open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İlahə Ağayeva

**İlahə Ağayeva** () — Azərbaycanı təmsil edən voleybolçu. İlahə Ağayeva, Azərbaycan yığmasının heyətində 2005-ci ildə baş tutan Avropa Çempionatına qatılıb və 4-cü yeri tutub.

## Karyerası
İlahə Ağayeva, 2005-ci ildə Azərbaycan yığması ilə birgə Xorvatiyada baş tutan Avropa Çempionatına qatıldı. Yarışların bürünc medal uğrunda görüşündə Azərbaycan yığması, Rusiya yığmasına 0:3 hesabı ilə məğlub oldu və Avropa Çempionatını 4-cü yerdə başa vurdu.

## İstinadlar
İnversiya (dilçilik)

**İnversiya** — nitqin bədii təsirini artırmaq üçün sözlərin sırasının qəsdən pozulması (inversiya - yerdəyişmə deməkdir). Daha çox nəzmdə istifadə olunur. İnversiya obrazlılığın qrammatik səviyyədə göstəricilərindən biridir. Adətən söz sırasında ilk olaraq Mübtəda ondan sonra tamamlıq sonda xəbər və xəbərdən əvvəl zərflik işlənməli təyin isə aid olduğu üzvdən əvvəl işlənməlidir.  
*<span lang="az" dir="ltr">Başın var, başını başsızdan qoru,</span>*
*<span lang="az" dir="ltr">Zarafat gəlməsin sənə bu dünya.</span>*
Coğrafi göstərici

**Coğrafi göstərici** - əmtəənin mənşəcə dövlətin və ya bölgənin ərazisi ilə, yaxud bu ərazidəki yerlə bağlı olduğunu bildirməsi, onun xüsusi keyfiyyətini və digər xüsusiyyətlərini əks etdirməsi.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Ağayev N.B., Alıquliyev R.M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 145
İslandiya şpatı

**İslandiya şpatı** — kalsitin şəffaf, rəngsiz, yaxud açıq sarı, çəhrayı, limonu, abı və b. rəngli növ müxtəlifliyi. Bazalt (trapp), yaxud əhəngdaşlarındakı qeyri-şəffaf kalsit və ya kalsit seolitlərdən ibarət olan damar və yuvacıqlarda rast gəlinir. İslandiya şpatı əmələ gəlməsi hidrotermal məhlulların fəaliyyəti ilə əlaqədardır. Müxtəlif cihazların (mikroskop, saxarimetr, polyarimetr, spektrofotometr fototeleqraf cihazları, kinosəs və televizion aparatlar və b.), polyarizasion prizmalarının hazırlanmasında istifadə edilir. Böyük ehtiyatlı keyfiyyətli yataqları bazaltlarla əlaqədardır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Gömürgöy

**Gömürgöy** — () Azərbaycan Respublikasında Talış silsiləsinin yüksək zirvəsi. Hündürlüyü 2493 m-dir. Qayalıq və çöl landşaftı var. Lerik rayonu ərazisindədir. Zirvə talış dilində "Kəmərku" adlanır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Bakı 2007
Kitabxana (proqramlaşdırma)

**Kitabxana** (en. library) – proqramlaşdırmada bir faylda saxlanılan prosedurlar toplusu (yığını). Kitabxanada olan hər bir prosedurlar dəstinin adı olur və çeşidli, çox zaman çox spesifik məsələləri yerinə yetirir. Məsələn, C dilinin standart kitabxanasında olan printf() funksiyası simvolları ekranda əks etdirir. Belə prosedurlar dəstləri işi asanlaşdırır və tezləşdirir. Proqramçı kitabxananı öz proqramında elan edə və proqramın yerinə yetirilməsi gedişində onun prosedurlarına müraciət edə bilər, yəni lazım olduqda həmin prosedurları yenidən yazmağa gərək yoxdur. Kitabxanalar müəyyən proqramlaşdırma dilinin standart altproqramlarından və ya xüsusi altproqramlardan ibarət ola bilər. 

Ənənəvi anlamda **kitabxana** bəzən proqram təminatına və ya verilənlər fayllarına müraciət etmək üçün hər hansı informasiya yığınıdır.

**Kitabxana proqramı** – proqramlaşdırmada: proqramlar kitabxanasında saxlanılan və kitabxanaya müraciət edə bilən istənilən proqram tərəfindən istifadə olunan proqram.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Ascogaster quadridentata

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Həyat tərzi
Abşeron bölgəsinin yerli və introduksiya olunmuş bəzək bitkilərinə zərərverən qızılgül yarpaqbükəninin (Archips rosana L.), tumurcuq  fırfırasının (Spilonota ocellana F.) və yarpaq fırfırasının (Recurvaria nanella Hb.) başlıca parazitlərindən biridir. Qızılgül yarpaqbükəninin biotənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Parazit, ilk dəfə Zəkəriyyə Məmmədov tərəfindən zolaqlımeyvə güvəsinin (Anarsia lineatella Z.) tırtıl mərhələsindən alınmışdır. Abşeronun həyətyanı sahələrində (Maştağa, Novxanı və Nardaran) aparılan müşahidələrə əsasən askoqaster paraziti birinci yaş sürfə mərhələsində, sahibin tırtıl mərhələsinin bədənində qışlayır. Yazda, (aprel ayının axırı, may ayının əvvəli) qışlamanı keçirən parazit sürfəsi, qışlamadan çıxan tırtılın bədən daxilində onun möhtəviyyatı ilə qidalanır. Sürfə 3 yaş dövrü keçirərək, sahibin axırıncı yaş ölmüş tırtılı üzərində, bəzən də sahibin pupunun kənarında puplaşır. Parazitin pupu ağ rəngdə olmaqla ortasından ağ qurşaq keçir. Pup mərhələsinin inkişafı temperaturdan asılı olaraq (20-220C) 15-16 gün çəkir. Yumurta mərhələsindən yaşlı fərdədək inkişafı 35-40 gün çəkir. Bir ildə iki nəsil verir. Təbii şəraitdən asılı olaraq yaşlı fərd 15-25 gün yaşayır. Bir neçə gün nektarlı bitkilərlə qidalandıqdan sonra nəsilvermə dövrünü davam etdirir. Belə ki, avqust- sentyabr aylarında ikinci nəslin yaşlı fərdləri, qızılgül yarpaqbükəninin tırtılları üzərinə yumurta qoymağa başlayırlar.

Parazitin yumurtalarından çıxan sürfə mərhələsi, sahibin yumurtadan çıxan tırtıl mərhələsi ilə eyni vaxta düşür. Parazitlə yoluxmuş tırtıllar qidalanaraq II və III yaşa çatırlar. Bu vaxt parazit sürfəsi də tırtıl bədənində inkişaf mərhələsini tam başa vurmadan tırtıl ilə birlikdə, ağacın qabığı altda qışlamağa gedirlər.

Yazda qışlamadan çıxan yoluxmuş tırtıllar inkişaflarını tam başa vura bilmirlər, tırtılın bədənində olan axırıncı yaş sürfələr pup mərhələsinə keçirirlər. May ayının birinci yarısında puplardan parazitlər çıxmağa başlayırlar. Onların uçuşu sentyabr ayınadək davam edir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Parazit, yarpaqbükən zərərvericilərini 20-25% məhv edir. Perspektivli növdür. Bu baxımdan zərərvericilərə qarşı inteqrir mübarizədə askoqaster parazitindən istifadə etmək mümkündür.

## Yayılması
Palearktika, Qafqazın hər bir bölgəsində, Azərbaycanın Zaqatala, Xaçmaz, Quba, Ordubad, Abşeron bölgələrində geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu. Bakı, 2013.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, -388s.
* З.М.Мамедов. К изучению паразитов вредителей плодовых культур в Азербайджане. Мат. IX съезда ВЭО, ч.2, ст.33, 1984, Киев.

## Xarici keçidlər
* Sex Pheromone of Ascogaster quadridentata, a Parasitoid of Cydia pomonella
* Ascogaster quadridentata Wesmael 

## Həmçinin bax
Klement Ettli

**Klement Riçard Ettli** (; ) — Böyük Britaniya dövlət və siyasi xadimi. 1945–1946-cı illərdə Böyük Britaniyanın 62-ci baş naziri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* More about Clement Attlee on the Downing Street website.
* 
* Annotated bibliography for Clement Attlee from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
Qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq

**Qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq** — bir çoxluğun başqa bir çoxluğa qarşılıqlı birqiymətli uyğunluğu birinci çoxluğun ikinci çoxluğa elə inikasıdır ki, birinci çoxluğun müxtəlif elementləri ikinci çoxluğun müxtəlif elementlərinə çevrilsin.
Başqa sözlə, bir çoxluğun başqa bir çoxluğa qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq bu çoxluqların elementləri arasında elə uyğunluqdur ki, birinci çoxluğun hər bir elementinə ikinci çoxluğun yalnız bir elementi uyğun olsun və bu uyğunluqda ikinci çoxluğun hər bir elementi birinci çoxluğun yalnız bir elementinə uyğun olsun.

Qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq bəzən qarşılıqlı birqiymətli inikas, yaxud biyeksiya adlandırırlar. İki çoxluğun elementləri arasında qarşılıqlı birqiymətli uyğunluq yaratmaq mümkündürsə, onlar eyni gücə malikdir.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Rekurrent düstur

**Rekurrent düstur** — (a_{n}) ardıcıllığının (p+1)-ci həddindən başlayaraq hər bir həddini əvvəlki hədlər vasitəsilə ifadə edən

a_n=f(a_{n-1},a_{n-2},...,a_1), (n\geq p+1)

şəklində düstur(n\in N). Bu düsturun köməyi ilə, ardıcıllığın ilk p həddi verilibsə, onun bütün hədlərini tapmaq olar. Bu üsul çox məsələnin həlli üçün yarayır. Rekkurent düstur nümunə çevrə daxilinə çəkilmiş düzgün çoxbucaqlının tərəfləri (a_n) sayını (n) ikiqat artırdıqda onun tərəfinin (a_{2n}) dəyişməsi düsturudur:

a_{2n}=\sqrt{2R^2-2R\sqrt{R^2-\frac{a^2_n}{4}}},  (n\in N)

Burada R xaricə çəkilmiş çevrənin radiusudur. Əgər çevrənin daxilinə çəkilmiş düzgün çoxbucaqlının a_n tərəfi verilibsə, bu düsturun köməyi ilə həmin çevrənin daxilinə çəkilmiş və tərəflərinin sayı ikiqat çox olan düzgün çoxbucaqlının a_{2n} tərəfini tapmaq olar.

Rekurrentlik latın dilində "geriyə qaçıram", "qayıdıram" deməkdir. Onda "rekurrent düstur" "qayıtma düsturu" deməkdir. Bu termini riyaziyyata ingilis riyaziyyatçı Abraham de Muavr daxil etmişdir.

## Ədəbiyyat
* M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
* Azərbaycan Sovet Ensklopediyası. I–X cild, Bakı 1976–1987.
Emre Can

**Emre Can** () —Almaniya futbolçusu. Hal-hazırda Borussiya Dortumundda oynayır.

## Klub karyerası

### Bayern Münhen
### Bayer 04

### Liverpul
### Juventus

## İstinadlar
Qədim dövrün klassik məsələləri (riyaziyyat)

**Qədim dövrün klassik məsələləri** — aşağıdakı üç qurma məsələsi qədim dövrün klassik məsələləridir.

1. Dairənin kvadraturası;

2. Bucağın triseksiyası;

3. Kubun ikiqat böyüdülməsi.

Qədim yunanlar qurma məsələlərinin həllində çox böyük nailiyyətlər əldə etmişdilər. Lakin yuxarıdakı üç qurma məsələsi həll olunmurdu.

Sonrakı əsrlərdə isbat etdilər ki, bu qurma məsələlərini təkcə pərgar və xətkeşlə həll etmək mümkün deyil. Buna baxmayaraq, əsrlər boyu bu üç məsələ görkəmli riyazıyyatçıların diqqətini cəlb etmiş, nəticədə çoxlu riyazi üsullar yaranmış və təkmilləşmişdir.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
Amin Yunes

**Amin Yunes** () — İtaliya A Seriyası təmsilçilərindən olan Napoli klubunda və Almaniya milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Almaniya futbolçusu.

## Klub karyerası

### Münhenqladbax
Yunes Düsseldorfda anadan olmuşdur. Yunesin atası Livan, anası isə Almaniya vətəndaşıdır. Yunes futbolçu karyerasına *Unterrat* klubunda start vermişdir. 2000-ci ildə Yunes Bundesliqa klublarından olan Borussiya Münhenqladbax klubunun akademiyasına qəbul olmuşdur. 2011-ci ildə o, klubun reserv komandası olan Borussiya Münhenqladbax II klubu ilə Regionalliqa Vest liqasında debüt etmişdir.

Yunes əsas komanda ilə debütünü 1 aprel 2012-ci ildə Bundesliqanın 2011–12 mövsümünün sonunda Hannover 96 klubuna qarşı oyunda etmişdir.

### Kayserlautern
2014-cü ilin avqust ayında Yunes 2. Bundesliqa təmsilçilərindən olan *Kayserlautern* klubuna mövsüm sonuna qədər icarəyə verilmişdir.

### Ayaks
16 iyul 2015-ci ildə Yunes Niderland təmsilçilərindən olan Ayaks klubu ilə 30 iyun 2018-ci il tarixinə qədər üç illik müqavilə imzalamışdır.

## Milli karyerası
17 may 2017-ci ildə Yunes baş məşqçi Yoahim Lövün rəhbərliyi altında 2017 FİFA Konfederasiyalar Kuboku üçün ilk dəfə Almaniya milli futbol komandasına çağırılmışdır.

Yunes milli komanda ilə debütünü 6 iyun 2017-ci ildə Danimarka millisnə qarşı oyunda etmiş və komandası rəqibi ilə 1–1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. O, milli komandada ilk qolunu 10 iyun 2017-ci ildə San-Marino millisinə qarşı oyunda vurmuşdur.

## Klub statistikası

### Klub performansı

* 1.Almaniya Kuboku və Niderland Kuboku görüşləri daxildir.
* 2.UEFA Çempionlar Liqası və UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir.

### Milli komanda

### Milli komanda qolları
: *Nəticələr və qollar Almaniya hesablamasının birinci siyahısındadır.*

## Uğurları

### Klub
;Ayaks
* Erediviziya: İkinci yer 2015–16, 2016–17, 2017–18
* UEFA Avropa Liqası: İkinci yer 2016–17

;Yonq Ayaks
* Eerste Diviziya: 2017–18

### Milli komanda
;Almaniya
* FİFA Konfederasiyalar Kuboku: 2017

### Fərdi
* UEFA Avropa Liqası Mövsümün heyəti: 2016–17

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kerem Demirbay

**Kerem Demirbay** () — Qalatasaray FK klubunda yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edən Almaniyada doğulmuş Türkiyə futbolçusu. O, Türkiyə millisinin gənclər komandasında çıxış etsə də sonradan Almaniyanın əsas milli komandasını seçdi.

