open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lyuyşun qırğını

**Lyuyşun qırğını** (Çin dilində: 旅顺大屠杀) — Birinci Yaponiya-Çin müharibəsinin gedişində 1894-cü il noyabr aylarının sonlarında Yaponiya ordusu tərəfindən Çinin dinc əhalisinin kütləvi şəkildə məhv edilməsi.
## Qırğın ərəfəsi
Birinci yapon ordusu Koreya yarımadasında ağır döyüşlərdən sonra Çin ərazisinə, Mancuriyaya daxil oldu. Fentyan əyalətinin mərkəzi hissəsində düşmənin əsas qüvvələrinə yaxınlaşan yapon komandanlığı həlledici döyüş üçün feldmarşal Oyama İvaonun başçılıq etdiyi 2-ci ordunun birinci əyalət diviziyasını (Tokioda komplektləşdirilmişdir, komandanı general-leytenant Yamaci Motoharu) və 6-cı əyalət ordusunun 12-ci briqadasını (Kumamotoda komplektləşdirilmişdir) ayırdı.

Yalu çayının mənsəbində baş vermiş döyüşdən sonra dənizdə hökmranlığa nail olan Yaponiya donanması və 2-ci ordu 24 oktyabrda Lyaodun yarımadasına daxil olaraq dərhal cənuba doğru hərəkət etdi, 6 noyabrda Szinçjou şəhərini, 7 noyabrda liman şəhəri olan Dalyanı ələ keçirdi. 21 noyabr 1894-cü ildə yapon ordusu Lyuyşuna daxil oldu.

## Kütləvi qırğın
thumbnail|Trambulla Vaytın "Çin, Yaponiya və Koreya:müharibələrin tam tarixi" kitabından şəkil"
Lyuyşuna soxulan Yaponiya ordusu ağır işgəncələrlə öldürülmüş əsir yapon əsgərlərinin cəsədlərini aşkar etdilər. Bu, yaponlara əsir əsgərlərə işgəncə verən və onları amansızlıqla öldürən Çin əsgərləri ilə vasitəçilik edən mülki əhaliyə divan tutmaq üçün bəhanə oldu.

Bir neşə gün ərzində yaponlar 20 mindən çox adam öldürdülər , onların arasında əsirlər, qadınlar və uşaqlar da var idi. Yerli əhalidən 36 nəfəri sağ saxladılar və onlar yaponların əmri ilə bir aydan çox cəsədləri yandırılmaq üçün nəzərdə tutulan yerə daşımaqla məşğul oldular.

## Nəticə
İkinci yapon ordusunda olan qərb qəzetlərinin müxbirlərinin məlumatları əsasında kütləvi qırğın haqqında məlumat dünya ictimaiyyətinə məlum olmuşdur.

## Mənbə
* О. Е. Непомнин «История Китая: Эпоха Цин. XVII — начало XX века» — Москва, издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2005. ISBN 5-02-018400-4
* «История Востока» в 6 томах. Том IV «Восток в новое время (конец XVIII — начало XX в.)». Книга 2 — Москва, издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2005. ISBN 5-02-018473-X
* «История Китая» п/ред. А. В. Меликсетова — Москва, издательство МГУ, издательство «Высшая школа», 2002. ISBN 5-211-04413-4
## İstinadlar
Okinava plitəsi

**Okinava plitəsi** — uzun, ensiz litosfer plitəsi olub, 0,00802 steradion sahəyə malikdir. Adətən Avrasiya plitəsinin tərkib hissəsi kimi göstərilir.

Plitə Tayvan adasının şimalından başlayaraq Kyuşu adasının cənubuna qədər uzanır. Okinava plitəsi şərqdən Filippin plitəsi ilə əhatələnir və aralarında Kyuşu novu yerləşir. Qərbdən Yanszı plitəsi ilə divergent sərhəddə malikdir. Bu iki plitə arasında Okinava novu yerləşir. Şimaldan isə Amur plitəsi ilə sərhədlənir.

## Mənbə
* Peter Bird,''An updated digital model of plate boundaries'', Geochemistry Geophysics Geosystems, 2003

## Həmçinin bax
Lük Hovard

**Lük Hovard** () — ingilis kimyagər və həvəskar meteoroloq.

## Həyatı
28 noyabr 1772-ci ildə doğulub.

Lük Hovard 21 mart 1864-cü ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Yapon dovşanı

**Yapon dovşanı** () — Dovşanlar fəsiləsinə aid növ. Yaponiya adalarında yayılmış endemik canlı.

## Görünüşü
Yapon dovşanı əsasən kiçik ölçülü dovşanlara aiddir. Onların çəkisi 2,5 kq təşkil edir. Rəngi parlaq qırmızı-qəhvəyidən tünd boz-qəhvəyi çalarlarında ola bilir. Ağ ləkələr isə baş və ayaq nahiyələrində rast gəlinir. Şimal adalarında yayılmış yarımnövlərdə mövsümü dimorfizm müşahidə edilir. Beləki, qış ayları xəzi ağ rəngə bürünür.

## Yayılması
Onların yayılma sərhədləri əsasən yapon adaları daxilində yerləşir Honşu, Şikoku, Kyuşu, Sado, Oki adaları, Avaci, Hokkayda adasında rast gəlinmir.

Yapon dovşanları meşələrin açıq sahələrində geniş yayılmışlar. Onlara istər düzən istərsə subalp regionlarında (hündürlüyü 2700 m) yayıla bilirlər.

## Həyat tərzi
Yapon dovşanı gecələr aktiv olur, güdüzlər isə dincəlir. Yayda qidasının 48 % otlar təşkil etsə də, tarla bitkiləri onun qida rasionunda üstün yer tutur. Qış ayları yarpaqlar və cavan ağacların gövdə hissələrinin qabığı ilə qidalanırlar. Bitkilərdən Yapon şamı (*Cryptomeria japonica*), Yapon ağcaqayını (*Acer japonicum*), Pavlovniya, Eleuterokokk, Paxlakimilər və Araliya kimilər üstünlük təşkil edir.

## Çoxalması
Çütləşmə dönəmi fevraldan iyul ayına qədər davam edir. Dişilər apreldən avqusta qədər il ərzində 3–5 dəfə balalayır. Birdə dördə qədər bala verə bilir. Balalar 130 q çəkiyə malik olur. Dişilər yetkinlik yaşına 10 ayında çatır.

## Yarımnövləri
Dörd yarımnöv qeydə alınmışdır:
* *Lepus brachyurus brachyurus* — Honşu, Kyuşü, Şikoku adalarının cənub-şərq əraziləri
* *Lepus brachyurus angustidens* — Honşu adasının şimal-qərbi
* *Lepus brachyurus lyoni* — Sado adasında
* *Lepus brachyurus okiensis* — Oki adalarında

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Joseph A. Chapman, John E. C. Flux (Hrsg.): *[http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/1990-010.pdf Rabbits, Hares and Pikas. Status Survey and Conservation Action Plan.] * International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), Gland 1990; S. 69–70. ISBN 2-8317-0019-1.
Həsən Hümbətov

**Hümbətov Həsən Həşim oğlu ** — azərbaycanlı neft mühəndisi, texnika elmləri doktoru. Əmək fəaliyyətinə "Neft Daşları"nda başlamış, "Azneft" İB-nin baş mühəndisi vəzifəsində çalışmış, Azərbaycan neft sənayesinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

## Həyatı
Hümbətov Həsən Həşim oğlu Azərbaycan Respublikası Naxçıvan MR Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun neft-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1971-ci ildə namizədlik, 1996-cı ildə isə "Azərbaycanın dəniz neft yataqlarının mürəkkəb şəraitlərində neftin yığılması, nəqli və hazırlanması proseslərinin səmərəliliyinin artırılması" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 

Əmək fəaliyyətinə "Neft Daşları" Neft-Qaz Çıxarma İdarəsi-ndə (NQÇİ) operator kimi başlayaraq, usta köməkçisi, neft hasilatı ustası kimi müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1968–1992-ci illərdə Hümbətov H. H. "Nərimanovneft" Neft və Qaz Çıxarma İdarəsinin rəisi vəzifəsində işləmişdir ki, burada onun rəhbərliyi altında kompleks elmi-tədqiqat işləri aparılaraq, əldə edilmiş nəticələr müvəffəqiyyətlə istehsalata tətbiq edilmişdir.  

