open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avitomyrmex

**Avitomyrmex** — Myrmicinae yarımfəsiləsinə aid nəsli kəsilmiş qarışqa növü.
## Ümumi məlumat

Avitomyrmex cəmisi təsvir edilmiş bir növü özündə birləşdirir. Bu cins 2006-cı ildə Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətindəki Ypresian mərhələsinə (Erken Eosen) aid çöküntülərdən təsvir edilmişdir. Toplanan demək olar ki, bütün nümunələr tək bir işçi qarışqa fosili istisna olmaqla, ana qarışqalardır (kraliça). Bu qarışqalar böyük ölçülüdür və gözləri də böyük və yaxşı inkişaf etmişdir. Bir növdə iynə mövcuddur. Bu qarışqaların davranışı müasir Myrmeciinae qarışqalarına bənzəyə bilər, məsələn, təkbaşına ovu üçün səfər etmək və qida mənbələrinə feromon izləri buraxmamaq vərdişi xasdır. Avitomyrmex heç bir qəbiləyə aid edilməmişdir, əvəzində ümumiyyətlə Myrmeciinae daxilində incertae sedis (müəyyən edilməmiş yer) kimi qəbul edilir. Bununla belə, onun qarışqa olması məsələsi mübahisəlidir, baxmayaraq ki, bu şübhəsiz ki, Hymenoptera dəstəsinə aid bir həşəratdır.

## Tarixi və təsnifatı
Avitomyrmex üç təsvir edilmiş növü olan nəsli kəsilmiş bir qarışqa cinsidir. Avitomyrmex fosilləri digər nəsli kəsilmiş Myrmeciinae qarışqaları ilə birlikdə ilk dəfə Massaçusets ştatının Kembric şəhərindəki Müqayisəli Zoopark Muzeyindən (Museum of Comparative Zoology) Brus Arçibald, Stefan Kover və Korri Moro tərəfindən öyrənilmiş və təsvir edilmişdir. Onlar 2006-cı ildə cins və növlərin təsvirini "Annals of the Entomological Society of America" jurnalının məqaləsində dərc etmişlər. Cinsin adı Latın "avitus" (qədim və ya baba mənasını verir) və yunan "myrmex" (qarışqa) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Cinsin təsviri ilə birlikdə məqalədə Avitomyrmex mastax, Avitomyrmex systenus və tip növ olan Avitomyrmex elongatusun təsvirləri də yer almışdır. Bu fosil növlər Orta Ypresian mərhələsinə aiddir.

Arçibald və həmkarları əvvəlcə Avitomyrmexi Myrmeciinae yarımailəsi daxilində incertae sedis (müəyyən edilməmiş yer) kimi təsnif etmişdilər, çünki nümunələr düzgün şəkildə müəyyən edilə bilmirdi. Lakin 2008-ci ildə İsveçrənin Bazel Universitetindən Çezare Baroni Urbani qeyd etdi ki, bu cinsdə heç bir nümunə yarımailə və ya fəsilə xüsusiyyətlərinin apomorflarını (əsas diaqnostik xüsusiyyətlər) düzgün şəkildə yoxlamağa imkan vermir. Baroni Urbani Avitomyrmexi Myrmeciinaedan çıxarır və onu Hymenoptera daxilində incertae sedis kimi təsnif edir, lakin morfoloji xüsusiyyətlər və qanadlar göstərir ki, nümunələr şübhəsiz ki, Hymenoptera dəstəsinə aid həşəratdır. 2012-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin paleoentomoloqu Gennadi Dlusski tərəfindən hazırlanan hesabatda Myrmeciinaenın yeni növləri təsvir edilərkən Arçibald və həmkarlarının təsnifatı qəbul edilmiş, Baroni Urbaninin şərhləri qeyd edilməmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* ''Avitomyrmex'' at the AntWiki&nbsp;– Bringing Ants to the World
* ''Avitomyrmex'' at AntCat
Myanmyrma

**Myanmyrma** —  Formicidae fəsiləsinin heç bir yarımfəsiləsinə aid edilməyən nəsli kəsilmiş qarışqa növü.
## Ümumi məlumat
Bu cinsin yeganə məlum növü olan Myanmyrma gracilisin fosilləri Asiyanın Orta Kretase dövrünə aiddir. Bu cins, Myanmadan olan Orta Kretase kəhrəbalarında təsvir edilmiş bir neçə qarışqa cinsindən biridir.

Myanmyrma üç yetkin fosil nümunəsi ilə məlumdur. Fosillər ilk dəfə paleoentomoloqlar Maykl Enqel və Devid Qrimaldi tərəfindən tədqiq edilmişdir. Enqel və Qrimaldi tərəfindən 2005-ci ildə yeni cins və növün təsviri "American Museum Novitates" jurnalında dərc edilmişdir. Myanmyrma cins adı qarışqa cins adlarında tez-tez istifadə olunan "myrma" şəkilçisi ilə "Myanmar" sözünün birləşməsindən yaranmışdır. Bu ad kəhrəbanın mənşə ölkəsinə hörmət əlaməti olaraq seçilmişdir. Növün epiteti olan gracilis isə latın dilində "incə" mənasını verən sözdən götürülmüşdür və fərdin uzun qıçları və bədəninə istinad edir. Myanmyrma Myanma kəhrəbasında təsvir edilmiş bir neçə qarışqa cinsindən biridir. Digərləri Burmomyrma, Haidomyrmex, Sphecomyrmodes və Zigrasimeciadır.

Myanmyrmanın çənələri çox uzundur və başın uzunluğuna yaxındır. Hər çənədə yalnız iki böyük diş var: biri küt alt uclu, digəri isə iti uclu. Sağ çənə sol çənədən daha uzundur. On iki seqmentli bığlar uzundur (təxminən 7.2 mm) və xüsusilə qısa skapa malikdir.

Enqel və Qrimaldi tərəfindən Myanmyrmanın təsvirində bu cins, metasomanın daralmasına əsasən poneroid qarışqalar kimi təsnif edilmişdir və ya Ponerinae ya da Myrmeciinae yarımfəsilələri ilə əlaqəli ola biləcəyi qeyd edilmişdir. Cinsin böyük bədən ölçüsü və incə quruluşu, müasir Leptomyrmex və Oecophylla cinslərinə bənzəyir ki, bu da Myanmyrmanın da meşə mühitində yaşadığını göstərə bilər. Lakin 2006-cı ildə Arçibald, Kover və Moro tərəfindən Myrmeciinae yarımfəsiləsinə aid fosillər haqqında yazılan məqalədə Myanmyrmanın Myrmeciinae ilə əlaqəli olması ehtimalı zəif hesab edilmişdir. Skapanın qısa olması xüsusiyyəti yalnız Kretase dövrünün Sphecomyrminae yarımfəsiləsində və Armaniidae fəsiləsində müşahidə edilir. 2007-ci ildə Uord tərəfindən qarışqaların filogeniyası haqqında yazılan məqalədə skapanın qısa olması xüsusiyyəti yenə də qeyd edilmiş və bu, cinsin yarımfəsiləyə daxil edilməsini çətinləşdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Navaxo-Çurro qoyunu

**Navaxo-Çurro qoyunu** — ABŞ-də ev şəraitində yetişdirilən qoyun cinsi.

## Ümumi məlumat
Navaxo-Çurro qoyunu XVI əsrdə Amerikanın İspaniya imperiyası tərəfindən işğalı zamanı bölgəyə gətirilən və Navaxo xalqı tərəfindən əldə edilən İspan Çurro qoyunlarından çarpazlaşma yolu ilə yaradılıb. Onun yun qatı qoruyucu üst tüklərdən və yumşaq alt tüklərdən ibarətdir. Bəzi qoçlar dörd tam inkişaf etmiş buynuza malikdir ki, bu xüsusiyyət dünyada az sayda digər qoyun cinsində mövcuddur. Bu cins xəstəliklərə qarşı yüksək müqavimət göstərir. Dişi qoyunlar tez-tez əkiz doğur və yaxşı ana instinktinə malikdirlər. Bu cins əsasən yun üçün yetişdirilsə də, bəzi hallarda ətindən də istifadə olunur.

