open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nöyi sülhü

**Nöyi sülhü** və ya **Nöyi-sür-Sen müqaviləsi** () — Birinci Dünya müharibəsində qalib gəlmiş dövlətlərlə məğlubiyyətə uğramış Bolqarıstan arasında 27 noyabr 1919-cu il tarixində Fransanın paytaxtı Paris şəhəri yaxınlıqlarındakı Nöyi-sür-Sendə imzalanmış sülh müqaviləsi. Versal-Vaşinqton sisteminin əsasını təşkil edən müqavilələrdən biridir. 9 avqust 1920-ci il tarixində qüvvəyə minmişdir.

Nöyi sülhünün şərtləri:
* Bolqarıstanın sahəsi 2566 km2 olan 4 rayonu Serblərin, Xorvatların və Slovenlərin Krallığına (1929-cu ildən Yuqoslaviya) verilmişdir.
* Bolqarıstan Qərbi Frakiyadan və beş il müddətinə Egey dənizinə çıxmaq hüququndan mərhum edilmişdir.
* Bolqarıstan qalib dövlətlərə 2,25 milyard qızıl frank məbləğində təzminat vermək barədə öhdəlik götürmüşdür.
* Bolqarıstan öz silahlı qüvvələrini məhdudlaşdırmaq barədə öhdəlik götürmüşdür.

Nöyi sülhü 1923, 1930, 1938, 1940-cü illərdə yenidən nəzərdən keçirilmiş, İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə tamamilə qüvvədən itmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Borisova, Galina M. "Bulgaria, Greece and Britain's Policy 1919." *Etudes Balkaniques* (1983) 19#3 pp 77–91. 
* Buirette, O. "The treaties of Neuilly-sur-Seine (1919) and Sevres (1920), or the redefining of a new Balkan Europe." *Bulgarian Historical Review-Revue Bulgare d'Histoire* 3-4 (2001): 99-113.
* Chary, Frederick B. *The history of Bulgaria* (ABC-CLIO, 2011).
* Nestor, Stelios. "Greek Macedonia and the Convention of Neuilly (1919)," *Balkan Studies* (1962) 3#1 pp 169–184. online

## Xarici keçidlər

* Müqavilənin mətni
* Nöyi sülhü dövründə Avropa xəritəsi  — "omniatlas.com" saytında.
Nökər (Monqolustan)

**Nökər** (; mənası – *dost*, *yoldaş*) — XI–XII əsrlərdə Monqolustanda feodal münasibəylərinin yarandığı dövrdə əyanların silahlı dəstəsinin üzvləri.

## Tarixi
XIII əsrin əvvəllərindən monqol xanlarının (Çingiz xan və b.) şəxsi qvardiyasını təşkil etmişdir. Nökərlərdən müharibə vaxtı döyüşçü, dinc dövrdə isə keşikçi, "ev qulluqçusu" kimi istifadə olunmuşdur. Onlar igid və sadiq döyüşçülər idilər. Çingiz xanın ən görkəmli generallarının çoxu nökər idi. XIV əsrdən nökər ifadəsi Azərbaycanda, İranda və Mərkəzi Asiyada "xidmətçi", "qulluqçu" mənasında işlədilmişdir. 

## İstinadlar
Abay meydanı

**Abay Meydanı** () Qazaxıstanın Almatı şəhərindəki bir meydandır. Meydan Abay Kunanbayevin adını daşıyır. Meydanda ümumi bir bağ və fəvvarələr var. Meydan Respublika Sarayının qarşısında yerləşir. Ətrafında Qazaxıstan hoteli, Arman kinoteatrı və Kök Töbe Parkına birləşdirən kanat dayanacağı var.

Abay meydanında tez-tez xalq yığıncaqları, mərasimlər və konsertlər keçirilir.

## Tarixi
Meydan 19-cu əsrin sonunda yaradılmışdır. Abay və Lenin Küçələrinin küncündə 1960-cı ildə Abay Kunanbayevə abidə qoyulmuşdur. Sonrakı illərdə "Arman" kinoteatrı və Kök Töbe kanat stansiyası ilə birlikdə binalar tikildi. 1970-ci ildə Lenin Sarayı (indiki Respublika Sarayı), ardından Qazaxıstan hoteli və fəvvarələrlə təchiz olunmuş hovuz tikildi.

Meydana adı verilən Abay Kunanbayev, 19-cu əsrin sonlarında yaşamış bir Qazax türkü idi. Şair, bəstəkar və filosof idi. Qazaxıstan-Türk Sivilizasiyasını liberal İslama söykənən Avropa və Rusiya sivilizasiyalarına yaxınlaşdırmağı hədəfləyən islahatçı kimliyi ilə tanınırdı.

## Abay Kunanbayevin abidəsi

1960-cı ildə Abay Kunanbayevin anadan olmasının 115-ci ildönümü münasibətilə heykəltaraş Hakimcan Naurizbay tərəfindən meydanın ortasına bir abidə qoyuldu. Abidənin hündürlüyü 13 metrdir.

Abidənin yanında şeirlər oxumaq ənənəsi var. Məsələn, 2014-cü ilin iyun ayında Qazaxıstan, Ukrayna və Rus şairləri Beynəlxalq Ədəbi Festivalda şeirlərini səsləndirdilər.

## Respublika Sarayı

Respublika Sarayı 1970-ci ildə inşa edilmişdir. Almatı şəhərinin ən böyük salonudur və tez-tez kütləvi toplantılar, mərasimlər, konsertlər və s. üçün bir məkan kimi istifadə olunur.

## Arman Kinoteatrı
Arman kinoteatrı — 1968-ci ildə inşa edilmiş rəqəmsal bir kinoteatrdır. Kinoteatrda dörd zal, bir həyət və bir klub var.

## Kanat yolu
Abay Meydanından kanatla 2006-cı ildə açılan Kök Töbe Parka gedə bilərsiniz. 2014-cü ilin sentyabr ayında dağ yeni kanat tikintisi üçün, həmçinin dağın və parkın şimal tərəfinin yenidən qurulması üçün bağlandı. 2016-cı ilin mart ayında kanatın tikintisi və parkın bərpası başa çatdı. 2007-ci ildə The Beatles qrupuna abidə ucaldıldı.

Hər biri 8 nəfər tutumlu yeni kanatda 17 kabin fəaliyyət göstərir. Saatda 750 nəfər tutum. Yeni kanatın uzunluğu 1620 metr, stansiyalar arasındakı fərq 250 metrdir. Sürət 0,5 ilə 6 m/saniyə arasında tənzimlənə bilər.

Parkda yeni bir dönmə çarxı da tikilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Kazakhstan P9190593 09 (40125712921).jpg| Kök Töbe dağından mənzərə
Fayl:Kok Tobe Cableway station.jpg| Kanatın alt stansiyası


## İstinadlar
Kalium yodid

**Kalium yodid** (kalium yodid) qeyri-üzvi bir birləşmədir, kimyəvi formulu KI olan hidroiodik turşunun kalium duzudur. İşıqda sarıya çevrilən rəngsiz kristal duzdur. Yod ionlarının mənbəyi kimi geniş istifadə olunur. Natrium yodiddən daha az higroskopikdir. Tibbdə dərman, kənd təsərrüfatında gübrə olaraq, eyni zamanda fotoqrafiya və analitik kimyada da  istifadə olunur.
## Fiziki xüsusiyyətləri
Kub sistemli rəngsiz kristallardır (a = 0,7066 нм, z = 4,Fm\bar{3}m). Sıxlığı 3,115 q/sm3-dır. Bu birləşmə 681 ° C ərimə nöqtəsinə malikdir.
qaynama nöqtəsi 1324 ° C-dir. 100 q suda: 127,8 q (0 ° C), 144,5 q (20 ° C), 209 q (100 ° C)-də həll olur. Aseton, metanol, etanol, maye ammonyak və qliserində də həll olunur.

## Kimyəvi xüsusiyyətləri
İşıqda atmosfer oksigeni ilə oksidləşir və sərbəst buraxılmış yod səbəbiylə sarıya çevrilir:

4KI + 2H_2O + O_2 -> 2I_2 + 4KOH 

Kalium yodidi yumşaldıcı bir vasitədir və brom kimi oksidləşdirici maddə ilə məhlulda asanlıqla oksidləşə bilər:
:: \mathsf{2KI + Br_2 \longrightarrow 2KBr + I_2}

Hidrogen peroksid ilə oksidləşir:

::KI + H_2O_2 -> I_2  + H_2O + KOH 

Potasium yodid yod ilə reaksiyaya girərək elementar yoddan daha yaxşı suda həll olunan triodid anionu olan Luqol məhlulunu əmələ gətirir:
:: \mathsf{KI + I_2 \longrightarrow KI_3}

Ultrasəsin təsiri altında yodun salınması ilə sulu məhlullarda parçalanır.

## Alınması
Yodun formik turşu, hidrogen peroksid və ya digər azaldıcı maddələrin iştirakı ilə kalium hidroksidlə reaksiya verilməsi yolu ilə hazırlanır.:
:: \mathsf{4KOH + 2I_2 \xrightarrow{HCOOH/H_2O_2} 4KI + 2H_2O + O_2}
Yodu kalium hidroksid və ammonyak həllində həll edərək:
::3I_2 + 6KOH + 2NH_3 -> 6KI + 6H_2O + N_2 ^ 

Dəmir yodidinə kalium karbonat əlavə edərək:
Fe_I_2 + K_2CO_3 -> 2KI + CO_2 + Fe_O 

kalium yodatın kömürlə azaldılması:
:: \mathsf{2KIO_3 + 3C \longrightarrow 2KI + 3CO_2}

Kalium yodatın termal parçalanması:
::2KIO_3 -> 2KI + 3O_2 ^   

Hidrogen yodidin karbonat, oksid, hidroksid və ya metal kaliumla qarşılıqlı təsiri:
::2HI + 2K -> 2KI + H_2 ^

::2HI + K_2O -> 2KI + H_2O 

::HI + KOH -> KI + H_2O 

::2HI + K_2CO3 -> 2KI + H_2O + CO_2 ^ 

## Tətbiqi
Analitik kimyada oksidin redoks titrlənməsi üçün istifadə olunur.

Kalium yodat ilə birlikdə az miqdarda xörək duzuna (yodlaşdırılmış duz) əlavə olunur.

Üzvi kimyada geniş istifadə olunur.

Tibbdə və baytarlıqda  dərman olaraq istifadə olunur.

Xlor və ozon kimi müəyyən oksidləşdiricilərin aşkarlanması üçün göstərici kimi istifadə olunur.

Bunu etmək üçün kalium yodid və nişasta məhlulu ilə nəmləndirilmiş kağızdan istifadə edilir.
:: \mathsf{Cl_2 + 2KI \rightarrow 2KCl + I_2}

Bu vəziyyətdə nişasta yod ilə mavi rəngli qatqı meydana gətirir.

Fotoqrafiyada işığa həssas materiallar hazırlamaq üçün istifadə olunur.

Geliştiricinin tərkibindəki fotoşəkil materiallarının işlənməsində, güclü örtük əleyhinə vasitə kimi və möhkəmləndirici və zəiflədici məhlulların tərkibində də istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
## Xarici keçidlər
* Kalium yodid (KI): quruluşu, xüsusiyyətləri, əldə edilməsi, istifadəsi, riskləri
* Kalium yod
Nökər

**Nökər**, **qulluqçu** və ya **xidmətçi** — müxtəlif ev işləri görənlər və ümumiyyətlə işəgötürənin evində yaşayan şəxs. Böyük evlərdə müxtəlif vəzifələri yerinə yetirən çox sayda nökər ola bilər. Onlar çox vaxt daxili bir iyerarxiya meydana gətirirlər.

## Etimologiyası
Nökər sözü Azərbaycan dilinə monqol dilindən keçmişdir, mənası "dost", "yoldaş" deməkdir. Monqol əyanlarının silahlı dəstəsinin üzvləri olan nökərlərdən götürülmüşdür. XIV əsrdən nökər ifadəsi Azərbaycanda, İranda və Mərkəzi Asiyada yayılmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *The Duties of Servants*; by a member of the aristocracy, author of 'Manners and Rules of Good Society'. London: F. Warne & Co., 1894
* *A Few Rules for the Manners of Servants in Good Families*. Ladies' Sanitary Association, 1901
* *The Servants' Practical Guide: a handbook of duties and rules*; by the author of 'Manners and Tone of Good Society'. London: Frederick Warne & Co., [1880]
** *The Management of Servants: a practical guide to the routine of domestic service*; by the author of "Manners and Tone of Good Society." (the same work under a different title)
* Dawes, Frank (1973) *Not in Front of the Servants: domestic service in England 1850–1939*. London: Wayland 
* Evans, Siân (2011) *Life below Stairs in the Victorian and Edwardian Country House*. National Trust Books
** --do.--"Yells, Bells and Smells … from royal visits … to the case of the cook and the freezer", in: *National Trust Magazine*; Autumn 2011, pp. 70–73
* Horn, Pamela (1990 [1975]) *The Rise and Fall of the Victorian Servant*. Stroud: Sutton Publishing ISBN 978-0-750-9098-5
* Musson, Jeremy (2009) *Up and Down Stairs: the history of the country house servant*. London: John Murray 
* 
* 
* Sinha; Varma; Jha (2019) *Servants' Pasts: Sixteenth to Eighteenth Century, South Asia, Vol. 1*. New Delhi: Orient Blackswan 
* 

## Xarici keçidlər

* International Domestic Workers Network
* List of digitized books on domestic workers in German, English, and other languages at de.wikisource
* ILO resources on domestic workers:
*: Resource guide on domestic workers, Convention Concerning Decent Work for Domestic Workers (June 16, 2011) (PDF), Decent work for domestic workers, Report IV(1) (2010)
* Amnesty International paper on the abuse of domestic workers in the Middle East
* A Global Justice Center paper about domestic workers worldwide
* Domestic Workers, Maids Services
* An international campaign for domestic workers' labour rights
* A Research Project entitled "Servants Pasts" which traces domestic service historically
* Human Rights Watch article about migrant domestic workers
* Interview with an Indonesian domestic worker in Singapore Clip from documentary film 'At Your Service' (2010, director Jorge Leon)
Nökər (dəqiqləşdirmə)

**[[Nökər]]** — müxtəlif ev işləri görənlər və ümumiyyətlə işəgötürənin evində yaşayan şəxs. Həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

* Nökər (Monqolustan) — orta əsrlərdə monqol əyanlarının silahlı dəstəsinin üzvləri.
Abdudjabor Sattorov

**Abdudjabor Sattorov** () — tacik alimi, tarixçi. Tarix elmləri namizədi (1984), Rusiya Federasiyası Pedaqoji və Sosial Elmlər Akademiyasının (RPSEA) akademiki (1999). Tacikistan Respublikasının əməkdar işçisi (1998). RTSU-nun ilk rektoru (1996–2004).

## Həyatı
Abdujabor Sattorov 23 may 1946-cı ildə Tacikistan SSR, Xatlon vilayətinin Sovetski rayonunun Kangurt kəndində anadan olmuşdur.

1967 — Sədrəddin Ayni adına Tacikistan Dövlət Pedaqoji Universiteti, rus dili və ədəbiyyatı ixtisası müəllimi.
1967–1969 — Farhor rayonu məktəbində rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləmişdir;
1969–1973 — müəllim, müavin. Rus Dili və Ədəbiyyatı Fakültəsinin dekanı, Sədrəddin Ayni adına Tacikistan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Komsomol Komitəsinin katibi.

1973–1976 — Baş Tacikistan Kommunist Partiyası Oktyabr RK-nın təbliğat və təşviqat şöbəsi və Komsomol Mərkəzi Komitəsinin təşkilati şöbəsinin təşkilatçısı (Moskva);
1976–1981 — Tacikistan Gənc Kommunist Birliyi Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi;
1981–1984 — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsi yanında Sosial Elmlər Akademiyasının aspirantı;
1984–1985 — Tacikistan Sovet RK Kommunist Partiyasının birinci katibi;

1985–1986 — Tacikistan Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun (TBTİ) rektoru; 1986–1988 — Tacikistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin müfəttişi (1986). Tacikistan Kommunist Partiyası Kulyab vilayət komitəsinin katibi;

1988–1991 — müavin. Tacikistan SSR Təhsil Nazirliyinin naziri
1991–1992 — Tacikistan Respublikası Gənclər, İdman və Turizm üzrə Dövlət Komitəsinin sədri;
1992–1996 — universitet rəhbərliyində müavin. Tacikistan Respublikasının Təhsil Naziri;
1996–2004 — Rusiya-Tacikistan (Slavyan) Universitetinin rektoru;
2004–2009 — Rusiya-Tacikistan (Slavyan) Universitetinin Milli Tarix Bölümü;
2009–2013 — universitetin Milli Tarix Bölməsinin professor-məsləhətçisi.

Abdujabor Sattorov 3 may 2013-cü ildə vəfat etdi, Düşənbədə dəfn edilmişdir.

## Elmi və ictimai fəaliyyət
Tacik xalqının tarixi, Tacikistanla Rusiya arasındakı münasibətlərə dair bir sıra elmi əsərlərin müəllifidir. Beynəlxalq konfransların iştirakçısı: Moskva (2001), Vyana (1998), Seul (1999). Tacikistan SSR Ali Sovetinin — IX, X, XI çağırışların deputatı seçilmişdir.

## İstinadlar
Nurek

**Nurek** () — Tacikistanda şəhər, paytaxt Düşənbədən 70 km cənub-şərqdə, əhalisi 30.900 (2019).

16 dekabr 1960-cı ildə Nurek kəndini regional tabe şəhərə (Ordjonikidzeabad bölgəsi) çevirərək Nurek Su Elektrik Stansiyasının inşası zamanı yaradıldı.

## Coğrafiyası

Nurek, Vaxş çayının üzərində, dəniz səviyyəsindən 885 m yüksəklikdə yerləşir. Şəhərə bir çox kənd və camaat daxildir (tərkibində bir neçə ailənin yaşadığı qəsəbələri belə adlandırırlar): Tutkavul, Kibil, Çaşma, Lanqar, Dukoni, Xocaabdulla, Navde, Daqana və Energetik.

## Tarixi
12 iyul 1961-ci ildə Nurek respublika tabeliyində bir şəhər statusu aldı.

## Əhalisi
Əhalisi 1 yanvar 2019-cu il tarixinə 30.900 nəfərdir.

## Sənaye
Nurek SES: 1972-ci ildə istismara verilmişdir, bənd hündürlüyü 300 m, elektrik stansiyasının gücü 3000 MW, su anbarının səthinin sahəsi 98 km²
* yığma beton zavodu
* geyim fabriki
* çörək istehsalı

Nurek şəhərində bina və şəhərləri lazım olan hər şeylə vaxtında və tam təmin edən yeni bir iqtisadi əməkdaşlıq forması — "İşçi estafeti" yarandı. Bunun sayəsində Nurek SES -in birinci bloku 15 noyabr 1972-ci ildə, 1978-ci ilin dekabrında isə ucuz elektrik enerjisi istehsal edən stansiyanın son bloku istismara verildi. Qeyd edək ki, Nurek SES istifadəyə verildikdən sonra 292,5 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal etmişdir. Təkcə 2004-cü ilin ilk 8 ayında 9,8 milyard kilovat-saatdan çox elektrik enerjisi istehsal edilmişdir. Nurek Su Elektrik Stansiyasının tikintisi nəticəsində Nurek su anbarı yaradıldı. Su anbarının doldurulmasına 1972-ci ildə başlanmışdır, sahəsi 98 kvadrat kilometr, həcmi 10,5 milyard kubmetrdir. m3 orta dərinliyi 107 metr və hündürlüyü 300 metrdir.

## Ekoloji vəziyyəti
İnkişaf etmiş sənaye və əhalinin sürətli artımı Nurekdə çətin bir ekoloji vəziyyətə səbəb oldu: tullantıların toplanması üçün infrastrukturun olmaması səbəbindən şəhərin sanitariya standartlarına cavab verməyən zibilliklərlə dolu olduğu ortaya çıxdı.

## Strateji obyektləri
Nurekdə, 2200 m yüksəklikdə, Rusiya Federasiyasının Aerokosmik Qüvvələrinə məxsus kosmik vəziyyət kəşfiyyat sisteminin "Okno" ("Nurek") (RSC) optik-elektron kompleksi yerləşir.

## İstinadlar
Xoroq

**Xoroq** () — Tacikistanda şəhər, Dağ-Bədəxşan Muxtar Vilayətinin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Şəhər bölgənin cənub -qərb hissəsində yerləşir və Düşənbədən 525 km aralıda, qərbdən (Günt çayının Pənclərlə birləşdiyi yerdə) Əfqanıstanla həmsərhəddir . Xoroq, bütün marşrutların keçdiyi Pamirlərin turizm mərkəzidir. Xoroq dəniz səviyyəsindən 2200 metr yüksəklikdə yerləşir, postsovet məkanında ən yüksək şəhərlərdən və Tacikistanın ən yüksək şəhərlərindən biridir.

Xoroq yarı quraq iqlim zonasının bir hissəsidir. İl ərzində az yağış yağır. Köppen iqlim təsnifatına görə, şəhərin iqlimi soyuq qışları olan mülayim enliklərin quru yarı quraq iqlimidir (BSk indeksi). İlin orta hava istiliyi 9.3 ° C, illik 276 mm yağıntı düşür.

## İqtisadiyyatı
Xoroq ticarət, nəqliyyat və təhsil üçün vacib bir regional mərkəzdir. Şəhər Moyonşo Nazarşoyev Xoroq Dövlət Universiteti (XoSU), Orta Asiya Beynəlxalq Universitetinin (OABU) bir filialı və Aga Khan Foundation Liseyi kimi təhsil müəssisələrinə ev sahibliyi edir. OABU kampusunun inşasına 2015-ci ilin may ayında başlanacaq.

Pamir magistral yolu Xoroqdan keçir, şəhəri Düşənbə və Oşla birləşdirir. Vaxan Vadisi və Aliçur kəndindən keçən torpaq yol vardır. Kulma-Karokurum aşırımından keçərək şəhəri Çinlə birləşdirən və şəhərə əsas idxalatı təmin edən bir yol da vardır. Ağa Xan Vəqfi, şəhərdən 5 km məsafədə — Tem kəndində yerləşən Pənc çayında (İşkaşım, Şuğnan, Vanj, Darvaz və Pənc) 5 körpü inşa etmişdir.

Şənbə və bazar günləri açıq olan körpünün yanında bazar tikilib. Şəhərin kiçik hava limanı var.

## İdman
1950-ci illərdə Tacikistan bandi çempionatı keçirildi, Xorogun öz stadionu var idi. Bu idman növündə matçların keçirildiyi ən yüksək dağlıq idman qurğusudur .

## Turizm
Xoroq, Pamirin əsas turizm mərkəzidir və eyni zamanda turistlərin Pamirin əsas görməli yerləri üçün başlanğıc nöqtələrindən biridir. Hər il dünyanın müxtəlif ölkələrindən minlərlə turist təbiəti, əbədi qarla örtülü dağları, Sarez gölünü və Pamirin digər bölgələrini görmək üçün Pamirə gedir.

### Nəbatat bağı
Şəhərin şərq ucunda, Pamir Nəbatat Bağı - MDB-də ən yüksək və dünyada dəniz səviyyəsindən (2320 m) Nepalın Botanika bağından sonra ikinci yerdədir. Bağ 1940-cı ildə qurulmuşdur. Botanika bağının kolleksiyasına dünyanın bütün bölgələrindən 4 mindən çox bitki növü daxildir. Tacikistanın müstəqillik dövründə bağ uğurla fəaliyyət göstərməyə davam edir, elmi işlər aparılır.

## İstinadlar
Qırğızıstanda dəmiryolu

**Qırğızıstanda dəmir yolu nəqliyyatı** — respublika daxilində bir-biri ilə əlaqəsi olmayan və SSRİ-nin dağılmasından əvvəl onun vahid dəmir yolu şəbəkəsinin bir hissəsi olan, bir-birindən fərqli olan bir neçə hissədən ibarətdir. Müasir Qırğızıstan ərazisində ilk dəfə dəmir yolu 1924-cü ildə meydana çıxmışdır.

## Tarix
Qırğızıstanın müstəqilliyi dövründə gənc respublikanın dəmir yolu şəbəkəsi SSRİ-dən miras qalan daxili birgə xətləri olmayan bir neçə hissədən ibarət idi. Bunlar marşrutların son dərəcə qısa hissələridir: Fərqanə — Qızılkiya, Qarasu — Oş, Xanabad — Cəlalabad — Kok-Yanqak, Üçqurqan — Taş-Kumır. Bu hissəslər Qırğızıstanın cənubunu Fərqanə Vadisinin şəhərləri ilə birləşdirir. Bundan əlavə Çaldovar — Bişkek — Rıbaçye (İssık-Kul) xətləri isə Qırğızıstanın şimal şəhərlərini Cənubi Qazaxıstanla birləşdirir.

1994-cü ildə şəbəkənin pozulmasını aradan qaldırmaq üçün Trans-Qırğızıstan dəmir yolu Balıkçi — Koçkor — Cəlal-Abad dəmir yolu layihəsinin həyata keçirilməsinə qərar verilir. 1998-ci ildə başlayan inşaat qısa müddətdə kəsilir. Layihə 2000-ci ildə nəhayət bağlanılır və stansiyaların və yolların yalnız yarımçıq qalmış hissələri qalır.

1996-cı ildən bəri Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan ("CKU") dəmir yolunun (Qırğızıstan dəmir yollarının cənub hissəsindən) mümkün tikinti planı müzakirə edilir.

## Xüsusiyyətləri
2006-cı ildə Qırğızıstanın dəmir yollarının uzunluğu 470 km olmuşdur. 2012-ci ildə isə bundan yalnız 424 km hissəsi qalır. Dəmir yolu nəqliyyatı yük dövriyyəsinin təxminən 3% -ni təşkil edir. 2000-ci illərin əvvəllərinə olan məlumata görə hərəkətli heyətin aşınma dərəcəsi yüksəkdir. Dəmir yollarında 2500 yük vaqonu, 450 sərnişin vaqonu və 50 lokomotiv fəaliyyət göstərir. Nəqliyyat dövlət şirkəti olan Qırğızıstan Dəmir Yolları şirkəti tərəfindən həyata keçirilir.

Ölkənin dəmir yolu şəbəkəsi dağınıq bir-biri ilə əlaqəsi olmayan xətlərdən ibarətdir. Ayrı-ayrı xətlər ölkənin şimalını Qazaxıstanın dəmir yolları ilə və ölkənin cənub bölgələrini Özbəkistanın dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirir. Digər dəmir yolu xətləri Qırğızıstanın cənub-qərb bölgələrindən keçir, ölkənin böyük sənaye və əhali mərkəzlərini Fərqanə vadisi ilə birləşdirir.

## Sərnişin qatarları
Bişkek-Moskva, Bişkek-Yekaterinburg, Bişkek-Novokuznetsk, Bişkek-Rıbaçye

## İstinadlar
Tacikistan Elmlər Akademiyası

**Tacikistan Respublikasının Milli Elmlər Akademiyası** — Tacikistan Respublikasının ali elmi müəssisəsi. Respublikanın paytaxtı — Düşənbədə yerləşir.

14 aprel 1951-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Tacik bölməsi əsasında Tacikistan SSR Elmlər Akademiyası olaraq quruldu.

Akademiyanın ilk həqiqi üzvləri Tacikistan SSR Nazirlər Soveti tərəfindən təsdiq edildi: Sədrəddin Ayni, Mirzo Tursun-Zadə, İ. N. Antipov-Karatayev, B. Q. Qafurov, B. N. Niyazmuxamedov , S. İ. Pleşko, A. A. Semyonov, N. V. Smolski, S. M. Yusubova, H. A. Yuldaşev, A. Y. Yakubovski.

Akademiyanın 3 şöbəsi və 20 tədqiqat institutu var:

Fizika-Riyaziyyat, Kimya və Geoloji Elmlər Bölümü (tədqiqat institutları: riyaziyyatçılar; S. U. Umarov adına fiziki və texniki; astrofizika; V. İ. Nikitin adına kimya; geologiya; zəlzələyə davamlı tikinti və seysmologiya; su problemləri, hidroenerji və ekologiya;), Bioloji və Tibbi Elmlər Bölümü (tədqiqat institutları: botanika; E. N. Pavlovski adına zoologiya və parazitologiya; bitki fiziologiyası və genetikası; qastroenterologiya; akademik X. Y. Yusufbəyov adına Pamir Bioloji İnstitutu), Sosial Elmlər Bölümü (tədqiqat institutları: A. Doniş adına tarix, arxeologiya və etnoqrafiya; A. Rudaki adına dil və ədəbiyyat; iqtisadiyyat; şərqşünaslıq və yazılı irs; A. M. Baxovəddinov adına fəlsəfə, humanitar elmlər, demoqrafiya, dövlət və hüquqlar) , habelə Pamir filialı (2 institutu özündə birləşdirir), Xucand Elmi Mərkəzi, Xatlon Elmi Mərkəzi və bir sıra digər elmi qurumlar, Doniş nəşriyyatı, İndira Qandi adına Mərkəzi Elmi Kitabxana.

## Akademiyanın prezidentləri

(rəsmi saytdakı siyahıya görə)

* Sədrəddin Ayni (1951–1954)
* Sultan Umarov (1957–1964)
* Məhəmməd Əsimov (1965–1988)
* Sabit Neqmatullayev (1988–1995)
* Ulmas Mirsəidov (1995–2005)
* Mamadşo İlolov (2005–2013)
* Farxod Rəhimov (6 dekabr 2013-cü ildən)

Akademiya islahatı Tədqiqat fəaliyyətini optimallaşdırmaq üçün 16 sentyabr 2010-cu ildə Tacikistan Hökuməti respublika Elmlər Akademiyasının struktur və inzibati islahatları haqqında qərar qəbul etdi. Bu qərara görə

Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutu və Zəlzələ Mühəndisliyi və Seysmologiya İnstitutu Tacikistan Respublikası Elmlər Akademiyası Geologiya, Zəlzələ Mühəndisliyi və Seysmologiya İnstitutuna birləşdirildi; Botanika İnstitutu və Bitki Fiziologiyası və Genetika İnstitutu — Tatarıstan Respublikası Elmlər Akademiyası Botanika, Fiziologiya və Bitki Genetikası İnstitutuna; Dövlət və Hüquq İnstitutu və Fəlsəfə İnstitutu. A. Baxovəddinova — Tatarıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə, Politologiya və Hüquq İnstitutunda; Demoqrafiya İnstitutu və İqtisadiyyat İnstitutu — Tatarıstan Respublikası Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat və Demoqrafiya İnstitutuna; Şərqşünaslıq və Yazılı İrs İnstitutu və Dil və Ədəbiyyat İnstitutu.

## Akademiyanın mövcud vəziyyəti
2015-ci ildə Tacikistan Respublikası Elmlər Akademiyasına 2 elmi işçi işləyən 16 elmi institut daxil idi . 2014-cü ildə Akademiya 4,5 milyon somoni qazandı

## İstinadlar
Tacikistan Konstitusiyası

thumb|Tacikistanın gerbi
**Tacikistan Respublikasının Konstitusiyası** — Tacikistan Respublikasının əsas qanunu. Tacikistan Konstitusiyası 6 noyabr 1994-cü ildə ümumxalq səsverməsi - referendum yolu ilə qəbul edilmişdir. Əsas qanun 10 fəsil və 100 maddədən ibarətdir.

## Konstitusiyanın quruluşu
* Birinci fəsil: Konstitusiya quruluşunun əsasları.
* İkinci fəsil: İnsan və vətəndaş hüquqları, azadlıqları, əsas vəzifələri.
* Üçüncü fəsil: Ali Məclis (Parlament).
* Dördüncü fəsil: Prezident.
* Beşinci fəsil: Hökumət.
* Altıncı fəsil: Yerli hakimiyyət orqanları və özünüidarə.
* Yeddinci fəsil: Dağlıq Bədəxşan Muxtar Vilayəti.
* Səkkizinci Fəsil: Məhkəmə.
* Doqquzuncu Fəsil: Prokurorluq.
* Onuncu fəsil: Konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi qaydası.

Konstitusiya güclü  prezidentlik hakimiyyəti, tacik dilinin dövlət dili, millətlərarası ünsiyyət dili olaraq rus dilinin statusunu və Dağlıq Bədəxşan bölgəsinin muxtariyyətini təmin edir. Dəyişikliklər referendum yolu ilə edilə bilər; 1999 -cu ildə (bir palatalı parlamentin əvəzinə iki palatalı bir parlamentin yaradılması ilə) və 2003-cü ildə (prezidentlik müddətinin uzadılması ilə) tətbiq olundu. Dövlətin respublika forması, ərazi bütövlüyü, dövlətin demokratik, hüquqi, dünyəvi və sosial mahiyyəti dəyişdirilə bilməz (Maddə 100).

2016-cı ilin may ayında Emoməli Rəhmondan yenidən prezident seçkilərinin sayındakı məhdudiyyətləri aradan qaldıran və prezident üçün yaş məhdudiyyətini 35 ilə 30 yaşa endirən dəyişikliklər qəbul edildi.

## Qeyd olunması
Tacikistan Respublikasının "Bayramlar haqqında" Qanununa (22 May 1998-ci il tarixli 628 saylı Qanunun versiyası) görə, Tacikistan xalqı 6 noyabr tarixini dövlət bayramı olaraq Tacikistan Respublikasının Konstitusiyası Günü kimi qeyd edir.

## Tarixi
Tacikistan SSR mövcud olduğu dövrdə dörd Konstitusiya qəbul edilmişdir: 1929, 1931, 1937 və 1978-ci illərdə.

### 1931-ci il Tacikistan SSR Konstitusiyası
24 Fevral 1931-ci ildə Respublika Sovetlərinin IV Qurultayı tərəfindən qəbul edilmişdir.

### 1937-ci il Tacikistan SSR Konstitusiyası
Üçüncü konstitusiya 1 mart 1937-ci ildə Tacikistan SSR Sovetlərinin fövqəladə VI qurultayı tərəfindən qəbul edilmişdir.

### 1978-ci il Tacikistan SSR Konstitusiyası
Tacikistan SSR Ali Sovetinin 14 aprel 1978-ci il səkkizinci sessiyasında qəbul edilmişdir.

## İstinadlar
Yalova zəlzələ abidəsi

**Yalova zəlzələ abidəsi** () və ya **17 Avqust 1999 zəlzələ abidəsi** ()  ― Türkiyənin Yalova şəhərində İzmit zəlzələsi qurbanlarının xatirəsini qoyulmuş abidə. Yalovadaki 17 Avqust memorial parkında yerləşən abidə 17 Avqust 2000-ci ildə, zəlzələnin birinci ildönümündə açılmışdır.

## Arxa fon
1999-cu ilin 17 avqustunda Türkiyənin şimal-qərbindəki Yalova, Kocaeli və İstanbul illərində 7,4 bal gücündə güclü zəlzələ baş verdi və təxminən 18 000 adamın ölümünə səbəb oldu. Yalovada meydana gələn zəlzələnin ziyanının dərəcəsi rəsmi olaraq 2 508 nəfər ölü və sökülməli olan 13 939 ziyan çəkmiş ev olaraq qeyd edilmişdir. Qeyri-rəsmi hesablamalara görə isə ölənlərin sayı daha çoxdur. Zəlzələ nəticəsində 15 237 yikili orta dərəcədə, daha 12 878 tikili isə nisbətən daha az zərər görmüşdür.

## Abidə
Zəlzələdən dərhal sonra Yalovada təmizlik və bərpa işləri başladı və dağılmış binaların dağıntıları birbaşa sahilindəki Mərmərə dənizinə atıldı. Təmizləmə işləri başa çatdıqdan sonra dənizə əlavə edilmiş quru sahəsi 65 000 kvadrat kilometr ərazini əhatə edirdi.

5 iyun 2000-ci ildə Yalovadakı zəlzələ qurbanlarının xatirəsinə abidə tikilməsi üçün təməlqoyma mərasimi keçirildi. Abidə heykəltaraş Ümit Öztürk tərəfindən dizayn edilmişdi. Artırılmış ərazidə yaradılmış yeni ictimai parkda yerləşən abidənin açılışı 17 Avqust 2000-ci ildə, fəlakətin ildönümündə Baş nazir köməkçisi MəsutdYılmaz və Əmək və Sosial Müdafiə Naziri , Yalova Millət vəkili Yaşar Okuyanın iştirakı ilə baş tutdu. 1 iyun 2000-ci ildə Yalova şəhər bələdiyyəsi tərəfindən əvvəlcə "Yaşar Okuyan parkı" adlandırılan parkın adı nazirin şəxsi istəyi ilə "17 Avqust parkı" olaraq dəyişdirildi.

Kiçik bir süni təpənin ortasında olan abidə, dəhlizin kənarında yığılan və 3 000-ə yaxın zəlzələ qurbanının adını ehtiva edən yığılmış mərmər bloklardan ibarətdir. Hər adın yanında çiçək qoyulması üçün kiçik çuxur var. Abidənin dəhlizinə rəngarəng mozaika fiqurları döşənmişdir. Mozaikalar arasındakı kiçik daş parçaları Yalovadakı uşaqlar tərəfindən hazırlanıb. Dəhlizinin hər iki tərəfində zəlzələdən sonra çəkilmiş fotoşəkilləri nümayiş etdirən iki salon var.

## Qalereya

Fayl:YalovaEarthquakeMonument.JPG|Qurbanların adlarını daşıyan mərmər blok
Fayl:YalovaEarthquakeMonument (10).JPG|Abidənin dəhlizi
Fayl:YalovaEarthquakeMonument (7).JPG|Abidənin dəhlizindəki mozaika
Fayl:YalovaEarthquakeMonument (5).JPG|Abidədə foto sərgi


## İstinadlar
Tacikistan Dövlət Ticarət Universiteti

thumb|300px|Universitetin korpusu
**Tacikistan Dövlət Ticarət Universiteti** — Tacikistan Respublikasının ali təhsil müəssisəsi. Düşənbədə yerləşir. 24 iyun 1987-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin Fərmanı ilə Düşənbədəki Səmərqənd Kooperativ İnstitutunun təlim və məsləhət mərkəzi əsasında, Novosibirsk Sovet Kooperativ Ticarət İnstitutunun Düşənbə filialı olaraq yaradıldı. 1991-ci ildən —  Tacikpotreb birliyi Tacikistan Dövlət Kooperativ Ticarət İnstitutu. 1993-cü ildən —  Tacikistan Dövlət Kooperativ Ticarət İnstitutu. 12 ixtisas üzrə təlim. Təxminən 6 min tələbə (2007) təhsil alır və 170 müəllim (2007) fəaliyyət göstərir. 2001-ci ildən bəri Xujanda filial fəaliyyət göstərir —  Tacikistan Dövlət Ticarət Universitetinin İqtisadiyyat və Ticarət İnstitutu. Rektor —  Kurbonzoda M.R.

## Haqqında
Universitet 1987-ci ildə Düşənbədə qurulub. Sovet vaxtında Tacikistan Kooperativ İnstitutu adlanırdı. Universitet ali təhsil müəssisəsi statusuna malikdir və Tacikistan Təhsil Nazirliyindən ali təhsil sahəsində təhsil fəaliyyəti aparmaq hüququ üçün dövlət lisenziyasına (lisenziyasına) və Dövlət Akkreditasiya Sertifikatına malikdir.

## Tarixi
Tacikistan Dövlət Ticarət Universiteti 24 iyun 1987-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Düşənbədəki Səmərqənd Kooperativ İnstitutunun təhsil və məsləhət müəssisəsi əsasında Novosibirsk Sovet Kooperativ İnstitutunun Düşənbə filialı olaraq quruldu. 

Ticarət universiteti, SSRİ Nazirlər Sovetinin Fərmanına əsasən, 24 iyun 1987-ci ildə Düşənbədə, Səmərqənd Kooperativ İnstitutunun təlim və məsləhət mərkəzi əsasında, Novosibirsk Sovet Kooperativ İnstitutunun Düşənbə filialı olaraq quruldu. Ticarət.

1991-ci ildən — Tacikistan Dövlət Kooperativ Ticarət İnstitutu Tacikspozhivspilki. 1993-cü ildən — Tacikistan Dövlət Kooperativ Ticarət İnstitutu. 2000-ci ildən bəri müasir adını aldı.

2001-ci ildən bu yana Xucənddə (yeganə Xucənd təhsil kompleksi) universitetin bir filialı fəaliyyət göstərir.

2007-ci ildən etibarən Tacikistan Dövlət Ticarət Universitetində təxminən 6000 tələbə təhsil aldı, tədris korpusu 170 nəfər idi.

## Universitet quruluşu
Universitetin strukturuna 5 fakültə daxildir:

İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi, Ticarət və Gömrük Fakültəsi, Dünya İqtisadiyyatı və Hüquq Fakültəsi, Bank fakültəsi, Əyani fakültə.

2010-cu ildə, Xujand təhsil kompleksi, Tacikistan Dövlət Ticarət Universitetinin İqtisadiyyat və Ticarət İnstitutu olaraq yenidən təşkil edildi.

## Həmçinin bax
* Tacikistan İslam İnstitutu

## İstinadlar
Tənzilə Narbayeva

**Tənzila Kamalovna Narbayeva** (;24 iyul 1956, Əndican vilayəti, Şahrixan rayonu) — Özbəkistan Respublikasının dövlət və ictimai xadimi, Özbəkistan Respublikası Ali Məclisi Senatının ilk qadın sədri (21 iyun 2019-cu il), Özbəkistan Baş nazirinin müavini (2016–2019), Özbəkistan Velosiped Federasiyasının sədri (2011-ci ildən), Özbəkistan Həmkarlar İttifaqları Federasiyası Şurasının sədri (2010–2016).

## Həyatı
24 iyul 1957-ci ildə Əndican vilayətinin Şahrixan rayonunda anadan olub. Daşkənd Dövlət Universitetini bitirib, pedaqogika elmlər namizədidir.

Karyerasına 1974-cü ildə Şahrixan şəhərindəki 1 nömrəli məktəbdə başlamışdır. 1975–1995-ci illərdə Daşkənddəki məktəblərdən birində müəllim, məktəb direktorunun müavini olaraq çalışıb, eyni zamanda müxtəlif təşkilat və şöbələrdə məsul vəzifələrdə çalışmışdır. Xüsusilə Narbayevanın Özbəkistan Xalq Demokratik Partiyasının rayon şuralarından birində katib, eyni zamanda bu partiyanın mərkəzi şurasında sektor müdiri işlədiyi məlumdur.

Tənzilə Narbayeva 1995–2010-cu illərdə Özbəkistan Nazirlər Kabinetində aşağıdakı vəzifələrdə çalışmışdır:
* Baş nazir müavininin katibliyinin rəhbəri;
* Ailə, Ana və Uşaq Sosial Müdafiəsi Kompleksi rəhbəri;
* Təhsil, səhiyyə və sosial müdafiə üzrə məlumat və analitik şöbəsində:
** aparıcı mütəxəssis;
** baş mütəxəssis.

21 dekabr 2010–20 dekabr 2016-cı il tarixlərində Özbəkistan Həmkarlar İttifaqları Federasiyası Şurasının sədri vəzifəsində çalışıb. Narbayeva Həmkarlar İttifaqları Federasiyasında çalışmağın karyerasında bir dönüş nöqtəsi olduğuna inanır, çünki orada "müstəqil bir iş yerinə getdim".

2016-cı ilin dekabrında Tənzilə Narbayeva Özbəkistan Baş nazirinin müavini — növbədənkənar prezident seçkilərindən sonra qurulan hökumətdə Özbəkistan Qadınlar Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin edildi.

6 fevral 2017-ci ildə yenidən Özbəkistan Velosiped İdmanı Federasiyasının sədri vəzifəsinə seçildi.

22 dekabr 2018-ci ildə Özbəkistan Qadınlar Komitəsinin hesabat-seçki konfransında Narbayeva yenidən 5 il müddətinə komitə sədri seçildi.

20 iyun 2019-cu il tarixində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyayevin fərmanı ilə Tənzilə Narbayeva Oliy Majlisin Senatına daxil edildi. Ertəsi gün, iyunun 21 -də ölkə prezidentinin təklifi ilə parlamentin yuxarı palatasının sədri seçildi. Narbayeva bu vəzifəni tutan ilk qadın oldu. 22 dekabr 2019-cu ildə Tənzilə Narbayeva Daşkənd Şəhər Xalq Deputatları Kenqaşına seçkilərdə qalib gəldi.

17 yanvar 2020-ci ildə Narbayeva Daşkənd şəhərindən senator seçildi.

20 yanvar 2020-ci ildə yenidən Ali Məclis Senatının sədri seçildi.

Evlidir, 2 övladı var və nəvələri var.

## Mükafatları

### Dövlət mükafatları
* "Şöhrət" medalı (2000) [20]
* "Mehnat Şuxrati" ordeni (2010) [21]
* "Fidokorona Xidmətləri Üçün" ordeni(2016)

### Digər mükafatları
UzA-nın "İlin Seçimi — 2019" müsabiqəsinin "Özbəkistanda ən fəal dövlət xadimi — İlin adamı" nominasiyasının qalibi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Биография Танзилы Нарбаевой на сайте Сената
* Биография Танзилы Нарбаевой на сайте Комитета женщин Узбекистана
* Танзила Нарбаева — о законах, Сенате и узбекских женщинах (YouTube | Mover)
Qahir Rəsulzadə

**Qahir Rəsulzadə** (Rəsulzodə, , 2007-ci il may ayına qədər — Əbdülqahir Əbdürəsul oğlu Nəzirov, ; ) — Tacikistanlı siyasətçi, Tacikistanın 8-ci Baş naziri. 2013-cü il 23 noyabr tarixində bu vəzifəyə təyin olunmuşdur.

## Bioqrafiyası
Əbdülqahir Nəzirov 8 mart 1961-ci ildə Tacikistanın Suğd vilayətinin Qafurov rayonunun Kistakuz kəndində (indiki Histevarz icması) anadan olmuşdur.

1982-ci ildə Tacikistan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu (indiki Tacikistan Aqrar Universiteti) hidravlik mühəndisliyi ixtisası üzrə bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Kuder şəhərində, "Tacikirsovxozstroy" dərnəyinin inşaat laboratoriyasının texniki-nəzarətçisi kimi başlamışdır. Daha sonra Qafurov rayonunda istehsalat şöbəsinin mühəndisi, baş mühəndisi, PMK-4 rəisi, "Tacirsovxozstroy" müəssisəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.

2000-ci ilin yanvarından 2006-cı ilin dekabrına qədər Tacikistan Respublikasının meliorasiya və su təsərrüfatı naziri olmuşdur.

2008-ci ildə Rusiya Federasiyası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasını bitirmiş, Texniki elmlər namizədi elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

Tacikistan Prezidentinin 2 dekabr 2006-cı il tarixli sərəncamı ilə Suğd vilayətinin icra hakimiyyəti başçısı vəzifəsinə təyin olunmuş, 27 fevral 2007-ci ildən 23 noyabr 2013-cü ilə qədər bu vəzifədə çalışmışdır.

2007-ci ilin may ayında adını Əbdülqahir Əbdürəsul oğlu Nəzirovdan Qahir Rəsulzadəyə dəyişdirmişdir.

2007-ci ilin dekabrında və ikinci dəfə 2010-cu ilin aprelində Tacikistan Ali Məclisinin (Məclisi Oli) Milli Şurasının (Məclisi Milli) sədrinin birinci müavini seçilmişdir.

2012-ci ildə Suğd vilayətinin rəhbəri olaraq, SSRİ və Tacikistanın xalq artisti Jurabek Murodova Xucənd şəhərinin mərkəzində iki otaqlı mənzil hədiyyə edərək, sənətçini 70 illik yubileyi münasibətilə təbrik etmişdir.

2013-cü il 23 noyabr tarixində Qahir Rəsulzadə Tacikistanın Baş naziri olaraq Okil Okilovu əvəz etmişdir. Ukraynanın o dövrkü baş naziri Mikola Azarov bu münasibətlə onu təbrik etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bobocan Qafurov

**Bobocan Qafurov** (; ) — Sovet dövlət və partiya lideri, tarixçi, Tacikistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1946-1956), SSRİ Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru, tarix elmləri doktoru, SSRİ Akademiyasının akademiki Elmlər (1968). Tacikistan Qəhrəmanı (1997, vəfatından sonra).

## Həyatı
Kəndli ailəsində anadan olub. Anası — şair Roziya Ozodru.

1935-ci ildə Moskvada Ümumittifaq Kommunist Jurnalistika İnstitutunu bitirib.

### Siyasi fəaliyyəti
1932 -ci ildən Sov.İKP — KPSS üzvü. Tacikistan universitetlərində pedaqoji işlər görmüş və jurnalistika ilə məşğul olmuşdur. 1936 -cı ildə — "Qızıl Tacikistan" qəzetinin baş redaktor müavini. Eyni zamanda, 1936 -cı ilin oktyabrından Tacikistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin mətbuat sektorunda rəhbər vəzifədə idi. 1937-ci ilin noyabrından — Tacikistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin mətbuat və nəşr şöbəsinin müdiri. "Behudoyoni Tokikiston" qəzetinin (Rusiya "Tacikistan Ateisti") baş redaktoru vəzifəsində çalışıb.

1941 - 1944 — Tacikistan Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin təbliğat katibi, 1944 - 1946 - ikinci katib, 1946 - 1956 — Tacikistan Sov.İKP - KP Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi. Eyni zamanda, 1948-ci ildən 1951-ci il aprelinədək Tacikistan Sov.İKP Stalinabad vilayət komitəsinin birinci katibi idi.

Sov.İKP-in XIX (1952) və XX (1956) qurultaylarında Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçildi. 2-5, 7-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı. B. Qafurov partiyanın əsas ideoloqu, Siyasi Büro üzvü M. A. Suslovla sıx dostluq əlaqələri saxlayırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Страница на сайте ИВР РАН
* Отец советского востоковедения: Бободжан Гафуров и расцвет ИВ РАН
* Бободжан Гафуров: таджикский ученый с мировым именем — видео
* Статья на сайте «ЦентрАзия»
* Статья в справочнике по истории КПСС
* Статья в «Encyclopædia Iranica»
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Tacikistan Respublikası Ali Məclisinin Milli Şurası

**Məclisi milli Məclisi Ali** və ya **Tacikistan Respublikası Ali Məclisinin Milli Şurası** () —  Tacikistan Respublikası Məclisi Ali Məclisinin (Ali Məclisinin) yuxarı palatası. Palatanın səlahiyyət müddəti 5 ildir.

26 sentyabr 1999-cu ildə ümumxalq konstitusiya referendumu nəticəsində Tacikistan bir palatalı parlamentdən iki palatalı parlamentə keçdi. Ali Məclisin iki palatası var: yuxarı palatası Milli Məclis (Milli Şura), aşağı hissəsi isə Məclisi Nümayəndələr Palatası (Nümayəndələr Palatası).

## Yerlərin tərkibi və paylanması
Tacikistan Respublikası Ali Məclisi Milli Şurası 33 üzvdən ibarətdir, onlardan 25-i Dağlıq Bədəxşan Muxtar Vilayəti, onun şəhər və rayonları, Suğd və Xatlon bölgələri və onların şəhərlərindən olan deputatların birgə iclaslarında gizli səsvermə yolu ilə seçilir. və rayonlar, Düşənbə şəhəri və onun rayonları, respublika tabeliyindəki şəhər və rayonlar. Ştatın bütün inzibati-ərazi vahidlərinin bərabər sayda nümayəndələri var. Qalan 8 üzv birbaşa Tacikistan Respublikasının Prezidenti - dövlət başçısı, Konstitusiyanın qarantı və ölkənin Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı tərəfindən təyin edilir. Milli Şura (Məclisi Milli) üzvlərinin, həmçinin Nümayəndələr Palatasının (Məclisi Namoyandagon) üzvlərinin səlahiyyət müddəti 5 ildir. Bu müddətdən sonra yeni seçkilər keçirilir. Milli Şuranın səlahiyyətlərinə və Nümayəndələr Palatasının səlahiyyətlərinə yeni Ali Məclisin (Məclisi Oli) işə başladığı gün xitam verilir.

### Üzvlük tələbləri
Seçkilər zamanı 35 yaşına çatmış və ən azı bir ali təhsili olan Tacikistan Respublikası vətəndaşı Tacikistan Respublikası Ali Məclisi Milli Şurasının üzvü seçilə bilər. Tacikistan Respublikasının keçmiş prezidenti statusuna malik olan bir şəxsin (səlahiyyət müddəti bitdikdə, seçkilərdə məğlub olduğu və ya prezidentin könüllü istefa etdiyi halda, könüllü olaraq bu hüquqdan imtina etmədiyi təqdirdə) Milli Şuranın ömürlük üzvü olmaq hüququ vardır.

Milli Şura üzvləri hökumət və nazirlər kabinetinin üzvləri, hakimlər, hüquq-mühafizə orqanları (Daxili İşlər Nazirliyi, Baş Prokurorluq və başqaları), hərbi qulluqçular və konstitusiya qanunlarında nəzərdə tutulmuş digər şəxslər seçilə bilməzlər. Bundan əlavə, eyni şəxs eyni vaxtda həm Milli Şuranın, həm də Nümayəndələr Palatasının deputatı ola bilməz. Həmçinin Milli Şuranın üzvü ikidən çox nümayəndə orqanının deputatı ola bilməz.

## İstinadlar
Nuadibu

**Nuadibu** (, ) və ya **Port-Etyenn** () — Mavritaniyada şəhər. Atlantik okeanı sahilində port.

## İqtisadiyyat
Nuadibu Mavritaniyanın mühüm balıq sənayesi mərkəzidir. Kimya sənayesi, İES, yaxınlıqğında beynəlxalq hava limanı var. Gəmilər təmir olunur.

## Səhiyyə
Nuadibu Regional Xəstəxanası beş illik inşa müddətindən sonra 2017-ci ildə açılmışdır. Bölgədəki ən böyük xəstəxanadır.

## İdman
Nuadibunu iki futbol klubu 2018/19 mövsümündən etibarən Mavritaniya Premyer Liqasında təmsil edilir. Onlar Nuadibu FK və Snim AİK-dır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Adventures of Mauritania
* Shipwrecks on the coast of Mauritania
Numansiya

**Numansiya** (, ) — İspaniyada kelt tayfası arevakların yaşayış yerində meydana gəlmiş qədim iberlərə məxsus məskən. XIX əsrin ikinci yarısı və 1905-1923-cü illərdə aparılan qazıntılar zamanı Numansiya ərazisində erkən tunc dövründən başlayan həyat izləri tapılmışdır. E.ə. VI–V əsrlərdə daş divarla əhatələnmişdir. Numansiyadan romalıların istehkam tikililəri və düşərgələrinin qalıqları, məişət materialları (xüsusilə naxışlı keramika) və s. də aşkar edilmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Rafael Trevino "Rome's Enemies 4: Spanish Armies 218 BC &ndash; 19 BC", Osprey Military, Man-at-arms Series 180, 1992, 

## Xarici keçidlər

* James Grout: 'Numantia,' part of the ''Encyclopædia Romana''
*Photo of a reconstructed Celtiberian house at Numantia
*  Information about the current threat to Numantia  accessed September 2008
*  ''Nuevo Cerco a Numancia''
*  * Olga Latorre: ''Nuane''
* *[http://www.numanciamultimedia.com/en Numantia: Archaeology and History] *, multimedia book edited by José María Luzón and María del Carmen Alonso. Texts by Alfredo Jimeno Martínez. 2018.
Numidiya

**Numidiya** (, ) — Şimali Afrikada, indiki Əlcəzairin şərqində qədim tarixi vilayət və tarixi dövlət.

## Tarixi
E.ə. I minilliyin sonunda köçəri tayfaların tədricən əkinçilik və oturaq maldarlığa keçməsi ilə Numidiyada polis təşkilatlı şəhərlər formalaşmışdır. Bunlara Sirta (indiki Konstantina), Tutqa, Teveste, Sikka və s. aiddir. E.ə. III əsrdə Numidiya Karfagen dövlətinə tabe edilmişdir. Numidiyada Karfagenin hökmdarlarına qarşı dəfələrlə üsyanlar baş vermişdir. Şərqi Numidiya padşahı Masinissa İkinci Pun müharibəsində (e.ə. 218–201) romalılara yardım göstərmiş və onların köməyi ilə bütün Numidiyanın öz hakimiyyəti altında birləşdirmişdir. Masinissanın (e.ə. 201–149) hakimiyyəti dövründə Numidiya xüsusilə güclənmişdir. Vilayətdə şəhərlər inkişaf etmiş, ərazisi və Aralıq dənizi dövlətləri ilə ticarət əlaqələri genişlənmişdir. E.ə. 111–105-ci illərdə Numidiya Romanın tabeliyinə keçmişdir və e.ə. 46-cı ildə isə Romanın Yeni Afrika vilayətinə çevrilmişdir. Numidiyanın 429–430-cu illərdə vandallar, 533-cü ildə Bizans, VII əsrdə isə ərəblər işğal etmişdir.

## Əhalisi
Numidiya əhalisi əsasən bərbərlərdən ibarət idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
*
*
*
Nupelər

**Nupelər** (özlərini *nupesizi* adlandırırlar) — Nigeriyada, əsasən ölkənin Şimal-Şərq və Kvara ştatlarında yaşayan xalq.

## Tarixi
Nupelər orta əsrlərdə dövlət qurmuşdur. Bu dövlət isə XIX əsrin əvvəllərinədək mövcud olmuşdur.

## Dil
Nupe dili kva dillərinə daxildir.

## Din
Nupelərin dindarları müsəlmandır, qismən ənənəvi etiqadlarını saxlamışlar.

## İqtisadiyyat
Nupelər əsasən əkinçiliklə məşğul olurlar, sənətkarlıq da inkişaf etmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*Blench, R.M. (1984) "Islam among the Nupe." *Muslim peoples*. (ed. 2) Westview Press, Boulder, Colorado.
*Forde, D. (1955) The Nupe. pp.&nbsp;17–52 in Peoples of the Niger-Benue Confluence. IAI, London.
*Ibrahim, Saidu 1992. The Nupe and their neighbours from the 14th century. Ibadan: Heinemann Educational books.
*Madugu, George I. (1971) The a construction in Nupe: Perfective, Stative, Causative or Instrumental. In Kim C-W. & Stahlke H. Papers in African Linguistics, I' pp.&nbsp;81–100. Linguistic Research Institute, Champaign.
*Perani, J.M. (1977) Nupe crafts; the dynamics of change in nineteenth and twentieth century weaving and brassworking. Ph.D. Fine Arts, Indiana University.
*Stevens, P. (1966) Nupe woodcarving. Nigeria, 88:21-35.
* The Nupe People of Nigeria by Mohammed Kuta Yahaya. Nigeria, 95:1-2
Əbdicəmil Nurpeysov

**Əbdicəmil Kərim oğlu Nurpeysov** (; ) — Qazaxıstan-sovet yazıçısı, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1974).

## Həyatı
Əbdicəmil Kərim oğlu Nurpeysov 22 oktyabr 1924-cü il tarixində SSRİ respublikalarından olan Rusiya SFSR-nin Türkistan MSSR-nin Aralsk şəhərində (indiki Qazaxıstanın Qızılorda vilayətində yerləşir) anadan olmuşdur. Əslən Alimoğlu boyundandır. İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. O, 1943-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür.

## Yaradıcılığı
Əbdicəmil Nurpeysov "*Kurlyandiya*" (1950, ikinci redaksiyası "*İntizarlı gün*", 1958) romanı iştirakçısı olduğu İkinci Dünya müharibəsinə həsr edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi və İkinci Dünya müharibəsi illərində Qazaxıstanda baş verən hadisələrdən bəhs edən tarixi-inqilabi "*Qan və tər*" (1961–1970) trilogiyasının müəllifidr. Müasir mövzuda "*İri buz*" (kitab 1, 1982) romanı, ədəbi-tənqidi məqalələri ("*Düşüncələr*" toplusu, 1972), tərcümələri var.

## Təltif və mükafatlar
Əbdicəmil Nurpeysovun layiq görüldüyü təltif və mükafatlar:

* "Qırmızı Ulduz" ordeni;
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni;
* "Şərəf nişanı" ordeni;
* SSRİ Dövlət mükafatı;
* Qazaxıstan SSR xalq yazıçısı;
* "Vətən" ordeni.

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* *Н. Анастасьев*. "Небо в чашечке цветка": Абдижамил Нурпеисов и его книги в мировом литературном пейзаже. — Алма-Ата: "Олке", 2004.
* "Мир Нурпеисова" (сборник статей о нём), Международный клуб Абая, Алма-Ата, 2006.
* *Виктор Никитин* Когда слово берёт память. — журнал "Москва" № 4, 2007 г.

## Xarici keçidlər
* Əbdicəmil Nurpeysov: Sənət əsərləri
Nus

**Nus** (; mənası – *fikir*, *ağıl*, *idrak*) — antik fəlsəfənin əsas kateqoriyalarından biri. Anaksaqorun fəlsəfəsində dünya ruhu kimi qələmə verilmişdir. Platona və Aristotelə görə nus insanı heyvan aləmindən ayıran "əqli ruh"dur. Aristoteldə nus həmçinin tanrını, yaxud ilahi yaradıcını təmsil edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Alexander of Aphrodisias . *Supplement to On the Soul.* Trans. by R.W. Sharples. London: Duckworth, 2004 
* Burnyeat, M. “Is an Aristotelian Philosophy of Mind Still Credible? (A Draft).” In *Essays on Aristotle’s de Anima* . Ed. C. MarthaNussbaum and Amelie OksenbergRorty . Clarendon Press, 1992. 15–26
* Burnyeat, M. “De Anima II 5.” *Phronesis* 47.1 (2002)
* Burnyeat, M. 2008. *Aristotle’s Divine Intellect* . Milwaukee : Marquette University Press
* Caston, V. “Aristotle’s Two Intellects: A Modest Proposal.” *Phronesis* 44 (1999)
* Kosman, A. “What Does the Maker Mind Make?” In *Essays on Aristotle’s De Anima* . Ed. Nussbaum and Rorty. Oxford University Press, 1992. 343–58.
* Kislev, S.F. "A Self-Forming Vessel: Aristotle, Plasticity, and the Developing Nature of the Intellect", Journal of the British Society of Phenomenology 51.3, 259-274 (2020) 
* Lowe, M.F. “Aristotle on Kinds of Thinking.” *Phronesis* 28.1 (1983)

## Xarici keçidlər
*Definition of ''nous'' on Perseus Project website.
*Aristotle's Psychology from the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
*What is the Human Nous? by John Romanides
Nurek SES

**Nurek su-elektrik stansiyası** (, ) — Tacikistanda, Nurek şəhərinin yaxınlıqlarındakı Polisənki dərəsində, Baxş çayı üzərində yerləşən su-elektrik stansiyası.

## Tarixi
Nurek su-elektrik stansiyasının tikintisinə 1961-ci ildə başlanmış, 1972-ci ildə ilk iki aqreqatı işə salınmışdır. 1979-cu ilin oktyabrında doqquzuncu, yəni sonuncu aqreqatın işə düşməsi ilə layihə gücünə (2.7 milyon kvt) çatdırılmışdır. 1982-ci ildə gücü 3 milyon kvt-dək artırılmışdır. Həmin il orta illik elektrik enerjisi istehsalı 11,2 milyard kvt-saat olmuşdur. Su qovşaqlarının təzyiq səviyyəsi 710 m, maksimum təzyiq 275 metrdir. Artıq suyun axıdılması üçün iki tunel (uzunluqları 1.4 və 1.6 km) tikilmişdir. Bənd Nurek su anbarını əmələ gətirmişdir. Elektrik enerjisi elektrik xətləri ilə (gərginliyi 500 və 220 kv) Mərkəzi Asiya Birləşmiş Enerji Sisteminə verilir.

## Dizayn
Yerli materiallardan olan bəndin hündürlüyü 300 metrdir və həcmi 56 milyon m²-dir. Bu, Nurek SES-ni dünyanın ən hündür ikinci bəndi edir. 2013-cü ilə qədər dünyanın ən hündür bəndi olan Nurek SES-in rekordunu ÇXR-nin Tsinpin-I SES-i qırmışdır. SES-in binasının uzunluğu 200 metrdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*