open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I Şah Abbasın Bəhreyni fəth etməsi

**Şah I Abbasın Bəhreyni fəth etməsi** — Səfəvi hökmdarı I Abbasın Bəhreyni ələ keçirməsi nəzərdə tutulur. Döyüş 1602-ci ildə olmuşdur.

## Döyüş

XVI əsr boyunca portuqaliyalılar İran körfəzində bazalar qurmuşdular. Buna görə də, 1507-ci ildən etibarən Səfəvi imperiyası ilə Portuqaliyanın münasibətləri gərgin idi. Abbasın xarici siyasətdə əsas istiqamətlərdən biri də İran körfəzindən Portuqaliyanı qovmaq idi. Bu istiqamətdə atılmış ilk addımlardan biri də Bəhreynin ələ keçirilməsi oldu. Bəhreyn Bəsrə körfəzinin qərb sahillərində olan adalar qrupudur. Bu adaların ən böyüyünə Bəhreyn deyilir Özbəklərlə müharibə fonunda Şah Abbasın əsas hədəflərindən biri də indiyə qədər Səfəvi imperiyasının çox az dərəcədə fəaliyyətinin olduğu İran körfəzi bölgəsi idi. Bunu düzəltməkdə qərarlı olan Abbas 1601-ci ildə bölgədəki vassal hakimlik olan Ları ilhaq etdi və oranın sonuncu hakimi İbrahim xan Fars hakimi Allahverdi xanın ordusunda özbəklərə qarşı edilən Bəlx yürüşündə iştirak etdi və yürüş əsnasında həyatını itirdi. Ların fəthi Səfəvi hökumətini Hörmüz körfəzindən imperiyanın daxili bölgələrinə qədər olan əsas quru ticarət yoluna nəzarət etməsini təmin etdi.

1602-ci ildə Bəhreyn hakimi Rükunəddin Məsud, Portuqalların himayəsində olan Hörmüz hakimi Firuzşahın qorxusundan Səfəvi imperiyasının Fars vilayətinin hakimi Allahverdi xandan kömək istədi. Ada Hörmüz krallığına mənsub olsa da, kral Portuqaliyanın kuklası kimi hakimiyyətdə idi. Təklifin gəlməsindən sonra Allahverdi xan Abbasa xəbər etmədən, öz insiyativi ilə hərəkət edərək Bəhreyni ələ keçirmişdi, lakin o, Abbasın buna razılıq verəcəyini düzgün olaraq təxmin etmişdi. Amma bu işğal Abbasın Osmanlı imperiyasına qarşı Portuqaliya ilə İspaniyadan ibarət ittifaq qurmağa çalışdığı vaxta təsadüf etdiyi üçün təəccübə səbəb olmuşdu. Abbas bu bölgəni özünün qanuni torpaqları hesab edirdi və bu bölgədən gələn böyük ticarət vergilərinin portuqaliyalılara getməsinə görə qəzəbli idi. Bu qəzəb portuqaliyalıların Səfəvi tacirləri ilə kobud davranması xəbərlərinin gəlməsindən sonra daha da artdı. Hörmüzdən və qonşu quru sahəsində yerləşən Gembrundan gələn ticarət yolundan böyük gəlirlər götürməyə başlayan Abbas portuqaliyalılar üzərinə olan təzyiqini daha da artırdı.       

Bundan sonra portuqaliyalılar və Hörmüz hakiminin qüvvələri Bəhreynə dəniz hücumua keçdilər. Səfəvi imperiyasınnı buna cavabı Gembrunu mühasirəyə almaq və karvan yollarını bağlamaqla verildi.

## Həmçinin bax
* Portuqal–Səfəvi müharibəsi

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Şah Abbasın Moğol sarayına göndərdiyi elçilik

**Şah Abbasın Moğol sarayına göndərdiyi elçilik** — Səfəvi şahı Abbasın 1620-ci ildə Böyük Moğol imperatoru Sultan Cahangir şahın sarayına göndərdiyi elçilik nəzərdə tutulur. Elçiliyin əsas məqsədi Qəndəharın Səfəvi imperiyasına qatrarılmasını təmin etmək idi.
## Zəmin
Şah Abbas taxta keçdikdən sonra həm Özbək xanlığını, həm də Osmanlı imperiyasını məğlub edib itirilmiş torpaqları geri qaytarmışdı.  O, hələ hakimiyyətinin ilkin mərhələsində ikən moğollar Qəndəharı ələ keçirmişdi. Sırada geri qaytarılmağı gözləyən bölgələrdən başlıcası Qəndəhar olduğu düşünülürdü. Belə bir şəraitdə Cahangir şah məsələni diplomatik yolla həll etməyə çalışdı. Bu zaman ilk elçilik moğollar tərəfindən göndərildi. Elçiliyə moğol əsilzadəsi Xan Aləm tərəfindən rəhbərlik edilirdi. Xan Ələm məşhur nəslə sahib idi və onun ulu əcdadları Abbasın böyük ilham aldığı və sevdiyi tarixi şəxsiyyət Əmir Teymurun xidmətçiləri olmuşdular. İspan elçisi Fiqueroa da həmin zaman Abbasın sarayında idi və o, Xan Aləmin mirvari sırğalar taxdığını, qiymətli daşlarla bəzədilmiş xəncər daşıdığını və İsfahandakı hind tacirləri tərəfindən inanılmaz dərəcədə zəngin kimi təsvir edildiyini bildirmişdir. Alamı 800-ə yaxın xidmətçi və bir neçə yüz gözətçinin müşayiəti ilə Hindistan faunasının ekzotik kolleksiyası müşayiət edirdi. Elçilik heyətinin İsfahana gəlişini öz gözləri ilə görən İsgəndər bəy Türkman yazır ki, heyətdə qızıl hövdələrlə[a] təchiz edilmiş və hər cür bəzəklərlə bəzədilmiş 10 nəhəng fil, pələnglərin, leopardların, antilopların, çitaların, gərgədanların, danışan quşların və müxtəlif növ zibilləri çəkən su camışlarının daxil olduğu müxtəlif heyvanlar da olmuşdur. Heyətin üzvlərindən biri də moğolların saray rəssamı Bişan Das idi. O, Səfəvi imperiyasında olarkən bir neçə şəkil çəkdi və onları Cahangir şaha apardı. Lakin bu elçiliyin əsas məqsədi olan Qəndəhar məsələsini həll etmək mümkün olmadı. Şah Abbas inadla Qəndəharın ona qaytarılmasını tələb edir və heç bir güzəştə getməyəcəyini bildirirdi. Lakin son bir dəfə məsələni həll etmək üçün diplomatiyadan yararlanmağa qərar verdi. Həmçinin Xan Aləmin elçiliyinə cavab vermək hədəflənirdi. Rəhbər olaraq isə Zeynal xan Şamlı seçildi. Bu məsələ Abbasın elçisi Zeynal bəyin Böyük Moğol imperiyasına olan səfəri zamanı nəzakətli formada yenidən gündəmə gətirildi. Zeynal bəy bundan əvvəl Abbas tərəfindən Avropaya elçi olaraq göndərilmişdi, 1619-cu ildə isə Xan Aləm ilə birlikdə moğolların sarayına göndərildi. İskəndər bəy Münşi Abbasın Zeynəl bəyi elçi üçün lazım olan keyfiyyətlərə malik olduğuna görə seçmişdir:

Zeynal bəyin elçiliyi də Xan Aləmin elçiliyi kimi əzəmətli hazırlanmışdı ki, Səfəvi imperiyasının gücü aşağı qəbul edilməsin. Lakin elçilik uğurlu olmadə və moğollar Qəndəharı geri qaytarmağa razı olmadılar. Bundan bir neçə il sonra Abbas Qəndəharı hücumla ələ keçirdi və moğollar bunu qəbul etməyə məcbur oldular.
## Həmçinin bax
* Cahangir şahın Səfəvi sarayına göndərdiyi elçilik (1619)
* Əkbər şahın Səfəvi sarayına göndərdiyi elçilik (1604)

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Hizb-e-İslami Gülbəddin

**Hizb-e-İslami Gülbəddin**, Azərbaycan dilindəki adı ilə **İslam Partiyası (Gülbəddin qrupu)**, 1975-ci ildə yaradılmış və hərbi qolu olan siyasi partiyadır. Sovet-Əfqan müharibəsi zamanı o, mücahid qrupları ilə birlikdə Sovet İttifaqı və Əfqanıstan Demokratik Respublikasına qarşı vuruşmuşdur. ABŞ-nin işğalı zamanı o, vaxtaşırı Talibanın tərəfində ABŞ-yə qarşı vuruşmuşdur. Hizb-i İslami iki yerə bölündükdən sonra Gülbəddin Hikmətyarın rəhbərliyi ilə yenidən yaradılmışdır. Sovet-Əfqan müharibəsində onlar ABŞ tərəfindən dəstəklənsələr də, sonradan ABŞ-la müharibəyə girişmişdirlər. O, islamist və ifrat sağçı siyasi xəttinin üzərində yaradılmışdır. Onun hərbi fəaliyyəti 2016-cı ildə başa çatmış və yalnız siyasi partiyaya çevrilmişdir.
Eyyub Qara

**Eyyub Qara** (; ) — İsrail siyasətçisi və ictimai xadimi. O, 15, 16, 18, 19 və 20-ci çağırış Knessetin üzvü olmuşdur. Qara 15-ci çağırışda Knessetin vitse-prezidenti vəzifəsində çalışmışdır. O, İsrailin 32-ci hökumətində Negev və Qalileyanın inkişafı üzrə nazir müavini vəzifəsində çalışmışdır. Qara 28 may 2017-ci ildə rabitə naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* «Кому мешает Аюб Кара?», д-р Михаэль Павлов
* Аюб Кара осматривает Офаким после обстрела
Bajrangi qardaş

**Bajrangi qardaş** (Rom: **Bajrangi Bhaijaan**) — ssenarist V. Vijayendra Prasadın orijinal hekayəsi əsasında Kabir Xanın ssenarisini yazdığı və rejissoru olduğu və Salman Xan ilə *Rockline Venkatesh*in müştərək prodüseri olduqları 2015-ci ildə hind dilində çəkilmiş komediya-dram filmidir. Filmdə baş rollarda Salman Xan ilə filmlərdəki birinci (debütant) rolu olan Harşaali Malhotra, həmçinin də Nəvazuddin Siddiqi ilə Karina Kapur iştirak edir. Filmdə 6 yaşlı pakistanlı lal müsəlman qızı öz vətəninə götürmək üçün səyahətə çıxan hindu tanrısı Hanumanın fədaisi Pawan Kumar Çaturvedinin hekayəsindən bəhs edilir. Filmin axırında Hindistanda anasından ayrılan Şahidə doğma şəhərinə qaytarılır.

## İstinadlar
Qəfəsabad (Əbhər)

**Qəfəsabad** () — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 487 nəfər yaşayır (99 ailə).

## İstinadlar
Corc Hamilton-Qordon Aberdin

**Corc Hamilton-Qordon, 4-cü Aberdin qrafı** (; ) — İngiltərə siyasətçisi. O, 1852–1855-ci illərdə 34-cü Böyük Britaniya Baş naziri olmuşdur. Hamilton-Qordon pilitlərin, 1850-ci ildən isə torilərin liderlərindən biri idi. O, 1828–1830-cu illərdə və 1841–1846-cı illərdə Böyük Britaniyanın Xarici İşlər naziri vəzifələrində çalışmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Balfour F., «Life of George, fourth earl of Aberdeen» v. 1-2. L., [1923]
* Gordon, «The Earl of Aberdeen» (L., 1893).
* «Correspondence between Dr. Chalmers and the Earl of Aberdeen» 1839—1840" (Edinburgh, 1893);

## Xarici keçidlər
* More about The Earl of Aberdeen  on the Downing Street website
Lesli Patrik Aberkrombi

Ser **Lesli Patrik Aberkrombi** () — İngiltərə memarı, şəhərsalanı, memarlıq nəzəriyyəçisi. O, Qərbi Avropada şəhərlərdə rayonların funksional sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi, peyk şəhərlərin yaradılmasında birincilərdən olmuşdur. Aberkrombi 1944-cü ildə "Böyük London"un inkişafı layihəsini hazırlayarkən onun ərazisini məhdudlaşdıran "yaşıl zolağ"ın yaradılmasını təklif etmişdir. O, 1915–1935-ci illərdə Liverpul və London Universitetlərində dərs demişdir. Aberkrombi 1946–1957-ci illərdə Beynəlxalq Memarlar İttifaqının prezidenti olmuşdur.

## Əsərləri
* Sir Patrick Abercrombie, *The Preservation of Rural England*, Hodder and Stoughton Ltd, London, 1926.
* J. H. Forshaw and Patrick Abercrombie, *County of London Plan*, Macmillan & Co. 1943.
* Edwin Lutyens & Patrick Abercrombie, *A Plan for the City & County of Kingston upon Hull*, Brown (London & Hull), 1945.
* Sir Patrick Abercrombie, Revised by D.Rigby Childs, "Town and Country Planning", ThirdEdition, Oxford University Press, 1959, Reprinted 1961 and 1967.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Планы Аберкромби
* про Аберкромби в энциклопедии «Британника»
* План «Большого Лондона»
Herman Abert

**Hermann Abert** (; ) — Almaniya musiqişünası. O, qədim və orta əsrlər musiqisi, opera tarixi üzrə tədqiqatlar aparmışdır. Abert Volfqanq Amadey Motsart haqqında monoqrafiyanın müəllifidir.

## Seçilmiş əsərləri
* Учение об этосе в греческой музыке (*Die Lehre vom Ethos in der griechischen Musik*, 1899)
* Р. Шуман (*R. Schumann*, 1903)
* Музыкальные воззрения Средневековья (*Die Musikanschauung des Mittelalters*, 1905)
* Никколо Йомелли как оперный композитор (*Niccolo Jomelli als Opernkomponist*, 1908)
* Моцарт (*W. A. Mozart*, 1-й том — 1919—1921, 2-й том — 1923—1924)
* Гёте и немецкая музыка (*Goethe und deutsche Musik*, 1922)

## İstinadlar
Abzu

**Abzu** (, , ); həmçinin **Enqurra** (, ) — Şumer–Akkad mifologiyasında Yeri əhatə edən şirin suların dünya okeanı. Bu, Babil kosmoqonik dastanı olan "*[[Enuma eliş]]*"də Abzu yerin və göyün yarandığı xaos kimi təqdim olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Абзу / В. К. Афанасьева // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 22.
* Святополк-Четвертынский И. А., Небольсин А. С. Бездна // Православная энциклопедия. — М., 2002. — Т. IV : "Афанасий — Бессмертие". — С. 445–446. — 752 с. — 39 000 экз. — .

## Xarici keçidlər
* Мифологическая энциклопедия 
* Миф "Энки и Нинмах"
Abzetser

**Abzetser** (, "**" sözündən – uzaqlaşmaq) — mədənçıxarma və ya energetika sektorunda hasilat və ya zənginləşdirmə nəticəsində yaranan üst qatın və ya digər materialların saxlanması üçün dağ-mədən avadanlığı.

Tullantı süxur kütləsinin qazılması əməliyyatlarını həyata keçirir. Suqəbuledici və boşaltma qurğusundan ibarətdir. Bir qayda olaraq, kəmər konveyeri ilə təchiz edilmişdir. Dəmir yolu üzərində işləyərkən abzetser zibilxananın çıxılmaz ucu boyunca hərəkət edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Б. В. Бокий: Bergbaukunde. Technik, Berlin 1955 (Originaltitel: Горное Дело, übersetzt von Dr. R. Staepken), S. 490–495.

## Xarici keçidlər
* 
* Репортаж об абзетцерах на Лопатинском руднике недалеко от г. Воскресенска, Московской обл. Архивная копия от 31 января 2012 на Wayback Machine
* Фоторепортаж о Takraf ERs-710 перед его демонтажем Архивная копия от 27 августа 2019 на Wayback Machine
Ənvər Abican

**Ənvər Abican (Abicanov)** (əsl adı **Ənvərcan Obitcanov**; ) — Özbəkistan-sovet jurnalisti, şairi, fantastika yazıçısı. 1998-ci ildə Özbəkistanın xalq şairi adına layiq görülmüşdür. 2020-ci ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
### Kitabları
* 
* 

### Digər
* Аламазон и его пехота
* Автомальчик с золотым сердцем
* Самозванец номер 0099
* Оловджан-полководец
* Жизнь и смерть страдалицы мухи
* Чудаки вокруг нас
* Что только не приснится
* Сорочьи сплетни
* Грозный Мешпалван

## İstinadlar
Qarqulu (dəqiqləşdirmə)

* Qarqulu (Zəngilan) — Zəngilan rayonunda kənd.
* Qarqulu (Cəlilabad) — Cəlilabad rayonunun Qarğılı kəndinin 27 mart 2001-ci ilə qədərki adı.
Enn Sallivan

**Enn Sallivan** kimi tanınan **Johanna Anne Mansfield Sullivan Macy** () irland əsilli amerikalı müəllim idi. Helen Kellerə dərs demişdir.

Enn Sullivan 1866-cı ildə Massaçusets ştatının Aqavam şəhərinin Feeding Hills kəndində anadan olmuşdur. Vəftiz qeydlərinə görə adı Johanna Mansfield Sullivan olsa da, ona Enn (ingiliscə Anne) adı ilə müraciət edilirdi. Valideynləri *Tomas Sullivan* və *Alice Sullivan*dır. 1932-ci ildə Helen Keller və Enn Sallivan Şotlandiya Təhsil İnstitutunun və Templ Universitetinin fəxri fərmanlarına layiq görülmüşdürlər.

Enn Sallivan 1935-ci ildə hər iki gözünün nurunu tamamilə itirdiyinə görə kor olmuşdur. O, 1936-cı il oktyabrın 20-də Nyu-Yorkun Forest Hills şəhərində komaya düşərək 70 yaşında vəfat edib. Sallivan Helen Kellerin əlindən tutaraq ölmüşdür. Helen Keller 1968-ci ildə vəfat edəndə isə onun cəsədi yandırıldı və külləri Vaşinqton Milli Kafedralında, Enn Sallivanın məzarına qoyulmuşdur.

## İstinadlar
Vaşinqton Milli Kafedralı

**Vaşinqton Milli Kafedralı**, rəsmi adı ilə **Müqəddəs Pyotr və Müqəddəs Pavel Kafedral Kilsəsi**, Vaşinqtondakı Yepiskop Kilsəsinin tabeliyində olan xristian ziyarətgahıdır.

Neoqotika üslubunda tikilmiş bina dünyanın altıncı, ABŞ-nin isə ikinci ən böyük kafedralıdır. Vaşinqtondakı binalar arasında hündürlüyünə görə dördüncü yerdədir. Binada Yepiskop Kilsəsinin yepiskopunun ofisi yerləşir. 2009-cu ildə binanı 400 min insan ziyarət etmişdir.
Mənim dünyam (film, 2013)

**Mənim dünyam** 2013-cü ildə Uğur Yücel tərəfindən çəkilmiş bədii filmdir. Baş rollarda Beren Saat və Uğur Yücelin çəkildiyi bu filmdə, baş rolları ifa edən aktyorları Ayça Bingöl, Melis Mutluç, Turqay Kantürk, Hazar Ergüçlü, Yasemin Conka və Erdal Küçükkömürcü müşayiət edir. Bu, Helen Kellerin "Yaşadığım Dünya" adlı avtobioqrafik romanı əsasında 2005-ci ildə çəkilmiş Qara adlı hind filminin kopyasıdır. Filmin premyerası 22 oktyabr 2013-cü ildə baş tutmuşdur.

## Filmin süjet xətti
Uşaqlıqda keçirdiyi xəstəlikdən sonra kar, kor və lal olan Ela 8 yaşına qədər həyatdan xəbərsiz yaşayır. Elanın həyat mübarizəsi eyni vəziyyətdə böyük bacısını faciəvi şəkildə itirən Mahir Hoca ilə tanış olduqdan sonra başlayır. Qaradan ağa doğru uzanan bu səyahətdə yalnız bir sözə yer yoxdur: qeyri-mümkün. Sükutun səsə, qaranlığın işığa çevrildiyi film; Mənim Dünyam qaranlığı görə bilənlərin, qaranlığın mənasını yenidən yazanların hekayəsidir.

## İstinadlar
Minamoto no Yoşinaka

və ya  – Heyan dövründə yaşamış Yaponiya generalı. Minamoto klanının üzvü olsa da, Qenpey müharibəsi zamanı Minamoto no Yoritomonun rəqibi olmuşdur.

## Həyatı
Yoşinakanın atası Minamoto no Yoşihira tərəfindən öldürüldüyü üçün o, südanasının əri olan Nakahara Kaneto tərəfindən Şinano əyalətinin Kiso bölgəsində böyüdülmüşdür. 1180-ci ildə Minamoto no Yoritomo və digər klan üzvləri ilə birlikdə Tayra ailəsinə qarşı Qenpey müharibəsini başlatmışdır.

Yoşinaka 1183-cü ildə paytaxtı ələ keçirmiş və müharibəni üçtərəfli konfliktə çevirmişdir. Belə ki, Tayra klanı qərbdə, Yoritomo isə şərqdə olarkən Kiotonu öz əlində saxlamaq istəmişdir. Ordusunun itaətsizliyi, eləcə də, saraya, xüsusilə də, keçmiş imperator Qo-Şirakavaya qarşı hərəkətlərinə görə Yoritomo qardaşları Minamoto no Yoşitsune və Noriyorini Kiotoya göndərməyə məcbur olmuşdur. Baş verən döyüş nəticəsində Yoşinakanın qüvvələri məğlub olmuşdur. Yoşinaka məşuqəsi Tomoe Qozenlə qaça bilsə də, Omi əyalətinin yaxınlığında öldürülmüşdür.

## Populyar mədəniyyətdə
Yoşinakanın, eləcə də, məşuqəsi Tomoe Qozenin hərbi macəraları Yaponiyada bir çox hekayə kitabının və no tamaşasının mövzusu olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Qan dövranı sistemi

**Qan dövranı sistemi** — insanın və ya digər onurğalıların bütün bədəni boyunca dolaşan ürək, qan damarları və qanı əhatə edən orqanlar sistemi. Buraya ürək və qan damarlarından ibarət olan ürək-damar sistemi və ya damar sistemi daxildir. Qan dövranı sistemi iki yerə bölünür: sistemli dövran və və ağciyər dövranı. Bəzi mənbələr ürək-damar sistemi və damar sistemi terminlərini qan dövranı sistemi ilə əvəz edir.

Qan damarlarının şəbəkəsi ürəyin böyük damarlarıdır, o cümlədən böyük elastik arteriyalar və böyük venalar; digər arteriyalar, kiçik arteriollar, venulalarla birləşən kapillyarlar (kiçik damarlar) və digər damarlar. Onurğalılarda qan dövranı sistemi qapalıdır, yəni qan heç vaxt qan damarlarının şəbəkəsini tərk etmir. Bəzi onurğasızlar, məsələn, artropodlar açıq qan dövranı sisteminə malikdirlər. Süngərlər və daraq jeli kimi diploblastlarda qan dövranı sistemi yoxdur.

Qan plazma, qırmızı qan hüceyrəsi, ağ qan hüceyrəsi və trombositlərdən ibarət olan mayedir, bədən ətrafında dövr edir, oksigen və qida maddələrini toxumalara və tullantıları uzaqlaşdırır. Sirkulyasiya edilən qida maddələrinə zülallar və minerallar, daşınan digər komponentlər oksigen, karbon qazı, hormonlar və hemoqlobin kimi qazlar; qidalanmanı təmin etmək, xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üçün immunitet sisteminə kömək etmək və temperatur və təbii pH sabitləşdirməklə homeostazı saxlamaq aiddir.

Onurğalılarda qan dövranı sistemini tamamlayan limfa sistemidir. Bu sistem kapilyarlardan süzülmüş artıq plazmanı hüceyrələr arasında interstisial maye kimi bədən toxumalarından uzağa apararaq artıq mayeni limfa şəklində qan dövranına qaytarır. Limfa keçidi qandan daha uzun çəkir. Limfa sistemi qan dövranı sisteminin işləməsi üçün vacib olan bir alt sistemdir; onsuz qan maye ilə tükənəcək. Limfa sistemi immunitet sistemi ilə birlikdə işləyir. Qapalı qan dövranı sistemindən fərqli olaraq, limfa sistemi açıq sistemdir. Bəzi mənbələr onu ikincili qan dövranı sistemi kimi təsvir edirlər.

Qan dövranı sistemi bir çox ürək-damar xəstəliklərindən təsirlənə bilər. Kardioloqlar ürək sahəsində ixtisaslaşan tibb mütəxəssisləridir və kardiotoraks cərrahları ürək və onun ətraf bölgələrini əməliyyat etməkdə ixtisaslaşırlar. Damar cərrahları qan damarlarının və limfa damarlarının pozğunluqlarına diqqət yetirirlər.
## İstinadlar
Minqu

– Yaponiyada gündəlik həyatda, eləcə də, mərasimlərdə istifadə olunan ənənəvi alətlər və ləvazimatlara verilən ümumi ad.

## Eimologiya
"Minqu" sözü ilk dəfə folklorşünas Şibusava Keyzo tərəfindən ortaya atılmışdır. Bu söz "xalq" (民) və "alət" (具) heroqliflərinin birləşməsi ilə yaranmışdır.

## Təsnifat
Yanaqi Muneyoşi tərəfindən başladılan xalq sənətkarlığı hərəkatına qədər Yaponiyadakı mədəni mülklərin kataloqlaşdırılması zamanı minqular nəzərə alınmırdı. XX əsrin ilk illərində minquların gündəlik həyatda əhəmiyyəti müzakirə olunmağa başlanmışdır. Nəticədə, ənənəvi əşyaların tədqiqatı və kolleksiyası prosesinin əsası qoyulmuşdur. 1950-ci ildə qəbul edilən ilk Mədəni Mülklər Qanunu ilə Yaponiyadakı bütün əhəmiyyətli minquların qorunub saxlanılması qərarı verilmişdir.

1975-ci ildə qəbul edilən Mədəni Mülklər Qanununa əsasən minqular maddi xalq mədəniyyəti mülkləri hesab olunur. Qanuna əsasən minquların 10 kateqoriyası mövcuddur: gündəlik həyatda, mətbəxdə, hamamda istifadə olunan əşyalar; işdə istifadə olunan əşyalar; nəqliyyat və kommunikasiyada istifadə olunan əşyalar; ticarətdə istifadə olunan əşyalar; ictimai təşkilatlarda istifadə olunan əşyalar; xalq inancları ilə bağlı olan əşyalar; təqvim, falabaxma kimi xalq biliklərinə əsaslanan əşyalar; xalq sənətində istifadə olunan əşyalar; ad günü, toy kimi ailə mərasimlərində istifadə olunan əşyalar; yeni il kimi illik tədbirlərdə istifadə olunan əşyalar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Quhacin (Əbhər)

**Quhacin** () — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 184 nəfər yaşayır (59 ailə).

## İstinadlar
Osamu

**Osamu** — Yaponiya adı

* Osamu Dezaki — Yaponiya animasiya rejissoru və ssenarist. 
* Osamu Tezuka — yapon Manqaka sənətçisi.  
* Osamu Yamaci — keçmiş Yaponiya futbolçusu.  
* Osamu Taninaka — keçmiş Yaponiya futbolçusu.  
* Osamu Maeda — keçmiş Yaponiya futbolçusu.  
* Osamu Dazai — Yaponiya yazıçısı.
Ryuzo

**Ryuzo** – Yapon adı.

* Ryuzo Torii – Yaponiya arxeoloqu, antropoloqu, etnoloqu və folklorşünası.
* Ryuzo Hiraki — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Ryuzo Morioka — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Ryuzo Şimizu — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Satoşi

**Satoşi** — Yapon adı.

* Satoşi Miyauçi
* Satoşi Tezuka
* Satoşi Tsunami
* Satoşi Yamaquçi (1959)
* Satoşi Yamaquçi (1978)

## Həmçinin bax
* Satoşi Yamaquçi
Şinci

**Şinci** — ad.

* Şinci Kaqava
* Şinci Muray
* Şinci Okazaki
* Şinci Ono
* Şinci Tanaka

## Həmçinin bax
* Şiniçi
Şiro

**Şiro** — ad

* Şiro Azumi — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Şiro Kikuhara — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Şiro Misaki — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Şiro Teşima — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Tadao

**Tadao** — ad.

* Tadao Ando — Dünya şöhrətli yapon memar-dizayner.
* Tadao Horie — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Tadao Kobayaşi — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Tadao Onişi — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Tadao Takayama — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Takaşi

**Takaşi** — ad.

* Takaşi Fukunişi
* Takaşi Hirano
* Takaşi Kano
* Takaşi Kasahara
* Takaşi Kavanişi
* Takaşi Mizuno
* Takaşi Mizunuma
* Takaşi Şimoda
* Takaşi Takabayaşi
* Takaşi Usami
Takayuki

**Takayuki** — ad.

* Takayuki Çano
* Takayuki Kuvata
* Takayuki Morimoto
* Takayuki Seto
* Takayuki Suzuki

## Həmçinin bax
* Takehiko
Takeşi

**Takeşi** — ad.

* Takeşi Aoki
* Takeşi İnoue
* Takeşi Kamo
* Takeşi Koşida
* Takeşi Natori
* Takeşi Okada
* Takeşi Ono
* Takeşi Vatanabe
Toşio

**Toşio** — ad.

* Toşio Hirabayaşi
* Toşio İvatani
* Toşio Matsuura
* Toşio Miyaci
* Toşio Takabayaşi

## Həmçinin bax
* Toşiya
Yoşio

**Yoşio** — ad.

* Yoşio Fucivara — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yoşio Furukava — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yoşio Kato — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yoşio Kikuqava — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yoşio Okada — keçmiş Yaponiya futbolçusu.

## Həmçinin bax
* Yoşiro
Yuci

**Yuci** — ad.

* Yuci Kişioku — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yuci Nakazava — Yaponiya futbolçusu.
* Yuci Sakakura — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yuci Suqano — keçmiş Yaponiya futbolçusu.

## Həmçinin bax
* Yu
* Yuki
Oğul Otağı

***Oğul otağı*** — Nanni Moretti tərəfindən 2001-ci ildə çəkilmiş film. Söhbət oğlunu itirən valideynin yaşadıqlarından gedir. Film 2001-ci ildə Kann Film Festivalında Qızıl Palma budağı qazanıb.  Film "Empire" jurnalının 2008-ci ildə hazırladığı "Bütün zamanların ən yaxşı 500 filmi" siyahısına da daxil edilib.

## Oyunçular

* Nanni Moretti (Ciovanni)
* Laura Morante (Paola)
* Yasmine Trinka (Irene)
* Cüzeppe Sanfelis (Andrea)
* Sofiya Vigliar (Arianna)
* Renato Scarpa (müdir)
* Roberto Nobile (keşiş)
* Paolo De Vita (Lusianonun atası)
* Antonio Petroçelli (Enrico)
* Lorentzo Alessandri (Filipponun atası)
* Alessandro İnfusini (Matteo)
* Silvia Bonucci (Karla)
* Marcello Bernacchini (Luciano)

## Mənbə

## xarici linklər

*
Sakiçi Toyoda

– Yaponiya ixtiraçısı və sənayeçisi. Toxucu dəzgahlar sahəsindəki töhfələrinə görə tanınır. Onu "Yaponiya ixtiraçılarının kralı" adlandırırlar.

## İlk illəri
Sakiçi Toyoda 1867-ci ildə Yaponiyanın Şizuoka prefekturasında doğulmuşdur. O, İkiçi və Ey Toyoda cütlüyünün birinci oğlu idi. Atası fermer olmaqla yanaşı, dülgərliklə də məşğul olurdu. Sakiçi ibtidai məktəbdən məzun olduqdan sonra atasının yanında işləməyə başlamışdır.

## Karyerası
Toyoda milli məsələlərlə maraqlandığı üçün həyatını ixtiralara həsr etmək qərarına gəlmiş və toxucu dəzgahları inkişaf etdirməyə başlamışdır. 1890-cı ildə Tokionun Ueno bölgəsində keçirilmiş Üçüncü Sənaye Təşəbbüskarlığı Sərgisində maşınların çoxunun xaricdə istehsal olunduğunu görmüş və yerli maşınların istehsalının vacib olduğunu düşünmüşdür. O, insan gücü ilə işləyən toxucu dəzgahın dizaynını mükəmməlləşdirmiş, həmin dəzgahın məhsuldarlığını və istehsal etdiyi məhsulların keyfiyyətini artırmışdır. Onun bu dəzgahı həmin dövrdə geniş istifadə olunmuşdur. O, ilk dəfə 1891-ci ildə patent hüququ əldə etmişdir.

1894-cü ildə iplik çarxına malik maşın ixtira etmişdir. Ticarət və sənaye sahəsində qazandığı uğurlar sayəsində güc ilə işləyən toxucu dəzgahları hazırlamağa başlamış və insan gücü ilə işləyən toxucu dəzgahı 3 il ərzində tamamlamışdır. Növbəti il bu ixtirasına görə patent əldə etmişdir. Bu, Yaponiyada ixtira olunmuş ilk güc ilə işləyən toxucu dəzgah olmuşdur.

Toyoda 1903-cü ildə avtomatik arğac toxuculuğu üçün maşın dizaynını tamamlamışdır. Bu, ilk avtomatik toxucu dəzgah ixtirası olmuşdur. O, avtomatik toxucu dəzgahlarını inkişaf etdirməyə davam etmiş, 84 patentin və 35 yeni modelin müəllifi olmuşdur.

## Mükafatları
Toyoda xidmətlərinə görə 1912-ci ildə "Göy lent" medalı ilə, 1927-ci ildə "Müqəddəs xəzinə" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Hillari Nelson

**Hillari Nelson** () — Amerikalı xizəkçi alpinist. Nelson 25 may 2012-ci ildə 24 saatlıq təkanla iki 8000 metrlik zirvəyə (Everest və Lhotze) qalxan ilk qadın olub.

## Həyatı
Nelson 13 dekabr 1972-ci ildə Sietl şəhərində anadan olub və burada böyüyüb. İlk dəfə üç yaşında olarkən Stivens keçidində xizək sürməyə başlayıb. O iki oğlu ilə bərabər Telluride Koloradoda yaşayırdı. O The North Face qlobal atletik komandasının vəzifəsində çalışıb. 2012 Montana Dövlət universitetinin Everest Təhsil Ekspedisiyasında komanda üzvü idi. Nelson National Geographic Explorers qrant alıcısıdı və 40-dan çox ekspedisyada üzv olub.

## Ölümü
26 sentyabr 2022-ci ildə 49 yaşlı Nelson həmkarı Cim Morrisonla Manaslu dağının 8163 metrlik zirvəsində xizək sürərkən dağdan yıxılıb. Pis hava şəraitinə görə Nelsonun axtarışı iki gün davam edib. Sentyabrın 28-də onun cəsədi Manaslu dağının cənub tərəfindəki Thulagi buzlaqın üstündə tapılıb. Nelsonun cəsədi 2 oktyabr 2022-ci ildə Katmanduda basdılırıb.

## Filmoqrafiya
Lhotse

Heç bir şey 

Denali Təcrübəsi

Mümkün olmayan eniş 

## İstinadlar
Misoqi

– şintoizmdə bədəni yumaqla həyata keçirilən paklanma ayini. *"Misoqi"* sözü "bədənə su tökmək" mənasına gələn *"misosoqi"* sözündən yaranmışdır.

## Mənşəyi
Şintoizmdə paklanma və təmizlənməyə böyük əhəmiyyət verildiyi üçün istənilən tədbirin əvvəlində bədəni təmizləmək mütləqdir. 712-ci ildə yazılmış *"[[Kociki]]"* salnaməsinə görə misoqi ayininin mənşəyi İzanaqi ilə bağlıdır. Mifologiyaya görə həyat yoldaşı İzanaminin ölümündən sonra İzanaqi onu axtarmaq üçün Yomotsukuniyə enmişdir. Burada ölüm və çürümə kimi natəmizliklərlə əhatə olunmuşdur. Mağara vasitəsilə bu dünyaya qayıtdıqdan sonra o, Kyuşunun şimalında yerləşən Taçibanaya səyahət edərək çaya girmiş və bütün natəmizliklərini yumuşdur. Bu yuyunma ayini zamanı üç şinto ilahı doğulmuşdur: Susanoo, Ameterasu və Tsukuyomi.

## Növləri
Misoqinin bir çox forması mövcuddur. Ən geniş yayılmış forması məbəddə dua etməmişdən qabaq əlləri və ağzı yaxalamaqdır. Şintoist məbədlərində torii ilə hayden arasındakı hissədə çozuya adlı taxta struktur yerləşir. Məbədin ziyarətçiləri özlərini təmizləmək üçün əvvəlcə buraya gəlirlər. Festivallardan qabaq keşişlərin hamam qəbul etməsi praktikası isə kessay adlanır. Bu praktika çayda yerinə yetirilsə də, hazırda keşişin purifikasiyası ictimai hamamda aparılır.

Misoqinin yayılmış formalarından biri mizuqoridir. Mizuqori zamanı şəxs şəlalənin altında çılpaq dayanır və ya onun üzərinə soyuq su ilə dolu vedrə boşaldılır. Bu praktika şəxsin təmizürəkliliyini nümayiş etdirmək üçün yerinə yetirilir. Mikoşini çaya və dənizə aparıb batırmaq adəti isə hamaori adlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Narva döyüşü

## Döyüşün gedişi
1700-cü il avqustun 8-də Osmanlı dövləti ilə 30 il müddətinə Azov və ona bitişik 
ərazilərdə Rusiyanın hakimiyyətini qəbul edən sülh imzaladıqdan sonra I Pyotr 
İsveçə məxsus Narva qalasına hücuma keçməyi orduya əmr etdi. Uzun davam 
edən Şimal müharibəsi başladı ki, Danimarka, Saksoniya, Polşa İsveçə qarşı 
Rusiya ilə müttəfiq idi. Bu zaman İsveç Avropanın ən qüdrətli dövlətlərindən biri 
olaraq demək olar ki, bütün Baltik dənizi sahillərini ələ keçirmişdi. İsveç 
dövlətinin başında Avropadakı hərbi əməliyyatlarda parlaq qələbələr qazanan 18 
yaşlı gənc kral XII Karl dayanmışdı. Rus ordusu Narvaya doğru yola çıxdıqdan 
sonra XII Karl tez bir zamanda Baltik dənizinin cənub sahillərinə qoşun çıxarıb 
Kopenhagenə hücum edərək Danimarkanısülh bağlamağa məcbur etdi. İsveçlilər 
hücum edərək saksoniyalıları polyak kralı II Avqust başda olmaqla Riqanın 
mühasirəsindən əl çəkib qaçmağa məcbur etdilər. Bu qələbələrdən sonra «İsveç 
şiri» ləqəbli gənc kral 15 minlik qoşunla Estoniya sahillərinə çıxaraq Narvaya 
doğru hərəkət etdi. Bu zaman 40 minlik rus ordusu şəhəri mühasirədə saxlasa da,uğur qazana bilmədi.

## Nəticə
Hərbi sursat və ərzaq çatışmazlığı, payızda yolların keçilməz çətinliyi, rus əsgərləri arasında yayılan aclıq, xəstəlik, soyuq, köhnə və yeni 
polkların döyüş əməliyyatları aparmaq təcrübəsi və bacarığının yetərsizliyi Narva 
döyüşünün taleyini İsveçin xeyrinə həll etdi. Noyabrın 18-də Narvaya çatan XII 
Karl ertəsi gün hücum edib rus polklarını ağır məğlubiyyətə uğratdı. Çoxlu rus 
əsgəri döyüş meydanında öldürüldü, əsir düşdü və ya Narva çayında boğuldu.

## İstinadlar
Periferiya qurğuları

**Periferiya** və ya **periferiya qurğuları** ― kompüterə qoşulan və onun mikroprosessoru tərəfindən idarə olunan qurğu. Periferiya qurğuları məlumatı kompüterə daxil etmək və ondan məlumat almaq üçün istifadə olunan köməkçi cihazlardır. Başqa bu termin kompüter sisteminə asanlıqla qoşula və sistemdən çıxarıla bilən cihazlar üçün istifadə olunur.

Kompüterlə əlaqəsinə əsasən periferiya qurğuları bir neçə kateqoriyaya bölünür:

* *[[Giriş qurğusu|Giriş qurğuları]]:* siçan, klaviatura, qrafik planşet, təsvir skaneri, barkod oxuyucusu, oyun nəzarətçisi, işıq qələmi, işıq silahı, mikrofon veb- kamera və səsucaldan kimi cihazlar məlumatları və ya təlimatları kompüterə daxil edir;
* *[[Çıxış qurğuları]]:* kompüter monitoru, proyektor, printer, qulaqlıq və kompüter dinamiki kimi cihazlar məlumatın kompüterdən çıxışını təmin edir;
* *Giriş/çıxış qurğuları:* kompüterdə məlumatın saxlanılması üçün istifadə olunan qurğuları, modem, şəbəkə adapteri və çoxfunksiyalı printer kimi qurğular həm giriş, həm də çıxış funksiyalarını yerinə yetirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əliabad (Əbhər)

**Əliabad** () — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 32 nəfər yaşayır (5 ailə).

## İstinadlar
Azərbaycan 2020 Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunlarında

**[[Azərbaycan]]** — 2020-ci ildə İsveçrənin Lozanna şəhərində baş tutan **[[2020 Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunları|Yeniyetmələrin III Qış Olimpiya Oyunları]]**nda. Azərbaycan Milli Olimpiya Komandası 8–22 yanvar tarixlərində baş tutan Yeniyetmələrin III Qış Olimpiya Oyunlarında bir idmançı ilə bir idman növündə təmsil olundu.

Tarixdə birinci dəfə Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunlarında mübarizə aparan Azərbaycan, turniri medalsız başa vurdu. Lozanna Olimpiadasının açılış mərasimində Azərbaycan bayrağını Yekaterina Ryabova apardı.

## Nəticələri

### Fiqurlu konkisürmə

Yeniyetmələrin III Qış Olimpiya Oyunlarında bu idman növü üzrə turnirdə Azərbaycanı bir idmançı təmsil etdi: Yekaterina Ryabova.

Ryabova 2019-cu ilin 4–10 martında Zaqreb şəhərində (Xorvatiya) baş tutan gənclər arasında Dünya Çempionatında 12-ci pillənin sahibi oldu. Həmin turnirin nəticələrə əsasən Ryabova Lozanna Olimpiadasına vəsiqə qazandı. Bununla da Ryabova Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunlarında mübarizə aparacaq birinci Azərbaycan idmançısı olaraq tarixə düşdü.

Yanvarın 11-də Lozanna Olimpiadasında qısa proqram baş tutdu. 16 idmançının mübarizə apardığı mərhələdə Ryabovanın çıxışı 60.30 balla qiymətləndirildi. Həmin nəticələrə əsasən qısa proqramdan sonra Ryabova 9-cu pillədə qərarlaşdı. 2 gün sonra baş tutan sərbəst proqramda isə Ryabovanın çıxışı 110.08 balla qiymətləndirildi. Bu nəticələrə əsasən 16 yaşlı Ryabova ümumi nəticədə 170.38 balla Yeniyetmələrin III Qış Olimpiya Oyunlarını 16 idmançı sırasında 8-ci pillədə başa vurdu.

## İstinadlar
Nyu-York Fond Birjası

**Nyu-York Fond Birjası** — ABŞ-nin Nyu-York şəhərində yerləşən və bazar kapitallaşmasına görə dünyanın ən böyük səhm birjası. Nyu-York Fond Birjası dünyanın ən böyük fond birjasıdır və hər gün milyardlarla dollar dəyərində səhmlər satılır.

## İstinadlar
Ferae

**Ferae** (hərfi mənası: vəhşi heyvanlar) — heyvanların qranddəstəsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səlahəddin Quliyev

**Səlahəddin Məlik oğlu Quliyev** () — 1994–2004-cü illərdə Azərbaycan Prezidentinin mətbuat katibi və mətbuat katibinin müavini, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti, **"91-lər"** — 1992-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyət uğrunda açıq və fəal mübarizəyə səsləyən, onun hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atmış, Yeni Azərbaycan Partiyasının "qızıl fondu" elan olunmuş 91 nəfər tanınmış ziyalılardan biri

## Həyatı
Quliyev Səlahəddin Məlik oğlu 13 iyun 1958-ci ildə Azərbaycan Respublikası Goranboy rayonu Səfikürd kəndində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.

1965–1966-cı il tədris ilində Tatarlı kənd səkkizlik məktəbində 1-ci sinifə daxil olmuş, 1975-ci ildə Goranboy rayonu 2№ li şəhər orta məktəbini, 1969–1974-cü illərdə Goranboy şəhərində 1№li musiqi məktəbinin tar şöbəsini bitirmişdir.

1975–1976-cı illərdə Səfkürd kəndində kalxozda işləmiş, 1976–1978-ci illərdə ordu sıralarında qulluq etmişdir.

1978–1980-ci illərdə kalxozda işləmişdir. 1980–1985-ci illərdə Bakı Slavyan Universitetində və Maksim Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda təhsil almışdır. Təhsil illərində Bakı və "Bakı axşam" qəzetlərində ədəbi işçi işləmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra təyinatla həmin qəzetdə işləmişdir. 1989–1991-ci illərdə Respublika Teatr Cəmiyyətində işləmişdir.

1991–1993-cü illərdə Azərittifaqda işləmişdir.

1993–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Mətbuat xidmətinə rəhbərlik etmişdir. 2004-cü ildən son illərədək "Respublika" qəzetində baş redaktor müavini vəzifəsində işləmişdir.

1992-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyevi Azərbaycanda iqtidar uğrunda açıq və fəal mübarizəyə səsləyən, onun hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atan məşhur 91 nəfərdən biridir.

26 mart 2004-cü il başqa işə keçməsi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Prezidentinin mətbuat katibinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdi.

## Əsərləri
Səlahəddin Quliyev "Məni sənsizliyə öyrətmə gülüm" Bakı, maarif nəşriyyatı, 2009, "Qədr gecəsinin mələyi" Bakı, Elgün-no mətbəəsi, 2018 adlı şeir kitablarını, çoxlu sayda hekayə, məqalələrin müəllifidir. Şeirlərinə mahnılar yazılmışdır.

### Ölümü
9 sentyabr 2022-ci ildə infarktdan vəfat edib.

## Təltifləri
18 noyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasında kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Əməkdar jurnalist" adına layiq görülüb.

## İstinadlar
EMLYON Business School

**EMLYON Business School** (*École de Management de Lyon* ), Paris, Lion, Saint-Etienne, Bhubaneswar, Casablanca, və Shanghai da kampusları olan biznes sahəsində ixtisaslaşmış Avropa mərkəzli bir universitetdir. 1872-ci ildə qurulan məktəb. EMLYON, Financial Times tərəfindən 2021-cu ildə Avropa Biznes Məktəbləri arasında 19-ci yerdə qərarlaşmışdır . Məktəbin proqramları AMBA, EQUIS və AACSB beynəlxalq akkreditasiya qurumlarının hər üçü tərəfindən akkreditə olunmuşdur. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
HESA Shahed 136

**HESA Şahid-136** (Farsca: شاهد ۱۳۶; “şahid”) HESA tərəfindən yaradılmış İran istehsalı olan dron hücumları üçün nəzərdə tutulmuş pilotsuz hava döyüş texnikası və mobil sursatdır. Nisbətən ucuz texnika olub, buraxılış qurğularından təbəqələr formasında buraxılır və yer hədəflərinə uzaqdan hücum etmək və hücum zamanı hava hücumundan müdafiə resurslarını tükəndirməklə hava hücumundan müdafiə sistemlərindən yayınmaq və yer hədəflərini darmadağın etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. İlk dəfə 2021-ci ilin dekabrında yayımlanan şəkillərlə ortaya çıxmışdır.

## Əməliyyat tarixi

Şahid-136 ilk dəfə husilər tərəfindən 2020-ci ildə Yəmən vətəndaş müharibəsi zamanı Abkaik-Hüreys hücumunda istifadə edilmişdir. 2022-ci ildəki Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı o, Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən Geran-2 (Герань-2) adı ilə Ukraynaya qarşı istifadə olunur.

## Texniki xüsusiyyətləri

*Mənbə:*
* **Uzunluq:** 3,5&nbsp;m
* **[[Qanad uzunluğu]]:** 2,5&nbsp;m
* **[[Maksimum uçuş çəkisi|Maksimum yükgötürmə qabiliyyəti]]:** 200&nbsp;kg
* **Maksimum sürət:** 180&nbsp;km/s
* **Maksimum hündürlük sərhədi:** 60-4.800&nbsp;m
* **Mənzil:** 1.000&nbsp;km

## İstinadlar
Mobil sursat

**Mobil sursat** (həmçinin **intiharçı pilotsuz uçuş aparatı**, **intiharçı dron**, **kamikadze pilotsuz uçuş aparatı**, **rouminq silahları** və ya **kamikadze dron** kimi tanınır) sursatların müəyyən müddət ərzində hədəf ərazinin ətrafında fırlandığı və yalnız hədəf aşkar edildikdən sonra hücum etdiyi hava silah sistemidir. Mobil sursatlar, yüksək dəyərli platformalar hədəf əraziyə yaxın yerləşdirildikdən qısa müddət sonra görünən gizli və ya məxfi hədəflərə qarşı daha sürətli cavab müddətlərini təmin edir və həmçinin də hücum əmri asanlıqla ləğv oluna bilindiyi üçün daha seçici olaraq vacib hədəflərə tuşlanmağa imkan yaradır.

Mobil sursatlar qanadlı raketlər ilə silahlı pilotsuz uçuş aparatları (SPUA) arasında qəbul edilir və hər ikisi ilə eyni xüsusiyyətlərə malikdir. Onlar qanadlı raketlərdən hədəf ərazinin ətrafında nisbətən uzun müddət dövrə vurması üçün nəzərdə tutulması, SPUA-lardan isə mobil sursatın bir hücumda sərf edilməsinin nəzərdə tutulması və daxili döyüş başlığına malik olması ilə fərqlənirlər. Buna görə də onları qeyri-ənənəvi mənzilli silahlar da hesab etmək mümkündür.

Mobil silahlar ilk dəfə 1980-ci illərdə yer-hava raketlərinə (SAM) qarşı Düşmənin Hava Hücumundan Müdafiəsinin Zəiflədilməsi (SEAD) rolunda istifadə üçün ortaya çıxmışdırlar və 1990-cı illərdə bir sıra hərbi hava qüvvələrində SEAD rolunda çıxış etməsi üçün yerləşdirilmişdirlər. 2000-ci illərdən başlayaraq, rouminq silahları nisbətən uzun mənzilli hücumlardan və atəş dəstəyindən tutmuş kürək çantasına sığan bir taktiki döyüş vasitələrinə və hətta çox qısa mənzilli döyüş sistemlərinə qədər əlavə rollar üçün hazırlanmışdır.

## İstinadlar
Seul Hellouin izdihamı

**Seul Hellouin izdihamı** — 29 oktyabr 2022-ci ildə, Cənubi Koreyanın Seul şəhərinin İtaevon rayonunda keçirilən Hellouin şənlikləri zamanı izdiham.

Hadisədə ən azı 153 nəfər ölüb, ən azı 103 nəfər yaralanıb.

İzdiham 2014-cü ildə 300-dən çox insanın ölümünə səbəb olan MV Sevol gəmisinin batmasından sonra Cənubi Koreyada sülh dövründə ən ölümcül fəlakət oldu. Bu həm də 1995-ci ildə Sampoong Univermağının dağılmasından sonra Seulda baş verən ən böyük kütləvi insan tələfatı idi.

## İstinadlar
MV Sevol gəmisinin batması

**MV Sevol gəmisinin batması** və ya **Sevol fəlakəti** (Koreya dilində: 세월호 침몰 사고, 世越號沈沒事故) 16 aprel 2014-cü ildə səhər saatlarında Cənubi Koreyanın Donggeochado adası yaxınlığında MV Sewol bərəsinin batmasıdır. Əksəriyyəti Ansan şəhərindəki Danvon Liseyinin şagirdləri olan 476 nəfəri daşıyarkən bərə aşmışdır. Qəza nəticəsində 304 sərnişin və ekipaj üzvü həlak olmuş və təxminən 172 sağ qalan insan isə Koreya Sahil Mühafizəsi, balıqçı qayıqları və digər ticarət gəmiləri tərəfindən xilas edilmişdirlər.

15 may 2014-cü ildə bərənin kapitanı və üç ekipaj üzvü cinayətdə, digər 11 ekipaj üzvü isə gəmini tərk etməkdə ittiham olunmuşdurlar.

Sevol fəlakəti Cənubi Koreyada geniş ictimai və siyasi reaksiyalara səbəb olmuşdur. Bir çoxları kapitanın və ekipajın hərəkətlərini və eyni zamanda da bərə operatorunun və müəssisələrə nəzarət edən tənzimləyicilərin hərəkətlərini tənqid etmişdirlər. Xüsusilə, Cənubi Koreya hökuməti və mediası fəlakətdə öz məsuliyyətlərini lazımi səviyyədə qiymətləndirmədiklərinə və hökumətin səhlənkarlığına görə tənqid olunmuşdurlar.
Sultan Məhəmməd Xudabəndə Mirzə

**Sultan Məhəmməd Mirzə**, **Rüzaq Mirzə** və ya **Rza Xudabəndə Mirzə** () — Səfəvi sülaləsinə mənsub şahzadələrdən biri və Şah I Abbasın (1588–1629) oğlu.

## Həyatı
Sultan Məhəmməd Mirzə və ya Xudabəndə Mirzə 1597/1598-ci ildə I Abbasın gürcü əsilli cariyəsindən dünyaya gəlmişdir. O, Səfəvi şahının bilinən üçüncü oğlu idi.

### Kor edilməsi və qətli
1620-ci ilin yayında Mazandarandakı sarayında olan Abbas ağır qızma xəstəliyinə tutuldu. Sarayındakı bir çox şəxs, həmçinin yerlilərdən xeyli sayda insan bu xəstəlikdən həyatını itirdi. Bundan sonra bəlli oldu ki, şahın həyatı da təhlükə altındadır. Abbasın xəstəliyi dövründə onun sağlam qalmış ən böyük oğlu Xudabəndə Mirzə Abbasın öləcəyini düşünərək onu dəstəkləyən qızılbaş sərkərdələri ilə bunu qeyd etməyə, taxta çıxışını hazırlamağa başlamışdır. Lakin şah sağalmış və oğlunu kor etdirərək cəzalandırmışdır. O, bununla oğlunun taxta gedən yolunu bağlamaq fikrində idi. Lakin şahzadənin tərəfdarları onu taxta çıxarmaqda qərarlı idilər. Plan şahzadəni saraydan qaçırmaq və kənarda şah elan etmək idi. Lakin plan aşkar edildi və bütün iştirakçıları cəzalandırıldı. Şahzadə özü həbs edilərək Ələmut qalasına salındı və Abbasın xələfi olan Səfi Mirzə dövründə edam edildi. Bu ittihamda həqiqətin nədən ibarət olduğunu bilmək mümkün deyil, lakin çətin görünür ki, hər hansı saray əyanı öz həyatını belə axmaqcasına riskə atardı. Fiqueroanın saray əyanlarının şahzadələrə heç bir hörmət göstərməməsi ilə bağlı şərhi, şahın şübhələrini oyatmamaq üçün onlardan uzaqlaşmaq üçün əllərindən gələni etdiklərini göstərir.

Məhəmməd Baqir Mirzə və Xudabəndə Mirzənin vəliəhdlik yarışmasından kənarlaşdırılasından sonra Abbasın oğullaından yeganə vəliəhd ola biləcək şəxs İmamqulu Mirzə qalmışdı. 1618-ci ildə xarici elçilərdən biri ilə baş tutmuş görüşdə edam edilmiş vəliəhddən kiçik olan İmamqulu Mirzə də iştirak etmişdi. Bu zaman 17 yaşında olan İmamqulu Mirzə adlı şahzadə atası ilə birlikdə saraya daxil olmuş, gözlərini aşağı salıb dayanmış, heç nə danışmamış, heç kim də ona heç nə deməmişdir. Səfir bunu belə təsvir etmişdir:

## Qeydlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Lesnaya döyüşü

## Giriş
1713-cü ildə I Pyotr Rusiyanın paytaxtını Moskvadan Nevanın sahillərinə köçürdü. Rus ordusu Baltikyanı ərazilərdə irəliləyərək keçmiş rus şəhərləri Yam və Koporyeni İsveç qoşunlarından təmizlədi. Polşada Varşava və Krakovu da ələ keçirən XII Karl II Avqustu sülh bağlamağa məcbur etdi, barışığın şərtlərinə əsasən, II Avqust Polşa taxtını itirərək yanız Saksoniyanı öz əlində saxladı. I Pyotr Rusiyanın sərhədlərinə yaxınlaşan XII Karlın ordusu ilə əsas döyüşə girməyərək düşməni yorub taqətdən salmaq məqsədilə ölkənin içərilərinə çəkilməyə başlayaraq belorus Polesyesində möhkəmləndi.

## Döyüşün gedişi
1708-ci il sentyabrın 28-də Lesnya kəndi yaxınlığında Pyotr 11500 nəfərlik süvari qoşunu ilə XII Karla silah-sursat, ərzaq gətirərək general Levenqaupt başda olmaqla 16 minlik İsveç qoşunu qarşıladı. Bir neçə saat davam edən döyüşdən pərən-pərən düşən İsveç əsgərlərindən yalnız yeddi min nəfərə yaxını əsas ordu ilə birləşə bildi. I Pyotr Lesnya altındakı qələbəni "Poltava döyüşünün anası" adlandırmışdır.

## Nəticə
Rus ordusu Lesnya kəndi yaxınlığında isveç qoşununu tam məğlubiyyətə düçar etdi və bu döyüş sonrakı il baş verən Poltava (1709) döyüşünə əsaslı şəkildə təsir etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hərbi pilotsuz uçuş paratı

**Hərbi Pilotsuz Uçuş Aparatı** (*[[abreviatura|qısaca]]*: **HPUA**), **Hərbi məqsədlər üçün istifadə olunan Pilotsuz Uçuş Aparatı**, **Hərbi PUA**, **Silahlı Pilotsuz Uçuş Aparatı** (*[[abreviatura|qısaca]]*: **SPUA**),  **Silahlı PUA** olaraq da bilinən bu Pilotsuz uçuş aparatı növü, adətən bomba, raket və/yaxud ATGM kimi təyyarə sursatlarını daşıyır və dron hücumları üçün istifadə edilirlər. Bu texnikalar adətən real vaxt rejimində insan nəzarəti altında fəaliyyət göstərirlər və müxtəlif səviyyələrdə avtonomluğa malikdirlər.

Bu tip təyyarələrdə oturaq bir pilot yoxdur. Operator bu texnikanı uzaq terminaldan idarə etdiyi üçün bu texnikalarda pilot üçün lazımi avadanlıqlara ehtiyac qalmır, nəticədə pilotlu təyyarədən daha az çəki və daha kiçik ölçüyə malik olurlar. Bir çox ölkədə operativ yerli pilotsuz uçuş aparatları mövcuddur və daha bir çox pilotsuz uçuş aparatları da ya idxal olunur və yaxud da inkişaf proqramları vasitəsilə inkişaf etdirilir.

## İstinadlar
Qarluq (Əbhər)

**Qarluq** () — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 186 nəfər yaşayır (37 ailə).

## İstinadlar
Endogen proseslər

Endogen proseslər "Hipogen" proseslər olaraq da bilinən, daxili mənşəli proseslərdir. Başqa sözlə, bunlar yer qabığından əmələ gələn və buna görə də endogen adlandırılan proseslərdir. Bu proseslər planet daxilində baş verir və Yerə xas olan və xarici təsirlərdən az təsirlənən qüvvələr tərəfindən idarə olunur.

Bu proseslər zəlzələ, qitələrin, okean vadilərinin və dağ zirvələrinin yüksəlməsi və inkişafı, vulkanik aktivliyin yaranması, əvvəlcədən mövcud olan süxurların metamorfizmi, yer qabığının deformasiyası və yer dəyişdirməsi kimi hadisələrə və daha çoxuna səbəb olur.

Bu proseslərin yaratdığı geomorfik xüsusiyyətlər ekzogen proseslərin işləmə mərhələsini təmin edir. Mənşəyini endogen bir prosesə borclu olan bütün xüsusiyyətlər ekzogen proseslər tərəfindən daim dəyişdirilir.

Endogen proseslərə əsasən qabığın istilik enerjisi səbəb olur. Bu istilik enerjisi radioaktiv elementlərin çürüməsindən və cazibə fərqliliyindən qaynaqlanır. Ən vacib endogen proseslərdən bəziləri bunlardır:

### Zəlzələlər
Dalğaların hərəkətindən qaynaqlanan və yerin səth təbəqələrindən ötürülən, zəif bir titrəmədən binaları silkələməyə və yerdəki çatlar yaratmağa qadir olan vəhşi bir hərəkətə qədər ötürülən bir enerji növüdür.

### Tektonik hərəkətlər
Yer qabığının tektonik hərəkəti müxtəlif formalara malikdir və böyük mürəkkəbliyi ilə xarakterizə olunur. Yer qabığının geoloji tarixində süxurlar qırışmış, üst-üstə basılmış, çatlamış və s.

Yer səthinin hissələrinin yüksəldilməsinə və ya qurulmasına gətirib çıxaran tektonik prosesə diastrofizm deyilir və ekzogen prosesin nəticədə Yerin quru sahələrini dəniz səviyyəsinə endirməsinin qarşısını alır.

### Vulkanizm
Maddənin Yerin daxili hissəsindən püskürmə şəklində səthə ötürüldüyü fenomendir. Yerin dinamik təbiətinin ən vacib təzahürlərindən biridir.

Magmatik materialın səthə axıdılması müxtəlif vulkanik strukturlar meydana gətirdiyi və / və ya səthdən axan prosesi vulkanizm adlanır.

Bəzən yuxarıdakı magma səthə çatmır və müxtəlif dərinliklərdə soyuyur, intruziv və ya pluton adlanan nizamsız formalı magmatik cisimlərə səbəb olur.

Fenomen intruziv magmatizm kimi tanınır. Müdaxilələr topoqrafik xüsusiyyətlərdən birbaşa cavabdeh olmasa da, Yerin üst qabığında mövcudluğu ekzogen proseslər nəticəsində əmələ gələn ərazinin topoqrafik xüsusiyyətlərini çox təsir edə bilər.

## Həmçinin bax
* Ekzogen proseslər
Cavad Ağayev

**Cavad Ağayev** () — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu.

## Həyatı
Cavad Ağayev 2002-ci il yanvarın 15-də Xırdalan şəhərində anadan olub. 2017-ci ildən idmanla məşğul olur. Məşqçisi Samir Aydınlıdır.

## Karyerası
Cavad Ağayev 2018-ci ilin aprelində Tunisdə baş tutan gənclər arasında Dünya Çempionatının qalibi oldu.

Cavad Ağayev 2018-ci ildə Buenos-Ayres şəhərində (Argentina) baş tutan Yeniyetmələrin III Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Cavad Ağayev 1/8 final mərhələsində Cənubi Sudan nümayəndəsi Stefen Kol Atemdən mübarizəsiz üstün oldu və 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə İran nümayəndəsi Həmid Əsgəri Mahiabadiyə 9:8 hesabı ilə qalib gələn Cavad Ağayev, yarım-final mərhələsində Cənubi Koreya nümayəndəsi Ço Von-Hi ilə üz-üzə gəldi. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Cavad Ağayev rəqibinə 14:15 hesabı ilə məğlub oldu və Yeniyetmələrin III Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

## İstinadlar