open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tulnəbi

**Tulnəbi** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Nairi rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 10 km məsafədə yerləşir. Nairi rayonu yaradılanadək, 1972-ci ilə kimi Əştərək rayonunun tərkibində olmuşdur.

## Toponimi
Toponim qədim Türk dilində "hasarlanmış, çəpərlənmiş yer" () mənasında işlənən tul sözü ilə Nəbi şəxs adı əsasında əmələ gəlib "Nəbinin hasarlanmış, çəpərlənmiş yeri" mənasını bildirir. XX əsrin əvvəllərinə aid mə’lumatda Tuli Nəbi kimidir. Yerli tələffüz forması Tülü Nəbi. 1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. 1922-ci ildə əhalinin az hissəsi geri qayıdaraq ermənilərlə qarışıq yaşamışdır. 1948–1949-cu illərdə əhali Azərbaycana köçürülmüşdür. Türk dillərində tula-"bataqlıqda çayırlı yer", "çəmən", "yaşıl otluq" və tula "dağ keçidi" sözündən və Nəbi şəxs adından ibarətdir. Atropotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4. IV.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Saralanc qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 227 nəfər, 1886-cı ildə 321 nəfər, 1897-ci ildə 261 nəfər, 1908-ci ildə 219 nəfər, 1914-cü ildə 406 nəfər, 1916-cı ildə 353 nəfər, 1918-ilin yanvarında 379 nəfər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. 1918-ci ildə kəndin sakinləri ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuş, Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Delta

* Delta (hərif) — yunan hərfi.
* Delta (çay) — çayların mənsəblərində gətirilmə çöküntülərindən əmələ gəlmiş geniş düzənliklərdi. Çayın yatağı deltada bir çox qollara ayrılır.
* Delta (maliyyə) — Baza aktivinin qiymətinin dəyişməsi nəticəsində derivativ alətinin qiymətinin nə qədər dəyişəcəyini əks etdirən göstərici. 
* Delta Telekom — təşkilat
* "Delta" dəstəsi (film, 1986) — 1986-cı ildə Çak Norrisin iştirakı ilə çəkilmiş ABŞ film
* Deltayabənzər əzələ — insan çiyninin səthi əzələsi
* Mitre Delta-1000 — futbol topu

## Həmçinin bax
Filip

**Filip** — kişi adı və soyad.

* Filip Apostol — İsanın 12 həvarisindən biri
* Filip Bruç — Alman bioloqu.
* Filip Kreven — Beynəlxalq Paralimpiya Komitəsinin (İPC) rəhbəri
* Filip Rot — ABŞ yəhudilərindən olan roman yazıçısı
* Filip Miller — şotland əsilli ingilis botaniki.
* Filip Conson — tanınmış Amerikan memarı, Pritsker mükafatının ilk laureatı.
* Filip Ospali —
* Filip Stedter —

;Bu soyadı olan tanınmış şəxslər
* Ann Filip — fransız yazıçısı.

## Həmçinin bax
* Filipp
* IV Filip
Ucan

**Ucan** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Əştərək rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Uçan kimi əksini tapmışdır. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk mənşəli uc etnoniminə cəmlik bildirən -an şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib «ucların yaşadığı yer, uclara məxsus kənd» deməkdir. Etnotoponimdir.

Quruluşca düzəltmə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 62 nəfər, 1873 - cü ildə 235 nəfər, 1886-cı ildə 364 nəfər, 1897-ci ildə 444 nəfər, 1908-ci ildə 300 nəfər, 1914 - cü ildə 318 nəfər, 1916-cı ildə 480 nəfər, 1918-ci ildə 300 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1919 - cu ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuş, Türkiyənin Muş, Van qəzalarından köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir.

İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Uşi

**Uşi** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Əştərək rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 4 km şərqdə yerləşir. Azərbaycanlıların həyatı ilə bağlı IX–XI əsrlərə aid tarixi abidələr indi də durur.

1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, 1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində "yüksəklik, dağın zirvəsi" mənasında işlənən uç (uş) sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Türk dilində uş//uç sözü "son", "başlanğıc", "yuxarı", "zirvə", "qıraq, kənar" mənalarında işlənir. Eyni zamanda qaraqalpaq dilində "dağın zirvəsi" mənasını uşa sözü ifadə edir.

Toponimin sonundakı "i" topoformant kimi çıxış edir. Relyef əsasında yaranan sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 167 nəfər, 1873-cü ildə 909 nəfər, 1886-cı ildə 1105 nəfər, 1897-ci ildə 1249 nəfər, 1908-ci ildə 1360 nəfər, 1914-cü ildə 1444 nəfər, 1916-cı ildə 1486 nəfər, 1918-ci ildə 1380 nəfər, 1919-cu ildə 500 nəfər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır.

1918–1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuş, 1920-ci ildə buraya Türkiyədən köçtirülən ermənilər yerləşdirilmişdir. Azərbaycanlılardan sağ qalanları ata yurdlarına indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra dönə bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 291 nəfər, 1926-cı ildə 296, 1931-ci ildə 33 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ hökumətinin xüsusi qərarı ilə 1948–49-cu illərdə azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından çıxarılıb zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Antiklerikalizm

**Antiklerikalizm** (qəd. yun. άντι — əksinə, əleyhinə və  — din) — dini təşkilatların, ruhaniliyin, həmçinin siyasi, iqtisadi, mədəni, elm və təhsil sahəsində dini hakimiyyətin əleyhinə istiqamətlənmiş sosial hərəkatdır. XVIII əsrdə maarifçiliyin çiçəklənməsi dövründə Avropanı ateizmin birinci dalğası bürüdüyü zaman, kilsə əleyhinə yönələn istənilən hərəkat antiklerikalizm adlandırılırdı.

## Ateizmdən fərqi
Antiklerikalizm ateizmə bənzəsə də özünün xarakterik xüsusiyyətləri mövcuddur:
* Antiklerikalizm müxtəlif  dinlər tərəfindən təklif edilən allahın və ya digər fövqəlgücün mövcudluğunu inkar etmir
* Antiklerikalizm dinin həqiqiliyini inkar etmir, yalnız kilsənin ictimai həyatdakı rolunun artırılması qarşı çıxır.

## Antiklerikalizmin tarixi
Müxtəlif növ Antiklerikal fikirlər hələ qədim filosoflar tərəfindən söylənilmişdir. Antiklerikalizm orta əsrlərdə Avropada dini həyatın dünyəvi həyatdan üstün olmasıilə bağlı kilsə ideyaların qarşı mübarizə üsulu olmuşdur. Orta əsrlərdə antiklerikalizmin əsas istiqaməti feodal kilsələrin,bəzən də bütövlükdə cəmiyyətin tənqid olunmasından ibarət idi. Kəndli Antiklerikal hərəkatların əsası iqtisadi məqsədlər təşkil etsə də, həmin hərəkarlar dini baxımdan əsaslandırılır. 

Kilsə tərəfindən müəyyən edilmiş qaydaların dəyişilməz saxlanılması, bu qaydaları əsaslandıran ideologiyaya şübhələri artırdı. Burjua inqilablarının idealogiyasında antiklerikalizm əvəzedilməz yer tuturdu. Belə ki, gənc burjuaziya kilsənin siyasətini tənqid edir, kilsələrə məxsus torpaq sahələrinin müsaridə edilməsi ilə bağlı qərarların qəbul edir və kilsənin dövlətdən ayrılmasını təklif edirdilər. 

Antiklerikalizm Renessans dövründə ilkin burjuaziyanın ideoloqları, humanistlər ədiblər və filosofların əsərlərində dünyəvi əsaslar qazandı. Bu isə öz növbəsində dini dözümlülük,həmçinin antik dövrdən sonra katolik kilsəsinin itirdiyi insana münasibət konsepsiyasının bərpa edilməsi üzrə mübarizəyə təkan verdi. 

## Məşhur antiklerikallar
* Leonardo Bruno
* Poco Braççolini
* Cordano Bruno
* Anton Tomaj Linxart
* Con Toland
* Volter
* Ceremi Bentaç
* Abbat
* Vitali Ginzburq
* Jores Alfyorov
* Riçard Dokinz
* Otto fon Bismark

## Xarici keçidlər

* Критическое отношение к религии — антиклерикализм. 
* Передача «С христианской точки зрения», тема: «Антиклерикализм», ведущий Я. Кротов, собеседники — Е. В. Ихлов, С. М. Соловьев,  21 июля 2005 г.
* А. Н. Ракоши-Шулецкий. Эссе-компендиум «Против христианствa»
* Передача «С христианской точки зрения», ведущий Я. Кротов, собеседники — президент фонда «Здравомыслие» А. Е. Сафрончук и социолог Н. Зоркая, радио «Свобода», 25 июня 2011 г.
## Həmçinin bax

## İstinadlar
Hacı Xəlil (Abaran)

**Hacı Xəlil** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Alagöz (Araqadz) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Alagöz dağının ətəyində, Düzkənd kəndinin yaxınlığında yerləşir. Alagöz (Araqadz) rayonu təşkil edilənədək (15 mart 1972) Abaran rayonunun inzibati-ərazi bölgüsünə daxil olmuşdur. 1728-ci ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1728-ci ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə bu kəndin Abaran nahiyyəsində yerləşdiyi göstərilir və həmin nahiyyədə Xəlil Məhəmməd oğlu adlı bir nəfərin adına torpaq sahəsi olmuşdur. Ehtimal ki, həmin şəxs (Xəlil) kənd saldırıb və kənd də (Hacı Xəlil kəndi) onun adı ilə adlarıdırılıb. Kəndin X əsrdə salındığı qeyd edilir.

## Toponimi
1850-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Tsaxkovit adlandırılmışdır. Ehtimal ki, gətirilmə addır və Qars əyalətində Hacı Xəlil dağının adındandır. Dağ isə oradakı "Hacı Xəlil" pirinin adı ilə adlandırılmışdır. Toponim Hacı Xəlil şəxs adı əsasında formalaşmış antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 15.VII.1946-cı il fərmanı ilə dəyişdirilib Tsaxkahovid qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Bu kəndin sakinləri azərbaycanlılar olmuşdur. Türkmənçay müqaviləsindən sonra, 1830-cu illərdə xaricdən köçürülən ermənilər, bu kənddə yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Çobanmaz

**Çobanmaz** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 2022&nbsp;km şimal-şərqdə, Hədis dağının ətəyində, Göykilsə (Kaputan) kəndinin yaxınlığında yerləşir. 15 mart 1972-ci il kimi, Alagöz (Araqadz) rayonu təşkil edilənə qədər Abaran rayoııunun inzibati - ərazi bölgüsünə daxil olnuışdur. Erməni mənbələrində kəndin adı Çobangöməz, Çobangörükməz, Çobangərəkməz, Çobangerikməz formalarında da qeyd edilmişdir.

Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Çobangyərəkməz formasında əksini tapmışdır.

Toponim çoban türk etnoniminə «təpə» mənasında işlənən mar sözünün fonetik variantı olan maz sözünün qoşulmasından əmələ gəlmişdir. Türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində söz sonunda r~z səsəvəzlənməsi (gör~göz, yor (maq) - yoz (maq) qanunauyğun haldır. Deyilənlərdən bir daha bu qənaətə gəlirik ki, mar və maz eyni mənalı sözlərdir.

Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25.l.1978-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Avşen qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1873 - cü ildə 24 nəfər, 1886-cı ildə 36 nəfər, 1897-ci ildə 77 nəfər, 1905-ci ildə 88
nəfər, 1914 - cü ildə 97 nəfər, 1916-cı ildə 96 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1850-ci ildə Qarsdan ermənilər, 1877-78-cı il rus-türk müharibəsı zamanı Türkiyədən kürdlər köçürülərək bu kənddə yerləşdirilmişdir 1918-ci ilin yazında azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Ferdinand Bokkoni

**Ferdinand Bokkoni** (; ) — məşhur italyan biznesmen və xeyriyyəçi. Bokkoni Universitetinin yaradıcısı.

## Təhsilə qayğısı

Bokkoni Universiteti Ferdinand Bokkoninin maliyyələşdirməsi sayəsində yaradılmışdır. Universitetin adı da oğlu Luici Bakkoninin şərəfinə belə adlandırılmışdır: **Luici Bakkoni adına Kommersiya Universiteti** Belə ki, sahibkar Birinci İtaliya-Həbəşistan müharibəsi zamanı 1 mart 1896-cı ildə Adua döyüşündə həlak olmuş oğlu Luicinin adını şərəfləndirmək və yaşatmaq qərarına gəlmişdi. Həmin döyüşlərdə İtaliya Həbəşistana tam məğlub olaraq 11 mindən çox insan itirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Università commerciale Luigi Bocconi
Gürcüstan legionu

**Gürcüstan legionu** () - İkinci dünya müharibəsi zamanı SSRİ qüvvələri tərəfindən döyüşən və əsir alınan gürcülərdən təşkil olunmuş legion. *Gürcüstan legionu* digər etnik toplumların legionları kimi mənsub olduqları xalqın SSRİ-dən müstəqil olması üçün mübarizə aparırdı. Gürcüstan legionu ilə yanaşı Azərbaycan və Ermənistan legionları da Vermaxt tərəfindən aparılan hərbi əməliyyatlarda fəal iştirak etmişdir. Gürcü legionu daha çox 1945-ci ilin aprel ayında Hollandiyanın şimalında yerləşən Teksel adasında başlatmış olduğu üsyan ilə məşhurdur.

Vermaxt qüvvələrinə qarşı başladılan üsyan hərəkatına gürcü komandir Şalva Loladze rəhbərlik etmişdir. 45 gün davam edən üsyan nəticəsində gürcü legionuna daxil olan 565 gürcü əsilli şəxs öldürülmüş və legion məğlub olmuşdur. Baş verən hadisə İkinci dünya müharibəsinin son geniş həcmli döyüşlərindən biri sayılır. Gürcüstan legionu ilə döyüşdə 812 alman əsgəri öldürülmüşdür.

## Vermaxtın tərkibindəki gürcü birlikləri
* 795-ci batalyon "Şalva Maqlakelidze"
Döyüşləri: 1942-ci ildə Şimali Osetiya, 1943-cü ildə Fransa

* 796-cı batalyon
Döyüşləri: 1942/43-cü illərdə Tuapse, Şimali Qafqaz

* 797-ci batalyon "Georgi Saakadze"
Döyüşləri: 1943/44-cü illərdə Fransa

* 798-ci və 799-cu batalyon
Döyüşləri: 1943/44-cü illərdə Fransa, 1945-ci ildə Almaniya

* 822-ci batalyon
Döyüşləri: 1943-1945-ci illərdə Fransa və Teksel (Hollandiya)

* 823-cü və 824-cü batalyon
Döyüşləri: 1944-cü ildə Lvov (Polşa)

## Həmçinin bax
* İkinci dünya müharibəsi
* Faşist Almaniyası
* Vermaxt
* Azərbaycan legionu
* Erməni legionu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sovet könüllüləri "Vermaxt"ın tərkibində
Teksel

**Teksel** (, ) və ya **Tessel** — Niderlandın Şimali Hollandiya vilayəti ərazisində yerləşən şəhər. Qərbi-Friz adaları arasında əhali baxımından ən iri adasıdır. Adada eyni adlı ərazi inzibati vahidliyi fəaliyyət göstərir. Hələ 1415-ci ildə adada yerləşən yaşayış məntəqəsi müstəqil şəhər statusu almışdır.. Bölgənin sahəsi 585,96&nbsp;km² təşkil etsə də, onun 416,14&nbsp;km² ada ərazisinə daxildir. Teksel şəhəri adadan kənar sahəsi ilə birlikdə Niderlandın sahəsi ən böyük şəhəridir.

## Coğrafi məlumat

Adanın sahəsi 169,82&nbsp;km² təşkil edir. Onun ərazisində 13,711 nəfər (2008) yaşayır. 
Adada 7 şəhərcik vardır: 
* De Koksdorp
* De Kooq
* De Vaal
* Den-Burq
* Den-Hoorn
* Oosterend
* Audeşild
Adada onlarla kiçik qəsəbə yerləşir. Ada Şimal dənizi ilə Vadden dənizi (körfəz) arasında təbii sədd rolunu oynayır. Ada quşların əsas miqrasiya yerlərindəndir. Əsasən qazların miqrasiyası yolu ada üzərində yerləşir.

## İstinadlar
İnsan fiqurlu şahmat

"İnsan fiqurlu şahmat" şahmatın bir növüdür və burda fiqruları insanlar əvəz edir. İnsan fiqurlu şahmat adətən açıq havada və ya böyük şahmat lövhəsi üzərində oynanılır. İntibah dövrünün sərgilərində tez-tez oynanılırdı. İnsan fiqurlu şahmat səhnə döyüşü təlimi keçmiş aktyorlar tərəfindən xoreoqrafiya səhnələri göstərilir. Həqiqətən fiqurun götürülüb götürülmədiyini fiqur vuranları təmsil edən xoreoqrafiya döyüşçüləri müəyyən edir. Alternativ olaraq fiqurlar "Yaradıcı Anarxizm Cəmiyyəti" tərəfindən istifadə edilən qaydaları izləyərək boks edə bilərlər

Kostyumlu insan fiqurlu şahmat 1923-cü ildən Venesiya yaxınlığında, İtaliyanın Marostika şəhərində hər iki ildən bir sentyabrın 2-ci həftəsində səhnələşdirilir. Oyun 1454-cü ildə iki aşiq gənc cənab arasında qadının kimin olmasına qərar vermək üçün oynanılan əfsanəvi oyun anılır.

## Animasiya geyimli insan fiqurlu şahmat
2004-cü ildə "Metrocon" şirkəti ilk animasiyalı insan fiqurlu şahmat yaratdı və keçirtdi. Bu ilkin ssenari idi və döyüş xoreoqrafiyasından istifadə edilirdi.

O vaxtdan etibarən, Bostondan tutmuş Manifest animasiyalarina qədər öz miqyasina görə fərqlənən digər animasiyalar ilə bağlı konvensiyalar şahmat fiqurlarında insanların animasiya və ya videooyun qəhrəmanlarını canlandırdığı insan şahmatını əks etdirdilər. Bəzi animasiya geyimli şahmat oyunları mövzulaşdırıldı(good versus evil, Shounen versus Shoujo, occult versus science, angst versus sugar).
Terston

**Terston** () — ada bütünlüklə Buzlaqla örtülüdür. Onun şimal-qərbində Elsuorta Torpağı yerləşir.
## Coğrafiyası

Adanın uzunluğu 215&nbsp;km, eni 90&nbsp;km təşkil edir və xüsusiyyətlə o Antarktidanın üçüncü ən böyük adasıdır. Ada materikə Abbot şelf buzlağı vastəsi ilə birləşir.

## Tarixi
Ada 27 fevral 1940-cı ildə kontr-admiral Riçard Berd tərəfindən səmadan kəşf edilir. Onu Nyu-Yorkdan olan parça iatehsalçısı, «Byrd Cloth» paltar ishesalı müəssəsinin dizayneri və ekspedisiyanı maliyyələşdirən V.Qarris Terston şərəfinə adlandırılıb.

Ada ilk dəfə yarımada kimi xəritəyə salınır. 1960-cı ildə adanı materikdən ayıran boğaz aşkarlanıb.

## İstinadlar
Saypl

**Saypl adası** () — Cənub okeanında Amundsen dənizi və Ross dənizi arasında yerləşir.

Ada Meri Berd Torpağından şimalda qərar tutur. Adanın ərazisi Antarktida haqqında konvensiyaya əsasən heç bir dövlətə məxsus deyil.

Saypl adasını səthi bütünlüklə qar və buzla örtülüdür. Uzunluğu 110&nbsp;km, ən hündür nöqtəsi Mont-Sipl sonmüş vulkanıdır (3110 m). Ada ABŞ Antarktida araşdırmaçısı, coğrafiyaçı Pol Sayplın şərəfinə adlandırılmışdır.  
## Mənbə
* U.S. Geological Survey, Atlas of Antarctic Resear 

## İstinadlar
Xədicə (ad)

**Xədicə** — qadın adı. Ərəb mənşəyi addır.

## Etimologiya

* **[[Xədicə]]** — Məhəmməd peyğəmbərin həyat yoldaşı. Fatimənin anası.
* Xədicə Sultan xanım — Azərbaycan şairəsi
* Xədicə Abbasova — Müğənni. Filmlərdə mahnı ifa edən.
* Xədicə Qayıbova — ilk azərbaycanlı pianoçulardan biri.
* Xədicə Qazıyeva — Azərbaycan aktrisası, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti.
* Xədicə Əlibəyova —  Azərbaycan maarifpərvəri, publisist, naşir, Azərbaycanda ilk qadın redaktor.
* Xədicə İsmayılova — Azadlıq Radiosunun Bakı bürosunun jurnalisti

;Digər
* Xədicəgülü — zanbaqçiçəklilər sırasının nərgizçiçəyikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Həmçinin bax
* Xədicəxanım
* Xədicə Sultan
İrəvani

**İrəvani** — tarixən Azərbaycanda daha çox işlədilən təxəllüs.

* Məhəmmədhəsən xan Sərdar İrəvani — Yəzd və Kirmanın hakimi.
* Hacı Mirzə Ağası İrəvani — 1835–1848-ci illərdə İranın baş naziri.
* Fazil İrəvani — Qafqaz müsəlmanlarının II Şeyxülislamı.
* Mirzə Qədim İrəvani — XIX əsrdə yaşamış Azərbaycan portretçisi və ornamentalist rəssamı.
* Hacı Süleyman İrəvani — XVIII əsrdə yaşamış Azərbaycan həkimi və alimi.
* İrəvani Aşub — Azərbaycanlı şair və yazıçı
* Şeyx Əbdülkərim İrəvani — İslam alimi, müctəhid.
* Məhəmmədrəhim Mütəqqi İrəvani — İranlı sərmayədar və sahibkar 

## Həmçinin bax
* İrəvanlı
* İrəvanski
İrəvanski

**İrəvanski** — təxəllüs, soy.

***[[İrəvanskilər]]**
:*Abbasqulu xan İrəvanski — İrəvan şəhər dumasının üzvü. 
:*Kərim xan İrəvanski — Rusiya və Azərbaycan hərbi xadimi, polkovnik.
:*Əliqulu xan İrəvanski — azərbaycanlı rusiya zabiti, Krım müharibəsində iştirak edib.
:*Böyük xan İrəvanski — Abbasqulu xan İrəvanskinin oğlu.
:*Allahyar xan İrəvanski — 
:*Əli xan İrəvanski — 
:*Nazxanım İrəvanskaya — 
:*Mehdi İrəvanski — Azərbaycan tarixçisi, professor.

## Həmçinin bax
* İrəvanlı
* İrəvani
Karney

**Karney** () — Cənub okeanı akvatoriyasında Meri Berd Torpağının sahilində yerləşir.

## Tarixi
Ada ABŞ admiralı Robert Karninin şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1957–1958 ci illərdə Ümudünya qeofizika ilinə dəstək üçün təşkil edilən dəniz əməliyyatına rəhbərlik etmişdir.

Ada Antarktida haqqında konvensiya əsasən heç bir ölkəyə mənsub olmasa da, adaya virtual dövlətlər olan Vestarktika və Flandensis knyazlığı ərazi iddiasındadırlar.

## Mənbə
Karney adası
Argentina Futbol Assosiasiyası

**Argentina Futbol Assosiasiyası** (, ; **AFA**) Buenos-Ayresdə yerləşən Argentina futbolunun idarəedici orqanı. O, Argentina liqa sisteminin əsas divizionlarını (Primera Diviziyasından Torneo Regional Federal və Torneo Promosional Həvəskarlarına) və yerli kubokları təşkil edir: *Copa Argentina*, *Supercopa Argentina*, *Copa de la Liga Professional*, *Trofeo de Campeones de la Liga Professional* və Beynəlxalq Superkubok. Qurum həmçinin Böyüklər, U-20, U-17, U-15, Olimpiya və qadın komandaları da daxil olmaqla bütün Argentina milli komandalarını idarə edir. Bunda əlavə, qadın, uşaq, gənclər, futzal və digər yerli liqaları da təşkil edir.

## İstinadlar
Ruzvelt adası (Antarktida)

**Ruzvelt adası** () — Cənub okeanında yerləşən ada.

Ada Antarktida haqqında konvensiya əsasən heç bir dövlətə mənsub olmasa da Ross ərazisi adlı böləsinin nəzarətindədir. Bu əraziyə isə Yeni Zelandiya iddia edir.

## Coğrafiyası
Ruzvelt adası hal hazırda hər tərəfdən su ilə örtülü bir məkan deyildir. Belə ki, il boyu onun ərazisi Ross buzlağı daxilindədir. Üstəlik ada kifayət qədər qalınlığa malik buzlaq qatı ilə örtülüdür.

## Tarixi

İlk dəfə Ruzvelt adasını 1929-cı ilin noyabrında geoloq Lourens Huldun rəhbərlik etdiyi dəstə tərəfindən aşkarlanır. Onlar Kraliça Mod Torpağı ərazisini (oranı ilk dəfə Roald Amundsen aşkalayıb) tətqiq etmək istərkən Ross buzlağı daxilində hündür geniş ərazi aşkarlamışdırlar.

Ada rəsmi olaraq 1934-ci ildə ABŞ kontr-admiralı Riçard Berd yüksəkliyin müstəqil ada olduğunu aşkarlayır. Ada o zaman ABŞ prezidenti olan Franklin Ruzveltin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
 
## Mənbə
*  Ruzvelt adası #ing.#
Disko adası

**Disko adası** və ya **Kekettarsuak** (, ) — tərçümədə Böyük ada mənasını verirdi. Qrenlandiyanın qərbində Baffin dənizi akvatoriyasında yerləşir. Ada Danimarkaya məxsusdur.

## Ümumi məlumat

Ada özlüyündə bazal düzənlikdən ibarətdir. Bir hissəsi isə buzlaqlarla örtülüdür.

Adanın sahəsi — 8578&nbsp;km²}} təşkil edir və bu göstərici ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 85-ci yeri tutur.

Maksimal eni — 160, orta dünsürlük — 975 metr, ən hündür nöqtəsi — 1919 metr təşkil edir. Əhalisi — 1100 nəfərdir (2005).

Adanın cənubunda Kekettarsuak və ya *Qodhavn* () limanı yerləşir. Onun əhalisi — 1032 nəfərdir (2005). Şəhər Qərbi Qrenladiyanın inzibati mərkəzidir. Ada qonur və daş kömür yatağları vardır.

## Tarixi
Ada ilk dəfə norveçli Kürən Erik tərəfindən 982–985 ci illər ərzində kəşf edilmişdir. Ada ovçuluq və balıqçılıq üçün istifadə edilirdi. 1994-cü ildə adada göldə yeni mikroskopik canlı aşkarlanmışdır.

## İstinadlar
Vitali Vulf

**Vitali Yakov Vulf** (23 may 1930, Bakı — 13 mart 2011, Moskva)— Rusiya sənətşünası, teatrşünas, film tənqidçisi, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, tənqidçi. Rusiya Federasının əməkdar xadimi(1998). "Mənim gümüş kürəm" proqramının müəllifi və aparıcısı olmuşdur..

## Tərcümeyi-hal
Vitali Vulf rəsmi məlumatlara görə, 1930-cu ildə, qeyri-rəsmi məlumatlara görə, 1932-ci ildə anadan olub

## İstinadlar
Komla Dumor

**Komla Dumor** (; d. 3 oktyabr 1972, Akkra, Qana – ö. 18 yanvar 2014, London, İngiltərə, Böyük Britaniya) — məşhur afrikalı jurnalist; Böyük Britaniyanın "BBC World News" telekanalında Afrika ilə bağlı xəbərlər proqramının () məşhur aparıcısı.

## Həyatı
Komla Dumor 3 oktyabr 1972-ci ildə Qananın paytaxtı Akkrada doğulmuşdur. Atası Ernest Dumor bir sosiologiya professoru və anası Seselya Dumor isə kütləvi kommunikasiya üzrə magistr dərəcəsinə malik idi. Babası Filip Qbeho, Qana himninin bəstəkarı idi.

## Ailəsi
Komla Dumor 2001-ci ildə Kvansema Quansah ilə evlənmişdir. Bu evlilikdən onların üç övladı dünyaya gəlmişdir.

## Fəaliyyəti
Vətənində radiojurnalist kimi çalışaraq "İlin jurnalisti" adını alandan sonra 2007-ci ildə BBC-də işləməyə başlamışdı.

Komla Dumor "Afrikanın 100 ən nüfuzlu adamı" reytinqində yer almışdı və onu "Afrikanın ulduzu" adlandırırdılar.

## Vəfatı
18 yanvar 2014-cü ildə vəfat etmişdir. Onun cəsədi Londondakı evində tapılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Obituary in *The Independent* by Marcus Williamson, 22 January 2014.
*About Us , BBC World Service.
*Focus and Network presenters , BBC World Service.
*Cephas, "Ghana: Komla Dumor Anchors BBC Africa Business Report", allAfrica, 21 August 2009.
*Jason Von Berg and Nikita Camacho, "Video: Komla Dumor – The man behind the suit", DStv, 18 November 2013.
*"Komla Dumor – The big anchor with the patience of a saint" , Joy Online, 4 December 2013.
*"Telling the African Story", Komla Dumor, TEDxEuston.
Bağça şahmatı

**Bağça şahmatı** — bağça üzərində yerləşdirilmiş lövhə üzərində oynanılan şahmat növüdür. BUrda hündür fiqurlardan istifadə edilir. Məqsəd şahmatın ancaq qapalı məkanlarda oynanılmadığını göstərməkdir. Əsasən məktəblərdə, otellərə və parklarda oynanılır.

## İstinadlar
Böyük İrmandinya üsyanı

**Böyük İrmandinya üsyanı** () - 1467-1469-cu illərdə İspaniyanın Qalisiya bölgəsində baş vermiş üsyan. XV əsrdə Avropada baş vermiş ən böyük üsyanlardan biridir. Bu və 1431-1435-ci illərdə baş vermiş kiçik üsyanda yerli ziyalıların böyük rolu olmuşdur. Həmin dövrdə Qalisiyanın bağlı olduğu Kastiliya Krallığı tərəfindən hər iki üsyan yatırılmışdır.

## Səbəblər

İrmandinya sözü bir çox dəfə Qalisiyada istifadə olunmuşdur. "Kiçik qardaş" və ya "dəliqanlı" mənasını daşıyır və orta əsrlərdə İspaniyada istifadə olunan bir söz olmuşdur. Bu dövrdə Qalisiya Kastiliya və Leon Krallıqlarından asılı olsa da, dağların arxasında yerləşdiyindən mərkəzi hakimiyyət burada zəif idi. IV Henri və qardaşı Alfonso arasında baş verən vətəndaş müharibəsi səbəbi ilə də krallıq zəifləmişdi.

Üsyan 1467-ci ildə başlasa da, üsyana hazırlıq bir neçə il başlanmışdı. Xüsusilə ərzaq problemi və vəba epidemiyaları üsyanın əsas səbəbləri olmuşdur. Kəndlilər, şəhərlilər, din adamları, ziyalılar üsyana qoşulanlar arasında idi. Üsyanda ümumilikdə 80.000 nəfər iştirak etmişdir. Üsyançılar iki il ərzində krallığa məxsus 130 qalanı darmadağın etmişdilər.

Üsyanın ilk illərində kral və tərəfdarları Portuqaliyaya qaçmışdılar. Lakin 1469-cu ildə Pedro Madruqanın başçılığı altında krallıq Portuqaliya tərəfdən əks-hücuma başlamışdır. Daha yaxşı silahlanan kral ordusu üsyanı yatırmışdır. Üsyanda iştirak edən bir çox nəfər ya edam edilmiş, ya da həbs edilmişdir.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* h-debate.com
Somerset (ada)

**Somerset** () — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan qayalı ada olaraq Barrou boğazının cənubunda yerləşir.

## Coğrafiyası

Adanın sahəsi  24 786&nbsp;km², Kanada Arktik arxipelaqında 10-cu, Kadada 12-ci, dünyada isə 46-cı yeri tutur.

Ada Ümumdünya vəhşi təbiət fonduna daxildir..

## Tarixi
Ada ilk dəfə ingilis dənizçi Vilyam Parri tərəfindən 1819-ci ildə kəşf edilir və doğulduğu İngiltərənin Somerset qraflığının şərəfinə adlandırır.. Ceyms Klark Rocc özünün 1848-ci ildəki ekspedisiyası zamanı tətqiq edir. 1937-1948 ci illərdə adada *Hudzon Körfəzi Kompaniyasının* Fort-Ross faktoriyası fəaliyyət göstərirdi. Hal-hazırda adada yaşayış yoxdur.  
## İstinadlar
Baylot

**Baylot** (, ) — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan ada, Baffin Torpağı adasının şimal-şərqində yerləşir. İnzibati cəhətdən Nunavut vilayətinin Kikiktani ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası

Adanın sahəsi 11 067&nbsp;km² təşkil edir. Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 72-ci, Kanadada isə 17-ci yeri tutur. Sahil xətdinin uzunluğu 579 kilometrdir.. **Baylot adası** — Sirmilik milli parkının bir hissəsini təşkil edir.

## Tarixi
Baylot adası Robert Baylotun şərəfinə adlandırılıb. O, 1616-cı ildə Şimal-Qərb keçidini aşkarlamaq məqsədilə təşkil etdiyi ekspedisiyası zamanı kəşf edilir. 1906-cı ildə kanitan Cozef-Elzer Berner rəsmi olaraq adanı Kanadanın ərazisi elan edir.

## İstinadlar
 

## Mənbə
* Baylot adasına səyahət (ing.)
Şalva Loladze

**Şalva Loladze** (; ; ; ) - keçmiş SSRİ əsgəri. Üçüncü Reyx tərəfindən yaradılmış Gürcüstan legionuna rəhbərlərindən biri. Loladze 1945-ci ilin 5 aprel tarixində Niderlandın Teksel adasında Reyxə qarşı başladılmış üsyan hərəkatına rəhbərlik etmişdir.

## Həyatı

Loladze İkinci dünya müharibəsindən əvvəl və müharibə başlayan zaman SSRİ ordusunda xidmət etmişdir. Sovet Hava Qüvvələrində kapitan rütbəsinə yüksəlməsinin ardından döyüş təyyarələrinin pilotu kimi döyüş əməliyyatlarında iştirak edir. Loladzenin içərisində olduğu təyyarə 1942-ci ildə Ukrayna səmalarında olarkən almanlar tərəfindən vurulur. Reyx tərəfindən əsir alındıqdan sonra Gürcüstan legionuna qoşulmaq qərarı verən Loladze legionun tərkibində yaradılmış Böyük Tamaranın adını daşıyan *822-ci piyada batalyonuna* rəhbərlik edir. Müharibənin sonlarına yaxın almanların məğlub olacağını anlayan gürcülər tərəfindən 1945-ci ilin 5 aprel tarixində Niderlandın Teksel adasında üsyan hərəkatı başladılır. Sözügedən üsyana Şalva Loladze rəhbərlik edirdi. Keçmiş sovet pilotu 1945-ci ilin 25 aprel tarixində Reyx əsgərləri ilə aparılan döyüş zamanı öldürülmüşdür. Teksel adasında yerləşən toplu gürcü məzarlığı Şalva Loladzenin adını daşıyır və şəxsin özü də orada dəfn edilib.

## İstinadlar
Adi Şamir

**Adi Şamir** (; ) — İsrailli kriptoqrafdır. O, RSA alqoritminin ixtiraçılarından biridir (digərləri Ron Rivest və Len Adleman. Bundan başqa, O, diferensial kripto-analizin yaradıcılarındandır, ümumiyyətlə, kriptoqrafiya və informatikanın bir çox sahəsinə onlarla töhfələr veribdir.

## Həyatı
Adi Şamir (Adi Shamir) 6 iyul 1952-ci ildə Təl-Əvivdə anadan olmuşdur.

## Təhsili
O bakalavr dərəcəsini riyaziyyat üzrə Tel-əviv universitetində 1973-cü ildə almışdır. O, magistratura və doktorantura dərəcələrini informatika üzrə Veiçman institutunda uyğun olaraq 1975 və 1977-ci ildə bitirmişdir. 

## Fəaliyyəti
Hesablama sistemləri nəzəriyyəsi sahəsində ixtisaslaşmış israilli alim, kriptoanalitik, Veysman institutunun informatika və tətbiqi riyaziyyat üzrə professoru Adi Şamir 2002-ci ildə Ronald Linn Rivest (Ronald Linn Rivest) və Leonard Adlemanla (Leonard Adleman) birgə açıq açarlı şifrləmə sisteminin praktiki faydalarının artırılmasına verdiyi əvəzsiz töhfəyə görə Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Ellef-Rinqnes

**Ellef-Rinqnes adası** (, ) — Kanada Arktik arxipelaqının Sverdrup adaları qrupuna daxildir. Adada daimi yaşayış məntəqəsi yoxdur. Şimal-qərbdə 1948-ci ildən meteostansiya və aeroport fəaliyyət göstərir. 1994–2001-ci illər ərzində Şimal maqnit qütbü yerləşirdi. İnzibati cəhətdən Nunavut ərazisinin Kikiktani regionuna daxildir.

## Coğrafiyası

Adanın sahəsi 11 295 km² təşkil edir. Bu göstəriçi ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 69-cu, Kanadada isə 16-cı yerdə gedir. Sahil xətdinin uzunluğu 1027 km təşkil edir..

## Tarixi
Ada 1901-ci ilin mayında Sverdrup ekspedisiyasının iki üzvü — Qunnar İsaksen və Sverre Hаssеl tərəfindən kəşf edilir. "Ellef-Rinqnes" adını Otto Sverdrup ekspedisiyanı maliyyələşdirən iki viyvəçi qardaşların şərəfinə adlandırılıb.

1902-ci ilə qədər Norveçin ərazisi hesab edilirdi. 1929-cu ildə adanı Kanadaya güzəştə getmuşdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ellef-Rinqnes adası Qısa coğrafi ensiklopediya.
* Ellef-Rinqnes adası
Sverdrup adaları

**Sverdrup adaları** () — Kanada Arktik arxipelaqının şimalında Kraliça Yelezaveta adalarının tərkibinə daxildir.

Adaların ümumi sahəsi 66 000 km² təşkil edir. Ən iri adaları: Aksel-Heyberq (43 178 km²), Ellef-Rinqnes (11 295 km²), Amund-Rinqnes (5 255 km²). Aksel-Heyberqdə hündürlük 2211 metrdir, adada sahəsi 12 500 km² olan buzlaq vardır. Fiordlarla zəngindir. Ellef-Rinqnes adasında aeroport və meteostansiya fəaliyyət göstərir.

Adlar qrupu Norveçli qütb araşdırmaçısı Otto Sverdrupun (1898–1902) şərəfinə adlandırılmışdır.

## Mənbə
* adaları
* Sverdrup adaları
Amund-Rinqnes

**Amund-Riqnes** (, ) — Kanada Arktik arxipelaqının Sverdrup adaları qrupunun tərkibinə daxildir. Adada daimi yaşayış yoxdur. İnzibati cəhətdən isə Nunavut vilayətinin Kikiktani bölgəsinə daxildir.

## Coğrafiyası

Adanın sahəsi 5 255 km² təşkil eedir. Bu göstəriçi ilə Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 112-ci, Kanadada isə 25-ci yeri tutur. Adanın sahil xətdinin uzunluğu 500 kilometrdir..

## Açılışı
Ada 16 aprel 1900-cü illərdə Otto Sverdrup tərəfindən kəşf edilir. O, adanı tətqiq etmək üçün ekspedisiyanın iki üzvünü (Qunnar İsaksen və Serra Hassel) adaya göndərir. Amund-Rinqnes adı ekspedisiyanı maliyyələşdirən Oslodan olan piyvəçi iki darrdaşdan böyüyünün şərəfinə adlandırılmışdır.

1902-ci ildən ada Norveçə məxsus idi. 1930-cu ildən isə adanı Kanadanın lehinə öz hüququndan imtina etmişdir.

## Ədəbiyyat
* William James Mills, Exploring polar frontiers: a historical encyclopedia, Vol. 2

## İstinadlar
Fəhlə və kolxozçu

[thumbnail|1957-ci ilin SSRİ [poçt markası]]
**"Fəhlə və kolxozçu"** () — Sovet heykəltaraşlığı tarixində əbədiyyət qazanan əsərlərdən biri. Bu əsər keçmiş SSRİ-nin sadəcə sənət deyil, həm də siyasi simvollarından biri olmuşdur. Əsərin müəllifi SSRİ xalq rəssamı, 5 dəfə Stalin mükafatı laureatı Vera Muxinadır. Abidənin hündürlüyü 24,5 metr (pavilyon-postamentin hündürlüyü 34,5 metr), ümumi ağırlığı isə 185 tondur.

## Mənası
İşıqlı gələcək rəmzi olan əsərin mənası fəhlə və kəndli ittifaqını oraq və çəkicin timsalında əbədiləşdirməkdir.

## Tarixi
[thumbnail|1937-ci ildə Ümumdünya sərgisində, [Paris, Fransa]]
"Fəhlə və kolxozçu" kompozisiyası 1937-ci ildə Ümumdünya sərgisində göstərilmək üçün yaradılmış və Parisə aparılır. Parislilər bu heykəli özlərində saxlamaq üçün imza yığırlar. Fransız yazıçısı, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Romen Rollan rəy kitabında belə yazmışdı:

*"Sena sahillərində iki sovet nəhəngi ram olmayan ruh yüksəkliyi ilə oraq və çəkici ucaldırlar və biz onların sinələrindən xalqı azadlığa, birliyə səsləyən və onların qələbəsinə gətirib çıxaran qəhrəmanlıq himninin axdığını eşidirik".*

Məşhur qrafik Frans Mazerel heyrətini belə ifadə edib:

*"Sizin əsəriniz biz fransız sənətkarlarının başına sanki bir qaynar qazan su tökdü. Biz bütün gecəni ondan danışırıq".*

Heykəli Eyfel qülləsinin yaxınlığında yerləşdirirlər. Lakin parislilərin bu xahişi SSRİ rəhbərliyini qane etmir. Heykəli Moskvaya gətirirlər və o, Moskvada Xalq Təsərrüfat Nailiyyətləri Sərgisində ucaldılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*«Рабочий и колхозница». Инфографика
*''В. Николаев и П. Тарасенко.'' «Гигантская статуя из нержавеющей стали»  — ВСХВ. Советский павильон на Парижской выставке 1937 года
*Париж-37: «Рабочий и колхозница»
*«Железная парочка»  Огонёк, № 11, 12—18 марта 2007 года
*Архнадзор — Рабочий и колхозница 27 июля 2007
* «Рабочий и колхозница» вернулись на своё место у ВВЦ 
**Б. Руденко.* «Рабочий и колхозница». Возвращение // «Наука и жизнь» № 11, 2009.
*Интервью с руководителем авторского коллектива по реставрации монумента Вадимом Церковниковым, передача «Своими глазами», радио «Эхо Москвы», 8.10.2010
*''Суздалев П.'' «Рабочий и колхозница» // Новый мир, № 7, 1971.
Çarli Makdonnell

**Çarli Makdonnell** (; ) — britaniyalı vloqçu, rejissor və musiqiçi. 2011-ci ilin iyunun 15-də onun *charlieissocoollike* adlı YouTube kanalı Böyük Britaniyada birinci milyon abunəçi yığan kanal olmub.

## Həyatı

Makdonnell Bat şəhərində Lindsi və Mark ailəsində anadan olub. Onun qardaşı Uillyam və bacısı Birdi var. Bat şəhərindəki Biçen Kliff məktəbində təhsil almış.

Makdonnell *charlieissocoollike* adlı YouTube kanalı təsis açıb, 2007-ci ilin aprelin 3-də vloqlarını paylaşmağa başlamışdı. Onun populyarlığını qazandıran *'How To Get Featured on YouTube* adlı ilk videosu Birləşmiş Krallığının YouTube baş səhifəsində nümayiş olunub və abunəçilərin sayı iki gün ərzində 150-dən 4000-dən artığına qalxmışdı. 

2011-ci ilini iyunun 15-də kanalı Birləşmiş Krallığında 1 million abunəçi yığan ilk kanal olub. 2013-cü ilin mayında isə, kanalın artıq 2 milliondan çox abunəçi yazılıb.

## Xarici keçidlər
Əsas YouTube kanalı

## İstinadlar
Zöhrablı (Qəmərli)

**Zöhrablı** (*Mrqanuş*) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km məsafədə yerləşir. Kəndin digər adı Zorbalı olmuşdur. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə qeyd edilmişdir.

Toponim qaşqay türk tayfasından olan zöhrablı nəsil adı əsasında əmələ gəlmişdir. Patronomik toponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 20. VIII.1945-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Mrqanuş qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Burada tarixən azərbaycanlılar yaşamışdır.

1828–30-cu illərdə kəndə İrandan köçürülən ermənilər yerləşdirilmiş və azərbaycanlılar deportasiya olunmuşdur.

## İstinadlar
Yefim Fomin

**Yefim Moiseeviç Fomin** () — Sovet siyasi komissarı idi. O, Brest qalasının müdafiəsində göstərdiyi şücaətə görə tanınmış, məhz həmin döyüşün sonunda Vermaxt tərəfindən əsir götürülmüş və dərhal edam edilmişdir.

Fomin, 1909-cu ildə Vitebsk quberniyasının Kolışki şəhərində (indiki Liozna rayonu, Belarus) yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. O, valideynlərini uşaq olarkən itirmiş və yetimxanada böyümüşdür. 1924-cü ildə, 15 yaşlı Fomin Komsomola qoşulur. O, Vitebskdə ayaqqabı fabrikində işləyir və sonra Pskova köçür. Orada, o peşəkar partiya işçisi kimi hazırlıq keçmək üçün Kommunist Partiyası məktəbinə göndərilir. Fomin, 1930-cu ildə 21 yaşında olarkən partiya məktəbində rəsmən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü kimi qəbul edildi. O, məktəbdən qayıdanda Kommunist Partiyasının Pskov şəhər komitəsinin təbliğatçısı olmağa təyin edilir.

## Hərbçi karyerası

1932-ci ildə Partiya Fomini Sovet Ordusuna təyin edir, o siyasi komissar olur və hərbçi kimi Pskov, Krım, Xarkov, Moskva və Latviyada xidmət edir.

1938-ci ilin avqustunda, Fomin Xarkovda 23-cü atıcı diviziyasının diviziya komissarı kimi təyin edilmiş, 1940-cı ildə isə Latviyanın Dauqavpils şəhərində xidmət etmişdi. Halbuki, 1941-ci ilin martında, o alay komissarlığına irəli sürülmüş və Belarusun Brest şəhərində dislokasiya edilmiş 6-cı atıcı diviziyasının 84-cü atıcı alayına təyin edilmişdi.

1941-ci ilin 21 iyununda, Fomin Brestə öz ailəsini gətirmək üçün Dauqavpilsə getmək istəyirdi, lakin o dəmiryolu vağzalındakı insanların böyük izdihamına görə qatar bileti əldə edə bilməmişdi. 22 iyunda, Vermaxt Barbarossa əməliyyatı kod adlı müharibəyə başlayanda Fomin Brest qalasında idi. O, Xolm qapılarını müdafiə edən sovet əsgərlərinə rəhbərliyi öz üzərinə götürmüşdü.

Sovet qarnizonu, almanların şiddətli hücumlarına tab gətirdi və bunu 1941-ci ilin 30 iyununa qədər bacardı. Fominin komissar və yəhudi kimi şəxsiyyəti müəyyən edildiyinə görə 1941-ci ilin 26 iyununda Xolm qapıları yaxınlığında dərhal güllələndi.

1957-ci ilin yanvarında, Fomin Brest qalasının müdafiəsində roluna görə Lenin ordeninə layiq görüldü. 1991-ci ilin mayında, 6-cı atıcı diviziyasının veteranlarının görüşündə Fominin rütbəsinin alay komissarlığına kiçildilməsi ləğv edilmiş və onun diviziya komissarı rütbəsi bərpa edilmişdi.

## İstinadlar
Ayaslı

**Ayaslı** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 5–6&nbsp;km şimal-şərqdə, Gərni çayının sahilində yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal
dəftəri»ndə Böyük Ayaslı formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Ayaslı kimi qeyd edilmişdir.

Kəndin adı erməni dilinə uyğunlaşdırılaraq Ayqestan formasında qeyd edilir .

Toponim ayaslı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə
toponimdir. 1918-ci ildə kəndin adı dəyişdirilib Ayqestan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə tarixən yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. 1828-29 - cu illərdə İranın Xoy və Salmas
bölgələrindən ermənilər köçürələrək burada yerləşdirilmişdir.

Kənddə ermənilərlə yanaşı 1831-ci ildə 129 nəfər, 1873cii ildə 55 nəfər, 1886-cı ildə 55 nəfər,
1897-ci ildə 37 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlıların az bir qismi tarixi torpaqlarına dönmüşdür. 1926-cı ildə burada 5 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

Onlar 1929-1930 - cu illərdə tamamilə qovulmuşdur. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Alpava

**Alpava**, **Arpavar** - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 9&nbsp;km şimalda, Gərnibasar çayının sağ sahilində yerləşir. Erməni mənbələrində
Arpavar formasında qeyd edilir «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Alpevi, «Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti»ndə Albava, Alpava, Alpavan formalarında qeyd edilmişdir.

Toponim qədim türk dilində «igid, qoçaq, cəsur» mənalarında işlənən alp sözü ilə türk dilində «düzənlik, geniş yer», «dərə, vadi» mənasında işlənən ova sözünün fonetik variantı olan ava sözünün birləşməsindən əmələ gəlib, «igidlərin, qoçaqların məskəni, yurdu, düzənlik, vadi» mənasını ifadə edir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 20.VIII.1945-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lusakert,
21.X.1967-cı il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilib Nşavan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 35 nəfər, 1873 - cü ildə 97 nəfər, 1886-cı ildə 121 nəfər, 1897-ci ildə 127
nəfər, 1904 - cü ildə 188 nəfər, 1914 - cü ildə 305 nəfər, 1916-cı ildə 161 nəfər azərbaycanlı
yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin soyqırımına məruz
qalaraq deportasiya olunmuş və kəndə xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndiki
Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz kəndlərinə dönə
bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 31 nəfər, 1926-cı ildə 30 nəfər, 1931-ci ildə 51 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarları ilə azərbaycanlılar 1948-49 - cu illərdə Azərbaycana köçürülmüş və kənd tam erməniləşdirilmişdir.

## İstinadlar

 

:Kateqoriya:Tarixi Azərbaycan kəndləri
:Kateqoriya:Gərnibasar kəndləri
:Kateqoriya:Ermənistandakı Azərbaycan kəndləri
Şimal maqnit qütbü

**Şimal maqnit qütbü** — xəyalı olaraq yer qabığında 90° həmdəvərində hərəkət edən yerin maqnit qüvvəsinin təsirindən yaranan maqnit qütbü.

## Yerləşməsi

Maqnit qütbləri ilə Coğrafi qütblər eynilik təşkil etməyərək üst-üstə düşmür. XVII əsrdə şimal maqnit qütbü Arktikanın buzlaqları üzərində indiki Kanada sərhədlərinə yaxınlaşırdı. Bu o deməkdir ki, Kompasın əqrəbi şimalı təqribi göstərir. .

Hər gün maqnit qütbü ellip sayağı trayektoriya çızaraq hərəkət edir. Maqnit qütbü il ərzində şimal və şimal-qərb istiqamətində 10&nbsp;km hərəkət edir. Bu səbəbdən maqnit qütbü daimi bir yerdə qalmır və dəqiq olmur. XX əsrdən qütb Taymır yarımadası istiqamətinə yönəlmişdir. 2009-cı ildə maqnit qütbünün hərəkət surəti 64&nbsp;km təşkil etmişdi.

Şimal maqnit qütbünün əks hissəsində Cənub maqnit qütbü yerləşir. Əks tərəf isə Arktikanın əksi olan Antarktida ərazisində istiqaməti ilbəil dəyişir.

}) ||(2001) ||(2004)  || (2005)  || (2010)  || (2012) 
|- valign="top"
|Cənub maqnit qütbü ||(1998) ||(2004)  ||(2007)  || (2010)  || (2012) 
|}

## Qütblər

Maqnitin bir qurtaracağı şimalda istiqamətlənir. Digər istiqaməti isə cənubadır. Maqnitlər bir birini itələmə xüsusiyətinə malikdirlər. Buda o anlama gəlir ki, əslində şimal maqnit qütbü *Cənub* maqnit qütbüdür.

## Tarixi
1831-ci ildə ingilis qütb araşdırmaçısı Con Ross  Kanada Arktik arxipelaqında maqnit qütbünü aşkarlayır. Burada maqnit əqrəbinin vertikal olaraq 90° bərabər idi. 1841-ci ildə Con Rossun əmisi oğlu Ceyms Ross cənub maqnit qütbünə çatır.

2005 ci il Ottava qeomaqnit laboratoriyası rəhbəri Karri Nyuit bəyan edir: 400 il müddətində Kanada ərazisində yerləşən Şimal maqnit qütbü Kanadanı tərk etmişdir. XVII əsrdən Kanada Arktik arxipelaqı ərazisində yerləşirdi. Halhazırda isə Kanada sərhəddindən 200 kilometrlik iqtisadi zonanı tərk etmişdir. Belə bir fərziyyə var ki, illik sürəti 64&nbsp;km olarsa 2040-2045 ci illərdə maqnit qütbü Taymır yarımadasına çatır.

## Həmçinin bax
* Şimal Qütbü
* Cənub maqnit qütbü

## İstinadlar

## Mənbə
* İ. А. Dayaçenko. Yerin maqnit qütbləri. — (Kitabxana «Riyazi işıqlanma».  24.) — М. — МSNМО. — 2003. — 48 с. — ISBN 5-94057-080-1.
* Maqnit qütblərini göstərən xəritə
* Maqnit qütbləri haqqında son məlumat
* Maqnit qütbünün son 200 ildə hərəkət istiqaməti 
* Magnetic Poles, Kanada
* Перемещения Северного магнитного полюса в прошлом Земли
* Qütblərin hərəkəti
* Şimal qütbünen hərəkəti 
* Şimal və Cənub qütbləri
* 2010-cı ilə olan qütbün hərəkət animasiyası
Pyotr Qavrilov

**Pyotr Mixayloviç Qavrilov** (; ) — Brest qalasının müdafiəsində göstərdiyi şücaətə görə tanınmış sovet zabiti idi.

## Bioqrafiya
O, etnik Kryaşen idi. 44-cü moto atıcı alayın komandanı olan Pyotr Qavrilov, 31 gün müqavimətdən sonra – 1941-ci ilin 23 iyulunda almanlar tərəfindən əsir götürülmüşdür. O, müharibə bitəndən sonra buraxılmışdır.

Rəsmi sovet məlumatına əsasən, əsirlikdən buraxılandan sonra o, eyni rütbədə orduya qaytarılmışdır. Onun partiya üzvlüyü, öz üzvlük biletini itirdiyinə və əsirlikdə qaldığına görə bərpa edilməmişdir. O, 1946-1947-ci illərdə Sibirdə yapon hərbi əsirləri üçün olan düşərgənin rəhbəri olmuşdur. Sonra isə, o Krasnodara köçmüşdür.

1956-cı ildə o, müharibənin ilk günündən bəri görə bilmədiyi həyat yoldaşını və övladlığa götürdüyü oğlunu yenidən tapmışdı. Həmin ili Sergey Smirnovun "Brest qalası" adlı kitabı nəşr olunandan sonra, Qavrilovun partiya üzvlüyü bərpa edildi. O, 1957-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı və Lenin ordeni ilə mükafatlandırıldı. 1968-ci ildən ölümünə qədər o, Krasnodar şəhərindəki Svetlaya küçəsi, 103 ünvanında yaşamışdır (1980-ci ildə küçə Pyotr Qavrilov adlandırılmışdır).

Pyotr M. Qavrilov, 1979-cu ilin 26 yanvarında Krasnodarda vəfat etmişdir. O, Brestdə dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Axund Buzovand

**Axund Buzovand** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 8–9 km şimal-şərqdə, Gərni çayı sahilində yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim xəzər türk tayfasından olan bozal etnonimində öz əksini tapan bus etnonimi ilə türk mənşəli abant etnoniminin birləşməsindən əmələ gələn etnotoponimdir. Toponimin əvvəlində işlənən "axund" dini mənada işlənən sözdür. Mürəkkəb toponimdir.

1920-ci ildə kəndin adı dəyişdirilib Bzovan qoyulmuş, sonra Berdin kimi rəsmiləşdirilmişdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 137 nəfər, 1873-cü ildə 210 nəfər, 1886-cı ildə 254 nəfər, 1897-ci ildə
341 nəfər, 1904-cü ildə 322 nəfər, 1914-cü ildə 385 nəfər, 1916-cı ildə 299 nəfər azərbaycanlı
yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İranın Xoy və Salmas bölgələrindən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra 1922-ci ildən sonra azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 161 nəfər azərbaycanlı, 11 erməni, 1931-ci ildə 195 nəfər azərbaycanlı, 19 nəfər erməni yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetin xüsusi qərarları ilə azərbaycanlılar 1948–49-cu illərdə Azərbaycana köçürülmüşdür.

İndi burada ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Pedro Madruqa

**Pedro Madruqa** (d. 1430, Pontevedra — ö. 1486, Alba de Tormes) və ya əsl adı ilə **Pedro Alvares de Sotomayor** — orta əsrlərdə yaşamış Qalisiya feodal cəngavəri, Kaminya kontu.

## Həyatı

Fernan Yanezin Ribadaviya Kontesin bacısı ilə yaşadığı gizli münasibətlərdən sonra anadan olmuşdur. Çox gənc yaşlarında İspaniyanı tərk etmişdir. Atasının ölümündən sonra yeganə varis kimi onun torpaqlarına, qalalarına sahib olmuşdur.

Əvvəlcə ancaq Sotomayor ailəsinin mülkiyyətinə sahib idi. Kastiliya kralı IV Henrinin dövründə (1455-1474) həm güc yolu ilə, həm də ticarət yolu ilə var-dövlətini artırmışdır.

1467-cı ildə Pontevedra, Viqo və Redondela şəhərlərində IV Henrinin əmrlərini yerinə yetirməyə başlamışdır. Burada Santyaqo yepiskopu II Alonso Fonseka ilə münaqişə yaşamışdır. Tui şəhərində də öz səlahiyyətlərindən istifadə etmək istəməsi kilsə ilə olan münasibətlərini daha da pisləşdirmişdir. Daha sonra Tui və Bayona baronu olmuşdur.

Böyük İrmandinya üsyanında dostu Portuqaliya kralı V Alfonsonun ölkəsinə qaçmışdır. II Alonso Fonseka ilə birlikdə üsyançılara qarşı Portuqaliyadan hücum başlatmışdır. 1470-ci ildə Pedro Madruqa, Fonseka və Xuan Pimentel 3 istiqamətdə hücum edərək Qalisiyadakı üsyanı yatırmışdırlar. Bu hadisədən sonra Madruqanın nüfuzu artmış və torpaqlarını genişləndirmək imkanı yaxalamışdır. 1475-ci ildə Portuqaliya kralının dəstəyi ilə ölkədəki bütün feodal gücü əlinə almışdır.

1486-cı ildə ölmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiyası

## Həmçinin bax
* Böyük İrmandinya üsyanı
Aşağı Ağbaş

**Aşağı Ağbaş** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Tarixi

Rayon mərkəzindən 10&nbsp;km şimal-şərqdə, Çatmadağın ətəyində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk mənşəli ağbaş etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. «Aşağı» fərqləndirici əlamət bildirir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 20.VIII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Arevşat qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kəndin köklü sakinləri azərbaycanlılar olmuşdur. Ermənilər buraya 1828-ci
illərdə İranın Salmas və Xoy bölgələrindən köçürülüb yerləşdirilmişdir.

Kənddə ermənilərlə yanaşı 1897-ci ildə 11 nəfər, 1926-cı ildə 2 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır
.

## İstinadlar