Splenektomiya

**Splenektomiya** — dalağın bir hissəsinin və ya hamısının çıxarıldığı cərrahi əməliyyat. Dalaq kapsullaşdırılmış bakteriyaları effektiv şəkildə məhv etmək qabiliyyətinə görə immunoloji funksiya baxımından mühüm orqandır.

Splenektomiya üçün ümumi göstərişlərə travma, şişlər, splenomeqaliya və ya oraq hüceyrəli anemiya və talassemiya kimi hematoloji xəstəliklər daxildir.

## Təsnifatı
Dalaq qarın boşluğunda mədənin yanında yerləşən orqandır. Qanı süzən, yad cisimləri, zədələnmiş və köhnəlmiş eritrositləri çıxaran qırmızı pulpadan ibarətdir. O, həmçinin dəmir, eritrositlər və trombositlər üçün saxlama yeri kimi fəaliyyət göstərir. Dalağın qalan hissəsi (25%) ağ pulpa kimi tanınır və bədəndəki ən böyük ikincili limfoid orqan olan böyük limfa düyünləri kimi fəaliyyət göstərir.

Normal limfa funksiyasına əlavə olaraq, ağ pulpada dalaq makrofaglarının Streptococcus pneumoniae kimi kapsullaşmış bakteriyaları öldürməkdə (faqositləşdirmədə) xüsusilə rolu var.

Dalaq malyariya, mononükleoz kimi müxtəlif xəstəliklərdə və daha çox limfoma və ya leykemiya kimi limfa damarlarının xərçənglərində böyüyür.

## Cərrahi yanaşmaların təsnifatı

* Ən çox yayılan — laparotomiya girişindən splenektomiya: yuxarı orta laparotomiya vasitəsilə.
* Transtorasik splenektomiya — sol tərəfli torakotomiya, ardınca diafraqmotomiya.
* Laparoskopik splenektomiya — laparoskopik texnikadan istifadə etməklə (ən az travmatikdir).
* Sol qabırğa arxasına paralel çəp kəsik.
Torakoabdominal giriş — torakolaparotomiya vasitəsilə qarın və sol plevra boşluqlarının eyni vaxtda açılması ilə.

## Cərrahi əməliyyatı
Cərrahi əməliyyatı 2 növ olur və ümumi anesteziya altında aparılır:

* Dalağın çox böyük olmadığı və prosedurun seçimli olduğu hallarda laparoskopiya üstünlük verilən prosedurdur.
* Travma hallarında və ya dalaq böyüdükdə açıq əməliyyat aparılır.

S. pneumoniae, H. influenza və N. meningitidis-ə qarşı peyvəndlər, mümkünsə, sürətlə inkişaf edən və yüksək ölümcül septisemiya növü olan ümumiləşdirilmiş post-splenektomiya infeksiyası (BPSİ) şansını minimuma endirmək üçün əməliyyatdan əvvəl aparılmalıdır. Dalaq lokallaşdırılmış və arteriyalarından ayrıdır. Dalağı yerində saxlayan bağlar, qastrosplenik ligament, splenorenal ligament və splenokolik bağlar parçalanır və orqan çıxarılır. Bəzi hallarda, bir və ya daha çox əlavə dalaq aşkar edilir və əməliyyat zamanı çıxarılır. Kəsiklər bağlanır və lazım gələrsə, toxuma nümunələri analiz üçün laboratoriyaya göndərilir.

## Çıxarılma səbəbləri
* Çox böyüdükdə — trombositlər, eritrositlər üçün dağıdıcı olur və ya yirtılması qaçılmazdır.
* Bəzi limfomaların diaqnozu üçün.
* Bəzi dalaq absesi halları.
* Qanaxma ilə dalaq damarlarının trombozu. Mədə varikozları.
* İdiopatik trombositopenik purpura kimi otoimmün vəziyyət nəticəsində trombositlər dalaqda məhv edildikdə.
* Fiziki zədədən sonra dalağın qanaxması zamanı
* Öz-özünə yırtıldıqdan sonra
* Ağır hemolitik anemiyanın inkişafında anadangəlmə eritropoetik porfiriyanın uzunmüddətli müalicəsi üçün.
* Mədə xərçənginin dalaq toxumasına yayılması
* Renovaskulyar hipertenziyada böyrək revaskulyarizasiyası üçün dalaq arteriyasından istifadə edərkən.
* Anadangəlmə piruvat kinaz (PK) çatışmazlığının uzunmüddətli müalicəsi üçün
* Sferositozun irsi qan pozuntusunun ağır versiyası olanda
* Pankreas xərçənginin cərrahi yolla çıxarılması.

Dalağın travmatik zədələnməsinin klassik səbəbi idman zamanı qarın boşluğuna vurulan zərbədir. Dalağın xəstəlik (mononükleoz) səbəbiylə böyüdüldüyü hallarda, qəfil əyilmə və s. hərəkətlər dalağın yırtılmasına səbəb ola bilər.

## Göstərişləri
### Təcili
# dalağın açıq və qapalı xəsarətləri,
# kəllədaxili qanaxma təhlükəsi ilə trombositopenik purpura,
# dalağın yırtığı ilə hemoblastoz,
# mədə xərçəngi üçün uzadılmış qastrektomiya mərhələsi.

### Planlaşdırılmış
# dalaq kistası
# dalaq absesi
# dalaq infarktı
# dalağın vərəmi
# portal hipertansiyon
# qan sisteminin xəstəlikləri:

* idiopatik autoimun trombositopeniya
* autoimun hemolitik anemiya
* irsi mikrosferositoz
* splenomeqaliya ilə talassemiya

## Yan təsirləri
Splenektomiya sepsis riskinin artmasına səbəb olur. Xüsusilə balaca uşaqlarda ölümlə nəticələnə bilən splenektomiyalı xəstələrdə sepsisə yoluxma riskinin splenektomiyası olmayan xəstələrə nisbətən 10–20 dəfə yüksək olduğu aşkar edilmişdir.

Buna görə də, əməliyyatdan sonra xəstələrə pnevmokok konjugat peyvəndi (Prevnar), Hib peyvəndi və meningokok peyvəndi vurulur. Bu bakteriyalar normal şəraitdə tez-tez boğaz ağrısına səbəb olur, lakin splenektomiyadan sonra yoluxduran bakteriyalar kifayət qədər opsonizasiya edilə bilmədikdə infeksiya daha şiddətli olur.

## Həmçinin bax
* Böyük post-splenektomiya infeksiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər