open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pristiophoridae

**Pristiophoridae** *(mişar köpək balıqları)* — unikal uzun, mişar şəklində və kəskin dişlərlə haşiyələnmiş rostrum (burun və ya dimdik) daşıyan bir köpəkbalığı dəstəsinin (Pristiophoriformes /prɪstiˈɒfɒrɪfɔːrmiːz/) üzvü.

## Taksonomiya
Onlar bu rostrumdan ovlarını zədələmək və əlil etmək üçün istifadə edirlər. Uzunburun və ya adi mişar köpəyi (Pristiophorus cirratus), qısaburun mişar köpəyi (Pristiophorus nudipinnis), Yaponiya mişar köpəyi (Pristiophorus japonicus), Bahama mişar köpəyi (Pristiophorus schroederi), altıqəlsəməli mişar köpəyi (Pliotrema warreni), Afrika cırtdan mişar köpəyi (Pristiophorus nancyae), Lana mişar köpəyi (Pristiophorus lanae) və tropik mişar köpəyi (Pristiophorus delicatus) Pristiophoriformes dəstəsinə daxil olan növlərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tadorna tadornoides

**Tadorna tadornoides** (Avstraliya alaördəyi) — qazlara bənzər iri ördəklər qrupuna aid olan və "Anatidae" fəsiləsinə daxil olan bir quş növü. "Tadorna" cinsinin adı Kelt mənşəlidir və "alaca su quşu" mənasını verir. Bu növün gözəl kürən rəngli sinəsi və qara bədəni var. Onlar 1974-cü il "Milli Parklar və Vəhşi Təbiət Qanunu" ilə qorunur.

## Tarix
Tadorna tadornoides 1828-ci ildə Vilyam Jardin və Prideaux John Selby tərəfindən təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Paraponera clavata

**Paraponera clavata** — ümumiyyətlə "güllə qarışqası" kimi tanınan, ən ağrılı həşərat sancmalarından birinə sahib olan qarışqa növü. Bu qarışqa Mərkəzi və Cənubi Amerikanın rütubətli aşağı dağlıq tropik meşələrində yaşayır.

## Etimologiya
Qarışqanın xüsusi epititeti olan *clavata* "dəyənək formalı" mənasını verir, cins adı Paraponera isə "Ponera-yə yaxın" kimi tərcümə olunur. Bu qarışqa qorxuducu reputasiyasına görə, müxtəlif coğrafi bölgələrdə yerli adlarla tanınır. Venesuelada bu qarışqa *hormiga veinticuatro* (24 qarışqası) adlanır ki, bu da sancmanın 24 saat boyunca davam edən ağrıya səbəb olduğunu ifadə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pristidae

**Pristidae** (mişarbalığı) — həmçinin dülbər köpəkbalığları kimi tanınan, uzun, dar və yastılaşdırılmış, kəskin enli dişlərlə örtülmüş və mişar şəklində görünən bir burun uzantısı (rostrum) ilə xarakterizə olunan skat ailəsi.

## Davranış
Pristidae nisbətən yavaş çoxalan canlılardır və dişilər canlı bala doğur. Onlar balıqlar və onurğasızlar ilə qidalanır və bunları mişar şəklindəki burun uzantıları ilə aşkar edib tuturlar. Ümumiyyətlə insanlar üçün zərərsizdirlər, lakin tutulduqda və özlərini qoruyarkən mişarları ilə ciddi zədələr verə bilərlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yojef Siqeti

**Yozhef Siqeti** (, ; ) — macar mənşəli ABŞ-lı skripkaçı, pedaqoq və musiqi nəzəriyyəçisi. XX əsrin ilk yarısının ən nüfuzlu klassik musiqiçilərindən biri hesab olunur. O, Bela Bartok, Ernst Blox və İqor Stravinski kimi bəstəkarlarla sıx əməkdaşlıq etmiş, bir çox yeni əsərlərin premyerasını ifa etmişdir.

## Bioqrafiyası
Yozhef Siqeti 1892-ci ildə Budapeştdə anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan musiqiyə maraq göstərmiş və ilk müəllimi atasının dostu olan məşhur skripkaçı Adolf Leşetitski olmuşdur. Daha sonra Leopold Auerin sinfində təhsil almış və klassik Avropa skripka məktəbinin ənənələrini mənimsəmişdir. Skripka ifaçısı kimi ilk çıxışını uşaq yaşlarında etmişdir. 1905-ci ildən Avropada, xüsusilə Berlin, London və Parisdə konsertlər vermişdir. Onun texniki ustalığı, musiqi duyumu və müasir əsərlərə olan marağı ilə seçilirdi. 1920-ci illərdə Siqeti ABŞ-da böyük uğurlar qazanmış, New York Filarmoniya Orkestri və digər nüfuzlu kollektivlərlə çıxış etmişdir. 1940-cı illərdə İkinci Dünya müharibəsi dövründə ABŞ-a köçmüş və orada fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Yozhef Siqeti həm də skripka pedaqoqu kimi tanınırdı. O, bir çox gənc ifaçılara dərs vermiş, musiqi üzrə esselər və tədris materialları yazmışdır. Onun yazılı əsərləri, xüsusilə "*With Strings Attached*" adlı xatirələri musiqi tarixində mühüm mənbə kimi qiymətləndirilir. Siqeti bir çox müasir bəstəkarların dostu və ilk ifaçısı olmuşdur. Bela Bartokun skripka üçün yazdığı bir neçə əsəri ilk dəfə o səsləndirmişdir. Ernst Blox və İqor Stravinski kimi bəstəkarlarla əməkdaşlıq etmişdir.

Yozhef Siqeti 19 fevral 1973-cü ildə İsveçrənin Lütsern şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Encyclopaedia Britannica – Joseph Szigeti
* Szigeti, Joseph. *With Strings Attached: Reminiscences and Reflections*. New York: Knopf, 1947.

## Xarici keçidlər
*
*
*Analysis of a Szigeti recording
Kerleş döyüşü

**Kerleş döyüşü** (, ) — Macarıstan krallığı ilə Oğuz və Peçeneq tayfaları arasında baş vermiş mühüm hərbi toqquşmalardan biri. Döyüş indiki Rumıniya ərazisində, Kerleş çayı (indiki Karlomeneş) yaxınlığında baş vermiş və kral I Şalamonun rəhbərliyi ilə hərəkət edən Macar ordusu, knyaz Qeza və knyaz Laslonun dəstəyi ilə köçəri türk tayfalarının hücumunun qarşısını alaraq qələbə qazanmışdır.

## Tarixi
XI əsrin ortalarında Şərqi Avropada türkdilli köçəri tayfaların fəallaşması artmaqda idi. Bu dövrdə Oğuzlar və Peçeneqlərin bəzi tayfaları Macarıstan krallığının sərhədlərini keçərək talan yürüşləri təşkil edirdilər. 1068-ci ildə bu tayfalardan ibarət böyük bir qoşun Transilvaniyaya daxil oldu və bölgədə dağıdıcı hücumlar həyata keçirdi. Macar kralı I Şalamon və onun müttəfiqləri – knyaz Qeza və knyaz I Müqəddəs Laslo – bu təhdidə cavab olaraq qoşun toplayaraq hücum edən türklərin qarşısını almaq üçün yürüşə başladılar.

Kerleş (indiki Karlomeneş, Rumıniya) yaxınlığında baş verən döyüşdə Macar qüvvələri strateji üstünlük əldə etdilər. Döyüş zamanı Macarlar türkdilli döyüşçülərin bir hissəsini məhv etdilər, digərləri isə geri çəkilməyə məcbur oldular. Bu qələbə Macar krallığının sərhədlərinin müdafiəsində mühüm rol oynadı və knyaz Ladislavın (sonralar müqəddəs elan ediləcək) nüfuzunu artırdı.

Kerleş döyüşü Macarların Oğuz və Peçeneqlərlə mübarizəsində əhəmiyyətli mərhələ idi və bu dövrün siyasi-mədəni hadisələri kontekstində qiymətləndirilməlidir.

## Həmçinin bax
* Varna döyüşü
* Yanoş Hunyadi
* Macarıstan–Osmanlı müharibələri

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

**Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio* (Greek text edited by Gyula Moravcsik, English translation b Romillyi J. H. Jenkins) (1967). Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. .
**John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057* (Translated by John Wortley with Introductions by Jean-Claude Cheynet and Bernard Flusin and Notes by Jean-Claude Cheynet) (2010). Cambridge University Press. .
**Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians* (Edited and translated by László Veszprémy and Frank Schaer with a study by Jenő Szűcs) (1999). CEU Press. .
**The Hungarian Illuminated Chronicle:* Chronica de Gestis Hungarorum (Edited by Dezső Dercsényi) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ali Kafkasyalı

**Ali Kafkasyalı** () — Türkiyənin Ərzincan Binali Yıldırım Universitetinin professoru.

## Həyatı
1953-cü ildə Türkiyənin Şərqində — Qarsda doğulub. Atası Hacı Kafkasyalı vaxtilə Azərbaycanda Sovet bolşevik hakimiyyətinə qarşı üsyanda, qaçaq hərəkatında iştirak etmiş, 1930-cu illərin əvvəllərində təqiblərdən qorunmaq üçün Türkiyəyə mühacirət etmək məcburiyyətində qalmışdır.

Atatürk, Girəsun, Qazaxıstan Hoca Ahmet Yesevi Beynəlxalq Türk-Qazax Universitetlərində elmi və pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. Universitetlərdə işə başlamazdan əvvəl altı il Fransada, 15 il Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində müəllim və idarəçi işləmişdir. Əsərləri, həmçinin qazax türkcəsinə, rus, fars dillərinə çevrilmişdir.

## Yaradıcılığı
Güney Azərbaycan mövzusu Ali Kafkasyalının elmi yaradıcılığının əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir. O, 1998-ci ildən başlayaraq dəfələrlə İrana getmiş, azərbaycanlıların yaşadıqları elləri oba-oba gəzib-dolaşmış, ədəbi-mədəni dəyərlər ilə bağlı araşdırmalar aparmış, sənədlər toplamışdır. Altı cildlik "İran türk ədəbiyyatı antologiyası" (2002), "İran türklərinin aşıq mühitləri" (2006) və "İran türk aşıqları və milli kimlik" (2007) kitablarını nəşr etdirmişidir.

## Kitabları
* "İran türk ədəbiyyatı antologiyası" (2002)
* "İran türklərinin aşıq mühitləri" (2006)
* "İran türk aşıqları və milli kimlik" (2007)

## İstinadlar
Əbdülfəttah Əbu Quddə

**Əbu Zahid Əbdülfəttah ibn Məhəmməd ibn Bəşir Əbi Quddə əl-Qureyşi əl-Məhzumi**  (; ) — XX əsrin görkəmli suriyalı islam alimi, mütəfəkkiri və mücəddidlərindən biri. O, həm fiqh, həm hədis, həm də İslam düşüncə tarixində önəmli iz buraxmış müasir alimlərdən olub. Əsasən sələfi-maturidi düşüncə tərzini təmsil etmiş və ənənəvi İslam elmlərinin dirçəlişinə böyük töhfələr vermişdir.

## Bioqrafiyası
Əbdülfəttah Əbu Quddə 1917-ci ildə Suriyanın Hələb şəhərində doğulmuşdur. O, səhabə Xalid ibn Vəlidin nəslindəndir. Hələb və Dəməşqdə klassik İslam elmləri üzrə dərs almışdır. Misirdə Əl-Əzhər Universitetində ali təhsilini davam etdirmişdir. Əsasən hədis, fiqh, sufizm, tərbiyəvi İslam sahələrində ixtisaslaşmışdır.

Elmi və əxlaqi irsi ilə təkcə ərəb dünyasında deyil, bütün İslam dünyasında tanınmışdır. Əbdülfəttah Əbu Quddə İslam elminə ciddi yanaşan, alimlərin həyatını və tərbiyəsini önə çıxaran bir mütəfəkkir idi. Onun tərbiyəvi, mənəvi və elmi irsi bu gün də tələbələr və tədqiqatçılar üçün qiymətli mənbədir. Dərs verdiyi ölkələr arasında Suriya, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə vardır.

O, 1997-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanında vəfat etmişdir.

Əbu Quddə həm də Suriya İxvanul-Müslimin hərəkatının aparıcı simalarından biri olub.

## Əsərləri
Əbu Quddə həm orijinal əsərlər yazmış, həm də onlarla klassik İslam kitablarını şərh və təhqiq edərək yenidən nəşr etdirmişdir. Təhqiq etdiyi *"İslam alimlərinin gözü ilə hədis elmində İmam Əbu Hənifə"* adlı əsər Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. Məşhur əsərlərindən bəziləri:

* **Səfahat min səbril-uləma.** Alimlərin səbir və əzmkarlığını göstərən gözəl bir motivasiya kitabıdır.
* **Rəfaul-minərah.** Əbu Hənifəni müdafiə edən əsər.
* **əl-İsnad minəd-din** (Beyrut 1992).
* **Kəlimət fi kəşfi əbatil və iftiraət** (Riyad 1974, 1991). Ona yönəlmiş ittihamlara qarşı qələmə alınmış kitabdır.

## İstinadlar
Qaşqar dağları

**Qaşqar dağları**— Çin Pamirinin əsas hissəsini təşkil edən dağların adıdır.

Onlar şimal-şərqdən Pamir dağlarını əhatə edərək, onu səhra olan Kaşqariyadan (Tarım hövzəsi) ayırır, beləliklə, Amudərya və Tarımın suayrıcı olurlar.

Gözdərya çayının vadisi Qaşqar dağlarını şimal və cənub hissələrinə ayırır.

Şimal hissəsini Kinqtau və Uluqartağ silsilələri, cənub hissəsinə isə Qaşqar silsiləsi və onun şərqində yerləşən, həmçinin Qaşqar adlanan yayla daxildir.

Silsilələrin qövsü eninə uzanan Trans-Alay silsiləsinin şərq kənarlarından başlayır və cənub-şərqə dönərək Kinq-Tau silsiləsinə keçir.

Kaşqar dağ silsiləsində növbəti yer Kinqtau (şimal-qərbdə) ilə Qonqurmuztağ silsiləsini (cənub-şərqdə) birləşdirən Uluqartağdır.

Kinqtau silsiləsindən Uluqart aşırımı (5109), meridional Qonqurmuztağ silsiləsindən isə geniş Göydərya vadisi ilə ayrılır.

Daşqurqandəryanın yuxarı axarları Qaşqar silsiləsini bu silsiləni davam etdirərək Qərbi Kunlunla birləşən Taşkurqantağ və Çonkır silsilələrindən ayırır.

Müxtəlif tədqiqatçılar Qaşaqar silsiləsinin zirvələrini həm Şərqi Pamirə, həm də şimal-qərbi Kunluna aid edirlər.

Qaşqar dağlarında əhəmiyyətli dərəcədə buzlaşma var. 

Böyük buzlaqların əksəriyyətinin uzunluğu 9-11 km-ə çatır, Kongurmuztağın ən böyük buzlaqlar — Çimgən, Qarayaylax və Kokosel isə 20 km-dən artıqdır.

Qaşqar dağlarının ümumi buzlaq sahəsi 2258 km²-dir.

## İstinadlar
Aktiv istehlakçı

**Aktiv istehlakçı** – elektrik enerjisini istehlak etməklə yanaşı, bərpa olunan enerji mənbələri hesabına 150 kVt-dək (150 kVt daxil olmaqla) elektrik enerjisi istehsal edən hüquqi və ya fiziki şəxslər

## Aktiv istehlakçıların Azərbaycanda dəstəklənməsi
İstehlakçılar elektrik enerjisi istehlakını tam və ya qismən təmin etmək üçün elektrik stansiyalarını quraşdıra və bu stansiyalar vasitəsilə istehsal edilmiş elektrik enerjisinin istehlakından artıq hissəsini daha sonra əvəzləşdirmək məqsədilə *paylayıcı şəbəkəyə* ötürə, habelə istehlak istehsaldan çox olduğu təqdirdə həmin şəbəkədən elektrik enerjisi qəbul edə bilərlər.

Əvəzləşdirmə üçün müəyyənləşdirilmiş hesabat dövrü başa çatdıqdan sonra yaranmış qalıq elektrik enerjisinin dəyəri aşağıdakı şəkildə hesablanır:

# şəbəkədən alınmış elektrik enerjisi şəbəkəyə ötürülmüş elektrik enerjisindən çox olduqda aktiv istehlakçı qalıq elektrik enerjisinin dəyərini özünün aid olduğu istehlakçı qrupuna uyğun pərakəndə satış tarifi ilə elektrik enerjisinin təchizatçısına ödəyir;
# şəbəkədən alınmış elektrik enerjisi şəbəkəyə ötürülmüş elektrik enerjisindən az olduqda elektrik enerjisinin təchizatçısı qalıq elektrik enerjisinin dəyərini mövcud topdansatış tarifi ilə istehlakçıya ödəyir.

Aktiv istehlakçının dəstəklənməsi mexanizmindən istifadə edən istehlakçılar öz vəsaitləri hesabına elektrik şəbəkəsinə ötürülən və şəbəkədən alınan elektrik enerjisinin hesablanmasına imkan verən sayğac quraşdırmalı və elektrik şəbəkəsinə qoşulmalıdırlar. Bu mexanizmin tətbiqi qaydaları Nazirlər Kabinetinin 28 sentyabr 2023-cü il tarixli 346 nömrəli Qərarı ilə müəyyən edilib.

## Həmçinin bax:
Energetika terminləri lüğəti

## İstinadlar
Henrix von Poser

**Henrix von Poser** () — İran üzərindən Hindistana etdiyi səyahət haqqında ətraflı səyahətnamə yazmış alman səyyah.

## Həyatı
O, 23 avqust 1599-cu ildə Aysdorfda anadan olub. Altı yaşı olanda atası vəfat edib. O, Svidniça və Vrotslavda məktəbdə oxuyub, daha sonra Vrotslavdakı Mariya Maqdalena Gimnaziyasının tələbəsi olub. Daha sonra Marburq Universitetində təhsilini davam etdirib. Lakin Otuzillik müharibə başlayandan sonra universiteti tərk edib və məzun olmadan ailəsinin mülkünə qayıdıb. Anasının istəyinə baxmayaraq o, 20 avqust 1620-ci ildə Venesiyadan Şərqə səyahətə çıxıb.

## Səyahəti
O, 1620-ci il noyabrın 14-də Konstantinopola çatmış və burada ingilis elçisi Con Eyr ilə görüşmüşdür. Eyr və Konstantinopolun digər avropalı sakinlərinin xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, o, səfərinin ikinci mərhələsinə 21 yanvar 1621-ci ildə, bu dəfə fars elçisinin müşayiəti ilə başlayıb.

1621-ci il martın 23-də Osmanlı sərhədini keçib. Səyahəti onu Olimp dağının ətəkləri üzərindən Amasiya və Ərzuruma aparıb və burada erməni dilini öyrənməyə başlayıb. Səyahəti zamanı Ani yaxınlığındakı xristian kilsələrinin qalıqlarını ziyarət edib. Daha sonra Əmirgunə xan Ağcaqoyunlu-Qacarın dəvəti ilə Təbrizə gedib. 1621-ci il iyunun 14-də İsfahana çatıb. Henrixin dostu Albrext von Şillinq artıq bir müddətdir ki, İran sarayında idi və bunun Henrixin səyahətinin səbəblərindən biri olduğu düşünülür. Burada Şah Abbasla tanış olmuş və fars dilini öyrənməyə başlamışdır. 18 iyul 1621-ci ildə Klaudio Born ilə birlikdə Hindistana səyahətini davam etdirməyə başlayıb. Sentyabrın 27-də Qəndəhara çatıb. Sonrakı səyahətləri zamanı Henrix şiddətli qızdırmadan əziyyət çəkirdi. Yanvarın sonunda o, Aqradan Lahora qayıtdı, burada Muğal imperatorunun xidmətində olan avropalılar və ermənilər, xüsusən də hollandiyalı V. Houten ona maliyyə yardımı təklif etdi, çünki onun vəsaiti artıq tükənmək üzrə idi.

## İstinadlar
Andrey Nikolaidis

**Andrey Nikolaidis** (; ) — Monteneqro yazıçısı, romançısı, jurnalisti. Onun "*Oğul*" romanı 2011-ci ildə Avropa İttifaqının "Ədəbiyyat" mükafatını qazanmışdır. Romanın ingilis dilinə tərcüməsi 2013-cü ildə Birləşmiş Krallıqda nəşr edilmişdir.

2009-cu ilin oktyabrından 2014-cü ilin fevralına qədər Andrey Nikolaidis Monteneqro Məclisinin sədri Ranko Krivokapiçin müşaviri olmuşdur.

## Həyatı
1974-cü ildə Sarayevoda monteneqrolu-yunan qarışıq ailəsində anadan olmuşdur. 1992-ci ildə Bosniya və Herseqovinada müharibə başlayandan sonra Nikolaidis ailəsi atasının köhnə evinin olduğu Monteneqronun Ultsin şəhərinə köçmüşdür. Andrey Nikolaidis Monteneqronun müstəqilliyinin tərəfdarı və müharibə əleyhinə fəal olmuşdur.

O, yerli televiziyalarda tez-tez çıxış edib və kəskin siyasi şərhlərlə qəzetlərdə məqalələr yazmışdır. Monteneqronun "*Vesti*", "*Monitor*" qəzetlərində, Bosniya və Herseqovinanın "*Slobodna Bosna*" qəzetində köşə yazarı olmuşdur. Onun baxışları mübahisələrə səbəb olmuş və dəfələrlə təhdidlər almışdır. "Antena M" radiosunun tok-şousu zamanı bir dinləyici efirdə Nikolaidisi öldürəcəyini bəyan etmişdir.

15 oktyabr 2009-cu ildə Nikolaidis Monteneqro Məclisinin sədri Ranko Krivokapiçin müşaviri vəzifəsinə təyin edildiyi elan edilmişdir.

## Yaradıcılığı
Monteneqro və Xorvatiyada dörd roman nəşr etdirmişdir. Onlar "*Mimesis*" (2003), "*Oğul*" (2006), "*Gəliş*" (2009) və "*Padşahlığın gəlişinə qədər*" (2012), həmçinin "*Sietldə kafedral*", "*Dəliliyin qısa tarixi*" hekayələr toplusu və "*Apokalipsis poetikası*" adlı mədəniyyət nəzəriyyəsi kitabıdır.

2012-ci ildə Birləşmiş Krallıqda onun iki romanı ("*Gəliş*" və "*Oğul*") nəşr edilmişdir. 2014-cü ildə "*Gəliş*" kitabının alman dilində nəşri buraxılmışdır.

Onun ilk məşhur romanı "*Mimesis*" Xorvatiyada, Bosniyada və Monteneqronun liberal ziyalıları arasında çox yaxşı qarşılanmışdır. Monteneqronun müstəqilliyi haqqında qəzetlərdə məqalələr yazmışdır.

Hazırda Monteneqronun Ultsin şəhərində yaşayır.

## Əsərləri
* Mimesis, 2003
* Oğul, 2006
* Balkan rapsodiyası, 2007
* Mimesis və digər qalmaqallar, 2008
* Apokalipsis poetikası, 2010
* Təxirə salınma, 2012
* Kiçik Dəlilik Ensiklopediyası, 2013
* Padşahlığın gəlişinə qədər, 2014
* Macarıstan hökmü, 2017

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Andrej Nikolaidis: "Черногория находится на линии огня в американско-российском конфликте"
* "Аномалия" Андрея Николаидиса
* Черногория: перепись населения— следующее политическое испытание страны
* A literary awakening in Montenegro
* Nikolaidis, Andrej (1974-….)
Krokodil (jurnal)

***Krokodil*** (; timsah) — Sovet İttifaqında və sonra Rusiyada nəşr olunan satirik jurnal. İlk nömrəsi 27 avqust 1922-ci ildə "Raboçaya Qazeta" qəzetinə satirik əlavə olaraq nəşr olunub. Ayrı bir nəşrə çevrildikdə, "Krokodil" adı redaksiya heyətinin iclasında təklif olunan heyvan adları siyahısından seçilib.

