Avropada siyasət

**Avropa siyasəti** — Avropa qitəsində daim inkişaf edən siyasətlə məşğul olur. Bu, bir sıra amillərə, o cümlədən regionda milli dövlətlərin uzun tarixinə, eləcə də Avropa dövlətləri arasında siyasi birliyin artması istiqamətində mövcud tendensiyaya görə digər qitələrə nisbətən daha ətraflı mövzudur.

Avropanın indiki siyasətini qitədə baş verən tarixi hadisələrdən götürmək olar. Eynilə, coğrafiya, iqtisadiyyat və mədəniyyət Avropanın hazırkı siyasi quruluşuna öz töhfəsini verib.

Müasir Avropa siyasəti Dəmir Pərdənin süqutundan və kommunist dövlətlərin Şərq Blokunun dağılmasından sonra Avropa İttifaqının hökmranlığı altındadır. Soyuq Müharibə bitdikdən sonra AB keçmiş kommunist ölkələrini də əhatə etməklə şərqə doğru genişləndi. 31 yanvar 2020-ci il tarixinə Aİ-nin 27 üzvü var.

Bununla belə, əsasən Avropa dövlətləri olan və ya açıq şəkildə Avropa mənşəli olduğunu iddia edən bir sıra digər beynəlxalq təşkilatlar var, o cümlədən 47 dövlətdən ibarət Avropa Şurası (müharibədən sonra Avropa İttifaqının sələfi hesab edilən ilk Avropa təşkilatı) və Təhlükəsizlik Təşkilatı və 57 ölkənin daxil olduğu Avropada Əməkdaşlıq (ATƏT).

## Mövcud siyasi ab-hava
Soyuq Müharibə başa çatdıqdan sonra Rusiya ilə Qərbi Avropa dövlətləri arasında münasibətlərin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına baxmayaraq, son vaxtlar "Qərb" təşkilatlarının, xüsusilə Aİ və NATO-nun şərqə doğru keçmiş SSRİ ölkələrinə genişlənməsi səbəbindən gərginlik artmışdır.

Bir çox Avropa dövlətləri ya Avropa İttifaqına daxil olub, ya da ona qoşulmaq niyyətlərini bəyan ediblər.

Qərbi Balkanlarda, Qafqazda, Böyük Britaniyada Şimali İrlandiyada və İspaniyada Bask ölkəsində problemlər qalmasına baxmayaraq, Avropada münaqişələr azdır.

Freedom House-un 2008-ci ildə dərc etdiyi 2007-ci il məlumatlarına görə, Avropada liberal seçki demokratiyası kimi təsnif edilə bilməyən ölkələr Azərbaycan, Belarus, Bosniya, Qazaxıstan və Rusiyadır

## Beynəlxalq birliklər, təşkilatlar və ittifaqlar
 üzv dövlət}}

]]

*Avropa dövlətləri çoxlu sayda beynəlxalq təşkilatların, əsasən iqtisadi təşkilatların üzvüdürlər, baxmayaraq ki, bəziləri siyasi və ya hər ikisidir. Əsas siyasi ittifaqlar aşağıda ətraflı təsvir edilmişdir.*

### Avropa Birliyi
*Həmçinin bax: [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqı siyasəti]], [[Avropa İttifaqının genişlənməsi]], [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqının gələcək genişlənməsi]], [[Avropa İttifaqı]]nın xarici əlaqələri, [[Şərq Tərəfdaşlığı]]*

Avropa Birliyi və ya Aİ 27 dövlətin siyasi birliyidir. Onun bir çox fəaliyyət istiqamətləri var, onlardan ən mühümü gömrük ittifaqından, vahid valyutadan (27 üzv dövlətdən 19-u tərəfindən qəbul edilib) ümumi kənd təsərrüfatı siyasəti və ümumi balıqçılıq siyasətindən ibarət ümumi vahid bazardır. Avropa İttifaqı da üzv dövlətlərin fəaliyyətini əlaqələndirmək üçün müxtəlif təşəbbüslərə malikdir.

Tək bir qurum olaraq görülən Aİ 2020-ci ildə 14,9 trilyon dollar nominal ÜDM ilə dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malikdir. Ümumi müdafiə və xarici siyasət baxımından əməkdaşlığın artması tendensiyası da var.

Zaman keçdikcə birlik əsasən iqtisadi birlikdən getdikcə daha çox siyasi birliyə çevrildi. Bu tendensiya Aİ səlahiyyətlərinə aid olan siyasət sahələrinin sayının artması ilə vurğulanır; siyasi güc üzv dövlətlərdən Aİ-yə doğru yüksəlməyə meyllidir. Aİ-nin siyasi səriştəsinin gələcək inkişafı bəzi üzv dövlətlər daxilində və arasında gərgin müzakirə mövzusudur.

### Avropa Şurası
*Əsas məqalə: [[Avropa Şurası|Aropa Şurası]]*

Avropa Şurası yeganə ümumavropa təşkilatıdır ki, onun üzvləri demək olar ki, bütün Avropa dövlətləridir. O, insan hüquqları, vətəndaşlıq, bioetika, qarşılıqlı tanınma, özəl beynəlxalq hüquq, ətraf mühit və irsin mühafizəsi, qanun. mədəni və linqvistik azlıqlar; hərəkətlər və ya beynəlxalq məhkəməyə fərdi hüquqi çıxış — beləliklə, onu Birləşmiş Millətlər Təşkilatının regional versiyası ilə müqayisə etmək olar. Bununla belə, insan hüquqları sahəsində Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və onunla əlaqəli məhkəmə vasitəsilə daha çox kvazi-federal xarakter almışdır.

### Demokratik seçim icması
Demokratik Seçim İcması (DSİ) 2005-ci ilin dekabrında Ukrayna və Gürcüstanın təşəbbüsü ilə yaradılıb və altı postsovet dövlətindən (Ukrayna, Gürcüstan, Moldova və Baltik Assambleyasının üç üzvü — Estoniya, Latviya və Litva) ibarətdir. və Şərqi və Mərkəzi Avropanın digər üç ölkəsi (Sloveniya, Rumıniya və Şimali Makedoniya). Qara Dəniz Forumu (QDF) yaxından əlaqəli təşkilatdır. Müşahidəçi ölkələrə Ermənistan, Bolqarıstan və Polşa daxildir.

Ondan əvvəlki GUAM kimi, bu forum da əsasən Rusiyanın regiondakı təsirinə qarşı çıxmaq üçün nəzərdə tutulub. Bu, Baltikyanı ölkələrin də iştirak etdiyi postsovet məkanına yönəlmiş yeganə beynəlxalq forumdur. Oradakı qalan üç postsovet dövlətinin hamısı GUAM-ın üzvüdür.

### Avrasiya İqtisadi Birliyi
Avrasiya İqtisadi İttifaqı postsovet dövlətlərinin iqtisadi birliyidir. Aİİ-nin yaradılması haqqında Müqavilə 2014-cü il mayın 29-da Belarus, Qazaxıstan və Rusiya liderləri tərəfindən imzalanıb və 2015-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minib Ermənistan və Qırğızıstanın Avrasiya İqtisadi İttifaqına qoşulmasına yönəlmiş sazişlər müvafiq olaraq 2014-cü il oktyabrın 9-da və dekabrın 23-də imzalanıb. Ermənistanın üzvlük sazişi 2015-ci il yanvarın 2-də qüvvəyə minib Qırğızıstanın qoşulma müqaviləsi 2015-ci ilin may ayına qədər qüvvəyə minməsə də, ratifikasiya olunmaq şərtilə, qoşulan dövlət kimi yaradıldığı gündən Aİİ-də iştirak edəcək
Moldova və Tacikistan gələcək üzvlərdir

### Avronest Parlament Assambleyası
Avronest Parlament Assambleyası Avropa Parlamentinin və Ukrayna, Moldova, Belarus, Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstanın milli parlamentlərinin üzvlərini bir araya gətirən və Avropa İttifaqı ilə daha sıx siyasi və iqtisadi əlaqələr quran parlamentlərarası forumdur

### Müstəqil Dövlətlər Birliyi
Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) keçmiş Sovet İttifaqının 15 dövlətindən (üç Baltikyanı ölkə istisna olmaqla) 12-dən ibarət konfederasiyadır. Baxmayaraq ki, MDB dövlətlərüstü səlahiyyətlərə malik olsa da, o, sırf simvolik təşkilat olmaqla yanaşı, ticarət, maliyyə, qanun yaradıcılığı və təhlükəsizlik sahələrində əlaqələndirici səlahiyyətlərə malikdir. MDB üçün ən mühüm məsələ üzv dövlətlər arasında 2005-ci ildə başlanmış tam hüquqlu azad ticarət zonası və iqtisadi birliyin yaradılmasıdır. O, həmçinin demokratikləşmə və transsərhəd cinayətlərin qarşısının alınması sahəsində əməkdaşlığın inkişafına töhfə verib. Bundan əlavə, MDB-nin altı üzvü Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı kimi tanınan kollektiv təhlükəsizlik müqaviləsi imzalayıb.

### Demokratiya və Millətlərin Hüquqları Uğrunda İcma
Postsovet məkanında mübahisəli dövlətlər olan Abxaziya, Cənubi Osetiya və Dnestryanı Demokratiya və Millətlərin Hüquqları Uğrunda İcmanın üzvləridir və üzvlər arasında daha çox inteqrasiyaya can atır.

### Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı
*Əsas məqalələr: [[NATO]], NATO-nun xarici əlaqələri, Fərdi Tərəfdaşlıq Fəaliyyət Planı və [[Sülh Naminə Tərəfdaşlıq]]*
Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) əsasən Avropa dövlətlərinin, həmçinin Amerika Birləşmiş Ştatlarının və Kanadanın hərbi ittifaqıdır. Təşkilat İkinci Dünya müharibəsindən sonra kollektiv təhlükəsizlik tədbiri kimi yaradılıb.

Bu müddəa ona görə nəzərdə tutulmuşdu ki, əgər Sovet İttifaqı ABŞ-nin avropalı müttəfiqlərinə hücum etsə, bu, sanki ən böyük orduya malik olan və beləliklə də ən əhəmiyyətli təsir göstərə bilən ABŞ-nin özünə hücum kimi rəftar edilsin. kömək. qisas. Ancaq Sovet İttifaqının Avropaya qorxulu işğalı heç vaxt baş vermədi. Əvəzində bu müddəa müqavilə tarixində ilk dəfə 2001-ci il sentyabrın 12-də, bir gün əvvəl ABŞ-a qarşı 11 sentyabr hücumlarına cavab olaraq tətbiq edilib.

### GUAM Demokratiya və İqtisadi İnkişaf Təşkilatı
Demokratiya və İqtisadi İnkişaf Uğrunda Təşkilatı GUAM dörd MDB dövlətinin: Gürcüstan, Ukrayna, Azərbaycan və Moldovanın regional təşkilatıdır. Qrup Rusiyanın bölgədəki təsirinə qarşı çıxmaq üçün yaradılıb və ABŞ-dən dəstək və dəstək alıb. Bir vaxtlar onun durğunluq içində olduğu düşünülsə də, son hadisələr təşkilatın mümkün canlanması ilə bağlı fərziyyələri artırıb.

## Separatçı və devolyusiya təzyiqi
*Əsas məqalə: Avropada aktiv separatçı hərəkatların siyahısı*
İstər muxtariyyət, istərsə də müstəqillik axtaran bu hərəkatlar ictimai dəstək və siyasi profillərinə görə kənar hərəkatlardan tutmuş əsas kampaniyalara qədər çox dəyişir.

### Belçika
Belçikanın iki siyasi partiyası, Vlaams Belanq və Yeni Flamand Alyansı ölkənin şimal hissəsi olan Flandriyanın müstəqil olmasını istəyir. Digər Flamand partiyaları daha çox regional muxtariyyətin tərəfdarıdır. Flandriyanı Hollandiya ilə birləşdirmək üçün kiçik bir hərəkat da var (bax: Böyük Hollandiya).

Belçikanın Valoniya muxtar bölgəsində Fransa ilə birləşmə hərəkatı demək olar ki, söndü.

### Bosniya və Herseqovina
Bosniya və Herseqovinanın iki qurumundan biri olan (digəri Bosniya və Herseqovina Federasiyasıdır) böyük əksəriyyəti etnik serblərdən ibarət olan Serb Respublikasının bəzi sakinləri Bosniya və Herseqovinadan müstəqillik və Serbiya ilə birləşməyi seçəcəklər. Serb Respublikası Bosniya ərazisinin 49%-ni tutur və bir çox sahələrdə ölkənin qalan hissəsindən müstəqil fəaliyyət göstərir. Müstəqillik hökumətin rəsmi gündəmində olmasa da, bölgədən olan serb siyasətçiləri Kosovonun gələcək mümkün statusu ilə Serb Respublikasının statusu arasında əlaqə görürlər.

Bosniya və Herseqovinanın tərkib hissəsi olaraq qalan xorvatlar hələ də etnik bosniyalılarla vahid bir qurumda birləşirlər. Bəzi Bosniyalı xorvat siyasətçiləri xorvatlara Serb Respublikası kimi ayrıca subyekt yaratmağı təklif etdilər.

### Danimarka
Danimarkanın Qrenlandiya və Farer adaları ərazilərində çox güclü müstəqillik hərəkatı var. Qrenlandiyanın muxtariyyəti onun Danimarka Krallığının bir hissəsi olması deməkdir.

### Finlandiya
Aland adaları muxtardır. 2003-cü ildə Aland Framtidin Aland separatçı partiyası yaradıldı. Finlandiya müstəqillik əldə etdikdən sonra tam müstəqillik üçün çoxlu dəstək olmayıb, lakin bu dəstək son illərdə bir qədər artıb.

### Fransa
Aralıq dənizindəki Korsika adasında Fransadan müstəqilliyə çağıran əhəmiyyətli və böyüyən bir qrup var. Fransanın şimalındakı Brittany bölgəsində 1532-ci ildə itirdiyi müstəqilliyi geri qaytarmaq istəyən hərəkatlar və 1860-cı ildə mübahisəli referendumdan sonra Fransaya birləşdirilən cənub-şərqdəki Savoyda da var.

Navarra, Basklar ölkəsi və Kataloniyanın bir hissəsi Fransaya keçir.

### Gürcüstan
Cənubi Osetiya 28 noyabr 1991-ci ildə, Abxaziya isə 23 iyul 1992-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. 2008-ci ildə baş vermiş qısa Cənubi Osetiya müharibəsindən sonra hər iki qurum BMT-yə üzv olan bir neçə dövlət tərəfindən qismən müstəqil olaraq tanındı. Gürcüstan hər iki "işğal olunmuş əraziləri" öz sərhədləri daxilində hesab edir. Hər iki dövlət Demokratiya və Millətlərin Hüquqları Uğrunda Birlikdə iştirak edir.

### İtaliya
Xüsusilə Veneto (Liqa Veneta) və Lombardiyada (Liga Lombarda) güclü olan Lega Nord partiyası, Cənubi İtaliyanı vergilərdən yayınmaqda və irəliləyişi əngəlləməkdə günahlandıraraq, Padania adı altında Şimali İtaliya üçün ya ayrılma, ya da daha çox muxtariyyət müdafiə etdi. Oxşar qruplar İtaliyanın cənubunda fəaliyyət göstərir, lakin seçicilərin dəstəyinə daha az arxalana bilərlər. Şimal bölgələrində çoxlu muxtar və separatçı partiyalar var: Valdostan İttifaqı, Cənubi Tirol Xalq Partiyası, Die Freiheitlichen, Trentino Tirol Muxtar Partiyası, Şimal-Şərq İttifaqı, Veneto əyaləti və s.

Cənubi Tirol əyalətində vilayətin Avstriya ilə birləşməsini müdafiə edən Cənubi Tirol Azadlıq Partiyası, Sardiniyada isə müstəqillik uğrunda Sardiniya Respublikası regionun tam müstəqilliyini dəstəkləyir. Aralıq dənizi regionunda bir çox muxtariyyət partiyaları var: Sardiniya Fəaliyyət Partiyası, Sardiniya İslahatçıları, Sardiniya Xalq Partiyası, Sardiniyalılar İttifaqı, Qırmızı Moors və s.

Avtonomist prezidentlər İtaliyanın iyirmi regionundan dördünə rəhbərlik edirlər: Veneto (Luca Zia, Giga Veneta), Valle d'Aosta (Augusto Rollandin, Valdostan Union), Lombardiya (Roberto Maroni, Lega Lombarda) və Trentino-Alto Adige/Cənubi Tirol (Lorenzo Dellai, Trentino İttifaqı).

### Moldova
Böyük etnik rus və ukraynalı əhalisi olan Dnestryanı Moldovanın şərq bölgəsi 2 sentyabr 1990-cı ildə Moldovadan müstəqilliyini elan edib və Demokratiya və Millətlərin Hüquqları Uğrunda Birliyinin üzvüdür. Moldova hökuməti regiona nəzarət etməməsinə baxmayaraq, bu tələbi qəbul etməkdən imtina edir. Moldova və Rumıniyada iki ölkənin birləşməsi istiqamətində əhəmiyyətli hərəkat var.

### Niderland
Friz Milli Partiyası tam müstəqillik istəmədən Friesland üçün daha çox muxtariyyət axtarır. Friz mədəniyyətinin qorunması partiyanın mühüm məqsədidir.

### Rumıniya
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Trianon müqaviləsinə qədər Transilvaniya Avstriya-Macarıstana məxsus idi və ölkədə regional muxtariyyət istəyən azlıqlı etnik macarların yaşadığı yerdir.

### Rusiya
Rusiyanın bir sıra regionlarında, əsasən də Şimali Qafqazla sərhəddə müstəqillik hərəkatı var. Bunlardan ən diqqət çəkənləri Rusiya hakimiyyəti ilə açıq münaqişədə iştirak edən partizan qruplarına fəal dəstək verən Çeçenistan, Dağıstan və İnquşetiyadır.

Bəzi tatarlar Tatarıstan bölgəsinin müstəqilliyinə can atırlar

### Serbiya
Kosovo əyaləti Serbiya (və əvvəllər Yuqoslaviya) hökuməti ilə Kosovonun əsasən etnik-alban əhalisi arasında uzun müddətdir davam edən siyasi və ərazi mübahisəsinin obyektidir. Yekun statusu müəyyən etmək üçün beynəlxalq danışıqlar 2006-cı ildə başladı. Kosovo 17 fevral 2008-ci ildə müstəqilliyini elan edib.

### İspaniya
İspaniyanın bəzi muxtar bölgələrində, xüsusən də Kataloniya, Bask ölkəsi və Qalisiya kimi iki rəsmi dili olan bölgələrdə müstəqillik hərəkatları var. Onlar əsasən dincdir, lakin ETA və Terra Lliure kimi bəziləri zorakılıq üsullarından istifadə ediblər.

### Ukrayna
Ukraynanın Krım Muxtar Vilayəti Rusiya Federasiyasına birləşdirilib. Ölkənin əsasən rusdilli olan şərq hissəsi parçalanıb və bəzi qruplar insanları Ukraynanı tərk edib Rusiyaya birləşməyə çağırır.

### Böyük Britaniya
Şimali İrlandiyada Sinn Fein və Sosial Demokrat və İşçi Partiyası öz aralarında təxminən 40% səs toplayır, hər iki partiya Şimali İrlandiyanın Birləşmiş Krallıqdan ayrılmasını və Birləşmiş İrlandiya yaratmaq üçün İrlandiyaya qoşulmasını dəstəkləyir
Şotlandiyada Şotlandiya Milli Partiyası (ŞMP), Şotlandiya Yaşılları, Şotlandiya Sosialist Partiyası (ŞSP) və Alba Partiyası Şotlandiyanın müstəqilliyini dəstəkləyir ŞMP 2011-ci ildə Şotlandiya Parlamenti seçkilərində birbaşa səs çoxluğu qazandı və 2014-cü ildə Şotlandiyada müstəqillik referendumu keçirdi, Şotland seçicilərinin əksəriyyəti 55–45% fərqlə Birləşmiş Krallığın qalan hissəsini dəstəklədi. Bununla belə, həm Şotlandiyanın, həm də Şimali İrlandiyanın qalmağa səs verdiyi 2016-cı ildə Aİ referendumundan sonra müstəqillik çağırışları yenidən gündəmə gəlib
Uelsdə Plaid Cymru və Propel Uels müstəqilliyini dəstəkləyir. Sorğular adətən 20–25% ətrafında Uels müstəqilliyinə dəstək göstərir
İngiltərədə ingilis demokratları muxtar İngiltərə parlamenti yaratmağa çağıran hərəkatlar var Vessex Regionalist kimi hakimiyyətin İngiltərə bölgələrinə ötürülməsinə çağıran hərəkatlar da var. Muxtariyyət və ya müstəqillik istəyən hərəkatlara Korniş yarımadasındakı Mebion Kurnou da daxildir
24 iyun 2016-cı il tarixindən etibarən Böyük Britaniya rəsmi olaraq Avropa İttifaqından çıxmaq üçün səs verdi. 29 mart 2019-cu ildə rəsmi olaraq çıxış prosesi başlamazdan əvvəl bu, hazırda davam edən bir prosesdir. Bununla belə, Böyük Britaniyanı təşkil edən ayrı-ayrı ölkələr, xüsusilə Şotlandiya və Şimali İrlandiya Avropa Birliyində qalmağa səs verdilər və bu, Şotlandiyada növbəti müstəqillik referendumunun keçirilməsinə çağırışlara səbəb oldu. eləcə də İrlandiyanın yenidən birləşmə ehtimalını artırır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər