open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hideki Yukava

**Hideki Yukava** ( ) – Yapon nəzəri fizik və Nobel mükafatı laureatı olmuş ilk Yapon. O, bu mükafatı "Nüvə qüvvələri ilə bağlı nəzəri tədqiqatlarının əsasında mezonların mövcudluğunu təxmin etdiyinə görə" fizika sahəsi üzrə almışdır.

## Bioqrafiya

Yukava 1907-ci ilin 23 yanvar tarixində Tokioda anadan olub. 1929-cu ildə Kioto Universitetində təhsil aldıqdan sonra dörd il həmin üniversitetdə müəllim olaraq fəaliyyət göstərdi. Yukava məzun olduqdan sonra nəzəri fizika ilə, xüsusən elementar hissəciklər nəzəriyyəsi ilə maraqlanmağa başladı. 1932-ci ildə Sumi Yukava ilə evləndi. 1933-cü ildə 26 yaşında Osaka Universitetində dosent oldu. 1935-ci ildə protonlar və neytronlar arasındakı qarşılıqlı təsiri açıqlayan və elementar zərrəciklər üzrə tədqiqatlara böyük təsir göstərən mezonlar nəzəriyyəsini yayımladı. 1940-cı ildə Kioto Universitetində professor oldu. 1940-cı ildə Yaponiya Akademiyasının İmperator Mükafatını qazandı. 1949-cu ildə Kolumbiya Universitetində professor oldu. Həmin il onun 1947-ci ildə mövcudluğunu irəli sürdüyü pi mezonunun Sesil Frenk, Cüzeppe Okkialini və Sezar Lattes tərəfindən kəşfindən sonra Fizika üzrə Nobel mükafatını qazandı.

Yukava 1953-cü ildə Nəzəri Fizika üzrə Yukava İnstitutunun ilk sədri oldu. Paris Universitetindən fəxri doktorluq dərəcəsi aldı və London Kral Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçildi. Yukava *Nəzəri fizikanın tərəqqisi* (Progress of Theoretical Physics) elmi jurnalının redaktoru idi. Yukava 1946-cı ildə *Kvant Mexanikasına Giriş* və 1948-ci ildə isə *Elementar Zərrəciklər Nəzəriyyəsinə Giriş* adlı kitablarını çap etdirdi. 1955-ci ildə, o, nüvə tərk-silahını təşviq edən Rassel-Eynşteyn manifestinə imza atmaqda digər on aparıcı alim və intellektuala qoşuldu.

Yukava 1981-ci ilin 8 sentyabr tarixində Kiotodakı evində 74 yaşında sətəlcəm və ürək çatışmazlığından vəfat etdi.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* *Profiles of Japanese science and scientists, 1970* – supervisory editor: Hideki Yukawa (1970)
* *Creativity and intuition: a physicist looks at East and West* by Hideki Yukawa; translated by John Bester (1973)
* *Scientific works* (1979)
* *Tabibito (旅人) – The Traveler* by Hideki Yukawa; translated by L. Brown & R. Yoshida (1982), 

## Xarici keçidlər

* Hideki Yukava — Nobel Bioqrafiyası 
* Hideki Yukava haqqında 
* Yukava haqqında "Yukawa Story (1954)" adlı sənədli film
Şaxxat

**Şaxxat** () — Liviyanın şimal-şərqində, Əl-Cəbəl əl-Əxdar rayonunda yerləşən şəhər. Kirena qədim zamanlarda eyni ərazidə yerləşirdi. Əl-baydanın  şərqində yerləşir.

Şaxxat Dernayla iki yol ilə: Liviya Sahil Yolunun bir hissəsi və Susa və Ras Əl-Həlalın arasından keçən başqabir sahil yolu ilə bağlıdır.

Liviya Vətəndaş Müharibəsi dövründə ilk olaraq şəhər üsyançıların nəzarətinə keçdi.

## İstinadlar
Tacura

**Tacura**—bəzən Tacora, Aralıq dənizi sahilində, Tripolidən 14 kilometr (8.7 mil) şərqdə şəhər.

2001-2007-ci illərdə Tacura Tacura wa Arba rayonun inzibati mərkəzi idi.. Tacura Tripolinin ən çox anti-Qəddafi bölgəsi olduğu bilinir və şəhər Liviya inqilabında yüksək itki vermişdi və məşhur bir adamın Tacura haqqında söylədiyi bir cümlə qalmışdı (Tacura Öməri görmədivə görmək istəmədi).
## İstinadlar
Əl Məric

**Əl Məric** — ümumiyyətlə qədim Barca və ya Barce şəhərinin yerində olduğuna inanılır, Liviyanın şimal-şərqindəki bu şəhər və Məric rayonunun inzibati mərkəzi. Əl cəbəl əl əxdar dağlarının bir hissəsi olan və Aralıq dənizindən bir sıra təpələr ilə ayrılan dağlıq vadidə yerləşir.

Təxmini 85.315 nəfər əhaliyə sahibdir (2004-cü ildə). Əsas prospektdə bir neçə bank var və əsas poçt şöbəsi şəhər mərkəzindədir, Əbu Bəkr Assiddiq məscidindən çox da uzaq deyil.

## Tarixi
Əksər arxeoloqların fikrincə, şəhər qədim Barca şəhərinin yerini qeyd edir, lakin, Aleksandr Qraham görə, Tolmeitada (Ptolemais) idi. Məricin 1842-ci ildə təsası qoyulub və indi bərpa olunan bir Türk qalasının ətrafında böyüyür. Liviyanın müstəmləkə hakimiyyəti dövründə (1913–41) şəhər Barça adlanırdı və inzibati və bazar mərkəzi və təpə kurortu olaraq inkişaf etdirildi. İkinci Dünya müharibəsi Şimali Afrika Kampaniyası zamanı 1-ci Sahə Alayından olan Kral Avstraliya Artilleriyası 5 fevral 1941-ci ildə Barce bölgəsi uğrunda döyüşdə qalib gəldi. Alqış bu döyüşü Enoqgeradakı bazasındakı yerlərini Barce Lines olaraq adlandıraraq xatırlayır.1942–1943-cü illərdə bu şəhər İngiltərə tərəfindən işğal edilmiş Kirenaikanın paytaxtı olmuşdur. Bunun çox hissəsi 21 fevral 1963-cü ildə 5.6 zəlzələ nəticəsində dağıdıldı, nəticədə 300 nəfər ölmüş və 500 nəfər xəsarət almışdı. Əsas yenidən qurulma köhnə ərazidən 5&nbsp;km (3.1 mil) məsafədə aparılıb və 1970-ci ildə tamamlanıb.

Fayl:Abi Zar al Ghifari mosque, Al Marj.JPG|Əbu Zər Əl Qəfari məscidi
Fayl:AlMarj041.JPG|1963-cü ildə baş verən zəlzələ zamanı dəyən zərər


## İstinadlar
Alveolbiontlar

**** () —  aləminin  yarımaləminə aid eukariot tipüstü.

## Tipləri
*  — 8000-ə yaxın növ;
*  — 4000-ə yaxın növ;
*  — 2500-ə yaxın növ.	

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarkınlar

**Qarkınlar**( digər adı: *Qarxunla*r) — türk-oğuz tayfası

## Tarixi

Tədqiqatlara görə  XI əsr-XII əsrlərdə  Naxçıvan bölgəsində yerləşmişdilər. Fəzullah Rəşidəddinin (XIII əsr) Cami ət-Təvarix əsərində adı Karkın kimi çəkilir. Şərur rayonundakı Qarxun kəndinin adı Qarkınlarla bağlıdır.

## Mənbə
*
Qarahindilər məhəlləsi

**Qarahindilər məhəlləsi** —  Babər rayonunun Cəhri kəndində məhəllə

## Tarixi

İndiyədək tədqiqata cəlb olunmamış bur urbanonim, ehtimala görə, qədim türk Hun imperiyasının adı ilə bağlıdır. Çox güman ki, qara və hun  sözlərindən ibarətdir. Qara sözü qədim türk anlamında böyük, qüvvətli, qüdrətli mənalarında Hun imperiyasının böyüklüyünə işarə kimi dərk oluna bilər. Onu ayama, nişan, rəmz mənasında da açıqlamaq olar (məsələn, "qara hun" şəklində). Ehtimal ki, Qarahindilər ifadəsi "qarahindular" sözünün fonetik dəyişikliyə uğramış formasıdır.

## Mənbə
*
Qaracalal dağı

**Qaracalal dağı** —  Babək rayonu ərazisində dağı

## Haqqında

Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərqindən keçən Qaracalal-Qızılboğaz ekstruziv tirəsinin suayırıcındadır. Hündürlüyü 1478 metr Konusvarı yüksəklik əmələ gətirir. Vulkanik süxurlardan (andezit-dasit) ibarətdir.

## Mənbə
*
Tarhuna

**Tarhuna** və ya **Tarhona**-Tripolinin cənub-şərqində, Maqrub bölgəsindən 65 kilometr (40 mil) uzaqlıqda olan şəhər. Şəhər öz adını Roma dövründən əvvəl əsası qoyulan Bərbər qəbiləsinin sakinlərindən alır. Şəhər 19-cu əsrin 20-ci əsrin ortalarında əl-Boirat kimi tanındı, lakin Liviya müstəqillik əldə etdikdən sonra indiki adını aldı. Musallata şəhəri də daxil olmaqla Tarhuna mahalında təxminən 296.000 nəfər sakin var (2003).
## Tarixi
Tarhuna şəhərinin mərkəzində, Tarhuna məscidinin yanında, İtaliyalılara qarşı 18 İyun 1915-ci ildə Əl-Şaqiqa döyüşündə qəhrəman olmuş Əli Suidan Əlxətminin xatirəsi var.Şəxs 1922-ci ildə tutuldu və şəhər meydanında italyanlar tərəfindən asıldı.
Əhali ümumiyyətlə Müəmmər Qəddafi rejimini bəyənən Tarhuna qəbiləsinə aiddir. 2011-ci il avqust ayının sonlarında (Liviya Vətəndaş Müharibəsinin bir hissəsi olaraq) Milli Qurtuluş Amyinin müxalif qüvvələri vətəndaşların qarışıq hissləri içərisində Tarhuna girdilər. Tarhuna yaxınlığında baş verən qarşıdurmalarda Müəmmar Qəzzafinin oğlu Xamis Qəzzafinin öldüyü məlumdur.
23 Avqust 2012-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyinin sözçüsü Əbülmanim əl-hür, Qəddafi tərəfdarı olduğu iddia edilən (Katibat əl-Əvfiya və ya Sadiqlər Briqadası) yüzdən çox tank və iyirmi altı raket atışının ələ keçirildiyini bildirdi. Tarhundakı düşərgələrinə basqın etdi. Əməliyyat, 19 Avqust Tripoli bombaları ilə əlaqəli olmaqda günahlandırılan şübhəlilərdən birinin öldürüldüyü, səkkiz yaralı və on üç məhbusun tutulması ilə başa çatdı.
## İstinadlar
Qaryan

**Qaryan** Liviyanın şimal-qərbində, Tripolidən 80&nbsp;km cənubda yerləşən əl Cəbəl əl Qərbi rayonundakı bir şəhərdir.  2007-ci ildən əvvəl Qaryan rayonunun inzibati yeri idi. Qaryan, Qərb dağlarının ən böyük şəhərlərindən biridir.

2005-ci ilin statistikasında Qaryan əhalisinin sayı 170.000 olaraq qiymətləndirilmişdir.
## Tarixi
Qaryan cənubdan Fəzzan həm də Nafusa dağlarının üzərindən ticarət yollarında idi. 1884-cü ilə qədər Osmanlılar Qaryanda bir bələdiyyə başçısı və şəhər məclisi qurmuşdular.

20-ci əsrin əvvəllərində İtaliyanın işğalına qarşı Liviya müqavimətinin mərkəzi hesab olunurdu.
## Nəqliyyat
1920-ci illərdə italyanlar Tripoli ilə Qaryan yaxınlığında bir kənd arasında 90 kilometr uzunluğunda (56 mil) uzun bir dəmir yolu inşa etdilər.

## İstinadlar
Qarabulaq qəbiristanlığı

**Qarabulaq qəbiristanlığı** — Şərur rayonunun Maxta kəndindən şimalda, dağ ətəyində qədim arxeoloji abidə

## Haqqında

Şimaldan başlanğıcını Arpaçaydan alaraq Sədərək kəndinədək uzanan qədim suvarma arxı (bax *Fərhad arxı*) buradan keçir. Meliorasiya və tikinti işləri ilə əlaqədar burada bir neçə kurqan tipli abidə dağıdılmışdır. Diqqəti cəlb edən kurqanlardan birində dəfn kamerasının daş qutudan ibarət olduğu və onun dördkünc xəndək qazılmaqla divarlarının bərkedici məhlul istifadə edilmədən kiçik daşlardan hörüldüyü müəyyənləşdirilmişdir. Kameranın uzunluğu  4 m, eni 1,25 m, hündürlüyü 1,30 m-dir. Qəbrin daxilində at skletinə qast gəlinmiş, tunc xəncər, əhəngdaşı, əqiq, mavi rəngli pastadan hazırlanmış 4 ədəd muncuq, iri və orta həcmli 3 ədəd küpə, 3 ədəd kasa, badya, vaza, parç və çaydan tipli gil qabları aşkar olunmuşdur. Naxçıvanın son Tunc və ilk Dəmir dövrü üçün səciyyəvi olan tapıntılar *Qarabulaq*, Şahtaxtı, Şortəpə, Oğlanqala abidələrinin arxeoloji materialları ilə eyniyyət təşkil edir.

## Ədəbiyyat
* Aşurov S.H., Qarabulaq qəbiristanlığı, Azərbaycan Dövlət quruluşunun bərpa olunması gününə həsr olunmuş elmi konfransın əsərləri,Bakı,1991.

## Mənbə
*
Msallata

**Msallata** (bəzən **Əl Qəsəbat**, **Kassabat**) Liviyanın şimal-qərb hissəsində, Murqub rayonundakı bir şəhərdir. Təxminən 80000 əhalisi var. Tarixən İslamşünaslıq mərkəzi idi. Zeytun ağacı əkinçiliyi və zeytun yağı istehsalı ilə də tanınır. Ərəb dünyasında ilk respublika olan 16 noyabr 1918-ci ildə Msallatada Trablusgarb Cumhuriyyəti elan edildi. Tarhuna şəhəri qonçu şəhər olduğu üçün, keçmiş Liviya bölgə baçşısı bura Tarhuna wa Msalata adını verdi.

## İstinadlar
Beni-Valid

**Beni-Valid** — Liviyada şəhər.

## Liviya vətəndaş müharibəsi
2011-ci il Liviya Vətəndaş Müharibəsində, Qəddafi əleyhinə qüvvələr Avqustda Tripoli və Sentyabrda Səbhanı ələ keçirdikdən sonra Bani Valid, Sirt ilə birlikdə, Müəmmar Qəddafinin devrilmiş hökumətinə sadiq qüvvələrin saxladığı iki son dayaqdan biri idi. Sentyabr və oktyabr ayının əvvəllərində şəhəri əhatə edən Qəddafi əleyhinə qüvvələr ilə onu müdafiə edən Qəddafi sadiq qüvvələri arasında qarşıdurmalar oldu; nəhayət 17 oktyabrda şəhər alındı.

Fin şirkəti Perusyhtymä (bu gün YIT) 1980-ci illərdə şəhərdə tüfəng və bəlkə də digər silahların yığılması üçün istifadə olunan bir fabrik inşa etdi. NATO şəhərdəki iki "komanda mərkəzi" və bir döyüş sursatı zərbəsini vurduğunu bildirdi. Sonuncuların əvvəlcə Finlər tərəfindən inşa edildiyi mümkündür. Bani Vəlidə 200 Fin mühəndis və digər mütəxəssis çalışdı. Bəzilərinin ərazidə ailələri var idi. "Çirkli işlər" Filippindən təxminən 2000 ucuz işçi tərəfindən edildi.

Finlandiyada KİV 1994 və 2011-ci illərdə silah fabrikinin inşasını tapdı. 1980-ci illərdə Liviya Sovet İttifaqından sonra Finlandiya inşaat sənayesi üçün ikinci ən böyük ixracat ölkəsi idi. 1980-ci illərin əvvəllərində Finlər Liviyada təxminən 20 böyük tikinti layihəsinə sahib oldular. Silah fabrikindən əlavə digər Finlandiya tikililərinə Tripolidəki küçələr və Ras Lanufun bütün neft şəhəri daxildir. Çox sayda Liviya memarı Finlandiya köməyi ilə təhsil aldı. 1992-ci ildə BMT ticari embarqo qurduqdan sonra tikinti ixracı daha da çətinləşdi.

## İstinadlar
Lankesterella

**Lankesterella** () — Səhləbkimilər fəsiləsinə aid olan ibtidai cinsi.

## Növləri
**[[Lankesterella alencari]]*
**[[Lankesterella baznosanui]]*
**[[Lankesterella bufonis]]*
**[[Lankesterella hylae]]*
**[[Lankesterella millani]]*
**[[Lankesterella minima]]*
**[[Lankesterella petiti]]*
**[[Lankesterella poeppigii]]*
**[[Lankesterella tritonis]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kaybiç rayonu

**Kaybiç rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın qərbində yerləşir.

İnzibati mərkəzi Böyük Kaybiç kəndidir.
## Coğrafiyası

Respublikanın Zelenodol, Yuxarı Oslan, Apas rayonları və Çuvaşıstan (Urmarski, Yantikovski, Kanaşski, Komsomolski, Yalçikski rayonları) ilə həmsərhəddir.

Ən böyük çay Sviyaqadır. Ümumi uzunluğu 30&nbsp;km-dən çox olan digər böyük çaylar (Sviyaqa hövzəsi): Bunya, Birlya, Uryum, Biya, Çeremşan, İmelli, Al.

Sviyaqanın sağ sahilində Müqəddəs Qeorqe dağları yerləşir.

Hazırda bölgədə neft yataqları bağlı kəşfiyyat işləri aparılır.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər rayon Sviyajsk və Təteş qəzalarına, 1920-1927-ci illərdə yalnız Sviyajsk kantonuna aid idi.

14 fevral 1927-ci ildə mərkəzi Ulyankovo kəndi olan Ulyanovsk rayonu qurulur. 1927-ci il avqustun 1-dən etibarən rayon mərkəzi Böyük Kaybiç kəndinə köçürülür və rayon Kaybiç adlandırılır.

17 may 1956-cı ildə Podberezinski rayonu ləğv edilir və ərazisi Kaybiç rayonuna verilir.

4 yanvar 1963-cü ildə Kaybiç rayonu ləğv edildi və ərazisi Apas rayonuna birləşdirilir.

19 aprel 1991-ci ildə Kaybiç rayonu yenidən bərpa edilir.

## Əhalisi
2011-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə rayon əhalisi 14 min 866 nəfər olmuşdur.

Milli tərkib: tatarlar 67,7%, ruslar 26,2%, çuvaşlar 5.3%.
## Yerli özünü idarə etmə
19 mart 2012-ci ilə qədər rayon rəhbəri Zavdat Rəşitoviç Qaffarov olmuşdur.

## İqtisadiyyat
Rayon sənayesi müəssisələri ilə təmsil olunur:

"Kaybiç meşə təsərrüfatı" dövlət müəssisəsi;

Kaybiç Balıqçılıq ASC;

“Kaibiçaqroximservis” ASC;

Kaybiç raipo;

Kulanqinski kərə yağı və süd fabriki ("Vamin Tatarıstan" ASC-nin filialı);

"Kulanqinski taxıl tədarük müəssisə" ASC.
### Kənd təsərrüfatı

bitkiçilik;

ət və südlü heyvandarlıq;

donuzçuluq;

qoyunçuluq.

Ərazidə yazlıq buğda, qışlıq çovdar, arpa, yulaf, qarabaşaq yarması və noxud becərilir.

Böyük kənd təsərrüfatı qurumları:

Agrofirm "Qızıl qulaq",

Agrofirm "Kubnya";

Qızıl Niva MMC.
## KİV
Rayonda "Kaybiç Tannarı" qəzeti tatar dilində nəşr olunur.

## İstinadlar
Babək meydanı

**Babək meydanı** — Naxçıvan şəhərində dəmiryolu vağzalının qarşısında, Əliqulu Qəmküsar küçəsi və Əlincə məhəlləsinin kəsişdiyi ərazidə yerləşir

## Haqqında

1989-cu ildən Babək meydanı adlandırılmışdır. Meydanda *Babəkin* at üstündə abidəsi ucaldılmışdır (heykəltaraş Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi E.Cəfərovdur). Babək meydanında dəmiryol işçiləri parkı, məişət, iaşə, ticarət və s.xidmət obyektləri var.

## Mənbə
*
Kama Tamaqı rayonu

**Kama Tamaqı rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın qərbində, Volqanın sağ sahilində yerləşir. 
Təteş, Apas, Yuxarı Oslan rayonları ilə, Kuybışev su anbarı boyunca Layış və Spas rayonları ilə həmsərhəddir.
İnzibati mərkəzi Kama Tamaqı şəhər tipli qəsəbəsidir.
## Coğrafiyası
Rayonun relyefi orta hündürlüyü 170–190 m olan yüksək bir düzənlikdir. Volqa sahillərindəki yüksəkliklər ənənəvi olaraq "dağlar" adlanır: Yuryev dağları, Boqorodski dağları, Syukey dağları, Təteş dağları. Rayon ərazisindəki Lobaç dağı, Yuryevskaya mağarası da var. 1958-ci ilə qədər Syukeyevski mağaraları mövcud idi ki, oda su anbarının inşası nəticəsində su tərəfindən yuyulmuşdur.

Əsasən boz və tünd boz meşə torpaqları geniş yayılmışdır.

Rayonda dolomit, gil və gips (Kama Tamaqı respublikasının ən böyük yatağı daxil olmaqla) ehtiyatları tədqiq edilmişdir. Bəzi yataqlarda ehtiyatlar tükənmiş (Gipsi-1), Tenişevo və Syukeevoda isə hasilat davam edir.

Rayonun şərq və cənub sərhədləri Kuybışev su anbarı tərəfindən qurulur. Burada anbarın eni 16&nbsp;km-ə çatır. Su anbarının yaranmasından əvvəl Volqa və Kamanın birləşməsi tamamilə bölgənin hüdudlarında idi.

Ən böyük çayları (ümumi uzunluğu 15&nbsp;km-dən az deyil):

Sviyaqa hövzəsi - Suxaya Ulema və onun qolları Kiyarmetı, Böyük Şakyan.

Volqa hövzəsi - Karamalka, Mordovskaya, İşimovskaya.
## Tarixi
Rayon ərazisi 1920-ci ilə qədər Təteş qəzasının, 1920-1927-ci illərdə Təteş kantonunun, 1927-1930-cu illərdə isə Bua kantonunun tərkibinə daxil olmuşdur.

Rayon 10 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur.

4 yanvar 1963-cü ildə Kama Tamaqı rayonu ləğv edilir. 12 yanvar 1965-ci ildə isə yenidən qurulur.
## Əhalisi
; Milli tərkib
54% -i tatarlar, 43% -i ruslar, 1% -i çuvaşlar, 2% -i digər millətlərin nümayəndələridir.
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Kama Tamaqı q, Kuybişevski Zaton və Tenişevo) rayon əhalisinin 50,63% -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Kama Tamaqı rayonu ərazisinə 3 şəhər və 17 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 52 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт Камско-Устьинского муниципального района
* Камско-Устьинский район на портале TatCenter.Ru
Ambaras məhəlləsi

**Ambaras məhəlləsi** — Ordubad şəhərində qədim məhəllə

## Haqqında

Ordubadçayın sağ sahilindədir, Aşağı və Yuxarı Ambaras adlanan iki məhəllədən ibarətdir. XVIII əsrin əvvəllərində Naxçıvan sancaqının  tərkibinə daxil olan Azadciran nahiyəsi Ordubad qəsəbəsinin məhəllələrindən biri kimi adı çəkilir. Mənbələrin məlumatına görə,məhəllənin kiçik meydandan ibarət mərkəzində məhəllə məscidi, çeşmə və bir neçə xırda dükan vardı. Meydan bütünlüklə iri çinar ağaclarının kölgələri örtürdü. Ambaras məhəlləsinin meydanı indi də məhəllə mərkəzi rolunu oynayır.

