open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baymak rayonu

**Bayma rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi baymak şəhəridir.
## Tarixi
Baymak rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Ümumrusiya Məərkəzi Rəyasət Heyətinin "Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının inzibati bölgüsü haqqında" 1930-cu il tarixli qərarı ilə qurulmuşdur.
XIX əsrin 30-cu illərində Xudolaz çayının yuxarı axarında qızıl yataqları işlənmişdir. Külcə və filiz qızılının yeni yataqlarının işlənməsi, mis pirit filizlərindən qızılın çıxarılması hesabına qızıl mədəni genişlənmişdir. 1923-cü ildə Tanalık-Baymak dağlıq dairəsi tərəfindən hasil edilən qızılın payı ümumi Uralın 40% -ə çatırdı.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 — 58,81 min nəfər.

2035 — 60,08 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 83,3%, ruslar - 11,9%, tatarlar - 3,5%, digər millətlərdən olanlar - 1,3%.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Baymak şəhər) rayon əhalisinin 30,25 % -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Baymak rayonu ərazisinə 1 şəhər və 22 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 92 yaşayış məntəqəsi daxildir.
## Sosial sfera
Rayonda 75 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 40 orta və 2 lisey, kənd təsərrüfatı texnikumu fəaliyyət göstərir. Urqazda Ufa Yanacaq və Enerji Kollecinin bir filialı, Baymakd peşə məktəbi, 41 kütləvi kitabxana, 75 klub müəssisəsi, Baymakda və Temyasov kəndində yerli tarix muzeyi, mərkəzi rayon və 8 kənd xəstəxanası, eyni adlı göldəki "Talkas" sanatoriyası mövcuddur. Rayonda iki regional qəzet nəşr olunur: rus dilində Baymak Xəbərləri və başqırd dillərində «Һaҡмар».
### İdman
Rayonda idman növləri üzrə federasiyalar mövcuddur: milli güləş, basketbol, voleybol, futbol, hokkey, xizək, atletika, boks, üzgüçülük, stolüstü tennis, şahmat və dama.

Bədən tərbiyəsi və idman həvəskarlarının ixtiyarında 146 obyekt vardır. O cümlədən: 1 stadion, 68 planlı idman qurğusu, 72 idman salonu, 2 xizək kurortu, 2 atış meydançası, 1 üzgüçülük hovuzu

20-ci əsrin ortalarında Başqırdıstanda Baymak-Ufa cıdırı at yarışları (1937) məşhur idi.

## İstinadlar
Balakatay rayonu

**Balakatay rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Yeni Balakatay kəndidir. Ufadan 278&nbsp;km məsafədə yerləşir.

## Coğrafi yerləşməsi
Rayon Başqırdıstanın şimal-şərq hissəsində yerləşir. Qərbdən və cənub-qərbdən Başqırdıstanın Məsetle və Kıyğı rayonları ilə, şərqdə Çelyabinsk vilayətinin Nyazepetrovski və Kusinski rayonları ilə, şimaldan Sverdlovsk vilayətinin Artinski şəhər rayonu ilə həmsərhəddir. Sahəsi 3037&nbsp;km²-dir.

Rayonun ərazisi Ufa ilə Aya çaylarının aşağı axınları arasında, dəniz səviyyəsindən 300–400 m yüksəklikdə yerləşir. Ərazisi çay vadiləri və yarğanlarla güclü şəkildə bölünür. Şərq hissəsi Uralın qərb yamacındakı inkişaf etmiş silsilələr sisteminə malikdir. Oroqrafik amilin təsiri ilə yağıntının miqdarı 550–600&nbsp;mm-ə qədər artır. Şaxtasız dövr 90–100 gün təşkil edir. Boz və tünd boz meşə torpaqları üstünlük təşkil edir. Cənub-şərq hissəsində isə boz və tünd boz dağ meşə torpaqları üstünlük təşkil edir. Qarışıq meşələr çox yayılmışdır, rayonun 46,8% ərazisini tutur. Karlıxanovski və Balakatay qoruqlarıında qunduz, su samuru, digər heyvan və quşlar növlərinin qorunması üçün tədbirlər təşkil edilmişdir.

## Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin fərmanına əsasən Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsi ləğv edilərək 48 rayonun qurulması zamanı rayon 20 avqust 1930-cu ildə yaranmışdır.

## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024–17,85 min nəfər.

2035–16,44 min nəfər.

;Milli tərkib 2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar — 49,6%, başqırdlar — 43,6%, tatarlar — 5,4%, digər millətlərdən olanlar — 1,4%.

## İnzibati-ətazi vahidləri
Balakatay rayonuna 13 kənd inzibati vahidliyi daxildir.

## Sosial sfera
Rayonda 38 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 12 orta məktəb, VIII tipli xüsusi (islah) internat məktəbi, musiqi məktəbi, peşə məktəbi, 21 ictimai kitabxana, 42 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 3 kənd xəstəxanası vardır. Rus və başqırd dillərində "Yeni Balakatay" adlı regional qəzet nəşr olunur.

## İstinadlar
Qayıdış (film, 2003)

***Qayıdış*** (, *Vozvrashcheniye*), Andrey Zvyaginsevin rejissorluğu ilə çəkilən 2003-cü il istehsalı rus filmidir. Filmin premyerası 16 oktyabr 2003-cü ildə, dünya miqyasında premyerası isə 31 oktyabr 2003-cü ildə baş tutdu.

Film iki uşağın, atalarının 12 ildən sonra qəfil evə qayıtmasının hekayəsidir.
Evə qayıdan ata heç bir izahat vermədən uşaqları səyahətə çıxarır və onları bir göldəki uzaq bir adaya aparır. İki qardaş bu səfərdə atalarını tanıdıqları halda, onları qəbul edib rədd etmək arasında mübarizə aparırlar. Mistik ifadə tərzinə sahib film Venesiya Film Festivalında Qızıl Şir mükafatına layiq görülmüşdür.

## Məzmun
Müasir Rusiyada İvan və onun böyük qardaşı Andrey atalarının yoxluğunu hiss etməmək üçün bir-birlərinə bağlanmışlar. Anaları və nənələri ilə yaşayan iki qardaş, atalarının 12 ildən sonra evə qayıtdıqlarını, bir gün anaları ilə evdə vuruşduqlarını görəndə şoka düşürlər. Analarının icazəsi ilə, çox da sakit olmayan İvan və Andrey ataları ilə birlikdə sadə bir balıq ovu tətili hesab etdikləri səyahətə çıxırlar.

Andrey atası ilə yenidən görüşməkdən məmnundur, İvan isə özünü yalnız fotolardan tanıdığı adam üçün saxlayır.

Hər iki qardaş maraqlı bir macəra gözləməkdən məmnundurlar. Lakin tezliklə onlar qəribə və getdikcə daha qəddar səylərinin ağırlığı altında mübarizəyə başlayırlar, atalarının itirdiyi 12 ilini qoparmağa çalışırlar. İvan və Andrei bir adam tərəfindən öz növbəsində sınanmış, xilas edilmiş, eşidilən, rəhbər və laqeyd vəziyyətlərdə olurlar. Andrey hələ də atasına hörmət edir, İvan isə inadla müdafiədə qalır.

Avtomobil ibtidai və vəhşi sahil xəttində dayanır. İvanın şübhələri indi açıq bir üsyana səbəb olur. Heç tanımadığı bir ata ilə ünsiyyətə ehtiyacı olan Andrey İvanla məsafə saxlayır. Üçlük təyinat yeri ilə sirli adaya gəldikdə, İvan və atasının sınağı acı düşmənçilik və qəfil zorakılığı artırır.

## Aktyorlar
* Vladimir Qarin — Andrei
* Ivan Dobronravov — Ivan (Vanya)
* Konstantin Lavronenko — Ata
* Natalia Vdovina — Ana

## Mükafatlar və nominasiyalar
;Venesiya Film Festivalı
* qazandı, Qızıl Şir
* qazandı, Ən Yaxşı Debüt Film
;Avropa Film Mükafatları
* qazandı, İlin Avropalı Kəşfi (Fassbinder Mükafatı)

;Palm Springs Beynəlxalq Film Festivalı
* qazandı, Ən Yaxşı Xarici Film

;Qızıl Qlobus Mükafatı
* Nominasiya, Ən Yaxşı Xarici Film

## Xarici keçidlər
*
*
*
*Movie Trailer  and Screenshots 

## İstinadlar
Həmid Zübeyr Koşay

**Həmid Zübeyir Koşay** () — başqırdəsilli Türkiyə etnoqrafı, arxeoloq, yazıçı və folklor araşdırmaçısı.

## Həyatı
Atasının adı Übeydullah Əfəndi, anasının adı Nurizadə xanımdır. Ailəsi tərəfindən 1910-cu ildə təhsil alması üçün Osmanlıya göndərilmişdir. Selanikdə Mərkəz Rüşdiyyəsini bitirmiş, liseyi İstanbulda oxumuşdur. 1916-cı ildə İstanbul Darülmuallimdən məzun olmuş, 1917-ci ildə Kadıköy liseyinə təyin olunaraq 1 il müəllimlik etmişdir. Bu zaman İstanbul Darülmuallimdə etnoqrafiya və macarca dərslərində iştirak etmişdir.

Macarıstanda türkologiya və dilçilik sahələrindəki təhsilini davam etdirmiş və 1923-cü ildə doktorantura təhsilini başa vurmuşdur. 1925-ci ildə Berlin Universitetində professor Banq Kaupun dərslərində iştirak etmiş və dövlət kitabxanasında tədqiqatlar etdikdən sonra Türkiyəyə geri dönmüş və Maarif Naziliyində çalışmağa başlamışdır. Koşay Türkiyədə etnoqrafiya, folklor və arxeoloji tədqiqatlarının elmi əsaslarını qurmuş elm adamıdır.

1 oktyabr 1984-cü ildə Ankarada vəfat etmişdir.

## İstinadlar
İnəklər gölü döyüşü

**İnəklər gölü döyüşü** — 682-ci ildə İkinci Göytürk xaqanlığı ilə Doqquz Oğuzlar arasında baş vermiş döyüşdür.

## Döyüşdən əvvəl
Qutluq xaqan 682-ci ildə göytürkləri Tanq hakimiyyətindən qurtarmaq üçün böyük mübarizə başlatdı. Göytürklər müstəqilliklərinə qovuşmaq üçün daha əvvəl də bir neçə dəfə üsyan etmişdi. Ancaq bu üsyanlar Tanq tərəfindən yatırılmışdı. Qutluq xaqan xalqını toplayaraq Çuqay-Kuz dağına çıxdı. Qutluq xaqanın təqibçiləri 5.000 nəfər idi. Qutluq xaqan ilk iş olaraq Doqquz Oğuzların sürülərini yağmalatdı. Zamanla güclənən Qutluq qardaşı Bögü Çoru şad, digər qardaşı Tuo-hsi-fuyu da (Eletmiş Yabqu) yabqu təyin etdi. Bir müddət sonra da, çinlilərin əlində həbsdə olan Tonyukuk qaçaraq Qutluq xaqana qoşuldu. Tonyukuk həbsdə olduğu müddətdə Tanqı yaxından tanımış və əzif yönlərini öyrənmişdi. Qutluq xaqan Tonyukuka Apa Tarkan ünvanı ilə birlikdə atların və hərbi işlərin məsuliyyətini verdi.

## Döyüş
Oğuzlardan bir qaçaq Qutluq xaqanın yanına gəldi və belə bir bilgi verdi:

Sonra qaçaq bu xaqanın çinlilər və kidanlar ilə ittifaq qurduğunu bildirdi. Doqquz Oğuzlar, çinlilər və kidanların qurmuş olduqları bu ittifaqa görə, Doqquz Oğuzlar şimaldan, kidanlar şərqdən və çinlilər də cənubdan hücum edəəck və göytürklər ortadan qaldırılacaqdı. Tonyukuk bu hadisələrlə bağlı Qutluq xaqana belə ittifaqın daha yeni qurulmuş Göytürk xaqanlığının sonu ola biləcəyini, bir şeyin zəif ikən onu məğlub etmənin asan olduğunu, gücləndiyində isə onunla döyüşmənin çətinləşəcəyini dedi. Bundan sonra Qutluq xaqan Tonyukuka ordunu istədiyi kimi idarə etmə səlahiyyəti verdi. Ordunun komandanlığını əlinə alan Tonyukuk Göytürk ordusu ilə Kök Onq çahyını keçərək Ötükən dağlarına doğru irəlilədi. Doqquz Oğuzlar da inəkləri və yük arabaları ilə Tula çayına doğru irəlilədilər. İnəklər gölü ilə Tula çayı tərəfdən Doqquz Oğuz ordusu Göytürk ordusu üzərinə hücum etdi. Oğuz ordusu 6.000 nəfərdən, Göytürk ordusu 2.000 nəfərdən ibarət ikən, Tonyukuk abidəsinə görə, “Tanrı yardım etdiyi üçün” Göytürk ordusu Oğuz ordusunu məğlub etdi. Ağır məğlubiyyətdən sonra geri çəkilən oğuzların bir qismi çayda boğuldu. Oğuzların xaqanı Baz xaqan qətlə yetirildi.

## Nəticə
Döyüşdən sonra göytürklər Ötükəni ələ keçirdilər, Doqquz Oğuzların qalıntıları ilə bir çox türk boyu göytürklərə bağlılıqlarını elan etdilər. Qutluq xaqana isə dövləti qüvvətləndirən, düzəldən mənasına gələn İltəriş titulu verildi. Beləliklə, İkinci Göytürk xaqanlığı rəsmən qurulmuş oldu.

## İstinadlar
Siyasi şərhçi

**Siyasi şərhçi** və ya **siyasi kommentator** — öz siyasi fikirlərini ictimai səsləndirən şəxs, siyasi tənqidçi.

## Qərb
Siyasi şərhçilər uzun müddətdir ki, mövcud idi, ancaq 1950-ci illərdə ABŞ-də politologiya dalğası başlamışdır. Politologiya və siyasi şərhçilik iki fərqli anlayış olsa da, siyasət özü "elm" kimi qəbul edilir.

## İstinadlar
Küllücə (cizgi filmi, 1950)

***Küllücə —*** Volt Disney tərəfindən istehsal olunan və əvvəlcə RKO Radio Pictures tərəfindən yayımlanan 1950-ci il Amerika cizgi musiqili fantaziya filmidir. Şarl Perronun nağılına əsaslanan *[[Küllücə]]*, on ikinci Disney cizgi filmidir.

## İstinadlar
Qarfild

**Qarfild** () — ABŞ karikaturaçı rəssamı Cim Devis tərəfindən yaradılmış komiks stripi. 1976-cı ildə ilk nəşr edildiyi dönəmlərdə adı "Con*"* olmuş və sonralar "Qarfild" olaraq dəyişdirilmişdir. Strip pişik Qarfild, onun sahibi Con Arbakl və it Odinin gündəlik həyatından bəhs edir. "Qarfild" 2013-cü ilə qədər jurnal və qəzetlərdə 2580 dəfə nəşr edilmişdir, bununla da o, dünyada ən çox çap olunan komiks stripi kimi "Ginnesin Rekordlar Kitabı"na düşüb.

## İstinadlar
Skubi-Du

**Skubi-Du** — 1969-cu ildən bu günə qədər istehsal olunan bir çox cizgi televiziya seriyasından ibarət Amerika cizgi franşizasıdır.

## Həmçinin bax
* Skubi-Du (personaj)

## İstinadlar
Beloret rayonu

**Beloret rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Beloretsk şəhəridir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırd (Cənubi) Uralının ən yüksək hissəsində, şimalda Çelyabinsk vilayəti ilə həmsərhəddir. Sahəsinə görə (11,501&nbsp;km²) Başqırdıstanın ən böyük rayonudur.
## Tarixi
1920-ci illərə qədər müasir Beloret vrayonunun ərazisi Orenburq vilayətinin Yuxarı Ural qəzasına daxil idi. Oktyabr Sosialist İnqilabından sonra, 1917-ci ildə ərazi Ufa vilayətinin Katay volostunun bir hissəsi olur. Sonra Başqırsıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Tamyan-Katay kantonuna daxil olur.

Beloret rayonu Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsinin ləğv edildiyi və 48 rayonun yarandığı 20 avqust 1930-cu il tarixli "Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının inzibati bölgüsü haqqında" Ümumrusiya Rəyasət Heyətinin qərarı ilə qurulur. 1954-cü ildə qurulması planlaşdırılan Magnitoqorsk vilayətinin bir hissəsi olması plana salınır.

Başqırdlar və Kaqa, Avzyan kəndlərindən olan fabrik işçiləri Puqaçev qiyamının fəal iştirakçıları olmuşdur.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 100,69 min nəfər.

2035 - 95,44 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar - 59,8%, başqırdlar - 30,8%, tatarlar - 6,8%, digər millətlərdən olanlar - 2,6%.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Beloretsk şəhər) rayon əhalisinin 63,69 % -i yaşayır.
## İqtisadiyyat
Kənd təsərrüfatı torpaqlarının sahəsi 106,4 min hektardır (ümumi torpaq sahəsinin 9,2% -i Başqırdıstanın ən aşağı hissəsidir). Bunlardan əkin sahələri 25,3 min hektar, biçənəklər 55,7 min hektar, otlaqlar 25.4 min ha təşkil edir. Beloretsk Metallurgiya Zavodu uzun müddət şəhər meydana gətirən bir müəssisə olmasına baxmayaraq, hazırda şəhər özü bir metallurgiya istehsalı sənayesindən turizm mərkəzinə çevrilməkdədir. Burada Mratkino xizək kurortu fəaliyyət göstərir və otellər açılır.
## Sosial sfera
Rayonda 53 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 26 orta məktəb, 48 ictimai kitabxana, 52 klub müəssisəsi, 7 xəstəxana, Arski Kamen, Aqidel, Parus, Tengri tur bazaları, Abzak və Mratkino xizək mərkəzləri vardır.

## İstinadlar
Ray Kuzeyev

**Ray Qumeroviç Kuzeyev** () — başqırd elm xadimi, tarix elmlər doktoru, professor, Rusiya Elmlər Akademiyası və Başqırdıstan Respublikası Elmlər Akademiyası üzvü.

## Həyatı
Ray Qumeroviç Kuzeyev 10 yanvar 1929-cu ildə Çeşmə bölgəsinə bağlı Amin kəndində anadan olmuşdur. Qardaşı Rüstəm Kuzeyev də elm xadimi olmuş və Başqırd Dövlət Universitetində rektorluq etmişdir.

Ray Kuzeyev Başqırd Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində təhsil almışdır. Daha sonra akademik fəaliyyətə başlamışdır. İlk əsəri olaraq "rus xalqı ilə birlikdı 400 il: Rusiya dövlətinə və tarixi əhəmiyyətə sahib olma", "Başqırdların tarixi entoqrafiyasına dair sınaqlar" adlı əsərləri yayımlanmışdır.

1970-ci illərdə tarix sahəsində müəllimlik və professorluq vəzifələrində olmuşdur. Başqırdıstan MSSR Ali Sovetində millət vəkili olmuşdur.

Ray Kuzeyev 2 avqust 2005-ci ildə həyatını itirmişdir. Ufa Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyində Kuzeyevə həsr edilmiş büst vardır.

## Elmi araşdırmaları
Kuzeyevin təməl araşdırmaları başqırd xalqının tarixi və etnik strukturu ilə bağlı olmuşdur. Bununla yanaşı Volqa bölgəsi xalqlarının mədəniyyəti haqqında müxtəlif araşdırmalar etmişdir. 1999-2001-ci illər arasında Rusiya Elmlər Akademiyasına bağlı Ufa Elmlər Mərkəzində Etnoloji Araşdırma Mərkəzinin rəhbərliyini etmişdir. 2001-2005-ci illər arasında Rusiya Elmlər Akademiyasının müşavirləri arasında olmuşdur.

Volqa xalqlarının mənəvi və maddi mədəniyyəti tarixi sahəsində mütəxəssisdir. R. G. Kuzeevin ən vacib əsərləri başqırd xalqının, onun etnogenezinin və etnik tarixinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir.

1955-1961-ci illərdə - SSRİ Elmlər Akademiyası BF Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun tarix, arxeologiya və etnoqrafiya sektorunun müdiri, 1960-1987-ci illərdə - SSRİ Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti sədrinin müavini, 1983-cü ildən Ural xalqları şöbəsinin və UC-nin Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyinin müdiri RAS. Arxeoqrafiya Komissiyasının Cənubi Ural şöbəsinin sədri (1973-2004), 1994 - 1997 - Rusiya Etnoqrafları və Antropoloqları Birliyinin prezidenti. B 1995-1996 - Belarus Elmlər Akademiyasının vitse-prezidentinin səlahiyyətlərini icra etmişdir.

1999-2001-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Ufa Elmi Mərkəzinin Etnoloji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru-təşkilatçısı olmuşdur. 2001-2005-ci illərdə - RAS müşaviri.

## İstinadlar
Dirgen üsyanı

**Dirgen üsyanı** və ya **Qara Qartal üsyanı** – hal-hazırkı Tatarıstanın şərqi və Başqırdıstanın qərbində yerləşən bölgədə müharibə kommunizmi siyasətinə qarşı Yaşıl Ordu qrupları tərəfindən reallaşdırılan üsyan.

## Haqqında
Üsyan 4 fevral 1920-ci ildə Ufa quberniyasına bağlı Yanqa Yelan kəndində başlamışdır. Kəndlilərin artıq olan ərzaqlarının müsadirə edilməsinə qarşı çıxılması nəticəsində toqquşmalar yaşandı. Kəndlilər məhsullarını verməyi rədd etdilər və müsadirə bölmələrinə aid əsgərləri (prodotryad) üsyançılardan bəzilərini həbs etdilər. Bundan sonra meydana çıxan hadisələrdə kəndlilər bəzi prodotryad üzvlərini öldürdülər və üsyan dalğasını başlatdılar. 9 fevralda Minzele komitə rəhbəri və Zey mili rəisi üsyançılar tərəfindən öldürüldü. 10 fevralda kəndlilər Zeydəki Sovet təmsilçisini də öldürdülər. Üsyan Ufa quberniyasına bağlı Belebey, Kazan valiliyinə bağlı Çistopolski uyezdi və Samara quberniyasına bağlı Buqulminski uyezdinə də yayıldı. Üsyançıların liderinin adı I Milovanov idi. Qrupun şüarları "Rədd olsun kommunistlər və vətəndaş müharibəsi, yaşasın müəssislər məclisi!"

Qara Qartal ikaraq da anılan kəndli üsyançıların sayı get-gedə artdı. Üsyançı sayı qaynaqlarda 26.000–50.000 arası dəyişir. Üsyançılar üsyana adını verın dirgenlər ilə birlikdə balta və bellərlə silahlanmışdılar. Çekaya bağlı bölmələr hücum edən kəndlilərə qarşı ağır mexaniki silahlar və toplardan istifadə etdilər. Tezliklə üsyan hərəkatı qonşu Ufa əyalətinin Belebeyevski, Birsky və Ufa mahallarına, eləcə də Kazan və Samara əyalətlərinə bitişik olan rayonlara yayıldı. Üsyançıların əsas hissəsi 26 min nəfərə yaxın olan başqırd və tatar kəndliləri idi. Hərəkətdə Rus, Alman və Latviya kəndlərinin sakinləri də fəal iştirak edirdi. Liderlər kəndlilərdən kənarda qaldı və tədricən qiyam daha mütəşəkkil oldu. Üsyançılar "Qara Qartalın Xalq Ordusu" na səfərbərlik elan etdilər. Üsyançılar əsasən meydança, balta, piketlərlə silahlanmışdılar; təxminən 1200 tüfəng, bir neçə pulemyot var idi. Üsyançılar, sovet hakimiyyətinin liderlərini tarlada qida məhsullarına qarşı vəhşicəsinə əzdilər. Martın ortasına qədər davam edən üsyanda minlərlə üsyançı öldürüldü və yüzlərlə kənd məhv edildi. Təxminən 800 sovet əsgər və 3.000-dən çox kəndli yaralandı.

## İstinadlar
Turbat (şəhər)

**Turbat** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər.Keç çayı üzərində yerləşir.Bəlucistan əyalətinin 2-ci (Kvettadan sonra), Pakistanın isə 38-ci böyük şəhəridir.Bəlucistan əyalətinin cənubundakı ən böyük şəhərdir.Əhalisi təxm. 213 min nəfərdir.
## İstinadlar
Sibi

**Sibi** (Bəluc və , ) — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər.Sibi rayonunun inzibati-mərkəzi.Əhalisi 157 min nəfərdir.Şəhər 7-ci əsrdə yaranıb.18-ci əsrdə Nadir şah Əfşarın
buraya səfəri ilə şöhrət qazanıb.
## İstinadlar
Lasbela rayonu

**Lasbela** — Pakistanın Bəlucistan əyalətində şəhər. Şəhərin əsası 30 iyun 1954-cü ildə qoyulub. Əhalisi 250,000 nəfərdir. Ərəbistan dənizi sahilində yerləşir. Ən çox neft ixrac edən şəhərlərdən biridir.
## İstinadlar
Viktor Butanayev

**Viktor Yakovleviç Butanayev** və ya **Astay Butanayev** () – xakas kökənli etnoqraf, türkoloq. Başqa öz etnosu olan xakaslar olmaqla, onların ataları olan Yenisey qırğızları və yaxın olduqları qırğızlarla bağlı fəaliyyəti ilə tanınır.

İrina Butayevna ilə birlikdə yazdıqları son əsərləri "Yenisey qırğızları" (Bişkek, 2001) adlı əsəri ilə adını geniş kütlələrə duyurmuş və bu kitaba görə, 2002-ci ildə TÜRKSOY tərəfindən mükafata layiq görülmüşdür.

## Həyatı
12 mart 1946-cı ildə Zaporojyedə anadan olmuşdur. Atası hərbçi olduğuna görə uşaqlığını Moldovada keçirmişdir. 1964-cü ildə Daşkənd Milli Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olmuşdur.

Bir oğlu (Azarxan) və iki qızı (Dariqa və Alanqoa) vardır. Butanayevin müşavirliyi altında da magistr və doktorantura edənlər arasından xakas tarixi ilə bağlı çalışan 5 tarixçi yetişmişdir.

## Əsərləri
* Бутанаев В. Я. К вопросу о хакасских цифровых знаках.//Уч. зап. ХАКНИИЯЛИ. — Абакан, 1975
* Бутанаев В. Я. Вооружение и военное дело хакасов в позднем средневековье (по материалам фольклора).//Военное дело древних племен Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1981
* Бутанаев В. Я. Происхождение хакасов по данным этнонимики//Историческая этнография: традиции и современность. — Л., 1983
* Бутанаев В. Я. Хакасские народные названия исторических памятников//Вопросы древней истории Южной Сибири. — Абакан, 1984
* Бутанаев В. Я. Об этническом имени хакасов в эпоху позднего средневековья//Археология и Этнография Южной Сибири. — Барнаул, 1984.
* Бутанаев В. Я. Народный календарь хакасов. Рериховские чтения 1984 : Материалы конференции.- Новосибирск, 1985.- С. 326–321
* Бутанаев В. Я. Молдобаев И. Б. Киргизско-хакасские этнокультурные связи.//Историко-культурные связи народов Южной Сибири. — Абакан, 1988.
* Бутанаев В. Я. Этническая история хакасов XVII–XIX вв.//Материалы к серии "Народы Советского Союза". — М., 1990,
* Бутанаев В. Я. Вопрос о самоназвании хакасов. // Этнографическое обозрение. 1992. № 2. С. 63–69.
* Бутанаев В. Я. Происхождение хакасских родов и фамилий.- Абакан, 1994.
* Бутанаев В. Я. Хакасы. Этнографический очерк. 1995, ISBN: 5-85840-274-7.
* Бутанаев В. Я. Топонимический словарь Хакасско-Минусинского края. Лаборатория этнографии НИС ХГУ, 1995
* Бутанаев В. Я. К вопросу о Кыргызско-Хакасских этнографических связях. Кыргызы: этногенетические и этнокультурные процессы в древности и средневековье в Центральной Азии. (Материалы Международной научной конференции, посвященной 1000 летию эпоса "Манас" 22–24 сент. 1994 г.)- Бишкек: Кыргызстан, 1996. — С. 102–126.
* Бутанаев В. Я. Хакасско-русский историко-этнографический словарь. Хакасия, 1999
* Бутанаева И. И., Бутанаев В. Я. Актуальные проблемы истории тюрков Саяно-Алтая
* Бутанаев В. Я. Кыргыс — хоорайские сказания и легенды
* Бутанаев В. Я. Бурханизм тюрков Саяно-Алтая, ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2003
* Бутанаев В. Я. Традиционный шаманизм Хонгорая. ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2006
* Бутанаев В. Я. Хакасский шаман и его общественный статус / Мартьяновские краеведческие чтения (2005–2006 гг.) / [отв. за вып. Н. А. Голованенко; науч. ред. Л. Н. Ермолаева]. — Минусинск : [б. и.], 2007. — Вып. 4

## İstinadlar
Aygün Kazımovanın videoqrafiyası

Azərbaycanın "Xalq artisi" **Aygün Kazımovanın videoqrafiyası**; 70-dən çox klip, 10-dan artıq film, 15-dən çox TV layihə və 10-dan çox reklam filmidən ibarətdir.
Aygün Kazımova qızı İlgarə Kazımovanın "Mənim anam", Namiq Qaraçuxurlunun "Bu məhəbbət", Boris Bayramovun “Aromatik” kliplərində rol almışdır. Aygün Kazımova "Bir söz yetər", "Vətən anadır" mahnılarına çəkilən kliplərinin rejissorudur.

## Klipləri
* Siyahıda əksiklik var, tamamlamağa kömək edin. *

## TV layihələri

## Yığma video albomları

## Filmoqrafiya

## Reklamlar
* Siyahıda əksiklik var, tamamlamağa kömək edin. *

* Pepsi
* Karolina Valiant
* Melise Beauty Center
* Golden Rose
* Parfums de France
* Ulduz şokaladları
* Belnatur Estetik Klinkası (2007)
* JV Fitness (2016)
* Sabina Perfumery (2013)
* United Condoms of Benetton (2003)
* Heart Beat
* Oriflame
* Bakı Şәrab Zavodu (1999)
* Bilfa boyaları (2000)
* Grace Gözəllik Salonu (2011)

## Həmçinin bax
* Aygün Kazımova
* Aygün Kazımovanın diskoqrafiyası
* Aygün Kazımovanın filmoqrafiyası

## İstinadlar
Bayırku yürüşü

**Bayırku yürüşü** – Qapağan xaqanın Doqquz Oğuzlardan Bayırkular üzərinə təşkil etdiyi və qələbə qazandığı son yürüşüdür.

## Döyüşdən əvvəl
Göytürk imperiyası böyük siyasi qarışıqlıq içərisində idi. Tanq imperatoru Hsüan Tsunq Qapağan xaqanı tamamilə ortadan qaldırmaq ya da ələ keçirmək istəyirdi. Bu məqsədlə Göytürk dövlətində üç ayrı bölgədə olan və Tanq ilə daha əvvəllər ittifaq qurmuş olan türk boylarının öndərlərinə daha öncə də edildiyi kimi müxtəlif titullar və hədiyyələr təqdim edildi. Beləcə, türk boyları Göytürk xaqanlığına qarşı üsyan etmələri üçün təhrik edildilər. 709-cu ildə çiklər və qırğızlar, 711-ci ildə türkeşlər, 714-cü ildə də qarluqlar üsyan qaldırdı və üsyanlar bir-birinin ardıyca meydana çıxdı. Buna əlavə olaraq, Qapağan xaqanın mərhəmətsizcə bütün üsyanları yatırtması vəziyyətin daha da pisləşməsinə səbəb oldu. Bir çox türk boyu Tanq sülaləsinə sığındı. Hətta bir müddət sonra Qapağan xaqanın öz kürəkəni Aşidə Hu-lu da Tanqa bağlılığını bildirdi.

## Döyüş
Üsyanlar ardı-ardına davam edərkən bu dəfə də Göytürk xaqanlığının onurğasını təşkil edən Doqquz Oğuzların üsyan etməsi dövləti çətin vəziyyətə saldı. Qapağan xaqan üsyanları yatırtmaq üçün səfərdən-səfərə gedirdi. Üsyanın başlamasından sonra xaqan bayırkuların üzərinə yürüdü. Tula çayı sahilində baş vermiş döyüşdə bayırkular ağır məğlubiyyətə düçar oldular. Lakin Qapağan xaqan özünə çox güvənmiş və səfərdən geri dönərkən lazimi təhlükəsizlik tədbirlərini gördürməmişdi. Ötükənə dönərkən döyüşdən sağ çıxmış bayırkuların rəhbəri Hsieh-shih-lüeh qəflətən söyüd meşəliyindən çıxaraq Qapağan xaqana hücum etdi və onun başını kəsdi. O sırada Ho-Linq-chüan Tanq elçisi olaraq Göytürk dövlətində idi. Hsieh Qapağan xaqanın kəsik başını çinli elçiyə verdikdən sonra, onunla birlikdə Tanq sarayına getdi. Tanq imperatoru Hsüan-tsunq Qapağan xaqanın kəsik başının Tanq paytaxtı Çanqanın əsas küçəsində dirəyə asılıb xalqa göstərilməsini əmr etdi. Bundan sonra, bayırkular, uyğurlar, tonqralar, hisilər və bugular olmaqla, 5 ayrı türk boyu Göytürk xaqanlığından ayrılıq Tanqa tabe oldular. Tanq imperatoru onların tabeliklərini qəbul etməklə yanaşı, onları öz ordusunun şimalına yerləşdirdi.

Beləliklə, Bayırku səfəri Qapağan xaqanın son yürüşü oldu.

## Nəticə
Tan sülaləsinin təhriki ilə üsyan qaldıran türk boylarının üsyanlarının mərhəmətsizcə yatırılması, ürk boylarının Tanq sülaləsinə sığınmasına və Göytürk dövlətinin qısa müddətə boşalmasına səbəb oldu. Qapağan xaqanın Bayırku yürüşündən geri dönərkən sui-qəsdə uğrayıb öldürülməsi ilə də dövlət süqut etmək həddinə çatdı. Qapağan xaqandan sonra yerinə keçən kiçik oğlu İnel Tigin də dövləti gücləndirə bilmədi. Bu pis vəziyyət Kül Tiginin və Bilgə Tiginin edəcəkləri hərbi çevrilişə qədər davam etdi.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Vera Linn

**Dame Vera Linn** () - İngilis qadın müğənni və aktrisa. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* Dame Vera Lynn Trust for Children with Cerebral Palsy
* Vera Lynn discography at Discogs.com
* 2002 ''Woman's Hour'' interview
* Q&A with ''TIME'' Magazine in September 2009 
* 2010 interview with Nathan Morley on CyBC
Üzeyir Abduramanov

**Üzeyir Abduramanov** () — Krım tatarı əsilli Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. İkinci dünya müharibəsi zamanı səngər qazmaqla məşğul olub. 15 yanvar 1944-cü ildə Soj çayı boyunca ağır düşmən atəşi altında və qoşunların təhlükəsiz daşınmasını təmin edərək Sovet İttifaqı Qəhrəmanı elan.

## Həyatı
25 mart 1916-cı ildə Krımda dünyaya gəlib. 1933-cü ildə oxuduğu Ticarət məktəbindən məzun olduqdan sonra Simferopol şəhərində işləməyə başlayıb. 1939-cu ildə isə Qırmız Ordu qoşunlarına çağırılıb.

1991-ci ildə Navoiy şəhərində vəfat edib.

## Fəaliyyəti
Abduramanov Barbarossa əməliyyatı başlandıqdan bir müddət sonra İkinci Dünya müharibəsində döyüşmək ön cəbhəyə aparıldı; əvvəllər Xalxin Məqsəd müharibəsində döyüşmüşdü. Belarusiyaya keçməzdən əvvəl Stalinqrad döyüşündə iştirak etdi. 1943-cü ildə Qomel rayonundakı münaqişə əsnasında Qırmızı Ordu qoşunlarının irəliləməsi üçün buzlu Soj çayı boyunca bir körpü inşa etmək vəzifəsi verildi. Keçid doqquz saat çəkdi və həvarilərin yalnız üçü sağ qala bildi. Soj keçidindəki çevikliyinə və cəsarətinə görə Ali Sovetin 1944-cü il 15 yanvar tarixli sərəncamı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı elan edildi. Əvvəllər Sev və Desna keçidlərində cəsarətləri ilə tanınırdı.

1944-cü ilin may ayında ailəsi Krım tatarı etnik mənsubiyyətinə görə Özbəkistana sürgün edildi; onun müharibə qəhrəmanı statusu sovet hökumətini ailəsini "düşmənləri" elan etməyə mane olmurdu. Həmin il bir sıra Oqonyok jurnalı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının foto qalereyasına portretini, bütün fərqli etnikləri daxil etdi — lakin Abduramanovun rəsminin adı Krım tatarı deyil, Azərbaycan türkü idi.

## Sürgün illəri
Müharibə bitdikdən sonra, Abduramanov Qırmızı Ordunun bəzəkli bir qazisi olsa da, yalnız Krım tatar etnik mənsubiyyətinə görə Özbəkistana zorla köçürüldü. Bütün ailəsi 1944-cü ildə, nənəsi vəfat edəndə sürgün edildi. Stalinin ölümündən sonra Krım tatarlarının vətənlərinə qayıtmasına icazə verilmədi, baxmayaraq ki, Xruşşov dövründə başqa sürgün edilmiş qruplara geri qayıtmaq hüququ verildi. Bütün ailəsini qaytarmağa icazə verilmədiyi üçün ayrıca qayıtmasına icazə verilsə də, heç vaxt doğma Krıma qayıtmadı. Krım Tatar Hüquqları hərəkatının fəal üzvü olaraq, KQB tərəfindən tez-tez təcavüzə məruz qalırdı.

## Mükafatları
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1944)
* Lenin ordeni (1944)
* "Vətən müharibəsi" ordeni — I dərəcəli (1985)
* "Döyüş xidmətlərinə görə" medalı (1943)

## Həmçinin bax
* Teyfuq Abdul

## İstinadlar
Leonid Velilayev

**Leonid Velilayev** () — Krım tatarı əsilli Şöhrət ordeni laureatı. İkinci Dünya müharibəsi zamanı göstərdiyi fəallığa görə 1-ci dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif olunub. O dövrdə Sovet ordusunda xidmət edən digər krım tatarları kimi slavyan adı olan "Leonid" ləqəbindən istifadə edirdi.

## Həyatı
Velilayev 1919-cu ildə Akmonai kəndində Krım tatarı əsilli bir kəndli ailəsində anadan olub. 1928-ci ildə 7-ci sinifi bitirdikdən sonra bir fabrikdə təlimlər almağa başlamışdır. 1937-ci ildə təcrübəsini bitirdikdən sonra Kerç şəhərindəki metallurgiya zavodunda işlədi. 1939-cu ildə Sovet-Fin müharibəsinə aparıldı.

27 dekabr 1997-ci ildə 81 yaşında vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
İkinci Dünya müharibəsi illərində 140-cı diviziya piyada alayına təyin edildi. Stalinqrad döyüşündə göstərdiyi fəallıqdan dərhal sonra Şərqi və Mərkəzi Avropadakı gedən döyüşlərdə iştirak etdi. 13 düşmən əsgərinin və 3 nəfərin ölümü ilə nəticələnən düşmənin müdafiə mövqelərinə hücum edərkən yaralandığı Ukraynanın Olşanka kəndində komandirin köməkçisi kimi etdiyi hərəkətlərə görə 1944-cü ildə Şöhrət Ordeninə layiq görülmüşdür. Daha sonra 20 düşmən əsgərini məhv edən Vistula çayının qərb sahilinə uğurlu hücumuna görə Cəsarət medalı ilə təltif edildi.

8 fevral 1945-ci ildə düşmən xəndəyini vurduqdan sonra Varşava hücumunda bir Alman zabitini şəxsən ələ keçirdiyinə görə 2-ci dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edildi. 1 may 1945-ci ildə Berlin döyüşündəki ağır küçə döyüşləri zamanı Velilayev komandirinin əmrini alaraq 4 pulemyot nöqtəsini məhv edərək 18 düşmən əsgərini və bir alman zabitini öldürdü. Bunun üçün 15 may 1945-ci ildə Kremldə 1-ci dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edilmişdir. 1948-ci ilin yanvarında hərbi xidmətdən tərxis edildi.

## Həmçinin bax
* Teyfuq Abdul
* Üzeyir Abduramanov

## İstinadlar
Rəhim Yar Xan

**Rəhim Yar Xan** — Pakistanın Pəncab əyalətində şəhər.Pakistanın ən böyük 17-ci şəhəridir.Rəhim Yar Xan rayonun inzibati-mərkəzidir.Şəhərin rəhbərliyi doqquz Birlik Şurasına bölünür.1881-ci ildə Bahavalpurlu Nəvab şəhərə tək oğlu Rəhim Yar Xanın adı verdi.
## Əhali
1998-ci ildə şəhər əhalisi 233.537 idi, ancaq Pakistanın 2017-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, 19 il ərzində 80.02% artımla əhalinin sayı 420.419'a yüksəldi
## İstinadlar
Kazım Ayvaz

**Kazım Ayvaz** (; ) — Türkiyə güləşçisi (yunan-roma güləşi), Olimpiya çempionu, iki qat dünya çempionu.

## Bioqrafiyası
Rizə yaxınlığındakı Çataldere kəndində anadan olub.

1953-cü ildə İstanbulda güləşlə məşğul olmağa başladı. 1957-ci ildə Adriatik Kubokunda "bürünc" qazanaraq beynəlxalq aləmdə ilk debütünü etdi. 1958-ci ildə dünya çempionu adını qazandı. 1959-cu ildə Balkanlar çempionatda "qızıl" qazandı, 1960-cı ildə isə ikinci oldu.

1960-cı ildə Romada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 79 kiloqram çəki dərəcəsində (orta çəki) mübarizə aparırdı. İlkin olaraq yarışda 24 nəfər güləşçi mübarizə aparırdı. Dördüncü turdan sonra Kazım Ayvaz digər iki iştirakçı ilə birinci yeri bölüşdürürdü. Beşinci turdan sonra mübarizəni heç-heçə ilə başa vurdu, ikinci olmaqla qızıl medal şansını saxlayırdı. Ancaq altıncı turda Kazım final mübarizəsində gələcək çempion Dimitar Dobrevə məğlub oldu və üçüncü yer uğrunda mübarizədə rumıniyalı Jon Çernyaya məğlub oldu və mükafatçılardan aşağıda qalaraq dördüncü yerlə kifayətləndi.

1962-ci ildə dünya çempionatında 70 kq çəki dərəcəsində qalib oldu. Ancaq 1963-cü ildə keçirilən dünya çempionatında yalnız on yeddinci yerlə kifayətləndi. Məhs bu yarışa qədər avtomobil qəzasına düşmüşdür və tam sağala bilməmişdir. Mülaicəsi İsveçdə olmuş və orda gələcək həyat yoldaşı ilə tanış olmuşdur.

1964-cü ildə Tokioda keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 70 kiloqram çəki dərəcəsində mübarizə apardı. Turnirin reqlamenti əvvəlki kimi qalırdı. İlkin olaraq 19 nəfər güləşçi mübarizə aparırdı. Final döyüşlərindən əvvəl, beşinci turda, Olimpiya Oyunlarının çempionu olmaq üçün Kazım Ayvaza Valeriu Bularca ilə mübarizəni heç-heçə ilə bitirmək lazım idi və Ayvaz bunu başardı.

Olimpiadadan sonra karyerasını bitirərək  İsveçə mühacirət etdi və 1963-cü ildə tanış olduğu bir isveçli ilə evləndi. Sonralar məşqçi olaraq çalışdı. 2013-cü ildən Helsinqborqda yaşayırdı.

2020-ci ili yanvar ayında dünyasını dəyişdi.

## İstinadlar
Dera Qazi Xan

**Dera Qazi Xan** — qısaldılmış adı ilə D. Q. Xan, Pakistanın Pəncab əyalətindəki bir şəhərdir. Pakistanın əhali sayına görə ən böyük 19-cu şəhərdir. Bu Dera Qazi Xan rayonun və Dera Qazi Xan bələdiyyəsinin mərkəzidir.

## İstinadlar
Göytürk pulu

**Göytürk pulu** — Orta Asiyada aparılan qazıntılar zamanı çıxarılan və Göytürk xaqanlığında istifadə edilmiş pul. Üzərində  soqdca yazılar yazılmışdır.

## Haqqında
Arxeoloqlar tərəfindən Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistanda edilən qazıntılarda ortaya çıxarılan və 576-600-cü illərə aid, ümumilikdə sayı 104 ədəd olan metal pul Qırğızıstanda edilən beynəlxalq konqresdən dönən Dr. Yavuz Daloğlu tərəfindən ilk dəfə “Elm və Ütopiya” jurnalında ictimaiyyətə elan edilmişdir. Sikkələrdən birincə ortada xaqan qabartması, kənarlarda isə üç ay-ulduz vardır. Pullardakı ay-ulduz motivləri Dr. Yavuz Daloğluna görə, ay-ulduz simvolunun İslamdan əvvəlki dövrlərdə də türklər tərəfindən istifadə edildiyini sübut etmişdir.

Daloğlu bu sikkənin türk mədəniyyəti baxımından çox böyük əhəmiyyətə malik olduğunu bildirmiş və sözləri demişdi:

## Həmçinin bax
* Göytürk xaqanlarının siyahısı

* Göytürk xaqanlığı

* İkinci Göytürk xaqanlığı

## İstinadlar
Üstü Xure

thumb|Üstü-Xure'nin giriş qapısı
Üstü-Xure (Tuv. Үстүү-Хүрээ - Yuxarı Xure (monastır)) Tıvada ən böyük və ən məşhur Buddist monastırlarından biridir.

Çadan çayının sağ sahilindəki  Çaylaq-Alak təbii sərhəddində, Çadan şəhərindən 7 km cənub-şərqdə, Bajın-Alak kəndinə aparan yoldan 1,5 km cənub-şərqdə yerləşir.

Üstü-Xure Daa-kojun ərazisində yerləşən iki ən böyük məbəd komplekslərindən biridir. Tuvanın mənəviyyat və dövlətçilik mərkəzidir. Tuva əlifbasının təməli Xure ərazisində qoyuldu, Tuva Xalq Respublikasının ilk sikkəsi vuruldu.

## Tarixi
Üstü-Xure Manastırı 1905-1907-ci illərdə noyon Haydıp tərəfindən qurulmuşdur. İnşaat, xüsusi olaraq dəvət edilmiş Tibet laması Kuntan Rimpoçenin rəhbərliyi və dizaynı həmçinin Çin ustalarının iştirakı ilə həyata keçirildi.
 
Tibet monastırının layihəsini 1905-ci ildə Kuntan Rimpoçe gətirmişdir, lakin bəziləri bunun Tibet və Çinin memarlıq texnikalarını özündə birləşdirən tipik monqol binası olduğunu iddia edirlər: meylli dib Tibet binaları üçün tipikdir, ikinci dərəcəli yüngül taxta pavilyon isə Çinlilər üçündür.
1930-cu ildə xüsusi bir fərman qəbul edildikdən sonra monastır bağlandı. 1937-ci ildə əsas Tsokçen məbədinin sökülməsi barədə qərar qəbul edildi, lakin kompleks tamamilə məhv edilmədi, məbəddən yüksək palçıq divarları qaldı. Üstü-Xure'de xidmət edən lamalar repressiya edildi və vuruldu. 1956-cı ilə qədər dua evi olaraq fəaliyyət göstərirdi. Sonuncu lama, Buddist atributlarını hələ də yerləşdikləri Qızılda yerləşən respublika diyarşünaslıq muzeyinə apardı.
## Bərpa olunması və açılış
1999-cu ildə Rusiya hökuməti Üstü-Xure'nin tarixi və memarlıq dəyərini tanıyaraq, onu bərpa etmək qərarına gəldi. Elə həmin il məbədə diqqəti cəlb etmək və İqor Duluşun fikrinin bərpası üçün vəsait toplamaq üçün o vaxtdan bəri hər il keçirilən "Üstü-Xure" Beynəlxalq Canlı Musiqi və İnam Beynəlxalq Xeyriyyə Festivalı keçirildi.

Məbədin bərpası 2008-ci ildə o vaxtkı fövqəladə hallar naziri Sergey Şoyqunun dəstəyi ilə başladı. Əvvəlcə köhnə divarların yerində yeni Tsokçen (kafedral məbəd) tikmək düşünülürdü, lakin yeni bir məbəd tikilməyə qərar verildi. Məbədin bərpası 2012-ci ildə başa çatdı və 23 iyulda Üstü-Xure'nin açılış mərasimi oldu. 
## "Üstü-Xure" Beynəlxalq Canlı Musiqi və İnam Festivalı
"Üstü-Xure" beynəlxalq canlı musiqi və inanc festivalı 1999-cu ildən bəri keçirilir. Hər dəfə iştirakçıların coğrafiyası genişləndikcə festival Tuvanın özündən, Rusiyadan və digər ölkələrdən getdikcə fərqli cərəyanların musiqiçilərini cəlb edirdi. Nəticədə festival dövlət dəstəyini aldı.

Ənənəvi olaraq festival qeyri-adi və rəngarəng bir mərasimlə sənətçilərin və tamaşaçıların iştirak etdiyi şəhərin küçələrində “Tsam” yürüşü ilə açılır. Gündəlik proqram gündə 4 konsertdən ibarətdir. Qaliblərin qala konserti ilə festival başa çatır.

## İstinadlar
Aşide Bengü

**Aşide Bengü** və ya **Aşide Benqü**  ( d.? – ö. 5 dekabr, 681) – Göytürk dövlətinin dağılmasından sonra göytürklərin 50 illik müstəqillik üsyanının təhrik edicisi olan göytürk əsilzadəsi. Çin qaynaqlarında adı Venfu olaraq keçir.

## Həyatı
Türk əsilzadəsi olduğu bilinən Bengü haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur. Çin qaynaqlarına görə, Bengü 679-cu ildə Sanyu canişinliyi himayəsində çalışan üst səviyyəli türk idarəçi olmuşdur. Onunla birlikdı, Aşide Fenzi adında başqa türk general da olmuşdur. Bengü və Fenzi Tanq sülaləsinin gücsüz anını gözləmiş və gözlədikləri an gəldiyində Aşina Nişufunu xaqan edərək Tanqa qarşı üsyan qaldırmışdırlar. Lakin, 680-ci ildə Pei Xinqcian komandanlığındakı Çin ordusu Nişufuyu məğlub etdi. Bengü Çin ordusundan qaçmağı bacardı, lakin Nişufu Çin təərfindən cəzalandırımaqdan qorxan ordusu tərəfindən qətlə yetirildi. Çinlilərdən qaçmağı bacaran Aşide Bengü bu üsyanda 10.000-dən çox Çin əsgəri və zabitinin ölümünə səbəb olmuşdur. Üsyan çətinliklə yatırılmışdı. Bu vəziyyət Bengünün yenidən müstəqillik üsyanı başlatmasına səbəb oldu. Bu məqsədlə Göytürk xanədanından Aşina Funianı xaqan elan edərək, yenə Tanqa qarşı üsyan etdi. Üsyan uğursuzluqla nəticələndi. Aşide Bengü və Aşina Funian Tanq ordusuna təslim oldular. 5 dekabr 681-ci ildə Aşide Bengü və Aşina Funian da daxil olmaqla, 54 göytürk Çanqanın Şərq Bazarında xalqa açıq mərasimlə edam edildilər.

## Həmçinin bax
* Aşina Funian

* Aşina Nişufu

## İstinadlar
Pinokkio (cizgi filmi, 1940)

***Pinokkio*** — Volt Disney tərəfindən istehsal olunan və əvvəlcə RKO Radio Pictures tərəfindən yayımlanan 1940-ci il Amerika cizgi musiqili fantaziya filmidir. Karlo Kollodinin nağılına əsaslanan *[[Pinokkio]]*, on ikinci Disney cizgi filmidir.

## İstinadlar
Blaqoveşensk rayonu

**Blaqoveşensk rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon.  
İnzibati mərkəzi Blaqoveşensk şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın mərkəzi hissəsində, Ufa şəhərətrafı ərazidə yerləşir. Rayonun sahəsi 2291 km²-dir. Cənubdan Ufa və İlqin, qərbdən Kuşnarenko və Birsk, şimalda Mişkinski, Karaidel və şərqdən Nuriman rayonları ilə həmsərhəddir.

Rayon ərazisinin əsas hissəsi Pribelskaya qayalı dalğalanan düzənliyində, şimal-şərq hissəsi Ufa yaylasında yerləşir. Ağidel çayı rayonun cənub-qərb kənarından, Ufa çayı ilə birlikdə Usa və İzyak şərq kənarlarından axır. Çay vadilərində, xüsusən də Ağidel çayının yatağı boyunca çoxlu sel gölləri vardır. Meşələr rayonun 21,2% -ni tutur. Açıq boz meşə torpaqları, Belaya və Ufa vadiləri boyunca geniş yayılmışdır. Rayonda neft, qum və çınqıl, əhəng daşı, gil yataqları müəyyən edilmişdir.

## Tarix
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin fərmanına əsasən Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının kantonlara bölünməsi ləğv edilərək 48 rayonun yaradıldığı zaman rayon 20 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur.
## Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə:

2024 - 49,77 min nəfər.

2035 - 49,08 min nəfər.

;Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: ruslar - 61%, başqırdlar - 15,6%, tatarlar - 13,9%, marilər - 6,7%, digər millətlərdən olanlar - 2,8%.
;Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Blaqoveşensk şəhər) rayon əhalisinin 70.81 % -i yaşayır.
## Sosial sfera
Rayonun kənd yerlərində 41 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 14 orta, 27 kütləvi kitabxana, 34 klub müəssisəsi, 2 rayon xəstəxanası fəaliyyət göstərir. Şəhər ərazisində 4 orta məktəb, gimnaziya, lisey, iki kollec, şəhər kitabxanası, şəhər mədəniyyət sarayı və mərkəzi rayon xəstəxanası vardır. Rayonda “Panorama” qəzeti nəşr olunur. "Blik" televiziya kanalı fəaliyyət göstərir.
## Nəqliyyat
Rayon ərazisində Ufa - Birsk - Yanaul, Blaqoveşensk - Pavlovka avtomobil yolları ilə kəsişir.
## İqtisadiyyat
### Kənd təsərrüfatı
Kənd təsərrüfatı istehsalı 12 kənd təsərrüfatı müəssisəsi, o cümlədən 9 kənd təsərrüfatı istehsal kooperativi, 1 məhdud ortaqlıq, 1 kənd təsərrüfatı müəssisəsi və 1 məhdud məsuliyyətli cəmiyyət tərəfindən həyata keçirilir. 38 kəndli təsərrüfatı vardır.

2008-ci ildə əkin sahələrinin sahəsi 108 667 ha, o cümlədən əkin sahələri 43 523 ha təşkil etmişdir. Südlik və ətlik heyvandarlıq, quşçuluq, tərəvəzçilik və kartofçuluq şəhərətrafı bir ixtisaslaşmaya malikdir.

2008-ci ildə taxıl yığımı 24,8 min ton, orta məhsuldarlığı 18,8 kq/ha olmuşdur.
### Sənaye
Rayonda 18 iri və orta sənaye müəssisəsi fəaliyyət göstərir.

Bölgənin ən böyük sənaye müəssisələri:

Polief Müəssisəsi,

Blaqoveşensk Armatur Zavodu,

Blaqoveşensk dəmir-beton şirkəti,

Donanma təmir bazası,

Priufimskaya SES,

## İstinadlar
Göytürklər

**Göytürklər** (göytürkcə: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛 Kök Türük və ya 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk) orta əsrlərdə Orta Asiyada köçəri türk xalqları konfederasiyası. Göytürklər Bumin xaqanın başçılığı altında gələcək coğrafi mövqeyini, mədəniyyətini, hakim inanclarını və gələcəyini formalaşdıracaq bir çox köçəri xanədanlıqlardan biri olan Göytürk xaqanlığını qurdular.

## Haqqında
Göytürklər 6-cı əsrin sonlarında zirvəsinə çatdılar və Çinin Sui sülaləsini işğal etməyə başladılar. Lakin türk zadəganlarının bölünməsi və Xaqanın taxt uğrunda apardıqları vətəndaş müharibəsi səbəbindən müharibə başa çatdı. Sui imperatoru Wen'in dəstəyi ilə Yami Qaghan yarışmada qalib gəldi. Ancaq Göktürk imperiyası Şərq və Qərb imperiyalarına bölündü. Vətəndaş müharibəsindən zəifləyən Yami Qağan Sui sülaləsinə beyət etdi. Sui azalmağa başlayanda, Şibi Xaqan öz ərazisinə hücum etməyə başladı və hətta 100.000 süvari qoşunu ilə Yanmenin mühasirəsində (Miladdan əvvəl 615) İmperator Yanı mühasirəyə aldı. Sui sülaləsinin süqutundan sonra Göytürklər, sonrakı Çin vətəndaş müharibələrinə müdaxilə edərək, 622 və 623-cü illərdə yüksələn Tang'a qarşı şimal-şərq üsyançısı Liu Heitaya dəstək verdi. Tanq generallar və edam edildi. Sonra Tan sülaləsi quruldu.

Bumin xaqanın rəhbərliyindəki göytürklər gələcəyin coğrafi mövqeyini, mədəniyyətini, hakim inanclarını formalaşdıracaq bir çox köçəri dövlətlərindən biri olan Göytürk dövlətini qurmuşlardır.

Göytürklər həm ilk dəfə qurduqları siyasi struktura türk adını vermələri, həm də türkcənin ilk bilinən yazılı abidələrini yaratmaları baxımından, türk mədəniyyət və ədəbiyyat tarixində çox mühüm yerə sahibdirlər. 
Göytürklər müasir dövrdə bir çox türkçü şəxs və ya təşkilatların əsas istinad nöqtələrindən biridir. Onların hakimiyyəti dövründə bütün türk tayfalarının bir dövlətdə birləşməsinə inanılır.

Amerikan İrsi lüğətinə görə Türk sözü qədim göytürkcədə "güclü" mənasını verir; Cerard Doerfer bu nəzəriyyəni dəstəkləsə də, Cerard Kauson "türk sözü ümumiləşdirilmiş "güclü "mənasında işlənmədiyini və bu sözün işarə olduğunu söylədi. türk adı əvvəlcə "'yetkinliyin son nöqtəsi' (meyvə, insan və s.) mənasını verirdi, lakin daha tez-tez bir Adj olaraq istifadə olunur. (meyvənin) 'tam yetişmiş'; (bir insanın) 'həyatın ən gənc hissəsində, gənc və güclü' ' mənalarını verir.

## Həmçinin bax
* Birinci Göytürk xaqanlığı
* İkinci Göytürk xaqanlığı
* Türklər

## Ədəbiyyat
* Christian, David. *A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Vol. 1: Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire*. Blackwell, 1998.
* 
* 
* 
* 
* Great Soviet Encyclopaedia, 3rd ed. Article "Turkic Khaganate" (online ).
* René Grousset|Grousset, René. *The Empire of the Steppes*. Rutgers University Press, 1970. .
* 
* 
* Wink, André. *Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World*. Brill Academic Publishers, 2002. .
* 
* 

## İstinadlar
Tötö kanalı

**Tötö kanalı** — Orta Asiyanın Fərqanə vadisində hunlar tərəfindən qurulan və göytürklər tərəfindən də istifadə olunmuş tarixi suvarma kanalı.

## Haqqında
Kanal Orta Asiyada suvarılan torpaqların sahəsini artırmaqla daha çox məhsul əldə etmək üçün qazılmışdı. Sovet arxeoloqlar Tötö kanalının çox çətin ərazidə, güclü mühəndislik səyləriylə reallaşdırıldığını bildirmişdir. Kanal qazılması son dərəcə çətin olan qayalıq ərazidə açılaraq, iki vadini birləşdirmişdir.

Kanalın mövcud olduğu bölgədə suvarma kanalı inşa etmək istəyən ruslar daha yaxşısını edə bilməyəcəkərini başa düşmüş və mövcud kanalı bərpa etməklə yenidən ondan istifadə etməyə başlamışdırlar. Bu kanal bəzilərinə görə, göytürklərin sadəcə döyüşçü sivilizasiya deyil, eyni zamanda müdrik və proqressiv elmlərdə bacarıq sahibi olan topluluq olduğunun sübutu hesab edilir.

Əsasən, köçəri maldarlıqla məşğul olan göytürklərin bir qismi çox ehtimal oturaq həyata keçmiş və bu kanaldan istifadə etmişdir.

10 km uzunluğundakı Tötö kanalı 1935-ci ildən bəri suvarma məqsədiylə yenidən istifadə edilməkdədir.

## Həmçinin bax
* Hunlar
* Göytürklər
* Orta Asiya
* Fərqanə vadisi

## İstinadlar
Çorpan Tarkan

**Çorpan Tarkan** — VII əsrdə yaşamış Xəzər kökənli Göytürk komandanıdır. Çorpan Tarkan erməni tarixçisi Movses Kaqankatvatsi tərəfindən Xəzər generalı olaraq təqdim edilmişdir.

## Həyatı
Tonq Yabqu xaqanın 627–629-cu illərdə Üçüncü Göytürk-Sasani müharibəsində sasaniləri məğlubiyyətə uğratdığı dövrdə Çorpan Tarkan Tonq Yabqu xaqanın qardaşı oğlu Börü Şadın Qafqazdakı ordusunda komandan olaraq xidmət etməkdə idi. Çorpan Tarkan bu müharibə zamanı, 629-cu ildə Sasanilər ilə döyüşərək Tiflisi fəth etdi və Cənubi Qafqazda Qəbələ şəhərinə yerləşdilər. Tiflisin fəth edilməsi ilə göytürklər sasanilərə böyük zərbə vurmuş və bu vəziyyət Sasanilərin Anadoludakı hərəkatlarını dayandırıb ordularını Qafqaza göndərmələrinə səbəb olmuşdur. Daha sonra Çorpan Tarkan Qafqazdakı irəliləmə hərəkatını davam etdirərək 630-cu ilin aprel ayında indiki Qərbi Azərbaycanı işğal edib, yerlə bir etdi. Bu vəziyyətə görə, Çorpan Tarkan yenə erməni tarixçi Movses Kaqankatvatsi tərəfindən qana susamış və iyrənc biri olaraq tanıdılmışdır. Ardıyca Çorpan Tarkan Araz çayına qədər bütün Şimali Azərbaycanı fəth etdi.
Bundan sonra Sasani imperatoru Şahrbaraz tərəfindən göytürklər üzərinə göndərilən və əksəriyyəti atlılardan təşkil edilmiş 10.000 nəfərlik güclü ordu Çorpan Tarkan tərəfindən tələyə salındı və məhv edildi.

## Həmçinin bax
* Üçüncü fars-türk müharibəsi

* Tonq Yabqu xaqan

* Börü Şad

## İstinadlar