open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceyms Eykaster

**Ceyms Vilyam Eykaster** (*[[İngilis dili|ing.]]*: James William Acaster; ) — İngilis komediyaçısı.

## Həyatı
Ceyms Eykaster 9 yanvar 1985-ci ildə İngiltərənin Ketterinq şəhərində dünyaya gəlib. Ketterinqdə məktəbi bitirdikdən sonra Northemptonda kollecdə musiqi təhsili alıb. Bundan sonra Northemptonda bir sıra qruplarda barabançı kimi çıxış edən Ceyms daha sonra komediya ilə məşğul olmaq üçün musiqi karyerasına fasilə verir. 2009-cu ildə ilk dəfə Edinburqda bir sıra komediyaçılarla bir yerdə səhnəyə çıxan Ceyms Eykaster daha sonradan bir neçə dəfə daha səhnəyə çıxır və əsasən televiziya şoularında iştirak edərək tanınmağa başlayır. Davamlı çıxış etdiyi *"Mock the Week", "Taskmaster", "8 out of 10 Cats",* və *"Would I Lie to You?"* kimi televiziya verilişlərindən sonra özünə müəyyən kütlə toplamağı bacaran Ceyms Eykaster, həm də bir sıra şəhərlərdə etdiyi stendap şouları ilə də uğur qazanmağı bacarır. 2018-ci ildə 4 hissədən ibarət olan stendap şouları *"James Acaster: Repertoire"* adı ilə Netflix-də yayımlanır. Hal-hazırda öz çıxışlarına davam edən Ceyms Eykaster eyni zamanda *"Hypothetical"* adlı şounun aparıcılığını edir.

## İstinadlar
Çartalizm

**Çartalizm** makroiqtisadiyyatda — pulun barter problemlərinin kortəbii həlli kimi və ya borc işarəsi vasitəsi olaraq deyil, iqtisadi fəaliyyətə yönəltmə səylərindən qaynaqlandığını iddia edən pul nəzəriyyəsidir. İqtisadi fəaliyyətlərə görə verdikləri valyuta ilə ödənilməli olan suveren hüququ müqabilində dəyəri vardır.

## Haqqında
Alman iqtisadçısı Qeorq Fridrix Knap, 1905-ci ildə Alman dilində nəşr olunan və 1924-cü ildə İngilis dilinə çevrilən Dövlət Pul Nəzəriyyəsində "Çartalizm" terminini tətbiq etmişdir. Adı Latın nizamnaməsindən işarə və ya bilet mənasında gəlir.Knap "pulun bir əmtəə deyil," qanunun yaradılmasıdır "olduğunu müdafiə etdi. Knap, dövlət pul nəzəriyyəsini o dövrdə qızıl standartında təcəssüm etdirilən "metalizm" lə müqayisə etdi, burada valyuta vahidinin dəyəri içərisində olan və ya dəyişdirilə bilən qiymətli metalın miqdarından asılı idi. O, dövlətin pul kütləsi meyarının "dövlət xəzinələrində qəbul edilənlər" olması ilə dövlətin təmiz kağız pullar yaradaraq onu qanuni ödəmə vasitəsi kimi tanıyaraq dəyişdirilə biləcəyini iddia etdi.

## Müasir tərəfdarları

İqtisadçılar Uorren Mosler, L. Rendall Rey, Stefani Kelton və Bill Mitçell, pul yaratmağın izahı olaraq çartalizmin canlanmasından böyük ölçüdə məsuliyyət daşıyırlar; Rey bu dirçəliş formülasyonunu neo-çartalizm adlandırır.

Avstraliyanın Nyukastl Universitetində Tam Məşğulluq və Ədalət Mərkəzinin və ya CofFEE-nin qurucusu Mitçell, müasir neo-çartalizmi izah etmək üçün "müasir pul nəzəriyyəsi" ifadəsini tətbiq etdi və bu termin hazırda geniş yayılmışdır. Skot Fulluayler, bank və pul sistemlərinin detallı bir texniki təhlili əlavə etdi.

Rocer Malkolm Mitçellin Sərbəst Pul kitabında çartalizmin mahiyyəti sadə dillə təsvir olunur.

Rey kimi bəzi müasir tərəfdarları çartalizmi Postkeynsçi iqtisadiyyatında yer alır, çartalizm isə hər ikisi də endogen pulun, yəni dövlət kimi bir iqtisadiyyatda yaradılan pulun pul dövriyyəsi nəzəriyyəsinin alternativ və ya tamamlayıcı nəzəriyyəsi kimi irəli sürülmüşdür. qıt xərclər və ya bank krediti, kənardan deyil, qızıl kimi. Tamamlayıcı baxımdan çartalizm "şaquli" (dövlət və özəl sektor arasında və əksinə) qarşılıqlı əlaqələri izah edir, zəncir nəzəriyyəsi isə "üfüqi" (özəl və xüsusi) qarşılıqlı əlaqə modelidir.

## İstinadlar
Omaha

**Omaha** () — Nebraska ştatının ən böyük şəhəri, ştatın şərq sərhədində yerləşir, Duqlas dairəsinin mərkəzidir. Missuri çayının sahilində, Platt çayının mənsəbindən təxminən 30 kilometr şimalda yerləşir. 2017-ci il ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun qiymətləndirməsinə görə, şəhər əhalisinin 466.893 nəfərdir. Şəhərətrafı qəsəbələri ilə birlikdə şəhər, 8 dairədə yaşayan 895.151 nəfər əhalisi ilə ABŞ-nin ən böyük 60-cı şəhər aqlomerasiyasıdır. Şəhərin adı XVII əsrdən bəri müasir Nebraskanın şimal-şərqində yaşayan Omaha hindu qəbiləsindən gəlir. 2008-ci ildə Kiplinger's Personal Finance jurnalı Omaha-nı ABŞ-də yaşamaq üçün ən cəlbedici şəhərlər arasında 3-cü yerə qoydu.

## İstinadlar
İran–Ermənistan sərhədi

**İran–Ermənistan sərhədi**  — İran və Ermənistan arasında dövlət sərhədi. Ermənistan-İran sərhədi Araz çayı boyunca uzanır, uzunluğu 35 km-dir. Bu həm Ermənistan, həm də İran üçün ən qısa dövlət sərhədidir. Lakin bunun Ermənistan üçün böyük iqtisadi əhəmiyyəti vardır. İki ölkə bir qaz kəməri və Araz üzərindəki bir körpü ilə birləşdirilir. Ermənistanda sərhəd yaxınlığında Meğri və Əkərək şəhərləri var. Ermənistan Respublikası tərəfdən olan sərhəddə, İran turistlərinin Ermənistanı ziyarət etdiyi “Karçevan” nəzarət-buraxılış məntəqəsi var. İran İslam Respublikasının tərəfində "Norduz" nəzarət-buraxılış məntəqəsi yerləşir. Sərhəd Azərbaycanın Naxçıvan Muxatriyyatı ilə sərhəd qovaşağından başlayır və Azərbaycanın Zəngilan rayonu istiqamətdə İranla sərhəd qovşağına qədər davam edir.
## Tarix

XIX əsrdə Qafqaz bölgəsi feodal dağınıqlıq dövrü yaşayırdı. Osmanlı, Fars və Rusiya İmperiyası arasında arasında hərbi poliqona çevrilən regionda Rusiyanın mövqeyi güclənməkdə idi. Rusiya-Fars müharibəsi və ondan sonra imzalanan Gülüstan müqaviləsi nəticəsində Rusiya indiki Azərbaycan ərazilərinin çox hissəsini əlinə keçirir. İran və Azərbaycan (Naxçıvan bölməsi istisna olmaqla) arasında müasir sərhəd olan sərhəd çəkilir. Rusiya-İran müharibəsindən və bundan sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsindən sonra İran Naxçıvanı və Zəngəzuru Rusiyaya vermək məcburiyyətində qalır. Sərhəd Araz boyunca Osmanlı İmperiyası ilə sərhəd qovşağına qədər uzadılır və beləliklə sərhəd tamamilə formalaşır. Daha sonra bu sərhəd  Azərbaycan-İran və İran–Ermənistan sərhəddinə çevrilir.

Rusiyada 1917-ci il inqilabından sonra Cənubi Qafqaz xalqları 1918-ci ildə Zaqafqaziya Demokratik Federal Respublikasını elan etdilər və Osmanlı İmperiyası ilə sülh danışıqlarına başladılar. Daxili fikir ayrılıqları Gürcüstanın 1918-ci ilin mayında federasiyadan ayrılmasına, daha sonra isə Ermənistan və Azərbaycan tərəfindən izlənilməsinə səbəb olur. 1920-ci ildə Sovet ordusu Azərbaycanı işğal edir. Bununlada ərazi bütövlüyü üşün tətdid yartanır. 1922-ci ildə üç dövlət SSRİ-nin bir hissəsi olaraq Zaqafqaziya SFSR-yə daxil edilir. Daha sonra 1936-cı ildə isə bu federasiya yenidən bölünür. Əslində Zəngəzurun Ermənistana verilməsi ilə bu sərhəd formalaşır.

1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra Ermənistan müstəqillik qazanır və ona İran-Sovet sərhədindəki hərbi infrastruktur miras qalır.
19 Mart 2007-ci il tarixində sərhəd yaxınlığındakı Əkərək şəhərində iki ölkənin prezidentləri Robert Köçəryan və Mahmud Əhmədinejadın iştirak etdiyi İran-Ermənistan qaz kəmərinin təntənəli açılış mərasimi keçirilir.

## İstinadlar
VII Georgi (Gürcüstan çarı)

**VII Georgi** () — Baqrationilər sülaləsindən olan Gürcüstan çarı. 1393-1407-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Çar V Böyük Baqratın və Trabzon imperatoru Böyük Vasilinin qızı Helena Komninanın oğludur. O, 1366-cı ildə anadan olmuşdur. Həmin ildə anası Helena Komnina vəfat etmişdir.

## Həyatı
Georgi şahzadəlik dövründə Gürcüstanın müxtəlif bölgələrində əhəmiyyətli vəzifələr tutmuşdur. VII Georgi dövründə, 1394-1403-cü illərdə Gürcüstan bir neçə dəfə Teymurilərin hökmdarı Əmir Teymurun yürüşlərinə məluz qalmışdır. Yürüşlər 1394-cü ilin bahar və payız aylarında, 1399-cu ilin payızında, 1400- cü ilin bahar və yay aylarındə, həmçinin 1401 və 1403-cü illərdə baş tutmuşdur. Ölkənin Kaxeti-Hereti, Trialeti, Kvemo, Şida Kartli və İmereti bölgələri müharibə dövründə dağıntılara məruz qaldı.

Müəyyən bir ölkəyə qarşı fəth yürüşlərinə başlamazdan əvvəl Əmir Teymur ticarət əlaqələri yolu ilə kəşfiyyat məlumatları toplayırdı. Əmir Teymur da Çingiz xan kimi tacirləri və karvan rəhbərlərini malları ilə Orta Asiyanın müxtəlif mülklərinə, Çin, Hindistan, Misir, Ərəbistan, Suriya, Gürcüstan və hətta Avropa ölkələrinə göndərirdi. Karvanlar qayıtdıqdan sonra tacirlər arasına təyin olunmuş və dərvişlər kimi geyinən dövlət məmurları keçdikləri ərazilərdə xalqın vəziyyəti, davranış qaydaları, tabe olduqları hökümətlərə münasibətləri və adətləri haqqında yığıdıqları kəşfiyyat məlumatlarını Əmir Teymura verirdilər.

1400-cü ilin əvvəllərində Əmir Teymur yenidən Gürcüstana yürüş etdi. Əhali dağlara doğru çəkildi. Çar VII Georgi bacardığı qədər müqavimət göstərməyə çalışdı.

Yürüşlər Əmir Teymur tərəfindən şəxsən idarə edilirdi. Gürcüstan çarlığı üzərində sərt bir nəzarət qura bilməməsinə baxmayaraq, ölkəyə bir daha özünü toplaya bilməyəcək qədər sarsıdıcı zərbə vuruldu. Həmçinin Əmir Teymur yürüşlər zamanı çar VII Georgini ələ keçirə bilmədi.

VII Georgi 1407-ci ildə Qaraqoyunlulara qarşı döyüşdə həlak olmuşdur. Özündən sonra Gürcüstan taxtına qardaşı I Konstantin çıxdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Грузинская Советская Энциклопедия, Том 3, Тбилиси, (1978), стр 161. /Чхатараишвили К./
* Энциклопедия "Сакартвело" ("Грузия"), Том 2, Тбилиси, (2012), стр. 22. /Кацитадзе Д./
* Габашвили В. "Вторжения татар в Грузию (Баграт V и Георг VII)", Тбилиси, (1943).
* Гвритишвили Д.В. Очерки по истории Грузии (XIII-XIV вв.). Тбилиси, 1962. 
* Кацитадзе Д. "Грузия на рубеже XIV-XV веков", Тбилиси, 1975.
* Табатадзе К. "Борьба грузинского народа против иностранных захватчиков на рубеже XIV-XV веков", Тбилиси, 1974.
* Джавахишвили И.А. "История грузинского народа", Тбилиси, 1982.

## Xarici keçidlər

* Борьба царя Георгия VII за сохранение государства
Sehrli futbol

**Sehrli futbol** () — 2013-ci ildə 3D formatında çəkilmiş uzun-metrajlı Argentina animasiyasıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Şexter məktubu

**Schechter məktubu** və ya **Kembric sənədi** — Qahirə genizasında Solomon Schechter tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Məktub
Schechter məktubu kim olduğu bilinməyən bir Xəzər tərəfindən yüksək mövqedəki yəhudiyə yazılmışdır. Bir çox şəxs tərəfindən bu məktubun Konstantinopoldan olan bir Xəzərin Hasday ibn Şapruta yazdığı məktub olduğuna inanır.

Geniza kolleksiyasında olan bu məktublar Schechter tərəfindən 1898-ci ildə Kembric Universitetinə bağışlanmışdır. Ancaq kağızların çoxu oxunmaz halda olub, sadəcə iki blok mətin bu günə qədər həyatda qalmağı bacarmışdır.

## Mətində din dəyişdirmə
Schechter məktubunda xəzərlərin din dəyişdirmə hadisəsi Xəzər yazışmaları və Kuzariyə görə fərqli izah edilir. Bu məktuba görə, farsların və ermənilərin zülmündən qaçan yəhudilər köçəri xəzərlərə qatılırlar və zamanla assimiliyasiya olurlar. Ardından Sabriel adlı güclü və döyüşçü lider xəzərlərin rəhbərliyinə keçdi. Sabriel uzaqdan da olsa, yəhudi sığınmaçıların nəvələrindən idi və arvadı Serahın da onu fikrindən daşındırması ilə yəhudiliyi seçdi və xalqı da onu izlədi.

Məktubda buradan sonrasının böyük bir qismi itmişdir və sadəcə bir neçə ədəd kağız parçası qalmışdır.

## HLGV ve Romanus
Bu məktubdan sağ çıxan bir başqa bilgi isə Xəzər ölkəsinə edilən istiladır. Xəzər Bizans imperatoru Romanusun təhriki ilə Novqorod knyazı HLGV-in (böyük ehtimal Oleq) hücumuna məruz qaldı. Yəhudilərə zülm edən Romanus bunu xəzərlərin siyasətinə cavab olaraq etmək istədiyi düşünülür. Məktuba görə Xəzər generalı Pesah Taman bölgəsində HLGV-i məğlub etmişdir. Edamla qarşı-qarşıya qalan HLGV Konstantinapola hücum etdi. Bu 941-ci ildə baş vermişdir. Məğlub olan HLGV İrana qaçdı və orada da öldü.

## Mətindəki məlumatlar
Bu məktub uzun müddətdir ehtimal edilən bilgilərlə ziddiyyət təşkil edən bəzi bilgilər verməkdədir. Bunlardan ilki xəzərlərin dolaylı yoldan da olsa yəhudilərdən gəldikləri və yəhudi dünyasi ilə tamamilə inteqrasiya olduğu düşüncəsidir.

Məktubda bəzi alanların hələ xəzərlərin din dəyişdirməsindən əvvəldən yəhudi olması bildirilməkdədir və müəyyən qədər alanların xəzərləri düşmənlərindən qoruduğu yazılır. Bu vəziyyət Tudelalı Benjaminin alanların yəhudilikləri ilə əlaqəli verdiyi bilgilərlə uzlaşır.

Digər bilgi isə Oleq ilə əlaqəlidir. Rus tarixinə görə, Oleq 913-cü ildə öldü və yerinə 944-cü ildə öldürülənə qədər İqor keçdi. Uzun illər tarixçilər bu məktublardakı məlumatları heçə saydılar, lakin Konstantin Zukerman bu məktubun rus qaynaqları ilə paralellik göstərdiyini bildirdi və bu bilgilərə görə, Oleq ilə İqor arasında ixtilaf var idi, sonunda Oleq məğlub oldu. Bundan əlavə, Zukermana görə, inanılanın əksinə Xəzərlər Kiyevi 882-ci ildə deyil, 900-cü illərin əvvəlində itirmişdirlər. Yenə Zukermana görə, İqor Rurikin oğlu deyil, onun soyundan gələn biridir, dolayısı ilə Oleq Rurikin ardıcılı deyildi.

## Həmçinin bax
* Xəzər yazışmaları
* Xəzər xaqanlığı

## İstinadlar
Çiçək (Xəzər xaqanının qızı)

**Çiçək** və ya **Tzitzak** — Xəzər xaqanı Xan Biharın qızı və Bizans imperatoru V Konstantinin ilk həyat yoldaşı. İrini (modern yunanca:Ειρήνη) adı ilə vəftiz edilmişdir.

## Həyatı
732-ci ildə Bizans imperatoru Əməvilərin istila təhdidi altında idi. Müttəfiq arayışı içərisində III Leon xəzərlərin xanı Bihara elçi göndərdi. Leonun oğlu və təcrübəsiz ortaq imperator Konstantin ilə Çiçəkin evliliyi ilə ittifaq yaradıldı. Çiçək Konstantinopola evlilik üçün getdi. Onun həyat yoldaşı Konstantin təxminən 14 yaşında idi.

Çiçək ehtimal ki, daha gənc idi, çünki 18 il uşaq dünyaya gətirə bilmədi. İrini adı ilə vəftiz edilib xristian oldu. Çiçəkin toy paltarı Konstantinopolda tzitzakion adı verilən kişi qaftanı üçün yeni moda çılğınlığı başlatdı.

Günah Çıxardıcı Theofanisin əsərində Çiçəkin dini mətinləri oxumağı öyrəndiyi deyilir. Theofanis Çiçəkin daha dindar şəxs ikən, qayınatası və həyat yoldaşı daha dünyəvi şəxslər idilər. III Leon və V Konstantin Bütqırıcı imperatorlar ikən, Theofanis ikonudule (Bütqırıcı əleyhdarı) keşiş idi. Onun tərifləri ehtimal edilir ki, Çiçəkin onun düşüncələrini paylaşmasından qaynaqlanır.

Qaynanası Mariyanın evliliyinin reallaşdığı zaman hələ də imperatriça olub-olmaması qeyri-müəyyəndir. III Leon 18 iyun 741-ci ildə öldü. Konstantin onun yerinə keçdi, Çiçək imperator həyat yoldaşı oldu. Lakin, qısa müddət sonra V Konstantinin bacısının əri Artabasdosun taca iddia qaldırması ilə daxili müharibə başladı. Müharibə 2 noyabr 743-cü il tarixinə qədər davam etdi. Çiçəkin müharibəki rolu haqqında Theodanis məlumat verməmişdir.

25 yanvar 750-ci ildə Konstantin və Çiçək cütlüyünün Leon adı ilə atasının varisi olacaq övladları olmuşdur. "Xəzərli Leon" olaraq məşhurlaşmışdır. Onun anadan olması Çiçəkin tarixi qeydlərdə adının keçdiyi son hadisədir. Sonrakı il Konstantin ikinci həyat yoldaşı Maria ilə evlənmişdir. Lynda Qarland Çiçəkin doğum əsnasında öldüyünü iddia etmişdir.

Bizans mənbələrində Çiçək "Tzitzak" olaraq adlandırılmışdır. Bu ad türkcə çiçək kəlməsinin yunan dilindəki qarşılığı kimi görünməkdədir.

## Həmçinin bax
* Xəzər xaqanlığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Georgi Arsenişvili

**Georgi Longinozviç Arsenişvili** (; ) — Gürcüstanlı siyasətçi, dövlət xadimi və Gürcüstanın Dövlət Naziri (2000–2001).

## Həyatı
Cavaxişvili adına Tbilisi Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1970-ci ildə Kiyev Riyaziyyat İnstitutunda aspiranturanı bitirdi. Texniki elmlər doktoru və professor olmuşdur.

1973–1974-cü illərdə Heydelberq Universitetində təcrübə keçmişdir. Tətbiqi Riyaziyyat İnstitutunda baş elmi işçi, TDU-nun Mexanika-Riyaziyyat fakültəsində baş müəllim və nisbilik nəzəriyyəsi və riyazi statistika kafedrasının dosenti idi.

1978-ci ildə Kibernetika və Tətbiqi Riyaziyyat Fakültəsinin dekanı seçildi. 1982-ci ildən riyazi metodlardan istifadə şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.

Son çağırış parlamentində insan hüquqları və sivil inteqrasiya komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Ailəli idi, iki övladı və iki nəvəsi var idi.
Ermənistan Respublikasının Dövlət Sərhədi

**[[Ermənistan|Ermənistan Respublikasının]] Dövlət Sərhədi** — Ermənistan Respublikasının dövlət ərazisinin (quru və su ərazisinin, yerin təkinin, dəniz və hava fəzasının) hüdudlarını müəyyən edən xətt və bu xətt üzrə keçən şaquli səthdir. Ermənistan Respublikasının Dövlət Sərhədi Ermənistan Respublikasının dövlət suverenliyinin ərazi hüdududur.

## Viza siyasəti
Ermənistan ərazisi 4 BMT üzvü olan dövlət ilə həmsərhəddir. Sərhədin bütün hissələri xarici vətəndaşların qanunla nəzərdə tutulmuş bütün prosedurlara uyğun olaraq yalnız müəyyən edilmiş keçid məntəqələrindən keçməsinə icazə verilir.

Ermənistanın viza siyasəti çox liberaldır. Viza vermək üçün yalnız 64 ölkənin (əksərən Afrika) vətəndaşlarının dəvətə ehtiyacı var. Bütün digər dövlətlərin vətəndaşları ya vizasız daxil ola bilər, ya da hava limanına çatdıqdan sonra viza ala bilərlər. Giriş tələbləri barədə ətraflı məlumat Xarici İşlər Nazirliyinin səhifəsində təqdim olunur.

## Sərhədlərin uzunluğu

## Sərhədlərin qorunması
Dövlət sərhədinin sərhəd mühafizəsi Ermənistanın Sərhəd Qoşunları ilə yanaşı, Rusiya qoşunları tərəfindən də həyata keçirilir. Bütün quru sərhədləri qorunur. Türkiyə Cümhuriyyəti və İranla sərhəd Ermənistan silahlı qüvvələri ilə əməkdaşlıq edərək Rusiya hərbçiləri tərəfindən qorunur.

Gürcüstanla sərhəd Ermənistan sərhədçiləri tərəfindən, Azərbaycanla isə Ermənistan sərhədçiləri və Ermənistan polisi tərəfindən qorunur. .

Türkiyə sərhədi 333 km, Gürcüstanla 260 km-dir. Gürcüstan sərhəddinin 42 km də Rusiya sərhədçiləri tərəfindən qorunur. İranla sərhədin 35 km-dir. İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişində Aəzrbaycan ordusunun sürətli əks hücumu nəticəsində ordunun Azərbaycan–Ermənistan sərhədinə yaxınlaşmasından sonra Rusiya sərhədçiləri Azərbaycan-Ermənistan sərhədində yerləşdirilir.
Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində Azərbaycan–Ermənistan münasibətləri gərgin olaraq qalır. Bu səbəbdən sərhədlər hazırda da bağlıdır. Üstəlik Türkiyə azərbaycanı dəstəkləyərək bu ölkə ilə sərhədləri bağlamışdır.

## Anklavlar
Azərbaycan–Ermənistan sərhəd zonasının şimal hissəsində dörd anklav var — biri Ermənistana (Başkənd) və üçü isə Azərbaycana (Sofulu, Yuxarı Əskipara və Barxudarlı) məxsusudur. Müharibədən sonra dörd anklavın hamısı qarşı tərəflər tərəfindən işğal edildi. Ermənistan və Azərbaycanın rəsmi xəritələrində təsvir olunur.

## İstinadlar
Uzlar

**Uzlar** və ya **Quzlar** — İlk dəfə Konstantin Boqryanorodnının əsərində Şərqi Avropada, Xəzər sahillərində, Volqa boyunda yaşayan qədim türk tayfaları.

## Adının mənşəyi
Bəzi tədqiqatçılara görə uz etnonimi əslində oğuz etnoniminin yunanca yazılış formasıdır. XI–XII əsrlərə aid rus salnamələrində uzlar tork (rus dilində "ü" səsi olmadığına görə o, "o" səsi ilə verilmişdir) şərq mənbələrində isə quz adlanırlar.

## Tarixi
Mənbələrdən aydın olur ki, uzlar Volqa boyunda dövlət qurumuna malik idilər. Lakin qurumun qurucuları barədə məlumat yoxdur.

XI əsrdə şimaldan ruslarla birlikdə şərqdən uzlar Volqa boyunda yaşayan peçeneqləri qərbə tərəf sıxışdırmağa başladılar. Nəticədə Bizans ərazisinə gələn peçeneqlərin bir hissəsi Turak adlı elbəyin rəhbərliyi ilə Bizansla müharibələr aparsalar da sonradan Bizans dövlətinə tabe olaraq indiki Bolqarıstan və Makedoniya və Kiçik Asiya : Mərmərə, Qərbi Qara dəniz, Orta Qara dəniz, İç Anadolu, Trakya ərazilərinə yerləşdirildilər.

Uzların ruslarla ilk münasibətləri 1036-cı ildə peçeneqləri məğlub etdikdən sonra başlasa da, bəzi rus mənbələrinə görə bu ittifaqın kökü hələ 985-ci ilə söykənir. Rus knyazı Vladimir 985-ci ildə İdil Bulqarları üzərinə yürüş edərkən onun dəstəsində uz əsgərləri də varidi.

Uzun müddət Qıpçaq tayfaları tərəfindən təqiblərə məruz qalan uzlar Dunay boyu hərəkət edirdilər. 1064–1065-ci illərdə onlar Dunay çayını keçdikdən sonra bir çox qola bölünərək Balkanlarda geniş istila hərəkatına başladılar. İlk əvvəl Trakya, Makedoniya və Selanik bölgələrini ələ keçirən uzlar uzun müddət bu əraziləri yağmaladılar. 1068-ci ildə Macarıstanda məğlub olduqdan sonra geri dönərək Kiyev knyazlığının cənub ərazilərini işğal etdilər. Lakin uzun çəkən qış, yoluxucu xəstəliklər onsuz da dağınıq halda olan Uz tayfalarını qüvvətdən saldı və nəticə də peçeneq və yerli əhalinin hücumlarına tab gətirə bilməyən uzlar xeyli zəiflədilər. İqtidardan düşərək əhəmiyyətini itirən uzlar Bizans tərəfindən Kiçik Asiya və Balkanların müxtəlif hissələrinə yerləşdirildi. Daha sonra mənbələrdə onlara Malazgird döyüşündə Səlcuqlu qoşunlarının tərkibində rast gəlirik.

Mənbələrdə Qara Qalpaq adı ilə tanınan türk tayfaları əslində kiçik peçeneq və uz qruplarından ibarət idi. Rus knyazları onları ucqar əyalətlərə köçürərək sərhədlərin müdafiəsini onlara tapşırmışdı. Beləliklə köçəri həyatdan oturaq həyata keçən uzlar zaman keçdikcə ruslara qarışaraq assimilə olundular.

## Həmçinin bax
* Oğuzlar
* Berendeylər

## İstinadlar
Sığırt

**Sığırt** — Zəngilan rayonu ərazisində dağ. Ermənistanla sərhəddədir. Hündürlüyü 1364 m. Əsil adının **Sığart** olduğu söylənilir. Oronim türk dillərindəki sıq (quyu, oyuq) və art (dağ, yüksəklik) sözlərindən düzəlib, “oyuqlu dağ” mənasındadır.

9 noyabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev özünün "Twitter" səhifəsində Azərbaycan ordusunun Sığırt yüksəkliyini işğaldan tam azad edildiyini açıqlamışdır..

## İstinadlar
Lorenzo Kosta

**Lorenzo Kosta** (; ), və ya **Lorenzo Kosta Böyük** (il Vecchio) — İtalyan rəssam, Ferrara rəssamlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi.

## Həyatı
Ferrarada Kozimo Turanın şagirdi olmuşdu. 1483-cü ildə Bolonyaya köçərək, Françesko França ilə əməkdaşlıq etməyə başlamış və orada işləmişdi. Bolonyada olduğu dövrdə, Lorenzo Françanın üslubunu və texnikasının təsiri altına düşmüşdü. Kosta 1506-cı ildə Izabella d'Estenin dəvəti ilə Mantuyaya köçür və İzabellanın saray rəssamı olur. Lorenzo, Kastello di San Corcioda yerləşən Izabellanın Kabineti üçün A. Mentenyanın stilinə əsaslanaraq iki tablo çəkmişdi — "Harmoniya Krallığında Izabella d'Este" (*ital.* Isabella d'Este nel regno di Armonia, 1506, Luvr) və "Komusun Krallığı" (*ital.* Regno di Como, 1511, Luvr). Mantenya da əvvəllər həmin kabinet üçün rəsmlər yaratmışdı.

### Ailəsi
Nəvəsi Lorenzo da (Kiçik Lorenzo Kosta; 1537, Mantuya — 1583, Mantuya) İtalyan rəssamı olmuşdu.

## Yaradıcılığı
Kosta, Ferrara məktəbinə aid edilir. Əsərləri onun zəngin xəyal gücünün və ya kompozisiya vergisinin olmadığını göstərir, lakin isti və ahəngdar rənglərdən istifadə edildiyi üçün əsərləri cazibədar görünür. Bu əsərlərdən ən yaxşıları Luvrda, Bolonya Pinakotekasında, Bolonyadakı Müqəddəs Petroniy kilsəsində və Berlin muzeyində ("Rəbbə təqdimat" və "Tabuta qoyulma") saxlanılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyya
* *Сомов А. И.* Коста, Лоренцо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
* Varese R. Lorenzo Costa. Milano: Silvana, 1967.

## Xarici keçidlər

* Работы в музеях мира
* Работы on line.
Sağsağan (dəqiqləşdirmə)

* Sağsağan — qarğalar ailəsinin sağsağanlar fəsiləsindən olan quş növü.
* Sağsağan (pyes) — Abbas Zamanovun pyesi.
* Sağsağan — Qarabağın dağlıq hissəsində dağ silsiləsi. 
* Sağsağan (dağ) — Kəlbəcər rayonunda eyniadli dağ silsiləsinin zirvəsidir. Hündürlüyü 1705 m.
Promina

**Promina** () — Xorvatiyanın cənubundakı icma, Şibensko-Knin əyalətinin bir hissəsidir. İcmanın inzibati mərkəzi Oklay şəhəridir.

Zaqora rayonunda yerləşir.

## Əhalisi
Promina icmasının (bələdiyyəsi) tərkibinə kəndlər də daxildir. 2011-ci ilin siyahıalınmasına görə, oranın əhalisi bu qədərdir:
* Bobodol — 23
* Boqatiç — 24
* Çitluk — 112
* Lukar — 78
* Lübotiç — 35
* Matase — 50
* Mratovo — 56
* Oklay — 469
* Pulyane — 52
* Razvode — 170
* Suknovtsi — 67
1991-ci il əhalinin siyahıya alınmasına görə Promin icmasında 2574 sakin yaşaıyrdı ki, onların 85%-ı xorvatlar, 14%-ı serblər idi.

## Görkəmli şəxsləri
* İvan Aralika (d. 1930) — Xorvatiya yazıçısı və dramaturqu.

## Xarici keçidlər
* Promina icmasının rəsmi saytı
Abadan Beynəlxalq Hava Limanı

Abadan Beynəlxalq Hava Limanı (IATA: ABD, ICAO: OIAA) İranın Abadan şəhərindən 12 kilometr məsafədə yerləşən beynəlxalq hava limanıdır.

## İstinadlar
Müqəddəs Məryəm Ana monastırı (Zar)

**Müqəddəs Məryəm Ana monastırı** — Kəlbəcər rayonunun Zar kəndi ərazisində, Xudavəng monastırından 3&nbsp;km qərbdə, Tərtər çayının sahilində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi.

## Tarixi
Kompleksin ən qədim tikilisi olan Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsinin timpanında onun inşa edilmə tarixi və sifarişçisi haqqında məlumat verilmişdir: *"çariça, çar Kürikenin qızı…1174-cü il"* Ümumilikdə monastır ərazisində səkkiz kitabə oxunmuş və çap edilmişdir ki, onlardan da bəziləri 1174, 1178, 1261-ci illərə aiddir.

## Memarlıq xüsusiyyəti
Kompleksə müxtəlif qorunma vəziyyətində olan iyirmidən çox tikili daxildir. Kompleksin ən qədim tikilisi olan Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi onun şimal hissəsində yerləşir. Kilsə planda düzbucaqlı formasına malik olmaqla, tağtavanla örtülmüşdür. Qərb tərəfdən kilsə binasına bitişik düzbucaqlı formalı narteks inşa edilmişdir. Onun qərb girişi orta otağa aparır, böyül cənub-qərb qapısı isə həyətə açılır.

Kilsənin qərb tərəfinə bitişik inşa edilmiş ikinci tikili qədim sovməədir. Sovməənin şimal divarı həm də Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsinin qərb divarıdır.

Kompleksin mərkəzində monastırın əsas kilsəsi yerləşir. Üçnefli bazilika formasına malik tikili maraqlı interyerlərə malik olmaqla, bütün memarlıq xüsusiyyətlərini qoruyaraq dövrümüzə çatmışdır. Kilsənin tağtavanı iki pilon və divarönü yarımpilona söykənir. Kilsənin narteksi kvadrat formalı planda inşa edilməklə iki qapıya malikdir. Onlardan biri həyətə açılır, digəri isə sovməəyə.

Monastırın qərb tərəfində mülki məqsədlər üçün istifadə edilmiş tikililər və onların xarabalıqları qalmışdır. Həmin tikililərdən düzbucaqlı plana və tağtavana malik axır binası daha yaxşı vəziyyətdə saxlanmışdır. Monastırın cənub tərəfində bir sıra yaşayış və kommunal məqsədlər üçün istifadə edilmiş tikililər vardır.

Müqəddəs Məryəm Ana monastırına daxil olan bütün tikililərin inşasında yonulmamış kobud çaydaşılarından istifadə edilmiş, yalnız tikililərin yükdaşıyan hissələri və küncləri kobud yonulmuş daşlardan hörülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Kirman Beynəlxalq Hava Limanı

Əvvəllər **Kirman Beynəlxalq Hava Limanı** olaraq tanınan Ayətullah Haşimi Rəfsəncani adına Beynəlxalq Hava Limanı (IATA: KER, ICAO: OIKK) İranın Kirman ostanında yerləşən hava limanıdır. Hava limanı ticarət, ümumi aviasiya və hərbi təlim məqsədləri üçün istifadə olunur. Hava limanında uçuşlara 1970-ci ildən başlanmışdır.

10 iyun 2017-ci il tarixində hava limanının adı Kirmanda doğulub böyüyən keçmiş İran prezidenti Ayətullah Əkbər Haşimi Rəfsəncaninin şərəfinə dəyişdirilərək bugünkü adını almışdır.

Mahan Air uçuş heyətinin simulyator mərkəzi və kabin heyətinin təlim mərkəzi Kirman Beynəlxalq Hava limanında yerləşir. Həmçinin Mahan Air-in ticarət pilotlarının təlimi məqsədilə istifadə etdiyi kadet pilot proqramının keçirildiyi Bootia-Mahan Aviasiya Kollecinin əsas mərkəzidir.

## İstinadlar
Tutquçay

**Tutquçay** — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay.

## Ümumi məlumat
Tutquçay Tərtər çayının sağ qoludur. Bəzən səhvən **Tutqunçay** da adlanır. Tipik dağ çayı olub, dar dərələrdən axır. Sahil qayalarının kölgəsi dar dərələrdən axan çayın rəngini tutqunlaşdırdığından ona belə ad verilmişdir.

## Şəkillər

Tutqun_river_near_Zülfüqarlı_village,_Kalbajar,_Azerbaijan.jpg
Դուտխու_գետի_կիրճը.jpg
Tutqun_river_near_Zülfüqarlı_village,_Kalbajar,_Azerbaijan_2.jpg


## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar
Zalxa gölü

**Zalxa** — Laçın və Kəlbəcər rayonları ərazisində göl. Bazarçayın yuxarı hissəsində, 3062 m. yüksəklikdə yerləşir. Bazarçay Zalxa golündən başlanır. Şirin sulu, axarlı kiçik göldür. Yerli məlumata görə, guya gölün ətrafinda Zalxa adlı bir qadına məxsus yurd yeri olmuş və göl də onun adını daşıyır. Bəzi tədqiqatçılara görə, hidronim monqol dilindəki zulxe/zolxe (boyuk, iri) sözü ilə bağlıdır. Əslində heç də böyük olmayan bu gölün adı türk dillərindəki yalga/yalxa (monqol dilində bu söz zalxa kimi işlənir) sözundən olub, “uzanan, uzununa inkişaf edən” mənasındadır. Bu da gölün axarlı olması ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
* Bazarçay

## İstinadlar
Qamışlı (göl)

**Qamışlı** — Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndi yaxınlığında göl. 1400 m. yüksəklikdə yerləşir. Şirin sulu, axarlı kiçik göldür. Mal-qara suvarmaq üçün istifadə edilir. Adını ətrafındakı qamışlıqdan almışdır.

## Həmçinin bax
* Ağdaban

## İstinadlar
Ayıçınqılı

**Ayıçınqılı** və ya **Ayıçınqıllı** — Kəlbəcər rayonu ərazisində Qarabağ yaylasında dağ. Tərtər çayı və Bazarçayın mənbəyi yaxınlığında sönmüŞ vulkan konusudur. Hündürlüyü 3344 m. Ədəbiyyatlarda Ayıçınqıllığı, Ayıçınqıllı formalarına da təsadüf olunur. Oronim ayı (heyvan adı), çınqıl (daş qırıntısı) və -lı (şək.) komponentlərindən düzəlib. Vulkan mənşəli olduğuna görə dağda Şaxta aşınması nəticəsində coxlu çınqıl əmələ gəlmişdır. Türk dillərində ayı sözünun "coxlu"; "zəydaşı" mənalarına da rast gəlirik. Bu baxımdan oronimi "coxlu çınqıl olan dağ" kimi izah etmək olar.

## İstinadlar
Ayrım (çay)

**Ayrım** — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay. 

## Ümumi məlumat
Ayrım çayı Tərtər çayının qoludur. Etnohidronimdir. XIX əsrə qədər çayın sahilində **Ayrım binəsi** olmuşdur. Çay öz adını həmin binənin adından almışdır. Sonralar binənin yerində Aşağı Ayrım kəndi salınmışdır. Ayrım və ya Ayrum Kiçik Qafqazda yaşamış Azərbaycanlıların qədim etnoqrafik adıdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## İstinadlar
Kozimo Tura

**Kozimo Tura** ( və ya ; ) — İtalyan rəssam, Ferrara rəssamlıq məktəbinin yaradıcılarından biri.

## Bioqrafiya və yaradıcılığı

Paduada təhsil alan Kozimo orada Skvarçone, Krivelli, Paxer kimi rəssamların yaradıcılığı ilə tanış olmuş, Mantenya və Pyero della Françeskanın güclü təsiri altına düşmüşdü..1460-cı ildən o, Ferrara sarayında d'Este ailəsi üçün işləmişdir. Həmin dövrdə Tura, son qotika dövrünə aid elementlərdən istifadə edərək eklektik stil yaratmışdı.

Kozimo Turanın əsərlərinin əksəriyyəti günümüzə gəlib çatmayıb. Ferraradakı kafedralın orqan qapaqları (1469) və Roverella poliptixinin (1470–1474) hissələri hal-hazırda sökülüb və müxtəlif muzeylərdə saxlanılır. Ferrarada Palazzo Skifanoyadakı bir neçə freskanın müəllifi olduğu iddia edilir, lakin Turanın müəllifliyi tam sübut olunmayıb.

Kozimo həyatının sonunu yoxsulluq içində keçirmişdi.

## Əsərləri
* Paduyalı müqəddəs Antoni (Sant'Antonio da Padova; Modena, Este Qalereyası)
* Müqəddəs Sebastyan (San Sebastiano; Berlin, Dövlət Muzeyi)
* Müqəddəs Xristofor (San Cristoforo; Berlin, Dövlət Muzeyi)
* Müjdələnmə (L'Annunciazione; Kafedral kilsəsi, Ferrara)
* Müqəddəs Georqiy ilanı öldürür (S. Giorgio che uccide il drago; Vittorio Çini kolleksiyası, Venesiya)
* Müqəddəs Georqiy ilanı öldürür (S. Giorgio che uccide il drago; Ferrara kafedralında orqan örtüyü)
* Madonna (Madonna; Nyu-York, Pratt kolleksiyası)
* Müqəddəslər və donorlar (Santi e donatore; Roma, Kolonn qalereyası)
* Bahar (Kalliopa) (La primavera [Calliope]; London, Milli Qalereya)
* Müqəddəs Fiquru (Figura di Santo; Filadelfiya, Conson kolleksiyası)
* Müqəddəs Dominik (S. Domenico; Florensiya, Uffizi)
* Pyeta (Pieta; Luvr)
* Paduyalı müqəddəs Antoniy (S. Antonio; Luvr)
* Müjdələnmə (Annunciazione; Riçmond, Kuk kolleksiyası)
* İki Mələk Ölü Məsihi saxlayır (Cristo morto sorretto da due angeli; Vyana, İncəsənət tarixi muzeyi)
* Cadugərlərin pərəstiş etməsi (L'Adorazione dei magi; Kembric, ABŞ, Fitsuilyam Muzeyi)
* Tondi di S. Maurelio (Ferrara, Pinakoteka)
* Santo Vescovo (Milan, Poldi Pezzoli Muzeyi)
* Musiqiçi (Musico; Dublin, Sənət Qalereyası)
* Santo (Ken, Fransa, İncəsənət Muzeyi)

## Ədəbiyyat
* *Bianconi P.* Tutta la pittura di Cosmè Tura. — Mil.: Rizzoli, 1963.
* *Riccòmini E.* Cosmè Tura. — Mil.: Fratelli Fabbri, 1965.
* *Molajoli R.* L’Opera completa di Cosmè Tura e i grandi pittori ferraresi del suo tempo: Francesco Cossa e Ercole de' Roberti. — Mil.: Rizzoli, 1974.
* *Campbell S. J.* Cosmè Tura of Ferrara: style, politics, and the renaissance city, 1450–1495. — New Haven: Yale UP, 1997.
* *Manca J.* Cosmè Tura: the life and art of a painter in Estense Ferrara. — Oxf.: Clarendon Press, 2000.
* *Дзуффи С.* Возрождение. XV век. Кватроченто. — М.: Омега-пресс, 2008. — С. 349–351. — 384 с. — 3000 экз. — .
* *Муратов П. П.* Феррара и её художники// Он же. Образы Италии. — М.: Республика, 1994. — С. 72–80.

## Qeydlər

## Xarici keçidlər

* www.gardnermuseum.org
Pistoya (vilayət)

**Pistoya** () — İtaliyanın Toskana regionunda vilayət. Vilayətin inzibati mərkəzi eyniadlı şəhərdir .

## Coğrafiya
Vilayətin ərazisi 964.12 km2 sahəni əhatə edir, əhalisi isə 2015-ci ildə 291 788 nəfər olmuşdur.

Vilayət düzən vadilər və dağların kombinasiyasından ibarətdir. Pistoyanın dağları və Abetone və Val-di-Lutz kurortları xizəkçi turistlər arasında populyar yerlərdir. Pistoyya şəhəri Lukkadan və Florensiyadan 40 km məsafədə yerləşir. Pistoya və Peşa şəhərləri güllərin və bitkilərin beynəlxalq bazarda satışı üçün yetişdirilməsində populyar yerlərdən bəziləridir. Kuarrata şəhər və kommunası isə taxta mebel istehsalı ilə məşhurdur.

## Pistoya viləyətinin şəhər və kommunaları
Vilayət 22 kommunaya bölünür.

* **[[Pistoya]]** — vilayətin kommuna və inzibati mərkəzi;
* Montekatini-Terme — spa-kurort şəhəri;
* Peşa — şəhər;
* Sambuka-Pistoyeze — kommuna.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vilayətin rəsmi saytı )
Ərak Hava limanı

Ərak Hava limanı (IATA: AJK, ICAO: OIHR) İranın Mərkəzi ostanının inzibati mərkəzi olan Ərak şəhərində yerləşən beynəlxalq hava limanıdır. İranın ən qədim hava limanlarından biri olub 1938-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

## Tarixi

Hava limanı 1938-ci ildə İngiltərə tərəfindən yaradılmış və ona Sultanabad adı (Arakın keçmiş adı) verilmişdir. Şəhərin dənizdən və hava limanlarından və dəniz obyektlərindən uzaqda qurulmasının əsas səbəbi deyildi. Hava limanından Ziegler & Co. şirkəti üçün transfer və İsveçrə şirkətinin işçiləri, həmçinin şəhərdəki üç konsulluğun - Almaniya, İngiltərə və İsveçrənin üç konsulluğunun işçilərinin ailələrinin səyahət etməsi üçün istifadə edilmişdir.

İranın keçmiş prezidenti Mahmud Əhmədinejadın 9 İyun 2013-cü il Bazar günü təyyarə gəmisinin gəlişi ilə yeni bir pist və apronla birlikdə Ərak hava limanı rəsmi olaraq açıldı. Uzunluğu 3700 metr və eni 75 metrdən çox olan pistdə bütün sinif təyyarələrin qalxması və eniş etməsi üçün hər cür şərait mövcuddur.

## İstinadlar
Coriqtu xan

**Coriqtu xan Yesuder** (; ) - Şimali Yuan Dövlətinin 3-cü, ümumilikdə Yuan sülaləsinin 15-i, de-yure olaraq isə Monqol İmperiyasının 20-ci xaqanı.

## Bioqrafiyası
1388-ci ildə Yesuder, böyük oğlu ilə birlikdə vəfat edən Şimali Yuan Xanı Usxal Xanı məğlub etdi. Oyrat taişlərinin dəstəyi ilə Yesudar Corigtu Xan adı altında xanın taxtını götürdü. 1391-ci ildə Monqolustan bir çox əsiri və çox sayda mal-qaranı ələ keçirən nəhəng bir Çin ordusu tərəfindən işğal edildi.

## İstinadlar
Sağsağan (dağ)

**Sağsağan** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunda eyniadli dağ silsiləsinin zirvəsidir. Hündürlüyü 1705 m. Oronim eyniadlı quşun adı ilə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Boyur

**Boyur** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Boyur kəndi dağətəyi ərazidədir. Toponim qədim türk sözü olan və "dağ döŞü", "dağ yamacı" mənalarını bildirən bair sözünun yerli tələffüz formasıdır. Ərazini relyef cəhətdən təsvir edir.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd ərazisi 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## İstinadlar
Buzluq dağı

**Buzluq** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun ərazisində dağ. Hündürlüyü 2390 m. Dağın quzey yerlərində, qayalar arasında yay fəslində də buz olduğu üçün belə adlandırılmışdır. Keçmişdə dağ yaylaq yeri olmuşdur. Dağın ərazisində Buzxana adlı yer də var.

## Haqqında

Murovdağ silsiləsinə aid yüksəkliklərdən biri olan Buzluq dağı Kəlbəcər, keçmiş Ağdərə və Goranboy rayonlarını birləşdirir. Mənbəyini Buzluq dağının ətəyindən — Murovdağ silsiləsinin Şimal yamacından götürən Buzluqçay da məhz həmin dağın adı ilə eyniləşdirilib. Buzluqçay Goranboy rayonunun Buzluq kəndinin ortasından keçməklə Kürəkçaya qovuşur. Kəlbəcərin məşhur Ağdaban və Çayqovuşan kəndləri də Buzluq dağının ətəyində yerləşir.

Buzluq dağı Qarabağ silsiləsinə daxildir. 1993-cü il martın 27-də Buzluq dağı və Ağdaban kəndi Ermənistan hərbi birləşmələri tərəfindən işğal olunub. Buzluq dağı və Ağdaban kəndinin işğalçıların nəzarətinə keçməsi Kəlbəcərin işğalının başlanğıcı sayılır. Məhz bu strateji yüksəklik və Ağdaban kəndinin işğalından sonra Ermənistan ordusunun Kəlbəcərə yolu açılıb və 1993-cü il apreln 2-də Kəlbəcər tam işğal olunub.

"Qisas" əməliyyatı çərçivəsində 2022-ci il avqustun 3-də Buzluq dağı Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçib. Bu, eyni zamanda artıq Ağdaban kəndinin də Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçməsi deməkdir.

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi bu barədə avqustun 6-da məlumat yayıb. Məlumatda bildirilib ki, bölmələrimiz tərəfindən ərazidə aparılan dəqiqləşdirmələr nəticəsində Buzluq dağı və ətrafındakı yüksəkliklər Azərbaycan Ordusunun nəzarəti altına keçib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çilət

**Çilət** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun Çıldıran kəndindən cənubda dağ. Hündürlüyü 1561 m. **Cilet** variantında da qeydə alınmışdır. Çilət "ciskin, sis, qatı duman" mənasındadır.

## İstinadlar
İslam milləti

**"İslam milləti"** () — 1930-cu ildə Miçiqan ştatının Detroyt şəhərində Volles Fərd Məhəmməd tərəfindən qurulan afroamerikalıların siyasi və dini hərəkatı. "İslam milləti" məzhəbi İslam dəyərlərinə əsaslanmasına baxmayaraq ənənəvi İslamdan çox fərqlidir. Təşkilatın əsas məqsədi ABŞ afroamerikalıları və bütün insanlığın mənəvi, sosial və iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaqdır. O, Amerika mətbuatı tərəfindən qara irqçilikdə, yəhudi təşkilatlar da daxil olmaqla bəzi təşkilatlar tərəfindən isə ekstremizm və nümayişkaranə antisemitizmdə günahlandırılır.

1934-cü ilin iyun ayında Fərd Məhəmmədin itkin düşməsindən sonra, "İslam millətinə" Eliyah Məhəmməd rəhbərlik etməyə başladı. O, Məhəmməd İslam Universiteti, Amerika və xaricdə bir sıra müəssisələr, evlər və daşınmaz əmlak kimi yeni ibadət yerləri yaratdı və həmçinin təşkilatın ən məşhur liderinə çevrildi. Bununla birlikdə Elaycanın oğlu Varit Din Məhəmməd və məşhur ideoloq və zəncilərin hüquqları uğrunda mübarizə aparan Malkolm İks "İslam milləti" ideologiyasından sünni məzhəbinin lehinə imtina etdilər, çünki İslamın təməl dəyərləri istənilən nasist ideologiyası növünə zidddir. Təşkilatın indiki lideri Luis Fərraxandır və əsas qərargahı "İslam milləti" məbədi olaraq adlandırılan Çikaqo şəhərindəki Məryəm adına məsciddə yerləşir.

Təşkilat ayrıca *The Final Call* qəzetini nəşr etdirir. "İslam milləti", üzvlərinin sayı haqqında rəsmi məlumat yayımlamır, bununla belə New Yorks Times, saylarının 20.000–50.000 arasında olduğunu təxmin edir, baxmayaraq ki, saylarının daha çox olduğuna dair fikirlər irəli sürülür. "İslam milləti" üzvlərinin böyük əksəriyyəti ABŞ-dədır, Kanada, Böyük Britaniya, Fransa, Yamayka, Trinidad və Tobaqoda da kiçik cəmiyyətləri mövcuddur.

## Məşhur üzvləri
* Eliyah Məhəmməd
* Malkolm İks
* Məhəmməd Əli
* Ays Kyub
* Kərim Əbdül Cabbar
* Rakim
* Basta Rayms

## İstinadlar
Çilgəz (dağ)

**Çilgəz** — Azərbaycan Respublikası Laçın və Kəlbəcər rayonunun ərazisində dağ.

Çilgəz dağı Mıxtökən silsiləsinin şərq hissəsində zirvədir. Hündürlüyü 2362 m. Toponim cil/cil (sucaq yer, bataqlıq) və gəz (gədiyin ən alcaq yeri, dağ belində aşırım) sözlərindən düzəlib, "ətəyində sucaq yer, bulaq olan aşırım" mənasındadır. Dağın ətəyində, Laçın rayonu ərazisində eyniadlı bulaqlar var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çilgəz

* Çilgəz (dağ) — Laçın və Kəlbəcər rayonları ərazisində dağ. Hündürlüyü 2362 m.  
* Çilgəz (bulaq) — Laçın rayonu ərazisində, Çilgəz dağının ətəyində mineral bulaqlar. Adını eyniadlı dağdan almışdır.
Dəlidağ (dağ, Kəlbəcər)

**Dəlidağ** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun ərazisində dağ. Mıxtökən silsiləsinin zirvəsidir. Hündürlüyü 3616.9 m（3618 m）. Zirvənin Şimal yamaclarında qədim buzlaşmanın izləri vardır. Qarabağ vulkanik yaylasına daxil olan ən hündür zirvə. Qarabağ ərazisindəki Dəlidağ Kiçik Qafqazın maqmatik mənşəli dağdır.

Ermənistan sərhəddindən ucalır. Lava örtüyündən şərqə Mezozoyun turş intruziv süxurlarından ibarət Dəlidağ  yerləşir. Mıxtökən silsiləsinin ən yüksək zirvəsi olan bu dağda alp və subalp çəmənlikləri vardır. Yamaclarında qədim buzlaq izləri qalmışdır. Dəlidağ Kəlbəcər və Laçın rayonları sərhədindədir

## İstinadlar
Dikpilləkən

**Dikpilləkən** (*Şişpilləkən*) — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun qərbində, Ermənistanla sərhəddə
dağ. Hündürlüyü 3449 m. Dik pilləli qayalıqdan ibarətdir. Dik yoxuşlu dağ pilləkənə oxşadığına görə bu adı almışdır.

Ermənilər dağın adını dəyişib *Sanduxtasar* qoyublar. Şişpilləkənin ayağındakı Alagöllər ətrafındakı qayalıqlarda da eynilə Qılıncdağdakı və Gəmiqayadakı petroqliflərdən var. Bu petroqliflər də elmdə "Alagöllər petroqlifləri" kimi tanınır.

## İstinadlar
Egeryurd

**Egeryurd** — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun ərazisində dağ. Hündürlüyü 2167 m.
Oronim haqqında tədqiqatçıların bir qismi xalq etimologiyasına əsaslanaraq belə ehtimal edirlər ki, dağ uzaqdan at yəhərinə oxşadığına görə **Yəhərdağ** adlanmış, rusdilli xəritələrdə isə təhrif olunaraq **Eqeryurd** kimi qeydə alınmışdır. Tədqiqatçıların digər qismi isə bu fikirdədir ki, toponim qədim türk dillərindəki eqer (yayda ev heyvanlarının saxlandığı düşərgə) və yurd komponentlərindən düzəlib, elatların yaylaq yurdları ilə bağlı yaranmış coğrafi adlardandır.

## Həmçinin bax
* Eger-Yurd

## İstinadlar
Kiçik Qafqaz dəmiryolu (Tiflis)

**Kiçik Qafqaz dəmiryolu** — dünyada ilk rəsmi uşaq dəmir yolu. 24 iyun 1935-cü ildə Gürcüstan SSR-in paytaxtı Tiflis şəhərində açılmışdır.
## Tarix
Uşaq dəmir yolunu tikmək fikri 1933-cü ildə Tiflis Uşaq Texniki Stansiyasında bir dəmir yolunun istismar modelinin inşasının müzakirəsi zamanı ortaya çıxır. Nəticədə tam hüquqlu bir təhsil layihəsinə çevrilə bilən bir dar dəmir yolu tikintisi təklif edilir.

Yolun tikintisinə 13 sentyabr 1934-cü ildə başlanmış və 24 iyun tarixində yolun açılışı baş tutmuşdur. Kiçik Qafqaz dəmiryolunun ilkin uzunluğu cəmi 400 metr olmuşdur. Yolun açılışından sonra uzunluğunun 1600 metrə qədər uzadılması üçün bir layihə ortaya atılır, lakin yalnız 800 metr yeni bir yol inşa edilir. Yolun ümumi uzunluğu 1200 metr olur.

1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən dəmir yolu uşaq dəmir yolu kimi fəaliyyətini dayandırır və böyüklərə xidmət göstərir. 2010-cu ildə hərəkət dayandırılır. 2010-cu ilin sonuna olan məlumata görə Kiçik Qafqaz dəmiryolu mövcudluğunu qoruyurdu, lakin işləmirdi. 2012-ci ilin yayında ərazidə, yolun olduğu Muştaidi parkı bərpa edilir və parkın yenidən qurulması ilə birlikdə uşaq dəmir yolu xətti də fəaliyyətə başlayır.
## Hərəkət heyəti
Yolda ilk buxar lokomotivi Almaniyanın Arnold Yunq Fabrikində istehsal olunan 1721 seriya nömrəli LK-1, Ak-1721, B-1721 seriyası altında işləyən ensiz buxar lokomotivi olur. Böyük Vətən müharibəsi illərində Rostov uşağ dəmiryolndan evakuasiya edilmiş Muq/2 lokomotivi də yolda istismar edilir. Müharibədən sonrakı dövrdə yolda 159 seriyalı lokomotiv istifadə edilir. 1971-ci ildə Riqa uşaq dəmior yoludan TU3-035 dizel lokomotivi bura köçürülür. 1987-ci ildə isə yolda TU7-2044 dizel lokomotivi istidafəyə verilir.
## Ümumi xüsusiyyətlər
Uzunluğu 1,2 km-dir. Bir stansiya (Pioner) və iki dayancaq platformasına (Mziuri, Sixaruli) sahibdir. 2015-ci ildən etibarən qatar burada dayanmır.
Hərəkət heyəti TU7-2044 dizel lokomotivindən, üç öz istehsalı olan açıq tipli sərnişin vaqonundan ibarətdir. Əvvəllər mövcud olan 159 seriyalı lokomotiv 2011-ci ildə satılmış və Novoçerkasskdakı bir postamentə quraşdırılmışdır.

## Mənbə
* 
* Страница о Тбилисской ДЖД на сайте Д.Сутягина
* Репортаж С. Болашенко, 2010 год
* Репортаж С. Болашенко, 2015 год
## İstinadlar
İslahatçılıq

**İslahatçılıq** və ya **radikalizm** — 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrin əvvəllərində liberalizmin nəzdnindəki tarixi bir siyasi hərəkat, sosial liberalizmin öncüsü. 

Radikal metodlardan istifadə edərək dəyərlər sistemi və inqilabi yollar çərçivəsində sosial dəyişikliyə və sosial strukturlara yönəlmiş siyasi prinsipləri müdafiə edir. Latınca "kök" mənasını verən radix sözündən götürülmüşdür. İstifadəsi sosial nizama çox böyük bir miqyasda təsir edən dəyişiklikləri ehtiva edən ifrat siyasi islahatlar etməyə cəhdlər etmək və ya dəstəkləməkdir. Radikalizm özü-özlüyündə ifrat bir siyasi görüşə inanmaq və ya ifrat bir siyasi baxışı dəstəkləmək ola biləcəyi kimi, ifrat olmayan və ya ifrat bir baxış kimi hələ doğulmamış bir siyasi düşüncəni ifrat elementlərlə dolduraraq onu yeniləmək ola bilər. Ekstremizm anlayışı subyektiv ola bildiyindən radikalizm anlayışı da subyektiv ola bilər.

On doqquzuncu əsr Siyasi Elm Ensiklopediyası (1881, 1889) radikalizmi "radikalizm prinsiplərindən çox praktikaları ilə xarakterizə olunur" kimi təsvir edir.

## İstinadlar
Əjdaha (dəqiqləşdirmə)

* Əjdaha (yun. δράκων - drakon) — mifik varlıq. 
* Əjdaha (bürc) — bürc.
* Əjdaha dağı — Sədərək rayonu ərazisində dağ. 
* Əjdaha dağı — Şərur rayonunda dağ.  
* Əjdaha qayası — Qubadlı və Kəlbəcər rayonlarında qaya.  
* Əjdaha yalı, Əjdaha kahası — Laçın rayonunda yerləşən coğrafi obyekt.
Gömürdağ

**Gömürdağ** və ya **Kömürdağ**:

* Gömürdağ (dağ, Kəlbəcər) — Kəlbəcər rayonunun qərb hissəsində dağ. Hündürlüyü 3037 m.  
* Gömürdağ (dağ, Naxçıvan) — Zəngəzur silsiləsinin mərkəzi hissəsində dağ. Naxçıvanla Ermənistan sərhədində Qapıcıq dağından şimaldadır. Hündürlüyü 3364 m.
Hərbi Gürcüstan yolu

**Hərbi Gürcüstan yolu** (, , ) — XIX əsrin əvvəllərindən etibarən, Vladiqafqaz (Şimali Osetiya) və Tiflis (Gürcüstan) şəhərlərini birləşdirən, Baş Qafqaz silsiləsindən keçən yolun adı. Qədim dövrlərdən bəri Dəryal keçidi kimi tanınmışdır.

Yolun uzunluğu 208 kilometrdir. Tədricən yüksələn yol, Terek çayı vadisi boyunca uzanır, Dəryal dərəsi boyunca Qayalıq silsiləsini keçir, sonra Baydarka çayının dərəsi boyunca Krestovıy keçidə yaxınlaşır (hündürlüyü 2379 metr), oradan Belaya Araqvi çayı vadisinə enir və Kür çayının sağ sahili boyunca Tiflisə enir. Rusiyada ümumilikdə federal əhəmiyyət kəsb edən avtomobil yolları siyahısında A161 magistral yolu kimi qeyd olunur: Vladiqafkaz - Aşağı Lars - Gürcüstanla sərhəd. 31 dekabr 2017-ci il tarixinədək P301 yolunun əvvəlki təyinatından istifadəyə icazə verilirdi.

Rusiya-Gürcüstan sərhədindəki nəzarət məntəqələri: Yuxarı Lars (Şimali Osetiya, Rusiya) və Dariali (2008-ci ilə qədər - Kazbeqi) (Gürcüstan).
## Hərbi Gürcüstan yolunun əhəmiyyəti
Hərbi Gürcüstan yolu təkcə Gürcüstanı Rusiya ilə deyil, həm də Qarabağ münaqişəsinin həll edilməməsi səbəbindən Azərbaycanla sərhədləri bağlı olan Ermənistanı birləşdirən əsas nəqliyyat yollarından biridir. Gürcüstan və Rusiya arasında Qara dəniz sahili boyunca avtomobil rabitəsi Abxaziya münaqişəsi səbəbindən bağlıdır.

Ermənistan üçün xarici dünyaya başqa bir çıxış yolu yalnız Gürcüstanın Qara dəniz limanları olan Poti və Batumi və ya İran üzərindən mümkündür.

## Yolun bağlanması
11 iyul 2006-cı ildə Hərbi Gürcüstan yolu Rusiya tərəfindən qeyri-müəyyən müddətə bağlanılır. Yolun bağlanmasının rəsmi səbəbi kimi sərhədin Rusiya hissəsindəki Yuxarı Lars keçid məntəqəsinin yenidən qurulması olaraq göstərilir. Əslində Rusiyadan Gürcüstana quru yolu lqal giriş  mümkün deyildi.

Nəzarət məntəqəsi demək olar ki, dörd illik fasilədən sonra 1 mart 2010-cu ildə yenidən işinə başlayır. Rusiya-Gürcüstan sərhədinin açılması Ermənistan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hərbi Gürcüstan yolu bağlanmazdan əvvəl Ermənistan yüklərinin təxminən üçdə biri bu yolla daşınırdı.
## Qalereya


Georgian Military Road on May 2013 - 01.jpg|
Georgian Military Road on May 2013 - 02.jpg|
Georgian Military Road on May 2013 - 03.jpg|
Georgian Military Road on May 2013 - 05.jpg|
Georgian Military Road on May 2013 - 06.jpg|
Darial Gorge, Terek River 2, Georgia.jpg
Darial Gorge, Terek River, Georgia.jpg


## İstinadlar