open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oswestry

**Oswestry** - İngiltərənin Şropşir şəhərində, Uels sərhədinə yaxın bir bazar şəhəri, mülki kilsə və tarixi dəmir yolu şəhəridir.
A5, A483 və A495 yollarının qovşağındadır.

Şəhər 2009-cu ildə ləğv edilənə qədər Oswestry Boroughunun inzibati qərargahı idi. Oswestry Telford və Shrewsbury-dən sonra Şropşirdə üçüncü ən böyük şəhərdir. 2011-ci il siyahıyaalınmasında əhalinin sayı 17,105 nəfər idi. Şəhər Uels sərhədindən beş mil (8 km) məsafədədir və qarışıq ingilis və uels mirasına malikdir.

Oswestry Oswestry Dağları daxilində ən böyük yaşayış məntəqəsidir, təyin olunmuş təbii ərazi və milli xarakterli ərazidir.

## Toponim
Oswestry adı ilk dəfə 1191-ci ildə Oswaldestroe kimi təsdiq edilmişdir. Bu Orta İngilis adı şəffaf şəkildə köhnə İngilis şəxsi adı Oswald və treow ('ağac') sözündən gəlir. Beləliklə, adın bir dəfə “Osvald adlı bir adamın ağacı” mənasını verdiyi görünür. Bununla belə, şəhər üçün ənənəvi Uels adı olan Croesoswallt (ilk dəfə 1254-cü ildə təsdiqlənmişdir) 'Osvald xaçı' deməkdir və 'xaç' Köhnə İngilis treow'un mümkün mənasıdır. Beləliklə, şəhərin adı həm ingilis, həm də uels dillərində "Osvald xaçı" mənasını verə bilər.

Adı çəkilən Osvaldın 641/642-ci ildə Maserfild döyüşündə ölən Northumbria Osvaldı olduğu geniş şəkildə təsəvvür edilir. Döyüşün yeri alimlər arasında müzakirə olunur, lakin iyirminci əsrin çox hissəsi üçün Oswestrydə olduğu güman edilirdi. Bununla belə, A. D. Mills-in İngilis Yer Adları Lüğəti belə nəticəyə gəlmişdir ki, 'Nortumbriyanın 7-ci əsr kralı St Oswald ilə ənənəvi əlaqə qeyri-müəyyəndir'.

Rəvayətə görə, Osvaldın parçalanmış qollarından birini qarğa bir kül ağacına aparıb. Möcüzələr sonradan ağaca aid edildi və əfsanəyə görə bu, "Osvald ağacı" idi və şəhərə adını verdi. 
"Osvald quyusu" adlı bulaq quşun qolunu ağacdan atdığı yerdən yarandığı güman edilir, baxmayaraq ki, bir tarixçi onun Osvaldın dövründən çox əvvəl müqəddəs birləşmələrə malik olduğunu irəli sürdü. Quyudan çıxan suyun müalicəvi xüsusiyyətlərinə, xüsusən də göz xəstəliklərini müalicə etmək üçün olduğuna inanılırdı.

Alternativ bir fikir də var ki, Oswestry eramızın 655-ci ildə burada Kral Pendaya qarşı döyüşən Osvaldın qardaşı Oswinin şərəfinə adlandırılıb.
642-ci ildə Osvaldın ölümündən sonra Osvi Northumbria kralı oldu. Eramızın 655-ci ildəki döyüş Vyrnvi çayı olduğu güman edilən Winwead adlı çayın yaxınlığında aparılmışdır. Uels folklorunda deyilir ki, bu döyüş Penqvern döyüşü adlanır və bu döyüşdə onların lideri Cynddylan da öldürülür.

## İstinadlar
Sam Horn

**Samuel Lee Horn** () — keçmiş peşəkar Amerikalı beysbol oyunçusudur. Səkkiz mövsümün bir hissəsini Major League Baseball- da (MLB) keçirmiş və Boston idman komandalarının flaqman stansiyası olan New England Sports Network- ün aparıcısı olmuşdur.

## Həyatı
2 noyabr 1963-cü ildə anadan olub.

## İstinadlar
Kayanberd

**Kayanberd** () və ya **Dsevəng** () — Ermənistanın Loru mərzində tarixi qala və Erməni Apostol Kilsəsinə tabe olmuş keçmiş monastır.

## Xüsusiyyətləri
Kayanberd Ağpat və Sanain monastırları arasında yerləşir. Kayanberd strateji cəhətdən Tona çayının üstündəki iki kanyon arasında silsilənin kənarında tikilmişdir.

Qalanın tikintisinin dəqiq ili məlum deyil. Bəzi alimlər onun II Aşot Yerkatın hakimiyyəti dövründə, X əsrdə tikilmiş ola biləcəyini ehtimal edirlər. Qala əsasən xarabalıq halındadır. Divar halqası üçbucaqlı sahə ilə əhatə olunmuş və yarımdairəvi müdafiə qüllələri ilə təmin edilmişdir. Ərazinin içərisində Dsevəng Müqəddəs Tanrı Ana kilsəsi salamat qalmışdır. Kilsə qara tufdan tikilmişdir. Onun mavi, qırmızı və ağ rənglərdə olan günbəzi 1827-ci ildə baş verən zəlzələdə zədələnmişdir. Günbəz qalanın sağ küncündə tikilmiş, onunla xarici divarı bölüşür. Yaxınlıqda çoxlu sayda ev xarabalıqları, gildən hazırlanmış sarnıçlar və su boruları da mövcuddur. Qalanın yaxınlıqlarında yerləşən kənddə erkən dəmir dövrünə aid məzarlıq var.

## Tarixi
XI əsrin ortalarında Loru vilayətinin dini mərkəzi olan Ağpat tikilmişdir və bu kilsə Sanain monastırı ilə rəqabət aparmışdır. Orta əsr tarixçisi Kirakos Qandzaketsinin məlumatına görə, Ağpat arxiyepiskopu olan Ovanes qalanı 1233-cü ildə Sanain ərazisində kütləvi müdafiə divarları olan monastır kimi tikmişdir. O, əslən Mxarqrdzeli sülaləsindən olmuşdur. Tikili əvvəlcə Müqəddəs İşarə monastırı adlandırılmışdır. Bundan başqa, Dsevəng və Kayanberd terminləri daha yeni yaranmışdır.

Sanain ərazisindəki vəziyyət iki monastır arasında münaqişəyə səbəb olmuşdu. Yepiskopun ölümündən sonra tatarlar 1241-ci ildə monastırın divarlarını sökmüşdülər. Monastır sonradan bərpa edilmişdir, lakin XIV əsrin sonunda Teymurun qoşunları tərəfindən dağıdılmışdır. Kilsə sonra yenidən bərpa olunmamışdır.

## İstinadlar
Fin Argus

**Steffan Fin Argus** () — amerikalı aktyor, musiqiçi və modeldir.

## Həyatı
Arqus 1 sentyabr 1998-ci ildə İllinoys ştatında anadan olub. Onların Sadi adlı böyük bacısı və Leysi adlı kiçik bacısı var.

Argus geydir və onlar əvəzliklərindən istifadə edir. O, gender qəribədir.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidllər
*
Ronaldo

**Ronaldo** — kişi adı.

* Ronaldo (braziliyalı futbolçu) — Mərkəz hücumçusu mövqeyində çıxış etmiş braziliyalı futbolçu.
* Ronaldo Lukena — Zamora klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçu.
* Ronaldo Çakon — Karakas klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçu.
* Kriştiano Ronaldo — portuqaliyalı futbolçu.

## Həmçinin bax
* Reynaldo
Xristofor Danç

**Xristofor Danç** () — Dallas-Fort-Uort metropleksindəki xəstəxanalarda işləyərkən bir çox xəstənin onurğasının zədələnməsi və iki xəstənin ölümü ilə nəticələnən ciddi səhvlərə görə Dr. D və Dr. Death (Doktor Ölüm) ləqəbli keçmiş amerikalı neyrocərrah.

## İstinadlar
Sofiya İonesku

**Sofiya İonesku-Oqrezeanu** () — dünyada ilk qadın neyrocərrah.

## Karyerası
O, Dumitru Baqdasarın rəhbərliyi altında İonel İonesku və Konstantin Arseni ilə bir komanda yaradaraq 9 nömrəli xəstəxanada 47 il neyrocərrah kimi çalışıb. Onlar Rumıniyada neyrocərrahiyyənin inkişafına kömək edən daha sonra "Qızıl Komanda" adlanan Rumıniyanın ilk neyrocərrahiyyə komandasını yaratdılar.

## İstinadlar
Neyropatologiya

**Neyropatologiya** beyin, onurğa beyni və periferik sinirlər də daxil olmaqla sinir sisteminin xəstəliklərinin və pozğunluqlarının öyrənilməsinə yönəlmiş tibb sahəsidir. Əsas məqsədlərindən biri Alzheimer xəstəliyi, parkinson xəstəliyi və dağınıq skleroz kimi nevroloji xəstəliklərin əsas səbəblərini müəyyən etməkdir.

Neyropatoloqlar immunohistokimya, elektron mikroskopiya və molekulyar testlər daxil olmaqla toxuma nümunələrini təhlil etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirlər. Bu üsullar onlara hüceyrə və molekulyar səviyyədə sinir sistemindəki dəyişiklikləri, məsələn, spesifik xəstəliklərlə əlaqəli olan anormal zülalların və ya genlərdə mutasiyaların mövcudluğunu müəyyən etməyə imkan verir. Bu sahədə tədqiqatçılar maqnit rezonans görüntüləmə (MRT) və pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) kimi görüntüləmə texnologiyaları da daxil olmaqla, beyin və digər sinir toxumalarını öyrənmək üçün geniş alət və üsullardan istifadə edirlər.

## Jurnallar
Bir neçə mütəxəssis nevropatologiya jurnalı akademik nevropatologiyaya xidmət edir. *Acta Neuropathologica* ən yüksək impakt faktorlu nevropatologiya jurnalıdır.

## İstinadlar
Norveçdə islam

**Norveçdə islam** — xristianlığın müxtəlif formalarından sonra ikinci ən geniş yayılmış din. 2016-cı ilin statistikası 148 189 müsəlmanı göstərir ki, bu da ölkə əhalisinin təxminən 2,8%-ni təşkil edir. Norveçdə müsəlmanların əksəriyyəti sünnilərdir və şiələrin də əhəmiyyətli azlığı var. Müsəlmanların təxminən 55%-i Oslo və Akerşus əyalətlərində yaşayır. Əhalinin böyük hissəsi immiqrantlardır, onların ən böyük qrupu Norveçli pakistanlılardır.

## Tarixi
İslandiya salnamələrində qeyd olunur ki, 1260-cı illərdə Kral IV Hakon Qoca Sultana hədiyyələr göndərir və Norveçdə səfirliklərini açırlar, lakin ölkədə müsəlman əhali 20-ci əsrin ikinci yarısına qədər nəzərə çarpmırdı. Müsəlman ölkələrindən Norveçə immiqrasiya digər Qərbi Avropa ölkələrinə nisbətən gec başladı və yalnız XX əsrin 60-cı illərində irəliləməyə başladı. Norveçdə müsəlmanların sayı ilk dəfə 1980-ci ildə qeydə alınıb və 1006 nəfər olub. Bu statistika qeydiyyatdan keçmiş camaatın vəziyyətinə əsaslanıb və bu qədər az olmasına səbəb müsəlmanların əksəriyyətinin məscidlərdəki vəziyyətidir. 1990-cı illərin sonlarında İslam azlıq dini olmaya başladı. Belə ki, Avropanın başqa yerlərindən müsəlman immiqrasiyası sürətləndi. Beləliklə, İslam Katolik Kilsəsini və Pentikostalları geridə qoyaraq Norveçin bir nömrəli azlıq dini oldu. 2010-cu ildə İsveçin Örebro şəhərindən olan bir müsəlman Səudiyyə Ərəbistandan gələn pulla Tromsoda məscid tikmək istəsə də, Norveç hökuməti Səudiyyə Ərəbistanda din azadlığının olmadığını əsas gətirərək icazə verməmişdi.

## Həmçinin bax
* Norveç
* Norveç əhalisi

## İstinadlar
Polşada islam

**Polşada islam** — azsaylı dinlərdən biridir. Ərəb mənbələrində Polşa haqqında ilk qeyd 10-cu əsrdə ərəbdilli səyyah İbrahim ibn Yakub tərəfindən qeyd edilmişdir. Müsəlmanların Polşada daimi mövcudluğu 14-cü əsrdə başlamış və ilk növbədə Polşa-Litva tatarları ilə əlaqəli olmuşdur. Hazırda Polşada müsəlmanların ümumi sayı təxminən 31 000 nəfərdir.

## Erkən dövr
Polyakların müsəlmanlarla ilk təmasları 13-cü əsrdə, monqol-tatar istilası zamanı baş verdi və artıq 14-cü əsrdə tatarlar müasir Polşa ərazisində məskunlaşdılar. Çoxsaylı arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan çoxlu sayda ərəb sikkələrinə əsasən ərəb tacirlərinin bu bölgə ilə sıx əlaqəsi olduğu müəyyən olundu.
XIV əsrdə Litva Böyük Hersoqluğunun torpaqlarında ilk tatar tayfaları məskunlaşdı. Tatarlara hərbi xidmət öhdəliyi müqabilində dinlərini saxlamağa icazə verilirdi. XV əsrdə tatar süvariləri, atıcılar və kəşfiyyatçı qoşunları bir çox döyüşlərdə iştirak etmişlər. Məşhur Qrunvald döyüşündə Cəlaləddin Xanın komandanlığı altında tatarlar iştirak edirdi.

## XX əsr
Polşa Respublikasında müsəlman icması kiçik idi. 1933-cü ildə rəsmi məlumatlara görə Polşada 16 məscid var idi.

## Həmçinin bax
* Polşa
* Polşa əhalisinin siyahıyaalınması (2002)

## İstinadlar
Ucaku Akita

və ya doğum adı ilə **Tokuzo Akita** – Yaponiya yazıçısı, şairi və esperantoçusu. O, esperanto dilinin Yaponiyada populyarlaşmasında vacib rol oynamış və Yeni dram hərəkatının qabaqcılı olmuşdur.

## Həyatı
Ucaku Akita 30 yanvar 1883-cü ildə Yaponiyanın Aomori prefekturasının Kuroişi şəhərində anadan olmuşdur. Anasının adı Matsu, atasının adı Qenan idi. Onun doğum adı Tokuzo olsa da, utancaq və xəstə oğlan olduğu üçün özünü Ucaku (yapon dilində zəif mənasına gələn sözdən) adlandırmağa başlamış, daha sonra bu adı özünə təxəllüs kimi seçmişdir.

Ucaku 1887-ci ildə Kuroişi ibtidai məktəbində təhsil almağa başlamışdır. Sinif yoldaşı və gələcəkdə tanka şairi olan Yokiçi Narumi onun ən yaxın dostu və rəqibinə çevrilmişdir. Ucaku 1897-ci ildə Aomori prefektural liseyinə daxil olmuş, 1902–1907-ci illərdə Vaseda Universitetinin ingilis ədəbiyyatı fakültəsində təhsil almışdır.

## Yaradıcılığı
Ucaku 1907-ci ilin iyununda "Homoseksual sevgi" adlı ilk romanını yazmışdır. Tezliklə Vaseda Universitetinin tanınmış romançılarından biri olmuşdur. O, Hans Xristian Andersenin yaradıcılığından təsirlənmişdir. 1912-ci ilin aprelində "Basdırılmış bahar" romanını yayımlamışdır. Şimamura Hoqetsu və Sasaki Takamaru ilə birlikdə Yeni dram hərəkatının, eləcə də, esperanto hərəkatının aktiv iştirakçılarından biri olmuşdur. 1914-cü ildə Tokioya gəlmiş rus esperantoçu Vasili Yeroşenko ilə dostlaşmışdır.

1927-ci ildə SSRİ-yə səfər etmişdir. Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra Beynəlxalq Mədəni Tədqiqat İnstitutu və Proletar Elmlər Şurasına başçılıq etməyə başlamışdır. 1934-cü ildə yaradılmış *"[[Teatoro]]"* (esperanto dilində "teatr" deməkdir) jurnalının redaktoru olmuşdur. 1945-ci ildə yaradılmış Yeni Yaponiya Ədəbiyyat Cəmiyyətinin 9 qurucusundan biri olmuşdur. Daha sonra Təsviri Sənət Məktəbinin direktoru olmuşdur.

## Xatirəsi
1 yanvar 1960-cı ildə Kuroişi şəhərinin meri Takeciro Takahi tərəfindən "görkəmli vətəndaş" adına layiq görülmüşdür. 1962-ci ildə Kuroişi şəhərinin Cosen, 1972-ci ildə isə Hoqen məbədində onun xatirəsinə abidə ucaldılmışdır. Kuroişi şəhərində Ucaku Akita Memorial Zalı fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Ucaku Akitanın qəbri
10 lita

**10 Litva litası** () — Litva milli valyutası əskinası. Əskinas bütün Litva əskinasları kimi (500 litalıq əskinas istisna olmaqla) 135×65 mm ölçüyə malikdir. Əskinasın üzərində  təyyarəsi və pilotları  və  təsvir olunub.

## Tarixi
İlk dəfə 1922-ci ildə istifadə edilməyə başlayıb. 1941-ci ildə SSRİ-in Litvanı ilhaq etməsi ilə dövrəyyədən kənarlaşdırıldı və rublla əvəz olundu. 1992-ci ildə yenidən lita dövriyyəyə buraxıldı. Əskinas dörd dəfə müxtəlif seriyalarda dövriyyəyə buraxılmışdır (1993-cü ildə iki dəfə, 1997 və 2001-ci illərdə bir dəfə). 2007-ci ildən bəri on litalıq əskinas ən aşağı nominallı əskinasına çevrildi, çünki bir, iki və beş litalıq əskinaslar istifadədən çıxarıldı.

## Dizayn
Əskinas tünd göy rəng sxeminə malikdir və olçüsü 136 millimetr (5,4 düym) × 65 millimetr (2,5 düym)dir. Bütün Litva əskinaslarında olduğu kimi bu əskinasın da üz tərəfində məşhur şəxslər, arxa tərəfində isə məşhur məkanlar göstərilib. Əskinasın ön tərəfində iki litvalı pilot Steponas Daryus və Stasis Qirenas təsvir edilmişdir. Onlar  uçuşu ilə məşhurdurlar. 1933-cü ildə Nyu-yorkdan Kaunasa doğru 6411 kilometrlik uçuş həyata keçiriblər, lakin təyinat məntəqəsindən 650 kilometr aralıda qəzaya uğrayıb və həlak olublar. Əskinasın arxa tərəfində təyyarənin Atlantik okean üzərində uçuşu təsvir olunub. Əskinasın üz tərəfində sol hissədə böyük *10* rəqəmi və *Lietuvos banko valdybos pirmininkas* (Litva Bankının İdarə Heyətinin sədri) sözləri həkk olunub. Əskinasın digər üzündə sağ yuxarı küncə Litva gerbi təsvir olunmuşdur.

## Mühafizə elementləri
Mühafizə elementlərinin siyahısı:

Əskinaslar kəskin bucaq altında işığa tərəf əyildikdə portretlərin sağında 10 LTL yazısı görünür.

Əskinas iti bucaq altında əyildikdə təhlükəsizlik ipində iki dəfə çap olunan 10 rəqəmi də nəzərə çarpır.

2007-ci il buraxılışının yeni 10 litası əskinaslarında mikroperforasiya edilmiş *10* rəqəmi yoxdur.

Əskinas kağızı ultrabənövşəyi şüalar altında floresan etmir(parlamır).

Su nişanı — Litvanın dövlət gerbi — əskinas gur işıq altında olduqda görünür.

Təhlükəsizlik ipi ultrabənöşəyi şüalar altında göy-qurşağı rənglərinə boyanır.

Təyyarənin təsvirində *Lituanica* və *NR 688 E* mikromətnləri yer alıb.

Üz tərəfindəki 10 rəqəminin konturları ultrabənövşəyi işıq altında qəhvəyi və sarı rəngə boyanır.

## İstinadlar
Koçani qalaları

**Koçani qalaları** — Şimali Makedoniyanın Koçani şəhərində yerləşən memarlıq abidələri kompleksi.

Qalaların XVII əsrin ikinci yarısında tikilməsinə baxmayaraq, onları xalq arasında “orta əsr qalaları” da adlandırırdılar.
## Tarixi

Koçana qalaları şəhər Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olduğu dövrdə tikilmişdir. Yaxın Şərq memarlığı qalaların dizayn və üslubuna böyük təsir göstərmişdir.

Bugünkü tapıntılara görə, Koçani şəhərində və onun ətrafında üç qüllə də tikilib ki, onlardan ikisi şəhərdə - Koçana çayının hər iki sahilində, üçüncüsü isə Dolni-Podloq kəndində yerləşir. Qalalar eyni anda iki funksiyanı: həm yaşayış, həm də müdafiə funksiyasını yerinə yetirirdi. XIX əsrdə tikilmiş qalalardan birinin başında saat da var idi.

1957-ci ildə iki şəhər qalası mədəniyyət abidəsi statusunu aldı. Bu gün onlar Koçani şəhərində XVII əsrə aid yeganə tikililər olaraq qalır.

## Təsviri

Şəhərin mərkəzində Koçan çayının sağ sahilində yerləşən qala sıx yaşayış massivində yerləşir və hündürlüyü 15,35 metrdir. Qala İlindenskaya küçəsi 1 ünvanında yerləşir. 1978-ci ildə qala bərpa edilmiş və bina möhkəmləndirilmişdir.

Qalanın cari funksiyaları aşağıda qeyd olunanlardır:
* sanitar qovşaqlar zirzəmidə yerləşir;
* birinci mərtəbədə köhnə sikkələr kolleksiyası var;
* birinci mərtəbədə arxeoloji kolleksiya var;
* kitabxana ikinci mərtəbədə yerləşir.

Qala 6,65x6,65 m ölçüdə kvadrat forma əsaslıdır, əhəng məhlulu ilə daşdan tikilmişdir. Mərtəbələr taxta pilləkənlərlə birləşdirili. Qalaya giriş cənub tərəfdəndir. Qapı qalın palıd lövhələrindən hazırlanıb, içəridən dəmir relslərlə örtülmüş və yan divarlardakı yivlərə daxil olan iki eninə relyef ilə möhkəmləndirilmişdir. Divarları massivdir, küncləri sarımtıl qumdaşı ilə örtülmüşdür.

Yuxarı mərtəbədəki pəncərə açılışları işlənmiş daş bloklardan hazırlanmışdır və işlənmiş daşdan arxitrav pəncərə eşikləri və yarımdairəvi tağlara malikdir. Pəncərələr dəmir barmaqlıqlarla qorunur. Aşağı otaqlarda, pəncərələrin əvəzinə, kənardan dar olan və içəriyə doğru genişlənən boşluqlar vardır. Qalanın şərq tərəfində taxta eyvanı da vardır. Üst iki mərtəbədə üzbəüz daş ocaqları yerləşir.

Qalanın döşəməsində yerləşən çuxurdan şəhərin müdafiəsi zamanı hücum edənlərin üzərinə qaynar yağ tökülür və ya daşlar atılırdı.

Çayın sol sahilində yerləşən qala Saat kula adlanır. Hələ də bərpa olunmayıb və vəziyyəti qənaətbəxş deyildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Саат кулите во Република Македонија (.pdf)
Etrit Berişa

**Etrit Berişa** () — Albaniyalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın "Torino" klubunun və Albaniya milli futbol komandasının qapıçısı.

## Karyera
Berişa karyerasına Pristinanın yerli "KF 2 Korriku" klubunun gənclər komandasında başlayıb. 2008-ci ildə İsveçə köçən Etrit, burada "Kalmar" klubunun gənclər komandasına qoşulur. O, 2010-cu ildə "Kalmar"ın əsas komandsına dəvət edilir və tezliklə klubda debüt edir. Etrit Berişa debüt mövsümündə 14 liqada oyununda çıxış edərək özünü əsas komanda oyunçusu kimi göstərir. O, İsveç mepionatının 2011-ci il mövsümundə, klubun əsas qapıçısı kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

Növbətii mövsüm o, qapıçı olmasına baxmayaraq, meydanda qollarda vurur. O, ilk peşəkar qolunu 12 iyul 2012-ci ildə Şimali İrlandiyanın "Cliftonville" komandasına qarşı Avropa Liqasının seçmə oyununda penaltidən vurur və cəmi bir neçə ay sonra İsveç çempionatında "Helsinqborq" klubuyla görüşdə daha bir dəfə penaltidən fərqlənir. Mövsümdə o penaltidən iki dəfə qol vuran və komandasının liqada dördüncü yeri tutmasına kömək edən qapıçı olaraq, 2013-cü il mövsümundə, İsveç çempionatında ilin qapıçısı mükafatını qazanır. "Kalmar"da keçirdiyi 4 ildə 105 dəfə meydana çıxır və 4 qol vurur.

2013-cü ilin yayında İtaliyanın "Kyevo" klubu Berişa ilə əvvəlcədən müqavilə bağladıqlarını açıqlayır, lakin Berişa digər İtaliya klubu "Latsio" ilə dörd illik müqavilə imzalayır. 2 sentyabr 2013-cü ildə Etrit Berişanın "Latsio"la müqaviləsi rəsmiləşir. "Latsio"da o, İtaliya milli komandasının qapıçısı Federioka Marketti ilə əsas heyətə düşmək uğrunda mubarizə aparır. O zaman "Latsio"nun baş məşqçisi olan Stefano Pioli daha çox Federiko Markettiyə şans verir.

"Latsio"nun direktorları Markettini əsas qapıçı kimi saxlamaq qərarından sonra Berişa, oynamaq şansı qazanmaq üçun "Atalanta" klubuna keçməyə qərar verir. "Atalanta"da ilk mövsümdə o, çox yaxşı bir mövsüm keçirdir, İtaliya çempionatında 26 oyunda meydana ççıxır və 11 qol buraxır. Onun mövsüm ərzində göstərdiyi heyrətamiz performans, "Atalanta"nın çempionatda 5-ci yerə yüksəlməsi və 2017–18 mövsümundə UEFA Avropa Liqasına vəsiqə qazanmasına kömək olur.
6 iyul 2019-cu ildə Berişa satın almaq öhdəliyi ilə "SPAL" klubuna icarəyə verilir.

3 iyul 2021-ci ildə Berişa "Torino" ilə üç illik müqavilə imzaladı. Transfer, sonradan "Torino"nun oyunçunu almaq öhdəliyi ilə bir mövsümlük icarə kimi baş tutur.

Berişa Kosovodandır, lakin alban etnik mənsubiyyətinə görə Albaniyanı təmsil edə bilir və o, ilk dəfə 2012-ci ildə italiyalı baş məşqçi Canni De Byazi tərəfindən Albaniya milli komandasına çağırılıb və orada 27 may 2012-ci ildə İrana qarşı oyunda millidə debüt edib.

## Karyera statistikası

: 

## Uğurları
**Kalmar**
* Allsvenskan çempionu: 2008
* İsveç superkuboku: 2009

**Fərdi**
* Allsvenskan ilin qapıçısı: 2013
* İtaliya A Seriyası mövsümun legioner qapıçısı: 2013–14

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naxçıvan Heydər Məscidi

**Heydər Məscidi** — Cənubi Qafqazın ən böyük məscidlərindən biridir. Heydər Məscidi kompleksi "Naxçıvanqala" Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaxınlığında şərq üslubunda işlənmiş memarlıq quruluşu ilə ucaldılıb.

Kompleksin sahəsi 6 400 kvadratmetrdir. Eyni vaxtda 5 min nəfərin ibadət edəcəyi məsciddə qadın və kişilər üçün nəzərdə tutulmuş ibadət zalları, eləcə də mədrəsə vardır.
Məscid iki minarəli və 15 günbəzlidir. Naxçıvan və Şərq memarlıq üslubunda inşa olunmuş məscidin günbəzlərinin hündürlüyü 12, minarələrinin hündürlüyü isə 40 metrdir.

Kompleksdə Naxçıvan Muxtar Respublikası qazısı yanında Şura üçün ikimərtəbəli inzibati bina və ikimərtəbəli mərasim binası da inşa olunub. İnzibati binada iş, kəbin və digər xidməti otaqlar, mərasim binasında isə ayrı-ayrılıqda qadınlar və kişilər üçün zallar, texniki otaqlar və dəstəmazxanalar vardır.

## İstinadlar
Berat Cimsiti

**Berat Ridvan Cimsiti** (  ; ) — İsveçrəli və albaniyalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın "Atalanta" klubunun və Albaniya millisinin müdafiəçisi .

## Karyerası

### Klub
Berat "Sürix" klubunun yetirməsidir. İsveçrə Super Liqasının Djimsiti 2011–12 mövsümündə, "Sürix"in əsas heyətinə dəvət edilir. Peşəkar debütünü 3 mart 2012-ci ildə "Sion"la qarşılaşmada edir. O, "Sürix"də ilk qolunu 20 may 2012-ci ildə, "Qrasshopper"ə qarşı oyunda vurur.

18 yanvar 2016-cı ildə Cimsiti, İtaliyanın "Atalanta" klubu ilə üç il yarımlıq müqavilə imzalayır. Onun "Atalanta"da debüt oyunu, 3 may 2016-cı ildə "Napoli" klubuna qarşı oyunda baş tutur.

31 avqust 2016-cı ildə Cimsiti daha çox oyun vaxtı qazanmaq üçün B Seriyasında yarışan "Avellino" klubuna icarəyə verilir.

8 iyul 2017-ci ildə Cimsiti mövsümün sonuna qədər, "Benevento"ya satın alma seçimi ilə icarəyə verilir.

### Milli komanda
O, İsveçrənin müxtəlif yeniyetmə və gənclərdən ibarət milli komandalarında çıxış edib. 9 aprel 2015-ci ildə o, Albaniya milli komandasının heyətində 2016-cı il Avropa çempionatının seçmə mərhələsi çərçivəsində Danimarkaya qarşı matçda debüt edir. O, Albaniya milli komandasın baş məşqçi Canni De Byazi tərəfindən, Avropa çempionatının final mərhələsində iştirak üçün 27 futbolçudan ibarət ilkin siyahıya daxil edilir, lakin 23 nəfərlik son siyahıya daxil edilmir.

## Karyera statistikası

## Uğurları
**[[Sürix FK|Sürix]]**

* İsveçrə kubokunun qalibi (**2**): 2014, 2016

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dadia-Lefkimi-Sofli Meşəsi Milli Parkı

**«Dadia-Lefkimi-Sofli»  meşəsi milli parkı** () — Yunanıstanın şimal-şərq hissəsində yerləşən milli park. Milli park eyni adlı meşə massivini əhatə edir.  Park Şərqi Makedoniya və Frakiya  periferiyasına aiddir. Milli park 2006-cı ildə yaradılıb.

## Ümumi məlumat
«Dadia-Lefkimi-Sofli»  milli parkının sahısi 428 km²-dir. Ərazinin ən yüksək zirvəsi — Kapsalodur. Zirvənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 620 metrdir. Milli park ərazisinin əsas hissəsi meşə ilə örtülüdür. Meşə örtüyünü təşkil edən bitki örtüyü əsasən yerli iqlimə, torpaq və su şəraitinə uyğunlaşmış.

1980 - cı ildə ərazi qoruq elan olunmuş, 2006-cı ildən isə ərazidə milli park yaradılmışdır. 2014-cü ildən «Dadia-Lefkimi-Sofli» milli parkı UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına əlavə olunmasına namizəddir. 

## Flora
«Dadia-Lefkimi-Sofli»  milli parkının  mərkəzi və şərq hissəsində iynəyarpaqlı meşələr üstünlük təşkil edir. Ərazidə əsasən şamın *Pinus brutia* və qara şam () növləri geniş yayılıb. Enliyarpaqlı və qarışıq meşələr azlıq təşkil edir. Şimal və cənub-qərb hissəində palıd ağacının növlərindən ibarət meşə zolağı mövcuddur (*Quercus frainetto, Quercus cerris,Quercus pubescens).* 

## İstinadlar
Rozalin Sasmen Yalou

**Rozalin Sasmen Yalou**()—1977-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını qazanmış Amerikalı həkim və alim. Bu mükafatı radioimmun (RİA) texnikasını inkişaf etdirdiyinə görə qazanıb. Gerti Koridən sonra Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını qazanan ikinci qadın amerikalı alimdir.

## Həyatı
Amerika biofiziki Rozalin Sasmen Yalou 1921-ci ilin 19 iyulunda Nyu-Yorkda, kağız fabriki sahibi olan Simon Sasmen və Klara (Zipper) Yalounun ailəsində anadan olub. Rozalin ibtidai təhsilini Bronks şəhərinin ümumtəhsil məktəbində alıb, sonra isə Velten orta məktəbinə daxil olub. 1937-ci ildə o, Hanter-kollecinə (hazırda Nyu-York Universitetinin bir hissəsi) qəbul edilib. Rozalin Sasmen Yalounun humanitar elmlər üzrə bakalavr dərəcəsi aldığı 1941-ci ilin yanvar ayında Hanter kollecini fizika dərəcəsi üzrə bitirən ilk qadın olub.

## İstinadlar
Nikolas Çumaçenko

**Nikolas Çumaçenko** (; ) — Ukrayna və polşaəsilli skripkaçı, solist, professor. O, Kraliça Sofiya Kamera Orkestrinin direktoru olmuşdur. Çumaçenko 1999-cu ildə Argentinada həmin onilliyin ən yaxşı baş əyən oyunçularından biri olaraq "Merit Diploma Konex Award" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Həyatı
Nikolas Çumaçenko 27 mart 1944-cü ildə, faşistlər tərəfindən işğal olunmuş Polşanın Krakov şəhərində İkinci Dünya müharibəsinin sonunda Polşanı tərk etmiş ukraynalıların ailəsində anadan olmuşdur. O, Argentinada böyümüş və musiqi təhsilinə başlamışdır. Çumaçenko Argentinanı tərk edərək ABŞ-da Cənubi Kaliforniya Universitetinin Tornton məktəbində Yaşa Heyfets ilə, daha sonra Efrem Simbalist ilə Filadelfiyada yerləşən Körtis İnstitutunda təhsil almışdır. O, Beynəlxalq Çaykovski Müsabiqəsində və Kraliça Yelizaveta Musiqi Müsabiqəsində mükafatlar qazanmışdır.

Çumaçenko Zubin Mehta, Volfqanq Zavalliş, Peter Maaq və Rudolf Kempe kimi incəsənət xadimlərinin rəhbərlik etdiyi bir çox orkestrlərlə solist kimi çıxış etmişdir.

Çumaçenko Sürix kvartetinin ilk skripkaçısı, Frayburq Ali Musiqi Məktəbinin skripka professoru, Madriddə Kraliça Sofiya Kamera Orkestrinin rəhbəri və musiqi rəhbəri olmuşdur.

Nikolas Çumaçenko 12 dekabr 2020-ci ildə Almaniyanın Şallştadt şəhərində vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Onun bacısı Anna Çumaçenko (d. 1945) Münhen Ali Musiqi və Teatr Məktəbində skripka üzrə professoe olmuşdur. Onun oğlu Erik Çumaçenko (d. 1964) klassik pianoçudur və Salzburq Motsarteum Universitetində müəllim vəzifəsində çalışır.

## İstinadlar
Gerhard Domaqkın

**Gerhard Johannes Paul Domakqın**()— alman pataloqu. Onun ən mühüm ixtiralarından biri ilk oral antibiotik olan Prontosil olub. 1939-cu ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülüb.

## Həyatı
30 oktyabr 1895-ci ildə Brandenburq da anadan olub. On dörd yaşına qədər atasının direktor köməkçisi olduğu Sommerfelddəki məktəbə gedib. Onun anası Martha Reimer 1945-ci il–evindən qovulana qədər Sommerfelddə yaşadığı Marşlarda əkinçilikdən gəlib. O, qaçqın düşərgəsində aclıqdan ölüb.

## İstinadlar
Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi (insan hüquqları təşkilatı)

**Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi** () — Ukrayna hüquqşünası Aleksandra Matviyçukun rəhbərlik etdiyi Ukrayna insan hüquqları təşkilatı. Mərkəzi Kiyevdədir. Bu, 2007-ci ildə Ukrayna hökumətinə ölkəni daha demokratikləşdirmək üçün təzyiq göstərmək məqsədilə yaradılmışdır. Təşkilat Ales Belyatski və Rusiyanın "Memorial" təşkilatı ilə birlikdə 2022-ci il "Nobel" sülh mükafatına layiq görülmüşdür.

## Adı
Təşkilatın nizamnaməsinə görə, təşkilatın tam adı "Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi Vətəndaş Cəmiyyəti Təşkilatı", qısaldılmış adı isə "Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi"dir.

## Tarixi
Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi 30 may 2007-ci ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində yaradılmışdır. Təşkilat Ukraynanı daha demokratik etmək və hüquq-mühafizə orqanları və məhkəmə sistemi üzərində ictimai nəzarəti təkmilləşdirmək məqsədilə qanunvericiliyə düzəlişlər etməklə məşğuldur. Təşkilatın diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biri də Ukrayna Cinayət Məcəlləsinin yenilənməsidir.

Təşkilat 2013–2014-cü illərdə, Avromeydan etirazları zamanı aksiyalarda iştirak edən etirazçılara hüquqi dəstək vermək və o vaxtkı prezident Viktor Yanukoviçin təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən edilən qanunsuzluq hallarını müşahidə etmək üçün "Avromeydan SOS" layihəsinə başlamışdı.

2014-cü ildə Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqından və Donbassda müharibənin başlamasından sonra təşkilat Krımda siyasi təqibləri və Rusiyanın dəstəklədiyi separatçı Luqansk Xalq Respublikası ilə Donetsk Xalq Respublikasının nəzarət etdiyi ərazilərdə cinayətləri sənədləşdirməyə başlamışdır. Təşkilat həmçinin, Rusiyada, Rusiyanın ilhaq etdiyi Krımda və Donbasda qanunsuz həbsdə olan insanların azad edilməsi üçün beynəlxalq kampaniyalara başlamışdır.

2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi də müharibə zamanı Rusiyanın hərbi cinayətlərini sənədləşdirməyə başlamışdır. Norveç Nobel Komitəsi 2022-ci ildə təşkilatın "günahkar tərəflərin törətdikləri cinayətlərə görə məsuliyyət daşımasında qabaqcıl rol oynadığını" bildirmişdir.

7 oktyabr 2022-ci ildə Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzi Ales Belyatski və Rusiyanın "Memorial" təşkilatı ilə birlikdə 2022-ci il "Nobel" sülh mükafatına layiq görülmüşdür. Bu, Ukrayna vətəndaşına və ya təşkilatına təqdim edilən ilk "Nobel" mükafatı idi. 8 oktyabr 2022-ci il mətbuat konfransı zamanı Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzinin rəhbəri Aleksandra Matviyçuk etiraf etmişdi ki, nə Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski, nə də hər hansı digər Ukrayna hökumət rəsmisi Vətəndaş Azadlıqları Mərkəzini "Nobel" mükafatı alması münasibətilə təbrik etməmişdir. Matviyçuk qeyd etmişdir ki, onlar buna cəhd etmiş ola bilərlər, lakin o və həmkarı "yenicə işgüzar səfərdən qayıdırdılar" deyə onlar bunda uğursuz ola bilərdilər.

2022-ci ilin noyabrında Aleksandra Matviyçuk Rusiya Federasiyası tərəfindən uzun müddət davam edən cinayətləri dayandırmağın ən yaxşı yolu kimi ölkələri Ukraynada işğal olunmuş əraziləri azad etmək üçün Ukraynanı silahla təmin etməyə çağırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Center for Civil Liberties on Nobelprize.org
Gertrud Elion

**Gertrud Elion**() — Amerikalı biokimyaçı və farmakoloq. 1988-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını alıb. Bir çox yeni dərmanlar hazrlayıb. İstifadə etdiyi innovativ tədqiqat üsulları sonradan QİÇS'ə qarşı mübarizə aparan zidovudinin hazırlanmasına səbəb olub.

## Həyatı
Nyu-Yorkda immiqrant valideynlər üçün anadan olmuş Gertrud Elion ilk gəncliyini atasının diş həkimi olduğu Manhettendə keçirib. Qardaşı dünyaya gələndə ailə Bronksa köçüb. 15 yaşında Nyu-York şəhərindəki Hunter Kollecinə daxil olub və 19 yaşında kimya fakültəsini əla qiymətlərlə bitirib. O, məzun olduqdan sonra iş tapmaqda çətinlik çəkib. Laborator kimi iş tapıb və Nyu-York Universitetinə qayıdıb. Elion 1941-ci ildə magistr dərəcəsi üzrə işi bitirərkən bir neçə il liseydə əvəzedici müəllim kimi çalışıb. O, heç vaxt doktorluq dərəcəsi almasada, sonradan fəxri Fəlsəfə doktoru adına layiq görülüb. Nyu-York Politexnik Universitetində və Harvard Universitetinin fəxri Elmlər doktoru dərəcəsi var.

## Kimyaçı kimi karyerası
İkinci Dünya müharibəsinin başlaması sənayedə qadınlar üçün daha çox imkanlar yaradıb. Elion 1944-cü ildə Burroughs-Wellcome-da (indiki GlaxoSmithKline) işə götürülməzdən əvvəl qida və istehlak məhsulları şirkətlərində keyfiyyətə nəzarət üzrə bir neçə iş əldə edə bilib. Burada Dr. Corc Hitçinqs ilə 40 illik əməkdaşlığa başlayıb.

## İstinadlar
Nadejda (xutor)

**Karpenko-Karı "Nadejda Xutoru" Dövlət Muzey-Qoruğu** () — Ukraynada XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində dramaturq və teatr aktyoru İvan Karpenko-Kariyə məxsus mülkün ərazisində yaradılmış milli tarixi muzey. Kompleks Kropivnitskidən (keçmiş Kirovoqrad)  qərbdə, Nikolayevka kəndində, E50 əsas Avropa yolundan uzaqda yerləşir.

## Tarixi
Mülk 1871-ci ildə dramaturq və teatr aktyoru İvan Karpenko-Karinin atası Karpo Tobileviç tərəfindən qurulmuş və həyat yoldaşı Nadejda Tarkovskanın adını daşıyır. Daha sonra Karpenko-Kari daimi yaşayış yeri olaraq bu mülkü seçmişdir. Tobileviç ailəsi ilk növbədə bu mülkü təvazökar bir şəxsi təsərrüfat kimi saxlamışdır. O vaxtdan "Ata daxması" və köhnə Çumaş quyusu qorunub saxlanılmışdır. 1887-ci ilin yazında üç illik siyasi sürgündən qayıtdıqdan sonra İvan Karpenko-Kari xutorda məskunlaşmışdır.

Tobileviç 18 pyesdən 11-ni "Nadejda Xutoru"nda yazmışdır. Bunlara "Sto tısiyaç" ("Yüz min"), "Hazyain" ("Usta"), "Sava Çalı" tarixi dramı, "Qandzya" və s. aiddir. Nikolay Sadovski, Panas Saksaqanski və M. Sadovskaya-Barilotti müxtəlif vaxtlarda mülkdə yaşamışdır. Ziyarətçilər arasında rəssamlar Zankovetskaya, M. Kropivnitski, Staritski və bir çox başqa görkəmli teatr xadimləri, yazıçılar və rəssamlar var idi.

"Nadejda Xutoru" 1956-cı ildə dövlət muzey-qoruluğu elan edilmişdir. Abidənin kuratorluğu Kirovoqrad Regional Muzeyinə həvalə olunmuşdu. Ukrayna mədəniyyətinin görkəmli xadimləri Yuri Yanovski, Petro Panç, Oles Qonçar, Aleksandr Korneyçuk da daxil olmaqla, bir çox tanınmış şəxsiyyət öz əsərlərində "Nadejda Xutoru" yüksək qiymətləndirmişdilər. 1982-ci ildə Korifeylər Teatrının 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi zamanı əvvəllər İkinci Dünya müharibəsi zamanı dağıdılmış yerli teatr yenidən qurulmuşdur. Karpenko-Kariinin 150 illik yubileyi ərəfəsində yeni teatr və ədəbi-xatirə sərgisi açılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Kompleks Tobileviçin ata evi, xatirə binası, ədəbi-memorial muzey, park,  həcmində landşaft memarlığı sahəsi, gölməçə və Karpenko-Karının büstündən ibarətdir. Burada mütəmadi olaraq ənənəvi "Sentyabr inciləri" teatr festivalı keçirilir. Muzeydə 2 minə yaxın eksponat var, onların çoxu Tobıleviçə – Arseni Aleksandroviç Tarkovskiyə məxsusdur. İvan Karpoviç və ailəsinin dəfn olunduğu Karlyujinski qəbiristanlığı muzeyin yaxınlığındadır.

"Nadejda Xutoru" hər il Ukraynanın müxtəlif bölgələrindən və xaricdən 4,000-dən çox ziyarətçi cəlb edir. Son siyahıya düşməsə də, muzey Ukraynanın Yeddi Möcüzəsi siyahısına namizəd olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Топчій Іван Павлович*. Хутір Надія. Державний заповідник-музей І. К. Карпенка-Карого (Тобілевича). — Дніпропетровськ : "Промінь", 1971.
* *Левицький Володимир Ілліч*. Хутір Надія. Путівник. — Дніпропетровськ : "Промінь", 1978.
* *Куценко Леонід Васильович*. Стежками хутора "Надія". Нарис. — Кіровоград : "Імекс-ЛТД", 2007. — ISBN 978-966-8861-62-8.

## Xarici keçidlər
* Державний музей-заповідник І. Карпенка-Карого (Тобілевича) "Хутір Надія"
* Простіть, Андрію Юрійовичу, не вберегли…(An article about the destruction of "khutir Nadia" by a radical reconstruction)
Luka Suçiç

**Luka Suçiç** () — Avstriya klubu olan Zalsburqun xorvatiyalı qapıçısı.

## Klub karyerası
15 iyul 2020-ci ildə Suçiç Red Bull Salzburg ilə 2024-cü ilin yayına qədər yeni müqavilə imzaladı 

13 sentyabr 2020-ci ildə Wolfsberg ilə matçda Salzburqun heyətində Bundesliqada debüt etdi.  10 fevral 2021-ci ildə Suçiç Bundesliqada debüt qolunu Avstriya Wien üzərində 3-1 hesablı qələbə qazandıqları matçda vurdu.

Çempionlar Liqasında ilk qolunu sentyabrın 14-də Sevilya ilə 1:1 hesablı heç-heçə etdikləri matçda vurub. 
## Karyera statistikası

### Klub

### Milli

## Uğurları
### Klub
 Zalsburq
* **Avstriya Bundesliqası**
** Qalib (2):2020/21, 2021/22
* **Avstriya Kuboku**
** Qalib (2):2020/21, 2021/22
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Corc Hitçinqs

**Corc Hitçinqs** (; ) — amerikalı biokimyaçı. Ceyms Blek və Gertrud Elion ilə birlikdə 1988-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını qazanıb. Hitçinqs bu mükafata xüsusilə kimyaterapiya sahəsində tədqiqatlarına görə layiq görülüb.

## Həyatı
Bakalavr və magistr təhsilini Vaşinqton universitetində alıb. O, 1933 Harvard Universitetində doktorluq dərəcəsini bitirib. 1939-cu ilə qədər Harvard Universitetində, sonra isə üç il Westem Reserve Universitetində dərs deyib. 1942-ci ildə Nyu-Yorkdakı Wellcome Araşdırma Laboratoriyalarına köçüb. Təqaüdə çıxdıqdan sonra Şimali Karolinada Wellcome Araşdırma Laboratoriyalarında təhsilini davam etdirib. Nyu-York və Şimali Karolinadakı Wellcome Araşdırma Laboratoriyalarında həmkarı Gertrud Elion ilə 40 ildən artıqdır ki, müəyyən xərçəng hüceyrələrini və xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmləri hədəf alan dərmanlar üzərində işləyib və bir sıra zəruri dərmanlar hazırlayıb. 1988-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını Gertrud Elion və James Black ilə bölüşüb.

## İstinadlar
Ceyms Blek

**Sir James Whyte Black** () — Şotlandiyalı həkim və farmakoloq.

## Karyera
Karyerasını çox universitetdə tətqiqatçı və tədris üzvü kimi keçdi. Qlazqo Universitetdə fiziologiya şöbəsini təsis etib və burada adrenalinin insanın ürəyinə təsiri ilə maraqlanıb. O, araşdırmalarının nəticəsində Adrenalin hormonunun ürəyin daha çox pompalanmasına və qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olduğunu bildirib. 1960-cı illərin əvvəllərində adrenalin reseptorunu dayandıraraq ürəyə sakitləşdirici təsir göstərən "Propranolol" preparatını hazırlayıb. 1970-ci illərin əvvəllərində mədə turşusunun əmələ gəlməsini maneə törədən və xoralarla mübarizədə istifadə edilən "Simetidin" adlı dərman hazırlayıb.

## İstinadlar
Krım Tatar mətbəxi

Krım tatar mətbəxinin yarandığı Krım yarımadası bitki örtüyü, ət, tərəvəz və meyvələrlə zəngindir. Krım tatar mətbəxi uzun illərdir ki, Ukrayna, Yunanıstan, İtaliya, Türkiyə, Qafqaz, Rusiya və digər ölkələrin mədəniyyəti ilə təmasdadır. Həmçinin subetnik qruplarda da xüsusiyyətlər müşahidə olunur. Tərəvəz, meyvə və balıq tez-tez cənubluların süfrəsində olur, çöl sakinləri isə ət və süd məhsullarını istənilən formada yeməyi sevirlər və böyük kulinariya sirlərini daşıyırlar. Bütün bunlara baxmayaraq, hər süfrədə milli xörəklərə yer var.

## Ənənəvi yeməklər
* Çiberek — Yarım ay şəklində içlik üzərinə qatlanmış bir dəyirmi xəmir parçası ilə hazırlanır. Krım tatarlarının milli yeməyi, Türkiyə, Rumıniya, Rusiya və Özbəkistandakı Krım tatar diasporalarında da məşhurdur.
* Burma — ənənəvi Krım yeməyi
* Yantiq — manqalda bişirilmiş çibərək.
* Köbete — iki qat xəmir arasında düyü və toyuq içliyi olan, bişmiş ənənəvi yemək.
* Tabaq börək — şorba (qaşıq börək) ətli xırda küftə.
* Gubadia(və ya qubadia)- qat-qat ət, düyü, doğranmış yumurta, kişmiş və pendirdən hazırlanmış yemək.
* Şorba — iri tikə mal və qoyun əti, soğan, yerkökü və digər tərəvəzlərdən ibarət ət şorbası.
* Baqla külü — yaşıl noxuddan və ya lobyadan hazırlanan şorba, vegetarian yeməyi.
* Dolma — ətli bolqar bibəri.
* Sarma — üzüm yarpağına bükülmüş ət.
* Ayran — milli içki.
* Pite — ənənəvi çörək.
## Haqqında
Qədim dövrlərdən bəri Krım tatarları çöllərdə, dağlarda və Qara dəniz sahillərində yaşayıblar. Onların mətbəxində ət yeməkləri üstünlük təşkil edirdir. Bunlara quzu əti, mal əti və s. daxildir. XV əsrdə zadəgan venesiyalı Ambrose Contarini yazırdı ki, çöl tatarlarının əsas qidası at əti və süddür. Martin Bronevski 1578-ci ildə Krım tatarlarının at ətini, dəvə ətini, mal və quzu ətini necə yediyinin şahidi olub.

Ənənəvi süfrəyə baxsanız, un məhsullarının müxtəlifliyi valehedicidir. Zəngin xəmirdən mingen-çibərək, tava-lokum, yantık (ortası çuxurlu ətlə doldurulmuş qayıqşəkilli piroqlar) və s. hazırlanır. Sadə xəmirdən, Burma, ayaqlıq-çibərək (yağsız tavada bişmiş çeburek, Cənubi sahildə onlara tıqız yantık deyilir), Tataraş (köftəyə bənzər, lakin ölçüsü daha kiçik olan məhsullar), kaşık-şorba (çox xırda küftə ilə şorba, Cənub sahillərində ona ufak-aş deyilir), makarne (xırda-xırda xəmir məmulatları), salma və s. bişirilər. Krım tatar mətbəxi zəngin və şirin xəmirdən hazırlanan məhsullarla çox zəngindir: çayla süfrəyə verilən kurabiye, şəkər-kıq, çelpek, katlama, qoş-tele, paxlava və s. başqa şirmiyyat növlərini misal göstərmək olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kosovo və avro

Kosovo Respublikası 2008-ci ildə müstəqilliyini elan etdikdən daha öncə, 2002-ci ildə birtərəfli qaydada avronu öz valyutası kimi qəbul etdi. Baxmayaraq ki, Kosovo Avrozonanın və ya Avropa İttifaqının üzvü deyildi.

## 1999-cu ildən əvvəlki vəziyyət
 təyin olunmasından öncə Kosovo, Yuqoslaviya ilə iqtisadi əlaqədə idi və valyuta kimi Yuqoslaviya dinarı istifadə olunurdu, lakin Yuqoslaviyadakı inflyasiya və gərginlik Yuqoslaviya dinarına olan etibarı azaltdı. Bunu görən əhali öz səhmlərini xarici valyutalarda saxlamağı üstün tuturdu. Əsasən alman markı, ABŞ dolları və isveçrə frankı istifadə olunurdu.

## Alman markının istifadəsi

Müxtəlif valyutaların istifadə olunmasına baxmayaraq, alman markası üstünlük təşkil edirdi. 1999-cu ilin sentyabrında BMT-nin administrasiyası digər valyutaların istifadəsini tənzimləyən qərar qəbul etdi. Yuqoslaviya dinarı rəsmi olaraq dövriyyədən çıxarılmadı, lakin istifadəsi "məsləhət görülmürdü". Digər valyutaların istifadəsi isə davam edirdi.  vəziyyətdən gec xəbər tutduğuna görə Kosovaya əvəz olunması üçün yeni əskinsalar göndərməmişdi, lakin alman markının idxalına və ixracına heç bir qadağa qoyulmadığına görə xaricdə işləyən bir çox kosovalı ölkəyə bu valyutada pul göndərirdi ki, bu da Kosovada pul kütləsinin artmasına səbəb oldu.

## Avroya keçid
Almaniya kimi Kosovo Respublikası da avronu 2002-ci il yanvarın 1-dəv valyuta kimi qəbul edib. 9 mart 2002-ci il tarixinə qədər alman markı Kosovoda qanuni ödəniş vasitəsi olaraq qaldı. Avroya keçid Avropa Mərkəzi Bankı və avro zonasının bir sıra milli bankları ilə əməkdaşlıq nəticəsində əldə edilib. 2001-ci ilin dekabrına qədər Kosovodakı Bankçılıq və Ödənişlər İdarəsinə təxminən 100 milyon avro nağd pul göndərilmişdi. Kosovonun özündə heç bir valyuta çap olunmur.

## Avropa İttifaqına üzvlük
Kosovo Avropa Birliyinə üzv olmaq üçün potensial namizəddir. Avropa Komissiyası bəzi ölkələrin birtərəfli qaydada avronu rəsmi valyuta kimi qəbul etməsinə narazılığını bildirib. Buna görə Kosovanın Aİ-yə daxil olub-olmayacağı hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır." 2002-ci ildə eyni qaydada avronu valyuta kimi qəbul edən Monteneqronun  şazişindəki əlavədə qeyd olunub: "Avronun birtərəfli qaydada tətbiqi şazişə ilə uyğun gəlmir". Bu məsələnin üzvlüklə bağlı danışıqlar prosesi zamanı həll olunacağı gözlənilir. Diplomatlar təklif edirlər ki, ölkələr avronu dövriyyədən çıxarmağa məcbur edilməyəcək.

## Həmçinin bax
* Kosovo iqtisadiyyatı

## İstinadlar
Tu Yuyu

**Tu Yuyu** ()—Çin alimi və fitokimyacı. Malyariyaya qarşı dünyanın ən təsirli dərmanlarından biri olan artemisinin kimi tanınan antimalarial maddə qinghaosu təcrid etməsi və tədqiqi ilə məşhur olub. Kəşflərinə görə Tu 2015-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatı alıb.

## Həyatı
Tu Yuyu 30 dekabr 1930-cu ildə Çinin
Çjetszyan-Ninbo şəhərində anadan olub. 1948-ci ildə Ninbo məktəbinə keçməmişdən əvvəl orta məktəbi və liseyin ilk ilini Xiaoshi məktəbində oxuyub. 1951-ci ildən 1955-ci ilə qədər Pekin Universiteti Tibb fakültəsində oxuyub. Tu Əczaçılıq Elmləri Bölməsində oxuyub və 1955-ci ildə oranı bitirib. Sonra iki il yarım ənənəvi Çin təbabəti üzrə təlim keçib. Məktəbi bitirdikdən sonra Pekində ənənəvi Çin Tibb Akademiyasında təhsil alıb. O, 1978-ci ildə Çin iqtisadi islahatının başlanmasından qısa müddət sonra Tədqiqatçı adını alıb. 2001-ci ildə "Doktorantlar üçün Akademik Məsləhətçi" vəzifəsinə yüksəlib. Hazırda Akademiyanın baş elmi işçisidir. 2007-ci ildən onun ofisi Pekin də köhnə yaşayış binasındadır.

## İstinadlar
Kərtənkələ

* **[[Kərtənkələlər|Kərtənkələ]]**
* Kərtənkələ (teleserial, 2014)
* Kərtənkələ (komiks)
* Kərtənkələ (bürc)
Macar Klementina

**Macar Klementina** (; ) — Fransa kralı X Lüdovikin ikinci xanımı, Fransa kraliçası.

Atası Neapol kralı II Karlın böyük oğlu və Macarıstanın de-yure kralı Anjulu Karl Martel, anası isə Almaniya kralı I Rudolfun qızı Klemensdir. Hər iki valideynini uşaq yaşlarında itirən Klementina nənəsi Macarıstanlı Mariyanın himayəsində böyüdü. Ailəsi Macar taxtı üzərində haqq iddia etdiyi üçün, Neapolda doğulsa da, Klementina əsl macar əsilzadəsi kimi böyüdüldü.

19 avqust 1315-ci ildə yenicə Fransa kralı olan X Lüdoviklə evləndirildi. Kralın ilk xanımı Burqundiyalı Marqarita adı Nesl skandalında hallandığı üçün qaynatası tərəfindən həbs edilmiş, buna baxmayaraq əri taxta çıxdığı üçün tacqoyma mərasimi keçirilməsə də, faktiki olaraq Fransa kraliçası olmuşdu. Ancaq cəmi bir neçə ay sonra həbs tutulduğu Normandiyadakı Qaylard qalasında şübhəli vəziyyətdə öldü və ya öldürüldü. Burqundiyalı Marqaritanın ölümündən cəmi 5 gün sonra kralla evlənən Klementina, 24 avqustda Reymsdə keçirilən təntənəli tacqoyma mərasimiylə Fransa kraliçası elan edildi.

Ancaq cəmi bir il sonra - 5 iyun 1316-cı ildə X Lüdovik geridə oğul övladı olmadan vəfat etdi. O əsnada hamilə olan Klementinanın oğul övladı dünyaya gətirməsi ümid edildi. Bu müddət ərzində isə mərhum kralın qardaşı Uzun Filipp kral naibi təyin edildi və övladın dünyaya gəlişi gözlənildi. Naiblik məsələsi səbəbi ilə qaynı Uzun Filipplə münasibətləri pisləşən Klementina bu barədə Roma papası XXII Conla və Neapoldakı ailəsiylə tez-tez məktublaşırdı. 5 ay sonra dünyaya gələn I Con Fransa kralı ünvanıyla doğulan yeganə şəxs olması və cəmi 5 gün davam edən səltənətiylə Fransa tarixində iz qoymuşdur. 

Övladının ölümünün ardından qaynı V Filipp adıyla Fransa taxtına yiyələndi. Klementina isə yeni kral tərəfindən paytaxtdan uzaqlaşdırıldı və Fransanın cənub sahillərinə sürgün edildi. Burada 1321-ci ilədək qalan Klementina daha sonra Parisə qayıtdı. 13 oktyabr 1328-ci ildə burada vəfat etdi və cənazəsi, hal-hazırda mövcud olmayan Yakobinçilər kilsəsinə dəfn edildi. Məzar abidəsi və tabutu isə hal-hazırda Sen-Deni bazilikasında sərgilənir. Ölümünün ardından bütün sərvəti satışa çıxarıldı. 

## Mənbə

* Mariah Proctor-Tiffany. *Portrait of a Medieval Patron: The Inventory and Gift Giving of Clémence of Hungary*. Ph.D. Dissertation, Brown University, 2007
* Gaude-Ferragu, Murielle (2016). *Queenship in Medieval France, 1300-1500*. Translated by Krieger, Angela. Palgrave Macmillan
* L. Douët-d'Arcq, ed. "Inventaire et vente après décès des biens de la reine Clémence de Hongrie, veuve de Louis le Hutin, 1328" in *Nouveau recueil de comptes de l'argenterie des rois de France* (Paris, Librairie Renouard, 1874): 37-112

## İstinadlar
Ali Sovet

**Ali Sovet** () — Sovet İttifaqında respublikaların qanunvericilik orqanlarının (parlamentinin) ümumi adıdır. Bu təşkilatlar 1938-ci ildə yaradılmış SSRİ Ali Sovetindən nümunə götürülmüşdü və geniş şəkildə oxşar idi. Bu qanunverici orqanlardakı nümayəndələr Sovet tərəfindən dəstəklənir və rəqibsiz seçkilərdə seçilirdilər. İlk müstəqil və ya yarı müstəqil seçkilər 1980-ci illərin sonunda yenidənqurma dövründə keçirilmişdir. Bu qanunverici orqanlar Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının və ya ittifaqdakı hər bir respublikanın kommunist partiyasının qərarlarını ratifikasiya edən super notarial orqanlar idi. Nadir iclaslarda (ildə iki dəfə bir neçə gün ərzində) nümayəndələr iclasda olmayanda Ali Sovetin adından fəaliyyət göstərən daimi orqan kimi Ali Sovetin Rəyasət Heyəti seçilirdi. Rəyasət Heyətinin sədri həm də qanuni (de-yure) dövlət başçısıdır. Bundan əlavə, bu təşkilatlarda icra orqanı olan Nazirlər Şurası da seçilib. 1991-ci il dekabrın sonunda Sovet İttifaqının dağılması ilə bu təşkilatların hər biri yeni yaradılmış müstəqil dövlətlərin qanunverici orqanına çevrildi.

## Sovet respublikalarının Ali Sovetləri
* Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı: Верховный Совет СССР
* Azərbaycan SSR: Азәрбajҹан ССР Али Совети
* Belorusiya SSR: Вярхоўны Савет Беларускай ССР
* Ermənistan SSR: Հայկական ՍՍՀ Գերագույն Խորհուրդ
* Estoniya SSR: Eesti NSV Ülemnõukogu
* Gürcüstan SSR: უზენაესი საბჭო
* Qazaxıstan SSR: Қазақ КСР-нiң Жоғарғы Кеңесi
* Qırğızıstan SSR: Кыргыз ССР Жогорку Совети
* Latviya SSC: Latvijas PSR Augstākā Padome
* Litva SSR: Lietuvos TSR Aukščiausioji Taryba
* Moldova SSR: Совиетул Супрем ал РСС Молдовеняскэ
* Özbəkistan SSR: Ўзбекистон ССР Олий Совети
* Rusiya SFSR: Верховный Совет РСФСР
* Tacikistan SSR: Совети Олӣ РСС Тоҷикистон
* Türkmənistan SSR: Верховный Совет Туркменской ССР
* Ukrayna SSR: Верховна Рада Української РСР