Böyük mart deportasiyası

**Böyük mart deportasiyası** () və ya **Priboy əməliyyatı**() - Sovetlərin Baltikyanı ölkələrdən 25-28 mart 1949-cu ildə əhalini kütləvi şəkildə deportasiya etməsi idi. Baltikyanı ölkələrin tarixçiləri hadisəni **Mart deportasiyası** olaraq da adlandırırlar. Xalqın düşməni kimi göstərilən 90 mindən çox eston, latış və litvalı Sovet İttifaqının məskunlaşmayan ərazilərində məcburi köçkün vəziyyətinə gətirildi. Deportasiya olunanların 70%-dən çoxu qadınlar və 16 yaşınadək uşaqlar idi.

"Qolçomaqlıqdan salınma" kampaniyası olaraq göstərilən əməliyyat kollektivləşməni asanlaşdırmaq və Meşə Qardaşlarının Sovet işğalına qarşı silahlı müqavimətini dəstəkləyən bazanı ləğv etmək məqsədi daşıyırdı. Deportasiya öz hədəflərini gərçəkləşdirə bildi: 1949-cu ilin sonlarında Latviya və Estoniyada təsərrüfatların 93% və 80%-i kollektivləşdirildi. Litvada tərəqqi daha yavaş getdi və Sovetlər 1951-ci ilin sonlarında "Payız əməliyyatı" adı verilən daha bir böyük deportasiyanı təşkil etdilər. Sürgünlərdən geri qayıtmaq məsələsi yox idi, hamısı "əbədilik" idi. Destalinizasiya və Xruşşov mülayimləşməsi dövründə sürgün olunanlar tədricən sərbəst buraxıldı və bəziləri geri qayıtmağı bacardı. Onların nəsillərinin çoxu hələ də Sibir şəhər və kəndlərində yaşayırlar.

Sovet İttifaqında ümumi vəziyyət müharibənin sonundan bəri yaxşılaşdığından, kütləvi deportasiya əvvəlki deportasiyalardakı qədər itki ilə nəticələnmədi və bildirilən ölüm nisbəti 15 faizdən az oldu. Sibir sürgününün ilk bir neçə ilində deportasiya olunanların yüksək ölüm səbəbi ilə Sovet hakimiyyətinin təyin olunmuş ərazidə uyğun yaşayış şəraiti təmin edə bilməməsi səbəbindən, ehtiyatsızlıq və ya qabaqcadan düşünmə yolu ilə bəzi mənbələr bu deportasiyaları soyqırımı aktı hesab edirlər. Martens Clauza və Nürnberq nizamnaməsinin prinsiplərinə əsaslanaraq, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi mart deportasiyasının bəşəriyyətə qarşı cinayət olduğunu bildirdi.

## Qərar
Baltikyanı ölkələrdə kollektivləşmə 1947-ci ilin əvvəllərində tətbiq olundu, lakin tərəqqi yavaş idi. Fermerlər üçün yeni ağır vergilərə və intensiv təbliğata baxmayaraq, Litva və Estoniyada təsərrüfatların yalnız 3% -i 1948-ci ilin sonuna qədər kolxozlara qoşuldu. 1930-cu illərin əvvəllərində kollektivləşmə təcrübəsindən borc götürərək, qolçomaqlar əsas maneə adlandırıldı və repressiyaların hədəfinə çevrildi.

Kütləvi deportasiya ideyasının nə zaman ortaya atıldığı tam olaraq bəlli deyil. 18 yanvar 1949-cu ildə üç Baltikyanı respublikanın rəhbərləri İosif Stalinə hesabat verməyə çağrıldı O gün Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun iclasında sürgünlərin həyata keçirilməsinə qərar verildi. Yanvarın 29-da Sovet İttifaqı Nazirlər Şurası tərəfindən Litva, Latviya və Estoniyadakı qolçomaqların, millətçilərin, quldurların (yəni *[[Meşə Qardaşları (Estoniya)|Meşə Qardaşları]]*), onların tərəfdarlarının və ailələrinin deportasiyasını təsdiq edən ən yüksək gizli qərar 390-138 ss qəbul edildi. Qərarda hər bir respublikaya deportasiya kvotaları müəyyən edilmişdir: Litvadan 8,500 ailə və ya 25,500 nəfər, Latviyadan 13,000 ailə və ya 39,000 nəfər, Estoniyadan isə 7500 ailə və ya 22.500 nəfər. Deportasiya ediləcək qolçomaqların siyahısı hər bir respublika tərəfindən tərtib olunmalı və hər bir respublikanın Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiqlənməlidir. Bununla yanaşı, hər bir Sovet nazirliyinin vəzifələri sadalanmışdır: Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi (MGB), məcburi köçkünləri toplamaq və təyin olunmuş dəmiryol stansiyalarına daşımaq üçün məsuliyyət daşıyırdı; Daxili İşlər Nazirliyi (DİN) məcburi yaşayış məntəqələrinə daşınma, təyinat yerində işlə təmin olunma və davamlı nəzarət və idarəetmə üçün məsuliyyət daşıyırdı; Maliyyə Nazirliyi kifayət qədər vəsait ayırmalı idi (səyahət günündə bir adam üçün 5.60 rubl); Rabitə Nazirliyi zəruri dəmiryol maşınlarını təmin etməli idi; Ticarət və Səhiyyə nazirlikləri təyin olunan yerə gedən yolda qida və səhiyyə xidmətləri göstərməli idilər. Hazırlıqlara cəmi iki aylıq vaxt verildiyi üçün müxtəlif agentliklər resurslarını artırmağa başladılar.

## Hazırlıqlar
28 fevral 1949-cu ildə MGB naziri Viktor Abakumov kütləvi deportasiyanın hazırlanması və icrası üçün SSRİ MGB 0068 nömrəli əmrini imzaladı. General-leytenant Pyotr Burmak MGB qoşunlarına əmr verdi, MGB nazirinin müavini general-leytenant Sergey Oqoltsov isə deportasiyada ümumi MGB roluna cavabdeh idi. Burmak qərargahını Riqada qurdu. Əməliyyatın müvəffəqiyyəti kütləvi çaxnaşma, qaçma cəhdləri və Meşə Qardaşları tərəfindən qisas alınmasının qarşısını almaq üçün sürgünün anidən baş verməsindən asılı idi. Buna görə gizlilik çox vacib idi.

### Deportasiya ediləcəklərin siyahısının tamamlanması
Xüsusi MGB nümayəndələri məcburi köçkünləri seçən və hər ailənin üzərində sənəd tərtib edəcək operativ heyət yaratmaq üçün MGB-nin müxtəlif yerli ofislərinə göndərildi. Məlumatlar bir çox müxtəlif mənbələrdən, o cümlədən "millətçilər"lə bağlı respublika MGB sənədləri, "quldurlar" ın yerli MGB sənədləri (Meşə Qardaşları), yerli icra komitəsi sənədləri və "qolçomaqlar"ın vergi sənədləri, mühacirlərdəki sərhəd mühafizə və donanma sənədlərindən toplanmışdır. Alman işğalı zamanı insanların münasibətlərini və ya fəaliyyətlərini araşdırmaq üçün vaxt olmadığından, kommunist fəalların sürgün edildiyi, ancaq nasistlərin əməkdaşlarının edilmədiyi bir çox ziddiyyətli hallar var idi. Bu, hansı qanun pozuntularının deportasiyaya və hansı hərəkətlərin təhlükəsizliyə zəmanət verə biləcəyinə dair geniş çaşqınlıq və qeyri-müəyyənliyə səbəb oldu. Sürgün olunan tez-tez MGB-nin yerli məlumatlandırıcılarını günahlandırırdılar, onlar inanırdılar ki, kiçik qisas və ya acgözlüklə hərəkət edirlər, lakin Estoniya tədqiqatçıları deportasiya siyahılarının minimal yerli girişlə tərtib edildiyini aşkar etdilər.

Qolçomaqların siyahısı yerli icra komitələri tərəfindən hazırlanmalı və Nazirlər Kabineti tərəfindən rəsmi olaraq təsdiqlənməli idi, lakin vəzifə müddəti və gizli olması səbəbindən yerli MGB idarələri öz qolçomaqlarının siyahısını tərtib etdilər. Bu, əməliyyat zamanı çox qarışıqlığa səbəb oldu.  Yerli MGB ofisləri hər ailə üçün xülasə sertifikatları hazırlayır və təsdiqlənmək üçün respublika MGB ofisinə göndərirdi. Məsələn, 14 mart tarixinə qədər Estoniya MGB kvotadan yuxarı 1.907 ailənin içində bir ehtiyat yaratdıqları 9407 ailənin (3.824 qolçomaq və 5.833 millətçi və quldur) icmal sertifikatlarını təsdiqlədi. Ümumiyyətlə, vaxt az olduğuna görə deportasiya olunanlar haqqında sənədlər çox vaxt tamamlanmamış və ya yanlış olmuşdur. Buna görə, aprel-iyun aylarında retrospektiv düzəlişlər edildi - deportasiya edilmiş insanlar üçün deportasiya siyahılarında deyil, yeni sənədlər əlavə edildi və deportasiyadan qaçanların sənədləri çıxarıldı.

### Əlavə qoşunların yerləşdirilməsi

Üç Sovet respublikasını əhatə edən Priboy əməliyyatının geniş miqyası olduğundan xeyli vəsait tələb olunurdu. MGB-nin əməliyyatın gizli saxlanılması müddətində şəxsi heyət, nəqliyyat vasitələri və rabitə vasitələri toplamağa ehtiyacı var idi. MGB, həmçinin əməliyyat qruplarının yerləşəcəyi yerlər və deportasiya olunanların dəmir yolu stansiyalarına necə aparılacağı barədə plan tərtib etməli idi. Estoniyada 635 nəfər olan yerli MGB məmurları yetərli deyildi və Sovet İttifaqının digər bölgələrindən 1119 MGB əməliyyat qrupu yalnız Estoniyaya köçürüldü. Artıq Latviya və Estoniyada yerləşdirilmiş qoşunlardan əlavə, Sovet İttifaqının digər bölgələrindən əməliyyatda iştirak etmək üçün Estoniyaya və Latviyaya əlavə 8,850 əsgər göndərildi. Onlar 10-15 mart tarixləri arasında respublikalara gəldilər. Sonra qədər onlara gerçək tapşırıqları izah edilmədi və gəlişləri hərbi manevr kimi izah edildi.

Əməliyyatçıların kifayət qədər silahlanmasını təmin etmək üçün əlavə 5,025 minaatan avtomatı və 1900 tüfəng gətirildi. Telekommunikasiya əməliyyatın davamlı işləməsini təmin etmək üçün vacib bir komponent idi və buna görə də MGB bu müddət ərzində mülki telefon stansiyalarına əlavə 2,210 MGB rabitə işçisi gətirilməsi əmrini verdi. 4.377 yük dəmir yolu vaqonu çatdırıldı. Cəmi 8.422 yük maşını təşkil edildi. 5,010 mülki yük maşını idarə edildi və qalan nəqliyyat vasitələri hərbi mənşəli, o cümlədən Leninqrad Hərbi Dairəsindən 1202, Belorusiya Hərbi Dairəsindən 210, Daxili Qoşunlardan isə 700 ədəd vaqon idxal edildi. Bu əlavə nəqliyyat vasitələri şübhə doğurmamaq üçün əvvəlcədən Baltikyanı ölkələrin sərhəddinin kənarında yerləşdirilmiş və əməliyyatın başında göndərilmişdir.

MVD tərəfində hazırlıq daha yavaş gedirdi. SSRİ MVD 00225 nömrəli əmri MVD-nin müxtəlif şöbələrinə deportasiyaya hazırlaşmaq və MGB-yə kömək etmək barədə göstərişi yalnız martın 12-də verildi. Altı aydan sonra daxili bir araşdırma komissiyası gecikməni tənqid etdi. MVD-nin xüsusi nümayəndələri yerli rayonlara yalnız 18-22 mart tarixlərində gəldilər.

## Tətbiqi
### Əməliyyatçı qrupların məclisi

Sovet İttifaqı Nazirlər Şurasının orijinal əmri ilə deportasiya 20-25 mart tarixləri arasında təyin edildi, lakin əməliyyatın başlaması 25 mart səhərinə təxirə salındı. Əməliyyatlar martın 21-dən başlayaraq kənd yerlərinə yerləşdirildi. Bir ailənin deportasiyası üç SSRİ MGB agenti ("troyka"), iki respublika Məhv Batalyonu əsgəri və MGB tərəfindən silahlanmış dörd-beş yerli Kommunist Partiyasının fəallarından ibarət kiçik bir doqquz-on nəfərlik əməliyyat qrupu tərəfindən həyata keçirildi. Əməliyyatçılar Sovet İttifaqının digər yerlərindən yığıldıqları üçün yerli coğrafiya ilə tanış deyildilər və bu da təyin olunmuş ailənin deportasiya edilməsində tez-tez uğursuzluqlara səbəb olurdu. Əməliyyat qrupunun Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının və ya komsomolun ən azı bir üzvünün komandanın ideoloji nəzarətçisi kimi fəaliyyət göstərməsini təmin etmək üçün diqqət göstərildi.

Partorqlar tərəfindən yerli Kommunist Partiyası fəallarının işə götürülməsi son addım idi. Çox qısa bir müddətdə böyük bir qüvvə toplamaq lazım olduğuna görə, partiyanın və ya komsomolun iclaslarını çağırmaq üçün müxtəlif bəhanələrdən istifadə etdilər (yaz əkini və ya kinoya baxma kimi). Fəallar birbaşa bu iclaslardan deportasiyalara aparıldı; əməliyyat üçün seçilməmiş digərləri əməliyyat tamamlanana qədər gizliliyi qorumaq üçün saxlanıldı. Əskərlər qaçqınları qatar stansiyalarına apararkən, fəallar müsadirə edilmiş əmlakın inventarını apararaq ev şəraitində qaldılar. Fəallar kimin qovulduğunu və səbəbini izah etməkdə də vacib idi. Bunlar yerli olduqları üçün tez-tez köçkünlərlə tanış idilər və naməlum əsgərlər deyildi, bu fəallar sosial gərginlik yaradan deportasiyaların üzü və adı oldu.

### Ailələrin toplanılması
Orta hesabla, hər bir əməliyyat qrupu deportasiya üçün lazım olan dörd xüsusi ailəyə üç qrup təyin edildi. Təyin edilmiş fermanı tapdıqdan sonra komanda binaları axtarmalı, bütün sakinləri müəyyənləşdirib sənədlərini doldurmalı idi. Ailələrə şəxsi əşyalarının bir qismini (paltar, qab-qacaq, kənd təsərrüfatı alətləri, məişət əşyaları) və yeməkləri yığmağa icazə verildi. Rəsmi təlimatlar hər ailəyə 1500 kiloqrama qədər icazə verilmiş, lakin çoxlarına az vaxt verdikləri üçün, vəziyyətdən yayındıqları və ya əşyalarının toplamağa yetərincə vaxtları olmadığı üçün çoxu kifayət qədər əşyasını özüylə apara bilmədi.  Qalan əmlak kolxozlara verildi və ya dövlət xərclərini ödəmək üçün satıldı. Mövcud olduğu yerlərdə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra köçkünlərə və onların varislərinə əmlak və torpaq mülkiyyəti bərpa edildi. 1941-ci ilin İyun deportasiyasından fərqli olaraq, 1949-cu ildə sürgün edilmiş ailələr bir-birindən ayrılmadı. İnsanlar qatar stansiyalarına müxtəlif vasitələrlə - at arabaları, yük maşınları və ya yük gəmiləri ilə (Estoniyanın Saaremaa və Hiyumaa adalarından) nəql olunurdu.

Camaat artıq kütləvi surətdə deportasiya edilməyi təcrübə etdikləri üçün onlar hadisənin əlamətlərini (məsələn, yeni qoşunların və nəqliyyat vasitələrinin gəlməsi) bilirdilər və gizlənməyə çalışırdılar. Buna görə Sovetlər pusqu qurur, qurbanların qohumlarını izləyir və sorğu-sual edir, kütləvi pasport yoxlamaları və s tətbiq edirdi. Qaydalara qarşı, MGB əməliyyatçıları uşaqları valideynləri olmadan valideynlərin könüllü olaraq görünəcəyinə ümid edərək qatar stansiyalarına aparırdılar. Bu cür tədbirlərlə heç bir qaçaq tutulmadı və daha sonra, Litvada Mart ayında ilk Priboy əməliyyatından qaçanların tapılması üçün daha kiçik hərəkətlər və deportasiyalar təşkil edildi.

### Dəmir yolu nəqliyyatı

Qatarlara yükləndikləri andan etibarən qovulanlar MVD-nin məsuliyyəti oldu. Yükləmə stansiyalarından qaçmaların qarşısını almaq üçün xüsusi nəzarət və təhlükəsizlik tələb olunurdu, buna görə əməliyyat deportasiya olunan ailə üzvlərinin, dostlarının və ya başqalarının toplaşmasının qarşısını almaq üçün şəhərlərdən mümkün qədər uzaqlarda həyata keçirilirdi. MVD deportasiya olunanlar arasında məlumatçılardan istifadə etdi və qaçış riski kimi təsnif edilmiş şəxsləri daha ağır mühafizə altında yerləşdirdi. Qatar vaqonları, əsasən, heç bir şəraiti olmayan standart 20 tonluq yük vaqonları idi (). Maşınlar orta hesabla 35 nəfərə və onların baqajına uyğundur ki, bu da adambaşına təxminən 0,5 kvadrat metr (5.4 kv fut) yer deməkdir. Sonuncu qatar martın 30-u axşam Litvanı tərk etdi.

Yalnız stansiyalar deyil, həm də dəmir yolları patrul edildi. Estoniyada üç ayrı hadisədə patrullara hücum edildi. Püssi yaxınlığındakı bu hadisələrdən biri martın 27-də üç dəmiryol vaqonunun qəzaya uğraması ilə nəticələndi. Patrullar başqa şeylərlə yanaşı, deportasiya olunanlar tərəfindən qatarın pəncərəsindən atılan məktubları götürdülər. Məktublarda ümumiyyətlə deportasiya barədə məlumat veriləcək, qohumlara və vətənə vida göndəriləcək, qatardakı vəziyyətdən şikayətlənəcək və anti-sovet hissləri ifadə ediləcəkdi. Orta hesabla, qatar səyahəti təxminən iki həftə davam etdi, lakin demək olar ki, bir ay çəkə də bilərdi. Məsələn, bir qatar 29 martda Vıru tərk etdi və 22 apreldə Svirskdəki Makaryevo stansiyasına gəldi. Mayın 30-da MVD-nin verdiyi məlumata görə, Estoniyadan qovulanlardan 45 nəfər yolda öldü, 62 nəfər tibbi vəziyyətə görə qatarlardan kənarlaşdırıldı.

## Nəticələri

Qovulanların 72%-i qadınlar və 16 yaşından az uşaqlar idi. SSRİ Daxili İşlər Naziri Kruqlov 18 mayda Stalinə 2,850 nəfərin "tənha qoca insanlar", onları dəstəkləyəcək valideynləri olmayan 1,755 uşaq və 146 əlil olduğunu bildirdi. Deportasiya olunanların təxminən 15%-i 60 yaşdan yuxarı idi. Çox yaşlı insanlar var idi; məsələn, 95 yaşlı bir qadın Litvanın Şvençyonskiy rayonundan deportasiya edildi.

## Aqibəti
Deportasiya Estoniya və Latviya cəmiyyətləri üçün şok oldu. Kollektivləşmə nisbəti Estoniyada 20 mart - 20 aprel arasında 8% -dən 64%-ə, Latviyada isə 12 mart - 9 aprel arasında 11%-dən 50%-dən yuxarıya yüksəldi. İlin sonunda 80% Estoniya və 93% Latviya fermaları kolxozlara qoşuldu. Daha güclü Meşə Qardaşları hərəkatına sahib olan və 1948-ci ilin may ayında kütləvi deportasiya keçirilən Litvada (Vesna əməliyyatı) təsir o qədər də böyük deyildi və 1949-cu ilin sonuna kollektivləşmə nisbəti 62% təşkil etdi. Buna görə Sovetlər 1949-cu ilin aprelində Litvada Priboy əməliyyatından qaçanları (təxminən 3000 nəfər) və 1951-ci ilin sonlarında Payız əməliyyatı adı ilə tanınan başqa bir kütləvi deportasiyanı (20,000-dən çox insan) hədəf alan xüsusi bir deportasiya təşkil etdi. Deportasiyadan qaçan insanların axtarışı və fərdi həbslər Estoniyada ən az 1949-cu ilin sonlarına qədər davam etdi.

Əməliyyat üçün gətirilən əlavə qoşunlar 3-8 aprel tarixlərində Latviya və Estoniyanı tərk etdilər. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Priboy əməliyyatının uğurla başa çatması şərəfi ilə orden və medallar verilməli idi. 75 nəfər "Qırmızı Bayraq" ordeni ilə təltif edildi, adları 25 avqust 1949-cu ildə *[[Pravda (qəzet)|Pravda]]*-da nəşr olundu. Avqustun 26-da Pravda əməliyyat zamanı nümayiş etdirilən cəsarət və qəhrəmanlığa görə Böyük Vətən Müharibəsi Birinci dərəcəli ordeni ilə təltif olunan 17 nəfərin adını nəşr etdi.

Deportasiya olunanlar "əbədiyyətə" sürgün edildi və evlərinə qayıtmaq hüququ yox idi, qaçmağa cəhd etdikləri üçün iyirmi il ağır iş cəzası verildi. Köçkünləri izləmək, poçtlarını senzuraya salmaq və qaçmaların qarşısını almaq üçün 138 yeni komendant quruldu. Məcburi köçkünlərin təyin olunmuş ərazilərini tərk etmələrinə icazə verilmədi və yerli MVD komendantına ayda bir dəfə məruzə etmələri tələb edildi, uğursuzluq cəzası olan bir cinayət idi. Məcburi köçkünlərə ümumiyyətlə kolxoz və sovxozlarda iş verildi, az bir qismi meşə təsərrüfatında və istehsalatda işlədi. Yaşayış şəraiti təyinatına görə çox dəyişirdi, lakin demək olar ki, hər yerdə mənzil çatışmazlığı var idi. Qaçqınlar kazarmalarda, təsərrüfat sahələrində, palçıq daxmalarında yaşayırdılar və ya yerli sakinlərin kirayə evlərində yaşayırdı. Şərtlər də bir ailədə neçə əmək qabiliyyətli insanın olduğundan çox asılı idi, çünki çörək payı işçilərin sayına deyil, iş gününə əsasən verilir. Evdəki bəzi qohumlar ən pis aclığı yüngülləşdirən ərzaq paketləri göndərə bildilər. 31 dekabr 1950-ci ilə qədər 2.080 uşaq da daxil olmaqla, köçkünlərin 4.123-ü və ya 4.5%-i öldü. Bu dövrdə 903 uşaq sürgündə doğuldu.

## Həmçinin bax
* İyun deportasiyası
* Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
* Axısqa türklərinin deportasiyası
* Qaraçaylıların deportasiyası

## Qeydlər

## İstinadlar