open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sitrullin

Üzvi birləşmə olan **sitrullin** α-amin turşusudur. Onun adı latınca qarpız olaraq tərcümə olunan *[[Qarpız|citrullus]]* sözündən götürülmüşdür. 19-cu əsrin sonlarından qastroenteroloqlar tərəfindən bu maddə təsvir edilsə də, ilk dəfə 1914-cü ildə yapon tədqiqatçıları Yataro Koga () və Ryo Otake ()  və daha sonra Tokio Universitetindən Mitsunori Vada tərəfindən 1930-cu ildə kodlaşdırıldı. 

H2NC(O)NH(CH2)3CH(NH2)CO2H kimyəvi formuluna malikdir. O, karbamid mübadiləsində əsas ara məhsuldur,ammonyakı karbamidə çevirərək orqanizmdən ifraz edir. Sitrullin həmçinin arginin amin turşusundan azot oksidinin fermentativ istehsalının əlavə məhsulu kimi istehsal olunur.

## Biosintez
Sitrullin aşağıdakılardan əldə edilə bilər:

* Arginindən, azot oksidinin istehsalının əlavə məhsulu kimi
* Prolin və ya qlutamin parçalanması ilə ornitindən
* Asimmetrik dimetilarginindən

Sitrullin, karbamid mübadiləsində ornitin və karbamoil fosfatdan hazırlanır. O, həmçinin azot oksidinin (EC 1.14.13.39 ) katalizləşdirilmiş reaksiyasının əlavə məhsulu kimi arginindən istehsal olunur. Arginindən sintez olunan saç follikullarının daxili kök qabığında və medullasında yayılmışdır. Arginin əvvəlcə *N* -hidroksil-argininə oksidləşir, daha sonra azot oksidinin sərbəst buraxılması ilə birlikdə sitrullinə qədər oksidləşir.

Sitrullin həm də nazik bağırsağın enterositləri tərəfindən hazırlanır.

## Funksiyası
Sitrullin, məməlilərin ammonyakı karbamidə çevirərək ifraz etdiyi sidik cövhəri mübadiləsi ərzində metabolik ara məhsuldur. Sitrullin, həmçinin azot oksid ilə katalizləşdirilmiş amin turşusu arginindən azot oksidinin fermentativ istehsalının əlavə məhsulu kimi istehsal olunur.

Bir neçə zülalda modifikasiya nəticəsində sitrullin aşkar edilir. Bu sitrullin qalıqları kalsium ionlarının köməyi ilə sitrulinasiya və ya deiminasiya adlanan prosesdə arginini sitrulinə çevirən peptidilarginin deiminazlar adlı fermentlər ailəsi tərəfindən əmələ gəlir. Normalda sitrullin qalıqlarını ehtiva edən zülallara miyelin əsas zülalı, filagrin və bir neçə histon zülalları daxildir, halbuki fibrin və vimentin kimi digər zülallar hüceyrə ölümü və toxuma iltihabı zamanı sitrulinasiyaya həssasdır.

Dövrü sitrullin konsentrasiyası bağırsaq funksionallığının biomarkeridir.

## Kommersiya istifadəsi
L-sitrullin adı altında qida əlavəsi kimi satılır, adətən toz şəklindədir. L-sitrulin azot oksidi istehsalını artıraraq, arterial fəaliyyətə və bununla da bütün bədəndə qan axınına kömək edir, bu, müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində və ya qarşısının alınmasında faydalı ola bilər. Lakin bu iddialar rəsmi farmakologiya tərəfindən təsdiqlənməmişdir.

L-sitrulin, bəzi enerji içkilərinə əlavə edilir və termojenik təsirləri ilə məşhurdur.

## İstinadlar
İsmayıl Kadare

**İsmayıl Kadare** (albanca: [ismaˈil kadaˈɾe]; ) — alban romançısı, şairi, esseisti, ssenaristi və dramaturqu. O, aparıcı beynəlxalq ədəbi xadim və ziyalı idi və ilk romanı olan "Ölü Ordunun Generalı"nın nəşrinə qədər poeziyaya diqqət yetirirdi və bu roman onu beynəlxalq səviyyədə məşhurlaşdırırdı.

Kadare bəziləri tərəfindən 20-ci və 21-ci əsrlərin ən böyük yazıçı və ziyalılarından biri və totalitarizmə qarşı universal bir səs kimi qəbul edilir. Albaniyada sərt senzura dövründə yaşayaraq, o, məsəl, mif, təmsil, xalq nağılı, alleqoriya və əfsanə kimi ikili məna, eyham, kinayə, satira və kodlaşdırılmış mesajlarla dolu vasitələrdən istifadə edərək, onun üç kitabını qadağan edən kommunist senzuralarını üstələyəcək hiyləgərliklər hazırladı. 1990-cı ildə kommunist rejimindən və onun Siqurimi gizli polisindən qaçmaq üçün Parisə qaçdı. 1990-cı illərdən etibarən Albaniyadakı hər iki əsas siyasi partiya ona ölkənin razılıq əsasında prezidenti olmağı təklif etsə də, imtina edib. 1996-cı ildə Fransa onu Əxlaq və Siyasi Elmlər Akademiyasının xarici üzvü təyin edib və 2016-cı ildə Fəxri Legion Komandiri ordeni ilə təltif edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* National Library of Albania
* 
* In the Palace of Nightmares': An Exchange – *New York Review of Books*
* "Poems by Ismail Kadare", Albanianliterature.net.
Ali mədəniyyət

**Ali mədəniyyət** — cəmiyyətin nümunəvi sənət əsərləri kimi qəbul etdiyi, estetik dəyərə malik, mədəni obyektləri, eləcə də cəmiyyətin öz mədəniyyətinin təmsilçisi hesab etdiyi ədəbiyyat, musiqi, tarix və fəlsəfə əsərlərini əhatə edir.

## İstinadlar
Kanon

**Kanon** — yunanca κανών (kanon) sözündən götürülmüşdür ki, bu da "qayda" mənasını verir. İngilis dilində "canon" kimi istifadədə bu anlayış çox genişdir: rəsmi, orijinal və ya bəyənilmiş qaydalar və ya qanunlar qrupu; rəsmi, orijinal və ya bəyənilmiş ədəbiyyat və ya incəsənət əsərləri qrupu (məs. ədəbiyyatda və ya dini müqəddəs yazılarda); müəyyən dində, tədqiqat sahəsində və ya incəsənətdə sorğusuz-sualsız qəbul edilən və ya beynəlxalq şəkildə qəbul edilmiş qaydalar, prinsiplər və standartlar.

## İstinadlar
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus C-130 qəzası

**Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus hərbi yük təyyarəsi qəzası** — 11 noyabr 2025-ci ildə baş vermiş təyyarə qəzası.

Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus hərbi yük təyyarəsinin Gürcüstan ərazisində qəzaya uğraması nəticəsində 20 türkiyəli hərbçi həlak olmuşdur. Qəza Gürcüstanın Siqnaxi bələdiyyəsi ərazisində, Gürcüstanın dövlət sərhədinin təqribən 5 kilometrliyində baş verib.

## Arxa plan

### Təyyarə
1968-ci ildə istehsal olunmuş təyyarə əvvəlcə Səudiyyə Ərəbistanı Hərbi Hava Qüvvələrinə təhvil verilib. 2010-cu ilin mart ayında Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri ilə xidmətə başlayıb və qəzadan əvvəl müntəzəm olaraq xidmətdə olub. C-130B/E Herkules təyyarə Türkiyə tərəfindən hərbi və humanitar daşımalar üçün geniş istifadə olunur.

