open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şamil Əfəndiyev

**Şamil Əfəndiyev** (13 oktyabr 1972) — 1994-cü ildə Rusiyanı, 1997–2000-ci illərdə isə Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi.

## Karyerası
Şamil Əfəndiyev 1994-cü ildə Rusiya Çempionatında mübarizə apardı və turniri gümüş medalla başa vurdu. 1997-ci ildən Azərbaycan yığmasının heyətində çıxış edən Şamil Əfəndiyev 1997-ci ildə Rusiyada Dünya Çempionatını 7-ci, 1998-ci ildə İranda Dünya Çempionatını isə 11-ci pillədə başa vurdu.

1998-ci ildə Belarusda Avropa Çempionatında 8-ci pillənin sahibi olan Şamil Əfəndiyev 2000-ci ildə Budapeşt şəhərində (Macarıstan) baş tutan Avropa Çempionatı zamanı bürünc medal uğrunda görüşdə məğlub oldu və turniri dördüncü pillədə başa vurdu.

Şamil Əfəndiyev Azərbaycanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində (Avstraliya) baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. -63 Kq. turnirində çıxış edən Şamil Əfəndiyev qrup mərhələsinin birinci görüşündə Slovakiya nümayəndəsi Stefan Fernya ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Şamil Əfəndiyev rəqibi üzərində 6:1 hesabı ilə qələbə qazandı. Qrup mərhələsinin növbəti görüşündə onun rəqibi Yeni Zelandiya nümayəndəsi Musa İlhan oldu. Bu görüşdə də Şamil Əfəndiyev rəqibi üzərində qələbə qazandı (10:0). Qrup mərhələsinin üçüncü turu isə həlledici oldu. Bu görüşdə Şamil Əfəndiyev son olimpiadanın finalçısı Cənubi Koreya nümayəndəsi Yan Ya-Su ilə üz-üzə gəldi. Həm Əfəndiyev, həm də Ya-Su bütün görüşlərində qalib gəlmişdi və sırf bu görüşün qalibi olimpiadanın yarım-final mərhələsinə vəsiqə qazanacaqdı. Həmin görüşdə Şamil Əfəndiyev rəqibinə 1:6 hesabı ilə məğlub oldu və mübarizəsini qrup mərhələsində dayandıraraq olimpiadanı yeddinci pillədə başa vurdu. 2000-ci ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Rəcəb Əşhəbəliyev

**Rəcəb Əşhəbəliyev** () — Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi.

## Karyerası
Rəcəb Əşhəbəliyev 1998-ci ildə Türkiyədə baş tutan Dünya Çempionatını, həmçinin 1999-cu ildə Macarıstanda baş tutan Avropa Çempionatını dördüncü pillədə başa vurdu.

Rəcəb Əşhəbəliyev Azərbaycanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində (Avstraliya) baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. 130 Kq. turnirində çıxış edən Rəcəb Əşhəbəliyev qrup mərhələsinin birinci görüşündə Ukrayna nümayəndəsi Merab Vəliyev ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Rəcəb Əşhəbəliyev rəqibi üzərində vaxtından əvvəl təmiz qələbə qazandı. Qrup mərhələsinin növbəti görüşündə isə onun rəqibi Birləşmiş Ştatlar nümayəndəsi Keri Koy oldu. Həm Əşhəbəliyev, həm də Koy qrup mərhələsində bir dəfə qələbə qazanmaışdı və bu görüş həlledici idi. Həmin görüşdə Rəcəb Əşhəbəliyev rəqibinə 0:10 hesabı ilə məğlub oldu və mübarizəsini qrup mərhələsində dayandırdı. Ümumi nəticədə Rəcəb Əşhəbəliyev olimpiadanı doqquzuncu pillədə başa vurdu.

## Nəticələri

## İstinadlar
515 Haşimi

**515 Haşimi** ( ; ) — Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş qısaömürlü ərəb milliyətçi dəstəsi.

## Simvolizm
"515" rəqəmi haşimi olan Hüseyn ibn Əlinin Osmanlı imperiyasına qarşı rəhbərlik etdiyi ərəb üsyanının simvoludur. 515 rəqəmi daha sonra ərəb milliyətçilərinin simvolu olmuşdur.

## Tarixi
2022-ci ilin yanvarında Türkiyədə türklər və suriyalılar arasında gərginlik yüksək həddə çatmışdı. Bu dövrdə Adananın Seyhan rayonunda özlərini "515 Haşimi" adlandıran, Suriyadan olduqları təsdiqlənən bir qrup ərəbin əllərində dönər bıçaqları və çubuqlar ilə küçədə piyada, həmçinin şüşələrində "515 Haşimi" yazısı olan avtomobillər ilə hərəkət etməsi qeydə alınmışdır. Videonun yayılmasından sonra Baş Təhlükəsizlik İdarəsi videoda müşahidə olunan şəxslərin kimliyini müəyyən etmək üçün araşdırmalara başlamış və tezliklə dəstə üzvləri olduğu iddia edilən bütün şəxsləri həbs etmişdir. Odur ki, 20 nəfər həbs edilmiş, onlardan 19-u Suriyaya deportasiya olunmuşdur. Üzvlər müxtəlif ərəb qəbilələrinə mənsub suriyalı gənclər idi.

## İstinadlar
Bidri (qəbilə)

**Bidri** () — əsasən Türkiyədə Qozluq və Sasonda yaşayan ərəb qəbiləsi.

## Dili
Qəbilənin danışdığı ərəb dialekti Türkiyənin Şanlıurfa, Mardin və Hatay vilayətlərində, eləcə də ərəb dünyasında danışılanlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir və başa düşülən deyil.

## Tarixi
Regionda yaşayan ərəblər ermənilər ilə birgə yaşasalar da, sonda bir neçə tayfa istisna olmaqla, əksəriyyəti ermənilərin qırğınında iştirak etmişdilər.

## Alt qəbilələr
Bidri bir neçə alt qəbilədən ibarətdir:

* Zəkəri
* Musi
* Sarmi
* Cəlali
* Xəzali
* Bədəri (Bidri)
* Şiqo

## İstinadlar
Xaqani İsmayılov

**Xaqani İsmayılov** () — Rusiyalı ağır atlet, ağır atletika üzrə Rusiya çempionatının ikiqat qalibi. O, 62 kq çəki dərəcəsində çıxış edib. Rusiyanın idman ustası. Milliyyətinə görə — azərbaycanlı.

## Bioqrafiya
2009-cu ilin avqustunda Nalçikdə keçirilən Rusiya çempionatında Anton Dudinə uduzaraq gümüş mükafatçı olur. 2014-cü ilin aprelində Volqoqradda Cənub Federal Dairəsi və Şimali Qafqaz Federal Dairəsinin birinciliyinin qalibi olmuşdur. 2014-cü ilin avqustunda Qroznıda keçirilən Rusiya çempionatında Pavel Suxanova uduzaraq gümüş mükafatçı olmuşdur. 2017-ci ilin aprel ayında Babayurdda Dağıstan çempionu adına layiq görülür. 2017-ci ilin iyununda Rostov-na-Donuda ikiqat olimpiya çempionu Vasili Alekseyevin xatirəsinə həsr olunan Cənub Federal və Şimali Qafqaz Federal Dairəsinin çempionluğunu qazanır.

## İdman nəticələri
* Ağır Atletika üzrə Rusiya Çempionatı 2009–2 (115 + 143 = 258);
* Ağır Atletika üzrə Rusiya Çempionatı 2014–2 (118 + 153 = 271).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Göygöl (Culfa)

**Göygöl** — Azərbaycanın Culfa rayonu ərazisində göl.

Göl Zəngəzur silsiləsinin cənub yamacında, təqribən 3000 m. hündürlükdə yerləşir. Şirin sulu, axarlı kiçik göldür. Hər tərəfdən dağlarla əhatə olunmuşdur. Yalnız qərb hissəsindəki dar çıxış yolundan Gilançayın sol qolu Sağarsuçayı başlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Göygöl (Gədəbəy)

**Göygöl** — Azərbaycanın Gədəbəy rayonu ərazisində göl. Şirinsulu, axarlı göl. Şəmkir çayının yuxarı axınındadır. Meşəlik sahədə olduğuna və suyu göyümtül rəngə çaldığına görə belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alman mediatizasiyası

**Alman mediatizasiyası** () — 1802–1814-cü illərdə Almaniyada və ətraf bölgədə çoxlu sayda Müqəddəs Roma imperiyası mülklərinin kütləvi mediatizasiyası və dünyəviləşdirilməsi yolu ilə baş verən əsas yenidənqurma layihəsi. Müqəddəs Roma imperiyasının əksər teokratik knyazlıqları, azad imperiya şəhərləri, dünyəvi knyazlıqlar və digər kiçik özünü idarə edən qurumları müstəqil statuslarını itirərək, qalan dövlətlərin tərkibinə daxil oldular. Mediatizasiya prosesinin sonunda alman dövlətlərinin sayı təxminən 300-dən cəmi 39-a endirildi.

Alman dövlətlərinin kütləvi mediatizasiyası və dünyəviləşdirilməsi almanların təşəbbüsü ilə deyildi. İnqilabçı Fransa və Napoleonun amansız hərbi və diplomatik təzyiqinə məruz qalaraq başlanan bu proses 1945-ci ilə qədər Almaniya tarixində əmlak və ərazilərin ən geniş şəkildə yenidən bölüşdürülməsini təşkil etdi.

## İstinadlar
Xosrov Həsənzadə

**Xosrov Həsənzadə ([[Fars dili|farsca]]:خسرو حسن‌زاده)** () — Azərbaycan əsilli iranlı rəssam.

## Həyatı
Xosrov Həsənzadə 1963-cü ildə Tehranda azərbaycanlı fəhlə ailəsində dünyaya gəlib.

## Seçilmiş əsərləri
* *Early Paintings,* series, 1988–1998
* *Mother,* pastel on paper, series, 1988
* *Do I Have to Sign,* oil on canvas, 180 × 120 cm, 1999
* *Ashoura* installation (collaboration with Sadegh Tirakhan), exhibited at TMOCA, Summer, 2001
* *Terrorist,* a four piece series, 2004
* *Ya Mi Modal,* silkscreen and oil on paper, 200 × 200 cm, 2008
* *Ready to Order,* mixed media, 215 × 135 × 28 cm, 2009
* *Dome* mosaic, ceramic plate, 2010
* *Remember,* mixed media on ceramic tile, 2010

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşkın Olayım

"**Aşkın Olayım**" — Türkiyə müğənnisi Simgənin 2018-ci ildə çıxan *[[Ben Bazen]]* albomundan bir mahnı. Albomun üçüncü klipi olaraq buraxıldı. Murad Cokerin prodüserliyi ilə çəkilən klipdə müğənnini portuqaliyalı model Markos Santos müşayiət etdi. *[[Habertürk (qəzet)|Habertürk]]* qəzetinin köşə yazarı Oben Budak albomda iki versiyası olan mahnının Onurr versiyasında klipinin çəkilməsini "Simgənin yenisini sınamaq cəsarəti" nəticəsində baş verdiyini yazdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aşkın Olayım — YouTube
* Aşkın Olayım — Spotify
* Aşkın Olayım — Deezer
* Aşkın Olayım — Apple Music
Elnur Aslanov (güləşçi)

**Elnur Aslanov** () — Azərbaycan sərbəst güləşçisi.

## Karyerası
Elnur Aslanov 2000-ci ildə yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatını 18-ci, 2001-ci ildə isə gənclər arasında Dünya Çempionatını 17-ci pillədə başa vurdu.

2002-ci ildə Tirana şəhərində (Albaniya) baş tutan gənclər arasında Avropa Çempionatının gmüş medalına sahib olan Elnur Aslanov 2003-cü ildə Dünya Çempionatını 8-ci pillədə başa vurdu.

Elnur Aslanov Azərbaycanı 2004-cü ildə Afina şəhərində (Yunanıstan) baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Elnur Aslanov qrup mərhələsində əvvəl Tacikistan nümayəndəsi Yusub Abdusalomova 4:8, sonra isə olimpiya çempionu Kanada nümayəndəsi Daniel İqaliya 1:8 hesabları ilə məğlub oldu və Afina Olimpiadasında mübarizəsini başa vurdu.

Olimpiadadan sonra Elnur Aslanov 2006-cı ildə Avropa Çempionatını 20-ci, Dünya Çempionatını 30-cu, Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini isə yeddinci pillədə başa vurduqdan sonra elə həmin ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Naxçıvanda parlament seçkiləri (2020)

**Naxçıvanda parlament seçkiləri (2020)** — 9 fevral 2020-ci il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinə keçirilmiş növbədənkənar seçkilər.

## Zəmin
V çağırış Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi özünü buraxma qərarı aldıqdan sonra Azərbaycan Prezidenti parlamenti buraxaraq növbədənkənar parlament seçkiləri elan etmişdir. Bu qərarın ardınca Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbov da Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2019-cu il 5 dekabr tarixli Sərəncamına uyğun olaraq və Naxçıvan Muxtar Respublikası Konstitusiyasının 5-ci maddəsinin II hissəsinin 1-ci bəndini rəhbər tutaraq Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinə 2020-ci il fevralın 9-na növbədənkənar seçkilər təyin etmişdir.

## Partiyalardakı vəziyyət
Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası və Böyük Quruluş Partiyası seçkilərdə iştirak qərarı almışdır.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası seçkiləri boykot etmişdir.

Digər partiyalar seçkilərdə iştirak etməkdən imtina etmişdir.

## Namizədlər
Böyük Quruluş Partiyası seçkilərdə 1 namizədlə mübarizə aparacağını elan etmişdir.

Yeni Azərbaycan Partiyası 45 seçki dairəsindən 42-sində vahid namizədlə seçkilərə qatılmış, digər 3 seçki dairəsində isə bitərəf namizədləri dəstəkləmişdir.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının seçkiləri boykot qərarına baxmayaraq, partiya üzvlərindən 1-i deputatlığa namizədliyini irəli sürmüşdür. Bu şəxs isə Naxçıvan Ali Məclisinin deputatı Əhəd Cəfərli olmuşdur. O, 2010-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü elan olunsa da, Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası Əhəd Cəfərlinin öz partiyalarının üzvü olduğunu elan etmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının 45 seçki dairəsi üzrə 140 deputatlığa namizəd qeydə alınmışdır.

## Seçki
Seçki günü bülletenlərdə 140 namizədin adı olmuş, onlardan 1-i Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü, digər 87-si hakim Yeni Azərbaycan Partiyası üzvü, 52-si isə bitərəf olmuşdur.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov ailə üzvləri ilə birlikdə 4 saylı Naxçıvan şəhər seçki dairəsinin Heydər Əliyev adına tam orta məktəbdə yerləşən 4–15 saylı seçki məntəqəsində səs vermişdir.

## Nəticələr
22 fevral 2020-ci il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsi Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinə 9 fevral 2020-ci il tarixdə keçirilmiş seçkilərin nəticələrinin yoxlanılması və təsdiq edilməsinə dair qərar qəbul etmişdir. Beləliklə, 45 nəfər deputat seçilmişdir.

### Ümumi

### Partiyalar üzrə

## Qeydlər

## İstinadlar
Elman Əsgərov

**Elman Əsgərov** (13 sentyabr 1975) — Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi.

## Karyerası
1993-cü ildə gənclər arasında Avropa Çempionatını yeddinci pillədə başa vurmaqla beynəlxalq turnirlərdə debüt edən Elman Əsgərov birinci uğuruna 1996-cı ildə Tehran şəhərində (İran) tələbələr arasında Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib olmaqla imza atdı.

