Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Nizami Gəncəvi adına Gəncə Dövlət Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — Gəncə şəhərində yerləşən ən böyük və qədim muzey. Əsası 1924-cü ildə qoyulmuş muzeydə hazırda 30.000-dən çox eksponat saxlanılır.

## Muzey binası

Hazırda muzeyin yerləşdiyi bina XIX əsrdə tikilmişdir. Bu bina Cavad xanın nəticələri İsmayıl xan və Adil xan Ziyadxanovların şəxsi mülkü olmuşdur. Adil xan və İsmayıl xan Ziyadxanovlar Cavad xanın nəvəsi Əbülfət xan Ziyadxanovun oğulları idi. Adil xan ADR dövründə Azərbaycanın İrandakı səlahiyyətli nümayəndəsi olmuş, ADR-in süqutundan sonra isə Türkiyəyə mühacirət etmişdi.

Gəncənin milis rəisi olan İsmayıl xan isə 1920-ci ildə istintaqsız, məhkəməsiz güllələnmişdir. Onların şəxsi mülkü olan bina da, zadəgan ailələrinə məxsus bir çox binalar kimi ictimailəşdirilmişdi. Sovet dövründə burada bir çox idarə və təşkilatlar yerləşib. 1972-ci ildən bina Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə verilmişdir.

## Muzeyin tarixi
 
Muzeyin əsası 1924-cü ildə qoyulmuşdur. Muzeyin yaradılmasında Gəncə semnariyasının müəllim və tələbələrindən İ. Cəfərzadə, S. Seyidov, C. Rəfibəyov, F. Məlikov və başqaları fəal iştirak etmişlər. İlk illər muzey 2 şöbədən ibarət olmuşdur: diyarşünaslıq və kənd təsərrüfatı, muzeyin 500-dən çox eksponatı olmuşdur.
 
1927-ci ildə Xanlarda (indiki Göygöl rayonu) alman arxeoloq Y. İ. Hümmel arxeoloji qazıntılar aparmışdır. O, tapılmış eksponatların bir hissəsini Xanlar diyarşünaslıq muzeyinə təhvil vermiş, digər bir hissəsini isə öz vətəninə göndərməyə nail olmuşdur. 1961-ci ildə Xanlar və Gəncə muzeyləri birləşdirilmişdir.

1954-cü ildə muzey, Gəncə şəhəri, Əzizbəyov 260 ünvanında yerləşən binaya köçürülmüşdür. Həmin vaxtlar muzey 7 böyük zaldan ibarət olmuş və 3 şöbəyə bölünmüşdü: Təbiətşünaslıq, İnqilabaqədərki dövr və Sovet dövrü tarixi. 1972-ci ildə muzey, indi yerləşdiyi Ziyadxanovlar mülkü binasına köçürülmüşdür.

## Ekspozisiyası

Hal-hazırda muzeyin 30 mindən çox eksponatı vardır. Muzeyin ekspozisiyasında Gəncənin ən qədim dövrlərindən başlamış son zamanlara qədər olan tarixi, arxeoloji tapıntı nümunələri, maddi-mədəniyyət abidələri, etnoqrafik, epiqrafik, numizmatik nümunələri 18 salonda nümayiş etdirilir.
 
Muzeyin əsas fondunda 24785 eksponat vardır. Onlardan 4483 arxeologiya, 1648 ədədi etnoqrafiya, 392 rəssamlıq, 9 heykəltəraşlıq, 2753 fotoşəkil, 9259 sənəd, 3441 numizmatika sahələrinə aiddir. 972 kv. m. sahəsi olan muzey salonları hal-hazırda iki şöbədən ibarətdir: qədim dövr və müasir dövr şöbələri.

Qədim dövr şöbəsi Azərbaycanın ən qədim zamanlarından XIX əsrin sonlarınadək olan tarixini əks etdirir. Gəncə yaxınlığından tapılmış tunc təbərzin və onun düzəldilməsi üçün istifadə olunmuş daş qəlib muzeyin eksponatları sırasına daxildir. Həmçinin muzeyin ekspozisiyasında e. ə. II minilliyə aid boyu 2 m. 20 sm. olan qadın skleti və onunla bərabər basdırılmış bəzək və məişət əşyaları nümayiş olunur. Muezeydə VII əsrə aid olan Qafqaz Albaniyası hökmdarına məxsus qəbir üstü abidə saxlanılır.

Bunlardan başqa muzeyin ekspozisiyasına Qafqaz Albaniyası dövrünə aid gümüş qadın tacı, Nizami Gəncəvinin qəbrindən aşkarlanmış çıraqlar, Gəncə xalçaçılıq məktəbinə məxsus xalça nümunələri, Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid sikkələr, zərgərlik nümunələri, müxtəlif dövrlərə aid saxsı nümunələri, metalişləmə nümunələri, Gəncə xanlığının bayrağı da daxildir.



Fayl:Gil qab 13.JPG|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid saxsı qab, Gəncə
Fayl:Gil qab 15.JPG|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid saxsı qab, Gəncə
Fayl:Gil qab 21.JPG|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid saxsı qab, Gəncə
Fayl:Gil qab 16.JPG|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid saxsı qab, Gəncə
Fayl:Gil qab 18.JPG|Saxsı çıraq, Nizami məqbərəsi.
Fayl:Gil qab 10.JPG|Gil kasa, Borsunlu
Fayl:Gil qab 7.JPG|Gil kasa, Gəncə, erkən dəmir dövrü
Fayl:Gil qab 9.JPG|Gil kasa, Borsunlu, tunc dövrü
Fayl:Saxsı qab 1.JPG|Gil kasa, Şəmkir, Rustəpəsi, Eneolit dövrü
Fayl:Saxsı qab 2.JPG|Gil kasa, Tovuz, Göytəpə
Fayl:Qədim Gəncə gil qab 2.JPG|Üzərində Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adı yazılmış gil qab, Gəncə qalası
Fayl:Qədim Gəncə gil qab 3.JPG|Boyalı saxsı qab, Gəncə, XIII əsr
Fayl:Qədim Gəncə kuzə şirli.JPG|Şirli saxsı kuzə, Gəncə qalası, Azərbaycan Atabəyləri dövrü
Fayl:Qədim Gəncə daş qab.JPG|Bədii təsvirli daş kuzə, Gəncə qalası, Azərbaycan Atabəyləri dövrü
Fayl:Qədim Gəncə daş qab 1.JPG|Bədii təsvirli daş çaydan, Gəncə qalası, Azərbaycan Atabəyləri dövrü
Fayl:Amulet from Qarğalartpəsi.JPG|Tunc amulet, Qarğalartəpəsi
Fayl:Qafqaz Albaniyası gümüş qadın tacı.JPG|Qafqaz Albaniyası dövrünə aid qadın tacı, Gəncə, qarışıq gümüş.
Fayl:Qədim Gəncə gümüş sırğa.JPG|Gümüş sırğa, Gəncə qalası, Azərbaycan Atabəyləri dövrü
Fayl:Gümüş sırğa, XIX əsr, Gəncə.JPG|Gümüş sırğa, Gəncə, XIX əsr
Fayl:Tunc dövrü qəbir.JPG|Tunc dövrünə aid, 2.20 sm boyu olan qadın qəbri
Fayl:Xaçın tipli Alban xaç daşı.JPG|Xaçın tipli alban xaç daşı
Fayl:Flag of Khanate of Ganja.JPG|Gəncə xanlığının bayrağı
Fayl:Nizaminin İskəndərnamə əsərinin əlyazmasında miniatürlü səhifə.JPG|Nizami Gəncəvi - İskəndərnamə, əlyazma, *"İsəndərin əjdaha ilə döyüşməsi"* miniatürü.
Fayl:Nizami Rug Crop.jpg|Nizami Gəncəvi xalçası, 1939-cu il.





Fayl:N. Babayev - Cavanşirin portreti.JPG|N. Babayev - Cavanşirin portreti
Fayl:N. Babayev - Əbülüla Gəncəvinin portreti.JPG|N. Babayev - Əbülüla Gəncəvinin portreti
Fayl:N. Babayev - Xaqani Şirvaninin portreti.JPG|N. Babayev - Xaqani Şirvaninin portreti
Fayl:N. Babayev - Mirzə Şəfi Vazehin portreti.JPG|N. Babayev - Mirzə Şəfi Vazehin portreti



## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Gəncə şəhərinin tarixi

## Xarici keçidlər
* Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi haqqında video süjet, Kəpəz TV.