Hindi xalqı olan Navaxo dilidə bu cins üçün istifadə edilən ümumi söz "Dibe dits’ozí" "uzun yunlu qoyun" mənasını verir. "T’áá Dibé" ifadəsi də bəzən istifadə olunur və "ilk qoyun" deməkdir. Çurro cinsi Navaxo xalqının yaşayışı və mədəniyyəti üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

İspan Çurro cinsi ilk dəfə 1598-ci ildə Xuan de Onate tərəfindən Şimali Amerikaya gətirilmiş və İspan orduları ilə məskunlaşanlar üçün ərzaq mənbəyi kimi istifadə edilmişdir. XVII əsrdə Çurro cinsi qoyunlar Rio Grande Vadisi yuxarı hissəsində yaşayan İspan məskunlaşanlar arasında populyarlaşmışdı. Navaxo xalqı Çurro sürülərini ticarət yolu ilə əldə etdi. Çurro tezliklə Navaxo iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin vacib bir hissəsinə çevrildi. Navaxo xalqı qoyunları sərt çöl mühitinə uyğunlaşan və köçəri həyat tərzi üçün yetişdirdi.

## Təsviri
Çurro cinsi qoyunlar uzun və incə quyruqlu, üfüqi qulaqlı və ikiqat yun örtüyünə malik kiçik qoyunlardır. Dişi qoyunlar 40–60 kq, qoçlar isə 55–85 kq çəkiyə malikdir. Bu qoyunlar uzunömürlüdür və 15 ilə qədər məhsuldar ola bilərlər. Cins standartına görə, ideal Çurro qoyununun çılpaq üzü, çılpaq ayaqları və əsasən çılpaq qarını olur. Bu qoyunlar yüngül sümüklü, dar bədənli və uzun ayaqlı olmaqla davamlıdır. Onlar tam ölçülərinə yalnız ikinci ilin sonuna yaxın çatırlar. Əksər qoçların iki və ya dörd buynuzu olur. Qoçların buynuzsuz olması da mümkündür. Dişi qoyunların buynuzsuz olma ehtimalı daha yüksəkdir, lakin onların da iki və ya dörd buynuzu ola bilər. İkidən çox buynuzu olan qoyunlar poliserat adlanır. Bu xüsusiyyət qoçlarda daha çox yayılsa da, dişi qoyunlarda da müşahidə edilir. Bunun səbəbi onların HOXD1 genində mutasiya daşımasıdır, bu mutasiya Yakob qoyunu kimi köhnə irsi cinslərdə də rast gəlinir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Navajo-Churro Sheep Association
*  The Navajo Sheep Project
*  Diné be' iiná, Inc., a nonprofit organization (The Navajo Lifeway)
*  The Livestock Conservancy - Navajo-Churro Sheep
Muscicapa muttui

**Muscicapa muttui** (*Qəhvəyidöş milçəkqapan* və ya *Layard milçəkqapanı*) — Muscicapidae" fəsiləsinə aid kiçik ötücü quş növü.

## Təsvir

"Muscicapa muttui" 13-14 sm uzunluğunda və 10-14 qram ağırlığındadır. Üst hissələrinin ümumi rəngi zeytun-qəhvəyidir. Bəzi lələk oxları daha tünddür. Quyruq üst örtükləri və uçuş lələklərinin kənarları daha parlaq qırmızımtıl rəngdədir. Quyruq lələklərinin xarici hissələri qırmızımtıldır. Göz ətrafı açıq rəngli və göz halqası barizdir. Çənə və boğaz hissəsi ağ, sinə və bədənin yan tərəfləri isə açıq qəhvəyi rəngdədir. Bədənin ortasından quyruqaltına qədər olan hissə açıq sarımtıl-ağ rəngdədir. Alt çənə zolaqları zəif olsa da, ağ çənəni qeyd edir. Ayaqlar və alt çənə açıq çəhrayı rəngdədir. Ən oxşar növ olan Asiya qəhvəyi milçəkqapanından fərqli olaraq, bu növün ayaqları qara deyil, açıq rənglidir. Bu növ Layard tərəfindən "Muttu" adlı xidmətçisinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atta

**Atta** — Myrmicinae yarımfəsiləsinə aid qarışqa növü.
## Ümumi məlumat
Atta ən azı 17 məlum növü özündə birləşdirir. Atta yarpaqkəsən qarışqaları nisbətən böyük, paslı qırmızı və ya qəhvəyi rəngli, tikanlı bədənli və uzun ayaqlı qarışqalardır. Yuva daxilində üç əsas təbəqə var, kraliça (ana qarışqa), işçi və əsgər. Yalnız kraliçalar və erkək fərdlər qanadlıdır (alate) və bu qarışqalar həmçinin "reprodüktivlər" və ya "sürülər" kimi tanınır. Yuva daxilindəki qarışqaların əksəriyyəti dişi olsa da, yalnız kraliçalar yumurta qoyur. Kraliçalar adətən 20 millimetrdən uzun olur.

Atta nəsilinə aid qarışqalar, Acromyrmex ilə birlikdə Attini qrupunda yarpaqkəsən qarışqaların iki nəsildən birini təşkil edir. Onların iynəsi yoxdur və zəhər tərkibi yoxdur, lakin güclü dişləmə qabiliyyətinə malikdirlər. Atta növü yüksək dərəcədə polimorfizm nümayiş etdirir və qurulmuş koloniyalarda dörd təbəqə mövcuddur, minimlər (bağ qarışqaları), minorlar, mediaelər və mayorlar (həmçinin əsgərlər və ya dinergatlar adlanır). Onların yetişməmiş inkişafı dörd sürfə mərhələsindən keçir, hansı kastda olmasından asılı olmayaraq, sürfələr də göbələk hifası ilə əlaqələndirilir.,

Qanadlı dişi fərdlər ana koloniyalarını tərk etməzdən əvvəl intrabukkal ciblərində kiçik bir göbələk parçası daşıyır və bu parça ilə yeni koloniyaların göbələk bağlarını yaradır. Kraliça əvvəlcə göbələkdən yemir, onu öz nəqliyyatı ilə gübrələyərək böyüməyə vaxt verir. O, bədən yağ ehtiyatları ilə qidalanır, qoyduğu yumurtaların 90%-ni yeyir və qanad əzələlərini katalizə edir. Atta yuvalarının illik dəyişmə sürəti 11-27% arasında dəyişir. although many of those name are regarded as "doubtful." The Catalogue of Life lists only 16.

Atta növləri daim qida bitkilərini dəyişdirərək koloniyanın ağacları tamamilə məhv etməsinin qarşısını alır və beləliklə öz saylarının yaratdığı mənfi bioloji təsirlərdən qaçır. Bununla belə, onların yığdığı yarpaq miqdarı çox böyükdür, Atta növlərinin Cənubi Amerikada bütün yarpaqların 20%-nin parçalanmasına səbəb olduğu təxmin edilir. Nəticə etibarilə, bu nəsil kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə üst-üstə düşən ərazilərdə əsas kənd təsərrüfatı zərərvericisi hesab olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Bacci, M., jr.; Solomon, S.E.; Mueller, U.G.; Martins, V.G.; Carvalho, A.O.R.; Vieira, L.G.E.; Silva-Pinhati, A.C.O.* 2009: Phylogeny of leafcutter ants in the genus Atta Fabricius (Formicidae: Attini) based on mitochondrial and nuclear DNA sequences. Molecular phylogenetics and evolution, 51: 427—437.
* Bolton B. *A new general catalogue of the ants of the world*, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1995.
* 
*  doi:10.1371/journal.pone.0059784
* 

## Xarici keçidlər

*BBC archive video of ''Atta'' Leaf-cutter ants
*Bristol Zoo factsheet
Camelomecia

**Camelomecia** — Formicidae yarımfəsiləsinə aid nəsli kəsilmiş qarışqa növü.
## Ümumi məlumat
Bu cinsin yeganə məlum növü olan Camelomecia janovitzinin fosilləri Asiyanın Orta Kretase dövrünə aiddir. Bu cins Myanmadan olan Orta Kretase kəhrəbalarında təsvir edilmiş bir neçə qarışqa cinsindən biridir.

Camelomecia üç yetkin fosil nümunəsi ilə məlumdur, holotip olan "AMNH Bu-TJ003" nümunəsi və paratiplər kimi təyin edilməmiş iki əlavə qismən yetkin fərd. Cinsin təsvir edildiyi zaman bu üç nümunə Nyu-York şəhərindəki Amerikan Təbiət Tarixi Muzeyində saxlanılırdı. Təsvir edilən nümunələr kraliça və erkək kastasına aid yetkin fərdlərdir və Myanmar kəhrəbasında qorunub saxlanılmışdır. Kəhrəba nümunələri Myanmarda Kachin əyalətindəki yataqlardan çıxarılmışdır. Myanmar kəhrəbasının yaşı U-Pb izotopları ilə radiometrik üsulla təxminən 98.79 ± 0.62 milyon il əvvələ, yəni Aptian-Cenomanian sərhədinə yaxın bir dövrə aid edilmişdir.

Fosillər ilk dəfə paleoentomoloqlar Filip Barden və Devid Qrimaldi tərəfindən tədqiq edilmişdir. Barden və Qrimaldi tərəfindən 2016-cı ildə yeni cins və növün təsviri "Current Biology" jurnalında dərc edilmişdir. Camelomecia cins adı qarışqa cins adlarında tez-tez istifadə olunan "mecia" şəkilçisi ilə "dəvə" sözünün birləşməsindən yaranmışdır. Bu ad, başın yandan görünüşünə istinad edir. Növün epiteti olan janovitzi isə tip nümunəni tədqiq üçün ianə edən Tayler Yanovitzin şərəfinə verilmişdir. Camelomecia Myanmar kəhrəbasında təsvir edilmiş bir neçə qarışqa cinsindən biridir. Digərləri Burmomyrma, Ceratomyrmex, Gerontoformica, Haidomyrmex, Myanmyrma və Zigrasimecia-dır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trachypithecus francoisi

**Trachypithecus francoisi** və ya **François yarpaq meymunu**, həmçinin **Tonkin yarpaq meymunu**, o cümlədən **ağ yanaqlı qara lanqur** — Colobinae yarımfəsiləsinə aid meymun növü.
## Ümumi məlumat
Köhnə Dünya meymunlarından olan bu növ Colobinae yarımfəsiləsinə aid olan növlər arasında ən az öyrənilənlərindən biridir. Bu növə Çinin cənubunda (Çongqing, Guangxi, Guijou, Siçuan əyalətləri) və şimal-şərq Vyetnamda rast gəlinir.

François lanquru orta ölçülü bir primatdır və qara, ipək kimi tüklərə malikdir. Qulaqlarından yanaqlarının künclərinə qədər uzanan çox aydın ağ yanaq tükləri var. François lanqurunun morfoloji xüsusiyyətlərindən biri onun mürəkkəb mədəsidir ki, bu da dörd ayrı kameralıdır. Bu, onun yarpaqla qidalanan qidasını həzm etmək üçün zəruri bir uyğunlaşmadır.

Bu növ ölçüsünə görə cinsi dimorfizm nümayiş etdirir. Erkəklərin baş-bədən uzunluğu 55–64 sm, dişilərin isə yalnız 47–59 sm uzunluğundadır. Kişilərin quyruqları da daha uzundur, 82–96 sm, dişilərin isə 74–89 sm arasındadır. Kişilər dişilərdən əhəmiyyətli dərəcədə ağırdır, çəkisi 6.5–7.2 kq, dişilər isə 5.5–5.9 kq çəkiyə malikdir. Körpələr doğulduqda 0.45–0.50 kq çəkiyə malikdir.

François lanquru gündüz fəaliyyət göstərən bir növdür və günün böyük hissəsini istirahət edərək və qida axtararaq keçirir. Bir araşdırmada narahat edilmiş bir mühitdə fəaliyyətlər arasında vaxt paylanması araşdırılmışdır, istirahət 35.41%, qida axtarışı 31.67%, səyahət 14.44%, qrup halında yığınlaşma 9.61%, oyun 8.54% və təmizlənmə 0.33%. Səyahət, oyun, təmizlənmə və qrup halında yığınlaşma mövsümdən daha çox asılıdır. Təmizlənmə bütün mövsümlərdə, lakin yazda baş verir. François lanquru qışda günün daha böyük hissəsini səyahət edərək (20.12%) və yazda qrup halında yığınlaşaraq (14.62%) keçirir.

François lanqurunun üstünlük verdiyi yaşayış mühiti karst relyefi, tropik və subtropik zonaların əhəng daşı qayalıqları və mağaralarıdır. Bu əhəng daşı qayalıqlarında yaşamaqla lanqur yuxu təşkili baxımından üstünlük əldə edir. O, ya qaya çıxıntılarında, ya da mağaralarda yatır.

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi tərəfindən Trachypithecus francoisi populyasiyası təhlükə altında olan kimi qeyd edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bleisch, B., Manh Ha, N., Khat Quyet, L. & Yongcheng, L. 2008. Trachypithecus francoisi. In: IUCN 2013
* ARKive
* Animal Diversity Web
Viverra civettina

**Viverra civettina** və ya **Malabar siveti** — Viveralar yarımfəsiləsinə aid məməli növü.
## Ümumi məlumat
Viverra civettina viveralar növü olub, xüsusilə Hindistanın Kerala və Karnataka ərazilərindəki tropik meşələrdə məskunlaşıb. Malabar sivetinin nadirliyi və təbii yaşayış sahələrinin azalması səbəbindən bu növ, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyiinin (IUCN) Qırmızı siyahısında "kritik təhlükə altında" olan heyvanlar arasında yer alır.

## Fiziki xüsusiyyətləri və təsviri
Malabar siveti orta ölçülü bir heyvandır və təxminən 50 sm uzunluğunda olur. Onun uzunluğu başdan quyruğa qədər 90 sm-ə qədər çıxır və çəki olaraq 1.5-3 kq arasında dəyişir. Bədənin üstü qəhvəyi rəngdə olub, yüngül sarımtıl və ağ ləkələrlə bəzədilib. Üzü və qulaqları isə daha tünd rəngdə olur, bu da heyvana fərqli bir estetik gözəllik qatır. Boyun bölgəsindəki tük və yüngül "kraavat" isə onu daha da tanınan edir. Sivetlər adətən gecə aktivdirlər, çünki bu zaman daha rahat ov tapa bilirlər.

Malabar sivetinin yaşadığı meşələr, çoxsaylı endemik bitki və heyvan növlərini də özündə birləşdirir. Bu heyvanlar, tropik və subtropik meşə ekosistemlərinin mühafizəsi üçün vacibdir, çünki onlar həm bitkiləri, həm də kiçik heyvanları yeyərək bu ekosistemlərin tarazlığını qorumağa kömək edirlər. Malabar siveti əsasən meyvələr, kiçik məməlilər, quşlar və böcəklərlə qidalanır.

Hindistanın cənubundakı Malabar sahilində və yaxın dağlıq ərazilərdə yayılmış olan bu növün yaşayış yeri sıx meşələrdən ibarətdir. Bu ərazilər, heyvanların gecə vaxtı təbii qida tapma və özlərini təhlükələrdən qoruma baxımından mükəmməl şərait yaradır. Lakin bu heyvanların təbii yaşayış sahələri son illərdə intensiv kənd təsərrüfatı və insan fəaliyyətləri nəticəsində məhdudlaşmışdır.

## Təhlükə altında olması və mühafizə işləri
Malabar sivetinin həyatı bir çox təhdidlərlə üzləşir. Ən böyük təhlükə meşələrin qırılması və insan fəaliyyətinin artırılmasıdır. Bu heyvanın təbii yaşam sahələrinin azalması, onları şəhər və kənd yerlərinə yaxınlaşdırmışdır, bu da həm ekosistem, həm də heyvanlar üçün ciddi problemlər yaradır. Eyni zamanda, heyvanın brakonya tərəfindən ovlanması da populyasiyasının azalmasına səbəb olur.

IUCN tərəfindən "kritik təhlükə altında" olaraq qiymətləndirilən Malabar sivetinin qorunması üçün bir sıra mühafizə tədbirləri həyata keçirilməlidir. Hindistan hökuməti və təbiət mühafizə təşkilatları bu heyvanın populyasiyasını qorumaq üçün sıx əməkdaşlıq edir. Bu tədbirlər arasında, təbii yaşayış sahələrinin qorunması, meşələrin qırılmasının qarşısının alınması və brakonyerlə mübarizə daxildir.

