Koreya imperiyası

[thumb|Koreya [imperiyasının möhürü]]
**Koreya İmperiyası** ( *Dehan Jequk*)— 1897-ci ildə Kvanqmu Bərpasından 1910-cu ildə Koreyanın Yaponiya ilhaqına qədər Koreyanın adı. Yeni ad suverenliyini vurğulamaq və qədim Koreyanı Samxan dövlətləri ilə bənzətmək üçün Çoson krallığının 500 il boyu idarə etdiyi dövlətə verildi.

## Tarixi
### Ümumi məlumat
Çoson sülaləsinin idarə etdiyi Koreya(1392-1897) diplomatik səbəbdən Çosonun Kral tərəfindən Çindən asılı olmayaraq idarə olunduğuna görə, Tzin sülaləsindəki Çinin (1636-1912) bir müştəri səltənəti idi. XIX əsrin sonlarında Koreyanı  təsir dairəsinə almaq uğrunda Koreya Tzin və Yaponiya arasındakı münaqişə zonasına çevrildi. Birinci Çin-Yapon müharibəsi Çoson dövlətinin münaqişə döyüşlərinin özünün Koreya torpağında və ətraf dənizlərdə aparıldığı üçün xarici müdaxilələrə qarşı saxladığı hər hansı bir gücün sürətlə azalmasına gətirdi. Silinən və zəif Tzin sülaləsi üzərində yeni bir üstünlük qazanması ilə Yaponiya nümayəndələri Şimonoseki müqaviləsini Tzin ilə müzakirə etdi. Müqaviləni imzalamaqla, Rusiyanın cənub genişlənməsinin qarşısını almaq üçün hazırlanmış bir addım, Yaponiya Lyaodun yarımadasını Tzindən almaq və daha da önəmlisi Koreya üzərində nəzarət etmək üçün yarışdı. Ancaq Rusiya bu razılaşmanı Çinin şimal-şərqindəki maraqlarına qarşı bir hərəkət kimi tanıdı və nəticədə Fransa və Almaniyanı Lyaoudun yarımadasının Tzinə qaytarılması lazım olduğunu söylədi.

Bu zaman Yaponiya, xüsusilə daha inkişaf etmiş hesab etdiyi və təqlid etmək istədiyi millətlər tərəfindən bu cür xarici təzyiqlərə qarşı çıxa bilmədi və Lyaodun yarımadasına iddiasından imtina etdi. Üç ölkə müdaxiləsinin (Rusiya, Fransa, Almaniya) müvəffəqiyyəti ilə Rusiya, Şərqi Asiyada başqa bir böyük güc olaraq ortaya çıxdı, Çoson məhkəməsinin bir çox hökumət məmurunun daha çox Yapon müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün yaxın əlaqələri müdafiə etdiyi bir qurum olaraq Koreya siyasətində Tzin sülaləsini əvəz etdi. Kraliça Gojonqun müşaviri Kraliça Min (ölümündən sonra İmperatoriça Mayongseong adlanır) da bu dəyişikliyi tanıdı və Yaponiyanın təsirinə qarşı çıxmaq üçün Rusiya ilə rəsmi diplomatik münasibətlər qurdu.

Kraliça Min Yapon təsirinə qarşı daha yüksək səviyyəli koreyalılararasında əsas fiqur olaraq ortaya çıxmağa başladı.Yaponiya, dizaynının kraliça tərəfindən təhlükə altına alındığını görərək, Koreyadakı səfiri Kont Иноуe Каоru, İmperator Yapon Ordusunda bir diplomat olan bir General-leytenant Vikont Miura Qoro ilə əvəz etdi. Bundan sonra, 8 oktyabr 1895-ci ildə, Gyeongbok Sarayındakı kralı rəsmi yataqxanası olan Geoncheong Sarayındakı iqamətgahında Kraliça Min'in öldürülməsini təşkil etdi.
### İmperatorluğun elanı
Həyat yoldaşı Kraliça Minə olunan sui-qəsd səbəbi ilə King Qojonq və vəliəhd şahzadə (sonradan İmperator Sunjong oldu) 1896-cı ildə Rusiya səfirliyinə qaçdılar. Kraliça Minin ölümündən padşahın Rusiya müdafiəsindən qayıtmasına qədər olan müddətdə Koreyada həm daxildə, həm də xaricdə daha böyük dəyişiklik baş verdi. 1894-cü ilə, kral kabinetində mütərəqqi və islahatçılar tərəfindən qəbul edilən yeni qanunlar, Koreyanın antik cəmiyyətinin canlandırılmasına yönəlmiş çoxdan gözlənilən islahatlara məcbur edildi. Bu qanunlar başladığı il (1894) -ə istinadən Kabo İslahatı adlandırıldı.

Bu vaxt Koreya cəmiyyətini modernləşdirməyə yönəlmiş yeni islahatlar qısa müddətdə mübahisələrə səbəb oldu. Koreyanın Yapon işğalı (1592–1598) zamanı eyni şəkildə ortaqların və aristokratların zehnində yerləşmiş antikoopiya əhval-ruhiyyəsi, 1876-cı il Kanqva Müqaviləsindən sonra kral məhkəməsində və cəmiyyətin yuxarı eşelonlarında geniş yayıldı və məhkəmə siyasətində Yaponiyanın müdaxiləsi və Kraliça Minin öldürülməsindən sonra qısa müddətdə Koreyalıların əksəriyyətinə partlayıcı şəkildə yayıldı. Bununla birlikdə, ən mübahisəli olan ənənəvi kişi çörək dəstəsinin məcburi kəsilməsi, yapon tərəfdarları tərəfindən irəli sürülən yeni və müasir islahatlar, daha da narazılığı alovlandırdı. Bu, Eulmi müvəqqəti qoşunlarının Kraliça Minin sui-qəsdinin qisasını almağa yönəlmiş qiyamına səbəb oldu.

1897-ci ildə həm xaricdəki artan təzyiqlərə, həm də İstiqlal Birliyi rəhbərliyindəki ictimai rəyin tələblərinə cavab verən King Qojonq, Gyongungunga (müasir dövrün Deoksugung) qayıtdı. Orada "Böyük Koreya İmperiyası" nın quruluşunu elan etdi, rəsmi olaraq milli adını yenidən təyin etdi və yeni dövrün adını Qvanqmu (Hanqıl: 광무, Hanja: 光武) (işığın döyüşçüsü deməkdir) elan etdi,  Koreyanın Çinin Tzin sülaləsinin bir qolu olaraq səmərəli şəkildə tarixi əlaqələrini kəsdi(Koreya 1636-cı ildə əvvəlcədən olan Mançuriya istilasından bəri asılı olan). Gojong Koreya imperiyasının ilk imperial dövlət başçısı və irsi suveren Qvanqmu imperatoru oldu. Bu, Uzaq Şərqdəki köhnə dünya nizamının və ənənəvi xərac sisteminin tamamilə sona çatması ilə nəticələndi. Koreyanın bir imperiya statusu alması yəni 1895-ci il Şimonoseki Müqaviləsinə görə Koreyanın Tzinin xaricdən təsirlənməməsi və müqaviləyə görə "tam və tam" müstəqillik həyata keçirməsi "Tzin sülaləsinin təsir dairəsindən tamamilə müstəqilliyi" demək idi.

Hərfi mənada "Böyük Han İmperiyası" mənasını verən Samhan, xüsusən Koreyanın Üç Krallığından (Cənubi Koreya yarımadasındakı qədim konfederasiyalardan deyil), yeni dövlətlərin tarixi dövlətlərdən sonra adlandırılması ənənəsində (Gubon Sinçam, Hanja:)舊 本 新 參, Hanqıl: 구본신 참). Bir İmperatorluğun elanının əhəmiyyəti, vəziyyəti anlayan Koreyanın Koreyanın Tzin sülaləsi ilə xaqan əlaqəsi olduğunu elan etməsi idi. Adətən İmperator yalnız Çin imperatoru, Cənnət Oğlu üçün qorunurdu. Koreya sülalələri Çin sülalələrinə xərac vermişdilər.Yaponiya Meydzi islahatı ilə qarşılaşdıqda, Yaponiya imperatoru Yaponiya hökumətində suverenliyin mənbəyi elan edildi. Meydzi islahatının Yaponiyada bərpası xəbərini aldıqdan sonra, Koreya hökuməti dəyişikliyi etiraf etməkdən imtina etdi. Bu, yalnız Tzin Çin imperatorunun Koreyanın simvolik suzerainaları kimi üstünlüyünə etiraz etmədi, lakin Yaponiyanın ünvanı Koreyaya Tzin sülaləsinin bir qolu kimi deyil, bir imperiya olaraq müraciət etdi. Koreyanın imperiya adının dəyişdirilməsi yalnız Çin-Yaponiya müharibəsindən sonra mümkün oldu.

### Koreya imperiyası dövründə qərbləşmə siyasəti
#### Ümumi məlumat
Bir qrup Koreya rəsmisi və ziyalısı, digər modernləşdirilmiş ölkələrə müşahidə turundan sonra ölkənin hərtərəfli islahatına böyük ehtiyac hiss etdilər. Daha çox ziyalıya Qərb sivilizasiyası haqqında məlumat verildi və Avropanın və Amerikanın modernləşən güclü millətlərindən xəbərdar oldu. Daha sonra qrup daxilindəki mütərəqqi olanlar 1894-cü ildə Kabo İslahatına başladılar və mülayim islahatçılar Böyük Koreya İmperiyası dövründə Qvanqmu İslahatını həyata keçirdilər.

Koreyanın kral məhkəməsi ilə yaxın əlaqələri olan Amerika missionerləri də Qərb mədəniyyətinin yayılmasına kömək etdi. Kral maliyyəsi və dəstəyi ilə Amerikalı missioner həkimi Horake N. Allen Severns Xəstəxanası və Koreyanın ən qədim Qərb tipli xəstəxanası olacaq Gvanghayevon quraraq Qərb dərmanlarını tanıtdı. Bundan əlavə, missionerlər əvvəllər təhsil sistemindən kənarlaşdırılan Koreyalı qızlar üçün Qərb təhsili verirdilər.
#### Gvanqmu islahatı
Qvanqmu islahatı, sənaye inqilabının gec başlanğıcı olaraq Koreyanı modernləşdirmək və qərbləşdirmək məqsədi daşıyırdı. Yeni dövlət tərəfindən qəbul edilən ilk qanunvericilik, 1897-ci ildə Koreyanın ənənəvi çəkilər və ölçülərin yerli sistemlərini standartlaşdıran Ağırlıqlar və Tədbirlər Qanunu idi. Elə həmin il Qvanqmu hökuməti tərəfindən  torpaq mülkiyyət sisteminin modernləşdirilməsini hədəfləyən kadastr tədqiqatı layihəsi başlandı. Anketdən sonra,aidiyyati orqanlar tərəfindən ərazinin dəqiq ölçüsünü göstərən "Jigye" mülkiyyət hüququ verildi. Bu islahat Koreyada pul islahatlarını da həyata keçirən Yi Yong-ikin rəhbərliyi altında həyata keçirilən torpaq vergi sisteminin islahatında yaxından iştirak etdi. Layihə 1904-1905-ci illərdə bütün torpağın üçdə ikisini bitirdikdən sonra Rus-Yapon müharibəsi səbəbindən dayandırıldı.

O dövrdə Qvanqmu hökuməti tərəfindən müasir şəhər infrastrukturu quruldu. 1898-ci ildə imperator Amerika iş adamları ilə birgə müəssisə yaratmağa icazə verdi. Nəticədə, ictimai elektrik işıqlandırma şəbəkəsi və elektrikli bir küçə sistemi işlədən Hanseonq Elektrik Şirkəti quruldu. Seul Təzə Bahar Su Şirkəti ilə də Amerika əlaqəsi var idi. 1902-ci ildə, Koreyada ilk telefon tətbiqetməsindən altı il sonra, ilk şəhərlərarası telefon quraşdırıldı.

Qvanqmu dövründə, sənaye təşviqi siyasəti də Koreya hökuməti tərəfindən aparıldı. Texniki və sənaye məktəblərinə dəstək verdi. O dövrdə, daxili bazarda toxuma tələbatını ödəmək üçün qurulan müasir toxuculuq fabrikləri ilə birlikdə Koreyada toxuculuq sənayesi sahəsində texnoloji yeniliklər baş verdi. Məsələn, ipək istehsal etmək üçün iplik və toxuculuq maşınları xaricdən gətirilən bahalı maşınlara əvəz olunmaq üçün hazırlanmışdır.

Qvanqmu dövründə, Koreyada Qərb tipli rəsmi geyimlər təqdim edildi. Əvvəlcə Koreyalılar Qərb geyiminə olduqca düşmən idi və Meydzi islahatı sonra Qərb üslublu geyimini qəbul edən yaponlara lağ etdilər. Başlanğıcda, Koreya İmperatoru, Qərb kostyumları geyən Koreyalı diplomatlarla birlikdə Prussiya kral geyimlərini geyməyə başlamışdı. 1900-cü ildə Qərb geyimləri Koreyalı məmurlar üçün rəsmi forma oldu. Bir neçə il sonra bütün Koreyalı əsgər və polislərə Qərb geyimlərini geyinmək tapşırıldı.

Hərbi sahədə, 1890-cı illərin əvvəllərində olduğu kimi Koreya ordusu, təxminən 5000 əsgərdən ibarət idi və nRus-Yapon müharibəsində əvvəl çox böyük miqdarda 28.000-ə qədər artırıldı. 1896-cı ildə başlayan rus zabitləri tərəfindən təlim təkmilləşdirilmiş bir ordunun nüvəsi rolunu oynayan Berdan tüfəngləri ilə silahlanmış 1000 nəfərlik bir kral cangüdəninin təşkilinə səbəb oldu. Bu əsas bölmədən,əsgərlər bəzən hər biri təxminən 900 nəfərdən ibarət beş alayın olduğu digər hissələrə köçürüldü.

Ancaq Qvanqmu islahatı xarici öhdəliklər, demokratiyanın boğulması və yavaş bir tempə görə radikal deyildi. Bunun əvəzində Koreya Yaponiya ilə Rusiya arasında mübahisə obyektinə çevrildi.

#### Hərb

### Sonrakı inkişaflar
22 avqust 1904-cü ildə Yaponiya və Koreya arasında ilk Yaponiya-Koreya Konvensiyası olaraq bilinən ilk müqavilə imzalanmışdır. Taft-Kasura Sazişi (Taft-Katsura Memorandumu olaraq da bilinir) 17 İyul 1905-ci ildə verildi və əslində ABŞ və Yaponiya arasında gizli bir pakt və ya razılaşma deyildi, əksinə Amerika Birləşmiş Ştatları və Yaponiya hökumət üzvləri arasında Yaponiya əlaqələri ABŞ-yə dair müzakirələrə dair qeydlər toplusu idi. Yaponiyanın Baş naziri Taro Katsura Müharibə Katibi Villiam Hovard Taftın Tokioda verdiyi fürsətdən istifadə edərək (Ruzvelt Administrasiyasının nümayəndəsi) Taftın Koreya məsələsinə münasibətini açıqladı..Taft Memorandumda Koreyaya rəhbərlik edən Yaponiya ilə bir suzerain əlaqəsinin "Uzaq Şərqdə davamlı sülhə töhfə verəcəyini" ifadə etdi.

1905-ci ilin sentyabrında Rusiya və Yaponiya Portsmut müqaviləsini imzaladı, Rus-Yapon müharibəsinə son qoydu və Yaponiyanın Koreyaya təsir gücünü möhkəmləndirdi. Gizli diplomatik təmaslar 1905-ci ilin payızında Qvanqmu İmperatoru tərəfindən Koreyanın xaricindəki qurumlara öz suverenliyini qorumaq üçün Koreyanın çıxılmaz vəziyyətini təqdim edən göndərildi, çünki normal diplomatik kanallar yaponlar tərəfindən davamlı nəzarət səbəbiylə bir seçim olmadı.

17 Noyabr 1905-ci ildə Protektoratlıq haqqında Yaponiya-Koreya Müqaviləsi ("1905 Sazişi", "Beş Maddə Müqaviləsi" və ya "İkinci Yaponiya-Koreya Konvensiyası" olaraq da bilinir) doktor Homer Hulbertin Vaşinqtona girməmişdən əvvəl Koreyada imzalanmışdır. Bildirilir ki, Koreya Xarici İşlər Nazirliyinin möhürü yaponların hazırladığı sənədə vurulub və bərkidilib. Məcburi "müqavilədən" sonra bir həftə sonra Dövlət Departamenti ABŞ-nin Koreyadan yeni "protektorat" statusu alması barədə xəbərdar etmədən Koreyadan çıxardı.

İmperiya o dövrdə yavaş-yavaş modernləşən bir ölkəyə qarşı yığılmış,beynəlxalq sistemin qanunu və qavranılması ilə başladı.Sonda, zəif bir hərbi qüvvə və Koreyanın Tzin sülaləsi ilə xütbəli əlaqəsinin qalan mirası Koreyanı xarici təcavüzdən çəkindirdi. Nəhayət Qvanqmu İmperatoru, Haaqa Sülh Konfransına (1907-ci il Haaqa Konvensiyası) nümayəndə göndərmək cəhdi səbəbiylə Koreyanın ikinci və sonuncu imperatoru olmuş oğlu İmperator Sundjonun lehinə ixtiyari olaraq tətbiq olunan Eulsa Müqaviləsinə görə imtina etməyə məcbur oldu. Haaqadakı nümayəndə heyətinə Yi Sanq-seol və müavini Yi Tjoune rəhbərlik edən Yi Vi-Jong, İmperiyanın suverenliyini geri almaq üçün diplomatik bir cəhd etdi. Koreyanın Haaqadakı müstəmləkə elit xalqlarının güclü üzvlərinə müraciət etməsinə baxmayaraq, Koreyaya böyüməkdə olan Yapon təsirlərindən Yaponiyanın protektorat vəziyyətinə baxışı XX əsrin ilk ongünlüyündə qərblilər üçün müstəmləkəçiliyin yüksəkliyində təbii və faydalı görünürdü. 22 avqust 1910-cu ildə Koreyanın suverenliyini ləğv edən Yaponiyanın 35 illik müstəmləkə hakimiyyətinə başlaması Koreya İmperiyası, Yaponiya tərəfindən Yaponiya-Koreyanın Əlavə Anlaşması müqaviləsi ilə ilhaq edildi.

## Koreya imperiyası dövründə başlıq və üslub
* **Hvangje** (), İmperator Əlahəzrət üslubu ilə ( *piha*)
* **Hvanghu** (), İmperator Əlahəzrət üslubu ilə imperator (razılıq)
* **Hvangtaehu** (),* İmperator Əlahəzrət * üslubu ilə İmperatoriça  dowager(mərhum ərindən alınan bir başlıq və ya əmlakı olan bir dul qadın.)
* **Taehvangtaehu** (),* İmperator Əlahəzrət * üslubu ilə hazırkı İmperatorun canlı nənəsi, böyük İmperatoriça dowager
* **Hvangtaeja** (), imperatorun böyük oğlu *Imperial Highness* üslubu ilə imperiyanın tac şahzadəsi,(殿下 전하 *jeonha*)
* **Hvangtaeja-bi** (),* Imperial Highness * üslubu ilə İmperiyanın tac şahzadəsi (razılıq)
* **Çinvan** (), Şahzadə (imperator),* Imperial Highness * üslubu ilə İmperatorun oğlu
* **Çivangbi** (), şahzadə (imperial) (razılıq), *Imperial Highness* üslubu ilə
* **Gongju** (), *Imperial Highness* üslubu ilə İmperatorun qızı və imperator konsulu
* **Ongju** (), *Imperial Highness* üslubu ilə İmperatorluğunun qızı və kanizalarından biri
## Diplomatik münasibətlər
* 23px Avstriya-Macarıstan : 1892-1905
* : 1901–1905
* : 1899–1905
* : 1902-1905 
* : 1886–1905
* : 1883–1905
* : 1884–1905
* : 1876–1910
* : 1884–1905
* : 1882–1905 
* : 1882–1905
## Qalereya

Şəkil:National Seal of Korea.svg|Milli möhür
Şəkil:Coat of arms of Korean empire (1900).svg|Gerb
Şəkil:Former Russia legation of Korea 02.JPG|Seuldakı köhnə rus səfirliyi binasının bir hissəsi. 1896-cı ildə King Gojong və
onun tac şahzadəsi Seuldakı Rus səfirliyinin Gyeonqbok Sarayına sığınır.
Şəkil:Joseon New-Style Policeman.JPG|1900-cü ildə Qərb geyimləri Koreyalı məmurlar üçün rəsmi forma oldu. Bir neçə il sonra bütün Koreyalı polislərə modernləşdirilmiş forma geyinmək tapşırıldı.
Şəkil:Lee Yong-ik Portrait.jpg|Yi Yong-ik, Koreya İmperiyası dövründə Valyuta Bürosunun rəhbəri
Şəkil:Streetcar1903.jpg|Seulda tramvay, 1903-cü il
Şəkil:SeoulElectricCompany.jpg|Hanseong Elektrik Şirkətinin baş ofis binası
Şəkil:JAPANESE OCCUPATION OF SEOUL.jpg|1904-cü ildə Rus-Yapon müharibəsi zamanı Yapon piyada gəmisi Seuldan keçir
Şəkil:Yi Beomjin.jpg|Yi Beomjin, rəsmi, sonradan yaponlara qarşı müstəqillik döyüşçüsü.O, Gojonqun 1907-ci ildə Haaqaya göndərdiyi gizli emissarları dəstəklədi.
Şəkil:Hague Secret Emissary Affair.jpg|Qvanqmu İmperatoru, üç gizli emissarı, Yi Tjoune, Yi Sang-seol və Yi Vi-Jongu, 1907-ci ildə Hollandiyanın Haaqa şəhərinə göndərdi.


## İstinadlar

## Mənbə
* Dong-no Kim, John B. Duncan, Do-hyung Kim (2006), *Reform and Modernity in the Taehan Empire* (Yonsei Korean Studies Series No. 2), Seoul: Jimoondang Publishing Company
* Jae-gon Cho, *The Industrial Promotion Policy and Commercial Structure of the Taehan Empire.* 
* Pratt, Keith L, Richard Rutt, and James Hoare. (1999). *Korea: a historical and cultural dictionary,* Richmond: Curzon Press. ; ; OCLC 245844259
* The Special Committee for the Virtual Museum of Korean History (2009), *Living in Joseon Part 3: The Virtual Museum of Korean History-11*, Paju: Sakyejul Publishing Ltd.
## Həmçinin bax
*Koreya tarixi
*Şimonoseki müqaviləsi
*Çoson krallığı
*Koreya müharibəsi
*Koreya milli azadlıq günü

## Xarici keçidlər
1907-ci il Böyük Dirçəliş Hərəkatı Və Koreya kilsəsinə tarixi təsiri