open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fon Neyman arxitekturası

***Fon Neyman arxitekturası*** (Von Neumann architecture) – mikrokompüterlər də daxil olmaqla adi kompüterlərin konstruksiyasının xarakteristikası. 1945-ci ildə əslən macar olan Amerika alimi Con fon Neyman (John von Neumann) tərəfindən "First Draft of a Report on the EDVAC" hesabatında təklif olunmuşdur. Ancaq Fon Neyman arxitekturasının müəlliflik hüququ ona deyil, həmin dövrdə son dərəcə məxfi olan ENIAC kompüterinin gəlişdiriciləri Con Mauçli (J. Mauchly) və Con Ekkertə (J. Eckert) məxsusdur. Ona görə də çox zaman bu arxitekturanı Mauçli və Ekkertin işlədikləri universitetin adına görə Priston arxitekturası (PRINCETON ARCHITECTURE) adlandırırlar. Fon Neyman arxitekturası kompüterin yaddaşında komandaların və verilənlərin birgə saxlanması prinsipinə əsaslanır. Eyni zamanda, bu yanaşma prosessor modulunun proqram və verilənlərin saxlanması qurğularından fiziki ayrılmasını nəzərdə tutur. Komandaların və verilənlərin bir yaddaşda saxlanmasının bir sıra çatışmazlıqları olduğundan Harvard arxitekturası (HARVARD ARCHITECTURE) meydana çıxmışdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Fon Neyman haqqında

Koмpüterin arxitekturasında C.F.Neyman prinsipi

Kompüterin arxitekturasının əsas tətbiq hissələri
Make

**Make** - faylların bir formadan başqa bir formaya çevrilməsi prosesini avtomatlaşdıran utilit. Çox zaman bu, ilkin kodun (SOURCE CODE) obyekt fayllarına (OBJECT CODE) kompilyasiyası və onların sonradan icra fayllarında, yaxud kitabxanalarda yığılması olur. Bu utilit faylların bir-birindən asılılığının və onların ödənilməsi qaydalarının göstərildiyi xüsusi make-fayllarından istifadə edir. Hər bir fayldakı son dəyişiklik haqqında informasiya əsasında make zəruri olan proqramları müəyyənləşdirir və başladır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Nəticəçıxarma proqramlaşdırması

**Nəticəçıxarma proqramlaşdırması** (en.inference programming ~ ru. программарование вывода ~ tr. sonuç çıkarma programlaması)– proqramın faktlar və qaydalar toplusundan çıxarılan məntiqi nəticələrə əsaslanaraq nəticələri qiymətləndirdiyi proqramlaşdırma üsulu. Nəticəçıxarma proqramlaşdırmasını bilavasitə dəstəkləyən proqramlaşdırma dillərindən biri Prolog dilidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* ''Logic Programming'' Virtual Library entry 
* Bibliographies on Logic Programming 
* Association for Logic Programming (ALP) 
* Theory and Practice of Logic Programming journal {{ref-en}
* Probabilistic programming wiki 

## Həmçinin bax
Proloq dili
Network directory

**Şəbəkə kataloqu** (network directory) – lokal hesablama şəbəkəsində: verilmiş istifadəçinin kompüterinə yox, başqa kompüterə adi diskdə olan kataloq. Şəbəkə kataloqunun şəbəkə disksürənindən (NETWORK DRIVE) fərqi ondadır ki, istifadəçinin yalnız kataloqa erişimi olur, diskdə saxlanılan qalan informasiya isə, əgər onun erişim hüququ yoxdursa, əlçatmaz olur. Şəbəkə kataloquna "ortaq kataloq" (SHARED DIRECTORY), yaxud "ortaq qovluq" (SHARED FOLDER) da deyirlər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Sonsuz dövr

**Sonsuz dövr** (, , ) – semantik və ya məntiqi yanlışlıqlara görə normal şəkildə başa çata bilməyən dövr; həmçinin, qəsdən aşkar başaçatma şərti olmadan yazılmış, lakin kənar müdaxilə ilə başa çatdırılan dövr. Bax: LOOP, SIDE EFFECT.

# include 

main()
{

while(1) {

printf("Infinite Loop\n");
   }
 }

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Make an infinite loop in several languages, on programming-idioms.org.
Eyler üsulu

Ardıcıl yaxınlaşma üsulunda hər bir yaxınlaşmada müəyyən inteqrallar hesablanır. Əksər hallarda müəyyən inteqralları dəqiq üsullarla hesablamaq mümkün olmur və təqribi üsullardan istifadə olunur.
Tutaq ki,
y^{\prime}(x)=f(x,y)
diferensial tənliyinin y(x_0)=y_0 başlanğıc şərtini ödəyən həllini [a,b] parçasında tapmaq tələb olunur [a,b] parçasını h addımı ilə n bərabər hissəyə bölək:

h=\frac{b-a}{n}, x_{i}=x_{0}+ih, (i=0,1,2,\ldots)

[x_k, x_{k+1}] parçasında tənliyini inteqrallayaq.
\int\limits_{x_k}^{x_{k+1}}y^{\prime}(x)\, dx=\int\limits_{x_k}^{x_{k+1}}f(x,y)\, dx

 y(x)|_{x_k}^{x_{k+1}}=\int\limits_{x_k}^{x_{k+1}}f(x,y)\, dx\Rightarrow y(x_{k+1})= y(x_{k})+\int\limits_{x_k}^{x_{k+1}}f(x,y)\, dx (1)

[x_k, x_{k+1}] parçasında f(x,y) funksiyasının qiymətini sabit, (x_k,y_k) nöqtəsindəki qiymətinə bərabər götürsək (1) aşağıdakı kimi yazılar:
y(x_{k+1})= y(x_{k})+f(x_k,y_k)(x_{k+1}-x_k)=y(x_{k})+f(x_k,y_k)h(2)
(2) (x_k,y_k) nöqtəsində tənliyin y(x) həllinə çəkilmiş toxunanın tənliyidir. Sanki
[x_k, x_{k+1}] parçasında tənliyin həlli abisisi x_k olan nöqtədə çəkilmiş toxunana paralel və (x_k,y_k) nöqtəsindən keçən düz xətt parçası ilə əvəz olunur. Nəticədə həllə yaxın sınıq xətləri alırıq ki, bu sınıq xəttə Eyler sınıq xətti deyilir. x_{k+1}-x_k=h olduğunu nəzərə alsaq və sadə işarələmələrdən istifadə etsək, hesabat düsturlarını aşağıdakı şəkildə yaza bilərik:
y_{k+1}=y_k+f(x_k,y_k)h
Neorenicola lari

**Neorenicola lari** () — Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Xırda trematodlardır. Bədənin uzunluğu  1,6–1,8&nbsp;mm, maksimal eni (qarın sormacı sahəsində) 0,62–0,68&nbsp;mm-dir. Bədənin axırına qədər tikanla örtülmüş, kutikulanın uzunluğu  0,02&nbsp;mm-dir. Ağız sormacı yaxşı inkişaf etmişdir. Diametri 0,21&nbsp;mm-dir. Oval farinksın ölçüləri isə 0,090–0,122 x 0,095–0,113&nbsp;mm-dir. Qida borusu yoxdur, qarın sormacı yaxşı inkişaf etmişdir, dairəvidir. Bir qədər ağız sormacından kiçikdir, diametri 0,17&nbsp;mm-dir. Toxumluq bir ədəddir, tam kənarları uzunsov-oval formadadır. O, bədənin median xəttində yerləşmişdir. Onun yuxarı kənarı qarın sormacının  aşağı kənarına girir. Qarın sormacının mərkəzi bədənin orta və bir az aşağı hissəsində yerləşir. Toxumluğun ölçüsü  0,248–0,297&nbsp;mm-dir. Yumurtalıqlar girintili-çıxıntılı olub bədənin median xəttindən sağda yerləşir. Yumurtalıqlar girintili-çıxıntılı olub bədənin median xəttindən sağda yerləşir. Onun aşağı kənarları sarılığa toxunur. Ölçüləri 0,162–0,203*0,162&nbsp;mm-dir. Bədənin tam orta 1/3 hissəsinin yanlarında sarılıqlar yerləşir. Onlar iri follikullardan ibarətdir. Sağ yumurtalıqlarının uzunluğu 0,309–0,324&nbsp;mm, sol yumurtalıqlarının uzunluğu isə 0,269–0,389&nbsp;mm-dir. Sarılıq axarları qarın sormacının yuxarı hissəsindən keçib ona qarışır və sarılıq rezervuarı əmələ gətirir. Balalıq yaxşı inkişaf etmişdir. Balalıq ilgəkləri ağız sormacının arxa sərhədlərindən başlayaraq, bədənin axırına qədər uzanır. Yumurtalıqlar açıq sarıdan tünd qəhvəyi rəngdə olub, ölçüləri 0,032-0,041*0,016-0,024&nbsp;mm-dir..

## Həyat tərzi
Azsaylı-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Larus ichtyhaetus)  böyrəklərində yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 3 növ, Azərbaycanda 1 növü var. Azərbaycanda Dəvəçi limanında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İnfiks yazılış

thumb

**İnfiks yazılış** ( ~ ru. инфиксная запись ~ tr. infiks gösterimi) – ifadələrdə istifadə edilən elə işarələmə sistemidir ki, ikiyerli operatorlar öz arqumentləri arasında yazılır, məsələn, “2+4”, biryerli operatorlar isə, adətən, bilavasitə öz arqumentlərinin qabağında göstərilir, məsələn: “–1”. Java və C++ kimi proqramlaşdırma dillərində bu infiks yazılışından istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* ''RPN or DAL? A brief analysis of Reverse Polish Notation against Direct Algebraic Logic''
*Infix to postfix convertor *[sic]*
Sincan-Qəbələ ekogeokimyəvi landşaf rayonu

**Sincan Qəbələ ekogeokimyəvi landşaf rayonu**-Rayonu digər ekogeokimyəvi landşaft rayonlarından fərqləndirən ən mühüm cəhət burada ekoloji gərginliyi yaradan amillər içərisində antropogen amilin üstün olmasıdır.

## Ekoloji şərait
Kimyəvi və spektral analizlərin nəticələrinə görə rayonun şərqində və cənubunda kiçik lokal ərazilərdə sulfatlı-natriumlu-kalsiumlu, qalan yerlərdə isə sulfatlı-natriumlu birləşmələr yayılmışdır. Bəzi yerlərdə mərgümüş,vanadium,mis,bor və s.mikroelementlərin konsentrasiyası klarka nisbətən azacıq yüksək olsa da ərazidə stronsiumdan başqa bütün elementlərin miqdarı fon səviyyəsindən aşağıdır.
Qəbələdə ekoloji şəraitin pisləşməsi ətraf mühitin kimyəvi elementlərlə çirkləndirilməsindən deyil, təbii mühitə texnogen təsirlərdəndir. Söhbət burada bir vaxtlar müdafiə məqsədilə qurulan Radiolokasiya qurğusundan gedir.
Tədqiq etdiyimiz ərazinin geokimyəvi şərait ilə yanaşı həm də burada yaranmış ekoloji vəziyyəti öyrənməyə cəhd etdiyimizdən bu qurğunun ətraf mühitə zərərli təsir haqqında danışmağı lazım bilirik.

## Ekoloji şəraitin insanlara təsiri
Qəbələ rayonunun Soltan-Nuxa,Əmirli, Aydın-Qışlaq kəndlərində maqnit şüalanması intensivliyi yol verilən normadan 7–9 dəfə çox olmuşdur.
Maqnit şüalanması intensivliyinin yüksək olması isə ətraf ərazilərin fauna və florasının öldürücü təsir göstərir. Çöl tədqiqatları zamanı ərazidə müşahidə etdiyimiz qarağacların kütləvi quruması, yerli əhalinin dediklərinə görə, arı ailələrinin beçə verməməsi, kütləvi surətdə xəstəliyə tutulub qırılması və s.bu kimi hallar göstərilən texniki qurğunun fəaliyyəti ilə əlaqədardır.
Ən dəhşətlisi isə odur ki, bu Radiolokasiya qurğusunun fəaliyyət göstərdiyi illərdə Qəbələ rayonunda əhalinin ölüm faizi xeyli yüksəlmiş, doğum isə 70% azalmışdır. Maqnit şüalanmasının zərərli təsiri nəticəsində,rayon ərazisində uşaq ölümü xeyli çoxalmış, əhalinin sağlamlığı ciddi təhlükə qarşısında qalmışdır.
Rayonun səhiyyə təşkilatlarının və Respublika Səhiyyə Nazirliyinin məlumatlarına görə Qəbələ əhalisinin 66%-i 12 müxtəlif xəstəliklə xəstələnib sağlamlıqlarını itirmişlər. Bunların arasında xərçəng,ürək-damar və qadın xəstəlikləri daha çoxdur.
Burada ekoloji təhlükə törədən geokimyəvi şərait yox,maqnit şüalanması intensivliyinin yüksək olması idi ki, bu da təkcə Qəbələnin və onun ətraf kəndlərinin deyil, bütövlükdə Sincan-Qəbələ ekogeokimyəvi landşaft rayonunun müasir ekoloji şəraitinə çox pis təsir göstərir və ərazidə məskunlaşmış canlıların sağlamlığını ciddi təhlükəyə məruz qoyurdu.

## Həmçinin bax
* İsmayıllı Lahıc ekogeokimyəvi landşaft rayonu
* Qəbələ rayonu

## Xarici keçidlər
* Rayon haqqında

## İstinadlar
İnformasiya magistralı

**İnformasiya magistralı** (, , ) – “information superhighway” üçün qısaltma. Alman dilindəki sürətli avtomagistralların adından (autobahn) götürülüb.

1990-cı illərdə populyar olan termin. Kompüter texnologiyaları və siqnalları mövcud modemli onlayn sistemlərdən dəfələrlə çox sürətlə buraxa bilən optik-lif rabitə xətləri bazasında olan rəqəmsal ikitərəfli rabitə vasitəsini bildirir. İnformasiyanın belə rabitə magistralı ilə ötürülməsi tamamilə yeni imkanlar açır. Məsələn, interaktiv televiziyanın yaradılmasında: tamaşaçı minlərlə hazır proqramın, filmin və verilişin arasından seçim edə bilər, yeni verilişlərin hazırlanmasında və translyasiya olunmasında aktiv iştirak edə bilər – sərbəst olaraq bir videokameradan başqasına keçə bilər, yaxud kameranı lazım olan istiqamətə dönməyə məcbur edə bilər. Hesab edilir ki, bu sistem televiziyanı əvəz edəcək, həm də eyni zamanda videotelefon və telestudiya olacaq.

İnformasiya magistralı çağdaş kompüter sənayesində ən vacib yeni ideyalardan biridir. Microsoft şirkətinin rəhbəri Bill Geyts layihədə çox yaxından iştirak edir və Microsoft bu layihənin həyata keçirilməsi üçün hər il yüz milyonlarla dollar xərcləyir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.time.com/time/covers/0,16641,19930412,00.html 
* http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/information-superhighway.html 
* http://www.ajr.org/article.asp?id=149
Nephrostomum skrjabini

**Nephrostomum skrjabini** ()-Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Forması yastı uzunsov olub, eni 2,3 – 3 mm, uzunluğu 7-10,5 mm-dir. Bütün bədən tikanlarla örtülmüşdür. Böyrəkşəkilli axarların üzərində 43 tikan, bunlardan da ventral payların uclarında 4 böyük tikan yerləşmişdir. Böyük cinsi bursa əmziyinin orta hissəsinə qədər uzanır. Sarılıqlar qarın əmziyinin arxa ucundan başlayır. Toxumluqlar bədənin arxa hissəsində bir-birinə yaxın yerləşib, kənarları bütövdür. Uşaqlıq çoxlu sayda yumurtalıqlarla yaxşı inkişaf etmişdir. .

## Həyat tərzi
Çoxsaylı-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Бubulcus ibis) bağırsağında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayit edilir. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. parazitin həddindən artıq çoxalması quşlarda xəstəlik törədir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur. 

## Yayılması
Azərbaycanda Lənkəran və Sabirabad rayonu ərazilərində yayılmışdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İnformasiya mərkəzi

**İnformasiya mərkəzi** (,  ~ tr. bilgi merkezi) – adətən, böyük kompüter kompleksi və onunla bağlı olan yerlər (binalar); təşkilatda informasiyanın idarə olunması və paylanması mərkəzi. Bu termin informasiyanın seçilib götürülməsi və qərar qəbul edilməsi prosesinə yardım üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi növ hesablama sisteminə də aid edilə bilər; belə sistemdə informasiya, adətən, yalnız oxumaq üçün nəzərdə tutulub və informasiyanı göndərən başqa sistemlərdən çıxarılan və ya alınan verilənlərdən ibarətdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Kürəvi ulduz topası

**Kürəvi ulduz topaları**- sferik və elliptik formada olurlar. Hər bir kürəvi topada yüz minlərlə, hətta milyonlarla ulduz olur. Bu topaların orta diametrləri 30 ps-dir. Günəşətrafı fəzada hər 8 ps3 həcmcə bir ulduz düşdüyü halda kürəvi ulduz topasında, xüsusilə onun mərkəzi hissəsində bir kub parsek həcmə on minlərlə ulduz düşür. Kürəvi ulduz topaları parlaq olduqlarından onlar çox uzaq məsafədən görünürlər. İndiyədək Bizim Qalaktikada 130 kürəvi topa kəşf olunub. Kürəvi ulduz toplarında nəhəng ulduzlara o cümlədən RR Lira tipli dəyişənlərə çox rast gəlirik.

## Yerləşməsi
Kürəvi ulduz topaları qalaktik ekvatordan hər iki tərəfə simmetrik paylanıblar. Qalaktika müstəvisində uducu qaz-toz mühiti sıx olduğundan kürəvi topalar burada az görünürlər. Kürəvi toplar əsasən Qalaktikanın mərkəzində toplanıblar. Kürəvi ulduz topaları üçün "spektr-işıqlıq" diaqramından görünür ki, bu topaların ulduzları baş ardıcıllıqdan üstdə, xüsusilə F-G sinifləri istiqamətdə şaquli və B-F siniflərinə paralel üfüqi istiqamətdə yerləşirlər.

## Yaşları
Açıq və kürəvi ulduz topalarının "spektr-işıqlıq" diaqramındakı ciddi fərq göstərir ki, onların yaşlarında çox böyük fərq vardır (kürəvi ulduz topaları çox qocaman obyektlərdir).

Son vaxtlar kürəvi ulduz topalarının güclü rentgen şüalanması mənbəyi olduğu müəyyən edilmişdir. Bəzi alimlərin fikrincə kürəvi ulduz topalarının mərkəzində qara çuxur vardır və ulduzlararası qaz kütlələrinin bu mərkəzə akkresiya etməsi nəticəsində güclü rentgen şüalanması baş verir.

## İstinadlar
İnformasiya partlayışı

**İnformasiya partlayışı** (, , ) – bəşər tarixinin hazırkı dövrünə aid işlədilən geniş yayılmış termin; bu dövr onunla səciyyəvidir ki, informasiyaya yiyələnmək və onu yaymaq mexanikləşdirmə və sənayeləşdirməni çəmiyyətin hərəkətverici qüvvəsi kimi sıxışdırdı. Bu termin həm də bu gün kütləvi informasiyanın həcminin sürətlə artmasını göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=991165 Conceptualizing Information Systems and Cognitive Sustainability in 21st Century 'Attention' Economies (Includes Syllabus)
* http://www.sims.berkeley.edu/research/projects/how-much-info-2003/ How Much Information? 2003
* http://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/6713/AIM-2003-006.pdf
* http://www.siam.org/meetings/sdm02/proceedings/sdm02-08.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=TeQOALjiq5o Information Explosion, Largest databases
Dnepr deltası

**Dnepr deltası** - Dnepr çayının aşağı axarında, onun Qara dənizin Dnepr limanının töküldüyü hissədə formalaşır. Bu sahəsinə görə Ukraynanın Dunay deltasıdan sonra ikinci böyük deltasıdır. Dunay deltasından fərqli olaq deltası üçbucaq formaya malik deyildir.

## Hidroqrafiya

Dnepr deltası Konka qolunun mənsəbindən 50 km yuxarıda yerləşir. Delta dördbucaqlı formaya malikdir. Onun eni 10-12 km, bəzi hissələrdə 17 km çatır. Cənubdan Aleşkov qumları ilə əhatələnir. Delta 350 km² əraziyə sahibdir. Bura gölllər, gölməçələr, boğazlar, adalar daxildir. Öz ölçüsünə görə Böyük Potyomkin adası fərqlənir. Adanın ətrafı bataqlıqlaşmışdır. Burada tuqay meşələri yayılmışdır. Buraya demək olar ki, yağış yağmır. Bitkilər bu səbəbdən əsasən çayın suyundan qidalanırlar. Əsas qolları - Konka (ən uzunu), Bakay (ən enlisi) və  Rvaç (ən dərini), həmçinin Koşevaya, Litvinka və başqaları.

İnsan fəaliyyəti sayəsində çayın suyunda azalma vardır. Bununls belə həvəskar balıqçılar üçün balıq kifayət qədərdir. Х-ХIII əsrlərdə deltada Kiyev Rus dövlətinin iri liman şəhəri olan Oleşe yerləşirdi. Liman paytaxtı balıqla təmin edirdi. Deltada hazırds Xerson, Aleşki, Qolaya Pristan kimi şəhərlər vardır.

## İstinadlar
Solmaz Musayeva

**Solmaz Qurban qızı Musayeva** () — teatr rəssamı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2007).

## Həyatı

Solmaz Musayeva 1928-ci il aprel ayının 10-da tanınmış ziyalı, yazıçı Qurban Musayevin (xalq yazıçısı Qılman İlkinin böyük qardaşı) ailəsində dünyaya göz açmışdır. 1947–1952-ci illərdə Ə.Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində təhsil almışdır. 1953–1955-ci illərdə təhsilini Muxina adına Leninqrad Ali Rəssamlıq Məktəbinin dekorativ-tətbiqi sənət fakültəsində davam etdirmişdir. 1965-ci ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur.

Solmaz Musayeva 21 oktyabr 2016-cı ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı

* 1965–1981-ci illərdə A.Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının quruluşçu rəssamı kimi çalışmışdır.
* 1981–1987-ci illərdə isə baş rəssam kimi çalışmış, teatrın Azərbaycan və rus bölmələrində 60-a yaxın tamaşaya səhnə tərtibatı vermişdir. Bunlardan "Malçiş-Kibalçiş" (A.Qaydar), "Bu ev kimin evidir?" (S.Marşak), "Məşədi İbad" (Ü.Hacıbəyli), "Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm" (Ə.Abbasov), "Cunquş" (X.Əlibəyli), "Qaravəlli" (Anar), "Meşə nağılı" (T.Mütəllibov), "Yumaq top" (F.Sadıq), "Şən ayılar" (V.Rabadan), H.X.Andersenin "Ole Lukoye və yaxud Sehrli çətirlər" (H.X.Andersen), "Cırtdan", "Sehrli nar" (hər ikisi- M.Seyidzadə) və s. tamaşaları qeyd etmək olar.
* 1993-cü ildə rəssamın yaratdığı kuklalar Pakistanda keçirilən Şərq ölkələrinin tətbiqi sənət üzrə festivalında birinci dərəcəli mükafata layiq görülüb.
* 1995-ci ildə rəssamın 25 kukladan ibarət zəngin koloritli "Azərbaycan qadın toyu" kompozisiyası S.Bəhlulzadə adına salonda Novruz sərgisində nümayiş etdirilən zaman sərgidə iştirak edən Heydər Əliyev tərəfindən yüksək qiymət alıb. Həmin əsər Avstraliyada keçirilən Spartakiada zamanı da ekspozisiya olunub. 
* 2006-cı ildə 8 mart Qadınlar günü bayramı münasibətilə yaratdığı kompozisiya seçilərək UNESCO Baş qərargahında sərgilənib. Həmçinin "Şuşalı qadına Şirvanlı xanım qonaq gəlib" adlı əsəri UNESCO-nun mənzil-qərargahının daimi eksponatıdır.
* 1974-cü ildə "İlham" kukla cizgi filmi Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə keçirilən  beynəlxalq festivalda I dərəcəli diploma layiq görülüb. 
* 1976-cı ildə "Göyçək Fatma" kukla cizgi filmi Gürcüstan Rəssamlar İttifaqının xüsusi diplomuna layiq görülüb. 
* 1980-ci ildə  "Sağ ol, dostum"kukla cizgi filmi İrəvanda  mükafata layiq görülüb. Azərbaycanda istehsal olunan ilk kukla cizgi filmlərinin rəssamı olan Solmaz Musayeva bu filmləri rejissor V.Behbudovla birlikdə ərsəyə gətirmişdir.
* 1987-ci ildən etibarən fərdi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Onun yaratdığı 4000-dən artıq etnoqrafik suvenir kuklalar (Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə aid geyimlərdə) muzeylərdə, Azərbaycanda və xarici ölkələrdə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Rəssam ömrünün palitrası. Xalq rəssamı Böyükağa Mirzəzadə (film, 2006)

## Xarici keçidlər
* Solmaz Musayeva: "Bundan artıq uzun ömür istəmirəm"
* Solmaz Musayeva -85
İnformasiya çıxarma

**İnformasiya çıxarma** (, , ) – təbii (insan) dildə yazılmış sənədlərdən tanınabilən informasiyanın kompüter vasitəsilə çıxardılmasından ibarət hərəkət; məsələn, ingilis dilində hava haqqında məlumatı oxuyub, tarix və temperaturlar cədvəlinin qurulması.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.itl.nist.gov/iaui/894.02/related_projects/muc
* http://projects.ldc.upenn.edu/ace 
* http://www.itl.nist.gov/iad/894.01/tests/ace
* http://alias-i.com/lingpipe/web/competition.html
* http://www.gabormelli.com/RKB/Information_Extraction_Task 
* http://crfpp.sourceforge.net 
* http://www.csie.ncu.edu.tw/~chia/pub/iesurvey2006.pdf 
* http://nlp.kiv.zcu.cz/projects/mevex
İnformasiyanın gizlədilməsi

**İnformasiyanın gizlədilməsi** (, , ) – proqramlaşdırmada: elə layihələşdirmə təcrübəsidir ki, modul və ya altproqram hüdudlarında verilənlərin strukturunun və alqoritmlərin gerçəkləşdirilməsinin detalları, həmin modulu və ya altproqramı istifadə edən proqramlardan “gizlədilir” və bununla da proqramların, onların istifadə etdiyi modulların bəzi spesifik xüsusiyyətlərindən asılı olmaması təmin edilir. İnformasiyanın gizlədilməsi modul və ya altproqramı, onları çağıran proqramları sındırmadan, planlaşdırıldığından fərqli yolla işləyib hazırlamağa imkan verir (nəzəriyyədə).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.ə
Ulduz assosiasiyası

**Ulduz assosiasiyaları** — XX yüzilliyin ortalarında müşahidələr və onların nəzəri interpretasiyası yolu ilə müəyyən etmişlər ki, O və B siniflərinə məxsus böyük işıqlıqlı ulduzlar dinamik bağlı olan müəyyən qruplar təşkil edirlər. Bunlar ulduz assosiasiyaları adlanır.

## Növləri
İki növ ulduz assosiasiyası vardır. Böyük işıqlıqlı isti O və B ulduzları toplanır və belə assosiasiya OB tipli isti assosiasiya adlanır; hər belə assosiasiyafa yüzə qədər O və B siniflərinə məxsus işıqlıqları böyük olan isti ulduzlar vardır. İkinci növ assosiasiyalar T Buğa tipli dəyişənlərdən ibarətdir; belə assosiasiyalar T tipli soyuq assosiasiyalar adlanır. 

## Yerləşməsi
Yerə ən yaxın T assosiasiyalardan biri Orion bürcündədir; bu assosiasiyada 500-dən çox T Buğa tipli ulduz vardır. Ulduz assosiasiyalar da müstəvi altsistemdə yerləşirlər.

Ulduz assosiasiyalarda ulduzlar çox cavan olduğundan və assosiasiyalar həm də dayanaqsız olduğundan iki mühüm nəticə söyləmək olar: ulduzəmələgəlmə prosesi Bizim Qalaktikada indi də davam edir və ulduzlar tək-tək deyil, qruplarda - ulduz assosiasiyalarında əmələ gəlirlər.

## İstinadlar
Hind deltası

**[[Hind çayı|Hind]] deltası** () — dünyanın ən iri çay deltalarından biri. Deltanın ümumi sahəsi 41,440&nbsp;km² ərazini əhatə edir. Təqribi olaraq Ərəbistan dənizi daxilinə 130&nbsp;km məsafədə uzanır. Bir çox deltalardan fərqli olaraq delta gildən təşkil olunmuşdur. Ərazisi güclü şəkildə bataqlıqlaşmışdır. İl ərzində deltaya 250 – 500&nbsp;mm arası yağıntı düşür. 
Pakistanın böyüklüyünə görə altıncı şəhəri olan Heydərabad burada yerləşir. Şəhər Hind çayının mənsəbindən 130&nbsp;km şimalda qərarlaşır. Delta Ərəbistan dənizinin şimal-şərq sahillərində yerləşir. Delta vacid su quşlarının miqrasiya regionudur.

## Mənbə
* World Atlas, Millennium Edition, pg 265.
* World Wildlife.org
Mesake Cu

**Mesake Cu** (18 mart 1999-cu ildə Qvineya-Bisauda anadan olub) — LiqaPro təmsilçilərindən olan Benfika B klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar portuqaliyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Benfika B
Mesake Benfika akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Mesake öz peşəkar karyerasında debütünü 14 may 2017-ci ildə Braqa B klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 63-cü dəqiqədə İqor Şaponyiçi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Benfika liqa görüşündə rəqibinə 4-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Portuqaliya Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Milli komanda
 **[[Portuqaliya milli futbol komandası|Portuqaliya U-17]]**
*  UEFA Avropa U-17 Çempionatı — 2016

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Qruplaşdırmaq

**Qruplaşdırmaq** (, rusca *Группироват*) – rəsm proqramlarında: obyektlər çoxluğunu, bir tam kimi yeri dəyişdirilə və şəkli dəyişdirilə bilən bir obyektə (qrupa) çevirmək (transformasiya etmək).

2. Группа ~ grup ~ qrup – Microsoft Windows NT sistemində: qrupun üzvləri adlandırılan başqa büdcələri özündə saxlayan büdcə. Qrupun icazəsi və hüquqları onun üzvlərinə də verilir; beləliklə, qrupdan istifadə etməklə bir dəfəyə bir neçə istifadəçi büdcəsinə eyni imkanlar vermək olar.

**qruplaşdırmaq** Qruplar halında birləşdirmək, qrup-qrup düzmək, yerləşdirmək; dəstələmək, dəstə-dəstə etmək; təsnifetmək.

Verilənlər bazalarında: qorunan sistemdə istifadəçi büdcələrinin yığını. Verilənlər bazası hesabatlarında: yazılar çoxluğu.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçid

https://www.azleks.az/az/online-dictionary/qruplaşdırmaq
Tiaqo Diaş

**Tiaqo Daniel Rodriges Diaş** (4 may 1998-ci ildə Portuqaliyada anadan olub) — İtaliya A Seriyası təmsilçilərindən olan Milan klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Portuqaliyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Benfika B
Diaş Benfika akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Diaş öz peşəkar karyerasında debütünü 19 aprel 2017-ci ildə *Fafe* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 93-cü dəqiqədə Filipe Ferreyranı əvəz etmiş və həmin dəqiqədəcə qolla yadda qalmışdır. Həmin görüşdə Benfika liqa görüşündə rəqibinə 1-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Portuqaliya Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Klub
 **«[[Benfika FK|Benfika B]]»**
*  UEFA Gənclər Liqası — 2016-2017

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Global unikal identifikator

**GUID (Global unikal identifikator)** () — 128-bitlik unikal identifikator. Onun başlıca özəlliyi, üst-üstə düşmə səbəbindən yaranan toqquşmalar təhlükəsindən çəkinmədən genişlənən servislər və tətbiqi proqramlar yaratmağa imkan verən bənzərsizlikdir. Hər bir ayrıca GUID üçün unikallığa zəmanət verilməsə də, bənzərsiz açarların ümumi sayı o qədər böyükdür ki, (2128 və ya 3,4028×1038) dünyada bir-birindən asılı olmadan üst-üstə düşən iki açarın generasiya olunması ehtimalı son dərəcə azdır. Bununla belə, üst-üstə düşmə halı olmuşdur: Windows 95 əməliyyat sistemində DOS-proqramların (.pif) və ZipMagic 2000 proqramının başlatma simgəsinin GUID-ləri üstə-üstə düşmüşdür.

Mətndə GUID defislərlə qruplara bölünmüş və fiqurlu mötərizəyə alınmış 32 ədəd onaltılıq rəqəmdən ibarət sətir şəklində yazılır. Məsələn:
{8BE4DF61-93CA-11D2-AA0D-00E098032B8C}

Java proqramlaşdırma dilinin ehtimalını hesablamaq üçün proqram:

```java
public void probabilityCoincidenceGUID()
{ 
    MathContext mc = new MathContext(1000, RoundingMode.HALF_UP);
    BigDecimal N = BigDecimal.valueOf(2).pow(128, mc);
    BigDecimal n = BigDecimal.valueOf(2).pow(50, mc);
    BigDecimal result_ = calcProbabilityCoincidenceGUID(N, n, mc);
    double result = result_.doubleValue();
} 
    
private BigDecimal calcProbabilityCoincidenceGUID(BigDecimal N, BigDecimal n, MathContext mc)
{ 
    BigDecimal N_1 = N.subtract(BigDecimal.valueOf(1), mc);
    BigDecimal N_n = N.subtract(n, mc);
    BigDecimal ln_N = BigDecimalUtils.ln(N, 400);
    BigDecimal ln_N_1 = BigDecimalUtils.ln(N_1, 400);
    BigDecimal ln_N_n = BigDecimalUtils.ln(N_n, 400);
    BigDecimal v1 = N.multiply(ln_N_1.subtract(ln_N_n, mc), mc);
    BigDecimal v2 = n.multiply(ln_N_n.subtract(ln_N, mc).subtract(BigDecimal.valueOf(1), mc), mc);
    BigDecimal v3 = ln_N_1.subtract(ln_N, mc).subtract(BigDecimal.valueOf(1), mc);
    BigDecimal exp = v1.add(v2, mc).subtract(v3, mc);
    BigDecimal result = BigDecimal.valueOf(1).subtract(BigDecimalUtils.exp(exp, 400));
    return result;
}
```


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Bakuvi

**Bakuvi** — təxəllüs.

; Bu təxəllüsü olan tanınmışlar
* Nəsir Bakuvi
* Baba Kuhi Bakuvi
* Əbdürrəşid Bakuvi
* Seyid Əbu Səid Bakuvi
* Əbdul Baqi Bakuvi
* Seyid Yəhya Bakuvi
* Tural Bakuvi
Natan Leyder

**Natan Leyder** (14 aprel 1997-ci ildə Namurda anadan olub) — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq Ayaks klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Belçikalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Yonq Ayaks
Leyder Ayaks akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Leyder öz peşəkar karyerasında debütünü 21 aprel 2017-ci ildə *Helmond Sport* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 89-cu dəqiqədə Karel Eytinqi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Yonq Ayaks liqa görüşündə rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Əbdul Baqi Bakuvi

**Əbdul Baqi Bakuvi** (tam adı: *Əbdul Baqi Bakuvi*) — XV əsr Azərbaycan rəssamı.

## Həyatı
Rəsim əsəri Türkiyənin Topkapı muzeyində saxlanır. Əbdul Baqi Bakuvi (İstambul, Topxana) miniatür sənətində mühüm yer tuturdu. Tək və ikifiqurlu portretlərdən ibarət miniatürlər çəkmişdir. Əbdul Baqi Bakuvinin əsərləri üçün kompozisiya və fiqurların monumental səpkidə həlli, surətlərin canlılığı və ifadəliliyi, təsvir obyektlərinin reallığı səciyyəvidir. "İki əmir" və "Mehtər" miniatürləri orta əsr Azərbaycan miniatür sənətinin nadir nümunələrindəndir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Videoteks

**Videoteks** () — abonentlərin telefon  xətləri vasitəsilə müraciət etdikləri və yerli televiziya ekranında, yaxud terminalda əks etdirilən interaktiv informasiya xidməti. Videoteks informasiyanı (xəbərlər, hava, bank işi və ticarət də daxil olmaqla) bir çox verilənlər bazasından götürür və onları mətn və sadə qrafika şəklində ekranda əks etdirir. Abunəçi menyudan seçim etmək və xüsusi səhifələri çağırmaq üçün yardımçı klaviaturadan istifadə edir. İnformasiya baş kompüterdən dekoderə ötürülür, o isə verilənləri monitorda əks etdirən displeylə bağlanır.

