Çhusok

**Çusok** (Koreya: 추석; Hanja: 秋夕; [tɕʰu.sʌk̚], sözün əsl mənasında "payız axşamı"), həmçinin Hanqavi (Hangul: 한가위; [han.ɡa.ɥi]; arxaik Koreya dilindən "payızın böyük ortası"kimi də tanınır) böyük payız ortası məhsul festivalı və tam ayda ay təqviminin 8-ci ayının 15-də qeyd olunan Cənubi Koreyada üç günlük bayramdır. Şimali Koreyada onlar yalnız çusok gününü qeyd edirlər. Dünyadakı bir çox digər məhsul festivalları kimi, bu da payız bərabərliyi ətrafında, yəni yazın ən sonunda və ya payızın əvvəlində keçirilir. Cənubi Koreyada ən böyük ənənəvi bayramdır.
Yaxşı məhsulun bayramı olaraq koreyalılar öz ata-baba məmləkətlərini ziyarət edir və sonqpyon (Koreya: 송편; Hanja: 松䭏), yakqva, Asiya armudu və hallabonq kimi meyvələr və şindocu (Koreya: 신도주; Hanja: 新稻酒) və donqdonqcu (Koreya: 동동주; Hanja: 浮蟻酒) kimi düyü şərabları kimi Koreya ənənəvi yeməklərindən ibarət ziyafəti bölüşürlər. Çusok ilə bağlı iki əsas ənənə var: Çarye (Koreya: 차례; Hanja: 茶禮, evdə əcdadların anım mərasimləri, həmçinin Cesa kimi tanınır) və Sonqmyo (Koreya: 성묘; Hanja: 省墓, ailənin əcdadların məzarlarına ziyarəti), adətən Bolço (Koreya: 벌초; Hanja: 伐草, qəbirləri səliqəyə salmaq, ətrafdakı alaq otlarını təmizləmək) ilə müşayiət olunur. Digər əsas adət ailənin əcdadlarına qurban olaraq sevimli yeməklərini hazırlamaqdır.

## Mənşəyi
Məşhur inanca görə, Çusok Qabe (Koreyaca: 가배; Hanja: 嘉俳·嘉排) mənşəlidir. Qabe, Şilla krallığının üçüncü padşahının dövründə (e.ə. 57 — eramızdan əvvəl 935) iki komanda arasında bir ay davam edən toxuculuq yarışı zamanı başladı. Qabe günündə daha çox parça toxuyan komanda qalib gəldi və uduzan komanda ziyafət verməli oldu. Ehtimal olunur ki, şənliklər çərçivəsində toxuculuq yarışları, oxatma yarışları və döyüş sənəti nümayişləri keçirilirdi.
Bir çox alimlər həmçinin Çusokun məhsul ayının qədim şamanist bayramlarından gəldiyinə inanırlar. Yerli tanrılara və əcdadlara yeni məhsullar təklif olunur, yəni Çusok ibadət ritualı kimi yaranmış ola bilər.
Bəzi ərazilərdə məhsul yoxdursa, ibadət mərasimləri təxirə salınır və ya illik məhsul olmayan ərazilərdə Çusok qeyd edilmir.

## Çusok bayramı Şimali Koreyada
Çusok Koreyanın bölünməsindən çox əvvəl qeyd olunan ənənəvi bayram olduğundan, Şimali Koreyada da insanlar Çusok bayramını qeyd edirlər. Bununla belə, Koreyanı parçalayan ideologiya həm də Şimali Koreyada bayramın Cənubi Koreyada qeyd olunma tərzi ilə bəzi fərqlərə səbəb oldu. Əslində, Şimali Koreya 1980-ci illərin ortalarına qədər Çusok və digər ənənəvi bayramları qeyd etmirdi.
Cənubi Koreyalılar Çusok bayramını ailə üzvlərinə baş çəkərək və onlarla vaxt keçirərək qeyd etsələr də, Şimali Koreyalıların əksəriyyətində bayram üçün heç bir ailə yığıncağı yoxdur. Bəziləri, xüsusən də işçi siniflərində olanlar, Çusok zamanı əcdadlarının məzarlarını ziyarət etməyə çalışırlar. Lakin Şimali Koreyada sosial və iqtisadi problemlər səfərlərə mane olur. Bundan əlavə, Şimali Koreyanın xüsusilə ictimai nəqliyyat baxımından olduqca zəif infrastrukturu insanların qəbir yerlərini və onların ailələrini ziyarət etmələrini demək olar ki, qeyri-mümkün edir. Kasıb aşağı sinif Şimali Koreyalılardan fərqli olaraq, orta və elit təbəqələr istədikləri kimi tətildən zövq alır, istədikləri yerə asanlıqla səyahət edirlər.

## Ənənəvi adətlər
Müasir Cənubi Koreyada, Çusokda, böyük şəhərlərdən çoxlu insanlar atalarının ruhlarına hörmət etmək üçün doğma şəhərlərinə səyahət edirlər. Çusok bayramı bol məhsulun olmasını qeyd edir və gələn ilin əvvəlkindən daha yaxşı olmasına çalışır. İnsanlar səhər tezdən ata-baba ibadət ayinlərini yerinə yetirirlər. Daha sonra bitkiləri budamaq, məzarın ətrafını təmizləmək və əcdadlarına yemək, içki və məhsul təqdim etmək üçün yaxın əcdadlarının məzarlarını ziyarət edirlər. Günün qalan hissəsi xalq oyunları oynamaq və ailə üzvləri ilə ünsiyyət qurmaqla keçir. Cənubi Koreyalılar aydın səma, sərin küləklər və mükəmməl məhsul yığımı havası səbəbindən payızı ilin ən yaxşı fəsli hesab edirlər. Bayramların mənşəyinə və qeyd olunmalarına görə çox fərqli olmasına baxmayaraq, Çusok adətən səhv olaraq Amerikan İngilis dilində "Koreya Şükran Günü" kimi tərcümə olunur. Cənubi Koreyalıların əksəriyyəti ailələrini və ata-baba yurdlarını ziyarət etsələr də, Koreyanın Milli Xalq Muzeyində şənliklər keçirilir. Bu milli bayramda bir çox yerlər, o cümlədən banklar, məktəblər, poçt şöbələri, dövlət idarələri və mağazalar bağlanır. Festival ətrafında Cənubi Koreyaya aviabiletlər adətən üç ay əvvəl satılır və yollar və otellər həddən artıq dolu olur.

## Çarye
Çarye Çusok zamanı qeyd olunan əcdadların xatirə ayinlərindən biridir, məhsul yığım mövsümünün bolluğunu simvollaşdırır və əcdadları və keçmiş nəsilləri şərəfləndirir. Ayin məhsul yığımı, hazırlanması və qurban kimi təqdim edilməsi yolu ilə ailələrin əcdadlarının xatirəsini anma mərasiminin keçirilməsini nəzərdə tutur. Yemək üçün hazırlıq adətən saatlarla davam edir və bir çox ailələr səhər tezdən yemək bişirməyə başlayırlar. Ayin fiziki ölümdən kənar mənəvi həyata ənənəvi baxışı təcəssüm etdirir, axirət ruhlarına hörmətlə yanaşır, indi də onların nəslini qorumağa xidmət edir. Təklif olunan yeməklər mövcud olandan asılı olaraq əyalətlər arasında dəyişir, lakin adətən təzə yığılmış düyü, düyü tortları (sonqpyon) və təzə ət, meyvə və tərəvəzlərdən ibarətdir. Çaryenin yeməklərinin süfrəyə düzülməsi də diqqəti çəkir: ənənəvi olaraq şimalda düyü və şorba, cənubda isə meyvə və tərəvəzlər qoyulur; ət yeməkləri qərbdə və ortada, şərqdə isə düyü tortu və makgeolli və ya soju kimi bəzi içkilər qoyulur. Bu təfərrüatlar regionlara görə dəyişə bilər.

## Hanbok
Hanbok Koreya xalqının (Cənubi Koreya, Şimali Koreya) Çusok, Yeni ili ayı və toylar kimi xüsusi bayramlarda və rəsmi və ya yarı rəsmi hallarda geyindiyi ənənəvi paltardır. "Hanbok" termini hərfi mənada "Koreya geyimi" deməkdir. Hanbokun əsas quruluşu ceqori gödəkçə, baci şalvar, çima yubka və po paltodan ibarətdir. Hanbokun dizaynı bu günə qədər dəyişməz olaraq qalır və müxtəlif rənglərdə hazırlanmışdır.

## Yemək (qida)
### Sonqpyon
Çusok bayramında hazırlanan və yeyilən əsas qidalardan biri olan sonqpyonu hazırlayarkən susam toxumu, qara lobya, maş lobya, darçın, şam qozu, qoz, şabalıd, jujub və bal istifadə edilir. Sonqpyonu hazırlayarkən, onları şam iynələri təbəqəsi üzərində buxara vermək vacibdir. Sonqpyon deyə mahnı sözü Koreya dilində şam ağacı deməkdir. Şam iynələri təkcə sonqpyonun ətirli qoxusuna deyil, həm də gözəlliyinə və dadına kömək edir.
Sonqpyonun formasında saxladığı mənasına görə də vacibdir. Bununla belə, bəzi sonqpyonlar topa bənzəyir. Sonqpyonun düyü qabığının özü tam ay şəklinə bənzəyir, lakin içliyini sardıqdan sonra onun forması yarım aya bənzəyir. Koreya tarixində Üç Krallıq dövründən bəri bir Koreya əfsanəsi bu iki formanın iki ən böyük rəqib krallığın, Beqce və Şillanın taleyini idarə etdiyini söylədi. Beqce kralı Uica dövründə, tısbağanın belində şifrələnmiş "Beqce tam aydır, Şilla isə yarım aydır" ifadəsi tapılmışdır və bu, Beqcenin düşməsini və Şilla'nın yüksəlişini proqnozlaşdırırdı. Şilla Beqceni məğlub edəndə kəhanət gerçəkləşdi. Koreyalılar yarım ay şəklinin parlaq gələcəyin və ya qələbənin göstəricisi olduğuna inanırdılar. Buna görə də, Çusok zamanı ailələr bir araya toplanır və tam ayın altında yarım ay formalı Sonqpyon yeyib, daha parlaq gələcək arzulayırlar. Belə bir inanc var ki, əgər subay qadın gözəl sonqpyon düzəltsə, özünə yaraşıqlı ər tapacaq və hamilə qadın gözəl sonqpyon düzəltsə, onun gözəl qızı olacaq.

### Hanqva
Çusok zamanı insanların yediyi digər məşhur Koreya ənənəvi yeməyi hanqvadır. Bu, düyü tortu mənasını verən doq ilə hazırlanmış şirin qidaları təsnif etmək üçün ümumi bir termindir. Təbii rənglərlə bəzədilmiş və naxışlarla tekstura edilmiş estetik bir yeməkdir. Hanq kimi də tanınan Hanqva düyü unu, bal, meyvə və köklərdən hazırlanır. İnsanlar müxtəlif rəngləri, ləzzətləri və dadları ifadə etmək üçün yeməli təbii maddələrdən istifadə edirlər. Dekorasiyası və qidalanması səbəbindən Koreyalılar təkcə Çusok zamanı deyil, həm də xüsusi tədbirlərdə, məsələn, toylarda, ad günü partiyalarında və evliliklərdə hanq yeyirlər.

### Beqcu
Çusokun əsas elementi spirtli içkilərdir. Çusokda alkaqollu içkiyə beqcu(백주, 白酒, sözün əsl mənasında "ağ şərab") deyilir və təzə yığılmış düyüdən hazırlandığından şindocu (신도주, 新稻酒, sözün əsl mənasında "yeni düyü içkisi") deyə ləqəbi var. Böyüklər deyir ki, əcdadların içdiyi spirtli içkini içsən; qorxacağınız heç bir şey olmayacaq.
Əlavə ; Bundan əlavə çox hazırlanan digər yeməklər capçe, bulqoqi, Koreya pankeyk çeşidi, senqson (qızardılmış balıq), meyvələr və s. var.

## Xalq oyunları
Payızın gəlişini və bol məhsulu qeyd etmək üçün Çusokda müxtəlif xalq oyunları oynanılır. Sonori, kənd xalqının inəyə və ya tısbağaya bənzəyəcək şəkildə geyindiyi və punqmul musiqisi ifa edən nonqak qrupu ilə birlikdə evdən-evə gəzdiyi xalq tamaşasıdır. Çusokda oynanan digər ümumi xalq oyunları talxum (maska rəqsi), Yut Nori adlı stolüstü oyun, (həmçinin Yunnori, Nyout və Yout kimi tanınır), oxatma, şirım, (Koreya güləşi) və culdariqi xalq oyunları bölgələrə görə müxtəlifdir.

### Şirım
Şirım (Hangul: 씨름) Çusok zamanı oynanan ən məşhur Koreya idmanıdır və adətən bu bayramda yarışlar keçirilir. Alimlər Qoquryo sülaləsindən qalma şirımlar üçün dəlil tapdılar, Şirımın 5000 illik tarixi olduğu güman edilir. İki oyunçu rəqibinin satbasını, qırmızı və mavi bandı tutaraq bir-biri ilə güləşirlər. Üst bədəni yerə toxunduqda oyunçu itirir və qalib "ən güclü" mənasını verən Çonha Canqsa, Bekdu Canqsa və ya Halla Canqsa olur. Qalib mükafat olaraq bir öküz və 1 kq düyü alır. Həm gənclər, həm də yaşlılar arasında populyarlığına görə, şirım yarışları əhəmiyyətli bayramlarla məhdudlaşmır, daha tez-tez keçirilir.

### Tekyon
Tekyon (hanqul: 태껸 və ya 택견) Koreyanın ən qədim ənənəvi döyüş sənətlərindən biridir. Tekyon, Çusok da daxil olmaqla şənliklər zamanı Şirım ilə yanaşı tətbiq edildiyi Coseon dövründə (1392–1897) çox məşhur idi. Əvvəlcə əlbəyaxa döyüş üsulu olsa da, pleblər təpik oyununa bənzəyirdi. Təcrübəçi təpiklər, sürüşdürmələr və itələmələr vasitəsilə rəqibi yıxmaq üçün onun sürətindən istifadə edilir. Müxtəlif kəndlərdən olan oyunçular arasında uşaqlardan başlayaraq ("Egi Tekyon") turnirlər keçirildi.
Tekyon Yaponiyanın işğalı zamanı (1910–1945) demək olar ki, yoxa çıxdı, lakin hazırda Koreyanın mədəni irsi (1983) və YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəniyyət obyekti (2011) hesab olunur.

### Qanqqanqsulle
Qanqqanqsulle (hangul: 강강술래) rəqsi Çusok gecəsində tam ay altında ifa edilən ənənəvi xalq rəqsidir. Qadınlar Koreyanın ənənəvi paltarı olan hanbok geyinir, əl-ələ tutaraq böyük çevrə düzəldir və dairədə gedərkən mahnı oxuyurlar. Qanqqanqsulle adı hər beytdən sonra təkrarlanan nəqəratdə gəlir və heç bir xüsusi məna daşımır.
Bu rəqs Koreyanın cənub sahillərində yaranıb.
Digər xalq oyunları üçün taxta lövhədə oynanan ənənəvi oyun olan Noltvigi (Koreya taxtası kimi də tanınır) də oynayırlar.

### Culdariqi
Culdariqi (hanqul: 줄다리기) və ya "kəndir çəkmə" oyunundan bütün kənd əhalisi həzz alırdı. İki qrup insan təbii dünyanın qadın və kişi qüvvələrini təmsil edən iki komandaya bölünür. Oyun ilin əkinçiliyinin nəticələrini proqnozlaşdırmaq üçün kənd təsərrüfatı mərasimi hesab olunur. Qadın anlayışını təmsil edən komanda qalib gəlsə, həmin il məhsulun bol olacağı düşünülürdü.

### Toyuq döyüşü (Daqsaum)
Koreyalılar toyuq döyüşlərinə (hangul: 닭싸움) baxıb onların necə döyüşdüyünü öyrənməklə bu oyunu icad etmişlər.
Oyun oynamaq üçün insanlar iki balanslaşdırılmış qrupa ayrılır. Bir ayağını yuxarı əymək və diz çölə çıxaraq əyilmiş vəziyyətdə saxlamaq lazımdır. Oyunçular daha sonra əyilmiş dizləri ilə bir-birinə hücum etməli, ayaqlarını yerə toxunduraraq onları aradan qaldırmalıdırlar; sonuncu dəfə dizini yuxarı qaldıran oyunçu qalib gəlir.
Oyun güc, sürət və tarazlıq haqqındadır; sağ qalmaq üçün insan müqavimət göstərmək qabiliyyətini nümayiş etdirməlidir.

### Huatu
Huatu (Hangul: 화투, həmçinin Go-Stop və ya Godori kimi tanınır) 12 növ daxil olmaqla 48 kartdan ibarətdir. Oyun qaydaları və su termini Tucondan yaranmışdır. Əvvəllər Hanafuda’ya bənzəyirdi, lakin oxşarlıq səbəbindən dəyişdirildi. O, dörd əsas rəng azaldılmış və əvvəlkindən daha nazik hala gətirən bir kursdan keçdi və kütləvi istehsal əsasında mallar çıxarmaq üçün hər tərəfə yayıldı.

## Hədiyyələr
Koreya xalqı 1960-cı illərdən Çusok bayramında şəkər, sabun və ya ədviyyat kimi gündəlik tələbat məhsullarını hədiyyə verməyə başladılar. Lakin Koreya iqtisadiyyatı inkişaf etdikdən sonra hədiyyələr dəyişdi. 1970-ci illərdə Koreyalıların Çusok hədiyyələri üçün daha çox seçimləri var idi; misal olaraq yemək yağı, diş pastası, hazır qəhvə dəstləri, kosmetika, televizor və ya düyü bişirənləri göstərmək olar. İnsanlar 1980-ci illərdə meyvə, ət və kosmetikadan ibarət hədiyyə dəstlərini seçdilər. 1990-cı illərdə insanlar Çusok üçün hədiyyə çeklərindən istifadə edirdilər. 21-ci əsrdə şirin desertlər, spam, meyvələr, sağlamlıq əlavələri və dəriyə qulluq kimi daha fərqli şeylər Çusok hədiyyələri üçün ən populyar seçimlər halına gəldi.
Çusok hədiyyələrinin növləri və qiymətləri:
Çusok-da bəzi ekstravaqant hədiyyələr alına bilər : süni şəkildə yetişdirilə bilmədiyi üçün baha olan bir kiloqram yabanı şam göbələyi (560.000 von = 730.81 manat) və qırmızı jenşen məhsulları (1.98 milyon von = 2886.79 manat). Bununla belə, ən yüksək qiymətə satılan hədiyyə Lotte Univermağında heyrətamiz altı butulka şərabdır (33 milyon von = 48113.21 manat).
Çusok hədiyyə dəstləri Koreyada böyük biznesdir və qiymətlər adətən bayram zamanı artırılır.

## İstinadlar
The Academy of Korean Studies, ed. (1991), "Chuseok", Encyclopedia of Korean People and Culture, Woongjin (in Korean)
Farhadian, Charles E. (2007). Christian Worship Worldwide. Wm. Bm. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-2853-8.
Korea University Institute of Korean Culture, ed. (1982). "Social Life". Korean Heritage Overview. Vol. 1. Korea University.(in Korean)
Aviles, K. (2011, September 10). Chuseok : A Festival With Two Faces. International Business Times. Retrieved December 4, 2012[1]
Im, J. J. (2010, September 23). Daily NK — Welcome to Chuseok, North Korean Style. DailyNK. Retrieved December 4, 2012[2]
Kim, K.-C. (2008). Ganggangsullae. UNESCO Multimedia Archives. Retrieved December 4, 2012[3]
Korea.net. (2012, February 5). Chuseok, Korean Thanksgiving Day (English) — YouTube. YouTube. Retrieved December 4, 2012[4]
Moon, S. H. (2008, September 16). Daily NK — New Chuseok Trends in North Korea. DailyNK. Retrieved December 4, 2012
Official Korea Tourism. (2008, August 26). Official Site of Korea Tourism Org.: Chuseok: Full Moon Harvest Holiday, Korean Version of Thanksgiving Day. VisitKorea. Retrieved December 4, 2012
The National Folklore Museum of Korea. (n.d.). Ancestral Memorial Rites — Charye | The National Folklore Museum of Korea. The National Folklore Museum of Korea. Retrieved December 5, 2012[5]
TurtlePress (Martial Arts Video). (2009, may 1). SSireum Korean Wrestling History — YouTube. YouTube. Retrieved December 4, 2012[6]
Yoo, K. H. (2009, October 5). Chuseok, North Korean Style. DailyNK. Retrieved December 4, 2012.