1992–1994-cü illərdə "Azneft" İB-nin neft-qaz hasilatı üzrə Baş İdarəsinin neftin hazırlanması və nəqli istehsalat şöbəsinə rəhbərlik etmiş, 1994-cü ildən 2003-cü ilə dək dənizdə neft hasilatı üzrə İB-də baş mühəndis, daha sonra isə Dövlət Neft Şirkətinin Neft Qaz Elmi-Tədqiqat Layihə İnstitutu-nda direktor müavini vəzifəsində işləmişdir. 

Həsən Hümbətov 2003-cü il 13 noyabr tarixində Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Ailəli olmuş, iki övladı və dörd nəvəsi var. 

## Sənədli film
**Həsən Hümbətov, Bakıdan mühəndis (1968) - qısametrajlı sənədli film (Hassan Goumbatov, ingénieur à Bakou - 1968)**

1968-ci ildə Belçikanın RTBF (Radio-télévision belge de la communauté française) televiziya şirkəti tərəfindən Azərbaycanda neft sənayesinə həsr olunmuş sənədli film çəkilmişdir. 26 dəqiqəlik filmdə Neft Daşlarında çalışan Həsən Hümbətovun peşəkar fəaliyyəti və Azərbaycan neftçilərinin gündəlik həyatını əks etdirilir. Filmdə onun ev şəraiti, dəniz platformasında çalışması, neft hasilatı prosesini idarəetməsi və həmkarları ilə iş mühiti təsvir olunur. Film həmçinin o dövrün texniki şəraitini və mühəndis əməyinin əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

## Elmi fəaliyyəti
Həsən Hümbətov neft və qazın saxlanması və nəqli sahəsində tanınmış alimdir. 100-dən artıq elmi məqalənin və 23 monoqrafiyanın, bir sıra ixtiraların müəllifidir. 1999-cu ildə Beynəlxalq Mühəndislər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmiş və Avropa Beynəlxalq Biblioqrafik Mərkəzinin baş direktoru təyin edilmişdir. Yüksək ixtisaslı alim və mütəxəssis kimi kompleks elmi-tədqiqat işləri aparmışdır və onun neft və qaz hasilatının artırılması üçün əldə etdiyi nəticələr müvəffəqiyyətlə istehsala tətbiq edilirdi.

## Mükafatları
"Şöhrət" ordeni — 20 sentyabr 2001

"Azərbaycan SSR əməkdar neft və qaz sənayesi işçisi" - 5 noyabr 1989
## İstinadlar
Dragon Ball

**Dragon Ball** (, *Doragon Bōru*) Akira Toriyama tərəfindən yaradılmış Yapon media franşizasıdır. İlk olaraq 1984-cü ildə Weekly Shonen Jump jurnalında nəşr olunan eyniadlı manqa seriyası ilə başlamış, daha sonra anime serialları, filmlər, video oyunlar və digər məhsullarla genişlənmişdir.

## Manqa
*Dragon Ball* manqası 1984-cü ildən 1995-ci ilə qədər Weekly Shonen Jump jurnalında nəşr olunmuşdur. Manqa, Son Qoku adlı bir döyüş sənəti ustası olan gənc oğlanın macəralarını izləyir. Qoku, dünyanı gəzərək yeddi sehrli Dragon Ball-u toplayır və istəklərini yerinə yetirmək üçün əjdaha Şenronu çağırır. Manqa, döyüş sənəti, macəra və komediya elementlərini özündə birləşdirir.

## Anime serialları
*Dragon Ball* franşizası bir neçə anime serialından ibarətdir:

* *Dragon Ball* (1986–1989): Son Qokunun uşaqlıq və yeniyetməlik illərini izləyir.
* *Dragon Ball Z* (1989–1996): Son Qokunun yetkinlik dövrünü və daha güclü düşmənlərlə döyüşlərini izləyir.
* *Dragon Ball GT* (1996–1997): Toriyama tərəfindən yaradılmamış, lakin Toei Animation tərəfindən istehsal edilmiş alternativ bir davam seriyasıdır.
* *Dragon Ball Z Kai* (2009–2015): *Dragon Ball Z*-nin yenidən işlənmiş və qısaldılmış versiyasıdır.
* *Dragon Ball Super* (2015–2018): *Dragon Ball Z* hadisələrindən sonra baş verən rəsmi davam seriyasıdır.
* *Super Dragon Ball Heroes* (2018-indiyədək): Arcade oyununa əsaslanan və orijinal hekayələr təqdim edən anime seriyasıdır.
* *Dragon Ball: The Breakers* (2022): Asimmetrik multiplayer oyununa əsaslanan anime seriyasıdır.
## Filmlər
*Dragon Ball* franşizası, həmçinin bir çox anime filmindən ibarətdir. Bu filmlər, əsasən anime seriallarında olmayan orijinal hekayələr təqdim edir.

## Video oyunlar
*Dragon Ball* franşizası, müxtəlif platformalar üçün çoxsaylı video oyununa ilham vermişdir. Bu oyunlar, döyüş, macəra və rol oyunları janrlarını əhatə edir.

## Populyarlıq və təsir
*Dragon Ball*, dünyanın ən populyar və tanınmış media franşizalarından biridir. Manqa və anime serialları dünya miqyasında böyük uğur qazanmış və bir çox digər manqa və anime seriallarına ilham mənbəyi olmuşdur. *Dragon Ball*, həmçinin video oyunları, filmləri, oyuncaqları və digər məhsulları ilə də populyardır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
*
Amamioşima

**Amamioşima** (), **Oşima** (; *[[Okinava dili|ok.]]* ウーシマ, *Uushima*; *[[Amami dili|am.]]* ウシマ, *Ushima*), bəzən **Amami adası** () — Amami arxipelaqına daxil olan, Şərqi Çin dənizində yerləşən ada. Ada Yaponiyaya məxsus olur.

## Coğrafiyası

Ada inzibati cəhətdən  Kaqoşima prefekturası ərazisinə daxildir. Adanın sahəsi 712,35&nbsp;km² təşkil edir. Adada Amami şəhəri yerləşir. Şəhər mart 2006 ildə Nadze şəhəri, Tasuqo qəsəbəsi, Yamato kəndi, Uken və Setouti qəsəbəsinin yarı ərazisi birləşdirilməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir.

## Tarix

Ada haqqında ilk məlumatlar 657-ci ildə yapon mənbələrində verilmişdir. Qədimlərdə ada Çin imperiyasına (Tan (618—907)) gedən yolun üzərində dayanacaq rolu oynayırdı. Bundan sonra ada uzun zaman unudulur. Sonradan adanı ryukyudan olan feodallar yenidən aşkarlayırlar. XV əsrdə ada Ryukyu krallığının tərkibinə keçir. 1609-ci ildə adalar və dövlət birlikdə Saşuma knyazlığına tabe etdirilir. 1611-ci ildə yaponlar Amami adasını ələ keçirilir. 2001-ci ilin 22 dekabr tarixində Şimali Koreya hərbi gəmisi ilə yapon gözətçi kateri arasında toqquşma baş vermişdir. Nəticədə Şimali Koreyaya məxsus olan gəmi heyəti ilə (minimum 15 nəfər) birlikdə dənizin dibinə gömülmüşdür.

## İqtisadiyyat

Bütün Amami adalarında olduğu kimi adada da iqtisadiyyatın əsasları kənd təsərrüfatı və turizm üzərində qurulmuşdur. Burada batat, düyü və şəkər qamışı yetişdirilir. Mülayim iqlimi il ərzində iki dəfə düyü yığımına imkan verir. Adada az miqdarda olsa da belə əl üsülü ilə yüksək keyfiyyətli ipək hasilatı həyata keçirilir.

Adada Amami hava limanı yerləşir.

## İstinadlar

## Mənbə
*Visitors Guide
OpenDemocracy

**openDemocracy** — beynəlxalq siyasət və mədəniyyəti haqqında müzakirələr saytı. Saytda həm də alimlər, jurnalistlər və siyasətçilərin dünya işlərinə cari məsələləri əhatə edən rəy məqalələri dərc olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* openDemocracy.net
Əkiz Qüllələr

**Əkiz Qüllələr**, Ramat-Qan, İsrail şəhərində Diamond Exchange District sahəsində Jabotinsky Yolu iki eyni ofis qüllələr var. 14 mərtəbəli hər var və 1991-ci və 1994 arasında inşa edilmişdir.
Onların tikintisi əvvəl, Asis konfet fabriki həmin ərazidə yerləşən və 1989-cu ilin noyabr 1929-cu ildə qoyulmuşdur, özəl investorlar bir qrup 6 milyon dollar simvolik məbləğ üçün şirniyyat fabriki torpaq alıb. Alış iki qüllələr Yaski Sivan memarlar tərəfindən planlaşdırılıb Twin Towers Inc Müəssisələr Towers Holdings Inc vasitəsilə, və 26,000 kvadrat metr inşa boşluk edilmişdir.
Binaların cəbhədə bir post modernist üslubunda reflective şüşə pəncərə ilə əhatə olunur. Lobbisinin (Floor E1) bir və Jabotinsky Road (Floor E2) bir iki qüllələr qüllələr hər iki girişi olan qala 1. girişində yeraltı park bölüşürlər. Iki qüllələr arasında, onun ortasında bir hovuz ilə bir yer var.
Koto

**Koto** (琴 və ya 箏) — Yaponiya mənşəli musiqi aləti. Bu alət əslində Çin mədəniyyətinə mənsubdur. Lakin hal-hazırda Yaponiyada daha çox maraq doğurur.

## Tarixi
Koto, çox mənbəyə görə Yaponiyaya VII əsrin sonlarında çinlilər tərəfindən gətirilmişdir. XVII əsrə qədər yalnız kral ailəsi tərəfindən istifadə oluna bilinsə də, bu dövrdən sonra müəyyən insanlar tərəfindən sənətkarlıq sahəsinə çevrilmişdir.

## İstinadlar
Siyah-Çal

**Siyah-Çal** (Qara çala) Tehranda (İran) hamamlar üçün yeraltı su anbarı olmuş, daha sonra qatı cinayətkarların saxlandığı yerə çevrilmişdir. Tarixdə daha çox Babilər hərəkatı önəmli şəxslərinin saxlandığı yer kimi məşhurlaşmışdır. Bəhai dininin peyğəmbəri Bəhaullahın məhz burada vəhy aldığı bildirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avaci adası

**Avaci** () — Yaponiyaya məxsus olan ada. Avaci adası Daxili Yapon dənizində, Osaka körfəzinin şərqi və Kii boğazının cənubunda yerləşir. Onun sahəsi 592,17 km² təşkil edir.

Avaci adası şimaldan Honşu adası ilə Asaki-Kayke, Şikoku adası ilə isə cənubdan Naturo körpüsü ilə birləşir. Adada dəmir yol nəqliyyatı mövcud deyildir. Yeganə nəqliyyat vasitəsi avtomobildir.

## Tarixi
VII əsrdən XIX yüz illiyinə qədər ada ayrıca Avaci vilayəti tərkibinə daxil idi. Avaci sözü tərcümədə *Ava vilayətinə gedən yol* mənasını verir.

## İnzibati bölgü

İzibati cəhətdən ada Hyoqo prefekturasına daxildir. Burada 3 şəhər dairəsi yerləşir: Avaci, Sumoto və Minamiavaci. Onlar arasında ən irisi Sumotodur.

## İqtisadiyyat
Ada əhalisinin əsas gəliri sahəsini kənd təsərrüfatı təşkil edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* АВАДЗИ(СИМА) // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM). — М.: Directmedia Publishing, "Япония сегодня", 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.

## Mənbə
* Awaji website of Hyōgo prefecture
* Awaji Island Tourism Association 
* Awaji Island Portal
Til Şvayqer

**Tilman Valentin "Til" Şvayqer** () — Almaniya aktyoru, filmmeyker.

## Həyatı

### Təhsili
Til Şvayqer Hoyxelhaymda üç qardaşın ortancılı kimi böyümüşdür və atasının müəllim işlədiyi Qiesen Hayderşuledə oxumuşdur. Anası tarix müəlliməsi kimi işləmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra o, Niderlanda hərbi xidmətə yollanmışdır. Bir müddət sonra o, hərbi xidmətdən imtina etmiş və bir xəstəxanada sivil xidmətə başlamışdır. O, sonra Germanistik oxumağa başlamış və onu da sonrakı tibb təhsili kimi tərk etmişdir.

1986-cı ildə Şvayqer aktyorluq təhsilnə Köln Kellner teatrında başlamışdır. Sonra o, bunu müvəffəqiyyətlə başa vurmuş. 1989-ci ildə Kontra Krays teatrına daxil olmuşdur.
  
## İstinadlar
Yapon porsuğu

**Yapon porsuğu** () — Dələkimilər fəsiləsinə aid məməli növü

Genetik araşdlrmalar göstərir ki, yapon porsuqları ilə asiya porsuqları eyni cinslidir.

Bu növ Yaponiyanın endemik növüdür. Onlar əsasən Honşu, Kyuşu, Şikoku və Şodoşima adalarında yayılmışlar.

Yapon porsuqları Avropa porsuqlarına nisbətdə kiçik olurlar. Onların erkəklərinin uzunluğu 79 sm, dişilərdə isə 72 sm təşkil edir. Quyruqları 14–20 sm arasında dəyişir. Yetkin fərdlərin çəkisi 4–8 kq arasında dəyişə bilir. Ön ayaqları olduqca güçlüdür. Arxa ayaqları isə nisbətən qısadır. Sifət quruluşu avropa porsuqları ilə eynidir. Kəlləsi isə nisbətən balacadır.

Yapon porsuqkarı subalp cəmənliklərdə yazdan payıza qədər qidalanırlar. Şəhər ətrafı ərazilərdə belə onlara rast gəlmək olur. Burada onlar əsasən yağış qurdları ilə qidalanırlar. Üstəlik onların qida rasionuna giləmeyvələr, böçəklər və xurmalarla qidalanırlar. Gecə həyat tərzi keçirirlər. Yanvar-fevral ayları fəaliqlarını dayandırırlar. Avropa porsuqlarından fərqli olaraq balaların yetişdirilməsində ancaq dişilər iştirak edir.

İkinci ilində artıq dişilər çütləşməyə hazır olurlar. Mart-aprel aylarında iki və ya üç olmaqla bala verirlər. Balalar doğulduqdan sonra dişilər çütləşməyə hazıır olurlar. Bununla belə balaların doğulması ancaq növbəti ildə baş verir.

Papulyasiyanın sayında azalma müşahidə edilir. Səbəb isə torpaqların kənd təsərrüfatına cəlb olunmasıdır. Üstəlik yenotlarla olan mübarizə böyük təhlükə doğurur. Ovu qanuni olsa da 1970-ci ildən bəri demək olar ki tətbiq olunmur.

## Ədəbiyyat
* Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (Hrsg.): *Handbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores.* Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1
* Hiroshi Tanaka: *Seasonal and daily activity patterns of Japanese badgers (Meles anakuma) in Western Honshū, Japan*, The Mammalogical Society of Japan, Mammal Study 30 (2005), S. 11–17
* S. Tashima, Y. Kaneko, T. Anezaki, M. Baba, S. Yachimori, R. Masuda: *Genetic diversity within the Japanese badgers (Meles anakuma), as revealed by microsatellite analysis*, The Mammalogical Society of Japan, Mammal Study 35 (2010), S. 221–226

## İstinadlar

## Mənbə
* Kaneko, Y. & Sasaki, H. 2008. Meles anakuma. In: IUCN 2013
* Animal Diversity web
Yapon serousu

**Yapon serousu** () — məməlilərin boşbuynuzlular fəsiləsinə aid Yaponiyaya məxsus endemik növ. İlk dəfə Honşu adasıbın meşəlik sahələrində aşkarlanmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Yapon serousu ortalama 35–38 kq çəkiyə malik olurlar. Bəzi fərdlər vardır ki, onların çəkisi 130 kq olmuşdur. Hündürlüləri 60–90 sm (orta hündürlük 73 sm) arasında dəyişir. Erkəklər dişilərə nisbətdə iri olurlar. Rəng baxımından qara, qara rəngli üzəri ağ ləkələr və tünd qəhvəyi olur. İstər dişi istər sə erkəklərdə buynuz vardır. Buynuzların uzunluğu 10 sm, diametri isə 3 sm təşkil edir.

## Həyat tərzi
Yapon serousu günün işıqlı saatları aktiv olurlar. Tənha həyat tərzi keçirirlər. Onlar əsasən tuya, yapon sərvinin yarpaqları və palıd qozaları ilə qidalanırlar. Yalnız çütləşmə zamanı erkək və dişiləri bir yerdə görmək olar. Orta ömrü 5 il təşkil etsə də, aralarında 10 il yaşayan fərdlərə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Yaponiyanın heyvanlar aləmi 
* 
* Images at Flavon's Wild herb and Alpine plants
* Japanese serow at Ultimate Ungulate
2016-cı ildə vəfat edənlərin siyahısı

**2016-cı ildə vəfat edənlərin siyahısı** — 2016-ci ildə vəfat edən ensiklopedik şəxslərin siyahısı.

## [[Dekabr]]

## [[Noyabr]]

## [[Oktyabr]]

## [[Sentyabr]]

## [[Avqust]]

## [[İyul]]

## [[İyun]]

## [[May]]

## [[Aprel]]

## [[Mart]]

## [[Fevral]]

## [[Yanvar]]

## Həmçinin bax
*2015-ci ildə vəfat edənlərin siyahısı
*2017-ci ildə vəfat edənlərin siyahısı

## İstinadlar
Koyasan Universiteti

**Koyasan Universiteti** () — Yaponiyanın Koyasan şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1 may 1886-cı ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Amur plitəsi

thumb|right|250px|Amur plitəsi

**Amur plitəsi** — materik qabığı üzərində yerləşən litosfer plitəsi. Plitənin sahəsi 0,13066 steradion təşkil edir. Plitənin üzərində Mancuriya, Koreya yarımadası, Qərbi Yaponiya və Primorsk diyarının əraziləri yerləşir. Adətən Avrasiya plitəsinin təkib hissəsi kimi göstərilir.

Şimaldan və qərbdən Avrasiya plitəsi, şimal-şərqdən Oxot plitəsi, cənubdan isə Filippin plitəsi ilə sərhədlənir. Avrasiya plitəsi ilə Amur plitəsi arasında Baykal rifi yerləşir.

## Mənbə
* Amur tavası  

## Həmçinin bax
Zəncirlənmiş Prometey

**"Zəncirlənmiş Prometey"** () — qədim yunan dramaturqu Esxilin e.ə. 444-443-cü illərdə yazdığı faciə.
Sayqın Soysal

**Sayqın Soysal** (; )— Türk kino aktyoru.

## Həyatı
Sayqın Soysal 21 may 1982-ci ildə Ankara şəhərində anadan olub. Hacettepe Universitetini bitirib. Aktyordur. Bir çox film və seriallarda çəkilib.

## Filmoqrafiya
* Möhtəşəm yüzil — Mərcan ağa

## Həmçinin bax
* Türkiyə kinosu

## Xarici keçidlər
* www.diziler.com
* 
* Sayqın Soysal TurkishtvSeries.ru saytında
Miyako adaları

**Miyako adaları** () — Sakişima adaları qrupunun tərkibinə daxil adalar. Öz növbəsində bu qrup Ryukyu arxipelaqına daxildir. Adalar inzibati cəhətdən Yaponiyanın Okinava prefekturası ərazisində yerləşir. Adalarda yaşayanlar Miyako dilində danışırlar.

## Coğrafiyası

Arxipelaqın sahəsi 226,47&nbsp;km² təşkil edir. Maksimal hündürlüyü 115 metrdir təşkil edir ki, bu da Miyakodzima adasında yerləşir. Arxipelaqın əhalisi 2010-ci ilə olan məlumata görə 53 270 nəfər təşkil edir. Miyako dairəsində 52 039 nəfər, Tarama dairəsində 1231 nəfər təşkil edir. Ən iri şəhəri Miyakodzima adasında yerləşən Hirara şəhəridir.

## Adaların siyahısı

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Yuliya Zlobina

**Yuliya Sergeyevna Zlobina** () — Rus əsilli Azərbaycan konkisürəndir. Qış Universiada Oyunlarında Azərbaycanın ilk mükafatçısıdır. Azərbaycan Aleksey Sitnikov ilə birgə 2014 Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etmişdir.

## Həyatı
Yuliya Zlobina 28 iyun 1989-cu ildə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının Kirov şəhərində anadan olmuşdur.
 
## Karyerası

Yuliya Zlobina ilk uğurlarını Aleksey Sitnikov ilə birgə Rusiya bayrağı altında qazansada daha sonrakı illərdə Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edərək bu ölkə üçün uğurlar qazanmağa başladı. O Azərbaycanı 2014 Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etid. Yuliya xanım Qısa Proqramda 58.15 xal qazandı və finala adladı. Finalda isə 90.48 xal toplayan Yuliya xanım komanda yoldaşı Aleksey Sitnikov ilə birgə 2014 Qış Olimpiya Oyunlarını 12-ci yerdə başa vurdu.

2013-cü ildə bu cütlük qüvvəsini Qış Universiada Oyunlarında sınadı. Yuliya Zlobina və Aleksey Sitnikov dueti İtaliyanın Trentino şəhərindəki yarışlarda Qısa Proqramda 56.80 xal topladı və finala adladı. Finalda isə dahada uğurlu çıxış edən cütlük 85.86 xal ilə gümüş medal qazandı.

2014 Qış Olimpiya Oyunlarından sonra bu cütlük karyerasını başa vurdu.

## Uğurları

## Ailəsi

## İstinadlar
Azərbaycan Yay Olimpiya Oyunlarında (SSRİ tərkibində)

**Azərbaycan** — ilk dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında 1952-ci ildə SSRİ Komandasının tərkibində iştirak etdi. Finlandiyanın Helsinki şəhərində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında Azərbaycan 5 idmançı ilə təmsil olundu. Azərbaycan 1952 Yay Olimpiya Oyunlarında 1 gümüş medal qazandı. Həmin gümüş medalı Rəşid Məmmədbəyov qazandı.

## Medal cədvəli
Ceyms Rayt (şair)

**Ceyms Rayt** (, d. 13 dekabr 1927 – ö. 25 mart 1980) — ABŞ şairi.

## Həyatı

13 dekabr 1927-ci ildə Ohayo ştatının Martins Ferri şəhərində  anadan olmuş, 25 mart 1980-ci ildə Nyu-York ştatının eyni adlı şəhərində 52 yaşında vəfat etmişdir.

1952-ci ildə Kenon kollecini, 1959-cu ildə isə Vaşinqton Universitetini bitirmişdir.

1956-cı ildə ədəbiyyat aləmində görünməyə başlayan Rayt, növbəti il Amerikanın ən istedadlı şairi kimi Ualedə poeziya festivalında ödülə layiq görülmüşdür. Uzun illər bir yerdə işlədiyi məşhur şair Robert Blayla tərcümə sahəsində sıx əməkdaşlıq etmiş, bir çox dünya şairlərini ingilis dilinə çevirərək müxtəlif dərgilərdə və ayrıca kitab halında nəşr etdirmişdir. Alman və Latın Amerikası şairlərindən etdiyi tərcümələr onun şəxsi yaradıcılığına da təsirsiz ötüşməmişdir.

1972-ci ildə dərc olunmuş şeirlər kitabı poeziya nominasiyası üzrə Amerikanın ən ali mükafatlarından birinə – “Pulitser” mükafatına və Amerikanın “Milli kitab” mükafatına layiq görülmüşdür.

O, amerikalıların ən çox sevdiyi şairlərdən biridir.

1981-ci ildən başlayaraq, hər il yüzlərlə şair və yazıçı Raytın anım günündə Martins-Ferridə – poeziya bayramına toplaşırlar.

“Bədənimdən çıxsam, çiçəkləyərəm” – Açığını deyim, Rayt məni bu deyimi ilə cəzb etdi. Bu misra mənə qədim sufi Məhəmməd-əd din Nəsəfinin “Sən ruhlar dünyasından gəlmisən, ora da dönəcəksən” kəlamını xatırlatdı.

Rayt  isə xəstə bədənin sağlam ruha verdiyi əzablardan qurtarsa, çiçəkləyəcəyini dilə gətirdi.

