İnquş dairəsi

**İnquş mahalı** — Rusiya imperiyası, Terek vilayətinin 1860–1870-ci illərdə mövcud olan inzibati ərazi vahidi.

## Coğrafi yerləşməsi
Şimali Qafqazın mərkəzi hissəsində, müasir İnquşetiya ərazisini, Şimali Osetiyanın Priqorodnı rayonunun bir hissəsini və Çeçenistan Respublikası, Açxoy-Martan rayonunun bir hissəsini əhatə edən Terek, Sunja, Assa və Fortanqa çaylarının hövzəsində yerləşən rayon idi.

Sərhədləri şimal-qərbdə Kurp dağlığı boyunca Nalçik rayonu ilə, cənub-qərbdə və şimalda Terek çayı boyunca Osetiya rayonu və Stavropol diyarı ilə,
şərqdə Arqun mahalı ilə Fortanqa çayı boyunca, cənubda Tiflis quberniyası ilə Qafqaz silsiləsi boyunca uzanırdı.

## Tarixi
Mahal 1860-cı ildə quruldu. XIX əsrin 1860-cı ilinə qədər Şimali Qafqazın dağ əhalisi Qafqaz xəttinin Sol (Şimal-Şərqi Qafqaz) və Sağ (Şimali-Qərbi Qafqaz) hərbi rəhbərliklərinə tabe idi. Mülki idarəetmə yalnız Stavropol əyalətində idi. Qafqaz müharibəsi bitdikdən sonra Qafqazın hərbi idarəsi ləğv edildi. 1860-cı ildə Şimali Qafqazın bütün ərazisi Stavropol vilayəti, Kuban, Terek və Dağıstan vilayətlərinə bölündü. Terek vilayəti 8 rayondan: Kabarda, Osetiya, İnquş, Arqun, Çeçen, İçkeriya və Kumıkdan ibarət idi.

İnquş rayonunun inzibati mərkəzi Osetiya rayonu ilə birlikdə Vladiqafqaz idi. İnquş rayonu üç hissədən: Nazranovski, Psedaxi və Qorskidən ibarət idi. 1864–1865-ci illərdə İnquşetiya düzünün əhəmiyyətli torpaqları, üzərində kazak kəndləri tikildikdən sonra birbaşa Terek Kazak ordusuna tabe edildi. 1866-cı ildə Meredji və Akki cəmiyyətlərinin ərazisi İnquş rayonunun Qorski hissəsindən ayrıldı və Arqun rayonunun rəhbərliyinə tabe edildi.

1870-ci ildə, İnquş mahalı, Sunja kazak kəndləri ilə birlikdə, Osetiya rayonu ilə birlikdə qərbdə Urux çayından şərqdə Fortanqa çayına qədər geniş bir ərazini əhatə edən bir Vladiqafqaz rayonuna birləşdirildi.

2 fevral 1870-ci ildə İnquş rayonunda əkinçilik ferması və məktəbi qurmaq üçün layihə təsdiq edildi.

1888-ci ildə, İnquş mahalının torpaqları, Sunja üzərindəki Terek Kazak ordusunun torpaqları ilə birlikdə, Terek bölgəsinin vahid İnquş-Kazak Sunje şöbəsi yaradıldı. 1909-cu ildə Sunje şöbəsi ikiyə: Nazran və Sunjeyə bölündü.

## Əhalisi
Rayonun əsas əhalisini İnquşlar (orstxoytsevlərin bir hissəsi də daxil olmaqla) və kazaklar təşkil edirdi. 1891-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, İnquş rayonunun ən böyük yaşayış məntəqələri bunlar idi: Bazorkino — 4047 nəfər, Ekajevo — 3821, Nasirkort — 3645, Kantişevo — 2766, Plievo — 2766, Surxoxi — 2271, Yuxarı Açaluki — 1938, Orta Açaluki — 1505, Aşağı Açaluki — 1309, Qamurzievo — 1582, Altievo — 1000, Yandare — 1616, Badqers — 1595, Dalakovo — 1739, Saqopşi — 2098, Psedax — 1402, Nazran qalası — 1200.

## İnzibati bölgü
Əvvəlcə rayon 1862-ci ildə Terek kazak ordusuna tabe olan Sunja kəndlərinin torpaqları ilə birlikdə 4 hissəyə bölündü. Ancaq 1865-ci ildə torpaq sahələrinin sayı üçə endirildi:
* *Nazranovski* — Nazranın mərkəzi. 1868-ci il əhalisi 17,339 nəfər idi. Buraya: Bazorkino, Kantişevo, Surxaxi, Ekajevo, Nasir-Kort, Alti, Qamurzievo, Buruk, Plievo, Dolakovo,Yuxarı Açaluki yaşayış məntəqələri daxil idi.
* *Psedax* — Psedax kəndinin mərkəzidir. 1868 ci il əhalisi 6812 nəfər idi. Bu əraziyə: daxil idi: Saqopşi, Qeyrbek-Yurt, Psedax, Keskem, Nijni Keskem, Bekoviçi, Quçuq-Yurt, Aşağı Açaluki, Orta Açaluki, Yuxarı Achaluki yaşayış məntəqələri daxil idi.
* *Qorski* — Vladiqafqaz şəhərinin mərkəzidir. 1868-ci il əhalisi 5763 nəfər idi. Buraya: aşağıdakı yaşayış məntəqələri daxil idi: Djeyrax, Pamiat, Armxi, Ləzqi, Tsori, Xamxi, Tumqi, Xuli, Eqikal, Bişt, Doşxakle, Kyazi, Şoan, Salqi, Metsxal, Furtoq, Kusht, Koşk, Morç, Eban, Kerbete, Xarp , Beni, Olqeti, Tsoli, Niy, Pyalinq, Tarqim, Barxanə, Barax, Leymi, Kart, Ozdik, Nilh, Puy, Zorx, Kyaxk, Erş, Ezmi, Kost, Nyakist, Hani, Qadaborş, Torş, Tori, Hay, Koli , Myaşxi, Vovnuşki, Tsizdi, Qul yaşayış məntəqələri daxil idi. 1866-cı ildə Akkinskinin yaşayış məntəqələri və Meredjinski cəmiyyətlərinin bir hissəsi — Yalxora, Akki, Vilax, Keret, Qalançoj, Kerbiçi, Orzmikale, Vauqe İnquş rayonunun Qorski hissəsindən ayrılaraq Arqun rayonuna birləşdirildi.
* *Qarabulaq* — Vladiqafqaz şəhərinin mərkəzidir. 1865-ci ilin əhalisi 5201 nəfər idi. Buraya: Botaş-Yurt, Qazi-Yurt, Şinal-Yurt, Axbarzoy, Arştı, Nesterovski, Bamut, Çemulqa, Merqist, Bereçki, Dattix yaşayış məntəqələri daxil idi. 1865-ci ildə, İnquş rayonunun Qarabulaq hissəsi ləğv edildi və torpaqları Sunja kazakları ilə Çeçen bölgəsi arasında bölündü.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Терская область. Список населённых мест по сведениям 1874 года. Тифлис. 1878
* Краткая историческая справка об административном делении Чечено-Ингушской АССР (1785–1946 годы.). ЦГА ЧИАССР Грозный
* Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 года т. 68 Терская область. 1905 год.