### Sərnişinlər və heyət
Təyyarədə, o cümlədən müəyyən sayda ekipaj üzvü də daxil olmaqla, 20 sərnişin olub.

## Hadisə
Təyyarə UTC vaxtı ilə saat 10:19-da Azərbaycanın Gəncə Beynəlxalq Hava Limanından havaya qalxıb və məlumatlara görə, onun maksimum 7315 m (24.000 fut) hündürlüyə çatdığı bildirilir. Təyyarə Azərbaycandan Türkiyəyə uçuş edərkən Gürcüstan üzərində havada parçalanıb və Siqnaxi yaxınlığında qəzaya uğrayıb. Təyyarə Gürcüstana keçdikdən bir neçə dəqiqə sonra qəza siqnalı vermədən radarlardan itib. Videoda təyyarənin yerə çırpılmadan əvvəl parçalandığı, spiralvari şəkildə fırlandığı və yanacaq sızdığı görünür. Türkiyə hökuməti göyərtədəki 20 nəfərin hamısının həlak olduğunu bildirib.

Qəzadan sonra Gürcüstan və Azərbaycan hakimiyyət orqanları tərəfindən əlaqələndirilmiş axtarış-xilasetmə əməliyyatı başladılıb. Gürcüstan hakimiyyət orqanları qəza yerinə təxminən saat 17:00-da çatıb və Türkiyə ordusu xilasetmə işlərinə dəstək olaraq pilotsuz uçuş aparatı göndərib.

## İstintaq
"İnsan tələfatına səbəb olan uçuş təhlükəsizliyi qaydalarının və ya hava nəqliyyat vasitəsinin istismarı qaydalarının pozulması" maddəsi ilə araşdırma başlanıb. Daxili İşlər Nazirliyi hadisə ilə bağlı ictimaiyyətə mərhələli şəkildə ətraflı məlumat verəcəyini bildirib.

## İstinadlar
Lene Hau

**Lene Vesterqaard Hau** (danca: *Lene Vestergaard Hau* [ˈle̝ːnə ˈvestɐˌkɒˀ ˈhɑw]; ) — danimarkalı fizik və müəllimdir. O, Harvard Universitetində Mallinckrodt Fizika və Tətbiqi Fizika professorudur.

1999-cu ildə o, Bose-Einstein kondensatından istifadə edərək işıq şüasını saniyədə təxminən 17 metrə qədər yavaşlatmağa nail olan və 2001-ci ildə şüanı tamamilə dayandıra bilən Harvard Universitetinin komandasına rəhbərlik etmişdir. Sonradan bu təcrübələrə əsaslanan işlər işığın maddəyə, sonra maddədən yenidən işığa ötürülməsinə gətirib çıxardı ki, bu da kvant şifrələmə və kvant hesablamaları üçün mühüm nəticələrə səbəb olan bir prosesdir. Daha son işlər ultrasoyuq atomlar və nanoskopik miqyaslı sistemlər arasında yeni qarşılıqlı təsirlər üzərində tədqiqatları əhatə etmişdir. Fizika və tətbiqi fizika tədrisi ilə yanaşı, o, Harvardda fotovoltaik elementlər, nüvə enerjisi, batareyalar və fotosintezlə bağlı Enerji Elmi fənnini tədris etmişdir. Öz təcrübələri və tədqiqatları ilə yanaşı, o, tez-tez beynəlxalq konfranslarda çıxış etməyə dəvət olunur və müxtəlif qurumların elm siyasətinin strukturlaşdırılmasında iştirak edir. O, hökumət nazirlərinin, eləcə də Danimarkanın yüksək səviyyəli elm siyasəti və tədqiqat inkişaf etdiricilərinin qatıldığı Kopenhagendə keçirilən *EliteForsk-konferensiyası 2013* ("Elit Tədqiqat Konfransı") tədbirində əsas məruzəçi olub.

Bir çox nailiyyətlərinə görə, Discover Jurnalı onu 2002-ci ildə elm sahəsindəki ən vacib 50 qadından biri kimi tanıyıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Duqlas Hartri

Duqlas Reyner Hartri (; ) — ədədi analizin inkişafı və onun atom fizikasının Hartri-Fok tənliklərinə tətbiqi və Meccano istifadə edərək diferensial analizatorun qurulması ilə ən məşhur olan ingilis riyaziyyatçısı və fizikidir.

## Erkən həyatı və təhsili

Duqlas Hartri İngiltərənin Kembric şəhərində anadan olub. Atası Vilyam, Kembric Universitetində mühəndislik üzrə mühazirəçi idi. Anası Eva Reyner, Böyük Britaniya Qadınlar Milli Şurasının prezidenti və Kembric şəhərinin ilk qadın meri idi. Onun ulu babalarından biri Samuel Smayls, digəri isə Con Pennin ortağı dəniz mühəndisi Vilyam Hartri idi. Duqlas Hartri körpəlikdən sağ çıxan üç oğuldan ən böyüyü idi. Bir qardaşı və bacısı o, hələ uşaq ikən körpəlikdə öldü, lakin iki qardaşı da sonradan öldü. Hartrinin 7 yaşlı qardaşı Con Edvin Hartri 17 yaşında, Hartrinin 22 yaşlı qardaşı Kolin Vilyam isə 1920-ci ilin fevral ayında, Hartrinin 23 yaşında olanda meningitdən vəfat etmişdir. Onun ana tərəfdən əmisi oğlu geoloq Doroti Helen Reyner idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Paul Hartek

**Paul Karl Maria Hartek** () — Avstriyalı fiziki kimyaçı. 1945-ci ildə Almaniyada "böyük bir əməliyyat" çərçivəsində Epsilon əməliyyatı çərçivəsində Harteck, müttəfiq Britaniya və Amerika Silahlı Qüvvələri tərəfindən nasistlərə nüvə silahı proqramında kömək etmək şübhəsi ilə həbs edildi və altı ay müddətinə gizli elektron dinləmə cihazları ilə təchiz edilmiş bir İngilis evi olan Farm Hall-da həbs edildi.

## Təhsili

Hartek 1921-ci ildən 1924-cü ilə qədər Vyana Universitetində və Berlin Humboldt Universitetində kimya təhsili almışdır. 1926-cı ildə Maks Bodenşteynin rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsi almışdır. 1926-cı ildən 1928-ci ilə qədər Vrotslav Universitetində Arnold Oykenin müəllim köməkçisi olmuşdur.

## Karyerası

1928-ci ildən 1933-cü ilə qədər Hartek Dahlem-Berlin şəhərində yerləşən "KWI für physikalische Chemie und Elektrochemie"-də (KWIPC) (Kaiser Vilhelm Fiziki Kimya və Elektrokimya İnstitutu) ştatlı alim kimi çalışmış və orada Karl Fridrix Bonhyoffer ilə parahidrogen və ortohidrogen üzərində təcrübələr aparmışdır. KWIPC-də işləyərkən 1931-ci ildə Berlin Humboldt Universitetində abilitasiyasını başa vurmuş və orada daha sonra Girdler sulfid prosesini inkişaf etdirən Karl-Hermann Geybin dissertasiyasına rəhbərlik etmişdir.

1933-cü ildə Hartek Kembric Universitetində Ernest Rezerford ilə birlikdə tədqiqat aparmağa getmişdir. Bu müddət ərzində Rezerford sürətləndirici ilə idarə olunan nüvə birləşməsi üzərində işləyirdi və Hartekin adı 1934-cü ildə bu mövzuda yazılmış məqalədə qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Annotated Bibliography for Paul Harteck from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
* MPIWG – Horst Kant *Werner Heisenberg and the German Uranium Project* (MPIWG, 2002)
*
Peter Andreas Hansen

**Peter Andreas Hansen** () — Danimarkada anadan olmuş alman astronomudur.

## Bioqrafiyası
Zərgərin oğlu olan Hansen, Flensburqda saat ustası sənətini öyrənmiş və 1818–1820-ci illərdə Berlin və Tönderdə bu sənətlə məşğul olmuşdur. Lakin o, uzun müddət elm tələbəsi olmuşdu; və Tönderdə həkim işləyən Dr. Dirks atası ilə razılaşaraq onu 1820-ci ildə Kopenhagenə göndərdi və orada H. C. Şumaxerin himayəsini qazandı və Kral VI Frederikin şəxsi diqqətini cəlb etdi. Danimarka tədqiqatı o zaman davam edirdi və o, 1821-ci ildən 1825-ci ilə qədər əsasən Altonanın yeni rəsədxanasında Şumaxerin köməkçisi kimi fəaliyyət göstərdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Awarding of RAS gold medal, 1842: MNRAS '''5''' (1842) 158
* Awarding of RAS gold medal, 1860: MNRAS '''20''' (1860) 154
* Portraits of Peter Andreas Hansen from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections
Vander Yohannes de Haaz

**Vander Yohannes de Haaz** () — holland fizik və riyaziyyatçısı. O, daha çox Şubnikov-de Haaz effekti, De Haas-Van Alfen effekti və Eynşteyn-de Haaz effekti ilə tanınır.

## Karyerası

Diplomunu aldıqdan sonra De Haaz Berlində "Fizikalische Reichsanstalt"-da tədqiqatçı kimi çalışmışdır. Daha sonra Hollandiyaya qayıtmış, Deventerdə məktəb müəllimi, Haarlemdəki Teylers Muzeyinin konservatoru, daha sonra Delft Texniki Məktəbində və Qroningen Universitetində fizika professoru kimi çalışmışdır. 1925-ci ildə Leydendə professor və Kamerlingh Onnesin yerinə fizika laboratoriyasının iki rəhbərindən biri olmuşdur. 1948-ci ildə De Haaz təqaüdə çıxmışdır.

Aşağı temperatur tədqiqatları üçün istifadə etdiyi avadanlıqların (təxminən 1930-cu ilə aid elektromaqnit) nümunəsini Leydendəki elm tarixi muzeyi olan Boerhaave Muzeyində görmək olar.

1922-ci ildə o, Niderland Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü oldu. İyirmi il sonra, 1942-ci ildə istefa verməyə məcbur oldu. İkinci Dünya Müharibəsi 1945-ci ildə başa çatdıqdan sonra ona yenidən üzv olmağa icazə verildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* De Haas' math genealogy
* Albert van Helden, *Biography,* Wander Johannes de Haas 1878–1960 (Digital Library of Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences https://web.archive.org/web/20070315020112/http://www.digitallibrary.nl/index.cfm). Originally published in: K. van Berkel, A. van Helden and L. Palm, ed., *A History of Science in The Netherlands,* Survey, Themes and Reference, pp.&nbsp;454–456 (Leiden, Brill, 1999).
* Wander Johannes de Haas, 1878–1960 @ Instituut-Lorentz for theoretical physics
*  J. van den Handel, ''Haas, Wander Johannes de (1878–1960)'', in Biografisch Woordenboek van Nederland.
Rudolf Haaq

**Rudolf Haaq** (; ) — əsasən kvant sahə nəzəriyyəsinin fundamental məsələləri ilə məşğul olan alman nəzəri fizikidir. O, kvant sahə nəzəriyyəsinin müasir formulunun banilərindən biri idi və formal strukturu lokallıq prinsipi və lokal müşahidə edilə bilən amillər baxımından müəyyən etmişdir. O, həmçinin kvant statistik mexanikasının təməllərində mühüm irəliləyişlər etmişdir.

## Bioqrafiyası

Rudolf Haaq 17 avqust 1922-ci ildə Baden-Vürtemberqin mərkəzində yerləşən universitet şəhəri olan Tübingendə anadan olmuşdur. Ailəsi mədəni orta təbəqəyə mənsub idi. Haaqın anası yazıçı və siyasətçi Anna Haaq idi. Atası Albert Haaq gimnaziyada riyaziyyat müəllimi idi. 1939-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra, II Dünya Müharibəsi başlamazdan bir müddət əvvəl Londonda bacısını ziyarət etdi. Həbs edildi və müharibəni Manitobadakı alman mülki şəxslərin düşərgəsində keçirdi. Orada gündəlik məcburi əməkdən sonra boş vaxtını özünütəcrübəçi kimi fizika və riyaziyyatı öyrənmək üçün istifadə edirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* .
* 
*
Alan Qut

**Alan Harvi Qut** (, /ɡuːθ/; ) — Massaçusets Texnologiya İnstitutunda Viktor Vayskopf adına fizika professoru olan amerikalı nəzəri fizik və kosmoloqdur. Aleksey Starobinski və Andrey Linde ilə birlikdə "kosmik inflyasiya nəzəriyyəsinin qabaqcıllığına görə" 2014-cü ildə Kavli mükafatını qazanıb. Qutun tədqiqatları elementar hissəciklər nəzəriyyəsinə və hissəciklər nəzəriyyəsinin erkən kainata necə tətbiq olunduğuna yönəlib.

O, 1968-ci ildə MIT-i fizika üzrə bitirib və fizika üzrə magistr və doktorluq dərəcələri almaq üçün orada qalıb.

Kiçik hissəciklər fiziki olaraq, Guth 1979-cu ildə Kornelldə kosmik inflyasiya ideyasını inkişaf etdirib və bu mövzuda ilk seminarını 1980-ci ilin yanvar ayında verib. Stenford Universitetindəki SLAC Nəzəriyyə Qrupuna keçən Guth, 1981-ci ildə kosmik inflyasiya ideyasını rəsmi olaraq irəli sürdü, yəni yeni yaranan kainatın müsbət vakuum enerji sıxlığı (mənfi vakuum təzyiqi) ilə idarə olunan eksponensial genişlənmə mərhələsindən keçməsi ideyası. 2006-cı ildə WMAP missiyasının nəticələri kosmik inflyasiyanın əsaslandırılmasını çox inandırıcı etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Alan H. Guth's webpage at MIT
*MIT Center for Theoretical Physics
*Alan Guth - "*[https://web.archive.org/web/20120414223036/http://pauli.physics.lsa.umich.edu/w/arch/som/sto2001/Guth/real/n001.htm Eternal inflation]: Successes and questions*"
*The Growth of Inflation, *Symmetry* magazine, December 2004/January 2005
*Guth's Grand Guess, *[[Discover (magazine)|Discover]]* magazine, April 2002
* Additional photo
*Inflationary spacetimes are not past-complete
Şarl-Eduar Qiyom

**Şarl-Eduar Qiyom** ( [ʃaʁl edwaʁ gijom]; ) — 1920-ci ildə "nikel polad ərintilərində anomaliyaları kəşf etməklə fizikada dəqiq ölçmələrə göstərdiyi xidmətə görə" Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüş isveçrəli fizikdir. 1919-cu ildə Londondakı Fizika İnstitutunda "Nikel-Poladların Anomaliyası" başlığı ilə beşinci Qutri mühazirəsini oxuyub.

## Şəxsi həyatı

Şarl-Eduar Qiyom 15 fevral 1861-ci ildə İsveçrənin Fleurier şəhərində anadan olub. Qiyom ilk təhsilini Nevşateldə alıb və 1883-cü ildə Sürixdə İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunda fizika üzrə doktorluq dərəcəsi alıb.

Qiyom 1888-ci ildə A. M. Taufflieb ilə evlənib və onunla üç övladı olub.

O, 13 iyun 1938-ci ildə Sevrdə 77 yaşında vəfat etdi. O, xristian idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Leo Qrets

**Leo Qrets** (; ) — alman fizikidir. O, Almaniyanın Vrotslav şəhərində anadan olmuşdur və tarixçi Henrix Qretsin oğlu idi.

Qrets elektromaqnit enerjisinin yayılmasını araşdıran ilk şəxslərdən biri olub. İstilik axınını təsvir edən ölçüsüz ədəd olan Qrets ədədi (Gz) onun adını daşıyır. Bəzən onun adı ilə 1896-cı ildə Polşa elektrotexniki Karol Pollak tərəfindən icad edilən və 1897-ci ildə Leo Qrets tərəfindən müstəqil şəkildə icad edilən və nəşr olunan diod körpü düzəldici dövrəsi də tanınır.

1880-ci ildə o, Stefan-Boltsman qanununu təsdiqləyib.

