlikdə kosmik şüaların yüksək hündürlükdəki tədqiqatlarında əməkdaşlıq etmişlər; bu tədqiqatlar Robert Oppenheymerin kosmik şüalar tərəfindən atmosferdə yaradılan "hava leysanlarının" (hissəcik selinin) elektronlardan ibarət olması nəzəriyyəsini təsdiqləmişdir. Onlar həmçinin qamma şüalarının pozitron yarada biləcəyinə dair ilk sübutları əldə etmişlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Saymon Nyukom

**Saymon Nyukom** (; ) — kanadalı-amerikalı astronom, tətbiqi riyaziyyatçı və avtodidakt (özü-özünü yetişdirmiş) polimat olmuşdur. O, ABŞ Hərbi Dəniz Donanmasında və Cons Hopkins Universitetində riyaziyyat professoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Yeni Şotlandiyada anadan olan Nyukom 19 yaşında şagirdlik müddətini yarımçıq qoyaraq, Massaçusets ştatında müəllimlik edən atasının yanına getmişdir.

Nyukomun az sayda ənənəvi məktəb təhsili almasına baxmayaraq, o, 1858-ci ildə Harvard Universitetində bakalavr (B.S.) dərəcəsini tamamlamışdır. Daha sonra o, vaxtın hesablanması (xronometriya), eləcə də iqtisadiyyat və statistika kimi tətbiqi riyaziyyatın digər sahələrinə mühüm töhfələr vermişdir. Bir neçə dildə sərbəst danışan alim, həmçinin bir neçə elmi-populyar kitabın və bir elmi-fantastik romanın müəllifi olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online''
* Obituary from ''The Times''
* 1898 Bruce Medalist
* 
* 
* 
* Simon Newcomb, links to Newcomb's economic writings at *Archive for the History of Economic Thought*
* Historic Site & Memorial at Wallace Bridge, Nova Scotia (1935)
Leopoldo Nobili

**Leopoldo Nobili** () — termodinamika və elektrokimya sahələrinin tədqiqində mühüm rol oynayan bir sıra cihazların ixtiraçısı olan italyan fizikidir.

Qarfanyanannın Trassiliko bölgəsində anadan olan Nobili, Modena Hərbi Akademiyasında təhsil aldıqdan sonra artilleriya zabiti olmuşdur. O, Napoleonun Rusiyaya hücumu zamanı göstərdiyi xidmətlərə görə "Fəxri legion" ordeni ilə təltif edilmişdir.

1825-ci ildə o, astatik qalvanometri ixtira etmişdir.

O, Florensiyadakı Kral Fizika və Təbiət Tarixi Muzeyində (Reale Museo di Fisica e Storia Naturale) fizika professoru təyin edilməzdən əvvəl Maçedonio Melloni ilə birlikdə termopil və qalvanometrin kombinasiyasından ibarət olan termomultiplikator üzərində çalışmışdır. Muzeydə fəaliyyət göstərdiyi müddətdə Vinçenzo Antinori ilə birgə elektromaqnit induksiyası sahəsində tədqiqatlar aparmışdır.

O, həmçinin "Nobili halqaları"nın kəşfçisi kimi tanınır: "Mis asetatın durulaşdırılmış məhlulu parlaq gümüş lövhə üzərinə töküldükdə və sink zolaq misin altındakı gümüşə toxundurulduqda, sinkin ətrafında elektroliz yolu ilə bir sıra mis halqalar formalaşır."

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Siracəddin əs-Səcavəndi

**Əbu Tahir Siracəddin Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Əbdirrəşid əs-Səcavəndi** (; ) — Hənəfi fəqihi və riyaziyyatçı alim.

## Həyatı
Həyatı haqqında kifayət qədər məlumat yoxdur. Əbdülqədir əl-Qureyşi Həmidəddin Məhəmməd ibn Əli ibn Məhəmməd ən-Nəvqazı əl-Fərədini onun tələbələri arasında qeyd etmişdir. Ölüm tarixi haqqında müxtəlif verisiyalar vardır.

## Əsərləri
* *[[Əl-Fəraizüs-Siraciyyə]].*
* *Əl-Fətəvas-Siraciyyə* (Kəlkətə: hicri 1244; Ləknəv: hicri 1310).
* *Ət-Təcnis fil-hesab*.
* *Risalə fil-hesab*.
* *Məsail səmaniyə fil-hesab*.
* *Risalətül-cəbr vəl-muqabələ*. Süleymaniyyə kitabxanasında (Əsəd Əfəndi, № 3162) saxlanılan "Kitab fil-Cəbr vəl-muqabələ" adlı əsərin bu əsərlə eyni olduğu ehtimal edilir.
* *Üsul yüstə-ənü bihə fi məsailil-cəbr vəl-muqabələ*.
* *Şərhu misəhəti-şəbihil-müəyyin*.

## Həmçinin bax
* Hənəfilərin siyahısı

## İstinadlar
Əl-Fəraizüs-Siraciyyə

**Əl-Fəraizüs-Siraciyyə** () və ya **Siraciyyə** () — Siracəddin əs-Səcavəndinin İslamda miras hüququ (fəraiz) haqqındakı əsəri.

## Əsər
Əsərin digər adları "*əl-Müxtəsər*" və "*əl-Fəraizüs-Səcavəndiyyə*"dir. "Əl-Fəraizüs-Siraciyyə" fəraiz elmində ən çox müraciət edilən mənbələrdən biri olub, haqqında bir çox şərh və haşiyə yazılmışdır. Bu da miras hüququ sahəsində geniş bir ədəbiyyatın yaranmasına səbəb olmuşdur. Müəllif əsasən Hənəfi məzhəbini baza götürməklə, Quranda açıq şəkildə ifadə edilmiş miras hüququnun nisbətən az rast gəlinən ixtilaflı məsələlərinə toxunmuşdur. Bu edərkən də digər İslam hüquq məktəblərinin də görüşlərinə yer vermişdir. Bu görə də, "əl-Fəraizüs-Siraciyyə" digər hüquq məktəbləri tərəfindən də ümumi olaraq qəbul edilmişdir.

Əsər, miras hüququnu öyrənməyə təşviq edən "Fəraizi öyrənin və insanlara öyrədin, çünki fəraiz elmin yarısıdır" məzmunlu hədislə başlayır. Əsərdə əvvəlcə mirasın bölüşdürülməsindən öncə tərikədən (miras qoyanın əmlakından) ediləcək xərclər sadalanır, daha sonra pay sahibləri və onların üstünlük ardıcıllığı qeyd olunur; miras haqqına mane olan hallar göstərilərək əshabül-fəraiz (müəyyən paya mailk mirasçılar) və əsəbənin (miras qoyana birbaşa qohum olan mirasçılar) payları izah edilir. Bunun ardınca digər vərəsələrin mövcudluğu səbəbilə mirasdan məhrum qalma vəziyyəti (həcb) araşdırılır. Daha sonra xüsusilə əvl (mirasçıların payının ümumi paydan çox olması) mövzusu başda olmaqla, payların hesablanması ilə bağlı bəzi riyazi məsələlərə toxunulur; mirasçılardan bir qisminin razılaşma yolu ilə tərikədən çıxarılması (təharüc) və rədd mövzuları müzakirə edilir. Sonda isə xünsə, cənin, məfqud, mürtəd və əsirin miras hüququndakı vəziyyətləri açıqlanır, eləcə də hansının əvvəl öldüyü bilinməyən qohumların paylarının bölüşdürülməsi məsələsinə yer verilir.

"Əl-Fəraizüs-Siraciyyə" müxtəlif şərh və haşiyələri ilə birlikdə İstanbul başda (1855) olmaqla, müxtəlif yərlərdə dəfələrlə nəşr edilmişdir.

