open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aysor üsyanı

**Aysor üsyanı** () — 1924-cü ildə aysorların Hakkaridə Türkiyə hökumətinə qarşı qaldırdığı üsyan. 1924-cü ilin iyulunda başladı və elə həmin il sentyabrın 28-də başa çatmışdır. Bu, yeni yaranmış Türkiyə Cümhuriyyətində ilk üsyan idi. Üsyan başa çatdıqdan sonra 8000 assuriyalı İraqa sürgün edilmişdir. 3–4 sentyabr 1924-cü ildə aysor icmasının növbəti uğursuz üsyanı baş vermişdi.

## Döyüş
Məlik İsmayıla xəbər göndərilən bir elçi Türkiyə ordusu və onların kürd müttəfiqlərinin Hakkari və Lev regionlarını işğal etdikləri üçün onları məhv etmək üçün gözlədiklərini söyləmişdir. Bir neçə aysor kəşfiyyatçı İstanbula gedib elçinin dediklərini təsdiqləmiş, Türkiyə və kürdlərin böyük qoşunlarını görmüşdülər.

Səhər tezdən döyüşlər başlamış və Türkiyə qüvvələri aysorları top və pulemyotlardan tutmuşdular. Aysorlar xeyli sayda və silahsız idilər, Britaniyanın tək atəşli tüfənglərdən istifadə edirdilər. Aysorlar Britaniya ordusundan və ya donanmasından kömək gözləyirdilər, lakin o, heç vaxt çatmamış  və onlar daha aşağı silahlardan istifadə edərək döyüşdə mübarizə aparmışdılar. Aysorlar daha sonra İraqa çəkilmişdilər.

Aysorlar daha sonra Diyarbəkirə toplaşmış, Türkiyənin pulemyot atəşi və artilleriyası qarşısında əks hücuma keçmişdilər. Aysorlar bir sıra döyüşlərdə Türkiyə qüvvələrini məğlub edərək İraqda bir neçə şəhəri ələ keçirmiş, Türkiyə qoşunları öz sərhədlərinə çəkilmişdilər.

Daha sonra Britaniya döyüş təyyarələri gəlmiş və Çığlı kəndinə bombalar ataraq münaqişəyə son qoymuşdur.

## Nəticəsi
Britaniya qüvvələri Çığlını bombaladıqdan sonra aysorlar hücum üçün Türkiyə sərhədini keçməməyi və İraqa qayıtmağı əmr etmişdilər.

## İstinadlar
Vikipediya mobil tətbiqlərinin siyahısı

Vikimedia hərəkatına daxil olan bir sıra təşkilatlar, o cümlədən Vikimedia Fondu, Vikipediyaya mobil giriş üçün rəsmi '''mobil proqramlar''' yayımlayır. Bu proqramları müvafiq proqramlar mağazası (məsələn, Google Play, App Store, Microsoft Store, F-Droid) vasitəsilə əldə etmək mümkündür. Onlar həmçinin hər hansı üçüncü tərəf mağazasından asılı olmayaraq köhnə və beta versiyaları saxlayan Vikimedia Fondunun buraxılışlar saytından endirilə bilər.

Müstəqil tərtibatçılar həmçinin Vikipediya məqalələrini oxumaq üçün bir çox qeyri-rəsmi proqramlar buraxıblar. Bəzi proqramlar Vikipediya saytından məzmun yükləyir və onu emal edir; digər proqramlar MediaWiki API istifadə edir. Bəziləri yalnız Vikipediya məzmununu göstərir, adətən kateqoriyalar və müzakirə səhifələri kimi bəzi funksiyaları ehtiva etmir.

## Rəsmi proqramlar

### Vikimedia Fondu
Vikimedia Fondunun Vikipediya proqramları "Wikipedia" adlanır.

#### Android
Android proqramı məqalələri birbaşa proqramdan redaktə etməyə imkan verir. Play Store, Galaxy Store, Aptoide, Cafe Bazaar, F-Droid, və GetJar-da mövcuddur.

#### iOS
iOS proqramı həmçinin mobil veb versiyaya bənzər Vikipediyanın oxuma və yazma versiyasını təqdim edir. Bu, istifadəçilərə Facebook və digər sosial saytlar vasitəsilə məqalə paylaşmağa imkan verir. O, həmçinin istifadəçilərə cari yerlərinin yaxınlığında coğrafi etiketli məqalələri tapmağa imkan verir. O, istifadəçilərə kateqoriyaları görməyə və ya normal masaüstü versiyasını görməyə imkan vermir.

#### Windows
Metro tipli proqram mobil internet versiyasına bənzər Wikipedia-nın yalnız oxuna bilən versiyasını təqdim edir. Proqram Windows RT -də istifadə edildikdə hərəkətli şəkilləri göstərə bilmir.
#### Kiwix
Kiwix Wikipedia məzmunu əsasında bir sıra oflayn proqramlar hazırlayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  - Vikimedia Fondunun MediaWiki saytında rəsmi Wikipedia mobil proqramları üçün layihə səhifəsi
*  mobil proqramlardan fərqli olaraq mobil veb təcrübəsi üzərində işləyir
* Wikimedia proqramlarının dəstəklənməyən rəsmi versiyaları
Əhməd Bərzani

**Əhməd Məhəmməd Bərzani** (  ) və ya **Xudan** (; ) — kürd siyasətçi, Bərzani tayfasının başçısı. Şeyx Əhməd İraq Kürdüstanında Bərzani hakimiyyətinin memarı hesab olunur. O, bir çox müxtəlif kürd tayfalarını öz tabeçiliyinə gətirən və Bərzan bölgəsini genişləndirən kürd milliyyətçisi idi. O, kiçik qardaşı Mustafa Bərzani ilə birlikdə 1920–1930-cu illərdə İraq hökumətinə qarşı vuruşmuşdur.

## Fikirləri
Bərzani eyni ailə daxilində liderliyin davam etdirilməsinin ənənəvi üsulunu rədd etmişdir. O, vurğulamışdı ki, kim rəhbərlik edirsə, belə bir işə uyğun olmalıdır. O, kürd hərəkatında müşahidə olunan korrupsiyanı pisləmiş və hərəkatın uğursuzluqlarının qurbanı olan məzlum kütlələrə məhəl qoymamağı çox tənqid etmişdir. Bərzani həmçinin, nikahın könüllü olmasının vacibliyini vurğulamışdır. Ona görə, belə azadlıq əsas vətəndaş hüququdur.

Bərzani ilk tanınmış kürd envayromentalist lider idi. O, təmiz və davamlı ətraf mühiti qorumaq üçün qaydaları tətbiq etmişdir. O, başqa şeylər arasında qadağan etmişdir:

* Xüsusilə kölgə verən və eroziyanın qarşısını alan ağacların kəsilməsi.
* Həddindən artıq bal yığımı.
* Zəhərli olmayan ilanların öldürülməsi.
* Dinamit və digər partlayıcı maddələrlə balıq ovu.
* Çoxalma mövsümündə ov.

## İstinadlar
Ehsan Nuri

**Ehsan Nuri**, digər adı ilə **Ehsan Nuri Paşa** (  ; ) — kürd hərbçisi və siyasətçisi, Osmanlı və Türkiyə Ordusunun keçmiş zabiti, Kürd Milli Qüvvələriningeneralissimusu kimi Ağrı üsyanının liderlərindən biri.

## Erkən həyatı
Ehsan Nuri 1893-cü ildə Bitlisdə atası Əliqulunun evində anadan olmuşdur. O, Cəlali tayfasının bir qolundan idi. İbtidai təhsilini Bitlisdəki Göy Meydan məscidində bitirdikdən sonra Ərzincan Hərbi Məktəbinə qeydiyyatdan keçmişdir. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Osmanlı Hərbi Akademiyasına daxil olmuşdur. Akademiyada olduğu dövrdə kürd tələbələrin "Həvi" birliyinə qoşulmuşdur. 1910-cu ildə bu akademiyanı leytenant rütbəsində bitirərək Osmanlı ordusuna qoşulmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağrı Dağı İsyanı'nın lideri İhsan Nuri Paşa'yı anlatıyor, Navenda Lêkolînan Kurdistan (in Turkish)
Maliyyə sabitliyi şurası

**Maliyyə sabitliyi şurası** (; *[[Abreviatura|abr]]: FSB*) qlobal maliyyə sisteminə nəzarət edən və ona məsləhətlər verən beynəlxalq təşkilatdır. 2009-cu ilin aprel ayında keçirilmiş olan G20-nin London sammitindən sonra Maliyyə sabitliyi forumunun (FSF) varisi kimi yaradılmışdır. Şuraya G20-nin bütün əsas iqtisadiyyatları, keçmiş FSF (keçmiş Maliyyə sabitliyi forumu) üzvləri və Avropa Komissiyası daxildir. Beynəlxalq hesablaşmalar bankı tərəfindən idarə olunan və maliyyələşdirilən direktorlar şurası İsveçrə qanunvericiliyinə əsasən qeyri-kommersiya assosiasiyası kimi yaradılmışdır. Onun qərargahı Bazel şəhərində yerləşir.

Maliyyə sabitliyi şurası G20 liderlərinin ilk böyük beynəlxalq institusional yeniliyini nümayiş etdirirdi. ABŞ Maliyyə Naziri Tim Qeytner () bunu qlobal iqtisadi idarəetmə arxitekturasının “səmərəli şəkildə fəaliyyət göstərən dördüncü sütunu” kimi xarakterizə etmişdir. Maliyyə sabitliyi şurasının Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı və Ümumdünya Ticarət Təşkilatı ilə bərabər fəaliyyət göstərməsi ilə əlaqədar olaraq ona bir sıra mühüm vəzifələr verilmişdir.

Əksər çoxtərəfli maliyyə institutlarından fərqli olaraq, Maliyyə sabitliyi şurasının hüquqi forması və ya hər hansısa bir formal səlahiyyətləri yoxdur, çünki onun nizamnaməsi üzvləri tərəfindən qəbul edilən əməkdaşlıq üçün qeyri-rəsmi və məcburi olmayan anlaşma memorandumudur.

## İstinadlar
State Street Corporation

**State Street Corporation** — Baş ofisi Amerika Birləşmiş Ştatlarında yerləşən maliyyə xidmətləri və bank holdinq şirkətidir.  Şirkət 25 iyun 1792-ci ildə təsis edilmişdir. Bu şirkət ABŞ-da daimi fəaliyyət göstərən ikinci ən qədim bank hesab olunur. Şirkətin baş ofisi Bostondakı One Lincoln Street-də yerləşir.

State Street aktivlərinə görə ABŞ-ın ən böyük bankları siyahısında 15-ci yerdə dayanır. Şirkət 2023-cü ildə idarəsi altında olan (; ) 3,9 trilyon ABŞ dolları və nəzarət və rezerv (; ) altında olan 43,3 trilyon ABŞ dolları ilə dünyanın ən böyük aktivlərin idarə edilməsi şirkətlərindən biri hesab olunur. Bu bank qiymətli kağızlar xidmətləri göstərən dünyanın ən böyük kastodial bankıdır və eyni zamanda da Maliyyə sabitliyi şurası tərəfindən sistematik olaraq əhəmiyyətli bir bank kimi tanınmışdır. BlackRock və The Vanguard Group ilə bərabər, State Street korporativ ABŞ-da hakim olan üç əsas indeks fond menecerindən biri hesab olunur.

Şirkət adını XVIII əsrdə Bostonun inkişaf edən dənizçilik paytaxtına çevrilməsi ilə "Dənizə gedən böyük küçə" kimi tanınan Bostondakı State küçəsindən götürmüşdür.

## İstinadlar
Oramar üsyanı

**Oramar üsyanı** — 16 iyul 1930-cu ildə başlayan və 10 oktyabr 1930-cu ildə sona çatan, Şeyx Əhməd Bərzaniyə bağlı Molla Hüseyn Şərifin komandanlığı ilə qaldırılmış üsyan. Bu, 500 nəfərlik kürd silahlı qüvvələrinin Dağlıca kəndində yerləşdirilmiş Türkiyə Silahlı Qüvvələri taboruna hücumu ilə başlamışdır. Bəzi kürd tayfalarının Türkiyə qüvvələri ilə eyni tərəfdə vuruşması və Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin bombardmanlara başlaması üsyan kürd qüvvələrinin İraqa geri çəkilməsi ilə başa çatmışdır.

## İstinadlar
Birinci Ağrı üsyanı

**Birinci Ağrı üsyanı** — 1924-cü ilin sentyabrında Cəlali Bərhonun başçılığı altında Cəlali, Həsənan, Cıbran və Heydəran tayfalarının Ağrı dağı və ətrafında hazırladıqları üsyanı. Türkiyə Silahlı Qüvvələri üsyanı bir ay sonra basdırmışdır.

## İstinadlar
Həsənan (tayfa)

**Həsənan** () — Kürdüstan regionunun müxtəlif yerlərində yerləşən kürd tayfası. Bu tayfanın ən böyük hissəsi Türkiyə Kürdüstanında yaşayır. Həsənan  tayfası 1937-ci ildə Dersim üsyanında iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Martin van Bruinessen
* The Kurds: A Contemporary Overview, Philip G. Kreyenbroek, Stefan Sperl

## Xarici keçidlər

* 
*
İkinci Ağrı üsyanı

**İkinci Ağrı üsyanı** — 1927-ci ilin sentyabrında Ağrı dağında kürd tayfalarının qaldırdığı üsyan. Ordu Müfəttişliyinin tələbi və Baş Qərargahın icazəsi ilə hazırlanan və 13–20 sentyabr 1927-ci il tarixləri arasında həyata keçirilən hərbi əməliyyat nəticəsində Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə bağlı 3-cü Ordu tərəfindən yatırılmışdır.

## İstinadlar
Ağrı üsyanları

**Ağrı üsyanları** () — 1930-cu ildə Türkiyənin şərqində Ağrı vilayətində kürdlərin Türkiyə hökumətinə qarşı üsyanları. Üsyan zamanı partizan qüvvələrinin başçısı Cıbran qəbiləsindən Ehsan Nuri idi.

## Üsyanlar
1926-cı ildən 1930-cu ilə qədər Türkiyənin Ağrı ilində müxtəlif üsyanlar qaldırılmışdır. Birinci üsyan 16 may 1926-cı il tarixində Cəlali Barho öndərliyindəki kürd tayfaları tərəfindən Ağrı dağı yaxınlıqlarında qaldırılmışdır. Türkiyə Silahlı Qüvvələri üsyanı bir ay sonra basdırmışdır. Növbəti ilin sentyabr ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri əraziyə yenidən hücum etmiş, yerli əşirətlərin qaldırdıqları ikinci üsyanı basdırmışdır. Bundan sonra Ağrıda yaranan böhran daha da dərinləşmişdir. 1927-ci ilin sentyabr ayında Birləşmiş Krallığın dəstəyi ilə İhsan Nuri tərəfindən Ağrı Respublikası qurulmuşdur. 1928-ci ildə Ağrı Respublikasının dövlət xadimlərinin təşəbbüsü ilə tərtib edilmiş Kürdüstan bayrağı ilk dəfə istifadəyə verilmişdir. 1930-cu ilin iyul ayında Saleh Omurtak öndərliyi türk qoşunları təxminən 15,000 kürdü öldürərək qətliam törətmişdir. Bu böhranı sona çatdırmaq istəyən Türkiyə ordusu 1 iyulda Ağrı dağını mühasirəyə almış və 7 iyul 1930-cu ildə ümumi əməliyyata start vermişdir. 25 iyulda sona çatan döyüşdə kürd liderlərin çoxusu həlak və ya həbs olunmuş, İhsan Nuri isə İrana qaçmışdır. Həbs olunanlar daha sonra Adanada edam edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  
*
Maliyyə xidmətləri

**Maliyyə xidmətləri** — maliyyə vasitəçiliyi xidmətləridir, çox vaxt isə kreditdir. Maliyyə xidmətləri göstərən təşkilatlara misal olaraq Bankları, investisiya banklarını, sığorta və lizinq şirkətlərini, broker şirkətlərini və bir çox başqa şirkətləri nümunə göstərmək mümkündür. 2004-cü ilin məlumatlarına əsasən maliyyə xidmətləri dünyada ən çox gəlir gətirən sektordur.  S&P 500-də bu sektorun bazar kapitalizasiyası 20% təşkil edir.

