open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oleq Ryabov

**Oleq Ryabov** (; ) — Rusiya yazıçısı, şairi və publisisti, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü (2002), "Nijni Novqorod " jurnalının baş redaktoru

## Həyatı
Oleq Alekseyeviç Ryabov 18 iyul 1948-ci ildə Qorki, indiki Nijni Novqorod şəhərində anadan olmuşdur. A. A. Jdanov adına Qorki Politexnik İnstitutunu bitirmişdir. Radiofizika Elmi-Tədqiqat İnstitutunda (yerdənkənar sivilizasiyaların problemləri ilə məşğul olur), Giproqazsentr Elmi-Tədqiqat İnstitutunda, regional kitab mağazasında, "Nijpoliqraf" nəşriyyatında işləmişdir. Hazırda "Книги" ("Kitablar") nəşriyyatının direktorudur. Rusiya PEN Mərkəzinin Milli Bibliofillər Birliyinin üzvüdür. "Nijni Novqorod" jurnalının baş redaktorudur. 2002-ci ildən Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Oleq Ryabov hazırda Nijni Novqorodda yaşayır və işləyir.

## Yaradıcılığı
Oleq Ryabovun ilk əsəri 1968-ci ildə yayınlanmışdır. Onun ədəbi uğurları əsasən şeir və nəsr sahəsində özünü göstərmişdir. Müxtəlif janrlarda qələmə aldığı yazıları "Naş sovremennik", "Neva", "Sever", "Selskaya molodyoj", "Gənc qvardiya", "Vətən", "Kiril", "Nevski almanax" və s. jurnallarda dərc olunmuşdur. Həmçinin əsərləri "Rus şairləri: XXI əsr", "Rus şairlərinin duaları", "Hərbi poeziya antologiyası" və başqa nüfuzlu antoloji toplularda yayınlanmışdır. Oleq Ryabovun yaradıcılığı haqqında Zaxar Prilepin, Roman Sençin, Platon Besedin, Andrey Rudalev, Pavel Basinski və başqaları yazmışlar.

## Kitabları
* Письма отца (повесть). Москва: 1988
* Август (стихи). Нижний Новгород: 1994
* Я никуда отсюда не уеду (стихи). Нижний Новгород,:2002
* Исповедь ослика (стихи). Нижний Новгород: 2004
* Дороги, которые не выбирают (повесть). Нижний Новгород: 2005
* Роза Сахары (стихи). Нижний Новгород: 2007
* Лучинник (стихи). Нижний Новгород: 2008
* Когиз (роман-сюита) Нижний Новгород: 2009
* Посещение… (стихи). Нижний Новгород: 2010
* Когиз (2-ое издание). Москва: АСТ, 2011
* Утки не возвратились (стихи). Нижний Новгород: 2012
* Четыре с лишним года, Военный дневник. Москва: АСТ, 2012
* Убегая, оглянись или возвращение к Ветлуге. Нижний Новгород: Деком, 2015
* Девочка в саду (рассказы). Москва: Эксмо, 2016
* Сад осенью. стихи, Нижний Новгород: 2017
* Осторожно – женщина (рассказы). Москва: Вест-Консалтинг, 2018
* Когда-то в городе Горьком (рассказы). Нижний Новгород: "Книги", 2020

## Mükafatları
* 2003 — "Mən buradan heç yerə getməyəcəyəm" şeirlər kitabı üçün Nijni Novqorod mükafatı.
* 2008 — "Luchinnik" şeirlər kitabı üçün Nijni Novqorod mükafatı.
* 2012 – İvan Bunin mükafatı ("Ördəklər qayıtmadı" toplusuna görə)
* 2013 — Yasnaya Polyana laureatının qısa siyahısı ("Dörd ildən artıq" toplusuna görə).
* 2013 — "Qızıl Delviq" mükafatının uzun siyahısı ("Kağız" romanına görə).
* 2013 — "Aleksandr Suvorov" medalı
* 2016 — Boldin Mükafatı ("Qaçmaq, geriyə baxmaq və ya Vetluqaya qayıtmaq" romanına görə)
* 2016 — Puşkin medalı (26 avqust 2016) — milli mədəniyyətin və incəsənətin inkişafında böyük xidmətlərinə, uzun illər səmərəli fəaliyyətinə görə.
* 2021 — "Nijni Novqorodun 800 illiyi" xairə medalı

## İstinadlar
Osteoma

**Osteoma** — xoşxassəli sümük şişi. Sümük şişi digər sümükdə böyüdükdə "homoplastik osteoma" kimi tanınır. Digər toxuma üzərində böyüdükdə  "heteroplastik osteoma" deyilir.

Osteoma burun və paranazal sinusların ən çox rast gəlinən xoşxassəli neoplazmasıdır. Osteomaların səbəbi aydın deyil, lakin ümumi qəbul edilmiş nəzəriyyələr embrioloji, travmatik və ya yoluxucu səbəbləri müəyyən edir. Osteomalar Qardner sindromunda (yoğun bağırsağın popilozu) da baş verir. Böyük kraniofasiyal osteomalar nazofrontal kanalların tıxanması səbəbindən üz ağrısı, baş ağrısı və infeksiyaya səbəb ola bilər. Çox vaxt kraniofasiyal osteoma okulyar əlamət və simptomlarla (məsələn, ekzoftalmos) özünü göstərir.
## Seçimləri

* "Dərinin osteoması" — təəssüf ki, hazırda bunun nə vaxt baş verə biləcəyini müəyyən etmək mümkün deyil.
* "Fibro-osteoma"
* "Xondro-osteoma"


File:Osteom der Stirnhoehle Roentgen.jpg|X-rayda görünən frontal sinusun osteoması
File:Osteom der Stirnhoehle CT.jpg|KT-də frontal sinusun osteoması
File:OsteomaMark.png|Osteoma

## Həmçinin bax
* Osteoskleroz
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Humapth #4724 (Pathology images)
Ərəb dilinin İran körfəzi dialekti

**Ərəb dilinin İran körfəzi dialekti** () — ərəb dilinin Ərəbistanın şərqində, İran körfəzi sahillərində danışılan, qarşılıqlı surətdə başa düşülən bir sıra növləri. Bu, Səudiyyə Ərəbistanının şərqində, Küveytdə (1 milyon, 2014), İraqda (40 min), Bəhreyndə (100 min, 1995) Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində (2 milyon 880 min, 2014), Qətərdə (471 min, 2014), İranda (200 min, 1993), Yəməndə (10 min) və Omanın şimalında (441 min, 1995) danışılır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
*
Ərəb dilinin Əlcəzair dialekti

**Ərəb dilinin Əlcəzair dialekti** () və ya **darci** (; mənası – "gündəlik ləhcə") — ərəb dilinin Əlcəzairdə və kənarda Əlcəzair diasporu arasında yayılmış növlərindən biri. Bu, Məğrib dialekt kontinuumuna aiddir, əsasən Tunis və Mərakeş dialektləri ilə qarşılıqlı surətdə başa düşülür.

Əlcəzair dialekti bərbər dillərinin komponentlərini, həmçinin bərbər, türk, ispan və fransız dillərindən çoxlu alınma sözləri özündə daşıyır. Həmçinin, digər dialektlərdə olduğu kimi, yazı dilinin sonluqları da atılır. Bu dialektin rəsmi statusu yoxdur, lakin əksər əlcəzairlilər tərəfindən istifadə olunur. Ərəb dilinin Əlcəzair dialekti müxtəlif şəhərlərdə fərqlidir.

## İstinadlar
İnter Mayami FK

**İnter Mayami FK** () — Florida ştatının Mayami şəhərində yerləşən Amerika peşəkar futbol klubu. O, 2020-ci ildən ABŞ və Kanadanın ən yüksək futbol liqası olan MLS-də oynayır. Klub Devid Bekhemin rəhbərlik etdiyi Mayami Bekhem Yunayted investor qrupuna məxsusdur.

2023-cü ilin yayından dünya şöhrətli futbolçu Lionel Messinin bu futbol klubuna daxil olmasından sonra klubun reytinqti kəskin şəkildə artıb.

## İstinadlar
Pompeyin son günləri

**Pompeyin son günləri** () — Eduard Bulver-Littonun tarixi romanı. 1833-1834-cü ilin qışında Neapolda yazılmış və arxeoloq ser Vilyam Gellə həsr edilmişdir. Roman 1834-cü ildə Londonda nəşr olunmuş və dərhal böyük populyarlıq qazanmış, dəfələrlə təkrar nəşr olunmuş və dərhal bir neçə dilə tərcümə edilmişdir. Əsərin ideyasını Bulver-Litton Milanda sərgidə olarkən gördüyü Karl Bryullovun rəsm əsərindən götürmüşdür.

Hadisələr eramızın 79-cu ilində Pompeydə baş verir. Roman bir çox ölkələri və xalqları fəth etmiş Roma İmperiyasının həyatının geniş panoramasını təqdim edir. Baş qəhrəman Qlavk yunandır, Romaya tabe olan yüksək sivilizasiyanın nümayəndəsidir; onun əsas rəqibi daha qədim mədəniyyətin daşıyıcısı olan misirli keşiş Arbakdır. O, qədim gizli bilikləri öyrənməyə başlayır. Yeni yaranmış yeni dinin nümayəndəsi olan xristian Olinf qarşı çıxır. Bir çox sınaqlardan keçərək Vezuvi vulkanının püskürməsindən sağ çıxan Qlavk və onun sevimli Yunus Afinaya yerləşərək xristianlığı qəbul edirlər.

Herkulanum və Pompeydəki arxeoloji qazıntıların təəssüratlarına əsaslanan roman geniş ictimaiyyət tərəfindən qədim məişət qavrayışına böyük təsir göstərmiş və XX əsrin 20-ci illərində dəfələrlə rəsm, heykəltəraşlıq, musiqi və teatr əsərləri üçün əsas olmuşdur. XX əsrdə bir neçə dəfə kino və televiziya üçün uyğunlaşdırılmışdır. Eyni zamanda, roman tənqidçilər və ədəbiyyatşünaslar tərəfindən şah əsər kimi qəbul edilməyib və XX əsrin ikinci yarısından etibarən unudularaq Viktoriya dövrünün abidəsinə çevrilib.

## Həmçinin bax

* Pompeyin son gecəsi
II Məngli Gəray

**II Məngli Gəray** () — XXXV Krım xanı.

Krım xanı I Səlim Gərayın oğludur. Atasının sürgün illərində Rodos adasında dünyaya gəldi. Qardaşı III Qazi Gərayın səltənətində nurəddin, digər qardaşı I Qaplan Gərayın səltənətində isə 2 dəfə kalqay ünvanı aldı. Onun taxtdan çəkilməsinin ardından Məngli Gəray Krım xanlığına gətirildi (sentyabr 1724). Qardaşı Səlaməti nurəddin, digər qardaşı Səfanı isə kalqay təyin etdi. İlk iş olaraq illərdir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaqdan boyun qaçıran bəylərin müqavimətini qırmaq oldu. Səfəvilər cəbhəsinə çağırılan Məngli Gərayın səfərbərlik əmrinə tabe olmayan bir çox tatar əsilzadəsi cəzalandırıldı, bəziləri isə edam olundu. 1725-ci ildə toplanan 10 minlik tatar birliyi kalqay Səfa Gəray, nurəddin Səlamət Gəray və xanın oğlu Toxtamışın əmrində Səfəvilərlə müharibəyə göndərildi. 1729-cu ilin mayında İstanbula gedən Məngli Gəray bir müddət burada qaldı. Osmanlı sultanı Sultan Əhməd tərəfindən mərasimlə qarşılandı və Krımda əmin-amanlıq yaratdığı üçün xilat geyindirildi. Ancaq 1730-cu ilin noyabrında anidən vəzifədən alındı. Buna səbəb isə Sultan Əhmədin taxtdan endirilməsiylə nəticələnən Patrona Xəlil üsyanına adının qarışması səbəb göstərildi. Dərhal Rodos adasına sürgün olunan Məngli Gəray ikinci dəfə hakimiyyətə gəlişinədək burada qaldı.

1737-ci ilin yayında rusların Bağçasaraya ikinci hücumunun ardından Məngli Gəray yenidən Krım xanlığına gətirildi. Kalqay olaraq qardaşı Səlamət Gərayı, nurəddin olaraq isə qardaşı oğlu Həlim Gərayı seçdi. 1738-ci ilin qışında ruslara bir neçə dəfə hücumlar tərtibləsə də, bunlar uğursuzluqla nəticələndi. Həmin ilin yayında ruslar üçüncü dəfə Krımı işğal etdilər və qısa müddət sonra geri çəkildilər. Bundan bir il sonra ağır xəstələnən Məngli Gəray 9 yanvar 1740-cı ildə Bağçasarayda vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
IV Səadət Gəray

**IV Səadət Gəray** () — XXXIV Krım xanı.

Krım xanı I Səlim Gərayın oğludur. 1692-ci ildə Perekop qalasının idarəsiylə vəzifələndirildi. Atasının taxtdan çəkilməsinin ardından qardaşı II Dövlət Gəray xan, Səadət isə nurəddin təyin edildi (16 fevral 1699). Ancaq həmin ilin sonunda böyük qardaşı Şahbaz Gəray vəfat etmiş, bu səbəblə Səadət Gəray kalqay ünvanı almışdır. II Dövlət Gərayın ikinci səltənəti dönəmində də kalqay olan Səadət Gəray 1717-ci ildə Osmanlı sultanı Sultan Əhmədin əmriylə Krım xanlığına təyin edildi. Qardaşı Səfanı nurəddin, I Səlamət sülaləsindən olan İnayət Gərayı isə kalqay təyin etdi.

Osmanlıların Avstriya cəbhəsinə göndərilən Səadət Gəray çox keçmədən sülhün bərpa edilməsiylə Krıma qayıtdı. Ancaq mərkəzdə yerli əsilzadələr ona qarşı ayaqlanmışdı. Başlayacaq yeni taxt mübarizəsində qan tökülməməsi səbəbilə Səadət Gəray 1724-cü ildə öz istəyilə taxtdan endirildi. Qalan illərini Yanboluda keçirən Səadət Gəray 1732-ci ildə burada vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Denis Şmıqal

**Denis Anatolyeviç Şmıqal** (; ) — Ukrayna dövlət və siyasət xadimi, mühəndis-iqtisadçı, iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru (2003). 2020–2025-ci illərdə Ukraynanın Baş naziri.

2019-cu il avqustun 1-dən 2020-ci il fevralın 5-dək İvano-Frankivsk Regional Dövlət Administrasiyasının sədri. Ukrayna baş nazirinin müavini — 2020-ci il fevralın 4-dən martın 4-dək icmaların və ərazilərin inkişafı üzrə nazir.

## İstinadlar
Kainatın istilik ölümü

**Kainatın istilik ölümü**, həmçinin **Böyük Donma** () — termodinamikanın ikinci qanununun bütün Kainata ekstrapolyasiyası əsasında 1865-ci ildə alman fizik Rudolf Klauzius tərəfindən irəli sürülmüş fərziyyə. Klauziusun fikrincə, zaman keçdikcə kainat nəhayət termodinamik tarazlıq vəziyyətinə və ya “termal ölüm” (istənilən qapalı termodinamik sistemin son vəziyyətini təsvir edən termin) vəziyyətinə gəlməlidir. Əgər Kainat düz və ya açıqdırsa, o, əbədi olaraq genişlənəcək və belə bir təkamül nəticəsində onun “istilik ölümü” vəziyyətinə çatacağı gözlənilir. Əgər kosmoloji konstant müsbət olarsa, son müşahidələrin göstərdiyi kimi, kainat sonda maksimal entropiya vəziyyətinə yaxınlaşacaq..

## İstinadlar
Korpuskulyar dalğa dualizmi

**Korpuskulyar-dalğa [[Dualizm|dualizmi]]** — mikroskopik maddi obyektlərin müəyyən şərtlər altında klassik dalğaların xüsusiyyətlərini, digər şərtlərdə isə klassik hissəciklərin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirə bilməsindən ibarət təbiət xassəsidir.

İkili korpuskulyar dalğa davranışı nümayiş etdirən obyektlərin tipik nümunələri elektronlar və işıqdır; bu prinsip daha böyük obyektlər üçün də keçərlidir, lakin, bir qayda olaraq, obyekt nə qədər böyük olarsa, onun dalğa xassələri bir o qədər də az özünü göstərir (burada bir çox hissəciklərin, məsələn, mayenin səthindəki dalğaların kollektiv dalğa davranışından söhbət getmir).

Dalğa-hissəcik dualizmi ideyası mikrokosmosda müşahidə olunan hadisələri klassik anlayışlar baxımından şərh etmək üçün kvant mexanikasının inkişafında istifadə edilmişdir. Reallıqda kvant obyektləri nə klassik dalğalar, nə də klassik hissəciklərdir, yalnız onların üzərində aparılan təcrübələrin şərtlərindən asılı olaraq birincinin və ya sonuncunun xüsusiyyətlərini nümayiş etdirirlər. Korpuskulyar-dalğa dualizmi klassik fizika çərçivəsində izaholunmazdır və yalnız kvant mexanikasında şərh edilə bilər.

Kvant sahəsi nəzəriyyəsində kvantlaşdırılmış sahələr konsepsiyası dalğa-hissəcik ikiliyi haqqında fikirlərin sonrakı inkişafı olmuşdur.

## İstinadlar
II Fateh Gəray

**II Fateh Gəray** () — XXXVI Krım xanı.

Krım xanı II Dövlət Gərayın oğludur. Əmisi I Qaplan Gərayın səltənəti dönəmində öncə nurəddin, daha sonra isə kalqay təyin edildi. 1734-cü ildə Nadir xan Əfşara qarşı davam edən müharibəyə göndərildi və bu səfər əsnasında hərbi şöhrət qazandı. Ancaq 1736-cı ildə rusların Krımı işğal etməsi və paytaxt Bağçasarayı yandırmasının ardından əmisi taxtdan endirildi. Onun yerinə Fateh Gəray 1736-cı ilin avqustunda Krım xanlığına gətirildi. Vəzifəyə gəldikdən sonra qardaşlarından Mahmud Gərayı nurəddin, Arslan Gərayı isə kalqay təyin etdi. Bağçasaray darmadağın edildiyi üçün Qarasuvbazar şəhərini özünə mərkəz seçdi.

Ancaq onun bölgədə olmamasından istifadə edən ruslar 1737-ci ilin iyulunda ikinci dəfə Krıma hücum etdi. Ordunu toplayıb ruslara qarşı müqavimət göstərə bilmədiyi üçün təqsirli görüldü və cəmi 1 illik səltənətin ardından 1737-ci ilin avqustunda vəzifədən alındı. Rumelində yaşamasına icazə verilən Fateh Gəray 1746-cı ildə Vizedə vəfat etdi və cənazəsi yaxınlıqdakı məscidlərin birinə dəfn olundu.

## Mənbə
* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Ərəb dilinin Əndəlüs dialekti

**Ərəb dilinin Əndəlüs dialekti** və ya **Əndəlüs ərəb dili**  (, ) — orta əsr ərəb dilinin VIII–XVI əsrlərdə "mavrların" idarə etdiyi müsəlman Pireney yarımadası (Kordova xilafəti) və Balear adalarında geniş yayılmış növlərindən biri. Rekonkistanın sonunda tədricən roman dilləri (ispan, portuqal, katalan) ilə əvəz olunmuşdur. XVII əsrə qədər mudexarlar adlanan icma arasında qismən qorunub saxlanılmışdır.

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 

## İstinadlar
Ənizə

**Ənizə** (, , ) — Ərəbistan yarımadasında, Yuxarı Mesopotamiyada və Levantda ərəb qəbiləsi.

## Yeri
Ənizə qəbiləsinin nümayəndələri Nəcd, Hicaz və Levant (Hüms, Həma, Hələb) ərazisində yaşayırlar. Coğrafi cəhətdən onları aşağıdakı qruplara bölmək olar: İraq ənizələri, Fərat və Cəzirə ənizələri, Həma ənizələri, Hüms ənizələri, Dəməşq ənizələri və Hicaz ənizələri. "Sübh əl-Əşa"da Qəlqəşəndiyə görə, ənizələr əvvəlcə Mədinə yaxınlığındakı Xeybərdə yaşayırdılar. İbn Xəlduna görə, ənizə qəbiləsi əvvəlcə Əyn-Təmrada (indiki Kərbəla və ətrafı) yaşamış, sonra isə Xeybərə köçmüşdür.

## İstinadlar
Barboskinlər

**Barboskinlər** — Çox uşaqlı it ailəsindən bəhs edən Rus Animasiya serialı. "Melniça" kinostudiyasında əsası qoyulmuşdur, hansı ki, bu kinostudiyada tanınmış daha bir çox serial yaradılmışdır: "Luntik və onun dostları", "3 Qəhrəman", "Şəhzadələr" və s. İlk vaxtlar bu serial "Rossiya 1" kanalında yayımlanan "Gecəniz xeyrə qalsın, uşaqlar!" verilişində izləyicilərə təqdim olunmuşdur.

## Süjet
Bu animasiya serialının hər bölümü bir-biri ilə əlaqəli olmayacaq şəkildə yaradılmışdır. Ancaq bəzi nüanslar hər bölümdə eynidir: Barboskinlərin yaşayış binasında mənzili olduğu Pösburq şəhəri, bu evin digər otaqları və uşaq meydançası olan evə bitişik ərazi.

## Çəkiliş qrupu
* **Ssenari müəllifləri:** Yelena Qaldobina, Tatyana Qorbuşina, Kirill Babanov, Fyodor Dmitriyev, Dmitriy Kozyakov, Yelena Pavlikova, Anastasiya Kuzaneçova, Olqa Obrazçova, Andrey Sevbo, Anna Sosnora, Vadim Smolyak, Oleq Kim, Mariya Şoşokina, Aleksey Sudakov, Darina Şmidt, Aleksandra Şoxa, Maksim Ardaşev, Anna Averina, Natalya Zuyeva.
* **Rejissorlar:** Yekaterina Salabay, Aleksandra Kovtun, Yelena Qaldobina, Aleksey Piçujin, Tatyana Qorbuşina, Darina Şmidt, Anna Mironova, Yuliya Volkomorova, Yekaterina Şraqa, Qalina Voropay, Veronika Tolbina, Aleksandr Malqin, Lyudmila Klinova, Oleq Kim, Aleksey Sudakov, Olqa Obrazçova, Fyodor Dmitriyev, Anton Çistyakov.
* **Bədii rəhbərlər:** Lyudmila Steblyanko *(1–100 seriya)*, Alesya Barsukova *(91–130 Seriya)*, Marina Makarova *(131-ci seriyadan)* , Aleksey Korobkin *(14-cü sezondan)*, Eduard Yankovskiy *(15-ci sezondan)*, Oleq Markelov *(Film)*.
* **Bəstəkarlar:** Mixail Çertişev, Qeorqiy Jeryakov, Darya Novolyançeva.
* **Animatorlar:** Olqa Jebçuk-Tatarina *(1 və 2 sezon)*, Vera Bekeleva *(1 və 2 sezon)*, Qalina Sirokina *(2–4 sezon)*, Yuliya Petrova *(2–5 sezon)*, Yekaterina Şraqa *(1 sezon)*, Yekaterina Ryabkova *(3 və 4 sezon)*, Aleksandra Arqinskaya *(5–9 sezon) *, Lyubov Savçenko *(5–8 sezon)*, Lyubov Çenbalyuk *(5, 6 və 9 sezon)*, Aleksandra Yaskina *(9 sezon)*, Mariya Paukova *(9-cu sezondan)*, Yekaterina Kolmakova *(9 sezon)*, Anoton Çistyakov *(9 sezon)*.
* **Səs rejissorları:** Vladimir Qolounin, Kirill Qlezin, Mariya Barinova, Sergey Tarasov, Yuliya Qrankina, Tuyara Tixanova, Yekaterina Vinoqradova.
* **Prodüserlər:** Aleksandr Boyarskiy, Sergey Selyanov, Anton Zlotopolskiy.
* **İcraçı prodüser:** Olqa Lızo (14-cü sezondan)

## İstinadlar
Ədnan

**Ədnan** (, ) — şimali, qərbi, şərqi və mərkəzi Ərəbistanın ədnani ərəblərinin ənənəvi əcdadı. Bunun əksinə olaraq, Ərəbistanın cənubunda yaşyan Qəhtani ərəbləri Qəhtanın nəslindəndir. Ədnanın əcdadlardan biri İbrahimdir, onun soy kökü oradan da Adəm və Nuha qədər uzanır.

## İstinadlar
Ədnanilər

**Ədnanilər** () — İsmayıl övladları olan ərəblərin qəbilə konfederasiyası. Onların soy kökü Hicazdan olan Ədnan vasitəsilə islam peyğəmbəri İbrahimin oğlu İsmayıla və həyat yoldaşı Həcərə qədər gedib çıxır. Onun vasitəsilə bu soyu ilk insan hesab edilən Adəm peyğəmbərə və ilk gəminin banisi Nuh peyğəmbərlərə qədər izləmək olar. İslam peyğəmbəri Məhəmməd ədnanilərin qureyş qəbiləsindən idi.

Ərəb ənənəsinə görə, ədnanilər, islam peyğəmbəri Hudun oğlu Qəhtanın nəslindən olan və Ərəbistanın cənubunda yaşayan qəhtani ərəblərindən fərqli olaraq şimali ərəblərdir. Bəzi müasir tarixçilərin fikrinə görə, ədnanilər və qəhtanilər arasındakı ənənəvi fərq dəlillərə malik deyil və bu, Əməvilər dövründə fraksiyalararası münaqişələrdən irəli gəlmiş ola bilər.

## İstinadlar
Bəni-Nəzir

**Bəni Nadir** və ya **Bəni Nəzir** (, ) — Ərəbistanın şimalında, VII əsrə qədər Mədinə vahəsində yaşamış yəhudi ərəb qəbiləsi. Onlar Uhudda qureyş qəbiləsi ilə döyüşdə məğlub olduqdan sonra islam peyğəmbəri Məhəmməd tərəfindən yaşadıqları ərazidən qovulmuşdular. Qəbilə daha sonra qureyşilər ilə birlikdə Xəndək döyüşünü planlaşdırmışdı. Onlar daha sonra Xeybər döyüşündə iştirak etmişdilər.

Ərəb tarixçisi Səmaninin yazdığına görə, Bəni Nadir qəbiləsinin üzvləri Yəhudiyyədən Ərəbistana köçmüş yəhudi Nadirin nəslindəndir. Ehtimal olunur ki, Nadir adı ivrit dilində Ha-Nazir adından götürülmüşdür. Ərəb tarixçisi İbn Həzmə görə, onlar bibliyadakı Harunun birbaşa nəsilləridir.

## İstinadlar
II Səlim Gəray

**II Səlim Gəray** () — XXXVIII Krım xanı.

Krım xanı I Qaplan Gərayın oğludur. 1741-ci ildə əmisi II Səlamət tərəfindən kalqay təyin edildi. 2 il sonra onun Osmanlılar tərəfindən vəzifədən alınmasıyla Krım xanlığına gətirildi (noyabr 1743). Əmisi Adil Gərayın oğlu Şahini kalqay, digər əmisi Bəxti Gərayın oğlu Səlimi isə nurəddin təyin etdi. 3 il sonra Səlim Gərayın vəfatıyla nurəddin ünvanı digər əmisi Mehmed Gərayın oğlu Əhmədə verildi.

Taxta çıxdığı ərəfədə İstanbulda qıtlıq yaranmış, Krımdan göndərdiyi ərzaq və taxıl yarımıyla Osmanlı sultanının rəğbətini qazandı. Digər yandan uzun zamandır əsir tutulan rus əsirlərini qaytararaq ruslarla bağlanan sülhün qorunmasına müvəffəq oldu. 1745-ci ildə Nadir şah Əfşara qarşı tərtib olunan səfərə çağırıldı və 20 minlik hərbi birliklə Osmanlıların cəbhəsində vuruşdu. Hərbi şöhrət qazandı.

1748-ci ilin mayında Səlim Gəray vəfat etdi və cənazəsi Bağçasarayda dəfn olundu.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Dəvasir

**Dəvasir** () — Ərəbistan yarımadasının ən böyük ərəb qəbilələrindən biri. Onun özəyi Nəcdin cənubunda yerləşir. Qəbilə Mərib bəndinin sonuncu padşahı Zayıd Məltumun nəslindəndir. Onlar Əzd kimi tanınan daha böyük qəbiləyə aiddirlər. Dəvasir qəbiləsi Ərəbistanın ən güclü və nüfuzlu qəbilələrindən biridir, çünki onlar Səud ailəsinin çox hissəsinin dayılarıdır. Qəbilə sivilizasiya və köçəriliyi özündə birləşdirir. Bir tərəfdən dəvə və mal-qara sahibi olan bədəvilərdən ibarətdir, digər tərəfdən isə xurma ağacları, şəhərlər və təsərrüfatlarla məşğuldurlar və onların torpaqları Ərəbistan yarımadasının ən məhsuldar torpaqlarından biridir.

## Etimologiyası
Dəvasir termininin tərifi və mənşəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur. Bunlardan ən populyarı odur ki, o, ya qəbilənin sələfi "*Dosser*"in adından, ya da "əsgərlər" kimi tərcümə olunan eyniadlı ərəb sözündən götürülmüşdür. Digər mənbələrə ərəbcə aslan və ya ərəb atının bir növü kimi digər terminlər daxildir.

## İstinadlar
Fəzl (qəbilə)

**Fəzl** (, ) — orta əsrlərdə Suriya səhrası və çöllərində hökmranlıq etmiş, müasir davamçıları əsasən Suriyanın cənubunda və Livanın şərqində yaşayan ərəb qəbiləsi. Fəzl qəbiləsinin əcdadı Fəzl ibn Rəbiə Bənu Tay qəbiləsinin nəslindən idi. Bu tayfa səlibçilərə qarşı börilər və zəngilərə yardım edərək şöhrət qazanmışdılar. Əyyubilər onları adətən əmir əl-ərəb vəzifəsinə təyin edərək Fəzr əmirlərini Suriyanın şimalındakı bədəvi qəbilələri üzərində səlahiyyət ilə təmin etmişdilər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
Həvazin

**Həvazin** (, ) — əvvəlcə Nəcdin qərbində və Hicazda, Taif şəhəri ətrafında məskunlaşmış ərəb qəbiləsi. Onlar daha böyük Qeys qəbilə qrupunun bir hissəsini təşkil edirdilər. Həvazinlər Bənu Səid və Bənu Cuşəm, həmçinin hər ikisi çox vaxt həvazindən ayrı sayılan Bənu Səqif və Bənu Əmir alt qəbilələrindən ibarət idi.

Qəbilə tez-tez qətafanilər ilə toqquşurdu və bəzən həvazinilərin alt qəbilələri bir-biri ilə vuruşurdular. Qəbilə 630-cu ildə Hüneyn döyüşündə Məhəmmədin qüvvələri tərəfindən məğlub edilmişdi. Həvazin qəbiləsi 632-ci ildə Məhəmmədin ölümündən sonra baş verən Riddə müharibələri zamanı Mədinədə ilk müsəlman dövlətinə qarşı üsyan edən və mübarizə aparan ilk qəbilələrdən biri idi.

Şifahi ənənə və şəcərə araşdırmalarına görə, Səudiyyə Ərəbistanında yaşayan müasir uteybə qəbiləsi həvazinilərin nəslindəndir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*
*
*
*
Anarxo-primitivizm

**Anarxo-primitivizm** — sivilizasiyanın mənşəyi və nailiyyətlərinin anarxist tənqididir. Primitivistlər iddia edirlər ki, ovçuluq və yığıcılıqdan əkinçiliyə keçid məcburiyyət, sosial yadlaşma və sosial təbəqələşmə ilə nəticələndi. Onlar deindustrializasiya, əmək bölgüsü və genişmiqyaslı texnologiyaların ləğv edilməsi yolu ilə sivilizasiyanın rədd edilməsinin tərəfdarıdırlar.

Anarxo-primitivizmlə yanaşı, primitivizmin bir çox başqa istiqamətləri də var. Teodor Kaçinski kimi bəzi primitivistlər problemin kökünü Sənaye inqilabında görürlər. Digərləri tövhid, yazı, metal alətlərdən istifadənin başlanğıcı kimi sivilizasiyanın müxtəlif qədim nailiyyətlərində görürlər.

## Konsepsiyalar

Primitivistlər kənd təsərrüfatının gəlişindən əvvəl insanların sosial, siyasi və iqtisadi bərabərliyin mövcud olduğu kiçik, köçəri kollektivlərdə yaşadıqlarını iddia edirlər. Onların fikrincə, bu kollektivlərdə iyerarxiya yox idi. Primitivistlər hesab edirlər ki, kənd təsərrüfatı bəşəriyyətin əmək bölgüsü və iyerarxiya əsasında yaranan texnoloji proseslərə və mücərrəd güc strukturlarına əbədi bağlı olmasına səbəb oldu. Bəzi alimlər indi qədim insanın nisbi sülh və firavanlıq içində yaşadığına inanırlar. Məsələn, erkən əkinçilik mütəxəssisi Frank Kol və mesoamerikan sivilizasiyasının mütəxəssisi Kent Flanneri, yer üzündə heç kimin ilk növbədə oyun, söhbət və istirahətə sərf edən ovçu və toplayıcı qədər boş vaxtının olmadığına inanırdılar.

## Sivilizasiya

Primitivistlər məntiqi, ictimai qurumları, hakimiyyət orqanlarını, vəhşi heyvanların nəzarətini və əhliləşdirilməsini sivilizasiya hesab edirlər. Sivilizasiya onlar tərəfindən məhv edilməli olan əsas problem və zülmün kökü kimi qəbul edilir. Primitivistlər sivilizasiyanın yüksəlişini son 10 min ildə təbiətlə dərin bir əlaqədə mövcudluqdan ondan təcrid olunmuş və qalıqları başqa bir təbiət tərəfindən idarə olunan bir vəziyyətə keçid kimi təsvir edirlər. Onlar iddia edirlər ki, sivilizasiyadan əvvəl: boş vaxt bol idi; gender bərabərliyi və muxtariyyət var idi; təbiətə baxış onun məhv edilməsini istisna edirdi; mütəşəkkil zorakılıq yox idi; vasitəçi və rəsmi strukturlar yox idi; insanlar sağlam və güclü idilər. Primitivistlər iddia edirlər ki: müharibələrin; qadınların tabe mövqeyinin; əhali artmasının; işin monotonlaşmasının; mülkiyyət anlayışının yaranmasının ; iyerarxiyaların yaranmasının; demək olar ki, bütün məlum xəstəliklərin səbəbi sivilizasiyadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arslan Gəray

**Arslan Gəray** () — XXXIX Krım xanı.

Krım xanı II Dövlət Gərayın oğludur. Əmisi I Qaplan Gərayın səltənətində 1734-cü ildə nurəddin, qardaşı II Fateh Gərayın səltənətində isə kalqay ünvanı aldı. Əmisi oğlu II Səlimin ani ölümünün ardından Krım xanlığına təyin olundu (29 may 1748). Qardaşı Krım Gərayı nurəddin, əmisi II Fatehin oğlu Səlim Gərayı isə kalqay təyin etdi.

Rus işğallarının ardından darmadağın edilən Krımı abadlaşdırmağa çalışdı. Xan sarayına yeni bölümlər inşa etdirdi. Perekop, Arabat və digər mühüm qalaları gücləndirdi. Məscidlər, mədrəsələr və bulaqlar inşa etdirdi. Sərhəd boylarında ruslara qarşı ani basqınlar tərtibləmiş, rusların onu Osmanlı sarayına şikayət etməsinin ardından bu basqınlar sonlanmışdır. Reç-Pospolita və Rusiya ilə sülhü qoruduğu üçün Osmanlı sultanı tərəfindən xilat hədiyyə edilmişdir. Ancaq bilinməyən bir səbəblə 1756-cı ilin martında vəzifədən alındı.

1758-ci ildə Həlim Gərayın yerinə xan təyin edilmək istənilsə də, yerli tatar bəyləri buna qarşı çıxdı və onun yerinə qardaşı Krım Gərayı xan seçdilər. 1767-ci ildə İstanbulda xan təyin edildi. Kalqay olaraq oğlu Dövlət Gərayı, nurəddin olaraq isə Qaplan Gərayı təyin etdi. 3 ay sonra Krıma doğru yola çıxsa da, indiki Moldova ərazisində vəfat etdi. Cənazəsi Bağçasaraya aparılaraq orada dəfn olundu.

## Mənbə
* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Qətafan

**Qətafan** () — ərəb qəbilə konfederasiyası. Onlar əvvəlcə Mədinənin şimal-şərqində yerləşirdilər. Qətafanın əsas qolları Bənu Əbs, Bənu Sübyan və Əşca qəbilələri idi. Onlar Məhəmməd ilə ünsiyyətdə olan ərəb qəbilələrindən biri idilər. Onlar Xəndək döyüşündə qureyşilər ilə müttəfiq olmuşdular.

## Mənşəyi
Qətafan Hicaz dağları ilə Cəbəl-Şəmmar arasında Nəcdin Rumma vadisi regionunda məskunlaşan bir bədəvi qəbilə qrupu idi. Ərəb şəcərə ənənəsinə görə, qəbilənin əcdadı Qətafan ibn Səid ibn Qeys Əylan idi və bu, onu daha böyük Qeys qəbiləsinin bir hissəsi edir. Qətafan sözünün etimologiyası və ya mənası məlum deyil.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* Fück, J. W. (1965). "Ghaṭafān". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. pp. 1023–1024. OCLC 495469475.
Sun Television

və ya qısaca **tvk** – Yaponiyanın Hyoqo prefekturasında və Böyük Tokio Bölgəsində yayımlanan müstəqil televiziya kanalı.1968-ci ildə qurulmuşdur və 1969-cu ildə yayıma başlamışdır. 36-cı kanal vasitəsilə yayımlanır.

Televiziya kanalı Yaponiya Müstəqil Televiziya Kanalları Assosiasiyasının üzvüdür.

## Kanallar
Analoq: 36-cı kanal. Rəqəmsal: 26-cı kanal.

## Verilişlər
Müstəqil bir kanal kimi Sun Television əsasən yerli xəbər, alternativ musiqi (bəzi tanınmış musiqiçilər hətta), yerli idman, təhsil verilişləri və anime yayımlayır.

## Həmçinin bax
* UHF anime

## İstinadlar
Fəzl

**Fəzl** — kişi adı.
	
* Fəzl bin Məhəmməd — 985–1031-ci illərdə Aran əmiri
* Fəzl ibn Abbas —
* Fəzl Təbrizi — münəccim, riyaziyyatçı.
* Fəzl İbn Məhəmməd — 985–1031-ci illərdə Aran əmiri
* II Fəzl bin Şavur — 1067–1073-cü illərdə hakimiyyətdə olan Şəddadi hökmdarı
* III Fəzl bin Fəzl — müasir Azərbaycanda yerləşən Gəncədə hakimiyyətdə olmuş son Şəddadi hökmdarı
* İbn Fəzl – 739 – 805-ci illər arasında yaşamış ərəb alimi.
* Fəzl (qəbilə) —

## İstinadlar
Səbuhi

**Səbuhi** — kişi adı.

* Səbuhi Musayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik çavuşu.
* Səbuhi Əliyev —
* **[[Səbuhi Məmmədov]]**
:* Səbuhi Məmmədov (gizir) — Azərbaycan hərbçisi.
:* Səbuhi Məmmədov (baş nazir) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Baş naziri.
* **Səbuhi Əhmədov**
:* Səbuhi Əhmədov (əsgər) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri
* Səbuhi Hacıyev – 20 yanvar şəhidi.
* Səbuhi Rəhimli — Qoroskop qəzetinin baş redaktoru, tədqiqatçı-jurnalist
* Səbuhi Əzizov —
* Səbuhi Cəfərov
* Səbuhi Hüseynli — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri.
* Səbuhi Qarayev — Azərbaycanlı idman idarəçisi və məşqçi
* Səbuhi Qasımov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin.
* Səbuhi Süleymanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri
* Səbuhi Atababayev — Azərbaycanlı rəssam
Aleksandru

**Aleksandru** — ad.

* Aleksandru Maksim — Qaziantep FK-dən icarə əsasında Super Liqada çıxış edən Beşiktaş klubunda
* Aleksandru Averesku — Rumıniya hərbçisi, dövlət və siyasi xadimi.

## Həmçinin bax
* Aleksandrupolis
Alexandro

**Alexandro** — ad.

* Alexandro Qaksiola — Meksikalı keçmiş üzgüçü.
* Alexandro Kantero – İspaniya klubu olan Levantenin futbolçusu.
* Alexandro Rodriqez — Çilini təmsil edən stolüstü tennisçi.
* Alexandro Foksli — Çili Respublikasının xarici işlər naziri (2006–2009).
* Alexandro Cammattei — siyasətçi.
* Alexandro Qarnacho
* Alexandro Balde
Tailand Milli Assambleyası

**Tailand Milli Assambleyası** () — Tailand hökumətinin ikipalatalı qanunverici orqanıdır. Banqkok, Dusit rayonunda, Sappaya-Sapasathanda toplanır.

Milli Məclis 1932-ci ildə Tailandı mütləq monarxiyadan konstitusiya monarxiyasına çevirən ilk konstitusiyasının qəbulundan sonra yaradılmışdır.

2013-cü ilin siyasi böhranı zamanı Nümayəndələr Palatası Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən ləğv edilənə qədər 2 fevral 2014-cü ildə seçkiyə çağıran Baş nazir Yingluck Shinawatra tərəfindən buraxıldı. 2014-cü il dövlət çevrilişindən sonra Milli Assambleya 2014-cü il konstitusiyasına uyğun olaraq ordu tərəfindən dəstəklənən birpalatalı Milli Qanunvericilik Məclisi ilə əvəz olundu.

2017-ci ilin aprelində 2017-ci il Konstitusiyasının elan edilməsindən sonra Milli Assambleya yenidən quruldu, lakin konstitusiya hərbi Milli Qanunvericilik Assambleyasının 2019-cu il ümumi seçkilərindən sonra Milli Məclis formalaşana qədər müvəqqəti olaraq yerində qalmasına icazə verdi.

## Xarici keçidlər
Rafael Qualatsi

**Rafael Qualatsi** (; ) — italyan pianoçu və müğənni.

## Həyatı
Rafael Qualatsi 11 noyabr 1981-ci ildə İtaliyanın Urbino şəhərində dünyaya gəlib. O,"Anonima Sound" qrupunun qurucularından biri olan Velio Qualatsinin oğludur.

## Karyera
2011-ci ildə Qualatsi "Follia d'amore" mahnısı ilə Sanremo Festivalında debüt edərək, "Gənclər" kateqoriyasının qalibi olur və 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində ta 1997-ci ildən iştirak etməyən İtaliyanın təmsilçisi təyin olunur. 10, 12 və 14 may 2011-ci il tarixlərində Almaniyanın Düsseldorf şəhərində keçirilən bu beynəlxalq tədbirdə ifaçı "Follia d'amore" mahnısının italyan və ingilis versiyası olan "Madness of Love" ilə yalnız Azərbaycan qaliblərindən geri qalaraq 189 balla ikinci yeri qazanır.
Müğənni 2013-cü ildə yenidən Sanremo Festivalına qatılır və bu dəfə o müəllifi özü olduğu "Sai (ci basta un sogno)" mahnısını təqdim edir. Finalda mahnı 5-ci yerə layiq görülür. 2014-cü ildə Rafael Sanremo Festivalında "The Bloody Beetroots"la birlikdə "Liberi o no" və "Tanto ci sei" mahnıları ilə iştirak edir. Onlar “Liberi o no” mahnısı ilə finalda ikinci yerə yüksəlirlər. 2020-ci ildə isə dördüncü dəfə Sanremo Festivalında çıxış edərək müğənni "Carioca" mahnısı ilə 11-ci yerdə qərarlaşır.

## Albomlar
* 2005 – *Love Outside the Window*
* 2011 – *Reality and Fantasy*
* 2013 – *Happy Mistake*
* 2016 – *Love Life Peace*
* 2020 – *Ho un piano*
* 2022 – *Bar del sole*

## İstinadlar
Krım Gəray

**Krım Gəray** () — XXXXI Krım xanı.

Krım xanı II Dövlət Gərayın oğludur. Qardaşı Arslan Gərayın səltənətində nurəddin ünvanı aldı. Qardaşının taxtdan endirilərək əmisi oğlu Həlim Gərayın taxta çıxarılması, cəmi 2 il sonra isə Həlim Gərayın devrilməsi nəticəsində 1758-ci ildə Krım xanlığına gətirildi. Oğlu Səlim Gərayı nurəddin, qardaşı Hacı Gərayı isə kalqay təyin etdi. Ancaq 7 il davam edən ilk səltənətində bu ünvanlar bir neçə dəfə əl dəyişdirdi.

Onun xanlığa gətirilməsindən narazı olan noqaylarla mübarizə aparmaq məqsədilə paytaxtı tərk etdi və Yedisan bölgəsinə çəkildi. Burada güclü bir ordu topladı və Osmanlı sultanından aldığı dəstəklə hakimiyyətini gücləndirdi. Bölgədə artan rus təzyiqinə qarşı müttəfiq axtarışına çıxan Krım Gəray Osmanlı sarayından azad olaraq Prussiya kralı II Fridrixlə müzakirələrə başladı. Ancaq onun bu cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Belə ki, 1762-ci ildə III Pyotrun taxta çıxmasıyla Prussiya və Rusiya arasındakı müharibə sona çatmış, bu vəziyyətdə II Fridrixin Rusiya əleyhinə ittifaq qurmağa ehtiyacı qalmamışdı.

Digər tərəfdən Polşa torpaqlarına göz dikən Krım Gəray yeni təyin olunan Polşa kralı Stanislav Avqust əleyhinə fəaliyyətə başladı. Onun bu təcavüzkar siyasəti isə Osmanlı sultanını təlaşlandırdı və 1765-ci ildə Krım Gəray vəzifədən alındı.

1768-ci ildə yeni Rusiya-Osmanlı müharibəsinin başlamasının ardından Krım taxtında daha güclü bir xan olmasını istəyən Osmanlı sultanı III Mustafanın əmriylə Krım Gəray ikinci dəfə xanlığa gətirildi. Kalqay olaraq qardaşı Arslan Gərayın oğlu Məsudu, nurəddin olaraq isə Qaplan Gərayı təyin etdi.

Dərhal indiki Ukraynanın cənub torpaqlarına hücum edən Krım Gəray burada boşaldılan kəndləri yağmalamaqdan başqa mühüm heç bir hərbi fəaliyyət göstərə bilmədi. Buradan Valaxiyaya keçən Krım Gəray indiki Moldova ərazisində anidən vəfat etdi (mart 1769).

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky "Повелители двух материков", Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Maqsud Gəray

**Maqsud Gəray** () — XXXXIII Krım xanı.

Krım xanı II Səlamət Gərayın oğludur. Əmisi oğulları Arslan Gərayın səltənətində 1750-ci ildə nurəddin, Krım Gərayın səltənətində isə 1762-ci ildə kalqay ünvanları aldı. İkinci dəfə xan təyin edilib Krıma yola salınan əmisi oğlu Arslan Gərayın yolda ikən anidən vəfat etməsi ilə dərhal İstanbula çağırıldı və burada xan təyin edildi (iyun 1767). Ancaq onun bu ilk səltənəti cəmi 1 il davam etdi. Belə ki, apardığı təcavüzkar siyasət səbəbilə qısa zamanda Rusiya və Osmanlı imperiyaları qarşı-qarşıya gəlmiş, nəticədə 6 il davam edən yeni bir Rusiya-Osmanlı müharibəsinə səbəb olmuşdur. İmperiyanı gücsüz bir dönəmdə ruslarla müharibəyə girməyə məcbur qoyması səbəb göstərilərək 1768-ci ilin noyabrında vəzifədən alındı.

1771-ci ildə yenidən xanlığa gətirilmək istənilsə də, rusların bölgəni işğal etməsi, Maqsud Gərayın Krımdan qaçaraq Osmanlı sarayına sığınması və IV Dövlət Gərayın rus işğalına qarşı xalq hərəkatına başlaması bu təyinata mane oldu. Maqsud Gəray 1780-ci ildə İstanbul yaxınlığındakı malikanəsində vəfat etdi.

## Mənbə

* Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, 2007, ISBN 978-966-96917-1-2

## İstinadlar
Mənəmən

**Mənəmən** və ya Azərbaycandakı adı ilə **pomidor-yumurta** — yumurta, bibər, pomidor və istəyə bağlı olaraq soğan istifadə edilərək hazırlanan Türkiyə yeməyi. İlk dəfə əhali mübadiləsi nəticəsində İzmirin Menəmən ilçəsinə gələn Krit türkləri tərəfindən hazırlanmış və adını ilçədən almışdır.

Mənəmən əksər hallarda çörəklə səhər yeməyi olaraq yeyilir.

İstəyə bağlı olaraq göbələk və ət ilə də hazırlanır. Damaq dadına görə nanə, kəklikotu, cirə və paprika kimi fərqli ədviyyatlar da əlavə oluna bilər.

## Hazırlanması

Pomidor adətən nazik soyulur və ya rəndələnə bilər. Bişirənin seçiminə görə qızardırılmış və doğranmış pomidorlar qarışdırıla da bilər. Soğan istifadə edildiyi vaxt yaşıl bibərlərlə tavaya əlavə edilir və qızdırılmış kərə yağı və ya sulu ilə qızardılır. Acı bibər də əlavə oluna bilər. Soğanın mənəmənə əlavə olunması müzakirə olunan mövzudur və soğan əlavə edildikdə səhər yeməyi kimi yox, daha çox əsas yemək kimi qəbul olunur.

## İstinadlar
Hicaz və Nəcd krallığı

**Hicaz və Nəcd krallığı** (, **'), ilk növbədə **Hicaz krallığı və Nəcd sultanlığı** (, **') — Ərəbistan yarımadasında Hicaz krallığının 1920-ci illərdə Nəcd tərəfindən fəth edilməsindən sonra yaranmış dövlət. 8 yanvar 1926-cı ildə Nəcd sultanı Əbdüləziz ibn Səud Məkkədə Məscidül-Həramda Hicaz kralı taxtına oturmuşdu. 29 yanvar 1927-ci ildə o, həm də "Nəcd kralı" (keçmiş "sultan" əvəzinə) titulu almışdır. 20 may 1927-ci ildə Ciddədə imzalanan müqaviləyə əsasən Əbdüləzizin dövləti Britaniya tərəfindən tanınaraq "Hicaz və Nəcd krallığı" adını almışdır.

23 sentyabr 1932-ci ildə Nəcd, Hicaz, Əl-Əhsa və Qətif bölgələri Səudiyyə Ərəbistanı adlanan yeni vahid krallıqda birləşdirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Statoids - Regions of Saudi Arabia
* World Statesmen - Saudi Arabia
Nəcd sultanlığı

**Nəcd sultanlığı** (, **) — 1921-ci ildən 1926-cı ilə qədər mövcud olmuş sultanlıq. Bu, Səud sülaləsinin rəhbərlik etdiyi monarxiya və müasir Səudiyyə Ərəbistanının qanuni sələfi idi. Riyad əmiri Əbdüləziz ibn Səud tərəfindən yaradılmışdır. O, Nəcd və onun tabeliyində olanlar üzərində özünü sultan elan etmişdi. 2 dekabr 1922-ci ildə Nəjd Küveyt ilə bir-birlərinin sərhədlərini müəyyən edən müqavilə imzalamış, sərhəd 29-cu paralel boyunca düz xətt kimi təyin olunmuşdur. 1925-ci ilin dekabrında Hicaz krallığı Əbdüləziz ibn Səudun qüvvələrinə təslim olmuşdur, o isə daha sonra 1926-cı ilin yanvarında Hicaz kralı elan edilmişdir. O, öz mülklərini Hicaz və Nəcd krallığına birləşdirmişdir.

## İstinadlar
Kəhlan

**Kəhlan** () — qədim Yəməndə səbailərin əsas qəbilə konfederasiyalarından biri. Onlar Kəhlan bin Səba bin Yişcab bin Yarub bin Qəhtanın nəslindəndir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Almaqhafi, Awwad: *Qabayl Wa Biton Al-Arab*
* Almsaodi, Abdulaziz; *Tarikh Qabayl Al-Arab*
Riyad əmirliyi

**Riyad əmirliyi** — 1902-ci ildən 1913-cü ilə qədər mövcud olmuş əmirlik. Bu, Səud sülaləsinin rəhbərlik etdiyi monarxiya idi. Dövlət Səud qüvvələrinin Rəşidilər sülaləsinin başçılıq etdiyi Həil əmirliyi ilə Riyad döyüşü zamanı Riyad şəhərini ələ keçirməsindən sonra yaradılmışdır. Bu, Nəcd və Həsa əmirliyinin birbaşa sələfi və indiki Səudiyyə Ərəbistanının ən erkən qanuni sələfi idi. Əl-Həsa 1913-cü ildə fəth edilmişdir.

## İstinadlar
Şamil Cəfərov (entomoloq)

**Şamil Məmməd oğlu Cəfərov** (; ) — entomoloq. Biologiya elmləri doktoru (1963), professor (1968).

## Həyatı
	
1949-cu ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. Həmin vaxtdan Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutunda çalışıb.

## Əsas elmi əsərləri
* Кровососущие мокрицы (Diptera, Heleidae) Закавказья. Баку, 1964; 
* Учебник по зоологии беспозвоночных. Баку, 1969;
* Мухи-тахины (Diptera, Tachinidae) юга УССР. Дн., 1990;
* Паразитические мухи-тахины Крыма // Проблема изучения фаунист. комплексов юга Украины и разработки науч. основ их мониторинга. Сф., 1991; 
* Сравнительное морфологическое изучение гениталий самцов мух-тахин семейства Tachinidae юга Украины. Сф., 1993.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şabbir Əxtar

**Şabbir Əxtar** () — Britaniyalı müsəlman filosof, şair, tədqiqatçı, yazıçı və çoxdilli elm adamıdır. Oksford Universitetinin İlahiyyat və Dinlər fakültəsində fəaliyyət göstərən alimin maraq dairəsinə siyasi İslam, Quran təfsiri, İslamda fəlsəfi diskursun canlanması, islamofobiya,  ekstremizm, terrorizm və xristian-müsəlman münasibətləri, həmçinin Əhdi-Cədidin İslami perspektivdən dəyərləndirilməsi kimi məsələlər daxildir. Şabbir Əxtar həm də Sorn Kyerkeqor tədqiqarçısıdır. Məqalələri həm akademik jurnallarda, həm də İngiltərə mətbuatında dərc olunmuş tədqiqatçı alimin bir neçə kitabı əsas islam dillərinə tərcümə edilmişdir.

## Erkən həyatı və təhsili

## Fəaliyyəti
* 2012-ci ildən indiyədək – Böyük Britaniya, Oksford Universitetinin İlahiyyat və Dinlər Fakültəsinin üzvü 
* 2002-2011-ci illər Old Dominion Universitetində fəlsəfə dosenti, ABŞ
* 1994-1997-ci illər Beynəlxalq İslam Universitetində fəlsəfə dosenti, Malayziya

Şabbir Əxtarın dünyəvi cəmiyyətdə imanlı/dindar olmağın mümkünlüyü və mürəkkəbliyi haqqında ilk kitabı, Ağıl və İnamın Radikal Böhranı (1987) antiteist müəllif Keys Parsons tərəfindən "… geniş oxunmalıdır. O, ağıllı və aydın mühakimə edir. Onun arqumentləri, tənqid etdiyi şəxslərlə rəftarında ciddi ədalətli olmasından xüsusi mötəbərlik qazanır”.

## Həmçinin bax
* Çağdaş İslam fəlsəfəsi
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ‘The Quran and the Secular Mind’ with Dr. Shabbir Akhtar: A Taseel Conversation 
* Shabbir Akhtar
Fotometriya (astronomiya)

**Fotometriya (astronomiya)** — astronomiyanın göy cisimlərinin elektromaqnit şüalanmasının axınlarının və intensivliyinin ölçülməsi, habelə bunun üçün üsul və üsulların işlənib hazırlanması ilə məşğul olan bölməsi. Yalnız radiasiya miqdarının deyil, həm də dalğa uzunluqları üzrə paylanmasının ölçüldüyü halda, spektroskopiya termini istifadə olunur.

## Metodologiya

Fotometriyanı yerinə yetirmək üçün istifadə olunan üsullar ölçmələrin aparıldığı dalğa uzunluğu diapazonundan asılıdır. Ən sadə variantda fotometriya teleskopda radiasiya toplayaraq həyata keçirilir. Bundan əlavə, işığa həssas alətlərdən istifadə edərək işıq enerjisinin sonradan tutulması və qeyd edilməsi ilə xüsusi optik filtrlər vasitəsilə qəbul edilmiş elektromaqnit şüalanmanı ötürmək mümkündür. Ölçmə sisteminin konsepsiyasına bir sıra lentlər daxildir.
Tarixən spektrin yaxın infraqırmızı və uzun dalğalı ultrabənövşəyi bölgələrində fotometriya eyni obyektdən gələn işığın intensivliyini onun şüasını fotohəssas elementə yönəltməklə ölçmək üçün nəzərdə tutulmuş fotoelektrik cihaz olan fotometrdən istifadə etməklə həyata keçirilirdi. Sonradan bu fotometrlər əsasən eyni vaxtda bir neçə obyektin şəklini çəkə bilən CCD kameralarına əsaslanan cihazlarla əvəz olundu. Bununla belə, fotoelektrik fotometrlər hələ də bəzi tətbiqlərdə, məsələn, yüksək qətnamə tələb olunmadığı hallarda istifadə olunur.

1896–1898-ci illərdə Şvarşilzd Vyanadakı Kufner Rəsədxanasındaassistent kimi çalışdı, burada astronomik fotometriya üçün ekspozisiya müddətini təyin etmək üçün bir düstur işləyib hazırladı və fotoqrafiyada qeyri-mütənasiblik fenomenini kəşf etdi. 1899-cu ildə Münhen Universitetinə qayıtdı və burada ulduzların parlaqlığının ölçülməsinə dair habilitasiya dissertasiyası müdafiə edərək Privatdozent vəzifəsini aldı.

## İstinadlar
Planetarium

**Planetarium** — səma sferasını ulduzlar, planetlər və peyklərlə, meteorlarla nümayiş etdirən elm və təhsil müəssisəsi; həmçinin günəş və ay tutulmaları, Ay, Mars, Veneranın panoramaları və yer kürəsinin iqlim zonaları da daxildir.

## Ümumi məlumat
Planetariumlarda nümayiş xüsusi “Planetarium” qurğusundan istifadə etməklə həyata keçirilir. Adətən nümayiş astronomiya, astronavtika və yer elmləri üzrə mühazirələr ilə müşayiət olunur.
Planetariumun yaradılması ilk dəfə 1919-cu ildə Münhendəki Alman Muzeyinin yaradıcısı O.Miller tərəfindən təklif edilmişdir. 1923-cü ilə qədər, ilk proyeksiya aparatı Yenadakı Zeiss fabrikində quruldu, oktyabr ayında Deutsches muzeyinin illik iclasında nümayiş etdirildi və dekabrın sonunda ictimaiyyət üçün quraşdırıldı. 1925-ci ilin mayında həmin Alman Muzeyində planetarium açıldı. Elə həmin il Yenada ikinci aparat quraşdırılıb. İlk proyeksiya cihazları müəyyən coğrafi enlik üçün nəzərdə tutulmuşdur. Ulduzlu səmanın istənilən enliyə malik bir nöqtə üzərində nümayişi 1925-ci ildə V.Bauersfeld tərəfindən dünya şöhrəti qazanmış böyük Zeiss aparatının yaradılmasından sonra mümkün olmuşdur.
Qərb yarımkürəsində ilk planetarium (Adler Planetarium və Astronomiya Muzeyi, Çikaqo, ABŞ) 1930-cu ildə yaranmışdır. SSRİ-də ilk planetarium 1929-cu il noyabrın 5-də Moskvada açılıb.
Hal-hazırda dünyada bir neçə min planetarium var ki, onların demək olar ki, yarısı optik-mexaniki planetarium cihazı və rəqəmsal proyeksiya sistemindən ibarət sintez edilmiş sistemlərdir.
Rusiya planetariumları Rusiya Planetariyaları Assosiasiyası və Avrasiya Planetariumlar Assosiasiyasında birləşib.

## Rəqəmsal proyektorlar
Getdikcə artan sayda planetariumlar bəzi məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq üçün ənənəvi olaraq göy sferası ilə istifadə edilən bir-birinə bağlı proyektorlar sistemini əvəz etmək üçün rəqəmsal texnologiyadan istifadə edirlər.
Rəqəmsal proyektor istehsalçıları, daha az hərəkət edən hissədən istifadə etdikləri və ümumiyyətlə, sfera boyunca çoxlu ayrı-ayrı sistemin hərəkətinin sinxronlaşdırılmasını tələb etmədikləri üçün ənənəvi səma sferası ilə müqayisədə bu cür sistemlərin daha aşağı əməliyyat xərclərini və təkmilləşdirilmiş etibarlılığını iddia edirlər. Bəzi planetariumlar eyni sferada rəqəmsal olanlarla birlikdə ənənəvi optik-mexaniki proyektorlardan istifadə edirlər.
İnnovativ mühəndislik texnologiyaları rəqəmsal planetariumları təkmilləşdirir. İndi günbəzdəki təsvirin keyfiyyəti müasir kinoteatrlardan heç bir şəkildə aşağı deyil, buna görə də "tam günbəzli kinoteatr" anlayışını getdikcə daha tez-tez görmək olar. İnqilabçı proqram təminatı bir serverdən 64-ə qədər proyektoru idarə etməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Turan Bayramov (cüdoçu)

**Turan Etibar oğlu Bayramov** ()— Azərbaycanı təmsil edən cüdoçu. Tbilisidə keçirilən "Böyük dəbilqə" turnirində bürünc medal qazanıb.

## Həyatı
Turan Bayramov 4 aprel 2002-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub. O, təhsilini Göygöl rayonu Ərşad Məmmədov adına Üçtəpə kənd tam orta məktəbdə almışdır. 2009-cu ildə, o ilk dəfə idmanla məşğul olmağa başlamışdır. Ona idmanı ilk dəfə öyrədən müəllimi Xanəhməd Rzazədə olmuşdur. 2017-ci ildə 13 nömrəli uşaq gənclər mərkəzində məşqlərinə davam edib elə həmin  ildən etibarən idmançı fəaliyyətini Məmməd Xudiyevin yanında davam etdirir. 2020-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasına daxil olub. Bir sıra döyüşlərdə iştirak etmiş və çempionluq əldə etmişdir. 2017-ci ildən etibarən idmançı fəaliyyətini Məmməd Xudiyevin yanında davam etdirir.

## Uğurları
 

## İstinadlar
Frederik

**Frederik** — ad.

* Frederik Senger — ingilis biokimyaçısı.
* Frederik Jolio-Küri — fransız fizik, Nobel mükafatı laureatı.
* Frederik Küvye — fransız zooloq, paleontoloq
* Frederik Soddi — Böyük Britaniya kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı
* Frederik Mistral —
* Frederik Vilyam Anderson — Böyük Britaniya mikoloqu, alqoloqu.
* Frederik Filips Bruks — Amerikalı alimi.
* Frederik Avqust Abel
* Frederik Desmon
* Frederik Antal
* Frederik Brüs Tomas
* Frederik Tramp
* Frederik Uord Putnam
* Frederik Kley Bartlet
Həmzə (ad)

**Həmzə** — ad.

* Həmzə ibn Əbdülmüttəlib 
* Həmzə Allamov —
* Həmzə Vəliməmmədov —
* Həmzə Şıxəliyev —
* Həmzə Ablayev
* Hamza Tzortzis
;Digər
* Həmzə — Ərəb əlifbasına məxsus diakritik işarə.