open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badamlı türbəsi

**Badamlı türbəsi** — Azərbaycan Respublikasının Şahbuz rayonunun Badamlı kəndində memarlıq abidəsi. 

Yonulmuş dördkünc formalı daşlardan dairəvi formada inşa olunmuşdur. Girişi qərb tərəfdəndir. Binanın divarları tamamilə uçub tökülmüşdür. Ətrafı daşla örtüldüyündən xarici divarlarının formasını müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Türbəni təqribən 14-16 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
İpsuiç (İngiltərə)

**İpsviç**  , **İpsviç** () — Şimal dənizinə axan Oruell çayının hövzəsində , Şərqi İngiltərə regionunda yerləşən şəhər və liman. İngiltərədə yerləşən ən qədim şəhərlərdən biri. Londondan təxminən 80 mil məsafədə yerləşir. Suffolk qraflığının inzibati mərkəzi.

## Qardaşlaşmış şəhərlər
* : Arras

## Qalereya

Fayl:Ipswich Ancient House.jpg|Enşent-xaus
Fayl:Ipswich St Nicholas St.jpg|
Fayl:Former Town Hall, Ipswich - geograph.org.uk - 1461160.jpg|İpsuiç ratuşası


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tahir Məmmədov (rəssam)

**Tahir Hidayət oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan rəssamı və fotoqrafı, Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının dosenti, Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2002).

## Həyatı
Tahir Məmmədov 1 mart 1946-cı ildə anadan olmuşdur. O, 1967-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1976-cı ildə isə Mirzəağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirmişdir. 1979-cu ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür.

## Yaradıcılığı
Tahir Məmmədovun ilk fərdi sərgisi 1981-ci ildə Moskva şəhərində "Yunost" jurnalının təşkilatçılığı ilə keçirilib. Onun 1992-ci ildə Parisdə "Cite İnternationale Dez Arts" sərgisində fərdi yaradıcılıq sərgisi açılıb. Bundan əlavə, Tahir Məmmədovun 1991-ci ildə ABŞ-də, 1992, 2003 və 2011-ci ildə Parisdə, 2005-ci ildə Belçikada, 2010, 2012, 2013-cü ildə Moskvada fərdi sərgiləri keçirilmişdir. O, həmçinin, "Ənənəvilik və müasirlik" adlı I və II beynəlxalq foto müsabiqələrində birinci yerə çıxmışdır.

Tahir Məmmədov Azərbaycanda ilk bədii fotoqrafiya haqqında kitabın müəllifidir. Onun əsərləri Moskvada Tretyakov qalereyasında, "Şərq Xalqları" muzeyində, Bədii Sərgilər Direktorluğunun Fondunda, Parisdə "Edmon Rozenfeld" qalereyasında, "ARTS Turnelle" sərgi salonunda, ABŞ, Almaniya, Yaponiya və Türkiyədə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

## Mükafatları
* "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adı — 30 may 2002
* 3-cü dərəcəli "Əmək" ordeni — 16 oktyabr 2021
* "Humay" milli mükafatı — 2004
* "Soltan Məhəmməd" mükafatı — 2001
* SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının diplomu — 1992

## İstinadlar
Babaoğlu

**Babaoğlu** — təxəllüs.

* Hikmət Babaoğlu — Azərbaycan yazıçısı.
* Haşmət Babaoğlu — "Sabah" qəzetinin jurnalisti.
* Tahir Babaoğlu — Payasspor FK-in futbolçusu.
* Bilal Babaoğlu — Ssenari müəllifi.
* Aydoğan Babaoğlu — Türkiyə hərbçisi.
* Kənan Babaoğlu —
* Özalp Babaoğlu — Türkiyə alimi.

## Həmçinin bax

* Baba (ad)
* Babazadə
Melteyqit

**Melteyqit** — urtit-iyolit seriyasına mənsub olan, çöl şpatısız qələvi melanokrat maqmatik süxur. Tərkibi: titanlı avgit və egirin-avgit (70%-dək), nefelin və onun dəyişilmə məhsulları və b.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Meneginit

**Meneginit** — mineral, Pb4Sb2S7.

## Haqqında
Meneginit — rombik. Kristalları iynəvari. Ayrılması {010} üzrə mükəmməl, {001} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqatı: lifli, şüalı, kip. Rəngi tünd qurğuşunu-boz. Cizgisi qara, parlaq. Parıltısı metallik. Sərtliyi 2–3. Xüsusi çəkisi 6,4. Au, Pb-Zn, Sb orta temperaturlu hidrotermal yataqlarında.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Dauriya rododendronu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Təbiətdə Şərqi Sibir, Uzaq Şərq, Monqolustanın şimal-şərq hissəsində və Şimali-Şərqi Çində rast gəlinir. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 0,5-2,0 m, budaqları yuxarı istiqamətlənmiş, çoxbudaqlı, yarpağıtökülən koldur. Cavan zoğları qısa tükcüklü, qonur vəzicikli, xırda yarpaqlarla sıx örtülmüşdür, uzunluğu 5 sm, eni 2 sm-ə qədər, bəzən küt, ucu oyuqlu, bəzən isə biz, üstü parlaq yaşıldır. Yarpaqlarının uzunluğu 1,2-3,3 sm, eni 0,8-1,1 sm olub, ellipsvari və ya uzunsov-yumurtavarıdır. Payızda cavan yarpaqları tünd, burulmuş, xırda, alt tərəfində açıq-yaşıl, vəziciklərlə sıx örtülmüş olur, sonradan əksəriyyəti tökülür. Yarpaqlar açılana qədər çiçəkləyir. Çiçək saplağının uzunluğu 3-5 mm-dir. Kasacığı çox kiçikdir. Çiçək tacı açıq-çəhrayı, bənövşəyi çalarlı, bəzən ağ, uzunluğu 1,4-2,2 sm, diametri 2,2-4,0 sm, qıfvari-zəngvari 2/3 hissəsi uzunsov-yumurtavari və ya ellipsvari dilimlərə böıünmüşdür, üstdən tükcüklüdür. Erkəkcikləri 10 ədəd, bünövrəsində saplaqları tükcüklü, bənövşəyi-çəhrayıdır. Yumurtalığı qabıqlıdır. Sütuncuğu çılpaq, erkəkciklərdən uzun, al-qırmızıdır. Qutucuğu uzunsov-yumurtavari, uzunluğu 0,8-1,2 sm, saplağının uzunluğu 0,3-0,7 sm-dir. Təbii şəraitdə aprelin axırında-iyunda çiçəkləyir. 

## Ekologiyası
Sərt qışda çiçək tumurcuqları donur. Əsasən çınqıllı torpaqda və qayalarda bitir. İsti havada, hətta qışda çiçəkləmə müşahidə edilir. 

## Azərbaycanda yayılması
Mədəni şəraitdə Samux və Gəncədə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ və dərman bitkisi kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İşpuini

**İşpuini** () — Kiçik Asiyadakı Urartu dövlətinin kralı. O, Sardurinin oğlu və Urartunun dördüncü hökmdarı idi.
Krallığının torpaqlarını şərqə doğru genişləndirib. İranın şimal-qərbindəki Urmiya Gölü yaxınlarındakı Musasir şəhərini alaraq krallığın dini mərkəzi etdi.
Son illərdə birlikdə hökm sürdüyü oğlu Menua İşpuininin yerini aldı.
## Həmçinin bax
*Urartu krallarının siyahısı

## İstinadlar
Menua

**Menua** — Şərqi Anadoluda Urartuların beşinci məşhur kralıdır. E.Ə. 810-cu ilə E.Ə. 786 illəri arasında hökmdarlıq etmişdir. Etdiyi fəthlərdən daha çox tikdirdiyi binalar və şəhərlər ilə ölkənin inkişafını təmin etdi və ölkənin rifahını artırdı.

## Həmçinin bax
*Urartu krallarının siyahısı

## İstinadlar
II Rusa

**II Rusa** — e.ə.685-ci ildən e.ə.645-ci ilədək hökm sürən Urartu kralı. Kral II Argiştinin oğludur və ondan sonra taxta keçən kraldır. Mixi yazısıyla yazılmış bir kitabədə kralın Zəngiçay üzərində Quarlini şəhərindən İldaruni şəhərinə gedən bir suyolu inşa etdirdiyi yazmaqdadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Urartu kralları siyahısı
Qısameyvəli rododendron

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Koreya və Yaponiyada rast gəlinir. Şimali və Mərkəzi Yaponiya dağlarında, xüsusilə Fudziyama dağında geniş yayılmışdır və meşə sərhədindən yuxarıda kolluqlar əmələ gətirir.  

## Botaniki təsviri
Mədəni şəraitdə hündürlüyü 3 m-dən artıq olmayan, həmişəyaşıl, düzdayanan, çoxbudaqlı koldur. Zoğların qabığı tünd-bozdur. Cavan zoğları və yarpaqları bozumtul tükcüklüdür, ancaq tükləri tez tökülür. Birillik zoğları qalın, açıq-yaşıldır. Yarpaqları uzunsov-lansetvarı, uzunluğu 8-20 sm, eni 3-5 sm, küt və ya ucu biz, saplağı bir az ensiz, bünövrəsi yumru, kənarları burulmuşdur. Üst tərəfi yaşıl, parlaq, alt tərəfi qalın, bozumtul və ya qonur keçə ilə örtülmüşdür. Saplaqların uzunluğu 1,5-3,0 sm, bozumtu tükcüklüdür. Çiçəkləri 10-20 ədəd yumru çiçək qruplarında yerləşir, diametri 10-15 sm-dir. Çiçək saplaqlarının uzunluğu 2,0-2,5 sm, zəif tükcüklüdür. Kasacığı qısa, beş qanadlıdır. Çiçək tacının diametri 4-5 sm, enli-qıfşəkilli, zəngvarı, ağ və ya açıq-sarı, zərif çəhrayı çalarlı, yaşılımtıl və ya qonur nöqtəli, qanadlıdır. Erkəkcikləri 10 ədəddir, saplaqları bünövrədən yarısına qədər tükcüklüdür. Yumurtalığı qonur keşəlidir. Sütuncuğu çılpaq, erkəkciklərdən qısadır. İyunda çiçəkləyir, avqustda toxumlar verir. 

## Ekologiyası
Qışadavamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Mədəni şəraitdə Lənkəranda, Astarada, Gəncədə becərilir.

## İstifadəsi
Bizim respublikada yüksək dekorativliyi və qışadavamlılığı ilə fərqlənir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
III Sarduri

**III Sarduri** e.ə. 639-635 ci illərdə hökm sürmüş Urartu kralı idi.

Urartu Kralı , Van qayalıqlarındakı otaqların divarlarında səltənətinin on dört illik qeydini buraxmışdır. bırakırken, III Sardurinin zəfərləri, Van Qalasındakı "Xəzinə Qapısı" adı verilən bir abidəyə yazılmışdır. O zamanlar qərbdə Hititlər ilə yaxın təmasda olan Urartular, şərqdə, Urmiya hövzasinin cənub kəsimində, Manna dövləti ilə qonşu idilər. Zəfər qeydləri həm də şimaldan, Sevan Gölü sahilinə, Gümrü və Erzurumda da yazılı olaraq qalmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Urartu krallarının siyahısı
Əriməna

**Əriməna** — e.ə. 635 və e.ə. 629 arası hökm sürmüş Urartu kralı.

## Həmçinin bax
* Urartu krallarının siyahısı

## İstinadlar
Katabiens rododendronu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Şimali Amerikanın şərq hissəsindən Virginiyadan Corciya, Tennesi və Alabamaya qədər yayılmışdır. Alleqant dağların yuxarı zolağında dəniz səviyyəsindən 2000 m hündürlükdə, xüsusilə Ketevbi çayının sahillərində rast gəlinir. Meşədə bitir və geniş kolluqlar əmələ gətirir.  

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2-4 m-ə qədər, həmişəyaşıl, enli, şaxələnmiş koldur. Kolun diametri hündürlüyündən çoxdur. Yarpaqları ellisvarıdan uzunsov-ellipsvariyadək, ucu küt və ya biz, bünövrəsi yumru, uzunluğu 7-15 sm, eni 3-5 sm, üstü tünd-yaşıl, parlaq və çılpaqdır. 16 cüt damarcıqlı, hamar, alt tərəfi açıq rəngli, çılpaq, saplaqlarının uzunluğu 1,5-3,0 sm-dir. Cavan yarpaqları bir az tükcüklüdür. Çiçəkləri 15-20 ədəd olmaqla möhkəm çiçək qruplarında yerləşir, diametri 12-15 sm, enli-qıfşəkillidən zəngvariyədək olur. Çiçək saplaqlarının uzunluğu 2,5-3,5 sm, vəzicikli tükcüklərlə örtülmüşdür. Kasacığı qısa, 5 ədəd, üçkünc hissəlidir. Çiçək tacının diametri təxminən 6 sm, bənövşəyi, al-qırmızı, yaşılımtıl nöqtəli, 5 enli yumru hissəlidir. Erkəkcikləri 10 ədəd, saplaqları ağ, bünövrəsi sıx tükcüklüdür. Sütuncuğu çılpaqdır. Mayın axırında-iyunun əvvəlində  çiçəkləyir. Toxum və qələmlə çoxaldılır. 

## Ekologiyası
Qışadavamlı, rütubətsevəndir. 

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanda Bakı, Gəncə, Zaqatala, Lənkəranda və b. şəhər və rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir. 

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
III Rusa

**III Rusa** Urartu kralı. Ona " Erimena'nın Oğlu" adı verildi , yəni ehtimal ki II Rusanın qardaşı idi. Səltənəti haqqında çox az şey bilinir; adı Armavirdəki böyük bir taxıl anbarı və indi British Museum'da sərgilənən  Rusaxinilidə Xaldi məbədindən tapılan bir neçə tunc kalxan üzerinə yazılmışdır. 
## Həmçinin bax
Urartu krallarının siyahısı
## İstinadlar
IV Sarduri

**IV Sarduri** () — e.ə. 615-dən 595-ə qədər hakimiyyətdə olub. Son  Urartu krallarından biri idibiri idi.

IV Sarduri, III Rusanın oğlu və davamçısı idi. Krallığının cənubdan, şərqdən və qərbdən Asur qüvvələri tərəfindən , eləcə də şərqdən Midiyalılar və şimaldan İskitilər tərəfindən işğal olunduğu istisna olmaqla, onun hökmranlığı haqqında az məlumatlıdır .

## Həmçinin bax
* Urartu krallarının siyahısı

## İstinadlar
IV Rusa

**IV Rusa**  ( e.ə.55- ci ildə vəfat etmişdir) e.ə. 590-cı ildən 585-ci ilə qədər Urartunun kralı olmuşdur . . Onun adı Karmir Blur  yaxınlığında yerləşən bir sıra gil tabletlərdən , o cümlədən öz kral yazılarını daşıyan tabletlərdən xatırlanır . Lakin hakimiyyəti haqqında demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur.
## Həmçinin bax
Urartu krallarının siyahısı
Şıx piri

thumb|Şıx piri

**Şıx piri** — Ordubad rayonunun Biləv kəndində ziyarətgah. 

Dördkünc formalı daşdan tikilmiş binadan ibarətdir. İçərisində iki müsəlman qəbri var. Qəbirlərin üzərinə daş döşənmiş, ətrafı dördkünc formada daşlarla əhatə edilmişdir. Hazırda pirin içərisində sumax ağacları var. İnsanlar dilək tutaraq ağaclara müxtəlif rəngli parçalar bağlayırlar. Pirin ətrafında orta əsrlərə aid qəbiristanlıq var. Şıx pirini 16-18 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Arame

**Arame və ya Aramu** (e.ə 858–844-cü illər), Urartunun ilk tanınmış kralı idi.

## Həmçinin bax
Urartu krallarının siyahısı

## İstinadlar
Lutipri

**Lutipri** () — IX əsrdə Urartu kralı idi. Vannik yazıları onun xələfi olan I Sardurinin atası olduğunu iddia edir, ancaq onun haqqında az bilinir. 

## Həmçinin bax
* Urartu kralları siyahısı

## İstinadlar
İlişgən

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
Cinsə 10 növ daxildir:
* *[[Sabanejewia aurata]]* (De Filippi, 1863)
** *[[Sabanejewia aurata aralensis]]* (Kessler, 1877)
** *[[Sabanejewia aurata aurata]]* (De Filippi, 1863)
* *[[Sabanejewia balcanica]]* (S. L. Karaman, 1922)
* *[[Sabanejewia baltica]]* Witkowski, 1994
* *[[Sabanejewia bulgarica]]* (Drensky, 1928)
* *[[Sabanejewia caspia]]* (Eichwald, 1838)
* *[[Sabanejewia caucasica]]* (L. S. Berg, 1906)
* *[[Sabanejewia kubanica]]* Vasil'eva & Vasil'ev, 1988
* *[[Sabanejewia larvata]]* (De Filippi, 1859)
* *[[Sabanejewia romanica]]* (Băcescu, 1943)
* *[[Sabanejewia vallachica]]* (Nalbant, 1957)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yuxarı Əylis körpüsü

**Yuxarı Əylis körpüsü** — Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndindəki 4 körpü.

## Yuxarı Əylis körpüsü I
thumb|Yuxarı Əylis körpüsü I
Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində tarix-memarlıq abidəsi. Körpünün qalıqları kəndin içərisindən keçən Əylis çayının içərisindədir. Körpünün yalnız bir aşırımının qalıqları qalmışdır. Dayaq sütunu və tağın bir qismi qaya daşlarındandır. Əhəng məhlulu istifadə olunmaqla inşa edilmişdir. Xalq arasında Şah Abbas körpüsü adlanır. 16 əsrə aiddir. 

## Yuxarı Əylis körpüsü II
thumb|Yuxarı Əylis körpüsü II
Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində Əylisçay üzərində tarix-memarlıq abidəsi. Orta əsr Əylis bazarına yaxın olduğu və gələn ticarət karvanları bu körpüdən bazara daxil olduğu üçün bəzən "Bazar körpüsü" də adlandırılır. Körpünün yerləşdiyi Qarabağ məhəlləsi Zəngəzur mahalından qaçıb bura gələnlərin adı ilə adlanıb. Bundan yuxarı Xoşkeçin məhəlləsi yerləşir ki, bu məhəllənin adı da "Körpüdən xoş keçin" arzusundan yaranmışdır. Hazırda təhrif olunaraq "Xoşkeşin" və ya "İşkeşin" şəklində işlədilir. Ağ rəngli dağ daşından inşa olunub. Orta əsrlərdə Ordubad, Əndəmic, Əylis istiqamətində hərəkət edən ticarət karvanları bu körpüdən keçərək Əylis bazarına daxil olurmuş. Burada dincələn və alver edən tacirlər Vənənd istiqamətində irəliləyərək yollarına davam edər, orta əsrlərdə Vənəndçayın üzərində salınan, ancaq indiyədək elmə bəlli olmayan Vələver kəndi ilə Başkəndi birləşdirən körpüdən keçərək qərbə doğru gedərmişlər. 

## Yuxarı Əylis körpüsü III
thumb|Yuxarı Əylis körpüsü III
Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində tarix-memarlıq abidəsi. Körpü kəndin içərisindəki dərənin üzərindən keçmək üçün inşa olunmuşdur. Birtağlıdır. Uzunluğu 9 m, eni 3,2 m, hündürlüyü 9 m-dir. Tağın kənarları yonulmuş daşlarla bəzədilmişdir. Memarlıq üslubu 18 əsr abidələri üçün xarakterikdir. Körpü 18-19 əsrlərə aid edilir. 

## Yuxarı Əylis körpüsü IV
thumb|Yuxarı Əylis körpüsü IV
Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində tarix-memarlıq abidəsi. Əylis çayının qollarından birinin üzərində salınmışdır. Birtağlıdır. Memarlıq üslubu 18-19 əsr abidələri üçün xarakterikdir. Körpünün tağı kənarlarda yonulmuş daşlarla inşa edilərək əhəng məhlulu ilə bərkidilmişdir.

## İstinadlar
Qız piri

**Qız piri** — Şərur rayonunun Havuş kəndindən şimalında ziyarətgah.

Pirin yaxınlığında şəlalə vardır. Pir təbii qayalıqdan axan su qaynağı və onun ətrafındakı kollardan ibarətdir. Bu ərazi yerli əhali tərəfindən müqəddəs hesab edilərək ziyarət olunur. Pirdə olan ağacların budaqlarına müxtəlif rəngli parçalar bağlanır. Belə rəvayət edilir ki, gecələr pirdə od yanarmış və o hərəkət edərmiş. Piri 5-8 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Qıvraq nekropolu

thumb|Qıvraq nekrapolu
**Qıvraq nekropolu** — Kəngərli rayonunda, Qıvraq qəsəbəsindən cənubda, Qıvraq yaylasından Asnı çayına enən düzənlik ərazidə Tunc dövrünə aid arxeoloji abidə. Sah. 2 ha-dır. Burada diametri 3-5 m-ə çatan yonulmamış iri daşlardan qurulmuş kromlexlərə təsadüf olunmuşdur. Qəbiristanda üzərində müxtəlif məişət əşyaları və heyvan təsvirləri həkk edilmiş qoç və sənduqə formalı qəbir daşları vardır. Təsərrüfat işləri zamanı bir neçə daş qutu tipli qəbir abidəsi dağıdılmışdır. Əldə olunmuş materiallar (əsasən, monoxrom boyalı küpə və kasa tipli qablar) Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinə verilmişdir.

## İstinadlar
Pirqara ziyarətgahı

**Pirqara ziyarətgahı** — Şərur rayonunun Qarxun kəndində ziyarətgah.

Hazırda pirin ərazisi kənd sakinlərindən birinin həyətindədir. Böyük tut ağacının altında olan qəbirdə müsəlman müqəddəslərindən birinin dəfn olunduğu ehtimal edilir. Qəbrin olduğu ərazi metal torla əhatə olunmuşdur. Onun üzərində müxtəlif növlü çay daşları, o cümlədən bir neçə qara daş, gil qablar, parça qalıqları vardır. Qəbirin üzərində olan həvəng tipli daşın üzərində ziyarətçilər şam yandırırlar. Qəbrin baş tərəfində əkilən tut ağacı ziyarətçilər tərəfindən müqəddəs hesab edilir, ona müxtəlif rəngli parçalar bağlanır. Pirqara ziyarətgahını 14-16 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Musasir

**Musasir** — Urartu və Assur mixi yazılarında tez-tez adı xatırlanan müqəddəs bir şəhərdir. Urartu dövründə Haldi məbədi, İspuini və Menuanın ortaq krallıqları dövründə inşa edilmişdir. Assur kralı II Sarqon e.ə.714-cü ildə Xaldi məbədini ələ keçirmiş və qənimətlərin siyahısını tutmuşdu. Bu siyahıya görə ən gözəl əsərlərdən biri, Urartu kralı İşpuininin oğlu Sardurinin heykəli, məbədə hədiyyə edilmiş bir buğa və buzov heykəlidir. Aşşur şəhəri Dur Sarqonda tapılmış bir qabartmada, Musasir şəhəri və Haldi məbədi detalları ilə təsvir edilmişdir. XIX əsrdə Flandin, indi harada olduğu bilinməyən bu məşhur qabartma şəkilininin sürətini köçürmüşdür.Qabartmada məbəd və yanındakı çoxmərtəbəli strukturların bəzisi üçbucaq bəzisi isə dördbucaqlı şəkildədir. Evlər yastı damlı göstərilmişdir.

## İstinadlar
Qızılca nekropolu

thumb|Qızılca nekropolu
**Qızılca nekropolu** — Culfa rayonunun Qızılca kəndindən cənubda arxeoloji abidə.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən qeydə alınmışdır. Nekropolun ərazisi əkin sahəsi kimi istifadə edildiyindən təpənin üzəri şumlanmış və qəbirlər tamamilə dağıdılmışdır. Sahəsi 845 m²- dir. Nekropolun ərazisində xeyli daş yığınlarına rastlandığından qəbirlərin daş qutu tipli olduğunu ehtimal etmək olar. Nekropolda aparılan araşdırmalar zamanı qəbirlərin dağıdılması zamanı aşkar olunan keramika parçaları toplanmışdır. Keramika nümunələri çəhrayı rəngdə yaxşı bişirilmişdir. Aşkar olunan keramika nümunələrinə əsasən nek- ropolu e.ə. 4-1 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Qazxan nekropolu

** Qazxan nekropolu** — Şərur rayonunun Çərçiboğan kəndindən cənubda, eyniadlı yaşayış yerinin yaxınlığında arxeoloji abidə.

Nekropolun ərazisi xalq arasında Kasxan da adlandırılır. Nekropol təsərrüfat işləri görülərkən təsadüfən dağıdılmışdır. Dağıdılmış qəbirlərdən boz rəngdə, orta dərəcədə bişirilmiş gil qablar aşkar olunmuşdur. Küpə tipli qablardan birinin Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti keramikası üçün xarakterik olan göbələkşəkilli çıxıntısı vardır. Digər küpənin üzəri ağ inkrustasiyalı həndəsi ornamentlə naxışlanmışdır. Aşkar olunan keramika məmulatı Naxçıvan üçün xarakterik olub, Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aiddir. Nekropoldakı qəbirlər tamamilə dağıldığından onların tiplərini müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Arxeoloji materiallara əsasən Qazxan nekropolunu e.ə. 2-1 minilliklərə aid etmək olar..

## İstinadlar
Məmməd Qurbanov

**Məmməd Qurban oğlu Qurbanov** () — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan SSR mədəniyyət naziri (1955–1960, 1963–1965), Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Kinematoqrafiya Komitəsinin sədri (1969–1979), Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1954–1955), Azərbaycan Kommunist Partiyası Vartaşen Rayon Komitəsinin birinci və ikinci katibi.

## Həyatı
Məmməd Qurbanov 1911-ci ildə Zəngəzur qəzasının Mərzit (Aldərə) kəndində yoxsul ailədə anadan olmuşdur. 1921-ci ildə Gəncədə ibtidai məktəbə, sonra isə Bakıda Dəmir yolu texniki-peşə məktəbinə daxil olmuşdur. 1925-ci ildə həmin məktəbdə Lenin komsomolunun üzvlüyünə qəbul olunmuşdur. 1929-cu ildə fabrik-zavod şagirdliyi məktəblərinin Bakı yolu məktəbini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Kirovabad (Gəncə) parovoz deposunda çilingər kimi başlamışdır. 1930–1935-ci illərdə Məmməd Qurbanov Tbilisi fəhlə dəmiryolu məktəbində, N.Nərimanov adına Bakı Sənaye Texnikumunda təhsil almış, Hərbi təyyarəçilər məktəbinin kursantı olmuşdur. 1935-ci ildən 1940-cı ilədək Kirovabad Şəhər Komsomol Komitəsinin katibi, Şəhər bədən tərbiyəsi və idman komitəsinin sədri, şəhər Xalq Maarif şöbəsinin müdiri, "Kirovabad bolşeviki" qəzetinin redaktoru vəzifələrində işləmişdir.

1941-ci ilin mart ayında Vartaşen (hazırkı Oğuz) Rayon Partiya Komitəsinin II katibi, həmin ilin oktyabr ayında I katibi seçilmişdir. 1949-cu ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbini bitirdikdən sonra Məmməd Qurbanov Azərbaycan KP Bakı Komitəsinin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təsdiq edilmiş, sonralar Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Radio İnformasiya Komitəsinin sədri, Kirovabad Vilayət Partiya Komitəsinin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri olmuşdur.
Məmməd Qurbanov 1953-cü ildə Bakı şəhər Partiya Komitəsinin katibi, sonralar I katibi seçilmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan SSR mədəniyyət nazirinin müavini, 1955–1960 və 1963–1965-ci illərdə Azərbaycan SSR mədəniyyət naziri, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Kinematoqrafiya Komitəsinin sədr müavini, 1969–1979-cu illərdə isə sədri vəzifələrində işləmişdir.

Məmməd Qurbanov respublikanın ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmişdir. Azərbaycan KP MK-nın üzvü, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. Onun xidmətləri "Qırmızı Əmək Bayrağı", "Şərəf Nişanı" ordenləri ilə təltif edilmişdir.

Məmməd Qurban oğlu Qurbanov 21 dekabr 1979-cu ildə vəfat etmişdir.

## Təltifləri
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1959)
* "Şərəf nişanı" ordeni (25 fevral 1946, 1971)

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi
* 
* Nekroloq
* Məmməd Qurbanov – 110
* Azərbaycanin mədəniyyət təqvimi. — Bakı, 2019
Nevena Bojoviç

**Nevena Bojoviç** (;  15 iyun 1994, Mitrovitsa, Kosovo, Serbiya, Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası) — Serbiya müğənnisi və bəstəkar. O,  "Piši mi" mahnısı ilə Serbiyanı 2007 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmiş və üçüncü yeri tutmuşdur. Nevena 2012-ci ildə Serbiyanın *Prvi glas Srbije* səs yarışmasındakı iştirakından sonra tanınmağa başlamışdır.

Bunun ardınca Bojoviç və onun iştirak etdiyi səs yarışmasındakı digər finalçılar olan Mirna Raduloviç və Sara Yovanoviç Moje 3 qrupunun üzvü kimi "Ljubav je svuda" mahnısı ilə Serbiyanı 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdirlər. Nəticədə qrup yarımfinalda 11-ci yerdə qərarlaşaraq, finala yüksələ bilməmişdir. Nevena növbəti dəfə solo ifaçı kimi "Kruna" mahnısı ilə Serbiyanı Tel-Əvivdə keçirilən 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.

## Həyatı
Nevena Bojoviç 15 iyun 1994-cü ildə Kosovonun Mitovitsa şəhərində dünyaya göz açmışdır. O, musiqi təhsilini Belqrad İncəsənət Universitetində almışdır.

## Musiqi karyerası
2007-ci ildə Nevena Bojoviç "Piši mi" mahnısı ilə Serbiyanın 2007 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi üçün keçirdiyi milli seçim turunda iştirak edərək, qalib gəlmişdir. Rotterdamda keçirilən müsabiqədə Nevena 120 xal toplayaraq ölkəsini ilk üçlüyədək yüksəldə bilmişdir. O, qısa fasilədən sonra 2009-cu ildə "Ti" mahnısı ilə Monteneqroda keçirilən *Sunčane skale* festivalında çıxış etmişdir.

O, 2012-ci ildə Serbiyanın *Prvi glas Srbije* səs yarışmasına qatılmışdır. Üç ay davam edən yarışmanın sonunda Nevena finala yüksələ bilmişdir. Final şousunda Nevena ikinci yerdə qərarlaşmışdır.

2013-cü ildə Bojoviç və onun iştirak etdiyi səs yarışmasındakı digər finalçılar olan Mirna Raduloviç və Sara Yovanoviç Moje 3 qrupunun üzvü kimi "Ljubav je svuda" mahnısı ilə Serbiyanın Avroviziya 2013 milli seçim turunda iştirak etmişdirlər. Seçim turunda qələbə qazanan trio Serbiyanı Malmödə keçirilən müsabiqədə təmsil etmişdir. Lakin yarımfinalda 11-ci yerdə qərarlaşaraq, finala yüksələ bilməmişdir. Həmin ilin iyul ayında Nevenanın "Pogledaj me" adlı sinqlı təqdim olunmuşdur. 2015-ci ildə o, Serbiyanın Avroviziya üçün münsif panelində yer alan beş münsifdən biri olmuşdur.

Nevena "Jasno mi je" sinqlı ilə 2019 Musiqi mükafatları mərasimində mükafata layiq görülmüşdür. O, "Kruna" mahnısı ilə *Beovizija 2019*-da qalib gələrək, Serbiyanı İsrailin Tel-Əviv şəhərində keçirilən 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. Avroviziyada Nevena yarımfinal mərhələsini adlayaraq, finalda 89 xalla 18-ci yerdə qərarlaşmışdır.

## Diskoqrafiya
### Sinqllar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kruna (Nevena Bojoviç mahnısı)

**Kruna** () — Serbiyanın 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Nevena Bojoviç "Kruna" mahnısı ilə Serbiyanı İsrailin Tel-Əviv şəhərində keçirilən Avroviziya 2019-da təmsil etmişdir. Mahnının musiqisi və sözləri Bojoviçə aiddir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nuxrat

**Nuxrat** və ya **Vyatka** (, , , , , ) — Rusiyanın Avropa hissəsində bir çay, Çolman çayının (İdil basseyni) ən böyük sağ qolu və ölçüdə Belayadan sonra ikinci.

Çayın uzunluğu 1314 kilometrdir, ümumi sahəsi isə 129 000&nbsp;km².

## İstinadlar
Qafqaz ilişgəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Uzunluğu 4-9 sm, maksimal isə 10,6 sm təşkil edir. Öndağlıq və düzənlik çaylarında müşahidə edilir. Bentos, zooplankton və bəzən isə yosunlarla qidalanır. İyul-avqust ayları kürüləmə dövrüdür.

Xəzər dənizinin hövzəsinə daxil olan çaylarda (Terek, Kuma, Sulak, Şura-ozen), həmçinin Kuban çayının yuxarı axarlarında yayılmışdır.

Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Rusiyanın Qırmızı Kitabına (2001) nadir və az araşdırılmış bir növ olaraq daxil olmuşdur. Məhdud bir ərazidə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Musiqi alətlərinin siyahısı

Bu siyahı musiqi yaratmaq üçün istifadə olunan alətlərin siyahısıdır. Siyahıda bir çox musiqi alətinin yarandığı ölkə və ya region da yer almışdır. Həmçinin alətlər təsnifatına görə, zərb alətləri, simli alətlər, havalı alətlər kateqoriyalarına da bölünmüşdür:

## Zərb alətlərinin siyahısı
Aşağıdakı zərb alətlərinin siyahısıdır:

### Membranofonlar

## Nəfəs alətlərinin siyahısı
Aşağıdakı nəfəsli alətlərin siyahısıdır:

## Həmçinin bax
* Zərb alətləri
* Nəfəsli alətlər
* Simli alətlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://www.britannica.com/art/sackbut
* https://www.vsl.co.at/en/Bass_trombone/History
Oyuncaqların hekayəsi 4

**Oyuncaqların hekayəsi 4** () — 2019-cu ildə çəkilmiş ABŞ animasiyasıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bakıda qəbiristanlıqların siyahısı

**Bakıda qəbiristanlıqların siyahısı** — Bakıda dəfn üçün ayrılmış xüsusi yerlər. Siyahıya Bakıda yerləşən və Bakı qəsəbəsi ərazisində olan qəbiristanlıqlar, eləcə də bir zamanlar şəhər və onun ətrafında yerləşən qəbiristanlıqlar daxildir.

2017-ci ilin IV rübündən etibarən Bakı şəhərinin əhalisinə mülki xidmətlərə baxan trestin nəzdində 32 qəbiristanlıq var. Onlardan ən böyüyü və ən qədimi Yasamal qəbiristanlığıdır. Bəzi qəbiristanlıqlar müxtəlif bələdiyyələrə tabedirlər.

## Siyahı
Dağıdılmış qəbiristanlıqlar kursiv ilə yazılıb.

### Binəqədi rayonu

### Xətai rayonu

### Xəzər rayonu

### Nərimanov rayonu

### Nizami rayonu

### Pirallahı rayonu

### Sabunçu rayonu

### Səbail rayonu

### Suraxanı rayonu

### Yasamal rayonu

## İstinadlar
Azərbaycanda alman əsirləri

**Azərbaycanda alman əsirləri** () — İkinci Dünya müharibəsi dövründə Sovet qoşunları tərəfindən tutulan və Azərbaycan SSR ərazisində olan Üçüncü Reyxin keçmiş hərbi qulluqçuları.

## Tarixi

### Əsirlərin gəlişi və yerləşmə

### Tikinti işləri
İkinci Dünya müharibəsində SSRİ-yə əsir düşən almanların bir hissəsi Azərbaycana gətirilərək tikinti sahəsində işlədilib. Dövlət İncəsənət Muzeyi, Hökumət Evi, Səhiyyə Nazirliyinin binası məhz almanlar tərəfindən tikilib. 1940-cı ildə Mingəçevir SES-in əsası qoyulub. 1941-ci ildə stansiyanın tikintisinə 10 minə yaxın alman hərbi əsir cəlb edilib.

### Yeraltı fəaliyyətlər

### Müharibə əsirləri ilə siyasi işlər

### Müharibə əsirlərinin qaytarılması

## Alman əsirlərin qəbiristanlıqları

Bu gün alman müharibə əsirlərinin qəbirləri Azərbaycanın müxtəlif yerlərində yerləşir. Əsasən bu qəbiristanlıqlar, hərbi əsirlərin tikinti işlərinə cəlb olunduğu yerlərdə olurdu. 1995-ci il dekabrın 22-də Azərbaycan Xarici İşlər Naziri Həsən Həsənov və Almaniya Xarici İşlər Naziri Klaus Kinkel alman əsirlərinin məzarlarının qorunması haqqında müqavilə imzalamışlar.

Saatlının Cəfərxan kəndindəki "Laboratoriya" adlanan yerdə 200-ə yaxın alman əsiri saxlanılıb. Əsir olduqları müddətdə müxtəlif kənd işlərinə cəlb olunmuşdular. Müəyyən vaxtdan sonra 200-ə yaxın alman əsiri vəfat etmişdir. Ölmə səbəbləri isə bəlli deyil. Ölmüş əsirlər üçün ayrıca məzarlıq da salınıb. Hazırda həmin "Laboratoriya"nın uçulmuş bir hissəsi isə mal-qara üçün tövlə kimi istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar
Qaleyi Sultaniyyə müqaviləsi

**Qaleyi Sultaniyyə müqaviləsi** və ya **Çanaqqala müqaviləsi** - Osmanlı-İngilis müharibəsinin nəticəsi olaraq 5 yanvar 1809-cu ildə, Osmanlı imperiyası ilə Birləşmiş Krallıq arasında imzalanmış sülh müqaviləsidir. Müqaviləyə Osmanlı tərəfini Mehmed Emin Vəhət Əfəndi, Birləşmiş Krallığı isə Robert Adair təmsil etmişdir.
## Mahiyyəti
12 maddədən ibarət olan bu müqaviləyə görə Birləşmiş Krallıq işğal etdiyi torpaqları Osmanlı imperiyasına geri verəcəkdi. Osmanlı ərazisində olan və müharibə vaxtı malları müsadirə olunan Britaniyalı tacirlərin malları geri qaytarılacaqdı.

Müqavilənin IV maddəsi 1675-ci ilin sentyabrında Birləşmiş Krallıq ilə Osmanlı imperiyası arasında imzalanmış olan və daha əvvəlki Britaniya imtiyaz və kapitulyasiyalarının xülasəsi olan müqavilənin keçərli olduğunu bildirirdi. Buna əlavə olaraq V maddədə Birləşmiş Krallığın da öz sərhədləri içində ticarət edəcək olan Osmanlı gəmilərinə və tacirlərinə əlverişli şərait təmin edəcəyi bildirilirdi. VI maddədə Osmanlı imperiyasının müəyyən etdiyi gömrük həddinin Britaniyalı tacirlər tərəfindən qəbul ediləcəyi bildirilirdi.

VII, VIII və IX maddələri diplomatik təmsil edilmə sahəsinə aid idi. Elçilərə qarşılıqlı olaraq hörmət göstəriləcək, Osmanlı dövləti öz təbəələrinin haqlarını qorumaq üçün Malta daxil olmaqla, Birləşmiş Krallıq hakimiyyətində olan torpaqlara şəhbəndər (konsul) göndərə biləcəkdi. Birləşmiş Krallığın Osmanlı torpaqlarındakı diplomatik nümayəndəliklərində tərcüməçi göndərməsi Osmanlı imperiyasının verəcəyi icazədən sonra münkün ola bilərdi. Tacir və sənətkarlara tərcüməçi icazəsi verilməyəcəkdi. Osmanlı imperiyası təbəəsi olan şəxs konsul təyin edilə bilməzdi. X maddəyə görə, Birləşmiş Krallıq  Osmanlı təbəəsinin olan şəxsləri  himayəsinə ala bilməzdi.

Müqavilənin ən mühüm maddəsi olan XI maddə görə, döyüş gəmilərinin Çanaqqala və İstanbul boğazlarından keçmələrinin əvvəlki dövrlərdə hər zaman qadağan  edildiyi xatırladılır, bu köhnə qanuna bütün dövlətlərin sülh dövründə də əməl etməsi istənilirdi. Birlışmiş Krallıq bununla razılaşırdı.

Son maddədə müqavilənin qüvvəyə minməsi vaxtı müəyyən edilirdi.

Bundan əlavə, bu müqavilənin bəzi gizli maddələrində Osmanlı imperiyasının Fransaya qarşı döyüşməsi halında Birləşmiş Krallığın Osmanlıya dəstək verəcəyi bildirilirdi.
## Həmçinin bax

* Osmanlı imperiyası
* Bağçasaray müqaviləsi

## İstinadlar
Çətirvari iydə

**Çətirvari iydə**

## Təbii yayılması
Vətəni Şərqi Asiyadır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 4 m-ə çatan ağac və ya koldur. Yarpaqları ellipsvarıdır, uzunluğu 4–8 sm, eni 1–2 sm-dir. İyunda çiçəkləyir, 9 yaşından meyvə verir, meyvələri oktyabrda yetişir. Qışa orta dərəcədə davamlıdır. Toxumları 4 ay müddətində 5 °C temperaturda qumda və ya torfd stratifikasiya olunur. Abşeronda vegetasiya müddəti aprelin ortalarından oktyabra qədər davam edir. Səpin dərinliyi 2,0–2,5 sm-dir, becərilməsi üçün optimal temperatur 20–27 °C-dir.

## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyildir. Abşeronun torpaq-iqlim şəraitinə davamlıdır. Quraqlıqsevəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmasında, qida sənayesində geniş istifadə olunur.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Berq çömçəxulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Xəzər dənizinin endenik canılısdır. Xəzər dənizinin bütün hövzəsi boyunca yayılmışdır. Bircə dənizin daxili Volqa çayının aşağı axarları istisnadır. Səfidrud çayı və Oğurca adası ətrafında müşahidə edilirlər.  Uzunluqları 10 sm çatır.

Balıq Boris İlyin tərəfindən ikitioloq və coğrafiyaçı Lev Berqin şərəfinə adlandırılmışdır və həmin ildəcə Berq tərəfindən özünəməxsus şəkildə təsvifat edilmişdir.: '' Benthophilus stellatus ' '(yəni' 'B. stellatus leobergius' ')

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağbucaq yaşayış yeri

**Ağbucaq**, Şərur rayonunun Axura kəndindən qərbdə yerləşən arxeoloji abidə.

Ахurа kəndinin qərbində yеrləşir. Yаşаyış yеri çох dа hündür оlmаyаn təpənin üzərini və оnun ətrаfını əhаtə еdir. Yаşаyış yеrinin bir qismi hаzırdа əkin sаhəsinə çеvrilmişdir. Bu ərаzidə Sоn Аntik dövrə аid çəhrаyı rəngli kеrаmikа pаrçаlаrınа rаstlаnır. Hаzırdа yаşаyış yеrində tikinti qаlıqlаrınа rаstlаnmır, lаkin аbidənin bəzi yеrlərində оlаn dördkünc fоrmаlı çаlаlаr vахtilə burаdа yаşаyış binаlаrının оlduğunu təsdiq еdir. Kеrаmikа məmulаtınа əsаsən yаşаyış yеrini е.ə. 4- b.е.3 əsrinə аid еtmək оlаr. 

## İstinadlar
Babatəpə

**Babatəpə** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonu ərazisində Dəmir dövrünə aid abidə.

## Tapıntılar
Yerüstü materiallar çəhrayı və boz rəng gil qab nümunələrindən, dən daşı, daş, gürz, toxa vs. əmək alətlərindən ibarətdir.

## İstinadlar
Babək qalası (Naxçıvan)

**[[Babək]] qalası**, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonunun Biləv kəndi yaxınlığında, Gilançayın sağ sahilində 2–14 əsrlərə aid arxeoloji abidə.

## Tarixi
İnşa edlmə tarixi Xürrəmilər hərəkatı ilə bağlı olan, xalq arasında Bаbək qаlаsı adlanan qala Оrdubаd rаyоnunun Biləv kəndindən cənub-qərbdə yеrləşir. Hər tərəfdən sıldırım qаyаlаrlа əhаtə оlunmuşdur. Gilаnçаyın sаğ sаhilində yеrləşən qаlаyа еnsiz dаr cığırlа qаlхmаq mümkündür. Strаtеji bахımdаn əlvеrişli mövqеdə yеrləşən Bаbək qаlаsının divаrlаrı bəzi qismlərdə yоnulmuş dаşlаrdаn inşа оlunmuşdur. Bir-birinə bitişik, dördkünc fоrmаlı binа qаlıqlаrı, bаşlıcа оlаrаq qаlа divаrınа bitişik fоrmаdа inşа оlunmuşdur. Bu üslub Аzərbаycаnın qədim və Оrtа əsr qаlаlаrı üçün хаrаktеrikdir. Qаlаdа dаirəvi fоrmаlı binаlаrın dа qаlıqlаrı vаrdır. Divаrlаr 0,8 – 1 m hündürlükdə sаlаmаt qаlmışdır.Yаşаyış yеrinin şimаl tərəfində qаyаdа qаzılmış, qərb divаrı dаşlа hörülmüş dördkünc fоrmаlı tikintiyə rаstlаnmışdır. Еhtimаl ki, оndаn su hоvuzu kimi istifаdə оlunmuşdur. Оnun içərisi lilli tоrpаq və su ilə dоlmuşdur. Yеrüstü mаtеriаllаr dən dаşlаrı, оbsibiаn lövhələri, çəhrаyı və qəhvəyi rəngli kеrаmikа, şirli qаb pаrçаlаrındаn ibаrətdir. Şirli qаblаr qum qаrışığı оlmаyаn gildən hаzırlаnаrаq yахşı bişirilmiş, аnqоb təbəqəsini qаzmа, qrаvirоvkа üsulu ilə yаşıl, sаrı, mаvi rənglə nахışlаnmış, şəffаf şirlə örtülmüşdür. Аrхеоlоji mаtеriаllаr qаlаdаn uzun müddət müdаfiə məqsədi ilə istifаdə оlunduğunu göstərir.

Bаbək qаlаsındаn II- ХIV əsrlər ərzində müdаfiə istеhkаmı kimi istifаdə оlunmuşdur.

## Haqqında
Rəvayətə görə xalq qəhrəmanı Babək bu qalaya sığındıqdan sonra onun adı ilə adlandırılmağa başlanmışdır.

## İstinadlar
Gümüşü iydə

**Gümüşü iydə**

## Təbii yayılması
Şimali Amerikada yayılmışdır. Yabanı halda Kanadada bitir.

## Botaniki təsviri
İynəsiz, enli şaxələnmiş çətiri olan yarpağı tökülən, 5 m-ə qədər hündürlükdə kol və ya kiçik ağacdır. Zoğları qırmızı-qonur rəngli qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları yumurtaşəkilli və ya uzunsov-neştərvarı olub, uzunluğu 3–8 sm-dir. Hər iki tərəfdən gümüşü rənglidir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri xırda, içəri tərəfdən sarı, çox ətirlidir, 1–3 ədədi birlikdə yarpaqların qoltuğunda toplanmışdır. Meyvələri oval və ya şarşəkilli, ölçüsü 1–2 sm-dir, gümüşü qabıqlarla sıx örtülmüşdür. Çoxlu kök pöhrələri verir. Toxum, qələm və kök zoğları ilə çoxalır.

## Ekologiyası
İşıqsevəndir, yarımkölgəyə dözür və daha çox soyuğadavamlıdır. Torpağa tələbkar deyil və gillicəli, qumluca torpaqlarda yaxşı bitir. Şəhər şəraitinə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Qobustanda, Kürdəmirdə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Budanmanı yaxşı götürür. Gümüşü rəngdə yarpaqları çox dekorativ görünür. Tək və qruplarla əkinlərdə, canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Qumluqların və yamacların bərkidilməsi üçün yararlıdır.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Bern-sür-Uaz

**Bern-sür-Uaz** ()&nbsp;— Fransada bələdiyyə  , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Pontuaz. Əhalisi&nbsp;—  nəfər (1999).

Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 35&nbsp;km şimalda, Serji belediyyənin 18&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Demoqrafiya

Əhalinin dinamikası *(Cassini и INSEE):*

Colors=
   id:lightgrey value:gray(0.8)
   id:darkgrey  value:gray(0.6)
   id:sfondo value:rgb(1,1,1)
   id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize = width:600 height:360
PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:199
  bar:1806 from:0 till:217
  bar:1821 from:0 till:178
  bar:1831 from:0 till:176
  bar:1841 from:0 till:184
  bar:1851 from:0 till:208
  bar:1861 from:0 till:203
  bar:1872 from:0 till:181
  bar:1881 from:0 till:197
  bar:1891 from:0 till:206
  bar:1901 from:0 till:265
  bar:1911 from:0 till:262
  bar:1921 from:0 till:302
  bar:1931 from:0 till:486
  bar:1946 from:0 till:400
  bar:1954 from:0 till:675
  bar:1968 from:0 till:1040
  bar:1982 from:0 till:1363
  bar:1990 from:0 till:2434
  bar:1999 from:0 till:2220


## Qalereya

Fayl:Vue aérienne de Persan et Beaumont-sur-Oise 01.jpg
Fayl:Rue bernes sur oise.JPG
Fayl:Map commune FR insee code 95058.png
Fayl:Bernes-sur-Oise - Église Saint-Denis - 3.jpg

## İstinadlar
Batabat kurqanları

**Batabat kurqanları** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Şahbuz rayonunun Batabat yaylağında arxeoloji abidə.

## Haqqında
Kurqanlar hündürlüyü 1,5 metr diametri 3–5 metr enində olan təpə şəklindədir. Tədqiqatçılar kurqanları (e.ə. 2–1) minilliyə aid edirlər.

## İstinadlar
Baş qala

**Baş qala** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonu ərazisində arxeoloji abidə.

## Haqqında
Üçbucaq formada tikilən qala hər tərəfdən müdafiə divarları ilə əhatə olunmuşdur. Tədqiqatçılar sahəsi 7020 m2 olan qalanı (e.ə. 7–6)-cı əsrlərə aid edirlər.

## İstinadlar
Bəzəkli qalası

**Bəzəkli qalası**, Naxçıvan Muxtar Respublikası Kəngərli rayonunda arxeoloji abidə.

## Bəzəkli qalası I
Qalanın mərkəzində narınqala yerləşir. Qala üçbucaq formalı quruluşa malikdir. O bir tərəfdən iri qaya parçalarından hörülmüş divarla əhatə olunmuşdur. Divar qalıqları bəzi yerlərdə 1 m hündürlükdə qalmışdır. Divarlar yanlarda iri daşlardan tikilmiş, onların arası isə kiçik həcmli qaya parçalan ilə doldurulmuşdur. Qala cənub tərəfdən iki qat divarla əhatə olunmuşdur. Sahəsi 1125 m2-dir. Sahəsi kiçik olduğu üçün onun gözətçi məntəqəsi kimi istifadə olunduğunu söyləmək olar. Qala kənd yerinə gedən yolun üzərində strateji cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşdirilmişdir. Abidənin quruluşu və tikinti texnikası Erkən Dəmir dövrü abidələri üçün xarakterikdir. Tikinti texnikasını nəzərə alaraq abidəni (e .ə. 1)-ci minilliyə aid etmək olar.

## Bəzəkli qalası II
Qala təbii cəhətdən müdafiə olunan, strateji cəhətdən əlverişli mövqeyə malik dağın üzərində yerləşir. Qalanın yerləşdiyi ərazi qərb və şimal tərəfdən təbii qayalıqla əhatə olunmuşdur. Zəif müdafiə olunan şərq və cənub tərəfdə daşdan hörülmüş qalın divar inşa edilmişdir. Daş divarın yalnız qalıqları qalmışdır. Qalanın şimal qurtaracağında qayalığın üzərində yerləşən sahə Narınqala rolunu oynamışdır. Burada dördkünc
formalı evlərin qalıqlarına rast gəlinir. Araşdırmalar göstərmişdir ki, qalanm içərisindəki evlər
əsas müdafiə divarına birləşik halda yerləşdirilmişdir. Tədqiqat zamanı yaşayış yerindən Tunc dövrünə aid çəhrayı və boz rəngli keramika nümunələri aşkar olunmuşdur. Çəhrayı rəngli keramika parçalarının bir qismi qara rənglə naxışlanmışdır. Bu tip keramika Naxçıvanın Orta Tunc dövrü üçün xarakterikdir.Abidəni (e.ə. 3–2)-ci minilliklərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Virciniya xurması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
ABŞ-nin şərq hissəsində yayılmışdır. Növün arealı şimalda İngiltərə (ABŞ-nin İngiltərə ştatı), cənubda Florida, şərqdə Atlantik okeanı və qərbdəTexas, Kanzasvə Oklahomay ştatlarına qədər uzanır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15–17 metrə çatan, ikievli, və ya birevli, yarpağı tökülən ağacdır. Ömrü 100-150 il olur. Cavan ağaclarda çətir forması piramidal, yaşlılarda isə oval olur. Yarpaqarı iri, uzunluğu 8-14 sm, dərili, yumurtavarı və ya oval formalı, üst tərəfdən tünd-yaşıl, alt tərəfdən daha açıq rənglidir. Yarpaq ucu sivri, əsası isə ürəkşəkillidir. Payızda yarpaqları  sarı və qırmızı rəngə çalır. 

Çiçəkləri xırda (təxminən 1 sm uzunluğunda), bircinsli, açıq sarımtıl və ya rəngsiz ətirli olur. Tozlanması əsasən həşəratlarla, bəzən isə küləklə baş verir. Meyvələri şarşəkilli və ya konusvari, diametri 2–5 sm-dir. Giləmeyvə tipli, sulu və lətlidir. Toxumları nazik qabıqlı, bərk endospermlidir. Bitki payızda təzə toxumlarla və ya yazda stratifikasiya olunmuş toxumlarla çoxaldılır.

## Ekologiyası
İşıqsevən birkidir. Küləkdən qorunan sahələrə üstünlük verir. Qışa davamlıdır, -25–30 °C-dək, bəzən -37 °C temperaturadək şaxtalara dözür. Torpağa qarşı seçici deyil, turş və neytral (pH 5–8) reaksiyalı, yüngül torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Rütubətə üstünlük versə də, quraqlığa da müəyyən qədər davamlıdır. Kök sistemi dərin olur.

## Azərbaycanda yayılması
Cənub bölgəsində rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tərkibində 40% şəkər, 0,88% zülal və 0,5% alma turşusu mövcuddur. Bitki 2–4-cü ildən etibarən meyvə verməyə başlayır. Bir ağacdan 300 kq-a qədər məhsul əldə etmək mümkündür. Yaxşı balverən bitkidir, şəhər yaşıllaşdırılmasında, xüsusilə tək əkinlərdə istifadəsi məqsədəuyğundur. Oduncağı mebel və musiqi alətlərinin hazırlanmasında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Biləv qalası

**Biləv qalası**, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad rayonu ərazisində arxeoloji abidə.

## Haqqında
Qala divarları yalnız bəzi yerlərdə qalmışdır. Divar qalıqlarına əsasən demək olar ki, qala təpənin üzərini tamamilə əhatə etmişdir. Qalanın tikintisində Naxçıvan qalaları üçün xarakterik olan ziqzaq şəkilli çıxıntılardan istifadə olunmuşdur. Qalanın içəri tərəfində dördkünc formalı binaların qalıqları izlənməkdədir. Tədqiqat zamanı toplanan yerüstü materiallar erkən orta əsrlər dövrünə aiddir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə qala uzun müddət düşmən hücumlarından qorunmaq üçün istifadə olunmuşdur. 20 əsrin əvvəllərində qazılmış səngərlərin yerləri indi də qalada qalmaqdadır. Qalanı 7–10 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar
Cırdatəpə

**Cırdatəpə**, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonununda Araz çayı yaxınlığında (e.ə. 2–1) minilliklərə aid yaşayış yeri.

## Haqqında
Yaşayış yeri Naxçıvan-İrəvan dəmir yolu çəkilərkən dağıdılmışdır. Hazırda abidənin salamat qalan hissəsinin sahəsi 1 hektara yaxındır. Tədqiqat zamanı yaşayış yerinin ərazisindən son Tunc və erkən Dəmir dövrünə, orta əsrlərə aid keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Yaşayış yerindən aşkar olunan dən daşları boz rəngli tufdan hazırlanmışdır. Yaşayış yerində arxeoloq Nəcəf Müseyibli tərəfindən kəşfiyyat qazıntısı aparılmış, mədəni təbəqə 2 metr dərinliyədək tədqiq edilmişdir. Cırdatəpə yaşayış yeri edilir. Erkən orta əsrlər dövründə yaşayış yerində həyat yenidən davam etmişdir.

## İstinadlar
Cinlidərə yaşayış yeri

**Cinlidərə** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda yerləşən son orta əsrlərə aid yaşayış yeri. 

## Haqqında
Yaşayış yerinin sahəsi 2500 m2 olub, hər tərəfdən kiçik təpələrlə əhatə edilmiş düzənlikdədir. Burada dairəvi və düzbucaqlı planda iri daşlardan ibarət bircərgəli hörgü qalıqları saxlanmışdır. Dairəvi binaların diametri 5-10 m arasındadır; onlardan biri ortadan iri daşlar düzülməklə iki hissəyə ayrılmışdır. Axtarışlar zamanı Naxçıvanın orta əsrlər keramikası üçün səciyyəvi olan saxsı məmulatı və s. maddi-mədəniyyət nümunələri əldə edilmişdir.

## İstinadlar
Don çömçəxulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Növün latın adı ingilis naturalisti və yazıçısı Cerald Durrellin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Təsviri
2004-cü ilə qədər Ulduzlu çömçəxul olaraq hesab edilirdi. Halbuki analoji növün bel üzgəci don çömçəxuluna nisbətdə daha arxada yerləşir. 

Uzunluğu 6,6 sm təşkil edir. Ətraflarında üç tünd ləkə vardır. Onlardan birincisi belində yerləşir. Ensiz, yarımdairəvi formadadır. Bel üzgəcində çoxlu ləkələr olur. onurğasında fəqərələrinin sayı 28-29-dir.

## Arealı və yaşayış ərazisi
Don çömçəxulu Rusiyanın avropa hissəinin endemik canlısıdır. Təbii arealı Don çayının aşağı axarları, Simlyansk su anbarından Taqanroq körfəzinə, Manış çayı da daxil olmaqla Manıç-Qudilo gölü. Əsasən çşirinsulu əraziləri, çay mənsəblərini üstün tuturlar. hansı ki, burada suyun duzluğu 3 ‰ təşkil edir. Azov dənizinə daxil olmurlar. Volqa-Don kanalı istifadəyə verildikdən sonra Volqa çayına krevetlərin araxasınca köç etmişlər. Kama çayının yuxarı axarlarına kimi yayılmışlar. Dib balıqları olduğundan lilli və qumlu dibi olan ərazilərdə yaşayır.

## Xüsusiyyətləri
Kürüləmə dövrü may-avqust ayları baş tutur. kürüləmədən sonra balıqlar ölür. Kiçik molyusklar, xərçəngkimilər və həşərat qurdları ilə qidalanır. Orta ömür müddəti bir ilə yaxındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəpərobası yaşayış yeri

**Çəpərobası yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Şahbuz rayonunun Biçənək kəndininin yaxınlığında, meşənin içərisində yaşayış yeri.

## Haqqında
Yaşayış yeri vaxtilə meşənin içərisindən keçən qədim torpaq yolun kənarında, olduqca əlverişli bir mövqedədir. Hər tərəfdən dağlarla əhatələndiyindən yaşayış üçün əlverişlidir. Yaşayış yerindəki tikintilər dağıntıya uğrasa da, o, öz arxaik quruluşunu qoruyub saxlamışdır. Yaşayış yerinə aid binalar oval formalı mərkəzi meydanın ətrafında yerləşmişdir. Binaların bəzisi bir, bəzisi isə iki otaqlıdır. Burada irihəcmli ictimai binalar da vardır. Mərkəzi meydana girən ensiz giriş şübhəsiz ki, vaxtilə qapı üə qapadümışdır. Tədqiqat zamanı yaşayış yerindən Son Antik və Erkən Orta əsrlərə aid çəhrayı rəngli keramika parçaları əldə edilmişdir. Arxeoloji materiallara əsaslanaraq yaşayış yerini 1-8 əsrlərə aid etmək olar.

## İstinadlar