open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xenicus longipes

**Xenicus longipes** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid nəsli kəsilmiş quş növü. 
## Ümumi məlumat
Xenicus longipes Maori dilində "mātuhituhi" kimi də tanınır. Yeni Zelandiyaya endemik olan çox kiçik və demək olar ki, uçma qabiliyyəti olmayan bir quşdur.

Yeni Zelandiyanın əsas adaları olan Şimal Adası, Cənub Adası və Stevart Adası daxil kiçik adalarda üç yarımnövü var idi. Növ invaziv məməli yırtıcıların tətbiqindən sonra tədricən yox oldu, Şimal Adasında 1955-ci ildə, Cənub Adasında isə 1968-ci ildə son dəfə görüldü. Stevart Adası yaxınlığındakı kiçik adalarda qalan populyasiyanı xilas etmək üçün cəhdlər edildi, lakin 1972-ci ildə son məlum quşların ölümü ilə bu cəhdlər uğursuz oldu.

Alman təbiətşünası Yohann Fridrix Qmelin Xenicus longipesi 1789-cu ildə təsvir etmişdir.

Xenicus longipes təxminən 9 sm uzunluğunda və 16 qram çəkisində idi. Əsasən onurğasız heyvanlarla qidalanırdı və bunları ağac budaqları boyunca qaçaraq tuturdu. Yerə və ya yerə yaxın yerlərdə yuva qururdu.

Xenicus longipes tullanaraq və ya sıçrayaraq hərəkət edirdi, yerdə və ya budaqlarda sürətli qaçırdı. Onların çağırışı "zəif trill" və ya "səssiz səs" idi, bəzən tez-tez təkrarlanırdı. Yerə yaxın yerlərdə yan girişli sferik yuvalar qururdular və adətən noyabr və ya dekabr aylarında iki yumurta qoyurdular.

## Nəslinin kəsilməsi
Xenicus longipes XIX əsrin sonlarına qədər ölkənin əsas adalarında geniş yayılmışdı, lakin sonradan adaya gətirilən siçovullar və məməli yırtıcılar tərəfindən məhv edilib. Şimal Adası yarımnövü (X. l. stokesi) üçün 1900-cü ildən sonra yalnız 1918-ci ildə Rimutaka silsiləsindən və 1955-ci ilə qədər Ureveralardan etibarlı hesabatlar var. 1949-cu il iyunun 13-ündə Vaikareiti gölü yaxınlığında və XX-ci əsrin ilk yarısında Huiarau silsiləsində və 1911-ci ildə Kapiti adasından bir neçə dəfə ehtimal olunan görüntülər qeydə alınıb. Görünür son populyasiya tam da nəslinin kəsildiyi dövrdəbv"Te Urewera Milli Parkı"nın qurulduğu ərazidə yaşayırdı.

Cənub Adası yarımnövü (X. l. longipes) üçün son etibarlı hesabatlar 1966-cı ildə Artur Pass-dan və 1968-ci ildə "Nelson Gölləri Milli Parkı"ndan gəlmişdir. O vaxtdan bəri Fiordland və Nelson Göllərindən bir neçə sübutsuz hesabat var.

## Qalereya

Image:Xenicus longipes longipes.jpg|Xenicus longipes, 1911-ci ildə çəkilmiş fotosu 
Image:X. l. longipes.jpg|Xenicus longipes 
Image:Xenicus longipes longipes eggs.jpg|Xenicus longipes yumurtaları


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

*3D view of specimen RMNH 110.000 at :en:Naturalis, Leiden (requires :en:QuickTime browser plugin).
* Paratype specimen of ''Xenicus longipes variabilis'' in the collection of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa
*Image of Bush Wren from Te Ara: The Online Encyclopedia of New Zealand
*Photography of Xenicus longipes by William Herbert Guthrie-Smith
*''Bush Wren / Matuhi. Xenicus longipes''. by Paul Martinson. Artwork produced for the book *Extinct Birds of New Zealand*, by Alan Tennyson, Te Papa Press, Wellington, 2006
Gymnophaps mada

**Gymnophaps mada** — Göyərçinlər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Gymnophaps mada İndoneziyaya endemikdir və Buru adasında dağ meşələrində və zədələnmiş düzənlik meşələrində yaşayır. Əvvəllər "Seram dağ göyərçini" ilə eyni növ hesab edilirdi. Orta ölçülü bir göyərçin olub, uzunluğu 33–38,5 sm-dir. Başı və boynu mavi-boz, üst hissələri tünd boz, boğazı və sinəsi ağdan açıq buff-çəhrayı rəngdədir, qarın hissəsi isə buff-çəhrayıya çalır. Növ cinsi dimorfizmə malikdir, dişilər daha kiçik olur və sinəsində daha çox tünd qırmızı rəng var.

Gymnophaps mada əsasən meyvələrlə qidalanır. Çoxalma mövsümünün oktyabr-dekabr ayları arasında olduğu güman edilir. "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) tərəfindən "IUCN Qırmızı Siyahısı"nda "ən az narahatlıq doğuran" kateqoriyasında qeydə alınmışdır, çünki onun yayılma sahəsi kifayət qədər genişdir və populyasiyası sabitdir. Populyasiya 20.000–49.999 fərd arasında təxmin edilir.

Gymnophaps mada ilk dəfə 1899-cu ildə alman ornitoloq Ernst Hartert tərəfindən "Columba mada" adı ilə təsvir edilmişdir. Hartert 1900-cü ildə "Gymnophaps" cinsinə daxil edilməsi təklifini irəli sürmüşdür. 1937-ci ildə Ceyms L. Peters bu növü "Gymnophaps" cinsinə aid etmişdir. Cins adı olan "Gymnophaps", qədim yunan sözləri olan "γυμνος" (çılpaq) və "φαψ" (göyərçin) sözlərindən götürülmüşdür. Növün epiteti olan "mada" isə Buru adasında yerləşən Mada dağının adından götürülmüşdür. Beynəlxalq Ornitoloqlar Birliyi tərəfindən Gymnophaps mada rəsmi ad kimi qəbul edilmişdir. Digər ümumi adlar arasında "Mada dağ göyərçini" və "uzunquyruq dağ göyərçini" də var.

Gymnophaps mada Melaneziya və Maluku adalarında yayılmış "Gymnophaps" cinsinə aid dörd növdən biridir. Bu cins, "Lopholaimus" ilə qohumdur və bu iki cins birlikdə "Hemiphaga" ilə qohumdur. "Seram dağ göyərçini" əvvəllər "Buru dağ göyərçini"nin yarımnövü hesab edilirdi, lakin 2007-ci ildə görünüş fərqlərinə görə ayrı növ kimi tanındı. Hal-hazırda "Buru dağ göyərçini"nin heç bir yarımnövü tanınmır.

Gymnophaps mada orta ölçülü, incə quruluşlu, uzun qanadlı və quyruqlu bir göyərçindir. Erkəklərin başı və boynu mavi-boz, üst hissələri tünd boz rəngdədir. Qanad və quyruq lələkləri yaşıl-qara rəngdədir. Üz, boğaz və sinə ağdan açıq buff-çəhrayı rəngdədir, qarın hissəsi isə buff-çəhrayıya çalır. Dişilər erkəklərdən daha kiçikdir və sinəsində daha çox tünd qırmızı rəng var. Cavan fərdlərin üst hissələri daha qəhvəyi, boğaz və sinəsi ləkəlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Prioniturus mada

**Prioniturus mada** — Tutuquşukimilər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Prioniturus mada həm də Buru raketquyruq tutuquşusu kimi də tanınır. O, əsasən yaşıl rəngli, təxminən 32 sm uzunluğunda tutuquşudur. Dimdiyi qaraya çalır və əsasında daha açıq rəngdədir, uzun quyruqaltı örtükləri isə sarıdır. Yetkin erkək fərdin başının arxasından orta belə qədər olan üst hissələri mavi rəngdədir və bu rəng qanadların üst səthinə qədər uzanır. Dişi fərdin ensəsində kiçik bir mavi ləkə var. Cavan fərdlərin raket şəkilli quyruq lələkləri yoxdur. Erkək cavan fərdin ensəsində bir az mavi rəng var, dişi cavan fərdlər isə tamamilə yaşıl üst hissələrə malikdir.

