open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rövşanə Rəhimli

**Rövşanə Vaqif qızı Rəhimova** () — Azərbaycan vəkili. O, əsasən insan hüquqları üzrə fəaliyyəti ilə tanınır. Rəhimova on ildən artıq müddətdə insan hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olmuş, xüsusilə qadınların hüquqlarına və məişət zorakılığına qarşı mübarizəyə diqqət yetirmişdir. 2021-ci ilin aprel ayından Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının üzvü kimi fəaliyyət göstərən Rəhimova ölkədə onlarla siyasi məhbusun hüquqlarını müdafiə etmişdir.

## Erkən illəri
Rövşanə Vaqif qızı Rəhimova 8 iyul 1984-cü ildə Şirvan şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Şirvan şəhərində 10 nömrəli tam orta məktəbdə və Bakı şəhərində H. Mahmudbəyov adına 2 nömrəli texniki-humanitar elmlər liseyində alıb. O, ali hüquq təhsilini Odlar Yurdu Universitetində almışdır.

## Vəkillik fəaliyyəti
2021-ci ilin aprel ayında Rəhimova Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının üzvü olmuşdur. O, 2022-ci ilin sentyabrında həbs olunmuş vəkil Elçin Sadıqovun, 2022-ci ilin dekabrında həbs olunmuş siyasətçi Bəxtiyar Hacıyevin, 2023-cü ilin avqustunda həbs olunmuş İstanbul Universitetinin doktorantı Fazil Qasımovun, 2023-cü ilin noyabrında həbs olunmuş "AbzasMedia" jurnalisti Nərgiz Absalamovanın, 2023-cü ilin dekabrında həbs olunmuş hüquq müdafiəçisi İlhamiz Quliyevin, 2024-cü ilin martında həbs olunmuş ictimai fəal İlkin Əmrahovun, 2024-cü ilin iyulunda həbs olunmuş tədqiqatçı İqbal Əbilovun, həmçinin 2024-cü ilin dekabrında həbs olunmuş hüquq müdafiəçisi Rüfət Səfərovun, "Meydan TV" jurnalisti Aysel Umudovanın, siyasətçi Azər Qasımlının və 2025-ci ilin mayında həbs olunmuş Amerikanın Səsisinin jurnalisti Ülviyyə Əli müdafiəsini həyata keçirmişdir.

20 oktyabr 2021-ci il Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kolegiyasının sədri Anar Bağırovun qərarı ilə fəxri fərmanla təltif edilib.

2024-cü ilin oktyabrında Rəhimova beynəlxalq "Güc portretləri – 2024" fotosərgisinin iştirakçılarından biri olmuşdur.

## Xarici keçidlər
#
#

## İstinadlar
Həmmad ibn Sələmə

**Əbu Sələmə Həmmad ibn Sələmə ibn Dinar əl-Bəsri əl-Hiraqi** (; ) — mühəddis, qrammatika və fiqh alimi. Sünni mənbələrində onu və Həmmad ibn Zeydi birlikdə "Həmmadeyn" () adlandırırlar.

## Bioqrafiyası
Hicri 90-cı (709) illərdə doğulub. Ləqəbləri "Həzzaz" (ipəkçi) və "Bezzaz"dır (parçaçı). Bir neçə dəfə evlənmiş, lakin "abdal" olduğu üçün övlad sahibi olmamışdır. Lakin Zəhəbi onun övladının olmamasının səbəbini fizioloji probləmlə bağlı olduğunu güman edir.

Həmmad təhsil həyatında bir çox tabiindən bəhrələnmişdir. O, Sabit ibn Əsləm əl-Bünani, Qətadə, Humeyd ət-Təvil, İbn Əbu Müleykə, İbn Kəsir əl-Məkki kimi alimlərdən hədis, Asim və İbn Kəsir əl-Məkkidən isə qiraət rəvayət etmişdir. O, Sabit ibn Əsləm və Humeyd ət-Təvildən gələn rəvayətlərdə ən etibarlı şəxs hesab olunur. Həmmaddan Abdullah ibn Mübarək, Yəhya ibn Səid əl-Qəttan, Vəki ibn Cərrah, Əbdürrəhman ibn Mehdi və Süleyman ibn Hərb kimi şəxslər hədis, Hərami ibn Umarə, Həccac ibn Minhəl, Şeybə ibn Əmr isə bəzi qiraət vəchləri rəvayət ediblər. O, nəhiv (qrammatika) və fiqh təhsilinə də önəm vermişdir. O, nəhivdə Sibəveyhi ve Yunus ibn Həbib kimi məşhur alimlərdən bəhrələnmişdir. Bəzi mənbələrin "Bəsrə müftüsü" adlandırdığı Həmmad moizələr oxumuş, dini maarifləndirmə və təbliğat işləri ilə məşğul olmuşdur.

Həmmad, 19 Zilhiccə hicri 167-ci (13 Temmuz 784) ildə Bəsrədə məsciddə namaz qılarkən vəfat etmişdir. Bu tarixin hicri 165 ve 169-cu illər olduğu da deyilir.

## Hədis elmindəki yeri
Buxari istisna olmaqla, bütün "*[[Kütübi-sittə]]*" müəllifləri isə onun rəvayətlərinə öz əsərlərində yer vermişlər. Buxari isə onun bir rəvayətindən istişhad (sübut) üçün istifadə etmişdir. İbn Hibban bu məsələdə Buxarini tənqit etmiş, Əbdürrəhman ibn Dinar və Şöbə ibn Əyyaş kimi şəxslərdən hədis rəvayət edib, Həmmaddan etməməsini doğru hesab etməmişdir.

İbn Səd, Həmmadı "siqa" adlandırmışdır. Yəhya ibn Məin, Əhməd ibn Hənbəl, Əbül-Həsən əl-İcli və Nəsai kimi hədis alimləri də Həmmadı "siqa" hesab edirlər. 

Əbu Davud, Həmmadın əlində Qeys ibn Sədin bir kitabından başqa bir şeyin olmadığını və hədisləri əzbərindən rəvəyət etdiyini, buna görə də bəzən yanıldığını demişdir. Zəhəbi də bu fikirlə razılaşmış, lakin Həmmadı bundan ötrü tənqid etməyin doğru olmadığını vurğulamışdır.

## Əsərləri
O, "*Kitabüs-Sünən*" adlı əsərin müəllifidir.

## İstinadlar
Ambystoma rosaceum

**Ambystoma rosaceum** (*Tarahumara salamandrası*) — Meksikaya endemik olan "Ambystomatidae" fəsiləsinə aid bir köstəbək salamandrası növü.

## Təsvir

"Ambystoma rosaceum" orta ölçülü bir salamandradır, burundan tullana qədər maksimum uzunluğu təxminən 80 mm (3,1 düym), quyruğu isə təxminən 73 mm (2,9 düym) uzunluğundadır. Dişilərin bədənləri erkəklərdən daha uzun, quyruqları isə daha qısadır. Yeni çıxmış sürfələr vahid qəhvəyi-qara rəngdədir, daha yaşlı sürfələrdə sarı və qara ləkələr sıraları var və əksər quruda yaşayan yetkinlərdə tünd fon üzərində böyük sarı ləkələr və ya zolaqlar var, bəziləri isə sadəcə tək rəngdədir. Bəzi fərdlər paedomorfikdir və metamorfozdan keçərək quruda yaşayan yetkin fərdlərə çevrilmir, əvəzində suda yaşayan, qəlsəməli paedomorf kimi qalır. Bu, ən çox dağ çaylarında və göllərində baş verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ərəbgirli oymağı

**Ərəbgirli** ya da **ərəbgirlü** — Qızılbaşların Şamlu tayfa birliyinə daxil olan tarixi oymaqlardan biridir. Səfəvilər dövründə siyasi və hərbi sahələrdə mühüm rol oynamışdır.

## Tarixi
Ərəbgirlü oymağı ilkin mərhələdə, xüsusilə I Şah İsmayıl (r. 1501–1524) və I Şah Təhmasibin (r. 1524–1576) hakimiyyəti dövründə müstəqil fəaliyyət göstərmişdir. 1520-ci illərdə oymağın başında Əliqulu bəy dururdu. I Şah Abbasın dövründən etibarən Ərəbgirlülər Şamlu tayfa birliyinə daxil edilmişdir.

## Görkəmli nümayəndələri
Oymaqdan çıxmış bir çox şəxs Səfəvi sarayında və ordusunda yüksək vəzifələrə layiq görülmüşdür:

* **Mahmud ağa** – I Şah Təhmasibin ovçubaşısı olmuşdur.
* **Mühəlhil Bahadur** – 1525–1536-cı illərdə Van yürüşündə iştirak etmişdir.
* **Haqverdi sultan** və **Əfəndi bəy** – I Şah Abbasın dövründə Azərbaycan əmirləri olmuş, Ərəbgirlü oymağına mənsub idilər.
* **Məhəmmədqulu bəy** – Səfəvi sarayında eşikağasıbaşı vəzifəsinə yüksəlmişdir.
* **Kamal bəy Ərəbgirlü** – "Xanədanın saf sufilərindən" biri kimi tanınırdı. Ovçubaşı olmuş, sonradan hərəm eşikağasıbaşısı təyin olunmuşdur. Bu vəzifə onun sarayda xüsusi etimad qazandığını göstərir.
* **İsfəndiyar bəy Ərəbgirlü** – Kamal bəyin oğlu olmuş, ovçubaşı vəzifəsini atasından sonra icra etmişdir. O, həmçinin Şah Abbasın xüsusi tapşırıqlarını yerinə yetirmişdir. Mokri kürdlərinə qarşı cəza yürüşünə və şirvanlıların Mazandarandakı Fərahabad bölgəsinə köçürülməsinə rəhbərlik etmişdir. Bağdad səfərindən qayıdarkən xəstələnmiş və qısa müddətdə vəfat etmişdir.

#### Qorçu vəziri nəslinin fəaliyyəti
Ərəbgirlü oymağından çıxan bir nəslin nümayəndələri qorçu sistemində mühüm mövqelər tutmuşlar:

* **Hüseynəli bəy Ərəbgirlü** – qorçuların baş vəziri olmuş, eyni zamanda təliq xətti ilə yazmaqda mahir bir xəttat kimi tanınmışdır.
* **Əliqulu bəy** **Ərəbgirlü** – atası Hüseynəli bəy Ərəbgirlü kimi qorçuların baş vəziri təyin edilmişdir. Lakin I Şah Abbasın hakimiyyətinin əvvəlində vəfat etmişdir.

Ərəbgirlü oymağından olan digər şəxslərin də yüksəksəviyyəli xəttatlıq bacarığına sahib olduqları məlumdur.

## Əhəmiyyəti
Ərəbgirlü oymağı, Səfəvi dövlət aparatında saray və ordu strukturlarında dərin təsirə malik olmuş, Şamlı tayfa birliyinin mühüm bir komponenti kimi formalaşmışdır.

## Həmçinin bax
* Şamlı eli
* Qızılbaş

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Carpodacus dubius

**Carpodacus dubius** — Vüroklar fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Bu növə Çinin mərkəzi hissəsində və Şərqi Tibetdə rast gəlinir. Təbii yaşayış mühiti mülayim meşələr və mülayim kolluqlardır. Bu növ bir zamanlar Himalay ağqaş mərciməkquşunun (Carpodacus thura) yarımnövü hesab edilsə də, sonradan müstəqil növ statusuna yüksəldilmişdir. Bu, DNT ardıcıllıqlarının filogenetik təhlili ilə dəstəklənmişdir.

Carpodacus dubius orta ölçüsü 9–25 sm arasındadır. Erkək fərdin üzü və alt hissəsi parlaq çəhrayı rəngdədir. Dişi fərd isə bütün bədənində zolaqlı qəhvəyi rəngdədir və alt hissələri daha açıq rəngdədir. Dimdiyi qısa və konik şəkildədir.

Carpodacus dubius Çinin mərkəzi hissəsində və Şərqi Tibetdə yaşayır. Bu növ mülayim meşələrdə, mülayim kolluqlarda, yarıaçıq kolluqlarda, meşələrdə və meşə kənarlarında, təxminən 3000–4800 metr yüksəklikdə rast gəlinir.
Adətən təpəlik və kolluqlu ərazilərdə qışlayır, bəzən daha aşağı yüksəkliklərdə də müşahidə edilir. Çin ağqaş mərciməkquşu qranivor qidalanmaya uyğunlaşmışdır və kiçik qruplar halında yerdə qidalanır.
Tez-tez bir sıra burun səsləri çıxarır.

Yuva adətən kolluqlarda yerləşir. Budaqlar, otlar, mamır və ağac qabığı parçalarından hazırlanmış fincan şəklindədir və içərisi çox incə otlar və tüklərlə döşənir. Adətən 4–6 yumurta qoyur.

Üç yarımnövü məlumdur:
* "C. d. deserticolor" – Çinin qərb hissəsində (şimal-şərqi Qinghay);
* "C. d. dubius" – Çinin qərb hissəsində (cənub-şərqi Qinghaydan cənub-şərqi Qansuya, cənubi Ninsya və şimali Syuçuan);
* "C. d. femininus" – Cənub-şərqi Tibetdən cənub-qərb Çinə (qərb Syuçuan və şimal Yunnan).

## Qorunma statusu
Populyasiya sabitdir və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Carpodacus dubiusu "az qayğı tələb edən" kimi qiymətləndirib.

## Həmçinin bax
* Carpodacus davidianus
* Carpodacus ferreorostris

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Corca Smit

**Corca Elis Smit** () — İngiltərə müğənnisi. On bir yaşından etibarən musiqi əsərləri müəllifidir. 2012-ci ildə həmyaşıdı onun kaver etdiyi "*Earthquake*" ("Labrinth" mahnısı) əsərini "YouTube" platformasına yerləşdirmişdir. Həmin səsyazma səbəbindən musiqi prodüseri Q. Mut onu aşkar etmişdir. İlk iki musiqi nümunəsi ictimai marağa səbəb olduqdan sonra 2016-cı ilin birinci rübündə "Sony/ATV" şirkəti ilə əməkdaşlıq müqaviləsi bağlamışdır. 2016–2017-ci illərdə iki minialbom ("EP") buraxmışdır. 

Sənətçinin "*[[Lost & Found]]*" () adlı ilk studiya albomu 2018-ci ildə işıq üzü görmüşdür. Həmin albom Britaniya musiqi hit-paradında üçüncü pillədə qərarlaşmışdır. İfaçı 2018-ci ildə "Brit Critics' Choice" mükafatını qazanmışdır. 2019-cu ildə "Brit Awards" tədbirində "Ən yaxşı britaniyalı qadın ifaçı" nominasiyası üzrə qalib olmuş, "Qremmi" mükafatının "İlin yeni ifaçısı" nominasiyasına təqdim edilmişdir. 2021-ci ilin may ayında buraxılmış "*[[Be Right Back]]*" () adlı üçüncü minialbomu müsbət dəyərləndirilmişdir. 

## Erkən illəri
İfaçının atası Yamayka, anası İngiltərə mənşəlidir. Atası Piter sosial təminat sahəsində məmur vəzifəsində çalışmış, həmçinin övladı dünyaya gəlməmişdən əvvəl "2nd Naicha" adlı neo-soul qrupunun üzvü olmuşdur. Anası Colin zərgərlik məmulatları dizayneridir. Lukas adlı kiçik qardaşı vardır. "Derbi Kaunti" futbol komandasının oyunçusu Kemar Rufun kuzenidir. 

O, səkkiz yaşında atası ilə razılaşaraq fortepiano təhsili almağa başlamışdır. Oldric məktəbində musiqi təqaüdünə layiq görülmüş, burada qoboy aləti və akademik vokal təhsili almış, sonradan A-səviyyəli imtahanlarında musiqi fənnini seçmişdir. On beş yaşında "YouTube" platformasında yerləşdirdiyi ifa nümunələrindən sonra prodüserin diqqətini cəlb etmişdir. Təhsil dövründə Mevirik Seybr və Ed Tomas ilə birgə London şəhərində musiqi yazılışlarında iştirak etmişdir. On səkkiz yaşında təhsilini başa vurduqdan sonra Londona köçmüş, kafedə işləmiş və bəstəkarlıq fəaliyyətini davam etdirmişdir.

