open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feliks Hoppe-Zeyler

**Ernst Feliks İmmanuel Hoppe-Zeyler** () – alman fizioloq və kimyaçı. Biokimya sahəsinin qurucusudur. O, qırmızı qan hüceyrələrinin oksigenin daşınmasındakı rolunu kəşf etmişdir.

## İlk illəri
Hoppe-Zeyler 1825-ci ildə Saksoniyada doğulmuşdur. Atası frayburqlu superindendent idi. Altı yaşı olanda anası, üç il sonra isə atası ölmüşdür. Yetim qalandan sonra bir müddət böyük bacısı Klaranın evində yaşamış, daha sonra yetimxanaya köçərək gimnaziyada təhsil almağa başlamışdır. 1864-cü ildə Georq Zeyler tərəfindən övladlığa götürülmüş və Zeyler soyadını qəbul etmişdir.

## Təhsil və karyerası
Hale-Vittenberq və Leypsiq universitetlərində tibb təhsili almış, 1851-ci ildə Berlin Universitetindən tibbi doktorantura dərəcəsi əldə etmişdir. Rudolf Virxovun Berlində yerləşən Patoloji İnstitutunda köməkçi kimi işləmişdir. Strasburq Universitetində biokimya kafedrasının dekanı olmuşdur. Bu, həmin dövrdə Almaniyadakı yeganə belə institut idi. Paul Erlix, Fridrix Mişer və Albrext Kossel onun tələbələri olmuşlar.

## Elmi töhfələri
Hoppe-Zeyler biokimya sahəsinin qurucusu hesab olunur. Onun yazdığı "Fizioloji kimya" əsəri bu sahə üçün standart dərsliyə çevrilmişdir. O, oksigenin damarlar vasitəsilə daşınması üçün qırmızı qan hüceyrələri ilə əlaqələnməsində hemoqlobinin rolunu kəşf etmişdir. O, hemoqlobini kristal formada ayırmağı bacarmış və dəmir tərkibli olduğunu aşkar etmişdir.

Həmin dövrdə Almaniya ilə Fransa arasında münasibətlər yaxşı olmasa da, o, Fransa Elmlər Akademiyasının üzvlüyünə qəbul edilmişdir. O, xlorofillə bağlı araşdırmalar aparmış, bir sıra proteinləri ayırmışdır. 1877-ci ildə "Zeitschrift für Physiologische Chemie" jurnalını qurmuş və ölümünə qədər redaktoru olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiya və biblioqrafiyası
Pyer Born

**Pyer Born** (; ) — ABŞ musiqi prodüseri, repçi və mahnı müəllifi. Onun ən böyük uğuru 2017-ci ildə gəlib. Həmil il Playboi Carti üçün "*[[Magnolia (mahnı)|Magnolia]]*", 6ix9ine üçün isə "*[[Gummo]]*" adlı mahnıları istehsal edib. Bu iki trek ABŞ-nin "Billboard Hot 100" reytinqində ilk 30-luğa qədər qalxıb.

Karyerası boyu Playboi Carti, Lil Uzi Vert, Lil Yachty, Young Thug, Juice Wrld, Young Nudy, Trippie Redd, Kanye Vest, Dreyk, Nav, Duwap Kaine və 21 Savage daxil olmaqla bir çox məşhur sənətçilərlə birgə işləyib.​​​​​​​​​​​​​​​​  
  
## Erkən illəri
Cənubi Karolinanın Kolumbiya şəhərində böyüyüb. Anası Belizdən gəlmiş ikinci nəsil mühacirdir. Uşaqlıq illərində yayları Kuinsdəki Saut- Cameykada nənəsinin yanında keçirirdi və məhz bu dövr onun Şərq Sahili hip-hopuna olan marağını formalaşdırıb. Beliz mənşəli kriol reggi sənətkarı Mobile Malachi ilə qohumluq əlaqələri var. Eyni zamanda məşhur reper Papoose ilə əmiuşağıdır.  
  
Həm reper, həm də qrafik dizayner olan əmisi Dvayt onun üçün əsas ilham mənbəyi olub. İlk bitlərini hələ ibtidai sinifdə oxuyarkən əmisinin kompüterində "FL Studio" proqramında yaratmağa başlayıb. Səhnə adını isə Kinan Tompsonun "Bütün bunlar" () şousundakı "Pyer Eskarqo ilə gündəlik fransız dili" skeçi və 2002-ci ildə çəkilmiş "Bornun müəyyən edilməsi" filmindən götürüb. Orta məktəb illərində dostları ilə birlikdə "The Bourne Ones" adlı rep qrupu qurub və mahnılarını "Imeem" platformasında yayımlayıblar.​​​​​​​​​​​​​​​​

## Diskoqrafiya
**Studiya albomları**
* *The Life of Pi'erre 4* (2019)
* *[[The Life of Pi'erre 5]]* (2021)
* *Good Movie* (2022)
* *Made in Paris* (2025)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
The Life of Pi'erre 5

***The Life of Pi'erre 5*** — ABŞ musiqi prodüseri və repçisi Pyer Bornun ikinci studiya albomu. Bu iş eyni zamanda uzun müddətdir davam edən "*The Life of Pi'erre*" seriyasının final nöqtəsi olub. "SossHouse Records" və "Interscope Records" ilə əməkdaşlıq çərçivəsində hazırlanan əsərdə bir neçə iri ad var. Playboi Carti, Lil Uzi Vert və Sharc kimi reperlər albomda öz səslərini eşitdiriblər. Əvvəllər daha çox bit istehsalçısı kimi tanınan Pyer bu layihə ilə mikrofon arxasında da güclü olduğunu sübut edib.

## Fon
"Complex"ə 2020-ci ilin aprelində verdiyi müsahibədə P. Born "*The Life of Pi'erre 5*" albomunun son mərhələdə olduğunu və seriyanın bu albomla başa çatacağını deyib. Reperin sözlərinə görə, bu layihəyə başlayanda ən böyük arzusu Kanye Vestin ona fikir verməsi imiş və "*TLOP4*" üzərində çalışarkən bunu demək olar ki, əldə edib. "*Bu seriya ilə əldə etdiklərimdən tamam məmnunam*" ifadələrini işlədib.

Albomun əsas materialı 2019-cu ildə "*[[The Life of Pi'erre 4]]*" çıxandan sonra yazılıb. "*Switching Lanes*" və "*Drunk and Nasty*" daxil olmaqla bəzi mahnılar albomdan əvvəl sosial şəbəkələrə düşüb.​​​​​​​​​​​​​​​​

## Qiymətləndirmə

"Pitchfork" nəşrinin musiqi tənqidçisi Dilan Qrin bildiririb ki, P. Born bu dəfə də özünü birinci növbədə prodüser, sonra isə reper kimi göstərir. Bununla belə, onun sözlərində işlətdiyi zarafatlar və yaratdığı səhnələr o qədər rənglidir ki, hər bir qafiyəyə kifayət qədər xarakter qazandırır. D. Qrin sonda belə qənaətə gəlir ki, P. Born ardıcıl şəkildə işinin üzərində çalışdıqca sənətinin hər iki üzünü tam uzlaşdırmağa getdikcə yaxınlaşır. "*Pi'erre 5*" albomu bir şey sübut edirsə, bu da budur ki, prodüser Pyer Born ilə reper Pyer Born heç vaxt indiki qədər bir arada olmayıb.

"The Observer" qəzetinin jurnalisti Kadiş Morris isə yazır ki, albom onun özünəməxsus qulağa yapışan üslubları ilə zəngindir. Yavaş yavaş gedən dalğalı ritmlər, sərxoşluq hissi verən sintezator notları və kədərli piano düzümləri hamısı oradadır. Amma işin çətin tərəfi də var. Robot kimi səslənən vokalın daim təkrarlanması və əlaqəsiz danışıq tərzi bəzən albomun dinlənilməsini əziyyətə çevirir.​​​​​​​​​​​​​​​​

## Trek siyahısı

## Hit-paradlardakı mövqeyi

## İstinadlar
İbn Əbu Davud

**Əbu Bəkr Abdullah ibn Əbi Davud Süleyman ibn Əşas əs-Sicistani** (; ) — Əbu Davudun oğlu, hədis hafizi.

## Bioqrafiyası
Hicri 230-cu (844) ildə Sicistanda doğulub. Nisbəsi "Əzdi"dir. İlk hədis təhsilini Məhəmməd ibn Əsləmdən alıb.

Atası ilə birlikdə Xorasan, İsfahan, Bəsrə, Bağdad, Kufə, Mədinə, Məkkə, Misir və başqa yerlərə elmi səyahətlər edib və Fəllas, Bündər, Əli ibn Həşrəm, Harun ibn İshaq, İbn Əbu Heysəmə, Əbu Züra ər-Razi və Zöhli kimi alimlərdən hədis təhsili alıb.

Bağdada köçərək dərs deməyə başlayıb. İbn Hibban, Hakim əl-Kəbir, İbn əl-Muqri əl-İsfəhani, Darəqutni, İbn Şahin və Əbu Bəkr əl-Əhbər kimi alimlər ona tələbəlik edib.

Hicri 280-ci (893) ildə Həmədanın bütün alimlərinə hədis yazdırıb. Zəhəbinin verdiyi məlumata görə isə, əzbərdən yazdırdığı 30 min hədisin yalnız 3-ündə səhv edib.

Sələf əqidəsinə mənsub olan İbn Əbu Davud hicri 316-cı (929) ildə Bağdadın Rusəfə məntəqəsində vəfat etmişdir.

İbn Əbu Davud "Kitabül-Məsahif", "Kitabül-Bəs" və başqa əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar
Azər Mursaqulov

**Azər İsmayıl oğlu Mursaqulov** () — Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri (2026-cı ildən).

## Həyatı
1981-ci ildə anadan olub. 2003-cü ildə Türkiyənin Boğaziçi Universitetinin məzunu olub. ABŞ-nin Corciya Universitetində iqtisadiyyat üzrə Fəlsəfə Doktoru elmi dərəcəsi alıb. 2010-cu ildən 2012-ci ilə qədər Beynəlxalq Valyuta Fondunun baş qərargahında Fondun icraçı direktorunun müşaviri vəzifəsində çalışıb. 2012–2019-cu illərdə Maliyyə Nazirliyində müxtəlif vəzifələr tutub. 2019-cu ildən Dövlət Borcunun və Maliyyə Öhdəliklərinin İdarə Edilməsi Agentliyinin direktoru olub. 10 fevral 2026-cı ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin olunub.

### Ailəsi
20 Yanvar şəhidi, professor İsmayıl Mursaqulovun oğludur.

## İstinadlar
Səudiyyə Ərəbistanı Krallığınının Azərbaycandakı səfirliyı

**Səudiyyə Ərəbistanı Krallığınının Azərbaycanda səfirliyı** — Səudiyyə Ərəbistanın Azərbaycan Respublikasında diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Səudiyyə Ərəbistanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq Azərbaycan ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Səudiyyə Ərəbistanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələləri, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını Azərbaycan Respublikasında təmsil edir. Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı Azərbaycan Respublikasının suverenliyini və ərazi bütövlüyünü daim dəstəkləmişdir.

Azərbaycanla SƏK ikitərəfli əlaqələrlə yanaşı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, BMT, Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyi, Qoşulmama Hərəkatı və digər nüfuzlu regional və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq edir.

2023-cü ildən Səudiyyə Ərəbistanın Azərbaycanda Fövqaladə və səlahiyyətli səfiri İssam bin Saleh əl-Cuteylidir.

## Haqqında
Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini 1991-ci il 30 dekabr tarixində tanımışdır.

Azərbaycan Respublikası ilə Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci il fevralın 24-də qurulmuşdur.

1994-cü ilin aprel ayından Azərbaycanın Səudiyyə
Ərəbistanı Krallığında səfirliyi təsis edilib.

1999-cu ilin iyun ayında Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının Azərbaycanda səfirliyi açılıb.

### Parlamentlərarası əlaqələri
Milli Məclisdə Azərbaycan-Səudiyyə Ərəbistanı Parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir.

Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının (Parlamenti) Məşvərət Şurasında Səudiyyə Ərəbistanı - Azərbaycan Dostluq Komitəsi yaradılıb.

21 noyabr 1994-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanın Turkiyədəki səfiri, eyni zamanda Azərbaycanda akkreditə olunub.

## Səfirlər

## Viza

Səudiyyə Ərəbistanına turist vizası www.visitsaudi.com saytında elektron formada təqdim olunur. Ərizə təsdiq olunduqdan sonra ölkəyə daxil olduqda pasporta viza möhürü vurulur.

**Elektron turist vizası** aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

* Müddəti 1 il
* Çoxgirişlidir (multi-entry)
* İldə 180 gün ölkədə qalmaq icazəsi var
* Hər səfər 90 gündən çox olmamalıdır

Elektron ərizə üçün tələb olunan məlumatlar:
* Ad və soyad
* Doğum tarixi və yeri
* Qeydiyyat ünvanı
* Ailə vəziyyəti, cins, milliyyət
* Peşə
* Fotoşəkil (200x200 px, 1 KB-a qədər)
* Səudiyyədə qalma ünvanı
* Səfərin məqsədi
* Aviabiletlər və pasport məlumatları
* Məcburi tibbi sığorta 

**Ümrə vizası**: Bu viza növü yalnız Ciddə, Məkkə və Mədinə şəhərlərində etibarlıdır və bu cür viza ilə işləmək, qalma müddətini uzatmaq, istirahət üçün başqa yerlərə getmək olmaz.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanin Səudiyyə Ərəbistanıdaki səfirliyi Rəsmi sayti
* Ministry of Foreign Affairs
* Facebook
* İnstagram
İtaliyanın Azərbaycandakı səfirliyi

**İtaliyanın Azərbaycandakı səfirliyi** — İtaliya Respublikasının Azərbaycanda diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik İtaliya dövlətinin rəsmi nümayəndəliyi olaraq iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir, İtaliyanın Azərbaycanda siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələləri, eləcə də elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində maraqlarını təmsil edir.

İtaliya höküməti Cənubi Qafqaz ölkələri arasında ilk dəfə Azərbaycanda öz səfirliyini təsis etmişdir.

2024-cü ildən İtaliyanın Azərbaycanda Fövqaladə və səlahiyyətli səfiri Luka Di Canfrançeskodur.

## Haqqında
İtaliya Azərbaycanın müstəqilliyini 1992-ci il yanvarın 1-də tanıyıb.

İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci il mayın 8-də qurulub.

Azərbaycanın İtaliyadakı səfirliyi 2003-cü ildən fəaliyyət göstərir.

### Parlamentlərarası əlaqələr
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində Azərbaycan-İtaliya Parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu təsis edilib.

İtaliya Senatında İtaliya - Azərbaycan Dostluq qrupu fəaliyyət göstərir.

## Səfirlər
İtaliyanın Azərbaycanda səfiri İtaliya Respublikasını Azərbaycanda təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

## Viza
Azərbaycanla İtaliya arasında viza rejimi mövcuddur.

İtaliya Şenqen sazişinin iştirakçısı olduğundan, Azərbaycan vətəndaşları üçün Şenqen vizası qaydaları tətbiq edilir. 

### Tələb olunan sənədlər
İtaliya Şengen vizasına müraciət edərkən aşağıdakı sənədləri təqdim etmək lazımdır:

* Xarici pasportunuzun orijinalı və birinci səhifəsinin surəti
* Əvvəlki vizaların və giriş-çıxış möhürlərinin surətləri
* Şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti
* İş yerindən arayış, maaş kartından çıxarış (təhsil alan şəxslər üçün təhsil müəssisəsindən arayış)
* Elektron hökumət portalından işlə bağlı arayış
* Bank hesabından arayış və çıxarış 
* Şəxsin adında olan mülklərin çıxarışlarının və maşının texpasportunun kopyası
* Mülki vəziyyətin sübutu (nikah haqqında şəhadətnamə, 18 yaşdan aşağı uşaqlar varsa, doğum haqqında şəhadətnamələri)
* 2 ədəd 3.5x4.5 ölçüdə, biometrik və ağ fonda şəkil
* Aviabiletin bronları
* Otel rezervasiyaları
* Şengen qaydalarına uyğun səyahət sığortası
* İngilis dilində doldurulmuş ərizə 
* Əgər turistik yox, işgüzar səfərlə bağlı vizaya müraciət olunursa, bu halda həmin iş, tədbir və ya görüşlə bağlı rəsmi dəvət məktubu.
* Üzərində **“*”** işarəsi ilə qeyd edilən sənədlər səfirliyə ingilis dilində təqdim olunmalıdır.
 
Viza haqqında qərar Bakıdakı İtaliya səfirliyinin Konsulluq şöbəsində konsul tərəfindən verilir.

İtaliya vətəndaşları Azərbaycana gələrkən Azərbaycan Respublikası Rəsmi elektron viza portalı vasitəsilə elektron viza (e-viza) almalıdırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ambasciata d'Italia Baku
* Azərbaycan Respublikasının İtaliya Respublikasındakı Səfirliyi
* Italia e Azerbaigian
Rəşad İsmayılov (nazir)

**Rəşad Sahil oğlu İsmayılov** () — Azərbaycan Respublikasının ekologiya və təbii sərvətlər naziri (2026-cı ildən).

## Həyatı
Rəşad Sahil oğlu İsmayılov 27 avqust 1979-cu ildə anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsi üzrə bakalavr və magistr pillələrini bitirmişdir.

Rəşad İsmayılov əmək fəaliyyətinə 2000-ci ildə "Zəhmət" kiçik müəssisəsində hüquqşünas kimi başlamışdır. 2005–2006-cı illərdə "Star LTD" MMC-də hüquqşünas vəzifəsində, 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının Gəncə Şəhər auditor təşkilatında hüquqşünas-mütəxəssis vəzifəsində işləmişdir.

2006–2009-cu illərdə Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Bakı Şəhər Ərazi İdarəsinin hüquq şöbəsində hüquq məsləhətçisi və böyük hüquq məsləhətçisi vəzifələrində çalışmış, 2009-cu ildə Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi yanında Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Bakı Şəhər Ərazi İdarəsinin Hüquq şöbəsində böyük hüquq məsləhətçisi olmuşdur.

Rəşad İsmayılov 2010–2012-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında "İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin Mənzil-kommunal və təmir xidmətində hüquqşünas vəzifəsində çalışmış, 2012–2013-cü illərdə həmin idarənin hüquq və təşkilati təminat şöbəsinin hüquq ekspertizası sektorunda baş məsləhətçi, 2013–2016-cı illərdə isə həmin sektorun müdiri olmuşdur.

Rəşad İsmayılov 2016–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyinin Hüquq və nəzarət şöbəsi müdirinin müavini, daha sonra şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 2018-ci ildən etibarən fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsində davam etdirmiş, 2019-cu ilədək komitənin aparatının hüquq və daxili nəzarət şöbəsinin müdiri, 2019–2024-cü illərdə isə Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Aparatının rəhbəri vəzifəsində işləmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 avqust 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin birinci müavini təyin edilmişdir. 5 fevral 2025-ci ildən 10 fevral 2026-cı ilədək nazir səlahiyyətlərini müvəqqəti icra etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 fevral 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının ekologiya və təbii sərvətlər naziri təyin edilmişdir.

## İstinadlar
Serbiyanın Azərbaycanda səfirliyi

**Serbiyanın Azərbaycandakı səfirliyi** — Serbiya Respublikasının Azərbaycanda rəsmi nümayəndəliyi. Səfirlik Serbiyanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq Azərbaycan ilə Serbiya arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Serbiyanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələləri, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını Azərbaycan Respublikasında təmsil edir.

2021-ci ildən Serbiyanın Azərbaycanda Fövqalada və səlahiyyətli səfiri Draqan Vladisavljeviçdir.

## Haqqında
Keçmiş Yuqoslaviya Azərbaycanın müstəqilliyini 31 dekabr 1991-ci ildə tanımışdır. Serbiya və Monteneqro İttifaqı ilə Azərbaycan Respublikası arasında ikitərəfli diplomatik münasibətlər 21 avqust 1997-ci ildə qurulmuşdur.

8 iyun 2011-ci ildə Azərbaycanın Serbiyada səfirliyi açılılıb.

2011-ci ilin fevral ayında Serbiyanın Azərbaycanda səfirliyi təsis edilmişdir.

### Parlamentlərarası əlaqələri
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində Azərbaycan —Serbiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu təsis ediıib.

Serbiya Respublikasının Parlamentində Serbiya-Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupu fəaliyyət göstərir.

## Səfirlər
Serbiyanın Azərbaycanda səfiri Serbiya Respublikasını Azərbaycanda təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

 
## Viza
Azərbaycanla Serbiya arasında viza rejimi ləğv edilib. Hər iki dövlətin vətəndaşları digər ölkədə 90 günə qədər vizasız qala bilərlər. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikasının Serbiya Respublikasındakı səfirliyi
* Embassy of Serbia in Azerbaijan
Amelanchier austromontana

*  — Amelanchier arborea bitki növünün sinonimi.
*  — Amelanchier canadensis bitki növünün sinonimi.
Amelanchier botryapium

*  — Amelanchier laevis bitki növünün sinonimi.
*  — Amelanchier arborea bitki növünün sinonimi.
*  — Amelanchier canadensis bitki növünün sinonimi.
Aronia botryapium

*  — Amelanchier canadensis bitki növünün sinonimi.
*  — Amelanchier arborea bitki növünün sinonimi.
Pyer Berton

**Pyer Fransis de Marini Berton** (; ) — kanadalı tarixçi, yazıçı, jurnalist və teleaparıcı. O, əsasən Kanadaşünaslıq, Kanada tarixi və populyar mədəniyyət mövzularında 50-dən çox bestseller kitabın müəllifidir. Berton, həmçinin ana axın dinlərin tənqidi, antologiyalar, uşaq ədəbiyyatı və gənclər üçün tarixi əsərlər də qələmə almışdır. O, reportyor və hərbi müxbir kimi fəaliyyət göstərmiş, “Maclean’s” jurnalı və “The Toronto Star” qəzetində redaktor olmuş, 39 il ərzində isə “Front Page Challenge” verilişinin panelisti qismində çıxış etmişdir. Kanada Yazıçılar Fondunun (Writers' Trust of Canada) təsisçilərindən biri olan Berton çoxsaylı fəxri ad və mükafatlara layiq görülmüşdür.

## Erkən illəri

Berton 12 iyul 1920-ci ildə Yukon əyalətinin Vaythors şəhərində anadan olmuşdur; atası bura 1898-ci ildə Klondayk qızıl hərisliyi dövründə köçmüşdü. 1921-ci ildə ailəsi Yukonun Doson-Siti şəhərinə köçmüşdür. Onun anası Laura Beatris Berton (qızlıq soyadı Laura Beatris Tompson) 1907-ci ildə, 29 yaşında Doson-Sitiyə müəllimlik təklifi alana qədər Torontoda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. O, Doson-Sitiyə yerləşdikdən və uşaq bağçasında dərs deməyə başladıqdan qısa müddət sonra yaxınlıqdakı Qranvil mədən şəhərciyində Frenk Berton ilə tanış olmuşdur.

