Azərbaycan tayfaları

**Azərbaycan tayfaları** — azərbaycanlı, azərbaycanlılaşmış və ya azərbaycanlıların etnogenezində rol oynamış qruplardan ibarətdir. Bu tayfaların bir hissəsi azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu hesab edilir, dilləri isə Azərbaycan dilinin dialektlərindən sayılır.

## Tarixi

### Erkən dövr
Azərbaycanlıların etnogenezində yerli xalqlar və İran tayfalarından başqa eramızın I minilliyindən etibarən hunlar, türkdilli xəzərlər, bulqarlar, II minilliyindən başlayaraq isə oğuz və peçeneq tayfaları iştirak etmişdir. Bir türk xalqı olaraq azərbaycanlıların özəyi əsas oğuz türk tayfaları olan bayat, yıva, əfşar, bəydili, həmçinin qacarlar, xələclər, qıpçaqlar və s. idi.

Müasir Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində yaxşı otlaqların olması səbəbi ilə monqollar, türklər və türkmən tayfaları monqol elxanları, teymurilər və türkmən padşahların dövründə burada yerləşmişdir. Daha sonra bu tayfalar azərbaycanlılara assimilyasiya olunmuşdur. XIII–XV əsrlərdə köhnə feodalların torpaqları tədricən köçəri tayfaların irsi başçılarının əlinə keçmişdir. Dağıstandakı Bərəkəy kəndində tərəkəmələr XIII–XIV əsrlərdən əvvəl məskunlaşmışdır. İdarə etdikləri ərazilərə Qubadan cənubdakı azərbaycanlıların torpaqları da daxil olan, İran Azərbaycanında məskunlaşmış qaraqoyunlu və ağqoyunlu tayfaları azərbaycanlıların etnogenezində iz qoymuşdur.

### Səfəvilərdən xanlıqlara qədərki dövr

Azərbaycanlılarda təsərrüfat, mədəniyyət və həyat tərzi baxımından fərqlənən etnoqrafik qruplar inkişaf etmişdir. Bu etnoqrafik qruplardan bəziləri XIX əsrin son rübünə qədər mövcudiyyətini saxlamışdır.

Səfəvilər dövründə qızılbaşlar (şamlı, ustaclı eli, türkman, təkəli, əfşar, qacar eli, zülqədər, qaramanlı, qaradağlı, bayat, rumlu, varsaq tayfalarının birliyi) Azərbaycan dilində danışan türk tayfaları birliyi idi. Səfəvilər dövründə mövcud olmuş tayfalar arasında qızılbaşlar xüsusi imtiyazlar əldə edir, ən yaxşı otlaqlara sahib olurdular. Bunlara İrəvan əyalətində qacar-axçalı, ustaclu, bayat, Naxçıvanda ustaclı-kəngərli, Azərbaycan əyalətində (Azərbaycan Respublikasının bəzi cənub rayonları və İran Azərbaycanı) türkmən, şamlı, qaradağlı, Urmiyada əfşarlar (XVII əsrin əvvəllərindən etibarən), Qarabağda qacar-ziyadlı və digər oymaqlar, şəmsəddinli (Şəmsədil), qazaxlı, Şirvan əyalətində rumlu, alpaut, bayat və s. daxildir. Səfəvilər dövründə oturaq əhalinin mövqeyinin zəifliyi köçərilərin oturaq həyata keçməsini yavaşladırdı. XVII və XVIII əsrlər ərzində bəzi tayfalar yarımköçəri həyat tərzinə keçir, həm əkinçiliklə məşğul olur, həm də yayda sürüləri ilə yaylağa köçürdü. Qacarlar dövləti dövründə Azərbaycan dili Azərbaycan tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili idi.

Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyliyi ərazisində fəaliyyət göstərən tayfalar iki böyük tayfa ittifaqını — otuziki və iyirmidördləri yaratdı. Daha sonra yaranmış Qarabağ xanlığında yaşayan türk tayfaları cavanşir, kəbirli, otuziki idi. Əhməd bəy Cavanşirə görə Pənahəli xanın vaxtında püsyan, qaraçarlı, cinli, dəmirçihəsənli, qızılhacılı, səfikürd, boyəhmədli saatlı, kəngərli və s. köçərilər Qarabağ xanlığına köçmüşdür. Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan kəndlərində cavanşirlər, Arazsahili isə cəbrayıl eli fəaliyyət göstərirdi.

İrəvan xanlığında yaşayan türk tayfaları bayat, kəngərli, ağqoyunlu, qaraqoyunlu, ayrım, qacar və qarapapaq idi. İrəvan xanlığının şimal və mərkəzindəki otlaq əraziləri idarə edən türk tayfaları arasında ən böyük tayfa ittifaqları qarapapaqlar (5000 şəxs) və ayrımlar (3000 köçəri) idi. Daha sonrakı yerləri böyük çobankərə, saatlı, seyidli-axsaxlı, muğanlı və qacarlardan şahdili və sədərəkli tuturdu.




### Türkmənçay müqaviləsindən sonrakı dövr

Rusiya-İran müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra (1828-ci il) Abbas Mirzə türk tayfa nümayəndələrinin döyüş qabiliyyətinə dəyər verdiyi üçün onları Arazın cənubunda yerləşdirməyə təşviq edir, bunun üçün mükafat olaraq münbit torpaqlar təklif edirdi. Belə tayfalardan biri olan ayrımlar Gümrüdəki ata-baba torpaqlarından Makunun qərbindəki əraziyə köçdülər.

S. Zelenskinin verdiyi məlumata görə Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında 7 azərbaycan tayfa qrupu var idi: *sofulu*, *dərzili*, *saralı*, *puşanlı*, *giyili*, *xocamusaqlı*, *[[Baharlı oymağı|baharlı]]*. Etnoqraf və qafqazşünas  qeyd edir ki, keçmişdə azərbaycanlılar arasında aşağıdakı qruplaşmalar fərqləndirilə bilərdi: cavanşir, dəmirçihəsənli, təklə və muğanlıya bölünənlər, daha sonra — *[[Cəbrayıllı eli|cəbrayıllı]]*, *[[Sarıcalı oymağı|sarcalı]]*, *sofuli*, *gəyili*, *xocal-səhli*, *ciyilli*, *dələgərdə*, *[[Kəngərli eli|kəngərli]]*, *imirli* və s. A. D. Yeritsovun Qazax qəzasında qeyd etdiyi və digər qəzalarda da qeydə alınan tərəkəmə (köçəri) tayfalar bunlar idi: ayrımlı, bayat, qədirli, qaraqoyunlu, qaraxanlı, kəngərli, salaxlı, sofulu, tatlı.

Sovet Azərbaycanında 4 köçəri qrup (ayrımlar, padarlar, şahsevənlər, qarapapaqlar) mövcud idi. Ayrımlar Azərbaycanın qərbində, şahsevənlər isə Azərbaycanın cənubunda, İran sərhədi boyunca yaşayırlar.

İran azərbaycanlıları üçün tayfa mənsubiyyəti sosial əlaqələr baxımından böyük əhəmiyyət daşımırdı. Ancaq türk və ya kürd olmağından asılı olmayaraq, İran Azərbaycanında böyük çoxluğun tayfa əlaqələri mövcud idi. Ən vacib türk qrupları Meşkin və Ərdəbilin şahsevənləri, Urmiya və Sainqalanın əfşarları, Makudakı bayat və digər tayfalardır.

## Əsas tayfaların təsnifatı
*Azərbaycanda tarixi hun-xəzər qrupları və ya türk-monqol tayfaları üçün bax: [[XI əsrə qədər Cənubi Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində hun və türk fəaliyyəti#Azərbaycanlılar]] və [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri#Tayfaların məskunlaşma bölgələri]]*

### Tayfa ittifaqları
* **[[Doqquz Oğuz]] (Toquz)**. İrəvanın Gərni nahiyəsində toquz obası var idi.
* **[[Qaraqoyunlu tayfaları]]**. Səədli, baharlı, duharlı, qaramanlı, alpaqut, çəkirli, ayinli, hacılı, ağaçəri, dögər (döyər) ve bayramlı tayfalarından ibarət idi. Gəncə, Qarabağ, İrəvanda yaşayırdılar. XIX əsrin əvvəllərində Xoy-İrəvan bölgəsində sayları 8 minə qədər idi.
* **[[Ağqoyunlular]]**. Şərqi Anadoluda yaşayan mosullu, pürnək, həmzə hacılı, əfşar, bayat, inallı, tabanlı, danışməndli, bicanlı kimi oymaqların birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yaşadıqları yerlərə Həmzəli oymağı, Gəncənin Şüturbasan nahiyəsi, Xocalı obası, Bərdənin Həsənqaya, Əhmədli obası daxil idi. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 7–8 minlik Ağqoyunlu qrupu yaşayırdı.
* **[[Qızılbaşlar]]**. Səfəvi dövlətinin əsas hərbi və siyasi sütunlarından biri idilər, onlar Azərbaycan dilində danışan 7 tayfadan ibarət idi: şamlı, ustaclı, rumlu, təkəli, əfşar, qacar, zülqədər.
* **[[İyirmidördlər (tayfa)|İyirmidördlər]]**. Mərkəzi Bərdə olan, Tərtər çay sahili ərazi XVI əsrdən etibarən bu köçəri tayfalara verilmişdir. İyirmidördlər tayfa ittifaqına həm türk (azərbaycanlı), həm də kiçik kürd tayfaları daxil idi. Kürd tayfaları getdikcə azərbaycanlılara assimilyasiya olunmuşdur.
* **Otuzikilər**. Bu tayfa ittifaqına həm türk (azərbaycanlı), həm də kürd mənşəli tayfalar daxil idi. Müqəddəmlər və 32 tayfanın başçısı hesab edilən Cavanşirlər bu ittifaqda idi. XVI əsrdən etibarən Qarabağ düzü və Bərdə şəhərinin cənubunda ona bitişik əkin ərazilərində mövcud olmuşdur.
* **[[Kolanı tayfası]]**. Türklərdən və kürdlərdən ibarət tayfadır. Kolanılar döyüşkən, qanun tanımayan, davakar tayfa kimi ad qazanmışdılar. Ona görə də onlar nə Səfəviləri, nə də Osmanlı hökumətini tanımırdılar və vergi ödəmirdilər.

### 24 oğuz tayfası və onlardan çıxmış qruplar

* **[[Alayuntlu boyu|Alayuntlular]]**. Azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmişdir. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanda tamğaları tapılmışdır. Ermənistan və Azərbaycanda müxtəlif kəndlər onların adı ilə adlandırılmışdır.
* **[[Ayrımlar]]**. Ayrımlar Göygöldən Ağstafa çayına qədərki dağlıq ərazidə yaşayırlar, Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudurlar. Ağdaş rayonunda Eymur kəndi vardır. Ermənistan ərazisində Ayrım — Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları, Böyük Ayrım — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlar Ağsaq Ayrum, Quşçu Ayrum, Baqanis Ayrum, Dadanis Ayrum, Polad Ayrum və başqa qollara bölünüblər.
* **[[Bayandur eli|Bayandurlar]]**. Bu tayfaya daxil olan Mosullu oymağının bir hissəsi Muğanda və Qarabağda məskunlaşmışdı. Azərbaycanda və Ermənistanda 3 Bayandur kəndi vardır: Bayandur (Tərtər), Bayandur (Şörəyel) və Bayandur (Gorus).
* **[[Bayat tayfası|Bayatlar]]**. Bayatlar Azərbaycana XIII əsrdə monqol işğalçıları ilə birlikdə gəlmişdilər. XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəllərində bayatlar qızılbaşlara qoşulmuş, Azərbaycana köçmüşdülər. XX əsrdə "Bayat" adı toponim olaraq Göyçay, Cavad, Quba, Şamaxı və Şuşada qeydə alınmışdır. Bayatlar Azərbaycanlıların subetnik qrupu sayılır. Məşhur nümayəndələri Oruc bəy Bayat və Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Məhəmməd Füzulidir. Qacarlar və Marağa xanlığı hökmdarları olan Müqəddəm eli bu tayfadan çıxmışdır.
** *Qacarlar*. Qaraqoyunluların devrilməsindən sonra (1468-ci il) Azərbaycana köçmüş, Ağqoyunluların və Səfəvilərin xidmətində olmuşdular. Qacarların bir hissəsi isə hələ Əmir Teymur və Miranşahın dövründə Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdı. Qacarlar azərbaycanlıların subetnik qrupu sayılır. Onlar azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmişdir.
** *Müqəddəmlər*. 1610-cu ildə Şah I Abbas kürd Mükri tayfasını məhv etdikdən sonra Marağanı Azərbaycan tayfası olan Müqəddəmlərə vermişdir. Əvvəllər Qarabağdakı Otuziki tayfalarının tərkib hissəsi olan Müqəddəmlər öz ayrı tayfalarını yaratmışdır. Əhməd xan tayfa ilə eyniadlı Müqəddəm Azərbaycan sülaləsinin banisi sayılır. Marağa xanlığı 1610–1925-ci illərdə mövcud olmuşdur.
* **[[Bəydili boyu|Bəydililər]]**. Azərbaycanda Bəydili ilə əlaqədar toponimlər mövcuddur. Ustaclı Bəydilidən, Kəngərli isə ustaclıdan çıxmışdır.
** *Kəngərlilər*. Kəngərlilər Qafqaza təqribən 1500-cü illərdə gəliblər. Mənşələrinin peçeneqlərdən gəldiyi düşünülsə də, tayfa qızılbaş Ustaclıların qolu idi. Tayfadan çıxmış Kəngərlilər sülaləsi Naxçıvan xanlığını idarə etmişdir.
* **[[Döyər boyu|Döyərlər]]**. XV əsrin əvvəllərində Qaraqoyunlularla birlikdə şimali Suriyadan Azərbaycana gəliblər. Səfəvilər dövründə türkmən tayfasının tərkibində olsalar da, XVIII əsrdə oymaqları Otuziki tayfa birliyi ilə əlaqəli oymaqlar arasında idi. Oymağın qışlağı Gəncənin Arazbasar regionunda, Hüseynli kəndində idi. Şəmkirdə və Tərtərdə Düyərli kəndi var.
* **[[Əfşar boyu|Əfşarlar]]**. Bu tayfa Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvilər dövlətinə xidmət etmişdi. Əfşarlar azərbaycanlıların subetnik qrupu sayılır. Əfşarlar özlərini "azəri" adlandırırlar. Bu tayfadan Cavanşirlər, Kəbirlilər, Şadlılar, Şamlılar çıxmışdır. Əfşarlardan çıxan sülalələrə isə Nadir şahın başçılığı ilə hakimiyyətə gətirilmiş Əfşarlar sülaləsi, Qarabağ xanlığını idarə etmiş Cavanşirlər, Aşurbəyovlar və Urmiya xanları daxildir.
** *[[Şamlı|Şamlı tayfası.]]* Bəzi mənbələrə görə Ankara savaşından sonra Əmir Teymur Şamdan (Suriyadan) çoxlu türkman döyüşçüsünü əsir götürüb Səmərqəndə göndərmək istəyirdi. Lakin Səfəvi Şeyxi Xacə Əlaəddin Əlinin təkidi ilə onlar Ərdəbildə qala biliblər. Şamlı tayfası Səfəvi dövlətini quran 7 ən mühüm Qızılbaş tayfalardan biri olub.
** *Cavanşirlər*. Cavanşirlər soyu Əfşarlardan gələn Bəhmənli tayfa birliyinin Sarıcalı tayfasından çıxmışdır. XIII–XIV əsrlərdə Mərkəzi Asiyadan köçmüşdülər. Bu tayfadan çıxan Azərbaycan sülaləsi Cavanşirlər Qarabağ xanlığını idarə etmişdilər. Tayfanın görkəmli nümayəndələri Xurşidbanu Natəvan, Behbud xan Cavanşir, Xan Şuşinskidir.
* **[[İğdir boyu|İğdırlar]]**. Türkiyənin hal-hazırda azərbaycanlılar yaşayan İğdır bölgəsinə adını vermişdir. 1727-ci ildə İrəvan, Gəncə və Urmiyada bu boya bağlı obalar yaşayırdı.
* **Qarğınlar**. Dulqədirlərlə birlikdə Azərbaycana köçmüşdür. 1591-ci il və 1727-ci il mənbələrində Şərurda yaşadığı qeyd edilir.
* **[[Qınıq boyu|Qınıqlar]]**. Azərbaycan toponimikasında izləri qalmışdır. Səlcuqlar bu tayfadan çıxmışdır. Qınıqlar 1591-ci ildə İrəvan bölgəsinin Qınıq Hacı kəndində yaşayırdılar.
* **Peçeneqlər.** XIII əsrdə Azərbaycana gəlmişdilər. 1593-cü ildə Bərdə qəzasında, 1727-ci ildə Gəncə vilayətinin Axıncı nahiyəsində balaca bir peçeneq obası var idi.
* **[[Salur boyu|Salurlar]].** Böyük hissəsi Azərbaycan və İranda yaşayırdı. Azərbaycan şairi Qazi Bürhanəddin bu tayfadan çıxmışdır. Tayfanın balaca bir obası Ərdəbil və İrəvan bölgəsində yaşayırdı.
** **[[Təkəli tayfası|Təkələr]]**. Təkəli tayfası təkələrə daxildir. Oğuzların Salur boyundandırlar. Azərbaycanın Xızı rayonunda, Qubanın Gültəpə (əvvəlki Təkə Şıxı), Gürcüstanın Marneuli rayonunda və Ermənistanın Dərəçiçək bölgəsində Təkəli kəndləri mövcuddur. (Təkəli (Marneuli), Təkəli (Dərəçiçək)).
* **[[Yazır boyu|Yazırlar]]**. Gəncə bölgəsində bu boyun adını daşıyan çay var.
* **[[Yıva boyu|Yıvalar]]**. Bu boyun bir hissəsi azərbaycanlılara assimilyasiya olmuşdur. Baharlı oymağı bu boydan çıxmışdır.
** *Baharlılar*. Qaraqoyunlular dövlətinin süqutundan sonra Baharlılar Azərbaycanda məskunlaşdılar. Səfəvilər dövründə isə tayfa cüzi rol oynamışdır. Baharlılar azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu sayılır. Onlar tarixən Şuşa və Zəngəzurda məskunlaşmışdır. Qarabağda Baharlı adı ilə toponimlər mövcuddur.
* **[[Yüreğir boyu|Yüreğirlər]]**. Bu boyun Dulqədirlərlə birlikdə Azərbaycana köçdüyü və Gəncənin Zəyəm bölgəsində yerləşdiyi ehtimal edilir.