Prioniturus mada tutuquşusu İndoneziyanın Maluku adaları arxipelaqında yerləşən Buru adasına endemikdir. Bu növün vəhşi təbiətdə Buru adası xaricində heç bir müşahidəsi qeydə alınmayıb.

Prioniturus mada tutuquşusu adətən təxminən 1600 metr yüksəklikdə müxtəlif meşə yaşayış mühitlərində tapılır. Həm qədim meşələrdə, həm də daha yüksək ikinci dərəcəli meşələrdə tez-tez görülür. Həmçinin əkin sahələri və kiçik kəndlərdə qalmış ağaclarda da rast gəlinir.

Prioniturus mada tutuquşusu adətən 10-a qədər quşdan ibarət dəstələrdə görülür. Onlar mövsümi köçəri quşlardır və dağlarda meyvə verən ağacların olduğu yerlərə səfər edirlər. Prioniturus mada əsasən vəhşi meyvələr, toxumlar, giləmeyvələr və çiçəklərlə qidalanır. Dişi fərdlər adətən beşə qədər yumurta qoyur. Buru raketquyruq tutuquşusunun məlum çoxalma mövsümü dekabr-fevral ayları arasındadır.

## Təhlükələr
İndoneziyanın digər quşları kimi, Buru raketquyruq tutuquşusu da plantasiyalar (xüsusilə palma yağı), meşə tədarükü və mədən əməliyyatları üçün meşələrin məhv edilməsi səbəbilə yaşayış mühitinin itməsi təhlükəsi ilə üzləşir. Bu quş həmçinin ekzotik ev heyvanı ticarəti üçün tutulma təhlükəsi ilə qarşılaşır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

*Oriental Bird Images: ''Buru Racquet-tail''   Selected photos
*https://www.parrots.org/encyclopedia/buru-racquet-tailed-parrot
Luis Emond

**Luis Emond** (); ) — Kanada (Kvebek) yazıçısı, uşaq ədəbiyyatı, dramaturq müəllifi. 
## Həyatı
Louis Emond 1957-ci ildə Verdunda yeddi uşaqlı ailədə anadan olub. Hazırda Sent-Bruno-de-Montarvilldə yaşayır. O, Kvebek vilayətində yaşadığından əsərlərini ingilis dili ilə yanaşı, fransız dilində də yazır.

Emond ilk təhsilini Montreal Kollecində alıb. Təhsil aldığı illər ərzində Lui Emond teatrı kəşf etdi və bu, onun çoxsaylı ehtiraslarından birinə çevrildi. Karyerasını incəsənətə yönəltməkdə tərəddüd edərək, 1976-cı ildə bir neçə ay Avropanı gəzdi və bu səfər zamanı ibtidai məktəb müəllimi olmağa qərar verdi. Buna görə də o, McGill Universitetində Təhsil Bakalavr proqramına daxil oldu. Təhsilini başa vurduqdan sonra o, qısa müddətə ingilis dili məktəbəqədər təhsil müəssisəsində, sonra 22 il 6-cı sinifdə, əvvəlcə Sent-Bruno-de-Montarvill, sonra Sent-Basile-Le-Grandda dərs dedi. Tədris etdiyi illər ərzində Louis Emond teatra və yazıya olan ehtiraslarını inkişaf etdirməyə davam etdi. Müəllimlik karyerası ilə yanaşı, Louis karyerasını redaktor və yazıçı kimi inkişaf etdirdi, xüsusilə "La Presse"də işlədi və burada üç il ərzində "La Presse des six-douz"e adlı bir səhifə hazırlayırdı.

1990-cı illərdə o, gənclər üçün roman və hekayələr də nəşr etdirib. "Pierre Tisseyre" tərəfindən nəşr olunan "Taxi en cavale" və "Un si bel enfer" romanları onun karyerasının başlanğıcını qoydu. Daha sonra fantaziya mövzusuna malik iki qısa hekayələr toplusu, "La Guéguenille və Trois séjours en sombres territoires" adlı əsərləri nəşr olundu. Sonuncu əsəri "Montréal-Brive" mükafatının finalçısı oldu və qısa hekayələr toplusu üçün bir ilk olan "Livromanie" mükafat siyahısında 4-cü oldu.
## Əsərləri
### Romans
* *[[:fr:Taxi en cavale]]* (1992), :fr:Éditions Pierre Tisseyre, Collection Conquêtes. Réédition en 2005 chez :fr:Soulières Éditeur, Collection Graffiti.
* *[[:fr:Un si bel enfer]]* (1993), :fr:Éditions Pierre Tisseyre, Collection Conquêtes. Réédition révisée en 2009.
* *C'est parce que...* (1997), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.
* *Les Trois Bonbons de monsieur Magnani* (2000), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.
* *La Guerre des lumières* (2003), Soulières Éditeur, Collection Graffiti.
* *Une tonne et demie de bonbons* (2010), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.
* *Trooooooooooop long !* (2011), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.
* Trooooooooooop mou! (2013), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.
* Trooooooooooop loin! (2015), Soulières Éditeur, Collection Ma petite vache a mal aux pattes.

## İstinadlar
Gəncə Memorial Kompleksi

**Gəncə Memorial Kompleksi** — İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişatında Ermənistan ordusu tərəfindən törədilən mülki cinayətləri əks etdirən Azərbaycanın Gəncə şəhərində memorial. Kompleks raket zərbələrinə məruz qalmış mülki yaşayış binalarının və keçmiş parkın yerləşdiyi ərazidə yaradılıb.

Gəncə Memorial Kompleksinin təməli 2022-ci ilin 30 yanvar tarixində qoyulub və 2025-ci ilin 27 sentyabr tarixində — Anım Günündə kompleksin açılışı olmuşdu.

## Tarixi
2020-ci ilin oktyabrında, İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə Gəncə şəhəri Ermənistan ordusu tərəfindən 5 dəfə bombalanmışdır. Raket zərbələri nəticəsində ümumilikdə 27 nəfər həyatını itirib, 125 nəfər yaralanıb.

Həmçinin raket zərbələri nəticəsində çox sayda bina zərər görmüş və ərazidə krater yaranmışdır.

## İnteryeri
Kompleksin ümumi sahəsi 4 hektar təşkil edir. Abidə spiralvari forması ilə raketin yerdə buraxdığı iz – krateri simvolizə edir. Ermənistan ordusu tərəfindən atılmış raketin izini simvolizə edən spiralvari kraterin dərinliyi 13 metrdir. Dağıdılmış binaların qalıqları isə kompleksin açıq meydanında xüsusi instalyasiya şəklində qorunub saxlanılıbdır. Ümumi sahəsi 2400 kvadratmetr təşkil edən aypara formasında ikimərtəbəli binanın birinci mərtəbəsində muzey ekspozisiyası, ikinci mərtəbədə isə seminar, təlim və müxtəlif tədbirlərin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş çoxfunksiyalı zal yerləşir.

Muzeydə "XX əsrin əvvəli", "Deportasiya və məcburi köçkünlük", "Soyqırımı və kütləvi qırğınlar", "Atəşkəs və Vətən müharibəsi dövrü", "İtkin düşənlər, kütləvi məzarlıqlar, mina terroru" və "İşıqlı gələcəyə doğru" mövzularına həsr olunmuş zallar var.

Ərazidəki parkda yaşıllaşdırma işləri aparılacaq, 700-ə yaxın ağac, 12 mindən çox dekorativ kol və güllər əkiləcək.


File:Ganja Memorial Complex, September 2025 — 2.jpg|220px|thumb|left|Gəncə Memorial Kompleksi, 2025-ci ilin sentyabr ayı
File:Ganja Memorial Complex, September 2025 — 3.jpg|220px|thumb|left|Gəncə Memorial Kompleksi, 2025-ci ilin sentyabr ayı
File:Ganja Memorial Complex, September 2025 — 6.jpg|220px|thumb|left|Gəncə Memorial Kompleksi, 2025-ci ilin sentyabr ayı


## Həmçinin bax
* Quba Soyqırımı Memorial Kompleksi
* Azərbaycan muzeylərinin siyahısı

## İstinadlar
Lophornis verreauxii

**Lophornis verreauxii** — Kolibrilər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Lophornis verreauxii əvvəllər "Lophornis chalybeusun yarımnövü kimi qəbul edilirdi və bu növ ilə L. pavoninus bir müddət "Polemistria" cinsinə daxil edilmişdi. 2019-cu ildə "Amerika Ornitoloji Cəmiyyətinin Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" (SACC) Lophornis verreauxii ayrı bir növ kimi qəbul etdi. "Beynəlxalq Ornitoloji Komitə" (IOC) və "BirdLife International"ın "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" (HBW) bu ayrılığı 2020-ci ildə təsdiqlədi. "Clements" təsnifatı 2020-ci ildə yeniləmə etmədi və ayrılığı 2021-ci ildə qəbul etdi. Lophornis verreauxiin iki yarımnövü var: əsas növ "L. v. verreauxii" və "L. v. klagesi".

Lophornis verreauxii 7,5-9,1 sm uzunluğundadır. Əsas növün erkək fərdi tünd yaşıl başa, uzun, qırmızı uclu yaşıl kəkilli və ağ uclu uzun yaşıl "bığlara" malikdir. Beli yaşıldır və qızılı çalarlar var, quyruq üst örtükləri tünd qırmızı və belində ağ zolaq var. Alt hissələri yaşıldır, ağ budları və tünd qırmızı quyruğu var. Dişi fərdin kəkili və "bığları" yoxdur, lakin ağ ləkəli malar ləkəsi var. Quyruq üst örtükləri erkəklərdən daha az intensiv qırmızıdır və sinəsində qızılı çalarlar var. "L. v. klagesi" yarımnövünün hər iki cinsi əsas növdən daha tünd rəngdədir, quyruq üst örtükləri tunc-zeytun rəngində və quyruqları tunc-yaşıldır.
Lophornis verreauxii əsasən yerli quşdur, lakin bəzi qısa məsafəli mövsümi hərəkətlərin baş verdiyi güman edilir.

Lophornis verreauxii nektarla qidalanır, əsasən meşə kənarında, həmçinin aşağı səviyyələrdə nektar axtarır. Bu növ adətən nektar alarkən havada asılı qalır, lakin çiçəklərin əsasını deşərək nektar "oğurladığı" da qeyd edilmişdir. Çiçəkli bitkilərin dairəsini ziyarət edərək "trap-lining" edir. Ərazini qorumağı görünmür, lakin çiçək yığınında eyni növdən olan digər fərdlərlə mübahisə edir. Bu növ həmçinin kiçik həşəratlarla da qidalanır, onları yarpaqlardan toplayır.

Lophornis verreauxiinin çoxalma fenologiyası öyrənilməyib və yuva və yumurtalar təsvir edilməyib.

## Qorunma statusu
"Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı" (IUCN) Lophornis verreauxiini "Az riskli" kimi qiymətləndirib, lakin populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalmaqda olduğu güman edilir. Bu növ bir neçə qorunan ərazidə rast gəlinir, lakin yayılma sahəsi boyunca nadir və parçalı şəkildə paylanmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cyanocorax melanocyaneus

**Cyanocorax melanocyaneus** — Qarğalar fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Cyanocorax melanocyaneus Şimal və Mərkəzi Amerikada yayılmışdır və təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik rütubətli dağ meşələri ilə, ciddi şəkildə zədələnmiş keçmiş meşə əraziləridir. İki yarımnövü mövcuddur, "C. m. melanocyaneus" (Qvatemala və cənubi El-Salvador) və "C. m. chavezi" (Honduras və şimal-şərqi Nikaraqua).

Cyanocorax melanocyaneusun uzunluğu 28–30 sm-dir. Quyruğu uzundur və mərkəzi lələkləri pilləlidir. Erkək və dişi fərdlər eyni görünüşə malikdir. Baş, boyun, sinə və üst hissə qara, qalan üst hissələr isə tünd mavi rəngdə olub yaşıl və ya bənövşəyi parıltıya malikdir. Alt hissələr sadə yaşıl-mavi rəngdədir, qanadların alt tərəfi boz, quyruğun alt tərəfi isə qaradır. Başında qısa və dik duran lələklərdən ibarət kəkili var. Dimdiyi qara və nisbətən kiçikdir, gözlərinin rəngi sarı, ayaqları isə qaradır.

Bu növ Mərkəzi Amerikada, Qvatemala, Salvador, Honduras və Nikaraquada, təxminən 600–2,450 metr yüksəklikdə yaşayır. Yaşayış mühiti rütubətli meşələr, xüsusilə şam və palıd ağacları olan meşələr, meşə kənarları, açıq ərazilər və kolluqlardır. Yaşayış mühitinin zədələnməsinə yaxşı uyğunlaşır və kənd təsərrüfatı ərazilərində, xüsusilə qəhvə plantasiyalarında çoxsaylıdır.

Bu növ sosialdır və kiçik qruplar halında yaşayır. Onlar ağacların alt qatlarında və kolluqlarda qidalanır, tez-tez yarpaq töküntüləri arasında qida axtarmaq üçün yerə enirlər. Qidası onurğasızlar, toxumlar, qozlar və meyvələrdən ibarətdir. Yuva sıx kolluqlarda budaqlardan hazırlanır və bitki lifləri ilə örtülür. Bir dişi aprelin sonu və ya mayın əvvəlində üç-dörd yumurta qoyur. Başqa bir dişi onunla birlikdə yumurtaları inkubasiya edir və bir çox quş balaların qidalanmasına kömək edir. Bir yuvada, on bir fərqli yetkin fərd və əvvəllər çıxmış cavan fərdlər balaları qidalandırmaqda iştirak edir.

## Qorunma statusu
Cyanocorax melanocyaneus uyğunlaşma qabiliyyətinə malikdir və təbii mühitinin zədələnməsi ilə bağlı qəhvə plantasiyaları və kənd təsərrüfatı əraziləri kimi insan tərəfindən yaradılmış mühitlərə keçid edir. Geniş yayılma sahəsinə malikdir və populyasiyasının artdığı güman edilir. Buna görə də, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən "ən az narahatlıq doğuran" kateqoriyasında qeydə alınmışdır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dicaeum hypoleucum

**Dicaeum hypoleucum** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Dicaeum hypoleucum Filippinə endemik quş növüdür. "eBird" bu quşu belə təsvir edir: "Düzənliklərdən dağların aşağı yüksəkliklərinə qədər meşə və kolluqlarda yaşayan kiçik bir quş. Üst hissələri daha tünd, alt hissələri isə daha açıq rəngdədir, uzun, incə və bir qədər əyri dimdiyə malikdir. Yarımnövlər rənglərinə görə fərqlənir. Şimaldakı quşların qarnı qəhvəyi rəngdədir, cənubdakı quşlar isə üstdən qara və ya tünd qəhvəyi, altdan isə ağ və ya açıq boz rəngdədir. Dişilər daha solğundur. İki rəngli çiçəkqapana bənzəyir, lakin Dicaeum hypoleucumun dimdiyi daha uzun və incədir. Həmçinin vızıltılı çiçəkqapan kimi də tanınır, çünki yüksək səslə həşərat kimi vızıltı çıxarır."

## Yarımnövləri

Beş yarımnövü məlumdur:
* "D. h. hypoleucum" — Sulu arxipelaqında tapılır.
* "D. h. mindanense" — Zamboanga yarımadasında tapılır.
* "D. h. pontifex" — Samar, Biliran, Leyte, Panaon, Bohol, Dinagat və Zamboanga yarımadası istisna olmaqla Mindanaoda tapılır.
* "D. h. cagayanense" — Şimal-şərqi Luzonda tapılır.
* "D. h. obscurum" — Şimal-şərqi Luzon və Katanduanes istisna olmaqla Luzonda tapılır.

Qidalanması haqqında çox məlumat yoxdur, lakin tipik çiçəkqapan qidası olan kiçik meyvələr, həşəratlar, xüsusilə ökseotu nektarı ilə qidalandığı güman edilir. Adətən tək-tək, cütlər və ya kiçik qruplar halında görülür, lakin qarışıq növlərdən ibarət dəstələrə qoşulur.

## Qorunma statusu
Təbii yaşayış mühiti tropik rütubətli düzənlik meşələri, dağ meşələri və dəniz səviyyəsindən 1.800 metr yüksəkliyə qədər olan ikincil bitki örtüyüdür.
"Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı" (IUCN) bu növü "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi təsnif edib, çünki geniş yayılma sahəsinə malikdir və ümumilikdə geniş yayılmışdır. Lakin, Filippin ərazisində davam edən meşə qırılması səbəbindən populyasiya azalmaqdadır. Bu, kənd təsərrüfatı, mədənçilik, qanunsuz meşə qırılması və yaşayış mühitinin dəyişdirilməsi ilə əlaqədardır.

Bu növ, "Pasonanca Təbiət Parkı", Banahau Dağı, Kitanglad Dağı, Apo Dağı, Pulag Dağı və "Şimali Sierra Madre Təbiət Parkı" kimi bir çox qorunan ərazilərdə tapılır, lakin Filippindəki bütün ərazilər kimi qorunma zəifdir və kağız üzərində qorunma olsa da, meşə qırılması davam edir.

## Həmçinin bax
* Dicaeum haematostictum 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eupsittula cactorum

**Eupsittula cactorum** — Tutuquşukimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Eupsittula cactorumun iki yarımnövü var: nominat yarımnöv "E. c. cactorum" (Kuhl, 1820) və "E. c. caixana" (Spix, 1824). Eupsittula cactorumu və E. pertinax bir növ cütü təşkil edir.

Eupsittula cactorumun uzunluğu təxminən 25 sm-dir. Erkək və dişi fərdlər eyni görünüşə malikdir. Nominat yarımnövün yetkin fərdlərinin alın hissəsi, yanaqları, boğazı, boynun yanları və sinəsi açıq qəhvəyi rəngdədir. Gözləri ətrafında çılpaq, ağ rəngli dəri var. Qarın və arxa hissəsi sarı-narıncı rəngdədir. Ənsə, qulaq örtükləri, üst hissələri və quyruğu yaşıldır. Qanadları əsasən yaşıldır, uçuş lələkləri isə mavi rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərə bənzəyir, lakin tamamilə yaşıl tacı və daha solğun alt hissələri var. "E. c. caixana" yarımnövü nominat yarımnöv ilə eyni lələk naxışına malikdir, lakin ümumilikdə daha açıq rənglidir.

Eupsittula cactorumun məlum bir miqrasiya modeli yoxdur, lakin qida mövcudluğuna uyğun olaraq yerli hərəkətlər edə bilər.

Eupsittula cactorumun qidası tam olaraq araşdırılmamışdır. Əncir (Ficus), kaktus və bir neçə digər bitkilərin meyvələri ilə qidalandığı məlumdur. Çiçək tumurcuqları ilə qidalandığı da qeyd edilmişdir. Həmçinin düyü, qarğıdalı və sorqum kimi məhsullarla da qidalanır.

Eupsittula cactorumun çoxalma mövsümü dəqiq müəyyən edilməmişdir, lakin avqust-mart ayları arasında olduğu güman edilir. Adətən yuvalarını ağac termit yuvalarında qazır. Vəhşi təbiətdə yumurta sayı dəqiq məlum deyil, lakin altı yumurtaya qədər olan yuvalar tapılmışdır. Əsirlikdə adətən altı yumurta qoyulur, inkubasiya müddəti ən azı 16 gündür və balalar təxminən altı həftə sonra yuvadan uçur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Eupsittula cactorumu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kateqoriyasında qiymətləndirmişdir. Geniş yayılma sahəsinə malikdir və populyasiya ölçüsü məlum olmasa da, sabit olduğu güman edilir. Heç bir birbaşa təhlükə müəyyən edilməmişdir. Növ arealının bəzi hissələrində ən çox rast gəlinən tutuquşudur. "Lakin Eupsittula cactorum zəif qorunur (orijinal ərazinin 0,1%-i qorunan ərazilərdədir) və tədricən sayı azalır."

## Həmçinin bax
* Eupsittula pertinax

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* World Parrot Trust  Parrot Encyclopedia — Species Profiles
* Cactus parakeet: Photos, sounds from The Birds of the Interior of Ceará, Brazil
Catreus wallichii

**Catreus wallichii** — həmçinin "Vallix" qırqovulu kimi tanınan, "Phasianidae" fəsiləsinin məhdudlaşmış növü.

## Təsvir

Bu quşlar digər qırqovullardan fərqli olaraq, parlaq rənglərə malik deyil, onların lələkləri boz-qəhvəyi rəngdədir və uzun boz kəkilliə malikdir. Uzun quyruğunda 18 lələk var, mərkəzi quyruq lələkləri daha uzun və əsasən boz və qəhvəyi rəngdədir. Dişi fərdlər ümumi ölçüdə bir qədər kiçikdir.

## Davranış və ekologiya

Erkək fərdlər monoqamdır. Onlar yay aylarında dik qayalıqlarda çoxalır və bir dəfəyə 10-11 yumurta qoyur. Üst "Beas" vadisi üzrə aparılan tədqiqatlarda bu qırqovulun insan fəaliyyətinə həssas olduğu müəyyən edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ramphocaenus sticturus

**Ramphocaenus sticturus** — "Polioptilidae" fəsiləsinə aid olan cırtdançəkic növü. Boliviya, Braziliya və Peruda rast gəlinir.

## Təsvir

"Ramphocaenus sticturus"un görünüşü haqqında məlumatlar əsasən trill cırtdançəkicin yarımnövü kimi təsvir edilmişdir. Trill cırtdançəkic (sensu lato) 12-13 sm uzunluğunda və 8-11 qram ağırlığındadır. Nominativ yarımnöv olan "R. s. sticturus"un üst hissələri qəhvəyi rəngdədir və quyruğu qaradır. Göz üstündə açıq sarı zolaq və solğun darçını rəngli yanaqları var, boynun yan tərəfləri sarımtıl rəngdədir. Alt tərəfləri sarımtıl olub, yan tərəfləri darçını rəngindədir. "R. s. obscurus" yarımnövü daha tünd rəngli olub, başın, döşün və yan tərəflərinin rəngi oxra çalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lagonosticta umbrinodorsalis

**Lagonosticta umbrinodorsalis** (*Çad alovsərçəsi*) və ya *Rayxenov alovsərçəsi* — "Estrildidae" fəsiləsinin "Lagonosticta" cinsinə aid olan kiçik bir sərçə quşu növü. Bu növ Mərkəzi Afrikanın kiçik bir ərazisi ilə məhdudlaşır. Əvvəllər Ceymson alovsərçəsinin ("L. rhodopareia") yarımnövü kimi təsnif edilsə də, indi tez-tez ayrı bir növ kimi qəbul edilir. Alternativ adı bu növü təsvir edən alman ornitoloqu Anton Rayxenovun şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

Bu quş 10-11 sm uzunluğundadır. Erkək fərdlər əsasən parlaq çəhrayı-qırmızı rəngdədir, üst hissələri daha tünddür. Başının təpəsi və arxa hissəsi boz, quyruqaltı hissəsi isə tünd rəngdədir. Qalın və konik şəkilli dimdiyi boz rəngdədir, ayaqları və dırnaqları da bozdur. Dişi fərdlər erkəklərə bənzəyir, lakin bir qədər daha solğun, açıq və qəhvəyi rəngdədir. Yeniyetmə fərdlər üstdən qəhvəyi, altdan isə açıq sarı rəngdədir və quyruqüstü hissəsi çəhrayı-qırmızıdır. Quşların quru və titrək çağırışları var.
Ceymson alovsərçəsi buna bənzəyir, lakin boz baş və arxa hissəyə malik deyil və yayılma ərazisi üst-üstə düşmür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tarphonomus certhioides

**Tarphonomus certhioides** (*Çako torpaqsürünən quşu*) — "Furnariidae" fəsiləsinin "Furnariinae" yarımfəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsvir

"Tarphonomus certhioides", təxminən 16 sm uzunluğunda və 18-31 qram ağırlığındadır. Bu, uzun və çox az əyilmiş dimdiyi olan, kiçik bir torpaqsürünən quşudur. Erkək və dişi fərdlərin lələkləri eynidir. Nominal yarımnövün yetkin fərdlərinin üz hissəsi, əsasən tünd qəhvəyi rəngdədir və zəif narıncı-qırmızı "supercilium" (göz üstü xətti) var. Alınları tünd narıncı-qırmızı, başları və beli tünd qəhvəyi, bel və quyruqüstü örtükləri bir qədər qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Quyruqları ümumiyyətlə tünd qəhvəyi rəngdədir və mərkəzdən kənara doğru getdikcə daha çox qırmızı çalarlı olur. Qanadları belindən bir qədər daha qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir və uçuş lələklərinin əsası qırmızıdır. Boğazı və yanaqları ağ rəngdədir. Döşü və qarnı qəhvəyi, yanları və quyruqaltı örtükləri qırmızımtıldır. Gözləri qəhvəyi, üst çənəsi qaralıdan tünd boz rəngə qədər, alt çənəsi boz-qırmızımtıl boz rəngdədir, ayaqları isə qaralıdan tünd boz rəngə qədərdir. Yeniyetmə fərdlərin ümumi rəngi qırmızımtıldır, lakin alınları yetkinlərdən daha az qırmızıdır.
"T. c. luscinia" yarımnövünün üst hissələri daha boz (daha az qırmızımtıl), qanadları daha qırmızı və alt hissələri nominal yarımnövdən daha açıq rəngdədir. "T. c. estebani" yarımnövünün beli daha açıq, döşü və qarnı daha tünd, yanlarında isə qırmızımtıl çalarlar yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mehdi Rzayev

**KARAN** (əsl adı: **Mehdi Rzayev**; ) — Azərbaycanlı caz pianoçusu, DJ, bəstəkar və aranjimançı. O, caz və elektron musiqini birləşdirən yaradıcılığı ilə tanınır.

## Həyatı və təhsili
Mehdi Rzayev Masallı rayonunun Çayqıraq kəndində anadan olub. O, Masallı İncəsənət Məktəbinin 7 illik proqramını və Lənkəran Dövlət Humanitar Kollecinin Musiqi fakültəsinin fortepiano şöbəsini bitirmişdir. Daha sonra Azərbaycan Milli Konservatoriyasında təhsilini davam etdirmişdir.

## Karyerası
Mehdi Rzayev musiqi fəaliyyətinə erkən yaşlarında başlamış, müxtəlif janrlarla maraqlanmışdır. O, həm DJ, həm də elektro musiqi prodüseri kimi fəaliyyət göstərir.

2021-ci ildə ABŞ-da keçirilən "Djooky Music Awards" beynəlxalq müsabiqəsində 120-dən çox ölkənin iştirakçıları arasında fərqlənmiş və amerikalı prodüser Brian Malouf tərəfindən üç dəfə birinci yerə layiq görülmüşdür.

2024-cü ildə İspaniyanın Barselona şəhərində keçirilən beynəlxalq musiqi müsabiqəsində solo ifa və Anar Vəlizadə ilə duet çıxışı ilə birinci yeri qazanmışdır. Burada o, həm də caz pianoçusu kimi fərqlənmişdir.

## Musiqi üslubu
KARAN-ın yaradıcılığı caz, elektron musiqi, house və Afrohouse janrlarının sintezindən ibarətdir. O, həmçinin müxtəlif etnik alətlərin səslərindən də bəhrələnir.

## Nailiyyətləri
* Djooky Music Awards (2021) — qalib, üç dəfə birinci yerə layiq görülmüşdür.

* Fiestalonia yarışması, Barselona (2024) — solo və duo kateqoriyalarında I yer.

* USA News (2025) — Azərbaycanlı elektro musiqiçi olaraq qlobal səhnədə tanınması.

## İstinadlar
Grallaria blakei

**Grallaria blakei** (*Şabalıdı qarışqayeyən*) — "Grallariidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Peruya endemikdir.

## Təsvir

Şabalıdı qarışqayeyən təxminən 14,5-15 sm uzunluğundadır; altı fərdin çəkisi 37-47 qram arasında dəyişir. Erkək və dişi fərdlərin lələkləri eynidir. Yetkin fərdlərin üst hissələri qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Gözün üstündəki hissə və üzün böyük bir hissəsi qırmızımtıldır. Boğazı və döşü açıq qırmızımtıl, qarnı ağ-boz rəngdədir və zəif tünd zolaqlar var, yanları qəhvəyi və ya zeytun-qəhvəyi, quyruqaltı örtükləri isə qəhvəyi rəngdədir. Gözləri qəhvəyi, dimdiyi qara, ayaqları və dırnaqları boz, mavi-boz və ya gümüşü-boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
NSAFP Xarici Təşkilatı

**NSAFP Xarici Təşkilatı** (; AO) — NSAFP-nin xaricdə yaşayan üzvlərinin idarə edilməsi və xaricdəki almanların nasional-sosialist ruhunda tərbiyəsi ilə məşğul olan xüsusi struktur vahidi. Hüquq və vəzifələri baxımından qau ilə bərabər tutulurdu və qaulyayter tərəfindən idarə olunurdu. AO-ya yalnız Almaniya pasportuna malik reyxsdoyçelər (Almaniya vətəndaşları) üzv ola bilərdi, lakin başqa ölkələrin vətəndaşı olan folksdoyçelər partiyaya qəbul edilməzdi.

## Tarixi
NSAFP Xarici Təşkilatı (NSDAP/AO) xaricdəki partiya bölmələrindən məsul olan yeganə partiya qurumu idi. NSDAP/AO 1 may 1931-ci ildə imperiya təşkilat rəhbəri () Qreqor Ştrasserin təşəbbüsü ilə yaradılmış və onun nəzarəti altında fəaliyyət göstərmişdir. Əvvəlcə NSDAP/AO NSAFPnin xarici şöbəsi kimi fəaliyyət göstərmiş (baş qərargah – Hamburq, sonradan – Berlin), 1933-cü ilin yanvarında "Xaricdəki almanlar" adını almış, 1936-cı ildə isə NSAFP Xarici Təşkilatına çevrilmişdir. Təşkilatın ilk rəhbəri doktor Hans Niland olmuşdur. Onun Hamburq polisinin rəisi və daha sonra Hamburq hökumətinin üzvü təyin edilməsindən sonra, 8 may 1933-cü ildən etibarən Ernst Vilhelm Bole NSDAP/AO-nun rəhbəri olmuşdur. Partiya baxımından NSDAP/AO fürerin müavini Rudolf Hessə tabe idi və onun Ştabı tərəfindən nəzarət edilirdi. Ernst Vilhelm Bole bu ştabda xarici partiya təşkilatları üzrə səlahiyyətli nümayəndə vəzifəsində çalışırdı.

## İstinadlar
Lixtenşteyndə Alman Milli Hərəkatı

**Lixtenşteyndə Alman Milli Hərəkatı** (, VDBL) — 1938–1945-ci illərdə Lixtenşteyndə fəaliyyət göstərmiş nasional-sosialist partiyası. VDBL Lixtenşteynin nasist Almaniyasına birləşdirilməsini istəyirdi və xüsusilə Avstriyada baş tutmuş anşlussdan sonra fəallaşaraq Lixtenşteyni eyni yola yönəltməyə çalışırdı. Partiya öz ideyalarını "*[[Der Umbruch]]*" qəzeti vasitəsilə yayırdı. Partiyanın şüarı "*Liechtenstein den Liechtensteinern!*" () idi və bu, xalqı knyaz II Frans İosifə sədaqətdən imtina etməyə çağırırdı.

1939-cu il seçkilərində iştirak edə bilməməsi və İkinci Dünya müharibəsinin gedişatında nasizmə simpatiyanın azalması partiyanın siyasi səhnədən uzaqlaşmasına səbəb olmuşdur.

24 mart 1939-cu ildə Teodor Şedlerin rəhbərlik etdiyi Lixtenşteyndə Alman Milli Hərəkatı dövlət çevrilişi cəhd etmişdir. Yerli kəndlilər nasistləri çəngəllər və yanğın şlanqları ilə geri çevirmişdilər. Knyaz II Frans İosif 1938-ci ildə iqamətgahını Vyanadan Lixtenşteynə köçürmüş ilk knyaz olaraq, 12 min nəfərlik təbəəsi üzərində hakimiyyətini davam etdirmişdir.

## İstinadlar
Mühacir

**Mühacir** və ya **Ekspatriant** — öz ölkəsindən başqa bir ölkədə yaşayan şəxs. Geniş bir formada istifadə olunan bu termin öz ölkələrindən kənarda, adətən müstəqil şəkildə və ya şirkətlər, universitetlər, hökumətlər və ya qeyri-hökumət təşkilatları ola biləcək formada işəgötürənlər tərəfindən xaricə göndərilmiş şəxslərə və ya xüsusi tapşırıqları yerinə yetirən peşəkarlara, ixtisaslı işçilərə və ya rəssamlara aid edilir. Bununla bərabər, "mühacir" termini təqaüdçülər və öz ölkəsindən kənarda yaşamağı seçmiş digər şəxslər üçün də istifadə olunur.

## Terminin mənası
İngilis dilində *expatriate* termini adətən Qərb ölkələrindən kənarda yaşayan qərbliləri təsvir etmək üçün istifadə olunsa da, lakin bəzi hallarda bu termin Qərb ölkələrində yaşayan digər qərbliləri, məsələn, Böyük Britaniyada yaşayan amerikalıları və ya İspaniyada yaşayan britaniyalıları təsvir etmək üçün də istifadə edilir. Həmçinin bu termin Avropalıların, məsələn, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yaşayan şəxsləri üçün də istifadə oluna bilər. Burada əsas meyar mədəni və ya sosial-iqtisadi əlaqədir.

Bu termin hər hansı bir ölkənin vətəndaşı olmayan və həmin ölkədə yaşayan istənilən insanı təsvir etmək üçün də istifadə oluna bilər, lakin adətən xarici ölkədə xidmət edən hökumət məmurlarına aid edilmir.

## Ekspatriantlara dəstək
Beynəlxalq şirkətlər əməkdaşlarını xaricdə işləməyə göndərərkən tez-tez onların həyat yoldaşları üçün təlimlər təşkil edirlər, lakin yalnız az sayda şirkət xaricdə işləyən əməkdaşların həyat yoldaşlarının gəlir itkisini kompensasiya edir.

Dəstək səviyyəsi müxtəlif olur: yeni mühitdə həyat yoldaşlarının iş tapmasına kömək etməkdən tutmuş, tərəfdaş strukturlar vasitəsilə tam xidmət göstərməyə qədər. Ekspatriantlara dəstək göstərən layihəyə nümunə olaraq Barselonada fəaliyyət göstərən Gracia Arts Project layihəsi göstərilə bilər.

## İstinadlar
Sterrhoptilus affinis

**Sterrhoptilus affinis** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Sterrhoptilus affinis Filippinə endemikdir və Luson adasında yayılmışdır. Adına baxmayaraq yalnız Kalabarzon regionu ilə məhdudlaşmır, həmçinin Mərkəzi Luzon, Bikol yarımadası və Katanduanesdə də rast gəlinir. Onun təbii yaşayış mühiti tropik rütubətli düzənlik meşələridir. Əvvəllər qara Sterrhoptilus nigrocapitatusun yarımnövü hesab edilirdi.

"EBird" onu belə təsvir edir: "*Düzənlik və təpəlik meşələri ilə kənar ərazilərdə yaşayan olduqca kiçik bir quş. Boz beli və yanaqları incə açıq zolaqlı, tünd qanadları və quyruğu, ağ xarici quyruq lələkləri, ağ alt hissələri, açıq kürən boğazı və qara tacı var. İncə qara dimdiyinə diqqət yetirin. Tez-tez qarışıq növlərdən ibarət sürülərə qoşulur və bəzən yemlənmə zamanı baş aşağı asılır. Yaşılbel çığırtı quşuna bənzəyir, xüsusən aşağıdan baxdıqda, lakin daha kiçikdir, açıq kürən boğazı və qara tacı var. Səsi orta tonlu 'pu piuu!' şəklindədir, ikinci not aşağıya doğru enir*." Bu növ monotipikdir.

Qidasının əsasən həşəratlar, giləmeyvələr və bitki maddələrindən ibarət olduğu güman edilir. Tək, cüt və ya digər növlərlə qarışıq sürülərdə yem axtararkən müşahidə edilir. Mavi başlı fantail, kürən cənnət milçəkqapan, limon boğazlı yarpaq pəsnəkquşu, sarı yanaxar bulbul, ağgözlər, günəşquşları və çiçəkqıranlarla birlikdə yem axtarır. Yem axtarışı zamanı bütün mərtəbələrdə hərəkət edir, lakin əsasən alt mərtəbədə, yarpaqların üzərində həşərat axtararkən müşahidə edilir.

## Qorunma statusu
Düzənlik və təpəlik meşələrdə, ikinci dərəcəli meşə və meşə kənarlarında, dəniz səviyyəsindən 1.140 metr yüksəklikdə rast gəlinir.
"Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) hələ də Sterrhoptilus affinisu tək növ kimi tanıyır və onu "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirir. Bu növün populyasiyasının azalma tendensiyasında olduğu güman edilir. Bu növ üçün əsas təhlükə meşə yaşayış mühitlərinin kütləvi şəkildə təmizlənməsidir ki, bu da meşə qırımı, kənd təsərrüfatına çevrilmə və mədən fəaliyyətləri nəticəsində baş verir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Melozone cabanisi

**Melozone cabanisi** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Melozone cabanisi Yeni dünya sərçələri fəsiləsinə aid quşdur. Əvvəllər Melozone cabanisi "Prevost" yer sərçəsinin yarımnövü hesab olunurdu.
Melozone cabanisi Kosta-Rikanın mərkəzi hissəsinə endemik bir növdür. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən "Təhlükəyə Yaxın" statusuna aid edilmişdir. Bunun səbəbi onun kiçik yayılma sahəsinin, son onilliklərdə şəhərləşmənin artması nəticəsində təzyiq altında olan Mərkəzi Meseta bölgəsində məhdudlaşmasıdır. Bəzi dəyişdirilmiş mühitlərdə, məsələn, qəhvə plantasiyalarında yaşamağa davam etsə də, bu quşun yayılma sahəsi məhduddur və populyasiyası nisbətən kiçikdir. Təxminən 20.000 ilə 50.000 arasında yetkin fərd olduğu qiymətləndirilir. Bundan əlavə, populyasiyanın azalma tendensiyasında olduğu ehtimal edilir.

Təsvir
Bu quş orta hesabla 15 sm uzunluğunda və 28 qram ağırlığındadır. Yetkin fərdlərin qısa və tünd-boz rəngli dimdiyi, zeytun-qonur rəngli və zolaqsız üst hissəsi, kürən rəngli baş təpəsi və əsasən ağ rəngli alt hissəsi var. Cavan quşların üst hissəsi daha qonur, alt hissəsi isə sarımtıldır. Baş naxışları daha solğun və müəyyən olmayandır. Baş təpəsinin kürən rəngli hissəsi gözün arxasına qədər uzanır və ön kənarı qara rənglə haşiyələnmişdir. Bu qara haşiyə ağ göz halqası ilə kəsilir. Alın hissəsi ağ rənglidir və aşağıdan incə qara xəttlə haşiyələnmişdir. Qara yanaq zolağı və qara mərkəzi döş ləkəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aptenorallus calayanensis

**Aptenorallus calayanensis** — Sufərələri fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Aptenorallus calayanensis uçmaq bacarığı olmayan quşdur. Bu növ Filippinin Kalayan adasında yaşayır. "Aptenorallus" cinsinin yeganə nümayəndəsidir. Adanın yerli sakinləri tərəfindən "piding" adı ilə tanınsa da, ilk dəfə ornitoloq Karmela Espanola tərəfindən 2004-cü ilin may ayında müşahidə edilmiş və kəşfi rəsmi olaraq 16 avqust 2004-cü ildə elan edilmişdir.

Aptenorallus calayanensis nisbətən iri, uçmaq bacarığı olmayan bir sufərəsi quşudur. Lələkləri ümumilikdə tünd boz rəngdədir, üz hissəsi daha qara, üst hissələri isə bir qədər qəhvəyidir. Dimdiyi və ayaqları parlaq narıncı-qırmızı rəngdədir ki, bu da Kalayanda yaşayan oxşar ölçülü tünd rəngli yer quşları arasında unikaldır. Səsləri uzaqdan eşidilən, kobud və burun səslidir.

Bu quş ilk dəfə Karmela Española tərəfindən sahə araşdırmaları zamanı kəşf edilmişdir. Elmi təsviri "Forktail" jurnalında (Allen və b. 2004) dərc edilmişdir. 2022-ci ildən əvvəl "Gallirallus" cinsinə aid edilirdi. 2012-ci və 2013-cü illərdə aparılan araşdırmalardan sonra "Gallirallus" cinsindəki bütün müasir növlər, Aptenorallus calayanensis və Yeni Zelandiyanın veka quşu istisna olmaqla, "Hypotaenidia" cinsinə köçürüldü. Bunun ardınca Aptenorallus calayanensis və veka quşu "Gallirallus" cinsinin iki müasir növü kimi qəbul edildi.

Bir nümunənin mədə tərkibində müxtəlif həşəratlar, o cümlədən ilanlar, böcəklər və minayaqlılar tapılmışdır. Bu quş ölü yarpaqları çevirərək və didərək yem axtarır. Növün qanadları zəifdir və demək olar ki, uça bilmir. Adətən tək və ya kiçik qruplar halında müşahidə edilir. İyun ayında tapılmış bir yuva 4 yumurta ehtiva edirdi. Yerə, ağacın dibinə qurulmuş yuva quru yarpaqlar və saplaqlardan ibarətdir. Yumurtalar açıq çəhrayı rəngdədir və qırmızı-qəhvəyi və tünd bənövşəyi ləkələrlə örtülüdür.

## Qorunma statusu
Kalayan adasının korall mənşəli əhəngdaşı sahələrindəki ilkin və ikinci dərəcəli meşələrdə yaşayır.

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) bu quşu "Zəif" statusuna aid edib və populyasiyanın təxminən 2.500-4.300 yetkin fərddən ibarət olduğu qiymətləndirilir. Növ üçün əsas təhlükə meşə yaşayış mühitlərinin meşə qırımı və kənd təsərrüfatına çevrilməsi nəticəsində itirilməsidir. Həmçinin, qırmızı cəngəllik toyuğu üçün qurulan tələlərə bəzən tutulur. Pişiklər, itlər və siçanlar kimi introduksiya edilmiş növlər də bu quşlar və onların yuvaları üçün təhlükə yaradır.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*BirdLife Species Factsheet.
*Birdlife International press release 
*The Calayan Rail Project - an effort to conserve the species and its habitat
*WWF's role in the discovery
Ninox leventisi

**Ninox leventisi** — Bayquşlar fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Ninox leventisi Filippində yaşıl-sarı və ya boz gözləri olan yeganə bayquşdur. Əvvəllər Filippin qırğıbayquşunun yarımnövü kimi tanınırdı, lakin 2012-ci ildə səs və digər sübutlar əsasında müstəqil bir növ kimi təsnif edildi. Yerli adı "kugkug"dur.

"EBird" bu quşu belə təsvir edir: "Kamiqin adasında qalmış genişyarpaqlı meşələrdə yaşayan nadir orta ölçülü bir bayquş. Bədəni bərabər zolaqlıdır, başı və üst hissələri qəhvəyi, çiyinlərinin arxasında açıq zolaq, alt hissələri daha isti qəhvəyi rəngdədir, üz ətrafında uzun bığlar və açıq sarı gözləri var. Ağ boğaz ləkəsinə diqqət yetirin. Mahnısı aşağı tonlu 'vup' notlarından ibarət sürətli bir seriyadır, bəzən duet şəklində oxunur. Zəng edərkən ağ boğaz ləkəsi xüsusilə nəzərə çarpır."

Bu növ kompleksi daxilində bu bayquş unikaldır, çünki gözləri yaşıl-sarı rəngdədir, digər qohum növlərin gözləri isə adətən sarı və ya qırmızı-qəhvəyi rəngdə olur.

Bu növün ekologiyası hələ düzgün şəkildə öyrənilməmişdir, lakin tipik bir bayquş dietinə malik olduğu güman edilir. Həşəratlar, kiçik məməlilər, sürünənlər, suda-quruda yaşayanlarla qidalanır. Çoxalma davranışı haqqında məlumat yoxdur, lakin digər bayquşlar kimi ağac boşluqlarında yuva qurduğu ehtimal edilir.

## Qorunma statusu
Yaşayış mühiti tropik rütubətli düzənlik meşələrindən dəniz səviyyəsindən 700 metr yüksəklikdəki ikinci dərəcəli meşələrə qədər uzanır. Bəzən meşə kənarlarında, açıq sahələrdə və plantasiyalarda da müşahidə edilir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) bu quşu "Zəif" statusuna aid edib və populyasiyanın təxminən 250-999 yetkin fərddən ibarət olduğunu qiymətləndirir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Thalassarche impavida

**Thalassarche impavida** — Albatroslar fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Bəzən Kembell albatrosu da adlandırılan Thalassarche impavida yalnız Cənub Sakit okeanında yerləşən Yeni Zelandiyanın kiçik adalar qrupunda, Kembell adası və onunla əlaqəli Canette Mari adacığında çoxalır. Bəzən qaraqaş albatrosunun yarımnövü kimi qəbul edilir. Bu, açıq sarı göz rəngi olan orta ölçülü qara və ağ rəngli albatrosdur.

Bu növün çəkisi 3,21 kq, uzunluğu isə 88 sm-dir. Yetkin fərdlər qaraqaş albatrosuna çox bənzəyir, lakin göz rəngi ilə fərqlənir. Başı, boynu, beli və alt hissələri ağ, üst qanadları, arxası və quyruğu qara rəngdədir. Alt qanadları ağdır və geniş qara kənarlığı var. Göz ətrafında dimdiyə qədər uzanan qara üçbucaq var. Dimdiyi sarıdır və ucunda narıncı rəng var. Gözləri açıq sarı rəngdədir. Cavan fərdlərin dimdiyi boz-qəhvəyi rəngdədir və ucunda qara ləkə var, gözləri tünd rənglidir və alt qanadlarında daha az qara rəng var. Orta ömür müddəti 28 il olaraq göstərilsə də, bu, çox güman ki, araşdırmaların azlığı ilə əlaqədardır, çünki albatrosların çoxu 50 ildən çox yaşaya bilir.

Thalassarche impavida Kembel adasının şimal və qərb sahilində və Kembell adalar qrupuna daxil olan Canette Mari adacığında çoxalır. Çoxalma dövründə Cənub Adasından Ross dənizinə qədər olan ərazilərdə yem axtarır. Cavan fərdlər və çoxalmayan quşlar isə yalnız Cənubi Avstraliya suları, Tasman dənizi və Cənub-qərbi Sakit okeanında rast gəlinir.

Thalassarche impavida balıq, kalmarlar, xərçəngkimilər, leş və jelatinli orqanizmlərlə qidalanır.

Çoxalan quşlar alçaq ot, kolluq və ya palçıqla örtülmüş qayalıqlarda və dik yamaclarında yuva qurmağı üstün tuturlar. Onlar 10 yaşında çoxalmağa başlayır və çoxalma uğur dərəcəsi 66%-dir. Yetkin fərdlər avqustun əvvəlində çoxalma koloniyasına qayıdır və sentyabrın sonunda yumurta qoymağa başlayır. Tək yumurta təxminən 70 gün müddətində inkubasiya edilir. Balalar yumurtadan çıxdıqdan təxminən 130 gün sonra uçmağa başlayır.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) bu növü məhdud sayda çoxalma əraziləri səbəbilə "Zəif" statusuna aid edib. Ən son qiymətləndirmə 1997-ci ildə aparılmış və 24.600 cüt olduğu müəyyən edilmişdir. 1992-1997-ci illər arasında nümunə koloniyaların sayı hər il 1,8% artmışdır. Yetkin fərdlərin sağ qalma dərəcəsi 94,5%-dir. Bu növün yayılma sahəsi 31.700.000 km², çoxalma sahəsi isə 13 km²-dir.
## Qalereya

Image:Thalassarche impavida juvenile- SE Tasmania.jpg|Thalassarche impavida 
Image:Thalassarche impavida - SE Tasmania.jpg|Thalassarche impavida 
Image:Thalassarche impavida 2 - SE Tasmania.jpg|Thalassarche impavida


## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
*Moore, P. J. (2003) *in litt*
*
* 
* 
* 
*
*

## Xarici keçidlər

* BirdLife Species Factsheet
Qaya (Hindistan)

**Qaya** (, ‎, ) — Hindistanın Bihar ştatında şəhər, Qaya dairəsinin inzibati mərkəzi. Biharın paytaxtı Patnadan 100 km cənubda yerləşir. Qaya Falqo (hind epik əsəri Ramayanada Nirancana adlandırılır) çayının sahillərində salınmışdır və həm hinduizm, həm də buddizm üçün müqəddəs məkan hesab olunur. Şəhər digər üç tərəfdən nisbətən alçaq, daşlı təpələrlə (Manqla-Qauri, Şrinqa-sthan, Ram-şila və Brahmayoni) əhatələnmişdir.

Qaya qədim Maqadha dövlətinin bir hissəsi olmuşdur. Şəhərin adı “Qaya demon”u mənasını verən demon Qayasuranın (demon — hindu mifologiyasında şər qüvvəni təmsil edən varlıq. Hindu mifologiyasındakı adı asuradır) adından gəlir. Rəvayətə görə, Vişnu Qayasuranı ayağı ilə tapdalayaraq öldürmüşdür. Nəticədə Qayasura şəhəri hazırda əhatə edən təpələrin formasını almışdır. Vişnunun ayağının toxunuşundan sonra Qayasura o qədər təmizlənmişdi ki, ona toxunan və ya sadəcə ona baxan insanları günahlardan azad etmək gücünə sahib olmuşdu. Qayasuranın ölümündən sonra çoxlu insanlar Qayaya gələrək mərhum qohumlarını günahlardan təmizləmək üçün şraddha (hinduların ölülər üçün icra etdiyi dini mərasim) ayinlərini icra etməyə başlamışlar. Devalar (hinduizmdə tanrılar, ilahi varlıqlar) isə onun ölümündən sonra Qayasuranın bədənində yaşayacaqlarına söz verdiklərindən, Qayanı əhatə edən təpələrin üzərində hinduizmin müxtəlif tanrılarına həsr edilmiş çoxsaylı məbədlər və ziyarətgahlar salınmışdır. Bu təpələrin zirvələrinə qalxmaq ənənəvi zəvvarlığın bir hissəsidir. Şəhərin əsas görməli yeri isə Vişnupada məbədidir; burada daş üzərində Vişnunun ayaq izinə darşan (müqəddəs obyektə baxmaqla mənəvi xeyir-dua alma mərasimi) almaq mümkündür.

Qaya şəhəri yaxınlığında Daşrat Manci anadan olmuşdur. O, doğma kəndindən şəhərə qədər yolu qısaltmaq üçün təkbaşına dağın içindən keçid açaraq məşhurlaşmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Gaya Info & Photo Gallery 
* Chronology-1945 Mahatama Gandhi Had Discussion With Anugrah Narayan Sinha
* Biography: Anugrah Narayan Sinha
* Members of Constituent Assembly from Bihar
Qaya (rayon)

**Qaya** (; ) — Hindistanın Bihar ştatının cənub-qərbində yerləşən inzibati dairə. 1865-ci ildə yaradılmışdır. İnzibati mərkəzi Qaya şəhəridir.

Dairənin ümumi sahəsi 4978 km² təşkil edir. 2001-ci il Hindistan ümumi siyahıyaalınmasının məlumatına görə, əhalisi 3 473 428 nəfər olmuşdur. Yetkin əhali arasında savadlılıq səviyyəsi 50,45 % təşkil etmişdir ki, bu göstərici Hindistan üzrə orta səviyyədən (59,5 %) aşağıdır.

## Tarixi

Qaya dairəsi 1865-ci ildə inzibati vahid kimi formalaşdırılmışdır. Ərazi qədim dövrlərdə Maqadha dövlətinin tərkib hissəsi olmuş və həm hinduizm, həm də buddizm üçün mühüm dini-mədəni mərkəz kimi tanınmışdır.

## Coğrafiyası

Qaya dairəsi Bihar ştatının cənub-qərb hissəsində yerləşir. Ərazinin relyefi əsasən alçaq dağlar və daşlı təpələrlə əhatələnmişdir. Dairənin əsas çayı Falqo çayıdır. Ərazisi təxminən Trinidad adasının ərazisi qədərdir.

**Paytaxt**: Qaya
**Sahəsi: Ümumi** 4,976&nbsp;km2 
***Kənd**: 4891.48 
***Şəhər**: 84.52
**Temperatur**: minimum 0.8 (B.e. 2002) dərəcə C – maksimum 49.8 (1996) dərəcə C
**Çaylar**: Falqu

## Əhalisi

2001-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, dairənin əhalisi 3,47 milyon nəfər olmuşdur. Əhalinin böyük əksəriyyətini hindular təşkil edir. Savadsızlıq səviyyəsi ölkə üzrə orta göstəricidən yüksəkdir.

2011-ci il siyahıyaalınmasına görə isə, Qaya dairəsinin əhalisi 4 391 418 nəfər təşkil etmişdir ki, bu isə öz növbəsində təqribən Moldovanın və ya ABŞ-nin Kentukki ştatının əhalisinə bərabərdir. Bu göstərici ilə dairə Hindistanda (cəmi 640 dairə arasında) 42-ci yerdə qərarlaşır. Dairənin əhali sıxlığı hər kvadrat kilometrə 880 nəfər (kvadrat milə 2 300 nəfər) təşkil edir. 2001–2011-ci illər ərzində əhalinin artım tempi 26,08 % olmuşdur. Qayanın cins nisbəti hər 1000 kişiyə 932 qadın, savadlılıq səviyyəsi isə 66,35 %-dir. Əhalinin 13,24 %-i şəhər yerlərində yaşayır. Planlı kastalar və planlı tayfalar əhalinin müvafiq olaraq 30,39 %-ni və 0,07 %-ni təşkil edir.

2011-ci il Hindistan siyahıyaalınması zamanı dairə əhalisinin 51,36 %-i hind dilini, 41,37 %-i maqahi dilini, 7,04 %-i isə urdu dilini ana dili kimi göstərmişdir. Yerli dil maqahi dilidir.

## İqtisadiyyatı

İqtisadiyyatı əsasən turizm və kənd təsərrüfatına əsaslanır. Bununla belə, Qaya həm də toxuculuq sənayesinə görə Biharın Mançesteri adlandırılır. Bura hal-hazırda Geri Qalmış Regionlara Qrant Fondu Proqramından (, qısaca BRGF) vəsait alan Biharın 36 rayonundan biridir.

## Mədəniyyəti və dini əhəmiyyəti

Qaya hindu və buddistlər üçün mühüm zəvvarlıq mərkəzi hesab olunur. Burada Vişnupada məbədi və digər hindu ziyarətgahları yerləşir. Şraddha (ölülər üçün dini ayin) mərasimlərinin keçirilməsi üçün ən mühüm məkanlardan biri hesab olunur.

## Görkəmli şəxslər

Daşrat Manci — kəndindən Qaya şəhərinə yolu qısaltmaq üçün təkbaşına dağın içindən keçid açaraq məşhurlaşmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

	
*Official Website of district
* Gaya Information Portal