Azərbaycan–Şərqi Asiya mədəni əlaqələri

**Azərbaycan–Şərqi Asiya mədəni əlaqələri** — Azərbaycanın müxtəlif Şərqi Asiya xalqları və ölkələri ilə mədəni əlaqələri.

Çini Avropa ilə birləşdirən Böyük İpək yolu müasir Azərbaycan ərazisindən keçmişdir. Bu yol mədəniyyətlərarası mübadilədə vacib rol oynayırdı. Naxçıvan-Təbriz yolu və Ərdəbil marşrutu müasir Azərbaycan ərazisini Böyük İpək Yolu ilə birləşdirirdi. Xəzər dənizi bölgələri İpək Yolu üzərindəki Qafqaz marşrutları boyunca ticarət, iqtisadiyyat və mədəniyyət əlaqələrinin yaranması və intensiv inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyətə malik idi.

Monqol işğalları nəticəsində müasir Azərbaycan (Arran və Şirvan) şəhərləri Beyləqan, Gəncə, Bərdə, Şəmkir, Şabran dağıntılara məruz qalmışdır. 1236-cı ildə Cənubi Qafqaz artıq monqol dövlətinə daxil idi. Buddizmin Azərbaycanda monqol hakimiyyəti dövründə qısa bir müddət üçün mövcudluğu, iki əsrə yaxın müddətdə uyğur əlifbasının dövlət səviyyəsində tətbiq edilməsi və yayılması, Çin rəssamlıq ənənələrinin bölgə müsəlmanları və xristianlarının bədii və tətbiqi yaradıcılığına nüfuz etməsi ümumilikdə Azərbaycanda və Cənubi Qafqazda daha plüralist mədəniyyətin formalaşmasına öz töhfəsini vermişdir.

Çinlilər saçları ilə məşhur olduğu üçün, Azərbaycan ədəbiyyatında saçın, zülfün təsvirində Çin adından istifadə edilirdi. Çin həm də ipəyi, ətri, təsviri sənəti ilə məşhur olduğu üçün Azərbaycan ədəbiyyatında Çin toponimindən çox istifadə edilmiş, bu mövzuda təşbehlər yazılmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatında Çindən danışarkən "Çinü Maçin" ifadəsi istifadə edilir. Molla Pənah Vaqif Çinü Maçini "Hayıf ki yoxdur" şeirində "*gözəllik diyarı*" adlandırır, başqa bir şeirində isə Çin ilə Maçinin "gözəllər ölkəsi" kimi adını çəkmişdir. Sovet dövründə Azərbaycanın Çinlə əlaqələrinin inkişaf etməsi, Çindəki sosialist inqilabı nəticəsində Azərbaycan ədəbiyyatında Çin mövzusuna geniş yer verilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Çinin azadlıq mübarizəsi ilə bağlı Rəsul Rzanın "Si-Au" və Əlirza adlı şairin "Çin qızı" poemaları yazılmışdır. Teymur Elçin isə qədim Çin əfsanəsi əsasında "Pekin zəngi" poemasını yazmış, bu əsərində Çin əfsanə və hikmətlərindən istifadə etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatına Çin mövzusuna müraciət edilərkən Nizami ənənəsi davam etdirilmiş, Çin qızı, Çin gözəlindən yazılmışdır. Mirvarid Dilbazinin "Çin qızı", Əhməd Cəmilin "Şərq qızı" şeirləri bu qəbildəndir.

Azərbaycan rəssamı Toğrul Sadıqzadə öz sərgisində Yaponiya mövzusunda 40-dan çox rəsm eskiz, zarisovka, etüd və lövhələri nümayiş etdirmişdir. Buna "Xirosima" rəsm əsərləri silsiləsi də daxildir. Yapon azərbaycanşünası Akira Matsunaqa 1996-cı ildə "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikası" 1999-cu ildə isə "Azərbaycan dilini müstəqil öyrənənlər üçün" kitablarını nəşr etdirmişdir.

## Tarixi-mədəni arxa plan

### İpək Yolu irsi

Çini Avropa ilə birləşdirən Böyük İpək yolu müasir Azərbaycan ərazisindən keçmişdir. Bu yol mədəniyyətlərarası mübadilədə vacib rol oynayırdı. Naxçıvan-Təbriz yolu və Ərdəbil marşrutu müasir Azərbaycan ərazisini Böyük İpək Yolu ilə birləşdirirdi. Xəzər dənizi bölgələri İpək Yolu üzərindəki Qafqaz marşrutları boyunca ticarət, iqtisadiyyat və mədəniyyət əlaqələrinin yaranması və intensiv inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Azərbaycanda istehsal edilən xalçalar Böyük İpək Yolu boyunca yerləşən bazarlara, xüsusilə Çinə ixrac edilirdi. VII əsr Çin səyyahı Syuançzan qeyd edirdi ki, Azərbaycan ərazisi xalçaçılığın vacib mərkəzidir. Azərbaycanda tapılmış seladon fraqmentləri Çinlə əlaqələri göstərir.

İpək Yolu ilə Azərbaycana gətirilən Çin malları əsasən ipək, ipək parçalar, aromatik məmulatlar, çini qablar, qiymətli daşlar və s. idi. Bunlar arasında çini qablar xüsusilə əhəmiyyətli idi, möhkəmliyi və şəffaf görünüşü ilə xüsusi qiymətləndirilirdi. Xəzər ətrafındakı ticarət mərkəzi olan şəhərlərdə, o cümlədən Şamaxı, Bakı və digər şəhərlərdə Çin ipəyi, keramikası və s. mallar satılırdı. Çin keramikası texnikası müsəlman Şərqindəki ustalar tərəfindən təkrarlanaraq eyni texnikalı keramika məhsulları istehsal edilmişdir. Şabrandan tapılmış keramika nümunəsində iki ceyran bulaq ətrafında təsvir edilmişdir. Çin incəsənətində dağlar, çaylar, meşələr və şəlalələr daoist konseptə görə insan və təbiət vəhdətinin rəmzi idi. Azərbaycan alimi Fərid Ələkbərli ehtimal edir ki, çıldaq ənənəsi XIII əsr monqol hakimiyyəti dövründə Çindən Azərbaycana gəlmişdir.