## İstinadlar
Konstantin Mixaylov

**Konstantin Mixaylov Aleksandroviç** ― texni­ka elmləri üzrə elmlər doktoru (1944), Azərbaycan SSR Elmlər Akademiya­sı­nın həqiqi üzvü. 

## Həyatı
Konstantin Mixaylov 20 noyabr 1895-ci ildə Skobelev (indiki Fərqanə) şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Oğlanlar gimnaziyasını Gümüş medalla bitirdikdən sonra ali təhsilini Orta Asiya Universitetinin Meliorasiya mühəndisliyi fakültəsində almış, 1925-ci ilin yanvar ayında həmin fakültəni bitirmişdir. 20 oktyabr 1935-ci il tarixində SSRİ Ali Attestasiya Komisiyasının qərarı ilə Moskva Su Təsərrüfatı Mühəndisliyi İnstitutunun Hidravlika kafedrasının professoru təyin olunmuşdur. 

## Elmi fəaliyyəti
Konstantin Mixaylov 26 avqust 1944-cü ildə AAK-nın qərarı ilə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək texnika elmləri üzrə elmlər doktoru dərəcəsini almışdır. 18 iyun 1949-cu ildə AAK-nın qərarı əsasında Moskva Avtonəqliyyat İnstitutunun Hidravlika kafedrasında professor vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1925-1927-ci illərdə Orta Asiya Universitetinin Meliorasiya mühəndisliyi fakültəsində assistent, 1928-1930-cu illərdə Tiflis Politexnik İnstitutunda fakültə rəhbəri və müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1930-1931-ci illərdə Moskva Su Təsərrüfatı Mühəndisliyi İnstitutunun professoru kimi çalışmış, həmçinin Hidrotexnika sektorunun müdiri olmuşdur. 1929-1934-cü illərdə Zaqafqaziya Elmi Tədqiqat İnstitutunda direktor, daha sonra direktor müavini olmuş, eyni zamanda Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda kafedra müdiri vəzifəsini tutmuş, 1934-1937-ci illərdə Moskva Su Təsərrüfatı Mühəndisliyi İnstitutunun Elmi Tədqiqat Sektorunun müdiri olmuşdur. Konstantin Mixaylov 20 sentyabr 1950-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmiş və vitse-prezidenti təyin edilmişdir.

## İş fəaliyyəti
Alim tərəfindən ilk dəfə olaraq 1928-ci ildə hidravlika üzrə xüsusi "Hidravlik və hidrotexniki hesablamalar əsasında irriqasiya qurğularının layihələndirilməsi" kursu tərtib olunmuş və ali təhsil ocaqlarında tətbiq edilmişdir. K.A.Mixaylov tərəfindən həmçinin qruntun kritik durumu nəzərə alınaraq qrunt axınlarının hesablanması metodu tərtib olunmuşdur.

Zaqafqaziya Elmi Tədqiqat İnstitutunun yaradılmasında və fəaliyyətində alimin böyük xidmətləri olmuşdur. 1930-cu ildə həmin institut [Gəncə] şəhərində yerləşən Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun İrriqasiya fakültəsinə çevrilmişdir. K.A.Mixaylov 1932-1935-ci illərdə torpaq layihələri üzrə texniki şuranın üzvü seçilmiş, 1930-1950-ci illərdə həmçinin bir çox dövlət layihələrində, o cümlədən Moskva kanalı, bir sıra hidrostansiyaların qurulması və s. layihələrdə ekspert təyin edilmişdir.

## Ölümü
Akademik Konstantin Mixaylov 1953-cü ildə vəfat etmişdir.

## Mükafatları
* 1943-cü ildə zavodların bərpa olunması ilə əlaqədar "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 
* "Moskvanın müdafiəsinə görə", "Rəşadətli əməyə görə" və Moskvanın 800 illik yubileyi ilə əlaqədar medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Marvin Plattenhardt

**Marvin Plattenhardt** () — müdafiəçi mövqeyində çıxış edən Almaniya keçmiş peşəkar futbolçusu.

## İstinadlar
Sandro Vaqner

**Sandro Vaqner** (; ) — Almaniya futbol meşqçisi və hücumcu mövqeyində çıxış etmiş keçmiş peşəkar futbolçusu. Hazırda Regionliqa Bavariya çempionatında çıxış edən "Unterhaxing" klubuna başçılıq edir.

## İstinadlar
Benjamin Henrixs

**Benjamin Henrixs** (23 fevral 1997-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubunda və Almaniya milli futbol komandasında yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Almaniya futbolçusu.

## Klub karyerası

### Bayer Leverkuzen
Henrixs Bundesliqada debütünü 20 sentyabr 2015-ci ildə Borussiya Dortmund klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 78-ci dəqiqədə Kərim Bellarabini əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Bayer rəqibinə 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### Monako
28 avqust 2018-ci ildə Henrixs Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubu ilə beş illik müqavilə imzalamışdır.

## Milli karyerası
Hernrixs Almaniyada anadan olmuşdur. Onun anası Qana, atası isə Almaniya vətəndaşıdır. Henrixs 4 noyabr 2016-cı ildə baş məşqçi Yoahim Lövün rəhbərliyi altında 2018 FİFA Dünya Kubokunun təsnifat mərhələsində San-Marino millisi ilə oyun üçün və İtaliya millisi ilə yoldaşlıq oyunu üçün Almaniya milli futbol komandasına çağırılmışdır. O, milli komanda ilə debütünü 11 noyabr 2016-cı ildə San-Marino millisi ilə oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Almaniya rəqibinə 8-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Uğurları

### Milli komanda
;Almaniya
*FİFA Konfederasiyalar Kuboku: 2017

### Fərdi
U19 Fritz Valter Medalı: 2016

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Apanteles solitarius

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Həyat tərzi
Apanteles paraziti bəzək bitkilərinə zərərverən cücülərin (kəpənəklərin) sayının biotənzimlənməsində müstəsna rol oynayır. O, tumurcuq fırfırasının, qızılgül yarpaqbükəninin və yemişan kəpənəyinin tırtıllarını yoluxdurur. Nəbatat bağında və Mərdəkan dendrarisində aparılan müşahidə və hesablamalara əsasən, yaşadığı müddətdə 2000-ə qədər yumurta qoya bilir. Yumurtalar tırtılın bədən daxilinə tək-tək qoyulur. Tırtıl 4-cü və 5-ci yaşa çatdıqda, parazit sürfəsinin də inkişafı başa çatır. İnkişafını başa vurmuş sürfələr sahibin dəri örtüyünü deşərək onun bədən səthinə çıxır və burada barama sarıyaraq pambıq topasına bənzər, sarı rəngli topadan ibarət örtük əmələ gətirirlər. Bu örtüyün içərisində hər bir sürfə kiçik baramacıq düzəldir. Apanteles həm pup halında, həm də axırıncı yaş sürfə mərhələsində qışlayır. Birinci nəslin yaşlı fərdləri (imaqo) aprelin II ongünlüyündə və mayın əvvəlində uçurlar. II nəslin uçuşu isə iyunun əvvəlində başlayır.

