open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nenlər

**Nenlər** (; köhnə — *samoyedlər*, *юраки*;luoravetlan) —Cənubi Sibirdə xalq.

## Ümumi məlumat
İndiki Arxangelsk, Tümen, Tomsk, Krasnoyarsk və b. rus əyalətlərində yaşayan və cəmi 34 min nəfərdən ibarət nenlər ("nenes", "iqanasan" "selkup" da adlanırlar) azsaylı millətlərdəndir.
Nenlər, və ya Nen xalqı ya da Yuraklar (Rusca yazılışı: Ненцы — Nentsı [çoxluq]) Rusiya Federasiyasında yerli bir xalqdır. 2002 ili siyahıyaalmaya görə Rusiya Federasiyasında 41,302 Nenet yaşamaqdadır. Dilləri Nencədir.
Bəzən İngiliscədəki çoxluq takısı olan (s) ilə qarışdırıldıqları üçün Nenet şəklində tələffüz edilməkdədir.
Nenləriçlərində Enets xalqı, Selkup və Nganasan xalqının da daxil olduğu Samoyedler qrupu içinə girərlər.
İki böyük Nenqrupu vardır: Tundra Nenləri və Meşə Nenləri. Bəziləri Nenlərin miladdan əvvəl 3000lərdə fin-Ural dillərini danışan qruplardan ayrıldıqları və miladdan əvvəl 200lərdə Türkcə və Altayca danışan xalqlarla qarışacaqları şərqə köç edən qruplar olduğuna inanmaqdadırlar.
Nenlər torpağa və təbii qaynaqlara hörmət üzərində dayanan şamanist və animist bir inanc sisteminə sahibdirlər. Klan əsaslı bir ictimai quruluşlanmaları vardır. Nen şamanlarına Dadıba deyilir.
Nenlər köçəri həyat tərzi keçirirlər. Nenlər 500.000 maral saxlayırlar və bu marallardan həm də xizək üzərində hərəkət üçün də istifadə edirlər. Nenlər Ural irqinə aiddir ki ural irqi də avrapoid və malqaloid irqinin qarışığıdır. Nen dili Ural dil ailəsinin Samoyed qrupuna aiddir və iki dialekt ibarətdir — qərb və şərq dialekti.(ненэць) nen dilindən tərcümədə insan deməkdir. Nenlər əsasən maral ətindən istifadə edirlər. Onlar hətta təzə qaraciyər böyrək maral qanı kimi ekzotik yeməklər də yeyirlər amma onların ən çox sevdikləri yemək dil və ürəkdir. Ağır soyuq şəraitdə yaşamaları onlara maral ətini konservləşdirməyi əti qanlı yeməyi hətta maral qanını belə içməyi öyrətdi. onlar maral əti bundan başqa, burada konserv və donuz əti, dəniz heyvanların əti, eləcə də şirin balıq istifadə olunur. Onlar nadir hallarda düyü və makarondan istifadə edirlər. Onlar nadir hallarda istifadə etsələr belə ancaq çovdar unundan hazırlanmış çörəyə üstünlük verirlər.

## Qalereya

Şəkil:Nenets.jpg|Usaqlar ile nenler aile
Şəkil:P253b Group of Yenisei Samoyedes at Sumarokova.jpg|Nenlər (samoyedlər) 1914-cü ildə
Şəkil:Nenets 1860x by Denier.jpg|Nenlər
Şəkil:Verspreiding-Nenetsen.png|Nen Muxtar dairəsi
Şəkil:058 Description of all the Russian state-dwelling peoples.jpg|Samoyed qadin
Şəkil:057 Description of all the Russian state-dwelling peoples.jpg|Samoyed qız
Şəkil:Мезенские самоеды.jpg|Mezen samoyedler
Şəkil:Юрак (Ненец).jpg|Yurak (Nenli)


## Mənbə
ASE, VII cild, Bakı, 1983-cü il, səhifə 190.

## İstinadlar
Tubalar

**Tubalar** (öz dillərində ***tuba***, ***tuba kiji*** / ***tuva kiji*** (yəni "tuba/tuva kişisi (insanı)"), və ***yış kiji*** (yəni "meşə, orman insanı") — Rusiyanın Altay Respublikasında yaşayan türk xalqı.

## Tarixi
Sovet dönəmində Tubalar xalqını altaylıların tərkibində göstərirdilər. 1926-cı ildə onları ayrıca xalq kimi qeyd etmişdilər. Rusiya Federesiyasının 24 mart 2000-ci il qərarına görə onları müstəqil xalq kimi qeydə aldılar.

## Sayları və yayılmaları

## Dilləri
Tubalar dili türk dilləri ailəsinə aiddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Çelqanlar

**Çelqanlar** - türk xalqlarından biri. Əsasən Rusiya Federasiyasının Altay Respublikasında yaşayırlar.

## Xarici keçidlər

## Qaynaq
Muğanna

**Muğanna** (المقنع‎,  «üzü bağlı»; ) — Xorasanlı üsyançı, din xadimi.

## Həyatı
Onun əsl adı Hakim ibn Haşim, bəzi mənbələrə görə Ata idi. Muğanna “niqabla örtülü” mənasını daşıyan ləqəbdir. O, ağ qiyafə geyinərək deyirdi ki, bədəninə ilahi ruh köçüb və o, insanların bərabərliyi uğrunda mübarizə aparır. O, Mərvdə doğulmuş və Əbu Müslümün hərəkatında iştirakına görə 15 il müddətinə həbs edilmişdi. O, həbsdən qaçıb gizli təşkilat yaratdı və panteizm ideyalarını təbliğ etməyə başladı, “Vəhdət əl-vücud” irəli sürərək şöhrət qazandı.
   
Hərəkatın mərkəzi Buxara idi. Sonra o, Qaşqadərya və Zərəfşan vadisinə də yayıldı. Üsyançılar Buxaranı tuta bilməyərək hakimi Muğannanın tərəfinə keçən Narşah əyalətinə çəkildilər. 766-cı ildə onun dəstəsi Narşah yaxınlığında məğlub oldu, 700 nəfərdən çox adam öldürüldü. Muğanna Sənəm qalasına çəkildi. Ərəblər qalanı tutdular, Muğanna intihar etdi. 785-ci ildə üsyan yatırıldı. Ərəblərə qarşı mübarizə IX əsrin əvvəllərinədək davam etdi, nəticədə Xorasan müstəqil oldu. Xalq hərəkatı yerli feodalların dövlət idarəçiliyinə cəlb edilməsinə səbəb oldu.

Onu bidətdə suçlayırdılar..

## İstinadlar
I Qriqor

**I Qriqor Aşotyan** (doğum tarixi naməlum — 1072 və ya 1084) – Sünik knyazlığının 1044/51 – 1072/84 – cü illərdə hakimiyyətdə olmuş dördüncü knyazı.

## Bioqrafiya

I Qriqor taxtda qardaşı II Smbatı əvəz etmiş, Loru hakimi ilə münasibətləri gücləndirmişdi.  1046 – cı ildə Sünik knyazı I Qriqor və Loru hakimi Torpaqsız Davidin orduları öz ərazilərini genişləndirməyə çalışan Şəddadilər sülaləsindən olan Dəbil hakimi Əbüləsvara qarşı döyüşmüşlər.

Səlcuqluların Cənubi Qafqaza yürüşü zamanı I Qriqor Sünikin bütün hərbi qüvvəsini öz idarəsi altında birləşdirmişdi. Lakin Alp Arslanın ordusu ilə müqayisədə zəif orduya malik olduğunu görən I Qriqor Süniki dağıntılardan xilas etmək üçün Səlcuqlulardan vassal asılılığını qəbul etməyə məcbur oldu. Varisi olmadığına görə I Qriqordan sonra taxta Xaçın zadəgan sülalələrindən olan arvadının böyük qardaşı Sənəkərim keçmişdi.

## İstinadlar
 
## Həmçinin bax

* Sünik sülaləsi
* Sünik knyazlığı
Növrəstə Yusifova

**Növrəstə Yusifova** () — Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, ilk snayper qadın.

## Həyatı
Növrəstə Yusifova 1952-ci ildə Bakı şəhərində anadan olubdur.

Bakı Maliyyə Kredit Texnikumunu bitiribdir.

Atıcılıq idman növü üzrə 1974-cü ildə Azərbaycan çenpionatında ikinci, 1975-ci ildə isə birinci yerin qalibi olubdur.

1992–1994-cü illərdə Birinci Qarabağ müharibəsində snayper olubdur.

1998-ci ildən Qarabağ Əlilləri və Veteranları Cəmiyyətinə sədrlik edir. Hazırda cəmiyyətin 2892 üzvü var.

## İstinadlar

* http://www.zaman.az/az/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=40DBACFAF28A4FA20A93B012CF3E6CBD.node1?newsId=32357 
*  O, Azərbaycan milli ordusunun ilk snayper xanımlarındandır.
Dürrə Məmmədova

**Dürrə Əlabbas qızı Məmmədova-Kosmodemyanskaya** — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, baş leytenant, SSRİ tibb xidməti əlaçısı, Azərbaycan SSR əməkdar səhiyyə işçisi (1981).

## Həyatı
Dürrə Məmmədova 25 dekabr 1923-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub. 1940-cı ildə Şəkidəki Nuxa Əczaçılıq Texnikumunu bitirib. Bu zaman Dürrə xanımın 17 yaşı varidi. Müharibənin ilk günlərindən o, könüllü cəbhəyə gedərək, Qara Dəniz Donanmasında 43 №-li hərbi hospitalda xidmət etmişdir. Dürrə xanım Novorossiysk şəhərinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə 18-ci Ordunun tərkibində tibb işçisi kimi iştirak etmiş, 1948-ci ildə ordudan tərxis olunmuşdur. O, 1949–1951-ci illərdə Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq), 1951–1961-ci illərdə Uzaq Şərqdə hərbi hospitallarda işləyib. 1961-ci ildən Bakıda, Baş Aptekler İdarəsi sistemində çalışıb.

## Mükafatları
* "Qırmızı Ulduz" ordeni
* II dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni
* SSRİ tibb xidməti əlaçısı
* Azərbaycan SSR əməkdar səhiyyə işçisi (1981)
* Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Hərəkatının ən ali mükafatı olan "Florens Naytingel" medalı (2005)

## İstinadlar
Olxonutlar

**Olxonutlar** (; qədim monq. **ᠣᠯᠬᠣᠨᠣᠳ**) — Monqolların qədim qolu. Unqiratların bir boyu idi. Çingiz xanın anası Öelün bu qoldan idi.

## Ümumi məlumat

Olxonutlar arasında üç iri ailə vardı: Alaq-Aduut (Ala atlı), Şar-Xonıt (Sarıqoyunlu) və Ulaan-Zalaat. Hazırda olxonutların törəmələri Monqolustanın 9 qərbi aymakının 23 somonunda yaşayırlar.

## Mənbə

* *[[Monqolların gizli tarixi]]*
* *Монголын нэвтэрхий толь*. ШУА, 2000
* *Сутайн Олхонууд*. 2008

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Zlata Oqneviç

**Zlata Oqneviç** (Ukraynca: Злата Огневич) 12 Yanvar 1986-cı ildə anadan olan Ukraynalı müğənni.

Zlata Oqneviç 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Ukraynanı "Gravity" mahnısı ilə təmsil edib və Ukraynaya 3-cü yeri qazandırıb.

## İstinadlar
Sona Nuriyeva

**Sona Piri qızı Nuriyeva** () — ilk azərbaycanlı təyyarəçi qadınlarından biri.

## Həyatı
15 dekabr 1915-ci ildə Bakı şəhərində, Əmircan kəndində anadan olub.

Sona Nuriyeva ilk azərbaycanlı təyyarəçi qadınlardan, həmçinin, Azərbaycanın ilk qadın deputatlarından biridir.

1945-ci ildən Sov.İKP-nin üzvü, Bakı təyyarəçilər klubunda yetişmiş, 1936-cı ildə Bataysk təyyarəçilik məktəbini bitirmişdir.

Azərbaycanda mülki aviasiya idarəsində təyyarəçi işləmişdir. Böyük Vətən müharibəsində xüsusi tapşırıqla Tehrana uçmuşdur.

1945-ci ildən Beynəlxalq hava xəttində (Almaniya, Bolqarıstan, Yuqoslaviya, Polşa və s.) qulluq etmişdir.

1949 - 1968-ci illərdə Zabrat aeroportunda işləmişdir. 1978-ci ildən ittifaq (1968 ildən resp.) əhəmiyyətli pensiyaçı olmuşdur.

SSRİ Ali Sovetinin (1-ci və 2-ci çağırış) deputatı olmuşdur.

"Lenin ordeni",  "Şərəf nişanı" və medallarla təltif edilmişdir.

Sona Nuriyevaya çoxlu oçerk, şeir və s. həsr olunmuşdur.

## Mənbə
* NURİYEVA Sona Piri qızı
Qor Sucyan

**Qor Sucyan** (d. 1987) - Ermənistan müğənni.

2013 Eurovision Mahnı Yarışmasında Ermənistan təmsil edəcək.
Haciyə xanım Gərgəri

**Pərinisa xanım**  —  **Haciyə xanım Gərgəri** adıyla tanınan Qudrət xanın qızı və Hacı Hüseynqulu xanın bacısı Qacar dövründə Gərgər mahalının hakimi idi.Mehdiqulu xan Hidayət məşhur *Xatirələr və Xətərlər* kitabında Haciyə xanım Gərgəridən Gərgər hakimi kimi ad aparır və yazır:"Gərgər mahalı Culfanın iki ağaclıqındadır.Bu nahiyənin hökuməti Haciyə xanım Gərgərinin əlindədir".

## Mənbə
*.Mehdiqulu xan Hidayət.*Xatirələr və Xətərlər*.5-ci çap.Tehran:Züvvar nəşrləri,1996.ISBN 964-401-021-3.
Gravity (Zlata Oqneviç)

**Gravity** — (Azərbaycanca: Yer Çəkimi) Ukraynanın 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

## İstinadlar
Basma üsulu

thumb|right|250px|Basma üsulu ilə hazırlanmış hissələr
 
**Basma üsulu** - fırlanma səthinə malik hissələrin təzyiq altında emalı üçün tətbiq olunur. Bu üsulun səciyyəvi göstəricisi ondan ibarətdir ki, deformasiya zamanı alətlə pəstah arasında təmas presləmə, ştamplama və döymə kimi üsullardan fərqli olaraq lokal baş verir. Yəni alət kiçik xətt və ya sahə üzrə pəstahla kontakta girərək onu addım-addım plastiki deformasiya etdirir. Emaldan sonra divarın qalınlığı sabit qalır. Pəstahın fırlanması sayəsində alətin trayektoriyası pəstah üzrə qalxımı kiçik olan vintvari iz buraxır.  Alətin verişi kiçik olduğundan pəstahın bəzi sahələri dəfələrlə plastikiləşmə prosesindən keçir. 

Basma zamanı metal lövhədən olan pəstah orta hissəsindən dayaqla matrisaya sıxılaraq fırladılır. Eninə supportda bərkidilmiş alət yandan pəstaha yaxınlaşır və onu tədricən deformasiya edərək basma patronun üzərinə sıxır. Üsulun texnoloji imkanları toxunan gərginlikləri sayəsində qırışların, toxunan və radial istqamətlərdə çatların yaranması ilə müəyyən olunur. Şəkildə basma üsulu ilə əldə edilmiş hissələr təsvir  olunmuşdur. Müasir basma dəzgahları diametri 100 mm ilə 5 m arasına olan fırlanma səthli hissələrin karbonlu poladlardan, istliyədavamlı və paslanmayan poladlardan, çuqun və əlvan metallardan aşağı maya dəyərində hazırlanmasına  imkan verir. Qızdırılmış halda molibden, titan, volfram və sirkon xəlitələrindən olan materialların emalı mümkündür. Bu üsulla alınan tipik hissələrə lampa  örtüyü,   qazanlar,   gövdə   və   çənləri, həmçinin kosmik aparatlar üçün hissələri  misal göstərmək olar. Divarının qalınlığı müxtəlif olan hissələrin emalı zamanı  bu üsulla bərabər  rotasion basmaqla yaymadan  da istifadə olunur.  Rotasion basmaqla yayma üsulunun yaranması və sənayedə geniş tətbiqi yüz illərdən bəri mövcud olan basma üsuluna marağı daha da artırmışdır. Üsulun sərt alətə bağlı olmaması onun çevikliyini daha da artırmışdır. CNC idarəli basma dəzgahları və emal mərkəzləri 8 alət başlığı ilə prosesin məhsuldarlığını kəskin artırmağa şərait yaratmışdır. 