## Mənbə
*
Axura Qaradağ Ocağı

**Axura Qaradağ Ocağı** — Şərur rayonundakı ziyarətgah

## Haqqında
Ocağın mərkəzində nəhəng prizmatik-konusvarı formalı qara daş var.; daşın ətrafında kiçik ölçülü bir neçə daş düzülmüşdür. Əfsanəyə görə, qara daş göydən zühur etmiş ana, ətrafındakı daşlar isə onun övladlarıdır. Odur ki,ocağa yalnız qadınlar və uşaqlar gedə bilər. Arzu və niyyətinin həyata keçməsini istəyən şəxslər ocağa nəzir deyir, arzularına çatdıqda ortaya nəzir aparırlar. Axtarışlar nəticəsində ocağın həyətindən XIII əsr- XIV əsrlərə aid saxsı qab qırıqları aşkar edilmişdir. Görünür, ocaq da həmin dövrə aiddir.

## Mənbə
*
Mərəndi

**Mərəndi** — qədim əkinçilik aləti

## Haqqında

Taxıl biçinindı istifadə edilirdi. Oval şəkilli dişsiz tiyədən (uzunluğu 1 m-ə qədər) və ağac sapdan ibarət olan Mərəndi, əsasən "seyitmə biçin" üsulunda tətbiq olunur. Mərəndinin adı Koroğlu dastanında və s.folklor nümunələrində də çəkilir. Azərbaycanda (xüsusilə, Naxçıvan bölgəsində) XX əsrin əvvəllərinədək təsərrüfatda Mərəndi istifadə olunmuşdur.

## Mənbə
*
Mərkəz (Babək)

**Mərkəz** — Babək rayonu ərazisində, Paiz kəndinin şimalındakı Çalxanqala ilə üzbəüz dağın yamacında orta əsrlərə aid yaşayır yeri.

## Haqqında
 
Şimala doğru uzanan dar keçidlər Cəhriçayla birləşir. Ərazidə çay daşı və möhrədən inşa edilmiş, gil məhlulla bir-birinə bərkidilmiş dairəvi və dördkünc planlı tikinti qlaıqları vardır. Yaşayış yerinin üzərindən boz və çəhrayı rəngli keramika məmulatı və s. toplanmışdır.

## Mənbə
*
Məşədi Hüseynqulu

**Məşədi Hüseynqulu** — Cəlil Məmmədquluzadənin ata tərəfdən babası.

## Həyatı

Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdur. XIX əsrin 40-cı illərində Naxçıvana gəlmiş, burada evlənmişdir. Bənnalıqla məşğul olmuşdur. Dindar olmuş, Məşhəddə( İran, Xorasan) imam Rzanın qəbrini ziyarət etmişdir.

### Ölümü
1905-ci ildə Naxçıvan şəhərində vəfat etmişdir.

## Ədəbiyyat

* Qulam Məmmədli,Molla Nəsrəddin (salnamə),Bakı,1984
* İsa Həbibbəyli, Cəlil Məmmədquluzadə: Mühit və müasirləri,Bakı,1997

## Mənbə
*
Ləpirçi: Mən yeməli deyiləm

**Ləpirçi: Mən yeməli deyiləm** — Rövşən Abdullaoğlunun "Ləpirçi" silsiləsindən olan ilk kitabı.

Roman Amerikanın Erik Hoffer adına kitab müsabiqəsində (Eric Hoffer Book Award) uğur qazanıb. Kitab münsiflər heyətindən uğurlu rəylər toplayaraq finalçılar arasında yer alıb.

## Məzmun

“Ləpirçi” silsiləsi Afrika tayfalarının gizli və aşkar düşmənlərindən, böyük bir materikin taleyini dəyişməyə cəhd edən cəsur və mərd insanların mübarizəsindən danışır. Bu kitablar, eyni zamanda oxucunu müxtəlif Afrika tayfalarının qədim mədəniyyəti, inanc və əfsanələri, insanla təbiətin əsrarəngiz rabitəsi ilə də tanış edəcək; həyat fəlsəfəsi, yaradılış, insan və cəmiyyətin psixologiyası ilə bağlı mühüm suallara aydınlıq gətirəcək.

Silsilənin ilk kitabı olan “Mən yeməli deyiləm” Afrika xalqları arasında ən çox zülmə məruz qalmış tayfalardan biri olan piqmeylərdən bəhs edir. Digər tayfaların bir heyvan kimi ovlayıb yediyi bu insanlar daha sonra yerlilərlə yanaşı, həm də ağdərili istilaçılar tərəfindən hər cür təcavüzə məruz qaldılar. Dünyanın ən qısaboy xalqı olan piqmeylər XX əsrin əvvəllərində Avropa və Amerika heyvanxanalarında “təkamülü tamamlanmamış insan” adı ilə canlı eksponat kimi qəfəsdə saxlanılırdılar.

Yumruq boylu insanların talelərini dəyişmələri üçün qarşılarında duran ən mühüm sual bizi, bəlkə də, heç vaxt düşündürməyib: insan olduğunu isbat etməyin bir yolu varmı?

## Nəşr

Kitab 2020-ci ildə Bakıda Qədim Qala nəşriyyatında "Ləpirçi" silsiləsində 264 səhifədə 60x84 ölçüsündə çap edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Tanınmış yazıçı Afrikada öz əsərinin qəhrəmanları ilə görüşəcək
* "Qara qitə"ni ağa dəyişən azərbaycanlını "dünyanın sonu"na aparan səbəb var
Kukmara rayonu

**Kukmara rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şimalında yerləşir. Rayonun sərhədləri: şimal-qərbdə — Baltaç rayonu, qərbdə — Saba rayonu, cənubda — Teləçe rayonu, Mamadış rayonu, cənub-şərqdə — Kizner rayonu (Udmurtiya), şərqdə — Vyatskopolski rayonu (Kirov vilayəti), şimalda. — Malmıj rayonu (Kirov vilayəti). İnzibati mərkəzi Kukmara şəhəridir.

## Coğrafiyası
Rayon Qərbi Kama bölgəsinin şimal-şərq hissəsində yerləşir.

Rayonun ərazisi orta və kiçik çayların vadilərinə bölünmüş yüksək düzənlikdir. Vyatkanın çox sayda kiçik qolları vardır: Lubyanka, Burets, Oştorma; Oştormanın qolları: Nurminka və Kiya. Təbii ehtiyatları: əhəng daşı, gil, qum.

Rayon ərazisi Uralönü, daha doğrusu Mojqinski dağlarına bitişikdir. Rayonun sərhədləri güclü dolama və qırıq bir xəttin görünüşünə malikdir və heç bir təbii sərhəd ilə bağlı deyildir. Yeganə istisna, Vyatka çayı boyunca qısa bir məsafədə Kirov vilayəti ilə sərhəddir.

### Sərhəddi
Rayonun relyefi təpələri və dərələri olan dalğalı bir düzənliyi xatırladır, bu da onunun quruluşunu qəlizləşdirir. Vyatka çayının sağ yüksək sahilləri iynəyarpaqlı meşələrlə örtülmüşdür (çaydan 50 metr yuxarı). Ümumiyyətlə rayonun meşə sahəsi 12% -dən çox deyil. Bölgənin meşələri qarışıq meşələr zonasına daxil olur. Şimal və şimal-şərq sərhədlərində isə tayqa meşələrinə keçirlər. Vyatka silsilələrinin qolları rayon ərazisindən keçir. Rayon ərazisinin ayrı-ayrı hissələrinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 100-dən 170 m arasında dəyişir. Mütləq hündürlük isə 260 m-ə çatır.

### Ərazisi
Ümumi sahəsi 1493 km² olan rayonun ərazisi şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır. Kukmara rayonu ərazi və əhali baxımından respublikanın ən böyük rayonlarından biridir.

### İqlimi
Rayonun fiziki və coğrafi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə şiddəti və kontinental iqlimini təyin edir. Bölgənin iqlimi mülayim kontinentaldır. Nisbətən soyuq qışlar (˚40˚ -ə qədər) müşahidə olunur. Yanvarın orta temperaturu −14˚, iyul ayının orta ytemperaturu isə + 19˚ C-dir. Yayı mülayim isti keçir. Yağıntı ildə 450 mm-dən çox deyil.

## Əhalisi
; Milli tərkib Əhalinin əksəriyyətini tatarlar təşkil edir — 78,6%, ikinci ən böyük etnik qrup udmurtlardır — 14,0% (respublikada Udmurt əhalisinin ən yüksək hissəsi), ruslar əhalinin 5,3% -ni təşkil edir.
; Urbanizasiya Şəhər şəraitində (Kukmara) rayon əhalisinin 35,03 % -i yaşayır.

## İstinadlar
İran Misirinin tarixi

**İran Misiri** və ya **Fars Misiri** — İran dövlətlərinin Misir ərazisini idarə etdiyi tarixi dövr. İran Misirinin tarixi üç dövrə bölünür:

*Əhəməni Misiri (e.ə. 525–404 və e.ə. 343–332 BC) — müstəqillik intervalı ilə bölünmüş, Əhəmənilər dövləti hakimiyyətini əhatə edən iki tarixi dövr. Onlar:
**İyirmi yeddinci sülalə (e.ə. 525–404), həmçinin Birinci Misir satraplığı.
**Otuz ikinci sülalə (e.ə. 343–332), həmçinin İkinci Misir satraplığı.
*Sasanilərin Misirə yürüşü (619–629) — Sasanilər imperiyasının Misiri işğal etdiyi dövr. Həmçinin, Sasani Misiri də adlanır.

Qədim Misir zəngin bir dövlət idi və farslar min ildən çox bir müddət idi ki, arzulayırdı. Misir Əhəmənilər dövləti tərəfindən iki dəfə fəth edilmiş, ancaq sabit və güclü Ptolemeylər krallığı, daha sonra isə Roma imperiyası Yunan-Roma və Bizans dövrlərində farsları Misirdən uzaq tuta bilmişdir. Ekspansionist fikirlərə malik Sasani şahı II Xosrovun sərkərdəsi Fərruxan Şəhrvaraz Bizans imperiyasının problemli vaxtlarından istifadə edərək Misiri qısa bir müddət zəbt etmişdir (619–629).

## İstinadlar
Çin tatarları

**Çin tatarları** — hal-hazırkı Çin Xalq Respublikası torpaqlarında yaşayan tatarlardır. ÇXR-in rəsmi olaraq tanıdığı 56 etnik qrupdan biridir. Çin tatarlarının 90 faizdən çoxu Sintzsyan Uyğur Muxtar Bölgəsində yaşamaqdadır.

Çin tatarlarının ataları çoxluqla Volqa tatarlarındandır və XIX əsrdə Sintzsyana gəlib məskunlaşmış tacirlərdir, Bunlardan başqa, XIX və XX əsrin əvvəllərində Volqa boyundan Sintzsyana gəlib məskunlaşmış müəllimlər və imamlar da olmuşdur.

Çindəki tatarların çoxu Sünni müsəlmanlığın hənəfi məzhəbinə mənsubdur. Tatarcaya uyğunlaşdırılmış ərəb hərflərini istifadə edərək yazı yazırlar. Tatarlar bölgədə yaşayan qazaxlar və uyğurlarla yaxın təmasda olduqları üçün qazax və uyğur dillərinin Çin tatarlarının gündəlik həyatlarındakı təsiri get-gedə böyüməkdədir.

Xüsusilə, XIX və XX əsrin əvvəllərində tatarların Sintzsyandakı müasir türk təhsilinə etdikləri qatqı xeyli mötəbər hesab edilir. XX əsrin əvvəlində
Sintzsyanda Çin tatarları tərəfindən cədidçi mədrəsələr quruldu. Məşhur uyğur alim və linqivist İbrahim Mutii təhsilini cədidçi tatarların işlətdiyi məktubda almışdır.

Ramazan bayamı və Qurban bayramı kimi islami bayramları qeyd etməylə yanaşı, Çin tatarları hər il 20–25 iyun tarixləri arasında Sabantov bayramını da qeyd edirlər.

## Terminologiya
"Tatar" adı tarix boyunca çincə qaynaqlara bir çox fərqli şəkildə uyğunlaşdırılmışdır. Tanq sülaləsi (VIII əsr) dövründə tatar mənasına gələn "dadan" termini istifadə edildi. Bu Çinin şimalındakı çöllərdə moğolca danışan xalqları ifadə etmək üçün istifadə edilirdi. Bunun sonrasında, hal-hazırkı Pinyin qarşılığı "dada" olan bir çoxdigər yazılış şəkli də ortaya çıxdı. Xüsusilə, Yuan sülaləsindən sonra tatarlar üçün ifadə olunan "dada" termini sabitləşmiş oldu.
Çin Xalq Respublikası dövlətinin qurulmasından sonra hökumət Çində yaşayan tatarları "tataerzu" adı ilə 56 etnik qrupun biri olaraq tanıdı və termin günümüzə qədər istifadə edilməkdədir.

## Əhalinin məskunlaşması
Çindəki tatar əhalinin sayı 2008-ci il etibariylə 5.000 nəfərdən azdır. Çin tatarları başda Sintzsyan Uyğur Muxtar Bölgəsi olmaqla, əsasən şimal-qərb Çində yaşayırlar. Sintzsyandakı Sançi Hui Muxtar Bölgəsindəki Quçunqa bağlı Daquan Tatar kəndi bütün Çin miqyasında tatar millətinə həsr edilmiş tək kənddir.

2000-ci ildə edilmiş Çin Xalq Respublikasının V milli siyahəyaalınmasına görə əhali məskunlaşması belədir:

## İstinadlar
Çavdar tatarları

**Çavdar tatarları** — monqol işğalları zamanı Anadoluya gəlmiş, adını son dəfə Ankara döyüşündə Teymurun tərəfinə keçməklə eşitdirmiş köçəri tayfa.

## Kökənləri
Kökənləri haqqında tarixi qaynaqlar mübahisəlidir. Adlarını Alınaq Noyanın oğlu Çavdar bəydən aldıqları iddia edilir. Bu versiyaya görə, Çavdar tatarları keraitdir.
Bir digər iddia isə adlarını 24 Oğuz boyundan biri olan Çavuldurlardan aldıqları və özlərini türkmən olduqlarıdır.

## Din
İlk dinləri bilinməyir. Osmanlı ilə ilk qarşılaşdıqları və Germiyanoğulları daxilində olduqları zaman islam dininə artıq keçmişdilər.

## Tarixləri
Çavdar tatarları Anadoluya monqol işğalı ilə gəlmiş, Ankara və Əskişəhər arasında köçəri həyat sürmüşlərdir. Keçimlərini heyvandarlıq və yağma ilə təmin etmişdirlər. Elxanlı hakimiyyətinin Anadoluda zəifləməsiylə bəyliklərə muzdlu əsgərlik etməyə başlamışlardır. Tarixi məlumatlar Germiyanoğulları bəyliyinə bağlı olduqları dövrdə Ayzanoyidə cəmləşdiklərini göstərməkdədir. Burada Bizans bölgələrinə etdikləri yağmalar qarşılığında Gemriyanoğullarından ödəmə almaqda idilər. Bu yağmalardan biri də Qaraca Hisar bazarına edilmiş, bu da Osmanlı bəyliyinin qurucusu Osman Qazinin, oğlu Orxan Qazini Çavdarların üzərinə göndərməsinə səbəb olmuşdur. Edilən Oynaş Hisarı döyüşünü Osmanlı qazanmış, Çavdaroğlu əsir düşmüşdür. Ancaq Osmanlının qonşu bəyliklərlə olan sülh siyasətinə görə bağlılıq şərtiylə Çavdarların bəyi və digər əsirlər sərbəst buraxılmışdır. Bu bəyin kim olduğu bilinməməklə bərabər, bəzi qaynaqlarda Çavdar bəyin oğlu olduğu bildirilməkdədir. Bu müharibə Orxan Qazinin ilk idarə etdiyi müharibə olmasına görə də önəmlidir.

Ankara müharibəsinə qədər Çavdar tatarları Osmanlılarla qarşılaşmamışdırlar. Bu zaman ərzində köçəri yaşamlarına davam etmişdirlər, lkin başqa qaynağa görə isə, Murad Xudavəndigar dövründə Çavdar tatarları Osmanlı mülkünü yağmalamış və bundan sonra Osmanlı Ankaranı almışdır. 1402-ci ildə Teymur ordusu ilə birlikdə Ankarada İldırım Bəyazid ilə qarşılaşdığında digər türk bəylikləri və Qara tatarlar ilə birlikdə Osmnalı sıralarından Teymurun tərəfinə keçmiş və döyüşün gedişatında Osmanlı əleyhinə rol oynamışdırlar. Teymur digər Qara tatarlar ilə birlikdə Çavdar tatarlarının da böyük bir qismini yanında aparmışdır.
Osmanlı dövründə bir qisim Çavdar tatarı isə Balkana köçürülmüşdür. Osmanlı Çirmən bölgəsi qeydiyyat dəftərində Çavdar tatarlarından "Karye-i Çavdar" olaraq bəhs edilmişdir.

## Hal-hazırda
Hal-hazırda Çavdar tatarları bir topluluq olaraq mövcud deyildir. Ancaq Anadoludakı bir necə məskunlaşma yerinin onlara aid olduğu və bəzilərinin Çavdar tatarlarından gəldikləri düşünülməkdədir. Balkanlarda tez-tez rast gəlinən Çavdar soyadının köçürülmüş Çavdar tatarları ilə əlaqəsinin olduğu düşünülür.

## Türkiyə mətbuatında yeri
Çavdar tatarlarının ilk dəfə "Diriliş Ərtoğrul" adlı serialda adı çəkilmişdir. Burada Çavdar tatarları ismən tatar olaraq anılsa da, mədəniyyət baxımından digər türkmən obalarına bənzədilmişdir. Bundan əlavə, Çavdarları təmsilən qırmızı üzərinə ağ bayraqdan istifadə edilmişdir. Ancaq bu bayrağın tarixi gerçəkliyi bilinməməkdədir.

## İstinadlar
Osmanlının geriləmə tezisi

**Osmanlının geriləmə tezisi** və ya **Osmanlı geriləmə paradiqması** — indilərdə istifadə olunmayan Osmanlı tarixi işlərində təsirli rol oynayan tarixi izah.

## Haqqında
Geriləmə tezisinə görə, Sultan Süleymanın (1520–1566) hökmdarlığı dövləri uzlaşan Qızıl dövrün ardıyca imperiya zamanla heç vaxt qurtula bilmədiyi və bütün qurumları təsiri altına alan, 1923-də imperiyanın dağılmasına qədər davam edən durğunluq və geriləmə dövrünə girmişdir. Bu tezis XX əsr boyunca Osmanlı tarixini anlamaqda qərbçilik və Respublika Türkiyəsi üçün təməl olaraq istifadə edilmişdir. Ancaq 1978-ci ildə tarixçilər geriləmə tezisinin təməl ehtimallarını yenidən gözdən keçirdilər.

1980, 1990 və 2000-ci illər boyunca bir çox işin yayımlanmasının və daha əvvəl istifadə olunmuş qaynaqların və metodologiyanın əsasında yenidən dəyərləndirilən Osmanlı tarixi araşdırılmasının ardından Osmanlı imperiyasını öyrənən akademik tarixçilər Osmanlı geriləmə tezisinin tamamilə mif olduğu fikrində həmrəy oldular.

Geriləmə tezisi "teleoloji", "geriləməçi", "orientalist", "bəsitə endirilmiş" və "tək yönlü" olduğuna görə tənqid edilmiş və tarixi analizdə yeri olmayan məfhum olaraq təsvir edilmişdir. Akademiklər beləcə "onu müzakirə etməməyin lazım olduğunu" təklif etmirdilər.

Professional tarixçilər arasındakı bu kəskin paradiqma dəyişiminə baxmayaraq, geriləmə tezisi populyar tarixdə və Osmanlı imperiyası barədə ixtisaslaşmamış olan akademiklər tərəfindən yazılan tarixdə varlığını davam etdirir. Bəzi hallarda, bu davamlılığın səbəbi mütəxəssis olmayanların köhnəlmiş və ya tərk edilmiş işlərə əsaslanmağa davam etmələri ikən, digər hallarda isə onların geriləmə üsulunun davamından bəzi siyasi maraqlar əldə etməyi düşünmələrindən qaynaqlanmaqdadır.

Osmanlı tənəzzülünə dair ən görkəmli yazıçı tarixçi Bernard Lewis idi, Osmanlı İmperatorluğunun hökumətə, cəmiyyətə və sivilizasiyaya təsir göstərən hərtərəfli eniş yaşadığını iddia etdi. O, fikirlərini 1958-ci ildə XX əsrin ortalarında şərqşünas alimlərin əsas rəyinə çevrilən "Osmanlı İmperatorluğunun tənəzzülünə dair bəzi fikirlər" məqaləsində vermişdir. Ancaq məqalə indi çox tənqid olunur və müasir tarixçilər tərəfindən dəqiq hesab edilmir. Lewisin fikirləri belə idi:

Osmanlı İmperatorluğunun ilk on sultanı (Osman I dən Möhtəşəm Süleymana qədər) mükəmməl şəxsi keyfiyyətlərə sahib idilər, Süleymandan sonra gələnlər istisnasız olaraq "səriştəsizlər, pisləşənlər və uyğunsuzluqlar" Kafes ardıcıllıq sisteminin nəticəsidir; bununla da sülalə knyazları taxta çıxmazdan əvvəl əyalət hökumətində təcrübə qazana bilmədilər. Yuxarıdakı yanlış rəhbərlik hakimiyyətin bütün qollarında çürüməyə səbəb oldu: bürokratiya səmərəli fəaliyyətini dayandırdı və qeydlərinin keyfiyyəti pisləşdi. Osmanlı ordusu gücünü itirdi və döyüş bölgəsində məğlubiyyətlər yaşamağa başladı. Avropa hərbi elminin irəliləmələri ilə ayaqlaşmağı dayandırdılar və nəticədə ərazi itkiləri verdilər. Osmanlı dövləti və cəmiyyəti daim genişlənməyə tərəf getdikcə, yeni fəthlərə nail ola bilməmələri imperiyanı Avropa ilə yeni münasibətlərinə uyğunlaşa bilmədi.

## İstinadlar
Şamil Aladin

**Şamil Aladin** (d. 12 iyul 1912, Bağçasaray, Rusiya imperiyası – 21 may 1996, Simferopol, Ukrayna) – Krım tatarı olan yazıçı, şair, tərcüməçi və insan haqları aktivisti. Şeirlə başladığı ədəbiyyat həyatına daha sonra nəsr və qurğusal olmayan əsərlərlə davam etmişdir.

## Həyatı
Kamil Şamil Aladin 12 iyul 1912-ci ildə Rusiya imperiyasına tabe olan Bağçasarayın Mahuldur adlı tatar kəndində anadan olmuşdur.
21 may 1996-cı ildə Ukraynaya aid olan Simferopolda vəfat etmiş və Simferopoldakı Abdal məzarlığında dəfn edilmişdir.
 
### Təhsili
Baxçasarayda 7 illik təhsil görmüşdür. Ağməsciddə (Simferopol) Pedoqogika Tenxikomunu bitiridkdən sonra, Pedinstitutda təhsil almışdır. 1932-ci ilin sonunda Qırmızı Orduya çağırılmış, Qızıl Kazak Atlılar bölüyündə xidmət etmişdir.

## Fəaliyyəti
1935-ci iıdə Qızıl qazaxın yırları adlı ikinci şer kitabı nəşr edilmişdir. 1937-ci ildə SSRİ Yazıçılar Birliyinə üzv kimi qəbul edilmişdir.
İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl hələ Krımda yaşama haqqına sahib ikən şer və hekayələri nəşr edilməkdə idi. Romanlar, hekayələr və məqalələri ilə Krım tatar ədəbiyyatının inkişadında təsirli olmuşdur.

Yazıçının mövzusunu real həyatdan alan 1957-ci ildə “Təsəlli və Çauş oğlu” adlı hekayələri, 1961-ci ildə Əgər sevsən, 1969-cu ildə “Rüzgardan sallanqan fənərlər” adlı romanları nəşr edilmişdir. Daha sonra “Almaz və fırtına tınqan son” adlı hekayələri işıq üzü görmüşdür.

1979-cu ildə yazdığı “İblisin ziyafətinə dəvət“ adlı hekayəsində isə 1913-cü ildə vəhşicə öldürülən Hüseyn Şamil Toktarqazinin həyatı tarixi sənədlərə əsaslandırılaraq nəşr edilmişdir.

Aladinin Krım ədəbiyyatının birbaşa İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrünü incələyən yazılarının toplandığı “Yüksək xidmət” (1983) adlı əsəri Krım ədəbiyyat tarixi baxımından önəmli boşluğu qapadan əsər olaraq qəbul edilir.

Aladin 1995-ci ildə “Mahuldürge bardım, ağlab qayıtdım” hekayəsini yazmışdır.

## İstinadlar
Cursus publicus

300px|thumb|Roma imperiyasındakı əsas yollar.  125-ci il.

***Cursus publicus*** (*kursus publikus*; latın dilindən tərcümədə – «ictimai yol»; ) — Roma imperiyası və daha sonra Bizans imperiyası dövründə tətbiq edilən dövlət nəqliyyat sistemi. Sistem imperator Oktavian Avqustun (e.ə. 27–14) hakimiyyəti dövründə yaradılmışdır. Sistemin məqsədi əhəmiyyətli məktubların ötürülməsi, daha sonra isə ali təbəqədən olan şəxslərin və dəyərli məhsulların nəqliyyatı idi. *Cursus publicus* nəqliyyatda iştirak etməmiş və sadəcə infastrukturu təşkil etmişdir. Roma imperiyası dövründə sistemə postlar da daxil idi. Burada atlar dəyişdirilir, eləcə yatmağa yer və qida kimi xidmətlər verilir di. Sistem vilayət əhalisinin yardımı və ağır iqtisadi yük ilə fəaliyyət göstərirdi. Sistemdə dövlətə aid məqsədlər üçün buraxılmış formal icazə tələb edilirdi, lakin bu, adətən nüfuzlu şəxslər tərəfindən özəl səbəblərə görə əldə edilirdi. *Cursus publicus* Qərbi Roma imperiyasının süqutu ilə məhv edilmiş, şərqdə isə IV–X əsrlərdə yüksək əməliyyat xərclərinə görə ləğv edilmişdir. *Cursus publicus* müasir ədəbiyyat «Roma poçtu» adlandırılır, fəqət onun istifadəsi müasir poçt sistemindən çox fərqli idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* }
* }
* 
* 
* 
* 
*
Reqaliya

**Reqaliya** () — monarxiya simvolu olan əşyaları göstərmək üçün işlədilən ifadə.

Termin latın dilindəki "**'" () sözünün substantivləşməsindən əmələ gəlir. "''Regalis''" özü də "**'" () sözündən törəmişdir.

## Ədəbiyyat
* Regalia entry at the *[[Catholic Encyclopedia]]*
* RoyalArk—see each present country
* Symbols of Royal Justice—French regalia, including the Hand of Justice
* Регалії // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.] — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — .
* Регалія // Великий тлумачний словник сучасної української мови (з дод. і допов.) / уклад. і гол. ред. В. Т. Бусел. — 5-те вид. — К. ; Ірпінь : Перун, 2005. — .
* Реґалії // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1963. — Т. 6, кн. XII : Літери По — Риз. — С. 1571. — 1000 екз.
Artrit

**Artrit** ( – "ağrı oynaqları") — oynaqlarda yaranan xəstəliklərin kollektiv adı. Simptomlara adətən oynaq ağrısı və hərəkətsizliyi aiddir. Digər simptomlara yoluxmuş oynaqlarda qızartı, qızdırma, şişmə və hərəkətlilik intervalının azalması aiddir. Bəzi artrit növlərində digər orqanlar da təsir görür.

Təxminən 100 növ artrit mövcuddur. Onlardan ən yayılmışı osteoartrit (degenerativ oynaq xəstəliyi) və revmatik artritdir. Osteoartrit adətən yaşlılıqla əlaqələndirilir və barmaq, diz və budlara təsir göstərir. Revmatik artrit adətən əl və ayaqlara təsir göstərən avtoimmun pozğunluqdur. Digər növlərə podaqra, qırmızı qurd eşənəyi, fibromialgiya və septik artrit aiddir. Onların hamısı revmatik xəstəlikdir.

## Etiologiya
Revmatik artritin səbəbi naməlumdur. Hal-hazırda revmatik artrit haqqında ən çox yayılmış immunogenetik nəzəriyyəyə görə, xəstəlik immunitet sistemində yaranmış genetik qüsur səbəbilə yaranır.

ABŞ həkimi Donald Unger 1998-ci ildə oynaqları şaqqıldatmağın artritə səbəb olmadığı sübut edən bir araşdırma nəşr etmişdir. O, 2009-cu ildə bu araşdırmasına görə tibb sahəsində Şnobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## Terminologiya
Termin "**'" () sözündən və "**'" () şəkilçisindən əmələ gəlib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* American College of Rheumatology – US professional society of rheumatologists
* National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases — US National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases
IX Konstantin Monomax

**IX Konstantin Monomax** (; ) — Makedonlar sülaləsindən olan Bizans imperatoru (11 iyun 1042–11 yanvar 1055). O, imperator taxt-tacını VIII Konstantinin qızı Zoya Porfirogenet ilə evlənərək əldə etmişdir.

Bizans imperiyası IX Konstantinin hakimiyyəti dövründə Kiyev rusları və Səlcuq türkləri ilə müharibə aparmışdır. Onun ölümündən bir il əvvəl Avropadakı xristianlıq Şərqi pravoslav kilsəsi və Roma-Katolik kilsəsinin yaranması ilə iki yerə bölünmüşdür.

## Mənşə
Monomaxlar sülaləsinin mənşəyi naməlumdur. Sülalənin adı yunan dilindən tərcümədə «tək güləşçi» deməkdir. Sülalənin adı X əsrin axırlarından bəri qeyd olunur. Sülalənin müxtəlif sərkərdə üzvləri olmuşdur. Bir mənbəyə görə, Monomaxlar Konstantinopol şəhərinə yerləşmiş erməni aristokratiyasından gəlirlər. Başqa bir mənbəyə görə onlar yunan əsillidirlər. Dövrün Bizans tarixşünası Mixail Psell sülalə haqqında təməl məlumatlar verir.

Monomaxlar sülaləsinin bilinən ilk üzvü Evstafi imperator Feofil (828–842) hakimiyyəti dövründə yaşamış və hakim olmuşdur. Konstantinin atası Feodosi Monomax II Vasili Vulqarokton (976–1025) hakimiyyəti dövründə yaşamış və inzibati iyerarxiyada yüksək yer tutmuşdur. XI əsr erməni tarixşünası Arisrakes Lastivertsi yazır:

Bu mətn tam olaraq aydın deyil. XI əsr Bizansında ali hakim vəzifəsi mövcud deyildi. Ehtimal olunur ki, erməni müəllif imperiyanın hüquq sistemini yaxşı araşdırmayıb. Müasir tarixçilər güman edir ki, Feodosi Monomax Konstantinopol hakimlərinin ən ali hüquq şurasının üzvü idi. Beləliklə, Monomax sülaləsinin tarixən hüquqi vəzifələr daşıdığı fərz edilir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Michael Psellus, *Fourteen Byzantine Rulers*, trans. E.R.A. Sewter (Penguin, 1966). 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Angold, Michael. *The Byzantine empire 1025–1204* (Longman, 2nd edition, 1997). 
* Harris, Jonathan. *Constantinople: Capital of Byzantium* (Hambledon/Continuum, 2007). 
* Finlay, George. *History of the Byzantine Empire from 716 – 1057*, William Blackwood & Sons, 1853.
* Garland, Lynda. *Conformity and Non-conformity in Byzantium*, Verlag Adolf M. Hakkert, 1997.
Layiş rayonu

**Layiş rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın qərbində, Volqa və Kama çaylarının birləşdiyi bölgədə yerləşir. 
Ən məşhur sakini rus şairi Qavril Derjavinə görə, rayon çox vaxt qeyri-rəsmi olaraq Derjavin diyarı adlanır.
Rayonun inzibati mərkəzi Layiş şəhəridir.
## Coğrafiyası
Kazan şəhəri, Pitrəç, Balık-Bistəse, Kuybışev su anbarının qarşı tərəfində isə Yuxarı Oslan, Kama Tamaqı, Alekseyevsk, Spas rayonları ilə həmsərhəddir.

Böyük çayları Volqa, Kama və Moşadır. Rayon torpaqlarının təxminən üçdə biri (32.9%) suyun altında qaldmışdır. 
## Tarixi
Rayon 14 fevral 1927-ci ildə təsis edilmişdir. 4 avqust 1938 - 25 mart 1959-cu il tarixlərində ərazinin bir hissəsində Stolbişçı rayonu mövcud olmuşdur. 1 fevral 1963-cü ildə Layiş Pitrəç rayonuna birləşdirilir. 12 yanvar 1965-ci ildə isə rayon yenidən bərpa edilmişdir.
9 iyun 2010-cu ildə Tatarıstan Respublikasının Qanununa əsasən Narmon və Karaişev kənd yaşayış məntəqələri Narmon kənd yaşayış məntəqəsinə birləşdirilir.
## Əhalisi
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Layiş) rayon əhalisinin 19,45 % -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Layiş rayonu ərazisinə 1 şəhər və 23 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 69 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## Sosial sfera
Rayonda 34 məktəb və 31 kitabxana var.

Borovoye Matyuşino kəndində Tatarıstan hökumətinin yay iqamətgahı, geniş "Santa" sanatoriyası və digər istirahət obyektləri, həmçinin Volqa sahillərində və yaxınlıqdakı meşə plantasiyaları ilə Kazan şəhərinin elit kottecləri var.

Layişrayonunun Russkoe Nikolskoye kəndində hər il Rusiya Rus Mədəniyyəti Festivalı olan "Karavon" keçirilir. Laçevoda isə Derjavinin şərəfinə rus geyim festivalı təşkil olunur. Layiş rayonunda Qızıl Payız İnteqrasiya Sosial Xidmətlər Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
## Nəqliyyat
Volqa və Kama çaylarında naviqasiya mümkündür.

## KİV
Rayonda "Kamski nov" - "Kama yaqı" adlı qəzet rus və tatar dillərində nəşr olunur.

## İstinadlar
Ostrax

**Ostrax** () — Almaniyanın Baden-Vürtemberq əyalətində bir bələdiyyə.

Ostrax bələdiyyəsi Tübingen inzibati dairəsi tərəfindən idarə edilir. Əhalisi 31 dekabr 2010-cu ildə 6714 nəfərdən ibarət idi. Ərazisi 108,93 km²-dir. Rəsmi kodu — *08 4 37 086*.

Bələdiyyə 9 mahaldan ibarətdir.

## Dini
Ostraxlıların əsas dini Katoliklikdir, bələdiyyədə 7 keşiş məhəlləsi fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
-->]]
Hərbi tarixdə Ostrax bələdiyyəsi Fransa və Avstriya arasında 21 mart 1799-cu ildə olan döyüşündən sonra yer aldı.

## İstinadlar

## Keçidlər
* Rəsmi sayt.
Mərküz

**Mərküz** (digər adı: Marğız) — qədim əkinçilik aləti.

## Haqqında

Tarlanın əkinə hazırlanmasında, arx və ləklər arasında tirələrin çəkilməsində işlədilirdi. Əsasən, dördkünc, qismən oval formalı dəmir tiyədən, ağac sapdan və tiyənin üz tərəfindəki iki dəmirhalqadan ibarətdir. Dəmir halqalara kiçik ağac parçasına bağlanmış kəndir keçirilir və iki nəfər tərəfindən işlədilirdi. Azərbaycanda (xüsusilə, Naxçıvan diyarında) qədimdən geniş yayılmış Mərküzdən hazırda həyətyanı təsərrüfatlada istifadə edilir.

## Ədəbiyyat

* Cavadov Q.C., XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın əkinçilik alətləri,Bakı,1979

## Mənbə

*
Venera Məmmədova

**Venera Yusif qızı Məmmədova** () — Azərbaycan pedaqoqu, Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi, SSRİ Ali sovetinin XI çağırış deputatı.

## Həyatı
Məmmədova Venera Yusif qızı 14 mart 1954-cü ildə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Şərur rayonunun Ərəbyengicə kəndində anadan olub.

1978-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutu (indiki Bakı Slavyan Universiteti) və 1991-ci ildə Bakı Dövlət Univeristetinin nəzdində təşkil olunmuş parktiki psixoloqlar kursunu bitirmişdir.

1978–90-cı illərdə Sədərək kəndində rus dili müəllimi, 1985–90-cı illərdə Şərur rayonu Qadınlar Şurasının sədri olmuşdur.1992-ci ildən Bakının Xətai rayonundakı 48 saylı orta məktəbdə müəllim-psixoloq işləyib.

SSRİ Ali sovetinin XI çağırış deputatı seçilib.

## Təltif və mükafatları
* Maarif əlaçısı
* 1987 — Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi

## İstinadlar
Səidə Məmmədova

**Səidə Məmmədova** (tam adı: *Məmmədova Səidə Müslüm qızı*; ) — xormeyster. Azərbaycan Respublikası əməkdar mədəniyyət işçisi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi.

## Həyatı
Məmmədova Səidə Müslüm qızı 25 may 1942-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur.

### Təhsili
1960-cı ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunu və 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Bakı Musiqi Akademiyası)nın xor dirijorluğu fakültəsini bitirmişdir.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
1969–75-ci illərdə Naxçıvan şəhər musiqi məktəbində müəllim və 1975–94-cü illərdə orta ixtisas musiqi məktəbinin direktoru olmuşdur. 1994-cü ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində ifaçılıq kafedrasının müdiridir. 1999-cu ildən dosentdir. Muxtar Respublikada xor kollektivlərinin yaranması və inkişafında xidməti var. Bir sıra el şənliklərinin bədii rəhbəri və onlarla mahnı müəllifidir. 1978-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvüdür.

## Təflif və fəxri adları
* 1977 — Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi
* 1988 — Azərbaycan Respublikası əməkdar mədəniyyət işçisi
* 2007 — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

## Mənbə
*
Cumayl

**Cumayl** **(Əl-Camil,** **Əl-Qəmil** və ya **Əlcmail**) — Zuvarədən cənubda və Sabratadan 100 km qərbdə yerləşən Liviya şəhəri. 120 mindən çox əhalisi olan şəhər bölgə və əhali baxımından populyarlığında ən böyük şəhər hesab olunur. 2010-cu ilə görə şəhər əhalisinin sayı 102 mini keçmişdi.

## Qohumluq əlaqələri
Ən böyük olan Əl-Nuvail qəbilələri ilə bərabər Əl-Safat, Həmidat, Şan, əl-Sahan, ər-Rəbaiya və əl-Cəlidat qəbilələrinin qarışığıdır.

## İqtisadiyyat
### Kənd təsərrüfatı
Bölgə ilk növbədə kənd təsərrüfatı ilə tanınır və ən məşhur bitkiləri zeytun, üzüm, əncir, badam və xurma ağaclarıdır.

### Sənaye
Liviyada ən sürətli internet təmin edən Dəmir Formalandırma Zavodu və Orange Telecom və Texnologiya kimi bir sıra fabriklər və kiçik sənaye ortaqlıqları da var.

### Ticarət
Şəhər həm də ticarət və alış-veriş baxımından qərb bölgəsinin ən vacib şəhərlərindən biri hesab olunur.

## Təhsil
Əsas və orta ixtisas təhsili olan şəhərdə bir sıra müxtəlif təhsil müəssisələri mövcuddur:

* Əl Əmal Orta Məktəbi
* Əl Şamax Əsas təhsil üçün ibtidai məktəb
* Şəhid Zayid məktəbinin həkimi
* Şəhid Vayir orta məktəbi
* Əl-Qadisiyyə məktəbi
* Əl-Cəmil orta məktəbi
* Əl-Qüds təməl təhsil üçün məktəb

## İstinadlar