Gülçülük  təsərrüfatlarında, şəhər və qəsəbələrdə şəxsi həyatyanı sahələrdə aparılan müşahidələrə əsasən, müəyyən edilmişdir ki, apanteles paraziti ildə 3 nəsil verir. Nəsillərin ikisinin yaşlı fərdləri yazda, may ayının axırları və iyun ayının əvvəlləri tırtılların yumurtadan çıxmasına 10-12 gün qalmış görünürlər. Bu vaxt sahibin yarpaqlar üzərində mayalanmış yumurtası olur. Yumurtadan çıxan ilk tırtıllar parazit tərəfindən yoluxur. Parazitlərin inkişafı iyunun əvvəlində başa çatır. Müəyyən edilmişdir ki, apantelesin fəaliyyətində nektarlı bitkilərin də rolu böyükdür (Novxanı, Buzovna). Belə ki, onlar yonca, südləyən, şüyüd və s. nektarlı bitkilərlə qidalandıqda onlarda nəsilvermə qabiliyyəti yüksək olur və sahibin sayının tənzimlənməsində əhəmiyyətli dərəcədə rol oynayırlar. Sahələrdə onların əlavə qidalanmaları üçün yem bazası olduqda, onlar daha fəal olurlar, yem bazası olmadıqda onların sahibi  yoluxdurma faizi də aşağı düşür. Digər tərəfdən, zərərvericilərə qarşı sahələrdə aparılan kimyəvi mübarizə tədbirləri isə onların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat üçün əhəmiyyətli növ hesab edilir.

## Yayılması
Palearktikanın hər yerində, Qafqazda, Azərbaycanda (Quba, Xaçmaz, Şuşa, Ordubad, Naxçıvan MR bölgələrində) geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu. Bakı, 2013.
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. II-buğumayaqlılar. Bakı, Elm, 2004, -388s.

## Xarici keçidlər
* Apanteles Solitarius (Ratzeburg)
* Apanteles Solitarius (Ratzeburg), An Introduced Braconid Parasite of the Satin Moth

## Həmçinin bax
Qalxan (geoloji termin)

**Qalxan** və ya **Sipər** –platformanın kristallik, iri müsbət strukturu. Q. daxilində kristallik süxurlardan təşkil olunmuş, qırışıq əsas səthə çıxır. Q. adətən yer qabığının qalxmış hissəsinə uyğun gəlir. Termin birinci dəfə Avstriya geoloqu E. Züss (1885) tərəfindən təklif edilmişdir.

## İstinad siyahısı
Ömər aşırımı

**Ömər aşırımı** — Kiçik Qafqazın Murov silsiləsində yerləşən, Azərbaycannın Kəlbəcər rayonunu Göygöllə birləşdirən mühüm dağ keçidi. Aşırımın hündürlüyü 3261 m təşkil edir. Aşırım Qarabağ müharibəsinın ən qanlı döyüşlərindən biri olan Ömər aşırımı uğrunda döyüşə şahidlik etmişdir.

## Geomorfologiyası
Ömər aşırımı Koroğlu (3462 m) və Gamış (3724 m) zirvələri arasındadır. Mütləq yüksəkliyi 3395 metr olan yəhərvari aşırımdan ibarətdir. İstifadə müddəti may ayından sentyabrın ortalarına qədərdir. Ən yaxın yaşayış məskəni — şimal istiqamətində Kürdəlilər və Pirverdilər kəndləridir. Bu istiqamətdə aşırımın 3 km-yində ilk su mənbəyi, 2600 m-də Kürəkçayın mənbəyini, sonradan onun qollarından birini təşkil edən bulaqlar mövcuddur. Aşırımdan cənub istiqamətində isə su mənbəyi nisbətən yaxındadır (Maydançayın mənbəyini təşkil edən bulaqlar). Bu istiqamətdə ən yaxın yaşayış yeri Yanşaq kəndidir.

## Relyefi
Relyefin meyilliyi Ömar aşırımından etibarən hər iki istiqamətə sərt enişlidir. Ancaq yüksək keçicilik qabiliyyəti olan nəqliyyatdan istifadə olunur.

## Xarici keçidlər
* * *  Ömər aşırımı
* 
* 

## Həmçinin bax
* Murovdağ
* Zod aşırımı

## İstinadlar
Qallium nitrat

**Qallium nitrat** — mineral, alümoşpinellər qrupu. Qrupun digər mineralları (şpinel, hersinit, qalaksit) ilə izomorf sıralar yaradır. Al qismən Fe3+, Cr, Mn3+ ilə əvəz olunur. Kubik kristalları oktaedrik, yaxud dodekaedrik. İkiləşmə şpinel qanunu {111} üzrə olur. Ayrılma {111} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat: tək-tək dənələr. Tünd-yaşıl, bozumtul-yaşıl, göyümtül-qara, bəzən sarı və ya qonur. Cizgisi boz, bozumtul-yaşıl. Parıltı: şüşəli, yağlı. Sərtliyi 7,5–8. Xüsusi çəki 3,6–4,9. Qranat, berill, nigerit və b. ilə qranit peqmatitlərdə, Zn skarn yataqlarında sinkit və franklinit ilə birgə. Həmçinin metamorfik süxurlarda – kristallik, talk, serisit-xlorit və b. şistlərdə, habelə səpintilərdə məlumdur. Növ müxtəlifliyi: kreyttonit, dislüit, automolit, sinkqanit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Xətti struktur

**Xətti struktur** () – elementləri ciddi olaraq böyüklük qaydalarına uyğun şəkildə təşkil olunmuş struktur. Xətti strukturda iki şərt tətbiq olunur:

1. Əgər X Y-dən öndə gəlirsə və Y Z-dən öndə gəlirsə, onda X Z-dən öndə gəlir.

2. Əgər X Y-dən öndə gəlirsə və X Z-dən öndə gəlirsə, onda ya Y Z-dən öndə gəlir, ya da Z Y-dən öndə gəlir.

Bu tərifə görə, ağacşəkilli struktur xətti deyil, çünki o, birinci şərti ödəsə də, ikinci şərti ödəmir (Y və Z X-in törəmələri ola bilər və buna görə də onlardan heç biri digərindən öndə gəlməyəcək).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Sətir nömrəsi (informatika)

**Sətir nömrəsi** () – mətn emalı proqramı tərəfindən sətrə verilən və həmin sətrə baxış, onun redaktəsi və ya çapı zamanı istifadə olunan ardıcıl nömrə. Bəzi mətn redaktorları və ya prossesorları sənədlərdə sətirlərə nömrələri avtomatik olaraq verilmiş addımla qoya bilir. BASIC dilində yazılmış proqramlarda sətir nömrəsi hər bir sətrə verilir, sətirlərin nömrələnməsi, adətən, 10-un misilləri olur ki, yazılmış sətirlər arasına yeni sətirlər artırmaq imkanı olsun.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Conatan Ta

**Conatan Ta** (; ) — Bundesliqa təmsilçisi "Bayer Leverkuzen" klubunda və Almaniya milli futbol komandasında, mərkəz müdafiəçisi mövqeyində çıxış edən peşəkar futbolçu.

## İstinadlar
Kitab çapı texnologiyası

**Kitab çapı texnologiyası**

1400-cü illərin ortalarında alman alimi İohann Qutenberq hərəkətli metal lövhələrin köməyi ilə kitab çapı texnologiyasını ixtira etmişdir. Dahi alman ixtiraçısı ilk çap olunan yüksək keyfiyyətli Bibliya kitabı ilə şöhrət qazanmışdır. Bundan əvvəl Qutenberq təqvimlər, latın qrammatikası dərslikləri kimi kiçik nəşrlər dərc etmişdi. Bütün bu işlər onun ən böyük nailiyyəti hesab olunan 42 sətirlik Bibliya kitabının çapına hazırlıq məqsədi daşıyırdı.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Ocaqtəpə yaşayış yeri

**Ocaqtəpə yaşayış yeri** — Babək rayonunun Xalxal kəndi yaxınlığında, Naxçıvançayın sol sahilində Orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

## Haqqında
1971-ci ildə qeydə alınmışdır. Uzunsov formalı hündür təpədən ibarətdir. Sahəsi təqribən 20 *ha.* Yaşayış yerinin üst hissəsində daşdan əmək alətlərinin, şirli və şirsiz qabların fraqmentlərinə rast gəlinmişdir. Arxeoloji tədqiqatlar erkən orta əsr laylarını göstərsə də, əldə olunmuş tapıntılar son dövrlərə aiddir. Mədəni təbəqənin qalınlığı 5 *m*-dəkdir. Daş bünövrə üzrəində çiy kərpicdən hörülmüş tikili qalıqları, bişmiş kərpic, xeyli şirli və şirsiz gil qab məmulatı (kasa, cam, küpə, çıraq və s.) qalıqları və s. arxeoloji materiallar aşkara çıxarılmışdır. Tapıntılar Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Abidə 3-15 əsrlərə aid edilir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kitab Nuh yurduna ziyarət 

## Həmçinin bax
* Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi
Fonoavtoqraf

## Leon Skotun fonavtoqrafı

25 mart 1857-ci ildə Fransa hökuməti Leon Skotta fonoavtoqraf adlı ixtira etdiyi cihaz üçün patent verdi. Cihaz akustik konus və iynə ilə birləşdirilən titrəmə membranından ibarət idi. İynə his və ya kağızla örtülmüş əl ilə fırlanan şüşə silindrin səthi ilə təmasda idi. Konusdan keçən səs titrəmələri membranı titrədərək vibrasiyaları iynəyə ötürdü, bu da hisdə izlər çəkdi. Cihaz səs vibrasiyasını göstərməyə imkan verirdi, lakin onları təkrarlamaq üçün bir yol təklif etmədi.

## Aleksandr Bellin fonoavtoqrofu
Karyerasının əvvəlində telefonun ixtiraçısı Aleksandr Bell natiqlik müəllimi və loqoped, eyni zamanda kar müəllimi idi. Nümayişləri üçün Alexander Bellə əyani tədris vəsaitləri lazım idi. 1873-cü ilin sonunda o, artıq fonoavtoqrafla sınaq keçirməyə çalışırdı. Bir gün o, dostu aurist həkim Clarence Blake-ə insan qulağının işini təqlid edən mexaniki bir cihaz yaratacağını söylədi[1]. Dedi ki, təcrübə üçün əsl qulaq götürə bilərsiniz. Bir neçə gün sonra Alexander Bell insan qulağının müxtəlif hissələri olan bir bağlama aldı: çəkic sümükcüyü, anvil və ölü bir xəstədən götürülmüş membran. Bu hədiyyələrdən və doğaçlama vasitələrdən Aleksandr tələbələrə insanın eşitmə işini nümayiş etdirməli olan fonoavtoqraf düzəltdi. Membrana dəyən bütün səslər naxışlar çəkərək qələmi hərəkətə gətirir.

1874-cü ilin yayında Alexander Bell Kanadada atasına baş çəkdi və onun ideyasının nə olduğunu Melvil Bellə izah etməyə çalışdı. Melvil Bellin gündəliyində qısa bir qeyd çıxdı: "Elektrikli nitqi?".

## Elmin inkişafına töhfə
Sonradan, fonoavtoqraf və multipleks teleqrafla aparılmış təcrübələrdən Alexander Bellin ağlına telefonun yaradılmasına səbəb olan səsi naqillər üzərindən ötürmək ideyası gəldi.

Sonralar fonoqraf və qrammofonun yaradılması üçün fonoavtoqrafın dizaynı əsas götürüldü.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Əqli mülkiyyət

**Əqli mülkiyyət** – qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada vətəndaşın, yaxud hüquqi şəxsin intellektual yaradıcılığın nəticələrinə, yaxud ona bərabər tutulan məhsulların, yerinə yetirilən iş və xidmət növlərinə (firma adı, əmtəə nişanı, xidməti nişan və s.) müstəsna hüquqdur.

**Əqli mülkiyyət hüquqları** – müəlliflik hüququnun obyekti olan əsərlərə, ifalara, fonoqramlara, yayım təşkilatlarının verilişlərinə, inteqral sxem topologiyalarına, məlumat toplularına, folklor nümunələrinə (ənənəvi mədəni nümunələrə), ixtiralara, faydalı modellərə, sənaye nümunələrinə, əmtəə nişanlarına, coğrafi göstəricilərə hüquqlar.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Ağayev N. B., Alıquliyev R. M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 146
Əlaqəli hüquqlar

Əlaqəli hüquqlar – Müəlliflik hüququ ilə qorunan əsərlərin kütləyə çatdırılmasında iştirak edən vasitəçilərin müəlliflik hüququ ilə təmasda olan hüquqları.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Ağayev N.B., Alıquliyev R.M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 146
Heş funksiya

Heş funksiya (Heşləşdirmə. ing. – hashing, rus — xеширование) – istənilən uzunluqlu giriş verilənlərin sabit uzunluqlu ikili sətirə elə çevrilməsidir ki, giriş verilənlərdə hər hansı dəyişiklik (hətta ən kiçik dəyişiklik də) çıxış sətirində ciddi dəyişiklik etsin. Bu çevrilmə adətən heş funksiya və ya bürünmə funksiyası, onun nəticəsi isə heş, heş- kod və ya məlumatın daycesti (ingiliscə message digest) və ya "məlumatın izi" (rus dilində "отпечаткa сообшения") adlanır.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Ağayev N. B., Alıquliyev R. M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 146
IDF

**IDF** (Inverse Document Frequency - sözün sənəd üzrə tezliyi) – sözün bütün sənədlər kolleksiyasında rastgəlmə tezliyi. İnteqral sxem – altlığın səthində və (və ya) həcmində bir – birindən ayrılmaz şəkildə hazırlanmış elementlər və elementlərarası əlaqələrdən ibarət olub müəyyən elektron sxem funksiyasını tam və ya qismən yerinə yetirən elektron məmulat.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R.M., Ağayev N.B., Alıquliyev R.M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 146
Hüseyn Nadim Naxçıvani

**Hüseyn Nadim Naxçıvani** (*Hüseyn Abdulla oğlu Mehdiyevin təxəllüsü;* *)* — şair.

## Həyatı
İlk təhsilini mollaxanada almış, sonra Cəlil Məmmədquluzadənin müəllim olduğu məktəbdə oxumuşdur. Atasını erkən itirdiyindən təhsilini davam etdirə bilməmiş, şəxsi mütaliə yolu ilə ərəb və fars dillərini, İslam tarixini və Şərq klassiklərinin əsərlərini öyrənmişdir. 1918–20-ci illərdə Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatında iştirak etmiş, partizan dəstəsində daşnaklara qarşı vuruşmuş, Ələngəz dağı ətrafında ağır yaralanmış və sonralar həmin yaradan da vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Nadim Naxçıvani ədəbi irsinin xeyli hissəsi itsə də, qalan şerləri onun 19-cu əsrin sonu – 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycan şeirinin inkişafına töhfə vermiş sənətkarlardan olduğunu göstərir. Əsərlərinin böyük bir qismi klassik üslubda yazılmış dini məzmunlu şeirlərdən (mərsiyə, növhə, sinəzən, qəsidə) ibarətdir. Aşiqanə qəzəl və qoşmaları, ictimai məzmunlu didaktik və satirik şeirləri də var. Bəzi qəzəllərində tərənnüm olunan mücərrəd eşqdən fərqli olaraq, əsasən, real, həyati gözəllikləri vəsf etmişdir. bu cəhət onu Molla Pənah Vaqif və Qasım bəy Zakir realist üslubuna yaxınlaşdırır. İctimai məzmunlu şeirlərində xalq, vətən məhəbbəti başlıca yer tutur. "Yox bircə kəs xilas edə bu naridan bizi" misrası ilə başlayan qəzəli bu baxımdan xüsusilə diqqətəlayiqdir.