Qrets 85 yaşında Münxendə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Peter Qrünberq

**Peter Andreas Qrünberq** (almanca: [ˈpeːtɐ ˈɡʁyːnbɛʁk]; ) — alman fiziki və Albert Fert ilə birlikdə giqabaytlıq sərt disklərdə irəliləyiş yaradan nəhəng maqnitorezistansın kəşfinə görə Fizika üzrə "Nobel" mükafatı laureatıdır.

## Əsas işləri

1986-cı ildə o, nazik qeyri-ferromaqnit təbəqə ilə ayrılmış ferromaqnit təbəqələri arasında antiparalel mübadilə birləşməsini, 1988-ci ildə isə nəhəng maqnitorezistiv effekti (GMR) kəşf etdi. GMR eyni vaxtda və müstəqil olaraq Paris Sud Universitetindən Albert Fert tərəfindən kəşf edildi. Müasir sərt disklərin oxu başlıqlarında geniş istifadə olunur. GMR effektinin digər bir tətbiqi dəyişkən olmayan, maqnit təsadüfi giriş yaddaşıdır.

Nobel mükafatından əlavə, əsərləri APS Beynəlxalq Yeni Materiallar Mükafatı, Beynəlxalq Təmiz və Tətbiqi Fizika Birliyinin Maqnetizm Mükafatı, Hewlett-Packard Eurofizika Mükafatı, Fizika üzrə Wolf Mükafatı və 2007-ci il Yaponiya Mükafatlarında da ortaq mükafatlarla mükafatlandırılıb. O, 1998-ci ildə Texnologiya və İnnovasiya üzrə Almaniya Gələcək Mükafatını qazanıb və 2006-cı ildə Avropa Patent İdarəsi və Avropa Komissiyası tərəfindən "Universitetlər və tədqiqat müəssisələri" kateqoriyasında Avropanın İlin İxtiraçısı seçilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Peter Grünberg webpage at Forschungszentrum Jülich
* List of selected papers
Aşıq Ahu (Qaraoğlu)

**Aşiq Ahu (Qaraoğlu)** – XVII əsrdə yaşamış aşıq.

Əsl adı Əli olan aşıq Diyarbəkirdə anadan olmuşdur. Ahu "Qaraoğlu" ləqəbli aşıq üslubunda yazdığı şeirləri ilə də məşhurdur. Səsi və avazı gözəl olan aşıq haqqında mənbələrdə "yaşadığı dövrün bağçasının xoş sədalı bir bülbülü" deyilərək bəhs edilir.

Ahu dərvişliyə və bəkdaşiliyə meyil edən yeniçəri aşıqlardandır. Müxtəlif mənbələrdə aşığın küliyyatına rast gəlmək mümkündür O, eyni zamanda bir neçə ilahların də bəstəkarıdır Elə məhz ona görə də Ahudan bəhs edən tədqiqatçılar onu həm də musiqişünas kimi qələmə verirlər.

Tarixçi Hammer Osmanlı şairlərinə həsr etdiyi "Cameyi Mahasini Zürəfayı Əhli Zevk vəl irfân fi təracim-i Şuarayi dövləti Ali Osman" adlı təzkirəsində Ahudan bəhs edərək onun Sultan IV Mehmetin xanəndələrindən olduğunu qeyd etmişdir. Onu "Şərqiyyat məcmuəsi"nin sahibi və şairlərin şeyxi adlandırmışdır. Bu məlumat üzərinə bir çox tədqiqatçılar "Şərqiyyat məcmuəsi"nin sahibi haqqında heç bir məlumat əldə edə bilməməklə yanaşı, Ahunun başqa şeirlərinə də rast gəlmədiklərini yazırlar

## "Önüncə" dastanı
Tarixə adını "Önüncə" dastanı ilə yazan aşığın Rusiya-Türkiyə müharibələrinin birində iştirak etdiyi güman edilir. Çünki bu dastanın məhz Rusiya-Türkiyə müharibələrini söylənildiyi düşünülür. "Önüncə" dastanı bəzi qaynaqlarda "Dastan-i İslam padşahı" adı ilə də tanınır. Dastanın dili ərəb-fars sözləri ilə zəngindir. Dastanda aşıq Allahı, Peyğəmbəri (ə.s.) və onun övliyalarını Türk ordusunun verdikləri ağır mücadilələrə yardım etməyə çağırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Ali Emîrî. Tezkire-î Şuarâ-yı Âmid. İstanbul, 1910, s.113
# Vasfi Mahir Kocatürk. Tekke Şiiri Antolojisi. Buluş Kitabevi, Ankara, 1955, s.326
# Şevket Beysanoğlu. Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları, Birinci Cilt, San Matbaası, Ankara, 1996, s.131
# Bülent Akın. IV. Murat ve IV. Mehmet Hânendeleri Arasında Diyarbakırlı Bir Alevi-Bektaşi Âşik: Âhû Baba (Karaoğlu) Türk Kültürü Ve Haci Bektaş Veli Araştırma Dergisi / 2011 / 59, s.282
# Ali Emîrî. Tezkire-î Şuarâ-yı Âmid. İstanbul, 1910, s.113–114
# Qumru Şəhriyar. Türk xalq ədəbiyyatının zirvəsi: Aşıq Ahu (Qaraoğlu). "Dədə-Qorqud" elmi-ədəbi toplusu, 2015(4), s.154–162
4-cü İcra Vəkilləri Heyəti

**4-cü İcra Vəkilləri Heyəti** — Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı millətçilərin qurduğu dördüncü hökumət. 1922-ci il iyulun 12-dən 1923-cü il avqustun 4-dək xidmət etmiş hökumətə Hüseyn Rauf bəy rəhbərlik etmişdir.

## Arxa planı
Hökumətin rəhbəri (baş nazirə bərabər) Antanta dövlətləri tərəfindən həbs olunan, Maltadan yeni qayıdan Rauf bəy (sonralar Orbay soyadı ilə tanınan) təyin olundu. Rauf Orbay və Vəkillər heyətinin digər üzvləri Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən fərdi qaydada seçilmişdilər.

## Heyət

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şanıraq

**Şanıraq**, **şanırak, sağırak,** **tündük, tüynük** (, , bur. və , , ,  ) alaçığın günbəzini taclandıran, haşiyənin içərisinə həkk olunmuş qəfəs xaça bənzəyən, günbəzin yan ətəklərini (*uyklar*) tarıma çəkərək, yerində tutmaq, günəş işığının alaçığa daxil olmasını və tüstünün çıxmasını təmine dən konstruksiya elementi.

## Quruluşu
Şanıraq ortasında ip toxuma qabarıq qəfəs olan taxta çarxdan ibarətdir. Taxra çarxın çevrəsi boyunca dam örtüyünün dirəklərinin geydirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş “uuk” adlanan deşiklər qoyulur.

Şanırak bir neçə hissədən ibarətdir:

* Toğın - şanırağın əsasını təşkil edərək, sərt ağacdan çarx şəklində (dairəvi) hazırlanıb və bəzədilir;
* Küldreuiş - Samba ağacını əyməklə hazırlanır və şanırağın hər qolunda 3-dən 8-ə qədər küldreuiş bərkidilir;
* Bərkitməci - bunlar küldreuişlərin dağılmaması üçün quraşdırılaraq, bəzədilir;
* Şanırakın gözü - uykun qələmi ora taxılır; toğın və bərkidici şanırağın içərisindən bəzədilir.

Fayl:Казахский_шанарак.jpg|link=Файл:Казахский_шанарак.jpg|alt=Казахский шанырак| Qazax şandırağı
Fayl:Nadrplanet016.jpg|link=Файл:Nadrplanet016.jpg|alt=Монгольское тооно| Monqol toonosu


## Adət-ənənə
Qazaxların adətincə şanıraq nəsil yadigarları, nəslin davamının əlaməti kimi qiymətləndirillir. Onu heç vaxt çevirmək və ya yerə salmaq olmaz. Qazaxlarda şanırağ miras kimi almış vərəsə-oğul “şanıraq yiyəsi” deyilir.

Türk xalqlarında şanıraqla bağlı bir çox ayinlər, inanclar, deyimlər və s. var. Misal üçün, özgə alaçığında özünü düzgün apara bilməyənə “sandırağa baxıb, söylə” (şanırağa bax - danış) deyərmişlər. Üzərinə qan ləkəsi düşmüş şanırağı parçalayıb, yandırarmışlar. Əks halda dünşünərmişlər ki, pis ruhlar alaçığı tərk etməyəcək.

## Dövlət rəmzlərində
Şanıraq Qırğızıstanın və Qazaxıstanın dövlət bayraqlarında, habelə Monqolustanda əhalisinin böyük əksəriyyəti qazaxların təşkil etdiyi Bayan-Ulqiy vilayətinin gerblərində, Qırğıstanın Oş vilayətinin gerbində, Cəlalabad vilayətinin bayrağında, həmçinin 2005-ci ildən Rusiyanın Tıva Respublikasının Kızıl şəhərinin gerbində təsvir edilmişdir.
Fayl:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|link=Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|alt=Флаг Кыргызстана| Qırğızıstan bayrağı
Fayl:Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|link=Файл:Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|alt=Герб Казахстана| Qazaxıstanın gerbi
Fayl:Mn_coa_bayan_olgiy_aymag.svg|link=Файл:Mn_coa_bayan_olgiy_aymag.svg|alt=Герб Баян-Улгия| Bayan-Ulgiyanın gerbi
Fayl:Blason_de_Kyzyl.png|link=Файл:Blason_de_Kyzyl.png|alt=Герб Кызыла (2005—2016)| Kızıl şəhərinin gerbi (2005-2016)
Fayl:Flag_of_Osh.svg|link=Файл:Flag_of_Osh.svg|alt=Флаг Ошской области| Oş vilayətinin bayrağı
Fayl:Flag_of_Manas.svg|link=Файл:Flag_of_Manas.svg|alt=Флаг Джалал-Абадской области| Cəlal-Abad vilayətinin bayrağı


## İstinadlar
Kazım Hüseynəliyev

**Kazım Yaşar oğlu Hüseynəliyev** () – Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqtisadiyyat naziri.

## Həyatı
Kazım Hüseynəliyev 1987-ci il aprelin 28-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. Evlidir, 2 övladı var.

2005–2009-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında "Menecment" ixtisası üzrə bakalavr təhsili alıb.

2009–2012-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında "Strateji idarəetmə" ixtisası üzrə magistr dərəcəsi alıb. Magistratura təhsilini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

## Əmək fəaliyyəti
2012–2025-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf, İqtisadiyyat və Sənaye, İqtisadiyyat nazirliklərində məsləhətçi, aparıcı məsləhətçi, sektor müdiri, şöbə müdirinin müavini vəzifələrində çalışıb.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2024-cü il 24 iyun tarixli Sərəncamı ilə "Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edilib.

2024-cü ilin 11–22 noyabr tarixlərində Bakı şəhərində keçirilmiş BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasında (COP29) fəal iştirakına görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2024-cü il 10 dekabr tarixli "Təşəkkürnamə" ilə təltif edilib.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin 2025-ci il 6 may tarixli Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqtisadiyyat naziri vəzifəsinə təsdiq edilib.

## İstinadlar
5-ci İcra Vəkilləri Heyəti

**5-ci İcra Vəkilləri Heyəti** — Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindən sonra millətçilər tərəfindən qurulan hökumət.
14 avqust 1923-cü ildən 27 oktyabr 1923-cü ilə qədər xidmət etmiş hökumətə Əli bəy Fəthi rəhbərlik etmişdir.

## Arxa planı
Lozanna müqaviləsindən narazı qalan əvvəlki icra vəkili Rauf Orbayın istefasından sonra yeni hökumət yarandı. Hökumətin rəhbəri (baş nazirə bərabər) Fəthi bəy Okyar seçildi. Həm Fəthi bəy, həm də heyətin digər üzvləri Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən seçilmişdilər.

## Heyət

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Cun

**Cun** – ad.

* Cun Aşida – Yaponiya dəb dizayneri.
* Cun Ellison — ABŞ aktrisası, müğənni və rəqqasə.
* Cun Amano — Yaponiya futbolçusu.
* Cun Barrou-Qrin
* Cun Mizutani
Ficus karet

*  — Ficus elastica bitki növünün sinonimi.
*  — Ficus benghalensis bitki növünün sinonimi.
Elxan İbrahimov (icra başçısı)

**Elxan Oqtay oğlu İbrahimov** () — Nəsimi Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı ( 12 noyabr 2025 — 29 dekabr 2025).

## Həyatı və təhsili
1982-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 2003-cü ildə Azərbaycan Kooperasiya Universitetini maliyyə və kredit ixtisası üzrə bakalavr, 2005-ci ildə magistr üzrə bitirib, daha sonra Stokholm İqtisadiyyat Məktəbində təhsil almışdır.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. İngilis və rus dillərini bilir. Evlidir, 3 övladı var.

## Əmək fəaliyyəti

Əmək fəaliyyətinə 2006-cı ildə Azərbaycan Kooperasiya Universitetində müəllim kimi başlayıb. Sonralar  “Holiday Inn Baku Airport ” otelində, “Baker Tilly” audit şirkətində, “Embawood”  şirkətlər  qrupunda  və  digər  holdinqlərdə maliyyə sahəsi üzrə rəhbər vəzifələrdə çalışıb. 2020-ci ilin aprel ayından Şamaxı Rayon İcra Hakimiyyəti Başçısı Aparatında Başçının müavini, sosial-iqtisadi inkişafın təhlili və proqnozlaşdırılması şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 18 fevral 2022-ci il tarixli Sərəncamı ilə Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin olunub.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 12 noyabr 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad olunub,.  Prezidentin digər sərəncamı ilə Bakı şəhəri Nəsimi Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 29 dekabr 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə Bakı şəhəri Nəsimi Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad olunub Beləliklə 2-ci dəfə cəmi 47 gün icra başçısı olub.

## İstinadlar
17-ci Türkiyə hökuməti

**17-ci Türkiyə hökuməti** və ya **II. Saka hökuməti** — 10 iyun 1948 - 16 yanvar 1949-cu il tarixləri arasında Türkiyədə fəaliyyət göstərən hökumət. 

## Arxa planı
Əvvəlki baş nazir, Cümhuriyyət Xalq Partiyasından (CHP) olan Həsən Saka 1948-ci il iyunun 8-də istefa verdi. Bununla belə, təzə hökuməti qurmaq vəzifəsi yenidən ona tapşırıldı. Onun formalaşdırdığı kabinet əvvəlkindən çox da fərqlənmirdi. Hökumətdə ən mühüm dəyişiklik  partiyanın yeni lideri olaraq görülən Nihat Erimin gəlməsi oldu.

Hökumət 1948-ci il iyunun 18-də Parlamentdən etimad səsverməsi aldı.

## Kabinet

## Sonrası
Cümhuriyyət Xalq Partiyası (CHP) Demokrat Partiyasına (DP) qalib gəldi. 1950-ci ildə (CHP-nin əleyhinə olacaq) yeni seçkilərə hazırlaşan Saka 1949-cu il yanvarın 14-də istefa etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anormal gəlir

Maliyyədə **anormal gəlir** — bir qiymətli kağızın faktiki gəliri ilə gözlənilən gəlir arasındakı fərqdir. Anormal gəlirlər bəzən “hadisələr” tərəfindən yaradılır. Hadisələrə birləşmələr, dividend elanları, şirkət gəlirləri ilə bağlı açıqlamalar, faiz dərəcələrinin artması, məhkəmə iddiaları və s. daxildir — bunların hamısı anormal gəlirə təsir göstərə bilər. Maliyyə sahəsində hadisələr adətən bazar tərəfindən hələ qiymətə daxil edilməmiş məlumat və ya baş vermiş hadisələr kimi təsnif olunur.

