Seuso xəzinəsi

**Seuso xəzinəsi** və ya **Sevso xəzinəsi** (; ) — Roma imperiyası dövrünə aid olan qiymətli gümüş qablar toplusu. Xəzinə IV-V əsrlərə aid edilir və nadir sənətkarlıq nümunəsi hesab olunur. Seuso adı xəzinənin ən böyük qablarından birinin üzərində həkk olunmuş latın dilində "SEVSO" yazısından götürülüb. Xəzinə təxminən 14 parçadan ibarətdir və hər biri incə oymalar, təsvirlər və dekorativ elementlərlə bəzədilmişdir.

Bu qiymətli xəzinənin haradan tapıldığı uzun müddət mübahisə mövzusu olub. Tarixi sənədlərə və araşdırmalara əsasən, xəzinənin hazırkı Macarıstan ərazisində, Balaton gölü yaxınlığında tapıldığı ehtimal edilir. Lakin bu tapıntı XX əsrin ikinci yarısında gizli yollarla bazara çıxarılmış və müxtəlif ölkələrdə satışa çıxarılmışdır.

Seuso xəzinəsi 1980-ci illərdə beynəlxalq səviyyədə mübahisəli mülkiyyət davasına səbəb olmuşdur. Əvvəlcə bu xəzinəni Britaniyada bir neçə kolleksiyaçı əldə etsə də, daha sonra onun mənşəyi araşdırılaraq qanunsuz şəkildə əldə edildiyi müəyyən edildi. Macarıstan dövləti illər boyu bu xəzinənin geri qaytarılması üçün hüquqi mübarizə aparmışdır. 2017-ci ildə Macarıstan hökuməti xəzinənin əsas hissəsini geri qaytarmağa nail oldu.  Bunun üçün onlar əvvəlcə 2014-cü ildə 7 ədəd gümüş qabı, daha sonra isə 2017-ci ildə qalan hissəsini satın aldılar. Beləliklə, Seuso xəzinəsi uzun fasilədən sonra rəsmi şəkildə Macarıstana qaytarıldı və Budapeştdə sərgilənməyə başladı.

Bu xəzinə qədim Roma dövrünün sənətkarlıq və lüks həyat tərzini əks etdirən ən mühüm tapıntılardan biri hesab olunur. O, təkcə maddi dəyəri ilə deyil, həm də tarixi və mədəni əhəmiyyəti ilə xüsusi yer tutur. Seuso Xəzinəsi, qədim dövrlərin bədii incəsənətini öyrənmək baxımından mühüm mənbə olmaqla yanaşı, həm də müasir dövrdə mədəni irsin qorunması ilə bağlı vacib nümunələrdən biridir.

## Aşkar olunması

İddiaya görə, Seuso xəzinəsini 1975–76-cı illərdə Polqardi yaxınlığında tapmış şəxs Yojef Şümek olmuşdur. Xəzinə ilk dəfə 1980-ci ildə diqqət çəkmişdir. Belə ki, Vyanadan olan iki qədim əşyalar tacirinə məxsus bir əşya Londonda satışa çıxarılmışdır. Daha sonra bazara digər əşyalar da daxil olmuş və tam xəzinə olduğu güman edilən kolleksiya 7-ci Nortqempton Markizi Spenser Komptonun rəhbərlik etdiyi konsorsium tərəfindən satın alınmışdır. Xəzinə ilə bağlı təqdim olunan sənədlərdə onun əvvəlcə Livanın Tir və Sidon bölgələrində tapıldığı bildirilirdi. Bu məlumat əsasında konsorsium kolleksiyanı Los-Ancelesdəki Qetti Muzeyinə 10 milyon dollara satmaq üçün razılığa gəlmişdi. Lakin bu satış baş tutmadıqdan sonra, xəzinə 1990-cı ildə Nyu-Yorkda Sotbis auksion evi tərəfindən satışa çıxarılmış və "Şərqi Roma imperiyasının Finikiya əyalətindən gələn əsər" kimi təsvir edilmişdir.

### Hüquqi mübahisə
Satış dayandırıldı, çünki təqdim olunan sənədlər saxta hesab edildi və Macarıstan, Yuqoslaviya və Livan hökumətləri xəzinə üzərində mülkiyyət hüquqlarını iddia etdilər. Macarıstan hakimiyyəti iddia edirdi ki, xəzinə təxminən 1975–76-cı illərdə Polqardi şəhəri yaxınlığında gənc əsgər Yojef Şümek tərəfindən tapılmışdır. Şümekin cəsədi 1980-ci ildə yaxınlıqdakı bir zirzəmidə tapıldı. O dövrdə aparılan rəsmi araşdırma onun intihar etdiyini müəyyən etdi, lakin sonradan polis bunun qətl olduğunu bildirdi. 2012-ci ilə qədər onun ölümü ilə bağlı cinayət araşdırması hələ də davam edirdi.

Yuqoslaviya tərəfi isə iddia edirdi ki, xəzinə ilk dəfə 30 iyun 1960-cı ildə İstriyanın (müasir Xorvatiya) Barbariqa kəndində tapılmışdır. Kənd Roma imperiyası dövründə mühüm şəhər olan Pula şəhərinin 20 kilometrliyində yerləşir. Yerli şahidlərin sözlərinə görə, xəzinə Yuqoslaviya Xalq Ordusuna (YXO) məxsus hərbi kompleksin yaxınlığındakı köhnə xəndəklərdə aşkar edilmişdir. 1980-ci illərdə Yuqoslaviya hakimiyyəti Vesna Jirardi-Yurkiçin rəhbərlik etdiyi arxeoloqlara həmin ərazidə qazıntı aparmağa icazə vermişdi. Şahidlərin bildirdiyinə görə, aşkar edilən 14 artefakt xəzinənin yalnız kiçik bir hissəsi idi. Əraziyə gələn əsgərlər və polis əməkdaşları tapıntıların siyahısını hazırlamaq üçün altı gün vaxt sərf etmişdilər. Lakin bu tapıntılar hərbi zona daxilində olduğu üçün bu haqda çox az məlumat ictimaiyyətə açıqlanmışdı.

Yuqoslaviya arxeoloqları xəzinənin mənşəyi ilə bağlı heç bir qəti sübut təqdim edə bilməsələr də, artefaktlardan götürülmüş torpaq nümunələrinin bu bölgənin torpağı ilə uyğun olduğu müəyyən edilmişdi. Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra müstəqillik əldə etmiş Xorvatiya bu işi davam etdirdi və torpaq analizinin nəticələrini Nyu-York məhkəməsinə təqdim etdiyi mülkiyyət iddiasına daxil etdi.

### İppolit dəsti
1993-cü ilin noyabrında Nyu-York Apellyasiya Məhkəməsi iddiaları rədd etdi və 1987-ci ildə 7-ci Nortqempton Markizi tərəfindən yaradılmış etimad fondundan xəzinənin müsadirə edilməsinə əsas görmədi. Bu qərar 1994-cü ilin aprelində Apellyasiya Şöbəsi tərəfindən də təsdiqləndi. Məhkəmə prosesləri davam edərkən, xəzinə bank anbarında saxlanılırdı. Nortqempton Markizi, gümüş kolleksiyanı satın alarkən aldığı hüquqi məsləhətlərlə bağlı zərərə görə hüquq firması *Allen & Overy*-yə qarşı məhkəmə iddiası qaldırdı. Bu iş 1999-cu ildə məhkəmədənkənar qaydada həll edildi və iddiaya görə, Markizə 15 milyon funt sterlinq kompensasiya ödənildi. 1999-cu il iyunun 25-də Britaniya parlamentində, Lordlar Palatasında verilən yazılı cavablarda Britaniya hökuməti bildirdi ki, artıq bu məsələyə dair heç bir marağı yoxdur və hüquqi prosesləri davam etdirməyəcək.

Macarıstanın xəzinə üzərində mülkiyyət iddiasını dəstəkləyən əsas faktlardan biri "Ovçu lövhəsi" adlı qabın üzərindəki yazıdır. Orada "Pelso" sözü həkk olunmuşdur ki, bu da Roma dövründə Macarıstandakı Balaton gölünün adı idi. Bundan əlavə, 1873-cü ildə Balaton gölü yaxınlığında tapılmış bir Roma tripodunun bəzəkləri Seuso xəzinəsindəki əşyalarla oxşarlıq təşkil edir. Alimlər hesab edirlər ki, bu artefaktlar eyni ustalar tərəfindən hazırlanmışdır. Hazırda həmin tripod Budapeştdəki Macarıstan Milli Muzeyində saxlanılır.

### Sonrakı hadisələr
2006-cı ilin sentyabrında Londonda yerləşən Bonhams auksion evi Seuso xəzinəsini özəl şəkildə nümayiş etdirmək niyyətində olduğunu elan etdi. Bu, kolleksiyanın ya xüsusi razılaşma ilə, ya da açıq hərrac vasitəsilə satılacağına işarə kimi qəbul edildi. Lakin Macarıstanın Təhsil və Mədəniyyət Nazirliyinin nümayəndəsi Britaniya hakimiyyətini rəsmi şəkildə xəbərdar edərək xəzinənin satışının qarşısının alınmasını tələb etdi.

2006-cı il oktyabrın 12-də Lordlar Palatasında Britaniya hökumətinin bu işə yenidən baxması məsələsi müzakirə edildi. Müzakirələr əsasən Macarıstanın 2004-cü ildə Avropa İttifaqına daxil olmasından sonra Seuso Xəzinəsi ilə bağlı iddiasını gücləndirmək ehtimalı üzərində cəmlənmişdi. Bonhams auksion evi 17 oktyabr 2006-cı ildə xəzinəni özəl sərgidə nümayiş etdirdi. 2007-ci ilin martında *The Art Newspaper* qəzetində dərc olunan məqalədə xəzinəyə aid 187 gümüş qaşıq, 37 gümüş içki qabı və 5 gümüş kasa olduğu iddia edilirdi. Bunlar daha əvvəl məlum olmayan, lakin orijinal xəzinənin bir hissəsi hesab edilən əşyalar idi.

2008-ci ilin fevralında macar arxeoloqu Jolt Visi yeni araşdırmalar təqdim etdi. Onun tədqiqatları Seuso xəzinəsinin Macarıstanın Balaton gölü bölgəsindən gəldiyi ehtimalını daha da gücləndirdi. Həmin ilin dekabrında *Channel 4* televiziyasının *Time Team* adlı arxeoloji proqramı xəzinə ilə bağlı xüsusi buraxılış hazırladı. Proqramda Macarıstanın xəzinənin Polqardi yaxınlığında tapıldığına dair sübutları təqdim edildi. Bununla belə, 7-ci Nortqempton Markizi planlaşdırılmış müsahibədən imtina etdi və Channel 4-a Londondakı Bonhams anbarında saxlanılan xəzinəni çəkməyə icazə verilmədi. Beləliklə, Seuso xəzinəsi ilə bağlı mübahisələr uzun illər davam etdi və müxtəlif ölkələr onun mənşəyi və mülkiyyəti üzərində iddia irəli sürdü. . 2014 və 2017-ci illərdə Macarıstan hökuməti xəzinənin əsas hissələrini geri qaytarmağa nail oldu və bu qiymətli artefaktlar hazırda Budapeştdə sərgilənir.

## Qalereya


File:Geometrikus-tál.jpg|
File:Vadásztál.jpg|
File:Vadásztál (2).jpg|
File:Dionüszosz kancsó.jpg|
File:Dionüszosz amfóra.jpg|
File:Állatalakos kancsó.jpg|
File:Illatszeres doboz.jpg|
File:Akhilleusz tál.jpg|
File:Meleagrosz-tál.jpg|
File:Meleagrosz-tál (2).jpg|


## İstinadlar

## Mənbə
* *Antiques Trade Gazette*, 30 September 2006
* Ruth E. Leader-Newby — *Silver and Society in Late Antiquity: Functions and Meanings of Silver Plate in the Fourth to Seventh Centuries*
* Marlia Mundell Mango and Anna Bennett — "The Sevso Treasure" in *Journal of Roman Archaeology* Suppl. 12:1, 1994.

## Əlavə ədəbiyyat
* Leo V. Gagion, Harvey Kurzweil and Ludovic de Walden — "The Trial of the Sevso Treasure: What a Nation Will Do in the Name of Its Heritage" in Kate FitzGibbon, ed. — *Who Owns the Past? Cultural Policy, Cultural Property and the Law*. (Rutgers University Press, 2005) 

## Xarici keçidlər

* "Seuso Research Project Official Site"
* "Thinking about the Sevso Treasure" Merryman, J.H. (12 March 2008). Stanford Public Law Working Paper No. 1105584
* "Seuso-treasure Repatriated" (26 March 2014; Budapest Museum of Fine Arts)
* "Shame still hangs over the Sevso hoard" (29 April 2014; *The Art Newspaper*)
* "The Curse of the Sevso Silver" Landesman, P. (November 2001) theatlantic.com