Serbiya tarixi

**Serbiya tarixi** — Serbiyanın və onun sələf dövlətlərinin erkən daş dövründən müasir dövrə qədərki tarixi inkişafını, həmçinin serb xalqının və onların tarixən hökmranlıq etdiyi ərazilərin tarixini əhatə edir. Serblərin məskunlaşması və hakimiyyəti zamanla ciddi şəkildə dəyişdiyinə görə, Serbiya tarixinin əhatə dairəsi də kifayət qədər elastik xarakter daşıyır.

Erkən slavyanlar VI–VII əsrlərdə ilk dəfə Balkanlarda meydana çıxdıqdan sonra onlar yerli Bizans əhalisi – paleo-balkan xalqlarının (traklar, daklar, romalılar, illiriyalılar və keçmiş Roma kolonistlərinin nəsilləri) varisləri ilə qarışdılar. İlk Serbiya knyazlığı VIII əsrdə Vlastimiroviçlər sülaləsi tərəfindən quruldu və müasir Monteneqro, Bosniya və Herseqovina, Dalmatiya və Serbiya ərazilərini əhatə edirdi. XI əsrdə bu dövlət Serbiya böyük knyazlığına çevrildi, 1217-ci ildə isə Serbiya krallığı və milli kilsə – Serb Pravoslav Kilsəsi Nemaniçlər sülaləsi dövründə təsis edildi. 1345-ci ildə Serbiya imperiyası quruldu və Balkan yarımadasının böyük hissəsini əhatə etdi. 1540-cı ildə Serbiya Osmanlı imperiyasının tərkibinə daxil oldu.

Serblərin əhəmiyyətli hissəsi şimala – Macarıstan krallığına köç edərək sonradan Serb Voyvodinası kimi tanınacaq bölgəni formalaşdırdılar. 1817-ci ildə Serb inqilabı nəticəsində Osmanlı hakimiyyətinə qarşı mübarizə Serbiya knyazlığının yaranması ilə nəticələndi. Bu dövlət 1867-ci ildə faktiki müstəqillik əldə etdi və 1878-ci ildə Berlin konqresində Böyük dövlətlər tərəfindən tam tanındı. 1912–1913-cü illərdə baş vermiş Balkan müharibələrində qələbə qazanan Serbiya Vardar Makedoniyası, Kosovo, Metoxiya və Raşka bölgələrini geri aldı.

1918-ci ilin sonlarında Avstriya-Macarıstan imperiyasının süqutundan sonra Serbiya genişlənərək keçmiş Serb Voyvodinası ərazilərini də əhatə etdi. Serbiya digər slavyan torpaqları ilə birləşərək Slovenlər, xorvatlar və serblər dövlətini yaratdı və 1 dekabr 1918-ci ildə bu birlik Serblər, xorvatlar və slovenlər krallığı adlandırıldı.

İkinci dünya müharibəsinin sonunda Serbiya müasir sərhədlərini formalaşdırdı və 1945-ci ildə elan olunmuş Yuqoslaviya Federativ Xalq Respublikasının tərkibində federativ vahid oldu. 1990-cı illərdə Yuqoslaviya müharibələri nəticəsində Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra Serbiya yenidən müstəqil dövlətə çevrildi və 5 iyun 2006-cı ildə Monteneqro ilə ittifaqın dağılmasından sonra tam müstəqilliyini bərpa etdi.

## Tarixəqədərki dövr

Paleo-Balkan xalqları e.ə. II və I minilliklərdə formalaşmışdır. Ən şimaldakı Qədim Makedoniya şəhəri Serbiyanın cənubunda yerləşən Kale-Krşevitsa idi. Kelt mənşəli Skordisklər tayfası e.ə. 279-cu ildə Serbiyanın böyük hissəsini ələ keçirərək bölgədə çoxsaylı qalalar inşa etmişdir. Roma imperiyası isə e.ə. II əsrdən eramızın I əsrinə qədər bu əraziləri tədricən fəth etmişdir. Romalılar Sinqidunum (müasir Belqrad), Sirmium (müasir Sremska Mitrovitsa) və Naissus (müasir Niş) kimi şəhərləri inkişaf etdirmişlər.

Bu dövrdən Via Militaris, Trayan körpüsü, Diana qalası və Felix Romuliana (UNESCO) kimi tarixi abidələr (günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Şimal ərazilər Yuxarı Miziya, Dakiya Remesiana və Dakiya Mediterranea kimi inzibati bölgələrə daxil idi.

Neolit dövründə Starçevo mədəniyyəti və Vinça mədəniyyəti mövcud olmuş və təxminən 8500 il əvvəl Balkanlarda dominant rol oynamışdır. Bəzi tədqiqatçılar Vinça işarələrinin ən erkən yazı sistemlərindən biri olduğunu iddia edirlər.

Serbiyanın strateji mövqeyi onu tarix boyu müxtəlif xalqların hücumlarına məruz qoymuşdur. Frakiyalılar əvvəlcə bu ərazilərdə dominant olmuş, daha sonra illiriyalılar cənub-qərbdən gəlmişdir. E.ə. IV əsrdə yunanlar cənub bölgələrdə koloniyalar yaratmış, Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının ən şimal nöqtəsi Kale şəhəri olmuşdur.

## Roma dövrü

Romalılar e.ə. II əsrdə müasir Serbiya ərazilərini fəth etməyə başlamışdır. E.ə. 167-ci ildə qərb bölgələri işğal edilərək İllirikum əyaləti yaradılmış, e.ə. 75-ci ildə isə Miziya əyaləti təşkil edilmişdir. Srem e.ə. 9-cu ildə, Baçka və Banat isə 106-cı ildə Trayanın Dak müharibələrindən sonra Roma imperiyasına daxil edilmişdir.

Müasir Serbiya ərazisi Miziya, Pannoniya, Dalmatiya, Dakiya və Makedoniya kimi klassik regionları əhatə edir. Sirmiya şəhəri Roma imperiyasının son dövrlərində ən mühüm dörd şəhərdən biri olmuş və Tetrarxiya dövründə paytaxt funksiyasını yerinə yetirmişdir.

Bu dövrdə Sinqidunum (Belqrad), Viminasium (Kostolats), və Remesiana (Bela Palanka) mühüm şəhərlər idi. Ümumilikdə müasir Serbiya ərazisində 17 Roma imperatoru doğulmuşdur.

VI əsrin əvvəllərində cənub slavyanları Bizans imperiyası ərazisində geniş yayılmış və yerli xalqlarla (keltlər, daklar, illiriyalılar, skiflər və frakiyalılar) qarışaraq müasir serblərin etnogenezinin əsasını təşkil etmişdir.

## Orta əsrlər

Bizans dünyasında yaşayan serblər ilkin olaraq Bizans nəzarətindən kənarda olan və müstəqil hesab edilən *[[Sklaviniya|slavyan torpaqları]]*nda yaşayırdılar. Vlastimiroviçlər sülaləsi təxminən 780-ci ildə Serbiya knyazlığını qurdu. 822-ci ildə frank salnaməçiləri qeyd edirdilər ki, serblər "Dalmatiyanın böyük hissəsinə sahibdirlər". Serblərin xristianlaşdırılması VII əsrdə başlamış və IX əsrin ortalarında tamamlanmış uzunmüddətli proses olmuşdur. X əsrin ortalarında Serbiya dövləti Adriatik dənizi, Neretva, Sava, Morava və Skadar gölü arasında yerləşirdi. Yerli əhalinin etnik kimliyi isə tarixşünaslıqda mübahisəli məsələ olaraq qalır.

924-cü ildə serblər kiçik bolqar ordusunu məğlub etdilər, lakin bu hadisə bolqarların böyük hücumuna səbəb oldu və nəticədə həmin ilin sonunda Birinci Bolqar imperiyası Serbiyanı ilhaq etdi. 927-ci ildə çar Böyük Simeonun ölümündən sonra Çaslav Preslavdan qaçaraq Serbiyaya qayıtdı və knyazlığı yenidən bərpa etdi. Bu dövlət təxminən 960-cı ilə qədər mövcud oldu. 997-ci ildə çar Samuil Duklya knyazı Yovan Vladimiri məğlub edərək Serb torpaqlarını yenidən nəzarət altına aldı. Sonuncu Vlastimiroviç hökmdarının ölümündən sonra dövlət dağıldı və Bizans imperiyası bu əraziləri təxminən bir əsr idarə etdi. 1040-cı ildə serblər Vojisavlyeviçlər sülaləsinin rəhbərliyi altında üsyan etdilər. 1091-ci ildə Vukanoviçlər sülaləsi Raşka mərkəzli Serbiya böyük knyazlığını qurdu.

1166-cı ildə Stefan Nemanya hakimiyyətə gəldi və Nemaniçlər sülaləsinin uzunmüddətli hakimiyyəti başladı. Onun oğlu Rastko (Müqəddəs Sava) 1219-cu ildə Serb Pravoslav Kilsəsinin avtokefaliyasını əldə etdi və ilk hüquqi məcəllə olan Zakonopravilonu tərtib etdi. Eyni zamanda Stefan Prvovençani 1217-ci ildə Serbiya krallığını elan etdi.

Orta əsr Serbiyası ən yüksək inkişaf səviyyəsinə Stefan Duşan (1331–1355) dövründə çatdı. O, Bizansdakı daxili müharibədən istifadə edərək dövlətin ərazisini genişləndirdi və Balkanların böyük hissəsini, o cümlədən Peloponnesə qədər olan əraziləri ələ keçirdi. 1346-cı ildə o, "serblərin və yunanların imperatoru" elan edildi.

1389-cu ildə Kosovo döyüşündə Osmanlı imperiyasına qarşı məğlubiyyət Serbiyanın orta əsr dövlətçiliyinin tənəzzülünün başlanğıcı hesab olunur. Daha sonra Lazareviçlər sülaləsi və Brankoviçlər sülaləsi Serbiya despotluğunu idarə etdilər. 1453-cü ildə Konstantinopolun fəthindən və 1456-cı ildə Belqradın müdafiəsindən sonra 1459-cu ildə Smederevonun süqutu ilə Serbiya despotluğu da sona çatdı. 1455-ci ilə qədər Mərkəzi Serbiya tamamilə Osmanlı imperiyası tərəfindən fəth edildi. 1521-ci ildə Belqradın süqutu Osmanlıların Mərkəzi Avropaya doğru irəliləməsinə yol açdı. Delvidək (indiki Voyvodina) isə XVI əsrə qədər Osmanlılara müqavimət göstərdi.

## Erkən yeni dövr

Erkən yeni dövrdə – XV əsrin ikinci yarısında Serbiyanın Osmanlılar tərəfindən fəthindən başlayaraq 1804-cü ildə Serb inqilabının başlanğıcına qədər – Serbiya ərazisində bir sıra Habsburq–Osmanlı müharibələri baş vermişdir. Bu dövr Serbiyanın müxtəlif hissələrində Osmanlı və Habsburq hakimiyyətinin növbələşməsi ilə xarakterizə olunur.

### Osmanlı hakimiyyəti

Bosniya krallığı, Hersoq Stefan hersoqluğu və Zeta müvafiq olaraq 1463, 1483 və 1496-cı illərdə Osmanlılar tərəfindən fəth edildi. Serbiya despotluğunun süqutundan sonra Brankoviçlər sülaləsi tərəfindən Voyvodina ərazisində Serbiya knyazlığı bərpa edildi və 1540-cı ilə qədər Macarıstanın vassalı kimi mövcud oldu. Paytaxtı Kupinik idi.

Osmanlı dövründə bir çox serb uşaqları devşirmə sistemi vasitəsilə zorla İslama keçirilərək yeniçərilər kimi hərbi xidmətə cəlb olunurdu.

XIV əsrdən başlayaraq serblərin böyük hissəsi şimala – Voyvodina bölgəsinə köç etməyə başladı. Bu ərazilər o dövrdə Macarıstan krallığının nəzarəti altında idi. Serblər burada sərhəd mühafizəçiləri və əsgərlər kimi fəaliyyət göstərirdilər. 1526-cı ildə Mohaç döyüşündə Osmanlılar Macarıstan ordusunu məğlub etdikdən sonra Yovan Nenad qısa müddətli müstəqil dövlət qurdu.

Avropa dövlətləri, xüsusilə Avstriya, Osmanlı imperiyasına qarşı tez-tez müharibələr aparırdı. 1594-cü ildə Banat üsyanı baş verdi. Daha sonra Böyük Türk müharibəsi (1683–1699) zamanı serblər geniş üsyanlara qoşuldular. Avstriya ordusu geri çəkildikdə bir çox serblər Arsenije Çarnoeviçin rəhbərliyi ilə şimala köç etdilər.

1716–1718-ci illərdə baş verən müharibə nəticəsində Osmanlılar Dunay hövzəsindəki ərazilərin bir hissəsini itirdilər. Sonuncu Avstriya–Osmanlı müharibəsi 1788–1791-ci illərdə baş verdi. Bundan sonra XX əsrə qədər bu regionda böyük müharibələr baş vermədi.

## Müasir tarix

### Serb inqilabı və muxtar knyazlıq (1804–1878)

Devid Makkenzi XIV əsrə aid serb epik döyüş poeziyasını araşdıraraq qeyd edir ki, bu ənənə 1389-cu ildə baş vermiş Kosovo döyüşündəki məğlubiyyəti xatırladırdı və Osmanlı hakimiyyətinə qarşı müqaviməti gücləndirərək 1804–1815-ci illərdə serb milli şüurunun formalaşmasına təsir etmişdir. Bu poeziyada əsas vurğu dəqiqlikdən çox qəhrəmanlıq üzərində idi.

Serbiya Osmanlı imperiyasından muxtariyyətini iki üsyan nəticəsində əldə etdi: 1804-cü il üsyanı (Corce Petroviç – Karađorđe rəhbərliyi ilə) və 1815-ci il üsyanı (Miloş Obrenoviç rəhbərliyi ilə). Osmanlı qoşunları 1867-ci ilə qədər paytaxt Belqradda qarnizon saxlayırdı. 1817-ci ildə Serbiya knyazlığı faktiki olaraq Osmanlı imperiyasından müstəqillik əldə etdi.

Avstriya-Macarıstan imperiyasında yüksək vəzifəli şəxslər 1869-cu ildə qəbul edilmiş liberal Serbiya konstitusiyasının Osmanlı tərəfindən təsdiqlənməsini dəstəkləyirdilər. Vyananın strategiyası Serbiyada liberal siyasi sistem quraraq regionda milli hərəkatların qarşısını almaq və Osmanlı əraziləri hesabına genişlənməni gecikdirmək idi.

Serblər yalnız milli deyil, həm də sosial inqilab həyata keçirdilər. Milli birliyin formalaşması prosesində Serbiya müəyyən dərəcədə modernləşdi: xarici hakimiyyətdən azadlıq əldə edildi, kəndlilər torpaq sahibi oldular, Belqrad siyasi və mədəni mərkəzə çevrildi və Avropa iqtisadi institutları tətbiq olunmağa başladı. Bununla yanaşı, yoxsulluq qalmaqda davam edir və şəhər elitası ilə ənənəvi kənd əhalisi arasında fərq artırdı.

### Serbiya knyazlığı / krallığı (1878–1918)

Serbiya 1878-ci ildə başa çatan Rus–Osman müharibəsindən sonra beynəlxalq səviyyədə tanınmış müstəqil dövlətə çevrildi. 1882-ci ilə qədər Serbiya knyazlıq olaraq qaldı, daha sonra isə krallıq elan edildi. Bu dövrdə daxili siyasət əsasən Obrenoviçlər sülaləsi və Karađorđeviçlər sülaləsi arasında rəqabət üzərində qurulmuşdu.

Bu dövr Corce Petroviç və Miloş Obrenoviçin nəsillərindən olan iki sülalənin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi ilə xarakterizə olunur. Serbiyanın inkişafı iqtisadiyyat, mədəniyyət və incəsənətdə ümumi irəliləyişlə müşayiət olunurdu. Dövlət siyasəti çərçivəsində gənclərin Avropa paytaxtlarına təhsil almağa göndərilməsi mühüm rol oynadı və bu, yeni dəyərlərin formalaşmasına səbəb oldu.

1848-ci il inqilabları zamanı Avstriya imperiyasındakı serblər Serb Voyvodinası adlı muxtar vilayət elan etdilər. 1849-cu ildə bu ərazi Serbiya voyevodalığı və Temeş Banatı adlı imperiya əyalətinə çevrildi. 1860-cı ildə bu status ləğv edilsə də, serblər 1918-ci ildə yenidən siyasi hüquqlar əldə etdilər. Bu region bu gün Voyvodina kimi tanınır.

1885-ci ildə Serbiya Bolqarıstanın Şərqi Rumeliya ilə birləşməsinə etiraz edərək müharibə başlatdı. Bu hadisə Serb–Bolqar müharibəsi kimi tanınır və Serbiya bu müharibədə məğlub oldu.

XIX əsrin ikinci yarısında Serbiya Serbiya krallığı kimi dövlət statusu qazandı və Avropa dövlətləri sisteminə daxil oldu. Siyasi partiyaların yaranması ölkədə siyasi həyatı canlandırdı. 1903-cü ildə baş vermiş May çevrilişi nəticəsində I Pyotr taxta çıxdı və parlament demokratiyasının inkişafına şərait yarandı. O, Con Stüart Millin “Azadlıq haqqında” əsərini serb dilinə tərcümə etmiş və ölkədə demokratik konstitusiya qəbul etmişdir.

Serbiyanın bir neçə milli məqsədi var idi. Bosniyada yaşayan çoxsaylı serblər Serbiyanı milli mərkəz kimi görürdülər, lakin bu ərazilər Avstriya-Macarıstan imperiyasının nəzarəti altında idi. 1908-ci ildə Bosniyanın ilhaqı serb cəmiyyətində böyük narazılıq yaratdı və 1914-cü ildə Avstriya taxtının varisinin öldürülməsi ilə nəticələndi.

Serb ziyalıları Cənubi Slavyan dövlətinin yaradılmasını arzulayırdılar ki, bu da 1920-ci illərdə Yuqoslaviyanın yaranması ilə reallaşdı.

Serbiya dənizə çıxışı olmayan ölkə idi və Aralıq dənizinə, xüsusilə Adriatik dənizinə çıxış əldə etməyə çalışırdı. 1912-ci ildə Albaniyanın yaradılması Serbiyanın bu planlarını çətinləşdirdi. 1913-cü ildə isə Serbiya Novi Pazar və Makedoniyanın bir hissəsini əldə edərək mövqeyini gücləndirdi.

Serbiya, Yunanıstan, Monteneqro və Bolqarıstan birlikdə Balkan ittifaqını yaradaraq 1912–1913-cü illərdə Osmanlı imperiyasına qarşı müharibə apardılar və qalib gəldilər.

Bu dövrdə əsas rəqib Avstriya-Macarıstan idi və o, pan-slavyanizm və serb milliyyətçiliyinə qarşı çıxırdı. Serbiya əsas dəstəyi Rusiya imperiyasından alırdı, lakin Rusiya əvvəlcə ehtiyatlı davranırdı və yalnız 1914-cü ildə Serbiyaya hərbi dəstək vəd etdi.

### Serbiya Birinci Dünya müharibəsində (1914–1918)

Kiçik ölçüsünə və 4,6 milyon əhalisinə baxmayaraq, Serbiya müharibə zamanı ən effektiv səfərbərlik həyata keçirən ölkələrdən biri idi və yüksək peşəkar zabit korpusuna malik idi. 350.000 nəfər silah altına çağırılmışdı, onlardan 185.000-i döyüş hissələrində xidmət edirdi. Lakin Balkan müharibələrindəki itkilər və sursat çatışmazlığı Serbiyanı zəiflətdi və onu Fransadan asılı vəziyyətə saldı. 1914-cü ildə Avstriya iki dəfə hücum etsə də, geri oturduldu.

28 iyun 1914-cü ildə Sarayevoda Avstriya vəliəhdi Frans Ferdinandın qətli Gavrilo Prinsip tərəfindən törədildi. Bu hadisə Avstriyanın 28 iyul 1914-cü ildə Serbiyaya müharibə elan etməsi üçün bəhanə oldu və Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcını qoydu.

Avstriya-Macarıstan ordusu Serbiyaya hücum edərək 2 dekabr 1914-cü ildə Belqradı ələ keçirdi, lakin Serbiya ordusu uğurla müqavimət göstərərək 15 dekabr 1914-cü ildə şəhəri geri aldı.

1915-ci ilin sonunda alman generalları komandanlığı ələ alaraq Avstriya və Bolqarıstan qüvvələri ilə birlikdə Serbiyaya hücum etdilər. Serb ordusu 1916-cı ilin yanvarında Albaniya dağları vasitəsilə Adriatik dənizinə geri çəkildi. Yalnız 70.000 nəfər sağ qalaraq İtaliya, Fransa və Böyük Britaniya donanmaları tərəfindən Yunanıstana təxliyə edildi.

Serbiya işğal olunmuş əraziyə çevrildi. Xəstəliklər geniş yayılmışdı, lakin Avstriya hakimiyyəti müəyyən dərəcədə praqmatik davranaraq ərzaq üçün ödəniş edirdi. Bununla belə, işğalın sərtliyi və zorakılıqlar serb milliyyətçiliyini daha da gücləndirdi.

Antanta Serbiyaya müharibədən sonra Srem, Baçka, Baranya, Şərqi Slavoniya, Bosniya və Herseqovina və Şərqi Dalmatiya ərazilərini vəd etmişdi. Korfuda bərpa olunduqdan sonra serb ordusu Saloniki cəbhəsində yenidən döyüşə qoşuldu.

Serbiya 1.264.000 insan itirdi ki, bu da ümumi əhalinin 28%-ni, kişi əhalisinin isə 58%-ni təşkil edirdi. Bu, ölkənin heç vaxt tam bərpa edə bilmədiyi ağır demoqrafik itki idi.

### Serblər, xorvatlar və slovenlər krallığı / Yuqoslaviya krallığı (1918–1941)

1918-ci ilin sentyabrında müttəfiqlərin uğurlu hücumu nəticəsində əvvəlcə Bolqarıstan təslim oldu, daha sonra isə Serbiya azad edildi. 25 noyabrda Novi Sadda keçirilən yığıncaqda Voyvodina Serbiyaya birləşdirildi. 29 noyabrda Monteneqro milli məclisi də Serbiya ilə birləşmə qərarı qəbul etdi.

Beləliklə, 1918-ci ilin dekabrında Serblər, xorvatlar və slovenlər krallığı yaradıldı. Bu dövlət sonradan Yuqoslaviya adlandırıldı.

1920-ci illərin əvvəllərində baş nazir Nikola Paşiç hökuməti seçkilərə nəzarət, müxalifətin sıxışdırılması və digər üsullarla hakimiyyətini qoruyurdu. O, mərkəzləşdirilmiş dövlət modelini dəstəkləyirdi.

1928-ci ildə parlamentdə baş verən atışma nəticəsində müxalif lider Stjepan Radiç öldürüldü və ölkədə siyasi böhran yarandı.

1929-cu ildə kral I Aleksandr siyasi partiyaları qadağan etdi və ölkənin adını Yuqoslaviya olaraq dəyişdirdi. O, millətçi gərginliyi azaltmağa çalışsa da, Avropada siyasi vəziyyət dəyişirdi: Almaniyada nasistlər, İtaliyada faşistlər hakimiyyətə gəlmişdi, SSRİ-də isə İosif Stalin gücünü möhkəmləndirmişdi.

1934-cü ildə kral Marsel şəhərində VMRO üzvü tərəfindən öldürüldü. 1939-cu ildə isə Xorvatiya muxtariyyəti yaradıldı.

### Serbiya İkinci Dünya müharibəsində (1941–1944)

İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində şahzadə Pavle Almaniya ilə müqavilə imzaladı, lakin xalq üsyanı nəticəsində devrildi. Kral II Pyotr hakimiyyəti ələ aldı.

6 aprel 1941-ci ildə Almaniya, İtaliya, Macarıstan və Bolqarıstan Yuqoslaviyanı işğal etdi. Lüftvaffe Belqradı bombaladı və minlərlə insan həlak oldu. 17 aprel 1941-ci ildə Yuqoslaviya ordusu təslim oldu.

Ölkə bölündü: Xorvatiya müstəqil dövləti quruldu, Serbiya isə Almaniyanın hərbi idarəsi altında qaldı.

Serbiyada Banyitsa konsentrasiya düşərgəsi və Saimişte konsentrasiya düşərgəsi kimi düşərgələr yaradıldı və on minlərlə yəhudi öldürüldü.

Faşistlərə qarşı müqavimət hərəkatı formalaşdı və İosip Broz Tito rəhbərliyində partizanlar mübarizə apardılar.

Müharibə zamanı və ondan sonra kommunistlər tərəfindən siyasi repressiyalar həyata keçirildi. Torpaq islahatı nəticəsində kəndlilərin mülkləri dövlətə verildi, müxaliflər təqib edildi və cəmiyyət üzərində ciddi senzura tətbiq olundu. Tito ətrafında şəxsiyyət kultu formalaşdırıldı.

1944-cü il 20 oktyabrda Sovet Qırmızı Ordusu Belqradı azad etdi və 1944-cü ilin sonuna qədər bütün Serbiya Almaniyanın nəzarətindən azad olundu. Yuqoslaviya müharibədə ən böyük itkilər verən ölkələrdən biri idi: 1.700.000 nəfər (əhalinin 10,8%-i) həlak olmuş, milli zərər isə həmin dövrün qiymətləri ilə 9,1 milyard ABŞ dolları olaraq qiymətləndirilmişdir.

### Serbiya Sosialist Yuqoslaviyada federal vahid kimi (1945–1992)

Müharibədən sonra İosip Broz Tito yeni — sosialist — Yuqoslaviya Sosialist Federal Respublikasının ilk prezidenti oldu və ölkəni Yuqoslaviya kommunistlər ittifaqı vasitəsilə idarə etdi. Əvvəllər əsasən aqrar ölkə olan Yuqoslaviya orta səviyyəli sənaye ölkəsinə çevrildi və dekolonizasiya prosesinə dəstək verməklə, həmçinin Qoşulmama Hərəkatında aparıcı rol oynamaqla beynəlxalq nüfuz qazandı.

Sosialist Yuqoslaviya altı respublikadan ibarət federal dövlət kimi qurulmuşdu: şimaldan cənuba doğru Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Monteneqro və Makedoniya. Bundan əlavə, Serbiyanın tərkibində iki muxtar vilayət var idi — Voyvodina və Kosovo.

Titonun Yuqoslaviyasının əsas şüarı “qardaşlıq və birlik”, işçi özünüidarəsi, dövlət mülkiyyəti və məhdud xüsusi mülkiyyət idi. Əvvəlcə ölkə Sovet modelini təqlid etsə də, 1948-ci ildə SSRİ ilə münasibətlərin pozulmasından sonra daha çox Qərbə yönəldi. Nəticədə bazar iqtisadiyyatının bəzi elementlərini özündə birləşdirən özünəməxsus sosializm modeli formalaşdı.

1974-cü il konstitusiyası federasiyanı daha az mərkəzləşdirilmiş etdi və respublikaların, eləcə də Serbiyanın muxtar vilayətlərinin  artırdı.

1980-ci il 4 mayda Tito vəfat etdikdən sonra hakimiyyət altı respublika və iki muxtar vilayət arasında növbəli şəkildə dəyişən Yuqoslaviya Prezidentliyinə keçdi. Bu isə mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə səbəb oldu. 1980-ci illərdə respublikalar fərqli iqtisadi siyasətlər yürütməyə başladılar: Sloveniya və Xorvatiya bazar islahatlarına yönəldi, Serbiya isə dövlət mülkiyyəti modelini saxladı.

1981-ci ildə Kosovoda etirazlar başladı və muxtariyyətin respublika statusuna qaldırılması tələbi irəli sürüldü. Etirazlar zorla yatırıldı və fövqəladə vəziyyət elan edildi.

1986-cı ildə Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyası tərəfindən hazırlanan və “Večernje novosti” qəzetində yayımlanan SANU Memorandumu serblərin xüsusilə Kosovoda zülmə məruz qaldığını iddia edirdi.

1987-ci ildə Slobodan Miloşeviç Serbiya Kommunistlər İttifaqının lideri kimi yüksəldi və millətçi siyasətin əsas simasına çevrildi. O, 24 aprel 1987-ci ildə Kosovo Polyedə çıxış edərək belə demişdi: “Heç kimin sizi döyməyə haqqı yoxdur”.

1987-ci ilin 25 sentyabrında Miloşeviç İvan Stamboliç üzərində siyasi qələbə qazanaraq ölkənin ən güclü siyasətçisinə çevrildi. O, 1989-cu ildə Serbiya prezidenti oldu və Anti-bürokratik inqilab nəticəsində Voyvodina, Kosovo və Monteneqroda da təsirini gücləndirdi.

1989-cu ildə Serbiya konstitusiyası dəyişdirilərək Voyvodina və Kosovonun muxtariyyəti azaldıldı ki, bu da xüsusilə Kosovoda ciddi narazılıqlara səbəb oldu.

28 iyun 1989-cu ildə Miloşeviç Qazimestan çıxışını etdi. Bu çıxışda gələcəkdə “silahlı mübarizə” ehtimalına işarə etməsi bir çoxları tərəfindən Yuqoslaviyanın dağılmasının xəbərçisi kimi qiymətləndirildi.

1990-cı ildə Yuqoslaviya Kommunistlər İttifaqı faktiki olaraq dağıldı. 28 sentyabr 1990-cı ildə yeni konstitusiya qəbul edilərək Serbiya çoxpartiyalı Serbiya Respublikasına çevrildi.

1991-ci ildə kütləvi etirazlar baş verdi və zorakılıqla nəticələndi.

1991–1992-ci illərdə Yuqoslaviya Yuqoslaviya müharibələri nəticəsində dağıldı. Sloveniya, Xorvatiya və Bosniya və Herseqovina müstəqillik elan etdilər. Makedoniya isə sülh yolu ilə ayrıldı.

Yuqoslaviya Xalq Ordusu Sloveniyada On günlük müharibə zamanı uğursuz oldu, lakin Xorvatiyada Serb Krayina Respublikasının yaradılmasına dəstək verdi. Ən böyük döyüşlərdən biri Vukovar mühasirəsi idi.

1992-ci ildə Yuqoslaviya ordusu rəsmi olaraq buraxıldı və onun qalıqları yeni Yuqoslaviya Federativ Respublikası tərəfindən ələ keçirildi.

### Birinci Dünya müharibəsində Serbiya (1914–1918)

Kiçik əraziyə və 4,6 milyon əhaliyə malik olmasına baxmayaraq, Serbiya müharibə dövründə ən effektiv səfərbərlik sistemlərindən birinə sahib idi və yüksək peşəkar zabit korpusu ilə seçilirdi. 350.000 nəfər silah altına çağırılmışdı ki, onların 185.000-i döyüş hissələrində xidmət edirdi. Lakin Balkan müharibələrindəki itkilər və sursat xərcləri Serbiyanı zəiflətdi və onu təchizat baxımından Fransadan asılı vəziyyətə saldı. Avstriya 1914-cü ildə iki dəfə hücum etsə də, geri oturduldu.

28 iyun 1914-cü ildə Avstriya vəliəhdi Frans Ferdinandın qətli Bosniyanın paytaxtı Sarajevoda Qavrilo Prinsip tərəfindən həyata keçirildi. Bu hadisə Avstriyanın 28 iyul 1914-cü ildə Serbiyaya müharibə elan etməsi üçün bəhanə oldu və beləliklə, Birinci Dünya müharibəsi başlandı.  Halbuki Serbiya bundan üç gün əvvəl Avstriya-Macarıstannın demək olar ki, bütün tələblərini qəbul etmişdi. Avstriya-Macarıstan ordusu Serbiyaya daxil olaraq 2 dekabr 1914-cü ildə Belqradı ələ keçirdi, lakin Serbiya ordusu uğurla müqavimət göstərərək 15 dekabr 1914-cü ildə şəhəri geri aldı.

1915-ci ilin sonunda alman generalların rəhbərliyi ilə Avstriya və Bolqarıstan qüvvələri ilə birlikdə yeni hücum başladı. Serbiya ordusu 1916-cı ilin yanvarına qədər Albania dağları vasitəsilə Adriatik dənizi sahillərinə geri çəkildi. Yalnız 70.000 əsgər sağ qalaraq İtaliya, Fransa və Böyük Britaniya donanmaları tərəfindən Yunanıstana təxliyə edildi.

Serbiya işğal olundu. Xəstəliklər geniş yayılsa da, Avstriya hakimiyyəti müəyyən mənada praqmatik davranaraq ərzaq üçün ödəniş edir və vəziyyəti sabit saxlamağa çalışırdı. Bununla belə, hərbi işğalın sərtliyi və zorakılıqlar bu siyasətin uğur qazanmasına mane oldu və serb millətçiliyi davam etdi.

Antanta müharibədən sonra Serbiyaya Srem, Baçka, Baranya, şərqi Slavoniya, Bosniya və Herseqovina və şərqi Dalmatiya ərazilərini vəd etmişdi. Corfuda bərpa olunduqdan sonra Serbiya ordusu Saloniki cəbhəsinə qayıtdı.

Serbiya müharibədə 1.264.000 itki verdi—bu, əhalinin 28%-i və kişi əhalisinin 58%-i demək idi. Bu, Birinci Dünya müharibəsində ən yüksək itki nisbətlərindən biri idi.

### Serblər, xorvatlar və slovenlər krallığı / Yuqoslaviya Krallığı (1918–1941)

1918-ci ilin sentyabrında müttəfiqlərin uğurlu hücumu əvvəlcə Bolqarıstanın təslim olmasına, daha sonra isə işğal olunmuş Serbiya ərazilərinin azad edilməsinə səbəb oldu. 25 noyabrda Vojvodinanın Novi Sad şəhərində keçirilən yığıncaq regionun Serbiyaya birləşdirilməsinə səs verdi. 29 noyabrda Monteneqro Milli Məclisi də Serbiya ilə birləşməni qəbul etdi.

Birinci Dünya müharibəsinin sonunda Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığı yaradıldı. Bu dövlət sonradan Yuqoslaviya adlandırıldı. Lakin müxtəlif milli qruplar arasında siyasi gərginliklər davam edirdi.

1920-ci illərdə baş nazir Nikola Paşiç hökuməti seçkilərə müdaxilə və polis təzyiqləri vasitəsilə hakimiyyəti qorumağa çalışırdı. Bu siyasət xüsusilə Xorvatiya Kəndli Partiyası () ilə qarşıdurmaya səbəb oldu.

1928-ci ildə parlamentdə baş verən silahlı insident zamanı xorvat lider Stepan Radiç öldürüldü. Bu hadisə böhran yaratdı və 1929-cu ildə kral Yuqoslaviyalı I Aleksandr siyasi partiyaları qadağan edərək diktatorluq rejimi qurdu.

1934-cü ildə kral Marseldə Daxili Makedoniya İnqilab Təşkilatı () üzvü tərəfindən, Ustaşi təşkilatının dəstəyi ilə öldürüldü. 1930-cu illərin sonlarında Avropada faşizm və nasizmin yüksəlişi Yuqoslaviyanın vəziyyətini daha da çətinləşdirdi.

### Serbiya İkinci Dünya müharibəsində (1941–1944)

1941-ci ilin aprelində Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi Almaniya və müttəfiqləri Yuqoslaviyanı işğal etdi. Lüftvaffe Belqradı bombaladı və minlərlə insan həlak oldu.

Ölkə bölündü və Serbiya Alman hərbi idarəsi altında qaldı. Müstəqil Xorvatiya Dövləti adlı kukla dövlət yaradıldı və Ustaşi tərəfindən idarə olundu.

İşğal dövründə Banitsa və Saymişte kimi düşərgələrdə on minlərlə yəhudi və digər qruplar öldürüldü. Serb əhalisinin də geniş miqyasda təqibi həyata keçirildi.

Partizan hərəkatı İosip Broz Tito rəhbərliyində güclü müqavimət təşkil etdi. Lakin müharibə dövründə və sonrasında kommunistlər tərəfindən siyasi repressiyalar və kütləvi edamlar da həyata keçirildi.

### Sosialist Yuqoslaviyada Serbiya (1945–1992)

Müharibədən sonra İosip Broz Tito rəhbərliyində Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası yaradıldı. Bu federasiya altı respublikadan və Serbiya daxilində iki muxtar vilayətdən – Vojvodina və Kosovodan ibarət idi.

Titonun siyasəti “qardaşlıq və birlik” şüarı, dövlət mülkiyyəti və işçi özünüidarəsi prinsiplərinə əsaslanırdı. 1948-ci ildə SSRİ ilə münasibətlər pozulduqdan sonra Yuqoslaviya daha müstəqil sosialist model qurdu və Qoşulmama Hərəkatında aparıcı rol oynadı.

1974-cü il Konstitusiyası respublikaların muxtariyyətini artırdı. 1980-ci ildə Titonun ölümündən sonra federasiya zəifləməyə başladı.

1980-ci illərdə iqtisadi böhran və milli ziddiyyətlər artdı. Slobodan Miloşeviç Serbiyada hakimiyyətə gəldi və millətçi siyasət yürütməyə başladı. Bu proses Yuqoslaviyanın dağılmasına gətirib çıxardı.

Serbiya və Monteneqro (1992–2006)

Yuqoslaviyanın dağılmasından sonra Serbiya və Monteneqro Yuqoslaviya Federativ Respublikası adlı yeni dövlət yaratdı. 1999-cu ildə NATO-nun Yuqoslaviyanı bombalaması zamanı ölkə bombardman edildi.

2000-ci ildə kütləvi etirazlardan sonra Slobodan Miloşeviç hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı. Ardınca demokratik islahatlar başladı.

2006-cı ildə referendum nəticəsində Monteneqro müstəqillik qazandı və Serbiya da ayrıca dövlət kimi yenidən formalaşdı.

### Serbiya Respublikası (2006–indiki dövr)

2006-cı ildə yeni Konstitusiya qəbul edildi. 2008-ci ildə Kosovo müstəqilliyini elan etdi və bu məsələ Serbiyanın əsas siyasi problemlərindən biri olaraq qalır.

Sonrakı illərdə Aleksandr Vuçiç liderliyində Serbiya Proqressiv Partiyası hakimiyyətə gəldi. Serbiya həm Avropa İttifaqı ilə inteqrasiya, həm də Rusiya və Çin ilə münasibətləri balanslaşdırmağa çalışır.

Serbiya 2009-cu ildə Avropa Birliyi üzvlüyünə müraciət edib və bu proses hələ də davam edir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
;Akademik jurnallar

;Elmi ikinci dərəcəli mənbələr

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nielsen, Christian Axboe. "Serbian Historiography after 1991." *Contemporary European History* 29.1 (2020): 90–103. online 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Silberstein, Gerard E. "The Serbian campaign of 1915: Its diplomatic background." *American Historical Review* 73.1 (1967): 51–69 online
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Stokes, Gale. "The absence of nationalism in Serbian politics before 1840." *Canadian Review of Studies in Nationalism.* (1976) 4#1 pp 77–90.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Zametica, John. *Folly and malice: the Habsburg empire, the Balkans and the start of World War One* (London:  Shepheard–Walwyn, 2017).  416pp.

;Əsas mənbələr

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Atlas – historical maps of Serbia (Wikimedia Commons)
* History of Serbia: Primary Documents