## İstinad

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
B-splayn əyriləri

**Baza splayn əyriləri** (ingl. B-Spline) dayaq nöqtələri poliqonundan keçən, aproksimasiya olunmuş əyridir (şəkil 1). B-splayn əyriləri lokal təyin olunurlar.  Ona görə də, polinomun dərəcəsi nöqtələrin sayından asılı deyil. Polinomlar hissə-hissə rekkurent teoreminin köməyi ilə hesablanırlar. Bezye əyrisi Baza–splayn-əyrisinin xüsusi halı kimi baxılır. 
Bir çox üstün cəhətlərinə görə Baza-splayn-əyrisi müasir CAD sistemlərində əyrilərin və səthlərin təsvirində standart üsul kimi tətbiq olunur.Əyrinin riyazi təsviri belədir:

:X(t) = \sum_{i=0}^{n}\; P_i\,N^k{i}(t).

Burada i indeksi N(t) funksiyasının başladığı düyün nöqtələrini göstərir. K B-splaynının dərəcəsi və N(t) splaynının yerləşdiyi intervalların sayını ifadə edir. Polinomun dərəcəsi p=k-1 kimi hesablanır. n aparıcı vektorun ən yüksək dərəcəsinə uyğun indeksdir. Buradan alınır ki, n dərəcəli B-splaynı  m=n+k -a qədər təyin olunmalıdır. pi  vektoru, əyrini i dayaq  nöqtəsinə qədər təyin edir.

## İstinad
* Carl de Boor: A practical guide to splines. Springer Verlag, New York 1978,
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Vladimir Arnold

**Vladimir İqoreviç Arnold** (, ) — elmin dinamik sistemlər, hamar inikasların məxsusiyyət nəzəriyyəsi, topologiya, cəbri həndəsə və klassik mexanika kimi sahələrində çalışmış Rusiya riyaziyyatçısı.

## Həyatı
Atası, riyaziyyatçı İqor Vladimiroviç Arnold (1900—1948) RSFSR Pedaqoji Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü və Moskva Dövlət Universitetinin professoru olmuşdur. Anası, mədəniyyətşünas Nina Aleksandrovna Arnold (1909—1986) Puşkin muzeyində işləmişdir.

Hələ Moskva Dövlət Universitetinin üçüncü kursunda təhsil alarkən müəllimi Andrey Kolmoqorov ilə birlikdə Hilbertin on üçüncü problemini həll edərək dünya riyaziyyat ictimaiyyəti tərəfindən tanınmağa başlayan Arnold 1961-ci ildə namizədlik, 1963-cü ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Onun "Klassik və səma mexanikasında hərəkətin dayanıqlılığı məsələləri" adlı doktorluq dissertasiyası sonralar yaradıcıları Kolmoqorov, Arnold və Mozerin şərəfinə adlandırılmış KAM-nəzəriyyənin əsas mənbələrindən biri olmuşdur.

Arnold 1961-ci ildən 1986-cı ilə qədər Moskva Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsində, 1986-cı ildən ömrünün sonuna qədər Steklov adına Riyaziyyat İnstitutunda, 1993-cü ildən 2004-cü ilə qədər isə paralel olaraq Paris-Dofin Universitetində işləmişdir. Rusiyalı alimlər arasında ən çox istinad olunan alimdir.

## Əsas mükafatları
* Moskva riyaziyyat cəmiyyətinin mükafatı (1958)
* Lenin mükafatı (1965, Andrey Kolmoqorov ilə birgə)
* Kraford mükafatı (1982, Luis Nirenberq ilə birgə)
* Volf mükafatı (2001)
* Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı (2007)
* Şao mükafatı (2008, Lüdviq Faddeyev ilə birgə)

## Fəxri adları
Arnold 1984-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1990-cı ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir. Həmçinin London Riyaziyyat Cəmiyyətinin (1976) fəxri üzvü, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının (1983), Paris Elmlər Akademiyasının (1984), London Kral Cəmiyyətinin (1988), Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin (1990) xarici üzvü olmuşdur.

1981-ci ildə kiçik planetlərdən biri onun şərəfinə 10031 Vladarnolda adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Steklov adına Riyaziyyat İnstitutunun saytındakı şəxsi səhifəsi
* Moskva Kəsilməz Riyazi Təhsil Mərkəzinin saytında ona həsr olunmuş səhifə
* Math-Net.ru portalındakı səhifəsi
Adilə Abbasova

**Adilə Ziyat qızı Abbasova** () — Fizika elmləri doktoru, professor.

## Həyat və fəaliyyəti
Adilə Abbasova 3 avqust 1942-ci ildə Zəngilan rayonunda anadan olub. 1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin bitirib. 1987-ci ildən Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru olan A. Abbasova əmək fəaliyyətinə Azərbaycan EA Fizika İnstitutunda başlamışdır. 1974-cü ildən Moskvanın Elmi-Tədqiqat Tətbiqi Fizika İnstitutunda baş elmi işçi, laboratoriya müdiri, 1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Katibliyində bölmə müdiri, şöbə müdiri işləmişdir.

1995-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin yarımkeçiricilər fizikası kafedrasında professor vəzifəsində çalışmaqla yanaşı həm də Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının sosial qanunvericilik şöbəsinin müdiri olmuşdur. Bir sıra beynəlxalq konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir. Elmi və ictimai fəaliyyətindəki uğurlarına görə İngiltərə Beynəlxalq Bioqrafiya Mərkəzi tərəfindən 1999-cu və 2001-ci ilin qadını elan edilmiş, haqqında həmin Mərkəzin nəşr etdirdiyi "*XX əsrin görkəmli adamları*" ensiklopedik kitabına məlumat daxil edilmişdir. Monoqrafiyanın, 100-ədək elmi əsərin, 5 ixtiranın müəllifidir.

### Mənbə
* ABASOVA Adilə Ziyat qızı
* Azərbaycan qadını ensiklopediyası, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi; Bakı, 2002
Dırmaşma

**Dırmaşma** () — qayalıq, dağlıq ərazilərdə və ya xüsusi dizayn olunmuş divarlarda yuxarıya doğru irəliləmək üçün əllər və ya ayaqlarla (və ya həqiqətən bədənin hər hansı bir digər qismi) edilən fiziki  fəaliyyət. Əyləncə məqsədli, ya da ordularda profosyonel əsgər yetişdirmək üçün edilir. Bir çox adam üçün bir hobbi və ya idmandır. Bəzi yerlərdə yarışma olaraq da edilər. Təhlükəsizlik ipləri və ya bənzər köməkçi vasitələr ilə həyata keçirilir. Rakımı yüksək yerlərdə edilir. Hal-hazırda da bu fəaliyyətlər davam etməkdədir.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Alyona Lanskaya

**Alyona Lanskaya** (Belarusca: Алена Ланская) 7 Senytabr 1985-ci ildə anadan olan Belarusiyalı müğənni.

Alyona Lanskaya 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Belarusu "Solayoh" mahnısı ilə təmsil edib və Belarusa 16-cı yeri qazandırıb.

## İstinadlar
Toy marşı

**Toy marşı** () — alman bəstəkarı Feliks Mendelson tərəfindən bəstələnmiş məşhur musiqi əsəri. Hazırda qərb ölkələrində, o cümlədən Azərbaycan toylarının, demək olar ki, əksəriyyətində bu musiqi ifa olunur.
Əsər qısa kontekstli olmasına baxmayaraq, bu gün dünyada ən məşhur musiqi bəstələrindən sayılır. Bu kompozisiya 1842-ci ildə Uilyam Şekspirin "Yay gecəsində yuxu" əsərinə bəstələnmişdir. Qərb ölkələrindəki toylarda ən çox ifa olunan bu musiqi, bəzi məlumatlara görə, ilk dəfə 1847-ci ildə Doroti Karyu və Tom Denielin toyunda çalınmışdır. Lakin nədənsə ilk dəfə ifa olunma populyarlığı Viktoriya və Fridrixin Londondakı Müqəddəs Ceyms Sarayındakı təmtəraqlı toyuna aid edilir. Belə ki, bəzi məlumatlara görə dünyaca məşhur olan bi marş ilk olaraq, 25 yanvar 1858-ci ildə Britaniya şahzadəsi Viktoriya ilə Prussiya kralı III Fridrixin toy mərasimində ifa olunmuşdur. Britaniya kraliçası Viktoriyanın qızı olan şahzadə Viktoriya bəstəkarın yaradıcılığını çox sevdiyinə görə, bu mahnıya üstünlük verilmişdi. Məhz bu səbəbdən, həmin toyda "Toy marşı"nı bəstəkar Mendelson özü ifa etmişdi. Onun ifa etdiyi orqan indi Tottenhemdəki Müqəddəs Anna Kilsəsində saxlanır.
## İstinadlar
Love Kills

**Love Kills** — (Azərbaycanca: Sevgi Öldürür) Belçikanın 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

## İstinadlar
Who See

**Who See** — Monteneqronu 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində "Igranka" mahnısı ilə təmsil etmiş hip-hop qrupu.

## İstinadlar
Danlar

**Danlar** və ya **Datlar** — Danimarka sakinləridir. İngiliscə Danish öz dillərində isə Danskere kimi səslənir. German xalqlarından olan danlar xristiandırlar və lüterandırlar. Dünyada 6 milyondan çox insan dan dilində danışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Kanto zəlzələsi

**Böyük Kanto zəlzələsi** yaxud **Yaponiya zəlzələsi** — 1 sentyabr 1923-cü il gündüz saat 12.00-da Yaponiya tarixində baş verən dəhşətli zəlzələ.

1923-cü il 1 sentyabrda baş vermiş Böyük Kanto zəlzələsi Tokionu və Yokoxamanı yerlə-yeksan etmiş, təxminən 150000 adam tələf olmuşdur.

1923-cü ilin 1 sentyabrında Yaponiyada 8,3 bal gücündə dəhşətli zəlzələ baş verdi. Bu zəlzələ hadisədən ən çox zərər çəkmiş vilayətin adı ilə "Kanto zəlzələsi" adlanır. Bununla yanaşı, Tokio və Yokohama şəhərlərinə də ciddi ziyan vurduğuna görə, bu zəlzələ tarixdə həm də "Tokio zəlzələsi" kimi də tanınır. Kanto zəlzələsinin episentri Tokiodan 90 km cənub-qərbdə, Osima adası yaxınlığındakı Saqami körfəzində qeydə alınıb. İki sutka ərzində 356 yeraltı təkan müşahidə olunub.

Zəlzələ Tokio, Yokohama, Yokosuka və bir neçə kiçik şəhəri yerlə-yeksan etdi. Nəticədə, təxminən, 174 min insan həlak oldu, 542 min nəfər itkin düşdü və bir milyondan artıq insan evsiz qaldı. Zərərçəkmişlərin ümumi sayı isə 4 milyon nəfər hesab olunur. Zəlzələ ardınca okeanda yaranan nəhəng dalğalar sahilboyunda yerləşən bir çox yaşayış məskənlərini məhv etdi.

## İstinadlar
Kovğa

**Kovğa** — təndirdə çörəkbişirmə işlərində istifadə edilən, dəmir materialdan hazırlanmış, bir ucu qarmaqşəkilli alət.

Qulpunun uzunluğu 70-80 sm olan kovğanın digər ucu ərsin olur. Təsadüfi hallarda isə koğa ayrı, ərsin də ayrı hazırlanır.

Kovğadan bir çox kəndlərimizdə hal-hazırda da geniş istifadə olunur ki, bu da həmin alətlərin Azərbaycan xalqının məişətində uzun müddət işlədildiyini göstərir.

## İstinadlar
Qızılorda

**Qızılorda** — Qazaxıstan Respublikasının Qızılorda əyalətində yerləşən şəhər. Əhalisi 157400 yaxındır. Cənubda Aral gölü sahilində yerləşir.
Aravaklar

**Aravaklar** — Hindilərin Cənubi Amerikada yaşayan bir qrupu.
 
## Etnik tərkibi və yayılması и расселение
Amerikada geniş yaşayan qızıldərili qəbiləsi. Floridanın cənubu, Paraquayın şimalı ilə Peru sahilləri, Amazonun agzı və Antillərdə yaşayan Aravaklar, Cənubi Amerikanın ən önəmli dil ailəsinə və mədəniyyətinə bağlıdır. Uzun köçlər etdilər və getdikləri yerlərdə dillərini və mədəniyyətlərini yaydılar. Bəzi muzeylərdə əl işləri sərgilənir.

## Aravak dilləri

**Aravak dilləri** (maypur dilləri) – Cənubi Amerika hindi dilləri ailəsi. Əsasən, Cənubi Amerikanın şimal və mərkəzi hissələrində (Çili və Uruqvaydan başqa), qismən də Mərkəzi Amerikada Karib dənizi sahilləri (qarifuna dili); əvvəllər həmçinin Böyük Antil adaları – Kuba, Haiti, Yamayka, Puerto-Riko (taino dilləri) və Kiçik Antil adalarında (inyeri dilləri) yayılmışdır. Aravak dillərində danışan əhalinin ümumi sayı təqribən 630 min nəfərdir (1999), onların, demək olar ki, yarısı quaxiro dilində danışır. Aravak dillərində danışanların əksəriyyəti Venesuela (təqr. 180 min), Kolumbiya (140 mindən çox), Honduras (100 min) və Peruda (90 min) yaşayır. Tərkibinə daxil olan dillərin sayına (65 dil, onlardan 31-i ölü dildir) görə, Amerika qitəsində ən iri dil ailəsidir. Şimal və Cənub yarımailərinə bölünür. Şimal yarımailəsi 3 qola ayrılır: 1) Amazon (yuxarı Amazon) qolu 6 qrupa bölünür: qərbi naviki; şərqi naviki; resiqaro dili; mərkəzi Amazon dilləri; manau; təsnif edilməmiş ölü dillər; 2) sahilyanı (Karibyanı) qolu 3 qrupa bölünür: ölü aruan dili; vapişana və mavayana dilləri; ta-maypur qrupu; 3)şərq qoluna palikur və maravan-karipura ölü dili daxildir. Cənub yarımailəsi 4 qola ayrılır: 1) qərb qoluna amueşa(yan eşalar; 10 min) və çamikuro dilləri; 2) mərkəzi qol 2 qrupa bölünür: paresi və şinqu; 3) cənub qolu 3 qrupa bölünür: terena, moxo, piro; 4) kampa qolu 3 dildən ibarətdir: aşaninka, aşeninqa və maçigenqa. Bəzi Aravak dilləri üçün yazı sistemi ispan, portuqal və ingilis əlifbası əsasında hazırlanmışdır. Aravak dilləri 20 əsrin ortalarından tədqiq olunur (D.M.Teylor, R.Şeyfer, D.Peyn, T.Kaufman, A.Y.Ayxenvald).

## Tarixi

## Təsərrüfat və mədəniyyəti

## Ədəbiyyat
* Араваки // Большая Российская энциклопедия. Том 2, М., 2005.
* Березкин Ю. Е. Мост через океан. New York, 2001;
* Lathrap D. W., The Upper Amazon, N.Y.—Wash., 1970;
* Sanoja M., Vargas I., New light on the prehistory of Eastern Venezuela // Advances in world archaeology, v. 2, N.Y.—[a.o.], 1983, p.&nbsp;205-44.
* Аркадий Фидлер. "Белый Ягуар - вождь араваков"

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Con Ross (çeroki)

**Con Ross** (3 oktyabr 1790 – 1 avqust 1866), **Quvisqyvi** (mifoloji, və yaxud nadir quş) kimi də tanınırdı — Çerokilərin 1828–1860-cı illərdə başçısı.

## Həyatı

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Burğac

**Burğac** — çilingər aləti olub, yivli bərkidici hissələrin bağlanması və açılması üçün yerinə yetirilən burma hərəkətini icra etmək üçün tətbiq edilir.

İlk dəfə burğacın tətbiqinə 17-ci əsrdə rast gəlinir. Metal burğacların 19-cu əsrdə metaləksən dəzgahların ixtirası ilə əlaqədar olaraq əhəmiyyəti artmağa başlamışdır. Ona görə ki, metalların emalı ona qədər çətin olduğundan vintlərin istehsalı da məhdud idi. Vintlər əllə bülövlənirdilər.

Burğac dəstəkdən və tildən ibarətdir. Dəstək adətən ağac və ya rezindən, til olan hissə isə metaldan hazırlanır. Dəstəyin diametri 10-40 mm civarında yerləşir. Bu ölçü yivli hissəyə tətbiq olunan fırladıcı momentin qiymətindən asılı olaraq seçilir. Kiçik hissələrin bərkidilməsində dəstəyi kiçik olan burğaclardan istifadə edilir ki, tətbiq olunan qüvvə hissəni zədələməsin. İş zamanı tilin yeyilməsinin qarşısını almaq üçün o çox zaman yeyilməyə davamlı materiallardan düzəldilir.

Burğacların tili vintlərin başlarına uyğun olaraq hazırlanırlar. yarıqlı vintlər üzün düz tilli, kəsişən yarıqlı vintlər üzün xaçfırmalı tilə malik burğaclar mövcuddurlar. Phillips firması iki müxtəlif burucu növü işləmişdir:
Phillips — xaçformalı yarığa mlik burğaclar üçündür. Hal-hazırda köhnəlsə də elektronikada geniş tətbiq olunur, çünki az yer tutur.
Pozidriv — Phillips başlığının təkmilləşdirilmiş formasıdır. Yarıq çox dərin olduğundan yalnız başlığı böyük olan burğaclarda tətbiq olunur. 
Altıüzlü yarıqlı- böyük fırlanma momenti əldə etməyə imkan verir. 
Torks (Torx) böyük fırlanma momenti tətbiq etməyə imkan verir. Maşınqayırmada geniş tətbiq olunur.

## İstinadlar

* ISO 2380-1 Vintlər üçün burğaclar - Hissə 1: Əll maşınla işlədilən burğaclar
Böyük Hanşin zəlzələsi

**Böyük Hanşin zəlzələsi** — 17 yanvar 1995-ci ildə, saat 5:46-da, Rixter şkalası üzrə 7.3 bal gücündə Yaponiyada baş vermiş zəlzələ.

Kobenin evləri, on minlərlə ev məhv olmuş yolları və körpüləri dağılmış, şəhərin iqtisadiyyatına böyük zərbə vurmuşdur. Zəlzələ və sonrakı yanğınlar daha çox 212.443 binaların məhvinə səbəb olmuş və 5000 nəfərdən çox insan həlak olmuşdur. Kobe, zəlzələdən sonra, demək olar ki, yenidən tikilmişdir. Yaponiyada zəlzələ Böyük Hanshin Zəlzələsi kimi tanınır.

## Həmçinin bax
* Yaponiya
* Kobe
* Zəlzələ

## İstinadlar
Andrius Poyavis

**Andrius Poyavis** — 25 noyabr 1983-cü ildə anadan olan Litvalı müğənni.

Andrius Poyavis 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Litvanı "Something" mahnısı ilə təmsil edib.

## İstinadlar
Vlatko Lozanoski

**Vlatko Lozanoski** () — 27 iyun 1985-ci ildə Makedoniyanın Kiçevo şəhərində anadan olan və daha çox "Lozano" ləqəbi ilə tanınan Makedoniyalı müğənni.

Vlatko Lozanoski Esma Recepova ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Makedoniyanı "Pred Da Se Razdeni" mahnısı ilə təmsil edib.
Onlar 2-ci yarımfinalda—16 may 2013-cü il tarixində 3-cü nömrə altında çıxış etdilər və 28 xalla ən sonuncu—16-cı yerdə qərarlaşaraq finala keçə bilməyiblər. Bu da Makedoniyanın Avroviziya tarixində ən pis nəticəsi oldu.
## Diskoqrafiyası
*2008: Obicen bez tebe, Vrati me
*2009: Duso varjliva; Sonce ne me gree;
*2010: Ochi sto tajni krijat; Zeleno; Letam kon tebe
*2011: Koga mene ke me nemas; Kako den jasno e
*2012: Nema den, nema nokj
*2013: Pred da se razdeni
*2014: Mandarina
*2015: Kako tebe nema druga
*2016: Zena kako ti; Bonbora
*2017: Ова лето кé се памти

## İstinadlar
Adrian Lulqyuray

**Adrian Lulqyuray** (Monteneqroca: Adrijan Ljuljđuraj, Адријан Љуљђурај) — Monteneqro-Alban əsilli müğənni.

Adrian Lulqyuray Bledar Seyko ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Albaniyanı "Identitet" mahnısı ilə təmsil edib.

## İstinadlar
Bledar Seyko

**Bledar Seyko** — Albaniyalı gitara ifaçısı, bəstəkar və müğənni.

Bledar Seyko Adrian Lulqyuray ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Albaniyanı "Identitet" mahnısı ilə təmsil edib.

## İstinadlar
Esma Recepova

**Esma Recepova** (Makedonca: Есма Реџепова) — 8 avqust 1943-cü ildə anadan olan Makedon-Qaraçı əsilli müğənni.

Esma Recepova 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Makedoniyanı Vlatko Lozanoski ilə birlikdə "Pred Da Se Razdeni" mahnısı ilə təmsil edib.

## İstinadlar
Ayakuço döyüşü

**Ayakuço döyüşü** (ispanca.: Batalla de Ayacucho, IPA: [baˈtaʎa ðe aʝaˈkutʃo]) — Perunun İspaniya ağalığından xilas olmaq uğrunda apardığı azadlıq mücadiləsindəki döyüşlərdən biri. Döyüş peruluların qələbəsi, İspaniyanın məğlubiyyəti ilə nəticələnmişdir.

### Döyüşdən əvvəl
1824-cü ilin sonunda royalistlər, yəni İspaniya kralının tərəfdarları hələ də Perunun böyük bir hissəsini və Kalyao limanındakı kral qalasını əlində saxlamaqla, üsyançıları ciddi təhlükə altında saxlayırdı. Royalistlərə vitse-kral Xose de la Serna, azadlıq savaşçılarına isə Simon Bolivar və Antonio Xose Fransisko de Sukre başçılıq edirdi. Perululara bu mübarizədə argentinalı, kolumbiyalı, venesuelalı və çilili üsyançı qonşular da dəstək vermişdi.

### Döyüş
9 dekabr 1824-cü ildə cənubi amerikalılarla İspaniya əsgərləri Ayakuço adlı yerdə qarşı-qarşıya gəldi. 8500 üsyançı 9310 nəfərlik qoşuna qarşı vuruşmalı olmuşdu. Ancaq royalistlərin nisbi üstünlüyünə baxmayaraq, onlardan 1800-ü öldürülmüş, 700-ü yaralanmışdı. Üsyançılar isə 370 nəfər itki vermişdi. Güclü düşmən qarşısında qorxmadan vuruşan cəsur azadlıqsevərlər Ayakuço döyüşündə zəfər çalmışdı. Bu qələbə vitse-kral Xose de la Sernanı Perunun müstəqilliyini tanıyacaq təslimçi müqavilə imzalamağa vadar etmişdi. Qələbənin qazanılmasında döyüşçülərin azadlıq istəyi ilə bərabər Sukre və Bolivarın təbii şəraiti nəzərə almaqla seçdikləri düzgün döyüş taktikası mühüm rol oynadı.

### Nəticə
Ayakuço döyüşü Latın Amerikasının tarixi inkişafına həlledici təsir göstərdi. Royalistlərə vurulan bu ciddi zərbə nəticəsində Amerikadakı ispan koloniyalarının müstəqillik uğrunda mübarizəsi uğurla başa çatdı. Ən əsası o idi ki, artıq İspaniya Cənubi Amerikadakı dayaqlarını itirərək, müstəmləkələrindən məhrum oldu. Hal-hazırda Peru ordusu bu döyüşün ildönümlərini rəsmi şəkildə qeyd etməkdədir.
Səlim Müəzzinzadə Ərdəbili

**Səlim Müəzzinzadə Ərdəbili** — Məşhur məddah, Əhli-Beyt (ə) şairi.

1936-cı ildə Ərdəbil şəhərində doğulmuşdur. 

Növhələrinin çoxunu azərbaycan dilində yazıb. O, görkəmli müəzzin Rəhim Müəzzinzadə Ərdəbilinin qardaşıdır. 

Atası Əbdülkərim Müəzzinzadə Ərdəbilidə İran radiosunun ilk müəzzini idi. 

Ustad Səlim ərəb dilini və azərbaycan dilini tam mükəmməl bildirdi.

22 noyabr 2016-cı ildə Ərdəbildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
*İkinci televiziya kanalında Səlim Müəzzinzadə Ərdəbili həyatı və işləri barədə sənədli film aftabir.com

## Həmçinin bax
*Rəhim Müəzzinzadə Ərdəbili
Sədaqət Cabbari

**Sədaqət Cabbari** — Müasir xəttat və qrafik dizayneri. Tehran universitetinin gözəl sənətlər
fakültəsindən incəsənət tədqiqatı sahəsində təhsil alıb.

## Mənbə
*http://www.visualarts.ir/htmls/news15229182583.php 
*http://www.tajasomi.ir/Default.aspx?page=867
Vəhid Əsədullahi

**Vəhid Əsədullahi** — İran radio və televiziyasının Azərbaycan musiqi departamentinin başçısı.

## Mənbə
**Avay-e Ərdəbil* həftəlik dərgisi-Əli Səlimi üzrə özəl sayı-7-ci səh-Aprel 2007
Leon (film, 1994)

**Leon** () — 1994-cü ildə Lük Besson tərəfindən çəkilmiş fransız filmi. Filmin dili ingilisdir. Əsas rollarda Jan Reno, Natali Portman, Ayello Denni və Qari Oldmen çəkilmişlər. IMDb saytının «ən yaxşı 250 film reytinqində» 2022-cü ilin iyun ayına olan məlumata görə 34-cü yeri tutur.

## Məzmun
Leon peşəkar qatildir. O, rəhmsiz və amansız Leon Mantanadır. Qonşusu narkotik alveri etdiyi üçün polis əməkdaşları tərəfindən güllələnir. Alverçinin yeganə qızı Matilda hadisə baş verən zaman dükanda olduğu üçün canını qurtarır. Leona pənah gətirən qızcığaz intiqam hissi ilə yanır. Bu tanışlıq hesabına qatil ilk dəfə olaraq, sevgi hissi ilə tanış olur. Matilda ailəsinin intiqamını almağı ondan xahiş edir.

## Kassa gəliri
Léon: The Professional, 14 Sentyabr 1994-de Fransada səhnəyə verildi. Film 16 milyon dollarlıq bir büdcəylə dünya üzərində 45 milyon dolların üzərində qazanc əldə edərək ticari bir uğur əldə etdi. Fransadakı açılış həftəsində 26,8 milyon Fransız Franqı (5,1 milyon $) qazanc əldə etdi və üç həftə boyunca bir nömrə oldu. Fransada ümumi 3.330.703 bilet satdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
E pluribus unum

**E pluribus unum** (Çoxluqdan Birliyə) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının ilk rəsmi şüarlarından biridir. Latınca olan bu şüar çoxdan tək mənasını verir. İlk əvvəl bu şüar ABŞ-ni ilk dəfə meydana gətirən On Üç Koloniyanın birliyi mənasında istifadə edilmişdi. Sonralar ABŞ vətəndaşlarının müxtəlif mənşələrdən gəlmələrinə baxmayaraq birlik meydana gətirdiklərini vurğulamaq üçün istifadə edilməkdədir.

Corc Vaşinqtonun rəhbərliyi altında olan Amerikan Müstəqillik Döyüşü mübarizəsində Amerika milliyyətçiliyinin prinsipi olaraq istifadə edilmişdir. Müstəqillik mübarizəsinin müsbət nəticə verməsi ilə ənənəvi olaraq bu şüar yaranmışdır. Sonralar Amerikaya edilən köçlər fonunda, fərqli millətlərdən olan insanların çoxalması ilə bu şüar yeni bir məna daşımağa başlamışdır.

## İstinadlar
In God We Trust

[thumb|"In God We Trust" şüarı 20 [ABŞ dolları üzərində]]

**In God We Trust** — ABŞ və Floridanın rəsmi dövlət devizi. Mənası **"Biz Tanrıya Ümid Bağlayırıq"** deməkdir.

## İstinadlar
ABŞ gerbi

**Birləşmiş Ştatların Böyük möhürü** (), Amerika Birləşmiş Statları hökumətinin buraxdığı sənədlərin həqiqiliyini təsdiq etmək üçün istifadə olunan dövlət emblemidir. Böyük möhürün rəsmi qoruyucusu ABŞ Dövlət katibidir. Böyük möhürü Vaşinqtonda, Dövlət Departamentinin sərgi zalında görmək olar. Möhürün üz hissəsi çox vaxt ABŞ gerbi adlanır.
Birgül Ayman Güler

**Birgül Ayman Güler** ()— Boşnak əsilli Türk alimi, yazıçısı və siyasətçisi.

## Həyatı
Mərmərə universiteti Kamu Yönetimi bölümünden məzun olduqdan sonra Ankara Universitetində Yüksek Lisans ve doktorluq oxudi. 2002-ci ildə Yönetim Bilimi alanında profesorluq ünvanı aldı. Halen (2008) kadrosunun bulunduğu Ankara universitesi xaricində TODAIEdə də dərs deyir. Çap olunmuş çox sayda kitabı və məqaləsi vardır. Çeşitli dərnəklərdə üzvülüyü var və bir siyasi partiyanın qurucuları arasında yer almaqdadır. 14 aprel 2007 Tandoğan mitinqi və Anıtkabir yürüyüşünün çıxışçıları arasında idi. 24 Dönəm İzmir Milletvekili olarak TBMMyə daxil oldu.

"Kürt milliyetçiliğini bana 'ilericilik' ve 'bağımsızcılık' diye yutturamazsınız. Türk ulusuyla Kürt milliyetini eşit, eş değerde gördüremezsiniz." sözleri bir çok tartışmaya neden olmuştur.

## Xarici keçidlər
* Ankara Üniversitesi Yönetim Bilimleri Sayfası 
* Birgül Ayman Güler'in resmi sitesi

## İstinadlar
Berqama

**Berqama** () — İzmir ilinin ilçəsi. İzmirin şimalında yer alır. İl mərkəzinə uzaqlığı 78&nbsp;km-dir. İlçənin cənubunda Əliağa ilçəsi, şərqində Qınıq ilçəsi və Manisa ili, şimalında Balıkəsir ili, qərbində Dikili ilçəsi, cənub-qərbində isə Egey dənizi yerləşir. İlçənin sahəsi 1,544&nbsp;km2-dir. 2019-cu ilin statistikasına əsasən ilçə əhalisi 103,867 nəfərdir.

Antik Perqam şəhəri () ilçənin mərkəzində yerləşir, Zevsın şəhəri sayılırdı, burada tibb və yazı inkişaf edirdi. Perqam antik zamanlarda Misia vilayətinin mərkəzi şəhərlərindən biri idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hüseynqulu xan Zəngənə

**Hüseynqulu xan Zəngənə** (?-?) — Zəngənə elinin başçılarından, Nadir şah Qırxlı-Avşarın sərkərdəsi.

## Həyatı

Hüseynqulu xan Hacı Hüseynəli xan oğlu Kirmanşah şəhərində doğulmuşdu.Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı.

12 mart 1729-cu ildə Nadir Hüseynqulu xanı Gilan əyalətinə hakim təyin etdi. Həmin zaman Gilan rusların əlində idi. Nadir Rusiyaya elçi göndərin Gilan və Astrabadı geri tələb etdi.

1730-cu ilin martında Nadir Həmədana doğru istiqamət götürdü. Onun qoşunu 25 min nəfərlik süvari və piyadalardan ibarət idi. Bu yürüşdə onu toplar və zənburəklər müşayiət edirdilər. Eyni zamanda o, Tehrandakı qüvvələrə də xəbər göndərdi ki, Qəzvin-Ave yolu ilə Azərbaycanın cənub-qərbinə doğru hərəkət etsinlər. Hüseynqulu xan Zəngənə özünün beş min nəfərlik dəstəsi ilə Gülpayqan yaxınlığında düşərgə saldı. O da Nadirdən tapşırıq aldı ki, Nəhavəndə tərəf irəliləsin.

Havalar münasib olan kimi Nadir Behbehan və Şüştərdən keçib Dizfula gəldi və mövcud olan məlumatlara görə, yolu üzərindəki çayların aşmasına görə bir neçə gün hərəkətini təxirə salmalı oldu. Qısa fasilədən sonra Nadir Xürrəmabad yolu ilə Borucərdə çatdı. Burada olarkən Hüseynqulu xan Zəngənəyə tapşırdı ki, Kermanşaha doğru irəliləyib həmin məntəqəni Osmanlı qüvvələrindən təmizləsin. Tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra Hüseynqulu xan Zəngənə Kermanşah hakimliyini öz üzərinə götürməli idi.

Nadirin qoşunları ilə Həmədana daxil olması xəbərini eşidən Sənəndəcdəki Osmanlı qarnizonunun rəhbəri də oranı tərk etməyi qərara aldı. Bununla, Sənəndəc də döyüşsüz və müqavimətsiz Osmanlı qüvvələri tərəfindən tərk edildi. Belə olanda, Nadir diqqətini Kermanşaha çevirdi. Yaxınlıqdakı böyük məntəqələr arasında Kermanşah hələ də Osmanlı qüvvələrinin nəzarəti altında qalmaqda idi. Bu şəhərin geri qaytarılması məqsədilə Nadir, Hüseynqulu xan Zəngənəyə müvafiq tapşırıq verdi. Hüseynqulu xan dəstəsi ilə Kermanşaha yollandı, onun dağlıq yollarla irəliləməsi müəyyən təhlükə ilə bağlı idi. Kermanşah hakimi təyin edilmiş Həsən paşa şəhərin iki fəsəngliyində, dağlıq ərazidə əlverişli müdafiə mövqeləri tutaraq Hüseynqulu xanın dəstəsinin qarşısını kəsdi. Hüseynqulu xan rastlaşdığı müqaviməti nəinki qıra bilmədi, hətta ağır zərbə alaraq geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

Xəbər Nadirə çatan kimi Kermanşaha doğru hərəkət etmək əmri verdi. O, qüvvələrinin bir hissəsini öncədən yola saldı, özü isə sonradan onların arxasınca hərəkətə başladı. Həsən paşa eşidəndə ki, Nadir qüvvələri ilə Hüseynqulu xanın köməyinə gəlir, bütün topları, hərbi təchizatı Kermanşahda tərk edib Bağdada çəkildi. Bununla da, ikinci cəhddə Kermanşah da Osmanlı qoşunlarından təmizləndi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Zəngənə eli və məşhur şəxsiyyətləri, Bakı, "Soy" dərgisi, 2010.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Zəngənə eli

## Xarici keçidlər
TİR

**TİR** () — 14 noyabr 1975-ci ildə Cenevrədə yaradılmışdır. "TİR carnet" Beynəlxalq yükdaşımalarda istifadə olunan sənəddir.

## Həmçinin bax
* Varşava Konvensiyası
* CMR Konvensiyası
* FIATA
Əli Zitouni

**Əli Zitouni** (Ərəbcə: علي زيتوني) (d. 11 dekabr 1981) — Tunisli futbolçu.

## Həyatı

Karyerası daha çox vətəninə bağlı olan Əli Zitouni 2007-ci ildən “Antalyaspor”da oynayır. Bu müddətdə 132 oyunda 22 qol vurub. Hücumçu 1999-cu ildən şərəfini qoruduğu yığmasının heyətində 45 oyunda 14 dəfə fərqlənib. 2002-ci Yaponiya və Cənubi Koreyada keçirilən dünya çempionatının final mərhələsinin, bundan 2 il sonra Afina Olimpiadasının iştirakçısı olub.

Tunisin 2004 Olimpiya kadrında da yer almışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Leo Hovard

**Leo Hovard** () — ABŞ kinoaktyoru, model.

## Filmoqrafiya

## Mükafatlar və nominasiyalar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi vebsayt
* 
* Leo Howard

## İstinadlar
Oliviya Holt

**Oliviya Hastinqs Holt** () — ABŞ aktrisası və müğənnisi.

## Filmoqrafiya

## Diskoqrafiya

## İstinadlar
Ross Linç

**Ros Şor Linç** (ing. *Ross Shor Lynch*; ), Amerikan aktyoru, müğənnisi, musiqiçisi və rəqqasıdır. Ən məşhur rolu Disney Channel istehsalı olan Ostin və Ellİ serialındaki Ostin roludur.

## Həyatı
Ros Linç dördüncü sinifdən etibarən evdə dərs almağa başladı. Gitara çalmağı və mahnı oxumağı öyrəndi. R5 adlı qrupun baş solistidir. Qrupda qardaşları Riker Linç, Rokki Linç, bacısı Raydel Linç və ən yaxın dostu Ellington Ratliff var.

### Filmoqrafiyası

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
* İnstagram
* Tvitter
Lora Marano

**Lora Marano** () — Amerikan yeniyetmə aktrisası.Without a Trace və Back to You adlı iki serialda də baş rolu qızı olaraq iştirak etdi. Ulduzunun daha çox parlamasına səbəb olan serial isə hələ də davam edən Disney Channel serialı Ostin və Ellidir. Eyni zamanda bacısı Vanessa Marano da aktrisadır. Anası Ellen Marano bir aktrisadır, atası isə xüsusi bir universitetdə profesordu.

## Həyatı
Lora Marano ilk rolunu beş yaşındaykən boynuna götürdü. Karierində saysız reklam aktyorluğu və boynuna götürdüyü kiçik rollar var. Daha böyük rollar əldə Without a Trace serialı ilə birlikdə başlamışdır.

FOXun oyun şousu olan Are You Smarter "Than a 5th Grader?"də yer almışdır və FOX'un "Back to You" adlı "sitcom" serialında Gracie Carr rolunu oynamışdır. Star işığını ən çox göstərməsini təmin edən Ostin və Elli serialındaki Elli rolu. Lora özü kimi oyunçu olan bacısı Vannesa Maranonun "Switched At Birth" serialına qonaq olmuşdur

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lora Marano bioqrafiyası
Şah Mahmud Qureyşi

**Məhdum Şah Mahmud Qureyşi** (, 22 iyun 1956) — Pakistanın xarici işlər naziri.

## Həyatı
1956-cı il iyunun 22-də Maridə anadan olmuşdur.
1978-ci ildə Pəncab Universitetini bitirmişdir, ixtisasca aqronomdur.1983-cü ildə Kembric Universitetinin magistraturasında təhsil almışdır.
1985-1988, 1988-1990 və 1990-1993-cü illərdə Pəncab əyalət assambleyasına üzv
seçilmişdir.
1988-1990-cı illərdə Pəncab əyalətinin Planlaşdırma və İnkişaf Naziri.
1990-1993-cü illərdə Pəncab əyalətinin Maliyyə Naziri.
1993-1996-cı illərdə Pakistan Milli Assambleyasının üzvü seçilmişdir.
1994-1996-cı illərdə Parlament işləri üzrə dövlət naziri olmuşdur.
2002-2007-ci illərdə Pakistan Milli Assambleyasının üzvü seçilmişdir.
2008-ci ildə Pakistan Milli Assambleyasının üzvü seçilmişdir.
31 mart 2008-ci il tarixində Xarici İşlər Naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir.
Pakistan Xalq Partiyasının üzvüdür. Evlidir, bir oğlu, iki qızı vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Sofo Gelovani

**Sofo Gelovani** (Gürcücə: სოფო გელოვანი) — 21 mart 1984-cü ildə anadan olan gürcü müğənni.

Sofo Gelovani Nodiko Tatişvili ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Gürcüstanı "Waterfall" mahnısı ilə təmsil edib və Gürcüstana 15-ci yeri qazandırıb.

## İstinadlar
Antioks Süni

**Antioks Süni** və ya **Andovk Süni** () – Sünik sülaləsindən olan antik dövr Ermənistan dövlət xadimi.

## Bioqrafiya
Antioks Süni Sünikin qədim və yerli sülalələrindən olan irsi hakim sülaləsi Sünik sülaləsinin nümayəndəsi olmuşdur. Atası Sünik sülaləsinin patriarxı olan Antioks Mamikonyanlar sülaləsindən qızla evlənmiş, öz qızı Pərəncəmi isə Böyük Ermənistan hökmdarı II Arşaka ərə vermişdi. 338-ci ildən Artavazd Mamikonyanın taxta gəlməsinə kimi Antioks Süni Arşavir Kamsarakanla birlikdə Böyük Ermənistanın sparapeti olmuşdur.

Erməni çarı Tiranın əsirlikdən qayıtmasından (350) sonra Antioks Arşavir Kamsarakanla birlikdə ölkənin müdafiəsinə rəhbərlik etmiş, işğalçı fars qüvvələrinə qarşı mübarizə aparmışdı. İmperaot və Antioks Süninin rəhbərlik etdiyi Roma ordusu Bosx döyüşündə II Şapuru məğlub etmiş və Ermənistanın müstəqilliyinin, II Arşakın hakimiyyətinin tanınmasına nail olmuşdu. Tezliklə II Arşak Antioksun qızı ilə evlənmiş, Antioks özü isə Sünik sülaləsinin patriarxı təyin edilmişdi. Moisey Xorenlinin verdiyi məlumata görə Tiqranakert şəhərinin idarəçisi olan Antioks farsların şəhərə dəfələrlə hücum etmələrinə baxmayaraq, hər dəfə şəhəri uğurla müdafiə edə bilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Sünik sülaləsi
* Böyük Ermənistan
Nöqtə (film, 2008)

**"Nöqtə"** — Dərviş Zaimin 2008-ci ildə çəkilmiş filmidir. Uzun zaman əvvəl etdiyi bir cinayətə görə əzab çəkən və çəkdiyi əzabdan qurtulmağa çalışan bir adamın hekayəsindən bəhs edir.

## Mükafatları
*27-ci Beynəlxalq İstanbul Film Festivalı, Ən Yaxşı Türk Rejissoru mükafatı — Dərviş Zaim
*45-ci Qızıl Portağal Film Festivalı, Ən Yaxşı Rejissor mükafatı — Dərviş Zaim
*45-ci Qızıl Portağal Film Festivalı, Ən Yaxşı Operator mükafatı — Ercan Yılmaz
Boa

**Boa**-yatağanlar fəsiləsindən ilan. Uzunluğu təqribən 4 m-dək olur. Metal parıltılı pulcuqlarının rəngi çox gözəl və dəyişkəndir. Boa tropik Amerikada yayılmışdır. Meşədə,ağaclarda və yerdə yaşayır. Əsasən gecələr ovladığı kiçik heyvan və quşlarla qidalanır. Bütün yatağanlar kimi Boa da ovuna sarılaraq onu boğur. Dərisindən kiçik çantalar, portfellər və s hazırlanır

## İstinadlar
Zəncan vilayəti

**Zəncan vilayəti** — Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

## Ümumi məlumat
Zəncan vilayəti İranın mərkəz və şimal-qərb hissəsində yerləşirdi.12 şəhəri və 15 qəsəbəsi var. Zəncan mülayim iqlimə malikdir. Dağlıq ərazi oluğuna görə ab-havası çox yaxşıdır. Bu vilayətdə təbii su mənbələri olduqca çoxdur.

Vilayətin mühüm çaylarından biri də Ağ çaydır. Zəncanlılar onu "Qızılüzən çay" adlandırırlar. Bu ərazinin torpaqları əkinçilik üçün çox əlveişlidir. Zəncanda daha çox taxıl və taxıl məhsulları istehsalı üçün münbit torpaqlar vardır. Zəncanın "tarım" düyüsü təkcə İranda deyil, bütün dünyada məşhurdur. Bu ərazi həm də dənli bitkilərin və göyərtinin mənbəyidir.

Zəncanda kənd təsərrüfatı çox inkişaf etmişdir. Burada bol miqdarda meyvə və pambıq da becərilir.

Zəncanda əl sənayesi də çox inkişaf etmişdir. Xalçaçılıq, kilim və cecim toxumaq, bıçaq düzəltmək, misgərlik, güləbətinlə bafta tikmək, saxsı qab hazırlamaq zəncanlıların əsas peşəsidir.

## Zəncan şəhəri
Vilayətin mərkəzi olan Zəncan şəhərinin tarixi haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Belə ki, bu barədə məlumat verilən mənbələrdən birində- "Nüzhətülqülub" kitabında göstərilir ki, şəhərin yaranma tarixi Ərdəşir Babəkanın zamanına, yəni III əsrə təsadüf edir. Bu zamanlar onun adının Şəhin-Zənqan-Zəncan formasında dəyişildiyini də yazırlar.

Zəncanın mühüm tarixi yadigarlarından şəhərin mərkəzində yerləşən Cümə məscidini, şəhərin 45 km-də yerləşən Sultaniyyə günbəzini (bunun haqqında növbəti xəbərdə ətraflı danışacağıq), Hələbioğlu məqbərəsini, Molla Həsən Kaşani məqbərəsini, İmamzadə Yaqub məqbərəsini, Kətəlixor mağarasını, Zəncan çayının üzərindəki Mirbəhayəddin körpüsünü göstərmək olar. Bütün bu saydığımız yerlərin hamısı tarixinə, mənzərəsinə görə İranın mühüm turistik və görməli yerlərindən hesab edilir.

Lakin onların arasında öz qədimliyinə və özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən Zəncanın tarixi bazarı da mühüm yer tutur. Tarixinə görə bu bazarı 2 yerə ayırmaq olar:

1. Bazar kompleksini təşkil edən aşağı hissə Səfəvilər zamanı I Şah Təhmasib tərəfindən tikilib.

2. Yuxarı hissə isə Fətəli şah Qacar zamanında tikilib. Bazarın bir neçə tarixi karvansarası, hamamı vardır.

## Mahalları
# Xərqan mahalı
# Oryad mahalı
# Çaypara mahalı
# Qənibəyli mahalı
# Qızılkeçili mahalı
# Ənquran mahalı
# İçrud mahalı
# Səidabad mahalı
# Qoltuq mahalı

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar. Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, səh. 279–281

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Zəncan xanlığı

## Xarici keçidlər
Dərgəz

**Dərgəz** (Farsca: درگز, qədim adı: 'Məhəmmədabad') — İranın Rəzəvi Xorasan ostanında şəhər.

Ostanın eyni adlı Dərgəz şəhristanının idarə mərkəzi olan şəhərin 2006-cı ildə rəsmi əhalisi 34.305 nəfər ve 9.196 ailədir.

Şəhər əyalətin şimalında, Türkmənistan sərhəddi yaxınlıqında yerləşir. Məşhədə 266 km. uzaqlıqdakı şəhər, 22 nömrəli magistralından 130 km. içəridədir.

Qədim adı 'Məhəmmədabad' olan şəhər, şübhəsiz İran mədəniyyətinin ən əski mərkəzlərindən birisidir. Yaxınındakı dağlıq saytda aparılan qazıntılar, Fars və Sasani dönəmləri və tarix öncəsi çağlara qədər uzanan əsərlər ortaya qoymuşdur. Çox sayda höyük və digər antik saytları da saytın zəngin tarixi və mədəni irsin çox dəlil vermişdir. İslam döneminden sonra Dara, Daragyard, İslam öncəsi dönəmdə fars Pavart və Bavard, Əbivərd adlarıyla şəhər ətrafı tarix boyunca fərqli adlarla məlumdur.
Zəngin bazarı və bərəkətli torpaqlara giriş sayəsində, şəhərin qonşu Nisaya görə çox daha rifahlı və böyük Xorasan sahəsinin ən böyük və ən zəngin şəhərlərindən biri olaraq tanınır.

## Xarici keçidlər
*  ITTO:Daregaz
*  İranpedia'da 'Daregaz' 

## İstinadlar
El Sueño De Morfeo

**El Sueño De Morfeo** — İspaniyanı 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində "Contigo Hasta El Final" mahnısı ilə təmsil etmiş olan qrup.

## İstinadlar
Emmili de Forest

**Emmili de Forest** (tam adı: *Emmili Şarlotta-Viktoriya de Forest*, ; ) — Danimarka müğənnisi. O, ifa etdiyi "Only Teardrops" mahnısı ilə "2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi"nin qalibi olmuşdur.

## İlk illəri
Emmili Forestin atası isveçli, anası isə danimarkalıdır. O, 9 yaşından oxumağa, 14 yaşından isə şotland müğənni Freyzer Nil ilə əməkdaşlıq etməyə başlayıb. Onunla birlikdə Emmili bir çox konsert və festivallarda iştirak edib. 2011-ci ildə Emmili de Forest Kopenhagenə köçüb və burada öz təhsili davam etdirib.

## 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində iştirakı
26 yanvar 2013-cü ildə Emmili "Dansk Melodi Grand Prix 2013" müsabiqəsinin seçmə mərhələsinin finalında iştirak edib və 2013-cü ildə İsveçin Malmö şəhərində təşkil olunan 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Danimarkanı təmsil etmək hüququ qazanıb. Müsabiqənin yarımfinalında Emmili de Forest "Only Teardrops" mahnısını ifa edərək finala çıxıb və finalda 281 xal toplayaraq qalib olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı