Azərbaycan saray mədəniyyəti

**Azərbaycan saray mədəniyyəti** — saraylarda inkişaf etmiş Azərbaycan mədəniyyəti, Azərbaycan zadəganlarının mədəni fəaliyyəti.

Azərbaycan türkcəsinin Cəlairi sarayında ədəbi dil olaraq istifadə edildiyini Sultan Əhməd Cəlayırın (?-1410) və Əbdülqadir Marağayinin şeirləri sübut edir. Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah Azərbaycan dilində yazdığı şeirlərlə türk dilini saraya gətirmiş, türkcəyə saray dili mahiyyəti qazandırmışdır. Ağqoyunlu dövründə isə Sultan Yaqubun sarayında dövrün alimləri, şairləri və sənətkarları toplaşmışdı. Saraylarda tez-tez şeir məclisləri təşkil olunurdu. Bu dövrdə Əlişir Nəvainin məktəbinin güclü olmasına və bəzi Azərbaycan şairlərinin Herata getməsinə baxmayaraq, Yaqub Mirzənin Təbriz sarayı Herat məktəbi ilə rəqabətə girə biləcək gücdə idi.

Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının dili, Səfəvilər sülaləsinin ana dili idi. Saray dilinin Azərbaycan dili olması paytaxt şəhərlərdə (Təbriz, Qəzvin və İsfahan) bu dilin istifadəsinin təşviqinə səbəb olmuşdur. Qacarlar dövründə də Azərbaycan dili sarayın dili idi, fars dili ilə birlikdə hər iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş tətbiq edilirdi.

Azərbaycanlı-türkmənlər həm İran fars dili və mədəniyyətində, həm də dil və mənşə baxımından bağlı olduqları Osmanlı türk mədəniyyətində dominant olduqları üçün iki mədəniyyət arasında elçi rolunu oynamış, xüsusilə Osmanlı ali saray mədəniyyətinin yaranmasına rəhbərlik etmişlər. Osmanlı dövlətində böyük bir Azərbaycan şairi sinfi mövcud idi. Hətta Azərbaycan şairləri bir müddət ərzində Osmanlı divan şeirinə başçılıq etməyə nail olmuşdur. Osmanlı sarayında onlara böyük hörmət göstərilir, Anadoludan olan şairlər isə onları qısqanırdılar.

## Tarixi inkişaf

### Orta əsrlər və erkən müasir dövr
XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyində hökmdarlıq etmiş Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış, türkdilli monqol sülaləsi idi.

Azərbaycanlı-türkmənlər həm İran fars dili və mədəniyyətində, həm də dil və mənşə baxımından bağlı olduqları Osmanlı türk mədəniyyətində dominant olduqları üçün iki mədəniyyət arasında elçi rolunu oynamış, xüsusilə Osmanlı ali saray mədəniyyətinin yaranmasına rəhbərlik etmişlər. Osmanlı baş vəziri Çandarlı Əli Paşa klassik İslam qanunlarını, saray yaşayış ədəbini, bürokratiya üsullarını, qulam sistemini, maliyyə metodlarını, azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının yardımı ilə tətbiq edir, Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar aparırdı. Osmanlı hökmdarları Mərkəzi Asiya və Azərbaycanda türk və fars dillərini bilən münşi, şair və alimləri Osmanlı paytaxtına gətirmək üçün fədakarlığa hazır idilər. Şah I İsmayıl hakimiyyəti dövründə (h.i. 1501–1524) isə ölkədən qaçan Ağqoyunlu bürokratları Osmanlıya sığınırdı. Onlar türkmən-azəri türkcəsi ləhcəsində danışır, fars imla dili bilirdilər. Bunlardan biri də İdris Bitlisi idi. Osmanlının İrandakı fəthləri ilə türk və azərbaycanlı şəxsi heyət də Osmanlının hərbi elitasına daxil edilmişdir.

Azərbaycan sufi ədəbiyyatında çox zaman xarizmatik lider, böyük ideoloq və bacarıqlı şair eyni adam olurdu. Belə adamlara əsas misallar Səfəvi dövlətinin qurucusu, səfəviyyə ideoloqu və şair Şah İsmayıl Xətai, Qaraqoyunlu hökmdarı və sufi şairi Cahanşah Həqiqi, Ərzincan hakimi və şair Qazi Bürhanəddindir.

Şuşa şəhəri mədəni həyatı Qarabağın XVIII əsrdə hakim sülaləsi olan Cavanşirlər tərəfindən himayə edilmişdir. Cavanşirlər sülaləsi mədəniyyət və təhsil sahəsində iştirak edir və bu sahələrə hamilik edirdilər. Ailənin bir çox üzvü görkəmli alim və şair idi. Belələrinə misal olaraq, Cəfərqulu xan Cavanşir, Xurşidbanu Natəvan, Mehdiqulu xan Vəfa, Mir Həsən Ağa Mir göstərilə bilər. Beləliklə, Şuşa şəhəri XIX əsrdə quberniya mərkəzi olmasa da, varlı bir şəhər olaraq bir çox azərbaycanlı yazıçı və musiqiçinin yetişdiyi yer olmuşdur.

### Saray və xalq ziddiyyəti

Qazi Bürhanəddin dünyagörüşü baxımından saray-mədhiyyə ədəbiyyatına qarşı idi. O, öz şeirində mədhiyyəçiliyə qarşı çıxır, insan gözəlliyini vəsf və tərif etməyi üstün görürdü. Şirvanşahlar sarayında yaşayan və farsca yaza Bədr Şirvani və digər şairlər öz şeirlərində feodal hakimləri tərifləməyə geniş yer verirdilər. Buna baxmayaraq, XV əsr şairlərinin çoxu şəhər sənətkarları və digər yoxsul təbəqələrin istəklərini və görüşlərini təsvir edir, hakim sinfi tənqid edirdi. Hamidi sarayda yaşamasına baxmayaraq, yeri gələndə saraya zidd olduğunu, insana saraydakından fərqli bir gözlə baxdığını deyirdi.

Həbibi, Tüfeyli, Şahi, Xəzani, Rəhməti, Gülşəni, Fəzli, Süruri kimi şairlər saray ədəbiyyatının təmtəraqlı mədhiyyəçiliyindən qaçırdılar, xalq ədəbiyyatına yaxın idilər. Kişvəri dövründən, zəmanənin hadisələrindən narazı olduğunu gizli saxlaya bilməmiş, buna görə də sarayın sevimlisi olmamışdır. O, mədhiyyəçiliyə dözə bilməmiş, ona paxıllıq edən şairlərin təhqirinə görə saraydan uzaqlaşmışdır.

Məhəmməd Füzuli "Bəngü-Badə" əsərindən saray əxlaqını, onun satqınlığını və şöhrətpərəstliyini qələmə almışdır. Onun "Söhbətül-əsmar" əsərində bostan meyvələrinin bəhsi saray adamlarının, hakim təbəqələrin lovğalığını, məhdudluğunu göstərir. Əsərdə bağ meyvələrinin söhbəti ümumiyyətlə insanlar arasındakı xudbinliyi tənqid edir. Ancaq bostan hadisələrinin bağ hadisələri ilə müqayisədə ölümə səbəb olması onu göstərir ki, şair xalq həyatı ilə saray həyatını ayırırdı, onları fərqli görürdü.

Fədai Təbrizi "Bəxtiyarnamə" əsərinin "Bəxtiyarın tacir məcarəsını nağıl etməsi" hissəsində halal zəhmət çəkməyin əhəmiyyətini, xoşbəxtliyin şah saraylarında yox, bağban və qəvvasların yanında olmasını göstərir. Saib Təbrizi isə sarayda fəaliyyət göstərdiyi dövrü "qəflətdə keçmiş ömür" adlandırır, bununla bağlı peşmançılıq çəkirdi.

Məhcur Şirvani sarayda böyük vəzifələrin etibarlı adamlara tapşırılmasını əsas ictimai qayə kimi qarşısına qoyurdu. Hakimiyyətdə olanların xalqla arasını yaxşılaşdırması, ağıllı vəzirlər seçməsi, şah-vəzir birliyi Məhcurun yaradıcılığında xüsusi vurğulanır. Molla Vəli Vidadi gürcü sarayında yaşamış, burada olarkən hansısa səbəbdən həbs edilmişdir. Həbsdə ikən o, "*Könül həsrət, can müntəzir, göz yolda*" əsərini yazaraq xanlara, sultanlara dərin bir nifrət bəslədiyini ifadə etmişdir. O, sultanlara, xanlara xidmət etməyi özünə sığışdırmamış, Qazaxa qayıdaraq təsərrüfat işləri ilə məşğul olmuşdur. O, Şəki xanı və şair Məhəmmədhüseyn xan Müştaqla dost idi.

Molla Pənah Vaqifin saray gözəlini ideallaşdırması, nümunə göstərməsi saray xadimi "Vaqif"in xalq nümayəndəsi "Vaqif" üzərində qələbəsi idi. Xalq nümayəndəsi "Vaqif" xalqa, onun əməkdar təbəqəsinə bağlı idi. Saray xadimi Vaqif isə bir feodal idi. Xalq nümayəndəsi "Vaqif" bəzən feodala qalib gəlir və ya onunla birləşirdi. "Kür qırağının əcəb seyrəngahı var" şeirində bu ikilik duyğusu hiss edilir. Kür qırağına səfərlərinin birində ləngiyən İbrahimxəlil xan kənd camaatını əziyyətə salır, Vaqif də bu şeiri yazaraq, Qarabağ sarayını Kür qırağından üstün tutur, xanı saraya qayıtmağa vadar edir.

