open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fəlsəfə tarixi

**[[Fəlsəfə]] tarixi** antik dövrdən bu günə qədər fəlsəfənin inkişaf yolunu, strategiyasını, filosofların fəlsəfi nəzəriyyələrini, sistemlərini, baxışlarını öyrənir. Fəlsəfə tarixinin subyekti fəlsəfə tarixçisidir. Fəlsəfə tarixi tarixi inkişaf müddətində müəyyən mərhələlərdən keçmiş, çoxsaylı müstəqil düşüncələr, ideyalar, nəzəriyyələrlə zənginləşmişdir. Fəlsəfə tarixçisi tarixşünaslıq elminin də məsələyə yanaşma üslub və metodlarından, kriteriyalarından çıxış edərək **Fəlsəfə tarixi**ni öyrənir.

Antik dövrdən bu yana Fəlsəfə tarixi fəlsəfəni dövrlərə və yerlərə bölərək mərhələli şəkildə tədqiq edir. İlk fəlsəfi fikirlərin yaranıb inkişaf etdiyi qədim **Şərq dünyası** olmuşdur. Bu baxımdan fəlsəfə tarixçisi Şərq düşüncələrinə dövr və məkan prizmalarından yanaşaraq mövzunu Qədim Şərq fəlsəfəsi adı altında tədqiq edir.

Lakin fəlsəfənin beşiyi hesab olunan **Şərq dünyası** ilə bərabər fəlsəfi düşüncələrin sistemləşdirilməsində və zənginləşdirilməsində əhəməiyyətli yerə və rola malik Antik fəlsəfənin (Qədim yunan - roma fəlsəfəsi)də adını çəkmək mümkündür. Qədim dövrdən etibarən fəlsəfə müəyyən dövrlərə və bölgələrə ayrılaraq araşdırılmış, tədqiq olunmuşdur.

* Qədim dünya fəlsəfəsi
**Qədim Şərq fəlsəfəsi
**Yunan-roma fəlsəfəsi
* Orta əsrlər fəlsəfəsi
**Avropa fəlsəfəsi
**Şərq fəlsəfəsi
* Yeni dövr fəlsəfəsi
**Şərq fəlsəfi düşüncə tərzi
**Qərb fəlsəfi düşüncə təzi
**Yeni dünya (Amerika) fəlsəfi düşüncə tərzi
* Müasir fəlsəfə

## Ədəbiyyat
* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
* Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008. 
* Adil Əsədov. Anqlo-amerikan fəlsəfəsiindən etüdlər Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova.Bakı: Təknur, 2008.
*  Uill Dürant. Fəlsəfi hekayətlər: dünya fəlsəfəsinin ən görkəmli nümayəndələrinin həyat və baxışları.  Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru  Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2006.
* Gunnar Skirbekk, Nils Gilye. Fəlsəfə tarixi.  Azərbaycan dilinə tərcümə edən - fəlsəfə elmləri doktioru  Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2007.
Əhmədli bələdiyyəsi

* Əhmədli bələdiyyəsi (Xətai) — Xətai rayonunda bələdiyyə.
* Əhmədli bələdiyyəsi (Beyləqan) — Beyləqan rayonunda bələdiyyə.
* Əhmədli bələdiyyəsi (Daşkəsən) — Daşkəsən rayonunda bələdiyyə.

## Həmçinin bax
* Əhmədli
Kəbirli bələdiyyəsi

* Kəbirli bələdiyyəsi (Ağcabədi) — Ağcabədidə bələdiyyə
* Kəbirli bələdiyyəsi (Beyləqan) — Beyləqanda bələdiyyə
Təzəkənd bələdiyyəsi

* Təzəkənd bələdiyyəsi (Ağcabədi) — Ağcabədi rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Beyləqan) — Beyləqan rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Biləsuvar) — Biləsuvar rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Ağdam) — Ağdam rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Cəlilabad) — Cəlilabad rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Şəmkir) — Şəmkir rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (İsmayıllı) — İsmayıllı rayonunda bələdiyyə.
* Təzəkənd bələdiyyəsi (Masallı) — Masallı rayonunda bələdiyyə.
Endi Vilyams

**Hovard Endrü "Endi" Vilyams** (; ) — əfsanəvi ABŞ pop müğənnisi və aktyoru. 18 Qızıl və 3 Platin albom yazdırmışdır. 1962–1971-ci illərdə öz televiziya şousunda aparıcı olmuşdur. Son illərində ABŞ-nin Missuri ştatının Brenson şəhərindəki "Moon River Theatre" adlı şəxsi teatrında çıxış edirdi.

Karyerasına "Vilyams qardaşları" kvartetinin heyətində başlamışdır. Bu kvartet 1944-cü ildə Binq Krosbinin ən məşhur mahnılarından olan "Swinging on a Star" mahnısının yazılmasında iştirak etmişdir. 1952-ci ildən solo çıxış edir. 1956-cı ildə "Canadian Sunset" adlı mahnısı ilə ilk dəfə Billboard Hot 100-ün ilk onluğuna düşə bilmiş, növbəti il isə Elvis Preslinin stilinə bənzər tərzdə oxuduğu "Butterfly" mahnısı ilə birinci yerə qalxmışdır.

## Erkən həyat
Williams, Iowa ştatının Wall Lake şəhərində , sığorta və poçtda işləyən Florensiya (doğma Finley) və Jay Emerson Williamsda anadan olmuşdur.  Williams Ohayo ştatının Cheviot şəhərində yaşayarkən, Ohayo ştatının Cincinnati şəhərindəki Western Hills Liseyində oxuyurdu.  Ailəsi Kaliforniyaya köçdüyü üçün orta məktəbi West Los Angeles Universitet Universitetində bitirdi.

1960-cı illərdə öz televiziya şousunda aparıcılıq etməyə başladı və gənclər üçün bəstələdiyi mahnılardan daha yaşlı təbəqə üçün mahnılara keçid etdi. Onun karyerasının zirvəsi 1971-ci il hesab oluna bilər. Belə ki, həmin il o, "Xaç atası" filmi üçün yazılmış "Speak Softly Love" mahnısını ifa etmiş və özünün vizit kartı hesab oluna biləcək "Where Do I Begin" mahnısını yazdırmışdır.

1975-ci ildə Vilyams 14 illik ailə həyatından sonra birinci həyat yoldaşı Klodin Lonjedən ayrıldı. 1991-ci ildə o Debbi Meyerlə ailə qurdu. Birinci evliliyindən üç oğlu var.

## Ölümü
2011-ci ilin noyabrında öz teatrına gələn Endi Vilyams sidik kisəsi xərçəngi diaqnozu ilə müalicə olunduğunu təsdiq etdi. Texasın Hyuston şəhərində kimyaterapiya keçdikdən sonra Los-Ancelesdəki xərçəng xəstəliyi mütəxəssislərinə yaxın olmaq üçün həyat yoldaşı Debbi ilə Kaliforniyanın Malibu şəhərində kirayə tutduqları evə köçdülər. Vilyams teatrı 2012-ci ilin iyulunda elan etdi ki, Endi Vilyams müalicədən sonra Brensona qayıdıb və özünü xoş əhval-ruhiyyədə və gün keçdikcə daha gümrah hiss edir və sentyabr ayına nəzərdə tutulmuş konsertlərdə səhnəyə çıxacağına ümid edir.

25 sentyabr 2012-ci ildə Vilyams 84 yaşında vəfat etdi.

## Diskoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
İbrahim Nəbioğlu

**İbrahim Nəbioğlu** (tam adı: Yaqubov İbrahim Nəbi oğlu) — jurnalist, yazar, publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, texniki elmlər namizədi, Azərbaycan Dövlət Televiziyasının ilk Türkiyə təmsilçisi, Azərbaycanın İstanbuldakı Baş Konsulu (2003–2006), Azərbaycanın Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Daimi Təmsilçisi, Fövqəladə və səlahiyyətli elçi, Palmalinin vitse-prezidenti (2006-2015).

## Həyatı
İbrahim Nəbioğlu 1961-ci il oktyabrın 24-də Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. 1968-ci ildə Bakıdakı 159 N-li məktəbin 1-ci sinfinə getmişdir. 1978-ci ildə 45 N-li orta məktəbdən məzun olmuş və elə həmin il Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna qəbul olmuşdur. 1983-cü ildə bu institutun "Tətbiqi riyaziyyat" kafedrasını "mühəndis-riyaziyyatçı" ixtisası üzrə qırmızı diplomla bitirərək, təyinatla Yeni Bakı Neftayırma zavodunun Hesablama mərkəzində çalışmağa başlamışdır. 1986-cı ildə aspiranturanın əyani şöbəsinə qəbul olmuşdur. Elmi rəhbəri akademik Azad Mirzəcanzadənin rəhbərliyi altında Moskva və Ufa şəhərlərində bir-sıra elmi araşdırmalar aparmış, 1989-cu ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək, elmlər namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. 40-a yaxın elmi məqalənin müəllifidir. 1990–1991-ci illərdə Türkiyənin "Milliyət", "Zaman" və b. qəzetlərində çap olunmağa başlamışdır. 1991-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Azərbaycan-Türk müştərək TV kanalını qurmuş və onun Baş direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

1993–2003-cü illər arasında Azərbaycan Dövlət Televiziyasının ilk Türkiyə təmsilçisi olub. Bununla bərabər 1994-cü ildən BBC-nin Orta Asya və Qafqaz, habelə Rus xidmətlərinin Türkiyə üzrə müxbiri olaraq da fəaliyyət göstərmişdir.

1994–1997-ci illərdə "Avrasıya", 1997–2001-ci illərdə isə "Panorama" qəzetlərinin köşə yazarı olmuş, "Zerkalo", "Ayna", "Şərq" qəzetləri, 2017-ci ildən isə Ayna TV ilə əməkdaşlıq etmişdir.

Yerli və xarici mətbuatda yüzlərlə məqalənin müəllifi, 20-dən çox sənədli filmin senari müəllifi və redaktoru olmuşdur.

2003-cü ilin mart ayından Heydər Əliyevin fərmanı ilə Azərbaycanın İstanbuldakı Baş Konsulu vəzifəsinə təyin edilmişdir.

2004-cü ildən isə paralel olaraq Azərbaycanın Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında Daimi Təmsilçisi olmuşdur.

2006–2015-ci illərdə Palmalidə vitse-prezident olaraq çalışmışdır. 2015–2019-cu illərdə özəl şirkətdə müşavir çalışmışdır.

1995-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Evlidir, 3 övladı var.

Professor Nəbi Yaqubovun oğlu.

O həmçinin İlon Mask: Tesla, SpaceX və möhtəşəm gələcəyin izi ilə kitabını da Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

## Mükafatları
*Osman Mirzəyev mükafatı
*22.07.2013 — Həsən bəy Zərdabi mükafatı
*Türkiyədə İlin Jurnalisti (2003)

## İstinadlar

## Mənbə

* 

## Xarici keçidlər
*
Xanməmmədli

*Xanməmmədli (Zərdab) — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunda kənd.
*Xanməmmədli (Neftçala) — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunda kənd.
İsa bulağı

**İsa bulağı** — Şuşa rayonu ərazisində məşhur bulaqlardan və tarixi yerlərdən biri.

İsa bulağı Şuşa şəhərindən iki kilometr aralı, dəniz səviyyəsindən təqribən 1500 metr hündürlükdə, meşədə yerləşir. Azərbaycan təbiətinin nadir incilərindən sayılır. Bu hidronim haqqında yerli əhalinin məlumatına görə, bulaq XVIII əsrdə ilk dəfə onu qalın meşəlikdə üzə çıxarmış İsa adlı əkinçinin adını daşıyır.

### Bərpası
Vətən müharibəsindən sonra İsa Bulağı Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsi tərəfindən tam bərpa edilib.Bulağın özü mərmərdən hazırlanıb, İsa Bulağı sözü isə milli ornamentlə yazılıb və bulağın su təminatı da tam bərpa olunub.

## Qalereya

File:Old image of Isa spring.jpg
File:Иса-Булагы 5 июля 2024 2.jpg|5 iyul 2024


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İlham Əliyev Şuşada “İsa bulağı” istirahət kompleksinin açılışında iştirak edib
Xanməmmədli (Neftçala)

**Xanməmmədli** — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun Qaçaqkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Bala Kür çayının sahilində, Salyan düzündədir. Yaşayış məntəqəsi XIX
əsrin birinci yarısında Şorsulu kəndindən ayrılmış xanməmmədli nəslinə mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## İstinadlar
Böyük Şamlıq

**Böyük Şamlıq** — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qəribli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kəndin yaxınlığındakı Şəkərbəy dağlarının yamacları şam ağacları ilə zəngin olduğu üçün belə adlandırılmışdır. Buradakı *böyük* sözü ərazinin genişliyini bildirir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Kiçik Qafqaz dağlarının yamacında yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.

## Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Den Braun

**Den Braun** (, ) — amerikan yazıçı, jurnalist və musiqiçisidir. Den Braun əsas süjet xətti simvolizm və gizli cəmiyyətlər olan Rəqəmsal qala, Mələklər və iblislər, Da Vinçi şifrəsi, Yalan nöqtəsi, İtirilmiş simvol, Cəhənnəm, Başlanğıc kimi bestsellerlərin müəllifidir.

## Həyatı
Den Braun, 22 iyun 1964-cü ildə ABŞ, Nyu Hempşir ştatı, Ekseter şəhərində anadan olub. Den riyaziyyat və musiqinin vəhdət təşkil etdiyi bir ailədə böyüyüb. Atası-professor Riçard Braun Fillips-Ekseter akademiyasında riyaziyyat müəllimi olub. Professor Riçard Braunun yazdığı dərs vəsaiti ilə indi də ABŞ orta məktəblərində dərs keçirlər. Anası-Konstansiya Braun həmin təhsil müəasisəsində musiqi dərsi deyib.

Den Braun Fillips-Ekseter akademiyasının nəzdində olan orta məktəbi bitirdikdən sonra, elə həmin akademiyadan da məzun olur. Akademiyanın diplomunu aldıqdan sonra təhsilini Massaçusetsin Amxerst kollecində davam etdirən Den, sonuncu kursunu İspaniyanın Seviliya Universitetində oxuyur və 1986-cı ildə linqvistika üzrə bakalavr dərəcəsi alır.

Təhsilindən sonrakı ilk illərdə musiqi karyerası quran Den Braun ifa etdiyi mahnıların söz və musiqisini ozü yazırdı.

## Yaradıcılığı
Amherst Kolleci və Fillips-Ekseter Akademiyasının məzunu olduqdan sonra bir müddət elə bu təhsil mərkəzlərində ingilis dili müəllimi kimi çalışıb. Şifrə açma və gizli hökumət orqanlarına olan marağı 1996-cı ildə ilk romanı Rəqəmsal Qalanın (Digital Fortress) meydana gəlməsinə səbəb oldu. Romanın yayımlanmasından dərhal sonra Den Braun bir anda elektron kitab reytinqlərində birinci yerə qalxdı. 

Yazıçının ikinci romanı olan "Xəyanət nöqtəsi" (Deception Point) də siyasət, əxlaq, təhlükəsizlik və gizli texnoloji mövzularını əhatə edir.

Mükafatlar almış riyaziyyat üzrə professor ilə ilahiyyat musiqiçisinin oğlu Den Braun elm və din kimi bəzən bir-birinə qarşı duran fəlsəfələrin hakim olduğu bir mühitdə böyüyüb. Bu, bir-birini tamamlayan fikirlərdən aldığı təsirlə məşhur romanı "Mələklər və İblislər"i (Angels & Demons) yazıb. Bu əsər bir İsveçrə fizika laboratoriyası ilə Vatikan arasında baş verən, elm ve din mövzularının hakim olduğu romandır.

Den Braun babasının mason olduğunu bir çox proqramda açıqlamışdır. Evlərində qəribə önlüklər və ağ əlcəklər tapdığını söyləmişdir. "İtirilmiş simvol" (The Lost Symbol) adlı romanını da buna görə yazdığı ehtimal olunur. Kitabın mövzusu da masonluqdur.
Bundan əlavə, 2003-cü ildə bitirdiyi və bütün dünyada satış rekordları qıran Da Vinçi şifrəsi () kitabının da müəllifidir. Da Vinçi şifrəsi () və Mələklər və iblislər () kitablarının filmi də çəkilmişdir.

Sənət tarixçisi və rəssam olan həyat yoldaşı da araşdırmalarına kömək edir.

## Əsərləri
# Rəqəmsal qala () (1998)
# Mələklər və iblislər () (2000)
# Yalan nöqtəsi () (2001)
# Da Vinçi şifrəsi () (2003)
# İtirilmiş simvol () (2009)
# Cəhənnəm () (2013)
# Başlanğıc ( (2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Den Braunun rəsmi veb-saytı
* Den Braunun rəsmi facebook səhifəsi
Füzuli Rüstəmov

**Füzuli Salah oğlu Rüstəmov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi.

## Həyatı
Füzuli Salah oğlu Rüstəmov 25 dekabr 1965-ci il Tərtər rayonunda anadan olmuşdur. Ata və anasını erkən itirən Füzuli Xocalıda babası Kərim kişinin himayəsində böyümüşdür. Burada səkkizillik məktəbi bitirən Füzuli ağır şəraitdə yaşadığından məktəbi bitirən kimi işləməyə başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Qəlbi daima Vətən eşqi ilə dolu olan Füzuli 1989-cu ildə kəndlərinə yaxın olan erməni postuna hücum edərək oranı dağıtmışdı. Bundan ötrü ona 4 ay həbs cəzası verildi. 1990-cı ildə ermənilərin Xankəndinə gedişinin qarşısını almaq üçün Xocalı aerportunu partlatmaq lazım gəldi. Dörd nəfərlik qrup yaradılanda Füzuli də bu qrupun üzvü oldu və əməliyyatı uğurla başa vurdular. Xocalı faciəsi zamanı onlarla dinc sakini xilas edən Füzuli Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Aqil Quliyevi də yaralı vəziyyətdə döyüş meydanından çıxarmağa müvəffəq olmuşdu. Neçə-neçə insanı xilas edən cəsur döyüşçü boynundan ağır güllə yarası aldı, onu Ağdam Mərkəzi Xəstəxanasına çatdırsalar da, artıq gec idi Füzuli xeyli qan itirmişdi.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentninin 25 fevral 1997-ci il tarixli 553 saylı fərmanı ilə Rüstəmov Füzuli Salah oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Tərtər rayonunun Hüsənli kəndində dəfn edilib.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 244.

## İstinadlar
Araz Səlimov

**Araz Səlimov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi.

## Həyatı
1 iyun 1960-cı ildə Xocalı şəhərində doğulmuşdur. 1975-ci ildə burada orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirmişdir. 1978-ci ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. 1980-ci ildə ordudan tərxis edilir və doğma yurdu Xocalıya qayıdır. Burada tərəvəzçilik sovxozunda işləməyə başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
1988-ci illərdən başlayaraq ermənilərin millətçilik və işğalçılıq siyasəti geniş vüsət almağa başlayanda Araz könüllü olaraq Xocalı özünümüdafiə batalyonlarından birinə yazıldı. Cəsur döyüşçü dəfələrlə qaynar döyüşlərə girmişdi. Araz 1992-ci il 26 fevral Xocalı faciəsi zamanı son gülləsi qalana qədər vuruşdu. Vətənin cəsur oğlu onlarla dinc sakini xilas etdi. Erməni vəhşiləri onun izinə düşdülər Əsgəran rayonunda qardaşı Fəxrəddinlə Arazı vəhşicəsinə min bir əzabla qətlə yetirdilər. Xocalı faciəsi zamanı Araz Səlimovun ailəsindən üç nəfər həlak oldu: Özü, qardaşı və atası.

## Ailəsi
Ailəli idi, üç övladı qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 fevral 1997-ci il tarixli 533 saylı fərmanı ilə Səlimov Araz Bahadır oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Ağdam rayonunun Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 262.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Səlimov Araz
Tofiq Hüseynov (hərbçi)

**Tofiq Hüseynov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi.

## Həyatı
19 aprel 1954-cü ildə Xocalı şəhərində doğulmuşdur. 1961–1971-ci illərdə burada məktəbə getmişdir. 1974-cü ildə sovet ordu sıralarına çağırılmış, 1976-cı ildə ordudan tərxis olunmuşdur.

## Döyüşlərdə iştirakı
1991-ci ildə Xocalıda yaradılmış özünümüdafiə taborunun yaradıcılarından olmuş, daha sonra komandir təyin edilmişdir. Onu Xocalıda "Mixaylo" adlandırırdılar. Ermənilər Naragux kəndindən Xocalını tez-tez top atəşinə tuturdular Tofiq bu ərazini müəyyənləşdirib ermənilərin qurğularını məhv edir. Daha sonra Mehdikənd kəndində yerləşən erməni quldurlarının artilleriyası "Alazan" qurğusu partladılmış, ferma darmadağın edilmişdi. Tofiq burada on erməni yaraqlısını əsir götürmüşdü. El oğlunun adı cəbhə boyu dolaşdı. Bu əməliyyatdan sonra ona mayor rütbəsi verilmişdir. Mixaylonun sonuncu döyüşü Xocalıda 26 fevral oldu, əsrin ən böyük soyqırımlarından olan bu hadisə törədilən zaman o, neçə-neçə dinc sakini təhlükəsiz yerə çıxara bilmişdi. Son nəfəsinə, sonuncu gülləsinə qədər vuruşan Tofiq onlarla erməni quldurunu məhv etdi son anda sonuncu qumbarasını sinəsinə sıxaraq özü ilə bərabər yaxınlığında olan erməni faşistlərini də partlatdı o həmin gecə doğma yurdunda gözlərini əbədi yumdu…

## Ailəsi
Ailəli idi, üç uşağı- Yasəmən Hüseynova, Əfsanə Hüseynova, Murad Hüseynov. Müharibədə anası və atası öldürülmüşdür. Qardaşlarından biri əsir alınmış, digəri xilas olmuşdu.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyul 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Hüseynov Tofiq Mirsiyab oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 128.
Şamoy Çobanov

**Şamoy** **Çobanov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Şamoy Məhyəddin oğlu Çobanov 19 yanvar 1965-ci ildə Qazax rayonunun Ağköynək kəndində anadan olmuşdur. 1982-ci ildə 1 saylı Qazax şəhər ortaməktəbini bitirdikdən sonra, avtonəqliyyat müəssisəsində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Ş. Çobanov 1983-cü ildə Sovet Ordusu sıralarına çağırılır. 1985-ci ildə ordudan tərxis olunaraq, Qazax rayonuna qayıdır. 1989-cu ildə Qazax Rayon Polis Şöbəsində işə qəbul olunur.

Ermənilərin Xeyrimli, Yuxarı Əskipara, Bağanis Ayrım kəndlərinə hücuma keçdiyi zaman Ş. Çobanov da xüsusi qəhrəmanlıq nümayiş etdirmişdir. Cəsur polis işçisi tez-tez döyüş bölgələrinə gedir, erməni yaraqlıları ilə üzbəüz gəlirdi. 1990-cı il 19 avqustda Yuxarı Əskipara kəndində gedən döyüşdə Şamoy xüsusi qəhrəmanlıq nümayiş etdirərək, ermənilərə qarşı döyüşür. "Qanlı dərə" deyilən yerdə erməni silahlı qüvvələrinə qarşı rəşadət nümayiş etdirir. Həmin döyüşdə cəsur polis işçisi qəhrəmancasına həlak olur.

Subay idi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Çobanov Şamoy Məhyəddin oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Ağköynək kəndində dəfn edilmişdir.

## Xatirəsi
Ağköynək kənd məktəbi onun adını daşıyır. Məktəbin qarşısında büstü qoyulmuşdur. Qazax şəhərindəki küçələrdən birinə adı verilmişdir.

2013-cü ildə onunla yanaşı Qazax rayonundan olan digər iki Milli Qəhrəman – Mərifət Nəsibov və Rafiq Alıcanovun həyat və döyüş yollarından bəhs edən "Qartal yuvası" sənədli-bədii filmi çəkilmişdir.

2015-ci ildə Qazax və Ağstafada doğulub boya-başa çatmış üç igidin — Mərifət Nəsibov, Rafiq Alıcanov və Şamoy Çobanov haqqında "İZ Production" studiyası tərəfindən "Ölümə qənşər" adlı bədii-sənədli film çəkilmişdir. Ekran əsərində onların döyüş yolundan söz açılıb, yaxın dostlarının, ailə üzvlərinin və qohumlarının xatirələrinə yer verilib.

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 61.
* "Ölümə qənşər": Milli Qəhrəmanlara həsr olunmuş sənədli filmin təqdimatı: [Gəncə şəhərində] //Mədəniyyət.- 2015.- 5 avqust.- S.4.

## İstinadlar
Səcdə

**Səcdə** sözünün lüğət mənası: təvazökarlıqla əyilmə, alını torpağa qoyma. Səcdə sözünün fiqhdə mənası: yeddi üzvü, yəni alın, iki əlin içi, iki dizin və iki ayağın baş barmağının ucunu yerə qoymaq anlamına gəlir. Səcdə məxluqatın Xaliqə etdiyi təvazökarlıqdır. Amma bu məxluq insan kimi iradə əta edilmiş məxluqdursa, onun savabı da var. Savabı olmayan səcdələr isə, yaltaqların alçaqcasına kiminsə qabağında yıxılmasıdır.

Qur`anda məscid və səcdə Müqəddəs kitabımız Quranda səcdə kökündən götürülmüş 92 sözə rast gəlirik. Bunların 28-i məscid və məscidlər kəlməsidir. Qur`anda gəlmiş ayələrdən bəziləri:
# Göylərdə və yerdə kim varsa, (özləri də), kölgələri də səhər-axşam istər-istəməz Allaha səcdə edər!
# Göylərdə və yerdə olan (bütün) canlılar, hətta mələklər belə heç bir təkəbbür göstərmədən Allaha səcdə edərlər!
# (Ey insan!) Məgər göylərdə və yerdə olanların (bütün canlıların), Günəşin, Ayın və ulduzların, dağların, ağacların və heyvanların, insanların bir çoxunun (möminlərin) Allaha səcdə etdiyini görmürsənmi?
# Ey Adəm oğulları! Hər bir ibadət vaxtı (namaz qılarkən, məscidə gedərkən və ya təvaf edərkən) gözəl libaslarınızı geyin.
# Lakin onlar Məscidülhəramın sahibləri olmadıqları halda, mane olduqda Allah nə üçün onlara əzab verməsin!
# Kafir olub (insanları) Allah yolundan, həm yerlilər, həm də gəlmələr üçün (qiblə, məbəd) etdiyimiz Məscidülhəramdan döndərənlərə və orada zülmə, haqsızlığa meyil etmək istəyənlərə də şiddətli əzabdan daddıracağıq!
# Allahın məscidlərində Onun (Allahın) adının çəkilməsinə maneçilik törədənlərdən və onların xarab edilməsinə (dağılmasına) çalışanlardan daha zalım kim ola bilər? Halbuki onlar oraya (məscidlərə) ancaq qorxa-qorxa girməli idilər. Onları dünyada rüsvayçılıq, axirətdə isə böyük əzab gözləyir!
# Müşriklər küfr etdikləri barədə öz-özlərinə şahid olduqları halda, Allahın məscidlərini təmir etmək onlara layiq olmaz. Onların əməlləri puça çıxmışdır. Onlar Cəhənnəmdə (atəşdə əbədi qalacaqlar!) Allahın məscidlərini yalnız Allaha və qiyamət gününə iman gətirən, namaz qılıb zəkat verən və Allahdan başqa heç kəsdən qorxmayanlar təmir edə bilərlər (yalnız bu qəbildən olan şəxslərin əməlləri Allah dərgahında qəbul olunar). Məhz onlar doğru yolu tapa bilənlərdən ola bilərlər!
# Əgər Allah insanların bir qismini digər qismi ilə (müşrikləri möminlərlə) dəf etməsəydi, sözsüz ki, içərisində Allahın adı çox zikr olunan soməələr (rahiblərin yaşadığı monastırlar), kilsələr, məbədlər (yəhudi məbədləri) və məscidlər dağılıb gedərdi (darmadağın edilərdi).
# Şübhəsiz ki, (bütün) məscidlər Allaha məxsusdur. Allahdan başqa heç kəsə ibadət etməyin! Allah bu və digər ayələrdə insanları Özünə ibadətə səsələyir və məscidlərə hörmətlə yanaşmağa əmr edir. Ey insan! Sənin Allahına yerdə və göydə olan bütün məxluqlar səcdə edir. Bəs sən? Sənin də ona səcdən var, amma səcdə mərifətə əsaslananda "səcdə"yə çevrilir! Allah səndən bu səcdəni istəyir.
Məmmədli bələdiyyəsi

* Məmmədli bələdiyyəsi (Abşeron) — Abşeron rayonunda bələdiyyə
* Məmmədli bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdə rayonunda bələdiyyə
* Məmmədli bələdiyyəsi (İmişli) — İmişli rayonunda bələdiyyə

## Həmçinin bax
* Məmmədli
Qullar bələdiyyəsi

* Qullar bələdiyyəsi (Balakən) — Balakəndə bələdiyyə
* Qullar bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdə bələdiyyə
İmamqulubəyli bələdiyyəsi

* İmamqulubəyli bələdiyyəsi (Ağcabədi) — Ağcabədidə bələdiyyə
* İmamqulubəyli bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdədə bələdiyyə
Yeni Daşkənd bələdiyyəsi

**Yeni Daşkənd bələdiyyəsi** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunda bələdiyyə.

## Haqqında
Yeni Daşkənd bələdiyyəsi 1999-cu ildə yaradılmışdır və Yeni Daşkənd kəndini əhatə etməkdədir. 

1999-cu ildə bələdiyyənin 9 üzvü olmuşdur. 

Yeni Daşkənd bələdiyyəsi 782.41 ha (bənzi mənbələrdə 940 ha) əraziyə və 2516 nəfər əhaliyə malikdir. Bələdiyyə ərazisində ümumilikdə 566 ailə yaşayır. Seçicilərin sayı 1317 nəfərdir. Yaşayış torpaqlarının ümumi ərazisi 112 hektardır. Bələdiyyə torpaqları 135.62 ha, bələdiyyə ehtiyat fondu isə 11.40 ha təşkil edir. Torpaq sahəsinin 560 hektarı əkin üçün yaralıdır.

## Bələdiyyə sədrləri

## Mənbə
*Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında Azərbaycan Respublikasının 7 dekabr 1999-cu il tarixli, 771-IQ nömrəli Qanunu 

## İstinadlar
Cəyirli bələdiyyəsi

* Cəyirli bələdiyyəsi (Şəki) — Şəki rayonuda bələdiyyə
* Cəyirli bələdiyyəsi (Bərdə) — Bərdə rayonuda bələdiyyə
* Cəyirli bələdiyyəsi (Qobustan) — Qobustan rayonuda bələdiyyə
* Cəyirli bələdiyyəsi (Göyçay) — Göyçay rayonuda bələdiyyə
Aleksey Smirnov

**Aleksey Makaroviç Smirnov** (; ) — Sovet teatr və kino aktyoru, RSFSR-in əməkdar artisti (1976).

## Həyatı

Aleksey Makaroviç Smirnov 28 fevral 1920-ci ildə anadan olmuşdur. 1940-cı ildə teatr studiyasını bitirmişdir. Böyük Vətən müharibəsi dövründə döyüşən orduda və kəşfiyyatda xidmət etmişdir. İki Şərəf ordeninə layiq görülmüşdür. Döyüşünü Berlində tamamlamaq Smirnova nəsib olmur. O zaman Aleksey kontuziya keçirmişdi. Evə qayıdandan sonra onun yeganə ən doğma insanı anası Anna Smirnova olur.

1946-cı ilə qədər estrada aktyoru, 1946-1952-ci illərdə Leninqrad dövlət musiqili komediya teatrının aktyoru, 1952-1961-ci illərdə "Lenqoestrada"nın aktyoru, 1961-ci ildən isə "Lenfilm" kinostudiyasının aktyoru olmuşdur.

1979-cu ildə aktyor ürək ağrıları ilə xəstəxanaya düşür və orada ən yaxın dostlarından biri – Leonid Bıkovun vəfat etdiyini eşidir (L. Bıkov 11 apreldə vəfat etmişdi). Elə bu hadisə də bir neçə dəqiqə sonra Smirnovun ölümünə səbəb olur... 
 
## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Mənbə
* Его знали только в лицо. Трагедия комика
* Сайт памяти Алексея Макаровича Смирнова
* Виртуальный Некрополь. Могилы Знаменитостей
* Алексей Макарович Смирнов на сайте «Люди»

## Xarici keçidlər
*
Orchis picta

*  — Anoectochilus setaceus bitki növünün sinonimi.
*  — Anacamptis morio subsp. picta bitki yarımnövünün sinonimi.
Purpur səhləb

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status: "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B1ab (i, iii, iv) + 2ab(iv). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kökyumrusu uzunsov və ya uzunsov- yumurtavaridir. Gövdəsi 30-80 sm hündürlükdədir. Yarpaqları enli-oval və ya lansetli, ellipsşəkilli, küt, 3-6 sm enində, 20 sm-dək uzunluqdadır. Çiçəkləri iri, vanil iylidir. Çiçək qrupu sıx, uzunsov-yumurtavaridir. Çiçəkyanlığının xarici yarpaqları ellipsşəkilli, yumurtavari, iti, üç damarcıqlı, tünd-bənövşəyi rəngdə; daxili yarpaqları isə xətvari, 9&nbsp;mm-dək uzunluqda; dоdaqcığı 15 mm-dək uzunluqda, ağ və ya ağ-çəhrayı rəngli, tünd nöqtə şəklində ləkəlidir. Mahmızı küt, bükülmüş, bir neçə dəfə yumurtalıqdan qısadır. Kök yumrularının uzunluğu 4 sm-ə qədər olub, uzunsov və ya uzunsov-yumurtaşə-killidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü  may-iyun aylarına təsadüf edir. Orta dağ qurşağına kimi kolluqlarda, meşələrdə, meşə talalarında rast gəlinir, toxumla çoxalır, işıqsevən, quraqlığa az davamlı, dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi (Quba rayonu — Quba şəhəri ətrafında, Qonaqkənd qəsəbəsində, Qusar rayonu — Qusar şəhəri ətrafında), Böyük Qafqazın şərqi (İsmayıllı rayonu — İvanovka kəndi, Şamaxı rayonu — Astraxanka, Xilmilli kəndləri ətrafında), Bozqır yaylası (Şəki şəhəri ətrafında), Kiçik Qafqazın şimalı (Daşkəsən rayonu — Bayan kəndi ətrafında), Abşeronda (Puta qəsəbəsi ətrafında) rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Fraqmentləşmiş sahənin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.  

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən geniş istifadə edilməsi populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

## Mühafizə tədbirləri
AMEA-nın Botanika bağında becərilir. Hazırda xüsusi qorunma tədbirləri həyata keçirilmir. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Meymun səhləbi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20-50 sm olan çoxillik bitkidir. Kök yumruları yumurtaşəkilli və ya ellipsvaridir. Yarpaqları gövdənin əsasından yuxarıda yerləşir, enli-uzunsov-neştərvaridir, küt sivriləşmiş, qaidəsinə doğru daralandır, uzunluğu 15 sm, eni 2-5 sm-dir. Çiçək qrupu çox sıxdır, çoxçiçəklidir, oval-yumurtaşəkillidir, uzunluğu 3-7 sm-dir. Çiçək altlığı yumurtaşəkilli və ya qısa üçkünc formalıdır. Bütün yarpaqcıqları qalpaqda toplanmışdır, xarici yarpaqcıqlar enliyumurtaşəkillidir, bozumtul-çəhrayıdır, damarının sayı 5-7 ədəddir. Mahmızı küt, silindrik və az bükülmüşdür. May ayında çiçəkləyir və meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, Oobustan, Kür-Araz oval., KQ mərkəzi, Lənk. dağ. Aşağı və bəzən,orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Kolluqlarda, meşə kənarında, dağ çəmənlərində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Neotinea ustulata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir –CR B1ab(iii, v) + 2ab (v). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kökyumrusu yumurtavari və ya yumru olur. Gövdəsi 10—25 (50) sm hündürlükdədir. Yarpaqları uzunsov-lansetvari, küt, əsasında daralmış, 8 sm uzunluğunda, 2 sm-dək enində, sivriləşmiş şəkildə olur; çiçək qrupu sıx, uzunsov-silindrik sünbüldə yerləşir. Çiçəkləri bal iylidir. Başcıq 3—4 (5) mm uzunluqda, küt, tünd-qara rənglidir. Çiçəkyanlığının daxili yarpaqları çəhrayı rənglidir; dodaqcıq çiçəkyanlığının yarpaqlarından uzun, açıq-çəhrayı rəngli, al ləkələrlə örtülmüşdür; xarici yarpaqları isə yumurtavaridir. Mahmızı yumurtalıqdan 3-4 dəfə qısa, küt, bükülmüş şəkildə aşağı yönələndir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may –iyun aylarına təsadüf edir. Subalp qurşağının çəmənliklərində rast gəlinir, toxumla çoxalır, işıqsevən, quraqlığa az davamlı, dekorativ bitkidir. 

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi (Quba rayonu).

## Sayı və tendensiyası
Təbii ehtiyatı azdır. Zəif təkrarlanması, antropogen təsirlər populyasiyanın sayını sürətlə azaldır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən dekorativ bitki kimi toplanılması, mənfi təsirlərə məruz qalması gələcəkdə azalma təhlükəsini yaradır.

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi qorunma tədbirləri aparılmır. Populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Binturonq

**Binturonq** () — Viveralar fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan növü.

Binturonqlar Cənub-Şərqi Asiyada yaşayırlar. Onların yaşama arealı Hindistandan İndoneziyanın Sumatra, Yava, Borneo və Plavan adalarına qədər ərazini əhatə edir.

Binturonqlar əsasən ağaclarda yaşayırlar və gecələr aktiv olurlar. Onlar ləng və ehtiyatlı hərəkət edirlər və tullanmırlar. Bununla yanaşı, onlar quyruğunun köməyilə ağaca yaşı dırmanırlar.

Binturonqlar həmçinin yaxşı üzgüçü və dalğıcdır. Onlar tək, yaxud ailə üzvlərindən ibarət kiçik dəstələrdə yaşayırlar.
Viveralar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Viveralar Cənubi Avropa (Pireney yarımadası), Afrika, Madaqaskar, Aralıq dənizi sahillərində, eləcə də İndoneziya və Filippin də daxil olmaqla Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyanın tropik ərazilərində yayılmışdır. Himalay siveti () növü Yaponiya iqliminə uyğunlaşdırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kaftarlar

**** (tarixi Azərbaycandilli mənbələrdə **sırtlanlar**; ) —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

İri ağızlı, qısa, şişman baş, arxa ayaqlarının qabaq ayaqlara nisbətən qısa olması kaftarlar üçün xarakterik xüsusiyyətlərdir. Tüklü quyruqları uzun və kobuddur. Qalın tüklər boyun və kürək boyunca düzülərək yal əmələ gətirir.

## Təsnifatı
**Hyaeninae** yarımfəsiləsi
*  cinsi
*  cinsi
*  cinsi

**Protelinae** yarımfəsiləsi
*  (*Adi canavar*) cinsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tabil Həsənov

**Tabil Qasım oğlu Həsənov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Həsənov Tabil Qasım oğlu 4 iyul 1960-cı il Xocalı rayonunun Kosalar kəndində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə burada məktəbi bitirmişdir. 1980-cı ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. Daha sonra o Xocalının Kosalar kəndində rabitə şöbəsində işləməyə başlayır.

## Qırxqız qartalı
1991-ci il 15 dekabr erməni millətçi qəsbkarları Cəmilli kəndinə dörd tərəfdən hücuma keçir əlacsız qalan kənd əhalisi ümidlə kömək gözləyirdi el bu vaxt Tabil sinə gərərək düşmənə əks hücum edir erməni murdarlarının ordusu pərən pərən olur və faşistlər geri çəkilir. Bu qələbədən sonra ona el arasında "Qırxız qartalı" deyə səslənirdilər. Erməni işğalçıları sonra yenidən Meşəli kəndinə hücum etmişdilər Tabil yenidən hücum edərək bu kəndi də azad edə bildi düşmənin canlı qüvvəsi məhv edildi. 1992-ci il 29 mart erməni qəsbkarları Kosalara yenidən hücum etdilər saatlarla davam edən döyüşdə 53 erməni faşisti öldürüldü onların 12-ni "Qırxız qartalı" Tabil öldürmüşdü. Lakin bu onun son döyüşü oldu o bu döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi

Ailəli idi. Üç övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 yanvar 1995-ci il tarixli 262 saylı fərmanı ilə Həsənov Tabil Qasım oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Xocalı rayonunun Kosalar kəndində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 116.
İnqilab İsmayılov

**İnqilab İsmayılov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi.

## Həyatı
İnqilab İsmayılov 24 fevral 1962-ci ildə Xocalı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi 1979-cu ildə bitirmişdir. O, 1981-ci ildə ordu sıralarına çağırılmış və daxili qoşunlarda xidmət etmişdir. Hərbi xidmətdə olduğu vaxtda Xarkov şəhərində gizirlik məktəbini bitirmişdir. Xarkov şəhərində xidmətini başa vuran İsmayılov 1984-cü ildə Xocalıya dönmüş və sovxozda traktorçu işləmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
İnqilab İsmayılov 1990-cı ildə Xocalı Polis şöbəsində işə düzəlir. 1988-ci ildən başlayaraq Dağlıq Qarabağda vəziyyət gərginləşirdi. Erməni işğalçıları Xocalını gecə-gündüz raket atəşinə tuturdular, silahsız, günahı olmayan sakinlər faciəli surətdə həlak olurdular.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni quldurları ilə Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayı
birləşərək Xocalı soyqırımını törətdilər. Bu zaman İnqilab İsmayılov döyüşə atılır və döyüşçü yoldaşları ilə birlikdə vuruşa-vuruşa sağ qalmış camaatın bir hissəsini düşmən mühasirəsindən çıxarır. O, əhalinin çoxunu Oğuz rayonunda yerləşdirib, yenidən cəbhə xəttinə dönür.

İnqilab İsmayılov fəaliyyətini Ağdam rayon Polis şöbəsinin post-patrul xidmətində davam etdirir. Onun xidmət etdiyi post patrul alayı Daşbaşı yüksəkliyini qoruyurdu. Ermənilər buraya dəfələrlə hücum etmiş, məğlub olaraq geri çəkilmişdir. Hücumlardan biri 12 iyun 1992-ci ildə oldu. Ermənilər 6 dəfə hücum etsələr də, məğlub olub geri çəkildilər. Erməinlərin 6 postu tam məhv edildi. İnqilab İsmayılov bu döyüşdə şəhid oldu. Döyüşçü yoldaşları bir neçə dəfə cəhd etsələr də, onun cəsədini döyüş meydanından çıxara bilməmişdilər.

## Ailəsi
Ailəli idi, üç övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə İsmayılov İnqilab Ələkbər oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakının Xətai rayonundakı küçələrdən biri Milli Qəhrəmanın adını daşıyır. Həmin küçədə  İ. İsmayılovun xatirə lövhəsi vurulub.

## Həmçinin bax
* Xocalı soyqırımı

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 145-146.

## Ədəbiyyat siyahısı
* Əsgərov, V. İsmayılov İnqilab Ələkbər oğlu /Əsgərov V. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları.- Yenidən işlənmiş II nəşr.- Bakı, 2010.- S.145-146. İsmayılov İnqilab Ələkbər oğlu //Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları: Biblioqrafiya /Azərbaycan Milli Kitabxanası; tərt. ed. H.M.Həmidova.- Bakı, 2008.- S.108.
* Seyidzadə, M. İsmayılov İnqilab Ələkbər oğlu //Seyidzadə M. Milli qəhrəmanlar zirvəsi.- Bakı, 2010.- S.111.

## İstinadlar
Şakir Salahov

**Şakir Şamil oğlu Salahov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Şakir Salahov 15 iyun 1966-cı ildə Xocalı rayonunun Cəmilli kəndində anadan olmuşdur. 1981-ci ildə Cəmilli kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1984-cü ildə hərbi xidmətə çağırılır. 1986-cı ildə xidmətini başa vurur və Xankəndi Daxili İşlər Şöbəsinə işə qəbul olunur.

## Təhsili
Şakir Salahov 1991-ci ildə  Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şuşa filialının fizika–riyaziyyat fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

## Cəsur döyüşçü
Birinci Qarabağ müharibəsinin cəsur döyüşçüsü ilk günlərdən erməni yaraqlılarının hücumlarının qarşısını məharətlə alırdı. 1991-ci il 26 fevral ermənilər Cəmilli kəndinə hücum edəndə Şakir xeyli sayda qulduru məhv etmişdi. 1991-ci il 23 avqust erməni quldurları Kosalar–Cəmilli kəndləri arasındakı "Darlı" adlanan yerdə "UAZ" markalı maşını atəşə tutdular. Bu hadisə zamanı üç nəfər şəhid oldu. Erməni quldurlarını taparaq məhv edən Şakir şəhidlərin qanını yerdə qoymadı. 1992-ci il 28 yanvar Ağdam, Şuşa istiqamətində uçan vertolyot ermənilər tərəfindən vuruldu, ermənilərə əsir düşməmək üçün vertolyotdan hər kəs özünü ataraq həlak edirdi, onların arasında Şakir Salahov da var idi.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Salahov Şakir Şamil oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bərdə Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Xocalı soyqırımı
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü
* Şuşa yaxınlığında Mi-8 vertolyotunun vurulması

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 252.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səda - Milli Qəhrəman Şakir Salahovun doğum günüdür (15.06.2016)
Natiq Əhmədov

**Natiq İlyas oğlu Əhmədov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Natiq Əhmədov 1 fevral 1969-cu ildə Xocalı rayonunun Kosalar kəndində anadan olmuşdur. Ağdamın Novruzlu kəndində orta məktəbi oxumuş, Kalininqrad şəhərinin artilleriya hissəsində hərbbi xidmətdə olmuşdur. Natiq Əhmədov 1988-ci ildə ordudan tərxis olunur. Bir müddət Kalininqradda qalıb işləyir. Vətən çağırır onu. Natiq Əhmədov boy-buxunda, fiziki möhkəmlikdə yoldaşlarından seçilirdi. Rayonda keçirilən müxtəlif idman yarışlarında oxuduğu məktəbin şərəfini həmişə ləyaqətlə qoruyurdu. Hələ orta məktəbi bitirərkən onu Ağdamın futbol komandasına dəvət etmişdilər. Sonralar isə o, Riqada Şərq əlbəyaxa döyüşü sənətini-karateni öyrənmişdi.
O, ermənilərin Dağlıq Qarabağda törətdikləri vəhşiliklərin saya gəlmədiyi bir vaxtda Xocalı Rayon Daxili İşlər Şöbəsində yol-patrul xidməti müfəttişi vəzifəsinə qəbul edilir. Həmin dövrdə Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən kəndlərə, eləcə də Şuşaya gediş–gəlış son dərəcə çətinləşmişdi. Ermənilər yol boyunca pusqular qurur, ardı–arası kəsilməyən terror əməlləri törədirdilər.
Natiq Əhmədov Ağdam–Şuşa marşrutu ilə hərəkət edən sərnişin avtobuslarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün dəfələrlə ölümlə üzbəüz gəlmişdi.

## Döyüşlərdə iştirakı
26 sentyabr 1991-ci ildə Əsgərandan Xocalıya işə gedərkən ermənilər tərəfindən pusquya düşmüş avtobusu görür. Avtobusdakı mülki şəxsləri xilas etmək üçün iş yoldaşı ilə birgə son damla qanına qədər döyüşür. Həmin döyüşdə Natiq qəhrəmancasına Şəhid olur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Əhmədov Natiq İlyas oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Ağdam rayonunun Novruzlu kəndində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Xocalı soyqırımı
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü

## Mənbə
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 70.
Mövsüm Məmmədov

**Mövsüm Şahin oğlu Məmmədov** () — Polkovnik, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Mövsüm Məmmədov 1967-ci il 6 iyun Qarabağ Xankəndində anadan olmuşdur. 1984-cü ildə burada təhsilini başa vurur. 1985–1987-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 1988-ci ildə Şuşada əmək fəaliyyətinə başlayır. 1990-cı ildə həyatını daxili işlər orqanına bağlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Mövsüm Şahin oğlu Məmmədov 1992–1993-cü illər erməni işğalçılarına qarşı vuruşmuş, xeyli quldur məhv etmişdi. Xocalı faciəsi zamanı onlarla insanın həyatını xilas etmişdi. 1994-cü ildə Şuşa rayon Polis İdarəsində bölüy komandiri təyin edilmişdir. 1998-ci ildə DİN-nin Polis Akademiyasını hüquq fakultəsini bitirmişdir. Aprel döyüşlərinin və Dəmir yumruq əməliyyatının aktiv iştirakçısı olmuşdur. Polis polkovnikidir, Bakı şəhər Baş Polis İdarəsində işləyir

## Ailəsi
Ailəlidir , üç övladı var.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 fevral 1997-ci il tarixli 533 saylı fərmanı ilə Məmmədov Mövsüm "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 200.

## İstinadlar
Qonur kaftar

**Qonur kaftar** və ya **sahil canavarı** () — Kaftarlar fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan növü.
İriqanadlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bu yarımdəstəyə yeğanə iriqanadkimilər (*Pteropidae*) fəsiləsi daxildir. Fəsilənin Pteropus və Rousettus cinslərini, bəzən isə bütün nümayəndələrini uçan itlər adlandırırlar.

Yarasalardan fərqli olaraq, iriqanadlar böyük ölçülərə malik olurlar. Onların bədənləri 42 sm, qanadlarının ölçüləri 1,7 m-ə (iriqanad) çatır. Buna baxmayaraq, bədənləri 5-6 sm, qanadlarının uzunluğu 24 sm-ə çatan kiçik ölçülü növləri də var. Kütlələri 15-900 q arasında dəyişir. Quyruqları qısa, inkişaf etməmiş olur, yaxud, ümumiyyətlə olmur. Ancaq uzunquyruq iriqanadda (*Notopteris*) quyruğu nisbətən uzun olur. Qanadın II barmağı uc hissəsi olmaqla, adətən caynaqlı olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Calut monastırı

**Calut monastırı** — Oğuz rayonunun Calut kəndində yerləşən V–VI əsrlərə aid alban monastırıdır. Kompleksə zəngin bəzədilmiş böyük kilsə, kiçik qədim bazilika və köməkçi binaların xarabalıqları daxildir.

Qədim Calut bazilikası iri zal məbədidir. Məbədin qərb və cənub divarları qismən saxlansa da, şimal və şərq divarlarının çox az hissəsi salamat qalmış, daşları isə məbədin içinə tökülmüşdür. 1811-ci ildə kompleksə əlavə edilmiş Böyük kilsə isə dörd daxili sütuna malik, günbəzsiz, iri üçnefli bazilikadır.

## Kompleksə daxil olan tikililər
Monastır Oğuz rayonunun Calut kəndinin şimal-şərqində yerləşir. Kompleksə zəngin bəzədilmiş böyük kilsə, kiçik qədim bazilika və köməkçi binaların xarabalıqları daxildir.

### Qədim bazilika
Qədim Calut bazilikası iri zal məbədidir. Onun ibadət zalı 6×4.30 m, altar apsidası isə 3,65×1.75 m ölçüyə malikdir. Məbədin qərb və cənub divarları (2–2.6 metr arası hündürlükdə) qismən saxlansa da, şimal və şərq divarlarının çox az hissəsi salamat qalmış, daşları isə məbədin içinə tökülmüşdür. Zal, tağ örtüyünə malik olmuşdur ki, bunu da xarabalıqda saxlanmış konstruksiya qalıqları sübut edir.

Qədim bazilika maraqlı divar hörgüsünə malikdir. Binanın tikilməsi üçün əhəng daşı, çaydaşı, bişmiş kərpic və butbetondan istifadə edilmişdir. Sonuncu material ehtimal ki, məbəd ərazisində aparılmış çoxsaylı inşaat işləri nəticəsində əldə edilmişdir. Qədim bazilika binasında son inşaat işləri kitabənin qeydinə əsasən 1211-ci ildə aparılmışdır. Məbədi tədqiq etmiş G. Məmmədovanın fikrincə, qərb divarının hörgüsü ilkin variantda dövrümüzə çatmışdır.

Məbədin divarları qalınlıq və hörgü texnikası baxımından Gavurqala bazilikasını xatırladır. Yeganə fərq fasad daşlarının bərabər ölçü və formalara malik olmamasıdır. Belə qarışıq hörgü fonunda giriş qapısı, bütöv daşdan yonulmuş çərçivələr üzərində quraşdırılmış yarımdairəvi arkası ilə kontrast yaradaraq seçilir. Qərb divarının kiçik pəncərəsi bütöv düzbucaqlı daş üzərində xaç formasında yonulmuşdur. Şərq divarında, altar hissədən də məbədə işıq daxil olurdu. Kənar divarlarda pəncərələr olsa da, onlar dövrümüzə çatmamışdır.

G. Məmmədova qədim bazilikanın ilkin tikili formasını erkən orta əsrlərə aid edərək, məbədin V əsrdən gec olmayaraq inşa edildiyini bildirir. Yerli əfsanəyə görə isə, məbədin əsası I əsrdə Müqəddəs Yelisey tərəfindən qoyulmuşdur.

### Böyük bazilika
Böyük bazilika 1811-ci ildə inşa edilmişdir. Bu yeni kilsə dörd daxili sütuna malik, günbəzsiz, iri üçnefli bazilikadır.

## Kilsə xadimləri
* Keşiş Xələt. Nicin Müqəddəs Yelisey Kilsəsi dini xadimi Avetik Ohancanyan Cotatiantsə təhsil vermişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Navahi (Ağsu)

**Navahi** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ağsu şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağsu rayonunun Ağsu şəhəri inzibati ərazi vahidində yerləşən bu kəndin keçmiş adı "Borbor Navahi" olmuşdur. Borbor baharlı tayfasının bir qolunun adıdır. Navahi adı ərəb dilində "nahiyə" sözündən olub, "rayon, sahə, dairə" mənasını bildirir.

Rusiyanın Krasnodar diyarında 1896-cı ilədək "Navaqinskiy" adlı yer olmuşdur.

## Mənbə
*Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. 2 cilddə. Bakı-2007. II cild.

## İstinadlar