open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sürətlər qutusu

**Sürətlər qutusu** — müxtəlif tipli sənaye mexanizmlərinin və transmissiyalarının  dişli çarxlardan ibarət avadanlığı. Nəqliyyatda tətbiq olunan sürətlər qutusu mühərrikdən gələn dövrlər sayının və momentin böyük diapazonda dəyişdirilməsi üçün tətbiq olunur. Bunlar çox da çevik olmayan daxili yanma mühərrikidirlər. Buxar və elektrik ilə işləyən mühərriklər adətən sürətlər qutusuz hazırlanırlar. Ona görə ki, bu mühərriklər müxtəlif dövrlər sayını alınan enerjinin köməyi ilə böyük həddə  tənzim edə bilirlər. Bundan əlavə sürətlər qutusu nəqliyyatın arxaya hərəkətini mümkün edir.  Metalkəsən və başqa dəzgahlarda sürətlər qutusu optimal kəsmə rejimlərini təmin etmək üçün tətbiq olunurlar. Alətin və ya hissənin fırlanması (məsələn, torna və ya burğulama dəzgahında) tənzim olunur.

#### Təsnifatı

Sürətlər qutusu bir neçə əlamətinə görə təsnifatlaşırlar.

*Güc ötürmə üsuluna görə*:

*Mexaniki qutular, burada adətən dişli ötürmələrdən istifadə olunur.
*Sadə ötürmələr, burada silindrik və konik dişli çarx tətbiq olunur.
*Planetar, burada planetar ilişmə tətbiq olunur.
*Hidromexaniki sürətlər qutusu, burada dişli çarx ötürməsi hidromexaniki ötürmə ilə kombinasiya olunur (hidromuftalar, hidrotransformatorlar).

Sadə sürətlər qutusu valların sayın görə də bölünürlər(bir vallı, iki vallı, üç vallı, eyni oxlu). Burada ötrmənin növündən asılı olaraq da fərq mövcuddur (hərkətli çarxlı, daimi iliş
mədə olan, sinxronizatorların köməyi ilə ilişmə, friksion ilişmə).

*Planetar sürətlər qutusunun aşağıdakı növləri mövcuddur:*

*İki sərbəstlik dərəcəsi malik olan,
*Üç sərbəstlik dərəcəsi malik olan,
*Dörd sərbəstlik dərəcəsi malik olan.

*İdarəetmə üsuluna görə sürətlər qutusunun aşağıdakı növləri vardır*:

*Əl ilə sürəti dəyişmə
*Mexaniki ötürmə, burada operatorun müdaxiləsi ilə dəyişmə baş verir.
*Servoötürmə, burada operatorun müdaxiləsi ilə servoqurğu əsas işi yerinə yetirir. Enerjinin çevrilmə üsulundan asılı olaraq servoötüremələr hidravlik, mexaniki, elektrik, vakuum və s. olurlar. Avtomobillərdə hidravlik sistemlər geniş tətbiq olunurlar.
 
*Avtomatk sürətlər qutusu* operatorun müdaxiləsi olmadan düşən yükün təsirindən özü dövrlər sayını tənzimləyir. 

## Mənbə
*Kərimov Z.H. Maşın hissələri və yükqaldırıcı-nəqledici maşınlar. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. II nəşri - Bakı, "Maarif", 2002, 596 səh.
Məryəm

**Məryəm** (həmçinin **Bakirə Məryəm**, **Tanrının anası**, **Madonna** və s.) — İsa Məsihin anası. Məryəm barəsində əsas mənbə — "Məryəmin doğulması haqqında kitab"dır (sonrakı adı "Kiçik Yaqubun İlkincili"). Bu kitaba görə Məryəm padşah Davud qəbiləsindən gəlir. Onun valideynləri İoakim və Annadır.

## İslamda Məryəm

## Həmçinin bax
* Məryəm Surəsi
* Bayrım
* Xristianlıq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alət

**Alət** — obyektə təsir etmək üçün əl ilə idarə edilən sadə qurğu, predmet və ya maşın. Onunla obyekt öyrənilir, ölçülür və ya dəyişilir. Geniş mənada obyekti dəyişmək və ya yaratmaq üçün istifadə edilən vasitə. O ancaq əmək aləti olaraq köməkçi vasitə deyil.

## Alət anlayışı
"Alət" heç də bütün maşən və qurğular demək deyil. Alət dedikdə əllə istifadə edilə bilən, daşınan və ötürülə bilən qeyri-stasionar qurğular başa düşülür.

Təbiətdə alətlərin məqsədli hazırlanması qabiliyyəti insanlarla yanaşı bəzi heyvanlara da aiddir.

Hissənin alətlə emalı insan və heyvanın fiziki gücünün istifadəsi və ya maşınların tətbiqi ilə həyata keçirilir. Aləti sərbəst olaraq tətbiq edən maşın və dəzgahlar alət hesab edilmir.

Ümumlilkdə alət aşağıdakı hallara xasdır:
* Dülgərlik işləri (çəkic, yiyə, açar),
* Presləmə və yayma prosesləri (formalar),
* Dəzgahlarda tətiq olunan kəsmə əməliyyatları (kəski, frez, burğu)
* İnformasiya texnologiyasında yeni proqramların yaradılmasında (kompayler, interpreter).

## Həmçinin bax
* Musiqi aləti
* Rəndə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dişli çarx

**Dişli çarx** - üzərində silindrik və ya konik səth üzrə dişlər kəsilmiş qasnaqdır. O başqa dişli çarxla təmasda olaraq dişli ötürmənin əsas elementi sayılır. Maşınqayırmada dişli çarxlar diametrindən asılı olaraq aparan və aparılan olaraq iki qrupa bölünürlər. Vallarda fırlanma momentini ötürmək üçün dişli çarxlar cüt-cüt tətbiq olunurlar. Əgər dişli çarxın diametri kiçikdirsə onda fırlanma momenti dövrlər sayı ilə tənzim olunur.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dişli çarx ötürməsi mexaniki gücü artırmaq üçün tətbiq olunmur, belə ki, onun girişində mexaniki enerji, çıxışındakından çox ola bilməz. Çünki, mexaniki iş bu halda fırlanma momenti və sürəti ilə mütənasibdir. Ona görə də momenti artırma dişli çarxın sürətini azaltmaq deməkdir. Nəticədə onların hasili (kənar qüvvələrin təsirini nəzərə almadıqda) sabit qalır.

*Dişli çarxaların aşağıdakı növləri vardır:*

* Dişin eninə profillinə görə fərqlənənlər.
* Dişin uzununa profilinə görə:
:-düz
:-maili
:-çevrəvi
* Konik dişli çarxlar
* Daxili ilişməli dişli çarxlar,
* Daraq tipli dişli çarxlar,
* Tacformalı ilişməyə malik dişli çarxlar.

Dişli çarxların hazırlanması xüsusi dişaçan dəzgahlarda yerinə yetirilir. Əsas üsul kimi frezləmə,pardaqlama və yayma tətbiq olunur. Bu zaman alət ya əvvəlcədən dişin formasına malik olur, ya da xüsusi proqramların köməyi ilə dişin profili boyunca hərəkət etdirilərək diş emal olunur. Bu işlə maşınqayırma texnoloqları məşğul olurlar.lakin bunlar insianların TheFlexter YouTube hesabına abonə olmağı ehtiyac duydurur
Cəbrayıl (arxangel)

**Cəbrayıl** (Cibril) — iudaistik, xristian və müsəlman ənənələrinə görə Allaha ən yaxın olan mələklərdən biri. Xristianlıqda o, arxmələkdir və əvvəlcə Vəftizçi Yəhyanın, sonra isə Məryəmə İsanın doğulacağını (Müjdə) qabaqcadan xəbər verir. İslam ənənəsinə görə o, Allahın iradəsini Qurana köçürmüş və ayrı-ayrı vəhylər şəklində Məhəmməd peyğəmbərə çatdırmışdır. Roland haqqında nəğmədə o, Böyük Karla baş verən hadisələri xəbər verir. Cəbrayıl Azərbaycan folkloruna da daxil olmuşdur. Rəvayətlərdə Cəbrayılın Məhəmməd (ə.s) peyğəmbərə gah Pak Ruh gah da cavan oğlan kimi göründüyü bildirilir.

## Etimologiyası
Üç səmavi dində adı keçən bu mələk İbranicə Gavriel; Latınca Gabrielus; Yunanca Gabriel; Aramicə Gabr-el və Ərəbcədə isə Cəbrayıl və ya Cibril olaraq bilinir. Təbəriyyə görə "Cəbrayıl" sözü "Cəbr" və "İl" sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Burada "Cəbr" "Əbd" (qul) mənasında "İl" isə Allah deməkdir. Dolayısı ilə bu söz Allahın qulu mənasına gəlir.

## Yəhudilikdə
Cəbrayıl mələyəi yəhudi müqəddəs mətnlərində ilk dəfə Danielin kitabında rast gəlinir. Bu kitabda o, Danielin yuxusunu yozan eyni zamanda "uçaraq gələn və anlayış bəxş edən bir mələk" olaraq təsvir edilir. Cəbrayıl eyni zamanda İslam dinində olduğu kimi Peyğəmbərlərə vəhi gətirən və insan surətində görünən bir mələk olaraq bilinir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Danielin kitabı xaricində Əhdi-Ətiqdə Cəbrayıl adı keçmir. Buna baxmayaraq Yəhudi etiqadına görə Tövratda İbrahim peyğəmbərə gələn, Sodom və Qomora şəhərlərini məhv edən üç mələkdən biri, Asur əsgərlərini məhv edən, eyni zamanda Talmudda dünyadakı meyvələri yetişdirən bir mələk olduğu bundan başqa Musa peyğəmbərin dəfnində iştirak edən altı mələkdən biri olduğun qeyd olunur.

## Xristianlıqda
Xristian müqəddəs mətinlərində Zəkəriya peyğəmbərə Yəhya peyğəmbəri, İmran peyğəmbərin qızı Məryəmə isə İsa peyğənbərin doğumu ilə bağlı xəbərləri gətirən mələk olduğu bilinir. Bununla yanaşı Xristian inancına görə qiyamət günündə sura üfürəcəyinə inanılır. Eyni zamanda Cəbrayıl peyğəmbərlərə insan şəklində görünüb vəhy gətirən mələk olduğu və Yəhudilikdən fərqli olaraq onun mərhəməti təmsil etdiyinə inanılır.

## İslamda
Cəbrayıl adı İslamda vəhyi mələyinin xüsusi adıdır. Bu ad Qurani-kərimdə üç yerdə Cibril şəkildə keçir. Eyni zamanda Cibril nəzərdə tutularaq ər-ruh, ruhən, rəsulun kərim, rəsulu rəbbik, ər-ruhu-l-əmin və ruhu-l-quds olaraq da keçir. Hədisdə isə Cəbrayıl "ən-namus" deyə adlanır. Qurani-kərimdə Məhəmməd Peyğəmbərin mələk Cəbrayılı iki dəfə öz surətində gördüyü qeyd olunur. Hədislərdə isə Məhəmməd Peyğəmbərlə Cəbrayılın insan şəkilində əlaqə qurmasından danışılır. Bu şəxsin "Dihyə-əl-Kəlbi" olduğu rəvayətlərdə qeyd olunur. Cibril hədisi olaraq bildiyimiz başqa bir hədisdə isə onun təkcə Məhəmməd Peyğəmbər deyil, onun yanında olan səhabələr də görür. Cəbrayılın görünüşü ilə bağlı Qurani-kərimdə bir məlumat olmasa da hədislərdə bəzi məlumatlara rast gəlinir. Misal üçün, onun 600 qanadının olması, yer ilə göy arasını tutması qeyd olunur.

## Həmçinin bax
* Mikayıl
* Mələk
* Harut və Marut

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atalar sözü

**Atalar sözü** — atalarımızın yaratdığı və əsrlərdən bəri özünə həyat düsturu etdiyi hikmətli və möcuz sözlərdir.

Mövzu müxtəlifliyi ilə yanaşı bitmiş fikir, ümumiləşdirmə və nəticə atalar sözlərinə xas olan cəhətlərdir. Atalar sözləri xalqın həyatda sınanmış, müdrik və nəsihətli fikirlərindən ibarət olur və böyük əxlaqi-tərbiyəvi əhəmiyyət daşıyır. Əsas xüsusiyyəti həcmcə kiçikliyi, lakin mənaca hikmətli və nəsihətli olmasıdır. Atalar sözləri bitkin fikir ifadə edir, həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənir.

## Təsnifatı

Həqiqi mənada işlənənlər: *"Doğru söz acı olar"*, *"İş insanın cövhəridir"*, *"Yaxşı dost qardaşdan irəlidir"*, *"Çıxan can geri qayıtmaz"*. 

Məcazi mənada işlənənlər: *"Buynuzsuz qoçun qisası buynuzlu qoçda qalmaz"*, *"İlanın ağına da lənət, qarasına da"*, *"İslanmışın yağışdan nə qorxusu"*, *"Ağacı qurd içindən yeyər"*, *"Qudurmuş köpəyin ömrü qırx gündür"* və s.

Atalar sözlərindən yazılı ədəbiyyatda da geniş şəkildə istifadə olunur. Abbas Səhhətin "Yoxsulluq eyib deyil", Nəcəf bəy Vəzirovun "Daldan atılan daş topuğa dəyər", "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", "Sonrakı peşmançılıq fayda verməz", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Yeyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini" əsərlərinin adları şifahi xalq ədəbiyyatından götürülmüşdür.

Tapmaca kimi bu janr da həm nəzmlə, həm də nəsrlə olur. Məsələn:

Sən ağa, mən ağa,
İnəkləri kim sağa?

Hər nə yedin dadındır,
Hər nə verdin adındır,
Hər nə qaldı yadındır.

Yüz ölç,
Bir biç.

Açaram sandığı,
Tökərəm pambığı.

Bu günün işini sabaha qoyma.

İş insanın cövhəridir.

Kitab bilik mənbəyidir.

Ucuz ətin şorbası olmaz. 



## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Atalar sözü, 2004, 264 səh.

*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Məsəl

**Məsəl** — şifahi xalq yaradıcılığının növlərindən biri. Məsəldə müəyyən bir həyat hadisəsi haqqında ümumiləşdirilmiş və məcazi fikir öz əksini tapır. Məsəl yığcamlığına və hikmətli məzmununa görə atalar sözünə oxşasa da, ondan fərqlənir. Atalar sözündən fərqli olaraq, məsəldə fikir bitkin olmur, yarımçıq şəkildə bildirilir, müstəqil işlənə bilmir. Həm də məsəldə didaktika elementləri atalar sözündə olduğu kimi qabarıq şəkildə nəzərə çarpmır. Buna görə də məsəldə müstəqillik funksiyası o qədər də güclü deyil. Məsəl hər hansı bir əhvalatın, yaxud hadisənin ibrətamiz yekunu, təhkimçinin fikrini qüvvətləndirmək məqamı kimi meydana çıxır. Məsələn: "Sən çaldın", "qələt yağ küpəsindədir", "dava yorğan davasıdır" məsəlləri Molla Nəsrəddin lətifələri, "çünki oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu", "ölüb Fərhad, gəlmir külüngünün səsi", "Leyliyə Məcnun gözü ilə bax", "bütövü kəsmə, paraya dəymə, doğra, doyunca ye" kimi məsəllər lətifələr, dastanlar, əfsanələr, nağıllar əsasında yaranmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.

## Xarici keçidlər
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Oxşama

**Oxşama** — Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ananın körpə uşağı yuxudan oyanarkən onu əzizləmək, nazlamaq məqsədilə oxuduğu nəğməyə deyilir. Bu xüsusiyyətinə görə oxşamaya "nazlama" da deyilir. Oxşamalar çox zaman "Bu balama qurban" misrası ilə bitir. Məsələn:


Dağdakı atlar,
Atlar göy otlar.
Göyçək arvadlar,
Bu balama qurban.

Tüstüsüz damlar,
Sarı badamlar,
Tənbəl adamlar,
Bu balama qurban.


Bu oxşamaların ilk üç misra beşhecalı, son misrası isə altıhecalıdır. Qafiyə sistemi aaab-dir. Lakin aaba sistemi ilə qafiyələnən oxşamalar da var:


Çaydır, dənizdir,
Qoldur, kənizdir,
Balam hər nədir,
Mənə əzizdir.

Mən çalım, oyna,
Qurban boyuna
El-oba gəlsin,
Sənin toyuna.


## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Lətifə

**Lətifə** — latın, isim, yumoristik məzmun daşıyan kiçik hadisə və ya tam fikri ifadə edən cümlə.

Bəzəmələr də adlanan lətifələrdə dövrün eybəcərlikləri, ictimai həyatdakı yaramazlıqlar gülüşdoğurucu şəkildə tənqid edilir. Lətifələrdəki gülüş həm incə yumor, həm də acı istehza və kinayə şəklində olur. Azərbaycan lətifələrinin tarixi Molla Nəsrəddinin adlı tarixi-mifik şəxsin adı ilə bağlıdır. O, hazırcavablığı ilə diqqəti cəlb edir. Sən, zarafatcıl, bəzən də avam görünən Molla cəmiyyətdəki bir çox eybəcərlikləri və yaramaz əməlləri ifşa edir.

Azərbaycan lətifələrinin bir hissəsi də Bəhlul Danəndə, Hacı dayı, Abdal Qasım, Ayrım Tağı və digərləri ilə bağlı yaranmışdır. Epik növün digər janrlarına nisbətən lətifələr həcmcə qısa olur və adətən, nəsr şəklində söylənilir.

Lətifələrin əsas məğzi onun sonunda aydınlaşır. Bəzən bu sonluqlar xalq arasında məsəl kimi də işlənir. Məsələn, "Səhv yağ küpəsindədir", "Qırxını da birdən bilmirəm", "Dədə-bala çıxdılar", "Dava yorğan davası imiş", "Mindiyini saymırsan", "Yun əkəcəm" və s.

## Molla Nəsrəddin lətifələri

## Mənbə
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı

## Kitablar
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* '''Azərbaycan folklorunda gülüş'''. Gəncə, 2010.
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]]nın lətifələri.* '''I cild''' , '''II cild''' 
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* Gəncəbasar lətifələri.
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* Karağan Usubun lətifələri.
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* Qaraxanlı Künə Dəmirin lətifələri.
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* Dabrovol Qasımın lətifələri.
* *[[Sədnik Paşa Pirsultanlı]].* Unnu Ağcanın lətifələri.
* '''Molla Nəsrəddin lətifələri'''. Bakı: "Öndər" nəşriyyat, 2004.
* *[[Abbasqulu Nəcəfzadə]].* '''Balabançı Həsən dayının gülməcələri'''. "Min bir mahnı" MMС, Bakı, 2004.
* *[[Əjdər Ol]]*. ['''Habil Əliyevin lətifələri'''](http://www.turuz.info/Gulmece/058-Habil%20Eliyevin%20Gulmeceleri(Vaqif%20Behmenli)(Baki-1998).pdf) . Bakı: "Yeni nəşrlər evi", 1998.
* '''Şəki lətifələri''' . Bakı: "Azərnəşr", 1994.
* '''İyirmi üç Molla Nəsrəddin. Lətifələr''' . Tərc. ed. *[[Vilayət Quliyev]]*. Bakı: "Gənclik", 1992.
* '''Şərq xalqlarının lətifələri''' . Bakı: "Yazıçı", 1982.
* İlham Qəhrəman, "Laçın lətifələri", Bakı: 2013.
Nəğmələr

**Nəğmələr** – Azərbaycan ədəbiyyatında lirik növün ən qədim janrlarından biridir. Məzmunca bir neçə növü vardır: əmək nəğmələri, mərasim nəğmələri, mövsüm nəğmələri, qəhrəmanlıq nəğmələri. Əmək nəğmələrinin ilk nümunələri qədim insanların birgə əmək prosesində yaranmışdır. Holavarlar və sayaçı sözləri əmək nəğmələrinə daxildir. Holavarlar cütçülük və əkinçiliklə, sayaçı sözləri isə qoyunçuluqla bağlı yaranan nəğmələrdir.

Qara kəlim aranda,
Çıxar gün qızaranda.
Xodaq murada çatar,
Kəlindən bar alanda. (Holavar)

Nənəm, a ağbaş qoyun,
Qarlı dağlar aş, qoyun.
Yağından plov olar,
Quyruğundan aş, qoyun. (Sayaçı sözü)

Mərasim (məişət) nəğmələri insanların məişəti və dünyagörüşü ilə bağlıdır. Toy mərasimlərində oxunan nəğmələr də mərasim nəğmələridir. Mövsüm nəğmələri daha çox qışın bitməsi və Yeni ilin – Novruzun gəlişi ilə bağlıdır. Qəhrəmanlıq nəğmələrinə, əsasən, Koroğlu, Qaçaq Nəbi haqqında yaranan nəğmələr daxildir.

## Mənbə
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Asif Hacılı. Bayatı poetikası. B., 2000
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Əmək nəğmələri

**Əmək nəğmələri** — əsas etibarilə bədii estetik xüsusiyyətləri ilə yox, mövzusu ilə müəyyənləşdirilən və bilavasitə əmək prosesinin doğurduğu hiss-həyəcanları ifadə edən poetik mətnlər. Misraların sayından tutmuş qafiyələnmə prinsipinəcən heç bir ümumi qəlibə sığmayan bu nəğmələrin təsnifatı mövzusuna görə aparılır: hana nəğmələri, sağın nəğmələri, gümçü-ipəkçi nəğmələri, balıqçı nəğmələri, ovçu nəğmələri və s.

Əmək nəğmələri şifahi xalq ədəbiyyatın ən qədim janrıdır. Ovçuluq, əkinçilik, maldarlıqla məşğul olan qədim insanlar əmək prosesində müəyyən ahəng və ritmikadan istifadə edərək görülən işi asanlaşdırmağa, şux əhvali-ruhiyyə yaratmağa çalışmışlar. İlk mərhələdə bu nəğmələr yalnız müəyyən ritmika üzərində qurulduğu üçün məzmun və forma baxımından qeyri-kamil olmuşdur.
Məsələn;

Güc ver ho, güc ver ho, güc ver ho!
Avalım düzdə qalıb.
Güc ver ho, güc ver ho, güc ver ho!
Ehhe, ehhe, güc ver ho!


## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.

## Xarici keçidlər
* Savalan Fərəcov. Xalq poeziyası: əmək nəğmələri
Holavar

**Holavar** — əmək nəğmələrinin sırasına daxil olan janrdır.

## Haqqında
Ötən əsrdə aparılmış folklor araşdırmalarında əmək nəğmələri adı ilə təqdim olunan holavarlar əslində müəyyən bir mərasimlə və ya dünyagörüşlə bağlıdır. Füzuli Bayatın yazdığına görə, oturaq həyatın simvolu olan öküz və kotan haqqındakı nəğmələr ilk əkinə başlamaq münasibətilə oxunan ritual xarakterli mətnlərdir və təməlində bolluq, bərəkət anlayışları vardır. İlk işə başlamanın bayram edilməsini nəzərdə tutan bu mətnlər sonralar iş prosesinin tərkib hissəsinə çevrilmişdi. 

Məzmununa görə holavarlar üç qrupa ayrılır: 
# Əkinçinin arzu və istəklərini tərənnüm edən holavarlar; 
# İş heyvanlarını tərənnüm edən holavarlar; 
# Cütçünü tərənnüm edən holavarlar. 

Əkinçinin arzu və istəklərini tərənnüm edən belə nəğmələrdə ağır əmək şəraiti, bol məhsul arzusu, xoş gün-güzəran istəyi ifadə olunur:

Holavar cüt nəğməsi də adlanır. Holavarlar da çox vaxt bayatı kimi yeddi hecalı olsa da, nəğmənin misralarında təkrar olunan "qara kəlim", "qaşqa kəlim", "öküz", "qara öküz", "hodaq", "kotan", "mac", "cüt" və s. söz və ifadələr onu müəyyən etməyə imkan verir:

Öküzlər qoşa getdi,
Güc vurdu, daşa getdi.
Cütün macı qırıldı,
Zəhmətin boşa getdi.

Qara öküz aranda, 
Çıxar gün qızaranda,
Hodaq murada çatar,
Torpaqdan bar alanda.

## Mənbə
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı

## İstinadlar
Sayaçı sözlər

**Sayaçı sözlər** — qoyunçuluqla bağlı yaranan nəğmələrdir. Bu nəğmələrdə qoyun, quzu və keçidən danışılır. Sayaçı sözlər də çox zaman çəlikcə bayatıya oxşayır. 

## Nümunələr
                                                                                                 
Nənəm, a narış qoyun,
Yunu bir qarış qoyun.
Bulamanı tez yetir,
Gözləyir uşaq, qoyun.

Balaca – balaca çəpişlər
Yovşanın başın dişlər
Gedər yaylağı gəzər
Gələr aranda qışlar.

Dağlardan endi qoyun
Dolaşdı bəndi qoyun
Süd-qaymağı bol eylə
Sevindir kəndi qoyun.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

## Mənbə
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Yanıltmac

**Yanıltmac** — şifahi xalq ədəbiyyatı janrı. Yanıltmacdakı sözlər fonetik cəhətdən bir-birinə çox oxşadığından bir neçə dəfə aramsız, tələsik təkrar edildikdə deyilişi çətinləşir, dil dolaşır və sözlər bir-birinə qarışaraq gülüş doğurur. Yanıltmacda mənaya o qədər də əhəmiyyət verilmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Mərasim nəğmələri

**Mərasim nəğmələri** — Mərasim nəğmələri iki yerə ayrılır: mövsüm mərasimləri, məisət mərasimləri.

Mövsüm mərasimləri daha çox ilin müəyyən fəsillərində, aylarında keçirilən mərasimlərlə bağlıdır. Məsələn, "Xıdır nəbi" mərasimi, "Kosa-kosa" mərasimi, yağış çağırma və yağış çox yağdığı zaman "Qodu-qodu" mərasimi və s.

Qodu gəldi, dindirin, 
Qodunu ata mindirin. 
Qodu gün çıxartmasa, 
Vurun onu sındırın. 

Məişət mərasimləri insanın doğulması, evlənməsi və vəfat etməsi ilə əlaqədar olan prosesləri əhatə edir. Bu zaman adqoyma, elçilik, nişanlama, xınayaxdı, toy, yas kimi mərasimlərdə müəyyən məişət mərasim nəğmələrindən istifadə olunur. Məsələn:

Gəlin, gəlin, qız gəlin, 
İnciləri düz, gəlin. 
Yeddi oğul istərəm, 
Sonbeşiyi qız, gəlin. 

Quda, gəlmişik sizə 
Hörmət ediniz bizə.
Bu gecə qız sizdədir 
Sabah aparrıq bizə. 


## Mənbə
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Xalq oyun-tamaşaları

**Xalq oyun-tamaşaları** — Xalq dramlarının yaranmasında aşıq sənəti və mərasimlər böyük rol oynamışdır. Məsələn, Novruz bayramı ərəfəsində "Kosa-kosa" oyunu göstərilir. Ailə-məişət mövzusunda da xalq dramları vardır: "İki qardaş", "Keçəl","Xəsis" oyun-tamaşası xalq nağılları əsasında yaranmışdır.

Toy, yas, bayram, elçilik, nişan mərasimlərində dramatik növün xüsusiyyətləri özünü göstərməkdədir. Keçmişdə toy və bayram şənliklərində "Xan oyunu" tamaşası göstərilmişdir.

Xalq dramları, adətən, nəsrlə və nəzmin növbələşməsi ilə yaranır. Məsələn, "Qodu-qodu" oyununda kənd cavanları üzərinə qırmızı şilə çəkilmiş bir dairəni, yaxud bəzədilmiş çömçəni Günəş rəmzi kimi götürüb qapı-qapı gəzər və müəyyən nəğmələr oxuyardılar.

## Xarici keçidlər
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Layla

**Layla** — körpə uşağı yatırmaq üçün beşik başında oxunan nəğməyə deyilir. Laylalar bayatı şəklində olur. Lakin çox vaxt ona nəqərat hissəsi də əlavə edilir və "laylay", "balam" ifadələri təkrarlanır. Məsələn:

Layla beşiyim, layla,
evim eşiyim layla. 
Sən get şirin yuxuya,
Çəkim keşiyin layla. 
## Qarabağdan toplanmış laylalar
Laylay uşağı yuxuya getməsi üçün müəyyən bir avaz üstündə oxunan bayatılardır. Bu bayatılarda uşağın gələcəyi ilə bağlı arzular – ailə qurması, xəstəliklərdən uzaq olması, bolluq-bərəkət içində yaşaması ifadə olunur, bəzən körpənin valideynləri öyülür, bəzən də laylanı deyən şəxsin öz həyatında baş verən uğursuzluqlar, çətinlikləri ilə bağlı məqamlar dilə gətirilir. Qarabağdan tolanmış bayatılarda da bu kimi hallarla çox üzləşirik: 
Nərgizi üzüm, layla,
Yaxana düzüm, layla.
Sən böyü, mən qocalım,
Toyunda süzüm, layla (AFA.Qarabağ folkloru, V cild., 2000: səh. 371)

Laylay qolum, qanadım,
Laylay gələcək adım.
Oğul toyu görməkdi,
Bu dünyada muradım (AFA.Qarabağ folkloru, V cild., 2000: səh. 373)

Ayın ziyası gülsün,
Elin duası gülsün.
Balama qurban kəsən
İgid atası gülsün (AFA.Qarabağ folkloru, V cild., 2000: səh. 373) 

Laylalarda uşağın tez böyüməsi və xoşbəxt olması fikri əks olunur.
Laylalar bəzən nəsrlə də söylənilir: "Balamın atası gəlsin, onu alıb oynatsın" və s.

Layla aşıq yaradıcılığında simvolik səciyyəlidir. Ustad sənətkarların yaradıcılığındakı həzinlik, musiqi ritmi, söz və musiqi ortaqlığı bir istiqamətdə layla ovqatı yaratmışdır.

## Bəstəkar laylaları
* *[[Fikrət Əmirov]]* — Layla (sözləri Nəbi Xəzrinindir)
* *[[Fikrət Əmirov]]* — "Sevil" operasında Atakişinin laylası
* *[[Qara Qarayev]]* — "İldırımlı yollarla" baletindən "Layla"
* *[[Qara Qarayev]]* — xor üçün "Layla"
* *[[Asəf Zeynallı]]* — Laylay
* *[[Şəfiqə Axundova]]* — Almaz Orucovanın ifasında Laylay
* *[[Tofiq Quliyev]]* — Aybəniz Haşımovanın ifasında "Sürəyya" filmindən laylay
* *[[Tofiq Quliyev]]* — Şövkət Ələkbərovanın ifasında laylay ("Ögey ana" filmindən)
* *[[Emin Sabitoğlu]]* — Şövkət Ələkbərovanın ifasında laylay
* *[[Ramiz Mustafayev]]* — Layla (Söz: Sərdar Əsəd)
* *[[Musa Mirzəyev]]* — Filin laylası
* *[[Xəyyam Mirzəzadə]]* — Kuklanın laylası
* *[[Vasif Adıgözəlov]]* — Layla
* *[[Aqşin Əlizadə]]* — "Qədim laylay" (a capella xoru üçün)
* *[[Oqtay Zülfüqarov]]* — Ana laylası
* *[[Ramiz Zöhrabov]]* — xalq çalğı alətləri orkestri üçün "Laylay" (1998)
* *[[Sərdar Fərəcov]]* — simli orkestr, arfa və fortepiano üçün "Oxunmamış layla" (Məleykə Hacıbəyovanın xatirəsinə)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Laylalar (film, 2009)
Vəsfi-hal

**Vəsfi-hal** — fala baxdırma, bəxti, taleyi müəyyənləşdirmə ilə bağlı oxunan mərasim. Dilək tasının içinə müxtəlif əşyalar (üzük, sırğa, sancaq, oymaq) atılıb üstü bağlanır və mərasim nəğməsi oxunduqdan sonra onlardan biri gizli şəkildə seçilir. Nəğmə əşyanın sahibinin taleyi ilə bağlı olur.

## Nümunə
Göydə ulduz olaydım,
Xoşbəxt bir qız olaydım.
Yar qapını döyəndə
Evdə yalqız olaydım.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
* Novruz bayramı ensiklopediyası, Bakı, 2008 , "Şərq Qərb", 208 səh.
## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Gəraylı

Aşıq şeirinin geniş yayılmış növlərindən biridir. Hər bəndi dörd misradan, hər misrası səkkiz hecadan ibarət olan 3–5 bəndlik şeirə gəraylı deyilir. Qafiyə quruluşu belədir: a b c b, ç ç ç b, d d d b, e e e b, ə ə ə b. Son bəndin misralarının birində aşıq öz təxəllüsünü söyləyir. Bu bənd möhürbənd adlanır.

Gəraylı formasında yazılmış şeirlərdə gözəllik, sevgi, təbiət, dostluq kimi mövzular çoxluq təşkil edir.

Bir gözəl keçdi qarşıdan,
Sallandı, yana yeridi.
Kiprik çaxdı, oğrun baxdı,
Od saldı cana, yeridi.

Ovçu tək bərədə durdu,
Qaşlarından kaman qurdu,
Müjganın sinəmə vurdu,
Qəmzəsi qana yeridi.

Hanı belə huri, qılman?!
Eyləmir dərdimə dərman.
Çeşmim yaşı olub ümman,
Yaşılbaş sona yeridi.

Camalın bənzətdim aya,
Əhsən qüdrət verən paya
Endirib salmadı saya
Dost mehribana yeridi.

Dedim: qız, getmə, amandı,
Ələsgər oduna yandı.
Dedi: qocadı, pirandı,
Mərdü-mərdanə yeridi.

Birinci bənddə ikinci və dördüncü misralardakı "yana" və "cana" sözləri həmqafiyə təşkil edir, birinci və üçüncü misralar isə sərbəst qalır.

İkinci bənddə "durdu", "qurdu", "vurdu" sözləri bir-birilə, "qana" sözü isə ilk bəndin son misrası ilə həmqafiyə təşkil edir. Qalan bəndlərdə də bu cür qafiyələnmə davam edir. Sonuncu bənddə aşıq "Ələsgər oduna yandı", – deməklə öz təxəllüsünü bildirir.

## Mənbə
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı

## Həmçinin bax
*Bayatı
*Qoşma
Təcnis

**Təcnis** — daha çox aşıq poeziyasında yayılmış şeir şəkillərindən biri.

Məzmununa görə təcnislər əsasən lirik xarakterlidir. Aşıq poeziyası ilə bir sırada yazılı ədəbiyyatda da ara-sıra təcnis nümunələrinə təsadüf olunur. Təcnisin özünəməxsus xüsusiyyəti, adından göründüyü kimi, burada qafiyələrin cinas üzərində qurulması ilə bağlıdır. Qafiyələnmə sistemi qoşma və gəraylıda olduğu kimidir. XIX əsr el sənətkarlarından biri Şəmkirli Aşıq Hüseynin təcnislərindən biri:

Bəlkə məni nəzərindən salan var,
Yada salmaz üç il, beş il, on beş il.
Heç deməzmi mənim dərdim çəkən var,
Həsrət qalar üç il, beş il, on beş il.

Dərya elmim vermək olmaz ay ada,
Təbib olan, çağır gəlsin aya da,
Göz görməsə, ağıl salmaz a yada,
Gəl görməyə üç il, beş il, on beş il.

Aşıq Söyün qalıb dərd ayağında,
Xəstə şəfa bular dərd ayağında,
Ahu seyr eləyər dərd ayağında,
Ovçu gözlər üç il, beş il, on beş il.

Azərbaycan aşıq poeziyasında təcnislərin meydana çıxmasında ilk pillə rolunu cinas bayatılar oynamışlar. Digər tərəfdən, Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarının genişliyi, onun ahəngdarlığı və musiqililiyi təcnis poetik formasının digər türkdilli xalqların ədəbiyyatı ilə müqayisədə Azərbaycanda daha geniş yayılmasına təkan vermişdir. Əlbəttə, cinas sözlərin zəruriliyi təcnisdə müəyyən formalizm ünsürlərinin meydana çıxma təhlükəsini yaradır. Lakin ustad sənətkarların təcnislərində bu cəhət qətiyyən nəzərə çarpmır. Burada sözlə fikrin, məna ilə məzmunun üzvi qaynağı yaranır.

Aşıq poeziyasındakı digər populyar şeir şəkilləri kimi təcnislər də bir sıra poetik dəyişmələrə məruz qalmış, onların cığalı təcnis, dodaqdəyməz təcnis, nəfəsçəkmə təcnis və s. formaları meydana çıxmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.

## Həmçinin bax
* Ayaqlı təcnis
* Cığalı təcnis
* Nəfəsçəkmə təcnis
Cığalı təcnis

**Cığalı təcnis** – qoşma qəlibi üzərində yaradılan, lakin hər bəndin ikinci misrasından sonraya cığa kimi cinas bayatı əlavə olunan təcnis növü. 

Cığalı təcnis aşıq poeziyasının mürəkkəb və son dərəcə melodik şəkillərindən biridir. Təcnisin ilk iki misarasından sonra çığa gəlir. "Cığa" burada yaraşıq, bəzək mənasında işlədilir. Cığalı təcnisin uyğun bəndindəki ilk iki misra hansı cinasın üzərində qurulursa, oraya daxil edilən cığa-bayatı da həmin cinas üstündə olmalıdır. Cığa vəzifəsi yerinə yetirən cinas bayatı arasına daxil olduğu təcnis bəndinin məzmunu ilə yaxından səsləşməli, oradakı poetik qənaəti daha da qüvvətləndirməlidir. Cığa-bayatının qafiyələri də təcnisin qafiyələri kimi cinas olur. Əsas mətnlə cığa arasında qafiyə fərqi olsa da, məna, məzmun baxımından onlar bir-birini davam etdirir və tamamlayırlar. Bir sıra hallarda təcnislə cığanın qafiyələri də eyni olur. Məsələn:

Həqiqətin elmi dəryadan dərin,
Naşı qəvvas orda bil, üzə bilməz!
     Mən aşiqəm, üz barı,
     Canan gəldi üz barı.
     Azad bağda gül açıb,
     Nazlı dilbər, üz, barı!
Kamil bağban açıb bağların dərin,
Namərdlər bağlardan gül üzə bilməz!

Mərifət lazımdır ata-anadan,
Gərək ki, dərk etsin hər ağlı nadan.
     Aşıq deyər nə danə,
     Sirrin vermə nadanə!
     Axtardım nə gül tapdım,
     Viran bağda nə danə.
Könül tapıb həmdəmini nə danə,
Ölüncən ayrılmaz, əl üzə bilməz.

Cavanam, bu yerdə gözəldir halım,
Dərs verib mənə də dərin bir alim.
     Mən aşiqəm, alimdir,
     Zaman mənə alimdir.
     Gözüm gördü, şad oldum,
     Azad ana elimdir.
Gül-çiçəkdə bəzənibdir mahalım,
Xəzan poza bilməz, yel üzə bilməz!

Azərbaycan aşıqları arasında cığalı təcnislərə daha çox Aşıq Alının, Aşıq Ələsgərin, Həsən Xəyallının, Sərraf Şiruyənin yaradıcılığında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.
* Tariyel Məmmədov. İzahlı saz-söz lüğəti. Bakı: Elmin İnkişafı Fondu, 2015, səh.25.

## Xarici keçidlər
* Məhərrəm Qasımlı, Mahmud Allahmanlı. Aşıq şeirinin poetik biçimləri və çeşidləri
Dodaqdəyməz

**Dodaqdəyməz** — aşıq şeiri şəkli. Təcnisin əsas növlərindən biridir. Əsasən, qoşma formasında olur.

Dodaqdəyməzin başlıca xüsusiyyəti şeirdə qoşa dodaq samitləri (m, b, p), bəzən isə diş və dodaq samitləri (z, v, f) olan sözlərin işlədilməməsidir. Belə şeirlərin qoşulması çətin olduğundan bu formaya az müraciət edilir. Dodaqdəyməzdə süni kəlmələrdən, təhrif olunmuş ifadələrdən istifadə edilməməlidir. Dodaqdəyməz yüksək sənətkarlıq nümunəsi hesab edilir. Aşıq Ələsgərin "A yağa-yağa", "Çata-çat", "Nə yaxşı-yaxşı", "Ay eylər qıj-qıj" və s. şeirləri dodaqdəyməzin ən gözəl nümunələrindəndir.

## Ay eylər qıj-qıj

Qeyr eyləyər, çən çəkilər dağlara,
Qəhrindən yelləri ay eylər qıj-qıj!
Qarşı gəlsə həsrət çəkən yar yara,
Ağlı çaşar, ay eylər qıj-qıj!

Aşıq çaşsa, dildə "qar"a "qar" qalar,
Dağlar sinəsində qara qar qalar,
Gəştə çıxsa ərşə qara qarğalar,
Çalar qanadların, ay eylər qıj-qıj!

Yazıq Ələsgər, əlin yetsə, nə nara,
Nə həsrət çək, nə ah eylə, nə nara,
Nə insandı, səngi salar nə nara,
Qaynadar dərya tək, ay eylər qıj-qıj!


## İstinadlar

## Mənbə
* ASE, III cild.
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 
* Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Müstəzad

**Müstəzad** (ərəbcə: əlavə edilən, artırılan) — Klassik Şərq, o cümlədən Azərbaycan ədəbiyyatında lirik şeir forması. 

Mövzu və məzmunca qəzəl və qəsidəyə yaxındır və müxəmməs və müəşşərin köməyi ilə də yaradılır. Həcmi 20-40 misra arasındadır. Misraları əsasən sətiraşırı uzun və qısa olur.  

Müstəzadi-müxəmməs, Müstəzadi-müsəddəs tərci, Müstəzadi-müəşşər, Müstəzad təsnis və s. formalarına da təsadüf edilir.

XIX-XX əsrlər poeziyasında müstəzadın lirik xarakteri nisbətən dəyişmiş, o, ictimai-satirik məzmun kəsb edir.

## Digər formaları
### Müstəzadi-müxəmməs

### Müstəzadi-müsəddəs tərci

### Müstəzadi-müəşşər

### Müstəzad təsnis
Təcnisin bir növü olan müstəzad təsnisdə (həm də ayaqlı təcnisdə) hər bəndin sonuna onunla qafiyələnən kiçik bir misra əlavə edilir. Məsələn: Aşıq Ələsgərin nümunə üçün aşağıdakı müstəzad təsnisinə baxaq.


"Bismillahirəhmanirəhim", - deyib 
Girərəm meydana, gəl eyləyək bəhs. 
Sən toxundun, mən də sana toxunnam, 
Şəriətdə hala qisasa qisas! 
Qoy ucalsın səs! 

Bir xoş günü əvəz min aya billəm, 
Boyun nəqqaş çəkib minaya, billəm. 
Pirim dərsim verib, min aya billəm, 
Bir sözünə min söz deyim dərsbədərs 
Sən eylə həvəs. 

Mən dərdliyəm, mən ağlasam, bu da ağlar, 
Eşq odundan sinəmdə var bu dağlar. 
Bir tərlanam, ovlağımdı bu dağlar, 
Sənsən səgi-lağər, şikarın məkəs, 
Hökmün kəsakəs. 

Ovsunçusan, ovsun eylə hi mara, 
Bənna olsan, tərki axtar, him ara, 
Sənin disaz, bəhcən bənzər himara, 
Aləmə bəllidi bu nitqü nəfs, 
Vüsali-hədəs. 

Aşiq gərək bu meydana bir qala, 
Eşq ocağın bir əfəklə, bir qala. 
Ələsgərdi Xeybər kimi bir qala, 
Bacara bilməzsən, danışma əbəs, 
Dur yerində pəs! 


## Ədəbiyyat
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, VII cild. Bakı, 1983. səh.133

## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Qıfılbənd

**Qıfılbənd** — aşıq deyişmələri zamanı tətbiq edilən spesifik şeir. Forma baxımından, əsasən, qoşmadır. Bəzən bağlama da adlandırılır. Adətən, sazçalma və şeir texnikası baxımından bir-birini üstələyə bilməyən aşıqlar qıfılbəndə əl atırdılar. Qıfılbəndlərin böyük əksəriyyəti dini-mistik təsəvvürlərlə, tarixi əfsanələrlə, təbiət hadisələri ilə bağlı olur, aşıqların müşahidə qabiliyyətini, ümumiləşdirmə istedadını, intellektini, ətraf aləm, mühit haqqında təsəvvürlərini aşkara çıxarmağa imkan verir. Xalq sənətkarlarından Meşkinli Məhəmmədin aşağıdakı qıfılbəndi bu poetik forma haqqında təsəvvür yarada bilər:

O nə quşdu ildə çəkər bir qiyyə,
Qiyyəsində yüz min nahaq qan olu?
Nə qaladı dörd yüz qırx dörd bürcü var,
Onda üç yüz altmış altı xan olu?

O kimdi ki, hamı zaddan ucadı?
O kimdi ki, istəkləri bicadı?
O kimdi ki, on dördündə qocadı?
Otuza yetəndə növcəvan olu?

Nə anadı, yeyər balasın özü,
Nə əli var, nə ayağı, nə gözü?
O kimdi ki, iki başı, dörd üzü,
Üç, beş, yeddi nədi, nümayan olu?

Nə cansızdı dindircəyin verir səs,
Onda yoxdu ət, qan, sümük heç həvəs,
Meşkinli Məhəmmədnən hər kim etsə bəhs,
Bir müəmma deyər, sərgərdan olu.

Qıfılbəndin cavabı forma və qafiyə baxımından suala uyğun gəlməlidir. Yalnız belə olduqda aşıqlar deyişməni davam etdirə bilərdilər. Aşıq Ələsgərlə Aşıq Bəhramın qıfılbəndi buna bariz nümunə ola bilər:

**Aşıq Ələsgər:** 
Məğrurluq eyləyib ustadam deyən,
O hansı ağacdı, tağı yeddidi?
O ağacdan bir quş yuva salıbdı,
Çarpaz sinəsinin dağı yeddidi.

**Aşıq Bəhram:**
Ustadam deyənlər məğrur olmasın,
Cəsəd damarının səri yeddidi.
Sinə yuvasında məskən salıbdı,
Ürək bir quş olsa, pəri yeddidi.

Qıfılbəndə cavab tapa bilməyən aşıq sazını verərək məğlub kimi meydanı tərk etməli olurdu.

## İstinadlar

## Mənbə
* Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.

## Xarici keçidlər
* Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
* Şifahi xalq ədəbiyyatı 

## Həmçinin bax
* Qoşma
Divani

**Divani** — coşğun, təntənəli, döyüşkən ruhlu aşıq şeiri.

Divani aşıq məclisinin girişində xüsusi saz havası ilə oxunan fəlsəfi-didaktik və dini-ürfani ruhlu klassik şeir şəkli. Daha çox əruz vəzninin rəməl bəhrində olub, aşıq poeziyasına divan ədəbiyyatından adlamışdır. Üç-beş bənddən ibarət olan divaninin hər bəndi dörd misradır.

Divanini təşkil edən misralar 15–16 hecalı olur. Birinci bəndin üçüncü misrası sərbəst, I, II və IV misraları həmqafiyə, sonrakı bəndlərdən ilk üç misra bir-birilə, son misra isə birinci bəndin axırıncı misrası ilə həmqafiyə olur: aaba, ccca, ççça və s. Məsələn;

Ələstidən bəli dedim. Nə xoş kamaldı yüküm,
Bir gözəlin aşiqiyəm, vəsfi-camaldı yüküm.
Həm dərindi, həm dayazdı, həm acıdı, həm şirin,
Həmi dürdü, həmi gövhər, həm şəhdi-baldı yüküm.

Nütfəsindən əyri olan tez göstərir isbatın,
Hər ağac kökündə bitər, hər meyvə gözlər zatın.
Hər cayı nədyana sayar, naşı bilməz qıymatın,
Əhli-ürfan məclisində gövhər misaldı yüküm.

Gəl ey biçarə Ələsgər, sığın şahi-Heydara,
Onun damənindən tutan, yəqin ki, yanmaz nara.
Pirim özü nüsrət verdi, bu gün çıxdım bazara,
Sərrafısan, aç baxğınan, gör nə cəlaldı yüküm.

## Divani dodaqdəyməz
Divaninin müxtəlif çeşidlərin içərisində dodaqdəyməz divanilər sənətkarlıq özünəməxsusluğu ilə seçilir. Burada əsas məsələ budur ki, həm divaninin, həm də dodaqdəyməzin xüsusiyyətlərinə yüksək ustalıqla əməl eləməkdir.
Ustad sənətkarlar sənət bacarığını bu formada da sınamış və mükəmməl nümunələr yaratmışlar.

## Divani təcnis
Burada divani strukturunda omonim sözlərlə qafiyələnmə aparılır. Divani-təcnis şeir qəlibində poetik çağırış, hökmran mövqe, rəqibi çıxılmaz vəziyyətə salmaq, meydan oxumaq ruhu vardır. Ustad sənətkar Molla Cuma divani-təcnisin hətta hərf üstə əvvəl-axır formasında da öz qələmini sınamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Ustadnamə

**Ustadnamə** — Hikmətli, nəsihətamiz qoşmalar ustadnamələr adlanır. Ustad sözü, ustad nəsihətidir. “Öyüdləmə” adı ilə də tanınır. ”Dədə Qorqud soylamaları” da bu anlamı daşıyır.

Adətən, dastanların əvvəlində üç ustadnamə verilir. Məsələn,

Qafil könül, bir məclisə varanda,Ver qadağa acı dilə, danışma.Hərcayı söyləmə, hərcayı demə,Laf eyləyib gülə-gülə danışma.

Aşıq gərək hər məclisdə sayılsın,Sözünü eşidən qansın, ayılsın.Kəlmə çıxar, şirin cana yayılsın,Aşırıb sözünü zilə danışma.

Sözün manı tutma azğın, axmağın,Xoşlanılmaz aralıqdan çıxmağın,Layiq deyil başa qaxınc qaxmağın,Öz eybini bilə-bilə danışma.

Yazıq Hüseyn, əhdin yetər yerinə,Könül bağla aşıqların pirinə.Çək sözünü həqiqətə, dərinə,Hər qədirbilməzə belə danışma.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Vücudnamə

**Vücudnamə** — aşıq şeir şəkli. Vücudnamələrdə insanın ayrı-ayrı yaş mərhələlərinin səcıyyəsi verilir . Bu şeir formasında sənətkarlar bir növ özünün əsli-nəcabəti, ana bətninə düşməsi, anadan olması, uşaqlıq illəri, təhsil alması, ədəb-ərkanı həyatının müxtəlif yaş dövrləri, oturub-durması, ailə məişəti, məhəbbəti, elobası, həyat yollarında olan çətinlikləri, gənclik, ahıllıq dövrü və s. haqqında avtobioqrafik məlumatlar verir.

Azərbaycan aşıq və şairlərinin bəziləri gəraylı, qoşma, divani və s. şeir janrlarında vücudnamələr yazmışlar. Bu cür vücudnamələrin sayı çox azdır. Çünki, bu növ şeir yazmağın öz çətinlikləri var. Burada müəllifdən geniş dünyagörüşü, zəngin bilik, psixoloji, fəlsəfi duyum və s. tələb olunur.

Koroğlunun "Bənzərsən" rədifli vücudnaməsi Azərbaycan poeziyasında bu şeir şəklinin ən tanınan nümunələrindəndir. Ümumiyyətlə, Koroğlunun iki vücudnaməsi var. Onların hər ikisi qoşma janrındadır. Bu vücudnamələrdən biri insan, digəri isə at haqqındadır. İnsan haqqındakı "Bənzərsən" vücudnaməsi dastanın heç bir qolunda yoxdur. Onu müstəqil qoşma kimi 1804-cü ildə Əhərli şair Əndəlib Qaracadaği yazıya alıb, öz əlyazmalarına daxil etmişdir. Ə.Qaracadağinin əlyazmalardan ibarət həmin dəftəri hazırda Sankt-Peterburq şəhərində saxlanır. Koroğlunun "Bənzərsən" vücudnaməsinin də orijinalı həmin dəftərdədir. Koroğlunun digər vücudnaməsi isə ərəb atına həsr olunub.

## Vücudnamə

Üç yaşından beş yaşına varanda,
Yenicə açılan gülə bənzərsən,
Beş yaşından on yaşına varanda,
Arıdan saçılmış bala bənzərsən.

On dördündə sevda enər başına
On beşində yavan kirər duşuna
Çünki yetdin iyirmi dörd yaşına
Boz, bulannıq axan selə bənzərsən

Otuzunda kəklik kimi səkərsən,
İgidlik eyləyib qanlar tökərsən,
Qırxında sən əl haramdan çəkərsən,
Sonası ovlanmış gölə bənzərsən.

Əllisində əlif qəddin çəkilər,
Altmışında ön dişlərin tökülər,
Yetmişində qəddin, belin bükülər,
Karvanı kəsilmiş yola bənzərsən.

Səksənində sinən enər dizinə,
Doxsanında qubar qonar gözünə,
Koroğlu der, çünki yetdin yüzünə,
Uca dağ başında kola bənzərsən


## Həmçinin bax
* Ustadnamə
* Qoşma
* Bayatı
* Gəraylı
* Tuyuq
## İstinadlar
Val

**Val** — sadə fomalı fırlanma səthinə malik olan maşın hissəsi olub fırlanma hərəkətini və qüvvəni ötürmək və həmçinin fırlanan hissələrə dayaq vermək üçün təbiq olunur.

## Təsnifatı
* *eksentrik* (dirsəkli) vallar fırlanma hərəkətini irəli-geri hərəkətə çevirmək üçündür.Onlar əsasən mühərriklərdə tətbiq olunurlar.
* *çevik vallar* iş zamanı fırlanan element bir başa əl çatmaz yerdədirsə istifadə olunurlar(məsələn, diş həkiminin alətini fırladan val və ya taxometrin valı).
* *hamar vallar* üzərindəki hissənin hərəkətli oturmasını təmin edirlər.
* *pilləli vallar* müxtəlif ölçülü hissələri götürmək və çəkini azaltmaq baxımından tətbiq olunurlar.
* *işi boş və ya dolu vallar* ötürüləcək yükdən asılı olaraq möhkəmlik baxımından tətbiq olunurlar.
Henri Devid Toro

**Henri Devid Toro** () — Amerika idealist filosofu və yazıçısı; Ralf Uold Emersonun başçılıq etdiyi Transsendentalistlər dərnəyinin üzvü. Toronun baxışları Avropa romantiklərinin, xüsusilə Karleylin və Russonun təsiri altında təşəkkül tapmışdır. Şərq fikrinin təsiri də görünür. Xırda burjua mövqelərindən kapitalizmin istismarçı mahiyyətini, onun mədəniyyətini tənqid etmişdir. O yazırdı: "Bir sinfin dəbdəbəsi digər sinfin yoxsulluğu ilə tarazlığa gəlir. Bir tərəfdən saray, digər tərəfdən dilənçilər üçün sığınacaq… ("Uolden, yaxud meşədə həyat" əsərindən, 1854.)

Toro hesab edirdi ki, istənilən dövlət "kəmağıllıq xəstəliyinə tutulur" və bəlaya çevrilir. ABŞ dövləti haqqında o demişdir: "Onunla hər cür əməkdaşlıq insanı biabır edir".

Mütəfəkkirin fərdiyyətçi sosial-etik idealı – (azad, cəmiyyətdən asılı olmayan, təbiətə təzim edən şəxsiyyət) burjua quruluşuna onun mənfi münasibətinin nəticəsi idi.

Toronun fəlsəfi baxışları Panteizmdən ibarətdir; təbiətin və ümumdünya zəkasının qanunları (əxlaqi qayda da daxil olmaqla) biri-birinə uyğun gəlir.

İdrakın məqsədi həqiqətdir; bunu da biz əhatə olunduğumuz Allah reallığını, yəni Təbiəti anlamaqla əldə edirik.

ABŞ-də köləliyə qarşı mübarizə aparmış, vətəndaşlıq itaətsizliyi ideyasını irəli sürmüşdür; Con Braunun zənciləri müdafiə etməsini "nəcib şücaət" adlandırmışdı.

## İstinadlar
Neon tetra

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

* Ana vətəni: Cənub Amerika 
* Bəslənmə forması: Heyvanlar ilə bəslənən 
* Davranış forması: Təcavüzkar olmayan 
* Öz növlərinə davranışı: Təcavüzkar olmayan  
* Üzmə səviyyəsi: orta-Səth 
* Cinsiyyət ayrı-seçkiliyi: Cinsiyyət ayrı-seçkiliyi çətindir. Dişi balıqlar nisbətən daha iri, daha yumrudur. Kişilər daha incə quruluşa sahibdir. Altdakı şəkildə; üstdəki balıq dişi altdakı kişidir. 
* Artıma: Hazır dişi, uyğun bir kişilə, bol bitkiləndirilmiş, loş işıqlı bir tanka alınaraq burada törəməsi təmin edilər. 130 ətrafı yumurta tökərlər. Yumurtlamadan sonra ana ata ana akvariuma geri atılar. Balalar 5 gün sonra sərbəst üzməyə və yem yeməyə başlar. 
* İstilik: 20-25&nbsp;°C 
* Ən çox böyüdüyü boy: 4 sm 
* Ən az akvarium həcmi: 40lt 
* Su sərtliyi: Yumşaq 
* pH: 5.0-7.0 
* Çətinlik səviyyəsi: 3 

Barışçıl qarışıq akvarium balıqlarıdır. Ən az 6 lı sürü halında baxılmalıdır. Dişilər daha böyük və qarını daha qabarıq olar. Tünd rəngli qum, loş işıqlandırma və bol bitkili akvariumda baxılmalıdır. Kiçik 6lı bir qrup üçün 40 ltlik bir akvarium kafi olacaq. Mongo kökü qon/qoyularaq kiçik akvariumlarda su istənilən dəyərlərə yaxınlaşdırıla bilər.

## Məlumatların şərhi
* Davranış forması: Balıqların qarışıq tanklardakı davranış formasıdır. Artıma dövründə dərhal hər canlının daha təcavüzkarlaşdığını göz qarşısında saxlamaq lazımdır. 
* Üzmə səviyyəsi: Balığın təbii şərtlərdə harada üzdüyü ilə əlaqədar məlumatdır. 
* Ən çox böyüdüyü boy: Balığın gəldiyi ən böyük boydur. Ümumiyyətlə bu boya gəlməsi çətinkən, bəzi fərdlərin bu boyu keçdiyi də görülə bilər.
* Ən az akvarium həcmi: Balığın qarışıq tankda rahat yaşaya bilməsi üçün lazımlı minimum həcmdir. İstehsal tankları kimi 2 balığın ol/tapıldığı vəziyyətlərdə daha kiçik tanklar istifadə edilə bilər. Sırasıyla; balığın ortalama boyuna, hərəkətliliyinə və narınlığına baxılaraq qiymətləndirilmişdir.
* Çətinlik səviyyəsi: 1 ən asan, yeni başlayanlar üçün uyğundan. 5 ən çətin, yalnız mütəxəssis Akvarium sevərlərə uzanan balığın akvarium şərtlərində bəslənməsini çətinliyi ilə əlaqədar məlumat.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşıq Qoca

**Aşıq Qoca** (1900, Yuxarı Bozalqanlı, Tovuz rayonu – 1942) — aşıq, İkinci dünya müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
1900-cü ildə Tovuz rayonunun Yuxarı Bozalqanlı kəndində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarından aşıqlıq sənətiylə məşğul olmağa başlamışdır. Uzun müddət Aşıq Hüseyn Bozalqanlının şagirdi olmuşdur. Aşıqlıq sənətindəki ustalığına görə də əsasən ona borcludur. Saz və söz məclislərində çalıb-çağırmasıyla çoxlarını arxada qoyurmuş. Şeirlərindən çox az bir qismi günümüzə gəlib çatan Qoca 1942-ci ildə cəbhədə həlak olmuşdur.

## Mənbə
*Azərbaycan Aşıqları və El Şairləri II, Bakı 1984, 314-320.
*Hümmət Əlizadə, Azərbaycan Aşıqları II, Bakı 1930, 149.

## İstinadlar
Brüssel

**Brüssel** həmçinin **Brüksel** (Fransız dili: *Bruxelles*, Niderland dili: *Brussel*, Alman dili: *Brüssel*) - Belçika Krallığının paytaxtı. Haqqında ilk məlumata XI əsr sənədlərində rast gəlinir. 1830-cu ildən Belçikanın paytaxtı, ölkənin iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzidir.

## Tarixi
Brüssel şəhərinin adı *bruoc* (köhnə niderl., «bataqlıq») və *sella* (köhnə niderl., «məskən») sözlərindən yaranıb, mənası «bataqlıqda məskən» deməkdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Brüsselin iqlimi mülayim dəniz iqlimidir. İlin ən isti ayları iyul və avqust aylarıdır, bu vaxt orta temperatur 17 C olur. Ən soyuq ay orta temperaturu 2,5 C olan yanvardır. İllik orta temperatur 9,7 C, il ərzində günəşli saatların sayı 1585-dir.

## Əhalisi
167 498 nəfər.

## Qardaş şəhərlər
*  Akhisar, Türkiyə
*  Atlanta, Amerika Birləşmiş Ştatları
*  Berlin, Almaniya
*  Pekin, Çin Xalq Respublikası
*  Monreal, Kanada
*  Macau
*  Madrid, İspaniya
*  Vaşinqton , Amerika Birləşmiş Ştatları
*  Kiyev, Ukrayna
*  Breda, Niderland
*  Praqa, Çex Respublikası
*  Lyüblyana, Sloveniya

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
IMDb

**Internet Movie Database** (), **IMDb**, — kinematoqraf haqqında dünyada mövcud olan ən nəhəng göstəricilər bazası və veb-sayt. Baza əhəmiyyətli dərəcədə könüllülər tərəfindən zənginləşdirildiyinə görə saytın fəaliyyət texnologiyası müəyyən qədər viki-konsepsiyaya yaxındır.

## Xarici keçidlər
* Internet Movie Database