Azad Fransa

**Azad Fransa** () və ya **Döyüşən Fransa** — İkinci dünya müharibəsi zamanı 1940-cı ilin 23 iyun tarixində Fransa və Üçüncü Reyx arasında imzalanan müqavilənin ardından yaradılmış müvəqqəti rejim. Rejimin yaradılmasında başlıca məqsəd Fransanın Üçüncü Reyx tərəfindən məğlubiyyətə uğradılması və ölkənin 60% işğal edilməsindən ibarət idi. Əsas idarə mərkəzi London şəhərində yerləşən rejimin rəhbəri Şarl de Qoll olmuşdur.

## Fəaliyyəti
General Şarl de Qoll BBC-də Fransanın məğlub olmadığını və almanları Fransadan qovmaq üçün xeyir-dua verəcəyini bəyan etdi. Məşəl əməliyyatının müvəffəqiyyəti ilə əməliyyat mərkəzi Londondan Əlcəzairə köçürüldü. O, Vişi hökumətinə qarşı barışmaz idi. Normandiya desantında müttəfiq dövlətlər tezliklə Fransaya hakim oldular və Vişi hökumətini devirdilər. Fransada müvəqqəti prezidentlik təsis edildi. General Şarl de Qoll prezident seçildi. Paris xalqı onları böyük sevinclə qarşıladı.

## Tarixi
1940-cı il mayın 10-da faşist Almaniyası Fransanı və Aşağı Ölkələri işğal etdi, Hollandiya və Belçikalıları tez məğlub etdi, Ardenlər vasitəsilə hücuma keçən zirehli qoşunlar Belçikada Fransa-Britaniya hücum qüvvələrini kəsdi. Mayın sonunda Britaniya və Fransanın şimal qoşunları Dunkerk, Calais, Boulogne, Saint-Valery-en-Caux və Lill də daxil olmaqla bir sıra ciblərdə tələyə düşdülər. Dunkerkin təxliyyəsi yalnız bu qoşunların, xüsusən də Lilldəki Fransa ordusunun diviziyalarının müqaviməti nəticəsində mümkün olmuşdur.

Mayın 27-dən iyunun 4-dək Dünkerkdən 200.000-dən çox Britaniya Ekspedisiya Qüvvələri üzvü və 140.000 Fransız əsgəri təxliyə edildi. Heç bir tərəf bunu müharibənin sonu kimi görmürdü; Təxliyə edilən fransızlar tez Fransaya qayıtdılar və bir çoxları iyun döyüşlərində vuruşdular. Dunkerkdən təxliyə edildikdən sonra Alan Brooke BEF və İngiltərədə qalan yeganə zirehli birlik olan 1-ci Kanada Diviziyasında islahatlar aparmaq üçün iyunun 2-də Çerburqa endi. Məşhur inancın əksinə olaraq, fransızların əhval-ruhiyyəsi iyunda may ayına nisbətən daha yüksək idi və onlar Faşist İtaliyasının cənubdan hücumunu asanlıqla dəf etdilər. Somme boyunca müdafiə xətti yenidən quruldu, lakin zirehlərin böyük hissəsi Fransanın şimalında itirildi; onlar da təyyarə çatışmazlığından şikəst qaldılar, böyük əksəriyyəti hava döyüşündən çox aerodromların aşması səbəbindən. 

İyunun 1-də Şarl de Qoll briqada generalı rütbəsinə yüksəldi; İyunun 5-də baş nazir Pol Reynaud onu Fransa Nazirlər Kabinetində kiçik vəzifəyə - müdafiə üzrə dövlət katibinin müavini təyin edib. De Qoll qəbul edilmiş ideyalara etiraz etmək istəyi ilə tanınırdı; O, 1912-ci ildə Pétain alayına göndərilməyi xahiş etdi və "Atəş gücü öldürür" maksimi o dövrdə hökm sürən pravoslavlığın əksi idi. O, həmçinin Wehrmacht tərəfindən həyata keçirilən müasir zirehli döyüş ideyalarının uzun müddət müdafiəçisi idi və Montcornet döyüşündə 4-cü Zirehli Diviziyaya komandanlıq etdi. Bununla belə, o, şəxsən məşhur deyildi; Maraqlıdır ki, 1940-cı ildə yaxın hərbi tabeliyində olanlardan heç biri ona qoşulmayıb.

Yeni fransız komandiri Maksim Veyqand 73 yaşında idi və Dunkerki İngiltərənin bir müttəfiq kimi etibarsızlığının başqa bir nümunəsi kimi görən ingilis düşməni Pétain kimi idi; De Qoll daha sonra demişdi ki, almanlar iyunun 8-də hücumu təzələyərək dərhal atəşkəs tələb edəndə "ümidini itirib". De Qoll davamlı müqavimətin tərəfdarı olan kiçik hökumət nazirlərindən biri idi və Reynaud onu Fransa və İngiltərə arasında təklif olunan birlik haqqında danışıqlar aparmaq üçün Londona göndərdi. Bu plan iflasa uğrayanda o, 16 iyunda istefa verdi və Philippe Pétain Şuranın prezidenti oldu. De Qoll ayın 17-də Bordoya uçdu, lakin elə həmin gün Londona qayıtdı və Pétain-in Axis dövlətləri ilə artıq barışıq əldə etdiyini başa düşdü.

## De Qoll Azad Fransızları bir araya gətirir
İyunun 18-də general de Qoll BBC radiosu vasitəsilə fransız xalqına müraciət edərək, fransız əsgərlərini, dənizçiləri və hava qüvvələrini nasistlərə qarşı müharibəyə qoşulmağa çağırıb:

Britaniya kabinetinin bəzi üzvləri də Qollun çıxışı ilə bağlı ehtiyatlı idilər, belə bir yayımın Pétain hökumətini fransız donanmasını nasistlərə təslim etməyə təşviq edəcəyindən qorxurdular, lakin İngiltərənin baş naziri Uinston Çörçill öz narahatlığına baxmayaraq, nəşri qəbul etdi.

Fransada de Qollun “18 İyunun müraciəti”  o gün çox eşidilmirdi, lakin sonrakı günlərdə Fransada və müstəmləkə imperiyasında milli namus və azadlığın səsi kimi geniş yayılmışdır. BBC verilişləri və sonrakı ünsiyyətləri ilə.

## Atəşkəs
İyunun 19-da de Qoll bir daha fransız xalqına Fransada "hökumətin bütün formalarının yoxa çıxdığını" və onun hökumətinin "düşmənin əsarətinə düşdüyünü və bütün institutlarımızın fəaliyyətini dayandırdığını" bir daha yayımladı. Döyüş bütün fransız əsgərlərinin “aydın vəzifəsi” idi.

Bu, sürgündə olan de Qoll hökumətinin əsas hüquqi əsasını təşkil edərdi, nasistlərlə tezliklə bağlanacaq barışıq nəinki şərəfsiz, həm də qeyri-qanuni idi və onu imzalamaqla Fransa hökumətinin özü xəyanət etmiş olardı. Digər tərəfdən, əgər Vişi qanuni Fransa hökuməti idisə, Julian T.Jackson kimi bəzilərinin iddia etdiyi kimi, de Qoll və onun ardıcılları Hollandiya, Belçika və Londonda sürgündə olan digər hökumətlərdən fərqli olaraq inqilabçı idilər. Üçüncü variant, Üçüncü Respublikanın tamamilə azad, qanuni, suveren və müstəqil varisi dövlətin Sülh müqaviləsindən sonra mövcud olduğunu nəzərə almamaq olardı, çünki həm Azad Fransa, həm də Vişi Fransa bu üstüörtülü iddiadan yayındılar. Fransa İnqilabından və xüsusən də Fransa-Prussiya Müharibəsindən sonra respublikaçılıq Fransa dövlətinin əsas ideoloji dəyəri və əsas prinsipi olsa da, onlar özlərinə istinad etmək üçün “respublika” sözünü işlədirdilər. Fransız: Revolution nationale onun ideyaları ilə birləşir. Söhbət Fransanın respublika mirasının məhv edilməsindən gedir.

22 iyun 1940-cı ildə feldmarşal Pétain Almaniya ilə, sonra isə 24 iyunda İtaliya ilə oxşar atəşkəs imzaladı; hər ikisi iyunun 25-də qüvvəyə minib. İyulun 10-da parlamentdə keçirilən səsvermədən sonra Pétain Vişi şəhəri hökumətin oturduğu yer olan Vişi Fransa kimi tanınan yeni qurulmuş avtoritar rejimin lideri oldu. De Qoll Fransanın Vişi şəhərində mühakimə olundu və vətənə xəyanətə görə ölüm cəzasına məhkum edildi. Digər tərəfdən o, özünü qanuni Reynaud hökumətinin qalan sonuncu üzvü kimi görürdü və Pétainin hakimiyyətə gəlməsini konstitusiyaya zidd çevriliş kimi qiymətləndirdi.

## Həmçinin bax
* Fransa
* Fransa tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azad Fransa