open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qarayilər

**Qarayilər**, **Gəraylılər**, **Qaraylar**, **Qara Tatarlar** və ya **Karayitlər**()  İranda yaşayan Türk soylu xalqlardandır.Qəraylərin çoxu Rəzavi Xorasan ostanının Türbət Heydəriyə şəhərində sakindirlər.Bu şəhəri İshaq xan Qarayi təsis edib. Qarayilər həm də Rəzavi Xorasan ostanının Türbət Cam şəhərində, Kirman ostanının Sircan və Bərdsir şəhərlərində və Qaşqayların arasında da yaşayırlar və Qaşqay elinin oymaqlarının birini təşkil edirlər.

## Tarixçə
XII əsrdə Qəraylər Monqolustanın Qaraqum məntəqəsin işğal etdilər amma sonra Monqollar onları məğlub etdilər. Monqolların qələbəsindən sonra iki qrupa bölündülər.Bir qrup ərazilərin öz ata-baba torpaqlarında saxladılar Digər qrup Hülaku xan ilə İran və Azərbaycanı fəth etmək üçün əməkdaşlıq etdilər.Monqulların hakimiyyətinin tənəzzülündən sonra Türkiyə hicrət etdilər. 14-cü əsrdə Əmir Teymur 40000 Qarayi ailəsin Türkiyədən Səmərqənddə köçürdü ki onlardan 12000 ailə Xorasana getdilər. 16-cı əsrdə Səfəvilər dövləti onların bir qismin Hərat və Mərvdə sakinləşdirdi. Amma sonra bu qəbilər Məşhədin cənubuna qayıtdılar.18-ci əsrdə Nadir şah Əfşar, Xorasanın şərqin onlara verdi və Türbət Heydəriyə onların mərkəzi oldu.Qacarlar dövründə onlar müstəqilliklərini mərkəzi hökumətdən saxlamışdırlar amma Abbas mirzə Qovanlı-Qacar, onların liderləri Məhəmməd xanı həbs edəndən sonra Qarayilərin müstəqillikləri və Türbət Heydəriyədə ki hakimiyyətləri sona çatdı və Qacar şahları və şahzadələri məntəqənin hakimiyyətin ələ aldılar və ondan sonra Qarayi elinin liderləri bütün 19-cu əsrin boyunda məntəqənin Qacar hökmdarının vəziri və müavini kimi oldular.Məhəmməd xan Təbrizdə bir hörmətli məhbus kimi şəxsi evində yaşadı və sonra orada da vəfat etdi.

## Dil və Məzhəb
Qarayilər əski zamanlarda kamilən Türk dilli xalqlardan idilər və dinləri Şamanizm, Yəhudilik, Xristianlıq və İslam idi. Hal-hazırda İrandakı Qarayilərin əksəriyyəti Fars dilli və Bəluc dilli olublar və çox azı Türk dilində danışırlar, və əksəriyyətinin dini İslam və şiə məzhəbidir.

## Yaşayış yerləri
### Gəraylı adıyla
*Rəzavi Xorasan ostanı: Cacərm (Maqsudlu və Ramazanlı oymaqları)
*Gülüstan ostanı: Ramiyan
*Şimali Xorasan ostanı: İsfərayen (Ərğianlı oymaqı) - Bocnurd

## Həmçinin bax
*Boğayrı oymağı
*Məhəmməd xan Gəraylı
*Qaraylar
*Gəraylı
*Türbət Heydəriyə

## Xarici keçidlər
*Xalçalıq Qarayi-Gərayli Türklərinin arasında Yaponiyada İranın Əldəqayırma Xalça İttifaqının Saytı
* Encyclopædia Iranica :GERĀYLĪ

## Mənbələr
*« ‌مقاله نقش و نگارهاي‌ گليمينه‌هاي‌ طايفه‌ كوركي‌ از ايل‌ قرايي‌ سيرجان‌ و بردسير». فصلنامه‌ عشايري‌ ذخاير انقلاب‌، ش‌ 12،(پاييز 1369) و به‌ نقل‌ از آن‌ در:روزنامه‌ جهان‌ اسلام‌، پنجشنبه‌ 18 مهر 1370.دکتر مرتضی فرهادی
*Türbət Camın etnikləri və tayfaları
*Şiraz barəsində 
*Türbət Heydəriyənin Qarayi xalçaları kitabı,yazıçı:Maykel Keri Kraft
*ORIENTAL RUG REVIEW 
*هاشم جوادزاده. خراسان. ۱۳۸۰. ۱۸۵-۱۸۶
*Ramian gölü 
*"Xəbuşan İtkin Sivilizasiya" kitabı.Yazıçı:Əli Qurbanpur Yami.(fars dilində)
*Bocnurd İslam Dünyası Ensiklopediyasında

## İstinadlar
Çömçədan

**Çömçədan** - mətbəx ləvazimatlarını saxlamaq üçün torba.

Çömçədan  Azərbaycanda uzunsov torba, üz tərəfi Zilinin toxunuş üsulu ilə toxunmuş, ancaq arxa tərəfi isə sadə palaz toxunuşuna bənzəyir. Onda qaşıq, çömçə, oxlov və digər bunlara bənzər məişət əşyaları saxlanılardı. Çömçədan (Qaşıqdan) müxtəlif ölçülərdə toxunsada əsasən 15x35x40 olçülü çımçədana (qaşıqdana) daha çox təsadüf edilir.

Azərbaycanlılar tərəfindən "qaşıqdan" və ya "çömçədan" adlandırılan bu xalça məmulatını türkmənlər çömçə torba adlandırırlar.

## Mənbə
Taxtüstü

**Taxtüstü** — çarpayının (əsasəndə taxta çarpayıların) üzərinə örtülən örtük.

Azərbaycan xalçaları  müxtəlif ölçülərdə toxunur: kiçikləri – xalça, gəbə, namazlıq, taxtüstü, döşənək və iriləri – dəst xalı, gəbə.

Uzunluğu 3 arşın, eni 1,5 arşın olan gəbə növü taxtüstü adlanır. Taxtüstünü taxta çarpayıların üzərinə örtürdülər (keçmişdə belə çarpayılar əhalinin yalnız varlı hissəsinin evində olurdu).

## İstinadlar
Yəhərüstü

thumb|Qotazlı yəhərüstü
**Yəhərüstü (Yəhər üzü,Yəhərüzlüyü, Qacarı)** — Azərbaycanda yəhərin üstünə salınmaq üçün toxunan kiçik ölçülü xovlu xalça.

Azərbaycanda xovlu xalça üsulu ilə toxunmuş və azərbaycanlıların yəhərin yastığının üstünə saldığı rəngbərəng qotazlarla bəzədilmiş kiçik ölçülü yəhərüstünü əsasən imkanlı adamlar toxutdururdular. Yəhərüstü Azərbaycanın bir çox bölgələrində "yəhər üzü" yaxud da "yəhərüzlüyü" adlandırılır.

## Mənbə
Səfəvi-Moğol müharibələri

**Səfəvi-Moğol müharibələri** 1537-ci ildə şah I Təhmasibin Böyük Moğollar imperiyasının nəzarətində olan Qəndəhar şəhərini ələ keçirməsi ilə başlamışdır. Bu müharibə böyük iqtisadi-ticarət əhəmiyyyətinə malik olan Qəndəhar şəhəri uğrunda olmuşdur. Bu müharibədə hərbi əməliyyatlar əsəsən 5 mərhələdən ibarət olmuşdur. Səfəvi-Moğol müharibəsi 1739-cü ildə Hindistanın Karnal şəhərinin Əfşar-Səfəvilərin tabeliyində qalması ilə başa çatmışdır. 

## Həmçinin bax
* Səfəvilər dövləti
* Böyük Moğol dövləti
* Səfəvi-Moğol əlaqələri
Tay dili

**Tay dili** ( ภาษาไทย , *pxasa-txay*) — Tay-kaday dilləri ailəsinin tay dili qrupuna aid olan dil.  Tailandın rəsmi dili. Danışanların sayı  46 milyona yaxındır.

Laos dilinə və şans dilinə çox yaxındır.

Tay dilində durğu işarələri yoxdur, cümlələrin sonunda sadəcə olaraq boşluq buraxılır.