Laura Beatris Bertonun Yukondakı həyatından bəhs edən “Mən Klondaykla evləndim” (I Married the Klondike) adlı avtobioqrafiyası müəllifin ömrünün son illərində nəşr olunmuş və oğlu Pyerin sözləri ilə desək, ona “olduqca zövq aldığı müəyyən bir şöhrət” qazandırmışdır. O dövrdə Doson-Siti həddindən artıq ucqar bir yer idi. 1939-cu ilin yayında köhnə dostlarını ziyarət etmək üçün Doson-Sitiyə gedən Bertonun geri – Uaythorsa qayıtması bir həftə çəkmişdi, çünki yeganə nəqliyyat vasitəsi Yukon çayı boyu yavaş-yavaş hərəkət edən “Casca” adlı köhnə çarxlı gəmi idi. 1890-cı illərin Klondayk qızıl hərisliyi zamanı qısa müddət ərzində Kanadanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrilmiş Doson-Sitidə böyümək Bertonun dünyagörüşündə rəngarəng izlər buraxmışdır. Uşaqlıq illərində o, qızıl hərisliyi dövründə şimala gələn və bu proses bitdikdən sonra Doson-Sitidə qalıb yaşayan çoxsaylı ekssentrik insanlarla tanış olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Pierre Berton Archive  at McMaster University
*
Rəşad İsmayılov

* Rəşad İsmayılov (diplomat) (1974 təvəllüdlü) — diplomat, Azərbaycanın Omandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2024-cü ildən).
* Rəşad İsmayılov (polis) (1978 təvəllüdlü) — polis polkovniki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının daxili işlər naziri (2022).
* Rəşad İsmayılov (nazir)  (1979 təvəllüdlü) — Azərbaycan ekologiya və təbii sərvətlər naziri (2026-cı ildən).

## Həmçinin bax
* Rəşad
* İsmayılov
Yozef Stefan

**Yozef Stefan** (; ) — Avstriya imperiyasında fəaliyyət göstərmiş Karintiya sloven mənşəli fizik, riyaziyyatçı və şair.

## Həyatı və fəaliyyəti

Stefan Klagenfurtun kənarındakı Müqəddəs Pyotr (Sloven dilində: Sveti Peter) kəndində Aleş (Aleksander) Stefan (1805–1872) və Mariya Startinikin (1815–1863) ailəsində dünyaya göz açmışdır. Hər ikisi etnik sloven olan valideynləri Yozefin on bir yaşı tamam olana qədər rəsmi nikaha daxil olmamışdılar. Stefanın ailəsi kifayət qədər təvazökar imkanlara malik idi; atası dəyirmançı köməkçisi, anası isə xidmətçi işləyirdi. Yozef ailənin tək övladı idi.

Stefan Klaqenfurtdakı ibtidai məktəbdə təhsil almış, burada öz istedadı ilə seçilmiş və 1845-ci ildə Klaqenfurt Liseyinə daxil olması üçün tövsiyə edilmişdir. On üç yaşında ikən o, 1848-ci il inqilablarının şahidi olmuş, bu təcrübə onda Sloven ədəbi və milli hərəkatına qarşı rəğbət hissi oyatmışdır.

Liseyi sinif birincisi olaraq bitirdikdən sonra o, qısa müddətə Benediktin ordeninə qoşulmağı düşünsə də, fizikaya olan böyük marağı bu qərardan üstün gəlmişdir. 1853-cü ildə riyaziyyat və fizika üzrə təhsil almaq üçün Vyanaya yollanmışdır. Onun gimnaziyadakı fizika professoru sloven dilində ilk fizika dərsliyinin müəllifi olan Karel Robida olmuşdur. 1858-ci ildə Stefan Vyana Universitetində riyazi fizika üzrə habilitasiya dərəcəsi almışdır. Tələbəlik illərində o, həmçinin sloven dilində bir sıra şeirlər yazaraq nəşr etdirmişdir.

Stefan Vyana Universitetində fizika fənnini tədris etmiş, 1866-cı ildən Fizika İnstitutunun direktoru, Vyana Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti və Avropanın bir neçə elmi müəssisəsinin üzvü olmuşdur. O, Avstriya-Macarıstanın Vyana şəhərində vəfat etmişdir. Onun həyatı və elmi fəaliyyəti fizik Yanez Strnad tərəfindən geniş şəkildə tədqiq edilmiş və sənədləşdirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Josef Stefan: His life and legacy in the thermal sciences," *Experimental Thermal and Fluid Science*, Volume 31, Issue 7, July 2007, 795–803, by John C. Crepeau
* Extended biography of Josef Stefan, by John C. Crepeau
Amelanchier rotundifolia

*  — Amelanchier ovalis bitki növünün sinonimi.
*  — təsdiq olunmamış bitki növü.
*  — Amelanchier sanguinea bitki növünün sinonimi.
Stalin ampiri

**Stalin ampiri** və ya **triumf üslubu** — 1940-cı illərin ortalarından 1950-ci illərin ortalarına qədər SSRİ-də memarlıqda, monumental və dekorativ incəsənətdəki aparıcı istiqamətlərdən biri. Kütləvi informasiya vasitələrində bütün stalinizm eklektikasının müxtəlifliyini qeyri-rəsmi şəkildə adlandırmaq üçün istifadə olunur. Anlayışa tez-tez neoklassisizm və ar-deko üslubunun sovet variantı da daxil edilir.

Artıq 1920-ci illərdə bir çox sovet memarları minimalizmdən uzaqlaşaraq təntənəli nümayişə üstünlük verməyə başladılar. 1930-cu illərin birinci yarısında o dövrdə üstünlük təşkil edən konstruktivizmin yerinə, bir tərəfdən konstruktivist minimalizm və funksionallığı, digər tərəfdən isə binaların xarici görkəmini ayrı-ayrı elementlərlə zənginləşdirməyə imkan verən yeni bir üslub gəldi. Bu üslub postkonstruktivizm adını aldı. O, Böyük Vətən müharibəsinin başlanğıcınadək sovet memarlığında hakim mövqe tutdu. 1930-cu illərin ortalarından etibarən binaların xarici dekorunda getdikcə daha tez-tez barelyeflər və qorelyeflər, dentikullar və karnizlər, həmçinin təbii daş üzlük tətbiq olunmağa başladı. İnteryerlərin tərtibatı da dəyişirdi: kessonlu tavanlara malik təntənəli zallar, sütun sıraları olan geniş vestibyüllər və nəhəng mərmər pilləkənlər yenidən meydana çıxmağa başlamışdı. Memarlıq getdikcə daha irimiqyaslı xarakter alırdı. Kiçik "klublar" yerini "saraylara" verirdi. Stalin ampirinin çiçəklənmə dövrü müharibədən sonra başladı. Onun simvolu Moskvadakı məşhur stalinizm dövrünə aid hündürmərtəbəli binalardır. Stalin ampiri məkanların dekorunda, xüsusilə, massiv taxta mebellər, hündür tavanlar altında stukkolar, oyma şkaflar, bürünc işıqlandırma qurğuları və heykəlciklərlə səciyyələnir.

Stalin ampiri dövrünün sonu 4 noyabr 1955-ci il tarixli, 1871 nömrəli "Layihələndirmə və tikintidə ifratlıqların aradan qaldırılması haqqında" Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi və SSRİ Nazirlər Sovetinin Qərarı ilə əlaqələndirilir.

## İstinadlar
Villebrord Snell

**Villebrord Snell** (; ) – daha çox **Snellius** və ya **Snell** kimi tanınan hollandiyalı astronom və riyaziyyatçı.

Snell daha çox işığın sınma qanunu kimi tanınan "Snell qanunu", geodeziyada pioner işi sayılan "Snellius triangulyasiyası" və müstəvi triqonometriyasında məlum nöqtələrdən naməlum nöqtəni tapma üsulu olan "Snellius–Potenot məsələsi" ilə məşhurdur.