### Azərbaycanlıların sub-etnosları

* **[[Qaradağlılar]]**. Azərbaycanlıların tərkibində türk etnoqrafik qrupudur. İranın şimal-qərbindəki Qaradağ yaylasında məskunlaşıblar. Yarımköçəri həyat tərzi keçirirlər. Mədəni cəhətdən qonşuları olan şahsevənlərə yaxındırlar. Yeddi tayfaya bölünürlər. Çələbiyanlı eli, Hacıəlili eli, Məhəmmədxanlı eli onlara daxildir.
* **[[Qaragözlülər]]**. Qaragözlülər İranın Həmədan ostanında yaşayırlar. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudurlar. Tayfa Aşıqlı, Hacılı, Xudabəndli və Özbəkli klanlarına bölünür. Azərbaycanın Zəngilan və Şabran rayonlarında Qaragözlü kəndləri vardır.
* **[[Nəfər eli|Nəfərlər]]**. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudur. Nəfərlər İranın Fars, Tehran və Luristan ostanlarında yaşayırlar.
** *[[İnanlı oymağı|Aynallu]]*. Azərbaycan dilinin Aynallu dialektini danışırlar.
** *Muğanlı*. Şahsevənlərin qolu olan bu tayfa XIX əsrin əvvəllərində 8 tirədən ibarət olmuşdur. 1759-cu ildə Qubalı Fətəli xanın Salyanı işğal etməsindən sonra Muğan düzündəki şahsevənlərin bir qismini Quba xanlığında yerləşdirmişdir. Akademik Nikolay Dubrovin Quba xanlığının əhalisindən danışarkən azərbaycanlılardan və ləzgilərdən başqa monqolların kökündən gələn muğanlıları da qeyd edirdi.
* **[[Tərəkəmə (Dağıstan)|Tərəkəmələr]]**. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudur, Dağıstanda, Türkiyədə və Azərbaycanın mərkəz və cənub rayonlarında yaşayırlar. Elmi ədəbiyyatda qarapapaqlar, padarlar və şahsevənlərin üçünün də maldarlıqla məşğul olduğu nəzərə alınaraq, onlar üçün ümumi "tərəkəmə" adı istifadə edilmişdir.
** **[[Qarapapaqlar]]**. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudur və Azərbaycan dilini danışırlar. Türkiyədə (Qars və Iğdır), İranın şimal-qərbində, Azərbaycanın qərbində (Qazax və Ağstafa rayonları) və Borçalıda yaşayırlar. *Tərkəbün* (digər adı "*borçalı*"dır ki, bu da "xan tayfası" mənasını daşıyır), *saral*, *ərəbli*, *canəhmədli*, *çaxarlı*, *ulaclı* tayfalarına bölünürlər.
** **[[Padarlar]]**. Oğuz tayfalarından və azərbaycanlıların etnoqrafik qruplarından biridir. Hülakülər dövründə Türküstandan Azərbaycana (Arazdan cənuba) köçüblər. Müasir Azərbaycan Respublikasının ərazisində isə XVI əsrdə məskunlaşmışlar. Onlar təsərrüfat və məişətlərində, xüsusilə, gündəlik yarımköçəri maldarlıq işlərində adət-ənənələrini digər azərbaycanlı etnoqrafik qruplarından daha uzun müddət saxlaya biliblər. Azərbaycanda və Dağıstanda Padar kəndləri, Şamaxıda isə Padar məhəlləsi vardır.
** **[[Şahsevənlər]]**. Azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudurlar. Əsasən İranda və Arazdan cənubda, Cəbrayıl düzündə məskunlaşıblar. *İnanlı*, *bağdadi*, *usanlu* və başqa tayfalara bölünürlər. Qazax qəzasının yaşayış yerlərinin adlarında — Qədirli və Qaralal toponimlərində, adları qalmaqda olan *qədirli* və *qaralal* tayfaları da şahsevənlərin qolları hesab edilib. Şahsevənlər Qubanın Ərdəbil məhəlləsinin və Bakıda Əhmədlinin Abşeron kəndinin əsasını qoymuşdur. Gəncədə Şahsevənlər məhəlləsi və məscidi vardır.