Əsər ingilis, türk və fars dillərinə tərcümə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Qunnar Nordström

**Qunnar Nordström** (; ) — ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin ilk rəqiblərindən biri olan qravitasiya nəzəriyyəsi ilə tanınan finlandiyalı nəzəri fizikdir. Eynşteynlə bənzər metodlardan istifadə edərək bənzər sahələrdə apardığı innovativ tədqiqatlara görə müasir müəlliflər tərəfindən tez-tez "Finlandiyanın Eynşteyni" adlandırılır.

## Təhsili və karyerası

Nordström 1899-cu ildə Helsinki mərkəzindəki Broberq məktəbindən məzun olmuşdur. Əvvəlcə maşınqayırma üzrə təhsil almış, 1903-cü ildə Helsinki Politexnik İnstitutunu (hazırda Aalto Universitetinin bir hissəsidir) bitirmişdir. Təhsili zamanı nəzəri fənlərə marağı artmış və məzun olduqdan sonra Helsinki Universitetində təbiət elmləri, riyaziyyat və iqtisadiyyat üzrə magistr dərəcəsi almışdır (1903–1907).

Daha sonra Nordström fiziki kimya sahəsini öyrənmək üçün Almaniyanın Göttingen şəhərinə köçmüşdür. Lakin tezliklə bu sahəyə marağını itirərək, o dövrdə Göttingen Universitetinin məşhur olduğu elektrodinamika sahəsinə keçmişdir. 1910-cu ildə Helsinki Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmək üçün Finlandiyaya qayıtmış və burada dosent vəzifəsini almışdır. Bundan sonra o, yeni yaranmaqda olan qravitasiya sahəsinə böyük maraq göstərmiş və Hendrik Lorens, Paul Ehrenfest, Villem de Sitter kimi məşhur alimlərin fəaliyyət göstərdiyi Niderlanda köçmək istəmişdir. Birinci Dünya müharibəsinin qızğın çağında, 1916-cı ildə Rusiya pasportuna sahib olduğu üçün Leydenə köçərək Erenfestin rəhbərliyi altında çalışmağa müvəffəq olmuşdur. Leydendə xeyli vaxt keçirən Nordström burada hollandiyalı fizika tələbəsi Korneliya van Leven ilə tanış olmuş və onunla evlənmişdir. Müharibədən sonra Berlin Universitetindən gələn professorluq təklifindən (həmin vəzifəyə daha sonra Maks Born gətirilmişdir) imtina edərək 1918-ci ildə Finlandiyaya qayıtmışdır. O, Helsinki Texnologiya Universitetində əvvəlcə fizika, daha sonra isə mexanika professoru vəzifəsini tutmuşdur. 1922-ci ildə Finlandiya Elm və Ədəbiyyat Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir.

Nordströmun bir alim kimi uğurunun əsas açarlarından biri diferensial həndəsəni fizikaya tətbiq etmək bacarığı idi. Bu, sonradan Albert Eynşteyni də ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə aparan yeni bir yanaşma idi. O dövrdə dünyada Ernst Lindelöf istisna olmaqla, çox az sayda alim bu yeni analitik alətdən effektiv şəkildə istifadə edə bilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Konstantin Novosyolov

**Ser Konstantin Sergeyeviç Novosyolov** (; ) — rus-britaniyalı fizikdir. Onun Andrey Qeym ilə birlikdə qrafen üzərində apardığı tədqiqatlar onlara 2010-cu ildə fizika üzrə "Nobel" mükafatını qazandırmışdır. Novosyolov Sinqapur Milli Universitetinin Qabaqcıl 2D Materiallar Mərkəzində professor və eyni zamanda Mançester Universitetinin Fizika və Astronomiya məktəbində Lenqvorti professorudur.

## Təhsili

Konstantin Novosyolov 1974-cü ildə Sovet İttifaqının Nijni Tagil şəhərində anadan olmuşdur. O, 1997-ci ildə Moskva Fizika və Texnologiya İnstitutunu magistr dərəcəsi ilə bitirmiş və 2004-cü ildə Neymeqen Radbod Universitetində Andrey Qeymin rəhbərliyi altında fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almışdır.

Konstantin Novosyolov "Kostya" ləqəbindən (Konstantin adının kiçildilmiş forması) istifadə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Interview in ScienceWatch on his research fields
* Portrait of Novoselov and Geim following the announcement of the Nobel Prize 
* Selected research papers by Konstantin Novoselov and Andre Geim
* Russians scoop Nobel for creation of graphene 
* Kostya Novoselov's art website
Lester Cermer

**Lester Helbert Cermer** (; ) — Amerikalı fizik. O, Klinton Davisson ilə birlikdə elektron mikroskopun inkişafında mühüm rol oynayan Devisson-Cermer təcrübəsilə maddənin dalğa-zərrəcik dualizmini sübut etmişdir. Bu tədqiqatlar Lui de Broylun nəzəri fəaliyyətini dəstəkləyirdi. Cermer həmçinin termionika, metalların eroziyası və kontakt fizikası sahələrini öyrənmişdir. 1931-ci ildə o, Elliott Kresson medalı ilə təltif edilmişdir.

Birinci Dünya müharibəsinin keçmiş qırıcı təyyarə pilotu olan Cermer, sonradan Nyu-Cersidəki "Bell Labs"-da çalışmışdır.

1945-ci ildə (49 yaşında) Cermer ikinci karyera kimi qayaya dırmanma (alpinizm) fəaliyyətinə başlamışdır. O, ABŞ-nin şimal-şərqində, xüsusilə Nyu-Yorkun Şavanqank Ric (Shawangunk Ridge) bölgəsində geniş dırmanışlar həyata keçirmişdir. Həmin dövrdə bölgədə Appalaç Dağ Klubu (AMC) dominant olsa və qayaya dırmanmanı ciddi şəkildə tənzimləsə də, Lester heç vaxt bu klubla əlaqəli olmamış və klubun Təhlükəsizlik Komitəsinin rəhbəri, tanınmış alpinist Hans Kraus ilə münaqişə yaşamışdır. Bir dəfə ona "insanları çox sevir və həddindən artıq həvəslidir" rəyi ilə dırmanma sertifikatı verilməsindən imtina edilmişdir. Lester xeyirxahlığı və mehribanlığı ilə tanınırdı; onu bir zamanlar "təkadamlıq dırmanma məktəbi" adlandırırdılar.

1971-ci ildə, 75 illik yubileyinə bir həftə qalmış, Lester Cermer Şavanqank Ricdə qayaya dırmanma zamanı ("Double Chin", 5.6 marşrutu) kəskin ürək tutmasından vəfat etmişdir. Həmin ana qədər Lester qayaya dırmanmada 26 illik mükəmməl təhlükəsizlik rekorduna sahib idi; o, hətta bir dəfə də olsun dırmanma zamanı yıxılmamışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rosa farinosa

*  — Rosa mollis bitki növünün sinonimi.
*  — Rosa tomentosa bitki növünün sinonimi.
*  — Rosa tomentosa bitki növünün sinonimi.
Özbəkistan Dövlət Dünya Dilləri Universiteti

**Özbəkistan Dövlət Dünya Dilləri Universiteti** () və ya qısaca ***ÖDDDU*** () — Özbəkistan Dövlət Dünya Dilləri Universiteti Özbəkistanın Daşkənd şəhərində yerləşən dövlət universitetidir. 1992-ci ildə İslam Kərimov tərəfindən iki dil universitetinin birləşməsi ilə təsis edilib.
## Haqqında
Universitet səkkiz fakültəyə bölünür: Roma və German Fəlsəfəsi, Jurnalistika, Tərcüməşünaslıq, Rus Fəlsəfəsi və üç İngilis Dili fakültəsi, İngilis Fəlsəfəsi Fakültəsi və dillə əlaqəli fənlər üzrə bakalavr və magistr dərəcələri təklif edir.

Universitet, həmçinin ingilis dilinin ikinci və ya xarici dil kimi tədrisi və təşviqi, Özbəkistanda dil dərsliklərinin, tədris metodlarının və strategiyalarının yaradılması və yenilənməsi üçün əsas milli məsuliyyət daşıyır. Bundan əlavə, universitetin əlahiddə çap xidməti və Dil Tədrisi Metodlarının İnkişafı Mərkəzi vardır.

## Reytinqi

## Həmçinin bax
* Özbəkistan
* Özbəkistanda təhsil

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Criminal (Fiona Eppl mahnısı)

"**Criminal**" () — ABŞ müğənnisi Fiona Epplın 1997-ci il iyunun 2-də çıxmış mahnısı. Mahnı onun debüt albomu "*[[Tidal (albom)|Tidal]]*"dan götürülərək üçüncü sinql kimi buraxılıb. Mahnının yayımını "Work Records" və "Columbia Records" şirkətləri ediblər.

Mahnının mənası barədə danışan Fiona açıqlayıb ki, əsərdə öz cinsiyyətindən istifadə edərək asanca əldə etdiyi şeylərə görə duyduğu peşmançılıq hissi əks olunur.

"*Criminal*" müğənninin ən uğurlu mahnısı sayılır. "Billboard Hot 100" listində 21-ci yerə qədər qalxıb və 2026-cı ilə qədər bu listə düşən yeganə mahnısıdır. Bundan əlavə, "Billboard Modern Rock Tracks" siyahısında 4-cü yeri tutub.

Mahnı 40-cı "Qremmi" mükafatlandırma mərasimində "Ən yaxşı qadın rok vokal ifası" nominasiyasında "Qremmi" mükafatını əldə edib və eyni zamanda "Ən yaxşı rok mahnısı" kateqoriyasında da namizədliyi irəli sürülüb. Bu mahnı həmçinin "VH1" telekanalının "90-cı illərin ən möhtəşəm 100 mahnısı" adlı reytinqində 55-ci sırada yerləşib. "*[[Blender (jurnal)|Blender]]*" jurnalının 2005-ci ildə oxucularına təqdim etdiyi "Dünyaya gəldiyiniz gündən bəri bəstələnmiş ən böyük 500 mahnı" siyahısında "*Criminal*" 71-ci mövqeni tutub.
  
## Videoklip
Mahnının videoçarxı 1997-ci ilin mayında Mark Romanekin rejissorluğu ilə hazırlanıb, çəkiliş işlərini isə Harris Savides görüb. Təqdimatı bir ay sonra, iyun ayında reallaşıb.

Fionanın gözlərində görünən işıq əksetdirmə effektləri və digər vizual təkmilləşdirmələr Eş Bek adlı dizayner tərəfindən işlənib. Klipdə Fiona Eppl özünü müxtəlif kadrlarda, küskün və qismən yarıçılpaq vəziyyətdə göstərir. "The New Yorker" nəşri ifaçını "*aclıqdan ərimiş 'Calvin Klein' manekeni kimi*" səciyyələndirib. Bu görünüş həmin dövrdə "heroin chic" adı ilə tanınırmış. Əsərdə vuayerizm və yeniyetməliyə keçid dövrü kimi mövzular öz əksini tapıb. 1997-ci ildə klip "MTV Video Music Awards" təltifində "Ən yaxşı operatorluq" sahəsində mükafat qazanıb.

Videoklip "MTV" telekanalının 1997-ci ildəki "*[[Beavis and Butt-Head Do Thanksgiving]]*" xüsusi buraxılışında yer alıb. Serialın uzun fasilədən sonra 2011-ci ildə yenidən ekranlara qayıtmasına qədər bu video ikili tərəfindən təhlil edilən sonuncu material olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*