open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IGES

**IGES** (en. Initial Graphics Exchange Specification) – kompüter qrafikası faylının, Amerika Milli Standartlar İnstitutu (ANSI) tərəfindən bəyənilmiş standart formatı; xüsusən, avtomatlaşdırılmış layihələndirmə (CAD) proqramları ilə yaradılmış modellərin təsvir edilməsi üçün münasibdir. IGES, CAD məsələlərinə uyğun olaraq, rəsmlərin təsvir olunması və onlara annotasiya verilməsi, diaqramların işlənib hazırlanması üsullarını təklif edir. Bura əsas həndəsi formaların (primitivlərin) geniş çeşidləri, eləcə də strukturların annotasiya və təyin olunması vasitələri daxildir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* IGES 5.3 (ANSI-1996)  in PDF from US Product Data Association (USPRO)
* IGES 5.x Preservation Society  has sample IGES files for testing translators
*
İşıqlanma dərəcəsi

**İşıqlanma dərəcəsi** – bir şeyin üzərinə düşən işığın miqdarı və ya səthin bir hissəsinin işıqlandırılması. Beynəlxalq vahidlər sistemində işıqlanmanın ölçü vahidi 1 lüks hesab olunur. Bu anlayışdan televiziya texnikasında, kompüterlərin displeylərinin və başqa oxşar optik qurğuların təsvirində istifadə edilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* PDF form 
* Measuring Light Levels
Qaçılmaz xəta

**Qaçılmaz xəta** (ing. fatal error) – tətbiqi proqramın, yaxud bütöv sistemin işini davam etdirməyə imkan verməyən aparat, sistem və ya tətbiqi proqram xətası; çox zaman verilənlərin, tranzaksiyaların, faylların və s. itməsi kimi xoşagəlməz nəticələrə səbəb olur. Təəssüf ki, adi istifadəçinin qaçılmaz xətalarla mübarizə yolları çox azdır: komputeri yenidən yükləmək, tətbiqi proqramı və ya əməliyyat sistemini yenidən quraşdırmaq, proqram təminatını yeniləmək,hansı hallarda qaçılmaz xətanın meydana çıxması ilə bağlı statistikanı toplamaq və müşayiət xidmətinə müraciət etmək və s..

## Ədəbiyyat


## Xarici keçidlər
* ''Kompüterin əsas hissələri | kompüter və hardware | Kayzen''
Krokoit

**Krokoit Pb [CrO<sub>4</sub>]** — Monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir. 

## Xassələri
Rəng – tünd narıncı-qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – narıncı-sarı; Parıltı – almaz, azacıq yağlı; Şəffaflıq – yarımşəffaf; Sıxlıq– 5,9-6,1; Sərtlik – 2,5-3,0; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari; Morfologiya – kristallar: vertikal cizgili prizmatik, bəzən itiromboedrik, iynəvari; uzunluğu 10 sm-ə çatan iri kristalları məlumdur; Mineral aqreqatları: druzalar, nazik kristallik qabıqlar, qaysaqlar, çubuqvari, nadir hallarda sıx dənəvər əmələgəlmələr, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Xromlu süxurlar içərisində yerləşən qurğuşunsaxlayan yataqların oksidləşmə zonasında əmələ gələn ekzogen mineraldır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qalenit, serussit, piromorfit, vulfenit, vanadinit, hötit, hidrohötit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Beryozov yatağı (Rusiya); Dundas (Tasmaniya adası); Avstraliya; Luson adası (Filippin); Braziliya və b. Azərbaycanda Katex kolçedan-polimetal və Ağyataq civə yataqlarında tapılmışdır.

## Tətbiqi
Nadir hallarda rast gəldiyi üçün praktik əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL CROCOITE
Empirizm

**Təcrübəçilik** və ya **empirizm** — fəlsəfədə biliyin sadəcə təcrübə vasitəsilə əldə edildiyini önə sürən nəzəriyyə. Empirizm skeptisizm və rasionalizm ilə epistemologiyanın bir hissəsidir, innatizmə və adət-ənənələr əvəzinə təcrübə və empirik düşüncələrin önəmini vurğulayır. Bununla belə, bəzi empiristlər adət-ənənələrin əvvəlki hiss təcrübələrinin əlaqələri nəticəsində yarandığını iddia edirlər.

Tarixən empirizm "boş vərəq" konsepsiyası (*[[tabula rasa]]*) ilə əlaqələndirilmişdir, yəni, insan ağlı doğulduğunda "boş" olur və düşüncələrini yalnız təcrübə vasitəsilə inkişaf etdirir.

Elm fəlsəfəsindəki empirizm, xüsusilə təcrübələrdə aşkar edildiyi kimi, sübutlara xüsusi əhəmiyyət verir. Elmi metodun əsas hissəsidir ki, bütün fərziyyələr və nəzəriyyələr yalnız aprior mülahizələrə, intuisiyaya və ya vəhyə əsaslanmaqdansa, təbii dünyanın müşahidələrinə qarşı sınaqdan keçirilməlidir.

Təbiətşünaslar tərəfindən tez-tez istifadə olunan empirizm "bilik təcrübəyə əsaslanır" və "biliyin davamlı təftiş və saxtalaşdırmaya məruz qalaraq, ehtimal və ehtimala əsaslandığını" söyləyir. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boksit

**Boksit (Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> x nH<sub>3</sub>O)** — Mineral.

## Xassələri
Gizli kristalikdir. Torpaqvari aqreqatlarda, oolitlərdə və giləbənzər kütlələrdə rast gəlinir. Sərtliyi 3, xüsusi çəkisi 3,5-dir. Sarımtıl-boz və ağ rənglərdə rast gəlinir. Tutqun parıltıya malikdir. Qarışıqlarından asılı olaraq aşağıdakı növlərini göstərmək olar: dəmirli boksit- tərkibi 2%-ə qədər dəmir saxlayır; gilli boksit — tərkibi 2%-ə qədər SiO2 saxlayır.

## Əhəmiyyəti
Alüminium hasil edilən əsas filizdir.

## İxracı
1980-ci ildə ilin əvvəli üçün inkişaf etmiş kapitalist ölkələrin və inkişaf etməkdə olan ölkələrin ümumi boksit ehtiyatı 21,8 mlrd t, o cümlədən müəyyən edilmiş ehtiyat 12,6 mlrd t, təşkil edilmişdir. 1979-cu ildə 71,9 mln t boksit filizi istehsal edilmişdir. İri boksit yataqlarının xeyli hissəsi inkişaf edən ölkələrin Avstraliya, Macarıstan, Qvineya, Kamerun, Braziliya, Yamayka, Hindistan, Qayana, Surinam, Yunanıstan payına düşür. ABŞ –da nefelinli siyenitlərin laterit aşınması nəticəsində əmələ gəlmiş aşağı eosen yaşlı Arkanzas yatağını göstərmək olar. Platforma tipli boksit yataqları ümumi ehtiyatın 87, 6% ni geosinklinalların boksitləri isə 12, 4% ni təşkil edir. Boksit filizlərinin ehtiyatına görə Qviney dünyada birinci yerdə durur (8, 3 mlrd. t) Burada Boks, Fria, Kindiya, Tuke, Pite-Libe və Dibola kimi boksid rayonları böyük əhəmiyyət daşıyır. Afrikada iri boksit yataqları Qaiadır (400 mln. t) Avtraliyada ümumi boksit ehtiyatı 4, 4 mlrd. tondur. Amerikada Braziliyanın boksit ehtiyatı (2, 25 mlrd t) böyükdür. Avropada ən çox boksit ehtiyatına malik olan ölkə Yunanıstandır. Burada Parnas – Kiona yatağı xüsusən əhəmiyyətlidir. Fransanın boksit yataqları Aralıq dənizinin sahili boyunca zolaq şəklində 400 km uzanır.

Alüminium istehsalı üçün əsas mineral-xammal boksit filizidir ki, burada alüminium oksidinin miqdarı yüksək olur. Azərbaycan ərazisində (Naxçıvanda) bir neçə boksit təzahürünə rast gəlinsə də onun sənaye əhəmiyyətli yatağı aşkar edilməmişdir.

## Qalereya

Bauxite hérault.JPG
BauxiteUSGOV.jpg
2005bauxite.png


## Həmçinin bax
* Alund

## İstinadlar
Qrafik primitiv

**Qrafik primitiv** (ing.graphics primitive, ru.графический примитив) — kompüter qrafikasında: mətn simvolu, qövs, sınıq xətt kimi çəkilmiş element; belə elementlərin kombinasiyasından görüntü qurmaq olar. Qrafik primitiv bir tam kimi çəkilir və emal edilir. Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə proqramlarında (CAD) nöqtələr, xətlər, qövslər, mətn və analoji elementar strukturlar, adətən, obyektlər (ENTITY) adlanır. Belə obyektləri həm proqram təminatının hazır funksiyalarının köməyilə, həm də istifadəçinin yaradıcılığının məhsulu olaraq müstəqil yaratmaq olar.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Faylın ölçüsü

**Faylın ölçüsi**  (Ing.file size)– faylın, adətən, baytla ifadə olunan uzunluğu. Diskdə saxlanılan fayl, adətən, iki ölçü ilə xarakterizə olunur: məntiqi və fiziki. Faylın məntiqi ölçüsü onun gerçək ölçüsüdür, yəni onda olan baytların sayıdır. Fiziki ölçü diskdə fayl üçün ayrılmış yaddaşın həcmini göstərir. Fayl üçün sahə klasterlərlə ayrıldığından faylın axırıncı simvolları onlar üçün ehtiyatda saxlanmış klasteri tam doldurmaya bilər. Bu halda faylın fiziki ölçüsü (bütün klasterlərdə olan baytların ümumi miqdarı) onun məntiqi ölçüsündən böyük olur. Buna görə də eyni bir fayl haqqında bəzən tətbiqi proqram və əməliyyat sistemi fərqli ölçülər verir.

## Ədəbiyyat


## Xarici keçidlər
* ''Faylın ölçüsi''
Bulteryer

**Bulteryer** — it cinsi.

## Tarixi
19-cu əsrin ortalarında Böyük Britaniyada buldoqlar və ağ ingilis teryerləri əsasında yaradılmışdır. İlk standartı 1887-ci ildə qəbul olunmuşdur.

## Haqqında
İt döyüşdürülməsində və öküz gəmişdirtməsində istifadə edilir.

## Xüsusiyyətləri
Aydın görünən qalın əzələli, cəld və güclü itdir. Bulteryerin bədən quruluşu ölçüsünə və cinsinə müvafiq maksimum möhkəm olmalıdır. Cidov hündürlüyü 40–45 *sm*, kütləsi təqribən 25 *kq*-dır (cırtdan Burtelyerin müvafiq olaraq – 35,5 *sm*-ədək və 8 *kq*-adək). Başı yumurtavarı, çənəsi iri və güclüdür. Xırda, üçbucaq şəkilli gözləri dərində yerləşir. Tükü qısadır. Rəngi ağ, pələngxallı, üçrəngli, kürəndir; rəngli variantları, adətən, ağ ləkəli olur. Burtelyer cəsarətli və temperamentlidir; ağrıya həssaslığı azdır. Bacarıqla və ciddi tərbiyə olunmalıdır.

## Qalereya

Bullterier 089 LM.jpg|Ağ Bulteryer, əzələli bədəni profildən görünüşü
Hinksbullterrier.jpg|Ceyms Hinks Bulteryer
Bull Terrier from 1915.JPG|1915-ci ildə Bulteryer
Bulterier i miniatura LM.jpg|Miniatür Bulteryer
Bull Terrier Chico 10.jpg|Xal-xal Bulteryer
Bull Terrier R 01.jpg|Ağ Bulteryer
Close up of a Bull Terrier.jpg|Qırmızı və ağ xallı Bulteryer
Bullterrier standing in garden.jpg|Müasir rəngli xallı Bulteryer



## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bulteryer
* İtlər və onların bacarıqları haqqında məlumatlar
Coğrafiya tarixi

**Coğrafiya** sözünün mənası "geo" — yer, "qrafo"- yazıram deməkdir. İki hissəyə bölünür. Fiziki coğrafiya və iqtisadi coğrafiya.
Fiziki coğrafiya – toponimika (yer yurd adların öyrənir), geomorfologiya (relyefi), Landşaftşunaslıq (Landaşftı), Biocoğrafiya (bitki və heyvan növlərin), İqlimşunaslıq (iqlimi), Hidrologiya (suyu)

## Qədim dövr
Bu dövr alimi Pifaqor ilk dəfə olaraq Yerin kürə şəklində olması fikrini söyləmişdir. Aristotel yerin kürə şəklində olmasın elmi yolla ilk dəfə izah etmişdir. Coğrafiya sözünü elmə ilk dəfə Erotosfen gətirmişdir. Erotosfen ilk coğrafi xəritənində müəllifi olmuş lakin tərtib etdiyi xəritədə meridian və paralelləri çəkməmişdir. Demək Erotosfenin xəritəsində dərəcə toru yox idi həmçinin yerin əyriliyi nəzərə alınmamışdı. Ondan daha mükəmməl xəritə isə Ptolomey tərəfindən tərtib olunmuş, Erotosfendən fərqli olaraq

## Orta əsrlər dövrü
Bu dövr daha çox ərəb səyyah və dənizçilərinin adı ilə bağlıdır. Bu dövrdə ən mühüm yol Avropa ilə Asiyani birləşdirən İpək yolu idi. Bu yol daha çox Marko Polonun adı ilə bağlıdır. Lakin orta əsrlərdə ipək yolu öz əhəmiyyətini itirdi səbəb: Vasqo da Qamanın Hindistana dəniz yolunun kəşf etməsi idi.

## Böyük coğrafi kəşflər dövrü
* Bu mərhələ coğrafiyanın inkişafında daha çox əhəmiyətə malikdir.
* 1492-ci ildə X. Kolumb – Hindistana dəniz yolu kəşf etmək məqsədilə Qərbə tərəf üzmüş və Amerika qitəsin kəşf etmişdir. Onun ilk kəşf etdiyi adaları Vest-Hind adlandırmışdır.
* Baham adaları, Kuba, Yamayka, Haiti, Puerto- Riko və s. adaları
* Şimali Passat cərəyanını kəşf etmişdir.
* Amerika qitəsi isə Kolumbun yox Ameriqo Vespuçinin adı ilə Amerika adlandırılmışdır.
* 1498-ci ildə Vasqo da Qama Hindistana gedən dəniz yolunu isə kəşf etmiş, Atlantik okeanı ilə Hind okeanı arasında əlaqənin olmasını müəyyən etmişdir.
* 1519–1521-ci illərdə Fernan Magellan ilk dünya səyahətini yerinə yetirdi, dünya okeanının vahidliyi sübut olundu, Yerin Kürə şəklində olması təcrübi yolla aydınlaşdı.
* Dünya səyahətini bundan başqa Dreyk, C. Kuk, Lisyanski, Kruzeynştern də yerinə yetirmişlər.
* 1606-cı ildə A. Tasman, 1642-ci ildə Yanson Avstraliya materikini kəşf etdilər.
* Köhnə dünya – Asiya, Avropa, Afrika
* Yeni dünya- Amerika qitəsi nəzərdə tutulur.

## Yeni dövr
* 1771-ci ildə C. Kuk Avstraliya materikinin müstəqli materik olmasını müəyyən etmişdir. Avstraliya materikininin öyrənilməsində Mikluxo- Maklayında böyük xidmətləri olmuşdur.
* 1819–1821-ci illərdə rus dənizçiləri Bellinsahuzen və Lazaryev – Antarktida materikini kəşf etmişlər.
* 1909-cu ildə R. Piri – Şimal coğrafi qütbün, 1911–1912-ci illərdə Amundsen və Skot cənub coğrafi qütbün kəşf etmişlər. Yerin coğrafi qütblərinin öyrənilməsində Nansenində böyük xidmətləri vardır.

## Həmçinin bax
* Toponimika
* Geomorfologiya
* Biocoğrafiya

## Xarici keçidlər
* Coğrafiya elminin inkişaf mərhələləri, məhəllin planı, coğrafi xəritə
* Coğrafiya elminin inkişaf mərhələləri

## İstinadlar
Kianit

**Kianit (disten) Al<sub>2</sub> [O | SiO<sub>4</sub>]** — Triklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Xromkianit (2%-ə qədər Cr2O3), manqankianit.

## Xassələri
Rəng – adətən göy və mavi, bəzən sarı, yaşıl, çəhrayımtıl, rəngsiz, nadir hallarda qara; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə parıltısından ayrılma müstəvilə-rində sədəfiyədək; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 3,6–3,7; Sərtlik – 4,5–7; mineral üçün sərtliyin anizotropiyası səciyyəvidir: kristalın uzununa istiqamətdə sərtlik 4,5–5, eninə istiqamətdə 6,5–7 arasında dəyişir; Kövrəkdir; Ayrılma – {100} üzrə mükəmməl, {010} üzrə aydın; Bölünmə – {001} üzrə; Sınıqlar – pilləli; Morfologiya – kristallar: sütunvari, lövhəşəkilli, çox zaman əyilmiş, burulmuş; İkiləşmə: çox vaxt {100} üzrə sadə və {001} üzrə polisintetik; Mineral aqreqatları: dərz şəkilli, radial — şüalı, iynəvari.

## Mənşəyi və yayılması
Regional metamorfikləşmiş gil süxurlarının (mikalı şistlərin, qneyslərin), ekloqitlərin, amfibolitlərin səciyyəvi mineralıdır. Kianitə alp tipli kvars damarlarında və peqmatitlərdə də rast gəlinir. Aksessor kianit qranitlərdə qeyd edilir. Kianit çökmə süxurların adi qırıntı mineralıdır. Kimyəvi cəhətdən dayanıqlı birləşmə olan kianit səpintilərdə toplanır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qranat, stavrolit, andaluzit, rutil, korund, soizit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Lapsa-Buru (Hindistan); Bernsvill, Çokalit-Mauntins (ABŞ); Borisovski, Novomixaylovski, Çaynıtski (Rusiya); Çepelare (Bolqarıstan) və s. Azərbaycanda kianit Paraqaçay rutil təzahüründə, Bakı arxipelaqının palçıq vulkanlarının tullantılarında, məhsuldar qatın qumlarında və bəzi başqa məntəqələrdə aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Oda- və turşuyadavamlı mühüm xam-maldır. Habelə silisium-alüminium xəlitəsi – silumin almaq üçün filiz kimi, şəffaf gözəl rəngə boyanmış növləri isə zərgərlikdə yarımqiymətli daş kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE GEMSTONE KYANITE
Kuprit

**Kuprit – Cu<sub>2</sub>O** - *Kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn

## Xassələri
Rəng – müxtəlif çalarlı qırmızıdan göyümtül-qurğuşunu - bozadək; Mineralın cizgisinin rəngi – qəhvəyi-qırmızı, qırmızı; Parıltı – almaz, yarımmetal parıltısından tutqun parıltıyadək; Şəffaflıq – nazik qırıntıları yarımşəffafdır, şəffaf kristalları nadir tapılır; Sıxlıq – 5,85-6,15; Sərtlik – 3,5-4; Kövrəkdir; Ayrılma – {111} üzrə aydın; Sınıqlar – qeyri-düzgün, qabıqlı; Morfologiya – kristallar: oktaedrik, rombododekaedrik, heksaedrik; Mineral aqreqatları: sıx, dənəvər, torpaqvari, tükşəkilli (xalkotrixit) əmələgəlmələr, püruzlar, bəzən druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Ekzogen mənşəlidir. Mis sulfidlərinin aşınma məhsulu kimi filiz yataqlarının oksidləşmə zonası və xüsusilə sementləşmə zonası üçün səciyyəvidir. Mineralın tapıntıları bəzi çökmə süxurlarda – əhəngdaşlarında, dolomitlərdə və b. qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: sərbəst mis, malaxit, azurit, xalkozin, xalkantit, broşantit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Şessi (Fransa); Qumeşev, Turyin, Mednorudyanski (Rusiya); Cezkazqan (Qazaxıstan); Sumeb (Namibiya); Çukikamata (Çili); Bisbi (ABŞ). Azərbaycanda Katsdağ, Filizçay, Cixix-Saqator, Gədəbəy, Ağdərə yataqlarında, Çıraqdərə-Toğanalı filiz sahəsi obyektlərində, Balaca - və Böyük Qoşqaçay hövzələrində və b. qeyd edilir.

## Tətbiqi
Başqa mis mineralları ilə birlikdə mis filizi kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL CUPRITE
IMac

**iMac** (ay-mək) – Apple Inc. şirkətinin istehsalı olan monobloklu fərdi kompüterlər seriyası. İlk iMac G3 modeli 1998-ci ildə təqdim olunub.

## Xarici keçidlər
*
*Apple – Support – Specifications
Qrikinq

**“Moltanı dili”, qrikinq** (ing.greeking, ru.“китайская грамота”, грикинг) — 1. Ekrana verilərkən həddindən artıq kiçik olan və ya oxunmaz olan mətnin əks etdirilməsi üçün boz rəngli düzbucaqlıların və ya qondarma simvolların tətbiqi. Bu üsuldan, məsələn, masaüstü nəşriyyat sistemlərində istifadə olunur; belə ki, istifadəçi bir və ya iki səhifənin strukturuna baxmaq istəyir, ancaq verilmiş çözümlülükdə mətnin özünü dəqiq vermək mümkün olmur. 
2. Qrafik mühitdə: sənədin strukturunu göstərmək üçün onun tərkibini nəzərə almadan maketdə qondarma mətndən istifadə edilməsi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tofiq Əliyev (kimyaçı)

**Tofiq Əliyev** (*Əliyev Tofiq Abbasəli oğlu*; ) — Kimya elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü (2017).

## Həyatı
Tofiq Əliyev 2 mart 1951-ci ildə Naxçıvan şəhərinin Əliabad qəsəbəsində anadan olub.

## Əsas elmi əsərləri
1. Elektrokimyəvi korroziya (dərs vəsaiti) – Bakı.: Nurlan nəşriyyatı-2001.63.s

2. Elektrokimyəvi analiz üsulları (dərs vəsaiti) – Bakı.:Nurlan nəşriyyatı-2001.55.s.

3. Metalların kimyası (dərs vəsaiti ).Bakı.: BDU nəşriyyatı.2005,-240s.

4. Metalların korroziyası və korroziyaya meyillik kriteriyaları (dərs vəsaiti ). Bakı: Elm və Təhsil. 2016.112.s.

5. Metalların korroziyası və korroziyadan mühafizəsi. Bakı: Elm və Təhsil,2017,288.s.

6. Исследование солей алкилфенолсульфокислоты в качестве ингибиторов комплексного. Ж.Процессы нефтехимии и нефтепереработки. НАНА, ИНХП им. Ю.Г.Мамедалиева 2005. №4, с. 64-66

7. İnhibiting effects of some synthesized organic compound on the corrosion of St-3 in 0.1 N H2SO4 solution

8. Влияния некоторых солей алкилфенолсульфокислоты на коррозию стали Ст-10 в системe 3%-ный водный раствор НаЖл- углеводород. Москва. Ж. Практика противокоррозионной защиты. . №2 (48), 2008с. 42-47

9. Влияние солей алкилфенолсулфокислоты (АФСК) на коррозию стали Ст-3 в системе НСl-керосин.Львов.Ж.Физико-химическая механика материалов.том 44,№5,2008 c.69-74

## İstinadlar
Andaluzit

**Andaluzit Al<sub>2</sub> [O | SiO<sub>4</sub>]** — Rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. Andalusit siyanit və sillimanit ilə trimorfikdir, aşağı təzyiqli orta temperaturlu polimorfdur. Daha yüksək temperatur və təzyiqlərdə andaluzit sillimanite çevrilə bilər. Beləliklə, digər polimorflarında olduğu kimi, andaluzit də alüminosilikat indeksli mineraldır və ana süxurun istehsalında iştirak edən dərinlik və təzyiqlərə dair ipuçları verir.

## Növ müxtəliflikləri

Viridin – tünd — yaşıl manqanlı (7 %-dək) andaluzit; hiastolit – kristalın en kəsiyində kömür möhtəvilərinin xaç şəklində yerləşdiyi andaluzit.

## Xassələri
Rəng – boz, qonur, sarı, narıncı, qəhvəyi, qırmızı, az hallarda tünd-yaşıl, nadir hallarda rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşədən tutqunadək; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 3,1–3,2; Sərtlik – 7–7,5; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl, {100} üzrə qeyri-mükəmməl, Bölünmə – {120} və {230} üzrə; Sınıqlar – qeyri-hamar, qəlpəli, Lüminessensiya – zəifdir, yaşıldan-yaşılımtıl-sarıyadək; Morfologiya – kristallar: prizmatik, psevdotetraqonal; İkiləşmə: qeyd olunmayıb, Mineral aqreqatları: çubuğabənzər-şüalı, bəzən – lifli.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik metamorfogen mineraldır. Gilli və kömürlü-gilli şistlərdə, bəzən qneyslərdə rast gəlir. Roqoviklərdə, alp tipli kvars damarlarında qeyd edilir. Törəmə kvarsitlərdə geniş inkişaf etmişdir. Bəzən qreyzenlərdə rast gəlir. Andaluzit qranit peqmatitlərində də qeyd edilmişdir. Çökmə süxurların adi qırıntı mineralıdır. Çox vaxt səpintilərdə tapılır, miqdarca çox olduqda praktik əhəmiyyət kəsb edir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kordiyerit, stavrolit, qranat, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Syerra-de Ronda (İspaniya); Vayt-Mauntin, Stendiş (ABŞ); Minas-Novas, Minas-Jerays (Braziliya); Xazi-Xils (Hindistan), Semiz-Buğu (Qazaxıstan); Murzinka (Rusiya). Andaluzitin iri yığınları həmçinin CAR, Tanzaniya, Avstraliya, Böyük Britaniya, İsveçrə və b. ölkələrdə aşkar edilmişdir. Azərbaycanda andaluzit Gədəbəy, Bittibulaq, Paraqaçay yataqlarının və Tutqun filiz sahəsinin filizyanı metasomatitlərində qeyd edilir.

## Tətbiqi
Oda və turşuyadavamlı mühüm xammal olmaqla metallurgiya və keramika sənayesində, silisium-alüminium xəlitəsi – silumin almaq üçün istifadə edilir. Mineralın gözəl rəngli növ müxtəliflikləri zərgərlik işlərində praktik baxımdan maraq doğurur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL ANDALUSITE
Vezuvian

**Vezuvian (idokraz) Ca<sub>10</sub>(Mg, Fe)<sub>2</sub> Al<sub>4</sub> [SiO<sub>4</sub>]<sub>5</sub> [Si<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]<sub>2</sub> (OH)<sub>4</sub>** — Tetraqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Berilliumlu (~9% BeO), manqanlı (4,5%-dək MnO), nadir torpaq elementli (serium qrupu TR ~ 16,7 %), titanlı (4,7 %-dək TiO2) vezuvianlar; viluit – tərkibində 3 %-dən çox B2O3 olan vezuvian.

## Xassələri
Rəng — zeytunu-yaşıl, sarımtıl-yaşıl, yaşıl, zümrüdü-yaşıl, sarı, çəhrayı, qırmızı, mavi, qara; Mineralın cizgisinin rəngi — ağ, yaşılımtıl, qonuru; Parıltı — şüşə, yağlı; Şəffaflıq — şəffaf, yarımşəffaf; Sıxlıq — 3,3–3,6; Sərtlik — 5–6,5; Kövrəkdir; Ayrılma — qeyri-mükəmməl, prizma {110} üzrə bir qədər yaxşı; Sınıqlar — tikanlı, qeyri-hamardan qabıqvariyədək; Morfologiya — kristallar: vertikal cizgili prizmatik, bəzən bipiramidal; İkiləşmə: qeyd olunmayıb; Mineral aqreqatları: dənəvər, radial-şüalı, paralel-çubuqvari.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik kontakt-metasomatik mineral olub, skarnlarda geniş yayılmışdır. Hidrotermal-metasomatik dəyişikliyə uğramış trapplarda aşkar edilmişdir. Ultraəsası qələvi süxur massivlərinin metasomatitlərində təzahür edir. Qneyslərdə, xlorit şistlərində, bəzən fillit və roqoviklərdə iştirak edən vezuvian metamorfik proseslərin məhsuludur. Monte-Somma vulkanının tullantıları vezuvianla zəngindir. Səpintilərdə də toplanır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qranatlar, xloritlər, diopsid, ilvait, epidot, vollastonit, skapolit, sfalerit, xalkopirit, arsenopirit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Vezuvi, Monte-Somma vulkanları (İtaliya); Göpferqryün (Almaniya); Telemark-Smit (Novreç); Axmatov və Yeremeyev mədənləri, Vilyuy çayı hövzəsi (Rusiya) və b. Azərbaycanda Gədəbəy rayonunun və Tutqun çayı hövzəsinin skarnlarında, həmçinin Kiçik Qafqazın bəzi başqa məntəqələrinin rodinqitlərində və s. qeyd olunur.

## Tətbiqi
Massiv yaşıl vezuvian ikinci növ məmulat daşı kimi istifadə edilir. Mineralın şəffaf növlərindən zərgərlikdə istifadə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL VESUVIANITE
Lotus 1-2-3

**Lotus 1–2-3** – Lotus Software şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanmış cədvəl prosessoru. 1–2-3 adlandırılmasına səbəb onun 3 elementi: cədvəlləri, qrafikləri və verilənlər bazasının əsas funksional imkanlarını özündə birləşdirməsi idi.

## Tarixi
İlk versiyası 26 yanvar 1983-cü ildə təqdim olunub və bir il ərzində satış həcminə görə ən populyar cədvəl proqramı olan VisiCalc proqramını ötüb keçib. Populyarlığının başlıca səbəbi səhvsiz və yüksək sürətlə işləməsi olub.
Lotus şirkəti 1995-ci ildə IBM tərəfindən alınıb. Bundan sonra Lotus 1–2-3 proqramı Lotus Smart Suite ofis paketinin bir hissəsi kimi inkişaf edib. Rəqibi olan Microsoft Excel proqramı tərəfindən yavaş-yavaş bazardan sıxışdırılıb çıxarılıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Lotus Software

Lotus 1–2-3
Epidot

**

Epidot — Ca<sub>2</sub> Fe Al<sub>2</sub>O [SiO<sub>4</sub>] [Si<sub>2</sub>O<sub>7</sub>] (OH)** - *Monoklinik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri

Pyemontit, tamavit, muxinit və başqaları.

## Xassələri
Rəng – adətən müxtəlif intensivlikli yaşıl: sarımtıl-yaşıl, püstəyi-yaşıl, otu-yaşıl, tünd-yaşıl, bəzən çəhrayı, boz, qara, rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – ağdan püstəyi-yaşıladək; Parıltı – güclü şüşə, qatranı, ayrılma müstəvilərində–sədəfi; Şəffaflıq – yarımşəffaf, nadir hallarda şəffaf; Sıxlıq – 3,38-3,49; Sərtlik – 6-7; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl, {100} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari, qeyri-hamar; Morfologiya – kristallar: prizmatikdən iynəvariyədək, çox vaxt izununa istiqamətli kəskin cizgilərlə örtülü olur; İkiləşmə: çox zaman {100}, bəzən {001} üzrə; Mineral aqreqatları: druzalar, radial-şüalı, çubuq - və kolvari, sıx massiv əmələgəlmələr.

## Mənşəyi və yayılması
Tipik kontakt-metasomatik mineral olub, skarnlarda geniş yayılmışdır. Hidrotermal epidot adətən müxtəlif püskürmə süxurlarda olan piroksenlərin, amfibolların və plagioklazların hidrotermal dəyişilmələri zamanı əmələ gəlir. Epidota habelə hidrotermal damarlarda, effuziv süxurların badamcıqlarında və terrigen mineral kimi qumlu-gilli çöküntülərdə rast gəlinir. Metamorfik epidot yaşıl şistlərdə, qneyslərdə, kristallik şistlərdə, amfibolitlərdə qeyd olunur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qranat, vezuvian, diopsid, xlorit, skapolit, albit, kvars və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Knappenvand (Avstriya); Sen-Qotard (İsveçrə); Katsna-Yama, Polyakov (Rusiya) və b. Azərbaycanda Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarının skarnlarında, Konqur – Alangöz intruzivinin cənub-qərb hissəsində geniş yayılmışdır. Bittibulaq mis-mərgümüş yatağının, Mehmana qrupu qurğuşun-sink obyekt-lərinin, Katsdağ kolçedan-polimetal yatağının filizyanı metasomatitlərində və bir sıra başqa yerlərdə də rast gəlir.

## Tətbiqi
Şəffaf növ müxtəliflikləri əlvan daşlar kimi zərgərlikdə istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL EPIDOTE
Requl

**Requl** α Şir bürcünün ən parlaq ulduzlardan biri olan Günəşdən təxminən 79 işıq ili uzaqlıqda olan Alpha LEONIS (α LEONIS, qısaldılmış Alpha Leo, a Leo) olaraq da adlandırılır. Regulus, iki cüt şəklində təşkil dörd ulduzdan ibarət olan misilli ulduz sistemidir. Requl A açıq-mavi əsas ulduzdan və digər komponenti birbaşa müşahidə etmək olmur, ancaq ağ cırtdan olduğu təxmin edilən spektroskopik qoşa ulduzdur. Daha uzaqda yerləşən Requl B, C və D ulduzları da baş ardıcıllıq ulduzlarıdı. Requl, "Aslanın Ürəyi" olaraq da bilinər.

## Terminalogiya

Α LEONIS (Alfa Leonis'e Latinceed) ulduzun Bayer adıdır. Ənənəvi adı Regulus "şahzadə" və ya "kiçik kral" kimi Latıncada qeydə alınır. Beynəlxalq Astronomiya Birlik 2016-cı ildə ulduzlar üçün uyğun adları kataloqlaşdırılması və Standartlaşdırma üçün Star Names (WGSN) üzərinə bir Əmək Qrupu təşkil etdi. WGSN'nin iyul 2016 ilk bülletenində, WGSN tərəfindən təsdiqlənən ilk iki ad siyahısı toplandı; Bu ulduz üçün Requl qeydə alındı. Bu anda IAU Ulduz Adlarının kataloquna daxil edilmişdir.

## Sistem

Fayl:Leo constellation map.svg|Şəkil 1. Şir bürcündə Requl ulduzunun yeri 
Regulus, ən az dörd ulduzdan ibarət olan misilli ulduz sistemidir. Requl A baş ulduzdur.

Requl A əsas ulduzu B7V spektral sinfə məxsus açıq-mavi, digəri isə kütləsi 0,3 Günəş kütləsindən kiçik ağ cırtdandan ibarət qoşa ulduzdur.

İki ulduz ortaq bir kütlə mərkəzi ətrafında bir tam dövr etmək üçün təxminən 40 gün davam edir. Requl A temperaturunun, parlaqlığının və kütləsinin müqayisəsi əsasında uzun müddət yaşı 50–100 milyon il olan olduqca cavan ulduz olması hesab olunmuşdur.

Requl A kütləsi təxminən 3,5 Günəşin kütləsinə bərabərdir. Son dərəcə sürətli bir şəkildə fırlanır, 15,9 saatlıq bir dönmə müddəti var və bu da onun sferoid forması olmasına səbəb olur. Bu, cazibə tündləşməsi olaraq adlandırılar: Requlun qütblərindəki fotosfer olduqca istidir və səthindəki parlaqlıq ekvatorial bölgədən 5 dəfə parlaqdır.

## Görünmə dərəcəsi
Requl sistemi gecə səmasında görünən ulduz ölçüsü +1.35 olan 21-ci parlaq ulduzdur. İşıq çıxışı Regulus A tərəfindən nəzarət edilir. Regulus B izolyasiya halında görüldüyündən ulduz ölçüsü +8.1 ölçülü bir obyekt olur və digər komponenti Requl C birbaşa müşahidə olunan üç ulduzdan ən zəifidir, teleskopla müşahidə olunması üçün görünən ulduz ölçüsü +13.5 olmalıdı. Requl A özü bir spektroskopik qoşa ulduzdu: İkinci ulduz baş ulduzdan çox zəif olduğundan birbaşa müşahidə etmək olmur. BC cütlərinin bucaq məsafəsi Requl A-dan 177 ark saniyə uzaqlıqdadır, bu da həvəskar teleskoplarda görünə bilər.

## İstinadlar
Ərdağı (Ardağlı dağı)

**Ərdağı** (**Ardağlı**) — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsinin suayrıcındakı Keçəltəpə yüksəkliyindən (2744,0 m) cənub-qərbə ayrılan Salahyurdu qolunun suayrıcında, Xan bulağından 1,5 km şimal-qərbdə dağ (hünd. 2230,4 m). Üst Triasın Karni mərtəbəsinə aid Tənənəm lay dəstəsinin dolomit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuş, şimal-şərq yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərqində müşahidə edilən eyniadlı sinklinalın nüvə hissəsində  yerləşir. Şimal-şərq yamacından şimal-qərb istiqamətli Anabadgədik dərinlik qırılması keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ardıc dağı

**Ardıc dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun eyniadlı şaxəsində, Bağırsaqdərəsi çayının yuxarılarının sol sahilində, Günnüt kəndindən 4 km cənub-şərqdə dağ (hünd. 2034,4 m). Üst Permə aid Dəvəölən, Bəysal və Axura lay dəstələrinin əhəngdaşıları və qısmən şistləşmiş gillərindən təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-qərbində müşahidə edilən eyniadlı sinklinal qırışığın nüvə hissəsində yerləşir. Zirvə və yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli çoxsaylı fay və fay-yerdəyişmə qırılmaları izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ziyarəttəpə dağı

**Ziyarəttəpə dağı** — Şərur rayonu ərazisində dağ (hünd. 920,0 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin mərkəzi hissəsinin şimal-şərq cinahındakı mailli düzənlikdə, Dərəkənddən 1 km şimal-şimal-şərqdədir. Orta Pleystosenin allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuş alçaq və yastı təpəli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahına aid edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oyun portu

**Oyun portu** - *(ing.game port, ru.игровой порт)* - IBM PC-uyumlu kompüterlərdə coystikləri və ya oyun pultlarını qoşmaq üçün oyuq. İlk modellərdə adapterin hamısı oyun portu üçün ayrılırdı; hazırda belə kartlarda (xüsusən IBM şirkətinin istehsalı olmayan) oyun portları ilə yanaşı digər portlar da (məsələn, əlavə ardıcıl və ya parallel port) olur.

**Oyun adapteri** -  IBM PC-uyumlu kompüterlərdə coystik və ya oyun pultlarını qoşmaq üçün giriş-çıxış portu. Belə adapterin nüvəsi analoq-rəqəm dönüşdürücüsüdür (ADC). Coystik və ya idarəetmə pultu ilə manipulyasiya etdikdə bir və ya iki potensiometrin mövqeyi dəyişilir ki, nəticədə gərginliyin səviyyəsinin şəkli dəyişilir; sonra ADC bu gərginlikləri coystikin və ya pultun mövqeyini müəyyənləşdirən ədədi qiymətlərə çevirir.

## Şəkillər

Fayl:Da-15 port.PNG| Oyun portunun səs kartı
Fayl:Game port to USB Adaptor.JPG|
Fayl:Gameport Splitter.jpg|
Fayl:GameportSplitter.jpg| 


## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tətbiqi proqramlaşdırma interfeysi

**Tətbiqi proqramlaşdırma interfeysi** (, **API**) — kompüterin əməliyyat sistemi vasitəsilə həyata keçirilən aşağı dərəcəli servis funksiyalarını tələb edən və yerinə yetirən proqramlar toplusu. API istifadəçi interfeysi ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu, iki və ya daha çox kompüter proqramının bir-biri ilə əlaqə qurma üsulu və proqram digər bölmələrinə xidmət təklif edən proqram interfeysinin bir növüdür. Belə bir əlaqənin və ya interfeysin necə qurulacağını və ya istifadəsini təsvir edən sənəd və ya standart *API spesifikasiyası* adlanır. Bu standarta cavab verən kompüter sisteminə "*API tətbiq olunmuş*" deyilir. API termini ya spesifikasiyaya, ya da tətbiqə aid ola bilər.

Kompüteri insanla birləşdirən istifadəçi interfeysindən fərqli olaraq, API kompüterləri və ya proqramları bir-birinə bağlayır. O son istifadəçi üçün yox proqram təminatında istifadə edən proqramçı üçün nəzərdə tutulub. API çox vaxt proqramçı üçün mövcud olan alətlər və ya xidmətlər kimi çıxış edən müxtəlif hissələrdən ibarətdir. Bu hissələrdən birini istifadə edən proqram və ya proqramçı API-nin həmin hissəsini "çağırır". API-yə gedən çağırışlar həmçinin altproqram, metodlar, sorğular və ya uc nöqtələr () kimi tanınır. API spesifikasiyası bu çağırışları müəyyənləşdirir, yəni onlardan necə istifadə ediləcəyini izah edir.

API-lərin məqsədlərindən biri sistemin necə işlədiyinin daxili təfərrüatlarını gizlətmək, yalnız proqramçının faydalı hesab edəcəyi hissələri göstərmək və daxili detallar sonradan dəyişsə belə, onları uyğunlaşa bilən formada saxlamaqdır. API müəyyən bir sistem cütü üçün xüsusi olaraq yaradıla bilər və ya bir çox sistemlər arasında qarşılıqlı fəaliyyətə imkan verən ortaq standart ola bilər.

Proqramlaşdırma dilləri, kitabxanaları, kompüter əməliyyat sistemləri və kompüter avadanlıqları üçün API-lər mövcuddur. API-lər 1940-cı illərdə yaranıb, baxmayaraq ki, bu termin 1960 və 1970-ci illərə qədər ortaya çıxmayıb. API termininin müasir istifadəsi tez-tez internetə qoşulan kompüterlər arasında əlaqə yaratmağa imkan verən veb API-lərə aiddir. API-lərdəki son inkişaflar ictimai API-lər vasitəsilə əldə edilən mikroxidmətlərin populyarlığının artmasına səbəb oldu.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat
*  Argues that "APIs are far from neutral tools" and form a key part of contemporary programming, understood as a fundamental part of culture.
*  What is an API? – in the U. S. Supreme Court opinion, *[[Google LLC v. Oracle America, Inc.|Google v. Oracle 2021]]*, pp. 3–7 – "For each task, there is computer code; API (also known as Application Programming Interface) is the method for calling that 'computer code' (instruction – like a recipe – rather than cooking instruction, this is machine instruction) to be carry out"
* Maury, Innovation and Change – Cory Ondrejka, February 28, 2014, " …proposed a public API to let computers talk to each other". (Textise URL)

## Xarici keçidlər
*  Forrester : IT industry : API Case : Google v. Oracle – may 20, 2021 – content format: Audio with text – length 26:41
Xorvatiyada turizm

**Xorvatiyada turizm** — turizm Xorvatiya iqtisadiyyatının əsas aparıcı sahələrindən biri.

## Ümumi məlumat

Ölkənin əsas turistik bölgərindən biri Adriatik dənizi sahilləridir. Burada Xorvatiyaya məxsus olan çoxlu adalar vardır. Bu adalar yumşaq iqlimi ilə seçilir. Üstəlik uzun qumlu çimərliklərə sahibdirlər. Sahil ərazisi Vindsörfinq, Dayvinq və Yelkənli idman həvəskarları arasında məşhurdur. Dənizdən kənarda isə əsasən Zaqreb, Varajdin kimi şəhərlər özünün borokko stilli tikililəri ilə turistləri özünə cəlb edir.

Yeddi obyekt YUNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxildir. Üstəlik 15 obyekt siyahıya namizəddir. Ölkədə 8 milli park və 11 təbiət parkı vardır.
Xorvatiya müharibəsi bitdikdən sonra XX əsrin 90-cı illərindən 2008-ci ilə qədər burada turizm inkişaf etdirilmişdir. Dünya iqtisadi böhranı zamanı turistlərin sayında azalma baş vermişdir. 2011-ci ildən isə böhranın təsirində azalma baş vermişdir. 2012-ci ildə ölkəni 11 mln 835 min turist ziyarət etmişdir. Bu ölkə tarixinin rekord nəticəsidir. 2013-cü ildə ölkəni 10 mln 948 min, 2014-cü ildə isə 11 mln 624 min turist ziyarət etmişdir

## Turistlərin statistikası

### Turistlərin sayı
Ölkəyə daxil olan turistlərin illərə görə sayı (mln. nəf.):

* 1999 5,127
* 2000 7,137
* 2001 7,860
* 2002 8,320
* 2003 8,878
* 2004 9,412
* 2005 9,995
* 2006 10,385
* 2007 11,162
* 2008 11,261
* 2009 10,935
* 2010 10,604
* 2011 11,456
* 2012 11,835
* 2013 10,948
* 2014 11,624

### Ölkə
20 ölkədən daxil olan turistlər (2011–2012):

## Mənbə
* Rəsmi sayt

## İstinadlar
Rutil

**Rutil** — tetraqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 
		  	
## Növ müxtəliflikləri
İlmenorutil (14-20% Nb2O5 və 11-14% Fe2O3); niqrin ( ~11% Fe); strüverit (15,44 % Ta2O5 və 8,64 % Nb2O5).

## Xassələri
Rəng – qırmızı, qırmızımtıl - qəhvəyi, qırmızımtıl-qonur, qonur, qonuru-sarı, qara, bəzən rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – sarıdan açıq qəhvəyiyədək, qırmızımtıl-qəhvəyi; Parıltı – yarımmetal, almaz; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, yarımşəffaf, nazik qırıntıları işıq keçirir; Sıxlıq – 4,2-4,3; Sərtlik – 6,0-6,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl, {100} üzrə orta; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – yarımkeçiricidir; Morfologiya – kristallar: vertikal cizgili, tetraqonal-prizmatik, sütun - və iynəvari; İkiləşmə: xarakterik dirsəkvari; tez-tez iynəvari rutilin saqenit adlanan yastı şəbəkəli ikiləşmə bitişikləri qeyd edilir; bəzən təmas üçləşmələri və həlqəşəkilli altılaşmalar; Mineral aqreqatları: dənəvər kütlələr, püruzlar, şəffaf kvarsda nazik tükəbənzər rutil kristallarının dəstəşəkilli əmələgəlmələri.

## Mənşəyi və yayılması
Genetik cəhətdən müxtəlif olan rutil yataqlarından ən mühumləri amfibolitlər, ekloqitlər, qneyslər, kvarsitlər, fillitlər, mikalı şistlər və b. içərisində yerləşən metamorfik yataqlardır. Mineralın tükcükvari və yaxşı təraşlanmış kristalları çox vaxt alp tipli kvars damarlarında qeyd edilir. Aksessor mineral kimi müxtəlif intruziv süxurlarda müşahidə olunur. Az miqdarda peqmatitlərdə, hidrotermal filiz damarlarında, çökmə süxurlarda, nadir hallarda sulfid yataqlarının oksidləşmə zonasında, ay süxurlarında qeyd edilir. Mineralın ən iri yığınları sahilyanı dəniz səpintiləri ilə – «qara qumlar»la əlaqədardır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, anataz, brukit, hematit, ilmenit, maqnetit, korund, adulyar, turmalin, qranat və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Kraqere, Evye, Tvedestrand (Norveç); İsveç; Binnental, Sen-Qotard (İsveçrə); Baçeno, Kraveca (İtaliya); Uraltau, İlmen və Vişnovıye dağları (Rusiya); Semiz-Buğu (Qazaxıstan); Ampanqabe (Madaqaskar adası); Maunt - Perri (Avstraliya); Virciniya və Florida şt. (ABŞ) və b. Azərbaycanda mineralın toplandığı əsas yer Paraqaçay (Ordubad rayonu) rutil təzahürüdür. Ona bəzən dəmir filizi, kolçedan yataqlarında və b. (Daşkəsən, Çıraqdərə, Ağdərə, Ağduzdağ, Katsdağ) rast gəlinir.

## Tətbiqi
Mühüm titan filizidir, bəzən bu filizdən həm də niobium və tantal alınır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* The Mineral Rutile
Pirolüzit

**Pirolüzit** — tetraqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.  
			    
## Növ müxtəliflikləri
Polianit – mineralın aydınkristallik növ müxtəlifliyi.

## Xassələri
Rəng – çox vaxt göyümtül çalarlı poladı-bozdan qarayadək, polianitin–dəmiri-boz; Mineralın cizgisinin rəngi – qara, tutqun; Parıltı – yarımmetal parıltısından metal parıltısınadək, donuq; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,7-5,2; Sərtlik – mineralın aqreqat halından asılıdır: kristallarda – 6-6,5; aqreqatlarda 2-dək azalır; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} üzrə mükəmməl; Bölünmə – qeyri-hamar, tikanlı; Başqa xassələr – yarımkeçiricilik xassələrli ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: vertikal cizgili, sütunvari, iynəvari; İkiləşmə: nadirdir; Mineral aqreqatları: dənəvər, gizlikristallik, torpaq- və hisvari (duda), qarışıq lifli kütlələr; böyrək - və salxımvari əmələgəlmələr – «qara şüşə kəllə», radial-şüalı oolitlər, konkresiyalar, təbəqəvari dendritlər, qabıq və qaysaqlar, jelvaklar, həmçinin druzalar və fırçalar (polianit), manqanit, rodoxrozit, dolomit və b. üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Pirolüzit əsasən ekzogen mənşəlidir. Onun ən böyük yataqları hövzələrin sahilyanı zonalarında yerləşən çökmə-dəniz əmələgəlmələri ilə təmsil olunmuşdur. Pirolüzit manqanla zənginləşmiş süxurların aşınma qabığının və manqan filizi yataqlarının oksidləşmə zonalarının xarakterik mineralıdır (manqan papağı). Sualtı püskürmələrlə onun eksqalyasion - çökmə əmələgəlmələri əlaqədardır. Bəzən hidrotermal yolla əmələ gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: maqnetit, psilomelan, braunit, qausmannit, ramsdellit, hötit, hidrohötit, lepidokrokit, kvars, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Balaqxat, Naqpur, Banda (Hindistan); Qrut-Aylend adası (Avstraliya); Qana; Çiatura (Gürcüstan); Nikopol (Ukrayna); Prşibram (Çexiya); Zigerland, İlmenau, Erenşok, Elqesburq (Almaniya); Layfayett (Braziliya) və b. Azərbaycanda manqan filizi obyektləri Molla-Cəlil və Elvor yataqları (Göy-Göl rayonu) və Şahbuz (Biçənək), Ordubad (Kvanus), Qazax (Daşsalahlı), Şəmkir, Kəlbəcər rayonlarında yerləşən bir sıra kiçik filiz təzahürləri ilə təmsil olunmuşdur.

## Tətbiqi
Mühüm manqan filizidir; quru eliktrik batareyalarının istehsalında, kimya, şüşə, dəri emalı sənayesində, təbabətdə və başqa sahələrdə geniş istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL PYROLUSITE
Maqnit lenti

**Maqnit lenti** - tape ~ магнитная лента ~ manyetik bant – üzərinə verilənlərin yazıldığı maqnit materialla örtülmüş nazik maylar zolaq. Lentdən istifadə etmək üçün verilənlərin saxlanması qurğusu iki dolama (sarğı) çarxına və oxuma-yazma başcığına malik olmalıdır. Lent kəsilməz informasiya daşıyıcısı olduğundan, başcıq isə dərhal lazım olan yerə “adlaya” bilmədiyindən, lentdən oxuma, yaxud lentə yazma diskdə olduğu kimi ixtiyari deyil, ardıcıl aparılmalıdır.

**Maqnit lent kartrici** - tape cartridge ~ кассета магнитной ленты ~ bant kartuşu ~ müəyyən dərəcədə audiokassetə bənzəyən və içərisində maqnit lenti olan modul. Qabaqlar maqnit lent kartriclərindən sərt disklərdə saxlanılan informasiyanın üzünü çıxarmaq üçün istifadə edilirdi.

1952-ci ildə “IBM System 701” kompüterlərində informasiyanın saxlanması, yazılması və əldə olunması üçün maqnit lentlərindən istifadə olunmuşdur. Bu lentlər daha sonra geniş yayılmış və kompakt-kasetlər formasında istifadə olunmağa başlamışdır.

**Maqnit lent qurğusu** – tape drive ~ накопитель на магнитной ленте ~ teyp sürücü ~ maqnit lentində oxuma-yazma əməliyyatına yerinə yetirmək üçün lenti hərəkət etdirən qurğu.

**Tar file** – UNIX əməliyyat sistemində: tar (“tape archive” – “lent arxivi”) proqramı vasitəsilə bir faylda birləşdirilmiş fayllar toplusu. (Hazırda tar fayllar lentdə deyil, demək olar ki, həmişə diskdə saxlanılır.) tar faylı açmaq, yəni ona toplanmış faylları çıxartmaq üçün aşağıdakı komandadan istifadə olunur:

% tar –xvf filename.tar

ZIP fayllardan fərqli olaraq, tar sıxılmış fayl deyil; belə ki, tar fayllar çox zaman başqa utulit (compress) vasitəsilə sıxılmış olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Amerika Milli Standartlar İnstitutu

**Amerika Milli Standartlar İnstitutu** () Amerika Birləşmiş Ştatlarında standartların işlənib hazırlanması ilə məşğul olan işgüzar dairələrinin nümayəndələrindən ibarət qurum;

## Tarixi
ABŞ-ni Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatında () təmsil edir. 19 oktyabr 1918-ci il tarixində yaradılıb. Baş idarəsi Vaşinqton şəhərində yerləşir . Demək olar ki, bütün sənaye sahələrinə aid rəsmi ANSI standartları mövcuddur və onların əksəriyyəti kompüterlərlə bağlıdır. Mikrokompüterlər sahəsində ANSI üç istiqamətə cavabdehdir: proqramlaşdırma dilləri, SCSI interfeysi və ANSI.SYS drayveri. Proqramlaşdırmada ANSI daha çox aşağıdakılardan birinə aid olur: 
# 	FORTRAN, COBOL, C, yaxud başqa proqramlaşdırma dillərinin ANSI standart versiyaları. Adəti üzrə, dilin ayrıca istehsalçı versiyası ANSI standartında müəyyən olunmuş bütün özəlliklərə, eləcə də istehsalçının özünün əlavə planlaşdırdığı özəlliklərə  malik olmalıdır. Bir kompüterdən başqasına asanca keçirilə bilməsi üçün proqram ANSI standartında olmayan hər hansı xüsusiyyətdən istifadə etməməlidir. Sonradan proqramçı, sadəcə, proqramı fərqli kompilyatorlarda kompilyasiya etməklə həmin proqramın müxtəlif tipli kompüterlərdə işləyə bilən versiyasını yarada bilər. 
# 	Kompüter terminalını, yaxud mikrokompüterin ekranını idarəetmək üçün ANSI standart escape-ardıcıllıqları. Simvolların kodlarından ibarət escape-ardıcıllıqlar ekrana göndərildikdə ekran, sadəcə, kodları uyğun gələn simvolları əks etdirmir, nəsə yerinə yetirir. ANSI escape-ardıcıllıqlarının hamısı Escape simvolu ilə (kodu 27) başlayır.
# 	Microsoft Windows əməliyyat sistemində istifadə olunan ANSI genişləndirilmiş simvollar yığını. Ora bütün ASCII simvolları və çoxlu başqa simvollar daxildir. 
Microsoft Windows əməliyyat sistemində hər hansı ANSI simvolunu yazmaq üçün klaviaturada  klavişini basıb saxlamalı və simvolun 0-la başlayan kodunu yığmaq lazımdır. Məsələn, é yazmaq üçün  klavişini basıb saxlamaqla 0233 yığmaq gərəkdir. Bu simvolları mətnə  yerləşdirmək üçün Character Map utilitindən istifadə etməklə lazım olan simvolu seçmək, onu yazı lövhəsinə (CLIPBOARD) köçürmək (COPY) və sonda mətndə istənilən yerə yapışdırmaq (PASTE) olar.

## Həmçinin bax

* IEC

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
 
## İstinadlar
Tandem prosessorlar

**Tandem prosessorlar** (; ) — iki prosessorun birləşməsindən ibarət elə çoxprosessorlu sistemdir ki, prosessorlardan biri sıradan çıxdıqda onun funksiyalarını obiri yerinə yetirir. Tandem prosessorlardan istifadə xətaya-dayanıqlı sistemlərin yaradılması strategiyasının bir hissəsidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Boz şkala

**Boz şkala** - *(ing.grayscale (gray scale), ru.оттенки серого)* -boz rəngin qaradan ağa aralığında çalarlarının ardıcıllığı. Boz şkaladan kompüter qrafikasında qrafik görüntülərin detallaşdırılmasında istifadə olunur. Bozun çalarlarının sayı görüntünün hər bir pikselinin intensivliyini göstərmək üçün istifadə olunan bitlərin sayından asılı olur. Bozun çalarlarının kodlaşdırılmasında nə qədər çox bit iştirak edərsə, mümkün dərəcələmə sırası da bir o qədər çox alınır. Məsələn, ekranın hər bir pikseli üçün iki bitdən istifadə edilsə, bozun dörd unikal çaları alınacaq; bir pikselə altı bit boz şkalada 64, səkkiz bit isə 256 müxtəlif çalar verəcək. Kodlaşdırma bitlərinin sayı artdıqca bunun üçün gərəkli olan yaddaşın miqdarı da artır: bozun 256 çaları olan halda görüntünün hər bir pikseli üçün yaddaşın bir baytı tələb olunur, yəni eni və hündürlüyü 100 piksel olan kiçik görüntü üçün 10 000 bayt gərəkli olacaq. Buna görə də şəklin detallaşdırılmasını və yaddaşın tutumunu balanslaşdırmaq lazımdır ki, kiçik yaddaş sərfi hesabına yaxşı görüntü almaq mümkün olsun. 


Şəkil:4kSnake.png|Boz çalarları
Şəkil:Neighborhood watch color.jpg|Rəngli
|| Ağ-qara şəkil


## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Görüntü xəritəsi

**Görüntü xəritəsi**- (en. image map ~ ru. карта изображений ~ tr. görüntü haritası) – HTML dilində: görüntü ilə bağlı olan və çıqqıldadıldıqda müəyyən URL ünvanına keçmək üçün xüsusi sahələri (aktiv zonaları) olan qrafik obyekt. Görüntü xəritəsindən istifadə olunması bir neçə istinadın bir görüntüdə saxlanmasına, eləcə də istənilən formalı istinad sahələri yaratmağa imkan verir.
Aşağıda verilmiş kod görüntü xəritəsi yaradır və onu konkret görüntü ilə əlaqələndirir: 


  
    
      
        
        
        
      
  


Nəticədə aşağıdakı aşağıdakı fiqur təsvirlərinin üzərində aktiv zonalar alınır:


Şəkil:Figures_for_imagemap.png|500px
rect 6 7 140 196 Düzbucaqlı
circle 239 98 92 Dairə
poly 386 16 344 56 350 189 385 132 489 190 496 74 Çoxbucaqlı


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* HTML Map generator 
* Easy Imagemap Generator 
* Online Image Map Editor