open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Safsar

**Safsar** () — Dələlər fəsiləsinə aid növ.

## Xarici görünüşü
Digər dələkimilərdən əlvan rənglərinə görə fərqlənir. Başın üz hissəsində ağ-qara maskası vardır. Gözlərinin ətrafı boyunca qara, onun üstündə isə geniş ağ zolaq gedir. Qulaqları nisbətən geniş və uzundur, quyruğu tüklüdür. Belinin sarı tonunda dəyirmi qara xallar səpələnmişdir. Ölçüləri xırdadır, uzun bədənə, qısa ayaqlara malikdir.

## Yayılması
Cənub-şərqi Avropa, Balkanlar, Kiçik və Ön Asiya, Qafqaz, Orta Asiya, Tyan-Şan. Azərbaycanda arealı dağətəyi və mərkəzi düzənlik əraziləri, Zuvand yaylasını, Şirvan şəhərini və Naxçıvanı əhatə edir.

## Yaşayış yerləri və həyat tərzi
Yaşayış yerləri arid və semiarid lanşaftları əhatə edir. Yuva qurmur, qum siçanlarının yuvasından istifadə edir. Qidasını əsasən, qum siçanları və digər gəmiricilər təşkil edir. Cütləşməsi yazda baş verir, 3-8 adətən isə 3-4 bala doğur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
2 əsas amil safsarın sayının azalmasına səbəb olur: 
# düzən ərazilərin kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün mənimsənilməsi, bununla da yaşayış yerlərinin azalması 
# safsarın qidasını təşkil edən qum siçanları və digər gəmiricilərə qarşı Dövlət Taun Əleyhinə Stansiyaları tərəfindən zəhərli maddələrdən istifadə edərək kütləvi mübarizə aparılması.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
İUCN siyahısına salınmışdır. Növün yaşayış yerləri Türyançay, Korçay, İlisu, Şirvan qoruqlarında, Ağgöl, Abşeron Milli Parklarında, Zuvand, Ordubad, Qax, Korçay, Şəmkir yasaqlıqlarında mühafizə olunur. 
- Mövcud XMOTƏ-lərin mühafizə rejimini, texniki təchizatını və infrastrukturunu gücləndirmək,
- Qobustan massivində yeni XMOTƏ yaratmaq,
- Növün müasir metodlarla genişmiqyaslı tədqiqatını və monitorinqini aparmaq

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II cild, Bakı, 2013
# Hacıyev D.V. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Bakı: Elm, 2000, s. 567 – 568;

## Xarici keçidlər
* Hacıyev D.V. 2000. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Bakı. Elm. Səh. 567-568.
* IUCN 2008. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. .

## Həmçinin bax
Yelizaveta Ubryatova

**Yelizaveta İvanovna Ubryatova** (; )— Rusiya türkoloqu.

## Həyatı
Yelizaveta İvanovna Ubryatova 1907-ci ildə anadan olmuşdur. 1929-cu ildə İrkutsk Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib Taymır Milli Vilayətində müəllim işləmişdir. Burada o, Norilsk dolqanlarının dilini öyrənir ki, sonralar bunun onun tədqiqatlarında böyük rolu olmuşdur. O, Leninqradda Şimal Xalqlarının İnstitutunda aspiranturada oxumuşdur. Görkəmli alim, SSRİ EA-nın müxbir üzvü S. E. Malovun tələbəsi olmuşdur. 1940-cı ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Yakut dilinin dialektologiyasının ortaya çıxması, daha dəqiq desək, yakut dilinin şivələrinin mövcudluğu haqqında ilk dəfə fikir irəli sürən E. Ubryatova olmuşdur.

E. Ubryatovanın əsərləri türk dillərinin, eləcə də ümumi dialektologiyanın inkişafında prinsipial metodoloji əhəmiyyət kəsb edir. Türk dillərinin dialektoloji atlası onun rəhbərliyi altında tərtib olunmuşdur. O, yakut dilinin sintaktik quruluşu ilə bağlı əhəmiyyətli əsərlərin müəllifidir. E. Ubryatovanın 1950, 1976 və 1977-ci illərdə çap olunmuş monoqrafiyalarında yakut dilinin sintaksisi ilk dəfə hərtərəfli şəkildə tədqiqata cəlb olunmuşdur. Onun çoxsaylı əsərlərində yakut dilinin morfologiyasında tədqiq olunmamış məsələlərə, felisifətlərin xüsusiyyətləri, bağlayıcıların genetik-morfoloji xüsusiyyətləri, hal sistemi, modal sözlərin və nidaların mənşəyi kimi məsələlərin öyrənilməsinə geniş yer verilir. E. Ubryatova yakut dilinin Orxon-Yenisey abidələri qədim türk dili ilə qarşılıqlı əlaqəsi məsələsinə xüsusi diqqət ayırmışdır. Əsərlərində yakut dilinin fonemlər sistemi və morfologiyasının inkişafındakı qanunauyğunluqlarını ortaya çıxarmışdır. Onun tarixi aspektdəki tədqiqatları türk dillərinin öyrənilməsi sahəsində böyük əhəmiyyət daşıyır. Alimin 1945-ci ildə çap olunmuş və bu gün də dilçilik baxımından əhəmiyyətini itirməmiş əsəri "Yakut dilinin tədqiqi haqqında oçerklər"dir. Onun O. Bötlinq, S. Malov, L. Xaritonov, A. Kulakovski kimi görkəmli alimlərin həyat və yaradıcılıqlarına həsr olunmuş onlarca məqaləsi vardır. Rus qrafikası və rus dilinin prinsipləri əsasında yakut dilinin yeni işlənib hazırlanmasında E. Ubryatovanın xüsusi xidməti olmuşdur.

Yelizaveta Ubryatova 1990-cı ildə Novosibirsk şəhərində 82 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Pentti Aalto

**Pentti Aalto**(; 22 iyul 1917 - 30 noyabr 1998)—Finlandiya dilçisi.

## Həyatı

Pentti Aalto 1917-ci ildə anadan olmuşdur. 1935-ci ildə Helsinki Universitetində klassik ədəbiyyat, sanskrit dili və müqayisəli dilçilik, Altay ədəbiyyatını öyrənmişdir. 1949-cu ildə həmin universitetdə doktorluq işini müdafiə etmişdir. 1949-1958-ci illər arasında müqayisəli dilçilikdən mühazirələr oxumuş və 1958-ci ildə professor adı almışdır. O, tədqiqatları ilə bağlı Monqolustan, Türkmənistan, Hindistan və Koreyada ekspedisiyalarda olmuşdur. Onu daha çox Altay dilləri maraqlandırmışdır. 1951-ci ildə o, Q. Ramstedtin və mühazirələrini, 1952-1966- cı illərdə isə «Einfuhrung in die altaische Sprachwissenschaft» adlı böyük əsərini çap etdirmişdir. Bunlardan başqa Q. Ramstedtin «Additional Korean Etymolögies», «Torgutische Lieder» əsərləri ilə yanaşı həm onun, həm də G. Granönün qədim türk abidələri ilə bağlı əsərlərini də çap etdirmişdir. O, həmin əsərdə özünün topladığı materialları tədqiq etmişdir. «G. J. Ramstedt und die Inschrift von Tonjukuk» adlı məqaləsi və «Two Old-Turkic Monuments of Mongolia» adlı əsərinin qədim türk abidələrinin tədqiqi sahəsində əhəmiyyətli rolu var. «Old Turkic epigraphic materials. Gathered by J. G. Granö», «Uralisch und Altaisch», «Oriental Studies in Finland 1828-1918», «Der Name und das Siegel Cinggis-Khans», «Finnish Expeditions to Central Asia», «İranian Contacts of the Turks in Pre-İslamik Times» və s. əsərləri türkoloji baxımından qiymətli əsərlərdir. Aalto monqol dili ilə də bağlı bir sıra əsərlər çap etdirmişdir. «Finnish olut and humala, once again» adlı məqaləsində türk dili ilə bağlı yeni faktlarını və müşahidələrini qeyd etmişdir. Aaltonun çap etdirdiyi əsərlər «Studia Orientalia»nın 47 və 59-cu cildlərində toplanmışdır.

Pentti Aalto 30 noyabr 1998-ci ildə vəfat edib.
Jan-Pyer Abel-Remüza

**Jan-Pyer Abel-Remüza**(; 5 sentyabr 1788, Paris — 2 iyun 1832, orda) — fransız şərqşünası.

## Həyatı
Jan-Pyer Abel-Remüza 1788-ci ildə anadan olmuşdur. Əsas etibarilə Çin dilinin tədqiqatçısı kimi tanınır, 1811-ci ildə "Essai sur la langue et la littérature chinoises" və 1813-cü ildə "Recherche historique sur la médecine des Chinois" adlı əsərləri çapdan çıxır. 1814-cü ildə professor adını almışdır. 1816-cı ildə isə Akademiyaya üzv seçilmişdir. 1822-ci ildə Parisdə "Société Asiatique" dərnəyini yaratmışdır və dərnəyin orqanı olan "Journal Asiatique" dərgisini nəşr edir. Remusat "Éléments de la grammaire chinoise" (1822), "Mélanges asiatiques" (1825), "Nouveaux melarşa asiatiques" (1828) elmi əsərlərinin müəllifidir. Türkologiya sahəsində "Recherches sur les langues tartares" (1820) əsəri ilə tanınmışdır. 1822-ci ildə C. L. Spasskinin "Drevnosti Sibiri" adlı elmi əsəri haqqında elmi məqalə hazırlamışdır.

Jan-Pyer Abel-Remüza 1832-ci ildə Parisdə 44 yaşında vəfat etmişdir.

## İatinadlar
Cırtdan ağdiş

**Cırtdan ağdiş** () Yereşənlər fəsiləsinə  aid olan ən kiçik məməli növüdür.

## Təsviri
Ən kiçik məməli heyvandır. Baş ilə birlikdə bədənin uzunluğu 1 sm-dan 4 sm-ya qədər çatır, quyruğun uzunluğu 22–31&nbsp;mm, arsa pəncəsinin uzunluğu 6,8–8,1&nbsp;mm olur. Bədənin tük örtüyü üst hissədə açıq qonur və ya qəhvəyi boz, alt hissədə isə bozumtul və ya boz-ağımtıl rəngdə olur. Quyruğun uc hissəsi tüklərlə qurtarır.

## Yayılması
Avrasiyanın cənubunda, Cənubi və Şərqi Afrikada, Mərkəzi Asiyada və Zaqafqaziyada yayılmışdır. Geniş arealına baxmayaraq hər yerdə nadirdir. Azərbaycanda tək-tək fərdlər, əsasən Lənkəranda və Kür — Araz ovalığında (Şirvan, Mil, Muğan düzləri) rast gəlinir. Gürcüstanda isə əsasən Tbilisi bölgəsində rast gəlinir.

## Yaşayış yerləri və həyat tərzi
Biotopları müxtəlifdir – qumluqlar, kolluqlar, bağlar, müxtəlif tikililər. Quru yerlərə üstünlük verirlər. Gəmiricilərin yuvalarında, daşların altında məskunlaşırlar. Kiçik onurğasızlarla qidalanırlar. 3–5 bala verirlər. Biologiyası öyrənilməyib.

Sayı: Hər yerdə nadirdir. Tələyə düşməsi 100 tələ/sutkaya 0,02 %-ı keçmir.

## Məhdudlayıcı amillər
Sığınacaqları örtülü yerlərdə yerləşir və bu heyvanlar yalnız nadir hallarda təsadüfən narahat edilə bilərlər. Bu növün nadir olması və zəif öyrənilməsi hər bir fərdin mühafizəsinə ehtiyac yaradır.

## Qidalanması
Cırtdan ağdiş çox mahir ovçudur. O, özündən 2 dəfə böyük canlıları belə ovlaya bilir. Əsasən böcəklərlə və böcək yumurtaları ilə qidalanırlar. Ən çox sevdiyi isə hörümçək və çəyirtkəkimilərdir

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycan üçün xarakterik və mühafizəsinin gücləndirilməsi tələb olunan vəhşi fauna və yabanı flora növləri siyahısına daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 1. Верещагин Н. К. Млекопитающие Кавказа. История формирования фауны // АН СССР, Москва – Ленинград: 1959, cc. 466, 647;
* 2. Гуреев А. А. Насекомоядные (Mammalia, Insectivora). Ежи, Кроты и Землеройки (Erinaceidae, Talpidae, Soricidae) //Фауна СССР: Млекопитающие. Ленинград: Наука, Т. IV, в. 2. 1979, с. 383–385.
* 3.გაზეთი კვირის ფალიტრა № 6(1280) გვერდი, 18
Anton Muxlinski

**Anton Osipoviç Muxlinski** (; ) — polyak Rusiya türkoloqu.

## Həyatı
Anton Osipoviç Muxlinski 1808-ci ildə anadan olmuşdur. 1828-ci ildə Vilnus Universitetini bitirmişdir. Daha sonra şərq dillərini araşdırmaq üçün Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olmuş və 1836–1839-cu illərdə orada ərəb dilindən dərs vermişdir. 1839-cu ildə isə türk dilləri üzrə professor adını qazanmışdır. 1849–1866 illərdə Peterburq Universitetinin şərq dilləri kafedrasında çalışmışdır. Öz dövrünün türkoloqları arasında xüsusi yer tutmuş Muxlinski 1858-ci ildə "Zrodloslownik wyrazöw ktöre przeszly do naszej mowy z jçzyköw wschodnich" elmi əsərində polyak dilindəki türk alınmaları araşdırmışdır. Müəllifin 1857-ci ildə nəşr edilmiş "Issledovanie o proishozdenii i sostojanii Litevskih tatar" adlı çalışması türkologiya üçün dəyərli bir əsərdir.

Anton Muxlinski 13 oktyabr 1877-ci ildə Varşavada 69 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nikolay Nikolski

**Nikolay Vasilyeviç Nikolski** () — çuvaş əsilli rus etnoqrafı, folklorçusu.

## Həyatı
1878-ci ildə anadan olmuşdur. Kazan İlahiyyat Akademiyasını bitirmiş və orada çuvaş dilindən dərs vermişdir. 1905-ci ildə Kazan Universitetində nəşr edilən "Arxeologiya, tarix və etnoqrafiya" jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilmişdir. 1915-ci ildə həmin universitetinin dosentliyini, 1928-ci ildə isə professorluğunu qazanmışdır. O, çuvaş dili, tarixi, etnoqrafiyası və folkloru dərslərini vermişdir. N. Nikolski 1909-cu ildə nəşr olunmuş "Russko-cuvasskij slovar'" adlı lüğətin müəllifi kimi tanınmışdır. Daha sonra onun müəllifliyi altında 1919-cu ildə isə "Kratkij cuvassko-russkij slovar'" çapdan çıxmışdır.

## İstinadlar
Kay Donner

**Kay Donner**(; ) — Fin etnoqrafı, dilçisi və siyasətçisi.

## Həyatı
1888-ci ildə anadan olmuşdur. Onun maraq dairəsi Ural dillərinin araşdırılmasıdır. "Beiträge zur Frage nach dem Urspnıng der Jenissei-Ostjaken", "Über das Alter der ostjakischen und vogulischen Renntierzucht" kimi bir sıra yazıların müəllifidir. Ural dillərilə yanaşı əski və yeni türk dilləri ilə də olduqca dərindən məşğul olmuşdur. Dilçi-alimin "Zu den ältesten Berührungen zwischen Samojeden und Türken" başlıqlı yazısı olduqca dəyərli bir əsərdir. Bu yazıda Donner samoyedlər və türklər arasında olmuş qədim əlaqələri işıqlandırmış və çuvaş xüsusiyyətləri daşıyan dilin ortaq türk dilindən ayrılmasından öncəki dövrləri haqqında maraqlı fikirlər söyləmişdir. Donner nəinki əski türk yazıları ilə, həmçinin türk dialektlərinin öyrənilməsi ilə də məşğul olmuşdur. Onun 1956-cı ildə nəşr edilmiş "Kaça" sözlüyü alimlər tərəfindən bəyənilmişdir. Alimin "Kefçe dil örnekleri" əsəri onun vəfatından sonra dərc edilmişdir.

Donner 1935-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Padan ovalığı

[thumb|300px|Padan düzənliyindən keçən [Po çayını göstərən xəritə]]
**Padan ovalığı** ( Digər adları: **Po ovalığı** və ya **Po düzənliyi** (  və ya *Val Padana*) - İtaliyanının şimalında yerləşən geniş ovalığ olub onun əsas coğrafi strukturlarından biridir. Alp dağlarından başlayan çayların gətirdiyi allüvial çöküntülərin toplanması və çökdürülməsi nəticəsində yaranmışdır. Ovalıq qərbdən şərqə doğru 650&nbsp;km məsafədə uzanmışdır. Ovalığın eni müxtəlif yerlərdə 70–200&nbsp;km arasında dəyişir. Ovalığn ümumi sahəsi Po çayı hövzəsinə daxil olmayan Venedikt ovalığı ilə birlikdə 46000&nbsp;km² təşkil edir. Ovalıq şimaldan Alp dağları, qərbədn Monferatto təpəlikləri, cənubdan Appenin dağları, şərqədn isə Adriaktik dənizi ilə əhatə olunmuşdur. Ovalğın ərazisindən keçən ən böyük çay olan Po çayı Adriaktik dənizinə töküldüyü yerdə böyük delta əmələ gətirmişdir. Ovalıq İtaliyanın ən məhsuldar ərazilərindən biri olmaqla əhalinin məskunlaşmasının böyük sıxlığı ilə seçilir.
## İqlimi
Ovalığın iqlimi bəzi yerlərdə mülayim kontinental, əksər yerlərdə isə rütubətli subtropikdir. Qış uzun sürmür, lakin dumanlı, rütubətli və sərin olur. Lakin onun ərazisinə bəzən qəfil Sibir antiksiklonlarının daxil olması şaxtaların olmasına səbəb olur. Lakin şəhər istilik effekti daxil olan antisiklonun daha az dumanlı və soyuq olmasına səbəb olur. Əvvələr qar yağması adi hal olsa da, indi bu azalıb. Artmış qış quraqlıqları getdikcə torpağın daha az nəm almasına səbəb olmuşdur. Yaz və payız fəsilləri mülayim və xoş keçir.
## İstinadlar
Fars dırmanantəlxəsi

**Fars dırmanantəlxəsi** () — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid növ. Sayı azalmaqda olan relikt növdür.

## Təsviri

Xarici görünüşünə görə eskulap təlxəsinə çox oxşayır. Kiçik və orta ölçülü ilan olub, uzunsov başı boynundan bir qədər seçilir. Bədən uzunluğu 70 sm-dən 90 sm qədərdir, lakin bəzi iri fərdləri 120 sm-ə çatır. İran təlxəsinin 2 rəng aberasiyası var: açıq və melanik. Açıq aberasiyada bədənin bel tərəfinin rəngi açıq boz və tünd bozdan, bozumtul-qəhvəyi rəngə qədər dəyişir, nadir hallarda qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdə olur. Melanik aberasiyada bədən tamamilə qara rəngdədir. Üst dodaq qalxancıqları, başın yanları və alt tərəfi ağ rəngdədir. Bir və ya iki gözarxası, 2+2, 2+3 nadir hallarda 1+3 gicgah, 8 nadir hallarda 7 üst dodaq qalxancıqlarından 4 və 5-ci gözə toxunur, 10 və ya 11 alt dodaq, kənarları hamar 21 və ya 25 bel pulcuqları, pulcuqların formulu 27 – 25 – 23 – 21 – 19 - 17, qarınaltı qalxancıqlar 207 - 233 ədəd, quyruqaltı qalxancıqlar isə 68 - 83 cüt olur, anal qalxancıq bölünmüşdür.

## Yayılması

Azərbaycanın cənub-şərq hissəsinin meşə zonasında (Lənkəranın Şahağac, Gücavar, Astaranın Bəndəsər, Züngüləş kəndləri ətrafında və Talışın dağətəyi meşələrində) yayılmışdır. Azərbaycandan kənarda İranda Elbursun dağətəyi hissəsində, Xəzərin cənub hissəsinin sahil zolağında, Gilan və Mazandaran əyalətlərində rast gəlinir.

### Yaşama yeri və həyat tərzi

Lənkəran təbii vilayətində enliyarpaqlı rütubətli meşələrdə, seyrək kolluqlarda, çılpaq dərə yamaclarında rast gəlinir. Qış yuxusundan martın-aprelin əvvəlləri oyanır. Oktyabrın sonlarına kimi fəaldır. Cavan fərdləri xırda cücülərlə, yetkin fərdləri isə kiçik məməlilərlə-siçanabənzər gəmiricilərlə, nadir hallarda quşlar, quş balaları və yumurtaları ilə qidalanır. Yumurta qoyma iyulun əvvəlləri və ortaları baş verir. Cinsi yetkinliyə üç yaşında çatırlar.

## Sayı
Azərbaycanın cənub-şərqində 10&nbsp;km marşrutda fərdlərin sayı 2 - 3-ə çatır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İnsan fəaliyyəti nəticəsində yaşama yerləri olan meşələrin qırılması, həmçinin təbii düşmənləri olan gündüz yırtıcı quşları, yırtıcı məməlilər tərəfindən məhv edilmə.

## Qorunma

Hirkan Milli Parkının ərazisində qorunur. İUCN siyahısına (DD kateqoriyası ilə) daxildir. Meşələrin qırılmasının qarşısının alınması, həmçinin insanın növün yayıldığı yerlərdə transformasiyaedici və modifikasiyalaşdırıcı təsirinin qadağan etmək lazımdır.

## Mənbə

*1.Bünyatova S.N. Lənkəran təbii vilayətində yayılan eskulap təlxəsinin (Elaphe longissima, Laurenti, 1768) bəzi bioekoloji xüsusiyyətləri. Zooloqlar cəmiyyətinin əsərləri, Bakı, 2008. səh. 607 - 610;
*2. Алекперов А.М. Земноводные и пресмыкающиеся  Азербайджана. Баку: Элм, 1978. стр. 128; 
*3. Банников А.Г., Даревский И.С., Ищенко В.Г., Рустамов А.К., Щербак Н.Н. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. М.: Просвещение, 1977. стр. 281-283; 
*4. Туниев Б.С., Орлов Н.Л., Ананьева Н.Б. Змеи Кавказа: таксономическое разнообразие, распространение, охрана. Товарищество научных изданий КМК Санкт-Петербург-Москва, 2009, стр. 87 - 88.
# Azərbaycan Respublikasının "QIRMIZI KİTABI", II cild, Fauna, Bakı 2013

## İstinadlar
Radde dağ gürzəsi

**Radde dağ gürzəsi** () — Gürzələr fəsiləsinə daxil olan ilan növüdür. Zəhərli canlıdır.

## Təsviri
Bədənin uzunluğu 1010 mm, bədənin uzunluğunun quyruğun uzunluğuna nisbəti L/L.cd. 12.0 – 12.8. Bədənin orta hissəsində onu bir cərgədə əhatə edən pulcuqların miqdarı 23, bədənin qarın tərəfində olan qalxancıqların miqdarı 170–185, anal qalxancığın miqdarı 1, quyruqaltı qalxancıqların miqdarı 25–35 cütdür. Başın üst tərəfi qabırğacıqlı pulcuqlarla örtülmüşdür. Yalnız sifətin ucundakı pulcuqlar qabırğasızdır. Gözüstü qalxancıqlar hər tərəfdə güclü şəkildə itiləşərək bir çıxıntı əmələ gətirir. Gözün üst tərəfindəki pulcuqlar ayrı bir sıra əmələ gətirir. Bədənin üst tərəfi tutqun boz rəngdə olub, qonur çalara malikdir. Bədənin bel hissəsi boyunca bir sırada sarımtıl-narıncı və qəhvəyi xallar tutqun rənglə haşiyələnmişdir. Bəzən bu xallar bir-biri ilə birləşərək dalğavari (ziqzaqşəkilli) zolaq əmələ gətirir. Bədənin yanlarında tutqun, hərdən isə zəif nəzərə çarpan xallar sırası olur. Peysər hissə 2 tutqun çəp zolaqla ayrılır, hərdən isə bu zolaqlar arxa hissədə birləşir. Qarın tərəfdə çoxlu miqdarda xallar olur. Quyruğun uc hissəsi alt tərəfdən sarımtıl-narıncı rəngdədir.

## Yayılması
Azərbaycanda Naxçıvan Muxtar Respublikasında, Ermənistanda, Türkiyə və İranın bir sıra rayonlarında nominativ Vipera raddei raddei Boettger, 1890 yarımnövü yayılmışdır. Bu yarımnöv öz rənginə görə digər yarımnövlərdən fərqlənir.

## Yaşama yeri və həyat tərzi
Bitki örtüyü seyrək olan qayalı dağlarda yaşayır. Azərbaycanda Naxçıvan Muxtar Respublikasında Ordubad rayonunun yüksək dağlıq hissəsində gəvən və digər yarımkol bitkiləri olan sahələrdə, Ermənistan Respublikasının Mehri rayonunda, Maralzəmi kəndi ətrafında, Dastun və Kacaran aşırımında seyrək kol və yarımkol bitkiləri olan yüksək dağ yamaclarında, qayalıqlarda və daş topaları olan sahələrdə yayılıb. Radde dağgürzəsi Şahbuz rayonunun meşə sahəsində dəniz səviyyəsindən 2000 m yüksəklikdə alp çəmənliyində rast gəlinir. Mehri rayonunda Liçk kəndi ətrafında dəniz səviyyəsindən 2500 m hündürlükdə gəvən kolunun içərisindən əldə edilmişdir. Qış yuxusundan aprel ayının birinci yarısında oyanır. Oktyabr ayının sonunda qış yuxusuna gedir. Bala doğmaqla çoxalır. İnkişafı metamarfozsuz olub, düzünə inkişaf tipində gedir. Cinsi yetişkənliyə 3 yaşında çatır. Adətən dişi fərd avqust ayında 4–5 bala doğur. Lakin dişi fərdlərin bədən ölçüsündən asılı olaraq balaların sayı 3–11 arasında dəyişə bilir. Doğulmuş balaların uzunluğu 127 – 138 mm olur..

## Mənbə
* 1. Алекперов А. М. Земноводные и пресмыкающиеся Азербайджана. Баку: Элм, 1978, стр. 148–149;
* 2. Алиев Т. Р. Материал по изучению гадюки Радде (Vipera raddei) на территории Нахичеванской АССР. Материалы научной конференции аспирантов Академии Наук Азербайджанской ССР. Баку: Элм, 1973, стр. 97–99;
* 3. Алиев Т. Р. Ядовитые змеи Азербайджана. Автореферат. Баку, 1974. стр. 21;
* 4. Tуниев Б. С., Орлов Н. Л., Ананьева Н. Б. Змеи Кавказа: таксономическое разнообразие, распространение, охрана. Товарищество научных изданий КМК, Санкт-Петербург-Москва, 2009, стр. 117–119.

## İstinadlar
Qarabaş rinxokalamus

**Qara rinxokalamus** () — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid cins.
## Təsviri
Əlvan rəngli kiçik (36 sm) qazıcı ilandır. Başı boynundan zəif seçilir. Bədəni üstdən az və ya çox parlaq narıncı rəngdədir. Başının üstü açıq rəngli olub, qara qövsvari zolağa malikdir. Boynunun üst tərəfində öndən dərin yarılmış qara köndələn zolağı var ki, bu da alt tərəfdə ağ və ya çəhrayı rəngdə olur. Qarın tərəfi ağdır.

## Yayılması
Azərbaycanda Naxçıvan Muxtar Respublikasında, Ermənistanda, Kiçik Asiyanın cənub-şərqində, İraqda və İranda Rhynchocalamus melanocephalus satunini Nik., 1899 yarımnövü yayılmışdır.

## Yaşama yeri və həyat tərzi
Yovşanlıq yarımsəhralarda, həmçinin seyrək ot və kol bitki örtüyü olan çox daşlı yamaclarda rast gəlinir. Dağlarda 1100 m yüksəkliklərə qədər qalxa bilir. Yazda və yayın əvvəlində qarabaş rinxokalamusu daşların altında görmək olar. İlin digər vaxtlarında isə qazıcı həyat tərzi sürməklə, torpağın dərinliklərində keçirir. Elə buna görə də onun biologiyası və ekologiyası öyrənilməyib.

## Sayı
Bütün dünyada bu növə cəmi 10 dəfə rast gəlinib. Naxçıvan MR ancaq 1 fərdi tapılmışdır.

## Mənbə
*1.Алекперов А.М. Земноводные и пресмыкающиеся  Азербайджана. Баку: Элм, 1978, стр. 134 - 135; 
*2. Банников А.Г., Даревский И.С., Ищенко В.Г., Рустамов А.К., Щербак Н.Н. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. М.: Просвещение, 1977, стр., 305 - 306.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rebel Heart

**Rebel Heart** — Madonnanın 13-cü studiya albomu. Albom 6 mart 2015 tarixində satışa çıxarıldı və alboma dəstək məqsədi ilə Madonna  9 sentyabr 2015 tarixindən eyni adlı  konsert turnesinə start verdi..

## İstinadlar
Takeşi Kitano

— rejissor və aktyor, komediant, ssenarist, yazıçı, şair və rəssam, teleaparıcı. 1995-ci ildə Conni-Mnemonik filminə çəkilmişdir.

## Filmoqrafiya
# Conni-Mnemonik (film, 1995)
# Uşaqlar qayıdırlar (film, 1996)
# Qardaş (film, 2000)
# Dərəbəylik (film, 2010)
# Tam dərəbəylik (film, 2012)

## İstinadlar
Nöyi-sür-Sen

**Nöyi-sür-Sen** () — Parisin qərb sərhəddində O-dö-Sen departamentində kommuna. Əhalisi 60&nbsp;341 nəfərdir (2008-ci il üçün).

## Şəkillər


Fayl:Temple de l'Amour sur Île de la Jatte.jpg
Fayl:Neuilly-sur-Seine - église St Pierre (3).JPG
Fayl:Hospice Sainte-Anne - Théâtre des Sablons (Neuilly-sur-Seine).jpg
Fayl: Neuilly-sur-Seine - Collège Sainte-Croix.jpg
Fayl:Lycée Pasteur 1.jpg
Fayl:Liceo Español Luis Buñuel.jpg
Mairie de Neuilly extérieur.JPG


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Uccle, Belçika
*  Vindsor, Birləşmiş Krallıq
*  Hanau, Almaniya

## İstinadlar
Ryoko Hirosue

— Yaponiyalı aktrisa və müğənni. Qərb ölkələrində Lük Bessonun "Vasabi" və xarici dildə ən yaxşı filmə görə Oskar mükafatı almış "Okuribito" filmlərindəki rolları ilə məşhurlaşıb.

## Filmoqrafiyası
* *20th Century Nostalgia* (1997)
* *Poppoya* (1999)
* *Himitsu* (1999)
* *[[Vasabi (film, 2001)|Vasabi]]* (2001)
* *Jam Films*dən "Arita" (2002)
* *Həyatımızın kollajı* (2003)
* *Hana və Alisa* (2004)
* *Presents Aikagi* (2006)
* *Pişik balası və gözyaşları* (2007)
* *Balaca DJ* (2007)
* *Bubble Fiction: Boom or Bust* (2007)
* *Okuribito* (2008)
* *Zero Focus* (2009)
* *Villionun arvadı* (2009)
* *Goemon* (2009)
* *Güllər* (2010)
* *Love: Masao-kun ga Iku!* (2012)
* *Kagi Dorobō no Method* (2012)
* *Orpheus' Lyre* (2013)
* *Zakurozaka no Adauchi* (2014)
* *Omoinokoshi* (2014)
* *Kurumiwari Ningyo* (2014)
* *Hanachan no Misoshiru* (2015)

## Diskoqrafiyası
* 2006: RH Singles &… [Limited Release]
* 2002.02.27: Hirosue Ryoko Perfect Collection
* 2001.08.29: RH Remix
* 2000.11.01: Kajitsu
* 2000.06.01: Super Idol Series (Fukada Kyoko vs Hirosue Ryoko)
* 1999.11.01: RH Singles &…
* 1999.09.01: Winter Gift 98
* 1999.07.01: Wind Prism
* 1999.07.01: Summer Sunset
* 1999.07.01: RH Debut Tour 1999
* 1999.02.01: Private
* 1999.02.01: Tomorrow
* 1997: Arigato

## İstinadlar
Enliqulaq bükükdodaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Kateqoriya və statusu
4 (BTMİ-nin 2.3 (1994-cü il) və 3.1 (2010-cu il) variantlarına əsasən LR/lc). Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabının I nəşrinə "məhdud arealı olan çox nadir növ" statusu ilə daxil edilib. Bern Konvensiyasına əsasən mühafizə olunur (Əlavə II). Qafqazda "məlumat azlığı" (DD) kimi qiymətləndirilib.

