Müqayisəli siyasət

**Müqayisəli siyasət** həm ölkələr daxilində, həm də ölkələr arasında siyasəti araşdırmaq üçün müqayisəli metod və ya digər empirik metodların istifadəsi ilə xarakterizə olunan siyasət elminin bir sahəsidir. Əsasən bura siyasi institutlar, siyasi davranış, münaqişələr, iqtisadi inkişafın səbəbləri və nəticələri ilə bağlı suallar daxil ola bilər. Xüsusi tədqiqat sahələrinə tətbiq edildikdə, müqayisəli siyasət müqayisəli hökumət (hökumət formalarının müqayisəli tədqiqi) kimi digər adlarla da adlandırıla bilər.

## Tərif
Müqayisəli siyasət dünyadakı müxtəlif siyasi sistemlərin sistemli öyrənilməsi və müqayisəsidir. Fərqli siyasi sistemlərin niyə oxşarlıq və ya fərqliliklərə malik olduğunu və onlar arasında inkişaf dəyişikliklərinin necə baş verdiyini izah etmək üçün axtarış müqayisəli xarakter daşıyır. Tədqiqat sahəsi demokratikləşmə , qloballaşma və inteqrasiya kimi mövzulara diqqət yetirərək, bütün dünyada siyasi sistemləri nəzərə alır. Müqayisəli siyasət sayəsində son 40 ildə siyasət elmində yeni nəzəriyyə və yanaşmalardan istifadə edilmişdir. Bunlardan bəziləri siyasi mədəniyyətə, asılılıq nəzəriyyəsi , inkişafçılıq, korporatizm , yerli dəyişiklik nəzəriyyələri, müqayisəli siyasi iqtisadiyyat, dövlət-cəmiyyət münasibətləri və yeni institusionalizm olmuşdur. Müqayisəli siyasətin bəzi nümunələri prezident və parlament sistemləri , demokratiyalar və diktaturalar , müxtəlif ölkələrdəki parlament sistemləri, Kanada kimi çoxpartiyalı sistemlər və ABŞ kimi iki partiyalı sistemlər arasındakı fərqləri öyrənməkdir.

Tarixən intizam ölkələr arasında müqayisələr vasitəsilə siyasət elmində geniş sualları araşdırsa da, müasir müqayisəli siyasət elmi ilk növbədə submilli müqayisələrdən istifadə edir.
Son zamanlarda submilli müqayisələrə maraq və onun müqayisəli siyasətdə faydası nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır. Əgər submilli tədqiqatlar olmasaydı, biz siyasi elmdə əsas etibarlı məsələlər haqqında çox az şey bilirdik. Submilli tədqiqatlar siyasətin öyrənilməsinə mühüm metodoloji, nəzəri və məzmunlu ideyalar verir. Çox vaxt milli səviyyəli bir diqqət tərəfindən gizlədilən mühüm inkişafları submilli tədqiqatlar vasitəsilə deşifrə etmək daha asandır. Nümunə olaraq, dövlət institutlarının mövcudluğunun təsir və ya dəyər baxımından azaldığı ölkələr daxilində regionlar ola bilər.

**Müqayisəli siyasət** adı aşağıda ətraflı təsvir edilən müqayisəli metodla intizamın tarixi əlaqəsinə istinad edir. Arend Lijphart iddia edir ki, müqayisəli siyasət özlüyündə substantiv bir fokus deyil, daha çox metodoloji bir istiqamətə malikdir.  Peter Mair və Riçard Rose bir az fərqli tərif irəli sürərək, **müqayisəli siyasətin** ölkələrin siyasi sistemlərinin öyrənilməsinə əsaslı diqqətin birləşməsi ilə müəyyən edildiyini iddia edirlər. Ümumi anlayışlardan istifadə edərək bu ölkələr arasında oxşarlıq və fərqləri müəyyən etmək və izah etmək üsulu olduğunu bildirirlər.

## Tarixi
Harry H. Eckstein müqayisəli siyasət sahəsinin tarixini Aristotelə qədər izləyir, Makiavelli, Monteskyodən Qaetano Moska, Maks Veberə, Vilfredo Pareto və Robert Mixelsdən Ceyms Braysa qədər bir sıra mütəfəkkirləri görür. Müasir Demokratiyaları ilə (1921) və Karl Yoahim Fridrix  " Konstitusiya Hökuməti və Demokratiya" (1937) ilə onun tarixinə töhfə verir.

### Aristotel və Platona qədər uzanan iki ənənə
Philippe C. Schmitter iddia edir ki, müqayisəli siyasətin təməli iki əsas ənənəyə malikdir: biri Aristotel tərəfindən icad edilmiş və onun “sosioloji konstitusionalizm” adlandırdığı; ikincisi, onun Platona qədər uzandığı, “hüquqi konstitusionalizm”.

Şmitter müxtəlif alimləri iki ənənənin alında bölür :

*1. Sosioloji konstitusionalizm : Bu ənənənin bəzi klassik alimləri bunlardır: Polibi, Makiavelli, Monteskyu, Benjamin Konstan, Aleksis de Tokvil, Lorenz von Şteyn, Karl Marks, Moisei Ostroqorski, Maks Veber, Emil, Pareto və Herbert Tinqsten. Şmitter iddia edir ki, XX əsrdə bu ənənə “tarixi siyasi sosiologiya ” etiketi ilə tanınırdı. Stein Rokkan, T.H Marshall, Reinhard Bendix, Otto Kirchheimer, Seymur Martin Lipset, Juan Linz, Mattei Dogan, Shmuel Eisenstadt, Harry Eckstein və Dankwart Rustow kimi alimləri əhatə etdir.
*2. Hüquqi konstitusionalizm : Bu ənənənin bəzi klassik alimləri bunlardır: Léon Duguit, Georges Burdeau, James Bryce, A.Lourens Louell və Vudro Vilson. Şmitter XX əsrdə bu ənənənin davam etdirildiyini iddia edir: Maurice Duverger, Herman Finer, Samuel Finer, Giovanni Sartori, Karl J. Friedrich, Samuel Beer, Jean Blondel, F. A Hermens və Klaus von Beyme.

### Siyasi elm kimi dövrləşdirmə
Gerardo L. Munck ABŞ-də akademik intizam kimi başa düşülən siyasi elm sahəsi kimi müasir müqayisəli siyasətin təkamülü üçün aşağıdakı dövrləşdirməni təklif edir :

*1. Siyasi Elmin Bir İntizam kimi Konstitusiyası 1880-1920
*2. Davranış İnqilabı  1921-1966
*3. Davranışdan sonrakı dövr  1967-1988
*4. İkinci Elmi İnqilab 1989–2005

### XXI Əsr
Əsrin əvvəlindən bəri bu sahədə bir neçə tendensiya aşkar edilə bilər.

*Sahəni hegemonlaşdırmaq üçün rasional seçim nəzəriyyəsi iddiasının sonu.
*Birləşdirici metateoriyanın olmaması.
*Səbəb- nəticəyə daha çox diqqət yetirmək və eksperimental metodlardan istifadəni artırmaq .
*Müşahidə metodlarından, o cümlədən keyfiyyət metodlarından davamlı istifadə.
*Nəzəriyyələşdirmə kimi metodların hegemonluğu ilə bağlı yeni narahatlıq o qədər də diqqət yetirilmir.
## Tədqiqatın əsas sahələri
Bəzi təriflərə görə, müqayisəli siyasət Platonun Cümhuriyyəti və Aristotelin Siyasəti kimi yunan fəlsəfəsinə gedib çıxır .
Müasir bir alt intizam olaraq, müqayisəli siyasət bir sıra substantiv sahələr üzrə tədqiqatlardan ibarətdir, o cümlədən:
*Demokratik dövlətlərin siyasəti
*Avtoritar dövlətlərin siyasəti
*İctimai malların təminatı və bölüşdürmə siyasəti
*Siyasi zorakılıq
*Siyasi kimlik, o cümlədən etnik və dini siyasət
*Demokratikləşmə və rejim dəyişikliyi
*Seçkilər və partiya sistemləri
*İnkişafın siyasi iqtisadiyyatı
*Kollektiv fəaliyyət
*Səsvermə davranışı
*Dövlətin mənşəyi
*Müqayisəli siyasi institutlar
*Müqayisəli siyasi tədqiqatlar üçün metodologiyalar
## Həmçinin bax
*Müqayisəli hüquq                                
*Tarixi sosiologiya                             
*Beynəlxalq münasibətlər                           
*Siyasi elm
*Siyasi sosiologiya
*İnstitutsionizm

## İstinadlar