## Əsərləri
Seçmə şeirlər (*tərtib edəni və "Yaddaşlarda yaşayan şair" adlı müqəddimənin müəllifi Ə. Qədimov*), Bakı, 1993.

## İrsi
XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində Naxçıvan ədəbi mühitində özünəməxsus yeri olmuş, "Əncümənüş-şüara" ədəbi məclisinin fəal üzvlərindən biri Hüseyn Nadim Naxçıvaninin şerlər toplusu nəşr etdirilmişdir.

AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun çap etdirdiyi kitaba şairin Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan qəzəlləri, ictimai məzmunlu şerləri, növhə və sinəzənləri daxil olunmuşdur.

Yeni nəşrin tərtibçisi, ön sözün və izahların müəllifi institutun elmi işçisi Hacı Mustafa Mailoğludur.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Əhmədova "Hüseyn Nadim Naxçıvaninin həyatı, mühiti, yaradıcılığı" (2018) monoqrafiyasını yazıb.

## Həmçinin bax
* Molla Pənah Vaqif
* Qasım bəy Zakir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* HÜSEYN NADİM NAXÇIVANİ DİVAN
* "Hüseyn Nadim Naxçıvani. Divan" kitabı nəşr etdirilmişdir
Helicoverpa armigera

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Rəngi olduqca dəyişkəndir. Açıq-sarı, yaşılımtıl-sarı və açıq-qəhvəyi rəngdə kəpənəklərə təsadüf edilir. Dal qanadları açıq-sarıdır. Kənarları tünd zolaqla haşiyələnmişdir. Ön qanadlar üzərində böyrək şəkilli ləkə vardır. Bədəninin uzunluğu 12-18 mm, qanadlar açıldıqda isə 30-40 mm-dir. Yumurtası kürəvarıdır, oturacaq hissəsi basıqdır. Açıq-sarı rəngdədir. Üzərində 25-28 radial qırışlar, onların aralarında 11-14 arakəsmə xətlər vardır. Diametri 0,5-0,6 mm, hündürlüyü isə 0,4-0,5 mm-dir. Tırtılın bədəni asanlıqla görünən qılcıqlarla örtülmüşdür. Döş qalxancığı çılpaqdır, mərmər şəkillidir. Başı, döş qalxancığı və ayaqları qəhvəyidir. 3 cüt həqiqi-döş, 5 cüt yalançı-qarıncıq ayaqları vardır. Tırtılların rəngi çox dəyişkəndir. Yaşılımtıl, çəhrayı və bənövşəyi-qəhvəyi tırtıllara təsadüf edilir. Kürək tərəfindən 4 nazik, dalğalı xətdən ibarət bir zolaq uzanır. Tırtılın uzunluğu 35-40 mm-ə çatır. Pupu qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Nəhayətindəki şişkinliyin (kremasterin) ucunda qarmaqşəkilli iki nazik tikancıq olur. Uzunluğu 15-20 mm-dir.

## Həyat tərzi
Torpağın 4-10 sm dərinliyində pup fazasında qışlayır. Yazda, torpağın 10 sm dərinliyində temperatur 16-17oC olduğu zaman (təxminən aprelin axırları, may ayının əvvəllərində) qışlamış puplardan kəpənəklər uçmağa başlayır. Bu dövrdən sonra bütün vegetasiya ərzində oktyabrın axırlarına qədər uçan kəpənəklərə təsadüf edilir. Payızda, torpağın 10 sm dərinliyində temperatur 15-16oC-yə enən zaman puplardan kəpənəklərin uçuşması dayanır. Bir dişi kəpənəyi öz həyatı boyu 500-3000-ə qədər yumurta qoya bilir. Yumurta qoyması 15-18 gün çəkir. Yumurtalar tək-tək qoyulur. Ayrı-ayrı bitkilər, hətta müəyyən bir bitki növü müxtəlif inkişaf mərhələlərində kəpənəkləri eyni dərəcədə cəlb etmir. Belə ki, pambıq bitkisi inkişafının başqa mərhələlərinə nisbətən sovka kəpənəklərini qönçə bağlayan zaman dah çox cəlb edir. Qönçələmə dövründə kolun gövdəsi və budaqları üzərində bəzi tükcüklər əmələ gəlir. Bu tükcükləri kəpənəkləri cəlb edən maddələr-qarışqa və turşəng turşuları ifraz edir. Rüşeymin inkişafı yayda 3-4, payızda isə havalar nisbətən soyuq keçdiyindən 7-8 gün davam edir. Bundan sonra yumurtadan tırtıl çıxmağa başlayır. İlk vaxtlar tırtıl yumurtadan azacıq böyük olur. Yumurtadan çıxdıqları  yerdəcə onlar yarpağı gəmirərək skeletləşdirir, bir qədər böyüdükdən sonra bitki üzəri ilə hərəkət edərək daha əlverişli qida-qönçə, çiçək və qoza axtarır, onların daxilinə girir və qidalanmasını davam etdirir. 15-20 gün müddətində tırtıl 5 dəfə qabıq dəyişir, 6 yaş keçirir və inkişafını başa çatdırır. Temperaturdan asılı olaraq puplar 10-14  gün ərzində inkişafını bitirir və bundan sonra onlardan yeni nəsilin kəpənəkləri uçuşmağa başlayır. Azərbaycanda pambıq üzərində 3 tam nəsil verir.

## Yayılması
Azərbaycanın pambıqçılıqla məşğul olan bütün rayonlarında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Küküdağ

**Küküdağ** - Azərbaycan Respublikasında  Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində yüksək zirvəsi. Dərələyəz silsiləsinin ən hündür zirvəsidir. Hündürlüyü 3120 m-dir. Şahbuz rayonu ərazisindədir. Əhəngdaşı, qumdaşı, kvarsit, şist kimi suxurlardan təkil olunmuşdur.

Şahbuz rayonu ərazisində dağ. Küküçayın mənbəyində, Kükü kəndindən 8&nbsp;km şimal-qərbdədir. Alt Pliosen yaşlı Biçənək lay dəstəsinin andezit, andezit-dasit lavaları və piroklastolitlərlə təşkil olunmuş yastı təpəli günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında uzununa və eninə istiqamətlənmiş  qırılmalar və eyni yaşlı andezit-dasit tərkibli kiçik ölçülü subvulkanik kütlələr açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Batabat-Qanlıgöl maili əyilməsinin hüdudlarında şimal-qərb istiqamətli Kükü antiklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Mənbə
*Naxçıvan Muxtar Respublikası - Təbiət və təbii sərvətlər 

## Həmçinin bax:
* Xarxat dağı
* Ağaverdi dağı
* Güllüdağ
* Elti dağı

## İstinadlar
Parfenon

**Parfenon** () — Afinanın məbədi, e.ə. V əsrdə Afina Akropolunda inşa edilib.

Qədim Yunanıstanın bu günə qədər qorunan tikililəri arasında ən məşhuru Parfenondur. O, Qədim yunan memarlığının ən böyük əsəri olaraq qəbul edilir. Xarici cəbhədə istifadə edilən heykəltaraşlığın yunan sənətinin ən yüksək nöqtəsi olduğu düşünülür. Dünyanın ən böyük mədəni abidələrindən biri olaraq Parfenon Qədim Yunanıstanın və Afina demokratiyasının da simvoludur. Məbəd Dori üslubunda inşa edilib.

Parfenon adının Afina Parfenosun heykəlindən gəldiyi zənn edilir. Bu heykəl Fidi tərəfindən fil dişi və qızıl istifadə edilərək düzəldilib və Afinanın sifəti *parfenos* (παρθένος, bakirə) tanrıçanın bəkarətini simvolizə edir.

Qızıl bölgünün insanlar tərəfindən ilk tətbiqlərindən biridir. Cəbhədən baxılanda genişliyinin hündürlüyünə nisbəti təxminən qızıl bölgüyə bərabərdir.

## Tarixçə
Parfenon farsların e.ə. 480-ci ildə qədim Afina məbədini yox etməyindən sonra edilmişdir. Bir çox yunan məbədi kimi Parfenon da xəzinə olaraq istifadə edilib.

VI əsrdə Parfenon bakirə Məryəmə həsr edilən bir kilsəyə çevrilmişdir. Osmanlı İmperiyasının fəthindən sonra 1456-cı ildə isə məscid olaraq istifadə edilməyə başlanmışdır. 1687-ci ildə türklər buranı silah deposu olaraq istifadə edərkən bina Venesiya tərəfindən bombardmana tutulmuşdur. Partlayışlar məbədə böyük zərər vermişdir.

Yunan üsyanı vaxtı yunanlar tərəfindən müdafiə məqsədilə istifadə edilmişdir. XIX əsrdə heykəl parçaları Lord Elqin tərəfindən İngiltərəyə daşınıb və hazırda Britaniya muzeyində nümayiş olunur. Bu əsərlərin Yunanıstana göndərilib-göndərilməyəcəyi hələ də müzakirə edilməkdədir.

## İstinadlar
Palitra

**Palitra** () – 1. Rəsm proqramlarında və ya qrafik redaktorlarda: mümkün rənglər toplusu. Palitranın rənglər toplusu kompüterin aparat təminatının imkanları ilə müəyyən olunur (o, ilk növbədə monitorun və videoadapterin xarakteristikalarından asılı olur). Bəzi rənglər “hazır” verilir, qalanlarını isə özünüz ala bilərsiniz. Bəzi proqramlarda palitrada obyektlərin içərisini doldurmaq üçün naxışlar, müxtəlif növ çərçivələr (qıraqlar), çeşidli rəsm alətləri də olur.

2. Rənglər cədvəlinin konkret anda ekranda əks etdirilə bilən rəngləri müəyyən edən altçoxluğu. Palitradakı rənglərin miqdarı bir pikseli göstərmək üçün istifadə olunan bitlərin miqdarı ilə müyyən olunur. Məsələn, 4 bitlə göstərilən piksel 16 rəngdən biri ola bilər. Deməli, pikseli göstərmək üçün istifadə olunan bitlərin sayı palitranın rənglər diapazonunu müəyyənləşdirir. Həmin misala qayıtsaq, 4-bitli pikselin 16-rəngli palitrası ola bilər.

256px

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 628 s.
Adil Nağıyev

**Adil Akif oğlu Nağıyev** () — müdafiəçi mövqeyində çıxış edən azərbaycanlı futbolçu. 

## Həyatı
Adil Nağıyev 11 sentyabr 1995-ci ildə Bakıda anadan olub.

## Karyerası
27 dekabr 2018-ci ildə "Sumqayıt" klubunda karyerasına başladı.

9 avqust 2019-cu ildə "Səbail" klubu ilə bir illik müqavilə imzaladı.

3 avqust 2022-ci ildə "Səbail" klubundan "Şamaxı" klubuna 1 illik icarəyə verilib.

15 iyun 2024-cü ildə "Şamaxı" Nağıyev ilə bir illik müqavilə imzalayıb. 10 dekabr 2024-cü ildə klub onun müqaviləsinə xitam verildiyini açıqlayıb.

### Milli komanda
26 may 2016-cı ildə Andorra millisinə qarşı yoldaşlıq oyununa çıxaraq millidəki debütunu etdi.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

*Statistics accurate as of match played 26 may 2016*

## Mükafatları

### Beynəlxalq
**Azərbaycan U-23 millsi**

* İslam Həmrəyliyi Oyunları: (1) 2017

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hər filmimdə özümü görürəm. Eldar Quliyev (film)

**Hər filmimdə özümü görürəm. Eldar Quliyev** — rejissor Elvin Vəlimətovun Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Film kinorejissor, Azərbaycanın xalq artisti Eldar Quliyevə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə "Biri vardı, biri yoxdu", "Bir cənub şəhərində", "Ən vacib müsahibə", "Var olun, qızlar...", "Sevinc buxtası", "Babək", "Nizami", "Gümüşgöl əfsanəsi", "Burulğan", "Təxribat", "Nə gözəldir bu dünya...", "Girov", "İstanbul reysi" filmlərindəki kadrlardan istifadə edilmişdir.

## Filmin heyəti
:**Müəllif:** Sevda Ağazadə
:**Rejissor:** Elvin Vəlimətov
:**Operator:** Rüfət Sarabi
:**Montaj:** Rəşad Rəhimov, Araz Əjdərov
:**Rejissor assistenti:** Cavid Babayev
:**Videomateriallar:** Fuad Əhmədov
:**İnzibatçı:** Etibar Almazov
:**Mətni oxuyan:** Sevda Ağazadə (titrlərdə yoxdur)
:**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Filmdə iştirak edən
:Eldar Quliyev (kinorejissor, xalq artisti)
:Tofiq Quliyev (arxiv; kinorejissor, xalq artisti)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Artur Voloşin

**Artur Vladimiroviç Voloşin** () — Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Təyinatlı milis dəstəsində sürücü-milis, milis baş çavuşu. Rusiya Federasiyası Qəhrəmanı (ölümündən sonra).

## Həyatı
1973-cü il iyun ayının 24-də Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının İlyiçovsk (indiki Şərur şəhəri) qəsəbəsində anadan olmuşdur. Milliyyətcə rusdur. Bir neçə ildən sonra ailəsi Amur vilayətinə köçmüşdür. 1979-cu ildən 1989-cu ilə qədər Kozmodemyanski orta məktəbində təhsil almışdır. 1990-cı ildə Voloşin Tambovski hərbi komissarlığı tərəfindən Rayçixinski məktəbində Ordu, Aviasiya və Donanmanın birgə fəaliyyət könüllü cəmiyyəti məktəbində təhsil almağa göndərilmiş, orada sürücü peşəsinə yiyələnmiş daha sonra bir müddət Ümumittifaq Elmi tədqiqat İnstitutunun Təcrübi-istehsalat təsərrüfatında mexanik işləmişdir. 1991-ci il iyul ayının 8-də SSRİ Silahlı Qüvvələrinə çağırılmış, Primorski diyarında təcili xidmətə cəlb edilmiş və avtomobil batalyonunda bölməyə komandanlıq etmişdir. 1993-cü ilin mayında "kiçik çavuş" rütbəsi ilə tərxis olmuşdur. 1993-cü ilin oktyabrında Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Milis dəstələrinin daxili işlər orqanında milis-sürücü xidmətinə cəlb edilmişdir. 1994-cü ilin sentyabr-dekabr aylarında Daxili işlər İdarəçiliyinin Təhsil mərkəzində ilkin hazırlığı uğurla başa vurmuşdur.  XMD-nin xüsusi dəstələri tərkibində Voloşin iki dəfə 1-ci Çeçen müharibəsində iştirak etmişdir (1995-ci ilin aprelin 1-dən 15 maya qədər, 24 sentyabrdan etibarən). Bu müddət ərzində o milis çavuşu rütbəsi əldə etmiş, daha sonra da baş çavuş rütbəsinə yiyələnmişdir. 1995-ci il 24 oktyabrda Çeçenistanın Vedenski rayonunun Xaraçoy kəndində gedən döyüşlərdə Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Milis dəsətələri əməkdaşlarının qrupları tərkibində Voloşin də iştirak etmiş və xidməti tapşırığı yerinə yetirərkən həlak olmuşdur. Amur vilayətinin Tambovski rayonunda Lozov kəndində dəfn olunmuşdur.

