open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qlosterşir donuzu

**Qlosterşir donuzu** və ya **Qlosterşir köhnə ləkələri**, həmçinin **Qloster** və **Qloster köhnə ləkələri**  — donuzlar fəsiləsindən olan Britaniya donuz cinsi. 

## Ümumi məlumat
Qlosterşir donuzu əsasən ağ rəngli və qara ləkələri olan İngilis mənşəli donuz cinsidir. Adını Qlosterşir qraflığından alır. Qlosterşir donuzu sakitliyi, zəkası, məhsuldarlığı və möhkəmliyi ilə tanınır. Donuzlar yetkinlikdə 272 kq, ana donuzlar isə 227 kq çəkiyə çatır. Donuzlar ağ rəngdədir və aydın şəkildə təyin olunmuş qara ləkələrə malikdir. Qeydiyyata qəbul edilmək üçün bədəndə ən azı bir ləkə olmalıdır. Cinsin ana bacarıqları böyük bala sürülərini otlaqda böyütməyə imkan verir. Onun sakit xasiyyəti və özünə kifayət qədərliyi, otlaq donuzları yetişdirən fermerlər və müxtəlif əməliyyatlara donuz əlavə etmək istəyənlər üçün cəlbedicidir.

Qlosterşir donuzu Cins Cəmiyyəti 1913-cü ildə yaradılmışdır. Bu cəmiyyətin qurucuları cinsə "Old" Spots adını verdilər, çünki bu donuz insanların xatırladığı qədər uzun müddətdir tanınırdı. Donuzların ilk nəsil qeydləri 1885-ci ildə başladı, bu, mal-qara, qoyun və atlardan daha sonra oldu, çünki donuz kəndlilərin heyvanı, zibil yeyən və heç vaxt yüksək qiymətləndirilməyən bir heyvan idi. 1913-cü ildən əvvəl heç bir digər nəsil ləkəli donuz cinsi qeydə alınmamışdı, buna görə də bu gün GOS dünyanın ən qədim ləkəli donuz cinsi kimi tanınır. Britaniya Donuz Assosiasiyasından: "*Əgər köhnə rəsmlərə inanmaq lazımdırsa, iki-üç əsrdir ləkəli donuzlar mövcuddur, lakin Gloucestershire Old Spots cinsi yalnız XX əsrin əvvəllərindən etibarən nəsil qeydinə alınmışdır*."

"Ənənəvi şəkildə yetişdirilən "Qlosterşir donuz əti" adı altında "Old Spots" donuz əti üçün Avropa Komissiyasının Ənənəvi Xüsusiyyət Zəmanəti statusu almaq üçün müraciət edilmişdir. Bu status 29 iyul 2010-cu ildə təsdiq edilmişdir və həm AB, həm də Birləşmiş Krallıq üçün tətbiq olunur. TSG sertifikatı müəyyən bir qida məhsulunun obyektiv olaraq öz kateqoriyasındakı digərlərdən fərqləndirən xüsusi xüsusiyyətlərə malik olduğunu və onun xammalının, tərkibinin və ya istehsal metodunun ən azı 30 il ərzində sabit qaldığını təsdiq edir.

Qlosterşir böyük bir cinsdir, ağ rəngli və ən azı bir aydın qara ləkəyə malikdir. Sallanan qulaqları var ki, yetkin bir donuzun üzünü demək olar ki, tamamilə örtür və buruna doğru sallanır.

## Qalereya

Pigs and Dog.jpg
Gloucester Old Spot by John Miles 1834.jpg
Gloucestershire Old Spot sow.jpg
Gloucestershire Old Spot sow 2.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*British Pig Association  Gloucestershire Old Spots UK registry
*USGOS Pig Society - United States Registry
*Gloucestershire Old Spots Pig Breeders Club
Kunekun (donuz cinsi)

**Kunekun** — donuzlar fəsiləsindən olan Yeni Zelandiya donuz cinsi. 
## Ümumi məlumat
Kunekun kiçik ev donuzu cinsidir. Kunekun tüklü və yumru bir quruluşa malikdir və alt çənəsindən sallanan piri adlı kiçik əlavə dəri parçaları ola bilər. Rəngləri qara və ağdan, zəncəfiri, krem, qızıl uclu, qara, qəhvəyi və üçrəngliyə qədər dəyişir. Onlar sakit və dostcanlı təbiətə malikdirlər.

Bu cinsin XIX əsrin əvvəllərində Yeni Zelandiyaya balina ovçuları və ya tacirlər tərəfindən gətirilən Asiya mənşəli ev donuzu cinsindən törədiyi güman edilir. Onlar Yeni Zelandiyada "Captain Cooker" kimi tanınan Avropa mənşəli vəhşi donuzlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Yeni Zelandiyanın yerli Maori xalqı Kunekun donuzlarını ev heyvanları kimi saxlayırdılar. "Kunekune" Maori dilində "şiş və yumru" mənasını verir. 

1980-ci illərə qədər təxminən 50 Kunekun qalmışdı. Mixael Villis və Con Simister adlı vahşi təbiət parkı sahibləri yetişdirmə bərpası proqramına başladılar. Bu da digər bərpa səylərini təşviq etdi. 2010-cu ilə qədər bu cins artıq nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşmirdi və Yeni Zelandiya və Birləşmiş Krallıqda cins cəmiyyətləri yaradılmışdı. 1993-cü ildə iki Kunekun Birləşmiş Krallıqdan ABŞ-a idxal edildi.

2017-ci ildə "Science Daily"nin hesabatında Kunekun donuzlarının "təəccüblü yaxşı yaddaş" ilə əlaqədar əlamətdar sosial öyrənmə qabiliyyətinə malik olduğu bildirilmişdir. Kunekun donuzları yayda yalnız otla qidalanaraq özünü saxlaya bilir.

Kunekun donuzları təxminən 60 sm  hündürlüyündədir. Yetkin Kunekun 60 ilə 200 kq arasında çəkiyə malik ola bilər, erkəklər dişilərdən əhəmiyyətli dərəcədə ağırdır.

Kunekun donuzları Yeni Zelandiyada ev heyvanı kimi saxlanıla bilər və kiçik donuz cinsi kimi tanınır. Kunekun donuzları biotəhlükəsizlik səbəblərinə görə Avstraliyaya idxal edilə bilməz. Bununla belə, yetişdiricilər alternativ bir Avstraliya cinsi yaratmışdır: Avstraliya kiçik donuzu.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The British Kunekune Pig Society
Böyük qara (donuz cinsi)

**Böyük qara** — donuzlar fəsiləsindən olan Britaniya donuz cinsi. 

## Ümumi məlumat

Böyük qara ev donuzu cinsidir. Tamamilə qara rəngli olan yeganə Britaniya donuz cinsidir. Bu cins XIX əsrin son illərində cənub-qərbdə Devon və Kornuollun qara donuz populyasiyalarını cənub-şərqdə Esseks, Suffolk və Kentin qara donuzları ilə birləşdirməklə yaradılmışdır. Bu cins möhkəm, sakit və məhsuldardır; yem axtarışında yaxşıdır və geniş fermerlik üçün uyğundur, lakin intensiv fermerlik üçün o qədər də uyğun deyil.

XX əsrin əvvəllərində uğurlu bir cins idi və dünyanın bir çox bölgəsinə ixrac edilmişdi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra populyasiya sayı azaldı, çünki Hovitt Hesabatı intensiv donuz yetişdirməyə uyğun olan yalnız üç donuz cinsinin yetişdirilməsini tövsiyə edirdi. 1960-cı illərə qədər bu cins demək olar ki, nəsli kəsilmək üzrə idi. Buna baxmayaraq, sayı sonradan artdı, lakin hələ də təhlükədə olan cinslərdən biridir.

Böyük qara cinsinin böyük qulaqları var və bu qulaqlar gözlərini örtə bilir. Böyük qara uzun, dərin bədənli bir donuz cinsidir və möhkəmliyi və geniş fermerlik üçün uyğunluğu ilə tanınır. Böyük qara cinsinin güclü yem axtarış və otlaq qabiliyyəti onu yaxşı səpələnmiş fermerlik üçün ideal edir, çünki bu cins keyfiyyətsiz yemi effektiv şəkildə ətinə çevirir. Bu, Böyük Britaniyada tamamilə qara rəngli olan yeganə donuz cinsidir, və bu günəşli iqlimlərdə donuzun günəş yanığından qorunmasına kömək edir. Xasiyyət etibarilə Böyük qara çox sakit və itaətkar bir cinsdir və hasarlarla asanlıqla saxlanılır. Bu, qismən onun böyük, sallanan qulaqlarının görməsini məhdudlaşdırması ilə əlaqədardır, lakin bu qulaqlar həm də donuzun yem axtararkən, xüsusilə torpağı qazarkən üzünü və gözlərini qoruyur.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Britaniya yəhəri (donuz cinsi)

**Britaniya yəhəri** — donuzlar fəsiləsindən olan Britaniya donuz cinsi. 

## Ümumi məlumat
Britaniya yəhəri cinsi 1967-ci ildə iki ənənəvi Saddlebak cinsinin, Esseks və Vesseks Saddlebakin qalan populyasiyalarını birləşdirməklə yaradılmışdır.&hairsp;Bu cins təhlükədə olan cinslərdən biridir və "Rare Breeds Survival Trust" tərəfindən "risk altında" olan cinslər siyahısına daxil edilmişdir, bu, ikinci ən yüksək qayğı səviyyəsidir.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı təmizqanlı ana donuz qeydiyyatlarının təxminən 47%-i Esseks və Vesseks cinslərindən idi. 1949-cu ildə 2435 lisenziyalı Esseks və Vesseks donuzu var idi, bu, ümumi sayının demək olar ki, 25%-ni təşkil edirdi. 1954-cü ilə qədər bu iki cins ana donuz qeydiyyatlarının 22%-dən çoxunu və qeydiyyatlı donuzların 10%-dən azını təşkil edirdi. O zamanlar Britaniya yəhəri ana donuzlarını ağ donuzlarla çarpazlaşdıraraq həm ət, həm də bekon istehsalı üçün uyğun iki məqsədli donuz yetişdirmək tövsiyə edilirdi.
2007-ci ildə FAO tərəfindən Britaniya yəhəri "təhlükədə olan-qorunan" cins kimi qeyd edilmişdir.&hairsp;2016-cı ildə "Rare Breeds Survival Trust" bu cinsi "nadir cins" deyil, "azlıq cinsi" kimi siyahıya almışdır. 2012-ci ildə populyasiya 882 baş olaraq bildirilmişdi, 2019-cu ilə qədər bu rəqəm 378-ə enmişdi.

Britaniya yəhəri böyük və dərin bədənli bir cinsdir. Qara rənglidir, belində, çiyinlərində və ön ayaqlarında ağ "yəhər" və ya zolaq var; burunda, quyruqda və arxa ayaqlarda bir qədər ağ rəngə icazə verilir. Qulaqları sallanandır. Dərisi incə, düz və ipəyə bənzəyir.

Britaniya yəhəri möhkəm və yem axtarış qabiliyyəti yüksək bir cinsdir və geniş fermerlik üçün uyğundur. Bu, həm ət, həm də bekon istehsalı üçün istifadə edilən iki məqsədli bir cinsdir. Britaniya donuz cinsləri arasında ən məhsuldar olanlardan biridir, orta bala sayı təxminən 10-dur; ana donuzlar yaxşı ana keyfiyyətlərinə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Manqaliça

**Manqaliça** — donuzlar fəsiləsindən olan Macarıstan donuz cinsi. 
## Ümumi məlumat
Manqaliça cinsi XIX əsrin ortalarında yaxınlıqdakı Rumıniyanın Salonta və Macarıstanın Bakoni cinslərinin Avropa vəhşi donuzu və Serbiyanın Sumadija cinsi ilə çarpazlaşdırılması nəticəsində yaradılmışdır. Manqaliça donuzu qalın, qıvrım tüklərə malikdir. Uzun tüklərə malik olan yeganə digər donuz cinsi İngiltərənin nəsli kəsilmiş Linkolnşir Kurli Cat donuzudur.

Manqaliça adı Serb-xorvat dilindən götürülmüşdür və təxminən "rulon şəkilli" mənasını verir, bu da heyvanların yaxşı qidalandığını göstərir. Sarı Manqaliça növü, Avstriya-Macarıstan imperiyasında (1833) köhnə, möhkəm Macar donuzu növləri ilə Avropa vəhşi donuzu və Serbiya cinsinin çarpazlaşdırılması nəticəsində yaradılmışdır. Həmin il Serbiya knyazı Miloş Obrenoviç 12 donuz göndərdi. Knyazın Belqrad yaxınlığındakı Topçider fermasında yetişdirilən donuzlar Sirmian qara lassa cinsini yaratmaq üçün istifadə edilmişdir. Bu cins həmçinin qara Manqaliça kimi də tanınır. 

Manqaliça 1950-ci ilə qədər regionun ən məşhur donuz cinsi idi. O vaxtdan bəri uzaq məsafələrdən qida təchizatının və soyuducuların artması ilə Manqaliça populyarlığı və sayı azalmağa başladı. 1991-ci ildə Macarıstanda 200-dən az Manqaliça qalmışdı. İspan şirkəti Monte Nevado Manqaliça yetişdirmə və bərpasına başladı və 2016-cı ildə Macarıstanın Orta Xaçı ilə təltif edildi. Hazırda Manqaliça yetişdirmək məşhur bir hobbiyə çevrilib. Macarıstanda 7.000-dən çox Manqaliça ana donuzu hər il təxminən 60.000 donuz balası verir.) 

Manqaliça donuzu qışa dözümlüdür. O, çox az yağsız ət istehsal edir, buna görə də tədricən müasir ev donuzu cinsləri ilə əvəz olunub. Adətən vəhşi otlaqla qidalanır, fermada yetişdirilən kartof və balqabaqla tamamlanır. Bu donuzdan əsas məhsul sosiskadır, adətən donuzun onikibarmaq bağırsağına doldurulur. Ət duz, istiot, şirin qırmızı bibər və digər ədviyyatlarla zövqləndirilir. Sonra turşu tərəvəzlərlə birlikdə dilimlər halında yeyilir. Donuz əti həmçində turşu kələm, kartof və doldurulmuş bibərlə birlikdə qaynadılmış şəkildə də servis edilir. Fermerlər həmçinin tüstülənmiş ət məhsulları da istehsal edirlər. Təzə ətin dadı güclü və şirəlidir; bala donuzlar təzə ətin yaxşı keyfiyyətlərinə görə daha çox üstünlük verilir.
Ət istehsalı üçün kəsim çəkisi adətən 12 aydan sonra əldə edilir.

Manqaliça ətini Macarıstanda asanlıqla tapmaq olar, çünki Macarıstan fermerləri hər il təxminən 60.000 baş donuz istehsal edirlər.

## Qalereya

Mangalitsa.JPG
Wollschweinferkel.jpg
Hungarian Mangalica Pig.jpg
Wollschweine- MG 6465.jpg
Wollschwein 09.11.2015 17-27-15.JPG|Manqaliçanın əti


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Институт Листа: Мангалица&nbsp;— милая шерстяная свинка из Венгрии
* 
* 
* 
*
Etiqad Atakişiyev

**Etiqad Vəli oğlu Atakişiyev** — Azərbaycanın peşəkar MMA (qarışıq döyüş növləri) döyüşçüsü, MMA üzrə ilk azərbaycanlı dünya çempionu (2013) və bu idman növü üzrə Azərbaycanda "idman ustası" adı alan ilk idmançı, məşqçi. Azərbaycan MMA Federasiyasının sabiq vitse-prezidenti.

## Həyatı və karyerası
Etiqad Atakişiyev peşəkar idman karyerasına 2007-ci ildən başlamışdır. O, əsasən yarım-orta (welterweight) çəki dərəcəsində (77 kq) çıxış edir. Boyu 178 sm-dir. Karyerası ərzində müxtəlif beynəlxalq turnirlərdə, o cümlədən M-1 Challenge və WMMAA (World Mixed Martial Arts Association) çərçivəsində döyüşlər keçirmişdir.

2008-ci ildə İranın paytaxtı Tehranda keçirilən qaydasız döyüş üzrə Dünya çempionatında 77 kq çəki dərəcəsində gümüş medal qazanaraq Dünya 2-cisi olub.

2012-ci ildə Sankt-Peterburqdakı “Buz” İdman Sarayında qarışıq döyüş üzrə birinci açıq Avropa çempionatında gümüş medal qazanıb.

## Dünya Çempionluğu
2013-cü ildə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində keçirilən MMA üzrə rəsmi Dünya Çempionatında Etiqad Atakişiyev bütün rəqiblərinə qalib gələrək qızıl medal qazanmışdır. O, finalda Ukrayna təmsilçisi Oleq Xaçaturovu məğlub edərək dünya çempionu tituluna sahib olmuşdur. Bu qələbə ilə o, MMA tarixində dünya çempionu olan ilk azərbaycanlı idmançı kimi tarixə düşmüşdür.

## İdman Ustası
2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyinin qərarı ilə Etiqad Atakişiyevə MMA üzrə "İdman Ustası" adı verilib. O, rəsmi olaraq bu fəxri adı alan ilk azərbaycanlı MMA döyüşçüsüdür.

## Peşəkar döyüş statistikası
Sherdog və digər rəsmi idman portallarının məlumatlarına görə, onun bəzi əsas döyüşləri:
* 2016: Adrian Perez Vinas (Qələbə - M-1 Challenge 67)
* 2013: Oleq Xaçaturov (Qələbə - Dünya Çempionatı, Final)
* 2013: Valentin Benişev (Qələbə - Dünya Çempionatı)
* 2007: Denis Romanov (Qələbə - Phoenix ProFight)

## Nailiyyətləri

* MMA üzrə Dünya Çempionu (2013)
* MMA üzrə Avropa Çempionatının gümüş medalçısı (2012)
* Azərbaycanın ilk MMA idman ustası (2014)
## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kişi klubu (14.06.2015)

*
Jan-Şarl Kazen

**Jan-Şarl Kazen** (; ) — fransız landşaft rəssamı, muzey kuratoru və keramikaçı.

## Bioqrafiyası

Məşhur həkim F.J. Kazenin (1788–1864) oğlu olan Kazen Pa-de-Kaledəki Samerdə anadan olub. Fransada təhsil aldıqdan sonra İngiltərəyə gedib və orada Rafaelit dövrünə qədərki hərəkatın güclü təsiri altında olub. Onun əvvəlki əsas rəsmləri dini maraq doğurur, məsələn, "Misirə uçuş" (1877) və ya "Həcər və İsmayıl" (1880, Lüksemburq); və sonradan işıqlı mənzərənin fiqurlu mövzularla birləşməsi ("Souvenir de Fête", 1881; "Journée faite", 1888) ona geniş şöhrət qazandırdı və Fransada idealist mövzulu rəsm məktəbinin liderinə çevrildi.

1890-cı ildə Teodor Çayld "Harper's Magazine" jurnalında bir neçə rəsm əsərini (Cudit və Holofernes hekayəsini təsvir edən beş rəsm əsəri də daxil olmaqla) müzakirə etdi. O, "Odisseya"dan bir səhnə, "Gəmi qəzasından sonrakı Uliss" əsərini çəkdi.

O, 1889-cu ildə Fəxri Legionun zabiti təyin edildi. Onun mənzərəyə, xüsusən də dəniz mənzərəsinə cazibədar və poetik yanaşması, sonrakı illərdə onlara bilicilər arasında getdikcə daha çox dəyər qazandıran tonalizm rəsm əsərindəki xüsusiyyətdir.

Onun tələbəsi olan və ilk rəsmini 1876-cı ildə, Kazenin özünün də orada debüt etdiyi ildə Salonda nümayiş etdirən həyat yoldaşı Mari Kazin (1844–1924) də tanınmış rəssam və heykəltəraş idi.

1885–86-cı illərdə dostu Ogüst Rodenin "Kale şəhər sakinləri" bürünc qrupunda Yustaş de Sen-Pyer fiquru üçün poza verdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* 
* A Harmony of Color (Rehs Galleries, Inc. biography and images)
Corvus rhipidurus

**Corvus rhipidurus** (*Yelpikquyruq quzğun*) — Şərqi Afrika və Ərəbistan yarımadasına aid olan, qarğalar fəsiləsinə aid ötücü quş növü.

## Təsvir

Yelpikquyruq quzğun tamamilə qara rəngdədir, o cümlədən dimdiyi, ayaqları və pəncələri. Lələkləri yaxşı işıqda bənövşəyi-mavi parıltı verir. Köhnəlmiş lələklər bir qədər mis-qəhvəyi rəngdədir. Boynun üst hissəsindəki lələklərin əsası ağ rəngdədir və yalnız quş yaxından yoxlanıldıqda və ya güclü külək lələkləri əks istiqamətə üfürdükdə görünür. Boğazdakı lələklər digər quzğun növlərinin əksəriyyətindən daha qısadır. Ən kiçik quzğun növlərindən biridir, təxminən 47–51 sm ölçüsündədir və leş quzğunu ilə eyni ölçüdə və ya bir qədər böyükdür, lakin daha qalın dimdiyi, daha qısa quyruğu və daha böyük qanadları var.

Səsi qırtlaqdan çıxan quru qışqırıqlar və qurbağa səsinə bənzər səslər qarışığı kimi təsvir edilir. Bütün qarğalar kimi, yelpikquyruq quzğun da səs təqlidi qabiliyyətinə malikdir; lakin bu davranış əsasən əsarətdə və çox nadir hallarda vəhşi təbiətdə qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Psalidoprocne obscura

**Psalidoprocne obscura** (*Fanti mişarqanadı*) — Həmçinin "Fanti kobudqanad qaranquşu" kimi də tanınan, qaranquşlar fəsiləsinə aid kiçik ötücü quş növü. Fanti mişarqanadı tez-tez qaranquşlar arasında ən gözəl növ kimi təsvir edilir, çünki onun lələkləri vahid şəkildə parıldayan yaşıl rəngdədir.

## Təsvir

Bu, uzunluğu 17 sm olan kiçik bir qaranquşdur. Lələkləri parlaq yaşıl rəngdədir. Quyruğu uzun və dərin çəngəlşəkilli olur. Erkək və dişi fərdlər oxşar görünüşə malikdir, lakin dişilərin quyruğu daha qısadır. Cavan fərdlər qəhvəyi rəngdədir və az parıltıya malikdirlər, quyruqları isə qısadır.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Fanti mişarqanadı qərbi Afrikanın cənubundakı düzənliklərdə, Seneqaldan Kameruna qədər olan ərazilərdə çoxalır. Əsasən yerli quşdur, mövsümi köçlər istisna olmaqla. Bu quş açıq ərazilərdə, o cümlədən su yaxınlığında olan işıq meşələrində tapılır.

"Psalidoprocne obscura"lar zərif uçan quşlardır və əsasən havada olarkən böcəklər də daxil olmaqla həşəratlarla qidalanırlar. Onlar adətən su və ya çəmənlik üzərində aşağıda uçarkən görülürlər. Yuvalar şaquli qayalıqlarda 60 sm dərinlikdə olan dəliklərdə qurulur. Yuvada iki yumurta olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Numenius madagascariensis

**Numenius madagascariensis** (*Uzaq Şərq kərkəsi*) — Görünüşcə uzun dimdikli kərkəsinə bənzəyən, lakin bir qədər daha böyük olan böyük sahil quşu. Əsasən qəhvəyi rəngdədir və digər kərkəslərdən sadə, naxışsız qəhvəyi alt qanadları ilə fərqlənir. Bu, yalnız ən böyük kərkəs deyil, həm də dünyanın ən böyük çovdarçısı ola bilər: uzunluğu 60–66 sm, qanad aralığı 110 sm-dir. Bədən çəkisi 565–1150 qram arasında dəyişir ki, bu da Avrasiya kərkəsi ilə müqayisə edilə bilər. 12,8–20,1 sm uzunluğunda olan son dərəcə uzun dimdiyi, yaxın qohumu olan uzun dimdikli kərkəsin dimdiyi ilə birlikdə çovdarçılar arasında ən uzun dimdik hesab olunur. Onun yaylağı Avrasiya buruqbalığı "Numenius arquata orientalis"-in şərq alt növü ilə üst-üstə düşür və onu ağ deyil, qəhvəyi bud və belinin aşağı hissəsindən asanlıqla ayırd etmək olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* O'Brien, Michael et al. (2006). *The Shorebird Guide*. New York: Houghton Mifflin. 
* A Yellow Sea species account
Calendulauda africanoides

**Calendulauda africanoides** (*Qəhvəyi rəngli torağay*) — Həmçinin "qəhvəyi rəngli kolluq torağayı" kimi də tanınan, "Alaudidae" fəsiləsinə aid olan bir torağay növü. Cənub-mərkəzi Afrikada rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika

Əvvəllər qəhvəyi rəngli torağay "Mirafra" cinsinə aid edilsə də, 2009-cu ildə "Calendulauda" cinsinə köçürülmüşdür.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Qəhvəyi rəngli torağayın yayılma sahəsi genişdir və təxmini qlobal yayılma sahəsi 2.400.000 km²-dir. Bu növ Anqola, Botsvana, Efiopiya, Keniya, Mozambik, Namibiya, Somali, Cənubi Afrika, Tanzaniya, Uqanda, Zambiya və Zimbabvedə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Species factsheet - BirdLife International
*Species text - *The Atlas of Southern African Birds*
Nikola-Tussen Şarle

**Nikola-Tussen Şarle** (; ) — fransız rəssamı və qravürçüsü, xüsusən də hərbi mövzularda rəssam.

## Həyatı

Şarle Parisdə anadan olub. O, Respublika ordusunda bir draqunun oğlu idi və onun sıralarda ölümü onu çox pis vəziyyətdə qoyub. Lakin qətiyyətli ruhlu və ifrat bonapartist bir qadın olan Madam Şarlet oğluna Napoleon Liseyində orta təhsil verməyi bacarıb və onun ömürlük sevgisi ilə qarşılanıb.

İlk işi Paris şəhər administrasiyasında kiçik bir vəzifə idi və burada əsgərləri qeydiyyata almalı idi: 1814-cü ildə Milli Qvardiyaya xidmət etmiş, Klişi Baryerində cəsarətlə vuruşmuş və Burbon partiyası tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün 1816-cı ildə şəhər administrasiyasından qovulmuşdur. Daha sonra, çox erkən yaşlarından rəsm çəkməyə meyli olan görkəmli rəssam Baron Qronun atelyesinə daxil olmuş və tezliklə ona şöhrət gətirən litoqrafiyalı rəsmlərin birincisini istehsal etməyə başlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Illustrations
*Anne S. K. Brown Military Collection, Brown University Library numerous military lithographs and some original drawings by Charlet.
Vilyam Merrit Çeyz

**Vilyam Merrit Çeyz** () — impressionizmin nümayəndəsi və müəllim kimi tanınan amerikalı rəssam. O, həmçinin sonradan Parsons Dizayn Məktəbinə çevrilən Çeyz Məktəbinin yaradılmasından məsuldur.

## Erkən həyatı və təhsili

Vilyam Merrit Çeyz 1 noyabr 1849-cu ildə İndiana ştatının Williamsburg şəhərində (indiki Nineveh) Sarah Swain və yerli iş adamı David H. Çeyzin ailəsində anadan olub. Çeyzin atası ailəni 1861-ci ildə İndianapolisə köçür və oğlunu ailə biznesində satıcı kimi işə götürür. Çeyz incəsənətə erkən maraq göstərir və yerli, öz-özünə təhsil alan rəssamlar Barton S. Heys və Ceykob Koksdan təhsil alır.

19 yaşında dənizçi olmaq qərarına gəlir və dostu ilə birlikdə Annapolisə səyahət edir və orada ticarət gəmisinə təyin olunur. Dəniz Qüvvələrində qısa üç aylıq xidmətdən sonra Çeyz bunun onun üçün olmadığını başa düşdü və müəllimləri onu bədii təhsilini artırmaq üçün Nyu-Yorka getməyə təşviq etdilər. O, 1869-cu ildə Nyu-Yorka gəldi, qısa müddət Cozef Oriel İtonla görüşdü və təhsil aldı, sonra məşhur fransız rəssamı Jan-Leon Jeromun tələbəsi Lemuel Vilmartın rəhbərliyi altında Milli Dizayn Akademiyasına daxil oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 322 images by William Merritt Chase
* Bio at Brooklyn Museum of Art
* Bio at National Gallery of Art
* Ibiblio page on Chase, with portrait and paintings
* Artcyclopedia page
*Digitized William Merritt Chase exhibition catalogs 
* 
*William Meritt Chase obituaries
* Green-Wood Cemetery Burial Search
*''American impressionism and realism'', fully digitized text from The Metropolitan Museum of Art libraries (see index)
* "Do not try to paint the grandiose thing …"  Bio and review
* A finding aid to the William Merritt Chase papers, circa 1890-1964 in the Archives of American Art, Smithsonian Institution
* *William Merritt Chase: A Modern Master*, a retrospective organized and exhibited at The Phillips Collection (exhibited 4 June – 11 September 2016), the Museum of Fine Arts, Boston (exhibited 9 October 2016 – 16 January 2017), the Fondazione Musei Civici di Venezia (February 2017), and the Terra Foundation for American Art. The catalog, *William Merritt Chase: A Modern Master*, was published by Yale University Press and The Phillips Collection.
Cantorchilus guarayanus

**Cantorchilus guarayanus** (*Qəhvəyi sinəli şivrik*) — "Birəbittənlər" (Troglodytidae) fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Boliviya, Braziliya və Paraqvayda rast gəlinir.

## Taksonomiya və sistematika

"Cantorchilus guarayanus" bəzən "Cantorchilus leucotis" (sarı sinəli şivrik) ilə eyni növ kimi qəbul edilsə də, onların səsləri çox fərqlidir. Bu növ monotipikdir.

## Təsvir

"Cantorchilus guarayanus" təxminən 13,5 sm uzunluğunda və 13–14 qram çəkisindədir. Yetkin fərdlərin başının üstü və üst hissələri tünd qəhvəyi rəngdədir, bel və sağrı hissələri qırmızımtıl rəng alır. Quyruğu qırmızı-qəhvəyi rəngdədir və qara zolaqlarla örtülüdür. Gözün arxasında dar ağ supercilium xətti var, yanaqları boz-ağ və qara ləkəlidir, malar və bığ xətləri qara rəngdədir. Çənəsi ağ, sinəsi isti narıncı-qəhvəyi, qarnı və alt hissələri daha tünd narıncı-qəhvəyi rəngdədir. Cavan fərdlər oxşar görünüşə malikdir, lakin üzlərindəki işarələr daha az müəyyəndir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Fawn-breasted Wren on the Internet Bird Collection
*Article w/Graphic of wren oiseaux.net
Edqar Leblan Fils

**Edqar Leblan Fils** () — Haitili siyasətçi, Haiti Senatının keçmiş sədri (1995–2000), Keçid Prezident Şurasının ilk sədri (2024-cü ilin aprelindən oktyabrına qədər).

## Müvəqqəti hökumət (Keçid hökuməti)
10 fevral 2016-cı ildə Prezident Mişel Martellinin istefasından sonra, o, 2016-cı ilin fevralında keçirilmiş dolayı müvəqqəti prezident seçkisinin ikinci turunda (burada yalnız Milli Assambleya səs vermişdi) Jozelerm Privertdən sonra ikinci yeri tutmuşdur.

Edqar Leblan Baş nazir vəzifəsinə mümkün namizədlər kimi göstərilən altı nəfərdən biri idi, lakin sonda Frits Jan bu vəzifəyə seçildi.

2024-cü ildə BMT Baş Assambleyasında etdiyi çıxış zamanı Leblan Haiti üçün təzminatların ödənilməsinə çağırmış və Ohayo ştatının Sprinqfild şəhəri ilə bağlı ev heyvanlarının yeyilməsi haqqında uydurma xəbəri pisləmişdir. Çıxışdan bir hissə internetdə sürətlə yayılmış, videoda onun suyu birbaşa sürahidən içdiyi görünmüş və bunun ardından prezidentlik üzr istəməyə məcbur qalmışdır.

## İstinadlar
Kəndirkimilər (yarımfəsilə)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sidqi

**Sidqi** — ad.

* Cahid Sidqi Tarançı — Türkiyə şairi.
* Cəmil Sidqi Zəhavi — İraq şairi, pedaqoqu, filosofu.

;Təxəllüs
* Sidqi Ruhulla — Azərbaycan teatr aktyoru və rejissoru.
* Məmmədəli Sidqi Səfərov — müəllim, yazıçı, jurnalist.
* Məhəmməd Tağı Sidqi
* Afiya Sidqi — Pakistan vətəndaşı.
Tomas H. Kormen

**Tomas H. Kormen** amerikalı siyasətçi və təqaüdə çıxmış alimdir. O , Çarlz Leyserson, Ron Rivest və Klif Steyn ilə birlikdə məşhur *[[Alqoritmlərə giriş|"Alqoritmlərə Giriş"]]* kitabının həmmüəllifidir. 2013-cü ildə *"Algorithms Unlocked"* adlı yeni bir kitab nəşr etdirib. O, Dartmut Kollecində kompüter elmləri üzrə fəxri professor və Dartmut Kollecinin Kompüter Elmləri Departamentinin keçmiş rəhbəridir. 2004-2008-ci illər arasında Dartmut Kollecinin Yazı Proqramına rəhbərlik edib. Onun tədqiqat istiqamətləri alqoritm mühəndisliyi, paralel hesablama və gecikməsi yüksək olan alqoritmlərin sürətləndirilməsi olmuşdur. 2022-ci ildə o, Nyu Hempşir Nümayəndələr Palatasının Demokrat üzvü seçilib

.

## Həyatı və təhsili
Tomas H. Kormen 1956-cı ildə Nyu-York şəhərində anadan olub. O, Nyu-Yorkun Ouşensayd şəhərində böyüyüb.

O, 1978-ci ilin iyun ayında Prinston Universitetindən Elektrik Mühəndisliyi və Kompüter Elmləri üzrə bakalavr dərəcəsini almışdır.

Daha sonra Massaçusets Texnologiya İnstitutuna daxil olub və 1986-cı ilin may ayında "Paralel Kompüterlərdə Mesajların Marşrutlaşdırılması üçün Konsentrator Açarları" mövzusunda dissertasiya müdafiəsi ilə  *Elektrik Mühəndisliyi və Kompüter Elmləri* üzrə magistr dərəcəsini, 1993-cü ilin fevral ayında isə "Məlumat-Paralel Hesablama üçün Virtual Yaddaş" mövzusunda dissertasiya müdafiəsi ilə doktorluq dərəcəsini alıb.

2004-cü ilin iyul ayından 2008-ci ilin iyun ayına qədər Dartmut Yazı və Ritorika İnstitutunun direktoru olub.

## Fəxri fərmanlar və mükafatlar
Karyerası ərzində bir neçə mükafat və fəxri adlar almışdır:

* Phi Beta Kappa, Tau Beta Pi, Eta Kappa Nu seçildi .
* Milli Elm Fondu Təqaüd Proqramı.
* Ən Yaxşı Təqdimat Mükafatı, 1986-cı il Paralel Emal üzrə Beynəlxalq Konfrans, Sent-Çarlz, İllinoys.
* Fərqlənən Təqdimat Mükafatı, 1987-ci il Paralel Emal üzrə Beynəlxalq Konfrans, Sent-Çarlz, İllinoys.
* Kompüter Elmləri və Məlumatların Emalı üzrə Peşəkar və Alim Nəşriyyat Mükafatı, Amerika Naşirlər Assosiasiyası, 1990.
* Dartmut Kollecinin 1962-ci il məzunu, Müəllim Təqaüdü, 1995–1996.
* Jacobus Ailə Təqaüdçüsü, Dartmut Kolleci, 1998–1999.
* Makleyn Ailə Təqaüdçüsü, Dartmut Kolleci, 2004–2005.

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Tomas H. Kormenin şəxsi səhifəsi
* Tomas H. Kormenin "Alqoritmlərə Giriş" əsəri
* "Algorithms Unlocked" kitabının əsas səhifəsi
Moeketsi Majoro

**Moeketsi Majoro** () — Lesotolu iqtisadçı və siyasətçi, senator, İnkişafın Planlaşdırılması naziri (2013–2015), Lesotonun kemiş Maliyyə naziri (2017–2020). Lesotonun 6-cı Baş naziri (2020–2022), Bütün Basotolar Konvensiyası siyasi partiyasının üzvü.

## Həyatı
Moeketsi Majoro 3 noyabr 1961-ci ildə Basutolendin Leribe bölgəsindəki Tsikoane kəndində anadan olmuşdur. O, Lesoto Milli Universitetindən iqtisad üzrə bakalavr dərəcəsi almış, Vaşinqton Ştat Universitetindən Təbii Resurslar İqtisadiyyatı üzrə fəlsəfə doktorluğu (PhD) və Kənd Təsərrüfatı İqtisadiyyatı üzrə magistr dərəcəsi əldə etmişdir.

## Karyerası
Majoro 1991–2000-ci illərdə Lesoto Milli Universitetində iqtisadiyyat üzrə müəllim kimi çalışmışdır. O, 2000-ci ildə Maliyyə Nazirliyinə maliyyə analitiki vəzifəsinə təyin edilmiş, 2004-cü ildə Baş katib vəzifəsinə yüksəlmişdir. 2008–2012-ci illərdə o, Beynəlxalq Valyuta Fondunun Afrika qrupu 1 seçki dairəsini həm icraçı direktor, həm də alternativ icraçı direktor kimi təmsil etmişdir.

2013-cü ilin yanvarında Majoro Baş nazir Tom Tabanenin tərəfindən İnkişafın Planlaşdırılması naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Bundan əvvəl o, senator kimi də fəaliyyət göstərmişdir. Hökumət 2015-ci il ümumi seçkilərində səs çoxluğu ilə hakimiyyətdən getmişdir. 2017-ci il ümumi seçkilərində isə o, 33 saylı Tetsane seçki dairəsinin deputatı seçilmişdir. Tabanen yenidən Baş nazir kimi hakimiyyətə gələn zaman Majoronı Maliyyə naziri vəzifəsinə təyin etmişdir.

2020-ci ildə Tabane keçmiş həyat yoldaşının qətlində iştirak etdiyi iddiası səbəbindən istefa vermək üçün təzyiq altında qalmışdır. 22 mart 2020-ci ildə Milli Assambleyada BBK Majoronı Tabanenin varisi olaraq seçmişdir; o, 46 səsdən 26-sını qazanmışdır.

## Baş nazirliyi dövrü
Tabane 18 mayda istefa verdiyini, qərarın ertəsi gün qüvvəyə mincəyini elan etmişdir. 20 may 2020-ci ildə Majoro Baş nazir vəzifəsinə and içmişdir. O, növbəti gün kabinetini açıqlamışdır; kabinetdə Demokratik Konqresin lideri Mathibeli Mokhotu onun müavini təyin edilmişdir. Kabinet əsasən BBK və DK partiyalarının deputatlarından ibarət olmuş, digər müxalifət partiyalarının liderləri isə müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmişdir. Majoro Baş nazir kimi ilk beynəlxalq səfərini 12 iyun 2020-ci ildə Cənubi Afrikaya edərək Prezident Siril Ramafosayla görüşmüşdür.

## İstinadlar
Manuel Osa Nsue Nsua

**Manuel Osa Nsue Nsua** () — Ekvatorial Qvineya siyasətçisi və bankiri, Ekvatorial Qvineyanın Milli Bankının keçmiş rəhbəri (2012–2024), Ekvatorial Qvineyanın Baş naziri (2024-cü ildən).

## Həyatı
Osa 21 iyul 1976-cı ildə Ekvatorial Qvineyanın Nsok-Nsomo bələdiyyəsinə bağlı Andom-Onvanq kəndində anadan olmuşdur. Altı yaşında o, Palma de Mallorkada yaşayan bacısı ilə birgə İspaniyaya köçmüşdür. İspaniyada o, bakalavr dərəcəsini əldə etmiş, daha sonra Balear Adaları Universitetində biznes elmləri və iqtisadiyyat ixtisaslarını öyrənmişdir. Hər iki sahədə dərəcə almış, sonradan isə Pompeu Fabra Universitetində təhsilini davam etdirərək 2005-ci ildə maliyyə idarəçiliyi və biznes mühasibatlığı üzrə magistr dərəcəsi əldə etmişdir.

## Karyerası
Osa Pompeu Fabra Universitetindən məzun olduqdan sonra, qısa müddət Balear Adaları Muxtar İcmasının İqtisadiyyat Baş İdarəsində çalışmışdır. Daha sonra, 2005-ci ildə Santander Bankına qoşulmuşdur. Bankın Palma de Malyorka filialında işləyərək, əvvəlcə hesab meneceri, daha sonra icraçı direktor, sonda isə filialın baş direktoru vəzifəsinə yüksəlmişdir. Bu vəzifədə o, bankın dörd bölgədəki əməliyyatlarını nəzarət etməklə yanaşı Madrid ofisi üçün qərarların qəbul edilməsində iştirak edirdi.

2012-ci ildə Osa doğulduğu ölkəyə geri qayıdaraq Ekvatorial Qvineya Milli Bankının baş icraçı direktoru olmuşdur. Bank Malabo şəhərində yerləşir, Ekvatorial Qvineyada mərkəzi olan yeganə özəl kredit təşkilatıdır. Osa, EQMB-nın iflas təhlükəsi ilə üz-üzə olduğu vaxt təhlükəni ələ alaraq bankı uğurla yenidən canlandırmışdır; Jeune Afrique onu bankın "xilaskarı" adlandırmışdır. Baş icraçı direktor və bankın baş direktoru olaraq, o, əsas inkişafa rəhbərlik etmiş, 2017-ci ilədək 22 filial açmış və həmin il bankın İspaniyadakı ilk ofisini təsis etmişdir. 2019-cu ilə qədər ölkənin demək olar ki, bütün rayonlarında ofislər fəaliyyətə başlamışdır (yalnız iki rayonda ofis yox idi). Ekvatorial Qvineyada bankı idarə etməklə yanaşı, Osa bankın Kamerundakı ofisinin direktorlar şurasında da xidmət etmişdir.

Osa EQMB-na rəhbərlik etdiyi üçün bir sıra mükafatlar almışdır. 2016-cı ildə o, Ekvatorial Qvineyanın "İlin Bank İcraçı Direktoru" seçilmiş və həmin il EQMB də ölkənin "İlin Bankı" adına layiq görülmüşdür. 2017-ci ildə The Banker nəşri EQMB-ni yenidən Ekvatorial Qvineyanın "İlin Bankı" seçərək bankın bazar çökməsinə baxmayaraq stabilliyini vurğulamışdır. Osa həmçinin 2019-cu ildə Afrikan Banker tərəfindən mükafatlandırılmışdır. 2022-ci ildə The Banker EQMB-ni bir daha ölkənin "İlin Bankı" elan etmişdir.

16 avqust 2024-cü ildə Prezident Teodoro Obianq Nqema Osanı Ekvatorial Qvineyanın növbəti Baş naziri təyin etmişdir. O, Manuela Roka Boteyin yerinə keçmişdir; Botey və hökumətin digər üzvləri "effektiv olmadıqları" səbəbi ilə istefa vermişdilər. Prezidentin fərmanında Osa, ölkənin "idarəetmə koordinasiyasına" nəzarət edəcək şəxs olaraq göstərilmişdir. Osanın təyinatı ölkənin iqtisadi böhran dövrünə qədəm qoyduğu vaxt baş vermişdir.

## İstinadlar
III Letsie

**III Letsie** (*Mohato Berenq Seeiso*, ) — Lesoto Krallığının kralıdır (1990-cı ildən).

## Həyatı
III Letsie 17 iyul 1963-cü ildə paytaxt Maserunun cənubunda yerləşən Morija şəhərindəki Skott Xəstəxanasında anadan olmuşdur. O, təhsilini Birləşmiş Krallıqda, Ampleforth Kollecində almışdır. Daha sonra Lesoto Milli Universitetində təhsilini davam etdirərək hüquq ixtisası üzrə bakalavr dərəcəsi əldə etmişdir. Bundan sonra o, Bristol Universitetində (*İngilis hüquq sisteminin əsasları üzrə diplom*, 1986), Kembric Universitetinin Volfson Kollecində (*İnkişaf tədqiqatları*, 1989) və Vay Kollecində (*kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı*) təhsil almışdır. 1989-cu ildə təhsilini başa vuraraq Lesotoya qayıtmışdır.

Onun tacqoyma mərasimi 31 oktyabr 1997-ci ildə Setsoto Stadionunda keçirilmişdir. Mərasimdə Uels şahzadəsi Çarlz iştirak etmişdir.

1 dekabr 2016-cı ildə, Romada Kral III Letsie BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının baş direktoru Joze Qratsiano da Silva tərəfindən təşkilatın qidalanma üzrə xüsusi səfiri vəzifəsinə təyin edilmişdir.
2000-ci ildə Kral III Letsie Karabo Motsoenenq ilə evlənmişdir. Bu nikahdan onların iki qızı və bir oğlu dünyaya gəlmişdir:

* Şahzadə Meri Senate Mohato Seeiso — 7 oktyabr 2001-ci ildə Maserudakı Maseru Özəl Xəstəxanasında anadan olmuşdur.
* Şahzadə Maseeiso Mohato Seeiso — 20 noyabr 2004-cü ildə Maserudakı Maseru Özəl Xəstəxanasında anadan olmuşdur.
* Şahzadə Lerotoli Devid Mohato Berenq Seeiso — 18 aprel 2007-ci ildə Maserudakı Maseru Özəl Xəstəxanasında anadan olmuşdur.

## İstinadlar
Ana ölümü

**Ana ölümü** və ya **ana ölümü nisbəti** — doğuş zamanı və ya doğuşdan sonra yaranan ağırlaşmalar səbəbindən analar arasında ölüm hallarının sayıdır. Adətən doğuşdan 42 gün ərzindəki müddət nəzərdə tutulur.

Dünyada hər gün 700-dən çox qadın hamiləlik və ya doğuşla əlaqəli səbəblərdən ölür. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondunun hesablamalarına görə, 2015-ci ildə 303.000 qadın hamiləlik və ya doğuşla əlaqəli səbəblərdən ölüb. Qadınlar ailə planlaşdırmasına və mamalıq yardımı ilə ixtisaslaşmış doğum işçilərinə çıxış əldə etdikcə, qlobal ana ölümü nisbəti 1990-cı ildə hər 100.000 diri doğuşa düşən 385 ana ölümündən 2015-ci ildə hər 100.000 diri doğuşa düşən 216 ölümə düşüb.

## Ölkələrə görə ana ölümü nisbəti

### Azərbaycan
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə 1990-cı ildə ana ölümü hər yüz min diri doğulana 9.3, 2000-ci ildə 37.6, 2010-cu ildə 15.7, 2015-ci ildə 14.1, 2020-ci ildə 15.8 və 2024-cü ildə 28.3 olmuşdur. 2010-cu illə müqayisədə 2024-cü ildə ana ölümü səviyyəsi kənd yerlərində 9.5-dən 43.4-ə yüksəlib, şəhər yerlərində isə 22-dən 12.2-yə enib.

## İstinadlar
Əl-Vəsiyyə (Əbu Hənifə)

**əl-Vəsiyyə** () — Əbu Hənifənin imanın əsasları haqqında qələmə aldığı risalə. Əsəri Əbu Hənifədən tələbəsi Əbu Yusif rəvayət etmişdir.

## Əsər
Əsərin tam adı "Vəsiyyətül-İmam Əbi Hənifə"dir. Əsərin rəvayət silsiləsi Hüseyn ibn Əli əs-Siğnaqi ilə başlayıb, Əbu Hənifə ilə bitir. Rəvayətin silsiləsi özündə on dört şəxsi ehtiva edir. Əsər on iki maddədən ibarətdir. Bu on iki maddədə Əbu Hənifə sünni etiqadını xülasə etmiş və öz tələbələrinə bu etiqadın əsaslarına sadiq qalmağı tövsiyə etmişdir.

Risalənin nüsxələri Ayasofiya, Qəsidəçizadə və Petrev paşa kitabxanalarında saxlanılır.

Əsər 1947-ci ildə Zahid Kövsəri tərəfindən təhqiq edilərək nəşr olunmuşdur (Qahirə). Əsərin bir təhqiqsiz nəşri 1936-cı ildə (Qahirə), ikinci təhqiqli nəşri isə 1983-cü ildə Əbdülfəttah əl-Hilv tərəfindən reallaşdırılmışdır.

Əsər 1981-ci ildə Mustafa Öz tərəfindən (ərəbcə mətnlə birlikdə) və 1983-cü ildə isə Yunus Vəhbi Yavuz tərəfindən türk dilində nəşr olunmuşdur.

Əsərə Hüseyn ər-Rumi, əl-Bəbərti və Abdullah əl-Xadimi tərəfindən şərhlər yazılmışdır. Bu şərhlər təhqiqatsız olaraq nəşr olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Raffaella Petrini

**Raffaella Petrini** () — İtaliyalı katolik rahibə, Evxaristiyanın Fransiskan Bacılarının üzvü, Vatikan Şəhər Dövlət Qubernatorluğunun Baş katibi (2021–2025), Vatikan Şəhər Dövlətinin Pontifik Komissiyasının prezidenti və Qubernatorluğunun rəhbəri (2025-ci ildən).

## Həyatı
Raffaella Petrini 15 yanvar 1969-cu ildə Romada anadan olub. Romadakı Luiss Universitetində siyasi elmlər üzrə bakalavr dərəcəsi alıb. Daha sonra ABŞ-ın Konnektikut ştatında yerləşən Hartford Universitetinin Barney Biznes Məktəbində təhsil almış, 2001-ci ildə təşkilati davranış sahəsi üzrə magistr dərəcəsi əldə etmişdir. O, 2008-ci ildə Müqəddəs Tomas Akvinas Pontifik Universitetinə daxil olmuş, 2014-cü ildə isə doktorluq dərəcəsi almışdır. Sonradan həmin universitetdə professor vəzifəsinə təyin edilmiş, burada rifah iqtisadiyyatı və iqtisadi proseslərin sosiologiyası fənləri üzrə dərslər tədris etmişdir.

Petrini 2005-ci ildən 2021-ci ilə qədər Xalqların Müjdəçilik Konqreqasiyasının heyətində çalışmışdır. 4 noyabr 2021-ci ildə Papa Fransisk onu Vatikan Şəhər Dövlətinin Qubernatorluğunun Baş katibi vəzifəsinə təyin etmişdir. Petrini bu vəzifəni tutan **ilk qadın** olmuşdur. Papa Fransisk sonradan onun dünyanın ən kiçik dövlətində ən yüksəkrütbəli qadın vəzifəli şəxs olduğunu qeyd etmişdir. 13 iyul 2022-ci ildə Papa Fransisk ilk dəfə olaraq Petrini, İvon Reunqoat və Maria Lia Zervino da daxil olmaqla qadınları Yepiskoplar Dikasteriyasının üzvləri təyin etmişdir.

15 fevral 2025-ci ildə Papa Fransisk Raffaella Petrinini Vatikan Şəhər Dövlətinin Pontifik Komissiyasının prezidenti və Vatikan Şəhər Dövlətinin Qubernatorluğunun prezidenti vəzifələrinə təyin etmişdir. Təyinat 1 mart 2025-ci ildən qüvvəyə minmişdir. Petrini bu vəzifələri tutan ilk qadın olmuşdur.

Onun səlahiyyətləri, Papa Fransiskin 21 aprel 2025-ci ildə vəfatı ilə əlaqədar, kurial təyinatlarının əksəriyyəti ilə birlikdə avtomatik olaraq dayandırılmışdır. Onun ardıcılı olan XlV Papa Leo isə vəzifəyə başladığı günün ertəsi günü, 9 may 2025-ci ildə, Petrinin vəzifəsini təsdiqləmişdir.

## İstinadlar
Luiss Universiteti

**Luiss Universiteti** İtaliyanın Roma şəhərində yerləşən özəl universitetdir. Universitet 1974-cü ildə Umberto Aqnelli tərəfindən təsis edilmişdir.

Universitet bakalavriat və magistratura səviyyəsində təhsil verir, həmçinin müxtəlif iki diplomlu proqramlar təklif edir. Təhsil sahələri arasında maliyyə, biznes, idarəetmə, iqtisadiyyat, hüquq və siyasi elmlər yer alır. Universitetin yerləşdiyi ərazi şəhərin tarixi mərkəzinə yaxındır, Parioli və Trieste məhəllələri arasında yerləşir. Universitet İtaliya Sənaye Konfederasiyası tərəfindən dəstəklənir. Luissin dörd fərqli kampusu var: biri Viale Pola, biri Via Parenzo, biri Villa Blənk və sonuncusu Viale Romaniayada. Həmçinin Via di Santa Kostanzada kitabxanası var.

## Tarixi
1974-cü ildə Umberto Agqnelli universitetin yaradılmasına yönəldən bir layihə başlatmışdır. Bu universitetin məqsədi bazarın tələblərinə uyğun bakalavriat və magistratura səviyyəsində təhsil vermək idi. LUİSS mövcud olan bir universitetdən, yəni 1966-cı ildə təsis edilmiş Pro Deo Universiteti əsasında yaranmışdır. Universitet 1977-ci ildə yenidən təşkil edilərək LUISS (Luiss) adı ilə yenidən adlandırılmışdır. LUİSS, "Libera Università İnternazionale degli Studi Sociali" sözlərinin qısaltmasıdır tərcüməsi isə "Beynəlxalq Sosial Elmlər üzrə Azad Universitet" mənasını verir.

Layihənin yaranmasını təşviq edən, maliyyələşdirən iş adamları və bankirlər qrupu, həmçinin köhnə Pro Deo Universitetini müasir LUİSS Universiteti formatına çevirməyi təmin edən şəxslər 1985-ci ildə "LUİSS Dostları" adı altında birləşmişdir. Qrupun yaranmasından etibarən Senator Umberto Aqnelli onun prezidenti kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun ardınca, hələ də vəzifədə olan Francesco Gaetano Caltagirone prezident təyin edilmişdir; o, doktorantura səviyyəsində yetkin, lakin imkanları məhdud tələbələr üçün təqaüdlərin maliyyələşdirilməsində əsas rol oynayır. Onun yerinə doktorantura səviyyələrində bacarıqlı, lakin imkansız tələbələr üçün təqaüdlərin maliyyələşdirilməsində mərkəzi rol oynayan Françesko Qaetano Kaltaqirone (hələ də vəzifədədir) gəldi.

İtaliya Bankının keçmiş qubernatoru, konfindustriya prezidenti, daha sonra senator olan G. Karli 1978-ci ildən 1993-cü ildə vəfat edənə qədər Luissin prezidenti olmuşdur. Onun işi o qədər yüksək qiymətləndirilib ki, 1994-cü ildə universitet adını Luiss G. Karli olaraq dəyişdirmişdir.

Əvvəllər universitetdə yalnız İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər fakültələri var idi, 1982-ci ildə isə Hüquq fakültəsi əlavə edilmişdir. 2011-ci ildə aparılan akademik islahat nəticəsində bu günkü dörd kafedra formalaşmışdır: Hüquq, Biznes və İdarəetmə, İqtisadiyyat və Maliyyə Bazarları və Siyasi Elmlər. Bu gün universitet tamamilə ingilis dilində tədris olunan bir çox kurs təklif edir, məsələn, "İqtisadiyyat və Biznes" və ya "Siyasət: Fəlsəfə və İqtisadiyyat".

## İstinadlar
Tokatspor

**Tokatspor,** Tokatda yerləşən keçmiş Anadolu Türkiyə futbol klubudur. 26 iyun 1969-cu ildə təsis edilib. Tünd qırmızı və ağ rənglərdə olan klub, 2020-21 mövsümündə Regional Həvəskarlar Liqasına düşüb. 2021-ci ildən bəri fəaliyyət göstərmir.

## İstinadlar
Əbu Nuaym əl-İsfahani

**Əbu Nuaym Əhməd ibn Abdillah** **ibn İshaq əl-İsfahani** (; ) — hədis, kəlam, təsəvvüf alimi və tarixçi.

## Həyatı

### Ailəsi
Hicri 336-cı (948) ildə İsfahanda doğulmuşdur. Bəzi mənbələrdə doğum tarixi 941, 942, 945, 946-cı illər şəklində qeyd edilib. Fars əsilli bir ailəyə mənsubdur. Babalarından Mehran, Cəfər ibn Əbu Talibin nəvəsi Abdullah ibn Muaviyənin təşviqi ilə müsəlman olmuşdur. Ata tərəfdən nənəsinin babası olan Məhəmməd ibn Yusif ibn Mədən İsfahanın məşhur sufilərindən biri olub. Atasının adı Əbu Məhəmməd Abdullahdır və o, Suriya və İraqa elmi səfərlər edən hədisşünas olub.

### Təhsili
Səkkiz yaşından Əbüş-Şeyx və İbnül-Muqri əl-İsfahani kimi alimlərdən hədis dərsləri almağa başlayıb. İsfahandan kənar yerlərdə yaşayan bir çox alimdən atası vasitəsilə icazə alıb. Hicri 356-cı (967) ildə elmi səyahətə yollanıb. Əskəri-Mükrəm, Tüstər, Əhvaz, Bəsrə, Vasit, Kufə, Bağdad, Məkkə və Əylə kimi elm mərkəzlərini gəzib, oradakı alimlərdən hədis rəvayət edib. Əssal, Əbu Bəkr əl-Ciabi, Təbərani və Əbu Bəkr əl-Qətii kimi alimlərdən bəhrələnib. Sonra Cövzcan və Xorasan bölgələrinə gedərək Əstərabad, Cürcan və Nişapur şəhərlərindəki alimlərdən hədis öyrənib. Əbu Nuaym əl-İsfahani yeganə ravisi olduğu bir çox alimdən hədis nəql etmiş, həmçinin müəllimləri haqqında "Mucəmüş-Şüyux" adlı bir əsər qələmə almışdır.

### Tələbələri
Ondan rəvayət edən çoxsaylı mühəddislər arasında Xətib əl-Bağdadi, Əbu Saleh əl-Müəzzin, Əbu Əli əl-Həddad və Əbu Əli əl-Vəhşi kimi tanınmış alimlər vardır. Mühəddis və qiraət alimi olan Əbu Əli əl-Həddad, demək olar ki, Əbu Nuaym əl-İsfahaninin bütün əsərlərini rəvayət etmişdir. Uzun ömrü boyunca topladığı çoxlu sayda hədislərin ali isnadına malik olması səbəbilə mühəddislər ondan hədis öyrənmək üçün İsfahana axın etmişlər.

### Vəfatı
Əbu Nuaym əl-İsfahani hicri 430-cu (1038) ildə İsfahan şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
Əbu Nuaym əl-İsfahaninin müəllifi olduğu əsərlərdən bəziləri bunlardır.

* Hilyətül-Övliya (Hilyətül-Övliya və təbəqətül-əsfiyə). Ən məşhur əsəri. Əsərdə 800-ə yaxın sufi və zahidin bioqrafiyasına yer verilmişdir.
* Dələilün-Nübüvvə. İslam peyğəmbəri Məhəmmədin peyğəmbəriliyi sübuta yetirmək məqsədilə qələmə alınmış əsər.
* Zikru əxbəri İsbahan (Tarixu İsfahan).
* Mərifətüs-Səhabə. Səhabələrin üstünlükləri ilə bağlı əsər (Mədinə-Riyad 1408/1988).
* Kitabüd-Duafə.
* Sifətül-Cənnə. Cənnət və cənnət həyatı ilə bağlı 454 hədisi özündə ehtiva edən əsər.
* Fəzilətül-adilin.
* əl-Müsnədül-müstəxrəc alə Səhihi-Müslüm.
* Kitabü Tibbin-Nəbi. İslam peyğəmbəri Məhəmmədin tiblə bağlı tövsiyələrini özündə ehtiva edən əsər.
* Təsbitül-imamə və tərtibül-xilafə (əl-İmamə vər-rəd alər-Rafizə). Əsərdə 225 rəvayət cəmlənmişdir (Beyrut 1986).

## İstinadlar
Iris longiflora

*  — Iris glaucescens bitki növünün sinonimi.
*  — Iris lutescens bitki növünün sinonimi.
*  — Iris pumila bitki növünün sinonimi.
Qol uçuşu

**Qol uçuşu** və ya **düzülüş uçuşu** — bir liderin komandanlığı altında iki və ya daha çox cism tərəfindən yerinə yetirilən əlaqələndirilmiş uçuşdur. Hərbi aviasiyada döyüş zamanı hücum və müdafiə məqsədləri üçün, aviaşoularda isə uçuş intizamını təmsil etmək üçün istifadə olunur. Mülki aviasiyada qol uçuşu hobbi və ya nümayiş məqsədləri üçün yerinə yetirilir.

## Təbiətdə

### Quşlarda
Quşların adətən V formalı və ya J formalı formasiyalarda uçduğu müşahidə olunur. Bu tipli düzülüş quşalara enerjiyə qənaət etməyə imkan verir.

## İstinadlar
Gedikli qətliamı

**Gedikli qətliamı** — 1919-cu ildə Osmanlı imperiyasında, indiki Türkiyənin İğdır vilayətinin Duzluca rayonuna bağlı Gedikli kəndində erməni silahlı dəstələri tərəfindən həyata keçirilmiş qətliam. Qətliamda əsasən qadın, uşaq və yaşlılardan ibarət təxminən 96–150 nəfər türk-müsəlman mülki şəxs həlak olmuşdur. 2003-cü ildə aparılan qazıntı işlərində qətlə yetirilmiş, kütləvi şəkildə basdırıldıqları müəyyən edilən şəxslərin sayı 96 olaraq təsbit olunmuşdur.

## Tarixi
Regionda Birinci Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının çəkilməsi ilə erməni "Daşnaksütyun" və "Hnçak" dəstələrinin fəaliyyətlərinin artması dövründə yerli əhali hədəf alınmış, onlara qarşı çoxsaylı hücumlar həyata keçirilmişdir. Gedikli qətliamı da bu prosesdə baş vermiş hadisələrdən biri kimi qeydə alınmışdır.

### Qətliam
1919-cu ildə erməni dəstələrinin Gedikli kəndinə basqın etdiyi, kənd əhalisini samanlığa və evlərə bağlayaraq qətlə yetirdiyi iddia olunmuşdur. 2003-cü ildə Türk Tarix Qurumu, Van Yüzüncü Yıl Universiteti və Qars Muzeyi əməkdaşlığı ilə aparılan qazıntılarda kənddəki köhnə samanlığın ətrafında kütləvi məzarlar aşkar olunmuşdur. Bu qazıntılarda əsasən qadın və uşaqlardan ibarət təxminən 96 skelet aşkar edilmişdir. Onların kəllə sümüklərində qılınc və buna bənzər kəsici alət izləri, həmçinin güllə nüvələri aşkar edilmişdir. Bir qadın qucağında uşaq sümükləri ilə birlikdə tapılmışdır. Qazıntı və avtopsiya hesabatları bu hadisənin kütləvi qətliam olduğunu təsdiqləmişdir. Bu qalıqların tapıldığı ərazidə sonradan bir şəhidlik inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Cəzalandırıcı ədalət

**Cəzalandırıcı ədalət** və ya **retributivizm** — cinayətin mahiyyətinə varmadan daha çox onun "cinayət" kimi mövcudluğuna fokuslanan və törədilmiş əmələ bərabər sanksiya (cəza) tətbiq edən bir yanaşma. Cinayət zamanı rasional davranan şəxsləri bu hərəkətlərdən çəkindirmək üçün həmin əməl nəticəsində ortaya çıxacaq "məsrəfin" ağırlaşdırılması, yəni şəxsin kifayət qədər sərt şəkildə cəzalandırılması zəruri hesab olunur. İntiqamdan fərqli olaraq, cəzalandırıcı ədalət şəxsi xarakter daşımır, təbii sərhədlərə malikdir və başqalarının əzabından zövq almağı hədəfləmir.

Cəzalandırıcı ədalət, cinayətkarın cinayət əməlindən çəkindirilməsi, sürgün olunması və reabilitasiya edilməsi kimi digər cəza yanaşmaları ilə ziddiyyət təşkil edir.

## Məqsədlər

Cəzalandırıcı ədalətin bəzi məqsədləri bunlardır:
*İctimai rəyin vicdanını rahatlaşdırmaq – bu yolla insanların ədaləti müxtəlif qeyri-rəsmi və ya qeyri-qanuni vasitələrlə axtarmalarının qarşısını almaq hədəflənir.
*İctimai vicdanın təmin olunması ilə cəmiyyət daxilində vəhdət və həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi.

## Tənqidlər

Cəzanın pul cəriməsi formasında tətbiq edildiyi hallarda bu nəzəriyyə, cinayətkarın maliyyə vəziyyətinin nəzərə alınmasına imkan vermir və nəticədə kasıb bir şəxslə milyonçunun eyni məbləği ödəməyə məcbur edilməsi kimi problemlər yarana bilər. Belə bir pul cəriməsi, aşağı gəlirli cinayətkar üçün ciddi cəza xarakteri daşıdığı halda, milyonçu üçün əhəmiyyətsiz görünəcəkdir. Bir çox yurisdiksiyalarda cərimənin məbləği yalnız cinayətə deyil, eyni zamanda cinayətkarın gəlirinə, maaşına və ödəmə qabiliyyətinə əsaslanır; bu yanaşma Avropa İttifaqının cəza sistemində vurğulanan "cəzada bərabərlik" prinsipinə müvafiq olaraq tətbiq olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

*