Qədim makedoniyalılar

**Makedoniyalılar** (, *Makedónes*) — vaxtilə Yunanıstanın şimal-şərq hissəsində Alyakmon və aşağı Vardar çayları arasındakı allüvial düzənlikdə yaşamış qədim tayfa. Qədim yunanlardan olan bu tayfa yunan ərazisinin şimal ucundakı Alyakmon dərəsi boyunca yerləşən ərazilərindən başlayaraq ərazilərini genişlətmiş, fraklar və illiryalılar başda olmaqla bir çox qeyri-yunan qəbilələrini özünə tabe etmiş və ya ərazisindən çıxartmışdır. Makedoniyalılar yunan dilinin şimal-qərb dialektini (Qədim Makedoniya dili) danışsalar da, regionun linqva frankası əvvəl attik yunan, sonra isə koyni yunan idi. Onlar yunan mifologiyasının tanrılarına sitayiş etsələr də, eramızdan əvvəl 6-cı əsrdən başlayaraq Yunanıstanın digər hissələrində sona çatmış arxaik yunan dəfnetmə adətlərini saxlayırdılar. Makedoniya cəmiyyətinin nüvəsi monarxiya və zadəganlar idi. Makedoniyalı aristokratları qonşuları fessaliyalar kimi öz var-dövlətlərini at və mal-qara saxlamaqdan qazanmışdılar.

Təqribən eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə yaranmış Makedoniya çarlığı müxtəlif klanlardan ibarət olsa da Argeadlar sülaləsi və qəbiləsi bu dövlətdə vacib rol oynamışdır. Sülalənin əsasını qoyan I Perdikki Arqosdan Temenin nəslindən idi. Makedoniyanın adının isə yunan tanrısı Makedondan törədiyi ehtimal edilir. Müstəqil ailələr tərəfindən idarə edilən makedoniyalılar I İsgəndərin vaxtında (eramızdan əvvəl 498–454) artıq Argeadlar sülaləsinin hakimiyyətinin qəbul etmişdir. II Filipin dövründə (eramızdan əvvəl 359–336) makedoniyalılar bir neçə hərbi yeniliyə imza atdılar və bunların sayəsində öz ərazilərini genişləndirdilər və Frakiyaya qədər uzanan ərazilərdəki nəzarətlərini gücləndirdilər. Makedoniyanın güclənməsi Böyük İsgəndərin (eramızdan əvvəl 336–323) Əhəmənilər imperiyasını işğal etməsi, diadoxiya dövlətlərinin yaradılması və Qərbi Asiyada, Yunanıstanda və Aralıq dənizi sahilləri boyunca ellinizmin yayılmasına səbəb oldu. Axırda Roma Respublikası Makedoniyanı işğal edərək buranı Roma vilayəti elan etdilər.

Antik dövr müəllifləri, tarixçiləri və dövlət adamları makedoniyalıların etnik mənşəyini yunan, yarı-yunan və ya barbar olaraq qeyd etmişdir. Bu, müasir dövr akademikləri arasında qədim yunan mədəniyyətinin dini ayinlər və atletik oyunlar (Qədim Olimpiya oyunları) kimi bir çox aspektini qəbul etmiş makedoniyalıların dəqiq etnik mənşəyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub. Qədim Makedoniya dilinin yunan dilinin bir dialekti olması, yoxsa yunan dillərinin bir bölməsi kimi klassfikasiya edilməsi ayrı bir müzakirə mövzusudur. Tapıntıların məhdudluğuna görə frigiya, frakiya və illirya dillərinin makedoniya dili üzərində təsiri qaranlıq qalır.

Qədim makedoniyalılar antik dövr və ellinizm dövrü Yunanıstan mədəniyyətində vacib rol oynayıblar, təsviri incəsənət sahəsində freskolar, mozaikalar, heykəllər və dekorativ metal işi ilə məşhurdurlar. Makedoniyalılar antik yunan musiqi və teatrını çox sevirdilər və Evripid kimi məşhur dramaturqlar Makedoniyaya yaşamağa gəlirdi. Aristotel kimi məşhur filosoflar Makedoniya çarlığında fəaliyyət göstəriblər və makedoniyalılar antik yunan ədəbiyyatına, xüsusilə yunan tarixşünaşlığına böyük töhfə veriblər. Onlar idman etmək və asudə vaxtlarını keçirmək üçün ovçuluq, qaçış və döyüş arabaları yarışması keçirir və simpozium adlanan aristokrat banketlərində içki içib əylənirdilər.

## Mənşə, güclənmə və ekspansiya

### Tarixinin icmalı

Makedoniyanın güclənməsi üç mərhələdədən ibarətdir. Yunan ərazisi ilə barbar Avropa arasında yerləşən Makedoniya ilk olaraq öz şimal qonşularını — fraklar və illiryalıları özünə tabe etmiş, daha sonra cənub və mərkəzi Yunanıstandakı dövlətlərlə mübarizə aparmışdır. Bundan sonra Makedoniya Korinf ittifaqının hərbi gücünü İranın işğalı üçün səfərbər etmişdir. Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən və onun imperiyasının sərkərdələri arasında bölünməsindən sonra diadoxiya dövlətlərinin (Ptolomeyin Misiri, Selevkilərin Mesopotomiyası və Mərkəzi Asiyası, Attalid Anatoliya və Antiqonid Makedoniya) yaradılması və Qərbi Asiyada, Yunanıstanda və Aralıq dənizi sahilləri boyunca ellinizmin yayılmasına səbəb oldu. İsgəndərin Əhəmənilər imperiyasını işğal etməsi nəticəsində makedoniyalılar öz hakimiyyətlərini Mərkəzi Asiyaya qədər yaydılar.

Makedoniyalılar Krit və Epir ittifaqları (bundan əvvəl Epir çarlığı) ilə birlikdə Yunanıstanın böyük bir hissəsini idarə etməyə davam etdilər. Ancaq onların Axey və Etol ittifaqları, Sparta şəhər-dövlətləri və Misirin Ptolemeylər sülaləsi ilə konflikti Egey regionu və Yunanıstanın əsas ərazisində müharibələrə səbəb oldu. Eramızdan əvvəl 215-ci ildə Makedoniyanın Karfagen dövləti sərkərdəsi Hanniballa ittifaqa girməsi rəqib Roma respublikasının Perqam və Rodos kimi yunan müttəfiqləri ilə birlikdə Makedoniyaya qarşı müharibələr aparmasına səbəb oldu. Üçüncü Makedoniya müharibəsindən (e.ə. 171–168) sonra romalılar bu ərazidə dörd asılı dövlət qurdular. Adriskin Makedoniya taxtına yiyələnmək istəməsi Dördüncü Makedoniya müharibəsinə (e.ə. 150–148) səbəb oldu. Bundan sonra Roma Makedoniyanı öz vilayətinə çevirdi və makedoniyalıları özünə tabe etdi.

### Tarixdən əvvəlki vətənləri

Yunan mifologiyasında Makedon adını verdiyi Makedoniyanın qəhrəmanıdır və Hesiodun "Qadınların kataloqu" əsərində adı çəkilir. Makedoniyalıların adı ilk dəfə eramızdan əvvəl 5-ci əsrin ortalarında Herodotun əsərlərində çəkilir. Homerin "Gəmilərin kataloqu" əsərində makedoniyalılardan bəhs edilmir və "Makedoniya" termini ilkin dövr mənbələrində çəkilmir. "İliada"da qeyd edilir ki, Hera Olimp dağını tərk etdikdən sonra və Afona çatana qədər Pieriya və Ematiyanı ziyarət edir. Bu Strabonun "Coğrafiya" əsərində yenidən təkrarlanır. Ancaq arxeoloji sübutlar deməyə imkan verir ki, Mikena mədəniyyəti ilə əlaqə və ya bu mədəniyyətin Makedoniya ərazisinə daxil olması eramızdan əvvəl 14-cü əsrin əvvəllərindən başlamışdır.

Nikolas Hammond "Makedoniyanın tarixi" əsərində sonrakı dövr ədəbi mənbələri və Makedoniya regionundakı arxeoloji qazıntılarını aydınlaşdıraraq Makedoniya tarixinin erkən mərhələlərini yenidən tərtib etmişdir. Hammonda görə makedoniyalılar Yunan qaranlıq əsrlərindən əvvəldən bəri Orestida dağlıq ərazisində yaşadıqları üçün erkən Makedoniya tarixi mənbələrində yoxdurlar və digər yunan tayfaları kimi eyni (proto-yunan) əhalidən törəmiş ola bilərlər. Makedoniya tayfaları Pelagoniyadan Orestidaya köçən molosların təzyiqi nəticəsində yuxarı Alyakmondakı Orestidaya aşağı Alyakmondakı Pieriya dağlıq ərazisinə köçürlər. Yeni evlərində makedoniya tayfaları proto-dorilərlə qaynayıb-qarışdılar. Bu, qurucu Makedonu Pieriya və Olimp yaxınlığına aid edən əfsanələri açıqlayır. Bəzi əfsanələr dorilərin vətənini qərbi Fessaliyadakı Pin dağ silsiləsi hesab edir, Herodot isə dorilərin vətənini şimala, Makedoniya Pindinə qədər aparır və iddia edir ki, dorilər "Makednon" () adlandırılırdı. Fərqli, cənubi vətən nəzəriyyəsi də ənənəvi tarixşünaslıqda mövcuddur. Arnold Cozef Toynbi fikirləşir ki, makedoniyalılar mərkəzi Yunanıstandan şimala, Makedoniyaya köçmüşdür, dorilərin vətəni Ftiodidadır və Makedon və Maqnet arasındakı dostluq əfsanələrinə istinad edir.

### Temenidlər və Argeadlar

### Nüvədən yayılma

### Etnogenez ssenarisi

## Mədəniyyət və cəmiyyət
Makedoniyanın maddi mədəniyyəti Erkən Dəmir dövründən başlayaraq fərqlənib. Balkan dəfn mərasimi, ornamental və keramik formalar Dəmir dövrünün böyük bir hissəsində istifadə edilib. Bu xüsusiyyətlər Frakiya, Epir və İllirya regionlarına oxşar təşkilat quruluşları və mədəniyyət baxımından geniş yaxınlığı göstərir. Ancaq bu, regionların eyni kimliyə malik olması və ya onların arasında siyasi bağlılığın olması demək deyil. Eramızdan əvvəl 6-cı əsrin sonlarında Makedoniya Cənubi Yunanıstanın təsirinə məruz qalmağa başlasa da, cənubla əlaqələr Mikena mədəniyyəti dövründən bəri idi. Eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə Makedoniya "yunan mədəni mühiti"nin bir hissəsi idilər və cənubdakı yunan şəhər-dövlətlərininkinə bənzər mədəni cizgilərə malik idilər. Klassik yunan obyektləri və adətləri xüsusən bəyənilir və qəribə Makedoniya üsulları ilə istifadə edilirdi. Bundan əlavə Əhəmənilər imperiyasının mədəniyyətə və iqtisadiyyata təsiri eramızdan əvvəl 5-ci əsrdən başlayaraq özünün göstərirdi. Bunlara misal olaraq Makedoniya dəfn yerlərinə fars dəfn əşyalarının əlavə edilməsi və Makedoniyalı II Filipin dövründə fars üslubunda taxtın istifadə edilməsi misal göstərilə bilər.

## Həmçinin bax

*Makedoniya çarlığı
*Makedoniyanın güclənməsi
*Makedoniya çarlığının hökuməti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*