İşığın sınma qanunu adətən Snellə aid edilsə də, bu qanun əslində eramızın 984-cü ili radələrində fars alimi İbn Səhl tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Erkən həyatı

Villebrord Snellius Niderlandın Leyden şəhərində anadan olmuşdur. 1613-cü ildə o, atası Rudolf Snel van Royeni (1546–1613) əvəz edərək Leyden Universitetinin riyaziyyat professoru vəzifəsinə gəlmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Fransis Bebey

**Fransis Bebey** (; ) – kamerunlu musiqişünas, yazıçı, bəstəkar və yayımçı.

## Erkən həyatı

Fransis Bebey 15 iyul 1929-cu ildə Kamerunun Duala şəhərində anadan olmuşdur. Dualada kollecdə riyaziyyat üzrə təhsil aldıqdan sonra Paris Universitetində yayımçılıq ixtisasına yiyələnmişdir. Daha sonra ABŞ-yə köçərək Nyu-York Universitetində yayımçılıq təhsilini davam etdirmişdir. 1957-ci ildə Bebey Kvame Nkrumanın dəvəti ilə Qanaya köçmüş və orada yayımçı kimi fəaliyyətə başlamışdır.

## Musiqi karyerası

1960-cı illərin əvvəllərində Bebey Fransaya köçərək incəsənət sahəsində fəaliyyətə başlamış, özünü musiqiçi, heykəltaraş və yazıçı kimi tanıtmışdır. O, həmçinin ənənəvi Afrika alətləri ilə yanaşı, elektron klavişli alətlərdən və proqramlaşdırıla bilən zərb maşınlarından istifadə edən ilk afrikalı musiqiçi olmuşdur. Onun ən populyar romanı "Aqata Mudionun oğlu"dur. 1961–1974-cü illərdə YUNESCO-da çalışarkən Parisdə musiqi şöbəsinin rəhbəri vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. Bu vəzifə ona ənənəvi Afrika musiqisini tədqiq və sənədləşdirmək imkanı vermişdir.

Bebey ilk albomunu 1969-cu ildə buraxmış və 1975–1997-ci illər ərzində "Ozileka" leyblı altında 20-dən çox albom nəşr etdirmişdir. Yaradıcılığının əsasını gitara musiqisi təşkil etsə də, o, buraya ənənəvi Afrika alətlərini və sintezatorları da daxil etmişdir. Onun üslubu Kamerunun makossa ritmlərini klassik gitara, caz, pop və elektronika ilə birləşdirirdi; tənqidçilər tərəfindən bu tərz novator, "intellektual, yumoristik və dərindən hissiyyatlı" kimi xarakterizə olunurdu. O, duala, ingilis və fransız dillərində ifa edirdi.

Bebey Manu Dibanqonun karyerasına başlamasına kömək etmişdir. O, həmçinin Mərkəzi Afrika piqmeyləri tərəfindən yaradılan birnotlu bambuk fleytanın – ndehunun populyarlaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bebey piqmey qəbilələri arasında sahə tədqiqatları apararaq, xüsusilə onların musiqi ənənələrinə diqqət yetirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əziz Qasımov

**Qasımov Əziz Kamal oğlu** (5 sentyabr 1996, Naxçıvan) — Azərbaycan siyasətçisi, VII çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı və Hüquq siyasəti komitəsinin sədr müavini.

## Həyatı və təhsili
5 sentyabr 1996-cı ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 2017-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin hüquqşünaslıq ixtisasını, 2019-cu ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin Dövlət hüququ ixtisaslaşması üzrə magistr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Hazırda Naxçıvan Dövlət Universitetində doktorantura təhsili alır.

## İctimai fəaliyyəti
Gənclik illərindən ictimai fəaliyyətlə məşğul olmuş, tələbə və gənclər təşkilatlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. Gənclər siyasəti sahəsində həyata keçirdiyi təşəbbüslərə görə dövlət səviyyəsində mükafatlandırılmışdır. O, gənclər siyasəti sahəsində aktiv fəaliyyəti ilə seçilmiş, müxtəlif layihə və təşəbbüslərin həyata keçirilməsində iştirak etmişdir. Onun rəhbərlik etdiyi tələbə gənclər təşkilatı ölkə səviyyəsində mükafatlandırılmışdır.

Elm və təhsil sahəsindəki fəaliyyəti nəzərə alınaraq 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə "Gənclər üçün Prezident mükafatı"na layiq görülmüşdür.

## Siyasi fəaliyyəti
26 noyabr 2021-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxçıvan Muxtar Respublika Təşkilatının VI konfransında partiyanın Gənclər Birliyinin üzvü seçilmişdir. O, VII çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinə deputat seçilmişdir. Ali Məclisdə Hüquq siyasəti komitəsinin sədr müavini vəzifəsində fəaliyyət göstərir.

## Mükafatları
* 2022 — Gənclər üçün Prezident mükafatı

## Elmi məqalələri
* Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində qanunvericilik prosesi — Magistranların X regional elmi konfransı, 155–157 s
* Beynəlxalq sənədlərdə preambulalar — XXI əsrdə insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi sahəsində müasir nəzəri və praktiki yanaşmalar" mövzusunda elmi-praktik konfrans, 423–428s
* Konstitusiyalarda preambulaların inkişaf tarixi — Bilimsel araştırmalar, №&nbsp;1387, 200–202s
* İnsan hüquqları və layiqli idarəetmə
* THE HISTORY OF THE PRESUMPTION OF INNOCENECE — Proceedings of the 6th International Scientific Conference "Progress in Science"(June 6–7, 2024). Brussels, Belgium, 2024. 286p

## İstinadlar
Risalə əl-Quşeyriyyə

**Ər-Risalə** () və ya **Risalə əl-Quşeyriyyə** () — təsəvvüflə bağlı qələmə alınmış klassik əsərlərdən biri.

## Müəllif
"Ər-Risalə"nin müəllifi sünni kəlam, təfsir və hədis alimi Quşeyridir.

## Əsər
"Ər-Risalə" hicri 437–438-ci (1045–1046) illərdə Nişaburda qələmə alınmış olub, 1 giriş və 55 bölmədən (bab) ibarətdir. Əsərdə sufilərin əqidə və tövhid məsələləri haqqındakı inancları, müridlik ədəbi, sufilərin İslam dinindəki yeri, sufiliyin əhəmiyyəti və başqa mövzulardan bəhs olunur.

Əsərin birinci bölməsində 83 sufinin dini və şəriət hökmlərinə olan sadiqliyindən bəhs edilir. Quşeyri bu bölməni qələmə alarkən mənbə kimi Məhəmməd ibn Hüseyn əs-Süləminin "Təbəqətüs-sufiyyə"sindən bəhrələnmişdir.

Əsərin ikinci bölmədində vəcd, fəna, cəm, bəst, üns, təcəlli və s. kimi hallardan söhbət açalır. Əsərin yerdə qalan 53 bölməsi isə tövbə, vəra, təqva, zöhd, fəqr, səbir, şükür, təvəkkül, rza, yəqin, rəca, həvf, dua, zikr, vilayət, kəramət, kəşf, röya, ədəb, əxlaq, söhbət, səma, ölüm və s. kimi təsəvvüfi mövzulara ayırılmışdır.

"Ər-Risalə" bir çox sufi üzərində təsirli olmuş, İbn Teymiyyə və İbn Qeyyim əl-Cövziyyə kimi Hənbəlilərin diqqətini cəlb etmişdir: İbn Teymiyyə "əl-İstiqamə" adlı əsəri "ər-Risalə"nin şərhi mahiyyətində qələmə almış, İbn Qeyyim isə "Mədaricüs-salikin" adlı əsərində Xacə Abdullah əl-Hərəvinin görüşlərini şərh edərkən "ər-Risalə"dən bəhrələnmişdir.

Əsərə haşiyə və şərhlər yazılmış, türk, fars, alman, ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilmişdir. "Ər-Risalə"nin müxtəlif nəşrləri həyata keçirilmişdir (Bulaq: hicri 1284, Qahirə: 1966, Beyrut: 1993 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Georgi Qospodinov

**Georgi Qospodinov Georgiyev** (; ) – bolqar yazıçısı, şair və dramaturqu. Onun "Zaman sığınacağı" (Time Shelter) romanı 2023-cü ildə tərcüməçi Anjela Rodellə birlikdə Beynəlxalq Man Buker mükafatına, həmçinin "Strega" Avropa Mükafatına layiq görülüb. Müəllifin "Kədərin fizikası" romanı isə Yan Mixalski Mükafatı və "Angelus" mükafatını qazanıb. Onun əsərləri 25 dilə tərcümə edilmişdir.

Qospodinov Şərqi Avropanın yaxın keçmişinə, Avropa və dünya miqyasındakı müasir narahatlıqlara əsaslanan mürəkkəb nəsr əsərləri yazır. Onun yaradıcılığında poeziya ilə bədii nəsr və ironiya tez-tez bir-birinə qarışır. "The New Yorker" nəşrinin yazdığına görə, "Georginin *Kədərin fizikası* əsərindəki əsl məqsədi kədərlə yaşamağın bir yolunu tapmaq, onun empatiya və faydalı tərəddüd mənbəyinə çevrilməsinə icazə verməkdir..."

## Şəxsi həyatı və təhsili

Qospodinov 7 yanvar 1968-ci ildə Bolqarıstanın Yambol şəhərində anadan olmuşdur. O, Sofiya Universitetində bolqar filologiyası üzrə təhsil almışdır. Bolqarıstan Elmlər Akademiyasında Yeni Bolqar Ədəbiyyatı üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Atası 20 dekabr 2023-cü ildə xərçəng xəstəliyindən vəfat etmişdir; Gospodinovun 2024-cü ildə işıq üzü görən "Bağban və Ölüm" kitabı məhz bu təcrübə əsasında qələmə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Natural Novel'' at Complete review
* Gospodinov at his Bulgarian publisher's web page
* Gospodinov at his American publisher's web page
* Gospodinov at the Contemporary Bulgarian Writers website
*
Təfsir əl-Quşeyri

**Təfsir əl-Quşeyri** () və ya **Lətaifül-işarət** () — Quşeyrinin Quran təfsiri.

## Əsər
Quşeyrinin bildirdiyinə görə "Lətaifül-işarət"i hicri 434-cü (1042–43) ildə yazmağa başlamışdır. Quşeyri bu təfsiri qələmə alarkən Məhəmməd ibn Hüseyn əs-Süləminin "Həqaiqut-təfsir" adlı əsərini əsas götürmüşdür. Təfsirə nəzər yetirərkən Quşeyrinin müəlliminin təsirinə düşdüyü aydın müşahidə edilir. Lakin bu əsər əs-Süləminin təfsirindən daha nizamlı və əhatəlidir.

Təfsirin bütünündə "*fənafillah*" (nəfsi istəkləri tərk edib Allaha yönəlmək) düşüncəsi üstünlük təşkil edir. Quşeyri ayələrin mənalarını xülasə edərək təqdim etdikdən sonra müxtəlif yozumlar üzərində durmuş və ayələrin oxunuşundakı qiraət fərqliliklərinə də toxunmuşdur. Qureyşi təfsirdə ayələrin zahiri mənasını açıqladıqdan sonra ayədəki işari mənanı da qeyd etməyə çalışmışdır. Həmçinin təfsirdə tətbiqi təvillər də çoxluq təşkil edir.

Əsər işari təfsir yazan müəlliflərə mənbə rolunu oynamış və İbrahim əl-Bəsyuni tərəfindən Qahirədə nəşr edilmişdir (I–IV, 1967–1970).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Li Smolin

**Li Smolin** (; ) – amerikalı nəzəri fizik. Perimetr Nəzəriyyəçi Fizika İnstitutunun elmi heyətinin üzvü, Vaterloo Universitetinin fizika üzrə adyunkt professoru və Toronto Universitetinin fəlsəfə fakültəsinin aspirantura heyətinin üzvüdür. Smolin 2006-cı ildə nəşr olunan "Fizika ilə bağlı problem" kitabında sim nəzəriyyəsinin həyat qabiliyyətini tənqid etmişdir. O, kvant qravitasiyası nəzəriyyəsinə, xüsusən də ilgək kvant qravitasiyası kimi tanınan yanaşmaya mühüm töhfələr vermişdir.

Smolin kvant qravitasiyasına olan iki əsas yanaşmanın — ilgək kvant qravitasiyası və simlər nəzəriyyəsinin eyni təməl nəzəriyyənin müxtəlif aspektləri kimi uzlaşdırıla biləcəyini müdafiə edir. O, həmçinin zaman və məkan haqqında "temporal naturalizm" adlandırdığı alternativ baxışı təbliğ edir. Onun elmi maraq dairəsinə kosmologiya, elementar hissəciklər nəzəriyyəsi, kvant mexanikasının əsasları və nəzəri biologiya da daxildir.

## Erkən həyatı və təhsili

Smolin Nyu-York şəhərində ətraf mühit və proses mühəndisi Maykl Smolin və dramaturq Paulina Smolinin ailəsində anadan olmuşdur. Smolin valideynlərinin erməni mistiki Georgi Qurciyev tərəfindən əsası qoyulmuş "Dördüncü yol" təliminin yəhudi ardıcılları olduğunu bildirmişdir. Smolin özünü yəhudi kimi təqdim edir. Onun qardaşı Devid M. Smolin Alabama ştatının Birminqem şəhərindəki Kamberlend Hüquq Məktəbinin professorudur.

Smolin Ohayo ştatının Sinsinnati şəhərindəki Volnat Hills orta məktəbindən xaric edilmişdir. Onun fizikaya marağı həmin dövrdə Eynşteynin ölərkən yarımçıq qoyduğu iki vəzifə haqqında düşüncələrini oxuduqdan sonra başlamışdır: 1) kvant mexanikasını mənalandırmaq və 2) kvantlar haqqındakı bu anlayışı qravitasiya ilə birləşdirmək. Smolin bu vəzifələri tamamlamağa çalışmağı özünə "missiya" seçmişdir.

Bundan qısa müddət sonra o, Sinsinnati Universitetinin fizika kitabxanasında Lui de Broylun fransız dilində yazılmış "pilot dalğa nəzəriyyəsi" ilə rastlaşır. "Mən hələ də gözlərimi yumanda," — Smolin "Eynşteynin bitməmiş inqilabı" (Einstein's Unfinished Revolution) kitabında yazır, — "kitabın dalğa uzunluğu ilə impulsu əlaqələndirən tənliyinin əks olunduğu səhifəsini görürəm". Tezliklə o, Hempsir Kollecinə daxil olmağı bacarır, orada böyük müəllimlər tapır və aspirantura müraciətlərində bəxti gətirir. Eynşteynin iki böyük sualını həll etmək missiyasına gəlincə, Smolinin öz dediyinə görə, o, buna nail ola bilməmişdir: "Çox təəssüf ki, bunu hələ heç kim bacarmayıb".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* A partial list of Smolin's published work
* A debate of the merits of string theory between Smolin and Brian Greene, from National Public Radio (2006)
* "The Unique Universe ": Smolin explains his skepticism re the multiverse (2009)
* Closer to the Truth: Series of interviews by Smolin on fundamental issues in physics
* : Smolin's presentation at the Royal Society of Arts (2013)
*
Luis Zlotin

**Luis Aleksander Zlotin** (; ) — Manhetten layihəsində iştirak etmiş kanadalı fizik və kimyaçı. Manitoba əyalətinin Vinnipeq şəhərində, Nort-End rayonunda doğulub boya-başa çatan Slotin, Manitoba Universitetində həm elm bakalavrı, həm də elm magistri dərəcələrini almış, 1936-cı ildə isə London Kral Kollecində fiziki kimya üzrə doktorluq dərəcəsinə yiyələnmişdir. Daha sonra o, siklotronun layihələndirilməsinə kömək etmək məqsədilə elmi işçi kimi Çikaqo Universitetinə qoşulmuşdur.

1942-ci ildə Slotin Manhetten layihəsində iştirak etməyə dəvət olunmuş və burada uran və plutonium nüvələrinin kritik kütlə dəyərlərini müəyyən etmək üçün təcrübələr aparmışdır. İkinci Dünya müharibəsindən sonra o, Nyu-Meksiko ştatındakı Los Alamos Milli Laboratoriyasında tədqiqatlarını davam etdirmişdir. 21 may 1946-cı ildə Slotin təsadüfən sərt radiasiya seli ilə nəticələnən ifrat kritik zəncirvari nüvə reaksiyasına səbəb olmuşdur. Təcili olaraq xəstəxanaya çatdırılsa da, doqquz gün sonra, mayın 30-da vəfat etmişdir. Beləliklə, Slotin, əvvəlki il eyni plutonium "iblis nüvəsi" ilə bağlı qəzada həyatını itirən Harri Daqlianın ardından tarixdə kritiklik qəzasının ikinci qurbanı olmuşdur.

Slotin həmkarlarının ölümünün qarşısını almaq üçün göstərdiyi operativ reaksiyaya görə ABŞ hökuməti tərəfindən qəhrəman elan edilmişdir. Lakin Slotin qəzaya səbəb olan təcrübə zamanı təhlükəsizlik protokollarına məhəl qoymamışdı. Bu səbəbdən bəzi fiziklər Slotinin qəzadan əvvəlki davranışının ehtiyatsız olduğunu və ölümünün qarşısının alına biləcəyini qeyd etmişlər. Bu hadisə və onun nəticələri bir neçə bədii və sənədli əsərdə dramatikləşdirilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Louis P. Slotin – The Manhattan Project Heritage Preservation Association
* Louis Slotin, profile – GCS Research Society
* The Secret Life of Louis Slotin  – Canadian Nuclear Society
* 
* Guide to the Louis Slotin Memorial Fund Records 1946–1962 at the University of Chicago Special Collections Research Center
Juan Ubaldu Ribeyru

**Juan Ubaldu Ribeyru** (; ) — tanınmış Braziliya yazıçısı, jurnalist, ssenarist və professordur. Onun bir çox kitabı və hekayəsi Braziliyada bədii filmlərə və teleseriallara uyğunlaşdırılmışdır. Ribeyru 1994-cü ildə Braziliya Ədəbiyyat Akademiyasının üzvü seçilmişdir. Vəfat etdiyi vaxt bir çoxları onu Braziliyanın ən görkəmli müasir romançısı hesab edirdi.

## Bioqrafiyası

Ribeyru, Manuel Ribeyru və Mariya Felipa Ozorio Pimentelin üç övladından birincisi idi. Ribeyrunun iki ayı tamam olanda ailəsi şimal-şərq ştatı olan Serjipinin Arakaju şəhərinə köçmüşdür. O, erkən yaşlarından ədəbiyyata maraq göstərmişdir. 1955-ci ildə o, "Colégio da Bahia"da təhsil almağa başlamış, burada 1956-cı ildə dostlaşdığı Qlauber Roşa ilə tanış olmuşdur.

1957-ci ildə Ribeyru yerli qəzetlərdə jurnalist kimi fəaliyyətə başlamışdır. Növbəti il o, hüquq təhsili almaq üçün Baiya Federal Universitetinə daxil olmuşdur. Bu dövrdə o, Roşa ilə birlikdə bir neçə jurnal və dövri nəşr çap etdirmişdir. 1959-cu ildə onun Baiya hekayələrindən ibarət "Lugar e circunstância" ("Məkan və şərait") adlı antologiyası işıq üzü görmüşdür. 1960-cı ildə o, tələbə yoldaşı Mariya Beatris Moreyra Kaldas ilə ailə qurmuş, doqquz il sonra isə boşanmışdır. 1963-cü ildə o, ilk romanı olan "Setembro não faz sentido"nu ("Sentyabrın mənası yoxdur") yazmışdır.

1964-cü ildə Ribeyru siyasi səbəblərdən ölkəni tərk edərək iqtisadiyyat üzrə təhsil almaq üçün ABŞ-yə getmiş, növbəti il isə Baiya Federal Universitetində siyasi elmlər üzrə mühazirə oxumaq üçün geri dönmüşdür. Altı ildən sonra akademik karyerasına ara verərək yenidən jurnalistikaya qayıtmışdır. 1969-cu ildə tarixçi Monika Mariya Roters ilə evlənmiş və bu nikahdan iki qızı dünyaya gəlmişdir: Emiliya (1970) və Manuela (1972).

1971-ci ildə yazıçının uğur qazanan "Sargento Getúlio" ("Çavuş Jetulio") romanı nəşr olunmuş, üç il sonra isə "Vencecavalo e o outro povo" əsəri işıq üzü görmüşdür. 1980-ci ildə Ribeyru Berenis Batella ilə üçüncü dəfə ailə həyatı qurmuş və bu nikahdan Bento (1981) və Fransiska (1983) adlı övladları olmuşdur. 1981-ci ildə o, "Caretta" jurnalı üçün yazmaq məqsədilə ailəsi ilə birlikdə Lissabona köçmüşdür.

Braziliyaya qayıtdığı vaxtdan vəfatına qədər o, Rio-de-Janeyroda yaşamışdır.

Ribeyru 1990–1991-ci illərdə Alman Akademik Mübadilə Xidmətinin (DAAD) Berlin Rəssamlar Proqramının iştirakçısı kimi Berlində yaşamışdır. O, bu şəhərdəki təcrübələrini əks etdirən bir neçə qəzet məqaləsi yazmış və bu yazılar sonradan onun "Um brasileiro em Berlim" ("Berlində bir braziliyalı") kitabının əsasını təşkil etmişdir.

1994-cü ildə Ribeiru Braziliya Ədəbiyyat Akademiyasına qəbul edilmiş və 34-cü kürsünü tutmuşdur.

2008-ci ildə Ribeiru portuqaldilli ədəbiyyatın ən mühüm mükafatı olan "Kamões" (Prémio Camões) mükafatına layiq görülmüşdür. O, 18 iyul 2014-cü ildə 73 yaşında Rio-de-Janeyronun Lablon məhəlləsindəki evində vəfat etmişdir. Ubaldo ağciyər emboliyasından dünyasını dəyişmiş, iyulun 19-da cənazəsi kremasiya edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Infoplease
*A biography in Portuguese
*
Juan Gimaraynş Roza

**Juan Gimaraynş Roza** (; ) — Braziliya romançısı, hekayə yazarı, şair və diplomat.

Roza cəmi bir roman yazmışdır: “Grande Sertão: Veredas” (ingilis dilində “The Devil to Pay in the Backlands” kimi tanınır). Bu əsər arxaik və danışıq dilinin sintezi, həmçinin Braziliyanın daxili bölgələrinin (sertão) şifahi dilindən ilhamlanan neologizmlərin (yeni sözlərin) tez-tez istifadəsi ilə seçilən inqilabi bir mətndir. Dərin fəlsəfi mövzularına görə tənqidçi Antonio Kandido bu kitabı "metafizik roman" kimi xarakterizə etmişdir. Əsər çox vaxt Ceyms Coysun "Uliss" romanının Braziliya ekvivalenti hesab olunur. 2002-ci ildə "Bokklubben" Dünya Kitabxanası tərəfindən keçirilən sorğuda "Grande Sertão: Veredas" bütün dövrlərin ən yaxşı 100 kitabı siyahısına daxil edilmişdir.

Roza sağlığında, hər biri sertão həyatından bəhs edən, lakin eyni zamanda universal ədəbiyyatın mövzularına və ekzistensial məsələlərə toxunan dörd hekayə kitabı da nəşr etdirmişdir. O, 1967-ci ildə — Ədəbiyyat üzrə "Nobel" mükafatına namizəd göstərildiyi ildə — ürək tutmasından vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
VI Adolf Frederik (Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu)

**VI Adolf Frederik** (; ) — son Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu.

1882-ci ildə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Adolf Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqu Frederik Vilyamın oğlu idi. Dünyaya gəldiyi əsnada babası taxtda idi. 1904-cü ildə babasının vəfatından sonra atası taxta çıxdı və onun böyük oğlu kimi taxt varisi oldu.

