Akvinalı Foma

**Akvinalı Foma** (həmç. **Foma Akvinat** və ya **Tomas Akvinat**, ; ) — orta əsr filosofu və ilahiyyatçısı, sxolastikanın sistemləşdiricisi, tomizmin banisi.
## Həyatı
Tomas Aquinas təxminən 1225-ci ildə Roma ilə Neapolun ortasında, Aquino yaxınlığında anadan olmuşdur. O, ən azı doqquz uşağın ən kiçiyi idi və Rokkasekadakı görkəmli bir qalaya rəhbərlik edən varlı bir ailədə anadan olmuşdur. Neapolda bir yeniyetmə tələbə olarkən, o, təbliğ və öyrənməyə həsr olunmuş yeni yaradılmış kahinlər dəstəsi olan Dominikanların təsiri altına düşdü. On doqquz yaşında ordenə qoşularaq, daha çox təhsil almaq üçün Parisə təyin olundu, lakin uşaqlıqda oxuduğu hörmətli yerli monastır Monte Cassino-da aparıcı rol oynayacağına ümid edən valideynlərinin barışmazlığı onun planlarını təxirə saldı. Onu bir il Roccasecca ilə məhdudlaşdırdıqdan sonra valideynləri razılaşdı və Tomas Dominikan keşişi olaraq Parisə getdi.

Tomas üç il Parisdə fəlsəfə öyrəndi və sonra 1248-ci ildə Böyük Albertin nəzarəti altında Kölnə göndərildi . Bu yaşlı Dominikan ideal mentor olduğunu sübut etdi. Albert o zaman xristian ilahiyyatını yunan və ərəb fəlsəfəsi ilə birləşdirən yeni görkəmli proqramın aparıcı siması idi. O, latın dilinə tərcümədə Aristotel korpusunun yeni əlçatanlığı sayəsində başgicəlləndirici sürətlə genişlənən dövrün elmlərinə dair ensiklopedik qavrayışa sahib idi. Məhz Albertin qəti əminliyi idi ki, Aquinasın özünə məxsus idi ki, xristian inancı yalnız fəlsəfə və elmlə dərin əlaqədən faydalana bilər.

Tomas, görünür, Albertin təsiri altında çiçəkləndi, çünki 1252-ci ildə Albertdən Paris Universitetində ilahiyyat üzrə qabaqcıl dərəcə əldə etmək üçün tələbə təyin etməsi xahiş edildikdə, o, tələb olunan minimum yaşdan hələ iki yaş kiçik olmasına baxmayaraq, Toması seçdi. Dörd il ilahiyyat üzrə bakalavr olaraq, İncil və Peter Lombardın *Cümlələri* haqqında mühazirə oxuduqdan sonra , Aquinas doktorluq dərəcəsini aldı və dərhal qanunların rəsmi icazə verdiyi vaxtdan daha erkən yaşda yenidən ilahiyyat magistri təyin edildi. 1256-cı ildən 1259-cu ilə qədər o, Parisdə Dominikan ilahiyyat kafedrasını tutdu, təbliğ etdi, İncildən mühazirə oxudu və müxtəlif fəlsəfi və teoloji mübahisələrə rəhbərlik etdi.

1259-cu ildə Aquinas İtaliyaya geri göndərildi və burada sonrakı on ilin çox hissəsini əvvəlcə Orvietoda (Umbriyada), sonra isə Romada bir neçə Dominikan təhsil evində keçirdi. Bu illər ərzində o, təbliğ etməyə, Müqəddəs Kitab haqqında mühazirə oxumağa və akademik mübahisələr aparmağa davam edərkən, o, iki ən mühüm əsərini, *Summa contra gentiles* və *Summa theologiae-ni* inkişaf etdirməyə vaxt tapdı.

7 mart 1274-cü ildə Fossanovanın Cistercian abbeyində vəfat etdi.

## Əsərləri
O, xristian fəlsəfəsinin banilərindən biri və filosofların knyazı hesab edilir. Foma ortodoksal sxolastikanın əsaslarını qoymuş, habelə Aristotelin fəlsəfəsi ilə xristian ilahiyyatını uzlaşdırmağı bacarmışdır. Foma antik alimlərlə yanaşı, məşhur müsəlman filosofları İbn Sina və İbn Rüşdün əsərlərindən də faydalanmışdır. Onun din və fəlsəfə münasibətlərinə dair misalları əsrlər boyu Avropa fikir dünyasında hakim düşüncələrdən olmuşdur.

1323-cü ildə doğulduğu yerə görə Akvinat adlandırılmış, 1567-ci ildə beşinci kilsə atası elan olunmuşdur. Foma Akvinat öz fəlsəfəsini Aristotel təliminin idealist ünsürlərini (hərəkətsiz dünyanın ilk təkanvericisi haqqında təlim və b.) gücləndirmək yolu ilə işləmişdir. Akvinatın fəlsəfəsinə neoplatonizmin də təsiri olmuşdur. Din və zəkanın ahəngdarlığı Akvinatın əsas fəlsəfi prinsipidir. Onun fikrincə zəka iradədən yüksəkdir, lakin həyatda Allaha məhəbbət Allahı dərk etməkdən daha mühümdür. Foma Akvinat bütün mövcudatı Allahın yaratdığı iyerarxiya qaydasına tabe edirdi. Əsas əsərləri: "Bütpərəstlər əleyhinə külliyyat" (1261–64), "Teologiya külliyyatı" (1265–73). 1879-cu ildə Foma Akvinatın sxolastik sistemi katolisizmin yeganə həqiqi fəlsəfəsi elan olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Aristotel
* Cerolamo Kardano

## İstinadlar