open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Merkuri

;Dəqiqləşdirmələr
* Merkuri (avtomobil) — ABŞ-də istehsal olunan avtomobil markası.
* Merkuri (planet) — Günəş sisteminin 8 planeti arasında Günəşə ən yaxın və ən kiçik planet.
* Merkuri (mifologiya) — Roma mifologiyasında ticarət tanrısı.
* Merkuri (element) — D.İ.Mendeleyevin dövri elementlər cədvəlində 80-ci element.

## Hadisələr
* Merkuri əməliyyatı — İkinci dünya müharibəsində almanların Krit adasına desant çıxarma planı.
* Merkuri layihəsi — ABŞ-nin ilk kosmik proqramı.

## Şəxslər
* Freddi Merkuri — Queen rok qrupunun solisti.
Bayramlı (Tovuz)

**Bayramlı** — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Bayramlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 7 mart 2012-ci il tarixli, 310-IVQ saylı Qərarı ilə Tovuz rayonunun Bayramlı kəndi Azaflı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Bayramlı kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir.

## Toponimikası
Bəzən Əsrik (sahilində yerləşdiyi çayın adından) Bayramlı da adlanır. Kəndin adı muğanlı tayfasının *bayramlı* tirəsinin adı ilə bağlıdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Bayramlı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Tovuz-Böyük Qışlaq yolunun sağ tərəfində yerləşir. Rayon mərkəzindən kəndə qədər məsafə 7 kilometrdir. Azaflı, Aşağı Quşçu, Əsrik Çırdaxan, Yanıqlı və İbrahimhacılı kəndləri ilə qonşudur. Ərazisi dağlıq və dağətəyi zonadır. Kəndin şimal sərhəddindən Əsrikçay keçir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi əsasən maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olur.

## Mədəniyyəti
Kənddə Bayramlı kənd kitabxana filialı fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Elşad Orucov adına Bayramlı kənd tam orta məktəbi və Zahir Yusifov adına Bayramlı kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Kənddə Bayramlı kənd həkim məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Sadalməlik

**Sadalməlik** olaraq da adlandırılan Alpha Aquarii (α Aquarii, qısaldılmış Alpha Aqr, α Aqr), Dolça qrupunda tək ulduzdur. Hipparcos missiyası əsnasında edilən paralaktik ölçmələrə söykənərək bu ulduz Günəşdən təxminən 520 işıq ili (160 parsek) məsafədə yerləşir. Görünən ulduz ölçüsü 2.94-dür. Sadalmelik (Alpha Aquarii), Dolça bürcü içində ola bilən ən parlaq bir ulduzdur. Parlaq ulduz Kataloqundakı ulduzun adı HR 8414-dür. HIP109074, Hipparcos Ulduz Kataloqunndakı ulduzun istinad adıdır. Henri-Dneper kataoqundakı ulduzun ID-si HD209750-dir. Sadalmelikin alternativ adı var, 34 Dolça, 34 Aqr.

Planetlər kimi bütün ulduzlar, planetlərin olduğu yerdə mərkəzi bir nöqtə ətrafında dönərlər, onun da Günəş kimi mərkəzi bir ulduzdur. Ulduz üfüqdə −009.39 ± 000.14 və üfüqdə onları görsək 018.25 ± 000.19 şərqə doğru irəliləyir.

## Terminalogiya
Ərəb adından سعد الملك 'ten (Sad al-malik) törəyən Sadalmelik ənənəvi adı "Kralın Şansı" olaraq xarakterizə edilib. Beynəlxalq Astronomik Birlik, 2016-cı ildə ulduzlar üçün uyğun adları kataloqlaşdırılması və Standartlaşdırma üçün Star Names (WGSN) üzərinə bir Əmək Qrupu təşkil etdi. WGSN, 21 avqust 2016-cı ildə bu ulduz üçün Sadalmelik adını təsdiqlədi və bu anda IAU Ulduz Adlar kataloquna daxil oldu.

## Xüsusiyyətləri
53 milyon illik bir yaşla, bu ulduz G2Ib spektral sinfli ifrat nəhəng ulduzdan təkamül edir. Kütləsi 6.5 Günəş kütləsinə bərabərdir və Günəşin radiusunun təxminən 77 dəfə çox genişlənmişdir. Günəş kimi 3000 dəfə parlaqlıq yaradır, atmosferin xarici təbəqəsində effektiv temperatur 5210 K-dir. Bu istilikdə, ulduz G-tipli ulduzlar kimi sarı rəngdə olur. Bu ulduzun

Sadalmelik'in spektral sinfi G2Ib-dir. Ulduzun B-V Rəng indeksi 0,96'-dır, bu da ulduzun temperaturunun 5060 K olduğunu hesablamışdır. Sadalmelik, Günəşdən 72.55 dəfə daha böyük olaraq, Günəşin radiusu 695.800 km-dir, bu səbəblə ulduzun radiusu 50.480 .644.21 km-dir.

Sadalmelik'in görünən ulduz ölçüsü 2m.95-dir; bu ulduzun nə qədər parlaq olduğunu göstərir. Görünən ulduz ölçüsü Vizual ulduz ölçüsü olaraq da bilinir. 1997 Parallax ölçmələrindən istifadə edərək mütləq ulduz ölçüsü 3m.88 hesablanmışdır.

1997-ci ildə nəşr olunan orijinal Hipparcos məlumatlarını istifadə edərək ulduzun paralaks 4.30 olaraq verildi və hesablanan Sadalmelik'e olan məsafəni Yerdən 758.52 işıq ilı uzaqda və ya 232.56 parsek olaraq verdi. 2007-ci ildə Hipparcos məlumatları, 6.23'-lik yeni bir paralaksla 528.54 işıq ilı və ya 160.51 parsek bir məsafədə Sadalmelik müşahidə edildi. Sadelmelik adi gözlə görünə bilən Sadelmelik adi gözlə görünə bilən və görünən ulduz olçüsü 12.2 olan 2MASS J22055176–0017468 adlı visual komponentə malikdir. Bucaq ölçüsü 110.4 arcsan.-dir Sadelmelikdən 40° bucaq istiqametində yerləşir.

## İstinadlar
"Ağ-qara" gecələr

**"Ağ-qara" gecələr** — tammetrajlı bədii film.

Rejissor Ayaz Salayev tərəfindən 2013-cü ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişilə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Filmin əsas obrazı bədbəxt qadındır. O, öz aşnasını ərini öldürməyə sövq edir. Gözlənilməz ölüm bu planı alt-üst edir. Filmdə əsas rolları Solmaz Süleymanlı, Fəxrəddin Manafov, Levan Xurtsia, Rasim Balayev, Həmidə Ömərova, Gülzar Qurbanova, Nərmin Salayeva, Vidadi Həsənov, Nodar Şaşıqoğlu və Aqil M. Quliyev ifa edirlər.

## Məzmun
Xəyanət və nifrətin yer aldığı qeyri-real və fantasmaqorik klassik məhəbbət hekayətidir. Qadının ərinə qarşı amansız nifrət hissi əriylə birgə qurduqları telekanalın verilişlərində qəflətən vizual görüntülərlə üzə çıxmağa başlayır.

Filmin əsas obrazı bədbəxt qadındır. O, öz aşnasını ərini öldürməyə sövq edir. Gözlənilməz ölüm bu planı alt-üst edir.

## Festival
* Film 2013-cü ildə 14-cü Beynəlxalq Tbilisi kino festivalında nümayiş etdirilmişdir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Ayaz Salayev, Nadya Mağuli
Rejissor: Ayaz Salayev
Operator: Bayram Fəzli
Prodüser: Müşfiq Hətəmov
Rəssam: İbrahimxəlil Aminov, Əziz Məmmədov
Bəstəkar: İlyas Mirzəyev

## Rollarda
Solmaz Süleymanlı
Fəxrəddin Manafov
Levan Xurtsia
Rasim Balayev
Həmidə Ömərova
Gülzar Qurbanova
Mehriban Zəki
Fərqanə Quliyeva
Nərmin Salayeva
Vidadi Həsənov
Nodar Şaşıqoğlu
Aqil M. Quliyev
Yuri Baliyev

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2013-cü ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Pivə qiyamı

**Pivə qiyamı** və ya **Hitler-Lüdendorf qiyamı** () — Münhendə 1923-cü il 9 noyabr tarixində Hitlerin rəhbərliyi altındakı nasional-sosialistlərin, "Kampfund" təşkilatı və general Lüdendorfun birgə səyi ilə təşkil edilmiş hakimiyyəti ələ keçirmək uğrunda uğursuz qiyam (putç).

