open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liliya Qumerova

**Liliya Qumerova** ( ) — Rusiya dövlət və ictimai xadimi. Pedaqoji elmlər namizədi. Başqırdıstan Respublikası dövlət hakimiyyətinin icra orqanından Federasiya Şurasının üzvü (2014-cü ildən), Federasiya Şurasının Elm, Təhsil və Mədəniyyət komitəsinin sədri (2019-cu ildən). Başqırdların Federal Milli Mədəni Muxtariyyəti Şurasının sədri (2015-ci ildən).

## Bioqrafiyası
Liliya Qumerova 16 dekabr 1972-ci ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Uçalı rayonunun Uçalı şəhərində anadan olmuşdur.

1994-cü ildə Başqırd Dövlət Pedaqoji Universitetini pedaqogika və psixologiya ixtisası üzrə bitirir.

1994-cü ildən Başqırdıstan Respublikası Uçalı şəhərindəki 10 nömrəli orta məktəbdə müəllim-psixoloq, psixologiya müəllimi işləmişdir.

2001-ci ildən Uçalı Rayon İdarəsində I Kateqoriyalı mütəxəssis vəzifəsini tutur və daha sonra Sosial İşlər Rəhbərinin müavini təyin edilir.

2005-ci ildə Başqırdıstan Respublikasının Prezidenti yanında Başqırdıstan Dövlət İdarəetmə Akademiyasını hüquq ixtisasını üzrə bitirir.

2007–2010-cu illərdə Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin sosial inkişaf, səhiyyə, əmək və məşğulluq şöbəsinin müdiri olmuşdur.

28 yanvar 2010-cu ildə Başqırdıstan Respublikasında Uşaq Hüquqları üzrə Müvəkkil vəzifəsinə seçilir.

14 mart 2011-ci ildə "Vahid Rusiya" partiyasından 28 nömrəli Otradovsk seçki dairəsindən Kurultay deputatı seçilir. 15 mart 2011-ci ildə Başqırdıstan Respublikasının Kurultay sədrinin müavini seçilir.

24 oktyabr 2012-ci ildə Başqırdıstan Respublikası Baş nazirinin müavini təyin edilir.

25 sentyabr 2014-cü il tarixində Başqırdıstan Prezidenti Rüstəm Həmidov Liliya Qumerovanı Başqırdıstan Respublikası dövlət hakimiyyətinin icra orqanından Rusiya Federasiyası Federal Məclisi Federasiya Şurasında senator səlahiyyətləri verir. 19 sentyabr 2019-cu ildə Başqırdıstanın yeni başçısı Radiy Xabirov onun səlahiyyətlərini uzadır.

1 oktyabr 2014-cü ildən Federasiya Şurası Elm, Təhsil və Mədəniyyət Komitəsi sədrinin birinci müavini, 18 dekabr 2015-ci ildə Başqırdların Federal Milli Mədəni Muxtariyyəti Şurasının sədri seçilir.

25 sentyabr 2019-cu ildə Rusiya Federasiyası Elm, təhsil və mədəniyyət komitəsinin sədri təyin edilmişdir.

## Mənbə
* Гумерова Лилия Салаватовна// Справочно-информационный ресурс "Кто есть кто в Республике Башкортостан" 
* Гумерова Лилия Салаватовна // Совет Федерации

## İstinadlar
Seyfəddin Xoşqədəm

**Seyfəddin Xoşqədəm** () — 28 iyun 1461–9 oktyabr 1467 tarixlərində Misir Məmlük sultanı.

## İstinadlar
Yelizaveta Mukasey

**Yelizaveta Mukasey** ( ) — Sovet kəşfiyyat agenti, qeyri leqal. Dövlət Təhlükəsizlik Məmuru, podpolkovnik. Sovet Qeyri-leqal kəşfiyyat məmuru Mixail İsaakoviç Mukaseynin həyat yoldaşı.
## Bioqrafiyası
Yelizaveta İvanovna Mukasey 29 mart 1912-ci ildə Ufa şəhərində anadan olub. Yelizavetanın qızlıq soyadı Yemelyanova olmuşdur.

1917-ci ilin sonunda ata-anası aclıqdan qaçmaq üçün ailəsi ilə birlikdə Daşkəndə köçür. 1929-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad Universitetinin Biologiya fakültəsinə daxil olur. Məzun olduqdan sonra Yelizaveta İvanovna  Mukasey əvvəlcə fabrikdə, sonra da işləyən gənclər məktəbinin direktoru vəzifəsində çalışmışdır (1938-1939).

1939-1943-cü illərdə Yelizaveta Mukasey əri, qeyri leqal kəşfiyyat məmuru Mixail İsaakoviç Mukasey ilə birlikdə ABŞ-a Los-Anceles şəhərində işgüzar səfərdə olur.

1943-1949-cu illərdə Moskva İncəsənət Teatrının Bədii Şurasının katibi işləmişdir.

1955-1977-ci illərdə "Elsa" təxəllüsü ilə xüsusi təlim keçdikdən sonra əri ilə mərkəzlə ikitərəfli əlaqə təmin edərək xaricdə işləmişdir.
Xaricdə işlədiyi müddətdə əri ilə birlikdə Mərkəz tərəfindən yüksək qiymətləndirilən kəşfiyyat məlumatları əldə etmək üçün Avropa ölkələrinə göndərilir.

1977-ci ildə SSRİ-yə qayıtdıqdan sonra Yelizaveta Mukasey gənc kəşfiyyat kadrları yetişdirməyə başlayır. Kəşfiyyat məktəbləri üçün bir çox dərslik və dərs vəsaitlərinin müəllifidir.

O, əri ilə birlikdə 30 il xaricdə iş və həyatla bağlı "Zefir və Elza" xatirə kitabının müəllifidir.

Yelizaveta Mukasey oğlu sovet və rus rejisoru Anatoli Mixayloviç Mukaseydir. Gəlini aktrisa və rejissor Svetlana Sergeyevna Drujininadır. Nəvəsi operator Mixail Anatolyeviç Mukaseydir.

Yelizaveta Mukasey 19 sentyabr 2009-cu ildə Moskvada vəfat edir. Xovan qəbiristanlığında əri ilə birlikdə dəfn edilmişdir
.
## Mükafatları
Yelizaveta İvanovna Mukasey dövlət təhlükəsizliyinin fəxri işçisi idi. Xidməti və yüksək nailiyyətlərinə görə orden və medallarla, o cümlədən "Hərbi xidmətə görə" medalı, habelə Aleksandr Nevskinin ordeni ilə təltif olunur. O, Rusiya Federasiyasının təhlükəsizliyinin təmin olunmasında göstərdiyi böyük xidmətlərinə görə ona verilən Yuri Andropov mükafatı laureatıdır.
## Mənbə
* 
*Легендарная разведчица-нелегал Елизавета Мукасей скончалась в Москве
## İstinadlar
Yakut üsyanı

**Yakut üsyanı** — Rusiya Vətəndaş müharibəsinin son epizodu sayılır. Hərbi əməliyyatlar 1921-ci ilin sentyabr ayından 1923-cü ilin iyun ayına qədər davam edib və hadisələr Uzaq Şərq vilayətinin Ayano-Mayski rayonunda baş verib.

## Tarixi
Üsyanın başladığı ərazilər o dövrdə Yakutiyanın ərazisi olsa da hazırda Xabarovsk vilayətinin şimalını əhatə edib. 1922-ci ilin mart ayında üsyançılar Çurapçedə  müvəqqəti yakut xalr idarəetməsi təsis etdilər. 23 mart tarixində Yaxut Xalq Ordusu Korobeynikovun rəhbərliyi ilə böyük şəhər olan Yakutsku ələ keçirdilər. Qırmız ordu qarnizonunun əsgərlərinin yarısını öldürüb yarısını isə əsir götürməklə yanaşı 6 pulemyotu da ələ keçirdilər.

Aprel ayında üsyançılar Vladivostokda yerləşən Müvəqqəti Priamur hökumətindən (Sovet tarixşünaslığında "Qara bufer" adını alıb) kömək istəmək üçün əlaqə qurdular.  27 aprel tarixində Sovet İttifaqı Yakut MSSR yaradıldığını elan edib, üsyanın yatırılması üçün ekspedisiya göndərdidi. 1922-ci ilin yayında ağlar Yakutskdan çıxarıldılar və Oxotsk, Ayan kimi liman şəhərlərini ələ keçirərək Sakit okean sahilinə çəkilib, yenidən Vladivostokdan kömək istədilər.

30 avqustda "Sibir könüllü dəstəsi"nin 750 könüllüsünü döyüş üçün təchiz olunaraq general Anatoli Pepelyaevin rəhbərliyi ilə Vladivostokdan Sakit okean donanması ilə üsyançıların köməyinə gəldi. 3 gün sonra Pepelyayevin dəstəsi Ayano-Mayski rayonunda yan aldı və onlar Yakutsk üzərinə hərəkətə başladılar. Oktyabrın sonunca Pepelyayev artıq Nelkan şəhərini də ələ keçirdikdən sonra ona Qırmızı Ordunun Vladivostokdan ağ qvardiyaçıları qovduqları xəbərini məruzə etdilər.

31 dekabr tarixində Sovet İttifaqı yarananda Pepelyayevin nəzarətində olan Ayan, Oxotsk və Nelkan şəhərləri Rusiyada olan yeganə ərazi idi ki oranı ağlar idarə edirdilər. Fevral ayında Pepelyayevə qarşı İvan Strodonun başçılığı ilə bolşeviklərin dəstəsi göndərildi. 12 fevral tarixində onlar Pepelyayevin dəstəsini Sasıl-Sası ətrafında məğlub etdilər. Mart ayında isə ağlar Amqadan tamamilə çıxarıldılar.

24 aprel 1923-cü ildə "Stavropol" və "İndigirka" gəmiləri Vladivostokdan Stepan Vostretsovun bolşevik dəstəsi ilə birlikdə Ayana gəldilər. 6 aprel tarixində Ayana çatan Vostretsov öyrənir ki, Pepelyayev bütün dəstələrini Nelkana köçürüb. Ağ ordunun qalıqları əvvəlcə Oxotsk ətrafında sonra isə 18 iyun tarixində Ayanda məğlub oldular. Pepelyayev qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün bir atəş açmadan belə təslim olmağı əmr edir. Generalın özü, 103 ağ zabit və 230 əsgər tutularaq Vladivostoka göndərildilər. General-mayor Vişnevskinin özü və tabeliyində olan bir neçə könüllü isə yapon balıqçılar tərəfindən xilas oldular.

Üsyançıların digər qismi isə Yakut tayqasına səpələnərək gələcəkdə mübarizəni dayandırana qədər müxtəlif antisovet üsyanlarında (Tunqus üsyanı, Konfederalistlərin üsyanı) iştirak edirlər.

## Həmçinin bax
* Tunqus üsyanı

## İstinadlar
Muayyad Şəhabəddin Əhməd

**Muayyad Şihabəddin Əhməd** () — Seyfəddin İnalın oğlu və 26 fevral — 28 iyun 1461-ci il aralığında Misir Məmlük sultanı.

## İstinadlar
Lope Milli Parkı

**Lope Milli Parkı** — Qabonun mərkəzində yerləşən milli parkdır. Ərazisi əsasən rütubətli meşələrdən ibarət olsa da, parkın şimalında 15 min il əvvəl son Buz dövrü ərzində Mərkəzi Afrikada yaranan savannaların son qalıqları var. 1946-cı ildə Lope-Okanda Vəhşi Təbiət Qoruğu yaradıldığı zaman bura Qabonda ilk qorunan bölgə idi. 2007-ci ildə Lope-Okanda ladşaftı UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına əlavə edilmişdir.

Parkda Mikonqo adlanan kənddə yerləşən və kəndə uyğun olaraq Mikanqo kimi tanınan, Zooloji Cəmiyyət tərəfindən idarə olunan kiçik bir tədqiqat stansiyası var. Ərazidə turistlərin dincəlməsi üçün infrastruktur mövcuddur. Buraya bir neçə otaq və ən azı beş metr məsafədə olan geniş, açıq hava yemək otağı daxildir. Parkda CEDAMM Tədris Mərkəzi, Vəhşi Təbiəti Qoruma Cəmiyyəti və beynəlxalq qoruma təhsili mərkəzi də fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar


Fayl:Elephants in Lopé National Park.JPG|Milli Park ərazisindəki savannada meşə filləri
Ninel Yultıyeva

**Ninel Yultıyeva** (; ) — Sovet balerinası, müəllim, xoreoqraf. Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti (1953). Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası xalq artisti (1957). Tatarıstan Respublikasının xalq artisti (1996). Başqırdıstan Respublikasının xalq artisti (1995)

## Bioqrafiyası
3 fevral 1926-cı ildə Ufada bir başqırd yazıçısı və ictimai xadimi Daut Yultiyevin ailəsində anadan olmuşdur. 1935–1941-ci illərdə A. Y. Vaqanova adına Rusiya Balet Akademiyasında oxumuşdur. 1968-ci ildə A. Y. Vaqanova adına Rusiya Balet Akademiyasının pedaqoji şöbəsini bitirir. 1972-ci ildə N. A. Rimski-Korsakov adına Sankt-Peterburq Konservatoriyasının xoreoqrafiya şöbəsini bitirib. 1941–1946-cı illərdə Başqırdıstan Opera və Balet Teatrının solisti olmuşdur.

1946-cı ildə Kazana gələrək Musa Cəlil adına Tatar Opera və Balet Teatrında N. C. Ciqanovun "Zyuqra" baletində baş rolunda debüt edir.

1946–1966-cı illərdə prima balerinası və M. Cəlil adına Tatar Opera və Balet Teatrının balet truppasının bədii rəhbəri olur.

1972-ci ildən ömürünün sonuna qədər Kazan Mədəniyyət İnstitutunun xoreoqrafiya şöbəsinin müdiri işləyir. 1974–1977-ci illərdə Qahirə balet truppasının əsas xoreoqrafı və bədii rəhbəri (Misir) olur. 1981–1983-cü illərdə Venesueladakı T. Karano Karakas Teatrının xoreoqrafı və müəllimi kimi çalışır. 1988–1989-cu illərdə Qahirə Ali Balet İnstitutunun bədii rəhbəri (Misir) işləyir.

1998-ci ildən Ninel Yultıyeva Kazan Xoreoqrafiya Məktəbinin bədii rəhbəri olur.

1950-ci illərdə başlayan fəal pedaqoji fəaliyyətə başlayan Ninel Yultıyevanın bu günə qədər yüzlərlə şagirdi institutlarda, məktəblərdə və kolleclərdə dərs deyir, komandalar idarə edir və teatrlarda işləyir.

Ninel Yultıyeva 23 noyabr 2014-cü ildə Kazanda vəfat edir.

## Mükafatları
Tatarıstan muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti (1953)

Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası xalq artisti (1957)

Tatarıstan Respublikasının xalq artisti (1996)

Başqırdıstan Respublikasının xalq artisti (1995)

"Can rəqsi" mükafatı.

Sankt-Peterburq Petrovski Elm və İncəsənət Akademiyasının həqiqi üzvü, professor.

"1941–1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində fədakar əməyə görə" medalı.

## İstinadlar
Timur Arslanov

**Timur Faritoviç Arslanov** () — rusiyalı qılınc oynatan. Rusiyanın gənc qılıncoynatma komandasının üzvü (2007), milli komandanın üzvü (2014). Qılıncoynatma üzrə Rusiya idman ustası (2007), komanda üzrə rapira Avropa çempionu (2018). Rusiya çempionatının finalçısı (2013). Kişilər arasında Rusiya Kubokunun qalibi (2010), ölkə çempionatının gümüş medalçısı (2012). Gənclər arasında Avropa çempionatının qalibi (2014).

