open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bərabəryanlı üçbucaq

**Bərabəryanlı üçbucaq** — iki tərəfi bərabər olan üçbucağa deyilir. Bərabəryanlı üçbucaqda bərabər tərəflər yan tərəflər, üçüncü tərəf isə oturacaq adlanır.

## Xassələri
* Bərabəryanlı üçbucaqda oturacağa bitişik bucaqlar bərabərdir.
* Bərabəryanlı üçbucaqda oturacağa çəkilmiş hündürlük, həm median, həm də təpədəki bucağın tənbölənidir.
* Bir üçbucağın üç tərəfi, uyğun olaraq, o biri üçbucağın üç tərəfinə bərabərdirsə, bu üçbucaqlar bərabərdir. Bu teoremi TTT (tərəf, tərəf, tərəf) adlandıracağıq.

## Sahə düsturları

* Əsas tərəf və hündürlük verikdikdə: S = (b × h) / 2. Burada b əsas tərəfin uzunluğu, h isə hündürlükdür.

## İstinadlar
ƏBOB

**Ən böyük ortaq bölən** a və b natural ədədlərinin hər ikisinin bölündüyü ən böyük natural ədədə a və b-nin ən böyük ortaq böləni deyilir və ƏBOB(a;b) kimi işarə olunur.

ƏBOB (a;b)-ni tapmaq üçün:

# a və b sadə vuruqlarına ayrılıb qüvvət kimi göstərilir.
# Ortaq vuruqlardan qüvvəti kiçik olanlar seçilir.
# Onların hasili tapılır. ƏKOB(a, b)×ƏBOB(a, b)=a×b 
# Bəzən İstisna hallarda ƏKOB-u a×b:c+a-3 düsturu ilə tapmaq olur.

## Nümunə
ƏBOB (85;170)=15
# 78=3×5×545=3×3×5
# 3×5=15

## Xüsusi hallar
* Birdən başqa ortaq bölənləri olmayan natural ədədlərə qarşılıqlı sadə ədədlər deyilir.
* Qarşılıqlı sadə ədədlərin ən böyük ortaq böləni 1-ə bərabərdir.
* Ardıcıl ədədlər qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Məsələn, ƏBOB (15, 16)=1
* Ardıcıl tək ədədlər də qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Məsələn, ƏBOB (37, 39)=1
* Ədədlərdən biri digərinin bölənidirsə, ƏBOB bu ədədlərdən kiçiyinə bərabərdir. Məsələn, ƏBOB (9, 3)=3

## Həmçinin bax
* ƏKOB
ƏKOB

**Ən kiçik ortaq bölünən** — a və b natural ədədlərinin hər ikisinə bölünən ən kiçik natural ədədə a və b-nin ən kiçik ortaq bölünəni deyilir və ƏKOB (a;b) kimi işarə olunur. ƏKOB (a;b)-ni tapmaq üçün
# a və b sadə vuruqlarına ayrılıb qüvvət kimi göstərilir.
# Bütün sadə vuruqlardan qüvvəti böyük olanlar seçilir.

## Nümunə
Nümunə: ƏKOB (16;24)

= ?

16=2×2×2×2

24=2×2×2×3

ƏKOB(16;24)=2×2×2×3×2=48

42=2×3×6×7×14×21
70=2×7×10×35
ƏKOB(42:70)=210

Yəni böyük ədədin sadə vuruqlarını kiçikdə olub böyükdə olmayan sadə vuruqlara vururuq.

## Xüsusi hallar
Birdən başqa ortaq bölənləri olmayan natural ədədlərə qarşılıqlı sadə ədədlər deyilir.

Qarşılıqlı sadə ədədlərin ən kiçik ortaq bölünəni onların hasilinə bərabərdir.

Ardıcıl ədədlər qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Məsələn, ƏKOB (10, 11)=110

Ardıcıl tək ədədlər də qarşılıqlı sadə ədədlərdir. Məsələn, ƏKOB (5, 7)=35

Ədədlərdən biri digərinin bölənidirsə, ƏKOB bu ədədlərdən böyüyünə bərabərdir. Məsələn, ƏKOB (9, 3)=9

## Həmçinin bax
* ƏBOB- ƏN BÖYÜK ORTAQ BÖLƏN
Hipotenuz

**Hipotenuz** ( – dartılmış) — düzbucaqlı üçbucağın düz bucaq qarşısında olan tərəfi adlanır.

Hipotenuz üçün aşağıdakı xassə doğrudur (düzbucaqlı üçbucaq üçün Pifaqor teoremi):

Hipotenuzun kvadratı katetlərin kvadratları cəminə bərabərdir.
Mehdiqulu xan Cavanşir

**Mehdiqulu xan Cavanşir** () — 1806-cı ildən 1822-ci ilə qədər hakimiyyətdə olmuş Qarabağ xanlığının sonuncu xanı, Rusiya İmperiyasının general-mayoru.

Məşhur Azərbaycan şairəsi Xurşidbanu Natəvanın atasıdır.

## Həyatının erkən illəri
1763-cü ildə İbrahimxəlil xanın ailəsində doğulmuşdur. Anası Xurşid Bəyim Gəncə xanı Cavad xanın qızı, Şahverdi xan Ziyadoğlunun nəvəsidir. Bəzi mənbələrdə 1763-cü ildə anadan olması qeyd olunsa da, 1805-ci ilin noyabrında Sisisanovun verdiyi hesabata görə, Mehdiqulu xan o  zaman 33 yaşında olmuşdur. Bu isə onun doğum tarixinin 1772-ci il olmasını göstərir.

Mehdiqulu xan gəncliyində burnunun yarısını Qacarlara qarşı savaşda itirmişdir.

## İbrahimxəlil xanın hakimiyyəti dövrü
O, ögəy qardaşı Məhəmmədhəsən ağa Cavanşirlə birlikdə əmisioğlu Məhəmməd bəyi (Mehrəli bəyin oğlu) təqib etməyə göndərilmişdi. Məhəmməd bəy 1797-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Şuşada öldürülməsindən sonra çıxan xaosdan istifadə edərək Qarabağdakı, hakimiyyəti ələ almışdı.

1805-ci ildə Qarabağ xanlığı ilə Rusiya imperiyası arasında Kürəkçay müqaviləsi imzalandıqdan sonra Mehdiqulu xana  Rusiya imperiyasının generalı rütbəsi verilmişdir. Müqaviləyə görə, Rusiya İbrahimxəlil xanı Qarabağın xanı, onun oğlu Mehdiqulunu isə onun varisi olaraq rəsmən tanımışdır. Bundan sonra, o, atası tərəfindən Bakı üzərinə yürüşə gedən Sisisanova qatılmaq üçün göndərilmişdir. Lakin, 19 yanvar 1805-ci ildə qardaşı Məhəmmədhəsən ağanın ölümündən sonra Qarabağa geri dönmüşdür.

## Hakimiyyəti
Atası ilə birlikdə, arvadlarından birinin, qızının və azyaşlı oğlunun rus zabitləri tərəfindən səbbəsiz şəkildə 1806-cı ildə öldürülməsindən sonra rus generalı İvan Qudoviç tərəfindən Qarabağın yeni xanı olaraq tanınmışdır. 13 sentyabrda rəsmən xanlığa başlayan Mehdiqulu xan 11 noyabrda Tiflisə İvan Qudoviçin yanına səfər etmiş və rus imperatoru I Aleksandra sadiq qalacağına and içmişdir. 1807-ci ilin yanvar ayının 7-də xarici işlər naziri Andreas, Eberhard fon Budburqun əmri ilə İvan Qudoviç tərəfindən kraliyyət insiqniası ilə mükafatlandırılmışdır.「¹」

.21 noyabr 1822-ci ildə Qacarlarla apardığı danışıqlara görə Rusiya tərəfindən cəzalandırılacağını düşünürək, İrəvan, Naxçıvan və Şərur üzərindən Qacar imperiyasına qaçmışdır. Bundan sonra ona 6 min tümən təqaüd və Gərgər vilayətinin gəlirləri verilmişdir. Bundan sonra xanlıq ləğv edilmiş və Rusiyanın adi vilayətlərindən birinə çevrilmişdir.

8 iyun 1827-ci ildə İvane Abxazi və Mirzə Adıgözəl bəyin vasitəçiliyi ilə yenidən Rusiya ilə münasibətləri düzəltmiş və geri dönmüşdür. 7 iyul 1827-ci ildə hökumətdən 4 min çervon təqaüd və Qacar torpaqlarından onunla birlikdə gələcək ailələrin verəcəkləri gəlirlər ayrılmışdır.

Həyatının geridə qalan hissəsini Şahbulaq yaxınlığında yaşamış və burada olarkən ispan generalı Xuan van Halenlə tanış olmuşdur.

## Ölümü
1845-ci ilin  14 may tarixində vəfat etmiş və Ağdamda ailə məzarlığı olan İmarət qəbirstanlığında dəfn edilmişdir.

## Övladları
Yeganə övladı Xurşidbanu Natəvandır.

## İstinadlar
Səməd xan Mümtazəssəltənə

**Səməd xan Mümtazəssəltənə** () — Qacarlar və Pəhləvilər dönəmində diplomat.

## Həyatı
Səməd xan Əliəkbər xan oğlu 1869-cu ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Sonra Avropa oxumuşdu. Diplomatik fəaliyyətə Sultan Əhməd şah Qacarın hakimiyyəti illərində başlamışdı. Sonra şahın xas qvardiyasında yüksək post tutmuşdu.

Səməd xan 1955-ci ildə Paris şəhərində vəfat edib.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Məşhur avşarlar, Bakı, “Mütərcim”, 2014,  324 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv4n3/JOHv4n3h.pdf 
* http://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140813932999767.pdf (New Age Journal of THURSDAY, J U N E 2, 1910 see page 99, "Foreign Affairs" By S. Verdad)
İsfahan

**İsfahan** — İranın İsfahan ostanlığının mərkəzi olan şəhər.

İranın Tehran və Məşhəddən sonra üçüncü ən böyük şəhəri sayılan İsfahan dünyanın ən gözəl memarlıq incilərindən biridir. Şəhərin Nəqşi Cahan meydanı UNESCO-nun mədəni irsinə daxildir.

## Əhali

İsfahan 17-ci əsrdə möhtəşəm sarayları və sərin bağları, əzəmətli məscid və əyləncə məclisləri ilə ən mütərəqqi avropalıları belə özünə məftun edən şərq şəhəridir.

Şəhərin Çar Bağında 100 il bundan əvvəl əkilmiş ağaclar var. Bağın hər iki tərəfi boyunça Səfəvilər dövründə tikilmiş qədim binalar yerləşir.

## Həmçinin bax
* Babaqasım Məqbərəsi (İsfahan)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İsfahanın UNESCO siyahısına salınması təklif edilir
* İsfahan vilayətində yerləşən Kolah Qazi Milli Parkı 



Fayl:Moschee-Isfahan.jpeg|İmam məscidi
Fayl:Naghsh-e-jahan masjed-e-shah esfahan.jpg|İmam meydanı
Fayl:Moschee-isfahan.jpg|İmam Məscidi
Fayl:Isfahan-Sheikh Lotf Allah Mosque.jpg|Şeyx Lütfəli məscidi
Fayl:Isfahan-Jame' Mosque-North Sector.jpg|Cümə məscidi
Fayl:Brück-isfahan.jpg|33 arka kğrpüsü
Fayl:Ali-qapu-rooz.jpg|Əli Kapu sarayı
Fayl:Maarnaan Bridge 3.jpg|Marnan körpüsü
Fayl:Intérieur masjed-e-sheikh lotfollah esfahan.jpg|Şeyx Lütfəli məscidi
Fayl:Chehel sotoun esfahan.jpg|Çəxəl-Sotun
Fayl:Baptistère kelisa-e-vank esfahan.jpg|Vank kilsəsi
Fayl:Kakh-e-hasht behesht esfahan.jpg|Haşt-Bəhəşt sarayı
The Eminem Show

***The Eminem Show*** Eminemin dördüncü stüdya albomudur.
Albom 2002-ci ilin ən çox satan albomu oldu. 2003 Qremmi mükafatlarında İlin Albomu mükafatı üçün namizəd oldu və "Ən yaxşı rep albomu" mükafatını üst-üstə qazanan üçüncü albomu oldu. ABŞda 9.7 milyon nüsxə sataraq RIAA tərəfindən *Almaz* olaraq sertifikatlşdırılan albom, 20 milyondan çox nüsxə satıb. 2003-də Rolling Stone jurnalının Tarixin ən böyük 500 albomu siyahısında 317-ci sırada yer almışdır.
## Mahnı siyahısı

## İstinadlar
Rzaqulu xan Qasımlı-Avşar

**Rzaqulu xan Qasımlı-Avşar** - (1768-1771), Urmiya xanı.

## Həyatı

Rzaqulu xan Məhəmmədmusa xan oğlu Urmiya şəhərində doğulmuşdu. Müкəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Кərim xan Zəndin yanında girov saxlanılırdı. Bacısı Кərim xanın arvadlarından biri idi. Onun və Avşar ağsaqqalarının məsləhəti, Mömün xan Qasımlının xahişi ilə 1768-ci ildə Urmiyanın xanı təyin olmuşdu. O, az müddət ərzində qiyamçı və asiləri yatırdı. Millətə və istiqlala qarşı çıxanları tutub, öldürdü. Onun haкimiyyəti dönəmində bütün sərhədlər saкitləşdi. Adamlar əmniyyətdə yaşamağa başladılar. 
Rzaqulu xan qurucu və xеyirxah adam idi. Urmiyadıкı qədim məscidlərdən olan, islamın ilк illlərindən inşa еdilən Camе məscidini təmir еtdirmişdi. Üstəliк də tələbələr üçün xеyli hücrələr tiкdirmişdi. Camе məscidinin кümbəzini mеmarlar vasitəsilə yеnidən qurdurmuşdu. Yеnidənqurmaya xеyli vəsait xərcləmişdi. (Bax: Mirzə Rəşid Ədibüşşüara, Tarixi Əfşar, Təbriz, "Şəfəq", səh 174, farsca).

Rzaqulu xanın Urmiyada inşa еtdirdiyi binalardan biri də dördguşəli qaladır. Bu qalanın hər guşəsində bir bürc vardı. Xanın əziz qonaqları bu qalada qəbul еdilirdi. Sonraкı dönəmdə Кərim xan Zənd, еləcə də İranın böyüк şəxsiyyətləri bu binada qonaq qalmışdılar. Babizmin banisi Sеyid Məhəmmədəli bu imarətdə məhbus кimi saxlanmışdı. (Bax:Məhəmməd Təmməddün, Tarixе-Rzaiyyе, Urmiya, "Təməddün", 1350, hicri-şəmsi, səh. 54, farsca).

Rzaqulu xan 1771-ci ilə qədər Urmiyaya başçılıq еtmişdi.

## Ailəsi

Rzaqulu xanın Imamqulu xan, Məhəmmədqulu xan, Qasım xan adlı oğulları vardı.

## Mənbə

*''' Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Avşarlar, Bakı, "Şuşa", 2008, səh. 139-140
*

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xanlarının siyahısı

## Xarici keçidlər
Elman Məmmədov (siyasətçi)

**Elman Camal oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Qarabağ müharibəsi veteranı.

## Həyatı
Elman Məmmədov 1950-ci il oktyabrın 18-də Xocalı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun riyaziyyat fakültəsini və Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunu bitirmişdir. Rus və erməni dillərini bilir.

Evlidir, 7 övladı var.

Oğlu polis polkovnik-leytenantı Elşad Məmmədov 2015-ci ilə qədər Yasamal rayon Polis İdarəsinin Yol Polisi Bölməsinin rəisi, 2015–2016-cı illərdə Bakı şəhər Dövlət Yol Polisi İdarəsinin Müşayiət Eskort Bölüyünün komandiri vəzifəsini tutub. 2016-cı ildən 2020-ci ilə qədər isə Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsinin Avtomobillərin Texniki Müayinə Mərkəzinin rəisi vəzifəsini icra edib.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
1973-cü ildən Xocalı kənd orta məktəbində müəllim, direktor müavini, direktor işləmişdir. 1985-ci ildən Xocalı tərəvəzçilik-südçülük sovxozunda partiya təşkilatının katibi, 1987-ci ildən Xocalı İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1991–2000-ci illərdə Xocalı İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

İkinci çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.

2005-ci il noyabrın 6-da 124 saylı Şuşa-Füzuli-Xocalı-Xocavənd seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Milli Məclisin Təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri daimi komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan-Belarus, Azərbaycan-Bolqarıstan, Azərbaycan-Fransa, Azərbaycan-İsveçrə, Azərbaycan-Lüksemburq parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

GUAM-ın Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvüdür.

## Təltifləri
* "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Funksiya (riyaziyyat)

**Funksiya** — X çoxluğunun hər bir elementinə qarşı Y çoxluğunun bir elementini uyğun qoyan F münasibəti. Bu zaman X çoxluğu F funksiyasının təyin oblastı, Y çoxluğu isə qiymətlər oblastı adlanır.

\forall x\in X\exists y\in Y \Big( (x,y)\in  F \Big)F funksiyasının X çoxluğunu Y çoxluğuna qarşı qoyması aşağıdakılardan hər hansı biri ilə işarə olunur:

F\colon X\to Y; X\stackrel{F}{\longrightarrow}Y; y=F(x); 0742188018

f(x)=Burada x dəyişəni asılı olmayandır, y isə asılı dəyişəndir.

Funksiya 3 üsulla verilir:analitik, cədvəl və qrafik.

**Tək funksiya**

Funksiya f(-x)=-f(x) şərtini ödəyərsə belə funksiyaya tək funksiya deyilir. Məsələn y=3x funksiyası tək funksiyadır.

Qeyd: Tək funksiyanın qrafiki koordinat başlanğıcına, yəni (0,0) nöqtəsinə nəzərən; cüt funksiyanın qrafiki ordinat oxuna, yeni Oy oxuna nəzərən simmetrik olur.

Qeyd: Triqonometrik funksiyaların təkliyi və ya cütlüyü:

sin(-x)=-sinx (tək)

cos(-x)=cosx (cüt)

tg(-x)=-tgx (tək)

ctg(-x)=-ctgx (tək)

3) Funksiyanın artması və azalması:

X çoxluğunda arqumentin böyük qiymətinə funksiyanın böyük qiyməti uyğun gələrsə, f funksiyasına bu çoxluqda artan, arqumentin böyük qiymətinə funksiyanın kiçik qiyməti uyğun gələrsə, f funksiyasına bu çoxluqda azalan funksiya deyilir.

Yeni, x1, x2€X şərtində x12 , f(x1)2) isə, funksiya artan olur.

x1, x2€X şərtində x12, f(x1)>f(x2)isə, funksiya azalan olur.

Funksiyalar cüt və tək olur. Xassə1. Cüt funksiyanın qrafiki y oxuna nəzərən simmetrikdir.

## Həmçinin bax
* Dövri funksiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ardıcıllıq

**Ardıcıllıq** — bir natural dəyişəni olan və aşağıdakı xassələri ödəyən z funksiyasına deyilir:

z funksiyasının təyin oblastına daxil olan ixtiyari n natural ədədi üçün, n-dən kiçik hər bir k natural ədədi də z funksiyasının təyin oblastına daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əli Məsimli

**Əli Məsimli** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III, IV, V, VI  və VII çağırış deputatı, Azərbaycan Respublikasının Baş nazirinin səlahiyyətlərini icra etmiş, Azərbaycan Respublikasının Baş nazirinin sabiq birinci müavini, Azərbaycan Respublikasının sabiq iqtisadiyyat naziri, Azərbaycan Respublikası Dövlət İqtisadiyyat və Planlama Komitəsinin sabiq sədri, Azərbaycan Respublikası Xarici İnvestisiyalar Komitəsinin sabiq sədri, İqtisadiyyat elmləri namizədi.

## Həyatı
Əli Əhməd oğlu Məsimov 1953-cü il yanvarın 3-də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun siyasi iqtisad fakültəsini bitirmişdir. İqtisad elmləri namizədidir. Çoxsaylı broşürlərin və məqalələrin müəllifidir. Rus dilini bilir.

1980-ci ildən Azərbaycan EA-nın İqtisadiyyat İnstitutunda laborant, kiçik elmi işçi, elmi işçi, şöbə müdiri işləmişdir. 1991-ci ildən Azərbaycan Respublikası Prezidenti Aparatının İqtisadiyyatın idarə edilməsinin təşkili şöbəsinin bölmə müdiri, Sosial-iqtisadi inkişaf şöbəsinin baş məsləhətçisi, 1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası Xarici İnvestisiyalar Komitəsinin sədri, Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin birinci müavini, Dövlət İqtisadiyyat və Planlaşdırma Komitəsinin sədri, Baş nazir əvəzi, iqtisadiyyat naziri, 1993–2005-ci illərdə "Müstəqil İqtisadçılar Birliyi" ictimai təşkilatının prezidenti vəzifələrində çalışmışdır.

2005-ci il parlament seçkiləri ərəfəsində, 13 iyul 2005-ci ildə Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası, Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası, Azərbaycan Liberal Partiyası və bir qrup müstəqil siyasətçi Yeni Siyasət Seçki Blokunu (qısaca YeS) təsis etmiş və vahid namizədlərlə seçkiyə qatılmışdır. YeS-in vahid siyahısından 2 müstəqil namizəd — 52 saylı Quba seçki dairəsi üzrə baş nazirin sabiq müavini Vahid Əhmədov və 114 saylı Şəki kənd birinci seçki dairəsi üzrə Əli Məsimli deputat seçilmişdir.

2005-ci ildən sonra partiya təsis etmək üçün Azad İqtisadçılar Birliyi Təşkilat Komitəsini yaratmış və bu quruma sədrlik etmişdir. Bu qurum partiyalaşa bilməmişdir.

Əli Məsimli Azərbaycan Xalq Cəbhəsi və ardınca Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü olmuşdur. 2000-ci ildəki bölünmə zamanı klassiklər qanadında təmsil olunmağa başlamışdır.

2005-ci il noyabrın 6-da 113 saylı Şəki şəhər seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Azərbaycan-Çin, Azərbaycan-Xorvatiya, Azərbaycan-İsveçrə, Azərbaycan-Ukrayna parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

2 yanvar 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

2024-cü il oktyabrın 8-də Azərbaycan - Monteneqro parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri seçilib.

### Şəxsi həyatı
Evlidir, 2 övladı var.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qiymətlər oblastı

**Funksiyanın qiymətlər oblastı** — onun ala biləcəyi qiymətlər çoxluqdur.

Tutaq ki, F funksiyası X çoxluğunu Y çoxluğuna qarşı qoyur. Bu zaman Y çoxluğu F funksiyasının qiymətlər oblastı adlanır.

## Həmçinin bax
* Təyin oblastı

## İstinadlar
Təyin oblastı

thumb|right|Təyin oblastı
**Funksiyanın təyin oblastı** — onun təyin olunduğu çoxluqdur. Funksiyanın təyin oblastı x-in ala biləcəyi qiymətlər çoxluğudur.

Tutaq ki, F funksiyası X çoxluğunu Y çoxluğuna qarşı qoyur. Bu zaman X çoxluğu F funksiyasının təyin oblastı adlanır. 

## Həmçinin bax
*Qiymətlər oblastı

## İstinadlar
Seqment

**Seqment** — dairənin qövsü ilə bu qövsə söykənən vətər ilə əhatə olunan hissəsinə deyilir.

1^0. Ədəd oxunun seqmenti-ədədi parçanın sinonimi.

2^0. Qabarıq müstəvi fiqurunun seqmenti- Əgər fiqur hər hansı əyri ilə məhdudlanıbsa, fiqurun hər hansı vətəri və əyrinin bu vətərə uyğun qövsü ilə məhdudlanmış hissəsi.

Radius R = h + d = h/2 + c^2/8h

Qövsün uzunluğu s = \theta R (haradakı \theta bucağı radianla ifadə olunmuşdur)

Vətərin uzunluğu c = 2R\sin\frac{\theta}{2} = R\sqrt{2-2\cos\theta} = 2\sqrt{h(2R-h)}

Hündürlük, bəzən onu seqmentin oxu da adlandırırlar, h = R\left(1 - \cos\frac{\theta}{2}\right) = R - \sqrt{R^2 - \frac{c^2}{4}} 

Bucaq  \theta = 2\arccos\frac{d}{R}

Dairəvi seqmentin sahəsi aşağıdakı düsturla hesablanır:

S = \frac{1}{2} R^2(\theta - \sin\theta),

haradakı \textstyle\theta — bucaq radianla ifadə olunub.

S = R^2 \arccos \left (\frac{R-h}{R} \right )-(R-h) \sqrt{2Rh-h^2} 

S = R^2 \arccos \left (\frac{d}{R} \right )- d \, \sqrt{R^2 -d^2} 

S = R^2 \arcsin \left (\frac{c}{2R} \right )-\frac {c}{4}\, \sqrt{4R^2-c^2} 

S = \frac{1}{4} \left(h^2+ \frac{c^4}{16h^2}+\frac{c^2}{2} \right) \arccos \left (\frac{c^2-4h^2}{c^2+4h^2} \right ) - \frac{1}{4} \left(\frac{c^3}{4h} - hc \right ) 

3^0. Qabarıq fəza fiqurunun (cismin) seqmenti-Əgər cisim müəyyən səthlə hüdudlanıbsa, bu fiqurun kəsən müstəvi ilə müstəvinin səthdən ayırdığı hissənin arasında qalan hissəsi. Məsələn, kürə seqmenti kürənin , onu kəsən müstəvi ilə sferanın hissələrindən biri arasında qalan hissəsidir. Kürə seqmentinin həcmi

V=\pi H^2\left ( R-\frac{H}{3} \right )


düsturu ilə hesablanır. Burada H seqmentin hündürlüyü, R kürənin radiusudur.

## İstinadlar
Sektor

**Dairə sektoru** — dairənin verilmiş mərkəzi bucaqla çəkilən iki radiusu və bu radiuslar arasında qalan dairə qövsünün yaratdığı sahə. Bu radiuslar dairənin sahəsini kiçik və böyük olmaqla iki sektora ayırır.

## Perimetri
Sektor iki radius və qövsdən ibarətdir və qövsün uzunluğunu L = 2\pi r \frac{\theta}{2\pi} = r\theta düsturu ilə hesablamaq olar. Onda sektorun perimetri:

P = L + 2r = \theta r + 2r = r(\theta + 2)

## Sahəsi
Dairənin ümumi sahəsi \pi r^2 düsturu ilə hesablanır. Bu səbəbdən, sektorun \theta bucağını istifadə edərək onun sahəsini hesablamaq olar:

S = \pi r^2 \frac{\theta^\circ}{360^\circ}, əgər bucaq radianla ifadə olunarsa, S = \pi r^2 \frac{\theta}{2\pi} = r^2 \frac{\theta}{2}

## Keçidlər
* Dairə
* Radius
* Seqment
Vensan Oriol

**Vensan Oriol** (fr. *Vincent Auriol*; 27 avqust 1884, Revel, Fransa - 1 yanvar 1966, Paris, Fransa) - 1947-1954-cü illərdə Fransa Respublikasının 16-cı prezidenti.
Muzey

**Muzey** () — tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlandığı, qorunduğu, öyrənildiyi müəssisə.

Cənubi Azərbaycanca **Əcaibxana** () da adlanır.

Muzeylər tarixin müəyyən məqamını özündə yaşadan, ötən əsrlərin müxtəlif olaylarından xəbər verən eksponatları komplektləşdirən, qoruyan, saxlayan, öyrənən, nümayiş etdirən maddi-mənəvi xəzinə sayılır. Muzey əslində elm, maarif müəssisəsidir. Ona sadəcə olaraq qiymətli əşyaların, maddi sərvətlərin saxlanc yeri kimi baxmaq düzgün deyildir. Muzeylər mahiyyətinə görə müxtəlif təmayüllü olurlar. Məsələn, dövlət, memorial, səyyar, ədəbiyyat, incəsənət, tarix, musiqi, qoruq və s. Qoruq muzeylər adətən açıq havada olan xüsusi memarlıq üslubuna malik qeyri-adi tikililər, abidələr, bulaqlar, məqbərələr, məbədlər, qalalar sayılır. YUNESKO-nun təşəbbüsü ilə 1978-ci ildən 18 may Beynəlxalq Muzeylər Günü kimi qeyd olunur. Muzey xalqımızın çoxəsrlik tarixini özündə əks etdirən maddi-mənəvi xəzinədir
Muzey tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlanıldığı, qorunduğu və öyrənildiyi elm, maarifləndirmə müəssisəsidir. Muzeylər tarixin müəyyən məqamını özündə yaşadan, ötən əsrlərin müxtəlif olaylarından xəbər verən eksponatları komplektləşdirən, qoruyan, saxlayan, öyrənən və nümayiş etdirən maddi-mənəvi xəzinə hesab olunur. Bu "xəzinə" əslində elm, maarif müəssisəsidir. Əlbəttə, muzeylərə sadəcə olaraq qiymətli əşyaların, maddi sərvətlərin saxlanc yeri kimi baxmaq düzgün deyil. Burada saxlanılan hər bir eksponat xalqın çoxəsrlik tarixini, qədimliyini, milliliyini əks etdirir.

## Həmçinin bax
* Muzey Mərkəzi (Bakı)
* Azərbaycan muzeyləri
* Muzeylər adası
* Muzeyşünaslıq

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Planimetriya

**Planimetriya** (latın dilində planum — «müstəvi», yunanca μετρεω — «ölçürəm») — Evklid həndəsəsinin ikiölçülü fiqurları (bir müstəvi üzərində yerləşən fiqurları) öyrənən bölməsidir.bütün həndəsi fiqurları əmələ gətirən ilk həndəsi fiqurlar nöqtələr və düz xətlərdir.
Mahmud bəy Səlim

**Mahmud bəy Səlim**-XVIII yüzil, şair, vəzir

## Həyatı

Mahmud bəy Əbülfət bəy oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Bir müddət Təbriz şəhərində vəzir olmuşdu. Şair idi. Səlim təxəllüsü ilə şеir yazırdı.
Mahmud bəy Muğanda Nadir şahın tacqoyma mərasimində iştirak еtmişdi. Tarixi-Nadirdə yazılır: "1148-ci ilin şəvval ayının 6-da (1735-ci ildə) xələt alanlar xələtlərini gеyib qarovulxanaya toplandılar.Bir saat qəlyan çəkib söhbət еtdikdən sonra Nadir şahın hüzuruna gəldilər. Bu məclisdə Qaraqoyunlu Mirzə Cahanşahın qohumlarından olan Azərbaycan vəziri şеir oxudu.Onun şеir və musiqidə məharəti vardı. Şеirdən sonra uca səslə "fatihə" dеdi, dərhal əllərini göyə qaldırıb, dodaqlarını tərpətdilər, sonra əllərini üzlərinə çəkib dağılışdılar".
Mehdiqulu xan Hidayət

**Mehdiqulu xan Hidayət** (; ) — üç dəfə İranın baş naziri, mürtəce ruhlu, Şeyx Məhəmməd Xiyabani hərakatının yatırılmasında iştirak edib. Cənubi Azərbaycanın valisi.

## Həyatı
Böyük Britaniyanın Xarici İşlər naziri Lord Kerzonla razılaşdırılmış Müxbirüssəltənə Mehdiqulu xan Hidayət sentyabrın ilk günlərində vali sifətilə Təbrizə gəldi. Müxbirüssəltənə baş nazirin məktubunu Xiyabaniya çatdırıb, onunla "danışığa" başladı. Danışıqlar davam etdiyi müddətdə isə o, Təbrizin kənarında düşərgə salmış və MH tərəfindən tərk silah edilməmiş İran kazak briqadası qarnizonunun komanda heyətini öz tərəfinə çəkdi. Təbrizə başqa yerlərdən də süvari dəstələri çağırıldı. MH-nin silahlı qüvvələrini Təbrizdən uzaqlaşdırmaq üçün jandarm dəstələrinin rəhbəri Mir Hüseyn Haşimi ələ alındı. Haşimi ətrafdakı quldur dəstələri ilə mübarizə aparmaq bəhanəsi ilə MH-nin razılığını almadan silahlı qüvvələri şəhərdən çıxardı. Sentyabrın 12-də əks-inqilabı qüvvələr üsyançılar üzərinə hücuma keçdilər.1920-ci ilin sentyabrın 14-də azadlıq hərəkatı yatırıldı

## Haqqında yazılanlar
Mirzə Ələkbər Sabir Hop-hopnamədə onu qamçılayırdı:  

Müxbirüssəltənəyə 


Yapdığın hiyləni hər günkü qəzetdə oxudum,
Axırında yenə gördüm ki, yazılmış: "Sonu var".
Nə xəbərdir, deyə sordum, dedi müxbir ki, hələ
Birini göstərirəm, işbu rəqəmdən onu var!..


## Həmçinin bax
* Hidayət (soy)
## Xarici keçidlər
Əli xan Əmini

**Əli xаn Hacı Möhsün xan oğlu Əmini** () — İranın baş naziri.

## Həyatı
Əli Əmini 12 dekabr 1905-ci ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Müzəffərəddin şah Qacarın qız nəvəsidir. Atası Möhsün xan Əminüddövlə Qacarlar dövründə dövlət xadimi idi.

## Həmçinin bax
*Mirzə Əli xan Əminəddövlə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Transcript of Amini interview as part of Harvard Iranian Oral History Project directed by Dr. Habib Ladjevardi
* *Dr. Ali Amini, Prime Minister, Switzerland, 1962*, A short passage (1:53) of an interview, in French, with Dr. Ali Amini, YouTube.
Həsən bəy Müqimi

**Həsən bəy Müqimi** — XVII əsr Azərbaycan şairi.

## Hayatı
Həsən bəy Qaraqoyunlu elinin Baharlı oymağındandır. Şəkəroğlu soyundan olan Həsən bəy şair idi. Müqimi təxəllüsü ilə şeir yazırdı. XVII əsrdə yaşamışdı.

Onun haqqında Məhəmmədəli Tərbiyət yazır: "Həsən bəy Şəkəroğlu adı ilə məşhurdur. Ata tərəfindən onun qohumluğu Baharlı tayfası böyüklərindən olan Əlişəkər bəyə və ana tərəfindən isə qohumluğu Cahanşah padşaha çatır. O, şeirşünaslıqda, xətşünaslıqda və musiqi elmində bacarıqlı, əxlaq rəftar cəhətdən tərifə layiq bir şəxs olmuşdur. Bəzi hallarda şeir qoşmuş və Müqimi təxəllüs etmişdir.("Həft iqlim").

Həsən bəy Müqimi Əkbər padşahın zamanında hicri qəməri 997 (1588)-ci ildə Hindistana getmiş və bu zaman Dəkənə bir dövlət işi üçün göndərilmiş, onunla qohumluğu olan Əbdürrəhman xan xanixananın yanında qulluq etmək ona tapşırılmışdır. Müqimi hicri qəməri XI (XVII) əsrin əvvəlində Dəkəndə vəfat etmişdir. ("Nətayicil-əfkar").

Xoşgu "Həsən" sözündə və "Ruzi-Rövşən" əsərinin müəllifi "Müqimi" sözündə Həsən bəyin tərcümeyi- halını vermişlər. "Şəmi-əncümən" əsərinin müəllifi isə hər iki sözdə onun haqqında məlumat vermişdir. O, "Həsən" sözündə deyir: "Müqiminin divanı öz xətqilə təxminən min beytdir". "Şəmi-əncümən" əsərinin müəllifi Məhəmməd Sədr Həsənxanın bu sözlərindən məlum olur ki, o, iki təxəllüsünün bir adama aid olduğunu bilmir və şübhəsiz ki, Müqiminin kiçik divanı "Həsən" təxəllüsü ilədir.

## Yaradıcılığı

Müqimi, bir çağrılmamış qonaq, gəlmiş hüzuruna,
Tənə vurma bu miskinin xəcaləti bəsdir ona!

Vüsalın hisrətilə yolunu gözləyirəm,
Görən kimi uzaqdan özümü gizləyirəm.

Qasid məni görəndə gizlənib daldalanır,
Yar dilindən yalanlar söyləmiş, o utanır.

Təklikdə bir dünya zəhr yesən ruhu sarsıtmaz,
Milçək tək insanla bal yesən, gönülə yatmaz.


## Mənbə
* M. Tərbiyət, Danişməndani-Azərbaycan, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1987, səh.388–389.

## Həmçinin Bax
* Baharlı oymağı
Birhədli

**Birhədli** — ədəd, dəyişənlər və ya onların müəyyən natural üstlü qüvvətlərinin hasilindən ibarət olan ifadəyə deyilir. Məsələn, 7, a, 3x, -2a^2, \frac{1}3x*(-2xy), -7a^2*0,4b^3c ifadələri birhədlilərdir. Tərifə görə ədəd də, dəyişən də ayrılıqda birhədlidir. Məsələn, -2, 0, a, x, y, m və s. də birhədlidir.

**Birinci vuruğu ədəd olmaqla, müxtəlif dəyişənlərin müəyyən qüvvətlərinin hasili şəklində yazılmış birhədliyə onun standart şəkli deyilir.**
7x^3, 0,3a^4b, 7ab^4c^2, 3m^6n^4 ifadələri standart şəkildə yazılmış birhədlilərdir. Vurmanın və qüvvətin xassələrindən istifadə etməklə istənilən birhədlini standart şəkildə yazmaq olar. Məsələn,
* (3a^2b)^2*5ab^7=9a^4b^2*5ab^7=(9*5)*(a^4*a)*(b^2*b^7)=45a^5b^9,
* (a^3b^4)^7*(2c^9b^3)^2=a^{21}b^{28}*4c^{18}b^6=4a^{21}b^{34}c^{18},
* (3a^4b^2)^3*\frac{1}3ab^4c^3=27a^{12}b^6*\frac{1}3ab^4c^3=9a^{13}b^{10}c^3 və s.

Standart şəkildə yazılmış birhədlinin ədədi vuruğu **birhədlinin əmsalı**, birhədlinin dəyişənlərinin qüvvət üstlərinin cəminə **birhədlinin qüvvəti(dərəcəsi)** deyilir:
* 45a^5b^9 birhədlisinin əmsalı 45, dərəcəsi 5+9=14;
* 4a^{21}b^{34}c^{18} birhədlisinin əmsalı 4, dərəcəsi 21+34+18=73;
* 9a^{13}b^{10}c^3 birhədlisinin əmsalı 9, dərəcəsi 13+10+3=26;
* -0,7a^8b birhədlisinin əmsalı −0,7, dərəcəsi 8+1=9-dur.

Dəyişən iştirak etməyən, məsələn, -7, \frac{1}7, 5 kimi birhədlilərin dərəcəsi 0-ra bərabərdir. 0 elə birhədlidir ki, onun dərəcəsi təyin olunmayıb.

* **Bir-birinə bərabər və ya bir-birindən yalnız əmsalları ilə fərqlənən birhədlilərə oxşar birhədlilər deyilir.** Məsələn, 3ab^2, 7ab^2, -7ab^2, 8ab^2 oxşar birhədlilərdir. Oxşar birhədlilərin dərəcəsi eyni olur.

* **Yalnız işarələri ilə fərqlənən iki birhədli əks birhədlilər adlanır.** Məsələn, 7ab^2 və -7ab^2 əks birhədlilərdir. Əks birhədlilərin cəmi 0-ra bərabərdir.

* **Birhədlilərin hasili də birhədlidir.** Yeni alınmış birhədlinin əmsalı hasildə iştirak edən birhədlilərin əmsallarının hasilinə, dərəcəsi isə onların dərəcələrinin cəminə bərabərdir.
Məsələn, əmsalı 7 və qüvvəti 5 olan M_1 birhədlisi isə əmsalı 3, dərəcəsi 10 olan M_2 birhədlisinin hasili, əmsalı 7*3=21, dərəcəsi 5+10=15 olan birhədlidir.

* **Birhədlinin <math>n</math> natural üstlü qüvvəti də birhədlidir.** Yeni alınmış birhədlinin əmsalı verilmiş birhədlinin əmsalının n dərəcədən qüvvətinə, dərəcəsi isə verilmiş birhədlinin dərəcəsinin n-ə hasilinə bərabərdir.
Məsələn, 2a^4b^2c birhədlisinin əmsalı 2, dərəcəsi 4+2+1=7 olduğundan, onun beşinci dərəcədən qüvvəti (2a^4b^2c)^5 də birhədli olub, əmsalı 2^5=32-yə, dərəcəsi isə 7*5=35-ə bərabərdir.
Sultanqulu bəy Baranlı

**Sultanqulu bəy Boranlı** (1518–1543) — Qütbşahlar dövlətinin yaradıcısı.

## Həyatı
Qaraqoyunlu şahzadəsi idi. 1470-ci ildə, Həmədanın Sədabad kəndində doğulmuşdur. Atası Üveysqulu bəy Baranlı, anası isə Məryəm xanım olmuşdur. Babası Pirqulu bəy Baranlı Qara İsgəndərin, nənəsi Xədicə bəyim isə Cahanşahın nəvəsi idi. Babası öləndə hələ 12 yaşı vardı. Ovlanmaq və hərb ilə məşğul olmaqdan xüsusi zövq alırdı. 31 dekabr 1477-ci ildə Uzun Həsənin ölümü və Sultan Yaqubun taxta çıxmasından sonra ailəsi qorxuya düşdü. Atası Üveysqulu buna görə də qardaşı Allahqulu oğlu ilə birlikdə dini yaymaq bəhanəsilə *Kafiristan*a göndərdi. Nemətulla Vəlinin nəticəsi II Nemətullah da onlara kömək edirdi. 1490-cı ildə Bəhməni sarayına gəlib çatan Allahqulu Yaqub sultanın ölümündən sonra İrana qayıtdı. Bu vaxt Sultanqulunun 20 yaşı vardı.

## Hakimiyyətə gəlməsi
II Mahmud şah Bəhməninin sarayında xidmətə başladı. Hərbi istedadı sayəsində tez bir zamanda ucaldı. 1487-ci ildə yerli əyanların qiyamında şahı ölümdən xilas etdi. Şah onu ikinci vəzir vəzifəsinə irəli çəkdi.
1496-cı ildə Tеlinqan əyalətinə və eyni zamanda da Qalkonda qalasına vali təyin edildi. 1518-ci ildə II Mahmudun ölümündən sonra əmirlər üsyana qalxdılar: Əhməd Nizamşah Əhmədnaqar sultanlığını, Yusif Adilşah Bicapur krallığını, Fəthullah İbadülmülk Berar sultanlığını, Qasim Barid isə Bidər sultanlığının əsasını qurdu. Sultanqulu da öz növbəsində Qolkondanın müstəqilliyini elan edərək Qütbşahlar dövlətini qurdu

## Hakimiyyət dövrü
Sultanqulu bəy hakimiyyətə gələndən sonra şiə məzhəbli islam dinini dövlət dini elan etdi. Onun dövründə Qolkondada saraylar, məscidlər, hamamlar tikilmiş, böyük bağlar salınmışdı. Əsasən Vicayanaqar imperiyasına qarşı yürüşlər etmiş, Krişna çayı və Qodavari çayı arasındakıları fəth edərək Hind okeanı sahillərinə çatmışdı.

## Ailəsi və ölümü
Altı oğlu və dörd qızı vardı:
# Heydər xan — atasının sağlığında vəfat etmişdir.
# Qütbəddin — şahzadə, qardaşı Cəmşidqulu tərəfindən kor edilmişdir.
# Cəmşidqulu bəy — şahzadə — II Qütbşah
# Əbdülkərim — atasına üsyan etmiş və edam edilmişdir.
# Dövlət xan Dəli — qardaşı İbrahimin dövründə vəfat etmişdir.
# İbrahimqulu şah — şahzadə — IV Qütbşah
Sultanqulu 2 sentyabr 1543-cü ildə, oğlu Cəmşidqulu tərəfindən namaz üstə öldürülmüşdür. Ölən vaxtı onun 73 yaşı vardı. Ölümündən sonra Cəmşidqulu taxta keçmiş, digər oğlu İbrahimqulu isə Vicayanaqara qaçmışdı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Baharlı oymağı, "Soy" dərgisi, 6(14), Bakı, 2008, səh.22–79.
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(I kitab. Bakı, 2013)
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Şərq tarixi: Baharlılar.(Ensiklopedik məlumat kitabı) (II kitab. Bakı, 2013)
* Nəcəfli T. H. Azərbaycan Səfəvi dövlətinin Hindistanın türk-müsəlman sultanlıqları ilə əlaqələri. Bakı, 2020.

## İstinadlar
Çoxhədli

**Çoxhədli** və ya **polinom** – sonlu sayda birhədlilərin cəmi.
Bu birhədlilərin ən böyüyünün dərəcəsinə çoxhədlinin dərəcəsi deyilir. Məsələn, z^2 y^4 x^7 + 6xy^5 + 7 çoxhədlisinin dərəcəsi 13-dür yəni qüvətlər cəmidir (2+4+7).

Riyaziyyatda, **çoxhədli** və ya **polinom**, aralarında yalnız toplama, çıxma, vurma və qeyri-mənfi tam dərəcəyə yüksəltmə əməliyyatları olan dəyişənlər (və ya məchullar) və əmsallardan ibarət ifadədir. Vahid x məchulu olan çoxhədliyə misal olaraq x^2-4x+7 ifadəsini göstərmək olar. x^3+2xyz^2-yz+1 ifadəsi isə, üç-dəyişənli çoxhədliyə misaldır.

Çoxhədlilər, riyaziyyat və elmin digər sahələrinin geniş spektrə malik müxtəlif istiqamətlərində istifadə olunurlar. Məsələn, onlar, elmin ən sadə problemlərindən ən mürəkkəb problemlərinə qədər bir çox hadisəni izah edən polinomial tənliklərin həlli kimi meydana çıxır, kimya və fizikadan iqtisadiyyat və ictimai elmlərə kimi bir çox məsələlərinin izah edilməsində rol oynayan **polinomial funksiyalar**ın təyin edilməsində, digər funksiyaların approksimasiyası və təqribi olaraq hesablanmasında iştirak edirlər.

Hədlərinin dərəcəsi eyni olan çoxhədli bircins çoxhədli və ya forma adlanır. Məsələn, x^2 y^7 + x^3 y^6 + 7x^8 y.

Çoxhədlilərin toplanması, çıxılması və vurulması, uyğun olaraq kommutativlik, assosiativlik və distributivlik xassələrinə əsasən aparılır.

1. Çoxhədlilərin cəmini taparkən onların yazıldığı mötərizələr açılır, oxşar toplananlar islah edilir.

2. İki çoxhədlinin fərqini tapmaq üçün azalanın üstünə çıxılanın əksini əlavə etmək lazımdır.

## Etimologiya
*Çoxhədli* və *polinom* sözləri iki müxtəlif kökə malik sözlərin birləşməsindən meydana gəlmişdir: yunan sözü olan və mənası "çox" olan "poli" və latın sözü olan və mənası "ad" olan "nomen" sözlərinin XVII əsrdə meydana çıxan birləşməsi, eyni zamanda, onların birbaşa tərcüməsi kimi azərbaycan sözləri olan "çox" və "hədli" sözlərinin birləşməsi.

## Tərifi
Çoxhədli- Birhədlilərin cəbri cəminə **Çoxhədli** deyilir

Vahid *x* məchuluna malik çoxhədli ümumilikdə aşağıdakı kimi təyin olunur

: a_n x^n + a_{n-1}x^{n-1} + \dotsb + a_2 x^2 + a_1 x + a_0.

Burada, a_0, \ldots, a_n sabitlərdir və x məchuldur. Cəmləmə işarələməsindən istifadə etməklə, bu ifadə aşağıdakı kimi də yazıla bilər:

: \sum_{k=0}^n a_k x^k.
Mürəkkəb ədəd

**Mürəkkəb ədəd** — 1-dən böyük sadə olmayan natural ədəddir və ya ikidən çox böləni olan ədədə deyilir. Məsələn : 4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16,18…
Bunun əksi olan *sadə* ədədlər isə özünə və vahidə bölünən ədədlərə deyilir.

Sadə ədədlər : 2,3,5,7,11,13,17,19,23 və s. 

Mürəkkəb ədədin sadə vuruqların hasili şəklində göstərilməsi həmin ədədin sadə vuruqlara ayrılması adlanır.

Məsələn: 120=2*2*2*3*5 və ya qüvvətə yüksəltsək 120=2³*3¹*5¹



## Həmçinin bax
* Sadə ədəd
Mark Levi

**Mark Levi** () () — Fransız yazıçı.

## Həyatı

Həyat yoldaşı və uşaqları ilə birlikdə Nyu-Yorkda yaşayır.

## Əsərləri

* Bəlkə də bu, həqiqətdir.../ *Et si c'était vrai...* (2000)
* Haradasan ? / *Où es-tu ?* (2001)
* Əbədi yeddi gün... / *Sept jours pour une éternité...* (2003)
* Keçən dəfə / *La Prochaine Fois* (2004)
* Səni yenidən görmək / *Vous revoir* (2005)
* Dostlarım və sevgililərim / *Mes amis mes amours* (2006)
* Azadlıq uşaqları / *Les enfants de la liberté* (2007)
* Bir-birimizə demədiyimiz sözlər
* Üfüqün əks tərəfi
* Başqa bir xoşbəxtlik
* Qorxudan daha güclü hiss
* Yenidən başlamaq mümkün olsaydı
* Onun kimi bir qadın

## Xarici keçidlər

* Mark Levi ilə müsahibə  *(fransız dilində)*
Sadə ədəd

**Sadə ədəd** — 2-dən başlayaraq yalnız 2 böləni (1-ə və özünə bölünən) olan natural ədəddir.

## Sadə ədədlər cədvəlinin tərtibi tarixi
Sadə (əsli) ədədlər cədvəlini tərtib etmək işi ilə riyaziyyatçılar hələ çox qədim zamanlarda məşğul olmuşlar. Birinci belə işi riyaziyyatçı və coğrafiyaşünas Eratosfenin adına çıxırlar (bu alim bizim eradan əvvəl III əsrdə yaşamışdır). Eratosfenin üsulu ondan ibarətdir ki, natural ədədlər sırasından tədricən bütün mürəkkəb ədədlər pozulur. Əsli ədədlər cədvəli düzəltmənin bu üsuluna "Eratosfen xəlbiri deyirlər".

## Sadə ədədlər
Vahiddən başqa, ancaq birə və özünə bölünən hər bir natural ədəd sadə (əsli) ədəd adlanır. 1 ədədi nə sadə (əsli) ədəd və nə də mürəkkəb ədəddir. Sonu 0, 4, 6, 8 rəqəmləri ilə qurtaran sadə ədədlər olmadığı kimi, sadə ədədlər içərisində 2, 5 ilə qurtaran ancaq bir ədəd var ki, o da 2 və 5 özüdür. Deməli 2 və 5-dən başqa bütün qalan sadə ədədlərin sonu 1, 3, 7, 9 rəqəmləri ilə qurtarır. 2 yeganə cüt ədəddir ki, sadə ədəddir. 2- dən başqa bütün cüt ədədlər mürəkkəb ədəddir.

Qeyd edək ki, sonu 1, 3, 7, 9 rəqəmləri ilə qurtaran ədədlərin hamısı hökmən sadə ədəd olmur. 21, 27, 33, 39 və digər ədədlər mürəkkəb ədədlərdir.

Böyük ədədlər arasında sadə ədədi tapmaq üçün böyük sayda hesablama əməliyyatı həyata keçirmək lazımdır. Belə ki, sadə ədədlərin ədədlər sırasından ayrılmasında qanunauyğunluq indiyədək məlum deyil.

## İlk 500 sadə ədəd

## İstinadlar

* Sadə ədədlər

## Həmçinin bax
* mürəkkəb ədəd
Talıstan

**Talıstan** — Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunun İsmayıllı rayonunun Talıstan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd, Talıstan kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzi. Kənd Talıstan bələdiyyəsinə aiddir.

Əhalisi əsasən taxılçılıq və heyvandarlıqla məşğuldur. Kənddə orta məktəb, kitabxana, mədəniyyət evi, tibb məntəqəsi var. Talıstan çayının sol həm də sağ yaşayış yeri və qəbir abidələrindən metal əşyalar, silahlar, zəngin keramika nümünələri və saxsı qablar tapılmışdır. Tapıntılardan məlum olmuşdur ki, bu ərazidə hələ 2–1 əsrlərdə yaşayış olmuşdur.

## Coğrafiyası və iqlimi

Rayon mərkəzindən 4&nbsp;km şimal-şərqdə Girdimançayın sağ sahilindən 10&nbsp;km aralı, Acınohur ön dağlığı yamacındadır. Şimaldan Cavanşir qalası, qərbdən Cülyan kəndi, şərqdən Diyallı kəndi ilə əhatə olunub və dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
1859–1864-cü il olan məlumata əsasən Talıstan kəndində 83 evdə 225 nəfəri kişilər, 117 nəfəri isə qadınlar olmaqla 342 nəfər müsəlman azərbaycanlılar yaşayırdı. Əhalisi 2556 nəfərdir ki, onun da 1295 nəfəri kişi, 1261 nəfəri qadındır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bilici oymağı

**Bilici oymağı** — Kəngərli elinin oymaqlarından biri.

Bu oymağın nümayəndələri Naxçıvan xanlığının qurulmasında, genişlənməsində önəmli rol oynamışdılar. Elin vəkilləri çox zaman bu oymaqdan çıxırdı. Bilici oymağının əhalisi həm də Naxçıvan xanlığının silahlı qüvvələrinin əsasını təşkil edirdi. Oymağın çox, qələbəlik sayda olması qoşun toplamaq işini asanlaşdırırdı. Naxçıvan xanları vilayət daxilində nizam-intizamı qorumaq, kənardan xanlığa qarşı törənən hər hansı bir təhlükənin qarşısını almaq üçün Bilici qoşunundan daim istifadə edirdilər.

Bilici oymağının Ərəbxanlı, Qışlaq, Tat adlı oba və kəndləri vardı.

Bilici oymağından xeyli tanınmış şəxsiyyət çıxıb.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Kəngərli eli. “Soy” dərgisi, 1 (9), 2008. səh.56-60.

## Həmçinin bax
*Kəngərli eli
Qızıllı oymağı

**Qızıllı oymağı** — Kəngərli elinin tərkibində olan oymaq.

Qızıllı oymağı öncə Ustaclı elinin tərkibində qərar tuturdu. Sonralar Kəngərli oymağı ilə birləşib el yaratdı. Naxçıvan yörəsində yerləşdi. Naxçıvan xanlığının siyasi yaşamında önəmli rol oynamışdı. Qızıllı oymağından xeyli tanınmış şəxslər çıxıb.
1751-ci ildə Qızıllı oymağının bir qolunu Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir köçürüb Qarabağda yerləşdirdi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu. Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## Həmçinin bax
*Kəngərli eli
*Naxçıvan xanlığı
Yaqub

**Yaqub** (ivr. יעקב, ) — Quranda adı çəkilən İslam peyğəmbərlərindən biri. 12 oğlu olmuşdur.

Yaqubun oğlu Yəhuda yəhudilərin əcdadıdır. Ola bilsin ki, yəhudilər Yaqubun başqa nəslini də əhatə edirdilər, çünki Yəhuda Padşahlığı Yaqubun dörd nəslinin: Yəhuda, Şimeon, Levi və Binyamin torpaqlarını əhatə edən bir əraziyə yayılmışdı.

## İstinadlar
Qubad Nəsirov

**Nəsirov Qubad Əsədulla oğlu** () — Sosialist əməyi qəhrəmanı.

## Həyatı
Qubad Nəsirov 1 may 1925-ci ildə Masallı rayonu Boradigah qəsəbəsində anadan olmuşdur. Sosialist əməyi qəhrəmanıdır (1949). 1944–1975-ci illərdə Telman adına sovxozda briqadir, manqabaşçısı, Masallı şəhər sovetinin sədri, 1976-cı ildən Boradigah qəsəbə sovetinin sədri olmuşdur.

## İstinadlar
Məhiş bəy Səfərov

**Məhiş bəy Səfərov** — Almaniyada ali təhsil almış ziyalı, ADR-nın xaricə göndərdiyi tələbələrdən biri.

## Həyatı
Məhiş bəy Məşədi Hacı oğlu 21 dekabr 1896-cu ildə Şuşa şəhərində dünyaya pənah gətirmişdi. Şəhər real məktəbini bitirmişdi. Sonra Almaniyaya oxumağa göndərilmişdi. Məhiş bəy orda təhsilini tamamlayandan sonra vətənə qayıtmayıb.

Məhiş bəyin Ələkbər bəy adlı oğlu var.

## Mənbə
* ''' Ənvər Çingizoğlu, Səfərovlar, "Soy" dərgisi, 2 (7), 2007. səh.52–59.

## Həmçinin bax

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Ağa Hüseyn Arif

**Ağa Hüseyn Arif** () — şair.

## Həyatı
Ağa Hüseyn Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili görmüşdü. Şair idi. Arif təxəllüsü ilə incə təbli şeirlər yazırdı. İbrahimxəlil xan Cavanşirin Təbrizə yürüşünü şeirlərində pisləmişdi. Ağa Hüseyn Arif bu yürüşlə bağlı yazırdı:

Vurhavur, zülmi-Cavanşirə dəxi qalmadı tab,
Dağılıb hər biri bir guşədə pünhan oldu…

Ağa Hüseyn bu şeirindən sonra Təbrizdə Dünbililərin zülmünə dözməyib, tənqid etdiyi İbrahimxəlil xan Cavanşirə pənahlandı. Köçüb Şuşa şəhərində məskunlaşdı. Qarabağ xanı onu Şuşada evlə, hər cür avadanlıqla təmin etdi.

Ağa Hüseyn Arif 1813-cü ildə vəfat edib.

Ağa Hüseyn Bədirlə ailə qurmuşdu. Əbdürrəzzaq, Baba, Əzim, Həzrətqulu adlı oğulları, Səkinə adlı qızı vardı.

Ağa Hüseyn Arif Şuşada yaradıcılığını davam etdirdi. Divan bağladı.

## Yaradıcılığı

Səba, qəmxarım ol, qəmxarıma dərdi-dil izhar et,
Xəbərdar olmayan qəmxarımı qəmdən xəbərdar et.

Yetişcək sayəvəş torpağa düş, qəmxarıma söylə,
Qəmi-hicrində hali-zarimi izhari-qəmxar et.

Ki, ey peymanşikən, mehri-vəfası olmayan dilbər,
Təqafül eyləmə bir ləhzə, əxmi-kuyi-dildar et.

Əlindən öp, ona şərh eylə əhvali-pərişanı,
Ayağına düşüb öz başın üçün yarə izhar et.

Ki, gəlmiş aşiqi-biçarə yanından səba söylər,
Ki, ey qəmxar, xəbi nazdan cananı bidar et.

Əcəl verməz aman, can nəqdini almaq dilər səndən,
Bu fərdi naleyi-fəryad ilə hər ləhzə təkrar et.

Ki, həsrət getdi Arif, görmədi yarın bu dünyada,
Rəqibi, barmi-ilahi, mən kimi məhrumi-didar et.



## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Ağa Hüseyn arifin törəmələri, "Soy", 8 (16). Bakı, 2008.
Arçelik

**Arçelik A. Ş.** – Türkiyənin tanınmış əmtəə nişanıdır. 1955-ci ildə Türk mühəndis Vehbi Koç tərəfindən yaradılmış və bu gün Koç Holding qrupunun tərkibinə daxildir.

1959-cu ildə Arçelik şirkəti özünün ilk paltaryuyan maşınını buraxır. Şirkətin ilk soyuducusu 1960-cı ildə Arçelik zavodunun konveyerindən çıxdı. Zaman keçdikcə Koç məişət texnikasının digər növlərinin də buraxılmasını təşkil etməyə başladı. Artıq 1977-ci ildə bu istehsal növü kütləvi xarakter daşıyırdı. Texnika BEKO brendi altında buraxılırdı və 1983-cü ildə alıcılar arasında geniş yayılmışdı. Arçelik şirkətinin rəhbərləri hesab edirdilər ki, hər zavod müəyyən bir məhsul növündə ixtisaslaşmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq 1977-ci ildən etibarən bir sıra fabriklərin tikintisinə başlanıldı. Bir qədər sonra Arçelik şirkəti Türk Demir Döküm şirkəti ilə birgə qızdırıcılar və mətbəx piltələrinin istehsalı ilə məşğul olan Ardem şirkətini yaratdı. 1979-cu ildə İzmirdə tozsoran buraxan zavod fəaliyyətə başladı.

Arçelik şirkətindən başqa Koç Group korporasiyasına 62 minə yaxın işçisi olan 157 şirkət daxildir. Korporasiya maliyyə, turizm, tikinti və energetika ilə məşğul olur. Bu gün BEKO dünya bazarında aparıcı markalardan biridir. Arçelik şirkəti öz alıcılarına müxtəlif məişət texnikasının genış çeşidini təklif edir. Arçelik korporasiyasının ixrac etdiyi bütün malların 80%-i BEKO markasının payına düşür. Şirkətin sərəncamında ildə 6 milyon elektrocihaz buraxan doqquz zavod var. Şirkətin malları daim təkmilləşir və mütləq yoxlamalardan keçir. BEKO texnikası üstün keyfiyyəti ilə seçilir, müasir funksiyalarla təchiz edilmiş və gündəlik həyatı xeyli asanlaşdırır.

## Həmçinin bax
* Beko
Donuz qripi pandemiyası (2009)

]

**[[Donuz qripi]]** və ya **H1N1 [[virus]]u** kimi məlum 2009 il martında Meksikada aşkar edilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təhlükə səviyyəsini 4-cü (yəni insandan insana yoluxdurma) dərəcəyə yüksəltmişdir.

Azərbaycanda da donuz qripi aşkarlanıb.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kənd təsərrüfatı naziri İsmət Abbasovun “Amerikanın səsi” radiosuna müsahibəsi
Counter-Strike

***Counter-Strike*** (qısa. — **CS**; ingiliscədə tərcümədən "Əkszərbə") — GoldSource mühərrikində hazırlanmış, birinci üzdən şuter janrında olan komandalı kompüter oyunudur. *[[Half-Life]]* üçün mod kimi yaradılmışdır. Hal-hazırda bir neçə oyun seriyası mövcuddur — *Counter-Strike 1.6* (mutipleyer), *[[Counter Strike: Condition Zero]]* (tək tapşırıqla multipleyer), *Condition Zero: Deleted Scenes* (sinqpleyer) və yeni mühərrik, Source-da hazırlanmış *Counter-Strike: Source*

Oyun teroristler(Terrorists) və terrorla mübarizə qrupu (Counter-Terrorists) olmaq üzrə iki komanda/dəstə olaraq dövrələr halında oynanmaqdadır. Hər dövrə başında komanda/dəstələr əvvəlki dövrəki müvəffəqiyyətlərinə görə qazandıqları pul ilə özlərinə silah götürərlər. İqtisadiyyat sistemini bu şəkildə tətbiq edən ilk oyun olmuşdur. Qruplara xüsusi silahların da tapılmasına baxmayaraq ümumi istifadəyə açıq silahlar əksəriyyətdədir. Hər oyunçu 800 Dollar ilə başlar və hər dövr başına bu miqdar artar. Qazanan qrupun artım miqdarı daha çox olmaqla birlikdə, xüsusi bəzi vəziyyətlərdə adamın pulu da arta bilməkdədir (Məsələn rəqib oyunçunu öldürmək 300 Dollar qazandırar). Qarşı komanda/dəstənin bütün oyunçuları öldürüldüyündə və ya vəzifə tamamlandığı təqdirdə dövr nəticələnər və yeni oyun başlar. Ölməyən oyunçunun əşyaları qalar. Yeni dövrdə pul qazanan komanda/dəstənin daha çox olmaq üzrə, müəyyən bir miqdar artar.

Terrorist və terrorla mübarizə qrupunun fərqli nöqtələrdə başladığı, xəritə proqramları ilə edilən, ümumiyyətlə bu iki qrupun da zidd hədəfləri tapıldığı xəritələrdir. Hissələrdə hədəf ya qarşı komanda/dəstəsi tamamilə öldürmək ya da vəzifə yerinə yetirməkdir. Hər komanda/dəstə öz komanda/dəstə yoldaşlarıyla birlikdə əvvəldən xəritədə təyin olunmuş nöqtələrdə oyuna başlarlar. Hissələr Valvenin rəsmi olaraq nəşr etdiyi, Valve Hammer Redaktor adlı xəritə istehsal proqramı vasitəsilə yaradılar. Başına gətirilən ön əlavələrlə xəritənin növü təyin olunar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Steam
* Valve
Zoopark

**Zoopark** — vəhşi heyvanları nümayiş etdirmək, öyrənmək və yetişdirmək məqsədilə onları bağlı və yarımbağlı şəraitdə saxlayan elmi-maarif müəssisəsi. Bəzi zoologiya parklarında ev heyvanları da saxlanır. Zoologiya parkı zoologiya bağından, adətən, ərazisinin böyüklüyü və heyvan kolleksiyasının müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Zoologiya parkı təbiətə məhəbbət aşılayan, nadir və nəsli kəsilməkdə olan vəhşi heyvan növlərinin genetik fondunu saxlayan və təbiətin mühafizəsi ideyalarını təbliğ edən mərkəzdir. Zoologiya parklarında heyvanların iqlimə uyğunlaşdırılması, xəstəliklərinin öyrənilməsi, profilaktikası və müalicəsi sahəsində elmi-tədqiqat işləri də aparılır. Məktəblilər üçün ekskursiya, zoologiya və biologiyaya dair mühazirələr, sərgilər və s. təşkil olunur.

Tarixən zoologiya parklarından qabaq heyvanxanalar yaranmışdır. Eramızdan 1500
il əvvəl Misirdə böyük zoologiya parkı olmuşdur. Avropada ilk zoologiya parkı Vyanada (1752), Madriddə (1774), Parisdə (1793) yaradılmışdır. Bəzi böyük şəhərlər-də bir neçə zoologiya parkı var: Tokio və Çikaqoda 2, Paris və Londonda 3, Nyu-Yorkda isə 4.

Bakıda zoologiya parkı 1945-ci ildə yaradılmışdır və hal-hazırda BAKI HEYVANAT PARKI adlanır.

Dünyanın ən yaxşı zoologiya parkları Berlin, Leypsiq, Köln, San-Diyeqo, Praqa və Varşavadadır.

## Həmçinin bax
* Zoonozlar
* Zoologiya muzeyi

## İstinadlar