2025 AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu hesabatında qeyd edilmişdir ki, İdris Əliyevin başçılıq etdiyi Xınalıq arxeoloji ekspedisiyası Quba rayonunda antik-ilk orta əsrlərə aid olan, həmçinin Bərgüşanə adlı Tunc dövrünə aid abidədə qazıntı işləri aparmışdır. Əsas tapıntılara xilafət pulları və tunc güzgü (Çin istehsalı, Tan sülaləsinin dövrünə aid) aiddir. Tunc güzgü Azərbaycanda və Qafqazda ilk tapıntıdır.

2025-ci ilin dekabrında Azərbaycanda 2026-cı il "Şəhərsalma və Memarlıq İli" elan edilmişdir. Bununla bağlı sərəncamda bu sözlər qeyd edilmişdir: "*İpək Yolu üzərində yerləşən və mühüm ticarət, sənətkarlıq, mədəniyyət mərkəzləri kimi Şərq ölkələri ilə sıx iqtisadi, siyasi və mədəni əlaqələr quran iri şəhərlərimizin özünəməxsus simasının formalaşmasında qiymətli memarlıq abidələri müstəsna rol oynamışdır.*"

### Nizami irsi

Nizami "Sirlər xəzinəsi"ni yazarkən həm də Şərq xalqlarının – iranlıların, çinlilərin, hindlilərin, ərəblərin və başqalarının folklorunu da mənimsəmiş, əsərlərini yaradarkən öz mövzu və ideyalarını həmin xalqların folkloru ilə də zənginləşdirmişdir. Onun "Xosrov və Şirin" əsərində Fərhad Çində daşyonma sənətini öyrənir.

Nizami "Yeddi gözəl"ində İran şahı Bəhram həftənin hər gününü gözəllərdən birinin yanında keçirir. O, bazar günü sarı günbəzli sarayda Günəşin hökm etdiyi Türkistan (Çin) gözəli ilə vaxt keçirir, ondan "Xeyir və Şər" hekayəsini dinləyir. Azərbaycanda "Xeyir və Şər" hekayəsi cizgi film şəklində hazırlanmış, opera və balet kimi səhnəyə qoyulmuşdur.

Qara Qarayevin Nizaminin "Yeddi gözəl" poeması əsasında hazırladığı eyniadlı baletdə *[[Çin]] gözəli*nin təsviri öz incəliyi ilə fərqlənir. Onun rəqsi Çin musiqisində geniş yayılmış lad – pentatonika əsasında səslənir. "Çin gözəli"nin rəqsində orkestr qeyri-adi zərif və yüngül səslənmə kəsb edir. Partituranın şəffaflığına nail olmaq üçün bəstəkar ayrı-ayrı partiyaları vahid tembr – dramaturji xəttdə birləşdirir. Məsələn, iki skripkanın sürətlə çalğısı bir alət kimi səslənir. Fleyta və qoboyun partiyaları da bir-birini tamamlayaraq, bir alətin çalğısını xatırladır. Rəqsin milli xüsusiyyətlərindən irəli gələrək, bəstəkar tamburo, kampanelli, arfa kimi alətlərə xüsusi diqqət yetirir.

Nizami "İsgəndərnamə" əsərində Çin barədə geniş danışmışdır. Əsərdə Xaqan, vəzir, kəniz (çinli kəniz), rəssamlardan ibarət bir sıra müsbət surətlər yaradılmışdır. Adları çəkilməyən həmin insanlar öz məharətləri ilə tanınırlar. Çinin adamları ilə yanaşı torpaqlarının təbii gözəllikləri də vəsf edilir. Nizami Çin dedikdə əsasən Çin Türküstanını nəzərdə tutmuşdur. Nizaminin Çindən bəhs edərkən adını çəkdiyi Yəğma, Xəllux, Xəta, Xötən, Səncab, Çaç, Kaşqar və sair yerlər Çin Türküstanındadır. Bununla yanaşı şair Çin xaqanını *"Çinli türk"* və *"Əfrasiyab mülkünün varisi"* adlandırır. Firdovsidən fərqli olaraq, Nizami Əfrasiyabı hörmətlə yad edir. "İsgəndərin Çin xaqanı ilə görüşməsi" miniatür sənətində məşhur mövzulardan biri olmuşdur. Nizami "İsgəndərnamə"də öz əksini Çin naxışına bənzətmişdir. Burada ya Çin heroqlifləri, ya da Çinin qədim miniatürləri nəzərdə tutulur.

2012-ci ildə Pekində Nizami Gəncəvinin heykəli qoyulmuşdur. Nizami Gəncəvinin "*Qüvvət elmdədir, başqa cür heç kəs. Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz*" misraları heykəlin postamentinin üzərində yazılmışdır.

## Xalqlar

### Monqollar

Monqol işğalları nəticəsində müasir Azərbaycan (Arran və Şirvan) şəhərləri Beyləqan, Gəncə, Bərdə, Şəmkir, Şabran dağıntılara məruz qalmışdır. 1236-cı ildə Cənubi Qafqaz artıq monqol dövlətinə daxil idi. Buddizmin Azərbaycanda monqol hakimiyyəti dövründə qısa bir müddət üçün mövcudluğu, iki əsrə yaxın müddətdə uyğur əlifbasının dövlət səviyyəsində tətbiq edilməsi və yayılması, Çin rəssamlıq ənənələrinin bölgə müsəlmanları və xristianlarının bədii və tətbiqi yaradıcılığına nüfuz etməsi ümumilikdə Azərbaycanda və Cənubi Qafqazda daha plüralist mədəniyyətin formalaşmasına öz töhfəsini vermişdir. XIV əsrin əvvəllərində Elxani vəziri Rəşidəddinin emalatxanalarında işləyən rəssamların yaratdığı arxaik ənənələrin izləri XV əsr bakılı rəssamı Əbdul Baqi Bakuvinin miniatürlərində də müşahidə olunur. Bakuvinin "At və sahibi" əsəri son dövr Yuan və erkən Min sülaləsi dövründə Çində çox məşhur olan döyüşçü təsvirinin İslami variantıdır.

Monqolların dövründə Azərbaycanın türkləşməsi ilə eyni dövrdə, burada yaşayan monqolların da türkləşməsi prosesi baş vermişdir, ikinci proses birinci prosesə müsbət formada təsir etmişdir. Zaqatala dairəsindəki araşdırmalara görə "muğal" adlandırılan türk kəndlərini nəzərə alaraq monqolların həqiqi sayını müəyyən etməyin mümkünsüz olduğu ortaya çıxmışdır, yalnızca Cəlair və Tanqıt kəndləri həqiqi, qədim monqol adlandırılmışdır.

Azərbaycan dilinin bütün formalarında monqol dilindən alınan sözlər var: yekə, qadağan, darğa, qayçı, nöqtə, hündür, keşik, kürəkən. Bu sözlər ümumi Elxani irsini (1256–1335) təmsil edir. Ümumiyyətlə, monqolların bölgədə müxtəlif hakimiyyət dövrləri müqayisə edilərsə, Azərbaycan və monqol dilləri arasındakı əlaqə daha çox Elxanilərin dövründə daha da inkişaf etmişdir. Monqol dilindən alınma sözlər Azərbaycan dilində XIII əsrdən formalaşan monqol "dil qatı"nı göstərir.

XIII əsr monqol işğalı və ondan sonrakı dövrlərdə Elxanilərin müasir Azərbaycanın üzərində hakimiyyət qurması burada yayılmış şamançılıq adətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarmışdır. Qədim adət-ənənə qaydaları Azərbaycan mədəni mühitində uşaq folklor və oyunlarında, geniş xalq təbəqələrinin mərasim və inanclarında yaşamağa davam etmişdir. Elxani hökmdarı Qazan xanın dövründə İslam şəriəti ilə Çingiz xan Yasasına birgə riayət etmək qərarı qüvvədə qalmışdır. Azərbaycan və Şərqi Anadolu türkləri Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövründə də Yasa qanunlarını öz milli qanunu saymış, ona sadiqliyini davam etdirmişdir. Ağqoyunlu Sultan Yaqubun dövründə Çingiz yasası ləğv edilmişdir. Türk və monqolların törə və yasa adlanan hüquq normaları monqol dövründən sonrakı əsrlərdə də Azərbaycanda istifadə olunmaqda davam etmişdir.

Pənahəli bəy 1747-ci ildə süvari tərəfdarları ilə birlikdə Qarabağa gələrək özünü xan elan etmiş, özünü xan elan etməsini Çingizli Elxanilər sülaləsindən olan Arqun xanın nəslindən gəlməsi ilə əsaslandırmışdır. Bu iddia Əhməd bəy Cavanşirin "*Qarabağ xanlığının 1747–1805-ci illərdə siyasi vəziyyətinə dair*" əsərində və Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ" əsərində qeyd edilmişdir.

Monqol Yuan sülaləsi dövrü sarayının yemək resepti kitabı (1330-cu illər) olan "Yinşan zhenqyao" Daxili və Qərbi Asiyadan ilhamlanaraq yazılmışdır. Azərbaycan kulinariyasında bu yemək resepti kitabında rast gəlinən qidalara oxşar ünsürlər vardır. Belə ünsürlərdən biri piti yeməyidir. Bu yemək monqol kitabındakı bir sıra reseptlərlə oxşardır. Azərbaycanın parça bozbaş yeməyinə də "Yinşan zhenqyao"da tez-tez edildiyi kimi heyva əlavə edilir. Azərbaycan mürəbbələri və şərbətləri Türkiyə və Məşriq mətbəxləri və "Yinşan zhenqyao" reseptlərini xatırladır. Azərbaycan, İran və rus mətbəxində hazırlanan kabab yeməyinin kökü bu dövlətlərin ərazisinin köhnə Monqol sivilizasiyasının tərkib hissəsi kimi yaşadığı dövrə gedib çıxır.


Fayl:Elxanilər dövrünə aid şirli boşqab.JPG|Elxanilər dövrünə aid şirli boşqab
Fayl:Beyləqandan aşkarlanmış Elxanilər dövrünə aid saxsı boşqab.JPG|Beyləqandan aşkarlanmış Elxanilər dövrünə aid saxsı boşqab
Fayl:Elxanilər dövrünə aid ipək parça qalığı (XIII əsr).JPG|Elxanilər dövrünə aid ipək parça qalığı


### Uyğurlar
Azərbaycanın daxil olduğu Monqol imperiyası Çin təqviminin uyğur versiyasını bütün işğal etdikləri ərazilərdə tətbiq etmişdi. Elxanilər dövründə on iki heyvanlı təqvimin istifadəsi türk dili və mədəniyyətinin İranda güclənməsini göstərir. Elxanilər dövründə bütün Azərbaycan və Şərqi Anadolu türkmən oğuz boyları türk il və ay adlarını istifadə edirdi. On iki heyvan təqviminin istifadəsi şərq türkcəsinin təsiri ilə bağlı idi. Monqol tərcümələri istifadə edilsə də, türk adlandırılmaları öz əhəmiyyətini qoruyurdu.

Azərbaycan və Çağatay ədəbiyyatlarının təmsil edildiyi türk ədəbiyyatı uyğur muğamında istifadə edilən poeziya üçün mənbə rolunu oynamışdır. Uyğur muğamında istifadə edilən poeziya "Leyli və Məcnun", "Tahir və Zöhrə", Azərbaycan ədəbiyyatının Nəsimi və Füzuli kimi şairlərinin əsərləridir. Müasir dövrdə Mavəraünnəhrdə uyğur rəvabı və özbək rübabı Azərbaycan tarı ilə əvəz edilmişdir.

1935-ci ildə Almaatadakı Uyğur Dövlət Teatrı Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" komediyasını səhnələşdirmiş, illər boyunca tamaşa uyğur tamaşaçısının xüsusi sevgisi ilə əhatə edilmişdir.

2025-ci ildə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının mərkəzi Naxçıvan ilə Çindəki uyğur bölgəsinin (Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu) mərkəzi olan Urumçi arasında qardaşlaşmış şəhər münasibətlərinin qurulması ilə bağlı müqavilə imzalanmışdır.

## Çin

### Orta əsrlər və erkən müasir dövrdə ədəbi əlaqələr

Çinlilər saçları ilə məşhur olduğu üçün, Azərbaycan ədəbiyyatında saçın, zülfün təsvirində Çin adından istifadə edilirdi. Kişvəri saçı sünbül salxımına bənzədir, onu səhrayi-Çinlə əlaqələndirirdi. Çin həm də ipəyi, ətri, təsviri sənəti ilə məşhur olduğu üçün Azərbaycan ədəbiyyatında Çin toponimindən çox istifadə edilmiş, bu mövzuda təşbehlər yazılmışdır. Cahanşah Həqiqi ilahi tərəfindən gözəlin üzünə çəkilmiş gözəlliyin Çin nəqqaşları tərəfindən belə çəkilə bilməyəcəyini mübaliğə ilə ifadə etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Çindən danışarkən "Çinü Maçin" ifadəsi istifadə edilir. Molla Pənah Vaqif Çinü Maçini "Hayıf ki yoxdur" şeirində "gözəllik diyarı" adlandırır, başqa bir şeirində isə Çin ilə Maçinin "gözəllər ölkəsi" kimi adını çəkmişdir.

XV əsrdə Teymuri elçilərinin Çinin Min sülaləsinin paytaxtı Pekinə (türk-monqol və müsəlman mənbələrində "Xanbalıq" adlandırılır) səfəri ilə bağlı tarixi əsər Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. Elçilərin Heratdan Xanbalıqa getməsi və geri qayıtması bağlı günlük qeydlərdən ibarət olan əsərin orijinalı farscadır. Ağqoyunlu dövlətinin Ərdistan şəhərinin darğası Zəynəddin Nur Əli bəy Mahmudlunun əmri ilə Hacı bin Məhəmməd Ərdistanlı əsəri orta azərbaycancaya tərcümə etmişdir ("Tarix-i Xətai" (1494/95)). Əsərin orta azərbaycan dilində nəsrlə yazılmış ilk tarixi əsər ola biləcəyi fikirləşilir.

XVI əsr Azərbaycan şairi Fədai Təbrizinin "Bəxtiyarnamə"sinə daxil edilmiş sonuncu nağılda Çinü Maçin padşahı münəccimdən eşidir ki, təzə doğulan oğlu tərəfindən öldürüləcək. Çinü Maçin padşahı ölümdən xilas olmaq üçün uşağı quyuda saxladır. Ancaq padşah nə eləsə də taledən qaça bilmir və oğlu tərəfindən öldürülür.

### Sovet və müstəqillik dövründə ədəbi əlaqələr

Sovet dövründə Azərbaycanın Çinlə əlaqələrinin inkişaf etməsi, Çindəki sosialist inqilabı nəticəsində Azərbaycan ədəbiyyatında Çin mövzusuna geniş yer verilmişdir. Süleyman Rüstəmin "Çinli qardaş", "Çinli" şeirləri, Rəsul Rzanın "Haray dostlar", "Çinli dostuma", "Çapey" şeirləri vardır. Səməd Vurğun Çin şairi Ki Gün Pinlə dostluq münasibətlərinə malik olmuş, Ki Gün Pin Bakıdan ölkəsinə qayıtdıqdan sonra "Bakı" şeirini yazmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatında Çinin azadlıq mübarizəsi ilə bağlı Rəsul Rzanın "Si-Au" və Əlirza adlı şairin "Çin qızı" poemaları yazılmışdır. Teymur Elçin isə qədim Çin əfsanəsi əsasında "Pekin zəngi" poemasını yazmış, bu əsərində Çin əfsanə və hikmətlərindən istifadə etmişdir. Quan Xan Tsinin ədəbi yaradıcılığa başlamasının 700 illiyi Azərbaycanda qeyd edilmişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatına Çin mövzusuna müraciət edilərkən Nizami ənənəsi davam etdirilmiş, Çin qızı, Çin gözəlindən yazılmışdır. Mirvarid Dilbazinin "Çin qızı", Əhməd Cəmilin "Şərq qızı" şeirləri bu qəbildəndir. Balaş Azəroğlu "Arşın mal alan Pekində", "Təbriz xalısı Pekində" əsərlərində iki ölkə arasındakı əlaqələr dövründə baş verən ədəbi-mədəni hadisələrə qiymət vermişdir:

*Çin dilində [[Rəşid Behbudov|Rəşid]] elə oxuyur, inan -*
*Çinlilər də heyran qalır bu məharətə*
*Lütfəlinin çincə sərbəst danışmasından*
*Az qalır ki, Telli özü gələ heyrətə.*

Azərbaycan yazıçısı Bəxtiyar Vahabzadə göytürklərlə bağlı "Özümüzü kəsən qılınc" pyesini yazmış, pyes 1998-ci ildə ilk dəfə səhnəyə qoyulmuşdur. Əsərin mövzusu Birinci Göytürk Xaqanlığının Çinə qarşı apardığı mübarizə haqqındadır. Əsərin baş qəhrəmanı Kür Şaddır. Əsərin ikinci adı "Göytürklər"dir. "Özümüzü kəsən qılınc" pyesinin premyerasında Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev iştirak etmiş, tamaşanı yüksək qiymətləndirmişdir.

### Teatr əlaqələri
"Arşın mal alan" musiqili komediyasının Çində uğur qazanması onun Pekin Mərkəzi Eksperimental Teatrından başqa Uhan Eksperimental Opera Teatrında və Tyantszin Xalq İncəsənət Teatrında səhnəyə qoyulmasına səbəb olmuşdur.

1952-ci ildə "Suntıyan Jinbao" qəzetində yazılırdı: "*Çinlilər [[Rəşid Behbudov|Behbudov]]u hələ "[[Arşın mal alan (film, 1945)|Arşın mal alan]]" filmindən tanıyırlar. Bu dəfə də o, öz zəngin repertuarı ilə çin xalqının böyük məhəbbətini qazandı. Elə bir konsert olmamışdır ki, Behbudov "Arşın mal alan"dan Azərbaycan, çin dillərində ariyalar oxumasın. Qeyri-adi istedada malik olan Azərbaycan müğənnisi çin mahnılarını da bir çinli kimi ifa etdi.*"

2025-ci ilin dekabrında Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrının direktoru, əməkdar mədəniyyət işçisi İlham Əsgərov Çinə səfər etmiş, Çinin Qansu və Şandun vilayətlərinin Milli Dram teatrları və Şandun Böyük Milli Dram Teatrında görüşlər keçirmişdir. Görüş çərçivəsində Qansu Milli Dram Teatrı və Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrı arasında əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanmışdır. Memoranduma görə, iki teatr əməkdaşlıq edərək iki xalqın (Azərbaycan və Çin) dramaturgiyasına müraciət edəcək, qarşılıqlı ustad dərsləri keçiriləcək, yaradıcı kollektivlər qastrol səfərləri edəcək.

### Digər əlaqələr

Azərbaycan və Qafqaz xalçalarındakı əjdaha təsvirli heyvan motivləri Çin mənşəlidir, belə xalçaların özləri isə Səfəvilər dövrünə aiddir. Bu xalçalar Kirman xalçaçılıq sənətindən güclü təsirlənən, lakin fərqli bir texnikadan istifadə edən, Cənubi Qafqazın ən məşhur məhsulları idi. Əjdahaları simvolizə edən S formalı naxışlara Gəncə-Qazax qrupuna aid Azərbaycan xalçalarında rast gəlinir. Əjdaha təsvirli xalçalar Quba xalçalarının ən erkən nümunələrindəndir və əjdahalar, alov şirləri və Çinin digər mifoloji varlıqlarını təsvir edirdi.

1997-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində "Çin dili ixtisası" şöbəsi fəaliyyətə başlamışdır. 2002-ci ildə Azərbaycan və Çin arasında tələbə mübadiləsi ilə bağlı əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdır. 2020-ci ilin məlumatına görə, Çində 500-ə qədər azərbaycanlı tələbə təhsil alır. Azərbaycanda Konfutsi İnstitutu 2011-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində açılmışdır. BDU-nun tələbələri Anhoy Universitetində təcrübə proqramı keçirlər, Anhoy Universiteti isə BDU-ya hər il Çin dili və mədəniyyəti üzrə mütəxəssislər göndərir, onları dərs materialları ilə təmin edir. 2016-cı ildə isə Azərbaycanda ikinci Konfutsi İnstitutu Azərbaycan Dillər Universitetində açılmışdır. 2018-ci ildə isə Azərbaycanda Konfutsi Mərkəzi fəaliyyətə başlamışdır. Mərkəz BDU nəzdindəki Konfutsi İnstitutu ilə əməkdaşlıq çərçivəsində yaradılmışdır.

2017-ci və 2018-ci illərdə Çinin Anhui Universiteti və Hugou Universitetində Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzləri yaradılmışdır. Heydər Əliyev Fondu ilə birgə əməkdaşlıq layihəsi çərçivəsində Çinin Azərbaycandakı səfirliyi Bakının Şüvəlan, Zirə, Türkan və Binə qəsəbələrində yerləşən orta məktəblərdə Çin Mədəniyyəti Otaqları yaratmışdır. 2022-ci ildən etibarən Çin Mərkəzi Teleradio və Televiziya Qrupunun CGTN kanalı Facebook və X kimi sosial şəbəkələr vasitəsilə Azərbaycan dilində davamlı olaraq Çinlə əlaqədər xəbər və digər məlumatları təqdim edir. Azərbaycan şərab evləri Çində fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın Çindəki ticarət evi və şərab evlərinin sayı 10-a çatmışdır.

Azərbaycan 2024-cü ildə Çinlə strateji tərəfdaşlıq üzrə, 2025-ci ildə isə Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq üzrə müqavilə imzalamışdır. Hər iki sənəddə Azərbaycanın təşkilatçısı olduğu Bakı prosesi (Bakı Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu) layihəsi qlobal platforma olaraq dəstəklənmişdir. Azərbaycanın Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq üzrə müqaviləsində Heydər Əliyev Fondu ilə Xarici ölkələrlə dostluq üzrə Çin Xalq Assosiasiyası və ŞƏT-in Mehriban Qonşuluq, Dostluq və Əməkdaşlıq üzrə Çin Komitəsi arasında qurulmuş tərəfdaşlıq əlaqələrinin, həmçinin Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin müvafiq Çin assosiasiyaları və institutları ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi dəstəklənmişdir. Çin Azərbaycanın sədrliyi ilə COP29 çərçivəsində irəli sürülən "Dayanıqlı və sağlam şəhərlərin formalaşması üçün Multisektoral Fəaliyyət Yolları" təşəbbüsünü, Azərbaycan tərəfinin AQEM-in inkişafına istiqamətlənmiş "Daha Güclü AQEM: Asiyada qarşılıqlı əlaqə, rəqəmsallaşma və davamlı inkişaf" mövzusunda silsilə tədbirlərin keçirilməsi planını dəstəkləmişdir.

24 yanvar 2026-cı ildə keçirilən "Çin Yeni ili — Birlikdə" tədbirində Çinin Azərbaycandakı səfirliyin nümayəndəsi Din Tao qeyd etmişdir ki, Çinin Bahar bayramı ilə Azərbaycanın Novruz bayramı arasında mədəni məzmun baxımından oxşarlıq vardır: "*Hər iki bayram ailə birliyini vurğulayan, yeniliyə qədəm qoyulan və yazın gəlişinin sevinclə qarşılandığı xoşbəxt anları ifadə edir. Həmçinin hər iki bayram həm Çin, həm də Azərbaycan xalqlarının ailəyə önəm vermə, zəhmətkeşlik və daha gözəl bir həyata olan ümidi kimi ümumi mədəni ənənələrini əks etdirir.*" 19 fevralda isə Din Tao atın Azərbaycanda və Çində oynadığı rolu müqayisə etmişdir: "*[[Azərbaycan at mədəniyyəti|Azərbaycanda at,]] Çində gələn ili simvolizə etdiyi kimi, azadlıq və güc ruhunu da təcəssüm etdirir. Bunda mədəniyyətlərimiz bir-biri ilə həmrəydir.*" Bu tarixdə Azərbaycandakı 60 nəfərlik Çin icması Konfitsu İnstitutunun azərbaycanlı tələbələri ilə birlikdə Bahar bayramını qeyd etmişdir. 2026-cı ilin 2 martında Azərbaycan Dillər Universitetinin Konfutsi İnstitutu Çinin ənənəvi yaz bayramları olan "Əjdaha başını qaldırır" festivalı və Fənər bayramını qeyd etmişdir.


Fayl:Akhundov House - Museum of Azerbaijani Culture in Tbilisi 26.jpg|Mirzə Fətəli Axundzadə adına Azərbaycan Mədəniyyəti Muzeyində qab
Fayl:Azerbaijani First Vice-President Mehriban Aliyeva met with Chinese delegation 05.jpg|Azərbaycan tərəfinin Çin nümayəndə heyəti ilə görüşündə təqdim edilmiş bir heykəl kompozisiyası
Fayl:Stamp of Azerbaijan - 2013 - Colnect 387853 - Holy Days - Celebrations Chinese New Year.jpeg|Çin yazısı təsvir edilmiş, Çin təqvimi təsvir edilmiş Azərbaycan poçt markası
Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010-892.jpg|Pələng İlinə həsr edilmiş  Azərbaycan poçt markası


## Yaponiya

### Ədəbi əlaqələr

Yaponiya Azərbaycan poeziyasında və Azərbaycan ziyalılarının məqalələrində qeyd edilmişdir. Yaponiya Hüseyn Cavidin "Hesbihal" məqaləsində və Cəlil Məmmədquluzadənin "Biz nəyik?" məqaləsində müxtəlif səbəblərdən qeyd edilmişdir. Rus-yapon müharibəsindən sonra yazılmış "Dəli Alı" dastanında Yaponiya belə qeyd edilir:

*Divarda asılmış gördüm*
*Yaponiyadan gətirilmiş tüfəngi*
*Zərbəsi dağları lərzəyə gətirir.*


Burada yapon tüfənginə istinad yapon silahlarının və texnologiyasının təriflənməsidir. Nəcəf bəy Vəzirov isə Təbriknaməsində Yaponiyanın İslama keçməsinə sevinəcəyini qeyd edirdi. Mirzə Ələkbər Sabir isə yaponların inkişafda sürətli uğurunu qeyd edirdi:


*Qəzet məzet sözünün ortaya çıxdığı gün heç olmayaydı,*
*Qəzet işin çıxaran işsizə lənət olaydı.*
*Nə Şərq, nə Uzaq Şərq, nə Yaponiya, nə də onların hünəri xalqa*
*ibrət dərs olaydı.*


Abbas Səhhət Yaponiyanı "uzaq yer" mənasında istifadə edirdi. Cənubi Azərbaycan şairi Mirzə Əlixan isə "Şərqi-Rus qəzeti"ndə "zərdüşt" Yaponiyanın zirvələrə çatmasını tərifləyirdi.

1975-ci ildə yazıçı Elçinin rus dilindən etdiyi tərcümələr vasitəsilə hayku şeiri Azərbaycan oxucusuna təqdim edilmişdir. Azərbaycan dilində haykuların yazılması isə Şahin Fazil və Güləmail Muradın adı ilə bağlıdır. Şahin Fazil həm də "Yaponiya səfərnaməsi" yazmışdır.


*Tez-tez*
*Şipşirin yuxu görürəm*
*Bu ap-acı dünyada.* (Şahin Fazil)

*Mən bu eşqin dəlisi,*
*sən təşnəsi*
*Səndə gizlənmişəm.* (Güləmail Murad)


### Digər əlaqələr
Azərbaycan rəssamı Toğrul Sadıqzadə öz sərgisində Yaponiya mövzusunda 40-dan çox rəsm eskiz, zarisovka, etüd və lövhələri nümayiş etdirmişdir. Buna "Xirosima" rəsm əsərləri silsiləsi də daxildir. 1969-cu ildə Bakıda SSRİ-Yaponiya fəhlə gənclərinin həmrəylik festivalı keçirilmişdir. 1970-ci illərin başlanğıcında Azərbaycan bəstəkarı Arif Məlikovun "Məhəbbət əfsanəsi" Yaponiya teatrında səhnələşdirilmişdir.

Yapon azərbaycanşünası Akira Matsunaqa 1996-cı ildə "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikası" 1999-cu ildə isə "Azərbaycan dilini müstəqil öyrənənlər üçün" kitablarını nəşr etdirmişdir. Azərbaycan-Yaponiya Elmi-Tədqiqat və Mədəni Əlaqələr Mərkəzinin xətti ilə təşkil olunan tədbirlərdən biri 2007-ci ilin may ayında keçirilmişdir. Bu tədbir çərçivəsində İçərişəhərdəki İncəsənət mərkəzində Naqoya İncəsənət klubunun üzvləri ilə Azərbaycan rəssamlarının görüşləri baş tutmuşdur. Görüş çərçivəsində rəssam Kişio Kavantanın xəttatlıq əsərləri nümayiş edilmiş, Kavantanın oğlu Taşiaki 1500 yaşlı yapon fleytasında (pyueteki) qədim yapon melodiyasını və yapon qılıncı kenqo ilə milli oyun hərəkətlərini yerli tamaşaçılar üçün göstərmişdir. Keçirilən digər tədbirlər "Yapon kuklaları", "Çay mərasimi" sərgisi, gül-çiçək düzəltmə (ikebana) ilə bağlı idi.

2014–2019-cu illərdə Bakıda Azərbaycan Anime Konvensiyası keçirilmişdir. Konvensiyada kospley aparıcı yer tuturdu. Məqsəd anime, manqa və müasir Yaponiya mədəniyyətinin bütün tərəfdarlarını bir yerə toplamaq olmuşdur.

Azərbaycanda keçirilən "GameSummit" çərçivəsində əsas tədbirlərdən biri hər kəsə açıq olan kospley müsabiqəsi olmuşdur. Burada iştirakçılar oyunlar, anime, komikslər və gik mədəniyyətinin digər sahələrində ən yaxşı kostyumlarını nümayiş etdirərək yarışıblar. Tədbirdə həmçinin, videooyunlara, animelərə, komikslərə və ümumilikdə Yaponiya mədəniyyətinə aid müxtəlif aksesuarlar və suvenirlər satışa çıxarılmışdır.

## Monqolustan

Azərbaycan rəssamı Cahid Camal uzun müddət Azərbaycan, Rusiya və Monqolustanda fəaliyyət göstərmiş, Monqolustan və onun köçəri xalqları haqqında bir çox rəsm çəkmişdir. Cahid Camal Azərbaycan və Monqolustan Rəssamlar İttifaqının üzvü idi. Cahid Camal həm də Cavanşir-Sarıcalı xətti ilə monqol hökmdarı Arqun xanın nəslindən gəlir.

İran azərbaycanlısı Səid Mollayi İranı beynəlxalq idman turnirlərində cüdo üzrə təmsil etdikdən sonra Monqolustan və Azərbaycan təmsilçisi kimi turnirlərdə iştirak etmişdir. Onun birbaşa Azərbaycana deyil, Monqolustan millisinə keçməsi Azərbaycan-İran münasibətlərini zədələməmək məqsədi daşıyırdı. Pasport dəyişikliyi məsələsində Monqolustan Azərbaycana yardım etmiş, Səid Mollayi də Olimpiya oyunlarında Monqolustana gümüş medal qazandırmışdır. Daha sonra vəziyyət sakitləşəndən sonra Mollayi Azərbaycan vətəndaşlığına keçmişdir.

2024-cü ildə Monqolustan Prezidenti Uxnaaqiyn Xurelsux COP29-da iştirak üçün Azərbaycana gələndə yerli tarixi muzeyi ziyarət etmişdir. Burada Azərbaycan–Monqolustan mədəni–tarixi əlaqələri haqqında qonağa məlumat verilmiş, Azərbaycan mədəniyyəti ilə Monqolustan tarixini birləşdirən eksponatlara baxış keçirilmişdir. Belə eksponatlar arasında olan, monqol dövrü xalatı və numizmatik nümunələr Xurelsuxun diqqətini çəkmişdir. O, həmçinin İçərişəhərdə Cümə məscidini ziyarət etmiş, məscidin Elxani monqol hökmdarı Olcaytunun dövrünə aid kitabəsinə baxış keçirilmişdir.

Monqolustan UNESCO-nun çoxmillətli qeyri-maddi mədəni irsi olan Novruz bayramını qeyd edən ölkələr siyahısına qoşulmuşdur. Bu irs Azərbaycan və Monqolustanın UNESCO-da qeydiyyatdan keçmiş ilk və tək ortaq qeyri-maddi mədəni irsidir.

## Cənubi Koreya

Əvvəllər Ural-Altay dil ailəsinə aid edilmiş Azərbaycan və Koreya dillərinin ortaq linqvistik mənşəyi iddiasına görə dil tədqiqatlarına qarşılıqlı maraq mövcuddur. Azərbaycan dili Cənubi Koreyada 15 strateji dildən biridir və Hankuk Xarici Dillər Universitetində tədris olunur. Universitetdə həmçinin Asiya Dilləri və Mədəniyyətləri Kollecinin tərkibində fəaliyyət göstərən Türk-Azərbaycan şöbəsi var. Azərbaycanla birgə həyata keçirilən təhsil layihələrinə isə Azərbaycan Dillər Universitetində açılan Koreya Mədəniyyəti Mərkəzi, Naxçıvan Dövlət Universitetində açılan Koreya Mərkəzi, və Bakı Dövlət Universitetində açılan Azərbaycan-Koreya Məlumat Dəstək Mərkəzi daxildir.

Azərbaycan Koreya Fondu, Koreya Beynəlxalq Mədəni Mübadilə Fondu, Dünya Ustadları Komitəsi və Asiya Mədəniyyət Mərkəzi kimi təşkilatlarla sıx əməkdaşlıq çərçivəsində Cənubi Koreyada mədəni tədbirlər təşkil edir. Bu əməkdaşlıq istiqamətləri nəticəsində Azərbaycan ənənələrini, incəsənətini və mətbəxini mədəni mübadilə və qarşılıqlı anlaşma üçün nümayiş etdirmişdir. Eyni zamanda, Azərbaycan nümayəndələri Azərbaycan milli irsini təqdim etmək və ikitərəfli mədəni əlaqələri təşviq etmək üçün Cənubi Koreyada keçirilən müxtəlif sərgi və festivallarda iştirak edir, ləzginka və yallı kimi Azərbaycan rəqs ifalarını təqdim etməklə və Azərbaycan mədəniyyəti ilə Koreya ictimaiyyətini tanış etməklə fəal iş görür. Bu rəqslər Azərbaycan xalq ənənələrinin enerjili ayaq hərəkətlərini vurğulayır və tez-tez tar və kamança kimi ənənəvi alətlərin canlı musiqisi ilə müşayiət olunur.

Azərbaycanda Koreya ənənəvi rəqs-tamaşaları müxtəlif mədəni tədbirlər zamanı yaxşı qarşılanmışdır. Adətən, bu cür tamaşalar iki ölkə arasında mədəni diplomatiyanın inkişafında mühüm rol oynayan Azərbaycan-Koreya Mədəniyyət Mübadiləsi Assosiasiyası kimi qurumlar tərəfindən təşkil olunur. Koreyalı sənətçilərin Yelpik rəqsi (Puçxeçxum) və kanqansulle kimi ənənəvi rəqsləri zəngin geyimlər və ritmik hərəkətlərlə ifa olunur və dərin mədəni məna daşıyır. Azərbaycan və Cənubi Koreya arasında mədəni, sosial və diplomatik əlaqələrin yaradılmasına və inkişafına mühüm töhfə verən digər qurum 2009-cu ildə yaradılmış və baş ofisi Seulda yerləşən BUTA Azərbaycan-Koreya Dostluq Assosiasiyasıdır. Azərbaycanda keçirilən GameSummit çərçivəsində K-pop musiqisi və rəqsləri, Koreya suvenirləri təqdim edilmişdir.

## Şərqi Asiyanın döyüş sənətləri

2025-ci ildə Azərbaycan "Osaka Sumo Expo"da təmsil olunmuş, Azərbaycan sumoçusu Yaponiya universitetləri arasında keçirilən çempionatda iştirak etmişdir. 2026-cı ildə Bakıda sumo üzrə dünya çempionatı keçiriləcək.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərən Yapon Döyüş Növləri və Mədəniyyəti Assosiasiyasının baş katibi Elşad Kərimova görə, Azərbaycanda qeyri-olimpiya yapon idman növləri arasında ciu-citsu, aykido və sumoya maraq göstərilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* Baldane, Orhan. (2021). Azerbaycan Türkçesinde Bazı Oğuzca Dışı Unsurlar Üzerine. IX. ULUSLARARASI TÜRK DILI KURULTAYI. I. CILT.
* 
* 
* Qarabağnamələr. I kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 216 səh.
* Qarabağnamələr. II kitab. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006, 288 səh.
* Sibgatullina, G., & Kemper, M. (2018). Between Salafism and Eurasianism: Geidar Dzhemal and the Global Islamic Revolution in Russia. In A. K. Bustanov, & M. Kemper (Eds.), Russia's Islam and Orthodoxy beyond the Institutions: Languages of Conversion, Competition and Convergence (pp. 91–108). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351022422, https://doi.org/10.1080/09596410.2017.1287485
* Крымский, А. Е., Низами и его современники, Б.: Элм, 1981
* Крымский, А. Е., Низами и его изучение // Выдающиеся русские учёные и писатели о Низами Гянджеви / Составитель, автор предисловия и редактор Рустам Алиев, Б.: Язычы, 1981
* Ə. Abbasov – Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" poeması, AzSSR EA Nəşriyyatı, Bakı, 1966
* 
* Esenbel, S. (Eds.). (23 Oct. 2017). Japan on the Silk Road. Leiden, The Netherlands
* Alakbarli, Farid. (2013). THE ROLE OF SILK ROAD IN FORMATION OF MULTICULTURAL ENVIRONMENT IN THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN.
* Azerbaijan on the Silk Road. (Edited by S. Mustafayev). Baku: "Tahsil" Publishing House, 2020 – 344 p.
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
* 
* 
* Maral Manafova. Azərbaycanın Şərqi Asiya ölkələri ilə mədəni əlaqələri. Dərs vəsaiti. Bakı, 2008, 36 s.
* Məlahət Ağayeva. Bəxtiyar Vahabzadə pyeslərinin səhnə taleyi. "Xəzər Universiteti" nəşriyyatı, Bakı, 2013, 158 səh.

## Əlavə ədəbiyyat
* You, X. & Hasanov, R. (2025). Azerbaijan-China Relations: Azerbaijani Culture Emergence in the Context of the People’s Republic of China. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12 (4), 870–891.
* 
* İsaxanlı, Hamlet (2013). Böyük çaylar qərbdən şərqə doğru axır: Çin və Azərbaycan (Major Rivers Flow from the West to the East: Azerbaijan and China) in Çin azərbaycanlıların gözü ilə (China with the Eyes of Azerbaijanis). Baku: Letterpress Publishing House