open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gözəlləmə

**Gözəlləmə** – gözəllərin vəsfinə həsr edilən aşiqanə məzmunlu qoşma. 

Adından göründüyü kimi əksərən qoşma və müxəmməs formalı gözəlləmələrdə qadın və qızların zahiri cazibədarlığı, yaraşığı, ağıl və mərifəti təsvir, onlara hörmət və məhəbbət duyğuları tərənnüm olunur. Gözəlləmələr həm dastan daxilində, həm də ayrı müstəqil əsər kimi ifa edilirlər.

Bir çox gözəlləmələr konkret qadınlara, qızlara həsr edildiyindən burada onların adları çəkilir, kəmnişanları, xasiyyətləri və s. haqqında məlumat verilir. Məsələn, Ələsgərin müasiri olduğu, toyda-düyündə, şadlıq məclislərində və s. gördüyü Kəklik, Gülxanım, Maral, Sarıköynək, Ceyran, Səlbi, Bəyistan, Salatın, Tərlan, Yaxşı xanım, Güləndam, Güllü, Gülpəri, Leyli və s. gözəllər haqqında gözəlləmələri var:

Tovuz kimi qalxdın çeşmə başından,
Bütün gözəllərin gözəli, Güllü!
Almadı yanağın, büllur buxağın,
Dodaqların meyli, məzəli, Güllü!

Qıya baxdın, məni saldın zillətə,
Yusif kimi necə düşdüm qürbətə,
Hicran qəmi məni salıb möhnətə,
Səni gördüm, dərdim azalı, Güllü!

Ələsgər qurbandı, ay boyu minə!
İncidən, mərcandan düzüb göysünə,
Tərsa üzün görsə, tez gələr dinə,
Alim görsə, gedib saz alı, Güllü!

XVIII əsr aşığı Xəstə Qasımın gözəlləmələrindən bir nümunə:

Bir gözəl sevəsən, boyu tamaşa,
Görən kimi könül ona bənd ola.
Gözəlliyi, gül camalı bir yana,
Dil-dodağı şəkər ola, qənd ola.

Bir gözəl sevəsən qaməti bəstə,
Görəndə aşiqi eyləyə xəstə,
Çoxdan axtarıram bir elə kəsdə,
İşarə anlaya, dərdmənd ola.

Mən Qasımam, əl götürməm canandan,
Canan qarşı gəlsə, keçərəm candan,
Rəngi artıq ola güldən, reyhandan,
Zülfləri boynuma bir kəmənd ola.


## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.
E.ə. 336

## Hadisələr
* Makedoniyalı İsgəndər hakmiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Makedoniyalı II Filip
Deklamasiya

**Deklamasiya** — şeir və nəsr əsərlərini, yaxud dram ya faciənin seçmə parçasını bədii söyləmə məharəti. Natiqlik sənətində böyük yer tutur.

## İstinadlar

Deklamasiya ucadan seçmə bir parçanı bədii demə qabiliyyəti
Ölçü (fəlsəfə)

**Ölçü** — predimetin və ya hadisənin keyfiyyət və kəmiyyət müəyyənliyinin üzvi vəhdətini ifadə edən fəlsəfi kateqoriyadır.

Keyfiyyət özünəməxsusluğu olan hər bir obyektə müəyyən kəmiyyət xarakteristikaları xasdır. Bu xarakteristikalar dəyişkən və mütəhərrikdir. Lakin onların özünün dəyişməsi zəruri surətdə müəyyən hüdudlarla məhdudlaşır ki, bunlardan kənara çıxdıqda kəmiyyət dəyişmələri keyfiyyət dəyişmələrinə gətirib çıxarır.(Kəmiyyət dəyişmələrinin keyfiyyət dəyişmələrinə keçməsi qanunu.) Bu hüdudlar Ölçüdür. Öz növbəsində mövcud obyektin keyfiyyətinin dəyişməsi onun kəmiyyət xarakteristikalarının və ölçüsünün dəyişməsi ilə nəticələnir. Kəmiyyət və keyfiyyətin əlaqəsi və vəhdəti mövcud obyektin təbiətindən asılıdır. Əgər obyektin inkişafını nəzərdən keçirsək, o zaman bu prosesin bir pilləsindən digər pilləsinə keçid nöqtələri dəyişkən nöqtələr kimi aşkara çıxır. Belə düyün nöqtələri sistemini ölçülərin düyün xətti adlandırmaq qəbul olunmuşdur. Fəlsəfə tarixində Ölçü kateqoriyasını ilk dəfə Hegel hazırlamışdır.

## İstinadlar
Mandeizm

**Sabiilik** ( *əs-Sabiyyət*) ya da **Mandayizm**, İraqda və İranda dindir. Bu dinin tərəfdarlarına Sabiilər deyilir.

## Etiqadı

**Mandayizm** — e.ə I minilliyin ikinci yarısı-eramızın başlanğıcında Cənubi Mesopotamiyada meydana gəlmiş dini təlim. Yaradıcıları mandelar sektasıdır. Yerli əhali onları menday, müsəlmanlar adətən sabiun, sabba və ya subba (Cənubi Ərəbistandakı səba tayfa birləşməsinin və onun yaratdığı dövlətin adından) adlandırır. Mandayizm təlimi xristianlığın, iudaizmin, zərdüştlüyün və qədim Babil dini ünsürlərinin qarışığından ibarətdir. Mandayilərin Şərqi arami ləhcələrinin birində yazılmış dini kitablardan bizə ayrı-ayrı parçalar gəlib çatmışdır. Mandeizmin əsas abidəsi "Adəmin kitabı"- 6-cı əsrin ortaları- 900-cü illər arasında yazılmışdır. Mandeizmə görə mandayilərin adi həyat anlayışını təcəssüm etdirən nurlu qüvvə Manda de Xayyanın (həyat kəlamı) adından alınmışdır. Mandayizm Nur səltənətinin Zülmətə qarşı qoyulmasını ön plana çəkir. Mandelər hesab edirlər ki, bir cüt insandan başqa bəşər nəsli üç dəfə məhv edilmişdir. Onlara görə dünya yeddi dövrə bölünməklə 480000 il mövcud olacaqdır. Mandayilər Bibliya peyğəmbərləri İsanı, İbrahimi və Musanı yalançı peyğəmbər sayırlar. Onlar israr edirlər ki, həqiqi peyğəmbər xeyli adamı xaç suyuna çəkmiş Zəkəriyyənin oğlu Yəhyadır. I əsrdən sonra Mande icmalarının çoxu dağılmış, bir qismi manilərə qoşulmuşdu. Az bir hissəsi (sayları bir neçə mindir) hazırda İraqın cənubunda və İranın Xuzistan əyalətində yaşayır.

## Həmçinin bax

*Sabiilər
*Yeni Mandayi dili
Aegilops triaristata

*  — Aegilops neglecta bitki növünün sinonimi.
*  — Aegilops triuncialis bitki növünün sinonimi.
Yoğurt

**Yoğurt** — zülal və kalsium baxımından zəngin olan qida məhsulu, çəki salmaq üçün faydalıdır. Müxtəlif tədqiqatlar göstərir ki, bol miqdarda kalsium baxımından zəngin olan qidalar, eyni zamanda yoğurt insanların daha asan çəki salmasına kömək edir. Yoğurtlardan uşaq qidalarının hazırlanmasında da istifadə edilir.

## Xarici keçidlər
* Bolqar yoğurtunun tarixi 
* Süd məhsulları haqqında 
* [Yoğurtlar ([Rus dili]ndə)]

## Həmçinin bax
* Qatıq
* Süd məhsulları
Zingiber sylvestre

*  — Renealmia striata bitki növünün sinonimi.
*  — Alpinia galanga bitki növünün sinonimi.
*  — Zingiber zerumbet bitki növünün sinonimi.
Alyssum alpestre

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
*    Rouy & Foucaud   
*  Jord. & Fourr. 
*  Jord. & Fourr. 
*  Jord. & Fourr. 
*  C.A.Mey. in Ledeb. 
*  Jord. & Fourr. 
*  Jord. & Fourr. 
*  Rouy & Foucaud 
*  (Rouy & Foucaud) P.Fourn. 
*  Rouy & Foucaud 
*  Rouy & Foucaud 
*  (L.) Ledeb. 
*  Bergeret 
*  (L.) Bubani

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İşgəncə

**İşgəncə** — cəza tədbiri; məhkuma fiziki əzab vermə.

## Tarix

Avropada erkən neolit dövrünə aid olan, təhminən 7000 il əvvəl işgəncə mövcudluğunun sübutu olan arxeoloji tapıntılar var. Assuriya və Əhəmənilər mənbələrdə tez-tez işgəncələr qeyd olunur.

Erkən orta əsrlərdə Avropada işgəncələr nadir idi, amma 1200 və 1400 illərin arasında o, daha çox işlənilirdi.

XVII əsrin ərzində Avropada işgəncə hələ də qanunu idi, lakin onun işlənməsi getdikcə nadirləşirdi. XVIII əsrdə və XIX əsrin başlanğıcında baş verən işgəncənin qanuni qadağaların qəbul olunması zamanı o, cinayət mühakiməsi sistemində artıq çox az işlənilirdi.

## Məqsədləri

### Cəza
Cəza məqsədilə işgəncə antik dövründən günümüzə qədər işlənilir. Ədliyyə sistemlərinin qeyri-funksional olduğu və ya həbsxanalarında inanların həddən artıq çox oluğu ölkələrdə mövcud olan bir cəza üsulu polisin şübhəli şəxsləri tutması, onlara işgəncə verməsi və heç bir ittiham irəli sürmədən azadlığa buraxmasıdır. Belə halda işgəncə polis bölməsində, qurbanın evində və ya ictimai evdə tədbir oluna bilər.

### Qabağını alma
İşgəncə həmçinin onun birbaşa qurbanına qarşı yox, əhaliyi qorxutmaqla, hakimiyyətə müxalif olanlarının qabağını almaq üçün işlənilir. ABŞ-də qulların qaçmasının və üsyanlarının qarşısını almaq məqsədilə işlənilirdi.

### Etiraf
İşgəncə tarix boyu saxlanılanlardan etiraf əldə etmək üçün işlənilirdi. Və əsrlər boyu buna qarşı çıxanlar var idi. Məsələn, Aristotel, Çeare Bekkarianın işgəncənin etiraf almaq məqsədilə tətbiq olunmasına qarşı yazıları var.

### Dinləndirmə
Dinləndirmə zamanı məlumat əldə etmək üçün işgəncənin işlədilməsi nisbətən nadirdir. Dinləndirmə işgəncəsi konvensional müharibələrdə də işlənilir, amma o daha çox assimetrik və vətəndaş müharibələrində işlənilir.

## Hüquq
Hazırda, beynəlxalq hüquqda işgəncənin qadağası imperativ norma (*jus cogens*) kimi qəbul olunub. Bu o deməkdir ki, o bütün dövlətlər üçün bütün şəraitlərdə qadağandır.

Beynəlxalq humanitar hüququda müharibə zamanı işgəncə 1863-cü ilində Liber kodeksində qadağan olunmuşdur. 1984-cü ildə İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani, yaxud ləyaqəti alçaldan davranış və cəza növlərinə qarşı Konvensiya qəbul edilmiş.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* İşgəncənin hüququ təyini
* İşgəncənin qadağan olunması haqqında
* İşgəncə haqqında BMT-ninqərarları
* BMT-nin münasibəti 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Şey (fəlsəfə)

**Şey** — maddi aləmin nisbi müstəqil mövcudluğa malik hissəsi. Bir Şey o biri Şeydən özünün keyfiyyət müəyyənliyi ilə fərqlənir. Şeylərin öz aralarındakı eyniyyət və fərq problemi, həmçinin Şeylərin obyekt və predimetdən fərqli problemi mühüm qnoseoloji və xüsusi-elmi problemdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şovinizm

**Şovinizm** () — millətçiliyin ifrat, mürtəce formalarından biri. Başqa millət və xalqlara nifrət və ədavəti qızışdırmağa yönəlmişdir. Şovinizm siyasəti  "ikinci dərəcəli" millət və irqlər üzərində hökmranlıq etməli bir millətin milli müstəsnalığını təbliğ edir. Şovinizm termini 1831-ci ildə Fransada yazılmış komediyalardan birinin qəhrəmanı - Napoleonun işğalçılıq siyasətinin pərəstişkarı Nikola Şovenin adından yaranmışdır. Şovinizm sözü ilə millətçilik eksterminizmin müxtəlif təzahürlərini ifadə edirlər. XIX əsrin 70-ci illərində Böyük Britaniyada Şovinizm xüsusi ad - *cinqoizm* adını almışdır. Şovinizmin digər təzahürləri sosial-şovinizm, hakim millətçilik şovinizmidir.
Leytmotiv

**Leytmotiv** — əsərin, ədəbi yaradıcılığın, yaxud cərəyanın ana xətti aparıcı, istiqamətverici motivi, canı, məğzi (bu termin ədəbiyyatşünaslığa musiqidən keçmişdir). 

Leytmotiv, məsələn, əsəri başa düşmək üçün açar rolu oynayan əsas söz, ifadə, cümlə, bədii surət, yaxud süjet şaxəsi  olur. Yəni o, əsərin ideya-emosional yükünü özündə ən çox cəmləşdirən və əsər boyu təkidlə, bir neçə dəfə yad olunan ünsürdür. Məsələn: Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər"əsərində  Kefli İsgəndərin dilindən verilən *"Allah sizə rəhmət eləsin, ölülər"* ifadəsi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı 

## İstinadlar
Felyeton

**Felyeton** (, *feuille* — "səhifə") – qəzet-jurnal səhifələrində çap olunan əsərlərin, əsasən, satirik şeirin xüsusi növü. Həm nəsr, həm də  nəzmlə yazılan felyetonda ictimai həyatın mənfi cəhətləri  tənqid olunur və lağa qoyulur. Felyetonun ilk dəfə  meydana çıxdığı Fransada keçmiş zamanlarda teatr və ədəbiyyat aləmindəki hadisələrə dair məzəli və kəskin tənqidi məqalələr felyeton adlanırdı.

Azərbaycanda felyeton janrını ədəbiyyatımıza Cəlil Məmmədquluzadə gətirmişdir. Ədəbiyyatımızda ilk nəsrlə yazılan felyeton C. Məmmədquluzadəyə, ilk nəzmlə yazılan felyeton isə M Ə.Sabirə aiddir.

## Mənbə
Şərqi (ədəbiyyat)

**Şərqi** — çox vaxt dörd misradan ibarət olub mahnı kimi bəstələnən və oxunan mənzum janr. Şərqidə bəndin ikinci misrası əsər boyu bəndin dördüncü misrasında təkrar edilib təkrir əmələ gətirir. Lakin bu üsula uyğun gəlməyən şərqilər də vardır.

Türkiyədə Əndərunlu Vasif şərqi ustalarından  biri kimi tanınır:

Nələr çəkdi dili-naşad əlindən 
Sənin ey şux mütrib, dad əlindən
Kim etməz ney kimi  fəryad əlindən

## İstinadlar
Konflikt

**Konflikt** () və ya **qarşıdurma** — konfliktlə bağlı araşdırmalarla konfliktologiya elmi məşğul olur.

## Konflikt ədəbiyyatda
Ədəbiyyatda konflikt dedikdə bədii əsərlərdə süjetin inkişafının, iştirak edənlərin mübarizəsinin əsasını təşkil edən münaqişə, toqquşma nəzərdə tutulur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Klerikalizm

**Klerikalizm** (-kilsə) — kapitalist ölkələrində ictimai həyatın müxtəlif sahələrində dinin və kilsənin mövqelərini möhkəmləndirməyə səy göstərən ictimai-siyasi cərəyan. Klerikalizm obyektiv sinfi roluna görə burjuaziyanın möhkəmləndirilməsinə xidmət göstərir. Müasir Klerikalizm kilsənin kütlələrə təsirini gücləndirmək üçün özünün partiyalarını, həmkarlar ittifaqlarını, kəndli, gənclər, qadın və digər kütləvi birliklərini yaradır. Klerikalizm İtaliyada, AFR-də, İspaniyada və bir sıra ölkələrdə nüfuza malikdir.
## Həmçinin bax
*Antiklerikalizm
Mahatma

**Mahatma** (sanskritcə-mahatma) — 1)hind mifologiyası və teosofiyasında dünya ruhu;"ilahi və fövqəladə insan"; 2)Hindistanda görkəmli, xüsusi ehtiram bəslənilən adamların adına edilən əlavə.

## İstinadlar
Yunona

**Yunona** (lat. Yuno)- Qədim Roma dini və mifologiyasında əsas tanrılardan biri. Yupiter və Minerva ilə birgə tanrıların Kapitoli üçlüyünü təşkil edirdi. Qədim yunan mifologiyası və dinindəki Hera ilə eyniləşdirilirdi.

## Həmçinin bax
Monizm

**Monizm** ( – bir, vahid) — bütün mövcudatın əsasının bir başlanğıcdan ibarət olmasını qəbul edən fəlsəfi təlim.

Həm materialist, həm də idealist monizm mövcuddur. Materialistlərə görə, dünyanın başlanğıcı, əsası materiyadır. İdealistlər isə ruhu, ideyanı bütün hadisələrin vahid başlanğıcı hesab edirlər. İdealist monizmin ən ardıcıl forması Hegel fəlsəfəsidir. Dünyanı maddi, bütün hadisələri isə hərəkətdə olan materiyanın müxtəlif növləri hesab edən dialektik materializm üçün ardıcıl materialist monizm xarakterikdir. Elmi materialist monizm dialektik materializm üçün səciyyəvidir. Marksizm fəlsəfəsində monizm ictimai hadisələrə də şamil edilir.

Fəlsəfi monizmin problemi maddi və ideal başlanğıcların qarşılıqlı münasibətlərini anlamaqdır. Bu isə fəlsəfənin əsas məsələsinin materialist, yaxud idealist mövqedən həllində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar
Variant

**Variant** (, ,  — dəyişən, dəyişilən) — sənədin, qərarın və ya fəaliyyətin mümkün bir neçə formasınadn biri. Həmçinin hansısa sözün, cümlənin formalarından biri.
Kapsul

**Kapsul** () — kiçik həcmli nəyinsə yerləşdiyi qab.

* Kapsul (dərman forması)
* Kapsul (bakterial)
* radiokapsul — insanın fizioloji xarakteristikasını əldə etmək üçün udduğu tibbi cihaz (temperatur, pH və s).
* Zaman kapsulu —  tikintilərin bünövrəsinə qoyulan və ya arxivdə saxlanan gələcəyə məktub.

## Mənbə
* Капсула Толковый словарь русского языка Ушакова
Allyuziya

**Allyuziya** ( — zarafat, işarə) — açıq şəkildə mədəniyyətdə və ya ictimai fikirdə otutuşmuş ədəbi, tarixi, əfsanəvi və ya siyasi fakta işarə və ya oxşatma. Həmin faktın danışıq dilində yaxşı tanınması da şərtlərdən sayılır.

Reminissensiyadan fərqli olara birbaşa başa düşülür və ritorik fiqur sayılır.

## Həmçinin bax
* Sitat
* Anoloq
* İllyuziya
Hərbi demokratiya

**Hərbi demokratiya** — Hərbi demokratiyanın mahiyyəti hakimiyyətin ancaq müharibə vaxtı üçün təşkil olunmasındadır. Başçılar krallar, basilevslər, xaqanlar adətən müharibə vaxtı üçün seçilirdilər, dinc vaxtı isə ağsaqqallar idarə edirdi. Hərbi demokratiya nümunəsini məsələn türklərdə *[[atdan düşmədən]]* adlanan quruluşda görmək olar. Müharibə vaxtı hakimiyyətə yiyələnən başçılar dinc vaxtı hakimiyyəti əldən verməmək üçün, daimi müharibələrdə maraqlı idilər.

Hərbi demokratiya terminini elmə L. Morqan gətirmişdir. Hərbi demokratiya Homer dövründə (e.ə. 12–9-cu əsrlərdə) yunanlarda və çarlıq dövründə romalılarda (e.ə. 8–6-cı əsrlər) skiflərdə, keltlərdə, qədim germanlarda, normanlarda mövcud olmuşdur. Homerin İlliadasında baş verən Axilleslə Aqamemnon arasındakı mübahisə hərbi demokratiyanın daxili inkişafı nəticəsində müvəqqədi hakimiyyətdən daimi hakimiyyətə keçid əsnasını göstərir. Aqamemnon müvəqqəti başçıdır, lakin o hakimiyyəti əldən vermək istəmir, buna görə də müharibənin qızışdırılmasında maraqlıdır.

## İstinadlar
Xurafat

**Xurafat** ərəbcə huruf (hərflər) sözündən törəmədir və çox güman ki, hürufilik üsulları ilə məna çıxarmalarını bildirib. Ancaq sonradan mahiyyəti dəyişmişdir.

Xurafatı miflə də əlaqələndirmək olar. Belə ki, insanlıq uşaqlıq dövründə dünyaya mif vasitəsilə baxıb. Qədim Yunan filosofu Aristotel özünün Metafizika kitabında bir problemin fərqinə varıb heyrətə düşmək insana özünün biliksizliyini fərq etdirir deyərək aşağıdakı ifadələri bildirir;

"Bu səbəbdəndir ki, philo-mythos bir tərəfiylə də philo-sophosdur, çünki məhz miflər (xurafatlar) heyrət verici şeylərdən təşkil olunur."

Xurafat ilə əlaqədar filosof Dücanə Cündioğlunun aşağıdakı fikirləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

"Bu gün xurafə-pərəstliyin dəyəri bilinmir, çünki xurafə-pərəstliyin bir imkan olaraq dərk olunması bir tərəfə dursun həqiqət-pərəstliyin tam əksi zənn edildiyindən həyatın bütün sahələrində xurafatlar qəhr olduqca həqiqətin özü də qəhr olub durur. Halbuki xurafatlar bizi təəccüb içində qoymasa, əfsanələrin və nağılların dünyası təxəyyülümüzü hərəkətə keçirməsə, elm və irfan vadisinə necə addım atacayıq?"
Hamid Kərzai

**Hamid Karzai** (d. 24 dekabr 1957), 2004-cü ildən Əfqanıstanın prezidenti. Talibandan sonras ilk prezidenti. Paştun mənşəlidir. 2001–2004-cü illər arasında xalq tərəfindən çox sevilən Karzai, 2004-cü il seçkiləri sonrası dövrdə rəhbərlikdə korrupsiyanın artması, ölkə miqyasında Taliban və Əl Qaidə xadimlərinin təkrar güc qazanmasıyla birlikdə həm Karzai'nin hökumətinə qarşı həm də ölkənin gələcəyinə qarşı bir şübhə və inamsızlıq mühiti yarandı. Həmid Karzai 2009-ci il noyabr ayında ikinci dəfə prezident seçilmişdir.

## Xarici keçidlər
*Islamic Republic of Afghanistan: Office of the President 
*The Embassy of Afghanistan: President Hamid Karzai
Nativizm

**Nativizm** — idrakın mistik xarakteri haqqında idealist təlim; təlimdə həqiqət realist-məntiqi yolla və ya diskursiv qaydada deyil, guya qəflətən heç bir hazırlıq olmadan, təkcə qeyri-şüuri ilhamın, yəni ilhamlanmanın nəticəsində yaranmış, ilahi təlqin şəklində insana yuxarımdan söylənilmiş fikrin köməyi ilə açılır. Nativizmə teoloji doktrinalarda təsadüf edilir. Mahiyyət etibarilə bu prinsipə irrasionalizm tərəfdardır.
Altruizm

**Altruizm** ( - başqa) — başqa adamlara təmənnasız xidmət göstərilməsindən, onların xoşbəxtliyi naminə öz şəxsi mənafeyini qurban verməkdən ibarət əxlaqi prinsip. Eqoizmin əksidir. Altruizm terminini fəlsəfəyə Ogüst Kont gətirmişdir.
Onun mərkəzi motivini və əxlaqi meyarını başqa adamın və ya sosial birliyin maraqları təşkil edir.
Altruizm- başqasının rifahı naminə təmənnasız əziyyətə qatlaşmaq anlamına gəlir.
Endi Roddik

**Endi Roddik** (; 30 avqust, 1982, Omaha, Nebraska, ABŞ) — 2003-cü ildə dünya 1 nömrəsi olan ABŞ-li peşəkar tennis oyunçusu, Ancaq indi dünya 8 nömrəsidir. Ən sürətli servis atma rekordunu əlində tutan Roddik bir matçında 155 mph (yəni 249.4 km/s) sürətlə servis ataraq bu rekordu qırmışdır.

## İlk illəri və ailəsi
Endi Roddik Omaha Nebraskada doğulmuşdur. Anasının adı Blanke atasının adı isə Cimdir. Roddikin atası iqtisadçı, anası isə məktəb müəllimidir. Roddikin qardaşları olan Lourens və Con, Roddik kimi tennis oyunçusudurlar. Roddik, 2002-ci ildə müğənni Mendi Moreylə eşq yaşamış; ancaq Roddik, 2004-cü ilin Mart ayında əlaqəni bitirmişdir. Daha sonra Roddik vebsəhifəsində Broklin Deker ilə evlənəcəyini elan etdi və 17 aprel 2009-cu ildə evləndilər.

## Böyük dəbilqə serialı tennis turnirlərindəki finalları

## Çempionluq
2003-cü ildə ilin son böyük dəbilqə serialı turniri olan US Open finalında Karlos Ferreronu 3 setdə məğlub edərək çempion olmuşdur.

## İkincilikləri
Uimbledon-da 4 dəfə final oynayan Endi (2004, 2005, 2006, 2009) bu dörd finalı da Roger Federerə məğlub olmuşdur.

## Tək kişilər çempionluqları
Bir böyük dəbilqə serialı turnir, dörd ATP Master Series, iyirmi bir ATP Tour çempionluqları yaşayan Endi ümumilikdə iyirmi altı çempionluq yaşamışdır.
Qəznəvilər

**Qəznəvilər** — Müsəlman türklərdən olan Qəznəvilər sülaləsi böyük dövlət qurub (962-1183) islamın Əfqanıstan və Hindistanda yayılmasına səbəb oldular. Bu sülalənin təsisçisi Alp Tegin və daha doğrusu, onun damadı Səbuk Tegindir. Səbuk Tegin və ya Sübuk Tegin (yəni ordu zabiti) qarluq türklərindən olub İssık-kul civarında yaşayan Cuk adında İbir Bahadurun oğludur. 12 yaşında ikən qonşuları olan Toxsi türklərinin basqınına məruz qalıb, onlara əsir olmuş və dörd il əsarətdə qalandan sonra Salman oğullarına satılmışdır.
Səbuq Tegin Saman oğullarına satılandan sonra müsəlman olub orduya girmiş və samanilər ordusunda böyük rütbəyə sahib olmuşdur. Alp Tegindən sonra Səbuk Təkin Qəznəni almış və Qəznəvi sülaləsini qurmuşdur. Onun oğlu Sultan Mahmud bütün Əfqanıstan, Xorasan, İraq və Hindistanı alaraq, böyük islami türk dövlətini qurmuş və bir islam mücahidi kimi Hindistanda islamı yaymağa çalışmışdır. Sultan Mahmud eyni zamanda fars dilinə üstünlük verib, fars dilini ərəb dili yerinə rəsmi divan dili seçmiş və fars dilinin şah əsəri və ana kitabı olan "Şahnamə"nin yazılmasını Firdövsidən istəmişdir. Onun dərbarı farsca yazan şairlərin mərkəzi olmuş və o dörd yüzdən artıq şairin yaşayışını təmin etmiş və İranın kənd və şəhərlərinə dari farscasını yaymaq üçün minlərcə müəllim göndərmişdir.

## Sülalə üzvləri

* Alp Təkin (961-963)
* Əbu İshaq İbrahim (963-966)
* Bilgə Təkin (966-972)
* Piri Təkin (972-977)
* Səbuk Təkin (977-997)
* İsmayıl (997-998)
* Mahmud (998-1030)
* Məhəmməd (1030 ; 1041)
* I Məsud (1031–1041)
* Məvdud (1041-1048) 
* II Məsud (1048 - 1049) 
* Əli Əbülhəsən (1049 - 1051)
* Əbdürrəşid (1051-1053)
* Toğrul Bozan ( 1053 ) 
* Fərruxzad Qəznəvi (1053-1059) 
* İbrahim (1059-1099)
* III Məsud Qəznəvi (1099-1115)
* Şirzad Qəznəvi (1115-1116)
* Arslanşah Qəznəvi (1116-1117)
* Bəhramşah Qəznəvi (1117-1153)
* Xosrovşah Qəznəvi (1153-1160) 
* Xosrov Məlik (1160-1187)

### Soy ağacı

## İstinadlar

## Mənbə
*Cavad Heyət. Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış. Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, 1993, səh. 96-97.

## Xarici keçidlər
* History of Iran: Ghaznavid Dynasty

## Həmçinin bax
*Sultan Mahmud Qəznəvi
*Qəznəvilər dövləti
Alptəkin

**Alp Təkin** (962–963) — Qəznənin ilk türk hakimi.

## Həyatı
Bəlxdə anadan olmuşdu. Həyatının ilk illəri Xorasan valisinin ordusunda muzdlu döyüşçü olmaqla keçmişdir. 961-ci ildə Samani əmiri I Əbdülmalikin ölümündən sonra taxtda hərc-mərclik yaranmışdı. Alp Təkin bu mübarizədə Faiq adlı bir şahzadəni dəstəkləsə də taxta I Mənsurun çıxması ilə mövqeyi zədələnmiş, Xorasandan Qəznəyə keçmiş, yerli sülalə olan Lavik sülaləsini devirərək oranın hakimi olmağa davam etmişdir. O hələ də Samani vassalı idi.

## Ailəsi
Oğlu: Əbu İshaq İbrahim — onu əvəz etdi.

Qızı: Adı bilinməyən bir qızı olmuş, Səbuk Təkin ilə evlənmişdir.

## İstinadlar
Hibbonlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  yarımdəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Ön ətrafları qeyri-adi dərəcədə uzun olub açılmış halda 2 metrədəkdir. Quyruğu və ovurd kisələri yoxdur. Oturaq döyənəkləri kiçikdir. İki cinsi: 6 növdən ibarət əsl hibbonlar (hylobates) və daha iri 1 növü olan (symphalangus syndactylus) siamanqlar, yaxud pəncəsinin 2-ci və 3-cü barmaqları dəri pərdə ilə bitişmiş bitişikbarmaqlılar (symphalangus) var. Bədəninin uzunluğu 40-64 sm, çəkisi 4-12,5 kq olur. Cinsi dimorfizm zəifdir. Tükü sıxdır; rəngi boz, yaxud sarımtıl-qonurdan qaraya qədər dəyişə bilir. Vətəni Cənubi Çin, Hind-Çin, Sumatra, Yava, Kalimantan adalarıdır. Boğazlıq dövrü 210-235 gündür. Cinsi yetkinliyə 5-10 yaşında çatır. 30-35 il yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hominidlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  yarımdəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Bu fəsiləyə insanlar da aiddir.

## Təsnifatı
* Ponginae yarımfəsiləsi
** *[[Pongo]]* cinsi
* Homininae yarımfəsiləsi
** *[[Gorilla]]* cinsi
** *[[Homo]]* cinsi
** *[[Pan]]* cinsi

## İstinadlar

## Mənbə
* Хрисанфова Е. Н., Перевозчиков И. В. Антропология: Учебник — М.: Изд-во МГУ, 2002. — 400 с. — ISBN 5-211-04506-8. 

## Həmçinin bax
Pol Anri Holbax

**Pol Anri Holbax** () — fransız materialist filosofu, ateist.

## Həyatı
Mənşə etibarilə alman baronudur, lakin həyatının çoxunu Fransada keçirmişdir. Başlıca əsəri "Təbiətin sistemi" (1770) Paris parlamentinin qərarı ilə odda yandırılmışdır. Digər əsərləri: "İfşa edilmiş xristianlıq" (1761), "Cib ilahiyyatı" (1768), "Sağlam düşüncə" (1772). Holbax dini və idealist fəlsəfəni, xüsusilə Berkli təliminin tənqidini vermişdir. Holbax idealizmi sağlam düşüncəyə zidd xülya adlandırırdı. Dinin meydana gəlməsini bəzilərinin avamlığı, keçirdiyi qorxu hissi ilə və digərlərinin aldanılması ilə izah etmişdir. Holbaxa görə "*Hər bir tərzdə hisslərimizə təsir edən bütün şey*" materiyadır. Materiya əsas xassələri sahədən, çəkidən, fiqurdan nüfuzedilməzlikdən ibarət dəyişməz və bölünməz atomlardan ibarətdir. Həmçinin materiyanın atributu kimi başa düşdüyü hərəkəti Holbax cisimlərin məkanda sadə yerdəyişməsi kimi nəzərdən keçirmişdir. Holbaxın nəzərincə insan təbiətin bir hissəsi olub, onun qanunlarına tabedir. Holbax determinizmi müdafiə etsə də, səbəbiyyəti mexanistcəsinə başa düşmüşdür. Təsadüflərin obyektiv mövcudluğunu inkar etmiş, səbəbləri məlum olmayan hadisələr kimi müəyyənləşdirmişdir. İdrak nəzəriyyəsində Holbax, sensualizmə tərəfdar olmuşdur, aqnostizmə qarşı çıxmışdır. Siyasətdə Holbax konstitusiyalı monarxiyanın, bəzən isə maarifçi mütləqiyyətin mühafizəsində durmuşdur. Cəmiyyətə baxışlarında idealistir; göstərirdi ki, "*dünyanı fikirlər idarə edir*". İnsanların azadlıq, qurtuluş yolunu maarifdə görürdü. Holbaxa görə öz xüsusi təbiətini bilməməsi bəşər nəslini buna gətirib çıxarmışdır ki, o əsarətə məruz qalmış və hökumətlərin qurbanına çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sağlam düşüncə,. Kitabın archive.org-da skan edilmiş versiyası.
Sinir

**Sinir** ( qısa *N.*; cəmdə *nervi*; qısa *Nn.*) sinir liflərinin mərkəzi sinir sistemi xaricində toplanmasından əmələ gəlir. Müəyyən miqdar sinir lifləri bir yerə toplaşaraq sinir dəstələri əmələ gətirir; bunlar xaricdən  adlanan nazik birləşdirici toxuma qişası ilə örtülü olur. Kiçik sinir dəstələri də bir yerə toplaşıb böyük sinir dəstələri təşkil edir; bunlar da  deyilən birləşdirici toxuma qişası ilə əhatə olunmuşdur. Böyük sinir dəstələri öz növbəsində bir yerə toplaşaraq sinir – , ya sinir kötüyü –  əmələ gətirir. Hər bir sinir xaricdən  deyilən sərt birləşdirici qişa ilə örtülü olur. Sinirlərin daxilində olan birləşdirici toxuma qatları onların istinad elementini təşkil etməklə bərabər, eyni zamanda qan və limfa damarlarını () və sinir kötüyünü innervasiya edən sinir liflərini () müşayiət edir. Adətən kiçik sinirlər bir dəstədən, böyük sinirlər isə bir neçə dəstədən əmələ gəlir. Sinirlər şaxələndikcə onları təşkil edən dəstələrin miqdarı azalır.

## Sinir lifləri
Sinirləri təşkil edən sinir lifləri fizioloji cəhətdən müxtəlif olur; hər bir sinir lifi müəyyən qıcığı nəqletmə qabiliyyətinə malikdir. Sinir lifləri vəzifə etibarilə aşağıdakı növlərə bölünür:
#Reseptor və afferent liflər;
#Effektor ya efferent liflər;
#Qapayıcı liflər;
#Bitişmə ya komissural liflər – mərkəzi sinir sisteminin simmetrik nahiyələrini bir-birilə birləşdirən liflər;
#Damardaraldıcı hərəki liflər ().
#Damargenəldici hərəki liflər ().
#Damardaraldıcı hissi pressor liflər ().
#Damargenəldici issi depressor liflər ().
#Sürətləndirici liflər ()
#Tormozlayıcı liflər.
#Sekretor və ya ifrazetdirici liflər
#Trofik və ya qidalandırıcı liflər.
Sinir liflərinin mərkəzi sinir sistemindən çıxan hissəsinə kök –  deyilir. Bir çox nahiyələrdə sinrlər bir birinə şaxələr verir; bəzi yerlərdə bu rabitələrin sayı o qədər çox olur ki, nəticədə kələf –  əmələ gəlir. Buraya onurğa beyni sinirlərinin ön şaxələrinin əmələ gətirdiyi kələflər (boyun kələfi, bazu kələfi və s.) daxildir.

## Mənbə
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р.Д.Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)

## Xarici keçidlər
* Anatomy: Embryologie
* Neuroscience for Kids
* The Human Brain Project Homepage 
* Kimball's Biology Pages, CNS 
* Kimball's Biology Pages, PNS 
* elektronenmikroskopische Bilder von Nerven

## Həmçinin bax
* Sinir sistemi

## İstinadlar
Ehtiras

**Ehtiras** — insanın daxili aləmində yaranan güclü hiss və həyəcan vəziyyəti olub, müəyyən bir məqsədə, istəyə, arzuya doğru yönəlmiş intensiv emosional hal və güclü meyil.

Ehtiras insanı daim müəyyən məqsədə, müəyyən obyektə təhrik edən fəal qüvvədir. Ehtiraslar müsbət və mənfi olur. Məsələn, elmə, incəsənətə, ixtiraçılığa, ixtisasa, saf məhəbbətə olan ehtiras müsbət, spirtli içkilərə, qumara, varlanmağa olan ehtiras mənfidir. Müsbət ehtiraslar insanı ictimai əhəmiyyətli böyük yaradıcılıq fəaliyyətinə sövq edir.

Ehtiras, sözün mənası kimi; bir fikir, təklif və ya səbəb üçün həvəsli maraq və ya heyranlıqdan; maraq və ya fəaliyyətdən həvəslə həzz almaq; Bu, bir insana qarşı güclü cazibə, həyəcan və ya emosiyadan tutmuş dəyişə bilər. Çox vaxt sevgi hissini müşayiət etsə də, təkbaşına güclü bir hiss də ola bilər. Çox vaxt insanın şüurlu nəzarətindən kənarda qalan duyğu və düşüncələrə dərin bağlılıq var. Əslində TDK Lüğətində "iradə və mühakimələri aşan güclü həvəs və ehtiras" olaraq təyin edilmişdir.

## Xarici keçidlər
Waiting for the End

**Waiting for the End** — Linkin Parkın dördüncü studiya albomu olan A Thousand Sunsdan çıxan 2-ci sinqlı. 1 oktyabr 2010-cu il tarixində çıxmışdır. Klipi isə 8 oktyabr 2010-cu il tarixində Co Han prodüserliyi ilə çıxarılmışdır. Sinql çıxdıqdan sonra "Guitar Hero: Warriors of Rock" adlı oyunun soundtreki olmuşdur.

## Sinqldakılar
# "Waiting for the End" – 3:51
# "The Catalyst ("Guitarmagedon" DIOYY? Remix) – 3:06

## Klipi
Waiting for the End klipi xüsusi effektlər vasitəsilə çəkilmişdir. Klipə Co Han prodüserlik etmişdir.

## Dünya üzrə nəticəsi
# US Billboard Rock Songs – 2-ci
# US Billboard Alternative Songs – 2-ci
# UK Singles Top 100 – 90-cı
# US Airplay Top 100 – 31-ci

## Xarici keçidlər
* Waiting for the End – Linkin Park.com 

## Həmçinin bax
* Linkin Park
* A Thousand Suns
Ali Audit İnstitutlarının Beynəlxalq Təşkilatı

**Ali Audit Qurumlarının Beynəlxalq Təşkilatı** və ya **AAİBT** ( – INTOSAI) – INTOSAI BMT- yə və ya onun ixtisaslaşmış agentliklərinə üzv olan ölkələrin ali audit institutlarının peşəkar beynəlxalq təşkilatıdır. INTOSAI 1953-cü ildə o dövrdə Kubanın Ali Audit Təşkilatının rəhbəri olan Emiliyo Fernandez Kamusun təşəbbüsü ilə formalaşıb. Həmin vaxt 34 ölkənin ali audit institutunun iştirakı ilə Kubada INTOSAI-nin I konqresi keçirilmişdir. Bu gün isə təşkilatın 186 üzvü vardır. INTOSAI muxtar, müstəqil və qeyri- siyasi təşkilatdır. O, BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurası yanında xüsusi konsultativ statusa malik qeyri-hökumət təşkilatıdır. Bir çox onilliklər ərzində təşkilatın Baş Katibliyinə Avstriya Audit Təşkilatı ev sahibliyi etmişdir. Hal-hazırda da təşkilatın mənzil-qərargahı Vyanadadır.

1977-ci ildə INTOSAI Lima Deklarasiyasını qəbul etmişdir. Bu sənəd təşkilatın əsas konseptual və fəlsəfi yanaşmasını, xüsusi vurğulanan müstəqil və demokratik dəyərlərini aydınlaşdırır.Dövlət sektorunun auditi üzrə beynəlxalq miqyasda tanınmış lider təşkilat olaraq INTOSAI maliyyə idarəetməsi və digər əlaqəli sahələrdə beynəlxalq rəhbər sənədlər hazırlayır, müvafiq metodologiyaları inkişaf etdirir, təlimlər hazırlayır və üzvlər arasında informasiya mübadiləsini təmin edir. INTOSAI-nin 5 rəsmi dili mövcuddur: ərəb, ingilis, fransız, alman və ispan. INTOSAI-nin ən gənc regional İşçi Qrupu 1990-cı ildə Berlin Deklarasiyası əsasında I Madrid konqresində formalaşan Avropa Ali Audit İnstitutlarının Təşkilatı olan EUROSAI-dir. EUROSAI-nin hazırda 47 üzvü vardır ki, bunlar 46 Avropa ölkəsinin ali audit institutları və Avropa Auditorlar Palatasıdır. EUROSAI-nin məqsədləri: üzvlər arasında peşəkar əməkdaşlığın inkişafı; informasiya və sənədləşmə mübadiləsinin təşviqi; maliyyə nəzarətində istifadə olunan anlayışların harmonizasiyası; peşəkar maliyyə nəzarətçilərinin və auditorların hazırlanması.

## İstinadlar
Dəqiqə

**Dəqiqə** — zaman ölçü vahidi. 1 dəqiqə = 60 saniyədir.

## Həmçinin bax
* Saat
* Saniyə

## Ədəbiyyat
* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6th Edition, entry on Minute. West Publishing Company, St. Paul, Minnesota, 1991.
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Saniyə

**Saniyə** — zaman ölçü vahididir. 60 saniyə 1 dəqiqəyə bərabərdir. 1967-ci ildən etibarən BS saniyəni sezium-133 atomunun elektromaqnit şüalanmasının 9 192 631 770 perioduna bərabər götürür. Bu tərifə görə, sezium-133 atomu vaxt və tezlik ölçülməsi üçün standart hesab olunur. Saniyənin dəqiq ölçülməsi bir sıra digər əsas vahidlərin də dəqiq ölçülməsinə şərait yaradır.

## Həmçinin bax
* Saat
* Dəqiqə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''High-accuracy strontium ion optical clock''; National Physical Laboratory (2005)
Direktorlar şurası

**Direktorlar şurası** – səhmdar cəmiyyətinin ali kollegial, idarəetmə orqanıdır ki, bura səhmdarların ümumi yığıncağında seçilən qurumun (idarəetmə aparatının) rəhbəri və xarici üzvlər daxildir. Direktorlar Şurası ingilis-sakson dilli ölkələrdə yaradılır ki, burada səhmdar cəmiyyətlərin idarə edilməsinin "bir səviyyəli" strukturu fəaliyyət göstərir. Baxmayaraq ki, Direktorlar Şurası ayrı-ayrı şirkətlərin spesifik milli şərtlərini və xüsusiyyətlərini əks etdirir, onların hamısı oxşar funksiyalara və səlahiyyətlərə malikdir: onlar ümumi strateji rəhbərliyi həyata keçirir, administrasiyanın fəaliyyətini təşkil edir, istiqamətləndirir və nəzarət edir, illik və perspektiv planları və hesabları təsdiq edir, səhmdar cəmiyyətinin siyasətinin əsas istiqamətlərinin işlənib hazırlanmasında, rəhbərliyin təyin olunmasında və dəyişdirilməsində (əvəz olunmasında) iştirak edir. Direktorlar Şurasının optimal sayı 10–12 nəfər hesab olunur. Direktorlar Şurasının tərkibinə səhmdar cəmiyyətinin ali idarə edənlərindən (rəhbərlərindən) savayı bu şirkətdən asılı olmayan xarici üzvlər də (elmlər akademiyasının, istehlakçıların nümayəndələri, məsləhətçilər və s.) daxildir ki, bunların xüsusi çəkisi 1/3-ə çata bilər. Bu isə səhmdar cəmiyyətinin ziyanına olaraq rəhbərlərin və səhmdarların şəxsi maraqları ilə diktə olunan əsassız qərarlardan yaxa qurtarmağa imkan verir. Direktorlar Şurası çərçivəsində müxtəlif komitələr (audit, strategiya, maliyyə, şura üzvlərinə namizədlərin seçilməsi və s. üzrə) yaradılır. Direktorlar Şurasının fəaliyyəti səhmdar cəmiyyətində qəbul olunan qaydalarla və prosedurlarla tənzimlənir ki, bunlar da iclasların davamiyyətini və aparılması yerini, qərarların qəbul edilmə qaydasını (bir səslə, ixtisaslı və ya sadə əksəriyyət əsasında), xərclər smetasını və s. müəyyən edir. "Səhmdar cəmiyyəti haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununa əsasən Direktorlar Şurası funksiyasını İdarə Heyəti yerinə yetirir.
Bimetallizm

**Bimetallizm** ( – iki dəfə və  – metal) — ümumi ekvivalent rolunu eyni zamanda iki metalın – qızıl və gümüş metalların oynadığı tədavüldə olan banknotların bu metallara dəyişilən pul sistemi.

## Tarixi
Sistem XVI–XVIII əsrlərdə bir çox ölkələrdə (Fransada, Belçikada, İsveçrədə) geniş yayılmışdı və XIX əsrin təxminən son qərinəsinə qədər mövcud olmuşdur. Ənənəvi tərifə görə bimetallizm qızıl və gümüş sikkələrin sərbəst zərb edilməsini, yəni nəcib metaldan olan külçələrin sikkə sarayına gətirilməsi və bu külçələrin rəsmi dəyərinə bərabər məbləğdə xüsusi şəxslər üçün sikkə almaq imkanıdır. Qızıl və gümüş arasında rəsmi nisbətin – bimetal paritetinin müəyyən edilməsini tələb edir.

## Növləri
Bimetalizmin aşağıdakı növləri məlumdur:
* Paralel valyuta sistemi;
* İkiqat valyuta sistemi;
* "Axsayan" valyuta sistemi.

### Paralel valyuta sistemi
Paralel valyuta sistemi zamanı qanunvericilik qızıl ilə gümüş arasında müəyyən qiymət nisbətini müəyyən etmir, qızıl və gümüş sikkələr isə qızıl və gümüşün bazar dəyərinə uyğun olaraq alqı-satqı və digər sövdələr zamanı qəbul olunur.

### İkiqat valyuta sistemi
İkiqat valyuta sistemi zamanı dövlət iki metal arasında müəyyən qiymət nisbətini təsbit edir, qızıl və gümüş sikkələrin zərb olunması və onların əhali tərəfindən qəbul olunması isə bu nisbətdə həyata keçirilir.

### "Axsayan" valyuta sistemi
"Axsayan" valyuta sistemi zamanı qızıl və gümüş külçələr bərabər olmayan nisbətdə qanuni tədiyyə vasitələridir, yəni gümüş sikkələr qızıl sikkələrin sərbəst zərb olunmasından fərqli olaraq qapalı qaydada zərb olunurdu (bimetalizm gümüş "ayaqla" "axsayırdı"). Bu halda gümüş sikkələr qızıl nişanına çevrildi. Ümumi ekvivalent kimi iki metalın tədavülü müəyyən çətinliklərə səbəb olurdu. Nəticədə bu rolun iki metalla yerinə yetirilməsi pulun mahiyyətinə zidd gəlirdi. İki ekvivalent – iki dəyər ölçüsü, deməli iki qiymətdir. Qızıl və gümüşün hasilatı zamanı əmək məhsuldarlığının qeyri-bərabər olması ilə əlaqədar, dəyərcə onlar arasında nisbət dəyişir. Bu, qızıl ilə gümüş arasında həqiqi nisbətin düzgün müəyyən edilməsini çətinləşdirirdi və müvafiq olaraq tədiyyənin həyata keçirilməsini mürəkkəbləşdirirdi. XIX əsrin sonunda əksəriyyət ölkələrdə bimetalizm monometallizmlə əvəz olundu.
Koroğlu heykəli (Bakı)

**Azərbaycan xalq qəhrəmanı Koroğlunun Bakı şəhərində abidəsi** — ucaldılması nəzərdə tutulan heykəl kompleksi. Müvafiq sərəncam 3 dekabr 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən imzalanıb.

2010-cu il yanvarın 21-də İlham Əliyev heykəltaraş Tokay Məmmədovun emalatxanasına baş çəkərək heykəlin maketi ilə tanış olub. Maket Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinə də təqdim olunub.

T. Məmmədov xalq dastanımızın qəhrəmanı Koroğlunun obrazı üzərində on ildən çox işləyib. O, görkəmli, baxımlı, dinamik formada olmaqla bərabər, xalq qəhrəmanımızın milli koloritini tərənnüm etməli, həmçinin at belindəki qəhrəman əsl cəngavər, sərkərdə, bahadur təsviri bağışlamalıdır.

24 dekabr 2010-cu ildə Prezident İlham Əliyev Bakıda xalq qəhrəmanı Koroğlunun abidəsinin ucaldılması üçün Prezidentin Ehtiyat Fondundan 5 milyon manat məbləğində vəsait ayrılması haqda sərəncam imzalayıb. Vəsait Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinə ayrılacaq.

## Həmçinin bax
* Koroğlu
* Koroğlunun heykəli
* Tokay Məmmədov

## İstinadlar
Sünnət (dəqiqləşdirmə)

**[[Kişi sünnəti|Sünnət]]** — kişi cinsiyyət orqanının başını örtən və qoruyan üst dərinin bir qisminin və ya hamısının kəsilib atılması.
* Qadın sünnəti

;Yaşayış məntəqələri
* Sünnət-i Ülya (Xoy) — Xoyda kənd.
* Sünnət-i Süfla (Xoy) — Xoyda kənd.

;Oxşar
* Sünnə
Aryenis

**Aryenis** – Herodota görə Lidiya hökmdarı II Aliattın qızı və hökmdar Kroesusun bacısı.

Aryenis daha çox Midiya şahbanusu, hökmdar Astiaqın arvadı kimi tanınmış, II Kirin anası Mandananın (və ya ola bilsin Amitisin) anası olmuşdur. O, həmçinin I Kambizin qayınanası, II Kirin nənəsi olmuşdur.

Aryenis Kiaksar və II Aliatt arasında Halis döyüşündən sonra bağlanan müqaviləyə uyğun olaraq Midiya hökmdarının oğlu Astiaqa ərə verilmişdir. Herodot onu Mandananın (I Kambizin arvadı) anası kimi qeyd edir, lakin onun Mandananın ondan əvvəl doğulması haqqında müəyyən spekulyasiyalar da var.

## İstinadlar
Mazares

**Mazares** (qədim yunanca: Μαζάρης) — II Kirin babası, Midiya hökmdarı Astiaqı devirərək hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra, onun tərəfinə keçmiş Midiya sərkərdəsi.

## Mazares Herodotun "Tarix" əsərində

Herodotun qeydlərində Mazaresin II Kirə xidmət edən Midiya sərkərdəsi olması və Kiçik Asiyada üsyanı yatırarkən öldürülməsi göstərilir.

II Kirin e.ə. 539-cu ildə Lidiyanı fəth etməsindən sonra lidiyalılar rəsmən Paktias adlandırıldı və lidiyalılara,  Kirin dövlət xəzinəsindən bəxşiş paylanılmaqla, onlardan və İoniya yunanlarından düzəldilmiş xüsusi ordu yaradıldı. Tabaluz Kirin Lidiyann paytaxtı Sard şəhərindəki satrapına qarşı üsyan etmiş, şah qvardiyasının da daxil olduğu fars ordusunu mühasirəyə almışdı.

Üsyan haqqında eşidən Kir, lidiyalıları cəzalandırmaq və Sard şəhərini yandıraraq yerlə-yeksan etmək üçün planlar hazırlamağa başladı. Məğlub olduqdan sonra II Kirin məhkəmə hakimlərindən biri təyin edilən keçmiş Lidiya kralı Kroesus isə heç bir zərər çəkmədən onun keçmiş krallığının ərazisindən əl çəkməyə razı salmaq üçün yalvarırdı.

Herodot qeyd edir ki, Kroesusun tövsiyəsi ilə Lidiya əhalisi tərkisilah edildi və insanların rahatlıq ümidlərini alt-üst edən ticarət haqqında sərt qanunları qəbul etdi.

Bunları etdikdən sonra Kroesus qeyd etdi ki, *"insanlar artıq həddən artıq zəiflədilib və onlardan çəkinmək üçün heç bir əsas yoxdur."*

İnsanlara qalib olduğunu göstərmək fikrində olan II Kir  Kroesusun istəyinə qarşı çıxaraq, öz sərkərdəsi Mazaresi üsyanı yatırmaq və Paktiası cəzalandıraraq imperiyanın tərkibinə qaytarmaq üçün oraya göndərdi. Lakin Mazaresin rəhbərlik etdiyi ordu Sard şəhərinə yaxınlaşdıqda, paktiaslılar şəhəri tərk etdilər.

Mazares onları təqib edərək İoniya yunanlarını məğlub etdi, Priena və Maqneziya şəhər dövlətlərini tutdu, üsyan rəhbərini ələ keçirərək cəzalandırılması üçün II Kirin yanına göndərdi. Mazares daha sonra işğal kompaniyasını davam etdirərək Kiçik Asiaya doğru irəliləyir, lakin naməlum səbəbdən orada ölür.

Onun ölümündən sonra, II Kir ən seçilmiş və eyni zamanda Mazareslə eyni etnik kökdən olan sərkərdəsi Harpaqı onu dəfn etmək üçün Kiçik Asyiaya göndərir. Harpaq Mazaresin işini davam etdirərək Kiçik Asiyada yeni fəthlərə imza atır və Lisiya, Kilikiya və Finikiyanı fəth edir..

## İstinadlar
Cırtdan qartalça

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Təhlükə altında olan və sayı azalan quş növüdür.

## Təsviri
Ən kiçik qartaldır. Ümumi rəngi qəhvəyi-qonur, quyruğu nisbətən açıq, çalma lələkləri isə tünd rənglidir. Səsi zəif, amma bərkdir (“yuq-yuq-yuq”).

## Yayılması
Arealı genişdir: Avropa, Asiya, Afrika, Avstraliya, Azərbaycanda aranda və dağda yayılıb. Yaşayış yeri və həyat tərzi: Açıq sahə ilə növbələşən seyrək meşələrdə və hündür ağac olan köhnə bağlarda yaşayır. Azərbaycana reproduksiya üçün gəlir (apreldən oktyabra qədər olur). Yalnız ağacda yuva tikir və ya başqa quşların yuvasını zəbt edir. Mayın əvvəllərində 2 ədəd ağ yumurta verir, 28-29 gün kürt yatır, balaları 2 ay yuvada bəslənib pərvaz olurlar, amma əlavə olaraq bir ay (avqustda) ailəvi yaşayırlar. Əsas yemi siçan, kərtənkələ, qurbağa və quşlardır (sərçədən tutmuş göyərçinə qədər).

## Sayı
XX əsrə qədər adi saylı yırtıcı quş hesab edilib. XX əsrin birinci yarısında meşələrin kənar işıqlı yerlərində adi saylı, meyvə bağlarında isə nadir olub. 1970-ci illərdən sonra aran və tuqay meşələrində nəsil verməkdən məhrum olub. XX əsrin axırında cəmi 80, 10 il sonra isə 30 cüt quş qalıb.

## Azalma səbəbi
Uzun müddət guya zərərli (yırtıcı) quş kimi təqib olunması, meşələrin kənarındakı hündür ağacların qırılması, tuqay meşələrinin quruması və qırılması, pestisidlərdən maksimal istifadə etməklə yırtıcı quşların yem obyektlərinin azaldılması və zəhərləndirilməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Xüsusi qoruma statusu olmayıb, hazırda ovlanması və satışı qadağandır. Hirkan, Şahdağ, Göy-göl və Altıağac Milli Parklarında, Zaqatala və İlisu Dövlət Təbiət Qoruqlarında nəzarət altında saxlanılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yuva sahəsində hündür ağacların qorunub saxlanılması.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bozqır qartalı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri və yayılması
İri qartaldır. Rəngi qonurdur. Burun dəlikləri ovaldır. Səsi boğunuq çıxır.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda miqrantdır. Burada Xəzər sahili boyunca uzanan düzənlik sahələrdə təsadüf olunur. Mart-aprel və sentyabr oktyabr aylarında görünür.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarımsəhra sahələri xoşlayır. Azərbaycanda müvəqqəti olduğu üçün həyat tərzi diqqəti cəlb etməyib.

## Sayı
XX əsrə qədər adi saylı, 1990-cı illərə qədər azaldılıb, nadir olub, 2000—2001-ci illərdə 6 quş qeyd edilib, indi isə nəslinin kəsilmə təhlükəsi var, son 10 ildə 1 dəfə Salyan ətrafında (oktyabr, 2007-ci ildə) yaralanmış halda əldə edilib (şəxsi həyətdə qəfəsdə saxlanılıb).

## Azalma səbəbləri
Növün kəmiyyət göstəricisinə təsir edən əsas faktorlar Böyük Qafqazdan şimala tərəf yerləşən ərazinin vəziyyətidir. Azərbaycanda bozqır qartalının miqrant populyasiyanın zərərli hesab edilib ovlanması da ona mənfi təsir edib.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Respublikanın və Naxçıvan MR-ın Qırmızı kitablarına daxil edilib. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Xəzər dənizinin qərb sahili boyunca yerləşən düzən sahələrdə miqrant populyasiyasının qorunmasına nəzarətin gücləndirilməsi, süni şəraitdə yetişdirilib təbiətə buraxılması, növün əhaliyə tanıdılması.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lepidium virginicum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Bibər otu və ya Virciniya bibəri kimi tanınan,xardal ailəsinə(Brassicaceae) aid bir ot bitkisidir.Onun vətəni Şimali Amerikanın çox hissəsidir,o cümlədən ABŞ,Meksikanın əksəriyyəti və Kanadanın cənub bölgələri,eləcə də Mərkəzi Amerikanın əksəriyyəti.İntroduksiya edilmiş növ kimi başqa yerlərdə tapıla bilər.
“Virginia pepperweed” əksər bitkilərdə alaq otu kimi böyüyür və yol kənarlarında,landşaftlarda və tullantı ərazilərində rast gəlinir.Quru torpaq ilə günəşli ərazilərə üstünlük verir.

## Təsvir
Lepidium virginicum birillik və ya ikiillik ot bitkisidir.Bitki ümumiyyətlə 10 ilə 50 santimetr(3.9 və 19.7 düym) arasındadır.Virciniya bibərinin gövdələrindəki yarpaqlar oturaq,xətti ilə lanceolatdır və bazaya yaxınlaşdıqca böyüyür.

Lepidium campestre ilə olduğu kimi,Virciniya bibərinin də ən çox fərqləndirilən xüsusiyyəti,bitkinin yüksək budaqlanmış gövdəsindən qaynaqlanan salçadır.Yarpaqlar Virciniya pepperweed-ə bir şüşə fırçası görünüşünü verir.Yarpaqlarda əvvəlcə kiçik ağ çiçəklər,sonra isə yaşımtıl meyvələr olur.

Bitki yeməlidir.Gənc yarpaqları çərəz kimi,sote və ya çiy halda,məsələn,salatlarda istifadə edilə bilər.Gənc toxum qabığı qara bibərin əvəzi kimi istifadə edilə bilər.Yarpaqlarda protein,A vitamini və C vitamini var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Robin Hud

**Robin Qud**, **Robin Hud** (Robin Hood - *Robin Hud*) - normanlara qarşı mübarizə aparmış ingilis xalq balladası qəhrəmanı, incidilmişlərin və yoxsulların müdafiəçisi.

## Xarici keçidlər

* Robin Qud - Əsatir, yoxsa həqiqət?
Yəhuda Haləvi

**Yəhuda Haləvi** () — orta əsrlərdə İspaniyada yaşayıb-yaratmış tanınmış yəhudi alimi və mütəfəkkiri.

## Həyatı
Tanınmış yəhudi ilahiyyatçı və şairi Yəhuda Haləvi 1075-ci ildə müsəlman İspaniyasının Tudela şəhərində doğulmuşdur. O, öz dövrünə görə mükəmməl təhsil almış, ərəb və yəhudi dillərini öyrənmişdir. Təhsilini İshaq Əlfazidən almışdır. Haləvinin digər məşhur yəhudi mütəfəkkiri İbn Əzra ilə yaxın münasibətləri olduğu tədqiqatçılara məlumdur. O, daha sonra İspaniyanın ən böyük mədəniyyət mərkəzi olan Qranada şəhərinə köçmüşdür. Burada uzun müddət yaşayıb-yaradan mütəfəkkir daxili müharibələr nəticəsində Əndəlüsü tərk etmiş, Toledo, Sevilya, Kordova, Lusena şəhərlərində yaşamışdır. Həyatının sonlarına yaxın Fələstini ziyarət etmək niyyətinə düşmüş, lakin İsgəndəriyyədə xəstəlikdən vəfat etmişdir. Bu hadisə 1141-ci ildə baş vermişdir.

## Yaradıcılığı
Yəhuda Haləvinin yaradıcılığı əsasən dini və dünyəvi məzmunda yazılmış şeirlərdən ibarətdir. Dünyəvi məzmunlu ədəbiyyatda müxtəlif məişət məsələlərinə toxunulmuşdur. Burada qadın gözəlliyi, aşiqlərin çəkdiyi əzab-əziyyətlər tərənnüm olunmuş, toy himnləri yer almışdır. Həmçinin dünya həyatının müvəqqətiliyi haqqında nümunələr də qələmə alınmışdır.

Dini məzmunlu şeirlərinin mühüm hissəsi "Sürgün nəğmələri" adlı kitabda toplanmışdır. Burada dini və milli hisslərlə zəngin poeziya nümunələri yer almışdır. Bu kitab yəhudi poeziyasının ən qiymətli əsərləri arasında öz layiqli yerini tutmaqdadır.

## Kuzari

Haləvinin ən mühüm fəlsəfi məzmunlu əsəri "Kuzari" (ərəbcə tam adı "Kitabül-hüccə vəd-dəlil fi nasr-əd-diniz-zəlil", tərcüməsi "Əzilmiş dinin müdafiə və isbatına dair kitab") əsəridir. Bu əsər iudaizmin və yəhudi xalqının başqa din və xalqlardan üstünlüyünün isbatına həsr olunmuşdur.

## Digər əsərləri
Bunlardan əlavə Yəhuda Haləvinin yaradıcılığında "Şirey Sion" (Sion nəğmələri) poetik tsikli özünəməxsus yer tutur. Bu tsikldə İsrailə dair duyulan həsrət, həyəcan yüksək sənətkarlıq bacarığı ilə izhar olunmuşdur. Həmçinin yəhudi xalqının üzləşdiyi ağır dərdlər, müsibətlər də ifadə edilmiş, onların qeyri-müəyyən gələcəkləri haqqında fikir yürüdülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər