R-7 Semyorka

## Haqqında

R-7 Semyorka (Rus: Р-7 Семёрка, hərfən 'yeddinci nömrə', GRAU indeksi: 8K71) Soyuq Müharibə dövründə inkişaf etdirilən Sovet raketi və dünyanın ilk qitələrarası ballistik raketidir. R-7 1957 və 1961-ci illər arasında 28 buraxılış həyata keçirdi. Bir törəməsi olan R-7A 1960-cı ildən 1968-ci ilə qədər fəaliyyət göstərirdi. Qərbə bu raket onun buraxılışına qədər məlum deyildi (sonradan NATO tərəfindən SS-6 Sapwood adı veriləcəkdi). Modifikasiya edilmiş formada o, ilk süni peyk olan Sputnik 1-i orbitə buraxdı və R-7 ailəsinin əsasını yaratdı, bu ailəyə Sputnik, Luna, Molniya, Vostok və Voskhod kosmik buraxılış vasitələri və daha sonrakı Soyuz variantları daxildir. Müxtəlif modifikasiyaları hələ də istifadə olunur və o, dünyanın ən etibarlı kosmik buraxılış vasitəsinə çevrilmişdir.

## Quruluşu
R-7 34 m (112 fut) uzunluğunda, 10.3 m (34 fut) diametrdə idi və 280 metrik ton (280 uzun ton; 310 qısa ton) ağırlığında idi; o, maye oksigen (LOX) və kerozin istifadə edən raket mühərrikləri ilə işləyən dörd əlavə yanacaqlı gücləndirici ilə bir mərhələli idi və yükünü 8,000 km (5,000 mil) məsafəyə çatdıra bilirdi, dəqiqliyi (CEP) təxminən 5 km (3.1 mil) idi. Nominal gücü 3 meqaton TNT olan bir termonüvə başlığı daşımaq mümkün idi. Start mərkəzi nüvəni təmin edən mərkəzi 'davam etdirici' mühərrik ilə dörd əlavə maye raket gücləndiricisi ilə artırılmışdı. Hər bir əlavə gücləndirici iki kiçik tənzimləyici roket daxildir və nüvəli mərhələdə dördü var idi. Nəzarət sistemi inersial idi və kiçik tənzimləyici roketlərin radio ilə idarəsi mövcud idi.R-7 lansatoru üçün geniş istifadə olunan ləqəb, "Semyorka", Rus dilində "köhnə yeddi nömrə"nin təxmini tərcüməsidir.

## İnkişafı
Dizayn işləri 1953-cü ildə Moskva vilayətinin Kalininqrad şəhərindəki OKB-1-də (indiki Moskva vilayətinin Korolyov şəhəri) və digər bölmələrdə 170-200 tona qədər buraxılış kütləsinə, 8500 km məsafəyə və 3000 kq (6600 funt) nüvə başlığı daşıyan, ABŞ-a qarşı nüvə başlığı atmaq üçün kifayət qədər güclü bir raket tələbi ilə başladı. 1953-cü ilin sonlarında döyüş başlığının kütləsi o zaman planlaşdırılan termonüvə bombasını yerləşdirmək üçün 5,5-6 tona qədər artırıldı. 20 may 1954-cü ildə SSRİ Nazirlər Şurası R-7-nin hazırlanmasını təsdiqlədi. "Raket paketi" kimi də tanınan mərhələli raket prinsipi ilk dəfə 1947-ci ildə NII-4-də Mixail Tixonravov tərəfindən təklif edilmişdir. Korolev bu təklifdən 1948-ci ildə xəbərdar oldu və 1949-50-ci illərdə NII-4-də sonrakı baza tədqiqatlarını dəstəklədi. Bu, 1951-ci ildə Dmitri Oxotsimskinin Tətbiqi Riyaziyyat Bölümü tərəfindən daha da təkmilləşdirildi və 1952-53-cü illərdə Korolevin OKB-1 tərəfindən genişləndirildi və nəticədə R-7-nin istifadə etdiyi əsas və dörd kəmərli gücləndiricilərin üstünlük verilən model olduğu qənaətinə gəlindi. 5,5 tonluq yükü qaldırmaq üçün mövcud RD-105 və RD-106 mühərriklərinin yenidən dizaynı tələb olunurdu. Valentin Qluşkonun OKB-456-sı tək bir turbo nasosdan istifadə edərək dörd yanma kamerasını birləşdirdi ki, bu da tək bir mühərrikdən daha yüksək kümülatif dartma təmin edirdi. Digər üstünlüklərə ümumi mühərrik çəkisinin daha aşağı olması və standartlaşdırma yolu ilə daha sadə dizayn, sınaq və konstruksiya daxil idi. Mərkəzi nüvə və kəmərli gücləndiricilər üçün əsas mühərriklərin hamısı dörd yanma kamerası konfiqurasiyasından istifadə edirdi. Dörd kəmərli mühərriklər RD-107 mühərriki ilə təchiz edilmiş və hər biri sükan idarəetməsinə kömək etmək üçün iki vernier mühərrikə malik olmaqla 83 ton dəniz səviyyəsində dartma təmin edirdi. Mərkəzi nüvənin RD-108 mühərriki 75 ton dəniz səviyyəsində itələmə qüvvəsi təmin edirdi və sükan üçün istifadə edilən dörd vernier mühərriki əhatə edirdi. Raketin unikal olması üçün bəzi əsas xüsusiyyətləri var idi. Mühərrikin burun çıxışında yaranan müqaviməti artıran idarəetmə üçün reaktiv qanadlardan istifadə etmək əvəzinə, R-7 sükan üçün xüsusi idarəetmə mühərriklərindən istifadə edirdi. Eyni mühərriklər son mərhələnin vernier itələyiciləri kimi xidmət edirdi.Klaster dizaynına görə hər bir gücləndiricinin öz yanacaq çənləri var idi. Dizayn qrupu yanacaq komponentinin istehlak nisbətini tənzimləmək və gücləndiricilər arasında istehlakı sinxronlaşdırmaq üçün bir sistem hazırlamalı idi. Üfüqi platformadan buraxılan müstəqil raket əvəzinə, mərkəzi nüvədən və dörd gücləndiricidən ibarət bir dəstənin platformada yığılmasının dağılmadan demək olar ki, mümkün olmadığı ortaya çıxdı. Həmçinin, külək əsməsi yanacaqsız raketi platformadan qopara bilərdi. Həll yolu platformanı çıxarmaq və bütün raketi həm şaquli ağırlıq yükünü, həm də üfüqi külək qüvvələrini daşıyan fermalarda asmaq idi. Buraxılış sistemi, mərkəzi nüvəni irəli itələyən kəmərli gücləndiricilərlə uçuş şərtlərini simulyasiya etdi.

## Yoxlanılması

Kapustin Yardakı mövcud sınaq meydançası R-7 üçün tələb olunan sınaqlar üçün yetərli deyildi. Buna görə də, Qazaxıstanda sonda Baykonur Kosmodromuna çevriləcək yeni bir yer 12 fevral 1955-ci ildə təsdiq edildi.İlk sınaq seriyası 1 may 1957-ci ildə uçuşa hazır bir vasitə çatdırıldıqda və 15 mayda uçurulduqda başladı. Təyyarə ilə işləyən gücləndiricilərdən birində yanğın baş verdi, demək olar ki, dərhal qalxdıqdan sonra. Raket qalxdıqdan 88 saniyə sonra gücləndiricidən ayrıldı və 400 kilometr (250 mil; 220 nmi) məsafədə qəzaya uğradı. 11 iyunda keçirilən növbəti cəhd zamanı elektrik qısaqapanması raketin nəzarətsiz şəkildə yuvarlanmasına və qalxdıqdan 33 saniyə sonra parçalanmasına səbəb oldu. 6000 kilometr (3700 mil; 3200 nmi) məsafəyə malik ilk uğurlu uzun uçuş 21 avqust 1957-ci ildə Kamçatkadakı hədəfə çatmaqla həyata keçirildi, lakin döyüş başlığı yuxarı atmosferdə parçalandı. Beş gün sonra TASS Sovet İttifaqının dünyanın ilk qitələrarası ballistik raketini uğurla sınaqdan keçirdiyini elan etdi. İkinci uğurlu sınaq 7 sentyabr 1957-ci ildə baş tutdu və raket yenidən 6000 km (3700 mil; 3200 nmi) məsafə qət etdi. Lakin yenidən döyüş başlığı yuxarı atmosferdə parçalandı. İlk sınaq seriyası 10 iyul 1958-ci ildə başa çatdı. Təkmilləşdirmələri əhatə edən ikinci sınaq seriyası 24 dekabr 1958-ci ildə başladı və 27 dekabr 1959-cu ildə başa çatdı. Səkkiz sınaq buraxılışından yeddisi uğurlu oldu. Bu intensiv sınaqlar zamanı problemlər həll edildi və raket 20 yanvar 1960-cı ildə istifadəyə yararlı elan edildi.Raketin modifikasiya edilmiş versiyası (8K71PS), Sputnik 1-in 4 oktyabr 1957-ci ildə Baykonurdan qalxması ilə dünyanın ilk peykini orbitə çıxardı. Sputnik 2, 3 noyabr 1957-ci ildə də davam etdi. Sputnik (8A91) daha sonra Sputnik 3-ü 15 may 1958-ci ildə buraxdı.İlk strateji raket bölməsi 15 dekabr 1959-cu ildə SSRİ-nin şimal-qərbindəki Plesetskdə həyəcan vəziyyətinə keçdi. Daha yüngül döyüş başlığı, tamamilə ətalət yönləndirmə sistemi və 12.000 km mənzilə malik təkmilləşdirilmiş versiya olan R-7A, 12 sentyabr 1960-cı ildə əməliyyat vəziyyətinə çatdıqdan sonra standart versiyaya çevrildi.Sistemin xərcləri, əsasən ucqar ərazilərdə böyük buraxılış məntəqələrinin qurulmasının çətinliyi səbəbindən yüksək idi. Qiymətdən əlavə, raket sistemi digər əməliyyat çətinlikləri ilə də üzləşdi. U-2 təyyarələrinin uçuşları ilə nəhəng R-7 buraxılış kompleksləri gizlənə bilməzdi və buna görə də istənilən nüvə müharibəsində tez bir zamanda məhv ediləcəyi gözlənilə bilərdi. Həmçinin, R-7 buraxılışa hazırlaşmaq üçün təxminən iyirmi saat vaxt sərf etdi və kriogen yanacaq sistemi səbəbindən bir gündən çox hazırlıq vəziyyətində qala bilməzdi. Buna görə də, Sovet qüvvələri daimi hazırlıq vəziyyətində saxlanıla bilməzdi və buraxılışdan əvvəl hava hücumuna məruz qala bilərdi. Bu məsələlər, planlaşdırılan əlli buraxılış kompleksinin altıya endirilməsi demək idi, beşi strateji qüvvələr üçün, beşi Baykonurdakı 31-ci sahə və 16, 41 və 43-cü sahələr (2 meydança) Plesetskdə və biri Baykonurdakı 1-ci sahədəki kosmik buraxılışlar üçün.R-7-nin məhdudiyyətləri Sovet İttifaqını, xüsusən də R-16-nı daha uyğun silah sistemləri olacaq ikinci nəsil raketləri sürətlə inkişaf etdirməyə sövq etdi.[R-7 1968-ci ilin ortalarında hərbi xidmətdən tədricən çıxarıldı.R-7 silah kimi praktik olmadığı ortaya çıxsa da, Vostok buraxılış qurğuları ailəsi, Molniya və Soyuz buraxılış qurğuları ailəsi də daxil olmaqla bir sıra yüksək uğurlu Sovet kosmik buraxılış vasitələrinin əsasını təşkil etdi.2025-ci ilə qədər modifikasiya edilmiş və modernləşdirilmiş versiya olan Soyuz-2 xidmətdə qalır və R-7 əsaslı raketlər 1840 dəfədən çox buraxılıb. R-7 həmçinin uzunömürlülük baxımından rekordçudur, müxtəlif modifikasiyaları ilə 50 ildən çox xidmət göstərir və dünyanın ən etibarlı kosmik buraxılış qurğularından biridir.

Arif Cabarov 2010 (müzakirə) 11:32, 24 mart 2026 (UTC)

## Istinadlar