Tədqiqat etikası

**Tədqiqat etikası** () — tətbiqi etikanın öyrənilməsi daxilində bir alt fən. Onun əhatə dairəsi ümumi elmi dürüstlük və yanlış davranışdan tutmuş insan və heyvan subyektlərinin rəftarına qədərdir. Alim və tədqiqatçıların sosial məsuliyyətləri ənənəvi olaraq daxil edilmir və daha az aydın şəkildə müəyyən edilir. İntizam ən çox tibbi tədqiqatlarda inkişaf etdirilir. Hər bir elmi sahədə ortaya çıxan saxtalaşdırma, saxtakarlıq və plagiat problemlərinə əlavə olaraq, insan və heyvan subyektlərinin iştirak etdiyi tədqiqatlarda tədqiqat dizaynı ən çox etik suallar doğuran sahələrdir.

Tarixi halların siyahısına beynəlxalq tədqiqat etika kodeksinə səbəb olan nasist tibbi təcrübələri və Taskiqidə sifilis təcrübəsi kimi bir çox irimiqyaslı sui-istifadə və bəşəriyyətə qarşı cinayətlər daxildir. Heç bir vahid yanaşma hamı tərəfindən qəbul edilməmişdir, lakin ümumi istinad edilən kodlar 1947-ci il Nürnberq məcəlləsi, 1964-cü il Helsinki bəyannaməsi və 1978-ci il Belmont hesabatıdır. Bu gün ABŞ, Böyük Britaniya və Aİ kimi tədqiqat etika komitələri tədqiqatın məsuliyyətli aparılmasını tənzimləyir və nəzarət edir. Əsas məqsədlərdən biri şübhəli tədqiqat təcrübələrini azaltmaqdır.

Sosial elmlər, informasiya texnologiyaları, biotexnologiya və ya mühəndislik kimi digər sahələrdə aparılan tədqiqatlar etik problemlər yarada bilər.

## Elmi davranış
### Elmi dürüstlük
Tədqiqatın düzgünlüyü və ya elmi dürüstlük tədqiqat etikasının ən yaxşı təcrübələrə və ya alimlərin peşə təcrübəsi qaydalarına aid olan aspektidir.

İlk dəfə XIX əsrdə Çarlz Bebbic tərəfindən təqdim edilən tədqiqat bütövlüyü anlayışı 1970-ci illərin sonlarında gündəmə gəldi. ABŞ-da bir sıra yüksək səviyyəli qalmaqallar elmin etik normaları və elmi cəmiyyətlər və institutlar tərəfindən həyata keçirilən özünütənzimləmə proseslərinin hüdudları haqqında intensiv müzakirələrə səbəb oldu. 1990-cı ildən sonra elmi pozuntuların və davranış kodeksinin rəsmiləşdirilmiş tərifləri siyasətin əsas cavabı oldu. XXI əsrdə davranış kodeksləri və ya tədqiqat dürüstlüyünün etik kodları geniş yayılıb. İnstitusional və milli səviyyələrdə davranış kodekslərinə əlavə olaraq, əsas beynəlxalq mətnlərə Avropa Tədqiqatçıları Xartiyası (2005), Tədqiqatın Dürüstlüyü üzrə Sinqapur Bəyannaməsi (2010), Tədqiqatın Dürüstlüyü üzrə Avropa Davranış Kodeksi (2011 və 2017) və Tədqiqatçıların Qiymətləndirilməsi üzrə Honq Konq Prinsipləri (2020) daxildir.

Tədqiqat dürüstlüyünə dair elmi ədəbiyyat ümumiyyətlə iki kateqoriyaya bölünür: birincisi, təriflərin və kateqoriyaların xəritələşdirilməsi, xüsusən də elmi yanlış davranışla bağlı, ikincisi, alimlərin münasibət və təcrübələrinin empirik tədqiqatları. Davranış kodekslərinin işlənib hazırlanmasından bəri qeyri-etik istifadə taksonomiyaları elmi saxtakarlığın çoxdan formalaşmış formalarından (plagiat, saxtalaşdırma və nəticələrin saxtalaşdırılması) kənara çıxaraq əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdir. "Şübhəli tədqiqat təcrübələri" tərifləri və təkrarlanma qabiliyyətinə dair mübahisələr də könüllü manipulyasiyanın nəticəsi olmayan şübhəli elmi nəticələrin boz sahəsini hədəf alır.

Davranış kodekslərinin və tədqiqatın dürüstlüyünü təmin etmək üçün görülən digər tədbirlərin spesifik təsiri qeyri-müəyyən olaraq qalır. Bir neçə nümunə araşdırması vurğulamışdır ki, tipik davranış kodeksinin prinsipləri ümumi elmi ideallara uyğun olsa da, onlar faktiki iş təcrübəsindən uzaq hesab olunur və onların effektivliyi tənqid edilir.

### Elmi saxtakarlıq
Elmi saxtakarlıq peşəkar elmi araşdırmaların dərci zamanı standart elmi davranış və etik davranış kodeksinin pozulmasıdır. Bu, elmi dürüstlüyün pozulmasıdır: elmdə, o cümlədən tədqiqat nəticələrinin tərtibi, aparılması və təqdim edilməsində elmi metodun və tədqiqat etikasının pozulmasıdır.

Lancet icmalı, "Şimali Ölkələrdə Elmi Təhlükəsiz Davranışlarla Mübarizə" 1999-cu il COPE hesabatında əks olunmuş təriflərin aşağıdakı nümunələrini təqdim edir:

* Danimarka tərifi: "Elmi məlumatın saxtalaşdırılması və ya yalan kredit və ya alimə verilən vurğu ilə nəticələnən niyyət və ya kobud səhlənkarlıq."
* İsveç tərifi: “Başqa bir müstəntiqin əlyazmasından və ya nəşrindən alınan məlumatları, mətni, fərziyyə və ya metodları saxtalaşdırmaqla tədqiqat prosesinin qəsdən təhrif edilməsi; və ya tədqiqat prosesinin başqa vasitələrlə təhrif edilməsi”.

Elmi saxtakarlığın nəticələri cinayətkarlar və jurnalın auditoriyası, eləcə də onu ifşa edən hər kəs üçün dağıdıcı ola bilər. Bundan əlavə, yalan və ya uydurma tədqiqat nəticələrinə əsaslanan tibbi və ya digər müdaxilələrin təşviqi ilə bağlı ictimai sağlamlıq təsirləri var. Elmi vicdansızlıq cəmiyyətin elmin bütövlüyünə inamının itməsinə səbəb ola bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
* *The Oxford Textbook of Clinical Research Ethics*, Ezekiel Emanuel, Christine Grady, Robert Crouch, Reidar Lie, Franklin Miller, David Wendler, Oxford University Press, 2008