open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
GPT-4

**GPT-4** — OpenAI tərəfindən yaradılmış multimodal böyük dil modeli. GPT təməl modelləri sırasında dördüncüdür. O, ilkin olaraq 14 mart 2023-cü ildə buraxıldı və ödənişli çatbot məhsulu ChatGPT Plus və OpenAI-ın API-si vasitəsilə ictimaiyyətə təqdim edildi. Transformator əsaslı bir model olaraq, GPT-4 növbəti tokeni proqnozlaşdırmaq üçün həm ictimai məlumatlardan, həm də "üçüncü tərəf provayderlərin lisenziyalı məlumatlarından" istifadə edərək təlim öncəsi paradiqmadan istifadə edir. Bu addımdan sonra model daha sonra insanların uyğunlaşması və qaydalara uyğunluğu üçün insanlardan və süni intellektdən gələn rəylər sayəsində dəqiq olaraq tənzimləndi.

Müşahidəçilər, ChatGPT-nin GPT-4-dən istifadə edərək təkrarlanmasının GPT-3.5-ə əsaslanan əvvəlki iterasiyanın təkmilləşdirilməsi olduğunu, GPT-4-ün əvvəlki versiyalardakı bəzi problemləri özündə saxladığını bildirdilər. GPT-4 həmçinin ChatGPT-də daxil edilən mətn əsasında şəkillər çəkə bilir. OpenAI, modelin dəqiq ölçüsü kimi GPT-4 haqqında müxtəlif texniki təfərrüatları və statistik məlumatları açıqlamaqdan imtina edib.

## Zəmin
OpenAI 2018-ci ildə ilk GPT modelini (GPT-1) təqdim etdi və "General Pre-Training ilə Dil Anlayışının Təkmilləşdirilməsi" adlı məqalə dərc etdi.  O, transformator arxitekturasına əsaslanmış və böyük bir kitab korpusu üzərində hazırlanmışdır. Növbəti il ardıcıl mətn yarada bilən daha böyük model olan GPT-2 təqdim edildi. 2020-ci ildə bir neçə nümunə ilə müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirə bilən GPT-2-dən 100 dəfə artıq parametrə malik olan GPT-3 modeli təqdim edildi. GPT-3, ChatGPT çatbot məhsulunu yaratmaq üçün istifadə edilən GPT-3.5 olaraq təkmilləşdirildi.

Şayiələr, GPT-4-ün 1,76 trilyon parametrə malik olduğunu iddia edir. Bu, ilk dəfə işlədiyi sürət əsas götürülərək və Corc Hots tərəfindən hesablanmışdır.

## Həmçinin bax
*GPT-4o

## İstinadlar
Paniran rəngləri

**Paniran rəngləri** — İrandilli xalqların ortaq mənşəyini simvollaşdıran rənglər toplusu. Onlara əsas olaraq qırmızı, ağ, yaşıl və bəzən sarı və ya qızıl rəngləri daxildir. Onlar əksər İrandilli dövlət və xalqlarının bayraqlarında istifadə olunan rənglərdir.

## Tarixi
Paniran rənglərinin kökü antik dövrlərdən qaynaqlanır. "Avesta"ya görə, qədim İran cəmiyyətinin tam azad əhalisi hər biri müəyyən rənglə bağlı olan üç sinfə bölünürdü:

* Hərbi zadəganlıq (avestaca: raθaē-štar) – qırmızı rəng hərbi şücaət və qan və yüksək ideallar naminə fədakarlıq rəmzidir və ona görə də ən hörmətli və nəcib sayılır;
* Mobəd (āθravan) – ağ rəng mənəviyyat, mənəvi saflıq, təmizlik və müqəddəslik rəmzidir;
* Pastoralist-fermer icması (vāstrya fšuyant) – yaşıl rəng təbiəti, gəncliyi və firavanlığı simvollaşdırır.

Pamir icmasında bu günə qədər qırmızı rəng xoşbəxtlik, rifah və sevinc, ağ rəng saflıq və aydınlıq, yaşıl rəng isə gənclik və firavanlıq anlayışlarını simvollaşdırır. 

Qırmızı, ağ və yaşıl rənglərdən istifadə ənənəsi Əhəmənilər imperiyasında yaranmışdır və o vaxtdan da davam etdirilir.

## Həmçinin bax

* Paniranizm

## İstinadlar
Ülküçü təlim düşərgələri

**Ülküçü təlim düşərgələri** — Alparslan Türkeş tərəfindən yaradılmış ideoloji və hərbiləşdirilmiş təlim düşərgələri. Düşərgələr "Bozqurdlar"ın üzvlərinə şəhər müharibəsi təlimi vermək üzrə ixtisaslaşmışdır. Düşərgələr 1968-ci ildə yaradılmışdır və 1978-ci ilə qədər tamamilə ləğv olunmuşdur. "Qladio" əməliyyatının bir hissəsi olaraq ABŞ düşərgələrə silah göndərmiş və onları maliyyələşdirmişdir. Düşərgələrdəki təlimçilər əvvəllər də ABŞ-də təhsil almış TSQ veteranları idi. İlk sessiya 14 iyul 1968-ci ildə İzmir və Gümüldərə şəhərlərində başlamışdır. 1969-cu ilə qədər düşərgələrdə 100,000-dən çox insan təlim keçmişdi. 1970-ci ilin sonunda düşərgələrin sayı 35-ə çatmışdır. Türkiyə daxilində İzmir, Yozgat, Çanqırı, Kayseri, Trabzon, Antalya, Ankara və İstanbul kimi şəhərlərdə ümumilikdə 100-dən çox düşərgə fəaliyyət göstərirdi. Əsgərlər "yaxşı nizam-intizamlı" kimi təsvir edilirdi və düşərgələri bitirdikdən sonra onlar Türkiyədəki siyasi münaqişədə vuruşmuş, solçulara, ələvilərə, kürdlərə və islamçılara qarşı atışmalarda, sui-qəsdlərdə və digər hücumlarda iştirak etmişdilər.

## İstinadlar
Ağa Petros

**Ağa Petros** və ya **Bazlı Petros Eliya** (; ) — aysor hərbi lideri. O, Birinci Dünya müharibəsindəki fəaliyyətləri ilə tanınır.

## Həyatı
Petros Eliya 1880-ci ildə Osmanlı imperiyasının Aşağı Baz kəndindən idi. İbtidai təhsilini orada almış, sonra İranın Urmiya şəhərində Avropa missioner məktəbinə getmişdir. Təhsilini başa vurduqdan sonra yenidən yaşadığı Baz kəndinə getmiş və orada müəllimlik etmişdir. Süryanicə, türkcə, ərəbcə, fransızca, farsca, kürdcə, ingiliscə və rus dilləri də daxil olmaqla bir çox dilləri bildiyi üçün Osmanlılar tərəfindən katib, 1909-cu ildə isə qısa müddətə Urmiya konsulluğu vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Bəzi tarixçilər hesab edirlər ki, Petros Eliya sadəcə öz ambisiyaları ilə maraqlanırdı. Müttəfiqlərin hərbi məsləhətçiləri onun Mar Şimuna qarşı hiylə qurduğunu, Müttəfiqləri ona etibar etməkdən çəkindirməyə çalışdığını bildirmişdilər. Müttəfiqlər tərəfindən də ona etimad göstərilmədiyi bildirilir. Leytenant Qasfild və fransız cərrah-mayor Pol Kojol öz hesabatlarında tabeliyində olanların ona qarşı hörmətinin aşağı olduğunu qeyd etmişdilər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*Zindamagazine Archives
* online version 
* 
* The Tragedy of the Assyrians By R. S. Stafford online version 
*Joseph Naayem, *Shall this Nation die?*, Chaldean Rescue, New York, 1920 online version 
* Méthy Daniel, *L'action des grandes puissances dans la région d'Ourmia (Iran) et les Assyro-Chaldéens: 1917–1918* in Studia Kurdica n°1–5, Paris,1988, ISSN 0765-1074 online version 
*آغا بطرس: سنحاريب القرن العشرين, نينوس نيراري
Sərayə əl-Xorasani

**Sərayə əl-Xorasani** və ya **Xorasan briqadası** (, **'; **'), həmçinin **18-ci Briqada** — Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin 2013-cü ildə yaradılmış şiə islamçı milisləri. İraqda ikinci vətəndaş müharibəsi və Suriyada vətəndaş müharibəsində iştirak etmişdir.

## İdeologiyası
Qrup adını VIII əsrdə yaşamış müsəlman lideri Əbu Müslim Xorasanidən götürmüşdür. Bu silahlı qrupun üzvləri iraqlı olsa da, onun loqosu İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun loqosunu təqlid edir. Onun ideologiyası şiə islamına əsaslanır və Əlinin ailəsinə işarə edir.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan İslam Müqavimət Hərəkatı

## İstinadlar
Sərayə əl-Salam

**Sərayə əl-Salam** (, ) — 2014-cü ildə yaradılmış İraq şiə milisi. Onlar Xalq Səfərbərlik Qüvvələrinin bir hissəsidir və "Mehdi Ordusu" qruplaşmasının dirçəlişi cəhdidir.

## Tarixi
Onlar Müqtəda əs-Sədr tərəfindən şiə ziyarətgahlarını İslam Dövlətindən qorumaq üçün yaradılmışdır. 2014-cü ilin iyun ayında bu "Sülh bölükləri" İraq müharibəsi zamanı "Mehdi Ordusu"nun əsas əməliyyat mərkəzi olması ilə tanınan Bağdadın Mədinət-əs-Sədr gecəqondusunda yürüş etmişdilər. "Sülh bölükləri" türbələri qorumaqla yanaşı 2014-cü ilin oktyabrında Cüfr ən-Nəsr geri alınması kimi hücum əməliyyatlarında iştirak etmişdilər. Onlar 2015-ci ilin fevralında fəaliyyətlərini müvəqqəti dayandırmışdılar, lakin mart ayında İkinci Tikrit döyüşündə fəallıq göstərmişdilər.

## İstinadlar
İqtisadiyyatın monetizasiyası

**İqtisadiyyatın monetizasiyası** — likvid aktivlərlə doymasını əks etdirən milli iqtisadi sistemin xarakterik xüsusiyyəti. Monetizasiya səviyyəsi maliyyə sisteminin və bütövlükdə iqtisadiyyatın inkişafı ilə müəyyən edilir. Həmçinin iqtisadiyyatın monetizasiyası kapitalın hərəkət azadlığını müəyyən edir.

**İqtisadi monetizasiya əmsalı** — pul kütləsinin (M2 məcmuu — nağd pul, çeklər, tələb olunan depozitlər və müəssisələrin və ev təsərrüfatlarının banklardakı nağd pul depozitləri) ümumi daxili məhsula (ÜDM) nisbətinə bərabər olan göstəricidir. Bu göstərici iqtisadiyyatın pulla nə dərəcədə təmin olunduğu haqqında təsəvvür yaradır. Bir sıra elmi nəşrlər təkcə M2/ÜDM monetizasiya göstəricisini deyil, həm də M3/ÜDM və M1/ÜDM-ni qiymətləndirir. M1/ÜDM ilə müqayisədə M3/ÜDM nə qədər yüksəkdirsə, ölkədə nağdsız ödənişlər sistemi və iqtisadiyyatın maliyyə potensialı bir o qədər inkişaf etmiş olur. Kiçik fərq onu göstərir ki, bu ölkədə pul əməliyyatlarının əhəmiyyətli hissəsi nağd şəkildə həyata keçirilir və bank sistemi zəif inkişaf etmişdir.

Bəzi iqtisadçılar hesab edirlər ki, monetizasiya əmsalını süni şəkildə (yəni dövlətin qeyri-bazar tədbirləri ilə) artırmaq mümkün deyil. Onun artımı milli iqtisadi siyasətə inamın güclənməsi, iqtisadi artım, milli maliyyə sistemində yığım səviyyəsinin yüksəlməsi fonunda qeyd olunur.

Dövlətin daxili bazardan borc götürmək və sosial proqramları həyata keçirmək qabiliyyəti iqtisadi monetizasiya göstəricisinin dəyərindən asılıdır. İqtisadçılar qeyd edirlər ki, nominal və real pul kütləsi arasındakı fərqlərlə bağlı müəyyən paradoks mövcuddur. Nəzarətsiz pul emissiyası iqtisadiyyatın monetizasiyasının artmasına deyil, azalmasına səbəb olur. İnflyasiya dövründə nominal pul kütləsinin sürətli artımı qiymətlərin və müvafiq olaraq nominal ÜDM-in artmasına gətirib çıxarır ki, bu da pulun kəmiyyətinin artımını üstələyir, bu da monetizasiya əmsalının azalmasına səbəb olur. Artan ÜDM ilə nominal pul kütləsinin artım tempinin azalması milli pula inamı artırır ki, bu da öz növbəsində iqtisadiyyatın monetizasiyasının artmasına səbəb olur.

## İstinadlar
Ulf fon Eyler

**Ulf Svante von Euler** (; ) — İsveç fizioloqu və farmakoloqu, 1970-ci ildə "sinir uclarında humoral ötürücülər və onların saxlanması, buraxılması və inaktivasiyası mexanizmləri ilə bağlı kəşflərinə görə fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Eyler prostaqlandin və noradrenalini kəşf etmişdir.

1965-1975-ci illərdə - Nobel Fondunun sədri, 1965-1971-ci illərdə -  vitse-prezidenti olmuşdur. İsveç Krallığı və Danimarka Elmlər Akademiyasının, Leopoldina və Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin üzvü, London Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü (1973). Edinburq və Madrid Universitetlərinin fəxri doktoru olmuşdur.

Ulf fon Eyler İsveç Kral Elmlər Akademiyasının üzvü, SSRİ Elmlər Akademiyasının xarici üzvü Hans fon Eyler-Helpinin oğlu idi. O, həm də böyük riyaziyyatçı Leonard Eylerin nəslindəndir.

## İstinadlar
Trans yağlar

**Trans yağlar** (trans yağ turşusu izomerləri) — *trans-*konfiqurasiyasında olan, yəni "karbon-karbon" kovalent əlaqəsinin əks tərəflərində yerləşən karbohidrogen əvəzedicilərinə malik olan doymamış yağ növü.

Trans yağlar təbii ət və süd məhsullarında, eləcə də yüksək temperatura məruz qalan bitki yağlarında, xüsusən dezodorasiya olunmuş yağlarda az miqdarda olur. Onlar doymamış yağların hidrogenləşməsi prosesinin yan təsiri kimi böyük miqdarda əmələ gəlir, məsələn, marqarin istehsalında. Burada qeyd etmək lazımdır ki, tərkibində doymamış yağ turşuları olmayan sərt marqarin inək (kərə yağı) yağından fərqli olaraq  ə qədər trans yağları ehtiva edə bilər.

Trans yağların istehlakının ürək-damar xəstəlikləri və ölüm ehtimalının artması ilə əlaqəli olduğu göstərilmişdir. Bu baxımdan ÜST və digər səhiyyə təşkilatları trans yağların istehlakından çəkinməyi tövsiyə edir .

## İstinadlar
Doymamış yağlar

**Doymamış yağlar** — yağ turşularının triqliseridləri olub, onların molekullarına doymamış yağ turşularının qalıqları - molekullarında karbon atomları arasında ən azı bir cüt kovalent əlaqə olan turşular daxildir. Bu, onların molekullarında karbon atomları arasındakı bütün kovalent əlaqələrin tək olduğu doymuş yağ turşularından fərqidir. Yağ turşularında kovalent əlaqələrin sayı müxtəlif yağlar arasında fərqlidir. Molekulda yalnız bir kovalent əlaqə varsa, belə bir yağ turşusu *mono doymamış adlanır.* Birdən çox kovalent əlaqə varsa, o, *çoxlu doymamışdır*.

Doymamış yağlar doymuş yağlardan daha aşağı ərimə nöqtələrinə malikdir, buna görə də normal şəraitdə onlar bərk deyil, maye yağlar olurlar.

Təbii bitki mənşəli yağlar əsasən doymamış yağlardan, heyvani mənşəli yağlar isə əsasən doymuş yağlardan ibarətdir. Əsasən doymamış yağlardan ibarət yağlara misal olaraq zeytun yağı, günəbaxan yağı, kətan yağı və bir çox başqa bitki yağları daxildir.
Elektron qabığı

Atomun **elektron qabığı** — elektronların ən çox tapıldığı, baş kvant ədədi *n* ilə eyni qiymətə malik olduğu və nəticədə yaxın enerji səviyyələrində yerləşdiyi məkan sahəsi. Hər bir elektron qabığında elektronların sayı müəyyən maksimum dəyəri keçə bilməz.

Elektron qabıqların doldurulma qaydası (baş kvant *ədədinin* eyni dəyəri olan orbitallar) Kleçkovski qaydası, bir alt səviyyə daxilində orbitalların doldurulma qaydası (baş kvant ədədi *n* və orbitalın eyni qiymətləri olan orbitallar) ilə müəyyən edilir. elektronlarla kvant sayı *l* ) Hund qaydası ilə müəyyən edilir.

### Hər bir qabıqdakı elektronların sayı

Bu miqdar düsturla hesablanır:

: \mathrm{2}N^2, burada N qabıq nömrəsidir.
Elektron buludu

**Elektron buludu** — adətən atom və ya molekulda elektronun tapılma ehtimalının sıxlığının paylanmasını təsvir edən vizual model. Buludun konfiqurasiyası elektronun enerji və kvant vəziyyətindən asılı olaraq fərqli ola bilər.

Bu anlayış “atmosfer buludları” ifadəsi ilə bənzətmə yolu ilə təqdim edilmişdir.

## Elektron buludunun ən sadə nümunəsi

Bor nəzəriyyəsinə görə, əsas vəziyyətdə olan bir hidrogen atomunda bir elektron radiuslu dairəvi orbitdə nüvənin ətrafında hərəkət edir. a_0 = 0,529 Å və sabit sürətlə v_0 = 2,182 × 10 8 sm/san.

Kvant mexaniki mənzərəsi buna bənzəyir, lakin daha az dəqiqdir. Dalğa funksiyası \psi Bu atomda bir elektronun hərəkətini təsvir edən, nüvənin bilavasitə yaxınlığında daha böyük dəyərə malikdir; 1-2 Å məsafədə tez sıfıra enir. Dalğa funksiyasının kvadratı elektronun mövqeyinin ehtimal paylama funksiyasını təmsil edir, belə ki |\psi|^2dV elektronun həcmdə olması ehtimalı deməkdir dV, A 4\pi r^2|\psi|^2dr - məsafədə olacağı ehtimalı r əvvəl r+dr nüvədən .
İki Çay Arasındakı Torpağın Qadın Müdafiə Qüvvələri

**İki Çay Arasındakı Torpağın Qadın Müdafiə Qüvvələri** —Suriyada kiçikhəcmli qadın batalyonu. Onun üzvləri Suriyanın şimal-şərqindəki Əl-Qəhtaniyyə qəsəbəsində təlim keçmiş və Suriyada İŞİD-ə qarşı döyüşən çoxsaylı kiçik milis qruplarından biri olublar. Süryani xristian qadınlarından ibarət idi.

## Tarixi
Batalyonun adındakı "İki çay" Dəclə və Fərat çaylarına aid edilir.

Suriyada vtəndaş müharibəsi zamanı Suriya əhalisinin 10%-dən çoxunu təşkil edən xristianlar İslam Dövləti altında ağır təqiblərə məruz qalmışdılar. Minlərlə insan evlərindən qovulmuşdu və cihadçılar tərəfindən ələ keçirilən ərazilərdə xristianlara ya islamı qəbul etmək, ya dini rüsum ödəmək, ya da edam edilmək seçimi verilmişdi.

## İstinadlar
Doymuş yağlar

**Doymuş yağlar** — yalnız doymuş yağ turşularını ehtiva edən triqliseridlər (yağlar) qrupu. Belə turşuların (bəzən alkan turşuları da adlanır) ikiqat və ya üçqat rabitələri yoxdur; onların tərkibindəki karbon atomları yalnız tək rabitəyə malikdir, beləliklə, karbon zənciri hidrogen atomları ilə tamamilə "doymuşdur". Təbiətdə 3 (propion turşusu) ilə 36 karbon atomu olan çoxlu doymuş yağ turşuları var.
Gilbert Nyuton Lyuis

**Gilbert Nyuton Lyuis** ( ; ) — Amerika fiziki kimyaçısı .

Kimyəvi termodinamika, fotokimya, izotoplar kimyası, nüvə fizikası sahəsində əsas elmi əsərlərin müəllifidir. Termodinamikanın üçüncü qanununun yeni formulunu təklif etdi. 1912-1916-cı illərdə o, kimyəvi rabitələrin elektron nəzəriyyəsini irəli sürdü və inkişaf etdirdi, ilk dəfə olaraq ion və homeopolyar (kovalent) rabitələri izah etdi və kimyəvi reaksiyaların sərbəst enerjilərinin hesablanması üsullarını işləyib hazırladı. 1926-cı ildə o, şüalanmanın ən kiçik vahidini ifadə etmək üçün foton termini elmə daxil etdi.

## İstinadlar
Oktet qaydası

**Oktet qaydası** (**oktet nəzəriyyəsi**) — kovalent kimyəvi rabitələrin əmələ gəlməsinin səbəblərini izah etmək üçün G. N.Lyuis tərəfindən təklif edilmişdir. Bu qaydaya görə, molekullar əmələ gəldikdə, atomlar valentlik elektronlarını cüt-cüt paylaşaraq nəcib qazların elektron konfiqurasiyasına bənzər 8 elektron valentlik qabığına nail olmaq ehtiyacını ödəyirlər. Lyuisin bu fundamental kəşfi əhəmiyyətinə görə Elementlərin Dövri Qanunu və üzvi birləşmələrin quruluş nəzəriyyəsi kimi kəşflərlə eyni səviyyədədir. Oktet qaydasının yalnız məhdud sayda hallarda mövcud olduğuna dair geniş yayılmış inam, Elementlərin Dövri Qanununun universal olmadığı iddiası qədər yanlışdır. Oktet qaydasına "uyğunsuzluğun" bütün nümunələrini aşağıdakı üç qrupa bölmək olar:

# Molekulu əmələ gətirən atomların valentlik elektronlarının cəmi təkdir. Buna misal olaraq, azot oksidi NO molekulunu göstərmək olar.
#: Bu zaman azot atomunun (5) və oksigenin (6) valentlik elektronlarının cəmi 11-dir, ona görə də bu molekulda oksigen atomu səkkiz elektron qabığa çatır, azot atomu isə çatmır. Bu halda hər iki atomun səkkiz elektron qabığa çatması ilkin olaraq qeyri-mümkündür. Azot atomunun elektron qabığını doldurmaq istəyi bu molekulun kimyəvi reaktivliyini izah edir.
# Molekul üçmərkəzli rabitələr hesabına əmələ gəlir, məsələn, KI3. Bu molekulda yod anionu yod molekulu ilə üç mərkəzli, dörd elektron rabitə ilə bağlıdır. Oxşar üç mərkəzli, lakin iki elektronlu bağlar B2H6 molekulunda mövcuddur.
# D-orbitalları kimyəvi bağların yaranmasında iştirak edir. Bu halda, oktet qaydası (həddində, yəni bütün beş d-orbital iştirak edirsə) **18 elektron qaydasına** çevrilir. Bir sıra hallarda bəzi elementlərdə kimyəvi rabitələrin əmələ gəlməsində d-orbitalların iştirakı mübahisəli məsələ olaraq qaldığından oktet qaydasına əməl edilməməsi illüziyası yaranır. 18 elektron qaydasının həyata keçirilməsinin klassik nümunələri Fe(CO) 5, Ni(CO) 4, Co 2 (CO) 8, Fe(C 5 H 5 ) 2 (ferrosen) və bir çox başqa molekullardır.
Avqust Vilhelm Hoffmann

**Avqust Vilhelm fon Hoffman** (; ) — alman üzvi kimyaçısı. Tarixçi Albert fon Hoffmanın atası. Onun anilinlə bağlı araşdırması anilin boya sənayesinin əsasını qoymağa kömək etdi. Hoffmann həmçinin formaldehid, benzidin, izonitril və allil spirtini kəşf etmişdir. O, etilamin, dietilamin, trietilamin və tetraetilamin sintez etdi və ammonyakla müqayisə etdi.

1845-ci ildə Kral Kimya Kollecinin ilk direktoru, sonra 1865-ci ildə Berlin Universitetində müəllim və tədqiqatçı olmuşdur. London və Berlində eksperimental üzvi kimya və onun sənaye tətbiqlərinə yönəlmiş bir kimya məktəbi yaradaraq, Hoffmann Gissendə Liebiq tərəfindən yaradılmış laboratoriya tədrisi üslubunu yenidən yaratdı.

Hoffmann kimya sahəsində bir sıra əhəmiyyətli mükafatlar, o cümlədən Kral Medalı (1854), Kopli Medalı (1875) və Albert Medalı (1881) almışdır.

## İstinadlar
Dövlət Rəmzləri Muzeyi (Tərtər)

**Dövlət Rəmzləri Muzeyi** – Azərbaycanın Tərtər şəhərində yerləşən və Azərbaycanın dövlət rəmzlərinə həsr olunmuş muzey.

## Tarixi
Muzey binasının inşasına 2019-cu ilin aprel ayında başlanmış və noyabr ayında başa çatdırılmışdır. 3 iyun 2020-ci ildə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə açılışı baş tutmuşdur. Muzeyin yaradılma ideyası İlham Əliyevə məxsusdur.

## Xüsusiyyətlər
Muzey binasının ümumi sahəsi 720 kvadratmetrdir. İnşa olunduğu meydanın sahəsi isə 0,12 hektardır. Muzeyinin yerləşdiyi ərazidə hündürlüyü 72 metr olan dövlət bayrağı ucaldılıb, ətrafındakı fəvvarə kompleksi yenidən qurulub.

Muzeyin sərgi zalında ümumilikdə 8 bölmə yaradılıb. Burada xanlıqlar dövrünün xəritəsi, orta əsrlərə aid döyüşçüləri əks etdirən manekenlər, orta əsrlərdə xanlıqların istifadə etdiyi bayraqlar, XIX əsr Azərbaycan şəhərlərinin gerbləri, qədim metal sikkələr, kağız pullar, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Azərbaycan SSR və müstəqillik dövrlərində qəbul edilmiş konstitusiyalar, gerblər, bayraqlar, Silahlı Qüvvələrin geyim formaları, Heydər Əliyevin andiçmə mərasiminə dair fotoşəkillər, dövlət rəmzləri haqqında kəlamları nümayiş etdirilir. Burada, həmçinin tarixi fotoşəkillər, poçt markaları, orden və medallar sərgilənir.

## Qalereya

Ilham Aliyev inaugurated State Symbols Museum in Tartar 13.jpg
Ilham Aliyev inaugurated State Symbols Museum in Tartar 01.jpg
Ilham Aliyev inaugurated State Symbols Museum in Tartar 15.jpg
Ilham Aliyev inaugurated State Symbols Museum in Tartar 11.jpg


## İstinadlar
Talsa Universiteti

**Talsa Universiteti** (University of Tulsa) — ABŞ-ın Oklahoma ştatının Talsa şəhərində yerləşən özəl universitet.

Talsa Universitetinin Presviterian Kilsəsi ilə tarixi bir əlaqəsi var. Binası əsasən qotik memarlıq üslubunda tikilib.

Universitet öz mənşəyini 1882-ci ildə Oklahoma ştatının Muskogi şəhərində əsası qoyulmuş və 1894-cü ilə qədər Henri Kendall Kolleci adlı ali təhsil müəssisəsinə çevrilmiş Presviterian qızlar məktəbindən alır. 1920-ci ildə Kendall Kolleci **Talsa Universiteti** adlandırıldı. 

Talsa Universiteti "R2: Doktorantura Universitetləri - Yüksək tədqiqat fəaliyyəti" kateqoriyasına aiddir. O, Amerika Qərb incəsənətinin və dünyada yerli Amerika artefaktlarının ən böyük kolleksiyalarından birini ehtiva edən Gilcrease Muzeyini idarə edir.
## Tarixi

Qızlar üçün Presviterian Məktəbi (həmçinin Minerva Evi kimi tanınır) 1882-ci ildə hindlilərin yaşadığı Muskogi şəhərində gənc qadınlara ibtidai təhsil vermək üçün yaradılmışdır.

1894-cü ildə yeni məktəb, keşiş Henri Kendalın adını daşıyan Henri Kendall Kollecinə çevrildi. Yeni məktəbin ilk binası 1908-ci ildə tamamlandı və tezliklə daha iki bina tikildi.

1920-ci ildə Henri Kendall Kolleci Mak Farlin Kolleci ilə birləşir və Talsa Universiteti yaranır.
### XX-ci əsrdə

* 1928-ci ildə Talsa Universitetində Neft Mühəndisliyi Məktəbi açıldı.
* 1935-ci ildə universitet Biznes İdarəetmə Kollecini açdı (2008-ci ildə Kollinz Biznes İdarəetmə Kolleci adını aldı).
* 1943-cü ildə Talsa şəhərinin mərkəzində yerləşən Talsa Hüquq Məktəbi universitetin bir hissəsi oldu.
* 1948-ci ildə neft maqnatı Uilyam G. Skelli universitet radiostansiyasının yaradılması üçün vəsait bağışladı.
### XXI-ci əsrdə

* 2015-ci ildə Talsa Universiteti şəhərinin mərkəzində Oksley Sağlamlıq Elmləri Kollecini işə saldı. 
* 2016-cı ildə Talsada məşhur olan Gilcrease Muzeyinin idarəçiliyini universitet öz üzərinə götürdü.
## Strukturu
### Fakültələri

* İncəsənət və Elmlər 
* Biznesin idarəetməsi 
* Mühəndislik 
* Təbiət Elmləri 
* Hüquq 
* Səhiyyə elmləri 
* Kompüter elmləri
* Klinik və sənaye təşkilatı
* Davamlı Təhsil fakültəsi
* Xarici dillər
* Psixologiya
 
və digər fənlər daxil olmaqla universitet sənətlər, elmlər və peşəkar proqramlar təklif edir.

### Reytinqləri

ABŞ News & World Report-un "Ən yaxşı kolleclər"in 2023-cü il nəşri Tulsa Universitetini "milli universitetlər" arasında 195-ci yeri və "Ən yaxşı dəyər" kateqoriyasında 90-cı yeri tutdu.

## Binası

Tulsa Universitetinin kampusu Dietler Kommons kimi tanınan geniş, yaşıl, dördbucaqlı məkanda yerləşir.

## Tələbələri

Talsa Universitetində 60-dan çox şəhərin tələbələri təhsil alır. Onların 54%-i Oklahoma ştatının sakinləridir. TU-nin xarici tələbələrinin coxu Çin, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Hindistan, Nigeriya, Anqola və Böyük Britaniyadandır.

Talsa Universiteti Tələbə Assosiasiyasında qeydiyyatdan keçən və qismən maliyyələşdirilən 150-dən çox tələbə təşkilatına ev sahibliyi edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Tulsa Golden Hurricane Athletics website
Maks Vertheymer

**Maks Vertheymer** ( ) — yəhudi əsilli Almaniya psixoloqu, geştalt psixologiyanın banilərindən biri .

İki il hüquq təhsili aldıqdan sonra o, fəlsəfə ilə məşğul olmağa qərar verdi. Vürtsburq Universitetində namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir (1904, elmi rəhbəri - Osvald Külpe) . 1910-cu illərdə o, Frankfurt Universitetinin Psixologiya İnstitutunda işləmiş və burada  qavrayışla bağlı tədqiqatlarla maraqlanmışdır. İki köməkçisi Volfqanq Köler və Kurt Koffka ilə birlikdə taxistoskopda təqdim olunan təsvirlərin hərəkətinin təsiri ilə bağlı araşdırma apardı, bundan sonra məşhur "Hərəkətin qavranılmasının eksperimental tədqiqatları" məqaləsini dərc etdi (1912). 1916-1925-ci illərdə Berlində yaşayıb işləmiş, sonra professor kimi Frankfurta qayıtmışdır.

1933-cü il martın əvvəlində Vertheymer Almaniyanı tərk etdi və artıq Çexoslovakiyada Alvin Consondan Nyu-Yorkdakı Yeni Sosial Tədqiqatlar Məktəbinə müəllim kimi dəvət aldı, burada on il ərzində psixologiya kafedrasına rəhbərlik etdi. Sonradan buraya onun tələbəsi Solomon Aş rəhbərlik etmişdi.

Onun nəzəriyyəsinin yeganə nisbətən tam ifadəsi, təxminən iyirmi illik nəşrə hazırlaşdıqdan sonra 1943-cü ildə ölümündən bir neçə həftə əvvəl nəşr etdirdiyi "Məhsuldar düşüncə" kitabıdır.
## İstinadlar
İtaliyanın inzibati bölmələri

**İtaliyanın inzibati bölmələri** — müasir İtaliya Respublikasının ərazisinin inzibati-ərazi vahidlərinə bölünməsi, buna uyğun olaraq İtaliya dövlətini idarə etmək üçün ölkələrdə mərkəzi və yerli hakimiyyət orqanları sistemi qurulur.
11 dekabr 1947-ci il Konstitusiyasına əsasən, İtaliya 20 bölgəyə bölünür, onlardan beşində etnik və dil azlıqlarının kompakt yaşadığı xüsusi status vardır. Valle d'Aosta və Friuli Venezia Giulia istisna olmaqla, bütün bölgələr əyalətlərə bölünür. Valle d'Aosta bölgəsi ən kiçikdir, kommunaları birbaşa regional hakimiyyət orqanlarına hesabat verir. 2014-cü ilə qədər Friuli-Venesiya Giulia bölgəsi dörd əyalətdən ibarət idi, lakin bu ildən onlar ləğv edildi və əvəzində 2021-ci ildə və sonra ləğv edilmiş 18 icmalararası ərazi birliyi yaradıldı. Onların əsasında 2014-cü ildən əvvəl mövcud olan dörd vilayətin hüdudları daxilində dörd regional mərkəzsizləşdirmə orqanı yaradılmışdır. 2014–2016-cı illərdən bəri 12 bölgəyə böyük şəhərlər də daxildir. Trentino-Alto Adige bölgəsindəki iki əyalət, Trento və Bolzano da muxtar statusa malikdir. Əyalətlər və böyük şəhərlər öz növbəsində kommunalara və ya icmalara bölünür, onlar da fraksiyalara bölünə bilər.

## İtaliya kommunaları

İtaliyada kommuna üçüncü səviyyəli inzibati vahiddir. O, adətən kommunaya adını verən əsas şəhərdən və ətraf ərazilərdən ibarətdir.
Kommunalar ölçülərinə görə çox dəyişir; Ərazisinə və əhalisinə görə İtaliyada ən böyük kommuna Romadır (1285 km², 2,76 milyon nəfər), ərazisinə görə ən kiçik kommuna Fiera di Primiero (0,15 km²), əhalisinə görə isə Pedesinadır.
İtaliyada kommuna səviyyəsində bir çox dövlət funksiyaları həyata keçirilir: doğum və ölüm hallarının qeydiyyatı, yaşayış yerləri və seçici siyahıları, kommunal mülkiyyətin, o cümlədən yolların idarə edilməsi.

## İstinadlar
Frankfurt Universiteti

**[[Yohann Volfqanq Göte]] adına Frankfurt Universiteti** () — Frankfurt-Mayn şəhərində bir universitet. Müasir formada onun 1914-cü ildə Frankfurt Universiteti () adı altında, zəngin, liberal düşüncəli vətəndaşlar qrupu tərəfindən əsası qoyulmuşdur. 1932-ci ildə Frankfurtun ən məşhur yerli sakinlərindən biri, şair, filosof və yazıçı Yohann Volfqanq Götenin adı buraya əlavə edilmişdir.

Universitetdə 48000 tələbə təhsil alır ki, bu da Frankfurt Universitetini Almaniyanın üçüncü ən böyük universiteti edir.

2019 Şanxay reytinqi universiteti dünyanın ən yaxşı 100-150 universiteti, Almaniyada isə ilk 5-7-lik sırasına daxil edib.

Darmştadt Texniki Universiteti, Alman Süni İntellekt Tədqiqat Mərkəzi və bir çox proqram şirkətləri ilə birlikdə, bəzən Almaniyanın Silikon Vadisi adlanan Reyn-Neckar bölgəsinin İT klasterinin bir hissəsidir.

## Fakültələr

* hüquq
* iqtisad
* ictimai elmlər
* pedaqoji
* psixologiya və idman elmləri
* yevangelist teologiya
* katolik teologiyası
* fəlsəfə-tarix
* dilçilik və mədəniyyətşünaslıq
* yeni filologiya
* geologiya-coğrafiya
* informatika və riyaziyyat
* fizika
* biokimya, kimya və əczaçılıq
* biologiya
* tibb
* müqayisəli dinşünaslıq
* dinşünaslıq: İslam

## Məşhur müəllimləri

* Teodor Adorno
* Karl Mannheim
* Jurgen Habermas
* Martin Buber

## Məşhur məzunları

* Adorno Teodor
* Helmut Kol
* Yurgen Klopp

## İstinadlar
Manjaro

**Manjaro** — istifadəçi rahatlığı və əlçatanlığa diqqət edən, Arch Linux əməliyyat sisteminə əsaslanan azad və açıq mənbəli Linux paylanması. Paket meneceri olaraq dalğavari buraxılış yeniləmə modelindən və Pacman-dan istifadə edir. Əsasən Avstriya, Fransa və Almaniyada inkişaf etdirilmişdir.

Rəyçilər Manjaro Linux-u quraşdırılması və istifadəsi asan, həm yeni başlayanlar, həm də təcrübəli istifadəçilər üçün uyğun olan Linux paylanması kimi qiymətləndirirlər. Ən müasir Arch mənşəli paylamanı quraşdırmaq və saxlamaq üçün asan və dostcasına yol kimi tövsiyə olunur. Bəzi rəyçilər AUR-da mövcud olan və upstream mənbələrdən yenilənmək üçün reputasiyaya malik olan böyük proqram təminatı kolleksiyasını cəlbedici görürlər. Digər rəyçilər isə müxtəlif iş masası mühitləri olan rəsmi və icma versiyalarının geniş kolleksiyasını vurğulayırlar.

## Tarixi
Manjaro ilk dəfə 10 iyul 2011-ci ildə buraxıldı. 2013-cü ilin ortalarında beta mərhələsində idi, baxmayaraq ki, son sistemin əsas elementləri, o cümlədən GUI quraşdırıcısı (Antegros forku), frontend seçimi birlikdə gələn paket meneceri (Pacman), Xfce iş masası üçün Pamac (GTK) və Openbox nəşri üçün Octopi (Qt), MHWD (Manjaro Hardware Detection, azad və xüsusi video drayverlərinin aşkarlanması üçün) və Manjaro Settings Manager (sistem miqyasında parametrlər, istifadəçi idarəetməsi və qrafika drayverinin quraşdırılması və idarə edilməsi üçün) tətbiq edilmişdi.

2012-ci ildə 0.8.3 versiyasının buraxılması ilə GNOME Shell dəstəyi dayandırıldı. Bununla belə, Arch Linux-dakı səylər nəticəsində Cinnamon/GNOME nəşri icma nəşri kimi yenidən yayımlandı. GNOME iş masası mühitini təklif edən rəsmi buraxılış 2017-ci ilin martında bərpa edildi.

2015-ci il avqustun sonunda Manjaro 0.9.0-ın tərtibatı zamanı komanda rəqəmlər əvəzinə Manjaro-nun versiya sxemi üçün il və ay təyinatlarına keçmək qərarına gəldi. Bu, həm 0.8.x seriyasına, həm də 2015-ci ilin iyununda buraxılmış 0.8.13 adlandırılan yeni 0.9.x seriyasına, 15.06 və daha sonrasına aiddir. Bellatrix kod adlı və əvvəllər 0.9.0 kimi tanınan Manjaro 15.09 yeni Calamares quraşdırıcısı və yenilənmiş paketləri ilə birlikdə 27 sentyabr 2015-ci ildə buraxıldı.

2017-ci ilin sentyabrında Manjaro i686 arxitekturasına "populyarlığı azaldığı üçün" dəstəyin dayandırılacağını açıqladı. Bununla belə, 2017-ci ilin noyabr ayında archlinux32-yə əsaslanan yarı rəsmi icma layihəsi olan "manjaro32" i686 dəstəyini davam etdirdi.

2019-cu ilin sentyabr ayında "Manjaro GmbH & Co. KG" şirkəti yaradıldı. Şirkətin FOSS veb-saytında şirkətin "… kommersiya müqavilələri ilə səmərəli şəkildə məşğul olmaq, tərəfdaşlıq qurmaq və peşəkar xidmətlər təklif etmək üçün" yaradıldığı qeyd edilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Lahıc aşırımı

**Lahıc aşırımı** — Niyaldağ silsiləsinin suayrıcında yerləşən dağ keçidi. Azərbaycanın İsmayıllı rayonunda yerləşir. Aşırım təqribən 1700 m hündürlüyə çatır. Aşırım dar və çətin keçiləndir.

Aşırımın adı eyniadlı qəsəbənin adından gəlir.

## İstinadlar
Gaur dərəsində ibadətgah

**Gaur dərəsində ibadətgah** — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda tarixi-dini abidə. İbadətgah rayonun Gaur dərəsi adlanan ərazisindəki mağarada yerləşir. I və ya IV əsrə aiddir. Abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına 1456 qeydiyyat nömrəsi ilə əlavə edilmişdir.

## İstinadlar
Qızqəbri kurqanı

**Qızqəbri kurqanı** — Azərbaycanın Laçın rayonunda kurqan. Kurqan rayonun Cicimli və Güləbird kəndləri ərazisində, eyniadlı yüksəklikdə yerləşir. Ondan 200–280 metr aralıda başqa bir kurqan yerləşir. Abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına 1459 inventar nömrəsi ilə əlavə edilmişdir.

## İstinadlar
İltifat Məmmədov

**İltifat Ağaverdi oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan dövlət və partiya xadimi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Masallı Rayon Komitəsinin birinci katibi (1989–1991), Masallı Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri (1985–1989), Azərbaycan Ali Sovetinin XII çağırış deputatı (1990–1995).

## Həyatı
İltifat Ağaverdi oğlu Məmmədov 1943-cü ildə Masallı rayonunun Qızılağac kəndində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. 1960-cı ildə Qızılağac kənd orta məktəbini bitirmiş və 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olmuşdur. 1963–1966-cı ildə Sovet Ordusu sıralarında sıralarında hərbi xidmət keçdikdən sonra təhsilini davam etdirmiş, 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix-filologiya fakültəsini bitirmişdir. Elə həmin ildə təyinatla rayonun Kalinovka kənd orta məktəbinə dil-ədəbiyyat müəllimi olaraq işləməyə göndərilmişdir.

Sonrakı illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Masallı Rayon Komitəsində işləməyə başlayan İltifat Məmmədov 1976–1977-ci illərdə buradakı siyasi maarif kabinetinin müdiri, 1977–1981-ci illərdə Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri, 1981–1983-cü illərdə isə Təşkilat-partiya işi şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan KP Masallı Rayon Komitəsinin ikinci katibi olmuş, 1985–1989-cu illərdə Masallı Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. Həmin illərdə paralel olaraq Bakı Ali Partiya Məktəbində təhsil almışdır. 1989–1991-ci illərdə Azərbaycan KP Masallı Rayon Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışmışdır.

İltifat Məmmədov 1976–1991-ci illərdə Masallı Rayon Sovetinin və Masallı Şəhər Sovetinin deputatı olmuş, 1990-cı ildə Azərbaycan Ali Sovetinin XII çağırış deputatı seçilmişdir. Ali Sovetinin Nəqliyyat və rabitə komissiyasının üzvü olmuşdur. Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXXI (1986) və XXXII (1990) qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, XXXII qurultayda Azərbaycan KP Nəzarət-təftiş komissiyasının üzvü seçilmişdir. 1999–2004-cü illərdə Masallı rayon Qızılağac kənd bələdiyyəsinin sədri vəzifəsində işləmiş və 2005-ci ildə dövlət qulluqçusu kimi təqaüdə çıxmışdır.

İltifat Məmmədov 13 may 2021-ci ildə vəfat etmişdir. Doğulduğu kənddə dəfn olunmuşdur. "Ləyaqət işığında" sənədli filmi və "Ölməzlik haqqı" kitabı onun həyat və fəaliyyətinə həsr edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Briansonne

**Briansonne** () —  Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunun, Fransanın cənub-şərqində yerləşən kommun, Dənizkənarı Alplar departamenti, Qrass dairəsi, Qrass-1 kantonu . Mart 2015-ci ilə qədər kommun inzibati olaraq ləğv edilmiş Sent-Oban kantonunun (Qrass dairəsi) bir hissəsi idi.

Kommunanın sahəsi 24,32 km², əhalisi 194 nəfərdir  (2006) artım tendensiyası ilə: 234 nəfər  (2012), əhalinin sıxlığı 9,6 nəfər / km²-dir.

## Əhalisi
2011-ci ildə əhalinin sayı — 231 nəfər təşkil edirdi, 2012-ci ildə isə — 234 nəfər.

Əhali sayının dinamikası:


ImageSize = width:450 height:300
PlotArea = left:50 right:30 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:250
ScaleMajor = unit:year increment:60 start:0 gridcolor:blue
ScaleMinor = unit:year increment:15 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1962 color:pink width:1
   from:0 till:178 width:15 text:178 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1968 color:pink width:1
   from:0 till:158 width:15 text:158 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1975 color:pink width:1
   from:0 till:193 width:15 text:193 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1982 color:pink width:1
   from:0 till:184 width:15 text:184 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1990 color:pink width:1
   from:0 till:190 width:15  text:190 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1999 color:pink width:1
   from:0 till:170 width:15  text:170 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2006 color:pink width:1
   from:0 till:194 width:15  text:194 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2012 color:pink width:1
   from:0 till:234 width:15  text:234 textcolor:black  fontsize:8px


## Qalereya

Briançonnet -2.JPG|
Briançonnet - Chapelle Saint-Martin -1.JPG|
Briançonnet -1.JPG|


## İstinadlar
Çəpni dili

**Çəpni dili** — əsasən Qərbi Asiyada danışılmış, türk dil ailəsinin oğuz dil qrupuna aid olan, çəpni tayfasına mənsub ölü dil. Çəpni dili eyni dil birliyi daxilində özünəməxsus sözləri ilə onu bilənlərin bir-birini başa düşməsinə imkan verən xüsusi bir dildir.

## Tarixi
Bu dil 1242–1906-cı illər arasında çəpnilər tərəfindən istifadə edilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Çəpni dili bir çox başqa türk dilləri ilə paylaşdığı ahəng qanunu kimi qrammatik xüsusiyyətlərə malikdir. Dil cümlə quruluşuna görə ümumiyyətlə subyekt-obyekt-predikat sırasına malikdir. Alman və ərəb kimi dillərdən fərqli olaraq çəpni dilinin qrammatik cinsi (kişi, qadın, cins ayrı-seçkiliyi) yoxdur. Lüğətinin bir hissəsi qədim türkcə və Osmanlı türkcəsi ilə eynidir. Bu, özünəməxsus bir dildir. Bundan əlavə, çəpni dili Azərbaycan, türk və türkmən kimi digər oğuz dilləri ilə aşağı qarşılıqlı anlaşılmazlıq göstərə bilər.

## Yayılması
Bu dildə danışanların əksəriyyəti Giresun, Ordu, Beşikdüzü, Şalbazarı və Kürtün ərazilərindəndir. Türkiyədə indiki dövrdə "gizli dil"lərdən biri hesab olunur. Türk dilində mövcud olan çəpni ləhcəsi və ya Giresun ləhcəsi çəpni dilinin türkcə versiyasıdır. Çəpni ləhcəsi ilə çəpni dili bir-birindən fərqlidir və eyni zamanda, bir-birinə yaxın ifadələr də mövcuddur. Çəpni ləhcəsinin İstanbul türkcəsi ilə bir neçə fonetik fərqi var.

## İstinadlar
Tand

**Tand** (, ) —  Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunun, Fransanın cənub-şərqində yerləşən kommun, Dənizkənarı Alplar departamenti, Nitsa dairəsi, Kont kantonu . Mart 2015-ci ilə qədər kommun inzibati olaraq ləğv edilmiş Tand kantonunun (Nitsa dairəsi) bir hissəsi idi.

Kommunanın sahəsi 177,47 km², əhalisi 2025 nəfərdir  (2006) artım tendensiyası ilə: 2153 nəfər  (2012), əhalinin sıxlığı 12,1 nəfər / km²-dir.

## Coğrafiyası
Coğrafi mövqe
Roya çayının sahillərində, Fransız Provansı ilə İtaliyanın Piemont şəhərləri arasındakı sərhəddə, dağ yarığında yerləşir. 1947-ci ilə qədər Tand İtaliyanın bir hissəsi idi.

## Əhalisi
2011-ci ildə əhalinin sayı — 2114 nəfər təşkil edirdi, 2012-ci ildə isə — 568 nəfər.

Əhali sayının dinamikası:


ImageSize = width:450 height:300
PlotArea = left:50 right:30 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2300
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:blue
ScaleMinor = unit:year increment:125 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1962 color:pink width:1
   from:0 till:1954 width:15 text:1954 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1968 color:pink width:1
   from:0 till:2053 width:15 text:2053 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1975 color:pink width:1
   from:0 till:1951 width:15 text:1951 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1982 color:pink width:1
   from:0 till:1954 width:15 text:1954 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1990 color:pink width:1
   from:0 till:2089 width:15  text:2089 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1999 color:pink width:1
   from:0 till:1844 width:15  text:1844 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2006 color:pink width:1
   from:0 till:2025 width:15  text:2025 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2012 color:pink width:1
   from:0 till:2153 width:15  text:2153 textcolor:black  fontsize:8px


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Nartsole, İtaliya (1992)

## Qalereya

Tende street.jpg|
Tende-1.jpg|


## İstinadlar
Buyon (Dənizkənarı Alplar)

**Buyon** () — Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunun, Fransanın cənub-şərqində yerləşən kommun, Dənizkənarı Alplar departamenti, Qrass dairəsi, Qrass-1 kantonu . Mart 2015-ci ilə qədər kommun inzibati olaraq ləğv edilmiş Kurseqel kantonunun (Qrass dairəsi) bir hissəsi idi.

Kommunanın sahəsi 12,29 km², əhalisi 436 nəfərdir  (2006) artım tendensiyası ilə: 484 nəfər  (2012), əhalinin sıxlığı 39,4 nəfər / km²-dir.

## Əhalisi
2011-ci ildə əhalinin sayı — 483 nəfər təşkil edirdi, 2012-ci ildə isə — 484 nəfər.

Əhali sayının dinamikası:
ImageSize = width:450 height:300
PlotArea = left:50 right:30 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:500
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:blue
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1962 color:pink width:1
   from:0 till:288 width:15 text:288 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1968 color:pink width:1
   from:0 till:157 width:15 text:157 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1975 color:pink width:1
   from:0 till:202 width:15 text:202 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1982 color:pink width:1
   from:0 till:229 width:15 text:229 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1990 color:pink width:1
   from:0 till:243 width:15  text:243 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1999 color:pink width:1
   from:0 till:352 width:15  text:352 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2006 color:pink width:1
   from:0 till:436 width:15  text:436 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2012 color:pink width:1
   from:0 till:484 width:15  text:484 textcolor:black  fontsize:8px


## Xarici keçidlər

* Официальный сайт мэрии коммуны Буйон

## İstinadlar
Gülən hərəkatı məktəbləri

**Gülən hərəkatı məktəbləri** — amerikalı türklər tərəfindən qurulan özəl və ya yarı özəl məktəblər şəbəkəsi. "Ortaq Dəyərlər İttifaqı" qeyri-kommersiya təşkilatının icraçı direktoru Alp Aslandoğan demişdir ki, bu məktəblər müstəqildir, lakin dolayısı ilə “intellektual və ya ilhamverici səviyyədə” islamçı Gülən hərəkatı ilə bağlıdır. 2009-cu ildə Gülən hərəkatının üzvlərinin bir çoxu tam təqaüdlü 2 milyondan çox tələbəyə xidmət edən məktəbləri idarə etdiyi təxmin edilirdi. Məktəblərin və təhsil müəssisələrinin sayı ilə bağlı təxminlər çox müxtəlif olmuşdur. Türkiyədə 300-ə yaxın məktəb və dünya üzrə 1,000-dən çox məktəb mövcud olmuşdur.

2016-cı ildə Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhddən əvvəl Türkiyədə çoxlu Gülən məktəbi var idi. Daha sonra bütün məktəblər türk toplumunun çox olduğu ölkələrdə, o cümlədən digər türk ölkələrində, xüsusən Azərbaycanda digər Gülən məktəbləri kimi qanunla qadağan edilmişdir. Türkiyənin rəsmi müraciətinə baxmayaraq, ABŞ,Məhəmməd Fətullah Güləni türk əsilli ABŞ vətəndaşı olduğu üçün ekstradisiya etməmişdir.

ABŞ-də əsasən aztəminatlı ailələrdən olan uşaqlara yalnız dünyəvi təhsil verən Gülən məktəbləri federal maliyyə dəstəyi alır. Bu məktəblər Türkiyə və Azərbaycanın etnik türk iş adamları tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. 

## Kurikulum
Məktəblərin kurikulumları ölkədən ölkəyə dəyişir. Onlar ümumiyyətlə Türkiyə və lokal kurikulumların dünyəvi qarışığına əməl edirlər. Gülən məktəbləri yerləşdikləri yerli dillərdə təhsili təşviq edirlər. Buna Türkiyədə kürd dilinin mübahisəli olaraq istifadə edilməsi də daxildir. Gülən məktəblərində elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat (STEM) sahələrində tədrisə böyük əhəmiyyət verilir.

### İslam komponenti
Gülən məktəbləri təkcə müsəlmanlar üçün deyil və Türkiyədə "şəbəkənin məktəbləri üçün ümumi kurrikulumda həftədə bir saat din dərsi nəzərdə tutulur, halbuki bir çox ölkələrdə məktəblər heç bir dini dərs vermir. Xaricdə bir neçə İmam-Hatip məktəbi olsa da, bu qurumları ciddi mənada İslam məktəbləri hesab etmək olmaz". Müəllimlərin böyük əksəriyyətinin tələbələri daha çox təqvaya təşviq edən Gülən şəbəkəsinin üzvlərindəndir. 2008-ci ildə "*[[The New York Times|New York Times]]*" qəzetində çıxan bir məqalədə Pakistanda "müəllimlərin həyat tərzi və namazda nümunə göstərdiyi yataqxanalarda İslamı təşviq etdikləri" və türklərin müsəlmanlara daha dünyəvi, demokratik, yumşaq və sevgi dolu bir yanaşma təklif etdiklərini təsvir etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Unofficial Gulen Schools webpage
Beynəlxalq Türkcə Olimpiadaları

**Beynəlxalq Türkcə Olimpiadaları** və ya əvvəlki adı ilə **Xaricilər üçün Türk Dili Turniri** — ilk dəfə 2003-cü ildə təşkil edilmiş və dünyanın hər yerindən şagird və müəllimlərin iştirak etdiyi bir turnir. Olimpiada çərçivəsində Türkiyəyə gətirilən tələbələr türkcə mahnı və şeirlər söyləyib, xalq rəqslərini ifa etmişlər. Bu çərçivədə xaricdəki Gülən məktəblərində türkcə təhsil verildiyi, türkcənin tədris edildiyi iştirakçılara göstərilmişdir. Türk və ana dili olmayanlar üçün fərqli müsabiqə kateqoriyaları var.

## Avropa Dil Mükafatı
2007-ci il Avropa Dili Mükafatı Beynəlxalq Türkcə Olimpiadası layihəsinə görə Avropa Birliyinin Təhsil və Gənclər Proqramları Mərkəzi tərəfindən Beynəlxalq Dil Tədris Assosiasiyasına verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türkçe Olimpiyatları
* Olimpiyat Şarkısı
* Türkçe Olimpiyatları videoları
La-Briq

**La-Briq** () — Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunun, Fransanın cənub-şərqində yerləşən kommun, Dənizkənarı Alplar departamenti, Nitsa dairəsi, Kont kantonu. Mart 2015-ci ilə qədər kommun inzibati olaraq ləğv edilmiş Tand kantonunun (Nitsa dairəsi) bir hissəsi idi.

Kommunanın sahəsi 91,77 km², əhalisi 630 nəfərdir (2006) artım tendensiyası ilə: 726 nəfər (2012), əhalinin sıxlığı 7,9 nəfər / km²-dir.

## Əhalisi
2011-ci ildə əhalinin sayı — 734 nəfər təşkil edirdi, 2012-ci ildə isə — 568 nəfər.

Əhali sayının dinamikası:


ImageSize = width:450 height:300
PlotArea = left:50 right:30 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:750
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:blue
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1962 color:pink width:1
   from:0 till:687 width:15 text:687 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1968 color:pink width:1
   from:0 till:582 width:15 text:582 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1975 color:pink width:1
   from:0 till:493 width:15 text:493 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1982 color:pink width:1
   from:0 till:495 width:15 text:495 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1990 color:pink width:1
   from:0 till:618 width:15  text:618 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:1999 color:pink width:1
   from:0 till:595 width:15  text:595 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2006 color:pink width:1
   from:0 till:630 width:15  text:630 textcolor:black  fontsize:8px
  bar:2012 color:pink width:1
   from:0 till:726 width:15  text:726 textcolor:black  fontsize:8px


## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Triora (1992)

## İstinadlar
AKP–Gülən hərəkatı qarşıdurması

**AKP–Gülən hərəkatı qarşıdurması** — AKP-nin idarə etdiyi Türkiyə hökuməti ilə Fətullah Gülənin Gülən hərəkatı arasında 2013-cü ildə başlamış siyasi qarşıdurma.

İdeologiyada oxşarlıqlara malik olan AKP və Gülən hərəkatı uzun müddət müttəfiqliyi qoruyub saxlamışlar. Gülənçilər Türkiyənin sekulyar quruluşunun AKP-nin dini mühafizəkarlığına qarşı müqavimətini məhdudlaşdırmaq üçün məhkəmə təsirlərindən istifadə etmişdir. AKP hökuməti ilə Gülən hərəkatı arasında ənənəvi olaraq rahat münasibətlər 2013-cü ilin sonunda Gülənin hökumətin Gəzi parkı etirazlarına reaksiyasını və Gülən hərəkatının özəl məktəblərini bağlamaq siyasətini tənqid etməsindən sonra pisləşmişdir.

Hökumətlə hərəkat arasındakı fikir ayrılığı münaqişəyə çevrilmişdir. O zamankı baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğan Gülən hərəkatını hökumətin korrupsiya qalmaqalına səbəb olmaq üçün məhkəmə sistemi üzərindəki nüfuzundan istifadə edərək hökuməti devirməyə çalışmaqda ittiham etmişdir. Bu, hadisənin baş verdiyi tarixlərə görə 17-25 istintaqları kimi tanınır. Hökumət daha sonra Gülənə rəğbət bəsləyənləri vəzifələrindən təmizləmək üçün polis və məhkəmə qüvvələrinə genişmiqyaslı islahatlarla cavab vermişdir. Münaqişə AKP-yönlü şərhçilər tərəfindən çevriliş cəhdi və tənqidçilər tərəfindən məhkəmə müstəqilliyinin təmizlənməsi kimi qiymətləndirilmişdir.

Hərəkatı "paralel quruluş" kimi qələmə verən və Güləni "silahlı terror qruplaşması" yaratmaqda günahlandıran hökumətin Gülən hərəkatının təsirini təmizləmək cəhdləri Türkiyə siyasətində əsas problemə çevrilmişdir. Bu, Bu, Türkiyədə məhkəmələrin müstəqilliyi və artan hökumət avtoritarizmi ilə bağlı ümummilli narahatlıqlara səbəb olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Samanyolu TV
* 2014-cü il Türkiyə prezident seçkiləri

## İstinadlar