open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sen-Juar-an-Valden

**Sen-Juar-an-Valden** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen. 

INSEE kodu — 38386. Kommunanın 2006-cı il üçün əhalisi 2271 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 364 ilə  739 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460 km cənub-şərqdə, Lion 75 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 31 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:5000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:3617
  bar:1806 from:0 till:4397
  bar:1821 from:0 till:4417
  bar:1831 from:0 till:4635
  bar:1841 from:0 till:4383
  bar:1851 from:0 till:4350
  bar:1861 from:0 till:3884
  bar:1872 from:0 till:3723
  bar:1881 from:0 till:3606
  bar:1891 from:0 till:2002
  bar:1901 from:0 till:2047
  bar:1911 from:0 till:2107
  bar:1921 from:0 till:1720
  bar:1931 from:0 till:1585
  bar:1946 from:0 till:1358
  bar:1954 from:0 till:1359
  bar:1968 from:0 till:1333
  bar:1982 from:0 till:1570
  bar:1990 from:0 till:1819
  bar:1999 from:0 till:1979
  bar:2006 from:0 till:2271


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Juar-an-Valden haqqında ümumi məlumat
Sen-Jülyen-de-Ra

**Sen-Jülyen-de-Ra** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Vuaron kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.

INSEE kodu — 38407. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 443 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 470 km cənub-şərqdə, Lion 80 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 19 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:450
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:148
  bar:1968 from:0 till:165
  bar:1975 from:0 till:228
  bar:1982 from:0 till:318
  bar:1990 from:0 till:353
  bar:1999 from:0 till:443


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Julyen-de-Ra haqqında ümumi məlumat
Qazax Milli Konservatoriyası

**Kurmanqazı adına Qazax Milli Konservatoriyası** () — Qazaxıstanın ali musiqi müəssisəsi.

## Tarixi
24 iyul 1944-cü ildə Qazaxıstan SSR Xalq Komissarları Şurası oktyabrın 1-də Almaatı şəhərində Dövlət İncəsənət İnstitutunun təşkil olunması haqqında qərar qəbul etdi, hansı ki sonradan Almaatı Konservatoriyasına çevrildi, 1945-ci ildə universitetə ​​19-cu əsrin görkəmli qazax kyuşası Kurmanqazı Saqırbayulının adı verildi. 1938-ci ildə tikilən ilk binada konservatoriyadan əvvəl musiqi və xoreoqrafiya kompleksi yerləşirdi.

1960-cı illərin əvvəllərində yeni korpus və 120 yaşayış və 42 məşğələ otağları və oxu və idman zalları olan yataqxana tikildi. 1981-1982-ci tədris ilində konservatoriyada 1200-dən çox tələbə təhsil alırdı, 234 müəllim, o cümlədən 20-dən çox professor və elmlər doktoru, 50-yə yaxın dosent və elmlər namizədi, SSRİ-nin 5 xalq artisti, 7 Qazax SSR xalq artisti burada işləyirdilər.

2000-ci ilin noyabr ayında konservatoriyanın istifadəsinə əlavə dördmərtəbəli müasir bina verildi.

## Fakültələri
Tədris prosesini 4 fakültə təmin edir:

* Vokal və dirijorluq fakültəsi
* İnstrumental İfaçılıq Fakültəsi
* Musiqiologiya və İdarəetmə Fakültəsi
* Xalq musiqisi fakültəsi

Bundan başqa ümumuniversitet kafedraları fəaliyyət göstərirlər

* İnnovativ Musiqi və Pedaqoji Texnologiyalar kafedrası
* Sosial və Humanitar Fənlər kafedrası
* Eksperimental İncəsənət Studio Məktəbi
* Bədən tərbiyəsi və idman bölməsi
* Qazax və xarici dillər bölməsi

## Rektorları

* 1944 — 1945 — İvan Kruqlıxin
* 1945 — 1951 — Axmet Jubanov
* 1951 — 1957 — İvan Kruqlıxin
* 1957 — 1967 — Quddus Xojamyarov
* 1967 — 1975 — Erkeqali Raxmadiyev
* 1975 — 1987 — Qaziza Jubanova
* 1987 — 1997 — Düsen Kaseyinov
* 1997 — 2018 — Janiya Əubəkirova
* 2018 — h/h. — Arman Judebayev

## Binası
Bina 1935-1937-ci illərdə tipik məktəbin dizaynına əsasən inşa edilmişdir. Tədris korpusunun 2 tədris korpusu və konsert salonu daxildir.

Əvvəlcə bina musiqi və xoreoqrafiya kombinatı üçün nəzərdə tutulmuşdur (indiki P. Çaykovski adına Almatı Musiqi Kolleci).

24 iyul 1944-cü ildə Qazaxıstan SSR Xalq Komissarları Şurası 1 oktyabr 1944-cü ildən binada konservatoriyanın yerləşdırılməsinə qərar verdi.

## İstinadlar


## Ədəbiyyat

* Казахская национальная консерватория на страницах Национальной энциклопедии Казахстана
Dəmir (II) oksid

**Dəmir (II) oksidi** —  dəmir (II) və oksigenin mürəkkəb qeyri-üzvi birləşməsidir. Təbiətdə vüstit mineralı kimi mövcuddur.

## Fiziki xassələri

Dəmir (II) oksid – qara rəngdə bərk  birləşmədir. Yalnız yüksək temperaturda sabit vəziyyətdə olur.

## Alınması
Dəmir (III) oksidin hydrogen ilə reduksiyaedici reaksiyası zamanı almaq olar:
Fe2O3   +   3H2   →   2FeO   +  3H2O

Dəmir (III) oksidin dəm qazı ilə reduksiyaedici reaksiyası zamanı:

Fe2O3   +   CO   →   2FeO   +  CO2

Dəmir(III) oksidin dəmir ilə reaksiyası zamanı:

Fe2O3   +   Fe   →   3FeO

Dəmirin oksigenlə aşağı təzyiq altında qızdırılması zamanı:

2Fe + O2 → 2FeO

Dəmir oksalatın vakuumda parçalanması zamanı:

FeC2O4 →t FeO + CO↑ + CO2↑

## Kimyəvi xassələri

Dəmir (II) oksid reaksiya zamanı əsası xassələr göstərir. Suda həll olunmur, oksidləşməyən turşularda asanlıqla həll olunur:
FeO  +  2HCl  → FeCl2 +  H2O

Reduksiyaedici xassələr göstərir:

FeO  +  4HNO3   →   NO2  +  Fe(NO3)3  +  2H2O

Dəmir(II) oksidin oksigenlə oksidləşmə reaksiyası:

4FeO   +   3O2   →   2Fe2O3

Natriun hidroksidlə birgə əriməsı reaksiyası

FeO + 4NaOH →Na4FeO3 + 2H2O

Oksigenlə reaksiyası:
4FeO + 2nH2O + O2 → 2(Fe2O3 ⋅ nH2O)

6FeO + O2 →300−500 0C 2Fe3O4

Hidrogen sulfid ilə reaksiyası:

FeO + H2S →500 0C FeS + H2O

## Tətbiqi
Keramika və mineral boyaların tərkib hissəsi kimi istifadə olunur. E172 nömrəsi altında qida rəngi kimi qida sənayesində geniş istifadə olunur.

## Toksikliyi
Dəmir (II) oksidi zəhərli deyil. Buna baxmayaraq, dəmir (II) oksidin aerozollarına (toz, tüstü) uzun müddət məruz qaldıqdan sonra ağciyərlərdə çökür və pnevmokoniozun bir növü olan sideroza səbəb olur.
## Mənbə
* Волков А. И., Жарский И. М. Большой химический справочник. Современная школа, 2005. — 608 с.
* Лидин Р. А. Справочник школьника. Химия. — М: 2003.

## İstinadlar
Emel (jurnal)

***Emel jurnalı*** — Müstəcib Ülküsal və 9 dostu tərəfindən 1 yanvar 1930-cu ildə Rumıniyanın hakimiyyəti altında olan Cənubi Dobruca, Hacıoğlu Bazarcığda nəşr olunan bir mədəniyyət jurnalıdır.

Jurnal Krım mübarizəsini türk və dünya ictimaiyyətinə çatdıran mühüm bir mətbuat orqanı idi.

## Tarixi
İkinci Dünya müharibəsində almanların ruslarla imzaladığı müqavilələrdən sonra Rumıniyaya gəlmələri 11 il ara vermədən yayımlanan Emel jurnalının bağlanmağına səbəb oldu. Türkiyəyə yerləşən Ülküsal Müstəcib 20 illik fasilədən sonra 1960-cı il noyabrın 1-dən jurnalı Ankarada yenidən nəşr etməyə başladı. 1962-ci ilin noyabrından sonra jurnalın inzibati mərkəzi İstanbula köçdü. Daimi nəşrini, yeni nəsil Emelçilərin rəhbərliyi altında 1983-cü ildən 1998-ci ilə qədər, Ankarada 48 səhifəlik jurnal şəklində davam etdirdi.

Emel Kırım Vəqfinin ümumi yığıncağında, Emel jurnalının 3 aylıq müddətdə 2008-ci ildə yenidən nəşr edilməsi qərara alındı. Jurnalın sahibi Emel Kırım Vəqfi adından Zəfər Qaratay, baş redaktoru isə Saim Osman Qaraxan idi. Emel jurnalının 2011-ci il sentyabr ayının 236-cı sayı ilə bir daha nəşr həyatını başa vurdu.

23 aprel 2015-ci ildə Saim Osman Qaraxanın ölümündən sonra İstanbul Krım Dərnəyinin nəşr orqanının baş redaktoru Özgür Qaraxan 2016-cı ildə bu vəzifəyə təyin edildi.

Jurnal nəşri ömrünü birləşmiş illik nömrələri ilə davam etdirir. 246/249 (2014) ildə birləşən Krımın işğalına dair xüsusi məsələ 2017-ci ilin yanvarında çıxmışdır.

## Haqqında
Nizamnaməyə əsasən, nəşr türk dilində aparıldı, jurnalın dili sadə və başa düşülən olmalıdır, ləhcələrdə və ləhcələrdə yazılmış mətnlərin dəyişmədən çap olunması tələb olunurdu. Nəşr heç bir siyasi partiyanın maraqlarını təmsil edə bilməz, türk xalqlarının hüquq və mənafelərinin yalnız demokratik prinsiplər çərçivəsində qorunmasına çağırır. Jurnalda türk dünyası ilə bağlı xəbərlərin yayımlanması planlaşdırılırdı, ümumiyyətlə, Emel türk dünyasının birləşdirici və təşkilatçısı hesab olunurdu. Lakin zaman keçdikcə türk-müsəlman dünyasının problemlərindən olan Emel jurnalının məzmunu Krım tatarlarının milli azadlıq hərəkatına yönləndirildi.

"Emel" milli mədəniyyətin inkişafına mühüm töhfə vermiş, diasporalarda yaşayan Krım tatarlarına köklərini, mənşələrini unutmamağa kömək etmiş, onlar üçün mənəvi qida olan "İstək" olmuşdur. Onu da qeyd edim ki, "Emel" jurnalı XX əsr Krım tatarlarının tarixi, etnoqrafiyası, ictimai-mədəni və ictimai-siyasi həyatı ilə bağlı dəyərli mənbəyi hesab olunur.

## Jurnalın Baş redaktroları
* Müstəcib Ülküsal (1930-1941)
* Hüsaməddin Qorqud (1960-1962)
* Fərid  Ərdəm Boray (1962-1965)
* İbrahim Otar (1965-1972)
* Əli Kamal Göygiray (1972-1983)
* Nürəddin Mahir Altuğ (1983)
* Ünsal Ağdaş (1984)
* Sərdar Qaratay (1985-1998)
* Saim Osman Qaraxan (2009-2015)
* Özgür Qaraxan (2016

## İstinadlar
Uryanxay diyarı

**Uryanxay diyarı** ( , , sadələşdirilmiş çincə : 唐努乌梁海, pinyin:Tángnǔ Wūliánghǎi)  — bölgənin 1914-1921-ci illərdə ruslar tərəfindən qoyulmuş adı. 1912-ci ilə qədər diyar Çini idarə edən, mancur Tzin sülaləsinin hakimiyyəti altında olub və "Tannu-Uryanxay" adını daşıyıb.

## Haqqında
"Uryanxay" termini monqolcadır. XVII və XX əsrin əvvəllərində rus sənədlərində tuvalılar uryanxay, uryanxaylı kimi adlandırılıblar. Uryanxay diyarı haqqında ilk məlumat 1616-cı ildə Altan xanlar dövlətinə göndərilmiş rus səfirləri, V.Tyuments və İ.Petrov tərəfindən verilib. 1838-1839-cu illərdə bu diyara rus qızıl axtaranları gəlməyə başlayırlar. Onlar Böyük və Kiçik Alqiyak çaylarında qızıl axtarmağa başlayırlar. 1903-1904-cü illərdə bölgənin folklorunu F.Kon öyrənirdi. 1870-ci ildən etibarən bölgəyə rus kəndlilərin köçürülməsinə başlanılır və artıq 1909-cu ildə burada 9 min rus yaşayırdı. 1906-1910-cu illərdə rus hökuməti Uryanxay diyarına təbii sərvətləri kəşf etmək məqsədilə bir neçə ekspedisiya təşkil edir.

Çində baş tutmuş Sinxay inqilabından sonra 1912-1913-cü illərdə Tuva noyonları (ambın-noyon Kombu-Dorju, Çamzı Xambı-lama, noyon Daa-xoşuna Buyan Badırqı və digərləri) bir neçə dəfə çar hökumətinə Tuvanın Rusiya protektoratına keçməsi ilə bağlı müraciətlər etmişdilər.

4 aprel 1914-cü ildə Uryanxay diyarının 5 xoşunu (bölgə) üzərində Rusiya protektoratı quruldu. Diyar Yenisey quberniyasının tərkibinə daxil edildi. Tuvadakı siyası və diplomatik işləri aparmaq isə İrkutsk general-qubernatoruna tapşırıldı. Diyarın idarəetməsi formal oalraq ambın-noyanın əlində idi. Faktiki olaraq isə diyarı Uryanxaydakı rus komissarı və köçürülmə idarəsinin məmuru idarə edirdi. Onların mərkəz şəhəri 1914-cü ildə Belotsarsk qəsəbəsi oldu. Diyarın əhalisi o dövrdə 73 min nəfər idi.

Uryanxay diyarı inzibati olaraq 7 xoşuna bölünürdü. Bunlar Beyse, Daa, Maadı, Oyunnarsk, Salçaksk, Todjinsk və Çoodu xoşunlarıdır. 1921-ci ildə burada Tannu-Tıva Xalq Respublikası elan edildi. 1926-cı ildən isə bu dövlət Tuva Xalq Respublikası adlandırılmağa başladı. 1944-cü ildə respublika RSFSR ərazisinə Tuva muxtar vilayəti kimi daxil edildi. 1961-ci ildə Tuva MSSR, 1992-ci ildən Tuva Respublikası, 1993-cü ildən Tıva Respublikası adlandırılıb.