## İstinadlar
Nadejda Lanskaya

**Nadejda Vladimirovna Lanskaya** (; evləndikdən sonra **Yakovleva**; ) — Rusiya yazıçısı və jurnalisti.

## Erkən illəri
23 yanvar 1839-cu ildə Rusiya imperiyasında, Kaluqa quberniyasının Maloyaroslavets qəzasında yerləşən İqnatyevskoye kəndində varlı zadəgan, istefada olan poruçik Vladimir Nikolayeviç Lanskoyun (1796–1857) və onun ikinci həyat yoldaşı (1827-ci ildən evli) ailəsində anadan olmuşdur. Əvvəlcə Kaluqada xüsusi pansionda təhsil almış, sonra 1849–1855-ci illərdə Moskvada Yekaterina Zadəgan Qızlar İnstitutunda oxumuşdur.

## Fəaliyyəti
Jurnalist fəaliyyətinə 1870-ci illərin əvvəllərində Mozırda, Sankt-Peterburqun "*Nedelya*" qəzetinin yerli müxbiri kimi başlamışdır. Qəzetin səhifələrində 1868-ci ildən Mozırda xidmət edən həyat yoldaşı, İmperator Moskva Universitetinin məzunu həkim Lev Semyonoviç Yakovlevin (1831–1885) xidmət etdiyi Mozırda baş vermiş hadisələr haqqında oçerkləri dərc olunurdu. 1871-ci ildə həyat yoldaşı bədbəxt hadisə nəticəsində ayağını itirmiş və istefaya çıxmağa məcbur olmuşdur. Lanskayanın ədəbi fəaliyyəti ailə üçün ciddi maddi dəstək olmuşdur.

1876-cı ilin sonunda həyat yoldaşı ilə birlikdə Kiyevə köçmüşdür. Burada yazıçının ədəbi fəaliyyəti Mozır ilə müqayisədə daha böyük imkanlar açırdı, çünki Kiyev təkcə quberniya mərkəzi deyil, həm də intensiv ictimai və mədəni həyatın mərkəzi idi. 1877-ci ildə Rusiya–Osmanlı müharibəsinin başlamasından sonra Kiyevə yaralı əsgərlər gəlməyə başlamışdır. Yakovleva-Lanskaya məqalələri ilə ictimaiyyətin diqqətini xəstəxanalarda yaralılara qeyri-kafi qayğıya cəlb etməyə çalışmışdır. O, ağır yaralıların çirkli saman üzərində, hətta Kiyev xəstəxanalarında yerdə uzandığını yazmışdır. Onun tənqidi məqalələri yerli məmurların xoşuna gəlməyib. 1878-ci ildə ailə hakimiyyətin təzyiqi səbəbindən Kiyevdən ayrılmağa məcbur olmuşdur. Orl, Mozır və Staraya Russada yaşayıb.

Lanskayanın Rusiya–Osmanlı müharibəsi dövründən bəhs edən "*Dəfnələr və tikanlar*" romanı hökumətin kəskin narazılığına səbəb olmuş, Sankt-Peterburqda yerləşən İmperator İctimai Kitabxanasına və Moskvada yerləşən Rumyantsev Muzeyi kitabxanasına nəşrin nüsxələrini qəbul etmək və oxuculara vermək qadağan edilmişdir. Ömrünün son günlərinə qədər ədəbi və jurnalist fəaliyyətini davam etdirmiş, iki roman, bir neçə hekayə və oçerk toplusu və yüzlərlə qəzet nəşri qoymuşdur. Dmitri Filosofov, Aleksey Suvorin və başqaları ilə yazışmışdır. Onun nəsr və publisistikası bariz vətəndaş xarakteri ilə seçilirdi, bu da onu daim sui-istifadə, ədalətsizlik və qanunsuzluğa qarşı mübarizə aparmağa vadar edirdi. Ömrünün son illərini Puşkinlər ailəsinin keçmiş mülkü olan Mixaylovskoye kəndində keçirmişdir.

8 may 1914-cü ildə vəfat etmişdir. O, Aleksandr Puşkinin məzarı yaxınlığındakı qəbiristanlıqda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Краткая жизнь одной розы, или Печальная повесть писательницы Надежды Владимировны Яковлевой-Ланской (23.01.1839–08.05.1914)
* Образ белоруса в романе Надежды Ланской "Обрусители"
* "Обрусители" на pawet.net
* Писательницы России
* Книга загадочной судьбы (Владимир Безъязычный)
* "Литературная карта Малоярославецкого края": Надежда Яковлева-Ланская
Çuan Leekpay

**Çuan Leekpay** ( ; ) — 1992-ci ildən 1995-ci ilə və 1997-ci ildən 2001-ci ilə kimi iki müddət Tailandın baş naziri vəzifəsində çalışmış tay siyasətçidir.
## İstinadlar
Arqo (it)

**Arqo** ( – 23 yanvar 2024) və ya bəzən **Barone** – Pompey xarabalıqlarında yaşamış sahibsiz it. O, Pompey xarabalıqlarının qoruyucusu və talismanı hesab olunmuşdur.

## Zəmin
Sahibsiz itlər tarixən Pompey xarabalıqlarının küçələrində və domuslarında dolaşmışdırlar. Müfəttişlər və direktorlar it hücumlarının və yaydıqları xəstəliklərin qarşısını almaq üçün küçə itlərinin sayını azaltmağı təklif etmişdirlər. Buna baxmayaraq, itlər ziyarətçilər arasında populyar idilər. 1990-cı illərdə Pompeydə küçə itlərinin sayı azaltmaq üçün cəhdlər edilmişdir.

2009-cu ildə Pompeydə fəaliyyət göstərən rəsmilər itləri qeydiyyata almağa, sterilləşdirməyə və onlara mikroçip taxmağa, daha sonra sahibləndirməyə başlamışdırlar. Lakin proqram korrupsiya səbəbilə effektiv olmamış və cəmi 26 it sahibləndirilmişdir. Daha effektiv proqram 2014-cü ildə Böyük Pompey Layihəsi zamanı başladılmışdır. Xəstəliyi olmayan və turistlər üçün təhlükəli hesab olunmayan itlər Pompeyin "məhəllə itləri" hesab olunmuşdur. Pompey xarabalıqlarının son küçə iti olan Arqo istisna olmaqla bütün itlər sahibləndirilmişdir.

Parkın hazırkı tələbləri ərazidə heyvanların tərk edilməsini və ziyarətçilərə 10 kiloqramdan ağır ev heyvanlarını gətirməyi qadağan edir.

## Həyatı
Arqo yerli sakinlər tərəfindən bəzən "Barone" () adı ilə çağırılırdı. O, Pompeyi küçük olanda ziyarət etməyə başlamış, yayda və qışda əraziyə giriş saatlarını öyrənmişdir. Arqo hər gün hamıdan birinci əraziyə daxil olur və hamıdan sonra ərazini tərk edirdi. O, Pompeyi ziyarət edən məktəb və turist qruplarına qoşulurdu və ərazidə işləyən arxeoloqları müşayiət edirdi. O, Pompeydə baş tutmuş teatr tamaşalarında iştirak etmişdir. Arqo mehriban və sakit xarakterinə görə tanınan it olmuşdur. İnsanlar onla qarşılaşanda ona yemək verirdilər. O, xarabalıqlarının qoruyucusu və "sahibi" hesab olunmuşdur.

## Ölümü və irsi
Arqo 23 yanvar 2024-cü ildə 15 yaşında ölmüşdür. Bədəni kremasiya olunmuşdur. Bir çox şəxs sosial mediada Arqonun ölümü bağlı paylaşım etmişdir. Qlauko Messina adlı könüllü Pompeyi ziyarət etmiş şəxslərdən Arqo ilə fotolarını paylaşmalarını istəmişdir. Arqo arxeoloji qazıntı işlərinin bir parçası hesab olunmuş və "Pompeyin son iti" adlandırılmışdır.

Pompeyin arxeoloji parkı qədim şəhərin qoruyucusu və "sahibi" kimi verdiyi xidmətlərə görə Arqonun xatirəsini yad etmişdir. Park rəsmisi Silviya Vaçça "Facebook"da xatirə postu paylaşaraq "qədim sakinlərin ruhlarının qoruyucuları olan Pompey itlərinin son qalası öldü" sözlərini yazmışdır. 2024-cü ilin yanvarında Pompey xarabalıqlarında Arqonun heykəlini ucaltmaq təklif olunmuşdur.

## İstinadlar
Yaki kapellası

**Yaki kapellası** və ya daha dəqiq formada **Müqəddəs Laslo Yaki kapellası** () — Macarıstanın paytaxtı Budapeşt şəhərində yerləşən Varoşliget şəhər parkında kapella. Bu, kilsəni təqlid edən və əvvəlcə qeyri-dini məqsədlər üçün inşa edilmişmişdir. Yaki kapellası Vaydahunyad qalasının bir hissəsidir, lakin onun binası Macarıstan Kənd Təsərrüfatı Muzeyinə aid deyil, Macarıstan Katolik Kilsəsinin idarəçiliyi altındadır və Budapeştin XIV rayonunun bir hissəsidir. Kapella Budapeştdəki Koşitse meydanında yerləşən Herminamezöy Müqəddəs Ruh Kilsəsinə və Budapeşt-Herminamezöy Müqəddəs Ruh paroxiyasına aiddir. Konstruksiya ili 1896-cı ildir.

## Tarixi
Yaki kapellası minillik tarixi abidənin romanesk tikinti qrupunun bir hissəsi kimi inşa edilmişdir. Onun layihəsi – kompleksi təşkil edən digər binalar kimi İqnats Alpar tərəfindən hazırlanmışdır. Bina kompleksi əvvəlcə 1896-cı ildə taxta və suvaqdan tikilmişdi, lakin 1899-cu ilə qədər vəziyyəti pisləşmiş və sökülmüşdür. İctimaiyyət arasında populyar olan kompleks 1904–1908-ci illər arasında yenidən inşa edilmiş və romantik tikinti qrupu sonuncu il tamamlanmışdır. Bu dəfə dayanıqlı materiallardan istifadə olunmuşdur. Əvvəlcə dini məqsədlər üçün deyil, kitabxana kimi tikilmişdi, lakin 1915-ci ildə Esterqomun köməkçi yepiskopu Medard Kol onu kral Müqəddəs Laslonun şərəfinə təqdis etmişdir. 1938-ci ildə İtaliya kardinal-nunsiaturası Yevgeni Paçelli (sonradan Papa XII Piy) və kardinal Covanni Battista Montini (sonradan Papa VI Pavel) kimi şəxsiyyətlər tərəfindən birgə Müqəddəs Liturgiya keçirilmişdi.

Hazırda kilsə Esterqom-Budapeşt arxiyeparxiyasının idarəçiliyi altındadır və vaxtaşırı dini məqsədlər üçün istifadə olunur.

## Xüsusiyyətləri
Bina Vaş vilayətindəki Yaki kilsəsinin adını daşıyır, çünki bu kilsənin kiçildilmiş surəti və qapısının dəqiq replikasıdır, lakin Yaki kilsəsindən fərqli olaraq, bu kapellanın yalnız bir qülləsi var. Alpar bu qüllənin detallarını Koşitse şəhərindəki Müqəddəs Mixail kapellası qülləsinin motivlərindən götürmüşdür, binanın planı isə Leben kilsəsinin planına bənzəyir.

## Qalereya

File:Budapest - Vajdahunyad vára - Chapel of Ják.jpg
File:Budapest Burg Vajdahunyad Ják-Kapelle 3.JPG
File:Ják Chapel in the Budapest City Park.jpg
File:Kilátás a Vajdahunyadvár-Apostolok tornyáról a 2023-as Múzeumok Éjszakáján5.jpg
File:Vajdahunyad vára33.JPG
File:Budapest Vajdahunyad 01.jpg
File:Saint Ladislaus Chapel, portal, right side, lion, 2018 Városliget.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://jakikapolna.hu/
* https://www.esztergomi-ersekseg.hu/plebaniak/templomok/jaki-szent-laszlo-kapolna
İlyo Voyevoda

**İlyo Voyevoda** (, ), əsl adı **İliya Markov** (, ), həmçinin **Dədə İlyo Maleşevski** (; ) kimi tanınır — Bolqarıstanın Osmanlı boyunduruğundan müstəqillik uğrunda mübarizə aparan Bolqarıstan inqilabçısı. Onun qohumu inqilabçı Dimitri Popqeorqiyevdir (1840–1907). İlyo Voyevoda Bolqarıstanda milli qəhrəman hesab olunur.

## Erkən illəri
İliya Osmanlı imperiyasının Rumeli əyalətində (indiki Şimali Makedoniya Respublikası) yerləşən Berovo kəndində anadan olmuşdur. Doğum günü 28 may kimi məlumdur, lakin dəqiq doğum ili müəyyənləşdirilməmişdir. Ən erkən qeydlərə görə 1805-ci il, tarixçi Vasil Stoyanova görə 1822-ci il (Stoyanovun dediyinə görə, 1867-ci ildə İlyo təxminən 45 yaşında idi), Yovan Xadji-Vasileviçə görə isə 1815-ci ildir (Xadji-Vasileviçə görə, 1865-ci ildə İlyo 50 yaşında idi). Atası kasıb kəndli Marko Popqeorqiyev idi.

## Hərbi fəaliyyəti
İlyo gənc yaşlarından hayduk hərəkatında iştirak etmiş, Maleşevo, Rila və Pirin bölgələrində çətə voyevodası olmuşdur. Bir müddət Rila monastırında açar saxlayıcısı kimi xidmət etmişdir. 1861-ci ildə Bolqarıstan legiyasına qoşulmuş və Rusiya–Osmanlı müharibəsində bolqarıstanlı könüllülərinin tərkibində əsgər kimi iştirak etmişdir.

İlyo Bolqarıstan Osmanlı boyunduruğundan azad olması üçün hər fürsətdən istifadə edərək kömək göstərmişdir. Rusiya–Osmanlı müharibəsi zamanı Loveçdən olan bir dəstəyə rəhbərlik etmiş və rus ordusunun Qərb dəstəsində, İosif Qurkonun rəhbərliyi altında xidmət etmişdir. Sofiya, Radomir və Köstəndil uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir. Bolqarıstanın müstəqilliyini tanıyan San-Stefano sülh müqaviləsinin imzalanmasında Bolqarıstan nümayəndəsi kimi iştirak etmiş və medal ilə təltif olunmuşdur.

Bolqarıstanın Osmanlı boyunduruğundan azad olunmasından doğan sevinc Berlin traktatı ilə Bolqarıstanın sərhədlərinin kiçildilməsi və ölkənin üç hissəyə — Bolqarıstan knyazlığı, muxtar Şərqi Rumeli və Osmanlı nəzarətinə qaytarılan Makedoniyaya bölünməsi ilə kəsilmişdir. Bu, Makedoniyada Kresna-Razloq üsyanına səbəb olmuş və İlyo bu üsyanda iştirak etmişdir. Üsyan tezliklə yatırılmışdır. İlyo, qoca yaşına baxmayaraq, Serbiya–Bolqarıstan müharibəsində də iştirak etmiş, Radomirdən olan dəstəyə komandanlıq edərək Breznik, Slivnitsa və Vranya şəhərləri uğrunda döyüşmüşdür.

## Mirası
İlyo Voyevoda 17 aprel 1898-ci ildə 92 yaşında Küstendildə vəfat etmişdir. O, Bolqarıstanda və Makedoniyada xalq qəhrəmanı sayılır və onun obrazı mistisizm və sirrlə örtülmüşdür. İlyo Voyevoda haqqında çoxlu mahnılar bəstələnmişdir. Onun şəxsi əşyalarının bir hissəsi Berovoda yerləşən Arxangel Mixail monastırında saxlanılır, bu da şəhər muzeyidir. İlyonun 1878-ci ildən 1898-ci ilə qədər yaşadığı ev Bolqarıstanın müstəqilliyinin 100-cü ildönümü üçün bərpa edilərək ev muzeyinə çevrilmişdir. İlyo Voyevodanın qalıqları da Köstəndildə basdırılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Свидетельство смерти Ильо Воеводы
* HOUSE-MUSEUM "ILYO VOIVODA" 
* AN OVERVIEW CULTURAL-TOURIST ROUTE "THE KYUSTENDIL REGION- A CENTRE OF ANCIENT CULTURES"
Andre Kertes

**André Kertes** (; ) — Macarıstan əsilli amerikalı fotoqraf. XX əsr sənətkarlıq və sənədli fotoqrafiyasının qabaqcıl nümayəndələrindən biri sayılır. Onun əsərləri, gündəlik həyatı incəlik və sadəliklə əks etdirməsi ilə fərqlənir. Kertes Henri Kartye-Bresson, Brassaï və digər məşhur fotoqraflar üçün ilham mənbəyi olmuşdur.

## İstinadlar
Centropus andamanensis

**Centropus andamanensis** (*Andaman kukalı* və ya *qəhvəyi kukal*) — Andaman, Coco və Table adalarında tapılan qeyri-parazit kukal növü. Bəzən böyük kukalın (Centropus sinensis) yarımnövü kimi qəbul edilir. Əsasən meşəli ərazilərdə və sıx bitki örtüklü bağlarda rast gəlinir.

## Təsvir
Bu növ, iri kukaldır. Erkəklərin uzunluğu təxminən 380–400 mm, dişilər isə bir qədər iri olub 400–420 mm uzunluğa malikdir. Quruluş etibarilə böyük kukala (Centropus sinensis) çox bənzəyir, lakin onun lələkləri qəhvəyi rəngdədir, böyük kukalda isə qara rəng və mavi-bənövşəyi parıltı müşahidə olunur. Andaman kukalının beli və qanadları şabalıdı, başı isə açıq qəhvəyi rəngdədir. Bel və döş nahiyyəsi açıq qəhvəyi rəngdən qarın və alt hissədə tünd qəhvəyi rəngə keçid edir. Gözün bəbək hissəsi açıq qəhvəyi, quyruğun əsası açıq qəhvəyi, uca doğru isə tünd bənövşəyi-qəhvəyi rəngdədir. Quyruq lələklərinin qara oxları aydın seçilir. Cavan fərdlərdə bədənin alt hissəsində xırda zolaqlar müşahidə olunur.

## Həmçinin bax
* Centropus grillii
* Centropus leucogaster
* Centropus monachus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pluvialis dominica

**Pluvialis dominica** (*Amerika qızılı çovdarçı quşu*) — Orta ölçülü çovdarçı quşu növü. Cinsin adı Latıncadan gəlir və "yağış" mənasını verən "pluvia" sözündən törəmişdir. Əvvəllər inanılırdı ki, qızılı çovdarçı quşları yağış yaxınlaşanda sürülər halında toplaşır. Növün adı olan "dominica" isə Vest-Hind-də yerləşən Santo Dominqo (indiki Haiti adası) adasına istinad edir.

## Yayılması

Amerika qızılı çovdarçı quşunun çoxalma əraziləri Kanadanın şimalı (Baffin adası, Yukon və Britaniya Kolumbiyası) və Alyaskada yerləşən Arktik tundralardır. Onlar quru açıq ərazilərdə yerdə yuva qururlar. Bu quşlar miqrasiya edir və qışı Cənubi Amerikanın cənubunda keçirirlər. Onlar ellips şəklində miqrasiya yolu keçirlər. Yazda Mərkəzi Amerikadan keçərək şimala, payızda isə qərb Atlantik və Karib dənizi üzərindən uçaraq Pataqoniyaya qayıdırlar. Bu quşun miqrasiya yolu 40,000 km-dən çoxdur və bunun 3,900 km-i okean üzərindədir, burada onlar yemək və ya içmək üçün dayana bilmirlər. Bu uçuşu təmin etmək üçün quşlar öncədən bədənlərində yağ ehtiyatı toplayırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Botaurus lentiginosus

**Botaurus lentiginosus** (*Amerika bitterni*) — Vağlar fəsiləsinə aid olan quş növü.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Onun yayılma arealı Şimali Amerikanın böyük hissəsini əhatə edir. O, Kanadanın cənubunda, Britaniya Kolumbiyası və Hudzon körfəzinə qədər şimalda və ABŞ-nin böyük hissəsində, həmçinin də Mərkəzi Meksikada çoxalır. Payızda cənuba miqrasiya edir və qışı ABŞ-ın körfəz sahili bölgəsində, xüsusilə Florida ştatının Everglades bataqlıqlarında, Karib adalarında və Meksikada keçirir, keçmiş qeydlər həmçinin Panama və Kosta Rikadan gəlir. Uzun məsafəli miqrant olaraq, o, Böyük Britaniya və İrlandiya daxil olmaqla Avropada çox nadir səyyahdır. Bu, su quşudur və bataqlıqlarda, şirin və ya duzlu suyu olan dayaz göl və gölməçələrin sıx bitki örtüklü kənarlarında yaşayır. Bəzən açıq ərazilərdə, yaşıl çəmənliklərdə və otlaqlarda qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anthreptes anchietae

**Anthreptes anchietae** (*Ankieta günəş quşu*) — "Nectariniidae" fəsiləsinə aid olan quş növü. Bu növə Anqola, Konqo Demokratik Respublikası (DRK), Malavi, Mozambik, Tanzaniya və Zambiyada rast gəlinir və adını portuqal naturalisti Xose Alberto de Oliveyra Ançietanın şərəfinə almışdır.

## Təsvir

Ankieta günəş quşu kiçik bir quşdur, təxminən 10-12 sm uzunluğunda və 8 qram ağırlığındadır. Erkək fərdlərin alnı, başının üstü, çənəsi və üst döşü tünd parlaq mavi rəngdədir. Qanadları və quyruğu qəhvəyi rəngdədir. Döşün yan tərəfləri parlaq sarı, mərkəzi döşündən üst qarın hissəsinə qədər isə parlaq narıncı-qırmızı rəngdədir. Qarın hissəsinin qalan hissəsi boz-qəhvəyi, dimdiyi və ayaqları isə qara rəngdədir. Dişi fərdlər oxşar olsa da, yalnız alnında mavi rəng var. Çənəsi və boğazı qəhvəyi rəngdədir və mavi ucları var, döş hissəsi isə solğun sarı rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Toni Breidinger

**Antoinette Marie "Toni" Breidinger** () amerikalı nascar pilotu. Hal-hazırda Tricon Garage komandası ilə NASCAR Craftsman Truck Series təmsil olunur.

Breidinger beş ardıcıl mövsüm Craftsman Truck Series qalibi olub. 2021-cı il mövsümündə ilk dəfə çempion olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
Scytalopus affinis

**Scytalopus affinis** (*Ankaş tapakulosu*) — "Rhinocryptidae" fəsiləsinə aid olan quş növü. Bu növ yalnız Peru üçün endemikdir.

## Taksonomiya

"Scytalopus affinis" ilk dəfə "Magellan tapakulosu"nun (Scytalopus magellanicus affinis) yarımnövü kimi təsvir edilmişdir. 1997-ci ildə aparılan bir araşdırmadan sonra, onun vokalizasiyalarında fərqlilik olduğu üçün müstəqil bir növ kimi qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tik, bala, tik

**Tik, bala, tik** () — ilk dəfə 1960-cı illərdə vətəndaş hüquqları hərəkatı zamanı Martin Lüter Kinq tərəfindən işlədilmişdir.

M. L. Kinq “Build, baby, build” ifadəsini 26 oktyabr 1967-ci ildə Filadelfiyada yerləşən Barratt Junior High School-da tələbələr qarşısında çıxışı zamanı işlətmişdir. Bu çıxış “What Is Your Life’s Blueprint?” (Həyatınızın Layihəsi Nədir?) adlanır və gəncləri öz həyatlarını məqsədyönlü şəkildə qurmağa təşviq edirdi. O, bu ifadəni “Burn, baby, burn” (Yandır, bala, yandır) şüarına cavab olaraq təqdim etmiş və daha konstruktiv bir yanaşmanı təşviq etmişdir. Kinq demişdir:

Bu ifadə sonradan müxtəlif kontekstlərdə, xüsusilə də mənzil siyasəti və şəhər planlaşdırması sahələrində istifadə olunmuşdur. Məsələn, iqtisadçı Brayan Kaplan 2024-cü ildə “Build, Baby, Build: The Science and Ethics of Housing Regulation” (Tik, bala, tik: Mənzil Tənzimləməsinin Elmi və Etikası) adlı qrafik romanında bu ifadəni mənzil tikintisinin təşviqi üçün başlıq kimi istifadə etmişdir.

Eyni zamanda, bu ifadə 2008-ci ildə ABŞ-da enerji siyasəti ilə bağlı “Drill, baby, drill” (Qaz, bala, qaz) şüarının bir variasiyası kimi də istifadə olunmuşdur.

“Build, baby, build” ifadəsini Kanadanın Baş naziri Mark Karni 2025-ci ilin mayında keçirilən seçkilərdə qələbə nitqində səsləndirib. Bu ifadə, onun ölkədə mənzil tikintisini ikiqat artırmaq və yeni bir mənzil sənayesi yaratmaq planlarını vurğulamaq üçün istifadə olunub. Karni bu təşəbbüsün Kanada texnologiyalarından, ixtisaslı işçilərdən və yerli ağac materiallarından istifadə edərək həyata keçiriləcəyini bildirib. Bu, həm də ABŞ Prezidenti Donald Trampın “Drill, baby, drill!” (Qaz, bala, qaz) şüarına bir işarə kimi qəbul olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anthus rubescens

**Anthus rubescens** (*Amerika pipiti*) — Əvvəlcə "Buff-bellied pipit" olaraq bilinən, Şimali Amerikaya xas olan kiçik bir oxuyan quş.

## Təsvir

Digər antlar kimi, "Anthus rubescens" də adətən yerdə qaçaraq hərəkət edən, gözə çarpmayan bir növdür. Üst hissəsi açıq xəttli boz-bənövşəyi rəngdədir və alt hissəsi, buff rəngli sinə və tərəflərdə diffuz şəkildə xəttlənmişdir. Qarın hissəsi ağ rəngdədir, dimdiyi və ayaqları tünd rəngdədir. Yaxın qohumu olan "Sibir pipiti" daha tünd rəngli və daha boldur, ağ alt hissələrində qara xətlər var. Ayaqları isə qırmızımtıl rəngə sahibdir. Çağırışı "squeaky" ("çıtıldayan") bir "sip" səsi ilə xarakterizə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yeqor Letov

**Yeqor Letov** (əsl adı: İqor Fyodoroviç Letov, , ) — rusiyalı şair, musiqiçi, bəstəkar və konseptual sənətçi, Sovet və post-Sovet dövrünün ən təsirli punk rok nümayəndələrindən biri. O, "qrajdanskaya Oborona" () qrupunun qurucusu və lideri kimi tanınır.

## Həyatı və yaradıcılığı
Letov 1964-cü ildə Omsk şəhərində hərbçi və tibb bacısı ailəsində doğulub. 1982-ci ildə ilk qrupu "Posev"i yaradır və 1984-cü ildə "Qrajdanskaya Oborona"nın əsasını qoyur. Bu qrupun musiqisi punk, noise rock və rus xalq musiqisinin elementlərini birləşdirirdi.

Letovun ev studiyasında təkbaşına yazdığı albomlar lo-fi və ekspressiv səsləri ilə seçilirdi. Onun "Vse idet po planu" (Hər şey plana uyğundur) mahnısı Sovet rejiminə qarşı simvolik bir himnə çevrildi.

1985-ci ildə Letovun anti-Sovet fəaliyyətləri səbəbilə KQB tərəfindən psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilir və üç ay məcburi müalicə alır. 1990-cı illərdə o, Milli Bolşevik Partiyasına qoşulur, lakin 2001-ci ildə siyasətdən uzaqlaşaraq musiqiyə yönəlir və əsasən musiqi fəaliyyəti ilə məşğul olur. 2004-cü ilin fevralında Yeqor Letov hər hansı siyasi qüvvələrdən, o cümlədən millətçi qüvvələrdən rəsmən imtina etdiyini elan edir.

9 may 2007-ci ildə "Zaçem snyatsya snı?" adlı albomu çıxır. Bu albom, "Qrajdanskaya Oborona" qrupunun son albomu oldu. Bu albom sonradan Yeqor Letov tərəfindən, albomları arasında, ən yaxşısı seçilir.

Letovun "Russkoe pole eksperimentov" (1989) albomu rus rok musiqisinin ən əhəmiyyətli işlərindən sayılır.

2000-ci illərdə o, psixodelik rok və eksperimental səslərlə təcrübələr edir. Son albomu "Zachem snyatsya sny" 2007-ci ildə çıxır.

Letov 19 fevral 2008-ci ildə Omskda ürək çatışmazlığından vəfat edir. O, 2008-ci il fevralın 21-də Omsk şəhərində Staro-Vostochnoye qəbiristanlığında, anasının məzarının yanında dəfn edilir.

Onun musiqisi və şeirləri post-Sovet nəsilləri üçün ilham mənbəyidir. Onun həyat yoldaşı Natalya Çumakova onun irsini yaşatmaq üçün arxiv materiallarını yayımlayır.

## Əsas albomları
* "Myshelovka" (1987)
* "Vsyo idyot po planu" (1988)
* "Russkoe pole eksperimentov" (1989)
* "Pryg-skok" (1990)
* "Zachem snyatsya snı" (2007)

## İstinadlar
Empidonax oberholseri

**Empidonax oberholseri** (*Amerika boz milçəkqapanı*) — Yaxud, sadəcə olaraq "boz milçəkqapan", "Tyrannidae" fəsiləsinə daxil olan kiçik, həşəratyeyən quş.

## Taksonomiya

Bu növ, "Empidonax" cinsinə aid olan çoxsaylı növlərdən biridir. "Empidonax" növləri zahiri görünüşləri və davranışlarına görə çox oxşardırlar və onları bir-birindən ayırmaq çətindir. Ən yaxşı fərqləndirici xüsusiyyətlər arasında səs, yuva qurma mühiti və yayılma arealı göstərilir. "Empidonax oberholseri" növünün elmi adı amerikalı ornitoloq Harri Çörç Oberholzerin şərəfinə verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naso lituratus

**Naso lituratus** — "Acanthuridae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıq növü.

## Taksonomiya

"Naso lituratus" ilk dəfə 1801-ci ildə alman təbiətşünası İohan Reynhold Forster tərəfindən "Acanthurus lituratus" adı ilə təsvir edilmişdir. Növün tip lokaliteti göstərilməsə də, bu Fransız Polineziyasının Cəmiyyət adalarından olan Taiti hesab olunur. Bu növ "Naso" cinsinin nominativ yarımcinsinə daxildir. "Naso" cinsi "Acanthuridae" fəsiləsinin "Nasinae" yarımfəsiləsində yeganə cinsdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Calliphlox amethystina

**Calliphlox amethystina** (*Ametist meşə ulduzu*) — "Arı quşları" olaraq da bilinən "Trochilinae" yarımfəsiləsinin "Mellisugini" qəbiləsinə aid olan bir kolibri növü. Bu növ Çili və Uruqvay istisna olmaqla, Cənubi Amerikanın hər bir ölkəsində tapılır və Trinidadda köçəri quş kimi qeydə alınmışdır.

## Yayılması və yaşayış mühiti

"Calliphlox amethystina" şərqi Kolumbiyadan Venesuela və Qviana vasitəsilə Braziliyanın əsas Amazon hövzəsi istisna olmaqla, cənubda şimal-şərqi Argentinaya qədər və oradan qərbə və şimala Paraqvay vasitəsilə Boliviya, Peru və Ekvadorun cənubuna qədər yayılmışdır. O, rütubətli meşələrin kənarları, meşə daxilindəki açıqlıqlar, savanna və kolluqlar daxil olmaqla geniş müxtəlif yarıaçıq və açıq mənzərələrdə yaşayır. Qapalı meşənin daxilindən uzaq durur. Dəniz səviyyəsindən 1500 m (4900 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chalcomitra amethystina

**Chalcomitra amethystina** (*Ametist günəş quşu*) — həmçinin qara günəş quşu adlanır, "Nectariniidae" fəsiləsində sərçəkimilərə aid bir quş növü.

## Yaşayış mühiti
Ametist günəş quşları meşəliklərin, nəmli savannaların, meşə kənarlarının və şəhər bağlarının geniş yayılmış sakinləridir. Onlara quru savannalarda və ya aşağı quru bölgələrdə nadir hallarda rast gəlinir, burada çay yaxınlığındakı meşəliklərdə və ya nektar verən bitkilərin sıx olduğu yerlərdə qalırlar. Limpopo vadisi və mopane bölgələrində xüsusilə az rast gəlinirlər. Zambezi vadisi və Böyük Zimbabve meşəliklərində yaz aylarında əhəmiyyətli bir artım müşahidə olunur. Kalahari qumluq (və ya Gusu) meşəliklərində isə onlar yalnız yay aylarında (Cənub yarımkürəsində sentyabr/oktyabrdan aprelə qədər) ziyarətçi kimi görünürlər və Baikiaea ağacları çiçəkləndikdə yüksək sıxlıqda müşahidə olunurlar. Dənizə baxan yamaclar boyunca 1800 metr yüksəkliyə qədər çox yayılmışdırlar və afromontane meşələrində və vadi kolluqlarında yüksək hesabat dərəcələri var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Scarus vetula

**Scarus vetula** — "Scaridae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balığı növü.

## Mənşəyi

Bu balığa tropik Qərb Atlantik okeanı və Karib dənizindəki riflərdə rast gəlinir. Cavan erkək və yetkin dişi queen parrotfish qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir və son mərhələdəki erkəyin mavi-yaşıl rəngindən olduqca fərqlidir. Bu növ öz yayılma arealı boyunca geniş yayılmışdır və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi onun qorunma statusunu "ən az narahatlıq doğuran" kimi qiymətləndirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Balistes vetula

**Balistes vetula** — Tropik Atlantik okeanında rast gəlinən iri triggerfish növü.

## Taksonomiya

"Balistes vetula" ilk dəfə 1758-ci ildə nəşr edilən "Systema Naturae" əsərinin 10-cu nəşrində təsvir edilmişdir və onun tip lokaliteti Ascension adası kimi göstərilmişdir. 1865-ci ildə Piter Bleker bu növü "Balistes" cinsinin tip növü kimi təyin etmişdir. "Balistes", "Balistidae" fəsiləsinin tip cinsidir və "Tetraodontiformes" dəstəsinin "Balistoidei" yarımdəstəsinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tavukgöğsü

**Tavukgöğsü** — toyuğun döş əti, süd, şəkər və düyü unundan hazırlanan, Türk mətbəxinə məxsus südlü desertdir. Osmanlı dövründə Topqapı Sarayında sultanlara təqdim edilən bu ləzzət, günümüzdə də Türkiyədə məşhur desertlərdən biridir.

Tavukgöğsünün Roma dövrünə aid "Apicius" adlı qədim resept toplusunda yer aldığı və oradan Şərqi Roma (Bizans) imperiyasına, daha sonra isə Osmanlı imperiyasına keçdiyi uzun müddətdir iddia olunur. Lakin "Apicius"un günümüzədək gəlib çatan heç bir nüsxəsində bu desertə dair konkret resept yer almır. X əsrə aid bənzər ərəb yeməkləri mövcuddur. Roma ilə əlaqəni sübut edən mənbələrin olmaması nəzərə alındıqda, Tavukgöğsünün Türk mətbəxinə ərəb mənşəli olaraq daxil olması ehtimal edilir.

Ənənəvi reseptdə toyuğun döş əti istifadə olunur. Ət qaynadıldıqdan sonra çox incə liflərə ayrılır və ya tamamilə hamar tekstura alınana qədər döyülərək yumşaldılır. Daha sonra süd, şəkər, düyü unu və digər qatlaşdırıcı maddələrlə, eləcə də adətən darçın kimi aromatik ədviyyatlarla qarışdırılır. Nəticədə, adətən müəyyən forma verilərək təqdim olunan, qalın və südlü bir pudinq əldə olunur.

## Hazırlanması
Qaynadılmış toyuğun döş əti üç-dörd saat soyuq suda saxlanıldıqdan sonra lif-lif ayrılana qədər parçalanır. Daha sonra bir qədər qaynar süd əlavə olunaraq yaxşıca əzilir. Ayrı bir qabda şəkər, süd və düyü unu ilə hazırlanmış qarışığa qatılır və saqqız kimi yapışqan konsistensiya əldə olunana qədər əzilərək bişirilir. Alınan qarışıq kiçik qablara tökülür, üzərinə darçın səpilir və soyumağa qoyulur.

## Tarixi
Orta əsrlər ərəb mətbəxində hazırlanmış muhallebilərin bir çoxuna toyuğun döş əti əlavə edilirdi. Avropada isə Tavukgöğsünə bənzər yeməklərdən olan blanmanje və me’mûniyye Orta əsrlərdə toyuq əti ilə bişirilsə də, müasir versiyaları bu ənənəvi reseptlərdən xeyli fərqlənir.

Tədqiqatçı Tuğrul Şavkaya görə, Romalı müəllif Apiciusun əsərində Tavukgöğsünə oxşayan bir resept mövcuddur.  Məlum olan ən qədim muhallebi reseptləri X əsrə aiddir və onlardan biri düyü və toyuqla hazırlanır. Osmanlı saray sənədlərinə əsasən, II Mehmed muhallebini daim toyuqlu şəkildə yeməyi üstün tuturdu. XIX əsrin əvvəllərində çap olunmuş ilk türk yemək kitabı olan **"Melceü’t-Tabbâhîn"**də də bu desertin reseptinə yer verilmişdir.

## İstinadlar
Galış üsyanı (1910–1911)

**Galış üsyanı (1910–1911)** – 1910–1911-ci illərdə İranın Astara bölgəsində baş vermiş və hökumət qüvvələri tərəfindən yatırılmış üsyan.

## Tarixi
1910-cu ilin əvvəlində İranın Astara bölgəsində galışlar *([[talışlar]]ın subetnosu)* arasında üsyan baş verdi. Rusiya konsulu Girsin məlumatına görə, üsyanın səbəbi Nəmin xanlarının Astara bölgəsindəki mülklərdən üç ilin vergisini bir anda toplamağa çalışmaları olmuşdur.

Əvvəlcə üsyan müvəqqəti olaraq yatırıldı, lakin 1910-cu ilin avqustunda yenidən alovlandı. Bu dəfə səbəb Astaranın yerli valisinin galışları silahsızlaşdırmaq cəhdi və onların liderlərindən biri olan Rəşidin həbs edilərək işgəncəyə məruz qalması idi.

300 silahlı galış Astaraya gələrək Rəşidin azad olunmasını tələb etdilər. Valilik bu tələbi yerinə yetirməyə məcbur oldu. Rəşid azad edildikdən sonra galışlar meşələrə çəkilərək Astaradan Ərdəbilə gedən yolu nəzarətə aldılar. Bu vəziyyət karvanların, poçtun və teleqraf əlaqəsinin fəaliyyətinə ciddi maneə yaratdı.

Ərdəbildən 100 süvari göndərildi və onlar Heyran kəndində yerləşdilər. Üsyançılar artıq bütün Astara bölgəsinə nəzarət edirdilər və Astaranı ələ keçirmək istəyirdilər. Nəticədə hökumət qüvvələrinin sayı 500 nəfərə çatdırıldı. Heyran ətrafında gedən döyüşlərdə hökumət qüvvələri bəzi kəndləri geri ala bildi. Lakin galışlar dağlıq ərazilərdə tanış coğrafiyadan istifadə edərək inadlı müqavimət göstərdilər. Toplardan istifadə olunsa da, hökumət qüvvələri Astaradan Ərdəbilə gedən yolun nəzarətini bərpa edə bilmədi və geri çəkilərək Ərdəbilə döndülər.

Üsyançılar isə Ağçay yüksəkliklərində möhkəmlənərək yalnız ticarət karvanlarını və dinc səyyahları yola buraxır, hərbi və inzibati nümayəndələrin keçidinə imkan vermirdilər.

Üsyan yalnız Astara bölgəsi ilə məhdudlaşmış, digər bölgələrə yayılmamışdır. Lakin talış kəndliləri galış üsyançılarına simpatiya göstərmiş və lazım gəldikdə yardımçı dəstələr göndərmişdilər. Üsyançıların nəzarətində olan ərazilərdə feodal öhdəlikləri yerinə yetirilməmiş, torpaq sahiblərinin mülkləri ələ keçirilmiş, Astaradakı Lianozova məxsus balıq sənayesi obyektlərinə hücumlar təşkil olunmuş, rus kazak postları yandırılmış və qarovullar güllələnmişdir.

1911-ci ilin əvvəlində üsyan davam etsə də şah qoşunları Ərdəbil və Astaraya yeridildi. Aprel ayından etibarən üsyançılar hökumət qüvvələrinin təzyiqi altında geri çəkilməyə məcbur oldular və üsyan sönməyə başladı.

## İstinadlar