open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hüceyrə təbəqəsi

**Mikrob təbəqəsi** — Cücərmə təbəqəsi, embrion inkişafı zamanı əmələ gələn hüceyrələrin əsas təbəqəsidir.  Onurğalılarda üç hüceyrə təbəqəsi xüsusilə aydın şəkildə ifadə olunur. Bununla birlikdə, bütün eumetazoanlar (süngərlərə qohum olan heyvanlar) iki və ya üç əsas mikrob təbəqəsi əmələ gətirirlər. Bəzi heyvanlar, iki mikrob təbəqəsi (ektoderma və endoderma) istehsal edərək onları diploblastik edir. Heyvanlar, bu iki təbəqə arasında üçüncü bir təbəqə (mezoderma) əmələ gətirərək onları triploblastik edir. Hüceyrə təbəqələri nəticədə orqanogenez prosesi ilə bütün heyvanın toxumalarını və orqanlarını əmələ gətirir.

## Tarix

Kaspar Friedrix Volf, erkən embrionun yarpaq kimi təbəqələrdə quruluşunu müşahidə etdi. 1817 -ci ildə Heinz Kristian Pander, toyuq embrionlarını öyrənərkən üç əsas mikrob təbəqəsi kəşf etdi. 1850-1855 -ci illərdə Robert Remak,  hüceyrə təbəqəsi (Keimblat) anlayışını təkmilləşdirərək, sırasıyla xarici, daxili və orta təbəqələrin epidermis, bağırsaq və ara əzələləri və damar sistemini meydana gətirdiyini ifadə etdi. "Mesoderma" termini 1871 -ci ildə Huxley tərəfindən ingilis dilinə, 1873 -cü ildə Lankester tərəfindən "ektoderma" və "endoderma" kimi təqdim edilmişdir.

## Təkamül

Heyvanlar arasında süngərlər bir hüceyrə təbəqəsi olan hissələrə ən az ayrılır. Fərqli hüceyrələrə (məsələn, yaxa hüceyrələrinə) sahib olsalar da, əsl toxuma koordinasiyasından məhrumdurlar. Diploblast heyvanlar,  endoderma və ektoderma olmaqla iki  hüceyrə təbəqəsi ilə bölünmənin artdığını göstərir. Diploblastik heyvanlar tanınan toxumalara bölünür. Bütün iki istiqamətli heyvanlar (yastı qurdlardan insanlara qədər) diploblastlarda olan hüceyrə təbəqələrinə əlavə olaraq mezoderma malik olan triploblastlardır. Triploblastlı heyvanlarda tanınan orqanlar inkişaf edir
.

## İnkişaf
Gübrələmə nəticəsində ziqot əmələ gəlir. Bölünmənin növbəti mərhələsində, mitotik hüceyrə bölünməsi ziqotu içi boş bir hüceyrə topuna, bir blastula çevirir. Bu erkən embrion forması qastrulyasiyaya uğrayaraq iki və ya üç qatlı bir qastrula əmələ gətirir (mikrob təbəqələri). Bütün onurğalılarda bu nəcis hüceyrələr bütün yetkin toxumalara və orqanlara fərqlənir.

İnsan embrionunda, təxminən üç gündən sonra, ziqot morula adlı mitotik bölünmə ilə möhkəm bir hüceyrə kütləsi meydana gətirir. Daha sonra trofoblast adlanan xarici bir təbəqədən və embrioblast adlı bir daxili hüceyrə kütləsindən ibarət olan bir blastosist halına gəlir. Uterus mayesi ilə dolu olan blastokist zona pellucidadan çıxaraq implantasiya olunurT. Daxili hüceyrə kütləsi əvvəlcə iki təbəqədən ibarətdir: hipoblast və epiblast. İkinci həftənin sonunda primitiv bir zolaq görünür. Bu bölgədəki epiblast əsas zolağa keçir, ona daxil olur və hipoblastı kənara itələyərək endoderma adlı yeni bir təbəqə əmələ gətirir (amnion əmələ gətirir). Epiblast hərəkət etməyə davam edir və ikinci bir təbəqə - mezoderma əmələ gətirir. Üst təbəqəyə indi ektoderma deyilir.

## İstinadlar
Andi Göysu

**Andi Göysu** — Gürcüstan (Kaxeti) və Rusiya (Dağıstan) ərazisindən axan çay.

Andi Göysu çayı Sulak çayının sol qoludur. Çayın uzunluğu 144 km-dir.
## Toponimiyası
“Göysu” adı türkcə (qumuq) “k'oy suv”– göy su adından götürülmüşdür. XX əsrin ortalarına qədər "Göysu" adını Sulak çayı daşıyırdı.

## Relyefi
Andi Göysu çayı Sulak çayının sol qoludur. O, mənbələrini dağlıq ərazi olan Tuşetiyadan götürən Pirikitel Alazani və Tuşeti Alazani çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Andi Göysu Çirkata kəndindən 6 kilometr şərqdə Avarskoe Koisu çayı ilə birləşərək Sulak çayını əmələ gətirir. 

İki çayın qovuşduğu yerdən çayın uzunluğu 144 km (Tuşeti Alazani mənbəyindən –192 km), ümumi enmə 2500 m, su toplama sahəsi 4810 km², orta hündürlüyü 2140 m-dir. Çay hövzəsindəki buzlanma sahəsi 14 km²-dir. Buzlaqlar Boqosski, Piriketelski və Sneqovoy silsilələrinin ən yüksək ərazilərində geniş yayılmışdır.

Andi Göysu çayı hövzəsinin əhəmiyyətli bir hissəsi (84%) dəniz səviyyəsindən 1500 metr yüksəklikdə, o cümlədən 10% 3000 metrdən yuxarıdır.

Botlix rayonu ərazisində, çayın sol sahilində, XI–X əsrlərə aid qədim Ortakolo şəhərinin qalıqları yerləşir. Ortakolo şəhərində ali silkin nümayəndələri xristian dininə, sadə insanlar isə bütpərəst ayinlərə riayət edirdi.

## Hidrologiyası
Çay yağış, qrunt suları və qar suları ilə qidalanır. Andi Göysu yaz-yay daşqınları və aşağı su dövrləri olan çaylara aiddir. Çayda daşqınlar əsasən (60-70%) isti mövsümdə (may - avqust) baş verir. Bir qayda olaraq, ən böyük daşqın iyun ayında, ən kiçik daşqın isə fevral ayında baş verir. Çayın orta illik su sərfi 72,0 m³/s, maksimum qeyd olunanı isə 830 m³/s-dir.

## Qolları
Andi Göysu çayı hövzəsində ümumi uzunluğu 4020 km olan 874 çay var. Əksər çayların (828) uzunluğu 10 km-dən azdır.

Çayın Əsas qolları:

## Çayın tədqiqi
Andi Göysu çayının illik axın rejimini tədqiq etmək üçün onun üzərində 7 elmi stansiya mövcuddur. Bu stansiyalar Şenako, Ağvalı, Botlix, Tlox, Saqra, Çirkota və Aşıltinski körpüsüdür. Hazırda Ağvəli və Çirkota stansiyaları dövlət məntəqəsi kimi fəaliyyət göstərir.

Andi Göysu çayının kənd təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyəti var. Onun suyundan ətraf kəndlərin və əkin sahələrinin su təchizatı və suvarılması üçün istifadə olunur. Çay böyük hidroenergetika potensialına malikdir. Tantariskaya, İqalinskaya, İnxoiskaya, Ortokalinskaya, Muni, Botlixskaya, Sumadinskaya və Ağvalinskaya çaylarında 8 su elektrik stansiyasının inşası planlaşdırılır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Водное путешествие клуба Новый Бродяга
* Андийское Койсу — Водные маршруты 
* река Андийское Койсу
* 
*
Rozenmund reaksiyası

**Rozenmund-Zayçev reaksiyası** — aldehid xloridlərin hidrogenlə aldehidlərə selektiv katalitik azaldılması reduksiyasına deyilir. Reaksiya 1872-ci ildə M.M.Zayçev tərəfindən kəşf edildi, klassik dəyişiklik 1918-ci ildə Rosenmund tərəfindən inkişaf etdirildi.

Katalizator metal paladium (BaSO4, CaCO3, BaCO3, asbest, kömür, diatomlu torpaq), bəzən Pt və Ni götürülür. Aldehidlərin reduksiya olunmasının qarşısını almaq üçün katalizatordan istifadə olunur. Həlledici (benzol, toluen və s.). katalizator, 80-180&nbsp;°C-də, 150-200&nbsp;°C-də buxar faza hidrogenləşmə istifadə olunur.. Alkoqollar, karbohidrogenlər və turşular tez-tez yan məhsullar kimi meydana gəlir [spirtlərdən və RC (O) Cl) əmələ gəlir.
Əsas aralıq məhsullar - spirtlər, karbohidrogenlər, turşular[spirtlərdən və RC (O) C1) əmələ gəlmişdir. Daha az və daha az miqdarda anhidridlər-t, oliqomerlər və polimerlər əmələ gəlir.
Rosemund şərtləri altında, dikarboktsilb turşu xloridlərindən to-t-ə qədər olan reaksiyalar. Çox hallarda dialdehidlər əmələ gəlmir: Trifenilmetan trifenilasetik turşu xloriddən əmələ gəlir:
 
Rozemund reaksiyasının modifikasiyası:

a) karboksilik turşu xloridlərin və ya amidlərin kompleks hidridlərlə azaldılması, məsələn:zəhərlər (fenilizotiyosiyanat, tetrametiltiyoüre, kükürd və s.).
 
## Mənbə
# Mosettig E., Mosingo R., veb: Üzvi reaksiyalar, tərc. İngilis dilindən, Sat. 4, M., - 1951, s. 337-57;
# Rosenmund, K. W. Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft 1918, 51, 585
# Saytzeff, Michael; Journal fuer Praktische Chemie 1873, 6 (1), 128-135.
# Мозеттиг Э., Мозинго Р., веб.: Органические реакции, пер. с англ., сб. 4, М.,-1951, с. 337-57; Affrossman S., Thomson S., "J.Cfaem.Soc.", 1962, №5, p.&nbsp;2024-29; Taylor E. C. [a. o.], "J. Amer.Chem. Soc.", 1976, v. 98, №21, p.&nbsp;6750-52. Г.И. Дрозд.
Horner-Vadsvort-Emmons reaksiyası

**Horner-Vadsvort-Emmons reaksiyası** — Horner qrupunda aşkarlanan və altmışıncı illərin əvvəllərində Emmons qrupu tərəfindən inkişaf etdirilən reaksiya son illərdə çox populyarlıq qazandı. HVE reaksiyası- karbonil birləşmələrin (aldehidlər, bəzi ketonlar) alkilfosfan turşuların dialkil efirləri ilə qüvvətli əsasların iştirakında qarşılıqlı təsirindən alınan olefinlərin istehsalı deməkdir. Reaksiya yüksək seçiciliklə əvəz olunmuş trans-akril turşularının alınmasına imkan verir.

Bu reaksiyanın üstünlüyü ondadır ki, yüksək dərəcədə stabil və asanlıqla əldə olunan beşvalentli fosfor birləşmələrindən istifadə olunur. Fosfonatlardan alınan karbonionlar, Vittiq reaksiyasında istifadə olunan fosfor ilidlərdən daha çox nükleofil və reaksiya qabiliyyətlidir. Aralıq məhsullar kimi reaksiya nəticəsində yaranan dialil fosfonatlar su ilə işlədikdə asanlıqla xaric olunur.
Sxem və mexanizm:

saslar = BuLi, NaH, tert-BuOK, LiCl, NaNH2 ilə DBU.

həlledicilər = THF, benzol, asetonitril, 1,2-dimetoksietan (DME).

Elektron stereoelektivlik reaksiya şərtlərindən asılı olaraq çox dəyişir və aşağıdakı aralıqlarda artır:

Aldehid üzərində əvəzedicilərin artması ilə
Artan temperaturla (23 ° C> −78 ° C)
Li> Na> K duzu

DME> THF
Reaksiya mexanizmi yaxşı anlaşılmamışdır. Bütün mərhələlərin əhatə edildiyi güman olunur: bir fosfonatdan anionun yaranması, bir karbonil birləşməsinə əlavə edilməsi, ardınca fosfetana qədər aralıq tsikliləşmə və son olaraq bir alkenə aparan diaklil fosfonatın xaric edilməsi (Vittiq reaksiyasına bənzər).

## Mənbə
# L.; Hoffmann, H. M. R.; Wippel, H. G. Chem. Ber. 1958, 91, 61–63 (b) Wadsworth, W. S., Jr.; Emmons, W. D. J. Am. Chem. Soc. 1961, 83, 1733.
# Обзоры: (a) Boutagy, J.; Thomas, R. Chem. Rev. 1974, 74, 87–99 (b) Maryanoff, B. E.; Reitz, A. B. Chem. Rev. 1989, 89, 863–927. (с) W. S. Wadsworth Organic Reactions, v. 25, 1977, 73–253;
# Механизм: K. Ando, J. Org. Chem. 1999, 64, 6815–6821; (b) P. Brandt, P.-O. Norrby, I. Martin, T. Rein, J. Org. Chem. 1998, 63, 1280–1289.

## İstinadlar
Odişi (tarixi bölgə)

**Odişi** () Qərbi Gürcüstanda keçmiş Mingreliya knyazlığının əsas mülkü olan tarixi bölgədir. 19-cu əsrin əvvəllərindən bu toponimi Sameqrelo (Mingrelia) əvəz etmişdir.

## Coğrafiyası
Gürcüstanın əksər tarixi bölgələri kimi Odişanın da dəyişkən sərhədləri vardı. Qərbdə Qara dəniz və şərqdə Tsxenistski çayı ilə sərhəddir; Şimalda Takveri dağları, Rioni çayı cənubda Odişi ilə Guria arasındakı sərhədi meydana gətirdi. Sözün daha dar mənasında Odişi, Qara dəniz tərəfindən yuyulan İnguri və Tehuri çayları arasında bir torpaq sahəsi deməkdir. Əsas şəhər və ən böyük yaşayış yeri Zuqdidi idi. Martvilidəki Çkondidi, əsas xristian katedrali olaraq xidmət etdi. Odişi xalqı üçün gürcü cin odişarı idi.

## Tarixi

Odişi ilk dəfə Gürcüstan salnamələrində, Kraliça Tamarın hakimiyyəti dövründə (1184–1213-cü illərdə hökmranlıq etmişdir), müvafiq yerlərdən gələn Bediani və Dadiani ailə adları olan bir sülalədən bir eristavi ("hersoq") tərəfindən idarə olunan bir fiefdom olaraq görünür. İndi Dadiani adlanan sülalə, 1490-cı illərdə Gürcüstan krallığının süqutundan sonra suveren şahzadələr oldu. Başlanğıcda və erkən müasir gürcü tarixi ədəbiyyatında Odişi həm bölgənin, həm də Dadianinin idarə etdiyi bütün knyazlığın adı idi. İkincisi, Avropalılara Mingrelia olaraq yaşadıqları əsas qrupun adı ilə tanındı, lakin Odişi ilə Mingreliya Knyazlığının iki əsas bölməsindən birinin adı olaraq da tanış idilər. Mingrelianın gürcü ekvivalenti Samegrelo, daha çox qeydlərdə qeyd olunsa da, 1804-cü ildə Rusiya hegemonluğu qurulana qədər ümumi istifadəyə girməmişdir [1]. 1804-cü ildə Rusiya ilə imzalanan müqavilənin Mingreli tərəfi Şahzadə Qriqol Dadiani özünü "Odişa, Leçxumi, Svaneti, Abxaziya və qədimdən bəri atalarımın mülkiyyətində olan bütün torpaqların qanuni hökmdarı" adlandırdı [8]. Odişanın etimologiyası aydın deyil. Bununla birlikdə, bu adın mavi dildə bir izahı var. Odi-shi (Odişi) mavi dildə "odi-dən" deməkdir. 18-ci əsrin əvvəllərində gürcü alimi, Şahzadə Vaxuşti, Gürcüstan Krallığının Təsvirinə bölgənin ətraflı coğrafi təsvirini daxil edərək Odişinin xalq etimologiyasını "bir zamanlar bu torpaq bizim idi" [3] mənasında irəli sürdü. Müasir bir fərziyyə, Odişini Odi adlı Mingrelian folklorundan olan bütpərəst bir tanrı ilə əlaqələndirir. [1] Odişa adı, Qərbi Corciyadakı bir yayla, Zugdidi bələdiyyəsindəki bir kənd və Zugdidi şəhərində yerləşən bir televiziya şirkəti adlarında qaldı.

## İstinadlar
Veryovkin mağarası

**Veryovkin mağarası** — Gürcüstanın şimal-qərbində, Qərbi Qafqazın Qaqra silsiləsindəki mağara. Mağara  Abxaziyanın  Arabika yayalasında yerləşir. Mağarının öyrənilən hissəsinin dərinliyi 2017-ci ildə toponomik çəkilişlər nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir - 2204 metr Bu göstərici ilə o Krubera mağarasını 7 metr üstələmişdir. Rekord göstərici sifon keçidləri nəzərə almadan qeydə alınmışdır. 2018-ci ilin martında həyata keçirilən ekspedisiyada *Sonuncu Nemo dayanacağı* sifon gölünün dərinliyi də ölçülmüş və ümumi dərinliyə 8 metr əlavə olunmuşdur - 2212 metr. Mağaraya olan yeganə giriş 3X4 ölçüsündə olub Krepost dağı ilə Zont dağı arasında olan aşırımda yerləşir. Giriş quyusunun dərinliyi 32 metrdir.

## Adlanması

İlk vaxtlar mağaranı C-115, sonra isə P1-7 adı ilə adlandırmışdılar. 1986-cı ildə mağaraya Aleksandr Veryovkin adı verilmişdir. Speleoloq  1983-cü ildə Aleksandr Veryovkin  Su-Akan mağarasındakı sifona enən zaman faciyəvi şəkildə həlak olmuşdur. Su-Akan mağarası Kabarda-Balkariya Respublikasının Sarı-Tala massivində yerləşir.

## Tədqiqat tarixi
Mağaranı 1968-ci ildə krasnoyarsk speleoloqları kəşf etmişdilər. İlkin fəth edilən dərinlik 115 metr olmuşdur. Mağara C-115 adı ilə qeydiyyata alınmış. 1982-ci ildə mağaranı ikinci dəfə Moskva şəhərinin Mağaraçılar klubun nümayəndələri aşkar etdilər. Bu dəfə mağara P1-7 adı ilə qeydiyyata salındı. 1983-86-cı illərdə mağaranın 440 metr dərinliyə qədər olan hissəsi fəth edildi. 1986-2000-ci illərdə mağarada tədqiqat işləri aparılmayıb. 2000-2015-ci illərdə *Perovo* və *Perovo-speleo* klubları araşdırma aparmış ancaq mağaranın dərinliyi 440 metrdə qalmışdı. 2015-ci ilin avqustunda mağarada dərinliyi 156 metr olan quyu aşkar edildi. 2016-cı ildə artıq mağaranın dərinliyi 630 metr müyənləşdirildi. 2016-cı ilin avqustunda növbəti araşdırma üçün birgə ekspedisiya təşkil olundu və yekunda mağara dərinliyi 1010 metr oldu. Oktyabrda isə artıq dərinlik 1350 metr idi.

2017-ci ilin fevralında *Perovo* və *Perovo-speleo* klublarının üzvləri 1832 m dərinliyə eniş etdilər. Bu göstərici ilə Veryovkin mağarası dünyada ikinci ən dərin mağara hesab olundu. 2017-ci ilin avqustunda isə dərinlik 2151 m müəyyənləşdirildi. Bu dərinlikdə düz ərazi aşkar edildi. Qısa zaman keçdikdən sonra yeni dünya rekordu qeydə alındı - 2204 m. 2018-ci ilin martında *Perovo-speleo* komandası sifon gölünün dərinliyinidə dəqiləşdirmiş və yekun dərinlik 2212 metr olmuşdur.

## İstinadlar
Selom

**Selom** — Selom , əksər heyvanlarda əsas bədən boşluğudur və həzm sistemini və digər orqanları əhatə etmək və saxlamaq üçün bədənin içərisindədir. Bəzi heyvanlarda mezoteli ilə örtülmüşdür. Molyusklar kimi digər heyvanlarda da fərqlənməmiş olaraq qalır.

## Etimologiya
Selom termini, qədim yunan κοιλία (koilía) sözündən əmələ gəlib, 'boşluq' deməkdir
.

## Tərkibi

### İnkişaf
Hamısı bağırsaqla bədənin xarici divarı arasındakı mezodermal boşluqdur.

Embrionun inkişafı zamanı selomun formalaşması qastrulyasiya mərhələsində başlayır. Embrionun inkişaf edən həzm borusu əmələ gətirir.

Başlanğıcda arxenteron əmələ gəlir və mezoderma iki qata bölünür: birincisi bədən divarına və ya ektoderma yapışaraq parietal təbəqə əmələ gətirir, ikincisi endoderma əmələ gətirir. Parietal təbəqə ilə visseral təbəqə arasındakı boşluq bütün və ya bədən boşluğu olaraq bilinir.

## Mənşəyi
Selomun təkamül mənşəyi aydın deyil. Bədən boşluğu olan ən qədim heyvan Vernanimalkula idi.

## Funksiyalar
Hidrostatik bir mühit təmin edə bilər. İmmunitet sistemini ya selomun divarına yapışdıra bilən və ya içərisində sərbəst üzə bilən selomositlər şəklində dəstəkləyə bilər. Selom, əzələlərin bədən divarından asılı olmayaraq böyüməsinə imkan verir — bu xüsusiyyət, mezoderma ilə örtülmüş selomdan çıxan mezenteriyada bədənin içərisində dayanan həzm sistemində görülə bilər.

Selomik maye İçindəki maye selomik maye olaraq bilinir. Selomik mayenin bir neçə funksiyası vardır:
* hidroskelet rolunu oynayır;
* daxili orqanların sərbəst hərəkət etməsinə və böyüməsinə imkan verir;
* bədəndən qazların, qida maddələrinin və tullantı məhsullarının daşınmasına xidmət edir;
* yetişmə zamanı sperma və yumurta saxlamağa imkan verir; və tullantı anbarı rolunu oynayır.

## Zoologiyada təsnifat

Heyvanlar, sahib olduqları bədən boşluğunun növünə görə, qeyri-taksonomik şəkildə, Akoelomata, Pseudokoelomata və Koelomata olaraq üç qeyri-rəsmi qrupa ayrıldı. Bu qruplar heç vaxt əlaqəli heyvanları və ya təkamül xüsusiyyətlərinin bir ardıcıllığını təmsil etmək üçün nəzərdə tutulmamışdır .

Mezodermdan alınan toxuma, bu heyvanların maye ilə dolu bədən boşluğunu qismən düzəldir. Beləliklə, orqanlar sərbəst şəkildə yerlərində saxlanılsa da, selomdakı kimi yaxşı təşkil edilməmişdir
. Akoelomat heyvanlar, yastı qurdlar kimi, bədən boşluğuna malik deyillər. Bağırsaq və bədən divarı arasındakı yarı bərk mezodermal toxumalar orqanlarını yerində saxlayır.

## Təsnifatı
Bir selomun olmaması bədən ölçüsünün azalması ilə əlaqələndirilir. Bəzən hər hansı bir inkişaf etmiş həzm sisteminə istinad etmək üçün səhv istifadə olunur. Bəzi orqanizmlərin selomu olmaya bilər və ya yalançı ola bilər. Selomları olan heyvanlara selomatlar, selomları olmayan heyvanlara aselomatlar deyilir.

## İstinadlar
Braqun silsiləsi

**Braqun silsiləsi** (, ) — Terek silsiləsinin şərq hissəsidir. Tolstoy-Yurt kəndindən şərqdə başlayır və Terek çayı boyunca 24 km uzanır.
Bəzən ayrıca geoloji obyekt olaraq qəbul edilir. Silsilənin torpaqları şabalıdı, tünd şabalıd və qara torpaqdır. Silsilənin eni 3,5 ilə 6 km arasında dəyişir. Braqun silsiləsi Miosen və Pliosen dövrlərinin gil və qumdaşlarından ibarətdir.
## Zirvələri
Silsilənin ən yüksək nöqtəsi 388 m hündürlükdədir, Terek üzərindəki dəmir yolu körpüsünün yaxınlığında yerləşir və adı yoxdur. Dərbənxi kəndinin cənubunda Daud-Bərz zirvəsi (319 m) yerləşir. Qarax dağı (336 m) Braqun silsiləsinin qərb hissəsində yerləşir. Çkxeri-Bərz dağı (təxminən 200 m) Darbənxi kəndinin yaxınlığında yerləşir. Dağın başında zirvəyə adını verən qumdaşı və şist çıxıntıları var: Çeçen dilindən tərcümədə adı "hündür daş" deməkdir. Dağın bitki örtüyündə bu bölgə üçün adi olan kserofitlərdən başqa, halofitlər də vardır.

## Geotermal bulaqlar
Dağ silsiləsi müxtəlif temperatur və kimyəvi tərkibli geotermal bulaqlarla zəngindir. Bulaqlar şimal yamacının şərq hissəsində uzununa tektonik qırılma ilə bağlıdır. Dərbənxi kəndi ərazisində xüsusilə çoxlu bulaq var. Kəndin adı məhz bu bulaqlardan alınmışdır, tərcümədə adının mənası "şəfalı su" deməkdir. Bulaqların ən güclüsü 96 ° C temperatura, 1,3 q/l minerallaşmaya malikdir və sulfat-xlorid, hidrokarbonat-natrium tipinə aiddir.

## Bitki örtüyü
Coğrafi mövqeyinə və çətin relyefinə görə silsilənin bitki örtüyünün zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilir. 200 m-dən çox hündürlükdə bitki örtüyü meşə, aşağı hissələrdə isə çöldür. Şimal yamaclarında meşə bitkiləri, cənub yamaclarında çöl bitkiləri üstünlük təşkil edir. Şimal və şərqə nisbətən silsilənin qərb və cənub hissələrinə daha çox yağış düşür.

Meşə və çöl bitki örtüyünün qovşağında tikanlı qaratikan kolu yayılmışdır. Kollar bütün silsilədə boy atır, lakin silsilənin şərq hissəsində xüsusilə geniş yayılmışdır. Braqun silsiləsində pallas joster, işlədici murdarça, müxtəlif növ itburnu, yemişan, qızılağacabənzər mürdəşər də bitir.

Meşələrdə ən çox yayılmış olanlar adi göyrüş, mantar qarağacı, kiçik qarağac, yemişandır. Bundan əlavə, yay palıdı, adi vələs, adi fıstıq, Qafqaz armudu, şərq alması, adi heyva, müxtəlif növ ağcaqayın, adi fındıq, adi zoğal ağacları var.

Kənarlarda həmçinin adi zirinc, adi başınağacı, Lantana başınağacı, qara gəndəlaş, alman yemişanı, Avropa gərməşovu, yunan güyəməsi, mayaotu, albalı, gavalı və göyəm bitir. Şimal yamaclarında meşə üzümləri və şərq ağəsməsi bitir.

Çoxillik bitki növlərindən Sibir zümrüdçiçəyi, incə yarpaqlı qar damlası, novruzçiçəyi var.

Bu dağ silsiləsində həmçinin qırtıckimilər fəsiləsinin şəkərqamışı cinsinə aid Saccharum ravennae bitkisi də bitir. Silsilənin qərb hissəsinin çöl bölgələrində alçaq badam da bitir. Dik otlu yamaclarda kəklikotu və Tatar kətranı bitir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Arabika

**Arabika** (və ya **Arbayka**) — Gürcüstanın Qərbi Qafqaz ərazisində dağ massivi. Massiv Qaqara silsiləsində, Abxaziya ərazisində yerləşir. Yaxınlıqda Qaqra şəhəri var. Əsasən əhəng daşlı süxurlardan təşkil olunan bu massiv dünyada bu tip süxurların toplandığı bölgələrdən biridir. Ərazi Kutu - Şara və Bzıba çaylarının kanyon dərələri ilə kəsilib. Bölgə Qara dənizin cənub-qərbində yerləşir. Massiv Xaşupse və Sandripş çayları hövzələrindən qərbdə yerləşir. Arabika massivinin dəniz səviyyəsindən ən hündür zirvəsi 2661 metrdir. Arabika massivi dünyada mağaraları ilə, eləcə də dünyanın ən dərin mağaraları ilə tanınan massivdir — Veryovkin mağarası və Kruber mağaraları.  90-cı illərdə bu bölgədə 1710 metr dərinliyə yenidən (2001 il) çatılmış və sonra dünyada ən dərin mağara kəşf edilmişdir -  2000 metrdən dərin.(2004-cü il)

## Adın mənşəyi
Arabika adı abxaz mənşəli olub «арбаҕь аика» —xoruz çüxuru, hansı ki massivə bənzəyir. Sonralar bu ad SSRİ-də, daha sonra  Rusiyada geniş istifadə olunmağa başlanıldı.

## Ümumi məlumat
Arabika  massivi Şərqi Arabika, Qərbi Arabika, Cənub-qərbi Arabika, Cənubi Arabika və Şimali Arabika zonlarına bölünür. Massivi Kutu-Şara, Qeta və Bzıb çayları tərəfindən əhatə olunub. Çaylar dərin dərin kanyonlar yaradıb. Ərazidə yığcam olan mərkəzi olan hissə diqqət cəlb edir - 2600–2700 m. Cənub və cənub-qərb yamacları meşə ilə örtülüdür. Ərazi yuxarı yura və alt təbaşir süxurlarından ibarətdir. Bölgənin şimal-şərq yamacı daha dikdir.

Bütün bölgə mağaralar ərazisi kimi məşhurdur. 1968-cı ildə massivin mərkəzi hissəsində geniş tədqiqat işləri həyata keçirildi və yükunda 45 mağara aşkar edildi. Məhs tədqiqatçılar bu zonanı " Üçbucaq" adlandırmış.

Massiv ərazisinə düşən atmosfer yağıntıları tədricən yer səthindəki yarıqlardan, qıflardan və quyulardan süzülərək mağaralar sisteminə daxil olur. Mağara daxilində bu sular sonradan yer altı su mənbələri ilə birləşərək kənarlardan böyük su axını fırmasında çıxırlar - Qeqski şəlaləsi (su sərfi 1500 l/s), Dərin göl (3000 l/s), Reprua (2000 l/s) , Soyuq Çay (1200 l/s).

## İstinadlar
26 Bakı komissarı

**Bakı komissarları** yaxud **26 Bakı komissarı** — Bakı Xalq Komissarları Sovetinin (Bakı Kommunasının icra orqanı) əsasən tarixşünaslığa həlak olmaları ilə daxil olmuş rəhbərləri. 1918-ci il sentyabrın 20-nə keçən gecə onlar Bakını Türk-Azərbaycan-Dağıstan qoşunlarına təslim etdiyi üçün Türküstan hökumətinin əmri ilə Krasnovodsk yaxınlığında edam edilmişdir.

## Komissarların siyahısı
# Baqdasar Avakyan — Bakı şəhərinin komendantı.
# Məşədi Əzizbəyov — Bakı quberniyasının komissarı.
# Tatevos Əmirov — kovaler dəstəsinin komandiri.
# Arsen Əmiryan — "Bakı fəhləsi" qəzetinin redaktoru.
# Meer Basin — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
# Eyjen Berq — matros.
# Anatoli Boqdanov — xidmətçi.
# Solomon Boqdanov — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
# Armenak Boryan — jurnalist.
# Mir Həsən Vəzirov — torpaqbölmə üzrə xalq komissarı.
# İvan Qabışev — briqada komissarı.
# Prokofi Caparidze — Bakı Sovetinin İcraiyyə Komitəsinin sədri,
# Yakov Zevin — əmək üzrə xalq komissarı.
# Mark Koqanov — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
# Qriqori Korqanov — Bakı xalq komitəsinin hərbi-dəniz işləri üzrə komissarı.
# Aram Kostandyan — ərzaq üzrə xalq komissarının müavini.
# İvan Malıqin — Qafqaz ordusunun hərbi-inqilab komitəsinin sədri.
# İrakli Metaksa — Şaumyanın şəxsi cangüdəni.
# İsay Mişne — hərbi-inqilab komitəsinin işçisi.
# İvan Nokolayşvili — Caparidzenin şəxsi cangüdəni.
# Suren Osepyan — "Bakı Sovetinin Xəbərləri" qəzetinin redaktoru.
# Qriqori Petrov — Bakı şəhərinin mərkəzi hərbi hakimiyyətinin sədri, qırmızı dəstənin komandiri.
# Vladimir Poluxin — hərbi-dəniz işləri üzrə komissar.
# Fyodr Solntsev — hərbi işçi.
# İvan Fioletov — xalq təsərrüfatı şurasının sədri.
# Stepan Şaumyan — Qafqaz üzrə fövqəladə komissar, Bakı xalq komissarları şurasının sədri.

## İstinadlar
Sultan Əhməd xan Qubalı

**Sultan Əhməd xan Qubalı** — tam müstəqil olmayan Quba xanlığının xanı. 1726–1758-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Quba xanı Hüseynəli xanın atasıdır.

## Haqqında

XVIII əsrin birinci onilliyində ölmüş Əhməd xanı, hakimiyyətdə azyaşlı oğlu Sultan Əhməd xan əvəz etdi.

A.Bakıxanov yazır ki, üsyan qaldıraraq Şirvanda Qacar ağalığını ləğv edən Hacı Davud, Xudatı zəbt etmiş, bu zaman Hacı Qərib və qardaşı oğlu Nəzirin təhriki ilə Sultan Əhməd xan öz yaxın adamları ilə öldürülmüşdür. Digər məlumatlarda isə Sultan Əhmədin öz qayınatasının təhriki ilə öldürüldüyü təsdiq edilir. Bu hadisələrin, Sultan Əhmədin ölümü bir çox mənbədə 1718-ci ildə baş verdiyi qeyd olunur. Tarixçi A. Lopuxin Şamaxıdan quru yolu ilə şimala doğru hərəkət etmişdi. Lopuxin 1718-ci ilin mart ayında Quba şəhərinə gəlmişdi. O, bu şəhərə böyük maraq göstərərək icmalının *“Quba haqqında məlumat”* adlı hissəsində yazır: *“İndiki Sultan Əhməd irsi olaraq hakimiyyətə yetişmişdir. Onun 14 yaşı vardır. Hakimiyyəti altında başqa şəhər yoxdur. Kəndlərinin də sayı azdır”*.

1718-ci ildə Sultan Əhməd xan öldürülmüş, xanlığın ərazisi Hacı Davudun hakimiyyəti altına keçmişdi. 1722-ci ildə rus qoşunlarının Xəzərboyu əyalətlərə yürüşü zamanı Quba xanlığının ilk növbədə dənizə yaxın hissəsi,o cümlədən Xudat ruslar tərəfindən tutulmuşdu. Qubanın özü də daxil olmaqla dağlıq və dağətəyi rayonlar Hacı Davudun hakimiyyəti altında qalmışdı. Məhz buna görə tərəfdarları dağlarda gizlədilən azyaşlı Hüseynəlini rusların nəzarəti altında olan Xudata gətirmiş, Rusiyanın himayəsinə keçmək yolu ilə xanlığı bərba etmək istəmişdilər.

1726-cı ilin sonu 1727-ci ilin əvvəllərində Quba xanlığı Rusiyanın tərkibinə daxil oldu və 1718-ci ildə öldürülmüş Sultan Əhməd xanın oğlu kiçik yaşlı oğlu Hüseynəli bəy Quba xanı elan edildi.

## Tarixdə qalan yeganə fərmanı
Sultan Əhməd xanın 1710-cu il 28 iyul-25 avqust arasındakı tarixlərdə verdiyi fərmanda Xudat çamaatının kollektiv şəkildə vergilərdən maaf olduğu təsdiq edilirdi. Fərmanda göstərilir ki, mərhum Əhməd xanın *(atası)* fərmanı ilə Xudat qəsəbəsi vergilərdən maafdır, bundan sonra da maaf olaraq qalır: Fərmanda qeyd olunub ki, Xudata gəlib orada yaşayan kəndlilərdən vergi yığılmalıdır. Sonralar, 1727-ci il iyul-avqust aylarında verilən fərmanla Hüseynəli xan da Xudat camaatının maaflıq hüququnu təsdiq etdi.

## Mənbə

* Mustafazadə Tofiq. Quba xanlığı. Bakı, Elm; 2005, 480 səh.. + 1 xəritə
*
Qroznı Neft Elmi-Tədqiqat İnstitutunun binası

**Qroznı Neft Elmi-Tədqiqat İnstitutunun binası** — Qroznı şəhərində Şeyx-Mansur rayonunda 1920-ci ildə tikilmiş bina. Binanın tikintisinin sifarişçi Qroznıda böyük nümayəndəliyi olan İngiltərənin "Shell" neft şirkəti idi. Bina qotika memarlıq üslubunda tikilmişdir.

## Tarixi
Rusiyada sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Xalq Komissarları Sovetinin 20 (7) iyun 1918-ci il tarixli "Neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında" dekreti əsasında müəssisənin əmlakı dövlətin xeyrinə milliləşdirildi. Ancaq Yeni İqtisadi Siyasət dövründə vətəndaş müharibəsindən sonra sənayeni bərpa etmək üçün bolşeviklər tərəfindən yenidən xarici şirkətlər ölkəyə cəlb edildi.. Bu şirkətlərdən biri də, hətta inqilabdan əvvəlki dövrdə də Qroznıda genişmiqyaslı neft istehsalı ilə məşğul olan İngiltərənin "Royal Dutch Shell" şirkəti idi. Ancaq yerli tarixçilərə görə, binanın inşası Amerika inşaat şirkəti tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu şirkət Qroznıda daha bir neçə bina tikintisini həyata keçirmişdir. Bunların arasında "Transmaş" zavodundakı keçmiş buxar elektrik stansiyasının binası, kerosin istehsalı üçün iki emalatxana, Qroznının mərkəzindəki Putin prospektindəki Barski evi və İngilis Qalası olmuşdur. Bu binaların arasında əsas bina isə İnstitutun yaradılması üçün əsas tikili olan Qrozneft laboratoriyası idi.

## Təsviri
Qroznı Neft Elmi-Tədqiqat İnstitutu Dubinin Qardaşları küçəsində minarə qülləsi ilə bəzədilmiş üç mərtəbəli binada yerləşirdi. Bina kütləvi sovet tikililərindən fərqlənir. Belə ki, burda tağlı dairəvi vestibüllər, sütunlar, böyük pəncərələr vardır.

Binaya minarəyə bənzər tikili məqsədli şəkildə əlavə edilmişdi. Belə ki, o yanğın qülləsi kimi xidmət edirdi. Yanğın təhlükəli obyektlər bir-birinə bitişik ərazidə yerləşirdi. Bina o dövrdə Qroznıda ən hündür bina idi və orada daimi yanğınsöndürmə məntəqəsi var idi. Buradan növbətçi bütün şəhərə baxırdı.

İnstitut 1928-ci ildə bu binada işləməyə başladı. Laboratoriyanın özü zirzəmidə, işçilərin kabinetləri isə birinci və ikinci mərtəbələrdə yerləşirdi.

Qroznı Neft Elmi-Tədqiqat İnstitutu dünyada neft emalı sənayesinin ilk institutlarından biri, SSRİ-də isə ilk neft sənayesi institutu olmuşdur.

Birinci və ikinci Çeçen müharibələri zamanı bina ciddi ziyan gördü. Hazırda bina qəzalı vəziyyətdədir. 2020-ci ilin iyun ayına kimi olan məlumata görə baxımsız vəziyyətdədir.

## İstinadlar
Lev Tolstoy Ədəbiyyat və Etnoqrafiya Muzeyi

**Lev Tolstoy Ədəbi-Etnoqrafiya Muzeyi** — dahi rus yazıçısı Lev Tolstoyun Çeçenistanda qalmasına həsr olunub. 1980-ci ildə Çeçenistan Milli Muzeyinin filialı kimi yaradılmışdır.
## Təsviri
Muzey 1851-1853-cü illərdə Lev Tolstoyun qaldığı Staroqladovskaya kəndində yerləşir. Burada iki dostunun köməyi ilə tərcümə ilə Çeçen folklorunun nümunələrini toplamışdır. Bu onun çeçen folkloru toplamaqda ilk təcrübəsi olmuşdur. Burada o, ilk əsərini – "Uşaqlıq" hekayəsini də bitirmışdir. 

Muzey 1980-ci ildə Çeçen-İnquş Diyarşünaslıq Muzeyinin filialı kimi yaradılmış və 1913-cü ildə tikilmiş keçmiş məktəb binasında açılmışdır. 1914-cü ildə bu məktəb Rusiyada Lev Tolstoyun adını daşıyan ilk məktəb olub. Yarandığı gündən muzeyi keçmiş SSRİ-nin hər yerindən minlərlə insan ziyarət etmişdir.

Birinci zalda təqdim olunan ekspozisiya onun yaradıcılıq fəaliyyətinin başlanğıcından, Tolstoyun yerli çeçenlərlə dostluğundan bəhs edir.

Lev Tolstoyun kənddəki həyat təəssüratları “Kazaklar” əsərinin əsasını təşkil etmişdir. Kənd həyatı hekayədə bəzi dəyişikliklərlə təsvir olunur. İkinci zalda "Kazaklar" hekayəsinə və o dövrün Staroqladovskaya kəndinə həsr olunmuş eksponatlar var.

Üçüncü otaq Tolstoyun hərbi xidmətindən bəhs edir. Dördüncü salon yazıçının həyatının son günlərindən və Qafqaza həsr etdiyi son əsərindən – "Hacı Murad" hekayəsindən bəhs edir. Dəhlizdə “L.N.Tolstoy və Çeçen-İnquşetiya", “XIX əsrin ortalarında kazak və dağlının həyəti” tipoloji guşəsində Lev Tolstoy dövrünə aid stilizə edilmiş tikililər, o dövrün məişət əşyaları və alətləri təqdim olunur. 

Muzeyin ərazisində Tolstoyun abidəsi var. 1976-cı ildə SSRİ-də abidənin təsviri olan bədii işarəli zərf buraxılmışdır.

Birinci Çeçenistan müharibəsi zamanı respublikanın bir çox muzeylərində olduğu kimi, bu muzeydə də bir çox qiymətli eksponatlar vəhşicəsinə oğurlanmış və ya itmişdir. 2009-cu ildə muzeyi yenidən quruldu. Muzeyin ekspozisiyası XIX əsrin kiçik bir malikanə üslubunda köhnə məktəb binasının yerində sütunlarla tikilmiş yeni bir binada yerləşdirildi.

2021-ci ilin may ayında Rusiya Federasiyasının Mədəniyyət Naziri Olqa Lyubimova muzeydə təntənəli şəkildə yeni daimi sərgisini açdı. “L. N.Tolstoy – yazıçı”, fotoşəkilləri, yazıçının əlyazmalarının surətlərini, sənədlərini, Sado qılıncları və digər əşyaları təqdim edir. Hazırda muzeydə ümumilikdə 1872 əşya var.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
*
Yaponiyada qəhvə

populyar içki növlərindən biridir. Ölkədə bir çox kafe fəaliyyət göstərir. Starbucks və Doutor ölkənin əsas kafe şəbəkələridir.

## Tarixi
Yaponlar artıq XVII əsrdə portuqal və holland tacirlərin qara, şirin, qatı içkini sevdiklərini bilirdilər. Lakin 1910-cu illərə qədər qəhvə Yaponiyada geniş şəkildə istehlak olunan məhsul deyildi. Bu dövrdə Avropadan kafe mədəniyyətinin gəlməsi qəhvə də populyarlaşdırmışdır. Qəhvə hazırlamaq sənəti qəhvə içməkdən daha məşhur idi.

İkinci dünya müharibəsindən sonra 1950 və 1960-cı illərdə Yaponiyada qəhvə dükkanlarının sayında böyük partlayış yaşanmış və qəhvə çox populyar içkiyə çevrilmişdir. Qəhvə dənələri Yaponiyada nisbətən çox bahalı olduğu üçün evlərdə hazır qəhvələr daha populyar olmuşdur. 1990-cı illərin ortalarında ilk Starbucks kafelərinin açılması kiçik kafelərə təsir göstərmiş və ölkədə yeni götür-apar mədəniyyəti yaranmışdır.

## Kissatenlər

Yaponiyada qəhvə təklif edən kafelər  adlanır. Yaponiyada ilk kissaten 1888-ci ildə Tokionun Ueno rayonunda açılmış və məşhurlaşmışdır. Lakin 1910-cu illərdən etibarən Qinza rayonu Tokionun kissaten mərkəzinə çevrilmişdir. 2002-ci ilin məlumatına görə Tokioda 30.000-dən çox kissaten var.

Kissatenlər eklektik dükkanlar olub daimi müştərilərdən gələn gəlirlər hesabına fəaliyyət göstərirlər. Kissatenlər bir-biriləri ilə üslub və mövzu baxımından rəqabət halındadır; regional dulusçuluq, musiqi stili (caz, klassik, xalq, salsa), miniqalereya, içki hazırlama stili, tematik dekor, şirniyyat və tort çeşidləri baxımından fərqlənirlər. Kissatenlərin memarlığı ucuz divar dəliklərindən bahalı və dəbdəli dükkanlara qədər dəyişə bilir. Bir fincan qəhvə sifariş etdikdən sonra kissatendə istənilən qədər oturmaq olar.

Bəzi kissatenlərdə qo və madjonq kimi stolüstü oyunlar və ya video oyunlar oynamaq mümkündür. Bəzi məşhur çörəkxanalar səyyar kissatenlər açaraq məhsullarını qəhvə ilə birlikdə tanıtmağa çalışırlar. Lenox və Royal Doulton kimi xarici qab-qacaq brendləri kissaten açaraq qəhvəni istehsal etdikləri fincanlarda servis edirlər. Siqaret içməyin sərbəst olduğu kissatenlər olduqca nadirdir.

1990-cı illərdə Starbucks şirkətinin gəlişindən sonra Yaponiyada kissaten mədəniyyətində böyük dəyişiklik yaşanmış və götür-apar mədəniyyəti populyarlaşmışdır. Starbucks-ın Yaponiyada ən böyük rəqibi Doutor şirkətidir. Kissaten mədəniyyəti, xüsusilə, Yaponiyaya gəlmiş əcnəbilərin həyatında əhəmiyyətli yer tutur. Bir çox sayt və jurnal Yaponiyanın böyük şəhərlərində yerləşən ən yeni, dadlı kissatenlər haqqında təlimatlar yayımlayır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
*
Barski evi

**Barski evi** — Qroznı şəhərində Putin prospektində yerləşən 1923-cü ildə tikilmiş bina. Bina Rusiyanın yerli əhəmiyyətli mədəni irs obyekti siyahısına daxildir. Binada 1957-ci ildən 1994-cü ildə ölənə qədər çeçen hüquqşünas, tarixçi, hüquq müdafiəçisi və ictimai xadim Dziyaudin Malsaqov yaşamışdır.

## Təsviri
Bina Qroznı şəhərinin mərkəzində bütöv bir məhəlləni tutur. Bir tərəfi iki, digər tərəfi üç mərtəbəlidir. Binanın bir hissəsindəki üçüncü mərtəbəsi 1930-cu illərdə əlavə edilmişdir. Barski evinin kvadrat formalı və həyətə açılan tağlı darvazası var. Bina Qriboyedov və Uqryumov küçələrinə (keçmiş Dağıstanskaya) və Putin prospektlərinə (keçmiş Qələbə prospekti) və Esambayev prospektinə (keçmiş İnqilab prospekti) baxır.

## Tarixi
Oktyabr inqilabından sonra Rusiyada Xalq Komissarları Sovetinin 20 (7) iyun 1918-ci il tarixli "Neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında" dekreti əsasında müəssisənin əmlakı dövlətin xeyrinə milliləşdirildi. Ancaq Yeni İqtisadi Siyasət dövründə vətəndaş müharibəsindən sonra sənayeni bərpa etmək üçün bolşeviklər tərəfindən yenidən xarici şirkətlər ölkəyə cəlb edildi.. Bu şirkətlərdən biri də, Qroznıda genişmiqyaslı neft istehsalı ilə məşğul olan İngiltərənin "Royal Dutch Shell" şirkəti idi. Xarici investorlar Qroznıda bir neçə bina tikintisini həyata keçirdi. Bunların arasında "Transmaş" zavodundakı keçmiş buxar elektrik stansiyasının binası, kerosin istehsalı üçün iki emalatxana, Qroznının mərkəzindəki Putin prospektindəki Barski evi, hazırkı, Qroznı Neft Elmi-Tədqiqat İnstitutunun binası və İngilis Qalası olmuşdur.

Beləliklə Qroznıda neft hasilatı ilə məşğul olan ingilis neft sahibləri tərəfindən tikilmiş Barski evi 1923-cü ildə istifadəyə verilmişdir. Əvvəlcə binada həm xarici, həm də yerli mütəxəssislər üçün ofislər və mənzillər yerləşirdi. Sonralar burada sovet partiya elitasının ailələri məskunlaşmışdılar.
Bina Birinci Çeçenistan müharibəsi zamanı zədələnmiş, İkinci Çeçenistan müharibəsində isə demək olar ki, tamamilə dağıdılmışdır. 2006-cı ildə bina Qroznı meriyası tərəfindən tam bərpa edilmişdir.

1998-ci ildə evin fasadında 1957–1994-cü illərdə burada yaşamış Dziyaudin Malsaqovun şərəfinə xatirə lövhəsi vurulmuşdur. İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı xatirə lövhəsi də məhv edilmişdir. Malsaqovun həyat yoldaşının səyi ilə 2012-ci il avqustun 7-də xatirə lövhəsi yenidən quraşdırılmışdır. Ən maraqlısı yeni lövhəni ilk xatirə lövhəsini hazırlayan ustanın oğlunun hazırlaması idi..

2013-cü ildə Çeçenistan Respublikası Hökumətinin Turizm Komitəsi Barski evini "Şəhər gəzintisi" turizm və ekskursiya marşrutuna — Qroznının görməli yerlərinə daxil etdi. Həmin il binanı 35 min turist ziyarət etmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycanda qəhvə

**Azərbaycanda qəhvə** getdikcə populyarlaşan içki növlərindən biridir. Ölkədə qəhvə mədəniyyəti son 10 ildə formalaşıb. Azərbaycanda Starbucks, Gloria Jean's, Traveler's Coffee, Second Cup, Double Coffee, Coffeemania kimi qəhvəxana şəbəkələri fəaliyyət göstərir.

## Tarix
Azərbaycan mətbəxinə qəhvə ərəblərlə uzunmüddəli əlaqələr nəticəsində daxil olmuşdur. Kakao, qəhvə və s. kimi Şərq süfrəsinə məxsus içkilər keçmişdə kəndli ailələrinin məişətinə sirayət etməmişdir. İstisna kimi, şəhərin kübar ailələrində ziyafət süfrəsində qəhvə içilirdi.

## Mədəniyyət
2019-cu ilin yanvarında Azərbaycanda 3 günlük Bakı Qəhvə və Çay Festivalı baş tutmuşdur. 2022-ci ildə isə Bakının Ağ Şəhər massivində Azərbaycanın ilk qəhvə festivalı keçirilmişdir. "Coffest" adlı tədbir zamanı 30-dan çox kofeşopun, yerli və xarici qəhvə şirkətinin, 3 incəsənət mərkəzinin məhsulları sərgilənmişdir.

## İstehlak
Azərbaycanda qəhvə istehsal olunmasa da, qəhvə istehlakı son illər artmaqdadır. 2016-cı ildə Azərbaycana 120 min ton qəhvə gətirildiyi halda, bu göstərici 2017-ci ildə 240 min tona yüksəlib.

## İstinadlar
Qazak Toquzov

**Qazak Toquzov** (; ) — Osetin şairi. O, “İlas Arniqon” (n) və “İlas Mızuron” təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır.
## Bioqrafiyası
10 dekabr 1888-ci ildə Ardon kəndində (bu gün ki Ardon şəhəri) kasıb bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atasının ölümündən sonra anasının himayəsində böyüyür. Doğma kəndində ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra Ardon İlahiyyat Seminariyasına daxil olur və 1909-cu ildə oranı bitirir. Kurtat dərəsindəki Lats kəndində müəllim işləyir. Müəllim olaraq osetin şifahi xalq yaradıcılığını toplayıb qeyd edir.

1911-ci ilin yanvarında Trans-Baykal Dəmiryolunu tikmək üçün Mançuriyaya işləməyə gedir. 1911-ci ilin sentyabrından Xinqan stansiyasında müəllim işləmiş, 1913-cü ilin yayına kimi burada çalışmışdır. 1914-cü ilin payızından Vladiqafqazdakı Şərq Xalqları İnstitutunda könüllü olur. 1915-ci ildə ikinci kursa girir. Mançur, çin, ingilis və fransız dillərini öyrənmişdir. 1918-ci ildə institutu bitirir.

1919-cu ildə Uzaq Şərq Müvəqqəti Hökumətinin ordusuna səfərbər olunur. Döyüşmək istəmədiyi üçün ordudan qaçıb Harbində gizlənir. 1924-cü ildə Çin Şərq Dəmiryolu işçilərinin uşaqları üçün bir məktəb açır. 1925-ci ildə Xinqan stansiyasına qayıdır və burada 1928-ci ilə qədər yerli bir məktəbin direktoru olaraq çalışır. 1931-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvlüyünə qəbul edilir.

1934-cü ildə öz vəsaiti hesabına çap etdirdiyi “Osetin qrammatikası”nı yazır. Elə həmin il Yaponiya əsgərləri tərəfindən Mançuriyada tutulduqdan sonra ailəsi ilə birlikdə Osetiyaya qayıdır. Vladiqafqazda kitab nəşriyyatında tərcüməçi və redaktor işləyir. 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalaraq 5 yanvar 1938-ci ildə güllələnir. 1955-ci ildə ölümündən sonra bəraət alır+.

Vladiqafqazın Tamaev küçəsindəki 40 saylı evdə Qazak Toquzova həsr olunmuş xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.

## Yaradıcılığı
Ardon İlahiyyat Seminariyasında oxuyarkən ədəbi yaradıcılıqla məşğul olmağa başlayır. 1915-ci ildə o, ilk şeirlərini “İlas Mızuron” təxəllüsü ilə “Xristian həyatı” () jurnalında dərc etdirir. Əsərlərinin çoxunu Mançuriyada yazır, oradan çap olunmaq üçün Osetiyanın “Rastcinad”, “Xurzarin” qəzetlərində, “Ziu” və “Max duq” ədəbi jurnallarında dərc etdirir.

Daniel Defonun "Robinzon Kruzo" əsərini və Anton Çexovun bir neçə hekayəsini osetin dilinə tərcümə edir. 
## Ədəbiyyat
* Арнигон Илас, Писатели Северной Осетии. Орджоникидзе, 1973.
* Илас Арнигон// Джикаев Ш., Осетинская литература. Краткий очерк. Орджоникидзе, 1980.
* Илас Арнигон// Ардасенов Х., Очерк истории осетинской литературы, Орджоникидзе, 1959, стр. 246—248
* Тогузов Газак (Василий) Иласович// Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 98 — 101, ISBN 978-5-7534-1499-01
## İstinadlar

## Mənbə
* E. Satsayev, Arniqon İlas, Osetin yazıçıları.
Xariton Pliyev

**Xariton Pliyev** (; ) — Cənubi Osetiya şairi və tərcüməçisi. Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (1972). 
## Bioqrafiyası
1908-ci ildə Tiflis quberniyasının Ruk kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini yerli bir məktəbdə alır. 1928-ci ildə "Fidiuaq" ədəbi jurnalında "Kosta" və "Bahar gəldi" () adlı ilk şeirlərini çap etdirir. 1926-cı ildə 1930-cu ildə bitirdiyi Stalinir Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Sonra iki il müəllim və "Bolşevikon Aivad" (Bolşevik incəsənəti) qəzetinin redaktoru olaraq çalışır. 1931-ci ildə Cənubi Osetiyadakı vətəndaş müharibəsini təsvir etdiyi "Səlimət" adlı ilk şeiri nəşr olunur. 1932-ci ildən Moskva Pedaqoji İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsində təhsil alır. 1932-ci ildə "Qığılcım" () adlı ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir. 1934-cü ildən Moskva Tarix, Fəlsəfə və Ədəbiyyat İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsinin tələbəsi olur. 1936-cı ildə institutu bitirmədən Osetiyaya qayıdır və orada respublika radio yayımı komitəsinin uşaq verilişlərinin redaktoru vəzifəsində işləməyə başlayır. Sonra “Rastcinad” qəzetinin ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.

1937-ci ildən Cənubi Osetiya Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin sədri olur. 1940-1942-ci illərdə Cənubi Osetiya Araşdırma İnstitutunda və Stalinir Pedaqoji İnstitutunda çalışmışdır. 1942-ci ildən Böyük Vətən müharibəsində iştirak edir. 1944-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Orconikidzedə “İr” nəşriyyatında, “Max duq” ədəbi jurnalının və “Gənc kommunist” qəzetinin redaksiyalarında işləyir.

Müəllifin ən mühüm əsərlərindən biri müəllifin hələ Böyük Vətən müharibəsi başlamazdan əvvəl yazmağa başladığı və 1950-ci ildə nəşr etdirdiyi “Qələbə əfsanəsi” () toplusu olmuşdur. Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Nikolay Nekrasov və Taras Şevçenkonun əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir.
Şair 26 dekabr 1966-cı ildə Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Orconikidze şəhərində vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
Tsxinvalidə bir küçə Xariton Pliyevin adını daşıyır.
## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 165—167, ISBN 978-5-7534-1499-01
* ПЛИЕВ, Харитон Давидович, Краткая литературная энциклопедия 1962—1978, Издательское дело
* Нафи, Зынгӕ ирон поэт, «Фидиуӕг», 1958, № 9
* Харитон Плиев, Писатели Советской Осетии, Цхинвал, 1957
* Балаев Т., Харитон Плиев, Орджоникидзе, 1960.
## Mənbə
* В память о поэте
* ОСЕТИНСКИЕ ПИСАТЕЛИ-ЮБИЛЯРЫ 2018 ГОДА
## İstinadlar
Qris Pliyev

**Qris Pliyev** (; ) — Sovet, osetiyalı şair və nasir, tərcüməçi və teatr aktyoru, qvardiya mayoru. 1941-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü. Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (1996).
## Bioqrafiyası
30 oktyabr 1913-cü ildə Cənubi Osetiyanın Ruk kəndində anadan olmuşdur. 1935-ci ildə Rusiya Teatr Sənəti İnstitutunun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olur. 1947-ci ildə qvardiya mayoru rütbəsi ilə cəbhədən qayıdır. Hərbi mükafatları vardır.

1930-cu ildən əsrlərini nəşr etdirir. “Qanadlı illərdə” (1933), “Əsgər” (1948), “Ölüm və ömür” (1963), “Yeddi çərkəz” (1967) şeir toplularının, mənzum dramatik əsərlərin ( faciə "Chermen" və başqaları) müəlifidir. "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmiş Sovet İttifaqının ilk yazıçılarından biridir.

Moskva İncəsənət Teatrının birinci osetiya studiyasının məzunu olmuşdur. Osetiya Dram Teatrına rəhbərlik etmiş, sonra "Rastcinad" qəzetinin baş redaktoru olmuşdur.

Qriş Pliyev Vilyam Şekspir, Aleksandr Puşkinin, Mixail Lermontovun və başqalarının əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir. Plievin şeirləri Anna Axmatova, Pavel Antokolski və başqaları kimi tanınmış müəlliflər tərəfindən rus dilinə tərcümə edilmişdir.

Qrişin əsərləri Tbilisi Dövlət Musiqili və Komediya Teatrında səhnələşdirilmişdir.
## Xatirəsi
Osetiya ədəbiyyatında, xalqın rifahı və namusu uğrunda mübarizə aparan görkəmli, dərin bir insan olmuşdur. Oktyabrskoye kəndindəki kitabxana və mədəniyyət sarayı (Şimali Osetiyanın Priqorodnı vilayətinin mərkəzi) Qris Pliyevin adını daşıyır.
Ən yaxşı tələbələrə Şimali Osetiya Respublikası - Alaniya Hökumətinin əmri ilə Qris Pliyev adına təqaüd verilir. 
## Ailəsi
Həyat yoldaşı: Afissa Cuqkoyeva (1914-1993) - teatr aktrisası, Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti.

Uşaqları:

Lev Pliyev (1934-1994) - rejissor;

Alan Pliyev (1937-2010) - fəlsəfə doktoru, politoloq;

Madina Pliyeva (1948) teatr tənqidçisi. 
## Mükafatları
2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni,  (20.02.1945; 11.03.1985);

Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (10.05.1960);

"Qırmızı Ulduz" ordeni (30.03.1943);

"Şərəf nişanı" ordeni (31.01.1939);

Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı (Şimali Osetiya).
## İstinadlar

## Mənbə
* Статья из газеты «Северная Осетия»
* Гриш Плиев. «Последняя атака»
Sergey Xaçirov

**Sergey Xaçirov** (; ) — Sovet və Cənubi Osetiya şairi, nasir və dramaturq. 
## Bioqrafiyası
1918-ci ildə Aşağı Suben kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Erkən yaşlarında yetim qalır, nənəsinin himayəsində böyüyür. İlk təhsilini Zakkor kəndindəki alır, sonra 1933-cü ildə Şimali Osetiyaya köçür və təhsilini Alaqirdəki yeddi illik məktəbdə davam etdirir. 1934-cü ildə Şimali Osetiya Pedaqoji Texnikumuna daxil olur, sonra “Gənc kommunist” qəzetinin redaksiyasında mədəniyyət və incəsənət şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır. 1937-ci ildə ilk şeirlərini Şimali Osetiya dövri mətbuatı səhifələrində dərc etdirir. 1942-ci ildə Şimali Osetiya Pedaqoji İnstitutunu bitirib Trau kəndindəki orta məktəbdə direktor işləməyə başlayır. 1943-1945-ci illərdə Orjonikidzedə "Rastcinad" qəzetinin komsomol həyatı şöbəsinin müdiri, 1945-1948 -ci illərdə Şimali Osetiyanın Qlavlitində işləmiş və 1948-1951-ci illərdə Şimali Osetiya Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasında oxumuşdur.

1955-ci ildə Cənubi Osetiyaya qayıdır və Tsxinvalidəki "İriston" kitab nəşriyyatının direktoru vəzifəsində işləməyə başlayır. Daha sonra Cənubi Osetiya radiosunun ədəbi və musiqili yayımının redaktoru, "Fidiuaq" ədəbi jurnalının nəsr rəhbəri vəzifələrində çalışır.

Çoxsaylı hekayələrin, şeirlərin, pyeslərin, romanların, tənqidi məqalələrin müəllifidir. 1988-ci ildə ilk şeirlər toplusunu ayrıca olaraq nəşr etdirir. Onun lirik poeziyası osetin bəstəkarları Kristofer Pliev, Zinaida Xabalova, Dudar Xaxanov, Timur Xarebovun. diqqətini cəlb etmişdir. "Şəhərdə bir qızla tanış oldum" (), "Liaxva dərələrdə oxuyur" (), "Səni harada tapa bilərəm" () şeirlərinə musiqi bəstələnmiş, möhtəşəm sənət əsəri ortaya çıxmışdır. Sovet dövründə populyarlaşmış və xalq mahnıları kimi qəbul olunmağa başlanmışdır. Osetiya teatrlarının səhnələrində səhnələşdirilən "Dostlar" (), "Qəhrəmanlar haqqında poema" (), "Yuvarlanan daş" () pyeslərini yazmışdır. Osetiya dramaturgiyasında ilk satirik pyes sayılan “Dudar və dostları” () pyesinin müəllifidir.

Osetiya xalqının müstəqilliyi uğrunda mübarizəsinə həsr etdiyi "Narahatlıq" romanı () Osetiya ədəbiyyatında ikinci tetralogiya olur.

2007-ci ildə Vladiqafqazda vəfat etmişdir. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 260—261, ISBN 978-5-7534-1499-01
## Mənbə
* Рада Дзагоева, Сергей Хачиров — подзабытое национальное достояние
* Уляна Джиоева, Песни на стихи Сергея Хацырты стали народными