open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sağ limit (sol limit)

Funksiyanın sağ (sol) limiti-əgər ixtiyari \varepsilon>0 üçün elə \delta>0 varsa ki, ixtiyari x\in(a,a+\delta)(x\in(a-\delta,a)) üçün |f(x)-b| olsun, onda deyirlər ki, b ədədi y=f(x) funksiyasının \alpha nöqtəsində sağ (sol) limitidir. Funksiyanın sağ (sol) limiti \lim_{x \to {a+0}}f(x)=b(\lim_{x \to {a-0}}f(x)=b), yaxud f(a+0)(f(a-0)) kimi işarə olunur.
Məsələn, f(x)=\frac{1}{1+e^\frac{1}{x}} funksiyası üçün \lim_{x \to 0+0}f(x)=0,\lim_{x \to 0-0}f(x)=1. f(a+0)=f(a-0) şərti limitinin varlığı üçün zəruri və kafi şərtdir.

## Sağ limit, sol limit necə tapılır?
Sağ və sol limitlər funksiyanın x dəyəri müəyyən bir dəyərə yaxınlaşdıqda onun dəyərinin nə olacağını müəyyənləşdirir. Funksiyanın sağ və sol hədlərini tapmaq üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirə bilərsiniz:

1. Sağ Limit (x → a+):

— Əgər funksiyanın x qiyməti a qiymətinə, x qiyməti isə a-dan sağa yaxınlaşırsa, onda doğru həddi tapılır.

— Düzgün həddi tapmaq üçün funksiyanın a-dan bir qədər böyük olan x dəyərlərinə yaxınlaşmasına icazə verin (məsələn, a + ε, burada ε kiçik müsbət qiymətdir).

— Bu yaxınlaşan x dəyərlərinə uyğun gələn funksiya dəyərlərini hesablayın və bu dəyərlərin sərhədlərini yoxlayın.

2. Sol Limit (x → a-):

— Əgər funksiyanın x qiyməti a qiymətinə, x qiyməti isə a-dan sola yaxınlaşırsa, onda sol həddi tapılır.

— Sol həddi tapmaq üçün funksiya a-dan bir qədər kiçik olan x dəyərlərinə yaxınlaşsın (məsələn, a — ε, burada ε kiçik müsbət qiymətdir).

— Bu yaxınlaşan x dəyərlərinə uyğun gələn funksiya dəyərlərini hesablayın və bu dəyərlərin sərhədlərini yoxlayın.

3. Limitin hesablanması:

— Sağ və sol həddlər x dəyəri a-a yaxınlaşdıqca funksiyanın dəyərlərinin davranışını göstərir.

— Əgər sağ və sol hədlər eyni qiymətə yaxınlaşırsa və bu qiymət həqiqi ədədlərə yaxındırsa, funksiyanın ümumi limiti var. Bu limit funksiyanın a dəyərindəki qiymətidir.

— Əgər sağ və sol həddlər fərqli dəyərlərə yaxınlaşırsa və ya bu dəyərlər həqiqi ədədlərə yaxınlaşmırsa, funksiyanın ümumi limiti yoxdur.

4. **Qrafik Təqdimat**:

— Funksiyanın sağ və sol limiti funksiya qrafikində a qiymətinə yaxınlaşdıqda funksiyanın davranışını göstərir.

— Qrafikdə sağ hədd a dəyərinə sağdan yaxınlaşan xətt kimi, sol həddi isə soldan a qiymətinə yaxınlaşan xətt kimi göstərilmişdir.

Bu addımları yerinə yetirməklə siz funksiyanın sağ və sol hədlərini hesablaya və müəyyən dəyərə yaxınlaşdıqda funksiyanın davranışını təhlil edə bilərsiniz.

## Ədəbiyyat
# Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti
# Колмогоров,Фомин,_Элементы_теории_функций_и_функ_анализа,1976
Ordubad Konserv Zavodu

** Ordubad Konserv Zavodu** — 1930-cu ildə istifadəyə verilmiş və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda yerləşən yeyinti sənaye müəssisəsi.

## Tarixi
Ordubad Konserv Zavodu 1928-1930-cu illərdə tikilib istifadəyə verilmişdir. Sahəsi 3 hektara yaxındır. Zavodun ilkin gücü ildə 400 min şərti banka (1 şərti banka 400 qram konserv məhsulu deməkdir) olub. Zavod işə başlayanda, əsasən ət konservləri, müxtəlif mürəbbələr və halva məhsulları istehsal edib. Ət konservlərinə tələbat azaldığından həmin məhsulun istehsalı dayandırılıb. 1970-1980-ci illərdə zavodda 20 adda müxtəlif konserv məhsulları (qoz, qızılgül, qovun, ərik, gilənar, tut mürəbbələri, cem, şirələr, ərik və şaftalı kompotları və s.) buraxılıb, olardan 8-i keyfiyyət nişanı alıb. Məhsulları keçmiş SSRİ-nin hər yerində böyük şöhrət tapmışdı. Naxçıvan MR-ın blokada şəraitinə düşməsi ilə əlaqədar zavodda işin ahəngi tədricən azalmışdır.

## İstinadlar
Komatiit

**Komatiit** — qədim ultramafit-mafit vulkanik süxur komplekslərinin ümumi adı. Komatiit bir sıra kratonlarda (Cənub Afrika, Kanada, Avstraliya) arxeyin yaşıldaş qurşaqları kəsilişlərinin bünövrəsini təşkil edir. Komatiit seriyası ayrı-ayrı lava axınlarından, diferensiasiyaya uğramış qalın lava örtüklərindən və təbəqələnmiş sillərdən ibarətdir. Bu seriyanın ayrı-ayrı üzvləri tərkibcə peridotitlərdən andezitlərədək dəyişir. Kəsilişin daban süzxurları çox zaman yüksəkmaqneziumlu olivinli kumulatlardan (89–94% forsterit molekulları) təşkil olunur, onların üstündə peridotitli, piroksenli və bazaltlı komatiit uyğun olan və ardıcıl bir-birini əvəz edən olivinli, piroksenli və piroksen-plaqioklazlı lavalar yatır. Bütün komatiit üçün, mineraloji tərkibcə eyni olan, lakin fərqli geoloji-tektonik şəraitdə əmələ gələn süxurlarla müqayisədə dəmirliliyin, qələviliyin, alminiumluğun, titanlığın az, kalsium-karbonatlığın isə yüksək olması ümumi cəhət hesab olunur. Komatiit başqa oxşar vulkanitlərdən fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət onların quruluşdur. Komatiit vulkanitləri afir olub spinifeks quruluşludur. Bu quruluş "quş ləpiri" kimi də tanınır, şüşəli və ya devitrifikasion əsas kütlədə bir-birinə bitişmiş olivin və klinopiroksenlərin çox uzun mikrolitlərinin və kristallarının skelet və dendiritlərinin olması ilə müəyyən olunur. Spinifeks — quruluş əsasən lava axınlarının üst və həmçinin kiçik intruziv kütlələrin (subvulkanların) ətraf hissələrində inkişaf tapır. Hesab olunur ki, belə quruluşlar süxurların sürətlə bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir. Komatiit seriyasının əsas üzvlərinin yatımı və onların quruluşunun unikal xüsusiyyətləri ultraəsasi maqmanın Yerin geoloji tarixinin hələ ilkin mərhələsində əmələ gəlməsini və yer qabığının üst horizontlarına maye halında nüfuz etməsini göstərir. 30% MgO olan belə peridotit ərinti ilkin məhlul hesab olunur və bundan bütün Komatiit əmələ gəlir. Komatiit seriyası tərkibinə bazalt, peridotit və piroksenit komatiit daxildir. Sinonim: Komatit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Ordubad yasaqlığı

**Ordubad yasaqlığı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda yasaqlıq.

## Tarixi
1969-cu ildə təşkil olunmuşdur. Yasaqlıqda Cənubi Qafqaz və bölgə üçün nadir olan bezoar keçisi (qaya keçisi) mühafizə edilir.

## İstinadlar
Ordubadçay

**Ordubadçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda çay. Arazın sol qolu.

## Haqqında
Ordubadçayın uzunluğu 24 km, hövzəsinin sahəsi 42 km²-dir. Zəngəzur silsiləsindən (3200 m hündürlükdən) başlanır. Şimaldan cənuba doğru Ordubad şəhərini iki hissəyə bölür. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır. Sel və daşqın olur. Suvarmada geniş istifadə edildiyindən ilin çox vaxtı Ordubad şəhərindən aşağı axın olmur.

## İstinadlar
Konodontalar

**Konodontalar** () — mikroskopik (bəzən *mm* hissələrindən 3 *mm*-dək), fossil halında dişşəkilli əmələgəlmələrlə təmsil olunmuş orqanizmlər. Skelet kəhrəba rəngli kalsium-fosfatdan ibarətdir. Konodontalar iki qrupa ayrılır: sadə konodontalar və mürəkkəb konodontalar. Sadə konodontalar müxtəlif şəkildə bükülmüş konus formasında olur. Mürəkkəb konodontalar arasında üç növ müxtəlifliyi ayrılır: vərəqşəkilli, çubuqşəkilli və platformaşəkilli. Vərəqşəkilli konodontalar ensiz lövhədən ibarət olub üzərində bir iri konus və onun ardınca düzülən xırda və müxtəlif diş-diş çıxıntılar yerləşir. Çubuqşəkilli konodontalar iri aralıq dişə nisbətən simmetrik yerləşmiş konusvari dişcikləri olan əyilmiş ensiz lövhə formasındadır. Platformaşəkilli konodontalar üzərində çoxsaylı dişcik, qabırğa və təpəciklər olan geniş yastı bünövrəsi olur. Konodontalar sistematik vəziyyəti və funksional təyinatı tam aydın deyil. Qeyri-müəyyən tipə (*Incertae phylum*) aid edilir. Konodontalar həyat tərzinə görə nekton və ya hərəkətli bentos orqanizmlərə aiddir. Biostratiqrafiyada zonal formalar kimi istifadə edilir. Orta kembri — trias.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Oyuqludağ (Ordubad)

**Oyuqludağ** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində dağ. Düylünçayı ilə Gilançayın suayrıcında, Düylün kəndindən 3 km şimal-qərbdədir. Hündürlüyü 1182 m-dir. Konusvarı formadadır. Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1182,7 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Səfərdərə yüksəkliyindən (3826,4 m) cənub-qərbə ayrılan Xoşkeşin qolunun qurtaracağında zirvə. Baş Dizə kəndindən 3,2&nbsp;km cənub-şərqdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, sıldırım yamaclı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahına aid Gilançay antiklinalının tağ hissəsində yerfləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pirçay

**Pirçay** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sol qolu

## Haqqında
Piçayın uzunluğu 10 km-dir.  2600 m hündürlükdəki bulaqlardan başlanır. Qar, yağış suları yeraltı sularla qidalanır.

## İstinadlar
Kondensat

**Kondensat** — yeraltı qazların seperasiyasının maye məhsulu. Lay qazlarının kondensat normal şəraitdə əsasən maye karbohidrogenlərdən ibarətdir. Aktiv vulkanizm zonalarında yüksək temperaturlu qaz şırnaqlarında kondensat tərkibində su üstünlük təşkil edir. Sənaye praktikasında karbohidrogen tərkibli kondensat maraq doğurur. Ona başlıca olaraq pektan və alkan, tsiklan və aren tərkibli karbohidrogenlər aiddir. Kondensat sıxlığı 0,785-dən çox olmur (bəzən 0,82-yə qədər). Qaynamanın sonu 200-dən 3500 C-yə qədərdir. Xam və stabil kondensat fərqləndirilir. Xam kondensat seperasiya ilə, stabil kondensat isə xam kondensat dərin deqazasiyası nəticəsində alınır. Xam kondensat çoxlu komponentlərdən, xüsusilə bitumlardan, stabil kondensat isə praktiki olaraq pentan və daha ağır karbohidrogenlərdən ibarət olur. Lay qazlarında kondensat miqdarı ya onun həcminin seperasiya olan qazın həcminə nisbəti (*sm*3/*m<sup>3</sup>*) və yaxud qaz faktorunun qiyməti ilə ifadə olunur. Seperasiya olunmuş 1*m*3 qaza aid olunan kondensat 700 *sm*3-ə çatır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Rəhim xan Kəngərli

**Rəhim xan** — Naxçıvan xanı. Heydərqulu xan Kəngərlinin oğlu. Hakimiyyətdə uzun müddət qala bilməmişdir. Rəhim xanın kameral siyahılarda qızlarının adı belə göstərilib (1829-cu ildə).

Tiflis arxivlərindən bir neçə maraqlı faktlar əldə olunub. Həmin sənədlərdən məlum olur ki, Kərim xanın oğlu İmamqulu xan Heydərqulu xanın nəvəsi Tellibəyim xanımla ailə qurub. Tellibəyim bir vaxtlar Naxçıvanın xanı olmuş Rəhim xanın qızıdır.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan xanlığı
* Heydərqulu xan Kəngərli

## İstinadlar
Qaratəpə dağı

**Qaratəpə dağı** — Şərur rayonu ərazisində dağ (hünd.  1000,2 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Arpaçayın sağ sahilində, Oğlanqala kəndinin şimal-şərqindədir. Üst Permin Kuberqandı regiomərtəbəsinə aid Qızılqaya lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuşdur. Ətraf düzən relyef fonunda erozion-denudasion mənşəli təcrid olunmuş (qalıq) günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin mərkəzi hissəsinə aid Qabaqdağ antiklinalının gömülmüş şimal-şərq qanadının cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxışına cavab verir. Zirvə hissəsi və yamaclarından şimal-qərb istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir. Həmçinin cənub yamacında Orta-Üst Karbon yaşlı qabbro-dolerit tərkibli dayka açılır.

## İstinadlar
Lisenziyalaşdırma sub-indeksi

**Lisenziyalaşdırma sub-indeksi** – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstitutunun 2014-cü ildən başlayaraq dərc etdiyi İqtisadiyyatın solluğu (sağlığı) indeksinin (İS(S)İ) daxil etdiyi sub-indekslərdən biridir.

## Metodologiya
Lisenziyalaşdırma sub-indeksinin hesablanması zamanı dörd parametri nəzərə almaq lazımdır:
a) lisenziyalaşdırılan fəaliyyət növlərinin sayı;
b) lisenziyalaşdırılan fəaliyyət növlərinin çeşidi;
c) lisenziyaların keçərlilik müddəti;
ç) lisenziyaların verilmə qaydaları.
Bu göstəricilər iş sahibləri üçün nə qədər əlverişlidirsə (yəni say azdırsa, çeşid məhduddursa, müddət uzundursa və qaydalar sadədirsə), iqtisadiyyat bir o qədər daha sağdadır. Lakin bu göstəricilərin heç biri üzrə elmi tutarlılığı şübhə doğurmayan dövlətlərarası müqayisə aparmaq mümkün deyil.
Ona görə də Lisenziyalaşdırma sub-indeksi Dünya Bankının metodologiyası əsasında – modelləşdirilmiş müəssisənin hipotetik bir tikinti üçün aldığı lisenziyalara sərf etdiyi vaxt və xərc göstəricilərinin indeksləşdirilməsi əsasında (Doing Business 2015: Dealing with Construction Permits),* bu alt-indekslərin hesabi ortası kimi hesablanmışdır. Dünya Bankının istifadə etdiyi üçüncü göstərici – prosedurların sayı ümumi mənzərəni təhrif etdiyi üçün nəzərə alınmamışdır.
Vaxt alt-indeksi üçün Vmin = 0, Vmax = 1000, Xərc alt-indeksi üçün isə Vmin =0, Vmax =100 götürülmüşdür.

## Sub-indeks üzrə nəticələr
Sinqapur bu sub-indeks üzrə də 62 dövlət arasında ən sağçı iqtisadiyyata malik ölkədir (0,015), ən solçu iqtisadiyyat isə Kiprin iqtisadiyyatıdır (0,345). Azərbaycan iqtisadiyyatı (0,096) 29 ölkəninkindən sağda, 32 ölkəninkindənsə solda yerləşir və nisbi mərkəzdən sağa düşməsi onunla əlaqədardır ki, sağ qütbdəki iqtisadiyyatlarla müqayisədə sol qütbdəki iqtisadiyyatlar nisbi mərkəzdən daha aralıdır (2014-cü il üçün 37 ölkə üzrə hazırlanmış Hesabatda Azərbaycan iqtisadiyyatı nisbi mərkəzdən solda yer alırdı).

## Həmçinin bax
* İqtisadiyyatın solluğu (sağlığı) indeksi – İS(S)İ
* Sosial xərclər sub-indeksi
* Xarici ticarət sub-indeksi
* MƏH sub-indeksi

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi, İqtisadiyyatın solluğu (sağlığı) indeksi ilə bağlı müzakirələr aparılıb
*AMEA, AMEA İqtisadiyyat İnstitutunda görüş keçirilib
* AMEA, Mərkəzi Elmi Kitabxana, MEK-də “İS(S)İ – 2015: İQTİSADİYYATIN LİBERALLIQ POTENSİALI” ADLI MONOQRAFİYANIN TƏQDİMAT MƏRASİMİ KEÇİRİLİB 
* MAYİS GULALİYEV, İQTİSADİ LİBERALLAŞMA VƏ İQTİSADİYYATIN SOLLUQ (SAĞLIQ) İNDEKSİ, AMEA  İqtisadiyyat  İnstitutu  «ELM İ ƏSƏ RL Ə R» - № 3- 2015

## İstinadlar
Mladost Luçani FK

**Mladost Luçani FK** (Serb kirili: ФК Младост Лучани) — Serbiyanın Luçani şəhərini təmsil edən peşəkar Serbiya futbol klubudur. Klub Serbiyanın əsas liqası hesab edilən *Serbiya Superliqası*nda mübarizə aparır.

## Tarixi
Klub 1952-ci ildə təsis edilmişdir. Klub 1989-cu ildə Yuqoslaviya Üçüncü Liqasında (Şərq Qrupunda) qələbə qazanaraq ilk böyük nailiyyətinə imza atmışdır. Bu qələbə klubun 1989-90 mövsümündə Yuqoslaviya İkinci Liqasında iştirakını təmin etmişdir. Lakin onlar liqa başa çatdıqdan sonra yenidən aşağı liqaya düşmüşlər.

Yuqoslaviyanın dağıldığı dönəmlərdə klub milli səviyyədə daha rəqabətədavamlı klub olmuşdur. Klub mütəmadi olaraq ən yüksək liqa yarışlarında mübarizə aparmışdır. Onlar 1995-ci ildə Yuqoslaviya İkinci Liqasının qalibi olmuş və növbəti mövsümdə Birinci Liqaya (İB Liqası) vəsiqə qazanmışdır. Klub Birinci Liqada (son iki mövsümü İA Liqasında keçirib) üç mövsüm mübarizə aparmış və 1998-ci ildə yenidən aşağı liqaya düşmüşlər.

2001-ci ildə klub İkinci Liqada (Qərb Qrupu) qələbə qazandıqdan sonra Yuqoslaviyanın Birinci Liqasına yenidən vəsiqə qazanmışdır. Lakin onlar həmin mövsümdəcə aşağı liqaya düşmüşlər. Klubun hücumçusu Zoran Duraşkoviç isə 27 qolla turnirin ən yaxşı bombardiri olmuşdur.

2007-ci ildə Serbiya Birinci Liqasında qələbə qazandıqdan sonra klub Serbiya Superliqasına vəsiqə qazanmışdır. 2007-08 mövsümündə klub turniri orta sıralarda başa vurmuşdur. Lakin klub maliyyə problemləri ilə əlaqədar olaraq aşağı liqaya salınmışlar. Növbəti altı mövsüm ərzində klub milli liqa sisteminin ikinci səviyyəsi hesab olunan Serbiya Birinci Liqasında çıxış etmişdir.

Klub 2013-14 mövsümündə Birinci Liqada qələbə qazandıqdan sonra yenidən Superliqaya vəsiqə qazanmışdır. Onlar növbəti mövsümü yeddinci yerdə başa vurmuşdur. Beləliklə klub öz əvvəlki iştirak etmək rekordunu təkrar etmişdir. Bundan başqa, Patrik Fraydi Eze 15 qolla liqanın ən yaxşı bombardiri kimi mövsümü bitirmişdir.

## Uğurları
;Serbiya Birinci Liqası
* 2006–07, 2013–14
;Yuqoslaviya İkinci Liqası
* 1994–95, 2000–01 (Qərb Qrupu)
;Serbiya Qərb Liqası
* 2003–04, 2005–06
;Yuqoslav Üçüncü Liqası
* 1988–89 (Şərq Qrupu)

## Mövsümlər

1 Klub maliyyə problemləri yaşadığı üçün Birinci Liqaya göndərilmişdir.

## Avropa rekordları

;Qeydlər
* **QR1**: Birinci təsnifat mərhələsi

## Hazırkı heyəti

### Çoxsaylı millətlərin nümayəndələri
*  Yanko Tumbaseviç
*  Obiora Odita

## Məşhur oyunçuları
;Milli komanda oyunçuları
*  Murad Hüseynov
*  Admir Aqanoviç
*  Ninoslav Milenkoviç
*  Misdonqarde Betolnqar
*  Aleksandar Lazevski
*  Milan Yovanoviç
*  Duşan Andelkoviç
*  Nemanya Milunoviç
*  Yovan Markoski

## Baş məşqçilər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official website
* Club page at srbijasport.net
* Club page at srbijafudbal.com
Köhnə Kotam məscidi

**Köhnə Kotam məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Köhnə Kotam kəndində yerləşən məscid. Məscidin günümüzə xarabalıqları gəlib çatmışdır.

## Memarlıq quruluşu
Dördkünc formalı böyük salondan ibarət olan məscid indiyədək qismən salamat qalmışdır. Təpənin yamacında inşa olunan məscidin salonu iki sıra ağac dirəklə üç hissəyə bölünmüşdür. Məscidin mehrabı cənub divarda düzəldilmiş tağşəkilli taxçadan ibarətdir. Ön tərəfdə şəbəkələrlə naxışlanmış dörd pəncərə var. Məscidin girişi şərqdəndir. Girişin sol tərəfində buxarı, divarların içəri tərəfində dördkünc taxçalar düzəldilmişdir.

## Kitabələri
Məscidin içərisindən mərmər lövhə üzərində həkk edilmiş bir kitabə aşkar olunmuşdur . Kitabə vaxtilə məscidin giriş qapısının baş tərəfındə qoyulubmuş. Zaman keçdikcə yerindən düşən kitabə məscidin içərisinə qoyulmuş və orada qalmışdır. Kitabənin mətninin tərcüməsindən aydın olur ki, Naxçıvan xanları nəslindən olan, bir müddət Ordubadın hakimi, Rusiyaya birləşdirildikdən sonra isə Ordubadın naibi vəzifəsində çalışmış Hacı Şeyxəli xanın oğlu İbrahim xan hicri 1260-cı ildə (1844-cü ildə) Kotam kəndindəki torpaq sahibliyi mənsəbini Tükəzban xanıma bəxşiş etmişdir.

Bina daşdan və kvadrat formalı çiy kərpiclərdən inşa edilmiş, bir neçə dəfə bərpa olunmuşdur. Hazırda yarımdağılmış vəziyyətdədir.

## Tarixi dövr
Məscidin inşa tarixi XVII–XVIII əsrə aid edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Kafi şərt

**Kafi şərt** — Verilmiş hökmün alındığı hər hansı şərt. Kafi şərt zəruri olmaya da bilər. Kafi şərt zəruri şərtlə yanaşı riyaziyyatın çox mühüm anlayışlarından biridir. Riyaziyyatın çox teoremləri "zəruri" və "kafi" terminləri ilə ifadə olunur.

Müəyyən bir hökmün doğruluğu üçün bir və ya bir neçə kafi şərt söyləmək olar. Məsələn, qabarıq dördbucaqlının paraleloqram olması üçün aşağıdakı şərtlərin hər biri kafidir:

1) İstənilən iki tərəfin bir-birinə bərabər və paralel olması;

2) Qarşı tərəflərin cüt-cüt bərabər olması;

3) Dördbucaqlının simmetriya mərkəzinin olması və s.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

]
Plovtəpə

**Plovtəpə** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində dağ. Uzunoba su anbarından 500 m qərbdədir. Hündürlüyü 1036 m-dir. Plovtəpə – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1036,3 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-şərq kənarında, Naxçıvan şəhərindən 4,6&nbsp;km şimalda, Uzonoba su anbarının qərb sahilindədir. Üst Miosenin Sarmat regiomərtəbəsinə aid Duzdağ lay dəstəsinin duzsaxlayan çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin geoloji quruluşunda iştirak edən Duzdağ sinklinalının geniş cənub-şərq qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Plovtəpə yaşayış yeri
* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Keçəltəpə
* Arısu dağı
* Güllüdağ
* Gədikdağ

## İstinadlar
Cümşüd Zülfüqarlı

**Cümşüd İsmayıl oğlu Zülfüqarlı** () — professor (1961), kimya elmləri doktoru (1963), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1968), Azərbaycan Respublikası Əməkdar elm xadimi (1971). Azərbaycanın keçmiş xarici işlər naziri, Latviya və Estoniyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olmuş Tofiq Zülfüqarovun əmisi olan Cümşüd Zülfüqarlı 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı olmuşdur.

## Həyatı
Cümşüd Zülfüqarlı 30 yanvar 1905-ci ildə İrəvan şəhərində anadan olub. 1930-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin Peda­qoji fakültəsinin Təbiət şöbəsini bitirib. 

## Fəaliyyəti
### Əmək fəaliyyəti
* 1950-ci ilədək Müharibədən sonra Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Neft İnstitutunda laboratoriya müdiri;
* 1945-1957-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Qeyri-üzvi kimya kafedra­sının dosenti;
* 1951–1952-ci ildə Bakı Dövlət Unversitetində Kimya fakültəsinin dekanı;
* 1957-1980-ci illərdə Qeyri-üzvi kimya kafedrasının müdiri;
* Tədqiqatları neftdə, orqanizmlərdə, torpaqda, müxtəlif tipli çökmə süxurlarda, lay sularında mikroelementlərin yayılma qanuna-uyğunluqlarının aşkara çıxarılmasına həsr edilmişdir. 
* Buruq sularından yod alınmasının yeni üsulunu təklif etmiş, alunitin emalı məhsullarından sulfat turşusu alınması texnologiyasının təkmilləşdirilməsi yollarını göstərmiş, ana dilində kimya terminologiyasının yaranması işinə, kimya elminin tədrisi üsullarının təkmilləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirmişdir.

### Akademik fəaliyyəti
Cümşüd Zülfüqarlı 1930-1932-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin aspiranturasında təhsil alıb. 1940-cı ildə kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 1963-cü ildə kimya elmləri doktoru elmi dərəcəsini və 1960-cı ildə professor elmi adını alıb. 1968-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü seçilib. 

Cümşüd Zülfüqarlı 300-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 4 mono­qrafiyanın müəllifidir. Alimin elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasında xidməti var. Habelə Azərbaycan dilində kimya terminologiyasının yaranması professor Cümşüd Zülfüqarlının adı ilə bağlıdır. O, 1966–1967-ci illərdə Almaniya Demokratik Respublikasında, 1974-cü ildə Yaponiya, 1977-ci ildə Şotlandiya, Suriya və Çexoslovakiyada beynəlxalq konfrans və konqreslərdə məruzələr edib.

#### Əsərləri
* "Qeyri-üzvi kimya terminologiyası", B., 1939;  
* "Azərbaycanca üzvi kimya terminologiyasının prinsipləri haqqında", B., 1941;  
* "Qeyri-üzvi kimya praktikumu", B., 1979; 
* "Распространение микроелементов в каустобиолитах, организмах, осадочных породах и пластовых водах", Б., 1960.

## Ölümü
Cümşüd Zülfüqarlı 1982-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## Mükafatları
* "Qırmızı ulduz" ordeni; 
* "Döyüş xidmətinə görə" medalı;
* "Əməkdar elm xadimi" fəxri adı;
* "Vyananın alınması üçün" medalı;
* "Budapeştin alınması üçün" medalı;
* "Qafqazın müdafiəsi uğrunda" medalı;
* "Böyük Vətən mühari­bə­sində Almaniya üzərində qələbə" medalı;

## İstinadlar
Tərif

**Tərif** — Riyazi anlayışın tərif – onun məzmunu (mənasını) izah edən təklif.

Tərif müxtəlif üsullarla verilə bilər:

1) Təyin olunan anlayışın məzmununun əsas anlayışların və tərifləri əvvəllər verilmiş anlayışların köməyi ilə izahıə;

2) Genetik və ya konstruktiv tərif burada təyin olunan anlayışın (obyektin) əmələ gəlmə qaydası göstərilir.

3) Anlayışın aksiomatik təyin olunması. Bu halda anlayış ilk anlayış kimi daxil edilir və anlayışlar arasında əlaqələr aksiomlarda ifadə olunur. Məsələn, natural ədəd anlayışı Peano aksiomlarında verilir, məsafə anlayışı metrikanın aksiomlarında verilir və s.

Riyaziyyatda qəbul edilmiş aksiomatikaya görə eyni bir anlayışa müxtəlif (lakin eynigüclü) təriflər verilə bilər. Bir aksiomatikada müəyyən anlayışlara tərif verilə bilər, başqa aksiomatikada həmin anlayışlar tərifsiz qəbul edilə bilər.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ziyatxan Əliyev

**Əliyev Ziyatxan Seyfəddin oğlu** () — Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin dekanı, professor.

## Həyatı
Əliyev Ziyatxan Seyfəddin oğlu 1965-ci ildə Gürcüstanın Qardabani rayonunun Qaracalar kəndində anadan olmuşdur. Ailəlidir. 2 övladı var.

Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin Riyazi analiz kafedrasının professorudur.

15 fevral 2022-ci il tarixində Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin dekanı seçilmişdir.

## Əsərləri
* Алиев З.С. Базисные свойства в пространстве систем корневых функций одной спектральной задачи со спект-ральным параметром в граничном условии // Дифференц. уравнения, 2011, т.46, № 6, с.764–775
* Aliyev Z. S., Kerimov N. B. Spectral properties of the diffe-rential operators of the fourth-order with eigenvalue parameter dependent boundary condition // International Journal of Mathe-matics and Mathematical Sciences, Volume 2012 (2012), Article ID 456517, 29 p.
* Керимов Н.Б., Алиев З.С., Агаев Э.А. Об осцилляции соб-ственных функций одной спектральной задачи четвертого порядка // Доклады РАН, 2012, т.444, № 3, с.250–252.
* Алиев З.С. О базисных свойствах корневых функций одной краевой задачи со спектральным параметром в гранич-ных условиях // Доклады РАН, 2013, т.449, № 1, с.7–10
* Алиев З.С., Дуньямалиева А.А. Базисные свойства корне-вых функций задачи Штурма-Лиувилля со спектральным параметром в граничных условиях // Доклады РАН, 2013, т.450, № 6, с.1–4.
* Aliyev Z. S. Some global results for nonlinear fourth order eigenvalue problems // Cent. Eur. J. Math., 2014 (in press), DOI: 10.2478/s11533–014-0416-z. .

## İstinadlar
Təsadüfi hadisə

**Təsadüfi hadisə** — Verilən sınaq, ya müşahidə zamanı baş verə bilən və bilməyən hadisədir.

Təsadüfi hadisə baş verməsi ehtimalla, yaxud ehtimalın sıxlığı ilə xarakterizə olunur.

Təsadüfi hadisə ehtimalı ya da hadisənin başvermə tezliyi ilə xarakterizə olunur.
Üç perpendikulyar teoremi

**Üç perpendikulyar teoremi** — Evklid həndəsəsində belə bir teorem: "Müstəvi üzərində olan düz xətt mailin bu müstəvi üzərindəki proyeksiyasına perpendikulyardırsa, bu mailin özünə də perpendikulyardır.

Tərsinə, müstəvi üzərindəki düz xətt mailə perpendikulyardırsa, mailin bu müstəvi üzərindəki proyeksiyasına da perpendikulyardır".
Üç perpendikulyar teoreminin isbatı Nəsirəddin Tusinin "Tam dördbucaqlı haqqında traktat" əsərində verilmişdir. Ondan əvvəlki kitabların heç birində bu teorem haqqında məlumat yoxdur.

## İstinadlar
Meydan məscidi (Nüsnüs)

**Meydan məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində indiyədək salamat vəziyyətdə gəlib çatan məscidlərdən biri. Məscid kənd mərkəzində yerləşir.

## Coğrafi mövqeyi
Kəndin mərkəzi meydanında yerləşməsi səbəbindən kənd əhalisi tərəfindən "Meydan məscidi" adlandırılan məscidin girişi cənub tərəfdəndir.

## Memarlıq quruluşu
Məscidin cənub divarı bişmiş kərpiclə üzlənmişdir. İri həcmdə (uzunluğu 16 metr, eni 10,5 metr=168m2) inşa edilmiş məscidin daxildən hündürlüyü 5 metrə yaxındır. Məscidin tavanı hər cərgədə 6 ədəd olmaqla 12 ağac sütunun üstündə oturmuşdur (2x6). Giriş qapısından sağ tərəfdə qoyulan 4 ədəd pəncərə məscidin daxilini yaxşı işıqlandırır.

## Kitabələri
"Meydan məscidi"nin giriş qapısının baş tərəfində yaşılımtıl rəngli daş lövhə üzərində fars dilində beş sətirdə oyma üsulu ilə həkk edilmiş kitabə vardır. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir: **"Nüsnüs camaatı və başqaları …adət üzrə… məscid şəban ayı, 1335-ci il tarixində, rus müharibəsi zamanı bərpa olundu… etdi"

Şəban ayı, 1335 h.i.=21.06.-21.07.1917-ci il. Məscidin cənuba baxan pəncərələrindən birinin baş tərəfində, bişmiş kərpic üzərində oyma üsulu ilə beş sətirdə yazılmış başqa bir kitabə də vardır. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir: **"Məscid şəban ayının 24-ü, 1335-ci ildə (15.06.1917-ci il), Rusiya-Türkiyə müharibəsi zamanı təmir olundu".'''

Birinci kitabədə "Rus müharibəsi", ikinci kitabədə isə "Rusiya-Türkiyə müharibəsi" söz birləşmələri diqqəti cəlb edir. Kitabəni yazan bu xəttat və həkkak hər iki kitabədə bu fikirləri vurğulamaqla məsciddə bərpa-təmir işlərinin həmin vaxt, yəni 1917-ci ildə davam edən Birinci Dünya müharibəsi çərçivəsində Antanta bloku tərəfindən Rusiya ilə "Üçlər ittifaqı" tərəfindən Türkiyə arasında Qafqaz cəbhəsində davam edən müharibəni nəzərdə tutmuşdur. Kitabədən aydın olur ki, Azərbaycanın da Rusiyanın tərkibində olması səbəbinin dolayısı ilə I Dünya müharibəsində iştirak etdiyi dövrdə məsciddə bərpa-təmir işləri aparılmışdır.

Məscidin içərisində, cənuba baxan pəncərənin baş tərəfində, gəc üzərində, qara rənglə, fars dilində dörd sətirdə yazılmış mənzum kitabə var idi. Kitabənin mətninin tərcüməsi belədir:

Bu Hüseyn kimdir ki, aləm onun divanəsidir?
Bu necə şamdır ki, canlar onun pərvanəsidir. Bu necə şurdur ki, dünya xalqlarında
Bu necə əza və necə matəmdir, bu dərd üçün ərşə yetişir.

## Tarixi
Məscidin inşa tarixini XVIII əsrin sonları — XIX əsrin əvvəllərinə aid etmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Yuxarı Anbaras məscidi

**Yuxarı Anbaras məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun inzibati mərkəzində yerləşən məscid.

## Coğrafi mövqeyi
Ordubad şəhər əhalisi arasında yerləşdiyi məhəllənin adı ilə Yuxarı Anbaras məscidi adlandırılan məscidin inşa tarixi məlum deyildir.

## Kitabələri
XIX yüzilliyin ortalarında təmir olunarkən məscidin tavanında, taxta üzərində qara rənglə yazılmış kitabə qoyulmuşdur. Kitabənin mətni belədir: **"Ya Məhəmməd! Ya Əli! Ağa Mirzə Cəfər məscidini Ağababanın oğlu mərhum, mərifətli Cəfərqulu 1284-cü il tarixdə (05.05.1867–23.04.1868-ci il) təmir etdirdi"**.

## İnşa tarixi
Kitabədə verilən məlumatdan görünür ki, təmir olunan vaxt (1867–1868-ci illər) məscid "Ağa Mirzə Cəfər məscidi" adlanırmış. Bu məlumata əsasən demək olar ki, plan quruluşunun həlli, fasad hissələrinin qurulmasında tətbiq olunan memarlıq kompozisiyası üsulları XVII–XVIII əsr tikintilərinə uyğun gəldiyi üçün ehtimal ki, ХVII əsrdə Ağa Mirzə Cəfər adlı şəxsiyyət tərəfindən inşa etdirilmişdir. Abidə 1284-cü ildə təmir edilərkən "Ağa Mirzə Cəfər məscidi" adlanırmış.
El arasında məscidə bəzən "Hacı Mir Cəfər ağa məscidi" də deyirlər. Kitabədə isə məscidin adı "Ağa Mirzə Cəfər məscidi" kimi qeyd olunmuşdur. Görünür, zaman keçdikcə məscidin adındakı "Mirzə" sözü "Mir" şəklinə düşmüş və məscid "Mir Cəfər ağa məscidi" kimi adlandırılmağa başlamışdır. "Hacı" titulunun məscidin banisinin adına əlavə olunması isə onun sonralar Həcc ziyarətində olması ilə əlaqədardır.

## İstinadlar

## Mənbə
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Cenevrə müşavirəsi (1955)

**Cenevrə müşavirəsi** (1955) — SSRİ (N. A. Bulqanin), ABŞ (D. D. Eyzenhaver), Böyük Britaniya (A. İden) və Fransa (E. For) hökumət başçılarının iştirakı ilə Avropada təhlükəsizlik məsələlərinə dair müşavirə.

## Missiyası
Müşavirənin işində təmsil olunan dövlətlərin xarici işlər nazirləri və digər dövlət xadimləri də iştirak edirdilər (sovet nümayəndə heyətinin tərkibinə N. S. Xruşşov, G. K. Jukov, A. A. Qromıko və b. daxil idi). İyulun 18–23-də Cenevrədə SSRİ-nin təşəbbüsü ilə sovet nümayəndə heyəti tərəfindən Berlin müşavirəsində (1954) təklif olunmuş "Avropada kollektiv təhlükəsizlik haqqında ümum — avropa müqaviləsi" layihəsinin müzakirəsini davam etdirmək məqsədilə çağırılmışdı. Layihə bütün hərbi blokların ləğv edilməsini, Avropa dövlətlərinin hücum etməmək və təcavüz zamanı qarşılıqlı yardım göstərmək öhdəlikləri götürməsini nəzərdə tuturdu.

## Nəticəsi
Berlin müşavirəsi iştirakçılarının müqavilə layihəsinə mənfi münasibətini nəzərə alan sovet nümayəndə heyəti kollektiv təhlükəsizlik sisteminin mərhələli şəkildə (birinci mərhələdə həm Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatını, həm də Varşava Müqaviləsi Təşkilatını saxlamaq şərtilə) yaradılması planını müzakirəyə çıxartdı Bundan başqa, sovet tərəfi Avropa dövlətlərinin hərbi qüvvə tətbiqindən qarşılıqlı surətdə imtina etmək haqqında müqavilə bağlamaq (kollektiv təhlükəsizlik haqqında müqavilə bağlanana qədər qüvvədə qalmalı idi) təşəbbüsünü irəli sürdü. SSRİ nümayəndə heyəti Almaniya Demokratik Respublikasının AFR-in tərkibinə qatılmasına (sonuncunun Avropa müdafiə birliyində üzvlüyünün saxlanılması şərtilə) qarşı çıxdı, hər iki alman dövləti arasında münasibətlərin normallaşdırılmasının və onların Avropada kollektiv təhlükəsizlik sistemində iştirakının zəruriliyini qeyd etdi. SSRİ-nin təklifləri müşavirə iştirakçıları tərəfindən qəbul olunmadı. Müşavirənin yekun sənədində xarici işlər nazirlərinə hökumət başçılarının müzakirə etdiyi məsələlərə baxmağı davam etdirmək həvalə olundu. 

## Həmçinin bax
* Cenevrə konvensiyaları

## İstinadlar
Cerba

**Cerba** — Aralıq dənizində ada.

## Sahəsi
Sahəsi 514 km2
.

## Əhalisi
Əhalisi 139,6 min (2004).

## Coğrafiyası
Tunis sahillərində, Qabes körfəzinin cənub hissəsindədir. Tunisin mülkiyyətidir. Səthi düzənlikdir; Antropogen çöküntülərdən ibarətdir. Quyu suyundan və gətirmə sulardan istifadə olunur. Xurma palmaları, zeytun və əncir ağacları becərilir. Balıq və süngər ovlanır. Turizm inkişaf etmişdir. Əsas şəhəri Xumt-Sukdur.

## Qalereya

Djerba topographic map-en.svg|Cerba topoqrafik xəritəsi
Gulf and Island of Djerba by Piri Reis.jpg|Piri Reis tərəfindən Qalf və Cerba adasının tarixi xəritəsi
Djerba el mouradi menzel hotel beach-7.jpg|Cerbada günəş batması
Djerba Coffeehouse midoun.jpg|Cerbada kofe evi
Bassi Mosque in Jerba.JPG|Cerbada Bassi məscidi
Tunisie Djerba Saint-Joseph.jpg|Müqəddəs Cozef katolik kilsəsi


## Həmçinin bax
* Tunis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cerba
Xanağa məscidi

**Xanağa məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Xanağa kəndi ərazisində orta əsrlər zamanı inşa edilmiş məscid. Məscid kəndin mərkəzi meydanında inşa edilmişdir. 

## Memarlıq quruluşu
Məscidə daxil olmaq üçün şərqdən giriş qapısından kiçik otağa (uzunu 3,1 metr, eni 3,5 metr, hündürlüyü 2,5 metr) daxil olduqdan sonra şimal divarda qoyulmuş qapıdan əsas salona daxil olmaq lazım gəlir. Məscidin ölçüləri böyükdür: daxildən uzunu 11,3 metr, eni 10,2 metr, hündürlüyü 4,8 metrdir. Divarların qalınlığı 1,1 metrdir. Çiy kərpicdən hörülmüş, bişmiş kərpiclə üzlənmişdir.

Məscidin şərq divarında dörd qapı, hər qapının yuxarı tərəfində başdan iti bucaqla tamamlanan pəncərələr qoyulmuşdur. Qərb divarda da şərq divarda olduğu kimi dörd pəncərə, cənub divarda isə üç pəncərə vardır. Məscidin tavanı iki sırada yerləşdirilmiş 10 dirəyin (5x2) üstündə dayanmışdır. Sütun başlıqları çox yüksək sənətkarlıqla düzəldilmişdir. Şimal divarın qarşısında taxta ilə ikinci mərtəbə düzəldilmişdir. Bu yer qadınlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Məscidin qərb divarının şimal qurtaracağında həyətə çıxış qapısı vardır.

## Tarixi dövrləşdirilməsi
Memarlıq-konstruktiv quruluşu orta əsr abidələri üçün xarakterik olan və XIX yüzillikdə təmir olunan  məscid XVII əsrdə inşa edilmişdir.

## Mənbə
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: “Əcəmi” Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.

## İstinadlar
Tivi məscidi

**Tivi məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Tivi kəndində yerləşən orta əsrlərə aid məscid.

## Coğrafi mövqeyi
Məscid kəndin cənub tərəfində, Anabat məhəlləsində yerləşir. Əvvəllər məscidin yerində pir olmuş, sonralar məscidə çevrilmişdir. Ona görə də bəzən yerli əhali arasında məhəllənin adı ilə məscidə "Anabat piri" də deyilir.

## Memarlıq quruluşu
Məscidin girişi şərq tərəfdəndir. Kişilər və qadınlar üçün 2 qapısı vardır. Kişi salonu cənubda, qadın salonu şimal tərəfdədir. Qadın salonuna daxil olarkən qapının ağzında bir qəbir vardır. Ancaq qəbirin üstündə epiqrafik sənəd — kitabə olmadığı üçün orada dəfn olunan şəxsiyyətin mənsubiyyətini təyin etmək mümkün deyildir. Deyilənə görə əvvəllər qəbirin üstündə kitabə olmuşdur. Məscidin tavanı 5x2 olmaqla 10 sütunun üstündə dayanıb. Şimal və cənub divarların hərəsində 3 pəncərə var. Sonralar girişdə əlavə kiçik otaq tikilib.

## Tarixi dövrləşdirilməsi
Məscidi XVII–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
# Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Culfa Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Culfa Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — 1981-ci ildən Cufa şəhərində fəaliyyət göstərən muzey.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi sistemindədir. 5 şöbədən ibarətdir.

## Muzeyin tarixi
Muzey Azərbaycan Respublikası Nazirlər Sovetinin 13 fevral 1981-ci il tarixli qərarı ilə yaradılmışdır.

## Eksponatları
Muzeydə 3000-dən çox eksponat saxlanılır. Bu eksponatlar sırasında mis və saxsı qab nümunələri, bəzək əşyaları, bədii tikmə və milli geyimlər, toxuculuq məmulatları, məişət əşyaları, rayon ərazisindəki tarixi memarlıq abidələrinin rəsm və fotoşəkilləri və s. toplanmışdır. 1981-ci ildə 50 ədəd eksponatla fəaliyyətə başlayan tarix-diyarşünaslıq muzeyində hazırda 3000-ə yaxın eksponat, arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunmuş maddi-mədəniyyət nümunələri, eramızdan əvvəl III–I minilliyə aid, eləcə də orta əsrlər mədəniyyətinə aid dövrlərdən xəbər verir. 5 şöbədən ibarət olan muzeydə XVI–XIX əsrlər dövrünə aid, 40-dan çox xalça nümunələri, kilim, cecim, xurcun, heybə, corablar nümayiş etdirilir. Müasir dövrdə təşkil olunmuş ekspozisiyada xalqımızın müstəqillik illərində əldə etdiyi nailiyyətlərə aid sənədlər və materiallarla yanaşı, Qarabağ və Sədərək döyüşlərində həlak olmuş şəhidlərə aid fotoşəkillər də tərtib olunmuşdur. Muzeyin sərgi salonu kimi fəaliyyət göstərən foyesində ümummilli lider Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyəti ilə bağlı sərgi stendi də buraya gələnlərə xoş təsir bağışlayır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Naxçıvan Ensiklopediyası, 2 cilddə. I cild, İstanbul:Bakanlar Medya, 2005.

## Xarici keçidlər
*
Hadiqaib piri

**Hadiqaib piri** - Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda ziyarətgah. 

Hаdiqаib yаşаyış yеrində оlаn аrmud аğаcınа sitаyiş еdilməsi müхtəlif şəkildə həyаtа kеçirilir. Birinci növ sitаyişdə аrmud аğаcının budаqlаrınа müхtəlif rəngli pаrçаlаr bаğlаnılır. İkinci növ nəzirlərin vеrilməsi və qurbаn kəsilməsidir. Sоnuncuyа хüsusilə üstünlük vеrilir. Ахurа kənd əhаlisi qurаqlıq bаş vеrdikdə Hаdiqаib pirinin yаnındа qurbаn kəsir və аllаhа duа еdərək yаğış göndərməsini хаhiş еdir və yаlvаrırlаr. 

## İstinadlar
Neogen

**Neogen dövrü** — Kaynozoy erasının əvvəlindən etibarən ikinci geoloji dövr. Davametmə müddəti təqribən 23 milyon ildir.

## Bölgüləri

* Miosen
** Piasenziya
** Zanklin
* Pliosen
** Messin
** Torton
** Serravalli
** Langi
** Burdiqal
** Aquitan

## Geologiya
Neogen dövrü Alp qırışıqlıq sisteminin formalaşmasının sonu və müasir vəziyyətə yaxın oroqrafiyanın tədricən yaranması dövrüdür. Bu dövrdə ən yüksək dağ silsilələri-Alplar, Balkanlar, Atlas, Apennin, Kiçik Asiya, Krım, Qafqaz, Himalayların formalaşması başa çatır. Eyni zamanda, iri qırışıqlıq vilayətləri Sakit okeanın kənarlarında - Anadır, Kamçatka, Saxalin, Yaponiya, Filippin və Yeni Qvineyada, Kordilyerlərin və And dağlarının sahilyanı hissələrində yaranmışdır. İntensiv dağəmələgəlmə prosesi güclü vulkanik fəaliyyət ilə müşayiət olunmuşdur. Şaquli ehtizazi hərəkətlər nəticəsində bir çox hövzələrin ölçüləri və forması get-gedə dəyişilmiş, onların okeandan təcrid olunması intensivləşmişdir.

## Flora və fauna
Neogen dövrü sonunda dağlıq rayonlarda buzlaşmaya səbəb olmuş soyuqlaşma baş vermişdir. Yerüstü fauna və floranın inkişafında böyük dəyişikliklər olmuşdur. Hazırda mövcud olan məməlilərin fəsilələri və bir sıra cinsləri: ayılar, kaftarlar, itlər, mastodontlar, nəhəng pələnglər, gərgədanlar, marallar, kəllər, hipparionlar, gəmiricilər, meymunlar, o cümlədən insanabənzər meymunlar meydana gəlmişdir. Üst Miosendə Avrasiya və Şimal Amerika arasında əlaqə yaranmış, bir vilayətdən digərinə faunanın miqrasiyası baş vermişdir. Cənub Amerikada məməlilər faunası Neogenin sonunda nəsli kəsilmiş natamamdişlilər və dırnaqlılarla, yastıburun meymunlarla və kisəlilərlə təmsil olunmuşdur. Pliosendə Şimal Amerikadan Cənub Amerikaya faunanın miqrasiyası baş vermişdir. Avstraliya, Paleogendə olduğu kimi, Neogen ərzində də ancaq ibtidai məməlilərin (kisəlilərin) təcrid edilmiş inkişaf sahəsi olaraq qalırdı. Neogen dənizlərində, nummulitlər istisna olunmaqla, Paleogen qrupları yaşayırdı. Neogen dövrünün bitkiləri, bəzi Paleogen nümayəndələri istisna olmaqla, demək olar ki, tərkibcə müasir bitkilərdən ibarətdir. Mötədil qurşaqlarda tropik və subtropik bitkilər yarpaqlı flora ilə əvəz edilir; çöl və meşə-çöl sahələri əmələ gəlir. Bu zaman yarpaqlı floranın cənuba doğru irəliləməsi davam edirdi. Neogenin sonunda tayqa və tundra bitkiləri meydana gəlir, qitələrin şimal hissəsi iynəyarpaqlı meşələrlə örtülür.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Neftli-qazlı hövzə

**Neftli-qazlı hövzə** — böyük geostruktur elementi daxilində məhdudlaşan neft və qaz akkumulyasiyasının struktur zonalarının məcmusu. Bu ərazilər geoloji təkamülü karbohidrogenlərin generasiya və miqrasiyasını, sənaye yığımlarının əmələ gəlməsini və həmçinin onların uzun geoloji müddət ərzində konservasiyasını təmin edir. Kənardan hövzəyə gələn karbohidrogen axınları hövzənin ehtiyatlarında nəzərə çarpacaq rol oynamır. Tektonik parametrlərə görə neftli-qazlı hövzələr platforma hövzələrinə, mütəhərrik zolaq hövzələrinə və keçid hövzələrinə bölünür. Mütəhərrik vilayətlərdə qırışıqlıq və ya özül komplekslərinin səthə çıxması ilə hüdudlandığına görə neftli-qazlı hövzə ayırmaq çətinlik törətmir (Vyana, Fərqanə və başqa neftli-qazlı hövzələr). Neftli-qazlı hövzələrinin sahəsi bir neçə onlarla kvadrat kilometrdən bir neçə yüz kvadrat kilometrə qədər dəyişə bilər.

## İstinadlar
Məzarqazan

**Məzarqazan** () — Qəbiristanlıqlarda işləyən və məzarların qazılması ilə məşğul olan işçi. Məzarçı vəzifəsini icra edən şəxslər, adətən vəfat etmiş şəxslərin yaxınlarından olan könüllü şəxslərdən ibarət olur. Kilsə mülkləri yerləşən ərazilərdə dini mərkəzlərin öz məzarçılarınında olduğu məlumdur.

Məzarqazan bir vəzifə kimi orta əsr kilsələrində vəzifə hesab edilirdi və həmin şəxslərə aylıq maaş öndənilmişdir. Günümüz Avropasında məzarların qazılması işləri ilə özəl məzarlıq xidməti göstərən şirkətlər məşğul olmaqdadır. Bəzi qəbiristanlıqlarda saxlanılan texniki işçilər arasında məzarqazanlarda olur. Tarix boyunca məzarqazan kimi çalışan insanlara bir mənalı münasibət göstərilməyib.

Hindistanda məzarqazan olaraq işləmək aşağı sinfin gördüyü iş hesab edildiyindən kasta sistemində toxunulmazlar olaraq qəbul edilən insanlar bu işi görməkdədir. Ölüm mövzusu ədəbiyyatda çox işlənən mövzu olduğundan məzarqazan obrazlarıda müxtəlif bədii əsərlərdə öz yerini tapmışdır. Bunlardan ən tanınmışı Uilyam Şekspir tərəfindən yazılmış Danimarka şahzadəsi Hamletin faciəvi əhvalatı faciəsində verilmişdir.

### Tanınmış məzarqazanlar
* Amerika Birləşmiş Ştatlarının 16-cı prezidenti Avraam Linkoln siyasi fəaliyyətindən əvvəl İndiyanada məzarqazan kimi çalışmışdır.
Neotektonika

**Neotektonıka** ( — yeni və tektonika) — ən yeni tektonika, tektonikanın bölməsi olub, Kaynozoy erasında (Oliqosen və ya Miosendən başlayaraq) baş verən tektonik prosesləri öyrənir. Bu proseslər yerin müasir relyefində əks olunan yeni struktur formalar yaratmaqla və qədim strukturları canlandırmaqla yer qabığının quruluşunda dəyişiklərə səbəb olmuşdur.Geoloqların çoxunun fikrincə, neogen-dördüncü dövrü əhatə edir. Hesab edilir ki, bu dövr müxtəlif regionlar üçün dəyişə bilər. Məsələn: Azərbaycanın ərazisi üçün bu mərhələ miosenin sonlarından (meotis əsri) başlanır. Plitələr tektonikası nəzəriyyəsi irəli sürüldükdən sonra neotektonik proseslərin öyrənilməsi yer qabığı və litosferin geodinamikasını, qabıqdaxili endogen prosesləri, onların həm planetar, həm də regional geoloji miqyasda öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Neotektonika (ən yeni tektonika) seysmikliyin öyrənilməsi, seysmik proqnozlaşdırma üçün də olduqca vacibdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Nitratlar

**Nitratlar** — minerallar, azot turşusunun (HNO3) duzları. Quruluş və bəzi xassələrinə görə (məsələn: ikiqat şüasındırma) karbonatlara yaxındır. Bəzən nitratlar həmin sinfə daxil edilir. Nitronatritlə kalsit, nitrokalitlə araqonit arasında müşahidə edilən izotipiya bu qohumluğu aydın göstərir. Lakin olduqca güclü turşu duzları kimi, bir sıra xassələrinə (xüsusən yüksək həllolma və aşağı sərtlik), həmçinin mənşəyinə görə nitratlar karbonatlardan kəskin fərqlənir. Nitratlar məhz ekzogen proseslər zamanı, adətən, üzvü qalıqların parçalanması və bakteriyaların fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlir. Şimşək çaxdıqda elektrik boşalmaları nəticəsində NO2 əmələ gəlməsi də ehtimal edilir. Nitratlar olduğca dayanıqsız olub yalnız quru iqlim şəraitində rast gəlir. Ən güclü əsasların (Na və K) nitratları daha səciyyəvidir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Nival iqlim

**Nival iqlim**  — qarlı, soyuq – Penkin (1910) iqlimlərin geomorfoloji təsnifatına görə, soyuq iqlim olub, ilin isti fəsillərində əriyib buxarlana bilən hissəsindən daha artıq yağan yağıntıların (qar şəklində) miqdarının artıq olması ilə səciyyələnir. İlin soyuq vaxtlarında yağan qarın əriyib, buxarlanmayan hissəsi ildən-ilə toplanıb, firn və buza çevrilir. Qütb en dairələrinin arktik qurşağı və dağların qar sərhədindən yuxarı zonaları üçün səciyyəvidir.

## Geomorfoloji termin
**Nival qurşaq -**   dağların ən yüksək təbii qurşağı, iqlim qar sərhədindən yuxarıda yerləşir. Qar yığını, buzlaqlar və intensiv fiziki aşınma səciyyəvidir. Üzvi aləmi çox kasıb, bitki örtüyü zəifdir. Aşağı sərhədi qütb dairəsində dəniz səviyyəsinə qədər enir. Mərkəzi Asiyanın səhra dağlarında isə 6500 metrə qədər qalxır.

## Nival qurşaq
Daimi qar qurşağı-dağlarda, adətən qar sərhədindən yuxarıda yerləşən ən yüksək təbii qurşaq. Nival iqlimlə səciyyələnir. Nival qurşaq üçün qar və buzlaqlar xarakterikdir. İntensiv surətdə fiziki (əsasən, şaxta) aşınma prosesləri gedir. Üzvi aləmi çox kasıbdır; bitki örtüyü (şibyə, mamır və s.) çox seyrəkdir. Heyvanlardan bəzi quş və cücü növlərinə rast gəlmək olur. Nival qurşağın aşağı sərhədi qütb rayonlarında dəniz səviyyəsinə qədər enə bilir, səhra rayonlarındakı dağlarda isə 6500 m-ə qədər qalxa bilir. Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında 3000 m-dən yuxarıda yerləşir.

## Nivasiya
Qar eroziyası, qarın təsiri altında ekzogen relyefəmələgəlmə prosesinin gedişi. Qütb, yüksək dağlıq rayonlar üçün səciyyəvidir.

## Xarici keçid
* Azərbaycanın iqlimi

## Həmçinin bax
* İqlim
* Azərbaycanın iqlimi
* Lava brekçiyaları
* Torpaq
* Yerin mantiyası

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.

## İstinadlar
Moh suyu

**Moh suyu** – Qax rayonu İlisu kəndi ərazisində, Kürmükçayın sol sahilində termal bulaqdır.

## Ümumi məlumat

Suyun tərkibi məşhur  “*İlisu hamamı*” ilə (kükürd-rodon tərkibli) eynidir. Suyun temperaturu isə 18-21°-yə qədərdir. Müalicə üçün istifadə edilərkən xüsusi qızdırılmış daşları vannalara salıb suyun temperaturunu artırırlar. Dəri-zöhrəvi xəstəliklərin müalicəsində çox effektlidir. İlisu termal bulaqlar kompleksinə aid edilir. Kəndə yaxın olması (1&nbsp;km-ə qədər) ilin bütün fəsillərində istifadə edilməsinə imkan verir və bulağın daha qədimdən məlum olması güman edilir. Bəzən Kürmükçaya güclü sel gəldikdə “*bulağın gözü*” yerini dəyişir.

## Həmçinin bax

* İstisu (Kəlbəcər)
* Turşsu (Şuşa)

## İstinadlar
Şişirdilmiş proqram təminatı

**“Şişirdilmiş” proqram təminatı** yeni proqramların əski proqramlarla müqayisədə həcminin daha böyük olması və daha çox sistem resursu tələb etməsi tendensiyası. Bunun başlıca səbəbi proqrama (bəzən o qədər də zəruri olmayan) yeni funksiya və imkanların əlavə olunmasıdır.
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Laura Benkova

**Laura Benkova** ( 11 may 2000) — Slovakiyalı üzgüçü. Laura Benkova Slovakiyanı 2017-ci ildə XXXXIV Avropa Gənclər Üzgüçülük Çempionatında təmsil etdi.

## Karyerası
Laura Benkova birinci dəfə Avropa Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, İsraildə baş tutan XXXXIV Avropa Gənclər Üzgüçülük Çempionatında qadınlar 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 58.27 saniyəlik nəticəsi ilə 38-ci yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Tolqa Zəngin

**Tolqa Zəngin** (d. 10 oktyabr 1983, Türkiyə) — Beşiktaş PFK-da forma geyinən Türkiyəli qapıçı.

## İstinadlar