Kütləvi qırğın silahı

**Kütləvi qırğın silahı** — Kütləvi qırğın silahlarına nüvə, kimyəvi və bioloji silahlar aiddir.

Müasir dövrdə bütün inkişaf etmiş ölkələr öz hərbi potensialını saxlamaq və inkişaf etdirmək üçün kütləvi qırğın silahları ilə təminata mühüm yer ayırırlar. Silahlar və bioloji silahlar digər silahlara nisbətən dövrümüzün ən dəhşətli kütləvi qırğın silahları siyahısına aid olmaqla yanaşı daim yeniləşməkdədir.

Əsasən kimyəvi, bioloji, radioaktiv və nüvə silahları (KBRN silahları) bu adla adlandırılır. İfadə birinci dəfə 1937-ci ildə İspaniyanın Qernika şəhərinə faşistlər tərəfindən edilmiş hava hücumunu göstərmək üçün istifadə edilmişdir. Daha sonra isə ABŞ tərəfindən 2003-cü ildə İraqın işğalına haqq qazandırmaq üçün bu ifadədən istifadə edilmişdir; lakin müharibədən sonra İraqda heç bir kütləvi qırğın silahının tapılmaması ilə bu iddianın düzgün olmadığı sübuta yetirilmişdir.

## Nüvə silahı

**Nüvə silahı** (atom silahı) — atom nüvəsinin parçalanma reaksiyası nəticəsində nüvədaxili enerjinin (atom enerjisinin) bir hissəsinin ayrılması hesabına çox qüvvətli partlayış yaradan aviasiya bombasıdır. Nüvə reaksiyaları (bölünmə və ya sintez reaksiyaları, yaxud hər ikisi birlikdə) nəticəsində qapalı həcmdə böyük miqdarda ayrılan nüvədaxili enerjidən baş verən partlayış təsirli silahların ümumi adıdır. Bu reaksiyalarda maddənin kütlə vahidindən ayrılan enerji adi partlayıcı maddədəkinə (trotildəkinə) nisbətən 20–80 mln. dəfə artıq olur. Son dərəcə sürətlə və külli miqdarda ayrılan enerji nüvə partlayışı kimi meydana çıxır və öz gücünə və zədələyici amillərinin (zərbə dalğası, işıq şüalanması, nüfuzedici radiasiya, radioaktiv zəhərlənmə və elektromaqnit impulsu) xarakterinə görə adi döyüş sursatlarının partlayışından fərqlənir.

## Kimyəvi silah

**Kimyəvi silah** — zəhərləyici təsirə malik maddələrin toksik xassələrinə əsaslanan kütləvi qırğın silahıdır. Tətbiq vasitələri isə – raketlər, mərmilər, minalar, aviasiya bombalarıdır. Axırıncı dəfə kütəvi olaraq kimyəvi silahdan Birinci Dünya müharibəsində istifadə olunub.

## Bioloji silah

**Bioloji silah** kütləvi qırğın silahlarının bir növü olub bakteria, virus və ya kif kimi mikroorqanizmlərdən əldə olunan vasitələrə və onları tətbiq etmək üçün istifadə edilən döyüş sursatına, cihaz və tərtibatlara deyilir. Bioloji silahın əsasını xəstəlik törədən mikroblar və onlardan alınan toksinlər təşkil edir.

Bioloji silahlar insanların, heyvanların və bitkilərin məhv edilməsi, eyni zamanda ərzaq ehtiyatlarının və içməli suyun zəhərlənməsi üçün istifadə edilir. Bioloji vasitələrə, xarici mühitin təsirinə çox davamlı olan, əhali arasında kütləvi xəstəlik törədən, profilaktikası və müalicəsi çətin olan mikroblar aid edilir. Onların insanlara, heyvanlara və bitkilərə zədələyici təsiri bir sıra fərdi xüsusiyyətlərlə xarakterizə edilir. Xəstəlik törədən mikroblar ən kiçik dozalarla belə yoluxucu xəstəlik törədə bilir və onların toksinləri müəyyən müddət xarici mühitdə və ya yoluxmuş həşərat, gənə və gəmiricilərdə qala bilir. Bioloji vasitələrin zədələyici xassələrindən biri də onlarda inkubasiya və ya gizli təsir dövrünün olmasıdır.

Bioloji silahlarda, əsasən taunun, vəbanın, Sibir yarasının, tulyaremiyanın, brüselyozun, melioidozanın sarı və başqa isitmə növlərinin, təbii çiçəyin, psitmakozanın (ornitlozanın), səpmə və qarın yatalağının, qripin, malyariyanın dizentiriyanın və b. törədiciləri olan müvafiq mikroorqanizmlərdən, viruslardan, bakteriyalardan, göbələklərdən və s. istifadə olunur. Bioloji silahlar da, eynilə kimyəvi silahlar kimi hədəfə müxtəlif raket, artilleriya, fuqas, mərmi, mina, qumbara, xüsusi səpmə qurğuları vasitəsilə və ya su mənbələrini, qida anbarlarını, rəqib milli valyutasını və s. yoluxdurmaqla, istehlak bazarına bu maddələrlə yoluxdurulmuş ərzaq ixrac etməklə, ayrı-ayrı təşkilatlarına bu maddələrlə yoluxdurulmuş məktub göndərməklə və s. yolları ilə çatdırılır ki, sonrakı mərhələdə artıq o, kimyəvi silahdan fərqli olaraq eskalasiya, zəncirvari reaksiya doğuraraq epidemiya şəklində yayılır.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
* Curley, Robert, ed. *Weapons of Mass Destruction* (Britannica Educational Publishing, 2011)
* Graham Jr, Thomas, and Thomas Graham. *Common sense on weapons of mass destruction* (University of Washington Press, 2011)
* 
* Hutchinson, Robert. *Weapons of Mass Destruction: The no-nonsense guide to nuclear, chemical and biological weapons today* (Hachette UK, 2011)

## Xarici keçidlər

### Tərifi və mənşəyi
* "WMD: Words of mass dissemination" (12 February 2003), BBC News.
* Bentley, Michelle, "War and/of Worlds: Constructing WMD in U.S. Foreign Policy", *Security Studies* 22 (Jan. 2013), 68–97.
* Michael Evans, "What makes a weapon one of mass destruction?" (6 February 2004), *[[The Times]]*.
* Bruce Schneier, "Definition of 'Weapon of Mass Destruction'" (6 April 2009), *Schneier on Security*.
* Stefano Felician, Le armi di distruzione di massa, CEMISS, Roma, 2010, https://www.difesa.it/SMD_/CASD/IM/CeMISS/Pubblicazioni/Documents/75101_Ricerca_Fpdf.pdf

### Beynəlxalq hüquq
* United Nations Security Council Resolution 1540
* David P. Fidler, "Weapons of Mass Destruction and International Law" (February 2003), American Society of International Law.
* Joanne Mariner, "FindLaw Forum: Weapons of mass destruction and international law's principle that civilians cannot be targeted" (20 November 2001), CNN.

### Beynəlxalq kütləvi qırğın silahları rejimlərinə müvafiqlik

* 
* 
* 

### Media
* , by Susan D. Moeller, Center for International and Security Studies at Maryland, 2004.
* 

### Etika
* 

### İctimai təsəvvürlər
* Steven Kull et al., Americans on WMD Proliferation (15 April 2004), Program on International Policy Attitudes/Knowledge Networks survey.