## Tarixi fon
1920-ci illərin əvvəllərində NSDAP Bavariyada güclü təşkilatlardan birinə çevrilirdi. Partiyanın silahlı dəstələrinə Ernst Rem rəhbərlik edirdi. Partiyanın liderlərindən olan Hitler isə Bavariyada nəzərəçarpan və əhəmiyyətli şəxsə çevrildi.

1923-cü ildə Rur ərazisinin Fransa tərəfindən işğal edilməsi Almaniyada yeni gərginlik yaratdı. Əvvəlcə xalqı mübarizəyə səsləyərək ölkədə iqtisadi böhrana səbəb olan sosial-demokrat hökuməti, sonradan Fransanın tələblərini qəbul etməklə həm sağ təmayüllü qüvvələr, həm də kommunistlər tərəfindən tənqidlərə məruz qaldı. Bu şəraitdə nasistlər Bavariyada hakimiyyətdə olan sağ konservativ-separatçılarla ittifaqa girərək Berlindəki sosial-demokrat hökumətinə qarşı birlikdə çıxış etməyə qərar verdilər.

Bavariya sağlarının rəhbəri və Bavariya torpağının diktator səlahiyyətlərinə malik olan komissarı fon Karr rəsmi Berlinin bəzi tələblərinə əməl etməkdən, xüsusilə də nasist dəstələrini buraxmaq və *"Xalqın nəzarətçiləri"* qəzetini (alm. *Völkischen Beobachters*) bağlamaqdan imtina etdi. Lakin alman Baş Qərargahının qəti mövqeyi qarşısında geriyə addım atan Bavariya rəhbərləri Hitlerə bildirdilər ki, hələ Berlin hakimiyyətinə qarşı açıq şəkildə çıxış etməyə hazır deyillər. Bu, Hitleri vəziyyəti öz əlinə almaq istəyinə sövq etdi.

## Qiyam
8 noyabr 1923-cü il axşam saat 9-da Hitler və Lüdendorf silahlı hücum dəstələrinin başında Bavariya hökuməti rəhbərlərinin mitinqinin keçirildiyi Münhenin *"Bürgerbroykeler"* pivəxanasına gəldilər. İçəri girən Hitler "Berlindəki xain hökumət"in devrildiyini elan etdi. Buranı tərk edən Karr NSDAP-nin və hücum dəstələrinin buraxılması haqqında qərar verdi. Eyni zamanda E.Remin rəhbərliyi altındakı hücum dəstələri Hərbi Nazirliyin Quru qoşunları komandanlığının qərargahını ələ keçirdilər, lakin ordu qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındılar.

Noyabrın 9-u səhər tezdən Hitler və Lüdendorf 3 min nəfərlik dəstə ilə birlikdə Hərbi Nazirliyə tərəf irəliləməyə başladılar. Lakin, Rezidentştrasse küçəsində polis dəstəsi onların qarşısını kəsərək atəş açdı və qiyamçıları dağıtdı. Nəticədə nasist partiyasının 16 üzvünün həlak olduğu bu hadisə Almaniya tarixinə "Pivə qiyamı" kimi düşdü.

## Qiyamdan sonra
1924-cü ilin fevral-mart aylarında keçirilən məhkəmənin qərarı ilə qiyamın təşkilinə görə Adolf Hitler 5 il müddətinə həbsə məhkum edildi, lakin cəmi 9 ay sonra azadlığa buraxıldı. Həbsdə olduğu müddətdə özünün məşhur *[[Mənim mübarizəm]]* (alm. *Mein Kampf*) adlı kitabının birinci hissəsini yazdı. Tezliklə bu kitab NSDAP-nin əsas ideya qaynağına çevrildi.

## Həmçinin bax
* Adolf Hitler
* Münhen

## Xarici keçidlər
* Pivə qiyamı (ingiliscə)
Respublikaçılar Partiyası

* Azərbaycan Respublikaçılar Partiyası — Azərbaycanda 1999-cu ildə Rufiz Qonaqovun sədrliyi ilə təsis olunmuş, 2002-ci ildə dövlət qeydiyyatına alınmış, daha sonra Sübut Əsədovun sədrlik etdiyi və 8 aprel 2023-cü il tarixində özünü buraxmış iqtidaryönlü siyasi partiya.
* Ermənistan Respublikaçılar Partiyası
* Respublikaçılar Partiyası (ABŞ)
* Respublikaçılar Partiyası (Fransa)
* Respublikaçılar Partiyası (Bosniya və Herseqovina)
* Respublikaçılar Partiyası (Nyu-York)
Eva Braun

**Eva Braun** (tam adı – *Eva Anna Paula Braun;* ) — Adolf Hitlerin sevgilisi, sonralar isə həyat yoldaşı.

## Həmçinin bax
* Adolf Hitler

## Xarici keçidlər
* Eva Braunun bioqrafiyası (rusca)
Hadi Sayi Binəkövül

**Hadi Sayi Binəköhl** (Farsca:هادی ساعی بنه كُهل) İranda - Azərbaycanın Təbriz şəhəri yaxınlığında yerləşən Baostanava bölgəsinin Qarakövül kəndində, 1976-ci il iyunun 10-da anadan olub. Tehranın Rey (Şabdüləzim) şəhərində böyümüşdür. Hadi Sayı Taekvondo üzrə 2000-ci il Olimpiya oyunlarının gümüş, 2004 və 2008-ci il olimpiya oyunlarının isə qızıl medallarına layiq görülmüşdür. Hazırda Tehran Şəhər Şurasına üzvlük üçün namizəddir.

Hadi Sayi 2008-ci il Olimpiya oyunlarında qazandığı qızıl medalı azərbaycanlılara ithaf etmişdir.
Ra

**Ra** (bəzən *Re* də adlanır) — Qədim Misir mifologiyasında Günəş tanrısı.

Sonralar Amonla eyniləşdirilmişdir və "Amon-Ra" adlandırılmışdır. Raya sitayiş mərkəzi Heliopol şəhəri idi. Ra bütün tanrıların padşahı və atası hesab olunurdu.

Mifologiyaya gərə, Ra ilkin xaos suları sayılan Nun-dan doğulmuşdur. O, Benben adlı ilkin təpədə peyda olaraq öz varlığını bərqərar etmiş və ilk tanrılar olan Shu (hava) və Tefnut-u (nəmlik) yaratmışdır.

## Simvolikası
Ra ənənəvi olaraq Şahin başlı kişi şəklində təsvir olunur. Gün ərzində müxtəlif formalar alırdı: səhər Ra-Khepri (skarab tanrısı) olaraq təcəssüm olunur, günorta Ra (tam güclü günəş) formasında qəbul olunur, axşam isə Atum (qocalmış günəş) kimi təsvir olunurdu. Bu transformasiyalar Misir mifologiyasında günəşin dövri hərəkətlərini  simvolizə edir. 

## İbadət və kult mərkəzləri
Ra kultu qədim Misirdə ən geniş yayılmış dini inanclardan biri idi. Onun ibadətinin əsas mərkəzi Heliopol şəhəri idi. Misir fironları özlərini "Ra-nın oğlu" adlandırır və onun hakimiyyətini dünyəvi güclərinin mənbəyi kimi qəbul edirdilər. Xüsusilə V sülalə dövründə Ra-nın şərəfinə piramid məbədləri və günəş məbədləri tikmişdir.

## Kult sintezi
Qədim Misirdə Ra bir çox digər tanrılarla birləşərək daha kompleks ilahi formalar yaratmışdır. Ra-Horakhty (Horus və Ra-nın birləşməsi) günəş tanrısının aspekti kimi qəbul olunurdu. Amun-Ra – Thebes şəhərində Amun tantısı ilə sintez edilərək ən güclü ilahi fiqurlardan birinə çevrilmişdi. Eyni zamanda Atum-Ra birləşməsi də günəşin müxtəlif dövrlərini işarə edirdi.

## Miflər
Ra-nın günəş qayıqları ("Mandjet" və "Mesektet") vasitəsilə səmada və yeraltı aləmdə səyahət etdiyi inanılırdı. Gün ərzində göylərdə hərəkət edir, gecə isə yeraltı dünyaya (Duat) daxil olurdu. Gecə səfəri zamanı Ra nəhəng ilan Apep ilə qarşılaşır və onu məğlub edərək səhər yenidən dünyaya gəlir. Bu miflər Misirdə ölüm və yenidən doğuluş anlayışlarının izahı idi. Eyni zamanda "Ra-nın gözü" (Eye of Ra) miflərdə qoruyucu və cəzalandırıcı qüvvə kimi çıxış edirdi.

## İstinadlar
Baal

**Vaal** (yunan transkripsiyasında *Vaal*, assur-babil transkripsiyasında *Baal*) — Qədim  Finikiya, Fələstin və Suriyada bərəkət tanrısıı. Vaala sitayiş başqa xalqlara Finikiyalılardan yayılmışdır. Bu zaman Vaalın xarakteri dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Belə ki, yəhudi mifologiyasına görə Vaal Elin oğlu və Günəş tanrısıdır, Misir mifologiyasında isə ildırım tanrısı kimi tanınır. Adətən buğa buynuzlu və ildırım əsası ilə təsvir olunur.

## Xarici keçidlər
*Baal - Canaanite Sun God Baal
*Baal Phoenician God
Böyükağa Məmmədov (rejissor)

**Böyükağa Zeynal oğlu Məmmədov** — "Salnamə" sənədli filmlər studiyasının sabiq direktoru (2009–2014), Prezident təqaüdçüsü (2018-ci ildən).

## Həyatı
Böyükağa Məmmədov 3 iyul 1951-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1968-ci ildə 150 saylı Bakı şəhər orta məktəbini bitirib. Mirzə Ağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun (indiki Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) rejissorluq fakültəsinə daxil olub. İnstitutu bitirəndən sonra öz arzusu ilə Qərbi Sibirə, Rusiya Federasiyasının Omsk vilayətinə təyinat götürür. Bir-neçə il Omsk şəhərinin televiziyasında rejissor işlədikdən sonra, 1976-cı ildə vətənə dönüb Azərbaycan Dövlət Teleradio Komitəsində rejissor vəzifəsində çalışmağa başlayıb. Bu zaman B.Məmmədov SSRİ Mərkəzi Dövlət Teleradio Komitəsinin sifarişi ilə çəkilən "Novatorlar", "Çətin əlaqələr", "Ordubad", "Qobustan", "Kəlbəcər", "Ardıc kolu",  "Arif Məlikov", "Məhəbbət əfsanəsi", "Bu Cavaddır", "Rüstəm İbrahimbəyov - xülasə, yaxud başlanğıc", "Naxçıvan" adlı sənədli filmlərin rejissoru olub.

B.Məmmədov respublikada birinci müstəqil studiyalardan sayılan, 1991-ci ildə təsis edilmiş "215 KL" eksperimental studiyasının yaradıcılarından biri olmuşdur. Burada çəkilən "Qayıdış" çoxseriyalı sənədli filmindəki rejissor işinə görə o, Azərbaycan Respublikası "Araz" Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. 1994-cü ildə B.Məmmədov müstəqil "215 KL" studiyasının idarə heyətinin sədri seçilir.

1997-ci ildə "SPACE" Müstəqil Televiziya kanalının yaradılmasında iştirak edib. Elə həmin il fəaliyətə başlayan telekanala icraçı direktor kimi rəhbərlik edib. Bu müddət ərzində bir çox filmlərin və proqramların prodüseri olub. 1998-ci ildə B.Məmmədovun prodüserliyi ilə ümummilli lider Heydər Əliyevin 75 illik yubileyinə həsr olunan, Amerikan "Hollivud" media şirkəti və Azərbaycan "SPACE" Müstəqil Televiziyasının birgə istehsal etdiyi "Ömür və tale" adlı  beş seriyalı sənədli film çəkilmişdir.

"SPACE" telekanalının yaradılmasında roluna görə Böyükağa Məmmədov Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Zərdabi" mükafatına layiq görülmüşdür.

2000-ci ildə o, "215 KL" müstəqil televiziya şirkətinə qayıdaraq burada uğurla "Yeddi oğul istərəm", "Qohum nigahlar" sənədli filmlərinə prodüserlik etmişdir. Bu filmlər bir çox beynəlxalq festivalların iştirakçısı olmuş və mükafatlara layiq görülmüşdür.

2009-2014-cü illərdə o, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin "Salnamə" sənədli filmlər studiyasının direktoru vəzifəsində işləmişdir.

2011-ci ildə Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülmüşdür. 1 avqust 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

Evlidir, iki övlad, dörd nəvəsi var.

## Filmoqrafiya
#Akademik (film, 2010)
#Azərbaycan milli qəhrəmanları (film, 2010)
#Boş yerə təbil vurma (film, 2011) (qısametrajlı sənədli film)
#Fitnə (film, 2016)
#Şəhadət (film, 2017)

## İstinadlar
Qızıl Alma

**Qızıl Alma**, Türklər özəlliklə Oğuz Türkləri üçün Qızılalma, üzərində düşünüldükcə uzaqlaşan ancaq uzaqlaşdığı dərəcədə cazibəsi artan ülkülər(uğruna çalışılan) və ya düşlərdir(gerçəkləşməsi istənən şey, ümid)

Kəlimənin tam olaraq nə zaman, harda və necə keçtiyi bilinməməklə birlikdə tarixi axış içərisində həmişə qərb yönündə irəliləmənin bir simvolu olmuşdur. İstanbul'un fəthi'ndən sonra, Qızılalma'nın, Roma'da tapılan Saint-Pierre Kilisəsinin mehrabındakı altın top olduğu irəli sürülmüştür.

## Türk mifologiyasında alma
**Alma,** türk və altay xalq inancında və mifologiyasında müqəddəs bir meyvədir. **Alma, Olma, Ulma, Ulmo** olaraq da deyilər. Monqolca Alıman (Alımah)dır. Meyvələrin anası və atası olaraq qəbul edilir. Ağacının çiçəkləri çəhrayı və ya ağ açar. Nüvəli müxtəlif rəngli meyvəsi olan bir ağacdır. Qadınla kişinin bir-birinə duyduğu sevginin simvoludur. Aqsaqqallının əlindən aldığı almanın qabığını yeyən sonsuz qadın əkiz doğurur. Qızılalma üçün ordulara qitələr aşmışdır. Nağıllarda həmişə cadulu almalar vardır. Sirrli bağlardan həmişə o oğurlanmış, üzərinə türkülər yandırılmış, qızların yanağı ona bənzədilmişdir. Dünyada ən çox növü olan ağac almadır. Ən çox yetişdirilən və ən çox yeyilən meyvə də odur. Yetkinləşməni təmsil edir. Növün hamısı, yer üzünə orta asiyadan yayılmış olub altay və qafqaz mənşəlidir. Qazaxıstanın paytaxtı Almatının köhnə adı Alma Atadır və almanın dünyaya buradan yayıldığına inanılar. Adəm ilə Həvvanın cənnətdə yedikləri qadağan meyvənin alma olduğu, qadağanın isə əslində cinsəlliyi ehtiva etdiyi, bu səbəblə də almanın cinsəlliyi simvolizə etdiyi iddia edilir. Yer üzündə az qala hər coğrafiyada yetişməsi onu bir simvola çevirmişdir və bir çox sivilizasiyada alma ilə əlaqədar əfsanə və nağıllara rast gəlinir.

## Etimologiya
Alma sözü (Al) kökündən törəmişdir. Orta Asiya türkcəsindən dərhal bütün türk dillərinə eyni kökdən keçərək istifadə edilən ad Anadolu türkcəsində, Alma -> Əlma çevrilməsinə uğramışdır. Sözün kökündə; "almaq" felinin və meyvənin rəngini simvolik olaraq ifadə edən "al" (qırmızı) sifətinin olduğu bilinməkdədir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Torpaq (ərazi vahidi)

**Torpaq** — Almaniya və Avstriyanın federativ dövlət quruluşunun əsasını təşkil edən inzibati-ərazi vahidi.

Avstriya 9, Almaniya isə 1990-cı ildən etibarən 16 torpağa bölünür.

## İstinadlar
Arzular Dənizi

**Arzular Dənizi** — Ayın görünməyən hissəsindəki hamar ovalıqlardan biri. Astronomiyada ay üzərindəki belə ovalıqlar şərti olaraq "dəniz" adlandırılır. Ayın cənub yarımkürəsində 20–45 en dərəcələri arasında və 140–180 uzunluq dairəsində yerləşir. Yaxınlığında Leybnits, Norman, Puankare, Kok, Jül Vern, Pavlov, Qaqarin və Van de Qraaf kraterləri, daxilində isə Tomson krateri yerləşir.
Kayzer

**Kayzer** (alm. *Kaiser*) — alman dilində imperator titulunu ifadə edir. Bu söz öz mənşəyini Roma imperatorlarının daşıdığı latın dilindəki *caesar* titulunun, o isə öz növbəsində Yuli Sezarın (*Julius Caesar*) adından götürmüşdür.

Kayzer alman dilində imperator mənasını verdiyinə görə almanlar Rusiya çarlarından başqa bütün imperatorları bu sözlə ifadə edirlər. Lakin digər xalqlar kayzer sözünü əsasən Avstriya-Macarıstan və Avstriya imperatorlarına və vahid Almaniyanın yaranmasından sonra (1871-1918) hakimiyyətdə olmuş I Vilhelm, III Fridrix və II Vilhelmə şamil edirlər.

Eyni zamanda hind və urdu dillərində *"keysər"* sözündən istifadə olunur. Əvvəllər "Hindistan İmperatoru" titulunu daşıyan Britaniya monarxlarını yerli xalq "Keysər-i-Hindi" adlandırırdı. Lakin bu sözün alman dili ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və yunan dilindəki *"Kesar"* sözündən yaranmışdır.
Jelyu Jelev

**Jelyu Mitev Jelev** (*Желю Митев Желев*, ) — bolqar filosof, siyasi xadim, Bolqarıstanın demokratik yolla seçilmiş ilk prezidenti (1990–1992, 1992–1997).

## Həyatı
Jelyu Jelev 3 mart 1935-ci ildə Bolqarıstanın Şumen vilayətinin Veselin kəndində anadan olub. 1954-cü ildə Müqəddəs Oxrodski adına Sofiya Universitetinin fəlsəfə fakültəsini bitirib. 1974-cü ildə fəlsəfə elmləri doktoru adını alıb. 1960–1965-ci illərdə Bolqarıstan kommunist partiyasının üzvü olub. Siyasi baxışlarına görə partiyadan təlxis olunub.

Bir çox kitab və məqalə müəllifidir. Ən məşhur əsəri 1982-ci ildə çap olunan "Faşizm" kitabıdır.

## İstinadlar
Mars (dəqiqləşdirmə)

* Mars (planet) — Günəş sisteminin məsafəcə dördüncü və ölçücə Merkuridən sonra ikinci planeti. 
* Mars (mifologiya) — Qədim Roma mifologiyasında fəlakət ilahəsi.
* Marsın peykləri — Marsın 2 ayı var. Fobos və Deymos.
* Mars (Auırqazı) — 
* Mars (şirkət)

## Həmçinin bax
*Marş (dəqiqləşdirmə)
Titius-Bode qanunu

**Titius-Bode qanunu** (həmçinin **Bode qanunu** adlanır ) Günəş sisteminin planetləri ilə Günəş arasındakı məsafələri (orbitlərinin orta radiusları) təqribən təsvir edən empirik düsturdur. Bu nümunə 1766-cı ildə alman fiziki İohan Titius tərəfindən kəşf edilmiş və 1772-ci ildə astronom İohann Bodenin bu kəşfin üzərində işləməsi nəticəsində məşhurlaşmışdır.

Qaydada deyilir ki, Merkuridən başlayaraq hər bir sonrakı planet əvvəlkindən təxminən iki dəfə Günəşdən uzaqda yerləşir. Müşahidələr göstərdi ki, ilk yeddi planet ( beşinci planetin mümkün fraqmentləri kimi asteroid qurşağının kiçik planetlərini nəzərə alsaq ) bu qaydaya tam dəqiqliklə əməl edir; 1781-ci ildə kəşf edilmiş Uran da ümumi modelə uyğun gəlir. Bununla belə, Neptun bu qayda üçün istisnadır. Bu riyazi qanunauyğunluq üçün hələ də ciddi nəzəri əsaslandırma yoxdur. Qaydanın planetar peyklərə və məlum ekzoplanetlərə ümumiləşdirilməsinə cəhdlər edilir.

## Riyazi formulu
Qayda aşağıdakı kimi tərtib edilmişdir: 

## Tarix
Titius-Bode qanunu ortaya çıxarıldığı zaman Uran, Neptun və Pluton hələ kəşf olunmamışdı. Amma qanun Neptun istisna olunmaqla həqiqətə uyğun nəticələr verməkdədir. Bundan başqa bu qanun Mars və Yupiter arasında bir planet mövcud olması nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir. Bundan başqa astronomlar Adams və Leverye Neptunun axtarışı zamanı Titius-Bode qanunundan istifadə etmişdilər. İndi bilirik ki, uzaq planetlər üçün bu qanun bir o qədər də dəqiq deyil. Lakin hesablamalar nəticəsində edilən səhvlər bir birini tarazlamış və Neptun da kəşf olunmuşdu.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* 18-ci əsrin qaydası Günəş planet sistemlərində daha yaxşı müşahidə edilir. - science.compulenta.ru
Altun Yaruk abidəsi

**"Altun Yaruk"** (Qızıl isığı) — abidə qədim uyğur ədəbi dili ənənəsini davam etdirən ən irihəcmli buddist uyğur yazılı abidədir. 

1908-1913-cü illərdə alman və rus ekspedisiyaları zamanı Çində - Şərqi Türkistanda hissə-hissə tapılıb. Əsər X əsrdə uyğurların mərkəzi Beşbalıkda Sinqu-Seli Tudun tərəfindən çin dilindən tərcümə edilib. Son əlyazmasi XVIII əsrə aiddir və əsər iki hissədən ibarətdir.
Karl Yaspers

**Karl Teodor Yaspers** (; ) — Almaniyanın və dünyanın ən görkəmli filosoflarından biri.

## Həyatı
Karl Yaspers 23 fevral 1883-cü ildə, Oldenberq-də anadan olmuşdur. 1907-ci ildəHeydelberq universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olmuş, lakin bir qədər oxuduqdan sonra tibb fakültəsinə keçmiş və 1908-ci ildə oranı bitirmişdir. Həkim-psixiatr ixtisasına yiyələnmiş, 1913-cü ildə "Ümumi psixopatologiya", 1919-cu ildə "Dünyagörüşlər psixologiyası" kitablarını yazıb dərc etdirmiş, tək həkim kimi deyil, psixoloq və filosof kimi də tanınmışdır. 1931–32-ci illərdə uzun müddət üzərində işlədiyi irihəcmli "Fəlsəfə" əsəri dərc olunmuşdur. İkinci dünya savaşından sonra bir çox fəlsəfi kitabları işıq üzü görmüş, müəllifinə böyük şöhrət gətirmişdir.

Karl Yaspers 26 fevral 1969-cu ildə Bazel-də vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Karl Yaspers həkim və psixoloq olaraq xəstə insanların psixoloji durumunu yaxından müşahidə etmiş, ölüm və həyat arasında olan insanların fəlsəfi yaşantılarını anlamağa çalışmışdır. Ölüm ayağında olan insan nə kimi duyğuları yaşayır? Dünyanı, həyatı, insanları necə hiss edir? Həyatın mənasını nədə görür? Yaspersin məhz bu dərin müşahidələri onu Almaniyanın çoxsaylı həkimləri sırasından ayırmış və dünyanın ən görkəmli filosoflarından biri etmişdi.

Yaspersin tarixin mənbələri, dövrün mənəvi durumu və fəlsəfi inama həsr olunmuş "Tarixin mənası və təyinatı" adlı məşhur əsəri 2008-ci ildə azərbaycan dilində işıq üzü gördü.

## Əsərləri
* Allgemeine Psychopathologie, 1913;
* Psychologie der Weltanschauungen, 1919;
* Philosophie, 3 Bd., 1932;
* Von der Wahrheit, 1947;
* Die Schuldfrage. Ein Beitrag zur deutschen Frage, 1946;
* Die grossen Philosophen, Bd. 1, 1957;
* Der philosopische Glaube angesichts der Offenbarung, 1962;
* Die Atombombe und die Zukunft des Menschen, 1958;
* Chiffren der Transzendenz, 1970

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Sokrat
* Aristotel
Konstantin Krimets

**Konstantin Dmitriyeviç Krimets** () — dirijor.

## Həyatı
Konstantin Krimets 1939-cu ildə Ukraynada anadan olmuşdur. Kiyev konservatoriyasını bitirdikdən sonra, təhsilini Moksva konservatoriyasının aspiranturasında və məşhur dirijor İqor Markeviçin ali kurslarında davam etdirmişdir. Böyük Britaniya, Almaniya, Avstriya, Macarıstan, Koreya, Türkiyə, Yusoqslaviya və başqa ölkələrdə (ümumən 26)simfonik orkestrlərə uğurlu dirijorluq etmişdir.

1990-cı ildə "Qlobalis" simfonik orkestrinin əsasını qoymuşdur. O orkestrin həm bədii rəhbəri, həm də baş dirijorudur.

## Filmoqrafiya
# Asif, Vasif, Ağasif (film, 1983)
# Bağlı qapı (film, 1981)
# Bircəciyim (film, 1986)
# Əlaqə (film, 1989)
# Gənc qadının kişisi (film, 1988)
# Gümüşgöl əfsanəsi (film, 1984)
# Həyat üçün təhlükəlidir! (film, 1985)
# Xüsusi vəziyyət (film, 1986)
# Qətldən yeddi gün sonra (film, 1991)
# Ölsəm... bağışla (film, 1989)
# Özgə ömür (film, 1987)
# Şəhərli biçinçilər (film, 1986)
# Yaramaz (film, 1988)
# Yay gününün xəzan yarpaqları (film, 1986)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Spika

**Spika** və ya **Başaq** (α&nbsp;Vir / α&nbsp;Qız / ) - Qız bürcünün **α** ulduzu. Tipik "Qoşa Ulduzdur". Qırmızı rəngi ilə seçilir. Parlaqlığına görə 16-cı olub, Günəşdən təqribən 2100 dəfə parlaqdır. Bu parlaqlıq özlüyündə yanıldıcıdır, çünki Spika bir-birinə çox yaxın yerləşən iki ulduzdan ibarət sistemdir. Bu da onları ayrı-ayrılıqda incələməyə imkan vermir.

Bizdən təqribən 260 işıq ili (80 Parsek) uzaqda yerləşir.

Qız bürcü və gecə səmada 16 parlaq ulduzun ən parlaq ulduzu olan Spika (/ spaɪkə /), eyni zamanda Alpha Virginis (α Virginis, qısaldılmış Alpha Vir, α Vir) olaraq ifadə edilmişdir. Parallaks analizi, Günəşdən 250 ± 10 işıq ili uzaqlıqda olduğunu göstərir.  Bu spektroskopik bir ikili və dönən elipsoidal dəyişkəndir; iki ana ulduzu bir-birinə çox yaxın olan bir sistemdir, qlobal olmaqdan çox yumurta şəklindədir və yalnız spektral analiz nəticəsində ayrıla bilər. Ilkin, mavi nəhəng dəyişən bir ulduzdur.

Qaynağa və Arcturus'a bağlı olaraq Deneb ola ya da Regulus'la birlikdə Spika, Yay Üçbucağı bürcünün bir təpə bucağıdır və uzantı ilə Cor Carol ulduzu ilə Böyük Almaz'ın bir hissəsidir.
Fayl:Finding spica.png|


## Xüsusiyyətləri
Spica, komponentlərin orbit müddəti dörd gün olan yaxın ikitərəfli ulduz sistemidir. Fərdi ulduzlar, vasitəsilə ayırd edilə bilməyəcək qədər bir-birlərinə yaxındırlar. Əsas komponent, B1III-IV tipi mavi bir ulduzdur. Bu böyük kütləli ulduz, Günəşdən 10 qat daha çox bir kütləyə və yeddi qat daha çox bir radiusa malikdir. Ulduzun ümumi işıqlandırma gücü, Günəşdən 12.100 qat daha çoxdur. Brincil komponent, Günəşə ən yaxın ulduzlardan biridir və həyatının sonunda, Tip II komet olaraq partlayacaq qədər kafi bir kütləyə malikdir.

Əsas komponent, parlaqlığı 0,1738 günlük bir müddət içərisində dəyişənlik göstərən Beta cəbhədən növü dəyişən ulduzdur. Ekvatoru boyunca saniyədə 199&nbsp;km-lik bir sürətlə dönməkdədir.

Sistemin ikinci komponenti, Struve-şaha təsirinin göstərildiyi bir neçə ulduzdan biridir. Bu ulduz, Günəşdən 7 qat çox olan kütləsi və 3,6 qat çox olan yarıçapıyla əsas komponentdən daha kiçikdir. Təsnifatı B2V növü olan mavi bir anakol ulduzudur.

Spica, eliptik dönən və örtülmə olmayan yaxın ikitərəfli ulduz sistemidir. Bu təsir, ulduz sisteminin görünən parlaqlığında 0,03 qədərlik bir dəyişməyə səbəb olur. Bu zəif dəyişiklik vizual olaraq çox çətin fərq edilir.  Hər iki ulduzun dönüş nisbətləri, qarşılıqlı orbital dövrünə görə daha sürətlidir.  Orbitin yüksək eliptikliyi, gənc bir ulduz sistemi olduğunu göstərir. Zamanla cütün qarşılıqlı gəl gət qarşılıqlı təsiri, orbitin dairələşməsinə səbəb ola bilər.

## Etimologiya və mədəni əhəmiyyəti
Spica adı, Latın SPICA Virginisdən  törədilmişdir ("sünbülün taxıl qulağı"). u  17. əsr Alman alimi  Bayer və digərləri, ulduzdan Arista olaraq  bəhs ediblər.

Ərəb adı olan Azimech, السماك الأعزل əl-simanın əl-a'zelden törədilmişdir və "Silahsız Simak" mənasına gəlir. Simak sözünün mənası isə naməlumdur. Orta əsr astrologiyasında, zümrüd ilə əlaqəli bir Behenian sabit ulduzudur.

## Xarici keçidlər
* https://web.archive.org/web/20040615093110/http://www.space.com/spacewatch/spica_virgo_040611.html Spika
Müqəddəs Sərkis kilsəsi (Gəncə)

**Müqəddəs Sərkis kilsəsi** — XVIII əsrdə bərpa edilən binanın dəqiq tikilmə tarixi məlum deyil. Məbədin tikintisində qırmızı kərpic və gil əhəng qatışığından istifadə olunub. Bina günbəzli və sütunludur. Gəncə şəhərinin Gəncə küçəsi döngə 9 ünvanında yerləşir və hal-hazırda Gəncə Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin 13-14 nömrəli filialı olaraq fəaliyyət göstərir.

## Xarici keçidlər
* Gəncənin maddi mədəniyyət abidələri 

## İstinadlar
Saturn

* Saturn (planet) — planet.
* Saturnun peykləri — peyklər
* Saturn mükafatı — Film Mükafatı.
* Saturn (mifologiya) — mifologiya
* Saturnun tövbəsi (roman) — roman
* Saturnus —  metal qrupu
*Saturn — Avtomobil şirkəti

## Həmçinin bax

*Saturn Aura
Venera (dəqiqləşdirmə)

* Venera (planet) — Günəş sisteminin planetlərindən biridir. 
* Venera (mifologiya) — Qədim Roma mifologiyasında bahar ilahəsi.
* Venera layihəsi — Jak Freskonun gələcəklə bağlı planlarını reallaşdırmaq məqsədiylə qurduğu təşkilat.
* Venera və Amur — Lorenzo Lottonun əsərləri
Erebuni qalası

**Erebuni qalası** — E.ə. 782-ci ildə Urartu çarı I Argişti tərəfindən indiki İrəvan şəhəri ərazisində, şəhərin Cənub-Şərq tərəfində Qanlıtəpə adlı yerdə salınmış şəhər-qala. E.ə. IV əsrə qədər mövcud olub.

Buradan tapılan 13 sətrdən ibarət mixi yazı lövhəsində qalanın Menuanın oğlu Biyan (Uratu) ölkəsi və Tuşbi şəhərinin hakimi Argişti tərəfindən salındığı və Erebuni adlandırıldığı yazılıb. Qanlıtəpənin zirvəsindəki meydan 2 hektar olsa da, qala təxminən 50 hektar ərazini tutur.

