Akakus dağları

**Akakus dağları** və ya **Tadrart Akakus** ( :*Tadrārt Akākūs) —* Liviyanın qərbində, Böyük Səhranın bir hissəsi olan Qat rayonunun səhrasında bir dağ silsiləsi formalaşmasıdır. Bura Liviyanın Qat şəhərinin şərqində yerləşir və Əlcəzairlə sərhəddən  şimala uzanır. Ərazidə ibtidai icmaya aid qaya təsvirlərinin zəngin bir sırası var.

## Tarix

### Etimologiya
*Tadrart* Bərbər dilində "dağ" ın qadın formasıdır (kişi forması isə *adrar-*dır).

### Qaya təsvirləri
Ərazi qaya təsvirləri ilə tanınır və 1985-ci ildə bu rəsm və oymaların əhəmiyyəti səbəbiylə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir. Rəsmlərin tarixi e.ə 12000-ci ildən başlayır 100- cü ilə qədər dəvam edərək bölgədəki mədəni və təbii dəyişiklikləri əks etdirir.

Təsvirlərdə zürafələr, fillər, dəvəquşular və dəvələr kimi heyvanların, eyni zamanda kişilərin və atların şəkilləri və oymalar var. İnsanlar gündəlik həyatda, məsələn, musiqi və rəqs edərkən təsvir olunmuşdur.
Şəkil:Tadrart Acacus 1.jpg|Tadrart Akakusda zürafə təsviri
Şəkil:Libya 5041 Petroglyphs Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Fil təsviri
Şəkil:Tadrart Acacus 2.jpg|Piktoqramlar
Şəkil:Libya 4924 Pictograms Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Piktoqramlar 
Şəkil:Libya 4870 Pictograms Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Piktoqramlar


### Süd lipidləri
Tadrart Akakus eyni zamanda günümüzdən 7500 il əvvələ aid olan və keramika üzərində emal edilmiş süd lipidlərinin ən erkən göründüyü yerdir.

## 1969-cu ildən bəri vandalizm və təhlükə
1969-cu ildən 2011-ci ilə qədər Muəmmar Qəddafinin hakimiyyəti dövründə Antikalar İdarəsi çox laqeyd qaldı. 2005-ci ildən bəri gizli yeraltı neft axtarışı qaya təsvirlərini təhlükəyə atdı. Seysmik çəkiclər neft yataqlarını tapmaqda zərbə dalğaları göndərmək üçün istifadə olunur və yaxınlıqdakı qayalara, o cümlədən Tadrart Akakus qaya sənətini özündə cəmləşdirənlərə olduqca təsir edir.

Qədim əsərlərin talan edilməsi isə böhran səviyyəsinə çatmışdı. Buna cavab olaraq UNESCO Liviyanın arxeoloji və mədəni irsi ilə bağlı məlumatlılığı artırmaq və liviyalılara irsinin "oğrular tərəfindən talan edildiyi və inkişaf etdiricilər tərəfindən məhv edildiyi" barədə xəbərdarlıq vermək üçün geniş bir məlumatlandırma kampaniyasına çağırdı.

Qəddafinin hakimiyyətdən getməsindən sonra, 2012-ci ildə Liviya və İtaliya hökumətləri ilə birlikdə 2.26 milyon dollarlıq UNESCO layihəsi ilə kadr hazırlamaq üçün səylər göstərildi. Layihəyə konservasiya, qorunma və təhsil daxildir. Tadrart Akakus ilə birlikdə Liviyada dörd başqa UNESCO Ümumdünya İrsi ərazisi: Kirena, Leptis Maqna, Sabrata və Qədamis var. UNESCO "Qat və ya Uveynatda əmlakın qorunması və idarə edilməsinə cavabdeh olan bir heyətin yaradılması və maarifləndirmə baxımından əhəmiyyətli rolu olacağı gözlənilən bir muzeyin yerləşməsi üçün bir mərkəzin qurulmasını" tövsiyə etdi.

UNESCO-nun 2011, 2012 və 2013-cü illərdəki hesabatları ən azı 2009-cu ilin aprel ayından bəri qaya təsvirlərinin ən azı onunun qəsdən və əhəmiyyətli şəkildə məhv edildiyini göstərir. Ümumdünya İrsi ərazisinin əmlak sərhədləri ətrafındakı qeyri-müəyyənlik və buna görə də əmlakın idarə edilməsi, mədəni dəyərləri yerli anlayışının olmaması davam edən vandalizmə səbəb olan amillər arasındadır. 2011-ci ildən bəri ərazidəki qarşıdurmalar vandalizmin artmasına səbəb oldu.

2013-cü ilin may ayında UNESCO Tadrart Akakus ərazisinin qorunma vəziyyətini qiymətləndirmək və "bu bənzərsiz mədəni və təbii kontekstdə qorunma və idarəetmə üçün strateji plan hazırlamaq" üçün texniki bir missiya götürdü.

14 aprel 2014-cü ildə qədim qaya sənətinin yanında düşünmədən öz adlarını çəkənlər və qaya rəsmlərini çıxarmaq üçün bilərəkdən kimyəvi məhsullardan istifadə edənlər kimi iki növ vandal haqqında məlumat verildi. 20 aprel 2014-cü ildə Fransanın xüsusi müxbiri Yakques-Marie Bourqetə Liviyanın Qat şəhərindən olan yerli bir jurnalist Əziz Əl-Haçi tərəfindən Tadrart Akakusdakı Ümumdünya irsi ərazisinin çəkic və ovucu fırçalarla məhv edildiyi barədə məlumat verildi.

## Coğrafiya
Tadrart Akakus müxtəlif rəngli dyunlardan tutmuş tağlara, dərələrə, təcrid olunmuş qayalara və dərin vadilərə (yarğanlara) qədər geniş mənzərələrə malikdir. Bu ərazi Böyük Səhranın ən quraq bölgələrindən biri olmasına baxmayaraq, *Calotropis procera* kimi dərman bitkilərinə  sahibdir və dağlarda bir sıra bulaqlar və quyular var.
Şəkil:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Liviyanın qərbindəki Böyük Səhranın hissəsi olan Akakus dağları
Şəkil:Akakus fozzigiaren.jpg|Tadrart Akakusda qaya tağı
Şəkil:Tadrart01.JPG|Tadrart Akakusdan mənzərə
Şəkil:Akakus desert.jpg|Akakus səhrası
Şəkil:Akakus tete rocheuse.jpg|Başa bənzər qaya
Şəkil:Akakus-Gebirge - Bizarre Felsformationen.jpg|Qaya formalaşmaları
Şəkil:Libya 5076 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|Qaya formalaşmaları
Şəkil:Menschen der Libyschen Wüste.jpg|Köçəri insanlar tərəfindən qurulmuş müvəqqəti yaşayış sahəsi


## İstinadlar