Yalançı oyanış

**Yalançı oyanış** () — insanın hələ də yuxu vəziyyətində olduğu halda oyandığını yuxuda görməsi ilə xarakterizə olunan canlı bir yuxu ssenarisi. Yalançı oyanışdan sonra insanlar tez-tez duş qəbul etmək və ya səhər yeməyi yemək kimi gündəlik səhər rutinlərini yerinə yetirdiklərini yuxuda görürlər. Xüsusilə, fərdin yuxu gördüyü bir yuxudan oyandığını xəyal etdiyi yalançı oyanışlar **ikiqat yuxu** və ya **yuxu içində yuxu** xüsusiyyətləri daşıyır.  Bədii ədəbiyyatda klassik nümunə kimi, Qoqolun *[[Portret (novella)|Portret]]* (1835) əsərindəki baş qəhrəmanın ikiqat yalançı oyanışı göstərilir.

Bəzi tədqiqatlar yalançı oyanışların tez-tez aydın yuxu ilə əlaqəli olduğunu və çox zaman birindən digərinə keçid baş verdiyini göstərmişdir. Əsas fərq ondan ibarətdir ki, aydın yuxuda yuxugörən yuxuda olduğunu dərk edir, yalançı oyanışda isə bu fərqindəlik mövcud olmur.

## Əlaqəli anlayışlar

### Aydınlıq
Yalançı oyanış adi bir yuxudan və ya aydın yuxudan (yəni yuxugörənin yuxuda olduğunu bildiyi yuxudan) sonra baş verə bilər. Xüsusilə yalançı oyanış aydın yuxudan sonra baş verərsə, bu, “prelusid yuxu”ya çevrilə bilər; yəni yuxugörən həqiqətən oyaq olub-olmadığını düşünməyə başlayır və düzgün nəticəyə gələ də bilər, gəlməyə də bilər. Harvardın psixoloqu Deyrdre Barrett tərəfindən aparılan tədqiqatda 200 subyektdən toplanmış 2.000 yuxu təhlil edilmiş və yalançı oyanışlarla aydınlığın eyni yuxu daxilində və ya eyni gecənin müxtəlif yuxularında baş vermə ehtimalının əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olduğu aşkar edilmişdir. Yalançı oyanışlar tez-tez aydınlığa aparan bir işarə kimi ondan əvvəl baş verir, lakin bəzən aydınlığın dərk edilməsindən sonra da meydana çıxır və bu zaman çox vaxt aydınlıq itirilir.

### Yalançı oyanış dövrləri
Yalançı oyanışdan sonra zehin hələ də yuxu görməyə davam etdiyi üçün, bir yuxu daxilində birdən çox yalançı oyanış baş verə bilər. Şəxs oyandığını, səhər yeməyi yediyini, dişlərini fırçaladığını yuxuda görə bilər; sonra qəfil yenidən yataqda “oyanır” (yenə də yuxu içində), səhər rituallarına yenidən başlayır, yenə oyanır və bu proses belə davam edir.

Filosof Bertran Rassel ümumi anesteziyadan ayılarkən ardıcıl olaraq “təxminən yüz” yalançı oyanış yaşadığını iddia etmişdir.

### Protokonsyus dünya
Corco Butsi yalançı oyanışların pozulmuş və ya həddindən artıq oyanıqlıqla xarakterizə olunan yuxu şəraitində (məsələn, aydın yuxu, yuxu iflici və ya yüksək gözlənti halları) nadir və ya anomal REM yuxusunun yenidən ortaya çıxmasını göstərə biləcəyini irəli sürür. REM yuxusunun bu qeyri-adi forması dəyişdirilməmiş təcrübə xatirələrinin yenidən canlandırılmasına imkan verir və bu da oyaq təcrübələrin dünyanın proqnozlaşdırıcı modeli ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu öyrənmək üçün unikal fürsət yaradır. Xüsusilə, adi REM yuxusunun təhrifedici təsiri olmadan protokonsyus dünyaya qısa bir baxış imkanı verə bilər.

Bu hipotezə uyğun olaraq, “REM yuxu mexanizmi”nin daha az inkişaf etmiş ola biləcəyi uşaqlarda yalançı oyanışların yüksək yayılma tezliyi gözlənilə bilər.

#### Gibson hipotezi
Gibsonun yuxu protokonsyusluq nəzəriyyəsinə görə, yalançı oyanış gündəlik həyat fəaliyyətlərini — xüsusilə gündəlik rutinləri — təsvir edən sabit sxemlər əsasında formalaşır. Yalançı oyanışlar çox vaxt gündəlik fəaliyyətlər, avtobioqrafik və epizodik yaddaş anları kimi tanış hadisələrin son dərəcə realist ətraf mühit detalları ilə müşayiət olunur.

## Simptomlar

### Realizm və qeyri-realizm
Yalançı oyanışlarda həyatın bəzi aspektləri dramatikləşdirilə və ya yerinə uyğun olmayan formada təqdim oluna bilər. Bəzi şeylər “səhv” görünə bilər: məsələn, divardakı bir tablo fərqli ola bilər, danışmaq çətinləşə bilər və ya oxumaqda çətinlik yarana bilər (bildirildiyinə görə, aydın yuxularda oxumaq çox vaxt çətin və ya mümkünsüz olur).

## Növlər
Seliya Qrin yalançı oyanışların iki növünün ayırd edilməsini təklif etmişdir:

### Növ 1
Növ 1 daha geniş yayılmışdır; bu halda yuxugörən oyandığını düşünür, lakin mühit mütləq şəkildə real olmaya bilər, yəni öz yataq otağı olmaya bilər. Bunun ardınca prelusid yuxu baş verə bilər. Daha çox hallarda isə yuxugörən oyandığına inanır və ya həqiqətən öz yatağında oyanır, ya da yuxu daxilində “yenidən yuxuya gedir”.

Yalançı oyanışın yayğın formalarından biri “işə gecikmə” ssenarisidir. Şəxs adi bir otaqda “oyanır”, ətrafdakı əşyaların çoxu normal görünür və işə və ya məktəbə gecikdiyini anlayır. Yuxuda görünən saatlar da bunu təsdiqləyən vaxtı göstərir. Yaranan panika çox vaxt yuxugörəni həqiqətən oyadacaq qədər güclü olur (bu, kabusa bənzər təsir yaradır).

Növ 1 yalançı oyanışın başqa bir forması yataq islatma ilə nəticələnə bilər. Bu ssenaridə yuxugörən yalançı oyanış keçirir və yuxu vəziyyətində sidiyə getmədən əvvəlki bütün adi davranışları yerinə yetirdiyini görür: yataqdan qalxmaq, hamama getmək, unitazda oturmaq və ya pisuara yaxınlaşmaq. Daha sonra sidiyə gedir və qəfil oyanaraq özünü islatdığını anlayır.

### Növ 2
Növ 2 yalançı oyanışlar xeyli daha nadir hesab olunur. Qrin bu növü belə xarakterizə etmişdir:

Çarlz MakKriri bu təsvirlə alman psixopatoloqu Karl Yaspersin (1923) “ilkin sanrılı təcrübə” adlandırdığı hal arasında oxşarlığa diqqət çəkir. Yaspers yazırdı:

MakKriri bu fenomenoloji oxşarlığın təsadüfi olmadığını və həm Növ 2 yalançı oyanışın, həm də ilkin sanrılı təcrübənin yuxu ilə əlaqəli hadisələr olduğunu irəli sürür. Onun fikrincə, ilkin sanrılı təcrübə — hallüsinasiyalar və ikincili sanrılar kimi psixoz fenomenləri — NREM yuxusunun 1-ci mərhələsi ilə əlaqəli proseslərin oyaq şüura müdaxiləsini təmsil edir. Bu müdaxilələrin səbəbi kimi psixotik subyektin hipero&shy;yanıqlıq vəziyyətində olması göstərilir ki, bu da İen Osvaldin “mikroyuxular” adlandırdığı hallara gətirib çıxara bilər.

Bəzi tədqiqatçılar isə bu növlərin sərt şəkildə ayrılmasındansa, incə bir spektrin müxtəlif nöqtələri olduğunu düşünürlər.

## Eksperimental təsvirlər
Yalançı oyanışların klinik və neyrofizioloji təsvirləri nadirdir. Takeuçi və digərləri tərəfindən təqdim edilmiş diqqətəlayiq hesabat bəzi mütəxəssislər tərəfindən yalançı oyanış nümunəsi kimi qiymətləndirilmişdir. Bu hadisə yuxu laboratoriyasında yataqdan qalxdığını qavrama ilə müşayiət olunan xoşagəlməz və qorxulu bir varlıq hissi ilə bağlı hipnaqoqik hallüsinasiyanı təsvir edir. Polisomnoqrafiya EEG-də zəngin alfa ritmi qatarlarını (bəzən REMlər, yavaş göz hərəkətləri və aşağı əzələ tonu ilə qarışıq) göstərmişdir. Digər tərəfdən, burada izlənilən iki FA təcrübəsi adi REM yuxusuna daha yaxın olmuşdur. Kəmiyyət analizi də teta dalğalarının üstünlük təşkil etdiyini göstərmişdir ki, bu da həmin təcrübələrin tam şüurlu beyindən deyil, yuxu görən beyindən qaynaqlandığını göstərir.

Yalançı oyanışın klinik və neyrofizioloji xüsusiyyətləri:

# İflic hissi olmur.
# Ətraf mühit tanış kimi qavranılır.
# Tez-tez narahatlıqla müşayiət olunur.
# EEG aşağı alfa və beta zolaqları, lakin yüksək delta və theta zolaqları göstərir.
# EOG spontan REM-lərin mövcudluğunu göstərir.

## İstinadlar