Tamğa

**Tamğa** və ya **damğa** — türk və monqol tarixi baxımından son dərəcə vacib sənəd.

## Tarixi
Tamğalar hələ türklərdə yazının olmadığı zamanlarda meydana gəlib. O gündən bu günə qədər türk qrupları tərəfindən bir simvol olaraq işlədilib. Ayrıca bu tamğaların bəziləri türklərin ilk əlifbası olan Runik  əlifbanın bəzi hərflərini meydana gətirib. Türk adının yazılı olduğu günümüzdəki ən qədim sənəd olan orxon abidələri də Runik əlifbayla yazılıb. 
Qədim türklərin xalı, kilim, məzar daşı kimi əsərlərdə  vurduqları tamğalar, bəzən hərf, bəzən simvol, bəzən ornament, bəzən də bir sirr olaraq  bizə gəlib çatıb.

Tamğa qədim türk dilində "tamka", qumuq dilində "tamğa", tatarca "tamqa" Azərbaycan türkcəsində "damğa" , monqolca "tamaqa", rus dilində isə "tamqa" şəklində keçir.

Elmə məlum olan ən qədim tamğaların təqribən 5000 il yaşı vardır. Qədim ornamentlərin ilk nümunələrinə Poleolit dövrünə aid qayaüstü təsvirlərdə, arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkar olunan saxsı qab, daş və sümük bəzək əşyaları və s. üzərində rast gəlinir. Neolit dövrünün mədəniyyətlərində onlar yeni formalar, fərqli işlənmə texnikası və tətbiq sahələri ilə təkmilləşmiş, rəmzi mahiyyətini, ibtidai dini inanclarla  bağlılıqlarını daha da möhkəmləndirmişlər.

Türk xalqlarında tamğa işarələrinin təyinatı və funksiyaları kifayət qədər geniş olmuşdur. Onlara xalq, tayfa və ya nəsillərin dövlətçilik ənənələri, həyat tərzi, təsərrüfat fəaliyyəti, hərb sənəti, inancları ilə bağlı müxtəlif yerlərdə rast gəlmək mümkündür. Bunlara aşağıdakı misalları göstərə bilərik.
* döyüş bayraqlarında və hökmdar sancaqlarının başlıqlarında;
* zireh, dəbilqə və qalxanlarda, kəsici silahların tiyəsi üzərində;
* yasaq ərazilərin və şəxsi sahələrin sərhədlərində;
* xalça və xalça məmulatlarında, keçələrdə, ipək parçalarda;
* bəzək əşyalarında;
* bədənin əl, qol, bilək, alın hissələrinə vurulan döymə naxışlarda (tatu);
* dulusçuluq və zərgərlik məmulatlarında;
* baş geyimlərində (papaq və yağmurluqların/araqçınların) üst hissəsində,
* gəlinlik geyimlərinin, uşaq paltarlarının, yapıncıların üzərində;
* ev, alaçıq və çadırların divarlarında, qapı çatılarında;
* məzar daşlarında;
* dini inanc yerlərində;
* nəzərlik xarakterli əşyalarda;
* iri və xırda buynuzlu ev heyvanlarının, atların və dəvələrin bud, alın, qulaq
* və quyruq hissələrində;
* qoşqu vasitələrində (araba, qazalaq və s.);
* anbar və tövlələrin giriş hissəsində və s.
Qədim türk kitabələrində xalqların, hökmdarların tamğasından bəhs edilir. Uyğur xaqanı Moyon Çur xaqana aid kitabədə deyilir: "Ağ çadırımı taxtım ilə birlikdə çay kənarında qurub, Tanrıya dua edib, qurban kəsdim. Tamğalarımı və yazımı  daşa həkk etmələri üçün əmr verdim. Dovşan ilində (751) tatarları müqavilə bağlamağa dəvət etdim. Min, on min il qalacaq tamğalarımı daş üzərində yazmaları üçün əmr verdim." 

Bu tamğaların bir özəlliyi də  Amerika hindlilərinin Berinq boğazından keçərək Amerikaya köç edən ilk türklər və ya asyalılar olduqlarını  müdafiə edən elm adamların  qənaətinə görə ən vacib sübut olaraq  ortaya çıxarılır. Gerçəkdən də qızıldərililərin adət-ənənələri və işlətdikləri tamğalar əski türk mədəniyyəti ilə vacib ölçüdə çarpazlaşır, üst-üstə düşür. 
Simvollar xalqların mədəniyyətində çox vacib olan  nişanlardır. Xüsusilə türklər üçün simvollar, həm bir müstəqillik,  həm də bir bəzək və sənət əşyası olmasının fövqündə duran mifoloji  özəlliklərə sahibdir.

## Müxtəlif tamğalar

Fayl:Gerae-tamga.svg|Gəraylar sülaləsi
Fayl:Tamga Vima Tak-to-.jpg|Vima Takto
Fayl:Tamga Kanishka.jpg|I Kanişka


## Oğuz tamğaları
Türklərin yaradılış dəstanlarından olan "Oğuz xaqan dastanı"nda da türklərin 24 boydan meydana gəldiyi anladılır. Ayrıca 24 Oğuz boyunun tamğaları ya olduğu kimi ya da qismən dəyişərək başqa türk xalqları tərəfindən işlədilib.



Fayl:Kinik.svg|Kınık
Fayl:Kayi.svg|Kayığ
Fayl:Bayundur.svg|Bayundur
Fayl:Yiva.svg|Iwa (*Yıwa*)
Fayl:Salur.svg|Salgur
Fayl:Avsar.svg|Afşar
Fayl:Begdili.svg|Begtili
Fayl:Bugduz.svg|Bügdüz
Fayl:Bayat.svg|Bayat
Fayl:Yazir.svg|Yazgır
Fayl:Eymur.svg|Eymür
Fayl:Karaevli.svg|Каrabölük
Fayl:Akevli.svg|Аlkabölük
Fayl:Igdir.svg|İgdir
Fayl:Yuregir.svg|Üregir (*Yüregir*)
Fayl:Dodurga.svg|Tutırka



## İstinadlar