## Təsirlər
Corca Smit uşaq yaşlarından reqqi, pank, hip-hop və R&B janrlarında musiqilərə dinləyici olmuşdur. 11 yaşında ilk musiqisini bəstələmişdir. Emi Uaynhausun 2003-cü il "*[[Frank (Emi Uaynhaus albomu)|Frank]]*" adlı ilk albomu onun yaradıcılığına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Uaynhausun mahnı yazma tərzindən təsirlənmişdir. C. Smitin mahnılarının əsas mövzusu sosial məsələlərdir. O bildirir ki, musiqiçinin cəmiyyətdə baş verən hadisələrə münasibət bildirməsi və dinləyicinin diqqətini bu məsələlərə cəlb etməsi əhəmiyyətlidir. Yaradıcılığında Lorin Hill, Adel, Emi Uaynhaus, Şade, Nina Simone, Alişa Kiz, Mos Def və "The Streets" kimi musiqiçilərin təsiri müşahidə olunur. Üslub baxımından Rihanna onun üçün nümunə təşkil edir.

## Diskoqrafiya
**Studiya albomları**
* *Lost & Found* (2018)
* *Falling or Flying* (2023) 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* 
*
Ambystoma tigrinum

**Ambystoma tigrinum** (*Pələng salamandrası*) — "Köstəbək salamandraları" fəsiləsinə aid bir növ. Şimali Amerikanın ən böyük quruda yaşayan salamandralarından biridir.

## Təsvir

Bu salamandralar adətən 15-20 sm uzunluğa qədər böyüyür və təxminən 12-15 il yaşayır. Başlarının, bədənlərinin və quyruqlarının arxasında rəngləri dəyişən xallarla xarakterizə olunurlar. Bu xalların rəngi qəhvəyi-sarıdan yaşıl-sarıya qədər dəyişir, bədənlərinin qalan hissəsi isə qara və ya tünd qəhvəyi rəngdədir. Onlar hamar bədənli olub, nəmlənməni tənzimləmək üçün yan tərəflərində qabırğa yivləri var. Qısa burunları, qalın boyunları, güclü ayaqları və uzun quyruqları var. Pələng salamandraları cinsi dimorfizmə malik bir növdür, çünki erkəklər bədən ölçüsünə görə daha böyükdür və quyruqları dişilərdən daha uzun və yüksəkdir. Bəzi fərdlər, adətən su mühiti uyğun olduqda, sürfə xüsusiyyətlərini qoruyur və metamorfozdan keçmir. Bu paedomorfik fərdlər qəlsəmələrini qoruyur və suda qalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Project Tigrinum Florida
Novi Sad

**Novi Sad** (qeyri-rəsmi olaraq hərfi tərcüməsi **Yeni Bağ** olan variant da istifadə olunur; serb. *Нови Сад* [nôvi: sâ:d], mac. *Újvidék*.). Serbiyanın əhalisi ən sıx olan ikinci şəhəridir. Ölkənin şimalında, Dunay sahillərində yerləşən Voyevodina muxtar vilayətinin inzibati mərkəzidir . Baç-Bodrog tarixi bölgəsində, Baçka və Srem sərhəddində yerləşir. 2022-ci il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 260,438 nəfər, aqlomerasiyanın əhalisi 368,967 nəfərdir. Şəhər çoxmillətli tərkibə malikdir. Burada serblər, macarlar, slovaklar, ruslar, almanlar, xorvatlar, çexlər və s. yaşayırlar.

Şəhərin əsası 1694-cü ildə, serb tacirlərinin Dunay çayının əks sahilində, Petrovaradin qalasından yaşayış məntəqəsi yaratması ilə qoyulub. XVIII-XIX əsrlərdə Novi Sad mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə, eləcə də bölgədəki Serb mədəniyyətinin mərkəzinə çevrilərək "Serb Afinası" ləqəbini qazanıb. 1848-1849-cu illər inqilabı zamanı şəhərə ciddi ziyan dəyib, lakin sonradan yenidən qurulub.

Bu gün Novi Sad Serbiya iqtisadiyyatının sənaye və maliyyə mərkəzi, eləcə də böyük mədəniyyət mərkəzidir. Şəhərin yaxınlığında əsasən idman və kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə olunan hava limanı var.

## İstinadlar
Ambystoma dumerilii

**Ambystoma dumerilii** (*Patskuaro gölü salamandrası*) — Yerli dilində "*achoque*" kimi tanınan və yalnız Meksikanın Miçoakan ştatında yerləşən yüksək dağlıq Patskuaro gölündə tapılan paedomorfik bir salamandra növü.

## Təsvir

"Ambystoma dumerilii" böyük, ekzotermik salamandralardır; yetkin nümunələrin burun-tullana uzunluğu 12,2 sm (4,8 düym), ölçüsü isə 12,8 sm (5,0 düym) ilə 28,2 sm (11,1 düym) arasındadır. Erkək və dişilər eyni uzunluqdadır. Bəzi yetkin fərdlərin uzunluğunun 35 sm (14 düym)-dən çox olduğu müşahidə edilmişdir; bu, achoquesı cinsinin ən böyük növlərindən biri edir. Orta yetkin çəkisi 121 q (0,267 lb) təşkil edir və dişilər adətən erkəklərdən daha ağırdır. Salamandranın dərisi qranulardan hamar bir faktura qədər dəyişir və baş boyunca kiçik qabarıqlıqlar var. Bel tərəfi açıq qəhvəyidən yaşıla qədər dəyişə bilər, bəzən tünd qəhvəyi ləkələrlə örtülü olur, alt tərəfi isə açıq boz rəngdədir. Barmaqları, başın rostrumu, kloaka və quyruğun alt tərəfi bədənə nisbətən daha tünd rəngdədir. Nadir hallarda, erkəklərin bel tərəfi daha tünd ola bilər və qəlsəmələrinin lifləri ən çox qırmızı rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
TiaCorine

**Tia Korin Tompson Şults** () — səhnə adı "**TiaCorine**" olan, ABŞ-nin Şimali Karolina ştatının Vinston-Seylem şəhərindən çıxmış rep ifaçısı və söz müəllifi. İfaçının yaradıcılığında "*Lotto*" və "*FreakyT*" adlı musiqi əsərləri xüsusilə qeyd olunmalıdır. 

## Erkən illəri
Tia Şults Şimali Karolinanın Vinston-Seylem şəhərində doğulmuşdur. Anası şoşon (hindu) tayfasından, atası yapon-afroamerikalı mənşəlidir. Dördüncü sinifdə yerli istedadların çıxışı tədbirlərində iştirak etmiş, fleyta və fortepiano təhsili almışdır. Vinston-Seylem Dövlət Universitetində fizioloji təlim ixtisasına yiyələnmişdir. İlkin peşə seçimi həkim köməkçisi olmuşdur. Təhsil illərində "Bojangles" (restoran) müəssisəsində növbə rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 

## Yaradıcılıq üslubu
TiaCorine valideynlərinin uşaqlıq dövründə səsləndirdiyi musiqilərin yaradıcılığına təsir etdiyini qeyd etmişdir. Həmin musiqiçilər: "Queen", Tina Mari, Şade "The Sugarhill Gang", "A Tribe Called Quest", Lüter Vandross, Aliya, Maykl Cekson, The Notorious B.I.G., Ginuwine. Müğənni özünün musiqi üslubunu "anime trep" kimi səciyyələndirmişdir. 

## Şəxsi həyatı
Şultsın 2016-cı ildə dünyaya gəlmiş qızı mövcuddur. Yaponiya animasiyalarından "*[[Hunter × Hunter (anime serialı, 2011)|Hunter x Hunter]]*", "*[[Inuyasha]]*", "Pokemon" və "*[[Sailor Moon (anime serialı)|Sailor Moon]]*" seriallarını izləyir. Gündəlik geyim tərzində küçə dəbinə üstünlük verir. Kirbi personajı təsvirli almaz boyunbağı istifadə edir.

2023-cü ilin sentyabr ayında səs telləri əməliyyatı keçirmiş və bunun nəticəsində iki ay ərzində nitq qabiliyyətindən məhrum olmuşdur.

## Diskoqrafiya
### Studiya albomları

### Minialbomlar

## İstinadlar
Ambystoma andersoni

**Ambystoma andersoni** (*Anderson salamandrası*) — Meksikanın Miçoakan ştatında yerləşən Zakapu Laqundan olan neotenik bir salamandra növü.

