Qravitasiya bəndi

əsas məqalə: Su bəndləri

**Qravitasiya bəndi** (və ya cazibə qüvvəsi bəndi) — öz dayanıqlığını təmin etmək üçün bəndin və öz ağırlığına mütənasib olan, əsasda yalnız sürtünmə qüvvəsindən istifadə edən beton və ya hörgüdən hazırlanmış bir bənd növüdür.
Fayl:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|Üç dərə SES
Fayl:Willowcr.jpg|Oreqondakı Willow Creek bəndi
Fayl:Кран_для_гидротехнического_строительства.jpg|Krasnoyarsk dakı SES
Fayl:Adams_Boulder_Dam_1942.jpg|Kolorado çayı boyunca Huver bəndi (keçmiş Boulder bəndi) fotoşəkili, 1942


### Xüsusiyyətlər
Qravitasiya bəndləri adətən geniş vadi boyunca düz bir xətt üzərində olur və saxlanılan suyun üfüqi itkisinə tamamilə öz çəkisi ilə müqavimət göstərir. Qravitasiya bəndinə təsir edən üç əsas qüvvə: anbarda yığılan suyun itələyici qüvvəsi, bəndin çəkisi və bünövrənin yaratdığı təzyiqdir. Su anbarında çökən lilin yuxarı axınının səthinə təsirini, seysmik təsir nəticəsində yarana bilən ətalət qüvvələrini və xüsusən də suyun süzülməsinin qaldırıcı qüvvəsini bəndin altına və ya üfüqi birləşmələrə nəzərə almaq vacibdir.

Onların enni bazası və bünövrəsini nəzərə alınmaqla, qravitasiya bəndləri sızma və qalxma nəticəsində sabitliyi poza bilər, bu problem dizayn və tikintidə ən böyük diqqət tələb edir. Bənd bərk qayalar üzərində qurulduqda, betonun qayaya sadə şəkildə aşağıya doğru proyeksiyasın sızmanın qarşısını almaq və qalxma təzyiqlərini aradan qaldırmaq üçün ümumiyyətlə kifayət edəcəkdir. Bəndin hər bir hissəsi dayanıqlıdır və hər hansı digər bənd bölməsindən müstəqildir.

Lakin, adətən, qaya təməli keçiricidir, bəzən əhəmiyyətli dərinliklərə qədər, buna görə də tamamilə etibarlı kəsmənin qurulması ya çətin, ya da qeyri-mümkündür. Daha sonra çatlamış süxurun məhlulla örtülməsi üçün geniş sistemlə və drenaj vasitəsilə qaldırma təzyiqlərinin azaldılmasına etibar edilməlidir. Bir çox qravitasiya bəndləri həm kəsiklərə, həm də yeraltı drenaja malikdir və adətən torpaq təməlləri üzərində tikilmir.

Qravitasiya bəndləri adətən dəmir-betonla tikilir və postgərginləşdirilmiş poladdan istifadə etməklə daha da gücləndirilə bilər, məsələn, Leqadadi bəndi olduğu kimi . Yuxarı su səthinə yaxın bir sıra şaquli polad çubuqlar, domkratlarla vurğulanmış və qaya təməlinə etibarlı şəkildə lövbərlənmiş, bu daha incə hissənin çevrilmə meylinə müqavimət göstərir. Bu sistem həm də mövcud ağırlıq bəndlərini daha yüksək zirvə səviyyəsinə qaldırmaq, su anbarının saxlama qabiliyyətini iqtisadi cəhətdən artırmaq üçün istifadə edilir. Qravitasiya bəndləri torpaq doldurucu bəndlərə nisbətən kiçik aşmağa daha çox müqavimət göstərir. Bununla belə, ağır dağılmanın aşağı axın barmağındakı bünövrəni aşındıra biləcəyini nəzərə alsaq, daşqın sularını yerləşdirmək üçün qravitasiya bəndləri çox vaxt dağılma yolları (<small>Ş</small>lyuz və ya axın yolu) ilə təchiz edilir.

### Qravitasiya bəndlərinin tikintisi
Çayın kanalında tikinti başlamazdan əvvəl suyun axını dəyişdirilməlidir. Müvəqqəti bənd (Koferdam) tikintinin iki mərhələsində kanalın bir tərəfə axınına nəzarət edir, digər tərəfdən isə iş aparılır. Bəndin bir tərəfinin aşağı hissəsi tikildikdə, axın bu hissədəki çıxışlar vasitəsilə yönəldilir və ya hətta kanalın əks yarısında iş aparılarkən bitmiş hissənin üstündən keçməsinə icazə verilə bilər. Geologiya və topoqrafik şərait uyğun olarsa, bütün axın tunel və ya təxribat kanalı vasitəsilə bənd sahəsinin ətrafında ötürülə bilər. Bu, iş yerini quru saxlamaq üçün edilir. Əgər bənd tikildikdən sonra tunel istifadəyə davam edəcəksə, bu çox faydalıdır.

Hər bir xüsusi işə aid olan təhlükələri nəzərə alaraq, təxribat kanalı və ya tunel tezlik analizinin dözülə bilən risk hesab etdiyi axını daşıya bilməlidir. Təxribat problemini azaltmaq üçün bəndin aşağı hissəsinin normal aşağı axın dövrlərində tikinti üçün planlaşdırılmasına üstünlük verilir. Bünövrənin ətrafındakı ərazi bərk qayaya qədər qazılmadan əvvəl beton tökülə bilməz. Qazıntıdan sonra, əsas təbəqədəki hər hansı qüsurları və ya boşluqları doldurmaq üçün beton və ya məhlul istifadə olunur. Sızma ehtimalı azaltmaq üçün adətən bəndin dabanına yaxında bir məhlul pərdəsi qoyulur. Bəzən qayalara (qum) qazılmış çuxurları doldurmaq üçün su və az miqdarda incə aqreqatlarla qarışdırılmış sement məhlulu istifadə olunur. Təxminən 40 Bara qədər təzyiqdə şlamın doldurulması bənd üçün betonun tökülməsindən əvvəl həyata keçirilə bilər, baxmayaraq ki, yüksəktəzyiqli doldurulma (200 Bar) yalnız bənd tikildikdən sonra bəndin içərisindəki daimi qalereyalardan həyata keçirilir, belə ki, bənd doldurulma təzyiqlərinə müqavimət göstərə bilər. Adətən beton bloklarla tökülür, bəndin ölçüsündən asılı olaraq böyük bəndlər üçün maksimum eni təxminən 1,5 m. Çox vaxt tək bir tökmə maksimum təxminən 150 sm. qalxa bilər. Bölmələr növbə ilə tökülür ki, hər bir blokın yanında və ya üstünə başqası tökülməzdən əvvəl bir neçə gün təyin olunsun. Havadan buxarlanmamaq üçün örtülür və sonra su ilə islanır. Forma çıxarıldıqda, yaxınlıqdakı hissələrə yapışmasının qarşısını almaq və betonun çatlamasını azaldacaq tikinti boşluqları yaratmaq üçün hər bir hissənin yan səthləri asfalt emulsiyası ilə boyanır. Kəsmə gərginliklərini bir komponentdən digərinə ötürmək üçün qravitasiya bəndin hissələri arasında açar yollar tikilir ki, bu o üçün lazımdır ki bənd monolit struktur kimi fəaliyyət göstərsin . Sızmaların qarşısını almaq üçün yuxarı tərəfdəki şaquli tikinti birləşmələrinə metal su dayanacaqları da qoyulur.

### Qravitasiya bəndlərinin nümunələri
Hoover bəndi

1930–1936-cı illər arasında Kolorado çayı üzərindəki Huver bəndi, Arizona — Nevada sərhədində, ABŞ. Dolama körpü Qara Kanyondan bir az aşağı axınla keçir və dörd suqəbuledici qüllə anbar suyunu bəndin altındakı su-elektrik stansiyasına yönləndirir. Huver bəndi böyük çay boyunca dar dərədə tikilmiş və qabaqcıl dizayn prinsiplərini tətbiq edən Tağ-Qravitasiya bəndlərinin görkəmli nümunəsidir. Onun təməlindən 221 metr hündürlüyü, zirvəsinin uzunluğu 379 metr və 37 milyard kubmetr su anbarının tutumu var.
Fayl:2017_Aerial_view_Hoover_Dam_4774.jpg|2017 Havadan görünüş Huver bəndi
Fayl:Completed_Hoover_Dam_Bypass_Bridge.jpg|Mike O'Callaghanin və Pat Tillmanin xatirə körpüsü
Xüsusi maraq düz maili aşağı axar üzünə malik üç beton qravitasiya bəndidir.

Rusiyanın İrkutsk şəhərində Anqara çayı üzərində tikilmiş Bratsk bəndi 1964-cü ildə tamamlanıb. O, bünövrə səviyyəsindən 125 metr hündürlükdədir və torpaq yan bəndləri nəzərə almasaq, uzunluğu təxminən 1430 metrdir; onun tərkibində 4.500.000 kubmetr beton var.

1941-ci ildə tamamlanan Grand Coulee <sup><span lang="en" dir="ltr">ing</span></sup> bəndi ABŞ-ın Vaşinqton ştatında Kolumbiya çayı üzərində tikilmişdir. Onun əsas strukturu 168 metr hündürlüyü və 1,592 metr uzunluğundadır və təxminən 9,000,000 kubmetr betondan ibarətdir.

1962-ci ildə Dixencenin daha dar vadisində tamamlanan İsveçrədəki Grande Dixence <sup><span lang="en" dir="ltr">ing</span></sup> bəndinin zirvəsi 700 metr və təxminən 5,960,000 kubmetr betondan ibarətdir. 285 metr hündürlüyü ilə 1980-ci ildə Tacikistanda Vaxş çayı üzərindəki Nurek bəndi tamamlanana qədər dünyanın ən yüksək bəndi idi.


Fayl:Bratsk HPS.jpg|Bratsk SES
Fayl:Bratsk HPP 02.jpg|Sol sahildən SES görünüşü
Fayl:Bratsk HPP 13.jpg|Bratsk bəndi axın yolu
Fayl:Grand Coulee Dam spillway.jpg|Grand Coulee bəndin axın yolu
Fayl:Grand Coulee Dam aerial.jpg|Grand Coulee
Fayl:Grand Coulee Dam panorama.jpg|Grand Coulee Dam Panoraması
Fayl:Barrage de la Grande-Dixence.jpg|Grande Dixence bəndi İsveçrənin Valais şəhərində
Fayl:Grande Dixence Staumauer.jpg|Grande Dixence bəndi İsveçrənin Valais şəhərində
Fayl:GERD Dam.jpg|Hıdase SES Efiopiya
Fayl:GERD 3.jpg|Hıdase SES Efiopiya

### Quruluş və istifadə olunan materiallara görə bəndlərin təsnifatı
* Beton bəndlər (daxildir)
** Kütləvi beton bəndlər (aşağıdakılardan hazırlanır)
*** adi beton
*** daşyonma
** Içiboş qravitasiya bəndi, dəmir-betondan hazırlanır

Bəndlər çox vaxt struktur və tikintidə istifadə olunan materiallar əsasında təsnif edilir. Halbuki hündürlüyünə görə bəndlər adətən aşağı bəndlər, orta bəndlər və yüksək bəndlər kimi təsnif edilir.

## İstinadlar