İngiltərə krallığı

**İngiltərə krallığı** () — Qərbi Avropada Böyük Britaniyanın cənub hissəsində 927-ci il — 1707-ci illərdə mövcud olmuş dövlət. Şotlandiya krallığı ilə birləşdikdən sonra Böyük Britaniya krallığı adını aldı.

## Yaranması
V əsrin əvvələrində Alman mənşəli anql-saks tayfaları buranı işğal edərək 7 krallıqı yaratdı. IX əsrdə bu tayfalar bir müddət ərazidə vikinglərlə mübarizə apararaq varlığını qorumağa çalışdı. Bununla yanaşı onlar Vikinglərlə qaynayıb qarışaraq İngilis xalqını yaratdılar. XI əsrin sonunda isə burada Normandiya hersoqu Fateh I Vilhelmin rəhbərlikində vahid İngiltərə krallığı yarandı. Onun İngiltərə taxtına olan iddalarının səbəbi vəfat edən İngiltərə kralı ilə olan qohumluq əlaqələri idi. O ağır süvari qoşunlari ilə Normandiyadan İngiltərəyə hücum edərək 1066-cı ildə Hastinqs döyüşündə Anql-Saksları məğlub edərək İngiltərə taxtına əyləşir.

## I Vilhelmin dövrü

— I Vilhelmin dövründə İngiltərə ilə yanaşı Normandiya da ona məxsus idi. Normanların İngiltərəni işğalının nəticəsi olaraq Kral hakimiyyəti güclənir, Ölkədə siaysi böhran ortadan qalxır.1089-cu ildə Kral əhalini siyahıya alır və buna əhali arasında "Qiyamət Kitabı" deyirlər. Onun dövründə anqlikan feodalların əlindəki mülklər müsadirə edilərək, Vilhelmin sadiq feodallarına paylanır. Onlar bunun üçün and verib krala sadiq qalcaqlarına and içirdilər. Əldə olunan torpaqların isə 7/1 hissəsini özünə götürdü. Avropadakı digər ölkələrdən fərqli olaraq İngiltərdə feodallar bilavasitə kralın vassalı idi. Bununla yanaşı bütün ölkə ərazisi fərqi feodlallara paylanmasına baxmayaraq kralın mülkü idi. Əvvəlcə fransız dilində danışan anql-sakslar ilə yaxınlaşma və qaynayıb qarışma yeni İngilis mədəniyyətini formalaşdırdı.

## II Henrixin dövrü
XIIX əsri ikinci yarısında:

* Kral hakimiyyəti gücləndi və bununla yanaşı Fransada yerləşən mülklərin bir hissəsi Kralın tabelikinə keçdi.Məhkəmə və bəzi sahələrdə islahatıar keçirildi.Kral Henrixin məhkəmə islahatına əsasən:

* Hər bir azad fərd ödənc müqabilində kral məhkəməsinə müraciət edə bilərdi. Kral məhkəməsində iş, iclasçılar adlanan qrup tərəfindən idarə olunurdu. İslahat nəticəsində İnglitərədə vahid kral hüququ yaranmağa başladı və Kral məhkəmisinin səlahiyyətləri artdı. Bununlada bu məhkəmə ümumi ölkəvi bir rol oynadığı üçün qanun verici orqan rolu oynamağa başladı.

* Kral Henrixin hərbi islahatına əsasən:

* Döyüşdə iştirak etməyən feodallar "Qalxan Pulu" adlanan vergi tipini ödəməli didlər. Bunun sayəsində kral öz yanında muzdlu ordu saxlaya bilirdi bu da ona döyüşə qoşulmayan feodalların yaratdığı boşluqu ortadan qaldırmaqda köməkçi olurdu.

* Kral Henrixin kilisə islahatı:

* Kilisənin özünə tabe edərək hakmiyətini dini yoldan gücləndirmək istəyirdi lakin buna xalqın etirazalrı səbəbilə nail ola bilməmişdi.

## Parlamentin Yaradılması
Kral "Böyük Azadlıqlar Xartiyası"ın verdiyi qərara əməl etmədi və üsyançılar ilə mübarizəyə başladı və 1265-ci ildə dünyada ilk dəfə qanunverici orqan Parlamenti çağırdı. Parlament:

* İri zadəgan, ruhanilər, feodallar və şəhərlərin nümayəndələri təmsil olunurdu.

* Kral vergiləri parlamentlə razılaşıb dəyişə artdıra və ya azalta bilərdi.

## Uot Tayler üsyanı

XIV əsrin ortalarında Avropada yayılan "Qara Ölüm" epidemiyası nəticəsində İngiltərə əhalisinin 1/4 hissəsini itirdi. Epidemiyanın ardından işçi qüvvəsi azaldığı üçün Kralın kəndlilərə qarşı amansız qanunlar qəbul etdi lakin bunun nəticəsi kralın gözlədiyi kimi olmur. Qanunlara etən kəndlilər **1381**-ci ildə Vot Taylerin başçılığında üsyana səbəb olur. Amansız qanunlar feodalizm dövründe "Robi Qud" kimi rəvayətlərə təkan verir. Uot Tayler üsyanının səbəbləri:

* Feodal zülmü
* Amansız Qanunlar
* Vergilərin Artırılması

-Kral üsyançıların tələblərinə başda razı olsa da daha sonra şəhərlilərin xəyanəti ilə üsyan uğursuzluqla nəticələnmişdir. Lakin bu üsyanın təsiri olaraq feodallar uzun müddət vergiləri artırmaqa cəsarət edə bilmədilər və çəpərləmə siyasəti yumuşaldılmaqa başladı.

## Al qızılgül və Ağ qızılgül müharibələri
1455–1485-ci illər daxilində olan müharibənin səbəbi taxt uğrunda mübarizə idi. Uzun müddət dəvam edən döyüşlərin ardından VII Henrix Tüdor qalib gəldi və İngiltərə də Tüdorlar sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

## İngiltərədə Kapitalist quruluşun yaranması
-İngiltərə XVI əsrə aqrar sənayə ölkəsi olaraq daxil oldu lakin bir müddət sonra yuun istehsalının artması ilə kapitalist-manufakturalar yarandı. Təlabətın artması ilə sahibkarlar kəndlilərin əlindəki torpaqları əllərindən alaraq onları asılı hala saldılar. Manufakturaların yaranması ilə feodalizm quruluşu dağılmağa başladı. Feodaliz quruluşunun dağılması ilə feodallar indiki kapitalist, kəndlilər isə muzdlu fəhlələr halına düşdü. Beləcə İngiltərə də Kapitalizm quruluşu yarandı.

## I Yelizavetdanın hakimiyyəti dövrü

-İngiltərə tarixinin qızıl dövrü adlandırılır tüdorlar sülaləsinin son hökmdarı I Yelizavetdanın hakimiyyəti dövründə(1558–1603):

* Hökumətin iqdisadi siyasəti proteksionizm prinsipinə əsaslanan
* İngilis mallarının ixracına əlvərişli şərait yarandı
* İspaniya ilə mübarizə dərinləşdi
* İspan kralı protektionist İngilislərə qarşı mübarizədə olan katolik ingilisləri dəstəklədi.

* 1588-ci ildə "Məğlubeddilməz Armanda" nı məğlub edərək dəniz hakimiyyətini və koloniyalar arası ticarətini inkişaf etdirdi.

— Özündən sonra varis qoymadı üçün ölümü ilə ingiltərədə tüdorlar sülaləsinin hakimiyyəyi başa çatır.

## İnqilab ərəfəsində İngiltərə

### Sosial vəziyyət

-Senaye inqilabı əsnasında İngiltərənin sosial iqdisadi həyatı hər əsrdə fərqi bir yana cərəyan edirdi. İngiltərə XVII əsrə aqrar ölkə olaraq daxil olsa da daha sonralar iqdisadi inkişaf sürətlənmişdir. Ölkənin coğrafi mövqeyi idisadi olaraq inkişafa təməl yaratmış ölkənin beynalxalq aləmdə ticarət rolunu gücləndirmişdi.Kapitalizmin inkişafı ilə sosial iqdisadi böhran dərinləşmiş feodalizm öz gücünü itirməyə baçlamışdı.Əmtəə-pul münasibətlərinin inkişafə nəticəsində kəndliləri təbəqələşməsi və muzdlu işçilərin ortaya çıxması sürətlənmişdir. Muzdlu əməkin ortaya çıxması ilə birgə feodalizm qurulşu öz qüvəsini itirərək zəifləmişdi. Ölkənin ada ölkəsi olması onu qonşuları ilə müharibə də sığortalayırdı dəniz yolları isə İngilislədir böyük dəniz gücü ilə qorunurdu. Şəhər həyatı digər ölkələr ilə müqayisə də çox da inkişaf etməmişdi. Zadəganların bir qismi ticarətlə məşğul olaraq ölkədə yeni sənaye müəssisələrinin yaranmasına təkəmmül verir. Kəndlərdə kapitalist münasibətlərin artması və yeni şəhərlərin yaranması ilə daxili ticarət inkişaf edir. Sosial idqisadi inkişaf ərəfəsində brujaziya ilə zadəganlar arasında ittifaq bu dövrün faktlarından biri idi.

### Siyasi vəziyyət
1603-cü ildə ölkədə Sütüardlar sülaləsi hakimiyyətə gəlir. Siyasi cəhətdən mütləqiyyət ölkəsi olsa da Fransa və Avstriya kimi deyildi. Parlament krala tabe idi. Kapitalizmin inkişafı ilə ölkədə siyasi və sosial həyat dəyişmiş burjuaziyalar və zadəganla hakimiyyətin onların mənafeylərini yəni daha doğrusu iqdisadi maraqlarını qarşılamsını istəyirdilər. Burjuaziyalar istehsal və ticarət sahəsindı kiçik səhmdarların irəli çıxmasından narazi idilər. İdisadi inkişaf İngiltərəyə Hollandiya, Fransa, İspaniya kimi dövlətlər ilə mübarizə aparmaqda şərait yaradırdı. İqdisadi və siyasi inkişaf yolunda əsas maneə mütləqiyyət idi.

## İnqilab ərəfəsində Sütuardlar sülaləsi
* Kral hakimiyyətini mühkəmləndirməkə çalışırdı

* İri torpaq sahibkarlarının mənafeyu müdafie edildi

### I Ceyms
(1603–1625) illər aralığında hakimiyyətdı oluşdur.Prutia təriqətinin və parlamentin hüquqlarını məhdudlaşdırmaqa çalışırdı. Kral parlamentin icazəsi olmadan vergiləri artıra bilməyəcəyi üçün xəzinəni doldurmağa başqa yollar axtarırdı. O əvvəlki vergiləri geri tətbiq etdi və gömrük rüsumunu artırdı(bu İngiltərənin ticarətinə zərər versə də çox da kralın fikrində deyildi). Sütuardlar İspaniya ilə mübarizədən imtina etdi və I Ceyms sayəsində nikah diplomatiyası ilə İspanlarla qohumluq əlaqələri ilə ölkələr arasında əlaqələr yaxşılaşdı.

### Dini vəziyyət
*[[Anqlikan kilsəsi|Anqlikan kilisəsi]]:*XIV əsrin I yarısında kralın keçirdiyi reformasiya hərəkatı ilə yaranmışdır. İngiltərə kralı başçılıq edir və dövlət tərəfindən maliyyələşdirilirdi, bütün vəzifəli şəxsləri kral təyin edirdi və əhalidən 1/10 vergisi alınırdı. Parlament ilə Kral arasında mübarizə dini yoldan aparılırdı.

## İngiltərədə burjua inqilabının başlaması

Otuzillik müharibə (1618–1648) nəticəsində Avropada mürəkkəb siyasi vəziyyət var idi. İngiltərədə və başqa digər ölkələrdə vətəndaş müharibələri başladı. Kral və parlament arasında ziddiyyət yaranmışdı. I Çarlzın hakimiyyəti dövründə paralement ləğv edildi və hakimiyyətin kralın əlində cəmləşməsi prosesi başladı. Kral 1640-cı ildə yeni vergiləri təyin etməyə icazə almaq üçün Uzunmüddətli parlamenti çağırdı. Krala tabe olmayan Uzunmüddətli parlamentin hakimiyyətə başlaması ilə İngiltərdə burjua inqilabı başlayır. İnqilab zamanı İngiltərə kral və parlament tərəfdaşları olaraq ikiyə bölünür.

## İngiltərədə vətəndaş müharibəsi
Parlamenti islahatları ilə barışmayan Çarlz parlamentin bir neçə depudatının həbs olunması haqqında göstəriş versə də nu istəyinə nail ola bilməmişdi. Bu səbəblə artan gərginliyə görə **1642**-ci ildə Kral parlamentə müharibə elan edir. Müharibənin başında parlamentin uğursuz olmasının səbəbi parlamentin ordusunun kralın ordusundan zəif olması, Orduda nizam intizamın zəif olması və orduya rəhbərlik edən putriantların böyük bir hissəsinin xalq qorxması idi. Əhalinin köməyi və Oliver Kromvelin ordunun başçısı təyin olunması ilə müharibə parlamentin leyhinə çevrilir. Həmin ildə Neyzbi döyüşündə məğlub olan kral Şotlandiyaya qaçır və 1642–1646-cı illər arasında olan vətəndaş müharibəsi parlamentin qələbəsi ilə başa çatır. Bununla barışmayan kral 1648də yenidən müharibəyə cəhd etsə də bu cəhdində də məğlub olur.

## İngiltərədə [[Respublika]] dövrü
1649–1653-cü illər aralığında xalqın tələbi ilə:

* Kral məhkəməyə verilərək edam olunur
* Kral hakimiyyəti və lordalar platası ləğv olunur

Bununla da İngiltərədə Sütuartların ilk dövrü başa çatır.

## İngiltərdə Lord-protektorluq dövrü
1653-cü ildə ordunun rəhbərliyi ilə parlament arasında ziddiyət artırdı. Elə həmin ildə də Olver Kromvel vəziyyətdən istifadə edərək hərbi çevriliş edir. Onun bu çevrilişi nəticəsində uzunmüddətli parlament buraxılır və İngiltərə Respublikası ləğv edilir. İngiltərədə lord-protektorluq dövründə:

* Real hakimiyyət hərbi diktator Oliver Kromvelin əlində cəmləşir.
* Oliver Kromvel ölkəni generallarının köməyi ilə idarə edir.
* Diktator rejimi hər cürlü narazılğlın qarşısına amansızlıqla alır.

## Sütuartların bərpası dövrü
II Çarlz (1660 1685) İngiltərə taxtına dəvət olunur və hərbi diktatura ləğv olunur. II Ceymsin dövründə katolik rejim yaratmaq cəhdləri başlayır onun bu addımı Anqlikan kilisəsinin yepiskoplarının müxalifətin tərəfinə keçməsinə səbəb olur.

## Şanlı İnqilab dövrü
Sütuartlarının katolik təriqətini yaymağa çalışması kralla parlament arasında müharibəyə səbəb olur beləliklə 1688-ci ildə Oranlı Vilhelm hakimiyyətə gəlir.

## Birləşmiş Krallıq
1707-ci ildə Şotlandiya ilə İngiltərənin birləşmə qərarı alması ilə Britaniya Krallığı yaranır.

Arif Cabarov 2010 (müzakirə) 18:00, 31 yanvar 2026 (UTC)

## İstinadlar

Arif Cabarov 2010 (müzakirə) 08:14, 27 yanvar 2026 (UTC)