## Mənbə
* Learning Thai the Easy Way
* Русский ресурс, полностью посвящённый тайскому языку. Статьи, уроки. 
* 
* Тайские словари в электронном формате. 
* Статья на Omniglot, посвящённая письменности
* Английско-Тайский словарь
Uçan xalça

**Uçan xalça** və ya **Sehrli xalça** — İnsanların mifik təsəvvürlərində mövcud olmuş fantastik hava nəqliyyatı vasitəsi.

## Tarixi
Dünya nağılları içində sehrli nağıllara daha çox önə verilir. İnsanların mifik təsəvvürləri əks olunan sehrli nağıllarda sehrli qüvvələr – uçan xalça, sehrli güzgü, sehrli tütək, sehrli papaq, sehrli çıraq, divlər, yeddibaşlı əjdahalar, əfsanəvi quşlar və s. iştirak edirlər. Hərçənt bu ideyaya Yaxın Şərq ədəbiyyatında, həmçinin Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox rast gəlmək olur.

## "Uçan xalça"nın bu günü
Müasir texnologiyalar vasitəsilə Dünya nağıllarındakı uçan xalçanın gerçəkləşməsinə bir sıra cəhdlər edilmişdir. Məsələn, Prinston Universitetinin alimləri tərəfindən plastik materialdan hazırlanmış "sehrli xalça" sınaqdan keçirilib. ABŞ-nin Prinston Universitetində bu istiqamətdə tədqiqat aparılır. Aspirant Noa Cafferisin təqdim etdiyi şəffaf plastik təbəqə əks istiqamətlərdə hərəkət edən elektrik yükü sayəsində hərəkət edir. Elektrikin yaratdığı dalğa havanı hərəkətə gətirir və bu da xalçanı itələyir.

Hələlik "uçan xalça"nın sürəti saniyədə 1 santimetrdir. Tədqiqatçı sürəti saniyədə 1 metrə çatdırmaq niyyətindədir. Layihə  uğurlu olarsa, "uçan xalça" şəhərdaxili nəqliyyat kimi istifadə edilə bilər. Bu layihəni gerçəkləşdirmək üçün iki üsul mövcuddur: daha yüngül materialdan və yaxud da daha güclü vasitələrdən istifadə etmək. Qrup indi, bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün Günəş enerjisi ilə işləyən yeni bir model üzərində çalışır. Ancaq "uçan xalça"nın üzərində bir adamı aparması bu gün reallıqdan bir xeyli uzaq görünür.

## Uçan xalça dünya mədəniyyətində
"Uçan xalçalar" ta qədimdən müasir günümüzə qədər ədəbiyyat, kino və cizgi filminin əsas ideyalarından biri olmuşdur.
* Min bir gecə nağılında.
* Min bir gecə baletində.

2015 Avropa Oyunlarının açılış mərasimində Azərbaycan xanəndəsi Alim Qasımov uçan xalça üzərində muğam oxumuşdur.

## İstinadlar
Regimantas Adomaytis

**Regimantas Vaytkusoviç Adomaytis** (; ) — Sovet və Litva aktyoru, SSRİ xalq artisti (1985).

## Həyatı
Regimantas Adomaytis 31 yanvar 1937-ci ildə (başqa mənbəyə görə 31 martda) Şyaulyay şəhərində anadan olmuşdur. 1954-cü ildə Vilnüs Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. 1959-cu ildə buradakı təhsilini bitirmişdir. Artıq 1958-ci ildən o, Vilnüs Konservatoriyasının aktyorluq fakültəsində oxuyurdu. 1962-ci ildə aktyorluq üzrə diplom almışdır.

1962–1963-cü illərdə Kapsukas şəhərinin dram teatrında işləmişdir. 1963-cü ildə Kaunas Dövlət Akademik Dram Teatrının heyətinə daxil olmuş və 1967-ci ilə qədər burada işləmişdir. 1967-ci ildən bu günə qədər Litva Akademik Milli Dram Teatrının aktyorudur.

Vilnüs Filarmoniyasının müğənnisi Eugeniya Bayoritenin həyat yoldaşı olmuşdur.

Ömrünün son illərində ağır xəstə olmuşdur. 20 iyun 2022-ci ildə vəfat etmişdir. Litva Prezidenti Gitanas Nauseda məşhur aktyorun vəfatı ilə əlaqədar başsağlığı vermişdir.

## Filmoqrafiya
# Kral Lir (film, 1970)

## Mükafatları
: -in əməkdar artisti (1973)
: -in xalq artisti (1979)
: Almaniya Demokratik Respublikasının Milli mükafatı (1981)
: -in Dövlət Mükafatı (1982)
:  SSRİ xalq artisti (1985)
:  Litva Böyük Knyaz Qədiminas Ordeninin III dərəcəsi (1997)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Əhməd Kadırov kuboku

**Əhməd Kadırov kuboku** — RF Çeçenistan Respublikasının mərhum prezidenti Əhməd Kadırovun xatirəsinə həsr olunmuş beynəlxalq turnir.

## Tarixi
İlk turnir 2012-ci ildə keçirilmişdir. Türkiyənin Antalya şəhərində yanvarın 28-də start götürən turnirin final matçı fevral ayının 3-də olmuşdur.

## İlk 4-lük
İvao Oyama

## Məlumat
Yaponiyanın 1904–1905-ci il rus imperiyası üzərində fenomenal qələbəsində dəniz müharibələrində əgər əsasən Toqo qalibiyyətli sərkərdə sayılırsa, quru qələbələrində bu şərəfə markiz marşal Oyama layiqdir. Hərçənd ki, general Maresuke Noqi və xüsusilə feldmarşal Talesada Kurokinin və baron Yakosato Okunun adlarını xatırlamamaq da insafsızlıq və ədalətsizlik olardı.

Oyama(1842–1916) markiz və marşal idi. Yaşı 60-ı keçsə də, onun sərkərdəlik dühası 1904–1905-ci il rus-yapon müharibəsində özünü parlaq surətdə əks etdirdi. Oyama 1885–96-cı illərdə Yaponiyanın hərbi naziri idi. Müharibə başlayanda o, Mancuriya və Lyaodun yarımadasında quru qoşunların baş komandanı təyin olundu. Admiral Toqonun Port-Arturu təslim olmağa məcbur etməsində heç şübhəsiz ki, general Noqinin qalanın qurudan beşqat keçilməz hasarlarını dağıdıb müdafiə istehkamlarını tamamilə məhv etməsinin həlledici rolu oldu. Lakin Ernest və Trevor Düpilər yazır: "Mancuriyada rusların böyük qüvvələri vardı. Yaponlar rus ordularını əzib Yalu çayından geri atdılar. Ruslar Lyaoyanda böyük qüvvə cəmləşdirmişdilər. Marşal Oyama bütün yapon quru ordularının komandanı kimi üç birləşmiş qüvvə ilə rus generalı Kuropatkinin yaxşı möhkəmlənmiş mövqelərinə doğru yeridi. Onun ordusu 125 min, ruslar isə 160 minə qədər idilər. Kuropatkin yaponlara qarşı hücuma keçmək istədi. Lakin yerində dayandırıldı. İkinci həmlə təşəbbüsü də boşa çıxdı. Nəticədə ruslar yavaş-yavaş Muqdenə — Şimal tərəfə çəkildilər. Kuropatkinə yeni qüvvələr qoşuldu. Ruslar 200 minlik nəhəng bir ordu ilə mövqe seçməyə gedirdilər. Bilirdilər ki, bu quruda onlar üçün həlledici döyüş olacaq. Şaxe çayında ruslar marşal Oyamanın üzərinə yeridilər. Kuropatkin general Kurokini sıxışdırıb əzmək istəyərkən marşal Oyama 13 oktyabr 1904-cü ildə elə qəzəblə onun üzərinə şığıdı ki, Kuropatkin hücumdan əl çəkib mərkəzə köməyə gəldi. Bu zaman ruslar 40 min, yaponlar isə 20 min itki verdilər. Ruslara hər gün minlərlə kömək gəlirdi. İndi artıq Kuropatkinin sərəncamında 300 minə qədər bir ordu vardı. Topların sayı mindən çox idi. Rusların Uzaq Şərqdəki bütün generalları burada idi. Kuropatkin marşal Oyamaya Port-Arturdan kömək gələnə qədər 1905-ci il yanvarın 26–27-də onu əzmək üçün hücuma keçdi. Lakin onun iki günlük hücumları heç bir nəticə vermədi.

Nəhayət, ruslar üçün fəlakətli 1905-ci il 26 fevral — 10 mart günləri gəlib çatdı. 600 mindən artıq qoşun üz-üzə durmuşdu. Cəbhə xətti 65 kilometr idi. Oyama rusları mühasirəyə almaq üçün general Noqiyə onları sol cinahdan əhatə etməyi tapşırdı və özü rusların falanqasını xeyli kənara atdı. Kuropatkin mühasirəyə düşəcəyindən qorxub ordunun qalıqları ilə Mukdendən şimala — Xarbinə çəkildi. Yüz minə qədər rus əsgər və zabiti məhv edildi. Və bununla da rusların quruda hərbi əməliyyatlarına son qoyuldu.

Marşal markiz İvao Oyama böyük qələbələrinə görə 1905-ci ildə şahzadə təyin olundu. 1912-ci ildə isə ömürlük QENRO rütbəsinə, yəni imperator yanındakı Ağsaqqallar Şurasına üzv seçildi.
Kabinda

**Kabinda**  () — Anqolanın əyalətlərindən biri, anklav vəziyyətindədir. Müstəqilliyə qədər  Portuqaliya Konqosu adlanırdı. Ərazisi — 7270&nbsp;km², əhalisi — təqribən 716 076 nəfər (2014).

Anqolanın 18 mahalından biri. Ərazi Anqolaya məxsus olsa da, Konqo Respublikasının sərhədləri daxilində yerləşir. Kabindanın statusu siyasi baxımdan mübahisə doğurur. FLEK adlı terror təşkilatı Anqola Silahlı Qüvvələrinə qarşı Kabindanın müstəqilliyi uğrunda uzun illərdir ki, mübarizə aparır.

## Coğrafiya
Kabinda mahalının ərazisi 7.270&nbsp;km² olmaqla, Anqolanın şimalında yerləşir. Ərazini Anqoladan dar su keçid ayırır. Konqo Respublikası Atlantik Okeanına çıxışı bu dar su keçidindən əldə edir. Anqola ilə Konqo Respublikasının sərhədində yerləşən ərazilərdə vaxtı ilə üç tarixi krallıq mövcud olmuşdur. Loanqo, Nqoyo və Kakonqo krallıqlarının əraziləri bu gün hər iki dövlətin sərhədləri daxilində yerləşir. 1885-ci ildə Berlin şəhərində təşkil edilmiş Konqo konfransıda bu gün ki, sərhədlər müəyyənləşdirilmişdir. Kabinda əyalətinin şimalında Konqo Respublikası yerləşir.

## Tarixi
Kabindanın tarixi haqqında mənbələrdə məlumatlar XIX əsrdən etibarən verilməyə başlanılır. Bu vaxta qədər ərazisə müxtəlif tayfaların yaşadığı məlumdur. Loanqo, Nqoyo və Kakonqo krallıqları müxtəlif vaxtlarda Kabindanı işğal etmiş və siyasi mərkəzi kimi idarə etmişdilər. 1853 - 1854-cü illərdə, Portuqallar Kabinda sahillərinə yaxınlaşmışdılar. Zamanla ərazidə yaşayan xalqlar portuqallarla sülh müqavilələri imzalamağa başladılar. Əsasən düşmənlərin hücumlarından qorunmaq üçün Avropalıların müasir silahlarından qorunmaq üçün portuqalların köməyinə ehtiyac duyulurdu. 1885-ci ildə Berlin şəhərində təşkil edilmiş Konqo konfransı zamanı Kabinda ərazisi Konqo Respublikasının təkibində qalmaqla Anqolaya verilmişdir. Bununla hər iki müstəmləkənin bir-bir ilə gərgin münasibətdə qalması və inkişaf etməmələri təmin olunurdu.

Avropalı müstəmləkəçilər gələcəkdə siyasi baxımdan problem yaradaçaq ərazilərin yaradılması çalışırdılar. XX əsrin 50-ci illərinə qədər Kabindanın stasusu barədə müzakirələr aparılmırdı. 1956-cı ildə Portuqaliya Kabinda və Anqolanın bir rəhbər tərəfindən idarə edilməsi yönündə qərar qəbul etdi. Bununla Kabinda rəsmən Anqolanın tabeliyinə verilir. 1975-ci ildə Kabinda məsələsi yenidən gündəmə gəldi. Kabinda da yaşayan yerli xalqa müstəqilliyin verilməsi və Anqola əsarətinin ləğv edilməsi bu mahalda səslənən əsas tələblərdən idi. Anqola və Kabinda nümayəndələrinin apardıqlar görüşlərdə, Anqola tərəfindən Kabindaya yüksək statuslu muxtəriyyət verilməsi, Kabinda tərəfindən isə müstəqilliyin verilməsi istənilirdi.

1975-ci ilin noyabr ayında danışıqların davam etdiyi zaman, Anqola Silahlı Qüvvələri gözlənilmədən, Kabindaya hücum edir və ərazi qısa zamanda işğal olunur. Kabinda da yaşayan yerli xalqın böyük əksəriyyəti bu gündə müstəqilliyin tərəfdarıdır. FLEK adlı silahlı terror təşkilatı, Kabindaya müstəqilliyin verilməsi üçün mübarizə aparır. Hər il Anqola Silahlı Qüvvələri ilə yaşanan qarşıdurmalardan hər iki tərəfdən onlarla şəxs həlak olur.

## Həmçinin bax
* Anqola
* FLEK
FLEK

**FLEK** () — Anqolanın anklav Kabinda əyalətinin müstəqilliyi uğrunda silahlı mübarizə aparan terror təşkilatı.
Həmzə Vəliməmmədov

**Həmzə Ruhulla oğlu Vəliməmmədov** () — Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, Azərbaycanın Əməkdar jurnalisti. Lerik rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri.

## Həyatı
Vəliməmmədov Həmzə 1938-ci ildə Lerik rayonunun Təlbəyəq kəndində anadan olmuşdur. 1957-ci ildə orta məktəbi, 1959-cu ildə pedoqoji texnikumu, 1966-cı ildə isə Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunu bitirmişdir.

Lerik rayonunun kəndlərində müəllim və məktəb direktoru, 1966-cı ildən isə Lerik rayonunda çıxan "Bolluq uğrunda" (indiki "Lerik") qəzetində şöbə müdiri işləmişdir. 1970–1972-ci illərdə Bakı Ali Partiya məktəbinin jurnalistika şöbəsində təhsilini davam etdirmişdir.

Sonrakı illərdə Lerik Rayon Partiya Komitəsinin təlimatçısı, rayon qəzetinin redaktoru, təhsil şöbəsinin, mədəniyyət və turizm şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Hazırda təqaüddədir. Rayon ağsaqqallar şurasının sədridir.

Publisist yazıları keçmiş İttifaqın və respublikanın nüfuzlu mətbu orqanlarında dərc edilmiş, radioda səslənmişdir. 1983-cü ildə "Qızıl qələm" mükafatına, 1990-cı ildə isə respublikanın Əməkdar jurnalisti fəxri adına layiq görülmüşdür. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Təcrübəli jurnalistin 2010-cu və 2011-ci illərdə "İllərdən qalan izlər", "Şərəflə yaşanmış ömür" və "Elin unudulmaz oğlu" kitabları çapdan çıxmışdır. 10 övlad atası, 17 nəvə babasıdır.

5 may 2020-ci ildə vəfat edib.

## Kitabları
* "İllərdən qalan izlər",
* "Şərəflə yaşanmış ömür"
* "Elin unudulmaz oğlu"

## İstinadlar
Kliff Robertson

**Kliff Parker Robertson** (; d. 9 sentyabr 1923 - 9 sentyabr 2011) — ABŞ aktyoru.

## Filmoqrafiya
Kliff Robertson 60-a yaxın filmə çəkilib. 1968-ci ildə “Çarli” filmində Ən yaxşı kişi roluna görə "Oskar" mükafatına layiq görülüb. Robertson 2000-ci illərdə də filmlərə çəkilirdi.

## Seçilmiş filmoqrafiya
# Hörümçək-adam (film, 2002) / Spider-Man

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
*
Boğayrı oymağı

**Boğayrı** və ya **Bəğayrı** Gəraylı elinin oymaqlarındandı.3 əsr qabaqdan İsfərayenin neçə qismində və Nişapur ilə Səbzivarın neçə kəndində yaşayırdılar.Əfşarlar dövründə, Boğayrıların neçə başçısı Azərbaycan və Gürcüstanın baş komandiri və Farsın hakimi oldular.Fətəli şah Qacar dövründə bu tayfanın bəzi əmirləri dəfələrlə Qacar dövlət ilə düşmənçiliyə qalxdılar. Onların ən məşhuru Səadət Qulu xan Boğayrı və qardaşları idi.Nasirəddin şah Qacar dövründə Boğayrı əmirlərinin gücü, tədricən azaldı və irsi hükimət Boğayrı əmirlərinin ailəsindən çıxdı.İndi bu oymağın törəmələri Esfərayenin Bam və Səfiabad şəhərləri ilə yanaşı Məşhəd və Tehranda da yaşayırlar.

## Bəğayirilər Nadir şah dövründə

Nadirqulu xana qarşı fitnə quran qüvvələr bununla da kifayətlənmədilər. Onlar qərara aldılar ki, Nişapurla Səbzəvar arasında məskunlaşan Bəğayiri tayfasına divan tutsunlar. Çünki bu tayfa Nadiri müdafiə edirdi və həmin tayfanın talan edilməsi Nadiri də özündən çıxara bilərdi. Nadir Herata tərəf hərəkət etdiyi zaman doğrudan da Səbzəvar ətrafında toplanmış olan dəstələr Bəğayiri camaatını soyub talamağa başladılar. Bəğayiri camaatı onları təhdid edən təhlükənin xeyli ciddi olduğunu görüb şah qoşunlarına qarşı müxalifət yaratdılar və müqavimətə əl atdılar. Eyni zamanda baş verənlər barədə Nadirə xəbər göndərdilər. Bu xəbəri alan kimi Nadir qoşunları ilə yenidən Məşhədə döndü. Əbdali əfqanları da bundan istifadə etdilər. Musa xanın rəhbərliyi altında olan əbdali əfqanları Biyarcümənd və Qayinə hücum edib oraları talan etdilər. Əbdali əfqanlarının bu yürüşləri Nadirin gümanlarının doğru olduğunu sübut etdi. O, Şah Təhmasibin yanına adam göndərib əbdali əfqanlarının Heratdan qovulmasına kömək göstərilməsini xahiş etdi. Nadir eyni zamanda Bəğayiri camaatına divan tutulmasını səbəblərini aydınlaşdırmağa çalışdı.

## Tanınmış şəxsləri
*Bağır xan Boğayrı-Nadir şah Əfşarın sərdarlarından
*Səfi xan Boğayrı-Nadir şah Əfşarın sərdarlarından
*İbrahim xan Boğayrı-Boğayrı oymağının əmirlərindən
*Səadət Qulu xan Boğayrı-Boğayrı oymağının əmirlərindən
*Əbdürrəzzaq Boğayrı-İranda müasir xəritəçəkmə və coğrafiya təşəbbüsçülərindən

## Həmçinin bax
*Qarayilər 
*Qaraylar

## Qaynaqlar
*Bəğayrı Encyclopaediaislamica saytında
*Tiflis Encyclopaediaislamica saytında
Nikolay Muravyov

**Nikolay Nikolayeviç Muravyov** (), ) — Rusiya hərbçisi.

## Həyatı
N. N. Muravyov (1794–1866) I Nikolay dövrünün hərbi xadimlərindəndir. 1812-ci il Vətən müharibəsinin, II rus-İran (1826–1828) və 1828–1829-cu illərdəki rus-türk müharibələrinin iştirakçısıdır. 1816-cı ildə Yermolovun İrana gedən missiyasının üzvlərindən biri olub. II rus-İran müharibəsində polkovnik hərbi rütbəsini daşıyıb. 1837-ci ildə istefaya çıxıb. Ancaq 1848-ci ildə yenidən hərbi xidmətə çağırılıb və 1854-cü ildə Qafqaz canişini təyin edilib. 1856-cı ildə öz xahişi ilə istefaya göndərilib. Memuar kitabların müəllifidir. O həm də Karsski titulunun sahibi olub.

N. N. Muravyovun bu səfərlə bağlı xatirələri ölümündən sonra 1886-cı ilin aprelində nəşr edilmişdir. Kitab belə adlanır: "N. N. Muravyovun qeydləri 1816. İrana səyahət". Qeyd edək ki, onun xatirələri 3 kitabda toplanılıb.

## İstinadlar
Nikolay Muravyov-Amurski

**Nikolay Nikolayeviç Muravyov-Amurski** (, 23 avqust 1809-30 noyabr 1881) — Rusiya hərbçisi, qraf, 1847-1861-ci illərdə Şərqi Sibirin general-qubernatoru.

## Həyatı

Rusiyanın Sakit okeanda mövqeyinin möhkəmləndirməsi ilə əlaqədar olaraq rus mülkədarları,tacirləri və hərbi-inzibati dairələri Amur çayı hövzəsindəki mübahisəli sərhədlər barədə razılığa gəlmək üçün hökumətə müraciət etdilər.Bu istiqamətdə xüsusi fəallıq göstərən Şərqi Sibirin general-qubernatoru N. Muravyev oldu. Çinin İngiltərə ilə 1840-1842-ci illərdə apardığı I tiryək müharibəsi onda böyük narahatlıq doğurdu.Daha sonra Fransa da Çinin qərbin kapitalist dövlətlərinin köməyi ilə əsarət altına almağı və Sakit Okeanın Çin sahillərində dəniz limanları açmağı qərarlaşdırdı.
   
Rusiya İngiltərə, Fransa və ABŞ gəmilərinin Amura daxil olmasına görə onları hədələməyə başladı.ABŞ-dən olan çoxsaylı sənayeçilər Oxot dənizində kit ovu ilə məşğul olmağa başladılar. Hələ 1840-cı illərdən Nikolay Muravyev Amur çayı hövzəsində bununla məşğul olmağı məsləhət görmüşdü. 1850-ci illərə qədər çar və daha nüfuzlu olan Peterburq əyanları buna meyil etdilər ki, Rusiya Sakit Okeandakı öz gücündən uzaqlaşmasın.

Krim müharibəsi zamanı öz igidliyi ilə fərqlənən N. Muravyev Amurun aşağı hissəsinə artilleriya ilə təchiz olunmuş qoşunun və solsahil Amurun Rusiyaya verilməsinin təsdiqi üçün Çinlə danışıqlar aparacaq.Səlahiyyətli nümayəndənin göndərilməsi haqqında çarın icazəsinə nail oldu. 
   
Çinin 1856-1860-cı illərdə İngiltərə və Fransa ilə apardığı ikinci tiryək müharibəsi və 1850-1864-cü illərdə Xuan Sütsuanın rəhbərliyi altında baş qaldıran taypinlər hərəkatı onun vəziyyətini xeyli mürəkkəbləşdirdi.İngilis-fransız hərbi qüvvələrinin şimal-şərqi Çinə hücumları dayandı.Yaranmış belə bir vəziyyətdə çin hökuməti əlverişli razılaşmaya əsasən Nerçinski müqaviləsi ilə zorla alınmış torpaqların bir hissəsini Rusiyaya qaytardı.1828-ci iln 28 mayında Amur çayının sol sahilinin (Arqundan Amura qədər olan hissə) ya məxsus hesab olundu.Ussuriya ilə dəniz arasındakı torpaqlar isə ölkələr arasında sərhədlər dəqiq müəyyə olunana qədər açıq qaldı.Amur, Ussuriya və Sunquridə gəmi səfərləri üçün icazə yalnız rus və çin gəmilərinə verildi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
İshaq xan Qarayi

**İshaq xan Qarayi Tatar** (), Qacarlar dövründə Xorasan məntəqəsinin ən zəngin ataman və xanlarından birisi idi. O,İranın Rəzavi Xorasan ostanında yerləşən Türbət Heydəriyə şəhərinin banisidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qarayilər
* Türbət Heydəriyə
Türbət Heydəriyə

**Türbət Heydəriyə** () — İranın Rəzəvi Xorasan ostanında yerləşən şəhər, Türbət Heydəriyə şəhristanının mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən şəhərin əhalisi 119390 nəfər və 31869 ailədən ibarət idi.Bu şəhəri İshaq xan Qarayi təsis edib və əski adı "Türbət İshaq xan"idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Türbət Heydəriyə informasiya vebsaytı 
*Türbətlilər

## Həmçinin bax
*Qarayilər
*Qaraylar
*İshaq xan Qarayi
Qulaq falı

**Qulaq falı** və ya **Açar falı**, Azərbaycanlıların bayram ənənələrindəndir.

## Qaydası
Xalq arasında belə dəb var ki, ilaxır çərşənbədə qulaq falı və ya açar falına çıxarlar. Qulaq falında hər kəs ürəyində bir arzu tutur və sonra hər hansı bir evin qapısını pusur. Əgər yaxşı sözlər eşitsə, deyilir arzusu yerinə yetəcək, amma əgər ürəkaçmayan sözlər eşitsə, arzusu bu il yerinə yetməyəcək. Açar falında isə hər kəs niyyət edib bir açar ya sancaqı ayaqının altına qoyur, bəzilər isə yaxalarına iynə taxır dörd yolun ayrımında və ya qapı dalında pusquda durur danışılan sözlərə qulaq yatırdır və eşitdiyi sözləri ürəyində olan arzu və niyyətlərinə görə yozur. Ümum xalqın bu dəbdən xəbərləri olduğu üçün, hər kəs çalışır danışdıqları sözlər xoş və sevindirici olsun.

## Mənbə
*Xoyda nəşr olan Əvrin həftəlik dərgisi.
Bocnurd

**Bocnurd** () — İranın Şimali Xorasan ostanında yerləşən şəhər, Bocnurd şəhristanının mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən şəhərin əhalisi 172772 nəfər və 44217 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti Şadlı eli və Gəraylı elindəndir.

## Tanınmış şəxsləri
* Əbdülhüseyn xan Teymurtaş

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Gəraylı
* Şadlı eli
Məhəmməd Marmaduk Piktal

**Məhəmməd Marmaduk Piktal** (; ) — Qərbli İslam yazıçısı. Qurani-Kərimi orijinal şəkliylə ərəbcədən ingiliscəyə tərcümə etmişdir.Xristianlıqdan İslama sonradan girən Piktal bir roman yazıçısı idi.Deyvid Herbert Larens, Herbert Uells, və Eduard Morqan Forsterə görə eyni zamanda jurnalist, məktəb müdiri və siyasi və dini bir lider idi.O, İslamı qəbul etməyin Londonun qərbində yerləşən Nottinq Hilldə və Müsəlman Ədəbi Cəmiyyətində "İslam və Tərəqqi" haqqında danışmaqdan sonra təsiredici surətdə elan etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Shaykh Abdal-Hakim Murad, " Marmaduke Pickthall — A Brief Biography", *SEASONS*, winter-summer 2004
*Məhəmməd Marmaduk Piktal İslam Dünyası Ensiklopediyasında
İvo Perilli

**İvo Perilli** (, 10 aprel 1902 - 24 noyabr 1994, Roma, İtaliya) - İtaliya ssenaristidir. 1933-1977 illər arasında 54 filmin ssenarisini yazmışdır.

## Seçilmiş filmoqrafiya

## Xarici keçidlər
*
Yaddaş (psixologiya)

**Yaddaş** və ya **hafizə** — informasiyanın toplanması, saxlanması və yenilənməsi üçün beynin funksiyalarından və fəaliyyət növlərindən biri. Bu orqanizmin ətraf mühitə operativ reaksiyası və perspektiv planlaşdırılması üçün lazımdır.

Psixologiyada *yaddaş* — insanın məlumatları qəbul etməsi, saxlaması və sonradan geri çağırması prosesini öyrənən bir sahədir. Yaddaş insanın gündəlik həyatında mühüm rol oynayır, çünki onun vasitəsilə öyrənmə baş verir və keçmiş təcrübələr əsasında gələcəkdə qərarlar qəbul olunur.

## Yaddaşın növləri
# Sensor yaddaş () — bu yaddaş növü qısamüddətlidir və hisslərin qavradığı məlumatları çox qısa bir müddət ərzində saxlayır. Məsələn, bir görüntü gözünüzün qabağında bir neçə saniyə qalsa da, yaddaş tez itir.
# Qısamüddətli yaddaş () — bu yaddaş növü qısamüddətlidir və məlumatları təxminən 20-30 saniyə ərzində saxlayır. Əgər bu məlumat təkrar olunmazsa, unudula bilər. Məsələn, telefon nömrəsini bir dəfə eşidəndə onu qısa müddət yadda saxlayırsınız.
# Uzunmüddətli yaddaş () — uzun müddət saxlanılan məlumatların saxlandığı yaddaş növüdür. Bu yaddaş növündə məlumatlar uzun illər, hətta ömür boyu saxlanıla bilər. Uzunmüddətli yaddaşda məlumatlar məzmunlarına və əhəmiyyətlərinə görə saxlanılır.

## Yaddaşın tipləri
Deklarativ yaddaş () — faktlar və hadisələr haqqında məlumatları saxlayır. Deklarativ yaddaş iki hissəyə bölünür:
* Semantik yaddaş — ümumi biliklər, faktlar, anlayışlar.
* Epizodik yaddaş — şəxsi təcrübələr və hadisələr.

Prosedural yaddaş () — bacarıqlar və vərdişlərlə bağlı yaddaşdır. Məsələn, velosiped sürməyi və ya piano çalmağı xatırlamaq prosedural yaddaşa aiddir.

## Yaddaşın pozulmaları
Yaddaş problemləri və ya pozulmaları psixologiyada böyük bir tədqiqat sahəsidir. Məsələn:
* Amneziya — yaddaşın tam və ya qismən itirilməsi.
* Demensiya — yaddaşın və idrak funksiyalarının tədricən zəifləməsi, adətən yaşlı insanlarda baş verir.

Yaddaşın yaxşılaşdırılması üçün psixologiyada müxtəlif texnikalar var, məsələn, təkrar, assosiasiya, vizual obrazlardan istifadə, meditasiya və diqqətin artırılması kimi üsullar yaddaşı gücləndirə bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
*
Ur zikkuratı

**Urda yerləşən böyük zikkurat** (*Etemenniquru zikkuratı*) - Qədim Mesopotamiyanın daha yaxşı vəziyyətdə qalmış məbəd kompleksidir. E.ə. XXI əsrdə (təx. e.ə. 2047-ci ildə) ucaldılmışdır. Ur şəhərində yerli çarlar Ur-Nammu və Şulqi tərəfindən Ekişnuqal məbədi kimi Nanna ay allahının şərəfinə inşa edilmişdir. Bir neçə dəfə əhəmiyyətli dərəcədə yenidənbərpa işləri aparılmış, Yeni Babil çarı Nabonidom tərəfindən genişləndirilmişdir.

## Tikilmə dövrü və istifadəsi
Zikkuratın tikintisini üçüncü Ur sülaləsi aparırdı. Akkadların və qutievlərin basqınlarından sonra dövlət quruluşu bərpa olunmuşdur. Zikkurat yalnız məbəd kimi deyil, həmçinin ictimai müəssisə, arxiv və çar sarayı kimi də fəaliyyət göstərirdi. Zikkuratın zirvəsindən (ən uc hissəsindən) bütün şəhəri seyr etmək olardı.

Urda tikilmiş olan bu zikkurat Qədim İkiçayarası memarları üçün hörmət edilən nümunə kimi xidmət göstərirdi. İstisna deyil ki, Etemenniquru zikkuratının özü və ya onun nümunəsi üzrə Babilistanda tikilmiş zikkuratlar Babil qülləsinin Bibliyada təsvir edilmiş nümunəsi ilə xidmət göstərirdilər.

## Quruluşu
Zikkurat 20 metrlik kərpic binanı təşkil edirdi, hansı ki, müxtəlif endən olan platformalarda yerləşirdi. Zikkurat əsası 210 metr olan üç mərtəbədən ibarət idi. Bünövrə çiy kərpicdən toplamışdı, xarici divarlar isə daş lövhələr ilə çıxardılmışdı.

Söykədilən nərdivanlara oxşar üç qalxma (sərt mərkəz  və iki yan yuxarıda birləşirdilər) birinci meydançaya aparırdı, haradan ki, pillələri kərpicdən olan üst tikilisinə aparırdılar, burada Nannara ayı Allahının əsas məbədi yerləşirdi. Yuxarı meydança həmçinin ulduz müşahidələri üçün kahinlərə xidmət göstərirdi. Platformalara dayaq olan divarların daxilində bir çox otaq var, hansı ki, keşişlər və məbədin işçiləri yaşayırdılar.