Koronavirus pandemiyası dövründə, bir çox heyvan növü insanların daha az aktiv olduğu zamanlarda şəhərə yaxınlaşmağa başladı. Malabar siveti də bu tendensiyaya uyğun olaraq, pandemiya dövründə şəhər ərazilərinə yaxınlaşmağa başladı. 2020-ci ilin mart ayında Hindistanın bir neçə şəhərində, xüsusilə Bangalore və Coimbatore ərazilərində Malabar sivetlərinin küçələrdə və parkda müşahidə edildiyi bildirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://web.archive.org/web/20110823164042/http://oldwww.wii.gov.in/envis/envisdec99/malabarcivet.htm
Macaca maura

**Macaca maura** və ya **Moor makakı** — Əntərmeymunlar yarımfəsiləsinə aid meymun növü.

## Ümumi məlumat

Macaca mauranın qəhvəyi/qara bədən tükləri, açıq rəngli sağrı ləkəsi və çəhrayı çılpaq dərisi var. Oval şəkilli oturaq kallozitlərə malikdir. Təxminən 50-58,5 sm uzunluğundadır və tropik yağış meşələrində əncir, bambuk toxumları, tumurcuqlar, zoğlar, onurğasızlar və dənli bitkilərlə qidalanır. Bəzən "it-meymun" adlandırılır, çünki üzü itə bənzəyir, baxmayaraq ki, digər Köhnə dünya meymunlarından daha çox insanlara yaxın deyil. İndoneziyanın Sulavesi adasına endemikdir və bu ərazi əhəmiyyətli biomüxtəliflik mərkəzidir.

Moor makakı ilk dəfə 1825-ci ildə Henrix Rudolf Sçins tərəfindən qeyd edilərək qərb elminə təqdim edilmişdir.

İndoneziyanın Sulavesi adasında 7 makak növü yaşayır və onlardan biri Moor makakıdır. Təəssüf ki, Moor makakı adaya endemikdir və IUCN Təhlükə Altında Olan Növlərin Qırmızı Siyahısına görə təhlükə altındadır.

## Davranışı
Moor makaklarının ən ümumi davranış fəaliyyətləri qidalanma, hərəkət, istirahət və sosial qarşılıqlı əlaqədir. Moor makakları erkəklərin qrupdan ayrıldığı bir növdür. Erkəklər doğulduqları qrupu 7-9 yaşları arasında tərk edir, dişilər isə doğulduqları qrupda qalır. Qrup bölünməsi Moor makaklarında müşahidə edilir, lakin dişilər arasında qida üçün rəqabət bölünmənin əsas səbəbi kimi görünmür. Bəzi tədqiqatlar qrup bölünməsini dişilər arasında qida resursları üçün rəqabətə aid edir, digərləri isə bunu erkəklər arasında artan cinsi rəqabətlə əlaqələndirir. Bəzi tədqiqatçılar isə bu fenomeni, xüsusilə yaşayış sahələri üst-üstə düşən Moor makakı qruplarında, yaşayış sahələrinin müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqələndirirlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer-Verlag 2003, ISBN 3-540-43645-6
* Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.

## Xarici keçidlər

*Photos at ARKive.
Indotyphlops braminus

**Indotyphlops braminus** — Ümumi adları ilə "brahminy kor ilanı", "saksı ilanı", "adi kor ilanı", "ada kor ilanı", "teliya ilanı" və "Havay kor ilanı" kimi tanınan, zəhərsiz bir kor ilan növü. Əsasən Afrika və Asiyada rast gəlinsə də, dünyanın bir çox digər bölgəsinə də introduksiya edilmişdir. Bu növ tamamilə torpaqaltı (yəni qazıb yuva quran) bir sürünəndir və hərəkətləri və görünüşü ilə dəyişə bənzəyir, buna görə də tez-tez dəyişən kimi səhv salınır. Lakin yaxından baxıldıqda kiçik pulcuqlar və gözlər görünür, bu da onu həqiqi dəyişəndən fərqləndirir. Növ partenogenetikdir və bütün məlum nümunələr dişidir. Növün elmi adı "Brahmin" sözünün latınlaşdırılmış formasıdır. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

"I. braminus" yetkin fərdləri 2–4 düym (5,1–10,2 sm) uzunluğunda olur, nadir hallarda 6 düym (15 sm) çata bilər ki, bu da onu ən kiçik ilan növü edir. Baş və quyruq xarici görünüş baxımından oxşardır, çünki baş və boyun hissələri aydın fərqlənmir. Digər ilanlardan fərqli olaraq, baş pulcuqları bədən pulcuqlarına bənzəyir. Gözlər baş pulcuqları altında kiçik nöqtələr kimi çətinliklə seçilir. Quyruq ucunda kiçik, iti bir çıxıntı var. Bədən boyunca 14 sıra bel pulcuqları uzanır. Rəngi kömür quruluğu, gümüşü-boz, açıq sarı-bej, bənövşəyi və ya nadir hallarda albino ola bilər, qarın hissəsi daha açıq rəngdədir. Cavan fərdlərin rəngi yetkinlərə bənzəyir. Davranışı yaşayış mühitindən asılı olaraq yavaş və ya fəal ola bilər, işıqdan qaçmaq üçün tez bir şəkildə torpağın və ya yarpaq tullantılarının altına gizlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lycodon striatus

**Lycodon striatus** — Həmçinin "şimal canavar ilanı" və ya "zolaqlı canavar ilanı" kimi tanınan, cənubi Asiyada tapılan zəhərsiz "colubrid" ilan növü.

## Təsvir

"Lycodon striatus" yuxarı hissədən tünd qəhvəyi və ya qaradır, ön tərəfdə geniş aralıqda yerləşən ağ köndələn ləkələr və ya çarpaz zolaqlarla işarələnmişdir. Yanları ağ xətlərlə işarələnmişdir, hər ağ çarpaz zolağa uyğun qara bir ləkə var. Yuxarı dodaq və alt hissə vahid ağdır (alkoholda rəng). 1893-cü ildə George Albert Boulenger tərəfindən məlum olan ən uzun yetkin fərdin ümumi uzunluğu 43 santimetr (17 düym), quyruğu 7,5 sm (3,0 düym) uzunluğunda idi. Baş boyundan yalnız bir qədər fərqlənir və burun yastılaşdırılmışdır. 8 yuxarı dodaq pulcuğu var, birincisi və ikincisi burun pulcuğu ilə təmasdadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dorset Horn qoyunu

**Dorset Horn qoyunu** — Nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən Britaniya mənşəli ev şəraitində yetişdirilən qoyun cinsi. Bu cins XVII əsrdən qeydə alınmışdır və yüksək çoxalma qabiliyyətinə malikdir, bəzən ildə iki dəfə quzu verir. Britaniya qoyun cinsləri arasında qış ayları boyu çoxalma qabiliyyətinə malik yeganə cinsdir.

## Ümumi məlumat
Dorset Horn cinsi qoyunlar İngiltərənin cənub-qərbində yerləşən Dorset bölgəsində yaranmışdır. Nəsli kəsilmiş Pink-nosed Somerset cinsi ilə qohum olan bu cins, ehtimal ki, İspaniyadan idxal edilən Merinos qoyunu ilə müasir Portland cinsinə bənzər yerli "tan-faced" qoyunların çarpaz çoxaldılması nəticəsində yaranmışdır.

Bir çox Britaniya ovalıq qoyun cinslərindən fərqli olaraq, Dorset qoyunları XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində geniş yayılmış Leicester və ya Southdoun cinsləri ilə çarpaz çoxaldılmamışdır. 1891-ci ildə Dorset Horn "Sheep Breeders Association" tərəfindən nəşr edilmiş illik kitaba düşmüşdür.

Dorset Horn cinsi qoyunlar bir çox ölkəyə ixrac edilmişdir. O, cümlədən Avstraliya, Cənubi Afrika və Amerika Birləşmiş Ştatlarına bu cinsdən xeyli sayda gətirilmişdir. ABŞ-a ilk Dorset Horn qoyunları 1860-cı illərdə gətirilmiş, 1880-ci illərdən etibarən isə əhəmiyyətli sayda idxal edilmişdir. Dorset Horn cinsi Avstraliyaya 1895-ci ildə, Yeni Zelandiyaya isə 1897-ci ildə çatdırılmışdır. 2023-cü ildə DAD-IS-ə təqdim edilən məlumatlara görə, bu cins Afrika, Amerika, Asiya, Avropa və Okeaniyanın iyirmi ölkəsində qeydə alınmışdır. Bu cinsin ən böyük populyasiyası 1191 başla Danimarkada qeydə alınıb.

## Qorunması
Dorset Horn cinsinin dünya miqyasında qorunma statusu 2007-ci ildə FAO tərəfindən "təhlükə altında deyil" kimi qiymətləndirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Henry Stewart (1898). ''The Domestic Sheep''.

## Xarici keçidlər
Tropidolaemus huttoni

**Tropidolaemus huttoni** — Hindistanın Qərbi Qat dağlarının cənub hissəsində yayılmış, az məlum olan bir zəhərli ilan növü. Bu növ Viperidae fəsiləsinin Crotalinae yarımfəsiləsinə aiddir. Hazırda heç bir yarımnövü tanınmır. Bu növ haqqında çox az məlumat var, çünki bu növ yalnız iki gənc fərd əsasında 1949-cu ildə ilk dəfə təsvir edilmişdir. Meqamalai dağ silsiləsində uzunmüddətli və hədəflənmiş herpetoloji tədqiqatlara baxmayaraq, bu növ o vaxtdan bəri nə orada, nə də başqa yerdə yenidən müşahidə edilməmişdir.

## Təsvir

T. huttoni yetkin fərdlərinin rəngi və ölçüsü məlum deyil.
Gənc fərdlər bel tərəfdən yaşıldır, hər iki tərəfdə kiçik ağ ləkələr seriyası var, bu ləkələr onurğa sırasından 2-ci və 3-cü pulcuq sıralarında yerləşir. Başın hər iki tərəfində fərqlənən qırmızı göz zolağı var. Qarın tərəfi solğun yaşıldır, son 25 subkaudal pulcuq isə tünd qırmızı-qəhvəyi rəngdədir.
Holotip nümunəsinin ümumi uzunluğu yalnız 136 mm (5+3⁄8 düym), burundan anal dəliyə qədər olan uzunluğu (SVL) 98 mm (3+7⁄8 düym), quyruğunun uzunluğu isə 38 mm (1+1⁄2 düym) təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bothriechis bicolor

**Bothriechis bicolor** — Ümumi adı ilə "iki rəngli zəhərli ilan", Meksikanın cənubundan Qvatemala və Hondurasda yayılmış bir çuxurbaş ilan növü. Növün elmi adı (bicolor) qarın və bel rənglərinin ziddiyyətini ifadə edir. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Yetkin fərdlərin uzunluğu adətən 60–70 santimetr (24–28 düym) arasında dəyişir, lakin bəzən 100 santimetr (39 düym) uzunluğa çata bilər. Bədən nisbətən incədir.
Rəng naxışı yaşıl və ya mavi-yaşıl zəmin rəngindən ibarətdir. Adətən heç bir naxış olmur, lakin bəzi Meksika nümunələrində qara xallar və ya mavi ləkələr ola bilər. Başın üst hissəsi vahid yaşıl rəngdədir və göz arxası zolaq yoxdur. Dəri arası sahələr tez-tez mavi rəngdədir, bu bəzi pulcuqların kənarları üçün də doğrudur. Qarın hissəsi bir qədər açıq rəngdədir, adətən vahid sarımtıl-yaşıl rəngdə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leptasthenura fuliginiceps

**Leptasthenura fuliginiceps** (*Qəhvəyibaşlı belquyruq*) — "Furnariidae" fəsiləsinin "Furnariinae" yarımfəsiləsinə aid quş növü. Argentina və Boliviyada rast gəlinir.

## Təsvir

"Leptasthenura fuliginiceps", 15-16 sm uzunluğunda və 9-13 qram ağırlığındadır. Bu, qısa dimdiyi və uzun quyruğu olan kiçik, incə bir "furnariid"dir. Erkək və dişi fərdlərin lələk rəngi eynidir. Nominal yarımnövün yetkin fərdlərinin üzü əsasən boz-qəhvəyi olub, solğun dullu sarımtıl superciliuma malikdir. Başları qəhvəyi, üst hissələri daha açıq qəhvəyi, bel və quyruqüstü lələkləri isə qırmızımtıl rəngdədir. Qanadları əsasən qırmızımtıl, quyruqları isə qırmızımtıl və tikanabənzər görünüşlüdür. Alt hissələri solğun qəhvəyi-qonur rəngdədir, yan tərəfləri və quyruqaltı lələkləri qırmızımtıl çalarlıdır. Gözləri qəhvəyi və ya tünd qəhvəyi, dimdiyi qara və ya boz-qəhvəyi, ayaqları isə zeytun-yaşıl, boz və ya qəhvəyi rəngdədir. Cavan fərdlərin baş lələkləri daha az fərqlənir və quyruq lələkləri yumru formadadır. "L. f. paranensis" yarımnövünün bel lələkləri daha az qəhvəyi, alt hissələri isə daha solğun və boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sədəqə bəy Zülqədər

**Sədəqə bəy Sülü Şaban bəy oğlu Zülqədər** () — 1386-cı ildən 1398-ci ilə qədər Zülqədəroğulları bəyliyinin dördüncü hökmdarı. O, Sülü Şaban bəyin (hakimiyyəti: 1386–1389-cu illər) oğlu idi.

Məmlük sultanı Bərkuka görə, Sülü bəyə ondan əvvəlki hökmdar Xəlil bəy qədər təhlükəli idi. Dövrün tarixçilərinin yazdıqlarına görə, 1398-ci ilin mayında Sülü bəy Bərkukun əmri ilə Maraş yaxınlığında yerləşən yaylaqda oğlu ilə çadırda yatarkən öldürülmüşdür. Qatil Sülü bəyin oğlu Sədəqə bəy in qvardiyasından olan Əli xan idi. Məkrizi qeyd etmişdir ki, Bərkuk Əli Qəssirə Antakyada "əmir Əşərə"  və Əli xana "əmir əl-təbl" rütbəsi vermişdir. Sülü bəyin oğlu Sədəqə bəy onun yerinə taxta çıxmışdır.

Sədəqə bəy Qahirəyə getmiş və hökmdarlıq üçün sultandan mənşur əldə etmişdir. O, Əlbistana qayıdan zaman taxt-taca iddialı olan Nəsrəddin Mehmed bəy ilə qarşılaşmalı olmuşdur. Onların arasında gedən mübarizə hər iki tərəfdən böyük itkilərlə nəticələnmişdir. Osmanlı sultanı I Bəyazid Qazı Bürhanəddinin torpaqlarını ilhaq etdikdən sonra onun sərhədlərində asayişi bərpa etmək qərarına gəlmişdir. 2 avqust 1399-cu ildə Əlbistanda Sədəqə bəyi taxtdan devirmiş və Mehmed bəy hökmdar olmuşdur. I Bəyəzidin bəylik işlərinə qarışması Osmanlı–Məmlük münaqişəsinin başlanğıcı olmuşdur. Bu dövlətlərin hər ikisi Zülqədəroğulları bəyliyini öz nəzarəti altında saxlamağa çalışırdı.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Son latın dili

**Son latın dili** () — Son antik dövrdə danışılmış Latın dilinə verilən ad.

Son latın dilinin yaranması prosesi Roma imperiyasının sərhədləri daxilində yaşayan və latındilli olmayan insanların imperiyaya assimilyasiyası və xristianlığın yüksəlişi ilə eyni zamanda baş vermişdir. Bu hadisələr əraziləri genişlənən imperiyada parçalanmalara yol açdığı üçün, bütün imperiya ərazisində danışıla biləcək yeni bir dilə ehtiyac yaranmışdı. Bu dil yazı dili olduğu üçün vulqar latın dili hesab edilmir. Vulqar latın dilindən müəyyən elementlər götürmüş olsa da, klassik latın dilinə oxşayır. Bu oxşarlıqlar müəlliflərdən asılı olaraq dəyişikliklər nümayiş etdirir, bəzi mətnlər daha çox bədii və klassik üslubda, bəziləri isə danışıq dilinə daha yaxın yazılmışdır. Xristianlıq dinini yaradanlar latın dilində yazmış olsalar da, son latın dili kilsələrdə istifadə edilən latın dili deyildir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
*
*
* 
* 
*Adams, J. N., Nigel Vincent, and Valerie Knight. 2016. *Early and Late Latin: Continuity Or Change?* Cambridge, UK: Cambridge University Press. 
*Courcelle, Pierre. 1969. *Late Latin Writers and Their Greek Sources.* Translated by Harry Wedeck. Cambridge, MA: Harvard University Press.
*Elsner, Jaś, and Jesús Hernández Lobato. 2017. *The Poetics of Late Latin Literature.* New York: Oxford University Press. 
* 
*Langslow, D. R. 2006. *The Latin Alexander Trallianus: The Text and Transmission of a Late Latin Medical Book.* London: Society for the Promotion of Roman Studies. 
*Löfstedt, Einar. 1959. *Late Latin.* Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
*Scarpanti, Edoardo. 2012. *Saggi linguistici sul latino volgare.* Mantova: Universitas Studiorum. 
*Wright, Roger. 1982. *Late Latin and Early Romance in Spain and Carolingian France.* Liverpool, UK: Francis Cairns. ISBN 0-905205-12-X
*——. 2003. *A sociophilological study of Late Latin.* Turnhout, Belgium: Brepols. 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Senecio glaucescens

*  — Senecio achilleifolius bitki növünün sinonimi.
*  — Senecio lugens bitki növünün sinonimi.
Və beləcə...

**Və beləcə...** () — Maykl Patrik Kinq tərəfindən HBO Max platforması üçün inkişaf etdirilmiş ABŞ komediya dram teleserialı. Serial, Kendis Buşnellin eyni adlı kitabı əsasında Darren Star tərəfindən HBO telekanalı üçün yaradılmış  *"[[Böyük şəhərdə seks]]"* teleserialının sikvelidir.

Üçüncü filmin təxirə salınmasından sonra, 2020-ci ilin dekabrında yeni serialın hazırlıqlarına başlanmışdır. 2021-ci ilin yanvarında HBO Max tərəfindən serialın tam mövsümü sifariş edilir. 2021-ci il boyunca serialın aktyor heyəti elan edilir, 2021-ci ilin iyulunda isə Nyu-York şəhərində çəkilişlərə start verilir. 9 dekabr 2021-ci ildə HBO Max-da *"Və beləcə..."* serialının premyerası baş tutur.

İlk mövsüm, bir dəfəlik mini-serial kimi elan edilmiş, mövsüm finalı isə 3 fevral 2022-ci ildə yayımlanmışdır. 2022-ci ilin martında serialın ikinci mövsümü elan edilmiş, onun premyerası isə 22 iyun 2023-cü ildə baş tutmuşdur. 2023-cü ilin avqustunda serialın üçüncü mövsümü elan edilmiş, 29 may 2025-ci ildə isə üçüncü mövsümün premyerası baş tutmuşdur. 14 avqust 2025-ci ildə üçüncü mövsümün son seriyasının yayımlanması ilə serialın tamamlandığı, bununla da *"[[Böyük şəhərdə seks]]"* franşizasının bitirildiyi elan edilmişdir.

Serial tənqidçilər tərəfindən qarışıq rəylər almış, bəzi tənqidçilər isə onun keyfiyyət baxımından orijinal *"Böyük şəhərdə seks"* serialından geri qaldığını qeyd etmişlər.
Azərbaycan Xidmət Qrupu Komandanlığı

**Azərbaycan Xidmət Qrupu Komandanlığı** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yenidən qurulması, Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə birgə missiyaların yerinə yetirilməsi və birgə təlimlərin keçirilməsi məqsədilə təsis edilmiş qurum. Onlar əldəqayırma partlayıcı qurğuların zərərsizləşdirilməsi və regionda humanitar yardım fəaliyyətləri ilə məşğuldurlar. Onların rus əsgərləri ilə birgə müşahidə məntəqəsində xidmət etmələri də planlaşdırılmışdır, bu gerçəkləşməmişdir, çünki Azərbaycan qüvvələrinin 2023-cü ilin sentyabrında yerli erməni qüvvələrinin nəzarətində olan regiona hərbi hücumu son nəticədə erməni əhalisinin Dağlıq Qarabağdan tamamilə çıxarılmasına və daha sonra Rusiyanın sülhməramlı kontingentindən çıxarılmasına səbəb olmuşdur.

General Bəxtiyar Ersay Türkiyə Quru Qoşunlarının əməliyyat üzrə rəisi vəzifəsində çalışmışdır. O, 2021-ci ildən Azərbaycanda Xidmət Qrupu Komandanlığında xidmətə başlamışdır.

## İstinadlar
Pezicula

***Pezicula*** — *Dermateaceae* ailəsinə aid göbələk cinsi. O, ilk dəfə 1865-ci ildə Şarl və Lui Rene Tülan qardaşları tərəfindən təsvir edilmişdir. Cins 37 növdən ibarətdir.

## İstinadlar
Monqolustanda parlament seçkiləri (1963)

1963-cü il iyunun 9-da Monqolustanda parlament seçkiləri keçirildi. Həmin dövrdə ölkə Monqolustan Xalq İnqilab Partiyasının hakimiyyəti altında birpartiyalı dövlət sistemindən ibarət idi. 270 mandatdan 216-nı MXİP qazandı, qalan 54 yer isə cəmiyyətdəki rollarına görə MXİP tərəfindən seçilmiş partiyasız namizədlərə verildi. Seçici fəallığının 100% olduğu açıqlanmış, qeydiyyatda olan yalnız 13 seçicinin səsvermədə iştirak etmədiyi bildirilirmişdir.

## Nəticələr

## İstinadlar
Santu Amaru (San Roke du Piku)

**Santu Amaru** () — Piku adasının şimal sahilində yerləşən prixod. Portuqaliyanın Azor adalarının San Roke du Piku bələdiyyəsinin şərq hissəsində yerləşir. 11.86 km2 sahəsi olan adanın əhalisi 255 nəfərdən ibarətdir. Əhali göstəricilərinə görə, Santu Amaru bələdiyyədə insanların ən az məskunlaşdığı prixoddur. Buraya Debayş du Roşe, Punta du Jo Salino, Purtinyo, Santo Amaro və Terra Alta yaşayış əraziləri daxildir.

## İstinadlar
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri milli futzal komandası

**Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri** milli futzal komandası futzal yarışlarında Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini təmsil edir.

## Yarışlar

### [[FİFA Futzal Dünya Kuboku|Dünya Kuboku]]

* 1989 – *Yarışa qatılmadı*
* 1992 – *Yarışa qatılmadı*
* 1996 – *Yarışa qatılmadı*
* 2000 – *Yarışa qatılmadı*
* 2004 – *Yarışa qatılmadı*
* 2008 – *Yarışa qatılmadı*
* 2012 – *Seçmə mərhələsini keçəmmədi*
* 2016 – *Seçmə mərhələsini keçəmmədi*
* 2021 – *Seçmə mərhələsini keçəmmədi*
* 2024 – *Seçmə mərhələsini keçəmmədi*

### Asiya Kuboku

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  Resmi sayt
Varaqa ibn Nofəl

**Varaqa ibn Nofəl** və ya tam adı ilə **Varaqa ibn Nofəl ibn Əsəd ibn Əbd-əl-Ezza ibn Qusey Əl-Qureyşi** (; ölüm  610) — Məhəmmədin birinci həyat yoldaşı olan Xədicənin ata tərəfdən əmisi oğlu olan Aysor Nestorian keşişi idi. Məhəmmədin Xədicə ilə olan izdivacının da şahidi olmuşdur.

Ümumi qəbul edilmiş klassik mənbələrdə bildirilir ki, birinci vəhydən sonra Xədicə mövcud vəziyyəti izah etməsi üçün Məhəmmədi Varaqanın yanına aparmışdır. Varaqa deyilənlərə qulaq asdıqdan sonra, baş vermiş olan bu hadisənin bir vəhy olduğunu, Məhəmmədə peyğəmbərlik verildiyini və əgər özünün də gənc olsaydı, onun tərəfdarlarından biri olmaq istədiyini bildirmişdir.

Varaqa baş vermiş olan bu hadisə haqqında onun nə düşündüyünü soruşan İslam peyğəmbərinə onun yanına gələn mələyin Musanın yanına (bəzi rəvayətlərə əsasən İsanın) gələn Namus (Cəbrayıl və ya Tövrat) olduğunu və onun yəhudi və xristianların gözlədiyi sonuncu peyğəmbər olduğunu bildirmişdir. Məhəmmədin gələcəkdə öz qəbiləsi tərəfindən uzaqlaşdırılacağı zaman, ona kömək edəcəyini bildirmiş, lakin o günü görmədən dünyasını dəyişmişdir.

Məhəmməd ibn Abdullah ilk vəhyini Varaqa ibn Nofələ bildirdikdən qısa bir zaman sonra Varaqa ibn Nofəl vəfat etmişdir. Bu hadisədən sonra vəhy 40 gün müddətinə kəsilmişdir. Bu dövr "*İnqita-i Vəhy*" hadisəsi adlandırılır.

Varaqa ibn Nofəl din xadimi olmaqla bərabər, həm də şair olmuşdur. Onun yazdığı şeirlərin bəziləri müasir dövrümüzə qədər gəlib çatmağı bacarmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 

## Xarici keçidlər

*A short description of the first revelation and immediate events
*Islamic Awareness - Did Waraqah ibn Nawfal teach the Prophet?
Pobedobesiye

**Pobedobesiye** (,  və ya "qələbə maniyası") — Rusiyada Qələbə Gününün qeyd edilməsindəki milliyyətçi tərzdə cinqoistik bayramlaşmaları təsvir etmək üçün istifadə olunan mənfi mənalı termin. Bu həmçinin, "Qələbə kultu" kimi də adlandırılır.

Termin sonradan Rusiyanın aqressiv siyasətlərini və ölkədə militarizmin artmasını haqlı çıxarmaq üçün İkinci Dünya müharibəsi irsinin silah kimi istifadə edilməsini, Sovet İttifaqının nasist Almaniyası üzərində qələbəsinin təbliğat məqsədləri üçün istifadə olunmasını ifadə etmək üçün genişləndirilmişdir.

## Etimologiyası
Termin 2005-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsinin rahibi Georgi Mitrofanov tərəfindən nasist Almaniyası üzərində qələbənin 60-cı ildönümü qeyd etmələrinə cavab olaraq ortaya atılmışdır. Söz "" (obskurantizm) sözünə bənzər şəkildə yaradılmışdır: "" ("qələbə") + """ – "dəlilik, həyəcan" mənasını verən, "" ("qəzəblənmək") felindən törəmiş şəkilçi.

## Zəmin
Sovet İttifaqının əsas dövlət bayramı Oktyabr inqilabının qeyd olunduğu 7 Noyabr idi. 1948-1965-ci illər arasında Qələbə Günü bayram günü deyildi. Bu, ilk növbədə müharibənin travmatik yaddaşına görə idi, lakin Nikita Xruşşovun dövründə İosif Stalinin irsinin silinməsi istəyi ilə bağlı olmuşdur. Leonid Brejnev dövründə Qələbə Günü mühüm bayram halına gəlmişdir və bu, Brejnevin “yenidən-stalinləşmə” səylərinə uyğun idi. Zamanla İkinci Dünya müharibəsində SSRİ-nin qələbə əldə etməsi xaotik postsovet Rusiyasında kommunizmdən və buna görə də Oktyabr inqilabından uzaqlaşmağa çalışan ölkədə yeganə birləşdirici hekayə olaraq qalmışdır.

## İstinadlar
Emin Axundov (redaktor)

**Emin Axundov** () — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti, Dünya İdman Jurnalistləri Assosiasiyasının (AİPS) üzvü və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür, AİJA jurnalının baş redaktoru, Qızıl qələm mükafatı laureatı.

## Həyatı
Emin Axundov 1971-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bakı 31 saylı orta məktəbdə oxumağa başlayıb, 1988-ci ildə isə Bakı 267 saylı orta məktəbi bitirib. Orta məktəbi başa vurduqdan sonra Azərbaycan Texniki Universitetinə daxil olub və 1994-cü ildə oranı bitirib. 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikası Mətbuat və İnformasiya Nazirliyi tərəfindən göndərişlə Misir Ərəb Respublikasının Qahirə şəhərində ABŞ-nin Mətbuata Texniki Dəstək Fondunun keçirdiyi jurnalistika kursunu, 2008-ci ildə isə Yunanıstan Respublikasında Beynəlxalq İdman Jurnalistikası kursunu bitirib.

## Fəaliyyəti
1988-ci ildə "Azneftmaştikinti" müəssisəsində, daha sonra DİN-in Tikinti İdarəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. Dağlıq Qarabağ müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. Döyüşlərdə iştirak etməklə yanaşı, "Hünər" qəzetinin əməkdaşı kimi cəbhə bölgələrindən reportajlar hazırlayıb. 1994-cü ilin may ayından "Aktual" qəzetində jurnalist kimi çalışıb. 1998–2007-ci illərdə Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsinin mətbu orqanı olan "Polis" qəzetində redaktor, Azərbaycan Metropoliteninin orqanı olan "Metro" qəzetində isə yeni dizayn və rəngli nəşrin tətbiqinə nail olub. Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsinin 165 illiyinə həsr olunmuş "Həyəcan dolu 5 il" kitabının hazırlanmasında və "Polis" qəzeti ilə "Azərbaycan Polisi" jurnalının nəşrindəki xidmətlərinə görə "BŞBPİ 165" medalı ilə təltif olunub. 1995-ci ildə "Ləman" yayım firmasını təsis edərək metro keçidlərində, küçə köşklərində qəzet və jurnal satışını təşkil edib. Daha sonra adı "Mətbuat" firması olaraq dəyişdirilib və ilk dəfə xarici ölkələrin qəzet və jurnallarının ölkəyə gətirilməsini həyata keçirib. Onun rəhbərlik etdiyi "Mətbuat çap evi"ndə Çingiz Abdullayevin əsərləri ilk dəfə Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq çap edilib və yayımlanıb.

## Təsisçi və baş redaktor olduğu nəşrlər
* "Gün" qəzeti
* "Azərbaycan Polisi" jurnalı
* "Həşərat" satirik jurnalı
* "Oxu məni"
* "Serial"
* "1001 Kriminal"
* "Kriminal xronika"
* "Oxu məni krossvord"
* "Super Sport"
* "Qol"
* "Mən və sən"
* "Lyubi menya"
* "Uqadayka"
* "Super krossvord" (azərbaycanca və rusca)

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi
* Dağlıq Qarabağ müharibəsi

## İstinadlar
İdris Axundov (alim)

**İdris Axundov**  — azərbaycanlı həkim-cərrah, tibb elmləri doktoru, professor. Tanınmış Azərbaycan şairi Əhməd Cavadın nəvəsi.

## Həyatı və fəaliyyəti
İdris Axundov 1957-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1980-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetind' cərrah ixtisası almışdır.

1981–1984-cü illərdə Xaçmaz rayon mərkəzi xəstəxanasında cərrah kimi çalışmışdır. 1994-cü ildə dosent, 2001-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını  müdafiə edərək tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

2000-ci ildə Almaniyanın Münhen şəhərində keçirilən cərrahların V Ümumdünya Qurultayında məruzə ilə çıxış etmişdir.

2001-ci ildə ABŞ-ın Kaliforniya ştatının San-Xose şəhərində yerləşən universitet və texniki muzeydə keçirilən elmi işlərin ümumdünya müsabiqəsinin finalında iştirak etmək üçün müsabiqənin fəxri sədri, ABŞ-ın 38-ci prezidenti Cerald Ford tərəfindən dəvət almışdır.

İdris Axundovun 70-dən çox elmi işi və məqaləsi, həmçinin bir monoqrafiyası və üç metodik vəsaiti  mətbuatda dərc edilmişdir.

## Əsərləri
* 70-dən çox elmi məqalə  
* 1 monoqrafiya  
* 3 metodik vəsait

## Həmçinin bax
* Əhməd Cavad
## İstinadlar
Hərbi üsyan

**Hərbi üsyan** və ya **Qiyam** — eyni şəraitdə olan bir qrup insanın (adətən hərbi personal və ya gəmi heyəti, hətta mülki şəxslər olsalar belə) qanuni olaraq tabe olmaları tələb olunan əmrlərə tabe olmamaları nəticəsində törətdikləri cinayət. Keçmiş dövrlərdə bir çox ölkələrdə üsyan ölüm cəzası kimi sərt cəzalarla cəzalandırılmışdır.

Əsgərlərin öz komandirlərinə qarşı üsyan qaldırması hərbi üsyana aid misal ola bilər. Eramızdan əvvəl 327-ci ildə Hindistana girmək istəyən Makedoniyalı İsgəndər döyüşlərdən yorulmuş əsgərlərinin ona müqavimət göstərməsinə görə bu planından əl çəkməli olmuşdur.

1520-ci ildə Fernan Magellan dünyanı dövrə vurmaq üçün səyahət edərkən Amerika sahillərində gəmi heyətinin üsyanı ilə qarşılaşmışdır. O, üsyançılardan birini edam etdirmiş, digərini isə sahildə qoymuşdur.

Sosial problemlərə görə baş vermiş üsyanlara göstərilə biləcək ən yaxşı nümunələrdən biri isə eramızdan əvvəl 73-cü ildə İtaliyada Spartakın başçılığı altında baş vermiş qul üsyanıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
*
* 
* 
* Pfaff, Steven and Michael Hechter. 2020. **. Cambridge University Press.
Golden Brown

**Golden Brown** — Britaniya rok qrupu The Stranglers-ın La Folie adlı albomuna aid mahnıdır. Liberty Records leybli tərəfindən 1981-ci il dekabrın 28-də ABŞ-də (1982-ci il yanvarın 10-da isə Böyük Britaniyada) sinql kimi buraxılmışdır. Britaniya jurnalı New Musical Express bu kompozisiyanı "Bütün zamanların 500 ən böyük mahnısı" siyahısına daxil etmiş və 488-ci pilləyə yerləşdirmişdir.

## İstinadlar
La Folie

**La Folie** — ingilis rok qrupu The Stranglers-in altıncı studiya albomudur. Albom 9 noyabr 1981-ci ildə Liberty Records-da yayınlanmışdır.

## Tənqit
Single tərəfindən yayımlanan "Golden Brown", 9 yanvar 1982-ci ildə EMI-də gözlənilən ticari müvəffəqiyyəti təmin etdi və İngiltərənin Singles Chart-da 2-ci yerə yüksəldi və qrupun bütün tarixində ən çox satılan trackı oldu. Sonradan bunun heroinə təbliğat olduğuna dair şübhələr ortaya çıxdı. BBC mahnını radioda qadağan etmişdir. (musiqiçilər mahnının sözlərinin narkotiklə əlaqəli olduğunu inkar etdilər).

## İstinadlar
Coup de Grace

**Coup de Grace** - The Stranglers qrupunun on dördüncü studiya albomudur və 1998-ci ildə Eagle Records tərəfindən yayımlanmışdır. Bu albom, qrupun gitaristi John Ellis üçün son albom olmuşdur.

Albomda yer alan mahnılar müharibənin dağıdıcı təsirləri, dini münaqişələr və uğursuz münasibətlər kimi mövzuları əhatə edir. Albomda minimal müşayiət ilə ifa olunan balad "In the End" də yer alır.
## İstinadlar
Stranglers

**Stranglers** — Portland Helmich tərəfindən idarə olunan və Northern Light Productions təmin edən cinayət podkastıdır. Mövzu olaraq Boston Strangler kimi tanınan bir qatilin cinayətlərindən bəhs edir. Podcast The Atlantic tərəfindən "50-ci ilin ən yaxşı podkastı" siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Me and the Devil

**Me and the Devil** - Robert Johnson tərəfindən ifa olunan bluz janrında mahnı. Mahnıda, ifaçının bir səhər oyandığında şeytanın qapını döydüyünü və ona "gedmək vaxtıdır" dediyini anlatır.

Johnson bu mahnı da daxil olmaqla digər mahnıları 19 iyun 1937-ci ildə Dallasda bir anbarın içində, müvəqqəti olaraq hazırlanmış studiyada qeyd etmişdir. Bu, onun son qeyd sessiyası olmuşdur.
## İstinadlar
Hit the Road Jack

**Hit the Road Jack** — bluz müğənnisi Percy Mayfield tərəfindən yazılmış və Ray Charles tərəfindən ifa edilmiş mahnıdır. Mahnı 1961-ci ildə ABŞ-də ən sevilən hit olmuşdur. Ən yaxşı ritm və bluz qeydiyyatı kateqoriyasında Grammy mükafatı qazanmış və Charles-in ən tanınmış mahnılarından birinə çevrilmişdir.

## Tarixi
Mahnı Percy Mayfield tərəfindən yazılmışdır. 1960-cı ildə müğənni, bəstəkar və pianoçu Ray Charles tərəfindən, The Raelettes vokalisti Margie Hendrix-in iştirakı ilə ifa edildikdən sonra məşhurlaşmışdır.

1961-ci ilin 9 oktyabr Bazar ertəsindən başlayaraq Billboard Hot 100 siyahısında iki həftə 1-ci sırada qalmışdır. Mahnı Rolling Stone jurnalının 2010-cu il "Bütün Zamanların 500 Ən Böyük Mahnısı" siyahısında 387-ci yer tutmuşdur. The Chantels qrupu bu mahnıya cavab olaraq "Well, I Told You" adlı mahnı yayımlamış və o, 29-cu sıraya qədər yüksəlmişdir.

## İstinadlar
Davud Sərxoş

**Davud Sərxoş** və ya **Daud Sarxoş** (; ) — etnik cəhətdən Həzara olan müğənni və musiqiçidir.

## Erkən həyatı
Davud Sarxoş 26 aprel 1971-ci ildə Əfqanıstanın Üruzgan vilayətində (müasir Daykündi vilayəti) anadan olmuşdur. Sərxoşun ilham mənbəyi Əfqanıstan vətəndaş müharibəsi zamanı öldürülmüş böyük qardaşı, zamanının millətçi və əfsanəvi musiqiçisi Sərvər Sərxoş olmuşdur. Sərxoş on yeddi yaşında olarkən qardaşından dombra çalmağı və oxumağı öyrənmişdir. Bundan sonra Sərxoş, əvvəlcə Pakistanın Pişəvər şəhərinə, daha sonra isə Pakistanın Kvetta şəhərinə köçmüşdür.

## Karyerası
Sərxoş sürgün əzabından və milliyyətçilik hissindən ilhamlanaraq oxuyub mahnılar bəstələməklə öz məharətini inkişaf etdirmişdir. O, kommersiya məqsədləri üçün deyil, nostalji və dünyaya səpələnmiş Əfqanıstan qaçqınlarının qaçqın həyatı ilə bağlı hisslərini çatdırmaq üçün oxuyur. Onun təşkil etdiyi konsertlərə minlərlə insan gedir ki, bu da öz növbəsində Sərxoşun müğənni kimi yüksəlişinin bir işarəsidir. Məhz Kvetta şəhərində Sərxoş, pakistanlı bəstəkar Ərbab Əli Xanın rəhbərliyi altında fisharmoniyanı (musiqi aləti) öyrənmişdir.

## Diskoqrafiya
* 1998: Sarzamin-e-Man (, ).
* 2000: Parijo (, ).
* 2004: Sapid-o-Siah (, ).
* 2005: Khana-e-Gilli (, ).
* 2007: Oslo konserti
* 2008: Məryəm (Məryəm adlı bir qıza, ).
* 2010: Bazi (oyun/tamaşa, ).
* 2016: Jang-o-jonoon ( və ya , ) Sarkhosh Music inc Canada tərəfindən yayımlanmışdır.
* 2016: Avstraliyanın paytaxtında konsert.
* 2017-ci ilin dekabr ayı: Kanadanın paytaxtında konsert
* 2019: Finlandiya, Avstriya, İsveçdə konsert.
* 2019: Man o To, (, ).
* 2019: Avstraliya və Yeni Zelandiyanın paytaxtlarında konsert.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Davud Sərxoşun rəsmi veb-saytı
*