Transmilli vətəndaşlıq

**Transmilli vətəndaşlıq** — vətəndaşlıq haqqında ənənəvi təsəvvürləri yenidən müəyyən edən və fərdin tək bir milli dövlətə olan sadiqliyini eyni vaxtda bir neçə milli dövlətə aid olma qabiliyyəti ilə əvəz edən siyasi konsepsiya. Fərdlərin yalnız bir suveren dövlət ilə qarşılıqlı əlaqədə olduğu milli vətəndaşlıqdan fərqli olaraq, transmilli vətəndaşlıq qloballaşan cəmiyyətdə "aidiyyət" anlayışının müasir mənasını yaratmaq üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş ərazi sərhədlərini aşır.

Vətəndaşlıq haqqındakı ilkin təsəvvürlər tez-tez identikliyin milli, sosial və fərdi formalarına bölünsə də, hər üç kateqoriya transmilli vətəndaşlığın mahiyyətinə töhfə verir:
* **Dövlət vətəndaşlığı:** Fərdin ictimai sahədə dövlətin dəyərlərini mənimsəyərək öz aidiyyət hissini qurması kimi müəyyən edilə bilər. Transmilli vətəndaşlıq kontekstində bu, fərdə eyni vaxtda bir neçə cəmiyyətdə vətəndaş iştirakçılığı imkanı verir.
* **Sosial və fərdi aidiyyət:** Transmilli vətəndaşlar çoxsaylı identikliklər və sadiqliklərlə xarakterizə olunur; onlar tez-tez iki və ya daha çox ölkə arasında səyahət edir və hər birində müxtəlif funksiyalı geniş şəbəkələr yaradırlar.

Qlobal vətəndaşlıq və ya kosmopolit vətəndaşlığa oxşar formada, transmilli vətəndaşlıq da müəyyən cəmiyyətlərə transmilli və çoxşaxəli üzvlüklərdən ibarətdir. Bu konsepsiya milli identikliklərin alt qruplarından təşkil olunmuş yeni qlobal çərçivənin zamanla tək bir milli dövlətə üzvlüyü əvəz edəcəyi ideyasına əsaslanır. Transmilli vətəndaşlığın tam reallaşmış versiyasında "dövlətlər yerli və qlobal səviyyələr arasında vasitəçiyə çevrilir". Transmilli vətəndaşlığın institusionallaşması ərazi ilə vətəndaşlıq arasındakı bağları zəiflədəcək və fərdlərin hökumət institutları ilə qarşılıqlı əlaqə üsullarını dəyişdirərək dünya nizamının yenidən yaradılması ilə nəticələnəcəkdir.

## Tarixi və səbəbləri

Bəzi tədqiqatçılar transmilli vətəndaşlığı milli dövlətlər daxilindəki hər hansı tarixi dəyişiklik və ya kimliklərin qovuşması ilə əlaqələndirsələr də, bu terminin müasir konsepsiyaları yalnız son iyirmi ildə ortaya çıxmışdır. Bir çoxları bu terminin təkamülünü artan qloballaşma şəraiti ilə əlaqələndirir. Qloballaşma, dünya kapital bazarı sisteminə beynəlxalq çıxışın güclənməsi və daha sürətli kommunikasiya imkanlarının artması kimi müəyyən edilir. Müasir beynəlxalq mübadilələrin rahatlığı və asanlığı sayəsində qloballaşma həm beynəlxalq iqtisadiyyatların, həm də fərdlərin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqə yaratdığı bir prosesə çevrilmişdir. 1989-cu ildə Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra təkamül edən "qlobal siyasi iqtisadiyyat" dünya arenalarının kütləvi şəkildə "yenidən formalaşması" ilə nəticələndi. Qloballaşma məhdud geosiyasi sistemi yerli, milli və qlobal səviyyəli çoxşaxəli qarşılıqlı əlaqələrə söykənən bir sistemə çevirmişdir. Məsələn, Çinin kənd təsərrüfatı cəmiyyətindən həddindən artıq idxal və ixracla xarakterizə olunan istehsal cəmiyyətinə keçidini əhatə edən sənayeləşmə prosesi, dünyanın bütün guşələrindəki cəmiyyətlərin bir-birinə bağlanması zərurətini yaratmışdır. Özəl təşkilatların qloballaşmadan əldə etdiyi sərvət, "uzaq resurslar və bazarlar axtarışında olan korporasiyaların daha da genişlənməsinə" səbəb olmuşdur.

Qloballaşma əhəmiyyətli siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə səbəb olmaqla yanaşı, insanlar arasındakı sosial və mədəni təcrübələrə də təsir göstərmişdir. Endryu Vandenberq kimi vətəndaşlıq üzrə mütəxəssislərin fikrincə, bu cür qloballaşma aktları nəticədə "bütün əvvəlki insan əməliyyatlarını, təcrübələrini və dolayısıyla kimliklərini şərtləndirən məkan və zaman məhdudiyyətlərinə son qoymuşdur". Texnologiyanın böyüməsi və paylanması ilə dünyanın hər yerindən daha çox insan bir-biri ilə şəxsi əlaqələr yaratmağa başlamışdır. Əvvəllər dövlət tərəfindən tənzimlənən rəsmi görüşlər indi müasir qeyri-rəsmi və daha müntəzəm baş verən qarşılıqlı əlaqələrlə əvəz olunur. Sürətli dünya iqtisadi artımı nəticədə beynəlxalq miqrasiyaya gətirib çıxarmışdır. Son illərdə qloballaşma ilə paralel olaraq artan nəzarətsiz və əsasən qanunsuz beynəlxalq miqrasiya halları transmilli kimliklərin güclənməsi üçün imkanlar yaradır. İmmiqrantlar, onların ana vətənləri və onları qəbul edən ölkələr arasında aydın bağlar yarandığı üçün bunun vətəndaşlıqla bağlı nəticələri genişmiqyaslıdır. Beləliklə, beynəlxalq immiqrasiya fərdin dövlətlə olan bağlarının zəifləməsinə kömək edir. İmmiqrantlar qəbul edən ölkələrə gəldikdən sonra öz vətənləri ilə əlaqələrini qoruyub saxlayaraq sosial şəbəkələr formalaşdırırlar. Bəzi təşkilatlar hər iki ölkədə fəaliyyət göstərir ki, bu da beynəlxalq miqrantların çoxsaylı torpaqlarda transmilli vətəndaşlar kimi çıxış etməsi ideyasını daha da gücləndirir.

## Multikulturalizm

Transmilli vətəndaşlıq ilə milli vətəndaşlar arasındakı multikulturalizm arasında kəskin bir fərq qoymaq vacibdir. Transmilli vətəndaşlar öz mənşə ölkələrinin mədəni və sosial elementlərini qəbul edən ölkələrə (və əksinə) daşıdıqları halda, multikulturalizm müəyyən bir yerli mühitin mikro miqyasında müxtəlif etnik azlıqların və ya yerli xalqların qovuşması nəticəsində yaranır. Bu qarşılıqlı əlaqələr "kəsişən və həmişə qarşılıqlı situativ identifikasiyalar" kimi təsvir olunur. Beləliklə, etnik azlıqlar və çoxluqlar eyni şəkildə müştərək paylaşılan məkanda bir-birinə qarışırlar. Bütün müxtəlif fərdlər eyni sistem daxilində fəaliyyət göstərir və nəticədə kollektiv milli identikliklər formalaşır.

Digər tərəfdən, transmilli vətəndaşlar ölçüsü, əhatə dairəsi, əhalisi, qanunları, mənəviyyatı və mədəni kodları ilə fərqlənən iki və ya daha çox cəmiyyət kontekstində yaşayırlar. Transmilli vətəndaşlar hər bir müvafiq icmada artıq mövcud olanlarla qarşılıqlı əlaqədə olsalar da, onlar bir-birindən fərqli (divergent) məkanlarda fəaliyyət göstərirlər. Onlar öz qarşılıqlı əlaqələrini daha çox beynəlxalq sərhədləri, siyasəti və həyat tərzini aşan daha geniş bir kontekstdə, iki tamamilə müxtəlif yerli mühiti uzlaşdırmaq ehtiyacı üzərində qururlar.

## Avropa İttifaqı test nümunəsi kimi

"Vətəndaşlığın gələcəyi ilə bağlı əsas sual budur: 'qlobal' vətəndaşlıq, dövlətin öz aktı vasitəsilə qan və doğum əsasında müəyyən edilmiş 'yerli' vətəndaşlıq mərhələlərini aşa bilərmi?" — Henri Tün

Bəzi alimlər Avropa İttifaqının (Aİ) yaradılmasını Tünün "transmilli vətəndaşlığın milli vətəndaşlığı üstələyib-üstələyə bilməməsi" barədə sualını yoxlamaq üçün sınaq nümunəsi hesab edirlər. 1980-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq, Avropanın milli miqrasiya nəzarəti rəsmiləri toplaşaraq miqrasiya, sığınacaq hüququ və cinayətkarlıq arasındakı əlaqəyə dair konsensus əldə etdilər. Rəsmilər miqrasiyanı təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirdilər və miqrasiya təcrübələrini idarə etmək üçün "çoxsəviyyəli idarəetmə"yə () çağırış etmişdilər. Virjini Qirodon transmilli siyasətlərin necə üstünlük təşkil etdiyini təsvir etmək üçün "məkan-alış-verişi" () nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. "Məkan-alış-verişi" — siyasi üzvlərin öz ideal siyasət nəticələrini müəyyən etmək üçün spesifik hökumət mühitləri axtardığı bir prosesdir. Siyasi aktorlar milli dövlətlər arasında "transmilli əməkdaşlıq" yaratmaq üçün milli nəzarət səviyyələrindən yan keçdilər. 1981-ci ildən başlayaraq, Avropa ölkələrinin pasportuna sahib olan vətəndaşlar sərhədləri aşaraq digər Avropa ölkələrinə sərbəst hərəkət edə bildilər. Sərhədləri keçməyin asanlaşması nəticəsində fərdlərin "Avropalaşması" başladı ki, bu da yeni transmilli kimliyin formalaşmasına şərait yaratmışdır.

Avropa İttifaqının yaradılması qitədə böyüməkdə olan transmilli vətəndaşlıq ideyalarını daha da sürətləndirmişdir. Avropa İttifaqı 1 noyabr 1993-cü ildə Avropa dövlətlərinin Maastrixt müqaviləsini imzalaması ilə fəaliyyətə başlamışdır. Müqavilə altı yeni sahədə "icma siyasəti"ni müəyyən etmişdir ki, bunlardan biri "trans-Avropa şəbəkələri" adlanır. Müqavilədə həmçinin bu birləşmənin yeni Avropa vətəndaşlığı formasına spesifik təsirləri müzakirə olunur. Avropa vətəndaşlığının üstünlüklərinə vətəndaşların digər Avropa ölkələrinə sərbəst keçmək və orada yaşamaq imkanı, vətəndaşın yaşadığı dövlətdə həm bələdiyyə, həm də Avropa seçkilərində səs vermək və namizədliyini irəli sürmək hüququ, vətəndaşın doğulduğu ölkənin təmsil olunmadığı üçüncü ölkədə hər hansı bir üzv ölkənin diplomatik və ya konsulluq xidmətlərindən istifadə etmək hüququ və Avropa Parlamentinə petisiya ilə müraciət etmək hüququ daxildir. Beləliklə, müqavilə "milli vətəndaşlıqdan üstün olan Avropa vətəndaşlığını" təsis etmişdir. Bu, nəticədə Avropa İttifaqı üzvlərinə öz ölkələrinin sərhədlərindən kənarda transmilli aktorlar kimi fəaliyyət göstərməyə imkan verən və bütün qitəni vahid bir tam kimi formalaşdıran yeni "Avropa kimliyi"nin yaranmasını asanlaşdırır.

Nəhayət, avro valyutasının yaradılması Avropanın yeni iqtisadi birliyinin zirvəsi hesab olunur. 1 yanvar 1999-cu ildə avro 11 Avropa ölkəsində mövcud olan valyutaları əvəz etmişdir. Maastrixt müqaviləsi həmçinin Avropa Mərkəzi Bankı və iştirakçı ölkələrdə pul-kredit siyasətini müəyyən etmək üçün birlikdə çalışan milli mərkəzi banklardan ibarət Avropa Mərkəzi Banklar Sistemini yaratmışdır. Bəzi alimlər valyutanın unifikasiyasını (vahid hala gətirilməsini) "Avropada iqtisadi və valyuta birliyinə doğru irəliləyişin kulminasiya nöqtəsi" hesab edirlər. Valyuta birliyi aspekti aydın olsa da, ölkələr arasındakı iqtisadi ittifaq modelinin uzaq mənzilli təsirləri hələ də müzakirə mövzusudur. Hər bir halda, avro Avropa İttifaqının transmilli vətəndaşlarına yalnız sərhədləri sərbəst keçməyə deyil, həm də həm öz vətənlərində, həm də qəbul edən ölkədə mövcud olan vahid valyuta vasitəsilə daha asan pul mübadiləsi aparmağa imkan verir. Avropa İttifaqının yaradılmasından irəli gələn siyasi, iqtisadi və sosial nəticələr Avropa vətəndaşlarının transmilli vətəndaşlıq üçün beynəlxalq model kimi formalaşmasına töhfə verir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

*
*Chavez, Leo R. The Latino Threat: Constructing Immigrants, Citizens, and the Nation. Stanford University Press: 2008.
*Ciprut, Jose V., ed. The Future of Citizenship. MIT Press, Cambridge: 2008.
*Guiraudon, Virginie. "European Integration and Migration Policy: Vertical Policy-making as Venue Shopping." Journal of Common Market Studies, Vol. 38, No. 2., Blackwell Publishers, Lille, France: 2000.
*Jacobson, David. Rights Across Borders. Johns Hopkins University Press, Baltimore: 1996.
*Jackson, Robert. International Perspectives on Citizenship, Education, and Religious Diversity. Routeledge, London: 2003.
*Pollard, Patrick. "The Creation of the Euro and the Role of the Dollar in International Markets." The Federal Reserve Bank of St. Louis, 2001. 6 May 2010 http://research.stlouisfed.org/publications/review/01/09/0109pp.pdf.
*Soysal, Yasemin Nuhoglu. "Changing Citizenship in Europe: Remarks on postnational membership and the national state." University of Chicago Press: 1994.
*"Treaty of Maastricht on European Union." Activities of the European Union. Europa web portal. 6 May 2010.
*Waldinger, Roger. "Between Here and There: How Attached Are Latino Immigrants to Their Native Country?" Pew National Hispanic Center, 25 Oct. 2007. https://docs.google.com/viewer?url=http://www.ime.gob.mx/ime2/2007/native_country.pdf 4 May 2010.
*Vandenberg, Andrew, ed. Citizenship and Democracy in a Global Era. MacMillan Press, New York: 2000.