## Yayılması
Arealı Aralıq dənizinin şimal və cənub hissələrini, Qafqazı, Qazağıstanı, Elbrus, Kopetdağ və Pamir dağlarını əhatə edir. Ərəbistan yarımadasından və İranın cənubundan tək-tək tapıntılar var. Qafqazda cəmi bir neçə dəfə tapılıb. Azərbaycanda birinci dəfə 1938-ci ildə Dağlıq Qarabağın ərazisində Şuşa dərəsində N. Qubarev tərəfindən, 1939-cu ildə həmin yerdə A. Kuzyakin tərəfindən aşkar olunub. Sonralar Azərbaycanda aşkar edilməyib.

## Yaşayış yerləri və həyat tərzi
Meşə, çəmən, çöl, yarımsəhra, dağ landşaftlarında rast gəlinir. Bu növ əsasən qayalıq, dərin dərələr olan ərazilərdə aşkar ediliblər. Qafqazda 1500 – 2000 m d.s.h. qədər yüksəlir. Qayalarda, daş binaların yarıqlarında, ağacların qabığının altında özlərinə sığınacaq tapırlar. Qayaların çıxıntılarında kiçik koloniyalar (5–50 dişi fərd, nadir hallarda daha çox) yerləşir. İyun ayında bir bala doğurlar. Qida axtarışında sığınacaqlarından uzaq məsafəyə uçurlar. Avropada 100&nbsp;km qədər uçuşlar qeydə alınıb. Qafqazda Bükükdodaq enliqulağın qışlaması aşkar edilməyib.

## Sayı
Areal boyu koloniyaların sayı 100 fərddən çox olmayıb.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əksər sığınacaqları insan üçün əlçatmaz ərazilərdə yerləşir və orada məskunlaşan koloniya təsadüfən narahat edilə bilər. Ekspertlərin fikrincə, bütün ölkələrdə əsas mənfi təsir antropogen təsir nəticəsində yaşayış mühitinin keyfiyyətinin itirilməsi nəticəsində yarana bilər.

## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Növ aşkar olunan ərazidə Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılıb. Qanunla Qırmızı Kitaba daxil edilmiş növ kimi qorunur. Dağlıq Qarabağın işğal altında olması səbəbindən mühafizə tədbirlərini həyata keçirmək mümkün deyil. Faydalı mühafizə üçün Tadarida teniotis tərəfindən istifadə olunan əraziləri müəyyən etmək və radiometriya metodu vasitəsilə ərazinin istifadə xüsusiyyətini öyrənmək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fibromialgiya

**Fibromialgiya** (lat.fibro- fibroz toxuma, Yun. myo-əzələ, Yun. algos- ağrı) — xüsusi ilə kürək, boyun, bazu və qalça nahiyyəsində yayılmış sümük-oynaq ağrısı, yorğunluq ilə büruzə verən xəstəlikdir. Hər yaşda və hər iki cinsdə müşahidə edilməklə bərabər, daha çox qadınlarda, 30–60 yaş arasında görülür.

## Təsnifatı
Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının 10-cu baxışında fibromialgiya "skelet-əzələ və birləşdirici toxuma xəstəlikləri" altında gedir və qeyd olunur ki, fibromialgiya sindromu funksional somatik sindrom kimi baxılmalıdır.

## Etiologiyası
Dəqiq səbəbi bilinməməklə bərabər, güman edilir ki fibromialgiyanın inkişafında psixoloji, genetik, neyrobioloji ve ekoloji faktorların rolu vardır.

## Əlamət və simptomları
* 3 aydan çox davam edən yayılmış bədən ağrısı. Ağrı əsas əlamət olub, ən çox boyun, bel, qol və ayaqlarda, döş qəfəsində müşahidə olunur. Ağrı stress, pis yuxu, soyuq və nəm hava şəraitində arta bilir
* Yuxu pozulması, dincəlmək-rahatlıq hissi yaratmayan yuxu
* Səhər saatlarında yorğunluq
* Koqnitiv disfunksiya, o cümlədən diqqət toplamada çətinlik, qısa və uzunmüddətli yaddaşda problemlər
* Həyəcan və depressiya
* Baş ağrıları
* Qollar, ayaqlar və üzdə uyuşma
* Sidik kisəsi və bağırsaq funksiyasının funksional pozulması

## Müalicə
Dərman maddəsi olaraq antidepressantlar, qıcolma əleyhinə dərmanlar, ağrıkəsicilər istifadə olunur. Qeyri -dərman müalicəsinə fizioterapiya, müalicəvi bədən tərbiyəsi, psixoterapiya istifadə olunur.

## İstinadlar
Dəniz sıfı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Təsviri
Bədəni uzunsov və yanlardan basıqdır. Çənələrində və damaq sümüklərinin üzərində köpək dişləri yerləşir. Qəlsəmə qapağı pulcuqlarla tam örtülüdür. Rostrumu uzun və enlidir. Bədəninin rəngi açıq bozdur, üzərində tünd rəngli 12-13 köndələn ləkə olur. Birinci bel üzgəcində 12-14 şaxəsiz, ikinci bel üzgəcində 1-3 şaxəsiz, 14-16 şaxəli, anal üzgəcində isə 2 şaxəsiz, 11-12 şaxəli şüa vardır. Yan xətt pulcuqlarının sayı 78-84 arasında dəyişir.

## Yayılması
Xəzər dənizinin orta və cənub hissələrində yayılmışdır. Həmişə dənizdə yaşayır, şirin suya girmir. Dənizin qərb hissəsində Azərbaycan sularında yayıldığı sahə Sumqayıtdan Astaraya qədərdir. Ən çox Çilov, Pirallahı, Bakı arxipelaqı, Kür daşı adaları sahillərındə yayılmışdır. Dənizin şərq sahillərində isə ən çox Manqışlaqda, Oğurca adasına qədər olan sahələrdə təsadüf edilir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığıdır, dənizdə oturaq həyat keçirir, ancaq qışlamaq və çoxalmaq üçün sahildən dərinliyə və əksinə yaxın məsafələrə miqrasiya edir. Qışda dənizin 100 m dərinliyinə qədər hərəkət edir və orada daşlar arasında dolanır. Dəniz sıfı oturaq həyat keçirdiyindən müxtəlif rayonlarda (Sara, Çilov, Manqışlau, Tarta) bir-birindən başının əlamətlərinə və üzgəclərin böyüklüyünə görə fərqlənən yerli populyasiyalar əmələ gətirir. Dəniz sıfı cinsi yetginliyə 2-4 yaşında çatır. Uzunluğu 26-47 sm olan balıqlar 13 mindən 126 minə qədər, orta hesabla 45 min kürü verirlər. Kürüsünü aprel-may aylarında dənizdəki qayaların üzərinə tökür. Kürü tökmənin qızğın vaxtında suyun temperaturu 15-16՞ C olur. Kürü tökmə yerlərinin dərinliyi 3-12 m-ə çatır. Kürülər daşlara yapışır və orada inqubasiya dövrünü keçirirlər. 10 ilə qədər yaşayır.

## Sayı
Əvvəlki illərdə Azərbaycan sularında ildə 7-10 min sentnerə qədər tutulurdu. Hazırda ehtiyatı son dərəcədə azalmışdır, sənaye ovu aparılmır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dəniz sıfının yaşayışı dib ilə əlaqədar olduğundan başqa balıqlara nisbətən daha çox xarici təsirlərə məruz qalır. 60-cı illərdə dənizdə neft-seysmik kəşfiyyat işlərinin aparılması və dənizin neft məhsulları ilə çirkləndirilməsi.

## Mühafizə tədbirləri
Son illərdə Xəzər dənizində geniş miqyasda aparılan neft-kəşfiyyat işləri, istehsalı və nəqli bütün dəniz balıqları kimi sıfın da ehtiyatının tükənməsi üçün potensial təhlükə yaradır. Odur ki, sıfın yaşayış yerlərinin bundan sonra çirkləndirilməsinə yol verilməməli, bu ərazilər ciddi mühafizə olunmalı, süni artırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tremor

**Tremor** ( - "əsmə") — qeyri-ixtiyari, ritmik hərəkətlərdir.

Yaranma səbəbindən asılı olaraq fizioloji, serebellar (beyincik), distonik, essensial, ortostatik, Parkinsonizm, psixogen, alkoholizm, periferik neyropatiya mənşəli ola bilər. Hərəkət və postura bağlılığına görə sakitlik, postural, hərəkət, intensiyon, rubral tremor ayırd edilir.

## İstinadlar
Parosmiya

**Parosmiya** — qoxu disfunksiyası olub, beynin təbii qoxuları təyin etmək qabiliyyətinin pozulması ilə xarakterizə olunur.

## Səbəbləri
Parosmiyanın birgə müşahidə olunduğu bir çox xəstəliklər vardır. Bunlar arasında yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyaları , baş beyin zədələri, gicgah epilepsiyası, Parkinson xəstəliyin göstərmək olar.

## İstinadlar
Parkinsonizm

**Parkinsonizm** — kliniki sindrom olub , özünü tremor, bradikineziya, rigidlik və postural dayanıqsızlıqla büruzə verir.

## Səbəbləri
* Birincili — idiopatik parkinsonizm (Parkinson xəstəliyi)
* İkincili parkinsonizm (dərman, toksik, travmatik, postensefalitik, damar mənşəli, paraneoplastik)
* Əlavə nevroloji və ya neyropsixoloji defisitli parkinsonizm

## İstinadlar
Piramida sistemi

**Piramida sistemi** və ya **Piramida yolu** (, PNA) — özündə kortikospinal və kortikobulbar yolları birləşdirir. Piramida yolunun belə adlandırılmasına səbəb yolların uzunsov beynin piramidasından keçməsidir.
Təkə yarımadası

**Təkə yarımadası** - Türkiyənin cənub-qərbində Antalya körfəzi ilə Fəthiyə körfəzi arasında Aralıq dənizinə doğru uzanan yarımadadır. Göllər bölgəsi ilə şimaldan sərhədlənir. Qədim dövrlərdə Likiya olaraq bilinirdi. Adı bölgəyə Anadolu Səlcuqlu dövləti dövründə bura köçürülən Təkə boyundan gəlir.

## Tarixi
Yarımadanın tarixi eramızdan 3000 min il əvvələ çıxır. Ancaq, hal-hazırkı arxeoloji araşdırmalara görə E.ə. 2000-ci ilə çıxır. Dil mütəxəssislərinin apardığı araşdırmaya görə, bölgədə istifadə edilən yer adları Anadolunun müxtəlif bölgələrində olan Eramızdan 3 min il əvvəlki yer adları ilə bənzəşməkdədir.

## Coğrafiyası
Təkə yarımadası Aralıq dənizinə doğru küt bir çıxıntı meydana gətirir. Şimal sərhəddi olaraq qəbul edilən xətt, Kestel və Burdur göllərinə axan çaylarla Dalaman çayının yuxarı axını ilə Göllər bölgəsi adlanan ərazidən keçir. Şimal-şərq tərəfdə kəsilməyə uğrayan yüksək dağ qurşağı Təkənin ortasında yerləşən Almalı düzənliyinin ətrafında yerləşir. 1150 m yüksəkliyindəki düzənliyin şərqində geniş və yüksək dağ silsiləsi Bəydağları yerləşir. Ağdağ və Almalı dağları da düzənliyi qərb tərəfdən əhatə edir.

## Kənd təsərrüfatı
İqlim yumşaqlığına görə Təkə yarımadası, əkinçilik üçün əlverişlidir. Taxıl, şəkər çuğunduru, meyvə, xüsusilə sitrus bitkiləri və tərəvəz bitkiləri yetişdirilir.

## Turizm
Turizm baxımından Güllük Milli Parkı və Olimpos-Beydağları Milli Parkları ilə başlayan turizm fəaliyyətləri inkişaf etməkdədir.

## Həmçinin bax
* Likiya
Şirvan külməsi

**Şirvan külməsi** və ya **Azərbaycan külməsi** () — Çəkikimilər fəsiləsinə aid bir növdür.

## Yayılması
Azərbaycanda Qəbələ rayonunun Türyançay sistemindəki bulaq sularında (Nic və Çuxur Qəbələ kəndlərində olan bulaqlarda) yayılmışdır. Lakin arealın məhdudluğu, antropogen təsirlər (yayıldığı sahələrin çirkləndirilməsi, qurudulması və s.) növə təhlükə yaradır. Şirvan külməsinin endemik növ olmasını və məhdud sahədə yayılmasını nəzərə alaraq onun yayıldığı ərazi xüsusi mühafizə olunan ərazi elan olunmalıdır.

## Morfoloji əlamətləri
D III 7-8, A III 7 (8), squ. 37-39. orta hesabla 37,9 - dur. Yan xətt pulcuqları dəliksiz pulcuqların arasında nizamsız düzülmüşdür. Yan xətt tam deyildir. Dəlikli pulcuqlarının sayı 17-dən 38-ə qədərdir. Yan xətdən yuxarıda 5-7 sıra, aşağıda isə 3-4 sıra pulcuqlar yerləşir. Ağzı uc tərəfdə çəpəki yerləşir. Bədəni yoğun, alnı enli, pulcuqları isə girdə olur. Bel üzgəcində 3 şaxəsiz, 7 - 8 şaxəli, anal üzgəcində isə 3 şaxəsiz, 7 şaxəli şüa vardır. Şirvan külməsi xarici görünüşcə Soyuqbulaq külməsinə oxşayır, lakin ondan bir sıra əlamətlərinə görə fərqlənir. Soyuqbulaq külməsində başı uzun, alnı enli, gözdalı məsafə az olur. Şirvan külməsində ağzın zirvəsi gözün alt kənarından yuxarı səviyyədə, Soyuqbulaq külməsində isə gözün alt kənarından aşağı və ya onunla eyni səviyyədə yerləşir. Birincidə üzmə qovuğunun dal kənarı girdə, ikincisində isə sivri olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirinsu balığıdır. Meşəlik yerlərdəki bataqlığa bənzər bulaq sularında yaşayır. Dibi lili, içərisində qamış bitən, zəif sürətlə axan çayları çox sevir. Su cücülərinin sürfələri və detridlə qidalanır. Uzunluğu 9.6 sm-ə qədər olur. Bir yaşı tamam olduqda uzunluğu 2.8 – 5.7 sm, orta hesabla 4.5 sm, 2 yaşı tamam olduqda 5.9 – 8.0 sm, orta hesabla 6.9 sm olur. İki-üç ilə qədər yaşayır.

## Sayı
Az saylı balıqdır. Sayı haqqında dəqiq məlumat yoxdur.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Şirvan külməsinin heç bir təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Arealın məhdudluğu, antropogen təsirlər (yayıldığı sahələrin çirkləndirilməsi, qurudulması və s.).
## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Şirvan külməsinin endemik növ olmasını və məhdud sahədə yayılmasını nəzərə alaraq onun yayıldığı ərazi xüsusi mühafizə olunan ərazi elan olunmalıdır.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II Cild, Bakı, 2013
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar. III cild, Bakı: Elm, 2004, s. 94.
# Державин А.Н. Новый вид плотвы Rutilus (Orthroleucos) atropatenus sp.nova из Азербайджана. Труды АзФАН СССР, серия зоол., т.ХХ, 1937, с.21-79; 
# Абдурахманов Ю. А. Рыбы пресных вод Азербайджана. Bakı: Elm, 1962, с.94-96; 3. Azərbaycanın heyvanlar aləmi: Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004. səh. 94
# Державин А.Н. Новый вид плотвы Rutilus (Orthroleucos) atropatenus sp.nova из Азербайджана. Труды АзФАН СССР, серия зоол., т. ХХ, 1937, с. 21 - 79; 
# Абдурахманов Ю.А. Рыбы пресных вод Азербайджана. Баку: Элм, 1962, с. 94 - 96;

## İstinadlar
Kuk adaları bayrağı

**Kuk adaları bayrağı** — Kuk adalarının rəsmi dövlət bayrağı. Bayraq Sakit okeanda keçmiş Britaniya koloniyasının bayraqları əsasında hazırlanmışdır. Kuk adaları bayrağı yuxarı sol küncdə yer alan kiçik Böyük Britaniya bayrağından və 15 ədəd beşguşəli ulduzdan ibarətdir. Böyük Britaniya bayrağı Kuk adalarının bu ölkə ilə olan tarixi əlaqələrini, 15 ulduz isə ölkənin ibarət olduğu 15 adanı (Tonqareva, Rakahanqa, Manihiki, Pukapuka, Nassau, Suvarrou, Palmerston, Aitutaki, Manuae, Takutea, Aitu, Mitiaro, Mauke, Rarotonqa və Manqaia) təmsil edir. Göy rəng okeanı və sülhsevər Kuk adaları əhalisini simvolizə edir.

1973-1979-cu illərdə Kuk adalarının bayrağı yaşıl fon üzərində 15 sarı ulduzdan ibarət idi. Yaşıl rəng adalardakı həyatı, sarı rəng ada sakinlərinin etiqad, sevgi, xoşbəxtlik və öhdəliklərini təcəssüm etdirir. Ulduzların dairəvi şəkildə yerləşməsi adaların və ada sakinlərinin birliyinin göstəricisidir.

## Rənglər

## Tarixi bayraqlar

Fayl:Flag of Rarotonga 1858-1888.svg|Rarotonqa Krallığının bayrağı. (1858-1888)
Fayl:Flag of Rarotonga 1888-1893.svg|Rarotonqa Krallığının bayrağı. (1888-1893)
Fayl:Flag of the Cook Islands Federation.svg|Kuk Adaları Federasiyasının bayrağı. (1893-11 iyun 1901)
Fayl:Flag of the United Kingdom.svg|Kuk adaları bayrağı. (11 iyun 1901-24 mart 1902)
Fayl:Flag of New Zealand.svg|Kuk adaları bayrağı. (24 mart 1902-23 iyul 1973)
Fayl:Flag of the Cook Islands (1973-1979).svg|Kuk adaları bayrağı. (23 iyul 1973-4 avqust 1979)
Fayl:Flag of the King's Representative.svg|Kraliça bayrağı.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*World Statesmen - Kuk adaları
Məkkədə kran aşması

**Məkkədə kran aşması** — Səudiyyə Ərəbstanının Məkkə şəhərində Kəbə yaxınlığında tikinti işlərinin getdiyi Matəf adlı sahədə qaldırıcı kranın aşması hadisəsi.

Qeyd olunur ki, kran Bin-Ladenin ailəsinin şirkətinə mənsub olub.

## Dünyanın reaksiyası
-İran İslam Respublikasının prezidenti Həsən Ruhani "Məkkədə kran aşması" hadisəsində şəhid olanların ailələrinə baş sağlığı yolladı.Ruhaninin baş sağlığında deyilir: "Qəzada dünyasını dəyişənlərə Allahdan rəhmət,yaxınlarına baş sağlığı,yaralananlara şəfa diləyirəm".Bundan başqa İran İslam Respublikası hər bir yardımı etməyə hazırdı dedi.

-Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Səudiyyə kralı Salman bin Əbdüləzizə bir-başa telefonla zəng edərək hadisəyə üzüldüyünü şəhidlərə Allahdan rəhmət və yaralanlara şəfa diləyirəm.

## Həmçinin bax
* Həcdə izdiham faciəsi (2015)

## İstinadlar
Cənub nalburunu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
3 (1994 - 2000-ci illərdə BTMİ-nın Qırmızı Siyahısındə «həssas» - VU A2c növ kimi qiymətləndirilmişdir). Nadir, azsaylı, periferik növ olmaqla məhdud ərazilərdə yayılmışdır. Qafqazda ekspert dəyərləndirmələrinə görə «nəsli kəsilmək təhlükəsi» (EN) statusuna malikdir.

## Yayılması
Areal R. euryale Şimal-şərqi Afrika, Cənubi Avropa, Qafqaz, Kiçik, Ön və Orta Asiyanın d.s-dən 1500 m qədər aşağı meşəlik ərazilərini əhatə edir. Qafqazda qeyri bərabər yayılmaqla d.s-dən 1250 m aşağı qeydə alınmışdır. Azərbaycanda təsadüfi fərdlər 4 məntəqədə, Kiçik Qafqazda, daha dəqiq Ordubad Milli Parkında və Dağlıq Qarabağda tapılmışdır.

## Məskunlaşdığı yerlər və həyat tərzi
Azərbaycanda arid landşafta malik ərazilərdə məskunlaşmışdır. Areal daxilində cənub nalburunu oturaq növdür. Mağaralar, süni yeraltı sığınacaqlar və çardaqlar əsas sığınacaq yerləridir. Çox vaxt digər nalburunlar, adi uzun qanadla (Miniopterus schreibersii) itiqulaq gecə şəbpərəsi (Myotis blythii) və üçrəng gecə şəbpərəsi (M.emarginatus) ilə birgə yaşayırlar. Biologiyası az öyrlənilmişdir. İyul ayının əvvəlində balalaması məlumdur. Onlarla və yüzlərlə fərddən ibarət dəstələrə rast gəlinir. Əsasən isti sığınacaqlarda (yeraltı sığınacaqlar, mağaraların isti guşələri, çardaqlar) məskunlaşırlar. Dişi fərdrər açıq asılı vəziyyətdə olur. 2-dən 70-ə qədər fərddən ibarət kiçik qruplarla qışlayır. Bütün bunlar onların vəhşi heyvanlar və təsadüfi müsafirlər tərəfindən məhv olunması ehtimalını yüksəldir.

## Sayı
Azərbaycanda Kiçik Qafqazın 4 məntəqəsində tək-tək növləri tapılmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Arealın məhdudlaşmasına, digər ölkələrdə olduğu kimi antropogen təsir nəticəsində məskunlaşdığı ərazilərin keyfiyyətinin itirilməsi, sığınacaqların ətrafında, uçuş yollarında və qidalanma yerlərində mühitin  korlanması, kənd və meşə təsərrüfatlarında zəhərli kimyəvi maddələrdən istifadə olunması nəticəsində əsas yem bazası olan həşəratların məhvi öz təsirini göstərir.

## Mühafizə tədbirləri
Azərbaycanda «Nadir, azsaylı, periferik və məhdud yayılma ərazisinə malik» növ kimi Qırmızı Kitaba daxil edilmişdir. Məskunlaşdığı ərazilər Bern Konvensiyasına (Əlavə II) uyğun olaraq mühafizə olunur. Bəzi məskunlaşma əraziləri XMOTƏ-ndə (Ordubad MP, Şahbuz və Daşaltı DTQ)

Saylarının, növün vəziyyətinə dair monitorinqlər keçirilməklə müəyyən edilməsi vacibdir. XMOTƏ-də pəncəqanadlıların mühafizəsinin gücləndirilməsi. Əsas məskunlaşdığı ərazilərin, xüsusilə yeraltı sığınacaqların qorunması.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycan üçün xarakterik və mühafizəsinin gücləndirilməsi tələb olunan vəhşi fauna və yabanı flora növləri siyahısına daxildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dmitri Klements

**Dmitri Aleksandroviç Klements** (; ) — rus etnoqrafı.

## Həyatı
1847-ci ildə anadan olmuşdur. Samara və Qazan şəhərlərində liseyi bitirmişdir. Qazan və Peterburq universitetlərində oxumuşsa da, 1873-cü ildə universiteti tərk etmişdir. Qeyriqanuni işlərə qarışan Klements bir müddət ölkə xaricində qalmalı olmuşdur. 1879-cu ildə "Zemlja i volja" jurnalının yazarlar cəmiyyətində fəaliyyətini davam etdirmiş, ancaq həbs olunaraq Minusinskə sürgünə göndərilmişdir. Sibirdə uzun müddət geologiya, arxeologiya, etnoqrafiya və tarixlə məşğul olmuş bir çox elmi gəzintilərə qoşulmuşdur. Nəhayət, 1890-cı ildə İrkutskda məskunlaşmışdır. Rusiya Coğrafiya Dərnəyinin Şərqi Sibir şöbəsində üzv olaraq işə başlayan Klements elmi-araşdırma qrupunun bir çox işlərində iştirak etmişdir. Klements N. M. Yadrintsevin Orxon çayı ətrafında əski türk abidələrini üzə çıxarmasından sonra Rusiya Elmlər Akademiyasının yaratdığı araşdırma qrupunda da öz yerini tutmuşdur. 1897-ci ildə Antropologiya və Etnoqrafiya Muzeyində çalışmağa başlayan Klements 1903-cü ildə Rusiya Dövlət Muzeyinin etnoqrafiya şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Həyat yoldaşı, E. N. Klements ilə birlikdə 1897-ci ildə Şimali Monqolustanda Tonyukuk abidəsini tapmışdır.

Dmitri Klements 1914-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Karl Brokkelman

**Karl Brokkelman**(; 17 sentyabr 1868, Rostok — 6 may 1956, Halle) — alman  şərqşünası.

## Həyatı

1868-ci ildə anadan olmuşdur. Klassik filologiya və semitologiya sahələrində təhsil almış, əsasən ərəb dili və ədəbiyyatı ilə məşğul olmuşdur. Brokelman 1893-cü ildə Breslau Universitetində dosent adını almış, 1900- cü ildən başlayaraq Breslau, Köniqsberq, Halle və Berlin universitetlərinin professor vəzifəsində çalışmışdır. 1923-1939-cu illər arasında Breslau Universitetində, 1946-ci ildə isə Halle Universitetinin fəxri professoru vəzifəsini icra etmişdir. Brokelman semitologiya sahəsinə bir sıra töhfələr vermişdir. Ərəb ədəbiyyatı sahəsində yazdığı «Geschichte der arabischen Literatur» əsəri ilə şöhrət qazanmışdır. İslam elmləri sahəsində «Geschichte der islamischen Völker und Staaten» əsəri də böyük bir boşluğu doldurmuşdur. Ümumiyyətlə, şərq elmləri sahəsində çalışanların ərəb və fars dili ilə yanaşı türk dilinə də yer verdiklərinin şahidi oluruq. Bu qədim vərdişə söykənən Brokelman 1917-ci ildə Əlinin «Kıssa-i Yusif»ini dil baxımından dəyərləndirmişdir. Onun bu əsəri Anadolu türkcəsinin ilk əsəri kimi təqdim etməsi türklük elmi çevrəsində mübahisələrə yol açsa da, Brokelman bu sahədəki çalışmalarını davam etdirmişdir. «Zur Grammatik des OsmanischTürkischen» (1916), «Ein neues südtürkıscc« Sprachdenkmal» (1931) kimi əsərləri bu sahənin tədqiq edilməsinə işıq tutmuşdur Mahmud Kaşğarinin «Divanü lüğat-it-türk» əsərinin İstanbulda çap olunması Brokelmanın diqqətini çəkmişdir. «Mawmüd al-Käschgarls Darstellung des türkischen Verbalbaus» (1919), «Altturkestanische Volksweisheit» (1920), «Ma.vmüd al-KäsgharT über die Sprachen und die Stämme derTürken im 11. Jahrhundert» (1921), «Altturkestanische Volkspoesie» (1923), «Naturlaute im Mitteltürkischen» (1928) və s. əsərlərində bu əsəri yüksək qiymətləndirmişdir. Brokelman bu sahədə olan çalışmalarını «Osttürkische Grammatik der islamischen Literatursprachen Mittelasiens» adlı qrammatika kitabı ilə tamamlamışdır. Bu kitabda Orta Asiya türk yazı dillərinin qrammatik quruluşu tədqiq edilmişdir. 1956-cı ildə Halle şəhərində vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər
Bitlis qalası

**Bitlis qalası** — Türkiyənin cənub-şərqində yerləşən Bitlis ilçəsində bir qala. Tikilmə tarixi tam olaraq bilinməməklə yanaşı miladdan əvvəl III-IV əsrlərdə inşa edildiyi ehtimal edilir. Makedoniyalı İskəndər tərəfindən sərkərdə Bedlisə inşa etdirilmişdir. Sərt qayalıqlara inşa edildiyi üçün qalanın ətrafında müdafiə xəndəyi yoxdur.

## Tarixi
Yazılı mənbələrdə e.ə. 330-cü ildə Makedoniyalı İskəndərin sərkərdələrindən Leys Bedlis tərəfindən inşa etdirildiyi bildirilir. Bitlis adını bu qalanı inşa edən Bedlis adlı sərkərdədən almışdır. Qalanı Bedlis adlı sərkərdənin inşa etməsi sonrakı illərdə türklərin qalanın olduğu bölgəyə Bitlis adını qoymasına səbəb olmuşdur. Bitlis qalası şəhər mərkəzində sərt bir qaya bloku üzərindədir. İndiyə qədər elmi  araşdırma istiqamətli hər hansı bir iş görülmədiyi üçün, içində saxladığı bütün tarixi sirləri ilə öz möhtəşəmliyini saxlayır. Qalanın ətrafı 2800 metr, yüksəkli 56 metr və divar qalınlığı 7 metrdir. Üstündə möhtəşəm bir xan sarayı ilə 300 ev, 1 qonaqevi, 1 məscid, həmçinin aşağı qalada isə, iki başı dəmir qapılı bir bazar, bir karvansara və bir neçə yüz ev yerləşir. Bitlisdə Urartu, Aşşur, Midiya, Fars, Makedoniya çarlığı, Roma, Bizans və Osmanlı İmperiyası dönəmlərinə aid izlərə rast gəlinir. Türklərin XI əsrdə başlayan Anadolu axınları zamanı əhəmiyyəti bir məskunlaşma yeri halına gələrək, bu tarixlərdə Alp Arslan və ordularını Əhlatda qonaq edən Bitlis, türklərin Anadoluya gəlməsində çox əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. 1514-ci ildə Osmanlıların əlinə keçmişdir. 1929-ci ildə Muş elinə bağlı ilçə, 1936-ci ildə isə il olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
*  Doğu Anadolu Bölgesinde bulunan Bitlis, Van Gölü’nün batısındadır
Fəthiyə körfəzi

**Fəthiyə körfəzi** - Türkiyə Respublikasının Muğla əyalətinin Fəthiyə rayonunun yaxınlığında yerləşir. 36.640-lik paralellə 28.968-lik meridian arasında yerləşir.
Müxtəlif ada və yarımadaların yerləşdiyi körfəzdir. Şimaldan cənuba doğru zgöçək İskələsindən İblis burnuna qədər 25 km uzunluğunda  və qərbdən şərqə doğru Qurtoğlu burnundan Fəthiyə iskələsinə qədər 30 km genişliyindədir. Körfəzin ən dərin yeri 490 m-dir. Dənizə doğru sahilləri girintili-çıxıntılıdır. Şərq hissəsində şimala doğru bir çox qədim yaşayış yerləri su altındadır. Körfəzin şərqində Köhnə Meğri, Qızılada, Dovşan adası, Qatrancık adası və çox girintili qərb sahilində çoxlu sayda kənd, körfəz, ada və yarımada yerləşir. Cənub-qərbdən şimal-qərbə doğru Bozdağ yarımadası, Donuz adası, Tərsanə adası, Hacıxəlil adası, Yassıca adası, Göçək adasıdır.

## İstinadlar
İstilik sistemi

**İstilik sistemi** — Süni qızdırmadır. İstilik sistemlərində kompensasiya məqsədilə yer verilmiş səviyyədə İstilik keçirmə xüsusiyyəti var. İstilik sistemində həmçinin bu funksiyanı yerinə yetirən qurğular və sistemlər də var.

## İstilik sisteminin Xüsusiyyətləri
İstilik keçirmə xüsusiyyəti üstünlük olan üsulundan asılı olaraq yerləşdirmələrin istilik sistemi k**onveksiyalı** və ş**üalı** ola bilər.

### '''Konveksiyalı istilik sistemi'''
İstilik sisteminin növü, isti və soyuq havanın həcmlərinin qarışdırılması nəticəsində isti ötürülür. Konveksiyalı istilik sisteminin çatışmazlıqlarına içəridə (havanın yüksək temperaturu yuxarı və aşağı) və qeyri-mümkünlüyü temperaturların böyük fərqinə aiddir.

### '''Şüalı istilik sistemi'''
İstilik sisteminin əsas növü, şüayla örtülür. İstilik sistemi üçün cihazlar bilavasitə altında və ya qızdırılan zonanın üstündə yerləşir (Polda və ya tavana quraşdırıb keçirilmiş, həmçinin divarlara və ya tavanın altında möhkəm bərkidilə bilərlər.

## İstinadlar