Xalq nağılı

**Xalq nağılı** — folklorun bir janrı, xalq mühitində yaranan və yaşayan nağıl növü. Onun əsas xüsusiyyətləri ənənəvi motivlərin, personajların, sabit ifadələrin mövcudluğu və konkret müəllifinin olmamasıdır. Xalq nağılı ədəbi nağılın tarixi sələfidir və tez-tez onun üçün əsas rolunu oynayır.

Folklorun varlıq formasına dair üç əsas tələbə (ümumfolklor əlamətləri) cavab verir: şifahilik, kollektivlik və anonimlik.

Mifologiya özündə din, fəlsəfə, siyasi nəzəriyyə və incəsənətin elementlərini birləşdirən sintetik bir vəhdətdir. Bu xüsusiyyət mifologiyanı ona janr və yaranma vaxtı baxımından yaxın olan digər şifahi yaradıcılıq formalarından — nağıllar, qəhrəmanlıq eposları, əfsanələr və tarixi rəvayətlərdən fərqləndirməyi çətinləşdirir.

Nağıldan fərqli olaraq, mif dinləyici kütləsi tərəfindən həqiqi (real) bir hadisə kimi qəbul edilir.

## Səciyyəvi xüsusiyyətləri

Xalq nağılı adətən şifahi nəsr formasında mövcud olur və nəsildən-nəslə ötürülür. Orada xalqın dünyagörüşü, mənəvi-etik və estetik prinsipləri, dəyərləri və həyat tərzi öz əksini tapır. Xalq nağılları üçün aparıcı motivlər (məsələn: bədxahın aldadılması, səciyyəvi süjetlər gəlinin xilas edilməsi), sabit personajlar (məsələn: üç qardaş, şahzadə), ənənəvi giriş və sonluqlar ("Biri vardı, biri yoxdu...", "Göydən üç alma düşdü...") xarakterikdir.

Nağılın dili gündəlik dildir, orada geniş təsvirlərə və neologizmlərə rast gəlinmir. Nağıllarda hadisələri bir-birinə bağlayan ənənəvi keçid ifadələri işlədilir (məsələn: "Az getdi, üz getdi...", "Nağıl dili yüyrək olar"). Dünyanın müxtəlif xalqlarının nağılları bir-birinə bənzəsə də, hər birinin yerli xüsusiyyətləri və ifaçının fərdi üslubu mətndə hiss olunur. Xalq nağılı həm əyləncəli, həm də didaktik (tərbiyəvi) funksiya daşıyır.

Nağılda hadisələr qəhrəmanı hərəkətə keçirən münaqişə üzərində qurulur. Personajların nağıldan nağıla təkrarlanan sabit funksiyaları var: axtarışda olan qəhrəman, köməkçi, oğru və s. Onlar xarici görünüşdən çox, nitqləri və hərəkətləri vasitəsilə tanınırlar. Nağılın baş verdiyi zaman və məkan qeyri-müəyyəndir.

## Xalq nağıllarının mənşəyi

Xalq nağılı miflərlə sıx bağlıdır və çox vaxt ondan törəmə hesab olunur. Geniş yayılmış fikrə görə, nağıllar hakim Dini kultun zəifləməsi nəticəsində öz müqəddəsliyini və rituallardakı yerini itirmiş keçmiş mifləridir. Mif nağıla çevrilərkən əyləncəli və ya tərbiyəvi məqsədlərə xidmət etməyə başlayır, mifik qəhrəmanları isə adi insanlar əvəz edir.

Digər bir versiyaya görə, mif və nağıl başlanğıcdan fərqli funksiyalara malik olub paralel şəkildə inkişaf etmişdir. Mif dünyanı izah edirsə, nağıl inisiasiya ritualları (yeniyetməlikdən yetkinliyə keçid) zamanı insanın sosiallaşmasına xidmət edir. Nağıl ya bu rituallar zamanı səhnələşdirilir, ya da zəruri bilikləri ötürmək üçün danışılırdı.

Məhz buna görə də nağıl qəhrəmanı qəbilənin yaşlı üzvlərini təmsil edən köməkçilərdən dəstək alır, maneələri aşmaq üçün güc və dözümlülük nümayiş etdirir. Ritual zamanı inisiat (keçid edən şəxs) simvolik olaraq bir statusda "ölür" və digərində "yenidən doğulur", bu da nağıllarda qəhrəmanın ölüb yenidən dirilməsi kimi fantastik elementlərlə əks olunur.

## Təsnifat problemləri

E. A. Suxorukov folklor və müəllif nağıllarının bir-birindən fərqləndirilməsi haqqında yazır:

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

*Finnegan, Ruth (2012), *Oral Literature in Africa*. Cambridge: Open Book Publishers. CC BY edition 
*Ong, Walter (1982), *Orality and Literacy: the technologizing of the word*. New York: Methuen Press.
*Tsaaior, James Tar (2010), "Webbed words, masked meanings: Proverbiality and narrative/discursive strategies" in D. T. Niane's *Sundiata: an epic of old Mali*. Proverbium (journal) 27: 319–338.
*Vansina, Jan (1978), "Oral Tradition, Oral History: Achievements and Perspectives", in B. Bernardi, C. Poni and A. Triulzi (eds), *Fonti Orali, Oral Sources, Sources Orales*. Milan: Franco Angeli, pp.&nbsp;59–74.
*Vansina, Jan (1961), *Oral Tradition. A Study in Historical Methodology*. Chicago and London: Aldine and Routledge & Kegan Paul.

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

*Сказки и мифы / Мелетинский E. M. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — 719 с.
*Мелетинский Е. М. Мифология // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
*Миф : [арх. 17 октября 2022] / А. В. Константинов, П. В. Резвых, С. С. Аверинцев // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 475—477. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.

## Xarici keçidlər

*
*World Oral Literature Project: voices of vanishing worlds, University of Cambridge