Qalaktoza

**Qalaktoza** — Qalaktoza (/ɡəˈlæktoʊs/, galakto- + -ose, "süd şəkəri") bəzən Qal kimi qısaldılır, qlükoza qədər şirin və təxminən 65% saxaroza qədər şirin olan monosaxarid şəkərdir. Qlükoza molekulu ilə əlaqəli qalaktoza molekulu laktoza molekulunu əmələ gətirir.

Qalaktan hemiselülozda olan qalaktozanın polimer formasıdır və təbii polimer karbohidratlar sinfi olan qalaktanların nüvəsini təşkil edir.

## Etimologiya
Qalaktoza sözü 19-cu əsrin ortalarında Çarlz Veysman tərəfindən yaradılmışdır və yunan qalaktosundan (süddən) və şəkərlər üçün ümumi kimyəvi şəkilçidən əmələ gəlmişdir. Etimologiya laktoza sözü ilə müqayisə edilə bilər, çünki hər ikisində "süd şəkəri" mənasını verən köklər var. Laktoza qalaktoza və qlükozadan ibarət bir disaxariddir.

## Struktur
Qalaktoza həm açıq zəncirli, həm də tsiklik formada mövcuddur. Açıq zəncirli formada zəncirin sonunda bir karbonil qrupu var.

Dörd izomer tsiklikdir, onlardan ikisi piranoz (altı üzvlü), ikisi furanoz (beş üzvlü) halqalıdır. Qalaktofuranoza bakteriyalarda, göbələklərdə və protozoalarda olur və ekzotsiklik 1,2-diol vasitəsilə ehtimal olunan immun lektin intelektin tərəfindən tanınır. Tsiklik formada alfa və beta adlı iki anomer var, çünki açıq zəncirli formadan tsiklik formaya keçid açıq zəncirli karbonilin yerində yeni bir stereomərkəzin yaradılmasını nəzərdə tutur. Beta formasında spirt qrupu ekvator vəziyyətində, alfa formasında isə spirt qrupu eksenel vəziyyətdədir.

Qalaktoza üçün İQ spektrləri təxminən 2500 sm-1 dalğa nömrəsindən 3700 sm-1 dalğa nömrəsinə qədər geniş, güclü uzanma göstərir.

## Laktoza ilə əlaqə
Qalaktoza monosaxariddir. Qlükoza (monosaxarid) ilə birləşdirildikdə, kondensasiya reaksiyası nəticəsində laktoza adlı bir disakarid yaranır. Laktozanın qlükoza və qalaktoza hidrolizi laktaza və β-qalaktozidaza fermentləri tərəfindən katalizlənir.

Təbiətdə laktoza ilk növbədə süd və süd məhsullarında olur. Nəticədə, süddən əldə edilən inqrediyentlərlə hazırlanmış müxtəlif qida məhsullarında laktoza ola bilər. Qalaktozu qlükozaya çevirən qalaktoza mübadiləsi Leloir yolu kimi tanınan bir mexanizmdə üç əsas ferment tərəfindən həyata keçirilir.

İnsan laktasiyasında süd vəzilərinin laktoza ifraz etməsini təmin etmək üçün qlükoza heksonogenez yolu ilə qalaktoza çevrilir. Bununla belə, ana südündəki laktozanın çoxu qandan alınan qalaktozadan sintez olunur və yalnız 35±6% de novo sintezdən qalaktozadan hazırlanır. Qliserin də süddə qalaktoza istehsalına kömək edir.

## Qalaktoza mübadiləsi
Qlükoza qalaktoza nisbətən daha sabitdir və qeyri-spesifik qlikokonjuqatların, zülal və ya lipidə bağlı ən azı bir şəkər olan molekulların əmələ gəlməsinə daha az həssasdır. Bir çoxları bu səbəbdən qalaktozadan qlükozaya sürətli çevrilmə yolunun bir çox növ arasında yüksək dərəcədə qorunduğunu düşünürlər.

Qalaktoza mübadiləsi üçün yuxarıda göstərilən mexanizmlər zəruridir, çünki insan bədəni qalaktozanı birbaşa enerjiyə çevirə bilmir və şəkərdən istifadə etmək üçün əvvəlcə bu proseslərdən birini keçməlidir.

Qalaktozemiya, Leluar yolundakı fermentlərdən birində genetik irsi mutasiyaya görə qalaktozanı düzgün parçalaya bilməməsidir. Nəticə etibarı ilə az miqdarda olsa belə istehlak qalaktosemiklər üçün zərərlidir.

Mənbələr
Qalaktoza süd məhsullarında, avokadoda, şəkər çuğundurunda, digər diş ətlərində və selikli qişalarda olur. O, həmçinin orqanizm tərəfindən sintez olunur, burada bir neçə toxumada qlikolipidlərin və qlikoproteinlərin bir hissəsini təşkil edir; və üçüncü nəsil etanol istehsalı prosesinin (makroyosunlardan) yan məhsuludur.

## Klinik əhəmiyyəti
Siçanların, siçovulların və Drosophilanın D-qalaktoza xroniki sistemli məruz qalması qocalmanın (qocalma) sürətlənməsinə səbəb olur. Bildirilib ki, D-qalaktoza (120 mq/Kg) yüksək dozada məruz qalma gəmiricilərdə sperma konsentrasiyasının və sperma hərəkətliliyinin azalmasına səbəb ola bilər və dərialtı tətbiq edildikdə yaşlanma modeli kimi geniş şəkildə istifadə edilmişdir. İki tədqiqat süddə qalaktoza və yumurtalıq xərçəngi arasında mümkün əlaqəni təklif etdi. Digər tədqiqatlar, hətta qüsurlu qalaktoza mübadiləsinin mövcudluğunda heç bir korrelyasiya göstərmir. Bu yaxınlarda, Harvard İctimai Sağlamlıq Məktəbi tərəfindən edilən birləşdirilmiş təhlil laktoza ehtiva edən qidalar və yumurtalıq xərçəngi arasında heç bir xüsusi korrelyasiya göstərmədi və gündə 30 q-da laktoza istehlakı riskində statistik olaraq əhəmiyyətsiz artımlar göstərdi. Mümkün riskləri müəyyən etmək üçün daha çox araşdırma lazımdır.

Davam edən bəzi tədqiqatlar göstərir ki, qalaktozun fokal seqmental qlomerulosklerozun (böyrək çatışmazlığı və proteinuriya ilə nəticələnən böyrək xəstəliyi) müalicəsində rolu ola bilər.

Qalaktoza ABO qan qrupu sistemində qan növünü təyin edən qan hüceyrələrində mövcud olan antigenlərin tərkib hissəsidir. O və A antigenlərində antigenlərin üzərində qalaktozanın iki monomeri, B antigenlərində isə qalaktozun üç monomeri var.

İki vahid qalaktoza, qalaktoza-alfa-1,3-qalaktozadan (alfa-qal) ibarət olan disakarid məməli ətində mövcud olan potensial allergen kimi tanınıb. Alpha-qal allergiyası tək ulduz gənə dişləmələri ilə baş verə bilər.

Natrium saxarin məhlulunda olan qalaktozun mədədaxili inyeksiya ilə birlikdə laboratoriya şəraitində yetkin dişi siçovullarda daddan qaçınmağa səbəb olduğu da aşkar edilmişdir. Bu ləzzətdən yayınmanın səbəbi hələ də məlum deyil, lakin siçovulların qaraciyərində qalaktozanı qlükozaya çevirmək üçün lazım olan fermentlərin səviyyəsinin azalmasının səbəb ola biləcəyi mümkündür.

## Tarix
1855-ci ildə E. O. Erdmann qeyd etdi ki, laktozanın hidrolizi qlükozadan başqa bir maddə də əmələ gətirir.

Qalaktoza ilk dəfə 1856-cı ildə Lou Paster tərəfindən təcrid olunmuş və tədqiq edilmiş və onu "laktoza" adlandırmışdır. 1860-cı ildə Berthelot onu "qalaktoza" və ya "qlükoza laktiki" adlandırdı. 1894-cü ildə Emil Fişer və Robert Morrel qalaktozanın konfiqurasiyasını təyin etdilər.

## İstinadlar