open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oriolus larvatus

**Oriolus larvatus** (*Qara başlıqlı sarıköynək*) — Oriolidae fəsiləsinə aid bir quş növü. Afrikada rast glinir və parlaq sarı bədəni, ziddiyyətli qara başı və ət rəngli dimdiyi ilə çox diqqət çəkən bir görünüşə malikdir.

## Taksonomiya və sistematika

Bəzi alimlər dağ sarıköynəyini qara başlıqlı sarıköynəyin yarımnövü hesab edirlər. Qara başlıqlı sarıköynəyin alternativ adları arasında "Afrika qara başlıqlı sarıköynəyi", "Şərqi qara başlıqlı sarıköynək" və "Şərqi sarıköynək" də var.

## Yayılması və yaşayış yeri

Şimalda Cənubi Sudan və Efiopiyadan cənubda Cənubi Afrikaya qədər Səhra altı Afrikanın böyük bir hissəsində yuva qurur. Əsasən akasiya və geniş yarpaqlı meşələr və sıx kolluq sahələri daxil olmaqla, quru tropik meşələrdə yaşayır, burada lələklərinin parlaqlığına baxmayaraq, daha çox eşidilir, nəinki görünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Saltator atriceps

**Saltator atriceps** (*Qara başlı saltator*) — Thraupidae fəsiləsinə aid toxum yeyən bir quş növü. Mərkəzi Meksikadan şərqi Panamaya qədər yuva qurur.

## Təsvir

Bu quş orta hesabla 24 sm (9.4 düym) uzunluğunda və 85 q (3.0 oz) ağırlığındadır. Yetkin quşun ağ ləkəli  qaramtıl-boz başı var. Üst hissələr sarımtıl-yaşıl, alt hissələr açıq boz və boğazı qara haşiyəli ağdır. Qalın qabarıq dimdik qaradır, ayaqlar isə qəhvəyidir. Cavan quşlar daha tutqundur və döşlərində ləkələr və alt hissələrində qəhvəyi işarələr var. Bu növ, boğazlı saltatora bənzəyir, lakin daha böyükdür və daha tünd bir başı və boğazında sarı bir ləkə ilə daha açıq alt hissələri var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İsrailin Suriyaya müdaxiləsi (2024-hal hazırda)

**İsrailin Suriyaya müdaxiləsi** İsrailin 8 dekabr 2024-cü ildən bəri&nbsp;Suriyaya elədiyi müdaxilədir. 8 dekabr 2024-cü ildə Əsəd rejiminin süqutundan sonra İsrail Suriyanın cənub-qərbində (İsrailin işğalı altında olan Colan təpələri ilə bitişik) bufer zonasını işğal etdi və onu işğal etməkdə davam edir. İsrail həmçinin Suriyanın yeni Silahlı Qüvvələrini iflic etmək üçün havadan bombardman kampaniyası həyata keçirib.

İsrail Suriyanın keçmiş prezidenti Bəşər Əsədin devrilməsi ilə yaranmış hakimiyyət boşluğundan istifadə edərək nəzarət etdiyi ərazinin həcmini bir neçə yüz kvadrat mil artırdı. İsrail 1974-cü ildə BƏƏS-in Suriya ilə qopma haqqında sazişi etibarsız elan etdi. İsrail həmçinin Başan Ox əməliyyatı kod adlı əməliyyat çərçivəsində ölkə daxilində Suriya hərbi obyektlərinə geniş hava və dəniz zərbələri endirdi.

İsrailin kampaniyası Suriyanın ordusu və donanması da daxil olmaqla hərbi imkanlarını iflic etdi və kimyəvi silah ehtiyatlarını məhv etdi.

İsrailin Suriyadakı kampaniyası beynəlxalq səviyyədə pisləndi və beynəlxalq hüququ pozmaq kimi qəbul edildi. Suriya prezidenti Əhməd əş-Şaraa&nbsp;İsrailin hərəkətlərini pisləyib və geri çəkilməsini tələb edib, eyni zamanda ölkəsinin 14 illik Suriya vətəndaş müharibəsindən sonra başqa bir müharibəyə cəlb olunacaq vəziyyətdə olmadığını bildirib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Ərəb–İsrail münaqişəsi
Silovik

**Silovik** () — Rusiyada keçmiş kəşfiyyat (KQB), təhlükəsizlik və təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşları kimi xidmət etmiş siyasətçilərə və bürokratlara verilmiş ad. Vladimir Putin və Boris Yeltsinin hakimiyyətləri dövründə onlar dövlət vəzifələrinə, xüsusən də xarici əlaqələr və təhlükəsizliklə bağlı vəzifələrə yerləşdirilmişdirlər. Onlar müntəzəm olaraq Qərb qəzetləri tərəfindən mühafizəkar və əsasən konspirasiya nəzəriyyələrinə inanan (məsələn: Qərb dövlətlərinin Rusiya Federasiyasını məhv etmək üçün xüsusi planlarının olması kimi) şəxslər kimi səciyyələndirilirlər.

Siloviklər Rusiya hökumətinin bütün sahələrində aktiv deyildirlər. Onlar əsasən xarici əlaqələr və təhlükəsizliklə əlaqədar olan məsələlər üzərində işləyirlər.

## Etimologiyası

Siloviki () termini hərfi mənada "gücü olan adamlar" və ya "güclü adamlar" (Rus dilindən tərcümədə сила, "güc" və ya "qüvvət" deməkdir) kimi tərcümə olunur. Bu termin, Boris Yeltsin erasının əvvəllərində (1990-cı illərin əvvəlləri) hərbi uniformalı xidmətləri, yəni hərbi, polis (Daxili İşlər Nazirliyi), milli təhlükəsizlik (FSB) və bəzi digər strukturları ifadə etmək üçün istifadə olunan "güc institutları" () ifadəsindən yaranmışdır.

Buna oxşar olan digər termin isə "sekkurokrat"dır (hüquq-mühafizə və kəşfiyyat orqanlarının əməkdaşları). Daniel Treysman öz növbəsində "silovarx" (silovik və oliqarx) terminini təklif etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* Brian D. Taylor. (2017). *[https://www.amacad.org/publication/russian-siloviki-political-change The Russian Siloviki and Political Change]*. Daedalus (journal).
* 
* Routledge Handbook of Russian Politics and Society

## Xarici keçidlər

* William Safire on the ''Siloviki''
* "The Siloviki in Putin's Russia: Who They Are and What They Want", *The Washington Quarterly*, Winter 2007
* ''The Exile'' on Russia's brewing "Silovik war"
* "Russian ex-spies flex their muscles", BBC News
Kecap manis

**Kecap manis** və ya **Şirin soya sousu** — İndoneziyada yaranmış şirinləşdirilmiş ətirli soya sousu. O, daha tünd rəngə, viskoz və şərbət kimi bir tutarlılığa sahibdir və palma şəkəri və ya jaggery əlavə edilməsi nəticəsində melasa bənzər bir dad əldə edir. Kecap manis ən çox satay ilə istifadə olunur. Bu sous, Çin tianmian sousu (tianmianjiang) ilə oxşar olsa da, dadı daha incədir. O, İndoneziya mətbəxində ən populyar soya sousu növüdür və ölkənin ümumi soya sousu istehsalının təxminən 90 faizini təşkil edir.
## Tərkibi
Kecap asin (yüngül duzlu adi soya sousu) ilə müqayisədə, şirin soya sousu bir qədər daha qalın bir tutarlılığa sahibdir və çox daha şirin dadı var. Bu ədviyyat qaynadılmış qara soya lobya, qovrulmuş taxıl, duz, su və Aspergillus wentii göbələyinin fermentləşdirilmiş pastasından hazırlanır, buna palma şəkəri əlavə olunur. Şirin dadın əsas səbəbi bol miqdarda palma şəkəri — sousda 50 faizə qədər gula merah və ya gula jawa (palma şəkəri jaggery) ola bilər. İndoneziya şirin soya sousu tez-tez ulduz istiot, darçın, qara istiot, keşniş kimi ədviyyatlarla zənginləşdirilir.
## İstifadəsi
Kecap manis İndoneziya mətbəxində vacib sousdur. O, İndoneziyanın ən populyar yeməklərinə, o cümlədən qızardılmış toyuq, qaynadılmış donuz əti, mal əti şorbası və ketoprak yeməklərinə xoş bir şirin və umami dadı qatmaq üçün istifadə olunur. Eyni zamanda, qızardılmış yeməklər üçün məşhur marinədir. Şirin soya sousu həm də məşhur bir batırma sousudur, doğranmış şalot və quşüzümü bibəri ilə qarışdırılıb tahu goreng (qızardılmış tofu) üçün batırma sousu olaraq verilir.
## Əvəzləyiciləri
Şirin soya sousu İndoneziya bazarlarında, minimarketlərdə, supermarketlərdə, toko və dünya üzrə Asiya ərzaq mağazalarında geniş şəkildə mövcuddur. Lakin, Avropanın əksər hissələrində (Niderland, Böyük Britaniya və Almaniya istisna olmaqla) tapmaq çətindir və Amerika qitəsində də nisbətən nadirdir. Şirin soya sousunu adi soya sousu ilə hazırlamaq olar. Adi soya sousu, qəhvəyi şəkər və bir az melasa əlavə etməklə şirin soya sousunun əvəzləyicisi kimi istifadə edilə bilər.
## Qalereya
 
File:Gurame bakar kecap 2.JPG|Qurame bakar (qrildə qızardılmış qurami) həm marinasiya, həm də daldırma sousu kimi şirin soya sousu ilə yeyilir.
File:Ayam Kecap 4.jpg|Kecap manisdə bişmiş toyuq
File:Semur Daging Kentang.JPG|Kecap manisdə dana əti və kartof.
File:Babi kecap 1.jpg|Kecap manisdə  qaynadılmış donuz əti


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ketjap Manis recipe
Pastilla

**Pastilla** və yaxud **bastilla**, o cümlədən **Şimali Afrika piroqu** — (; ) — Mərakeş və tarixi Əndəlüsün in ən məşhur yeməklərindən biri. Bəzən bu yeməyə Şimali Afrika piroqu da deyirlər. Əsasən toyuq, yaxud da dəniz məhsullarından hazırlanır. Keçmişdən gələn bu ləzzət incə bir xəmir təbəqəsinin içinə badamlı toyuq qarışımı doldurularaq hazırlanır. İçindəki ət, zəfəran və digər ədviyyatlarla bişən bu yemək, üzərinə şəkər tozu və darçın səpilərək təqdim olunur. Mərakeş mətbəxinin zənginliyinin bir simvolu olan pastilla, adətən xüsusi mərasimlərdə və bayramlarda hazırlanır. Mərakeş Pireney yarımadası ilə intensiv ticarət və mədəni əlaqələrə sahib olduğundan, bu yeməkdəki ədviyyatlar və tərkiblər müxtəlif mədəniyyətlərin birləşməsini göstərir. 
## Tarixi
Həm islam, həm də ispan təsiri altında formalaşan bu yemək, mədəniyyətlərarası təsirləri əks etdirir. 1492-ci ildə İspaniyanın Qranadanı tutması ilə İspaniyadan qovulan ispan mənşəli məğribilər və musəvilər Mərakeşə sığındı. Bu da özlüyündə Mərakeşə yeni mədəniyyətlərin, fərqli yemək növlərinin gəlməsi ilə nəticələndi. Buna görə də bəzən Pastillanın ispan yeməyi olduğu da iddia edilir. Bu, bəlkə də yeməyin adı ilə bağlıdır. Bir çox ispan kulinarları isə bu yeməyin tarixinin Mərakeşin Fez şəhərinə gedib çıxdığını bildirir.
## Növləri
* toyuq və badamlı;
* balıq və dəniz məhsulları ilə olan;
* südlü pastilla.
## Yəhudi pastillası
Mərakeş yəhudiləri arasında süd məhsulları və ətin birlikdə yeyilməsini xüsusi olaraq qadağan edən kaşrut qanunlarına riayət etmək üçün pastilla kərə yağı ilə deyil, zeytun yağı və ya marqarinlə hazırlanır.

Kasablanka yəhudi Mərakeş mətbəxində pastilla içlikdə qızardılmış soğanı ehtiva edir. Müasir İsrail uyğunlaşmaları bəzən filo vərəqlərindən istifadə edir və yeməyi bükmə şəkild hazırlanır.

Getdikcə populyarlaşan bir variant böyük piroqlardan daha çox fərdi kiçik pirojnalardır.
## Qalereya
 
File:Pastilla marocaine recouverte de sucre glace.jpg|Quş əti *pastilla*sı şəkər tozu və darçınla bəzədilib.
File:بسطيلة د الدجاج.jpg|Bir dilim toyuq pastillası.
File:بسطيلة د الحوت.jpg|Kasablankada hazırlanan dəniz məhsulları pastillası.
File:شهية الجوهرة المغربية.jpeg|Javhara, Mərakeşdə südlə hazırlanan pastilla.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tempoyak

**Tempoyak** — Asam durian və ya pekasam, duryandan hazırlanmış Malayziya ədviyyatı. Bu, əsasən Cənub-Şərqi Asiyada yaşayan Malay etnik qrupunun, xüsusən də İndoneziya və Malayziyada istifadə edilən qida məhsuludur. Adətən təkbaşına istehlak edilmir, ədviyyat kimi və ya yemək bişirmək üçün inqrediyent olaraq istifadə olunur. 
## Fermentasiyası
Malay Arxipelaqında fermentasiya edilmiş duryan müxtəlif adlarla tanınır. Malay yarımadasında, Borneo və Cənubi Sumatra bölgəsində (Cənubi Sumatra, Cambi, Benkulu və Lampunq əyalətləri) ümumiyyətlə tempoyak kimi tanınır. Açeh bölgəsində pekasam, Qərbi Sumatradakı Minankabau bölgəsində isə asam durian adlanır. Asam sözü, "turş" mənasını verir və onun fermentasiya prosesini təsvir edir. Tempoyak, duryanın ətinin əzilib duz və ya şəkərlə qarışdırılması ilə hazırlanır. Qarışıq otaq temperaturunda (28–34°C) saxlanılır və konteynerin qapağı bağlanaraq anaerob şəraitdə 3-7 gün ərzində fermentasiya edilir. Fermentasiya prosesində iştirak edən bakteriyalar duryan növündən, fermentasiya şəraitindən və ətraf mühitdəki yerli mikroorqanizmlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Tempoyak yalnız qida qoruyucu funksiyasını yerinə yetirmir, eyni zamanda təbii qida dadlandırıcı kimi də xidmət edir. Tempoyakın acı bibər pastası və körilərə əlavə edilməsi yeməyə xüsusi bir ətir və ləzzət qatır.

## Tarixi
Regiondakı bir çox fermentasiya olunmuş qida məhsulu kimi, durian mövsümündə həddindən artıq çox olan və istehlak edilməyən duryanın fermentasiyaya buraxılması ilə meydana gəlib. "Hikayat Abdullah" adlı əsərdə tempoyak, Terengganu xalqının əsas qidası kimi qeyd edilir. Abdullah Abdul Kadir 1836-cı il ətrafında Terengganuya səfər edərkən, yerli sakinlərin ən sevimli yeməklərindən birinin tempoyak olduğunu bildirmişdir. Əsərdə tempoyak Malay etnik qrupuna məxsus bir qidadır və Malay Yarımadasının şərq sahilindəki ştatların ixtisas yeməyi sayılır.  Malayziyanın Pahang ştatında yerləşən Temerloh, balıq fermaları və tempoyak sousunda hazırlanmış dadlı ikan patin masak tempoyak (fermentasiya olunmuş duryan sousunda gümüşü catfish) təqdim edən restoranları ilə ikan patinin paytaxtı kimi tanınır. İndoneziyada tempoyak xüsusilə Cənubi Sumatrada, xüsusən də Palembangda çox məşhurdur.
## Qalereya
 
File:Tempoyak.jpg|Fermentləşdirilmiş duriandan hazırlanan Tempoyak.
File:Tempoyak Ikan Patin 3.JPG|Şirin və ədviyyatlı tempoyak sousunda balıq.
File:Brengkes Tempoyak Iwak Lais Palembang 1.jpg|Kasablankada hazırlanan dəniz məhsulları pastillası.
File:YosriBelacanTempoyak.jpg|Tempoyak.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Brengkes Tempoyak Ikan Patin recipe Palembang style steamed pangasius fish with spicy tempoyak in banana leaf package recipe, from Femina
* Patin in Fermented Durian Paste (Gulai Tempoyak Ikan Patin), from Kuali
Henri Mozli

**Henri Qiven Ceffris Mozli** (; ) — ingilis fizik, dövrün ən mühüm elm adamlarından biri. O, elementlərin dövri cədvəldə sıralanmasının əsas prinsiplərini müəyyən edərək, xüsusilə atom nömrəsi anlayışını inkişaf etdirərək dövri qanunu təkmilləşdirib. Mozlinin kəşfləri, dövrü cədvəlinin anlayışını dəyişdirmiş və kimya elminin inkişafında mühüm bir addım olub. Mozli Spektroskopiyanın əsasını qoyanlardan biri olub.
## Həyatı
Henri Mozli 1887-ci ildə İngiltərənin Vermont şəhərində anadan olub. O, əvvəllər təhsilini Oxford Universitetində alıb və burada fizika üzrə ixtisaslaşıb. Mozli akademik həyatına fizika sahəsində davam edib və burada böyük kəşflər etməyə başlayıb. O, gənc yaşlarından elmə böyük maraq göstərərək iş və öz dövrünün ən qabaqcıl elmi nailiyyətlərini əldə edib.

## Mozli qanunu

Henri Mozlinin ən məşhur və mühüm kəşfi Mozli qanunudur. 1913-cü ildə Mozli atomların xüsusiyyətlərini və dövri cədvəldəki sıralama qaydalarını öyrənmək üçün rentgen şüalarının analizindən istifadə etdi. Mozli dövri cədvəldəki elementlərin sıralanmasının atom nömrəsi ilə, yəni atom nüvəsindəki protonların sayı ilə müəyyən edildiyini göstərdi. Bu kəşf, əvvəlki dövrün atom çəkisinə əsaslanan sıralama prinsiplərini tamamilə dəyişdirdi.

Mozlinin işləri, dövri cədvəlin ardıcıllığının düzgünlüyünü təsdiqlədi və kimyanın təməl anlayışlarından biri halına gəldi. Atom nömrəsi, elementlərin kimyəvi xüsusiyyətlərini müəyyən etdi və Moseleyin kəşfi ilə dövri cədvəl daha da təkmilləşdi. 
### Mozlinin kəşflərinin elmə təsiri
Mozlinin kəşfi, kimya və fizika sahələrində böyük inqilab yaratdı. Bu, elementlərin dövri cədvəldə sıralanmasında daha dəqiq bir qaydanın ortaya çıxmasına səbəb oldu. Atom nömrəsi konsepti əvvəlcə unikal bir ideya kimi görünürdü, lakin Mozlinin tədqiqatları bunu elm dünyasında qəbul edilmiş və önəmli bir prinsipə çevirdi.
Onun kəşfi, kimya və fizika sahələrində daha sonra baş verən bir çox elmi irəliləyişin təməlini qoyub. Mozlinin işləri atomların və elementlərin daha dərin təhlilini mümkün edən bir çox elmi araşdırmaların yolunu açıb.

## Ölümü
Henri Mozli elmə böyük töhfələr versə də, çox qısa bir ömür sürüb. O, 1915-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi zamanı ingilis ordusunda könüllü olaraq döyüşlərə yollanıb. Mozli 27 yaşında, Çanaqqala döyüşündə Osmanlı imperiyasına qarşı vuruşarkən həyatını itirdi. Tarixi mənbələrdə onun Osmanlı ordusunun snayperi Korkuç Abdül tərəfindən başından vurularaq öldürüldüyü qeyd olunur. Bir çox tədqiqatçıların fikrincə, Mozli yaşasaydı, 1916-ci ildə "Nobel Mükafatı"nın sahibi olacaqdı. Onun ölümündən sonra elm dünyasında böyük boşluq yaratsa da, Mozlinin kəşfləri və irsi hələ də fizika və kimya sahələrində önəmli rol oynamağa davam edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Храмов Ю. А. Мозли Генри Гвин Джефрис (Moseley Henry Gwyn-Jeffreys) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 190. — 400 с. — 200 000 экз.

## Xarici keçidlər

* Статья Мозли (англ.);
* 
*
Raçka qoyunu

**Racka** ( **Hortobágy Racka**) — nəsli kəsilməkdə olan, Macarıstana aid qoyun cinsi. Spiral buynuzları və qalın, kobud yunu ilə seçilir.

## Tarix
Racka min illərlə Macarıstan regionunda yetişdirilmişdir. Orta əsrlərdən etibarən macar çobanların əsas sürü cinslərindən biri olub, bir vaxt ölkədə ən çox yayılmış qoyunlardan sayılırdı. Bugün təxminən 2 500-ə yaxın fərd mövcuddur.

## Xüsusiyyətlər
* Buynuzlar: Hər iki cinsdə spiral, azca yuxarı və xaricə yönəlmiş buynuzlar olur. (Qoçlarda 50 sm və daha uzun, qoyunlarda isə 30 sm)
* Çəki: Qoyun 45 kq qədər, qoç 65 kq qədər.
* Yunları:25–30 sm uzunluğunda və kobud olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tatami

– Yaponiyada evlərin döşəmələrini (ənənəvi tip) örtmək üçün istifadə olunan həsirlər. Onlar iqusa qamışından toxunur və düyü samanı ilə doldurulur. Son dövrlərdə doldurma üçün sintetik pambıq da istifadə olunur. Tataminin uzun tərəfi parça ilə üzlənir.

Tatami həsirlərinin sayını və döşəməyə yerləşdirilməsini tənzimləyən qaydalar var. Adətən tatami döşəkləri elə düzülür ki, dörd künc bir nöqtədə birləşməsin. Bu cür düzülüş əlverişli adlanır. Dəfn və ya yas mərasimləri zamanı isə əksinə, elə düzülür ki, künclər kəsişsin. Yaponların inancına görə, tatamini düzgün yerləşdirməmək evə bədbəxtlik gətirir .

Tataminin ciddi şəkildə müəyyən edilmiş sahəsi və forması var. Yaponiyada otaqların sahəsi ənənəvi olaraq tatami ilə ölçülür (, ) və ev tikərkən nəzərə alınır. Yaponiyanın qərbində, Kansay regionunda tataminin ölçüsü 95,5 x 191 sm (6 şaku 3 sun x 3 şaku 1 sun 5 bu) təşkil edir. Hündürlüyü 5 sm-dir. Bəzən ənənəvi ölçünün yarısı olan tatamilər də rast gəlinir – 90x90 sm (*ryukyudatami*). Tokioda və Kanto regionunda hazırlanan tatamilər adi olanlardan bir qədər ensizdir — 88 x 176 sm.

Müasir yapon evlərinin əksəriyyətində, hətta Avropa tipli evlərdə də ən azı bir tatami otağı (*vaşitsu*) var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlya Topuriya

**İlya Topuriya** (; ; ) — gürcüəsilli ispan qarışıq döyüş ustası. O, 2020-ci ildən "UFC"nin himayəsi altında yüngül çəki dərəcəsində mübarizə aparır. Keçmiş "UFC" yüngül çəki çempionu olmuş və hazırkı "UFC" yüngül çəki çempionudur. Çəki dərəcəsindən asılı olmayaraq ən yaxşı döyüşçülər sıralamasında 1-ci yeri tutur ().

## İstinadlar
Kaylaş dağı

**Kailaş dağı** – Çin Xalq Respublikası nəzarətində olan Tibet Muxtar Regionunun qərbində, Ngari əyalətində yerləşən müqəddəs hesab edilən bir dağdır. Bu zirvə 6&#8239;638&#8239;metr yüksəklikdədir və Hindistan‑Çin‑Nepal sərhədlərinin yaxınlığında yerləşir. Kailaş dağı Bön, Buddizm, Hinduizm və Caynizmdə müqəddəs sayılır.

## Ümumi məlumat
Dağ heç vaxt tam olaraq fəth edilməyib. Dini və mədəni səbəblərdən müzakirə edilməyəcək dərəcədə müqəddəs sayılır və zirvəyə qalxmaq qadağandır. Hörmət əlaməti olaraq, məşhur dağçı Raynhold Messner belə icazə almış, lakin qalxmaqdan imtina etmişdir.

* Yüksəklik: 6,638 metr 
* Yerləşmə: Tibet (Çin) 
* Yaxınlıqdakı göllər: Manasarovar və Rakshastal gölləri

Kailash Dağı özünəməxsus piramida formasına malikdir və ilin böyük hissəsində qarla örtülüdür.

## Xarici keçidlər
Valter Bonatti

**Valter Bonatti** () — İtalyan alpinisti, dağçı, jurnalist və yazıçı. XX əsrin ən böyük dağçıları arasında sayılır.

## Həyatı
Bergamo şəhərində anadan olub. Gənc yaşlarından dağçılığa maraq göstərmişdir.

## Seçilmiş nəşrləri
* *Le Mie Montagne (1961) — "On the Heights"*
* *The Mountains of My Life (1995/2001) — məşhur xatirələr kitabı*
* *Trial on K2, My Patagonia, A Way of Living və*

Bir çox kitabları müxtəlif dillərə tərcümə edilib.

## Mükafatları
* 2002 — Fransanın Fəxri Legion Ordeni
* 2004 — Böyük Xaçlı Cəngavər
* 2009 — Piolet d'Or (Qızıl Qarmaq) Ömürlük Nailiyyət Mükafatı (Piolet d'Or Lifetime Achievement Award)
* İtaliya Respublikasının Xidmətlərə görə Ordeni

## Vəfatı
13 sentyabr 2011-ci ildə mədəaltı vəzi xərçəngindən vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidləri
Gürkan Uygun

**Gürkan Uygun** () — Türkiyənin teatr, serial və film aktyoru. O, əsasən 2003–2012-ci illər arasında yayımlanan "*[[Qurdlar Vadisi]]*" serialında canlandırdığı "Memati Baş" obrazı ilə tanınmışdır.

## Həyatı
27 may 1974-cü ildə Kocaelinin İzmit şəhərinin Yarımca qəsəbəsində gürcüəsilli ailədə doğulub. Orta təhsilini tamamladıqdan sonra teatrla maraqlanmağa lisey illərində başlayıb və İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb.

## Karyerası
Teatrla yanaşı bir çox film və serialda çıxış edib. Xüsusilə 2003–2012-ci illər arasında yayımlanan "*Qurdlar Vadisi*" serialındakı "Memati Baş" rolu ilə tamaşaçıların yaddaşında qalıb. Sonrakı illərdə "**", "*[[Oyanış: Böyük Səlcuqlu]]*", "*[[Təşkilat (serial)|Təşkilat]]*" kimi layihələrdə də rol alıb.

2013-cü ildə "*[[Möhtəşəm Yüzil (teleserial, 2011)|Möhtəşəm Yüzil]]*" serialında "Memar Sinan" rolunda qonaq aktyor kimi iştirak edib.

## Şəxsi həyatı
2008-ci ildə Şəbnəm Ceylan ilə ailə qurub və cütlüyün üç övladı var.

## Filmoqrafiya
### Filmlər

### Seriallar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gürkan Uygun – Beyazperde
* Gürkan Uygun – Instagram
*
Putinizm

**Putinizm** və ya **Putinçilik** — Rusiya prezidenti Vladimir Putin tərəfindən tətbiq edilmiş siyasət üçün istifadə edilən termin. Qərb mediasında Putinizm və Putinist terminləri əsasən Putinin administrasiyası dövründə keçmiş SSRİ-nin və ya müasir Rusiyanın hərbi təhlükəsizlik agentliklərində işləmiş siloviklərin ölkənin siyasi və maliyyə gücünün böyük hissəsinə nəzarət etdiyinə işarə etmək üçün istifadə edilir. Bir çox silovikilər Putinin şəxsi dostları olmuş və ya əvvəllər FSB, Daxili İşlər Nazirliyi və ordu kimi dövlətin təhlükəsizlik və kəşfiyyat orqanlarında işləmişdirlər.

Rusiya dövlətinin iqtisadi aktivlərinin "çekistlər tərəfindən ələ keçirilərək" onların aparıcı rus oliqarx qrupuna çevrilməsi və "Rusiya dövlətinin maliyyə, media və inzibati resurslarına nəzarəti ələ alması" prosesinin Putinin yaxın adamları və dostlarından ibarət bir qrup tərəfindən həyata keçirilməsi haqqında iddialar meydana gəlmişdir. Bu proses zamanı demokratik azadlıqlar və insan hüquqları da məhdudlaşdırılmışdır. Culi Andersonun sözlərinə görə, Rusiya " FSB dövlətinə" çevrilmişdir. Kütləvi depolitizasiya Putinizmin sosial xəttinin mühüm elementi kimi tanınır. Cəmiyyətin ictimai iştirakçılığına süni maneələrin yaradılması ilə siyasət, cəmiyyətin müdaxiləsindən azad olunmuş və tamamilə hakimiyyət başında olanların ixtiyarına verilmiş "saf idarəçiliyə" çevrilmişdir. Putinizmin sosial müqaviləsi insanlara siyasətə qarışmamaq müqabilində iqtisadi inkişaf və şəxsi həyatda əhəmiyyətli azadlıqlar təklif edir.

"Putinizm" termini birinci dəfə Andrey Piontkovskinin 2000-ci il yanvar ayının 11-də "Sovetskaya Rossiya" qəzetində dərc olunmuş və elə həmin gündə"Yabloko" partiyasının saytına əlavə edilmiş məqaləsində istifadə edilmişdir. Piontkovski Putinizmi "Rusiyada fırıldaqçı kapitalizmin ən yüksək və son mərhələsi" kimi təsvir etmişdir. Bu mərhələdə "yarı unudulmuş klassikin" təbirincə deyilərsə, burjuaziya demokratik azadlıqlar və insan haqları bayrağını dənizə atmışdır. Bu, eyni zamanda nifrət yolu ilə milli birliyin təmin edilməsi, ifadə azadlığına və məlumat azadlığına hücumlar, xarici dünyadan təcrid olunma və daha çox iqtisadi tənəzzül kimi elementləri özündə birləşdirən bir müharibədir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Putinism: the ideology  – 1:20 lecture by professor Anne Applebaum spoken in London School of Economics and Political Science (LSE), recorded on Monday 28 January 2013.
Konrad Adenauerə sui-qəsd cəhdi

**Konrad Adenauerə sui-qəsd cəhdi** — 1952-ci ildə İsrailin sionist hərbi qruplaşması olan "İrqun"un keçmiş üzvləri tərəfindən Qərbi Almaniya kansleri Konrad Adenauerə qarşı məktub bombası həyata keçirilmiş ilə sui-qəsd cəhdi. Bu cəhd Almaniyanın Holokost ilə bağlı İsrailə ödəməyi qəbul etdiyi mübahisəli təzminatlara etiraz olaraq həyata keçirilmişdir. Sui-qəsd cəhdi uğursuz olmuş və Adenauer zərər görməmişdir. Cəhd keçmiş "İrqun" lideri və gələcək İsrail Baş naziri Menaxem Begin tərəfindən təsdiqlənmiş və maliyyələşdirilmişdi.

## Zəmin
1950-ci illərdə Qərbi Almaniya ilə İsrail arasında Holokost ilə bağlı danışıqlar aparılırdı. O dövrdə İsrail yeni qurulmuş bir ölkə idi, Qərb ilə sıx əlaqələri yox idi və yüz minlərlə yəhudi köçkünün yerləşdirilməsi səbəbindən iqtisadiyyatı çətinliklərlə üzləşirdi. 1952-ci ilin sentyabrında reparasiya müqaviləsi imzalanmışdır və bu, İsrailin sərt mövqeli qruplarının qəzəbinə səbəb olmuşdur. Onlar Almaniyanın Holokost məsuliyyətinin pulla yuyulmasını qəbuledilməz hesab edirdilər.

## Cəhd
27 mart 1952-ci ildə ensiklopediya içərisində gizlədilmiş bombanın olduğu bağlama Adenauerin Bonndakı rəsmi iqamətgahı olan Şaumburq Sarayına çatdırılmalı idi. Sui-qəsdçilərdən biri bu tapşırığı Münhendə olan iki yeniyetməyə həvalə etmiş və onlardan bağlamanı poçt ofisinə aparmalarını xahiş etmiş, lakin yeniyetmələr bağlamanı poçta aparmaq əvəzinə Münhen polis idarəsinə gətirmişdilər. Orada bomba partlamış və zərərsizləşdirmə üzrə ekspert Karl Reyxert həlak olmuşdur.

## Nəticəsi
Apreldə Fransa polisi sui-qəsd cəhdi ilə əlaqədar beş İsrail vətəndaşını həbs etmişdir. Onlardan dördü ilə bağlı heç bir sübut tapılmamışdır, lakin sui-qəsddə istifadə olunan silahlara sahib olduğu aşkarlanan Elyezer Zudit günahkar bilinərək cəzalandırılmışdır. O, dörd ay həbs cəzasına məhkum edilmiş və sonra deportasiya olunmuşdur.

## Beginin rolu
Elyezer Zudit öz xatirələrində iddia etmişdir ki, İsrailin gələcək baş naziri Menaxem Begin sui-qəsd cəhdində iştirak etmiş, bunu təsdiqləmiş və hətta öz pulu ilə maliyyələşdirmişdir. O, yazmışdı:

O dövrdə Menaxem Begin Knessetin üzvü idi və Herut partiyasına rəhbərlik edirdi. O, əvvəllər sionist terror təşkilatı olan "İrqun"un lideri olmuşdu və Holokost ilə bağlı təzminatlara kəskin şəkildə qarşı çıxırdı. O, çıxışında bütün almanların Holokostdan məsul olduğunu iddia etmişdir. Begin altı milyon yəhudinin qətlinə görə təzminatın birbaşa qurbanlara yox, İsrail hökumətinə ödənilməsi ideyasını iyrənc hesab edirdi. O, sui-qəsd cəhdinin uğurlu olacağına inanmırdı, lakin bu cəhdi dəstəkləyirdi, çünki bu, onun partiyasının təzminatlara nə dərəcədə qarşı olduğunu göstərəcək və "dünyanın vicdanını silkələyəcək"di.

## İstinadlar
Herviq Zahorka

**Herviq Zahorka** (12 iyun 1932 – 23 fevral 2019) — alman yazıçı, tarixçi və tədqiqatçısı.

## Həyatı
Herviq Zahorka 1932-ci ildə Çexoslovakiyanın Volary şəhərində doğulmuşdur. Meşəçilik və tropik ekologiya üzrə Magistr dərəcəsi alaraq, Göttingen Universitetində təhsil almışdır.

## Əsərləri

* *1986 - Expeditions through Indonesia* 
* *2002 - Tropischer Regenwald: Ökologische und soziale Funktionen* 
* *2003 - Die Erschließungsfronten auf Borneo (Kalimantan) 1937 bis heute* 
* *2007 - The Sunda Kingdoms of West Java*

## Vəfatı
23 fevral 2019-cu ildə Almaniyanın Mayns şəhərində 86 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Sami Mmae

**Sami Mmae** ( ) — Belçikada doğulmuş mərakeşli futbolçu. Hal hazırda Ağdamın Qarabağ klubunda və Mərakeş milli komandasında mərkəz müdafiəçisi kimi çıxış edir.

## Karyera
Semi Mmaee futbol karyerasına Gent klubunun akademiyasında başlayıb və 2013-cü ildə Standard Lyej klubunun akademiyasına keçmişdir.

2013-cü ildə "Standart"ın əsas komandasına yüksəlib. 25 iyul 2014-cü ildə, Belçika çempionatında "Şarlerua" klubuna qarşı baş tutmuş oyunda meydana çıxaraq rəsmi debüt edib. "Standart"da keçirdiyi 3 ildə 8 dəfə liqa matçında meydana çıxmışdır.

2017-ci ildə, Hollandiyanın "MVV Maastrikt" klubuna icarəyə verilmişdir. 8 avqust 2017-ci ildə, "Qou Exed İqlz" komandası ilə baş tutmuş matçda meydana çıxaraq yeni komandasında debüt etmişdir. Sentyabrın 8-də "De Qraafxhap" klubu ilə baş tutmuş matçda Mmae "MVV Maastrikt" heyətində ilk qolunu vurmuşdur. Futbolçu burada ümumulikdə 30 oyunda meydana çıxmış və 5 qol vurmuşdur.

2019-cu ilin yanvar ayında Sent-Trüyden klubuna transfer olunmuşdur. yamnvar ayının 26-da "Şerl Brügge" klubuna qarşı matçda meydana çıxaraq "Sent-Trüyden" klubunda debüt etmişdir. "Sent-Trüyden" klubunda 3 mövsüm çıxış edərək 42 matçda meydanda olmuşdur.

2020-ci ilin qışında futbolçu Macarıstanın Ferentsvaroş klubuna transfer olmuşdur. Transfer 500 min avroya baş tutmuşdur. "Ferentsvaroş" klubunda 4 mövsüm çıxış edən futbolçu, burada 103 matçda meydana çıxaraq 6 qol vurmuşdur. 2024-cü ildə klubunu tərk etmişdir.

2024-cü ildə Xorvatiyanın "Dinamo" klubuna keçmişdir. 2 avqust 2024-cü ildə, "İstra 1961" klubuna qarşı baş tutmuş matçda, "Dinamo"nun heyətində debüt etmişdir. "Dinamo"da 1 mövsümdə 21 oyunda mçeydana çıxmış və 1 qol vurmuşdur.

17 iyul 2025-ci ildə, "Qarabağ" klubu futbolçunu 1 illik icarəyə götürür. Müdafiəçi "Qarabağ"da 3 nömrəli forma ilə çıxış edəcək.

## Milli komanda
Mmmae Belçikada doğulub. Atası kamerunlu, anası isə mərakeşlidir. Gənc yaşlarında Belçikanın "U-19" və "U-21" milli komandalarında çıxış edib. Ancaq sonradan Mərakeş milli komandasını seçib. O, 9 oktyabr 2020-ci ildə Seneqal millisi ilə baş tutmuş yoldaşlıq oyununda Mərakeş millisininin heyətində debüt edib.

## Uğurları
**"Standart"**

* Belçika Kuboku: 2015–16

**"Ferentsvaroş"**

* Mcarıstan çempionu: (4) 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24
* Macarıstan kuboku: 2021–22

## İstinadlar
Enki

**Enki** —  Qədim Şumer mifologiyasında su, müdriklik, sehr, sənətkarlıq və yaradılış tanrısıdır. O, eyni zamanda insanları qoruyan və tanrıların gizli planlarına qarşı çıxan tanrı kimi də tanınır.

## Mənşə və adının etimologiyası
Şumer dilində "Enki" adı "Yer Rəbbi" mənasına gəlir ("En" – rəb, "Ki" – yer). Akkadlarda isə o, "Ea" adlandırılır və bu ad "evin suyu" və ya "evin sahibi" kimi şərh olunur. Onun adı ilə bağlı müxtəlif tədqiqatlar aparılmışdır. Bəziləri Enki adının türk dilləri ilə fonetik və leksik uyğunluq təşkil etdiyini qeyd etmişdir.

## Ailəsi
Enki, göy tanrısı An ilə dəniz tanrıçası Nammu-nun oğludur. O, hava tanrısı Enlil və yeraltı aləmin ilahəsi Ereşkigal ilə bacı-qardaşdır. Enkinin həyat yoldaşı Damkina; Marduk, Dumuzid, Ninsar, Ninkurra, Uttu, Ninti isə uşaqlarıdır.

## Əfsanələrdə rolu
**Enuma Eliş** (Yaradılış dastanı) –
Babilin yaradılış dastanı olan "Enuma Eliş"də Enki mühüm rol oynayır. O, ilk xaos tanrıları Apsu və Tiamatın planlarını pozaraq, tanrıların həyatını qoruyur. Sonradan oğlu, Marduk, Tiamatla mübarizəyə girərək yeni dünya yaradır.

**Ziusudra və daşqın** – Enki bəşəriyyətə qarşı böyük daşqın planlaşdırıldığını öyrənir və Ziusudra adlı saleh insana xəbərdarlıq edərək onu xilas edir. Bu mif, sonradan Babil dastanlarında Utnapiştim, Bibliyada Nuh əfsanəsi ilə paralel olaraq təqdim olunur.

## Tarixi
Enkiyə ibadət təqribən e.ə. 4-cü minillikdə başlamışdır. Onun əsas mərkəzi Eredu şəhəri idi. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, burada Enkiyə həsr edilmiş çoxsaylı məbədlər mövcud olub. Eredu, Mesopotamiyanın ən qədim şəhərlərindən biri hesab edilir. Burada ilk məbəd kompleksi məhz Enki üçün inşa olunmuşdur.

Eredudakı E-Abzu ("Abzu Evi") Enkinin su ilə olan əlaqəsini göstərir. Bu məbəd həm arxeoloji baxımdan, həm də dini baxımdan Mesopotamiya sivilizasiyanın ilkin mərhələsində böyük rol oynamışdır. E-Abzu məbədi mərtəbəli, su iıə əlaqəli tikili olub, sonralar zikkuratlara ilham vermişdir.

## Enkinin təsviri
Enki ənənəvi olaraq su axını içində təsvir olunur. Adətən çiyinlərindən iki çay axır: Dəclə və Fərat. Bu, onun məhsuldarlıq və su ilə olan əlaqəsini vurğulayır. O, tez-tez balıq, su qabı, tısbağa və ya əjdaha ilə birlikdə təsvir edilir.

## İstinadlar
Todirostrum nigriceps

**Todirostrum nigriceps** (*Qara başlı todi milçəkqapanı*) — "Tyrannidae" fəsiləsinə aid bir quş növü. Kolumbiya, Kosta Rika, Ekvador, Panama və Venesuelada rast gəlinir. Təbii yaşayış yeri subtropik və ya tropik rütubətli ovalıq meşələridir. Kiçik, qara və sarı rəngli, həşərat yeyən bir quşdur. Çağırışı və nəğməsi yüksək tonlu, bir notlu civiltilərdən ibarətdir. Hər vokalizasiya tez-tez digəri ilə qarışdırılır. Reproduktiv xüsusiyyətləri yaxşı sənədləşdirilməyib, lakin hər iki valideyn yuva qurmağa töhfə verir və yuvalarda eyni vaxtda yalnız bir yumurta olur. 2021-ci ildə Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) onun mühafizə statusunu qiymətləndirdi və ən az narahatlıq doğuran hesab etdi.

## Təsvir

Qara başlı todi milçəkqapanı parlaq qara başı və ağ boğazı olan kiçik bir quşdur. Qara rəng boynun yanlarına doğru davam edir. Parlaq sarı alt hissələri və zeytun-sarı üst hissələri var. Qanadlar iki sarı qanad zolağı və sarı zolaqları olan qaradır və quyruq qısa və qaradır. Başı nisbətən böyükdür, düz qara dimdiyi kimi. Tünd göz bəbəkləri var və göz halqaları yoxdur. Ayaqları maviyə çalan-bozdur. Dişilər və erkəklər eyni rəngə malikdir. Yetkinlər 8-10.2 sm uzunluğunda və 6-6.5 q ağırlığındadır. Cavanlar bir qədər tutqun lələklərə, açıq sarı alt hissələrə və qeyri-müəyyən sarı boğaza malikdir. Başları da daha tutqun qaradır və qanad zolaqları daha çox zeytun çalarlıdır.
Qara başlı todi milçəkqapanı, sarı boğazı və ağ göz halqası olan ümumi milçəkqapanı (Todirostrum cinereum) ilə tez-tez qarışdırılır. Digər oxşar növlərə qara zolaqlı alt hissələri və sarı boğazı olan rəngli todi milçəkqapanı (Todirostrum pictum) və sarı və qara boğazı və sarı qaşı olan sarı qaşlı todi milçəkqapanı (Todirostrum chrysocrotaphum) daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ploceus melanocephalus

**Ploceus melanocephalus** (*Qara başlı toxucu quşu*) — Həmçinin "sarıbel toxucu" kimi tanınan, "Ploceidae" fəsiləsinə aid bir quş növü.

## Təsvir

Çoxalan erkək fərdlərin qara başı və sarı boyun arxası halqası var ki, bu xüsusiyyət "Juba" və "qızılıbel toxucu"da yoxdur. Həmçinin, bu növ "qızılıbel toxucu" və "kənd toxucusu"ndan sadə, yaşılımtıl lələkləri ilə fərqlənir. Açıq sarı alt hissə lələkləri, müxtəlif dərəcədə şabalıdı rənglə qarışıq olur. Dişi və çoxalmayan erkək fərdlərdə qara baş yoxdur və onlar "maskalı toxucu"nun dişi fərdlərinə bənzəyir, lakin tünd gözləri və tünd dimdiyi ilə fərqlənir. Onların bozumtul sinə lələkləri də, çoxalmayan "qızılıbel toxucu"dan ayırd etməyə yardımçı olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tutuxanım Həmidova

**Tutuxanım Həmidova** — Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti, Azərbaycan SSR əməkdar artisti.

## Həyatı
Tutuxanım Həmidova 1922-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Əslən Bilgəh kəndindəndir. Uşaqlıqda valideynləri ayrıldıqdan sonra anası Həmid adlı bir kişi ilə ailə qurmuş və ögey atası uşaqlara yaxşı münasibət göstərmiş, onların təhsil almasına şərait yaratmışdır.

Tutuxanım Həmidova gənc yaşlarında Əmirulla adlı bir şəxslə ailə qurmuş və bu nikahdan Zaur və Davud adlı iki oğlu dünyaya gəlmişdir.

Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, "Nəlbəki", "Turacı", "Naz eləmə" kimi rəqslərini ifa edərək dövrünün ən məşhur rəqqasələrindən biri kimi tanınmışdır. 1960-cı illərin əvvəllərində səhnə fəaliyyətini başa vurmuş və rəqs sənətindən ayrılmışdır.

## Xatirələrdə
Tutuxanım Həmidova haqqında şəxsi xatirələrdə onun zərif, lakin möhkəm xarakterə malik bir qadın olduğu qeyd olunur. Həyatı boyu övladları üçün çalışan və onları qoruyan bir ana kimi xatırlanır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan rəqsi
* Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı

## İstinadlar
Kristof Valts

**Kristof Vals** ( ; ) — Avstriyalı aktyor və rejissor.

Kventin Tarantinonun "Şərəfsiz əclaflar" filmindəki SS polkovniki Hans Landa rolu ilə böyük şöhrət qazanmışdır. Bu roluna görə o, müxtəlif kino mükafatlarına, o cümlədən Oskar, Qızıl Qlobus, *[[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA]]* və Kann kinofestivalında mükafata layiq görülüb.

Daha sonra o, Tarantino ilə əməkdaşlığa davam etmiş, onun "Azad edilmiş Canqo" vestern filmində doktor Kinq Şults rolunu oynamışdır. Bu transformasiya ikinci Oskar, Qızıl Qlobus və *BAFTA* mükafatları ilə yadda qaldı. 2019-cu ildə Valtsın "Corctaundakı ən pis evlilik" filminin premyerası oldu.

## Filmoqrafiya
# Frankenşteyn (film, 2025) / Frankenstein

## İstinadlar
Eristicophis

**Eristicophis** — İran, Pakistan və Əfqanıstan sərhədləri yaxınlığındakı Bəlucistan səhra regionuna endemik olan ilan növü. Bu ilan üçün ümumi adlara "McMahon gürzəsi", "Asiya qum gürzəsi", "yarpaqburun gürzəsi" və "bığlı gürzə" daxildir. Bütün digər gürzələr kimi, bu növ də zəhərlidir. Hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Etimologiya

Xüsusi ad olan "macmahonii" (və ya macmahoni), Britaniyalı diplomat Arthur Henry Makmahonun şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

"E. macmahonii" nisbətən kiçik bir növdür və ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 1 m-dən (39 düym) azdır. Erkəklərin ümumi uzunluğu 22-40 sm (8.7-15.7 düym), dişilərin isə 28-72 sm (11-28 düym) arasındadır.
Baş böyük, geniş, düz və pazşəkilli olub, boyundan ayrıdır. Burun geniş və qısadır. Gözlər orta ölçüdədir. Başın üst hissəsi kiçik pulcuqlarla örtülüdür. Burun dəlikləri kiçik yarıqlardır. Xarakterik bir rostral pulcuğa malikdir ki, bu pulcuq hündürlüyündən daha genişdir, güclü şəkildə konkavdır və yuxarıdan və yanlardan dörd böyüdülmüş nasorostral pulcuqla əhatə olunub, bu pulcuqlar kəpənək formasında düzülüb. 14-16 üstdodaq pulcuğu var və bunlar subokulyarlardan 3-4 sıra kiçik pulcuqla ayrılır. 16-19 altdodaq pulcuğu var. Dairəvi göz halqası 16-25 pulcuqdan ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Andreya Alçato

**Andreya Alçato** (8 may 1492 – 12 yanvar 1550) — İtalyan hüquqşünası, humanist alimi və emblematika janrının banisi. O, hüquq sahəsindəki dərin bilikləri və klassik ədəbiyyata olan marağı ilə tanınmış, '''İntibah dövründə''' hüquq və humanitar elmlər arasında körpü yaratmışdır. Daha çox Alciati kimi tanınır.

## Həyatı
1492-ci ildə İtaliyanın Milana yaxın Alzate Brianza qəsəbəsində anadan olmuşdur. Pavia Universitetində hüquq təhsili almış, daha sonra Bolonya və Ferrara universitetlərində oxumuşdur. Hüquq üzrə doktorluq dərəcəsini aldıqdan sonra Avropanın bir sıra universitetlərində xüsusilə Avinyon, Burq və Pavia universitetlərində dərs demişdir. Alciato dövrünün ən nüfuzlu hüquqşünaslarından biri hesab olunurdu. O, hüquqi məsələləri izah etmək üçün bəlağətli ədəbi dildən istifadə etmiş və tarixdə mülki hüququ ilk şərh edənlərdən olmuşdur.

## Vəfatı
1550-ci ildə Paviada vəfat edib.

## Əsərləri

* *Tres libros Codicis-də qeydlər* (1515)
* *Emblematum libellus* (1531)
* 
* *Opera omnia* (Bazel 1546-49)
* *Rerum Patriae, seu Historiae Mediolanensis, Libri IV* (Milan, 1625) Milan tarixi, 1504-05-ci illərdə yazılmışdır.
* *Romani Imperii düsturu* (Basilae: Ioannem Oporinum, 1559, *editio princeps* ) 
* 

Fayl:Alciati,_Andrea_–_De_ponderibus_et_mensuris,_1532_–_BEIC_13750776.jpg|link=Dosya:Alciati,_Andrea_–_De_ponderibus_et_mensuris,_1532_–_BEIC_13750776.jpg| *De ponderibus et mensuris*, 1532
Fayl:Alciati,_Andrea_–_In_Digestorum_titulos_aliquot_commentaria,_1560_–_BEIC_11135576.tif|link=Dosya:Alciati,_Andrea_–_In_Digestorum_titulos_aliquot_commentaria,_1560_–_BEIC_11135576.tif|alt=In Digestorum titulos aliquot commentaria, 1560| *Digestorum titulos aliquot commentaria-da*, 1560


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tanygnathus gramineus

**Tanygnathus gramineus** (*Qara gözaltlı tutuquşu*) — Həmçinin Buru yaşıl tutuquşusu olaraq da tanınan, yalnız İndoneziyanın Buru adasına endemik olan bir tutuquşu növü. Bu növ, 40 sm uzunluğunda, yaşıl rəngdə olan, qara gözaltları və turkuaz rəngli baş tacı ilə xarakterizə olunur. Erkəklərin dimdiyi qırmızı rəngdə, dişilərin isə boz-qəhvəyi rəngdədir. Onun mahnıları, digər oxşar növlərlə müqayisədə daha yüksək səslidir və uzun müddət davam edir.

## Yayılma və yaşayış mühiti

Qara gözaltlı tutuquşusu nadir bir növdür və tamamilə və ya qismən gecə aktivdir, buna görə də az öyrənilmişdir. Onun davranışları, Hollandiyalı ornitoloq Hendrik Kornelis Sibers tərəfindən 1930-cu ildə müşahidə edilmişdir. Bu tutuquşu əsasən Buru adasının mərkəzi, daha yüksək hissələrində, xüsusilə 700-1100 metr yüksəklikdə olan Gunung Tagalago, Wa Temun və Kunturun kimi yaşayış yerlərində tapılır. Ayrıca, cənubda Fakal, Ehu və Leksula kimi aşağı ərazilərdə də tapılıb. Bu tutuquşunun Kunturun bölgəsində səsi tez-tez eşidilir və yerli sakinlər onu "kakatua ol'biru" (mavi başlı tutuquşu) adlandırırlar. Lakin gündüzləri meyvə ağaclarında tutulan bu tutuquşuları, tamamilə gecə aktiv olmadığını göstərir. Qara gözaltlı tutuquşusunun populyasiya sıxlığı 1.3-19 quş/km² arasında qiymətləndirilir. Bu quşlar Buru adasında 900 metrdən yüksək hündürlükdə yerləşən, meşəlik əraziləri sevirlər. Bu meşələr, sahil bölgələrindəki ağac kəsilməsi ilə təhdid olunmur. Yerli sakinlər tərəfindən ovu və tutulması məhduddur, 1998-ci ildə Ambon adasında bir quş bazarda satılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bothriechis

**Bothriechis** — Əsasən Meksika və Mərkəzi Amerikada rast gəlinən, ən çox yayılmış növü olan "B. schlegelii" Kolumbiya və Peruya qədər cənubda yayılan çuxurbaş ilan cinsidir. Bütün üzvləri nisbətən incə və ağacda yaşayandır. "Bothriechis" adı müvafiq olaraq "çuxur" və "gürzə" mənasını verən yunan sözləri "bothros" və "echis"-dən gəlir. Hazırda on növ və heç bir yarımnöv ümumiyyətlə tanınmır.

## Təsvir
Bu cinsə aid növlər adətən 60–80 sm uzunluğa çatır, "B. aurifer", "B. bicolor" və "B. lateralis" isə 1 m və ya daha çox böyüməsi ilə tanınır. Ümumi xüsusiyyətlərə kəskin müəyyən edilmiş "cantus rostralis", qaldırılmamış burun, eni qədər hündür olmayan rostral pulcuq və bədən uzunluğunun ən azı 15%-ni təşkil edən tutma quyruğu daxildir. Rəng naxışı adətən açıq və ya tünd işarələri ehtiva edə bilən və ya etməyən yaşıl yer rəngindən ibarətdir. "B. schlegelii" bu qaydaya istisnadır.

## Həmçinin bax
* Bothriechis lateralis
* Bothriechis schlegelii
* Bothriechis aurifer
* Bothriechis bicolor
* Bothriechis rowleyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Porthidium

**Porthidium** — Meksikadan cənubda Şimali Cənubi Amerikaya qədər yayılmış çuxurbaş gürzələr cinsi. Adı yunanca "məhv etmək" mənasını verən "*portheo*" sözündən və "təbiətə malik olmaq" mənasını verən "*-idus*" şəkilçisindən götürülmüşdür, bu da ehtimal ki, zəhərə istinaddır. 2016-cı ilin avqustuna qədər doqquz növ etibarlı hesab edilmişdir. Cənubi Hindistan və Şri-Lankada yayılmış "Hypnale" cinsinə aid ilanlar bu cinsə aid ilanlara çox bənzəyir, bu da ehtimal ki, konvergent evolyusiyanın nümunəsidir.

## Təsvir

"Porthidium" cinsi kiçik növlərdən ibarətdir, yetkinlərin ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 55 sm (22 düym) (P. dunni və P. yucatanicum) ilə 75 sm (30 düym) (P. lansbergii və P. ophryomegas) arasında dəyişir. Bundan əlavə, bədən forması nisbətən incə (P. ophryomegas) ilə nisbətən möhkəm (P. nasutum) arasında dəyişir. Bütün növlərin kəskin şəkildə müəyyən edilmiş canthus rostralisi və enindən daha yüksək rostral pulcuğu var. Burun ucu bir qədər və ya orta dərəcədə qalxan (P. hespere, P. lansbergii, P. ophryomegas və P. volcanicum), güclü şəkildə qalxan (P. dunni və P. yucatanicum) və ya heç qalxmayan ola bilər. Bütün növlərin rəng naxışı adətən qəhvəyi və ya boz zəmin rəngindən ibarətdir, üzəri solğun və dar bir onurğa zolağı ilə ayrılmış tünd paraventral ləkələrlə örtülmüşdür. Ləkələr kvadrat, düzbucaqlı və ya üçbucaq şəklində ola bilər. Bəzi növlərdə rəng naxışı cinsindən asılıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atheris squamigera

**Atheris squamigera** — Ümumi adları ilə yaşıl "kolluq gürzəsi", "dəyişkən kolluq gürzəsi", "yarpaq gürzəsi", "Hallowell yaşıl ağac gürzəsi" və digərləri kimi tanınan, Qərbi və Mərkəzi Afrikaya endemik olan zəhərli bir gürzə növü. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Atheris squamigera orta hesabla 46–60 sm (18–24 düym) ümumi uzunluğa (bədən + quyruq) çatır, bəzi hallarda maksimum uzunluq 78 sm (31 düym) keçir. Dişilər adətən erkəklərdən daha böyükdür.

Baş geniş və düzdür, boyundan aydın şəkildə ayrılmışdır. Ağız çox geniş açılır. Baş kəllidir və üst-üstə düşən pulcuqlarla örtülmüşdür. Rostral pulcuq yuxarıdan görünmür. Rostralın üstündə çox kiçik bir pulcuq var və hər iki tərəfdə çox böyük pulcuqlarla əhatə olunmuşdur. Burun dəlikləri yan tərəfdədir. Göz və burun dəliyi arasında 2 pulcuq var. Başın üst hissəsində 7–9 interorbital pulcuq var. 10–18 dairəvi göz pulcuğu var. Gözlər ilə labial pulcuqlar arasında 2 (nadir hallarda 1 və ya 2-dən çox) sıra pulcuq var. 9–12 supralabial və 9–12 sublabial pulcuq var. Sublabiallardan ön 2 və ya 3-ü çənə qalxanlarına toxunur, bunlar yalnız bir kiçik cütdən ibarətdir. Gular pulcuqları kəllidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tachyspiza melanochlamys

**Tachyspiza melanochlamys** (*Qara örtüklü qırğı*) — "Accipitridae" fəsiləsinə aid yırtıcı quş növü. Bu növə Yeni Qvineyanın yüksək dağlıq ərazilərində rast gəlinir. Təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik rütubətli aşağı düzənlik meşələridir. Əvvəllər "Accipiter" cinsinə daxil edilmişdir.

Qara örtüklü qırğı, Con Qouldun "Yeni Qvineya və Qonşu Papua Adalarının Quşları" əsərində təsvir edilmiş və "Astur" cinsinə aid edilmişdir. İllüstrasiya Uilyam Metyu Hart tərəfindən hazırlanmışdır.

## Taksonomiya

Qara örtüklü qırğı 1876-cı ildə italyan zooloqu Tommaso Salvadori tərəfindən Qərbi Yeni Qvineyanın Arfak dağlarında toplanmış nümunə əsasında təsvir edilmişdir. O, binominal ad olaraq "Urospizias melanochlamys" adını təqdim etmişdir. Bu növ əvvəllər "Accipiter" cinsinə aid edilsə də, 2024-cü ildə "Accipitridae" fəsiləsinin molekulyar filogenetik tədqiqi zamanı "Accipiter" cinsinin polifiletik olduğu təsdiqlənmişdir. Bu qeyri-monofiletik vəziyyəti həll etmək üçün "Accipiter" cinsi altı fərqli cinsə bölünmüşdür. Qara örtüklü qırğı və əvvəllər "Accipiter" cinsinə aid edilən digər 26 növ üçün "Tachyspiza" cinsi bərpa edilmişdir. Bu cins ilk dəfə 1844-cü ildə alman təbiətşünası Yohann Yakob Kaup tərəfindən təqdim edilmişdir. Cinsin adı qədim yunan dilində "sürətli" mənasını verən ταχυς (takhus) və "qırğı" mənasını verən σπιζιας (spizias) sözlərindən törəmişdir. Növün epiteti melanochlamys isə qədim yunan dilində "qara" mənasını verən μελας (melas), μελανος (melanos) və "mantel" və ya "qapaq" mənasını verən "χλαμυς" (khlamus), "χλαμυδος" (khlamudos) sözlərindən ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Esterqom bazilikası

**Esterqom Bazilikası** — Macarıstanın Esterqom şəhərində yerləşən, ölkənin ən böyük katolik kilsəsi, dünyanın 18-ci ən böyük kilsəsi və Roma Katolik Kilsəsinin Macarıstandakı mərkəzi olan monumental dini məbəddir.
## Tarix
Bazilikanın inşasına 1822-ci ildə başlanmış və 1869-cu ildə tamamlanmışdır. Tikinti zamanı əvvəlki orta əsr kilsəsinin bəzi hissələri xüsusən altart və kripta qorunub saxlanılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alfonso

**Alfonso** — ad.

* Alfonso Robles — Meksikalı siyasətçi.
* Alfonso Deyvis — futbolçu.
* Alfonso (Asturiya şahzadəsi) – Kastiliya kralı II Conun kiçik oğlu
* Alfonso de Lamartin — Fransız şair, yazıçı.
* **[[I Alfonso]]**
:* I Alfonso (1122–10 oktyabr 1144) — II Rocerin oğlu, Kapua knyazı və Neapol hersoqu
:* I Alfonso (10 avqust 1377 – 15 dekabr 1461) — ilk Braqanza hersoqu və Portuqaliyanın monarx ailələrindən Braqanza sülaləsinin banisi.
* **[[V Alfonso]]**
:* V Alicənab Alfonso
:* V Alfonso (Leon kralı)
* I Alfonso (Braqanza hersoqu) — ilk Braqanza hersoqu.
* XI Alfonso (Kastiliya kralı)
* XII Alfonso (İspaniya kralı)
* XIII Alfonso (İspaniya kralı) — İspaniya kralı.
* Kastiliya kralı Alfonso

## İstinadlar
Bothrops bilineatus

**Bothrops bilineatus** — Həmçinin "iki zolaqlı meşə çuxur gürzəsi", "parrotsnake", "Amazon palma gürzəsi" və ya "yaşıl jararaca" kimi tanınan, Cənubi Amerikanın Amazon bölgəsində tapılan yüksək zəhərli bir çuxur gürzəsi növüdür. Burada təsvir edilmiş nominativ yarımnöv daxil olmaqla iki yarımnöv hazırda tanınır. Uzunluğu 1 m-ə (3,3 ft) çata bilən açıq yaşıl ağac növü, bütün Amazon bölgəsi boyunca ilan dişləməsinin mühüm səbəbidir.

## Yaşayış yeri
Aşağıdakı yağış meşəsində, kolluqlarda, xurma ağaclarında və ağaclarda və suyun yaxınlığında hər yerdə tapılır. Demək olar ki, həmişə axınlar boyunca və ya meşə təmizliklərinin kənarlarında, əsasən də ibtidai meşə ilə əlaqəli kollarda və ağaclarda tapılır, baxmayaraq ki, ibtidai meşə yaxınlığında daha köhnə ikinci meşədə də tapılmışdır.

## Həmçinin bax
* Bothrops atrox
* Bothrops jararacussu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Liverpul Kafedralı

**Liverpul Kafedralı** — İngiltərənin Liverpul şəhərində yerləşən, Anglikan kilsəsinə məxsus olan monumental xristian məbədi. Bu kafedral, Böyük Britaniyanın və Avropanın ən böyük kilsə binalarından biri sayılır.

## Tarix
İnşasına 1904-cü ildə başlanmış və tikinti 1978-ci ildə tamamlanmışdır. Kafedralın memarı tanınmış britaniyalı Jiles Gilbert Scott olmuşdur. O, bu layihəyə 22 yaşında ikən rəhbərlik etməyə başlamışdı. Birinci və İkinci Dünya Müharibələri kafedralın tikinti işlərini gecikdirmiş, lakin əsərin yekun memarlıq planı qorunub saxlanılmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Kafedral qotik üslubda inşa olunmuşdur. Tikinti üçün əsasən qırmızı qumdaşı istifadə olunmuşdur.

* Uzunluğu: 189 metr
* Qülləsinin hündürlüyü: 101 metr
* Daxili sahəsi: təqribən 9,687 kvadrat metr
* Dünyanın ən hündür qülləli Anglikan kafedralıdır.

Binanın daxilində böyük orqan, bəzəkli vitraj pəncərələr, dini heykəllər və monumental tağlı sütunlar vardır.

## istinadlar

## Xarici keçidlər