open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nina Çavçavadze

Knyaginya Nino və ya Nina Aleksandrovna Çavçavadze (;) — gürcü aristokratı, knyaz Aleksandr Çavçavadzenin və knyaginya Salome İvanovnanın qızı, rus dramaturqu və diplomatı Aleksandr Qriboyedovun həyat yoldaşı.
## Həyatı
Tsinandali mülkündə anadan olub. Hələ erkən yaşlarında qeyri-adi gözəlliyi, incə davranışı və mənəvi xeyirxahlığı ilə seçilirdi. 1822-ci ildə Tiflisdə xidmət edən Qriboyedov tez-tez Şahzadə Çavçavadzenin evində olur və qızına musiqi dərsləri verirdi. 1828-ci ildə İrandan qayıtdıqdan sonra bir neçə ay Tiflisdə qalır. Yetkin yaşına çarmış Nina ilə yenidən görüşəndə ​​onu Bartolome Esteban Murillo ilə müqayisə edərək gözəlliyinə heyran qalır.,  Nikolay Nikolayeviç Muravyovun xatirələrinə görə, Qriboyedov əvvəlcə digər pərəstişkarı-məşhur generalın əmisi oğlu Sergey Nikolaeviç Yermolovu əsəbiləşdirmək üçün Ninaya aşiq olması barədə şayiələr yaymışdı. İyunun 16-da ona olan sevgisini etiraf etmək qərarına gəldi, sonra atasının razılığını aldı. 1828-ci il 22 avqustda (3 sentyabr) aşiqlər Sioni Tiflis kafedralında təntənəli şəkildə evləndilər. Qriboyedovun 33, Ninanın cəmi 15 yaşı vardı. Əfsanəyə görə, toy zamanı qızdırmadan əziyyət çəkən bəy xətalı işarə sayılan toy üzüyü əlindən yerə düşdü.

## Uğursuz nikahı

Tezliklə xidmətdə Qriboyedov yenidən İrana getmək məcburiyyətində qaldı; gənc həyat yoldaşı hamilə idi və tez-tez xəstələnirdi. Ninanı təhlükəli səyahətin və yad ölkədəki həyatın çətinliklərinə məruz qoymaq istəməyən Qriboyedov, 1828-ci ilin dekabrında həyat yoldaşı ilə vidalaşaraq bir neçə ay yaşadığı Təbriz şəhərində qoyaraq Tehrana tək getdi. Tehrandan gələn məktublardan birində Qriboyedov ona Tiflisə qayıtmağını məsləhət görürdü, çünki onun İrandakı missiyası uzanır və Nina atasının köməyi ilə sağ-salamat Gürcüstana qayıda bilirdi. 1829-cu ilin əvvəlində fanatik dəstə tərəfindən Rusiya missiyasının məğlub edildiyini və ərinin öldürüldüyünü (sağlamlığından qorxaraq ondan gizlətməyə çalışdıqlarını) öyrəndi. Bu xəbərdən sonra, yalnız bir gün yaşayan uşağın vaxtından əvvəl doğulmasına gətirib çıxardı.

## Xatirəsi
Qriboyedovun cənazəsi Tiflisə çatanda, mərhumun iradəsini yerinə yetirən dul qadın onu Müqəddəs David Kilsəsinin yaxınlığında dəfn etməyi əmr etdi (indi Mtatsminda panteonudur); bu 1829-cu il iyunun 18-də baş verdi. Onun əmri ilə Qriboyedovun məzar daşının üzərinə aşağıda qeyd olunan yazı yazılmışdı:

Ömrünün sonuna qədər Nina Çavçavadze-Qiboyedova növbə ilə Tsinandali və Tiflisdə yaşadı. Ərinin ölümünə yas saxlamağa davam etdi. Bütün evlilik təkliflərini rədd edərək ikinci dəfə ailə qurmadı. Ninaya xüsusən, şair və general Qriqori Cambakurian-Orbeliani, 30 il ona qarşılıqsız aşiq olmuşdur. Faciəli şəkildə ölən ərinə olan sədaqəti sağlığında əfsanəyə çevrildi. Nina Çavçavadzenin adı Tiflis xalqının şərəf və hörməti ilə əhatə olunmuşdu, Ninaya Tiflisin Qara Gülü deyilirdi. O, 1857-ci ildə Tiflisdə baş verən vəba epidemiyası zamanı öldü. 

1879-cu ildə şair Yakov Polonski xatirəsinə şeir həsr etmişdir: 

## İstinadlar
Çernoreçen su anbarı

**Çernoreçen su anbarı** () (*Qroznı dənizi* kimi də adlandırılır) — Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərindəki su anbarı. Su anbarının adı şəhərin Çernoreç mikrorayonun adı ilə əlaqəlidir. Məhs su anbarı bu rayonun ərazisindədir. 1961-ci ildə Qoyta çayı üzərində uzunluğu 800 metr olan bəndin inşası nəticəsində su anbarı yaranmışdır. Su anbarı yaxınlığında dendrari parkı var. Su anbarının sahəsi  — 117 km²-dir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 170 metrdir. Uzunluğu — 1,6 km, eni isə 700 metrdir. Çernoreçen su anbarının sahəsi 1,192 км² olun orta dərinliyi 6 metrdir. Bəndin hündürlüyü 14 metr, uzunluğ isə 800 metrdir.

## Turizm kompleksi
2012-ci ildə su anbarı ətrafında idman-istirahət turizm kompleksinin tikintisinə start verildi. Ümumi sahəsi 300 hektar olan bu kompleksin — 119,2 hektarı hovuzlardır.

Kompleks daxilində 100 yerlik 5 ulduzlu otel var. Sahəsi 9 min m² olan 400 yerlik restoran fəaliyyət göstərir. Bundan başqa ayrıca 240 yerlik, hündürlüyü 50 metr olan orta əsr abidəsi formasında olan restoran var.

Beş mərtəbəli «Akva» əyləncə mərkəsinin sahəsi 3 hektardır. Park ərazisində uşaq parkı, müşahidə meydançası, ailəvi istirahət və idman-sağlamlıq mərkəzi fəaliyyət göstərir. İdman mərkəzində məşq və müalicə zalları, idmançıların istirahət zonası var. Kompleksdə idmançılar üçün 100 yerlik otel fəaliyyət göstərir. Ümumi kompleksin tikintisin 21,5 milyard rubl sərf edilib.

2015-ci ilin 5 oktyabrında ərazidə dünada ən böyük və yeganə musqiqili-rəngli, suda batan fontan işə salındı. Fontanın uzunluğu 300 m, eni 40 m, hündürlüyü isə 100 m-dir. Fontan şırnağı ölçüləri 25X18 metr olan iki ekran yaradır ki, orda bir çox video materiallar nümayiş olunur. Fontanın kontruksiyasında 3600 müxtəlif rəngli projektor mövcuddur.  

## İdman yarışları
Çernoreçen su anbarında sovet dövründə qayıq idmanı üzrə SSRİ birinciliyi keçirilirdi. Çempionatda sovet respublikalarından komandalar iştirak edirdi.

## İstinadlar
Rizvan Əhmədov

**Rizvan Əhmədov** () — İkinci Çeçenistan müharibəsinin ən tanınmış səhra komandirlərindən biri, İçkeriya ordusunun briqada generalı, ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Cəbhəsinə komandanlıq etmiş şəxs. "Qafqaz mücahidlərinin məclis-ül-şurası"-nın üzvü. 
## Bioqrafiya
Rizvan Əhmədov 6 sentyabr 1957-ci ildə, 1944-cü ilin fevralında çeçenlərin deportasiyasından sonra Əhmədovlar ailəsinin yaşadığı Qazaxıstanın Taldı-Kurqan vilayətində anadan olmuşdur. 1990-cı illərin əvvəllərində ailəsi ilə birlikdə Qazaxıstandan Çeçenistan Respublikası, Urus-Martan şəhərinə köçür.

Birinci Çeçenistan müharibəsi başlayandan sonra Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinə qoşulur və rus qoşunlarına qarşı döyüşlərdə fəal iştirak edir. 1995-ci ildə Urus-Martan rayonunun Goyskoe kəndində ağır yaralanır.

Hüquq müdafiəçilərinin, medianın çoxsaylı açıqlamalarına görə, müharibələr arası dövrdə Rizvan Əhmədov və qardaşlarının əsas məşğuliyyəti Çeçenistan Respublikasında vəhhabilik ideologiyasının yayılması, habelə adam oğurluğu olur.

2001-ci ilin fevral ayında, qardaşı Ramzanın ölümündən sonra, Çeçenistan Respublikasının Qroznı şəhəri, eyni adlı rayonun kəndləri, Urus-Martan və Şali rayonlarında fəaliyyət göstərən çeçen yaraqlılarının dəstələrinə rəhbərlik edir.

2002-ci ilin aprelində respublikanın bir neçə böyük yaşayış məntəqəsini ələ keçirməyə hazırlaşır. Bunu radio müdaxiləsindən öyrənən Çeçen çevik qüvvələri xüsusi əməliyyata başlayır və əməliyyat zamanı silahlıların hücumuna hazırlaşan iyirmiyə yaxın adam saxlanılır. Elə həmin ayın sonunda Rizvan və Zəlimxan Əhmədovlar Çeçenistan Xüsusi Polis dəstəsinin zabitlərinə qarşı terror hücumu təşkil eir, nəticədə 18 polis əməkdaşı öldürülür.

Ömrünün son aylarında federal hökumət, dövlət qurumları və yerli hökumət işçiləri ilə əməkdaşlıq edən çeçenlərə ov elan edir.

## Ölümü
Rəsmi versiyaya görə 26 iyun 2002-ci ildə Mesker-Yurt kəndində polis və daxili qoşunların birgə keçirdiyi xüsusi əməliyyat nəticəsində öldürülür. Digər mənbələrə görə, onu Movsar Barayev öldürüb. Birinci Kanalın məlumatına görə, Əhmədovun öldürülməsindən dərhal sonra şübhələri özlərindən uzaqlaşdırmaq üçün Barayev və onun adamları Qroznıda üç nəfəri qaçıraraq Rizvan Əhmədovun harada olduğunu hüquq-mühafizə orqanlarına xəbər verənlər kimi təqdim etmişlər.

## Mükafatlar
Çeçen İçkeriya Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Rizvan Əhmədov ÇİR-nın ən yüksək ordeni "Koman siy" ("Millətin Şərəfi") ilə təltif edilir (ölümündən sonra). 
## İstinadlar

## Mənbə
*
Qoyta çayı

**Qoyta** — Rusiya ərazisində, Çeçenistan Respublikasın cənub-qərbində çay. Sunji çayının sağ qolu. Qoyta çayı Çeçenistanın paytaxtı Qroznı, Urus-Martan və Şatoy rayonları ərazisindən keçir.

## Coğrafiyası
Qoyta çayı öz başlanğıcını Qarikinduk meşəsindən, Qoy-Korta dağının yaxınlığından götürür. Çay şimala doğru axaraq Qoy-Çu kəndi yaxınlığından keçir. Qoyskoe kəndində Arqun kanalı ilə kəsişir. Daha sonra Qoyta kəndindən keçməklə şimala doğru axır. Qroznı şəhərində çay üzərində Çernoreçen su anbarı qurulub. Qoyta çayının mənsəbi Sayxanov küçəsinin qərbində, Sunja çayının sağ sahili boyunca 97 km məsafədədir. Çayın ümumi uzunluğu 41 km-dir. Çayın su toplayıcı sahəsi — 117 km-dir². Çay Sunja-Terek-Xəzər dənizi sisteminə aiddir.

Çay Qərbi-Xəzər hövzəsinə daxildir. Qoyta Terek və Volqa çayları arasındakı çaylar hövzəsindədir. Rusiya dövlət su reyestrində çayın kodu — 07020001112108200005789.

## Adlanması
Çayın adlanması haqqında bir çox versiyalar mövcuddur. Çay kənarında yerləşən Qoy-Çu, Qoyskoe və Qoyta toponimləri də eyni mənşəlidir. Yerli əhali arasında belə bir hekayə mövcuddur: Çay kənarında yaşayan əhali səhər durub çayda suyun olmadığını görmüş. Çay boyu hərəkət edib gördülər ki, böyük bir daş çayın qarşısını kəsib. Əhali birlikdə «Г1ой! Г1ой!» deyərək qışqırmış, yəni «Get! Get!». Onlar daşı itələyib kənara atmışlar. Bundan sonra çayın adı «Г1ой», kəndin adı isə – Qoyta (Г1ойт1а) adlanmışdır.

«Qafqazın toponomiya lüğətində» belə izah olunur: «*hidronomin tərcüməsinə əsasən -  вайнахское гой — „döyüşçü“,  „çay döyüşçüləri»*.

## Tarixi
1846-cı ildə çay kənarında olan Qoytin meşəsi məhf edildikdən sonra ərazidə yaşayan çeçenlərin bir qismi Qara dağlara ərazisinə köçürüldü. XX əsrin əvvəllərində Qoyta çayının sağ sahili tamamilə meşə örtüyündən məhrum edildi. Sol sahildəki meşə zolağı isə çayın mənsəbinə kimi uzanırdı. Qoyta çayından iki etnoqrafik rayonun sərhəddi keçir — Böyük Çeçenistan və Kiçik Çeçenistan.

## İstinadlar
Roman Baqration

**Knyaz Roman İvanoviç Baqration** (, ) — Rusiya Ordusunun general-leytenantı.

Gürcü kral ailəsi Baqration sülaləsindəndir. 1812-ci il Vətən müharibəsi qəhrəmanını Pyotr ivanoviç Baqration onun kiçik qardaşıdır.

## Həyatı
16 aprel 1790-cı il tarixində atlı leyb-qvardiya alayına yazıldı. Fəal hərbi xidmətə 16 aprel 1796-cı ildə Valerian Zubovun yanında kursant olaraq başladı. 1796-cı il mayın 10-da o, Kuban yeger korpusuna yazılaraq gizir vəzifəsinə yüksəldi. 1796-cı ildə Dərbəndin tutulmasında iştirak etdi. 25 aprel 1802-ci ildə Qusar leyb-qvardiyaya alayına leytenant olaraq təyin edildi.

1805 və 1807-ci illərdə o, fransızlarla döyüşüb.

1809 və 1810-cu illərdə Dunay (1812-ci ilə qədər — Moldova) ordusunda könüllü olaraq türklərlə vuruşub. 26 noyabr 1810-cu ildə polkovnik rütbəsinə yüksəldi. 20 yanvar 1810-cu ildə IV dərəcəli George Sankt-Peterburq ordeni ilə təltif edildi.

1812-ci ildə Tormasovun 3-cü Ordusunun bir hissəsi olaraq cənub istiqamətindəki döyüşlərdə iştirak etdiyi İskəndəriyyə Qusar alayına təyin edildi. Kobrin, Brest və Qorodeçnoda döyüşdü.

28 yanvar 1814-cü ildə III dərəcəli Sankt-Peterburq George ordeni ilə təltif edildi.

1827-ci il Rusiya-İran müharibəsi zamanı Erivana ilk daxil olan olduğu üçün məşhurlaşdı. 25 iyun 1829-cu ildə türklərlə müharibədə fərqləndiyinə görə general-leytenant rütbəsi aldı. Sənətə himayədarlıq edir, Tiflisdəki evində ədəbi gecələr keçiririrdi və ev tamaşalarını səhnələşdirirdi.

1832-ci ildə Abxaziyaya göndərildi və orada qızdırmadan vəfat etdi. Müqəddəs David kilsəsində Tiflisdə dəfn edildi.

Roman Baqration, erməni əsilli zadəgan ailsinin nümayəndəsi Anna Semyonovna İvanova ilə evlənir. Onların bu evlilikdən 3 uşağı dünyaya gəlir. Pyotr Romanoviç Baqration knyaz general-leytenant, (1818–1876), İvan Romanoviç Baqration, knyaz polkovnik (1824–1860), Yelizaveta Romanoviç Baqration kinyagina, ailə qurduqdan sonra baronessa Belendorf oldu (1820–1867). Roman Baqrationun övladlarından biri, knyaz general-leytenant Pyotr Romanoviç Baqration — Perm əyalətində kəndli islahatının həyata keçirilməsinə nəzarət etdi, Tver qubernatoru, Ostszey diyarının general-qubernatoru idi. Eyni zamanda o, metallurgiya mühəndisi olaraq şöhrət qazanır, bu sahədə əsərlər yazır, siyanidləşdirmə yolu ilə filizlərdən qızıl çıxarmaq üçün yeni üsul kəşf etdi.

## Filmdə
* Baqration" filmi(1985) — aktyor Zurab Kipşidze

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://ru.rodovid.org/wk/Запись:197178
Şərqdə həyati məkan

**Şərqdə həyati məkan** () —  Şərqi Avropada german xalqlarının (nasist rəhbərlərinin anlayışına görə "arilər") ərazilərinin məskunlaşdırılması planlarını əks etdirən nasional-sosialist təbliğat termini. İlk dəfə bu termin Vilhelm dövründə meydana gəlsə də, sonradan nasistlər ona irqi və bioloji bir kontekst vermişdir. "Məkansız insanlar" () üçün geniş ərazilər əldə etmək istəyi Henrix Himmler tərəfindən hazırlanan "Ost" Baş Planının ideoloji əsaslarından biri olaraq xidmət etdi. "İrqi baxımdan arzuolunmaz" əhalinin genişmiqyaslı deportasiyasını, əsarətini və iqtisadi istismarını təmin edirdi.

Fridrix Ratsel (1844-1904) bu termini "Siyasi coğrafiya" (1897) və "Həyati məkan" (1901) adlı elmi əsərlərində irəli sürmüşdür. Eyni zamanda o, Çarlz Darvinin heyvanlar aləmində yaşamaq uğrunda mübarizəyə dair nəzəriyyələrini xalqlar arasındakı münasibətlərə köçürmüş və dövlətləri davamlı olaraq yaşayış sahəsi uğrunda mübarizə aparan, mövcudluğunun varlığından asılı olan canlılar kimi təsvir etmişdir.

Bu termin Xalq hərəkatı (Völkische beewegung) və Ümumalman ittifaqı (Alman Alldeutscher Verband) tərəfindən götürülmüş və Şərqi Avropada o zaman çoxsaylı Alman azlıqları (Volksdeutsche) və onların genişlənmə planları ilə əlaqədar istifadə edilmişdir. Hesab olunurdu ki, onların sahib olduğu torpaqlar itirilməməli, məqsəd yeni qəsəbələr salmaq olmalıdır. Eyni zamanda Almaniya imperatorluğunun xaricdəki koloniyalarına münasibət mənfi idi.

## Həmçinin bax

* Nasist irqi siyasəti

## İstinadlar
Tbilisi Milli Parkı

**Tbilisi Milli Parkı** () — Gürcüstanın milli parkı.

Tiflisdən 25 kilometr şimalda, Mtsxeta şəhəri yaxınlığındakı Saquramo-İalno silsiləsində, dəniz səviyyəsindən 600–1800 metr yüksəklikdə yerləşən milli parkın sahəsi 23218 hektardır.

## Təsviri
Park Saquramo, Qldani, Martkopi, Qulelebi və Qardabani adlı beş hissəyə bölünür. Ərazinin 90%-i meşələrlə örtülüdür. Milli parkdakı ağaclar arasında: palıd, vələs, fıstıq, Adi armud, ağcaqayın, çinaryarpaq ağcaqayın, quşarmudu və başqa ağaclar var. Ümumilikdə, parkda təxminən 700 bitki növü vardır(onlardan 675-i çoxillik bitkilərdir). Parkda olan ağac növlərindən ən çox yayılanı fıstıq, palıd və vələsdir. Yaratdıqları stend 16 122 hektar ərazini və ya meşə sahəsinin 92,9%-ni tutur, iynəyarpaqlı ağaclar — 256 hektar (1,52%), qalan 5,7%-i göyrüş, ağcaqayın, cökə, yabanı armud, vələs və başqa digər növlərin növlərin payına düşür.

Parkdakı qorunan məməlilər arasında maral, vaşaq, qonur ayı, adi tülkü və çaqqal da vardır. Parkın faunası Qafqaz maralları da daxil olmaqla bir neçə böyük heyvan növü ilə təmsil olunur.

Bir çox çaylar Kür çayının hövzəsinə aid olan parkdan (Qldanula, Tedzami, Loçini, Alixevi və Norio) axır. Həmçinin parkın ərazisində Nakerala və Mamkodi gölləri də yerləşir. Burada içməli suyu olan 76 bulaq vardır.

Tbilisi Milli Parkı ərazisində yerləşən görməli yerlərə qeyd olunan yerlər: Cvari monastırı, Zedazeni monastırı, Mamkod monastırı, Martkop monastırı, Müqəddəs Qriqola kilsəsi, Asur Sakdari kilsəsinin xarabalıqları, dağılmış Vecini sarayı, həmçinin Saquramo kənddəki İlya Çavçavadzenin Ev-Muzeyi daxildir.

Parkın infrastrukturu digər Gürcüstan milli parklarına nisbətən daha az inkişaf etmişdir. Onun əhatə dairəsinə Tiflisə yaxın olan bir neçə açıq piknik sahəsi də daxildir. Milli Parkda üç velosiped yolu var.

## Tarixi
1973-cü ildə əvvəllər mövcud olan Saquramo Milli Qoruğu bazasında (1946-cı ildə yaradılıb) yaradılmış və Gürcüstanın ən qədim milli parkıdır. 2000-ci illərin əvvəllərində, milli park statusu qoruqdan alınır. 2007-ci ildə Saquramovski Dövlət Qoruğu bazasında fəaliyyətini bərpa edilir. Turizm infrastrukturunun olmamasına baxmayaraq, 2013-cü ildə parkda velosiped yollarının işarələnməsi işləri aparılır. İş İsveçrə missiyasının maliyyə dəstəyi ilə "Green Borjomi" qeyri-hökumət təşkilatı tərəfindən həyata keçirilib.

## Qalereya

Tbilisi National Park .jpg
Tbilisi National Park 10.jpg
Tbilisi National Park.jpg
Tbilisi National Park1.jpg
Tbilisi National Park2.jpg
Tbilisi National Park3.jpg
Tbilisi National Park4.jpg
Tbilisi National Park5.jpg
Tbilisi National Park6.jpg
Tbilisi National Park7.jpg
Tbilisi National Park8.jpg
Tbilisi National Park9.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
Səid Koçxyurski

**Səid Koçxürvi** () — Ləzgi şairi, aşıq. Əsərlərini ləzgi və Azərbaycan dillərində yazmışdır. Amansız feodal zülmünə qarşı səsini qaldırmağa cürət etdiyi üçün kor edilmişdir. 
## Bioqrafiyası
Səid Koçxyurski 1767-ci ildə indiki Qürah rayonunun Koçxür kəndində anadan olmuşdur. Həyatını ehtiyac içində yaşaması məlumdur. Uzun illər Şirvanda işləyir. Səid Koçxyurski hər zaman yerli xanların feodal zülmünə və qəzəbinə qarşı çıxır.

Şirvanda işləyərkən Səid Koçxyurski tez-tez Azərbaycanın məşhur aşıqları ilə görüşür. Bunun sayəsində mahnıları qoşma şəklində bəstələnən populyar bir müğənni olur. Həm doğma ləzgi dili ilə yanaşı, eləcə də Azərbaycan dilində eyni dərəcədə yaxşı yazmağı bilirdi.

Səid Koçxyurskinin qəddar feodal zülmündən bəhs edən realist şeirləri xanları qəzəbləndirirdi. XVIII əsrin sonu XIX əsrin əvvəllərində ən çox diqqət çəkən poetik şəxsiyyət olan Səid Koçxyurski diqqətləri özünə cəlb edirdi. Şair Qaziqumuq xanı II Surxay xanın Qürah vadisində hökmranlıq etdiyi, feodal zülmünün gücləndiyi və xalqın qəddar istismara məruz qaldığı bir dövrdə yaşamışdır. O dövrdə hökmranlıq edən II Surxay xan Səid Koçxyurskinin işini bitirmək qərarına gəlir və onu görüşünə dəvət edir. Xan Səidin gözəl oxuduğunu, amma cəsarətlə hər kəsə baxdığını qeyd edərək mühafizəçilərinə Seyidin gözlərini oymağı əmr edir. Bundan sonra kor aşıq "Mürsəl xanın lənəti" qoşmasını bəstələyir. Burada təkcə öz faciəsini deyil, bütün ləzgi xalqının faciəsini dilə gətirir. Səidin yaradıcılığı xan və bəylərə nifrət, sadə insanlara olan sevgi ilə doludur. Bu da xalqın ona olan sevgisini daha da artırır. 
## Xatirəsi
2012-ci ildə doğma Koçxyur kəndində Səid Koçxyurskinin abidəsinin açılışı olur.
2012-ci ildə S. Stalski adına Ləzgi Dövlət Musiqi və Dram Teatrı 78-ci mövsümü "Aşıq Səid" pyesi ilə açılır. 
## Mənbə
* *Кельбеханов Р. М.* Саид Кочхюрский
* Стихи Сайд из Кочхюра
## İstinadlar
Reprua çayı

**Reprua** () və ya  **Xapıryuaş** () — Gürcüstan Respublikasında, Abxaziyanın şimal-qərbində çay. Reprua  Abxaziya Muxtar Respublikasının Qaqra rayonu ərazisinə daxildir. Bir çox mənbələrdə Reprua çayı dünyanın ən qısa çayı hesab olunur. Reprua çayının uzunluğu 18 metrdir. Eni isə 10 metrdir. Son illərin məlumatlarına görə çayın uzunluğu artıq daha qısa olub. Buna səbəb Qara dənizin səviyyəsinin qalxması olub.

## Ümumi məlumat
Çay hidroloji baxımdan güclü yeraltı karst çayının yer üstünə çıxmasıdır. Yer səthinə çıxdıqdan 18 metr sonra Qara dəniz tökülür. Reprua çayı Qaqra şəhərinin bütün suya olan təlabatını təmin edir. Məhs çayın üzərində kiçik su toplayıcı hovuz inşa olunub. Çayın əsas qidalanma mənbəyi mağara daxilində olub yüksək Arabika yaylasında, dəniz səviyyəsindən 2500 metr yüksəklikdə yerləşir. Bu ərazi Qara dəniz sahilindən 12–15&nbsp;km aralıda yerləşir. Çay həm də dərinliyinə görə dünyada ikinci olan Krubera mağarasından da qidalanır. Reprua Qafqazın Qara dəniz sahillərindəki ən soyuq çaylardan biridir. Suyun temperaturu təxminən 11°С-dir. Onun su sərfi 2 m³/saniyədir. Bu saniyədə 2 ton su edir.

Çaya getmək üçün yaxınlıqdakı Moskva otelindən liftlə şose yola düşmək, eləcə də oteldən bir başa dəniz estakada ilə düşərək 400-500 metr "Qaqra" yol nişanına kimi getmək lazımdır.

## Yaranması haqqında əfsanə
Qədim abxaz əfsanəsinə görə, Reprua yeraltı ruhun qızlarının göz yaşlarıdır. Qara dəniz sahillərində yer altı ruh yaşayardı. Onun bir oğlu və üç qız əkizi var idi. Yer altı ruh Abxaziya-Qaqra keçidini qorumaq üçün oğlu və əsgərləri üçün silah-sursat hazırlayardı. Bacılar isə onlara yemək  bişirər və geyim tikərdi. Ruhun ölümündən sonra silahı heç kim hazırlamadığına görə oğlu düşmənlərlə qeyri-bərabər döyüşdə həlak oldu. Ölkə ərazisinə daxil olan düşmənlər üç mağaranın girişini doldurmuş və bacılar bayıra çıxmışdılar. Bacılar başa düşəndə ki qardaşları həlak olub qəmdən, qüssədən başladılar ağlamağa. Onların göz yaşlarından üç çay meydana gəlmişdir: Reprua, Anıxamsa və Baqerepsta.

## İstinadlar
Şalva Kikodze

**Şalva Qerasimoviç Kikodze** (; ) — Gürcüstan ekspressionist rəssam, qrafika rəssamı, karikaturaçı və teatr dekoratoru, Paris məktəbinin nümayəndəsi.

## Həyatı
Şalva Kikodze Gürcü zadəganları üçün gimnaziyada oxumuşdur. 1914-cü ildə Şalva Moskvaya getdi və Moskva Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil oldu. 1916-cı ildə Moskva Rəsm, Heykəltəraşlıq və Memarlıq Məktəbində oxumağa başladı. Lakin 1918-ci ildəki inqilabi hadisələrdən sonra Gürcüstana qayıtdı.

1916-cı ildən — Gürcüstan Rəssamlar Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir. Cəmiyyətin təşkil etdiyi sərgilərin fəal iştirakçısı olmuşdur. Elə həmin il yerli kilsədə XV əsrə aid fresklərin surətlərini hazırlayaraq Gürcüstanın Nabakhtevi kəndinə ekspedisiyada iştirak etdi.

1918-ci ildə Tiflisdəki Georgi Jabadari Studio Teatrında quruluşçu rəssam və dekorator olaraq çalışmışdır.

Gürcü Rəssamlar Cəmiyyətinin maliyyə dəstəyi ilə 1919-cu ildə Avropada təhsilini davam etdirmək üçün rəssamlar David Kakabadze və Lado Qudiaşvili ilə birlikdə o vaxt əslində dünya sənətinin mərkəzi olan Parisə getdi. Burada həm sənət yoldaşları ilə həm də məşhur "Beehive" (La Ruche) rəssam birliyində məskunlaşdı, Monparnasın bir çox rəssamı ilə tanış oldu. Kikodze burada çox çalışır və səmərəli fəaliyyət göstərirdi.

1921-ci ildə Ş. Kikodze ağır xəstələndi və müalicə üçün Almaniyaya getdi. 7 noyabr 1921-ci ildə sənətçi qəflətən öldü və Almaniyanın Frayburq şəhərində dəfn edildi.

## Yaradıcılığı

Tələbəlik illərindən və daha sonra Tiflisdə Ş. Kikodze dövri mətbuatla, xüsusən də satirik jurnallarla əməkdaşlıq edir, orada ictimai xadimlərin karikaturalarını nəşr etdirirdi. İşinin ən məhsuldar dövrü Parisdə olduğu müddətə təsadüf edir — 1919–1921-ci illərə.

Şalva Kikodze yaradıcılığı zəngin və geniş fəaliyyət diapazonuna malik idi. O, süjet səhnələri, mənzərələr, portretlər və cizgi filmləri çəkirdi.

### Məşhur əsərləri
* Paris (1920)
* Eyfel qülləsi (1920)
* Paris. Sena üzərindəki gəmilər (1920)
* Paris. Sena mənzərəsi (1920)
* Paris. Karusel (1920)
* Üç rəssam (1920)
* Parisdəki bədii kafe (1920)
* Xevsureti (1920)
* Bayram (Bacchus Bayramı) (1920)
* Guriya qadınları
* Guriyalı qız (1921).

Ş. Kikodzenin dövrümüzə çatmış ən böyük rəsm kolleksiyası hazırda Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyində saxlanılır.

### Sərgiləri
* Sərgi Kikodze Sh., Gudiashvili L., Kakabadze D. Paris, 1920–1921 ("Müstəqillərin Salonu" və "La Licor" qalereyası).
* Şalva Kikodzenin ölümündən sonra sərgisi — 27 may 1928, Oriant Hoteldə Gürcüstan Rəssamlar Cəmiyyətinin sərgi salonu..

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ирина Абесадзе. *Шалва Кикодзе*. Тбилиси, Хеловнеба. 1990

## Xarici keçidlər
* КИКОДЗЕ Ш. Г.
Abşeron neftli-qazlı sahəsi

**Abşeron neftli-qazlı sahəsi** və ya **Abşeron neftli-qazlı rayonu** — Böyük Qafqazın cənub-şərqində ən zəngin neft-qaz sahəsi. Abşeron yarımadası və Abşeron arxipelaqını əhatə edir. Abşeron neftli-qazlı sahəsinin geoloji kəsilişində terrigen-karbonat çöküntülərindən ibarət Mezo-Kaynozoy kompleksi (8,5–9 km) iştirak edir. Bunlardan Orta Pliosenin (qum, qumdaşı və gillərin növbələnməsi) kəsilişində qalınlığı 10–80 km olan 30-dan çox neft-qaz horizontu var. Sahədə Qərbi Abşeron antiklinorumu, Qərbi Abşeron antiklinoriumu, Qərbi Abşeron sinklinoriumu, Mərkəzi Abşeron antiklinoriumu, Şərqi Abşeron sinklinoriumu və Abşeron arxipelaqı antiklinoriumu tektonik vahidləri ayrılır. Burada 50-dən çox sərbəst qırışığı olan 7 antiklinal zona var. Bu qarışıqlardan 26-sı işlənir. Tektonik pozğunluqlarla və palçıq vulkanları ilə bütün antiklinal zonalar mürəkkəbləşmişdir. Sahənin gələcəyi əsasən, oliqosen-Miosen və güman ki, Üst Təbaşir çöküntüləri ilə əlaqədardır.

## İstinadlar
Paolo Yaşvili

**Paolo Cebrailoviç Yaşvili** (; ) — gürcü Sovet yazıçısı və ictimai xadimi.

## Həyatı
Pavel Cibraeloviç Yaşvili Gürcüstanın Argveti kəndində anadan olub.

1 sentyabr 1900-cü ildən Kutaisi klassik gimnaziyasında təhsil alıb. "Bluz"un gələcək ədəbi kollektivinin görkəmli nümayəndələri orada təhsil alıblar: Valerian Qaprindaşvili və Titian Tabidze. Klassik gimnaziyalarda məktəblilərin onsuz da güclü olan milli-vətənpərvərlik ruhu 1905-ci il inqilabının yaxınlaşması ilə daha da gücləndi.

1911-ci ildən şair təhsilini Anapa adlı özəl gimnaziyada davam etdirdi. 1913-cü ildə Paolo Parisə getdi və Luvrdakı İncəsənət İnstitutuna daxil oldu.

1911-ci ildən nəşr edilməyə başlanmışdır. В 1915-ci ildə Kutaisidə "Mavi buynuzlar" simvolizm şairlərindən ibarət ədəbi qrup təşkil etdi. Növbəti ildən isə "Mavi buynuz" almanaxı nəşr olunmağa başladı.

Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, Yaşvili poeziyası realizmə meyil etməyə başladı. 1920-ci illərdə sosializmin şərəfinə iddialı əsərlərlə ("Şeir mühəndisləri", "Lenin", "Tiflis", "Samqori inşaatçıları") "Yeni Kolxida" şeirlər toplusu nəşr olundu.

Rus dilində P. Yaşvilinin şeirləri Boris Pasternakın tərcüməsində nəşr edilmişdir.

Şeirdən əlavə, Paolo Yaşvili həm də ictimai xadim idi. 1924-cü ildə Yaşvili Gürcüstan Mərkəzi İcra Komitəsinə, 1934-cü ildən isə Zaqafqaziya Mərkəzi İcra Komitəsi üzvlüyünə seçildi.

## Həlak olması
1937-ci ildə Yaşvilinin yaxın yoldaşları Titsian Tabidze və Nikolo Mitsişvili Stalin dövrünün Böyük təmizləmə qurbanları olaraq repressiyaya məruz qaldılar. Onların hər ikisi güllələndi. Yaşvili özü də həbs qorxusundan intihar etdi. Hakimiyyət onu Titian Tabidze haqqında məqalə yazmağa və onu xalq düşməni elan etməyə məcbur etmışdi.

Paolo Yaşvili Gürcüstan Yazıçılar Evində (Maçabeli küçəsi, 13) gündəmində "siyasi sayıqlıq" məsələsi olan siyasi sayıqlığı itirməmək toplantısı zamanı özünü güllələdi. Yaşvili Tabidzenin ona verdiyi silahla intihar etmışdi (əslində Tabidze o silahı Sergey Yeseninə hədiyyə etmək istəyirdi).

## Mükafatları

* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (22.03.1936)

## Xatirəsi
Tbilisidəki bir küçə Paolo Yaşvilinin adını daşıyır.

## İstinadlar
Abşeronsk

**Abşeronsk** () — Rusiyanın Krasnodar diyarında şəhər. Şəhər Abşeronsk rayonunun inzibati mərkəzidir. Kuban çayı hövzəsində yerləşən Pşexa çayı sahilindədir, dəmiryol stansiyası var. Şəhərdə meşə və ağac emalı sənayesi, avtomobil təmiri zavodu, DRES var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Апшеронск // Города России: энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 22. — 559 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-026-6.
* Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.

## Xarici keçidlər

* О городе и районе на сайте администрации Краснодарского края
* Апшеронск в энциклопедии "Мой город"
* Апшеронск: статистика, история, фотогалерея
Avazat

**Avazat** — orta əsrlər Azərbaycan və Yaxın Şərq musiqisində Şahnaz, Mayə, Səlmək, Novruz, Gərdaniyyə, Güvaşt avazlarının məcmusu. Hazırda Azərbaycan musiqisində avazatların bəzisi muğam möbəsi (Mayə), bəzisi isə muğam (Şahnaz) kimi məşhurdur.

## İstinadlar
Rezo Çoçiyev

**Rezo Çoçiyev** (; ) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı, dramaturqu və tərcüməçisi.

## Bioqrafiyası
20 iyun 1906-cı ildə Tiflis vilayətinin Otreu kəndində kasıb bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Erkən yaşlardan kənd təsərrüfatı işləri ilə məşğul olur. Çoban işləyir. Doqquz yaşında yalnız bir il oxuduğu yerli bir məktəbin birinci sinfinə daxil olur və ailənin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən məktəbi tərk edir. Yenidən çoban işləməyə başlatır. 1917-ci ildən çəkməçi şagirdi olaraq işə düzəlir. 1920-ci ildə Rezo Çoçiyevlər ailəsi Cənubi Osetiya üsyanı zamanı düşmənçilik səbəbindən Şimali Osetiyaya qaçır. Ardon şəhərində yaşayır. 1920-ci ildə ailə başçısı dünyasını dəyişir və Rezo Çoçiyev 1921-ci ildə anası ilə birlikdə doğma kəndinə qayıdır və burada yenidən mal-qara otarmağa başlayır. 1926-cı ildə Tsxinvalidəki bir mətbəədə yazıçıya köməkçi kimi işə düzəlir. O vaxtdan bəri komsomol işlərində iştirak edir. 1927-ci ildə Komsomolun Tsxinvali rayon komitəsinin katibi və Lenin qəzetinin redaksiya heyətinin məsul katibi seçilir. 1928-ci ildə Lenin qəzetinin redaktoru təyin edilir.

1930-cu ildə komsomol bileti ilə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Moskva Jurnalistika İnstitutuna oxumağa gedir. Məzun olduqdan sonra Tsxinvaliyə qayıdır və Lenin qəzetində redaktor kimi işləməyə davam edir. 1937–1949-cu illərdə "Kommunist" qəzetinin redaktor müavini və "Fidiuaq" ədəbi jurnalının redaktoru olur.

1930-cu ildə "Bizim vaxtımız indidir" () adlı ilk hekayəsini yazır. 1938-ci ildə ilk kitabını olan Dağıstana səyahət () nəşr edilir.

1938-ci ildə osetin əlifbasının gürcü yazısına çevrilməsinə qarşı çıxır və bunun üçün partiyadan xaric edilir. "Fidiuaq" jurnalının nömrələrinin birində osetin yazıçısı Arsen Kotsoyev haqqında bir məqalə yazır və baş redaktor vəzifəsindən uzaqlaşdırılır. Sonra Şimali Osetiyaya köçür.

XX əsrin 50-ci illərində Cənubi Osetiyaya qayıdır və Tsxinvalidəki Xalq Sənəti Evinin direktoru və Cənubi Osetiya Dövlət Nəşriyyatında baş redaktor olaraq çalışır.

O, Dağların mübarizəsi () və Küçəmizdə bir bayram () pyeslərini, Dağların nəfəsi () komediyasını və Günəş doğmamışdan əvvəl ("Хурыскасты размæ") dramını yazır. Cənubi Osetiya və Şimali Osetiya dram teatrlarının səhnələrində əsərləri səhnələşdirilir.

Anton Çexov, Lev Tolstoy və İvan Frankonun əsərlərinin osetin dilinə tərcüməsi etmişdir. 1983-cü ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir.

## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 160–162, ISBN 978-5-7534-1499-01

* Гаглоев Ф., Джусоев Н., Резо Чочиев/ Писатели Советской Осетии, Сталинир, 1957, стр. 110–112

## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия
* Биографические сведения

## İstinadlar
Qazaros Avakyan

**Qazaros Avetisoviç Avakyan** (, ; ) — erməniəsilli SSRİ hərbçisi, leytenant. O, İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir.

## Həyatı
Qazaros Avetisoviç Avakyan 12 sentyabr 1918-ci ildə Yelizavetpol qəzasının Çaykənd kəndində anadan olmuşdur. O, 1940-cı ildən Sovet Ordusunda xidmət edərək İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Avakyan müharibə illərində, 1943-cü ildə Smolenskdə, 1944-cü ildə isə Belorusiyada gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. O, 22 yanvar 1945-ci ildə Polşada, Ostrolenka şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur.

## Təltif və mükafatlar
Qazaros Avakyan "Qırmızı Ulduz" ordeni ilə təltif olunmuşdur. O həmçinin, ölümündən sonra, 24 mart 1945-ci il tarixində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Амирханян М. Д. Армяне — Герои Советского Союза. — Ереван, 2005. — 202 с. ISBN 99930-4-342-7
Qrant Avakyan

**Qrant Arsenoviç Avakyan** (, ; ) — SSRİ hərbçisi, polkovnik. O, İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir.

## Həyatı
Qrant Arsenoviç Avakyan 15 oktyabr 1924-cü ildə Azərbaycan SSR-nin paytaxtı Bakı şəhərində bir erməni ailəsində anadan olmuşdur. O, 1941-ci ildən Sovet Ordusunda xidmət etmiş, İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Avakyan Şimali Qafqaz, 3-cü Ukrayna, 1-ci Belorusiya cəbhələrində döyüşmüşdür. O, Berlinin alınması uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdi. Avakyan 1945-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur. O, 1953-cü ildə Vladimir Lenin adına Hərbi Siyasi Akademiyanı bitirmişdir. Avakyan 1975-ci ildən Azərbaycan SSR Ali Soveti adına Bakı Ali Ümumqoşun komandirlər məktəbində siyasi şöbə rəisi olmuşdur. O, 28 fevral 2017-ci ildə Rusiyanın Krasnodar şəhərində vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatlar
Qrant Avakyan 15 may 1946-cı il tarixində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. O həmçinin, "Qırmızı Bayraq", 3 "Qırmızı Ulduz", 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordenləri və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87–95382.
* Герои и подвиги. Книга 6. М,: Воениздат, 1978
* Документы на сайте "Подвиг народа"
* Казарьян А. В. Война, люди, судьбы. Книга 2. Ереван, 1977

## Xarici keçidlər
* Наградной лист к званию Герой Советского Союза
* Маштоц
* Администрация Краснодарского края
* Авакян Грант Арсенович
* Авакян Г. А.
Varlaam Avanesov

**Varlaam Aleksandroviç Avanesov** (; **Suren Karpoviç Martirosyan**, ; ) — erməni əsilli sovet dövlət və partiya xadimi. 903-cü ildə Rusiya SDFD-nin üzvü, menşevik, 1914-cü ildən bolşevik.

## Həyatı
Varlaam Aleksandroviç Avanesov 24 mart 1884-cu ildə Rusiya imperiyasına bağlı Qarsda anadan olmuşdur. O, 1890-cı illərin axırlarında inqilabi hərəkata qoşulmuş, 1905–1907-ci illər inqilabında iştirak etmişdir. Avanesov 1917-ci ildə Petroqrad HİK-nin üzvü olmuş, 2-ci Ümumrusiya Sovetlər qurultayında URMİK üzvü seçilmişdir. URMİK Rəyasət Heyətinin üzvü və katibi (1917–1919), xalq fəhlə kəndli müfəttişliyi komissarının müavini (1920–1924), xalq xarici ticarət komissarının müavini (1914–1925), Ümumrusiya Fövqəladə Komissiyası kolleksiyasının, SSRİ MİK-nin, AXTŞ Rəyasət Heyətinin üzvü olmuşdur. Partiyanın 7–15-ci qurultaylarına nümayəndə seçilmişdir. Avanesov 16 mart 1930-cu ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Аванесов В. Статьи. Доклады. Материалы. — Ереван, 1985.
* Энциклопедия секретных служб России / Автор-составитель А.И.Колпакиди. — М.: АСТ, Астрель, Транзиткнига, 2004. — С. 418-419. — 800 с. — ISBN 5-17018975-3.
* В. А. Аванесов // Красная Нива. № 9. 1930. С. 7.

## Xarici keçidlər

* 
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
İvan Zurabişvili

**İvan İvanoviç Zurabişvili** (;) — Gürcü yazıçı, hüquqşünas və siyasətçi. 16 dekabr 2018-ci ildən Gürcüstan Prezidenti Salome Zurabişvilinin babası.
## Həyatı
Poti gömrük rəisi İvane Zurabişvili və Anastasiya Bodokiyanın ailəsindəki altıncı uşaq olaraq anadan olmuşdu. Erkən, üç yaşında atasını və tezliklə anasını itirdi və anasının böyük bacısı Manana Tsitsişvilinin ailəsində böyümüşdü. Xalasının ölümündən sonra Kutaisiyə İvan Beko adlı yaxın qohumunun yanına, göndərildi. Gimnaziyaya və rus dilinin öyrənilməsinə hazırlaşmaq üçün Kejeradze onu gimnaziya müəllimi Kolyanovskinin ailəsinə verdi. 1882-ci ildə İvan Kutaisi klassik gimnaziyasının hazırlıq sinfinə girdi və iki il sonra pansionata daxil oldu.

1891-ci ildə Kutaisi klassik gimnaziyasını bitirdikdən sonra, elə həmin ilin payızında Zurabişvili Kiyev Universitetinin tibb fakültəsinə daxil oldu. Lakin tezliklə tibb fakültəsini hüquq fakültəsinə dəyişdi. 1892-ci ildə məzun olduğu Moskva Universitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi oldu. 1895-ci ildə oranı hüquq diplomu ilə bitirdi.

Gürcüstana qayıdan Zurabişvili Nikolay Nikoladzenin nigahdan kənar qızı Nino ilə evləndi. Evlilikdə üç oğul dünyaya gəldi: Arçil (1896-cı il təvəllüdlü), Georgi (1898 -ci il təvəllüdlü), Levan (1906-cı il təvəllüdlü).
## İctimai və siyasi fəaliyyəti
İvan Zurabişvili Gürcülər Arasında Savadlılığın Təşviqi Cəmiyyətinin üzvü idi.

1896-cı ilin sonunda birdəfəlik məskunlaşmaq üçün Tiflisə köçdü. İlya Çavçavadzenin "İveriya" qəzeti, "Moambe" ("Vestnik") jurnalı, gündəlik "Tsnobis Purtseli" qəzeti ilə əməkdaşlıq edərək Mopassan, Anatol Frans, Alfons Dode və digər yazıçıların əsərlərini gürcü dilinə tərcümə etdi.

1897-ci ildə məşhur hüquqşünas Ter-Stepanovun köməkçisi olaraq işə başladı, sonra dəmiryolunun hüquq şöbəsində, 1908–1919-cu illərdə Zaqafqaziya dəmir yolunun baş hüquq məsləhətçisi işləsə də ədəbi fəaliyyətini davam etdirirdi. Zurabişvili Gürcüstan Milli Demokrat Partiyasının təşkilatçılarından biri və rəhbəri oldu (1904). Lakin 30 avqust [12 sentyabr] 1907-ci ildə İlya Çavçavadzenin öldürülməsindən sonra partiyanın fəaliyyəti dayandırıldı və yalnız 1917-ci ildə David Vaçnadze, Revaz Qabaşvili, Aleksandr Asatiani, Nikolay Nikoladze, Ekvtime Takaişvili, Konstantin Abxazi ilə birlikdə Spiridon Kediya tərəfindən bərpa edildi.

1921-ci ildə Qızıl Ordunun Gürcüstanı işğalından sonra Zurabişvili ailəsi ilə birlikdə ölkəni tərk etdi. İlk üç ildə İstanbulda Akaki Xoştariyanın qurduğu bir Türk-İran bankının hüquq müşaviri olaraq çalışdı. 1924-cü ildə Parisə köçdü. Ədəbi fəaliyyətini davam etdirdi, bəzi məktubları "Vin-zen", "Zanzet" və s. təxəllüsü ilə nəşr olundu. "Yaxşı gürcülərin xatirəsinə" kitabı sonuncu idi.

1940-cı ildə Parisdə vəfat etdi. Həyat yoldaşı Nino Nikoladze-Zurabişvili ərindən 19 il sonra vəfat etmiş və cütlük birlikdə Fransanın Eson departamentində yerləşən Lövil qəbiristanlığında dəfn olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)
* Иванэ Зурабишвили и его потомки 
* ივანე ზურაბიშვილი
Şamil Abayev

**Şamil Abayev**(; ) — Osetin əsilli Sovet şairi və inqilabçısı.
## Bioqrafiyası
1889-cu ildə Xristianovskoye kənd məktəbini bitirir. 1900-1905-ci illərdə kəndində qarğıdalı alışı üzrə alıcı işləyir. 1904-cü ildə fəal inqilabi fəaliyyətinə başlayır və 1905-1907-ci illərdə Şimali Osetiyanın inqilabi hadisələrində iştirak edir. 1910-1917-ci illərdə Şimali Osetiya məktəblərində müəllim işləyir.
1917-ci ildə Şamil Abayev doğulduğu Xristianovskoye kəndində "Kermen" gizli bolşevik təşkilatının təşkilatçısı olur və Kommunist Partiyasına üzv olur.
1919-cu ildə gizli bir partiya konfransında Rusiya Kommuinist Partiyası Osetiya təşkilatının rayon komitəsinin sədri seçilir. Şimali Osetiyada Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra müxtəlif siyasi vəzifələrdə çalışır.
1935-ci ildə Respublika Müəllimlərin Təkmilləşdirilməsi İnstitutu qurulur və Şamil Abayev onun ilk rəhbəri təyin edilir. 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalır. 8 noyabr 1940-cı ildə Şamil Abayev Vladiqafqazda dünyasını dəyişir.

Onun hüquqi bəraət alması 1956-cı ildə, partiyada isə yalnız 1991-ci ildə baş verir.

Vladiqafqazda Abayevin yaradıcılığı ilə məşğul olduğu ev olduğu kimi qorunub saxalnılmışdır.
## Yaradıcılığı
Şamil Abayevin ilk əsərləri 1907-ci ildə "Noq sard" qəzetində çap olunur, ancaq ilk şeirlərini 1902-ci ildə yazır. Şimali Osetiyada Sovet hakimiyyəti qurulmamışdan əvvəl şairin yaradıcılığı açıq şəkildə inqilabi xarakter daşıyırdı. Həm də yaradıcılığını yüksək qiymətləndirdiyi Kosta Xetaqurovun, Blaşka Qurjibekovun xatirəsinə həsr olunmuş şeirlər yazır. Abayev "Temurkovlar" adlı 2 qısa hekayə yazır və osetin dilinə məşhur proletar "Varşavyanka" mahnısını tərcümə edir ("Kermen" qəzetində, 1920, No 15). Bundan əlavə inqilabdan əvvəlki dövrdə Abayevin əsərlərinə 1905-1907-ci illərdə Osetiyada baş verən inqilabi hadisələrə həsr olunmuş dramatik trilogiyanın sağ qalan əlyazmaları da daxildir. Əsərləri həvəskar səhnədə səhnələşdirilmişdir.

İnqilabdan sonra Şamil Abaev Lenin, Marks, 1 may və s. haqqında şeirlər yazır. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Абаев Шамиль Бекмарзаевич// Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 57 — 58, ISBN 978-5-7534-1499-01
Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi (Nic)

**Müqəddəs Məryəm Ana Bulun Kilsəsi** (, ) — Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində, kəndin yuxarı () məhəlləsində yerləşən tarixi abidə.

## Xüsusiyyəti
Qəsəbənin ən böyük və yeganə qübbəli dini abidəsi olan kərpicdən tikilmiş ziyarətgahın (xarici ölçüləri: 25.73 x 13.74 metr) qərb və cənub fasadlarına açılan iki girişi, səkkizbucaqlı günbəzi və ikimərtəbəli hörgüləri var.

## Tarixi
Cənub girişinin timpanumuna həkk olunmuş, 2020-ci ildəki bərpaya qədər mövcud olmuş bir yazıya görə, 1890-cı illərə aiddir və öncəki adı "Müqəddəs Bakirə Kilsəsi" () olmuşdur: "*1890-cı ildə Nic kəndinin Yuxarı Müqəddəs Bakirə Kilsəsinin inşasına yerli xalqın ianələri ilə başlandı. 189...*" ()
Fayl:Nij Maryam 2020.png|Kilsənin cənub girişinin 2020-ci ildə çəkilmiş fotosu
Fayl:Nij maryam 2021.jpg|Kilsənin cənub girişinin 2021-ci ildə çəkilmiş fotosu


## Din xadimləri
Erməni Qriqorian kilsəsinin arxivlərinə əsasən, kilsədəki bəzi udi əsilli keşişlər siyahıya alınmışdır:

# Xaçatur Ter-Hovhannes oğlu Martirosyants (d. 1794, Calut monastırında dini xidmətə qəbul edilməsi 1832, kilsədə xidmət illəri 1832-1857) və Hovhannes Martiros oğlu Şirvanyants (d. 1801, xidmətə qəbul edilməsi 1832)
# Avaq Ter-Xaçatur oğlu (1857-1860)
# Avetis Ter-Xaçatur oğlu (1861-1864) və Melkum Ter-Hovhannes oğlu Şirvanyants (1864-cü ilədək Avetis ilə birlikdə)
# Melkum Ter-Hovhannes oğlu Şirvanyants (1868) və Hovhannes Koliyants 
# Zərrab kəndindən Astvatzatur Arzuman oğlu Simeonyants (1872)
# Qalust Stepanyan Palçyants (dini xidmətə qəbul edilməsi 1876, Ağbat monastırı, 1908-ci ilədək)
# Mkrtç Şirvanyants (1890-cı ildən Qalust ilə birlikdə, 1898-ci ildə oğlu Meliksedek ilə dəyişdirilməsi üçün iş qaldırıldı)
# Arşak Arzuman oğlu Palçyants (d. 1867, dini xidmətə qəbulu 1892, kilsədə xidmət illəri 1892-1899)
# Böyük Söyüdlü kəndindən Arşak Ter-Nerses oğlu Ter-Hovhannisyants 1915-ci ildə kilsədə xidmət üçün namizəd kimi irəli sürüldü.

## Bərpası
Kilsə 2020-ci ilin noyabrında Heydər Əliyev Fondu tərəfindən bərpa edilmişdir.

## İstinadlar
Rene Şmerlinq

**Rene Oskarovna Şmerlinq**(; ) — orta əsrlər, Bizans və Gürcüstan incəsənətinə dair əsərləri ilə tanınan alman əsilli gürcü sənətşünas.

## Həyatı
Şmerlinq 1901-ci ildə Tbilisi şəhərində anadan olub. Rəssam və qrafik rəssamı Oskar Şmerlinqin qızı idi. 
1929-cu ildə Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasını bitirdi. Şmerlinq Gürcüstan Dövlət Muzeyində işləyirdi.  1941-ci ildə Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının Gürcüstan İncəsənət Tarixi İnstitutunun (indiki Gürcüstan Sənəti Tarixinin Araşdırılması və Abidələrin Mühafizəsi Milli Mərkəzi) qurucularından biri idi. 1967-ci ildə ölənə qədər orada böyük elmi işçi vəzifəsində çalışdı .
Əsərləri gürcü paleoqrafiyası, memarlıq, dəmirçilik, işıqlı əlyazmalar və digər orta əsrlər və Bizans sənətləri ilə əlaqədardır. 1950-ci illərdə bu bölgələrin erkən xristian memarlığını öyrənmək üçün Svaneti və Dağıstan ekspedisiyalarına rəhbərlik etdi. O, gələcəkdə Gürcüstan incəsənətinin bir çox bilicisini yetişdirdi. 
Həm də sənət tənqidçisi idi. 1953-cü ildə Stalinin ölümü ilə əlaqədar senzuranın zəifləməsindən sonra Tiflisdə keçirilən ilk rəsm sərgilərindən birində dedi: "Qəhvəyi rənglərin bu divarları tərk etməsinə və indi əsl rənglərlə parlamasına sevindim" .
Məşhur gürcü rəssamları Vladimir Qriqoliy və Nikoloz Çernişkovun əsərlərindən ibarət eks-kitablar kolleksiyası 2014-cü ildə bir sərginin mövzusu idi .

## Seçilmiş Nəşrləri
* *Samples of Decorative Decoration of Georgian Manuscripts (Obrazcy dekorativnogo ubranstva gruzinskich rukopisej: al'bom iz 32 tabljc),*Tbilisi: Gruzinskaja filial Akademii nauk SSSR, 1940.
* *Georgian Architectural Ornaments (Gruzinskij architekturyj ornament)*, Tbilisi: Gosudarstvennoe izdatel'stvo, 1954.
* *Outskirts of Tbilisi: an Architectural Guide (Okrestnosti Tbilisi : architekturnyi putevoditel'),* Tbilisi: Izd. Akad. Nauk. Gruzinskoj SSR, 1960.
* *Forms in the Architecture of Medieval Georgia (Малые формы в архитектуре средневековой Грузии., Malye formy v arkhitekture srednevekovoĭ Gruzii)*, Tbilisi: Izdatel'stvo Akademii nauk Gruzinskoĭ SSR, 1962. 
* *Illuminations of Books and Manuscripts (Chudožestvennoe oformlenie gruzinskoj rukopisnoj knigi IX - XI vv)* Tbilisi: Met︠s︡niereba, 1967-1979.
* *Sepulchral Tombs in Dagestan (Rez'ba po kamnju v Dagestane),* 1966.
* *Metechi Temple in Tbilisi (Chram Metechi v Tbilisi),* Tbilisi: Izd. Mezniereba, 1969.(published posthumously).
* *Ot Tbilisi do Kavkavi*, Mecʻniereba, 1991 (published posthumously).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* М. Эбралидзе. Оставившие заметный след в грузинской культуре
Blaşka Qurjibekov

**Blaşka Qurjibekov** (; ) — Osetin dilinin Digor ləhcəsində şeirlər yazan şair. İlk digor şairi və Digor ədəbiyyatının qurucusu.

## Bioqrafiya
1868-ci il martın 1-də Mozdok dairəsi Novoosetinskaya kəndində, zabit kazak Mayransau (İvan) Qurjibekovun ailəsində anadan olmuşdur. Atası 1875-ci ildə o, 7 yaşında olarkək vəfat edir. Onun tərbiyəsi ilə anası məşğul olur. 1878-ci ildən Pavlodolsk ibtidai məktəbində oxuur, sonra Stavropol gimnaziyasına daxil olur. Ailənin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən gimnaziyadakı təhsilini yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalır. 1886-cı ildə, 18 yaşında Qızılyar-Qrebenski alayında hərbi xidmətə başlayır. Adi bir kazak kimi xidmət edir. Xidmətdəki uğurları üçün Stavropol Kazak-Yunker Məktəbinə göndərilir, bundan sonra 1893-cü ildə I Sunca-Vladiqafkaq Kazak Alayında köməkçi rütbəsində xidmət etməyə başlayır. 1896-cı ildə kornet, 1890-cı ildə isə yüzbaşı rütbəsi alır.

1903-cü ildə o, Diqor yaradıcılığı () adlı 19 şeirdən ibarət toplusunu və () Ağılsız komediyasını və 1904-cü ildə Osetiya folkloru əsasında yaradılmış "Cazibədar gözəl" poemasını () nəşr etdirir. Onun Y. Lermontovun "Tamara" şeirinin oserin dilinə tərcüməsi qorunub saxlanılmışdır.

1904-cü ildə Rusiya-Yaponiya müharibəsinə könüllü olaraq qatılır. Qafqaz Süvari Briqadasının Terek-Kuban alayında heyət kapitanı rütbəsi ilə döyüşür. 18 iyun 1905-ci ildə Mançuriyanın Sanvayzi qəsəbəsi yaxınlığında bir yapon istehkamına hücum zamanı öldürülür. Cənazəsi Mançuriyadan Osetiyaya gətirilir və Novoosetinskaya kənd qəbiristanlığında təntənəli şəkildə dəfn edilir. Dəfn mərasimində akademik Vsevolod Miller, Osetiyandan olan əsgər yoldaşları və ictimai xadimləri iştirak edir.

Ölümündən sonra IV dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni ilə təltif edilmişdir.

## Xatirəsi
Vladiqafqazda, Milli Elmi Kitabxananın həyətində Blaşka Qurjibekovun büstü qoyulmuşdur.

Mozdok şəhəri və Novoosetinskaya kəndindəki küçələr onun adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
* Блашка (Власий Иванович) Гуржибеков/ Ардасенов Х., Очерк развития осетинской литературы, Орджоникидзе, 1959, стр. 200–210
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 38–40, ISBN 978-5-7534-1499-01

## Mənbə
* Сатцаев Э., Осетинские писатели
* Биография и творчество
* Запоев Ю. К., Блашка Гурджибети — один из основоположников осетинской поэзии

## İstinadlar
Hacı-Ömər Alborti

**Hacı-Ömər Alborti** (; ) — Cənubi Osetiya şairi, publisist və ədəbiyyatşünas.
## Bioqrafiyası
1939-cu ildə Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətinin Sarabuk kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai məktəbi doğma kəndində bitirdikdən sonra Uanat kəndindəki səkkizillik məktəbdə təhsil alır. 1959-cu ildə Tsxinvali Pedaqoji Məktəbini bitirdikdən sonra, 1964-cü ildə bitirdiyi Cənubi Osetiya Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsinə daxil olur. Pedaqoji texnikum tələbəsi olaraq 1955-ci ildə "Fidiuaq" ədəbi jurnalında ilk şeirini nəşr etdirir. 1964-cü ildə  adlı ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir.

Tiflis Universitetində aspiranturanı bitirir, "30 -cu illərdə Osetiya ədəbi tənqidi" mövzusunda filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə edir. "Soyuzpeçat"-ın Cənubi Osetiya şöbəsində çalışır,  (daha sonra Xurzurin) qəzetinin redaktoru, SSRİ Yazıçılar Birliyinin Cənubi Osetiya şöbəsinin ədəbi məsləhətçisi, şöbə müdiri, Fidiuaq jurnalının ədəbiyyat redaktoru, Şimali Osetiya Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində rektor, Z. Valeev adına Cənubi Osetiya Araşdırma İnstitutunun Osetiya Ədəbiyyatı Bölməsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərir. Cənubi Osetiya Universitetində müasir Osetiya ədəbiyyatının tarixindən dərs deyir.

Şairin tipik poetik əlyazması, "Ürəyin gözləri ilə" adlandırdığı sərbəst şeirlər və beş-altı sətirli qısa fəlsəfi və lirik eskizlər idi. Hacı-Ömər Albortinin yaradıcılığı Osetiya poeziyasında sərbəst şeirlərin çox yaxşı olduğunu təsdiqləyir. "30-cu illərin osetin ədəbi tənqidi", "Kökə bənzər və tacda", ilk Osetiya professoru "Barisbi Alborov", "Kitab həyat güzgüsüdür"  kimi ədəbi-tənqidi tədqiqatlar yazmışdır.

Osetiyalı şair Meliton Kaziyevə görə, Hacı-Ömər Albortanın əsəri “fərdi üsluba malik idi. O, digər yazıçılardan fərqlənirdi. .. Bu əsl istedadın əlamətlərindən biridir ”.

1980-ci illərin sonunda o, Cənubi Osetiyanın ictimai həyatında fəal iştirak edərək Gürcüstandan ayrılmağı müdafiə edir. Cənubi Osetiyanın "Adamon nixas" ictimai təşkilatını dəstəkləyir. Cənubi Osetiya Silahlı Qüvvələrinin hərbi andının mətnini yazır

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 453—454, ISBN 978-5-7534-1499-01
## Mənbə
* Батрадз Харебов, Вспоминая Хаджи-Умара Алборты
* В Цхинвале прошел вечер памяти Хадзы-Умара Алборты