Geodeziya

**Geodeziya** — yunan sözü olub, yerin bölünməsi deməkdir. Yerin bütövlükdə və yaxud onun ayrı-ayrı hissələrinin forma və ölçülərini, xəritə və planlarda yerin fiziki səthinin təsvirini almaq
üçün, eləcə də müxtəlif növ mühəndis məsələlərinin həllini təmin etmək və yer üzərində ölçmələrin yerinə yetirilmə metodlarını öyrənir.

Geodeziya — "Sferoidik geodeziya", "Fiziki geodeziya", "Peyk geodeziyası", "Geodezik astronomiya", "Kosmik geodeziya", "Geodeziya ölçmələrinin riyazi hesablanılması nəzəriyyəsi (Tarazılaşdırma nəzəriyyəsi)", "Topoqrafiya, "Tətbiqi (mühəndis) geodeziya", "Alətşünaslıq və metrologiya", "Geodezik ölçmə metodları" kimi bölmələrdən ibarətdir.

Geodeziyanın tarixi inkişafı

*Geodeziya* – qədim elmlər sırasına aiddir. Belə ki, hələ bizim eramızdan
əvvəl IV – III minillikdə qədim Misirdə çoxlu sayda böyük ölçülü müdafiə
qurğuları, istehkamları, suvarma sistemləri, piramidalar, eləcə də çoxlu
sayda saraylar, məbədlər və digər tikililər inşa edilmişdir. Oxşar tikililərə
qədim Çində, Hindistanda, Yunanıstanda da rast gəlinir. İsbat edilmişdir ki,
geodeziya ölçmələri olmadan belə nəhəng tiklillərin tikilməsi qeyri –
mümkün olardı. O zamanlarda, hətta qəbilələr öz torpaq sahələrini yer
üzərində bölünməsi və qeydiyyatını həyata keçirmişdir ki, bu da geodeziya
elminin qədimliyinə bir daha işarədir.

Geodeziyanın elmi məsələsi e.ə. VI –
IV əsrlərdə Aristotel α Pifaqorun yerin kürə şəkilli olması haqqında
söylədiyi fərziyyədən sonra meydana çıxmışdır. Elmi məsələnin həlli
istiqamətində, yəni yer kürəsinin radiusunun təyini ilə bağlı ölçmə işləri e.ə.
III əsrdə Eratosfen tərəfindən həyata keçirilmişdir. Eratosfen yerin kürə
şəkilli olmasını nəzərə almaqla ilk xəritələri təsvir etdi. α, Bu tarix (e.ə. III
əsr) kartoqrafiya elminin yarandığı tarix sayılır. Yer kürəsinin radiusunu
müasir nəticələrdən çox kiçik (0,9 km – 900 m) fərqlənməklə ilk təyin
edənlər bizim eranın 827-ci ildə ərəblər olub.
Geodeziya elmi çox ciddi şəkildə hərtərəfli inkişafa XVI əsrdən
başlayaraq nail olmuşdur. Buna bir sıra səbəblər imkan vermişdir.

Bu
səbəblərə XVI əsrdə İtalyan astronomu Qalileyin teleskopu kəşf etməsi XVII
əsrdə xüsusi ölçülü qurğusunun vernyer və bu əsasda yeni geodeziya ölçmə
alətlərinin yaranması səbəb olmuşdur. XVIII əsrdən başlayaraq bir sıra
ölkələr, o cümlədən Çar Rusiyası öz ərazisində geniş planaalma işinə başladı.
İşlərin icraçısı kimi Peterburqda 1822-ci ildə hərbi topoqrafiyalar korpusu
yaranır. Həmin korpusun müdavinləri, başda polkovnik Xodzko olmaqla, bizim
ərazimizdə də ilk elmi əsaslı geodeziya ölçmələri aparılmışdır.

Bu dövrdə
Zaqafqaziyada məşhur olan Şamxor bazisi yaradılmış və ölkə ərazisində
trianqulyasiya şəbəkəsi yaradılmışdır. Sovetlər dövründə geodeziya
və kartoqrafiya işlərini, o cümlədən bugünkü Azərbaycan ərazisində, 15 mart
1919-cu ildə Vladimir İliç Leninin sərəncamı ilə yaradılmış baş geodeziya
idarəsi həyata keçirmişdir. Sonralar bu idarənin əsasında 1936-cı ildə QUGK (ГУГК — Главное Управление Геодезиия и Картографии)
Baş Geodeziya və Kartoqrafiya İdarəsi yaradıldı. QUGK (ГУГК — Главное Управление Геодезиия и Картографии)-un keçmiş SSRİ
ərazisinin müxtəlif rayonlarında müəssisələri fəaliyyət göstərmişdir. O
cümlədən 1971-ci ildən Bakıda 16 nömrəli müəssisə yaradılmışdır. 1971-ci
ilə qədər olan dövrdə geodeziya və kartoqrafiya işlərinin Azərbaycan
ərazisində Tbilisi (4) müəssisəsi, Moskva (7) müəssisəsi və digər ittifaq
tabeliyində olan geodeziya və kartoqrafiya müəssisələri həyata
keçirilmişdir.

16 nömrəli müəssisə 1986-cı ildə Azərbaycan Aerogeodeziya
İstehsalat Birliyinə və nəhayət, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra 1991-ci ildə Dövlət Geodeziya və Kartoqrafiya Komitəsinə çevrildi. 2001-ci ildən Dövlət Geodeziya və Kartoqrafiya Komitəsi Torpaq Komitəsi ilə birləşərək Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi yaradıldı. 2015-ci ildə isə Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi ləğv edilərək, funksiyaları iki təşkilat — Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi (ETSN) və Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi arasında bölüşdürüldü. Komitənin geodeziya və kartoqrafiya ilə əlaqədar funksiyaları ETSN-ə verilərək ETSN yanında Geodeziya və Kartoqrafiya üzrə Dövlət Agentliyi yaradıldı. Hazırda Azərbaycan ərazisində dövlət əhəmiyyətli geodeziya-kartoqrafiya siyasətini və işlərini Geodeziya və Kartoqrafiya üzrə Dövlət Agentliyi həyata keçirir. Azərbaycanda geodeziya kartoqrafiya yönümlü mütəxxəssis (Geodeziya və Kartoqrafiya mühəndisi) hazırlığı Bakı Dövlət Universitetində, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində, Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetində və bir sıra kolleclərdə hazırlanır.

## Ayrıca bax
* Geomatika
* GPS
* PZ-90
* WGS-84
* Miqyas (xəritə)
* Bucaq ölçümü standartları

## Xarici keçidlər

* Bakı Dövlət Universiteti, Coğrafiya fakültəsi, Geodeziya və Kartoqrafiya kafedrası
* Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi 
* İnternational Association of Geodesy

### Mənbə
* Bakı Dövlət Universiteti, Coğrafiya fakültəsi, Geodeziya və Kartoqrafiya kafedrası
* Piriyev R. X. Geodezihyanın əsasları və topoqrafiya. Bakı, 1994.
* Məmmədov Q. Ş, Əhmədov İ. H. Geodeziya. Bakı, 2002.