"Şəhriyar" dastanında nəzmlə nəsr birlikdə istifadə edilmiş, nəzm formaları olaraq qəzəl, müxəmməs, qoşma və gəraylı şeir növlərinə yer verilmişdir. Yazılı ədəbiyyat ənənəsi ilə şifahi ədəbiyyat ənənəsi beləliklə birlikdə işlədilmişdir. Qəzəl və müxəmməs saraya, qoşma və gəraylı isə elata məxsusdur.

### Çar Rusiyası və SSRİ dövründə saray və zadəgan mədəniyyəti

Çar hökuməti dövründə rus hakimiyyətinin Azərbaycan zadəgan ailələrinə etimadı yox idi. Çünki zadəganlar, İran və Osmanlı cəmiyyətlərinin ayrılmaz bir hissəsi olan türk-islam mədəniyyətinin elitar təbəqəsi idilər. Bu zadəgan ailələrinin uşaqları ərəb və fars dillərində təhsil alır, ilahiyyatı və klassik ədəbiyyatı dərindən mənimsəyir, öz saray və məclislərində poeziya-muğam ənənələrini yaşadır, qədim türk döyüş taktikalarını öyrənirdilər. Əsilzadələr sadə xalqdan danışıq üslubları, davranışları, zövqləri, paltarları və yaşayış tərzləri ilə fərqlənməyə çalışırdılar. Klassik ədəbiyyat (zadəganların ədəbiyyatı) və xalq yaradıcılığı (sadə camaatın ədəbiyyatı) arasında olan fərq, bu sosial-mədəni qütbləşmədən irəli gəlirdi. Sadə xalq üçün elitar mədəniyyət uzaq görünür, zadəganlar isə xalq mədəniyyətini primitiv hesab edirdilər.

Çar hökumətinin zadəgan ailələrinə etimad göstərməyə məcbur olmasında əsas səbəblər aşağıdakılar idi:
* Zadəgan ailələrinin ərəb, fars, türk dilləri və islam mədəniyyəti barədə biliklərindən, onların müsəlman aləmi ilə sosial-mədəni əlaqələrindən, İran ərazisindəki bir çox zadəgan ailələri ilə qohumluq əlaqələrindən istifadə edərək şərqşünaslıq məktəbini yaratmaq və hərbi-kəşfiyyat işlərində bu məlumatları tətbiq etmək;
* Zadəgan ailələrini tədricən rus-avropa mədəniyyətinə inteqrasiya etmək, onları ruslaşdırmaq və yeri gələndə xristianlaşdırmaq;
* Zadəganların vasitəsilə rus dili və mədəniyyətini müsəlmanlar arasında yaymaq, qafqaz müsəlmanlarını maksimum şəkildə Osmanlı və İran mədəniyyətindən ayırmaq.

Beləliklə, zadəgan övladları xüsusi submədəniyyət təbəqəsinə çevrildilər, onlar həm türk-İslam, həm də rus-Avropa mədəniyyəti ilə tanış idilər. Zadəganlar XIX əsrdə maarifçiliyin və modernləşmə proseslərinin yayılmasında, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasında, təqib olunduqları sovet dövründə milli mədəniyyətin qorunub saxlanılması və inkişafında vacib rol oynamışdılar.

## Saray ədəbi, mərasimləri və ideoloji iş

Anadolu türkləri özlərini Elxani vətəndaşı sayaraq Elxanilərin qanunlarına tabe qalmışdır. Teymuri dövrü Azərbaycan şairi Qazi Bürhanəddin onu bir işə sevgilisinin edə biləcəyi kimi məcbur edə bilən qüvvənin yasaq və xan yarlığı olduğunu, bildiyi vəsiqənin xan tamğası olduğunu, bildiyi dövlət sisteminin xaqan, ulu xan, sultan, bəy, tutqavul (karvan və yolları qorumaq üçün təhlükəsizlik sistemi) olduğunu qeyd etmişdir.

1387–1406-cı illərdə Osmanlı baş vəziri olmuş Çandarlı Əli Paşa klassik İslam saray yaşayış ədəbini azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının köməyi ilə tətbiq edərək Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar etmişdi. Xoca ibn Ədili İbarinin XV əsrə aid əlyazması isə astronomiya, astrologiya, coğrafi, fəlsəfi və etik anlayışların ifadə edilməsi üçün istifadə olunan orijinal Azərbaycan terminlərini izah edir.

Səfəvi imperiyasında saray mərasimi (səlahiyyətlilərin və rütbəlilərin münasibətlərinin açıq şəkildə nümayiş olunduğu bütün növ rəsmi, normativləşdirilmiş qarşılıqlı əlaqələr) Azərbaycan türk dilində aparılırdı. Qızılbaşların müharibə şüarı türk dilində "Qurbanı olduğum, ey mənim mənəvi rəhbərim və sahibim" idi. Şah I Abbas isə italya səyyahı Pietro della Valleni Azərbaycan dilində "xoş gəldi, səfa gəldi" sözləri ilə qarşılamışdır. Bu ifadə qonaqları qarşılamaq üçün Azərbaycan türkləri tərəfindən hələ də geniş istifadə edilir. Səfəvilər dövründə məlik-üş-şüəra (şairlərin başçısı) sarayda köhnə ildən yeni ilə keçmə ilə bağlı, Azərbaycan dilində şeirlər deyirdi.

XVI əsrdə Azərbaycan şairi və Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətai "Nəsihətnamə" əsərini yazmışdır. Burada tövhid və imamətdən bəhs edildikdən sonra əsərin nəsihət hissəsi başlayır. Birinci verilən məsləhətlər şahın hakimiyyətinin dəstəklənməsi, şaha sədaqət haqqındadır. İkinci qrup nəsihətlər isə din və təriqət əxlaqı haqqındadır, yeni dərvişlərə yol göstərilməsi, təriqət qaydaları ilə tanışlıq məqsədi daşıyır.

## Dil

Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah Azərbaycan dilində yazdığı şeirlərlə türk dilini saraya gətirmiş, türkcəyə saray dili mahiyyəti qazandırmışdır.

Səfəvi imperiyasında Azərbaycan dili hakimiyyətin, sarayın, qızılbaş hərbi təşkilatının dili, Səfəvilər sülaləsinin ana dili idi. Saray dilinin Azərbaycan dili olması paytaxt şəhərlərdə (Təbriz, Qəzvin və İsfahan) bu dilin istifadəsinin təşviqinə səbəb olmuşdur. XVII əsrdə İsfahanda Səfəvi sülaləsinin yaşaması və Abbasabad adlı İsfahan şəhərətrafı ərazisində Təbrizdən olan Azərbaycan türklərinin yerləşdirilməsi nəticəsində Azərbaycan dili burada geniş şəkildə istifadə edilirdi. Səyyah Engelbert Kempfer Azərbaycan dilinin bu dili ana dili kimi danışan şahlardan varlılara və görkəmli şəxslərə, şahdan xeyr əldə edən hər kəsə yayıldığını bildirmiş, bu dili bilməməyin ayıb hesab edildiyini qeyd etmişdir.

XVI əsrdən etibarən İranın azərbaycandilli sülalələr tərəfindən idarə edilməsi ilə başlayaraq, Azərbaycan dilindən fars dilinə 1200 söz daxil olmuşdur. Səfəvi dövründə İranda istifadəsi başlayan odlu silahlarla (top, tüfəng, çaxmaq) bağlı, həmçinin idarəçiliklə (tümən, minbaşı, yüzbaşı, bölük, bəylərbəyi) bağlı Azərbaycan dilindən keçən sözlər vardır.

Əfşarlar dövlətinin qurucusu Nadir şahın doğma dilinin azərbaycan dili olması elm tərəfindən qəbul edilir. Akop Papazyana görə, Nadir Şah qızılbaş olduğu üçün azərbaycan dilini doğma dili kimi istifadə edirdi. Hətta Nadir şah ilə eyni dövrdə yaşamış erməni katalikosu Abraam Kretaçi "Təhkiyə" adlı əsərində onun Azərbaycan dilindəki nitqini yazmışdır. XVIII əsrin ikinci yarısında azərbaycan dili ilk dəfə inzibati müəssisələrdə, xüsusilə Quba xanı Fətəli xanın qurduğu şimal-şərqi birliyin dəftərxanalarında dövlət sənədlərinin, rəsmi yazışmaların dili olmuşdur. Azərbaycan dilində yazılmış sənədlərə 1768-ci ildə Fətəli xanın Şamaxıya hücumunu xəbər verən sənədi və 1776-cı ildə Fətəli xanın Cənubi Dağıstan feodalları ilə imzaladığı sülh sazişini misal göstərmək mümkündür.

Qacarlar dövründə Azərbaycan dili sarayın dili idi, fars dili ilə birlikdə hər iki sarayda (Təbriz və Tehran) geniş tətbiq edilirdi. Azərbaycan dili həmçinin hakim orqanların, mülki və dini hakimiyyətin, dövlət işçilərinin dili idi. Qacar hökmdarları vəliəhd şahzadə olduqları zaman xidmət etdikləri Təbrizdə azərbaycanlıların əhatəsində olur, nəticə olaraq, türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər. Bunlardan biri olan Məhəmməd şah Qacar Fars və Şirazda "Əlahəzret Məhəmməd Şah-ı Türk-i Azərbaycan" kimi tanınırdı.

Azərbaycan dili Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri olan Sayat Nova və Molla Vəli Vidadinin yaşadığı gürcü sarayında yaxşı başa düşülürdü. Molla Vəli Vidadi bir müddət Gülüstan məlik sarayında da yaşamışdır.

## Ədəbiyyat

### Elxanilər və Cəlairilər dövrü
XIV əsrdə yaşamış Nəsir Bakuvinin azərbaycanca yazdığı 55 beytlik müxəmməsin 1306–1310-cu illər arasında yazıldığı düşünülür. Əsər Elxani hökmdarı Məhəmməd Olcaytunun Bakıya gəlməsi və burada gördüyü idarəçilik tədbirlərini təsvir edir:


*Şükr ola şol həqqə kim, bimüntəha ehsan ilən,*
*Sərfəraz etdi bizi Ulcaytutək sultan ilən.*
*… Himməti-şahanəsin hər yerdə təksir eylədi,*
*Xanələr abad qıldı əmr ilə, fərman ilən.*

Azərbaycan türkcəsindəki əsərlər Elxani hökmdarı Əbu Səid Bahadur xanın dövründə (1316–1335) inkişaf etmişdir. Azərbaycan dilinin uyğurca ilə birlikdə qabaqcıl bir yer tutması tarixi əsərlərdəki məlumatlardan və əcəm şairlərinin bu iki dilin sözlərini öz əsərlərinə qatmağından aydın olur. Qazi Bürhanəddinə görə, böyük həyəcanlar yaradan eşq macəralarının milli qəhrəmanları Əbu Səid Bahadur xanın dövrünü sona çatdıran, müəyyən dövrlərdə onun saray xanımları olmuş Bağdad və Dilşad xatunlar idi.

Azərbaycan türkcəsinin Cəlairi sarayında ədəbi dil olaraq istifadə edildiyini Sultan Əhməd Cəlayırın (?-1410) və Əbdülqadir Marağayinin şeirləri sübut edir. Əhməd Cəlayırın azərbaycanca "Eyləməz" qəzəlini yazması Cəlairi-türk kimlik qaynaşmasında üstün olan türklərin və türk dilinin davamlılığını təmin etmişdir, monqol və türk kimliyinin qaynaşması nöqteyi-nəzərindən yaxşı nümunə hesab edilir.

### Qaraqoyunlu-Ağqoyunlu dövrü

Mərkəzi Təbriz olan Qaraqoyunlular dövründə Azərbaycan dili ədəbi dil olaraq möhkəmlənmişdir. Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşahın "Həqiqi" təxəllüsü ilə Azərbaycan və fars dilində şeirlər yazırdı. Bu dövrün digər bir hökmdar-şairi isə türk dilində bir divanı məlum olan hişni Kayfa Əyyubi hökmdarı Məlik əl-Kamil Xəlilidir.

Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun sarayında dövrün alimləri, şairləri və sənətkarları toplaşmışdı. Saraylarda tez-tez şeir məclisləri təşkil olunurdu. Bu dövrdə Əlişir Nəvainin məktəbinin güclü olmasına və bəzi Azərbaycan şairlərinin Herata getməsinə baxmayaraq, Yaqub Mirzənin Təbriz sarayı Herat məktəbi ilə rəqabətə girə biləcək gücdə idi. Əlişir Nəvai və Sam Mirzə Yaqubun sarayında toplaşmış şairləri yüksək qiymətləndirir, onların adlarını çəkirdilər. Sam Mirzəyə görə, Sultan Yaqub dövründə poeziya ulduzu perigeydən çıxıb pleyad (yeddi) ulduzlar topasının zirvəsinə qalxmışdır, şeir yaradıcılığı böyük şan qazanmışdır. Sultan Yaqubun vəziri, şair Qazi İsa da ədəbiyyatın inkişafında rola malik olmuş, onun rolu Əlişir Nəvainin Herat məktəbində oynadığı rol ilə müqayisə edilmişdir. Cami və Nəvai Təbriz şairlər məclisi ilə əlaqə saxlayırdılar.

Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub azərbaycan dilində şeirlər yazmışdır. Digər bir XV əsr şairi Xətai Təbrizinin Sultan Yaquba həsr etdiyi "Yusif və Züleyxa" poeması azərbaycan dilində yazılmış ilk poemalardan biri hesab edilir. Sultan Yaqubun sarayında həmçinin Əlişir Nəvai üslubu ilə azərbaycan dilində yazmış Kişvəri və Həbibi yaşamışdır. Həmid Araslı Kişvərinin "Mədəd hay!" rədifli müxəmməsində öz halından şikayət etdiyini, Sultan Yaqub dövründə yaşadığını və saraya can atdığını yazır:**'<blockquote>''Qələndər Kişvəridir bir süxəndan,''

''Süxənquyadır üştə kuyi-çeydan,''

''Onun hər beytidir bir dürri-qəltan,''

''Qulaq asmaz ona Yaqub Sultan.''

''Məni bu qayğı öldürdü mədəd hay!''</blockquote>Professor [[Cahangir Qəhrəmanov|Cahangir Qəhrəmanova]] görə bu müxəmməs əsasında şairin saraya can atdığını söyləmək çətindir. Alim bildirir ki, bu zaman şair onsuzda sarayda yaşayırdı. Ancaq görünür ki, [[Sultan Yaqub]] ona kifayət qədər diqqət göstərmirmiş.**' Şair həmin əsərdə hökmdara şeirlər yazıb ömrünə dua etdiyini, lakin bu səylərinin batil olduğunu bildirir.**' Sultan Yaqubun ölümü, [[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu]] şahzadələri arasındakı ardı-arası kəsilməz çəkişmələr, nəhayət Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsi Kişvərinin saraydan uzaqlaşmasına gətirib çıxarır.**'

Səfəvi şahzadəsi Sam Mirzənin qeydlərinə görə, şair Həbibi çobanlıq etdiyi vaxt ov səfərində olan Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub ilə görüşmüşdür. Sultan Yaqub bu zaman Həbibinin dahiliyinə görüb onu öz himayəsinə götürmək qərarına gəlmişdir. O, ilk şeirlərini məhz Sultan Yaqubun hakimiyyəti dövründə, Ağqoyunlu sarayında yaşayarkən yazmışdır.

### Səfəvi-Osmanlı dövrü

XVI əsrdə Səfəvi hökmdarları I İsmayıl və I Təhmasibin hakimiyyət dövrü inkişafın bu mərhələsində Azərbaycan türk dilinin və ədəbiyyatının tarixində ən parlaq dövr hesab edilir. Şah İsmayıl "Xətai" ləqəbilə əsasən doğma azərbaycan dilində yazmışdır. Şah İsmayıldan başlayaraq təqribən bir əsr boyunca Səfəvi imperiyasında azərbaycan dili sarayda, orduda və məhkəmədə istifadə edilib. Dövrün qızılbaş eliti linqvistik ideologiya və Azərbaycan dilində ədəbiyyatın inkişafına öz töhfəsini vermişdir.

Şah İsmayıl Xətainin məclisi Azərbaycan ədəbiyyatının sonrakı dövrlərinin (XIII əsrdən sonra) məclisləri arasında ən məşhurudur. Xətai ədəbi məclisinə azərbaycanca yazan şairləri, həmçinin rəssamları, heykəltəraşları və digər sənətkarları toplamışdır. Süruri, Şahi, Matəmi, Tüfeyli, Qasimi bu dövrün şöhrətli şairlərindən idi və onlar Şah İsmayılın məclisinin fəal üzvləri idi. Həbibi isə "məliküş-şüəra" titulu ilə Xətainin ədəbi məclisinə başçılıq etmişdir.

Osmanlı dövlətində isə böyük bir Azərbaycan şairi sinfi mövcud idi. Hətta Azərbaycan şairləri bir müddət ərzində Osmanlı divan şeirinə başçılıq etməyə nail olmuşdur. Osmanlı sarayında onlara böyük hörmət göstərilir, Anadoludan olan şairlər isə onları qısqanırdılar. Azərbaycan şairləri "Əcəm şairi" (Səfəvi şairi) adlandırılırdı. Anadolu şairlərindən Ləli bu dövrün şərtlərini şeiri ilə belə təsvir etmişdir:

Əcəmin hər biri kim Ruma gəlir,
Ya vəzarət, ya sancaq uma gəlir.

Osmanlı şairi Məsihi isə sarayda Azərbaycan şairlərinə olan müsbət münasibəti belə təsvir etmişdir:

Məsihi, göydən ensən sənə yer yox,
Yürü var gəl Ərəbdən, ya Əcəmdən.

Bəsiri Sultan II Mehmeddən II Bəyazidə qədərki dövrdə Osmanlı sarayına yaxın olmuş, sarayın zövqünü oxşayan şeirlər, mədhiyyələr yazmışdır. Hamidi isə yaradıcılığı ilə Osmanlı sarayının diqqətini çəkmiş şairdir. Ancaq saray çəkişmələrinə görə İstanbuldan uzaqlaşdırılmışdır. Tərcümeyi-hal kimi yazdığı məsnəvisində saray məmurları və ziyalıların həyatı təsvir edilir. Məhəmməd Füzuli "Hədiqətüs-süəda"nı yazarkən sarayın təntənəli dilini nəzərə almış, buna görə də ərəb-fars sözlərindən çox istifadə etmiş, XVI əsr yüksək ədəbi dilini istifadə etmişdir.

XVII əsrdə Səfəvilərin paytaxtının İsfahana köçürülməsi fars dilinin mövqeyini gücləndirsə də, Məhəmməd Füzuli və Əlişir Nəvai üslubundakı Azərbaycan ədəbiyyatı çiçəklənməyə davam etdi. XVII–XVIII əsrlərin məşhur şairlərinə Saib Təbrizi, Qövsi Təbrizi, Məlik bəy Avcı, Mirzə Saleh Təbrizi, Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi, Mürtəzaqulu xan Şamlı və Təsir Təbrizi daxildir. Rüknəddin Məsud Məsihinin yazdığı "Vərqa və Gülşa" poeması orta əsrlər Azərbaycan poeziyasının ən gözəl romantik poemalarından biridir.

"Şəhriyar" dastanının nüvəsini təşkil edən "Şəhriyar və Sənubər" dastanı ən geci XVII əsrdə yaranmışdır. Bunun səbəblərindən biri dastanın şifahi hissəsinin həmişə yazılı hissədən daha əvvəl ortaya çıxması, "bişməsi" üçün müəyyən onilliklərin keçməsidir. Digər bir sübut isə Səfəvi mərkəzi hakimiyyətinin əsərdə güclü göstərilməsidir. Kirman bəylərbəyi Cahangir xan qızını əsilzadə olmayan şəxsə ərə vermək üçün şahdan icazə alır. Həmçinin dastan bəylərbəyi quruluşunun mövcud olduğu dövrdə, Şah Abbasın vaxtında baş verir. Hər iki Şah Abbas (8 yaşında vəfat edən III Abbas nəzərə alınmasa) XVII əsrdə hakimiyyətdə olmuşdur və onların dövründə mərkəzi hakimiyyət güclü idi.

### XVIII–XIX əsrlər

Məhcur Şirvani tərəfindən "Qisseyi-Şirzad" əsəri yazılmışdır. Əsərdəki hadisələr Məhcur Şirvaninin dövrünün siyasi hadisələri ilə uyğun gəlir. O dövrdə xalq arasında III Abbasın ölümündə Nadir şahın əlinin olması ilə bağlı şayiələr var idi. Ehtimal edilir ki, əsərdəki Kamil vəzir obrazı ilə Şirvani Nadir şahın mənfi imicini yaratmağa çalışmışdır.

XVIII əsrdə Möhsün Nəsiri XIV əsrdə Dehli sultanlığında Ziyəddin Nəxşəbi tərəfindən yazılmış "Tutinamə" əsərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Əsərin sifarişçişi Gəncə xanı Cavad xandır. Əsərin adı "Lisan-üt-teyr", yəni "Quş dili"dir. Əsərdə qadın və onun əxlaqından danışılır, əxlaqi təmizliyin mənəvi keyfiyyəti təyin edən əsas amil olduğu bildirilir.

Saraylarda ədəbi məclislərin təşkil edilməsi XIX əsrə qədər davam etmişdir. Kərbəlayı Allahi Arif Şamaxı və İrəvan xan saraylarında fəaliyyət göstərmişdir. Qarabağda Cəfərqulu xan öz sarayında xanəndə, sazəndə və şairlərdən ibarət məclis təşkil edirdi. Belə feodal məclislərinə hansı şairlərin gələcəyinə şahlar və ya onların təyin etdiyi "məliküş-şüəralar" qərar verirdi. XVIII əsrdə Şəki xanlığında Hacı Məhəmməd, Rafel, Zari, Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xan Müştaq saray şeir ənənələrinə sadiq qalaraq, nəzirəçiliyə davam edirdilər. Bu şairlər daha çox dini mövzuda və farsca yazırdılar.

Keçmiş Azərbaycan xanlıqlarının əsilzadələrinin övladları XIX əsrin ortalarında ədəbi məclislərin formalaşdırılmasında rol oynamış və bu məclislərdə iştirak etmişdir. Abbasqulu ağa Bakıxanov tərəfindən "Gülüstan" ədəbi məclisi, Xurşidbanu Natəvan tərəfindən "Məclisi-üns" ("Dostlar məclisi") yaradılmışdır. "Məclisi-üns"də iştirak etməyən şairlər özünü "fəramuşan" ("unudulmuşlar") adlandırmış, "Məclisi-fəramuşan"ı yaratmışdır. Bu ədəbi məclis "Məclisi-üns"dən fərqli olaraq, daha çox aşağı sinfin ədəbiyyatı ilə maraqlanırdı.

### Mədhiyyələr
Nəsir Bakuvi Məhəmməd Olcaytunun şəninə mədhnamə yazmışdır. Bədr Şirvaninin Qəbələ hakimi Şücaəddin Ərdəşirə yazdığı fars dilindəki bir mədhiyyənin içərisində Azərbaycan dilində bir neçə beyt vardır. Həmin beytlərdə Bədr quldurlar tərəfindən soyulduğunu qeyd edir. Ümumiyyətlə, Bədr Şirvaninin yaradıcılığının vacib bir qismini mədhiyyələr təşkil edir, o, hökmdarlara, şahzadələrə, hakimlərə və digər vəzifə sahiblərinə mədhiyyələr yazmışdır. Bədr mövzunun tələblərinə uyğun olaraq, təntənəli üslubdan istifadə etmişdir. Qazi Bürhanəddin isə mədhiyyəçiliyə qarşı idi.

Hamidi yaradıcılığının da əsas hissəsini mədhiyyələr təşkil edir. O, Fateh Sultan Mehmedə, bir sıra nüfuzlu şəxslərə, yüksək çinli məmurlara bu əsərlərini həsr edilmişdir. Ona görə də Hamidinin şeirlərində təmtəraqlı üslub, mübaliğə, pafoslu təsvir, mübaliğə və digər bəlağət vasitələrinə rast gəlinir. Fateh Sultan Mehmedə həsr etdiyi mədhnamə "Eylər" adlı rədifli qəsidəsidir. Şah İsmayıl Xətainin sarayında xidmət edən Həbibinin də çoxlu mədhnamə yazdığı düşünülsə də, bu mədhiyyələr müasir dövrə gəlib çatmamışdır. Onun Məhəmməd peyğəmbərə yazdığı lakonik mədhiyyə mövcuddur. Bəsiri isə türk sultanlarına mədhiyyə yazmışdır.

Füzuli yaradıcılığında da dövr şəxsiyyətlərinə yazılmış mədhiyyələr vardır. O, "Leyli və Məcnun" əsərində Sultan Süleyman Qanunini tərif etmişdir, özünü mədhiyyəçi kimi Salman Savəci ilə müqayisə etmişdir:


Mən kimi sənə olmuşam sənəxan,
Sultan Veysə necə ki, Səlman.


Füzuli Mustafa Çələbiyə, Rüstəm paşaya, Bağdad valisi Ayas paşaya, Şah İsmayıl Xətaiyə (*Zəmanə padşahının mədhi*) mədhiyyələr yazmışdır. Məhəmməd Əmani isə Şah I Təhmasibə, Şah I Abbasa, Şah I Səfiyə və digər şəxslərə mədhiyyələr yazmışdır. Bunlar arasında ən çox diqqət çəkən, I Abbasa yazılmış "Olacaqdır" rədifli qəsidəsidir. Qövsi Təbrizinin isə Mirzə Tahir Vahid, Uğurlu xan Ziyadoğlu, Nəvvab Zaman xan və digər tarixi şəxsiyyətlərə həsr etdiyi mədhiyyələri vardır.

Molla Pənah Vaqif Gürcüstanda diplomatik səfərdə olanda II İraklinin oğlunu mədh edən şeir yazmışdır. O, Qarabağ taxtına iddiaçı olan Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşirə mədhiyyə yazmış, ancaq əsər təsirsiz qalmış və şair edam edilmişdir.

## Musiqi

Cəlairilər dövrü musiqiçisi Əbdülqadir Marağayinin azərbaycanca yazdığı şeirlər türk dilinin musiqi məclislərində əhəmiyyətini sübut edir. Marağayi türk dilindəki musiqisini Teymuri hökmdarı Əmir Teymura təqdim etmiş, əsər Teymur tərəfindən çox bəyənilmişdir.

İmadəddin Nəsimi Şamaxıda alimlər məclisi (məclisi-əl-üləma) və musiqiçilər (müğənnilər) cəmiyyəti yaratmışdır. Şirvanşahlar şairi Hamidinin ədəbi baxımdan dövrünün siyasi və ictimai tarixini özündə əks etdirən divanı Şirvanşahlarda XV əsrdə türk xalq ədəbiyyatının və musiqisinin saraylarda da əhəmiyyətini itirmədiyini göstərir. Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşahın şeirləri isə Azərbaycan musiqisinin orta əsrlərdəki inkişafını göstərir.

Azərbaycanlı-türkmənlər Osmanlı ali saray musiqisinə başlıca olaraq təsir etmişdilər. Azərbaycanlı Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin Osmanlı türk musiqinin qurucusu kimi verilməsi mənşəyini dövrün Osmanlı musiqiçilərinin şifahi ənənələrindən götürür. Sultan II Murad və Fateh Sultan Mehmetin dövründə Osmanlı sultanlarına əsərlərini həsr edən və Azərbaycandan könüllü şəkildə gələn musiqi ustaları arasında XIV–XV əsrin məşhur musiqiçisi, bəstəkarı və ifaçısısı Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin kiçik oğlu Xacə Əbdüləziz və Anadoluda doğulmuş nəvəsi Mahmud Marağayi, Fətullah Şirvani, kamança ustası, şair Turak Çələbi (Nihani) vardır. Sultan I Səlimin dövründə Təbrizdən gətirilən musiqiçilər qrup şəklində Əndəruna alınmışdır.

Sultan Süleyman Qanuni dövründə musiqiçi topluluğunda Mahmud Marağayidən başqa İran və Azərbaycandan gələn bir çox musiqiçilər ifa etmişdir. Qanuninin musiqiçi topluluğunda neyzənlərin (ney çalanlar) heç biri Osmanlı türkü olmurdu, açıq şəkildə İran azərbaycanlıları, bir ailənin üzvləri və onların azərbaycanlı şagirdləri bu vəzifəyə seçilirdi. Məsələn, Maqsud Nayinin İstanbula gəldiyi vaxt bilinməsə də, onun qardaşının iki oğlu da azərbaycanlı şiə adlarına malikdir. Qanuninin musiqiçiləri siyahısında tək dərviş Mahmud Marağayidir. O, ud çalırdı və dünyəvi saray musiqiçiləri ailəsindən (Xacə Əbdülqadir bin Qeybi Marağayinin nəsli) gəlirdi.

Qacarlar öz Təbriz saraylarında (vəliəhdin qaldığı yer) Azərbaycan dilində, rədif-dəstgah ənənəsinə bənzər musiqi ənənəsinə himayəlik edirdilər. Bu saray musiqisi Azərbaycan muğamının əsasını təşkil etmişdir. Etnoqraflar tərəfindən rədif-dəstgahın farsdilli ərazilərin musiqi normalarına uyğun gəlmədiyi bildirilmiş, Jin Durinq isə bu sistemin birbaşa 12 muğam sistemindən gəlmədiyini, mənşəcə azərbaycanlılara uyğun göründüyünü qeyd etmişdir. Ehtimal edilir ki, dəstgah sisteminin İrana gəlməsi mənşəcə Azərbaycandan olan, Tehran saraylarına Azərbaycan və türk musiçilərini gətirən Qacarların işidir.

XIX əsrə qədər muğam sənəti əsasən feodalların saraylarında inkişaf edirdi və bu da sevgi-lirika və fəlsəfi-tərbiyəvi mövzuların, çox vaxt mistik və erotik obrazların istifadəsi ilə muğamda iz buraxmışdır. Zadəgan ailələrində uşaqlara musiqi təhsili verilməsi üçün xüsusi müəllim tutulurdu.

20 may 2019-cu ildə İçərişəhərdə, Şirvanşahlar Saray Kompleksində "Saray məclisi" təşkil edilmişdir. Əməkdar artist Rahib Azəri "saray məclis"lərinin təşkil edilməsinin əvvəllər sarayda keçirilən məşhur "şərq gecələri", "musiqi məclisləri" ənənəsinin yaşadılmasına xidmət etdiyini bildirmişdir.

## Rəqs

Tarixən Azərbaycan rəqsi iki müstəqil formadan — xalq rəqsindən və saray rəqsindən qaynaqlanaraq inkişaf etmişdir. Xalq rəqsi həmişə həyat eşqi ilə, parlaq şənliyi və ifadəliliyi ilə seçilmişdir. Saray rəqsi tamamilə fərqli idi. Azərbaycandakı hər bir xanlığın hökmdarı qonaqlarını rəqslər ilə əyləndirmək üçün sarayında rəqs ansamblı saxlayırdı. Bu rəqslərin əsas ünsürləri müxtəlif bədən üzvlərinin oynaq manipulyasiyası idi. Əlbəttə ki, bu rəqslərin xalq xoreoqrafiyası ilə heç bir ortaq cəhəti yox idi. Fərqli hərəkət şəkilləri və ekzotik ifa tərzi — bunlar saray rəqslərinin əsasını təşkil edirdi. Müasir dövrdə xoreoqraflar opera və baletlərdə şərq rəqslərini məhz bu ruhda, çox vaxt sadəcə təxəyyüllə səhnələşdirirdilər. Bu, təəssüf doğurur, çünki xüsusilə Azərbaycandakı oriental rəqslər sarayın çoxmənbəli xoreoqrafiyasından çox uzaqdır.

Saray rəqsi həm varlı, həm də kasıb ailələrin toylarına tez-tez dəvət olunan yarı professional rəqqasların sənətinə təsir göstərmiş, bunun sayəsində bu sənət xalq xoreoqrafiyasına da təsir etmişdir. Rus tədqiqatçısı P. Vostrikov Yelizavetpol quberniyasında Yallı rəqsinin çox məşhur olduğunu bildirmiş, onun adi insanlara xan saraylarından keçdiyini qeyd etmişdir. Sarayda bu rəqs xanı əyləndirmək və saray xadimlərinin çevikliyini artırmaq üçün istifadə edilirdi.

"Turacı" rəqsiylə bağlı Naxçıvan əfsanəsinə görə, Qarabağ xanı Nəcəfqulunun rəqqası xanın oğlunun toyunda rəqs sənətinin çox incə, çox gözəl möcüzələrini nümayiş etdirərkən bu mənzərəyə heyran qalmış xan ucadan demişdir: "*Sən lap turac kimi oynayırsan*." O vaxtdan bəri həmin rəqqasın oynadığı rəqs "Turacı" adlandırılmışdır.

Şirvan xanlarının paytaxtı olan Şamaxıda saray rəqqasələri məşhurlaşmışdır. Onlar bacarıqlarına görə bilinirdilər, Kiçik Asiyada şöhrət qazanmışdılar. 1858-ci ildə Aleksandr Düma Şamaxını ziyarət edəndə bu əfsanəvi rəqqaslardan yalnız bir neçəsi qalmışdır. Düma onları "Qafqaz səfəri" əsərində təsvir etmişdir. Şamaxı rəqqasələri Hindistanda, xüsusilə Böyük Moğol İmperiyası dövründə Hindistan zadəganlarına xidmət etmiş təvaiflərə bənzər şəkildə işləyirdilər.

Fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın verdiyi məlumata görə, 1858-ci il noyabrın 24-də Şamaxıda Mahmud ağanın təşkil etdiyi qəbul vaxtı, tar, kamança, tütək, nağara və dəmir ayaqcıqlar üstündə qoyulan təbildə çalan beş musiqiçi iki rəqqasəni və bir rəqqası müşayiət edirdi. Bu zaman rəqqas barmaqları arasında mis kastanyet — zil tutmuşdu.

Azərbaycanın "Yeddi gözəl" baletində Bəhram şahın vaxtını ziyafətlərdə, rəqs məclislərində keçirməsi səhnəsi mövcuddur. Bu səhnədə "Təlxəklərin rəqsi" səslənir. İntonasiya cəhətdən əsl xalq mövzusuna əsaslanan "Təlxəklərin rəqsi" baletin nadir nömrələrindən biridir. Digər səhnədə isə Aişə təsvir edilir. Bu səhnədə "Aişənin rəqs hərəkəti" səslənir. "Aişənin rəqs hərəkəti" geniş dramatik səhnədir. Bu rəqsdə Aişə, Bəhram, Mənzər və bütün səhnədəkilər iştirak edirlər.

## Folklor

### İnanclar və yumor

Səfəvilər dövründə yaşamış şair Tərzi Əfşar farsca və Azərbaycan türkcəsindəki yumoristik şeirlərdən ibarət kiçik divan müəlifi idi. Tərziçilik adlanan bu növ poeziya İsfahan sarayında məşhur idi.

Mirzə Fətəli Axundovun "Aldanmış kəvakib"indəki Şah Abbas–Yusif əhvalatında həqiqi hökmdarın yalançı hökmdar vasitəsilə qorunması inancı mövcuddur. Bu inanc Xan bəzəmə oyununda da vardır. Xan bəzəmə oyununda xan, vəzir, vəkil, cəllad və üç fərraş seçilir. Xan zorla güldürülür və daha sonra taxtdan salınır.

Azərbaycanda təlxəklər həm sarayda, həm xalq arasında məşhur olublar. Məsələn, Lotu Qulu hələ də Qarabağ bölgəsində məşhurdur. O, Qarabağ xanı Pənahəlinin təlxəyi idi, tarixən mövcudluğu sübut edilən şəxsiyyətlərdəndir. Lotu Qulu Pənahəli xan tərəfindən insanları, hətta xanın özünü yamsılamaq bacarığına görə bəyənilirdi:

Hökmdar və təlxək hekayəsi üçün Azərbaycan ədəbiyyatında daha zəngin material Teymurləng və Molla Nəsrəddinə aid lətifələrdir. Molla Nəsrəddin "Əgər Allah deyilsənsə, niyə göydən yerə enmirsən?" deyərək Teymurləngi camaatla bir oturmağa vadar edirdi. Burada hökmdarın taxtdan düşməsi onun təlxək tərəfindən əvəz edilməsinə bir işarədir. Molla Nəsrəddin həm də saray adamlarını — vergi məmurunu, hakimi, münəccimi, şairi yamsılayır, Teymurləngin farsca şeir tələbinə məzəli bir şeirlə cavab verirdi. Şah Abbas və Kəlniyyətin hekayələrində isə Kəlniyyət şahın hoqqabazlığa olan ehtiyacını ödəyir, şahın əllaməçi suallarına cavab verir.

Təlxəyin hökmdarı əyləndirməkdən başqa bir funksiyası da var. Bu, hökmdarın cildinə girib, ona gələcək bəlanı sovuşdurmaq, şər ruhların diqqətini özünə çəkməkdir. Ancaq bu funksiyanı təlxəkdən başqa digər saray adamları da yerinə yetirə bilər.

### Libas dəyişdirmə

Şah I Abbas Azərbaycan nağıllarında libasını dəyişərək qara camaata, dərvişə, tacir-bəzirgana məxsus paltarları geyinər, bu vəziyyətdə səyahətə çıxar və ya xalqın arasına girərdi. Vəziri olan, ağıllı və vəfalı Allahverdi xan isə həmişə şahla birlikdə gedər, ona rəhbərlik edər və ya məsləhət verərdi.

Şah Abbasın Azərbaycan nağıllarında, bəzən zalım, nüfuzdan düşmüş, lakin güclü və "görkəmli" bir sultan kimi bu qədər ön plana çıxmasının əsas səbəbi olaraq, şübhəsiz ki, onun Qızılbaş inanc sistemində islahat etməsində və cəmiyyətin yenidən qurulmasındakı tarixi rolu göstərilə bilər.

Şah Abbasın real şəxsiyyətinin diqqətəlayiq xüsusiyyəti onun qeyri-adi görünüşü və siması idi: qalın bığları, qırxılmış başı və fərqli papağı həm Qərb, həm də Şərq rəssamlarının əsərlərinin mövzusu olmuşdur. Bu rəsmlərin bəzilərində Cənnətməkan Şah şərab və "qulam-beçə"lər (oğlanlar) ilə təsvir edilmişdir. Beləliklə, Şah Abbasın xarici görünüşü "şah" və "dərviş" arasında gedib-gəldiyi kimi, şahın əsl şəxsiyyəti də dindən istifadə etmiş, o, "dərbari ruhani alimləri" (saray alimləri) tərəfindən qanuniləşdirilmiş hər cür əyləncədən geri qalmamışdır. Şah Abbasın bu ikili həyatı onu libasını dəyişən hökmdar obrazı üçün ən uyğun simalarından birinə çevirmişdir.

## İdman və atçılıq

XVIII əsrin II yarısında bütün Azərbaycan xanlıqlarının ordularının adi insanların "bahadır" adlandırdığı pəhləvanları var idi. Pəhləvanlar arasındakı yarışlar zorxanalarda həyata keçirilirdi. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xana (1763–1797) məxsus olan zorxana Xan bağında yerləşirdi. Burada pəhləvanlar idmanın sirlərinə yiyələnir, fiziki formalarını qoruyub saxlamaq üçün məşq və yarışlar keçirirdilər. Qarabağ xanlığında pəhləvan statusu xüsusi fərmanla verilirdi. Azərbaycanın dövlətli və əsilzadə ailələrində uşaqların fiziki tərbiyəsinə xüsusilə diqqət göstərilirdi. Bəy və xan uşaqlarına atıcılıq bacarığı öyrədilirdi, atalar övladlarını özləri ilə birlikdə ova aparırdılar.

Xanlıqlar dövründə, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın İran və Türkiyədə məşhur olan atları var idi. Ümumi sayca İbrahimxəlil xan 4 mindən çox madyan və xüsusi cins ayğırlara malik idi. Doğar madyanların sayı 3500-ü keçirdi. Qarabağ bəylərinin özlərinin də at zavodları var idi. 1787-ci ildə Naxçıvan xanlığında Kəngərli tayfasından olan süvarilərə arxalanan Kəlbəli xan saray çevrilişi nəticəsində hakimiyyətə gəlmişdir. O, qısa müddət ərzində Naxçıvan xanı kimi köçəri tayfaları və elləri özünə tabe edib tam hakimiyyət qurmuşdur.

XVIII əsrin sonu—XIX əsrin əvvəllərində xan və bəy tövlələrindəki atların xüsusi damğası olurdu, at sahibinin adı ərəb qrafikası ilə düzəldilmiş qəliblə atın sol budunun üzərinə basılırdı. Mehdiqulu xan Cavanşirin damğası sadəcə "Mehdi" adı idi, onun övladları da bu damğanı vurmağa davam etmişdir. Mehdiqulunun qardaşı, Qarabağ taxtına iddiaçı olan Cəfərqulu xan Cavanşirin damğası "Cəfər" adının ərəb yazıları ilə təsviri idi.

1822-ci ildə Qarabağ xanlığının ləğvi, həmçinin o biri xanlıqların süqutu yerli at zavodlarının inkişafına mənfi təsir göstərmişdir. XVIII əsrin II yarısından XX əsrin əvvəllərinədək, təqribən 170 il ərazində Qarabağda xanlara və bəylərə məxsus, hərəsində 50–100 ayğır və madyan olan at zavodları fəaliyyət göstərmişdir. Pənahəli xan, İbrahimxəlil xan, Mehdiqulu xan, Cəfərqulu xan, Xurşidbanu Natəvan, Rüstəm bəy Behbudov, Kərim ağa Cavanşir, Əbdül bəy Qalabəyov, Hüseyn ağa Aranlı, Adıgözəl bəy Gilani, Səlim bəy Rüstəmbəyov, Fərrux bəy Vəzirov, Məmməd bəy Qaradağlı, kavaler Əli bəy və digərləri at zavodları yaratmış, cins atlar saxlamışdır.

Zülqədərovların, Usmiyevlərin, Ədil xanın və digərlərinin zavodlarında Dilboz və Qarabağ atları təmizqanlı ingilis atları, Ahaltəkə və ərəb atları ilə cütləşdirilir, cinslər yaxşılaşdırılırdı. Buna səbəb ordu üçün orta boylu atlar əldə etmək, cıdır və sərgi üçün idman atı hazırlamaq istəyi idi. Zülqədərovlar cins yetişdirmə işləri ilə Şəmkirdə məşğul olmuş, Usmiyevlər isə Qarabağ atını təkmilləşdirmişdir. Dilbaz atının inkişafında Xanlıqlar kəndinin Dilbazilər nəslinin, Allahyar bəy Zülqədərlinin nəslinin nümayəndələrinin rolu olmuşdur. 1912-ci ildə Pyatiqorskda keçirilən sərgidə Ədil xanın yarımqanlı atları ("Elbrus", "Ləkmə" və s.) nümayiş etdirilmişdir. Ədil xan onları Daşüz at zavodunda yetişdirmişdir. 1870–1941-ci illərdə yaşamış Tahir ağa Dilbozovun qəbir daşının kənar hissəsində at üstündə, əlində qamçı tutmuş, milli geyimli bir adam çəkilmişdir. Bayramalılar qəbiristanlığında isə qəbir daşında yəhərlənmiş atın dördnala qaçması təsvir edilmişdir.

## Təsviri incəsənət və sənətkarlıq

Xurşidbanu Natəvanın AMEA Əlyazmalar İnstitutunda "Gül dəftəri" saxlanılır. Buradakı rəsmlər Natəvanın həm də rəssam-miniatürçü olduğunun, gözəl əl qabiliyyətinə malik olduğunun bir sübutudur. Albomdakı şeirlər məzmunla bağlı mənzərələrlə, quş, heyvan, gül və digər təbii təsvirlərlə birlikdə verilmişdir.

Xan, bəy və əsilzadə ailələri üçün, sifarişlə, sənətkarlar tərəfindən xüsusi beşiklər hazırlanırdı. XVIII əsrə aid, Şəki xanı Məhəmmədhəsən xanın beşiyi buna bir nümunədir. XIX əsrdə Şuşada Mirzə Məhəmmədkərim bəy Kəbirli, Mirzə Hüseyn bəy Salar, Həsənəli xan Qaradaği kimi xəttatlar fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan ornamentalist rəssamı Qənbər Qarabaği Şəki xan sarayının interierində, həmçinin Şuşadakı Rüstəmov və Mehmandarov evlərindəki yumurta temperası ilə (bitki və zoomorfik motivlər) çəkilmiş dekorativ rəsmlərin müəllifi olmuşdur.

Azərbaycan Xalça Muzeyində XVII əsrin sonu—XVIII əsrin əvvəllərinə aid Şirvan saray xalçası saxlanılır. Belə xalçalar həm Şamaxı, həm də Yarpaq adlandırılır. Bu tipdəki xalçalar XVII–XVIII əsrlərə aid olsa da, XIX əsrdə bu xalçanın ikinci və üçüncü variantı ortaya çıxmışdır. XVIII əsrə aid Qarabağ saray xalçası isə çox uzundur, Şuşa evlərindəki qonaq zallarının memarlıq üslubuna uyğun gəlir. Xalçanın ornamentləri böyükdür və zəngin bəzəyə malikdir. Nəbati naxışlar üçün qırmızı, göy, sarı və ağ rənglər istifadə edilmişdir.

Qarabağ xalçaları saray üslubunu təqlid edir və Qarabağda sırf saray xalçaları istehsal edilirdi. Qarabağın Qoca xalçaları kompozisiyasını Təbrizin Şah Abbası xalçalarından götürmüş, buna baxmayaraq, Qarabağ xalçaları üçün səciyyəvi olan üslubu istifadə etmişdir. Moskva muzeyində saxlanılan Qarabağ xalçası nümunəsi də klassik saray xalçasıdır. Bu xalçada miniatür sənətindən istifadə edilmişdir.

XVIII əsrdə Şuşanın varlı əhalisinin sarayları üçün xalçalar istehsal edilirdi. Bu zaman dəst xalçalarından, yəni yan gəbə xalçaları ilə tamamlanan əsas xalça kompozisiyasından istifadə edilirdi. Əsas xalça və gəbə xalçalarında eyni kompozisiya, rəng və naxış istifadə edilərək onların birlikdə istifadə edilməsi təmin edilirdi. Qarabağın digər saray xalçaları Naxçıvan xalçaları idi.

Fayl:Khurshidbanu Natavan painting3.jpg|Gül rəsmi. Xurşidbanu Natəvan
Fayl:Şəkixanovların evinin interyeri 2.jpg|Şəkixanovların evinin interyeri
Fayl:Səfi bəyin evinin divar bəzəyi, Usta Qəmbər Qarabaği, ceyranlar.jpg|Səfi bəyin evinin divar bəzəyi, Usta Qənbər Qarabaği


## Kulinariya
Monqol Yuan sülaləsi dövrü sarayının yemək resepti kitabı (1330-cu illər) olmuş "Yinşan zhenqyao" Daxili və Qərbi Asiyadan ilhamlanaraq ərsəyə gətirilmişdir. Azərbaycan kulinariyasına bu yemək resepti kitabında rast gəlinən qidalara oxşar ünsürlər daxildir. Belə oxşar yeməklərə piti nümunə göstərilə bilər. Azərbaycanın pitisi İraqın harisa yeməyi ilə və beləliklə də monqol kitabındakı bir sıra reseptlərlə oxşarlıq təşkil edir. Azərbaycanın parça bozbaşına da "Yinşan zhenqyao"da tez-tez edildiyi kimi heyva qatılır. Azərbaycan mürəbbələri və şərbətləri Türkiyə və Məşriq mətbəxlərini və "Yinşan zhenqyao" reseptlərini xatırladır.

Azərbaycanda pişirilən yeməklərin rəngarəngliyi xalqın sosial vəziyyətinə görə dəyişirdi. Hər cür şəraiti olan ağa, bəy, əsilzadə, mülkədar, tacir, ruhani və digər sosial zümrələrdən fərqli olaraq, rəiyyət-rəncbər ailələrinin süfrəsində müxtəlif növlü yeməklərin olması mümkün olmurdu. Buna görə də Azərbaycanda qidalanma mədəniyyətinin formalaşmasında varlı zümrələrin böyük rolu vardır. Əsilzadələr və bəy-xan zümrəsi çöl heyvanlarının (dovşan, ayı, ceyran, maral, dağ qoçu, qaban, əlik) və quşlarının (qızıl qaz, ördək, kəklik, turac, qıırqovul, bildirçin, bəzgək, durna, meşə xoruzu və s.) ətindən qidalanmada yaxşı istifadə edir, əyləncəyə çevirdikləri ov vasitəsilə öz süfrələrini təmin edirdilər. Varlı əsilzadə ailələrinin süfrəsində balıq kababı xüsusilə fərqlənir, əsasən ziyad, qızılbalıq və xəşəmdən şişə keçirilməklə hazırlanırdı.

## Hərəm və qadınlar

Rəvayətə görə, Şirvan xanları Haram qalasının hər otağında bir gözəl qız (hərəm) saxlayırmış. Yerlilər buraya "Qırxotaq" və ya "Qırxqız" da deyirlər. Ancaq otaqların sayı qırxdan çoxdur. Hərəmxana kimi istifadə edildiyi üçün qalanın adı Haram qalası olmuşdur.

Mirzə Rəhim Fənanın *"[[Qarabağnamələr|Qarabağnamə]]"* əsərində Qarabağ xanlığının qurucusu Pənahəli xanın 1751-ci ildə Şuşa qalasını inşa etməsi haqqında belə yazılmışdır:

Vərəndə məliki Hüseyn Naxçıvan xanının qızını qaçırmış və onunla evlənmişdir. Bu nikahdan dünyaya gələn II Şahnəzər öz qızı Hurizad xanımı Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xanla evləndirərək Qarabağ xanlığı ilə ittifaqını gücləndirmişdir. Erməni müəllifi Raffiyə görə, II Şahnəzər şəxsi həyatında farsların çoxarvadlılıq adətlərini qəbul etmiş, bununla da xristian mənşəli insanların dini hislərinə təsir etmiş, digər məliklərin nifrətinə səbəb olmuşdur.

Qarabağ xanlığının vəziri və Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqif bir çox hallarda gözəli saray zövqünə uyğun təsvir edirdi:

*Səhər dura sürmə çəkə gözünə,*
*Birçəklərin həlqə qoya üzünə,*
*Cilvələnə, sığal verə özünə,*
*İşi, gücü gülüb-oynamaq ola.*

Bu şeirdə, əlbəttə ki, söhbət işi-gücü bəzənmək olan saray xanımından gedirdi. Vaqif "*Kür qırağının əcəb seyrəngahı var*" şeirində saray qadını ilə elat qadınını müqayisə edir, birincini, mədəni qadını üstün tuturdu:

*Ayna tutub hərdəm camal görməsi,*
*Zülfə, zənəxdana sığal verməsi,*
*Səhər ala gözün siyah sürməsi,*
*Əlinin hənası, hayıf ki, yoxdur!*

1796-cı ildə general-mayor Savelyev Dərbəndi ələ keçirmək üçün ordusu ilə yaxınlaşaraq, Qubalı Şeyxəli xanın yanına elçi göndərmişdir, Ağa Məhəmməd xana qarşı ittifaq təklif etmişdir. Şeyxəli xan bu tələbi yerinə yetirməkdən imtina edərək bildirmişdir ki, "*… Rus əsgərlərinin şəhərə buraxmaq dini əqidəmə uyğun gəlmir, çünki islam qeyri-dindən olanın müsəlmanın evində gecələməsinə yol vermir. Müsəlman qadınları kafirlərlə görüşməməlidirlər.*"

İbrahimxəlil xanın qızı Ağabəyim ağa dövrün məşhur şairələrindən idi. Ağaməhəmməd şah Şuşada qətlə yetirildikdən sonra İbrahimxəlil xan Ağabəyim ağanı Fətəli şaha ərə vermişdir. Fətəli şah Ağabəyim ağanı öz hərəmxanasının başçısı — "*banuyi hərəm"* etmişdir. Ağabəyim ağanın tələbi ilə Qumda onun üçün saray tikdirilmişdir. O, elə 1832-ci ildə burada vəfat etmişdir. Ağabəyim ağa şeirlərini Azərbaycan türkcəsində və fars dilində yazmışdır.

Çar Rusiyası dövründə çoxarvadlılıq adəti zadəgan sinfində davam etmişdir. Ancaq bu adət getdikcə zəifləmişdir. Çünki Tiflis və Peterburq şəhərlərində təhsil almaq və işləməyin nəticəsi olaraq, zadəganlar modern həyat tərzinə öyrəşmişdi.

## Geyim və aksesuarlar

Alman səyyahı Samuel Qmelin Qubalı Fətəli xanla görüşünü belə qeyd edirdi:

Əsilzadə qadınların başlarına "nimtac" (yarımtac) və ya "tiyar" adlandırılan üçbucaqlı tac qoyulurdu və onun ətrafı lentlə bağlanırdı. Tiyar həm də qadının evli olduğunu göstərirdi. Subay qızlar tiyar taxmır, onun yerinə saçlarını müxtəlif daş-qaş və muncuqlarla bəzədilmiş parçalarla bağlayırdılar. Keçmişdə zadəgan qadınları da küçəyə çıxdıqda üzlərini kişilərdən gizlətməli idi. Buna görə də onlar üzlərinə toxunma niqab örtürdülər.

Varlılar papaqlarını Krım və Mərkəzi Asiyadan gətirilən qaragül dərisindən tikdirirdilər. Bu papaq camaat arasında "Buxara papaq" adlandırılırdı. Qaragül dərisinin rənginə müvafiq olaraq, papaqlar qara (ərəbi papaq), çal, (Şirazi papaq və ya çalpapaq) qızılı və ya gümüşü (sür papaq) kimi adlarla fərqləndirilirdi. Belə papaqlar bəylər, əsilzadələr, varlı tacirlər, qoçular tərəfindən taxılırdı.

XIX əsr—XX əsrin əvvəllərində varlı şəhər qadınları (bəylərin, tacirlərin, zadəganların qadınları) bəzən xalxaldan istifadə edirdilər. Bu, qızıldan düzəldilirdi və ayağa bağlanırdı. Balaca zınqırovların (qumroylar) ardıcıl bənd edildiyi xalxal rəqqasələr tərəfindən istifadə edilsə də, varlı qadınlar da yeri gəldikdə ondan istifadə edirdi. Zadəgan qadınları üçün buyurtma hazırlanan "zənənə başmağı"nın üzəri məxmərdən hazırlanırdı. Bu başmağın üzlüyü isə güləbətin sapla bəzənirdi.

Zadəganlar üçün minik yəhərinin üzərində qacarı və ya zimpuş qoyulurdu. Əsilzadə dövlətli şəxslər çox zaman at belində gəzdiyi və uzunboğaz çəkmə geydikləri üçün şalvarın balağını çəkmənin içinə salırdılar.

## Tarixşünaslıq

Rəsmi Osmanlı tarixşünaslığının banisi kimi tanınan Xoca Sadəttin Əfəndi Azərbaycan türkü idi. Atası Həsəncan Ağqoyunlu sarayının alim təbəqəsindən idi və Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra Osmanlı sarayına sığınmışdır. Xoca Sadəttin Osmanlı tarixşünaslığına mərkəzləşdirilmiş saray perspektivi gətirmiş və Osmanlı tarixində dövlət kimliyini önə çəkməklə özündən əvvəlki ənənəvi Osmanlı tarixşünaslığını kəskin tənqid etmişdir. Xoca Sadəttinin qızılbaşlara qarşı hədsiz düşmənçiliyi də onun iki dövlət (Səfəvilər və Osmanlılar) arasında sağalmaz yaralar açmasına səbəb olmuşdur.

XIX əsrin I yarısı üçün xarakterik olan saray tarixçiliyinə zadəgan-mülkədar sinfi tərəfindən peyğəmbərlər, hökmdarlar, övliyalar, filosoflar və alimlərin həyatının xronoloji bir ardıcıllıqla salnaməyə çevrilməsi metodu daxil idi. Azərbaycan elmi tarixşünaslığının əsası Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" əsəri ilə qoyulmuşdur.

Azərbaycanlılar tərəfindən yazılan və "Qarabağnamə" olaraq adlandırılan əsərlər Qarabağ tarixinin öyrənilməsi üçün vacib rol oynayır. Bunlardan yalnızca Mirzə Adıgözəl bəyin "Qarabağnamə"si və Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ"ı azərbaycan dilində yazılmışdır. Adıgözəl bəyin "Qarabağnamə"si 1736–1848-ci illərdə Qarabağda baş verən hadisələrlə bağlıdır, rus mövqeyindən yazılmışdır.

XIX əsr Azərbaycan tarixşünaslığının digər nümunələri İsgəndər bəy Hacınskinin "Qubalı Fətəli xanın həyatı", Hacı Seyid Əbdülhəmidin "Şəki xanları və onların nəsilləri", Kərim ağa Fatehin "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi", Səidəli Kazım bəy oğlunun "Cəvahirnameyi-Lənkəran", Seyid Əzim Şirvaninin "Şirvan xanlığının tarixi" və "Şirvan diyarının qədim abidələri" əsərləridir. Şeyx İbrahim Qüdsi tərəfindən qələmə alınan "Tarix-i Müqəddəs" əsərində İslam peyğəmbərinin və imamların həyatı, Gəncə hökmdarı Cavad xan və rus işğalı haqqında məlumat verilmişdir.

XIX əsrin II yarısının zədəgan-mülkədar tarixçiliyinə Rzaqulu bəy, Həsənəli xan Qaradaği (1850–1929), Mir Mehdi Xəzani (1811–1893), Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacar, Əbdül Lətif Əfəndi və Hacı Seyid Əbdülhəmidin yaradıcılığı daxildir.

## Din
Elxanilərin hakimiyyəti dövründə bu dövlətin hökmdarlarının sufizmə marağı olmuş, Azərbaycan türk sufiləri bu dövrdə Konyanın Səlcuqlarının qəlbini də qazanmağa müvəffəq olmuşdur. İbn Bətutənin qeyd etdiyi kimi, Krım ətrafında zaviyələr qurub yerləşən və müharibə məhsulları ilə dolanan Azərbaycan, Anadolu və Xorasan türkü müharibə iştirakçılarının Qızıl Orda ordu generalı Noğay xanın yürüşlərində iştirak etdiyi düşünülür.

Zəngilan bölgəsində Qədiriyyə sufi ordeninin şeyxi olmuş Yəhya ibn Məhəmmədin şərəfinə Məmmədbəyli türbəsi tikilmişdir. Yəhya Elxanilər dövründə böyük alim olmuş, Marağa rəsədxanasında işləmişdir, "Cami əs-saqir" əsərinin müəllifidir.

## Köhnə mülklər və dəfn yerləri

Vaxtilə Azərbaycan şəhərlərinin ərazisi "ərk" (İç qala, Narın qala), "şəhəristan" (əsilzadələrin yaşadığı hissə) və "rabat" (sənətkarlıq və ticarət hissəsi) olmaqla üç hissəyə bölünürdü. Azərbaycandakı zadəgan mülklərinə aşağıdakılar misal göstərilə bilər:

* Bakıxanovlar: Bakı xan sarayı
* Ziyadoğlular: Gəncə xan sarayı, Cavad xan türbəsi
* Cavanşirlər: Qarabağ xan sarayı, Pənahəli xan sarayı, Xan qızı Natəvanın sarayı, Qaraböyük xanım sarayı, İmarət qəbiristanlığı
* Talışxanovlar: Lənkəran xan sarayı
* Naxçıvanskilər: Naxçıvan xan sarayı
* Sərkərlər: Kələzeyvə türbəsi, Yeddigünbəz türbələr kompleksi
* Şəki xanlığı sülalələri (Qara Keşiş nəsli, Xoyskilər): Şəki xan sarayı, Şəkixanovların evi, Xan məscidi, Xan qəbiristanlığı (Epiqrafik abidələr)
* Bəy mülkləri: Əsəd bəyin evi, Mehmandarovların evi, Səfi bəyin evi, Uğurlu bəyin evi, Zöhrabbəyovların evi, Bəhmən Mirzə Qacar türbəsi, Aşurbəyovun evi, Aşurbəyovun villası
* Ağa mülkləri: Məhəmmədhəsən ağa sarayı
* Məlik mülkləri: Dizaq məlik sarayı (Məlik-Aslanovlar və Məlik-Yeqanovlarun əcdadı olan, Dizaq məliklərinin sarayı)

## Hakimiyyət simvolları
Tuğ tarixən türk xalqları tərəfindən istifadə edilən atributdur. Gəncə xanlığının hökmdarı Cavad xanın da tuğu (buncuğu) günümüzə gəlib çatmışdır. "Aslan və Günəş" simvolu isə "qədim İran, ərəb, türk və monqol adət-ənənələrini" birləşdirir. Bu simvol ilk dəfə XII əsrdə məşhur simvola çevrilmiş, Səlcuqlar tərəfindən istifadə edilmişdir. Simvolda İslam, türk və monqol təsirlərinə aslanın səltənət və padşah ailəsini simvolizə etməsi aiddir. Simvol Azərbaycanın da daxil olduğu Səfəvilər dövlətində geniş istifadə edilmişdir.


Fayl:Ordubad Cümə məscidinin giriş portalı.jpg|"Aslan və Günəş" simvolu. Ordubad Cümə məscidi
Fayl:Palace of Mir Ahmad khan in August 2023 02.jpg|"Aslan və Günəş" simvolu. Lənkəran xan sarayı
Fayl:Cavad xanin buncugu.jpg|Gəncə hökmdarı Cavad xanın buncuğu 
Fayl:Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın şeşpəri.jpg|Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın şeşpəri
Fayl:Ilham Aliyev, First Lady Mehriban Aliyeva and their daughter Leyla Aliyeva have viewed the restoration work carried out by the Heydar Aliyev Foundation at the Shaki Khan’s Mosque Complex 04.jpg|Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Şəki xan məscid kompleksindəki taxtın qarşısında


## Ümumi izah

## Qeydlər

## Həmçinin bax

* Azərbaycan zadəganlığı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000, 115 səh.
* BAHARLU, İlgar. "KOCA TEBRIZ: KARAKOYUNLU, AKKOYUNLU VE SAFEVI TÜRKMEN DEVLETLERINDE BIR BAŞKENTIN SERÜVENI." T. C. Dışişleri Bakanlığı Tebriz Başkonsolosluğunun Kuruluşunun 100. Yılı.
* Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
* Willem Floor, Hasan Javadi. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies. Vol. 46. Issue 4. — 2013.
* Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
* 
* 
* Gasimova, Aida. "Qurʾānic Symbolism of the Eyes in Classical Azeri Turkic Poetry." Oriens, vol. 43, no. 1/2, 2015, pp. 101–53. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/24801686 . Accessed 10 Feb. 2024.
* Rice, Kelsey, "Forging The Progressive Path: Literary Assemblies And Enlightenment Societies In Azerbaijan, 1850–1928" (2018). Publicly Accessible Penn Dissertations.
* Nəsrəddin Qarayev. XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. — Bakı: Nurlan, 2012. — S. 325.
* 
* Azərbaycan klassik ədəbiyyatından seçmələr. Üç cilddə II cild. Bakı. Şərq-Qərb, 2005. 408 səh.
* Ə. Səfərli, X. Yusifli. "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (qədim və orta əsrlər)", Bakı, "Ozan", 2008, 696 səh.
* Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
* Abdullayeva, T. (2022). Şah İsmayıl Xətayinin "Nəsihətnamə" Əsərinin Forma-Tematik Təsnifatı.  Akademik Tarih Ve Düşünce Dergisi, 9(3), 777–791.
* Flynn, Thomas O. (2017), The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia, c.1760–c.1870, Brill Publishers, ISBN 9789004313545
* Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 416 səh.
* 
* 
* 
* 
* 
* Məmməd Adilov. Azərbaycan paleoqrafiyası. Bakı: Elm, 2009, 224 s.
* 
* Muxtar Kazımoğlu. Xalq gülüşünün poetikası (monoqrafiya). Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2006. 268 s.
* Teymur Bünyadov, Bəhmən Əliyev. Azərbaycanda atçılığın tarixi (tarixietnoloji tədqiqat), Bakı, "Nəşriyyat" şöbəsi, 2025, −400 s.
* 
* 
* Soltanova, Həbibə. Azərbaycan Respublikasında turizm və onun inkişafı (az.). Bakı: Elm. 2015. 476 səh.
* 
* 
* Mustafazadə, Tofiq. Quba xanlığı (az.). Bakı: Elm. 2005. 480 səh.
* 
* 
* 
* 
* Karamustafa, Ali. (2021). Reading Nineteenth-Century Persian Histories from the Caucasus. 10.30687/978-88-6969-550-6/005.
* 
* Сумбатзаде А. Азербайджанская историография XIX–XX вв.. — Б., 1987. — С. 18–20:.
* Неймат М. С. Корпус эпиграфических памятников Азербайджана / Редактор: доктор исторических наук, профессор Ш. Фарзалибейли. — Б.: Элм и Тахсил, 2011. — Т. V. Арабо-персо-тюркоязычные надписи Ширвана, Гянджи, Агдама, Шуши, Физули, Зангелана, Джабраила, Лачына, Кельбаджара и др.. — 240 с.
* 
* 
* 
* Səadət Təhmirazqızı "Şəkinin musiqi folkloru". Bakı, "Nərgiz" nəşriyyatı, 2016, — 144 səh.

## Əlavə ədəbiyyat

* Qarabağnamələr. I kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 216 səh.
* Qarabağnamələr. II kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 288 səh.
* Xurşidbanu Natəvan (Xurşidbanu Natəvan Mehdiqulu xan qızı Cavanşir): biblioqrafiya / Tərt. ed. M. Vəliyeva, G. Quliyeva; elmi red. K. Tahirov; ön söz. müəl. P. Əlioğlu; red. X. Abbasova. – Bakı, 2022. – 256 s.