Həvari Varfolomey

**Həvari Varfolomey**, **Müqəddəs həvari Bartalmay ** və ya **Müqəddəs Varfolomey** (; ) —  Əhdi-Cədidə görə   İsa Məsihin on iki həvarisindən biri. Müasir tədqiqatçıların əksəriyyəti Varfolomeyi Natanayıl ilə eyniləşdirir; Natanayıl İohannın İncilində (1:45–51; müq. 21:2) xatırlanır.

## Əhdi-Cədiddə

Həvari Varfolomeyin adı həvarilərin siyahılarında Matfeyin İncilində (Mat. 10:3), Mark İncilində (Mark. 3:18), Luka İncilində (Luka 6:14), həmçinin Həvarilərin İşləri kitabında (Həv. iş. 1:13) qeyd olunur. “Varfolomey” adı ehtimal ki, arami mənşəli patronimik addır (ata adı) və “bar talamai” — “Talmanın oğlu” mənasını verir; burada Talmai arami tələffüzündə dəyişmiş yunan adı Ptolemey hesab olunur.

Bibliya tədqiqatçıları arasında demək olar ki, yekdil fikir mövcuddur ki, İohannın İncilində (İoh. 1:45–50) xatırlanan Natanayıl ilə Varfolomey eyni şəxsdir. Beləliklə, həvari Varfolomey Məsihin ilk şagirdlərindən biri sayılır və Andrey, Pyotr və Filipdən sonra dördüncü olaraq çağırılmışdır.

Yevangelist İohann bildirir ki, Varfolomey Qalileyanın Kana şəhərindən idi (İoh. 21:2). Ehtimal olunur ki, o, həvari Filipin qohumu və ya yaxın dostu olmuşdur, çünki Varfolomeyi İsa ilə məhz Filip tanış etmişdir və həvarilərin siyahılarında onların adları yanaşı çəkilir. Natanayıl-Varfolomeyin çağırılması səhnəsində o məşhur ifadəni söyləyir: *“[[Nazaret]]dən yaxşı bir şey çıxa bilərmi?” İsa isə onu görərək belə deyir: “Budur, hiyləsiz bir həqiqi israilli.”*

Müqəddəs yazılar Varfolomey haqqında daha dəqiq məlumat vermir; onun həyatına dair məlumatların böyük hissəsi apokrif mənbələrdən məlumdur.

## Ənənəvi baxış

IV əsr kilsə tarixçisi Yevsevi Kesariyalı *“[[Kilsə tarixi (Yevsevi)|Kilsə tarixi]]”* (Historia Ecclesiastica, V, 10) əsərində qeyd edir ki, İsanın göyə yüksəlişindən sonra həvari Varfolomey Hindistana missioner səfərinə getmiş və orada Matfeyin  İncilinin bir nüsxəsini qoymuşdur. Digər kilsə ənənələrinə görə, Varfolomey həmçinin Mesopotamiya və Parfiya, eləcə də bəzi mənbələrdə Likaoniya və Efiopiyada xristianlığı təbliğ etmişdir. 

Geniş yayılmış xristian ənənələrində isə onun əvvəlcə Hindistanda Müjdəni təbliğ etdiyi, daha sonra isə fəaliyyətini Böyük Ermənistanda davam etdirdiyi bildirilir.

### Hindistan missiyası

Müqəddəs Varfolomeyin Hindistandakı missioner fəaliyyəti haqqında iki qədim şahidlik mövcuddur. Bu məlumatlar Yevsevi Kesariyalı (IV əsrin əvvəlləri) və Müqəddəs İyeronimin (IV əsrin sonu) əsərlərində qeyd olunur. Hər iki müəllif bu ənənəni II əsrdə Müqəddəs Pantenin Hindistana səfəri haqqında məlumat verərkən xatırladır.

A. C. Perumalil tərəfindən aparılmış tədqiqatlara görə, Varfolomeyin missioner fəaliyyətinin mümkün mərkəzi Hindistanın Konkan sahilində yerləşən Bombey bölgəsi olmuşdur; bu ərazi qədimdə Kalyan şəhəri kimi də tanınmış ola bilər.

Tarixçilər və bibliyaşünaslar arasında bu məsələ ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar — Neander (1853), Hunter (1886), Rae (1892) və Zaleski (1915) — Varfolomeyin Hindistanda həvari fəaliyyəti göstərdiyini dəstəkləmişlər. Digər alimlər — Carpentier (1822), Harnack (1903), Medlycott (1905), Mingana (1926) və Attwater (1935) — bu fikrə şübhə ilə yanaşmış və ya onu qəbul etməmişlər.

Bu mübahisənin əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, Yevsevi və İyeronimin qeyd etdiyi “Hindistan”ın əslində Efiopiya və ya qədim mənbələrdə *“[[Məhsuldar Ərəbistan|Arabia Felix]]”* (Cənubi Ərəbistan) kimi tanınan bölgə ilə eyniləşdirilməsi ehtimalı irəli sürülür.

### Ermənistan missiyası

Həvari yoldaşı İuda Faddey ilə birlikdə Varfolomeyin I əsrdə Ermənistana gələrək xristianlığı yaydığı və təbliğ etdiyi qəbul edilir. Bu ənənəyə əsasən, 301-ci ildə Ermənistan krallığı xristianlığı rəsmi şəkildə qəbul edən tarixdə ilk dövlət olmuşdur. Lakin, digər mənbələrdə, xristianlığı rəsmi şəkildə qəbul edən ilk dövlətin Abqarilər sülələsi tərəfindən idarə olunan Osroena dövləti olduğu qeyd edilir. Buna görə də hər iki həvari Erməni Həvari Kilsəsinin himayədar müqəddəsləri hesab olunur. Sözügedən ənənələrə görə, Varfolomey Erməni Apostol Kilsəsinin ikinci katolikos-patriarxı kimi qəbul edilir.

Xristian ənənəsi Varfolomeyin ölümünə dair üç fərqli rəvayət təqdim edir. Bu rəvayətlərdən birinə görə, o, qaçırılmış, huşunu itirənədək döyülmüş və daha sonra boğulması üçün dənizə atılmışdır. Ellin ənənəsinə görə isə Varfolomey Ermənistanda yerləşən Albanopolisdə edam edilmişdir; burada o, yerli hökmdar Polimiosu xristianlığa qəbul etdirdiyi üçün şəhid edilmişdir. Hökmdarın din dəyişməsindən qəzəblənən və Roma tərəfindən mümkün reaksiyadan ehtiyat edən Polimiosun qardaşı, şahzadə Astiaq Varfolomeyin işgəncə verilərək edam olunmasını əmr etmişdir. Bununla belə, bu versiya tarixilik baxımından şübhəli hesab olunur, çünki Ermənistanın Arşakilər sülaləsinə mənsub *“Polimios”* adlı hər hansı hökmdarın mövcudluğunu təsdiqləyən mənbələr yoxdur. Varfolomeyin şəhidliyi ilə bağlı digər rəvayətlərdə isə hökmdarın adı ya Aqrippa (bəzən VI Tiqran ilə eyniləşdirilir), ya da Ermənistan kralı Sanatruk kimi göstərilir.

XIII əsrə aid Müqəddəs Varfolomey monastırı, Varfolomeyin şəhid edildiyi güman edilən yerdə — Böyük Ermənistanın Vaspurakan bölgəsində (müasir Türkiyənin cənub-şərqində) inşa olunmuş və erməni monastır memarlığının mühüm nümunələrindən biri hesab edilmişdir.

### Qafqaz Albaniyası missiyası
[200px|thumb|right|[Qız qalası (Bakı)|Qız qalası yaxınlığında - Müqəddəs Varfolomey kilsəsinin qalıqları üzərində anma mərasimi]]
Alban Həvari kilsəsinin ənənəsinə görə, həvari Varfolomey Hindistanda missioner fəaliyyətindən sonra İncilin nuru ilə Persiya və Ermənistanı maarifləndirmiş, daha sonra burada (yəni Ermənistanda), Artaşat təpəsində həvari İuda Faddey ilə — onun şəhid edilməsindən az əvvəl — görüşmüş və bundan sonra Qafqaz Albaniyasına yollanmışdır.

VI əsr tarixçisisi və Kipr arxiyepiskopu Müqəddəs Sofroniyə görə, 71-ci ildə həvari Müqəddəs Varfolomey Albana və ya Albanopolis adlanan şəhərdə xristianlığı təbliğ edirdi. Rəvayətə əsasən, Varfolomey yerli hökmdar ailəsinin üzvlərini, əvvəllər Astarot bütünə sitayiş edən şəxslər də daxil olmaqla, xristianlığa qəbul etdirməyə nail olmuşdur. Lakin sonradan bütpərəst hökmdar Astiaqın əmri ilə onun dərisi diri-diri soyularaq və başı aşağı vəziyyətdə çarmıxa çəkilərək şəhid edildiyi bildirilir.

Həvari Varfolomeyin şəhid edildiyi Albanopolis (Urbanapolis) şəhərinin yeri ilə bağlı elmi ədəbiyyatda üç fərqli mövqe vardır: birincisi Albanopolisin Böyük Ermənistan ərazisində yerləşdiyini qeyd edir və əsasən son ellin dövrü yunan və erməni dilli mənbələrə əsaslanır; ikinci və üçüncü mövqelər isə Albanopolisi müasir Bakı və Dərbənd şəhərləri ilə eyniləşdirirlər ki, bu şəhərlər də Qafqaz Albaniyası ərazisində yerləşirdi. 

XIX əsrin əvvəllərində Rus Pravoslav Kilsəsi Cənubi Qafqazda möhkəmləndikdən sonra, Bakıda Qız qalasının yaxınlığında — Varfolomeyin şəhid edildiyi güman edilən yerdə yerləşən qədim Qafqaz Albaniyası kilsəsinin qalıqları ərazisində bir kapella inşa edilmişdir.  Lakin bu kapella Sovet dövründə, 1936-cı ildə bolşeviklərin dinə qarşı kampaniyası zamanı dağıdılmışdır.

Müasir dövrdə Müqəddəs Varfolomeyin anım günü olan 24 iyun səhəri Bakı yeparxiyası kilsənin qalıqları olan yerdə moleben həyata keçirir. 2003-cü ildə Konstantinopol patriarxı Vorfolomey Müqəddəs Varfolomeyin qalıqlarının bir hissəsini Azərbaycan xristianlarına hədiyyə olaraq Bakıya gətirmişdir və həmin qalıqlar indi Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralında saxlanılır.

### Anna Katerina Emmerixin Görmələrində

Mübarək Anna Katerina Emmerix (1774–1824) tərəfindən qeydə alınmış *“Həvarilərin, şəhidlərin və müqəddəslərin görmələri”*nə əsasən, Müqəddəs Varfolomey əvvəlcə Hindistanda xristian imanını təbliğ etmiş, burada çoxsaylı insanları dinə cəlb etmiş və özündən sonra bir neçə şagird qoymuşdur.

Emmerixin təsvirinə görə, həvari şərqə doğru səyahət edərək Yaponiyadan keçmiş, daha sonra isə Ərəbistan və Qırmızı dəniz yolu ilə qərbə — Həbəşistana (müasir Efiopiya) qayıtmışdır. Burada onun Polimios adlı hökmdarı xristianlığa qəbul etdirdiyi, bir ölünü diriltdiyi və əvvəllər insanlarla “danışdığı” iddia edilən yerli bir bütü susdurduğu bildirilir. Rəvayətə əsasən, Varfolomey büt daxilində məskunlaşdığı hesab edilən cinə öz hiylələrini açıqlamağı əmr etdikdə, həmin ruh bütə aid edilən guya şəfa verən möcüzələrin əslində xalq arasında bütpərəstliyi qoruyub saxlamaq məqsədi daşıyan bir illüziya olduğunu etiraf etmişdir.

Bu hadisədən sonra hökmdar və onun saray əhli vəftiz olunmuş, Varfolomey isə əvvəlki bütpərəst məbədi həqiqi Rəbbə ibadət üçün təqdis etmişdir. Daha sonra o, xəstələri sağaltmış və xalq arasında geniş rəğbət qazanmışdır. Lakin köhnə kultun kahinləri sonradan onu hökmdarın qardaşı Astiaq qarşısında ittiham etmiş, nəticədə Astiaq onun həbs olunmasını və işgəncəyə məruz qoyulmasını əmr etmişdir. Emmerixin təsvirinə görə, Varfolomey dərisinin soyulması yolu ilə şəhid edilmiş və bu proses zamanı ölümünədək təbliğini davam etdirmişdir. Onun ardıcıllarının cəsədini götürərək ehtiramla dəfn etdikləri və sonradan həmin məzar üzərində bir kilsənin inşa edildiyi bildirilir.

Bu görmə Astiaqın da xristianlığa qəbul olunması ilə yekunlaşır, bütpərəst kahinlərin isə qısa müddət sonra acınacaqlı şəkildə öldükləri təsvir edilir. Emmerix həmçinin qeyd edir ki, bəzi təfsirçilər səhvən Varfolomeyi Natanayıl ilə eyniləşdirmişlər; lakin onun görmələrində bu iki şəxs ayrı-ayrı təqdim olunur.

Emmerixə görə, Varfolomey (Tolmayın oğlu, Naftali qəbiləsindən) Hindistanda və Ermənistanda təbliğ fəaliyyəti aparmış, Natanayıl isə Mavretaniya və Bretan bölgələrində xristianlığı yaymış və Bretanın Tregye şəhərində vəfat etmişdir.

## İbadət

Erməni Apostol Kilsəsi Müqəddəs Varfolomey və Müqəddəs Faddeyi öz himayədar müqəddəsləri kimi ehtiramla yad edir.

Alban Həvari Kilsəsi və Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı yeparxiyası hər il hər il 24 iyun səhəri Həvari Varfolomeyin xatirə günündə — dua mərasimi (moleben) icra olunur.

Şərqi Ortodoks Kilsəsində Varfolomey 11 iyun tarixində anılır. Bundan əlavə, onun müqəddəs qalıqlarının köçürülməsi münasibətilə 25 avqust tarixində də ehtiramla yad olunur. O, həmçinin On iki həvaridən biri kimi 30 iyun tarixində də anılır.

İsgəndəriyyə Qibti Pravoslav Kilsəsinin Sinaksarionuna görə, Varfolomeyin şəhidliyi Qibti təqviminin birinci günündə (yəni Tut ayının ilk günü) qeyd olunur ki, bu da hazırda 11 sentyabra (Yuli təqvimi ilə 29 avqusta) təsadüf edir.

Müasir Roma Ümumi Təqviminə əsasən, Müqəddəs Varfolomeyin bayram günü 24 avqustda qeyd olunur.

Həvari Varfolomey həmçinin, İngiltərə Kilsəsində və digər Anqlikan kilsələrində 24 avqust tarixində keçirilən bayram günü ilə yad edilir.

## Relikviyaları

VI əsr müəllifi Teodor Lektor qeyd edir ki, təxminən 507-ci ildə Bizans imperatoru I Anastasi Dikor Varfolomeyin cəsədini yenidən qurduğu Mesopotamiyanın Dara şəhərinə köçürmüşdür.

Siciliya sahilləri yaxınlığında yerləşən kiçik Lipari adasında — Konstantinopoldan idarə olunan İtaliya ərazisində — relikviyaların mövcudluğu Turonlu Qriqorinin məlumatına görə, Varfolomeyin cəsədinin möcüzəvi şəkildə sahilə çıxması ilə izah edilir. Liparidə Müqəddəs Varfolomey kafedralında saxlanılan dərisinin böyük bir hissəsi və çoxsaylı sümükləri 838-ci ildə Beneventoya köçürülmüş və bu günədək San-Bartolomeo bazilikasında qorunur.

Relikviyaların bir hissəsi isə 983-cü ildə Müqəddəs Roma imperatoru II Otto tərəfindən Romaya gətirilmiş və burada qədim dövrdə mühüm tibbi mərkəz olmuş Asklepi məbədinin yerində inşa edilmiş San-Bartolomeo-alla-Isola kilsəsində saxlanılır. Bu tibbi mərkəzlə əlaqə zaman keçdikcə Varfolomeyin adının xəstəxanalarla əlaqələndirilməsinə səbəb olmuşdur.

2003-cü ildə Konstantinopol patriarxı Vorfolomey Müqəddəs Varfolomeyin qalıqlarının bir hissəsini Azərbaycan xristianlarına hədiyyə olaraq Bakıya gətirmişdir və həmin qalıqlar indi Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralında saxlanılır.

Müqəddəs Varfolomeyə bir sıra möcüzələr də aid edilir.

## İncəsənət və ədəbiyyatda

Bədii təsvirlərdə Varfolomey ən çox əlində soyulmuş dərisi və dərisinin soyulduğu bıçaqla təsvir olunur. Bu cür təsvirlərin məşhur nümunələrindən biri Mikelancelonun *“[[Böyük məhkəmə (Mikelancelo)|Böyük məhkəmə]]”* əsərində yer alır.

Bəzi təsvirlərdə Varfolomey öz dərisini bədəninə sarımış halda göstərilir. Bundan əlavə, İspan rəssamlığında Varfolomeyin zəncirlənmiş bir demonla birlikdə təsvir olunması da geniş yayılmış motivlərdəndir.

Müqəddəs Varfolomey dərisi soyulmuş xristian şəhidləri arasında ən məşhuru hesab olunur. XVI əsrdə onun dərisinin soyulması səhnələrini əks etdirən təsvirlər geniş yayılmış və bu detal ikonoqrafiyanın demək olar ki, ayrılmaz elementinə çevrilmişdir. Bu mövzuya diqqətin əksi orta əsr heraldikasında da müşahidə olunur; burada Varfolomey *“qırmızı fon üzərində gümüş bıçaqlı və qızıl dəstəkli dərisoyma alətləri”* ilə təsvir edilir.

Müqəddəs Varfolomey tez-tez zəngin şəkildə bəzədilmiş orta əsr əlyazmalarında da təsvir olunur. Əlyazmaların mahiyyət etibarilə emal olunmuş heyvan dərisindən hazırlanması nəzərə alındıqda, bu materialın müqəddəsin obrazı ilə orta əsrlərdə güclü vizual və məna baxımından assosiasiya yaratdığı qeyd olunur.

Florensiyalı rəssam Paçino di Buonaquida onun şəhidliyini təxminən 1340-cı ilə aid olan, *"Compagnia di Sant’Agnese"* üçün hazırlanmış italyan himnləri toplusu — *“[[Laudario-di-Kortona|Laudario]] di Sant’Agnese”* əsərində mürəkkəb və təsirli bir kompozisiyada təsvir etmişdir. Beş səhnədən ibarət, narrativ əsaslı bu təsvirlərdə Varfolomey darvazaya bağlanaraq hərəkətsiz hala gətirilmiş, üç cəllad isə onun qollarını və ayaqlarını dəridən ayırır. Sağ tərəfdə isə müqəddəs öz dərisini boynuna asmış vəziyyətdə, qaya qarşısında diz çökərək dua edir, onun kəsilmiş başı isə yerdə təsvir olunur.

Daha bir təsvir təxminən 1325–1340-cı illərə aid Lattrell Zəburunda yer alan *“Müqəddəs Varfolomeyin dərisinin soyulması”* səhnəsidir. Burada Varfolomey cərrahi masa üzərində uzadılmış halda, ətrafı işgəncə verənlərlə əhatələnmiş şəkildə qızıl bıçaqlarla dərisi soyularkən təsvir olunur.

Şəhidliyinin xarakterinə görə, Müqəddəs Varfolomey dabbaqların, suvaqçıların, dərzilərin, dəri emalı ilə məşğul olan ustaların, kitab cildçilərinin, fermerlərin, ev rəssamlarının, qəssabların və əlcək istehsalçılarının himayədar müqəddəsi hesab olunur. 

Bədii əsərlərdə müqəddəs bəzən dabbaqlar tərəfindən dərisi soyulan şəkildə təsvir edilmişdir; buna nümunə olaraq Qvido da Sienanın Müqəddəs Fransisk, Müqəddəs Klara, Müqəddəs Varfolomey və İsgəndəriyyəli Müqəddəs Yekaterinanın şəhidliklərini əks etdirən relikvariya qapaqları göstərilə bilər. Florensiyada və Toskananın digər bölgələrində geniş yayılmış olan bu müqəddəs zamanla duz, yağ və pendir tacirləri ilə də əlaqələndirilmişdir.

Xose de Riberanın 1634-cü ilə aid *“Müqəddəs Varfolomeyin şəhidliyi”* əsəri müqəddəsin diri-diri dərisinin soyulmasından əvvəlki son anlarını təsvir edir. Rəssam tamaşaçının Varfolomey ilə empatiya qurmasını hədəfləyir: onun bədəni sanki kətanın səthindən irəli çıxır, geniş açılmış qolları isə bədənini işıqlandıran mistik bir nuru qucaqlayır. Onun deşici baxışları, açıq ağzı və yalvaran sol əli ilahi ilə dərin bir ünsiyyəti ifadə edir; eyni zamanda bu əl, simvolik olaraq xaç formasında yerləşdirilmiş işgəncə alətlərinə diqqəti yönəldir. Varfolomeyin fəal imanından təsirlənmiş kimi görünən cəllad sanki hərəkətini yarımçıq dayandırmışdır; onun çatılmış qaşları və qismən işıqlanan üzü şübhə anını, hətta mümkün dönüş (din dəyişmə) ehtimalını əks etdirir.
Vaşinqtonun Milli Sənət Qalereyasında saxlanılan bu əsərdə Varfolomeyin ölümü Riberanın digər təsvirlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Rəssam süjet iştirakçılarının sayını əsas fiqurlarla — müqəddəs, cəllad, onu mühakimə edən kahinlərdən biri və onu tutan əsgərlərdən biri ilə — məhdudlaşdırmış, onları yarımfiqur şəklində və təsvir məkanını tam dolduracaq şəkildə təqdim etmişdir. Bununla o, hərəkətli kompozisiyadan imtina edərək, güclü psixoloji dramatizmə əsaslanan bir təsvir yaratmışdır. Rəsmin bütün kənarlarında müşahidə olunan kontur davamlılığı göstərir ki, əsər kəsilməmişdir; Ribera kompozisiyanı məhz bu cür sıx, məhdud və fiqurların bir-birinə sıxışdırıldığı formada nəzərdə tutmuşdur.

Varfolomeyin ölümü əsasən dini xarakterli incəsənət əsərlərində təsvir edilsə də, onun hekayəsi bəzən insan bədəninin dərisiz anatomik təsvirlərini təqdim etmək üçün də istifadə olunmuşdur. Bunun nümunəsi Marko d’Aqrate tərəfindən yaradılmış 1562-ci ilə aid *“Dərisi soyulmuş Müqəddəs Varfolomey”* heykəlində müşahidə olunur; burada müqəddəs öz dərisinə bürünmüş halda təsvir edilir və bədənin bütün əzələləri, damarları və vətərləri aydın şəkildə göstərilərək insan anatomiyasının quruluşunu nümayiş etdirir.

Bu yanaşma bəzi müasir rəssamların da yaradıcılığına təsir etmişdir. Məsələn, Günter fon Hagensin *“Dəri adamı”* (2002) və Demien Hirstin *“Exquisite Pain”* (2006) əsərlərində insan bədəninin anatomik tədqiqinə əsaslanan təsvirlər yer alır. Günter fon Hagensin *“Body Worlds”* layihəsində Varfolomeyi xatırladan bir fiqur öz dərisini qaldırmış vəziyyətdə təqdim olunur; bu fiqur real insan toxumalarından (plastinasiya üsulu ilə) hazırlanmışdır və məqsəd insan bədəninin daxili quruluşunu nümayiş etdirmək, həmçinin sağlam və qeyri-sağlam həyat tərzinin təsirlərini göstərməkdir.

Demien Hirst isə 2006-cı il tarixli *“Exquisite Pain”* əsərində Müqəddəs Varfolomeyi yüksək anatomik dəqiqliklə təsvir etmiş, onun soyulmuş dərisini sağ qolunun üzərinə salmış, bir əlində skalpel, digər əlində isə qayçı göstərmişdir. Qayçı motivi Tim Börtonun 1990-cı ilə aid *“[[Qayçıəl Edvard]]”* filmindən ilhamlanmışdır.

Varfolomey həmçinin Frensis Bekonun utopik əsəri olan *“[[Yeni Atlantida (Bekon)|Yeni Atlantida]]”*da da yer alır. Bu əsərdə Bensalem adlı mifoloji, təcrid olunmuş bir ölkədən bəhs edilir; burada yaşayan insanlar ağıl və təbiət fəlsəfəsinə sadiqdirlər. Məsihin yüksəlişindən təxminən iyirmi il sonra Bensalem sakinləri sahillərində üzən bir sandıq tapırlar. Bu sandıqda bir məktub, eləcə də Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid kitabları mövcud olur. Məktub həvari Varfolomey tərəfindən yazılmışdır və orada bir mələyin ona bu sandığı və içindəkiləri dənizə buraxmağı əmr etdiyi bildirilir. Beləliklə, Bensalemin alimləri Tanrı sözünün vəhyini qəbul etmiş olurlar.



Şəkil:Jusepe de Ribera, The Martyrdom of Saint Bartholomew, 1634.jpg|Xose de Ribera - Müqəddəs Varfolomeyin şəhadəti, 1634, Milli Sənət Qalereyası
Şəkil:Saint Bartholomew MET DP-12431-001.jpg|Simone Martini - Müqəddəs Varfolomey, təxm. 1317-1319, Metropoliten muzeyi
Şəkil:Mosaic of Saint Apostle Bartholomew, Sinai.jpg|Sinay yarımadasındakı Müqəddəs Yekaterina monastırında VI əsrə aid Müqəddəs VArfolomey mozaikası
Şəkil:Pierre legros, san bartolomeo, entro nicchia disegnata dal borromini, 02.jpg|Pyer Le Qro - Müqəddəs Varfolomey heykəli, 1708–1718, Lateran bazilikası
Şəkil:Matteo di Giovanni 003.jpg|Matteo di Covanni - Müqəddəs Varfolomey, təxm. 1480, Budapeşt İncəsənət Muzeyi
Şəkil:Michael damaskenos (attr.), icona di san bartolomeo apostolo, 1550-1600 ca.jpg|Mixail Damaskin - Müqəddəs Varfolomey ikonası, təxm. 1550-1600-cü illər, Bizans və Xristianlıq Muezyi, Afina.



## Mədəniyyətdə

Avqust ayında qeyd olunan festival ənənəvi olaraq bazar və yarmarkalarla müşayiət olunmuşdur; bunlara orta əsrlərdən etibarən Londonun Smitfild bölgəsində keçirilən Varfolomey yarmarkası daxildir. Bu yarmarka həmçinin Ben Consonun 1614-cü ilə aid eyniadlı komediyasının süjet məkanı kimi xidmət etmişdir.

Somerset qraflığının Krukern şəhərində Müqəddəs Varfolomey küçə yarmarkası hər il sentyabrın əvvəlində keçirilir. Bu yarmarkanın tarixi sakson dövrünə gedib çıxır və əsas ticarət bazarı kimi mövcudluğu *“[[Son məhkəmə kitabı]]”*nda qeyd olunmuşdur. Krukern şəhərindəki Müqəddəs Varfolomey yarmarkasının rəsmi statusunun III Henri (1207–1272) dövründə verildiyi ehtimal edilir. Ən qədim qorunub saxlanılmış məhkəmə qeydi isə 1280-ci ilə aiddir və Britaniya Kitabxanasında saxlanılır.

## İslamda

Quranda İsanın həvariləri ilə bağlı məlumatlarda onların adları, sayı və ya həyatları haqqında ətraflı təsvirlər yer almır. Bununla belə, İslam təfsir ənənəsində Əhdi-Cədiddə verilən siyahı əsasən qəbul edilir və həvarilər sırasında Pyotr, Filip, Foma, Varfolomey, Matfey, Andrey, Yakov, Faddey, Yakov Alfey, Yəhya və Simon Kənaninin olduğu bildirilir.

İbn İshaqa istinad edən Əndəlüs alimi əl-Qurtubi İsa Məsihin həvarilərinin missioner fəaliyyəti haqqında belə məlumat verir: Pyotr və Pavlus Roma torpaqlarına, Andrey və Matta kanniballar ölkəsinə, Foma Babilə, Filip Afrikaya, Yəhya “yeddi yatanlar şəhəri” kimi tanınan Dəməşqə, Yakov Yerusəlimə, İbn Talma (Varfolomey) ərəb diyarına, Simon bərbərlərə, Yəhuda və Bard isə İsgəndəriyyəyə göndərilmişdir. Onların düzgün dəlillərlə dəstəkləndiyi və nəticədə üstün gəldikləri qeyd olunur.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* The Martyrdom of the Holy and Glorious Apostle Bartholomew, kiçik Kilsə Atalarından biri olan Psevdo-Abdiyə aid edilir 
* St. Bartholomew's Connections in India
* St. Bartholomew at the Christian Iconography web site.'
* "The Life of St. Bartholomew the Apostle"