## Səhm bazarı
Səhm bazarı ticarətində anormal gəlirlər, bir səhm və ya portfelin müəyyən dövrdəki faktiki gəliri ilə gözlənilən gəlir arasındakı fərqdir. Adətən S&P 500 kimi geniş indeks və ya Nikkei 225 kimi milli indeks gözlənilən gəliri müəyyənləşdirmək üçün etalon kimi istifadə olunur. Məsələn, əgər bir səhm müəyyən bir xəbərə görə 5% artıbsa, amma orta bazar yalnız 3% artıb və səhm beta əmsalına görə 1-ə bərabərdirsə, onda anormal gəlir 2%-dir (5% - 3% = 2%). Əgər bazarın orta göstəricisi (beta ilə tənzimlənmiş şəkildə) fərdi səhm göstəricisindən daha yaxşı çıxış edərsə, bu zaman anormal gəlir mənfi olacaq.

:\textrm{Abnormal}\ \textrm{Return} = \textrm{Actual}\ \textrm{Return} - \textrm{Expected} \ \textrm{Return}

* Abnormal  Return  — Anormal gəlir
* Actual Return — Faktiki gəlir
* Expected Return — Gözlənilən gəlir

## Hesablama
Anormal gəlirin hesablanma formulu aşağıdakı kimidir:

AR_{it}=R_{it}-E(R_{it})

burada:

* ARit — i şirkətinin t günündə anormal gəliri
* Rit — i şirkətinin t günündə faktiki gəliri
* E(Rit) – i şirkətinin t günündə gözlənilən gəliri

Anormal gəlirləri standartlaşdırmaq üçün aşağıdakı formuldan istifadə etmək geniş yayılmış təcrübədir:

SAR_{it}=AR_{it}/SD_{it}

burada:

* SARit — standartlaşdırılmış anormal gəlir
* SDit – anormal gəlirin standart sapması
* SDit aşağıdakı formula ilə hesablanır:

SD_{it}=[S_i^2*(1+\frac{1}{T}*\frac{(R_{mt}-R_m)^2}{\textstyle \sum_{t=1}^T \displaystyle(R_{mt}-R_m)^2})]^{0,5}

burada:

* Si2 – i şirkətinin qalıq dispersiyası,
* Rmt – t günündə səhm bazarı indeksinin gəliri,
* Rm – qiymətləndirmə dövründə bazar portfelinin orta gəliri,
* T – qiymətləndirmə dövründəki günlərin sayı.

## Yığılmış anormal gəlir
Yığılmış anormal gəlir və ya CAR — bütün anormal gəlirlərin cəmidir. Yığılmış Anormal Gəlirlər adətən qısa zaman pəncərələrində, çox vaxt bir neçə gün ərzində hesablanır. Bu, gündəlik anormal gəlirlərin toplanmasının nəticələrdə qərəz yarada biləcəyinə dair sübutlara əsaslanır.

## İstinadlar
Səttar Əliyev

**Səttar Əliyev** (13 dekabr 1964, Ağdam, Azərbaycan SSR, SSRİ) — əsasən müdafiəçi mövqeyində çıxış etmiş sovet və Azərbaycan futbolçusu. Məşqçi.

## Klub karyerası
13 dekabr 1964-cü ildə Ağdam şəhərində anadan olub. Peşəkar futbolçu karyerasına 1984-cü ildə yerli "Kooperator" (indiki "Qarabağ") komandasında başlayıb. Özünün sözlərinə görə, klubun heyətində ilk oyununu Ağdamda Əli Bayramlının "Energetik" komandasına qarşı keçirib. İlk qolunu isə yenə Ağdamda Gəncə komandasının qapısına vurub. İlk dönəmlərdə yarımmüdafiəçi kimi çıxış etsə də, 1988-ci ildə baş məşqçi postuna gələn Adil Nadirovun istəyi ilə müdafiəçi mövqeyinə keçib. Nadirov, belə bir qərar verməsini Əliyevin cəld və sürətli olması və buna görə də hücumlara arxadan qoşula biləcəyi ilə izah edib.

1980-ci illərin ikinci yarısında komanda yoldaşı Müşfiq Hüseynovla birlikdə Stepanakertin "Qarabağ" klubunda baxışda olub. Komandanın heyətində yoldaşlıq oyunlarında iştirak edərək müsbət təəssürat yaratsa da, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlaması səbəbindən yenidən Ağdam təmsilçisinə qayıdası olub.

1988-ci ildə "Qarabağ" komandasının heyətində Azərbaycan SSR çempionatının qalibi olub. 1989-ci ildə klubun heyətində SSRİ ikinci liqasında 35 görüş keçirib.

1989 mövsümündə "Qarabağ"ın baş məşqçisi olmuş Rəşid Özbəyovun tövsiyyəsi ilə 1990-cı ildə Bakının "Neftçi" komandasına transfer olunub. Lakin Əsgər Abdullayev və Vidadi Rzayev kimi futbolçularla rəqabət aparmaq çətin olduğundan, yeni klubunda cəmi 3 oyun keçirə bilib.

1990-cı ildə yenidən Ağdam təmsilçisinə qayıdan Əliyev, "Qarabağ"la ikinci dəfə Azərbaycan SSR çempionatının qalibi olub, həmçinin Azərbaycan SSR kubokunu da əldə edib.

1993-cü ildə kapitanı olduğu "Qarabağ"la həm ölkə çempionluğunu, həm də Kuboku qazanaraq "qızıl dubl" edib.

2004-cü ildə "Qarabağ" forması ilə son oyununa çıxıb və peşəkar futbolçu karyerasına yekun vurub. Əliyev, Azərbaycan Premyer Liqası tarixində bir klubda ən çox oyun keçirmiş futbolçular siyahısında 9-cu yerdə qərarlaşıb (230 oyun).

## Məşqçilik karyerası
Futbolçu karyerasını sonlandırdıqdan sonra "Qarabağ"ın məşqçilər korpusuna daxil edilib və 2010-cu ilədək burada daimi yer alıb. Daha sonra müxtəlif illərdə Azərbaycan U-17, "Abşeron", "Neftçi" və "Sabah"da çalışıb. 2021-ci ildə "Qarabağ"ın U-19 komandasına baş məşqçi təyin edilib.

## Şəxsi həyatı
5 qardaşı var. Ən böyük qardaşı da futbolla məşğul olub.

Oğlu, Kamran Əliyev peşəkar futbolçu olub. "Səbail" klubunda və 17 yaşlılardan ibarət Azərbaycan milli komandasında çıxış edib. Hazırda futbol hakimidir.

## Nailiyyətləri
### Futbolçu kimi
**Qarabağ**
* Azərbaycan SSR çempionu: 1988, 1990
* Azərbaycan SSR Kubokunun qalibi: 1990
* Azərbaycan çempionu:  1993
* Azərbaycan Superkuboku: 1994
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı: 1993/1994, 1996/1997
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 1993
* Azərbaycan Kuboku finalçısı: 1995/1996, 1997/1998, 1999/2000

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səttar Əliyev''Transfermarkt.com'' saytında
Qədir

**Qədir** — kişi adı.

## Bu ada sahib əhəmiyyətli şəxslər
* Qədir Qızılsəs
* Qədir Rüstəmov
* Qədir Süleymanov
* Qədir Sultanov
* Qədir Hüseynov
* Qədir bəy Hacıbəyov
* Qədir bəy Şirvaşidze
Musa Süleymanov

**Musa Səməd oğlu Süleymanov** () — azərbaycanlı mühəndis, sənayeçi və sahibkar, tarixi **Nəsib Sultan** nəslinin nümayəndəsidir.

## Həyatı
1956-cı ildə Tovuz rayonunda anadan olub.

1991-ci ildə **"Simurg" MMC**-ni təsis edib, 2000-ci ildə isə onun bazasında "**ADO-G Construction Group**" şirkətini yaradıb.

**Zirə Dəniz-Sənaye Kompleksi (Zirə Port MMC)** — şirkət təsisçisi

## Dövlət təltifləri
Sənaye və mühəndisliyin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə:

* "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub,
* "Əməkdar mühəndis" fəxri adına layiq görülüb,
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunub.

## Ailəsi
Evlidir, üç övladı var: Rəşad Süleymanov, Vəfa Süleymanova, Rauf Süleymanov

## İstinadlar
Abdulla bəy

**Abdulla bəy** () — Quba xanı Fətəli xanın qardaşı, Köhnə Şamaxı və Bakı ərazilərində naiblik etmiş bəy.

## Həyatı
Abdulla bəy Quba xanı Hüseynəli xan və Qaytaq usmisi "Böyük" usmi Əhməd xanın qızı Pəricahan Bikənin ailəsində anadan olmuşdur.

1769-cu ildə qardaşı Fətəli xan tərəfindən Köhnə Şamaxıya naib təyin edilmişdir. Onun hakimiyyəti qısa müddətli olmuşdur. Abdulla bəyin vergiləri özbaşına artırması və yerli əhalini sosial cəhətdən incitməsi Şamaxıda üsyanla nəticələnmişdir. Qmelin öz qeydlərində bütün Şamaxı xanlığını Fətəli xanın adından idarə edən Abdulla bəyin özbaşınalıqlarından bəhs edərək yazırdı: “Xan şəhərdə olmayanda onun yerini naib tutur. Bu vəzifəyə Fətəli xan Şamaxını tutduqdan sonra qardaşı Abdulla bəyi təyin etmişdi. Artıq bir ildir ki, xan Abdulla bəydən narazıdır.” Fətəli xan hadisələrə müdaxilə etmiş, qoşunla Yeni Şamaxıya gələrək üsyan rəhbərlərini həbs etdirmiş, üsyançı qüvvələri, o cümlədən Şəki qoşunlarını məğlub edərək bölgədə vəziyyəti sabitləşdirmişdir.

Bu hadisələrdən sonra Abdulla bəy qardaşından Dərbənd və Şamaxının ona verilməsini tələb etmiş, lakin Fətəli xan bu tələbi qəbul etməmiş, əvəzində ona ata mülklərindən pay kimi Niyazabad və ətraf torpaqları təklif etmişdir. Bu qərardan narazı qalan Abdulla bəy Dağıstana çəkilərək Fətəli xanın düşmənləri ilə əlaqə qurmuşdur. Güman edilir ki, münasibətləri bərpa etmək məqsədilə Abdulla bəy 1770-ci ildə Bakıda naib təyin edilmişdir.

Abdulla bəy 1772-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
*
Mister Olimpiya 1991

**Mister Olimpiya 1991** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca iyirmi yeddincisi.  (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1991-ci ilin 14 sentyabrında, ABŞ-ın Orlando  şəhərində (Florida ştatı)  keçirilmişdir.Yarışmanın ümumi mükafat fondu 250 min dollar idi. 

## Nəticələr
Li Heyni ardıcıl olaraq səkkizinci dəfə Mister Olimpiya tituluna layiq görüldü. Gərgin keçən yarışda Li Heyni və debutant Dorian Yets finala qalmış və finalda Li Heyni üç xal üstünlüklə qalib elan olundu.Bu yarışmadan sonra Lİ Heyni 31 yaşında idman karyerasını bitirdi. 

## İstinadlar
Con Qribbin

**Con R. Qribbin** (; ) — Britaniyalı elm yazıçısı, astrofizik və Sasseks Universitetində astronomiya üzrə qonaq elmi işçidir. Onun yazılarına kvant fizikası, insan təkamülü, iqlim dəyişikliyi, qlobal istiləşmə, kainatın mənşəyi və məşhur alimlərin tərcümeyi-halları daxildir. O, həmçinin elmi fantastika da yazır.

## Bioqrafiyası

Con Qribbin 1966-cı ildə Sasseks Universitetində fizika üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. Qribbin daha sonra 1967-ci ildə Sasseks Universitetində astronomiya üzrə magistr dərəcəsi (MSc) alıb və Kembric Universitetində astrofizika üzrə doktorluq dərəcəsi alıb (1971).

1968-ci ildə Qribbin Nəzəri Astronomiya İnstitutunda Fred Hoylun tədqiqat tələbələrindən biri kimi çalışıb və "New Scientist" üçün İnstitutun tədqiqatları və sonda pulsar olduğu aşkar edilənlər haqqında bir sıra hekayələr yazıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  (archived in 2012)
* John Gribbin's old homepage at Sussex University 
* John Gribbin: Penguin UK author profile
* Brief interview  by *[[American Scientist]]* magazine, 2005
*''John Gribbin'' entry at Encyclopedia of literature and science
*John Gribbin at Kirkus Reviews
Maykl Qrin (fizik)

**Maykl Boris Qrin** (; ) — Britaniyalı fizik və sim nəzəriyyəsinin qabaqcıllarından biridir. O, London Kraliça Meri Universitetinin Fizika və Astronomiya Məktəbində nəzəri fizika professoru, Tətbiqi Riyaziyyat və Nəzəri Fizika kafedrasının fəxri professoru və Kembricdəki Kler Hollun üzvüdür. O, 2009-cu ildən 2015-ci ilə qədər Lukas Riyaziyyat Professoru olub.

## Karyerası

Fəlsəfə doktoru dərəcəsi aldıqdan sonra Qrin Prinston Universitetində (1970–72), Kembricdə və Oksford Universitetində postdoktorluq tədqiqatları aparıb. 1978-1993-cü illər arasında London Universitetinin Kraliça Meri Kollecində mühazirəçi və professor olub və 1993-cü ilin iyul ayında Kembric Universitetində Con Hamfri Plammer adına Nəzəri Fizika Professoru təyin edilib. 19 oktyabr 2009-cu ildə o, 1 noyabr 2009-cu ildə Stiven Hokinqin yerinə növbəti Lukas riyaziyyat professoru kimi təsdiqləndi. 2015-ci ildə onun yerinə kolloidlər, gellər və hissəciklər üzrə mütəxəssis Maykl Keyts gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
*
Atropiya

**Atropiya** — ABŞ ordusu tərəfindən təlim məqsədləri üçün yaradılmış uydurma ölkə. Atropiya, ABŞ hərbi qulluqçularının beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə fəaliyyət göstərməli olduqları uydurma "Qərbpərəst diktatura" rolunu oynayır.

## Tarixi və təlimlərdə istifadəsi
Atropiya ilk dəfə 2012-ci ildə ABŞ Ordusunun təlim komandanlığı tərəfindən yaradılmışdır. Bu ölkənin guya Qafqazda yerləşdiyi və sərhədlərinin təxminən Azərbaycanla üst-üstə düşdüyü bildirilir. Ölkənin qonşularına "Limariya", "Kemaliya", "Donoviya", "Gorqas" və "Ariana" daxildir.

"Atropiya" adı Kaliforniyanın Moxave səhrasında yerləşən Fort İrvin Milli Təlim Mərkəzində inşa edilmiş 12 saxta kənddən ibarət kompleks üçün istifadə olunub. "Atropiya" filmi də bu təlim mərkəzinin adını daşıyır.

"Atropiya" həmçinin Luizianadakı Fort Polk Birgə Hazırlıq Təlim Mərkəzində, həm də Şimali Karolinadakı Fort Bragg bazasında keçirilən döyüş meydanı təlimlərində istifadə olunub.

"Atropiya" kompüter əsaslı hərbi simulyasiyalarda da istifadə edilib.

## Əməliyyat mühiti
Aşağıda ABŞ Ordusunun Təlim və Doktrina Komandanlığının "Qəti Fəaliyyət Təlim Mühiti" (DATE) sənədində təsvir olunan Atropiya haqqında ümumi məlumat verilmişdir.

### Siyasət
Atropiya "neytral, Qərbə meyilli oliqarxiya" kimi təsvir olunur. Ölkədə şəxsi azadlıqlar çox məhduddur və hökumət avtokratik üsulla idarə olunur. Atropiya Qafqazda yerləşir. Hökumət daxilində korrupsiya geniş yayılmışdır.

### İqtisadiyyat
Atropiyanın əsas gəlir mənbələri onun neft və təbii qaz ehtiyatlarından ibarətdir.

### Ordu
Atropiyanın silahlı qüvvələri dörd əsas qol üzrə bölünür: quru qoşunları, dəniz piyadaları, donanma və hava qüvvələri. Bundan əlavə, iki yarımhərbi qurum da mövcuddur — milli polis və sərhəd mühafizəsi.

## İstinadlar
Semuel Qaudsmit

**Semuel Abraham Qaudsmit** (; ) — 1925-ci ildə Corc Yucin Ulenbek ilə birlikdə elektron spin konsepsiyasını təklif etməsi ilə məşhur olan holland-amerikalı fizikdir.

## Həyatı və karyerası

Qaudsmit Hollandiyanın Haaqa şəhərində holland yəhudi əsilli anadan olub. O, su şkafları istehsalçısı İsaak Qaudsmit və dəbdəbəli əşyalar dükanı işlədən Marianne Qaudsmit-Qompersin oğlu idi. 1943-cü ildə valideynləri Hollandiyanın alman işğalçıları tərəfindən həbs düşərgəsinə sürgün edildi və orada qətlə yetirildi.

Qaudsmit Leyden Universitetində Paul Ehrenfestin rəhbərliyi altında fizika üzrə təhsil almış və 1927-ci ildə doktorluq dərəcəsi almışdır. Doktorluq dərəcəsi aldıqdan sonra Qaudsmit 1927-1946-cı illər arasında Miçiqan Universitetində professor vəzifəsində çalışmışdır. 1930-cu ildə Laynus Polinqlə birlikdə "Xətt Spektrlərinin Quruluşu" adlı bir mətnin həmmüəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Annotated Bibliography for Samuel Abraham Goudsmit from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
*Goudsmit on the discovery of electron spin
* A collection of digitized materials related to Goudsmit's and Linus Pauling's structural chemistry research.
*National Academy of Sciences Biographical Memoir
Ceffri Qoldstoun

**Ceffri Qoldstoun** (; ) — Britaniyalı nəzəri fizik və Massaçusets Texnologiya İnstitutu Nəzəri Fizika Mərkəzinin əməkdar fizika fakültəsinin üzvü.

O, 1977-ci ilə qədər Kembric Universitetində çalışıb. Nambu-Qoldstoun bozonunun kəşfi ilə tanınır. Hazırda kvant hesablamaları üzərində işləyir.

## Bioqrafiyası
Mançesterdə anadan olan Qoldstoun, Mançester Qrammatika Məktəbində və Kembricdəki Triniti Kollecində təhsil alıb (bakalavr dərəcəsi 1954, doktorluq dərəcəsi 1958). O, Hans Betenin rəhbərliyi altında nüvə maddəsi nəzəriyyəsi üzərində işləyib və hazırda Qoldstoun diaqramları adlandırılan qeyri-relativistik çoxfermion sistemlər üçün Feynman diaqramlarının modifikasiyalarını hazırlayıb. 1957-ci ildə o, yalnız əlaqəli diaqramların hesablamaya töhfə verdiyini göstərən əlaqəli klaster teoremini sübut edib.

Qoldstoun 1956-cı ildən 1960-cı ilə qədər Kembricdəki Triniti Kollecinin tədqiqatçısı olub və Kopenhagen, CERN və Harvardda qonaq tədqiqat vəzifələri tutub. Bu müddət ərzində onun tədqiqat mərkəzi hissəciklər fizikasına yönəldi və o, spontan olaraq pozulmuş simmetriyalarla relyativistik sahə nəzəriyyələrinin təbiətini araşdırdı. Əbdus Salam və Stiven Vaynberq ilə birlikdə o, bu cür nəzəriyyələrdə sıfır kütləli hissəciklərin (Nambu-Qoldston bozonları) mövcud olmasının vacibliyini sübut etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Moris Qoldhaber

**Moris Qoldhaber** (; ) — 1957-ci ildə Qoldhaber təcrübəsi ilə tanınan (Li Qrodzins və Endryu Sunyarla birlikdə) neytrinoların mənfi spiralvariliyə malik olduğunu müəyyən edən amerikalı fizik.

## Karyerası

1934-cü ildə İngiltərənin Kembric şəhərindəki Kavendiş laboratoriyasında işləyərkən o və Ceyms Çadvik nüvə fotoelektrik effekti adlandırdıqları üsulla neytronun proton üzərində parçalanmaq üçün kifayət qədər böyük kütləyə malik olduğunu müəyyən etdilər.

1938-ci ildə İllinoys Universitetinə köçdü. 1940-cı illərdə həyat yoldaşı Gertruda Şarff-Qoldhaber ilə birlikdə beta hissəciklərinin elektronlarla eyni olduğunu müəyyən etdi.

O, 1950-ci ildə Brukhaven Milli Laboratoriyasına qoşuldu. Edvard Teller ilə birlikdə "nəhəng-dipol nüvə rezonansı"nın nüvədəki neytronların protonlara qarşı qrup halında titrəməsi ilə əlaqəli olduğunu irəli sürdü (Qoldhaber-Teller modeli).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BNL celebrates Goldhaber's 90th year
* Description of Goldhaber's spinning neutrino experiment
* Biography of Maurice Goldhaber at Fermi Award website
* Oral History interview transcript with Maurice Goldhaber 10 January 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
Şeldon Qleşou

**Şeldon Li Qleşou** (, Amerikan ingiliscəsi: /ˈɡlæʃoʊ/, Britaniya ingiliscəsi: /ˈɡlæʃaʊ/; ) — Nobel mükafatı qazanan amerikalı nəzəri fizikdir. O, Boston Universitetində Metkalf Riyaziyyat və Fizika professoru və Harvard Universitetində fəxri Yucin Hiqqins fizika professorudur. Qleşou Atom Alimləri Bülleteninin sponsorlar şurasının üzvüdür.

## Doğumu və təhsili

Şeldon Qleşou 5 dekabr 1932-ci ildə Nyu-York şəhərində Rusiyadan olan yəhudi immiqrantlar Bella (qızlıq soyadı Rubin) və santexnik Lüis Qluxovskinin ailəsində anadan olub. O, 1950-ci ildə Bronks Elm Liseyini bitirib. Qleşou 1954-cü ildə Kornell Universitetində bakalavr dərəcəsi, 1959-cu ildə isə Nobel mükafatı laureatı fizik Culian Şvinqerin rəhbərliyi altında Harvard Universitetində fizika üzrə doktorluq dərəcəsi almışdır. Daha sonra Qleşou NORDITA-da NSF-in əməkdaşı olmuş və onu Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda tədqiqatçı olmağa inandıran Marri Gell-Mann ilə tanış olmuşdur. Qleşou daha sonra Stenford Universitetində dosent vəzifəsində çalışmış və 1962-ci ildən 1966-cı ilə qədər Kaliforniya Universitetinin Berkli filialında dosent vəzifəsində çalışmışdır. O, 1966-cı ildə Harvard fizika kafedrasına professor kimi qoşulmuş və 1979-cu ildə Yucin Hiqqins adına fizika professoru adını almışdır; 2000-ci ildə fəxri fəxri adını almışdır. Qleşou CERN-də qonaq alim, Eks-Marsel Universitetinin, Massaçusets Texnologiya İnstitutunun, Brukhaven Laboratoriyasının, Texas A&M-in, Hyuston Universitetinin və Boston Universitetində professor olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Sheldon Lee Glashow on www.nobel-winners.com
* Interview with Glashow on Superstrings
* Contributions to the theory of the unified weak and electromagnetic interaction between elementary particles, including inter alia the prediction of the weak neutral current.
* Sheldon Glashow Boston University Physics Department
* Sheldon Glashow Photos
* Interview with Glashow About Contemporary Physics and Winning the Nobel Prize