## Həmçinin bax
* Tıva
* Tuva Xalq Respublikası

## İstinadlar
Yaqub Satar

**Yaqub Satar**(d. 11 mart 1898, Krım – v. 2 aprel 2008,  Əskişəhər) — Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində və Birinci Dünya müharibəsinin İraq cənhəsində döyüşən, İstiqlal medalı sahibi və İstiqlal veteranı.

## Həyatı
Yaqub Satar 1898-ci ildə Rusiya imperiyasının müstəmləkəsi olan  Krımda anadan olmuşdur. Rusiya imperiyasının türklərə göstərdiyi təzyiqlərə görə 5 yaşında ailəsi ilə birlikdə Əskişəhərə köç etmişdir. Osmanlı imperatorluğunun Birinci Dünya müharibəsinə girdiyi illərdə hərbi xidmətə çağırılmışdır. 

Müharibədən sonra və çavuş mayoru rütbəsinə çatdıqdan sonra Satar altı övladı ilə əkinçilikdən yaşadığı Eskişehir şəhərində 2 aprel 2008-ci ildə 110 yaşında ağciyər xərçəngindən vəfat edənə qədər yaşadı. illər. 4 Növbəti gün hərbi ehtiramla dəfn edildi.6 aprel 2008-ci ildə Əskişəhərdə vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Alman komandirinin xüsusi bir missiya üçün seçdiyi 200 əsgər arasında idi və Gizli Qaz İttifaqı adlanan bu komanda ilə kimyəvi silah olaraq istifadə edilə bilən zəhərli qazlar üzərində təlimlər keçmişdir. Bu komanda öyrəndiklərini cəbhədəki əsgərlərə öyrətmək üçün hazırlanmışdı.  Yaqub Satar o günləri belə xatırlayır: 

Təlimdən sonra Gizli Qaz birliyinin üzvləri dörd ayrı qrupa ayrıldı və müxtəlif cəbhələrə göndərildi. Yaqub Satar 50 nəfərlik bir qrup ilə on günlük səyahətdən sonra Bağdada getdi. Vəzifə gizlədildiyi üçün hadisə barədə heç kimə məlumat verilmədi. Yaqub Satar vəziyyəti belə izah etmişdi:
 

Bu gizli missiya ləğv edildikdə normal batalyona qoşuldu. Batalyonda da bir çox fəalliyəti olmuşdur. İstanbul eyni günlərdə işğal edilmədiyi zaman mövcud qoşunlar İngilislərə təslim oldu və Bağdada qoşun göndərildi.  Yaqub Satar 2 il həbs düşərgəsində olduqdan sonra 65 gün xəstəxanada sağ qaldı və məhbus mübadiləsindən sonra xilas oldu və 22 gündə Bağdaddan İstanbula gəldi.  Əskişəhərə  qayıtdıqdan sonra İstiqlaliyyət müharibəsinə qoşuldu.

## İstinadlar
Valentina Şulbayeva

**Valentina Qavrilovna Şulbayeva** — (xakasca: Валентина Гавриловна Шулбаева) (d.11 avqust 1939,  Çilan ulusu, Taştıp rayonu , Xakasiya Muxtar Vilayəti) – ilk xakas qadın dramaturqu,   Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü (1981), Rusiya Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü. RSFSR Əməkdar Mədəniyyət işçisi (1990), Xakasiya Respublikasının Əməkdar İncəsənət xadimi (1994), Nikolay Fyodorviç Katanov adına Xakasiya Respublikası Dövlət Mükafatı laureatı (2009).

## Həyatı
Valentina Şulbayeva əkinçi ailəsində anadan olmuşdur.  Onun atası həmyerliləri arasında ilk traktor sürücüsü kimi tanınırdı. Xakasiya Milli İnternat Məktəbini bitirmişdir. Yuxarı Teisk səkkizillik məktəbində pioner dəstə rəhbəri və Askiz rayonunun Yuxarı Bazinski məktəbində rus dili müəllimi işləmişdir. 

1961-1967-ci illərdə Leninqrad Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində oxumuş, daha sonra İspan dili bölməsində təhsilini davam etdirmişdir. Təhsilini bitirib Vətənə qayıtdıqdan sonra "Lenin çolı" qəzetinin redaksiyasında və Xakasiya Regional Televiziya və Radio Komitəsində çalışmışdır.

1975-ci ildə Moskva yaxınlığındakı Ruse şəhərində keçirilmiş Ümumrusiya dramaturqlarının seminarında "Yarımçı mahnı" pyesi yüksək qiymətləndirilmiş və I dərəcəli diploma layiq görülmüşdür. Elə həmin il Rusiya Teatr Sənəti İnstitutunun Ali Teatr kursunu bitirmişdir.

1976 - 2002 - Xakasiya  Kitab Nəşriyyatının baş redaktoru, Rusiya Yazıçılar Birliyinin Xakasiya şöbəsinin və Rusiya Mədəniyyət Fondunun Xakasiya şöbəsinin idarə heyətinin üzvü olmuşdur.

## Yaradıcılığı
Valentina Şulbayeva ilk xakas qadın dramaturqudur. O, yaradıcılığa 1957-ci ildə yazdığı bir pərdəli  “Tayqada aul” pyesi ilə başlamışdır. Müəllifin “Yarımçıq mahnı” (1975), “Maral buynuzları” (1977), “Yalnız sevgi deyil” (1980), “Taleyin dəyişkənliyi” (1982), “Yaşa, dost və xatırla” (1985), “Dərin bir yerdə ” (1990), “Sakura çiçəkləyəndə ” (2003), “Hanı, o mavi şəfəqim?” (2006) və başqa pyesləri A. M.Topanov adına Xakasiya Milli Dram Teatrının repertuarında mühüm yer tutmaqdadır.  “Dramaturgiya həm də ən fərəh verici janrdır”, – deyə Valentina Şulbayeva bildirir. “İnsanların yaradılan ixtiraya necə reaksiya verdiyini, bəyəndiyini, ağladığını, yaxud güldüyünü görəndə ilhamlanır və sevinc duyursan”. Valentina Şulbayevanın bir neçə dram əsəri Xakasiyanın orta məktəb dərsliklərinə daxil edilmişdir. Onun pyesləri Xakasiyadan başqa Tıva və başqırdıstan teatrlarında da tamaşaya qoyulmuşdur.

Valentina Şulbayeva həmçinin poeziya yaradıcılığı ilə məşğul olmuşdur. Onun şeirlərinə görkəmli xakas bəstəkarları olan Q.İ.Çelborakov, A.O.Tokoyakov, Q.Q.Tanbayev musiqi bəstələmişlər.

## Mükafatları
* Ümumrusiya dramaturqlarının I dərəcəli diplomu (1975)
* RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı (1990)
* PSFSR Əməkdar Mədəniyyət işçisi (1990)
* Xakasiya Respublikası Əməkdar İncəsənət xadimi (1994)
* Vətən Qarşısında Xidmətlərinə görə II dərəcəli orden (1999)
* TÜRKSOY-un Fəxri fərmanı (2002) 
* “İlin adamı ” diplomu (2002)
* N.F.Katanov adına Xakasiya Respublikası Dövlət mükafatı lauretatı (2009)

## İstinadlar
Özbəkistanda səhiyyə

Postsovet dövründə Özbəkistanın səhiyyə xidmətinin keyfiyyəti aşağı düşdü. 1992-2003 illəri arasında səhiyyə xərcləri və xəstəxana çarpayılarının əhaliyə nisbəti hər ikisi təxminən yüzdə 50 azaldı və bu onillikdə Rusiya mühacirəti bir çox praktikantın sağlamlıq sistemindən məhrum oldu. 2004-cü ildə Özbəkistanda hər 10.000 əhaliyə 53 xəstəxana çarpayısı var. Birdəfəlik iynələr, anesteziklər və antibiotiklər kimi əsas tibbi ləvazimatlar çox qıtdır. Nominal olaraq bütün vətəndaşların pulsuz tibbi xidmət almaq hüququ olsa da, postsovet dövründə rüşvətxorluq dövlət sisteminin ləng və məhdud xidmətindən yayınmaq üçün adi bir yola çevrildi. 2000-ci illərin əvvəllərində siyasət ilkin tibbi yardım müəssisələrinin yaxşılaşdırılmasına və stasionar müəssisələrin qiymətinin azaldılmasına yönəldilmişdir. 2006-cı il dövlət büdcəsi səhiyyə xərclərinə 2005-ci ildəki 10,9 faizlə müqayisədə 11.1 faiz ayırdı.  

## Sağlamlıq vəziyyəti
Ən çox görülən xəstəliklər arasında çirklənmiş içməli su ilə əlaqəli xəstəliklər var: tifo, hepatit, dizenteriya, xolera və müxtəlif xərçəng növləri. Ölümün əsas səbəbləri, tezliyinə görə ürək-damar, tənəffüs və həzm sistemlərinin pozğunluqları və yoluxucu və parazitar xəstəliklərdir. 2019-cu ildə  Lancet - də yayımlanan bir araşdırma, dünyada hər 100.000 insana 892 pəhrizlə bağlı ölüm hallarının olduğunu söylədi.   

İnsanların immun çatışmazlığı virusuna (HİV) yoluxma halları 2002-ci ildə kəskin şəkildə artdı, qismən yeni bir hökumət hesabat siyasəti və qismən narkotik istifadəsi səbəbiylə 2005-ci ildə 2004-cü ildə 2000 yeni hal ortaya çıxdıqdan sonra təxminən 5.600 HİV hadisəsi məlum oldu. 

İşlərin ən azı üçdə ikisi narkotik istifadə ilə əlaqədardır. 

HİV hallarının coğrafi mərkəzləri Daşkənd və Əfqanıstan sərhədindəki Surxandaryo vilayətidir . Özbəkistan vasitəsi ilə narkotik qaçaqmalçılığının genişlənməsi şəhər yerlərində narkomaniyanın artmasına səbəb oldu. Bəzi HİV müalicəsi və məsləhət mərkəzləri mövcuddur. Hər 10000 əhaliyə 27.4 həkim və ya 1000 nəfərə 2.74 həkim düşür.   

### Ana və uşaq sağlamlığı
Özbəkistan üçün 100.000 doğuşa 2010-cu ildə ana ölümü 30'dır. Bu, 2008-ci ildə 44,6, 1990-cı ildə 61,1 ilə müqayisə edilmişdir. 5 yaşa qədər ölüm nisbəti, 1000 doğuşa görə 38, 5 yaşa qədər ölüm halları 48'ə bərabərdir. Özbəkistanda 1000 diri doğulan uşağa mama sayı olmur və hamilə qadınlar üçün ömür boyu ölüm riski 1400-də 1-dir.   

## Xarici keçidlər

* Dünyanın Mama Dövləti - Özbəkistan Ölkə anketi  

## İstinadlar
Alışarlılar

**Alışarlılar** — azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş kəngərlilərin sofulu tayfasının bir qolu

## Həyatı
Əsasən, Şərur rayonunun Alışar kəndində yaşayırlar. Kəndin adı da Alışarlılarla əlaqədardır;həmin tayfanın burada məskunlaşması ilə yaşayış məntəqəsi yaranmışdır.

## Mənbə
*
Sen-Jülyen-de-l'Erms

**Sen-Jülyen-de-l'Erms** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Boreper kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen. 

INSEE kodu — 38406. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 111 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 374 ilə 507 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 460 km cənub-şərqdə, Lion 45 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 60 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:150
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:95
  bar:1968 from:0 till:117
  bar:1975 from:0 till:108
  bar:1982 from:0 till:98
  bar:1990 from:0 till:103
  bar:1999 from:0 till:111


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Julyen-de-l'Erms haqqında ümumi məlumat
TatNet

**TatNet** ("Tatar İnternet" üçün qısa), tatar xalqı və ya Tatarıstan haqqında Veb seqmentində ümumiyyətlə istifadə olunan tatar dilli İnternet istifadəçilərinin adıdır. Buraya bir çox dildə veb səhifələr və veb saytlar daxildir.

Tatar dilində ilk e-poçt mesajı, ehtimal ki, 1991-ci ildə Azad Avropa / Azadlıq Radiosunun Tatar-Başqırd Xidmətinin işçiləri internetdən və elektron rabitədən müntəzəm olaraq istifadə etməyə başladıqda göndərildi və qəbul edildi. 1994-cü ildə tatar dilli poçt siyahısı (TMG, Tatar Poçt Qrupu üçün dayanan) quruldu və bu il ümumiyyətlə Tatar İnternetinin doğuş ili olaraq qəbul edilir. Təxminən 2000-ci ildən bəri Tatnet partlayıcı şəkildə inkişaf edir, hər il ona çox sayda veb sayt və veb sayt əlavə olunur. Tatnetin mövcudluğu tatar xalqının birliyinə və konsolidasiyasına çox böyük töhfə verməkdə davam edir, çünki tatarlar bütün dünyaya dağılmışdır və tatarların böyük əksəriyyəti etnik vətənləri olan Tatarıstan xaricində yaşayırlar. Tatar İnternet istifadəçiləri əvvəllər getdikcə daha çox üstünlük təşkil edən Latın və Kiril yazılarını istifadə edirlər.

TatNet adı eyni adda Runet, Kaznet, Uznet və digərlərinin analoqu olaraq yaranan "Tatar İnternet" üçün bir portmanteau. TatNet Tatarıstan səlahiyyətlilərindən bəzi dəstək alır e. g. Kütləvi Rabitə üzrə Respublika Agentliyi (Tatmedia) veb sayt qurmaq üzrə illik "TatNet ulduzları" ("Татнет йолдызлары") müsabiqəsinin təşkilində kömək edir.

## Həmçinin bax
* Tatar Vikipediyası
* 

## Xarici keçidlər
* İngilis İnstitutu tərəfindən verilən "Tatarıstan Elektron Hökuməti" layihəsi 
* Татарский Интернет: История, проблемы, тенденции развития (Rus)

## İstinadlar
Monqol səhra qarquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Kiçik, uzunquyruqlu quşdur. Böyük, qısa başı və qalın boz-sarı dimdiyi vardır. Erkəklərin "qaşı" və alt hissələri (sinəsi və böyürləri) çəhrayı xallarla örtülüdür. Qanadlarında ağ və çəhrayı rənglərdə geniş zolaqlar var.

## Yayılması
Dünyada böyük bir yayılma arealına malikdir. Türkiyənin şərqindən Qafqaza, eləcə də Orta Asiyadan Çinə qədər; Monqolustanı və Cənubi Kəşmiri əhatə edən ərazidə rast gəlinir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında 1915-ci ildə yazda Bulqan, 1960-1970-ci illərdə Aza (Culfa rayonu) kəndləri ətrafında, müasir dövrdə Culfa rayonunun "Noxuddağ" və "Gendərə" ərazilərində qeydə alınmışdır.

## Həyat tərzi
Quraq dağlıq sahələrdə (1000-4000 m), yarıquraq bölgələrdə, qayalıq yamaclarda yuvalayır. Oturaq növdür.

## Sayı
Avropada ehtimal olunan sayı 520 cütdən çoxdur (Türkiyə, Ermənistan, Azərbaycan). Azərbaycanda yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasında Culfa rayonunun "Noxuddağ" ərazisində 2010-cu ildə müşahidə olunmuşdur. Sayı hər 5 km2-də 0-1 fərddən çox olmur. Ərazidə ümumi sayı 10-15 cütdən çox deyildir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma nəticəsində birki toxumlarının azalması və qayalıqların deqradasiyası.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ərazinin Ordubad yasaqlığının tərkibinə daxil edilməsi müəyyən qədər faydalı olmuşdur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Otarmanın məhdudlaşdırılması növün qorunmasına kömək edər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qayalıq vələmirquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir. Azərbaycan faunasına E.b.cerrutii Filippi yarımnövü daxil olur. 

## Təsviri
Bağ vələmirquşundan ağ bığı və boz çiyin tükləri ilə seçilir. Ancaq çəhrayı dimdiyi, ağımtıl göz halqası ilə bağ vələmirquşuna və dağ vələmirquşuna bənzəyirlər. Yetkin fərdin başı açıq kül rəngli boz, dağ vələmirquşundan daha açıq rənglidir və bu boz rəng sinəsinə qədər enib qurşaq əmələ gətirmir. Döşü qırmızımtıl-qəhvəyi olub, boğazı və "bığ" xətti ağımtıl, ayaqları və quyruqaltı açıq krem rəngindədir. Payızda yeni lələk dəyişdiyi zaman alt tərəfi açıq qırmızı olur. Üstdəki xəttlər tünd, quyruq hissəsi boz rənglidir. Qanad lələkləri (digərlərindəki kimi qaramtıl deyil) boz qəhvəyidir. Cavanı dağ vələmirquşundan boz quyruq hissəsi, daha açıq rəngli ayağı və quyruq altı örtükləri ilə seçilir.

## Yayılması
Dünya miqyasında böyük yayılma arealına malik olub, Şərqi Türkiya, İraq, İran, Əfqanıstan, Mərkəzi Asiyanın dağları, Şimal Hindistan və Qərbi Çində (Sintzyan-Uyğur Muxtar Rayonu) yuvalayır. Azərbaycanda əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasının isə Nehrəmdağ, Noxuddağ, Dərəşam, İlandağ, Camaldın və Darıdağ ərazilərində və çox az sayda Zuvand yaylasında rast gəlinir. Qobustan Qoruğunun Böyük-daş dağında və Türyançay qoruğunun Bozdağında rast gəlinməsi dəqiqləşdirilməlidir

## Həyat tərzi
Əsas yaşayış yeri quraq, qayalıq, daşlıqlı və bitki örtüyü zəif inkişaf etmiş yüksək dağlarda yaşayırlar. Qidasını həşərat və toxumlar təşkil edir. Erkək və dişi bir-birindən az fərqlənirlər. Yuvalayan növdür

## Sayı
Dünya üzrə sayı məlum deyil. Ancaq Avropada 6400 cüt qiymətləndirilir (Türkiyə, Azərbaycan, Ermənistan). Aparılan ekspedisiya-tədqiqatlar zamanı nadir hallarda rast gəlindiyindiyi üçün azsayl növ olduğu məlumdur. Azərbaycanda ümumi sayı (əsasən Naxçıvanda olmaqla) 100 cüt ətrafında qiymətləndirilir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma və ərazlərdə əkin-biçin işləri, dağ yollarının çəkilməsi səbəb ola bilər.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yaşayış ərazilərini qismən Zəngəzur Milli Parkı, Ordubad və Zuvand yasaqlığında qorunur. Bern konvensiyalarına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaşayış ərazilərində otarmanın, otların biçilməsinin, əkin işlərinin və yaşadığı ərazilərdən yol çəkilməsinin məhdudlaşdırılması növün davamlılığını qoruyar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Fauna. II nəşr. Bakı: 176 səh.

## Həmçinin bax
Hüseyin Bodaninski

**Hüseyin Bodaninski** (d. 1 dekabr 1877, Simferopol Rusiya imperiyası – v. 17 aprel 1938, SSRİ) — krım tatar əsilli tarixçi, arxeoloq, etnoqraf, incəsənət xadimi və siyasi aktivist. Bağçasaray şəhərindəki Krım xan sarayı muzeyinin ilk direktoru.

## Həyatı
Hüseyin Bodaninski 1 dekabr 1877-ci ildə Rusiya imperiyasının Simferopol bölgəsindəki Badana kəndində anadan olmuşdur. 
1888-ci ildə dövlət məktəbini bitirmiş, 1888-1895-ci illərdə Simferopoldakı Tatar müəllim məktəbində, 1895–1905-ci illərdə  Moskvadakı Stroqanov məktəbində oxumuşdur. Stroqanov məktəbini bitirdikdən sonra 1907-ci ilə kimi Simferopol Ticarət məktəbində qrafika müəllimliyi etmişdir. 1907-ci ildən sonra Stranqov məktəbinin müdiri kimi işləmişdir. 1911–1917-ci illərdə Sankt-Peterburqda dekorativ işləmişdir.

Stalin repressiyasının qurbanı olub və 1938-ci ildə güllələnmişdir.

## Fəaliyyəti
1916-cı ildə Krıma qayıdaraq, 31 martda Rusiyadakı İncəsənət və Qədimliyin qorunması üçün Petroqrad Cəmiyyətinin Bağçasaray şöbəsini (dairəsini) yaratdı. Şöbənin üzvləri də Tatar tarix və Sənət muzeyini yaratdılar. 
Bodaninski 1925-ci ilin yayında etnoqrafik ekspedisiyasında iştirak etmişdir. Hazırladığı "Alim" (1926) filminin çəkilişində məsləhətçi işində rejissor Corc Tasin idi.

1937-ci il repressiyaları Krım mədəniyyətinin görkəmli siması Hüseyin Bodaninskidən də yan keçmir. 17 aprel 1938-ci ildə NKVD işçiləri tərəfindən güllələnərək öldürülmüşdür. 
Siyahıdakı digər edam adları arasında yazıçı  Həsən Səbri Ayvazov, Yaqub Ablyamitov, Yaqub Əzizov, yazıçı Ömər İpçi, yazıçı, alim və müəllim Osman Nuru Ağçoraqlı, Ramazan Aleksandroviç, Yəhya Bayraşevski, yazıçı Cəfər Qafarov, Əbdülkərim Cəmaləddinov, Süleyman İdrisov, İbrahim İsmayılov, şair və müəllim Abdullah Abileviç Lətifzadə, Fəvzi Müsanif, jurnalist və teatrşünas Mahmud Nədim, Əbdürrahim Səmədinov, yazıçı İlyas Tərxan, Səyidcəlil Hattatov, Bilal Çağırış kimi bir çox tanınmış Krım tatarları da vardı.
Bağçasarayda yerləşən Krım xan  muzeyində 2013-cü ildən baş tutan və "Hüseyin Bodaninskinin xatirəsinə elmi oxunuşlar" başlığı altında müntəzəm konfranslar şəklində təşkil olunur.

## İstinadlar
Adaviyə Əfəndiyeva

**Adaviyə Əfəndiyeva** (; ) — Krım tatarı olan örnek toxuculuq ustası və sənətçisi.

## Həyatı
Adaviyə Əfəndiyeva 1879-cu ildə Evpatoriyada anadan olmuşdur. Erkən yaşlardan etibarən nənəsindən naxış və toxuculuq sənəti öyrənmişdir. Maşın naxışı üçün ilk dəfə 12 yaşında fəaliyyətə başlamışdır. 4 il sonra atası özünə toxuma dəzgahı aldı və qızının təhsili üçün ona toxuma ustası tutdu. Ardından ustalaşan Adaviye Əfəndiyeva toxuma müəllimi oldu. 1937-ci ilə qədər toxuculuqla 500-dən çox bəzək əşyası yaratdı. 1944-cü ildə Krım tatar sürgünü zamanı Səmərqənddə həyatını itirdi. Sürgündə həyatını itirən Adaviyə Əfəndiyeva krım tatarları tərəfində təəccüblə qarşılanmışdı. Onun ölümü bir çox sənət davamçılarını da dərindən sarsıtmışdı. Krımdan sürgün olunması öz yaradıcılığına ziyan verdiyi kimi, onun xələfilərinə də böyük ziyan vermişdi. Krımda öz bildiklərini də krım tatarı gənclərinə öyrətməkdə idi. Krım tatarları hələ onun yaradıcılığına sahib çıxa bilmirlər.

## Yaradıcılığı
Adaviyə Əfəndiyeva 1935-ci ildən bəri sənət sərgilərinə qatılmışdır. Əsərləri Moskva daxil omaqla, bir çox şəhərdə nümayiş edilmişdir. Bununla yanaşı, Avropa və ABŞ-dakı sərgilərdə də iştirak etmişdir. Adaviya Əfəndiyeva 200-dən çox bəzək kompozisiyasının müəllifidir. Əsərləri arasında stol örtükləri, toy dəsmalları, bəzəkli kəmərlər vardır. Əfəndiyevanın əsərləri Simferopoldakı Tauris Mərkəzi Muzeyində saxlanılmaqdadır. Adaviyyə Əfəndiyevanın yaratdığı əsərləri hər nə qədər şərq üslübunda olsa da, bu sonralar bir sintez olaraq istifadə edildi. Adaviyyə Əfəndiyeva öz əsərlərində bir şərq və qərb sintezi yaratdı. Bunu bəzək kompozisiyalarında da görmək mümkündür. Ona görə də hazırda Adaviyyə Əfəndiyevanın əsərləri həm Avropada, Amerika Birləşmiş Ştatlarıda həm şərq ölkələrində yaxından izlənilməkdədir. Bu izlənmə Rusiyaya da şamil olunmaqdadır. Rusiyada da onun kompozisiyaları hələ də bəyənilməkdədir.

## Qalereya

Fayl:Adaviye Efendiyeva 01.JPG|1920-ci ilin işi
Fayl:Adaviye Efendiyeva 03.JPG|1943-cü ilin may ayında hazırlanmış iş
Fayl:Adaviye Efendiyeva 02.JPG|1943-cü ilin iyununda hazırlanmış iş


## Həmçinin bax
* Hüseyin Bodaninski
* Şövqi Bektörə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Адавие Эфендиева (Rusça)

## Ədəbiyyat
* *Исмет Заатов.* Крымскотатарское декоративно-прикладное и изобразительное искусство. — Симферополь : ТАРПАН, 2003. — 336 с.
* *П. Я. Чепурина.* Орнаментальное шитьё Крыма. — Москва; Ленинград : Всесоюзное кооперативное объединенное издательство, 1938. — 63 с.
* Творчество крымских вышивальщиц // Крымская правда. — 1936. — 15 нояб.; 1937. — 29 сент.
* *Иоффе М.* Вышивальщицы // Красный Крым. — 1940. — 8 марта
* *П. Чепурина.* Творцы орнамента // Красный Крым. — 1940. — 14 марта.
* Крымскотатарские художники : биобиблиограф. словарь / сост. Э. Я. Черкезова. — Симферополь : Доля, 1999.
Ağyurd Qızıl Yatağı

**Ağyurd Qızıl** — Ordubad rayonu ərazisində yerləşən yataq.

## Haqqında

Ordubad rayonu ərazisində, Misdağ-şəlalə filiz sahəsinin mərkəzi hissəsində,dəniz səviyyəsindən 2300-2700 *[[m]]* yüksəklikdədir. Geoloji quruluşunda adamellit, kvars-siyenit-diorit,qabbrodiorit süxurları,həmçinin diorit-porfirit daykaları iştirak edir. Yataqda kvars-sulfid-qızıl filizləşməsi,əsasən,40-50° şimal-şərq istiqamətli pozulmalarla əlaqədar olaraq damar və damar zonaları tiplidir. Yataq Mehri-Ordubad instruziv kompleksi ilə əlaqədar əmələ gəlmişdir. Filiz cisimlərinin yatım şəraiti,morfofologiyası,filiz əmələ gətirən mineralların müxtəlifliyi yatağın orta temperaturda yarandığı göstərir. Əsas filiz mineralları:pirit, xalkopirit, molibdenit, misin törəmə mineralları, xırda dispersiyalı qızıl. Filizlərdə qızıl 0,4-11,6 *q/t*,mis 0,04-1,4%, molibden 0,03-0,09%-dir. Teksit əlamətlərinə görə filiz brekçiya(süxur) və konsentrik zona tiplidir.

## Mənbə
*
İkixallı çöl torağayı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Növə bu adın verilməsinə səbəb, sinəsindəki iki qara ləkənin olmasıdır. Çöl torağayına çox bənzəyir, ondan bir az kiçik, ancağ daha iri dimdikli, qısa quyruqlu və qırmızımtıl rəngdədir. Sinə ləkələri daha kiçik, gözü tünd qara, qaşı dümağ və daha diqqətə çarpandır. Gözdən dimdiyə doğru gedən qara xətt vardır. Uçuşda, alt hissəsi boz-qəhvəyi, qısa geniş qanadları və ağ uclu qısa, amma kənarları ağ olmayan quyruğu görsənir. Quyruq naxışları və qanadları, qərbli qohumlarından ayıran xüsusiyyətləridir. Qanad ucları itidir. Göz və dimdik arasındakı qaralıq və quyruğun qırağındakı ağ xətt çöl torağayında olmur. Boyu 16-18 sm, qanad açıqlığı 37 sm və çəkisi 55 qramdır.

## Yayılması
Növlər dünya miqyasında böyük yayılma arealına malikdir. Qərbi Avropadan Türkmənistana qədər yayılmışdır. Azərbaycanda yuvalamada Zuvand yaylasında, Naxçıvan Muxtar Respublikasının isə Arazboyu düzənlik və orta dağlıq zonalarında yayılmışdır. Əsas populyasiyası Culfa rayonunun İlandağ və onun ətrafındakı ərazilərdə (Baş kənd, Orta kənd və Aşağı kənd) tarla və açıq sahələrdə rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Daha yüksək, kələ-kötür və quraq ərazilərdə olur. Yüksək, yarıcöl, qayalıq bölgə quşudur. Yuvasını yerdə qurur və 3-4 ədəd yumurta qoyur. Böcək və toxumlarla bəslənirlər. Qışda dəstə halıda yaşayırlar. Ümumiyyətlə, immiqrant olan bu növ, qışı Şimal-şərqi Afrika, Orta Şərqdən Pakistan arasında, Hindistanda və Tibetdə keçirir. Qərbi Avropa üçün nadir immiqrant növüdür.

## Sayı
Avropada sayı 1,000,000-2,200,000 cüt olduğu qeyd edilir. Sayı olduqca az olmaqla, Azərbaycanda, əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasında 100-500 cüt arasında qiymətləndirilir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma və ərazlərdə əkin-biçin işləri, maşın-texnikanın hərəkəti səbəb ola bilər.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yaşayış ərazilərinin Zəngazur Milli Parkı, Ordubad və Zuvand yasaqlığı tərkibində olması faydalıdır. Bern konvensiyasına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaşayış ərazilərində otarmanın, otların biçilməsinin, əkin işlərinin və texnikanın hərəkətinin məhdudlaşdırılması faydalı ola bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dikumarol

**Dikumarol** *(INN)* və ya dikumarol *(USAN)* — biokimyəvi təcrübələrdə də redüktazların inhibitoru olaraq istifadə olunur
Dikoumarol, birləşdirilmiş bitki və mantar mənşəli təbii kimyəvi maddədir. Bitki mənşəli laxtalanmaya təsir etməyən, lakin (klassik olaraq) bir sıra göbələk növləri tərəfindən küflü yem və ya silos şəklində aktiv dikoumarola çevrilmiş, acı dadlı, lakin şirəli iy verən bir maddənin kumarinin törəməsidir. Dicoumarol, laxtalanmaya təsir göstərir və mal-qara yaşlı şirin-yonca otunda, heyvanlarda təbii olaraq baş verən qanaxma xəstəliyinin səbəbi kimi aşkar edilmişdir.

1940-cı ildə təsbit edilən dikoumarol 4-hidroksikoumarin antikoaqulyant dərman sinifinin prototipinə çevrildi. Dikoumarol özü qısa bir müddət ərzində antikoaqulyant dərmanı kimi istifadə edildi, lakin 1950-ci illərin ortalarından etibarən daha sadə törəmə warfarin və digər 4-hidroksikumarin dərmanları ilə əvəz olundu.

## İstifadə sahəsi
Dikoumarol, heparin ilə birlikdə dərin venoz trombozun müalicəsində istifadə edilmişdir. Heparindən fərqli olaraq, bu sinif dərmanlar aylar və ya illər ərzində istifadə edilə bilər.

## Təsir mexanizmi
Vitamin K-nin təsir mexanizmi dikoumarolun toksikliyi ilə birlikdə protrombin vaxtı (PT) qan testi ilə ölçülür.

## Zəhərlənmə
Aşırı doz ağır, bəzən ölümcül nəzarətsiz qanaxma ilə nəticələnir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Cullen J, Hinkhouse M, Grady M, Gaut A, Liu J, Zhang Y, Weydert C, Domann F, Oberley L (2003). "Dicumarol inhibition of NADPH: quinone oxidoreductase induces growth inhibition of pancreatic cancer via a superoxide-mediated mechanism". Cancer Res. 63 (17): 5513–20. PMID 14500388.
* Mironov A, Colanzi A, Polishchuk R, Beznoussenko G, Mironov A, Fusella A, Di Tullio G, Silletta M, Corda D, De Matteis M, Luini A (2004). "Dicumarol, an inhibitor of ADP-ribosylation of CtBP3/BARS, fragments golgi non-compact tubular zones and inhibits intra-golgi transport". Eur J Cell Biol. 83 (6): 263–79. doi:10.1078/0171–9335-00377. PMID 15511084.
* Abdelmohsen K, Stuhlmann D, Daubrawa F, Klotz L (2005). "Dicumarol is a potent reversible inhibitor of gap junctional intercellular communication". Arch Biochem Biophys. 434 (2): 241–7. doi:10.1016/j.abb.2004.11.002. PMID 15639223.
* Thanos C, Liu Z, Reineke J, Edwards E, Mathiowitz E (2003). "Improving relative bioavailability of dicumarol by reducing particle size and adding the adhesive poly(fumaric-co-sebacic) anhydride". Pharm Res. 20 (7): 1093–100. doi:10.1023/A:1024474609667. PMID 12880296.]
Sen-Kanten-sür-İzer

**Sen-Kanten-syur-İzer** ()&nbsp;— Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Tyullen kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi&nbsp;— Qrenobl. 

INSEE kodu — 38450. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 1 231 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 176  ilə 1 008 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 470&nbsp;km cənub-şərqdə, Lion 80 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 18 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1400
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:40 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1881 text:1881
  bar:1911 text:1911
  bar:1946 text:1946
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1881 from:0 till:1220
  bar:1911 from:0 till:894
  bar:1946 from:0 till:727
  bar:1962 from:0 till:794
  bar:1968 from:0 till:722
  bar:1975 from:0 till:783
  bar:1982 from:0 till:937
  bar:1990 from:0 till:1090
  bar:1999 from:0 till:1231


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sen-Kanten-syur-İzer haqqında ümumi məlumat
Qırmızıqanad mərciməkquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri
Adi tarla torağqyını xatırladan səsi vardır. Çoxalma dövründə qayalıqların zirvələrinə və ümumiyyətlə 1500 m-ə qədər qalxırlar. Uzaqdan tünd qəhvəyi, yaxınlaşıldığında çox aşkar görünən çəhrayı, qara kənarlı qanadları, tünd rəngli başı, naxışlı üzü naxışı və bədən xalları görsənir. Erkəklərin quyruq kökləri çəhrayı və quyruq ucları ağdır. Cinslər arasında fərq vardır. Geyimlərində mövsümi dəyişiklik müşahidə edilmir. Cavan fərdlərdə açıq qəhvəyi rəngdədir.

## Yayılması
Növ dünya üzrə geniş yayılma arealına malik olub. Türkiyədən Pakistanın şimal-şərqinə qədər olan bölgənin yüksək seqmentlərində; ayrıca Şimali Afrikada Atlas dağlarında yayılmışdır. Azərbaycanda əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa və Ordubad rayonlarının dağlıq ərazilərində rast gəlinir, Cənub Bölgəsində Zuvand yaylasında rast gəlinməsi ehtimal olunur.

## Həyat tərzi
Yüksək dağlardakı çılpaq və bitkisiz qayalıqlarda və ya çınqıllı yamaclarda, bəzən seyrək ardıçlıq meşələri olan ağaclı-kolluq sahələrdə 1500 m ən hündür ərazilərdə yuvalayır yaşayırlar. Qışlama üçün daha alçaq ərazilərə enə bilir. Əsasən kollarda, bəzən də qayaların catlarında yuva qururlar. Qidasının əsasını alçaqboy bitkilərin (əsasən, Chenopodiaceae, Boraginaceae, Cruciferae və Compositae fəsiləsinə aid) toxumları və çoxalma dövründə bəzi onurğasızlar təşkil edir. Aprel-may aylarında yumurta qoymağa başlayırlar. Yuvasını az bitki olan, təpəsində qaya çıxıntısı, tikanlı bitki və ya koldan örtüyü olan qaya çuxuruna, bəzən də iki qaya arasındakı yarıqda qururlar. Oval və bir az parlaq olan 4-5 yumurta qoyurlar. Yumurta açıq mavi rəngində və xüsusilə geniş ucu bənövşəyiqəhvəyi xallarla örtülüdür. Kürt yatma müddəti 13-15 gün olur, yalnız dişi kürt yatır.

## Sayı
Dünya üzrə böyük saya malikdir. Avropada ehtimal olunan sayı 300.000 cütdən çoxdur. Azərbaycanda, əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasında, sayı 150 - 250 cüt arasında qiymətləndirilir.

