Qədim Göytürk yazısı

### Göytürk Yazısı(Orxon Yenisey Yazıları)

### Yazıların tarixi
Tarixi Göytürk Qədim türk yazılı abidələri eramızın V yüzilliyində yaranmışdır. Bu yazıların günümüzə qədər gəlib çatan ən əski örnəkləri VII-VIII yüzilliklərə aiddir. Daşlar üzərində Göytürk hərfləri ilə yazılmış bu kitabələr bütün türk xalqlarının tarixində böyük ədəbi-tarixi əhəmiyyətə malikdir.

Göytürk kitabələrində ilk dəfə olaraq türk millətinin adı çəkilmiş, türkün tarixi ilk öncə bu daşlar üzərində yazılmışdır. Bu daş yazıları türk ədəbiyyatının ilk əsəri, ulu babasıdır, türk dilinin ilk yazılı qaynağıdır.

1721-ci ildə Güney Sibirdə Yenisey çayının sahillərində yerləşən Abakan bölgəsində iki avropalı gəzib dolaşırdı. Bu yerin təbiəti, yerli xalqların dili, adət-ənənəsi onları ciddi maraqlandırırdı. Onlar kim idi, Biri alman alimi Daniel Messerşmidt və digəri isə isveçli İohan fon Stralenberq idi. Bir gün bir yerli kəndli onların yanına gəlib qəribə daş yazısı və heykəllərdən danışdı. 1722-ci ildə Daniel Çarkov kəndində yazılı daşları görüb heyrətə gəlir. Abakana dönüb dostu yüzbaşı İ.Stralenberqlə görüşəndə bu barədə ona da məlumat verir. Hər ikisi bir yerdə gəlib bu əski yazılara tamaşa edir, bəzilərinin sürətini çıxarırlar.

Orxon – Yenisey abidələri adı ilə adlandırılan bu kitabələr Göytürk abidələri kimi məşhurdur. Bu abidələrin yaranması türklərin tarix səhnəsinə çıxması, onların oyanışı və mədəni yüksəlişinin nəticəsidir. VI yüzillikdə Altay, Mərkəzi Asiya və Sibirdə türk tayfaları birləşib bir dövlət yaratdılar. Türk xaqanlığı adını alan bu dövlət VI-IX yüzilliklərdə hökm sürmüşdü. Dövlətin başında xaqan durardı, ali toplantıları qurultay sayılırdı. Qəbilə başçısına bəy, ondan aşağı gələnlərə isə tikin və şadi, xalqa isə budun və ya qara budun deyilirdi. Dinləri atəşpərəstlik, şamanilik və s. idi.

Orxon-Yenisey abidələri Tonyukuk,Kül-tikin və Bilgə kağanın şərəfinə yazılmışdır. Çin qaynaqlarında Tonyukukun 710-716-cı illərdə öldüyü göstərilir. Tonyukuk türk millətinin keçmişi və gələcəyini düşünürdü, yanar ürəklə belə yazırdi: “Türk milləti öldü, qurtardı, yox oldu. Türk millətinin yerində dörd boy qalmadı. Meşədə, çöldə qalmış olanlar toplanıb 700 oldular. İki bölüyü atlı, bir bölüyü piyadə idi. Yeddi yüz nəfəri idarə edən beş nəfərin böyüyü şadi idi. Yardımçı mən oldum. Bilgə Tonyukuku qağanmı edəlim, düşündüm. Tanrı bilik verdiyi üçün onu qağan etdim. Çinlini, kitayı, oğuzu çox öldürdük. Yardımçısı mən idim. 

Bu sözlər Tonyukukun şəxsiyyətini aşkara çıxarır. Buradan görürük ki, o, bilikli, zirək bir vəzir olmuş, ömrü boyu türk tayfalarının taleyini düşünmüş, onları birliyə çağırmışdı. Eyni zamanda, kitabələrdə düşmənə qarşı birləşib üzərinə yürüyəlim. Hamısını yox edəlim. Türkiş qağanı belə demiş: mənim millətim ordadır. Türk boyu yenə qarşılıqlıq içindədir. Oğuz yenə dardadır. Dar gündə birləşmək türkün müqəddəs, pozulmaz adətidir. Onlar öz səadətini ancaq birlikdə axtarır, birliyi pozanlara qarşı amansız olurlar. Birliyi dirlik sayırdılar.

## '''Yazıların tədqiqi'''

### [[Kültigin kitabələri]]
**“Kültikinin”** şərəfinə yazılmış abidə də çox dəyərli bir sənət əsəridir. Kül-tikin 732-ci ildə qırx yeddi yaşında döyüşlərin birində öldürülmüşdür. On altı yaşında döyüşlərə atılan bu igid sərkərdə çoxlu döyüşlərdə iştirak etmiş, yağıya qarşı amansız olmuşdur. Kül-tikin böyük nüfuz sahibi olduğuna görə onun dəfnində Çindən, Gidan, Buxara, Soqda, Tibet və s yerlərdən qonaqlar gəlmişdir. Onun abidəsi Yoluq-tikin tərəfindən tikilmişdir. Ancaq kitabədə sözlər təbii olaraq ölən adamın dilindən verilir, onun xidmətləri sayılır, igidlik və gözəl xasiyyətindən danışılır.Kül-tikin türk millətinə belə deyirdi: Mən tanrı tək göydə yaranmış bilici türk xanı bu taxtda oturdumş Sözlərimi axıradək eşidin. İrəlidə Şantun çölünə qədər qoşun çəkdim, dənizə çatmağıma az qaldı. Yağılar şirin sözü, zərif hədiyyələri ilə aldadıb topladılar. Ey türk xalqı, yağıların şirin sözünə, zərif hədiyyəsinə aldanıb çox məhv oldun”.

İyirmi beş döyüşə çıxıb on üç dəfə döyüşən Kül-tikinin adı ilgidlik rəmzinə çevrilmiş, dillərə düşmüşdür. Hələ cavanlığında qardaşı Magilyan qağanı (Bilgə kağan) taxda oturtduran və on üç il onun baş sərkərdəsi sayılan Kül-tikini qardaşı çox sevirdi: “Humay kimi qadın anamın şərəfinə kiçik qardaşıma qəhrəman Kül-tikin adı verildi. On altı yaşında ikən kiçik qardaşım qağan əmimin el birliyini belə ələ aldı. Altı Cub saqdilərə tərəf qoşun çəkdik, onları məğlub etdik. Kül-tikin piyada qoşunla hücuma keçdi. O qoşunu orada məhv etdik. İyirmi bir yaşı olanda Çaça Senün ilə vuruşduq. Döyüşün lap əvvəlində Boz atını minib hücuma keçdi. Silahına, paltarına yüzdən artıq ox vurdular. Ordu başçısına bir ox dəymədi”.

### Bilgə Xaqan abidələri
Abidələrin 3-cüsü Magilyanın yəni Bilgə kağanın şərəfinə hazırlanmışdı. “Bilgə kağan abidəsi” kimi məşhur olan bu kitabələr Yolluq –tikin tərəfindən yaradılmışdır. Burada göstərilir ki, magilyan güclü dövlət yaratmış, hər tərəfə qoşun çəkərək yağılara qalib gəlmiş, həyatın son günlərində nəqqaş gətirərək bütün bu başına gələnləri daşlarda həkk etdirmişdi. Orxon-Yenisey abidələrinin sayı 3 deyil, 3-dən daha artıqdır. Dil, üslub və məzmçun baxımından kitabələr bir-birini xatırladır. 

Əski kitabələr bu baxımdan bədii sənət nümunəsi kimi də səciyyəvidir. Kitabədə bədii düşüncə və ifadələr mətnə bir təravət gətirir, onun bədii gözəlliyini təmin edir. Hətta “Kitabi-Dədə Qorqud”un dili deyim və ifadə tərzi baxımından əski türk abidələri ilə səsləşməsi də çox təbii və qanunauyğundur. Bu yaxınlıq və səsləşmə cümlənin quruluşunda tarixi adlarda, türk həyatının ifadəsi olan anlayış və ifadələrdə özünü göstərməkdədir.  Məsələn “Kül-tikin abidəsində” belə deyilir: “ Sağdakı şadapıt bəylər, soldakı tar kanlar, buyuruq bəyləri! Oğuz tatarı, doqquz oğuz bəyləri, milləti”. 

“ Dədə Qorqud”da isə belə deyilir: “ Sağdakı oturan bəylər, sol qolda oturan sol bəylər, eşikdəki inaqlar, dibdə oturan xas bəylər, qutlu olsun dövlətimiz”.

Əski türk abidələri türk xalqlarının ortaq ədəbi tarixi abidəsi kimi böyük əhəmiyyət kəsb eləmiş, türk xalqlarının milli oyanış və inkişafına nəcib təsir gəstərmişdir.Əski kitabələr türk xalqlarının dil və ədəbiyyatının ilkin qaynağı, özülü kimi məşhur olmuş, yaşamış, türk dünyasının təməl daşına çevrilmişdir.

