open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xatunarxı döyüşü

**Xatunarxı döyüşü** − 1757-ci ildə Qarabağ xanlığı ilə Astrabad hakimi Məhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar arasında olmuşdur.

## Döyüş haqqında
Mirzə Yusif Qarabaği yazır: "Pənah xan Şuşa qalasını tikdirib qurtardıqdan sonra asudələşdi. Bir il bundan sonra belə bir xəbər gəldi ki, Qacar Məhəmmədhəsən xan İraq, Azərbaycan və başqa vilayətlərin əhalisindən topladığı çoxlu qoşunla Qarabağ tərəfə, Şuşa qalası üzərinə basqın etmək fikrinə düşübdür. Pənah xan da özünə tabe olan ellərdə, Taxtaqapının və başqa kəndlərin işgüzar və döyüşə qabiliyyəti olan kişilərini Şuşa qalasına toplayıb, düşmənə qarşı müqavimət göstərməyə və şəhərin müdafiəsinə hazırlaşdı.

Məhəmmədhəsən xan da özünün çoxlu qoşunu ilə gəlib Şuşa şəhərinin ətrafındakı Xatın arxı yanında dayandı. Oradan yuxarı tərəfə hərəkət etməyə cəsarəti olmadı. O, Pənah xanı tutmaq üçün müxtəlif hiyləyə əl atdısa da, bu iş mümkün olmadı. O biri tərəfdən də Qarabağ əhli, onların qoşunları və başqa dəstələr düşmənin mal-dövlətini əlindən alıb zərər vurdular, hətta əsgərlərin də atlarını əllərindən alıb, var-yoxunu qarət etdilər. Bunlar üçün azuqə gətirənlərin yolunu kəsirdilər.

Bu zaman Kərim xanın qələbəsi, istiqlaliyyəti və onun İran tərəfə olan yürüşü Məhəmmədhəsən xanın qulağma çatdı. Bu xəbəri eşidən Məhəmmədhəsən xan İraqa getmək fikrindən əl çəkdi. Məhəmmədhəsən xanın Tehrandan gətirdiyi hasar topu adı ilə məşhur olan iki böyük topu Xatın arxında qalmışdı. O gedəndən sonra bu toplar Şuşa qalasına gətirildi".

## İstinadlar
Eldar Mamayev

**Eldar Kamileviç Mamayev** (; ) — Rusiya futbolçusu, müdafiəçi.

## Həyatı
Özünün bütün oyun karyerasını Anji Mahaçqala futbol klubunda keçirib. Əsas heyətin oyunçusudur. Onun ilk peşəkar çıxışı 2003-cü ildə birinci divizion matçlarında, "Anji" tərəfində olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Statistika *[[rus dili|rusca]]*
* Эльдар Мамаев: Буду забивать только в чужие ворота  *[[rus dili|rusca]]*
Zərxanım Əhmədli

**Zərxanım Əhmədli** 1952-ci il fevralın 18 — də Şəki şəhərində anadan olub. Orta təhsilini Bakıdakı 190 saylı məktəbdə alıb. 1975-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin Radio — Televiziya bölməsini bitirib. Elə həmin ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Tele- Radio Verilişləri Komitəsində radio jurnalist kimi fəaliyyətə başlayıb. Azərbaycan Radiosunda redaktor, komentator, " Səhər" informasiya və musiqi proqramının şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb. 1998–2004-cü illərdə " Azadlıq" radiosunun Bakı müxbiri vəzifəsində çalışıb. 2005-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq yaradılan İctimai Radio quruculuğunda fəal iştirak edib. İctimai Radionun İnformasiya departamentinin direktoru vəzifəsində çalışıb. Həmin radio ilə hər gün efirə çıxan "Yeni gün" İnformasiya və musiqi poroqramının məsul redaktoru və ilk aparıcısı olub. 2009-cu ildə təqaüd yaşının çatması ilə əlaqədar operativ radio jurnalistikadan ayrılaraq pedoqoji fəaliyyətə başlayıb. Hazırda " Təfəkkür " Universitetinin jurnalistika fakültəsində Radio — Televiziya jurnalistikasının əsaslarından dərs deyir. 1993-cü ildə Azərbaycan Radiosunun "Səhər " İnformasiya və musiqi proqramındakı fəaliyyətinə görə Azərbaycan Mətbuat Fondunun və "Səhər" qəzetinin birgə təsis etdikləri xüsusi mükafata layiq görülüb. 1997-ci ildə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin təsis etdiyi " Həsən bəy Zərdabi" mükafatına layiq görülüb. 2002-ci ildə " Azadlıq" radiosundakı fəaliyyətinə görə Azərbaycan Qadın Jurnalistlər Birliyinin təsis etdiyi ilin Qadın radio jurnalisti nominasiyası üzrə "Diplom" və xüsusi mükafatla təltif olunub. 2003-cü ildə " Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb. Müxtəlif illərdə Moskva , Sankt — Peterburq , Tbilisi şəhərlərində olub. 2006-cı ildə Amerika İctimai Tele- Radio məktəbi ilə tanışlıq məqsədilə Amerikanın bir sıra ştatlarında işgüzar səfərdə olub. Zərxanım Əhmədli 1970-ci ildən başlayaraq bu günədək dövrü mətbuatda müxtəlif mövzulu yazıları , müsahibələri, portret oçerkləri ilə çıxış edir. Jurnalist həmkarı Elmira Əmrah qızının xatirəsinə həsr etdiyi "Sənsiz səninlə", tanınmış şərqşünas alim Əbülhəsən Rəhmaniniyə həsr etdiyi " Bir insan tanıyırdım", vaxtı ilə müəllimləri olan professor N. Z. Hatəminin və Şadman xanım Rəhmaninin xatirəsinə həsr etdiyi " Dünya bir pəncərədir "adlı kiçik həcmli kitabların müəllifidir. Ailəlidir . İki oğlu var.

## İstinadlar
Maqomet Maqomedov

**Maqomet Maqomed-Sultanoviç Maqomedov** və ya **Məhəmməd Məhəmməd Sultan oğlu Məhəmmədov** (; 11 dekabr 1987, Mahaçqala, SSRİ) — Rusiya futbolçusu, hücumçu.

Özünün bütün oyun karyerasını Anji Mahaçqala futbol klubunda keçirib. Əsas heyətinin oyunçusudur. Onun ilk peşəkar çıxışı 2003-cü ildə birinci divizion matçlarında, "Anji" tərəfində olub. 2004-2005-ci illərdən Krılya Sovetov Samara klubunun futbolçusu. "Anji" komandasının prezidentinin oğludur.

## Mənbə
* Statistika
Sərxoşluğa görə medalı

**Sərxoşluğa görə medalı** — I Pyotrun qərarı ilə  sərxoşluqla mübarizə çərçivəsində hazırlanmış xüsusi medal

Rusiya dövlət başçılarının arağa münasibəti zamanla dəyişsə də, Rusiya spirtli içki istehlakında daimi "liderliyini" qoruyub. Yekaterina "sərxoş xalqı idarə etmək daha asandır" deyərək araq çəkməni (samoqon) tam sərbəst buraxmışdısa, I Pyotr tam əksini edib.

Pyotrun qərarı ilə 1714-cü ildə sərxoşluqla mübarizə çərçivəsində xüsusi medal hazırlanır. Çuqundan tökülən "Sərxoşluğa görə" medalının kütləsi zəncir və boyuna taxma tərtibatı ilə birgə 1 pud (təqribən 16 kq) idi. Qorodovoylar küçədə sərxoş vəziyyətdə gördüyü şəxsləri polis idarəsinə gətirir, burada onun boynuna medal asılırdı. İndiki boyunbağılardan fərqli olaraq bu medal sərxoş şəxsin boynuna elə bərkidilirdi ki, açmaq mümkün olmasın. Günahkar bu medalı 1 həftə gecə-gündüz üzərində daşımalı idi.

## Mənbə
* Sərxoşluğa görə mükafat
Sadeness (Part I)

**Sadness (Part I)** – Enigma musiqi layihəsi adından 1990-cı ildə çıxarılmış sinql. Mahnı MCMXC a.D albomundan çıxarılmış ilk sinqldır.

