open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikol Duman

**Nikol Duman** () doğum adı **Nikoqhayos Ter-Ovanisyan** (; ) — erməni separatçı milli hərəkatının liderlərindən biri, Ermənistanın milli qəhrəmanı.

## Gənclik
İndiki Xocalı rayonu Qışlaq kəndində kilsə xadimi ailəsində anadan olub. 1887-ci ildə Şuşa yeparxiya məktəbini bitirib. Atasının dəstəyi ilə yeparxiyanın kilsə şurasında işləyirdi. O, Şimali Qafqazdakı erməni məktəblərində dərs demiş, 1891-ci ildə Təbrizə köçmüş, burada müəllim və eyni zamanda erməni milli xadimləri dərnəyinin xəzinədarı olmuşdur. 1893-cü ildən Salmas rayonunun (İran, Türkiyə ilə sərhədə yaxın) Qalasar kəndindəki məktəbdə dərs deyib, burada erməni inqilabçıları İttifaqının (sonralar Daşnaksütyun partiyası) üzvü kimi erməni milli-siyasi həyatında fəal iştirak edib. O (Ovnan Davtyan və knyaz Hovsep Arqutyan ilə birlikdə) Təbrizdə Daşnaksütyun komitəsinin üç üzvündən biri idi.

## Türklərə qarşı soyqırımda iştirakı
1894–1896-cı illərdə Türkiyədə türkərə qarşı qırğınlarından sonra özünü bütünlüklə milli hərəkata və özünümüdafiə təşkilatına həsr etmişdir.

1897-ci ildə Nikol Dumanın təşəbbüsü ilə 1897-ci il Xanəsor yürüşü (türk xidmətində olan kürd komandiri Şərif-bəy və onun qəbiləsinə qarşı böyük ekspedisiya); Özü də bölük komandiri kimi bu kampaniyada iştirak edib.

Bundan sonra Rusiyaya (Tiflisə) qayıdır. 1904-cü il Sasun üsyanı zamanı o, xalqı ilə birlikdə Sasuna getməyə çalışır, lakin bu cəhd uğursuz olur.

1905-ci ilin fevralında erməni-müsəlman qırğını başlayanda o, teleqramla tələsik Bakıya çağırılır, burada özünümüdafiə təşkilatçılığı adı altında yerli azərbaycanlılara divan tutur və fevralın 7-də talançılığla məşğul olur ; sonra İrəvan quberniyasına özünümüdafiə rəisi təyin edildi. Türkiyə Ermənistanın azad edilməsi məsələsində o, ümumi üsyanın tərəfdarı idi. Daşnaksütyun partiyasının qurultaylarında, 1910-cu ildə isə II İnternasionalın Kopenhagen konqresində iştirak etmişdir.

## Ölümü
Vərəm xəstəliyinə tutularaq 1914-cü ildə müalicə üçün Kislovodska getdi. Orada Birinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə başlayan könüllü hərəkatında iştirak edə bilməyəcəyindən narahat olaraq özünü güllələdi (1914-cü il sentyabrın 23-də axşam). O, Tiflisdə, Xocivank erməni kilsəsində, Daşnaksütyunun yaradıcılarından biri Simon Zavaryanın (daşnakların məzarlarının olduğu panteon 1930-cu illərdə Gürcüstan SSR hökuməti tərəfindən dağıdılmış) məzarının yanında dəfn edilib.

## İstinadlar
Yojef Etvöş

**Yojef Etvöş** (; ) — macar yazıçısı, filosofu, hüquqşünas və görkəmli dövlət xadimi. XIX əsr macar ədəbiyyatının və maarifçiliyinin əsas simalarından biri olan Etvöş həm də təhsil və elmin inkişafı istiqamətində atdığı addımlarla tanınır. O, Macarıstanın ilk müasir maarif nazirlərindən biri olmuş, bir sıra islahatların müəllifi kimi tarixə düşmüşdür.

## Həyatı
Yojef Etvöş 1813-cü ildə zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan zəngin təhsil alaraq hüquq sahəsində ixtisaslaşmış, lakin erkən yaşlarından ədəbiyyata və fəlsəfəyə böyük maraq göstərmişdir. Avropanın bir sıra ölkələrinə səyahət edən Etvöş Almaniya, Fransa və İngiltərədəki maarifçi ideyalardan təsirlənmişdir. O, bu ideyaları həm ədəbi əsərlərində, həm də siyasi fəaliyyəti zamanı həyata keçirməyə çalışmışdır. 1848-ci inqilabı zamanı Etvöş Macarıstanın Maarif və Dini İşlər naziri təyin edilmişdir. O, təhsilin demokratikləşdirilməsi, dünyəvi məktəblərin yaradılması və milli azlıqların hüquqlarının qorunması üçün bir sıra qanun layihələri irəli sürmüşdür.

İnqilabın yatırılmasından sonra bir müddət siyasətdən uzaqlaşsa da, 1867-ci Avstriya–Macarıstan kompromisindən sonra yenidən nazir vəzifəsinə qayıtmış və təhsil sahəsində islahatlara davam etmişdir. Onun təşəbbüsü ilə Macarıstanda ümumi orta təhsilin təməli qoyulmuşdur.

Etvöş 1867-ci ildən ömrünün sonuna qədər Macarıstanın maarif naziri olmuş və müasir təhsil sisteminin əsasını qoymuşdur. Onun təşəbbüsü ilə müəllim hazırlığı məktəbləri yaradılmış, qız məktəblərinin sayı artırılmış, təhsilin məcburiliyi və əlçatanlığı təmin olunmuşdur.

## Ədəbi yaradıcılığı
Etvöş ədəbiyyatda maarifçi realizm və liberal ideyaları təbliğ edən əsərləri ilə tanınır. Onun roman və esse-lərində sosial ədalət, hüquq bərabərliyi, azadlıq və vətəndaşlıq mövzuları əsas yer tutur. Ən tanınmış əsərlərindən biri "A falu jegyzője" ("Kənd katibi", 1845) romanıdır. Bu əsər macar realist ədəbiyyatının ilk nümunələrindən biri hesab olunur və korrupsiya, yerli hakimiyyətin özbaşınalığı kimi məsələləri tənqid edir.

## Əsərləri
* A falu jegyzője (1845) – "Kənd katibi"
* A karthausi (1842) – "Kartuziyalı"
* Reform (1850) – siyasi esselər
* Pesti Naplóban cikkek – dövrü mətbuatda çıxışlar və məqalələr

## İrsi
Yojef Etvöş həm ədəbiyyat, həm də dövlət idarəçiliyi sahəsində Macarıstanın modernləşməsində mühüm rol oynamışdır. Onun adını daşıyan Etvöş Lorand Universiteti (ELTE) bu gün də Macarıstanın aparıcı ali təhsil müəssisələrindən biridir. Yazıçının oğlu Lorand Etvöş isə tanınmış fizik olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
İvan Raşevski

**İvan Raşevski Qriqoryeviç** (; ) — ukraynalı rəssam, heykəltəraş, tənqidçi və sənətşünası.

O, Çerniqov Ukrayna Qədim Əsərlər Muzeyinin direktoru, Çerniqov Xalq Kitabxanasının yaradıcılarından biri omuş, Çerniqovda Taras Şevçenkonun ilk abidəsinin qoyulmasında böyük rol oynamışdır.
## Həyatı
İvan Qriqoryeviç 27 yanvar 1849-cu ildə indiki Xarkov vilayətinin Çuquyev şəhərində anadan olub. Raşevskilər ailəsinin Çerniqov vilayətinin Veliki Osnyaki kəndində mülkü olduğundan, rəssamın həyatının çox hissəsi Kazak hetmanlığı ilə bağlı olub.

O, 1873-cü ildə Kiyev Müqəddəs Vladimir Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra, İmperator İncəsənət Akademiyasına daxil olur. İxtisasca peyzajçı rəssam olub. Eyni zamanda Raşevski Parisə də səfər edib. 1875-ci ildə Akademiyadan ayrılaraq Ukraynaya, Çerniqova qayıdıb.

