open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Umbelliferon

*Umbelliferon* (7-hidroksikumarin) — etanolda, xloroform və sirkə turşusunda yaxşı,dietil efiri və suda pis həll olan sarımtıl rəngli kristalik maddədir.

## Alınması
Umbelliferonun klassik sintez üsulu sulfat turşusu mühitində alma sirkəsi və rezorsin iştirakı ilə Pexmanın kondensləşməsidir.Reaksiya alma sirkəsi və rezorsinin dekarboksilləşməsimərhələsi ilə başlayır, sonra formilsirkə tirşusu əmələ gəlir ki, bu da rezorsinlə qarşılıqlı təsirdə olur:
: 

## Fiziki xassələri
Sarı rəngli kristal olub etanolda, xloroform və sirkə turşusunda yaxşı,dietil efiri və suda pis həll olur.Umbelliferon ilk dəfə olaraq bitkilərdə tapılmışdır.Piranokumarin, furokumarin və başqa təbii kumarinlərin boisintezində metobolit olaraq iştirak edir.Təbiətdə cətir növlü bitkilərdə rast gəlinir. Bitkilərdə umbelliferondan başqa qlikozidlər və onların sadə efirləri də yerləşir
Molekul kütləsi: 162,14 г/моль
Qaynama temperaturu: 230 °C
Kimyəvi xassələri Fenol və kumarinlərin kimyəvi xassəsini daşıyır

## Tədbiqi
Digər kumarinlərdən fərqli olaraq umbelliferon ultrabənövşəyi şüaları yaxşı udur və nəticədə fenolyatlar əmələ gəlir ki, bu da qələvi metalların tünd- mavi florosensiyasına səbəb olur. Bu xassəsindən istifadə etməklə umbelliferondan рН 6,5–8,0 mühitində turşu-əsas keyfiyyətli flüoresens indikator kimi tətbiq edilir
:  \xrightarrow{PAL}  \xrightarrow{C4H}  \xrightarrow{C2H}  \longrightarrow 

## Mənbə
* George, Ernest; J. Moir. The Preparation of Umbelliferone (неопр.) // Transactions of the Royal Society of South Africa. — 1925. — Т. 13, № 3. — С. 255–257. — ISSN 0035–919X. — doi:10.1080/00359192509519609.
* Pathway: umbelliferone biosynthesis // MetaCyc
Başqırdıstan geologiyası

thumb|Belores rayonu. Başqırdıstan
**Başqırdıstan geologiyası** — Başqırdıstanın geoloji quruluşunda üç əsas sahə fərqlənir: Qərb, Cənub və Dağlıq Başqırdıstan.

## Qərbi Başqırdıstan
Qərbi Başqırdıstan Şərqi Avropa platformasında və Ön Ural deprerssiyasında yerləşir. Başqırdıstan respublikanın qərb sərhəddindən Ural qırışıqlığına qədər olan ərazisi Şərqi Avropa platformasına aiddir. Qərbi Başqırdıstanda Şərqi Avropa platforması çöküntü süxurlarından ibarət örtükdən və metamorfik, maqmatik  mənşəli süxurlardan ibarətdir.

Rus platformasının təməli aşağıdakı qalxma zonlarından ibarətdir: Buqulminsko-Belebeyevskaya yüksəkliyinin yerləşdiyi *Tatar qalxması*, Ufa yaylasının yerləşdiyi *Başqırd qalxması*, Baş Sırt yüksəkliyini yerləşdiyi *Orenburq qalxması*. Bölgənin relyefi təməl səthinin formasına uyğundur.

## Dağlıq Başqırdıstan
Cənubda yerləşən dağlıq Başqırdıstanın relyefi dağ silsilələrindən və dağlar arası çökəkliklərdən ibarətdir. Bu bölgədə Cənubi Uralın ən yüksək dağ zirvələri - Böyük İremel (1582 m) və Yamantau (1640 m), həmçinin Zilair yaylası (Cənubi Ural yaylası) var.

Başqırdıstan dağ silsilələrinin zirvələrində və yamaclarında "daş dənizlər", "daş çaylar" - ölçüləri 0,2-0,3 m-dən çox olan daş bloklarının xaotik yığımları - kurumlar mövcuddur. Kurumlar aşınma, sərt iqlim və keçmiş buzlaşmanın təsiri ilə formalaşmışdır. Kurumlar yamaclar və çökəkliklər boyunca bir neçə kilometr uzanır. 

## Cənubi Başqırdıstan
Cənubi Başqırdıstan devon, karbon və perm mənşəli süxurlardan ibarətdir. Cənubi Uralın şərq hissəsində maqmatiq dağ süxurları üstünlük təşkil edir - qədim lavalar, tuflar. Perm yaşlı süxurlar daha geniş yayılmışdır. Bu süxurlarda neft, qaz, mis, daş duz, gil, qum yataqları var. 

## Zəlzələlər
Başqırdıstanda üç tip zəlzələ baş verir - tektonik, sürüşmə və karst . Asılıkul gölü nəhəng bir karst mağarasının zəlzələ zamanı çökməsindən yaranmışdır.

## Neft və qaz yataqlarının geologiyası
Volqa-Ural anteklizində olan devon, daş kömür və perm süxurlarında Başqrıdıstan Respublikasının neft-qaz yataqları formalaşmışdır. Bölgədə XX əsrin əvvəllərində böyük neft və qaz ehtiyatlarının müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq, neft və qaz geologiyası böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladı.

XX əsrin 30-cu illərində Başqırdıstanda neft və qaz geologiyası sahəsində çalışmaq təhlükəli idi. Tövsiyə olunan və qazılmış quyu müsbət nəticələr verməzsə insanlar represiyaya məruz qalırdılar. Həmən illər Başqırdıstanın neft şirkətlərinin həbs olunan 139 geoloq, menecer, mühəndisdən 39 nəfəri güllələnmişdir.

## İstinadlar
Tupolev Tu-22M

**Tu-22M (Ty-22M)** və ya NATO kod adı ilə **Backfire** – dəyişkən qanad quruluşu olan uzun mənzilli supersonik adi bir bombardmançı. Ən böyük istifadəçisi Rusiyadır. Onlardan biri Osetiya müharibəsi zamanı vurulub.

## Dizaynı

TU-22 modelinin əlamətdar bir müvəffəqiyyəti olmasa da, əvvəlki model TU-16-dan daha üstün bir təyyarədir. Onun əməliyyat diapazonu və uçuş performansı təyyarənin zəif nöqtələridir. TU-22 modelinin istehsalı ilə, bu təyyarəni əvəz edəcək növbəti nəslin inkişafına başlanılmışdır.

Mig-23 və Su-17 dizaynları ilə dəyişkən həndəsi qanad texnologiyası tərəfindən təklif olunan qısa uçuş zolağından qalxma, yüksək kreyser sürəti, aşağı hündürlükdə uçan zaman mövcud uçuş rahatlığı, səmərəli naviqasiya kimi xüsusiyyətləri nəzərə alaınraq yeni bir təyyarə layihəsi yaradılmışdır. Layihənin nəticəsi yeni dəyişkən həndəsəli Samolyot 145 (Ru. Aeroplane 145) modelidir. Tu-22M, Tu-22 əsaslı silah sistemlərindən istifadə edir və eyni Kh-22 döyüş raketindən istifadə edir.

## Digər istifadəçiləri
Sovet İttifaqı TU-22M modelini ixrac etməmişdir, lakin SSRİ-nin dağılması ilə Belarusiyanın istifadəsində 52 təyyarə qalmışdır. Ukraynaya məxsus 29 təyyarə isə nüvə silahının yenidən qurulması ilə əlaqədar olaraq məhv edilmişdir.

Tupolev şirkəti, İran, Hindistan və Çin Xalq Respublikası daxil olmaqla potensial alıcılarla 1992-ci ildən görüşlər həyata keçirdir, lakin 2012-ci ilin dekabr ayına kimi hər hansı bir satış həyata keçirilməmişdir. 2004-cü ildən bəri, dörd dənəsi sahil təhlükəsizliyi və mümkün əməliyyatlar üçün Hindistana icarəyə verilmişdir.

2012-ci ilin dekabr ayında Çin xəbər saytlarında yayımlanan bəzi xəbərlərə görə, Çin Xalq Respublikası Rusiya Federasiyası ilə 1.5 milyard ABŞ dolları dəyərində 36 təyyarə və mühərriklərini əhatə edən müqavilə ilə TU-22M3 istehsal xəttinin satın alındığını və təyyarənin Çin versiyasının adının "H-10" olacağı iddia edilmişdir.