### Yazıların Mahiyyəti
Elmi ədəbiyyatda çox vaxt səhv olaraq run v ə ya runik yazı adlandınhan göytürk, yaxud Orxon-Yenisey yazısnıın - qədira göytürk əhfbasının tarixi haqqında əh m izd ə h ə lə də dəqiq məhımat yoxdur. Göytürk əhfbasmm (yazısınm ) nə vaxt və harada yaranması haqqmda indiyədək yahnz fərziy y ələr irəh sürülmüşdlür. Bu fərziyyələri qəbul da, rədd də etm ək olar. Həm də mütəxəssislər qədim türk (yaxud hun) yazısm dan danışarkən dəqiq nəyi nəzərdə tutduqlarmı söyləmirlər; bilinnmir ki, bu yazı hunlarm öz əhfbası (ümumiyyətlə, hunlarm öz əhfbası olmuşdurmu?) ilə, yaxud soğd əhfbası ih^ (soğdlar Hun imperiyasmda yaşayır və Hun saraymda işləyirdilər, hunlar soğdlardan çox vaxt xarici ölkələrə göndərilən səfırlər kimi istifadə edirdilər; sonralar türklər də eynik) bu cür hərəkət edirdilər) yazıhnışdır; yenə də sonralar türk sətlrliklrəinin xarici ölkələrə apardıqları məktublarm da hansı əhfba ilə yazıldığı tarixi m ənbələrdən məlum olmur. Qədim Çin salnam ələrinin Modə, müasir türk tarixçilərinin Mete adlandırdığı, m ənim sə türk hesab etdiyim və Oğuz xaqan adlandırdığım görkəm h tarixi şəxsiyyətin miladdan əvvəl III yüzillikdə qüdrətli Hun imperiyası yaratdığı və Çin imperatoriçəsi ilə yazışdığı da tarixdən bizə məlumdur. Lakin yenə də bu yazışm anm hunlarm öz yazısı 