## Xarici keçidlər
Milan Kundera

**Milan Kundera** (; ) — Çexiya yazıçısı.

## Həyatı
Milan Kundera 1 aprel 1929-cu ildə Çexoslovakiyanın Brno şəhərində doğulub.1968-ci il hadisələrinin fəal iştirakçısı olub. 1975-ci ildən Fransada yaşayıb. 11 iyul 2023-cü ildə vəfat edib. Kundera 1975-ci ildə Fransaya sürgünə gedib, 1981-ci ildə vətəndaşlıq alıb. Onun Çexoslovakiya vətəndaşlığı 1979-cu ildə ləğv edilib, lakin 2019-cu ildə ona Çexiya vətəndaşlığı verilib.

M. Kundera yaradıcılığa şair kimi başlayıb. "İnsan: Böyük bağ"(1953), "Sonuncu may"(1955), "Monoloqlar"(1957) adlı poetik toplularını nəşr etdirib. 1962-ci ildə "Açarların sahibləri" adlı pyesini yazıb. Həmin vaxt nəsrlə ciddi məşğul olan Milan Kunderanın novellaları, romanları və esseləri müəllifə böyük şöhrət qazandırıb. "Gülməli əhvalat" (1963–1968) novellalar toplusu, "Zarafat" (1965), "Burda olmayan həyat" (1973), "Gülüş və yaddaş kitabı" (1978), eyni zamanda "Mövcudluğun dözülməz yüngüllüyü", "Ölməzlik", "Arxayınlıq" romanları onu dünya ədəbiyyatının nəhəng simaları sırasına çıxarıb.

M. Kundera nəzəriyyəçi kimi də çox məşhurdur. O, yazdığı esselərində öz romanları barədə mülahizələrini söyləyir. Oxuculara təqdim elədiyimiz bu esseni müəllif "romanlarında olan başlıca sözlər və roman estetikasının başlıca sözləri" adlandırıb.

## Biblioqrafiya

### Poeziya
* *"İnsan: Böyük bağ"* (, 1953)
* *"Sonuncu may"* (, 1954–1955–1961)
* *"Monoloqlar"* (, 1957–1964–1965)

### Pyeslər
* *"Açarların sahibləri"* (, 1962)
* *"Hədəfdən yayınma"* (, 1966)
* *"İki dedi-qodu, iki toy"* (, 1968)
* *"Jak və onun ağası"* (, 1971)

### Novellalar toplusu
* *"Gülməli əhvalat"* (, 1969)  текст 

### Romanları
* *"[[Zarafat (roman)|Zarafat]]"* (, 1965)
* *"Burda olmayan həyat"* (, 1969 — 1970)
* *"[[Vidaya görə vals (roman)|Vidaya görə vals]]"* (, 1970–1971)
* *"Gülüş və yaddaş kitabı"* (, 1978)
* *"[[Mövcudluğun dözülməz yüngüllüyü (roman)|Mövcudluğun dözülməz yüngüllüyü]]"* (, 1984)
* *"Ölümsüzlük"* (, 1990)
* *"Arxayınlıq"* (; , 1994)
* *"Əsillik"* (; , 1998)
* *"Cəhalət"* (; , 2000)
* *"Görünməzlik bayramı" *(фр. *La Fête de l’insignifiance, 2013)*

### Esselər
* İrsi mübahisə (1955)
* Roman sənəti (1960)
* Çex razılaşması (1968)
* Радикализм и эксгибиционизм (1969)
* Oğurlanmış Qərb və yaxud Mərkəzi Avropanın faciəsi  (1983)
* Roman sənəti (L’art du Roman) (1985)
* Vəsiyyətin pozulması (Les testaments trahis) (1992)
* Pərdə (Le Rideau)  (2005)
* Görüş (Une rencontre) (2009)

## İstinadlar
Yapon dələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Görünüşü
Yapon dələsinin xəzi sarı-qəhvəyidən tünd-qəhvəyi çaları arasında dəyişir. Üzərlərində ağ ləkələrə rast gəlinir. Digər dələlərdən demək olar ki, kəskin fərqlənmirlər. Quyruqları qısa və qalın yumşaq tükə malikdir. Bu canlıların uzunluqları 47–54 sm arasında dəyişir. Quyruqları isə 17–23 santımetrdir. Erkəklər dişilərə nisbətdə çəki baxımından ağır olur. Erkəklər 1,6 kq, dişilər isə 1,0 kq təşkil edir.

## Yayılması
Yapon dələsi əsasən Yaponiyanın cənub adalarında daha geniş yayılmışdır: Honşu, Şikoku, Kyuşu və Tsuşima. Xəz əldə etmək məqsədi ilə Hokkaydo və Sado adalarlarına da köçürülmüşlər. Əsasən meşə sahələrində yayılsalarda düzən ərazilərdə belə rast gəlmək olar.

## Həyat tərzi
Yapon dələsinin həyat tərzi zəif öyrənilmişdir. Onlar yaşıllıqlarda yerləşən oyuqlarda və ağaclarda yuva qoyurlar. Çütləşmə dövrü istisna olaraq fərdlər ayrı yaşayır. Qida toplanması əsasən gecə saatları həyata keçirilir. Kiçik məməlilər, quşlar, qurbağalar, xərçəngkimilər, cücülər, giləmeyvələr və tumlarla qidalanır.

Çütləşmə mart-may aylarına təsadüf edir. İyul-avqust ayları 1–5 arası bala verir. 4 aydan sonra balalar artıq müstəqil olur.

## Təhlükə
Yapon dələlərinə qarşı ov əsasən onların xəz dərilərinə görə aparılır. Hokkaydo və Suşima adalarında bir sıra populyasiyalar qoruma altındadır. Suşimada yayılmış *M. m. tsuensis* yarımnövünün Ümumdünya təbiəti qoruma təşkilatı tərəfindən nəslinin kəsilmə təhlükəsi qarşısında olması ilə xəbərdarlıq etmişdir.

## Yarımnövləri
* *Martes melampus melampus* (Wagner, 1840)
* *Martes melampus tsuensis* (Thomas, 1897)
* *Martes melampus coreensis* (Kuroda & Mori, 1923)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yapon sincabı

**Yapon sincabı** () — Gəmiricilər dəstəsinin Sincablar fəsiləsinə aid növ. Yaponiyanın endemik canlısı.

Yapon sincabları əsasən elə də yüksək olmayan dağ meşələrində yayılırlar. Yaponiyanın Honşu və Şikoku adalarında sayları daha çoxdur. Üstəlik Kyuşu adasındada onlara sart gəlmək olar. Bu növün nümayəndələri il ərzində üç bala verir. Tumlar, yarpaqlar və cücülərlə qidalanır. Payızda torpaqda yuva qazır və bütün qışı orada yaşayır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Baillie, J. 1996. В 2006 году, Sciurus lis (под угрозой исчезновения) был записан в Красный список МСОП.

## Mənbə
* 200-dən çox sincab növünün şəkilləri
TURP (urologiya)

**Prostatın transuretral rezeksiyası**, qısaca **TURP** - urologiyada endoskopik minimal invaziv yolla sidik kanalından keçməklə sidikliyin və prostatın patoloji toxumasının kəsilib götürülməsi əməliyyatının adı.
## Əməliyyatdan sonrakı mövcud fəsadlar.
* TUR sindromu
* Sidik qaçırma
* Sidiklik boynunun sklerozu
* Retroqrad eyakulyasiya
* Erektil disfunksiya
## TUR sindromu
Əsasən uzun sürən TUR əməliyyatlarından sonra baş verir. Səbəb əməliyyat üçün istifadə olunan mannit və sorbit tərkibli lavaj mayesinin qan dövranına düşməsi ilə yranan hipoton hiperhidratasiyadır. Bir saatlıq əməliyyat zamanı 50 mmHg təzyiq altında 2 litrə qər lavaj mayesi rezorbsiya oluna bilir.

* Qana həddən ziyadə maye həcminin daxil olması!
* Hematokritin aşağı düşməsi
* Osmolyarlığın  aşağı düşməsi
* Qan zərdabında natriumun miqdarının kəskin azalması
* Hüceyrəxarici həcmin artması
* Ağciyərlərin damarxarici həcminin artması
* Kəllədaxili həcmin artması
### Simptomları
* **Kardiopulmonal:** *bradikardiya, hipertenzion/hipotenzion, ağciyərlərin ödemi, [[sianoz]], [[şok]], endekspirator karbon qazının azalması *
* **Mərkəzi sinir sistemi:** *huşun qarışmsı/narahatlıq, [[ürəkbulanma]] və [[qusma]], görmə qabiliyyətinin zəifləməsi, [[qıcolma]], [[iflic]], [[koma]]*
* **Hematoloji**: *hiponatremiya, hemoliz, hiperqlikemiya*

## İstinadlar
Antikomintern paktı

**Antikomintern paktı** (, ) — 25 noyabr 1936-cı ildə kommunizmdən müdafiə olunmaq üçün bağlanmış Almaniya-Yaponiya razılaşması, müqavilənin bağlandığı yer — Berlin) — dünyada kommunist ideologiyasının daha da genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə Kommunist İnternasionalı (Komintern-paktın adı buradan yaranmışdır) ölkələrinə qarşı Almaniya ilə Yaponiya arasında yaradılmış ikitərəfli ittifaq.

## Tarixi
1937-ci ilin noyabrında Benito Mussolininin şəxsində İtaliya da Antikomintern paktına qoşuldu. Sonralar hakimiyyətə yeni gələn və ideologiyaları alman nasionalizmi və italyan faşizmi ilə səsləşən bir sıra hökumətlərin və SSRİ-yə və bütövlükdə kommunizmə düşmən münasibət bəsləyən bir sıra dövlətlər də Antikommuntern paktına qoşuldular. 1939-cu ildə Almaniya ilə İtaliya arasında bağlanmış ikitərəfli "Polad pakt"ını və 1940-cı ildə Berlin paktını imzalayan dövlətlərlə birlikdə Antikomintern paktının üzvləri də hərbi ittifaqın üzvlərinə çevrildilər.

24 fevral 1939-cu ildə pakta Macarıstan və Mancjou-qo dövlətləri də qoşuldular.

26 mart 1939-cu ildə Almaniyanın təkriki ilə vətəndaş müharibəsi şəraitində olan general Franko hökuməti də Antikomintern paktını imzaladı.

25 noyabr 1941-ci ildə Antikomintern paktının müddəti 5 il müddətinə uzadıldı, elə həmin dövrdə bu pakta Finlandiya, Rumıniya, Bolqarıstan, həmçinin faşistlər tərəfindən işğal edilmiş ərazilərdə — Xorvatiyada, Danimarkada, Slovakiyada təşkil olunmuş marionet hökumətlər və yaponlar tərəfindən işğal olunmuş Çin ərazisində yaradılan Van Szin-veya hökuməti də daxil oldular.

## Mənbə
* Command Decisions. Department of the Army. Под редакцией Kent Roberts Greenfield. Washington, DC, 1960. С. 18.

## İstinadlar
* .
Toyota Camry

**Toyota Camry** — Yapon avtomobil istehsalçısı Toyota tərəfindən 1982-ci ildən bu günə kimi istehsal olunan biznes sedan. Zavodlar Yaponiya, ABŞ, Avstraliya, Rusiya və Çində yerləşir.

Avropada populyar olmadığından 2004-cü ildən avropa bazarına idxalı dayandırılıb və onun əvəzinə Toyota Avensis modelinin satışlarının artması ümid olunur.

"Camry" adı Çin dilindəki 冠 (kammuri) heroqlifinin Yapon dilində fonetik yazısı olan və "tac" mənasını bildirən sözdən irəli gəlir.

## Xarici keçidlər

* Toyota Azərbaycanda

## İstinadlar
Bonin adaları

**Bonin adaları** və ya **Oqasavara adaları** () — adalar qrupuna 40-dan çox ada daxildir. Adalar Yaponiya ilə Marian adaları arasında yerləşir.

## Coğrafiyası
Adalar bir necə qrupdan ibarətdir: Mukocima (Perri), Çiçicima (Biçi), Hahacma (Beyli) və b. Bura daxil adaların hər birinin sahəsi 84–104 km² arasında dəyişir.

Arxipelaqdan cənub-şərqdə və cənub-şərsə iki tənha ada vardır. Bəzən bu Okinotori və Minamitori adaları Bonin qrupuna daxil edilir.

Bonin adaları vulkanik baxımından aktiv bölgədə yerləşir. Kazan adalarından şimalda 2013-cü ildə baş vermiş vulkan püskürməsi nəticəsində yeni ada əmələ gəlmişdir. Bir necə aydan sonra yeni ada Nisinoşima adası ilə birləşmişdir, rəsmi adı olmasa da sahəsi böyüyür.

Okean subtropik iqlimə malikdir.

### Adaların siyahısı
*  Mukocima 聟島列島 6,57 km²
** Mukocima 聟島 , 2,57 km²
** Kitanoşima 北之島 , 0,19 km²
** Nakanoşima 中ノ島 
** Sasauocima 笹魚島 
** Torişima 鳥島 
** Harunoiva 針之岩 
** Nakodocima 媒島 , 1,58 km²
** Toruşima 鳥島 
** Emecima 嫁島 , 0,85 km²
** Maecima 前島 
** Usirocima 後島 

*  Çiçicima 父島列島 38,89 km²
** Çiçicima 父島 , 23,99 km²
** Maqocina 孫島 
** Ototocima 弟島 , 5,30 km²
** Anicima 兄島 
** Hetancima 瓢箪島 
** Nisicima 西島 , 0,49 km²
** Hitomarucima 人丸島 
** Nakadoricima 中通島 
** Hiqasicima 東島 , 0,28 km²
** Tasumicima 巽島 
** Tatecima 縦島 
** Kannukicima 閂島 
** Minamicima 南島 , 0,34 km²
** Reyqancima 霊岸島 

*  Hahadzima 母島列島 27,54 km²
** Hhacima 母島 , 20,80 km²
** Kasuoricima 鰹鳥島 
** Okasudoricima 小鰹鳥島 
** Nakakasudoricima 中鰹鳥島 
** Mukocims 向島 , 1,45 km²
** Marucima 丸島 
** Futaqocima 二子島 
** Hiracima 平島 , 0,60 km²
** Meycims 姪島 , 1,13 km²
** Torişima 鳥島 
** Yaqişima 野羊島 
** Torişima 鳥島 
** Kitatorişima 北鳥島 
** Minamitorişima 南鳥島 

## Tarix
Yaponiya adalara 1875-ci ildən sahibdir. İkinci Dünya müharibəsi dönəmində adalar ABŞ tərəfindən işğal edilmişdir. 1968 ildə geri Yaponiyaya qaytarılmışdır. Arxipelaqın cənubunda İoşima adasında yapon hərbi-dəniz bazası yerləşir.

## Əhali
1970-ci ilə olan məlumata görə adalarda cəmi 300 nəfər yaşayırdı. Hazırda isə adalarda 2440 nəfər yaşayır. 2000 nəfəri Çiçidzima, 440 nəfər isə Hahadzima adalarında yaşayır. Ada sakinləri əsasən yaponlar və avropalılarla sakitokean xalqlarının qarışığından ibarətdir. Demək olar ki, əhalinin hamısı yapon dilinində sərbəst şəkildə danışa bilir.

## Həmçinin bax
* Şimali İoto

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бониновы острова // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
Lexus LX

**Lexus LX** — Yapon avtomobil istehsalçısı Lexus tərəfindən 1996-cı ilin yanvar ayından bu günə kimi istehsal olunan tam ölçülü lüks SUV (Sport Utility Vehicle). Bu günə kimi üç nəsil avtomobillər istehsal olunub və hamısı Toyota Land Cruiserin banı əsasında qurulub. Bəzi ölkələrdə Toyota Land Cruiserin olduğu bazarda da satılır, Yaponiyada və Toyota Land Cruiser J200-ün satıldığı bəzi ölkələrdə isə satılmır. LX "Luxury Crossover" mənasına gətirir. Bəzi idxalçı şirkətlər "Luxury Four Wheel Drive" bekronimindən istifadə edir.

## Son Dəyişikliklər
LX 570 2008 model ili üçün tamamilə yenidən dizayn edilmişdir.

## Üslublar və Əsas Seçimlər
Yeni LX üçün trim səviyyələri və bədən üslubları hələ tam olaraq buraxılmayıb. Bununla belə, Nyu York Beynəlxalq Avtomobil Sərgisində əsas detallar təqdim edildi. LX 570 təklif edəcək: yarı anilin dəri oturacaqlar, dörd zonalı klimat-kontrol, sərt disk yaddaşı olan 19 dinamik Mark Levinson ətraf səs stereo sistemi və sonar parkinq yardımı funksiyası olan Lexus Intuitive Park Assist. Yeni sistemlərə sürücünün "kor nöqtələri" görməsinə kömək etmək üçün avtomobilin şassisinin kənarlarına quraşdırılmış kameralar, Bubinqa ağacının bəzəkləri (özəl təyyarələrdə və yüksək keyfiyyətli alətlərdə də istifadə olunan Afrika qızılgül ağacının bir forması), soyuq içkilərin saxlanması üçün soyuducu daxildir. , sürüşən arxa oturacaqlar, güc üçüncü sıra oturacaqlar və 9 düymlük DVD arxa oturacaqların əyləncə sistemi. NavTraffic ilə XM Peyk Radiosu standartdır.

## Xarici keçidlər

* Lexus Azərbaycanda

## İstinadlar
Yapon tritonu

**Ağciyərsiz yapon tritonu**, və **Yapon tritonu**, **Dırnaqlı yapon tritonu**, və **Dırnaqlı yapon salamandrası** (*Onychodactylus japonicus*) — quyruqlu Suda-quruda yaşayanlar sinfinə Üçbucaqlı fəsiləsinə Ağciyərsiz tritonlar cinsinə aid növ. Nadir növ olaraq, Yaponiyanın endemik canlısıdır.

## Görünüşü
Tritonun quyruğu ilə birlikdə uzunluğu 16 sm təşkil edir. Quyruğu silikdrik formaya malikdir. Bədəninin rəngi sarı-qəhvəyi, başı isə qara olur. Üzərində 13–14 zolaq gedir.

### Yayılması
Bu növün nümayəndələri əsasən Hondo və cənub-şərqi Şikoku adalarında yayılmışlar.

Onlar əsasən soyuq dağ bulaq və göllərində yayılırdılar. Əsasən bu su tutarlarının sahillərində yerləşən daşların yan-yörələrində yaşayırlar. Onlara 2200 metr dəniz səviyəsində olan ərazilərdə yayılmışdır. +20°S yuxarı temperaturda dərhal ölürlər. Laboratoriyalarda onları 15°S temperaturda saxlayırlar.

### Çoxalması
Onlar spermatafor və kürü kisəçikləri may-iyun ayında qoyulur. 7–15 mm-lik kürülərdən uzun zaman inkubasiyadan sonra 20 mm uzunluğa nalik qurdlar çıxır. Qurdlar yetkin triton şəkli alır və 4 sm uzunluqda olurlar. Yetkinlik dövrü tritonların 10 sm olduqları zaman baş verir. достигают при длине около 10 см. Kloaka çütləşmə orqanıdır. Erkəklərdə bu orqan oxvari formaya malikdir.

## Yapon tritonu və insanlar
1988-ci ildən sayları getdikcə azalır. Hazırda çoxaldılması laboratoriya şəraitində həyata keçirilir. Yayılma arealının qorunmaya ehtiyac vardır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Kaneko, Y. & Matsui, M. 2004. Onychodactylus japonicus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 22 July 2007.
Məcid Hüseynzadə

**Hüseynzadə Məcid Əzizoviç** () — texnika elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Hüseynzadə Məcid Əzizoviç 1916-cı ildə Cənubi Azərbaycanın (İran) Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur. 1941-ci ildə mexanika ixtisası üzrə ADU-nin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1941–1942-ci illərdə kənd məktəbində müəllim işləmişdir. Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısıdır. 1945–1946-cı illərdə ADU-nin nəzəri mexanika kabinetində laborant işləmişdir. 1950–1952-ci illərdə M.V.Lomonosov adına MDU-də aspirant olmuşdur. 1952–1989-cu illərdə akad. İ.M.Qubkin adına Moskva Neft kimya və qaz sənayesi institutunda Nəzəri mexanika kafedrasının dosenti, Ali riyaziyyat kafedrasının rəhbəri işləmişdir. 1950-cı ildə "Keçirici cismin axıb dövrələməsi" mövzusunda namizədlik, 1962-ci ildə isə "Layın qeyri-bircinsliyinin, onun tavanının və dabanının keçiriciliyinin mayenin layda hərəkətinə təsiri" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Hüseynzadə M.Ə. neftmədən mexanikası və neft və qazın boru kəməri ilə nəqli məsələlərinin riyazi modelləşdirilməsi elmi məktəbinin yaradıcısı, tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: zəifkeçirici aralıqlı (arakəsməli) məhsuldar laylardan ibarət çoxlaylı sistemlərdə, həmçinin keçiriciliyinə görə qeyri-bircins laylarda mayenin süzülməsi; neft və qazın magistral boru kəmərlərində müəyyənləşməmiş hərəkəti məsələləri; hidrozərbə nəzəriyyəsi.

Hüseynzadə M.Ə. 200-dən artıq elmi məqalənin, 15 monoqrafiyanın müəllifidir. O, 3 elmlər doktoru və 17 elmlər namizədi hazırlamışdır.

O, Rusiya EA fəxri üzvüdür. Hüseynzadə M.Ə. "RF Fəxri neftçisi", "RF Qaz sənayesinin fəxri işçisi", "Rusiya Yanacaq Enerji Nazirliyinin Əməkdar İşçisi", "Azərbaycan və RF əməkdar elm və texnika xadimi", "Rusiya ali təhsilinin fəxri işçisi" adlarına layiq görülmüşdü. "Şərəf Nişanı", "Xalqlar Dostluğu", "II dərəcəli Böyük Vətən Müharibəsi" ordenləri və medallarla mükafatlanmışdır. "SSRİ Ali məktəbinin işində əla müvəffəqiyyətlərə görə", "RF sənayesi əlaçısı" nişanları ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Sapporo Universiteti

**Sapporo Universiteti** () — Yaponiyanın Sapporo şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1967-ci ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Takase çayı

— Yaponiyanın Kioto şəhərində yerləşən kanal. Nico-Kiyamaçidə başlayır, Kiyamaçı küçəsi boyunca axır və Fuşimi limanında Uci gölü ilə görüşür. Yolda Takase çayı Komo çayı ilə kəsişir. Müasir gündə çayın cənub hissəsi Kamo çayı ilə əlaqələnmir.

## Tarix
Kanal Edo dövründə, 1611-ci ildə Suminokura Ryoy tərəfindən Kiotonun mərkəzində müxtəlif məhsulları və resursları daşımaq üçün qazdırmışdır. Kanal şəhər iqtisadiyyatına böyük töhfə vermişdir.

## Xarici keçidlər
 (Takaseqava İçino-Funairi, 高瀬川一之船入, Yaponiya milli memorialı, Nico-Kiyamaçi)
 (Takase çayı Kamo çayına tökülür)
 (Şin-Takase çayı Uci çayına tökülür)
Yakobus Qolius

**Yakobus Qolius**(, , *Jacob Gohl, Iacobo Golio*, doğ. 1596, Haaqa — öl. 28 sentyabr 1667, Leyden) — Niderland şərqşünası, riyaziyyatçısı, astronom və səyyahı.

## Həyatı

Yakobus Qolius 1596-cı ildə Laheydə doğuldu. Təhsilinə ilahiyat, fəlsəfə, tibb və riyaziyyat sahələrində başladı; ancaq daha sonra müəllimi Tomas Erpeniusun (van Erpe) təsiriylə ərəbşünaslığa yönəldi. Hollandiyanın İslam və Ərəb dünyası araşdırmalarında son zamanlara qədər yerini qoruyan ön səflərdəki mövqeyi, XVII əsrdə Leyden şəhərində fəaliyyət göstərən bu iki önəmli şərqşünas ilə başlamış və inkişaf etmişdir. Qolius, müsəlman ölkələrinə heç səyahət etməmiş olan müəlliminin əksinə gənc yaşda İslam aləmiylə təmasa keçdi və 1622-ci ildə Mərakeşə göndərilən bir elçilik həyətinə qatılaraq o dönəmdə bu ölkə xarici ticarətinin mərkəzi olan Asfa (Safi) limanına getdi, 1624-cü ilə qədər orada qaldı. Bu müddət içində Ərəbcəsini təkmilləşdirmə, Mərakeşin tarixini incələmə və əlyazma kitab toplama imkanı tapdı. Ayrıca burada Erpeniusun tövsiyəsiylə hər cür yerli məhsulun adlarının siyahısını tutdu; bundan məqsəd şübhəsiz eyni zamanda Hollandiyanın ticarətinə xidmət etmək idi.

Mərakeşdən Leydenə döndüyündə (1624) o il ölən müəlliminin yerinə Ərəb dili profesorluğu vəzifəsinə gətirilən Qolius, bir il sonra Leyden Universiteti tərəfindən əlyazma kitab satın almaq üzrə Şərq ölkələrinə göndərildi. Dörd ildən arqıq sürən bu səyahəti sırasında bir yarım il Hələbdə qaldı. Ardından Antakiyanı və Suriyanın digər şəhərlərini ziyarət edərək 1623-cü ildə səfəvilərin əlinə keçmiş olan Bağdadı qurtarmaq məqsədiylə İraqa doğru irəliləyən Osmanlı ordusuna qatıldı və daha sonra da Anadoluya keçərək İstanbula çatdı. Oradan bərabərində 250 qədər nadir əlyazma əsər olduğu halda ölkəsinə döndüyündə ona köhnə vəzifəsi ilə yanaşı riyaziyyat profesorluğu da verildi və bu vəzifələrini ölümünə qədər (28 sentyabr 1667) apardı.
Prienli Bias

**Prienli Biant** (eləcə də *Viant, Bias, Vias, Priendən olan Biant*, ; ) — Qədim Yunanıstan müdriki və ictimai xadim, Yeddi müdrikdən biri.

## İstinadlar
Qolfstrim cərəyanı

Atlantik okeanda isti cərəyan. Qolfstrim Cənubi Amerikanın cənub sahillərində formalaşır.Avropanın iqliminə təsir edən əsas amillərdəndir. Dünyanın ən sürətli axını sayılır.

## İstinadlar
Sado (ada)

**Sado** () — Yapon dənizi sularında yerləşir. İnzibati cəhətdən Yaponiyanın Niiqata prefekturasına daxildir.

Adanın inzibati cəhətdən mərkəzi eyni adlı şəhərdir. Şəhər ada ərazisi bütünlüklə örtülür.

## Coğrafiya
1 yanvar 2008 il məlumatına görə adanın sahəsi 855,26&nbsp;km² təşkil edir. Ada 65 037 nəfər adam yaşayır.

Ada səmadan «N» hərifini xatırladır. Reylef baxımından adanı üç yerə bölmək olar. Böyük Sado adanın şimal-qərbində dağlıq ərazidir. Kiçik Sado təpəlikləri özündə birləşdirərək adanın cənub-şərqində yerləşir. Kuninaka regionu isə düzənlik ərazidən ibarət olub iki regionun arasında yerləşir.

Böyük Sadonun dağları kifayət qədər yüksəkdir. Burada ən hündür zirvəsi Kimpoku () dağı 1172 metr təşkil edir. Bu ərazi Sado-Yahiko-Ene parkının böyük hissəsini təşkil edir.

Kiçik Sado ərazisində yerləşən təpələr alçaqdır. Ən hündür nöqtəsi 645 m olan Dayti dağıdır. Regionun cənubu həmçinin parkın ərazisinə daxildir.

Kuninaka düzənlik olub kifayət qədər ərazini əhatə edir. Buradan çoxlu sayda çaylar axır. Çaylar axaraq körfəzə tökülür. Şərq hissədə elə də böyük olmayan Kamo gölü yerləşir. Adanın ən böyük çayı Kokufudur.

## Tarixi

Tarixən ada siyasi dustaqların saxlandığı ərazi rolunu oynamışdır. VIII əsrdən adada Sado vilayəti təşkil edilmişdir.XVI əsrdən adadan qızıl çıxarılır.
Edo dövründə (1603—1867) Sado sequnatın mütləq hakimiyyəti altında idi. 
1 mart 2004 ildə adanın bütün yaşayış məntəqələri Sado şəhərində birləşdirilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт города Садо
* Vojagxrakonto pri Sado 
* Kodo-muzikgrupo
Haşima (Naqasaki)

**Haşima** () — Sakit okeanın Şərqi Çin dənizidə Naqasaki şəhərindən 15&nbsp;km aralıda yerləşir. Bəzən **Qunkancima** () adlandırılır, bu isə adanın quruluşu ilə əlaqədardır. Ada hərbi "Kreyser" gəmisini xatırladır.

## Coğrafiya
Adanın şərqindən qərbinə olan məsafə 160 metr, şimaldan cənuba isə 480 metr təşkil edir. Sahil xəttinin uzunluğu 1 kilometrdir.

## Tarixi

Ada XIX əsrin əvvələrinə qədər yaşılıqlarla örtülü olan və dəniz quşlarının yumurta qoyduğu adi ərazi idi. Bəzi hallarda isə ada Naqasakinin Takişima adasından olan balıqçıların əsas düşərgəsi rolunu oynayırdı. Kömürün aşkarlanması ilə isə vəziyyət tamamən dəyişmişdir.
Adsya daimi yaşayan insanlar 1810-cu ildən ayaq basmışlar. Ada ilk əvvəl sadəcə qaya parcası olsa da sonradan sahəsi 0,063&nbsp;km² qədər böyümüşdür. Artıq XX əsrin 30-cu illərində ada təkcə şaxtaları ilə deyil həm də hərbi zavodları ilə tanınırdı.

Haşimada kömür çıxarılması artıq 600 metr dərinlikdə həyata keçirilirdi. 1943–1945 illər ərzində kömürün çıxarılması Mitsubishi Corporation şirkəti tərəfindən həyata keçirilirdi. Onlar burada çinli və koreyalı əsrlərdən istifadə edirdilər. İş şəraitinin cətinliyi səbəbindən əsirlərin çoxu həlak olmuşdur.
Əhalinin çox olduğu dövr ərzində burada 30 yaşayış binanı, 25 maqazim, məktəb, iki hovuz, xəstəxana və qəbistanlıq olmuşdur. 50 il ərzində dünyanın ən sıx məskunlaşılmış ərazi idi. Burada 1&nbsp;km² əraziyə 5259 nəfər adam düşürdü. Adada ümumilikdə 139 100 nəfər insan yaşayırdı.

Kömür hasilatın 1974 ildən etibarən enməsi şaxtaların bağlanmasına gətirib çıxarır. Bundan bir necə həftə sonra ada tamamən boşalır və ruhlar şəhərinə çevrilir. Uzun illər ərzində adaya giriş qadağan edilmişdir. Bunun səbəbi kolleksiya yığanların qarşısının alınması olmuşdur.

Adaya olan marağı nəzərə alan Yaponiya hökuməti onu UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilməsini təklif etmişdir. Cənubi Koreya hökuməti buna qəti etirazını bildirmişdir. Səbəb isə koreyalı əsirlərin çəkdiyi əzablardan dolayı olmuşdur. Bununla belə 2015 ildə isə 39-cu sesiyada ada siyahıya daxil edilmişdir.
Hazırda ada trusitlər üçün açıqdır. Bununla belə müəyyən hissələrə buraxılışa icazə verilmir.

## İncəsənətə
* 2009 ildə "İnsanlardan sonra həyat" adlı filmdə adanın tərk edilməsindən 35 il sonrakı vəziyyət göstərilir.
* 2011 ildə adada 007: "Skayfoll" koordinatları filminin müəyyən kadrları çəkilmişdir..
* 2013 ildə adada rejissor Piyapan Çupets "Haşima layihəsi" () adlı qorxu filmi çəkmişdir.

## Qalereya

Fayl:Hashima_from_Furusato061206.jpg
Fayl:Nagasaki Hashima 01.png
Fayl:Hasima.jpg
Fayl:Nagasaki Hashima 08.png
Fayl:Nagasaki Hashima 04-1.png
Fayl:Nagasaki Hashima 07.png
Fayl:Nagasaki Hashima 05.png
Fayl:Nagasaki Hashima 02-1.png
Fayl:Nagasaki Hashima 09.png


## İstinadlar

*
Kamakura

**Kamakura** — Yaponiyanın Kanaqava prefekturasında şəhər. Honşu adasındadır. Yaponiyanın qədim paytaxtının yerində salınmışdır. Turizm mərkəzi, buddistlərin ziyarət yeridir (şəhər-muzey). Buddanın nəhəng bürünc heykəli (XIII əsr), təsviri sənət muzeyi var. Dənizkənarı kurortdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər