Ernan Kortes

**Fernando Kortes Monroy Pisarro Altamirano** (; ) — daha çox Fernan, Fernando, Ernando və ya Ernan Kortes kimi tanınan ispan konkistadoru. Meksikanı ələ keçirərək burada mövcud olan astek dövlətini məhv etməsi ilə məşhurluq qazanmışdır. Onun sayəsində Avropada 1520-ci illərdən etibarən vanil və şokolad istehlak olunmağa başlanmışdır.

O, kasıb, lakin nəcib idalgo ailəsindən idi. İki il Salamanka Universitetində hüquq təhsili almış, lakin hərbi karyeranı seçmişdir. 1504-cü ildə Espaniolaya köçmüş, 1510–1514-cü illərdə Dieqo de Velaskesin rəhbərliyi altında Kubanı fəth ekspedisiyasında iştirak etmişdir. 1519–1521-ci illərdə öz təşəbbüsü ilə Meksikanın fəthinə çıxmışdır. 1522–1526-cı illərdə yeni yaranmış Yeni İspaniya koloniyasının general-kapitanı vəzifəsini tutmuş, müstəqil siyasət yürütmüşdür, lakin hakimiyyət uğrunda amansız mübarizə nəticəsində 1528-ci ildə Avropaya qayıtmışdır. 1529-cu ildə Kral Karl V ona Oaxaka markizi (isp. *Marqués del Valle de Oaxaca*) titulunu vermişdir. 1530-cu ildə Kortes hərbi qubernator rütbəsi ilə Meksikaya qayıtmış, lakin artıq real hakimiyyət sahibi olmamışdır. 1540-cı ildə daimi olaraq Avropaya dönmüş, 1541-ci ildə Əlcəzairə uğursuz yürüşdə iştirak etmişdir. İspaniyada vəfat etmiş və dəfn olunmuş, 1566-cı ildə külləri Meksikaya köçürülmüşdür. 1560-cı illərdə onun nəslindən olanlar Meksikada hakimiyyəti ələ keçirməyə çalışmış, lakin çevriliş uğursuzluqla nəticələnmişdir.

Fəthçinin həyatı haqqında az sayda mənbə qalmışdır və onlar çox vaxt bir-birinə ziddir, buna görə də tarixçilər onun şəxsiyyəti və irsi barədə qiymətləndirmələrdə ciddi fərqliliklər göstərirlər. Bartolome de las Kasasın əsərləri onu " Qara Əfsanə "də əsas fiqurlardan birinə çevirmişdir.

## Mənşəyi
Kortes ən azı iki nəsil boyu hidalqo ailəsinə mənsub idi. Onun sağlığında yazılmış bioqrafiyası və ruhani rəhbəri Fransisko Lopes de Qomara bildirirdi ki, Kortes, Kortes, Monroy, Pizarro və Altamirano ailələri Estremaduranın qədim, “köhnə xristian” nəslindən olan ailələridir . Servantes de Salazar 1546-cı ildə Kortesə həsr etdiyi əsərində hətta onun şəcərəsini İspaniyaya köçmüş Lombard krallarının ailəsinə aid edirdi  . Əksinə, Kortesə qarşı nifrətini heç vaxt gizlətməyən Dominikanlı Bartolome de las Kasas yazırdı ki, konkistador “şəxsən tanıdığım kiçik bir zadəganın oğlu, çox kasıb və çox təvazökar, lakin yaxşı xristian və söylənilənə görə hidalqo” idi  .

Dieqo Altamirano, Ernanın ana xətti üzrə babası, Leonora Sançes Pizarroya evli idi və Medelin qrafinyası Beatris Paçekonun mayorodomu idi. O, şəhər şurasının üzvləri sırasına daxil olmuş və alkald olmuşdu. Martin Kortes de Monroy (1449—1528), Ernanın atası, həyatı boyu müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışmışdı, xüsusən Medelin şəhər şurasının rexidoru, sonra isə baş prokuroru idi. Orta əsr İspaniyasında bu vəzifələri yalnız hidalqolar tuta bilərdilər . Martin Kortes 1475—1479-cu illərin vətəndaş müharibəsində kraliça İzabellanın rəqibləri tərəfində süvari kapitanı rütbəsində iştirak etmişdi .

Atası tərəfindən Kortes Espaniola'nın ilk qubernatoru Nikolas de Ovandonun uzaq qohumu idi. Anası tərəfindən Kortes Perunun fəth edən Fransisko Pizarronun üçüncü dərəcəli əmisi oğlu idi; digər qohumu, həmçinin Fransisko Pizarro adlanan şəxs Kortesi Meksikanın fəthində müşayiət etmişdi  .

Kortes özü Qomara'ya danışarkən ailəsinin vəziyyətinin sadə olduğunu demişdi. 1948-ci ildə Medelindən olan oftalmoloq həkim Selestino Veqa kitab nəşr etdi ki, orada Martin Kortesin mülkiyyətinin gəlirliliyini qiymətləndirərək ailənin gəlirlərinin az olduğunu bəyan etdi . S. Veqanın yanaşması tənqidə məruz qalmışdı, çünki o, sənədli sübutları XV—XVI əsrlərin sərhədində rekonstruksiya edilmiş qiymət səviyyəsi kontekstində nəzərdən keçirmişdi. 2008-ci ildə meksikalı alim Esteban Mira Kabayos yeni tədqiqat təqdim etdi və Korteslər ailəsinin varlı olmadığını, lakin rifah səviyyəsinin sosial statusuna uyğun olduğunu nəticəyə gəldi  .

## Erkən bioqrafiyası. İspaniya
Kortesin doğum tarixi mübahisəlidir, çünki o, bunu naməlum səbəblərlə gizlətmişdi. Qomara Kortesin öz sözlərinə əsaslanaraq 1485-ci ili göstərirdi, amma dəqiq tarix vermirdi. Yalnız bir anonim bioqrafiyada (1519-cu ildə kəsilən) qeyd olunur ki, o «iyulun sonlarında» doğulub, lakin bu məlumat başqa heç yerdə təsdiqlənmir. Fransiskan tarixçilər Xeronimo de Mendeta və Xuan de Torkemada Kortesin doğum tarixini 1483-cü il kimi göstərirdilər — yəni Lüterin doğum ili ilə eyni. Meksikanın fəthi üçün ideoloji baza hazırlanırdı: Kortes Yeni İspaniya torpaqlarına yerli əhalini doğru kilsəyə gətirmək və Reformasiya nəticəsində azalmış katoliklərin sırasını tamamlatmaq məqsədilə gəlmişdi.

Sənədlərə görə, Hernan Kortes de Monroy tək övladı idi: atası Martin Kortes de Monroy və anası Katalina Pisarro Altamirano idi. Medelindəki Müqəddəs Martin kilsəsində xristianlaşdırılarkən atasının babasının adını aldı. Fernando, Hernando və Hernán həmin dövrdə eyni adın müxtəlif yazılışları idi (*Fernando*, *Hernando* и *Hernán*), buna görə də həmyaşıdları tərəfindən bərabər şəkildə istifadə olunurdu. 

Anası ilə Kortesin isti münasibətləri yox idi, Qomara oğlunun sözlərinə əsasən, onu «sərt və xəsis» biri kimi xarakterizə edirdi. 1530-cu ildə o, anasını Meksikaya gətirdi və bir neçə ay sonra o vəfat etdi. Ata ilə o, daha yaxın münasibətdə idi. Valideynlərinin yeganə qanuni oğlu olan Ernan o dövrün adətinə uyğun olaraq süd anasının himayəsində böyümüş, yeniyetməlik dövründə isə qubernatorun və qılıncoynatma müəlliminin himayəsinə verilmişdi. Qomara onu zəif, xəstəlikli uşaq kimi təsvir edirdi ki, bu, çox güman ki, həqiqətə uyğun deyildi. K. Dyuverjenin fikrincə, bu, fəthçinin şəxsiyyəti ətrafında yaradılan mifologiyanın bir hissəsi idi: "zəif yaradılışlı məxluq Tanrının seçilmişi olmuş, buna görə də qorunma və himayə almış ki, müqəddəratını yerinə yetirə bilsin . 

