Avstraliya Baş naziri

**Avstraliyanın Baş naziri** — Avstraliya İttifaqının hökumət başçısı. Baş nazir Avstraliya Nazirlər Kabinetinin sədri və federal icra hakimiyyətinin başçısıdır. Məsuliyyətli hökumət prinsiplərinə əsasən, Baş nazir həm İttifaq Parlamentinə cavabdehdir, həm də onun üzvüdür. Hazırkı Baş nazir 23 may 2022-ci ildə vəzifəsinin icrasına başlayan Avstraliya İşçi Partiyasının üzvü Entoni Albanesedir. 

Baş nazirin rolu və vəzifələri Avstraliya Konstitusiyasında təsvir olunmur, lakin Vestminster sistemindən və məsuliyyətli hökumətdən irəli gələn konstitusiya müddəaları ilə müəyyən edilir.
Baş nazir formal olaraq general-qubernator tərəfindən təyin edilir.

Baş nazir iki rəsmi iqamətgahdan istifadə edir: Kanberradakı Loya və Sidneydəki Kirribilli evi, həmçinin Avstraliya Parlament igamətgahı.

İlk baş nazir 1 yanvar 1901-ci ildə Britaniya koloniyalarının Avstraliyada birləşməsindən sonra vəzifəyə başlayan Edmund Barton olmuşdur. 

## Səlahiyyətləri
Vestminster modelinə əsaslanan digər siyasi sistemlər kimi, baş nazir həm icra hakimiyyətinə rəhbərlik edir, həm də Parlamentdə əhəmiyyətli səlahiyyətlərə malikdir.

### İcraçı rolu
Avstraliya İttifaqının İcraedici hakimiyyətinin əsas qərar qəbul edən orqanı Nazirlər kabinetidir və baş nazir bu kabinetə rəhbərlik edir. Baş nazir Nazirlər kabinetinin iclaslarının gündəliyini və keçirilməsi qaydasını müəyyən edir və kollegial qərarın qəbulu mümkün olmayan hallarda yekun sözü deyir. Nazirlər kabineti baş nazir tərəfindən təyin edilir və istənilən vaxt vəzifədən azad edilə bilər. Hər bir baş nazirin kabinet daxilində dəqiq səlahiyyətləri qeyri-müəyyəndir, çünki onların müzakirələri gizlidir. Baş nazir həmçinin Nazirlər kabinetindən asılı olmayaraq müstəqil siyasət qərarları qəbul etmək səlahiyyətinə malikdir. Baş nazir həm də qərarlarının bütövlükdə kabinet tərəfindən təsdiq edilməsinə ehtiyac olmayan Nazirlər kabinetinin komitəsi olan Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin sədridir və xarici siyasətə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Baş nazir eyni zamanda hökumətin miqyasında siyasətin inkişafı, hökumətlərarası kommunikasiyalar, şərəf və simvollar siyasəti və yerli proqramlara cavabdeh olan Baş nazir və Nazirlər kabinetinin departamentinin həmsədridir.

### Qanunvericilikdə rolu
1920-ci illərdən Avstraliyada güclü partiya sistemi yaranandan sonra, baş nazirlər demək olar ki, həmişə Nümayəndələr Palatasında səs çoxluğu olan partiyaların parlament liderləri olub. Məsuliyyətli hökumət həmişə baş nazirdən və hökumətdən idarə etmək üçün aşağı palatanın əksəriyyətinin etimadını tələb edib, lakin üzvlərinin partiya siyasətinin əleyhinə səs verdiyinə görə şiddətlə cəzalandırılan güclü partiyaların meydana çıxması baş nazirlərin və hökumətlərin əksəriyyətinin qanun layihələrinin bu palatada qəbulu üzərində əhəmiyyətli nəzarətə malik olması demək idi. Bununla belə, qanun layihələrinin qanuna çevrilməsi üçün Senat (yuxarı palata) tərəfindən də qəbul edilməlidir və hökumət bu palatada nadir hallarda çoxluğa malikdir və bu, hökumətin qanunvericilik səlahiyyətlərinin müəyyən qədər yoxlanılmasına səbəb olur. Baş nazir həmçinin general-qubernatora rəsmi məsləhət vasitəsilə seçkilərin tarixinə nəzarət edir, belə seçkilər adətən Nümayəndələr Palatasının maksimum 3 illik səlahiyyət müddətinin bitməsinə 6 ay qalmış baş verir.

## Əmək haqqı
27 avqust 2023-cü il tarixinə əsasən Avstraliyanın baş nazirinə 586,950 avstraliya dolları məbləğində maaş verilir. Deputatların və senatorların əsas əmək haqqının artırılması hər il müstəqil Əmək haqqı Məhkəməsi tərəfindən müəyyən edilir.

## Digər vəzifələri
Federal hökumət və ştatlar arasında ilkin hökumətlərarası qərar qəbuletmə forumu olan Milli Nazirlər Kabinetinə də baş nazir rəhbərlik edir. 1940-cı illərdən sonra baş nazir general-qubernatoru təkbaşına seçmək səlahiyyətlərini təsdiq etdi və bu kabinetin qərarı deyil.

Səlahiyyətlər general-qubernatoru təyin etmək səlahiyyətinə malik olan Avstraliya kralı (monarx) ilə məsləhətləşmələr yolu ilə həyata keçirilir. Baş nazir monarxa general-qubernatorun vəzifəsindən kənarlaşdırılmasını da tövsiyə edə bilər, baxmayaraq ki, konstitusiya böhranı zamanı monarxın belə bir tövsiyəyə nə qədər tez hərəkət edəcəyi bəlli deyil.

## Seçki və konstitusiya əsasları

Adi şəraitdə Nümayəndələr Palatasının etimadını qazanan partiya və ya koalisiyanın lideri baş nazir olmaq və hökumət qurmaq hüququna malikdir. Hər halda, bir partiya və ya koalisiya etimadı təmin etmək üçün aşağı palatada çox sahib olacaq, lakin azlıq hakimiyyəti dövründə daha böyük partiya kiçik partiyaların və ya müstəqillərin etimadına və təchizatına arxalanır. Konvensiyaya görə, baş nazir aşağı palatadan olması lazımdır.  Baş nazir rəsmi olaraq Avstraliya Konstitusiyasının 64-cü maddəsinə uyğun olaraq general-qubernator tərəfindən vəzifəyə təyin edilir, lakin onların seçimi normal şəraitdə aşağı palatanın etimadına malik olan fərdlə məhdudlaşır. Bununla belə, baş nazir (və bütün digər nazirlər) nazir olmaq üçün parlament üzvü olmalıdır.

Baş nazir üçün heç bir müddət məhdudiyyəti yoxdur və ümumiyyətlə, aşağı palatanın etimadını qoruyarkən öz rollarını davam etdirmək hüququna malikdirlər. Çox vaxt baş nazir seçkilərdə uduzduqdan sonra vəzifəsini tərk edirlər (bundan sonra onlar adətən müxalifət lideri olurlar və ya istefa verirlər) və ya parlament partiyasından olan həmkarları ilə əvəzlənirlər.

Baş nazir həmçinin hökumətə etimadsızlıq səsverməsindən sonra və ya tədarükün aşağı palatadan keçməməsi səbəbindən öz vəzifəsini itirə bilər. İstənilən halda, konvensiyaya görə baş nazir ya istefa verməli, ya da seçki təyin etməlidir.

Baş nazir vəzifəsinin əhəmiyyətinə baxmayaraq, Konstitusiyada bu vəzifənin adı çəkilmir. Vestminster modelinin konvensiyalarının Avstraliyada konstitusiyanın müəllifləri tərəfindən kifayət qədər möhkəmləndiyi düşünülürdü və bunları təfərrüatlandırmaq lazımsız hesab edilirdi. 1901-ci ilə qədər Federasiyadan əvvəl koloniyada hökumət başçısı üçün "baş nazir" və "baş nazir" terminləri bir-birini əvəz edirdi.

Başqa səbəblərə görə istefa verdikdən və ya baş nazirin ölümündən sonra general-qubernator adətən alternativ partiya liderini seçənə qədər baş nazirin müavinini əvəz edir. Sonra yeni baş nazir təyin edilir.

## İgamətgahı və istifadə etdiyi nəqliyyat
Baş nazirin iki rəsmi iqamətgahı var. Əsas rəsmi iqamətgah Kanberradakı Lojadır. Əksər baş nazirlər Lojanı təhlükəsizlik imkanlarına görə seçiblər və Parlament Evinə yaxın olan Sidneydəki Kirribilli evi.

Baş nazir rəsmi iş üçün bir sıra nəqliyyat imkanlarından istifadə edir. Kral Avstraliya Hərbi Hava Qüvvələrinin idarə etdiyi Airbus KC-30A, xarici səfərlər üçün isə Boeing 737 MAX 8 təyyarəsi.

Baş nazirin xidməti maşını zirehli BMW 7 Serialı avtomobildir.


File:The Lodge Canberra renovated.jpg|thumb|**Loja**
File:(1)Kirribilli House Kirribilli.jpg|thumb|**Kirribilli Evi**
File:Redcliffe Coast Guard visit by Prime Minister-2 (cropped).jpg|thumb|**Baş nazir limuzini**
File:RAAF Boeing 737-7DT(BBJ) CBR Gilbert-1.jpg|thumb|**Rəsmi təyyarə** (2000–2024)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official website of the prime minister of Australia
* Department of Prime Minister and Cabinet
* Australia's Prime Ministers – National Archives of Australia reference site and research portal
* Biographies of Australia's Prime Ministers / National Museum of Australia
* Classroom resources on Australian Prime Ministers
* Museum of Australian Democracy website about Australian prime ministers