İnsan səsi

thumb|300px|İnsan səsinin spektroqramı onun zəngin harmonik məzmununu ortaya qoyur.
**İnsan səsi** — danışmaq, oxumaq, gülmək, ağlamaq, qışqırmaq daxil olmaqla, səs yolundan istifadə edən bir insanın çıxardığı səslərdən ibarətdir. İnsan səsinin tezliyi insan səs istehsalının bir hissəsidir, burada səs qatları səsin əsas mənbəyidir. 
Ümumiyyətlə, insan səsinin yaranma mexanizmini üç hissəyə bölmək olar: ağciyərlər, qırtlaq daxilindəki səs telləri (səs qutusu) və artikulyatorlar. Ağciyərlər, "nasos", vokal qıvrımları vibrasiya etmək üçün kifayət qədər hava axını və hava təzyiqi yaratmalıdır. Daha sonra səs telləri titrəyərək ağciyərlərdən gələn hava axınından istifadə edərək qırtlaqın səs mənbəyini təşkil edən səsli impulslar yaradır. Qırtlaq əzələləri səs qıvrımlarının uzunluğunu və gərginliyini tənzimləyir. Artikulyatorlar qırtlaqdan gələn səsi süzür və müəyyən dərəcədə qırtlağın hava axını ilə qarşılıqlı əlaqədə ola bilməsini təmin edir. Səs qatları artikulyarlarla birlikdə çox mürəkkəb səs massivləri yaratmağa qadirdir. Qəzəb, təəccüb, qorxu, xoşbəxtlik və ya kədər kimi duyğuları təklif etmək üçün səs tonu dəyişdirilə bilər.  İnsan səsi emosiyanı ifadə etmək üçün istifadə olunur və həmçinin danışanın yaşını və cinsini də aşkar edə bilər. Müğənnilər musiqi yaratmaq üçün insan səsindən alət kimi istifadə edirlər.

## Səs növləri
right|401x400px|thumb|səs qıvrımları və ya kordların etiketli anatomik diaqramı.
Yetkin kişilər və qadınlar adətən müxtəlif ölçülərdə səs qatına malikdirlər. Yetkin kişi səsləri adətən alçaqdır və daha böyük qıvrımlara malikdir. Kişi vokal qıvrımlarının  uzunluğu 17 mm ilə 25 mm arasındadır. Qadın səs tellərinin uzunluğu 12,5 mm ilə 17,5 mm arasındadır.
Qıvrımlar qırtlaq içərisindədir. Onlar arxadan aritenoid qığırdaqlarına və ön tərəfdən qalxanabənzər qığırdaqlara bağlanır. Onların heç bir xarici kənarı yoxdur, çünki onlar tənəffüs borusunun kənarına qarışır, daxili kənarları titrəməkdə sərbəstdir. Onlar epiteldən, vokal bağdan, sonra əzələdən ibarət üç qatlı bir quruluşa malikdirlər, bu da qıvrımları qısaltmağa və qabarıqlığa səbəb ola bilər. Onlar düz üçbucaqlı zolaqlardır və mirvari ağ rəngdədirlər. Səs telinin hər iki tərəfinin üstündə vestibulyar qat və ya yalançı səs kordunun iki qatı arasında kiçik kisəsi var. 
Kişilər və qadınlar arasında səs qıvrımlarının ölçüsü fərqi onların fərqli yüksək səslərə sahib olması deməkdir. Bundan əlavə, genetika eyni cins arasında fərqliliklərə səbəb olur, kişi və qadınların oxuyan səsləri növlərə bölünür. Məsələn, kişilər arasında bas, bas-bariton, bariton, baritenor, tenor və kontratenor, qadınlarda isə kontralto, alto, mezzo-soprano və soprano C6. Opera səsləri üçün əlavə kateqoriyalar var. Kişi və qadın səsi arasındakı fərqin yeganə mənbəyi bu deyil. Kişilər, ümumiyyətlə, daha böyük səs traktına malikdirlər ki, bu da nəticədə ortaya çıxan səsə daha aşağı səs tembri verir. Bu, əsasən səs tellərinin özündən müstəqildir.

## Danışıq dilində səs modulyasiyası
İnsan danışıq dili, müəyyən bir cəmiyyətdəki demək olar ki, bütün insanların laringeal səs mənbəyinin müəyyən parametrlərini ardıcıl şəkildə dinamik modulyasiya etmək qabiliyyətindən istifadə edir. Ən vacib kommunikativ və ya fonetik parametrlər səsin yüksəkliyidir və səs qatlarının ayrılması dərəcəsidir.
Səs qatlarının adduksiyasını tez bir zamanda dəyişmək qabiliyyəti güclü genetik komponentə malikdir, çünki səs qatının adduksiyası epiqlottisin örtmə fəaliyyətindən əlavə qidanın ağciyərlərə keçməsinin qarşısını almaqda həyati qoruyucu funksiyaya malikdir. Nəticə etibarilə, bu hərəkəti idarə edən əzələlər bədəndəki ən sürətli əzələlər arasındadır. Uşaqlar erkən yaşda nitq zamanı bu hərəkətdən ardıcıl şəkildə istifadə etməyi öyrənə bilərlər, çünki onlar "apa" kimi ifadələr arasındakı fərqi "aba" kimi danışmağı öyrənirlər. Onlar bunu iki yaşından əvvəl yalnız ətrafdakıların özlərindən çox fərqli səsləri olan böyüklərin səsinə qulaq asmaqla və bu fonetik fərqlərə səbəb olan qırtlaq hərəkətləri boğazın dərinliyində olmasına və gözə görünməməsinə baxmayaraq yaxşı öyrənə bilərlər.
Əgər qaçırma hərəkəti və ya adduksiya hərəkəti kifayət qədər güclü olarsa, səs qıvrımlarının titrəməsi dayanacaq. Əgər jest qaçırıcıdırsa və nitq səsinin bir hissəsidirsə, səs səssiz adlanır. Bununla belə, səssiz nitq səsləri bəzən səs tellərinin titrəməsini dayandırmaq üçün kifayət qədər güclü olmasa belə, qaçırma jesti kimi daha yaxşı müəyyən edilir.
Səsin digər aspektləri, məsələn, vibrasiya qanunauyğunluğundakı dəyişikliklər də ünsiyyət üçün istifadə olunur və təlim keçmiş səs istifadəçisinin mənimsəməsi üçün vacibdir, lakin danışıq dilinin formal fonetik kodunda daha nadir hallarda istifadə olunur.

## Fiziologiya və vokal tembr
Hər bir fərdin səsinin tamamilə unikal olduğu təkcə fərdin səs tellərinin həqiqi forma və ölçüsünə görə deyil, həm də həmin şəxsin bədəninin qalan hissəsinin, xüsusən də səs traktının ölçüsünə və formasına görə olduğu düşünülür. İnsanlarda səs qırışları var ki, onlar gevşetmək, sıxmaq və ya qalınlığını dəyişdirmək qabiliyyətinə malikdir və müxtəlif təzyiqlərdə nəfəs ötürülə bilər. Sinə və boyun forması, dilin mövqeyi və başqa bir əlaqəsi olmayan əzələlərin sıxlığı dəyişdirilə bilər. Bu hərəkətlərdən hər hansı biri çıxarılan səsin hündürlüyünün, həcminin, tembrinin və ya tonunun dəyişməsi ilə nəticələnir. Səs bədənin müxtəlif hissələrində də rezonans doğurur və fərdin ölçüsü və sümük quruluşu fərdin yaratdığı səsə bir qədər təsir edə bilər.
Müğənnilər həmçinin müəyyən üsullarla səsi proyeksiya etməyi öyrənə bilərlər ki, o, onların vokal traktında daha yaxşı rezonans doğursun. Bu vokal rezonans kimi tanınır. Səs səsi və istehsalına digər böyük təsir, insanların müxtəlif səslər çıxarmaq üçün müxtəlif yollarla manipulyasiya edə biləcəyi qırtlaq funksiyasıdır. Bu müxtəlif növ qırtlaq funksiyaları müxtəlif növ səs qeydləri kimi təsvir edilir.
## Həmçinin bax
*Aksent (sosiolinqvistika)
*Fonetika
*Puberfoniya
*Yetkinlik dövrü

## İstinadlar