## Taksonomiya

Bu salamandra nisbətən yeni kəşf edilmişdir və ilk dəfə 1984-cü ildə Branden və Krebs tərəfindən təsvir edilmişdir. "Ambystoma andersoni", Amerikan Təbiət Tarixi Muzeyində herpetoloq olan və Meksikada "Ambystoma" və digər suda-quruda yaşayanlar və sürünənlər üzrə geniş sahə tədqiqatları aparan Ceyms Andersonun şərəfinə adlandırılmışdır.

## Yaşayış yeri
Zakapu gölü, Zakapu yaxınlığında yerləşən kiçik bir göldür və 2000 metr yüksəklikdə yerləşir. Göl, Meksikanın Mesa Sentral hissəsində yerləşir və bu ərazi bir çox neotenik "Ambystoma" növünə ev sahibliyi edir. Göl mülayim iqlimə malikdir, aşağı duzluluq səviyyəsinə malikdir və ondan tək bir çay axır.

## Həmçinin bax
* Ambystoma altamirani
* Ambystoma amblycephalum 
* Ambystoma dumerilii
* Ambystoma leorae
* Ambystoma rosaceum
* Ambystoma taylori
* Ambystoma tigrinum

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Novi-Sad

**Novi-Sad** (serb. *Нови Сад*) — 1694-cü ildə Serb tacirləri Dunay çayının əks sahilində Petrovaradin qalasından qəsəbə yaratdıqda *Ratska Varoş* (Racka Varoš, Ratzen Stadt, Ratzenstadt) adı ilə qurulmuşdur.

## Tarixi

## İstinadlar
Ambystoma altamirani

**Ambystoma altamirani** (*Dağ çay salamandrası* və ya *dağ çay siredonu*) — Yalnız Mərkəzi Meksikada yaşayan bir köstəbək salamandrası növü.

## Təsvir
"Ambystoma altamirani" təxminən 115 mm uzunluğa qədər böyüyür. Quyruğu incədir, üst tərəfində aşağı bir üzgəc və quyruğun alt tərəfində daha da kiçik bir üzgəc var. Quyruq təxminən 50 mm uzunluğundadır. Ətrafları da incədir. Bel tərəfi və yanları bənövşəyi-qara rəngdədir, qarın hissəsi isə bənövşəyi-lavanta rəngindədir. Çənə və ətrafların alt tərəfləri açıq lavanta rəngi ilə buludlanmışdır. Dodaqların kənarları, barmaq ucları və quyruğun alt tərəfindəki üzgəc krem rəngindədir.

## Həmçinin bax
* Ambystoma amblycephalum
* Ambystoma andersoni
* Ambystoma dumerilii
* Ambystoma leorae
* Ambystoma rosaceum
* Ambystoma taylori
* Ambystoma tigrinum

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mariah the Scientist

**Meraya Amani Baklz** () — ABŞ-dən olan müğənni və bəstəkar. Sənət təxəllüsü "**Mariah the Scientist**"dir. 2019-cu ildə "One Umbrella" və "RCA Records" şirkətləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində "*Master*" adlı ilk studiya albomunu, 2021-ci ildə "*Ry Ry World*" adlı ikinci albomunu nəşr etdirmişdir. "Epic Records" şirkətinə keçdikdən sonra 2023-cü ildə "*[[To Be Eaten Alive]]*" () adlı üçüncü studiya albomunu buraxmışdır. Bu albom ifaçının "Billboard 200" siyahısına ilk daxil olan işi olmuşdur. 

2025-ci ildə "*[[Burning Blue]]*" () və Kali Uçis ilə birgə səsləndirdiyi "*[[Is It a Crime]]*" () sinqlları "Billboard Hot 100" hit-paradında müğənninin əsas ifaçı kimi ilk qeydə alınmış əsərləridir. "*Burning Blue*" kompozisiyası çartın ilk 30 pilləsinədək irəliləmişdir. Bu iki musiqi əsəri ifaçının "*[[Hearts Sold Separately]]*" () adlı dördüncü studiya albomunun (2025) nəşrindən öncə təqdim edilmişdir. 

## Erkən illəri
M. Baklz Cənub-Qərbi DeKalb Orta Məktəbini vaxtından əvvəl bitirib, Nyu-York şəhərində yerləşən Müqəddəs Con Universitetində təhsil almışdır. Məqsədi uşaq anestezioloqu olmaq idi. Universitetin üçüncü kursunda təhsilini yarımçıq saxlayaraq, musiqi sahəsində fəaliyyətə başlamışdır. Bu qərarı barədə yalnız anasını məlumatlandırmış, yataqxanadakı şəxsi əşyalarını götürmədən təhsil müəssisəsini tərk etmişdir. 

## Yaradıcılıq üslubu
M. Baklz yaradıcılığında "Outkast" və Frenk Ouşendən təsirlənmişdir. Realist düşüncəli atası ilə keçirdiyi illər onun mətn müəllifliyi tərzini formalaşdırmışdır. Mətnlərində məhəbbət mövzusuna gerçəkçi mövqedən yanaşır. Yaradıcılıq üsulunda Maykl Cekson, Prins və Vitni Hyuston kimi ifaçıların dəqiq iş prinsiplərini mənimsəmişdir. 

## Şəxsi həyatı
2021-ci ildə M. Baklz və Young Thug arasında şəxsi münasibətlərin mövcudluğu barədə məlumatlar yayılmağa başlamışdır. Young Thug həbs edildikdən sonra M. Baklz məhkəmə proseslərində iştirak etmiş, konsert çıxışlarında "*Thugger-a azadlıq!*" ifadəsini səsləndirmiş və ona "*daddy*" deyə xitab etmişdir. 

## Hüquqi məsələlər
2024-cü il mayın 2-də M. Baklz hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən saxlanılmışdır. Saxlanılmaya səbəb 2024-cü il martın 28-də Corciya ştatının Atlanta şəhərindəki gecə əyləncə məkanında fiziki zorakılıq və sadə zorakılıq hadisəsi olmuşdur. İttihama əsasən, o, məkanda olan qadına qarşı hücum törətmişdir. Məhkəmə qərarı ilə 5000 ABŞ dolları məbləğində girov təyin edilmiş və təqsirləndirilən şəxs (M. Baklz) girov müqabilində sərbəst buraxılmışdır.

## Diskoqrafiya
**Studiya albomları**
* *Master* (2019)
* *Ry Ry World* (2021)
* *To Be Eaten Alive* (2023)
* *Hearts Sold Separately* (2025)

## İstinadlar
Maykl Kremer

**Maykl Kremer** () — Amerikalı iqtisadçı və mütəxəssis. O, Abirjit Banerji və Ester Düflo ilə birlikdə İqtisadiyyat Elmləri üzrə 2019-cu il Nobel Mükafatına layiq görülüb.
ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü (2020il)

## Həyat yolu
1985-ci ildə Harvard Kollecində Sosial Elmlər üzrə bakalavr dərəcəsi və 1992-ci ildə Harvard Universitetində İqtisadiyyat üzrə PhD dərəcəsi alıb. O, Harvard Universitetində Bill və Melinda Geyts Fondunun Sosial İnkişaf üzrə Professorudur. Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü, MacArthur Təqaüdü və Prezident Tədris Təqaüdü alıb və Dünya İqtisadi Forumu tərəfindən Gənc Qlobal Lider seçilib. M. Kremerin tədqiqat maraqları həvəsləndirici tədqiqatlara yönəlmişdir. Xüsusilə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə peyvəndin stimullaşdırılması mexanizmlərinin inkişafı, eləcə də sosial elm müdaxilələrini qiymətləndirmək üçün təsadüfi üsullardan istifadəyə yönəlmişdi. O, Abirjit Banerji və Ester Düflo ilə birlikdə "Qlobal yoxsulluğun həllində tətbiqi yanaşmalarına görə" 2019-cu ildə İqtisadiyyat Elmləri üzrə Nobel Mükafatına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycan Respublikasının Türkiyədəki səfirliyi

**Azərbaycan Respublikasının Türkiyədəki səfirliyi** — Azərbaycanın Türkiyədə diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Azərbaycan Respublikasını Türkiyədə təmsil edir.

