Edvin Makmillan

**Edvin Mettison Makmillan** () — amerikalı fizik və kimyaçı, dövrünün tanınmış alimi, müxtəlif bilik sahələrində çalışmışdır. O, transuran elementlərinin kimyasına mühüm töhfə verib. Avtofaza prinsipini kəşf etdi. İlk elektron sinxrotronu, sinxrosiklotronu yaratdı. 1958–1973-cü illərdə Lourens adına Milli Laboratoriyaya rəhbərlik etmişdir. 1951-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatını Qlenn Siborq (Glenn Seaborg) ilə bölüşdü.

## Bioqrafiyası
Edvin M. Makmillan 1907-ci il sentyabrın 18-də Redondo-Biçdə (Kaliforniya) şotlandiyalı Edvin H. Makmillan və Anna Mariya Mattisonun ailəsində anadan olub. 18 oktyabr 1908-ci ildə ailə Kaliforniyanın Pasadena şəhərinə köçdü. Atası fizik idi və uşaq ikən Makmillan Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda bəzi mühazirələrdə iştirak edirdi. Məktəbi bitirdikdən sonra Makmillan oraya daxil oldu və məzun olduqdan sonra dərhal bakalavr və magistr dərəcələrinə müvəffəq oldu. O, 1932-ci ildə  E. Kondonun rəhbərliyi ilə Prinston Universitetində müdafiə etdiyi doktorluq dissertasiyasını tamamladı. O, həmçinin dəyərli Milli Tədqiqat Şurasının təqaüdünü qazandı. 1934-cü ildə Makmillan E. O. Lourensin dəvəti ilə Berkliyə köçdü, bu zaman burada yeni Radiasiya Laboratoriyası yaradılırdı. İkinci Dünya müharibəsi illərində o, bir çox elm adamları kimi hərbi mövzularda işlərlə məşğul olmuş, 1941-ci ildə San Dieqoda Dəniz Radar və Akustika Laboratoriyasında çalışmış və 1942-ci ildə Manhetten Layihəsinə, atom bombaları yaratmaq üçün müharibə səylərinə qoşuldu. Bu layihənin həyata keçirilməsi üçün Los Alamos Milli Laboratoriyasının yaradılmasına kömək etdi. Burada bombaların dizayn edildiyi yer idi. O, silah tipli nüvə silahının dizaynı üzərində işləyən qruplara rəhbərlik edib , həmçinin uğurlu partlama tipli nüvə silahının hazırlanmasında iştirak edib . Makmillan Vladimir Veksler ilə birlikdə sinxrotronu icad etdi və müharibədən sonra onları qurmaq üçün 1945-ci ilin ortalarında Berkli Radiasiya Laboratoriyasına qayıtdı. 1946–1954-cü illərdə Berklidəki Kaliforniya Universitetinin Fizika fakültəsində dərs demiş və 15 məzuna Ph. D. Lourens Radiasiya Laboratoriyası (1958–1970) və Berkli və Livermorda laboratoriya hissələri ayrıldıqdan sonra rəhbərlik etmişdir. (1970), Lavrence Berkeley Milli Laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir (1970–1973). 1973-cü ilin sonunda Makmillan rəsmi vəzifəsindən istefa verdi, lakin 1984-cü ilə qədər tədqiqatlarını davam etdirdi. O, 1991-ci il sentyabrın 7-də ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Contra Kosta qraflığının El Cerrito şəhərində 83 yaşında vəfat edib.

## Elmi araşdırmaları

### '''Müharibədən əvvəlki erkən tədqiqatları'''
Professor E. V. Kondonun rəhbərliyi altında qeyri-homogen elektrik sahəsində hidroxlorid nüvələrinin molekulyar şüasının əmələ gəlməsi mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdikdən dərhal sonra Makmillan litiumun Günəşdə spektroskopik müşahidələrə əsaslanan izotop tərkibinə dair məqaləsi nəşr olundu. Optik spektroskopiya sahəsində tapılan hiper incə quruluşla işləyərək, o, tantalın nüvə maqnit momenti və günəşin spektrindəki hiper incə strukturlar haqqında məqalələr dərc etdi, lakin Makmillan tədricən 1934-cü ilin əvvəlində 2,3 MeV enerji ilə deytron şüası buraxa bilən Lourens siklotronu ilə işləməkdə maraqlı oldu. Makmillan, M. Stanley Livingston ilə əməkdaşlıq edərək, pozitron emissiya edən 15O hasil etmək üçün azotu şüalandırmaq üçün deytron şüasından istifadə etdi. Bu işdən sonra nüvənin Kulon sahəsində elektromaqnit cütlərinin əmələ gəlməsi prosesini açan qamma şüalarının udulmasına dair fundamental tədqiqatlar aparıldı. 1935-ci ildə Lavrence və R. L. Toronton ilə birlikdə Makmillan deytron şüasına məruz qaldıqda müxtəlif hədəflərin yaydığı radioaktivliyi tədqiq etdi. Deytron enerjiləri 2 MeV-dən aşağı olduqda aktivlik enerji ilə sürətlə artır, Kulon maneəsi vasitəsilə kvant mexaniki nüfuzundan gözlənildiyi kimi, ilk dəfə Georgi Qamov alfa radioaktiv nüvələrin ömrünü izah etmək üçün istifadə etmişdir. Bu işdən sonra Macmillan 10-un xassələrini öyrəndi. Onun yüngül element üçün son dərəcə uzun yarım ömrü (təxminən 2,5 milyon il) idi. Paralel olaraq, Makmillan nüvə kimyası sahəsində bir neçə əlavə təcrübə apardı. Eyni zamanda o, çox sürətli elektronları sürətləndirərək rentgen şüalarının istehsalına dair maraqlı bir məqalə yazdı[6]. Makmillan siklotron mövzusunda, xüsusən də şüaların fokuslanma xüsusiyyətləri, şüaların çıxarılması və vakuum ölçmə cihazları haqqında çoxsaylı məqalələr yazdı. 1937–1938-ci illərdə o, Qans Bete və M. I. Rouz ilə siklotronda enerji həddi problemi üzərində işləmiş, 1938-ci ilin ortalarında birgə məqalə yazmışdır.

**Transuran elementlərinin tədqiqi**

1939-cu ildə Qan və Şrassmann tərəfindən uranın parçalanmasının kəşfi bütün dünyada bu məsələlərə böyük diqqət yetirməyə başladı. Berklidə Makmillan, alüminium sendviçdə nazik uran oksidi təbəqəsini 37 düymlük siklotronda berilyum hədəfinə vuran 8 MeV deytronlardan əldə edilən neytronlara məruz qoyaraq parçalanma məhsullarının enerji diapazonunu ölçmək üçün sadə bir təcrübəyə diqqət etdi. O, həmçinin başqa bir sendviçdə alüminium folqa yerinə salfet kağızı istifadə etdi və bombardmandan sonra müxtəlif növ kağızlardakı radioaktivliyi izlədi, eyni vaxt asılılığını tapdı. Parçalanma fəaliyyətinə əlavə olaraq, yarı ömrü 22 dəqiqə olan başqa bir komponent və təxminən 2 gün yarım ömrü olan başqa bir komponent var idi. Müvafiq olaraq, o, radioaktiv parçalanma məhsullarını tutmaq üçün bir bakelit substratında çökdürülmüş və selofanla örtülmüş nazik ammonium uranat təbəqələrini bombaladı. 1940-cı ilin əvvəlində Makmillan naməlum 2,3 günlük radioaktivliyin sadəcə parçalanma məhsulunun parçalanmasının nəticəsi ola bilməyəcəyinə əmin oldu. O, yeni 60 düymlük siklotron və onun 16 MeV deytronları ilə bir sıra təcrübələr aparıb. Aparılan təcrübələr təsdiqlədi ki, 239U-nun beta-parçalanması Z=93 olan yeni elementin atomlarını əmələ gətirir. Makmillan kimyəvi üsulla tapdı ki, 2,3 günlük fəaliyyət nadir torpaq elementinin bütün xüsusiyyətlərinə deyil, bir qisminə malikdir.

1940-cı ilin mayında, Makmillan Fillip H. Abelson ilə əməkdaşlığa başlayanda, o, (Makmillandan asılı olmayaraq) nadir torpaq kimyasından istifadə edərək ilkin mərhələdə 2,3 günlük radioaktivliyi təcrid etmə cəhdləri uğursuz oldu. Uğurlu kimyəvi tədqiqatın açarını, materialın oksidləşmə vəziyyətini idarə etməyi, Abelson tapdı. Azaldılmış vəziyyətdə bu aktivliyə malik maddə nadir torpaq elementlərinin ftoridləri ilə birlikdə çökdürülmüşdür; lakin oksidləşmiş vəziyyətdə deyildi. Beləliklə, Abelson və Makmillan uranil məhlulundan 2,3 gün radioaktivliyə malik elementin bir sıra çökmələrini qurmaq üçün "redoks dövrü"ndən istifadə edərək onun əmələ gəlməsini 239U-dan 93 elementinin izotopunu 23 dəqiqədən müəyyən etməyə müvəffəq oldular.

1940-cı ilin noyabrında Qlenn T. Siborq, həmkarı J. V. Kennedi və məzun A. K. Val ilə birlikdə, neptunuumu təcrid etmək üçün redoks texnikasını təkmilləşdirdi və Berklidən hərbi sahədə işləmək üçün MIT-dən aldığı sifarişlərdən dolayı ayrılmış Makmillanın yoxluğunda 93 və 94-cü elementlər üzərində işi davam etdirdi.

**Berklidə laboratoriya rəhbərliyi dövrü**

1958-ci ildə Berklidə Lourens adına Milli Laboratoriyasının 2000 işçisi və Livermor laboratoriyasından təxminən 3300 işçisi var idi. Berklidəki hissə fizikaya, saysız-hesabsız sürətləndiricilərə əsas diqqət yetirməklə multidissiplinar idi, lakin nüvə kimyası, biologiya və tibb və bioüzvi kimya şöbələri də var idi. 72 düymlük qabarcıq kamerası və çoxsaylı hissəcik detektorları ilə Bevatronda güclü hissəciklər fizikası tədqiqat proqramı dünyanın hər yerindən fizikləri cəlb etdi və Berkli Laboratoriyasını 1950-ci illərin sonundan 1960-cı illərin ortalarına qədər yüksək enerji fizikasının mərkəzi kimi qurdu. Həm 184 düymlük siklotronda, həm də 300 MeV-lik sinxrotronunda Makmillan işləri davam etdirdi.

Makmillanın direktor kimi fəaliyyətinin ilk yarısı, Berklidə Lourens adına Milli Laboratoriyasının yüksək enerji fizikası sahəsində ən uğurlu dövrü idi. Müddətinin son hissəsi həm laboratoriyanın elmi işində, həm də Vaşinqtonun maliyyə dəstəyində dəyişikliklər etdi. Makmillan Enriko Fermi adına Milli Sürətləndirici Laboratoriyasının yaradılmasında mühüm rol oynayıb, onun formalaşma illərində həm də ABŞ-da Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyasının idarə heyətinin üzvü kimi fəaliyyət göstərib.

Makmillan, zərrəciklər fizikası üzrə maliyyənin azalması ilə çətin dövrlərdə və laboratoriyanın Livermor hissəsinin Berklini tutmağa başladığı bir vaxtda laboratoriyanın elmi və inzibati istiqamətini təmin etdi. Fizika və məhdud resursları olan digər sahələrdə güclü və müxtəlif tədqiqat proqramını saxlamaq çətin olmuşdur. O, enerjiyə qənaət və ətraf mühit kimi yeni sahələrə genişlənmiş güclü fənlərarası laboratoriyanı saxlamağı bacardı.

Sonrakı illərdə radiasiya laboratoriyası daxili və xarici ziddiyyətlərə məruz qaldı: daxili ziddiyyət- laboratoriyanın ixtisaslaşması ilə daha az əlaqəli olan alternativ layihələr üçün kifayət qədər vəsait olmadığı zaman; xarici ziddiyyətlər- laboratoriya ilə Enerji Tədqiqatları və İnkişafı İdarəsi və ABŞ Konqresi arasında tərəfdaşlıq pozulmağa başlayanda. Üstəlik, Vyetnamdakı vəziyyət xüsusilə universitetdə gərginliyi artırdı.

Makmillanın vəziyyəti daha aydın başa düşməsi üçün Livermoru Berklidən ayırmaq qərarı idi. Əsasən Vyetnam Müharibəsi səbəbiylə ölkədəki qarışıqlıq, müharibə əleyhinə əhvali-ruhiyyə və açıq-aşkar təhlükəsizlik məsələləri bölünməyə məcbur etdi. Makmillan ayrılmağı tövsiyə etdi və buna görə də Berklidə Lourens adına kiçik Milli Laboratoriyasının direktoru oldu. Maliyyələşdirmə dəyişdi, lakin nə bölünmə səbəbindən nədə daha pisdə deyildi. Hissəciklər fizikasının getdikcə azalan rol oynadığı Berklideki Lourensin Milli Laboratoriyasında növbəti dərin dəyişikliklər ardıcıl direktorların rəhbərliyi altında baş verdi.

## Digər fəaliyyətləri
Makmillan, həmçinin 1954–1958-ci illərdə Atom Enerjisi Komissiyasının Baş Nəzarət Şurasında və bir neçə laboratoriyanın Elm Siyasəti Qruplarında və Proqram Məsləhət Komitəsində çalışmışdır. 1959-cu ildə Prezident Eyzenxauer Ed. Makmillanın sözlərinə istinad edərək Stenford Xətti Sürətləndirici Mərkəzi tikmək qərarını elan etdi. Bir çox hesabatda atom bombasının kəşfçisi kimi Ed. Makmillanın adı çəkilir. Bununla belə, plutoniumun kəşfi və onun Los Alamosdakı sonrakı işi nüvə silahı proqramına böyük töhfələr olsa da, müharibədən sonra bu problemlə bağlı fikrini dəyişdi.

## Ailə və maraqları
Şəxsi həyatında Makmillan layiqli ailə başçısı idi və həyat yoldaşı Elsi və üç övladı (Enn Bradford Çaykin, Devid Mattison Makmillan və Stefen Valker Makmillan) etdiyi hər şeydə onu dəstəklədilər. Piyada gəzməkdən və tədqiqat səfərlərindən həzz alırdı. Onun xüsusi zövqü, ofisində, evində və bağında hər yerdə öz əksini tapan Anza Boqqero səhra bölgəsindən topladığı qayaları və mineral əlavələri idi. O, bitkilərlə də maraqlanırdı, orkide və həşərat yeyən milçəklər yetişdirirdi.

## Mükafat və təltifləri
* 1951 — Transuran elementlərinin kəşflərinə görə Qlenn Siborq ilə birlikdə Nobel mükafatı
* 1963 — Avtofaza prinsipinin kəşfinə görə Vladimir İosifoviç Veksler ilə "Dünya üçün atom" mükafatı
* 1947 — ABŞ Milli Elmlər Akademiyasına üzv seçilib
* 1990 — ABŞ Milli Elm Medalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər