open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fantom əza

**Fantom ətraflar sindromu** — amputasiya edilmiş və ya itirilmiş bir üzvün hələ də bədənə bağlı olduğu hissi. Bu, zamanla özü sağalan xroniki bir vəziyyətdir. Sensor liflərinin kəsilmiş ucları bud hərəkətləri zamanı stimullaşdıqda, xəstə hissiyyatın mövcud olmayan ətraflardan qaynaqlandığını hiss edir. Bəzən xəstə mövcud olmayan ətraflarda ağrı hiss edə bilər. Təxminən 80–100% amputasiya edilmiş şəxslər amputasiya edilmiş ətraflarında hisslər yaşayır. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Phantom limb syndrome: A review M.E.J. ANESTH 19 (2), 2007
Tibb tələbələri sindromu

**Tibb tələbələri xəstəliyi** (həmçinin **ikinci il sindromu** və ya **intern sindromu** kimi tanınır) — tibb tələbələri arasında tez-tez müşahidə edilən bir vəziyyət. Tibb tələbələri xəstəliyi zamanı tələbələr öyrəndikləri xəstəliyin simptomlarını özlərində hiss edirlər. Bu vəziyyət, xəstəliyə yoluxma qorxusu ilə əlaqədardır. Bəzi müəlliflər bu vəziyyəti "İpoxondriya" deyil, nosofobiya (xəstəlik qorxusu) adlandırmağı məsləhət görürlər, çünki tədqiqatlar göstərir ki, bu vəziyyət hipoxondriyadan fərqli olaraq daha az psixopatoloji xarakter daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pis dünya sindromu

**Pis dünya sindromu** (ingiliscə **Mean World Syndrome**) — kütləvi medianın zorakılıqla bağlı məzmununa uzunmüddətli və orta dərəcədən yüksək səviyyəyə qədər məruz qalan insanların, dünyanın olduğundan daha təhlükəli olduğunu düşünməsinə səbəb olan vəziyyət. Tədqiqatın ilkin mərhələlərində bu sindrom yalnız televiziya izləməyin təsiri kimi müzakirə edilirdi. Lakin sonradan sosial media platformalarının da bu sindromun yayılmasında mühüm rol oynadığı məlum oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
VIII Lüdovik (Fransa kralı)

**VIII Lüdovik** (; ) — Fransa kralı.

Hələ vəliəhdlik dövründə 21 may 1216-cı ildə İngiltərəni işğal etdi və bu səbəblə 1 həftə sonra Roma-Katolik kilsəsi tərəfindən aforoz edildi. 2 iyunda Londondakı üsyankar baronlar tərəfindən kral elan edilsə də, onun səltənəti tanınmadı. İngilis və şotland müttəfiqlərinin yardımıyla bölgənin üçdə bir hissəsini idarəsi altına aldı. Ancaq Vinçesterli Henri tərəfindən məğlub edildi və bağlanan sülh əsasında bölgədən çəkildi.

1219-1223-cü illərdə Albi müharibələrinə qatıldı və səlib yürüşlərində iştirak etdi. 1223-cü ildə atasının vəfatıyla taxta çıxdı. Taxta çıxmasının ardından yenidən səlib yürüşlərinə qatılan VIII Lüdovik 1226-cı ildə səfərdən döndü və yoluxduğu dizenteriya infeksiyası səbəbilə vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### İstinadlar
Labubu

**Labubu** () – honkonqlu dizayner Kasinq Lunq tərəfindən yaradılmış və bədheybət elf görünüşünə malik olan kolleksiya oyuncaq brendi. Çinin "Pop Mart" şirkəti tərəfindən satılır. Labubu eyni zamanda bu oyuncaq seriyasının əsas personajının adıdır.

## Tarixi
Labubu personajı Honkonqda doğulmuş, Hollandiyanın Utrext şəhərində böyümüş və Belçikanın Antverpen şəhərinə köçmüş dizayner Kasinq Lunq tərəfindən yaradılmışdır. O, personajı uşaqlıqdan etibarən sevdiyi Skandivaniya mifologiyası və folkloruna əsaslanaraq yazdığı "Bədheybətlər" hekayələr seriyası üçün yaratmışdır.

Labubu 2015-ci ildə "How2Work" şirkəti tərəfindən yaradılmış "Bədheybətlər" fiqur seriyası ilə tanıdılmışdır. 2019-cu ildə "Pop Mart" şirkəti ilə əməkdaşlıqdan sonra oyuncaq məşhurlaşmışdır. Əməkdaşlıq Labubunu kolleksiyaçılar arasında populyar etmişdir.

2025-ci ilə qədər 300-dən çox "Labubu" fiquru buraxılmışdır. 2025-ci ilin iyununda Pekində baş tutmuş ilk rəsmi "Labubu" hərracında 122 sm hündürlüyündə olan yaşıl "Labubu" fiquru 170 min dollar qarşılığında satılmışdır.

## Dizayn
Labubular yumru, tüklü bədənlərə malikdirlər, iri gözləri, itiuc qulaqları, iti dişləri və yaramaz təbəssümləri var. Labubunun "Bədheybətlər" adlı "qəbiləsinə" Mokoko, Pato, Spuki, Tikoko (Labubunun sevgilisi) və Zimomo (qəbilə başçısı) kimi personajlar daxildir. Onların müxtəlif görünüşdə olan fiqurları hazırlanmışdır.

"Labubu" mövzusunda olan ilk brelok kolleksiyası "Exciting Macaron" 2023-cü ilin oktyabrında buraxımışdır. Digər kolleksiyalara "Fall in Wild", yeddi fiqurdan ibarət olan "Have a Seat" və "Big into Energy" daxildir. "Pop Mart" müxtəlif brendlərlə əməkdaşlıq edərək oyuncaqların satışını təmsil edir. 2024-cü ildə 11 "Labubu" fiqurundan ibarət və "Coca-Cola" mövzusunda olan blaynd-boks buraxılmışdır. 2025-ci ildə "One Piece" personajları kimi görünən "Labubu" personajlarından ibarət kolleksiya təqdim olunmuşdur. "Labubu's Artistic Quest" seriyası "Pop Mart"ın Luvr muzeyində yerləşən mağazasında satılmışdır.

## Qəbul
2024-cü ilin aprelində "Blackpink" qrupunun üzvü Lisa çantasındakı "Labubu" breloku ilə görüntülənmiş və bu, oyuncaqların məşhurlaşmasına səbəb olmuşdur. Rusiyada Federasiya Şurası "Labubu" oyuncaqlarının satışının qadağan olunmasını təklif etmişdir.

## İstinadlar
Sintetik data

**Sintetik data** (Synthetic Data) — real dünyadan toplanmamış, kompüter modelləri və ya alqoritmlər vasitəsilə məşq, test və ya analiz məqsədilə yaradılmış uydurma məlumatlardır.
## Həmçinin bax
* texnologiya
Vasif Xəlilov

**Xəlilov Vasif Tofiq oğlu ** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, İkinci Qarabağ müharibəsinin veteranı və lokal antiterror əməliyyatı iştirakçısı. Müdafiə Nazirliyinin Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Baş İdarəsinin rəisi.

## Həyatı və fəaliyyəti
Vasif Xəlilov 26 oktyabr 1974-cü ildə Quba rayonunun Zərqava kəndində anadan olmuşdur. 2005-ci ildən 2016-cı ilin dekabr ayınadək cəbhə bölgəsində xidmət etmişdir. 2020-ci ildə Vətən müharibəsi zamanı Suqovuşan, Cəbrayıl, Zəngilan və Füzuli istiqamətlərində gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak etmişdir.

2022-ci ilədək müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş, taqım komandirindən şöbə rəisi vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 2022–2024-cü illərdə xüsusi xidmət orqanlarında idarə rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Xüsusi xidmət orqanlarında fəaliyyəti dövründə lokal antiterror əməliyyatlarında iştirak etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 iyun 2021 tarixli Sərəncamı ilə “Suqovuşanın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamları ilə iki dəfə "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.

2024-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə Müdafiə Nazirliyinin Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

2025-ci ilin 25 iyun tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə general-mayor ali hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 noyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təhsili
1992-ci ildə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyi, 1996-cı ildə Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbini bitirmişdir. 2005-ci ildə Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasını, 2021-ci ildə isə Strateji Araşdırmalar və Dövlət Müdafiəsini İdarəetmə Akademik Kursunu müvəffəqiyyətlə tamamlamışdır.

## İstinadlar
Kyösti Kallio

**Kyösti Kallio** (10 aprel 1873 – 19 dekabr 1940) — Finlandiya Respublikasının dördüncü prezidenti (1937–1940), tanınmış siyasətçisi və dövlət xadimi.

## Həyatı
Kyösti Kallio 10 aprel 1873-cü ildə Finlandiyanın Ylivieska şəhərində anadan olmuşdur. 1937-1940-cı illərdə prezident vəzifəsini icra edib. və 1940-cı ildə sağlamlıq vəziyyəti pisləşdiyi üçün  prezident vəzifəsindən istefa verdi. O, istefasından bir neçə gün sonra, 19 dekabr 1940-cı ildə Helsinki dəmiryolu vağzalında vəfat etdi

## İstinadlar
İzosporoz

**İzosporoz** qızdırma, ishal, qarın ağrısı və çəki itkisi ilə xarakterizə olunan, çox nadir hallarda rast gəlinən invaziv xəstəlikdir. Xəstəliyin törədicisi təbiətdə geniş yayılmış *Isospora* cinsinə aid parazitlərdir. Bu cinsə 200-dən çox növ daxildir. Lakin, bu növlərdən yalnız ikisi insanlarda patologiyaya səbəb olur. Bu növlər *Isospora natalensis* və *Isospora belli*dir.

İnfeksiya ilə çirklənmiş su və ya qidanı insan qəbul etdikdə həmin parazitlər insanın bağırsaqlarına daxil olurlar. Epitel hüceyrələrinə nüfuz edən parazitlər bölünərək çoxalır, oosistalar əmələ gətirirlər. Bu isə öz növbəsində bağırsağın zədələnməsinə gətirib çıxarır, mayenin və qida maddələrinin udulmasını pozur, ishal sindromunun və qarın ağrısının inkişafına səbəb olur.

İzosporiazın klinik mənzərəsi enterit əlamətləri ilə xarakterizə olunur. İnkubasiya dövrü 5 gündən 7-10 günə qədər davam edir. Xəstəlik bir həftə davam edən bədən hərarətinin artması ilə başlayır. İshalın inkişaf etməsi və qusma da simptomlar arasındadır. Xəstəlik, adətən kəskin şəkildə inkişaf edir. Xəstənin sağalması təxminən 7 gündən 20 günə qədər çəkir. İzosporiyazın ağır xolerayabənzər formalarının da inkişaf edildiyi hallara da rast gəlinir (immuniteti zəif olan xəstələrdə və ya İnsanın immunçatışmazlığı virusuna yoluxmuş xəstələrdə xəstəlik daha kəskin şəkildə inkişaf edir). Bu hallarda bakteriyalar nazik bağırsağın selikli qişasından kənara çıxır və ölümlə nəticələnə bilən yayılmış izosporiozın inkişafına səbəb olurlar.

Diaqnozunun qoyulması üçün nəcisin analizi aparılır və ookistlərin aşkarlanması ilə diaqnoz təsdiq olunur. Diaqnostik məqsədlər üçün duodenal intubasiya və jejunal biopsiyanın aparılması da məqsədə uyğundur.

Bu xəstəliyin optimal müalicəsi ko-trimoksazolun istifadəsidir. Zəhərli və daha az effektli olmasına baxmayaraq metronidazol, fansidar, fasigine, antiprotozoal və antimalarial dərmanlardan da istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
Macarıstan Krallığının xidmətlərinə görə ordeni

**Macarıstan Krallığının Xidmətlərinə görə Ordeni** (macarca: *Magyar Királyság Érdemrendje*) — Macarıstan Krallığı dövründə dövlətə, monarxiyaya və ya ictimai rifaha göstərilən xüsusi xidmətlərə görə təqdim edilən ali dövlət mükafatı.

## Təsviri

Ordenin ən yüksək dərəcəsi olan "Böyük Xaç"-dır. Onun qızıl kənarlı, emallı xaç forması var və onun mərkəzində Macarıstanın milli gerbi yerləşirib. 

## Təltif edilənlər
* Vitse-admiral Mikloş Horti
* Böyük Admiral Erix Reder
* General Duqlas Makartur

## Ləğvi
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Macarıstanda kommunist rejimin qurulması ilə 1946-cı ildə Macarıstan Krallığı ləğv edildi və respublika elan olundu. Bu dəyişiklik nəticəsində monarxik orden və nişanlar da ləğv olundu. Lakin 1990-cı ildən sonra, demokratik Macarıstan dövləti bəzən tarixi ordenləri xatırlamaq məqsədilə müvafiq bərpa və ya bənzər mükafatlar təqdim etmişdir.

## Həmçinin bax

* Macarıstan parlamenti
* Macarıstan krallığı

## İstinadlar
Amerika tülkü tazısı

**Amerika tülkü tazısı** — "İngilis tülkü tazısı" ilə yaxından əlaqəli bir it növü. Qoxu qabiliyyəti ilə tülkü ovlamaq üçün yetişdirilən bu cins, ABŞ-nin qurucularından olan Corc Vaşinqtonun köməyi ilə erkən inkişaf mərhələsindən keçmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Boyu 53-64 sm, çəkisi isə 25-32 kq arasında dəyişir. Lakin bir çoxu, xüsusilə şou xətləri, daha böyük olur. Erkəklərin boyu 66-74 sm, dişilərin boyu isə 64-71 sm arasında dəyişir. Çəkisi isə 20-29 kq arasındadır. Tazının ayaqları uzun və düz sümüklüdür. Sinəsi nisbətən dar, uzun bir sifəti və böyük, qabarıq bir başı var. Qulaqları geniş və aşağıdadır. Gözləri "ela" və ya qəhvəyi rəngdədir, böyük və aralıdır. Orta uzunluqda, sıx və sərt tüklərə malikdir. Rəngləri müxtəlif ola bilər, lakin qara, ağ və qəhvəyi rəng kombinasiyası daha çox yayılmışdır. Amerika tazıları kifayət qədər tük tökür, lakin həftəlik daraqlama tökülməni azaltmağa kömək edir. Amerika tazısı, ov zamanı uzaq məsafədən eşidilə bilən melodik səs çıxarır. Bu xüsusiyyət, "Grand Bleu de Gascogne" cinsindən miras qalmışdır. Bu səbəbdən bu cins şəhər şəraitində yaxşı uyğunlaşmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sneyk Eys (film, 2021)

**C.İ. Co: Sneyk Eys** () və ya **Sneyk Eys** () — 2021-ci ildə Robert Şventkenin rejissoruluğu, Evan Spiliotopulos, Co Şrepnel və Anna Vaterhausun yazdığı ssenari əsasında çəkilmiş Amerika superqəhrəman filmidir.

## Rollarda

*Henri Qoldinq — Sneyk Eys
*Endryu Kodzi — Tomisaburo "Tommi" Araşikaüe / Storm Şedou
*Ursula Korbero — Ana DeKobay / Baronessa
*Samara Vivinq — Şana O'Hara / Agent Skarlet
*Haruka Abe — Akiko
*Takehiro Hira — Kenta
*İko Uays — Baş Ustad
*Piter Mensa — Kor Ustad

## Buraxılış

Filmin buraxılış tarixi olaraq 2020-ci ilin 16 oktyabr tarixi planlaşdırılmışdı. Ancaq filmin əvvəlcə 2020-ci ilin 27 mart tarixində nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Daha sonra isə filmin buraxılış tarixi olaraq 2020-ci ilin 23 oktyabr tarixi müəyyən edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Lövhə oyunu

**Lövhə oyunu** stolüstü oyun növüdür, hansı ki, kiçik əşyalar (oyun parçaları) xüsusi şəkildə hazırlanmış naxışlı oyun lövhəsində yerləşdirilir və hərəkət etdirilir, əlavə komponentlərdən də istifadə oluna bilər, məs. zər. "Lövhə oyunu" termininin ən erkən məlum istifadəsi 1840–1850-ci illər arasındadır.

Bu janrın zəruri şərti oyun lövhələri olsa da, standart kart paketindən istifadə etməyən kart oyunları, eləcə də nə kartlardan, nə də oyun lövhəsindən istifadə edən oyunlar tez-tez danışıqda bu janra daxil edilir. Bəziləri bu janrı ümumiyyətlə "masaüstü lövhə oyunları" və ya sadəcə olaraq "masaüstü oyunlar" adlandırır.

## Həmçinin bax
* Masaüstü oyun

## İstinadlar
Xəritəçəkmə mübahisələri

**Xəritəçəkmə mübahisələri** (, qısaca MC) — elm tədqiqatları, elm sosiologiyası və elmin fəlsəfəsi sahəsində tədris olunan akademik kurs və metodoloji yanaşmadır. Bu yanaşma əsasən fransız sosioloq və filosofu Bruno Laturun əsərlərinə əsaslanır. MC-nin əsas məqsədi elmdə artıq qəbul edilmiş faktları deyil, bilik istehsalı prosesindəki elmi mübahisələri və müvəqqəti qeyri-müəyyənlikləri təhlil etməkdir. Həmçinin bu yanaşma elmin özündən çox, *elmi biliklərin necə formalaşdığını*, bu prosesin iştirakçılarını, resurslarını və sosial kontekstini öyrənməyə yönəlmişdir.

## Tarixi
“Mapping Controversies” termini ilk dəfə elmi və texnoloji sahələrdə yaranan mübahisələrin analizi ilə əlaqəli olaraq istifadə olunmağa başlamışdır. Zamanla bu yanaşma yalnız elmi mühitlə məhdudlaşmayaraq, siyasət, mühəndislik, memarlıq və digər sahələrdə də tətbiq edilə bilən geniş metodoloji çərçivəyə çevrilmişdir. 2008–2009-cu illər ərzində Bruno Latur “Siyasət üçün Elmin Mübahisələrinin Xəritələndirilməsi” (*Mapping Controversies on Science for Politics* — MACOSPOL) adlı Avropa layihəsini koordinasiya etmişdir.

MC yanaşmasının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
* Elmi həqiqətlərin deyil, kontroversiyaların təhlili.
* Elmi tədqiqatın ara mərhələlərinin – yəni qərarsızlıq, fikir ayrılığı və debat anlarının – xəritələndirilməsi.
* Elmlə cəmiyyət, siyasət, texnologiya və media arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin görünən hala gətirilməsi.
* Vizualizasiya vasitələrinin (qrafiklər, xəritələr, əlaqə şəbəkələri) istifadəsi.

MC yanaşması 2008 və 2009-cu illərdə Avropa və ABŞ-da müxtəlif universitetlərdə tədris olunmağa başlanmışdır. Bu kurslar əsasən aşağıdakı sahələr üzrə tətbiq edilir:
* Siyasi elmlər
* Mühəndislik
* Memarlıq
* Sosiologiya və antropologiya

Tədris prosesində tələbələr real elmi mübahisələri seçir, müxtəlif mənbələri analiz edir, aktorların (alimlər, təşkilatlar, hökumət qurumları, media) mövqelərini izləyir və bütün bu əlaqələri vizual olaraq xəritələndirirlər. MC yanaşmasının erkən tətbiqlərindən biri 2005-ci ildə Vyanada yerləşən *Gallery of Research* adlı tədqiqat muzeyində həyata keçirilmişdir. Bu layihədə elmi mübahisələrin ictimai müzakirəyə çıxarılması və interaktiv təqdimat vasitəsilə təhlili təşkil olunmuşdu.

## Həmçinin bax
* Elm sosiologiyası
* Aktor-şəbəkə nəzəriyyəsi
* Elmi vizualizasiya

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Venturini, T. (2010). Diving in magma: how to explore controversies with actor-network theory. Public Understanding of Science.
* Latour, B. (2005). Reassembling the Social. Oxford University Press.
* Yaneva, A. (2005). Scaling Up and Down: Extraction Trials in Architectural Design. Social Studies of Science.
Kasımpaşa (İstanbul)

**Kasımpaşa** — İstanbul şəhərinin Bəyoğlu rayonunda yerləşən tarixi səmt. Qızıl Buynuzun (*Haliç*) sahilində yerləşən Kasımpaşa Osmanlı dövründən bu yana dənizçilik və hərbi baxımdan önəmli mərkəzlərdən biri olmuşdur.

12-ci Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu səmtdə doğulmuş və burada böyümüşdür. 

Kasımpaşa İstanbul üzrə Monopoliya masa oyununda ən ucuz əmlak bölməsi olaraq yer alır.

## Coğrafi mövqeyi
Kasımpaşa İstanbulun Avropa tərəfində, Qızıl Buynuzun sahilində yerləşir. Şimalda Hasköy, cənubda Karaköy, qərbdə isə Tarlabaşı və Okmeydanı ilə sərhədlənir. Tarixi yarımadaya yaxın yerləşməsi bölgəyə strateji və iqtisadi əhəmiyyət qazandırmışdır.

## Tarixi
Kasımpaşanın adı Osmanlı dövründə yaşamış məşhur sərkərdə Gözəlcə Qasım Paşa ilə bağlıdır. Ərazi İstanbulun fəthindən sonra dənizçilik və donanma fəaliyyəti üçün ayrılmış və Kasımpaşa Tərsanəsi (*Tersane-i Amire*) kimi önəmli hərbi müəssisələr burada qurulmuşdur. 1455-ci ildən etibarən Xələc sahillərində fəaliyyət göstərən tərsanə bu gün də mövcuddur. Kasımpaşanın bir digər adı isə Pegaidir.

## Memarlıq və mədəniyyət
Kasımpaşa məhəlləsində Osmanlı memarlığına aid müxtəlif tarixi tikililər qorunub saxlanılmışdır. Bunlara:

* Qasım Paşa Məscidi,
* Piyalə Paşa Məscidi (1565–1573, Memar Sinan tərəfindən),
* Kasımpaşa Böyük Hamamı və 

## İctimai inkişaf və infrastruktur
XXI əsrdə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən bölgədə şəhərsalma layihələri həyata keçirilmişdir. Yeni kitabxanalar, idman kompleksləri, hovuz, uşaq mərkəzləri və sosial xidmət binaları salınmışdır. Haliçport (*Tersane İstanbul*) layihəsi çərçivəsində qədim sənaye obyektləri müasir marinalar, mehmanxanalar və restoranlara çevrilməkdədir.

## Nəqliyyat
Kasımpaşa bölgəsi İstanbulun əsas nəqliyyat arteriyalarına, o cümlədən Tarlabaşı Bulvarına və Haliç körpüsünə yaxın yerləşir. Metro, avtobus və dəniz yolu ilə şəhərin digər hissələrinə asanlıqla getmək mümkündür. Həmçinin Şişhane–Hasköy metro xəttinə yaxındır.

## İdman

Kasımpaşa adını daşıyan Kasımpaşa SK ilə məşhurdur. Onun futbol komandası Super Liqada çıxış edir və ev oyunlarını 13.500 tamaşaçı tutumuna malik Rəcəb Tayyib Ərdoğan Stadionunda keçirir.

## Mənbələr
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Valensiya siçan teryeri

**Valensiya siçan teryeri** — Həmçinin "Gos Rater Valencià" kimi tanınan (Valensiya siçan ovu iti mənasını verir) və İspaniyadan olan bir it cinsi.

## Tarix
Bu cins, İspaniyanın Valensiya bölgəsindən gəlir və ənənəvi olaraq siçan və digər gəmiriciləri ovlamaq üçün istifadə edilmişdir. Cinsin 16-cı əsrdən bəri mövcud olduğu düşünülür. Cinsin mənşəyi ilə bağlı bir neçə nəzəriyyə var: bəziləri "Britaniya Fox Terrier" cinsinin yerli itlərlə cütləşməsi nəticəsində yarandığını, digərləri isə oxşar məqsədlər üçün yetişdirilən itlərin oxşar nəticələr verdiyini iddia edir. 2004-cü ildən etibarən "Real Sociedad Canina de España" (RSCE) tərəfindən tanınan bu cins, "Fédération Cynologique Internationale" (FCI) tərəfindən qurulan qruplaşdırmaya uyğun olaraq "3-cü Qrup: Teryerlər" və "1-ci Bölmə: Böyük və orta ölçülü teryerlər" kateqoriyasına daxil edilmişdir. 31 dekabr 2010-cu il tarixinə qədər RSCE-də 523 "Ratonero Valenciano" qeydiyyata alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uels tazısı

**Uels tazısı** — Uelsə məxsus olan və tazı tipli bir ov iti cinsi.

## Tarix
Britaniya adalarının yerli cinsidir. Orta əsrlərdən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər Uels cəmiyyətində xüsusi yer tutan bardlar, tez-tez fərdi itlərin adlarını çəkərək və onların keyfiyyətlərini tərifləyərək, tazılara ithaf olunan odalar (lirik şeirlər) oxuyurdular. "Hyuel Dda" hökmranlığı dövründə (942-948-ci illər) kodlaşdırılmış Uels qanunlarına görə, təlim keçmiş Uels tazısının dəyəri 240 peni, təlimsiz olanın isə 120 peni idi. Müqayisə üçün, sağlam bir yük atı da eyni dövrdə 120 peni dəyərində qiymətləndirilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uels çoban iti

**Uels çoban iti** — Uelsdən olan orta ölçülü çoban iti cinsi.

## Tarix
Bir zamanlar Uelsdə bir çox qoyun idarəetmə iti növləri mövcud idi. 18-ci əsrdə Uels mal-qara satıcıları qoyun satmaq üçün yola çıxdıqda yanlarında beş-altı çoban iti aparırdılar. Bu itlər "dar yollarda idarəedici, yol quldurlarına qarşı qoruyucu və yolda ov təmin edən" kimi xidmət edirdilər. Bu, müasir cinsdən daha uzun ayaqlı və daha yığcam quruluşlu Uels çoban iti növü idi.
Lakin 1940-cı illərə qədər bu qrup yalnız iki-üç cinsə qədər azalmışdı. Qədim safqanlı "Black-and-Tan Sheepdog" və "Welsh Hillman" cinsləri demək olar ki, nəsli kəsilmək üzrə idi və işləyən halda nadir hallarda görünürdü. O dövrdə Uelsdə ən çox tanınan növ, əsasən köhnə "Black-and-Tan" cinsindən və işçi "Border Collie" qanı ilə qarışıq idi.
1940-cı illərdə Uels çoban iti hələ də Uelsin şimal və mərkəzi bölgələrində geniş yayılmışdı. Bu cins dəyişkən tipli idi. Boyu təxminən 46 sm idi. Çəki Şimali Uelsdə 16 kq, "Glamorgan" və "Monmouthşir" bölgələrində isə 18-20 kq olurdu. Uels Çoban İti üçün heç bir it şou sinfi yox idi, çünki bu cins sırf işçi bir növ idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uels teryeri

**Uels teryeri** — Həmçinin "Welshie" kimi tanınan, 1700-cü illərdə Uelsdə yaranmış və ilkin olaraq tülkü, gəmiricilər və porsuq ovu üçün yetişdirilən it cinsi.

## Görünüş
Başında, ayaqlarında və qarın hissəsində qəhvəyi rəngdə, belində isə qara və ya bəzən boz rəngdə olur. Dişilər bəzən tamamilə tünd qəhvəyi rəngdə ola bilər. Bu cins, orta ölçülü, möhkəm və yığcam quruluşlu bir itdir, boyu 39 sm, çəkisi 9,1-10 kq arasında dəyişir. Quyruğu 2006-cı ilə qədər adətən kəsilirdi, lakin bu təcrübə Birləşmiş Krallıqda qadağan edildikdən sonra dayandırıldı. Bədən quruluşu düzbucaqlıdır, uzun və "kərpicə bənzər" sifəti var. Bu forma, bığ və saqqal ilə formalaşır. Safqanlı itlərdə sifət daha oval və incə sümüklü ola bilər. Tükləri iki qatdan ibarətdir: alt tüklər izolyasiya edir, üst tüklər isə kir, yağış və küləkdən qoruyur. Uels teryerləri əsasən qara rəngdə doğulur və ilk il ərzində standart qara-qəhvəyi rəngə çevrilir.
Quyruğu, kəsildikdən sonra yalnız 2.54 sm qədər uzun olur və ümumi görünüşə çox böyük təsir göstərmir. Tüklər tökülməsə də, qulluq edilmədikdə köhnə tüklər oyun və hərəkət zamanı təmizlənir. Qulluq edilməyən tüklər rəngini və quruluşunu itirə bilər.
Uels teryeri, yığcam bir "Airedale" teryerinə bənzəyir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yorkşir teryeri

**Yorkşir teryeri** — Böyük Britaniya mənşəli kiçik dekorativ it cinsi. Həmçinin "Yorki" kimi tanınır.

## Tarix
Yorkşir Teryeri, Yorkşir qraflığında yaranmışdır. 19-cu əsrin ortalarında Şotlandiyadan iş axtarışı üçün Yorkşirə gələn işçilər yanlarında müxtəlif teryer növlərini də gətirmişdilər. Yorkşir Teryerinin yetişdirilməsi əsasən Yorkşir və Lanqaşir qraflıqlarında pambıq və yun fabriklərində çalışan işçilər tərəfindən həyata keçirilmişdir. 1800-cü illərdə, siçovul ovu üçün bir teryer yetişdirmək istəyən mədənçilər, "Black-and-Tan" Teryerlərini, "Paisley" və "Clydesdale" Teryerləri ilə cütləşdirdilər.
Cinsin yaranmasında iki fərqli itin rolu olmuşdur. Bunlar "Old Crab" adlı erkək və "Kitty" adlı dişi itlər idi. "Paisley" Teryeri, uzun və ipək kimi tükləri ilə tanınan "Skye" Teryerinin kiçik bir versiyası idi və bu cins də erkən Yorkşir Teryerlərinin yetişdirilməsində istifadə edilmişdir. Bəzi mütəxəssislər, Malta itinin də bu prosesdə iştirak etdiyini düşünür.
Yorkşir Teryerləri ilk dəfə "Kobud və Qırıq Tüklü Şotland və Yorkşir Teryerləri" kateqoriyasında nümayiş etdirilmişdir. 1878-ci ildə Huc Dalzel yazırdı ki, "Bu itlərin şoularda və Kennel Klubun şəcərə kitabında təsnifatı qarışıq və absurddu." Erkən dövrdə, "uzun tüklü, bədəndə mavi, baş və ayaqlarda qəhvəyi və ya gümüşü rəngli, quyruğu kəsilmiş və qulaqları kəsilmiş demək olar ki, hər hansı bir teryer, Yorkşir Teryeri kimi qəbul edilir və heyranlıqla qarşılanırdı." Lakin 1860-cı illərin sonlarında, Yorkşirdə yaşayan Meri Ann Fosterin mülkiyyətində olan "Huddersfield Ben" adlı məşhur "Paisley" tipli Yorkşir Teryeri, Böyük Britaniya boyu keçirilən it şoularında iştirak edərək cinsin standartını müəyyən etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tibet spanyeli

**Tibet spanyeli** — Tibetdən olan kiçik, müstəqil və mübariz bir it cinsi. Bu cins, əsl mənada spanyel deyil. Digər spanyellərdən fərqli olaraq, ov iti deyil, yoldaş itidir. Spanyel adı, ola bilsin ki, "Kavalyer Kinq Çarlz Spanyeli" kimi ov spanyellərinin kiçik versiyalarına bənzədiyi üçün verilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Başı bədəninə nisbətdə kiçik və yumru formadadır. Qısa və düz bir burna sahibdir. Dişləri ya alt çənə üstə çıxır, ya da bir-birinə deyir. Burnu qara rəngdədir. Gözləri orta ölçüdə, bir-birindən aralı və oval şəkildədir. Tibet spanyeli göz ətrafında əlavə dəri qatlarına malik deyil. Bu xüsusiyyət onu Pekines cinsindən fərqləndirir. Qulaqları başın yan tərəflərindən aşağı sallanır və yanaqlara qədər uzanır. Boyun hissəsində xüsusilə erkəklərdə daha çox nəzərə çarpan bir tük topası var. Ön ayaqları bir qədər əyri və "toyuq ayağı" formasındadır. Quyruğu dik vəziyyətdədir və bədənin üzərində daşınır. Xəzi ipək kimi ikiqat örtüyə malikdir. Üz və ayaqların ön hissəsində qısa və hamar, bədəndə orta uzunluqda, qulaqlarda, ayaq barmaqlarında və quyruqda isə uzundur.
Tibet spanyeli qırmızı, bej, qızılı, ağ, krem, qara və qəhvəyi, həmçinin çoxrənglidir. Ayaqlarında tez-tez ağ ləkələr olur. AKC standartına görə, bu cinsin hündürlüyü təxminən 25 sm, çəkisi isə 4-7 kq arasındadır. Nümayişlərdən kənarda bir qədər daha iri Tibet spanyelləri də tapmaq olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bern dağ iti

**Bern dağ iti** (*[[Alman dili|Almanca]]: Berner Sennenhund* və ya "*Dürrbächler*") — İsveçrənin Bern şəhəri və Alp dağlarından yayılmış böyük bir it növü. Bu növ, "Sennenhund" tipi itlərin dörd növündən biridir və kökləri Roma mastiflərinə qədər uzanır. "Berner" (ingiliscə Bernese) adı, itin mənşəyinin Bern kantonundan gəldiyini göstərir, "Sennenhund" isə alman dilində "alpin otlaq" mənasını verən "Senne" və "it" mənasını verən "Hund" sözlərindən yaranmışdır.

## Tarix
Tarixən, bəzi bölgələrdə bu növ "Dürrbachhund" və ya "Dürrbächler" adlanırdı. Bunun səbəbi, böyük itlərin xüsusilə "Dürrbach" qəsəbəsində yayılması idi. Bu itlərin kökləri Roma mastiflərinə qədər uzanır.
Növ, ferma iti kimi istifadə edilərək, əmlakı qorumaq və  mal-qaranı fermadan  otlaqlara qədər uzaq məsafələrə sürüb aparmaq üçün istifadə edilirdi. Fermerlər itlərdən süd və pendir dolu arabaları daşımaq üçün də istifadə edirdilər və yerli sakinlər tərəfindən onlar "Pendir İtləri" adlandırılırdı. 1900-cü illərin əvvəllərində, növün pərəstişkarları Bern şəhərində keçirilən sərgilərdə bu böyük itlərin nümunələrini nümayiş etdirdilər. 1907-ci ildə Burgdorf bölgəsindən bir neçə yetişdirici ilk növ klubu olan "Schweizerische Dürrbach-Klub"u qurdu və ilk standartı yazdı. Bu standart itləri ayrı bir növ kimi təyin edirdi. 1910-cu ilə qədər artıq 107 qeydiyyatdan keçmiş növ üzvü var idi. 1905-ci ildə çəkilmiş bir fotoşəkildə, ABŞ-ın Miçiqan ştatının "Guinnesec" şəhərindəki "Fumee Fall" istirahət zonasında işləyən Bern dağ iti görünür.
1937-ci ildə "American Kennel Club" bu növü tanıdı. Bu gün klub, onu "İşçi Qrupu"nun üzvü kimi təsnif edir. ABŞ-də Bern dağ iti getdikcə daha populyarlaşır və 2017-ci ildə "American Kennel Club" tərəfindən 21-ci yerdə qərarlaşmışdır.
Alman dilli ölkələrdə bu itlər ailə iti kimi çox məşhurdur. 2014-cü ildə "Alman İt Yetişdiriciləri Assosiasiyası" Bern dağ itini 11-ci yerdə qeyd etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dampiera purpurea

**Dampiera purpurea** (*Bənövşəyi Dampiera*) — Ümumiyyətlə dağ və ya bənövşəyi dampiera kimi tanınan, Avstraliyanın şərqində, Viktoriya, Yeni Cənubi Uels və Kvinslend əyalətlərinə məxsus "Goodeniaceae" fəsiləsinə aid bir yarım kol bitkisi. Asanlıqla becərilməyə uyğunlaşan Dampiera purpurea Avstraliyada bağ bitkisi olaraq yetişdirilir.

## Xüsusiyyətlər
Dampiera purpurea 1 m (3.3 ft) hündürlüyə çatan, çox gövdəli dik bir bitkidir. Yarpaqları obovata-dan elliptikə qədər forma sahibdir və 0.9 ilə 6 sm (0.35 ilə 2.36 in) uzunluğunda, 0.5 ilə 4.2 sm (0.20 ilə 1.65 in) enində olur. Gövdələr və yarpaqların alt tərəfləri incə tüklərlə örtülüb və kobud bir teksturaya sahibdir, halbuki yarpaqlar yetkinləşdikdə tükdən təmizlənir. Çiçəklər əsasən avqustdan yanvara qədər növün yerli sahəsində meydana gəlir. Hər biri iki ilə doqquz çiçək verən budaqlardan ibarət olan üç ilə beş çiçək hər birində inkişaf edir. Diametri 2.5 sm (1 in) olan çiçəklər ümumiyyətlə mavi-bənövşəyi rəngdə olur və sarı mərkəzə sahibdir, amma çəhrayı və ağ çiçəklər də qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qlutamat dadlandırıcısı

**Qlutamat dadlandırıcısı** (ing. *Glutamate Flavoring*) — əsasən qida sənayesində istifadə edilən və yeməklərə dad qatmaq məqsədi ilə tətbiq olunan bir maddə. Qlutamat, təbii olaraq bir çox qidalarda (məsələn, pendirdə, soya sousunda, ət və tərəvəzlərdə) mövcud olan bir amin turşusudur. Qlutamatın dadlandırıcı kimi istifadəsi, xüsusilə mononatrium qlutamat (MSG) formasında geniş yayılmışdır. Bu maddə, "umami" adlanan beşinci əsas dadı təqdim edir və yeməklərin daha zəngin və daha intensiv dad almasını təmin edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xiaomi Mi Smart Band 5

**Xiaomi Mi Smart Band 5** — Xiaomi şirkəti tərəfindən istehsal olunan ağıllı qolbaqdır. Bu cihaz 18 iyun 2020-ci ildə Çində satışa buraxılmışdır. Qlobal versiyası "Mi Smart Band 5" adı ilə 15 iyul 2020-ci ildə təqdim olunmuş, Hindistanda isə 29 sentyabr 2020-ci ildə satışa çıxarılmışdır.

Xiaomi-nin məlumatına görə, bu modeldəki PPG sensoru əvvəlki nəsillə müqayisədə 50% daha dəqiq nəticələr verir. Cihaz maqnitli baza vasitəsilə şarj olunur ki, bu da əvvəlki modellərlə müqayisədə daha rahat istifadə imkanı yaradır.

## Xüsusiyyətləri
* Ekran: 1.1 düym (2.72 sm) AMOLED, tam rəngli toxunma ekran
* Prosessor: Dialog DA14697 (Arm Cortex M33)
* Rəng dərinliyi: 16-bit
* Ekran parlaqlığı: 450 nit-ə qədər
* Ekran çözünürlüğü: 126x294
* Düymə: Tək toxunma düyməsi (oyatmaq və geri qayıtmaq üçün)
* Bağlantı: Bluetooth 5.0 BLE, bəzi modellərdə NFC mövcuddur
* Operativ yaddaş (RAM): 512 KB
* Daxili yaddaş: 16 MB
* Batareya: LiPo, 125 mAh

## Həmçinin bax
* Xiaomi
* Xiaomi Mi Band
* Xiaomi Mi Band 2
* Xiaomi Mi Band 3
* Xiaomi Mi Smart Band 4

## İstinadlar
KGM Actyon

**KGM Actyon** — 2024-cü ildən bəri KG Mobility tərəfindən istehsal edilən orta ölçülü krossover SUV-dur. 2024-cü ilin iyul ayında təqdim edilən Actyon, Torresdən daha uzun, daha geniş və alçaq olan bəzi dizayn dəyişiklikləri ilə KGM Torres-ə əsaslanır.

## Haqqında
Avtomobil öz adını "hərəkət" və "gənc" sözlərinin qarışığı olan SsangYong Actyon-dan miras alır. SsangYong Actyon 2005-ci ildə buraxılmış və 2010-cu ildə istehsalı dayandırılmış kupe avtomobilidir. İstehsalı dayandırdıqdan 14 il sonra KGM 2024-cü ildə yeni Actyon təqdim edir. O, Torresin platformasında qurulmuşdu.

## Dizaynı
Başlıq və bamper Taegukgi-nin Geon-Gon-Gam-Ri naxışında gündüz işləyən işıqlara malikdir. Arxa hissədə inteqrasiya olunmuş sürüşmə lövhəsi bamperi var. İnteryerdə 12,3 düymlük klaster və 12,3 düymlük məlumat-əyləncə sistemini birləşdirən və sürücüyə 8 dərəcə əyilmiş panoramik displeylə dizayn edilmişdir.

## Xarici Bazarlar
**Avstraliya** — Actyon 29 may 2025-ci ildə Avstraliyada satışa çıxarılıb, iki variantda mövcuddur: K50 və K60.

**Avropa** — Actyon Türkiyədə 29 yanvar 2025-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

**Cənubi Koreya** — Cənubi Koreya bazarında Actyon üçün ilkin sifarişlərin sayı ilk gündə 16.000 ədəd, son gündə isə 55.000 ədəd təşkil etmişdir.

## İstinadlar
Əfəndi ilə uşaq

**Əfəndi ilə uşaq** — Lev Tolstoyun əsəri.

## Qısa məzmun
Əsərin baş qəhrəmanları tacir Vasili Andreyeviç Brexunov və onun kəndli işçisi Nikitadır. Qarlı qış günündə kəndlərdən birinə ticarət məqsədilə yola düşürlər. Tufan səbəbilə yolllatını azırlar.

Əsər boyu iki fərqli insan tipi təqdim olunur:

* Vasili Andeyeviç – tamahkar, özünü düşünən, qazancı hər şeydən üstün tutan şəxsdir.
* Nikita – səbirli, imanlı, mülayim kəndlidir.

Sonda Brexunov içindəki insani hissləri kəşf edir və öz canı bahasına Nikitanı qoruyur, onu donmaqdan xilas edir. Nəticədə özü ölür, lakin mənəvi bir qurtuluş yaşayır.

## Əsərin ideyası və mənası
Lev Tolstoy bu əsərində daxili dəyişimi, ruhani oyanışı və fədakağın gücünü göstərir. Əsər mesaj verir ki, əsl dəyər pul və yaxud da uğur deyil, mərhəmət və sevgi ilə yaşamaqdır. İnsanı insan edən daxili əxlaq və vicdanıdır.

## Maraqlı faktlar
* Əsər, Tolstoyun xristian dəyərləri ilə ruhani axtarışları ilə dolu dövründə yazılıb.
* Sadə süjetə baxmayaraq, əsər dərin fəlsəfi və etik sualları gündəmə gətirir.
* Povest klassik rus ədəbiyyatının mənəviyyat yönümlü incilərindən sayılır.

## İstinadlar
Takahiro Şiraişi

– yaponiyalı seriyalı qatil və təcavüzçü. Qurbanlarını "Tvitter" sosial şəbəkəsi vasitəsilə tapdığı üçün "Tvitter qatili" kimi tanınır. O, 2017-ci ilin avqustundan oktyabrına qədər Kanaqava prefekturasının Zama şəhərində səkkizi qadın olmaqla doqquz nəfəri öldürmüşdür.

## Zəmin
Şiraişi qadınları fahişəxanalara cəlb edərək onların Tokionun Kabukiço rayonundakı seks sənayesində işləmələrini təmin edirdi. İnsanlar yerliləri onun haqqında xəbərdar etmiş, onu "iyrənc skaut" adlandırmışdırlar. Şiraişi 2017-ci ilin avqustunda Kanaqava prefekturasının Zama şəhərində yerləşən bir mənzilə köçmüşdür.

Şiraişi "Tvitter" sosial media platforması vasitəsilə tanış olduğu intihara meyilli şəxsləri evinə dəvət etmiş, onların intihar etmələrinə kömək etmiş və özlərini necə öldürmələrinə tamaşa etmişdir. Dostların biri bildirmişdir ki, Şiraişi məktəb yoldaşları ilə boğma oyunları oynamağı sevirdi. Onun qurbanlarında da boğma izlərinə rast gəlinmişdir.

## Araşdırma

İtkin düşmüş qadınlardan birinin qardaşı bacısını tapmaq üçün araşdırma başlatmışdır. "Yumi" kimi tanınan bir qadın ona kömək edərək Şiraişi ilə əlaqə saxlamaq və saxta görüş təşkil etmişdir. Hər ikisi polislə əlaqə saxlamışdır.

Polis mənzilə gəlmiş və itkin düşmüş qadının harada olduğunu sorğulamışdır. Şiraişi qadının soyuducuda olduğunu bildirmişdir. Polis evdə hissələrə bölünmüş 9 bədən tapmışdır. Üç soyuducu qutusunda və beş böyük saxlama qabında başlar, qollar və ayaqlar tapılmışdır. Qonşular evdən çürümüş ət qoxusunun gəldiyini bildirmişdirlər. Şiraişi insanların bəzi bədən üzvlərini təkrar emal zibil qutusuna da atmışdır. Doqquz qurbanın səkkizi qadın və biri kişi idi. Hamısının yaşı 15–26 arasında idi.

Polis araşdırması itkin düşmüş qadının 23 oktyabrda Şiraişi ilə gəzdiyiyini müəyyən etmişdir. Şiraişi doqquz nəfəri öldürdüyünü və hissələrə böldüyünü etiraf etmişdir. O, qətllərdən öncə atasına həyatının heç bir məna ifadə etdiyini bildirmişdir. Şiraişi əsas məqsədinin seks olduğunu bildirmişdir. O, qurbanların həssas vəziyyətlərindən istifadə edərək onları manipulyasiya etməyi və cinsi fantaziyalarını gerçəkləşdirmək istəmişdir.

## Məhkəmə və edam
Şiraişi 1 oktyabr 2020-ci ildə doqquz nəfəri öldürdüyünü qəbul etmişdir. 15 oktyabr 2020-ci ildə ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. O, qərara etiraz etməyəcəyini bildirmişdir. Şiraişinin ölüm cəzası haqqında yekun qərar 2021-ci ilin yanvarına verilmişdir. O, 27 iyun 2025-ci ildə asılaraq edam edilmişdir.

## İstinadlar
Con Arbetnot

**Con Arbetnot** (; ) — şotlandiyalı həkim, riyaziyyatçı, statistik, satirik yazıçı və Kraliça Annanın şəxsi həkimi. O, həm tibbi, həm də elmi bilikləri ilə yanaşı, ədəbi və fəlsəfi fəaliyyətləri ilə də tanınmışdır.

## Bioqrafiyası
Arbetnot 1667-ci ildə Şotlandiyanın Arbetnot kəndində, protestant bir ailədə anadan olmuşdur. Əvvəlcə Aberdin şəhərindəki Marişal kollecində təhsil almış, daha sonra Oksford Universitetində tibb və klassik dillər üzrə təhsilini davam etdirmişdir. Arbetnot elmi dairələrdə əsasən 1710-cu ildə nəşr etdirdiyi “*An argument for Divine Providence, taken from the constant regularity observed in the births of both sexes*” (Hər iki cinsin doğumlarındakı müntəzəmliyi nəzərə alaraq İlahi Qəza üçün sübut) adlı məqaləsi ilə tanınır.

Bu işdə o, Londonda 1629–1710-cu illər arasında doğulan oğlan və qız uşaqlarının saylarını təhlil etmiş və bu məlumatlara əsaslanaraq ilk statistik hipotez testi nümunəsini vermişdir.Arbetnot göstərmişdir ki, 82 il ərzində hər il doğulan oğlanların sayı qızlardan artıq olmuşdur. Bu müşahidənin təsadüfi olub-olmaması sualına cavab olaraq, o, bu nəticənin İlahi məqsəd və ya təbiətin sabit qanunlarının göstəricisi olduğunu iddia etmişdir. O, binomial ehtimalları tətbiq edərək bu hadisənin təsadüfən baş vermə ehtimalının çox az olduğunu göstərmişdir. Bu, tarixdə qeyd edilmiş ilk statistik ehtimallı hipotez testi nümunələrindən biri sayılır.
1705-ci ildə Con Arbetnot Anna Stüartın şəxsi həkimi təyin olunmuşdur. O, sarayda yüksək nüfuz sahibi idi və siyasi dairələrə də yaxın idi. Arbetnotun tibbi fəaliyyəti ilə yanaşı, elmi biliklərini gündəlik həyatda və dövlət işlərində tətbiq etməsi ona həm hörmət, həm də nüfuz qazandırmışdı.

Arbetnot Conatan Svift, Aleksandr Poup və Con Qey kimi dövrünün tanınmış ədəbi fiqurları ilə sıx əməkdaşlıq etmişdir. O, "Scriblerus Club" adlı satirik ədəbi dairənin əsas üzvlərindən biri idi. Bu klubun məqsədi cəmiyyətin, elmin və siyasətin absurdlüklərini yumorla tənqid etmək idi.

Arbetnotun ən məşhur ədəbi obrazlarından biri *Con Bull-*dur — bu xarakter daha sonralar Britaniya xalqının simvoluna çevrilmişdir. Arbetnot bu obrazı İngiltərənin Fransa ilə müharibədəki mövqeyini satirik şəkildə təhlil etmək üçün yaratmışdı.

Con Arbetnot həm tibb, həm statistika, həm də ədəbiyyat sahəsindəki fəaliyyətləri ilə çoxşaxəli irs qoymuşdur. Onun 1710-cu ildəki statistik məqaləsi, ehtimal nəzəriyyəsinin elmi tədqiqatlara tətbiqində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Onun həm elmi, həm satirik tərzi, həm də ictimai və siyasi fikirlərdəki cəsarəti, XVIII əsr Britaniya intellektual mühitində mühüm yer tutmuşdur.

## Əsas əsərləri
* An Argument for Divine Providence (1710)
* The History of John Bull (1712)
* The Memoirs of Martinus Scriblerus (birgə müəlliflikdə)

## Həmçinin bax
* Statistik hipotez testi
* P-dəyəri
* Ehtimal nəzəriyyəsi
* Satira

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* John Arbuthnot at the Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)
* 
* 
* 
*Epitaph on Don Francisco (1732) at Wikisource
*Concerning Dr John Arbuthnot's images
*Arbuthnot's actutor biography
*The Art of Political Lying
*Arbuthnot and Gullivers Travels
Yeji Neyman

**Yeji Neyman** (; ) — polyak-amerikalı statistik, statistik hipotez testlərinin riyazi əsaslarının müəlliflərindən biri. Neyman, XX əsr statistik elminin formalaşmasında həlledici rol oynamış, eksperimental dizayn, ehtimal nəzəriyyəsi və nümunə seçmə üzrə əsaslı töhfələr vermişdir.

## Bioqrafiyası
Neyman 1894-cü ildə o dövrdə Rusiya imperiyasına aid olan Benderı şəhərində anadan olmuşdur. O, əvvəlcə Xarkov Universitetində riyaziyyat üzrə təhsil almış, daha sonra Polşaya qayıdaraq Varşava Universitetində elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Doktorluq işini 1924-cü ildə məşhur statistik tədqiqatçı Tadeuş Banaxeviçin rəhbərliyi altında tamamlamışdır.

Neymanın elmi irsi əsasən statistik hipotez testləri, etibarlılıq intervalları və nümunə seçmə nəzəriyyəsi ilə bağlıdır. O, 1930-cu illərdə britaniyalı statistik Eqon Pirson ilə birlikdə məşhur Neyman–Pirson lemmasını inkişaf etdirmişdir. Bu nəticə statistik testlərdə sıfır və alternativ hipotezlər arasında seçim üçün optimal testlərin qurulmasında fundamental rol oynayır. Bu yanaşma, Ronald Fişerin təqdim etdiyi p-dəyəri əsaslı test yanaşmasından fərqli olaraq, qərarvermə və səhv növlərinin (tip I və tip II səhvləri) nəzərə alındığı daha sistemli model təqdim edir.

Neyman həmçinin etibarlılıq intervalları anlayışının əsasını qoymuşdur. Bu yanaşma statistik parametrlərin müəyyən əminliklə hansı intervalda yerləşdiyini göstərmək məqsədi daşıyır və bu gün elmi məqalələrdə geniş şəkildə tətbiq olunur.

1938-ci ildə Neyman ABŞ-a köçmüş və Kaliforniya Universitetinin Berkli kampusunda Statistikada Tədqiqat Laboratoriyasını qurmuşdur. O, burada statistik təhsil və tədqiqatların inkişafında aparıcı rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında Berkeley statistik məktəbi formalaşmış və bir çox tanınmış statistiklərin yetişməsinə zəmin yaratmışdır.

Yeji Neyman statistik metodları yalnız nəzəri səviyyədə deyil, tətbiqi sahələrdə də inkişaf etdirmişdir. O, xüsusilə kənd təsərrüfatı sınaqları, nüvə fizikasında ölçmə qeyri-müəyyənlikləri, əhali siyahıyaalması və nümunə seçmə modelləri kimi sahələrdə tədqiqatlar aparmışdır. II Dünya müharibəsi dövründə Neyman ABŞ Müdafiə Nazirliyi üçün statistik proqnoz modelləri üzərində işləmişdir.

Neymanın yanaşmaları müasir statistik nəzəriyyənin əsaslarını təşkil edir. Onun Neyman–Pirson nəzəriyyəsi, etibarlılıq intervalları və qərar nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələr statistik metodların riyazi əsaslı və ciddi formada qurulmasına imkan yaratmışdır. Onun işləri bu gün tibbi tədqiqatlardan tutmuş sosial elmlərə qədər geniş sahələrdə tətbiq olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Fisher, Ronald "Statistical methods and scientific induction" *Journal of the Royal Statistical Society, Series B* 17 (1955), 69–78. (criticism of statistical theories of Jerzy Neyman and Abraham Wald)
*  (reply to Fisher 1955)
* Reid, Constance, *Jerzy Neyman—From Life*, Springer Verlag, (1982), .

## Xarici keçidlər

* ASA biographical article by Chin Long Chiang
* Biography of Jerzy Neyman from the Institute for Operations Research and the Management Sciences
Eqon Pirson

**Eqon Pirson** (; ) — britaniyalı statistik, riyaziyyatçı və statistik hipotez testləri nəzəriyyəsinin həmmüəllifi. O, riyaziyyatçı və statistik Karl Pirsonun oğlu olmuş və atasının elmi irsini davam etdirmişdir. Eqon Pirson, XX əsrin ən nüfuzlu statistiklərindən biri kimi tanınır.

## Bioqrafiyası
Eqon Pirson Londonun elmi mühitində dünyaya gəlmiş və erkən yaşlarından riyaziyyata maraq göstərmişdir. Təhsilini Kembric Universitetinin Triniti kolleci üzrə tamamlamışdır. Universitet illərində o, xüsusilə statistik metodlara və ehtimal nəzəriyyəsinə yönəlmişdir. 1920-ci illərin sonlarında Pirson artıq atasının təsis etdiyi və statistik elmin əsas nəşrlərindən biri olan *Biometrika* jurnalında işləməyə başlamışdı. Daha sonra bu jurnalda baş redaktor vəzifəsini icra etmişdir.

1920-ci illərin sonunda Eqon Pirson Polşa mənşəli statistik Yeji Neyman ilə əməkdaşlığa başladı. Bu əməkdaşlıq nəticəsində onlar 1933-cü ildə fundamental əsərlərindən biri olan "*On the Problem of the Most Efficient Tests of Statistical Hypotheses*" (Statistik hipotezlərin ən səmərəli testləri problemi haqqında) məqaləsini nəşr etdilər. Bu məqalədə təqdim olunan Neyman–Pirson lemması statistik hipotez testlərinin nəzəri əsasını təşkil edir.

Neyman–Pirson yanaşması qərarvermə nəzəriyyəsinə əsaslanaraq Tip I və Tip II səhvlər arasında tarazlıq yaratmaqla optimal testlərin qurulmasını mümkün edir. Bu yanaşma, o dövrə qədər yayılmış Ronald Fişerin p-dəyərinə əsaslanan metodundan daha sərt və riyazi baxımdan əsaslandırılmış sayılırdı.

Eqon Pirson statistik nəzəriyyəyə yalnız Neyman ilə əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, müstəqil şəkildə də dəyərli töhfələr vermişdir. Onun tədqiqatları, ehtimal funksiyaları, test statistikası, nümunə ölçüsünün müəyyənləşdirilməsi və statistik təcrübələrin optimallaşdırılması sahələrini əhatə etmişdir. O, uzun müddət Biometrika jurnalının redaktoru olmuş və bu vəzifədə statistik elmin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun rəhbərliyi altında jurnal beynəlxalq səviyyədə nüfuz qazanmışdır.

## Əsərləri
* *On the Use and Interpretation of certain Test Criteria for the Purposes of Statistical Inference* (coauthor Jerzy Neyman in *Biometrika*, 1928)
* *The History of statistics in the XVIIth and XVIIIth centuries* (1929). Commented version of a series of conference by his father.
* *On the Problem of the Most Efficient Tests of Statistical Hypotheses* (coauthor Jerzy Neyman, 1933)
* 
* *Karl Pearson : an appreciation of some aspects of his life and work* (1938)
* 
* *Studies in the history of statistics and probability* (1969, coauthor Maurice George Kendall)

## Həmçinin bax
* Yeji Neyman
* Neyman–Pirson lemması
* Statistik hipotez testi
* Etibarlılıq intervalları
* Ronald Fişer

## İstinadlar
İst Finçli

**İst Finçli** () — Böyük Britaniyanın London şəhərinin şimalında yerləşən qəsəbə. O, inzibati baxımdan Barnet London Bölgəsinə daxildir və əsasən yaşayış zonası kimi tanınır. Qəsəbə Finçlinin şərq hissəsini təşkil edir və Haygeyt, Masvell Hill, Finçli Sentral və Hampsted Qarden şəhərətrafı kimi ərazilərlə qonşudur. İst Finçli çoxmillətli və müxtəlif sosial təbəqələri əhatə edən əhalisi ilə seçilir. Burada həm müasir apartamentlər, həm də Viktoriya dövrünə aid tarixi evlər yerləşir. Bölgədə məktəblər, kitabxanalar, parklar və ictimai xidmətlər geniş yayılmışdır.

## Tarixi
İst Finçli əvvəllər əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ərazi olmuşdur. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Londonda dəmir yolu və nəqliyyat şəbəkəsinin genişlənməsi ilə bu ərazi də sürətlə şəhərləşmişdir. 1939-cu ildə açılan İst Finçli Metro Stansiyası qəsəbənin inkişafında həlledici rol oynamışdır. Bu stansiya London Metropoliteninin Nortern Layn xəttində yerləşir.

## Tanınmış şəxsləri
İst Finçlidə doğulmuş və ya yaşamış tanınmış şəxslərdən bəziləri:
*Ronald Eylmer Fişer – məşhur statistik və genetik, 1890-cı ildə İst Finçlidə anadan olmuşdur.
*Georq Maykl – müğənni və bəstəkar, bu ərazidə böyümüşdür.
*Peter Sellers – aktyor və komediya ustası, bölgədə yaşamışdır.

## İstinadlar
Züleyxa Mirismayılova

**Züleyxa Mirismayılova** — Azərbaycanın estrada müğənnisi, rəqqasə.

## Yaradıcılığı
Züleyxa Mirismayılova sənətə ilk dəfə əmakdar artist Aliyə Ramazanovanın rəqs dərnəyində başlamışdır. Flora Kərimova Züleyxa xanımın səsini bəyənmiş, musiqi təhsili olmamasına baxmayaraq onu ifaçılıq sənətinə dəvət etmişdir. Züleyxa Mirismayılova ilk dəfə Flora xanımın konsertində çıxış etmişdir. Sonralar əməkdar incəsənət xadimi Gülarə Əliyevanın bədii rəhbərliyində Azərbaycan Dövlət Televiziyasının nəzdində fəaliyyət göstərən "Dan ulduzu" instrumental ansamblının solisti olmuşdur.

XX əsrin 90-cı illərində səhnədən çəkilmişdir.

## Həmçinin bax
* Dan ulduzu (instrumental ansambl)

## İstinadlar
Dampiera incana

**Dampiera incana** — ümumiyyətlə "hoary dampiera" adı ilə tanınan, "Goodeniaceae" fəsiləsinə aid çiçəkli bir bitkidir və yalnız Qərbi Avstraliyaya endemikdir. Bu, boz yarpaqlı və mavi-bənövşəyi çiçəkləri olan çoxillik bir ot bitkisidir.

## Xüsusiyyətlər
Dampiera incana, 3–45 sm (1.2–17.7 düym) hündürlüyündə, ağ-qrey tüklərlə örtülmüş çox budaqlı, çoxillik bitkidir. Yarpaqları ovaldan oblong-elliptik formadadır, kənarları hamar və ya dişli, üzəri və altı sıx qısa tükcüklərlə örtülmüş, 7–63 mm (0.28–2.48 düym) uzunluğunda, 4–15 mm (0.16–0.59 düym) enində və sessildir. Çox vaxt tək olan çiçəkli infloresanslar budağın yarpaq qoltuğunda qruplar halında meydana gəlir, çiçəklərin pedikelləri 0.5–1.5 mm (0.020–0.059 düym) uzunluğundadır, brakteollar 2.5–4 mm (0.098–0.157 düym) uzunluğunda və oblong-elliptik formadadır. Korolla 6–9 mm (0.24–0.35 düym) uzunluğunda, qanadları 2.7–3.5 mm (0.11–0.14 düym) uzunluğundadır. Çiçəklənmə fevral, aprel-sentyabr və ya dekabr aylarında baş verir və meyvə yumurtavari formadadır, 2–3 mm (0.079–0.118 düym) uzunluğunda və müəyyən sahələrdə hamarlaşır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dampiera

**Dampiera** — Goodeniaceae fəsiləsinə aid olan, təxminən 70 növ çiçəkli bitki növünü əhatə edən bitki cinsi. Avstraliyaya endemikdir.

## Xüsusiyyətlər
"Dampiera" cinsinə aid bitkilər çox gövdəli, çoxillik, yarımkol və ya otlar olub, yarpaqlardan ibarət rozeti vardır. Yarpaqları sadə, saplaqsız və bəzən dişli kənarlara malikdir. Çiçəkləri beş çox kiçik kasacıq yarpağı və əsasında birləşmiş ləçəkləri ilə seçilir. Ləçəklər iki "dodaq" formasında olub, qeyri-bərabər paylara malikdir. Erkəkciklər üslubu əhatə edən bir boru əmələ gətirir və ləçək borusuna birləşir. Meyvəsi, tez-tez çiçəyin bəzi hissələri ilə birgə qalan qozşəkilli olub, tək toxumdan ibarətdir.

## Taksonomiya
"Dampiera" cinsi ilk dəfə rəsmi olaraq 1810-cu ildə Robert Broun tərəfindən "Prodromus Florae Novae Hollandiae et Insulae Van Diemen" adlı əsərində təsvir edilmişdir. Bu cins, 1688 və 1699-cu illərdə Avstraliyanın şimal-qərb sahillərinə çıxmış və Avropa herbariyalarına çatan ilk Avstraliya bitkilərindən təxminən iyirmi beş növü toplayan İngilis dəniz kapitanı Vilyam Dampirin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Dampiera incana
* Dampiera purpurea

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Marşal sindromu

**Marşal sindromu** — genetik pozğunluq olaraq təsnif edilən nadir vəziyyət.

Bu sindrom əsasən eşitmə itkisi, göz problemləri (məsələn, katarakt və ya miopiya), üz skeletində anomaliyalar (məsələn, düz üz profili və ya kiçik çənə) və oynaq problemləri ilə xarakterizə olunur. Marşal sindromu ilə əlaqəli digər simptomlara dəri problemləri, boy qısalığı və bəzi hallarda ürək problemləri daxil ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər