open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suvalki dəhlizi

**Suvalki dəhlizi** " (, ; amerikan hərbi terminologiyasında "SK dəhlizi") — Belarusu Rusiyanın Kalininqrad vilayəti ilə birləşdirən, təxminən 100 kilometr uzunluğunda olan hipotetik quru "dəhlizi"dir.

Hazırda Polşanın Litva ilə sərhədi bu ərazidən keçir.

Dəhlizin adı onun ərazisində yerləşən Polşanın Suvalki şəhərinin adından götürülmüşdür.

Suvalki dəhlizi NATO-nun xarici sərhədlərinin ən həssas hissəsi və mümkün Rusiya təcavüzü üçün ehtimal olunan hədəf hesab edilir. Belə ki, Suvalki dəhlizinin ələ keçirilməsi Baltikyanı ölkələrin (Estoniya, Latviya və Litva) digər NATO üzvləri ilə faktiki quru əlaqəsini kəsə bilər. Ehtiyatda olan polkovnik Viktor Baranetsin sözlərinə görə, 2017-ci ildə NATO-da bəzi generallar hesab edirdilər ki, NATO-nun qüvvələr qruplaşması Suvalki dəhlizi boyunca Rusiyanın təcavüzünün qarşısını 36 saatdan 60 saata kimi dəf edə bilər. Lakin unutmaq olmaz ki, Rusiya ilə NATO arasında hərbi münaqişə olarsa ABŞ-nin yüksək dəqiqlikli silahları altı saat ərzində Rusiyanın əsas infrastruktur obyektlərini məhv edə və onu müqavimət qabiliyyətindən məhrum edə biləcək.

2017-ci ildə Litva ərazisində keçirilən "Dəmir Qurd 2017" təlimi zamanı NATO-nun doqquz ölkəsinin hərbçiləri Suvalki dəhlizinin qorunması üzrə hərbi əməliyyatlara hazırlaşdılar. Bununla belə, bəzi NATO ölkələrinin nümayəndələri Rusiyanı "Qərb-2017" manevrləri zamanı Suvalki dəhlizini tutmağa hazırlaşmaqda ittiham ediblər.

2018-ci ilin sentyabrında Polşanın müdafiə naziri Mariuş Blaşçak Ukrayna və Belarusla sərhəd yaxınlığında 18-ci Mexaniki Diviziyanın yaradıldığını elan etdi. Həmçinin 8 il əvvəl ləğv edilmiş 14-cü Suvalki tank əleyhinə artilleriya alayının bərpası qərara alınıb. 16-cı mexanikləşdirilmiş diviziyanın silahlanması yeni PT-91 əsas tanklarının gəlməsi ilə əlaqədar modernləşdirilir. 2017-ci ilin yanvarından Litvanın Rukla şəhərində və 2017-ci ilin martından Polşanın Orşiş yaşayış məntəqələrində Almaniya və ABŞ-nin himayəsi altında NATO batalyonunun taktiki qrupları yerləşdirilib. Ümumilikdə bölgədə 4000-dən çox NATO əsgəri var. Regionun nəqliyyat infrastrukturu da Polşadan Baltikyanı ölkələrə yüksək sürətli hərbi avtomobil yolunun tikintisi şəklində modernləşdirilir.
Coruri məbədi

və ya  – Yaponiyanın Kioto prefekturasının Kamo qəsəbəsində yerləşən buddist məbədi. Buddizmin Şinqon Ritsu sektasına aiddir. XII əsr memarlığını əks etdirən əsas zal və paqodasına, heykəltəraşlıq elementlərinə, eləcə də, yerləşdiyi yerin mənzərəsinə görə tanınır.

## Tarixi
Təsdiqlənməmiş əfsanələrə görə məbəd 739 və ya 982-ci ildə tikilmişdir. Lakin XIV əsrdə aid bir əlyazmada məbədin əsas zalının 1047-ci ildə keşiş Qimyo tərəfindən tikildiyi qeyd olunur və bu tarix məbədin tikilmə tarixi kimi qəbul olunur. Amidanın 9 surətinə ev sahibliyi etməsi üçün əsas zal 1108-ci ildə yenidən tikilmişdir.

Məbədin adı yapon dilindən tərcümədə *"təmiz lazurit məbədi"* mənasını verir. Belə ki, əsas zal ilk öncə budda Yakuşini müqəddəsləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur və Yakuşinin torpağı lazuritlə əlaqələndirilmişdir.

## Memarlığı
Əsas zal hazırkı yerinə 1157-ci ildə köçürülmüşdür. Bu zal Heyan dövrünün məbəd memarlığının sağ qalmış yeganə nümunəsidir və "Doqquz Amida buddasının zalı" kimi tanınır. 19,8 metr uzunluğunda və 7,2 metr enindədir. Uzunsov forması Amidanın 9 təsvirinə ev sahibliyi etməyə imkan verir. Bu heykəllər mərkəzi doqquş aşırım boyunca düzülmüşdür. Əsas zalın tavanı yoxdur, daxili damın alt tərəfində yerləşən çatmalar görünür və öndən daxil olan işıq şüaları heykəllərin başları üzərinə düşür. Mərkəzi fiqur digərlərindən daha böyükdür və Coço üslubundadır.

Əsas zal Heyan dövrünün son illərinə aid olan Şitenno heykəllərinə də ev sahibliyi edir. Sərv ağacından yonulmuş, rənglənmiş və qızıl folqa zolaqları ilə bəzədilmiş bu heykəllər Tan üslubundadır. Ən məşhuru 1212-ci ilə aid edilən Kiçicoten heykəli hesab olunur. Bu heykəl müxtəlif daş-qaşlarla bəzədilmişdir.

Gölməçənin sahilində yerləşən üçmərtəbəli paqoda məbədə 1178-ci ildə İçico Omiyadan köçürülmüşdür. Paqoda Yakuşinin surətinə ev sahibliyi edir və interyeri ezoterik motivlərlə rənglənmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Aza (Ordubad)

* Aza (kənd, Ordubad) — Ordubad rayonu ərazisində kənd.
* Aza (qəsəbə, Ordubad) — Ordubad rayonu ərazisində keçmiş qəsəbə.

## Həmçinin bax
* Aza
Aza (qəsəbə, Ordubad)

**Aza** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Aza kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Aza kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Aza qəsəbəsi rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## İstinadlar
Qəndəharın mühasirəsi (1605-1606)

**Qəndəharın mühasirəsi (1605-1606)** — 1605-ci ilin noyabrından 1606-cı ilin yanvarına qədər davam etmiş mühasirədir. Mühasirənin səbəbi Səfəvi ordusunun keçmişdə özünə aid olan Qəndəhar şəhərini Moğol imperiyasından geri almağa çalışması olmuşdur. İki aylıq mühasirədən sonra Səfəvi ordusu uğur qazana bilməmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Mühasirənin nəticəsi moğollar üçün qələbə ilə sonlanmışdır.

## Arxa plan
XVI əsrin sonları Səfəvi imperiyası üçün çox ağır keçmişdi. 1578-ci ildə başlamış müharibə 1590-cı ildə Osmanlı imperiyasının qələbəsi ilə sonlanmış və  imzalanmış İstanbul müqaviləsi ilə Səfəvi imperiyası böyük torpaqlar itirmişdir. Osmanlı cəbhəsi ilə yanaşı Səfəvilərin şərqdə də böyük problemləri mövcud idi. Xorasana aramsız özbək hücumları ilə yanaşı, bir qədər cənubda moğollarla da Qəndəhar üstündə mübarizə kəskinləşməkdə idi.

1595-ci ildə moğol ordusu Qəndəhara yaxınlaşdı. Şəhərin Səfəvi hakimi Müzəffər Hüseyn Mirzə ilə aparılan danışıqlar nəticəsində şəhər moğol ordusuna təslim edildi. Şah I Abbas şəhərin təslim edilməsindən şoka düşsə də, özünün əsas düşməni kimi qərb sərhədlərindəki Osmanlı imperiyasını gördüyünə görə hərbi toqquşmadan yayınmağı üsyün tutdu. Buna görə də, razılığa gəlmək üçün danışıqlara başlanıldı. I Abbasın məqsədi daxildə nizam-intizam qaydalarını təmin etdikdən, ordudakı islahatları həyata keçirdikdən sonra şəhəri geri qaytarmaq idi.  

## Döyüş
1605-ci ilin 27 oktyabrında Moğol imperiyasının hökmdarı Əkbər şah vəfat etdikdən sonra imperiyanın daxilində vəziyyət pisləşdi. Bundan istifadə etmək qərarına gələn Səfəvilərin Herat hakimi Hüseyn xan Qəndəhara doğru yürüşə başladı. Qəndəharın moğol canişini Şah bəy Xan şəhərin müdafiəsinə başladı. Növbəti il isə, Əkbər şahdan sonra taxta çıxan Cahangir mühasirədəki qarnizon üçün kömək ordu göndərdi. Beləliklə də, qalanı geri almağa müvəffəq ola bilməyən Səfəvi ordusu mühasirəni ləğv edib geri çəkilməyə məcbur oldu.

## Nəticə
I Abbas Cahangirə yazdığı məktubda Hüseyn xanın hərəkətlərini təstiqləmədiyini bildirdi və normal münasibətlər davam etdirildi. Lakin Qəndəhar məsələsi hər iki dövlətin arasında mübahisəli məsələ olaraq qalmağa davam etdi.

## Həmçinin bax
* Moğolların Qəndəhar mühasirələri

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Mantissa (Con Faulz)

**Mantissa** — Con Faulzın 1982-ci ildə nəşr olunan kitabı

## Məzmun
Müəllif və onun ilham pərisi arasında mürəkkəb, lakin eyni zamanda zorakılıq və şəfqətlə dolu olan qədim münasibətini təsvir edir. Pərinin rəssamla münasibəti gərgin həssaslıqla dolu olsa da, mövcud həyatda daha mürəkkəb bir emosional dalğaya çevrilir. Con Faulz Mantisada toxuduğu nazik, lakin güclü torda ədəbiyyatı, sevgini və erotizmi müxtəlif müstəvilərdə bir araya gətirsə də, həm əyləndirməkdən, həm də oxucunu düşündürməkdən əl çəkmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mantissa 
* Fowles
Şahbuz (kənd, Şahbuz)

**Şahbuz** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Şahbuz qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Şahbuz kəndi rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

## Tarixi

## Əhalisi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eduardo Kamavinqa

**Eduardo Celmi Camavinqa** () – İspaniya La Liqasında çıxış edən Real Madridin və 21 yaşadək futbolçulardan ibarət Fransa milli futbol komandasının futbolçusu.

## Karyerası

### [[Renn FK|Renn]]
Rennin heyətində ilk matçına 9 aprel 2019-cu ildə keçirilən Nim Olimpik-Renn matçının 66-cı dəqiqəsində çıxıb. Matç Nim Olimpikin 3–1 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.Renndə ilk qolunu 15 dekabr 2019-cu ildə keçirilən Lion-Renn matçının 89-cu dəqiqəsində vurub. Matç Rennin 0–1 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb. 31 avqust 2021-ci ildə Renn komandasından ayrıldı.

### [[Real Madrid FK|Real Madrid]]
31 avqust 2021-ci ildə Renndən Real Madridə transfer olundu. Real Madriddə ilk matçına 12 sentyabr 2021-ci ildə keçirilən Real Madrid-Selta Viqo matçının 66-cı dəqiqəsində çıxıb. Həmçinin o matçın 72-ci dəqiqəsində fərqlənməyi bacarıb. Matç Real Madridin 5–2 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.

## Uğurları
### Klub
 Renn
* **Fransa Kuboku** 
** Qalib (1): 2018/19
 Real Madrid
* UEFA Çempionlar Liqası
** Qalib (1): 2021/22
* İspaniya La Liqası
** Qalib (1): 2021/22
* İspaniya Superkuboku
** Qalib (1): 2021/22
* UEFA Super Kuboku
** Qalib (1): 2022/23
### Milli yığma
 Fransa
*  UEFA Millətlər Liqası 
** Qalib (1): 2021
### Şəxsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
1.Eduardo Camavinqa Soccerway

2.Eduardo Camavinqa Transfermarkt

3.Nim Olimpik 3–1 Renn Soccerway

4.Lion 0–1 Renn Soccerway

5.Eduardo Camavinqa rəsmən Real Madriddə!

6.Real Madrid 5–2 Selta Viqo Soccerway
Kemahın mühasirəsi

**Kəmaxın mühasirəsi** — Osmanlı ordusunun Səfəvi dövlətinin əlində olan Kəmax qalasını mühasirəyə alması nəzərdə tutulur.

## Arxa plan
Çox önəmli bir mövqeyi olan Kəmax qalası Anadolunun şimal qoluna nəzərat etmək üçün önəmli istehkam idi. Buna görə də, İldırım Bəyazid zamanında bu qala Osmanlı ordusu tərəfindən ələ keçirilmişdi. Teymurun Anadolunu fəth etməsindən sonra isə, bəzi türk bəylikləri bu qalaya hakim olmuşdur. XVI əsrin əvvəlində isə sürətlə böyüyən Səfəvi dövlətinin himayəsinə girən qala Osmanlının Səfəvilər üzərinə etdikləri səfərlərində əsas hədəflərdən biri halına gəldi. Bir çox hücum edilsə də, qalanın ələ keçirilməsi mümkün olmadı. Əksinə, buradan hərəkət edən Səfəvi ordusu davamlı olaraq yaxınlıqdakı Osmanlı mülklərinə yağma yürüşləri təşkil edirdilər. Bu yağma yürüşləri qalanın ələ keçirilməsini Osmanlı üçün daha da vacib hala gətirmişdi.

Çaldıran döyüşündən sonra qışlamaq üçün Amasyaya gələn Osmanlı sultanı bu işi yaza qədər ertələmək qərarına gəldi. Yürüşə komandan kimi isə sevimlisi olan Bıyıklı Mehmed Paşanı təyin etdi.

## Mühasirə
Sultan yürüş qərarını verərkən Ərzincan valisi olan Bıyıklı Mehmed paşa əmri alan kimi ordusunu topladı və Kəmax qalasına gələrək onu mühasirəyə aldı. 

Bütün qış mühasirədə olan qalaya nə top atışı edildi, nə də piyada hücumu gerçəkləşdirildi. Ağır hava şəraiti və durmadan yağan qar bütün bunları qeyri-mümkün etmişdi. Mühasirənin iki hədəfi var idi: 1. qaladakı qızılbaş döyüşçülərinin kəndlərə olan hücumlarını dayandırmaq, 2. qaladakıların ərzaq və silah-sursat ehtiyyatlarını tükəndirmək.

Yaz gəldikdən sonra isə, Səlim mühasirə toplaı ilə birlikdə qalanın mühasirəsinə qatıldı. Mülayimləşən hava şəraitinə görə də, artıq qalaya piyada hücumları etmək də mümkünləşmişdi. Sultan və mühasirə toplarının da gəlməsi ilə qalanın köhnə müdafiə divarları artıq dayanması mümkün  görünmürdü. 19 may günü divarlarda yaranmış uçuqlara edilən ümumi hücumla qala  ələ keçirildi.

## Nəticə
Qalanın ələ keçirilməsi ilə Səfəvi dövləti Anadoludakı istinaq nöqtələrindən daha birini də itirdilər. Qalanı ələ keçirən Osmanlı qalaya Qaraçinoğlu Əhməd bəyi təyin etdi. Qalanın itirildiyi xəbərini eşidən Şah İsmayıl mühasirə zamanı vilayətdə olmayan Kemah canişini Nurəli Xəlifəni ordusu ilə birlikdə Ərzincana göndərdi.

## Həmçinin bax
* Səfəvi-Osmanlı müharibələri

## İstinadlar

## Mənbə
* TDV İslam Ensiklopediyası, Bıyıklı Mehmed Paşa maddəsi.
* TDV İslam Ensiklopediyası, Kemah maddəsi.
Qriqor Artsruni

**Qriqor Artsruni**  (; ) — erməni liberal-burjua publisisti, "Mşak" qəzetinin naşiri və redaktoru. O, Andrey Artsruninin qardaşı olmuşdur.

## Həyatı
Qriqor Artsruni 27 fevral 1845-ci ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində anadan olmuşdur. O, latın, alman, fransız, rus və erməni dillərini öyrənmişdir. Artsruni 1863-cü ildə Birinci Tiflis Kişi Gimnaziyasında kurs bitirmiş, sonra Moskva və Sankt-Peterburq Universitetlərində təhsil almışdır. O, ardınca Heydelberq Universitetinə daxil olmuş, burada siyasi və iqtisadi elmlər üzrə təhsil almışdır. Artsruni 1869-cu ildə elmlər namizədi alimlik dərəcəsi aldıqdan sonra Tiflis şəhərinə qayıtmışdır. Qriqor Artsruni ədəbi fəaliyyətinə "Meğu hayastani" ("Ermənistan arısı") və "Haykakan aşxar" ("Erməni dünyası") qəzetlərində başlamış, sonra 1872-ci ildə "Mşak" ("Əməkçi") qəzetini təsis etmişdir. Qəzetin ilk əməkdaşlarından biri yazıçı Perç Proşyan olmuşdur. Buna baxmayaraq, o, Artsruni ilə fikir ayrılığına görə tezliklə istefa vermişdir.

Qriqor Artsruni 31 dekabr 1892-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Калашьян В. А., «*Общественные взгляды Григора Арцруни*», «*Учёные записки Ереванского государственного русского педагогического института имени А. А. Жданова*», 1949, том I.
Andrey Artsruni

**Andrey (Andreas) Yeremeyeviç Artsruni** (; ) — Rusiya və Almaniya mineraloqu, İmperator Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının xarici müxbir üzvü (1895). O, Qriqor Artsruninin qardaşı olmuşdur.

## Həyatı
Andrey Artsruni 15 noyabr 1847-ci ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində anadan olmuşdur. O, Ermənistanda və Bizansda böyük siyasi rol oynamış Artsruni zadəgan erməni ailəsindən gəlirdi. Atası Qafqaz ordusunun general-mayoru Yeremiya Georgiyeviç Artsruni idi. Artsruni uşaqlıqda Almaniyada böyümüşdür. O, 1863-cü ildə Tiflis gimnaziyasında kurs bitirmişdir. Artsruni Sankt-Peterburq və Derpt universitetlərində mühazirələrdə iştirak etmiş, kurs bitirmiş, daha sonra Heydelberq və Berlin universitetlərində təhsilini başa vurmuşdur.

## İrsi

Onun adını daşıyır:

* Artsrunit mineralı.
* "Artsrunit" Gemoloji Mərkəzi. 1997-ci ilin sentyabrında İrəvan Dövlət Universitetinin Geologiya fakültəsinin Mineralogiya, Petrologiya və Geokimya kafedrasında yaradılmışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Арцруни, Андрей Еремеевич // Большая энциклопедия под редакцией С. Н. Южакова: В 22 томах (20 т. и 2 доп.). — СПб., 1900—1907.
* 
* Андрей Ереемевич Арцруни // Вернадский В. И. Очерки и речи. — П., 1922.
* Арцруни Андрей Еремеевич — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Иностранные члены Российской академии наук XVIII−XXI вв.: Геология и горные науки. 2012. C. 201.

## Xarici keçidlər
* Профиль Андреаса (Андрея Еремеевича) Арцруни на официальном сайте РАН
* Биография и библиография  в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
Yurd

**Yurd** — bir şəxsin doğulduğu, əslən gəldiyi yer, vətəni, vətəndaşı olduğu ölkə, həmçinin fərd ilə cəmiyyət arasında, vətəndaş ilə dövlət arasında, şəxsiyyət ilə mərkəzləşdirilmiş ideoloji sistem arasında münasibətlər modeli.

## Etimologiyası
"**" sözü qədim türk mənşəlidir. Sevan Nişanyana görə, bu söz qədim türkcədə "ur-" feilindən "+ut" şəkilçisi ilə törəmiş ola bilər, lakin bu dəqiq deyil. Sözün ilkin mənası "çadır" və "oba", həmçinin "məskən" demək idi.

## İkinci yurd
"İkinci yurd" bir şəxsə sığınacaq verən, doğma olmuş yerdir. .

Əgər bir insan yaşadığı ölkəni dəyişirsə, bu milli quruluşun mədəniyyətinə yiyələnirsə və yeni ölkəyə intuitiv şüurlu bağlılıq inkişaf etdirərsə, yeni yaşayış ölkəsi onun üçün "yeni yurd" ola bilər.

## Yurdun təsviri
Təbii və insan yaradıcılığı ilə yaradılmış yurd təsvirləri onun kimliyinin şüurlu və şüursuz dərkini formalaşdırır, ona münasibəti əvvəlcədən müəyyən edir. İncəsənətdə yaradılmış yurd obrazları kimliyin ona aid olduğunu hiss etməyə imkan yaradır. Yurd obrazları da dövlət ideologiyası sistemində şüurlu quruculuğun nəticəsi ola bilər.

## Həmçinin bax
* İlk vətən
* Qohumluq münasibətləri
* Ana dili

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *[[:ru:Андерсон, Бенедикт|Андерсон Б.]]* Воображаемые сообщества. Размышления об истоках и распространении национализма. — М. : Кучково поле, 2016. — 416 с.
* *Артановский С. Н.* Родина как культурно-исторический феномен // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. — 2012. — № 2. — С. 11–15.
* *[[:ru:Гачев, Георгий Дмитриевич|Гачев Г. Д.]]* Национальные образы мира. Общие вопросы : русский, болгарский, киргизский, грузинский, армянский. — М. : Советский писатель, 1988. — 445 с.
* *Зимовец Л. Г., Пушкарь А. И.* Поиски духовности через постижение Родины в русской философии и литературе // Теория и практика общественного развития. — 2015. — № 10. — С. 171–173.
* 
* *[[:ru:Струве, Пётр Бернгардович|Струве П. Б.]]* Patriotica. Россия. Родина. Чужбина. — СПб. : Изд-во РХГИ, 2000. — 349 с.
* *[[:ru:Тишков, Валерий Александрович|Тишков В. А.]]* Реквием по этносу: исследования по социально-культурной антропологии. — М. : Наука, 2003. — 544 с.
* *[[:ru:Федотов, Георгий Петрович|Федотов Г. П.]]* Судьба и грехи России : в 2-х т. — СПб. : София, 1992. — Т. 2. — 348 с.
* Murphy, Alexander B. 1989. Territorial Policies in Multiethnic States // Geographical Review. Vol. 79 (Oct., 1989), № 4. Taylor & Francis, Ltd. P. 410–421.
Artsruni

**Artsruni**  ) — erməni mənşəli knyaz və çar ailəsi, Bizans imperator sülaləsi. Bəzi tədqiqatçılara görə, Bizans imperatoru V Lev (Levon Artsruni) bu sülalədən idi. Artsruni Yervandilər sülaləsinin bir qoludur.

Sülalənin əhəmiyyətli təsiri var idi. IV əsrdən, ardınca VII əsrin sonundan 1021-ci ilə qədər Vaspurakanın hakim sülaləsi kimi tanınır.

Alla Ter-Sarkisyantsın fikrincə, sülalənin adının yaranma yolu onun Urartu mənşəli olmasına dəlalət edir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Арцруниды // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
*
Dor (mifologiya)

**Dor** () — qədim yunan mifologiyasında personaj. O, ya Ellin və Orseidin, ya Ksuf və Kreusanın, ya da Egimiyanın oğlu olmuşdur.

Əfsanəyə görə, Dor Peloponnes ilə üzbəüz yerləşən torpağı fəth etmiş və onun sakinlərinə dorilər adını vermişdir. O, Tektamın atasıdır. Dor həmçinin, Plevronun həyat yoldaşı Ksantippin atasıdır. Herodotun fikrincə, onun tabeliyində olan dorilər Histieotidada yaşayırdılar.

## İstinadlar
"Florens Naytingel" medalı

**"Florens Naytingel" medalı** — tibb bacısı üzrə xüsusi fərqlənənlərə təqdim edilən və britaniyalı tibb bacısı Florens Naytingelin adını daşıyan beynəlxalq mükafat. Medal 1907-ci ildə Londonda keçirilən Qızıl Xaç Cəmiyyətlərinin Səkkizinci Beynəlxalq Konfransından sonra Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi (BQXK) tərəfindən 1912 ildə təsis edilmişdir. Bu, tibb bacısının əldə edə biləcəyi ən yüksək beynəlxalq mükafatdır və tibb bacılarına və ya tibb bacısının köməkçilərinə *"xəsarət alanlara, xəstələrə və ya əlillərə və ya münaqişə və ya fəlakətin mülki qurbanlarına fövqəladə cəsarət və sədaqət"* və ya *"İctimai səhiyyə və ya tibb bacısı təhsili sahələrdə nümunəvi xidmət və ya ixtiraçılıq və qabaqcıl ruh"* üçün verilir. Florens Nightingale Medal Komissiyası BQXK-nın bir neçə üzvü və işçilərindən ibarətdir, onlardan bir neçəsi tibb bacısı mütəxəssisləri və Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Cəmiyyətləri Federasiyasının baş tibb bacısıdır. Komissiyanın işində Beynəlxalq Tibb Bacıları Şurasının nümayəndəsi də iştirak edir.

12 may 2021-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhidi Arəstə Baxışova Florens Naytingel medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltif olunmuş azərbaycanlılar

* Səriyyə Talışxanova (1979)
* Rəşidə Qasımzadə (1983)
* Qızbəs Əsədova (2005)
* Dürrə Məmmədova (2005)
* Firuzə Əliyeva (2005)
* Zəhra Məmmədova (2007)
* Səadət Məmmədova (2007)
* Lamara Axundova (2007)
* Gültəkin Qafarova-Əsgərzadə (2009)
* Umleyla Aslanova (2009)
* Vəfa Əmirova (2011)
* Nurəddin Qaraşov (2013)
* Arəstə Baxışova (2021)

## İstinadlar
Egina (şəhər)

**Egina** () — Yunanıstanda, eyniadlı adanın şimal-qərb hissəsində, Egey dənizinin Saronikos körfəzində, Peloponnes yarımadasının şimal-şərq sahillərində şəhər. Şəhər sahildə, dəniz səviyyəsindən 17 metr hündürlükdə yerləşir. Attika periferiyasında adanın periferik vahidində eyniadlı icmanın inzibati mərkəzi. Əhalisi 2011-ci il siyahıyaalınmasına görə 6,867 nəfərdir.

## Egina dimi
1835-ci ildə Egina dimi təsis edilmişdir. Egina icması 1912-ci ildə yaradılmışdır (). İcmaya insan yaşamayan İpsili və Staxtoroyi adaları, həmçinin Eleusa adasındakı Laqusa, Panayisa adasındakı Laqusaki və Fərziyyə monastırı da daxil olmaqla 12 yaşayış məntəqəsi daxildir. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən əhalisi 7,253 nəfərdir. Sahəsi 38,657 kvadrat kilometrdir.

## Əhali

## İstinadlar
Laofonta

**Laofonta** () — yunan mifologiyasında personaj. O, Plevron və Ksantippin qızı, beləliklə Agenor, Sterop və Stratonikanın bacısı idi. Festinin məlumatına görə, Laofonta, həmçinin İfikl, Leda və Alfeyanın anasıdır. Buna bamayaraq, Alkman Ledanın atasının Qlauk olduğunu bildirmişdir.

## İstinadlar
Tektam

**Tektam** (Teksaf, Teytam, Tektay;  və ya , , , ) — qədim yunan mifologiyasında personaj. O, Dorun oğlu, Ellinanın nəvəsidir. Diodorun məlumatına görə, eolların və pelasqların başçısı olan Tektam Kritə keçərək adanın padşahı olur. Bu, Kritə köçən qəbilələrin üçüncüsüdür. Başqa bir versiyaya görə, Tektam dorilərin və axeylərin başçısı idi. O, Asterinin oğlu Krefeyin qızı ilə evlənmişdir.

Yupiterin peyki Avropa üzərindəki Tektam xətti onun adını daşıyır.

## İstinadlar
Plevron (mifologiya)

**Plevron** () — yunan mifologiyasında Etol və Pronoyanın oğullarından biri. O, Etoliyada yerləşən Plevron şəhərinin banisi və eponimi. O, Dorun qızı Ksantipp ilə evlənmişdir. Onun övladları Agenor, Sterop, Stratonika və Laofontadır.

Lakonikada Plevronun ziyarətgahı var idi. Burada tapılan şəcərələrdən birinə görə, o, oğlu vasitəsilə Ledanın ulu babasıdır.

## İstinadlar
Sikeliotlar

**Sikeliotlar** () — Maqna Qrekiyanın Siciliya hissəsində yaşayan yunandilli xalq. Onlar dori mənşəli idilər və e.ə. VIII əsrdən Siciliyada məskunlaşmışdılar. Qədim yunanlar onları sikanlar və sikullar kimi yerli əhalidən fərqləndirmək üçün belə adlandırmışdılar

Sikeliotlar ilk növbədə adanın şərq və cənub sahillərində məskunlaşmış, daxili ərazilər isə başqa xalqların ixtiyarına buraxılmışdır. Roma Siciliyanı fəth edənə qədər adanın sahillərini demək olar ki, tamamilə yunan koloniyalarından ibarət idi. Roma Respublikası və Roma imperiyası dövründə sikeliotlar yunan kolonialistlərinin nəslindən gələnlər hesab olunurdular və onlar Cənubi İtaliyada yaşayan qeyri-yunan əhalidən aydın şəkildə fərqləndirilirdilər.

Afina tarixçisi Fukidid "*Peloponnes müharibəsi tarixi*" əsərində bir neçə dəfə skeliotların adını qeyd edir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Cusumano, Nicola (2009). Mots pour dire les mots. Interactions, acculturations et relations interculturelles dans al Sicile antique (Ve-IIe siècle avant J.-C.. "Sicile antique. Pyrrhus en Occident". Pallas (en francés) (Toulouse: Presses Universitaires du Mirail) 79. ISBN 978-2-8107-0041-7. ISSN 0031–0387. 
* Hall, J. M. (2002). Hellenicity: Between Ethnicity and Culture (en inglés). Chicago: University Of Chicago Pres. ISBN 0226313301. 
* Hall, J. M. (2004). "How ‘Greek’were the Early Western Greeks?". En Lomas Kathryn, ed. Greek Identity in the Western Mediterranean. Papers in Honour of Brian Shefton. Mnemosyne Supplementum (en inglés) (Leiden-Boston: Brill) 46. ISBN 978-90-04-1300-3 |isbn= incorrecto (ayuda).
Patasana (roman)

**Patasana** — Əhməd Ümidin 2006-cı ildə nəşr olunan kitabı.

## Məzmun
Arxeoloqların hekayəsinin danışıldığı epizodun baş qəhrəmanı Esradır. Qazıntıya cavabdeh şəxs olan Esra baş verən hadisələri danışan, şərh edən, zaman-zaman oxucuya yol göstərən personajdır. Esra və komandası kapitan Eşreflə qatili tapmaq üçün işə başlayır. Qazıntı ətrafında qətllər davam edir və nəhayət qazıntı qrupundan Kamal da öldürülür. Komanda mətbuat konfransı keçirir və orada verilən açıqlamalar zamanı qatil üzə çıxır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Patasana 
* Yazar:Ahmet Ümit
Onyina

**Onyina** ( — tarixdən əvvəlki dövrə aid sikan, sonradan isə sikul yaşayış məntəqəsi. İtaliyada, Siciliyanın cənub-şərqindəki Maddalena yarımadasında yerləşir. Bu, tunc dövründə mövcud olmuşdur.

Onyində Borc in-Nadur yaşayış məntəqəsindəkilərə bənzər keramika nümunələri aşkar edilmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Anthony Bonanno (1993) *Malte, un paradis archeologique*, MJ Publications Ltd, La Valette, reed. 1995
Sikanlar

**Sikanlar** () — Siciliyada yaşamış qədim xalq. Onların qeyri-Hind-Avropa mənşəli olduğu güman edilir. Sikanlar e.ə. XIII əsrdə sikullar və elimlər tərəfindən qovulmuş və sonradan ellinləşdirilmişdir. Onlar Kastelluçço arxeoloji mədəniyyətinə uyğun gəlirlər.

## Mənşə
Tavromeniyalı Timey sikanları Siciliyanın yerli əhalisi hesab edirdi. Onun əsəri dövrümüzə qədər gəlib çatmayıb, lakin Diodor ona istinad edir. Doğrudan da, arxeoloji tədqiqatlar onu göstərir ki, adada minilliklər boyu avtoxton mədəniyyət mövcud olmuşdur. Fukididin fikrincə, sikanlar Pireney yarımadasından (ehtimal ki, Kataloniyadan) köç etmişdir. Fukidid bu məlumatı mənbəsi məlum olmayan tarixçi Sirakuzalı Antioxdan götürmüşdür. Bir sıra müasir tədqiqatçılar sikanları əvvəllər yerlilərə məxsus olan torpaqları ələ keçirmiş İlliriya tayfası hesab edirlər.

## Mədəniyyət və tarixi məlumatlar
Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, sikan mədəniyyəti Miken sivilizasiyasından təsirlənmişdir. Siciliyanın antik dövrə qədərki maddi mədəniyyətində Maltanın meqalitik məbədlər dövrü ilə əhəmiyyətli oxşarlıq var. Odur ki, Siciliyadakı Onyina yaşayış məntəqəsində tapılan keramikalar ilə Maltadakı Borc in-Nadur yaşayış məntəqəsində tapılan keramikalar arasında oxşarlıqlar var.

Yunan mifologiyasına görə Kamik şəhəri sikanların paytaxtı olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ильинская Л. С. Этнические и культурные контакты Западного и Восточного Средиземноморья в микенскую эпоху: Сицилия и Эгеида. М., 1983 г.
* Ильинская Л. С. Древнейшие островные цивилизации центрального Средиземноморья в античной исторической традиции. М. 1987.
* Немировский А. И. История раннего Рима и Италии, Воронеж, 1962.
Etoliya ittifaqı

**Etoliya ittifaqı** ) — Qədim Yunanıstanın Etoliya vilayətində yaşamış icmaların siyasi birliyi. İlk əvvəl tayfa ittifaqı xarakteri daşıyırdı. E.ə. III əsrin ikinci yarısında öz qüdrətinin ən yüksək zirvəsinə çatmışdır. Etoliya ittifaqının tərkibinə Etoliyadan başqa, Orta Yunanıstanın bir sıra vilayətləri, Fessaliyanın bir hissəsi, Peloponnesin bəzi şəhərləri də daxil idi. Etoliya ittifaqı federativ və demokratik əsaslar üzərində qurulmuşdu, bura daxil olan icmalar xeyli dərəcədə daxili muxtariyyətini saxlayırdı, lakin mühüm məsələlərin həlli, xüsusən də xarici siyasət ittifaq hökumətinə aid idi. Etoliya ittifaqının Romaya qarşı durmaq cəhdləri e.ə. 189-cu ildə tam məğlubiyyət və Romanın tabeliyinə keçməklə nəticələnmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* John D. Grainger (1999) *The League of the Aitolians* (Google Books).
* C. Michael Hogan, *Cydonia*, Modern Antiquarian, January 23, 2008 http://www.themodernantiquarian.com/site/10881/cydonia.html#fieldnotes
* Krzysztof Kęciek (2002) "Kynoskefalaj 197 p.n.e" Serie Historic Battles Published in Warsaw by Bellona.
* Joseph B. Scholten (2000) *The Politics of Plunder: Aitolians and Their Koinon in the Early Hellenistic Era* (Google Books).
* Willis Mason West (1902) *Ancient History to the Death of Charlemagne*, Allyn and Bacon.

## Xarici keçidlər
*
Pantalika nekropolu

**Pantalika nekropolu** — İtaliyada, Siciliya adasında nekropol. Burada, İbley dağlarının qayalarında 5 mindən çox məzar var. E.ə. XIII–VII əsrlərə və eyniadlı arxeoloji mədəniyyətə aiddir. Nekropolun yaradıcıları Tunc dövrünün sonunda Siciliyaya gələn və dəmir işləmə sənətini özləri ilə gətirən sikullar idi. Abidə Sirakuza ilə birlikdə YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi tərəfindən qorunur.

## Ədəbiyyat
* L. Bernabo Brea *Sicily before the Greeks.* (London: Thames and Hudson 1957).
* R. Leighton *Sicily before History* (London: Duckworth 1999).
* R. Leighton "Pantalica (Sicily) from the Late Bronze Age to the Middle Ages. A new survey and interpretation of the rock-cut monuments." *American Journal of Archaeology* 115 (2011) p. 447–464.

## Xarici keçidlər
* Unesco sur la necropole saytı
* LA CIVILTA' di PANTALICA NORD
Sikullar

**Sikullar** (, ) — Siciliya adasında yaşamış qədim xalq. Sikanlardan fərqli olaraq, onların Hind-Avropa mənşəli olduğu güman edilir. Sikulların mövcudluğu Siciliyanın şərqində son Tunc dövründən müşahidə olunur.

Qədim Misir kitabələrində "dəniz xalqları"ndan olan şekeleşin sikullar ola biləcəyi güman edilir.

## Dil
Sikul dili öz substrat lüğətindən, eləcə də gəmilərin üzərində  yunan əlifbasında yazılmış bir sıra qısa yazılardan məlumdur. Sözlər arasında boşluq olmayan iki nisbətən uzun yazı məlumdur. Sikul dilinin İtalik dillərindən olduğu, yəni latın dilinə qohum olduğu güman edilir.

## Ədəbiyyat
* История древнего Востока, т. 2. М. 1988.
* Немировский А. И. История раннего Рима и Италии. — Воронеж: издательство Воронежского университета, 1962.
Şekeleş

**Şekeleş** — Yeni padşahlıq dövrünə aid bir sıra Qədim Misir mənbələrində haqqında məlumat verilən və mənşəyi tarixçilər arasında hələ də mübahisə mövzusu kimi qalan antik dövrün "dəniz xalqları"ndan biri.

## Mənşəyi və məskunlaşması
"Şekeles" adı çox vaxt "sikiler" kimi transkripsiya edilir və buna görə də onların Siciliyada yaşamış sikanlar və ya sikullar olduğu güman edilir. Eyni zamanda, Qədim Misir mənbələrində onlar Egey adalarından, Kiprdən və ya Yunanıstandan gələn dəniz quldurları kimi xarakterizə olunur. Fələstin ərazisində Mikena və ya Kipr-Mikena mədəniyyətlərinə aid arxeoloji tapıntılar göstərir ki, burada olan şekellər, görünür, Mikena tacirləri kimi fəaliyyət göstərirdilər. Buna baxmayaraq, başqa bir versiyaya görə, bu tapıntılar onu göstərir ki, onlar Fələstinin bəzi sahilyanı şəhərlərini ələ keçirərək bir müddət hakimiyyətdə qalmışdılar. Bəzi İsrail arxeoloqlarına görə, "Şekeleş*"* Karmel sahillərində və Şaron vadisinin şimalında məskunlaşmışdı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat

* Ephraim Stern: *Dor, Ruler of the Seas.* Israel Exploration Society, Jerusalem 2000. ISBN 965-221-042-0
* Abraham Malamat: *The Egyptian decline in Canaan and the Sea-Peoples.* Massadah, Tel-Aviv 1971.
* N. K. Sandars: *The sea peoples, warriors of the ancient Mediterranean 1250—1150 BC.* Thames and Hudson, London 1985. ISBN 0-500-27387-1
* H. R. Hall: *The oldest civilisation of Greece.* Studies of the Mycenean Age. London/Philadelphia 1901.
Şerdenlər

**Şerden** ( və ya , ;  və ya *trtn(m)*; ; həmçinin "Şardana" və ya "Şedanu") — Qədim Misir mənbələrində xatırlanan "dəniz xalqları"ndan biri. Onların əslən Sardiniyadan olduğu güman edilir. Merneptah və III Ramzesin dövrünə (XIII–XII əsrlər) aid mənbələrində adları çəkilmişdir. Buna əlavə olaraq, bəzi şerdenlər II Ramzesin ordusunda muzdlu əsgərlər kimi xidmət etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* Mohamed Raafat Abbas, "A Survey of the Military Role of the Sherden Warriors in the Egyptian Army during the Ramesside Period", Égypte Nilotique et Méditerranéenne 10 (2017), p. 7–23.

## Xarici keçidlər
* Academic papers on the Sherden, a resource of peer-reviewed publications and lectures that deal with, or relate to, the Sherden.
* The Amarna letters, letters written in Akkadian and found at el-Amarna in Egypt, of which three (EA 81, 122, 123) *may* mention the Sherden.
* Interview with Giovanni Ugas (in Italian)
* The Papyrus Harris
* Review of relevant literature with links to some (translated) original sources
* The Sea People (in English)
* Sources and discussion about the Sherden (in Italian)
Kepler-56

**Kepler-56** — təxminən 3060 işıq ili (940 pc) uzaqlıqda olan Cygnus bürcündə yer alan qırmızı nəhəngdir[6], kütləsi Günəşdən bir qədər böyükdür.Alman astronom Yohannes Keplerin(27.12.1571-15.11.1630) şərəfinə adlandırılmış növbəti bir səma cismidir.

## Planet sistemi
2012-ci ildə elm adamları keçid üsulu ilə Kepler-56 ətrafında 2 planetli planet sistemi kəşf etdilər. Asterseysmoloji tədqiqatlar Kepler-56b və Kepler-56c-nin orbitlərinin müştərək olduğunu, lakin ev sahibi ulduzun ekvatoruna təxminən 45° yanlış hizalandığını ortaya qoydu. Bundan əlavə, sonrakı radial sürət ölçmələri qravitasiya pozucusunun sübutunu göstərdi. 2016-cı ildə təxribatlara üçüncü, tranzit olmayan planetin səbəb olduğu təsdiqləndi.

Planet sistemi çox yığcamdır, lakin dinamik olaraq sabitdir.

Genişlənən ulduz müvafiq olaraq 130 və 155 milyon il sonra Kepler-56b və Kepler-56c-ni yeyəcək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kepler-68

**Kepler-68** — Günəşə bənzər əsas ardıcıllıq ulduzudur. Onun ətrafında ən azı üç planetin fırlandığı məlumdur. Ən kənar planetin kütləsi Yupiterinkinə bənzəyir, lakin yaşayış zonası daxilində orbitləri var.

Calar Alto Rəsədxanasındakı 2.2 m teleskopda şanslı görüntüləmə aləti AstraLux ilə Kepler-68-in yüksək ayırdetmə təsviri müşahidələri təxminən 11 qövs saniyəsi məsafədə geniş bir yoldaş namizədi aşkar etdi. Bu müşahidələri 2MASS mövqeləri ilə müqayisə etmək onu göstərir ki, yoldaşların düzgün hərəkəti onun Kepler-68 sisteminə bağlı olması ilə uyğundur, lakin bu nəticəni təsdiqləmək üçün əlavə müşahidələrə ehtiyac var. Kepler-68-dən on bir qövs saniyəsi təxminən 1600 astronomik vahidin ayrılmasına səbəb olur. Bu məsafədəki dairəvi orbitin təxminən 50.000 illik bir dövrü olacaq.

## Planet sistemi
Hazırda Kepler-68 ətrafında orbitə çıxan üç planet aşkar edilib. Ən daxili planetlərdən ikisi planetar tranzit üsulu ilə kəşf edilmişdir. Sonrakı Doppler ölçmələri Kepler-68b-nin kütləsini təyin etməyə kömək etdi və Kepler-68d-nin kəşfinə kömək etdi. Radial sürət ölçmələrində 10 ildən çox müddətdə sistemdə başqa bir cismi göstərən əlavə siqnal mövcuddur. Bu obyektin kütləsi məlum deyil və o, ya başqa bir planet, ya da ulduz yoldaşı ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kepler-88

**Kepler-88**, Lira bürcündəki Günəşə bənzər ulduzdur və təsdiqlənmiş üç planeti vardır. 2012-ci ilin aprelində elm adamları KOI-142.01 (Kepler-88b) kimi tanınan Kepler namizədinin qeyri-tranzit planetin yaratdığı çox əhəmiyyətli tranzit vaxt dəyişikliyi nümayiş etdirdiyini aşkar etdilər. Zamanlama dəyişiklikləri Kepler-88b-yə də keçid müddətlərində dəyişikliklərə səbəb olacaq qədər böyük idi. Böyük tranzit vaxt dəyişiklikləri hər iki planetin kütlələrinə sərt məhdudiyyətlər qoymağa kömək etdi. Qeyri-tranzit planet 2013-cü ilin noyabrında radial sürət metodu ilə daha da təsdiqləndi.

## Planet sistemi
Kepler-88b sistemin ən daxili planetidir və Neptun ölçüsündədir, lakin sıxlığı təxminən yarısı qədərdir.

Kepler 88c Yupiter qədər təxminən 60% kütlədir, lakin planetdən tranzit olmadığı üçün onun radiusu məlum deyil.

Kepler-88d öz ulduzunu dörd ildən bir dövr edir və onun orbiti dairəvi deyil, elliptikdir. Yupiterin kütləsindən üç dəfə çox olan bu, ən böyük kütlədir. O, W. M. Keck Rəsədxanasının Yüksək Rezolyutsiyalı Eşel Spektrometri spektroqrafının altı illik radial sürət (RV) təqibi əsasında kəşf edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kamik

**Kamik** (, ) — Siciliyada yaşayan sikanların paytaxtı. Bu, yunan mifologiyasında Dedalın sikan padşahı Kokal üçün tikdiyi qaladır.

Kamikin yeri müasir arxeoloqlar tərəfindən Sant-Ancelo-Muksaro olaraq müəyyən edilmişdir. Keçmiş istehkamlı yaşayış məntəqəsinin yalnız iki fraqmenti bu günə qədər qalmışdır. Buna baxmayaraq, yaxınlıqda aşkar edilmiş nekropol tunc dövründə burada böyük yaşayış məntəqəsinin mövcudluğundan xəbər verir.

## İstinadlar
Sant-Ancelo-Muksaro

**Sant-Ancelo-Muksaro** (,  ) — İtaliyada, Siciliyanın Aqricento əyalətində kommuna.

Müasir arxeoloqlara görə, Tunc dövründə burada sikanların paytaxtı olan əfsanəvi Kamik şəhəri yerləşirdi.

Qəsəbənin himayədarı müqəddəs Angel Karmelitdir.

## Əhalisi
Əhali dinamikası:
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:3000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till: 1006
 bar:1871 from:0 till: 1171
 bar:1881 from:0 till: 1390
 bar:1901 from:0 till: 1951
 bar:1911 from:0 till: 2165
 bar:1921 from:0 till: 2184
 bar:1931 from:0 till: 2297
 bar:1936 from:0 till: 2373
 bar:1951 from:0 till: 2652
 bar:1961 from:0 till: 2575
 bar:1971 from:0 till: 1975
 bar:1981 from:0 till: 2150
 bar:1991 from:0 till: 2007
 bar:2001 from:0 till: 1730
PlotData=
 bar:1861 at: 1006 fontsize:S text: 1.006 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 1171 fontsize:S text: 1.171 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 1390 fontsize:S text: 1.390 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 1951 fontsize:S text: 1.951 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 2165 fontsize:S text: 2.165 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 2184 fontsize:S text: 2.184 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 2297 fontsize:S text: 2.297 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 2373 fontsize:S text: 2.373 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 2652 fontsize:S text: 2.652 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 2575 fontsize:S text: 2.575 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 1975 fontsize:S text: 1.975 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 2150 fontsize:S text: 2.150 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 2007 fontsize:S text: 2.007 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 1730 fontsize:S text: 1.730 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:По данным ISTAT


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
* Milli Statistika İnstitutu 
* Milli Statistika İnstitutu
Kokal

**Kokal** () — yunan mifologiyasında personaj. Mikena kitabələrində **ko-ka-ro** (Kokal) adına rast gəlinir.

Kokal Siciliyada Kamik və ya İnikanın  hakimi olmuşdur. O, siklopların məhv edilməsindən sonra Siciliyanı idarə etmişdir. O,sikanların padşahı olmuşdur. Kokal padşah Minos səbəbilə Kritdən qaçan Dedalı qəbul etmişdir.

Aristofanın "Kokal" komediyasının baş qəhrəmanıdır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* «Мифы Древней Греции. Словарь-справочник.» EdwART, 2009 год.
* И. А. Лисовый, К. А. Ревяко. Античный мир в терминах, именах и названиях: Словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — Мн: Беларусь, 2001 год.
* Словарь античности. М.: Прогресс. Лейпцигский Библиографический институт. 1989.
Ueşeş

**Ueşeş** ( və ya ) — Qədim Misir kitabələrində haqqında məlumat verilən "dəniz xalqları"ndan biri. Onların adları II minilliyin axırlarına aid mənbələrdə çəkilir.

## Tarixi
"Ueşeş" Qədim Misir mənbələrində adları çəkilən "dəniz xalqları"nı təşkil edən müxtəlif qruplar arasında ən az tədqiq olunanıdır. "Ueşeş" adı "Ekveş" ilə birlikdə sadəcə III Ramzesin hakimiyyətinə aid mənbələrdə hallanır. "Ueşeş" üçün heç bir vizual təsvir müəyyən edilməmişdir.

Mənbələrə görə, "Ueşeş" Amurru çarlığının ərazisində düşərgə salmışdı. "Ueşeş" və onların digər "dəniz xalqları" ilə qurduqları koalisiya fironun orduları tərəfindən darmadağın edilmişdir. Bu döyüşdən sonra "dəniz xalqları"ndan çoxlu sayda əsir götürülmüşdür.

## İstinadlar
Vilusa

**Vilusa** və ya **Vilusiya** () — qərbi Anadoluda Son Tunc dövrünə aid şəhər. E.ə. XVIII əsrə aid het mənbələri tərəfindən Assuva konfederasiyasının bir hissəsi kimi təsvir edilmişdir.

## Mənbələrdə
Vilusanın yaşayış yeri het mənbələrində bir sıra kitabələrdə qeyd olunur, o cümlədən:

* Manapa-Tarxunta məktubunda (e.ə. 1310–1280-ci illər) Sexa çayının (indiki Bakırçay) o tayındakı şəhərdən bəhs edilir.
* Aleksandu müqaviləsi (təxminən e.ə. 1280-ci il) Viluslu Aleksandu il' Het çarı II Muvatalli arasında imzalanmışdır.
* Tavaqalava məktubu (e.ə. 1250-ci il) Het çarı III Xattusili (təxminən e.ə 1275–1250-ci illərdə hökmranlıq etmişdir) tərəfindən Axxiyava padşahına ünvanlanmışdır. Burada Vilusa uğrunda hərbi münaqişədən bəhs edilir.
* Milavata məktubunun (təxminən e.ə. 1240-cı il) IV Tudxaliya tərəfindən yazıldığı güman edilir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Suriya-Het çarlıqları

**Son Het**, **Yeni Het** və ya **Suriya-Het çarlıqları** — Anadolunun cənub-qərbində və müasir Suriyanın şimalında erkən Dəmir dövrünə aid siyasi birliklər.

Bu dövlətlər e.ə. 1180-ci ildə yaranmış, təxminən e.ə. 700-cü ilə qədər mövcud olmuşlar. Bu çarlıqların əhalisi əsasən luvi, arami və Finikiya dillərində danışırdılar.

## Terminologiya
Müasir ingilisdilli ədəbiyyatda "Yeni Het çarlıqları" termini dar mənada Milid və Karkemiş kimi luvilərin hakimiyyətdə olduğu dövlətlərə istinad etmək üçün istifadə edilir. Bundan başqa, "Suriya-Het krallıqları" termini daha geniş bir termin olub, cənubi və mərkəzi Anadoluda, eləcə də Suriyada yaranmış bütün dövlətləri – Tabal və Kue kimi Het dövlətinin süqutundan sonra yaranmış padşahlıqları əhatə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Neo-Hittite Monuments
* Hittite Hunting Relief
Azeym

**Azeym** () — İraqda çay. Çayın mənbəyi Süleymaniyyə mühafəzəsində, Zaqros dağlarındadır.  məsafədən sonra Dəclə çayına birləşir. Çayın hövzəsi  qədərdir. Çay yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Assuva

**Assuva** — Anadolunun qərbində konfederasiyası. Bu, hetlərə qarşı müharibə aparmaq üçün yaradılmışdır və e.ə.. 1230-cu ildə IV Tudxaliyanın başçılıq etdiyi het ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir.

Helmut Bossert sonradan yaranmış Asiya adının Assuvadan gəldiyini, bu adın əvvəlcə yalnız Anadoluya aid ediliyini və Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri dövründə Yunanıstanın şərqindəki torpaqların hamısını ifadə etdiyini irəli sürmüşdür.

## Üzvlərin siyahısı
IV Tudxaliyanın "Annallar"ında koalisiyanın tərkibi göstərilmişdir. Siyahı cənubdan şimala doğru verilmişdir:

* adı "*-ugga*" və ya "*-luqqa*" ilə bitən ölkə.
* Kispuva (*Kispuwa*).
* Unaliya (*Unaliya*).
* başlıq zədələnib.
* Tura (*Dura*).
* Xalluva (*Halluwa*).
* Xuvalussiya (*Ḥuwallušiya*).
* Karkiya (həmçinin "*Karakiša*"; qədim Kariya olduğu güman edilir).
* Dunda.
* Adadura.
* Parista (*Parišta*).
* başlıq zədələnib.
* Ad pozulub. Ehtimal olunur ki, bu ad "*-wwa*" ilə bitir.
* Varsiya (*Waršiya*).
* Kuruppiya.
* adı "*-luišša*" ilə bitən ölkə (və ya sadəcə "*Luišša*").
* Alatara (*Alatra*).
* [dağ ölkəsi] Paxurina (*Pahurina*).
* Pasuxalda (*Pasuhalta*).
* başlıq zədələnib.
* Vilusiya.
* Taruisa (*T[a]rui[s]ša*ı Troya və ya Troad ərazisinin adı olduğu güman edilir).

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Bossert, Helmut T., *Asiaa*, İstanbul, 1946.
Maltanın meqalit məbədləri

**Maltanın meqaliti məbədləri** — Maltada tarixdən əvvəlki dövrə aid meqalit məbədlər qrupu. YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir. Bu məbədlər Maltanın qədim tarixinin dövrləşdirilməsində əsas rol oynayır, çünki bu və ya digər meqalit məbədin kontekstində müəyyən növ keramika və digər artefaktlar aşkar edilmişdir. Bu məbədlər qrupuna Xal-Saflieni meqalit yeraltı ziyarətgahı daxil deyil və ayrı olaraq Ümumdünya İrsi siyahısına əlavə edilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Ggantija Temples (1).jpg|Cqantiya.
Fayl:Malta swiatynia.jpg|Mnaydra.
Fayl:Skorba1.jpg|Skorba.
Fayl:Modèle de temple Ta'Hagrat.jpg|Ta'Xacrat.
Fayl:Tarxien temple.jpg|Tarşien.
Fayl:Malta Hagar Qim BW 2011-10-04 16-39-32.JPG|Xacar-Kim.


## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Maltaya ekspedisiya
Babək Nəhreyin

**Babək Nəhreyin** () — İran  Azərbaycanlı rejissor, aktyor, komediyaçı və müğənni. Onun bir çox satiraları nümayiş etdirilib,  O daha çox Əlirza Rəncipor ilə əməkdaşlıq edib.

## Həyatı
Babak Nəhreyin 3 Mart 1980-ci ildə Əhərdə anadan olub, iki qardaş və bacısı ilə ailə ikinci uşaq və o, fars ədəbiyyatı bakalavr dərəcəsi var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Etol

**Etol** ( ) —  yunan mifologiyasında personaj. O, Endimionun dəniz pərisindən olan oğludur. Başqa bir versiyaya görə, Etol Zevs ilə Protogeneyanın, ya da Oyneyin oğludur.

Etol Pronoyanın həyat yoldaşıdır. Onun oğulları Plevron və Kalidondur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Роберт Грейвс. «Мифы древней Греции.»
Agenor (Plevronun oğlu)

**Agenor** ( – "cəsarətli") — yunan mifologiyasında personaj. O, Plevron və Ksantippin oğludur. Onun arvadı əmisi qızı Kalidon, qızı Epikast, oğulları isə Porfaon və Demonika idi. Pavsani Agenorun oğlunu və Ledanın atası Festiyanın adlarını qeyd edir.

## İstinadlar
Kleoday

**Kleoday** (Kleodey; ) — mifik Dorida çarı. O, Heraklın övladlarındandır. Gill və İolanın oğlu, Heraklın nəvəsidir.  Hesiodda “Kleodeyin uşaqları” kimi adı xatırlanır. Kleodayın həyat yoldaşı Neoptolem idi. Onların Aristomax adlı bir oğlu və  Lanassa adlı bir qızı var idi.

Spartada onun ziyarətgahı var idi.

## İstinadlar
Pamfil (mifologiya)

**Pamfil** () — yunan mifologiyasında personaj. O, Egimiyanın oğludur. Peloponnes uğrunda Heraklın övladları ilə müharibədə həlak olmuşdur. Başqa bir versiyaya görə, Deyfontun qızı Orsobiya ilə evlənmişdir. Sparta fillərindən biri onun adını daşıyırdı.

## İstinadlar
Pamfil (rəssam)

**Pamfil** (; ; ) — Qədim Yunanıstan rəssamı.

Pamfil Amfipolisdən idi. O, müəllimi Evpomp ilə birlikdə qədim yunan sənətinin gələcək inkişafına güclü təsir göstərmiş sikion rəssamlıq məktəbinin banisi olmuşdur. Rəvayətə görə, Pamfilin bədii nəzəriyyələri elmi prinsiplərə əsaslanırdı. Pamfilin şagirdləri Melantiya adlanır. Onlar arasında Pavzi və məşhur Apelles var.

## Ədəbiyyat
*
Pavzi

**Pavzi** və ya **Pavsi** (; ) — Qədim Yunanıstan rəssamı. O, əslən Sikiondandır. Pavzi Apellesin müasiri, Pamfilin tələbəsi olmuşdur.

Pavzi əsasən uşaq və heyvan fiqurlarını, eləcə də çiçəkləri çəkmişdir. O, tarixdə tavanları arabesk, çiçəklər və fərdi fiqurlarla rəngləyən ilk şəxs olmuşdur. Rəvayətə görə, Pavzi mum üzərində rəsm çəkməyi mükəmməlləşdirmişdir. Mənbələrdə göstərilmişdir ki, o, istənilən əsəri cəmi 24 saat ərzində tamamlamaq bacarığı ilə fəxr edirdi.

Onun ən məşhur əsəri "*Buğa qurbanı*" adlanır və oğlu Aristolaos tərəfindən tamamlanmışdır. Romada yerləşən Pompey teatrında Pavzinin bu rəsminin təsviri var idi. Onun divar rəsmlərindən bəziləri coğrafiyaşünas Pavsani tərəfindən "*Hellas təsvirləri*"ndə xatırlanır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*