open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valetta limanı

**Valetta limanıı** () — ingiliscə adı Qrand Harbor ilə də tanınan Maltanın ən böyük limanı. Qədim dövrlərdə finikiyalılar buranı bir liman olaraq istifadə etmişlər. Daha sonra limanın vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılmış, limanlar, priçallar və istehkamlar meydana gəlmişdir.

Böyük liman hospital cəngavərləri üçün 268 il boyunca böyük strateji əhəmiyyətə sahib idi və ingilislərin adaya gəlişindən sonra da onu itirməmişdi.

23 sentyabr 1551, 1555 və ya 1556-cı illərdə (müxtəlif mənbələrə görə) Böyük limandan dağıdıcı bir fırtına keçir. Suyun üzərində meydana gələn bir tornado bir çox gəmini (Malta cəngavərlərinin sifarişli 4 gəmi daxil olmaqla) batırır. Bundan sonra hava burulğanı quruya çıxır və təxminən 600 nəfərin ölümünə səbəb olur. Tornadonun olmasına baxmayaraq, Maltanın paytaxtı - Valletta - o dövrdə mövcud deyildi. Malta cəngavərlərinin Böyük Ustası şəxsən 28 mart 1566-cı ildə onun təməl daşını qoyur.

Böyük liman 1565-ci ildə Maltanın Böyük mühasirəsi zamanı cəngavərlərlə və türklər arasında bir döyüş meydanına çevrilir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Maltanın blokadası dövründə, Port müqəddəs Elma da daxil olmaqla limandakı bir çox dok və hərbi qurğu nasist blokunun, xüsusən də İtaliya və Almaniyanın qüvvələri tərəfindən məhv edilir. Ayrıca Valletta və digər üç şəhərə böyük ziyan dəyir.

İngilis ordusu adanı tərk etdikdən sonra liman hərbi əhəmiyyətini itirir, lakin beynəlxalq ticarət baxımından aktiv olaraq qalır.

Şimal-qərbdə liman Valletta və ətrafındakı Floriananın bir hissəsini əhatə edən Ssebarras Yarımadası ilə əhatə olunmuşdur. Bu yarımada ayrıca Böyük Limanı Marsaxett limanından ayırır. Limanın cənub-şərq sahili bir çox buxta və burunlardan ibarətdir. Onlardan limana dörd kiçik axın axır. Həmçinin bu tərəfdə Cospikua, Birqu və Singea şəhərləri də vardır. Malta əhalisinin əksəriyyəti, Böyük limanın üç kilometrlik radiusunda yaşayır və bölgəni ölkənin və eyni zamanda Avropanın ən sıx əhali yerləşdiyi bölgəyə çevirir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* Böyük liman  
* Valettanın limanları
Milli Dizayn Akademiyası

**Milli Dizayn Akademiyası** () ― 1825-ci ildə Nyu-York şəhərində ABŞ mədəniyyət xadimləri tərəfindən qurulan Amerikan Rəssamlar Birliyi. Akademiyanın baniləri arasında ixtiraçı Samuel Morze, rəssamlar Aşer Braun Düran və Tomas Koul, Martin E. Tompson, Çarlz Kuşinq Rayt da yer alır. Təşkilatın məqsədi "tədris və sərgilər yolu ilə Amerikada təsviri sənətlərin tanıtması" idi. Akademiyanın ən çox 450 üzvü ola bilər ki, onlar Amerikalı sənətçi və memarlardan ibarətdir.

Akademiyada nəzdində sənət məktəbi və muzey var. Qurulmasından üç il keçdikdən və İlkin adların verilməsindən spnra 1828-ci ildə akademiyanın adı "Milli Dizayn Akademiyası" oldu və yarıməsr bu adla fəaliyyət göstərirdi. 1997-ci ildə direktor Annett Blauqrund institutun adını "Milli Akademiya, Muzey və İncəsənət Məktəbi" () ki, “rəssamlar, muzey və məktəb birliyini özündə cəmləşdirən yeni bir inteqrasiya ruhu” əks olunsun və "dizayn" sözü ilə bağlı qarışıqlıq aradan qalxsın.

## İstinadlar
Hipertonik kriz

**Hipertonik kriz** — arterial təzyiqin başlanğıc səviyyədən (normal və ya yüksəlmiş) qəflətən yüksək həddə yüksəlməsidir.

Hipertonik kriz zamanı beyin, ürək, böyrək qan dövranı kəskin pisləşir və ciddi ağırlaçmalar meydana çıxır (insult, infarkt, aorta divarının laylanması, ağciyər ödəmi, kəskin böyrək çatmamazlığı).

Hipertonik krizlər bir neçə prinsiplər üzrə təsnif edilir. AT-nin yüksəlmə mexanizmlərinə əsasən hipertonik krizlər *hiperkinetik*, *hipokinetik* və *eukinetik* tiplərə bölünür. *Hiperkinetik* krizlər periferik damarların normal və ya zəifləmiş tonusu, ürək atımının yüksəlməsi ilə xarakterizə olunur – belə hallarda sistolik təzyiq artır. *Hipokinetik* krizin inkişaf mexanizmi ürək atımının azalması, periferik damarların müqavimətinin kəskin artması ilə bağlıdır, bu da əsasən diastolik təzyiqin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. *Eukinetik* hipertonik krizlər normal ürək atımı və periferik damarların yüksək tonusu ilə səciyyələnir, nəticədə həm sistolik, həm də diastolik təzyiq yüksəlir.

Klinik əlamətlərinə görə hipertonik krizin 2 qrupa ayrılması qəbul olunmuşdur:
* ağırlaşmamış hipertonik kriz (I tip);
* ağırlaşmış hipertonik kriz (II tip).

## Hipertonik kriz səbəbləri
Kriz hipertoniya xəstəliyinin istənilən mərhələsində baş verə bilər. Əsas səbəblərə aiddir:
* yüksək psixoemosional gərginlik;
* hipertoniya xəstəliyinin qeyri-adekvat müalicəsi;
* antihipertenziv preparatların qəbulunun dayandırılması;
* xörək duzunun izafi qəbulu;
* alkoqoldan çox miqdarda istifadə;
* bəzi ikincili hipertenziyalar və s.

## Hipertonik kriz əlamətləri
Hipertonik kriz əlamətlərinə daxildir: intensiv baş ağrıları (yayılan və ya ənsə və yaxud gicgah nahiyəsində lokalizasiyalaşan), başda küy, başgicəllənmə, ürəkbulanma, qusma, görmənin pozulması (göz önündə qara nöqtələr).

Təcili tibbi yardım xidmətinin çağırılması və həkim briqadası gələnədək xəstəyə ilkin yardımın göstərilməsi xəstənin həyatını xilas edə bilər. Bunun üçün xəstəni uzatmaq və yarımoturaq vəziyyət vermək, təmiz hava qəbulunu təmin etmək (pəncərəni açmaq), titrəmə varsa ayaqları isitmək lazımdır. Arterial təzyiqi endirmək üçün təcili yardım preparatları verilməlidir: kaptopril çeynəmək, dil altına nitroqliserin tableti qoymaq, sidikqovucu dərman (furosemid) içmək və s. Xəstəyə ilkin yardım göstərildikdən sonra da xəstə bir neçə saat yataqda uzanmalıdır, əks təqdirdə ortostatik hipotenziya – təzyiqin kəskin enməsi və huşun itməsi baş verə bilər.

## Hipertonik krizlərin proqnozu və profilaktikası
Hipertonik krizlərin proqnozu hədəf orqanların nə dərəcədə zədələndiyindən və təxirəsalınmaz yardımın vaxtında göstərilməsindən asılıdır.

Hipertonik krizlərə qarşı əsas profilaktik tədbir kardioloq tərəfindən təyin edilmiş müalicəni əsla dayandırmamaq və göstərilmiş rejim və qaydalara riayət etməkdir. Hipertoniya xəstəliyini düzgün müalicə edən pasiyentlərdə hipertonik krizlər çox nadir rast gəlinir.

## Həmçinin bax
* Təzyiq
* İnsult
* Ölüm
* Zədə
* Qusma
* Orqan

## Qeydlər

## İstinadlar
Ye-Ye (Real Madrid FK)

**Ye-Ye komandası** — 1960-cı illərdə İspaniya futbolunda hegemonluq edən Real Madridin ispan oyunçularının nəslinə verilən ad idi. 1950-ci illərdə komandanın kapitanı əvvəllər 5 dəfə Avropa Kubokunu qazanan veteran oyunçu Fransisko Xento, sonra isə Alfredo Di Stefano oldu. Bu iki əfsanəvi futbolçunun kapitanlıq etdiyi heyətə gənc və istedadlı oyunçular daxil idi: Xose Arakistayn, Paçin, Pedro De Felipe, Manuel Sançiz Martinez, Pirri, İqnasio Soko, Fernando Serena, Amansio Amaro, Ramon Qrosso, Manuel Velazkez, Felo. Bu gənc oyunçu qrupu əvvəlki nəsildən daha uzun saçlarına görə fərqləndiyi üçün onlara bəzən hippi də deyilirdi.

***Ye-ye*** adı Bitlz qrupunun "She Loves You" (O səni sevir) mahnısındakı "Yeah, yeah, yeah" (Bəli, bəli, bəli) kəlmələrinin qısaltmasıdır, komandanın dörd üzvü Bitlzi təqlid edərək Marcaya məhz belə poza verdiyinə görə heyət sonralar belə adlandırıldı. Ye-ye Bitlomaniyanın dünyanın dörd bir tərəfini tutduğu dövrdə — altmışlı illərdə İspaniyada gənclərin adlandırıldığı və İspaniyada həmin on ildə məşhur olan bir musiqi tərzi idi.

Komandanın yenilənməsi 1959-cu ildə Miqel Munyosun Real Madridin baş məşqçisi təyin olunmasından sonra başladı. O, futbolçu kimi Real Madridin 1956 və 1957-ci illərdə Avropa Kubokunu qazandığı heyətə kapitanlıq etmişdi. Oynadığı komanda Real Madridin ala biləcəyi ən yaxşı xarici istedadlarla quruldu. Real Madridin məşqçisi kimi qurduğu komanda isə tamamilə ispan futbolçularından ibarət idi. Onlar La Liqada dominantlıq etməyə başladılar, 9 dəfə ölkə çempionu olmağı bacardılar. Üstəlik bu çempionluqların 5-i ardıcıl idi. 1966-cı ildəki turnirdə Brüsseldəki Heyzel stadionunda Partizan Belqradı sonradan geri dönüş edərək 2–1 hesabı ilə məğlub edərək Avropa Kubokunu qazandılar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kərkəs beşliyi
* Qalaktikos
Körpücük sümüyünün sınıqları

**Körpücük sümüyünün sınıqları** — çiyinə olan bir başa və ya dolayısı ilə olan travma nəticəsində baş verir.

Bu sınıqlar çox geniş yayılmışdır və təcili tibbi yardım həkiminin praktikasında çox tez-tez rast gəlinir. Əsasən qabağa uzadılmış əlin və çiyin sümüklərinin üstünə yıxıldıqda belə sınıqlar baş verir.

Travma nəticəsində baş verən sınıqlar sırasında körpücük sümüyü sınıqları təxminən 2,6% hallarda müşahidə edilir. Bu sınıqlar daha çox uşaq və gənclərdə müşahidə edilir. Körpücük sümüyü sınıqlarının üçdə biri 13–20 yaş arasında olan xəstələrin payına düşür. 20 yaşdan sonra körpücük sümüyü sınıqlarının sayı azalmağa doğru gedir və yenidən ahıllıq dövründə artmağa başlayır. Bir sıra araşdırmalardan bəllidir ki, körpücük sümüyü sınıqlarının təxminən 69% sümüyün orta 1/3 hissəsinə, 28%-i distal 1/3 hissəsinə və 2,8%-i isə proksimal 1/3 hissəsinə düşür. Distal 1/3 hissənin sınıqları öz növbəsində 3 tipə bölünür. Məhz sınığın lokalizasiyası körpücük sümüyü sınıqlarının təsnifatının əsasını təşkil edir.

## Əlamətləri
Körpücük sümüyünün sınıqlarında əmələ gələn əlamətlər bunlardır:
* ağrı;
* şişkinlik;
* körpücük sümüyünün deformasiyası;
* hərəkətlərin məhdudlaşması və ağrılı olması;
* əlin çiyindən yuxarı qalxmaması;

## İlk tibbi yardım
Qoltuqaltı nahiyəyə 5–7 sm ölçüsündə parça yastıqca qoyulur. Sonra enli bint ilə əli, dirsək oynağı ilə birlikdə, bədənə kip bintləyirlər. Bint yerinə hər hansı parçanı istifadə edərək düyünü əks tərəfdə düyünləmək lazımdır. Daha etibarlı fiksasiya yumşaq səkkizvari sarğıların, yaxud arxada bağlanan halqaların köməyi ilə əldə edilir.

## Müalicə
Körpücüyün proksimal 1/3 hissəsinin sınıqlarında ortopedik cərrahın cəlb edilməsi mütləqdir, belə ki, bu tip zədələnmələrdə yanaşı ciddi zədələrin baş verməsi ehtimalı yüksək olur. Açıq sınıqların təcili olaraq cərrahi bərpası təmin edilməlidir. Eyni zamanda, torakal (döş qəfəsi daxili) və ya neyrovaskulyar zədələnmənin olması şübhə altındadırsa, sınığın cərrahi bərpası təmin edilməlidir. Körpücüyün stress səbəbindən baş vermiş yərdəyişməsiz sınıqlarının müalicəsi konservativ yolla aparılır. Bu məqsədlə buz, analgetiklər və çiyindən asma sarğı istifadə edilə blər.

## Həmçinin bax
* Körpücük sümüyü;
* Sınıqlar;
* Sarğı;
* Zədə;
* Yara.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Körpücük sümüyünün sınıqları
Qabırğaların sınıqları

**Qabırğaların sınıqları** — döş qəfəsinə üfüqi istiqamətdə zərbə olduqda baş verə bilər.

Ən tipik olan qoltuqaltı nahiyəsinin arxa qırağının səviyyəsində baş verən 4–8-ci qabırğaların sınmasıdır.

## Əlamətləri
Qabırğaların sınıqları zamanı əmələ gələn əlamətlər:
* ağrı;
* qançır;
* şişkinlik;
* əl ilə müayinə zamanı hamar olmayan;
* bəzən xırıltı verən nahiyə gözə çarpır;
* bərk ağrıdan xəstə dərindən nə nəfəs ala, nə də öskürə bilmir.

## İlk tibbi yardım
Zədələnmiş nahiyədə qabırğaların hərəkətini məhdudlaşdırıb, rahatlıq yaratmaq lazımdır. Bu döş qəfəsinə enli, kip fiksəedici sarğının qoyulması ilə əldə edilir. Zədələnmiş dərindən nəfəs alıb verəndə sarğı qoyulur (enli bint, dəsmal, yataq ağı ilə). Şok əleyhinə ağrıkəsici (tramal, promedol) tətbiq edilir və yarımoturaq vəziyyətdə xəstə stasionara göndərilir.

Bəzən qabırğa sınığında ağciyər zədələnməsi nəticəsində qanhayxırma baş verir. Belə hallarda zərərçəkənin döş qəfəsinə soyuq kompress qoyularaq xəstəxananın cərrahi şöbəsinə təcili olaraq çatdırılır.

## Həmçinin bax
* Qabırğa sümüyü;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı.

## İstinadlar

## Xarici keçid
Qabığaların sınıqları
Onurğa sütununun sınıqları

**Onurğa sütununun sınıqları** — adətən hündürdən yıxıldıqda, əyilmiş vəziyyətdə ağır əşyanın kürəyə düşməsi zamanı, onurğa sütununa güclü zərbə olduqda baş verir.

Onurğa travmaları kiçik bir yumşaq toxuma əzilməsindən onurğa sınığı və onurğa beyni zədələnməsinə qədər bir sıra şiddətdə ola bilər. Onurğa sınıqları və çıxıqları onurğa beyni zədələnməsinə və beləliklə iflicə səbəb ola bilər. Onurğa yaralanmalarının müalicə üsulu da zədələnmənin ağırlığından asılıdır.

Sınıqların 5–10%-i boyun fəqərələrində, 70%-i döş və bel fəqərələrində, qalan hissəsi isə oma və büzdüm nahiyyəsində olur. Ən çox yaralanan bölgə onurğanın ən hərəkətli hissəsi olan döş və bel fəqərələrinin birləşdiyi 12-ci döş və 1-ci bel fəqərələridir.

## Onurğa sütununun sınıqlarının simptomları
Onurğa sınıqlarının əlamətləri (simptomları) zədənin şiddətindən aslı olaraq dəyişir. Onurğa sınıqlarında aşağıdakı simptomlar müşahidə edilə bilər:
* Boyun, döş vəya bel ağrısı;
* Uyuşma, əzələ spazmı;
* Ətraflarda zəiflik;
* Qeyri-iradi nəcis və sidik ifrazı;
* Ətraflarda (qollarda və ya ayaqlarda) hərəkət və hissiyatın olmaması – iflici;

Onurğa beyini zədələndikdə ətraflarda hərəkətin və hissiyatın itməsi baş verir. Zədələnmişin öz başına bədəninin vəziyyətini dəyişmək cəhdləri ağrı şoku ilə ağırlaşa bilər. Bu simptomlar müşahidə olunarsa, ən qısa zamanda həkimə müraciət edilməlidir. Onurğa sınıqlarının ilk simptomları zədənin şiddətindən və yerindən asılı olaraq dəyişir. Boyun, döş, bel ağrısı və əzələ spazmı əsas əlamətlərdir. Onurğa beyninin zədələnməsi hallarında qol və ayaqlarda uyuşma, güc itirilməsi, sidik-nəcis ifrazatı aktlarının kontroldan çıxması və s. kimi müxtəlif şikayətlər ola bilər. Sinir zədələnməsi olan xəstələr iflic və onun gətirdiyi problemlərlə qarşılaşırlar. Onurğa travması alan xəstənin köçürülməsi üçün təcili yardım həkimi və mütəxəssis paramediklər gözlənilməlidir. Xəstə tam hərəkətsiz olmalıdır.

## İlk yardım
İlk növbədə zədələnmişi sakit etmək, onun hərəki aktivliyini minimuma çatdırmaq lazımdır. Bu həm şokun, həm də, onurğa beyin zədələnməsinin qabağını alır. Sonra zədələnmə yerindəcə yaralını bərk xərəkəqoymaq lazımdır. Bunu bir dəfəyə 3–4 adamın iştirakı ilə etmək lazımdır. Bunlar öz əlləri ilə xəstənin bədəninin altında dayaq əmələ gətirir (biri baş və boyunu saxlayır, qalanları kürəyi, beli, çanağı və ayaqları). Xərəyə aparıb qoymağı maksimal ehtiyyatla etmək lazımdır; bu zaman onurğanın nə köndələn, nə dairəvi (rotasion) deformasiyalarına imkan verməmək lazımdır. Onurğa sütununun boyun nahiyəsinin sınmasına şübhə olduqda boyun altına bu nahiyənin fizioloji əyriliyinə uyğun balışça qoyub, başın bütün istiqamətlərdə hərəkətini qadağan edirlər. Onurğa sütunu zədələnmişlərə şok əleyhinə ağrıkəsici vurub (promedol, morfin) yalnız ixtisaslaşdırılmış nəqliyyatla xəstəxanaya çatdırmaq lazımdır.

## Həmçinin bax
* Onurğa sütunu;
* Sınıqlar;
* Sarğı;
* Zədə;
* Yara.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Onurğa sütununun sınıqları
Çiyin sümüyünün sınıqları

**Çiyin sümüyünün sınıqları** — mexaniki təsirin xarakterindən asılı olaraq (qabağa uzadılmış əlin və bədənə sıxılmış əlin üstünə yıxıldıqda) çiyin sümüyü baş hissəsində, üst 1/3, orta 1/3 hissədə sına bilər, lakin iri damarların və sinirlərin zədələnməsi ehtimalı olan daha təhlükəli sınıqlar çiyin sümüyünün aşağı hissəsindədir.

## Çiyin sümüyünün sınıqlarının əlamətləri
Sınığın istiqamətindən asılı olaraq əlamətlər:
* kəskin ağrı;
* şişkinlik;
* qançır;
* deformasiya;
* qeyri-adi hərəkət;
* ətrafın qısalması;
* vəzifəsinin məhdudlaşması baş verir.

Yalnız uşaqlarda sınıqlar zamanı çiyin sümüyünün sınıqlarında sınmış sümük fraqmentləri istiqamətini dəyişmir ("yaşıl budaq tipi") və yuxarıda göstərilən əlamətlər inkişaf etmir.

## İlk yardım
Sınıq yerindən asılı olmayaraq çiyin sınıqlarında nəqliyyat immobilizasiyası üçün standart şina ilə iki taxta parçasından istifadə etmək olar; birini qoltuqaltı nahiyədən, digərini-yuxarıda əks tərəfdən qoyurlar. Bintləmə zamanı köməkçi zədələnmiş əli 900 bucaq altında əyərək, ətrafı azca bədəndən kənarlaşdırıb bu vəziyyətdə saxlayır, sonra çiyin nahiyəsini–döş qəfəsində, mil-bilək sümüyünü qarın nahiyəsinin yuxarı hissələrində bənd edərək, əli gövdəyə bintləyirlər. Şina qoyulmuş əlin ləçəkvari sarğıdan salınması məqsədəuyğun deyil, ona görə ki, o çiyin oynağının lazımi qədər hərəkətsizliyini təmin etmir.

## Həmçinin bax
* Çiyin;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı;
* Sümük.

## İstinadlar
Beyeş

**"Beyeş"** ("**Biish**") məşhur tarixi başqırd xalq mahnısı uzun-kyui.

## Tarix
"Beyeş" mahnısı ilk dəfə A. S. Klyuçaryov tərəfindən 1933-cü ildə BASSR-in Temyasovo, Baymakski bölgəsi kənd sakini A. Kərimovun ifasında lentə alınıb. İlk dəfə "Başkort xalq yırdarı" məcmuəsində nəşr edilmişdir.

Mahnının müxtəlif versiyaları F. H. Kamayev, L. N. Lebedinsky , K. Y. Rəhimov, instrumental versiyalar — S. T. Rıbakov və "Ural Müsəlmanlarının məişət oçerki ilə musiqi və mahnıları" lentə alınmışdır.

## Təsvir
Mahnıda hüquqları uğrunda mübarizə aparan və hakimiyyətin zülmündən gizlənən Beyeş batır təsvir olunur.

Rəvayətə görə, 19-cu əsrin ortalarında başqırdlar hərbçi qismində, Rusiyanın müharibələrində və yürüşlərində iştirak etmiş, müdafiə tikililərinin inşası və şəhərlərin abadlaşdırılması ilə məşğul olmuşlar. Hərbi xidmət yükünü çəkmək istəməyən başqırdlar xidmət etdikləri yeri tərk etdilər. Beyeş və ortaqları da bu cür qaçaq əsgərlər idi. Onların ələ keçirilməsi üçün dəstələr quruldu, lakin Beyeş və yoldaşları Abubakir Abdakov, Kunakbay Abdrahimov, Rəhmatulla Barakov, Kurman Ilbakov, Kutluşa Murzaqulov 10 il ərzində — 1838–1848-ci illər arasında ələ keçmədən yaşadılar. Beyeş Verxneuralski rayonunun Kaginski və Avzyano-Petrovski fabrikləri ərazisindəki Burzyanskaya, Tamyanskaya ərazilərində fəaliyyət göstərmişdir. 1848-ci ildə Skoryatinovun dəstəsi Beyeşin izinə düşür, atışmalardan sonra Beyeş və tərəfdarları ələ keçir. Əməliyyatdan sonra polis rəisi Skoryatinov IV dərəcəli müqəddəs Vladimir ordeni ilə mükafatlandırılmışdır. .

Mahnı yüngül major, melodik, vurğu ritmi ilə xarakterizə olunur. Süjeti Salavat Yulayevlə bağlı mahnılara yaxındır.

## İfaçılar
Mahnı İ. Dilmuhammedov, R. R. Karabulatov, A. S. Şaymuratovun repertuarında yer almışdır.

## Melodiyanın istifadəsi
"Beyeş" mahnısı Klyuçaryov, R. A. Murtazin, Rahimov tərəfindən səs və simfonik orkestr üçün, S. Q. Şagiahmedov tərəfindən səs və fleyta üçün tənzimlənmişdir.

Mahnının melodiyası A. S. Klyuçaryovun "Dağ nağılı" baletində, N. İ. Peykonun "Gulnazira", "Durna mahnısı", "Ayqılyu" ("Ayxılu") operasında istifadə edilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Başqırd ensiklopediyası. — Ufa, 1996. — s. 618.
* Başqırd xaliq izhadı: Yirzar. 1-se kitab. — Efe, 1974;
* Diyarov K. M. Sal Uraldyn Mondary. — Efe, 1988;
* Rıbakov S. G. Ural müsəlmanlarının musiqisi və mahnıları. — SPb., 1897;
* Lebedinski L. N. Başqırd xalq mahnıları və melodiyaları. — M., 1962;
* Başqırd xalq sənəti. Cild 2: Ənənələr və əfsanələr. — Ufa, 1987.

## Linklər
* http://borgo.ucoz.ru/load/muzyka/legendy_bashkirskikh_pesen/biish/21-1-0-237
Bud sümüyünün sınıqları

**Bud sümüyünün sınıqları** — çox vaxt yaşlılarda onların sümüklərinin mexaniki davamlılığının azalması nəticəsində məişət zədələnmələri zamanı baş verir. Daha cavanlarda belə zədələnmələr avtomobil qəzalarından sonra ola bilər.

## Bud sümüyünün sınıqlarının əlamətləri
Bud sümüyünün sınması ağır zədələnmələrə aiddir. Bud sümüklərində sınıq yerlərindən və xarakterindən asılı olmayaraq tipik əlamətlər özünü büruzə verir:
* kəskin ağrı;
* şişkinlik;
* deformasiya;
* ətrafın qısalması;
* qeyri-normal hərəkətin əmələ gəlməsi;
* fəaliyyətin pozulmasıdır.

## İlk tibbi yardım
Bud sümüklərinin nəqliyyat immobilizasiyasının ən optimal üsulu Diteriks şinalarının tətbiqidir, lakin bu tədbir həkim yardımı mərhələsində həyata keçirilir. Ekstremal vəziyyətlərdə həkimə qədər mərhələdə immobilizasiyanı əlaltı vasitələr ilə (uzun taxta parçaları) həyata keçirirlər. Onları zədələnmiş tərəfin qoltuq altından ayağın altına qədər, digərini əks tərəfdən qoyurlar. Şinalar qoltuq altında, qarın nahiyəsində, baldır, diz və topuq nahiyəsində bədənə bərkidilir. Əlaltı əşyalar olmadıqda zədələnmiş ayağı sarğı materialı yaxud müxtəlif digər parçalar ilə sağlam ayağa bintləyirlər. Nəqliyyat immobilizasiyası zamanı bud-çanaq, diz oynaqlarından başqa, baldır-pəncə oynaqları hərəkətsiz vəziyyətə salınmalıdır.

Yadda saxlamaq lazımdır ki, hər bir bud sümüyünün sınıqlarında ixtisaslaşmış travmatoloji həkim yardımı tələb olunur. Çox vaxt sınıq fraqmentlərin düzgün bitişməsi üçün zədələnmədən sonra ilk sutka ərzində cərrahi əməliyyat aparılmalıdır. Bud sümüyünün sınıqları adətən şok vəziyyəti ilə müşayiət edilir və bu səbəbdən zədənin ilk saatlarında şok əleyhinə ağrı kəsici (promedol, tramal və s.) tətbiq olunur, zədələnmişi təcili yardım maşını çağırıb xəstəxanaya, cərrahi şöbəyə çatdırmaq lazımdır.

## Həmçinin bax
* Bud sümüyü;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı.

## İstinadlar

## Xarici keçid
Bud sümüyünün sınıqları
Orqan (insan)

**Orqan** — bənzər funksiyaya sahib toxuma qrupu. Hüceyrələr toxumaları, toxumalar orqanları, orqanlar isə orqanlar sistemini, və sonda orqanlar sistemidə *orqanizmi* əmələ gətirir. Hər hansı bir orqanizmdəki orqanların sayı işlədilən terminlərin sayı ilə müəyyən olunur. İnsan bədənində 79 orqan olduğu qəbul olunur.

## Orqanlar sistemi
* **[[Qan dövranı|Qan-damar sistemi]]** — ürək və ondan çıxan damarları əhatə edən, qanın bədəndə dövranını təmin edən sistem;
* **[[Həzm sistemi]]** — tüpürcək vəziləri, qida borusu, mədə və bağırsaqlardan ibarət sistem;
* **[[İfrazat sistemi]]** — böyrəklər, sidik boruları, sidik kisəsi və sidikburaxan kanaldan ibarət sistem
* **[[İnsanın tənəffüs sistemi|Tənəffüs sistemi]]** — nəfəs borusu, traxeya, bronxlar, ağciyərlər və diafraqmadan ibarət sistem;
* **[[Endokrin sistemi]]** — hipofiz, epifiz və s. vəzilərdən ibarət sistem;
* **[[Sinir sistemi]]** — baş beyin, onurğa beyni və onlardan çıxan sinirlərdən ibarət sistem;
* **[[Dayaq və hərəkət sistemi (Anatomiya)|Skelet-dayaq sistemi]]**— sümüklər, oynaqlar və bağlardan ibarət sistem;
* **[[Əzələ sistemi]]** — əzələlərdən ibarət sistem;
* **[[Cinsiyyət sistemi]]** — cinsi əlaqədə olmaq üçün nəzərdə tutulan orqanlardan ibarət sistem.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Svetlana Tixanovskaya

**Svetlana Georgiyevna Tixanovskaya** (, *Svətlana Ğeorğiyeuna Sixanouskaya*, 11 sentyabr 1982; Lunines rayonu, Brest vilayəti, Belarusiya SSR) — belaruslu dövlət və siyasi xadim, Belarus Prezidentliyinə namizəd (2020).

## Həyatı
Svetlana Tixanovskaya 1982-ci il sentyabrın 11-də Brest vilayətinin Lunines rayonunda anadan olub. Atası Georgi Pilipçu sürücü, anası Valentina Pilipçu isə aşpaz olub.

## İstinadlar
Kəllə sümüklərinin sınıqları

**Kəllə sümüklərinin sınıqları** — açıq və qapalı sınıqlara ayırd edilərək, bütün bədəndə olan sümük sınıqları ilə müqaisədə ən qorxulu sınıqlara aiddir. Avtomobil, istehsalat qəzası, bərk, güclü zərbə, hündürdən yıxıldıqda, yaxud müxtəlif səbəbli fövqəladə hallar və s. kəllə sümüklərinin sınmasına səbəb ola bilər.

## Əlamətləri
Kəllənin açıq sınıqlarının əlamətləri:
* ağrılı yara;
* qanaxma;
* bayıra çıxan sümük fraqmentləri;
* bəzən beyin toxumasının görünməsi;
* çox vaxt xəstədə şüurun itməsi olur.

Qapalı sınıqlarının əlamətləri:
* ağrı;
* şişkinlik;
* qançır;
* şüurun pozulması;
* bəzən qusma;
* qeyri iradi diurez (sidiyəgetmə);
* kəllənin əsasının sınmasında isə burundan və qulaqlardan qanın və beyin mayesinin (likvorun) axması özünü büruzə verir.

Fərqləndirici əlamətlərdən biri "eynək əlaməti" (gözlərin ətrafında qansızmalar) zədələnmədən bir neçə saat sonra əmələ gəlir.

## İlk yardım
Zədələnmiş üfiqi vəziyyətdə başı mütləq yana çevrilmiş vəziyyətdə olmalıdır (Qəflətən baş vermiş qusma zamanı dilin qatlanmasına qarşı profilaktik tədbirdir). Başın altına dairə formasında kiçik balış qoyulur, o olmadıqda dəsmalı və ya hər hansı bir parçanı "bubliq" formasında düzəldib xəstənin başının altına qoyurlar.

Başda yara olduqda onu antiseptik dərmanlar ilə təmizləyib steril sarğı qoyurlar. Yaradan çıxan sümük fraqmentlərinə dəymək, təsir etmək olmaz. Burun, qulaqdan qanın və beyin mayesinin axması zamanı steril salfet ilə onu xaric edib, burun nahiyəsinə və başın arxasına soyuq kompress qoyulur.

Zədələnmişin yanında daima ona qulluq edənin olması maqsədəuyğundur, çünki xəstədə mərkəzi sinir sistemində kəskin oyanma dövrləri, qıcolmalar, qəflətən qusma halları, tənəffüs fəaliyyətində müxtəlif pozulmalar və digər həyat üçün təhlükəli kəllə-beyin zədələnməsinin ağırlaşması müşahidə oluna bilər.

Kəllə sümüklərinin sınmasında çox vaxt ölüm halının səbəbi tənəffüs fəaliyyətinin pozulması və sonralar dəyanmasıdır. Bu səbədən həkiməqədər yardım mərhələsində təxirə salınmaz həkiməqədər tədbirləri keçirərkən hazır olmaq lazımdır ki, hər an xəstəyə ağ ciyərlərin süni ventilyasiyasını tətbiq etmək lazım olacaqdır.

## Həmçinin bax
* Kəllə;
* Kəllə qapağı;
* Kəllə-beyin zədələnməsi;
* Yara;
* Sarğı;
* Sınıqlar;
* Sümük.

## İstinadlar
Qızılgül dərəsi (Kişinyov)

**Qızılgül dərəsi** ( ) ― qədim Slavyan ziyarətgahının qalıqlarını da ehtiva edən şəhər parkı. Park Moldovanın Kişinyov şəhərində yerləşir.

## Tarixi
6-cı əsrdən 13-cü əsrə qədər Moldova ərazisində Slavyan qəbilələri olan Uliç, Tivertsi və Daçilər məskunlaşmışdır. Bu dövrdə üç gölün olduğu bir dərədə Slavyan qəbilə tanrılarına və ölmüş əcdadlarına həsr olunmuş ziyarətgah mövcud idi. Bura Rus xalqının mifik əcdadı olan Rossun şərəfinə "Ross dərəsi" adlanırdı. Ərazidə bir sıra Slavyan tanrılarının və əcdadlarının havadarlarının bütləri və qurbangahları yerləşirdi. Paqanizm bayramlarında dərədə və göllərdə xalq şənlikləri təşkil olunurdu.

9-cu əsrdə Peçeneqlər və Kumanlar bu torpaqları işğal etməsindən sonra Slavyan xalqının dini həyatında Ross dərəsinin rolu azaldı. X–XI əsrlərdə Slavyan tayfaları arasında xristianlığın yayılmasından sonra ziyarətgah dağıldıldı. Lakin ərazinin adı yerli sakinlər arasında qorunub saxlanıldı və zamanla "Qızılgül dərəsi"nə çevrildi.

## Müasir dövr
1950-ci illərdə Qızılgül dərəsində qızılgül plantasiyaları salındı.

1960-cı illərin sonunda park daha da inkişaf etdi, yeni zolaqlar salındı, beton bəndlər tikildi, göllər lildən təmizləndi.

İndi parkın mərkəzi hissəsi doqquz hektar ərazini əhatə edən bir neçə göl ilə bəzədilib. Ərazidə təxminən 50 növ ağac və kol yetişir. Parkda həmçinin1000 tamaşaçı tutumu olan bir səhnə, şeytan çarxı olan kiçik bir əyləncə parkı və *Doina (dağıdılıb),* *Cetatea Veche* ("Köhnə qala") və *Curtea Vînătorească* ("Ovçular məhkəməsi") restoranları mövcuddur. Bir neçə daş bütün qalıqları 1970-ci illərdə dekorativ heykəl şəklində qorunub saxlanılmışdır. İndi *Cetatea Veche* restoranının bir hissəsi olan, göllərdən birinin sahilində yerləşənə qədim tikintinin təməlinə aparan pilləkənlər də qorunub saxlanılmışdır.

## İstinad siyahısı
Diz qapağının sınıqları

**Diz qapağının sınıqları** — diz qapağı adətən ona düz istiqamətdə təsir edən zərbədən (yıxılma zamanı) baş verir.

Nadir hallarda xarici impuls ilə provokasiya edilmiş, gözlənilmədən, cəld, sərt diz oynağında ayağın bükülməsi nəticəsində ola bilər. Diz qapağının sınıqlarında hərəkət zamanı güclənən *[[ağrı]]*, *şişkinlik*, *diz qapağında aktiv hərəkətin məhdudlaşması* meydana çıxır.

## İlk yardım
Diz qapağında yara olduqda ona aseptik sarğı qoyulur. Sınmış sümük fraqmentlərinin öz istiqamətini dəyişməməsi məqsədilə nəqliyyat immobilizasiyası olunur. Dizi açılmış (bükülməmiş) vəziyyətdə Kramer ya improvizə edilmiş (əlaltı vasitələrdən) şina vasitəsilə fiksə edirlər. Şina arxadan daban sümüyündən başlayaraq sağrı nahiyəsinə qədər qoyulur. Diz qapağının sınıqları ilə zədələnmişlər təcili olaraq xərəkdə xəstəxananın cərrahi şöbəsinə çatdırılmalıdır.

## Həmçinin bax
* Qabırğa sümüyü;
* Sınıqlar;
* Zədə;
* Yara;
* Sarğı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Diz oynağı sınıqları
Diz zədələnmələri
Diz deformasiyaları yaranma səbəbləri və müalicəsi
Cem Qaraca

**Cem Karaca** () — Türkiyə rok musiqiçisi və Anadolu roku hərəkatının əsas üzvlərindən biri.

## Həyatı
1945-ci il aprelin 5-də əslən azərbaycanlı olan Türkiyə teatr aktyoru əslən Azərbaycanlı olan Məmməd Karaca və əslən erməni olan Türkiyə aktrisası İrma Feleqyanın (Toto Karaca) ailəsində doğulub.

## İstinadlar
Ümmiyə Koçak

**Ümmiyə Koçak**-() Türk aktrisa, yazıçı, əkinçi və rejissor.

## Həyatı
1 mart 1957-ci ildə Adana-nın Çelemli kəndində anadan olan Ümmiye Koçak, oxumaq istəməsinə baxmayaraq ailədə 10 uşaq olduqları üçün ibtidai sinifdən sonra məktəbə göndərilmədi. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra Ümmiye Koçak oxuduğu kitablarla özünü yaxşılaşdırdı. İlk oxuduğu kitab Maksim Gorkinin "Ana" adlı əsəri oldu.
Evləndikdən sonra Mersinin Arslanköy şəhərinə köçən Koçak, 2001-ci ildə kənd qadınlarının yaşadıqlarını dünyaya göstərmək üçün "Arslanköy Qadın Teatr Qrupu" nu qurdu.
Ansamblın səhnəyə qoyduğu ilk oyun Remzi Özçelikin "Taş Bademleri" pyesi oldu. Daha sonra qrup öz hekayələrindən ibarət bir tamaşa düzəldərək "Qadın sədası" tamaşasını səhnəyə çıxardı. Ümmiye Koçak 2006-cı ildə Sabancı Beynəlxalq Adana Teatr Festivalında "Həsrət Çiçəklər" pyesi ilə çıxış etdi.
Koçak daha sonra tarlalarda işləyərək qazandığı pula qənaət edərək qadınlara qarşı zorakılıq problemindən bəhs edən "Yün Körpəsi" filmini yazdı və rejissorluq etdi. Ümmiye Koçak 49-cu Antalya Qızıl Portağal Film Festivalında premyerası olan "Yün Körpəsi" filmi ilə New York Avrasiya Film Festivalında "Sinemada Ən Yaxşı Avrasiyalı Qadın Sənətçi" mükafatını qazandı.2017-ci ildə Kristiano Ronaldo-nun oynadığı Türk Telekom reklamının rejissorluğunu etdi.

Evli və 3 övladı olan 64 yaşlı Ümmiye Koçak bu günə qədər 11 pyes yazıb. Koçak, Arslanköy Qadınlar Teatr Cəmiyyəti ilə təxminən 500 dəfə səhnəyə çıxdı və oyunları Türkiyə ətrafında 30 min nəfər izlədi.

## Ssenariləri
* Erik Eşkisi
* Ozon Tapakası
* Kara Kuyu
* Doktor Beleş
* Turunçgil Hayattır
* Çicekler Solmasın
* Hasret Çiçekleri

## Oynadığı seriyallar
* Hayat Devam Ediyor
* Hanımın Çiftliği
* Kasaba
* Seher Vakti

## Qısa hekayələri
* Vatan Sevgisi
* Irazcanın Düşleri
* Kanayan Yara
* Kader
* Obruk
* Ayaksız Ayakta Durmak
* Baba Ben Geldim
* Muhtar Adayı Hasret Ana

## Filmləri
* Yun Bebek

## İştirak etdiyi TV proqramı
* Ana Ocağı

## Mükafatları
* Adana Beynəlxalq Teatr Festivalı Mükafatı
* Ankara Beynəlxalq Teatr Festivalı Mükafatı
* Darüşşafaka Təhsil Təşkilatları Sahibkarlıq Mükafatı
* Bornova Beynəlxalq Qadın Sənətçilər Festivalı Mükafatı
* Toros Kolleci Təhsilə Dəstək Mükafatı
* Sivil Hökumət Təşkilatları (Kader) **Qadına Zorakılıq Yox** Mükafatı
* Mersin Sənayeçi və İş Adamları Dərnəyi (MESİAD) tərəfindən İlin Sənət Mükafatı
* TİKAV- 2012 Analar Məktəbi Layihəsinə Dəstək Mükafatı
* New York Avrasiya Film Festivalı:Sinemada Ən Yaxşı Avrasiyalı Qadın Sənətçi
* Samsun Sivil Hökumət Təşkilatları təşəbbüskarlıq mükafatı
* KAGIDER — münsiflərin xüsusi mükafatı

## İstinadlar
Albaniyada xristianlıq

**Albaniyada xristianlıq** 325-ci ildə bütün ölkəyə yayıldı. 1100-cü ildən Bizans imperiyası ərazidə ruhani missiyalarını yerinə yetirirdi. Venesiyanın artan təsiri ilə əlaqədar olaraq, fransisklər 13-cü əsrdə bölgədə yerləşməyə başladılar. 15-ci əsrdən 19-cu əsrə qədər, Osmanlı İmperatorluğunun hakimiyyəti dövründə əksəriyyət İslamı qəbul etdi və xristianlıq ölkədə dominantlığını itirdi. Kommunizmin süqutundan sonra Albaniya hökumətinin verdiyi statistikaya görə, əhalinin 58% müsəlman, 10% katolik, 7% pravoslav və 15% ateist idi, lakin zəif sayma prosesinə görə və əksər vətəndaşlarla əlaqənin qurulmamasına görə 2011-ci ildə keçirilən sorğu əhalinin böyük hissəsinin fikrini öyrənə bilmədi. 2011-ci il siyahıyaalınmasında əhalinin elan edilmiş dini mənsubiyyəti aşağıdakı kimidir: 56,7% müsəlman, 13,79% fikrini bildirmədi, 10,03% katolik, 6,75% pravoslav, 2,5% ateist, 2,09% bəktaş, 0,07% digər xristianlar və 0,02% digər inanclar.

2015-ci ildə aparılan araşdırmaya, əsasən 13.000 insan İslamdan imtina edərək xristianlığı qəbul etmişdir.

## Pravoslavlıq
Hökumətin 2010-cu ildə verdiyi rəqəmlərə görə albanların təxminən% 20-ı pravoslavlığa inanır. 2011-ci il əhalinin siyahıyaalınmasına ıəsasə, pravoslav xristianlar əhalinin əhalinin 6,75%-nı təşkil edirdilər. Albaniya tarixən həm katolik kilsəsi, həm də pravoslavlıqla əlaqələri var. Albanlar bölgədəki missionerləri qarşılayan və xristianlığı qəbul edən ilk xalqlar arasında idilər. 1054-cü ildə Kilsənin bölünməsindən sonra pravoslavlıq Bizans hakimiyyəti altındakı ərazilərdə yaşayan albanların dininə çevrildi.

Alban dilində ilk pravoslav ayinləri Albaniyada deyil, Pensilvaniya və Massaçusettsdə keçirildi. Ardından, pravoslav pilsəsinin kommunist Albaniyada rəsmi mövcudluğuna icazə verilmədiyindən, alban pravoslavlığı Filadelfiyada sürgündə xilas olundu, Filadelfiyada kilsə 1913-cü ildə quruldusa, Bostonda bu 1965-ci ildə baş verdi.

## Roma-Katolik kilsəsi

Albaniya Katolik Kilsəsi, Roma Papasının ruhani rəhbərliyi altında dünya katolik kilsəsinin bir hissəsidir. 2011-ci ildə hökumət tərəfindən verilən rəqəmlərə görə dindar əhalinin təxminən 10.03%-ı katolik olduğunu bildirdi, lakin yeni hökumət məlumatları katoliklərin yüzdə 21.3 olduğunu göstərdi. Ölkədə beş yeparxiya mövcuddur, o cümlədən iki arxiyeparxiya və Albaniyanın cənubunu əhatə edən apostol idarəsi də fəaliyyət göstərir.

Osmanlı istilasına qədər albanlar arasında ən çox yayılmış din xristianlıq idi. Şimali albanları katolik idilərsə, cənubda yaşayanlar pravoslavlığın tərəfdarları idilər.

## Protestantlıq
Protestantlar sayı Albaniyada təxminən 8000-dir, ölkədə Albaniya Yevangelik İttifaqı (VUSH) daxil olmaqla 189 fərqli protestant dərnəyi var.

## Həmçinin bax

* Albaniyada din

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Qeleşe

**Qeleşe** () -Baş geyimi. Albanların yaşadığı ərazilərdə geniş yayılmışdır və hal hazırda Albaniya xalq geyimlərinin tərkib hissəsidir. Baş geyiminin hündürlüyü və ölçusu bölgədən bölgəyə dəyişir . Əsasən Albaniya dağlılarının ənənəvi geyiminin bir hissəsini təşkil edir . Qeleşe Albaniyanın milli simvollarından biri kimi qəbul edilir.

## Etimologiya

Baş geyimi Alban dilində *qeleshja* və *plisi* adlanır*.*

*Qeleşe* adı alban dilində olan "*lesh"* (tərcümədə yun deməkdir) sözundəndir. Baş geyiminin digər adı "*plis"* adlanır*.* Plis qədim alban dilində olan *p(i)litja* sözundəndir *və* buda öz növbəsində Alman dilində olan *filiz*, Latın dilindəki *pellis* və Yunan dilində olan *πῖλο* ilə əlaqəlidir.

## Görünüşu
Baş geyiminin tərzi İlliriyalıların baş geyimlərinə bənzəyir.

Osmanlı dövründə Albanlar arasında ağ papaq, ağ fəs kimi insanın müsəlmanlara mənsub olduğunu xarakterizə edirdi.

Albaniyanın şimalında, albanlarının etnoqrafik qrupu olan Geqlərin yaşadığı ərazidə papaq kəsik yarımkürə şəklində olur. Albaniyanın cənubunda isə, əsasən Gjirokastra və Vlyora yaxınlığında papağın ölçusu daha yüksəkdir. Albaniyanın cənubundakı bəzi bölgələrdə baş geyiminin üzərində kiçik bir çıxıntı hissəsi olur.

## İstehsalı və Coğrafiyası
Bu baş geyiləri əsasən Albaniyanın Kruya şəhərində istehsal olunur. Ümumiyyətlə bu baş geyimini istehsal etmək üçün ağ rəngdə parça yun kifayətdir.

Tirana bölgəsində toy mərasimləri zamanı kişilər Qeleşe geyinməsi kimi bir adət var.

Kosovoda, Alban Geqlərdən əlavə serblər də qeleşe istifadə edirlər. .

## İstinadlar
Yaqub Şakirəli

**Yaqub Şakirəli** — krım tatar yazıçı, və şairi.

## Haqqında
Yaqub Şakirəli 1890-cı ildə Baxçasarayda xırda tacirin ailəsində anadan olub. İbtidai və orta təhsilini Baxçasarayda alıb. 1905-ci ildə Tərcüman qəzetinin nəşriyyatında mətn yığan kimi işə başlayır. İlk dəfə elə bu qəzetdə öz əsərlərini yayımlamağa başlayır. 1916-cı ildən müəllim kimi fəaliyyət göstərir. Türkiyəyə və Kazana yerli ziyalılarla münasibət qurmaq üçün səfərlər edib. "Oxu yaz" (1915), "Məktəb və milli dil" (1916) kimi əsərləri yaradıb. Yaradıcılığında "Qış", "Dan", "Dəniz ilə yel" şeirləri xüsusən fərqlənir. 1917-ci ildə müəllimlər cəmiyyəti onun "Duyğularım" adlı əsərlər toplusunu Baxçasarayda çap etdirir. Sonradan onun 3 şeiri Refat Şakir-Aliyev və Natalya Samburova rus dilinə çeviriblər. 1930-cu ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Riza Fazıl
* Yusif İsa Halim
* Həmdi Giraybəy

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Якуб Шакир-Али – поэзия, пережившая жестокое время / Yaqub Şakirəli — Zamanın sınaqlarından keçən şeiriyyat
Aleks Buda

**Aleks Buda** () ― Albaniya tarixçisi. İtaliyada və Avstriyada təhsilini başa vurduqdan sonra Albaniyaya qayıtmışdır. Əsas təhsili ədəbiyyatla bağlı olsa da, Albaniyada sosializm dövründə tarixçi karyerasını qurdu. Albaniya Elmlər Akademiyasının üzvü və prezidenti olmuşdur.

## Erkən illəri
Buda, 7 sentyabr 1910-cu ildə Osmanlı İmperiyasının Elbasan şəhərində (müasir Albaniya) anadan olmuşdur. İbtidai sinifləri İtaliyanın Leççe şəhərində, orta məktəbi isə 1930-cu ildə Avstriyanın Zalsburq şəhərində bitirmişdir. Bundan sonra fəlsəfə və ədəbiyyat oxuduğu Vyana Universitetinə daxil oldu, lakin məzun olmadan Albaniyaya qayıtdı.

## Peşəkar karyerası
İxtisasca ədəbiyyatçı olsa da, tarixçi kimi karyera qurdu. O, həmçinin II Dünya Müharibəsindən sonrakı Albaniyada tarixşünaslığın qurucusu olaraq da adlandırılırdı. Buda Albaniyanın sosializm dövründə ən məşhur alban siyasi tarixçilər qrupuna aid olunurdu. Buda Albaniya Elmlər Akademiyasının üzvü və prezidenti idi. Bəzi mənbələr onu Ənvər Xocaya yaxın şəxs kimi qeyd edirlər. Buda 20-25 noyabr 1972-ci il tarixlərində Tiranada keçirilən Albaniya Orfoqrafiya Konqresində iştirak edən yeganə tarixçi idi.

1976-cı ildə Albaniya İşçi Partiyasının yaradılmasının 35-ci ildönümünə həsr olunmuş Milli Etnoqrafik Araşdırmalar Konfransında iştirak etmişdir. Buda Albaniyadan kənarda kapitalizm və revizionizm kimi çağdaş nəzəriyyələri və cərəyanları tənqid edən marksist tarixçilərdən və filosoflardan idi.

Müasir tarixçilərin fikrincə, Budanın əsərlərinin albanların mənşəyinin təyin edilməsində rolu böyük idi. O, illiryalıların tarixinin aparıcı alban tədqiqatçılarından hesab olunurdu, hansı ki bir qrup tarixçilər kimi VI əsr (illiriyalıların tarix sənədlərdə son qeyd edildiyi zaman) ilə XI əsr (albanların tarixi sənədlərdə adlarının ilk dəfə qeyd olunduğu vaxt) arasında illiriyalıların izlərinin olmamasına işarə edirdi. Albanların İlliriya mənşəli hipotezinə əsaslanan Buda albanların Balkan yarımadasının və hətta Avropanın ən qədim sakinlərinə mənsub olduqlarını vurğulayırdı.

Buda Albaniya kommunist rejimi tərəfindən xarici ədəbiyyatın oxunulmasına icazə verilən kiçik ziyalı qrupuna aid idi. Rejimin məqsədi tarixçinin ədəbiyyatdan istifadə edərək, digər həmkarlarına yeni ideoloji və nəzəri təlimatlar hazırlaya bilsin.

## Biblioqrafiya
Budanın əsərlərinə aiddir:

* , (coautorship)
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Mənbələr
*
Skerişoara mağarası

**Skerişoara mağarası** (, ) ― Rumıniyada, Karpat dağlarının bir hissəsi olan Apuseni dağlarındakı ən böyük buz mağaralarından biri. Bura turistik məkan və Rumıniyanın təbii möcüzələrindən biri sayılır. Mağara həm də bir buzlaq mağarası olaraq təyin edilmişdir.

## Tarix
Mağra haqqında ilk dəfə 1863-cü ildə, ərazidə bəzi müşahidələr aparmış və mağaranın ilk xəritəsini tərtib etmiş Avstriya coğrafiyaşünası Arnold Şmidl tərəfindən məlumat verilmişdir. Daha sonra 1921–1923-cü illər arasında Rumıniyalı alim və speleoloq Emil Rakoviçe ərazini tədqiq etmiş, və haqqında 1927-ci ildə *yazdığı Speologia* (Speleology) əsərində məlumat vermişdir. Buz mağarası 3500 il əvvəl, ərazidəki dağların qar və buzla örtüldüyü buzlaşma zamanı meydana gəlmişdir. Mağaranın insanlar tərəfindən ilk dəfə kəşf edildiyi dəqiq tarix məlum deyil.

## Təsvir
Mağara dəniz səviyyəsindən təxminən  yüksəklikdə yerləşir.  dərinliyində və  uzunluğundadır.  diametrində olan girişdən başlayan dəmir pilləkənlər uzunluğu , genişliyi  olan böyük otağa, Böyük Zala aparır. Böyük Zalda təxminən  hündürlüyündə buz qayası vardır.

Mağaradakı buzun təxmin edilən həcmi 75,000 m³-dir və bəzi yerlərdə qalınlığı -ə çatır. Mağaranın temperaruru +1 °C-ə, qışda isə −7 °C-yə qədərdir. Turistlər üçün hissədə orta istilik 0 °C civarındadır. Buz mağarasında yarasalar və həmçinin *Pholeuon prozerpinae glaciale* adı verilən kiçik böcəklər (2–3 mm uzunluğunda) yaşayır. Mağarada qarapaça skeleti tapılmışdır.

## Giriş
Mağaranın turistlər üçün açıq olan hissəsinə girişi, Böyük Zalı və kilsə daxildir. Digər otaqlar Kluj-Napoka Speoloji İnstitutunun razılığı ilə elmi araşdırmalar üçün qorunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Skerişoara mağarası — Romanian Monasteries.org
Qan ləkəsi analizi

**Qan ləkəsi analizi (QLA)** () — qan ləkəsi və sıçrayış analizi ilə məşğul olan ədli tibbin şöbəsi. Elmi sahədə, xüsusən qan və DNT molekullarının analizində hər hansı bir irəliləyiş, detektivlər və kriminalistlər tərəfindən cinayətkarları araşdırmaq və tutmaq üçün geniş istifadə olunur. Buna görə qanın məhkəmə tibbi müayinəsinin çoxdan mövcud olmasına baxmayaraq, yeni texnologiyalar bu metoddan istifadə edərək daha yüksək nəticələr əldə etməyə və ədli tibbdə daha çox yayılmasına imkan yaratdı. Qan ləkəsi nümunələrini analiz etmək kimya, biologiya, fizika və həndəsə kimi elmlər haqqında geniş praktik bilik tələb edir.

## QLA ilə nəticələr və nailiyyətlər

Bu elmin köməyi ilə qan sıçrama zamanı bir insanın hərəkəti və istiqaməti, yaralıların məkanda yeri, yaraların vurulduğu silah və ya obyekt, zərbədən sonra qan hərəkətinin trayektoriyası, kəsilmə və s. cinayətin törədilməsi zamanı baş verən hadisələrin ardıcıllığını qurur. Hadisələrin necə baş verdiyini bilirsinizsə, bundan sonra nə edəcəyinizi bilirsiniz.

Qan tökülməsinin təhlili cinayətlərin istintaqında fəal və effektiv kömək üçün xüsusi təlim və təcrübə tələb edir. Potensial məhkəmə mütəxəssisləri Əsas Qan Sprey Analizi kurslarında təhsil alırlar. Kurs meyarları Beynəlxalq Qan Sprey Mütəxəssisləri Birliyi (IAEBC) tərəfindən hazırlanmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə mənbələr
* Bevel, Tom; Gardner, Ross M. Bloodstain Pattern Analysis With an Introduction to Crimescene Reconstruction, 3rd Ed. CRC Press 2008
* 
* Hueske, Edward E., Shooting Incident Investigation/Reconstruction Training Manual, 2002
* Bremmer et al., Biphasic Oxidation of Oxyhemoglobin in Bloodstains. PLoS ONE 2011.
* James, Stuart H, Eckert, William G. Interpretation of Bloodstain Evidence at Crime Scenes, 2nd Edition, CRC Press 1999.
* Neitzel, G. Paul, Smith, Marc. The Fluid Dynamics of Droplet Impact on Inclined Surfaces with Application to Forensic Blood Spatter Analysis. Washington, DC: Office of Justice Programs, 2017. 
* Solomon, Berg, Martin, & Villee.  Biology, 3rd edition. Saunders College Publishing, Fort Worth, 1993.
* Sutton, Paulette T., Bloodstain Pattern Interpretation, Short Course Manual, University of Tennessee, Memphis TN 1998
* Vennard, John King. Elementary fluid mechanics. John Wiley & Sons, New York, 1982.

## Xarici keçidlər
*Beynəlxalq Qan Ləkəsi Analitikləri Birliyi (IABPA)
*Cinayət Sahəsinin Yenidənqurma Assosiasiyası
*Qan Ləkəsi Analizi Terminologiyası  - SWGSTAIN terminologiyası nümunələrlə
*Qan Ləkəsi Analizi Tədqiqatı  - BPA ilə əlaqəli tədqiqat məqalələrinin verilənlər bazası
Məhəmmədabad körpüsü

**Məhəmmədabad körpüsü** və ya **Şah Abbas körpüsü**, () — Qəzvin ostanının Buyinzəhra bölgəsində, Gəlinçay (Xərəçay, Şor çayı) üzərində yerləşən tarixi körpüdür.

## Haqqında
Bu körpü I Şah Abbas dönəmində, Qəzvin səfəvilərin paytaxtı olduğu zaman Azərbaycanın iki önəmli şəhərlərindən olan Qəzvin və Sava arasında, Xərəçay (Şor) çayı üzərində və Məhəmmədabad-i Xərə kəndinin yaxınlığında tikilmişdir. İndilikdə Qəzvindən 37 kilometr güneydə və Buyinzəhra yolunun qırağında yerləşir. Hazırda körpünün qəzalı olmasından asılı olaraq, körpüdən keçmək qadağadır və daha körpü işlək deyil. Körpüdən 10 kilometr quzeydə isə Məhəmmədabad Karvansarası yerləşir ki bu körpü ilə eyni vaxtda tikilmişdir.
## Memarlığı
Körpünün uzunluğu 52 metr, eni 7,5 metrdir. Körpünün üç aşırımı, iki böyük aşırım və bir daha balaca aşırımı vardır və hər üç aşırımın iti tağları vardır. Su axınının əks istiqamətində olan körpünün əsasları, hər yanın uzunluğu təxminən 3 metr olan üçbucaqlı su qıran silsilələri vardır. Çayın dibindən bir metr hündürlüyə kimi orta tağın yan əsasları daş bloklardan və əhəng məhlulundan düzəldilib və diblərə dəyən dalğaların sıxıntı gücünü azaltmaq üçün əsaslar daş və məhlul köməyi ilə formalaşdırılıb. Bu gün çöküntü səviyyəsini qaldırmaq üçün körpü dayaqları yerin altına basdırılmışdır.

İndi bu körpünün yaxınlığında və ona paralel olaraq yeni bir dəmir körpü tikilərək, maşınlar oradan keçir. Şah Abbas Körpüsü Qəzvindəki əski və önəmli körpülərdən biridir. Körpünün üç aşırımından ikisi daha böyükdür və eni təxminən yeddi yarım metrdir. Üçlü dəliklərin iti tağları var. İki tağ arasında yerləşən əsasların ən balaca eni Dörd metrdir. Körpünün təməllərində su axınının əks istiqamətində üçbucaqlı bir burun var, üçbucağın hər yanınının uzunluğu iki metr səksən santimetrdir. Çayın dibindən bir metr hündürlüyə kimi orta tağın yan təməlləri oxun dibinə dəyən dalğaların sıxıntı gücünü azaltmaq üçün daş bloklardan və məhluldan düzəldilmişdir.

Körpünün eni təxminən altı metr, uzunluğu isə əlli iki metrdir. Körpünün ortası hər iki yandan daha yüksəkdir. Körpünün ən görkəmli hissəsi iki böyük tağın arasında yerləşir. Körpünün qırağında hər iki yanda çıxıntılar var idi ki, bunlardan da indi kiçik bir hissəsi qalıb. Körpünün alt hissələri və dibi daş və əhəng məhlulundan, yuxarı hissələri kərpicdəndir.

## İstinadlar
Kişkunşaq Milli Parkı

**Kişkunşaq Milli Parkı** () ― Macarıstanın Baç-Kişkun medyesində yerləşən bir milli park. 1975-ci ildə yaradılmış və UNESCO tərəfindən biosfer qoruğu elan edilmişdir. Park 570&nbsp;km² ərazini əhatə edir.

## Xüsusiyyətləri
Park tək bir ərazi deyil, bölgəyə səpələnmiş yeddi ayrı hissədən ibarətdir.

Bunlardan biri, köhnə pastoral həyatı və maldarlıq adətlərini canlandıran illik tədbirlərin keçirildiyi Kişkunsaq pustasıdır.

Bunlara həmçinin Kolon gölü də daxildir. Göl bataqlıq tısbağaları, vağlar, geniş qamışlıq və yaxınlıqda böyüyən doqquz səhləb növü ilə məşhurdur. Bölgədəki maraqlı təbiət hadisəsi ərazidə yerləşən qum təpələridir. Onların əlverişli külək şəraitində hərəkət etdikləri deyilir.

## Coğrafiyası
Parkda qələvi tərkibli bir neçə göl yerləşir. Göllərin misilsiz flora və faunası var. Burada bizdimdik, qaz və qaraqanadlı caydaqcüllüt kimi quşlar yuvalayır. Göllər on minlərlə köçəri quş üçün müvəqqəti sığınacq rolunu oynayır. Bu ornitoloq cənnəti həm də UNESCO-nun biosfer qoruğudur. Milli parkın daxilində çox sayda turist və təhsil cığırı və izləmə yeri var. Milli Parkın "Təbiət Evi" adlanan əsas ziyarətçi mərkəzi Keçkemetdə yerləşir.

## Qalereya

Fayl:Himantopus himantopus PA021319.jpg|Caydaqcüllüt
Fayl:European roller.jpg|Dra-dra göycəqarğa
Fayl:Schlingnatter.jpg|''Coronella austriaca'' (qonurilan)
Fayl:(MHNT) Menyanthes trifoliata - Jardin Botanique Henri GAUSSEN.jpg|*[[Üçyarpaq suyoncası|Menyanthes]]*
Fayl:Romkert Ópusztaszer 3.JPG|Parkın ərazisində açıqhava muzeyi
Fayl:White tailed eagle.jpg|Ağquyruq dəniz qartalı
Fayl:Dabao.jpg|Dovdaq


## Qeydlər

## İstinadlar
Yaşıl kilsə

**Müqəddəs Vəftizçi Yuhənna kilsəsi** () — Şuşada yerləşən və el arasında daha çox **Yaşıl kilsə** ( — *Kanaç jam*) kimi tanınan, hal-hazırda fəaliyyət göstərməyən kilsə.

Kilsə 1818-ci ildə, digər mənbələrə görə 1847-ci ildə inşa edilmişdir. Əvvəlki günbəzi yaşıl rəngdə olduğuna görə qeyri-rəsmi olaraq Yaşıl kilsə kimi tanınmışdır. Yarımdairəvi günbəz sonradan itiuclu günbəz ilə əvəz edilmişdir. Azərbaycanda kilsənin əvvəllər rus pravoslav kilsəsi olduğu haqda fikirlər irəli sürünmüşdür.

2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Erməni Həvari kilsəsinin tabeliyində olan Yaşıl kilsə fəaliyyətini dayandırmışdır. İlk dəfə həmin vaxt erməni mənbələri kilsənin zəng qülləsinin və gümbəzinin Azərbaycan Ordusu tərəfindən dağıdıldığını iddia edib.

2021-ci ildə erməni mənbələri yaydığı peyk şəkilləri əsasında kilsənin azərbaycanlılar tərəfindən məhv edildiyini iddia etmişdir. Azərbaycan mənbələri bunun həqiqət olmadığını və müharibə zamanı zərər görmüş kilsə binasında hal-hazırda təmir işlərinin aparıldığını və günbəzin bərpa edildiyini bəyan etmişdir.

Həmçinin ermənilər Şuşanın azad edilməsindən sonra Azərbaycanın kilsəni sökərək, təmir adı ilə ruslaşdırdığını, Azərbaycan isə əksinə kilsənin əslində rus-provaslav kilsəsi olduğunu, Şuşanın işğalından sonra ermənilərin bu kilsəni erməniləşdirdiyini, dairəvi günbəzini ləğv edərək qriqoryan kilsəsinə çevirdiyini, indi isə Azərbaycanın kilsəni təmir edərək ilkin vəziyyətinə qaytarmaqda olduğunu açıqlayıb.

Perdyu və Kornell universitetlərindən olan tədqiqatçılardan ibarət erməni müşahidə qrupu olan Qafqaz İrsi Müşahidəsi (Caucasus Heritage Watch) 2021-də regiondakı memarlıq abidələrinin vəziyyətini sənədləşdirən reyestr saytında kilsənin statusunu “zədələnmiş” kimi qeyd etmişdi. CHW 2023-cü ilin dekabrından 2024-cü ilin aprelinə qədər olan müddət ərzində Azərbaycanın kilsəni tamamilə sökdüyünü iddia edib və bununla bağlı peyk şəkilləri yayımlayıb.

## Şəkillər

File:Şuşa (tarixi foto).jpg|Tarixi Şuşa fotosunda arxa fonda uzaqda Yaşıl kilsə
Fayl:KanachJam1979.png|Kilsənin 1979-cu ildəki vəziyyəti
Yaşıl kilsənin erməniləşdirilməsi.jpg|Kilsənin erməniləşdirilməsi
Fayl:Կանաչ Ժամ 8.JPG|Kilsənin daxili (2009)
Fayl:Shushi,_Kanach_zham_-_panoramio.jpg|Kilsə 2010-cu ildə
File:Շուշիի_Սբ._Հովհաննես_Մկրտիչ_եկեղեցի_11.jpg|(2019)


## Həmçinin bax

* Qazançı kilsəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Şuşadakı kilsə kimə məxsusdur?
*