ləmi, yaxud Çin yazısı (heroqhf yazı) ilə apanldığı bizə məlum olnmr, Məlumdur ki, əlifbanm - yazm m dilə dəxh yoxdur; Azərbaycan dihndə yazı əsriərlə ərəb əlibfası ilə aparılmışdır; latın əlifbası dünyanm yüzlərlə dilinə xidmət edir. Buna görə də hətta tarixdə bu və ya digər dildə yazı yaradılması və ya yazmm mövcud olması haqqmda məlumatm verilməsi həmin dilin özünəməxsus yazmm (əlifbanm) mövcud olduğunu sübut etmir. Bu baxımdan aşağıdakı fakt diqqəti cəlb edir. Miladdan sonra VI yüzilliyin ortalarmda Suriya xronikasmm tərtibçisi Zaxariya Mitilenski, yaxud Zaxariya Ritor yazır; «Bundan iyirmi beş il və ya daha çox əvvəl hunlarm öz dilində yazılan meydana gəldi».' Əlisa Şükürlü bundan belə bir nəticə çıxanr; «Qədim türk əlifbasmm meydana çıxması tarixi və kökü hələ də tam aydmlaşmamışdır. Bu əlifba haqqmda ilk məlumata eramızm VI yüzilliyindən başlayaraq tərtib olunmuş tarixi sənədlərdə təsadüf edilir. Suriya xronikasmm müəlhfı Zaxariya Mutelinski (Zaxariya Rittor) (adı olduğu kimi saxlamışam - Ə.R.) VI yüzillikdə bu haqda belə deyir; «İyirmi beş il bundan öncə və ya bundan daha əvvəl hunlarm öz dilində öz əlifbaları meydana çıxmışdır».2 Əvvələn, «hun (türk, rus, Azərbaycan...) dihndə əlifba» ifadəsi yanhşdır. İkincisi, Zaxariya Ritor hun əlifbası haqqında yox, hun yazısı haqqmda danışır; hun yazısı isə hər hansı bir əlifba ilə yazıla bilərdi. Üçüncüsü, Suriya tarixçisi türk yazısı, yaxud Ə.Şükürlünün dili ilə desək, qədim türk əlifbası haqqmda üm um iyyətlə bir söz demir. A.N.Kononov bu m əsələyə haqh olaraq, bir qədər ehtiyatla yanaşıb yazır: «İstisna etmək olmaz ki, söhbət türk yazısı haqqmda, yaxud hun ittifaqma əhəm iyyətli komponent kim i daxil olan türklərin yazısı haqqm da gedir».^ Suriya tarixçisi yazır ki, həmin rnəlumatı o, hunlarm yanmda olmuş adamlardan eşitmişdir. Əlisa Şükürlü yuxarıda sitat gətirdiyim fıkrini davam etdirərək Suriya tarixçisinin m əhz göytürk yazısmı nəzərdə tutduğunu sübut etmək üçün S.Q.KIyaştommı şahid çəkib yazır; «Bir çox tədqiqatçılar, o cüm lədən S.Q.Klyaştornı belə güman edirlər ki, Zaxariya Mitilenski «hün dili» adı ahmda hansı isə türk qəbilə dilini nəzərdə tutmuşdur. N əzərə alsaq ki, V yüzillikdə Yeqişenin «Ermənilərin tarixi» kitabında Azərbaycan əhalisi də hun adlandınhr, onda S.Q.Klyaştommm bu fərziyyəsi özünü doğruldur. «Hün yazısı» isə, olsun ki, elm aləmində çox ' H.rimv-ieacKaH. CupuucKue ucmoHUUKU no ucmopuu Hapodoü CCCP, M.- 77., I94I. C.I66. " Əlisa Şükiuiü. Oədim lürlrini» - Kül tigin və Bilgə xaqan abidələrini kəşf cdir. N.M.Yadrintsev Kül tigin abidəsi haqqmda yazır; «Qeyri-adi davamh və möhkəm qranit əsriərdən bəri aşmmışdır və minillik qədimliyi göstərir. Bəzi «səhifələr» mühafızə edilmişdir. Bunlar Sibirin başqa yerlərində də rast gəldiyimiz run yazısmdan ibarətdir. «Səhifələr»in yanlannda və obeliskin arxasmdakı «səhifədə» kiday (yaxud kıdan) heroqlitləri vardır. Əgər bu səhifələr Çin diHndədirsə, onda ola büsin ki, onlar runlarm açılması üçün açar versin».‘ N.M.Yadrintsevin ümidi düz çıxdı; məhz Kül tigin şərəfınə qoyulmuş abidə sonralar göytrük Orxon-Yenisey əlifbasının açılmasına səbəb oldu. Kül tigin abidəsinin qərb üzü və böyür üzlərindən biri (şimal-qərb) Çin heroqlifləri ilə yazılmışdı (Bilgə xaqan abidəsində də eynilə abidənin qərb üzü və böyür üzlərindən biri Çin heroqlifləri ilə yazılmışdır). M əhz həmin Çin hcroqlifləri göytürk əlifbasmm açılmasma və Kül tigin abidəsinin oxunmasuıa səbəb olmuşdu. Bilgə xaqan şərəfınə qoyulmuş abidə Küi tigin şərəfm ə qoyulmuş abidədən böyük idi, lakin təəssüf ki, üç hissəyə parçalanmışdı, qranitin müəyyən bir hissəsi parçalanıb dağılmış, bəzi sətirlərdəki sözlər, hərflər aşınmış, siiinib yoxa çıxmışdı. Kül tigin şorəfmə qoyulmuş abidə isə, demək olar ki, bütöv idi. K ül tigin abidəsi kürəyi deşik tısbağa şəkilli mərmər bünövrənin ortasma geydirilmiş tilləri yonuhnuş dördbucaqh (başı) kosik piramida şəkiindədir. Piramida .saf olmayan boz mərm;)rdən yonulmuşdur. Abidə tapıiarkon piramida yerə yıxılmış vəziyyətdə imiş; sonralar ycnidən yerinə bərpa edilmişdir. Piramidamn ölçüləri haqqmda bir-birindt)n fərqlənən iki molumat vcrilir. P.M.Melioranskinin yazdığına görə, piramidanm hündürlüyü 3 m 15 sm, böyük (şərq və qərb) üzlərinin eni I m 24 sm, kiçik (şimal və cənub) üzlərinin eni 41 sm-dir. Mühərrom Ərginin məlumatına görə, piramidanın hündürlüyü 3 m 75 sm-dir. Şərq və qərb üzlori aşağıda 132 sm, H.M.}ldpuıımce(i. Omnem o noe^ÖKe e MomojıuKJ u eepufune Op'^ona, 1896, M.XX. dbin.4, C.I2.şimal və cənub üzləri aşağıda 46 sm, yuxanda 44 sm enindudir. Abidənin üstü lcəmər şəklində bitir, yuxarı beşguşəli ulduz kimidir və əjdaha şəkilləri ilə bəzədilm işdir. Abidə kompleksinin (məbədin) divarlarmda K ül tiginin kcçirdiyi döyüşlərdən canlı səhnələr həkk edihnişdir. Şərq üzünün üstündə xaqan damğası vardır. Damğa dağ keçisi şəkilli rəsmdən ibarətdir. Qərb tərəfı Çin heroqhfləri ilə yazılmışdır, mətn Çin dihndədir. Qalan üç tərəf və tillərin yonulmuş hissəsi göytürk Orxon-Yenisey əhfbası ilə türk dilində yazılrnışdır. Bundan başqa, Çin mətninin yanmda da göytürk Orxon-Yeniscy əlifbası ilə türk mətni yazılmışdır. Abidənin şərq üzündə 40 sətir, şimal və cənub üzlərinin hərəsində 13 sətir yazı vardır. Sətirlər yuxarıdan aşağıya doğru yazılmışdır və sağdan soia doğru oxunur. M ühərrəm Ərginin yazdığma görə, sətirlərin uzunluğu 2 m 35 sm-dir. Mətn çox müntəzəm, düzgün və gözəl hərflərlə yazılmışdır. Bilgə xaqan abidəsi ölçülərinə görə Kül tigin abıdosindən böyükdür. P.M.Mchoranskinin verdiyi m əlum ata görə, Bilgə xaqan abidəsinin hündürlüyü 3 m 45 sm, şərq və qərb üzlərinin eni 1 m 74 sm, şimal və eənub üzlərinin eni isə 75 sm-dir. Quruluşu boz mərmərdən yonulmuş aşağıdan yuxarı daralan (başı) kəsik piramida şəklindədir. Abidənin üstü dövrəsinə uzanmış əjdaha şəkilləri çəkilmiş beşbucaqh qalxanla örtülmüşdür. Qalxanm bir tərəfində pis mühafızə olunmuş göytrük yazısı vardır. Kompleks saf olmayan m ərm ərdən hazırlanmışdır, Kül tigin abidəsindəki kimi, Bilgə xaqan abidəsinin də tilləri yonulmuş və yazılmışdır. Abidənin şimal, şərq və cənub üzləri, cənub-şərq və qərb yonulmuş tilləri göytrük Orxon-Yenisey əlifbast ilə yazılmış m ətnlərdən ibarətdir. Qərb üzündə Çin heroqlifləri ilə Çin dilində yazılmış mətn, onun yuxarısmda isə çox hissəsi aşnmıış səkkiz sətir göytrük Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmış türk mətni vardır. Çin mətni də xeyli dərəcədə aşmmışdır. Bilgə xaqan abidəsinin şərq üzünün 3-23-cü sətirləri Kü! tigin abidəsinin ş;>rq üzünün uyğun sətirləri ilə, şimal üzünün 1-8-ci sətirləri isə Kül tigin abidəsinin cənub üzünün 1-8-ci sətirləri ilə təxm inən eynidir. Hər iki abidənin və məqbərənin quruluş sxemi oxşardır. 26 N.M.Yadrintsevin ekspedisiyasmm ardmca Monqolustana 1890-cı ildə A.Heykelin (1851-1924) rəhbərliyi ilə fın ekspedisiyası yola düşür. Finlər İ.A.Aspelinin Orxon-Yenisey abidələrinin fin mənşəli olması haqqmdakı nəzəriyyəsini sübut edəcək faktik material tapmaq ümidində idilər. A.Heykelin ekspedisiyasmm materiallan Helsinki şəhərində 1890-eı ildə atlas şəklində nəşr edilir. 1891-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyası V.V.Radlovun rəhbərliyi ilə Monqolustana ekspedisiya təşkil edir. Ekspedisiya Orxon çayı hövzəsindəki bütün abidələrin estampajmı çıxanr. V.V.Radlcvun ekspedisiyasmm materiallan Sankt-Peterburq şəhərində 1892-1899-cu illərdə «Monqolustanm qədim abidələrinin atlası» (I-IV buraxıhş) adı ilə nəşr edilir. Atlasa əlavə şəklində rus ekspedisiyası əsərlərinin 6 toplusu nəşr edilir. Kül tigin və Bilgə xaqan şərəfinə abidələrin kəşfı və nəş- rindən sonra Sibirdə və M onqolustanda tapılmış sirli yazılann yazıldığı əlifbanı açmaq üçün kifayət qədər material toplanmışdı. Orxon-Yenisey əlifbasmm açılması üzərində Danimarka alimi professor Vilhelm Tomsen (1842-1927) və rus alimi akademik Vasili Vasilyeviç Radlov (1837-1918) işləyirdi. 1893- cü il noyabr aymm 25-də V.Tomsen Orxon-Ycnisey yazısı abidələrinin oxunmasma açar tapdı. Həmin ilin dekabr aymm 15-də Danimarka Kral Elmlər Akademiyasmm ielasmda V.Tomsen run yazılarmm (Orxon-Yenisey yazılarmm) açılması haqqmda məlumat verdi. H ələ bu hadisədən əvvəl V.Tomsen 1893-eü il noyabr aymm 29-da V.V.Radlova yazdığı məktubda Orxon-Yenisey yazılarma açar tapdığmı xəbər vermişdi. V.Tomsen, əvvəlcə, K ul tigin abidəsindəki dörd sözü - teOri> türk, kül, tigin sözlərini Çin heroqlif mətnindəki uyğun sözlərlə qarşılaşdınb t, IJ, r, i, ü, k, l səslərini bildirən işarələri açır və həm in sözləri oxuyur. Abidənin türkdilli olduğunu m üəyyənləşdirdikdən sonra digər mətnləri də aydmlaşdırır O vaxta qədərsə akad.V.V.Radlov 20-ə qədər işarəni açmışdı. V.Tom senin qədim türk əlifbasmı açması xəbərini alandan sonra V .V .Radlov Kül tigin şərəifiıə qoyulmuş abidəni oxuyur,tərcümə edir və Rusiya Elmlər Akademiyasının 1894-cü il yanvarm 19-dakı iclasmda bu haqda məlumai: vcrir. O həmin ildə öz tərcüməsini 50 nüsxə tirajla nəşr etdirir. V.V.Radlov elə həmin ildə Kül tigin şərəfinə qoyulumş abidəni ikinci dəfə çapdan buraxdınr, Bilgə xaqan şərəflnə qoyulmuş abidoni də ilk dəfə tərcüm ə edir. 1894-1895-ei illərdə V.V.Radlov Orxon, habelə Yenisey abidələri üzərində işləyir, 1895-ci ildə Yenisey abidələrini, Monqolustanda tapılmış kiçik abidələri və Ongin abidəsini, həmçinin Kül tigin şərəfmə abidənin üçüncü tərcüməsini (1895-ci ilin sonu) nəşr etdirir. Sonra o, xüsusi olaraq, Orxon-Yenisey abidələri dilinin fonetikası və qrammatikası m əsələləri üzərində tədqiqat işi aparır. Orxon abidələrinin d(3rdüncü nəşrində isə V.V.Radlov V.'ı'omsenin tərcüməsini də nt^zərə alır (V.Tomscn Kül tigin abidəsinin təreüməsini 1896-cı ilin əvvəlində nəşr etdirmişdi), öz kitabmda bəzi düzəlişlər edir. Göytürk yazısı abidələrinin dəqiqləşdirihniş torcümələrini və abidələr sahəsindəki tədqiqlərini V.Tomsen 1896-cı ildə nəşr etdirdiyi «İnscriptions de l ’Orkhon dechiffrees» əs;)rində təqdim edir. H əm in ə^^ərin bir hissəsi (10-44-cü səhifələr) P.M .M elioranski (1868-1906) tərəfindən onun «ilaMHTHHK b HecTb Kıojib-rerHHa» (1899) adlı magistrlik dissertasiyasmda (s. 15-59) rus dilinə tərcüm ə edilmişdir. V.Tomscn 1924-cü ildə nəşr etdirdiyi «Altrürkische İnschriften aus dcr Monqolei» adlı əsərində göytürk Orxon-Ycnisey abidələri sahəsindəki çoxilhk axtanşlarma yckun vurur... V.V.Radlovun Koşo-Saydam abidələrinin öyrənilməsi sahəsindəki fəaliyyəti isə 1897-ci ildə nəşr etdirdiyi və bu sahədəki tədqiqatlarının çələngi hcsab edik»n «Die Alttürkischen İnschriften dcr Monqolei. Ncuc r'olge» adh əsərində yekunlaşdınhr. Həmin dövrdə V.Tomsen və V.V.Radlovla yanaşı, göytürk Orxon-Ycnisey yazısı abidələrinin tədqiqi ilə V.Banq da məşğul olur; bu abidələrin oxunması haqqmda iki nıəqalə çap etdirir. 1899-cu ildə P.M.McIioranskinin «Kül legin şərəfinə abidə» adh kitabı nəşr edilir. Bu əsərdə Kül tigin abidəsinin mətni, transkripsiyası, tərcüməsi, tərcüməyə P.M.Melioranskinin verdiyi şərhlərlə yanaşı, yuxanda göstrəildiyi kimi, V.Tomsenin Kül tigin abidəsi tərcüməsinin 1896-cı il nəşrinə yazdığı izahat da var idi. Göytrük Orxon-Yenisey əlifbası açıldıqdan sonra qədim türk abidələrinin tədqiqi ilə təkcə türkoloqlar deyil, habelə iranşünaslar, ərəbşünaslar və başqalan da məşğul olurlar. Ayrı- ayrı abidələrin oxunmasmda, mətnlərin tərcüməsində və izahında artıq adlan çəkilən tədqiqatçılarla birgə V.V.Bartold, Bloşe, Q.Vamberi, V.Vasilyev, Q.Qabelcnts, F.Hirt, Q.Deveria, F.Korş, İ.Markvart, Nəsib-Asim, N.Popov, E.Şavann, Q.ŞIegel və başqalannm böyük əm əyi olmuşdur. V.V.Bartold qədim türk qəbilələri haqqında tarixi konsepsiya hazırlamışdır. Artıq tapılmış abidələrin oxunması, tərcüməsi, izahı və nəşri ilə yanaşı, yeni abidələrin axtanşı da davam etdirilir. 1891- ci ildə Y.M.Yadrintsev Ongin abidəsini kəşf edir, V.V.Radlov isə onu oxuyub ilk dəfə 1895-ci ildə nəşr edir. 1897-ci ildə Y.N.KIements Orxon çaymm qolu Tola çaymın sahilində Urqa (Ulan-Bator) şəhərindən bir qədər cənüb-şərqdəTonyukuk şərəfinə qoyulmuş abidəni tapır. 1896-1897-ci illərdə Cctısuda (Semireçyedə) göytrük Orxon-Yenisey əlifbası iiə yazılmış abidəiər kəşf edilir. XX əsrin əvvəllərində göytürk Orxon-Yeniscy yazısı abidələrinin araşdtrılmasında nə isə bir durğunluq baş verir. Həmin dövr haqqında A.N.Samoyloviç yazır; «Ölüm runşəkilli türk yazılı abidələrinin üç əsas tədqiqatçısından ən cavanını, öz tədqiqat üsullannın dəqiqliyinə görə yalnız V.Tomsenlə m üqayisə edilə bilən P.M.Melioranskini vaxtından qabaq elm aləmindən apardı. Çin Türküstanmm qumlarında çoxlu miqdarda uyğur yazısı abidələrinin tapıhnası ilə əlaqədar V.V.Radlov Monqolustan və Sibirdəki abidələrin tədqiqindən aynldı. Çünki o bunlann hamtsını (Ramstedtin və Kotviçin sonralar kəşf etdikləri abidək)rdən başqa) ilkin şəkildə tədqiq etmiş, qlossari və qrammatik oçerklərlə izahmı vermişdi. Orxon-Yeniscy yazılı abidələri haqqında bir neçə məqalə yazmış və bu kitabələrdə təkliklərlə onluqlann birləşməsindəki xüsusi sistemi kəşf etmiş V .Banq da bu abidələrin tədqiqi üzərində çox dayanmadı, 29Codex Cumanicus-un daha dəqiq öyrənilmesi ilə m əşğul oldu və türl< dillərinin larixi qrammatikasuıa dair m əsələlərə aludə oldü. Vamberi türk runlarmm dilinə aid bir neçə ötəri m əqalə ilə kifayətləndi. Türkoioqdan daiıa çox monqolist sayılan Ramstedt özünün kəşf ctdiyi kitabələri nəşr və tərcüm ə etmək üçün qısa müddətə Monqolustan abidələrinin tədqiqatçıları sırasma qoşuIdu».' Göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin öyrə- nilməsində ikinei yüksəiiş dövrü 1909-cu ildə başlandı. Şərqi Türküstanda arxeoloji qazmtılar zamanı, habelə Lckok, Qrünvedel, Avrel Steyn və S.F.Oldenburqun ekspedisiyalan nəticəsində həm in ərazidə göytürk Orxon-Yenisey əiifbası ilə kağız üzərində yazılmış çoxlu abidə tapıldı. Bunların m ətnləri hüquqi və dini mahiyyət daşıyırdı. 1912-ei ildə V.K otviç Monqolustandakı İhe-Huşotu adlanan yerdə tarduş bəyi (şadı) Küli Çorun şərəfm ə qoyulmuş abidəni kəşf etdi. I909-cu ildə Q.Ramstedt Monqolustana ekspedisiya təşkil edir. Bu ekspedisiya zamanı Süci və Selenqa (ədəbiyyatda bu abidə Selenqa çayı sahilində tapıldığı üçün bəzən «Selenqa daşı», bəzən də birinci uyğur xaqanı Moyun Çorun şərəfmə qoyulduğu üçün Moyun Çor abidəsi də adlandınhr) abidələri tapılır. Həmin abidələr 19I3-cü ildə Q.Ramstedt tərəfmdən kəşf edilir. Bu iki abidədən xüsusən Selenqa (Moyun Çor) abidəsi böyük maraq doğururdu, çünki o, göytürk Orxon-Yenisey əlifbası ilə daş üzərində yazılmış son abidələrdən və türk sülaləsinə deyil, uyğur sülaləsinə məxsus idi. Uyğur sülaləsinin əsasmı qoymuş Moyun (Bayan) Çor bu abidədə öz şücaətlərindən, sonuncu türk xaqanı Ozmış tiginə nccə qalib gəlməsindən və s. bəhs edirdi. Dilçilik nöqteyi-nəzərindən də bu abidə böyük əhəm iyyət daşıyırdı, çünki həm in abidə özlərini türk, göylürk, oğuz adlandıran qəbilələrin dili ilə uyğur qəbilələrinin dili arasmda nə kimi uyğun və fərqli cəhətlər olduğunu göstərməli idi. Qədim türk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin öyrənilmə- sinin ikinci dövründə artıq adlarmı çəkdiyim tədqiqatçılarla ‘ A.CaMOÜnoeuH. Bnjihee/iM ToMceH u mıopKOJtop.m. B c6. «naMamu To.Mcena K zodoBmme co dua cMepmu», Jl., 1928, c.24-25. 30 yanaşı, A.N.Samoyloviç, S.Y.Malov, Y.Nemet, Q.Ksenafontov, K.Donner və M.Rəsənen də fəal işdrak edirdilər. Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinə maraq yenə də zəifləyir. Göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin araşdınlmasmın yeni dövrü XX yüzilliyin 30-cu illərindən başlayır. Bü dövrün əsas şəxsiyyətləri rus alimi S.Y.Malov və türk tədqiqatçısı H.N.Orkundur. Arxeoloq M.Y.Masson I93I-ci ildə geoloji qazıntı zamam təsadüfən Qırğızıstanda tapılmış «Talas çubuğu» adlanan abidəni ahr. Bu, dünyada göytürk Orxon-Yeniscy əlitlsası ilə ağac üzərində yazılmış yeganə nüsxədir. Abidə S.Y.Malov tərəfmdən tərcümə və nəşr edilir. H.N.Orkun əsrin otuzuncu illərində dörd cildlik «Əski türk yazıtlaro) adh əsərini nəşr etdirir. Həmin əsərdə göytürk OrxonYenisey əlifbası ilə daş, ağac, kağız, mis, gümüş üzərində yazıimış kitabələrin təreümələri və müəliifm qeydləri vcrilir. Bir sıra səhvlərinə baxmayaraq, H.N.Orkunun tədqiqatı elm aləmində çox yüksək qiymətləndirilir. Bu nəşrlərdə göytürk Orxon-Ycnisey olitİDası ilə yazılmış abidələrin əksəriyyəti toplanmışdır. İ.A.Batmanov ilə A.Ç.Kunaanın «Tuvanın qədim türk abidələri» adlı (3 buraxılış) əsəri də öz orijinallığı ilə seçilir. 1993-cü ildə Azərbaycanda «Orxon-Yenisey abidələri» adlı əsər nəşr edilmişdir. Kitabda göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin böyük əksəriyyəti toplanmışdır. Zəngin məlumatına baxmayaraq kitab m ətbəə tərtibi baxımmdan dözülməz dərəcədə səliqəsizdir. Son zamanlar nəşr edilən əsərlərdə göytürk Orxon-Yenisey abidələrinin dilinə, fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik m əsələlərinə daha çox fikir verilir. Bu sahədə A.fon Qaben,V.M .Nasilov, İ.A.Batmanov, A.İslyamov, V.Q.Kondratyev, Tuna, Q.Aydarov, A.N.Kononov, Ə.Kürışjanov, İ.V.Stebleva, Əlisa Şükürlü və başqalarmın əsərlərini misal göstərmək olar. A.N. Bernştam, E.R.Rıqdılon, Y.Arançin, A.M.Şerbak, Ə.R.Tenişev, Fen Tszya-şen, C.Klouson, P.Aalto, B.Ogel, M ühərrəm Ərgin, M. Şprenqlinq, K.Brokkelman, R.Jiro kimi m ütəxəssislər tərəfm dən də Orxon-Yenisey abidələrinin dili üzərində tədqiqat işləri apanhr, ayn-ayn abidələrin tərcüməsi dəqiqləşdirihr, yeni tapılan abidələr tərcümə və nəşr edihr. Göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin tapılma arealı, coğrafıyası da xeyli genişlənmişdir. Əvvəllər göytürk abidələri Nad-Sent-M ikloş dəfməsini çıxsaq, əsasən, Yenisey çayı hövzəsində, M ərkəzi M onqolustanda və Qırğızıstanda Talas çayı hövzəsində tapıhrdısa, indi bu abidələri Lena çayı hövzəsində (Lena abidələri), Çinin qərbində (Şərqi Türküstan abidələri), Altay dağlannda (Altay abidələri), Qazaxıstanm eənubunda, Özbəkistanm Fərqanə vadisində, Qırğızıstanın Talas çayı hövzəsindən əlavə digər regionlarmda, Şimali Qafqazda, Don çayı hövzəsində də tapırlar. Bəzi məlumatlara görə, Ermənistan Respublikasmm bəzi regionlarmda da göytürk Orxon-Yenisey abidələrinə rast gəlm ək mümkündür. Göytürk abidələrini tədqiq edənlərin coğrafıyası da xeyli genişlənmişdir. Əvvəllər bu abidələrin axtanlması, tapılması, transkripsiyası, təreüməsi və nəşri ilə yalnız rus, alman və digər xalqlarm nüm ayəndələri məşğul olurdularsa, indi onlarla yanaşı və onlardan daha fəal şəkildə bu abidələrin qanuni sahiblərinintürk xalqlannm nümayəndələri bu abidələrin araşdınlması ilə məşğul olurlar. Son zamanlar göytürk Orxon-Ycnisey yazısmm qrafikası, dilinin fonetikası, leksikası və qrammatik quruluşu haqqmda onlarla nam izədlik və doktorluq dissertasiyası müdafiə edilmiş, yüzlərlə m əqalə, monoqrafıya və dərslik yazılmışdır

Bugünkü ləhçələrlə qarşılaşdırma 
 

## Həmçinin Bax

Kültigin kitabələri

Orxon-Yenisey yazıları

## Xarici keçidlər

 

 

 

 

 

 

 

 

## İstinadlar
Əbülfəz Rəcəbli Qədim Türk Yazılı abidələrinin Dili

 Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Kül Tigin Abidesi, Doğu Yüzü, Boğaziçi Yayınları, s. 16.

 Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Kül Tigin Abidesi, Doğu Yüzü, Boğaziçi Yayınları, s. 17.

Yavuz TANYERİ, Göktürk Yazısı ve Orhun Türkçesi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2011, s. 134.

Sinor, Denis (2002). "Old Turkic". *History of Civilizations of Central Asia* **4**. Paris: UNESCO. pp. 331–333.

 N. Ishjatms, "Nomads In Eastern Central Asia", in the "History of civilizations of Central Asia", volume 2, figure 6, p. 166, UNESCO Publishing, 1996, p. 165

 Erdal, Marcel. 2004. A grammar of Old Turkic. Leiden, Brill. P.7