## Bank əməliyyatları

## İnvestisiya bankı

## Sığorta

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
*

## Xarici keçidlər

* The role of the Financial Services Sector in Expanding Economic Opportunity | A report by Christopher N. Sutton and Beth Jenkins | John F. Kennedy School of Government | Harvard University
Cəfər Təyyar Əyilməz

**Cəfər Təyyar Əyilməz** () və ya **Cəfər bəy** (; ) — Türkiyə hərbçisi, Osmanlı Ordusunun zabiti və Türkiyə Ordusunun generalı. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Çanaqqala döyüşündə iştirak etmiş və müharibə bitdikdən sonra Mustafa Kamal Paşanın qüvvələrinə qoşularaq Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində vuruşmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İbrahim Həski

**İbrahim Həski** və ya **İbrahim Paşa Həski Telli** (; ) — kürd hərbçisi, siyasətçisi və Ağrı Respublikasının prezidenti. Cəlali tayfasından idi.

## Həyatı
İbrahim Həski Diyadində anadan olmuşdur. Atasının adı Həsk, anasının adı Tellidir. Cəlali tayfasının Həsəsori qolundan idi. Müxtəlif mənbələrdə onun adı "İbrahim Ağa", "İbrahim Paşa", "Həskizadə İbrahim", "Bırho", "Bro Həski Telli" və s. adlandırmışdır.

## İstinadlar
BlackRock

**BlackRock Inc** — baş ofisi Nyu-York şəhərində yerləşən ABŞ-ın qlobal investisiyaların idarəedilməsi şirkətidir. 1988-ci ildə ilkin olaraq risklərin idarə edilməsi və sabit gəlirli institusional aktivlərin idarə olunması şirkəti kimi yaradılmış olan BlackRock şirkəti 10 trilyon dollara çatan idarə olunan aktivləri ilə 2023-cü ildə dünyanın ən böyük aktivlərin idarə olunması şirkətidir. BlackRock şirkəti 30 ölkədəki 70 ofisi və 100 ölkədəki müştəriləri ilə qlobal miqyasda fəaliyyət göstərir. Gücünə və maliyyə aktivlərinin və fəaliyyətlərinin ölçüsünə və əhatə dairəsinə görə BlackRock şirkəti dünyanın ən böyük kölgə bankı adlandırılmışdır. 2023-cü ildən etibarən şirkətin baş icraçı direktoru həm də şirkətin təsisçi tərəfdaşlarından biri olan Larri Finkdir.

Səhmləri, böyük kapital qrupları PNC Financial Services və Merrill Lynch şirkətlərinin də 80% səhmlərinin olduğu Nyu-York Fond Birjasında (; *[[Abreviatura|abr]]: NYSE*) qeydiyyatdan keçmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*
Florensiya hersoqluğu

**Florensiya hersoqluğu** () — İtaliyanın Toskana əyalətində yerləşən, Florensiya mərkəzli dövlət. 1532-ci ildə Roma papası VII Klement, özü kimi Mediçi ailəsinə mənsub olan qohumu Alessandro Mediçini ***Florensiya hersoqu*** elan etdi və beləcə, Florensiyada respublika ləğv edilərək irsi monarxiya bərpa olundu.

Onun öldürülməsinin ardından hakimiyyəti ələ alan I Kozimo nəhəng donanma qurdu və Elba adasını satın alaraq bölgəni ələ keçirdi. 1569-cu ildə Roma papası V Piy tərəfindən Böyük Toskana hersoqu ünvanı aldı və beləcə, Mediçilər 1737-ci ilədək bu ünvanla bölgəni idarə etdilər.

## Mənbə

* Hale, J.R. (2001). *Florence and the Medici*. Phoenix Publishing. ISBN 1-84212-456-0
* Hattendorf, John B.; Unger, Richard W., eds. (2003). War at Sea in the Middle Ages and the Renaissance. The Boydell Press.
* Landon, William J. (2013). Lorenzo di Filippo Strozzi and Niccolo Machiavelli. University of Toronto Press.
* Langdon, Gabrielle (2006). Medici Women: Portraits of Power, Love and Betrayal from the Court of Duke Cosimo I. University of Toronto Press.
* van Veen, Henk Th. (2013). Cosimo I De' Medici and His Self-Representation in Florentine Art and Culture. Cambridge University Press
* Crum, Roger J.; Paoletti, John T., eds. (2008). Renaissance Florence: A Social History. Cambridge University Press.
* Fletcher, Catherine (2016). The Black Prince of Florence: The Spectacular Life and Treacherous World of Alessandro de' Medici. Bodley Head.
* Goudriaan, Elisa (2018). Florentine Patricians and Their Networks: Structures Behind the Cultural Success and the Political Representation of the Medici Court (1600-1660). Brill
Müqəddəslər təqvimi

**Müqəddəslər təqvimi** — xristianlıqda hər günü bir və ya bir neçə xristianlıqda müqəddəs qəbul edilmiş şəxsin **bayram gününə** görə adlandıran liturgik il təşkili formasıdır.

Erkən xristianlıq dövründə yaranmış olan müqəddəslər təqvimi şəhidlərin doğum, ölüm və cənnətə yüksəlməsi kimi günlərin anılması ənənəsinə əsasən yaranmışdır. Şərq pravoslav kilsəsində müqəddəslər təqvimi *Menologion* adlandırılır.

## İstinadlar
Tbilisinin yüz min şəhidi

**Tbilisinin yüz min şəhidi** və ya **Yüz min şəhid** (, *[[Romanizasiya|Rom]]: asi atasi mots'ame*; orijinalı: , *[[Romanizasiya|Rom]]: at'ni bevrni mots'ameni*) — XIV əsrə aid olan anonim “Yüz ilin gürcü salnaməsi” adlı əsərə görə 1226-cı ildə Gürcüstanın paytaxtı olan Tbilisini ələ keçirən Xarəzmşah sultanı Cəlaləddin tərəfindən xristianlıqdan imtina etmədiyinə görə öldürülmüş Gürcü Pravoslav Kilsəsinin müqəddəsləridir. Mənbədə öldürülənlərin sayının 100.000 olduğu iddia edilmişdir. Gürcü kilsəsi onları hər il noyabr ayının 13-də (köhnə təqvimlə 31 oktyabr) yad edir.

## Tarixi

Cəlaləddinin Gürcüstan krallığı ilə ilk qarşılaşması 1225-ci ildə baş vermiş Gərni döyüşündə onun ordusunun gürcüləri sarsıdıcı məğlubiyyətə uğratması və bununla da Gürcüstanın orta əsrlərdəki çiçəklənmə dövrünün sona çatması ilə baş vermişdir. Növbəti il Cəlaləddin Tbilisiyə ikinci yürüşünü etmiş və Gürcüstan kraliçası Rusudanı və onun sarayını qaçmağa məcbur etmişdir. Paytaxtın müdafiəsinə qalxan gürcü qoşunları şiddətli müqavimət göstərmiş olsa da, Cəlaləddinin qoşunları nəhayət, 9 mart 1226-cı ildə Tbilisidə yaşayan yerli müsəlmanların da köməyi ilə şəhərə soxulmağa nail olurlar. Müzəffər Xarəzm əsgərləri Tbilisini talan etmiş və şəhərin xristian əhalisini qılıncdan keçirmişdirlər. Ənənəvi olaraq “Yüz ilin salnaməsi” kimi tanınan XIV əsrin anonim gürcü salnaməsində bu haqda belə yazılıb: “Düşmənin gətirdiyi dağıntıları çatdırmaqda sözlər acizdir: körpələri analarının döşündən qoparıb başlarını körpüyə döyərək gözlərinin kəllələrindən düşməsini seyr edirdilər...” Müsəlman tarixçiləri olan İbn əl-Əsir və Nəsəvi (Cəlaləddinin katibi olmuş və onun tərcümeyi-halını yazmışdır) sultanın əmri ilə İslamı qəbul etməyən xristianların öldürülməsi faktını təsdiqləmişdirlər.

Gürcü mənbəsinin verdiyi məlumata əsasən, Cəlaləddin Sioni kafedralının günbəzini sökdürərək onun yerində özünə taxt qoydurmuşdur. Onun əmri ilə Məsihin və Məryəmin ikonaları kafedraldan çıxarılaraq Mtxvari çayının üstündə olan körpüyə yerləşdirilmiş və daha sonra isə xristianlara körpünün üstündən keçmələri əmr edilmişdir. İkonalara hörmətsizlik etməyi və İslam dinini qəbul etməyi rədd edənlərin başları kəsilmişdir. XIII əsrdə yaşamış erməni tarixçisi olan Kirakos Qandzaketsi də, Cəlaləddin və əsgərlərinin gürcüləri dinlərini dəyişdirməyə məcbur etdiyini, qadınlarla pis rəftar edildiyini, kilsələrin dağıdıldığını və xaç işarələrinin məhv edildiyini bildirmişdir.

Orta əsr gürcü salnaməçisi öldürülənlərin sayını ათნი ბევრნი (at'ni bevrni) olaraq müəyyənləşdirmişdir. Bu rəqəmin birinci hissəsi olan at'ni "on" deməkdir. İkinci hissəsi olan, bevrni isə, müasir gürcü dilində "çox, lap çox" mənasını verir. Bu söz eyni zamanda qədim gürcü dilində "on min" mənası deməkdir. Son nəticə olaraq bu söz qədim fars dilindən qədim gürcü dilinə keçmişdir (Qədim fars dilindən tərcümədə *baiwar/n "on min" demək idi).

## İstinadlar
Şihabəddin Məhəmməd ən-Nəşəvi

**Şihabəddin Məhəmməd ən-Nəşəvi** (; ) — milliyətcə fars olan naşir, bioqraf, tarixçi və dövlət xadimidir. Böyük Xorasan vilayətinin Nisa şəhərində anadan olmuşdur. O, 1225-ci ildən ölümünə qədər Cəlaləddin Mənguberdinin yanında olmuşdur. Onun yanında vəzir və səfir vəzifələrində xidmət etmişdir. Cəlaləddin Xarəzmşahın vəfatından sonra Məyyafərikinə getmiş və  orada Əyyubi hökmdarının xidmətinə girmişdir. Burada qaldığı müddət ərzində Nəfs̱ətü'l-maṣdur (1234-35) adlı əsərini başa çatdırmışdır. Daha sonra isə Hələbə getmiş və oradakı Əyyubi hökmdarının xidmətinə qəbul edilərək (1246) monqolların yanına səfir göndərilmişdir. Ömrünün son illərini Hələbdə keçirmiş və elə orada da vəfat etmişdir.

O, monqolların Xorasanı almasını, Cəlaləddinin sonrakı qaçışlarını və daha sonrakı hərbi macəralarını öz gözləri ilə görmüş və bu hadisələrin hamısını 1241-ci ildə ərəb dilində qələmə aldığı “Sirətus-Sultan Cəlaləddin Mənguberdi” adlı əsərində qeyd etmişdir. O, daha əvvəl — 1234/35-ci illərdə farsca “Nəfsətül-masdur” adlı əsər yazmışdır. Bu əsərdə onun 1231-ci ilə qədər şəxsən müşahidə etdiyi hadisələr, dövrün rəsmi sənədləri və şahidlərin ifadələri əsasında Xarəzmşahların süqutu və monqol işğalları haqqında məlumat verilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. Издание критического текста, перевод с арабского, предисловие, комментарий, примечания и указатели 3. М. Буниятова. Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1996, 798 с. ISBN 5020167908
* Orta əsrlər Azərbaycan tarixinə aid ərəb mənbələrindən seçmələr. Tərcümə, qeyd və şərhlərin yazılması və tərtibi: N. Bayramlı. Bakı: "AFPoliqrAF" mətbəəsi, 2016, s. 96-163.
*  
*
Kütahya Dumlupınar Universiteti

**Kütahya Dumlupınar Universiteti** — Türkiyənin Kütahya ilində yerləşən dövlət universiteti.

Universitet 1992-ci ildə əvvəllər Anadolu Universitetinin nəzdində olan Kütahya İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi və Kütahya Peşə Məktəbinin və yeni qurulan dörd fakültə və iki institutun Dumlupınar Universiteti adı altında birləşməsi ilə yaradılıb.

Universitetin il mərkəzində Övliya Çələbi və ilçələrində Simav Dr. İbrahim Naci Eren və Tavşanlı şəhərciklərindən əlavə Kütahyanın 9 ilçəsində fakültə və peşə məktəbi binaları mövcuddur.

Kütahya Dumlupınar Universiteti TÜBİTAK-ın 2017-ci ildə hazırladığı Sahibkarlıq və Yenilikçi Universitetlər İndeksində 39-cu sırada yer alıb.

## Tarixi

### Qurulması
Kütahya Dumlupınar Universitetinin özəyini təşkil edən Kütahya İqtisadiyyat və İdarəetmə Elmləri Akademiyası 12 oktyabr 1974-cü ildə Əskişəhər İqtisadiyyat və Ticarət Elmləri Akademiyasına bağlı Kütahya İdarəetmə Elmləri Məktəbi adı ilə yaradılmışdır. 4 dekabr 1974-cü ildə Kütahya Zəfər meydanı yaxınlığında yerləşən və bu gün İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi tərəfindən istifadə edilən iki mərtəbəli binada təhsilə başlayan kollec 15 fevral 1979-cu ildə Akademiya tərəfindən fakültə səviyyəsinə yüksəldildi və Kütahya İdarəetmə Elmləri Fakültəsi adını almışdır. 20 iyul 1982-ci il tarixli 41 saylı Qanun Fərmanı ilə qurum Anadolu Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsinə bağlı Kütahya İnzibati Elmlər Fakültəsi olaraq təşkil edilmişdir. 1987-ci ildə qanun ilə Kütahya İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi adlandırıldı.

11 iyul 1992-ci ildə qanunla Anadolu Universitetindən ayrılan, adı və mənsubiyyəti dəyişdirilən Kütahya İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi və Kütahya Peşə Məktəbi ilə yanaşı, yeni qurulan Fən və Ədəbiyyat Fakültəsi, Mühəndislik Fakültəsi, Simav Texniki Təhsil Fakültəsi, Biləcik İqtisadiyyat və İdarəetmə Fakültəsi, Sosial Elmlər İnstitutu və Təbiət və Tətbiqi Elmlər İnstitutunu özündə birləşdirən Dumlupınar Universiteti yaradıldı.

### İlk illər
Anadolu Universitetinə tabe olduğu 1993–1994 tədris ilində tədrisini qurulduğu binada davam etdirən universitetdə ilk məzun günü 1997-ci ildə keçirilib.

Universitetin yaradılmasından bir il sonra, Ali Təhsil Şurasının (YÖK) aldığı qərarla Tavşanlı və Gediz ilçələrində peşə məktəbi quruldu. 1994-cü ildə Kütahyanın 10 və Biləcikin 4 ilçəsində Dumlupınar Universitetinə bağlı peşə məktəbləri açıldı.

## İstinadlar
Yaxşı oğlanlar (film, 2016)

***Yaxşı oğlanlar*** — Şeyn Blekin rejissorluğu və Şeyn Blek ilə Entoni Baqarozzinin müştərək yazdıqları süjet xətti ilə 2016-cı ildə çəkilmiş Amerika istehsalı olan neo-noir, komediya, triller filmi. Filmin aktyor heyətində Rassel Krou, Rayan Qoslinq, Anqori Rays, Mett Bomer və Kim Beysinger kimi məşhur aktyorlar iştirak etmişdirlər.

Filmin premyerası 15 may 2016-cı ildə 2016 Kann Film Festivalında baş tutmuşdur. Filmin ABŞ-dəki premyerası isə Warner Bros. tərəfindən 20 may 2016-cı ildə baş tutmuşdur.

## Rollarda

## İstehsalı

Şeyn Blek 2001-ci ildə Entoni Baqarozzi&nbsp;ilə bərabər ssenarinin bir versiyasını yazmışdır.&nbsp;Lakin ssenarinin bu versiyası heç bir alıcının diqqətini cəlb edə bilməmiş və bir müddət ssenarinin bu versiyası ilə bir televiziya serialının çəkilməsi planı nəzərdən keçirilmişdi.&nbsp;Daha sonralar isə Blek filmin son versiyasının buraxılışını dəstəkləmək üçün televiziya serialı ideyasını tənqid edərək,  demişdir.

Filmin son versiyası 2014-cü ilin iyun ayda elan edilmiş və bu versiyaya əsasən filmdə baş rolları Rassel Krou və Rayan Qoslinq ifa etməli, filmin prodüseri isə Coel Silver olmalı idi. Daha sonra isə Blek filmin inkişafında etdikləri köməklərinə görə Krou və Qoslinqə borclu olduğunu bildirmişdir.

Filmin əsas çəkilişləri 27 oktyabr 2014-cü ildə Atlanta və Dekeyter şəhərlərində başlamışdır. Filmin çəkilişlər həmçinin Los-Ancelesdə də aparılmışdır.

## Premyera

Filmin premyerası ABŞ-da əslində 2016-cı il iyul ayının 17-nə təyin edilmişdi. Lakin Warner Bros. filmin premyera tarixini 2016-cı ilin 20 may tarixinə irəli çəkmişdir.

## Tənqidlər

Film film tənqidçilərindən müsbət rəylər al8dı. Metacriticdə 51 tənqidçidən 45 tənqidçinin müsbət rəyini almış film orta hesabla 70 bal yığmışdır. Rotten Tomatoes saytında isə filmin aldığı 240-dan çox rəyin 91%-i müsbət istiqamətdə olmuş və bu nəticə ilə 10-dan 7,5 bal əldə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Eto Şinpey

– Meyci dövrünün əvvəllərində aktiv olmuş Yaponiya siyasətçisi. 1874-cü ildə Saqa üsyanının rəhbərlərindən biri olmuşdur.

## Həyatı
Eto Şinpey 1834-cü ildə Saqa hanında aşağı rütbəli samuray ailəsində doğulmuşdur. 1862-ci ildə Kiotoya gələrək digər samuraylarla birləşərək Tokuqava şoqunluğunu devirmək hərəkatında iştirak etmişdir. İcazəsiz səyahətinə görə Saqa məmurları tərəfindən ev həbsi cəzası almışdır.

1868-ci ildə başlayan Boşin müharibəsi zamanı imperator ordusunun hərbi nəzarətçisi təyin olunmuş, Meyci islahatından sonra Böyük Dövlət Şurasında kiçik bir vəzifəyə təyin olunmuşdur. Paytaxtın Kiotodan Tokioya köçürülməsini dəstəkləmişdir. Tezliklə təhsil nazirinin köməkçisi və Solçular Palatasının vitse-prezidenti olmuşdur. 1871-ci ildə han sisteminin ləğvini və prefektura sisteminin yaradılmasını dəstəkləyən komitənin üzvü idi. Hüquq sahəsindəki bilikləri səbəbilə 1872-ci ildə ədliyyə naziri təyin olunmuşdur. Bir sıra hüquq islahatları aparmış, *"[[Kaytey Ritsurey]]"* adlı cinayət məcəlləsini tərtib etmişdir. 1873-cü ildə Böyük Dövlər Şurasının müşaviri olmuşdur.

### Saqa üsyanı

Eto İvakura missiyasında iştirak etmək yerinə Tokioda qalaraq məhkəmə islahatları ilə məşğul olmuşdur. Sayqo Takamoridən təsirlənərək Koreyaya hərbi ekspedisiya göndərmək və Koreyanı Yaponiya ilə diplomatik əlaqələr qurmağa məcbur etmək ideyasını dəstəkləmişdir. Lakin İvakura missiyasından qayıdan diplomat və siyasətçilərin bu addıma qarşı çıxmasına etiraz etməsindən sonra 1873-cü ilin oktyabrında hökumətdən istefa etmişdir.

Eto Saqa prefekturasına qayıdaraq Meyci hökumətinin islahatlarından və samurayların imtiyazlarının azaldılmasından narazı olan digər şəxslərə qoşulmuşdur. O, hökumətə təzyiq etmək üçün Tosa və Saqa samurayları ilə görüşmüş, Yaponiyanın ilk siyasi partiyası olan Vətənpərvərlərin İctimai Partiyasını qurmuşdur. O, 1874-cü ilin yanvarında Tosa memorialını imzalayan şəxslərdən biri olmuşdur. Bu sənəd Meyci hökumətinin gücdən özbaşına istifadə etməsini tənqid etmiş və qanunverici orqan üçün seçkilərin təşkil olunmasını dəstəkləyirdi. Meyci hökuməti bu sənədi rədd etmişdir.

Siyasi təzyiqlərin effektiv olmadığını düşünən Eto hərbi güc toplayaraq hökumətə qarşı döyüşməyə qərar vermişdir. O, üsyan üçün maddi vəsait və 3000 şəxs toplamışdır. Üsyançılar Saqada yerləşən bir banka hücum etdikdən sonra daxili işlər naziri Okubo Toşimiçi üsyanın yatırılması ilə vəzifələndirilmişdir. Üsyanın uğursuz olduğunu görən Eto Kaqoşimaya gedərək Sayqo Takomorinin dəstəyini almaq istəmiş, lakin uğursuz olmuşdur. Qayıqla Koçiyə səyahət edərkən yaxalanmış və Saqaya geri gətirilmişdir. Eto və müttəfiqi Şima Yoşitake Saqada mühakimə olunduqdan sonra edam edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Milli Diet Kitabxanası
Zonquldak Bülənd Ecevit Universiteti

**Zonquldak Bülənd Ecevit Universiteti** (; keçmiş adı ilə **Zonquldak Karaelmas Universiteti**) — Türkiyənin Zonquldak şəhərində yerləşən dövlət universiteti. Universitet 1992-ci ildə Mədən və Mühəndislik üzrə təhsilə əsaslanaraq yaradılmışdır.

## Tarixi
Universitet 2008-ci il tarixli Qanuna uyğun olaraq Zonquldakda qurulmuşdur. 11 iyul 1992-ci il tarixli 3837 saylı fərmanla qəbul edilmiş və 1 yanvar 1993-cü ildə "Zonquldak Karaelmas Universiteti" olaraq yaradılmışdır. Qara dəniz hövzəsindəki kömür mədənlərinin texniki təhsilli kadrlar tərəfindən istismarı üçün 1924-cü ildə Zonquldakda Mədən Mühəndisliyi Məktəbi yaradılmış, lakin sonradan bağlanmış və yerinə daha sonra Mədən və Mədən Ustaları Peşə Məktəbi yaradılmışdır. 1949-cu ildə Mədən Texniki Məktəbinə çevrilmişdir. Bu qurum 1961-ci ildə İstanbula köçüb. 1962-ci ildə qəbul edilən "Zonquldakda Yeni Texniki Məktəbin Açılması haqqında 165 saylı Qanun" ilə bu texnikum 1184 saylı qanunla "Dövlət Mühəndislik və Memarlıq Akademiyası"na çevrildi və binalar tikilməyə başladı.

Bartın Meşəçilik Fakültəsi, Devrek Ədəbiyyat Fakültəsi, Karabük Texniki Təhsil Fakültəsi və Tibb Fakültəsi Vəqf Qanunu çərçivəsindədir. Devrek Fen Fakültəsi 13 dekabr 2005-ci ildə Fən və Ədəbiyyat Fakültəsi olaraq dəyişdirildi. 18 yanvar 1995-ci ildə Ereğli Təhsil Fakültəsi, 2 noyabr 1996-cı ildə Zonguldak Sağlamlıq Xidmətləri Fakültəsi və Fəthi Toker Gözəllik Fakültəsi yaradıldı. İncəsənət və Dizayn, Dəniz Ticarət və İdarəetmə Fakültəsi 12 oktyabr 2005-ci ildə, Karabük Elm və Ədəbiyyat Fakültəsi və Karabük Mühəndislik Fakültəsi isə 18 dekabr 2005-ci ildə quruldu.

Ali Təhsil Şurasının 5 mart 2004-cü il tarixli iclasında qəbul edilən qərara əsasən Dövlət Konservatoriyası, 5 may 2005-ci il tarixli iclasında verilən qərara əsasən Gökçebey Mithat-Mehmet Çanakçı Peşə Məktəbi yaradılmışdır.