Azərbaycanın Türkiyədə hazırkı fövqaladə və səlahiyyətli səfiri Rəşad Məmmədovdur.

## Tarixi
Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini 9 noyabr 1991-ci il tarixində tanımışdır. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 14 yanvar 1992-ci il tarixində qurulmuşdur. Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlətdir.

Türkiyənin Azərbaycanda səfirliyi 1992-ci ilin yanvarında, Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyi 1992-ci ilin avqustunda açılıb. Hər iki ölkə Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvüdür. Azərbaycan parlamentində ikitərəfli əməkdaşlıq üzrə parlamentlərarası qrup fəaliyyət göstərir. Türkiyə Böyük Millət Məclisində Türkiyə-Azərbaycan parlamentlərarası əlaqələr üzrə dostluq qrupu fəaliyyət göstərir. 

Mustafa Kamal Atatürkün "Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir", Ümümmilli lider Heydər Əliyevin "Bir millət, iki dövlət" fəlsəfəsi ilə əsaslı təmələ sahib olan ölkələrimizin əlaqələri ilbəil daha da inkişaf etməkdədir. Tarixi köklərə və qardaşlığa söykənən, hər zaman həmrəylik nümayiş etdirən Azərbaycan və Türkiyə arasında əlaqələr siyasi, iqtisadi-ticarət, humanitar, hərbi və s. sahələrdə çox uğurla inkişaf edir.

## Azərbaycanın Türkiyədə səfirləri
Azərbaycanın Türkiyədə səfiri Azərbaycan Respublikasını Türkiyədə təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

### Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

### Azərbaycan Respublikası

## Konsulluqlar
* İstanbul Baş konsulluğu — 1993-cü ildə açılmlşdır
* Qars Baş konsulluğu — 2004-cü ildə təsis edilmişdir

## Həmçinin bax

* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı
* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Embassy of Azerbaijan, Ankara
Qələbə–məğlubiyyət analitikası

**Qələbə–məğlubiyyət analitikası** () — satış, marketinq və layihə idarəçiliyi sahələrində istifadə olunan məlumat təhlili metodudur. Bu yanaşma müəssisələrin qazandığı (qələbə) və uduzduğu (məğlubiyyət) satış imkanlarını və ya layihə təkliflərini araşdıraraq nəticələrin səbəblərini müəyyənləşdirir. Məqsəd müştəri davranışını, rəqiblərin üstünlüklərini və təşkilatın zəif tərəflərini anlamaq, gələcək strategiyaları optimallaşdırmaqdır.

## Tarixi
Qələbə–məğlubiyyət analitikası XX əsrin sonlarından etibarən satış idarəçiliyi və bazar araşdırmalarının inkişafı ilə yayılmağa başlamışdır. 2000-ci illərdə rəqəmsal texnologiyalar və müştəri əlaqələrinin idarəedilməsi (CRM) sistemlərinin genişlənməsi bu sahənin daha strukturlaşdırılmış şəkildə tətbiqinə imkan yaratmışdır. Müasir dövrdə bu analitika süni intellekt və maşın öyrənməsi alətləri ilə birləşdirilərək daha dərin proqnozlar təqdim edir.

## Məqsəd və tətbiq sahələri
Qələbə–məğlubiyyət analitikası əsasən biznesdən-biznesə (B2B) və iri layihələrdə qərar qəbul etmə proseslərini təhlil etmək üçün həyata keçirilir. Satış komandaları və strateji menecerlər müştərilərin niyə müəyyən təklifi seçib və ya rədd etdiyini anlamaq, rəqiblərin üstünlüklərini və zəifliklərini qiymətləndirmək, satış və marketinq strategiyalarını təkmilləşdirmək məqsədi ilə bu təhlildən istifadə edirlər.

## İstinadlar
Mitəhililər

**Mitəhililər** — Qədim Dərbənd şəhəri yaxınlığında yaşayan Dağıstan mini‑etnoslarından biri.

## Mitəhi yaşayış məntəqəsi

Mitəhi yaşayış məntəqəsinin yaranması Dərbənd ətrafında Sasanilərin müdafiə divarının qurulması – Dağ barı tikintisi ilə bağlıdır. Bu yaşayış məntəqəsinin yaranma tarixi eramızın VI əsrinə təsadüf edir. Tarixi mənbələrdə mitəhilərin İran mənşəli olduğunu göstərən toponimik və dil faktları verilir. Dağ divarı boyunca yerləşən kəndlərdə fars substratının ümumilliyi geniş olaraq görünür.

Tədqiqatçı Baladzori bildirir ki, Anuşirvan atası Keykubaddan Kavad Dərbənd ətrafında müdafiə divarı tikmək və gözətçi məntəqələri iranlılar – Anuşirvan sülaləsindən gələnlər tərəfindən məskunlaşdırmaq üçün icazə istədi. Dərbəndi xəzərlərin hücumlarından şimaldan qorumaq üçün Anuşirvan iranlıları Dağ Divarının dağ keçidlərinə köçürdü. Buraya 3 minə yaxın ailə keşik çəkmək üçün köçürülüb. Bu İran döyüşçülərinin törəmələri müdafiə divarı boyunca yerləşən kəndlərin sakinləridir. Elmi ədəbiyyatda bu kəndlərin əhalisi azərbaycanlı hesab olunur. Sakinlərin özləri Azərbaycan dilini öz ana dili hesab edirlər.

## Tarixi
Məlum olduğu kimi, Dağıstanda bir çox etnos var, onların arasında *Mitaginalılar* adlanan etnoqrup xüsusi yer tutur. Bu etnosun genezisinin, tarixinin, dilinin, mədəniyyətinin öyrənilməsi ilə indiyəcən heç kim xüsusi məşğul olmamışdır. Dağıstanda yalnız bəzi müəlliflər *Mitəhi* toponimini adlandırırdılar, lakin sakinlər farsdilli tatlara aid edilirdi. Buna, yəqin ki, bu etnoqrupun başqalarından heç nə ilə fərqlənməməsi və buna görə də min ildən çox müddətdə öyrənilməmiş qalması səbəb olmuşdur.

XX əsrdə o, azərbaycanlılarla konsolidasiya olunaraq, öz substratını – fars dialektini itirməmişdir. 

Mitəhilər Dağıstanın üçdilli etnik qruplarına aid olmuşlar. Onlar Azərbaycan və rus dillərindən başqa, İran-fars dilinin dialektini gündəlik həyatda işlədirlər. Mitahinlilərin saxladıqları zərflik İran dilləri qrupuna, Hind‑Avropa ailəsinə aiddir.

## Həmçinin bax
*Mitəhi

## İstinadlar

## Mənbə
*ДАҒЫСТАН ЕТНОСУНУН ЕТНОҜЕНИЗИ - МИТӘҺИЛИЛӘР
VRIO

**VRIO** (value, rarity, imitability, and organization  – dəyər, nadirlik, təqlidolunmazlıq və təşkilatlanma) — strateji idarəetmə üçün istifadə olunan biznes təhlili çərçivəsi. Daxili təhlil forması kimi VRIO şirkətin bütün resurslarını və imkanlarını qiymətləndirir.

VRIO qısaltması bir resursun və ya imkanın rəqabət potensialını müəyyənləşdirmək üçün verilən dörd əsas sualı ifadə edir:

* Dəyər sualı: Bu resurs və ya imkan şirkət üçün dəyərlidirmi?
* Nadirlik sualı: Bu resurs və ya imkana nəzarət məhduddurmu?
* Təqlidolunmazlıq sualı: Şirkətin həmin resurs və ya imkanı əldə etməsi və ya inkişaf etdirməsi böyük xərc və çətinlik tələb edirmi?
* Təşkilatlanma sualı (resurs və ya imkandan istifadə bacarığı): “Şirkət bu resursdan və ya imkanlardan yararlanmaq üçün təşkilatlanıb, hazır və bacarıqlıdırmı?” “Şirkət dəyəri ələ keçirmək üçün təşkilatlanıbmı?”

Bu çərçivənin əvvəlki versiyası VRIN (dəyər, nadirlik, təqlidolunmazlıq və (əvəzedilməzlik)) qısaltması ilə təqdim olunmuşdur. VRIN formatı ilk dəfə 1991-ci ildə Cey Barney tərəfindən irəli sürülmüş, 1995-ci ildə isə VRIO formasında işlənmişdir.

