Gender və inkişaf

**Gender və inkişaf** () —  iqtisadi inkişaf və qloballaşmanın insanların yerinə, cinsi, sosial sinif mənsubiyyəti və digər sosial-siyasi kimliklərinə görə fərqli təsirlərini anlamaq və aradan qaldırmaq üçün feminist yanaşmanı tətbiq edən multidissiplinar tədqiqat və tətbiqi araşdırma sahəsi. İqtisadi inkişafa sırf iqtisadi yanaşma bir ölkənin inkişafını iş yerlərinin yaradılması, inflyasiyanın idarə olunması və yüksək məşğulluq kimi kəmiyyət göstəriciləri əsasında qiymətləndirir — bütün bunlar ölkənin "iqtisadi rifahını" və nəticə etibarilə insanların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlmişdir. İqtisadi inkişaf baxımından həyat keyfiyyəti zəruri hüquq və resurslara çıxış ilə müəyyən edilir, bunlara keyfiyyətli təhsil, tibbi xidmətlər, sərfəli mənzil, təmiz mühit və aşağı cinayət səviyyəsi daxildir.

Gender və inkişaf da bu amilləri nəzərə alır; lakin bu sahə inkişaf məsələlərinin mədəniyyət, hökumət və qloballaşma kontekstində necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu başa düşməyə xüsusi diqqət yetirir. Bu ehtiyacı qarşılamaq üçün gender və inkişaf sahəsi etnoqrafik araşdırmalardan istifadə edir. Bu araşdırma metodu müəyyən bir mədəniyyəti və ya insan qrupunu tədqiq edərək, araşdırmaçının həmin mühitə fiziki cəhətdən daxil olmasını və orada yaşayan insanların gündəlik həyatına iştirak etməsini nəzərdə tutur. Bu, inkişaf siyasətinin və praktikasının hədəf qruplara və bölgələrə necə təsir etdiyini hərtərəfli anlamağa kömək edir.

## Tarixi inkişafı
Bu sahənin tarixi 1950-ci illərə gedib çıxır. O dövrdə iqtisadi inkişafla bağlı tədqiqatlar qadınları yalnız rifah siyasətlərinin – əsasən ərzaq yardımı və ailə planlaşdırılması proqramlarının — subyekti kimi nəzərdən keçirməyə başladı. 1962-ci ilə qədər BMT Baş Assambleyası Qadınların Statusu üzrə Komissiyaya Baş Katib və digər BMT qurumları ilə əməkdaşlıq edərək inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qadınların irəliləyişi üçün uzunmüddətli proqram hazırlamağı tapşırdı.

1970-ci illərdə feminist iqtisadçı Ester Bozerupun "*Qadınların İqtisadi İnkişafdakı Rolu*" () adlı kitabı nəşr olundu və bu, inkişaf perspektivlərinin əsaslı şəkildə dəyişməsinə səbəb oldu. Bu araşdırma gender və inkişaf sahəsinin yaranmasına böyük töhfə verdi.

Boserup inkişafın kişilərə və qadınlara fərqli təsir etdiyini nəzərə alaraq, genderin inkişafla əlaqəsi sahəsində tədqiqatlar və siyasətçilər arasında marağı artırdı. Bu sahə nəzəri cəhətdən mühüm inkişaflar keçirdi. Əvvəlcə Qadınlar və İnkişaf (WID) modeli meydana gəldi, sonra Qadınlar və İnkişaf (WAD), daha sonra isə müasir Gender və İnkişaf (GAD) yanaşması formalaşdı. Bu konseptlər bir-birini inkişaf etdirərək daha geniş mövzuları və sosial elmlərin müxtəlif perspektivlərini əhatə etdi.

Bundan əlavə, Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) kimi beynəlxalq maliyyə institutları gender və inkişafla bağlı siyasət və tədqiqatlar aparıb. Bu çərçivədə Struktur Düzəliş Proqramları (SAPs), mikromaliyyələşdirmə, autsorsinq və dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi kimi iqtisadi artımı təşviq edən siyasətlər həyata keçirilib. Bu yanaşmalar gender bərabərliyinə doğru irəliləyişə gətirib çıxaracağı iddiası ilə əsaslandırılsa da, Marksizm və ekofeminizm kimi alternativ baxışlar bu modelləri tənqid edərək, beynəlxalq kapitalizmin və gender əsaslı istismarın təkzibini müdafiə ediblər.

## İlk yanaşmalar – Qadınlar və İnkişaf (WID)
"Qadınlar və İnkişaf" (WID) termini 1970-ci illərin əvvəllərində Vaşinqtonda qadın inkişaf mütəxəssisləri tərəfindən irəli sürüldü. Onlar mövcud inkişaf nəzəriyyələrini tənqid edərək, iqtisadi inkişafın kişilər və qadınlara eyni təsir göstərmədiyini iddia edirdilər. 1970-ci illərin feminist hərəkatları, xüsusilə ABŞ-da qadın haqları uğrunda mübarizə aparan liberal feministlər, bu yanaşmanın inkişafına təsir etdi. Liberal feministlər hesab edirdilər ki, qadınların cəmiyyətdəki məhdudiyyətləri onların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və bərabər iş şəraitinin yaradılması ilə aradan qaldırıla bilər.

WID tərəfdarları əsasən qadınların istehsal əmək fəaliyyətinə diqqət yetirirdilər və sosial rifah və reproduktiv hüquqları ikinci plana atırdılar. Bu yanaşma əsasən Ester Bozerupun araşdırmalarına əsaslanırdı. O, qadınların kənd təsərrüfatında və iqtisadiyyatda mühüm rol oynadığını vurğulayaraq, gender və inkişaf mövzusuna yeni yanaşma gətirdi.

## Neoliberal yanaşmalar və inkişaf institutları
Neoliberal siyasət dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi, bazar tənzimlənmələrinin ləğvi və sosial xidmətlərin ixtisarını nəzərdə tutur. Bu siyasətlər əsasən Dünya Bankı və IMF-in struktur düzəliş proqramları (SAPs) vasitəsilə aşağı gəlirli ölkələrdə tətbiq olunurdu. 1980–1990-cı illərdə neoliberalizm qlobal siyasət çərçivəsində dominant bir yanaşma oldu. Beynəlxalq inkişaf institutları gender məsələlərini iqtisadi inkişaf gündəminin bir hissəsinə çevirdi. Dünya Bankı 1977-ci ildə ilk "Qadınlar və İnkişaf" məsləhətçisini təyin etdi və 1984-cü ildən etibarən proqramlarında qadın məsələlərini nəzərə almağa başladı. 1994-cü ildə bank Gender və İnkişaf siyasət sənədini dərc etdi və gender bərabərliyini inkişaf strategiyalarında prioritet məsələ elan etdi.

2000-ci illərdə Dünya Bankı Gender Fəaliyyət Planını təqdim etdi və "*Ağıllı İqtisadiyyat*" () yanaşmasını tətbiq edərək, qadınların iqtisadi iştirakının ümumi iqtisadi artıma töhfə verəcəyini vurğuladı.

## Alternativ yanaşmalar
### Marksizm və Neo-Marksizm
Marksist və sosialist feministlər strukturist yanaşmanı müdafiə edərək, liberal inkişaf modellərini tənqid etdilər. Xüsusilə Çin və Kuba kimi sosialist ölkələrin inkişaf modelləri liberal yanaşmalara alternativ kimi göstərildi. Neo-Marksistlər isə post-kolonial dövlətlərin inkişaf siyasətlərinə və yerli sinfi mübarizələrə diqqət yetirdilər.

### Asılılıq nəzəriyyəsi
Asılılıq nəzəriyyəsinin () tərəfdarları iddia edirdilər ki, qadınların qlobal kapitalizmə inteqrasiyası yalnız "inkişaf etməmişliyi inkişaf etdirmək" deməkdir. Onların fikrincə, həqiqi inkişaf yalnız qlobal kapitalizmin struktur istismarından ayrılmaqla mümkündür.

### Əsas ehtiyaclar yanaşması və ekofeminizm
Əsas ehtiyaclar yanaşması () və ekofeminizm yanaşmaları iqtisadi artımı və gəliri inkişaf göstəricisi kimi qəbul edən modelləri tənqid edirdi. Ekofeministlər isə kolonializmin ətraf mühitin və qadınların həyatının məhv edilməsinə səbəb olduğunu vurğulayırdılar.

## İstinadlar

## Mənbə

* Bertrand, Tietcheu (2006). Being Women and Men in Africa Today: Approaching Gender Roles in Changing African Societies.
* Bradshaw, Sarah (May 2013). "Women’s role in economic development: Overcoming the constraints". UNSDSN. UNSDSN. Retrieved 22 November 2013.
* 
* 
* Development Assistance Committee (DAC), 1998, p.&nbsp;7
* Eisenstein, Hester (2009). Feminism Seduced: How Global Elites Use Women's Labor and Ideas to Exploit the World. Boulder: Paradigm Publishers. . Retrieved 25 November 2013.
* Elizabeth Wilson. Women and the Welfare State. Routledge.
* Elson, Diane; Pearson, Ruth (27 September 2013). "Keynote of Diane Elson and Ruth Pearson at the Gender, Neoliberalism and Financial Crisis Conference at the University of York".SoundCloud. Retrieved 27 November 2013.
* Frank, Andre Gunder (1969). Capitalism and underdevelopment in Latin America: historical studies of Chile and Brazil (Rev. and enl. ed. ed.). New York: Monthly Review P. .
* Fraser, Nancy (2012). "Feminism, Capitalism, and the Cunning of History". Working paper. Fondation Maison des sciences de l'homme. p.&nbsp;14. Retrieved 2 November 2013.
* Harcourt, W. (2016). The Palgrave handbook of gender and development: critical engagements in feminist theory and practice. .
* ILO. Employment, growth, and basic needs: a one-world problem: report of the Director-General of the International Labour Office. Geneva: International Labour Office. 1976..
* Irene Tinker (1990). Persistent Inequalities: Women and World Development. Oxford University Press. p.&nbsp;30. .
* Jackson, edited by Cecile; Pearson, Ruth (2002). Feminist visions of development: gender analysis and policy (1. publ. ed.). London: Routledge. p. Jeffrey, P., & Jeffrey, R. (1998). Silver Bullet or Passing Fancy? Girl's Schooling and Population Policy. .
* Kabeer, Naila (2003). Gender mainstreaming in poverty eradication and the Millennium development goals a handbook for policy-makers and other stakeholders. London: Commonwealth secretariat. .
* 
*
* McRobbie, Angela (2009). The Aftermath of Feminism: Gender, Culture and Social Change. London: Sage. . Retrieved 25 November 2013.
* Merchant, Carolyn (1980). The death of nature: women, ecology, and the scientific revolution: a feminist reappraisal of the scientific revolution(First edition. ed.). San Francisco: Harper & Row..
* Mies, Maria; Bennholdt-Thomsen, Veronika; Werlhof, Claudia von (1988). Women: the last colony (1. publ. ed.). London: Zed Books..
* 
* Moser, Caroline (1993). Gender Planning and Development. Theory, Practice and Training. New York: Routledge. p.&nbsp;3.
* Moser, Caroline O.N. (1995). Gender planning and development: theory, practice and training(Reprint. ed.). London [u.a.]: Routledge..
* Nalini Visvanathan ... [et.al] The women, gender and development reader (2nd ed. ed.). London: Zed Books. p.&nbsp;29..
* New York Times. "Nike Harnesses ‘Girl Effect’ Again." . New York Times, November 10, 2010. Retrieved 1 December 2013.
* 
* Pearce, Samir Amin. Transl. by Brian (1976).Unequal development: an essay on the social formations of peripheral capitalism (al-Ṭabʻah 4. ed.). Hassocks: Harvester Pr. .
* Plan International.Summary_ENGLISH_lo_resolution.pdf ‘Because I Am a Girl: The State of the World’s Girls 2009. Girls in the Global Economy. Adding it All Up.’. Plan International. p.&nbsp;11 and 28.
* 
* Rankin, Katharine N. (2001). "Governing Development: Neoliberalism, Microcredit, and Rational Economic Woman". Economy and Society (Fondation Maison des sciences de l'homme) 30: 20. Retrieved 2 November 2013.
* Rathgeber, Eva M. 1990. “WID, WAD, GAD: Trends in Research and Practice.” The Journal of Developing Areas. 24(4) 289–502
* Razavi, S. ‘World Development Report 2012: Gender Equality and Development: An Opportunity Both Welcome and Missed (An Extended Commentary)’.   p.&nbsp;2.
* Razavi, Shahrashoub; Miller, Carol (1995)."From WID to GAD: Conceptual shifts in the Women and Development discourse". United Nations Research Institute Occasional Paper series (United Nations Research Institute for Social Development) 1: 2. Retrieved 22 November 2013.
* Reeves, Hazel (2000). Gender and Development: Concepts and Definitions. Brighton. p.&nbsp;8. .
* Robert Connell (1987). Gender and power: society, the person, and sexual politics. Stanford University Press. .
* 
*
* Sen, Amartya (2001). Development as freedom(1. publ. as an Oxford Univ. Press paperback ed.). Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press..
*
* Singh, Shweta. (2007). Deconstructing Gender and development for Identities of Women, International Journal of Social Welfare, Issue 16, pages. 100–109.
* True, J (2012). Feminist Strategies in Global Governance: Gender Mainstreaming. New York: Routledge. p.&nbsp;37.
* UNICEF (2006). The state of the world's children 2007: women and children: the double dividend of gender equality. United Nations Children's Fund.
* UNU. The quality of life a study prepared for the World Institute for Development Economics Research (WIDER) of the United Nations University (Repr. ed.). Oxford: Clarendon Press. 1995. .
*
* "World Bank Gender Overview". World Bank. World Bank. 3 May 2013. Retrieved 5 November 2013.
* WDB about page". Women's Development Business. WDB. 2013. Retrieved 28 November 2013.
* World Bank (1995). Enhancing Women's Participation in Economic Development(Washington, DC: World Bank). p.&nbsp;22.
* World Bank. "Applying Gender Action Plan Lessons: A Three-Year Road Map for Gender Mainstreaming (2011- 2013).". World Bank Report. World Bank. Retrieved 1 December 2013.
* World Bank. "World Development Report 2012: Gender Equality and Development.".World Development Report. World Bank. Retrieved 1 December 2013.
* World Bank. Global Monitoring Report 2007: Millennium Development Goals: Confronting the Challenges of Gender Equality and Fragile States (Vol. 4). World Bank-free PDF. p.&nbsp;145.
* Young, edited by Kate; Wolkowitz, Carol; McCullagh, Roslyn (1984). Of marriage and the market: women's subordination internationally and its lessons (2nd ed.). London: Routledge & Kegan Paul. p. Whitehead, A. (1984) ‘I’m hungry, mum: the politics of domestic budgeting.’..

## Ədəbiyyat

* Benería, L., Berik, G., & Floro, M. (2003). Gender, development, and globalization: Economics as if all people mattered. New York: Routledge.
* Counts, Elad (2008). Small Loans, Big Dreams: How Nobel Prize Winner Muhammad Yunus and Microfinance Are Changing the World. John Wiley & Sons, Incorporated.
* Visvanathan, N., Duggan, L., Nisonoff, L., & Wiegersma, N. (Eds.). (2011). The women, gender, and development reader. 2nd edition. New Africa Books.
* Ruble, D. N., Martin, C. L., & Berenbaum, S. A. (1998). Gender development. Handbook of child psychology.
* Golombok, S., & Fivush, R. (1994). Gender development. Cambridge University Press.
* 
* 
* 
* Gender and Development Resources (WIDNET)