Trans milli korporasiyalar

Təsiredici nüfuzları, çoxmilyardlıq investisiyon qüdrətləri ilə qloballaşma prosesini stimullaşdırırlar. Hərtərəfli mühafizə sistemləri, yüksək maddi-texniki baza ilə təhciz edilmiş elmi-tədqiqat institutları, laboratoriyaları, konstruktor büroları TMK-nın artan potensialını, rəqabət qüdrətini təmin edir. Belə strateji istiqamət milli kapitalın fəaliyyətinin beynəlmiləlləşdirilməsi, transmilli kapitalın maraqlarının qloballaşması ilə və əvəzlənməsini gerçəkləşdirir. Hazırda dünya təsərrüfatının mühüm mexanizmi kimi onlar **[[Ümumi Daxili Məhsul|ÜDM]]**-in 20–25%-nə malik olmaqla beynəlmilləşmənin əsas hərəkətverici qüvvəsinin özəyində dayanırlar. TMK-lar əsasən XIX əsrin sonlarından başlayaraq geniş inkişaf etməyə başladı. Ancaq TMK-ların tarixi daha qədimdir. İlk beynəlxalq iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlamış təşkilat "Tamplier ordeni"

sayılır. Onlar 1135-cil ildə hələ beynəlxalq səviyyədə bank işiylə məşğul idilər. Ancaq rəsmi şəkildə yaradılmış ilk TMK-a İngiltərənin "East İndia Company" TMK-dır. Bu kompaniya 1600-cü ildə İngiltərənin Hindistanda iqtisadi fəaliyyət göstərməsi üçun kraliça I Yelizavetanın əmriylə yaradılır. Sonralar ABŞ və Avropada kapitalizmin sürətli inkişafı çoxlu sayda TMK-ların yaranmasına səbəb oldu.

## Trans Milli Korporasiyaların iqtisadiyyatda yeri

Beynəlxalq hüquqda – o cümlədən beynəlxalq iqtisadi hüquqda transmilli korporasiyalar (TMK) haqqında artıq kifayət qədər müddəalar və fikirlər formalaşmışdır. **TMK**-lər dünyanın bir çox ölkələrində müəssisələri və filialları olan nəhəng şirkətlər birliyidir. Hazırda müsbət və mənfi cəhətlər baxımından **TMK**-lərin rol və fəaliyyətləri müasir dünyada olduqca ziddiyyətli qiymətləndirilir.

**TMK**-ləri bir çox iqtisadçı alimlər texniki tərəqqinin daşıyıcısı olan proqressiv iqtisadi fenomen adlandırırlar. Şəksiz bu fikirlə razılaşmamaq mümkün deyil. Digər tərəfdən isə "üçüncü dünya" ölkələrinin təbii sərvətlərini xammal şəklində mənimsəyən, bu zaman həmin ölkələrin vətəndaşlarını misli görünməmiş və heç bir beynəlxalq normaya uyğun olmayan qayda və üsullarla istismar edən və neokolonializmin başlıca zərbə qüvvəsi sayılan **TMK**-lərin beynəlxalq leqal mafiya imici də formalaşmışdır. Lakin hər nə olursa-olsun **TMK**-lərin fəaliyyəti və inkişafı ilə bağlı proseslər dövrün qanunauyğun, obyektiv inkişafının nəticəsidir və bu proses qarşısıalınmazdır.

Bu gün dünyada **TMK**-lər qədər fəaliyyət göstərdikləri ölkələrin milli qanunvericiliyinə, eləcə də beynəlxalq hüquq normalarına etinasızlıq göstərən ikinci bir qüvvə çətin ki, tapılsın. **TMK**-lərin iqtisadi qüdrətini və dünya siyasətinə ciddi təsirini nəzərə alaraq bəzi qərb dövlətlərində bu qurumlara beynəlxalq hüququn subyekti statusunun verilməsi haqda fikirlər söyləyirlər. Bu fikirləri irəli sürənlərin arqumentləri şəksiz ki, kifayət qədər əsaslıdır, ən azı bu baxımdan ki, bu gün **TMK**-lərin beynəlxalq arenadakı istər iqtisadi, istərsə də siyasi təsir qüvvəsi dünyanın əksər dövlətlərinin təsir qüvvəsindən qat-qat üstündür. Lakin bu fikirlərə əks fikirlər də söylənilməkdədir. Belə ki, digər tərəflər hesab edir ki,**TMK**-lərin fəaliyyəti beynəlxalq hüquqla deyil, beynəlxalq xüsusi hüquqla tənzim olunur və bu baxımdan onlar beynəlxalq hüququn subyekti ola bilməzlər.

Əslində isə beynəlxalq hüququn subyektinə çevrilmək heç **TMK**-lərin özlərinə də rahat deil. Ən azı ona görə ki, bu statusun olmaması onların neokolonialist sifətlərini bir qədər maskalaya bilər. Bununla belə **TMK**-lər bir çox hallarda beynəlxalq iqtisadi hüququn subyektləri rolunda çıxış edirlər. Bir qayda olaraq onların imzaladıqları kontraktlarda tərəflərdən biri dövlətlər olur. Digər tərəfdən inkişaf etməkdə olan bir sıra dövlətlər **TMK**-lərin artmaqda olan iqtisadi və siyasi təzyiqləri ilə bağlı beynəlxalq təşkilatların, o cümlədən, **[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı|BMT]]** qarşısında dəfələrlə məsələlər qoymuşlar. BMT hələ 1974-cü ildə TMK-lərlə bağlı dövlətlərarası komissiya və **TMK**-lər üzrə mərkəz yaratmışdır. Bu qurumların məqsədi **TMK**-lərin fəaliyyətini nizamlayan normalar sistemi yaratmaq və onları bu normalara əməl etməyə vadar etmək idi. Bu komissiyanın topladığı materiallar əsasında **YUNKTAD** (Beynəlxalq Ticarət Mərkəzi) tərəfindən bir sıra qaydalar və prinsiplər müəyyən olunmuşdur və bunlar **[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı|BMT]]** Baş Məclisinin 1980-ci ildə keçirilən XXX sessiyasında qəbul olunmuşdur. Bundan əlavə sessiyada Baş Məclis "**TMK**-lər və digər korporasiyalar, onların vasitəçiləri və aidiyyəti olan digər tərəflərin tətbiq etdikləri korrupsiyaya qarşı tədbirlər" haqqında 3514 nömrəli qətnamə qəbul etmişdir. Ən ali beynəlxalq təşkilat tərəfindən həyata keçirilən bütün bu tədbirlər **TMK**-lərin mənfi fəaliyyətinə heç bir təsir göstərə bilməmişdir. Əksinə **TMK**-lər təzyiq vasitəsi kimi yeni-yeni üsullar və yollar mənimsəmiş və hazırda bu üsullar tətbiq olunmaqdadır. Bu monopoliyalar özlərinə aid olan şirkətlərin yerləşdiyi yerdə dövlətin müstəqil hüquqi şəxs forması olmasından istifadə edərək həmin firmalar üzərində yerli qanunvericiliyin şamil olmasını istəyirlər. Belə ki, bu, ilk növbədə əgər dövlət öz şirkətləri üçün xarici firmalardan güzəştli şərtlər (vergi sahəsində) nəzərdə tutursa, həmin dövlətin hüquqi şəxsi sayılır. Digər hallarda **TMK**-lər xarici dövlətlərdə öz filiallarını yaradırlar. Filiallara müstəqil hüquqi şəxs statusu verilmir. Beləliklə, transmilli kompaniyaların iqtisadi anlayışı, iqtisadi-mahiyyəti və hüquqi forması arasında uyğunsuzluq olur. Vahid birlik hüquqi çoxluqla rəsmiləşdirilir ki, (yerli hüququn hüquqi şəxsi, filialı və s.) bu da **TMK**-lərin mülkiyyətçilərinin maraqlarına cavab verir. 1974-cü il dövlətlərin iqtisadi hüquq və vəzifələri xartiyasında nəzərdə tutulur ki, hər bir dövlətin öz yurisdiksiyası çərçivəsində **TMK**-in fəaliyyətini nizama salma və nəzarət etmə hüququ vardır. **[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı|BMT]]** Baş Assambleyasının qətnaməsi formasında qəbul edilən bu xartiyada eyni zamanda **TMK** davranış kodeksindəki kimi, inkişaf etməkdə olan dövlətlərin öz iqtisadiyyatlarını **TMK**-in təsirindən müdafiə etməsi təşəbbüsünü əks etdirir. Beynəlxalq Həmkarlar Təşkilatlarının **TMK**-lərlə uzunmüddətli mübarizəsi də uğursuzluğa düçar olmuşdur. Bunlara cavab olaraq **TMK**-lər fəaliyyət göstərdikləri bir sıra ölkələrin milli qanunvericiliyində həmkarlar ittifaqlarının hüquqlarını məhdudlaşdıran qanunların qəbul olunmasına nail olmuşdur. **TMK**-lər fəaliyyət göstərdikləri sahələrdə bir qayda olaraq fəal həmkarlar ittifaqlarını ya əzərək məhv edir, ya da onları ələ alırlar. Amma onu da qeyd etmək lazımdır ki, **TMK**-lər heç də həmişə buna nail ola bilmirlər.

## Trans Milli Korporasiyaların təşkilatlanması
BMT-nin hesablamalarına görə indiki dünyada 65 min transmilli korporasiya fəaliyyət göstərir. Bu 65 min transmilli korporasiyanın ümumilikdə 850 min xarici filialları mövcuddur və bu transmilli korporasiyalar 75 milyona yaxın insanı işlə təmin etmişdir. Transmilli korporasiyaların filiallarının və ana kompaniyalarının ölkələr üzrə yerləşməsinə diqqət yetirsək görə bilərik ki, ana kompaniyaların əksəriyyəti, yəni 80% sənayecə İEÖ-də yerləşmişdir. Yalnız 19,5% ana kompaniyanın yerləşdiyi ərazi İEOÖ-dir. 0,5% ana kompaniya isə post-sovet məkanında yerləşmişdir. Qız kompaniyaların (yəni xarici filialların) 33%-i İEÖ-də yerləşmişdir. 50% qız kompaniya iqtisadi cəhətdən az inkişaf etmiş ölkələrin (yəni İEOÖ-in) payına düşmüşdür. Yerdə qalan 17% qız kompaniya isə post-sovet məkanında yerləşmişdir. 

## TMk-lardan TOP-49
Aşağıda araşdırma müəlliflərinin məqalədə misal gətirdiyi və kürəsəl nəzarət şəbəkəsi təşkil edən 147 "supertəşkilat"dan TOP-49-i təqdim edilib:
# **Barclays plc**
# **Capital Group Companies Inc**
# **FMR Corporation**
# **AXA**
# **State Street Corporation**
# **JP Morgan Chase & Co**
# **Legal & General Group plc**
# **Vanguard Group Inc**
# **UBS AG**
# **Merrill Lynch & Co Inc**
# **Wellington Management Co LLP**
# **Deutsche Bank AG**
# **Franklin Resources Inc**
# **Credit Suisse Group**
# **Walton Enterprises LLC**
# **Bank of New York Mellon Corp**
# **Natixis**
# **Goldman Sachs Group Inc**
# **T Rowe Price Group Inc**
# **Legg Mason Inc**
# **Morgan Stanley**
# **Mitsubishi UFJ Financial Group Inc**
# **Northern Trust Corporation**
# **Société Générale**
# **Bank of America Corporation**
# **Lloyds TSB Group plc**
# **Invesco plc**
# **Allianz SE 29. TIAA**
# **Old Mutual Public Limited Company**
# **Aviva plc**
# **Schroders plc**
# **Dodge & Cox**
# **Lehman Brothers Holdings Inc***
# **Sun Life Financial Inc**
# **Standard Life plc**
# **CNCE**
# **Nomura Holdings Inc**
# **The Depository Trust Company**
# **Massachusetts Mutual Life Insurance**
# **ING Groep NV**
# **Brandes Investment Partners LP**
# **Unicredito Italiano SPA**
# **Deposit Insurance Corporation of Japan**
# **Vereniging Aegon**
# **BNP Paribas**
# **Affiliated Managers Group Inc**
# **Resona Holdings Inc**
# **Capital Group International Inc**
# **China Petrochemical Group Company**

## İstinadlar