Osmanlı imperiyasında mətbuat

Osmanlı imperiyasında çox sayda qəzet və jurnallar nəşr olunurdu. Qəzet və jurnalların nəşri **Osmanlı imperiyasında mətbuat** mədəniyyətinin yayılmasına səbəb oldu.
## Avropa təsirləri

Osmanlı imperiyasında nəşr edilən ilk qəzet 1795-ci ildə Bəyoğluda Fransa səfiri Verninak-Sen-Maur tərəfindən təsis edilmişdir. Qəzet 1796-cı ilin martına qədər Bulletin de Nouvelles adı altında nəşr olundu. Qəzet *Gazette française de Constantinople* adı altında 1796-cı ilin sentyabrından 1797-ci ilin mayına qədər, 1797-ci ilin may-iyul ayları arasında isə *Mercure Oriental* adı altında nəşr olundu. Qəzetin əsas məqsədi İstanbulda yaşayan əcnəbi vətəndaşlara 1789-cu il Böyük Fransa inqilabından sonra ölkənin siyasəti haqqında məlumatları çatdırmaq olub. Qəzetin əsas oxucu kütləsi Fransa vətəndaşları idi. Qəzet xarici və azsaylı auditoriyaya xitab etdiyi üçün yerli əhalinin diqqətini cəlb etmədi. İki ildən sonra qəzetin nəşri dayandırıldı.

26 noyabr 1800-cü ildə Misirdə nəşr olunan ilk ərəb qəzeti olan Əl-Tənbih (The Alert) general Jak-Fransua Menou tərəfindən təsis edilib. Generalın təyin etdiyi İsmayıl əl-Xəşəb qəzetin redaktoru oldu. 1801-ci ildə İsgəndəriyyə Britaniya imperiyası tərəfindən mühasirəyə alındıqdan sonra qəzetin yaradıcısı general Jak-Fransua Menou ingilis qüvvələrinə təslim oldu.

1828-ci ildə Misir xidivliyinin qurucusu Kavalalı Mehmed Əli Paşa vilayətdə həyata keçirdiyi islahatlar çərçivəsində ərəb-türk dillərində nəşr olunan ilk *Vekayi Mısriyye* (Misir işləri) qəzetini təsis etdi. Qəzetdə yalnız yüksək vəzifəli idarəçilər çalışırdı və yazılarda adətən dövlət daxilində keçirilən islahatlardan bəhs edirdi.  Qəzetin nəşri 1833-cü il iyunun 15-də dayandırıldı. 1833-cü ilin avqustunda *Vekayi Mısriyye-nin* xarici mətbuat nəşri olması üçün fransızca *Le Moniteur Egyptien* qəzeti təsis edildi. Amma qəzet diqqəti cəlb etmədi, yarandığı gündən 4 ay sonra (1833-cü il mart) qəzetin nəşri dayandırıldı.

Osmanlı imperiyasının ilk rəsmi qəzeti olan *Təqvimi-vəqayi* nəşr olunduqdan 4 gün sonra, 5 noyabr 1831-ci ildə II Mahmudun xahişi ilə fransız dilində *Le Moniteur Ottoman* təsis edildi. Aleksandr Blak qəzetin redaktoru idi. Qəzetin məqsədi, dövlətdə baş verən hadisələr və II  Mahmudun islahatlarını Avropa ictimaiyyətinə tanıtmağa çalışmaq idi. Qəzet 1836-cı ildə Aleksandr Blakın ölümündən sonra M.Françeşi və M.Ruet tərəfindən bir müddət nəşr olunduqdan sonra bağlandı.

*"Cərideyi-həvadis"* 1 avqust 1840-cı ildə İstanbulda yaşayan ingilis taciri Uilyam Çörçill tərəfindən qurulmuşdur. "Cərideyi-həvadis" özəl sərmayə ilə qurulan ilk qəzet idi. Qəzetin əsas mövzusu xarici siyasət və beynəlxalq xəbərlər olub. Türk mətbuatında ticari reklamlara başlayan qəzet "Cərideyi-həvadis" idi. Qəzetə 1864-cü ildə Uilyam Çörçilin ölümündən sonra Alfred Çörçill rəhbərlik etdi. İrəliləyən zamanlarda isə Alfred Çörçilin əvəzinə qəzetin sahibi Mehmed Nuri bəy oldu. Qəzetin 1885-ci ildə nəşri dayandırıldı.

Osmanlı imperiyasının ilk yerli qəzeti 1860-cı ildə İbrahim Şinasi (1826-1871) və dostu Agah Əfəndinin (1832-1885) dəstəyi ilə *"Tərcümani-əhval"* adı ilə təsis edilmişdir. Qəzetin məqsədi Osmanlı imperiyasının daxili və xarici xəbərlərini qəzetdə dərc etmək idi. Qəzet dərc edildiyi dövrdə *"Cərideyi-həvadis"* ilə yarışırdı. İbrahim Şinasi altı ay sonra “Təsviri-əfkar” adlı qəzet qurdu və yazıçının heyətində Namiq Kamal da var idi. *"Tərcümani-əhval"ın* nəşr ömrü 11 mart 1866-cı ildə başa çatdı. Namiq Kamal qısa müddət sonra Parisə getdi.

Ərəb dilində nəşr olunan ilk özəl qəzet olan "Mir'atul-ahval" 1885-ci ildə suriyalı şair Rizqallah Hassun tərəfindən təsis edilib.  Qəzetin fəaliyyəti bir il sonra tənqidi məzmunlu mətnlərə yer verdiyi üçün dayandırıldı.

1864-1865-ci ilin yanvarında Senzura İdarəsinin yaradılması ilə Mətbuat Qaydaları və Mətbuat qanunları qəbul edildi. Bu qanunlarla bir çox ziyalılar, jurnalistlər sərbəst fəaliyyət göstərə bilməyəcəklərini düşündükləri üçün xarici ölkələrdə, xüsusən də Parisdə qəzetlər dərc etdirdilər.

## Şəhər üzrə
Osmanlı imperiyasının paytaxtı Konstantinopol (indiki İstanbul) mətbuatın fəaliyyətinin aktiv olduğu mərkəzi idi.

1876-cı ildə İstanbulda qırx yeddi jurnal nəşr olunurdu. Jurnalların əksəriyyəti xarici dillərdə olmaqla burada yaşayan azlıqlara xitab edirdi, cəmi on üç jurnal Osmanlı türkcəsində dərc edilirdi.  Qalatada qeyri-müsəlmanlar və milli azlıqlar tərəfindən bir çox xarici dildə qəzetlər hazırlanırdı.

Kendall 1870-ci illərdə yazırdı ki, Konstantinopolda İsgəndəriyyə ilə müqayisədə burada dərc olunan xüsusi ədəbi jurnallar yoxdur. Kendall qeyd edirdi ki, Konstantinopolda nəşr olunan jurnalların oxucu bazası son dərəcə aşağıdır. Kendalın nəzərində 1875-ci ildə qoyulan möhür rüsumu “daha ​​marjinal” qəzetlərin fəaliyyətinin sonlanmasına səbəb oldu.

Osmanlı imperiyasının dağılmasından sonra indiki İstanbul olan Konstantinopol türk jurnalistikasının mərkəzi olaraq qaldı.

## Türk
**Vəqayi-Giridiyə**, Krit valiliyinin 1831-ci ildə Kavalalı Mehmed Əli Paşaya verilməsindən sonra Kritdəki islahat islahatlarının bir hissəsi olaraq quruldu. Qəzet türk və yunan dillərində nəşr olunurdu. Qəzetin dövrün yazarları tərəfindən 1841-ci ilə qədər davam etdiyi iddia edilir. Gazetenin dönemin yazarları tarafından 1841 yılına kadar devam ettiği iddia ediliyor.

1874-cü ildə Haqop Baronyan tərəfindən qurulan, Türkiyədə ilk türk teatr jurnalı *Tiyatrodur*.

Osmanlı imperiyası dövründə Osmanlı türk nəşrləri:
* *Bəsirət* 
* *Hürriyət* 
* *İkdam* - 23 iyun 1894-cü ildə nəşrə başlandı. Əhməd Cövdət tərəfindən nəşr edilmişdir. Dövrünün “Sabah” qəzeti ilə ciddi rəqabətdə idi (qəzet, 1875). 
* *La Pédiatrie en Turquie - Türkiyədə əmrazı-ətfal*
* 1880-ci ildə Əbuziya Tofiq tərəfindən qurulan və 1887-ci ilə qədər nəşr olunan *Məcmueyi-Əbuziya*, daha sonra 1894-cü ildə yenidən nəşr olunaraq 1912-ci ilə qədər fəaliyyəti davam etdi.
* *Məcmueyi-İbrətnüma (İstanbul)* - 1865-1866-cı illər arasında Cəmiyyəti-kitabətdə nəşr olunan kitabın on altı nömrəsi var idi.
* *Məcmua İber-u İntibah* - Kendalla görə, 1862-1864-cü illərdə fəaliyyət göstərən bu jurnal Türkiyədə nəşr olunan "ilk ixtisaslaşdırılmış ədəbi jurnal" idi. 8 nömrəsi nəşr olunmuşdu.
* *Mühərrir* - 1876-1878-ci illərdə Əbuziya Tofiq tərəfindən idarə edilmiş və cəmi səkkiz nömrəsi nəşr olundu.
* *Rəvzat-ül Maarif (İstanbul)* - 1870-ci ildən 1871-ci ilə qədər nəşr olunan elm və ədəbiyyata həsr olunmuş altı nömrədən ibarət məcmua olub.
* *Sərvət* - 1889-cu ildə etnik yunan jurnalisti Demetrius Nikolaydes tərəfindən dərc edilmişdir.
* *"[[Sərvəti-fünun]]"*
* *Təqvimi-vəqayi*
* *Tərəqqi* 
* *Tərcümani-həqiqət* - 1878-ci ildə İttihad və Tərəqqi üzvü tərcüməçi Əhməd Midhət tərəfindən təsis edilmişdir.
* *Turkish Economy Magazine - Revue Economique de Turquie*
* *Məlumat* - 1895-ci ilin mayında Mehmet Tahir tərəfindən təsis edilmişdir. Ədəbiyyat, hüquq, iqtisadiyyat, tarix, tibb, kənd təsərrüfatı və ticarətlə bağlı məqalələr dərc olunur, nəşr ömrü 1905-ci ildə başa çatır.
* *Cərideyi-ticarət*
* *Səadət* - "Cərideyi-həvadis"in davamı olaraq qurulmuş məcmua idi. 1885-ci ildə Mehmet Nuri bəy tərəfindən qurulmuşdur. 1911-ci ildə nəşri dayandırılmışdır.
* *Vakit (qəzet)* - Əsası 1875-ci ildə Filip Əfəndi tərəfindən qoyulmuş, tənqidi yazılarına görə 1884-cü ildə bağlanmışdır.
* *Sabah (qəzet, 1875)* - 1876-cı ildə Papadapulos tərəfindən nəşr edilmişdir. Nəşr olunduğu dövrdə “İkdam” qəzeti ilə ciddi rəqabət aparan qəzet idi.

Anatoli qəzeti 1850-ci ildə Evanginos Misalaydis tərəfindən təsis edilib. Qəzetdə yazılar qaramanlıca yazılırdı. Qəzetin nəşri 1922-ci ildə dayandırıldı.

Qaramanlıca dərc edilən digər qəzetlər;
* *Anatole Ahter*
* *Angeliaforos*
* *Uşaqlar üçün Angelioforos*
* *Sübh*
* *Tərəqqi*

Angelifaros nəşrləri *Amerika Xarici Nümayəndəliklər üzrə Komissarlar Şurası* tərəfindən yaradılmışdır.

## Ərəb
Misirdə ilk ərəb qəzeti 1800-cü il noyabrın 26-da əsası qoyulan, fransızlar tərəfindən nəşr edilən və baş ofisi İsgəndəriyyədə olan ət-Tənbih qəzetidir.

Misirdə ilk rəsmi ərəb qəzeti olan əl-Xidiv jurnalı 1810-cu ildə təsis edilmişdir. Ərəbcə “Əl-Cəvaib” qəzeti İstanbulda Əhməd Faris Əfəndi (1804-1887) tərəfindən təsis edilmişdir. Qəzet 1876-cı il Osmanlı qanunu da daxil olmaqla, 1860-cı ildən Osmanlı qanunlarını ərəbcə yayımladı.

Dövrün əyalətlərində yaranan qəzetlərin bir qismi ərəb dilində idi. Əyalətlərdə ərəb dilində çıxan ilk qəzet, “Osmanlı imperatorluğunda dil və iqtidar” kitabının müəllifi İohann Ştrauss tərəfindən “yarı rəsmi” kimi qələmə verilən “Hədiqətül-Əxbar” idi. Qəzet 1858-ci ildə Xəlil əl-Xuri (1836 - 1907) tərəfindən nəşrə başlamışdır.

Tunisdə “Hədiqət əl-Əxbar” qəzetinin nəşrindən iki il sonra *ər-Raid ət-Tunusi* təsis edildi. İraqda türk-ərəb dillərində yayımlanan Zevra/əl-Zevra 1869-cu ildə qurulub. *Zevra/əl-Zevra* qısa müddət ərzində dövrün əyalət mərkəzli ərəb qəzetləri arasında ən yüksək nüfuza sahib olanı idi.

## Bolqar
Osmanlı imperatorluğunun son dövründə Konstantinopolda çoxlu bolqar qəzetləri nəşr olunurdu. *Makedoniya*, *Napreduk və ya Napredak* (“Tərəqqi”), *Pravo* və *Turtsiya* İstanbulda nəşr olunan qəzetlərdir. Digər Bolqarıstan qəzetlərinə Dunay vilayətinin rəsmi qəzeti olan *Dunav/Dunabe*, *İztocno Vreme* və ABŞ-dən olan protestant xristian missionerləri tərəfindən nəşr olunan Zornitsa ("Səhər Ulduzu") daxildir.

## Yunan

*"Vəqayi-Giridiyə"nin* yunan variantları var idi.

1861-ci ildə *Anatolikos Aster* (“Şərqin ulduzu”) adlı yunan qəzeti təsis edildi. Konstantinos Fotiadis qəzetin baş redaktoru idi. Demetrius Nikolaydes qəzetin redaktoru idi.

1867-ci ildə Demetrius Nikolaydes özünün *Konstantinoupolis* adlı yunan qəzetini təsis etdi. İohann Ştraus kitablarında Konstantinupolisin Osmanlı imperiyasında ən çox oxunan yunan qəzeti olduğunu qeyd edirdi.

“Konstantinupolis” qəzetinin dayandığı vaxtlarda Nikolaydes “Trakiya” (“Trakiya”, avqust 1870 – 1880) və Avgi (“Avrora”; 6 iyul 1880 – 10 iyul 1884) qəzetlərinin redaktoru olub.

Bundan əlavə, dövrün digər Yunan qəzetləri aşağıdakılardır:
* *Chrysalis*  
* *Pandora*  
* *"Təqvimi-vəqayi"nin* yunan variantı 
## Yəhudi-İspan (Ladino)

Yehezkel Qabay (1825-1896) 1860-cı ildə *Yisraelit* jurnalını təsis etdi.

## Fars

1876-cı ildə əsası qoyulmuş, Osmanlı imperiyasının hökumət sənədlərinin, o cümlədən 1876-cı il Konstitusiyasının farsca versiyalarını dərc edən Fars qəzeti "Axtar" ("Ulduz") da dərc olunmuşdu.

## Qərb dilləri
1795-ci ildə fransızlar Konstantinopolda qəzet yaratmışdılar, lakin Fransanın Misir və Suriyaya yürüşündən sonra qəzet bazaların İsgəndəriyyəyə köçürülməsi ilə bağlandı.

Osmanlı imperiyasındakı qeyri-müsəlman azlıqlar fransız dilini ortaq dil kimi qəbul edirdilər. Fransız dili ortaq dil olaraq qəbul edildiyi üçün imperiyadakı bütün qeyri-müsəlman azlıqlar fransız dilində dərc olunan məcmuələrdən istifadə edirdilər. Fransız iş adamları və peşə sahibləri imperiyadakı tacirlərlə ünsiyyət qurmaq üçün fransız mediasından istifadə edirdilər.

Konstantinopol (İstanbul), Beyrut, Saloniki və Smirna (İzmir) şəhərlərində fransız dilində qəzetlər nəşr olunurdu.  Fransız dilli nəşrlər Şərqi Aralıq dənizi bölgəsində də fəal idi.

Fransız mətbuatı ilkin olaraq Smirnada (İzmir) mərkəzləşmişdi, lakin 1860-cı illərdə Konstantinopola (İstanbul) keçid eləməyə başladı.

Bundan əlavə, digər Qərbi Avropa dillərində yazılmış qəzetlərin fransızca versiyaları və ya fransız bölmələri olan nəşrləri də var idi.

Osmanlı imperiyasının media tarixində 400-dən çox dövri nəşr qismən və ya tamamilə fransızca idi.

*"Təqvimi-vəqayi"nin* fransızca variantları da var idi. Bundan əlavə, fransız jurnalistikasının digər mərkəzi İsgəndəriyə şəhəri idi.

*“The Courier of Egypt”* qəzeti 28 avqust 1798-ci ildə Mare Aruel və Cozef Furye tərəfindən Fransanın Misirdə Böyük Fransa inqilabının ideallarını yaymaq üçün Fransaya səfər zamanı fransız dilində yayımlamaq üçün təsis edilib. Qəzetin 117 nömrəsi nəşr edilmişdir. Qəzet 1801-ci ilin avqustunda bağlanır.

1798-ci il sentyabrın 15-də İkinci Fransa imperiyasının hakimiyyəti altında olan Misirdə *La Decade Eygpt*, J.J. Marsel tərəfindən təsis edilmişdir. Qəzet fransız dilində yayımlanırdı və burada elmi məqalələr dərc edilirdi. Qəzet öz nəşrlərini Misirdə fransız alim və sənət adamları tərəfindən yaradılmış *Commission des Sciences et des Arts* (Elm və İncəsənət Komissiyası) nəzdində həyata keçirirdi.

Osmanlı imperiyası dövründə dövrün Fransız nəşrləri aşağıdakılar idi:
* *Annonces-Journal de Constantinople* 
* 
* *Annuaire des commerçants de Smyrne et de l'Anatolie* 
* 
* *Annuaire oriental du commerce* 
* 
* *L'Aurore* (Constantinople) 
* 
* *Correspondance d'Orient* 
* 
* *Courrier de Constantinople : moniteur du commerce* 
* 
* *Gazette Médicale d'Orient*
* 
* *Génie Civil Ottoman* 
* 
* *Journal de Constantinople* 
* 
* *Journal de Constantinople et des intérêts orientaux* 
* 
* *Journal de Salonique* 
* 
* *Journal de Smyrne* 
* 
* *L'Abeille du Bosphore*
* 
* *L'Étoile du Bosphore* 
* 
* *La Décade égyptienne*  
* 
* *La Patrie : Journal ottoman publié en français politique, littéraire, scientifique, industriel, financier et commerciel illustré* (Constantinople) 
* 
* *La Pédiatrie en Turquie - Türkiyədə əmrazı-ətfal* 
* 
* *La Turquie:Journal politique, commercial, industriel et financie* 
* 
* *La Turquie* (Constantinople) 
*
* *Le Courier de l'Égypte* 
*
* *Le Moniteur Ottoman* 
*
* *Le Phare d'Alexandrie* 
* 
* *Le Phare du Bosphore* 
* 
* *Le Stamboul*
* 
* *The Levant Herald*  
* 
* *The Levant Times and Shipping Gazette*  
* 
* *Miscellanea Ægyptica* 
* 
* *Revue Bibliographique de Philologie et d'Histoire* 
* 
* *Türk İqtisad Məcmuası - Revue Économique de Turquie* 
* 
* *Revue commerciale du Levant* 
* 
* *Revue Médico-Pharmaceutique* 
*
* *Stamboul* 
*

## Digər qərb dilləri
Dövrün iki ingilis və fransız qəzeti var idi. Bu qəzetlər *The Levant Herald*, *The Levant Times və Shipping* qəzetləri idi.

1858 və 1859-cu illərdə İsgəndəriyyə şəhərində “II Proqreso” kimi tanınan İtalyan qəzeti təsis edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Baykal, Erol A. F. (2019). The Ottoman Press (1908-1923). Leiden-Boston : Brill
*
## Xarici keçidlər
* 
*