13 fevral 2008-ci ildə Stomatologiya fakültəsi və 26 avqust 2008-ci ildə Gözəl Sənətlər Fakültəsi yaradıldığı gündən Zonguldak Karaelmas Universitetində 14 Fakültə, 4 Məktəb, 9 Peşə Məktəbi və Dövlət Konservatoriyası fəaliyyət göstərir.

Universitetə 2012-ci ildə Türkiyənin baş naziri Bülənd Ecevitin adı verilmişdir.

Bülənd Ecevit Universiteti "IU GreenMetric World University Ranking 2015" qiymətləndirməsi nəticəsinə görə Türkiyənin birinci universitetidir.

## Əlaqələri
Universitet Avropa Universitetlər Birliyinin və Aralıq dənizi Universitetlər Birliyinin üzvüdür. Avropa Diploma Əlavəsi etiketi ilə ikili diplomlar təqdim edir. Qafqaz Universitetlər Birliyinin qurucu üzvüdür. Universitetdə 62 fərqli ölkədən 522 beynəlxalq tələbə təhsil alır. 105 universitetlə ERASMUS, 94 universitetlə FARABİ, 20 universitetlə MEVLANA müqavilələri mövcuddur.

## İstinadlar
Aysun Muradova

**Aysun Murdova — (18 noyabr 2003 - Dağlı, Zaqatala, Azərbaycan)** — azərbaycanlı peşəkar qadın futbolçu."Bornova Hitapspor" klubunun müdafiəçisi

## Həyatı və Karyerası
2019-cu ildə "Zaqatala" klubunda çıxış edirdi.

2019-cu ildən 2021-ci ilə qədər Balakənin "Balxurma" klubunda çıxış etmişdir. Bu klubla 2018/2019, 2019/2020 sezonunda "Azərbaycan Yüksək Qızlar Liqası"nda gümüş medal qazanmışdır.

2021-ci ildən 2022-ci ilə qədər Türkiyənin "Kayserispor" klubunda forma geyindi.

2022-ci ildə "Keçiburnu" klubuna keçid etdi.

Daha sonra isə, 2023-cü ildə "Bağcılar" klubuna transfer oldu.

2024-cü ildə Türkiyədə növbəti transferini gerçəkləşdirib, "Hitabspor" klubunun formasını geyindi. O klubla birlikdə "Türkiyə Qadınlar 1-ci Liqası"nda çempionluq əldə etdi. Beləcə "Hitabspor" "Türkiyə Qadınlar Superliqası"na vəsiqə əldə etdi.

## Milli Karyerası
2021-ci ildə Azərbaycanın qadınlardan ibarət U19 millisində çıxış etmişdir.

## Nailiyyətləri
* **Hitapspor**
**  **Türkiyə Qadınlar 1-ci Liqası: Çempion (1):** *(2023/2024)*
* **Balxurma FK**
**  **Azərbaycan Yüksək Qızlar Liqası: Gümüş (2):** *(2018/2019, 2019/2020)*

## İstinadlar
Doktor Strenc (dəqiqləşdirmə)

* Doktor Strenc — ABŞ komiks nəşriyyatı Marvel Comics tərəfindən yaradılmış personaj.
* Doktor Strenc (film, 2016) — Marvel Comics-in eyniadlı komiks personajından bəhs edən 2016-cı il istehsalı ABŞ filmi.
Mətbəx debatı

**Mətbəx debatı** () — ABŞ-ın vitse-prezidenti Riçard Nikson və SSRİ Nazirlər Şurasının sədri Nikita Xruşşov arasında 24 iyul 1959-cu ildə Moskvada "Sokolniki" parkının sərgi mərkəzində Amerika Milli Sərgisinin "ABŞ Sənaye Məhsulları"nın açılışında keçirilən bir sıra ekspromt dialoqlar.

Sərgi, təşkilatçılarının fikrincə, istənilən amerikalının əldə edə biləcəyi bir evi nümayiş etdirdi. Ev Amerika istehlak bazarının məhsullarını nümayiş etdirən yeni məişət texnikası ilə dolu idi.

## Debatlar

Mətbəx debatı 1955-ci ildə Cenevrədə keçirilən görüşdən sonra ABŞ və SSRİ liderləri arasında ilk yüksək səviyyəli görüş idi. Sərgidə mətbuat agenti kimi iştirak edən Uilyam Lyuis Safirin dediyinə görə, dialoqlar sərginin müxtəlif yerlərində, lakin əsasən şəhərətrafı evin nümunəvi mətbəxinin ərazisində aparılıb.

Nikson və Xruşşov kapitalizm və sosializmin üstünlüklərini müzakirə etdilər. Müzakirələr 1957-ci ildə “Sputnik”in buraxılması ilə 1962-ci ildəki Kuba raket böhranı arasında dünya siyasi sistemləri arasında qarşıdurma fonunda baş tutmuşdu.

Əksər amerikalılar belə hesab edirdilər ki, Niksonun ölkədəki populyarlığını artıran debatda qalib gəlməsi oldu. Müzakirə ABŞ-ın liderlik etdiyi yeni texnologiya olan rəngli videolentdə qeydə alınıb; debat zamanı Nikson bunu Amerikanın çoxsaylı texnoloji nailiyyətlərindən biri kimi göstərdi. O, həmçinin qabyuyan maşınlar, qazonbiçənlər, ərzaq məhsulları ilə dolu supermarket rəfləri, üstü açıq kadillaklar, kosmetika, dikdaban ayaqqabılar və Pepsi-Cola kimi nailiyyətləri nümayiş etdirirdi. Nikson, müzakirəyə adı verilən Amerika mətbəx texnikasını xüsusi vurğuladı.

Xruşşov isə müzakirədə vurğuladı ki, Sovet İttifaqı sənayeni dəbdəbəli malların istehsalına deyil, həqiqətən əhəmiyyətli malların istehsalına yönəldib. O, məişət texnikasının bolluğuna istehzalı bir şərhlə cavab verdi: “Bəs sizdə ağzınıza yemək qoyub onu içəri itələyən maşın yoxdur?"

## İstinadlar
Xruşşovun ABŞ-yə səfəri

**SSRİ Nazirlər Sovetinin Sədri N.S.Xruşşovun ABŞ-yə səfəri** — sovet lideri Nikita Xruşşovun ABŞ-a ilk səfəridir və 1959-cu il sentyabrın 15-27-də baş tutmuşdu. Xruşşov Vaşinqtonda və Kemp Deviddə (rəsmi səfərdə), həmçinin Nyu-Yorkda, Los-Ancelesdə, San-Fransiskoda, Des Moynda və Ayovada Amesdə oldu. O, bir qrup senatorla birlikdə ABŞ prezidenti Duayt Eyzenhauer və vitse-prezident Riçard Niksonla görüşdü.

“*Nazirlər, diplomatlar, aktyorlar və yazıçılar* ”, habelə Xruşovlar ailəsindən ibarət 63 nəfərlik nümayəndə heyəti Endryus Hərbi Hava Qüvvələri bazasına gəldi və burada sovet liderini prezident Eyzenhauer qarşıladı. Səfəri ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən akkreditə olunmuş 2,5 min jurnalist və fotomüxbir (o cümlədən 41 sovet jurnalisti ) işıqlandırdı. Lakin American Life jurnalının məlumatına görə, jurnalistlərin ümumi sayı ən azı 5 min nəfər idi ki, bu da o vaxt üçün mütləq rekord demək idi.

## Həmçinin bax

* ABŞ–SSRİ münasibətləri

## İstinadlar
Lenta.ru

**Lenta.ru** — 1999-cu ildə  köməyi ilə Anton Nosik tərəfindən təsis edilmiş rus onlayn xəbər saytıdır. comScore-un 2013-cü ilin aprelində apardığı araşdırmaya görə, Lenta.ru bütün dillərdə olan Avropa xəbər saytları arasında trafikə görə 5-ci yeri tutmuşdur. 2014-cü ildə redaksiya heyətinə siyasi motivli müdaxilə səbəbindən nəşrin rəhbərliyində dəyişiklik oldu. Baş redaktor Qalina Timçenko və 39 işçi həmin ilin noyabrında yeni  layihəsinin əsasını qoyaraq nəşri tərk etdilər.

## İstinadlar
Henri Fulds

**Henri Fulds** () – şotland həkim, missioner və alim. Barmaq izləri ilə bağlı araşdırmalarına görə tanınır. Həyatının bir hissəsini Yaponiyada keçirmiş və orada korların təhsili üçün işlər görmüşdür.

## İlk illəri
Henri Fulds 1843-cü ildə Şotlandiyanın Erşir qraflığında doğulmuşdur. 1866-cı ildə Qlazqoda yerləşən Anderson Kollecində tibb təhsili almışdır.

## Yaponiyada həyatı
Fulds 1874-cü ildə Şotlandiyanın Birləşmiş Presviterianlıq Kilsəsi üçün xəstəxana qurmaq məqsədilə Tokioya köçmüşdür. O, Yaponiyada ilk şotland tibb missiyasına rəhbərlik etmişdir. 1875-ci ildə Yaponiyada korlar üçün ilk təşkilat olan "Rakuzenkay"ın, 1880-ci ildə isə korlar üçün məktəb olan Kummo-inin yaradılmasında iştirak etmişdir. Yapon dilini səlis öyrənmiş, Tsukici xəstəxanasında cərrah kimi işləmişdir. Fulds Yaponiyadakı illəri zamanı iki səyahətnamə yazmış, üç jurnal təsis etmiş, quduzluğa qarşı mübarizə aparmışdır.

1879-cu ildə ABŞ arxeoloqu Edvard Morze tərəfindən Tokionun Omori bölgəsində tapılmış dulusçuluq məmulatlarını tədqiq edərkən hər bir fərdin özünəməxsus barmaq izi olduğu nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Nəzəriyyəsi haqqında Çarlz Darvinə yazmışdır. Fulds Tokioda yerləşən xəstəxanasında törədilmiş bir cinayət zamanı barmaq izlərini müqayisə edərək həmkarının günahsızlığını sübut edə bilmişdir. Fulds nəzəriyyəsinin kriminalistikada cinayətkarın müəyyən edilməsi üçün əhəmiyyətli düşünmüş və bu barədə yazdığı məqalə 1880-ci ilin oktyabrında Britaniyanın *"[[Nature]]"* jurnalında nəşr olunmuşdur. Növbəti ay Vilyam Herşel ona cavab yazaraq 20 ildən çoxdur ki, Hindistanda identifikasiya üçün barmaq izindən istifadə etdiyini bildirmişdir. O, 1886-cı ildə Britaniyaya qayıdaraq Şotlandiyada təklif etdiyi barmaq izi sisteminin yaradılmasını təklif etmişdir.

## Xatirəsi
Tokionun Çuo rayonunun Tsukici bölgəsində Henri Fuldsa həsr olunmuş memorial lövhə quraşdırılmışdır. Fuldsun doğulduğu Beyt qəsəbəsində ona həsr olunmuş memorial lövhə yerləşir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Vaşinqton-Moskva qaynar xətti

**Vaşinqton-Moskva "qaynar xətti"**  — ABŞ prezidenti ilə SSRİ rəhbərliyi arasında birbaşa əlaqə xətti. Hal-hazırda *birbaşa şifrələnmiş rabitə sistemi* adlanır, əvvəllər: *birbaşa rabitə xətti*, *təsnif edilmiş telefon rabitəsi.*

O, 1963-cü ildə Karib böhranından sonra Soyuq müharibə dövründə rəqabət aparan o dövrün iki potensial təhlükəli supergücü olan SSRİ və ABŞ arasında təcili əlaqə yaratmaq üçün yaradılmışdır. Karib böhranı zamanı N. Xruşşovun C.Kennediyə göndərdiyi 3000 sözdən ibarət məktubunu amerikalılar 12 saata deşifrə etmişdilər. Buna görə də, 1963-cü il iyunun 20-də Cenevrədə fövqəldövlətlərin liderləri arasında birbaşa əlaqə xəttinin yaradılmasını nəzərdə tutan anlaşma memorandumu imzalandı.
Beynəlxalq gərginliyin aradan qaldırılması

**Beynəlxalq gərginliyin azaldılması** (mediada və xarici ədəbiyyatda - **detent** adlanır) — sosialist və kapitalist düşərgələri ölkələri arasında qarşıdurmanın aqressivliyini azaltmağa yönəlmiş siyasət.

Termin -dən gələn kalkadır,lakin 1960-cı illərin sonundan (nüvə paritetinin əldə edildiyi zaman) 1970-ci illərin sonlarına qədər SSRİ ilə ABŞ arasındakı münasibətlərdə siyasi proseslərə münasibətdə tez-tez istifadə olunur. “Beynəlxalq münasibətlərin istiləşməsi” termini beynəlxalq münasibətlərin əvvəlki dövrünə tətbiq edilir, çünki silahların bərabərsizliyini nəzərə alaraq münasibətlərdə “gərginliyin azaldılması” ağlasığmaz idi. 1969-1979-cu illər iki sistem arasında qarşıdurmanın intensivliyinin azalması və SSRİ ilə Qərb arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın genişlənməsi ilə xarakterizə olunur. Sovet lideri Brejnev ABŞ prezidentləri Nikson, Ford və Cimmi Karter, Fransa prezidentləri Corc Pompidu və (xüsusilə) Valeri Jiskar d'Esten, Almaniya kansleri Brandt və Şmidtlə yaxşı münasibətlər qurur.

SSRİ ilə Qərb arasında münasibətlərdə yeni pisləşmə 1979-cu ildə sovet qoşunlarının Əfqanıstana daxil olması ilə baş verdi və 1987-ci ilə qədər davam etdi. Sonra “yeni siyasi təfəkkür” mərhələsi başladı və bu, nəticədə Soyuq müharibənin sona çatmasına səbəb oldu.
Feodora Kantakuzenos (Orxanın arvadı)

**Feodora Kantakuzenos** (; ) və ya **Feodora Xatun** — Bizans şahzadəsi, imperator VI İohann ilə alman mənşəli kraliça İrini Asaninin üç qızından biridir. O, Osmanlı sultanı olan Orxan Qazinin dördüncü və sonuncu həyat yoldaşı olmuşdur.

## Mənşəyi

İmperator VI İohann ilə onun german mənşəli həyat yoldaşı olan kraliça İrini Asaninadan olan üç qızından biridir. Tarixçi Nikifor Qriqora bir fəsildə onu səhvən “Mariya” adlandırmışdır.

## Bioqrafiyası

1346-cı ilin yanvar ayında o, atasının yüksələn Osmanlı bəyliyi ilə ittifaqını möhkəmləndirmək və davam edən Bizans vətəndaş müharibəsində Osmanlıların Savoyyalı imperator-regenti olan Annaya yardım göndərməsinin qarşısını almaq üçün Osmanlı hökmdarı olan Orxan Qazi ilə nişanlanmışdır. Evlilikləri də elə həmin ilin yayında baş tutmuşdur. Valideynləri və bacıları onu Orxanın sarayının nüfuzlu adamları ilə bir atlı qaravul alayının da iştirak etdiyi Osmanlı nümayəndə heyətinin 30 gəmidən ibarət donanma ilə gəldikləri Selimbriyaya qədər onu müşayiət etmişdirlər. Tədbir Selimbriyada baş tutmuş və Orxanın nümayəndələri onu toyun keçiriləcəyi Mərmərə dənizinin o tayındakı Vifiniya torpaqlarında olan Osmanlı ərazisinə qədər onu müşayiət etmişdirlər.

Toydan sonra isə Orxan Qazi öz çadırına qayıtmışdır. Bizans imperatoru isə qızı Feodoranı Orxan bəyin digər oğulları və qohumları ilə bərabər özü ilə götürüb imperatriçanı, onun digər qızlarını və şahzadələrini ziyarət etmək üçün Bizansa aparmışdır. Orxanın oğlanları və qohumları İstanbulda üç gün qaldıqdan sonra imperatorun onlara hədiyyə etdiyi qiymətli əşyalarla bərabər *[[Vifiniya]]* adlandırılan Bursa və ətrafına geri qayıtmışdırlar.

Feodora ailə həyatı qurduqdan sonra xristian olaraq qalmağa davam etmiş və Osmanlı hakimiyyəti altında yaşayan xristianları fəal şəkildə dəstəkləmişdir. 1347-ci ildə isə, o, hələ kiçik bir uşaq olarkən, fidyə üçün Genuya dəniz quldurları tərəfindən qaçırılan oğlu Şahzadə Xəlili dünyaya gətirmişdir. Bizans imperatoru olan V İohannın xilas edilməsində onun mühüm təsiri olmuşdur. Daha sonra isə Xəlil V İohann Paleoloqos və Feodoranın bacısı olan Yelena Kantakuzenosun qızı ilə evlənmişdir. Atasının vətəndaş müharibəsindəki qələbəsindən sonra 1347-ci ilin fevral ayında Konstantinopolda keçirdiyi üç günlük tədbirlərdə iştirakı istisna olmaqla, Orxanın vəfat etdiyi 1362-ci ilə qədər Osmanlı sarayında qalmışdır. Orxanın ölümündən sonra o, Konstantinopola geri qayıtmış və burada bacısı imperatoriçə Yelena Kantakuzenos ilə bərabər sarayda yaşamışdır. Onun haqqında olan axırıncı məlumat IV Andronikin 1379-1381-ci illər arasındakı qısamüddətli hakimiyyəti dövründə Qalatada həbsdə olmasıdır.

## İstinadlar
Bədöyün məscidi

**Bədöyün məscidi**  — yerli əhali arasında həm də **Badavun məscidi** və **Bədöy məscidi** kimi tanınan tarix-memarlıq abidəsi. Abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il avqustun 2-də verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Tarixi

Məscidin inşa tarixi 1791-ci ilə aiddir. Məscid, Hacı Qurban adlı şəxs tərəfindən inşa olunmuşdur.

Abidənin üzərində 8 kitabə mövcuddur. Bunların yeddisi ərəb dilində, biri isə ərəb qrafikası ilə Azərbaycan dilindədir. İki kitabədə əks olunmuş dini hədis mətnlərindən sonra, hicri 1295-ci il (1878-ci il) və hicri 1323-cü il (1905-ci il) tarixləri qeyd edilib.

SSRİ dövründə məscid xalça sexi kimi istifadə edilmişdir. 1990-cı ildən isə məscidin fəaliyyəti bərpa olunmuşdur.

### Restavrasiyası

1990-1997-ci illərdə bir neçə dəfə məscid yerli əhalinin səyləri ilə təmir edilmişdir.

2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva İsmayıllı rayonu Lahıc qəsəbəsinə səfərdə olarkən sakinlər Bədöyün məscidinin təmirinə köməklik olunması barədə xahiş edib. Birinci vitse-prezident məscidə gedərək vəziyyətlə tanış olub və əsaslı təmir olunması barədə tapşırıq verib.

Bundan sonra, Dövlət Turizm Agentliyi ilə AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu arasında imzalanmış memoranduma əsasən abidədə restavrasiya işlərindən əvvəl arxeoloji tədqiqat işlərinin aparılması qərarlaşdırılıb. Abidə ərazisində arxeoloji qazıntılara Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Lahıc arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri Akif Quliyev rəhbərlik etmişdir.

Tədqiqat və bərpa işlərindən sonra 2021-ci ilin noyabr ayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva Bədöyün məscidinin yenidən istifadəyə verilməsi mərasimində iştirak ediblər.
 
Görülən işlər nəticəsində məscid orijinal formasına uyğun bərpa edilib. Məscidin minarəsi yenidən qurulub, dəstəmazxana inşa olunub. Məscidin qadınlar üçün nəzərdə tutulan hücrə və şəbəkələri əvvəlki görünüşünə qaytarılıb.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Bina çaylaq daşından tikilib. Məscid binası iki mərtəbədən ibarətdir. Qadınlar üçün nəzərdə tutulan hissə ikinci mərtəbədədir. Girişdən sol tərəfdəki otaqda məscidin əvvəlki axundlarından birinin məzarı yerləşir.



Fayl:Bədöyün məscidinin interyeri.jpg|Minbərin yerləşməsi
Fayl:Bədöyün məscidinin ikinci mərtəbəsinin interyeri.jpg|İkinci mərtəbədə qadınların ibadət otağı
Fayl:Bədöyün məscidinin interyeri bərpa işlərindən sonra.jpg|Məscidin döşəməsində arxeoloji qazıntı sahəsini göstərən şüşə panellər



## İstinadlar
Ernest Fenollosa

**Ernest Fransisko Fenollosa** (; ) – ABŞ pedaqoqu, sosioloqu və yapon incəsənətinin tarixçisi. Tokio Universitetinin professoru olmuşdur. Yaponiyada yapon incəsənətinin tədqiqi və mühafizəsi istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir.

## İlk illəri
Ernest Fenollosa 1853-cü ildə ABŞ-nin Massaçusets ştatının Salem şəhərində doğulmuşdur. 1874-cü ildə Harvard Universitetinin fəlsəfə və sosiologiya fakültəsindən məzun olmuşdur. Təqaüd qazanaraq fəlsəfə və teologiya təhsilinə davam etmişdir. 1877-ci ildə Harvard Universitetindəki təhsilini yarımçıq qoyaraq Boston Təsviri İncəsənət Muzeyində rəssamlıq öyrənməyə başlamışdır.

## Yaponiyada həyatı
Tokio Universitetinin zooloqu olan Edvard Morze 1878-ci ildə onu Yaponiyaya dəvət etmişdir. Fenollosa Yaponiya hökumətinin təklifini qəbul edərək Tokio Universitetində fəlsəfə və siyasi iqtisadiyyat (1878–1880), eləcə də, fəlsəfə və məntiq (1880–1886) müəllimi olmuşdur. İnoue Tetsuciro, Naqao Ariqa, Miyake Setsurey, Tsubouçi Şoyo, Hozumi Yatsuka, Kanay Noburu, Takata Sanae, İnoue Enryo, Kano Ciqoro, Vadaqaki Kenzo kimi şəxslər onun tələbələri olmuşdurlar.

Fenollosa müəllim kimi uğur qazansa da, ənənəvi yapon incəsənətini qorumaq və nümayiş etdirmək istiqamətində gördüyü işlərə görə tanınır. Kano Hoqay və Haşimoto Qaho kimi ənənəvi rəssamların hamisi olmaqla yanaşı yapon incəsənətinin Yaponiyada yenidən qiymət tapması üçün çalışmışdır. O, bir çox sənət əsərini məhv olmaqdan xilas etmiş və öz şəxsi kolleksiyasını yaratmışdır. Ukiyo-e sənətini dünyaya tanıtmış, buddizmi qəbul etmişdir. 1886-cı ildə Təhsil Nazirliyinin təklifini qəbul edərək bütün fəaliyyətini yapon incəsənətinə həsr etməyə başlamışdır. 1887-ci ildə Tokio Təsviri İncəsənət Məktəbinin yaradılmasında iştirak etmişdir. 1886–1890-cı illərdə incəsənət administrasiyası, metodları və proqramlarını araşdırmaq üçün ABŞ və Avropaya göndərilmiş imperator komissiyasının tərkibində olmuşdur.

Fenollosa 1890-cı ildə Bostona qayıdaraq Boston Təsviri İncəsənət Muzeyinin şərqşünaslıq bölməsinin rəhbəri təyin olunmuşdur. 1897-ci ildə Yaponiyaya qayıdaraq tədqiqat və mühazirələrinə davam etmiş, Tokioda yerləşən İmperator Normal Məktəbində ingilis dili müəllimi olmuşdur. 1900-cü ildə ABŞ-yə qayıdaraq Kolumbiya Universitetində dərs deməyə başlamışdır. 1908-ci ildə Avropaya səyahət etmiş və Londonda ölmüşdür. Külləri Şiqa prefekturasında yerləşən Onco məbədində basdırılmışdır.

## Əsərləri
Əsas əsəri olan *"Çin və yapon incəsənətinin dövləri"* ölümündən sonra – 1912-ci ildə nəşr olunmuşdur. Digər əsərlərinə *"Ukiyo-enin ustaları"* (1896), *"Yaponiyanın dəyişməz nəcib tamaşaları"* (1916), *"No və ya nailiyyət, Yaponiyanın klassik dövrünün tədqiqi"* (1916) daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*