## Ümumi məlumat
19 nömrəli Uşaq-gənclər idman məktəbini (birinci məşqçi — F. Arslanov), 5 nömrəli idman profilli respublika internat məktəbini, 19 nömrəli Ufa Uşaq-gənclər idman məktəbi (məşqçilər — L. R. Gruşina, R. R. Nasibullin) bitirmişdir.

Başqırd Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun tələbəsidir. Prezident təqaüdü laureatı (2007) ("2007–2008 tədris ilində xüsusilə istedadlı tələbələr üçün Başqırdıstan Respublikası Prezidentinin təqaüdlərinin təyin edilməsi haqqında" fərmana görə).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyük Toko

**Böyük Toko** () — Rusiya Federasiyası Saxa Respublikasının cənub-şərq hissəsindəki Aldan dağlarında, Amur vilayəti ilə sərhəd yaxınlığında yerləşən göl. Neryunqri rayonunda, Neryunqridən 450&nbsp;km məsafədə, Xabarovsk diyarı ilə inzibati sərhəddən 90&nbsp;km qərbdə yerləşir. Göl Alqama çayının hövzəsinə aiddir.

Sahildə daimi yaşayış yerləri yoxdur, ərazi baxımından Böyük Toko Təbiət Qoruğunun bir hissəsidir. Göldən qərb istiqamətində kiçik bir məsafədə Elqinski kömür yatağı yerləşir.
Böyük Toko 82,6&nbsp;km² bir sahəsi olan Stanovo silsiləsindəki ən böyük göldür və buzlaq tərəfindən işlənmiş tektonik çökəklikdə yerləşir. Kiçik buzlaq mənşəli qolları olan yuvarlaqlaşdırılmış, şimala doğru uzanan bir su anbarı şəklindədir. Göl mütləq yüksəkliyi 950–1100 m və ümumi sahəsi 10 min km²-dən çox olan Tokinski yaylasında yerləşir. Tokinski hövzəsi adlanan yayla, cənubdan və cənub-şərqdən Tokinski Stanikov silsiləsi, şimaldan Aşağı Qonamski silsiləsi, qərbdən Ninganski silsiləsi və şərqdən Üçuro-İdyumski silsiləsi ilə həmsərhəddir.
Su kənarının hündürlüyü 903 m-ə bərabərdir. Dağ orta tayqa meşələrindən meşə-tundra zonasına keçid ərazidə yerləşir. Göl daimi qrunt buzlağı bölgəsindədir. Bu ərazidə bunlağın qalınlığı 30 m-ə çatır. Qış donu və donun əriməsinin dərinliyi 0.3 ilə 4 m arasında dəyişir. Bölgədə qış 7-7,5 ay davam edir, orta temperatur −30-−32&nbsp;°C-dir. Maksimum yağıntı yayda düşür. Yayının orta temperaturu + 17- + 19&nbsp;°C-dir. Gölün sahəsi seysmik cəhətdən aktivdir, ərazidəki güclü zəlzələlər müşahidə edilir. Bu isə buzlaq dövrlərində buzlaqların inkişafı və əriməsi ilə əlaqəli ola bilər. Dördüncü dövrdə gölün yaxınlığında vulkanik və ya böyük geotermal püskürmələr də baş verib. Göldə adi taymen, siqi, xanı balığı, durna balığına rastlanılır. Böyük dərinliyinə görə suyu yüksək dərəcədə şəffafdır. Göl ətrafı ərazilərdə sığın, maral, samur, qonur ayı kimi canlılara rastlanılır.
## İstinadlar
Lüdmila Tukan

**Lüdmila Tukan** ( ) — Qaqauz müğənnisi, bəstəkar mahnılarının ifaçısıdır. 2013 Türkviziya Mahnı Müsabiqəsinin iştirakçısı.

## Bioqrafiyası
Lüdmila Tukan 21 iyun 1982-ci ildə Moldova Respublikası, Qaqauziyanın Çadır-Lunqa şəhərində anadan olmuşdur. Uşaqlığını və gəncliyini Qaqauziyanın Bağırçı kəndində keçirmişdir. Müğənni kimi karyerasına 1998-ci ildə başlayır.

2008-ci ildə "Qagauziyanın gümüş səsi" yarışmasında Lüdmila ilk qran-prini qazanır. Üç ilə yaxın, o, popular pop üslubunda doğma qaqauz dilində, eləcə də rus və moldavan dillərində mahnılardan ibarət olan "Sana, mamu" ("Sənə, ana") adlı ilk albomunun qurulması üzərində işləmişdir. Müğənni ilk diskini sevimli anasına həsr edir.

2011-ci il müğənni üçün karyerasında bir dönüş nöqtəsi olur. Türkmənistanda keçirilən Aşqabad beynəlxalq musiqi festivalına dəvət alır. Elə həmin il Lüdmila Yaltada keçirilən "Şərq Bazarı" festivalında iştirak edir və "Umut incə" mahnısını ifa edir. Finala çıxaraq xüsusi mükafat alır. Müəllifn mahnısı üçün Türkiyədə klip çəkmək imkanı əldə edir. Video məşhur "Kɪsmet mi bu osa mɪ zeet" mahnısına çəkilir (qismət mi bu və ya ağrı). Növbəti mərhələ Odessada keçirilən GRAND PRIX musiqi yarışması olur və burada müğənni öz kateqoriyasında birinci yeri qazanır. Ailəsinin və radio dinləyicilərinin müsbət rəylərindən ilhamlanan Ludmila işini davam etdirməyə qərar verir. Üstəlik daha parlaq çalarlarda fəaliyyətə başlayır. 2012-ci ildə məşhur Moldov bəstəkarı Mirça Qutsu ilə birlikdə "İsti yay, əyləncəli günlər …" albomu üzərində işləyirlər. Qaqauz şairləri (Todur Zanet, Todur Marinoğlu) ilə bir araya gələn müğənni vətənpərvərlik mövzusunda mahnı ifa etməyə başlayır və ikinci albomdan bir il sonra "Bendä var bir Vatan" ("Məndə bir vətən var") kolleksiyası işıq üzü görür.

Lüdmila mahnılarına bir neçə klipin də çəkir. Müğənni xatirələrini təsvir etdiyi və atasına duyğulu sözlər söylədiyi "Boban elləri" klipi populyarlaşır.

Lüdmila Tukan 2013 Türkviziya Mahnı Müsabiqəsində iştirak edir.

## Ailəsi
Lüdmila Tukan ailəlidir, iki qızı var — Karina və Marqarita. Böyük qızı musiqi və vokal üzrə təhsil alır, ən kiçiyi rəssamlıq dərsləri alır. 2013-cü ildə Lüdmila və ailəsi Çadır-Lunqaya köçür. Müğənni karyerasını davam etdirir və yeni mahnılar yazır.

## Mənbə
* Люда Тукан: "Музыка-это воздух, которым я дышу"
* Людмила Тукан вывела Гагаузию в финал "Восточного базара – 2011"
* Людмила Тукан получила "Гран-при" украинского фестиваля
* Гагаузская певица Людмила Тукан отметила свой юбилей сольным концертом

## İstinadlar
Türkmənistanda COVID-19 pandemiyası

Türkmənistanda COVID-19 koronavirusun təsdiq olunmuş xəstəlik halı mövcud deyil. Hökumət virus haqqında məlumatı idarə etməyin uğrunda işləyib, fəqət mütəxəssislərin fikrinə görə, onun yayımı ölkədə baş verdiyinin ehtimalı var. ÜST / Avropa missiyasının rəhbəri, doktor Ketrin Smolvud, Türkmənistana 10 günlük səfərindən sonra keçirilən brifinqdə, ölkədə COVID-19 infeksiyasının aşkarlanması barədə məlumat vermədi.

## Tədbirlər
Yanvarın 31-də Türkmənistan Hava Yolları Banqkoka və Pekinə reyslərini ləğv edib. Fevralın 29-da isə, Türkmənistan virusun təsiri altında olan ölkələrin vətəndaşlarına girişi qadağan edib. Martın 5-də Qazaxıstanın Almatı şəhrindən uçan üç xarici səyyahətçiyə, o cümlədən bir ərəb ölkənin iki diplomatına ölkəyə girməyə icazə verilməyib. Onların təyyarəsi əvvəl Türkmənabada çevirilib, sonra isə hamı İstanbula gedən reysə otuzdurulub.

Martdan başlayaraq, Türkmənistana uçan bütün reyslər Türkmənəbad Beynəlxalq Hava Limana yönəldirilir. Az sonra, beynəlxalq reysləri ümumiyyətlə ləğv olunub. Ölkəyə giriş icazəsi ancaq diplomatiya, rəsmi və humanitar məqsədi ilə gələn şəxslərə verilir. Sərnişinlərin çatmamazlığına görə, xarici hava yollarının çoxluğu Türkmənistana reyslərini ləğv edilib. Türkmənistanı ziyarət etmək istəyən hər şəxsin onun koronavirusu olmadığı təsdiq edən sertifikatı olmalı.

Türkmənistanın ən böyük yaşayış məntəqələri ətrafında, o cümlədən paytaxt Aşqabad şəhərinin ətrafında əlavə kontrol punktları yerləşdirilib. Böyük şəhərlərə girişindən əvvəl şəxslərin bədən dərəcəsi infraqırmızı ölçü ilə ölçülür. Həmin tədbir daxili reyslərlə uçan bütün sərnişinlərə də aiddir.

Türkmənistan Futbol Federasiyası bütün turnirlərini, o cümlədən 2020-ci ilin Ali Liqasını təxirə salıb. Aprelin 19-da, Ali Liqa, iyunun 2-də isə Türkmənistan Futzal Liqası davam edilməyə başlayıb.

Sərhədsiz reportyorların verdikləri məlumata görə, Türkmənistan hökuməti "koronavirus" sözünü qadağan edib və ölkədə maskanı taxan və ya pandemiyanı müzakirə edən şəxslər həbs oluna bilər. Lakin, az sonra, onlar öz məlumatını düzəldib, aydınlaşdırdılar ki, "koronavirus" sözü qadağan olunmayıb, amma o, məlumat broşurlardan çıxardırılıb və hökumət virus haqqında məlumatı məhdudlaşdırıb, "çox tərəfli məlumatı" yayırdı. Türkmən İnsan Haqqları üçün Təşəbbüs qurumunun mətbuat orqanı, *Chronichles of Turkmenistan* verdiyi məlumata görə, Türkmənistan mətbuatı dövlətin gördüyü tədbirlərdən martın 25-nə qədər xəbər vermirdi.

Pandemiya zamanı Prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədov üzərlik yandırmağa məsləhət verib. Üzərliyin koronavirusa qarşı effektivliyi haqqında sübut mövcud deyil, halbuki Berdiməhəmmədov açıq şəkildə onu COVID 19 həstəliyini qeyd etməmişdi.

Aprelin 3-də Prezisent Berdiməhəmmədov dövlət büdcəsini və yeni binaların tikilməsinin planlarını təshih etməyə, özəl müəssisəsilərə və nəqliyyat agentikləri üçün yardım tədbirləri görməyə və əsas ərzaqların təchizini yaratmağa əmr verib.

## İstinadlar
Xroman

*Xroman* (benzodihidropuran) — heterotsiklik quruluşa malik üzvi birləşmədir və kimyəvi formulu: С 9 Н 10 О Daha mürəkkəb quruluşa malik törəmələri vardır: tokoferol, tokotrienol. Dianin birləşməsi, eləcə də dərman preparatları- troqlitazon, ormeloxifene və nebivolol. Bu maddələr çox vaxt elə xromanlar adlanır.
Xromane, 2 və 3 mövqelərində orto əridilmiş bir benzol halqa olan bir piran halqadan ibarət olan bir benzopirandır

## Alınması
Fenolun və asetonun kondesləşməsindən alınır . Mezitil fenolun oksidləşməsindən Dianin birləşməsi alınır. Dianin bu reaksiyanı turş mühitdə aparmışdır 2,2,4-trimetil-4–4(oksifenil)xroman adlandırmışdır

## Fiziki Xassələri
* Qaynama temperaturu: 215 °C
* Molekul kütləsi: 268,3 q\mol
* Alışma temperaturu: 156,4 oC

## Kimyəvi xassələri
Sərbəst oksi qrupun iştirakı ilə β-(o-oksifenil) etilalkil (XXXV və XLII) və ya arilketon təsiri il γ-xromen (XLIII) əmələ gəlir ki, buda katalizator iştirakı ilə xromana bərpa olunur(VI).

Natrium amalqaması və spirt qüvvətli reduksiyaedicidir və ketonların xromanlara reduksiya edilməsində istifadə edilir(XLVII-XLVIII)

## Tədbiqi
Tibbdə və yüngül sənayedə istifadə edilir.

## Mənbə
# Кан Р., Дермер О. Введение в химическую номенклатуру = Introduction to Chemical Nomenclature / Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина. — М: Химия, 1983. — 224 с.
# Senning A. Elsevier's Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology. — Elsevier, 2007. — 434 p. — ISBN 978-0-444-52239-9.
# Джилкрист Т. Химия гетероциклических соединений = Heterocyclic Chemistry / Пер. с англ. А. В. Карчавы и Ф. В. Зайцевой, под ред. М. А. Юровской. — М: Мир, 1996. — С. 442. — ISBN 5-03-003103-0.
# Перейти обратно:1 2 ACDLabs. List of retained names. Дата обращения 14 мая 2013. Архивировано 20 мая 2013 года.
# Кан, Дермер, 1983, с. 112.
# Кан, Дермер, 1983, с. 113–116.
# Перейти обратно:1 2 Senning, 2007
# Перейти обратно:1 2 Соединение отсутствует в списках последней редакции.
# Соединение перенесено с позиции 43 в списках последней редакции.
# Соединение перенесено с позиции 45 в списках последней редакции.
# Кан, Дермер, 1983, с. 117.
Salavat Qaysin

**Salavat Muxtar oğlu Qaysin** (, ; ) — Rusiya təsərrüfat xadimi, 1992–2011-ci illərdə Başinformsvyaz ASC-nin baş direktoru. 12-ci çağırış Başqırdıstan MSSR Ali Şurasının üzvü, 3 və 4-cü çağırış Başqırdıstan Respublikası Qurultayının deputatı.

## Həyatı
Salavat Qaysin 1958-ci ildən 1959-cu ilədək Uçalı şəhərində tikinti trestinin daşyonan-dülgər kimi işləmişdir.

1964-cü ildə Novosibirsk Elektrotexnika Rabitə İnstitutunun telefon və teleqraf rabitəsi ixtisasınl bitirmişdir.

1965–1975-ci illərdə baş mühəndis, sonra isə Beloretsk istismar və texniki rabitə qovşağının rəhbəri olmuşdur.

1976-cı ildən BMSSR Texniki İstehsal Rabitəsi İdarəsinin (TİRİ) rəhbər müavini vəzifəsinə keçir və 1987-ci ilin noyabr ayında yekdilliklə müəssisə rəhbəri seçilir. 1992-ci ildə BMSSR TİRİ Başinformsvyaz ASC-yə çevrilməsindən sonra Salavat Qaysin 2011-ci ilə qədər şirkətə rəhbərlik edərək baş direktor vəzifəsində işləyirdi.

1990–1995-ci illərdə BMSSR Ali Şurasının deputatı olmuşdur, Başqırdıstan parlamentinin Nümayəndələr Palatasının deputatı seçilmişdir, Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin üzvü olmuşdur.

Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının fəxri akademiki, Başqırd Dövlət Universitetinin fəxri akademiki, Telekommunikasiya Keyfiyyəti Akademiyasının həqiqi üzvü, Ufa FK-nın fəxri prezidenti.

2011–2014-cü illərdə "Başinformsvyaz" ASC-nin İdarə Heyətinin sədri, "Rostelekom" ASC prezidentinin müşaviri olmuşdur.

Ailəlidir, bir oğlu var.

## Mükafatları
* Salavat Yulaevin "Şərəf nişanı"
* "Şanlı əməyə görə" medalı
* Başqırdıstan Respublikasının əməkdar rabitəçisi, "Rabitə ustası"
* SSRİ-nin fəxri radioçusu, Rusiya Federasiyasının əməkdar rabitəçisi
* Başqırd Dövlət Universitetinin fəxri doktoru, Beynəlxalq Rabitə Keyfiyyəti Akademiyasının və Beynəlxalq Patronaj Akademiyasının həqiqi üzvü.

## Nəşrləri
* Başqırdıstanın rabitə tarixinin xülasəsi" (Ufa, 1987)
* "Başqırdıstanda telekommunikasiya: teleqrafdan İnternetə" (Ufa, 2001).
* "Sözə sadiqlik" (Ufa, 2005)
* "Etiraf" (Ufa, 2006).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Marina Radiş

**Marina Radiş** ( ) — Moldovalı müğənnisi (soprano). İlk fəaliyyətinə aktrisa kimi başlayır. 11 yaşında, Çadır-Lunqda Qaqauz xalq mahnı müsabiqəsində qalib gəlir. 18 yaşında hər il keçirilən "Qaqauz Sesi" mahnı müsabiqəsində Qran Pri mükafatına layiq görülür. Dəfələrlə Kişinyovda "Viktoriya" vətənpərvərlik mahnı müsabiqəsinin laureatı olur. 2000-ci ildə orta ixtisas musiqi təhsili olmamasına baxmayaraq, Kişinyovdakı Musiqi, Teatr və Təsviri Sənətlər Akademiyasının akademik vokal şöbəsinə (İ. Kvasyuva sinfi) qəbul edilir. Sonradan Marina Svetlana Popovanın opera oxuma sinfi Marinaya böyük təsir göstərir. 2003-cü ildə Breila şəhərində H. Derkle Beynəlxalq Vokal Müsabiqəsinin laureatı olur.

2005-ci ildə Violetta (Cüzeppe Verdinin La Traviata) partiyası ilə Moldova Milli Opera və Balet Teatrının səhnəsində debüt edir. Kişinyov səhnəsində Mikaela (Jorj Bize, Karmen), donna Anna (Don Covanni, Volfqanq Amadey Motsart) kimi partiyalarda əsərləri səsləndirir. O, dəfələrlə Rusiyada keçirilən Moldovanın Mədəniyyət Günlərində iştirak etmişdir. Qazaxıstanda, Almaniyada, İsveçrə səhnələrində çıxış edir.

## Müsabiqələr və festivallar

### Müsabiqələr
2003 — Beynəlxalq "Hariclea Darclee" vokal müsabiqəsi, Braila, Rumıniya — laureat

2005 — Beynəlxalq "Alexandrovski" vokalçılar müsabiqəsi, Minsk, Belarus — diplom

2006 — Elena Obraztsova Beynəlxalq Opera Müsabiqəsi, Moskva, Rusiya — diplom laureatı

2007 — "Madame Butterfly" Beynəlxalq Opera Müsabiqəsi, Kişinyov, Moldova — laureat

### Festivallar
2006 — MDB üzvü olan ölkələ gənclərinin delfin oyunları, Astana, Qazaxıstan

2008 — "Astananın 10 ili" festivalı, Qazaxıstan

2008 — Türksoy — Opera Festivalının Dais, Mersin, Türkiyə, Girne, Kipr

2008 — Türksoy-15 Festivalı, Ankara, Türkiyə

2008 — "Opera-2008" IV Beynəlxalq Musiqi Festivalı — Astana, Qazaxıstan

2009 — "Turksoy-Dais Opera" Festivalı, İstanbul, Türkiyə

2011 — Ümumrusiya açıq rok festivalı "Safoniy", Rusiya, Smolensk vilayəti, Safonovo

## Repertuarı
### Operaları
Jorj Bize "karmen" — Mikaela, Mersedes

Cüzeppe Verdi "Nabukko" — Anna

Cüzeppe Verdi "La Traviata" — Violetta

Cüzeppe Verdii "Rigoletto" — Gilda

Qaetano Donizetti "Don Paskuale" — Norina

Qaetano Donizetti "Sevgi içkisi" — Adina

Qaetano Donizetti "Lusia di Lammermur" — Lusia

Volfqanq Amadey Motsart "Don Juan" — Donna Anna

Volfqanq Amadey Motsart "Fiqaronun Toyu" — Qrafinya Suzanna

Nikolay Rimski-Korsakov "Çarın gəlini" — Marta

Cakomo Puççini "Bohema" — Mimi

Pyotr Çaykovski "Yevgeni Onegin (opera)" — Tatyana

## Mənbə
* Страница Марины Радиш на сайте Национального театра оперы и балета Молдавии 
* Канал Марины Радиш на youtube
* Сайт артистического менеджмента Сергея Молчанова
* Чолак Владимир — Magnificat

## İstinadlar
Benzofuran

*Benzofuran*-heterotsiklik üzvi birləşmə - benzol və furan həlqəsindən ibarət tsiklik üzvi birləşmədir.

Kimyəvi formulu: C8H8O	 
## Alınması
Daşkömür qətranının bromlaşmasından və dibrom törəmələrinin parçalanmasından alınır .Sənayedə nitroetilbenzoldan sintez edilir.
Benzofuran  dekarboksilləçmə reaksiyası ilə də alınır.
* Laboratoriyada alınması

*Perkin qruplaşması
:

*Diels –Alder əvəz edilmiş benzofuran verən qızılağac reaksiyası
:

*Tsikloizomerləşmə yolu ilə benzofuranlar
:

## Fiziki xassələri
Benzofuran rəngsiz mayedir. Spesifik aromat  iyə malikdir.Suda , dietilefirində və etanolda yaxşı yaxşı həll olur. Benzofuranın 2  izomeri məlumdur: 2,3 benzofuran və 3,4 benzofuran . Birinci izomer daha stabildir. İkinci izomer üçün stabil olmayan 1,3 diariləvəzolunmuş törəmələri məlumdur.
 
* Molekul kütləsi     118,14 q\mol
* Sıxlığı                   1,0776   q\cm3
* Qaynama temperaturu    173-175oC

## Kimyəvi xassələri
Benzofuran aromatok xassə göstərir. Qələvilərlə reaksiyaya girmir. Lakin  Lyuisin  mineral turşuları və peroksidləri   iştirakında polimerləşir. Benzofuran azonla reaksiyaya girir. Nəticədə salisil aldehidi,  salisil turşusu və ya pirokatexin  alınır.  
Benzofuran katalizator mühitində hidrogen və ya etanolda Na  təsirindən hidrogenləşməyə məruz qalır və nəticədə 2,3-dihidrobenzofuran,  daha sonra oktahidrobenzofuran alınır. Təzyiq altında benzofuranı hidrogenləşdirdikdə maye ammonyakda Li təsirində  furan həlqəsi açılır.

## Təbiətdə tapılması
Benzofuran təbiətdə daşkömür qətranında (naftalin və fenol fraksiyası), koks qazında və kömürün karbonlaşması məhsulunda rast gəlinir.
## Tədbiqi
Benzofuran kağız sənayesində ağardıcı kimi, sintilyasiya materialı kimi, kauçuk istehsalında antioksidant kimi, tibbdə dərman pereparatı kimi istifadə edilir.

## Mənbə

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1 (Абл-Дар). — 623 с.
* Исследование реакции взаимодействия 4-бром-5-ншрофталонтрила с карбоциклическими С-нуклеофилами / Ж. В. Чиркова, О. В. Маковкина, С. И. Филимонов, И. Г. Абрамов, Г.Г. Красовская // Изв. Вузов. Сер. «Химия и хим. технология». - 2008. - Т. 51, вып. 8. - С. 21-22.
* Synthesis of 5,6-dicyanobenzofiirans based on 4-bromo-5-nitrophtlialonitrile / Zh. V. Chirkova, S. I. Filimonov, I. G. Abramov, S. I. Firgang, G. A. Stashina, A. S. Shashkov // Mendeleev Commun,. - 2009. - V. 19. - P. 332.
* Синтез тиоксотетрагидропиримидинкарбоновых кислот / Ж. В. Чиркова, С. И. Филимонов, И. Г. Абрамов, А. С. Шашков, С. И. Фирганг, Г. А. Сташина // Изв. Вузов. Сер. «Химия и хим. технология». -2010. - Т. 53, вып. 4. - С. 83-86.
* Synthesis of 2-охо- and 2-Moxo-5-(benzofln-an-2-yl)tetrahydropyrimidines / Zh. V. Chirkova, S. I. Filimonov, I. G. Abramov, S. I. Firgang, G. A. Stashina // Mendeleev Commun. - 2011. - V. 21. - P. 47.
*  Synthesis of novel substituted 4-hydroxy-3-oxo-3,4-dihydro-2ff-1,4-benzoxa-zine-6,7-dicarbonitriles / Zh. V. Chirkova, S. I. Filimonov, I. G. Abramov, S. I. Firgang, G. A. Stashina, K. Yu. Suponitsky // Heterocycles. - 2011. - Vol. 83, № 4. - P 755.
Kalyan minarəsi

**Kalyan minarəsi** () — Özbəkistanın Buxara şəhərində yerləşən tarixi abidə. Abidə Pol Kalyan məscidinin tərkib hissəsidir.

Memarının Bako olduğu minarə müsəlmanlığa keçən əhalini gündə beş dəfə namaza dəvət etmək üçün Qaraxani hökmdarı Arslan Xan Məhəmmədin sifarişi ilə 1127-ci ildə inşa olunub. Daha öncə tikilməkdə olan qüllə başa çatdırılmadan sökülür. Yeni tikilən qüllə yuxarıya doğru daralan şəkildə bişmiş kərpicdən tikilir. Uc nöqtəsinə qədər qüllənin hündürlüyü 48 metr, aşağıdan eni 9 metr, yuxarıdan isə 6 metrə bərabərdir. 

Minarənin daxilində yuxarısına qədər çıxan spiral şəklində pilləkənlər vardır. Minarənin səhti boyunca kərpiclərin düz və çarpaz yerləşdirilməsi nəticəsində naxış görkəmi yaranıb və yuxarı hissədə buna mavi işləmələr də əlavə olunub.

Qüllənin yetərincə hündür olması səbəbindən döyüş vaxtlarında ətrafdan gələ biləcək düşməni müşahidə etmək üçün də şəhərdə yerləşən əsgərlər tərəfindən istifadə olunurdu. 

Tikilişindən yüz il sonra şəhərə hücuma keçən Çingiz xanın orduları tərəfindən dağıdılmaqda olduğu zaman, tikili xanda dərin təsir hissi yaratdığı üçün dağıdılmasının qarşısını aldı. 20-ci yüzilliyin əvvəllərinə qədər ölüm hökmü ilə cəzalandırılanlar buradan aşağı atıldığı üçün minarə Ölüm Qülləsi olaraq da adlandırılırdı. 

## Tarixi
Tarixi qeydlərə görə, minarənin inşa edilməsindən əvvəl yerində daha kiçik olan başqa bir minarə də vardı. Kalyan minarəsi tikilən zaman bu minarənin sökülməsinə qərar verildi və yenisi onun əvəzinə inşa olundu.

Minarə Qaraxanilər dövlətinin hakimiyyəti illərində olduğu zaman 1127-ci ildə inşa olunub. Tikilinin sifarişçisi olan Arslan xan Məhəmmədin adı minarənin kəmərlərindən birinə oyulub. Minarənin memarı olan Bakonun istəyinə görə məzarı minarədən 45 metr aralıda salınıb. Bunu əgər tikdirmiş olduğu minarənin uçacağı halda üzərinə yıxılması səbəbindən istəmişdi. Deyilənlərə görə, memar bünövrəni qoyarkən iki il gözləmiş və dəvə südündən istifadə etmişdir. Daha sonra isə bişmiş kərpicdən istifadə olunaraq minarə ucaldılmışdır. 

Dini məqsədləri ilə yanaşı, həmçinin minarədən hökmdarlar və idarəçilər tərəfindən qəbul edilən qərarların camaata elan olunması üçün də istifadə olunurdu. 1924-cü ildə divarlarının bir hissəsi bərpa prosesindən keçmişdir. 1960-cı ildə Oçil Babamurodov tərəfindən minarənin bünövrə hissəsi təmir olunaraq möhkəmləndirildi. 1997-ci ildə Buxara şəhərinin 2500 illiyi münasibətilə minarə peşəkar ustalar tərəfindən yenidən bərpa prosesindən keçdi. Növbəti illərdə də kiçik bərpa işləri davam etdirilib. 

## Həmçinin bax

* Qaraxanilər dövləti
* Əmiri-Gur
* Bibixanım məscidi
## Xarici keçidlər

* Historic Centre of Bukhara
* Kalon Minaret

## İstinadlar
Anna Palm de Rosa

**Anna Palm de Rosa** () — İsveç rəssamı və incəsənət xadimi. XIX əsrin sonllarında yağlı boya ilə çəkdiyi buxarlı gəmilər, yelkənli qayıqlar və Stokholm şəhərinin mənzərələri ilə İsveçin ən tanınmış rəssamlarından birinə çevirilmişdir. 36 yaşı olarkən italyan hərbçi ilə ailə həyatı qurmuş və ömrünün qalan hissəsini İtaliyanın cənubunda keçirmişdir.

## Həyatı və təhsili

### Karyera

## Qalereya

Fayl:Stockholms ström 1890.jpg|*Stokholmda yol hərəkəti* (Stokholm, 1890)
Fayl:Anna Palm de Rosa - Utsikt mot högklint.jpg|*Västerhejde uçurumu* (Qotland adası, 1891)
Fayl:Gustavianska operan 1892a.jpg|*Helgeandsholmendə yerləşən köhnə opera evi* (Stokholm, 1892)
Fayl:Anna_Palm_de_Rosa-Speeding_ticket,_Bois_de_Boulogne.jpg|*Sürət həddinin aşılmasına görə cəza* (Paris, 1894)
Fayl:Anna Palm Jument et son poulain 1908.jpg|*Madyan və balası* (Madonna dell Arco, 1908)


## İstinadlar
Sarsena

**Sarsena** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Sent-Eqrev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38472. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 141 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 480 km cənub-şərqdə, Lion 90 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 10 km şimalda yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:150
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:69
  bar:1968 from:0 till:80
  bar:1975 from:0 till:90
  bar:1982 from:0 till:98
  bar:1990 from:0 till:128
  bar:1999 from:0 till:141


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sarsena haqqında ümumi məlumat
Radif Akçurin

**Radif Qaley oğlu Akçurin** (; ) — kureş güləşi üzrə dünya çempionu.

## Həyatı
Başqırdıstan Respublikasının Fyodorvski rayonunda anadan olmuşdur. "Batır" yeniyetmələr klubunun şagirdi, rəhbərlərindən biri atası Qaley Zaynulloviç Akçurin olmuşdur.

Radif rayonlar arası keçirilən sabantuy yarışlarının bir neçə dəfə qalibi olmuşdur.

28 iyun 2008-ci ildə 90 kq-dan yuxarı çəki dərəcəsində Başqırdıstan Respublikası kureş milli güləşi üzrə turnirin qalibi olmuşdur, turnir "Batır-2008" sabantuy yarışlarının rayon və şəhər qalibləri arasında keçirilirdi.

16 aprel 2010-cu ildə Başqırdıstan kənd idman oyunları hesabat yarışlarında birinci yeri tutmuşdur.

24 aprel 2010-cu ildə Ufada keçirilən Böyük Vətən Müharibəsi Qələbəsinin 65-ci ildönümünə həsr olunmuş kureş milli güləş üzrə açıq respublika turnirində birinci yeri tutmuşdur.

12 İyun 2010-cu ildə Başqırdıstan Respublikasının İşimbay rayonunda keçirilən Salavat Yiynı bayramında kureş güləşçiləri arasında mütləq çempion adını qazandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Башкирский батыр Радиф Акчурин — обладатель «золотой» медали чемпионата мира
Miniatürk

**Miniatürk** və ya **Türkiyə Miniatür Parkı**, Türkiyədə müxtəlif əsərlərin maktelərinin nümayiş etdirildiyi 60.000 kvadratmetr ərazi ilə dünyanın ən böyük ərazisi olan miniatür parkıdır. Miniatürk, Haliç sahilindəki köhnə bir park ərazisinə qurulub. Əsası 30 iyun 2001-ci ildə qoyulmuş Miniatürk, 2 may 2003-cü ildə ziyarətçilər üçün açıldı.

## Ümumi məlumat
1/25 nisbətində hazırlanmış 122 memarlıq əsəsrinin maket nümayiş etdirilir. Bunlardan 58-i İstanbul, 52-si Anadolu və 12-si indiki Türkiyə sərhədlərindən kənarda qalan Osmanlı İmperiyası ərazisində yerləşən memarlıq abidələridir. Miniatürkə Panorama Zəfər Muzeyi və Kristal İstanbul Muzeyləri də daxildir.

## Miniatürk Parkından Mənzərələr

Fayl:Miniatürk genel görünüm.JPG|Miniatürk ümumi mənzərə (May 2012)
Fayl:Miniatürk Topkapı Sarayı.JPG|Topqapı Sarayı
Fayl:Miniaturk Anıtkabir.JPG|Anıtqəbir 
Fayl:Miniaturk - Mevlana Türbesi.JPG|Mövlanə Türbəsi 
Fayl:Miniaturk - Sultanahmet.JPG|Sultanəhməd meydanı 
Fayl:Miniaturk - Taksim.JPG|Taksim Meydanı
Fayl:Miniaturk - St. Antoine Katolik Kilisesi - St. Anthony of Padua Church.JPG|Müqəddəs Antuan Katolik Kilsəsi 
Fayl:Miniaturk - Atatürk Havalimanı.JPG|Atatürk Beynəlxalq Hava Limanı 
Fayl:Miniaturk Bursa Ulu Cami - Bursa Grand Mosque.JPG|Bursa Ulu məscidi
Fayl:Miniaturk Artemis Tapinagi - Temple of Artemis.JPG|Artemida məbədi 
Fayl:Miniaturk Zeus Sunagi - Pergamon Altar.JPG|Zevs məbədi 
Fayl:Miniaturk Aspendos.JPG|Aspendos
Fayl:Miniatürk Sümele Manastırı.JPG |Sümela monastrı
Fayl:Mescid-i Sahra Minyatürk.jpg|Qübbətüs-Səhra
Fayl:Miniatürkkapadokya.JPG|Kappadokiya


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  Miniatürk Resmî Sitesi
* T. C. İstanbul Valiliği (Harika İstanbul) / Miniatürk Müzesi ve Tanıtımı
* Miniatürk 360° görünümler (www.ibb.gov.tr)
* Google Earth Miniatürk (bbs.keyhole.com) 
* Miniatureart website
Unianqa gölləri

**Unianqa gölləri** — Şimal-Şərqi Çadda, Böyük Səhrada, Qərbi Tibesti və şərqi Ennedi dağlarındakı bir hövzədə yerləşən bir neçə göldür. 2012-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

UNESCO-nun açıqlamasına görə göllər ildə -dən az yağış yağan isti və hiperarid bir səhrada yerləşirlər. Göllər müxtəlif ölçü, dərinlik, kimyəvi tərkib və rənglər nümayiş etdirir.

Qrupda üzmumi 18 göl var. Göllərin ümumi səth sahəsi təxminən 20 kvadrat kilometrdir. Göllərin ən böyüyü olan Yoa gölü təxminən 3.5 kvadrat kilometr sahəyə və -ə çatan dərinliyə malikdir.

## Coğrafiya
Bu göllər Yer səhralarında bənzərsiz bir hidroloji sistem meydana gətirir. Suyun yüksək quraqlıq mühitlərdə buxarlamağa məruz qaldığı zaman göllərdə duzluluq meydana gəlir. Bu vəziyyətdə, Yoa gölündən buxarlanma sürəti -ə bərabər olsa belə,  bərabər olan gölün ümumi dərinliyi və unikal fiziki amillər mərkəzi Teli gölü istisna olmaqla, bütün gölləri təmiz saxlamaq üçün birləşir.

Göllərin şirinsulu olmasının (Teli gölü istisna olmaqla) bir neçə səbəbi var. Birincisi minilliklər ərzində yeraltı bir hövzədə yığılan su göllərə verilir. İkincisi, küləyin gətirdiyi qum hövzəni ətrafdakı göllərdən daha aşağı mövqe tutan Teli gölü ilə birlikdə 10 gölə ayırır. Üçüncüsü, buxarlanmanı yavaşlatan qalın qamış örtüyü şirinsulu göllərin səthini örtür. Nəticədə suyun səviyyəsi aşağı olduğundan Teli gölünün səthindən daha böyük buxarlanma baş verir.

## Tarixi dəlillər
Bölgənin iqlim tarixinin təxminən 11000 il əvvəl son buz dövrünün sonunda insan miqrasiyası ilə əlaqəli olduğu düşünülür. Səhra təxminən 5000 il əvvəl mussonların azalmasından sonra bölgəyə qayıtmışdır. Aparılan araşdırılmada Yoa gölünün dibindən götürülmüş və buz dövründən əvvələ aid olan  qalınlığındakı çöküntüdə 10940 təbəqə aşkar etmişdir. Bu təbəqalərin hər biri 1 ilə uyğun gəlir.

## İstinadlar
Mübarək (şəhər)

**Mübarək** — Özbəkistanın Qaşqadərya vilayətində yerləşən şəhər. Mübarək əhəmiyyətli neft və qaz şəhəridir. Şəhər Mübarək bölgəsinin mərkəzidir. Mübarək şəhəri Qaşqadərya vilayətinin mərkəzi Qarşı şəhərindən 78&nbsp;km məsafədə yerləşir.

## Tarixi
Mübarək 1974-cü ildən bəri şəhərdir. Mübarək 1974-cü ildən bəri bir şəhərdir. Bəzi yerli rəvayətlərə görə Mübarək adı İmam Buxarinin tərbiyəçilərindən olan Abdullah ibn Mübarak əl-Mərvazi adını daşıyan Xocamuborak kəndinin adından gəlmişdir.

## Əhalisi
Mübarəkin 31 455 nəfər əhalisi var. Əhali 2002-ci ildə 28.300 nəfər idi. Əhali 2002-ci ildə 28.300 nəfər idi. Mübarəkdə əsasən özbəklər yaşayır. Həmçinin burada tacik, rus, türkmən, ukraynalı, azərbaycanlı və digər millətlərin nümayəndələri də var.

## İqtisadiyyatı
Mübarək əhəmiyyətli neft və qaz şəhəridir. Mübarek qaz-kondensat yatağı Mübarək şəhəri yaxınlığında yerləşir.

## İnfrastruktur
Mübarəkdə bir inzibati idarəetmə binası, qaz emalı zavodu ("Muborakneftgaz"), dörd avtomobil fabriki, on tikinti və təmir şirkəti, fermerlər bazarı, ticarət, mədəniyyət və istehlak xidmətləri mərkəzləri var.

## İstinadlar
Finlandiya Milli Muzeyi

**Finlandiya Milli Muzeyi** (, ) Daş Dövründən indiki günümüzə qədər olan Fin tarixini mədəniyyət tarixi və əşyalar vasitəsilə təqdim edir. Milli Romantik üslubunda tikilmiş Fin Milli muzeyi Helsinkinin mərkəzində yerləşir və Mədəniyyət və Təhsil Nazirliyinin nəzdində Fin İrsi Qurumunun (2018-ci ilə qədər Antik Milli Şurasının) (, ) bir hissəsidir.

## Sərgilər
Milli Muzeyin daimi sərgiləri altı hissəydən ibarət. Xəzinə kolleksiyası sərgisi pul, medal, orden və bəzək əşyaları, gümüş, zinət əşyaları və silah kolleksiyalarını nümayiş elətdirir. Finlandiyada ibtidai icma quruluşu dövrünə aid tapıntılar Finlandiyada ən böyük daimi arxeoloji sərgidir. Səltənət sərgisi İsveç Krallığı dövründən Rusiya İmperiyası dövrünə qədər orta əsrlərdən 12-ci əsrin 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər Fin cəmiyyətinin və mədəniyyətinin inkişafını təqdim edir. "Torpaq və onun xalqı" 18–19-cu əsrlərdə Finlandiya xalq mədəniyyətini, sənayeləşmədən əvvəlki kənd yerlərində yaşayışı nümayiş elətdirir. "Suomi Finlandiyası 1900" adlı XX əsrin Finlandiyası və finlərə aid sərgi 26 aprel 2012-ci il tarixdən 1 mart 2015-ci ilədək açıq idi.

Milli Muzeydə yeni daimi sərginin planlaşdırılması və inşası davam edir. Buna görə Xəzinə kolleksiyası sərgisi 9 Noyabr 2015-ci il tarixində, Finlandiyada ibtidai icma quruluşu sərgisi 30 Avqust 2015-ci ildə bağlandı. Yeni daimi sərgi 2018-ci ildə açıldı. Sərginin birinci hissəsi, Profane Orta əsrlər, artıq 105 nömrəli otaqda açılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Finlandiya Milli Muzeyinin rəsmi saytı
* Emporis — Finlandiya Milli Muzeyi
* Muzeyin daxilindəki panoramik virtual tur
Otto Lyaş

**Otto Lyaş** () — İkinci Dünya müharibəsi illərində Vermaxtın 64-cü Ordu Korpusuna komandanlıq edən alman generalı.  O, həmçinin palıd yarpaqlı Dəmir Xaçlı Cəngavər Xaçı ilə təltif olunub.

## Karyera
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Lyaş Şərqi Prussiyanın Lyuk şəhərində yerləşən Freykorpsda xidmət etmişdi.  1935-ci ildə Vermaxta qatıldı və daha sonra 1941-ci ilin iyununda Riqanın tutulmasında əsas rol oynayaraq Barbarossa əməliyyatında iştirak etdi.   Piyada generalı  rütbəsinə yüksəldi və 1944-cü ilin noyabr ayından etibarən Şərqi Prussiyada Köniqsberq komandiri olaraq fəaliyyət göstərdi.  Köniqsberq qala komendantı olaraq şəhərin qorunması və irəliləyən Qızıl Ordunun hücumundan qaçan qaçqın seli arasında nizamın qorunması üçün məsuliyyət daşıyırdı.
İvan Çernyaxovskinin rəhbərliyindəki 36 divizyadan ibarət olan 3-cü Belorusiya Cəbhəsi tərəfindən Köniqsberq döyüşü zamanı ağır döyüşlərdən və üç aylıq şəhər mühasirəsindən sonra Lyaş Hitlerin əmrlərinə itaət etmədən Köniqsberqi 9 aprel 1945-ci ildə Qırmızı Orduya təslim etdi.  Bu təslimdən sonra Hitler onun asılaraq edam olunmasına əmr verdi,   ailəsi o vaxt Danimarka və Berlində həbs edildi. Laş Sovet əsirliyinə keçdi və Sovet İttifaqında müharibə cinayətkarı olaraq məhkum edildi və iyirmi beş il islah əmək düşərgəsində cəzaya məhkum edildi. 1955-ci ilə qədər azad edilmədi.  Laş Bonnda 1971-ci ildə vəfat etdi.

Lyaş *So fiel Königsberg*i yazmışdi.  *Kampf und Untergang von Ostpreußens Hauptstadt* 1958-ci ildə çap olunmuşdur. 1965-ci ildə *Zuckerbrot und Peitsche*i Sovet hərbi əsiri olaraq keçirdiyi illəri haqqında  yazmışdır.

## Mükafatlar
*Dəmir Xaç (1914) 2-ci dərəcəli (5 oktyabr 1914) və 1-ci dərəcəli (2 iyul 1916)   
* Dəstəkli Dəmir Xaç  (1919) 2-ci dərəcəli (13 sentyabr 1939) və 1-ci dərəcəli (20 oktyabr 1939) 
* Palıd yarpaqlı Dəmir Xaçlı Cəngavər Xaçı 
** Cəngavər Xaçı 17 iyul 1941-ci ildə Oberst (polkovnik) və 43 Piyada alayının komandiri olaraq.  
** Palıd yarpaqlı 10 sentyabr 1944-cü ildə general-leytenant və 344 Piyada diviziyasının komandiri olaraq.

## İstinadlar
Bolşoy Mediak

**Bolşoy Mediak** — Çelyabinsk vilayəti, Arqayaş rayonunun Kuluyevo kənd yaşayış məntəqəsində kənd.

## Coğrafi mövqeyi
Kən rayonun cənub-şərq hissəsində, Mediaak gölünün sahilində yerləşir. Kuluyevin mərkəzinə gedən yol boyunca məsafə 12&nbsp;km-dir.

## Tarixi
Kənd 19-cu əsrin 2-ci yarısında Muxametqulu volostunda (Orenburq quberniyasının Çelyabinsk qəzası) qurulmuşdur.

Vətəndaş müharibəsi illərində burada qırmızıların iyirmi yeddinci atıcılıq diviziyası və ağların on üçüncü Sibir atıcılıq diviziyası arasında şiddətli döyüşlər baş vermişdi.

## Əhalisi

## Küçələri

* 8 Mart döngəsi
* 8 Mart küçəsi
* Daçnaya küçəsi

## İnfrastrukturu

* Kitabxana
* Məktəb
* "Kuluyevo" QSC

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Кулуевское сельское поселение. Официальный сайт Аргаяшского муниципального района.
Sen-Bernar (İzer)

**Sen-Bernar** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Muayan Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl. 

INSEE kodu — 38367. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 635 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 593 ilə 2047 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 480 km cənub-şərqdə, Lion 100 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 21 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:650 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:700
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:2012
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:281
  bar:1806 from:0 till:321
  bar:1821 from:0 till:333
  bar:1831 from:0 till:378
  bar:1841 from:0 till:428
  bar:1851 from:0 till:544
  bar:1861 from:0 till:530
  bar:1872 from:0 till:509
  bar:1881 from:0 till:453
  bar:1891 from:0 till:415
  bar:1901 from:0 till:360
  bar:1911 from:0 till:270
  bar:1921 from:0 till:238
  bar:1931 from:0 till:192
  bar:1946 from:0 till:168
  bar:1954 from:0 till:111
  bar:1968 from:0 till:92
  bar:1982 from:0 till:233
  bar:1990 from:0 till:359
  bar:1999 from:0 till:468
  bar:2006 from:0 till:607
  bar:2012 from:0 till:635


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Bernar haqqında ümumi məlumat
Məmməd Rüstəmov

**Məmməd İbrahim oğlu Rüstəmov** () — maşınqayırma sahəsində alim, professor

## Həyatı
Rüstəmov Məmməd İbrahim oğlu 10 may 1930-cu ildə Ordubad şəhərində anadan olub.

### Təhsili
1953-cü ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Texniki Universitet) mexanika fakülətsini bitirib.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
1953–1960-cı illərdə zavodda mühəndis-konstruktor, sex rəisi, baş mühəndis və direktor vəzifələrində çalışmışdır.

### Elmi fəaliyyəti
Göndərişlə 1963-cü ildə Azərbaycan və Ukrayna Elmlər Akademiyasının Mexanika İnstitutunun aspiranturasını bitirmiş, 1965-ci ildə Texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1966-cı ildən Azərbaycan Texniki Universitetində işləyir; 1981–1992-ci illərdə universitetin metalkəsən dəzgahlar və alətlər kafedrasının müdiri olmuşdur. 1992-ci ildən həmin kafedranın professorudur. 100-dən çox elmi məqalənin, dərslik, tədris vəsaiti, metodik göstəriş və ixtiraların müəllifidir.
* "Metalkəsən dəzgahlar və sənaye robotları" Ali məktəblər üçün dərslik

## Təltif və mükafatları
* 2015 — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi

## Mənbə
* 

## İstinadlar