## Tekniki xüsusiyyətləri
* Ekipajı:4
* Uzunluq: 41.46 mm
* Hündürlük:11.05 mm
* Qanad uzunluğu: 34.28 mm
* Çəki: 112,000 kq
* Xidmət tavanı: 14.700 metr
* Sürət: 2.05 mach
* Motor 2× Klimov NK-25 turbofan
* Motorun impuls qüvvəsi: 245 kN
* Mənzil:13,300 km

## Silahlar
* 1× AM-23 23 mm quyruq taretində top
* 24.000 kq bomba yükü (250 kq-9000 kq)
* 3× Kh-22 (AS-4 "Kitchen")
* 8x Raduga Kh-15 (AS-16 "Kickback")
* 8x Kh-27 (AS-7 "Kerry")
* Kh-28 (AS-9 "Kyle")

## İstifadəçilər

### Müasir istifadəçilər
* 

### Keçmiş istifadəçilər
*  4 ədəd icarəyə götürülüb
*  varislərinə təhvil verilib
*  istifadədən çıxardılıb

## Əlaqədar inkişaf modelləri
* Tu-22 Blinder
* Tu-98 Backfin
* Tu-160 Blackjack

## Müqayisə edilə biləcək təyyarələr
* Rockwell B-1 Lancer

## Mənbə
* 1. Wirtz, James (2004). Balance of Power. Stanford: Stanford University Press. p. 332. ISBN 978-0-8047-5017-2.
* 2. https://web.archive.org/web/20130104104919/http://junshi.daqi.com/article/2988415.html

## Xarici keçidlər
* http://airwar.ru/enc/bomber/tu22m3.html
* Globalsecurity.org entry for the Tu-22M
* Tu-22* at aviation.ru
* FAS.org entry for Tu-22M
* Tu-22M at Airliners.net
Şəhidlər Muzeyi

**Şəhidlər Muzeyi** — Naxçıvan şəhərində yaradılan muzey

## Haqqında

1990-ci ildə Azərbycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə həlak olmuş naxçıvanlıların xatirəsini əbədiləşdirmək üçün yaradılmışdır.Muzey Naxçıvan – Şərur yolunun kənarında, uca təpə üzərində tikilmişdir. Qarşısında rəmzi Ana heykəli ucaldılmışdır. Muzey dairəvi formalı olub, 400 *m2* sahəni əhatə edir. Burada şəhidlərin fotoşəkilli, şəxsi sənədləri, döyüş yollarına aid materiallar və s. toplanmışdır. 

## Mənbə

*
Şəkərdərə Qızıl Yatağı

**Şəkərdərə Qızıl Yatağı** — Ordubad rayonunda qızıl yatağı

## Haqqında
Ordubad rayonu ərazisində, Ordubad şəhərindən 30 km, Kələki kəndindən 6 km şimal-qərb, dəniz səviyyəsindən 1500–2000 *m* hündündədir. Geoloji quruluşunda Orta Eosenin vulkanogen süxurları, həmçinin diorit-porfirit, diabaz daykaları iştirak edir. Mis-qızıl filizləşməsi damarı, damar zonaları və misli-qızıllı ştokverk tipli metasomatitlərdən ibarətdir. Filizli damar və damar zonaları 300–3300 şimaal-qərbdə pozulmalarilə əlaqədardır. Filizli damarlarda qızıl 1,4 q/t, mis 1,9%, qızıllı metasomatitlərdə isə qızıl 1,0 q/t, mis 0,24% -dir. Əsas filiz mineralları: pirit, xalkopirit, sfalerit. Misin törəmə mineralları, sərbəst qızıl. Tekstur əlamətlərinə görə filizlər brekçiya və konsentrik zona tiplidir.

## Mənbə
*
Ubsu-Nur çökəkliyi

**Ubsu-Nur çökəkliyi**  — Ubsu-Nur gölünün hövzəsində, Orta Asiyanın ən şimalda yerləşən, ən böyük qapalı su hövzəsinin sahəsini əhatə edir. Hövzənin ərazisi Monqolustanın (Ubsu-Nur gölü bölgəsi) və Rusiyanın (Ubsunur çökəkliyi qoruğunun) bir hissəsidir. Hər iki ölkədə bir mühafizə sahəsi vardır. Ubsu-Nur çökəkliyində təbiəti mühafizə obyektlərinin ümumi sahəsi 1,068,853 ha-dır.

Ubsu-Nur hövzəsi Böyük Göllər çökəkliyinin şimal hissəsini əhatə edir, nisbətən aşağı olan Xan-Xuxiyn-Nuruu silsiləsi (ən yüksək hündürlüyü 2928 m) və onun qərb uzantısı Toğtoxun-Şil silsiləsi (maksimum hündürlüyü 2357 m yuxarı) ilə əhatələnir.

Ubsu-Nur çökəkliyinin uzunluğu şimaldan cənuba 160 km, qərbdən şərqə 600 km-dir.

Əvvəllər Ubsu-Nur hövzəsi tamamilə Monqolustanın bir hissəsi idi. 1932-ci ilə qədər Monqolustan Xalq Respublikası ilə Tuva Xalq Respublikası arasında müqavilə bağlanır. Müqaviləyə əsasən Ubsu-Nur hövzəsinin şimal hissəsi Tıvaya verilir. 1944-cü ildə bölgə Tıva Muxtar Vilayəti olaraq SSRİ-nin tərkibinə daxil olur və 26 mart 1958-ci ildə Monqolustan ilə SSRİ arasındakı sərhədə dair razılaşma əldə edilir. Razılaşmaya görə ümumi sərhədin konturunu qoruyarkən bir sıra hissələrdə sərhəd dəqiqləşdirilir. Ən əhəmiyyətli dəyişikliklər arasında: vadinin şimal hissəsinin ərazisi, əvvəllər Tes-Xem çayının və onun deltasının sərhəd hissəsi Monqolustana verildi; Tore-Xol gölü bölgəsindəki sərhəd dəyişiklikləri nəticəsində su anbarı (1932-ci il sərhədləri qurularkən hələ coğrafi xəritələrdə mövcud deyildi və düz bir dövlət sərhədinə malik idi) iki hissəyə ayrıldı, sahillərin cənub-qərb hissəsi Monqolustana verildi. Sonradan hər iki ölkənin sərhədi “Sovet-Monqolustan sərhədi haqqında” 1976-cı il 19 oktyabr tarixli müqaviləsi ilə təsdiqləndi.

2003-cü ildə Ubsu-Nur çökəkliyinin YUNESKO-nun Ümumdünya irsi kataloquna daxil edilməsi barədə qərar qəbul edilir. Dünya irsi 12 hissədən ibarətdir. Ubsunur Hövzəsi Dövlət Qoruğunun yeddi hissəsi (Rusiya), Ubsu-Nur Təbiət Qoruğunun dörd hissəsi və Tes-Xem Təbiət Qoruğunun 1 hissəsi (Monqolustan). Onun siyahıya daxil edilməsi II və IV meyarlara (beynəlxalq elmi əhəmiyyət, yüksək bioloji və landşaft müxtəlifliyinin qorunması) əsaslanır.
## Ədəbiyyat
* *Курбатская С. С.* Динамика экосистем степей и полупустынь Убсунурской котловины // Глобальный мониторинг и Убсунурская котловина: тр. IV междунар. симпоз. — М., 1996. — С. 23-26.
* *Курбатская С. С.* Степные экосистемы Убсунурской котловины — природной биосферной лаборатории. Метод функциональной экологии. — Кызыл: РИО ТувГУ, 2001. — 104 с.
## İstinadlar

## Mənbə
*Ubsu-Nur Accepted into World Network of Biosphere Reserves
*Russian Federation Legislative Survey: June 1990-December 1993
*Surveying the Lop Nor
* Uvs Nuur Basin  at Natural Heritage Protection Fund website
Monqun-Tayqa

**Monqun-Tayqa** ( — **Gümüşü dağlar**) — Tıvanın Monqun-Tayqa kojuunun ərazisinə daxil olan dağ silsiləsi. Silsilə Muqur (şimaldan), Şara-Xaraqai (şərqdən və cənub-şərqdən) və Tolayta (qərbdən), Altay ilə (şərqindən) əhatələnir.

Altay dağlarının Rusiya hissəsi Qərbi Sibirin bir bölgəsi hesab olunur, lakin Monqun-Tayqa 1932-ci ildə (Ubsu-Nur çökəkliyinin şimalı ilə birlikdə) Monqolustandan Tuva Xalq Respublikasına verilir. 1944-cü ildə (respublika RSFSR-in tərkibinə daxil olandan sonra) Tıva Şərqi Sibirin bir hissəsi hesab olunur.

Dağın zirvəsi Şərqi Sibirin ən yüksək nöqtəsidir. Parıldayan buz günbəzi ilə fərqlənir. Aydın havada Monqun Tayqa, adını təsdiqləyən kəskin bir gümüş işığı ilə bərq vurur. Burada daim güclü külək əsir.

Massivin şərq ətəyində Hindiktiq-Xol gölü ("göbəkli göl") yüksək və dik sahilləri olan, buzlaq mənşəli təmiz suyu olan böyük bir su tutarı yerləşir. Göl dəniz səviyyəsindən 2.305 m hündürlükdə yerləşir, mərkəzində gölə ad verən iki dağ adası var. Yerlilər su tutarının təmizliyi ilə çox qürur duyurlar. Burada Tıva və bütün Şərqi Sibirin ən yüksək nöqtəsi olan Monqun-Tayqa dağı (3976 m) yerləşir. Monqun-Tayqanın fəth tarixi 1946-cı ildə başlamışdır. Bunun səbəbi dağın müqəddəs sayılması və yerli inanclara görə zirvəyə qalxmağın qadağan olunmasıdır. Zirvə hələ də alpinistləri və dağ turistlərini özünə cəlb edir. Burada müxtəlif çətinlik kateqoriyalı bir neçə marşrut yolu vardır.
Massivin mərkəzində qranit, digər ərazilərində kristal şistlər və qum daşları yayılmışdır. Dağlarda ümumi sahəsi 44&nbsp;km² olan buzlaqlar mövcuddur. Buzlaqlar vaxtı ikən massivin ətrafı boyunca geniş yayılmışdır. Buda keçmiş güclü buzlaşmanın göstəriciləridir. Qədim buzlaqların izlərinin, eroziya ilə bir qədər dəyişdirilmiş təzə relyef formalarının olması ehtimal ki, buz dövrünün sonunda yaranan yüksəlməni göstərir. Massivin şimal yamaclarında çəmən bitki örtüyü və dağ tundrası, cənub yamaclarında isə yüksək dağ çölləri və daş çökəklikləri vardır. Meşə kəmərindən tamamilə məhrumdur. Massivin şimal yamaclarının ətəyində çay və axın vadiləri boyunca Sibir bitkilərindən ibarət olan meşələrinin yalnız kiçik ərazilərinə rast gəlinir.

2000-ci ildə burada Ubsunur Hövzəsi Biosfer Qoruğu qurulur. Alp çəmənliklərini, qaya tundralarını və soyuq çölləri qorumaq üçün 15,890 hektar ərazidən ibarət qoruq təşkil edilir. Arxar və İrbis (qar bəbiri) kimi nadir canlıların yayıldığı əsas areallardan biridir.
## Mənbə
* Официальный портал республики Тыва 
* Государственный Природный Биосферный Заповедник «Убсунурская котловина»
* Монгун-Тайга — восхождение на гору небесного медведя. Фотоотчет
## İstinadlar
Tıva çökəkliyi

**Tıva çökəkliyi**  — Rusiya Federasiyası, Tıva Respublikasında, Yeniseyin yuxarı hissəsindəki dağlar arası relyefin alçalması. Hövzə Qərbi Sayan, Şərqi Sayan, Altay və Tannu-Ola silsilələri ilə məhdudlaşır. Uzunluğu təxminən 400 km, eni 25 ilə 60-70 km. Hündürlüyü 600 ilə 900 m arasında dəyişir. Torpağın təpəli-düz təbiəti, kiçik təpələr və çöllər bölgə üçün xarakterikdir. Dərə Yuxarı Yenisey (Uluq-Xem) vadisindən kəsilir. Qərb və şərq hissələrə, müvafiq olaraq Kemçik və Uluq-Kem hövzələrinə bölünür. Yerlərdə qonşu silsilələrin dalanları boşluğa çıxır. Heyvandarlıq (əsasən ətlik və yunluq qoyunçuluq), taxıl bitkilərinin becərilməsi (buğda, arpa, darı) və kömür hasilatı inkişaf etmişdir. Zəngin daş kömür yatağı olan Uluq-Xem hövzəsi çökəklikdə yerləşir.

İqlimi kontinentaldır. Qış ayları açıq və günəşli hava üstünlük təşkil edən soyuq, sakit iqlimə malikdir. Ərazi Altay və Qərbi Sayan silsilələrinin "yağış kölgəsində" yerləşir, buna görə az yağıntı alır - 180-300 mm. Yağıntı ən çox hissəsi, illik yağıntı miqdarın 65-85% -i, əsasən iyul və avqust aylarında isti mövsümdə düşür. Yanvar ayının orta temperaturu −25 ilə -34 ° C arasında dəyişir. Bəzən şaxtalar tez-tez −55 ... −58 ° C-ə qədər müşahidə olunur. Yayı isti, bürkülü keçir. İyulun temperaturu + 19 ... + 20 ° C; bəzən istilik + 35 ... + 40 ° C-ə çatır.
Çökəklik Uluq-Xem çayının (Yuxarı Yenisey) vadisi ilə Xemçikin sol qolu ilə kəsilir. Aşağı dağ massivi Adar-Daş Tıva çökəkliyini qərb hissəsi (Kemçik hövzəsi) və şərq hissəsinə (Ulug-Khem hövzəsi) bölünür. Üstünlük təşkil edən şabalıd torpaqlarında, otlu yovşan və akasiyalı çöllər inkişaf etmişdir.
Kızıl, Şaqonar, Çadan, Ak-Dovurak şəhərləri Tıva çökəkliyi hövzəsində yerləşir. Çökəklik Tıvanın mərkəzi hissəsindən keçir. üstəlik demək olar ki, respublikanın əsas şəhərləri məhs bu çökəklik böyunca yerləşir.
## Mənbə
* 
*
Şahtaxtı-Poldəşt körpüsü

**Şahtaxtı-Poldəşt körpüsü** — Araz çayı üzərində körpü və keçid məntəqəsi.

## Haqqında
İran İslam Respublikası ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yük və sərnişin daşınmasını, ticarət əlaqələrini genişləndirmək, vətəndaşların gediş-gəlişi üçün qapı açmaq vasitəsidir. İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Poldəşt və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahtaxtı kəndi yaxınlığında salınmışdır. 1990-cı illərin əvvəlində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sədri işləyən Heydər Əliyevin İran hökümətinin dəvəti ilə 1992-ci il 22-25 avqustda İran İslam Respublikasına rəsmi səfəri zamanı 24 avqustun Tehranda İran İslam Respublikası ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığa dair imzalanmış protokola əsasən inşa edilmişdir. 1993-cü il 3 dekabr Naxçıvan Muxtar Respublikası İran İslam Respublikası ilə birləşdirən üzən körpünün və Şahxtatı-Poldəşt keçid məntəqəsinin təntənəli açılış olmuşdur. Mərasimdə Heydər Əliyev çıxış etmiş, körüpünün və keçid məntəqəsənin blokada şəraitində yaşayan Naxçıvan Muxtar Respublikasında iqtisadi həyatın dirçəldilməsində, İran-Azərbaycan əlaqələrinin genişləndirilməsində mühüm rol oynacağına əmin olduğunu bildirmiş və bunu Azərbaycan xalqının həyatında unuldumaz hadisə adlandırmışdır.

## İstinadlar
Böyük Yenisey

**Böyük Yenisey** () — Yeniseyin sağ qolu olan, Tıva Respublikasından axan çay.

Tıva dilindəki Biy-Xem adı "böyük çay" mənasını verir.

Uzunluğu 605&nbsp;km, hövzənin sahəsi 56.800&nbsp;km²-dir. Mənsəndən 285&nbsp;km məsafədə gəmiçilik üçün yararlıdır. Böyük Yenisey başlanğıcını 1521 m yüksəklikdən götürür. Başlanğıcı Qara-Balıq gölündən başlayır. Çayın sululuğunun yüksək olması, relyefinin özünəməxsus tutma hövzəsini təşkil edən Toca çökəkliyini əhatə etməsi ilə izah olunur. Çay çoxlu sayda qol qəbul edir. Bunlardan ən böyükləri sağ tərfdən ona tökülür: Toora-Xem, Hamsara, Sıstıq-Xem. Böyük Yeniseyin hövzəsi, şimal və şərqdə Tuvanın Buryatiya, İrkutsk vilayəti və Krasnoyarsk diyarı ilə inzibati sərhədləri olan dağlıq bir bölgədir. Aşağı axınlarda, Tıva çökəkliyi hövzəsi boyunca axır. Çayın mənsəbinin hündürlüyü 619 metrdir.
Qızıl şəhərində, Yuxarı Yeniseyin başlanğıcı olan Uluq-Xemi meydana gətirərək Kaa-Xem ilə birləşir. Çay hövzəsi, Tıva Respublikasının bütün Toju kojuunu, mərkəzi Toora-Xem ilə birlikdə, çayın Toora-Xem qaynağında yerləşir. Mənsəbdə kiçik Yeniseylə birləşən çay yenisey çayını meydana gətirir.

Çayın yuxarı axarı demək olar ki, toxunmamış bakirə torpaqlardan ibarətdir. Bənzərsiz geoloji xüsusiyyətlərə malik olan doqquz sönmüş vulkanın sahəsi xüsusi ilə unikaldır. Toora-Xem çayının kənarında respublikanın ən maraqlı turizm yerlərindən biri olan gözəl Azas gölü (başqa adı Toju) var. Demək olar ki, bütün göl və çay ərazisi Azas Federal Qoruğunun bir hissəsidir.
Çay boyunca yerləşən yaşayış məntəqələri:Xara-Xaak, Sevi, Irban, İy, Saldam, Dora-Xem, Adır-Xeziq. Çay boyunca yerləşən ada və astanalar:Xara-Xaak, Nijnıye Qusinıye, Verxnıye Qusinıye adaları və Podqorojitsa, Xutınski astanaları. Çayın yuxarı axınları boyunca Tozağacı, Sidr, Küknar ağaclarından ibarət olan meşələrlə örtülmüşdür. Böyük yenisey və onun qollarında yayılmış balıq növləri:Lota lota, siqi, xanı, adi durnabalığı, Thymallus, adi taymen və s.

## İstinadlar
Ellsuert Peyn Killip

**Ellsuert Peyn Killip** (; ) — Amerika botaniki.

## Bioqrafiya
Ellsuert Peyn Killip 2 sentyabr 1890-cı ildə Nyu-York ştatının Roçester şəhərində anadan olmuşdur.
Roçester Universiteteini 1911-ci ildə bakalavr dərəcəsi ilə bitirmişdir. Daha sonra 1917-ci ilə qədər Roçester Elmlər Akademiyasında işləmişdir. 1918-ci ildən 1919-cu ilədək hərbi həkim olmuşdur və bu dövrdə Fəxri Legion Ordeninə layiq görülmüşdür.

Birinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra Elluest Peyn botanika sahəsində biliklərini artırmağa davam etmişdir və Smitsonian İnstitutunun botanika bölməsində çalışmışdır. 1946-cı ildə baş kurator təyin olunmuşdur. 1950-ci ildə təqaüdə çıxmışdır.

21 noyabr 1968-ci ildə Ellsuert Peyn Kaliforniya ştatının Redlends şəhərində vəfat etmişdir.

Killip paxlakimilər və Passifloraceae fəsiləsinə, eləcə də Bomareya cinsinə daxil olan bitkilər üzrə mütəxəssis olmuşdur. Killipin əsas herbariləri hazırda Vaşinqtonda Smitsonov İnstitutunda saxlanılır.

## Bəzi elmi işləri
* Killip, E.P. (1936). Mimosaceae and Caesalpiniaceae of Columbia. *Annals of the New York Academy of Sciences* **35**: 101—208.
* Killip, E.P. (1938). *The American species of Passifloraceae*. 613 p.
* Killip, E.P. (1939). The Andean species of Pilea. *Contr. U.S. natl. Herb.* **26**(10): 475—530.

## Killipin şərəfinə adlandırılmış cinslər
* 
*  
*  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qulfiya Yunusova

**Qulfiya Yunusova** (  ) — Başqırd şairəsi və tərcüməçisi, dramaturq, jurnalist. Başqırdıstan Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvü (1974), Başqırdıstan Respublikası Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1979). Başqırdıstanın xalq şairi (2015).
## Bioqrafiyası
Yunusova Gulfiya 10 sentyabr 1948-ci ildə Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Əlşəy rayonu, Sarışevo kəndində anadan olmuşdur. Raevskiliseyini bitirdikdən sonra Başqırdıstan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olur..

1971-ci ildə Başqırd Dövlət Universitetini bitirir. 1970-ci ildən Sibay Pedaqoji Kollecində müəllim işləyir.

1973-cü ildən Sovet Başqırdıstanı qəzetinin ədəbiyyat və mədəniyyət şöbəsinin əməkdaşıdır. 1974-cü ildən "Pioner" jurnalında ədəbi işçi kimi çalışır.

1978-1999-cu illərdə (20 ildən çox) "Başqırdıstan Kızı" jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Eyni zamanda 1990-1993-cü illərdə Rusiya Qadınlar Birliyinin həmsədri, 2003-2004-cü illərdə Başqırdıstan Respublikası Başqırd Qadınları Cəmiyyətinin sədri kiçi çalışmışdır. Üç dəfə Ufa şəhər məclisinin deputatı seçilmiş, XII çağırış Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Ali Sovetinin deputatı və Başqırdıstan Respublikasının Kurultayının II çağırış deputatı olur.
## Yaradıcılığı
1969-cu ildə Qulfiya Yunusovanın ilk şeirlər toplusu olan «Миңә бары өс кенә» ("Mənim cəmi üç yaşım var") nəşr etdirir.

«Зәңгәр тубым» (1971; "Mavi topum"), "Evlər gülümsəyir" (1980), «Һандуғас моңо»" (1998; "bülbül nəğməsi"), «Йәйғор»" (2003;) toplularına daxil eilmiş əsərlərdə Qulfiya Yunusova uşaqların dünyasını izah edərək, uşaq psixologiyasının bilicisi kimi çıxış edir. Sonralar şairin şeirləri «Буҙ турғай йыры»  (1983; "Ulduz nəğməsi"), «Өмөтөмдән юғалма» (1990; "Ümid içində itməyin"), «Аҡ ямғыр» (1998; "Ağ yağışlar") toplularına daxil edilmişdir.

Şairənin əsərləri 25 dilə (Azərbaycan, belarus, gürcü, qaraqalpaq, rus, fin, yapon və s.) tərcümə edilmişdir. Şairənin özü Qaysın Quliyev, Aleksandr Filippov və başqalarının şeirlərini başqırd dilinə tərcümə etmişdir.

## Mükafatlar və titulları
"Şərəf nişanı" ordeni (11.16.1984)

Rusiya Federasiyasının əməkdar mədəniyyət işçisi (6.06.2005)

Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (1989)

Akmulla adına Başqırdıstan Respublikasının mükafatı (2000)

Başqırdıstan Respublikası Təhsil Mükəmməlliyi (2000)

Başqırdıstan Respublikasının fəxri fərmanı;

Hədiyə Dəvlətşina adına Başqırdıstan Respublikasının Dövlət Mükafatı (2006).

Başqırdıstanın xalq şairi (2015)

## İstinadlar

## Mənbə

* на башкирском языке
* на русском языке
Arıya Aldın-ool

**Arıya Aldın-ool** ( ) — Tıva əsilli Sovet müəllimi. SSRİ xalq müəllimi (1984).

## Bioqrafiyası
Arıya Aldın-ool 29 fevral 1928-ci ildə Tuva Xalq Respublikası Bay-Tayqa kojuunun Uluq Ooruq kəndində anadan olmuşdur. Yeddi illik məktəbi bitirdikdən sonra 1945-ci ildə müəllimlik etməyə başlamışdır.

1948-1950-ci illərdə partiya işində işləmişdir.

1955-ci ildə Qızıl Müəllimlər İnstitutunu, 1967-ci ildə Kızıl Dövlət Pedaqoji İnstitutunu (qiyabi) bitirib.

1950-ci ildən Qızılda, Şuya, Qızıl-Mazxalıq, Teeli şəhərlərində ibtidai sinif müəllimi işləmişdir. 1962-ci ildən Kızıl şəhərində 2 nömrəli məktəbdə özünü müəllim-təcrübəçi və ana dilində tədris-metodik kompleksin (Üzhüglel) qurucus və birinci sinif üçün oxu dərsliyinin müəlifi olmuşdur. Ümumiləşdirilmiş təcrübə əsasında "İbtidai məktəbin birinci sinifində Tuvan dili dərslərinin inkişaf etdirilməsi toplusu", "Diktantlar toplusu (1-4kl)", "Ekspozisiya toplusu (2-4kl)", "Özümüz oxuyuruq" məcmuələri çap olunmuşdur. Onunda həmmüəllifi olduğu ibtidai məktəbin 1-ci sinifləri üçün "Uzuqlel" dərsliyini hazırlamışdır.

Kızıl Dövlət Pedaqoji İnstitutunun İbtidai təhsil fakültəsində Ana dili metodikası kafedrasında müəllimlik etmişdir.

Müəllimlik təcrübəsi - 65 il.

Kızıl Şəhər Şurasının iki çağırış millət vəkili.

Təqaüdə çıxdıqdan sonra 1993-2008-ci illərdə əlil uşaqlarla fərdi qaydada işləməyə davam edir.

18 oktyabr 2016-cı ildə 88 yaşında Kızıl şəhərində dünyasını dəyişir.

## Ailəsi
Həyat yoldaşı -  Oyun Aldın-ool
Uşaqları - oğlanları Aleksey Aldın-ool, Andrey Aldın-ool, qızı Tatyana Sançaa.Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası

## Mükafatlar və titulları
Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası əməkdar müəllimi (1980)

SSRİ xalq müəllimi (1984)

Şərəf nişanı ordeni (1976)

Tıva Respublikasının ordeni

"Əmək fədəkarlığına görə" medalı (1966)

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində fədakar əməyə görə" medalı. (1970)

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində Qələbənin 50 illiyi" medalı.

RSFSR Təhsil Nazirliyinin Fəxri Sertifikatı (1962)

"Müəllim-Metodist" № 10782

Kızılın fəxri vətəndaşı (1998).

## İstinadlar
Kandrakul gölü

**Kandrakul** () - Başqırdıstanın ikinci böyük gölü. Tuymazı rayonunda, rayon mərkəzindən 25 km cənub-şərqdə - Tuymazı şəhərində, Başqırdıstanın meşə-çöl zonasında yerləşir.

Suyun həcmi 0.1127 km³-dir. Dəniz səviyyəsindən yüksəklik - 167 metrdir. Gölün maksimal dərinliyi 16,5 m, orta dərinliyi isə 7,2 metrdir. Gölün təxmini ölçüləri 8 × 3,6 km-dir.

## Ümumi məlumat
Karst-uçqun mənşəlidir. Göl sahili iki terrasdan ibarətdir: qumlu və delyüvial çöküntülər və sementləşmiş qumdaşı dağ süxurları. Gölün şimal-şəqr və şərq sahilləri alçaqdır, geniş qumlu çimərlikə malikdirlər. Digər ərazilər isə yüksəklikdir. Göl suyununun orta sahəsi 15,6 km²-dir. Gölün şimal-qərbində Utrau adası yerləşir. Ada relikt bitkiləri ilə məşhurdur.

Su şirin suludur, bir qədər qələvidir, yüksək şəffaflığı ilə xarakterizə olunur. Kimyəvi tərkibə görə, maqnezium qrupunun sulfat sinfinə aid natrium sulfat tipinə aiddir. Bir neçə kiçik axının hesabına sirkulyasiya olur. Gölün sahilində istirahət mərkəzləri yaradılıb, şimal sahil boyunca M5 Ural magistral yoludu keçir.

Göl qorunan təbiət ərazisinə daxildir - 18 yanvar 1995-ci il tarixində göl ətrafında xüsusi qorunan təbiət ərazisi - Kandra-Kul Təbiət Parkı yaradılmışdır.

Adı "xan" və "torus" (qədim türkcədən - *qala*), "*kul*" (göl) sözlərindən, yəni sözün əsl mənasında - "Xan qalasının gölü" sözlərindən yaranmışdır. B. A. Muratova görə Kandra adı, bu gölün yaxınlığında yaşayan başqırd Kandra-Yelan qəbiləsindən gəlir, yəni "qunduz çayından Elansa köçmüş" mənasını verir. Qunduz çayı (Kondurça) - XIV əsrdə ilkin məskunlaşma yeri olmuşdur.

1833-cü ildə rus yazıçısı Vladimir İvanoviç Dal başqırd torpaqlarına gələrək bu bölgəni ətraflı təsvir etmişdir. Başqırd əfsanələrini - Yelkikiçkan gölünü, Tauça qayalarındakı mağaranı,Zay-Tulyakanın sualtı xanın qızına (Başqırd rusalkası), Asılıkul və Kandrakul gölünün sahibinə olan sevgisindən yazmışdır.

## Ədəbiyyat

* Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
* Кузеев, Раиль. Иске йорт — старая родина / Р. Кузеев // Созвездие курая : Духовное наследие Башкортостана. — М., 1997. — С. 32-36. — (Памятники Отечества. Вып. 38).

## İstinadlar
Cartoon Network Studios

Cartoon Network Studios Amerikadakı bir animasiya studiyasıdır. Bu şirkət Turner Broadcasting Systemin törəməsidir və əvvəllər Hanna-Barberanın (Time Warner media holdinqinin qollarından) bir törəməsi olmuşdur, Cartoon Network Studios, Cartoon Network üçün animasiya proqramlarının istehsalına və inkişafına yönəlmişdir.

## İstinadlar
Yakut inəyi

**Yakut inəyi** () — Saxa Respublikası ərazisində yayılmış mal-qara cinsidir. Alçaq böyü və az çəkisi ilə fərqlənir. İbtidai öküzdən törəyən Monqol mal-qara qrupundan çıxmışdır.
## Təsviri

Cins Uzaq Şimalın sərt şəraitində ətlik və südlük istiqamətli maldarlığın Yakut mədəniyyətinin əsasını təşkil etmişdir. 1929-cu ildə məhsuldarlığı artırmaq üçün, gətirilən xolmoqorsk və simmental cinsləri tərəfindən cinsin kütləvi assimilyasiyasına başlanıldı. Hal-hazırda, mal-qara sürüləri yalnız Even-Bıtantay uluslarında, fərdi kəndli, kolxoz təsərrüfatlarında və Novosibirsk Elmi Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı İnstitutununda qorunub saxlanılmışdır.

Şimal-şərqi Asiyanın Yakut kolonizasiyasının 6-7 əsrləri ərzində Mərkəzi Yakutiyadan gələn cins heyvandarlıq sahəsi şimal və şimal-şərq istiqamətlərində geniş yayılaraq Yana, İndigirka və Kolıma çaylarının aşağı hövzələrinə çatır.

Hal-hazırda inkişaf etmiş heyvandarlıq mərkəzləri zəngin yay otlaqları ilə məşhur olan Mərkəzi Saxa ovalığıdır.

Yakut inəkləri son dərəcə yüksək dözümlülük xüsusiyyətləri ilə xarakterizə olunur. Xüsusilə qışın -40&nbsp;°C temperaturda sağ qalması nümunələrinə rast gəlinir.

Yakutiyada bu cinsdən olan mal-qara -50&nbsp;°C temperaturda suvarıldıqda hər hansı donma hadisəsi müşahidə edilmir. Bir yetkin inək ildə 2236 litrə qədər süd istehsal edir. Südün orta yağ tərkibi təxminən 5.6 % (bəzi nümunələrdə 11% -ə qədər) olur. Müqayisə üçün qeyd etmək lazımdır ki, Xolmoqorsk inəklərinin südünün orta yağ tərkibi cəmi 3,7% -dir.

## Çağdaş vəziyyəti

Bu gün ümumi sayı 2,5 min başdan çox deyil. 2 mindən çoxu Even-Bıtantay ulusundadır (Yakutiyanın Arktik zonası). ABŞ-yə məxsus Aleut arxipelaqının Çirikov adasında qismən vəhşi formada olan qarışmış Yakut cinsindən təxminən 2 min baş iribuynuzlu mal-qara saxlanılmışdır. Yakut mal-qarasının 18-ci əsrdə Rusiya-Amerika şirkəti tərəfindən Çirikov və Vozneseniya adalarına gətirildiyi müəyyən edilir. Rus kolonistlərini süd və kəsmik istehsal etmək məqsədini güdürlər. XX əsrdə ABŞ-nin materik hissəsindən Şorthorn, Angus və digər mal-qara cinsləri Çirikov adasına gətirilir. Ancaq burada böyük bir heyvandarlıq mərkəzi qurmaq planı, qismən adanın iqliminin maldarlıq məhsuldarlığına təsirinin düzgün qiymətləndirilməməsi səbəbindən uğursuz olur və nəticədə insanlar adanı tərk etməli olur.

Artıq XXI əsrdə aparılan genetik tədqiqatlar göstərdi ki, hazırda Çirikovda olan mal-qara Şimali Amerikaya Britaniya adalarından gətirilən Hereford cinsindən və Yakut mal-qarasından ibarətdir. Eyni zamanda 12 qrupa bölünmüş mal-qara içərisində genetik diversifikasiyanın hələ də böyük olduğu və tam qarışmasının başa çatmadığı qeyd olunur. Torpağın eroziyası və adanın subarktik çəmənliklərinin aşağı məhsuldarlığı səbəbindən Çirikov ada mal-qarası nəsli kəsilmə təhlükəsi qarşısındadır. Alyaska ştatı bu mal-qaranı başqa yerlərə köçürmək üçün bir proqram hazırlanmışdır. Lakin bu mal-qaranın uzun müddət tam təcrid olunması və yoluxucu xəstəliklərə qarşı aşağı müqavimət göstərdiyinə dair narahatlıqlar səbəbindən proqram yenidən baxılmaq üçün geri qaytarılmışdır.

## İstinadlar
Turner Broadcasting System

**Turner Broadcasting System**, *Inc* (digər ixtisarlar TBS Networks və ya TBS, Inc) — bütün şirkəti idarə edən və toplayan Kabel Televiziya Şəbəkəsidir və şirkətin təsisçisi Robert Edvard "Ted Turner"dir. 1970-ci ildə qurulması planlaşdırılsa da, 1990-a kimi təxirə düşmüşdü.

TBS-i idarə edən Turner Entertainment şirkəti tərəfindən Turnerin film kitabxanası 1986-cı ildə MGM-də, 1950-ci ildə Warner Bros-da çəkilən filmləri və *RKO Pictures*dəki Amerikan ingiliscəsi/Kanada ingiliscəsi, Latın Amerikası və Avstraliya dillərini əhatə edən kataloqları nümayiş etdirmək üçün qurulmuşdur. Turner Broadcasting sahiblərində GameTap kompüter oyun xidməti, pulsuz komediya portalı Super Deluxe və pulsuz alış-veriş xidməti Bamzu vardır.

TBS, Inc. 1996-cı ildə Time Warner ilə birləşdi və hazırda Turner Broadcasting System olaraq işləyir

## İstinadlar
Berbank (Kaliforniya)

**Burbank** — ABŞ-nin bir şəhəridir, Kaliforniya ştatının Los-Anceles meqapolisində yerləşir. San Fernando vadisindəki şəhərin əhalisi 103.340 nəfərdir.

Şəhərdə The Walt Disney Company, Warner Brothers, Columbia Pictures, Nickelodeon Animation Studios, Cartoon Network Studios və National Broadcasting Company (NBC) kimi media qurumlarının mərkəzləri və studiyaları vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
San Fernando vadisi

**San Fernando vadisi** () — ABŞ-nin Kaliforniya ştatının cənubunda yerləşən bir dərədir. Dərə Los Anceles dairəsinin sərhədləri daxilində yerləşir və Transvers dağları ilə əhatələnmişdir.

San Fernando Vadisi 670&nbsp;km² sahəsi ilə Los-Anceles şəhərinin üçdə ikisini təşkil edir və burada 1.8 milyon insan yaşayır. Vadidəki digər yaşayış məntəqələri Qlendeyl, Burbank, San Fernando, Hidden Hills və Kalabasasdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* San Fernando Valley website
* CSUN Digital Library: San Fernando Valley online Archives: vintage photos-maps-histories.
* CSUN: San Fernando Valley Statistics website
* CSUN San Fernando Valley Economic Research Center website
* Bike Travel in the San Fernando Valley and Biking in the SFV — Shortcuts
San Fernando (Kaliforniya)

**San Fernando** — ABŞ-nin Los-Anceles şəhərinin eyniadlı əyalətində yerləşən şəhər. 2010-cu il siyahıyaalınmasına görə şəhərin əhalisi 23,645 nəfər təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Nyu-York aqlomerasiya regionu

**New York metropoliteni** (ingilis dilində: New York metropolitan area) ABŞ-nin başda ölkənin ən böyük şəhəri olan New York olmaqla, Nyu-York ştatının cənub hissəsini Nyu-Cersi, Konnektikut və Pensilvaniya əyalətlərinin bir hissəsini əhatə edən metropoliya sahəsidir. Sahəsi 34,490&nbsp;km² olan bu bölgənin əhalisi 2015-ci ildə 23,723,696 nəfərdir və Şimali Amerikanın ən böyük metropoliya ərazisidir.

Nyu-York metropoliya sahəsi, maliyyə, beynəlxalq ticarət, media, daşınmaz əmlak, təhsil, moda və əyləncə, turizm, biotexnologiya və istehsal kimi bir çox sahələrin mərkəzi kimi dünyanın ən vacib iqtisadi bölgələrindən biridir. 2012-ci ildəki məlumata görə ÜDM-i 1.55 trilyon ABŞ dolları təşkil etmişdir.

ABŞ-nin ən böyük sənət muzeyi olan Metropolitan İncəsənət Muzeyi də bu ərazidə yerləşir.

## İstinadlar
Çikaqo aqlomerasiya regionu

Çikaqo aqlomerasiya regionu (İngilis dilində: Chicago metropolitan area) və ya Chicagoland, ABŞ-nin Çikaqo şəhərini və ətrafını əhatə edən aqlomerasiya regionudur. Təxminən 9,4 milyon əhalisi ilə ABŞ-nin üçüncü böyük aqlomerasiya regionudur.

Çikaqo aqlomerasiya regionu dörd milyondan çox işçisi və illik 561 milyard dollarlıq ümumi regional istehsalı (GRP) ilə dünyanın ən böyük və ən müxtəlif iqtisadiyyatlarından biridir. Regionda 400-dən çox böyük korporativ mərkəz vardır.

## İstinadlar
Aqlomerasiya regionu

**Aqlomerasiya regionu** — böyük əhalisi olan şəhərlərin iqtisadi, sosial və siyasi cəhətdən təsirli olduğu ərazilərdir. Aqlomerasiya regionu ümumiyyətlə bir paytaxt ərazisindən və digər şəhərlərdən, şəhərətrafı zonalardan və ətrafındakı yerlərdən ibarətdir. Aqlomerasiya regionlarının ümumi bir tərifi və ya sərhədləri yoxdur, ancaq ölkədən ölkəyə dəyişir. Sosial, iqtisadi və siyasi qurumlar dəyişdikcə, aqlomerasiya regionları mühüm iqtisadi və siyasi regionlara çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Meqalopolis
* Urbanizasiyalaşmış ərazi
* Konurbanizasiya
Hidden-Hills (Kaliforniya)

**Hidden Hills** – ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Los Angeles County regionunda yerləşən bir şəhər. Şəhər San Fernando vadisindən qərbdə yerləşir və Böyük Los Ancelesin bir hissəsidir. Sahəsi 4.37&nbsp;km² olan şəhərin əhalisi 2010-cu ilə görə 1856 nəfərdir.

## İstinadlar
Böyük Los Anceles

**Böyük Los Angeles** () — ABŞ-nin Kaliforniyadakı ikinci ən böyük regionu, Los Anceles və ətrafını əhatə edir. Ərazinin əhalisi 18,679,763 milyon nəfərdir və Nyu York aqlomerasiya regionundan sonra gəlir.
Böyük Tokio

**Böyük Tokio** aqlomerasiya regionu (Yaponca. 首都 圏 Shuto Ken; 東京圏 Tokyo Ken, 東京都市圏 Tokyo Toshi Ken) Yaponiyada başda Tokio aqlomerasiya regionu ilə birlikdə Chiba, Kanagawa, Saitama prefekturaları ilə birlikdə bu prefekturaların böyük hissəsindən formalaşmış aqlomerasiya regionudur. Böyük Tokio anlayışı "yalnız Tokio" anlayışı ilə eyni deyil, Tokio ilə bitişik olub prefekturanın hüdudlarından kənara çıxan bütün şəhər ərazisini əhatə edir. Yaponiya hökuməti tərəfindən təyin olunmuş Milli Paytaxt Regionu Kantō bölgəsindən əlavə (首都圏 Shuto-ken) Yamanashi prefekturasını da əhatə edir.

Böyük Tokio aqlomerasiya regionunun əhalisi 2014-cü ilə görə 37,832,892 nəfərdir və dünyanın ən sıx məskunlaşıldığı metropolisdir. Təxminən 13,500 km² ərazini əhatə etməsi əhalinin sıxlığının hər km²-ə 2617 nəfər olduğunu göstərir. Əhatə etdiyi xalis sahəsi 7.800 km² ilə dünyada ikinci yerdədir. Yalnız New York şəhərinin əhatə etdiyi şəhər sahəsi 8.700 km² olaraq Böyük Tokio aqlomerasiya regionundan daha çoxdur.

## İstinadlar
Meqalopolis

**Meqapol** və ya **meqalopolis** ― aqlomerasiya regionu ərazilərinin birləşməsidir.

Bu termin coğrafi cəhətdən ilk dəfə 1961-ci ildə Jean Gottmann tərəfindən Boston, Nyu York, Filadelfiya, Baltimore və Vaşinqtona qədər uzanan ABŞ-nin şimal-şərq sahilindəki metropol ərazilərinin zəncirini təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Bu sahə bu gün BosVaş olaraq bilinir.

## Həmçinin bax
* Urbanizasiyalaşmış ərazi
* Aqlomerasiya regionu
* Konurbanizasiya
* Əhalisinə görə meqapolislərin siyahısı

## İstinadlar
Sabit Damolla

**Sabit Damolla Əbdulbaqi** () — Şərqi Türkistan İslam Respublikasının Baş Naziri, məktəb müəllimi, qazı, yazıçı və nəşriyyatçı. O, həmçinin cədidçi idi.

## Həyatı
Sabit Damolla Əbdulbaqi 1883-cü ildə Kaşğər vilayətinin Atuş şəhərində anadan olub. O, təhsilini SSRİ-də, Avropada, Türkiyədə, Misirdə, Hindistanda və olduğu başqa ölkələrində alıb. O, Karakaş Yeni İslam məktəbində müəllimlik edirdi və təhsil islahatın tərəfdarı idi.

1931-ci ildə, Sabit Damolla həccə gedib. O, həmçinin Qahirəni ziyarət etmişdi. Eyni vaxtda, Sincanda üsyan qalxmışdı. 1933-cü ildə Sabit Damolla həccdən qayıdıb. Başqa mənbələrə görə, o, 1932-ci ildə Hindistandan qayıdıb, Xotanın varlı Buğra ailəsindən Çin hökumətinə qarşı üsyana kömək etməyə xahiş edib.

1933-cü ilin fevralın 20-də Sabit Damolla Xotan, Qaraqaş rayonudaki üsyan lideri hakim Məhəmmən Nias Alam, oazisində Məhəmməd Əmin Buğra ilə görüşüb. Dolayısıyla, martın 16-da onlar Xotan İslam Əmirliyinin hökumətini formalaşdırıblar. Sonra, üsyan Turfana (harda ki, onun başçısı Maqsudaxun Mühitov idi) və Bargölə yayılıb. Həmin ilin noyabrın 12-də Xotan İslam Əmirliyi Şərqi Türkistan İslam Respublikası ilə birləşib və Sabit Damolla Şərqi Türkistanın baş Naziri, Niyazi Xoca isə Prezidenti olaraq seçilmişdi. Həmin gün Qaşqarda Milli Məclisin çağırışı olub, yeni dövlətinin konstitusiyası və rəsmi rəmzləri qəbul olunub.

Şərqi Türkistan Respublikası süquta uğradılanda, 1934-cü ilin fevralın 6-da Sabit Damolla Niyazi Xoca ilə Yəngigisara qaçıb. Həmin il, Sabit Damolla Aksuşəhərində öldürülüb.

## Xatirəsi
1933-cü ilin avqustun 10-da Qaşqarda Şəqi Türkistan Respublikasının yaradılması bu günə qədər türkçü millətçilikdə vacib olay olaraq sayılır. Onu yaradanların arasında həmçinin "pan-islamist" və "sələfi" sayılan dairələrlə bağlılığı olan şəxslər də var idi. Lakin, cədidçi olaraq, Sabit Damolla əslində İslam modernizmin tərəfdarı idi. Qahirədə olaraq, o, Sintszyanın vəziyyəti haqqında bir neçə məqalə buraxmışdı. Həmin məqalələr Sintszyanın müharibə arası dövrü və, o cümlədən Şərqi Türkistan Respublikası yaradıldığı şəraiti haqqında tarixçiliyi üçün vacib mənbələrdir.

Əl-Qaidənin ideoloqu Mustafa Setməryam Nasar Sabit Damollanı Şərqi Türkistan Respublikasının banisi olaraq tərifləyib.

## İstinadlar
BosVaş

**BosVash** (eyni zamanda BosNYVaş, Boşinqton və ya Şimal-şərq meqapolisi) — ABŞ-nin şimal-şərq sahilindəki aqlomerasiya regionunu əhatə edən bir meqapolya. Meqapol, şimal-şərqdə Massaçusets ştatından Bostondan  başlayır və cənub-şərqdə Vaşinqton şəhəri və Virciniyaya qədər uzanır. Başda Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor və Vaşinqton olmaqla böyük şəhərləri, aqlomerasiya regionlarını, şəhərətrafı zonalar və daha kiçik şəhər mərkəzlərini özündə birləşdirir.

Fransız coğrafiyaşünası Can Qottmann, 1961-ci ildə yazdığı “Megalopolis: ABŞ-nin Urbanizə edilmiş Şimal-şərqi sahilboyu əraziləri” (Megalopolis: The Urbanized Northeastern Seaboard of the United States) əsəri ilə meqapol termini geniş yayılmışdır.

BosVaş 2010-cu ildəki siyahıyaalma nəticələrinə görə 52.332,123 əhaliyə sahibdir və bu da ölkə əhalisinin 17% -ni əhatə edir. BosVaşda Ağ ev, ABŞ Konqres Binası, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahı, Nyu-York Fond Birjasının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun və bir çox iri transmilli şirkətin mənzil qərargahı yerləşir və ABŞ-nin ÜDM-nin 20%-ni təşkil edir.
## İstinadlar
Sakit okean kəməri

**Taiheiyō kəməri** (Yapon dilində: 太平洋 ベ ル ト Taiheiyō beruto; “Sakit okean kəməri”) — Yaponiyada şimaldakı İbaraki prefekturasından cənubdakı Fukuoka prefekturasına qədər təxminən 1200&nbsp;km uzunluğunda bir meqapoldur. Əhalisi 81 859 345 nəfərdir və ölkə əhalisinin 65% -ni təşkil edir. Bölgə ölkənin sənayesinin və iqtisadiyyatının əsasını təşkil edir və 2007-ci ildə Yaponiya ÜDM-nin 81% -ni əhatə etmişdir.
## İstinadlar
Anders Sandberg

**Anders Sandberg** () — İsveç musiqiçisi.

## Çıxış etdiyi qruplar
*Rednex "qrupu"

## CD/LP albomu
* 2003 - Rednex - **The Best Of The West**

### Videolar
* 1994 - Accagas (grup) - ''Loloa (Free Your Mind)''
* 1995 - Accagas (grup) - ''I'm Alive 1995''
* 1998 - Approx - ''High Level''
* 2001 - Rednex - ''The Chase''
* 2002 - Rednex - ''Cotton Eye Joe 2002''
* 2010 - Rednex - ''Devil's On The Loose''
* Anders Sandberg - ''My Way''

## İstinadlar
Mia Löfgren

**Mia "Whippy" Löfgren** () — İsveç müğənnisi. 1998-ci ildə musiqiyə başladı; 2000-ci ildə Rednex qrupuna qatılan bir solist olaraq, *The Way I Mate*, *Spirit of the Hawk*, *Cotton Eye Joe* və *Hold Me for a While* ifa etdiyi mahnılarda uğurlu şərhləri ilə diqqəti cəlb etdi.

Səhnə adı Whippy olaraq bilinən sənətçi 2002-ci ildə solo albom buraxdı. Sənətçi musiqi araşdırmalarını fərdi olaraq və Rednex-də (qrupda) davam etdirir.

## Çıxış etdiyi qruplar
*Rednex "qrupu"

## Solo albomu
* 2001 - *Superstar*

## Rednex "qrupu" ilə
* 2000 - *The Way I Mate* 
* 2000 - *Spirit of the Hawk* 
* 2000 - *Farm Out* (Alboum)
* 2000 - *Hold Me for a While*

## "Merrygold" ilə
* * 2006 - *Ready to Fly* 
* * 2006 - *Choking on the Fat Cream* (Alboum)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Offizielle Homepage
Back to December

**Back to December** — amerikalı müğənni, musiqi müəllifi Teylor Svift tərəfindən yazılan və səsləndirilən kantri-pop tərzində sinql. Müğənninin *"[[Speak Now]]"* adlı üçüncü studiya albomunun ikinci sinqlı olan mahnı 15 noyabr 2010-cu il tarixində Big Machine Record şirkətinin dəstəyi ilə yayımlanmışdı. Sinqlın prodüserləri isə Svift özü və Neytan Çapman idi. Svift *"Back to December"* adlı bu sinqlının bir şəxsdən üzr istədiyi ilk mahnı olduğunu bildirmişdir. Sinqlın yayımlanmasından sonra tənqidçilər mahnının Sviftin köhnə sevgilisi Teylor Lotnerə yazıldığını iddia etsələr də, nə Svift, nə də Lotner bu fikirin doğru olub-olmadığı barədə heç bir fikir bildirmədilər. Janr olaraq bu sinql orkestr kontri-pop balladasıdır. Sinqlın sözlərində isə əsas mövzu iki sevgilinin ayrılığıdır.

*"Back to December"* bir çox tənqidçi tərəfindən müsbət tənqidlər almışdır. Həmçinin sözləri səbəbi ilə bu sinql *"[[Speak Now]]"* albomunun ən cəlbedici mahnılarından biri olmuşdur. Bir çox tənqidçilər sinqlın mənalı sözlərini, təkrarlanan sabit melodiyasını bəyənmiş və Sviftin inkişaf etmiş vokal ifasına təriflər söyləmişdilər. ABŞ-da kommersiya baxımından uğur qazanan sinql *"Billboard Hot 100"* siyahısında altıncı, Kanada musiqi siyahısında isə yeddinci yerdə qərarlaşmışdı. Beynəlxalq uğurları orta səviyyədə olan *"Back to December"* Avstraliyada ən yüksək iyirmi altıncı, Yeni Zellandiyada isə iyirmi dördüncü nömrədə yer almışdı.

Sinql klipinin rejissoru Yoann Lemuan idi. Klipin əsas mövzusu sevgililərin ayrılıq səbəbi ilə qəmli və kədərli olması ilə bağlı idi. Sinqlın klipi müsbət rəylər almış, lakin klipin fiksiyası, mahnının sözlərindəki melanxoliya və əsas mövzunu əks etdirə bilməməsi bir çox tənqidlərə məruz qalmışdır. Svift bu sinqlı ilə 2010-cu il Amerika Musiqi Mükafatları və CMA mərasimlərində çıxış etmişdir.

## Arxa plan və yayımlanma
Teylor Svift *"Back to December"* sinqlı ilə əlaqədar olaraq bildirmişdi: *"Bu mahnı mənim bir bəydən üzr istədiyim ilk sinqlım idi. Daha əvvəl digər sinqllarımda "üzr istəmə" ehtiyacını heç hiss etməmişdim. Lakin son iki ildə təcrübələrim artdı. Bu təcrübələrdə bəzən pis oldum bəzən də mən digərlərini pis olmağa məcbur etdim. Diqqətsiz və xətalı hərəkətlərlə çıxış etdim və mən bu davranışlarım üçün üzr istəyirəm.*" Mahnı yayımlandıqdan bir müddət sonra bir çox tənqidçi mahnının sözləri barəsində müxtəlif fərziyyələr irəli sürdülər. Lakin bir çoxunun ortaq düşüncəsi bu istiqamətdə idi: Svift bu sinqlı *"[[Alatoran (film, 2008)|Alataron]]"* filmində rol aldığı keçmiş sevgilisi Teylor Lotner üçün yazmışdır.oldu. Nə Teylor Svift, nə də Lotner bu fərziyyənin doğru olub-olmadığı haqqında açıqlama vermədilər. *"Back to December"* sinqlı ilk dəfə 12 oktyabr 2010-cu il tarixində *"[[Speak Now]]"* albomunun tanıtım məqsədi ilə yayımlandı və daha sonra *"[[iTunes]]"* internet radiosunda satılmağa başladı.  Sinql albomun yayımlanmasından bir ay sonra  15 noyabr 2010-cu il tarixində müğənninin üçüncü studiya *"[[Speak Now]]"* albomunun ikinci sinqlı olaraq yayımlandı.

## İstinadlar
Şahbuz Gil Yatağı

**Şahbuz Gil Yatağı** — Şahbuz rayonu ərazisində, Şahbuz şəhərindən 2 km. şimal-şərqdə keşmiş Qarababa kəndi yaxınlığında yerləşən yataq.

## Haqqında
Geoloji quruluşunda Üst Dördüncü dövrün allüvial-prolüvial çöküntüləri, boz, tünd-boz rəngli gil və gilcə süxurları iştirak edir. Sahəsi 0,23 km2, faydalı qatın qalınlığı 1,4-4,7 metrdir. Laboratoriya və yarımzavod tədqiqatlarının nəticələrinə görə, gil süxurları "100" markalı kərpic istehsalına yararlıdır. Yatağın sənaye ehtiyatı 973540 m3-dir.

## Mənbə
*
Fakiya Tuquzbayeva

**Fakiya Tuquzbayeva** ( ) — Başqırdıstan Respublikasının xalq şairi, Salavat Yulaev adına Başqırdıstan Dövlət mükafatı laureatı (1995), Başqırdıstan Respublikasının (1992) və Rusiya Federasiyasının (2000) əməkdar mədəniyyət işçisi, Başqırdıstan Respublikasının təhsil əlaçısı. Başqırdıstan Respublikası və Rusiya Federasiyası Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Bioqrafiyası
Tuquzbayeva Fakiya 1 yanvar 1950-ci ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Buzdək rayonunun Kiçik Kanlı kəndində anadan olmuşdur.

1972-ci ildə Başqırdıstan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Təhsilini bitirdikdən sonra Başqırdıstan Pionerləri qəzetində ədəbi işçi kimi çalışmışdır.

1979-1989-cu illərdə "Pioner" jurnalında çalışır.

1990–2010-cu illərdə. "Akbuzat" jurnalının baş redaktoru olur.

## Yaradıcılığı
XX əsrin 70-ci illərindəN şeirLƏR yazmağa başlayır.

İlk poeması və şeirlər kitabı "Kök alovları" ("Мәк ялкыны", 1980) idi. "Okanın gözü" ("Күҙ ҡараhы", 1984), "Ulduzları açıram" ("Йондоҙҙар асам", 1987), "Saatın melodiyası" ("Сәғәт моңо", 1991), "Sənə xeyir-dua verirəm" ("Фатихамды бирәм hиңә", 1995) kitablarının müəllifidir.

1989-cu ildə "Çörək və duz" şeirlər toplusu nəşr etdirir. olundu. Fakiya Tuquzbayevanın əsərləri başqırd xalqının mənəvi dirçəlişi ideyası ilə birləşir.

"Tövbə" ("Тәүбә"), "Zəng" ("Ҡыңғырау"; şair, başqırd xalqının azadlığı uğrunda mübarizə aparan Şahzadə Babiçəə həsr olunmuş) "Qiyamət günü" ("Хөкөм көнө") poemalarında günümüzün aktual mövzuları gündəmə gəlir.

Uşaqlar üçün "Qəfəsdəki dəftər" ("Шаҡмаҡлы дәфтәр", 1981), "Yeni paltar" ("Яңы кулдәк", 1983), "Çəmənlikdəki çiçəklər" ("Ялан сәскәләре", 1995) şeirlər toplusunun müəllifidir.

## Mükafatlar və titulları
R. Qaripov adına ədəbi mükafat.

Salavat Yulaev adına Başqırdıstan Dövlət mükafatı laureatı (1995) — "Sənə xeyir dua verirəm" poeması və şeirlər kitabınagörə verilmişdir (1994).

"Başqırdıstan Respublikasının xalq şairi" fəxri adı (2014).

## Kitabları
Fakiya Tuquzbayeva . "Zamanın işarələri." Şeirlər və poemalar. Ufa:  Z. Biişeva adına Başqırd "Kitap" nəşriyyatı Dövlət Unitar Müəssisəsi. 2008.448 s.

Fakiya Tuquzbayeva. "Oxumağı xoşlayıram". Nağıllar və hekayələr.Ufa:  Z. Biişeva adına Başqırd "Kitap" nəşriyyatı Dövlət Unitar Müəssisəsi. 2009.22 səh.

Fakiya Tuquzbayeva. "Həyata gedən yol." Şeirlər. Kazan: Tatar kitab nəşriyyatı. 2010.

## İstinadlar

## Mənbə
* на башкирском языке
* https://web.archive.org/web/20160304194426/http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=1785
* https://web.archive.org/web/20160305024325/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=852
* http://www.bashedu.ru/en/node/5416