open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San-Xoakin Fransa panteonu

**Fransız San Joaquín Panteonu**, həmçinin **Leqariyanın Fransız Panteonu** kimi tanınan, Mexiko şəhərində yerləşən qəbiristanlıqdır. İçərisində Meksika tarixinə damğasını vuran bəzi insanlar, məsələn; Miroslava Stern, Klavillazo, Mariya Feliks, Xose Xose  və əvvəlcə burada dəfn edilən, lakin daha sonra məzarından çıxarılaraq 2017-ci ildə yandırılan Paulette Gebara Farah

Bu panteon 1940-cı ildə Fransanın Mərhəmət Panteonu daxilində baş verən bağlanma və doyma nəticəsində yaranıb, əhaliyə xidmət göstərməyə davam etmək üçün 1942-ci ildə San Joaquin Fransız Panteonu yaradılıb və əsası qoyulub. 

## Görkəmli şəxslər dəfn olunub

* Clavillazo (1910-1993; aktyor və komediyaçı)
* Emma Roldan (c . 1890 -2005; aktrisa)
* Enrike Alvarez Feliks (1953-2002; aktyor)
* Xose Xose (1948-2019; müğənni və aktyor)
* Maria Feliks (1914-2002; aktrisa)
* Miroslava Stern (c . 1926 -1955; Çexoslovakiya aktrisası Meksikanı milliləşdirdi)
* Manuel Avila Kamaço (1897-1955; 1940-1946-cı illərdə Meksika prezidenti)
* Paulette Gebara Farah (2005-2010 tələbə, 2017-ci ildə eksqumasiya edilmiş və yandırılmışdır)

## İstinadlar
Erten-Kort dağı

**Erten-Kort** () — Çeçenistanın Vedeno rayonunda dağ zirvəsi. Dəniz səviyyəsindən yüksəklik 1162 metrdir. Ən yaxın yaşayış məntəqələri Xaji-Yurt, Quni və Benoy kəndləridir. Dağ müqəddəs yer sayılır. Burada iki zirvə var: Lakxa Ertinan Korta və Laxa Ertinan Korta. Bu bölgədə əsasən çeçen etnik cəmiyyətinin üzvləri — taypalar *Qunoy*(*Quno*) yaşayır.

## Etimologiyası
Toponimikada və vaynaxların dilində dağın adına yaxın bir neçə söz mövcuddur: *эртина*, *йортой*. Ola bilsin ki, göstərilən sözlər çay adıdır. Hansı ki, Vəftizçi İohannın İordan çayı sahilində İsa peygımbəri vəftiz etmişdir. O üzdən toponim bu adla əlaqəlidir — *йорда*, *жьорда*. Başqa bir versiyaya görə dağ öz adını *Горга-лам* — "yumuru" sözündən götürmüşdür. Bu dağın xarici görünüşü yumuru olmasına görə deyil, zirvədə xüsusi ritual keçirmə yeri olduğuna görə.

Bir çox mənbələrdə göstərilir ki, Ertina dağı qədim dini ritual yeri olmuşdur. Sa-Vedeno kəndinin cənub-qərb kənarlarında müqəddəs yer var. Keçmişdə bu yerdə məbəd olmuşdur. Məbəd Xulxulay çay vadisində yaşayan əhali üçün müqəddəs məkan hesab olunurdu. Əsasən də Ersenoy və Qunoy toxumları üçün ərazi müqəddəs idi. Bu tayp toxumları Erten-kort dağının şərq yamaclarında yaşayırdılar.

Dəyişmiş müqəddəslik və kult anlayışları Erten-Kort dağına pərəstiş üçün əsas ola bilərdi. Müsəlmanlar arasında belə bir inanc var ki, müqəddəslər məclisi ildə bir dəfə bu yerdə keçirilir. 1864-cü ildə həbs olunana qədər müqəddəs, müdrik Kunta-Xadji Kişiyev bu yerlərdə, Xyajin-Evla qəsəbəsində yaşayırdı. O "Qədiriyyə" tarikan təriqətinin xalq arasında ən məşhur və sevimli təbliğatçılarından biri idi. Burda Kunta Xdji Kişiyevin sümükləri və anasının qəbri saxlanır. Əraziyə Çeçenistan, Dağıstan və İnquşetiyadan olan müsəlmanlar ziyarətə gəlir.

Dağ zirvələri də daxil olmaqla Çeçenistandakı bir sıra obyektlərdə Erten adı var. Məsələn: Erdıkort dağı. Hündürlüyü 1453 metr olan bu dağ İnzer və Fortanqa çayları arasında yerləşir.

## İstinadlar
Xalid Oşayev

**Xalid Dudayeviç Oşayev** (; ) — Çeçen yazıçısı, alimi və dramaturqu.

## Həyatı
Xalid Oşayev 1897-ci ildə Vozdvijenskaya qəsəbəsində (indi mövcud deyil, müasir Çeçenistan ərazisində yerləşirdi) işçi ailəsində anadan olub. 1916-cı ildə Qroznı real məktəbini bitirmiş, sonra Petroqradda Meşəçilik İnstitutunda oxumuşdur. 1921–1922-ci illərdə Çeçen İnqilab Komitəsinə rəhbərlik edib. Sonra Vladiqafqazdakı Dağ Pedaqoji İnstitutunun direktoru oldu. 1925–1930-cu illərdə Oşayev Çeçenistanda vilayət xalq maarif şöbəsinin müdiri olmuşdu.

Xalid Oşayevin ilk əsərləri 1926-cı ildə nəşr edilmişdir. Oşayev Rusiyada vətəndaş müharibəsindən bəhs edən "Odlu illər" ("Alun Şeraş") adlı dörd kitabda romanın müəllifidir. O, həm də qan davasına qarşı mübarizədən bəhs edən "Vendettanın ölümü" hekayəsinin həmmüəlliflərindən biridir. Oşayevin "Aslanbek Şeripov" (Vətəndaş Müharibəsi haqqında), "Gənə", "Mübarizə davam edir", "Selasat", "İki Zaybull", "Kim günahkardır", "Bir əlində iki qarpız", "Zulay" pyesləri tamaşaçılar arasında populyardır. Bədii əsərlərlə yanaşı, Oşayev çeçen folkloruna dair bir sıra elmi məqalələr yazmışdır.

X. Oşayev ədəbi yaradıcılıqla yanaşı elmi axtarışlarla da məşğul olub. Belə ki, o Brest qalasının müdafiəsində iştirak etmiş həmyerlilərinin axtarışı və şəxsiyyətinin müəyyən edilməsi üzrə məsuliyyətli işlə məşğul olmuşdur. Oşayev Brest müdafiəsində iştirak etmiş çeçenlər haqqında 1968-ci ildə nəşr olunmuş "Brest od yumruğudur" bədii və sənədli hekayəsini yazmışdır. Xalid Oşayevin bu əsəri 1990-cı ildə yenidən nəşr edilmişdir.

1925-ci ildə Oşayev latın qrafikası əsasında çeçen əlifbası tərtib etmişdir. 1937-ci ildə Oşayev həbs olunana qədər bu əlifbadan istifadə edildi. 1925-ci ildə Oşayevin təşəbbüsü ilə Çeçen-İnquş respublika diyarşünaslıq muzeyi yaradıldı. 1931-ci ildə Oşayev Çeçen-İnquş Elmi-Tədqiqat Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi və onun ilk rəhbəri oldu.

## Əsərləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Чентиева М. Д. Ошаев // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962–1978.
* Ошаев Халид Дудаевич / М. Б. Гешаев // Океанариум — Оясио. — М. : Большая российская энциклопедия, 2014. — С. 753. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 24). — ISBN 978-5-85270-361-3.
* К переписке Хаджи-Мурата Мугуева и Халида Ошаева
Pyotr Kosenkonun evi

**Pyotr Kosenkonun evi** — 1915-ci ildə neft sənayeçisi Petr Kosenkonun maliyyə hesabına Qroznı şəhərində tikilmiş bina. Biuna 2006- ildə əsaslı təmir olunmuşdur. Hazırda binada mobil operator olan "Beeline" şirkətinin regional ofisi yerləşir. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti kimi qorunur.
## Tarixi
Bina 1915-ci ildə məşhur yerli neft sənayeçisi Petr Kosenkonun maliyyə vəsaiti hesabına inşa olunmuşdur. Bina qotika üslubunda tikilmişdir. Bina iki mərtəbəlidir. Onun girişində böyük vestibül və ikinci mərtəbəyə qalxmaq üçün mərmər pilləkən var. Binanın ikinci mərtəbəsində iri salon vardır. İkinci mərtəbə eyvanlarla əhatə olunmuşdur. Onun inşasında tikinti materialı kimi qırmızı kərpicdən istifadə olunmuşdur. Bu səbəbdən Kosenkonun evinin ilk xarici görünüşü qırmızı rəngdə olmuşdur. Binanın daxili interyerində ağ mərmərdən istifadə edilmişdir. Kosenkonun evinin daxili bəzəyində ağ və qırmızı mərmər və ağ əhəngdən istifadə edilmişdir. Daxili interyeri bəzəyən heykəllər ağ əhəngdəndir. 

Şimali Qafqazda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra ev milliləşdirilmişdir. Əvvəlcə binada yerli kommunist partiyasının təşkilatı yerləşmişdir. Sonradan binada şəhər partiya komitəsinin mərkəzi qərargahının istifadəsinə verilmişdir. 

Böyük Vətən müharibəsi illərində 1941-1945-ci illərdə binada hərbi hospital yerləşmişdir.    

XX əsrin 50-60-cı illərində bina müxtəlif inzibati dövlət orqanları tərəfindən istifadə edilmişdir. Lakin 1970-90-cı illərdə binada Çeçen-İnquş Tədqiqat Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu məskunlaşdırılmışdır. Bu institut o dövrdə həm respublikada, həm də, Şimali Qafqazda mütəxəssis hazırlayan elmi mərkəzlərdən biri idi.

Birinci Çeçenistan müharibəsi və İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı gedən döyüşlər zamanı binaya ciddi ziyan dəyib. 

2006-cı ildə bərpa işləri aparılaraq binaya indiki görkəm verilmişdir. Təmir zamanı binanın maksimum tarixiliyin qorunmasına çalışılmışdır. 2020-ci ilin iyun ayından etibarən binada "Beeline" mobil operatorunun yerli filialının ofisi yerləşir.

Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti kimi tanınır.

## İstinadlar
Demonim

**Demonim** — müəyyən bir yerin sakinlərini və ya yerlilərini adlandırmaq üçün sözügedən yerin adından yaranmış sözdür. Bu son vaxtlarda edilmiş bir termindir daha öncəsində isə gentilic Oxford İngilis lüğəti tərəfindən işlədildi. Çindəki yerli xalq üçün Çinlilər, Svahili sahili yerliləri üçün Svahililer ya da Vasvahililer, Amerika Birləşmiş Ştatları üçün Amerikalılar kimi nümunələr verilə bilər.

## İstinadlar

# **^** George H. Scheetz (1988). *Names' Names: A Descriptive and Pervasive Onymicon*. Schütz Verlag.
Valerik çayı

**Valerik** (; bəzi mənbələrdə **Вайрик**) — Rusiyada çay. Çay Çeçenistan Respublikasının qərbində yerləşir. Çayın mənsəbi Sunji çayının sağ sahilində, mənsəbinin 132 km-də yerləşir. Çayın uzunluğu 29 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi — 35,4 km²-dir. Valerik çayının aşağı axarları yay aylarında quruyur. Buna səbəb çayın əsasən qar suları ilə qidalanmasıdır. O üzdən yay aylarında çayda yüksək səviyyə müşahidə olunmur.

## Etimologiyası
Çayın adı çeçen dilindəki ilkin Valeran xi sözündən yaranıb. Hərfi tərcüməsi — "çayın ölümü" deməkdir. Dil qanunlarına əsasən sonra söz tədricən — Valeriq, Valerq — formasına düşmüşdür. Başqa bir versiyaya görə isə — çay vaynaxlar və iran dilli xalqlar arasında sərhəd rolunu oynamışdır. Çöldə yaşayan bu xalqlar arasında tez-tez qanlı müharibələr baş vermişdir. Sonrakı zamanlar çayın belə adlanmasına səbəb olmuşdur.

Etimologiyada həmçinin fikir var ki, çayın adı çeçen sözü — Vallarıkdan meydana gəlmişdir. Mənası kobudcasına kiməsə ölüm arzulamaq deməkdir: "İt kimi öl!".Bu ehtimal versiyası rus-çeçen müharibəsindən əvvəl çayın adı ilə göstərilir — Qoxa çayı.

## Ədəbiyyatda
Valerik çay ətrafındakı döyüşü Mixail Lermontov özünün "Valerik" şeirində gözəl təsvir etmişdir. Lermontov çayda baş vermiş bəzi hadisələri həm də rəsm şəklində çəkmişdir. Böyük rus şairi çay ətrafındakı döyüşdə iştirak etmiş və qəhramanlığına görə 4-cü dərəcəli Müqəddəs Valadimir ordeninə layiq görülmüşdür. Lakin o, bu mükafatı ala bilmədi. Çünki şairə qarşı kəskin nifrətİ olan imperator I Nikolay sonda onun adını mükafatlandırılanların yekun siyahısından çıxartmışdır.

Yazıçı K. P. Beleviç (1825–1880) Tenqin alayında xidmət edən zaman "Valerikdə" şeirini yazmışdır.

## Su qeydiyyatı məlumatları
Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə, çay Qərbi Xəzər hövzəsi rayonuna, mənbəsindən Qroznı şəhərinə qədər olan Sunja çayının su təsərrüfatı sahəsinə aiddir. Çayın hövzəsi — Terek və Volqa çayları arasındakı Xəzər dənizi hövzəsinə daxildir.

## İstinadlar
Mixail Averbax

**Mixail İosifoviç Averbax** (; ) — Rusiya və SSRİ oftalmaloqu, əməkdar elm xadimi.

## Həyatı
Mixail İosifoviç Averbax 29 may 1872-ci ildə o vaxtlar Rusiya imperiyasının bir hissəsi olan Mariupol şəhərində anadan olmuşdur. O, 1939-cu ildən SSRİ Elmlər Akademiyası akademiki olmuşdur. Averbaxın əsərləri, əsasən, göz zədələnmələrinin, qlaukoma, traxoma, müxtəlif göz refraksiyalarının və s. öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. O, bir sıra yeni göz əməliyyatları işləyib hazırlamış və təcrübədə tətbiq etmişdir. Averbax 2-ci Moskva Tibb İnstitutunda, Mərkəzi Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda və Helmqols adına Mərkəzi Oftalmologiya İnstitutunda göz xəstəlikləri kafedrasına rəhbərlik etmişdir. SSRİ Tibb Elmlər Akademiyası hər il oftalmologiya sahəsində ən yaxşı elmlər əsər üçün Mixail Averbax adına mükafat vermişdir. Averbax 29 iyul 1944-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatlar
Mixail Averbax 1943-cü ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Белявский М. Т. Их имена увековечены в Москве: Учёные и питомцы Московского университета. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1980. — С. 36. — 120, [64] с. — 13 550 экз.
* Волков В. А., Куликова М. В. Московские профессора XVIII — начала XX веков: Естественные и технические науки / Отв. ред. С. С. Илизаров; Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН. — М.: Янус-К; Московские учебники и Картолитография, 2003. — С. 14. — 296 с. — (Деятели науки и просвещения Москвы XVIII-XX веков в портретах и характеристиках). — 2000 экз. — ISBN 5-8037-0164-5.

## Xarici keçidlər
* 
* Профиль Михаила Иосифовича Авербаха на официальном сайте РАН
Cənubi Kuban düzənliyi

**Cənubi Kuban düzənliyi** (*Kubanyanı maili düzənlik* olaraq da tanınır) — Krasnodar diyarında və Adıgey Respublikasındakı meylli düzənlik. Kuban-Priazovskaya ovalığından Qafqaz dağlarına qədər uzanır. Düzənlik cənubdan, Qafqaz dağlarından şimala doğru Kuban çayına doğru meyillidir. Kuban çayının sol qollarının yaratdığı vadilər düzənliyi bir neçə suayrıcı yaylaya bölür. Düzənliyin hündürlüyü 150-250 metr arasında dəyişir.

Cənubi Kuban düzənliyi Şərqi Avropa düzənliyi ilə Qafqaz dağlarının kəsişdiyi bir ərazidə yerləşdiyinə görə onu çox vaxt Önqafqaz ərazisinə və ya Kuban-Priazovskaya ovalığının ərazisinə daxil edirlər. Bəzən isə ümumən ayrıca göstərilmir.

## Relyefi və geoloji qurluşu
Cənubi Kuban düzənliyi dağlıq ərazinin kənar əyilmə zonasına aid olub mürəkkəb geoloji quruluşa malikdir. Düzənlik səthi düz olub bəzi yerlərdə dalğavaridir. Çayları gətirdiy qədim çöküntülərlə örtülüb. Gətirmə məhsulları daha çox buzlaq mənşəlidir. Daha çox çınqıl və daşlı məhsullar üstünlük təşkil edir. Ərazidə lyös mənşəli çöküntülər qalın qat yaradır. Lyösa bənzər çöküntülərin altında Kuban çayının və onun bəzi qollarının eroziya fəaliyyəti nəticəsində yaranmış qədim allüvial gillər, qum və çınqıllar yerləşir.

Düzənliyin qərb hissəsi Kuban çayı və dağlar arasında qalmış bir zolağı xatırladır. Bu zolağın şimal hissəsi bataqlaşmış ərazidir. Bunun əksinə düzənliyin şərq hissəi daha genişdir. Göstərilən ərazilərdə neogen yaşlı dəniz çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Paleogen yaşlı dəniz çöküntüləri isə alçaq silsilələr və tirələr vasitəsilə təbaşir dövrünün süxurlarında ayrılır. Düzənliyin cənubunda, ərazidə ən yüksək olan tirə yerləşir. Tirə yura dövrü süxurlarından təşkil olunub. Bu zona, Qayalı silsiləni güclü, uzun və enli yastı sıldırım massivləri təmsil edir.

## İqlimi
Cənubi Kuban düzənliyinin iqlimi mülayim kontinental olub yarım quraqdır. Rütubətlənmə azdır. Yay ayları çox isti olub, iyulun orta temperaturu 21—24° C-dir. Qış soyu keçir və yanvarın orta temperaturu —2 - —5° C olur. İllik yağıntıların miqdarı 450—600 mm arasında dəyişir. 

## İstinadlar
Avet Avetisyan

**Avet Markosoviç Avetisyan** (; əsl soyadı **Voskanyan**; ) — Ermənistan-sovet aktyoru, SSRİ xalq artisti.

## Həyatı
Avet Markosoviç Avetisyan 25 noyabr 1897-ci ildə Rusiya imperiyasının bir hissəsi olan Tiflis şəhərində anadan olmuşdur. O, 1922-ci ildən İrəvanda yerləşən Qabriel Sundukyan adına teatrın yaradıcılarından olmuşdur. Avetisyanın yaratdığı obrazlarda milli xüsusiyyətlər və yumor güclüdür. Əsas rolları: Zambaxov ("*[[Xatabala]]*", Qabriel Sundukyan), Saqatel ("*Şərəf naminə*", Aleksandr Şirvanzadə), Balabəy ("*Təcrübə tarlası*", Nairi Zaryan), Kuligin ("*Tufan*", Aleksandr Ostrovski), Dostiqayev ("*Dostiqayev və başqaları*", Maksim Qorki). 1926-cı ildən kinoya çəkilmişdir ("*Pepo*", "*[[Zəngəzur (film, 1938)|Zəngəzur]]*" və s.). O, 1942-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü.  Avetisyan 29 mart 1971-ci ildə Ermənistan SSR-nin paytaxtı İrəvan şəhərində vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatlar
Avet Avetisyan 1941-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına, 1962-ci ildə isə SSRİ xalq artisti adına layiq görülmüşdür. O həmçinin, "Lenin" ordeni, 3 başqa orden, həmçinn medallarla təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Вельтман С. Л., Авет Аветисян (Москва, 1939)
Atçel Olmedonun qətli

**Atcel Olmedo** (5 Noyabr 2002—Sentyabr 2005) (əvvəllər **Johnny Doe's DuPage** kimi tanınır) 2005-ci ildə təhqiramiz ögey atası və anası tərəfindən öldürüldüyü və İllinoys ştatının Naperville şəhərində atıldığı iddia edilən amerikalı uşaqdır. Onun cəsədi 2007-ci ilə qədər müsbət tanınmamışdı. Bu iş ölkə daxilində diqqət çəkdi və bir neçə müxtəlif televiziya şousunda yayımlandı. İstintaq zamanı meyitin əldə etdiyi məhkəmə-tibbi sübutlar onun gələcək tanınmasına kömək etmək üçün təhlil edilib.

## İstinadlar
Fars çayı

**Fars** () — Adıge Respublikasında və Krasnodar diyarında çay. Fars Laba çayının sol qolu olub Kuban hövzəsinə aiddir.

## Xarakteriskası
Fars çayı öz başlanğıcını Qayalı silsiləsinin şimal yamacında yerləşən mağaradan çıxan bulaqdan götürür. Yaxınlıqda Ekvesopko dağı yerləşir. Mənbədən 4,3 km cənub-şərqdə Pobeda qəsəbəsi yerləşir. Mənsəbinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 70 metr yüksəklikdədir. Mənbənin hündürlüyü — dəniz səviyyəsindən 1010 metrdir.

Yuxarı axınlarda çay əhəng daşılı süxurlardan keçir və dərədən çıxdıqdan çay kənarında olan ilk yaşayış məntəqəsi olan Novosvobodnaya kəndindən keçir. Maxoşevskaya kəndi yaxınlığında dağ-meşə zonasından çıxır. Yaroslavskaya kəndində sağ qolu olan — Psefir çayı ilə birləşir. Karseva xutorunun cənubunda sol qolunu qəbul — Seral. Laba çayına, sol sahildən, mənsəbinin 72 km-də birləşir.

Maykop, Qiaqin, Koşexabl və Şovqenovsk rayonları, eləcə də Krasnodar diyarının Mostovski rayonu ərazisindən keçir. Çayın uzunluğu — 197 km, su toplayıcı hövzəsinin sahəsi — 1450 km². Çayın ümumi düşməsi — 950 m, meyillik — 4,61 m/km-dir.

Yuxarı axınlarda Fars dağ çayı xarakteri daşıyır. Aşağı axarlarında isə tipik düzənlik çayıdır. Meandrlaşma güclüdür. Minerallaşma aşağı axarlarda yüksəkdir. Yay aylarında yağıntıları az olması səbəbi ilə suyun səviyyəsi düşür. Daşqınlar zamanı su ətraf ərazilər basır.

Rusiyanın dövlət su reyestrinin məlumatlarına görə Fars çayı *Kuban hövzəsi bölgəsinə*, Laba çayının su təsərrüfatı dairəsinə daxildir.

Çayın yuxarı axarlarında qafqaz müharibəsi zamanı adıqların yaratdığı müdafiə xəttinin qalıqlar qalmış. Ətraf ərazilərdə çoxlu mağaralar var. Onlardan ən məhşuru qədim monastrın yerləşdiyi mağaradır. Meşələrində daha çox ağacvarı fındıq yetişir.

## Etimologiyası
Osetin dilində () — "tərəf" mənasını verir. Ərəb dilində "fərz" dini göstəriş, vəzifə deməkdir. Adıq dilindən *Ифэрзагъ* tərcümədə "yuvarlandı, uçdu" deməkdir.

Bunlardan başqa çay əvvəllər adıqların maxoşev tayfalarının mərkəzi olan eyni Sosurokay kəndininadı ilə tanınırdı.

## İstinadlar
Aviasiya tibbi

**Aviasiya tibbi** — tibb elminin bir sahəsi. Təyyarədə uçuşun tibbi cəhətdən təhlükəsizliyini, uçuş heyətinin sağlamlığını və onun müasir təyyarədə iş qabiliyyətinin mühafizə edilib yüksək səviyyədə saxlanılmasını təmin edən tədbirləri öyrənir. Aviasiya tibbi uçuş heyətinin əmək, istirahət, yuxu və qida rejimini müəyyən edir, onun sağlamlığına xüsusi funksional diaqnostika üsulları ilə tibbi nəzarət edir, təyarrəçinin fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olan qəzasız uçuşun elmi əsaslarını və s. öyrənir. Aviasiya tibbinin problem və üsullarının çoxu kosmik tibbin problem və üsullarına yaxındır. Aviasiya tibbinə aviasiyada tibb xidmətinin təşkili və taktikası, radiobiologiya, aviasiya fiziologiyası və gigiyenası, aviasiya psixologiyası və s. daxildir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  
*  
* 

## Xarici keçidlər
* Aeromedics - medical retrieval specialists
* Aerospace Medical Association
* Civil Aerospace Medical Institute
* Directory of US AMEs designated to perform FAA Aeromedical Examinations for pilots and aircrew
* Aviation Medicine from the Aviation Medicine Unit at the Department of Medicine, Wellington School of Medicine and Health Sciences, University of Otago, New Zealand. 
* Aerospace Medicine Article from Emedicine
* Aviation Medicine International (AMI) Inc.
* Canadian Civil Aviation Medicine
* Medicina Aeroespacial Colombia
* Royal New Zealand Air Force Aviation Medicine Unit
Aviasiya fiziologiyası

**Aviasiya fiziologiyası** — fiziologiyanın uçuş şəraitində barometrik təzyiqin dəyişilməsi, təcil, birrasiya və s. zamanı insan və heyvan orqanizmində baş verən dəyişiklikləri öyrənən bölməsi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* GUYTON, A.C., HALL, J.E "Tratado De Fisiologia Médica" 10. Ed. Rj . Elsevier Saunders
* BORON, Walter. Et al. "Medical Physiology" 3 ed. España. Elsevier Saunders: 2012
* BEST &TAYLOR. Bases fisiológicas de la práctica médica. 11 ed. España. gElservier Saunders

## Xarici keçidlər
* Airman Education Programs: Aerospace Physiology Training
* FAA: Aircrew Health and Safety Videos
Nairi Zaryan

**Nairi Zaryan** (; əsl adı: **Ayastan Yeğiazaryan**; ) — Ermənistan-sovet şairi və yazıçısı. O, 1944–1946-cı illərdə Ermənistan Yazıçılar İttifaqının prezidenti olmuş, həmçinin Ermənistan SSR Sülhü Müdafiə Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

## Həyatı
Nairi Zaryan 26 yanvar 1901-ci ildə Osmanlı imperiyasının Van vilayətində yerləşən Qaragündüz kəndində anadan olmuşdur. O, 1915-ci ildə Anadoluda etnik gərginlikdən əziyyət çəkdiyinə görə Rusiyaya qaçmışdır. Zaryan sonradan, 1918-ci ildə Anadoluda Osmanlı qüvvələrinə qarşı vuruşan milislərin tərkibində döyüşmüşdür. O, 1927-ci ildə İrəvan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir. Zaryan yazıçılıq fəaliyyətinə bu dövrdə başlamışdır. O, İkinci Dünya müharibəsi illərində çoxlu sayda şeir və qeydlər nəşr etdirmişdir. Zaryan 1951–1958-ci illərdə Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Zarian in Armeniapedia
Aviamodelizm

**Aviamodelizm** (avia + model) — texniki, yaxud idman məqsədləri üçün uçuş aparatları, o cümlədən raket modellərinin konstruksiya edilməsi və quraşdırılması.

## İstinadlar
Aviasiya-kosmik aparatlar

**Aviasiya-kosmik aparatlar** — aviasiya və kosmik aparatların xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirən uçuş aparatları qrupu.

## Tarixi
1950–1960-cı illərdə bir neçə ölkədə aviasiya-kosmik aparatların yaradılması sahəsində tədqiqat və təcrübələrin aparılmasına, həmçinin onların hərbi məqsədlərlə istifadəsinə başlanılmışdır. Məsələn, 1972-ci ildə ABŞ-də şaquli start götürən aviasiya-kosmik aparatlar (çoxdəfəli kosmik nəql, gəmisi) hazırlanırdı.

## Xüsusiyyətlər
Aviasiya və kosmik aparatlar Yerətrafı kosmik fəzada orbital uçuş qabiliyyətinə malikdir. Qalxma, orbital manevr və Yer səthinə enərkən manevretmə üçün aviasiya-kosmik aparatlarında aparıcı səth (qanad, yaxud aparıcı gövdə), uçuşun stabilləşdirilməsi və idarə olunması üçün aerodinamik orqanlar, hava reaktiv mühərriki, yaxud kombinə olunmuş reaktiv mühərrik olmalıdır. Kosmik fəzada tam sürətalma və manevretmə üçün aviasiya-kosmik aparatlarda mayeli raket mühərriki, yaxud nüvə-raket mühərriki və s. növ raket mühərriklərindən istifadə edilməlidir. Aviasiya-kosmik aparatlar geosentrik orbitə 2 üsulla çıxarılır: müstəqil (öz güc qurğusu və bortundakı yanacaq ehtiyatı hesabına) və xüsusi sistemin köməyi ilə; müvafiq oalraq hava-kosmik təyyarələrə və orbital təyyarələrə ayrılır. Hava-kosmik təyyarələrdə kombinə olunmuş güc qurğuları istifadə olunmalıdır. Hava reaktiv mühərriki güc qurğusunun yüksək effektivliyini təmin edir və sxemi birpilləli olan hava-kosmik təyyarələr yaratmağa imkan verir. Orbital təyyarələr raketlərin (birdəfən daşıyıcı raket, çoxdəfəli raket sistemi), yaxud təyyarə sistemlərinin (hipersəs sürətli təyyarələr, yaxud birdəfəlik raket sürətləndiriciləri) köməyi ilə orbitə çıxarılır. Orbital təyyarələr və hava-kosmik təyyarələr müasir ağır təyyarələrdə olduğu kimi qalxma-enmə zolağından üfüqi istiqamətdə qalxır (üfüqi start). Daşıyıcı təyyarə orbital təyyarədən atıldıqdan sonra, orbital təyyarə isə orbital uçuşdan sonra aerodroma qayıdır. Aviasiya-kosmik aparatlar orbital uçuş prosesində, lazım gələrsə, atmosferə daxil olub, yenə orbitə çıxa bilər. Aviasiya-kosmik aparatlarının keyfiyyətləri bir çox elmi məsələlərin (bort avadanlığının köməyi ilə orbital uçuşda tədqiqat aparılması, orbital stansiya heyətlərinin əvəz olunması və təchizatı kosmik aparat heyətlərinin qəzadan xilas edilməsi və s.) həll etməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Stanzione, Kaydon Al. Engineering // Encyclopædia Britannica. — 15. — Chicago, 1989. — С. 563–563.
* Dharmahinder Singh Chand. Aero-Engineering Thermodynamics. Knowledge Curve, 2017. ISBN 978-93-84389-16-1.

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Aviatrassa

**Aviatrassa**, **aviasiya xətti** və ya **hava xətti** — nəqliyyat təyyarələrinin müntəzəm uçması üçün təsdiq olunmuş marşrut. Aviatrassa təyyarələrin təhlükəsiz qalxıb-enməsi üçün aerodromlar və zəruri yerüstü avadanlıq (aviamayak, tanınma nişanları və s.) ilə təchiz edilir. Rusiyada  ilk aviatrassa 15 iyul 1923-cü ildə Moskva ilə Nijni Novqorod arasında açılmışdır, uzunluğu 420 kilometr olmuşdur. 1975-ci ildə SSRİ hava xətlərinin ümumi uzunluğu 800 min kilometrdən çox olmuşdur. 1975-ci ildə SSRİ ilə 70-dən ölkənin paytaxt və ya iri şəhəri arasında hava rabitələri var idi. 1970-ci illərdə Azərbaycanda 20-dən artıq aviatrassa var idi. Məsələn, Bakı–Gəncə–Naxçıvan, Bakı–Xankəndi, Bakı–Şəki–Balakən, Bakı–Ağdam, Bakı–Yevlax, Bakı–Lənkəran və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* FAA Order JO 7400.2L, Procedures for Handling Airspace Matters, effective 2017-10-12 (with changes), accessed 2017-12-04
* FAA Aeronautical Information Manual, Chapter 1
* Cold War Berlin air corridor disagreement.
Şapsuq su anbarı

**Şapsuq su anbarı** — Rusiyada, Adıge Respublikası ərazisində su anbarı. Su anbarı 1939–1952-ci illərdə inşa edilmişdir. Tikilməsində məqsəd Afips çayının axınını nizamlamaq, eləcə də Krasnodar diyarının su ehtiyatlarını müxtəlif xalq təsərrüfat sahələrində qənayətlə istifadəsi idi.

Şapsuq su anbarı Afips çayının mənsəbində, Kuban çayının sol sahilində yerləşir. Su anbarı Afips çayını keçmiş su basarı ərazisini əhaət edir. Su anbarının sahəsi 46 km²-dir. Dairəvi formaya malik olan su anbarının ən uzun yeri 9 km, eni isə 8 km-dir. Orta dərinliyi 3,5 metrdir. Ən dərin yeri 5 metrdir. Su anbarının cənub-şərqində kiçik körfəz mövcuddur. Anbarın dibi lil örtüyü ilə örtülmüşdür. Su anbarı qış aylarında Afips çayında səviyyə enişinin qarşısını alır. Eləcə də aşağı axarlarını Kuban çayında baş verən daşqınlardan qoruyur. Məhs Afips çayını Kuban çayından ensiz tirə ayırır. Daşqınlar zamanı toplanan sudan kənd təsərrüfatı sahələrində geniş istifadə olunur.

Şapsuq su anbarından 3 km şərqdən Krasnodar şəhərinin şəhər ətrafı başlayır. Su anbarı sahillərində Novobjeqokay, Drujnıy, Xomutı və Afipsip qəsəbələri yerləşir.

2007-ci ildə Şapsuq su anbarında rekonstruksiya işlərinə start verildi. Su anbarı kompleksinin yenidən qurulması layihəsinin dəyəri təxminən 1,8 milyard rubl təşkil edirdi. Yenidənqurma işləri 2013-cü ildə başa çatdırılmalı idi. Lakin təhvil verilmə tarixi 2015-ci ilə təxirə salındı. Daha sonra isə 2017-ci ilə uzadıldı. 2010-cu ildə 159-cu maddənin 4-cü hissəsi ilə "Xüsusilə külli miqdarda dələduzluq" ilə cinayət işi başladıld. Cinayət işi su anbarının yenidən qurulması layihəsinin sifarişçisinə və podratçısı olan təşkilatların vəzifəli şəxslərinə açıldı.

## Turizm
Şapsuq su anbarı ətrafında istirahət üçün yetərincə şərait var. Ərazidə istirahət evləri, turizm bazası, idman-sağlamlıq mərkəzi və mövcuddur. Sahil boyunca balıq tutmaq üçün xüsusi yerlər var.

## İstinadlar
Yonas Avijyus

**Yonas Kazis Avijyus** (; ) — Litva-sovet yazıçısı.

## Həyat və yaradıcılığı
"İlk şırımlar" hekayə kitabı 1948-ci ildə nəşr edilmişdir. "Miras" (1949), "Şöhrət" (1949) povestləri, "Ağ söyüdlər" (1954) pyesi, "Azadlıq" (1951), "İnsanlar və hadisələr" (1954) hekayə və oçerk kitabları, "Kənd yol ayrıcında" (1964) romanı kolxoz kəndinə həsr olunmuşdur. "Şüşə dağ" (1961) romanı Litvanın keçmişindən bəhs edir. İkinci Dünya müharibəsi illərində Litva xalqının həyat və mübarizəsinin epik şəklində əks etdirən "İtmiş yurd" (1970) romanında mühüm ictimai, mənəvi-əxlaqi problemlər qaldırılır.

## Təltif və mükafatlar
Yonas Avijyus 1976-cı ildə Lenin mükafatı ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avyžius, Jonas
Süngər kek

**Süngər kek** — Süngər keksi yumurta ağı, un və şəkərdən hazırlanan, bəzən qabartma tozu ilə mayalanmış yüngül kekdir.

## Fon

## Hazırlanma üsulları

## Növlər
### Asiya

### Boston kremli pasta

## Dini şənliklər

## Şəkil qalereyası

Fayl:Sifon pandan.JPG|
Fayl:TresLeche.JPG|
Fayl:Battenbergcake.jpg|

## İstinadlar
Afips çayı

**Afips** () — Rusiyanın Krasnodar diyarında və Adıge Respublikasında çay. Çayın uzunluğu 96&nbsp;km, sutoplayıcı hövzənin sahəsi— 1380 km²-dir.

Çayın adı adıgey dilindədir. "Ps" şəkilçisi adıqca "psı" *su* deməkdir. Adın başlanğıcı Afa (ildırım və şimşək tanrısı) tanrısının adıdır. Baxmayaraq ki, bu tanrı çərkəzlər və abazinlər arasında qəbul edilmədi. "Afa" adı həm də meşəli dağ olan "Böyük Afipsə" verilmiş. Başqa bir versiyaya görə toponim  sözündən "şirin" və  — "ağ" sözündən formalaşıb. Ancaq C.Kokov düşünür ki, bu yanılış assosiasiyadır.

Semyon Bronevskinin 1823-cü ildə tərtib etdiyi *Qafqaz xəritəsində* çayın adı "Karakuban" kimi göstərilib. Ancaq məlumdur ki bu ad başqa çaya verilib.

= Coğrafiyası =
Çaya Krasnodar diyarının cənub-qərbindəb başlanğıcını götürür və Adıgeyin şimal-qərb hissəsində Kubana tökülür. Çayın mənbəyi Böyük Afips dağının şimal-şərq yamacında yerləşir. Dağın bu hissəsi əhən daşlı, gilli şistlir, mergellli süxurlardan təşkil olunub. Bir çox tirələri kəsib keçən çay açıq əraziyə çıxanda su-buzlaq mənşəli düzənlik formalaşdırmış. Çay Afipsip kəndi yaxınlığındakı Şapsuq su anbarından Kuban çayına birləşir. Afips Smolensk stansiyasından və Afipsski şəhər tipli qəsəbədən keçir.

## Hidrologiyası
Çay özünə bir çox kiçik dağ çaylarını birləşdirir. Ən böyük qolları Şebş və Ubin çaylarıdı. Çayın axın sürrəti aşağıdır. İlin yağıntılı dövründə bol sulu və gür olur.

Afips çayı əsasən atmosfer yağıntıları ilə və qrunt suları ilə qidalanır. Yaz aylarında çayda səviyyə artımı müşahidə olunur. Ən aşağı səviyyə isə iyul-sentyabr ayalarında qeydə alınır. Su sərfi 0,005–272 m³/saniyə arasında dəyişir. İllik su sərfi — 4 m³/saniyədir. Qış aylarında yuxarı axarlarında donma müşahidə olunur. Afips çayı vadisində bir çox meneral bulaqlara rast gəlinir. Bunlardan ən məşhuru Ubin çayı vadisində olan Zaporojski bulaqlarıdı. Bu ərazidə 14 Yessentuki tipli duzlu və duzlu-qələvi suların çıxışı var. Minerallaşma 300–600 mq/l arasında dəyişir.

Çay il boyu 130 milyon m³ su və təxminən 50 min ton çöküntü gətirir.

## İstinadlar
Dekartelizasiya

**Dekartelizasiya** — kartellər, sindikatlar, trestlər və digər növ inhisarçı birliklər şəklində iqtisadi potensialın təmərküzləşməsinin dövlət tərəfindən qanunvericiliklə məhdudlaşdırılması.

## Haqqında
Dekartelizasiyanın müasir nümunəsi 1945-ci ildə Üçüncü Reyxin süqutundan sonra Almaniya iqtisadiyyatının yenidən qurulmasıdır.

Kartel şirkətlər arasında rəsmi müqavilədir. Kartellər adətən az sayda satıcının olduğu və adətən homojen məhsulların istehsalı ilə əlaqəli olan oliqopolist sənayedə baş verir. Kartel üzvləri qiymət, ümumi sənaye məhsulu, bazar payı, müştəri bölgüsü, torpaq sahəsinin ayrılması, tenderlərin saxtalaşdırılması, birgə satış müəssisələrinin yaradılması və mənfəətin bölüşdürülməsi və ya bunların birləşməsi kimi məsələlərdə razılığa gələ bilərlər. Belə sövdələşmənin məqsədi rəqabəti azaltmaqla ayrı-ayrı üzvlərin gəlirlərini artırmaqdır. Rəqabət qanunları kartelləri qadağan edir. Kartellərin müəyyən edilməsi və məhv edilməsi əksər ölkələrdə rəqabət siyasətinin mühüm hissəsidir, baxmayaraq ki, karteli sübut etmək çox nadir hallarda asan olur, çünki firmalar ümumiyyətlə müqavilə müqavilələrini kağız üzərində yazmaq üçün kifayət qədər diqqətsiz deyillər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://eh.net/bookreviews/library/0934
* http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005141
* https://books.google.com/books?id=bNa982ALww0C&pg=PA287&lpg=PA287&dq=decartelization&source=web&ots=H-l6keX60O&sig=phk9iVFEXfiRia__qz010KU_IXE&hl=en#PPA286,M1
Buvo-Blan reaksiyası

***Buvo-Blan reaksiyası*** — Təsirsiz inert atmosfer mühitində mono və dikarbon alifatik turşuların natriumlu efirlərinin reduksiya olunması ilə α-hidroksiketonların (asilinlərin) əmələ gəlməsi.

## Tarixi
Bu reaksiyanı 1903-cü ildə L. Buvo və Q. Blan kəşf etmişdir.

### Mərhələləri
Bir neçə mərhələdən ibarətdir:

* Anion radikalın əmələ gəlməsi
* Anionun meydana gəlməsi. Reaksiyanın son məhsulu protonlaşmadan sonra α-hidroksiketona (asilin) çevrilən 1,2-keton — enediolatdır

1947-ci ildə A. Ştol və V. Preloq tərəfindən α, ω-dikarbon turşusunun diefirlərindən orta və böyük ölçüdə olan karbotsiklik birləşmələrin sintezini əldə edənə qədər bu reaksiya, üzvi kimyada öz tətbiqini tapmadı. Reaksiya, natrium və aralıq anionların oksidləşməsinin qarşısını almaq üçün argon cərəyanında incə səpələnmiş natriumla qarışdıraraq qaynayan ksilolda aparıldı. Bu halda kondensasiya əla məhsul verdi. Reaksiyanın məhsuldarlığını artırmaq üçün trimetilxlorsilandan istifadə olunur (Dikman kondensasiyasını məhv edir), bu vəziyyətdə əmələ gələn endiolların bis-trimetilsilil efirləri asanlıqla ayrılır və spirtlə qarşılıqlı təsir nəticəsində asilinlər əmələ gətirir. Bu, nəinki reaksiya çıxımını artırır, eləcə də aralıq prosesləri də minimuma endirməyə imkan verir.

## Mənbə
* О. А. Реутов, А. Л. Курц, К. П. Бутин Органическая химия в 4-х частях, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2004.
* Ли Дж. Дж. Именные реакции. Механизмы органических реакций, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2006.
* Химическая энциклопедия в 5 томах, Изд.: "Советская энциклопедия", 1988.
* П. Сайкс, Механизмы реакций в органической химии, Изд.: "Химия", 1991.
* Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы. Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. Изд. "Экзамен", 2006.
* Вацуро К.В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии. — М.: "Химия", 1976. — 528 с. — 11 000 экз.
Aleksandr Axmeteli

**Alexander (Sandro) Vasilyeviç Axmeteli** (;) — Sovet Gürcüstan teatr rejissoru, Gürcüstan SSR-nin xalq artisti (1933). 1937-ci il represiyalarının qurbanı.
## Həyatı
Aleksandr Axmeteli Gürcüstanın Anaqa kəndində keşiş ailəsində anadan olub.

1909-cu ildə teatr tənqidçisi kimi çıxış etməyə başlayır.

1916-cı ildə Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Gürcüstana məzuniyyətə gələrək Telavi və Maxçaanidə özfəaliyyət tamaşaları səhnələşdirib.

Aleksandr Gürcüstanın Müstəqillik Bəyannaməsini imzalayanlardan biridir.

1920-ci ildə Tiflisdə Şanşiaşvilinin "Berdo Zmaniya" pyesini səhnələşdirərək, teatr rejissoru kimi debüt edir və Kote Marcanişvilidən dərs alır.

1922-ci ildə rejissor, 1924-1935-ci illərdə isə Şota Rustaveli Milli Teatrının baş rejissoru olub. 1935-ci il sentyabrın 13-də Gürcüstan Xalq Komissarları Sovetinin və Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sərəncamı ilə tutduğu vəzifədən kənarlaşdırılıb. Sonra Moskvaya köçərək, Yaşıl Teatrda rejissor işləyib.

Aleksandr Axmeteli 1934-1936-cı illərdə Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrında çalışmış, bir qrup çeçen sənətkarına dərs demişdir.

Axemeteli siyasi cəhətdən Sovet hakimiyyəti üçün etibarsız şəxs sayılırdı. “Antisovet fəaliyyətində” günahlandırılan və xaricə qastrol səfərinə qadağa qoyulan Axemetelini nəhayət 1935-ci ildə səhnədən uzaqlaşdırdılar. O, Moskvadakı pərəstişkarlarının arasına sığındı, lakin 1936-cı il noyabrın 19-da orada həbs olunaraq Tbilisiyə təhvil verildi. Həmkarlarını ingilislər üçün casusluğa cəlb etmə, Lavrenti Beriya və İosif Stalini öldürmək planları hazırlamaq kimi saxta ittihamlarla “xalq düşməni” kimi mühakimə edilir. Aleksandr Axmeteli 27 iyun 1937-ci ildə isə güllələnib.

## Xatirəsi
Aleksandr Axmeteli adı Qldani ərazisindəki Dövlət Dram Teatrı və eyniadlı metro stansiyasına verilib. Maçabeli küçəsində Aleksandr Axmeteliyə abidə ucaldılıb (1985). Tbilisidə Şota Rustaveli Teatrı binasında onun xatirə lövhəsi yerləşir.

## Yaradıcılığı
Aleksandr Axmeteli Gürcüstanda teatr sənətinin inkişafına çox böyük töhfələr verib. Onun yaratdığı tamaşalar emosionallığı, ixtiraçılığı, izdihamlı səhnələrin quruluşçuluğu, dinamizmi ilə hər zaman seçilirdi.
### Teatr tamaşaları
* 1920 — "Berdo Zmaniya" S.Sançiaşvili
* 1924 — S. Şanşiaşvilinin "Heretinin qəhrəmanları" (Kote Marcanişvili ilə birlikdə)
* 1924 — V.Şekspirin "Vindzor çınqıllar" (Kote Marcanişvili ilə birlikdə)
### Rustaveli Teatrı
* 1926 — "Zaqmuk" A. Qlebov
* 1928 — "Anzor"S.Sançiaşvili
* 1928 — “Rift” B. Lavrenyov
* 1929 — “Küləklər şəhəri” V. Kirşon
* 1930 — Vaja Pşavelanın novellaları əsasında Q.Robakidzenin “Lamara”sı
* 1931 — “Tetnuld” Şalva Dadiani
* 1933 — "Oğrular" F.Şiller
### Tbilisi Dövlət Opera və Balet Teatrı
* Dmitri Arakişvilinin "Şota Rustaveli əfsanəsi"
* Zəkəriyyə Paliaşvilinin "Latavrası"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Сандро Ахметели — гениальный мятежник
Tamara Əliyeva

**Tamara Şuqaipovna Əliyeva** () — Sovet və Rusiya çeçen aktrisası, müğənni, estrada rəqqasəsi, Çeçen-İnquş MSSR xalq artisti (1960), RSFSR-in əməkdar artisti (22.6.1978).
## Həyatı
Tamara Əliyeva 1924-cü il sentyabrın 18-də Köhnə Ataqi kəndində anadan olub. 1938-ci ildə Çeçen-İnquş Dram Teatrında aktrisa kimi fəaliyyətə başlayıb. Teatrda qısa müddət sonra tamaşalardakı əsas rolları ona etibar etməyə başladılar. O, rejissor N.Əlibeqovun səhnələşdirdiyi Mixail Lermontovun “Dövrümüzün qəhrəmanı” romanının tamaşasında  “Bela”; K. Trenevin "Yarovaya məhəbbət" və başqaları pyeslərdə əsas rolları ifa etmişdir. Daha sonra Çeçenistan-İnquşetiyanın əməkdar artisti Yaraqi Zubayrayevlə ailə həyatı qurmuşdur.

Böyük Vətən müharibəsi başlayan gün teatr Vedenoya qastrol səfərində idi. Kişi aktyorların əksəriyyəti Vedenodan birbaşa cəbhəyə könüllü olaraq getdilər. Onların arasında Çeçenistan-İnquşetiyanın əməkdar artistləri İsmayıl İbrahimov, Usman Qorçxanov, Usman Alxazov, rejissor Səid-Əhməd Alxazov, rəssam M.Maqomayev, Abuxaji Tulikov və bir çox başqaları var idi. Cəbhədən yalnız üç nəfər sağ qayıtdı: S.Qandayev, X.Bekmurzayev, X.Şaipov.

Gəncliyinə və ya səhhətinə görə cəbhədə döyüşə bilməyən sənətçilər təbliğat-konsert briqadası yaradaraq Qızıl Ordu əsgərləri qarşısında çıxışlar etməyə başladılar. Aktyorlar bir neçə dəfə Şimali Qafqazın bütün cəbhə birləşmələrini gəzmişdilər.

Əsgərlərə “Oleko Dundiç” və “Adin Surxo” tamaşaları, ədəbi-musiqili kompozisiyalar nümayiş etdirilirdi. Teatrın adı verilən tankın düzəldilməsi üçün aktyorlar məvaciblərindən keçmişdilər. Fəal fəaliyyətlərinə görə aşağıdakı aktyorlar Çeçenistan-İnquş MSSR Ali Sovetinin fəxri fərmanları ilə təltif edildilər: Vaxa Tatayev, Əbdülhəmid Həmidov, Yaraqi Zubayrayev, A. Sadykov, M. Bazdayev, V. Dakaşev, Ömər Dimayev, A.İrimov, Mahmud Esambayev, A.İbrahimova, E.Qanukayeva, Aset İsayeva və Tamara Əliyeva. Mükafatlandırma mərasimindən iki həftə sonra çeçenlərin və inquşların deportasiyası başlandı.

Deportasiya illərində əri ilə bir-birini itirdilər. Nəhayət, Əliyeva onu tapanda o artıq başqası ilə evli idi. Daha sonra yenidən ailə qurdu və ikinci evliliyindən bir oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Lakin bu evlilik də uzun sürmədi. O, kukla teatrında işləməyə başladı. 1946-1952-ci illərdə müğənni, rəqqasə kimi çıxış etmişdi.

1957-ci ildə vətənə döndükdən sonra yenidən doğma Çeçen-İnquş Dram Teatrında aktrisa kimi fəaliyyətə başladı. 1965-ci il mayın 1-də məşhur “Boj-Əli” tamaşasının premyerası baş tutdu. Tamara Əliyeva tamaşada baş qəhrəmanın həyat yoldaşı Züleyi canlandırırdı. Səhnəyə ilk çıxışından tamaşaçıları valeh etdi. O, çeçen qadını, zəhmətkeş, ocağın suveren məşuqəsini - şən, hazırcavab, möhkəm və qətiyyətli xarakteri ilə oynamışdı.

Əliyeva Çeçen-İnquş Dram Teatrının səhnəsində yüzə yaxın rol oynamışdır.
## Ailəsi
* Həyat yoldaşı - RSFSR xalq artisti, Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrının aparıcı aktyoru Yaraqi Zubayrayev;
* Əmisi - general Erisxan Əliyev.
* Oğlu - Beslan, Çeçen-İnquş Kukla Teatrının aktyoru
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Avizo

**Avizo** () — qarşılığında hesablamalardakı dəyişikliklər haqqında bir kontragentin digərinə göndərdiyi bildiriş vərəqi. "Avizo" termini bank əməliyyatında çox işlənir.

Pulun köçürülməsi, malların göndərilməsi, qarşılıqlı hesablaşmaların vəziyyətində dəyişikliklər haqqında veksel ödəniş üçün bütün hallarda təqdim edilə bilər rəsmi bildirişdir. Avizonun köməyi ilə banklar akkreditin açılması, köçürmənin ödənilməsi, hesabda debet və kredit yazılışları haqqında özünün müştərilərinə  xəbərdarlıq edir.  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Авизо //Бухгалтерский словарь
* Авизо //Бухгалтерский словарь - толковые словари
Tomas Cekson

**Tomas Penfild Cekson** (; ) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının federal hakimi, texnologiya hüququ və antitrest qanunvericiliyi sahəsində verdiyi mühüm qərarlarla tanınır. O, xüsusilə ABŞ Ədliyyə Nazirliyi və bir neçə ştatın Microsoft korporasiyasına qarşı açdığı məşhur antitrest məhkəməsi (*United States v. Microsoft Corp.*) ilə yadda qalmışdır.

## Bioqrafiyası
Tomas P. Cekson 1937-ci ildə Vaşinqtonda anadan olmuşdur. Harvard Universitetini və Harvard Hüquq Məktəbini bitirmişdir. 1982-ci ildə ABŞ Prezidenti Ronald Reyqan tərəfindən Kolumbiya Dairəsi üzrə ABŞ Federal Məhkəməsinə hakim təyin olunmuşdur. 1998-ci ildə başlanan *United States v. Microsoft* işi ilə bağlı verdiyi qərarla Cekson geniş ictimaiyyətin diqqətini cəlb etdi. O, Microsoft-un Windows əməliyyat sistemi bazarındakı dominant mövqeyindən sui-istifadə edərək rəqiblərini sıxışdırdığına qərar verdi. Hakim Cekson Microsoft-un iki yerə ayrılması barədə ilkin qərar çıxarsa da, bu qərar sonradan apellyasiya məhkəməsində dəyişdirildi. Tomas Cekson öz qərarlarında texnologiya şirkətlərinin ictimai təsirini və monopoliyaya meyilli fəaliyyətlərini açıq şəkildə tənqid edirdi. Onun Microsoft işi ilə bağlı jurnalistlərlə apardığı söhbətlər isə bəzi hüquqşünaslar tərəfindən "etik qaydalara zidd" hesab edilmiş və bu səbəbdən onun bəzi qərarları mübahisə doğurmuşdur.

2004-cü ildə Cekson vəzifəsindən təqaüdə çıxmışdır. O, 2007-ci ildə vəfat etmişdir. Onun adı ABŞ-da antitrest qanunlarının tətbiqi və texnoloji nizamlanma ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez xatırlanır.

## Həmçinin bax
* ABŞ federal məhkəmə sistemi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Антимонопольные процессы против Microsoft CompuLenta.ru
Zaurbek Avdorxanov

**Zaurbek Avdorxanov** () — çeçen səhra komandiri, tanınmamış Çeçen İçkeriya Respublikası tərəfində İkinci Çeçenistan müharibəsinin iştirakçısı. “Qafqaz Əmirliyi” terror təşkilatının üzvü, Əhməd Avdorxanovun qardaşı. ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Şərq Cəbhəsinin Kurçaloyski sektorunun və Qafqaz Əmirliyinin Noxçiyço vilayətinin komandiri. Radio əlaqə vastələri zamanı “Qafqaz” əmr işarəsi ilə çağrılırdı. 
## Bioqrafiyası
Zaurbek Avdorxanov 4 oktyabr 1976-cı ildə SSRİ-nin Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, Nojay-Yurt rayonunun Alleroy kəndində anadan olmuşdur.

İkinci Çeçenistan müharibəsinin və Şimali Qafqazdakı separatçı islamçı gizli təşkilatın üzvü olur. Qafqaz Əmirliyində səhra komandiri kimi fəaliyyət göstərir.

2010-cu ildə Ramzan Kadırov Aslanbek Vədəlov və ya Zaurbek Avdorxanovun harada olduğu barədə etibarlı məlumat üçün 10 milyon rubl ödəniləcəyini açıqlamışdır.

Kiçik Avdorxanov məsuliyyət daşıdığı ərazidə (Çeçenistanın Kurçaloyevski rayonu) Daxili İşlər Nazirliyi konvoylarına və hərbi konvoylara hücumlara görə məsuliyyət daşıyırdı. Onun quldur dəstəsi administrasiya rəhbərlərinə, hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarına, federal qoşunlara və mülki şəxslərə hücumlarda iştirak etmişdir. Xüsusilə, 2004-cü ilin aprelində İşxoy-Yurt kəndində səkkiz polis əməkdaşının öldürülməsinə, 25 sentyabr 2003-cü ildə Məsketi kəndinin kənd polis şöbəsinə hücuma görə məsuliyyət daşıyır.

Əmir Zaurbek 2010-cu il avqustun 29-da 60 silahlı dəstə tərəfindən “Sentaroy kəndində Kadırovun adamlarına qarşı xüsusi əməliyyat”-ın komandirlərindən biri kimi tanınır. Çeçenistan Daxili İşlər Nazirliyindəki rəsmi mənbələr, öldürülən quldurlardan üçünün Zaurbek Avdorxanovun quldur dəstəsinin üzvləri olduğunu təsdiqləyib.

Ramzan Kadırovun sözlərinə görə, o, 2012-ci il iyulun 29-da axşam saatlarında qardaşı İbrahim və Əyyub Xaladovla birgə xüsusi əməliyyat zamanı Qalaşki kəndində Federal Təhlükəsiszlik Qüvvələrinin İnquşetiya üzrə əməkdaşları tərəfindən məhv edilib. Yunus-Bek Yevkurovun sözlərinə görə, hər üçü partlayıcı maddələrlə ehtiyatsız davranmaları nəticəsində həlak olmuşlar.

Avdorxanovun ölümü ilə bağlı xəbəri səhra komandirinin yaxınları da təsdiqləyirlər. 
## İstinadlar
Barton reaksiyası

***Barton reaksiyası*** — fotokimya, nitrosoalkonallarda alkil nitritlərin yenidən təşkili ikincisinin oksimlərə və ya dimerlərə çevrilməsidir:

burada R = H, Alk, Ar. Proses ümumiyyətlə təsirsiz bir p-həlledici və > 330 nm-də soyutma ilə həyata keçirilir. Alkil zənciri üçdən çox C atomunu və karbon atomundakı H atomunu əvəz edən reaksiyaya daxil olur. Sonuncunun H atomu yoxdursa, spirtlərin və karbonil birləşmələrin əmələ gəlməsi ilə nisbət pozğunluğu müşahidə olunur.
Barton, reaksiya sərbəst radikal mexanizminə görə davam edir və H atomunun alkoksi radikalında (f-la I) keçid vəziyyətindən (II) keçərək H atomunun hüceyrədaxili miqrasiya mərhələsini əhatə edir; nitro mürəkkəb III okside izomerləşir:
P-tion yalnız 6 üzvlü bir həlqənin meydana gəlməsinin mümkün olduğu hallarda problemsiz bir şəkildə davam edir. keçici vəziyyət. Başlanğıc nitritdəki karbon atomunun ikinci bir H atomu yoxdursa, nitroz birləşməsinin də dimeri yaranır.
Bartonun reaksiyası steroid molekullarının qeyri-aktiv bölgələrinə funksiyanı təqdim etmək üçün geniş istifadə olunur., xüsusən 18 və 19 mövqelərindəki metil qruplarında, məsələn:
Barton reaksiya məhsulları aralıq maddə olaraq istifadə olunur, politsikl sintezində. nitronlar, məsələn:
Reaksiya 1960.-cı ildə D. Barton tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Mənbə
* Г.О. Беккера, /Введение в фотохимию органических соединений,/. пер. с нем., Л., 1976, с. 200–204; Общая органическая химия, пер. с англ., т. 3, М., 1982, с. 379, 443–44, 447, 484, 615. К. В. Вацуро.
Arqun Muzey-Qoruğu

**Arqun Muzey-Qoruğu** — Çeçenistanın cənubunda Arqun çayı yaxınlığında muzey-qoruq. Vedeno təbiət qoruğunun ərazisində yerləşir. Qoruğun tərkibinə Şaroiski, Ximoy və Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksləri daxildir.
## Tarixi
Arqun Muzey-Qoruğu RSFSR Nazirlər Sovetinin 2 iyun 1988-ci il tarixli qərarı ilə yaradılmışdır.

Muzey-Qoruğa Arqun dərəsinin tarixi və təbiət abidələri daxildir.

Rusiya Federasiyası Prezidentinin 20 fevral 1995-ci il tarixli fərmanı ilə Arqun Muzey-Qoruğu federal (ümumrusiya) əhəmiyyətli tarixi-mədəni irs obyektləri siyahısına daxil edilmişdir.

Muzey-qoruq yaradılan dövrdən başlayaraq çox böyük işlər görülüb. Ərazinin tədqiqi üçün elmi ekspedisiyalar, arxeoloji qazıntılar, bərpa və konservasiya işləri aparılmışdır. “Nax xalqlarının mənşəyi problemləri” mövzusunda Ümumrusiya elmi konfransı, “Noxçiçöh” folklor-etnoqrafik bayramı və digər tədbirlər keçirilmişdir.

2002-ci ildə Moskvada memarlıq abidələrinin fotosərgisi, 2003-cü ildə isə dağlıq Çeçenistanın təbiəti, maddi mədəniyyət abidələri haqqında çəkilmiş "Göyə qalxan qüllələr" sənədli filmi nümayiş etdirilmişdir. 2004-cü ildə təkcə respublikada deyil, onun hüdudlarından çox-çox uzaqlarda da geniş oxucu kütləsi tərəfindən böyük tələbat olan “Əbədiyyət kölgələri” kitabı işıq üzü gördü.

Muzey-qoruq ərazisində at və piyada turist marşrutları açılmış və Birinci Çeçenistan müharibəsi başlamazdan əvvəl də fəaliyyət göstərmişdir.

## Ekspozisiyaları

Arqun Muzey-Qoruğu 233,8 min hektar ərazini tutur. Qoruğun ərazisində 150-yə yaxın qala yaşayış yeri, 20-dən çox ibadət yeri, 200-dən çox qənaətbəxş vəziyyətdə olan , erkən orta əsrlər və orta əsrlərə aid hərbi qüllələr, 150-dən çox xarabalıq və yarı xarabalıqlar, yenə də orta əsrlərə aid qala və istehkamlar mövcuddur. Antik dövrün onlarla siklop tikililəri, 2600-dən çox döyüş xarabalığı və antik dövrün gözətçi qüllələri, 150-yə yaxın yeraltı və xarici kriptlər və digər tarixi abidələr də arqun Muzey-Qoruğu ərazisində yerləşir.

Qoruğun bir çox tikililəri son orta əsrlərə aid yaşayış məskənləridir. Qoruğun ərazisindəki bir çox binası indi xarabalığa çevrilib.

Arqun Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğunun ərazisində dərinliyi 137 metr olan kükürdlü bulaqları olan Şəki-Xex mağarası var ki, hansı ki, bu mağaradan hidrogen sulfidli çay axır. Mağarada mövcudluğu fotosintez və ya oksigenlə əlaqəli olmayan bakteriyalar əsasında xüsusi qapalı biosenoz formalaşmışdır. Onların həyati fəaliyyəti xüsusi növ minerallar əmələ gətirir. Şəki-Xex mağarasının bazasında speleoturizm klasterinin yaradılması nəzərdə tutulur. Klaster layihəsi dağlarda 4&nbsp;km uzunluğunda yolun çəkilməsi, rekreasiya infrastrukturunun təşkili, mağaranın təchiz edilməsi və Şaro-Arqun çayı vadisində növ zonalarının təşkilini nəzərdə tutur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*