1998-ci ildə Dünya Çempionatını 11-ci pillədə başa vuran Elman Əsgərov daha 1999-cu ildə Avropa Çempionatını 5-ci, Dünya Çempionatını isə 10-cu pillədə başa vurdu.

Elman Əsgərov 2000-ci ildə Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirində 11-ci pillənin sahibi oldu və olimpiya lisenziyasına sahib ola bilmədi. Növbəti illərdə Elman Əsgərov 2000-ci ildə Avropa Çempionatında 8-ci, 2002-ci ildə isə Avropa Çempionatında 8-ci və Dünya Çempionatında 5-ci pillələrin sahibi oldu.

2002-ci ilin mayında Elman Əsgərov Azərbaycanda baş tutan Avropa Çempionatının final görüşündə Rusiya nümayəndəsi Zaur Botayeva məğlub olmaqla turnirin gümüş medalına sahib oldu. Daha sonra Elman Əsgərov 2002-ci ildə Dünya Çempionatını 12-ci, 2003-cü ildə isə 22-ci pillələrdə başa vurdu.

2004-cü ildə Bolqarıstanda Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin gümüş medalına sahib olan Elman Əsgərov olimpiya lisenziyasına sahib oldu. Elman Əsgərov olimpiadadan əvvəl Almaniya Qran-Prisinin qalibi oldu.

Elman Əsgərov Azərbaycanı 2004-cü ildə Afina şəhərində (Yunanıstan) baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Elman Əsgərov qrup mərhələsinin birinci görüşündə Moldova nümayəndəsi Ruslan Bodișteanu ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Elman Əsgərov rəqibinə 8:4 hesabı ilə qalib gəldi. Qrup mərhələsinin sonuncu turunda Elman Əsgərov Birləşmiş Ştatlar nümayəndəsi Camil Kelli ilə üz-üzə gəldi. Həm Əsgərov, həm də Kelli qrup mərhələsinin birinci görüşlərində qələbə qazanmışdı və növbəti mərhələyə vəsiqə qazanacaq güləşçi məhz bu görüşdə məlum olacaqdı. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Elman Əsgərov rəqibinə 2:4 hesabı ilə məğlub oldu və olimpiada da mübarizəsini başa vurdu.

Olimpiadadan sonra Elman Əsgərov 2005-ci ilin aprelində Varna şəhərində (Bolqarıstan) baş tutan Avropa Çempionatında mübarizə apardı və final görüşündə Bolqarıstan nümayəndəsi Serafim Barzağova məğlub olaraq turnirin gümüş medalına sahib oldu.

2005-ci ildə Dünya Çempionatını 30-cu pillədə başa vuran Elman Əsgərov 2006-cı ildə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini dördüncü, Dünya Çempionatını isə yeddinci pillədə başa vurdu. 2006-cı ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Podofillotoksin

**Podofillotoksin** (PFT) maddəsi podofil bitkisinin kökündən ekstraksiya olunur. Bu maddə farmakologiyada kondilin kimi geniş tanınır və həmin dərman vasitəsində əsas aktiv maddədir.

## Farmakoloji təsiri
Yüksək təmizlənmiş podofillotoksin sitostatik təsirə malikdir. Yerli olaraq tətbiq edildikdə, yandırıcı və mumiyalaşdırıcı təsirə görə xarici kondilomaların nekrozuna səbəb olur.  Təbabətdə genital ziyillərə qarşı dərman kimi geniş istifadə olunur.

## Farmakokinetikası
Podofillotoksinin 0,01-0,05 ml 0,5%-li məhlulunun istifadəsi onun tətbiqindən 30-60 dəqiqə sonra serumda az miqdarda aktiv maddənin görünməsinə səbəb olur.

0,1 ml (sahəsi 4 sm2-dən çox olan ziyillər) istifadə edildikdə, serumda podofillotoksin səviyyəsi 1-2 saatdan sonra 5 ng / ml-ə çatır və tətbiqdən 4 saat sonra 3 ng / ml-ə qədər azalır. 0,15 ml istifadə edildikdə, podofillotoksinin farmakokinetik parametrləri əvvəlki dozadan daha yavaş xaric olması ilə fərqlənir (12 saatdan sonra serumda 1 ng / ml-dən az müəyyən edilir).

T1/2 podofillotoksin 1 ilə 4,5 saat arasında dəyişir. Aktiv maddənin yığılması halları təsvir edilmir.

## Yan təsirlər
Yerli reaksiyalar: qızartı, yüngül ağrı, kondilomanın epitelial örtüyünün xorası baş verə bilər (adətən müalicənin əvvəlində, daha tez-tez dərmanın 2-3-cü günündə). Preputial bölgədə böyük ziyillərin olması ilə ödem və balanopostit inkişaf edə bilər.

## Aşırı doza
Podofillotoksin məhlulunun yüksək dozada yerli tətbiqi sabun və su ilə yuyulmalıdır. Təsadüfən daxilə qəbul edildikdə, mədə yuyulmalı, elektrolitə, qaz balansına, periferik qanın və qaraciyərin funksional vəziyyətinə nəzarət etmək lazımdır.

## İstinadlar
Novruz Təmrəzov

**Novruz Şarpileyeviç Təmrəzov** (6 yanvar 1981, Stavropol, Rusiya SFSR) — 2005–2006-cı illərdə Rusiyanı, 2007–2012-ci illərdə isə Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi.

## Karyerası
Novruz Təmrəzov 2005-ci ildə Bolqarıstanın Varna şəhərində baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. Həmin ilin iyulunda isə o, Rusiya Çempionatını bürünc medalla başa vurdu. 2006-cı ildə isə Novruz Təmrəzov Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirində və Rusiya Çempionatında bürünc medallara sahib oldu. Rusiya yığmasında güclü rəqabət səbəbilə Novruz Təmrəzov yığmanın bir nömrəsi ola bilmirdi və Dünya və Avropa Çempionatlarında çıxış edə bilmirdi. 2007-ci ildə Azərbaycan Güləş Federasiyası Novruz Təmrəzovu Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb etdi.

2007-ci ildə Almaniya Qran-Prisi və Dünya Çempionatında uğursuz çıxış edən Novruz Təmrəzov 2008-ci ildə əvvəl Tampere şəhərində (Finlandiya) baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu, sonra isə İsveçrədə Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin qalibi olaraq olimpiya lisenziyasına sahib oldu.

Novruz Təmrəzov 2008-ci ildə Azərbaycanı 2008-ci ildə Çində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Novruz Təmrəzov olimpiadanın təsnifat mərhələsində Monqolustan nümayəndəsi Çaqnaadorjiin Qanzoriq ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşün birinci hissəsində Novruz Təmrəzov rəqibi üzərində 4:0 hesabı ilə qələbə qazansa da, növbəti hissədə rəqibinə minimal fərqlə (0:1) məğlub oldu. Həlledii hissədə isə Novruz Təmrəzov rəqibinə 4:0 hesabı ilə qalib gəldi və olimpiadanın 1/8 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi Asiya Oyunlarının qalibi İran nümayəndəsi Reza Yazdani oldu. Həmin görüşün birinci hissəsində Novruz Təmrəzov rəqibi üzərində təmiz qələbə qazandı və olimpiadanın 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi son Dünya və Avropa Çempionatının qalibi Rusiya nümayəndəsi Georgi Ketoyev oldu. Həmin görüşün birinci hissəsində Novruz Təmrəzov rəqibi üzərində 4:0 hesabı ilə qələbə qazansa da, növbəti hissədə rəqibinə məğlub oldu (0:2). Həlledici hissədə də Novruz Təmrəzov rəqibinə 0:2 hesabı ilə məğlub oldu. Rəqibi final görüşünə vəsiqə qazanmadığına görə Novruz Təmrəzov təsəlliverici qrupda mübarizə aparmadı və olimpiadanı yeddinci pillədə başa vurdu.

Olimpiadadan sonra Novruz Təmrəzov 2009-cu ildə Vilnüs şəhərində (Litva) Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. 2010-cu ildə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin qalibi olan Novruz Təmrəzov həmin ilin sentyabrında Rusiyada Dünya Çempionatını 10-cu pillədə başa vurdu.