## Dəyər
*Dəyər* () — resursun və ya imkanın şirkət üçün iqtisadi və ya strateji üstünlük yaratmaq qabiliyyətini ifadə edir. Resurs dəyərli sayılırsa, o, xərcləri azaltmaq, gəliri artırmaq, bazar payını genişləndirmək və ya müştəri məmnuniyyətini yüksəltmək kimi məqsədlərə xidmət edir. Şirkət yalnız dəyər yaradan resursları uzunmüddətli rəqabət üstünlüyü əldə etmək üçün əsas kimi qəbul edə bilər.

## Nadirlik
*Nadirlik* () — resurs və ya imkanın bazarda nə dərəcədə az tapıldığını göstərir. Əgər müəyyən resurs yalnız az sayda rəqibdə mövcuddursa, bu, həmin resursu strateji üstünlük mənbəyinə çevirir. Nadir olmayan resurs rəqabətdə üstünlük təmin etmir, çünki digər şirkətlər də eyni imkanlardan istifadə edə bilirlər.

## Təqlidolunmazlıq
*Təqlidolunmazlıq* () — digər şirkətlərin həmin resursu və ya imkanı əldə etmək və ya onun bənzərini yaratmaq imkanlarının çətinlik dərəcəsini bildirir. Əgər resursu təkrarlamaq yüksək maliyyə və ya vaxt xərci tələb edirsə, yaxud o, unikal tarixi şəraitin nəticəsidirsə, bu resurs davamlı rəqabət üstünlüyü yarada bilər.

## Təşkilatlanma
*Təşkilatlanma* () — şirkətin mövcud resurs və imkanlardan maksimum dərəcədə yararlanmaq qabiliyyətini ifadə edir. Bu mərhələdə əsas sual belədir: şirkət dəyərli, nadir və təqlidolunmaz resursdan istifadə etmək üçün lazımi struktura, idarəetmə proseslərinə və strategiyalara malikdirmi? Təşkilatlanma olmadan, dəyərli və nadir resurs belə rəqabət üstünlüyü yaratmaya bilər.

## İstinadlar
Yaşayış qabiliyyətinin öyrənilməsi

**Yaşayış qabiliyyətinin öyrənilməsi** — biznes ideyasının gələcəkdə real biznes müəssisəsinə çevrilərək mənfəət gətirmə potensialını dərin şəkildə öyrənən tədqiqat.

## Həyata keçirmə hesabatı
Bu tip hesabat müəyyən bir vəziyyəti (məsələn, problem və ya imkan) və həmin vəziyyətlə bağlı həyata keçiriləcək planı araşdırır, sonra isə həmin planın “həyata keçirilməsinin mümkün olub-olmamasını” müəyyənləşdirir. Buraya texnoloji baxımdan məqsədə nail olmağın mümkünlüyünü, həmçinin mövcud texnoloji, iqtisadi və sosial şəraitdə praktiki olub-olmamasını qiymətləndirmək daxildir. Həyata keçirmə hesabatı sadəcə “Bəli” və ya “Xeyr” cavabı vermir; o, qərarın analizi üçün istifadə olunur. Bu hesabat yalnız tövsiyə təqdim edən alət deyil, həm də gələcəkdə qiymətləndirmə aparmaq üçün tövsiyənin arxasında duran məlumat və əsaslandırmanı toplayan bir vasitədir.

Bu araşdırma xüsusilə öz biznesini qurmaq istəyən insanlar üçün ən vacib mərhələlərdən biridir.

## Tövsiyə hesabatı
 

Bu tip hesabat müəyyən edilmiş bir tələbatı və ya bir neçə seçim variantını, bəzən isə hər ikisini araşdırır. Hesabat vəziyyətin təhlili və qiymətləndirilməsinin toplusudur və adətən mövcud şəraitdə güclü və zəif tərəfləri, imkanları və təhdidləri nəzərdən keçirir. Bu məlumatlar həyata keçirmə hesabatı ilə birləşdirilərək yekun tövsiyə təqdim edir.
Bəzən bütün mümkün variantlar faydasız olduqda, “heç nə etməmək” də tövsiyə oluna bilər. Tövsiyə hesabatı “Hansı variantı seçməliyik?” və ya “Ən yaxşı variant hansıdır?” sualına cavab verməyə imkan yaradır və ssenaridə mövcud seçimlərin davamlılığını təhlil etməklə əlaqələndirilə bilər.

## Qiymətləndirmə hesabatı
Bu tip hesabat yuxarıda göstərilən iki hesabatın (həyata keçirmə və tövsiyə hesabatları) nəticələrinə, həmçinin mövcud əlavə məlumatlara əsaslanaraq fikir və ya mülahizə təqdim edir. Qiymətləndirmə hesabatı təhlil obyektini müəyyən edilmiş tələblər (və ya meyarlar) ilə müqayisə edir və həmin obyektin bu tələblərə nə dərəcədə cavab verdiyini müəyyənləşdirir. Adətən qiymətləndirmə hesabatında görüləcək işlərlə bağlı ümumi tövsiyə yer alır.

## İstinadlar
Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfirliyi

**Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfirliyi** — Qazaxıstanın Azərbaycanda diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Qazaxıstan Respublikasınını Azərbaycanda təmsil edir.

Səfirlik Qazaxıstanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Qazaxıstanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələlər, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını təmsil edir.

2023-cü ildən Qazaxıstanın Azərbaycanda fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Alim Bayeldir.

## Tarixi
Azərbaycan və Qazaxıstan arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci ilin avqustuda qurulub.

1993-cü ildə Qazaxıstanın Azərbaycanda, 2004-cü ildə isə Azərbaycanın Qazaxıstanda səfirliyi açılıb. Həmçinin 2008-ci ildən Aktau şəhərində Baş konsulluq fəaliyyətə başlamışdır.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində Azərbaycan-Qazaxıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu, həmçinin Qazaxıstan Parlamenti Senatı və Məclisində Azərbaycanla əməkdaşlıq üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir.

## Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycanda səfirləri
Qazaxıstanın Azərbaycanda səfiri Qazaxıstan Respublikasını Azərbaycanda təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın Qazaxıstandakı səfirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Embassy of the Republic of Kazakhstan in the Republic of Azerbaijan
* Embassy of the Republic of Azerbaijan in the Republic of Kazakhstan
Əli ibn Mədini

**Əbül-Həsən Əli ibn Abdullah ibn Cəfər ibn Nəcih əs-Sədi** (; ) — iləlül-hədis sahəsində mühəddis.

## Bioqrafiyası
İbnül-Mədini olaraq da tanınır. Bəsrədə dünyaya gəlib. Dini təhsilini Süfyan ibn Uyeynə, Yəhya ibn Səid əl-Qəttan, Həmmad ibn Zeyd və Əbdürrəzzaq əs-Sənani kimi dövrünün tanınmış alimlərindən aldı. Başda iləlül-hədis sahəsi olmaqla hədislə bağlı bütün sahələrdə ixtisaslaşaraq ən qabaqcıl mühəddislərdən biri oldu. Hətta aralarında Süfyan ibn Uyeynənin də olduğu bəzi müəllimləri ondan hədis rəvayət etdilər. Bağdada getdi və burada Yəhya ibn Main, Əhməd ibn Hənbəl və Mueyti kimi alimlərin ixtilaf etdikləri məsələlərdə son sözü həmişə o söylədi.

Şafii və Hənbəli məzhəblərinə aid təbəqat müəllifləri, Əli ibn Mədinini öz məzhəblərinə mənsub göstərməyə çalışsalar da, digər görkəmli mühəddislər kimi, onu da hər hansı bir məzhəbə aid etmək mümkün deyildir. O, Səmərrada vəfat etmişdir.

## Hədis elmindəki yeri
Buxari "*Səhih*"ini əvvəlcə ona tədqiq və təhqiq etdirmiş, onun razılığını aldıqdan əsərini oxutdurmağa başlamışdır. "Əmir əl-möminin fil-hədis" tituluna yiyələnmiş, Buxari, Əbu Hətim, Əbu Davud, Əbu Müslüm əl-Kəcci, Əbu Yalə əl-Mövsili, Əbül-Qasım əl-Bəğavi kimi bir çox məşhur mühəddisə müəllimlik etmişdir.

O, "xəlqul-Quran" (minhə) hadisəsində ayaqlarından zəncirlə bağlanaraq 8 ay həbs edilmişdir. Öncə əksini təkidlə müdafiə etsə də, sonradan canını işkəncələrdən qurtulmaq üçün Quranın məxluq (xəlqul-Quran) olduğunu qəbul etmək məcburiyyətində qalmışdır. Bu da elm dünyasında onun nüfuzunu zədələmişdir. Bu hadisədən sonra başda Əhməd olmaqla, bəzi mühəddislər ondan hədis rəvayət etməyi dayandırmışlar. Əhmədin bu hadisədən sonra rəvayət silsiləsində bir müddət ona "bir kişi" (racülün) deyə xitab etmiş, daha sonra da ondan hədis rəvayət etməyi dayandırmışdır. Minhə (xəlqul-Quran) hadisəsində onu üzürlü hesab edənlər də olmuşdur. Nəsai, onun haqqında "o, mühəddis olmaq üçün yaranmışdır" ifadəsini işlətmişdir. Buxari isə "*Səhih*"ində onun 303 hədisinə yer verməklə ona olan etimadını nümayiş etdirmişdir. Əbu Davud və Nəsai də öz sünənlərində onu rəvayətlərinə yer vermişlər. Minhə hadisəsindən sonra Müslüm də ondan hədis rəvayət etməyi dayandırmışdır. Zəhəbi isə İbnül-Mədini "zəif" adlandıran Uqeylini çox sərt tənqit etmişdir. Xətib əl-Bağdadi onun haqqında söylənən müsbət və mənfi fikriləri sadaladıqdan sonra belə demişdir:

Həmçinin mənbələrdə Əli ibn Mədininin ölümə yaxın, imkan düşdükcə, Quranın məxluq olmaması fikrini dəfələrə dilə gətirdiyi qeyd edilmişdir.

## Əsərləri
Mənbələr onun 200 əsərin müəllifi olduğunu yazmışlar. Onun dövrümüzə gəlib çatan əsərləri bunlardır: *İləlül-hədis və mərifətür-rical*, *Təsmiyətü əvladil-əşərə və qeyrihim min əshabi Rəsulillah* və *Əraü İbnil-Mədini fi uləmail-Bəsrə əlləzinə vəsəfəhüm Yəhya ibn Main bil-Qədəriyyə*.

## İstinadlar
Elti

**Elti** — bir qadına görə, ərinin qardaşlarının arvadlarından hər biri.

Elti iki qardaşın arvadlarının bir-birinə olan qohumluq münasibətini bildirir və həmçinin qayınxatın mənasında işlənir. Bu münasibət Azərbaycan dilində "elti" adlanır və xüsusilə kənd yerlərində geniş yayılmışdır.

## Məna və istifadəsi
* **Qohumluq əlaqəsi**: Elti, eyni ailədən olan (qardaş) kişilərin həyat yoldaşları arasında yaranan münasibətdir.
* **Müxtəlif Regional İstifadə**: Bu termin Azərbaycanda, xüsusilə Ağdam, Borçalı, Qazax kimi bölgələrdə "qayınxatın" mənasında istifadə olunur.

Məsələn: Bir kənddə iki qardaş evlənəndə, onların arvadları bir-birinin eltisi olur.

## Etimologiya
"Elti" sözünün kökü qədim türk dillərinə gedib çıxır, "elit" kəlməsi ilə əlaqəlidir. "Elə" (kənardan) sözündən törəyərək "kənardan gətirilən" mənasını ifadə edir, yəni evə yeni gələn həyat yoldaşı.

## İstinadlar
Qdansk kranı

**Qdansk kranı** () və ya **Kran darvazası** () – Polşanın Qdansk şəhərində, Motlava çayının üzərisində yerləşən, XV əsrə aid kran. Şəhərin ən tanınan və görməli tikililərindən biridir. Orta əsrlərdə Avropanın ən böyük liman kranı olmuşdur və regionun irs siyahısına daxildir.

## Tarixi
Szeroka küçəsi ilə Motlavanı əlaqələndirən darvazanın mövcudluğu haqqında ilk məlumat 1367-ci ilə aid olsa da, darvazanın xüsusiyyələri haqqında məlumatlar məlum deyil. 1442-ci ildə baş verən yanğından sonra Danziq meri Heynrix Vorrat yeni şəhər kranının yaradılması işlərini başlatmışdır. Tevton ordeni onu tələbini təsdiqləmiş və şəhərin divarlarında yerləşən kran 1444-cü ildə tamamlanmışdır. Tamamlandıqdan sonra "kran ustası" kimi tanınan şəhər hökuməti üzvü tərəfindən nəzarət olunmuşdur. Onun vəzifəsi kranın vəziyyətini və maliyyə durumunu nəzarət altında saxlamaq olmuşdur. Həmin dövrdə Qdansk kranı bütün Avropada ən böyük liman kranı idi.

Kranın əhəmiyyəti XIX əsrdə azalmağa başlamışdır və əsrin sonunda əsasən kiçik gəmi sarğılarının qaldırılmasında və pərvanələrin təmirində iştifadə olunmuşdur. 1945-ci ildəki Danziq mühasirəsi zamanı taxta kran və onun ətrafında orta əsrlərə aid müdafiə qurğularının 60%-i məhv olmuşdur. 1956–1959-cu illərdə bərpa işləri aparılmış, köhnə qaldırma mexanizmləri 1966-cı ildə yenidən quraşdırılmışdır. 1962–1965-ci illərdə muzeyin daxilində tikilmiş muzey daha sonra Milli Dənizçilik Muzeyinin tərkib hissəsinə çevrilmişdir.

Son illərdə kran bir neçə dəfə bərpa olunmuşdur. İlk bərpa işləri 2007-ci ildə aparılmış, 2015 və 2017-ci illərdə kiçik bərpa işləri görülmüşdür. 2020-ci ildə böyük bərpa işləri başlamışdır. Bir neçə gecikmədən sonra bərpa işləri 2024-cü ildə başaçatmış və kran 20 aprel 2024-cü ildə yenidən açılmışdır.

## Xüsusiyyətlər
Hazırkı kran 20 metr hündürlüyündədir və orijinal tikilidən 2 metr daha hündürdür. Dörd mərtbədə və kiçik zirzəmilərdən ibarətdir. Memarlığı utilitarian olsa da, qotika ənənələrindən istifadə olunmuşdur. Kran iki hündür və qalın kərpicdən tikilmiş qüllədən ibarətdir. Onlar iki (keçmişdə dörd) sütunla dəstəklənir. Motlava çayından görünməyən arxa tərəfi düz kərpic səthə malikdir.

Kran Motlava çayının sahilində yerləşir. Kranın özü gəmilərin karqolarının yükləmək və boşaltmaq üçün çaya doğru uzanır. Szeroka küçəsinin Motlava çayı ilə kəsişdiyi yerdə yerləşir. Şəhərdəki bir sıra qorunmuş "su darvazaları"ndan biridir. Kran Qdansk şəhərinin simvollarından və görməli yerlərindən biri hesab olunur. Kranda Milli Dənizçilik Muzeyinin filialı yerləşir.

## İstinadlar
Lokport (Nyu-York)

**Lokport** () — ABŞ-nin Nyu-York ştatının Niaqara dairəsində yerləşən şəhər və ona bitişik yaşayış məntəqəsi. Şəhər Niaqara dairəsinin inzibati mərkəzidir. 2010-cu il siyahıyaalınmasının nəticələrinə əsasən, burada 21 165 nəfər əhali yaşayırdı, 2019-cu ilə dair təxmini hesablamalara görə isə əhalinin sayı 20 305 nəfər olmuşdur.

Şəhərin adı onun ərazisində yerləşən Eri Kanalının bir sıra şlüzlərindən götürülmüşdür. Bu şlüzlər barjların (Baraj — motoru olmayan, əsasən çay və kanallarda yük daşımaq üçün istifadə edilən yastı gövdəli gəmi tipidir. Onlar adətən başqa gəmi və ya dartıcı ilə bərabər hərəkət etdirilirlər) 18 metr hündürlüyündəki Niaqara silsiləsini keçə bilmələri üçün tikilmişdir. Lokport Baffalo — Niaqara şəlaləsi aqlomerasiya regionunun bir hissəsidir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 

## Xarici keçidlər

*
Ambystoma amblycephalum

**Ambystoma amblycephalum** (*Kütbaşlı salamandra*) — Meksikaya endemik olan bir köstəbək salamandrası növü.

## Yaşayış yeri

Kütbaşlı salamandralar yalnız Meksikanın Miçoakan bölgəsinin kiçik bir hissəsində yaşayır. Kənd təsərrüfatı sahələrinə yaxın yerləşən təpəlik ərazilərdəki şam meşələrində məskunlaşır. Bu ərazilər adətən parçalanmaya məruz qalır. Həmçinin otlaqlarda da tapılır və əsasən quruda yaşayır. Çoxalma üçün gölləri olan bataqlıq ərazilərə ehtiyac duyurlar. Bəzi fərdlərin sürfə mərhələsində çəmənli dibi olan mal-qara göllərindən istifadə etdiyi müşahidə edilmişdir. Kütbaşlı salamandralar göl və bataqlıq çoxalma sahələrinin yaxınlığındakı kütüklərin altında gizləndiyi aşkar edilmişdir. Onların yaşadığı bölgədə bütün mövsümlərdə rütubətli hava hökm sürür, yağışlı mövsüm yayda baş verir. Ərazi yerli ot və kollar növlərindən ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ambystoma leorae

**Ambystoma leorae** (*Leora çay salamandrası* və ya *ajolote*) — "Ambystomatidae" fəsiləsinə aid nadir bir köstəbək salamandrası növü.

## Yayılması

Bu növ Mərkəzi Meksikanın Sierra Nevada dağ silsiləsinə endemikdir. Tarixən Meksika ştatı ilə Puebla arasındakı sərhəddə yerləşən İstaksiuatl-Popokatepetl Milli Parkının (IPNP) altı yerində məhdudlaşmışdır. Uzun zaman əvvəl ilk dəfə tapıldığı çox çirklənmiş Rio Frio çayından yoxa çıxmışdır. Son tədqiqatlar "A. leorae"-nin yeni və relikt bir lokalitetini, bəlkə də sonuncunu yenidən kəşf etdi (Sunny et al. 2014a). Yeni tədqiqat, kritik təhlükə altında olan bu növün dünyanın ən böyük və ən sıx şəhərləşmiş ərazilərindən biri olan Mexiko şəhərinin yaxınlığında yerləşən Tlalok dağında tək bir populyasiya şəklində yaşadığını göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Phrynosoma modestum

**Phrynosoma modestum** (*Yumruquyruq buynuzlu kərtənkələsi*) — Buynuzlu kərtənkələlərin daha kiçik növlərindən biri. Onların xüsusi epiteti olan modestum, latın sözü olub "təvazökar" və ya "sakit" mənasını verir. Bu növ ABŞ-də, qərbi Texas, Nyu-Meksiko, şərqi Arizona, cənub-şərqi Kolorado və Meksikanın şimal-mərkəzində yerləşən səkkiz ştatda tapılır. Meksikada onlara "tapayaxtin" deyilir.

## Təsvir

Yumruquyruq buynuzlu kərtənkələlərinin rəngi adətən yaşadıqları ərazinin torpaq rəngini əks etdirir. Əksəriyyəti vahid boz rəngdə olsa da, açıq qəhvəyi və ya solğun sarı rəngdə də ola bilər. Tez-tez boyun və qasıq ətrafında tünd rəngli sahələr və bəzən də quyruqda zolaqlar müşahidə edilir.
Onlar qısa, yastı, yumru bədənli, qısa ətraflı və kiçik başlı kərtənkələlərdir. Başlarında demək olar ki, eyni uzunluqda buynuzlardan ibarət xarakterik bir tac var. Digər buynuzlu kərtənkələlərdən fərqli olaraq, onların yan tərəflərində pulcuq kənarları yoxdur və kölgələrini yox etmək üçün özlərini yerə yapışdırmırlar. Əvəzində, kamuflyaj üçün bədənlərini qaya formasına salırlar və cəsarətlə kölgə yaradırlar.
Onların maksimum ölçüsü burun-dəlik uzunluğu 7 sm (2,7 düym), ümumi uzunluq isə 10,5 sm (4,3 düym) təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Herps of Texas: ''Phrynosoma modestum''
*Desert USA: Horned Lizards
*Horned Lizard Conservation Society
Phrynosoma braconnieri

**Phrynosoma braconnieri** (*Qısaquyruq buynuzlu kərtənkələsi*) — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ yalnız Meksikaya endemikdir. Onun çox fərqli və qısaldılmış bir quyruğu var, bəzən bu quyruq aydın görünmür.

## Etimologiya

Növün xüsusi epiteti olan "*braconnieri*", fransız təbiətşünası Serafin Brakonyenin (1812–1884) şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

"P. braconnieri"-nin bədən uzunluğuna nisbətən çox qısa quyruğu var ki, bu da onu buynuzlu kərtənkələlər arasında və ümumilikdə bütün kərtənkələlər arasında ən qısa quyruğa malik edir. Bu xüsusiyyət onun ümumi adının mənbəyidir.

## Yaşayış yeri

"P. braconnieri" şam-palıd meşələrində və quru tikanlı kolluqlarda yaşayır. Həmçinin qarğıdalı tarlalarında və ya digər ənənəvi kənd təsərrüfatı ərazilərində də tapıla bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Abronia graminea

**Abronia graminea** (*Meksika alligator kərtənkələsi*) — Həmçinin "yaşıl ağac alligator kərtənkələsi" kimi tanınan, Meksikanın Sierra Madre de Oaxaca yaylasına endemik olan nəsli kəsilmək təhlükəsində olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Puebla, Verakruz və Oaxaka ştatlarında tapıla bilər. İlk dəfə 1864-cü ildə Edvard D. Kop tərəfindən "Gerrhonotus gramineus" adı ilə təsvir edilmişdir.

## Təsvir

"Abronia graminea"nın dorsoventral şəkildə yastılaşmış bədəni, yastılaşmış üçbucaq başı və zəif yan qatı var. Burnundan anal dəliyə qədər olan uzunluq 10.6 sm (4.2 düym), quyruq uzunluğu isə 16.0 sm (6.3 düym) çata bilir. Bu növün tutma qabiliyyəti olan quyruğu var və itirildikdə yenidən böyüyə bilir. Uzun və güclü ətrafları və barmaqları ağac həyat tərzi üçün ideal uyğunlaşmadır. Yetkin fərdlərin rəng nümunəsi cavan fərdlərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Yetkin erkəklər adətən parlaq zümrüd yaşılı rəngdə olur, dişilər isə parlaq və ya tünd narıncı rənglərə malik ola bilər. Digər rəng elementləri arasında parlaq sarı orbital dəri, üst dodaq pulcuqlarında mavi nüanslar və sarı burun, alt çənə və boğaz var. Cavan fərdlər adətən açıq qəhvəyi zəmin rəngi və 9 qeyri-müntəzəm qara eninə zolaq ilə xarakterizə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gerrhonotus infernalis

**Gerrhonotus infernalis** (*Texas alligator kərtənkələsi*) — "Anguidae" fəsiləsinin "Gerrhonotinae" yarımfəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin Texas ştatının mərkəzi regionunda və cənubdan bitişik şimali Meksikada yayılmışdır.

## Təsvir

"Gerrhonotus infernalis" orta ölçülü bir kərtənkələdir və maksimum ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) təxminən 24-25 düym (61-64 sm) çatır. Bu, Texasda ən böyük kərtənkələ növüdür və dünyada ən böyük alligator kərtənkələlərindən biridir. Bu kərtənkələnin yastı, pazşəkilli başı var. Bədəni ümumiyyətlə sarı-qəhvəyi rəngdədir, tez-tez bel hissəsində tünd qəhvəyi və ağ damalı naxışlar olur, qarın hissəsi isə vahid açıq rəngli, ağ və ya bozdur. Pulcuqları çox sərt və lövhə şəkilli olur. Qısa ətrafları və potensial yırtıcını yanıltmaq üçün düşə bilən, lakin zamanla yenidən böyüyən bir quyruğu var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Herps of Texas: ''Gerrhonotus infernalis''