## Mükafatları
Rusiya Federasiyası Prezidentinin fərmanı ilə göstərdiyi igidlik və şücaətə görə 1996-cı il 21 iyun tarixində baş çavuş Artur Voloşin Vladimiroviçə ölümündən sonra Rusiya Federasiyası qəhrəmanı adı verilmişdir.

## Xatirəsi
Artur Voloşinin xatirəsinə adı Blaqoveşenskdə və Lozovo kəndində küçəyə verilmişdir. 1999-cu ilin sentyabrında Blaqoveşenskdə Artur Voloşenin abidəsinin təntənəli açılışı olmuşdur. 2005-ci ildə Lozovoda Artur Voloşinin xatirə löhvəsi qoyulmuşdur. Blaqoveşenskdə onun adına turnir keçirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Romano Şmid

**Romano Şmid** () — Bundesliqa təmsilçilərindən olan *Verder Bremen* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Avstriyalı futbolçu.

## Həyatı
27 yanvar 2000-ci ildə Qratsda anadan olub.

## Klub karyerası

### Şturm Qrats
Şmid Şturm Qrats akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Şmid öz peşəkar karyerasında debütünü 28 may 2017-ci ildə *Volfsberger* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 75-ci dəqiqədə Fabian Koçu əvəz etmişdir. Bundesliqa görüşündə Şturm rəqibinə 1-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur. O, 2000-ci illərdə anadan olanlar arasında Bundesliqada meydana çıxan ilk futbolçu olmuşdur. O, karyesında ilk qolunu 30 iyul 2017-ci ildə Austriya Vyana klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. O, 86-cı dəqiqədə qolla yadda qalmış və komandası rəqibinə 3-2 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Şmid həmçinin 2000-ci illərdə anadan olanlar arasında Bundesliqada qol vuran ilk futbolçudur.

### Red Bull Zalsburq
19 avqust 2017-ci ildə Şmid Bundesliqa təmsilçilərindən olan Red Bull Zalsburq klubu ilə 2020-ci ilin yanvar ayına kimi müqavilə imzalamışdır. Şmid klub ilə debütünü 27 may 2018-ci ildə Austriya Vyana klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 62-ci dəqiqədə Amadu Haydaranı əvəz etmişdir. Bundesliqa görüşündə Zalsburq rəqibinə 0-4 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### Liferinq
Zalsburq klubuna transfer olduqdan sonra Şmid əvəzedici komanda olan *Liferinq* klubuna göndərilmişdir. O, burada debütünü 25 avqust 2017-ci ildə *Avstriya Lustenau* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90-cı dəqiqədə Filipp Sturm ilə əvəz olunmuşdur. 2. Bundesliqa görüşündə Liferinq rəqibi ilə 0-0 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. Şmid klubda ilk qolunu 12 sentyabr 2017-ci ildə *Kapfenberq* klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. O, 4-cü dəqiqədə qolla yaddda qalmış və komandası rəqibinə 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

### Verder Bremen
3 yanvar 2019-cu ildə Şmid 1 milyon avro qarşılığında Bundesliqa təmsilçilərindən olan *Verder Bremen* klubu ilə 4 illik müqavilə imzalamışdır. Lakin Şmid hərbi xidmətə çağırışla bağlı məsələlərə görə dərhal komanda ilə məşqlərə qoşulmayacaq. Verder klubu hərbi xidmətə görə 18 aylıq möhlət alacağını açıqlamışdır.

## Milli karyerası
2016-cı ildə Şmid Avstriyanın gənclərdən ibarət milli komandası ilə Azərbaycanda keçirilən UEFA Avropa U-17 Çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə Şmid Bosniya və Herseqovina, Ukrayna, Almaniya və  Portuqaliya milli komandalarına qarşı oyunlarda meydana çıxmışdır. O, Ukrayna millisinə qarşı oyunda bir qolla yadda qalmışdır.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Avstriya Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Klub
 **«[[Red Bull Zalsburq]]»**
*  Bundesliqa — 2017-2018

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Статистика на soccerway
* Профиль на sports.ru
* 
* Romano Schmid in der Datenbank von fussballoesterreich.at
Türkün ulusu. Xəlil Rza Ulutürk (film, 2015)

**Türkün ulusu. Xəlil Rza Ulutürk** — 2015-ci ildə rejissor Murad Quliyevin Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film

## Məzmun
Filmdə əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycanın xalq şairi Xəlil Rza Ulutürkün xatirəsinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin arxiv materiallarından istifadə olunur.

## Filmin heyəti
:**Ssenari müəllifi:** Sevinc İsmayılzadə
:**Rejissor:** Murad Quliyev
:**Operator:** Elxan Rüstəmov
:**Montaj:** Yaqub Həsənov
:**Səs rejissoru:** Rəşad Əflatunoğlu
:**Assistentlər:** Mikayıl Əjdəroğlu, Qafur Sədiyev
:**Səs operatoru:** Əliabbas Qasımov
:**Kompüter qrafikası:** Vəfa Bağırova
:**Filmi səsləndirənlər:** Ədalət Məmmədov, Bəxtiyar Şərifzadə, Pərviz Bağırov, Ofeliya Novruzqızı, Kamran Yunis, Mahir Mirişov
:**Qrim rəssamı:** İlqar Cəfərov
:**Geyim rəssamı:** İradə Həyatova
:**İnzibatçı:** Məlahət Əhməd
:**Redaktor:** Yaqub Əlioğlu
:**Filmin direktoru:** Valeh Həsənli

### Rollarda
:Məzahir Süleymanov
:İlqar Musayev
:Nadir Bədirov
:Fəridə Ağazadə
:Əsmət Məmmədova
:Bahar Əhmədova
:Rəhim Rəhimli

### Filmdə iştirak edənlər
:Nəriman Həsənzadə (xalq şairi)
:Firəngiz Ulutürk (həyat yoldaşı)

### Arxiv kadrlarda iştirak edənlər
:Xəlil Rza Ulutürk (xalq şairi) (titrlərdə yoxdur)
:Heydər Əliyev (titrlərdə yoxdur)
:Mikayıl Mirzə (xalq artisti) (titrlərdə yoxdur)
:Bəxtiyar Vahabzadə (xalq şairi) (titrlərdə yoxdur)
:Təbriz Xəlilbəyli (şəkil) (titrlərdə yoxdur)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Dərvaqçay

**Dərvaq çayı** — Dağıstannın Dərbənd rayonu ərazisindən axan çay.

Çayın mənbəyi adsız kiçik bir göldür. Mənbəyi Xəzər dənizidir. Çayın uzunluğu 39&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 520&nbsp;km² təşkil edir.  İri qolları: Barzançay, Dyubekçay. Çay üzərində Geçuk su anbarı yerləşir. Çay sahilində yerləşən yaşayış məntəqələri: Məmmədqala, Yunı Paxar, Miçurino, Gecux.

Mənsəbində alt paleolit dönəminə aid Dərvaqçay-körfəz 1, Dərvaqçay-körfəz 2 və Dərvaqçay-karer ilkin yaşayış düşərgələri vardır. Dərvaqçay-1 bakı trasqressiyası (Q1b) ~600 min. il b.e.ə dönəminə aiddir.

Qərbi Xəzər hövzəsinə aiddir. Çay Samurçay və Sulak çayları hövzəsi arasında yerləşir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан

## Mənbə
* Dövlər reestr xidməti: Dərvaqçay

### Xəritə
* Dərvaqçay. İctimai kadastr xəritəsi