Minitel1.jpg|Minitel videoteks sistemi (Fransa)
Alextel.jpg|Alex videoteks sistemi (Kanada)


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Videoteks haqqında

Videoteks
Qırmızı tabor

**"Qırmızı tabor"** 1918–22 illərdə İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur, Naxçıvan və b. ərazilərdə fəaliyyət göstərmiş xalq könüllülərindən ibarət partizan birləşməsi.

## Məqsəd
"Qırmızı tabor" Abbasqulu bəy Şadlinskinin başçılığı ilə 1918-ci ilin yayında Vedibasar bölgəsində yaradılmışdı. "Qırmızı tabor" dəstələri erməni-daşnak quldur dəstələrinin Azərbaycan xalqına qarşı törətdikləri qanlı cinayətlərin, soyqırımların qarşısını almaqda mühüm rol oynamışdı.

## 1918–1920-ci illərdə taborun fəaliyyəti
1918 ilin iyulunda daşnakların Vediyə birinci hücumu zamam "Qırmızı tabor" hissələri onlara ciddi müqavimət göstərmiş, düşməni canlı qüvvə və texnika sarıdan çoxlu itki verərək, qaçmağa məcbur etmişdilər. Bu əməliyyat zamam "qırmızı tabor"çular qənimət kimi çoxlu silah və sursat ələ keçirmişdilər. 1919-cu ilin iyulunda daşnakların Vediyə ikinci hücumu zamanı "Qırmızı tabor" dəstələri yenə də qəhrəmancasına müqavimət göstərmiş, lakin düşmənin üstün qüvvələri qarşısında vuruşa-vuruşa öz mövqelərini tərk etməyə və İrəvan şəhərinə doğru geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bundan sonra Vedibasar, Zəngibasar əhalisinin əksər hissəsi ilə İran ərazisinə keçən "Qırmızı tabor" hissələri əvvəlcə Xoy şəhəri yaxınlığındakı Qəzənfərdağ adlı yerdə, sonra isə Mərənd şəhəri ətrafında mövqe tutmuşdular.

## Sovet dövründə fəaliyyəti
Naxçıvanda sovet hakimiyyəti elan edildikdən (1920, 28 iyul) sonra Naxçıvan hərbi inqilab komitəsinin və Nəriman Nərimanovun dəvəti ilə A. Şadlinskinin başçılığı ilə 200 nəfərlik "Qırmızı tabor" dəstəsi sentyabrın 17-də Naxçıvana gəlmiş, buradakı qırmızı qvardiya dəstələri "Qırmızı tabor"la birləşmişdi.
"Qırmızı tabor"a, əvvəlcə, Naxçıvan sərhədlərinin qorunması tapşırılmış, sonra isə, onun döyüşçüləri daşnaklara qarşı Zəngəzur istiqamətində döyüş əməliyyatları aparmışlar. 1921 ilin fevralında Ermənistanda sovet hakimiyyətinə qarşı daşnak qiyamı zamanı Ermənistan SSR hökumətinin dəvətilə köməyə gəlmiş "Qırmızı tabor" hissələri həmin qiyamın yatırılmasında mühüm rol oynamışdılar. Onlar cəllad Dronun daşnak qüvvələrini darmadağın edərək, Naxçıvanda Sovet Hakimiyyətini qurmuş, burada ingilis-daşnak işğalına son qoymuşdur. Abbasqulu bəy Şadlinski bu xidmətləri müqabilində Nəriman Nərimanov tərəfindən "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilmişdir. Bundan başqa A. Şadlinski başda olmaqla "Qırmızı tabor"un 19 üzvü Daşnaklara qarşı döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə Ermənistan SSR-in "Qırmızı bayraq" ordeni ilə təltif olunmuşdu. "Qırmızı tabor" hissələri Zəngəzurun daşnaklardan təmizlənməsində də böyük qəhrəmanlıq göstərmişdilər. Ermənistanda və Zəngəzurda sovet hakimiyyəti bərqərar olduqdan sonra "Qırmızı tabor" Naxçıvanda saxlanılmış və onun sərhədlərinin qorunmasında fəal iştirak etmişdir.

## Fəaliyyətinin öyrənilməsi və təbliği
1986 ilin oktyabrında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda "Qırmızı tabor" partizan dəstəsinə həsr olunmuş "Şöhrət muzeyi" açılmışdır. Yazıçı Fərman Kərimzadənin "Qarlı aşırım" romanı və onun əsasında çəkilmiş "Axırıncı aşırım" bədii filmi " Qırmızı tabor"un fəaliyyətindən bəhs edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abbasqulu bəy Şadlinski
* Axırıncı aşırım (film, 1971)
Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanı

**Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanı**-Mişovdağ tirəsinin üzərində, Qızdağdan cənub şərqə, Böyük Mişovdağdan isə qərbdə yerləşir.

## Ümumi məlumat
Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanının istər geoloji və istərsə də tektonik quruluşu Böyük Mişovdağa daha çox oxşayır.

Bu palçıq vulkanının krater sahəsi şimaldan-cənuba doğru 1km-ə qədər məsafədə uzanır. Onun şimal hissəsində enliliyi 500 m, cənub hissədə isə 250 m-ə yaxındır. Krater sahəsinin relyefi qabarıq olub, səthi hmardır, lakin bu hamarlıq nisbi yüksəkliyi 2–3 m-ə çatan konusvari iki sopka və eləcə də kiçik qrifonlarla pozulur. Sonunculardan qaz və bulanıq su ayrılır. Kraterdən şimal-şərqə 225–230 m-lik dəniz terrasları uzanır. Onun şimal-qərb və şərq, şimal-şərq yamacı iri yarğanların başlanğıc hissələrilə kəskin parçalanmışdır. Krater sahəsilə 250 m mütləq yüksəkliyi arasında qalan yamac qismən az parçalanmışdır. Buradan yarğanların zirvə hissəsi başlanır. Mişovdağın şimal-qərb yamacı duzlu dərənin sol qolları ilə şiddətli parçalanmışdır.

Burada arid denudasiya prosesləri böyük fəaliyyət göstərir. Vulkanın cənub-şərq yamacı da arid denudasiya prosesilə kəskin parçalnmışdır. Vulkanın əksər axınları güney yamac boyu olduğundan onun müxtəlif vaxtlarda püskürdüyü brekçiyalar ona qədər parçalanmış yamacda olan yarğanların bəzilərini doldurmuşdur. Bundan əlavə brekçiya axınları əsasən vulkanın ətək hissəsinə toplanmış və beləliklə yamacların nisbi eroziya bazisini azaltmışdır. Bununla əlaqədar olaraq cənub səmtli yamaclarda müşahidə edilən yarğanların dərininə inkişafı zəifləmişdir. Buna baxmayaraq güney səmtli yamaclarda da yarğan şəbəkəsi sıxdır. Bu 130 m mütləq yüksəklik və ondan yuxarıda daha yaxşı müşahidə edilir. Vulkanın cənub ətəyində geniş sahə əhatə edən üç brekçiya konusu yerləşmişdir. Onlar Kiçik Mişovdağ palçıq vulkanının ən cavan brekçiya axınları olduğundan ətraf relyefdən kəskin seçilirlər. Onların səthində brekçiyanın üstdən aşağı axmasilə və təzə palçığın qurumasilə əlaqədar olaraq yaranmış çatlar boyu yarğanlar əmələ gəlmişdir. Həmin yarğanların əksəriyyəti sönmüş və onların yastı, dayaz dibi otla örtülmüşdür. Onlardan biri yamacı başdan-başa kəsib, kanyonvari şəkildə inkişaf edir. Onun dərinliyi 2–3 m-ə qədərdir. Axınların qaşı boyu 5–6 cavan yarğan uzanır.

Brekçiyalardan yuyulmuş prolüvial çöküntülər vulkan ətəyi boyu maili düzənlik yaradır. Bu düzənlik şimal hissədə, xüsusilə cavan brekçiya konuslarının yarımdairəvi şəkildə olan ətraf hissəsində intensiv parçalanmışdır.

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan palçıq vulkanları ölkəsidir

## İstinadlar
Abdulla Seyrafi Təbrizi

**Abdulla Seyrafi Təbrizi** - XIV əsrin görkəmli xəttatı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan təsviri sənəti
* Azərbaycan mədəniyyəti
Daşgil palçıq vulkanı

**Daşgil palçıq vulkanı** — Azərbaycan Respublikasının palçıq vulkanlarından biridir.

## Haqqında

Daşgil palçıq vulkanı yetərincə yastı və en dairəsi istiqamətində uzanmış yüksəklik olaraq hazırda fəaliyyət göstərən kiçik vulkanlar kateqoriyasına aid edilir. Tektonik cəhətdən vulkan alt pliosen süxurlarından təşkil olunmuş və uzununa pozulmalarla mürəkkəbləşmiş eyniadlı antiklinalın periklinalında yerləşir. Onun krater sahəsində hal-hazırda fəaliyyətdə olan və intensiv surətdə qaz və az miqdarda qatı neft pərdəcikli palçıq ifraz edən 45 salz və qrifon, həmçinin bir neçə sönmüş pilpilə yerləşmişdir. Salzlar qaynayaraq, böyük miqdarda qaz buraxır və hesablamalara görə, sutka ərzində hərəsi 700 kub.m-ə qədər qaz ifraz edir. Vulkanın krater bəndinin diametri 200, palçıq brekçiyasının sahəsi, orta qalınlığı isə, qazıma məlumatlarına görə təşkil edir. Vulkanın yer səthinə çıxardığı palçıq brekçiyasının ümumi həcmi 260 mln. kub.m-dən çoxdur.

## Mənbə
* Tələt Kəngərli. Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.

## Həmçinin bax
* Bəndovan palçıq vulkanı
Missisipi deltası

**[[Missisipi çayı|Missisipi]] deltası** — dünyanın ən iri deltalarasından biri. Sahəsi 28.600 km² təşkil edir. Delta beş qoldan ibarət çay şəbəkəsi axır.
Hər il Missisipi Meksika körfəzinə 1–1,5 milyon ton çöküntü materialları gətirir. Mineralla zəngin olan çay suyu duzlu okean suyunda zəngin yosun və planktonların olmasına səbəb olmuşdur. Balıq ovunun inkişafı üçün geniş imkanlara sahibdir. İl ərzində deltadan 1 milyona tona yaxın balıq ovlanılır. Delta ərazisində kənd təssərüfatının əkinçilik qolu olduqca yaxşı inkişaf etmişdir. Burada çəltik, pambıq, şəkər qamışı və soya əkilir.

## Mənbə
* Google Maps
* US Army Corps of Engineers, New Orleans District
* U.S. Geological Survey 
* U.S. Geological Survey 
* U.S. Geological Survey
* NOW with Bill Moyers
* Interactive graphic of "The Rise and Disappearance of Southeast Louisiana" from ''The Times-Picayune 
* visibleearth.nasa.gov 
* lacoast.gov 
* Barataria Terrebonne National Estuary
* Coastal Louisiana Ecosystem Assessment & Restoration 
* The End of the Great River: Photographs of the Lower Mississippi River Delta
* Louisiana’s Coastal Master Plan
Qoturdağ palçıq vulkanı

**Qoturdağ palçıq vulkanı** — Azərbaycan Respublikasının palçıq vulkanlarından biri.

## Haqqında
Qoturdağ palçıq vulkanı Qobustan zonasını Aşağı-Kür çökəkliyindən ayıran Ələt tirəsinin suayrıcı qılıcında yerləşir və yastı yüksəklik formasında olub Xəzərin səviyyəsindən 180 metr yüksəkliyə qalxır. Vulkan pliosen-eopleystosen çöküntülərindən təşkil olunmuş eyniadlı antiklinalın tağında yerləşir və özünün eksploziv fəaliyyətinin nadirliyi ilə fərqlənir: onun mərkəzində yerləşən, hündürlüyü 6–8 m və eni 2 m-ə çatan bəndlə hüdudlanmış kraterin ağzından davamlı olaraq müxtəlif rəngli və yaşlı süxur qırıntılı qatı boz palçığın sıxılıb çıxarılması prosesi gedir. Bütün bu qatı kütlə burulmuş tıxac formasında ayrı-ayrı qollar şəklində 3–5&nbsp;km uzunluğunda vulkanın şimal-şərq yamacı boyunca aşağı axır. Vulkanın qədim palçıq örtüyü təqribən 430 hektar sahəni tutur və buruq qazıma məlumatlarına görə, onun qalınlığı 40–80 m arasında dəyişərək, vulkanın mərkəzindən kənarlara doğru azalır.

## Mənbə
* Tələt Kəngərli. Azərbaycan Respublikasının geoloji irsi. Bakı: Nafta-Press, 2013.
Gəncəvi

**Gəncəvi** — təxəllüs.

;Bu təxəllüsü olan tanınmışlar
* Nizami Gəncəvi
* Əbülüla Gəncəvi
* Məhsəti Gəncəvi
* Rəziyyə Gəncəvi
* Pir Məhəmməd Gəncəvi
* Kəlbəli xan Müsahib-Gəncəvi
* Uğurlu xan Ziyadi-Gəncəvi
* Fətəli bəy Hali-Gəncəvi
* Həsən Mollazadə Gəncəvi
Qonurqanad

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Pluvialis cinsi, 1760-cı ildə Fransız zooloqu Mathurin Jacques Brisson tərəfindən Avropa qızıl yonğusu (Pluvialis apricaria) növü olaraq tanıdıldı.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Qonurqanad cinsinə 3 növ daxildir:
# Xallı qonurqanad (Pluvialis squatarola Linn., 1758)
# Asiya qonurqanadı (Pluvialis fulva Gm., 1789)
# Qızılı qonurqanad (Pluvialis apricaria Linn., 1758)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Voksel

**Voksel** () — həcmli görüntü elementi; üçölçülü fəzada rastr elementinin qiymətini özündə saxlayır. “Volumetric pixel” (“həcmli piksel”) sözlərindən yaranıb. Voksellər üçölçülü fəzada piksellərin analoqudur. Voksel modellərdən çox zaman tibbi və elmi informasiyaları vizuallaşdırmaq üçün istifadə olunur.
Piksellərdə olduğu kimi, voksellər də fəzadakı koordinatları haqqında informasiyanı özündə saxlamır. Onların koordinatları üçölçülü matrisdəki yerlərinə görə hesablanır. Bununla voksellər vektor qrafikası obyektlərindən fərqlənir, belə ki, vektor qrafikasında obyektlərin dayaq nöqtələrinin (təpələrin) koordinatları və başqa parametrlər məlum olur. Hər bir vokselin müəyyən qiyməti, məsələn, rəngi olur. Voksel modeli saxlamaq üçün X×Y×Z ölçülü massivdən istifadə olunur. Sıxılmamış voksel modelləri vektor modellərlə müqayisədə emal üçün yaddaşda daha çox yer tutur. Məsələn, ölçüsü 256×256×256 voksel olan bir sıxılmamış model yaddaşda 32 Mb (256*256*256=16777216 voksel və hər bir voksel üçün minimum 2 bayt ayrılsa, yekun 16777216*2=33554432 bayt = 33554432/1024=32768 Kb = 32768/1024 = 32 Mb) yer tutacaq, eyni ölçülü vektor modelinin tutacağı yer isə onlarla və hətta yüzlərlə dəfə az olacaq.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Voksel haqqında 

Voksel
Həmişəyaşıl tropika

**Həmişəyaşıl tropika**- *yağışlı* meşə ekosistemləri

## Yayıldığı ərazilər
Cənubi Amerikada Amazon çayı hövzəsində, Orinokoda başdan-başa böyük massiv şəklində,
Afrikada Konqo, Niger və Zambezi çayları hövzələrində və Madaqaskar adasında həmçinin
Yeni Qvineya adalarında yayılıb.

## İqlimi
Ərazidə illik yağıntıların miqdarı 2000–2500 mm olub aylar üzrə kifayət qədər bərabər
paylanır. İlboyu bir və ya bir neçə nisbətən "*quru mövsüm*" (ayda 125 mm) müşahidə olunur.

## Bitki örtüyü
Yağışlı tropik meşələrdə ağaclar üç yarus əmələ gətirir: 1)Seyrək yerləşən ən hündür ağaclar üst yarusu yaradır; 2)Başdan-başa həmişəyaşıl ağaclıq örtüyü, hündürlüyü 25–35 m; 3)Alt yarus–yalnız ümumi çətirdə işıq düşən sahələrdə sıx ağaclıq şəklində olur. Ot örtüyü və kollar praktiki olaraq olmur. Lakin çoxlu lianlar və epifitlər mövcuddur. Növ müxtəlifliyi olduqca yüksəkdir–bir neçə hektar sahədə rast gəlinən növlərin sayı bütün Avropanın florasında olan növlərin sayı qədərdir(Y. Odum, 1986). Bu meşələrdə ağac növlərinin sayı 170-dən çox, ot növləri isə 20-dən azdır. Yaruslar arası bitki növlərinin (lianlar, epifitlər və b.)sayı otlarla birlikdə 200–300 və daha çoxdur

## Heyvanlar aləmi
Yağışlı meşələrdə heyvanların çox hissəsi bitki örtüyünün üst yarusunda yerləşir. Belə ki, Qayananın 59 məməli heyvan növünün 31-i ağaclarda yaşayır. Ağacda yaşayan məməlilərdən başqa yağışlı meşələrdə çoxlu buqələmun (xamelyon), iquana, hekkonlar, ağac ilanları, qurbağalar və quşlara rast gəlinir. Qarışqalar və düzqanadlılar, həmçinin gündüz kəpənəkləri və güvələr mühüm ekoloji rol oynayır. Tropik meşələrin iri heyvanlarından ən məşhurları meymunlar, yaquarlar, qarışqayeyənlər, ərincək, kaquar, insanabənzər meymunlar, kəl, Hindistan fili, kondor, karol keçəl kərkəsi, tovuzquşu, tutuquşu və b. göstərmək olar. Heyvanların əsas qidası meyvə və termitlərdir.

## Həmçinin bax
* Meşələr
* Cənubi Amerika
* Təbii zonalar

## Xarici keçidlər
* Tropik meşələr qlobal istiləşməyə davamlıdır
* Tropik meşələr daha çox oksigen buraxır
* Respublikanın meşələri

## İstinadlar
Dedekind kəsiyi

**Dedekind kəsiyi** - irrasional ədədlərin daxil edilməsi üsullarının birinin əsas anlayışlarındandır. Bu anlayışı alman alimi Dedekind (1831-1916) təklif etmişdir. 

Dedekind kəsiyinin mahiyyəti aşağıdakı kimidir: 
Fərz edək ki, Q rasional ədədlər çoxluğudur. Məlumdur ki, Q çoxluğu nizamlanmış çoxluqdur. Məlumdur ki,  çoxluğu nizamlanmış çoxluqdur. Rasional ədədlər çoxluğunun aşağıdakı şərtləri ödəyən, istənilən kəsişməyən və boş olmayan iki A və  B çoxluqlarına ayrılmasını kəsik adlandıraq.  A çoxluğunu aşağı (sol) sinif,  B çoxluğunu yuxarı (sağ) sinif adlandıraq. 

Şərtlər aşağıdakılardır:

* A çoxluğunun hər bir elementi  B çoxluğunun hər bir elementindən kiçikdir. 

* Aşağı sinfin ən böyük elementi, yuxarı sinfin ən kiçik elementi yoxdur. Onda rasional ədədlər çoxluğunda bu qayda ilə təyin olunmuş (A, B)  kəsiyi müəyyən =(A, B)  irrasional ədədini təyin edir. 

Dedikind kəsikləri irrasional ədədləri təyin etməyin bir üsuludur. İrrasioanl ədədləri təyin etməyin başqa üsulları da var.

Məsələn, irrasional ədədləri dövri olmayan sonsuz onluq kəsr kimi də təyin etmək olar. 

## Misal
 \sqrt{3} irrasioanl ədəddir. Bu ədədi təyin edən, siniflər aşağıdakılardır. a^2 şərtini ödəyən müsbət a  rasional ədələri, B  sinfi b^2>3  şərtini ödəyən b rasional ədədləri çoxluğu.

## Ədəbiyyat
* M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
* Azərbaycan Sovet Ensklopediyası. I-X cild, Bakı 1976-1987.
* "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000-2012-ci illər,Bakı.
Yekaterina Xilko

**Yekaterina Xilko** () — Özbəkistanı təmsil edən batut gimnastı. Yekaterina Xilko, 2000, 2004, 2008, 2012 və 2016-cı illərdə Özbəkistanı Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. 2008 Pekin Olimpiadasında bürünc medal qazanan Yekaterina Xilko, həm də Dünya Çempionatlarında 1 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası

### 2000 Sidney Olimpiadası
Yekaterina Xilko, 2000-ci ildə Özbəkistan bayrağı altında Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların finalında Xilko, 36.60 xal topladı və 8 idmançı sırasında 4-cü yeri tutdu.

### 2004 Afina Olimpiadası
Yekaterina Xilko növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Xilko, 61.60 xal topladı və 16 idmançı sırasında 11-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

### 2008 Pekin Olimpiadası
Yekaterina Xilko üçüncü dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2008-ci ildə Çinin Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların finalında Xilko, 36.90 xal topladı və 8 idmançı sırasında 3-cü yeri tutaraq Olimpiya Oyunlarının bürünc medalını qazandı.

### 2012 London Olimpiadası
Yekaterina Xilko dördüncü dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Xilko, 99.290 xal topladı və 16 idmançı sırasında 12-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

### 2016 Rio-de-Janeyro Olimpiadası
Yekaterina Xilko sonuncu, beşinci dəfə Olimpiya Oyunlarına, 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların təsnifat mərhələsində Xilko, 97.525 xal topladı və 16 idmançı sırasında 12-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.

## İstinadlar