## Azalma səbəbləri
Davamsız otarma və ərazilərin biçənəklərə çevrilmə prosesləri səbəb ola bilər.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yayıldığı bəzi ərazilərin Zəngəzur Milli Parkı, Ordubad və Zuvand yasaqlığı tərkibində olması faydalıdır. Eləcə də Naxçıvan MR-in "Qırmızı kitab"ına salınmışdır. Bern konvensiyalarına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaşayış ərazilərində otarmanın, otların biçilməsinin, kolluqların qırılmasının məhdudlaşdırılması faydalı ola bilər. Ancaq sayının azalmasında davamlı tədqiqat aparılmadığı üçün yetərli məlumat yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ötükən nəşriyyatı

**Ötükən nəşriyyatı** — 1964-cü ildə Türkiyənin Şahzadəbaşı adlanan yerində universitet tələbələri tərəfindən qurulan nəşriyyatdır.

## Haqqında
"Hər zaman oxunacaq kitablar" şüarı ilə çalışmaqdadır. Nəşr etdikləri ilk kitab Nəcib Fazil Qısakürəyin "Rəis bəy" adlı əsəri olmuşdur. Sonrasında yazıçının bütün bütün əsərləri bu nəşriyyatdan çıxmışdır. Nəşriyyat ilk başlarda Yılmaz Öztuna, Tarık Buğra, Erol Gürgör, Arif Nihat Asya, Cəmil Meriç, Mehmed Fuad Köprülü, Abdülhaq Şinasi Hisar kimi dövrün mühüm ziyalılarının əsərələrini yayımlamışdır.

Ötükən nəşriyyatı A. Ş, yarım əsr xaricində fəaliyyətlərini Türkiyədəki ədəbiyyat ilə sənətdə, idman fəlsəfəsində ən çox qurulan yayım təşkilatlarından biri olaraq, qanuna qədər müxtəlif kateqoriyadakı dəyərli xatirələri həmişə oxucunun ən diqqət çəkən əsərləri ilə görüşdü. Onun yayımladığı həm müəllif hüquqları, həm də tərcümə əsərlərində həmişə türk mədəniyyətinə töhfə verəcək əsərlərin seçilməsinə diqqət yetirilmişdir. Ötüken nəşriyyat A. Ş.-nin nəşrlərinin əsas məqsədi Türk tarixinə, Türk mədəniyyətinə, Türk ədəbi toplanmasına, Türk millətinin həyatını və dünyagörüşünü inkişaf etdirəcək hər cür elmə, fikir və sənət əsərlərinə tələbatı artırmaq və bu mövzularda yazılmış əsərləri tanıtmaqdır. inkişaf etmək.

Kitabın çapına qədər, Özünü Həyata keçirmə Yayımları A. Ş'nin də oxucuya çatdırılmasını təmin edərək 1973-cü ildə qurulan bir neçə nəşriyyat evi ilə birlikdə ANDA Distribution Inc, Türkiyənin ən ucqar nöqtələrinə keyfiyyətli kitablar çıxarmağı təmin etdi. ANDA Dağıtım A. Ş. Cəsədin tez bir zamanda bütün Türkiyəyə və etibarlı bir paylama şəbəkəsinə gətirildiyi ölkədə kitabın ümumi tirajında ​​ciddi bir artım oldu. Lakin, 1984-cü ildə baş verən uğursuz yanğın hadisəsindən sonra paylama fəaliyyətləri dayandırıldı və yalnız nəşriyyat məşğul olurdu.

1978-ci ildə ilk qurucuları olan Əhmət Nuri Yüksəl, Nevzat Kösoğlu, Mehmed Niyazi Özdəmir, Həsən Fəhim Üçışıq, Əhməd İyioğlu, Özər Ravanoğlu, Mustafa Yıldırım və Nurhan Alpayın şərikliklərində şirkət halını alaraq qurumsallaşmasını tamamlamışdır.

Nəşriyyat bir müddət kitabların nəşri ilə yanaşı, onların paylanılmasını da özü yerinə yetirmişdir. Lakin 1984-cü ildə yaşanan yanğın hadisəsindən sonra, paylanılma fəaliyyətinə son verilmiş, sadənə nəşriyyatla məşğul olunmuşdur.

2014-cü ildə 50-ci ildönümünü qeyd etmişdir. 2015-ci ildə isə Türkiyə Kültür və Turizm Nazirliyinin hər il prestij mükafatı olaraq verdiyi "Kültür və Sənət Böyük Mükafatı"na layiq görülmüşdür.

## Həmçinin bax
* Nəşriyyat

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nəşriyyatın rəsmi saytı
* Necip Fazıl'ın Reis Bey'i nasıl yayınlanmış?
* Reis Bey Ve Ötüken’in 50. Yılı
* Ötüken Yayınevi kime hizmet ediyor?
* Üstad’ın Evine Yapılan Ziyaret Ve Ötüken Yayınevi’nin Kuruluşu
* Victor Hugo'ya ders veren gayretkeş editör
* Ötüken Yayınları, Victor Hugo’ya "ders verdi"
Muğan eyzeniyası

Eisenia cinsinin Azərbaycanda 5 növü yayılmışdır. Xarakterik növü Muğan eyzeniyası hesab olunur. Nadir relikt növdür.

## Qısa təsviri

Bədən silindrik formada olub, boz və ya açıq qəhvəyi rəngdədir. Uzunluğu 53-68, eni 4-6&nbsp;mm-dir. Buğumlarının sayı 155 ilə 181 arasında dəyişilir. Qılları cüt-cütdür. Kəmərcik 28-ci buğumdan 41-ci buğuma qədər olan sahəni əhatə edir. Pubertat lövhə
35-ci buğumdan 39-cu buğuma qədər uzanır. Bədənin kəmərcik zonasında və kəmərcikdən
öndə yerləşən bir neçə buğumlardakı qarınyanı qıllar xüsusi çıxıntıların (papil) üzərində
yerləşmişdir. Bədənin 15-ci buğumunun üzərində yerləşən erkək cinsi dəliyin ətrafındakı
vəzili sahə yaxşı inkişaf etmişdir (1). Mineral maddələrlə zəngin olan torpaqları sevir.
Çürüntülərlə qidalanır. Yaz fəslində çoxalır. Torpağın məhsuldarlığının yüksəlməsində, zooloji tədqiqatlarda, təbiətdə maddə və enerji dövranında əhəmiyyət kəsb edir.

## Yayılması
 
Muğan eyzeniyasına Cənubi Qafqaz, Azərbaycanın cənub (Talış dağları), cənub-şərq (Muğan düzü) və şərq hissələrinin torpaqlarında rast gəlinir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi: Muğan düzü torpaqları və Azərbaycanın cənub zonasının
dəniz səviyyəsindən 1450 m yüksəklikdə olan ərazilər — Qosmalian kəndi, Zuvand dağlarının (Talış dağları) dağ — kserofit kol bitkiləri ilə əhatə olunmuş sahələri s. Münbit və nəm
torpaq qatlarında yaşayır.

## Azalma səbəbləri

Növün yayıldığı otlaqlarda heyvanların intensiv otarılması, xam
torpaqların təbii quruluşunun pozulması (şumlanma) və zəhərli kimyəvi maddələrdən
istifadə edilməsi Muğan eyzeniyasının sayının azalmasına səbəb olur.

## Tədbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Heç bir tədbir görülməmişdir və görülmür. Heyvanın yayıldığı ərazilərin qorunması üçün ərazinin təbii şəraitdə saxlanılması tələb olunur. Növün zəhərli kimyəvi maddələrə həssas olduğunu nəzərə alıb, onun yayıldığı ərazilərdə
(xüsusilə Muğan düzündə) heç bir dərmanlama və gübrələmə işləri aparılmamalıdır.

## Həmçinin bax

* Azqıllı qurdlar

## Mənbə
* AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QIRMIZI KİTABI FAUNA, II NƏŞR. 1 səh, *Böyük qayalıq sittası*.