open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xanlar Səfərəliyev

**Xanlar Həsən oğlu Səfərəliyev** () — Fəhlə hərəkatının üzvü, Hümmət təşkilatının fəalı. 1938–2008-ci illərdə indiki Göygöl rayonu onun şərəfinə Xanlar adlanmışdır.

## Həyatı
Xanlar Səfərəliyev 1885-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Qoçəhmədli kəndində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Qarğabazar kənd məktəbində almışdı. 1900-cü ildə Bakı şəhərinə köçmüş, Bibiheybət neft mədənlərində, "Naftalan" zavodunda işləmişdi. Bakı proletariatının 1904-cü il dekabr tətilinin təşkilatçılarından olmuşdu. Birinci rus inqilabı dönəmində, (1905–1907-ci illərdə) RSDFP Bibiheybət rayon komitəsi və bolşevik "Hümmət" təşkilatının büro üzvü kimi fəhlələr arasında təşviqat və təşkilat işi aparmış, tətil hərakatına başçılıq etmiş, bolşevik qəzet və vərəqələrinin yayılmasında fəallıq göstərmişdi. 1907-ci ilin payızında "Naftalan şirkəti" fəhlələrinin tətilinə rəhbərlik etmişdi.

Xanlar Səfərəliyevin inqilabı fəaliyyəti neft sənayesi sahiblərini hiddətləndirmişdi. Abuzər bəy Aşurbəyov Dağıstandan qatil dəvət etmiş, Xanları öldürməyə görə böyük pul boyun olmuşdu. Şəmistan Xanları izləmiş, sevgilisi ilə görüşərkən arxadan vurmuşdu.

Xanların ölümü atası Həsən kişini sızlatmış, pəjmürdə etmişdi. Qoçu Əbdül Məmmədov dostu Qazıməmməd Ağasıyevi götürüb Dağıstana getmişdi. Şəmistanı toydan qayıdarkən yolda yaxalamışdılar. Şəmistan icazə alıb arvad-uşağını evə qoyub qayıtmışdı. Şəmistanla Qoçu Əbdül yüz metr ara qoyub üz-üzə dayanmışdılar. Püşkə görə ilk atəşi Qoçu Əbdül atmalıymış. Əbdül Məmmədov dayandığı məsafədən Şəmistanı alnın ortasından vurmuşdu. Şəmistanın qanlı köynəyini görən Həsən kişi kəndlisi Qoçu Əbdülün alnından öpüb demişdi ki, daha elə bilirəm Xanlar ölməyib.

## Həmçinin bax
* Qoçəhmədli

## İstinadlar
Abbas Ağalarov

**Abbas Fərhad oğlu Ağalarov** () — Azərbaycan boksunun banilərindən biri, SSRİ-nin əməkdar məşqçisi, əməkdar idman ustası, beynəlxalq dərəcəli hakim.

1936-cı ildə Abbas Ağalarov ilk dəfə boks üzrə azərbaycanlı idman ustası dərəcəsini almışdır. 1937-ci ildə SSRİ Çempionatlığında final pilləyə yüksəlmişdir, "Dİnamo" Bakı cəmiyyətinin üzvü idi. Etdiyi mükəmməl çıxışdan sonra "Buravestnik" (Буревестник) və "Dinamo"-nun baş məşqçisi təyin olunur.Onun yetirmələrindən Azərbaycan boksuna öz töhvələrini vermiş, dünya ve avropa çempionları yetişdirmiş Rauf Cabbarov uzun müddət Boks üzrə Azərbaycan yığma komandasının baş məşqçisi olmuşdur.

Abbas Ağalarov Rus ordusunun general-leytenantı Həsən bəy Ağalarovun nəslindən idi. O, həm də Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda boks kafedrasına rəhbərlik edirdi.

Məşhur idmançı, məşqçi və pedaqoq Abbas Ağalarov 1967-ci ildə 56 yaşında dünyasını dəyişdi.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar
İdris Ağalarov

**İdris Fərhad oğlu Ağalarov** () — Azərbaycan opera müğənnisi (lirik bariton), Azərbaycan SSR xalq artisti (1958).

## Həyatı
Bariton səsə malik İdris Fərhad bəy oğlu 20 oktyabr 1917-ci ildə Tiflisdə anadan olmuşdur. 1939-cu ildə Bakı Musiqi Texnikumunu bitirmişdir. 1937-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olmuşdur. 1943-cü ildə konservatoriyanı (S. K. Qolskayanın sinfi) bitirmişdir. Şahvələd (Qlier, "Şahsənəm"). Yavər (C. Cahangirov, "Azad") və başqa operalarda oxumuşdur.

İdris Ağalarov 4 may 1975-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 17 iyun 1943
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 26 aprel 1958

## İstinadlar
Tacir sarayı

**Tacir sarayı** () — Türkiyənin Ani şəhərində yerləşən tarixi abidə. Mənbələrdə eyni zamanda Sultan sarayı və Qala olaraq da qeyd edilən saray Aninin Şimal Qərb tərəfində yerləşir.

Ehtimal ki, XII əsrin sonu—XIII əsrin əvvəllərində inşa edilib və hansısa varlı bir tacirə, şahzadəyə və yaxud Ani yepiskouna məxsus olub. Bir çox tədqiqatşılar sarayın tacir Tiqran Honentsə məxsus ola biləcəyi iddiasının üstündə dayanırlar. Çünki, onun məzarı sarayın qarşısındakı vadinin uçurumundakı qayada yonulmuşdur. Başqa bir fərziyyəyə görə isə bina saray deyil və sırf şəhərin müdafiə xarakterli tikililərindən biriridir. Günümüzə binanın təyinatını və kimə məxsus olmasını dəqiqləşdirə biləcəyimiz bir kitabə çatmadığından bu abidəylə bağlı olan bütün fikirlər sadəcə fərziyyə olaraq qalır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Binanın şəhər tərəfə olan divarı ikiqatlıdır. Binanın girişi düzbucaqlı bir otaqdan başlayır, daha sonra ətrafı digər kiçik otaqlarla dövrəli olan böyük bir qonaq otağı gəlir. Digər otaqların hamısının qapısı həmin bu böyük zala açılır. Sarayın Alacaçay tərəfə baxan divarları isə öz möhkəmliyi ilə fərqlənir və eyni zamanda şəhərin qala divarlarının bir parçasnı təşkil edirmiş.

Binanın yeraltı hissəsinə yol sarayın ən axırıncı - arxa otağındakı gizli yoldandır. Yeraltı hissə bir düzbucaqlı şəklində kiçik otaqdan və labirint şəklində, yarıqaranlıq dəhlizlərdən ibarətdir. Bu quruluşuna görə mütəxəssislər alt qatın sadəcə anbar kimi istfadə oluna biləcəyini qeyd edirlər ki, bu da öz növbəsində sarayın həqiqətən də bir tacirin evi olması ehtimalını artırır.

Sarayın Şərq tərəfdə mükəmməl naxışlarla işlənmiş nəhəng giriş qapısı ümumilkdə tikilinin ən diqqətə layiq hissəsidir. Girişin bu möhtəşəm naxışlı görünüşü sadə saray divarları arasnda füsünkar təsir bağışlayır. Giriş qapısı ümumilkdə iki hissəyə ayrılır. Birinci hissədə (alt təbəqə) biraşırımlı giririş qapısının ətrafları narıncı daşdan kəsilmiş səkkizguşəli ulduzlar və qəhvəyi daşdan kəsilmiş xaçların bir-birinə geydirilməsindən yığılmışdır. Həmçinin özlüyündə həmin ulduzların da, xaçların da üstünə müxtəlif naxışlar işlənmişdir. Lakin bu mükmməl sənət əsərinin böyük bir hissəsi yox olmuşdur. XIX əsrin sonlarında yazdığı əsərində H. F. B. Lynch yalnışlıqlar bu binanın Baqratilərin sarayı olduğunu zənn edən ermənilərin binanın həmin bəzəklərini söküb özləri aparmalarını qeyd edir. Yerdə qalan qism isə 1989-cu il zəlzələsi zamanı qoparaq tökülmüşdür.

Giriş hissəinin üst qismi daha sadədir. Burada böyük düzbucaqlı bir pəncərə tünd və açıq qəhvəyi daşlardan kəsilmiş bir divarın mərkəzində yerləşdirilmişdir. Ümumilikdə saray İslam memarlıq ənənələri əsasında inşa edilmişdir. Belə ki, sarayın bəzədilməsində istifadə edilmiş naxışlar və sarayın inşa üslubu sırf İslam memarlığının xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Saray Türkiyə Cümhuriyyəti Kültür Bakanlığının nəzarəti ilə 1990 və 1999 - cu illərdə bərpa edilmiş, 2000-ci ildə isə sarayın giriş qapısı öz əvvəlki görkəminə qovuşdurulmuşdur.

## Şəkillər

Fayl:Tacirin sarayınin planı.gif|Sarayın planı
Fayl:Tacirin sarayının en kəsiyi.gif|Sarayın en kəsiyi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Tacirin sarayı
Qədim türk dili

**Qədim türk dili**, Türk yazı dilinin ilk dövrəsidir. Bu dövrdə türk dilinin şivə, ləhcə kimi budaqlara ayrılmadığı qəbul edilir. Bu dövr, Göytürklər, Uyğurlar və Qaraxanlılar dövrünün bir hissəsi (13-cü əsrə qədər) olmaq üzrə təxminən səkkiz əsrlik dövrü əhatə edir; 8-ci əsrdən 13-cü əsrə qədərki dövrdür.

## Xüsusiyyətlər
Qədim türkcə dövründəki Türkcənin bu günə görə bir çox fərqli tərəfi vardır. Bunlardan bir qismi bunlardır:
* "Edgü">> "iyi": Söz içində olan / d / səsi zamanla / y / səsinə çevrilmişdir. (Nümunə: edər> eđer> eyer; kadgu> kađgu> kaygu> qayğı)
* "Beg"> "beğ"> "bəy": Sözlərin sonunda olan / g / səsləri çoklukla / y / səsinə çevrilmişdir.
* "Tag"> "dağ": Söz başındakı / t / Orxon əlifbasında "" ilə göstərilən T səsləri Oğuz qrupunda yumuşayarak / d / səsinə çevrilmişdir. Bu ankı məlumatlarla Türkcənin ən köhnə yazılı mətni Orxon abidələri olaraq qəbul edilməkdədir. Orxon abidələri, Qədim türkcə dövrünə aiddir; bu dövrdə edilmişlər. Çünki Hunlar dövründə də bir "Hun dili" var idi. Göytürk kitabə dilinin bu dilin dəyişmiş olması ehtimal edilir. Bundan başqa Qızıl Elbiseli Adamın məzarı deyə xatırlanan M. Ö 5. və ya 6. əsrlərə aid bir məzarda altından əşyaların içində olan 26 hərflik bir yazı tapılmışdır. Bu yazı da Göytürk əlifbasına çox bənzər bir əlifbası ilə yazılmışdır və Türkcənin daha da köhnələrə kökləri bir dəlili xüsusiyyətindədir.

## Ağızlar
Qədim türkcədə ağız ayrılıqlarına ilk mətnlərdən bəri rast gəlinir. Yenə də ağız ayrılıqları böyük sayılmaz; bu səbəblə Qədim türkcə bir bütün olaraq görülə bilər. İlk ayrılıqlara Orhun kitabələrində rast gəlinməyə başlayır. Məsələn birinci tək adam üçün Tonyukuk yaziunda mən deyilir Kül Tigin yazıtında men deyilməkdədir. Yenə, on erig sançtı (on əri öldürdü) və on çatan sançtı (on əri öldürdü (Sançmak mızraklamak, mizrağı batırmaq mənasındadır.) Eyni mənada istifadə edilmişdir.

Qədim türkcə ağızları iki kateqoriyada araşdırılır: Göytürk ağızı və Uyğur ağızı olaraq.

### Göytürk Ağzı
Qədim türkcənin köhnə yazıları və Orxon kitabələri bu ağıza girer. Günümüzdə istifadə edilən Türkcəyle böyük ölçüdə çağrışmaktadır. *Teŋri*- və *Türk* (*Türük*- və *Türk* ) sözləri ilk bu dövrə aid məşhur Orxon kitabələrində yazılmışdır.

### Uyğur Ağzı
M. S. 358-ci ildən sonrası Uyğur ağızı olaraq adlandırılar. Əslində bu çox sübut və də hələ müzakirə edilməkdədir … Manilik və Buddizm olmaq üzrə ikiyə ayrılar.

## İstinadlar

## Mənbə
* П.М.Мелиоранский. Памятник в честь Гюль-Тегина. СПБ, 1899;
* Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности: тексты и исследования. Москва-Ленинград: Издательство АН СССР, 1951, 451 с.
* Abdulla Tağızadə. "Qədim türk dilləri" (Bakı 1927)
* 
* 
* 
* 
* Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili (metodik vəsait). Bakı: “Nurlan” NPM, 2013, 99 s.
* Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili (dərs vəsaiti). Bakı: “Elm və təhsil” NPM, 2013, 118 s.
* Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili. Dərs vəsaiti (təkmilləşdirilmiş nəşr). Bakı: “Elm və təhsil” NPM, 2018, 130 s. ISBN 9789952817607
* Древнетюркский язык
Misir dili

**Misir dili** — Afroasiya dillərinin ayrıca bir qolu. XVII əsrdən ölü dil hesab olunur. Misir əlifbası ilə yazılmış ilk abidələri e.ə. IV əsrin sonuna III əsrin əvvəlinə təsadüf edir. Öz inkişaf dövründə misir dili hiss olunacaq dərəcədə dəyişiklərə məruz qalmışdır. Misir dilinin inkişafının əsas mərhələlərini aşğıdakı kimi vermək olar: əski Misir dili (bizim eradan əvvəl 32-22-ci əsrlər); orta Misir dili (bizim eradan əvvəl 22-14-ci əsrlər); yeni Misir dili (bizim eradan əvvəl 14-7-ci əsrlər); demotik Misir dili (bizim eradan əvvəl 17-ci əsr - bizim eranın 5-ci əsri).

Qibti dili — Misir dilinin inkişafının axırıncı mərhələsi olmuşdur.

## İstinadlar
Çarşab

**Çarşab** — qadın baş örtüyü.

Azərbaycanda çarşab əsasən bəzi şəhər və şəhəryanı kəndlərin sakinləri üçün səciyyəvi idi. Evdən çıxarkən qadınlar başdan ayağa qədər çarşaba bürünürdü. Çarşab bir rəngli atlasdan, dama-dama keci parçadan və müxtəlif çeşidli ipək parçalardan olurdu. Çarşab örtən qadınlar bəzən rübənddən də istifadə edirdilər.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Azərbaycan milli geyimləri
Ləbbadə

**Ləbbadə** — çiyinüstü üst gödəkçəsi. Sırıqlı və astarlı olur. Ləbbadənin yaxası açıq olub, bel hissədə bağ ilə bağlanır. Ləbbadənin beldən bir qədər aşağıda yan tərəflərində qısa çapığı olur. Qolu qısa, dirsəyə qədərdir. Qoltuq yeri açıq biçilir. Ləbbadə tirmə, məxmər və müxtəlif zərli parçalardan tikilib, yaxası, qolunun ağzı və ətəyi zərif baftalarla bəzədilir.

## Mənbə



## Həmçinin bax

* Azərbaycan milli geyimləri
Atropatidlər

**Atropatidlər** – Atropatena dövlətində hakimiyyətdə olmuş sülalə.

Müstəqil Atropatena dövləti Atropatın başçılığı ilə e.ə. 328-ci ildə yaradılmışdır. Atropatın ölümündən sonra isə hakimiyyətə Artabazan keçmişdir. Atropatın əsasını qoyduğu sülalə Atropatidlər sülaləsi adlandırılır. Atropatidlər sülaləsi Arşakilərin kiçik qolu – Atropatena arşakiləri Atropatena hakimiyyətə gələnə kimi öz hakimiyyətini davam etdirmişdir.

## Atropatidlər sülaləsindən olan hökmdarların siyahısı
# Atropat  – e.ə. 321– ci ildə hakimiyyətə gəlmişdir.
# Artabazan – III Antioxla sülh müqaviləsi bağlamışdır.
# Mitridad ( və ya Mehrdad) – e.ə. 67 – ci ildə Ermənistan hökmdarı II Tiqranın qızı ilə evlənmişdir.
# Dara (və ya Daryuş) – e.ə. 65 – ci ildə hakimiyyətə gəlmişdir.
# I Ariobarzan – e.ə. 30 – cu illərdə hakmiyyətdə olmuşdur.
# I Artavazd  – e.ə. 20-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.
# II Ariobarzan – e.ə. 20 – ci illərin sonlarından b.e. – nın 2 – ci ilinə kimi hakimiyyətdə olmuşdur. O, eramızın birinci ilinə kimi həm də Ermənistanın hökmdarı olmuşdur. Antoninin Kleopatradan olan oğlu İskəndər II Ariobarzanın bacısı, I Artavazdın qızı ilə evlənmişdir.
# II Artavazd – Atropatenanın, daha sonra isə həm də Ermənistanın hökmdarı olmuşdur.

## İstinadlar
Dövlət dili

**Dövlət dili** və ya **Rəsmi dil** – Konstitusiya ilə ölkənin, vilayətin xüsusi statusa malik olan dil. Bir qayda olaraq ölkə administrasiyası, parlament və məhkəmələrində işlədən dil rəsmi dil sayılır. Az işlənsə də yerli xalqın dili də dövlət dili elan edilə bilər. Məsələn, Yeni Zelandiyada maori xalqı ölkə əhalisinin beş faizini təşkil etsə də, onun dili dövlət dilidir.

## Dövlət dili
Dövlət dili dövlət ərazisində digər dillərə nisbətən daha üstün statusa malik olan dildir. Bir qayda olaraq dövlət dili kimi ərazidəki çoxsaylı etnosun dili qəbul edilir. Digər tərəfdən dövlət sənədlərinin digər dillərdə də nəşri nəzərdə tutula bilər.

## Dövlət dili ilə rəsmi dil arasında fərq
UNESCO ekspertləri 1953-cü ildə "dövlət dili" ilə "rəsmi dil" arasında aşağıdakı fərqi təklif etdi:
* Dövlət dili dövlət çərçivəsində siyasi, sosial və mədəni sahədə inteqrasiya rolu oynayır və dövlətin simvolu hesab edilir.
* Rəsmi dil — dövlət idarəçiliyində, qanunvericiliyində, məhkəmə prosesində işlənən işçi dildir.

## Azərbaycan Respublikasının Dövlət dili
Azərbaycan Respublikasının dövlət dili Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsinin I hissəsinə müvafiq olaraq Azərbaycan dilidir.

Azərbaycan Respublikasında dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanlarında, dövlət qurumlarında, siyasi partiyalarda, qeyri-hökumət təşkilatlarında (ictimai birlik və fondlarda), həmkarlar təşkilatlarında, digər hüquqi şəxslərdə, onların nümayəndəliklərində və filiallarında, idarələrdə dövlət dilinin tətbiqi ilə bağlı fəaliyyət Dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq həyata keçirilir, o cümlədən kargüzarlıq işləri dövlət dilində aparılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU
Atropatena Arşakiləri

**Atropatena Arşakiləri** – Böyük Arşakilər sülaləsinin Atropatena dövlətində hakimiyyətdə olmuş qolu.
## Haqqında

Arşaklərin kiçik qolu Atropatenada II Artabanın oğlu Vonondan başlayaraq III Artaban və sonra gələn hökmdarlar Atropatenanın hərbi nöqteyi-nəzərdən gücləndirməyə səy göstərmişlər. Bu hökmdarlar qüvvətli ölkələrlə iqtisadi-ictimai, bəzi hallarda isə diplomatik əlaqələr yaradırdılar. Atropatena hökmdarları e.6-cı ilindən – 224-cü ilə kimi olan Arşakilərin kiçik qolu hakimiyyət başında gələndən öz hakimiyyətlərinin sonuna kimi öz müstəqilliklərini qoruyub saxlaya bilmişlər. Bununla belə Atropatena hökmdarlarının bəzi hallarda az miqdarda olsa belə Parfiyaya xərac verdikləri də məlumdur. Bunun müqabilində isə parflar Atropatenanın daxili işlərinə qarışmır və Atropatenanın daxili qayda-qanununa toxunmurdular. Həmçinin Atropatena şahları öz müstəqilliyini qoruyub saxlamaq məqsədiylə parfiyalılar əleyhinə  romalılarla qohumluq əlaqələri yaradıb, diplomatik müqavilələr də bağlayırdılar.

Atropatenada Arşakilərin hakimiyyəti Vanondan başlamışdır.  Atropatena hökmdarı III Artabanın (b.e. 10 – 40 – cı illəri) anası IV Fraatın qızı, atası isə Atropatena hökmdarı olmuşdur. Beləliklə Atropatena Arşakiləri III Artabandan başlayaraq Ermənistanda olduğu kimi, bütün İranda parfiyalıların hakimiyyətinin son dövrünə qədər hakimiyyət başında olmuşlar.    
## Hakimiyyət illəri
Atropatenanın Arşakilər sülaləsindən olan hökmdarları aşağıdakılardır:
# Vonon
# III Artaban
# IV Artaban
# II Pakor
# II Vologez
# III Vologez
# IV Vologez
# V Artaban
# V Vologez

Eramızın 224 – cü ilində Artaban V Ərdəşir Sasani tərəfindən məğlub edilməsi ilə Atropatena Arşakilərinin hakimiyyətinə son qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax
* Alban Arşakiləri

## Mənbə
Bal pətəyi

**Bal pətəyi** və ya **Bal şanı** — bal və yumurtalarını saxlamaq üçün arıların mumdan hazırladığı yuvacıqlar.

Bal pətəyinin qəribə memarlığı tarix boyunca insanların marağına səbəb olmuşdur. Yan-yana altıbucaqlılardan təşkil olunan bu quruluş, son dərəcə dəqiq olub ortalama divar qalınlıqları 0.1&nbsp;mm-dir. Bu orta rəqəmdən fərqlənmə isə, ən çox 0.002&nbsp;mm-ə qədərdir. Pətəklərin inşasında həndəsə qaydalarına ideal şəkildə riayət olunur.

Dairə, müəyyən bir sabit sahəni əhatə edən ən qısa kənar uzunluğuna malik həndəsi formadır. Məsələn, sahəsi 10 sm² olan kvadrat və dairənin çevrə uzunluqları müqayisə edildikdə dairənin çevrəsinin daha qısa olduğunu görərik. Ancaq bal pətəyinin inşasında vəziyyət heç də belə deyil. Burada bal pətəyinin geniş çərçivəsi, bərabər və daha kiçik sahələrə bölünəcəkdir və bölmə əməliyyatında ən az çevrə uzunluğuna malik quruluş istifadə ediləcəkdir. Çərçivəni, bərabər sahələrə malik kiçik dairələr şəklindəki pətəklərə bölmək istəsək, yuxarıda ifadə edildiyi kimi ən qısa kənar xüsusiyyəti təmin edəcək, fəqət dairələrin kənarları arasında qalan boşluqlar üçün daha çox mum sərf edilmiş olacaqdır.

Halbuki bu məsələni ən qısa kənar uzunluğu və ən az material ilə (mum) həll etmək üçün həndəsə prinsiplərinə müraciət etdikdə, pətəklərin bölünməsində çoxbucaqlıların istifadə edilməsinin lazım olduğu məlum olacaqdır. Bucaq sayısı n olan eyni sahəyə malik çoxbucaqlılar fərz edək. Bunların içərisində ən qısa çevrə uzunluğuna sahib olanı düz n-bucaqlıdır. Düz dedikdə, bütün xarici və daxili bucaqları bərabər olan çoxbucaqlı nəzərdə tutulur. Belə bir çoxbucaqlı, hər zaman bir dairənin içinə çəkilə bilər və çoxbucaqlının kənarları çevrənin sahəsinin üstündədir. Belə bir quruluş ideal dairə formasına yaxın olduğu üçün çevrə uzunluğu ən az olmaqdadır. Məsələn, bərabər sahəli üçbucaqlılar arasında ən qısa çevrə uzunluğu bərabər üçbucaqlıda, dördbucaqlılar arasında ən qısa çevrə uzunluğu isə kvadratdadır. Bunun kimi beşbucaqlı və altıbucaqlılar arasında müqayisə aparılsa, ən qısa çevrə uzunluğu düz beşbucaqlı və altıbucaqlıda əldə olunur.

## Həmçinin bax
* Arı
* Pətək

## İstinadlar
Qurmanbek Bakıyev

**Qurmanbek Bakıyev** () - qırğız siyasətçisi, Qırğızıstan Respublikasının 2-ci Prezidenti (2005–2010 illərdə).

## İstinadlar
Bayatılar

**Bayatılar** — musiqisi Eldar Mansurov tərəfindən 1988-ci ildə yazılmış, sözləri Vahid Əzizin olan mahnıdır. Vahid Əzizin bu şeiri 1985-ci ildə "Əllərimin kölgəsi" kitabında çap olunub. Şair Vahid Əziz bəstəkar Eldar Mansurovun xahişi ilə şeirə mahnı üçün yeni bənd əlavə edib. Mahnı ilk dəfə 1989-cu ildə Brilliant Dadaşova tərəfindən ifa edilərək lentə alınmışdır.

## Digər versiyaları

Mahnı Brilliant Dadaşovadan sonra dünyanın bir çox dillərində və ən müxtəlif ölkələrdən olan ifaçılar tərəfindən müxtəlif adlarla ifa edilmişdir. Həmin ifaçılar (Aşqabad qrupu istisna olmaqla) mahnının musiqisini saxlasalar da adını və sözlərini dəyişərək ifa etmişlər. Azərbaycanda isə bu mahnını müxtəlif illərdə müğənnilərdən İlqar Muradov (1989) və Faiq Ağayev (1996), skripkada isə Natiq Nuriyev (1989) və Kazbek Əliyev (1995) ifa ediblər.

Mahnının ifaçılarından bəziləri:
#  Brilliant Dadaşova – "Bayatılar" – 1989-2008
#  Aşqabad qrupu – "Bayatılar" – 1990
#  Reno – "Zdrastvuy" – 1990
#  Sezen Aksu – "Zalim" 1995
#  Levent Yüksel – "Zalim" – 1995
#  Petros Dourdoumpakis – "Taxidiariko Pouli" – 1995
#  Dimitra Galani – "Oses Foties" – 1997
#  Grinsteins Mischpoche – "Bayatı" – 2002
#  Mônica Salmaso – "Bayatı" – 2003
#  Vasilis Lekkas – "Taxidiariko Pouli" – 2003
#  Keti Garbi – "Esena Mono" – 2003-2005
#  Dino Merlin – "Subota" – 2004
#  Seray Sever – "İçim yanıyor" – 2005
#  Dilek Budak – "Adını Yıldızlara" – 2006
#  Ziyoda – "Yollarim" – 2006
#  Lachyn Mammedowa – "Yalnyz yuregim" – 2006
#  Aygün Kazımova – "Bayatılar" – 2006 
#  Hüseyin Karadayı və DJ. Funky – "Miracles" – 2006
#  DJ Pantelis– "I Have A Dream" – 2006 
#  Srecko Savovic – "Godina Nova" – 2007
#  Çalar Saat – "Zalim" – 2007
#  Milad və Mohammad – "Are Faghat To" – 2008
#  Edvard Maya – "Stereo Love" – 2009
#  Mia Martina – "Stereo Love" – 2010
#  PJ feat Velvet – "Stereo Love" – 2010
#  İvan Zak – "Dečko sa Balkana" (Stereo Love) – 2010
#  Cantodiscanto – "Bayatı" – 2009
#  The Guzek Trio – "Bayatı" – 2010
#  Benjamim Taubkin – "Bayaty" – 2010
#  Saltanath qrupu– "Zalim" – 2012
#  Aydan Kaya – "Zalim" – 2012
#  Matthaios Tsahouridis – "Zalim / Bayatilar" – 2012
#  Babbe Rabbe – "Bayatilar" – 2013
#  Bengü – "Zalim" – 2013
#  Dobranotch qrupu – "Bayatılar" – 2014
#  Abash Energia Mediterranea – "Bayatı" – 2014
#  Flat Earth – "Syanide" – 2018
#  Mark Eliyahu – "Alegria" – 2019
#  Drenchill – "Never, never" – 2019
#  Why So Sad – "Out Of Time" – 2019
#  Bergüzar Korel – "Zalim" – 2020
#  Tuğba Yurt – "Zalim" – 2021

## Sözlər

Ürəyimdə ayaz var,
Nə qış gedib, nə yaz var.
Oyatma bənövşəni,
Kol dibində ayaz var.

Kədərli baxmayaydın,
Göz yaşım axmayaydı.
Yad baxmağı bir yana,
Yar yada baxmayaydı.

Bu dünya çətin qala,
Yolları çətin qala.
Yaxşı yarı yazda gəz,
Payıza çətin qala.

Qalanın daşı oldum,
Gözümün yaşı oldun.
Dünyada gün görmədim,
Sevəndə naşı oldum.

Yanımda qal bir az da,
Göz yaşı var arazda.
Yar yuxusun danışıb,
Şəkli qalıb arazda.

Yenə də axşam oldu,
Gün keçdi, axşam oldu.
Gecələr mən alışdım,
Əriyən şam oldu.


## Xarici keçidlər
*  Bir mahnının tarixçəsi – Bayatılar

## Həmçinin bax
* Eldar Mansurov
Jerar Dezarq

**Jerar Dezarq** (; ) — Fransa riyaziyyatçısı, memarı, mühəndisi; proyektiv həndəsənin yaradıcılarından biri.

## Həyatı

## Fəaliyyəti
Jerar Dezarq öz dövründə daha çox mühəndis, arxitektor və yeni perspektiv nəzəriyyəsinin yaradıcısı kimi tanınıb. Onun riyazi əsərləri öz dövründə o qədər də diqqət cəlb etməmişdir, hətta bir müddət onu tamamilə unudulmuş hesab etmək olardı. Daha sonralar təsadüfən, onun "Qaralama layihə" adlı kitabı Paris kitabxanasında tapılmışdır. Müasirlərindən onun riyazi işlərini davam etdirən yalnız şagirdi Blez Paskal olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Richard Westfall, Gerard Desargues, The Galileo Project
*Gerard Desargues, Brouillon Project d'une Atteinte aux Evenemens des Rencontres du Cone avec un Plan 
* Dezarq və Paskal
Beynəlxalq Man Buker mükafatı

**Beynəlxalq Buker Mükafatı** (rəsmi adı *Man Booker International Prize*) — mötəbər ədəbi mükafatlardan biridir.

2005-ci ildə təsis edilən Beynəlxalq Buker Mükafatı iki ildən bir bədii dünya ədəbiyyatının zənginləşməsində göstərdiyi xidmətlərə görə ingilis dilində yazan yazıçılara verilir.

2005-ci ildə bu mükafata alban şairi İsmayıl Kadar layiq görülüb.

2007-ci ildə bu mükafata afrikalı yazıçı Çinua Açebe layiq görülüb.

2009-cu ildə mükafatın qalibi kanadalı yazıçı Elis Manro olub.

2011-ci ilin qalibi isə amerikalı yazıçı Filip Rotdur.

2013-cü ildə mükafata yenə başqa bir amerikalı yazıçı layiq görülüb. Bu dəfə, qısa hekayələri ilə məşhur Lidiya Devis qalib olub.

2015-ci ildə mükafatı macar yazıçı Laslo Krasnaxorkai qazanıb.

Həmin ildən etibarən mükafat iki ildən bir yox, hər il verilməyə başlayıb.

## Həmçinin bax
* Buker mükafatı
Say sistemləri

**[[Mövqeli say sistemi]]** – bu sistemi bizim eradan əvvəl təxminən 40 əsr əvvəl qədim Babilistanda mövqeyə görə nömrələmə əsasında yaranmışdır. Yəni eyni bir rəqəmin tutduğu yerdən asılı olaraq həmin rəqəm müxtəlif ədədləri ifadə edir. Bizim **onluq say** sistemində nömrələmədə mövqeyə görə nömrələməlidir. Məsələn, 32 ədədində 3 rəqəmi otuzu, yəni 3x10-u ifadə etdiyi halda, 325 ədədində həmin rəqəm 3 yüzü, yəni 3x10x10-u ifadə edir. Onluq say sistemində 10 ədədinin oynadığı rolu Babilistanda mövqeyə görə nömrələmədə 60 ədədi oynayırdı; ona görə də bu nömrələməni 60-lıq nömrələmə adlandırırdılar. Altmışlıq nömrələmədən müasir dövrdə vaxt hesablamalarında istifadə olunur. Məsələn, 60 saat, 60 dəqiqə və s.

Mövqeyə görə say sisteminin təkmilləşdirilmiş sonrakı inkişafı hindlilərə məxsusdur. Bu sistem onlarda təxminən 150 il əvvəl meydana gəlmişdir. Buradan birinci dəfə ərəblər istifadə etmiş və onlardan da Avropaya keçmişdir. Avropada böyük tarixi səhvə yol verilmiş və hindlilərin mövqeli say sistemində işlətdiyi rəqəmlər "ərəb rəqəmləri" adı altında işlədilmişdir. Əslində isə "Hind rəqəmləri" olmalıdır. Mövqeli say sistemi bizim ölkədə XVII əsrdən işlənməyə başlamışdır. Ona kimi ən çox Roma rəqəmlərindən istifadə olunmuşdur. Hind pozision sistemində (latınca positio – mövqe, yer, vəziyyət deməkdir) hər bir natural ədəd on rəqəmin (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9) vasitəsilə ifadə edildiyi halda, Babilistan sistemində 60 rəqəmin vasitəsilə edilir. Bu cəhətdən də onluq say sistemi ondan üstün hesab edilir. Con Vallis (1616–1703) "Universal arfimetika" kitabında birinci dəfə müxtəlif əsaslı say sistemlərini araşdırmış və ədədlərin üçlük, dördlük və s. mövqeli sistemlərdə göstərilməsinə baxmışdır. O da bu prosesdə onluq mövqeli say sisteminin üstünlüyünü əsaslandırmışdır. Bunun kimi ikilik say sistemi də maraqlı idi. Onun əlamətləri və yazılı göstərilməsi ilə bir çox riyaziyyatçılar, o cümlədən fransız alimi B. Paskal (1623–1662), alman riyaziyyatçısı Q. F. Leybnits və İsveçrə riyaziyyatçısı İohan Bernulli (1667–1748) məşğul olmuşlar.

**Mövqesiz say sistemi** – Bütün say sistemləri mövqeli və mövqesiz olmaqla iki yerə ayrılır. Hər hansı sistemdə rəqəmlərin yazıldığı işarənin qiyməti onun mövqeyindən, yəni durduğu yerdən asılı olaraq dəyişməzsə, onda həmin sistem mövqesiz say sistemi adlanır. Məsələn, Roma say sistemi mövqesiz say sistemidir. Burada hər bir rəqəm, yazılışda durduğu yerdən asılı olmayaraq eyni bir ədədi ifadə edir. Belə ki, III ədədində 1 rəqəmi birinci yerdə bir ədədini göstərdiyi kimi, ikinci və üçüncü yerlərdə də bir ədədini göstərir, lakin onluq say sistemində biri təkliyi, digəri onluğu, üçüncüsü isə yüzlüyü göstərir.

Mövqeli say sisteminə misal olaraq ikilik, səkkizlik, onluq, onaltılıq say sistemləri göstərilə bilər. Onluq say sistemi bizim gündəlik işlətdiyimiz say sisteminə deyilir.
Südlü kakao

**Südlü kakao** — Azərbaycanda qida qəbulundan (əsasən səhər və nahar yeməyindən) sonra, eləcə də soyuq havalarda, müxtəlif məclislərdə, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda qəbul edilən içki.

## Tərkibi
Bu içkidən 1 litr hazırlamaq üçün aşağıdakı ərzaqlar lazımdır:


kakao tozu – 30–40 q,
şəkər – 100–120 q,
süd – 500–800 ml.


## Hazırlanma qaydası
Kakao tozu və şəkər qazana tökülüb ciddi qarışdırılır, sonra üzərinə 100–150 ml qaynayan su əlavə edibilib bircininsli kütlə alınana qədər qarışdırılır. Qarışdırmanı dayandırmadan az-az qaynar süd əlavə edilir və qaynayana qədər qızdırlır.

Kakao içkisini fincanlarda və ya altılıqlı stəkanlarda süfrəyə verirlər. Stəkana çalınmış qaymaq və ya yumurta sarısı əlavə etmək olar. Bu məqsədlə bir ədəd pəhriz yumurtasının sarısı 4–5 ç. q. toz-şəkərlə çalınır və hər stəkana 2–3 çay qaşığı yumurta çalıntısı əlavə edilib qarışdırlmadan süfrəyə verilir. Bu içki Varşavasayağı kakao adlanır.

## Həmçinin bax
* Kakao

## İstinadlar
Mətə-mətə

**Mətə-mətə** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat

Bəzən bu oyunu "Mətə qorudu"də adlandırırlar.

## Oyunun  qaydaları

Bir neçə uşaq bir yerə cəm olub sanama üsulu ilə "işçi" seçirlər.

İşçi seçildikdən sonra düzəngah bir yerdə 15-20 sm dərinlikdə, 12-18 sm diametirlikdə mətə (çala) qazılır. Mətənin ətrafında mətədən 1 metr radiusda dairə cızılır. Çəkilmiş cızıq üzərində oyunçuların (işçidən başqa) sayına uyğun bir-birindən eyni məsafədə aralı, diametri 25 sm olan dairələr cızılır. Mətədən ən azı 3-4 metr aralıda isə işçi üçün diametri 25 sm-lik dairə cızılır. Oyunçuların (işçidən başqa) sayına uyğun bir ucu əyri dəyənək və işçi üçün 5-7 sm uzunluğunda çilik (taxta və ya ağac parçası) düzəldilir. Bundan sonra oyun başlayır.

Oyunçular ağaclarını götürüb mətə ətrafında öz yerlərini (cızılmış dairəyə bir ayağnı qoymaq) tutur. İşçi isə mətədən 3–4 m aralıda cızılmış dairədə dayanaraq çiliyi mətəyə tullayır. O, çalışmalıdır ki, çilik mətəyə düşsün. Oyunçular isə mətəni qorumalı, çiliyi dəyənəklə mətədən uzaqlaşdırmalıdırlar. Əgər işçi çiliyi mətəyə salarsa oyun bitmiş sayılır və oyun yenidən başlanır.
Nöqtə (dəqiqləşdirmə)

**Nöqtə**:
* Nöqtə (durğu işarəsi) — durğu işarəsi, fikir bitməsini bildirir
* Nöqtə (diakrit) — diakritik işarə, bəzi milli əlifbalarda hərfin üstündə və ya altında qoyulan işarə
* Nöqtə (həndəsə) — Həndəsə də müəyyən edilməyən obyekt işarəsi
* Nöqtə (simvol) — Morze əlifbası nda simvol
* Nöqtə (simvol) — Brayl əlifbası nda simvol
* Nöqtə (dialoq) — söhbətdə nəyinsə kiçiklik işarəsi

## Mürəkkəb terminlər
* Nəzər nöqtəsi- fikir mərkəzi
* Maddi nöqtə- fizikada elmi anlayış
* Qaynama nöqtəsi- fizikada suyun qaynama həddinə çatdığını (+ 100 dərəcə)göstərən hədd
* Qaynama nöqtəsi- Məntiqdə münüsibətlərin və ya prosesin co həddə çatdığını göstərən ifadə
* Nöqtə-nöqtə şəbəkəsi — kompüter şəbəkəsində sadə növ
* Atəş nöqtəsi- hərbi termin(atəşin istiqamətləndiyi koordinat)
* Nöqtə-vergül — qrammatik işarə
* İki nöqtə — qrammatik işarə
* Nöqtə terapiyası — tibbdə müalicə üsulu
* Kritik nöqtə — prosesdə qarşısıalınmaz fəlakətin başlanğıcı
* Radionöqtə
* Başlanğıc nöqtəsi
* Keçid nöqtəsi
* Mərkəzi nöqtə
* Son nöqtə
* Müşahidə nöqtəsi
* Çox nöqtə — cümlə sonunda fikrin davam edəcəyini göstərən simvolik işarə
* Strateji nöqtə

## Adlandırma
* Üç nöqtə — Azərbaycanda gündəlik çıxan qəzet
* Nöqtə, nöqtə, vergül — SSRİ-də istehsal olunmuş film (1972)
İstisu (içki)

"**İstisu**" — Azərbaycanda mineral su brendi.

## Tarixi
1976-cı ildən etibarən Kəlbəcər rayonunda "İstisu" mineral suyunun istehsalına başlanılıb. 1993-cü ildə Ermənistan tərəfindən Kəlbəcərin işğalı ilə əlaqədar "İstisu" təbii mineral suyunun istehsalı dayanıb. Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalına qədər İstisu yaxınlığında mineral su dolduran zavod fəaliyyət göstərirdi.

Təməli 26 iyun 2022-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən qoyulan "İstisu”"mineral su zavodunda işlər 2024-cü ildə tam başa çatıb. 2 sentyabr 2024-cü ildə İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Kəlbəcərdə “İstisu” mineral su zavodunun açılışını edib.

## Xüsusiyyətləri
Bu suyun hidrotermal, karbon qazlı, hidrokarbonatlı-xlorlu-sulfatlı-natriumludur. Kəlbəcər rayonu ərazisində çıxır. Slovakiyada çıxan Karlovı-Varı mineral suyuna yaxındır. Mədə-bağırsaq, maddələr mübadiləsinin pozuntuları, habelə hərəkət orqanları, sinir sistemi və ginekolojixəstəliklərə tutulanlar bu su ilə müalicə olunur, xroniki qəbzlik, qaraciyər, qastrit və s. xəstəliklərin müalicəsində işlədilir.

## İstinadlar
Qax (içki)

**Qax** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda içilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Azərbaycan Respublikasının Qax rayonu ərazisindədir. Bu su sulfatlı-hidrokarbonatlı təbii mineral sudur. Minerallaşması 0,5q/l-dir. Tərkibində (1 l-də) 0,3595 q. Hidrokarbonat və 0,0145 q. sulfat anionu, 0,0055 q. kömür anhidridi, 0,0190 q. oksigen, 0,0058 q. kalium, 0,0128 q. maqnezium, 0,0128 q. natrium, 0,00146 q. maqnezium, 0,0900 q. kalsium, 0,0002 q. dəmir, 0,0088 q. xlor vardır. Keyfiyyəti Azərbaycan Respublikasının DÜST-nə uyğun olmalıdır. Saxlanılma müddəti 12 aydır. Süfrə suyu kimi istifadə olunur.

## Mənbə
* Əli Polad. Bir damla su. I cild. Bakı,2011.

## Həmçinin bax
Turşsu (içki)

**Turşsu** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə və başqa şadyanalıqda içilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Şuşa şəhərinin 17&nbsp;km cənub-qərbində, Zarıslı çayının dərəsində 1700 m yüksəklikdədir. Bu su mikroelementlərlə  zəngin olub, karbonatlı, hidrokarbonatlı, maqneziumlu, natriumlu, kalsiumludur. Minerallaşması 2,4 q/l-dir. Mədə-bağırsaq, öd kisəsi yuyulur, vanna edilir. Bu su  ilə ürək-damar, qan azlığı, qaraciyər, öd yolları, öd kisəsi və s. xəstəliklər müalicə olunur. Turşsu boru vasitəsilə Şuşa şəhərinə nəql edilirək və öz təyinatı üzrə istehlak edilirdi.

## İstinadlar
Kömür (içki)

**Kömür** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Naxçıvan şəhərindən 75 km aralı, dəniz səviyyəsindən 1700 m yüksəklikdə yerləşir. Burada karbonatlı düzləvi tərkibli zəngin mineral su mənbəyi vardır. Bu su sinir sisteminin funksional xəstəlikləri, yorğunluq, mədə-bağırsaq və tənəffüs yolları xəstəliklərinin müalicəsi üçün əlverişlidir.

## Mənbə
Əli Polad. Bir damla su. I cild. Bakı,2011.

## Həmçinin bax
Naxçıvan (içki)

**Naxçıvan** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Naxçıvan şəhərindən 25 km. Vayxır kəndinin yaxınığında yerləşir. Özünün müalicəvi əhəmiyyətinə görə Yesuntuki mineral sularından geri qalmır. Mütəxəssislərin fikrincə həmin su ilə qastrit, kolit, qan azlığı, ciyər, öd kisəsi, həzm mübadiləsi pozğunluğu xəstəliklərini müvəffəqiyyətlə müalicə etmək mümkündür. Hər gün 100 min butulka Naxçıvan mineral suyu doldurulur, lakin daha da çox doldurmaq mümkündür.

## İstinadlar
Rumıniya himni

**Deșteaptă-te, române!** ("Deştəpta-te, romıne!", *azərb.* "Oyan, Rumın!") — 1989-cu ildən Rumıniyanın dövlət himnidir. 1990-cı ildən 1994-cü ilədək Moldovanın da dövlət himni idi.

Himnin sözlərinin müəllifi Rumın şairi Andrey Mureşanudur. Himnin musiqisin Anton Pann yazıb.

## Himnin sözləri

Deșteaptă-te, române, din somnul cel de moarte,
În care te-adânciră barbarii de tirani
Acum ori niciodată croiește-ți altă soarte,
La care să se-nchine și cruzii tăi dușmani.

Acum ori niciodată să dăm dovezi în lume
Că-n aste mâni mai curge un sânge de roman,
Și că-n a noastre piepturi păstrăm cu fală-un nume
Triumfător în lupte, un nume de Traian.

Priviți, mărețe umbre, Mihai, Ștefan, Corvine,
Româna națiune, ai voștri strănepoți,
Cu brațele armate, cu focul vostru-n vine,
“Viața-n libertate ori moarte” strigă toți.

Preoți, cu crucea-n frunte căci oastea e creștină,
Deviza-i libertate și scopul ei preasfânt.
Murim mai bine-n luptă, cu glorie deplină,
Decât să fim sclavi iarăși în vechiul nost’pământ.

## Xarici keçidlər
• Rumıniya himni 
*Romania: ''Deșteaptă-te, române!'' – Video with scores and authentic video material of the Romanian revolution 1989 of the national anthem of Romania, with information in description and Creative Commons resources for Download in description
Şərur (içki)

**Şərur** - Azərbaycanda qida qəbulundan (əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii,  müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu mineral suyun mənbəyi Sədərək kəndinin cənub-qərbində bilavasitə şose yolunun yaxınlığında yerləşir. Suyu karbonatlı, hidrokarbonatlı-xlorlu-natriumlu və nadir mikroelementlər kompleksi ilə zəngindir. Gündəlik debiti 1 milyon l-dən çoxdur.
## Mənbə
*Əli Polad. Bir damla su. I cild. Bakı,2011.
## Həmçinin bax
Darıdağ (içki)

**Darıdağ** — Azərbaycanda qida qəbulundan (əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə də müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi  Naxçıvan Muxtar Respublikası  Culfa şəhərindən 8,5&nbsp;km şimalda, minerallaşmaya malik karbon qazlı, xlorlu-hidrokarbonatlı-natriumlu-mərgümüşlü sudur. Tərkibində bor, yod,brom, stronsium, litium vardır. Darıdağ suyu mədə-bağırsaq xəstəlikləri, ginekoloji xəstəliklər zamanı içilir. Periferik sinir sistemi xəstəlikləri zamanı vanna qəbul etmək üçün əvəzedilməz əhəmiyyətə malikdir.
Nəhəcir (içki)

**Nəhəcir** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Naxçıvan şəhərinin şimal-şərqində yerləşən Nəhəcir dağının yamaclarındadır. Tərkibcə karbonatlı, hidrokarbonatlı-natriumlu olub, minerallaşmas 6 q/l-dir. Həzm orqanlarının xəstəliyi, qan azlığının müalicəsi zamanı içilməsi müsbət nəticə verir.

## Mənbə
* Əli Polad. Bir damla su. I cild. Bakı,2011.

## Həmçinin bax
"Fərhəngi-türki" lüğəti

**"Fərhəngi-türki" lüğəti** – XVIII əsrə aid kitab

Azərbaycanlı alim Məhəmmədtağı Qaraqoyunlunun 1727-ci ildə Hindistanda tərtib etdiyi "Fərhəngi-türki" çox qiymətli bir lüğətdir. Azərbaycan, türk, türkmən, özbək və uyğur dillərinin leksik materialları əsasında tərtib edilmiş 1183 səhifəlik bu kitabın hər səhifəsi 15 sətirdən ibarətdir. Lüğətdə sözlərin əsası və kökü deyil, onların müxtəlif qrammatik formaları verilir və həmin söz-formaların bədii konteksdə işlənməsinə dair müvafiq nümunələr gətirilir.

## Mənbə
* **V. Aslanov**, *"Məhəmmədtağı Qaraqoyunlunun "Fərhəngi-türki" lüğəti"*, "Elm və həyat" jurnalı, Bakı, iyul 1975, № 7, səh. 20–21.
* **Səbirə Baxşəliyeva**, *""Fərhəngi-türki" lüğəti haqqında"*, "Elm və həyat" jurnalı, Bakı, avqust 1985, № 8, səh. 25–26.

## Həmçinin bax
* Lüğət

## İstinadlar
Mişel Uelbek

**Mişel Uelbek** () – Fransa yazıçısı və şairi. Dünyada ən çox oxunan fransız yazıçılarından biridir.

## Həyatı
İlk romanı ("Mübarizə sahəsinin genişlənməsi") 1994-cü ildə nəşr olunur. 1998-ci ildə çıxan ikinci romanı ("Elementar hissəciklər") Fransada böyük qalmaqal yaradır. Bu roman Fransanın tanınmış *Prix Novembre* mükafatına layiq görülür.

Mişel Uelbek 1958-ci il fevralın 26-da (özünün ifadəsinə görə, anası Mişeli vunderkind hesab edərək onun doğum haqqında şəhadətnaməsini saxtalaşdıraraq doğum tarixini 1956-cı il göstərib) Hind okeanında Fransanın Reünyon adasında anadan olub.
Dağ bələdçisi olan atası və anestezioloq olan anası bacısı dünyaya gələndən sonra ona az diqqət ayırırlar.
O, əvvəlcə Əlcəzairdə yaşayan ana-nənəsi və babası tərəfindən böyüdülür və altı yaşında isə Kommunist Partiyasının fəal tərəfdarı olan ata tərəfdən nənəsi Henrietta öz yanına alır.
Uelbek onunla çox gözəl münasibət qurur və daha sonra ədəbi təxəllüsü kimi məhz onun soyadını seçir.

16 yaşında  Uelbek Hovard Fillips Lavkraftın əsərlərini kəşf etdi. Demək olar ki, 20 il sonra onun yaradıcılığına ayrıca kitab həsr etdi.
Gələcək yazıçı 1975-ci ildə Paris-Qrinon Milli Aqronomik İnstitutuna *(Institut national agronomique Paris-Grignon)* daxil olmaq üçün Parisdəki Şaptal Liseyində hazırlıq kurslarında iştirak edir.
Orada o, qısamüddət buraxılan “Karamazov” ədəbi jurnalının nəşrinə başladı, onun üçün bir neçə poema yazdı və “Cristal de souffrance” adlı həvəskar filmin çəkilişinə başladı.
1978-ci ildə  Uelbek Ekologiya və Ətraf Mühitin Mühafizəsi üzrə diplom aldı.
Daha sonra Lui Lümyer adına Milli Kinematoqrafiya İnstitutuna daxil oldu və 1981-ci ildə oranı bitirdi.

Elə həmin il onun oğlu Etyen dünyaya gəldi.
Daha sonra Uelbekin həyatında işsizlik dövrü başlayır və həyat yoldaşı ilə boşanır.
Bütün bunlar onu dərin depressiyaya salır.
1983-cü ildən Uelbek Parisdə sistem administratoru, sonra bir müddət Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində (yazıçının həyatının bu dövrü onun “Mübarizə məkanının genişləndirilməsi” debüt romanında öz əksini tapacaq) və nəhayət Milli Assambleyada çalışır.

Mişel Uelbek ədəbi fəaliyyətinə şeir və esse yazmaqla başlayır.
1991-ci ildə yazıçı ilk kitablarını - müasir dünyada şairin simasına həsr olunmuş "Sağ qalmaq" esselər toplusunu və Amerika yazıçısı, qorxu janrı ədəbiyyatının klassiki Hovard Fillips Lavkraftın yaradıcılığı haqqında araşdırmanı – “H.F. Lavkraft: İnsanlığa qarşı, tərəqqiyə qarşı” nəşr etdirdi.
Bir il sonra "Xoşbəxtliyin arxasınca" şeirlər toplusu çıxır.
Onun ilk əsərləri diqqətdən kənarda qalır.

## Əsərləri

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mişel Uelbekın bloqu *frans.*
* "Mişel Uelbeklə üç müsahibə" 
* Fransanın RFI radiosuna müsahibəsi 
* ''Çaşqınlıq içində (esse)'' 
* ''Lansarot (romandan parça)''
Məhəmmədtağı Qaraqoyunlu

**Məhəmmədtağı Qaraqoyunlu** () — XVII-XVIII əsrlərdə yaşamış azərbaycanlı alim.

XVII əsrin ikinci yarısında İraqda doğulmuş və uşaqlıq illərini də burada keçirmiş istedadlı Azərbaycan alimi XVIII əsrin əvvəllərində Hindistana köçmüş və özünün "Fərhəngi-türki" lüğətini burada yazmışdır. Alim lüğətin tərtibini hicri 1140-cı ildə (1727-ci il) Hindistanın Əhmədnaqar şəhərində tamamladığını qeyd edir.

Məhəmmədtağı Qaraqoyunlu dövrünün ən istedadlı poliqlotu olmuş və türk dilləri ilə yanaşı fars, ərəb, hind dillərini də yaxşı bilmişdir.

## Mənbə

***V. Aslanov**, *"Məhəmmədtağı Qaraqoyunlunun "Fərhəngi-türki" lüğəti"*, "Elm və həyat" jurnalı, Bakı, iyul 1975, № 7, səh. 20-21.
***Səbirə Baxşəliyeva**, *""Fərhəngi-türki" lüğəti haqqında"*, "Elm və həyat" jurnalı, Bakı, avqust 1985, № 8, səh. 25-26.
Şahmat saatı

thumb|Mexaniki şahmat saatı

**Şahmat saatı** — şahmat yarışlarında vaxtı ölçən cihaz.
## Tarixi
Mançester şahmat klubunun üzvü Tomas Brayt Uilsonun kəşf etdiyi şahmat saatlarından ilk dəfə 1883-cü ildə keçirilmiş beynəlxalq şahmat turnirində istifadə olunmuşdur. Bu, şahmat görüşlərinin daha maraqlı və gərgin mübarizə şəraitində keçməsinə səbəb olmuşdur.

Əvvəllər görüşlər saatın nəzarəti olmadan keçirildiyi üçün çox çəkirdi. Bəzi şahmatçılar rəqiblərinin saatlarla fikirləşməsinə tab gətirmirdilər. Hətta ingilis şahmatçısı Staunton həmvətənlisi Vilyamla görüşərkən hesabda irəli çıxsa da (6:2), hər bir gediş üzərində rəqibin saatlarla fikirləşməsinə dözməyərək, matçda təslim olduğunu bildirmişdir.

1851-ci ildə Londonda keçirilmiş birinci beynəlxalq turnirin qaydalarında dəyişikliklər edildi. Belə ki, şahmat stollarının yanında xüsusi nəzarətçilər əyləşərək, görüş zamanı baş verən hadisələri qeydə alırdılar. Bəzən rəqiblər yuxuya getdikləri üçün görüşlər yarımçıq qalırdı.

Sonralar Nürnberqdə keçirilmiş beynəlxalq turnirdə çox fikirləşən şahmatçıları cərimə etmək qərara alındı. Lakin iştirakçılardan alınan cərimə böyük məbləğə çatmışdır. Bu da şahmatçıları müflis olmaq təhlükəsi qarşısında qoymuşdur.

Şahmat oyunlarının çox çəkməməsi üçün qum saatlarından istifadə olunmağa başladı. Uilsonun kəşfindən sonra isə görüşlərdə hazırkı saatlar işə düşdü. Qrossmeyster və ustalara 40 gediş üçün 2,5 saat verilir.

Neçə-neçə qiymətli görüşlərin seytnotun qurbanı olduğuna baxmayaraq, şahmat yarışlarını saatlar olmadan təsəvvür etmək olmaz.

## Mənbə

***Azər Zeynallı, Pərviz Əliyev**, *"Şahmat aləminə səyahət"*, Bakı, "İşıq", 1986, səhifə 9.
Budapeşt qambiti

'''Budapeşt qambiti:  1. d4 Af6  2. c4 e5 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü. 
Macar şahmatçısı Abonyi tərəfindən 1917-ci ildə işlənmişdir. Bunun davamının sonrakı analizini Abonyinin həmvətənləri Breyer və Baraşa hazırlamışlar.

## İstinadlar
Vyana görüşü

**Vyana görüşü** —
# e2-e4 e7-e5;
# Ab1-c3 gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.
XIX əsrdə Qampenin başçılığı altında bir qrup Vyana şahmatçısı tərəfindən işlənmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Debüt (şahmat)

**Debüt (şahmat)** — görüşün ilk mərhələsi, oyunun başlanğıcı.

Görüşün ilk mərhələsi olan debütdə rəqiblər fiqurları irəli çıxararaq sonrakı mərhələyə hazırlıq görürlər. Debüt şahmat strategiyasının və nəzəriyyəsinin, ilk növbədə fiqurların və piyadaların qarşılıqlı əlaqəsinin strateji prinsiplərinin əsas qanunlarına tabedir.

Debütlər bir neçə növə bölünür:
* açıq: 1. e4 e5;
* yarımaçıq: 1. e4, qaralar 1...e5-dən başqa bir gediş oynayırlar;
* bağlı: 1. d4 d5;
* yarımbağlı: 1. d4, qaralar 1...d5-dən başqa bir gediş oynayırlar;
* flanq: ağlar 1. e4, e3, d4, d3 gedişlərindən başqa gediş ilə başlayırlar.

## Məşhur debütlər
* Fransız müdafiəsi
* Kataloniya başlanğıcı
* Karo-Kann müdafiəsi
* İspan görüşü
* İtalyan görüşü
* Mərkəzi debüt (şahmat)
* Siciliya müdafiəsi
* Vəzir qambiti

## Həmçinin bax
* Endşpil
* Hind debütü
* Qambit
* Mittelşpil

## İstinadlar
İngilis başlanğıcı

**İngilis başlanğıcı**, və ya **İngilis açılışı**  — **1. c4** gedişi ilə başlayan şahmat debütüdur.

: 1. 

Şahmatda 4-cü ən məşhur cinah açılışıdır. Müxtəlif mənbələrə görə, ağ fiqurların 1-dən 4-ə qədər qiymətləndirilən uğurlu açılışıdır. Ağlar, cinahdan d5 xanasına iddia irəli sürərək, hipermodern üslubunda mərkəz uğrunda mübarizə aparır.

## Debütün tarixi
Adını İngilis (qeyri-rəsmi) dünya çempionu Howard Stauntondan alır, O, ilk dəfə bu gedişi 1843-cü ildə Saint-Amant ilə keçirdiyi matçda və  1851-ci ildə Londonda keçirilən beynəlxalq turnirdə oynamışdır.  Bu, Stauntonun müasirlərini ruhlandırmırdı buna baxmayaraq yalnız XX əsrdə daha geniş nəzərə alınmağa başlanıldı. İndi həm klassik, həm də hipermodern mövqelərə çatmaq üçün istifadə edilə bilən solid açılış kimi tanınır. Mixail Botvinnik, Tiqran Petrosyan, Anatoli Karpov, Garri Kasparov və Maqnus Karlsen kimi oyunçular dünya çempionat oyunlarında bu gedişdən istifadə ediblər. Bobbi Fişer, karyerasının sonlarında adətən başladığı 1.e4 -dən bu gedişə keçmiş və 1970-ci ildə Palma de Mallorca Interzonal -da Lev Polugaevsky və Oscar Panno -ya qarşı oyunda istifadə etmişdir. Bundan başqa P dünya çempionatı oyununda Boris Spassky- yə qarşı oyununda bir daha bu gedişdən istifadə etmişdir. 

## Debütün ideyası
İngilis açılışının klassik d4 açılışından fərqi onun daha çox ağ fiqurlarla üstün bir debüt olmasıdır. Mütəxəssislər bu açılışı ağlarda daha üstün hesab edirlər. Ağ fiqurlarla oynayan şahmatçıya, İngilis açılışını qapalı başlanğıc etmək şansı verir və debütlərdə bir çox kombinasiyaların qarşısını almağa imkan verir (qəbul olunmuş vəzir qambiti, Çiqorin müdafiəsi, Albin kontrqambiti, Budapeşt qambiti, Slavyan müdafiəsi, Qrünfeld müdafiəsi, Nimtsoviç müdafiəsi, yeni hind müdafiəsi, Boqolyubov müdafiəsi, Benoni müdafiəsi və s.). Bir çox şahmatçıların fikrincə 1.c4:e5 -dən sonra ağların üstünlüyü bir qədər azalır.

## İstinadlar
Blyumenfeld qambiti

'''Blyumenfeld qambiti:  1. d2-d4 Ag8-f6  2. c2-c4 e7-e6  3. Ag1-f3 c7-c5  4. d4-d5 b7-b5 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

XX əsrin 20-ci illərində sovet şahmatçısının təklifi şərəfinə onun adı ilə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
From qambiti

**From qambiti** — şahmatda, Berd debütünün qambit davamı. Bu gedişlərdən sonra yaranır: '''  1. f2-f4 e7-e5 

Danimarkalı usta Martin From tərəfindən kəşf olunmuşdur. O, bu qambitin ilk təhlilini 1862-ci ildə dərc etdirmişdir.

## İstinadlar
Evans qambiti

**Evans qambiti** — şahmatda  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ag1-f3 Ab8-c6 <br> 3. Ff1-c4 Ff8-c5 <br> 4. b2-b4.** 
gedişləri ilə başlanan debüt

1824-cü ildə ingilis V. Evans kəşf edib.

## İstinadlar
Holland müdafiəsi

**Holland müdafiəsi** — **1. d2-d4 f7-f5** gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

İlk dəfə olaraq 1789-cu ildə Hollandiya şahmat ustası Steyn tədqiq etmişdir.

## Variyantları
**2. e4** — Staunton qambiti

**1. d4 f5 2. c4 Af6 3. g3 g6 4. Fg2 Fg7 5. Ac3 0-0 6. Af3 d6 7. 0-0 Ve8.** — Leninqrad sistemi

**1. d4 f5 2. g3 Af6 3. Fg2 e6  4. Af3 d5 5. c4 c6.** — daş divarı variyantı

## İstinadlar
Berd debütü

**Berd debütü** — **1. f2—f4**. gedişi ilə başlayan şahmat debütü.

Praktikaya tətbiq edən İngiltərə ustasının şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Cinah (şahmat)

## İstinadlar
Nimtsoviç debütü

**Nimtsoviç debütü** — **1. e2-e4 Ab8-c6**. gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

Qrosmeyster Aron Nimtsoviç tərəfindən XX əsrin 20-ci illərində praktikada tətbiq edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Nimtsoviç müdafiəsi

## İstinadlar
Ponsiani debütü

'''Ponsiani debütü:  1. e2-e4 e7-e5  2. Ag1-f3 Ab8-c6  3. c2-c3 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

İlk dəfə XVIII əsrdə italyan nəzəriyyəçisi tətbiq etmişdir.

## İstinadlar
Steynits qambiti

'''Steynits qambiti:  1.e2-e4 e7-e5  2.Kb1-c3 Kb8-c6  3.f2-f4 e5:f4  4.d2-d4!? 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

Birinci dünya çempionunun 1867-ci ildə ilk dəfə tətbiq etdiyi debüt.

## İstinadlar
Staunton qambiti

'''Staunton qambiti:  1. d2-d4 f7-f5  2. e2-e4 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

XIX əsrdə bu debütü ixtira edən məşhur ingilis şahmatçısının şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Reti debütü

**Reti debütü** — **1. Ag1-f3** gedişi ilə başlayan şahmat debütü.

Nəzəri cəhətdən yaradan və onu sistematik olaraq praktikasında tətbiq edən çex qrosmeysteri Rixard Retinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Fil debütü

'''Fil debütü:  1. e2-e4 e7-e5  2. Ff1-c4 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

İlk dəfə olaraq XV-XVI əsr ispan şahmatçısı Lusenin traktatında və Gettin əlyazmalarında təsadüf edilir .

## İstinadlar
Sokolski debütü

**Sokolski debütü** — **1. b2-b4**. gedişi ilə başlayan şahmat debütü.

Bu debütü tədqiq edən və dəfələrlə işlədən Belorusiya şahmatçısının şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Dörd at debütü

'''Dörd at debütü:  1. e2-e4 e7-e5  2. Ag1-f3 Ab8-c6  3. Ab1-c3 Ag8-f6 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

İlk dəfə olaraq XVI əsr italyan şahmatçısı və nəzəriyyəçisi D. Polerianın əlyazmalarında göstərilir.

## İstinadlar