open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qrammatika yoxlayıcısı

**Qrammatika yoxlayıcısı** (ing. *grammar checker*, ru. *cистема проверки грамматики*) — cümlələrin qrammatik düzgünlüyünü yoxlayan proqram. Uğursuz ifadələri, buraxılmış vergülləri, hallanma səhvlərini və s. yanlışlıqları tapa, qeyd edə və dəyişdirməyi tövsiyə edə bilər. İnkişaf etmiş mətn prosessorlarının əksəriyyətində belə imkan var.

**Foxit PhantomPDF Business**
Foxit PhantomPDF Business proqramı peşəkar şəkildə pdf hazırlama proqramıdır. Bu proqramla müxtəlif formalarda pdf faylları hazırlaya bilər, hazır pdf fayllar üzərində dəyişikliklər edə bilər, pdf fayllarınızı şifrələyə bilər və pdf faylları office proqramları formatlarına çevirə bilərsiniz.

**Adobe Acrobat** PDF hazırlama və redaktə proqramıdır. Proqramın köməyilə pdf-lər hazırlaya bilər, onları redaktə edə bilərsiniz.
Proqramın köməyilə Microsoft Word, Excel, PowerPoint, Outlook, Publisher və Access fayllarınızı pdf şəklində yaddaşa verə bilərsiniz.
Adobe Acrobat proqramının köməyilə saytların və e-mail adreslərin müəyyən bir səhifəsini də pdf şəklinə çevirmək və yaddaşda saxlamaq mümkündür

**Adobe InCopy CC 2015** proqramı yazıçılar və redaktorların işlərində yazı və redaktə işləri üçün hazırlanmış proqramdır.
Çoxlu dil dəstəyi mövcuddur.
Proqramı aşağıdakı dillərdə istifadə etmək mümkündür. İstədiyiniz dili quraşdıran zaman seçə bilərsiniz.
* Dansk
* Deutsch
* English
* Español
* Français
* Hebrew
* Hungarian
* Italiano
* Nederlands
* Norwegian
* Polish
* Português (Brasil)
* Suomi
* Svenska
* Turkish
* Ukrainian
* čeština
* Русский
* عربي
* 日本語
* 简体中文
* 繁體中文
* 한국어

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
http://www.windows-az.net/metn/redakte/

1270-foxit-phantompdf-business-8216871.html

1149-adobe-acrobat-pro-v11015-multilingual.html

http://windows-az.net/qrafika/adobe/1036-adobe-ncopy-cc-2015-v1101.html
Lukaş Kuçera

**Lukaş Kuçera** (18 aprel 2000-ci ildə Slovakiyada anadan olub) — Slovakiya Super Liqası təmsilçilərindən olan *Senitsa* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Slovakiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Senitsa
Kuçera Senitsa akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kuçera öz peşəkar karyerasında debütünü 13 may 2017-ci ildə Jilina klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 91-ci dəqiqədə Tomaş Briqantı əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Senitsa liqa görüşündə rəqibinə 2-3 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Slovakiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 
* Lukáš Kučera profile on the FK Senica official website
Proton transferi

**Protn transferi** və ya **protun hərəkəti** proutnun (p və ya H+) bir molekuldan digərinə hərəkətidir.  Enerji baryerindən protunun hərəkəti əhəmiyyətli effektdir. Bu proses hidrogen rabitəsinə malik olan bir çox kompleks birləşmələrdə baş verir (DNT, zülallar və s.). Propandial və ya malonaldehid molekuldaxili proton transferinin baş verdiyi molekula sadə bir nümunədir. Proton transferi həmçinin su, hidroxlorik turşusu və i. a. digər qeyri- üzvi və ya mineral birləşmələr arasında da baş verir. Suda pH - ın 7. 00 olması su molekulları arasında proton transferinə imkan verir.
::::**H<sub>2</sub>O → H<sup>+</sup> + OH<sup>-</sup>**
::::**H<sub>2</sub>O + H<sup>+</sup> → H<sub>3</sub>O<sup>+</sup>**

Bu iki reaksiyanı ümumiləşdirsək:
::::**2H<sub>2</sub>O -[pt]→ H<sub>3</sub>O<sup>+</sup> + OH<sup>-</sup>**
proton transferi [pt] kimi işarə olunur.
## Protun transferinin gedişi
Əvvəlcə iki atom arasında protun delokallaşır və L (left, yəni sol) və R (right, yəni sağ) miniumları arasında delokallaşır və müəyyən Hz (Herz və ya san−1) tezlik ilə titrəyiş əmələ gəlir. Proton sıxlığının olma ehtimalının vahid zamandan asılılığı aşağıdakı kimidir:
::::**Ψ<sup>2</sup> (x,t) = ½ · [Ψ<sub>L</sub><sup>2</sup> (x) + Ψ<sub>R</sub><sup>2</sup> + (Ψ<sub>L</sub><sup>2</sup> (x) - Ψ<sub>R</sub><sup>2</sup>) · cos (ω·t) ]**

bu düsturda:
***Ψ<sup>2</sup> (x,t) - protunun hər hansı çuxurda olma ehtimalı;**
***Ψ<sub>L</sub><sup>2</sup> (x) - protunun sol çuxurda lokallaşması;**
***Ψ<sub>R</sub><sup>2</sup> (x) - protunun- sağ çuxurda lokallaşması;**
***ω- protunun dairəvi tezliyi;**
***t - protunun bir çuxurdan digərinə getməsi nüçün lazımi vaxtdır.**
Gürzəçöl yazıları (kitab)

**Gürzəçöl yazıları** — Vaqif Səmədoğlunun pritçalarından ibarət kitabı.

Azərbaycanın xalq şairi Vaqif Səmədoğlunun ilk dəfə çap edilən pritçaları "ATV Kitab" seriyasının “Parlaq İmzalar”la birgə layihəsi çərçivəsində nəşr olunub. Bu kitab silsilənin 7-ci nəşridir. Kitabın tərtibçisi, redaktoru və ön sözün müəllifi şairin həyat yoldaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilovadır. Nəşrin redaktoru Toğrul Musayev, bədii-texniki tərtibat İsmayıl Süleymanlıya aiddir.

## Məzmun

## Təqdimat

2016-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində kitabın təqdimatı keçirilib. Təqdimat mərasimində iştirak edən şairin həyat yoldaşı, kitabın tərtibçisi və redaktoru Nüşabə Vəkilova, fakültənin dekanı Elçin Məmmədov, professor Tofiq Hüseynoğlu, şairin yaradıclığının tədqiqatçısı, ədəbiyyatşünas İradə Musayeva, “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru İntiqam Qasımzadə, fakültədə fəaliyyət göstərən “Söz” yaradıcılıq birliyinin rəhbəri, dosent Məti Osmanoğlu və tələbələr çıxış edib. Tədbirdə V. Səmədoğlunun şeirləri səsləndirilib, pritçaları və poeziyası haqqında fikirlər, mülahizələr söylənilib, şairlə bağlı xatirələr yad olunub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* ATV Kitab

## Xarici keçidlər

* parlaqimzalar.az
*
Barlon Sekeyra

**Barlon Sekeyra** (25 may 1998-ci ildə Limpioda anadan olub) — Kosta-Rika Liqa FPD təmsilçilərindən olan *Alayuelense* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Kosta-Rikalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Alayuelense
Sekeyra Alayuelense akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Sekeyra öz peşəkar karyerasında debütünü 28 avqust 2016-cı ildə *San Karlos* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 64-cü dəqiqədə Xose Ortiz ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Alayuelense liqa görüşündə rəqibinə 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1Libertadores Kuboku görüşləri daxildir.
2Kosta-Rika Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Azəristan ölkəsi (kitab)

**Azəristan ölkəsi** () — Litva yazıçısı Vintsas Krevenin hekayələr kitabı.

Azərbaycan mədəniyyətinin, milli-mənəvi dəyərlərinin, ədəbiyyatı və tarixinin, məişəti və təbiətinin tədqiqatçısı Vintsas Kreve XX əsr Litva ədəbiyyatının məşhur klassiklərindən biridir. Onun həyat və yaradıcılığının on bir ilə yaxın dövrü (1909–1920) sıx şəkildə Azərbaycanla bağlı olub və həmin illər yaradıcılığının ən məhsuldar dövrü hesab olunur. O, bir müəllim kimi, Abdulla Şaiq və Azərbaycanda bir çox yazıçı, jurnalist, həkim, iqtisadçı, alim-pedaqoq, ictimai xadim kimi tanınan azərbaycanlı şagird və tələbələrin mütərəqqi dünyagörüşlərinin formalaşmasında, ədəbi-estetik və elmi-nəzəri baxışlarının düzgün istiqamətdə təşəkkül tapmasında böyük rol oynayıb.

## Məzmun

V. Kreve Şərq mifləri əsasında yazdığı, xüsusilə Azərbaycan tarixi və milli-mənəvi dəyərləri, məişəti, dini adət-ənənələri və təbiətini ustalıqla təsvir etdiyi "Azəristan ölkəsi" yüksək ədəbi məziyyətləri, dərin dini-fəlsəfi müddəaları və milli varlığın yaşadılması ilə bağlı vacib, həyati şərtləri özündə ehtiva edən çox əhəmiyyətli bir əsərdir.

## Həmçinin bax
* ATV Kitab

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
* Azəristan ölkəsi - Vintsas Kreve (tərcümə) (I hissə; II hissə; Sonuncu hissə)
*
Tallar

**Tallar** — Naxçıvan əhalisinin etnogenezində xüsusi yeri olan tayfa.

## Haqqında
Naxçıvan əhalisinin etnogenezində xüsusi yeri olan tallar e.ə. III minillikdə Urmiya gölündən qərbdə, Kiçik Asiya və Araz ətrafı ərazilərdə məskunlaşmışlar. Onlar bu dövrdə qaynaqlara Sicilyadakı Sirakuz şəhərində tal tayfa adı kimi düşmüşlər. Qay Yuli Solinin yazılarında tallar şərqdə, Kaspi dənizi sahillərində çay ağzında yaşayan tayfalar kimi,  Assur yazılarında isə Təbriz ətrafında Talay ölkə adı olaraq qeyd olunur. Onlar e.ə. II minilliklərdə buradan ətraf ölkələrə yayılmışlar. Qədim Naxər ölkəsinin torpaqları olmuş hazırkı Gürcüstanın şərqində məskunlaşan tallar orada Tela, Axtal, Qistol, Talat kimi şəhər qəsəbə və dağ adlarına öz adlarını vermişlər. Gürcülər də bu adların başqa dildən gəldiyini yazırlar. Bir sıra tədqiqatçılar e.ə. 150-ci illərdə Sarı Uysın tayfalarının arasında Talay boylarının adını çəkir və onları Sır-Dəryanın cənubunda göstərirlər. Yunan mifologiyasında isə Arqos çarı-allahı Talay (Tal, Talayon) adı qeyd olunur. Son dövr Koban arxeoloji abidələrindən aşkarlanan at rəsmli baltalar e.ə. II minilliyə, Son Tunc dövrünə aid edilmiş, Kaş və Talay tayfalarına məxsus olduğu təsdiq olunmuşdur.

## İstinadlar
Şimali Qafqaz gümüşcəsi

**Şimali Qafqaz gümüşçəsi** () — gümüşçə cinsinin nümayəndəsi.

## Yayılması
Abşeron yarımadasından şimaldakı çaylarda — Ata, Vəlvələ, Qusar, Xuray, Nügədi, Tel, Samur çaylarında rast gəlinir. Azərbaycandan kənarda Qamış-Samar göllərində, Uralın deltasında, Kuma, Terek, Sulak və Rubas çayları hövzələrində yaşayır.

## Morfoloji əlamətləri
Bel üzgəcində 7-8,anal üzgəcində 14-17 şüa var. Yan xətt pulcuqlarının sayı 42-46-dır. Bədəni azacıq hündürdür, yanlardan basıqdır. Pulcuqları nisbətən iridir, tez töküləndir. Başı kiçik, gözləri iridir. Ağzı başın ucundadır, yuxarıya açılır. Uzunluğu 11,5 sm-ə çatır, 2 ilə qədər yaşayır. Yan xəttində bir sıra nöqtələr vardır. Qəlsəmə dişçiklərinin sayı çoxdur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qafqaz gümüşcəsi şirinsu balığıdır. İti axan çaylarda yaşayır.

## Çoxalması
Biologiyası öyrənilməmişdir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zaqafqaziya gümüşcəsi

**Zaqafqaziya gümüşçəsi** () — Şəmayılar cinsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Kürün orta və aşağı axarında və onun qollarında, Qızılağac körfəzinin şirinləşmiş hövzəsində, Mingəçevir su anbarında, Kürətrafı suların hamısında, Lənkəran, Astara zonası çaylarında yaşayır.

## Morfoloji əlamətləri
Bel üzgəcində 7–9, anal üzgəcində 11–15 şüa, yan xətt orqanında 38–45 pulcuq olur.Udlaq dişləri iki sırada yerləşir. Ağzının ucu gözlərin üst kənarı səviyyəsindədir. Çox dəyişkən formalı balıqdır. Bu gümüşcənin təkcə bədəninin hündürlüyü nisbətən azdır,pulcuqları nisbətən xırdadır, özü isə , əksinə azacıq böyükdür, uzunluğu 13,5 sm-ə, kütləsi 28 q-a çatır.Cinsi dimorfizm zəif inkişaf etmişdir. Uzunluğu 135 mm-ə qədər, çəkisi 28 q-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Mülayim axarlı çaylarda olur. Böyümə xarakteri və tempi, kürütökmə müddəti, hər şeydən öncə su hövzələrinin termik rejimindən asılıdır. Qidasını plankton orqanizmlər, su cücülərinin sürfələri, bitki toxumları və qırıntıları təşkil edir. Müxtəlif balıqların, o sıradan nərəkimilər də daxil olmaqla vətəgə balıqlarının kürüsü ilə qidalanır. Yemində yaşıl, diatom, göy-yaşıl yosunlar və ibtidailər qeydə alınır. Bəzi balıqların, xüsusən yırtıcıların qida obyektidir.

## Çoxalması
1 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Kürün qollarında kürütökmə aprelin ikinci yarısından,Alazan çayında iyuldan tez olmayaraq ,Soyuqbulaq çayında may-iyunda baş verir. Kürülər 3 hissədə yetişir. Yetişmiş kürünün diametri orta hesabla 1,4 mm olur. Kürüsünün sayı 7 minə qədərdir. Məhsuldarlığı 2,5–7,0 min kürüdür.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 110.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, s.149

## İstinadlar
Çimnaz Mirzəzadə

**Çimnaz Hadi qızı Mirzəzadə** () — Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin professoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

## Həyatı
Çimnaz Mirzəzadə 1945-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsini bitirdikdən sonra AMEA akad. Z. M. Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun "Ərəb filologiyası" şöbəsinə baş laborant vəzifəsinə işə götürülmüşdür. İnstitutda çalışdığı müddət ərzində Ç. H. Mirzəzadə baş laborant vəzifəsindən böyük elmi işçi vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir.

Ç. H. Mirzəzadə 1970-ci ildə həmin İnstitutun əyani aspiranturasına daxil olmuş, 1981-ci ildə "Azərbaycan toponimləri orta əsr ərəb coğrafi mənbələrində" adlı dissertasiya işini müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

## Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
Mirzəzadə Çimnaz Hadı qızı 1992-ci ildən 2007-ci ilə kimi BDU İlahiyyat fakültəsində müəllim, baş müəllim kimi ərəb dilindən dərs demişdir. 2007-ci ildə İlahiyyat fakültəsinin "Dillər" kafedrasında dosent vəzifəsinə seçilmişdir. 2009-2018-ci illərdə həmin kafedranın müdiri vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Çalışdığı müddətdə ərəb dilindən mühazirə və məşğələ dərslərini aparmış, kurs və buraxılış işlərinə rəhbərlik etmişdir. Eyni zamanda BDU-nun İlahiyyat fakültəsinin Elmi Şurasının katibi, Fakültə Tədris-Metodik Şurasının sədri, İlahiyyat fakültəsinin "Elmi Məcmuəsi"nin redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur. Hal-hazırda Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin professoru və BDU-nun Böyük Elmi Şurasının üzvüdür. 2005-2018-ci illərdə AMEA M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu nəzdindəki Birdəfəlik Müdafiə Şurasının üzvü olmuşdur.

Ç. H. Mirzəzadənin 60-dan artıq məqalə və tezisi, 3 monoqrafiyası 4 kitabı, 6 dərs vəsaiti və proqramı çapdan çıxmışdır. O, Moskva, Sankt-Peterburq, Bişkek, Mahaçqala, Bakı və Şəki şəhərlərində keçirilən beynəlxalq və yerli seminar və konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmiş, seksiyalara rəhbərlik etmişdir.

## Kitabları

# Bakı, Nurlan”, İbn Firiştə və onun qafiyəli lüğəti. Bakı, “Elm”, 2000. (rus dilində)
# Ərəb dili fonetikasının tədrisinə dair. Metodik vəsait. Bakı, 2004
# Ərəbcə-türkcə qafiyəli anonim lüğət. Bakı, “Nurlan”, 2006
# Азербайджанский Ученый Енциклопедист  XII Века Абу-Л-Фазл Хубейш Тифлиси и его двуязычный (арабско-персидский) рифмованный словарь Ганун Аль- адаб. Баку, Елм и Тахсил,2009
# Ərəb dilində ismi cümlə və onun növlərinin tədrisi. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi. BDU. Bakı, “Bakı Universiteti”, 2012, 20 s.
# Anonim qafiyəli lüğət. Saarbryurken (Almaniya): LAP LAMBERT Academic Publishing, 2015 (rus dilində)
# Azərbaycan orta əsr ərəb mənbələrində. Saarbryurken (Almaniya): LAP LAMBERT Academic Publishing, 2016 (rus dilində)
# Mahmud Kaşğarinin "Divani-lüğətit-türk" əsərində paremiyalar və paremioloji vahidlər. Bakı: Elm və Təhsil, 2021. (rus dilində)

## İstinadlar
Məmməd Əsgərov

**Məmməd Həsən oğlu Əsgərov** () — Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı naziri (1977–1985), Azərbaycan Kommunist Partiyası Şamxor Rayon və Ağcabədi Rayon komitələrinin birinci katibi, Azərbaycan SSR yüngül sənaye nazirinin müavini, Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin əvvəlcə sədrinin birinci müavini, sonra isə sədri, Bərdə Rayon Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri.

## Həyatı
Məmməd Əsgərov 1918-ci ildə Culfa rayonu Yaycı kəndində anadan olub.

Məmməd Əsgərov 1943–1944-cü illərdə Tovuz MTS-in baş aqronomu, 1944–1948-ci illərdə Cəbrayıl MTS-də, 1948–1954-cü illərdə Bərdə MTS-in direktoru olmuşdur. 1954–1958-ci illərdə Bərdə rayonu Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur. 1958-ci ildən Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədrinin birinci müavini vəzifəsini daşımışdır. 1959-cu ildə isə Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri olmuşdur.

1964-cü ildən Ağdaş rayon kolxoz-sovxoz istehsalat idarəsinin rəisi seçilmişdir.

1965–1968-ci illərdə Ağcabədi Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində, 1968–1970-ci illərdə Azərbaycan SSR Yüngül sənaye nazirinin müavini, 1970–1977-ci illərdə Şamxor (Şəmkir) Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1977–1985-ci illərdə, yəni vəfat edənədək Azərbaycan SSR Kənd təsərrüfatı naziri vəzifəsini icra etmişdir.

SSRİ Ali Sovetinin (6-cı çağrış) Azərb. SSR Ali Sovetinin (4–11-ci çağrış) deputatı olmuşdur.

Azərbaycan KP MK-nın üzvü(1960–1983)

Məmməd Əsgərov dövlətə xidmət sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmiş,1968-ci ildə Azərbaycan SSR əməkdar aqronomu fəxri adına layiq görülmüşdür. Daha sonra 4-dəfə "Lenin" ordeni, 2-dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni,"Oktyabr inqilabı" ordeni ən əsası O,1973-cü ildə sovet dövrünün ən yüksək adlarından biri olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Zərnətün

**Zərnətün** - Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun ərazisində XX əsrin 50-ci illərinə qədər mövcud olmuş tarixi kənd.

## Tarixi və tarixi-coğrafi mövqeyi
Naxçıvandan Batabat yaylağına doğru hərəkət edərkən gözəlliklərlə dolu səfalı təbiəti ilə Zərnətün yolun solundan, Hunzirək-Xınzirək kəndi isə yolun sağında qalır. Bu yurd yerlərinin yerləşdiyi mövqe, insanların məskunlaşması üçün əlverişli təbii-coğrafi şərait burada tarixən insanların məskunlaşmasına şərait yaratmışdır. Zərnətün həm də Kolanı türk tayfalarının Naxçıvanda məskunlaşdığı yurd yerlərimizdən biri olmuşdur. 
AMEA-nın müxbir üzvü, mərhum alim Adil Bağırovun yazdığına görə, hətta XIX əsrin ikinci yarısında qonşu kəndlərdən, xüsusilə Biçənəkdən bir sıra ailələr qonşu Zərnətün və Xınzirək kəndlərinə köçmüşdür.

XX əsrin 50-ci illərində 30-35 evdən ibarət olan Zərnətün kəndi uca dağların qoynunda yerləşirdi. Bu kənddən baxanda Batabat gölləri ovuc içi kimi görünür. Kənd ərazisində mövcud olmuş əsas bulaqlar Tamam bulağı, Qaya bulağı, Qamışlı bulağıdır.

XX əsrin 50-ci illərinin sonlarında kənd baxımsız vəziyyətdə qalmış, sonralar Qaqanoviç adına Zərnətün kolxozu Biçənək kəndindəki "Qırmızı Oktyabr" kolxozu ilə birləşdirilmişdir. Bundan sonra isə zərnətünlülər Biçənəyə, Məzrəyəyə, Vayxıraa, hətta Bərdə rayonunun Qaraqoyunlu kəndinə köç etmişlər.

1966-cı ildə  Zərnətün  çayında  baş  verən  dağıdıcı  sel  yeni  tikilmiş  beton  körpünü  dağıtmış  və  onun bütövlükdə Naxçıvançay dərəsinə qədər daşınmışdır.

## Əhalisi
Kənddə əsasən türk tayfaları tarixən məskunlaşmışlar. Kolanılılar, qədimlilər, quluuşağı, paşauşağı elləri bu yurd yerini özlərinə məskən seçmişdilər.
 
## Görkəmli şəxsləri
* Misirxan İsayev - Naxçıvan Muxtar Respublikasında sovet dövründə tanınmış balaban ustası, el sənətkarı 
* İman Quliyev - Naxçıvan Muxtar Respublikasında sovet dövründə tanınmış tulum ifaçısı, el sənətkarı  
* Əbülfəz Muxtaroğlu - tanınmış dialektoloq-alim, şair
*Qaçay Quliyev- Naxçıvan Muxtar Respublikası Daxili İşlər Nazirinin müavini olmuş, polis general-mayoru
*Nizami İsayev- polis mayoru

## İstinadlar

 
## Mənbə
* Kəlbizadə E. Orda bir kənd var. "Şərq qapısı" qəzeti - 20.09.2016-ci il
Çay xərçəngi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsviri
Baş-döş uzunsov-yumurtavari formalıdır. Rostrum nisbətən uzun olub, ucu itidir. Baş-döş zirehində qövsvari şırım aydın görünür, onun qabarıq hissəsi arxaya yönəlmişdir. Həmin şırımdan arxaya 2 dərin olmayan qəlsəmə-ürək şırımları ayrılır. Dişi fərdlərdə ilk 3 cüt ətraflar qısqaclıdır. Birinci cüt ətrafların qısqacı daha iri və kütləlidir.

## Yayılması
Cinsin nümayəndələri bütün dünyada şor və sirin sularda geniş yayılmışdır. Su anbarlarında, çaylarda, göllərdə və nohurlarda yaşaya bilirlər. Suyun təmizliyinə tələbkardırlar. İnsanlar tərəfindən qida kimi istifadə edilirlər. Cinsin Azərbaycan faunasında 4, Naxçıvan Muxtar Respublikası faunasında isə bir növü (Uzunbarmaq çay xərçəngi) yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Pilzov çay xərçəngi
Uzunbarmaq çay xərçəngi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Çay xərçənginin silindrvari baş-döşü 5 baş və 8 döş buğumundan ibarətdir. Ön antenalar 2 qamçılı və bığyanı pulcuqludur. Başın ön hissəsində 2 buğumdan ibarət saplaqlı, fasetli gözlər yerləşir. Rostrum iti ucluqla qurtarır. Döşün 8 heteronom buğumu başla hərəkətsiz birləşib ümumi xitin zirehlə (karapaks) örtülüb baş-döşü əmələ gətirmişdir. Qarın yaxşı inkişaf etmişdir və baş-döşün altına bükülmür. Zireh hamar və ya qırışıqlı, qabarıqlı ola bilər. Çay xərçəngində oynaqlı ətrafların ümumi sayı 19 cütə çatır. Köndələn xətlə 2 hissəyə bölünmüş telsonla birləşmiş uropodlar yaxşı inkişaf etmişdir. Birinci cüt gəzmə ayaqları güclü qısqaclar əmələ gətirmişdir. Digər gəzmə ayaqları bir şaxəlidir. Bütün qəlsəmələr salxım şəkillidir. A.leptodactylus növü üçün kəskin cinsi dimorfizm səciyyəvidir. Erkək fərdlər, bir qayda olaraq, ölçüsünə, kütləsinə və qısqaclarının iriliyinə görə eyni yaşda olan dişiləri xeyli üstələyir. Biologiyası. Xərçəng fərdləri cinsi yetkinliyə 3 yaşında çatır. Mayalanma payız aylarında baş verir. Nəsil verimi aprel-may aylarını əhatə edir. Dişilərdə qarınaltı nahiyədə qarın ayaqlarına yapışdırılmış ziqotaların sayı geniş hüdudda dəyişilir. Polifaq orqanizm olub bitki və heyvan qalıqları ilə qidalanır. Qiymətli əmtəəlik bioloji məhsuldur. Xüsusi təsərrüfatlarda yetişdirilir.	

## Yayılması
Çay xərçəngi cinsinin bütün nümayəndələri Xəzər-liman faunistik kompleksinə mənsubdur. Çay xərçəngi hazırda Avropanın bütün şirin su sututarlarında yayılmışdır. Xərçəng Araz (Naxçıvan) su anbarının balıqlardan sonra ikinci vətəgə əhəmiyyəti daşıyan bioloji məhsuludur. Su anbarı şəraitində populyasiyanın bioloji və ekoloji xüsusiyyətləri ətraflı öyrənilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İzzəddin Türkmani

**İzzəddin Türkmani** — misirəsilli Azərbaycan məşhur sufisi, övliya Xəlvətiyə şeyxi.

## Həyatı
Böyük vəlilərdəndir. Adı, Mahmud bin Mövdud bin Əhməd, künyəsi Əbü’l-Həsən, ləqəbi İzzəddindir.
Soyu, Misir hakimi Aybək Türkmaniyə çatır. Misirdə doğulub. Doğulma tarixi bilinməməkdədir. Hicri
828-ci (1424) ildə Marağada vəfat etdi. Dərgahındakı bağçaya dəfn edildi.

İzzəddinin yetişdirdiyi şeyxlər Ömər Şirvani, İbrahim Qubadi və Sədrəddin Xiyavidir.

## İstinadlar
Sadəddin Əbulqasim Təbrizi

**Sadəddin Mahmud Əbülqasım oğlu Təbrizi** — Azərbaycan da doğulmuş məşhur sufi,övliya 

## Həyatı
XI əsr yazılı abidəsi olan «Qabusnamə»də gənc əxi cavanmərdlərin və sufilərin davranışlarına ayrıca fəsil həsr olunmuşdu. XII əsrdə mütəfəkkir, «kəmala çatmış arif, təriqət mürşidi və gerçəklik rəhbəri» olan Sadəddin Mahmud Əbülqasım oğlu Təbrizi də əxi idi.

## İstinadlar
Əhməd Ərdəbili

**Əhməd Ərdəbili** — Azərbaycan da doğulmuş məşhur sufi, övliya.

## Həyatı
Mövlanə Cəlaləddin Rumi dövründə yaşamış, Konyadakı tanınmış əxi ordeni başçılarından olan Əhməd Ərdəbili də Azərbaycandan idi.

## İstinadlar
GMTA (Böyük beyinlər eyni düşünür)

**GMTA (Böyük beyinlər eyni düşünür)** - GMTA (ing. *Great minds think alike*, ru. *Великие умы мыслят одинаково*) – elektron poçtda, telekonfranslarda və gap-forumlarda qəbul olunmuş abreviatur.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
https://www.internetslang.com/GMTA-meaning-definition.asp
GPF

**GPF (ümumi qoruma xətası)** (ing. *GPF (general protection fault)*, ru. *общее нарушение защиты*) – Windows əməliyyat sistemində: verilmiş proqram tərəfindən ayrılmayan yaddaş sahəsinə prosessor tərəfindən aşkarlanan müraciət xətası. Adətən, proqramda olan yanlışlıq və ya onun düzgün olmayan konfiqurasiyası səbəbindən yaranır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Mərdimazar oyunçu

**Mərdimazar oyunçu** () –  Onlayn oyunlarda udmaq üçün deyil, başqa oyunçuların oyununu qəsdən korlamaq üçün oynayan oyunçu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

* ''Globe and Mail'': "Frontier justice: Can virtual worlds be civilized?"
* "Ready, set, game: Learn how to keep video gaming safe and fun."
* Documented incident of griefing during a virtual interview, see also Anshe Chung
* Research paper on griefing. To view this PDF paper, the host website requires a subscription to the digital library.
* "Feature: The Griefer Within", GamePro.
* "Mutilated Furries, Flying Phalluses: Put the Blame on Griefers", WIRED MAGAZINE: ISSUE 16.02
* "Griefer Madness: Terrorizing Virtual Worlds"
* Can you grief it? - feature article at VideoGamer.com
Guiltware

**Guiltware** — (ingiliscə "guilt" – "günah") günahkarlıq hissi yaradan proqram təminatı. Şərti-pulsuz olan belə proqram istifadəçiyə məhsulun haqqının ödənilməsini xatırladır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Türkiyə futbol çempionlarının siyahısı

**Türkiyə futbol çempionlarının** siyahısı

## Çempionlar
### Türkiyə Futbol Çempionatı (1924–1951)
*([[Türkiyə Futbol Federasiyası|TFF]] tərəfindən sayılmır)*

### Millî Kümə (1937–1950)
*(TFF tərəfindən sayılmır)*

### Federasiya Kuboku (1956–1958)

### Super Liqa (1959'dan beri)

## Çempionluq sayıları

### Super Liqa (1957-ci ildən bəri)

## İstinadlar
Sahil adaları

**Sahil adaları** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən adalar qrupu. Şimal Torpağı arxipelaqının tərkibinə daxildur. Adalar Amba buxtasında Bolşevik adasının yaxınlığında yerləşir.

Adalar qrupu iki adadan ibarətdir: Bolşoy və Malıy. Adalar adasında bir kilometr məsafə vardır. Bolşoy adası (iri ada) cənubda, Malıy (kiçik ada) şimalda yerləşir.

## Xəritə
*Xəritə
İlyas Göçmənin şəkil dəftəri (kitab)

**İlyas Göçmənin şəkil dəftəri** — Səlim Babullaoğlunun şeirlər kitabı.

## Məzmun

Səlim Babullaoğlu türkiyəli fotoqraf İlyas Göçmənin albomundakı 40 şəklin (lap nağıllarda olduğu kimi!) hərəsinə bir şeir yazıb. Bu şeirlər əsla həmin şəkillərə poetik illüstrasiyalar deyil. Şeirlər bir növ şəkillərin davamıdır, kadr arxasında qalan məqamların inikası, obyektivin görə və göstərə bilmədiklərinin ifadəsidir. Vəşeirləri oxuduqdan sonra bu şəkillər tamaşaçı ilə başqa cür "danışır", tamamilə yeni semantik çalarlar qazanır, özgə bir canlılıq kəsb edir…

Qələm dostlarışairin yaradıcılığından bəhs edən məqalələrində Səlimin yazı tərzinin "kinematoqrafik xarakterindən" (yada salaq ki, müasir kino sənətinin əsasında məhz fotoqrafiya dayanmışdır), "sanki ruhun şəklini çəkməsindən" söz açıb. Amma Babullaoğlunun bədii istedadının bu cəhəti ilk dəfə məhz sözügedən silsiləyə daxil olan şeirlərdə bütün tamlığı və parlaqlığı ilə üzə çıxıb…

…Məhz bu tipli əsərlər nəhəng dünya ədəbiyyatı okeanına qovuşmağa gətirib çıxara bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* ATV Kitab

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
Modern insan və Tanrı (Baqir Sədr)

**Modern insan və Tanrı** — Baqir Sədrin fəlsəfi əsəri.

## Məzmun

"Modern insan və Tanrı" kitabı iki fundamental tezisi – Allahın varlığını və həzrət Məhəmmədin peyğəmbərliyini yeni bir üslubla isbatlamağa çalışır. Bu üslub müasir elmlərdəki müddəaları isbatlamaq üçün istifadə edilən və ehtimallar nəzəriyyəsinə əsaslanan induktiv modeldir. Müəllif metodun çətinliyinə baxmayaraq, sadə misallarla mövzunun mənimsənilməsini asanlaşdırmışdır.

Oxucu kitabı mütaliə etdikcə "elm" və "iman"ın öz induktiv məntiqi əsaslarında bir-birilə sıx əlaqəli olduğuna və bu baxımdan, onları bir-birindən ayırmağın mümkünsüzlüyünü dərk edir. Beləliklə, nəticə alır ki, əgər elm qəbul ediləndirsə, onda iman da qəbul edilməlidir, yox, əgər iman inkar olunursa, onda elm də inkar olunmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
Malıy adası (Laptevlər dənizi)

**Malıy adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı, Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisndə yerləşən ada. Şimal Torpağı arxipelaqının bir hissəsi olan Sahil adaları qrupuna daxildir. 
## Yerləşməsi
Bolşevik adasının sahilinə yaxın ərazidə, Amba buxtası daxilində yerləşir. Sahil adalarına dsxil olan Bolşoy adası ondan cənub-şərqdə yerləşir.
## Təsviri
Ovalvari formaya malik cənub-qərbdən şimal-şərqə uzanır. Sahilləri alçaq və düzəndir. Adada gözlə görünən zirvə yoxdur. 
## Xəritə
*Xəritə
Malkolm X (Rəcəb Şəntürk)

**Malkolm X** — Rəcəb Şəntürkün müəllifi olduğu Malkolm Xdan bəhs edən avtobioqrafik əsər.

## Məzmun

Kitab XX əsrin ən yadda qalan simalarından olan Malkolm X-in həyatı və onun insan haqları uğrunda mübarizəsi haqqındadır. Qətiyyətli çıxışları ilə, modern cəmiyyət tərəfindən əzilən, sındırılan, ən adi insani münasibətlərə həsrət qalan qaradərililərin ümid işığına çevrilən və "Başıma ən azı bir qrup insanın yaşayıb təcrübə edə biləcəyi qədər hadisə gəlib" – deyən Malkolm X-in keçdiyi həyat yolunu təsirlənmədən və təəccüb etmədən oxumaq mümkün deyil.

Kitabı oxuduqca bir insanın necə ən çirkin əməllərdən, tüfeyli həyatdan qurtularaq doğru prinsiplərə yiyələnib və bu prinsiplər uğrunda canından belə keçəcək səviyyədə mübarizə aparıb dünyada iz qoyan bir şəxsə çevrildiyinin şahidi olacaqsınız.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Malkolm X

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
Görüntü simvolu

**Görüntü simvolu** () — özünə oxşar simvollarla kombinasiyada çox sadə qrafik görüntülər verə bilən simvol.

ASCII 95 simvol:

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, Bakı nəşriyyatı, 996 s.
Xəstəxanada görüş (Aminə Sədr)

**Xəstəxanada görüş** — Aminə Sədrin povesti.

## Məzmun

Müsəlman dünyasında parlaq imza sahibi olan yazıçının sizə təqdim edilən "Xəstəxanada görüş" povestində o, cəmiyyətin və ümmətin möhtəşəm ilahi konsepsiya vasitəsilə ali insani dəyərlərə yiyələnməsinin necəliyi barədə düşünür və yazır. Povestdə bir çox elmi-fəlsəfi problemlərə anlaşıqlı və səlis üslubda aydınlıq gətirilir; silsiləvi dialoq şəklində materialist fəlsəfi məktəblərinin irəli sürdüyü prinsiplər müzakirə edilərək bu baxışların yetərsizliyi, insanı ali dəyərlərə çatdırmaq potensialına malik olmadığı sübuta yetirilir. Kitab öz orijinallıq, dərinlik və mənəvi dəyərlərin önə çəkilməsi ilə diqqət çəkir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* parlaqimzalar.az
Evlilərin kitabı (Yusif Qulami)

**Evlilərin kitabı** — Yusif Qulaminin sosioloji-əxlaqi əsəri.

## Məzmun

Qadın-kişi məsələləri üzrə mütəxəssis və psixoloq Dr. Yusif Qulaminin 14 illik araşdırma, rəy sorğusu və konsultasiya nəticəsində yazdığı bu kitab əksər evlilərin qarşılaşdığı, lakin həya hissinin və ya məlumat azlığının bu barədə kiminləsə danışmaq icazəsi vermədiyi məsələləri əhatə edir. Kitabda qadınlarda cinsi istəksizlik probleminin psixoloji amilləri və onun müalicəsi, ər-arvad arasındakı cinsi məsələlərə münasibətdə yanlış təsəvvürlərin araşdırılması, seksual həzzin düzgün təmin edilməsi yolları və s. kimi məsələlərə aydınlıq gətirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* parlaqimzalar.az
* Evlilərin kitabı (Annotasiya) 
* Goodreadsdə Evlilərin Kitabı
* Tezliklə 2-ci nəşr
Qadın kişi münasibətləri (Yusif Qulami)

**Qadın kişi münasibətləri** — Yusif Qulaminin qadın-kişi münasibətlərindən bəhs edən psixoloji-əxlaqi əsəri.

## Məzmun

Qadın-kişi mövzuları üzrə mütəxəssis psixoloq və bu sahə üzrə bir çox dəyərli araşdırmaların müəllifi olan Yusif Qulaminin bu kitabında elmi və psixoloji aspektdən qadın-kişi münasibətləri təhlil olunur. Belə ki, kitabda cinsi meyil və cinsi əxlaq nəzəriyyələri, sevgi, ailə münasibətləri, evlilikdən sonra yaranan problemlər və onun səbəbləri, cəmiyyətin fəsada sürüklənməsinin əsas səbəblərindən olan açıq-saçıq geyim mövzuları araşdırılır, örtünmə və bu məsələlər haqqında geniş psixoloji təhlillər aparılır, bir çox yeni fikirlər irəli sürülür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* parlaqimzalar.az
* Goodreadsdə Qadın-kişi münasibətləri (elmi və psixoloji aspektdən)
* Qadın-kişi münasibətləri (Annotasiya) 
* Qadın Kişi Münasibətləri
Bılıktax Arıta

**Bılıktax Arıta** — Yakut dilindən tərcümədə lilli ada mənasını verir. Laptevlər dənizinin Olenok körfəzi ərazisində yerləşən kiçik ada. İnzibati cəhətdən Yakutiyanın Bulunski rayonu ərazisində yerləşir.

Olenok çayının deltasında, materikdən 2,4&nbsp;km aralıda yerləşir. Bıtıktax-Tyebyoleqe, Tiqyan-Tyebyoleqe qolları ilə əhatələnmişdir. Ada güclü şəkildə bataqlıqlaşmışdır. Ən hündür nöqtəsi 4 metrdir.

## İstinadlar
Boldyor-Arıta

**Boldyor-Arıta** — Olenyok körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında yerləşir.
Şərqində *Boldyor-Tyebyoleqe* cənubunda isə *Kubalax-Uesya* qolları onun sahillərini yuyur. Qərbində Ot-Arı adası yerləşir.

Ada uzunsov formaya malikdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanmışdır. Ada bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. Burada 8 kiçik göl vardır.

## Xəritə
* Xəritə
Lodi döyüşü

**Lodi döyüşü** — 1796-cı il 10 Mayda baş vermişdir. Avstriyalı general Beaulieu Napoleona qarşı Fombio döyüşündə aldığı məğlubiyyətdən sonra Beaulieu məğlub olaraq ordusunu Ada çayının gerisinə çəkdi. Beaulieu geri çəkilməni sürətləndirmək üçün Lodidə General-Mayor Vukassovich idarəsində təxminən 10.000 nəfər qoyaraq irəlilədi. Napoleonun ordusu 10 Mayda Lodiyə çatıb çayın sol sahilini düşməndən təmizlədi. Napoleonun əsas ordusu Lodiyə çatana qədər fransız topçuları avstriyalıların körpüyü dağıtmamaqları üçün qarşı sahilə dayanmadan atəş açırdılar. Elə bu vaxt Napoleon şəxsən toplardan birinin başına keçib əsgər kimi döyüşdü. Bu fransız əsgərlərinin döyüş ruhunu artırdı. Axşamüstü əsas ordu Lodiyə çatdı. Napoleon dərhal əsgərlərə körpünü keçmələri əmrini verdi. Axşama yaxın şəhər ələ keçirildi. Döyüşün nəticəsində fransızların 1.000 nəfər itkisinə qarşı avstriyalılar 5.000-dən çox itki verdi və fransızların İtaliyadakı mövqeyi möhkəmləndi. Lodi döyüşü Fransaya qarşı qurulan birinci koalisya müharibəsinin ən yaddaqalan döyüşlərindən biridir.

## İstinadlar

* Bonaparte's blitzkrieg in Italy 1796, Dego and Lodi
* Photos of sites of the 1796 campaign
* Paintings of battles of the 1796 campaign
Boris-Arıta

**Boris-Arıta** — Olenyok körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında yerləşir.
Şimalında *Kutun-Tyebyoleqe* cənubunda isə *Canqılax-Tyebyoleqe* qolları onun sahillərini yuyur. Şərqində Boris-Byolkyoyo adası yerləşir.

Ada uzunsov formaya malikdir. Şimal-şərqdən cənub-qərbə uzanmışdır. Maksimal hündürlüyü 3 metrdir. Ada bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. Elədə böyük olmayan göllərə sahibdir.

## Xəritə
* Xəritə
Oinniqes-Arı

**Oinniqes-Arı** —  Olenok körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.  
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında yerləşir. 
Cənubdan *Kuqun-Tyebyoleqe* qolu onun sahillərini yuyur. Qərbində Kasyan-Arıta, şərqində isə Uybakan-Pastax-Arıta adaları yerləşir.

Ada uzunsov formaya malikdir. Şimaldan cənububa doğru uzanmışdır. Ada bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. Elədə böyük olmayan göllərə sahibdir. Şimal-qərbi qumluqdur. 
## Xəritə
*Xəritə
Yusif Məmmədov (əmək qəhrəmanı)

**Yusif Şıxməmməd oğlu Məmmədov** (1896—10 iyun 1983) — üzümçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyatı
Yusif Şıxməmməd oğlu Məmmədov 1896-cı ildə İrəvan quberniyasının Naxçıvan qəzasının (indiki Culfa rayonu) Göydərə kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1935-ci ildə Voroşilov adına (sonra C.Cabbarlı adına) sovxozda başlamış, 1971-ci ilə qədər burada fəhlə işləmişdir. 1948-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 21 iyul 1949-cu il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. Yusif Məmmədov 10 iyun 1983-cü ildə Culfa rayonunda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Andras Ksonka

**Andras Ksonka** () — Macarıstan Nemzeti Baynoksaq təmsilçilərindən olan *Ferentsvaroş* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Macarıstanlı futbolçu.

## Klub karyerası

### Ferentsvaroş
Ksonka Ferentsvaroş akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Ksonka öz peşəkar karyerasında debütünü 17 may 2017-ci ildə *Budafoki* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 46-cı dəqiqədə Roland Varqanı əvəz etmişdir. Maqyar Kubokunun final görüşündə Feretsvaroş rəqibinə 4-2 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Milli karyerası
2017-ci ildə Ksonka Macarıstanın gənclərdən ibarət milli komandası ilə Xorvatiyada keçirilən UEFA Avropa U-17 Çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə Ksonka Fransa, Şotlandiya, Farer adaları və Türkiyə milli komandalarına qarşı oyunlarda meydana çıxmışdır.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Macarıstan Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Kasyan-Bettimete

**Kasyan-Bettimete** — Olenok körfəzində yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında yerləşir. Qərbində Xobuox-Arıta adası yerləşir.
Ada uzunsov formaya malikdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanmışdır. Üzəri qumla örtülüdür. Kiçik göllərə sahibdir.

## Xəritə
* Xəritə
Kyuryur-Arı

**Kyuryur-Arı** — Olenok körfəzində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında yerləşir. Qərbində Xobuox-Arıta adası yerləşir. Tonqolax-Byelkyeye (şimal-qərb) və Xarıtka-Byelkyeye (cənub-şərq) adaları arasında yerləşir. Maksimal hündürlüyü 1 metr təşkil edir.
Ada oval formaya malikdir. Üzəri bataqlıqlaşmışdır. 2 elə də böyük olmayan gölə sahibdir.

## Xəritə
* Xəritə
Andras Vinkler

**Andras Vinkler** (9 noyabr 2000-ci ildə Budapeştdə anadan olub) — Macarıstan Nemzeti Baynoksaq təmsilçilərindən olan *Haladas* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Macarıstanlı futbolçu.

## Klub karyerası

### Haladas
Vinkler Haladas akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Vinkler öz peşəkar karyerasında debütünü 29 aprel 2017-ci ildə *Paksi* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 84-cü dəqiqədə Peter Halmoşini əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Haladas liqa görüşündə rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Macarıstan Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Oqonnyor-Arıta

**Oqonnyor-Arıta** —  Oqonnyor-Belkyoydere adalar qrupuna daxil olan və yaşayışı olmayan ada.  İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.  
Ada körfəzin mərkəzində, Olenok çayının deltasında, Oqonnyor-Kubata körfəzində yerləşir. Cənub sahillərini Ulaxan-Ues qolu yuyur. adası Qonşu adalar: şərqdə — Ulaxan-Arı, cənubda — Oçuqquy-Arı, qərbdə — Oçuqquy-Eppet-Arıta və Alaxan-Eppet-Arıta, şimalda Şved-Mayaktax-Arıta və İlin-Qolub-Tyoryer-Arıta.

Adada 14 elə də böyük olmayan ada vardır.
## Xəritə
*Xəritə
Ulaxan-Arı

**Ulaxan-Arı** (saxa dilindən tərcümədə "Böyük ada" mənasını verir) —  Oqonnyor-Belkyoydere adalar qrupuna daxil olan və yaşayışı olmayan ada. İnzinati cəhətdən Yakutiya ərazisinə daxildir.  
Ada Olenok çayının deltasında, Oqonnyor-Kubata körfəzində yerləşir. Qərb sahillərini Ulaxan-Ues, şərq sahillərini isə Kubalax-Uesya qolu yuyur. Qonşu adalar: şərqdə — Kyersese-Arıta, qərbdə — Oçuqquy-Arı və Oqonnyor-Arıta, şimalda — Ot-Arı və Boldyor-Arıta. Ən hündür nöqtədi 4 metrdir. Şimalında isə 3 metrlik yüksəklik vardır.
Adada elə də böyük olmayan Ulaxan-Arı-Kyuele gölü vardır.
## Xəritə
*Xəritə
## İstinadlar
Ulaxan-Arı-Kyuele

**Ulaxan-Arı-Kyuele** — Oqonnyor-Belkyoydere adalar qrupuna daxil olan və yaşayışı olmayan Ulaxan-Arı adasında yerləşən ən böyük göl. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir.  
Ulaxan-Arı Olenok çayının deltasında, Oqonnyor-Kubata körfəzində yerləşir. Qərb sahillərini Ulaxan-Ues, şərq sahillərini isə Kubalax-Uesya qolu yuyur. Gölün maksimal dərinliyi 4 metri keçmir.
Ulaxan-Arı-Kyuele və adanın digər göllərində balıq ovuna icazə verilir
## İstinadlar
İrina Karavayeva

**İrina Vladimirovna Karavayeva** () — Rusiyanı təmsil edən batut gimnastı. İrina Karavayeva, 2000, 2004 və 2008-ci illərdə Rusiyanı Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. 2000 Sidney Olimpiadasında qızıl medal qazanan İrina Karavayeva, həm də Dünya Çempionatlarında 12 qızıl, 6 gümüş və 1 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası
### 2000 Sidney Olimpiadası
İrina Karavayeva, 2000-ci ildə Rusiya bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Karavayeva, 38.90 xal topladı və 8 idmançı sırasında 1-ci yeri tutaraq Olimpiya çempionu oldu.

### 2004 Afina Olimpiadası
İrina Karavayeva növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Karavayeva, 39.90 xal topladı və 16 idmançı sırasında 15-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

### 2008 Pekin Olimpiadası
İrina Karavayeva sonuncu, üçüncü dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2008-ci ildə Çinin Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların finalında Karavayeva, 36.20 xal topladı və 8 idmançı sırasında 5-ci yeri tutdu.

## İstinadlar
Eppet-Belkey

**Eppet-Belkey** — Oqonnyor-Belkyoydere adalar qrupuna daxil olan və yaşayışı olmayan qumlu ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir.
Ada Olenok çayının deltasında, Oqonnyor-Kubata körfəzində yerləşir. Şimaldan Olenok körfəzi, cənubdan Ulaxan-Ues qolu onun sahillərini yuyur. Qonşu adalar: qərbdən — Oççuquy-Eppet-Arıta, cənubdan Oqonnyor-Arıta, cənub-şərqdən Şved-Mayaktax-Arıta. Ən hündür nöqtədi 2 metrdir.

## Xəritə
* Xəritə
Con Çarlz Polani

**Con Çarlz Polani** () — Kanada kimyaçısı, Nobel üzrə mükafata layiq görülmüşdür.

## Həyatı
Con Çarlz Polani 1929-cu ilin yanvarın 23-də Berlində (Almaniya) anadan olmuşdur. 1949-cu ildə Mançester Universitetini bitirmişdir. 1952-ci  ildə fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. O, məşhur kimyaçı Maykl Polaninin oğludur. 1933-cü ildə ailəsi Almaniyadan İngiltərəyə, Mançesterə köçmüşdür.

1952-1954-cü illərdə Ottavada Kanada Dövlət elmi-tədqiqat şurasında  işləmişdir. Eyni zamanda Herxard Xerşberqin (1971-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür) laboratoriyasında işləmiş, burada yod molekulunda titrəyişli və fırlanma həyəcanlanmasını yoxlamaq üçün spektroskopik qurğu yığmışdır. 1954-1956-cı illərdə Prinston Universitetində təcrübə keçmişdir. 1956-cı ildə Toronto Universitetində müəllimliyə başlamış, 1962-ci ildə professor seçilmişdir.

Əsas elmi işləri kimyəvi kinetikaya aiddir. 1960-1970-ci illərdə elementar kimyəvi proseslərin dinamikası sahəsində yeni istiqaməti inkişaf etdirmişdir.

Qeyd edək ki, elementar kimyəvi proseslərin dinamikası sahəsində işlərin əsasını onun atası XX əsrin 30-cu illərində və D.R. Herşbax 60-cı illərdə qoymuşdu.

Con Polani reaksiya məhsullarının  energetik vəziyyətlərini ayrı-ayrı molekul ların olduqca zəif infraqırmızı şüalanması hesabına müəyyən etmək üsulunu işləyib hazırlamışdır. Aktivasiya səddini keçərkən reagentlərin energetik ehtiyatlarının müxtəlif rolunu müəyyən etmişdir.

Polani 1986-cı ildə “Kimyəvi elementar proseslərin dinamikası” üzrə işlərinə görə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Oqonnyor-Kubata

**Oqonnyor-Kubata** — Laptevlər dənizinə daxil olan Olenok körfəzinə daxildir. Olenok çayının deltasında meydana gəlmişdir.
## Xəritə
*Xəritə
Dadli Robert Herşbax

**Dadli Robert Herşbax** () — ABŞ kimyaçısı, Kimya üzrə "Nobel" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Amerika kimyaçısı Herşbax 1932-ci ilin iyunun 18-də Kaliforniya ştatında San Xosedə doğulmuşdur. Stanford Universitetini 1954-cü ildə bitirmiş, 1958-ci ildə Harvard Universitetində fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır.

1958–1963-cü illərdə Kaliforniya Universitetində işləmişdir. 1963-cü ildən Harvard Universitetinin professorudur.

Əsas işləri fiziki kimyaya aiddir. Kimyəvi reaksiyaların sürətini və mexanizmini müfəssəl öyrənmək məqsədilə 1961-ci ildə bir elementar fiziki-kimyəvi prosesi digərindən ayırmaq məsələsini həll etmişdir. Bunun üçün reaksiyaya girən hissəciklərin – atomların və ya molekulların təcrid olunmuş, cüt toqquşmaları üçün şərait yaratmışdır. Bu halda əvvəlki və sonrakı toqquşmaların bu verilən elementar reaksiya aktına təsiri olmur. Reaksiyaya girən hissəciklərin dəstələrinin toqquşması üsulu ilə belə şərait yaratmaq mümkün olmuşdur. 1960–1970-ci illərdə bir başa elementar proseslər adlanan ("qopma", "rikoşet" (səkdirmə) və aralıq mexanizmləri), prinsipcə üç yeni mexanizmi kəşf etmişdir.

Bu hallarda uzun və ya qısamüddət yaşayan aktivləşdirilmiş aralıq komplekslər yaranmır (kimyəvi reaksiyaların mütləq sürəti nəzəriyyəsinə görə yaranmalı idi).

Elementar kimyəvi prosesləri öyrənərkən bütün eksperimentləri qələvi metalların atomlarının iştirakı ilə obyektlər üzərində aparmışdır. Bu da səpələnmiş hissəciklərin o vaxtkı detektorlarının fiziki qüsurları ilə əlaqədar idi.

1967-ci ildə Li Yan ilə birlikdə kəsişən molekulyar dəstələr üsulunu işləyib hazırlamışdır.

1986-cı ildə Li Yan və Con Çarlz Polani ilə birlikdə "Kimyəvi elementar proseslərin dinamikası üzrə işlərinə görə" Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Məşhur "Simpsonlar" multserialda "Dəhşətlər evi 14" epizodunda Herşbax fizika üzrə Nobel mükafatının professor Frinkə təqdim edilməsini səsləndirmidir.

## İstinadlar
Jan-Mari Len

**Jan-Mari Len** () — fransız fiziki, supramolekulyar kimyanın banisi, kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı.

## Həyatı
Fransız kimyaçısı **Len** 1939-cu ilin sentyabrın 30-da Rosemdə anadan olmuşdur. 1960-cı ildə Strasburq Universitetini  bitirmişdir. 1960-cı ildə Fransanın Milli elmi tədqiqatlar mərkəzində işləmişdir. 1963-1964-cü illərdə R.B. Vudvordun laboratoriyasında (Harvard Universitetində) təcrübə keçmişdir. 1963-1979-cu illərdə Strasburq Universitetində (1970-ci ildən professor), 1979-cu ildən Kollec de Fransda professor işləyir.

Əsas elmi tədqiqat istiqaməti üzvi sintez və kompleks birləşmələr kimyasıdır. 1962 1967-ci illərdə Ç.C. Pedersen tərəfindən başlamış tədqiqatları  genişləndirmişdir.

1970-ci ildə NMR və pH-metriya  üsulları ilə bisiklik amino-kraun efirlərini öyrənmiş, sübut etmişdir ki, onlar monosiklik kraun efirlərinə nəzərən iki tərtib daha çox kompleks əmələ gətirmək qabiliyyətinə malikdir. 1972-1978-ci illərlə supermolekul adlanan Kraun efirləri komplekslərinin təkcə kationlarla yox, həmçinin anionlarla və neytral molekullarla əmələ gəlməsində  həndəsi  və energetik komplementarlığının əhəmiyyətli qanunauyğunluq olduğunu  müəyyən etmişdir. Kraun efirlərinin onlarla əlaqələnən substrata münasibətdə katalitik rolunu göstərmiş, onları fermentativ sistemlərə bənzətmişdir.

1980-ci ildə ilk dəfə olaraq polimakrotsiklik kraun-sistemlərin ümumi sintezi üsulunu işləyib hazırlamışdır. Bu üsul  həm də metal üzvi xarakterli kraun-sistemlərin sintezinə  də aiddir. Proto-ATFaza və protokinaz göstərən kraunsistemlər almışdır.

1987-ci ildə *“Yüksək seçicilikli struktur-spesifik qarşılıqlı təsirli molekulların tədqiqi və istifadəsinə görə”* **Nobel mükafatına** layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Maykl Bond

**Maykl Bond**(, 13 yanvar 1926 – 27 iyun 2017)—ingilis yazıçısı, ssenaristi.

## Həyatı
Maykl Bond 13 yanvar 1926-cı ildə Böyük Britaniyanın cənub-şərqində, Nyuberidə, Berkşir qəsəbəsində anadan olmuşdur. "Ayı balası Paddinqton" haqqında məşhur kitablar seriyasının müəllifidir.

M. Bond 1945-ci ildə yazıçılığa başlayır. 1958-ci ildə artıq bir çox pyeslərin və hekayələrin müəllifi olan yazıçı, Paddinqton haqqında ilk hekayəsini nəşr etdirir. BBC-də çalışan M. Bond 1965-ci ildə artıq bu balaca ayı haqqında hekayələr seriyasını dərc etdirir. Bundan sonra radiodan işdən çıxan yazıçı özünü bütünlüklə yaradıcılığa həsr edir. Yazıçı 1997-ci ildə Britaniya imperiyası ordeni ilə təltif edilmişdir. Hal-hazırda Londonda yaşayır. 2007-ci ildə Redinq universitetinin ədəbiyyat üzrə doktoru seçilmişdir.

### Başqa əsərləri
* 1966 — Here Comes Thursday
* 1968 — Thursday Rides Again
* 1969 — Thursday Ahoy!
* 1971 — Thursday in Paris
* 1971 — Michael Bond's Book of Bears (Editor)
* 1972 — The Day the Animals Went on Strike
* 1975 — Windmill
* 1975 — How to Make Flying Things (nonfiction)
* 1975 — Mr. Cram's Magic Bubbles
* 1980 — Picnic on the River
* 1980 — J. D. Polson and the Liberty Head Dime
* 1981 — J. D. Polson and the Dillogate Affair
* 1983 — The Caravan Puppets
* 1986 — (With Paul Parnes) Oliver the Greedy Elephant
* 1987 — (And photographer) The Pleasures of Paris (guidebook)
* 1988 — A Mouse Called Thursday (omnibus)
* 1992 — A Day by the Sea
* 1992 — Something Nasty in the Kitchen
* 1996 — Bears and Forebears: A Life So Far (autobiography)

## Həmçinin bax
* Paddinqton Ayısı

## Xarici keçidlər