Əbu Bəkr ibnül-Ərəbi

**Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Abdillah ibn Məhəmməd əl-Məarifi** (; ) — Əndəlüslü Maliki fəqihi, mühəddis, müfəssir və kəlamçı.

## Həyatı

### Mənşəyi
O, hicri 468-ci (31 mart 1076) ildə İşbiliyədə (indiki Sevilya) anadan olub. Qəhtan qəbiləsinin Məarif qoluna mənsub olub, babaları sonradan Əndəlüsə köçmüşdür. Atası Abbadi vəzirlərindən biri olan Məhəmməd ibnül-Ərəbi, anası isə Abbadilər sülaləsinin siyasi rəqibi olan Əbu Həfs Ömər əl-Hövzəninin qızıdır.

### Təhsili və fəaliyyəti
İlk təhsilini atasından, dayısı Əbül-Qasım Həsən əl-Hövzənidən və Əbu Abdullah ibn Əhməd əs-Saraqustidən almışdır. Quranı əzbərləmiş, ibtiadi dini biliklərə yiyələnmiş, dil-ədəbiyyatı, riyaziyyatı, dəqiq elmləri və on qiraəti öyrənmişdir. Bir müddət sonra Qurtubəyə (indiki Kordova) gedərək Əbu Abdullah ibn Əttab, Əbu Mərvan ibn Sərrac kimi müəllimlərdən dərs almışdır. Abbadilərin süqutundan sonra Əbu Bəkr ibnül-Ərəbi ailəsi ilə birlikdə Şimali Afrikaya, oradan da Şərqə elmi səyahətə yollanmışdır. Onların Şərqə yollanması haqqında müxtəlif fikirlər səsləndirilmişdir. Belə ki, İbn Xəlduna görə, o və atası Mürabit hökmdarı Yusif ibn Təşfin tərəfindən Abbasi xəlifəsinə səfir olaraq göndərilmişlər. Əbdülhəyy əl-Kəttaniyə görə, onlar Abbadiləri süqut etdirən Mürabit hökmdarı Yusif ibn Təşfinin əlindən Şərqə qaçmış və əmlakları müsadirə olunmuşdur. Özünün bildirdiyinə görə isə, Əbül-Vəlid əl-Bacinin Şərq səfərindən mühüm elmi biliklərlə qayıtması və bu sayədə Əndəlüsdə böyük nüfuz qazanması onların bu səfərə çıxmasında təsirli olmuşdur.

On ilə yaxın davam edən bu səyahət çox məhsuldar olmuşdur. O, Əlcəzairin Bicayə (indiki Becaya), Tunisin Mehdiyyə və Qayrəvan şəhərlərinə gedərək, buradakı elm adamlarına tələbəlik etmiş, sonra dəniz yolu ilə Misirə yollanmışdır. Misirli alimlərdən fiqh, kəlam, hədis öyrənmiş, şiələr və qədərilərlə elmi debatlar etmişdir. Əbu Bəkr ibnül-Ərəbi Misirdə hakimiyyətdə olan Fatimilərin sünni düşüncəni təzyiq altında saxlamaları səbəbilə burada cəmi səkkiz ay qala bilmiş, sonra Səlcuqlu hakimiyyətində olan Qüdsə yollanmışdır. Qüdsdəki tolerant abu-havadan istifadə edərək, müxtəlif elmi məclislərdə iştirak etmiş, dərin biliklərə yiyələnmişdir. Əbu Bəkr ibnül-Ərəbi Qüdsdə xüsusi ilə Hənəfi fəqihlərin görüşlərindən təsirlənmişdir. O, həmçinin, Fələstin, Şam, Əkka, Təbəriyyə, Əsqəlan, Dəməşq kimi digər elm mərkəzlərinə də getmiş, İmamiyyə və Batiniyyə alimləri ilə debatlar etmişdir. Əbül-Fəzl ibnül-Furat Əhməd ibn Əli, Nəsr ibn İbrahim əl-Məqdisi, Hebətullah ibn Əhməd əl-Əqfani, Əta əl-Məqdisi kimi bir çox alimlə görümüşdür. Hicri 489-cu (1096) ildə Bağdada yollanmışdır. Burada təhsilini Nizamiyyə mədrəsəsində davam etdirmiş, Hənəfi, Şafii və Hənbəli məzhəblərinə mənsub bir çox alim ilə görüşmüş, çoxundan dərs və ya icazət (diplom) almışdır. Özü də əsərlərində Bağdadda görüşdüyü, elmindən faydalandığı alimlərdən və oxuduğu kitablardan tez-tez bəhs etmişdir. Elmindən bəhrələndiyi alimlərə arasında Əbül-Həsən Əli ibn Hüseyn əl-Bəzzaz, Əbül-Məali Sabit ibn Bündar, Əbül-Həsən ibnüt-Tüyuri, Əbu Məhəmməd Cəfər ibn Əhməd əs-Sərrac, Əbül-Vəfa ibn Aqil, Əbu Bəkr ibn Tərxan, Əbül-Müzəffər əl-Əbivərdi, Xətib ət-Təbrizi vardır. Xüsusi ilə bölgənin ən qabaqcıl alimlərindən olan Şafii fəqihi Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Əhməd əş-Şəşidən çox faydalanmışdır. Atası ilə birlikdə həccə getmiş, Məkkədə Əbu Abdullah Hüseyn ibn Əli ət-Təbəridən hədis təhsili almışdır. Həcdən qayıtdıqdan sonra Bağdadda Əbu Həmid Qəzzaliyə tələbəlik etmişdir. Ondan "İhyə" və başqa əsərlərini oxumuç, dərslərində iştirak etmişdir. İki il əl-Qəzzalidən elm öyrəndikdən sonra (hicri 491/ miladi 1098) Əndəlüsə qayıdış hazırlıqlarına başlamışdır. Bu minvalda Abbasi xəlifəsi Müstəzhir-Billah ilə görüşmək fürsəti də əldə etmişdir. Bir müddət Dəməşq və Qüdsdə qaldıqdan, sonra Misirə üz tutmuşdur. "Arizətül-Əhvazi" adlı "Sünənüt-Tirmizi" şərhini bu minvalda qələmə almışdır. Hicri 493-cü (1099) ilin əvvəllərində atası İskəndəriyyədə (və ya Qüdsdə) vəfat etmişdir. Bəzi mənbələrdə atasının vəfatından sonra İbnül-Ərəbinin Əndəlüsə qayıdaraq İşbiliyədə (Sevilya) yaşadığı qeyd edilmişdir. Özünün bildirdiyinə görə, o, elmi səfərlərini on il davam etdirmişdir. İbnül-Ərəbi bu qayıdışında müxtəlif şəhərlərə gedərək, bir çox elm adamları ilə görüşmüş, onlara tələbəlik etmiş və ya onlarla elmi debatlar etmişdir. Mənbələrdə onun tələbəlik etdiyi müəllimlərin sayının 100-ə yaxın olduğu qeyd edilmişdir.

İbnül-Ərəbi vətəninə qayıtdıqdan sonra böyük hörmət və ehtiramla qarşılanmışdır. O, burada tədris fəaliyyətinə başlamış, tələbələr yetişdirmiş və əsərlər qələmə almışdır. İki il qazı işləmişdir. Sonra Qurtubəyə (indiki Kordova) köçmüş, burada da tədris-təlim fəaliyyətinə davam etmişdir.

### Tələbələri
Əbu Məhəmməd Abdullah İbnül-Ərəbi (oğlu), Qazı İyad, İbn Beşküval, Əbu Zeyd Əbdürrəhman ibn Abdullah əs-Süheyli, Əbu Bəkr ibn Xeyr əl-İşbili, Əbu Cəfər ibn Qəlbun ət-Tücibi, İbn Sahibüs-Səlat, İbn Qurqul, İbn Mədə, Əbül-Qasım ibn Səməcun, Əbül-Qasım İbn Hübeyş və Əbu Bəkr ibn Əbu Cəmrə ona tələbəlik etmiş şəxslərdir.

### Vəfatı
Onun ömrünün sonuna yaxın Əndəlüsdə siyasi sabitlik pozuldu. Mürabitlər tənəzzül etdi və Müvəhhidlər halimiyyətə gəldi. Siyasi hakimiyyət dəyişikliyinin və yaranmış hakimiyyət boşluğunun xalq üzərində göstərə biləcəyi mənfi təsirlərin qarşısını almaq, həmçinin ölkənin gələcəyi baxımından yeni qurulan Müvəhhidlər dövləti ilə yaxşı münasibətlərin əsasını qoymaq məqsədilə İbnül-Ərəbi bir heyətlə birlikdə Məğribə getdi. Heyət üzvlərindən bir qismi geri qayıtsa da, İbnül-Ərəbi təxminən bir il orada qaldı. Bəzi mənbələr bu müddət ərzində onun həbs edildiyini qeyd edir. İbnül-Ərəbi Əndəlüsə qayıdarkən hicri 543-cü ilin Rəbiüləvvəl ayında (avqust 1148) yolda vəfat etdi və Fəs şəhərində Babül-Məhruk məntəqəsində dəfn olundu.

## Əsərləri
İbnül-Ərəbi demək olar ki, İslamın bütün sahələrinə aid əsərlər qələmə almışdır. Lakin onlardan çox azı dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu əsərlərdən bəziləri bunlardır:

* Əhkəmül-Quran.
* Arizətül-Əhvazi fi şərhit-Tirmizi.
* əl-Əvasim minəl-Qəvasim.
* Qanunüt-Təvil.
* ən-Nəsix vəl-Mənsux.
* Tərtibür-Rihlə lit-tərğib fil-millə.
* əl-Qabəs fi şərhi-Muvattai-Malik ibn Ənəs.
* əl-Əmədül-əqsa fi məərifəti-Əsmail-Hüsna və əfalihi təalə.

## İstinadlar