Birmənalı şəkildə qeyd etmək olar ki, mahnı Enigma musiqi layihəsini bütün dünyada tanıdan və bu günə kimi Enigma musiqi layihəsi adından çıxarılmış ən məşhur mahnıdır. Təkcə onu qeyd etmək yetər ki, mahnı bütün dünyada yeddi milyon nüsxəylə satılmış və iyirmi dörd ölkənin hit paradlarında liderliyi ələ keçirmişdir.

Sadness (Part I) mahnısı Curly M. C., F. Gregorian, David Fairstein tərəfindən yazılmışdır. Mahnıda istifadə edilən sözlər latın dili və fransız dilindədir. Latın dilində olan sözlər Psalmlardan bir hissıdir (24:7–8).

## Kompozisiyalarının siyahısı

### CDM (ABŞ)
* *Sadeness (Part I) [violent u.s. remix]* (5:03)
* *Sadeness (Part I) [meditation mix]* (3:01)
* *Sadeness (Part I) [extended trance mix]* (5:04)
* *Sadeness (Part I) [radio edit]* (4:17)
* *Introit: Benedicta sit sancta Trinitas* (3:04)

### 3" CDM ([[Yaponiya]])
* *Sadeness (Part I) [ebi-kuma mix]*
* *Sadeness (Part I) [meditation mix]*

### CDS ([[İngiltərə]])
* *Sadeness (Part I) [radio edit]* (4:17)
* *Sadeness (Part I) [meditation mix]* (3:01)

### UK Promo 8"
* *Sadeness [edited without catholic chant version]*

## Xarici keçidlər
*  YouTube – da izlə
Mea Culpa (Part II)

**Mea Culpa (Part II)** — Enigma musiqi layihəsi adından 1991 -ci ildə çıxarılmış sinql. Mahnı MCMXC a.D. albomundan çıxarılmış ikinci sinqldır.

## Kompozisiyalarının siyahısı

### CD
* *Mea Culpa (Part II) [orthodox version]*
* *Mea Culpa (Part II) [catholic version]*

### CDM
* *Mea Culpa (Part II) [fading shades mix]* (6:13)
* *Mea Culpa (Part II) [orthodox mix]* (4:00)
* *Mea Culpa (Part II) [catholic version]* (3:55)

### USA CDM
* *Mea Culpa (Part II) [fading shades mix]* (6:13)
* *Mea Culpa (Part II) [catholic version]* (3:55)
* *Mea Culpa (Part II) [orthodox mix]* (4:00)
* *Mea Culpa (Part II) [LP version]* (5:03)
* *Communion: O sacrum convivium a 5: Andrea Gabrieli 1565* (4:43)

### UK Promo 10"
* *Mea Culpa (Part II) [catholic version]* (3:54)

## Xarici keçidlər

* YouTube – da bax
Allahverdi xan (gürcü)

**Allahverdi xan Undiladze** (; ) — əvvəlcə I Şah Abbasın sarayında zərgərbaşı, sonra qullarağası, Azərbaycan nağıllarının qəhrəmanlarından biri olan Vəzir Allahverdi xan.

## Həyatı
I Şah Abbasın vəfatından sonra Səfəvi sarayında xidmət göstərən islamı qəbul etmiş gürcülər iki qrupa ayrılmışdılar. Birinci qrupa Xosrov Mirzə ilə Rüstəm xan Saakadze, ikinci qrupa isə Allahverdi xan Undiladze başçılıq edirdi. Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə Allahverdi xanın böyük oğlu İmamqulu xan Fars, kiçik oğlu Davud xan isə Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinə başçılıq edirdi. Lakin Davud xan xəyanət edərək, 1632-ci ildə yenidən Gəncə Səfəvilərə qarşı çıxan Teymurazın üzərinə yürüş edərkən tərəfinə keçdi. Gürcü mənbəyinin yazdığına görə ağıldan kəm olan Davud xanı şah bir neçə dəfə ziyafətdən qovmuşdu. Qəfildən Gəncəyə soxulan müttəfiqlər burda Qacarlardan ibarət qala qarnizonunun əskərlərini qətlə yetirdilər və "bütün Azərbaycanı ələ keçirəcəklərinə and içdilər". Müttəfiqlərə qoşulan erməni katolikosu Teymuraza belə bir "ideya" ilə müraciət etdi: "Nə qədər ki xotkarla (Osmanlı sultanı) şah (Səfəvi hökmdarı) öz aralarında düşmənçilik edirlər bu yürüşünüzü Təbrizə qədər davam etdirin. Mən sizə 40 min tüfəngçi verə bilərəm. Şah qoşun yığıb sizə qarşı gələnə qədər Təbrizə yağma edin, Azərbaycanda hakimiyyətdə olan xanları dəyişdirin, sonra məni xotkarın yanına göndərin ki, ondan köməyə qoşun hissələri ala bilim. Şah döyüşə girsə də qələbə qazana bilməyəcək, çünki gürcülər üçün geri qaçmaq mümkün deyil, onlar biləcəklər ki, məğlub olub geri çəkilsələr, bu uzun yolda qızılbaşlar onları haqlayıb axırlarına çıxacaqlar. Ona görə də gürcülər var gücləri ilə vuruşacaqlar və siz qələbə qazanacaqsınız. Siz böyük tacidar olacaq, sizin vasitənizlə xristian dünyası azadlıq və qüdrət qazanacaq". Öz hiyləgərliyi ilə erməni katalikosundan geri qalmayan Teymuraz ona belə cavab verdi: "Mən səni və Davud xanı özümlə Qoriyə aparacağam". Şah Davud xanın qardaşı İmamqulu xanı və onun uşaqlarını edam etdirdi, Osmanlıya qaçmış xain Davud xanın uşaqlarını isə axtalatdırdı.

## Ailəsi
Oğlanları:
* İmamqulu xan Undiladze
* Davud xan Undiladze

## Həmçinin bax
* Səfəvilər

## İstinadlar
Solmaz Mirzəyeva

**Solmaz Mirzəyeva** () — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Jurnalisti.

## Həyatı
Solmaz Mirzəyeva 8 iyul 1938-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O, 1956-cı ildə Azərbaycan Dövlət Univnsitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil olmuş, oranı 1961-ci ildə bitirmişdir.

1962-ci ildən 1968-ci ilə kimi "Azərnəşr"in elmi-kütləvi, uşaq ələbiyyatı, bədii ədəbiyyat və tərcümə redaksiyalarında kiçik redaktor, 1968-ci ildən isə redaktor vəzifələrində çalışmışdır.

Solmaz Mirzəyeva jurnalistlik fəaliyyətinin 30 ili "Azərbaycan dəmiryolçusu" qəzeti ilə bağlı olmuşdur. 1980–1993-cü illərdə qəzetin redaktor müavini işləmişdir. 1993-cü ildən ömrünün sonuna kimi qəzetin redaktoru olmuşdur. "Azərbaycan Dəmir Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətində həyata keçirilən iqtisadi islahatların ölkə ictimaiyyətinə çatdırılmasında onun böyük zəhməti olmuşdur.

İşlədiyi müddət ərzində kollektivin dərin rəğbətini qazanan Solmaz Mirzəyevanın zəhmətini Dəmir Yol rəhbərliyi və MHİRK-nin Rəyasət Heyəti həmişə yüksək qiymətləndirmiş, "Fəxri dəmiryolçu" döş nişanı və mətbuat sahəsində səmərəli fəaliyyətinə görə "Ustad" Ali Jurnalistika Mükafatı və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 21 iyul 2005-ci il tarixli sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

Ailəsi Azərbaycanda jurnalist Mirzəyevlər ailəsi tanınmışdır. Həyat yoldaşı, 20 noyabr Qarakənd faciəsində şəhid dünyasını dəyişmiş, jurnalist Osman Mirzəyev ölkə mətbuatının inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Qızları Nərgiz, Lalə və Sevinc bu gün də mətbuat sahəsində çalışırlar.

* Jurnalist Osman Mirzəyevın həyat yoldaşıdır.
* Jurnalist Sevinc Osmanqızının anasıdır.

## Həmçinin bax
* Qarakənd faciəsi

## Xarici keçidlər
* Solmaz Mirzəyevanın bioqrafiyası 
* Azərbaycan mətbuatına ağır itki üz verib 
* Veteran jurnalist vəfat edib
Dalaq

**Dalaq** (lat. *Lien*, yun. *Splen*) — qanyaradıcı üzvlərin ən böyüyüdür; uzunluğu 10–12 *sm*, eni *sm*, qalınlığı 4 *sm*, çəkisi 150–200 *q*-dır. Zahiri şəkli qəhvə toxumuna bənzəyir, özü yumşaq və rəngi tünd qırmızıdır.

Dalağın əhəmiyyəti olduqca çoxdur, burada limfositlər törəyir və qırmızı qan cisimcikləri pozulur. Bundan başqa dalaq artıq dərəcədə şişərək qanın təzyiqini azaldır və onu nizama salır. İti sürətlə axan çay gölə töküldükdə öz sürətini azaltdığı kimi, dalaqda qan 8–10 mikron diametrli arterial kapillyarlardan 80–150 mikron diametrli venoz kapillyarlara keçdikdə yavaş axır; nəticədə ağ qan cisimciklərinin fəaliyyəti artır və onlar faqositoz vəzifəsini ifa edirlər.

## Dalağın inkişafı və anomaliyaları
Dalaq mezenximdən inkişaf edir; bunun mayası mədənin arxa müsariqəsinin (lat. *mesogastrium dorsale*) səfhələrin arasında orta xəttə yerləşir. Sonradan mədənin hərlənməsilə əlaqədar olaraq yerini sol qabırğaaltı nahiyəyə dəyişir və intraperitoneal vəziyyətdə qalır.

4% hallarda əlavə dalağa (lat. *lien accessorius*) təsadüf edilir. Bu zaman həmin əlavə dalaq çox kiçik olur. Splenektomiyadan (dalaq kənar edildikdən) sonra əlavə olaraq böyüyüb kənar edilmiş dalağı əvəz edə bilir. Nadir hallarda anadangəlmə dalağın yoxluğuna (lat. *alienia*) təsadüf edilir.

## Yaş və fərdi xüsusiyyətləri
Yenidoğulmuşlarda dalağın kənarı sivri olur. İlk uşaqlıq dövründə dalaq paylı olur; yaşa dolduqca bu xüsusiyyət az-az təsadüf edir. Yenidoğulmuşlarda dalaq nisbətən yuxarıda yerləşir, hərəkətli və boylama oxu üfqi səthə yaxın olur. Tədricən dalaq şaquli vəziyyət alır. 7–12 yaşında dalaq yetişmiş şəxslərdəki nisbətə çatır. 40 yaşından sonra dalağın həcmi kiçilməyə başlayır və qocaldıqda aşağı enir.

## Vaskulyarizasiyası və innervasiyası
Dalaq lat. *arteria lienalis* ilə vaskulyarizasiya olunur. və venoz qan eyniadlı venaya (lat. *vena lienalis*) toplanır, bu da qapı venasına açılır. Dalağın limfa damarları səthdə seroz qişanın altında yerləşərək bir-birilə anastomozlaşır. Dalağın özəyində limfa damarları yoxdur. Dalaq sinirləri çox vaxt özəksiz qişalı olub, qarın kələfindən (lat. *plexus celiacus*) başlayır. Bunlar arteriyalar ilə birlikdə dalağa daxil olur və onların üzərində nazik kələflər əmələ gətirir.

## Həmçinin bax
* Dalağın transplantasiyası
* Dalağın yırtılması

## Mənbə
* Prof. K. Ə. Balakişiyev, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979

## İstinadlar
Baba Tağıyev

**Tağıyev Baba Əli oğlu** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı.

## Həyatı
Baba Tağıyev 1961-ci il iyulun 18-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun Muğanlı kəndində anadan olmuşdur. Xarkov Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun bitki mühafizəsi fakültəsini bitirmişdir. Rus və fransız dillərini bilir.

1985-ci ildən Abşeron rayonunda bioloji laboratoriyanın aqronomu, baş aqronomu, direktor müavini olmuşdur. 1990-cı ildən Respublika Mərkəzi Laboratoriyasının direktor müavini, baş direktoru vəzifələrində çalışmışdır. 1989-cu ildə özəl sahibkarlıq fəaliyyətinə başlamışdır. 1999-cu ildən "Tağıyev" şirkətlər qrupunun qurucusu və təsisçisidir.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
2005-ci ildə II çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilmişdir. Parlamentin təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin üzvüdür. Azərbaycan-Belçika, Azərbaycan-Fransa, Azərbaycan-Lüksemburq, Azərbaycan-Türkiyə, Azərbaycan-Ukrayna parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.

2009-cu ildə "İrəli Azərbaycan" İctimai Birliyinin sədri olmuş, 2010-cu ildə Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin idarə heyətinin üzvü seçilmişdir.

## Mənbə
* 
* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı https://www.meclis.gov.az/news-dep.php?id=307&lang=az

### İstinadlar
Principles of Lust

**Principles Of Lust** — Enigma musiqi layihəsi adından 1991-ci ildə buraxılmış sinql. Mahnı MCMXC a.D. albomundan çıxarılmış sayca üçüncü sinqldır.

Sinql üçün hazırlanmış üz qabığında məşhur rəssam Agnolo Bronzinonun Venera, Kupid, Folli və Zaman əsərinin motivlərindən istifadə edilmişdir.

## Kompozisiyalarının siyahısı

### CD (İngiltərə)
* *Principles of Lust [radio edit]* (3:25)
* *Principles of Lust [omen mix]* (5:52)
* *Principles of Lust [jazz mix]* (3:06)
* *Sadeness (Part I) [radio edit]* (4:17)

### CD (Yaponiya)
* *Principles of Lust [radio edit]* (3:25)
* *Principles of Lust [everlasting lust mix]* (5:25)
* *Principles of Lust [omen mix]* (5:52)
* *Sadeness (Part I) [Meditation Mix]* (3:04)

### CD (ABŞ)
* *Principles of Lust [radio edit]* (3:25)
* *Principles of Lust [everlasting lust mix]* (5:25)
* *Principles of Lust [album version]* (4:20)
* *Principles of Lust [jazz mix]* (3:06)

## Xarici keçidlər
*  YouTube-da bax
Əcaibül-qülub

**Əcaibül-qülub** - Seyid Yəhya Bakuvinin böyük sufilərin sözlərindən topladığı əsərdir.

Əsərdə məşhur sufi Bəyazid Bistaminin qəlbin əhvalı,Yəhya ibn Muazın məqamat və hallarından bəhs edən sözləri ilə Abdulla Ənsarinin bəzi sözləri nəql edilmişdir. Əsər fars dilindədir.

Yeganə məlum nüsxəsi İstanbul Universiteti Mərkəz Kiatbxanası,FY.(956-HE.8194)-də saxlanılır.
Əsrarüt-Talibin

**Əsrarüt-Talibin** – Seyid Yəhya Bakuvinin müəllifi olduğu əsər. Əsər kəlimeyi-tövhidin ərflərinin sayına uyğun olaraq 24 fəslə ayrılmışdır. Hər fəsildə təriqət yolunun sirləri açıqlanır.

Bəhs edilən mövzulardan bəziləri bunlardır: elm və növləri, şəriət-təriqət-mərifət, zikr və prinsipləri, tövhid kəlməsinin Hz.Əliyə təlqini, tövbə, övliya, təsəvvüf kəlməsinin qaynağı, qəlb, mənfi və müsbət insani xüsusiyyətlər, dərvişin halları, ibadətin təsəvvüfi yönləri, cazibə, feyz, xəlvət-üzlət, təriqətə girənlərin virdləri, yuxuların yozumu, təsəvvüf əhlinin inancları və s.

Əsərdə təsəvvüfi məsələlər qısa və xüsusi olaraq izah edilmişdir. Fəlsəfi yozum və şərhlərə də təsadüf edilir. Seyid Yəhyanın Şəfaül-əsrar əsərinin xülasəsi mahiyyətində olan bu əsər təsəvvüf dairələrində olduqca məşhur olmuşdur. Kitabxanalarda bir çox nüsxələri vardır. Məzmunu və üslubu Seyid Yəhyaya aid olduğunu təsdiq edir.

Əsrarüt-Talibin bəzən başqa müəlliflərə də aid edilmişdir. Ancaq Bəyanül-əsrar lit-talibin adı altında qeyd edilən kitabların hamısı Seyid Yəhyaya aid olan Əsrarüt-Talibin əsəridir. Əsərin çoxlu nüsxələri vardır. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:

* Manisa Muradiyyə,8025/2
* Millət A. E. Ərəbi,4427/21
* Süleymaniyyə, Əsəd əf.,3597
* Süleymani, Ərzincani,63

## İstinadlar
Ətvarül-qəlb

**Ətvarül-qəlb** – Seyid Yəhya Bakuvinin yazdığı əsər. Məsnəvi janrında yazılmış bu əsər təsəvvüfi xarakter daşımaqla 772 beytdən ibarətdir.

Əsərdə qəlbin təsəvvüfdəki əhəmiyyətindən bəhs edilir. Qəlbin yeddi halı vardır: sədr, qəlb, şəqaf, fuad, heyətül-qəlb, süveyda və behcətül-qəlb. Bunlara mənzum təsəvvüfi açıqlama verilir.

Bəzi kitabxanalarda qeydlərində "Risaleyi ətvarül-qülub" adı altında qeyd edilir. Millət Kiatbxanasında isə "Gülzari-səadət" adı altında verilmişdir. Nüsxələri aşağıdakılardır:

* Nuruosmaniyyə,4904
* İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası, FY.,954/HE.,8194
* İstanbul Universiteti Mərkəz Kitabxanası, FY.,1127/HE.,7325
* Manisa Muradiyyə,2906/8
* Bakı, B-6960/7
* Millət, FY/1044

## İstinadlar
Hiroşima prefekturası

**Hiroşima prefekturası** () — Yaponiyanın Honşu adasının Çuqoku regionunda prefektura. Onun tərkibinə həmçinin Daxili Yapon dənizində yerləşən 140 ada da aiddir. Prefekturanın inzibati mərəzi Hiroşima şəhəridir.

Hiroşima prefekturasını çox vaxt "Yaponiyanın miniatür şəkili" də adlandırırlar. Onun şimal və mərkəzi hissələri keçilməz dağ meşə massivindən ibarətdir. Cənub hissəsi isə balıqla zəngin Daxili Yapon dənizənə açılır. Bu prefektura Yaponiyanın ən əsas kommersiya, avtomobilqayırma, kənd təsərrüfatı, və balıqçılıq mərkəzlərindəndir.

Prefekturanın ərazisində UNESCO-nun iki obyekti, Miyadzima adasında İsikusima məbədi və Hiroşima şəhərində Sülh abidəsi yerləşir.
Hiroşima prefekturasının emblemi yapon katakana əlifbasının ヒ(xi) işarəsisir. Bu hərflə Hiroşima (ヒロシマ) sözü başlayır. Emblem dairəvi təsvir edilmişdir, bu da prefektura əhalisinin harmonik tərzdə birlik halında olmasının rəmzidir. Bu emblem 1968-ci il 16 iyulunda prefekturanın 572 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir. Onu bəzən prefektura gerbi də adlandırırlar.

Prefektura bölgüsünün aparıldığı 1876-cı ilədək bu ərazidə iki vahid yerləşirdi. Bunlar Şərqdə olan Binqo və qərbdə olan Aki əyalətləri idi. Bu əyalətlə bölünmə indi də dialekt fərqliliklərində özünü göstərməkdədir.

Hiroşima prefekturasında 14 böyük şəhər və 9 qəsəbə vardır.

Hiroşima prefekturası Honşu adasının qərbində, Çuqoku regionunun mərkəzində yerləşir. Qərbdən Yamaquti, şimaldan Simane və şərqdən Okayama prefekturaları ilə həmsərhəddir.

Hiroşima prefekturası bu bölgənin ən böyük inzibati vahididir. Onun ərazisi 8 479, 03 km kvadratdır. Bu ərazinin demək olar ki, hamısı dağ-meşə massivindən ibarətdir. Cənubda, Daxili Yapon dənizinin sahilində Hiroşima və Fukuyama düzənlikləri yerləşir. Şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru Çuqoku sıra dağları uzanır. Bu dağların hündürlüyü şərqdə 1300 metrdən qərbdə 400 metrə qədər dəyişir. Ən hündür nöqtəsi Osorokan dağıdır. (1346 metr). Sıra dağların qərbi "Nisi Çuqoku Santi" Milli Parkının ərazisidir. Bu sıra dağlar Sandan-kö və Taisyaku-kö kanyonlarının füsunkar mənzərələri ilə məşhurdur. Son kanyon "Xiba Doqo Taisyaku" Milli Parkının ərazisinə daxildir.

## Həmçinin bax
Əlaəddin Əli

**Əlaəddin Əli Xəlvəti** () – xəlvəti şeyxlərindən biri, Seyid Yəhya Bakuvinin xəlifəsi və Dədə Ömər Rövşəninin böyük qardaşıdır.

Aydına məxsus Gözəlhisardandır.Anadoludakı Qaramanoğullarının Osmanlılarla  müharibəsi üzərinə məmləkətini tərk edib Bakıya gəlmiş, Seyid Yəhyanın müridi olmuşdur. 20 il Seyid Yəhyanın yanında qalıb seyi-sülukunu tamamladıqdan sonra şeyxin əmri ilə xəlifəsi sifətiylə Anadolunu irşadla vəzifələndirilmişdir.

Şeyx Əlaəddin Anadolunu qarış-qarış gəzib,xalqa vəz və nəsihət etmişdir. Dövrün Osmanlı sultanı Fateh Sultan Məhəmməd xanın israrlı dəvəti üzərinə Rumelinə keçərək Ədirnəyə və ya İstanbula getmişdir. Məcdi şeyxin sultanla Konstantiniyyədə, Xulvi isə Ədirnədə görüşdüyünü söyləyir. Bu görüşmənin İstanbulun fəthindən (1453) əvvəl baş verməsi də iddia edilir. Burada başda sultan olmaq üzrə əmirlərin bir çoxunu təsirləndirmişdir. Hətta onlardan bəzləri şeyxə biyət etmişlər. Fəqət şeyxin cazibəsi və pərvasızlığını bəhanə edən fəsadçıların dedi-qoduları nəticəsində Fateh tərəfindən Ədirnədən ayrılması istənmişdir. "Ləmazat"ın verdiyi məlumata görə sultanın şeyx üçün Ədirnədə Tunca çay kənarında bina etdirdiyi zaviyədə yerinə xəlifəsi Şeyx Məsidi qoyaraq, əvvəlcə Tirəyə, sonra Qaramana getmişdir. Daha sonra Larəndəyə gedib yerləşmiş və vəfatına (867/1462-63) kimi orada qalmışdır.

Larəndədə Qaramanoğlu İbrahim bəyin əmirlərindən Nurullah şeyxin müridi olmuş, vəfatından sonra isə yerinə,səccadəyə oturmuşdur.

Şeyx Əlaəddin qüvvətli cəzbəsi olan bir şeyx idi. Bir çox adamı baxmaq və ya qulağına bir söz deməklə yerə düşürürdü. Məclislərindən insanları ölü kimi götürərdilər.

Dədə Ömər Rövşəni böyük qardaşı Əlaəddinə "Neynamə"nin  sonunda iki yer əsr etmişdir. Bu şerlərdə Əlaəddin Ruminin cazibəsinin təsiri və onun xəlvətiliyi Anadoluya gətirib yayan ilk şeyx olduğndan bəhs etmişdir.

## Həmçinin bax
*Xəlvətilik
*Dədə Ömər Rövşəni
*Türkiyədə təsəvvüf

## İstinadlar
Əxi Əmrə

**Əxi Əmrə** () — Mənşəcə türk olan Azərbaycan sufi alimi.

Ömər Xəlvətinin davamçısı Əxi Əmrə Təbrizin Heri qəsəbəsinin Kəlibat kəndində doğulub. Heri və Şirvanda yaşamış və elm təhsilini də bu yerlərdə almışdır. Əmir Teymurun yürüşləri zamanı Heridən köç edərək Anadoluya gəlmiş və Qırşəhərdə məskunlaşmışdır. Bəzi müəlliflər qeyd edirlər ki, ona əxi deyilməsinin səbəbi Əxi Evrənin nəslindən olmasıdır, lakin Mehmet Rıhtım yazır ki, Əxi Evrənin Xoylu olduğunu nəzərə alsaq və Anadoluda yaşayıb öldüyünü düşünsək bu ehtimal zəif xarakter daşıyır. Şeyx Əxi Əmrə 1409–1410-cu ildə vəfat etmişdir.

Qəbrinin Qırşəhərdə Təpəviran kəndində və Heri qəsəbəsində Güzərgah körpüsü yaxınlığında xəlvətilər qəbristanlığında olması kimi iki ziddiyyətli məlumat var.

Qırşəhərdə Əxi Evrənin xanəgahı və qəbri mövcuddur, lakin Əxi Əmrəyə aid hər hansı bir qəbrə rast gəlinməyib. Mehmet Rıhtım isə qeyd edir ki, Əxi Əmrənin Şirvanda yaşayıb, elə burada da dəfn edildiyini güman etmək olar.

Onun vəfatı zamanı Şirvanda Şirvanşah Şirvanşah I İbrahim xan (1382–1417) hakimiyyətdə idi. Şeyxin dörd xəlifəsi bunlardır: məkkəli Əbu Talib, sinoplu Pir Təvəkkül, şirvanlı Əmir Rəbbani və şamaxılı İzzəddin Xəlvəti.

## Həmçinin bax
* Əxilik
* Azərbaycanda təsəvvüf

## İstinadlar
Strangers in the Night

**Strangers in the Night** — 1966-cı ildə Frenk Sinatranın ifası sayəsində məşhurluq qazanan mahnı.

İddiaya görə mahnının orijinal musiqisi məşhur yuqoslav müğənnisi İvo Robiç tərəfindən bəstələnmiş və onun Yuqoslaviyada keçirilən bir musiqi yarışmasındakı uğursuz çıxışından sonra musiqinin müəlliflik hüquqları Bert Kempfertə satılmışdır. Sonradan orijinal musiqinin üstündə bəstəkar Bert Kempfert işləyərək onu Sinatranın ifası üçün hazırlamış, Çarlz Sinqlton və Eddi Snayder isə mahnıya ingilis dilində sözlər yazmışlar.

Mahnı Billboard Hot 100 və Easy Listening hit paradlarında birinci yerə qədər yüksəlmişdir. Mahnı həmçinin UK Singles Chartda da yuxarı pillələrdə olmuşdur. Frenk Sinatra 1966-cı ildə çıxardığı albomunu da bu mahnının adı ilə Strangers in the Night adlandırmışdır. Həmin albom Sinatranın ən çox nüsxə ilə satılan albomu olmuşdur.

Mahnı Frenk Sinatra üçün çox böyük uğurlar gətirmişdir. Belə ki, o, bu mahnıya görə 1967-ci il Qremi Mükafatlandırması zamanı iki kateqoriyada "İlin Ən Yaxşı Pop Vokal Müğənnisi" və "İlin Ən Yaxşı Səs Yazısı" kateqoriyalarında mükafat əldə etmişdir.

Mahnının sonunda Frenk Sinatra ən çox yadda qalan və sevilən imitasiyasını (doo-be-doo-be-doo) etmiş və mahnını özünməxsus şəkildə bu cür tamamlamışdır.

## Xarici keçidlər
*bax
Əxilik

**Əxilik** — İslamda sufi təriqətlərindən biridir.

Abbasi xilafəti dövründə qurulan, İran, Azərbaycan, Orta Asiya və Anadoluda yayılan bu təşkilat (sufi cərəyanı) Xəlifə Nasir tərəfindən dəstəklənmiş və islam ölkələrində geniş yayılmışdır.

Pozulan ictimai nizamı yenidən tənzimləmək istəyən xəlifə bu düşüncəsini gerçəkləşdirmək üçün Şəhabəddin Sührəverdiyə Kitabül-fütuvvət adlı bir əsər yazdırmış və bu barədə xəbər vermək üçün ətraf ölkələrə elçilər göndərmişdi. Anadolu səlcuqlularının bu məsələyə müsbət münasibətinə görə burada əxilik təşkilatlanmağa başlamışdır. Həmin dövrdə Anadolu əxilərini təşkilatlandıran Əxi Evrən adı ilə məşhur olan mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan böyükk sufi alim Şeyx Nəsrəddin Mahmud Xoyidir.

Əxi Evrənə görə əxiliyə girənlərin bir sənətə sahib olması vacib idi. Çünki əxi halal qazancla yaşamağı öhdəlik olaraq götürürdü. Halal qazancın yolu insanın öz zəhməti ilə dolanacağı bir sənətinin olmasından başlayır. Belə ki, zəngin olan başqasına daha çox xidmət edə bilər. Əxi olan eyni zamanda cihad idealına da sahib olmalı idi. Çünki, cihad Quranda fərz qılınmışdır. Ona sual verib, nəsihət istəyənlərə — *"*'Ey əxi qardaşım! Alış-veriş elmini bilməyən haram lixmadan xilas ola bilməz. Haram loxma yeyən isə ibadətlərinin savabını tapa bilməz. Zəhməti həmişə boça gedərSonunda böyük əzaba tutular və peşman olar."**' – deyərmiş. O, getdiyi yerlərdə bütün əsnafı bir araya toplayıb təşkilatlandırırdı. Beləliklə o, Anadolu şəhərlərində əxi təşkilatlarının qurucusu oldu, bütün Anadolu əxilərini şeyxi qəbul edildi. Əxi Evrən təsəvvüf fəlsəfəsi və ədəbiyyatı sahəsində əsərlər də yaratmışdır. Bunlardan bilinənləri Mətaliul-iman, Mənahıci-səyfi, Tabsiratul-mübtədi, Təzkirətül-müntəhi, Yəzdani-şinahi, Müridül-kiyafə, Ağaz-u əncam, Mədhi-fakr u Zəmmi-dünya, Risaleyi-arz, Mukatəbat Beynə Sadruddin Konevi, Cihadnamə əsərləridir.

Əxi Evrənin ölümündən sonra onun yolunu tələbələri davam etdiriblər. Eyni zamanda Əxi Evrənin xanımı Fatimə Bacının yetişdirdiyi bacılar da əldə etdikləri əxilik mədəniyyətini bacıdan, bacıya nəql etdilər. Söyüd civarında – Bizans sərhəddində inkişaf etməyə başlayan Osmanlı bəyliyinə tabe olan və bir qismi ucqarlara yerləşdirilən əxilər özlərinin təkyə və zaviyələrini qurdular. Bir əxi şeyxi olan Şeyx Ədəbali qızını Osman bəyə verərək, aralarında qohumluq əlaqəsi yaratdı.

Əxilik XI–XV əsrlərdə Azərbaycanda da mövcud olmuşdur. Əxi Əbülfərəc Zəncani (vəf.1062–1065), Sadəddin Əbulqasim Təbrizi (vəf.1181) və yüzlərlə məşhur əxi şeyxlərinin adını çəkmək olar.

## Həmçinin bax
* Təsəvvüf
* Azərbaycanda təsəvvüf
* Türkiyədə təsəvvüf
Həbib Qaramani

**Həbib Qaramani** () — XV əsr xəlvəti şeyxlərindən biri. Soyunun ata tərəfdən Ömərə, ana tərəfindən isə Əbu Bəkrə çatdığı söylənilir.

## Həyatı
Həbib Qaramani Qaramanda, Niğdə yaxınlığında, Ortaköy qəsəbəsində doğulmuşdur. O zaman Niğdə Qaramana bağlı olduğundan Qaramani nisbəsini almışdır. Təhsilini tamamladıqdan sonra Sultan Rüknəddin mədrəsəsində müdərrislik etmişdir. Daha sonra Bakıya gələrək Seyid Yəhyaya intisabla tam 12 il onun yanında olmuşdur. Seyri-sülukunu tamamlayaraq icazə və xilafətlə şeyxinin əmri üzərinə Anadoluya xidmət üçün göndərilmişdir. Şeyx Həbib əfəndi uzun müddət Ankarada qalmışdır. Burada Hacı Bayram Vəlinin qəbrini ziyarət etmiş, Ağşəmsəddinlə də bir müddət münasibətdə olmuşdur. Ayrıca Kayseridə Şeyx İbrahim Tənnuri və Nəqşibəndilik təriqəti xəlifələrindən Əmir ilə söhbət etmişdir.

Şeyx Həbib üç dəfə həccə getmişdir. Daima yolçuluq edər, səyahəti çox sevərmiş. Anadoluda bir müddət Qaramanda və Aydında, sonra isə bir çox yerlərdə dolaşaraq xalqı irşad etmişdir. Həbib əfəndi bir müddət İskilipdə qalmış, birda Sultan Bəyazidin xocası Şeyx Muhyiddin Yavsinin qızı, Şeyxülislam Əbu Səid əfəndinin bacısı Ruqiyyə xatun ilə evlənmişdir. Qayınatası ilə aralarında anlaşılmazlıq çıxması üzərinə Amasiyaya köçmüşdür.

Həbib Qaramani 1497-ci ildə vəfat etmişdir. Məzarı Amasiyada Mehmet Paşa Camisinin yanındadır. İskilipdə cami, mədrəsə, zaviyyə və kitabxana inşa etdirmişdir.

## Həmçinin bax
*Xəlvətilik

## İstinadlar
Fransanın Azərbaycan səfirliyi

**Fransanın Azərbaycan səfirliyi** — Fransa Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı diplomatik nümayəndəliyidir. Paytaxtda — Bakı şəhərində yerləşir. Fransanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri 2022-ci ildən Ann Buayondur.

## Tarixi
Fransanın Azərbaycandakı səfirliyi 16 mart 1992-ci ildə açılıb.

## Fransanın Azərbaycandakı səfirləri

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın Fransa səfirliyi
* Azərbaycan–Fransa münasibətləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*   
* Ministère français des Affaires étrangères  
* Liste chronologique des ambassadeurs à Bakou  (Arxivləşdirilib)
Pirəbədil xalçaları

**Pirəbədil xalçaları** — Quba xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## İstinadlar
Əxi Məhəmməd Xəlvəti

**Əxi Məhəmməd Xəlvəti** — sufi alimi, Xəlvəti adını alan ilk şeyx.

## Həyatı
Xəlvətilik təriqəti  Əxi Məhəmməd Xəlvətinin xəlifəsi və kürəkəni Pir Ömərin adından alınmışdır. Əxi Məhəmmədin ləqəbi Kəriməddin, künyəsi Əbülfüyuzatdır. Xarəzmdə doğulmuş Məhəmməd Xəlvəti alim bir şəxs olub. Gördüyü bir yuxudan sonra Azərbaycana gəlmiş, Şeyx İbrahim Gilanicnin yanında uzun müddət qalaraq mənəvi tərbiyəsini almışdır. Şeyxi tərəfindən Xarəzmə göndərilmiş və burada uzun müddət irşad etmişdir. O, daha sonra köçərək Azərbaycana gəlmiş,ömrünü sonuna qədər Heridə qalmışdır. Ləmazatda 1378-ci ildə vəfat etdiyi bildirilsə də tədqiqatçıların əksəriyyəti bu tarixi yanlış tarix kimi dəyərləndirir.

Fəaliyyəti dövründə çoxlu sufi yetişdirmişdir. Xəlifələrindən ən önəmliləri Məhəmməd əl-Qarsi, Osman Şirvani, Qütbəddin Təbrizi və onun yerinə keçən xəlvətiliyin piri Ömər Xəlvətidir.

## Həmçinin bax
*Azərbaycanda təsəvvüf
*Xəlvətilik

## İstinadlar
İranın Naxçıvan Baş Konsulluğu

**İranın Naxçıvan Baş Konsulluğu** — İran İslam Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərindəki Baş Konsulluğu.

## Tarixi
İranın Naxçıvan Baş Konsulluğunun yaranma tarixi 1992-ci il avqustun 19-dan başlayır. Həmin gün Azərbaycan Respublikası ilə İran İslam Respublikası arasında diplomatik əlaqələrə əsaslanaraq, iki dövlət arasında Təbriz və Naxçıvan şəhərlərində Baş konsulluqların təsis edilməsi haqqında protokol imzalanmışdır.

## Ünvanı
Baş Konsulluğun binası Naxçıvan şəhərindəki Atatürk küçəsi 13 ünvanında yerləşir.

## Həmçinin bax
* İranın Azərbaycan səfirliyi
* Azərbaycanın Təbriz Baş Konsulluğu

## İstinadlar
Sumax xalçaları

**Sumax xalçaları** — özünəməxsus çətin bir texnika ilə toxunan xalça.

## Ümumi məlumat
Xovsuz xalçaların son əsrlər geniş yayılmış ən maraqlı növlərindən biri "sumax" xalçalarıdır. Sumax xalçaları — yəqin ki, lap isti havalarda sərin, xovsuz bir xalça kimi ulularımızın rahatlığına yarayıb. Sumax xalçalarının əsas vətəni Şirvan sayılsada sonralar bu xalçalar Urmiyə, Mərənd, Naxçıvan, Cəbrayıl, Laçın bölgələrində də toxunmuşdur. Eyni zamanda Quba və Qusarda da gözəl sumax xalçaları istehsalı olmuşdur. Sumax xalçaları xovlu xalçalardan götürülmüş naxış və kompozisiyalarla bəzədilir.

Zili və vərni ilə oxşardır. Lakin burada arğaclar ardıcıl olaraq bir cərgə soldan sağa, bir cərgə isə sağdan sola aparılır. Buna görə də sumax texnikası ilə toxunan naxışlara diqqətlə yaxından baxdıqda onlar saç hörüklərinin formasına bənzəyir. Bundan başqa sumax xalçaları toxunarkən iplərin ucları astara çıxarılıb kəsilmir. Beləliklə, xalçanın astar hissəsi qalın tüklü olur.

## Bədii analiz
"Sumax" xalçaları xovsuz xalçaların digər növləri ilə müqaysidə daha gec icad olunmuşdu. Yarandığı ilkin dövrlərdə "sumax" xalçaları sərbəst kompozisiyaya malik olmasına baxmayaraq, XVIII–XX əsrdə "sumax" xalçalarında Şirvan, Quba, Qarabağ və Gəncənin xovsuz xalçalarından götürülən kompozisiya və naxışlar təkrarlanmağa başlayır.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Sumax" xalçalarının texniki xüsusiyyəti onların zəngin kompozisiya və rəngə malik olmasındadır. Zəngin və müxtəlif üslüblaşdırılmış bitki motivləri, iri altıüzlü, kvadrat, romb formalı medalyonlar kimi həndəsi elementlər "sumax" xalçalarına bayram təravəti verir. Bu xalçaların ənənəvi naxışı xalq arasında "dolan-qaç" adı kimi tanınan və demək olar ki, bütün "sumax" xalçalarında tətbiq olunan dalğavari rəsmli çox kiçik haşiyədir.

Sumaxlar adətən böyük ölçüdə (2x3 və ya 4 metr) toxunmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Sumax xalçası
Xanlıq xalçaları

**Xanlıq xalçaları** — Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Xalçaların Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan bu xalçalar Azərbaycanın cənubunda, Qubadlı rayonundan 18 km cənub-şərqdə yerləşən Xanlıq kəndinin adı ilə əlaqədar olaraq belə adlandırılır. Xanlıq – Azərbaycanın məşhur xalçaçılıq məntəqələrindən biridir. Burada istehsal edilən xalçalar hər zaman məşhur olmuşlar və öz yüksək keyfiyyəti ilə seçilirlər. XIX əsrdə Cəbrayıl rayonunda, xüsusilə də Əfəndilər, Süleymanlı, Daşkəsən kəndlərində toxunan xalçalar dünya bazarlarına və yarmarkalarına çıxarılan xalçaların ən yaxşıları hesab edilirdi. "Xanlıq xalçası"nın orijinal nümunələri xüsusi sifarişlə toxunmuş mürəkkəb kompozisiyalı xalını özündə əks etdirir. Məsələn, XIX əsrdə şairə Xurşudbanu Natəvanın müşayiəti altında xalq arasında "xan qızı" kimi tanınan "Xanlıq xalçası" toxunmuşdur.

## Bədii analiz
"Xanlıq xalçaları" müxtəlif kompozisiyalı və müxtəlif təsvirli olur. I variant "Xanlıq xalçası"nın orta sahəsinin kompozisiyasını böyük göl təşkil edir. Onun aşağı və yuxarı hissələrində iki qübbə yerləşir, orta sahənin dörd küncü boyunca isə simmetrik formada dörd ləçək düzülmüşdür. Bu variantın fonu, daha dəqiqi, göl ilə ləçəklər arasındakı aralıq, adətən, hamar və naxışsız olur və bəzi hallarda onu buta bəzəyir. Bu aralıq, xalçanın ölçüsündən asılı olaraq, böyük və ya kiçik olur. I variant xalçalar, bədiilik baxımından, türk xalçaları olan "Anatoliya"ya bənzəyir. Yerli xalçaçılar və sənətşünaslar arasında "Ağ çiçəklər" adı ilə tanınan xalçalar "Xanlıq xalçaları"nın II variantını təşkil edir. Öz quruluşuna görə, onlar I varianta bənzəyirlər, amma bədiilik nöqteyi – nəzərindən fərqlidirlər. Burada mərkəzdə yerləşdirilmiş göl bir qədər kobuddur. Bu gölün dörd hissəsi orta sahənin künclərində yerləşir. Ənənəvi olaraq, bu xalçalarda dibçəkdə gül təsviri verilir. Birinci variantdan fərqli olaraq, burada əsas fon sanki dibçəkdən səpələnmiş ağ çiçəklərlə örtülmüşdür. "Xanlıq xalçaları"nın daha orijinal nümunələri xüsusi sifarişlə hazırlanan mürəkkəb kompozisiyalı xalılardır. Eyni adı daşıyan xalılar, başlıca olaraq, Şuşada istehsal edilirdi. "Xanlıq xalçaları" üçün səciyyəvi olan haşiyələr rəngli cədvəllərdə verilən zolaqlardan ibarətdir. "Ağ çiçəklər" xalçasının orta haşiyəsi əvvəllər "İslimi", XIX əsrin II yarısından isə "Çaynik–nişan" adlandırılırdı.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Xanlıq xalçaları"nın ölçüsü, adətən 120–190 sm-dən 160–250 sm-dək olur. Nadir hallarda daha böyük ölçülü xalılara rast gəlinir. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 30X30-dan 40X40-dək düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 90 000-dən 160 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 7–10 mm-dir.

"Xanlıq xalçaları" Azərbaycanın ən yaxşı xalçaları hesab edilir.

## Həmçinin bax
* Xanlıq

## Mənbə
* Qarabağ xalçaları 

## Xarici keçidlər
* Xanlıq xalçası
Sona Vəlixan

**Sona xanım İbrahim qızı Vəlixan** () — göz həkimi, əməkdar elm xadimi, professor, Azərbaycan Tibb İnstitutunun kafedra müdiri, Azərbaycan ET Oftalmologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, Azərbaycan Oftalmoloqlar Cəmiyyətinin sədri.

İlk oftalmoloq qadın (1933), İlk Tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq olan ilk azərbaycanlı qadını olmuşdur. Elmi işinin dərinliyinin və dəyərinin təsdiqi 1931-ci ildə "Endoftalmitin patoloji anatomiyasına dair" məqaləsi Nobel Komitəsinin diqqətini özünə cəlb edib və onun Nobel mükafatına namizədliyi qeydiyyata alınıb. İkinci dünya müharibəsinin başlanması səbəbindən onun elmi işi müvəffəqiyyət qazanmayıb. Qırmızı ulduz ordeni, Tibb əlaçısı döş nişanı, eləcə də 2 medalla təltif olunmuşdur. İbrahim Rəhimovun qızıdır.

## Həyatı
Sona xanım Vəlixan 1908-ci ildə Peterburq Tibb İnstitutunu bitirmiş və Azərbaycanda ilk ali təhsilli həkim qadın olmuşdur.

1923–1939-cu illərdə S. Vəlixan Azərbaycan Tibb İnstitutunun göz xəstəlikləri kafedrasında assistent, dosent və professor vəzifəsində çalışmış, 1939–1971-ci illərdə isə Ə. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun göz xəstəlikləri kafedrasının müdiri olmuşdur. 1946–1960-cı illərdə S. İ. Vəlixan Azərbaycan ET Oftalmologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsini tutmuşdur.

Sona Vəlixan 60-dan artıq elmi əsərin, o cümlədən 2 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun elmi işləri əsasən cüzam, sifilis, vərəm və müxtəlif şişlər nəticəsində zədələnmiş görmə üzvünün morfoloji dəyişiklikləri, gözün zədəsi, qlaukoma və traxoma problemlərinə həsr olunmuşdur. S. Vəlixan tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq olan ilk azərbaycanlı qadını olmuşdur.

Elmi işinin dərinliyinin və dəyərinin təsdiqi 1931-ci ildə "Endoftalmitin patoloji anatomiyasına dair" məqaləsi ilə Nobel Komitəsinin diqqətinin özünə cəlb etmişdir. S. Vəlixan ömrünün böyük hissəsini oftalmoloq kadrların hazırlanması kimi nəcib işə həsr etmiş, onun rəhbərliyi altında 3 doktorluq və 18 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

Prof. S. İ. Vəlixan kliniki işlə bərabər geniş konsultativ işi də aparır, elmi-pedaqoji, müalicə fəaliyyəti ilə yanaşı ictimai problemlərə də böyük məsuliyyətlə yanaşırdı. 1945–1950-ci illərdə o, Azərbaycan Oftalmoloqlar Cəmiyyətinin sədri olmuşdur.

Professor Sona xanım Vəlixan Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüş, orden və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
You Come To Me

**You Come To Me** — Sami Yusufun 2009 - cu ildə çıxardığı sinql. Mahnı müğənnnin Without You adlı albomundan çıxarılan ilk sinqldır və   Məhəmmədə həsr olunub.

Mahnı türk - ingilis, ərəb - ingilis, fars - ingilis və ingilis dillərində ifa edilib. Mahnının klipi türk - ingilis dillərində ifa edilmiş versiyaya çəkilib. Bu Sami Yusufun yaradıcılığında ikinci belə haldır. Qeyd etmək lazımdır ki, o, 2005-ci ildə ifa etdiyi Mother mahnısının da türk - ingilis versiyasına klip çəkdirmişdi. Görünür bu, onun özünün də mənşəcə Azərbaycan türklərindən olmasından irəli gəlir.

## Xarici keçidlər
* YouTube - da bax

## Həmçinin bax
*İlahi
Ərciman xalçaları

**Ərciman xalçaları** – Şirvan xalçaçılıq məktəbinə daxil olan xovlu xalçalar.

## Ümumi məlumat
Xalçanın adı Şamaxıdan 25 km şimalda yerləşən Ərciman (və ya Ərçiman) kəndinin adı lə bağlıdır. Bu xalçalar həm də Məlhəmdə, Göylərdə, xüsusilə Ağsu rayonunun Lənqəbiz kəndində, Qonaqkənddə, Qubada, Şahnəzərlidə istehsal olunur. Ona görə də sənətşünaslar bu xalçaya bəzən "Şirvan", "Quba çiçi" və ya "Şahnəzərli" adını veriblər.

## Bədii analiz
"Ərciman" xalçasının ara sahəsinin kompozisiyası şaquli istiqamətdə yerləşdirilmiş bir neçə göldən ibarətdir. Bu göllər bir — birinə keçərək yanlış şaquli fiqur əmələ gətirir. Göllərin əksəriyyəti səkkizbucaqlı formaya malik olub, haşiyələrlə və ya kiçik kvadratlarla bəzədilir. Ara sahədə olan göllər xalçanın uzunluğundan asılı olaraq üç, beş və ya yeddi dəfə, bəzən doqquz və ya on bir dəfə təkrarlanır.

"Ərciman" xalçalarının köbə bəzəkləri müxtəlif zolaqlardan, o cümlədən orta haşiyədən, kiçik haşiyədən və mədahildən ibarətdir. Köbə zolağının mərkəzini təşkil edən orta haşiyə əksər hallarda ağ fonda olub, "Qaraqaşlı" xalçasından, həmçinin Quba və Şirvan xalçalarından götürülmüşdür.

"Ərciman" xalçasının ara sahəsinin fonu əksər hallarda sürməyi olur. Nadir hallarda tünd — qırmızı və ya tünd — abı fonlu xalçalara rast gəlinir. Köbə zolağının rəngi ara sahənin rənginə uyğun olaraq dəyişir.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Ərciman" xalçalarının ölçüsü 120x170sm-dən 130x200sm-ə qədər dəyişir. Əksər hallarda120x450sm ölçülü uzunsov xalçalar istehsal olunur. Nadir hallarda böyük ölçülü xalçalar toxunur.

İlmələrin sıxlığı bir kvadrat desimetrdə 40x40 ilmədən 45x45 ilməyə qədərdir (bir kvadrat metrdə 160 min ilmədən 200 min ilməyə qədər). Xovun hündürlüyü 4–7mm-dir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Axundlu (Ağsu)

**Axundlu** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Növcü kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Etnotoponimdir. Yaşayış məntəqəsinin yaxınlığında Axundlu qobusu, Axundlu dağı, Axundlu qəbiristanı adlı coğrafi obyektlər də var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağsu, Ümumi informasiya
Bəyimli (Ağsu)

**Bəyimli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Çiyni kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 4 dekabr 2001-ci il tarixli 228-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Ağsu rayonunun Bəyimli kəndi Ərəbsarvan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Çiyni kəndi mərkəz olmaqla, Çiyni kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin ərazisi keçmişdə Bəyimli icmasının yaylaq yeri olmuşdur. 1917-ci ildə Bəyimxanımlı variantında qeydə alınmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Bəyimli kəndi ərazisində yerli əhalinin "Torpaqqala" adlandırdığı yerdə qədim yaşayış məskəni var.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Girdimançayın sahilində, düzənlikdə yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bozavand

**Bozavand** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Bozavand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ağsu çayının sahilindən 2&nbsp;km. aralı, Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsinin adı XIX əsrdə Şamaxı rayonu
ərazisindəki Pir İsfahan dağında yaşamış 64 ailədən ibarət bozavənd, tayfasının adı ilə bağlıdır. İsmayıllı rayonunım Mollaisaqlı kəndi ilə Goyçay çayı arasında Bozavənd meşəsi adlı yer də vardır.

## Din
Kənddə Bozavand kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağsu, Ümumi informasiya
Çaparlı

* Çaparlı (Şəmkir) — Azərbaycanın Şəmkir rayonunda kənd.
* Çaparlı (Ağsu) — Azərbaycanın Ağsu rayonunda kənd.
Çaparlı (Ağsu)

**Çaparlı** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Çaparlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Əhalisi 773 nəfərdir (2009).

## Tarixi
Ləngəbiz silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Gorus Çaparlı olmuşdur. 1813-cü ildə rus ordusu Azərbaycanı işğal edəndə Tovuz, Şəmkir və Qovlar qədim yaşayış sahələrindən qovulmuş Qaraduzlu və Çaparlı tayfaları, eləcə də Gorusdan Körus tayfalarının bir hissəsi Türkiyənin Qars vilayətinə, az bir hissəsi - 300 ailə isə Şirvan zonasına üz tutublar. Bununla da həmin ailələr Ağsu rayonunun ərazisində məskunlaşaraq, Çaparlı kəndini yaradıblar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Daşdəmirbəyli

**Daşdəmirbəyli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Daşdəmirbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Kəndin adı keçmişdə Kür çayı sahilində və Şirvan düzündə maldarlıqla məşğul olmuş mərzili tayfasının daşdəmirbəyli tirəsinin adındandır. XIX əsrin 70-ci illərində 10 ailədən, əsrin sonlarında isə cəmi 7 ailədən ibarət kiçik icma olan daşdəmirbəylilərin adı ilə bağlı 1933-cu ildə Kürdəmir və Quba rayonları ərazisində iki kənd qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
Dədəli (Ağsu)

**Dədəli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin ortalarında ərəbdədəli
tayfasına mənsub ailələr keçmiş qışlaq yerində salmışlar. Sonralar toponimin tərkibindəki ərəb komponenti düşmüşdür.

## İstinadlar
Dəlilər (Ağsu)

**Dəlilər** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Muradlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir.

## İstinadlar
Elabad (Ağsu)

**Elabad** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Xanbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Oykonim el və abad komponentlərindən düzəlib, "el yurdu" mənasındadır.

## İstinadlar
Ərəbmehdibəy

**Ərəbmehdibəy** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Yuxarı Şirvan kanalının sahilində, Şirvan düzündədir. XIX əsrdə Şirvanda maldarlıqla məşğul olmuş və Mehdibəy adlı sahibkara məxsus ərəbmənşəli ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Tanınmış şəxsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Girdə

**Girdə** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Xanbulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Dağ yaylasındadır. Kənd yaxınlığındakı Girdə dağın adı ilə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Göydəlləkli

**Göydəlləkli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ərəbsarvan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir. Kəndin adı goy/koy (kənd) və dəlləkli __(ərəbŞamlı tayfasının tirələrindən birinin adı) sözlərindən düzəlib, "kənd dəlləkli və ya dəlləkli kəndi" deməkdir. Kənd keçmişdə Dəlləkli adlanan digər coğrafi obyektlərdən fərqləndirmək üçün belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Hacıuşağı

**Hacıuşağı** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Kəndoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Hacıuşağı Ağsu rayonunun Kənd-oba inzibati ərazi vahidində kənd. Düzənlikdədir. Kəndi hacıuşağı nəslinə mənsub ailələr saldığı üçün belə
adlandırılmışdır.
 
## İstinadlar
Hacısəmədli

**Hacısəmədli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Düzənlikdədir. Oykonim Hacı Səməd (ş.a.) və -li (mənsub.Şəkilçisi)
komponentlərindən düzəlib, "Hacı Səmədə məxsus kənd" mənasındadır.

## Din
Kənddə Hacısəmədli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Hacıqədirli (Ağsu)

**Hacıqədirli** — Azərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun Ərəbsarvan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Şirvan düzündədir.

## İstinadlar
Drakula

**Drakula** — mənası balaca əjdahadır.

;Şəxslər
* III Vlad Drakula — Valaxiya hakimi (XV əsr).

;Əsərlər
* Drakula (roman) — İrlandiya yazıçısı Brem Stokerin əsəri.
* Drakula (personaj) — İrlandiya yazıçısı Brem Stokerin "Drakula" əsərində baş qəddar personaj.

;Filmlər
* Drakula 2000 (film, 2000) 
* Drakula (film, 1931, İspanca versiya) 
* Drakula (film, 1958) 
* Drakula (film, 1979) 
* Drakula (film, 2014) 

;Digər
* Drakula () — bitki növü.

## Həmçinin bax
Şəhriyar (dəqiqləşdirmə)

;Şəhərlər
* Şəhriyar (şəhər)
* Şəhriyar (Tehran ostanı)

;Qəsəbələr
* Şəhriyar (Şamaxı) — Azərbaycanın Şamaxı rayonunda qəsəbə.

;Kəndlər
* Şəhriyar (Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda kənd.
* Şəhriyar (Masallı) — Azərbaycanın Masallı rayonunda kənd.
* Şəhriyar (Ordubad) — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda kənd.
* Şəhriyar (Sabirabad) — Azərbaycanın Sabirabad rayonunda kənd.
* Şəhriyar (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Böyük Şəhriyar — Ermənistanda kənd.
* Kiçik Şəhriyar — Ermənistanda kənd.

;Digər
* Şəhriyarçay
* Şəhriyar (qədim şəhər)

## Həmçinin bax
* Şəhriyar (ad)
* Şəhriyarlı
* Şəhriyar bələdiyyəsi
Qaraqaşlı

**Yaşayış məntəqələri**

;Azərbaycanda
* Qaraqaşlı (Ağdam) —Ağdam rayonunda kənd.
* Qaraqaşlı (Ağsu) — Ağsu rayonunda kənd.
* Qaraqaşlı (Xaçmaz) — Xaçmaz rayonunda kənd.
* Qaraqaşlı (İmişli) — İmişli rayonunda kənd.
* Qaraqaşlı (Neftçala) — Neftçala rayonunda kənd.
* Qaraqaşlı (Sabirabad) — Sabirabad rayonunda kənd.

;Oxşar toponimlər
* Çayqaraqaşlı — Şabran rayonunda kənd.
* Hacıqaraqaşlı — Şabran rayonunda kənd.
* Xol Qaraqaşlı — Neftçala rayonunda kənd.