2011-ci ildə Dünya və Avropa Çempionatlarında mübarizə aparmayan Novruz Təmrəzov bir sıra beynəlxalq turnirlərdə çıxış etdi. 2012-ci ilin martında Belqrad şəhərində (Serbiya) Avropa Çempionatını beşinci pillədə başa vuran Novruz Təmrəzov 2013-cü ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Əli İsayev

**Əli İsayev** () — Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi, 2009-cu il Avropa Çempionatının qalibi.

## Karyerası
Əli İsayev 2005 və 2006-cı illərdə Rusiya Çempionatlarının bürünc medallarına sahib oldu. Rusiya yığmasının heyətində Dünya və Avropa Çempionatlarında, həmçinin nüfuzlu beynəlxalq turnirlərdə çıxış edə bilməyən Əli İsayev 2007-ci ildə Azərbaycan Güləş Federasiyası tərəfindən Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb edildi.

2007-ci ilin aprelində Bolqarıstanda Avropa Çempionatında beşinci pilləyə sahib olan Əli İsayev sentyabrda Azərbaycanda Dünya Çempionatını 8-ci pillədə başa vurdu.

Əli İsayev 2008-ci ildə Finlandiyanın Tampere şəhərində baş tutan Avropa Çempionatını gümüş medalla başa vurdu. Apreldə isə o, İsveçrədə Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin nəticələrinə əsasən olimpiya lisenziyasına sahib oldu. İyunda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin qalibi olan Əli İsayev avqustda Azərbaycanı olimpiada da təmsil etdi.

Əli İsayev olimpiadanın 1/8 final mərhələsində 2004-cü il Afina Olimpiadasının qalibi Özbəkistan nümayəndəsi Artur Taymazov ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşün birinci hissəsində Əli İsayev rəqibinə 0:2 hesabı ilə məğlub oldu. Görüşün növbəti hissəsi gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutsa da, nəticədə Əli İsayev rəqibinə 4:5 hesabı ilə məğlub oldu. Rəqibi final görüşünə vəsiqə qazandığına görə Əli İsayev təsəlliverici qrupda mübarizə apardı. Bu qrupun birinci görüşündə onun rəqibi Kuba nümayəndəsi Disney Rodrigez oldu. Həmin görüşdə Əli İsayev rəqibinə məğlub oldu və olimpiadanı 12-ci pillədə başa vurdu.

Olimpiadadan sonra Əli İsayev 2009-cu ildə Azərbaycan idmanı tarixinə düşdü. Yanvarda İvan Yarıgin beynəlxalq turnirini beşinci pillədə başa vuran martda Litvanın Vilnüs şəhərində baş tutan Avropa Çempionatında bütün rəqibləri üzərində qələbə qazanaraq turnirin qızıl medalına sahib oldu. Əli İsayev bu çəki dərəcəsində Avropa çempionu adını qazanan birinci Azərbaycan güləşçisi oldu. İyulda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin finalçısı olan Əli İsayev sentyabrda Dünya Çempionatını 8-ci pillədə başa vurdu.

2010-cu ildə isə Əli İsayev Azərbaycanda Avropa Çempionatını 14-cü, Rusiyada isə Dünya Çempionatını 5-ci pillədə başa vurdu və sadəcə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirində medala sahib ola bildi. 2011-ci ildə Əli İsayev Azərbaycan yığmasının liderinin gənc Camaləddin Məhəmmədov olmasına görə Dünya və Avropa Çempionatlarında çıxış eləmədi. Bundan sonra Əli İsayev 2011-2016-ci illərdə əsasən Azərbaycanda Qızıl Qran-Pri və Rusiyada Əli Əliyev beynəlxalq turnirlərdə çıxış etdi. 2016-cı ildə idmanla vidalaşdı.

## Nəticələri

## İstinadlar
Deliha

**Deliha** – 14 noyabr 2014-cü ildə ekranlara çıxan, rejissorluğunu Hakan Algülün etdiyi türk filmi.

## Aktyorlar və Personajlar

## Mükafatlar
*20. Sadri Alışık Teatr və Kino Aktyor Mükafatları İlin Ən Uğurlu Aktrisası (Komediya) (Gupse Özay)

## İstinadlar
Minialbom

**Minialbom** () — sinqldan daha çox, lakin albomdan daha az trek ehtiva edən musiqi səsyazması. Adətən, müasir minialbomlar 2–7 trekdən ibarətdir və ümumi müddəti 25 dəqiqədən azdır.

## İstinadlar
İnterkostal arteriyalar

**İnterkostal arteriyalar** (**qabırğaarası arteriyalar**da) deyilir — qabırğalararası boşluq adlanan qabırğalar arasındakı sahəni (“costae”) təmin edən arteriyalar qrupu. 

Ən yüksək İnterkostal arteriya (yuxarı qabırğaarası arteriya və ya üstün qabırğaarası arteriya) insan bədənində adətən 1-ci və 2-ci arxa qabırğaarası arteriyaları əmələ gətirən, müvafiq interkostal boşluğa qan verən arteriyadır. Adətən körpücükaltı arteriyanın bir qolu olan kostoservikal gövdədən yaranır. Bəzi anatomistlər yuxarı qabırğaarası arteriyanın olmadığını, yalnız yuxarı qabırğaarası damar olduğunu iddia edirlər.
## Anatomiyası

İnterkostal arteriya daha kiçik qan damarlarının 3 qrupuna bölünür. 2 qrup öndə, digər qrup isə arxada olur. İnterkostal boşluq 2 qabırğa arasında əmələ gələn bir çuxurdur. Onların hər biri üçün müvafiq arteriyaları olan cəmi 11 boşluq var. İlk 2 qabırğaarası boşluq posterior interkostal arteriya tərəfindən təmin edilir. Bu arteriyalara superior qabırğaarası arteriyalar da deyilir və kostoservikal torakal gövdədən əmələ gəlir. Torakal aorta qan axını 9 qalan interkostal boşluğa yönəldən arteriyalar istehsal edir. Anterior (arxa) qabırğaarası arteriyalar torakal arteriya və muskulofrenik arteriyanın davamıdır. Bu arteriyalar qan axını qabırğaarası boşluqların dəri və əzələlərinə yönəldir. İnterkostal arteriya əməliyyat zamanı zədələnə bilər, məsələn, yırtıqlar, sonra əməliyyat tələb olunur; lakin həyatı təhlükəsi yoxdur.
### Muskulofrenik arteriya

Muskulofrenik arteriya yalançı qabırğaların qığırdaqlarının arxasında əyilmiş aşağı və yana doğru yönəldilmiş daxili torakal arteriyadan yaranır; o, diafraqmanı 8-ci və ya 9-cu qabırğa qığırdaqında perforasiya edir və son qabırğaarası boşluqla qarşı-qarşıya olmaqla, ölçüləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldılır.

7-ci, 8-ci və 9-cu qabırğaarası boşluqlara qabırğaarası budaqlar paylayır, boşluqların uzunluğu azaldıqca ölçüləri azalır və daxili sinə arteriyasından olan qabırğaarası arteriyalarla eyni şəkildə paylanır.

Muskulofrenik arteriya həmçinin aşağı perikarda, digərləri diafraqmaya və qarın əzələlərinə doğru budaqlar uzanır.
### Posterior interkostal arteriyalar

Posterior interkostal arteriyalar qabırğaarası boşluqları qanla təmin edən arteriyalardır.

Posterior arteriya ingilis dilində üstün qabırğaarası arteriya kimi adlanır, lakin latın dilində adı yoxdur.

Hər tərəfdə 11 posterior qabırğaarası arteriya var.

# 1-ci və 2-ci arxa qabırğaarası arteriyalar körpücükaltı arteriyanın kostoservikal gövdəsinin bir qolu olan yuxarı qabırğaarası arteriyadan yaranır.
# Aşağı 9 arteriya aorta qabırğalarıdır. Onlar torakal aortanın arxasından çıxdıqları üçün belə adlanırlar.

## Həmçinin bax

* Üst qabırğaarası damar
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.instantanatomy.net/thorax/vessels/aupperintercostalarteries.html
Zaza Napoli

**Vladimir Vladimiroviç Kazantsev** ( Yarovoye, SSRİ), daha çox **Zaza Napoli** səhnə adı ilə tanınan rus pop müğənnisi, artist və teleaparıcısıdır.

## Bioqrafiya
Vladimir Kazantsev 14 aprel 1973-cü ildə Yarovoe şəhərində anadan olub. 1991-ci ildə Vladim kolleci bitirərək ibtidai sinif müəllimi diplomu aldı. Daha sonra məktəbdə ixtisasına uyğun çalışmağa başladı. Orada bir il işlədikdən sonra işini tərk edərək Şərqi Sibir Dövlət Mədəniyyət İnstitutunun teatr sənəti fakültəsinin teatr və kino aktyoru ixtisasına daxil oldu. Paytaxta köçməzdən əvvəl Ulan-Udedə yaşamış, yerli Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində çalışmış, teatrda oynamış və rəsmi konsertlər vermişdir .

2004-cü ildən 2020-ci ilə qədər Tatyana Sumçenko ilə evli olub, boşanıb .

## Yaradıcılığı
1997-ci ildə Moskvaya köçdü və 1998-ci ildə Cənnət quşları travesti teatrını təsis etdi. 2002-ci ildə "Buz dövrü" adlı kriminal filmdə, 2006-cı ildə isə Zaza Napoli obrazında "Gözəl doğulma" serialında rol alıb. Həmçinin "Lənətlənmiş Cənnət" trillerində və "Oyun Kralları" komediyasında və başqa filmlərdə çəkilib. 2007-ci ildə NTV kanalında teleaparıcı kimi fəaliyyətə başladı.

2017-ci ildə 22 trekdən ibarət "Sizin üçün …" adlı debüt albomunu buraxdı. O, "Nənələr", "Gəlin içək" və "Rəfiqə" adlı mahnılarına klip çəkdirdi. Elə həmin il o, 12 trekdən ibarət "Bu mümkündür …" adlı digər albomunu buraxdı. 2020-ci ildə "Məxməri cənnət", 2021-ci ildə isə yeni "Gülümsə" adlı albomu işıq üzü gördü.

2020-ci ildə Youtube-da "Böyüdücü arxasında" şousunun aparıcısı olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Üst qabırğaarası damar

**Üst qabırğaarası damar** (**[[Vena|vena]]**) — bədənin hər tərəfində 1 damar olmaqla 2-ci, 3-ci və 4-cü qabırğaarası boşluqları drenaj edən 2 damar.
## Sağ üst qabırğaarası damar

Sağ üst qabırğaarası vena bədənin sağ tərəfindəki 2-ci, 3-cü və 4-cü arxa qabırğaarası damara daxil olur. O, qoşalaşmamış venaya axır.
## Sol üst qabırğaarası damar

Sol üst qabırğaarası vena bədənin sol tərəfindəki 2-ci və 3-cü arxa qabırğaarası venalara daxil olur. Adətən o sol brakiosefalik venaya axır. O, həmçinin yarımtək vena ilə əlaqə saxlaya bilər.

Aorta qövsünün arxasından keçərək dərin frenik siniri və perikardiofrenik damarları, sonra isə səthi olaraq üst azan siniri keçir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Duyğu Asena

**Duyğu Asena** () - Türkiyəli jurnalist, yazıçı.

## Həyatı
Duyğu Asena Nihal və Muxtarın qızı olaraq İstanbulda anadan olub. Atası küncüt biznesi ilə məşğul olub. Babası CHP Gümüşhane millət vəkili Əli Şövkət Öndərsevdir, şair İnci Asena isə onun bacısıdır. O, orta təhsilini Kadıköy Özəl Qız Kollecində bitirdikdən sonra İstanbul Universitetinin Pedaqoji fakültəsində təhsil alıb. İş həyatına pedaqoq kimi başlayan Asena, Haseki Xəstəxanası Uşaq Klinikasında və İstanbul Universiteti Uşaq Evində çalışıb. Qəzetdəki ilk yazısı 1972-ci ildə “Hürriyyət” qəzetində “Kəpənək” əlavəsində dərc edilib. Bu vaxtdan sonra müxtəlif jurnal və qəzetlərdə jurnalist və idarəçi olaraq çalışıb. Türkiyədə qadın jurnalları sırasında ən önəmli jurnallardan “Qadınca” jurnalının 1978-1992-ci illər arasında baş redaktoru olub. 1992-1997-ci illər arasında o, TRT-2 telekanalında “Ondan sonra” adlı veriliş hazırlayıb.

İstanbulda Zəncirliquyu qəbiristanlığında Duyğu Asenanın məzarı 

Jurnalistika fəaliyyətilə yanaşı, yazıçılığını da davam etdirən D.Asena, ilk kitabı “Qadının adı yoxdur” ilə məşhurlaşıb. Kitab Türkiyədə ədəbsiz hesab edildiyi üçün 1988-ci ildə qadağan edilib. Uzun sürən məhkəmə çəkişməsindən sonra təkrar nəşrinə icazə verilib və həmin il rejissor Atıf Yılmaz tərəfindən filmi çəkilib.

Yazıları və kitablarında toxunduğu mövzulara görə o, feminist yazıçı olaraq tanınıb. D.Asena 2006-cı il iyulun 30-da beyin şişindən müalicə aldığı VKV Amerika xəstəxanasında vəfat edib. Onun nəşi Zəncirliquyu qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb. Türkiyə P.E.N. Yazıçılar Dərnəyi 2006-cı ildə Türkiyə qadın hərəkatına xidmətlərinə görə D.Asenanın adına mükafat təsis edib və ilk mükafatı Lətifə xanım onun tərcümeyi-halı səbəbilə İpek Çalışlara verib.

## Kitabları
* Qadının adı yoxdur *(Kadının adı yok)* - 1987
* Əslində eşq də yoxdur *(Aslında aşk da yok)* - 1989
* Qəhrəmanlar həmişə kişilərdir *(Kahramanlar hep erkek)* - 1992
* Dəyişən bir şey yoxdur *(Değişen bir şey yok)* - 1994
* Güzgüdə eşq var idi *(Aynada aşk vardı)* - 1997
* Əslində azadsan *(Aslında özgürsün)* - 2001
* Eşq gedirəm deməz *(Aşk gidiyorum demez)* - 2003
* Paramparça – 2004
## Mükafatları
* “Nöqtə” jurnalından Doruktakiler mükafatı - 1988
* Boğaziçi Universitetindən ən yaxşı yazıçı mükafatı (Qadın adı yoxdur) - 1988
* Boğaziçi Universitetindən ən yaxşı yazıçı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* www.dogankitap.com
* Ahmet Altan'ın 12 Ağustos 2006 tarihli köşe yazısı
* www.radikal.com.tr
* www.milliyet.com.tr
* BBC Türkçe ile 1999'da yapılan röportaj
Frits Çernike

**Frits Çernike** () — Frits Çernike Fritz (hollandiyalı Frits Zernike ; 16 iyul 1888 – 10 mart 1966) — holland fiziki, 1953-cü ildə fizika üzrə Nobel mükafatı "Faza-kontrast metodunun əsaslandırılmasına və xüsusilə faza- kontrast mikroskop ixtirasına görə" laureatı adına layiq görülüb.
Hollandiya Kral Elmlər Akademiyasının üzvü (1946), London Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü (1956).

## Bioqrafiyası
F. Çernike Amsterdamda Karl Friedrix August Çernike və Anti Diperink ailəsində anadan olub. Valideynləri riyaziyyat müəllimi idi və o, atasından fizikaya olan həvəsini qazanmışdı. O, Amsterdam Universitetində kimya (onun əsasları), riyaziyyat və fizika üzrə təhsil alıb. 1912-ci ildə o, qazlarda opalessensiyaya dair işinə görə mükafata layiq görülüb. 1913-cü ildə Qroningen Universitetinin astronomik laboratoriyasında Yakob Kornelius Kapteynin köməkçisi oldu. 1914-cü ildə Leonard Ornstein ilə birlikdə kritik nöqtə nəzəriyyəsi üçün Ornstein-Çernike tənliklərini əldə etdi. 1915-ci ildə həmin universitetdə nəzəri fizika kafedrasında vəzifə alır, 1920-ci ildə isə nəzəri fizika professoru təyin edilir.

## Əsas əməkləri
1930-cu ildə Çernike spektral xətlər üzərində araşdırma apararkən, difraksiya barmaqlıqlarından istifadə edərək yaradılan spektrlərdəki hər bir ana xəttin solunda və sağında olan sözdə spektral xəyalların ilkin xəttdən 90 dərəcə fazadan kənar olduğunu aşkar etdi. 1933-cü ildə Vageningendə Fizika və Tibb Konqresində Çernike ilk dəfə mikroskopiyaya tətbiq olunan faza kontrast metodunu təsvir etdi. O, bu üsuldan çökük güzgülərin formasını yoxlamaq üçün istifadə edib. Onun kəşfi İkinci Dünya Müharibəsi zamanı qurulan ilk faza-kontrast mikroskopunun əsasını təşkil etdi.
Optika sahəsində başqa bir töhfəsi, mikroskoplar və teleskoplar kimi optik sistemlərdə təsvir qüsurlarının və ya aberrasiyaların səmərəli təsviri ilə bağlıdır. Aberrasiyaların təsviri əvvəlcə Lyüdviq Zeydelin XIX əsrin ortalarında işləyib hazırladığı nəzəriyyəyə əsaslanırdı. Zeydelin təmsili güc seriyasının genişlənməsinə əsaslanırdı və aberrasiyaların müxtəlif növləri və sıraları arasında aydın fərq qoymağa imkan vermirdi. Ortoqonal Çernike çoxhədliləri optik sistemlərdə müxtəlif aberrasiyaların optimal "tarazlanması" ilə bağlı uzun müddət davam edən problemi həll etməyə imkan verdi. 1960-cı illərdən etibarən Çernike polinomları optik dizaynda, optik metrologiyada və təsvirin təhlilində geniş istifadə olundu. Çernikenin işi uyğunluq nəzəriyyəsinə (coherence), qismən uzaq mənbələrdən radiasiya, işıq mənbələrinin öyrənilməsinə marağın artmasına kömək etdi. 1938-ci ildə o, indi van Çittert-Çernike teoremikimi tanınan uzaq mənbələrdən gələn radiasiyanın uyğunluq nəzəriyyəsi haqqında van Çittert (1934) daha sadə törəməsini nəşr etdi.

## Həmçinin baxın
* Ornşteyn-Çernike tənliyi

## Mükafatları
* Rumfoord Medal Mükafatı (1952 il)
* Nobel mükafatı (fizika üzrə) (1953 il)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xalaxı gölü

**Xalaxı** — Azərbaycanın Zaqatala rayonu ərazisində göl. Xalaxı dağının ətəyində, 2800 m. yüksəklikdə şirin sulu, axarlı kiçik göl. Muxax çayının başlanğıcını təşkil edən Xalaxı çayı bu göldən axır. Hidronim avar dilindəki xala (uzun) və xe (su)
sözlərindən düzəlib, "uzun çay" mənasındadır. Göl öz adını çayın adından almışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kəkilnohur gölü

**Kəkilnohur** — Azərbaycanın Şamaxı rayonu ərazisində göl. Şamaxı rayonu ərazisində göl. Astraxanka (Qızmeydanı) kəndindən şimalında yerləşir. Şirinsulu, axarlı kiçik göldür. Keçmişdə ətraf maldar ellərin yaylaq yeri olmuşdur. Nohurun ortasında kəkilə oxşar qamış topası olduğuna görə belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sarıxanlı (Vedibasar)

**Sarıxanlı** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14–16 km cənub-şərqdə, Araz çayının sahilində, Vedi çayından axan arxın yaxınlığında, Əliməmməd kəndinin yanında yerləşirdi.

Toponim təklə türk tayfasının bir qolunu təşkil edən sarıxanlı etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 288 nəfər, 1886-cı ildə 338 nəfər, 1897-ci ildə 358 nəfər, 1904-cü ildə 160 nəfər, 1914-cü ildə 176 nəfər, 1916-cı ildə 204 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin yazında kəndin sakinlərini tam surətdə ermənilər tərəfindən qovmuşdur. Həmin vaxtdan kənd xarabalığa çevrilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## İstinadlar
Ho Şi Min cığırı

**Ho Şi Min cığırı** (, ), həmçinin **Annam dağları cığırı** () — Şimali Vyetnamdan Laos və Kamboca krallıqları vasitəsilə Cənubi Vyetnama qədər uzanan logistik yollar və cığırlar şəbəkə. Bu sistem Vyetnam müharibəsi zamanı Vyetkonq və Vyetnam Xalq Ordusuna işçi qüvvəsi və material şəklində dəstək vermişdir. Şəbəkənin tikintisi 1959-cu ilin iyulunda, Şimali Vyetnamın Laosa hücumundan sonra başlamışdır.

ABŞ tərəfindən Şimali Vyetnam prezidenti Ho Şi Minin şərəfinə adlandırılmışdır. Adın mənşəyinin Birinci Hind-Çini müharibəsindən gəldiyi güman edilir. Bu dövrdə "Ho Şi Min cığırı marşrutu" adlı Vyetmin dəniz logistikası xətti mövcud idi. 1960-cı ilin sonlarından bəri cığır sistemi inkişaf etmiş, həmn dövrdən qısa müddət sonra "*[[Agence France-Presse]]*" (AFP) şimal–cənub cığırının açıldığını elan etmiş və onlar bu dəhlizə "**", yəni "Ho Şi Min cığırı" adını vermişdilər. Bu cığırın çox hissəsi Laosdan keçirdi və kommunistlər tərəfindən Vyetnamın mərkəzində yerləşən Çıonqşon dağlarının şərəfinə Çıonqşon Strateji Təchizat Marşrutu () adlandırılmışdır. Onlar daha sonra cığırı iki hissəyə bölərək Qərbi Çıonqşon (Laos) və ya Şərqi Çıonqşon (Vyetnam) olaraq müəyyən etmişdilər. ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin rəsmi müharibə tarixinə görə, cığır sistemi "XX əsrin hərbi mühəndisliyinin ən böyük nailiyyətlərindən biri" hesab olunur.

## İstinadlar
Henrix Yaqoda

**Henrix Qriqoryeviç Yaqoda** (doğum zamanı adı - **Henax Gerşenoviç Yaqoda** , sonralar *Enok-Heinrich (Enoch) Gershenoviç* və *Genrix Gershenoviç* ,  ) — rus inqilabçısı, sovet dövlət və siyasət xadimi, Sovet dövlət təhlükəsizlik orqanlarının (ÇK, BDSİ, NKVD) əsas rəhbərlərindən biri, SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarı (1934-1936). SSRİ tarixində ilk " dövlət təhlükəsizliyi baş komissarı " (xüsusi rütbənin yaradılması və Yaqodaya verilməsi eyni fərmanla baş verdi). 1938-ci ildə Moskva prosesləri zamanı güllələnmişdir.

## İstinadlar
Çıonqşon

**Çıonqşon** dağları və ya silsiləsi (, ) və ya **Annam dağları** () — Hind-Çin yarımadasının şərqində, Vyetnam və Laosda yayla. Uzunluğu 1300 kilometr, hündürlüyü 2,711 metrədəkdir. Əsasən qranitlərdən və qədim çökmə süxurlardan ibarətdir. Şimalında əhəngdaşılardır (karst inkişaf etmişdir). Qərb və cənubunu bazalt lavasından ibarət geniş plato tutur. Şimal yamacları Cənubi Çin dənizinə dik, qərb yamacları Mekonq çayı dərəsinə pillələrlə düşür. Şimal yamaclarında rütubətli tropik və iynəyarpaqlı meşələr, qərb yamaclarında yarpağıtökülən nadir ağaclar və savanna tipli bitkilər yayılmışdır.

## İstinadlar
Sənaye müharibəsi

**Sənaye müharibəsi** — hərb tarixində təxminən XIX əsrin əvvəllərindən və sənaye inqilabının başlanğıcından atom əsrinin başlanğıcına qədərki dövr. Bu dövr sənayeləşmə prosesi vasitəsilə böyük ordular, donanmalar və hava qüvvələri yaratmaq və təchiz etmək iqtidarında olan milli dövlətlərin yüksəlişi ilə xarakterizə olunur.

Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun açıqlamasına görə, Rusiya–Ukrayna müharibəsi onu sübut etmişdir ki, sənaye müharibəsi əsri hələ də gündəmdədir. Onların fikrinə görə, avadanlıq, nəqliyyat vasitələri və sursatların kütləvi istehlakı tədarük üçün böyük sənaye bazası tələb edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *[https://web.archive.org/web/20051123093501/http://www.russojapanesewar.com/mod-tend.html Modern Tendencies in Strategy and Tactics as shown in Campaigns in the Far East]* (1906) by Lieutenant Colonel Yoda, Imperial Japanese Army.
Sülh dividendi

**Sülh dividendi** — ABŞ Prezidenti Corc H. V. Buş və Birləşmiş Krallığın Baş naziri Marqaret Tetçer tərəfindən ön plana çıxarılmış, 1988–1991-ci illərdə Sovet İttifaqının dağılması fonunda müdafiə xərclərinin azalmasının iqtisadi faydasını təsvir edən siyasi şüar. Termin tez-tez Soyuq müharibənin sonunda, bir çox Qərb dövlətlərinin hərbi xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltması fonunda istifadə olunmuşdur.

## Etibarlılıq
İqtisadiyyatlar böyük bir münaqişənin sona çatmasından sonra resessiyaya məruz qalır, çünki iqtisadiyyat uyğunlaşmaq və yenidən qurulmaq məcburiyyətində olur. Buna baxmayaraq, sülh dividendləri potensial uzunmüddətli faydaya aid edilir, çünki dövlət büdcəsinin müdafiə xərcləri üçün ayrılmış hissəsinin ən azı bir qisminin sosial proqramlara və/yaxud vergi dərəcələrinin azalmasına yönəldildiyi güman edilir. Real iqtisadiyyatlarda sülh dividendlərinin mövcudluğu hələ də müzakirə olunur, lakin bəzi araşdırmalar onun reallığına işarə edir.

Soyuq müharibənin başa çatması nəticəsində yaranan sülh dividendləri ilə bağlı siyasi müzakirə hansı ölkələrin hərbi xərclərinin azaldılması, hansı ölkələrin azaldılmaması ilə bağlı müzakirələri əhatə edir. Müdafiə xərclərinin azalması halları əsasən Qərbi Avropa və Rusiya Federasiyasında diqqətə gəlmişdir. 1985–1993-cü illərdə hərbi xərcləri sürətlə azalmış və 1993–1999-cu illərdə sabit qalmış ABŞ 11 sentyabr 2001-ci ildən sonra Terrorizmlə müharibə, Əfqanıstan müharibəsi və İraq müharibəsi də daxil olmaqla münaqişələrin maliyyələşdirilməsini kəskin şəkildə artırmışdır.

ABŞ intellektualı Noam Çomski, əksinə, ABŞ-nin hərbi kompleksə böyük sərmayə qoymasının təhlükəsizlik səbəbi ilə bağlı olmadığını, əksinə, bu sənayenin korporasiyalarının və onların tərəfdaşlarının xeyrinə kütləvi dövlət hərbi xərcləri vasitəsilə texnoloji yeniliyi azaltmaq üçün siyasi konsensual mexanizm olduğunu irəli sürmüşdür. Bəzilərinə görə, SSRİ-nin süqutu ABŞ-yə ölkə daxilində hərbi xərcləri istədiyi kimi əsaslandırmaq üçün yeni xarici müharibələr axtarmağa imkan yaratmışdır.

2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra sülh dividendinin bitdiyi iddia edilmişdir.

## İstinadlar
İqtisadi hərbi xidmətə çağırış

**İqtisadi hərbi xidmətə çağırış** — iqtisadi şəraitlərdən istifadə etmək vasitəsilə silahlı qüvvələrə şəxsi heyətin cəlb edilməsi mexanizmləri. Bu, xüsusilə ölkə daxilindəki coğrafi ərazilərin iqtisadi inkişafı baxımından diqqətdən kənarda qalması halında gənclərin böyük bir hissəsinin silahlı qüvvələrdə karyeranı cəlbedici seçim kimi qiymətləndirdiyi vəziyyətə gətirib çıxarır.

Termin hələ 1915-ci ildə istifadə olunurdu.

Birləşmiş Krallıqda bu silahlı qüvvələrin hərbi xidmətə çağırış bölmələri tez-tez işsizliyin yüksək olduğu ərazilərdə "karyera yarmarkaları"ndan istifadə etməklə işə qəbul prosesini həyata keçirirlər. "Pleyd Kamri"nin iddiasına görə, Uelsdə "ordu yeni işə götürülənlər tapmaq üçün Uelsin ən yoxsul vilayətlərində yerləşən məktəbləri hədəfə alır".

## İstinadlar
Hərbi büdcə

**Hərbi büdcə** və ya **hərbi xərclər**, həmçinin **müdafiə büdcəsi** — dövlət tərəfindən silahlı qüvvələrin və ya müdafiə məqsədləri üçün vacib olan digər üsulların artırılması və saxlanması üçün ayrılmış maliyyə resurslarının məbləği. 2022-ci ilə qədər qlobal hərbi xərclər 2,3 trilyon ABŞ dollarını ötmüşdür. ABŞ-nin hərbi büdcəsi 877 milyard dollardır və o, bu sahədə liderdir.

## Maliyyələşdirilmə
Hərbi büdcələr çox vaxt bir ölkənin ona qarşı təhdid ehtimalını və ya təxribat etmək istədiyi təcavüzün həcmini nə dərəcədə güclü şəkildə qəbul etdiyini əks etdirir. Bu, həm də qarşıdan gələn maliyyə ili üçün nə qədər maliyyələşmənin təmin edilməsi barədə fikir verir. Büdcənin ölçüsü həm də ölkənin hərbi fəaliyyəti maliyyələşdirmək qabiliyyətini əks etdirir.  Faktorlara həmin ölkənin iqtisadiyyatının ölçüsü, həmin quruma qarşı digər maliyyə tələbləri və həmin qurumun hökumətinin və ya xalqının bu cür hərbi fəaliyyəti maliyyələşdirməyə hazır olması daxildir. Daxili hüquq-mühafizə orqanlarına və əlil veteranların reabilitasiyasına edilən xərclər ümumiyyətlə hərbi xərclərdən xaric edilir. Hərbi xərclərin bir ölkənin iqtisadiyyatına və cəmiyyətinə təsiri və hərbi xərcləri müəyyən edən şeylər siyasət elmində və iqtisadiyyatda diqqət çəkən məsələlərdir. Bu mövzularla bağlı mübahisəli tapıntılar və nəzəriyyələr mövcuddur. ABŞ hərbi analitikləri hərbi xərclərin yerli iqtisadiyyatlara təkan olduğunu düşünürlər.  Yenə də digərləri hərbi xərclərin inkişafa mane olduğunu düşünürlər. 

## Qlobal və ölkələr üzrə
Dünyanın ən böyük hərbi büdcələrinə sahib olan ölkələr arasında Çin, Hindistan, Fransa, Almaniya, Yaponiya, Rusiya, Birləşmiş Krallıq və ABŞ tez-tez böyük dövlətlər kimi tanınır.

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun məlumatına görə, 2018-ci ildə dünya hərbi xərcləri 1,822 trilyon ABŞ dolları təşkil etmişdir.

2022-ci ilə qədər qlobal hərbi xərclər 2,3 trilyon ABŞ dollarını ötmüşdür. Ötən illə müqayisədə bu, 3,7 faiz artmışdır. Rusiya–Ukrayna müharibəsi səbəbilə Avropada müdafiə xərcləri 13 faiz artmışdır ki, bu da Soyuq müharibənin bitməsindən bəri ən böyük artımdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Sursat qatarı

**Sursat qatarı** — XIX və XX əsr müharibələrində orduların elementi. Onlar hər bir diviziyanın artilleriya və piyada döyüş sursatlarının sursat doldurma məntəqəsindən döyüş sahəsinə daşınmasına cavabdeh idilər. Qatar burada hərfi mənada qatar ola bilərdi, lakin əksər hallarda deyildi və "karvan" mənasında işlədilirdi. Dövrdən asılı olaraq, onun daşınması atlı vaqon və ya motorlu nəqliyyat vasitələri olmuş, və rolları yerinə yetirmək üçün lazımi işçi heyəti və avadanlıqlar təyin edilmişdir.

Onların ənənəvi qabiliyyəti müasir döyüşlərdə böyük ölçüdə əvəz edilmişdir. Birləşmiş Ştatlar Hərbi Qüvvələrində hər bir döyüş diviziyasının öz sahə artilleriya briqadasına təyin edilmiş sursat qatarı olmalı idi.

## İstinadlar
Strateji dəmir yolu

**Strateji dəmir yolu** — əsasən hərbi strateji məqsədlər üçün təklif olunan və ya tikilən dəmir yolu. Arxetipik strateji dəmir yolu yalnız hərbi strategiyanın bir hissəsi kimi tikilsə də, belə bir dəmir yolu yalnız nəzəri cəhətdən mövcud olmuşdur. Beləliklə, strateji dəmir yolu praktikada onun üçün nəzərdə tutulmuş hər hansı mülki məqsəd hərbi strateji məqsədə tabe olan dəmir yoludur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
*
Münaqişənin dəyəri

**Münaqişənin dəyəri** — münaqişənin bəşəriyyətə nə qədər baha başa gəldiyini hesablamağa çalışan bir vasitə. İdeya bu xərci təkcə ölümlər, itkilər və iştirak edən insanların çəkdiyi iqtisadi xərclər baxımından deyil, həm də münaqişənin sosial, inkişaf, ekoloji və strateji xərcləri baxımından araşdırmaqdır. Əksər hallarda təşkilatlar münaqişənin iqtisadi və geniş inkişaf xərclərini ölçür, onları təhlil edirlər. Münaqişənin təsirinin qiymətləndirilməsinin bu ənənəvi metodu kifayət qədər dərin olsa da, o, münaqişəyə qarışmış ölkə və ya regionun hərtərəfli icmalını təmin etmir. Müxtəlif parametrlər üzrə münaqişənin həqiqi dəyərini qiymətləndirən ən erkən tədqiqatlardan biri "Saferworld" tərəfindən sifariş edilmiş və Maykl Kranna tərəfindən tərtib edilmişdir.

"Strateji Uzaqgörmə Qrupu" Asiyada münaqişələrin dəyərinə dair üç hesabat təqdim etmişdir – 2009-cu ildə (Yaxın Şərq), 2006-cı ildə (Şri-Lanka) və 2004-cü ildə (Hindistan/Pakistan). Hesabatlar digərləri arasında hərbi, iqtisadi, sosial-siyasi, ekoloji, psixoloji və diplomatik xərclər də daxil olmaqla müxtəlif sayda parametrləri nəzərə alır. Başqa sözlə, hesabat müharibənin və onun nəticələrinin hərtərəfli perspektivini aşılayır. Sənədlər qərar qəbul edənlər tərəfindən asan və tez başa düşülməsi üçün qrafik formada təqdim olunmuşdur. Keçmişdə baş vermiş xərclərin ölçülməsi ilə yanaşı, hesabatlarda münaqişənin potensial gələcək ssenariləri və onların nəticələri də burada yer almışdır.

## İstinadlar
Mülki bənd

**Mülki bənd** () və ya **vətəndaş bəndi** — akademik qurumlar tərəfindən müstəsna olaraq mülki (yəni qeyri-hərbi) tədqiqatlarla məşğul olmaq üçün könüllü öhdəlik.

İdeya Yaponiyada yaranmışdır. 1950-ci ildə Yaponiya Elm Şurası üzvlərinin hərbi ilə bağlı tədqiqat layihələrində iştirakdan imtina edəcəyini müəyyən etmişdir. Belə bir bəyannamə 1967-ci ildə və 2017-ci ildə təkrarlanmışdır.

Almaniyada Bremen Universiteti ilk olaraq mülki bəndi qüvvəyə mindirmişdir. Onun 1986-cı il tarixli 5113 saylı qətnaməsində deyilir:

Bu bəyannamə 1992-ci ildə və 2020-ci ildə yenilənmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* German Initiative for Civil Clauses
* Zivilklausel Universität Köln
* Military use of research pushback in Japan and South Korea
Birgəyaşayış

**Birgəyaşayış** və ya **birgəmövcudluq** — eyni zamanda və kifayət qədər yaxınlıqda mövcud olan şeylərin bir-birinə zərər vermədən, bir-birinə təsir göstərə biləcək xüsusiyyəti. Termin, xüsusən də bu qruplar arasında antipatiya və ya zorakılıq tarixi varsa, tez-tez birlikdə yaşayan müxtəlif inanclı insanlara münasibətdə istifadə olunur.

Bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə ola bilən müxtəlif aspektlərin eyni vaxtda mövcud olduğu bütün sistemlərin bir xüsusiyyətində birgəmövcudluq müşahidə edilə bilər. Bir mənbənin iddia etdiyi kimi, "hətta molekulyar səviyyədə mövcudluq həmişə artıq birgəmövcudluq". Cansız varlıqlar eyni məkanda bir neçə növ bu cür şeylərin mövcud olduğu yerdə birlikdə mövcud olanlar kimi də xarakterizə edilə bilər, bu termin Marsda müxtəlif növ dyunlardan və kosmos sıx nüvə ulduz qrupları ilə eyni bölgədə mövcud olan qara dəliklər kimi bir-birindən fərqli şeylər üçün istifadə edilmişdir.

Birgəyaşayış münaqişənin tamamilə olmamasını tələb etmir, lakin "eyni vaxtda banal gərginliyin və maraqların toqquşmasının mövcudluğu"nu ehtiva edə bilər. Beləliklə, "birgəyaşayışın minimal səviyyəsi qanuni kanallar vasitəsilə həyata keçirildiyi təqdirdə rəqabətə və hətta münaqişələrə uyğundur".

## Həmçinin bax
* Adstrat

## İstinadlar
Cinayətkar tədqiqatları

**Cinayətkar tədqiqatları** — kütləvi qətllərin və/və ya siyasi zorakılığın səbəbkarları ilə bağlı fənlərarası elmi tədqiqat sahəsi. Bu, "*Journal of Perpetrator Research*" və digər nəşrlərdə işıqlandırılır.

Bu sahəyə töhfə verənlər arasında antropoloqlar, tarixçilər və politoloqlar var. Cinayətkarların tədqiqinə qurbanların tədqiqi ilə eyni səviyyədə elmi maraq göstərilməməsinə baxmayaraq, bəzi diqqətəlayiq tədqiqatlar cinayətkarların hərəkətlərini və baxışlarını, habelə "soyqırımın formalaşdığı prosesləri" əsasən "adi insanlar"ın kollektiv vəhşiliklər törətmək üçün yüksək motivasiyaya çevrilməsi fenomeni kimi baxaraq tədqiq etmişdir.

## İstinadlar