Drezden və Münxendə hüquq təhsili aldı. Ardından Prussiya ordusunda hərbi fəaliyyətə başladı. 1908-ci ildə kiçik qardaşı dülloda öldürüldü və beləcə, taxtın yeganə varisi oldu. Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından bir neçə həftə öncə, atasının vəfatıyla 1914-cü ildə taxta çıxdı. Ancaq o əsnada evli deyildi və rəsmi varisi yox idi. Bu səbəblə, varissiz ölümü halında, bütün taxt-tacı Böyük Meklenburq-Şverin hersoqluğuna birləşdiriləcəkdi.

1918-ci ildə intihar edərək öldü. Onun ölümündən sonra Çar ordusunda xidmət edən uzaq qohumunun taxtdan imtina etməsi səbəbilə, 23 fevral 1918-ci ildə boş qalan Strelitz mülkünə qohumu olan Böyük Meklenburq-Şverin hersoqu IV Fridrix Fransisk taxta sahib çıxdı və naiblik etdi. Ancaq Birinci Dünya müharibəsində Almaniya imperiyasının məğlub edilməsinin ardından 14 noyabr 1918-ci ildə hər iki taxtdan da çəkildi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 

### İstinadlar
Rayner Vays

**Rayner Vays** () — amerikalı fizik, lazerlər və lazer interferometriyası üzrə mütəxəssis idi. O, qravitasiya dalğalarının aşkarlanmasında ixtisaslaşmış LIGO elmi əməkdaşlığının qurucularından biri idi. Hal-hazırda Massaçusets Texnologiya İnstitutunun fəxri professorudur. O, 2017-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb.

## Həyat yolu
O, 1955-ci ildə fizika üzrə bakalavr, 1962-ci ildə isə fizika üzrə doktorluq dərəcəsini Tafts Universitetində almışdır. 1962-ci ildən 1964-cü ilə qədər Prinston Universitetində Robert Dikkenin laboratoriyasında tədqiqatçı olmuşdur. 1964-cü ildən Massaçusets Texnologiya İnstitutunda işləmiş və 1973-cü ildə professor olmuşdur. 1970-ci illərdə Rayner Vays kosmik mikrodalğalı fon şüalanmasının spektrini ölçməkdə qabaqcıllardan biri olaraq və daha sonra COBE peyk elm qrupunda məsləhətçi kimi işləyib.

O, 25 avqust 2025-ci ildə 92 yaşında Massaçusets ştatının Kembric şəhərindəki bir xəstəxanada vəfat etmişdir.

## Mükafatları
* 1998-ci ildə — Manne Siqbana Xatirə Mühazirəsi
* 2000-ci ildə — Guqqenhaym Təqaüdü
* 2007-ci ildə — Eynşteyn Mükafatı (APS),("Lazer İnterferometr Qravitasiya-Dalğa Rəsədxanasının uğurlu fəaliyyətinə səbəb olan optik interferometriyaya əsaslanan qravitasiya dalğası detektorlarının inkişafına verdiyi töhfələrinə görə")
* 2016-cı ildə — Fundamental Fizika Mükafatı (Kip Torn və Ronald Drever ilə birgə), "Astronomiya və fizikada yeni üfüqlər açan cazibə dalğalarının müşahidəsinə görə."
* 2016-cı ildə — Qruber Mükafatı
* 2016-cı ildə — Astronomiya üzrə Şao Mükafatı,
* 2016-cı ildə — Harvi Mükafatı
* 2016-cı ildə- Kavli Mükafatı, "Qravitasiya dalğalarının birbaşa aşkarlanmasına görə."
* 2017-ci ildə — Uillis Lemba Mükafatı
* 2017-ci ildə — Asturiya Şahzadəsi Mükafatı
* 2017-ci ildə — Fizika üzrə Nobel Mükafatı
* 2019-cu ildə — Çexiya Respublikası Senatı sədrinin Gümüş Medalı

## İstinadlar
Vilhelm (Böyük Oldenburq hersoqu)

**Pyotr Fridrix Vilhelm** (; ) — ilk Böyük Oldenburq hersoqu. Ancaq ruhi xəstəliyi səbəbilə səltənəti boyunca hakimiyyətəmisi oğlu, Şahzadə Pyotrun əlində oldu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Haggerty, George; Zimmerman, Bonnie, eds. (2000). "German Literature". *Encyclopedia of Lesbian and Gay Histories and Cultures*. p. 612. ISBN 0-815-34055-9
* Haydn, Joseph (1855). *History of the Wars of the French Revolution*. Bangs. p. 555

### İstinadlar
Böyük Oldenburq hersoqluğu

**Böyük** **Oldenburq hersoqluğu** () — 1815-1918-ci illərdə şimali Almaniyada mövcud olan tarixi dövlət.

## Böyük Meklenburq-Strelitz hersoqları

* Vilhelm
* I Pyotr
* I Fridrix Avqust
* II Pyotr
* II Fridrix Avqust

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Jørgen Pedersen (2009). *Riddere af Elefantordenen, 1559–2009* (in Danish). Syddansk Universitetsforlag. p. 467. ISBN 978-87-7674-434-2

### İstinadlar
Qubernatorluq

**Qubernatorluq** () — bir qubernator tərəfindən idarə olunan inzibati-ərazi vahidi. Bu termin ingilis dilli ölkələrdə inzibati bölgüləri təsvir etmək üçün istifadə olunur və əksər hallarda ərəb ölkələrindəki "mühafəzə" (, *muhafazah*) sözünün tərcüməsi kimi çıxış edir.

## Ərəb ölkələrində tətbiqi

Ərəb dünyasının bir çox dövlətlərində ən yüksək inzibati vahid məhz qubernatorluq (mühafaza) adlanır. Bu vahidlərə dövlət başçısı tərəfindən təyin olunan qubernatorlar (mühafiz) rəhbərlik edir. Hazırda bu sistemi tətbiq edən bəzi ölkələr aşağıdakılardır:
* Bəhreyn
* Misir
* İraq
* İordaniya
* Küveyt
* Livan
* Oman
* Fələstin
* Suriya
* Tunis
* Yəmən

Səudiyyə Ərəbistanında isə qubernatorluqlar (mühafazalar) ölkənin birinci dərəcəli bölgüsü olan "mintaqa"ların tabeliyində olan ikinci dərəcəli inzibati vahidlərdir.

## Tarixi qubernatorluqlar

Tarixən "qubernatorluq" termini imperiyaların uzaq ərazilərini və ya müstəmləkələrini idarə etmək üçün istifadə edilmişdir:

# **[[Rusiya İmperiyası]]:** Rusiya tarixində quberniyalar () və general-qubernatorluqlar mövcud idi. General-qubernatorluqlar adətən sərhəd ərazilərində və ya xüsusi idarəetmə tələb olunan böyük regionlarda (məsələn, Türkistan general-qubernatorluğu) yaradılırdı.
# **[[İspaniya İmperiyası]]:** Müstəmləkə dövründə İspaniya Amerikasında və Filippində inzibati vahidlər *gobernación* adlanırdı. Bunlar vitse-krallıqların tərkibinə daxil olan daha kiçik inzibati bölgələr idi.
# **[[Portuqaliya imperiyası]]:** Braziliya və digər dənizaşırı ərazilərdə inzibati nəzarəti həyata keçirmək üçün qubernatorluqlardan () istifadə olunurdu.

## Digər dillərdəki ekvivalentləri

Termin müxtəlif dillərdə fərqli şəkildə səslənsə də, inzibati mahiyyəti eynidir:
* Alman dilində: *Gouvernement* (tarixi mətnlərdə).
* İspan dilində: *Gobernación*.
* Fransız dilində: *Gouvernorat*.
* İtalyan dilində: *Governatorato* (məsələn, Vatikanın idarəetmə orqanı).

## Həmçinin bax
* Mühafəzə
* Quberniya
* Vilayət
* Əyalət
* Vilayət (termin)
* Federal dövlət

## İstinadlar