open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaponiyada mobil telefon mədəniyyəti

**Yaponiyada mobil telefon mədəniyyəti** özünəməxsus şəkildə inkişaf etmişdir. Yapon dilində mobil telefona  və ya qısaca  deyirlər. Ona görə də Yaponiyadakı mobil telefon mədəniyyətini **Keytay mədəniyyəti** də adlandırırlar.

Yaponiyada mobil telefondan istifadə geniş yayılmışdır və yayılmağa da davam edir. 2013-cü ildə əhalinin 39,1%-nin mobil telefonu olduğu halda, 2021-ci ildə bu rəqəm 74,3%-ə çatmışdır.

## Xüsusiyyətlər
Yaponiyada mobil telefon mədəniyyəti özünəməxsus şəkildə inkişaf etdiyi üçün bu hal Qalapaqos sindromu adını almışdır. 

Yaponiyada mobil telefon mədəniyyətinin populyar elementlərindən biri romanlardır. Mobil telefon romanı və ya keytay romanı mobil telefon vasitəsilə yazılan roman növüdür və Yaponiyada ədəbi janra çevrilmişdir. Mobil telefon ədəbiyyatı ilə əsasən həvəskarlar məşğul olsa da, bəzi əsərlər populyarlaşaraq kitab şəklində çap oluna bilir. Yaponiyada mobil telefon vasitəsilə yazılmış ən məşhur roman olan "Dərin sevgi" (2002) əsasında film, serial və manqa istehsal olunmuşdur.

## İstifadə mədəniyyəti
Yaponiyada insanlar evdən çıxanda mobil telefonlarını səssiz rejimə qoyurlar. Hətta qatarlarda telefonu səs rejimə keçirməklə bağlı anonslar səsləndirilir. Yaponiyada ictimai yerlərdə mobil telefonlardan istifadə etmək xoş qarşılanmır. Avtobus sürücüsü avtobusa minərkən telefondan istifadə edən şəxsi avtobusa minməyə icazə verməyə bilər. İctimai yerdə telefon zəng çalarsa insanlar dərhal telefonu səssizləşdirirlər, hətta buna görə həyəcan keçirə bilirlər. Yaponiyada telefondan istifadə edərkən digər insanları narahat etməməyə çox diqqət yetirilir.

## Tənqid
Mobil telefonlarda yazı yazarkən kancilər avtomatik yükləndiyi üçün bir çox mobil telefon istifadəçisində əllə kanci yazmaq qabiliyyətinin zəiflədiyi müşahidə olunur. Yaponiya Təhsil Nazirliyinin Mədəni Əlaqələr Agentliyi tərəfindən keçirilmiş bir sorğuda iştirakçıların 66.5%-i əllə kanci yazmaq qabiliyyətinin zəiflədiyini bildirmişdir. Agentlik kancinin gələcəyi ilə bağlı narahat olduğunu açıqlamışdır.

Mobil telefon romanların çoxu seksual və şiddət məzmununa malik olduğu üçün valideynlər bu cür romanların uşaqlara pis təsir göstərdiyini hesab edirlər.

## İstinadlar
Qaçqın qadınlar

**Qaçqın qadınlar** — müharibə, təbii fəlakət və başqa səbəblərə görə yaşadığı yeri tərk etmiş qadınlar. Onlar miqrasiya təcrübəsinin hər mərhələsində gündəlik həyatda genderlə bağlı problemlərlə üzləşirlər. Digər demoqrafik məlumatlardan asılı olmayaraq bütün qaçqın qadınlar üçün ümumi problemlər səhiyyə və fiziki zorakılığa çıxışdır və ayrı-seçkilik, cinsi zorakılıq və insan alveri halları ən çox rast gəlinən çətinliklərdir. Buna baxmayaraq, qadınlar bu cür hallarda zərərçəkən olmasalar belə, onlar tez-tez öz xüsusi ehtiyaclarına və təcrübələrindən sui-istifadə və etinasızlıqla üzləşirlər. Bu, demoralizasiya, damğalanma, əqli və fiziki sağlamlığın pozulması kimi mürəkkəb nəticələrə gətirib çıxarır. Beynəlxalq humanitar yardım təşkilatlarından müvafiq resurslara çıxışın olmaması dünyada üstünlük təşkil edən gender fərziyyələri ilə daha da ağırlaşır, baxmayaraq ki, gender meynstriminqində son dəyişikliklər bu ümumi cəhətlərlə mübarizə aparmaq məqsədi daşıyır.

## Səhiyyə
Qaçqın qadınların üzləşdiyi sağlamlıq problemləri susuz qalma və ishaldan tutmuş yüksək hərarət və malyariyaya qədərdir. Onlar həmçinin, gender əsaslı zorakılıq və ana sağlamlığı kimi daha geniş əhatəli hadisələri əhatə edir. Qaçqın qadınların ölümünün əsas səbəbləri arasında qida çatışmazlığı, ishal, respirator infeksiyalar və reproduktiv ağırlaşmalar var. Qaçqın qadınların sağlamlıq problemləri onların fiziki, əqli və sosial rifahı da daxil olmaqla müxtəlif amillərdən təsirlənir. Qaçqın qadınların sağlamlıq problemləri və narahatlıqları həm müvəqqəti düşərgələrdə və ya sığınacaqlarda yaşadıqları müddətdə, həm də sığınacaq ölkələrinə köçdükdən sonra üstünlük təşkil edir. Qaçqın qadınların sağlamlığı ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olan xarici amillərə mədəni cəhətdən gücləndirilmiş gender bərabərsizliyi, məhdud hərəkətlilik, səhiyyə müəssisələrinə çıxışın olmaması, qaçqın düşərgələrində əhalinin yüksək sıxlığı və aşağı təhsil səviyyəsi daxildir.

## İstinadlar
Şəhər qaçqını

**Şəhər qaçqını** — şəxsin qaçdığı ölkədə və ya ərazidəki qaçqın düşərgəsində deyil, şəhər ərazisində məskunlaşmaq qərarına gələn və ya bunu məcburi şəkildə edən olan qaçqın. Dünyanın qaçqın əhalisinin 60%-dən çoxu və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının (BMT QAK) mandatı altında olan məcburi köçkünlərin 80%-i şəhər mühitində yaşayır. 2009-cu ildə onların sayı təxminən 5,5 milyon nəfər idi. "Şəhər qaçqını" Qaçqınların Statusuna dair BMT Konvensiyasında tanınmış hüquqi termin deyil. Bununla belə, BMT QAK 2009-cu ildə "Qaçqınların Müdafiəsi və Şəhər Ərazilərində Həll Yolları üzrə Siyasət" qəbul etmişdir.

Təxminən 2017-ci ildən bəri BMT QAK şəhər qaçqınlarını qaçqın düşərgələrində yaşayan qaçqınlar əvəzinə onları məskunlaşmaq üçün prioritetləşdirir. Məsələn, Keniyada məskunlaşma yerləri üçün Kakuma və ya Dadaab qaçqın düşərgəsində yaşayan qaçqınlara yox, yalnız Nayrobidə yaşayan qaçqınlar təqdim olunur. Bununla belə, Keniyanın dövlət səviyyəsindəki qaçqın siyasəti bütün qaçqınların düşərgələrdə yaşamasını tələb edir, baxmayaraq ki, bu tələb ciddi şəkildə yerinə yetirilmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* http://www.urban-refugees.org/
* http://www.forcedmigration.org/research-resources/expert-guides/urban-refugees
* Urban Refugees
* Urban Refugees “101”
* Urban Refugees in Nairobi: Problems of Protection, Mechanisms of Survival, and Possibilities for Integration
Müqəddəs dil

**Müqəddəs dil** — başqa dildə danışan insanların dini məqsədlər üçün istifadə etdikləri dil. Dilin işləkliyi, ancaq dini kitab və mətnlərin oxunması, öyrənilməsi və dinin ardıcılları üçün bəzi ritual və duaların o dildə istifadəsinin mövcudluğu ilə məhdudlaşır. Bu gün bu dillərin bir çoxu ölü dil halına gəlib.

* Avesta dili — Müqəddəs dil kimi zərdüştilər işlədirdilər. Avesta bu qədim dildə yazılmışdır. Bu dil iki min il bundan əvvəl tərk edilmişdir.
* Klassik Ərəb dili (VII əsr) — Müsəlmanlar üçün. Quranın mətni və hədislər orijinalda bu dildədir. Bəzən müsəlmanlar duaları da bu dildə əzbərləyib istifadə edirlər.
* İbrani dili — yəhudilər üçün olan və xristianların da müqəddəs hesab etdiyi Əhdi-ətiq və başqa yəhudi dini qaynaqların dili.
* Arami dili — İsa Məsihin ana dili olmuş, on iki həvari arasında bu dildən istifadə etmişdir və Əhdi-Ətiqin də çox cüzi hissəsi bu dildədir.
* Koine Yunancası — Əhdi-Cədid bu dildə yazılmışdır. Əhdi-Ətiqin də bu dildə e.ə III əsrə aid Septuaginta adlanan tərcüməsi var. Dil hazırda dini məqsədlər üçün Yunan Katolik və Yunan Ortodoks kilsələrində istifadə olunur.
* Süryani dili — bu dil xristianlığın yeni yarandığı dövrlərdə əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bu gün də xristian dini xidmətlərində Şərq Assuriya Kilsəsi, Assuriya Pentekost kilsəsi, Suriya Pravoslav kilsəsi, Maruni kilsəsi və başqaları tərəfindən istifadə olunur.
* Qibti dili — ölü dil olsa da, bu gün Qibti Pravoslav Kilsəsi və Qibti Katolik Kilsələrində aktiv istifadədədir.
* Geez dili — Efiopiyada müqəddəs dil. Efiopiyalı xristianlar istifadə edirlər. Həmçinin Efiopiya monoteist pravoslav kilsəsi bu dili dini mərasimlər üçün istifadə etmişlər.
* Sanskrit dili — Vedalar bu dildə yazılmışdır. Hinduizm və buddizm üçün önəmli hesab olunur.
* Pali — Erkən buddist ənənəsi olan Theravada Buddizminin dini əsərləri bu dildədir və ardıcılları arasında linqva franka əhəmiyyəti daşıyır.
* Yeni Mandayi dili — Bu Cənubi İraqda və İranın Xuzistan əyalətində azlıqda yaşayan etno-dini qrup olan Mandayların işlətdiyi dini dildir.

## Ayrıca bax
* Yaşayan dillər
* Ədəbi dil
* Diqlossiya
* Ədəbiyyat dili

## Qaynaqlar
* Dil sosiologiyası، Yəhya Sxolastik Tehran: Humanitar institutu elmlər ۱ ۱۰۰۰
İstanbul qırmızısı (roman)

**İstanbul qırmızısı** (; ) — Türkiyə–İtaliya rejissoru, ssenaristi və yazıçısı Fərzan Özpətəyin ilk romanı. Roman 29 oktyabr 2013-cü ildə İtaliyanın "Arnoldo Mondadori" nəşriyyatı tərəfindən satışa çıxarılmış, 2014-cü ilin fevralında isə Türkiyədə buraxılmağa başlamışdır.

Kitabın orijinal dili italyancadır və türk dilinə Eren Cendey tərəfindən tərcümə edilmişdir. Kitabın üz qabığında anasının şəklini istifadə edən Fərzan Özpətək kitabın adının "İstanbul qırmızısı" olmasının səbəbini anasının ondan istədiyi qırmızı dırnaq boyasına görədir. O, əlavə etmişdir: "Lakin əslində bunun içində çoxlu qırmızı var. Kitabı oxuyanların orada tapacağı qırmızılar bunlardır. Mən kitabı yazarkən, məsələn, Gəzi hadisələri baş verirdi, orada qırmızı paltarlı bir qadın var idi. Həm də İstanbuldakı evimdən gördüyüm İstanbulun mavi ilə qırmızının qarışdığı bir səması var. Əslində biz İstanbulu həmişə mavi kimi düşünürük. O qırmızının o səmaya qarışması həmişə xoşuma gəlir".

Fərzan Özpətək kitabı uyğunlaşdıraraq "*[[İstanbul qırmızısı (film, 2017)|İstanbul qırmızısı]]*" adlı film çəkmişdir.

## Məzmunu
Romanın iki qəhrəmanı artıq Romadan İstanbula eyni təyyarədə öz həyatı ilə üzləşmiş İstanbul əsilli rejissor və öz reallığı ilə üzləşməkdə çətinlik çəkən Annadır. Romanda anasını ziyarət etmək üçün 3–4 günlük Türkiyəyə gedən, lakin orada bir ay qalan rejissor uşaqlıq və gənclik illərini xatırlayarkən Anna ilə birlikdə Gəzi parkı etirazları zamanı İstanbulda müstəqil yaşadıqları prosesdən bəhs edilir.

## İstinadlar
İstanbul qırmızısı (film)

***İstanbul qırmızısı*** (, ) — 2017-ci ildə Fərzan Özpətəyin rejissorluğu ilə həmin müəllifin eyniadlı romanı əsasında çəkilmiş Türkiyə dram filmi. Film tamamilə türk aktyorlardan ibarət heyəti ilə türk dilində çəkilmişdir. Filmin ilk beynəlxalq tanıtımı Roma Film Festivalında keçirilmişdir.

## Süjeti
Yazıçı Orxan Şahin uzun illərdən sonra tanınmış rejissor Dəniz Soysalın ilk romanını yazmağa kömək etmək üçün İstanbula qayıdır. Orxan doğulub boya-başa çatdığı yerlərə nostalgiya ilə baxmağa başlayır, dostları, ailəsi və keçmiş sevgilərini yenidən yaşayır.

## İstehsal
Çəkilişlərin 2015-ci ilin sentyabrında başlayacağı gözlənilirdi, lakin bir neçə gecikmədən sonra İstanbul şəhərindəki ictimai-siyasi vəziyyət ilə əlaqədar çəkilişlər rəsmi olaraq 12 aprel 2016-cı ildə başlamış və ümumilikdə yeddi həftə davam etmişdir.

## Distribusiya
Film 2 mart 2017-ci ildə İtaliyada italyan dilində, Türkiyədə isə növbəti gün nümayiş olunmuşdur. İtaliyada "01 Distribution", Türkiyədə isə "Mars Dağıtım" tərəfindən distribusiya olunmuşdur.

## Rollarda
* Xalid Ərgənc — *Orhan Şahin*
* Tuba Büyüküstün — *Neval*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Əbdüləziz ibn Şüeyb

**Əbdüləziz ibn Şüeyb ibn Ömər Kurtubi Bəlluti** (), həmçinin Bizans mənbələrində **Kurupas** () — 949-cu ildən 961-ci ilə qədər Krit əmiri. O, ada Bizans tərəfindən ələ keçirilənə qədər hakimiyyətdə qalmış Kritin onuncu və son əmiri idi.

## Sonrakı həyatı
Xandaksın ələ keçirilməsindən sonra Əbdüləziz ailəsi ilə birlikdə əsir götürülmüş, Konstantinopola aparılmışdır və burada Nikofor Fokanın triumfunda nümayiş etdirilmişdir. Sonra onlara zəngin hədiyyələr verilmiş, II Roman tərəfindən mülk bəxş edilmişdir. Bizans mənbələrində bildirilmişdir ki, imperator Əbdüləzizi senator etmək fikrində idi, lakin sonuncu xristianlığı qəbul etməkdən imtina etmişdi deyə bu reallaşmamışdı. Oğullarından biri, Numan və ya yunan dilindəki adı ilə Anemas xristianlığı qəbul etmişdir. O, Bizans ordusunda xidmət edirdi və 971-ci ildə Dorostolun mühasirəsində həlak olmuşdur. Bəzi müasir tədqiqatçılar eyniadlı sonrakı Bizans aristokrat ailəsinin onun nəslindən olmasını mümkün hesab edirlər.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.

## Əlavə ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;1082–1086. OCLC 495469525.
*
Antenor (tarixçi)

**Antenor** () — qədim yunan tarixçisi. Yaşadığı dövr dəqiq məlum deyil. Kritin tarixi haqqında bir əsər yazmışdır. Əsər mükəmməlliyinə görə "*Delta*" (Δέλτα) adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Rus Cəngavərləri

**Rus Cəngavərləri** () — Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus aerobatika eskadronudur. Eskadron 1991-ci il 5 aprel tarixində yaradılmışdır. Tək və qrup halında pilotaj fiqurları yerinə yetmək üçün çoxməqsədli yüksək manevr qabiliyyətinə malik Su-27 təyyarələrindən istifadə olunurdu. 2016-cı ildə komanda Su-30 təyyarələri əldə etdi. 2019–2020-ci illərdə Su-35 təyyarlərləri komandanın ixtiyarına verildi. Hal-hazırda komanda hər 3 model təyyarəyə sahibdir.

## Tarixi
1991-ci ilin əvvəllərində 6 təyyarədən ibarət komanda formalaşdı və həmin il aprelin 5-də "Rus Cəngavərləri" aerobatika komandası quruldu. Uçuşlar üçün istifadə olunan təyyarələr Rusiyanın dövlət bayrağının rənglərinə boyanıb.

## Faktlar
* Əvvəlcə aviasiya qrupu "Mavi Şimşəklər" adlanırdı, lakin sonradan məlum oldu ki, Yaponiya Hərbi Hava Qüvvələrinin aerobatika komandası "Mavi İmpuls" adlanır. Buna görə də komandanın adı dəyişildi. Əvvəlki ada uyğun hazırlanmış şevronlar isə suvenirə çevrildi.
* 2004-cü ildə şou planına Rus Cəngavələrinin və Uzunqanadların 9 təyyarədən ibarət komanda ilə (5 Su-27 və 4 MİQ-29) romb düzülüşündə uçuşu əlavə olundu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anemas ailəsi

**Anemalar**  () — IX–XV əsrlərdə mövcud olmuş Bizans aristokrat ailəsi.

Adın mənşəyi və etimologiyası qeyri-müəyyəndir. Adın "*anemos*", yəni "külək" sözü ilə əlaqəli olması güman edilir, lakin filoloq Fedon Kukules "kələfçə" mənasını verən "*anem*"dən törəməsi ehtimalını da təqdim etmişdir. Fransua Şalandon kimi digər alimlər ailənin xristianlığı qəbul edərək Bizans ordusuna qoşulan sonuncu Krit əmirinin oğlu Anemasın nəslindən gəldiyini irəli sürmüşdür.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* Trapp, Erich; Beyer, Hans-Veit; Walther, Rainer; Sturm-Schnabl, Katja; Kislinger, Ewald; Leontiadis, Ioannis; Kaplaneres, Sokrates (1976–1996). Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit (in German). Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. ISBN 3-7001-3003-1.
Anemas (sərkərdə)

**Numan ibn Əbdüləziz ibn Şüeyb ibn Ömər Kurtubi**, həmçinin Bizans mənbələrində **Anemas** () — Bizans sərkərdəsi. O, Kritin sonuncu əmiri Əbdüləziz ibn Şüeybin oğlu olmuşdur. Numan Xandaksın mühasirəsindən və Kritin Bizans tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra əsir götürülmüş, Konstantinopola aparılmış və burada Nikofor Fokanın triumfunda nümayiş etdirilmişdir.

Konstantinopolda məskunlaşdıqdan sonra Anemas xristianlığı qəbul etmiş və imperatorun cangüdəni olaraq Bizans ordusuna qatılmışdır. XI–XII əsrlərdə Bizans aristokratiyasında ortaya çıxmış Anemas ailəsinin onun nəslindən gəlməsi mümkündür.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (1998–2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.
*
Əli ibn Əhməd

**Əli ibn Əhməd** () — təqribən 943–949-cu illərdə hakimiyyətdə olmuş Krit əmiri.

## Həyatı
Krit əmirliyinin tarixi və hökmdarları haqqında qorunub-saxlanılmış qeydlər çox fraqmentlidir. O, şərti olaraq yeddinci əmir Əhməd ibn Ömərin oğlu, Kritin fatehinin və əmirliyin banisi Ömər Əbu Həfsin nəvəsi kimi tanınır. Onun qardaşı Şüeybdən sonra hakimiyyətə gəldiyi, 943-cü ildən təxminən 949-cu ilə qədər padşahlıq etdiyi güman edilir. Ondan sonra taxta Şüeybin oğlu Əbdüləziz keçmişdir.

Əli ibn Əhmədin Bizansın 949-cu ildə Kritə qarşı genişmiqyaslı dəniz ekspedisiyası zamanı hakimiyyətdə olduğu güman edilir. Həmin vaxt bizanslıların hücumu sarasinlər tərəfindən dəf edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp. 1082–1086. OCLC 495469525.
*
Əhməd ibn Ömər

**Əhməd ibn Ömər ibn Şüeyb** (; ) — təqribən 925–940-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Krit əmiri.

Krit əmirliyinin tarixi və hökmdarları haqqında qorunub-saxlanılmış qeydlər çox fraqmentlidir. O, şərti olaraq üçüncü əmir Əbu Abdullah Ömərin oğlu, Kritin fatehinin və əmirliyin banisi Ömər Əbu Həfsin nəvəsi kimi tanınır. Onun qardaşı oğlu Əli ibn Yusif ibn Ömərdən sonra hakimiyyətə gəldiyi, təxminən 925-ci ildən 940-cu ilə qədər padşahlıq etdiyi güman edilir. Ondan sonra taxta oğlu Şüeyb ibn Əhməd keçmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;1082–1086. OCLC 495469525.
*
Hacımahmud

* Hacımahmud (Nir) — İranın Ərdəbil ostanının Nir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.  
* Qışlaq-i Hacımahmud (Pərsabad) — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Şeqaftik

* Aşağı Şeqaftik (Urmiya) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. 
* Yuxarı Şeqaftik (Urmiya) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Ömər Əbu Həfs İkritişi

**Ömər ibn Həfs ibn Şüeyb ibn İsa Bəlluti**, sonradan **Qəliz** ("kök") və **İkritişi** ("kritli"), adətən **Əbu Həfs** adlanır (; ) — IX əsrdə yaşamış Əndəlüs dəniz qulduru, Krit əmirliyinin qurucusu. O, Krit adasının ilk əmiri olmuşdur.

## Həyatı
Əndəlüs mənşəli korsardır. 816–827-ci illərdə Aralıq dənizində fəaliyyət göstərmişdir.

Kordova əmiri I Hakəmin hakimiyyəti dövründə radikal müsəlmanların iştirakı ilə bir sıra üsyanlar baş vermişdir. 805-ci və 806-cı illərdə Kordovada iğtişaşlar baş tutmuş və onlar tez bir zamanda yatırılmışdır. 814-cü ildə yenidən üsyan qaldırılmışdır. Onun iştirakçıları sarayı mühasirəyə almış, lakin Hakəm üsyançıların əksəriyyətinin yaşadığı şəhərətrafı əraziləri yandırmağı əmr etdikdən sonra onlar öz ailələrini xilas etməyə qaçmışdır. Nəticədə üsyançıların əksəriyyəti məhv edilmiş, qalanlarına isə üç gün ərzində ölkəni tərk etmək əmri verilmiş, buna riayət etməyənlər çarmıxa çəkilmişdir. Sürgün olunanlar Aralıq dənizi boyunca hərəkət edərək bir hissəsi Qərbi Afrikaya, bir hissəsi İdrisilər dövlətinə, digər hissəsi isə Misirə getmişdir.

Ömər Əbu Həfsin başçılığı altındakı 15 min nəfər 814-cü və ya 815-ci ildə İsgəndəriyyə yaxınlığında sahilə çıxmışdır. Yerli iğtişaşlardan istifadə edərək onlar şəhəri ələ keçirmişdir. Buna baxmayaraq, xəlifənin qüvvələri 827-ci ildə onları qovmuşdur.

Bundan sonra onlar qırx gəmi ilə Krit adasına doğru hərəkət etmişdilər. Ömər Əbu Həfsin başçılığı ilə müsəlmanlar 827-ci ildə adanı Bizans imperiyasından asanlıqla almışdılar.

Ömər Əbu Həfs adada əmirlik qurmuşdur. Onun oğlu Şüeyb ibn Ömər ondan sonra hakimiyyətə gəlmişdir. Ömər Əbu Həfsin nəslindən olan əmirlər 962-ci ilə qədər Kritdə əmir kimi hökm sürmüşdür. Bizans ordusu həmin il adanı fəth etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;1082–1086. OCLC 495469525.
* 
* Christides, Vassilios (2015). "Abū Ḥafṣ ʿUmar b. Shuʿayb al-Ballūṭī". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. ISSN 1873-9830.
* 
*
* 
* 
* Treadgold, Warren (1988). *[https://books.google.com/books?id=3TysAAAAIAAJ The Byzantine Revival, 780–842]*. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1462-4.
Şüeyb ibn Ömər

**Əbu Əmr Şüeyb ibn Ömər ibn İsa Bəlluti**, həmçinin Bizans mənbələrində **Saet** () və ya mənbələrində **Saypes** () — təqribən 855–880-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Krit əmiri.

Krit əmirliyinin tarixi və hökmdarları haqqında qorunub-saxlanılmış qeydlər çox fraqmentlidir. O, Kritin fatehinin və əmirliyin banisi Ömər Əbu Həfsin oğlu idi. Numizmatik sübutların köməyi ilə Corc C. Maylz araşdırmalarından sonra onun təxminən 855-ci ildən 880-ci ilə qədər padşahlıq etdiyi güman edilir. Buna baxmayaraq, onun adına zərb edilən qızıl dinar 894-ci və ya 895-ci ilə aiddir. Onu müvafiq olaraq oğulları Ömər və Məhəmməd əvəz etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;1082–1086. OCLC 495469525.
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). *[https://www.degruyter.com/view/db/pmbz Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt]* (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.
*
Rus Şahinləri

**Rus Şahinləri** () — Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus aerobatika eskadronudur. 2006-cı ildə yaradılmışdır. Uçuşlar üçün Su-25, Su-27 , Su-30 , Su-34, Su-35 və MiQ-29 təyyarləri istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Güllü

**Güllü** — Azərbaycanlı qadın adı.

* Güllü Mustafayeva — Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (1992)   
* Güllü Əbilova — arxeoloq, tarix elmləri namizədi.  
* Güllü Eldar Tomarlı — şairə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü 
* Güllü Yoloğlu — Dünya Türkologiya Mərkəzinin sədri 
* Güllü Çoxeli
;Digər
* Güllü (Nir) — İranın Ərdəbil ostanının Nir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Hass (torpaq mülkiyyəti)

**Hass** (, ; mənası – "xüsusi") — Osmanlı imperiyasında mütləq şəxsi hərbi xidmətlə əlaqəli olmayan böyük bir torpaq mülkiyyəti. 1839-cu ildə hərbi sistem ləğv edilənə qədər mövcud olmuşdur. Sultan I Muradın hakimiyyəti dövründə yaradılmışdır. Bir hassdan illik gəlir 100 min akçadan çox olmuşdur.

Hass sahibi bəy idi. Hökumət hərbi yürüş təşkil edərsə, bəy hər 5 min akça gəliri olan bir cəbəli verirdi.

## İstinadlar
Timar

**Timar** — Anadolu bəyliklərində və Osmanlı imperiyasında şərti feodal torpaq mülkiyyəti. 1839-cu ildə hərbi sistem ləğv edilənə qədər mövcud olmuşdur. Sultan I Muradın hakimiyyəti dövründə yaradılmışdır. Bir timardan əldə edilən illik gəlir 20 min akçadan az idi.

XVI əsrin sonlarında timar tədricən çiftlik adlanan torpaq mülkiyyətinə çevrilmişdir. Bu, dövlət 1919-cu ildə süqut edənə qədər Osmanlı imperiyasında üstünlük təşkil etmişdir.

## İstinadlar
Çiftlik (torpaq mülkiyyəti)

**Çiftlik** və ya **çiflik** (; "çift" – cüt sözündən) — Osmanlı imperiyasında irsi torpaq mülkiyyəti forması. Bu, XVI əsrin sonlarından başlayaraq yayılmış və 1919-cu ildə dövlət süqut edənə qədər davam etmişdir. Sistem tənəzzülə uğrayan imperiyanın iqtisadiyyatına ümumilikdə mənfi təsir göstərirdi. Türk mülkədarları ilə xristian kəndliləri arasında etnik gərginlik səbəbindən çoxsaylı üsyanlar baş vermişdir. XIX əsrin əvvəllərində onlardan biri Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsinə səbəb olmuşdur. "Çiftlik" termini sonradan ümumi olaraq böyük torpaq mülkiyyətini ifadə etməyə başlamışdır.

## İstinadlar
Ağalıq (torpaq mülkiyyəti)

**Ağalıq** () — Osmanlı imperiyasında vergi yığan mülkədar olan ağa tərəfindən idarə olunan feodal vahidi. Bosniya tarixində "ağalıq" adətən bir ağaya məxsus torpaq mənasında işlənir.

## İstinadlar
Cəbəli

**Cəbəli** () — Osmanlı imperiyasında süvari qoşunları kateqoriyası, feodal – timar sahibi və ya bəy tərəfindən verilən döyüşçülər. Hər bir cəbəli ağasının tam dəstəyini alırdı və onun qulu sayılırdı.

## İstinadlar
Ölünün malikanəsi (roman)

**Ölünün malikanəsi** və ya **Dead Man's Folly** — Aqata Kristi tərəfindən ilk dəfə 1956-cı ilin oktyabrında nəşr edilmiş detektiv fantastika əsəridir.

## Haqqında
Puaro yay şənliyinin bir hissəsi olaraq Cinayət Ovunu səhnələşdirən Ariadne Oliver tərəfindən Devondakı Nasse Evinə çağırılır . Nasse House-da xanım Oliver izah edir ki, onun Qətl Ovuna dair planlarının kiçik aspektləri evdəki insanların istəkləri ilə olduqca hiyləgər şəkildə dəyişdirilib, ta ki, əsl qətl onu təəccübləndirməyəcək. Varlı ser George Stubbs Nasse House-un sahibidir. Onun daha kiçik həyat yoldaşı gözəl Hatti Ledi Stubbsdır. O, yalnız gözəl paltarlara və zərgərlik əşyalarına maraq göstərir, ərinin katibi Miss Brewisdən başqa hamıya sadə görünür. O, Hattinin zahiri görkəmini görən, lakin işəgötürən Ser Corca qarşı hissləri üzündən özü ilə ziddiyyət təşkil edir. Hatti və Corcu əsrlər boyu mülkə sahib olan ailənin sonuncusu Emi Folliat təqdim etdi. Dul qalmış xanım Folliat müharibə zamanı iki oğlunu itirdi. Müharibədən sonrakı dövrdə ölüm rüsumları çox yüksək olduğu üçün o, ata-baba yurdunu və onu toxunulmaz saxlamaq üçün torpaqlarını satmalı oldu. O, yetim Hattini öz üzərinə götürdü, onu cəmiyyətə tanıtdı.  Xanım Folliat mülkdəki lojanı icarəyə götürür. Michael Weyman, memar, tennis kortu layihələndirmək üçün saytda; bu yaxınlarda tikilmiş axmaqlığın uyğunsuz yerini tənqid edir. Ser Corc şəxsi mülkündən keçən üç gənc turistə qışqırır; onlar holland qadın, italyan qadın və tısbağalarla bəzədilmiş köynək geyinmiş kişidir. Bayram günü Hatti əmisi oğlu Etienne de Sousadan məktub alır və həmin gün onu ziyarət edəcək; onun qəfil gəlişindən çox əsəbi görünür. Yerli Qız Bələdçisi, Marlene Taker, oyunçu girmək üçün açarı tapanda ölü qurban kimi görünmək üçün qayıqxanada gözləyir. Onun ilk ziyarətçisi Hattinin xahişi ilə çay saatında sərinləşdirici nimçə ilə Miss Brewisdir. Puaro xanım Oliverlə birlikdə Marleni qayıqda ölü tapır. Hatti tapmaq mümkün deyil. Xanım Oliver qətli və yoxa çıxmağı izah etmək üçün çoxlu nəzəriyyələr ortaya qoyur, polis və Puaro isə festivala qatılanların hamısından Cinayət Ovunu bilənlərə qədər meydanı daraldır. İstintaq ilk növbədə Etienne de Sousa və qısa olaraq Amanda Brewis üzərində cəmlənir. Əmlakdakı kottecdə qalan və evliliyi problemli olan Ayaqların davranışı əlavə qarışıqlıq əlavə edir. Həftələrlə heç bir irəliləyiş əldə etmədikdən sonra Puaro yenidən Devonu ziyarət edir və Hattinin hələ də itkin düşdüyünü öyrənir. Suda boğulan qoca qayıqçı Merdell Marlen idi. nin babası. Puaro bir neçə ipucunu bir araya gətirir: Marlenin babası meşədə qadın cəsədi görmüşdü; Marlene kiçik alış-veriş etmək üçün kiçik məbləğdə pul alırdı, indi kiçik bacısının əlindədir. Merdell Puaroya nadinc şəkildə dedi ki, "Nasse House-da həmişə Folliats olacaq".

## İstinadlar
Əli ibn Yusif ibn Ömər

**Əli ibn Yusif ibn Ömər** (   )— təqribən 915–925-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Krit əmiri.

Krit əmirliyinin tarixi və hökmdarları haqqında qorunub-saxlanılmış qeydlər çox fraqmentlidir. O, şərti olaraq beşinci əmir Yusifin oğlu, Kritin fatehinin və əmirliyin banisi Ömər Əbu Həfsin nəvəsi kimi tanınır. Onun atası Yusifdən sonra hakimiyyətə gəldiyi, təxminən 915-ci ildən 925-ci ilə qədər padşahlıq etdiyi güman edilir. Ondan sonra taxta əmisi Əhməd ibn Ömər çıxmışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;1082–1086. OCLC 495469525.
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). *[https://www.degruyter.com/view/db/pmbz Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt]* (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.
*
Timarlı

**Timarlı** () — orta əsr türk dövlətlərində hakimiyyət tərəfindən timar sahiblərindən yığılan nizamsız süvari milis. Timarlılar daimi orduda yürüşlər zamanı xidmət etməli, habelə dinc vaxtlarda timarlarından gələn gəlir qarşılığında cinayətlərə qarşı cəza tədbirlərində iştirak etməli idilər.

Timar sistemi Bizans proniyasının bir çox xüsusiyyətlərini miras götürmüşdür. Bu sistem Osmanlı imperiyasında görkəmli əsgərlərə mükafatlar verən, 1326–1359-cu illərdə hakimiyyətdə olmuş Sultan I Orxanın dövründə meydana çıxmışdır.

1525-ci il siyahıyaalınmasına görə, 37,818 nəfər timarlı kimi siyahıya alınmışdır.

## Mənbə

* Gwinn, Robert P, Charles E. Swanson, and Philip W. Goetz. The New Encyclopaedia Britannica.vol. 8, 11, 10. London: Encyclopaedia Britannica, Inc., 1986
* Goffman, Daniel. The Ottoman Empire and Early Modern Europe. Cambridge: Cambridge University, 2007
* Inalcik, Halil. An Economic and Social history of the Ottoman Empire 1300—1914.Cambridge: Cambridge University Press, 1994
* Inalcik, Halil. «Ottoman Methods of conquest.» Studia Islamica. 2 (1954): 103—129
* Lewis, Bernard. «Ottoman Land Tenure and Taxation in Syria.» Studia Islamic. (1979), pp.&nbsp;109-124
* Murphey, Rhoads. «Ottoman Census Methods in the Mid-Sixteenth Century: Three Case Histories.» Studia Islamica. (1990), pp.&nbsp;115-126
* Ozel, Oktay. «Limits of the Almighty: Mehmed II’s ‘Land Reform’ Revised.» Journal of the Economic and Social History of the Orient. 42 (1999), pp. 226—246
* Reindl-Kiel, Hedda. «A Woman Timar Holder in Ankara Province during the Second of the 16th Century.» Journal of the Economic and Social History of the Orient. 40 (1997), pp.&nbsp;2007-238
* Wiesner- Hanks, Merry E. Early Modern Europe 1450—1789. Cambridge: Cambridge University Press, 2006
Üləma

**Üləma** () — islamda dini biliklərin, o cümlədən islam doktrinasının və hüququnun qoruyucuları, ötürücüləri və tərcüməçiləri.

Tarixi ənənəyə görə, üləmalar dini müəssisələrdə, yəni mədrəsələrdə təhsil alırlar. Quran və sünnə ənənvi islam hüququnun müqəddəs qaynaqlarıdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
*  PDF, accessed 2 May 2017
* 
* Bein, Amit. *Ottoman Ulema, Turkish Republic: Agents of Change and Guardians of Tradition* (2011) Amazon.com
* Hatina, Meir. *Ulama, Politics, and the Public Sphere: An Egyptian Perspective* (2010). ISBN&nbsp;978-1-60781-032-2
* Heyd. Uriel. "Some Aspects of The Ottoman Fetva." *School of Oriental and African Studies Bulletin*; 32 (1969), p.&nbsp;35–56.
* Inalcik, Halil. 1973. "Learning, the Medrese, and the Ulema." In *The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600*. New York: Praeger, pp.&nbsp;165–178.
* Mehmet, Ipsirli, Guidelines to the Jurisprudence of Ottoman Ulema
* Rabithah Ma'ahid Islamiyah Biografi Ulama of Indonesia
* Tasar, Murat. "The Ottoman Ulema: their understanding of knowledge and scholarly contribution." *The Turks*. 3: Ottomans. Editors: Hasan Celâl Güzel, C.Cem Oğuz, Osman Karatay. Ankara: Yeni Türkiye, 2002, pp.&nbsp;841–850.
* Zilfi, Madeline C. 1986. "The Kadizadelis: Discordant Revivalism in Seventeenth Century Istanbul." *Journal of Near Eastern Studies* 45 (4): 251–269.
Səssiz pasiyent (roman)

**Səssiz pasiyent ** və ya **The silent palient** — 2019-cu ildə ingilis-kipr yazıçısı Aleks Michaelides tərəfindən yazılmış psixoloji triller romanıdır. Debüt romanı Macmillan Publishers-in bölməsi olan Celadon Books tərəfindən 5 fevral 2019-cu.

## Haqqında
Məşhur rəssam Alisiya Berenson əri, fotoqraf Qabriel Berenson un qətlində təqsirli bilinir. Məsuliyyətin azaldılması iddiası ilə o, Grove adlı təhlükəsiz məhkəmə-tibb bölməsinə qəbul edilir. Berenson işinə böyük maraq göstərən məhkəmə psixoterapevti Teo Faber, Grove-da bir vəzifə üçün uğurla müraciət edir. Onun xahişi ilə o, qətl günündən bəri danışmayan Alisiyaya rəhbərlik edir. Terapiya seansları zamanı lal qalmasına baxmayaraq, Alicia Teoya gündəliyini verir. O, qətldən bir neçə həftə əvvəl evində maskalı bir adam tərəfindən izlənildiyini təsvir edir. Bu arada Teo arvadı Ketinin naməlum bir şəxslə nikahdan kənar münasibətdə olduğunu öyrənir. Alicia haqqında daha çox öyrənmək üçün Teo onun əmisi oğlu ilə əlaqə saxlayır. O, anasının intiharından az sonra baş verən uşaqlıqdan bir hadisəni danışır. Alicia'nın atası, həyat yoldaşı üçün dərin matəm içində, Alisiyanın əvəzinə ölməsini yüksək səslə arzuladı. Teo başa düşür ki, bu, onun psixikasına dərin təsir edib. O, epizodu ona təkrarlayır, bu da onu danışmağa vadar edir. Ona deyir ki, maskalı adam onun evinə girib Cəbraili öldürüb. Bir bükülmə ilə Teonun maskalı adam olduğu ortaya çıxdı. O, Berensonun evinə girərək başqa bir şəkildə Teonun arvadı ilə münasibət quran Gabriellə qarşılaşdı, bu da romanın iki fərqli vaxtda danışıldığını göstərirdi. Onları silah gücündə saxlayan Teo Qabrielə ya özünü, ya da arvadını xilas etmək seçimini vermişdi və o, birincisini seçir. Teo heç birini vurmadan getdi, çünki o, yalnız Cəbrayılın eqoistliyini ifşa etmək niyyətində idi. Cəbrayılın xəyanəti Alisiyaya atasını xatırladır və o, onu öldürür. Xəbəri eşidən Teo, Alicia'nın terapevti olaraq aldığı travmadan sağalmasına kömək etməyi planlaşdırdı. Alisiya Teoya maskalı adamın yalan hekayəsini danışanda onun onu tanıdığını anlayır. O, həddindən artıq narkotik qəbul edərək onu komaya salır. Teonun xəbəri olmayan Alisiya huşunu itirməmişdən əvvəl baş verənləri gündəliyinə qeyd edir və polis onu tapır. Teonun evinə gedirlər və Alicia'nın son girişini oxumağa başlayırlar, o isə tutulduqda rahatlıq hiss edir.

## İstinadlar
Cıqcıq-i Vusta (Nir)

**Cıqcıq-i Vusta** () — İranın Ərdəbil ostanının Nir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 41 nəfər yaşayır (7 ailə).

## İstinadlar
Mərkəzi qüvvə

Klassik mexanikada cismə təsir göstərən mərkəzi qüvvə, qüvvə mərkəzi tərəfindən cismi cəzb və ya itələmə xarakteri daşıyan qüvvədir.
: \vec{F} = \mathbf{F}(\mathbf{r}) = \left\vert F( \mathbf{r} ) \right\vert \hat{\mathbf{r}} 
Burada  \vec F  qüvvədir, **F** vektor qiymətli qüvvə funksiyası, F skalyar qiymətli qüvvə funksiyası, **r** radius vektoru, ||**r**|| onun modulu və  \hat{\mathbf{r}} = \mathbf r / \|\mathbf r\| radius vektoruna uyğun vahid vektordur. 

Bütün mərkəzi qüvvə sahələri konservativ və ya sferik simmetrik deyil. Bununla belə, mərkəzi qüvvə yalnız və yalnız sferik simmetrik və ya fırlanma ilə invariant qalırsa, konservativdir.
## Xüsusiyyətləri
Konservativ olan mərkəzi qüvvələr həmişə potensial enerjinin mənfi qradiyenti olaraq ifadə edilə bilər:-
: \mathbf{F}(\mathbf{r}) = - \mathbf{\nabla} V(\mathbf{r})\text{, hansı ki, }V(\mathbf{r}) = \int_^{+\infin} F(r)\,\mathrm{d}r
(inteqralın yuxarı sərhəddi ixtiyaridir, çünki potensiala sabit əlavə etmək və ya çıxartmaq qüvvəni dəyişdirmir.)

Konservativ sahədə ümumi mexaniki enerji (kinetik və potensial) qorunur:

: E = \frac{1}{2} m |\mathbf{\dot{r}}|^2 + \frac{1}{2} I |\mathbf{w}|^2 + V(\mathbf{r}) = \text{constant}
(burada **ṙ** radius vektorunun zamana görə törəməsidir yəni cismin sürətidir, **'I**' həmin cismin ətalət momentini, **'w**' isə bucaq sürətini ifadə edir) və mərkəzi qüvvə sahəsində impuls momenti də qorunur:

: \mathbf{L} = \mathbf{r} \times m\mathbf{\dot{r}} = \text{constant}
Çünki qüvvənin verdiyi fırlanma momenti sıfırdır. Nəticədə, cisim impuls vektoruna perpendikulyar olan, mərkəz ehtiva edən müstəvidə hərəkət edir və Keplerin ikinci qanununa tabe olur. İstənilən mərkəzi qüvvənin təsiri altında hərəkət edən cismin Keplerin ikinci qanununa tabe olduğunu da göstərmək olar. Bununla belə, birinci və üçüncü qanunlar Nyutonun ümumdünya cazibə qanununun tərs-kvadratik təbiətindən asılıdır və digər mərkəzi qüvvələr üçün ümumiyyətlə keçərli deyil.

Konservativ olmanın nəticəsi olaraq, bu xüsusi mərkəzi qüvvə sahələri irrotasionaldır, yəni *başlanğıcdan başqa* onun rotatoru sıfırdır.

:  \nabla\times\mathbf{F} (\mathbf{r}) = \mathbf{0}\text{.}
## Nümunələr
Cazibə qüvvəsi və Kulon qüvvəsi mərkəzi qüvvənin yalnız 1/*r*2 ilə mütənasüb olan iki tanış nümunəsidir.  F( \mathbf{r} )  mənfidirsə, bu cür qüvvə sahəsində olan cisim Keplerin qanunlarına tabe olur.

Üçölçülü harmonik ossilyatorun qüvvə sahəsi mərkəzidir -  F( \mathbf{r} ) = -k/r^2 .

Bertrand teoreminə görə, bu iki  F( \mathbf{r} ) = -k/r^2 və *<math> F( \mathbf{r} ) = -kr </math>* qüvvə sahələri bütün məhdud orbitlərin stabil qapalı orbitlər olduğu yeganə mümkün mərkəzi qüvvə sahələridir. Bununla belə, bəzi qapalı orbitləri olan başqa qüvvə sahələri də mövcuddur.
## Qeydlər
Bu məqalədə Teylorun kitabında verilmiş mərkəzi qüvvənin tərifindən istifadə edilir. Başqa bir yayğın tərif (*ScienceWorld*) qüvvənin sferik simmetrik olması məhdudiyyətini əlavə edir:  \vec{F} = \mathbf{F}(\mathbf{r}) = F( \|\mathbf{r}\| ) \hat{\mathbf{r}} .

## İstinadlar
Vostok-3

**Vostok-3** (*[[Rus dili|rus]]*. Şərq-3 və ya Orient-3) — SSRİ Kosmik Proqramının missiyası idi. Gəmi Andrian Nikolayev tərəfindən idarə olunurdu. 12 avqust 1962-ci ildə Vostok-3 kosmosda Vostok-4 lə qarşılaşdı və həmin an tarixdə ilk dəfə iki gəminin eyni zamanda Yer kürəsinin ətrafında fırlanması baş verdi.

## Ekipaj
* Pilot: Andriyan Nikolayev (heyət üzvləri arasında yeganə kosmosa uçan Andriyan Nikolayev olmuşdur)
* Ehtiyat pilot: Boris Volınov
* Ehtiyat pilot: Valeri Bıkovski

## İstinadlar
Şəyyad Həmzə

**Şəyyad Həmzə** — XIII əsr türk sufi şairi. O, Akşehir və Sivrihisarda yaşamışdır. Şəyyad Həmzə əvvəllər şəyyad (hörgü ustası) ikən əxi qrupları ilə əlaqəsi sayəsində təriqət dairələrinə də daxil olmuş, bu arada xalqa şeirlər söyləmişdir.

## Yaradıcılığı
Şəyyad Həmzə heca və əruz vəzni ilə şerlər oxuya bilən, islam mədəniyyətinə bələd olan səyyar bir mütəsəvvifdir. Hecalarla yazılan şeirləri poeziya baxımından gözəldir. Əruzla yazdığı şeirləri o qədər də uğurlu alınmamışdır. Bundan başqa, şeirlərində türk şeirinin təməlindən sətirlər var. Klassik şeirlərində, xüsusən də nətlərinə önəm verilir. Bu şeirlərdə ərəb, fars və islam mədəniyyətinə dair güclü biliklər üstünlük təşkil edir.

Şəyyad Həmzənin beş məsnəvisi və başqa şeirləri məlumdur.

## İstinadlar
Vostok-4

**Vostok-4** (*[[Rus dili|rus]]*. Sərq-4 və ya Orient-4) — Sovet kosmik proqramının ilk insanlı layihəsi olan Vostok Proqramının dördüncü missiyası idi. Bu missiyanın kosmonavtı Pavel Popoviç idi. Uçuş 1962-ci il avqustun 12-dən 15-dək baş tutdu. Missiya Vostok-3 ilə birgə gerçəkləşdi. Vostok-3-dən bir gün sonra həyata keçirilən bu birgə missiya eyni vaxtda orbitə iki kosmik gəmi yerləşdirən və kosmonavtların bir-biri ilə əlaqə saxladığı ilk missiya idi.

## Ekipaj
* Pilot: Pavel Popoviç (Ekipaj üzvlərindən yeganə uçuş kecirən Pavel Popoviç olmuşdur)
* Ehtiyat pilot: Vladimir M.Komarov
* Ehtiyat pilot: Boris Volynov

## Missiya parametrləri
* **Kütləsi**: 4,728 kq
* **Perige**: 159 km
* **Apogee**: 211 km
* **Meyl**: 65,0°
* **Orbital dövr**: 88,2 dəq.

## Missiya
Orbitdə olan kosmonavtlar bir-birindən maksimum 6,5 km məsafədə qarşılaşmağa cəhd etmədilər. Buna baxmayaraq, Popoviç yerüstü idarəetmə sisteminə Vostok-3-ü görə bildiyini və gəminin "uzaqdan kiçik bir aya bənzədiyini" söylədi. Missiyanın əsas məqsədi kosmonavtların fiziki və əqli vəziyyətini, onların hərəkət koordinasiyasını və mikroqravitasiyada uzun müddət qalıcı olan əl bacarıqlarını qiymətləndirmək idi. Missiya, uğurlu olsa da, missiyanı vaxtından əvvəl başa vurmaqla yanaşı, həyati təminat sistemindəki nasazlıq səbəbindən kabinə daxilində 10 °C temperaturla yaşamaq məcburiyyətində qalan Popoviç üçün iki uğursuzluq yaşandı. Kosmosa buraxılmazdan əvvəl Popoviçə Vostok-2-nin uçuşu zamanı German Titovun yoluxduğu kosmos xəstəliyinin əlamətlərini hiss etməyə başlayarsa, "Fırtınaları seyr etmək" kodunu ötürmək tapşırıldı. Təəssüf ki, Popoviç üçün, üçüncü gün — planlaşdırılan dörd missiyanın sonunda o, Baykonura Meksika körfəzi üzərindən keçərkən orbitdə fırtınalar gördüyünü bildirdi. Mesaj yenidən giriş sorğusu kodu kimi şərh edildi və o, avtomatik olaraq qrafikdən bir gün əvvəl geri qaytarıldı.

Popoviç uçuşu paraşütlə Vostok-3-ün eniş yerindən təxminən 200 km aralıda enərək bitirdi və o da təxminən eyni vaxtda Yerə qayıtdı.

Eniş yeri Qazaxıstanın Qaraqandı şəhərinin cənubunda yerləşir. Yenidən daxil olan kapsul indi Moskvada NPO Zvezda Muzeyində ictimaiyyətə nümayiş etdirilir.

## İstinadlar
Mahmud Heyrani

**Mahmud Heyrani** (; ) — Rum sultanlığında yaşamış sufi. O, Akşehirdə yaşayırdı.

Məhəmmədin nəslindən olan və seyid titulu daşıyan Heyraninin atası Səlcuqlu dövlət xadimlərindən Məsud Paşadır. Qaraman vilayətində Akşehirdə bir zaviyədə yaşayan Mahmud Heyrani ilə Mövlana Cəlaləddin Rumi dost idilər və çox vaxt eyni məclisdə olurdular. Eyni zamanda, Sarı Saltıq və Nəsrəddin Xocanın şeyxi olan Heyraninin mövləvi və ya yəsəvi təriqətinə mənsub olduğu güman edilir. Başqa bir versiyaya görə, o, bektaşi idi.

## İstinadlar
Bəbir (roman)

**Bəbir**  —  norveçli yazıçı Co Nesbonun cinayət romanıdır. Onun norveçcə adı Panserhjerte -dir , hansı ki, birbaşa Bəbirə tərcümə olunmur; daha çox "zirehli ürək" xətti boyunca bir şey deməkdir. Üstəlik, "bəbir" kitabdakı qatilin gizli addımını ifadə edir, "zirehli ürək" isə Harri Holenun təcrübələri ilə qazandığı şeydir. Panserhjerte həm də konstriktiv perikardit üçün Norveç terminidir. Leopard Nesbø'nun cinayət detektivi , Müfəttiş Harry Hole'un yer aldığı səkkizinci romandır.

## Haqqında
Travmatik Qar adamı hadisəsindən sonra keçmiş polis müfəttişi Harri Hole özünü Honq Konqa sürgün edib. Norveç Cinayət Qrupunun yeni zabiti Kaja Solness Hole'u izləyir və Osloda mümkün silsilə qətlləri araşdırmaq üçün ondan kömək istəyir. Hole, atası Olavın ağır xəstə olduğunu və daha çox yaşaya bilməyəcəyini bildirdikdə geri qayıtmağa əmin olur. O, Norveçə qayıdır ki, Cinayət Qrupu Kripos və onun agentliyini ölkənin qətl işlərinə təkbaşına cavabdehləşdirməyə çalışan hakimiyyətə ac olan rəhbəri Mikael Bellman ilə hakimiyyət mübarizəsinin ortasındadır. Hole özünü Bellmanın düşmənçiliyinin hədəfində tapır, baxmayaraq ki, Bellman Hole'un işinin nəticələrinə görə kredit götürmək istəyir. Hole qadın deputatın parkda öldürüldüyü aşkarlanana qədər istintaqda iştirak etməkdən çəkinir. Bellmanın gəldiyi nəticənin əksinə olaraq, Hole deputatın qətlinin digər ikisi ilə əlaqəli olduğuna inanır. Hole və Solness, Hole-un Cinayət Squad-dakı keçmiş həmkarları ilə birləşərək, Kriposdan xəbərsiz işin gizli istintaqına başlayırlar. Birlikdə işləyərkən, Hole və Solness bir-birlərinə çəkilir və fırtınalı bir sevgi macərasına başlayırlar. İkisi hər üç qurbanın eyni gecədə eyni xizək evində qaldığını aşkar edir . Hole belə qənaətə gəlir ki, qətllər qatilin izlərini gizlətmək cəhdlərinin bir hissəsidir. Şübhə əvvəlcə xizək lojasında olduğu bilinən bir adamın üzərinə düşür, lakin qatil tərəfindən öldürüldükdən sonra o, istintaqdan kənarlaşdırılır. Hole Bellmanı Kripos komandasına daxil etməyə məcbur etdikdən sonra ilk üç qətl zamanı xizək lojasında başqa bir adamın olduğunu tapır. Lakin həmin şəxs Avstraliyadadır və qatilin yemi olmaq istəyini rədd edir. Hole və Solness qatili üzə çıxarmaq üçün əməliyyata başlayırlar ki, bu da qatil onları üstələyəndə az qala onların həyatı bahasına başa gəlir. Hole, qatilin tanıdığı biri olduğuna inanır, lakin şübhələndiyi şəxs həbs edildikdən sonra bəraət qazanır. Hole və Solness daha sonra əsl qatili Konqoya aparırlar . Orada onları qatilin şərikləri oğurlayırlar. Hole qaçmağı bacarır və qatilin tərəfdaşlarından birinin verdiyi ipuçlarına əməl edərək, nəhayət, canlı vulkanın ağzında günahkarla qarşılaşır və onu öldürür. Daha sonra atasının dəfn mərasimində Hole keçmiş sevgilisi Rakel Fauke və oğlu Oleqlə qovuşur. Hole həbsdə olan Qar adamını ziyarət edir, o, ağır xəstədir və etdiyi cinayətlərə görə peşman olur. Səmimi şəkildə irəli sürülür ki, Hole atasının evtanaziya etməsi ilə bağlı tələbini yerinə yetirmədiyinə görə peşmançılıq hissi ilə Qar adamına intihar etməyə kömək edir . Davadan qaynaqlanan təzə travmalar səbəbindən Hole əbədi olaraq Honq-Konqa qayıtmaqda qərarlıdır.

## İstinadlar
Gülşəhər

**Gülşəhər** () — Türkiyənin Nevşehir vilayətində şəhər. 2009-cu ilin məlumatına görə, əhalisi 8,654 nəfərdir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 918 metrdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Beçin

**Beçin** — Türkiyənin Muğla vilayətinin cənubunda, Milas şəhərində məhəllə. 2012-ci ildə YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Müvəqqəti Siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Beçin Roma, Məntəşəoğulları və Osmanlılar da daxil olmaqla, tarixi boyu bir çox fərqli sivilizasiyaya ev sahibliyi etmişdir. Beçin XIII əsrin axırlarında türkmənlərin qurduğu Məntəşəoğulları bəyliyi tərəfindən tutulmuşdur. Şəhər bəyliyin paytaxtı olmuş və sürətlə genişlənmişdir. 1333-cü ildə İbn Bətutə Beçini ziyarət etmiş, onu yeni qurulmuş bir şəhər kimi təsvir etmiş, evlərini və məscidlərini xatırlatmışdır. Orada qalan abidələrin əksəriyyəti XIV əsrə aiddir.

Qəsəbə 1980-ci illərə qədər mövcud olmuşdur.

## İstinadlar
Sarı Saltıq

**Sarı Saltıq** və ya **Sarı Saltuq** ("sarışın", ; həmçinin Sarı Saltıq Baba və ya Sarı Saltıq Dədə də adlandırılır; ) — XIII əsr türkman ələvi dərvişi. Balkanlarda və Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində yaşayan bəktaşi sufi müsəlmanları, eləcə də əsas sünni müsəlman icması tərəfindən övliya kimi ona hörmət edilir.

## Tarixi şəxsiyyəti
XIV əsrdə yaşamıış mərakeşli səyyah İbn Bətutəyə görə, Saltuq "vəcd etmiş pərəstişkar" idi, baxmayaraq ki, "onun haqqında ilahi qanunla məzəmmət edilən şeylər deyilir". Müxtəlif mənbələr onu Mahmud Heyraninin və ya Hacı Bektaş Vəlinin şagirdi, ya da Əhməd Rifainin davamçılarından birinin şagirdi hesab edirlər. XVII əsr səyyahı Övliya Çələbinin qeydlərinə görə, onun əsl adı Mehmed olmuş, özü də əslən Buxaradan olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində tarixçi Frederik Hazluk onun Krımdan olan tatar tayfasından olduğunu güman etmiş, onun ətrafında formalaşan kultun Dobrucaya gətirildiyini, ardınca bəktaşilər tərəfindən yayıldığını təklif etmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Sarı Saltıq Albaniyada
Krimpai

Krimpai və ya içinə boşalma cinsi əlaqədən sonra vaginaya və ya anusa prezervativ olmadan boşalmanın həyata keçirildiyi və boşalma həyata keçirilən orqandan spermanın kənara axıdılması ilə nəticələnən cinsi aktın bir növüdür. Cinsi aktın bu növündən müntəzəm formada pornoqrafik videolarda və filmlərdə istifadə olunur.

Krimpai (Creampie) ingiliscə Cream və Pie sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.

## Həmçinin bax

* Beirbekkinq
* Qar topu

## İstinadlar
Vaqif Məmmədov (ssenarist)

**Vaqif Məmmədov** (*Vaqif Hümbət oğlu Məmmədov*) — “Əməkdar mədəniyyət işçisi”, ssenarist, redaktor.

## Həyatı
Vaqif Məmmədov 7 avqust 1939-cu ildə Gədəbəy rayonunun Düz Rəsullu kəndində anadan olub. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda və Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika ixtisasında təhsil alıb. 

### Ölümü
Vaqif Məmmədov 15 sentyabr 2015-ci ildə vəfat edib.

## Fəaliyyəti
### Əmək fəaliyyəti
1967-ci ildən “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında çalışıb. “Sovet Azərbaycanı”, “İncəsənət”, “Gənc nəsil” kinojurnallarının redaktoru olmuşdur. 1980-ci ildən “Mozalan” satirik kinojurnalında redaktor vəzifəsinə təyin olunub. 100-dən çox süjetin ssenari müəllifi və redaktoru olub. Ömrünün sonuna kimi “Azərbaycanfilm” ,kinostudiyasında redaktor vəzifəsində çalışıb. 60-dan çox elmi-kütləvi və sənədli filmin müəllifidir.

### Filmoqrafiyası
* Çəmənlik və otlaqların yaxşılaşdırılması (1969, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Qəhrəmanlar ölmürlər (1969, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Nəsrimizin ağsaqqalı (1970, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Kəndimizin qəhrəmanı (1971, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Ürək dostluğu (1972, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Bahar günəşi (1974, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Üzümlüklərin salınması və becərilməsi (1974, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Sibir sınaqları (1975, qısametrajlı sənədli televiziya filmi) – ssenari müəllifi
* Qələbənin yolları (1976, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Azərbaycan pambığının yetişdirilməsi texnologiyası (1977, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Taxıl istehsalının ehtiyat mənbələri (1978, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Yaşıl möcüzə (1979, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Sən belə cımbılısan (1982, animasiya filmi) – ssenari müəllifi
* Həyat yolu (1985, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Xoş gördük, Tovuz (1992, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Müqəddəs torpaq (II) (1993, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Gözəlliklər diyarı (1995, qısametrajlı sənədli film) – ssenari müəllifi
* Vahimə (1998, qısametrajlı bədii film) – redaktor
* Arxada qalmış gələcək (2004, tammetrajlı bədii film) – redaktor
* Küçələrə su səpmişəm (2004, tammetrajlı bədii film) – redaktor
* Girov (2005, tammetrajlı bədii film) – redaktor
* Yalan (2006, tammetrajlı bədii film) – redaktor
* İstanbul reysi (2010, tammetrajlı bədii film) – redaktor

## Mükafatları
25 sentyabr 2008-ci ildə “Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filmlərin siyahısı
* Yayın bir günündə (film, 1979) Haqqında Məlumat