Leo Frobenius

**Leo Frobenius** () — Alman arxeoloqu, etnoloqu, folklorşünası.

## Həyatı
Leo Frobenius arxeoloq, etnoloq, folklorşünas olmuş, diffuzionizm çərçivəsində "mədəniyyətin anotomiyası, morfologiyası, fiziologiyası" və "mədəni dairələr" nəzəriyyəsini yaratmışdır. Afrika mədəniyyətinin mahir bilicisi olan Frobenius Afrika, Avstraliya və Okeaniya
xalqlarının mədəniyyətinin tədqiqi ilə əlaqədar 12 ekspedisiyada olmuşdur. Tədqiqatlarının nəticəsini "Afrika mədəniyyətinin mənşəyi" (1898) əsərində cəmləşdirən Frobenius mədəniyyətə canlı orqanizm kimi baxmış, dəyişməsinin ümumi həyat qanunlarına tabe olduğunu bildirmişdi.

Frobenius Afrikanı hər birinin özünəməxsus maddi mədəniyyət əlamətləri olan əyalətlərə (dairələrə) bölməyə çalışmışdır. Onun Qərbi Afrika mədəni dairəsi adlandırdığı vilayət Konqo çayı hövzəsini, Aşağı və Yuxarı Qvineya
sahillərini əhatə edirdi. Bu mədəni dairənin bir çox əlamətləri
həqiqətən də adı çəkilən ərazi üçün xarakterik idi. Məsələn,
ikitərəfə maili dam örtüyü olan düzbucaqlı evlər, bitki mənşəli
ipli kaman, hörmə qalxan, bitkidən hazırlanmış çoxsimli
musiqi alətləri, qumsaatı formasında barabanlar, maskalar və s.
Frobenius habelə Yeni Qvineyanın və Melaneziyanın
digər ərazilərinin mədəniyyətində "Qərbi Afrika mədəni
dairəsi"nin oxşar əlamətlərini aşkara çıxarmışdı. Bu
mədəniyyətin Cənub-Şərqi Asiya mədəniyyətinə oxşarlığını
nəzərə alan tədqiqatçı onu "malay-niqrit mədəniyyəti"
adlandırmışdır. Frobenius daha iki Asiya mədəniyyətini qeydə
almışdır. Bunlar Şimali və Şimal-Şərqi Asiyaya güclü təsir
edən, daha qədim olan "Hind mədəniyyəti" və nisbətən gec
yaranmış, yalnız Şimali Afrikaya nüfuz etmiş "semit
mədəniyyəti" dir. Frobeniusa görə, yadellilərdən mənimsənilən
mədəniyyətlər bir kənara qoyulsa, Afrikanın hər yerində,
xüsusən də onun cənub hissəsində özünəməxsus qədim mədəni
təbəqə aşkara çıxarılmışdır. Frobenius bu qədim mədəniyyəti
"niqrit mədəniyyəti" adlandırır, onu Avstraliya və Okeanının qədim mədəni təbəqəsinə oxşadırdı. Afrikada "niqrit
mədəniyyəti" (zənci mədəniyyəti) qalsa da, Frobeniusun
fikrincə, о zəifləyib və daha gənc "malay-niqrit" və "asiya"
mədəniyyətləri ilə qarışması nəticəsində tamamilə yeni "Afrika
mədəniyyəti" yaranıb. Onun Afrika üçün spesifik
xüsusiyyətləri isə bunlardır: afrikalılarda dəri qalxanları, bıçaq, nizə başlıqları, musiqi kamanları, silindrik konusvari daxmalar
(Kegelhütte) və s. inkişaf etmişdir.

Frobenius fikrincə bir halda ki, mədəniyyət canlı orqanizmdir, bu halda onun kişi və qadın cinsi ilə bağlılığı olmalıdır. О, Afrikada "tellurik-efiopiya-patriarxal" mədəniyyətini və "xtonik-hamit-matriarxal" mədəniyyətini
fərqləndirirdi. "Tellurik" və "xtonik" terminlərinin hər ikisi
"yer" mənasını versə də "tellurik" mədəniyyət aşağıdan
yuxarı, "xtonik" mədəniyyət isə yuxarıdan aşağıya doğru
dərinləşən inkişafı ifadə edir. "Tellurik" mədəniyyət yuxarıya
qalxmağa cəhddir və zahiri formalarda təzahür edir, məsələn,
dirəklər üstündə qurulmuş yaşayış evləri, dirəklər üstündə
qurulmuş anbar, ayaqlı çarpayı və s. "Xtonik" mədəniyyət isə
əksinə yerə qapılmağa cəhddir, yəni qazma yaşayış evi, yeraltı taxıl anbarı, yer sobaları, yeraltı dünya haqqında təsəvvürlər və s.

Beləliklə, Cənubi Afrika mədəni təbəqəsinin Avstraliya və Okeaniya mədəniyyətinə oxşarlığı qədim mədəniyyətlərin qarışması nəticəsində almandilli ölkələrdə yaranan diffuzionizmin ən geniş yayılan cərəyanlarından biri Qrebnerin "Köln" məktəbi və yaxud "mədəni dairələr nəzəriyyəsi" olmuşdur. Afrika mədəniyyətinin yaranması, mədəniyyətin öyrənilməsində təbii metodun rolu, habelə mədəni amillərin kartoqrafiyalaşdırılması metodu Frobenius tərəfindən əsaslandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Институт Фробениуса