1876-1879-cu illərdə Çerniqov Zemstvo Şurasının üzvü olub, həm də beynəlxalq hakim kimi də fəaliyyət göstərib. Kiyev, Sankt-Peterburq, Çerniqovda keçirilən çoxsaylı sərgilərdə fəal iştirak edib. Kolleksioner olub. Onun kolleksiyasına, xüsusilə İlya Repin, Vasili Surikov, Mixail Jukun rəsmləri, həmçinin qab-qacaq və tikmələr də daxildir. 1908-ci ildə xaricə səfər edən İvan Qriqoryeviç, Qara dənizdən Yunanıstana doğru olan səfər marşrutunu "Bosfor" (1908), "Sokrat həbsxanası" (1908) və s. rəsm əsərlərində əks etdirib.

1912-ci ildə V.V.Tarnovski Çerniqov Ukrayna Antik Əsərləri Muzeyinin direktoru olub. O, ömrünün son illərini Çerniqovda yer alan Taras Şevçenko abidəsinin təsdiq edilmiş layihəsi üzərində işləməyə həsr etmişdir. 

O, 1921-ci il iyulun 20-dən 21-nə keçən gecə vəfat etmiş və Yüksəliş kilsəsinin qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

İvan Raşevskinin nekroloqu: (orijinal yazı)

*"Qubpolitprosvet xəbər verir ki, bu il iyulun 20-dən 21-nə keçən gecə rəssam, 1-ci Sovet Ukrayna Muzeyinin rəhbəri İvan Qriqoryeviç RAŞEVSKİ vəfat edib. İyulun 22-də saat 20:30-da Yüksəliş kilsəsi qəbiristanlığında dəfn ediləcək".*

## Yaradıcılıq irsi
Ukrayna Rəssamlıq Akademiyası tərəfindən təqdim olunmuş, İvan Qriqoryeviç Raşevskinin əsərlərinin kataloqunda 170-dən çox əşya var. Böyük Vətən müharibəsi illərində İ.Q.Raşevskinin bir çox əsərləri itmişdi. Hazırda Ukrayna Milli İncəsənət Muzeyində, Taras Şevçenko adına Milli Muzeydə, həmçinin Çerniqov muzeylərində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılan 40-a yaxın əsəri məlumdur. 

Raşevskinin məşhur rəsmləri sırasına: "Desna boyu" (1889), "Desna", "İmtahan üçün", "Bağda gölməçə" (1892), "Kəndli evində", "Spasada" (1900); heykəlləri sırasına isə: "Musiqiçi Dluskinin portret heykəli" (1889), "Poprişin" (1892), T.Şevçenkonun abidəsi üçün layihələr (1921) daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Рашевський Іван Григорович
* Життя і творчість Івана Рашевського
* Іван Рашевський&nbsp;— співець Чернігівського краю
Məhv olma (film)

**Məhv olma** və ya **Annigilyasiya** () — rejissor Aleks Qarland tərəfindən çəkilmiş elmi fantastika filmi. Ekran işi Ceff Vandermeyerin 2014-cü ilin fevral ayında nəşr olunmuş  Southern Reach Trilogy adlı trilogiyasının birinci kitabı olan “Məhv olma” (Annigilyasiya) adlı kitabı əsasında hazırlanmışdır. Filmdə baş rolu Natali Portman ifa edir. Film 23 fevral 2018-ci ildə ABŞ-də buraxılmışdır.

## Süjet xətti

Yer kürəsində meydana gələn – köpük şəkilli “X zonası”nın mənşəyini heç bir alim müəyyən edə bilmir. Anomal halların yaşandığı ölümcül təhlükəli ərazini araşdırmaq üçün hökumət gizli təşkilat yaradır. Ancaq ora göndərilən bioloq, zooloq və digər alimlər və hərbçilərdən ibarət ekspedisiya üzvlərinin çoxu yoxa çıxır, geri qayıda bilənlərdə isə qorxulu dəyişikliklər baş verir. Baş qəhrəman “X zonanın” sirrini öyrənmək üçün həyatını riskə ataraq 12-ci ekspedisiyanın tərkibində təhlükəli missiyaya yollanır...

## Rollarda

* Natali Portman — Lina (bioloq)
* Cennifer Ceyson Li — Doktor Ventress (psixoloq)
* Tessa Tompson — Cozi Radek (fizik)
* Cina Rodriqez — Anya Torensen (feldşer)
* Tuva Novotnı — Kass Şepard (geomorfoloq)
* Oskar Ayzek —Keyn (Linanın əri və Şimmerə təşkil edilmiş hərbi ekspedisiyanın üzvü olan çavuş)
* Sonoya Midzuno — Keyt (Linanın tələbəsi)
* Devid Qyasi — Daniel (Linanın həmkarı və məşuqu)
* Benedikt Vonq — Lomaks (Linanı sorğu-sual edən alim)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Jiqmond Kemen

**Jiqmond Kemen** (; ) — XIX əsr macar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, nasir, esseist və siyasətçi. O, romantik üslubdan realist romanlara keçid dövrünün öncülərindən biri olmuş, psixoloji dərinliyə malik tarixi romanları ilə tanınmışdır.

## Bioqrafiyası
Jiqmond Kemen 1814-cü ildə Transilvaniyanın Alvinc (indiki Vintsu de Jos, Rumıniya) şəhərində zadəgan ailəsində dünyaya gəlmişdir. Əla təhsil almış, gənc yaşlarından Avropanın bir çox ölkələrinə səfər etmiş və Qərbi Avropa maarifçiliyindən təsirlənmişdir. Ədəbiyyata və siyasətə eyni zamanda maraq göstərən Kemen 1830-cu illərdən etibarən həm nasir, həm də publisist kimi fəaliyyətə başlamışdır. 1848–1849-cu il inqilabı və azadlıq hərəkatı zamanı Kemen mühafizəkar-liberal mövqedən çıxış etmiş, konstitusiyalı idarəetməni və tədrici islahatları müdafiə etmişdir. Müharibə bitdikdən sonra bir müddət siyasətdən uzaq qalmış, lakin 1860-cı illərdə Avstriya–Macarıstan kompromisindən sonra yenidən fəal ictimai-siyasi həyata dönmüşdür. O, Macarıstan parlamentinin üzvü olmuş və Maarif və Mədəniyyət naziri vəzifəsində çalışmışdır (1874–1875).

Jiqmond Kemen macar realist nəsrinin banilərindən biri sayılır. Onun romanları tarixi mövzularda yazılsa da, əsərlərin mərkəzində psixoloji analizlər, fərdi və ictimai məsuliyyət, siyasi və əxlaqi dilemmlar dayanır. O, xüsusilə fərdin cəmiyyət qarşısındakı mövqeyi və daxili təlatümləri mövzusunda dərinlikli əsərlər yazmışdır. Ən tanınmış romanlarından biri "*Öz ideallarına sadiq qalan insanın faciəsi*" (, 1858) əsəridir. Bu əsərdə fanatizm, siyasi idealizm və fərdi əxlaq kimi mövzular bədii dildə araşdırılır. 

Jiqmond Kemen ədəbi üslub baxımından keçid dövrü yazıçısı hesab olunur — o, romantizmin bəzi elementlərini (tarixi mövzular, qəhrəmanlıq) saxlamış, lakin realist və psixoloji analizlərə geniş yer vermişdir. Onun əsərləri həm bədii keyfiyyəti, həm də ictimai-siyasi dəyərləri ilə XIX əsr macar ədəbiyyatında mühüm yer tutur.

Kemen 1875-ci ildə Pest şəhərində vəfat etmişdir. Onun xatirəsi Macarıstanda bir çox küçə, məktəb və ədəbi mükafatlarda yaşamaqdadır. Əsərləri bu gün də macar ədəbiyyatında klassik nümunələrdən hesab olunur və ali məktəblərdə tədris olunur.

## Əsərləri
* A rajongó (1858) – "Fanatik"
* Zord idő (1862) – "Çətin zamanlar"
* Széchenyi emlékezete – "Szeçeni xatirəsi" (esse)
* Pályám emlékezete – "Mənim yolumun xatirəsi" (avtobioqrafik qeydlər)

## Həmçinin bax
* Macarıstan ədəbiyyatı

## İstinadlar
Rəis (film)

**Rəis** (türk. Reis) — Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana və onun  həyatının ən mühüm mərhələlərini işıqlandıran film. Film 2017-ci ildə çəkilib.

## Mövzusu
2017-ci ildə istehsal olan bioqrafik film, Türkiyənin hazırkı prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın həyat hekayəsindən bəhs edir. 
Beş hissəli film 1933-cü ildə baş verən real hadisə ilə başlayır və Ərdoğanın uşaqlığından bələdiyyə sədri olduğu dövrə qədərki həyat hekayəsindən bəhs edir.

Film Türkiyə Prezident üsul-idarəsinə keçid, Türkiyə Konstitusiya dəyişikliyi referendumundan bir müddət əvvəl çəkilib.

## Məzmunu
Rəis filmində Rəcəb Tayyib Ərdoğanın uşaqlığı və 1994-1998-ci illərdə İstanbul bələdiyyə başqanı olduğu dövr təsvir olunur. Film Ərdoğanın həyatının ən mühüm mərhələlərini, o cümlədən 1999-cu ildə ekstremizmdə ittiham olunduğunu əhatə edir.

## Rollarda

Rəis filmində prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı canlandırmaq üçün 200 aktyor arasından Reha Bəyoğlu seçilib.

**Aktyorlar**:

## İstehsalı

Film Kafkasör Film Akademisi studiyası tərəfindən istehsal olunub. Çəkilişlər 22 yanvar 2016-cı ildə Şimali Kipr Türk Respublikasında başlamışdır. İlk treyleri 19 avqust 2016-cı ildə yayımlandı. 2016-cı ilin oktyabrında Kafkasör Kino Akademiyası “filmin hər ölkədə və hər şəhərdə öz tamaşaçısına problemsiz çatmasını təmin etmək” üçün nümayiş tarixini 9 dekabr 2016-cı il tarixinə salındığını açıqladı. Filmin çəkiliş xərcləri 4 milyon ABŞ dollarını keçdi. Premyerası 3 mart 2017-ci ildə baş tutdu.

Filmin rejissoru Hüdaverdi Yavuz filmin premyerasına qatılmaqdan imtina edib, səbəb kimi çəkilişlər zamanı yaranan müxtəlif çətinlikləri göstərib.
IMDb 74.000-dən çox səslə filmə 1.0 reytinq verdi. Rəis ilk üç gündə (3-5 mart) 67.580 tamaşaçı toplayıb.

## Həmçinin bax

* Rəcəb Tayyib Ərdoğan
* Türkiyə Prezidenti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Mihay Vöröşmarti

**Mihay Vöröşmarti** (; ) —  macar romantik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, şair, dramaturq, nasir və ictimai xadim. Macar milli oyanış hərəkatının əsas ideoloqlarından biri olan Vöröşmarti həm də Macarıstanın dövlət himninin müəllifi Ferents Kölçeilə yanaşı klassik macar poeziyasının əsasını qoyanlardandır.

## Bioqrafiyası
Mihay Vöröşmarti 1800-cü ildə Kapolnaşnyek kəndində kasıb zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası erkən vəfat etdikdən sonra ailə ağır maddi çətinliklərlə üzləşmişdir. Buna baxmayaraq, Vöröşmarti yüksək təhsil almış, əvvəlcə Sekeşfexervarda, sonra isə Peşt universitetində hüquq sahəsində təhsilini davam etdirmişdir. O, bir müddət öz ailəsini dolandırmaq üçün repetitor və müəllim kimi fəaliyyət göstərmiş, eyni zamanda ədəbiyyatla ciddi şəkildə məşğul olmuşdur. Mihay Vöröşmarti romantik ədəbiyyatın təmsilçisi olaraq, ilk şeirlərində qəhrəmanlıq, vətənpərvərlik və idealizm mövzularını ön plana çəkmişdir. Onun məşhur “*Zalán futása*” (1825) poeması Macar xalqının qəhrəmanlıq keçmişini təbliğ edən ilk böyük romantik epik əsərlərdən biridir. Vöröşmartinin poeziyası özündə həm yüksək vətənpərvərlik hisslərini, həm də humanist idealları birləşdirirdi. O, eyni zamanda teatr əsərləri və esse janrında da məhsuldar işlər görmüşdür. Ən məşhur şeirlərindən biri olan "*Szózat*" ("Çağırış", 1836) Macarıstanın qeyri-rəsmi himni kimi qəbul olunur və bu gün də məktəblərdə, dövlət tədbirlərində səsləndirilir. 

1848-ci il inqilabı zamanı Vöröşmarti Macarıstanın azadlıq hərəkatını dəstəkləmiş və müxalif mövqedə olan qəzetlərdə çalışmışdır. İnqilab yatırıldıqdan sonra bir müddət gizlənmək məcburiyyətində qalmış, lakin sonradan yenidən ictimai həyata dönmüşdür.

Vöröşmarti 1855-ci ildə Peşt şəhərində vəfat etmişdir. Onun vəfatından sonra əsərləri macar ədəbiyyatının klassik nümunələri sırasına daxil edilmiş, xatirəsi isə ölkə səviyyəsində əbədiləşdirilmişdir.

## Əsərləri
Mihay həm də Şekspirin əsərlərini və digər Avropa klassiklərini macarca tərcümə etmişdir.

* Zalán futása (1825) — epik poema
* Szózat (1836) — vətənpərvərlik ruhunda şeir
* Csongor és Tünde (1830) — romantik-didaktik pyes
* A két szomszédvár — tarixi roman
* Álomszövők — fantaziya janrında pyes

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* Mihály Vörösmarty at Hunlit.hu
Melissa virusu

**Melissa virusu** (həmçinin **Mailissa**, **Simpsons**, **Kwyjibo** və **Kwejeebo** kimi tanınır) — 1999-cu ilin mart ayında yayılmış və Microsoft Word sənədləri vasitəsilə yayılan məşhur kompüter virusudur. Virus, ilk dəfə Amerikalı proqramçı David L. Smith tərəfindən yaradılmış və elektron poçt vasitəsilə çox sürətli yayılaraq o dövr üçün rekord sayda kompüterə yoluxmuşdur.

## Təsviri
Melissa virusu Microsoft Word proqramında işləyən VBA (Visual Basic for Applications) kodları üzərindən fəaliyyət göstərirdi. Virus Word sənədinə yerləşdirilmiş zərərli bir makro vasitəsilə aktivləşirdi. Təsiri ilk dəfə 26 mart 1999-cu ildə müşahidə edilən virus bütün dünyada bir çox e-poçt serverlərini kilidlədi. Virus əvvəlcə Usenet- də yayılmağa başladı və sonra e-poçt vasitəsilə fərdi kompüterlərə yoluxdu.
Janna Litvina

**Janna Nikolayevna Litvina** (; ) — Belarus jurnalist və söz azadlığı fəalı. 1995-2015-ci illərdə Belarus Jurnalistlər Assosiasiyasının sədri vəzifəsində çalışıb.
## Həyatı
Söz azadlığı fəalı olan Janna Litvina 30 avqust 1954-cü ildə Minsk yaxınlığındakı Vadapojda anadan olub. İlk təhsilini də burda alıb. 1971-ci ildə Belarus Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub.  Universiteti bitirdikdən sonra 1976-1994-cü illərdə Belarus SSR Televiziya və Radio üzrə Dövlət Komitəsinin strukturlarında (1991-1994-cü illərdə - Belarus Respublikası Televiziya və Radio üzrə Dövlət Komitəsi) çalışıb. Komitədə Janna Litvina kiçik redaktorluqdan radio redaksiyasının baş redaktoru vəzifəsinə qədər yüksəlib. "Belarus gəncliyi" studiyasının baş redaktoru olub. Studiya Aleksandr Lukaşenko 1994-cü il prezident seçiləndən sonda bağlanıb, Litvina isə işdən qovulub. 1994-cü ildən BM Inform şirkətinin baş direktorudur. 1995-ci ildə o və bir neçə həmkarı 1996-cı ildə hakimiyyət tərəfindən bağlanan müstəqil xəbər və musiqi stansiyası olan Radio 101.2-ni yaratmış və idarə etmişdi.

Təsisçisi olduğu Radio 101.2-nin bağlanması Litvinanı ölkəni tərk etməyə vadar etdi. O, Belarus hakimiyyətinin təqiblərinə məruz qalmamaq üçün Polşadan jurnalist fəaliyyətini davam etdirməyə başladı. Janna Litvina 1994-1999-cu illərdə “Azadlıq Radiosu”nun Minsk ofisinin müxbiri və direktoru işləyib.

Litvina 1996-cı ildə jurnalistlərin hüquqlarını qorumaq, söz azadlığını, ictimaiyyətin məlumat əldə etməsini təşviq etmək və Belarusda hakimiyyət tərəfindən təzyiqlərə məruz qalan jurnalistlərə hüquqi yardım göstərmək məqsədilə yaradılmış qeyri-hökumət təşkilatı olan Belarus Jurnalistlər Assosiasiyasının həmtəsisçisi və ilk sədri kimi fəaliyyət göstərib.

2004-cü ildə Janna Litvina Avropa Parlamentində Belarus Jurnalistlər Assosiasiyasına Saxarov mükafatının verilməsi münasibətilə çıxışı zamanı fikirlərini belə ifadə edib: “*Biz bu avtoritar rejimə qarşı yalnız informasiya üzərində dövlət inhisarını qırmaqla, ifadə və fikir azadlığı, müzakirələr və forumlar üçün yer olan açıq informasiya məkanı sistemi yaratmaqla mübarizə apara bilərik*”.

Litvina 25 aprel 2015-ci ildə Belarus Jurnalistlər Assosiasiyasının rəhbəri vəzifəsindən istefa verib. Onun yerinə məşhur jurnalist Andrey Bastunets keçib.

## Fəaliyyətinə qiymət
"Belarusda Kim Kimdir" kitabının müəllifləri onu "nəcib bir iş üçün qurban verməyə hazır olan əvəzolunmaz bir altruist" kimi təsvir ediblər.
## Şəxsi həyatı
Janna Litvina evlidir. Dindardır (Pravoslav) və partiyasızdır.
## Mükafatları
* 2003-cü ildə Azadlıq Qızıl Qələmi mükafatını alıb. O, jurnalistikasına və "Prezident Aleksandr Lukaşenkonun media repressiyalarına cəsarətli müqavimətinə" görə mükafatlandırılıb;
* 2004-cü ildə o, Jurnalistikada Dürüstlüyə görə Louis Lyon Mükafatına layiq görülüb;
* 2008-ci ildə İnsan Hüquqları üzrə Ebert Fondunun mükafatını alıb.

## Ədəbiyyat
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Oslo Freedom Forum
Dyula İyeş

**Dyula İyeş** (; ) — macar şairi, yazıçısı, dramaturqu və ictimai xadimi. XX əsr macar ədəbiyyatının əsas simalarından biri olan İyeş uzun müddət Macarıstanın mədəni və siyasi həyatında mühüm rol oynamış, həm klassik, həm də müasir ədəbiyyatda dərin iz buraxmışdır.

## Bioqrafiyası
Dyula İyeş 1902-ci ildə Macarıstanın Tolna vilayətində, kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Onun uşaqlıq və gənclik illəri kənd mühitində keçmiş və bu, onun yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. 1910–1920-ci illərdə orta məktəbdə oxumuş, daha sonra Budapeşt Universitetində təhsil almışdır. Gənclik illərində sol fikirli tələbə hərəkatlarına qoşulmuş və bir müddət Fransada yaşamışdır. Burada o, avanqard ədəbi cərəyanlarla, xüsusilə sürrealizm və ekzistensializm ilə tanış olmuş, bu təcrübələr onun poetik dilində və düşüncə tərzində əks olunmuşdur.  İyeşin yaradıcılığı çoxşaxəlidir — o, poeziya, nəsr, dram və publisistika sahəsində əsərlər yazmışdır. Onun ədəbi irsi kənd həyatının, sadə insanların psixologiyasının və sosial ədalətsizliklərə qarşı etirazın ifadəsidir.

1930-cu illərdə o, "*Népi írók*" (“Xalq yazıçıları”) hərəkatına qoşularaq kənd həyatını və sosial mövzuları mərkəzə çəkən realist əsərlər yazmağa başladı. Bu dövrdə o, həm də "*Nyugat*" (“Qərb”) ədəbi dərgisi ilə əməkdaşlıq edirdi. Ən məşhur əsərlərindən biri olan "*Egy mondat a zsarnokságról*" (“Zülm haqqında bir cümlə”, 1950-ci illər) uzun müddət senzura səbəbindən çap olunmamış, lakin nəhayət 1980-ci illərdə dərc olunaraq böyük əks-səda doğurmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Dyula İyeş Macarıstan Elmlər Akademiyasının üzvü, Macar Yazıçılar İttifaqının rəhbərlərindən biri olmuşdur. O, 1945-ci ildən sonra parlament üzvü kimi də fəaliyyət göstərmiş, lakin 1956-cı il macar inqilabını dəstəklədiyinə görə bir müddət təqiblərə məruz qalmışdır. Buna baxmayaraq, o, yazıçılıq fəaliyyətini davam etdirmiş və sonrakı illərdə klassik bir şəxsiyyət kimi qəbul edilmişdir.

Dyula İyeş 1983-cü ildə Budapeştdə vəfat etmiş və Macarıstan ədəbi ictimaiyyəti tərəfindən dərin hüznlə qarşılanmışdır. Onun əsərləri bu gün də məktəblərdə və universitetlərdə tədris olunur, haqqında elmi tədqiqatlar aparılır.

## Əsərləri
* "Puszták népe" (1936) – avtobioqrafik roman
* "A reformáció genfi emlékműve előtt" – şeir
* "Bartók" – şeir, macar musiqiçisinə həsr olunmuşdur
* "Egy mondat a zsarnokságról" (1956, nəşri 1980) – şeir, diktaturaya qarşı dərin metaforalarla zəngindir
* "Kard és kasza" – roman, macar kəndlinin tarixi və mübarizəsi haqqındadır

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Illyés in Hunlit , the on-line multilingual database of Hungarian Book Foundation on Hungarian literature
* Bibliographical Handbook of Hungarian Authors by Albert Tezla; online var. Orig. vers. published at The Belknap Press of Harvard University Press, CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS, 1970
* CityPoem 'A Sentence about Tyranny' by Gyula Illyés at Erasmuspc, network for cities and culture
Anastasiya Daşkeviç

**Anastasiya Vladimirovna Daşkeviç** (qızlıq soyadı Polojanko, ; ) — Belarus müxalifətçisi və söz azadlığı fəalı. O, 14 yaşında qoşulduğu müxalif Belarus gənclər hərəkatının fəalı olub. 2011-ci ildən söz azadlığı və demokratiya uğrunda mübarzə aparan Gənc Cəbhənin () sədr müavinidir. Anastasiya Daşkeviç təhdidlərə, təqiblərə və həbslərə baxmayaraq Belarusda azadlıq və insan haqlarını müdafiə edib.
## Həyatı
Anastasiya Daşkeviç (anadan olanda Polojanko) 2 avqust 1990-cı ildə minskdə ziyallı ailəsində anadan olub. Onun atası Vladimir Polojanko mühəndis, anası Lyudmila müəllimdir. anastasiya gənc yaşlarından ictimai fəallığı ilə seçilib. O, hələ yeniyetmə olarkən müxalifətçi və söz azadlığı fəalı kimi ad çıxarıb. Anastasiya Daşkeviç 14 yaşında müxalif Belarus gənclər hərəkatının aparıcı üzvlərindən birinə çevrilib. 2011-ci ildən Belarus ictimai təşkilatı olan Gənc Cəbhənin () sədr müavini seçilib. Anastasiya Belarusda keçirilən onlarla demokratiya, azadlıq və insan haqlarını müdafiə edən tədbirlərin iştirakçısı və təşkilatçısı olub. Buna görə dəfələrlə təhdidlərə, təqiblərə, həbslərə və pul cəzalarına məruz qalıb. Onun Belarus hökumətinə külli miqdarda borcu var. Anastasiya Daşkeviç onlarla etiraz aksiyasında iştirakına görə hökumətə borclu olduğu cərimələrin ümumi məbləği bir neçə min dollar təşkil edir. 

Anastasiya Daşkeviç 2011-ci ildə o, Beynəlxalq Cəsarətli Qadınlar Mükafatını alıb. Lakin istintaq altında olduğuna görə Anastasiya mərasimdə iştirak edə bilməyib. O, mükafat aldıqdan iki ay sonra şərti cəza ilə bir il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Qeyd edk ki, Anastasiya Daşkeviç mükafatı alan ilk belaruslu olub.

2011-ci ilin sentyabrında Anastasiya Daşkeviç digər "Gənc Cəbhə" təşkilatının fəalı Dmitri Daşkeviçlə nişanlanıb. Onlar 2012-ci il dekabrın 26-da o vaxtı rəsmən soyadı Polojanko olan Anastasiya onu Qrodno həbsxanasında ziyarət edərkən rəsmi nigaha daxil olublar. O, vaxtdan Anastasiya qızlıq soyadı olan Polojankonu Daşkeviçə dəyişib.

2022-ci il iyulun 14-də 2020-ci ildə Belarus Prezident seçkilərinin ilkin nəticələrinin açıqlanmasından sonra başlayan etirazlarda iştirak etdiklərinə görə Anastasiya və Dmitri Daşkeviç müvafiq olaraq üç il “ev dustaqlığı” və bir il yarım həbs cəzasına məhkum ediliblər. qeyd edək ki, məhkəməyə bir ay qalmış Anastasiya dördüncü övladını dünyaya gətirib. Prokuror ər-arvad üçün 1,5 il həbs istəyib. Prokurorun tələb etdiyi şərtlər cütlük üçün güclü zərbə olub. Bu qərar Belarus cəmiyyətinin qəzəbinə gətirib çıxardı. Nəticədə hakim Anastasiya Daşkeviçi 3 il “ev dustaqlığı” ilə cəzalandırıb.

## Şəxsi həyatı
Anastasiya Daşkeviç "Gənc Cəbhə" təşkilatının fəalı Dmitri Daşkeviçlə evlidir. Onların dörd övladı var. Dindardır (Pravoslav) və partiyasızdır.

## Mükafatları
* 2011-ci il, Beynəlxalq Cəsarətli Qadınlar Mükafatı qalibi;
* 2019- cu il, Vətəndaş Cəmiyyəti Çempionları mükafatı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://news.tut.by/society/328160.html 
* http://www.svaboda.org/a/211/1/2312943.html
* http://spring96.org/be/news/57366
* http://www.ciwr.org/article/2011/01/15_spring.html
İldırımsaçanlar*

**İldırımsaçanlar** () — Marvel Comicsin *[[İldırımsaçanlar (komiks)|İldırımsaçanlar]]*  heyətinə əsaslanan və 2025-ci ildə təqdim edilmiş superqəhrəman filmi. Marvel Studios tərəfindən istehsal edilmiş *"İldırımsaçanlar"*, Marvel Kinematoqrafiya Kainatına (MKK) daxil olan 36-cı filmdir. Erik Pirson və Coanna Kalo tərəfindən yazılmış ssenari əsasında, Cek Şreyerin rejissorluğu ilə ərsəyə gətirilmiş filmdə əsas rolları Florens Pyu, Sebastian Sten<, Uayatt Rassel, Olqa Kurilenko, Lyuis Pulmann, Ceraldin Visvanatan, Kris Bauer, Uendell Pirs, Devid Harbor, Hanna Con-Keymen və Culiya Lui-Dreyfus canlandırır. Filmdə, ölümcül tələyə düşən anti-qəhrəmanlar, təhlükəli missiyanı yerinə yetirmək üçün birlikdə çalışmalı olurlar.

## İstinadlar
Peçini

**Peçini** () — Albaniyada şəhər və bələdiyyə.

## Yerləşməsi
Peçini Albaniyanın mərkəzində, Elbasan vilayətində yerləşir. Şəhər Şkumbin çayı sahilində yerləşir və tarixi yol olan "Via Eqnatia" yolunun üzərində yerləşməsi ilə strateji əhəmiyyətə malikdir. Şəhərin ətrafın zeytun və sitrus bağları ilə əhatə olunmuşdur. Şəhər, Aralıq dənizi iqliminə malikdir. Burada yaylar isti və quraq, qışlar isə mülayim və rütubətli keçir.

Bələdiyyə olaraq 2015-ci ildəki inzibati islahat nəticəsində Peçini, Gjoçaj, Karine, Pajove, Perparim və Şeze bələdiyyələrinin birləşməsi ilə yaradılmışdır. 2023-cü ilin məlumatına görə, bələdiyyənin əhalisi 16,580 nəfərdir. Bunlardan 4,753 nəfəri şəhər əhalisidir.

Peçini şəhəri Tirana və Elbasan şəhərlərini birləşdirən əsas magistral yolun üzərində yerləşdiyi üçün, şəhərə getmək rahatdır. Şəhərdə dəmir yolu stansiyası da mövcuddur və bu, Peçinini ölkənin digər bölgələri ilə əlaqələndirir.

## Tarixi
Peçini şəhərinin tarixi 2000 ildən çox əvvələ gedib çıxır. Antik dövrdə şəhər "Claudiana" adı ilə tanınırdı və İlliriyalılar tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. Şəhər, Roma İmperiyası dövründə inşa edilmiş Eqnati yolunun üzərində yerləşirdi və bu yol vasitəsilə Adriatik və Egey dənizləri arasında əlaqə təmin olunurdu.

Osmanlı İmperiyası dövründə Peçini, Elbasan Sancağına daxil idi. Şəhərin adı bu dövrdə "Bekleyin" (qonaqpərvər yer) kimi tanınırdı. 17-ci əsrdə Peçinidə doğulmuş Abdurrahman Abdi Paşa, Osmanlı ordusunda yüksək vəzifələrdə çalışmış və 1666-cı ildə şəhərdə məscid və saat qülləsi inşa etdirmişdir.

2015-ci ildə Albaniyada keçirilən inzibati islahat nəticəsində Peçini bələdiyyəsi yaradılmış və şəhər bu yeni bələdiyyənin mərkəzi olmuşdur.

## Mədəniyyət və turizm
Peçini şəhəri, zəngin mədəni irsə malikdir. Şəhərdə müxtəlif mədəni tədbirlər və festivallar keçirilir. Ənənəvi Alban musiqisi və rəqsləri, şəhərin mədəni həyatında mühüm rol oynayır.

Əsas Görməli Yerləri:

* **Peçini Qalası**: Roma dövrünə aid olan bu qala, sonradan Osmanlılar tərəfindən yenidən tikilmişdir. Qalanın divarları təxminən 12 metr hündürlüyündədir və içərisində saray və harem yerləşirdi.
* **Abdurrəhman Paşa Məscidi və Saat Qülləsi**: 1666-cı ildə inşa edilmiş bu məscid və saat qülləsi, Osmanlı memarlığının nümunələrindəndir.
* **[[Eqnati yolu|Eqnatia yolu:]]** Antik Roma dövrünə aid bu yol, Peçini şəhərinin mərkəzindən keçir və şəhərin tarixi əhəmiyyətini artırır.

## İstinadlar
Elhan Kastrati

**Elhan Kastrati** (, ) — Albaniyalı peşəkar futbolçu. Hazırda İtaliyanın "Cittadella" klubunda və Albaniya milli futbol komandasında qapışı kimi çıxış edir.

## Karyera

### Klub
Kastrati futbol karyerasına 2009-cu ildə "Teuta" klubunun akademiyasında başlamışdır. 2012–2013 mövsümündə klubun əsas komandasında iki liqa və dörd kubok oyununda iştirak etmişdir.

2014-cü ilin fevralında İtaliyanın "Renato Curi Angolana" klubunun gənclər komandasına qoşulur.

2014-cü ilin iyul ayında "Peskara" klubuna keçmiş və burada klubun gənclərdən ibarət komandasında 2014–2015 mövsümündə səkkiz oyunda iştirak etmişdir. 2015–2016 mövsümündə əsas komandada İtaliya kubokunda bir oyunda, İtaliya B Seriyasında isə iki oyununda ehtiyat oyunçular skamyasında yer almışdır.

2016-cı ilin iyul ayında "Pyacentsa" klubuna icarəyə verilmiş və burada bir oyunda iştirak etmişdir.

2017-ci ilin yanvarında "Teuta" klubuna icarəyə verilmiş və, bu klubda, 2017–2018 mövsümündə 26 oyunda çıxış etmişdir.

2020-ci ilin yanvar ayında "Trapani" klubuna transfer olmuş və burada iki oyunda iştirak etmişdir.

2020-ci ilin oktyabr ayında "Cittadella" klubuna keçmiş və 2025-ci ilin fevral ayına qədər 140 oyunda iştirak etmişdir.

### Milli komanda
Kastrati 2012–2014-cü illərdə Albaniya U17 komandasında 11 oyunda, 2015-ci ildə U19 komandasında 3 oyunda və 2017–2018-ci illərdə U21 komandasında 16 oyunda iştirak etmişdir.

2022-ci ildən etibarən Albaniya milli futbol komandasında çıxış edir və iki oyunda iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Şəhərgah (dəqiqləşdirmə)

* Şəhərgah yaşayış yeri — Kürdəmir rayonu Ərəbqubalı kəndi və Sabirabad rayonu Zəngənə kəndi ərazisində yerləşən arxeoloji abidə
* Şəhərgah (Qazax) — Qazax rayonu Yuxarı Əskipara kəndində yerləşən arxeoloji abidə
Qatır körpüsü (dəqiqləşdirmə)

* Qatır körpüsü (Məzəm) — Qazax rayonu Məzəm kəndində yerləşən körpü
* Qatır körpüsü (Yuxarı Əskipara) — Qazax rayonu Yuxarı Əskipara kəndində yerləşən körpü
Callipepla californica

**Callipepla californica** (*Kaliforniya bildirçini*) — Həmçinin Kaliforniya vadisi bildirçini kimi tanınan, "Yeni Dünya" bildirçinləri fəsiləsinə aid olan, kiçik, yerə yaxın yaşayan bir quş növü.

## Taksonomiya

* "*C. c. californica*" (Şou, 1798) – şimali Oreqon və qərbi Nevadadan cənubi Kaliforniya və Koronadoya qədər
* "*C. c. achrustera*" (Piters, 1923) – San Luka Kaliforniya bildirçini – cənubi Aşağı Kaliforniya
* "*C. c. brunnescens*" (Ridqvey, 1884) – şimali sahil Kaliforniyasından cənubi Santa Kruz əyalətinə qədər
* "*C. c. canfieldae*" (Van Rossem, 1939) – Ouen vadisi bildirçini – şərq mərkəzi Kaliforniyanın Ouen vadisi
* "*C. c. catalinensis*" (Qrinnell, 1906) – Santa Katalina bildirçini – Santa Katalina adası (cənubi Kaliforniya sahilində)
* "*C. c. orecta*" (Oberholser, 1932) – Warner vadisi bildirçini – Oreqondakı "Warner" vadisi ilə şimali Kaliforniya arasında
* "*C. c. plumbea*" (Qrinnell, 1926) – San Kvintin Kaliforniya bildirçini – San Diego əyalətindən cənubi Aşağı Kaliforniyaya qədər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Larus californicus

**Larus californicus** (*Kaliforniya qağayısı*) — Orta ölçülü bir qağayı növü.

## Təsvir

Yetkin fərdlər rinqa qağayısına bənzəyir, lakin qəhvəyi gözləri, sarı ayaqları və daha yumru başı var. Bədəni əsasən ağ rəngdədir, beli və üst qanadları bozdur. Dimdiyi sarı rəngdədir, qara halqalı və ucuna yaxın qırmızı ləkə var. Qanadlarının ucları qara, ağ ləkəlidir. Cavan fərdlər də rinqa qağayısının cavan fərdlərinə bənzəyir, lakin rinqa qağayısından daha qəhvəyi rəngdədir. Uzunluğu 46-55 sm, qanadları arası məsafə 122-137 sm, çəkisi isə 430-1045 qram arasında dəyişir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chloris chloris

**Chloris chloris** (*Avropa yaşılquşu*) — Vüroklar fəsiləsindən olan, kiçik bir quş növü. Bu quş Avropa, Şimali Afrika və Cənub-Qərbi Asiyada geniş yayılmışdır.

## Taksonomiya

Avropa yaşılquşu ilk dəfə 1758-ci ildə Karl Linney Systema Naturaenin 10-cu nəşrində "Loxia chloris" adı ilə təsvir edib. "Chloris" xüsusi adı, bu quşun qədim yunan dilindəki adı "khloris" sözündən alınmışdır. "Khloros" isə "yaşıl" deməkdir. 2012-ci ildə aparılan molekulyar filogenetik tədqiqatlar yaşılquşların Carduelis cinsinin digər üzvləri ilə yaxın əlaqədə olmadığını göstərib. Buna görə də, yaşılquşlar "Chloris" cinsinə daxil edilib, bu cins ilk dəfə Fransız təbiətşünası Jorj Küvye tərəfindən 1800-cü ildə təqdim edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chaenopsidae

**Chaenopsidae** — "Blenniiformes" dəstəsinə aid olan və "pike-blennies", "tube-blennies" və "flagblennies" kimi tanınan balıqları özündə birləşdirən bir "blennioid" fəsiləsi.

## Xüsusiyyətlər

"Chaenopsidae" fəsiləsinə aid balıqlar yüksək dərəcədə sıxılmış bədən quruluşuna malikdirlər. Bəzi növlər o qədər uzun olur ki, ilan balığına bənzəyirlər. Bu balıqların pulcuqları yoxdur və yan xəttləri mövcud deyildir. Başları kobud ola bilər və bəzən tikanlarla "silahlanmışdır". Bel üzgəcində 17 ilə 28 arasında tikan, anal üzgəcdə isə iki tikan olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lobotes

**Lobotes** — *Üçquyruqlar* kimi tanınan "Lobotidae" fəsiləsinə aid olan şüaüzgəcli balıqlar cinsi. Bu balıqlara bütün okeanların subtropik və tropik sularında rast gəlinir.

## Taksonomiya

"Lobotes" cinsi ilk dəfə 1830-cu ildə Fransız zooloq Jorj Küvye tərəfindən təqdim edilmişdir. Cinsin tipik növü, ilk dəfə 1790-cı ildə Markus Eliezer Blox tərəfindən Surinamdan təsvir edilmiş "Holocentrus surinamensis" kimi müəyyən edilmişdir. Bəzi mənbələr "Lobotes" cinsini tək növlü (monospesifik) hesab edir və "L. pacifica"-nı pantropikal "L. surinamensis"-in sinonimi kimi qəbul edir. "Lobotes", "Fishes of the World"-ün 5-ci nəşrində "Spariformes" dəstəsinə aid edilən "Lobotidae" fəsiləsinin iki cinsindən biridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Scophthalmus maximus

**Scophthalmus maximus** (*Turbot*) — Scophthalmidae fəsiləsinə aid olan nisbətən böyük düz balıq növü.

## Təsvir

"Scophthalmus maximus" əsasən Aralıq dənizi, Baltik dənizi, Qara dəniz və Şimal Atlantikdə sahilə yaxın qumlu dayaz sularında tapılan böyük bir sol gözlü düz balıqdır. Avropa turbotunun asimmetrik disk şəkilli bədəni var və uzunluğu bir metrə (40 düym), çəkisi isə 25 kiloqrama (55 funt) qədər çata bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pomatoschistus flavescens

**Pomatoschistus flavescens** (*İki nöqtəli qobi*) — Şərq Atlantik okeanının dəniz və şor sularında yaşayan bir qobi növü. Bu növ Farer adaları və Norveçdən İspaniyanın şimal-qərb sahillərinə qədər geniş yayılıb.

## Yaşayış yeri

Bu balıq əsasən zəngin su bitkiləri olan əraziləri üstün tutur və *[[Laminariya]]* və ya *Zostera* kimi dəniz yosunlarının yataqlarında və ya həddindən artıq bitki örtüyü olan strukturlarda tapılır. Sahilə yaxın göllərdə və 20 metr dərinliyə qədər dayaz sularda yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rhomboplites aurorubens

**Rhomboplites aurorubens** — "Lutjanidae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıq növü.

## Yayılması və yaşayış yeri

"Rhomboplites aurorubens" Qərb Atlantik Okeanında yayılmışdır. Şimali Karolina və Bermuddan cənuba doğru ABŞ-nin şərq sahilləri boyunca Bahamalara, Meksika körfəzi və Karib dənizi vasitəsilə Cənubi Amerikanın şərq sahilləri boyunca Braziliyanın Santa-Katarina şəhərinə qədər tapılır. 20–300 m (66–984 fut) dərinlikdə yaşayır. Yetkin fərdlərə əsasən qayalıq, çınqıl və ya qumlu dibi olan kontinental və ada şelflərinin kənarlarında, cavan fərdlər isə daha dayaz sularda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chauliodus

**Chauliodus** cinsi — "Stomiidae" fəsiləsinə aid olan dərin dəniz balıqları cinsi.

## Təsvir

"Chauliodus" növləri böyük, dişə bənzər dişləri ilə tanınır. Bu dişlər o qədər uzundur ki, səhv düzülsə, balığın beynini deşə bilər.
Bir "viperfish" növü olan "C. sloani"-nin standart uzunluğu 64.0–260.0 mm arasında dəyişir, orta uzunluq 120.3 mm-dir. Eyni növün orta çəkisi 5.66 qramdır. "Chauliodus pammelas" və "Chauliodus sloani" növləri kütlə əsasında dərinlik fərqi göstərir. Daha kiçik kütləli fərdlər dayaz dərinliklərdə, daha böyük kütləli fərdlər isə 500 metrdən aşağı dərinliklərdə tapılır. Lakin gecələr böyük "viperfish"lər dayaz dərinliklərdə də tapıla bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Polioptila californica

**Polioptila californica** (*Kaliforniya milçəkqapanı*) — Şəfalı sahil otları bitən ərazilərdə yaşayan kiçik, 10,8 sm uzunluğunda bir həşərat yeyən quş növü.

## Təsvir

Erkək Kaliforniya milçəkqapanı əsasən tünd boz rəngdədir və yalnız qara tacı və incə qara dimdiyi ilə fərqlənir. Uzun, incə qara quyruğu var və quyruq lələklərinin alt tərəfində dar ağ ucları və kənarları var. Lakin, erkək fərd qışa yaxın lələk rənglərini itirir və dişilərə bənzər lələk rəngi alır. Dişi fərd erkəyə bənzəyir, lakin qara tac yerinə mavi-boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pycnonotus barbatus

**Pycnonotus barbatus** (*adi bülbül*) — Sərçəkimilər dəstəsinin bülbül ailəsinin bir üzvü. Şimal-şərqi, şimal, qərb və mərkəzi Afrikada tapılır.

## Taksonomiya
Pycnonotus barbatus əvvəlcə "Turdus" cinsində təsvir edilmişdir. Bəzi alimlər Somali, Dodson və tünd başlıqlı bülbülü adi bülbülün yarımnövləri hesab edirlər. Adi bülbül, Himalay bülbülü, ağ qulaqlı bülbül, ağ haşiyəli bülbül, Afrika qırmızı gözlü bülbülü və Kap bülbülü ilə birlikdə bir növə aid edilir. Adi bülbül üçün alternativ adlar arasında qara gözlü bülbül, qəhvəyi bülbül (Asiya qırmızı gözlü bülbülü üçün də istifadə olunur), qəhvəyi başlıqlı geelgat, adi bağ bülbülü, bağ bülbülü və ağ qarınlı bülbül, həmçinin başqa bir növ üçün istifadə edilən bir ad (sarı qarınlı bülbül) var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səngər ayağı

**Səngər ayağı** — Ayaqlarda rütubət səbəbilə yaranan zədələnmə.

Səngər ayağının qarşısını almaq ayaqları təmiz, isti və quru saxlamaqla mümkündür. Şərtlər baş verdikdən sonra, ağrıları azaltmaq üçün ağrıkəsici dərmanlar lazım ola bilər. Ağrılar müalicə sonrası aylarla davam edə bilər. Zədələnmiş toxumaların götürülməsi və ya amputasiya tələb olunan hallar olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qara dəlik məlumat paradoksu

**Qara dəlik məlumat paradoksu** — əsasən qara dəliklər fizikası ilə bağlı olan problem. Bu paradoks, Stiven Hokinqin kəşf etdiyi Hokinq radiasiyası ilə əlaqədardır.

Klassik fizika və kvant mexanikasının əsas prinsiplərinə görə, informasiya heç vaxt tamamilə yox olmamalıdır. Amma Houkinq radiasiyası göstərir ki, qara dəliklər tədricən enerjisini itirərək buxarlanır və yox olur. Əgər qara dəlik tamamilə yox olarsa, onun daxilində olan bütün informasiya da yox olmuş kimi görünür. Lakin kvant mexanikası bunu qadağan edir – çünki informasiya itməməlidir. Bu vəziyyət “**Məlumat Paradoksu**” adlanır, çünki o, fizikanın fundamental qanunları arasında bir ziddiyyət yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trachurus novaezelandiae

**Trachurus novaezelandiae** (*sarıquyruq at skumbriyası*) — həmçinin *yakka* kimi tanınan, Carangidae ailəsinə aid olan bir balıq növü. 

## Təsvir
Sarıquyruq at skumbriyasının bədən profili orta dərəcədə sıxılmış, oval formadadır. Bu növ yaşılbel at skumbriyasına çox bənzəyir, lakin onun yan xəttində 68 ilə 73 arasında sərt lövhə (scute) var, yaşılbel at skumbriyasında isə bu say 76 ilə 82 arasındadır. Sarıquyruq at skumbriyasının rəngi üstdən parlaq zeytun yaşıl, aşağıya doğru qızılı yaşıl rəngə keçir və balığın alt tərəfi gümüşü ağ rəngdədir. Balığın yan tərəflərində 9 ilə 16 arasında solğun boz zolaq var, həmçinin qapaq qapağının yuxarı kənarında və yaxınlıqdakı çiyin bölgəsində gözdən bir qədər kiçik qara ləkə var.
Avstraliyanın bəzi bölgələrində Yakka balıqları Cymothoa exigua parazitinə qarşı həssasdır. Bu parazit əvvəlcə balığın dilini yeyir və sonra onun yerini tutur. Parazit balığa başqa bir zərər vermir və insanlar üçün təhlükəli deyil. Lakin balıq istehlak ediləndən əvvəl parazitin çıxarılması tövsiyə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fləşbek (psixologiya)

**Fləşbek xatirə** — insanın keçmişdə baş vermiş hadisələri yenidən xatırlaması və ya yaşadığı an kimi hiss etməsi.

Bu, adətən güclü emosional təsir bağışlayan xatirələr üçün istifadə olunur. Flaşbək zamanı insan sanki həmin hadisəni yenidən yaşayır, detallar, duyğular və hətta hisslər də real kimi görünə bilər. Flaşbək xatirələr filmlərdə, ədəbiyyatda və psixologiyada geniş istifadə olunan bir anlayışdır. Bu, şüuraltında saxlanılan güclü emosional və ya travmatik xatirələrin ani şəkildə canlanması ilə xarakterizə olunur.
Flaşbək xatirələr travmatik hadisələrdən sonra posttravmatik stress pozuntusu (PTSP) olan insanlarda daha sıx müşahidə olunur. Bununla yanaşı, nostalji və ya xoş xatirələr də flaşbək şəklində meydana çıxa bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oncorhynchus clarkii

**Oncorhynchus clarkii** (*Kəskin alabalıq*) — Salmonidae fəsiləsinə aid olan dörd balıq növünü əhatə edən bir qrup.

## Taksonomiya

Kəskin alabalıq 1541-ci ildə ispan araşdırmaçı Fransisko de Koronado tərəfindən Nyu-Meksiko ştatında, Santa-Fe yaxınlığındakı Pekos çayında görülən ilk Yeni Dünya alabalığı idi. Bu, çox güman ki, Rio Grande kəskin alabalığı (O. v. virginalis) idi. Növ ilk dəfə Luis və Klark ekspedisiyası zamanı Montana yaxınlığındakı Missuri çayından toplanan nümunələr əsasında təsvir edilmişdir.

1960-cı illərə qədər qərb yamacı kəskin alabalığı və Yellouston kəskin alabalığı populyasiyaları bir alt növ kimi qəbul edilirdi. Nəticə etibarilə, 1989-cu ildə taksonomik mənbələr göyqurşağı, kəskin və digər Sakit okean alabalıqlarını Oncorhynchus cinsinə aid etdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sosial loferlik

**Sosial loferlik** (ing. *social loafing*) — insanların qrup halında işlədikdə fərdi olaraq daha az səy göstərməsi fenomeni.

Başqa sözlə, bir qrupun tərkibində olduqda, bəzi insanlar öz məsuliyyətlərini və iş yükünü digərlərinin boynuna qoyaraq daha az çalışırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hortobad Milli Parkı

**Hortobad Milli Parkı** () — Macarıstanın şərqində, Böyük Macarıstan düzənliyində yerləşən və ölkənin ilk milli parkı hesab olunan təbiət qoruğu.1973-cü ildə yaradılmış bu park, həm də UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Sahəsi təxminən 800 kvadrat kilometrdir və əsasən düzənlik, çəmənlik və bataqlıq landşaftları ilə tanınır.

## Coğrafiyası və təbiəti
Hortobad, Avropanın ən iri təbii çəmənliklərindən biri olan Pusta düzənliyinin bir hissəsini təşkil edir. Bu ərazi xüsusilə geniş, düz torpaqları, zəngin flora və faunası ilə seçilir.Parkda 300-dən artıq quş növü qeydə alınmışdır ki, bunlara qartal, qağayı, pelikan, qırmızı durna və digər nadir növlər daxildir. Ərazidə həmçinin su hövzələri, qədim bataqlıqlar və su kanalları vardır ki, bunlar müxtəlif ekosistemlərin formalaşmasına şərait yaradır. Xüsusilə payız aylarında minlərlə turna və qırqovul bu ərazilərdə dayanır və miqrasiya zamanı burada istirahət edir.

## Mədəni və tarixi əhəmiyyəti
Hortobad ərazisi yalnız təbiəti ilə deyil, həm də mədəni irsi ilə məşhurdur. Bu ərazi Macarıstanın ən qədim kənd təsərrüfatı mədəniyyətlərindən birinə ev sahibliyi etmişdir. Ənənəvi çoban həyatı, qədim otlaq üsulları və yerli memarlıq elementləri bu ərazidə qorunub saxlanılır. Parkın simvoluna çevrilmiş Hortobad doqquztağlı körpüsü XVIII əsrə aiddir və yerli memarlıq nümunəsi kimi tanınır. Həmçinin burada yerləşən çoban muzeyi və folklor festivalları regionun mədəni zənginliyini nümayiş etdirir.

## Turizm və ekoloji əhəmiyyət
Hortobad Milli Parkı hər il minlərlə turistin maraq dairəsinə düşür. Burada müşahidə qüllələri, ekoloji marşrutlar, quş müşahidə nöqtələri və təbiət mərkəzləri fəaliyyət göstərir.Park ərazisində ekoturizm təşviq olunur və ətraf mühitin qorunması əsas prioritet kimi qəbul edilir. UNESCO tərəfindən 2000-ci ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş Hortobad, Avropada təbii landşaftların və ənənəvi təsərrüfat sistemlərinin qorunduğu nadir məkanlardan biridir. Hortobad Milli Parkı nadir növlərin və təbii landşaftların qorunması üçün müxtəlif proqramlar həyata keçirir. Avropa İttifaqının "*Natura 2000*" layihəsi çərçivəsində parkın bioçeşidliliyi daim izlənir və qorunur.

## Qalereya

Image:Hortobágy.jpg
Image:Hortobagy híd.jpg
Image:Racka (Fabian).jpg
Image:Hungarian Grey Cattle.jpg


## İstinadlar
Verder Bremen FK

**Verder Bremen Futbol klubu** () — Almaniyanın Bremen şəhərində yerləşən peşəkar futbol klubu. Almaniyanın ən üst səviyyəli liqası olan Bundesliqada mübarizə aparır. 1899-cu ildə yaradılan klub, Bayern Münxen ilə birlikdə ən çox Bundesliqada mübarizə aparan klubdur. Ev oyunları Bremen şəhərində yerləşən Weserstadionda keçirilir.
Macarıstan dilləri

[right|thumb|Qyula dilində üçdilli ([Macar dili|Macar, Rumın dili, Alman dili) cədvəli ("sosial tibbi sığorta deməkdir")]]
**Macarıstan dilləri** — Macarıstanda danışılan dillərə macar dili, tanınmış azlıq dilləri və digər dillər daxildir.

## Haqqında
Azlıq dilləri Macarıstanda bir sıra yerli yaşayış məntəqələrində danışılır. Ölkə Regional və Azlıq Dilləri üzrə Avropa Xartiyasını imzalamış və 26 aprel 1995-ci ildə onu ratifikasiya etmişdir. Bu sənədə əsasən, 14 azlıq dili tanınır və qorunur. Tanınmış 13 azlığın rəsmi dil hüquqları “Milli və etnik azlıqların hüquqları haqqında” qanunla tənzimlənir. Bu qanun mədəni və təhsil muxtariyyətinin inkişafı üçün tədbirləri nəzərdə tutur. Macarıstanda etnik azlıqlar arasında dil assimilyasiyası səviyyəsi yüksəkdir. 2001-ci il siyahıyaalınması zamanı etnik azlıqlara mənsub 314.059 vətəndaşdan 135.787-si azlıq dilini ana dili kimi göstərmişdir.

Regional və Azlıq Dilləri üzrə Avropa Xartiyasının müddəalarına uyğun olaraq, Macarıstan erməni, boyaş, bolqar, xorvat, alman, yunan, polyak, roman (çingənə), rumın, rusin, serb, slovak, sloven və ukrayna dillərinə xüsusi qoruma təmin edir.

## Dil ailələri
: **[[Ural dilləri]]**
:: &ndash; Macar dili: Ölkənin yeganə rəsmi dilidir və qonşu dillərin heç biri ilə qohum deyil. Ümumi əhalinin təxminən 98,9%-i bu dili ana dili kimi istifadə edir.
: **[[Hind-Avropa dilləri]]**
:: &ndash; Alman dili: Alman azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Mecek dağları və ətrafında, həmçinin ölkənin digər bölgələrində. (Tarixən, Macarıstanda Şvab alman dialekti danışılmışdır.) 
:: &ndash; Slovak dili: Slovak azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Şimali Macar dağlarında və Bekeşçaba ətrafında..
:: &ndash; Serb dili: Serb azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Baçka və ətrafında, həmçinin Cənubi Macarıstanın digər ərazilərində.
:: &ndash; Sloven dili: Sloven azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Sloveniya sərhədi yaxınlığında, Qərbi Macarıstanda.
:: &ndash; Xorvat dili: Xorvat azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Cənubi Macarıstanda. 
:: &ndash; Rumın dili: Rumın azlığı tərəfindən danışılır, xüsusilə Qyula şəhəri və Şərqi Macarıstan ətrafında.
:: &ndash; Qaraçı dili: Rom (çingənə) azlığına mənsub bəzi üzvlər tərəfindən ölkə üzrə müxtəlif yerlərdə danışılır.
: **[[Türk dilləri]]**
:: &ndash; Kuman dili: Macarıstanda Kunsaq (Kuman) bölgəsində bir vaxtlar danışılmışdır. Bu, Qıpçaq dillərindən olan və digər Qıpçaq dilləri ilə, məsələn, Krım-tatar dili ilə yaxından bağlı olan bir dildir. Sonuncu danışan 1777-ci ildə vəfat edib.
:: &ndash; Qıpçaq dili: Bir vaxtlar Şərqi Avropada, o cümlədən Macarıstanda danışılmışdır. Bu, Qızıl Orda ərazilərinin lingua francası idi. Bu dil, indiki bütün Qıpçaq dillərinin əcdadıdır və buna, həmçinin, artıq tükənmiş olan Kuman dili də daxildir.. 
: **İşarə dilləri**
:: &ndash; Macar İşarə Dili: Təxminən 9,000 nəfər tərəfindən danışılır. Bu dil, Fransız İşarə Dili ailəsinə aiddir.
## Həmçinin bax
* Macarıstan
## İstinadlar