Kortes 14 yaşına qədər doğma Medelyində tərbiyə almış, daha sonra isə Salamanka Universitetinə göndərilmişdi. Şəhərdə o, hüquq professoru Fransisko Nunyes de Valeranın evində yaşayırdı; Valera Hernanın xalası — Martin Kortesin ögey bacısı ilə evli idi. Sonralar Fransisko Nunyes İspaniyada Kortesin rəsmi hüquq müşaviri rolunu yerinə yetirmişdir. Universitetdə təhsil cəmi iki il davam etdi: 1501-ci ilin qışında o, Medelyinə qayıtdı. Qomara yazırdı: «Valideynləri onu o qədər də səmimi qarşılamadılar, çünki bütün ümidlərini yeganə oğullarına bağlamışdılar və onun hüquq elminə həsr olunmasını arzulayırdılar; bu elm isə hər yerdə böyük hörmət və nüfuza malikdir».

Kortes XVI əsrin ölçülərinə görə yaxşı təhsilli bir şəxs idi; bunu onun rəqibləri, o cümlədən Las Kasas da etiraf edirdilər. O, latın dilini mükəmməl bilirdi, hesabat və məktublarında çoxlu latınca sitatlar yer alırdı; ilk bioqrafı Marineo Sikulo onun şeir və ritmik nəsr yazmaq bacarığına malik olduğunu qeyd edirdi. Bernal Dias del Kastilyo və Las Kasas onu «hüquq bakalavrı» adlandırırdılar. XIX əsr amerikalı tarixçisi Uilyam Preskott bu dərəcənin Kortesə universitet tərəfindən sonradan verildiyini ehtimal edirdi  .

Müasir bioqrafların fikrincə, Kortesin universiteti tərk etməsinin əsas səbəbi Santo-Dominqonun kolonizasiyasında iştirak etmək istəyi idi: Kortesin atasının uzaq qohumu Nikolas de Ovando Espaniola adasının qubernatoru təyin olunmuşdu. Onun Yeni Dünyaya getmək arzusu haqqında Qomara yazırdı. Lakin 1502-ci ildə Ovandonun donanması Kortessiz yola düşdü. Fatehin öz sözlərinə əsaslanaraq Qomara bu vəziyyətin yeganə səbəbini belə izah edirdi: guya Kortes gecə vaxtı evli bir qadına baş çəkərkən onun əri tərəfindən yaxalanmış, damla qaçmağa çalışarkən yıxılaraq ayağını zədələmişdi. Kortesin həyatının növbəti iki ili bioqraflar tərəfindən ziddiyyətli şəkildə təsvir olunur: Qomaranın yazdığına görə, sağaldıqdan sonra Kortes Qonsalo Ernandes de Kordovanın komandanlığı altında İtaliyaya yollanmaq niyyətində idi. Bunun əksinə olaraq, Xuan Suares de Peraltanın 1589-cu ildə yazdığı bioqrafiyada Kortesin bir il Valyadolid şəhərində qalaraq notariat kontorunda çalışdığı bildirilir.

## Espaniola və Kuba

1503-cü ilin sonunda Kortes valideynlərini Yeni Dünyaya köçməsinin xərclərini ödəməyə razı saldı və Santo-Dominqoya gedəcək fürsəti gözləyərək bir neçə ay Sevilyada qaldı. O, ora 6 aprel 1504-cü ildə — Pasxadan  bir gün əvvəl çatdı. Həmin vaxt koloniya dərin böhran vəziyyətində idi və ilk dövrlərdə Ernán İnci Sahilinə (indiki Venesuela) ekspedisiyaya yollanmağı düşünürdü. Lakin tezliklə yoxlamadan qayıdan qubernator de Ovando qohumunu səmimi şəkildə qarşıladı və onu *vecino* — yəni tam hüquqlu kolonist kimi qeydiyyata aldı; bu status ona torpaq sahələrinin və onları becərən yerli hindlilərin (*[[repartimiento]]*) pulsuz verilməsini, eləcə də şəhərdə ev tikmək hüququnu təmin edirdi. Bunun müqabilində Kortes Espaniola adasında ən azı 5 il xidmət etməyi öhdəsinə götürürdü.

20 yaşlı Kortes koloniya daxilində bir sıra cəza yürüşlərində iştirak etdikdən sonra diqqətçəkən bir şəxsiyyətə çevrildi. 1506-cı ilin inzibati islahatından sonra Kortes Santo-Dominqonun qərbindəki Asua hind kəndində katib (, yəni qubernator nümayəndəsi) təyin olundu və maddi vəziyyətini xeyli yaxşılaşdırdı. O, Dayaqo vilayətində repartimiento aldı; istisna deyil ki, o, Kanar adalarından gətirilmiş şəkərqamışını yetişdirməyə çalışırdı.” Lakin torpaq sahibinin həyatı Kortesə darıxdırıcı görünürdü və o, yenidən Santo-Dominqoya qayıtdı. 1507-ci ildə o, El-Konde və Las-Damas küçələrinin kəsişməsində, qubernatorun iqamətgahının tam qarşısında ev tikdi — Yeni Dünyada qorunub qalmış ilk evlərdən biri. 2001-ci ildən bərpa edilmiş evdə Fransanın səfirliyi yerləşir.

1509-cu ildə Ovando qubernatoru Alkantara Ordeninin Böyük Komandoru təyin olunduğu üçün vəzifəsindən geri çağırıldı, onun yerinə Amerika qitəsini kəşf edən Kolumbun oğlu Don Dieqo Kolumb göndərildi. Kolumb koloniyanın inkişaf strategiyasını dəyişdi və dəniz ekspedisiyalarına üstünlük verdi. Yeni qubernatorun ətrafına Kortes uyğun gəlmirdi, və Ovandonun beşillik müqaviləsi bitdiyindən o, hər hansı bir işğalçı ekspedisiyaya qoşula bilərdi. Buna baxmayaraq, Kortes Espaniolada qaldı, Servantes de Salazarın iddiasına görə, o, bir yerli hind qadından sifilis yoluxmuşdu.

1510-cu ildə qubernator Kolumb Kubanı fəth etməyi planlaşdırdı. Həmin yürüşün başına Don Dieqo Velaskes de Kuelyar təyin olundu; o, Yeni Dünyaya ilk dəfə 1493-cü ildə kəşfçi Bartolomeo Kolumb—əsas kəşfçinin qardaşı—ilə ekspedisiyada gəlmişdi. Kortes Velaskesin təxminən 300 nəfərlik ordusunda rəsmi xəzinədar () vəzifəsini əldə edə bildi.

1511-ci ilin noyabrında Velaskes Espaniolanın qərb sahilində yerləşən Salbaterra-de-la-Sabana limanından yola çıxdı. Ekspedisiya diqqətlə hazırlanmışdı: 1509-cu ildə Ovandonun tapşırığı ilə kapitan Sebastyan de Okampo gəmi ilə Kubanın ətrafını gəzərək bütün əlverişli körfəzləri və anker dayanacaqlarını xəritəyə qeyd etmişdi. Ənənəvi olaraq, qoşun Barakoa körfəzində yerə enmişdi, lakin Velaskes ehtiyatla hərəkət edirdi. 4 dekabr 1512-ci ildə Asunsyon-de-Barakoa şəhəri salındı; şəhər qiyamlar və intriqaların mərkəzinə çevrildi, çünki Velaskes Dieqo Kolumbdan asılı olmayan siyasət yürütmək istəyirdi. Tezliklə Velaskesə qarşı hazırlanmış qiyam xəbəri yayıldı. Üsyançılar başçılarının onlara qarşı zülm etdiyini gizli şəkildə Santo-Dominqoya çatdırmaq qərarına gəldilər və Kortesi öz səlahiyyətli nümayəndələri olaraq seçdilər. Kortes, qiyam xəbəri ilə birlikdə gizli şəkildə Espaniolaya yola düşməyə hazırlaşarkən tutuldu və dərhal həbs edildi. Buna baxmayaraq, o, qubernatorla təkbətək görüşə bildi və azad edildi. Amador de Laresə xəzinədar vəzifəsini təhvil verərək Kortes Santyaqo-de-Kuba—o dövrün paytaxtı—alqalıq vəzifəsinə təyin edildi, həmçinin Velaskesin qayınanası () Katalina Xuarez Markaida () ilə evlənməyi öhdəsinə götürdü. Kortes evlənmək istəmirdi, çünki o zaman hind qadınından olan sevgilisi ilə yaşayırdı; onu Leonora adı ilə xristianlaşdırmışdı. Öz qarışıq (metis) qızına isə anasının adı və soyadını verdi—Katalina Pisarro; qızın xaç atası isə qubernator Velaskes idi. 

1514-cü ildə Kubanın tam “sakitləşdirilməsindən” sonra qubernator Velaskes adadan kənarda heç bir fəaliyyət göstərmək hüququna malik deyildi. Yalnız 1517-ci ildə Velaskes rescate hüququ — yəni qonşu adalarla ticarət etmək hüququ — əldə etdi. Bu termin qonşu adalar və materikdə qızıl və yerli kölələrin ələ keçirilməsi məqsədilə quldurluq hücumlarını əhatə edirdi — Kubanın yerli əhalisi sürətlə yoxa çıxırdı.1517-ci ilin fevralında Fransisko Ernandes de Kordoba tərəfindən təşkil edilmiş və gizli saxlanılmış ekspedisiya yola düşdü. Bu ekspedisiyanın nəticəsi Yukatanın kəşfi oldu və nəticəyə əsasən Velaskes özünə *[[adelantado]]* titulu tələb etdi və materik dövlətlərini fəth etməyə hazırlaşmağa başladı. 1518-ci ildə Velaskesin qohumu Xuan de Qrixalva tərəfindən ekspedisiya göndərildi; bu ekspedisiyada Kortesin gələcək yaxın tərəfdaşları—Alvarado, Fransisko de Montexo və Bernal Dias —şöhrət qazandılar. Kortes isə bu ekspedisiyalarda iştirak etməmişdi; ekspedisiyalar qubernatorun şəxsi vəsaiti hesabına təşkil olunmuşdu.

1518-ci ilin payızında Kortes Meksikanı fəth etmək yürüşündə üstünlük uğrunda mübarizəyə başladı. Əvvəlcə o, Santo-Dominqo hökumətindən ekspedisiyanı təşkil etmək üçün icazə aldı. 23 oktyabr 1518-ci ildə Velaskes Kortes üçün müqavilə və təlimatları imzaladı, müqavilədə həm Yukatan, həm də Meksika “adalar” kimi adlandırılırdı. Müqaviləyə görə, Kubanın qubernatoru 3 gəmi təmin edirdi, qalan vəsaiti isə Kortes və koloniyanın xəzinədarı Amador de Lares təmin edirdi (planlaşdırılmışdı ki, ümumilikdə 10 gəmi hazırlanacaq). Ordunun saxlanması və qida təminatı üzrə bütün xərcləri yalnız Kortes ödəyirdi. Ekspedisiya üçün hazırlıq işlərinə Kortes bütün sərvətini sərf etdi, bütün mülklərini girov qoydu, qullarını satdı və həmçinin borca girdi.

## Meksikanın fəthi

**Meksikaya eniş**

1518-ci ilin noyabrına qədər Kortes ilə Velaskes arasındakı münasibətlər pisləşmişdi, üstəlik baş komandan vəzifəsinə başqa namizədlər də meydana çıxmışdı. Qrixalvanın ekspedisiyası qayıtdıqdan sonra Kortes Pedro de Alvaradonu onun eskadrasına göndərdi ki, dənizçiləri yürüşdə iştirak etməyə razı salsın. Bu isə Velaskesin Korteslə olan müqaviləni ləğv etməkdən müvəqqəti olaraq imtina etməsinə səbəb oldu. 1518-ci il noyabrın 17-dən 18-nə keçən gecə Kortesin eskadrası Kuba paytaxtını tərk etdi.

Kortesin ordusu cəmi 350 nəfərdən ibarət idi, buna görə də o, eskadrasını Qrixalvanın yerləşdiyi Villa-de-la-Santisima-Trinidad şəhərinə köçürdü. Onun dəstəsi — təxminən 200 nəfər — Kortesin komandanlığı altına keçdi. Yola düşmə gecikirdi, çünki Kortes ərzaq ehtiyatlarını intensiv şəkildə toplayırdı. K. Düverjeyə — bioqrafa — görə, Kortes lap əvvəldən talançı yürüş deyil, kolonizasiya ekspedisiyası planlaşdırdığını göstərmişdi. Bunu Kortesin bayrağında imperator Konstantinin labarumundan götürülmüş latınca *in hoc signo vinces* («Bu bayraq altında qalib gələcəksən») devizinin yer alması da sübut edir.

Nəhayət, Kortesin ordusu 508 piyada döyüşçüdən, 16 süvari cəngavərdən (onlardan bir neçəsi — məsələn, Alvarado — bir atı şərikli şəkildə istifadə edirdi), 13 arkebuzçudan, 32 arbaletçidən, 100 matrosdan və 200 qulluqçudan ibarət idi. Qulluqçular Kortesin enkomenyalarından olan kubalı hindular və qaradərililərdən ibarət olub, xidmətçi və yükdaşıyan kimi istifadə edilirdi. Silah-sursat tərkibinə Bernal Dias tərəfindən adları ayrıca göstərilmiş 16 at (11 ayğır və 5 madyan), 10 top və 4 falkonet daxil idi.

Kortesin dəstəsinin zabitləri arasında gələcəkdə Mərkəzi Amerikanın fəthində fərqlənmiş şəxslər də vardı: Alonso Ernandes Portokarrero (əvvəlcə Malinçe ona verilmişdi), Alonso Davila, Fransisko de Montexo, Fransisko de Salsedo, Xuan Velaskes de Leon (Kuba qubernatorunun qohumu), Kristobal de Olid, Qonsalo de Sandoval və Pedro de Alvarado. Onların bir çoxu İtaliyada və Antil adalarında döyüşmüş təcrübəli əsgərlər idi. Heyət və ordu 11 gəmidə yerləşdirilmişdi. Baş sükançı Anton de Alaminos idi (Kolumbun üçüncü ekspedisiyasının, eləcə də Ponse de Leonun, Fransisko de Kordovanın və Xuan de Qrixalvanın ekspedisiyalarının iştirakçısı). Sadalanan şəxslərdən əlavə, ekspedisiyada üç notarius və iki keşiş də iştirak edirdi.

1519-cu il fevralın 10-da ekspedisiya Yukatan sahillərinə doğru yola düşdü. Amerikanın yüksək inkişaf etmiş sivilizasiyası ilə ilk təmas o dövrdə mayyaların Ekab knyazlığının mövcud olduğu, məhsuldarlıq ilahəsi İş-Çelə sitayiş mərkəzi sayılan Kosumel adasında baş verdi. Qurbanvermə ayinindən dəhşətə gələn ispanlar ziyarətgahı dağıtmağa cəhd etdilər. İlk dövrlərdə tərcüməçi kimi hindu əsilli gənc bir qul xidmət edirdi. Məhz ondan mayyalar tərəfindən əsir alınmış və onların dilini öyrənmiş ispan keşişi Xeronimo de Aqilar haqqında məlumat əldə edildi. Sonradan o, ekspedisiyanın əsas tərcüməçisi oldu. 1519-cu ilin martında Kortes formal olaraq Yukatanı İspaniya mülklərinə birləşdirdi (faktiki olaraq bu, yalnız 1535-ci ildə baş verdi). Daha sonra ekspedisiya sahilboyu hərəkətini davam etdirdi və martın 14-də ispanların Qrixalva adlandırdıqları Tabasko çayının mənsəbinə çatdı. Konkistadorlar yerli hindu yaşayış məntəqəsinə hücum etsələr də, qızıl tapa bilmədilər. Martın 19-da Tabaskoda Kortes yerli hökmdarlardan hədiyyələr aldı: çoxlu qızıl və 20 qadın. Onların arasında sonradan Kortesin rəsmi tərcüməçisi və məşuqəsi olmuş Malinçe də var idi. O, dərhal xaç suyuna salındı və ispanlar onu «dona Marina» adlandırırdılar.

## [[Verakruz]]<nowiki/>un əsasının qoyulması

1519-cu ilin Müqəddəs Cümə axşamı günü Kortesin ekspedisiyası Qrixalvanın kəşf etdiyi San-Xuan-de-Ulua limanına çıxdı. Pasxa bayramı günü bu ərazinin canişini (kalpişki) — Tendil gəldi. İspanlar onun qarşısında təntənəli messa keçirdilər, bundan sonra isə Kortes asteklərin hökmdarı Montezuma ilə görüşmək istədiyini bildirdi. Xahiş hərbi paradla möhkəmləndirildi: leytenant Alvarado *volteo* (at üzərində akrobatika) bacarığını nümayiş etdirdi, həmçinin artilleriya salyutu verildi.

İspanların Montezumaya göndərdikləri hədiyyələr arasında qızılı örtüklü ispan dəbilqəsi də var idi. Bernal Dias və digər ispan xronistləri iddia edirdilər ki, hindlilər onu müharibə tanrısı Uitsilopoçtlinin baş geyiminə bənzətmişdilər. İspan mənbələrinə görə, Montezuma dəbilqəni gördükdən sonra ispanların dənizdən gəlməli və ölkəni ələ keçirməli olan tanrı Ketsalkoatlın elçiləri olduğuna inanmışdı. Müasir tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, bu mif Meksikanın fəthindən sonra ispanların özləri tərəfindən işğallara ideoloji əsas vermək məqsədilə uydurulmuşdur.

Tendil bir həftə sonra gəldi və özü ilə çoxlu sayda cavab hədiyyələri gətirdi; onların arasında qızıl və gümüşdən hazırlanmış günəş və ay təsvirləri, hərbi ləvazimat, zadəgan geyimləri və s. var idi. Hədiyyələr avropalıların başçısını qəbul etməkdən qəti imtina ilə müşayiət olunurdu. Əsgərlər demək olar ki, üsyan qaldıracaqdılar, çünki yürüşün məqsədinin yerinə yetirildiyini və Kubaya qayıtmağın mümkün olduğunu düşünürdülər: ispanlar istidən, ağcaqanadlardan və pis qidadan ciddi əziyyət çəkirdilər. Bernal Diasın yazdığına görə, həmin vaxta qədər artıq 35 nəfər aclıq və xəstəliklərdən həlak olmuşdu. 

Tendilin getməsindən iki gün sonra Kortesə Sempoala şəhərindən Totonak səfiri gəldi və asteklərə qarşı ittifaq təklif etdi. Bununla Kortes Meksikada qalmaq üçün qanuni əsas əldə etdi və hətta Montezumanın paytaxtına yürüşə başlamağa imkan qazandı. İlk addım kimi arxa baza yaradıldı — Villa-Rika-de-la-Verakruz limanı salındı, bu liman o vaxt müasir şəhərdən 70 km şimalda yerləşirdi. Bələdiyyə şurası üçün seçkilər keçirildi; onun rəhbəri Medellindən notarius Dieqo de Qodoy seçildi, alkaldalar isə Kortesin dostu Portokarrero və müxalifətçi Fransisko de Montexo oldular. Kortes isə ümumi səsvermə ilə baş komandan və ali hakimin vəzifəsinə seçildi və dərhal geri dönmə tərəfdarı olan müxalifət liderlərini həbs etdi . Kortes Sempoalaya döyüş olmadan daxil oldu. Xalqın başçılarının toplantısında asteklərə qarşı müharibə elan edildi. Kortesin ordusunun böyük hissəsini indi Totonak müttəfiq tayfaları təşkil edirdi. Kasik ispanlara çoxlu qızıl təqdim etdi və səkkiz qız hədiyyə etdi — onların hamısı Totonak başçılarının qohumları idi, onlardan biri də hökmdarın qızı idi və Kortes onu özü ilə götürdü.

Tezliklə Kubadan bir karavella gəldi (ona müşahidəçi kimi qalan Fransisko de Sausedo komandirlik edirdi) və narahatedici xəbərlər gətirdi: Kral V Karl Velaskesə fəth edilmiş torpaqlarda şəhərlər salmaq və ömürlük baş kapitan olmaq hüququ ilə adelantado səlahiyyətləri verdi, həmçinin hərbi xərclərin ödənilməsini əldə edilmiş gəlirin 1/70-i qədər təmin etdi. Bununla yanaşı, kapitulyasiya 13 noyabr 1518-ci il tarixli idi, bu isə Korteslə 18 noyabr tarixli müqaviləni ləğv edirdi. Lakin karavella həm də qüvvə gücləndirməsi gətirdi: 70 piyada, bir at və bir madyan. Kortes bir həftəlik öz kabinəsində tək qaldı, sonra isə 10 iyul tarixində Verakruz bələdiyyə şurasını çağırdı və alkaldalarla rehidorları Meksikanın fəthi ilə bağlı ilk hesabatını imzalamağa məcbur etdi. Hesabat birbaşa krala ünvanlanmışdı. Məktubda Kortes əsas məqsədini «yerli əhalini Müqəddəs Katolik Kilsəsinə cəlb etmək» kimi göstərdi. Bələdiyyə şurası adından kraldan Kortesin təyin edilməsini xahiş etdilər və «bu torpaqları Dieqo Velaskesə heç bir halda verməməsini, ona hansı titullar verilmiş olsa da — adelantado, ömürlük qubernator və ya başqa bir titullar və ya rütbələr» bildirdilər. Məktub böyük bir qiymətli əşya paketi ilə müşayiət olunurdu; bu, ispanların Tabaskoda və Totonak torpaqlarında ələ keçirdikləri demək olar ki, bütün mal idi. Bernal Dias yazırdı ki, «nümunə üçün» dörd Meksikalı hindli də İspaniyaya göndərilmişdi; onları Sempoalada qurbanlıqdan azad etmişdilər. Hədiyyələrə müşayiət etmək üçün müxalifət lideri Fransisko de Montexo göndərildi; o, bir dənizçi vasitəsilə Velaskesə əldə olunan zənginliyin miqdarını bildirdi, lakin onu təhvil vermədi  

Kral qəniməti 26 iyul 1519-cu il tarixində göndərildi; həmin gecə Kortes gəmi kapitanları ilə razılaşaraq bütün heyətlərin piyadalar kimi xidmət etməsini təmin etdi və Verakruz limanında gəmiləri batırmağa qərar verdi. Bu hərəkət qalan müxaliflərə qarşı məhkəmə ilə müşayiət olunurdu: Velaskes tərəfdarlarından ikisi asıldı, bəziləri məhvedici cəzaya və ya döyülməyə məruz qaldı, digərləri isə əfv edildi. Verakrusda 150 əsgər, 2 cəngavər, 2 top və 50 kubalı hindli saxlayaraq, Kortes ölkənin dərinliklərinə yürüş üçün hazırlıqlara başladı. Hazırlıqlar Sempoalada aparıldı və ispanlar oranı 16 avqust 1519-cu ildə tərk etdilər.

## İstinadlar