Üst tikili qorunub saxlanılmamışdır. Tikintinin birinci tədqiqatçısı Leonard Vulli güman edirdi ki, bu nərdivanlar qədimlikdə ağaclarla örtülmüşdü, bütün tikinti allüvial düzənlik sakinlərinə müqəddəs dağı xatırlatsın deyə belə edilirdi.

## Zikkuratın son vəziyyəti
XXI əsrin əvvəllərində abidə yeni sınaqlara məruz qaldı. Səddam Hüseyn binanın və monumental nərdivanı fasadlarını yenidən bərpa etməyə göstəriş verdi, onun görünüşündə kifayət qədər təhriflər əmələ gəldi. Zikkuratın yanında Navuxodonosorun ikinci məbədinin xarabalıqlarları yerləşir. Abidəyə ən yaxın Nasiriya şəhəridir.

## Qalereya

Fayl:Ziggurat of ur.jpg|Mümkündürdür ki, qədim dövrdə zikkurat belə görünüşüə malik idi.
Fayl:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|Yeni Babil dövləti zamanı aparılmış rekonstruksiya

           
## Həmçinin bax
* Zikkurat
* Şumer
* Mesopotamiya
* Üçüncü Ur sülaləsi
Fərhad Mollazadə

**Fərhad Ədhəm oğlu Mollazadə** (d. 12 sentyabr 1958; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı memar. 2000-ci ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının (AMİ) vitse-prezidenti, 2007-ci ildən isə AMİ İdarə Heyətinin Katibidir. O, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25 noyabr 2016-cı il taxirli sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar memarı" fəxri adına layiq görülüb.

## Həyatı
Fərhad Mollazadə 1958-ci il 12 sentyabrda Bakı şəhərində anadan olub. 1980-ci ildə Azərbaycan İnşaat mühəndisləri İnstitutunu bitirən Fərhad Mollazadə, sonradan bir müddət "Dənizneftqazdövlətlayihə" institutunda çalışıb. 1987-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aspirant əyani şöbəsinə daxil oldu.

Fərhad Mollazadə ailəlidir, bir qız və bir oğlan övladı var.

Fərhad Ədhəm oğlu Mollazadə 1958-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1980-cı ildə Azərbaycan İnşaat mühəndisləri institutunu bitirmişdir. Sonra «Dənizneftqazdövlətlayihə» institutunda işləmiş, 1987-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət institutunun aspiranturasının əyani şöbəsinə daxil olmuşdur. 1990-cı ildə «İri şəhərdə (Bakının misalında) bədən tərbiyəsi və idman tikililərinin şəhərsalma təşkili və inkişafı» mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1989-cu ildə Memarlar İttifaqının üzvü olmuşdur. 1990-cı ildən Memarlıq və incəsənət institutunda böyük elmi işçi vəzifəsində işləmişdir.

40-dan artıq elmi işin müəllifidir. «Bakının idman-səhiyyə xidmətinin şəhərsalma təşkili» monoqrafiyasının müəlliflərindən biridir. Əməli fəaliyyəti ərzində 12 layihənin müəlliflərindən olmuşdur. Bunlardan: Əhmədlidə yaşayış evi, Şuşada idman kompleksi, Xızıda əmanət bankının binası, Bakıda Olimpiya atıcılıq Mərkəzi və başqaları xüsusi qeyd olunmalıdır.

Dəfələrlə Respublika və beynəlxalq müsabiqələrin: Böyük Vətən müharibəsi illərində həlak olmuş Azərbaycan döyüşçülərinə abidə (1988-ci il, III mükafat), Əhmədlidə Urayna meydanında «Xalqlar dostluğu» abidəsi (1995-ci il, I mükafat), 1998-ci ildə Gənclər, idman və turizm Nazirliyinin keçirdiyi ilin ən yaxşı layihəsi müsabiqəsinin (S. Vurğun küçəsində Olimpiya idman-əyləncə kompleksinin layihəsinə görə), 2000-ci ildə İdman-sağlamlıq kompleksinin layihəsinə görə IV beynəlxalq müsabiqənin və s. qalibi olmuşdur. 2004-cü ilə qədər Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunda fəaliyyət göstərmişdir.

2020-ci ilin 3 iyul tarixinə qədər Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyində çalışıb. Bu tarixdə Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin keçirdiyi anti-korrupsiya əməliyyatı çərçivəsində müxtəlif ittihamlarla həbs edilib.

2000-ci ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının vitse-prezidenti, 2007-ci ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqı İdarə heyətinin katibidir.

## Fəaliyyəti
Fərhad Mollazadə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25 noyabr 2016-cı il taxirli 2426 nömrəli sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar memarı" fəxri adına layiq görülüb.
## Şəxsi həyatı
Millətvəkili Asim Mollazadənin qohumudur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İerro

**İerro** () — Kanar adalarında, Atlantik okeanda, Afrika materikinin şimal-şərq sahillərində yerləşən ada. O, adalar qrupunun yeddi böyük adalarından biri olub ən qərbdə, La Palma adasının cənubunda və La Qomera adasının cənub-qərbində yerləşir.

## Etimologiya
Kanar adalarının yeddi böyük adasından biri olan İerronun əvvəlki adı Ferro olmuşdur. Belə ki, oykonimin mənası ingilis dilində *iron*, latın dilində *ferrum*, portuqal dilində *ferro*, qalis dilində *ferro*, fransız dilində *fer*, ispan dilində *hierro* kimi səslənən *dəmir* deməkdir. XVIII əsrdən etibarən adaya portuqlca *Ferro*, fransızca *L'île de Fer*, latınca *Insula Ferri* adları verilmişdir.

## Coğrafiya
İerro vulkanik mənşəli adadır. Sahəsi 278 km²–dir. Ən yüksək nöqtəsi Palpaso olub 1.501 metr təşkil edir. Adanın vulkanları aktivdir. Valverdedə olan "Instituto Vulcanológıco de Canarias" seysmik stansiyası 17 iyul 2011-ci il tarixində adada bir sıra zəlzələlər qeydə almışdır. Həmçinin 11 noyabr 2011-ci il tarixdə 4,6 bal gücündə zəlzələ baş verib. Bu barədə İspaniyanın Milli Coğrafiya İnstitutu məlumat yayıb. Zəlzələ nəticəsində adanın mərkəzi avtomobil yolu dağılıb. Zəlzələnin ocağı 17–24 km dərinliyində aşkarlanıb. Bu, iyulun əvvəlindən qeydə alınmış ən güclü yeraltı təkan kimi qeydə alınıb.

## İnzibati quruluş və əhali
İerro İspaniyanın Kanar adaları Muxtar Birliyinə aid Santa-Kruz da Tenerife əyalətinin bir hissəsidir. Mərkəzi Valverde şəhəridir. Ada əhalisi 2010-cu ilin məlumatına görə 10 960 nəfərdir ki, bunun 5 035 nəfəri ada mərkəzində yaşayır. Valverdedə "Cabildo da El Hierro" (İerro Məclisi) yerli idarəsi var. Adada 3 bələdiyyə fəaliyyət göstərir: La-Frontera, El-Pinar, Valverde.
 
Bütün Kanar adaları olduğu kimi İerro adası da turistləri cəlb edən turizm mərkəzidir.

## İstinadlar
Ktesifon

**Ktesifon** ( (Ktēsiphōn), ,  (Tisfun),  (Qaṭaysfūn),  (Tizbon)) — Parfiyanın, sonra Sasanilərin paytaxtı. Azərbaycan tarixi ədəbiyyatında **Mədain** kimi xatırlanır.

## Tarixi
Mədain-digər adı ilə Ktesifon şəhəri əvvəlcə Parfiyanın, sonra Sasanilər imperiyasının paytaxtı idi. İndi xarabalıqları İraqın şərqində yerləşir.

Ərəblər Mədaini Səvad adlandırırdılar. Bu söz qara mənasını verirdi.

Xəlifə Əbu Bəkr (632-634) dövründə Suriya və İranın fəthinə başlandı. Ömər Suriya, İraq və Misiri fəth etdi. 636-cı ildə baş verən Yərmuq döyüşündə Bizans, 637-cı ildə Qadisiyyə yaxınlığında İran qoşunu məğlub oldu. 642-ci ildə Nahavənd vuruşmasında ərəblər İrana qalib gəldilər. İranın paytaxtı Mədain 4 ay mühasirədə qaldı. Mədain (Ktesefon) 652-ci ildə tutuldu və Sasanilər dövlətinə son qoyuldu.

Daha sonra Salman-Farsi Mədain Valisi oldu.

Əli (ə) hakimiyyətində Səid İbn Məsud Səqəfi Mədain valisi təyin edildi.

## Qalereya


Image:Tagkasra.jpg|Kapitan Xartanın şəkili, 1824-cü il.
Image:Ctesiphon-ruin 1864.jpg|Ktesifon şəhəri sarayının xarabalıqları, 1864-cü il.
Image:Stamp Iraq 1923 3a.jpg|İraqın 1923-cü ilə aid poçt markası



## Xarici keçidlər
* Ктесифон и Таки-Кисра (фотогалерея) 
* Livius.org: Ктесифон
Afroamerikalılar

**Afroamerikalılar** () — ABŞ zənciləri, ABŞ-də etnoirqi birlik, amerikalıların bir hissəsi. zənci irqinə tam və ya qismən aid olan ABŞ vətəndaşları. İfadə ingilis dilinə rəsmi dairələrdə *[[zənci]]* sözünün işlədilməsinin () qeyri-korrekt olması barəsində fikir möhkəmləndikdən sonra daxil olub. Həmçinin neytral söz olan "qaralar" (*Black people*) ifadəsi də geniş yayılıb.

## Ümumi məlumat
Afroamerikalı ya da Qara Amerikalı, mənşəyi Afrikadakı hər hansı bir zənci əhaliyə söykənən Amerika Birləşmiş Ştatları vətəndaşları ya da sakinləridir. Termin, Birləşmiş Ştatlarda soyu ümumiyyətlə (heç olmasa qismi olaraq) Səhraaltı Afrikaya söykənən Amerikalılar üçün istifadə edilir. Afroamerikalıların çoxu Şimali Amerikaya gətirilmiş qaradərili qulların nəslindəndir. Lakin bəziləri, Afrikalı, Karibli, Orta Amerikalı ya da Cənubi Amerikalı xalqlardan könüllü olaraq köç etmişlər ya da kökləri bu bölgələrə söykənir. Afroamerikalılar Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı etnik azlıqların ən böyük hissəsini təşkil edir.1964-cü ildə Con Kennedi Mədəni Hüquqlar haqqında Qanun hazırlamışdır, ancaq bu qanunu imzalaya bilməmişdir, çünki sui-qəsdə məruz qalmışdır. Bu qanunu Lindon Conson 1964-cü ildə imzalamışdır. Qanunun şərtlərinə görə Afroamerikalılar (Qaradərililər) ilə ağdərililər arasında heç bir politik (siyasi) , ekonomik (iqtisadi) və hüquqi fərq qoyulmayacaqdır.

## Amerika zənciləri
Sayı 36,4 mln.-dur (2000). İngilis dilinin Amerika variantında və cənub zəncilərinin dialektində (Black English) danışırlar. Dindarlarının əksəriyyəti xristiandır, müsəlmanlar və iudaistlər də var.

17,19-cu əsrlərdə Şimali Amerikaya gətirilmiş afrikalı qulların nəsilləridir. Müstəmləkəçilik dövründə əvvəl mədəni, sonra isə ictimai assimilyasiya prosesi başlamışdır. Qadağalara baxmayaraq zəncilərin ağ amerikalılar və hindilərlə nikahları nəticəsində artıq 19-cu əsrin ortalarında azad zəncilərin 1/3-i, qulların isə 10 %-i mulat idi. 20-ci əsrin 30-cu illərində mulatlar amerikalıların 75%-ni təşkil edirdilər. Vətəndaş müharibəsindən (1861–1865) sonra quldarlığın ləğvi ABŞ-də əhali arasındakı bərabərsizliyə rəsmən son qoydu. Lakin 1890–1910 illərdə Amerikanın cənub ştatlarında qəbul olunmuş konstitusiyalar irqi ayrı-seçkiliyi qanuniləşdirdi. Birinci Dünya müharibəsi (1914–1918) illərində Amerikanın şəhərlərə, cənubdan (Afroamerikalıların 90% burada yaşayırdı) şimala və qərbə köçməsi sürətləndi. Nəticədə Afroamerikalılar ölkənin ən çox urbanizasiyaya məruz qalmış etnoirqi birliyinə çevrildilər. 20-ci əsrin 60-cı illərində Afroamerikalılar irqi ayrı-seçkiliyi qadağan edən bir sıra qanunun qəbuluna nail oldular. Folklorda və musiqi mədəniyyətində Afrika ənənələrinin təsiri qalmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Afroamerikalı uşaqların timsah yemi kimi təsvir edilməsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Afroamerikalıların haqqlarının qorunması haqqında qanun
Boyer-Əhməd dialekti

**Buyer Əhməd dialekti** Lur dilinin dialektlərindəndir və Boyer-Əhməd elinin danışan dilidir ki, Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanının mərkəzi Yasucda danışılır. Bu dialekt çox az fərq ilə Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanının Kohgiluyə şəhristanı,Fars ostanının Məməsəni şəhristanı Və Buşehr ostanının Genave şəhristanı və Deyləm şəhristanında da yayqındır.Bəxtiyari dialektinə yaxındır.

## Sözlərin müqayisəsi

## Həmçinin bax
* Bəxtiyari dialekti
* Lur dili
Lilbalıq

**Lilbalıq** () —  cinsinə aid balıq növü. Çəkikimilər fəsiləsinə aid balıq növüdür.

## Morfoloji əlamətləri

D III–IV 8, A III 7, birinci qəlsəmə qövsündə 16–20 dişcik olur. Udlaq dişləri bir sırada yerləşir, adətən 4–5 və ya 5–4 olur. Lilbalığının bədəni pulcuqlarla və sıx seliklə örtülüdür. Pulcuqlar xırda olub, dəridə möhkəm yerləşmişdir. Yan xətt bədənin tam ortasında yerləşir. Orta hesabla hər sırada 100-ə yaxın pulcuq olur. Rəngi qidalanma şəraitindən asılıdır: yaşımtıl-gümüşü (qumsal şəffaf sularda) rəngdən bürünc çalarlı tünd-qonur (lil qruntlu su hövzələri) rəngə qədər olur. Kürək və anal üzgəcləri nisbətən kiçikdir. Kürək üzgəcində 4 çıxıntısız və 8–9 çıxıntılı sümük, anal üzgəcdə isə 3 çıxıntısız, 8–9 çıxıntılı sümük olur. Quyruq üzgəci çıxıntısız olur.

## Yayılması
Daha çox Xəzərə tökülən böyük çaylarda və Volqa deltasının mənsəb hissələrində yayılmışdır. Volqa-Xəzər rayonunda daha çoxsaylıdır. Azərbaycanda Aşağı Kürün su hövzələrində, su anbarlarında (Hacıqabul, Sarısu gölləri, Kürətrafı axmaz və digər sular, Varvara və Mingəçevir), Dəvəçi limanında, Kiçik Qızılağac körfəzində yaşayır. Böyük Qızılağacda körpələr ancaq yay aylarında rast gəlinir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığıdır. Kür çayı hövzəsində, Hacıqabul, Sarısu və Kür boyu Yevlaxa qədər olan su hövzələrdə yayılmışdır. Bundan başqa lil balığına Lənkəran yaxınlığındakı Olxov gölündə də çoxlu miqdarda təsadüf edilir. Dibi lilli və içərsində çoxlu su bitkiləri olan sularda yaşayır. Suda oksigen azlığına yaxşı davam gətirə bilir. Suyun dibində az hərəkət edərək yaşayır. Zəif hərəkətli olan bu balıq kiçik molyuskalar, xironomid sürfələri, digər cücü sürfələri ilə qidalanır.

## Çoxalması
Azərbaycan sularında lil balığı cinsi yetkinliyə 3–4 yaşında çatır. Olxov gölündə yaşayan lil balığı kürüsünü mayın axırlarında tökməyə başlayır və iyunun axırlarında qurtarır. Kürülər üç hissədə yetişir. Tam yetişmiş kürünün diametri 0,88–1,06&nbsp;mm olur. Lil balığının kürü tökmə şəraiti, çoxalması və qidalanması hələ yaxşı öyrənilməmişdir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Lil balığının təsərrüfat əhəmiyyəti çox deyil.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 100.
* Abbasov H. S , Hacıyev R. V. İxtiologiya. Bakı,2007, s 243.
* Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 117 s.

## Xarici keçidlər
* Rusiyanın onurğalı heyvanları 

## Həmçinin bax
Lidiya Rəsulova

**Lidiya Xudat qızı Rəsulova** () — Azərbaycanın dövlət xadimi.

## Həyatı
Lidiya Rəsulova 1941-ci il dekabr ayının 4-də Bakı şəhərinin Sabunçu rayonunda, neftçi ailəsində anadan olmuşdur. O, Xudat Rəsulov və Məhbubə Rəsulovanın 7 övladından biri olub. 1959-cu ildə Bakıda 45 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirən Rəsulova Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutuna daxil olub, 1965-ci ildə universiteti rus dili və ədəbiyyatı müəllimliyi ixtisası üzrə bitirib.

O, əmək fəaliyyətinə 1958-ci ildə Bakının ümumtəhsil və məktəbdənkənar tədris müəssisələrində başlayıb. 1963-1966-cü illərdə sekçili gənclər təşkilatlarında, 1966-1981-ci illərdə partiya və sovet orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

Rəsulova 1964-1965-ci illərdən 1971-ci ilə qədər Lenin rayonu (indiki Sabunçu rayonu) partiya komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri, 1971-ci ildən isə Azərbaycan Kommmunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin (AKP MK) elm və təhsil şöbəsinin müdiri vəzifəsini icra edib. 1973-cü ildə MK-nın elm və təhsil şöbəsinin müdiri təyin edilib.

O, 1975-ci ilin 25 dekabrında etibarən 5 il Nəsimi rayon partiya komitəsinin birinci katibi vəzifəsini yerinə yetirib. Burada işlədiyi dövrdə AKP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyev tərəfindən Rəsulovanın MK-nın Təftiş komissiyasının sədri vəzifəsinə namizədliyi irəli sürülüb.

1981–1988-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Həmkarlar İttifaqları Şurasının sədri olub.

1988–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının sosial təminat naziri olmuş, daha sonra Azərbaycan Respublikası Dövlət Elm və Texnika Komitəsi sədrinin müavini, 1993-cü ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri işləmişdir. Səhhətində yaranmış problemlərlə əlaqədar 1997-ci ildə təhsil naziri vəzifəsindən azad olunan

Lidiya Rəsulova bir neçə çağırış SSRİ və Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

Lidiya Rəsulova bir çox orden və medallarla təltif edilmiş, dövlət quruculuğunda fəal iştirakına görə Azərbaycan Respublikasının ali mükafatı olan "Şöhrət" ordeninə layiq görülmüşdür. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Lidiya Xudat qızı Rəsulova 2012-ci il fevralın 5-də vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
2023-cü ildə tanınmış ictimai-siyasi xadim Lidiya Rəsulovaya həsr olunan və Dilarə Rüstəmin müəllifi olduğu "Tarixə yazılmış ömür" kitabı işıq üzü görmüşdür.

## İstinadlar
Hacı Ayaz xan Qaşqayın səyahətnaməsi (kitab)

Bu kitab Qaşqay xanlarından Hacı Ayaz xan tərəfindən yazılmışdır. Bu səyahatnamə İslamın müqəddəs yerlərini ziyarət etmək üçün İran, Səudiyyə Ərəbistanı və İraqda olarkən qələmə alınmışdır. Ziyarət  1922-ci ilin dekabr ayından aprelədək  baş verib.

## Kitabın haqqında

Kitabda bir fəsil Qacarlar sülaləsindən sonuncu İran şahı Sultan Əhməd şah Qacarın hakimiyyətinin axırlarından bəhs edir. Həmin dönəmdə baş verən hadisələr Qaşqay xanının qələmi ilə hərtərəfli təsvir olunur.
Hacı Ayaz xan olduğu şəhərləri, müqəddəs yerləri və həmin yerlərin həyat tərzini aydın şəkildə, gözəl boyalarla təsvir etmişdir. Onun kitabında iqtisadi məsələlər də təhlil olunur. Gəzdiyi yurdların sosial problemlərinə işıq tutan Qaşqay xanı İranı İraq, Səudiyyə Ərəbistanı, Yəmən  və qonşu ölkələrlə müqayisə edir, düzgün nəticələr çıxarır.
## İstinadlar
Mirzə Əbutalib Zəncani

**Mirzə Əbutalib Zəncani** () — hüquqşünas və şiə alimi.

## Həyatı
Mirzə Əbutalib Zəncani 10 dekabr 1843-cü ildə Zəncanda dünyaya gəlmişdir. Səfəvilər dövründən onun ata tərəfindən olan əcdadları Zəncan şəhərinin münsif və mərcə alimlərindən idilər. O, Zəncanda təhsilə başlamış, sonra Qəzvin və Nəcəfdə təhsilini Şeyx Mürtəza Ənsari, Şeyx Razi və Seyid Hüseyn Kuhkəməri Təbrizinin yanında davam etdirimişdir. 40 yaşında İrana qayıtmış və Tehranda məskunlaşmışdır. Seyid Hüseyn Kuhkəməri Təbrizinin tanınmış şagirdi olaraq, kargüzarlıq dairələrinin mərkəzində olmuşdur. Vaxtının çoxunu dərs deməyə və dini kitablar yazmağa həsr etmişdir. Əvvəlcə Məşrutə hərəkatının tərəfdarı olsa da, sonra kralpərəstlərə qoşulmuşdur.16 mart 1911-ci ildə Tehranda vəfat etmiş, Məşhəddə dəfn olunmuşdur.

Azərbaycan və fars dilləri ilə yanaşı, fransız, ərəb və osmanlı dillərini də bilmişdir. Həmçinin Tomas Maltus və Çarlz Darvin kimi müasiri olan Avropalı mütəfəkkirlərinin ideyaları ilə tanış olmuş və onların baxışlarından məqalələrində istifadə etmişdir.

## İslam Birliyi
Onun Cəmaləddin Əfqani ilə yaxın əlaqələri vardı. O, İslam dünyasının birliyin tələb edirdi və Osmanlı imperatoru II Əbdülhəmidin başçılığın İslam dünyasının birliyi üçün qəbul etmişdir.Artur Henri Hardinq, Britaniyanın İrandaki səfiri, onun haqqında yazıb: "Keçmişdə qeyd etdiyim kimi, ən ziyalı və aydınlanmış şiə alimi ki mən Tehranda görüşdüm Mirzə Əbutalib Zəncani idi ki onla biz adətən din və siyasət haqqında  mübahisələrimiz varıdı.Mən şəxsən düşünürəm ki Mirzə Əbutalib İslam birliyi üçün II Əbdülhəmidin eyni arzusu ilə çalışmışdır...".

## Uşaqları
O, Bəhram mirzə Qovanlı-Qacar qızı (Abbas mirzə Qovanlı-Qacar nəvəsi) ilə evləndi və 4 qızı varıdı.Seyid Rza Zəncani və Seyid Əbülfəzl Zəncani onun qız törəmələridirlər.

## Şəcərəsi

*Mirzə Əbutalib bin Seyid Əbülqasim bin Seyid Məhəmmədkazim bin Seyid Əmir Həsən bin Seyid Əmir Möhsün bin Seyid Əmir Səlim Musəvi.

## İstinadlar
İvar Kalnınş

**İvar Edmund Kalnınş** () — Sovet və Latviya aktyoru.

## Həyatı
İvar Kalnınş 1 avqust 1948-ci ildə Riqada işçi ailəsində anadan olmuşdur.

O, əvvəlcə 1968-ci ildə Yanis Raynis adına 8 nömrəli axşam orta məktəbini, 1971-ci ildə Riqa kinostudiyasının xalq kinoaktyor studiyasını, 1974-cü ildə isə Yazep Vitol adına Latviya Dövlət Konservatoriyasının teatr fakültəsini bitirmişdir.

1972-ci ildən Y. Raynis adına Bədii Akademik teatrının (indiki Dayles Teatrı) aktyorudur.

Aktrisa Aureliya Anujite ilə ailəli olmuşdur.

## Filmoqrafiya
# Dronqo (serial, 2002)

## Mənbə
* Ивар Калныньш биография, интервью и фотогалерея

## Xarici keçidlər
*
Volker Perthes

**Volker Perthes** — Almaniya Xarici siyasət və təhlükəsizlik institutunun direktoru

16 may 1958-ci ildə Almaniyada anadan olmuşdur.

## Xarici keçidlər