İnsan dərisinin rəngi

**İnsan dərisinin rəngi** ən tünd qəhvəyi ilə ən açıq rənglər arasında dəyişir. Fərdlər arasında dərinin rəng fərqləri əsasən genetik (bioloji valideynlərdən irsən keçən) və böyüklərdə xüsusilə günəşə məruz qalma nəticəsində yaranır; bəzən isə bu fərqlər dəridəki bəzi xəstəliklər və ya digər amillərlə birləşir. Fərqliliklər populyasiyalar arasında təbii seçmə və cinsi seçmə nəticəsində inkişaf etmişdir; həmçinin sosial normalar, ətraf mühit fərqləri və UV şüalarının dəridəki biokimyəvi təsirləri də rol oynayır.

Dərinin rənginə əsasən melanin miqdarı təsir edir. Melanin melanosit adlı hüceyrələrdə istehsal olunur və tünd dərili insanlarda dərinin əsas rəngini müəyyən edir. Açıq dərili insanlarda rəng əsasən dermis altındakı mavi-yaşıl birləşdirici toxuma və dermisdəki hemoglobin tərəfindən müəyyən olunur. Qırmızı rəng üzə daha çox görünür, xüsusən fiziki fəaliyyət, cinsi həyəcan və ya sinir sistemi stimullaşması (məsələn, qəzəb və ya utancaqlıq) zamanı arteriyaların genişlənməsi nəticəsində.

Dərinin rəngi bədəndə bərabər paylanmayıb; məsələn, ovuc və ayaq altının dərisi digər nahiyələrdən daha açıqdır, bu xüsusilə tünd dərili insanlarda nəzərə çarpır.

Coğrafi paylanma ilə UV şüa intensivliyi arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Ekvatora yaxın və ya yüksək yüksəkliklərdə UV şüa daha güclü olduğundan əhalinin dərisi daha tünd olur. Tropiklərdən uzaq və qütblərə yaxın ərazilərdə isə dərilər daha açıqdır. Müasir *[[Homo sapiens]]* ortaya çıxdığında bütün insanlar tünd dərili idi. Son 50,000 il ərzində bəzi populyasiyalarda dərinin tünddən açığa dəyişməsi baş verib; belə dəyişikliklər 100 nəsildə (təxminən 2,500 il) baş verə bilər. Dərinin rəngi həmçinin tanning nəticəsində də tündləşə bilər. Bu adaptasiya UV şüalarının DNA-ya zərər verən təsirlərindən qorunmaq üçün yaranmışdır.

Dərinin rəng fərqləri sosial status və diskriminasiya kimi mədəni və tarixi aspektlərdə də əhəmiyyət kəsb etmişdir.

## Melanin və genlər

Melanin melanosit adlı hüceyrələrdə melanogenez prosesi ilə istehsal olunur. Melanin kiçik membranla əhatə olunmuş paketlər olan melanosomlarda hazırlanır. Melanosomlar melanositin nazik çıxıntılarına doğru hərəkət edir və oradan keratinositlərə ötürülür. Normal şərtlərdə melanosomlar keratinositlərin yuxarı hissəsini örtərək genetik zədələnmədən qoruyur. Bir melanosit otuzaltı keratinositə melanin təmin edir. Keratinositlər melanin istehsalını və melanositlərin çoxalmasını tənzimləyir.

İnsanların dərisinin fərqli rəngdə olmasının əsas səbəbi melanositlərin fərqli miqdarda və növdə melanin istehsal etməsidir. Dərinin genetik mexanizmi əsasən enzim tirozinaz tərəfindən tənzimlənir; bu, dərinin, gözlərin və saçların rəngini müəyyən edir.

Melanin iki növdə olur: eumelanin (qəhvəyi-qara polimer) və feomelanin (çalarları qırmızı və çəhrayı). Eumelanin əsasən tünd dərili insanlarda çoxdur və saç, areola, dəri rəngini müəyyən edir. Feomelanin isə xüsusilə qırmızı saçlı insanlarda, dodaqlar, məmə ucu və cinsiyyət orqanlarında çox olur.

Melanin miqdarı və növü bir neçə gen tərəfindən tənzimlənir və qismən dominantlıq prinsipi ilə irsən ötürülür. Hər bir gen valideyndən bir nüsxə şəklində alınır və müxtəlif allellər insan dərisinin böyük rəng çeşidinə səbəb olur. Melanin dəridə günəşdən gələn UV şüanın miqdarını tənzimləyir; UV şüaları vitamin D istehsalına kömək etsə də, artıq miqdarda sağlamlığa zərər verə bilər.

## Dərinin rənginin təkamülü

### Dəri rənginin təkamül zamanı
*[[Homo]]* nəsillərində bədən tüklərinin itirilməsi termorequlyasiya ilə əlaqəlidir; bu, isti və açıq mühitlərdə tər vasitəsilə istilik yayılması və uzunmüddətli qaçış üçün vacibdir. İnsanlar primatlar kimi digər məməlilərdən fərqli olaraq carotid rete-yə malik deyillər, bu isə beyin qanını əvvəlcədən soyutmağa imkan verən və beynin temperatur dəyişikliklərinə həssas orqan olduğunu nəzərə alsaq, termorequlyasiyanın xüsusi əhəmiyyətini göstərir.  Uzunmüddətli qaçış və termorequlyasiyanın tələbləri *[[Homo erectus|H. erectus]]* ilə yaranıb, buna görə də tüksüz dərinin yaranması təxminən 2 milyon il əvvəl *H. erectus* ilə bağlıdır.

1.2–4 milyon il əvvəl hominidlər dəri tüklərini itirərək ter vasitəsilə istilik yayılmasını yaxşılaşdırdılar; çıplaq dəriləri isə günəş işığına məruz qaldı. Tropik ərazilərdə təbii seçmə tünd dərili populyasiyaları üstün tutdu, çünki yüksək dərinin piqmentasiyası ultrabənövşəyi şüanın zərərlərinə qarşı qoruma təmin edirdi. Yerlilər arasında dəri əksolma və müəyyən coğrafi bölgədə UV şüalarının miqdarı arasında güclü mənfi korrelyasiya mövcuddur. Genetik sübutlar da göstərir ki, təxminən 1.2 milyon il əvvəl *Homo* nəsillərində tünd dəri piqmentasiyası üçün güclü təkamül təzyiqi mövcud idi. Tüklərin olmaması folatın dermis və subkutan toxumalarda UV şüaları ilə parçalanmasına məruz qalmasına səbəb olur. Bu səbəbdən günəşin folat səviyyələrinə təsiri tünd dərinin yaranmasında və qoruyucu piqmentasiya mexanizminin inkişafında həlledici olmuşdur.

2017-ci ildə aparılan bir tədqiqat göstərdi ki, həm tünd, həm də açıq dəri piqmentasiyası allelləri müasir insanlardan əvvəl yaranmışdır,  və bir çox hallarda allellərin qədim versiyaları açıq dərilərlə əlaqələndirilir. İnsanların ən erkən hominid əcdadları çox güman ki, şimpanze və digər böyük meymunlar kimi açıq dərili və tünd tüklü idi.

Tüksüz dəri, bol tər vəzisi və melaninlə zəngin dərinin təkamülü nəticəsində erkən insanlar isti günəş altında uzun müddət gəzib, qaçıb və qida toplaya bilirdilər, beynin həddindən artıq qızmasından qorunaraq digər növlər üzərində təkamül üstünlüyü əldə etdilər. Melanocortin 1 receptor allelləri üzərində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, müasir Afrikalılarda mövcud olan tünd dəri alleli ən azı 1.2 milyon il əvvəl yaranmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Summary of clues to the saga in which humans evolved to lose their hair and had to adjust, including turning from light skin to dark skin, together with an estimation of the time when humans invented clothing.
* 
* 

## Xarici keçidlər

* "Key gene 'controls skin colour, BBC News. SLC24A5 gene controls up to 38% of the tonal range in people with mixed European and West African ancestry
* "The Biology of Skin Color: Black and White"—PBS
* "The Biology of Skin Color — HHMI BioInteractive Video"—YouTube