### Digər qruplar
* **[[Əynular (Abdallar)|Aynular (Abdallar)]].** Azərbaycanlıların tərkibində bəzi abdal elementləri tapmaq mümkündür. "Abdal" adı aynuların adıdır, eftalitlərlə (ağ hunlar) əlaqələndirilir. Laçın şəhərinin əvvəlki adı olan "Abdalyar" abdal tayfasından götürülmüşdür.
* **[[Alpavut oymağı|Alpaqutlar]]**. "Aşair-i tərəkəmə-i Şirvan" adlandırılır, Gəncə, Çuxursəəd və Şirvanda yaşayırdılar.
* **Arıqlılar**. Yaylağı Gəncənin Şəmkirbasan nahiyəsində, qışlağı isə Köhnəli kəndində idi.
* **Burcoğlu**. Borçalı onların adı ilə adlandırılmışdır. XVII əsrdə Borçalıda məskunlaşmış türk tayfasıdır.
* **[[Dulqədiroğulları bəyliyi|Dulqədirlər]]**. Şeyx Heydər dövründə Azərbaycana köçmüşdür. 1593-cü il ve 1727-ci il tarixli təhrir dəftərlərində dulqədirlərə daxil olan söklü, hacılar (Gəncə, Xoy), şəmsəddinli və qavurqalı (Gəncə) obaları qeyd edilmişdir.
* **[[Xançobanlı eli|Xançobanlı]]**. Qafqaz tarixçisi Semyon Bronevski onları tatar (Azərbaycan türkü) adlandırmış, saylarını 700 el şəklində vermişdir. Şirvan xanlığını idarə etmiş Sərkərlər bu tayfadan çıxmışdır.
* **[[Xələclər]]**. Adam Oleari XVII əsrdə onlara Muğanda rast gəlmişdir. Xələclər XIX əsrdə əfşarların tərkibinə daxil olmuşdur. 1864-cü ildə Miyanə və Camalabad ətrafında yaşadıqları haqqında məlumat vardır. 1951-ci ildə Azərbaycanda qalan xələclər Astara yaxınlığında bir tirədən ibarət idilər.
* **[[Orlat oymağı|Orlatlar]]**. Bu tayfadan, XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyini idarə etmiş Orlat sülaləsi çıxmışdır. Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi.
* **Sor-sor (sur-sur)**. 1739-cu ildə Quba və Dərbənd xanlıqlarına köçürülmüş azərbaycandilli tayfadır.
* **[[Rumlu tayfası|Rumlu]]**. Səfəvilər dövlətinin qurulmasında iştirak etmişdir. 1593-cü ildə Gəncənin Qaraqar nahiyəsində Əkinçi Urumlu və İncə Urumlu adlı iki oba var idi.

## Nəsil şəcərələri və hekayələri

### Oğuz xan mifi

Elxani dövrü alimi Fəzlullah Rəşidəddinin "Cəmi ət-Təvarix" əsərində türk boylarının mənşəyi, həmçinin Oğuznamə, Oğuz xanın əfsanəsi haqqında məlumat verilir. Bu əsər yazılarkən türk xalqlarının və tayfalarının tarixi üçün istifadə edilən əsas mənbələr həm Azərbaycanın yerli türk mühitində mövcud olmuşdur, həm də Orta Asiyadan və Şərqi Türküstandan çoxsaylı mühacirlərin gətirdikləri şəcərə əfsanələri istifadə olunmuşdur.

Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən Oğuz xanın və onun nəvəsi Bayandur xanın soyundan gəldiyini iddia edirdi. O, Bayandur tamğasının (möhürünün) Ağqoyunlu imperiyasında dövlət simvolu olaraq istifadəsini başlatmışdır. Buna görə də Bayandur tamğası Ağqoyunlu sikkələrində, rəsmi sənədlərində, kitabələrində və bayraqlarında vardır. Ağqoyunlu sultanları dövründə yazıya alındığı düşünülən "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında Bayandur xanın nəsli Oğuz xanın oğlu Göy xandan yox, başqa yerlərdə adı keçməyən Qam xandan gəlir. Uzun Həsənin əmri ilə yazılmış "Kitabi-Diyarbəkriyyə"də isə Ağqoyunluların əcdadlarının adları olaraq Oğuz əfsanəsi və hökmdarlarına aid adlar istifadə olunur.

Oğuz şifahi geneoloji ənənələri ya Anadoluda, ya da Azərbaycanda yazıya alınmışdır. XV əsrdə Azərbaycan türk mühitində Oğuz şəcərə əfsanələrinin yayılması haqqında sübutlardan biri də oğuz bayat tayfasından olan Həsən ibn Mahmudun "Oğuznamə"dən bəhrənələrək yazdığı "Cam-i Cəm-ayin" əsəridir. O, Məkkəyə Oğuznamənin əlyazmasını aparmışdır. Müqəddəs yerlərə səfər etmiş bir Azərbaycan türkünün yanında oğuz geneoloji ənənəsinə aid əlyazma nüsxəsinin olması faktının özü belə ədəbiyyatın böyük nüfuzundan xəbər verir.

### Kitabi-Dədə Qorqud və digər mənbələrin məlumatları

"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında oğuz bəylərinin həyatı və fəaliyyəti təsvir edilmişdir. Dastandakı hadisələrin bir hissəsi Mərkəzi Asiyada baş versə də, dastan ənənələrinin Anadolu və Azərbaycana gəlib çatması nəticəsində əsərdəki hadisələr bu ərazilərdə baş vermiş kimi yazıya alınmışdır, hətta dastana bu ərazilərdə yaradılmış yeni boyların (əsərin hissələri) əlavə edilməsi də mümkündür. Dastanın əsas qəhrəmanlarından olan, salur boyunun nümayəndəsi Qazan xan IX–X əsrlərdə, Orta Asiyada "kafir" peçeneqlərlə mübarizə aparmış, bəzən udmuş, bəzən uduzmuş bir oğuz xanı ola bilər. Bütün döyüşlər onun dövründə baş verməsə də, dövr keçdikcə Qazan xan oğuz–peçeneq mübarizəsi dövrünün ümumi bir qəhrəmanına çevrilmişdir.

"Cam-i Cəm-ayin" Xəlifə Məmun dövründə oğuz xanlarından Toxtemurun Gürcüstan və Ruma hücum etdiyini bildirir, "Kitabi-Diyarbəkriyyə" isə hələ İslam peyğəmbərinin vaxtında bayandurların Azərbaycana gəldiyini qeyd edir. "Bəhrul-ənsab" da bayandurların Azərbaycan və Şərqi Anadoluda məskunlaşmaqlarını eyni dövrə aparıb çıxardır. Buna baxmayaraq, səlcuqlardan əvvəlki türk axınlarının Kitabi-Dədə Qorqudun tarixi nüvəsini təşkil etdiyi iddia edilə bilməz. Sadəcə olaraq, bu mənbələrin verdiyi məlumatlar dastan hadisələrinin Sırdəryanın şimalından çıxarılaraq Şərqi Anadolu və Azərbaycana tətbiq edilməsini asanlaşdırmışdır. Dastana bu əsərdəki cəmiyyətdən kənar olan, digər türklərlə oğuzlar və digər millətlərə aid folklorik mövzular və motivlər, oğuzların məskunlaşdığı yerlərin köhnə sakinlərinə və ya qonşularına aid ünsürlər, oğuzların Böyük Səlcuq axınından əvvəl Anadolu və Azərbaycana girməsi ilə bağlı tarixi xatirələr qatışmış ola bilər.

Oğuzların Sırdəryanın şimalında peçeneq və qıpçaqlarla mübarizəsi və münasibətləri haqqındakı tarixi yaddaş Anadoluya köçəndən sonra "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı vasitəsilə gürcülər və abxazlara tətbiq edilmişdir. XIII əsrin ortalarından başlayaraq, türklərin, xüsusilə Ağqoyunluların Şərqi Anadolu və Azərbaycanda gürcülər, abxazlar və Trabzon yunanlarına qarşı yürüşləri və qarşılıqlı münasibət dastanda Bayandur xan adı ətrafında göstərilmişdir.

Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin vaxtında yazılmış rəsmi mənbələrdə qeyd edilir ki, onun əcdadı olan Qara Yuluq Osman bəy Oğuz xanın nəslindəndir və İslam peyğəmbərinin dövründə Qara Yuluq Osmanın əcdadı Sunqur Türküstandan qıpçaq ölkəsinə, oradan Arrana və daha sonra Göyçə dənizi ətrafına köçmüş, Qara Yuluq Osmanın digər əcdadı Şəktür Xəlifə Məmunun vaxtında Əlincə qalasını gürcülərdən alaraq fəth etmişdir. Bu faktların dəqiq sübut edilməsi mümkün olmasa da, Kitabi-Dədə Qorqudda da eyni hadisələrin İslam peyğəmbərinin dövrünə yaxın baş verməsi dastanla Ağqoyunlu rəsmi mənbələri arasında mövcud olan uyğunluğu göstərir.

Bayburtlu Osmanın "Təvarih-i cihan"ında Bayandur xanla bağlı verilən məlumatlar bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Mənbədə əvvəlcə qeyd edilir ki, Bayandur xan İsa peyğəmbərin dövründən az sonra Xorasandan Azərbaycana və Şərqi Anadoluya gəlmişdir, daha sonra isə onun fəaliyyəti İslam peyğəmbərinin dövrünə aid edilir. Buna baxmayaraq, mənbə Kitabi-Dədə Qorqudla daha çox oxşarlığa malikdir. Burada Qazan Bayandur xanın vəziridir və Qorqud Ata da onların dövründə yaşayan bir İslam mürşididir. Bu rəvayət Bayandur–Salur birliyini təsvir edən Anadolu ənənələrinin daşıyıcısıdır və Bayandur xandan sonra onun nəslindən gələn Uzun Həsənin Əcəmə hökmdar olduğunu qeyd edərək Ağqoyunlu tarixinə keçid edir.

Qafqaza gələn səyyahlar "Kitabi-Dədə Qorqud" qəhrəmanları ilə bağlı məlumatlar vermişdir. 1638-ci ildə alman səyyahı və şərqşünası Adam Oleari Dərbənddə olarkən Dədə Qorqud hekayələrini eşitmiş və burada Qazan xanın həyat yoldaşı Burla xatunun, eləcə də Dədə Qorqudun özünün qəbrinin olduğunu qeyd etmişdir. Adam Olearinin nəql etdiyi rəvayətlərdə Təbriz camaatı Qazan xan və arvadının qəbirlərini qədim oğuz dastan ənənələri ilə əlaqələndirirdilər. Burla xatunun qəbrinin qırx addım boyunda fikirləşilməsi də bu qadının dastanda və "Şəcərəyi tərakimə"də "Boyu uzun Burla xatun" adlandırılması baxımından ayrıca bir mənaya malikdir. Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi "Səyahətnamə"sində Dədə Qorqudun məzarının Dərbənddə olduğunu, şirvanlılar tərəfindən ona hörmətlə yanaşıldığını qeyd etmişdir. "Dərbəndnamə"də də Dədə Qorqudun Dərbənddəki məzarı haqqında yazılıb.

### Digər yanaşmalar

Sovet dövründə ayrımların türkləşmiş və müsəlmanlaşmış qafqaz albanları olması ilə bağlı nəzəriyyə irəli sürülmüşdür. Bu nəzəriyyə tarixi faktlarla təsdiqlənmədiyi üçün tənqid edilmişdir. "Kitabçe-i taife-i ayrumlu" abidəsinə görə, Hülakü xanın dövründə bu tayfa Mərkəzi Asiyadan Suriyaya köçürülmüşdür. Əmir Teymur isə tayfanın nümayəndələrini Kiçik Asiyaya (Ruma) köçürmüş, beləcə tayfa "ayrumlu" adını almışdır.

Qacarların mənşəyi haqqında onların XIII əsrdə İrana, daha sonra da Cənubi Qafqaza gəldiyi, Hülakü xanın ordusundakı türk tayfalarından birinin də qacarlar olduğu nəzəriyyəsi mövcuddur. İranda hakimiyyətə gələn Qacarlar sülaləsi mənşələrini monqol dövrünə aparan hekayəni qəbul etmişdir. Qacarların adının monqol başçısı Qacar Noyandan gəldiyi haqqında əfsanə vardır. Mirzə Həsən Zonuzi Xoyiyə görə, qacarların mənşəri Türküstan monqollarıdır. Ancaq digər mənbələr qacarların xəzər mənşəli olduğunu, xəzərlərin yaxın qohumu olduğunu qeyd edir.

Padar tayfası Elxanilər dövründə Azərbaycanda yerləşdirilmişdir. Adlarının mənşəyi ilə bağlı fikirlərdən birinə görə, "padar" adı Çığatay xanın oğlu Baydarın adının fonetik təhrifidir. XIX əsrdə Qazax bölgəsi haqqında verilən məlumatda qeyd edilirdi ki, burada güclü və bədənli olan böyük Qazax tayfası yaşayır. Məlumata görə, onlar Çingiz xanın dövründən burada məskunlaşan qirgis qazaxlarının nəslindən gəlirlər və geydikləri papağa görə "qarapapaq" adlandırılırlar.

İran Azərbaycanında tayfa qrupları mahiyyət etibarilə siyasi qruplar idi və dominant əsas təbəqənin adlarını daşıyırdı. "Qara camaat" bir tayfa ilə uzun müddət əlaqədə olaraq, çox vaxt həmin tayfanın başçılarının dilini və mədəniyyətini mənimsəyir və ola bilsin ki, nəslin vahid əcdadı "ixtira" edilirdi. Ancaq başçıların tez-tez bağlı olduqları tayfaları dəyişən "qara camaat"la mədəniyyət və ya şəcərə cəhətdən bağlı olması mütləq deyildi. Bütün bir tayfanın bəzən, xüsusən də linqvistik və ya dini azlıq kimi yeni əraziyə köçürüldükdə kimliklərini dəyişməsi müşahidə edilirdi.

## Antropologiya
K. Qaraqaşlının müşahidələrinə görə, ayrımlar zahiri cəhətdən çox müxtəlifdir. Onların arasında qaragözlü kürənlər və mavi gözlü sarışınlar var. Ayrımların antropoloji görünüşünün başqa bir xüsusiyyəti boy fərqlərinin böyük olmasıdır. Onlardan ən uzun olanları Çıraqlı kəndində yaşayır.

Dağıstan tərəkəmələri antropoloji cəhətdən Kaspi yarımtipinin nümayəndələridir. Onların antropoloji tipi qarışıqdır. Antropoloji xüsusiyyətləri əsasən azərbaycanlılara və qismən də cənub qumuqlarına (xüsusən Kayakent kəndinin sakinlərinə) oxşardır. Bundan başqa, azərbaycanlılarla müqayisədə, Dağıstan tərəkəmələri daha hündürdür, daha geniş üzlərə malikdir, bir qədər az piqmentlidir, daha az dalğalı saçları, daha az dolğun dodaqları və daha az qalın qaşları var.

## Mədəniyyət

Ayrımlar Azərbaycan dilinin qərb dialektinin ayrım ləhcəsini danışırlar. Ayrım ləhcəsi özündə Azərbaycan dilinin qədim dövrünün xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır, bu ləhcədə qıpçaq təsiri də hiss olunur. Hüseynzadə qeyd edirdi ki: "…ayrumlar təkcə dillərinə görə deyil, həm də bütün mənəvi və maddi mədəniyyət və məişət ənənələrinə görə azərbaycanlıdırlar və bu günə qədər öz mühitlərində oğuz folklor motivlərini qoruyub saxlayırlar".

Əfşar dilinin ayrıca bir dil olması və ya Azərbaycan dilinin dialekti olması ilə bağlı fikirlər vardır. Əfşarların öz xalça sənətləri vardır. 2025-ci ildə Azərbaycanın dəstəyi ilə Əfqanıstanda "Avşar Ulduzu" Tədris Mərkəzi açılmışdır. Mərkəzin açılmasında məqsəd əfşar milli mədəni irsinin qorunması, Azərbaycan dili və tarixinin öyrədilməsidir.

Qaragözlülər, baharlılar, qaradağlılar və Azərbaycan mühitində yaşayan bayatlar Azərbaycan dilinin cənub dialektinə aid ləhcələri danışırlar. Qacarlar Azərbaycan dilinin dialektini danışırlar. Qarapapaqlar Azərbaycan dilinin Borçalı şivəsini, Qazax və Qarapapaq dialektlərini danışırlar. Dağıstan tərəkəmələrinin dili Azərbaycan dilinin şərq qrupunun Quba və Şamaxı dialektlərinə yaxındır. Ermənistanın Kalinino rayonunda yaşayan tərəkəmələrin ləhcəsi isə Azərbaycan dilinin cənub qrupuna uyğun gəlir.

Şahsevən tayfalarının qadınları kilim, cəcim, at örtüsü və xurcib toxumaq ilə məşğul olurlar. Tarixən Şuşada hazırlanmış Şahsevən yəhərlərinin bu sahədəki ən yaxşısı olduğu hesab edilir və yüksək qiymətləndirilirdi. Əslində, regional Azərbaycan türk ləhcələrinin sistematik müqayisəsi dərc edilməsə də, bəzi cəhətlərdən, məsələn, sait ahəngində, İran Azərbaycanında yaşayan köçəri şahsevənin oturaq türkdilli (tat) qonşularına nisbətən "daha təmiz" türkcə danışdığına dair sübutlar var. Şahsevən tayfasının adına Gəncədə məhəllə və 1880–1882-ci illərdə tikilmiş məscid vardır.

Bəzi Azərbaycan rəqslərinin adı Azərbaycanda mövcud olmuş tayfalar və ellərlər bağlıdır. Məsələn, "tərəkəmə" rəqsi azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan tərəkəmələrlə, "Xançobanı" rəqsi isə Şamaxı xanlığını idarə etmiş Xançobanlı eli ilə bağlıdır. Şahsevəni adlı aşıq musiqisi Göyçə aşıqlarının repertuarında mövcuddur, Şahsevəni Bakı toylarında və Naxçıvanda oxunurdu.

Dramaturq Mirzə Fətəli Axundovun "Tərəkəmə qadını ilə Molla Kərimin söhbəti" adlı şeiri vardır. Axundovun "Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah cadükuni məşhur" əsərinin əsas zadəgan qəhrəmanı isə təkəli-muğanlı olan Hətəmxan ağadır. "Dərviş Parisi partladır" filmində Hətəmxan ağa rolunu Adil İsgəndərov oynamışdır. Azərbaycanda tərəkəmələrlə bağlı "Ağ qan" filmi çəkilmişdir. Filmdə təsərrüfatları məhv olmuş tərəkəmə ailəsinin həyatından, ana və övlad bağlılığından, həyata münasibətdən bəhs edilir.

Orta əsrlərdə Azərbaycandakı müxtəlif tayfa məskunlaşma əraziləri "baba" adı ilə tanınan daş fiqurlar ilə göstərilirdi. Baba heykəlləri həm də türk köçəri irsinin ümumi ərazisinin bir komponenti sayılmalıdır. Azərbaycan xalçalarındakı qoyun ve keçi təsviri isə müəyyən bir tayfanın köçəri keçmişi ilə əlaqəsini göstərir.

### Qurumlar və titullar
Molla Pənah Vaqif Azərbaycanı yalnız köçəri tayfa qurumu olan elə görə bölürdü. Azərbaycan dilində tayfa mənasında istifadə edilən sözlər uruğ (Şamaxı və Muğan), tirə (Laçın, Qubadlı, Sabirabad, Qazax, Dərələyəz, Qarakilsə və s.), coma (Muğan, Şirvan, İmişli, Kürdəmir, Salyan), tabun (Zaqatala, Qax), coğa (Daşkəsən, Şirvan, Gədəbəy, Goranboy, Göyçay, Tərtər, İmişli və s.), oymaq və s.-dir.

Köçəri zadəganlar arasında tayfanın ayrı-ayrı hissələrinin böyükləri ağsaqqal adlandırılırdı. Səfəvilər dövründə tayfa başçılarının və feodalların cəm şəklində adlandırılması fars dilində ağayan, azərbaycan dilində ağalar idi. İlbəy isə azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan şahsevənlərin başçılarına verilən titul idi.

Ayrımlar yaşadıqları yerləri "Ayrım mahalı", "Ayrım ölkəsi", "Ayrım eli" adlandırırlar. Tarixən türk-İran sərhədində, ayrım xanları tərəfindən idarə edilən Avacıq xanlığı mövcud olmuşdur. 1828–1856-cı illərdə Naxçıvan ərazisində Kəngərli süvariləri hərbi birləşməsi mövcud olmuşdur. Bu birləşmə hələ 1787-ci ildə Kəlbəli xan Kəngərlinin Naxçıvanda dövlət çevrilişi ilə hakimiyyətə gəlməsində iştirak etmişdir. 1828–1856-cı illərdə isə süvarilər Rusiya–Osmanlı müharibəsində (1828–1829) və Krım müharibəsində iştirak etmişdir.


Fayl:Ayrım şivəsi.webm|Ayrım şivəsində teatr tamaşası
Fayl:Azeri tribe Terekeme.jpg|Azərbaycan tayfası Tərəkəmə. Rusiya İmperiyası poçt kartı
Fayl:Боевое знамя конницы Кенгерли.jpg|Kəngərli süvariləri döyüş sancağı
Fayl:Horse cover, Shahsevan people, northwestern Iran or Caucasus, 1850-1900 AD, silk, metal-wrapped silk, view 2 - Textile Museum, George Washington University - DSC09943.JPG|Şahsevənlərin at örtüyü. Qafqaz və ya şimal-qərbi İrana aiddir. Corc Vaşinqton Universitetinin Muzeyi və Tekstil Muzeyi
Fayl:Khanchobany dance.jpg|"Xançobanı" rəqsi
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2013-1089.jpg|"Tərəkəmə" rəqsinə həsr edilmiş poçt markası


## Qalereya

Fayl:Alayuntlu.svg|Alayuntlu boyu tamğası. Simvolu kərkincək qızılquşdur (yağalbay).
Fayl:Eymur.svg|Ayrımlar tamğası. Simvolu qaragöz qızılquşdır (ispəri).
Fayl:Bayundur.svg|Bayandur tayfası tamğası. Simvolu laçındır.
Fayl:Bayat.svg|Bayat tayfası tamğası. Simvolu adi yapalaqdır (puhu).
Fayl:Begdili.svg|Bəydili boyu tamğası. Simvolu böyük maygülüdür (bəhri).
Fayl:Doger.svg|Döyər boyu tamğası. Simvolu küçügəndir.
Fayl:Avsar.svg|Əfşar boyu tamğası. Simvolu qırğı qartaldır (cura laçın).
Fayl:Kinik.svg|Qınıq boyu tamğası. Simvolu şimali tetraçalandır (cura qarcığay).
Fayl:Yiva.svg|Yıva boyu tamğası. Simvolu şimali tetraçalandır (tuyqun).
Fayl:Igdir.svg|İğdir boyu tamğası. Simvolu şimali tetraçalandır (qarçığay).
Fayl:Pecenek.svg|Peçeneqlər tamğası. Simvolu sağsağandır (ala toğunaq).
Fayl:Salur.svg|Salur boyu tamğası. Simvolu berkutdur (bürgüt).
Fayl:Yazir.svg|Yazır boyu tamğası. Simvolu ördəktutan qızılquşdur (turumtay).
Fayl:Yuregir.svg|Yüreğir boyu tamğası. Simvolu bikudur.


## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949.
* 
* Tapper R. Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan. Cambridge University Press; 1997.
* 
* Мамедли А. Соловьева Л. Т. Азербайджанцы. — М.: Наука, 2017. — 708 с.
* Баскаков Н. А. Карапапахи, или терекеме, и изучение их языка (из материалов по азербайджанским диалектам Армении) // Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 65. — М.: "Наука", 1964. — С. 27.
* Гаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы. XIX — начало XX в.: Историко-этнографическое исследование. — Наука, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016761-4.
* Boratav, P. (2010). DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TARİHİ OLAYLAR VE KİTABIN TELİF TARİHİ. Journal of Turkology, 13, 31–62. https://doi.org/10.18345/tm.18399
* Китаби-Дәдә Горгуд (aз) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Баку: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — Т. V. — С. 408.
* 
* Сулейманов Ф. И. О знаменах азербайджанских полков, участвовавших в русско-турецкой войне 1828–1829 гг. // Материалы по истории Азербайджана. — Баку, 1962. — Т. V.
* Kurbanov, Aydogdy (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (PDF) (PhD). Berlin: Berlin Freie Universität. Retrieved 5 September 2012 – via Freie Universitat Berlin Repository.