Mənbələrdə İşpuini kimi də qeyd olunan qalanın əsl adı türkcə Erbiuni olmaqla "Er-bi" (ərlər boyu) və "-uni" (urartu dilində "ölkə") deməkdir və "Ərlər boyunun ölkəsi" anlamını verir. Erebuninin İrəvan şəhərinin ilkin adı olduğu da güman edilir.
 
## Həmçinin bax
*İrəvan
*Qərbi Azərbaycan

## İstinadlar

## Mənbə
* Y.Yusifov. Qədim Şərq tarixi, В., 1993, səh.276;
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В., 1994, səh. 4.
Dronqo

**Dronqo** — Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı Çingiz Abdullayevin yaratdığı xəfiyyə obrazı. Çingiz Abdullayevin bir çox əsərlərində peşəkar xəfiyyə kimi iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Karlos Qon

**Karlos Qon** (; ; əsl adı **Karlus Qüsn**; , ALA-LC transkripsiyası: *Kārlūs Ghuṣn*; ) — Braziliya-Fransa-Livanlı bir iş adamıdır. O indi, Fransada olan Reno və eyni zamanda Yaponiyanın Nissan şirkətlərinin baş aparıcı müdiri (BAM ya CEO) və başqanıdır. Onun adı Nissan şirkətinə girəndan sonra dillərə düşdü. O Yaponiyanın ən böyük şirkətlərinin biri sayılan Nissanın aparıcılığın ələ alandan sonra nəhayət dərəcəli başarılara əl tapıb və o şirkəti yerə yıxılmaqdan qurtardı. Karlos, Forçun (Fortune) Asia versiyası olan dərgisi tərəfindən "2003-cü İlin Adamı" seçilib və indi başqa işlərinin yanında, Alkoa (Alcoa), Sony və IBM şirkətlərində bord üysidir. O Nissanın baş aparıcı müdirlüyünü əlində saxlayaraq 2005-ci ildə Renonun baş aparıcı müdirü oldu və Lüis Şuvatzer mükafatını qazandı.

## İstinadlar
Pluton (dəqiqləşdirmə)

**[[Pluton]]** — Günəş ətrafında dövr edən ən böyük cırtdan planetlərdən biri. Həmçinin bu mənaları da ifadə edə bilər:

*Pluton (mifologiya) — Roma mifologiyasında yeraltı dünyanın tanrısı.
*Plutos — Qədim yunan mifologiyasında var-dövlət tanrısı.
*Plutonium — Aktinoidlər qrupundan olan radioaktiv kimyəvi element. Pluton cırtdan planetinin şərəfinə adlandırılmışdır.
*Pluton (1897) — gəmi
*Pluton (1778) — gəmi
Teyşebaini qalası

**Teyşebaini qalası** — E.ə. VIII əsrin ortalarında Urartu çarı tərəfindən Zəngiçay kənarında, İrəvan şəhəri yaxınlığında, Qırmızıtəpə təpəsində müharibə tanrısı Teyşebanın şərəfinə salınmış qədim qala.

Urartu canişininin iqamətgahı yerləşən bu böyük şəhər-qala narınqala adlı iç qala və qalanın cənubunda və qərbində yerləşən şəhər yerlərindən ibarət olub. Narınqlanın böyük hissəsini 150 otaqdan ibarət saray kompleksi təşkil edib. Qala divarlarının ümumi uzunluğu 700 metr olmuş, qala sahəsi 15 ha. ərazini tutmuşdur.

Teyşebaini şəhəri və qala təxminən e.ə.585-ci ildə kimmerlər və sakların toqquşmasında dağıdılıb.

## İstinadlar
Soyuqbulaq petroqlifləri

**Soyuqbulaq petroqlifləri** — Loru mahalının Vorontsovka (03.03.1935-dən Kalinino) rayonunun Soyuqbulaq (19.04.1991-ci ildən Paqaxbyur) kəndi yaxınlığında, Armudlu və Qaçaqqırılan dərələrində e.ə. minilliklərə aid qayaüstü təsvirlərdir.

## Tarixi
Dağlıq Altayın Xaçın çayı sahillərində aşkar edilmiş təsvirlərlə heyrətamiz dərəcədə yaxınlıq, hətta bəzən eyniyyət təşkil edən Soyuqbulaq qayaüstü təsvirləri Qərbi Azərbaycan ərazisinin ən qədim zamanlardan məskunlaşdığını və həmin vaxtlardan bəri Türk-Oğuz qəbilələrinin ana yurdu olduğunu sübut edir. Soyuqbulaq kəndində və ətraf kəndlərdə 1988-ci ilə qədər ancaq azərbaycan türkləri yaşamışdır. Bu kəndlərə ilk ermənilər Qərbi Azərbaycan türklərinin 1988-ci il soyqırımından sonra köçürülmüşdür.

## Haqqında
Arxeoloji və yazılı qaynaqların araşdırılması göstərir ki, İrəvan quberniyasının əraziləri tarixi Azərbaycan torpaqlarıdır. Bunu e. ə. V–II minilliklərə aid Soyuqbulaq və Qarakilsə qayaüstü təsvirləri ilə Qobustan və Altaydakı qayaüstü təsvirlər arasındakı oxşarlıq, Nüvədi–Qarqadaşı yazıları ilə Orhon–Yenisey kitabələrinin dil və əlifba eyniliyi açıq şəkildə sübut edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Əhməd Oğuz. Soyuqbulaq "Qobustanı", "Odlar yurdu" qəzeti, iyul 1988-ci il;
* Əhməd Oğuz. Qədim Oğuz yurdu, "Vətən səsi" qəzeti, 5 sentyabr, 1990-cı il;
Sərdarabad qalası

**Sərdarabad qalası** — Sərdarabad mahalının Sərdarabad (03.01.1935-ci ildən Hoktemberyan) rayonu ərazisində türk-müsəlman qalasıdır. İrəvan sərdarı tərəfindən tikildiyi üçün onun şərəfinə Sərdarabad adlandırılıb. Türkiyə sərhəddində yerləşən qala İrəvan şəhərinin qapısı sayıldığından həmişə xarici hücumların əsas zərbəsini öz üzərinə götürüb. XIX əsrdə rusların hücumu zamanı qala zədələnmişdir. 1930-cu il sentyabrın 9-da Sovet hakimiyyəti dövründə mərkəzi Sərdarabad qalası olmaqla Sərdarabad rayonu yaradılmış, 03.01.1935-ci ildə isə adı dəyişdirilərək Hoktemberyan adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
*İrəvan qalası
*Sərdar sarayı
*Azərbaycan memarlığı
Anastas Mikoyan

**Anastas İvanoviç Mikoyan** (, ) — SSRİ dövlət xadimi, siyasət adamı, ASSR rəhbəri.

Anastas Mikoyan Sovet İttifaqının yüksək vəzifəli siyasətçisi və dövlət xadimi idi. O, təxminən 50 illik siyasi karyerası ərzində SSRİ-nin bir çox vacib siyasi dövrlərində iştirak etmiş və bir neçə fərqli sovet lideri ilə işləmişdir. Mikoyan xüsusən uzunömürlü və çevik siyasi mövqeyi ilə tanınır, çünki o, Lenin, Stalin, Xruşşov və Brejnev dövrlərində hakimiyyətdə qala bilmiş nadir liderlərdən biridir.

;Karyerası və rolunun əsas mərhələləri:

**İnqilab və erkən dövr**: Mikoyan erməni əsilli idi və inqilabçı fəaliyyətlərinə gənc yaşlarında başlamışdı. O, 1917-ci il Oktyabr İnqilabından sonra Leninin yaxın müttəfiqi oldu və bolşevik partiyasının rəhbərliyində yüksəldi.

**Stalin dövrü**: Mikoyan Stalin dövründə müxtəlif iqtisadi və siyasi vəzifələrdə çalışdı. O, xarici ticarət naziri vəzifəsində SSRİ-nin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini inkişaf etdirməkdə əsas rol oynadı. Bununla belə, o, Stalinin repressiyalar dövründə sağ qalmış və öz mövqeyini qoruyub saxlaya bilmiş azsaylı siyasi xadimlərdən idi.

**Xruşşov dövrü**: Mikoyan Nikita Xruşşovun yaxın müttəfiqlərindən biri oldu və Xruşşovun liberallaşma və destalinizasiya siyasətlərini dəstəklədi. O, 1962-ci ildə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədr müavini təyin edildi və Karib böhranı zamanı ABŞ ilə diplomatik münasibətlərin tənzimlənməsində mühüm rol oynadı.

**Son dövrləri**: Xruşşovun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra Mikoyan Brejnevin dövründə də fəaliyyətini davam etdirdi. O, 1964-cü ildən 1965-ci ilə qədər SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri (hüquqi olaraq dövlət başçısı) oldu. Bu vəzifədən sonra da onun siyasi təsiri qalmaqda davam etdi, lakin daha az fəal siyasi rol oynamağa başladı.

**Mikoyan irsi**: Mikoyan Sovet siyasətində çeviklik və uzunmüddətli sağ qalma bacarığı ilə tanınan dövlət xadimi kimi yadda qalmışdır. Onun siyasət dünyasında müxtəlif dəyişikliklərə uyğunlaşmaq bacarığı SSRİ-nin müxtəlif dövrlərində nüfuzunu qorumasına imkan yaratdı. Tarixçilər onu həm də təcrübəli diplomat və bacarıqlı siyasi strateq kimi qiymətləndirirlər.

Mikoyanın qardaşı Artyom Mikoyan məşhur MiQ (“Mikoyan və Qureviç”) təyyarə şirkətinin həmtəsisçisi idi. Bu təyyarə dizayn bürosu SSRİ-nin ən qabaqcıl döyüş təyyarələrinin (qırıcı) yaradılmasında mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ruhulla Axundov

**Ruhulla Əli oğlu Axundov** () — Azərbaycan-sovet dövlət və partiya xadimi, publisist, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi (1924–1926). Azərbaycan dilinin elmi terminologiyasını işləyib hazırlayıb. Latın əlifbasına keçidin qızğın tərəfdarlarından və təşkilatçılarından biri olub. Marksın əsərlərini Azərbaycan dilinə ilk dəfə Ruhulla Axundov tərcümə edib.

## Həyatı
Ruhulla Əli oğlu Axundov -ci ildə Bakı quberniyasının Şüvəlan kəndində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. 1901-ci ildə, 4 yaşında atası vəfat etdiyi üçün bacılarının himayəsində yaşamışdır. İlk təhsilini

Azərbaycan SSR xalq artisti Nəcibə Məlikovanın dayısıdır.

### Həbsi və ölümü
Ruhulla Axundov Stalin repressiyalarının qurbanı olmuşdur. O, əks-inqilabi milliyyətçi təşkilatın üzvü olduğu ittihamı ilə 17 dekabr 1936-cı ildə daxili işlər orqanları tərəfindən Bakı şəhərində həbs edilmişdir. 26 yanvar 1937-ci ildə Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası sıralarından xaric edilmişdir. Sonradan İngiltərə, Almaniya və Türkiyə xeyrinə casusluqda, həmçinin üsyan qərargahının təşkilində və Kliment Voroşilova qarşı uğursuz sui-qəsdin hazırlanması ilə təqsirləndirilmişdir.

İstintaq dövründə işgəncələrə məruz qalaraq ittihamları etiraf etməyə məcbur edilmişdir. 21 aprel 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən barəsində güllələnmə hökmü çıxarılmışdır. Ruhulla Axundov elə həmin gün Moskva şəhərində, "Kommunarka" poliqonunda güllələnmiş, orada da dəfn edilmişdir.

7 dekabr 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə ona ölümündən sonra bəraət verilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ruhulla Əli oğlu Axundov
Nikolay Gikalo

**Nikolay Fyodoroviç Gikalo** (; ) — sovet dövlət və partiya xadimi, 1917-ci ildən kommunist partiyasının üzvü, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1929–1930).

## Həyatı
Nikolay Gikalo 1915-ci ildə Tiflis hərbi-feldşer məktəbini bitirib. I Dünya Müharibəsində iştirak edib, Georgi xaçı ilə təltif olunub. 1918–1927-ci illərdə Qafqazda partiya işində çalışıb. 1927–1928-ci illərdə ÜKP (b) MK-nın Orta Asiya bürosunun üzvü olub. 1929–1930-cu illərdə Özbəkistan KP (b) MK-nın katibi, 1929-cu il avqustun 5-dən 1930-cu ilin avqustuna qədər isə Azərbaycan KP (b) MK-nın I katibi vəzifələrində çalışıb. 1930–1931-ci illərdə ÜKP (b) MK-nın təşkilati təqsim sədrinin müavini, 1932-ci il yanvarın 29-dan 1937-ci il martın 18-nə qədər Belorusiya KP (b) MK-nın I katibi olub. 1937-ci ildən Ukrayna KP (b)-nin Xarkov vilayət komitəsinin I katibi vəzifəsini tutub. 1937-ci il oktyabrın 11-də həbs edilib. 1938-ci il aprelin 25-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Matuleviç, Zaryan və Jdandan ibarət Hərbi Kollegiyası onun haqqında ölüm hökmü çıxarıb.. Güllələnib. 1955-ci il sentyabrın 2-də SovİKP MK-nın qərarı ilə ölümündən sonra bəraət alıb.

Lenin ordeninə və Qırmızı Bayraq ordeninə layiq görülüb.

## İstinadlar
Uyuk Tarlık

**Uyuk Tarlık** — Abidə fin ekspediyası tərəfindən Uluğ-Kem çayının qolu Uyuk-Tarlık çayının sahilində Mixaylovo kəndinin 3 km-də tapılmışdır. Boz salants daşı üzərində iki sətir yazıdan ibarətdir. Daşın yuxarı hissəsində damğa da var. Abidənin ətrafli təsvirini D. A. Klementov verib. Daşın üzərindəki yazılar bir sıra türkoloqlar tərəfindən tərcümə və nəşr edilib.

## İstinadlar
Uyuk Arxan

**Uyuk Arxan** — Abidə Uyuk çayının sol sahilindən 2 km aralıda tapılmışdır. Abidə çay daşından ibarətdir. Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmış 5 sətrlik yazının üstündə maral və qaban şəkilləri var. Abidə qədim türk-run abidələrini tədqiq edən alimlərin bir çoxu tərəfindən tərcümə və nəşr edilmişdir.

## İstinadlar
Uyuk Turan

**Uyuk Turan** — Abidə Uyuk çayının sol qolu Turan çayının sağ sahilində Turan kəndi yaxınlığında tapılıb. Tünd qəhvəyi rəngli əhəng daşıdır. Daşın hündürlüyü 255, eni 33, qalınlığı 25 sm-dir. İki enli üzü Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmışdır. Hər üzündə 3 sətir yazı var. Daşın Şimal üzündə heyvan şəkli də var. Həmin üzdə xaç və yarımdairə də var. Daşın digər üzündə də xaç var. Qədim türklər xristian olmadığı üçün bunlar güman ki damğadır.

## İstinadlar
Qoşundaş

**Qoşundaş abidəsi** — Zəngəzur mahalının Qarakilsə (02.03.1940-dan Sisian) rayonu ərazisində, rayon mərkəzi olan Qarakilsə qəsəbəsindən 3 km. aralıda e.ə. 2-ci minilliyə aid meqalit (iri daşlardan ibarət) tikili qalıqları.

Qoşundaş abidəsi şaquli vəziyyətdə cərgə ilə düzülmüş, elə buradan da Qoşundaş adını almış bu daşlar Neolit dövrü yadigarıdır. Daş düzümünün mərkəzində çox güman ki, sərdabə, ətrafında isə açıq havada məbədin divarları yerləşmişdir. Abidənin Qoşundaş adını isə ermənilər sətri tərcümə edərək Zorakarer adlandırmışlar.

## Tarixi
Bu daş abidə eramızdan öncə ikinci minilliyə aid olub. Sisian rayonunda, köhnə Qarakilsə kəndi (indiki Sisian) ilə Qızılcıq kəndinin arasındakı yastı təpəlikdə yerləşir.

Sisian azərbaycanlıları arasında yayılmış bir rəvayətə görə bu yerlərdə vaxtilə çox nəhəng və güclü insanlar yaşamışlar. Bu insanlar oğuzların ulu babaları imişlər. Qoşundaş isə bir döyüşdə həlak olmuş əsgərlərin qəbirləridir. Daş dairənin içərisindəki kurqanlar isə qoşun başçılarına məxsusdur.

Qoşundaş abidəsinin ətrafında aparılan qazıntı zamanı burada müxtəlif insan sümükləri, məişət və döyüş alətləri tapılmışdır.

Bir para erməni alimləri isə Qoşundaşı qədim rəsədxana hesab edirlər. Guya ki, 2000 il öncə burada qeyd
olunan daşların köməkliyi ilə ayı və günəşi müşahidə edirlərmiş. Ancaq Qoşundaşın hansısa astronomik məqsədlərlə yaradılması fikri ağlabatan deyildir. Ən azı ona görə ki, bu yer çox vaxt dumanla örtülü olur, həm də o qədər də hündürlükdə deyildir və ayın, yaxud günəşin daşlar vasitəsilə müşahidəsi barədə hələlik elmə məlum olan təcrübə yoxdur. Digər tərəfdən əgər bu daşlar astronomik rəsədxana məqsədi daşıyırdısa, onda kurqanlar qəbirlər və yaşayış məntəqələrinin qalıqları və s. elmi faktlar bu fikri nəinki təsdiq etmir, əksinə belə gümanları daha da zəiflədir.

## Memarlıq quruluşu
Şaquli vəziyyətdə cərgə ilə düzülmüş, elə buradan da Qoşundaş adını almış bu daşlar neolit dövrünün yadigarıdır. Daş düzümünün mərkəzində, çox güman ki, sərdabə, ətrafında isə açıq havada məbədin divarları yerləşmişdir.
Daşların hündürlüyü təxminən 1,5–2,2 m, eni 60–80 sm-dir. Bəzi daşların üzərində bir, ya bir neçə dəlik açılmışdır. Çox güman ki, bu dəliklər həddindən artıq ağır olan daşların qoşqu qüvvəsi ilə dartılması üçün nəzərdə tutulmuşdur.

## Görünüşü
Qoşundaş abidəsi çoxlu sayda yerə bitili və dik dayanmış nəhəng daşlardan ibarətdir. Daşlar dairəvi formada sanki iki min il öncə nəhəng insanların fövqəlinsan qüvvəsi ilə yerə "sancılmışdır".
Daş dairənin içərisində alçaq kurqan vardır. Bu ərazidə bir neçə yerdə qazma damların qalıqları indi də qalmaqdadır. Damların divarları iri ağır qayalarla kifayət qədər səliqəli hörülmüş, üstü nəhəng sal daşlarla örtülmüşdür.

## İstinadlar

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli, Qərbi Azərbaycan Abidələri
* Ə. Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu — "Ermənistan", В., 1994,
Ottuk Taş

**Ottuk Taş** — abidə; Uluğ-kem çayının yanında Ottuk-taş adlanan dağın ətrafında Oşurkov tərəfindən tapılıb. Daşın uzunluğu 87 sm-dir. İlk dəfə V. V. Radlov tərəfindən nəşr edilib.

## İstinadlar
Barlık

**Barlık** — Abidələrin 4-ü də **Barlık** çayı sahilində D. A. Klements tərəfindən tapılıb və ilk dəfə V. V. Radlov tərəfindən nəşr edilib. 1-ci abidə hündürlüyü 171, eni 56, qalınlığı 5 sm. olan qırmızı qum daşının Şərq tərəfində yazılmış 3, 2-ci abidə hündürlüyü 140, eni 56 sm. olan qırmızı qum daşının üzərində yazılmış 4, 3-cü abidə hündürlüyü 140, eni 56 sm. olan qırmızı qum daşının üzərində yazılmış 4, 4-cü abidə isə uzunluğu 92, eni 68 sm. olan daşın üzərində yazılmış 3 sətirdən ibarətdir. 4-cü abidənin daşı çox aşındığı üçün yazının bəzi yerləri pozulub. 2-ci və 3-cü abidədə yarımdairə və xaç şəkilli damğalar da var.

## İstinadlar
Beşbarmaq səddi

**Beşbarmaq səddi** — Xəzərsahili keçidini bağlayan üçüncü sədd.

Gilgilçaydan cənubda Qafqaz silsiləsindən ayrılmış Beşbarmaq dağının sərt enişli ətəyindən başlayıb dəniz sahili qumsallığınacan uzanırdı. Beləliklə, qərbdən Beşbarmaq dağı şərqdən gil davarla qapanmış uzunsov sədd dar sahil keçidini bütünlüklə kəsmişdi. Beşbarmaq, Gilgilçay səddi və Dərbənd - Azərbaycanın şimal-şərq sərhədlərində ilkin orta əsrlərdə çəkilmiş bu üç sədd dövrün istehkam tikintisinin yüksək inkişaf səviyyəsi ilə yanaşı, siyasi-hərbi durumunu da əks etdirir. Fərziyyəyə görə, onlar III-VII əsrlərdə (əvvəl Beşbarmaq, sonra Gilgilçay, axırda isə Dərbənd müdafiə səddi) çəkilmişdi. İnşa texnikasına görə Beşbarmaq və Gilgilçay səddləri Dərbənd səddinə nisbətən saya və qədimdir.
Uğurlu Xan karvansarası

**Uğurlu Xan Karvansarası** — Azərbaycanın Gəncə şəhərində XVII əsrə aid tikili.

Karvansara Gəncə bəylərbəyi (yaxud *Qarabağ bəylərbəyi*) Murtuzqulu xanın qardaşı oğlu I Uğurlu xanın vəsaiti və Şeyx Bəhaəddinin layihəsi əsasında hazırlanıb.

## Tarixi və memarlığı
Uğurlu Xan karvansarası Gəncə şəhərində yerləşən başqa bir karvansaranın, Şah Abbas karvansarasının yaxınlığında yerləşir. Bu iki karvansaradan bir-birinə dörd daxili yol var. Kompleksin iki böyük həyəti var.

Binanın tikintisində yumurta ağı ilə gil-əhəng qatışığı və bişmiş qırmızı kərpicdən istifadə olunub. Bu karvansara 1663–1664-cü illərdə Qarabağ bəylərbəyi olmuş Murtuzaqulu xan Ziyadoğlunun qardaşı oğlu I Uğurlu xanın vəsaiti ilə tikilmişdir. Karvansara memar Şeyx Bəhaəddin layihəsi əsasında tikilmişdir.

Binanın birinci mərtəbəsi 17 iri tağdan ibarətdir. Birinci mərtəbədə sağ və sol divarların içərisində gözətçilərin dayanması üçün konusa oxşar yarıqlar düzəldilib və daxili işıqlandırmaq üçün lampa həmçinin şamlardan istifadə olunub, bura pəncərəsizdir. Həmçinin səkkiz guşəli kümbəzin mərkəzi hissəsinin ornament elementləri kompozisiyanın sıx, yığcam qovşağı da yaradılıb. Karvansaranın otaqlarının qapıları oval şəklində hörülən dalanla birləşir, daxili arxitekturasında iki üslub nəzərə çarpır: Şərq və Avropa üslubu. Sağ dalanın baş tərəfində Gəncənin panoramı düzəldilən yer xəlvətxana adlandırılıb. Eləcə də bina bütün karvansaralar kimi dörd tərəfdən uca divarlarla əhatə edilib.

1803-cü ildə Rus qoşunları Gəncəni tutduqdan sonra bütün xan mülkiyyəti kimi Karvansara da müsadirə edilmiş və xəzinənin hesabına keçirilmişdir. Karvansaranın I korpusunu *Şərbatlar* (kəlağayi hazırlayanlar) icarəyə götürdükdən sonra xalq arasında *"Şərbatçı Karvansarası"* adı ilə çağrılmağa başlamışdır.

Karvansara Gəncəyə əcnəbi ölkələrdən gələn qonaqlar və ticari məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Sovet dövründə binada Məhsəti Gəncəvi adına Kirovabad pedaqoji məktəbi yerləşib.

### Təmiri
XX əsrin 70-ci illərində Heydər Əliyevin tapşırığına əsasən Uğurlu xan karvansaralarında rəssam Cavanşir Məmmədovun rəhbərliyi ilə kompleks bədii tərtibat, bərpa və abadlaşdırma işləri aparılıb.

2011-ci ildə yenidən karvansarayda restavrasiya işləri aparılıb. Təmir Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə aparılıb. Karvansaranın bütün tikililərində təməl-bərkitmə işləri aparılıb. Bununla paralel, sütünlar da bünövrədən betonla bərkidilib. Binanın daxilində və üz hissəsində qəzalı vəziyyətdə olan yerlər yenidən təmir olunub. Karvansarayda istifadə edilən kərpiclər isə Şəki şəhərindən gətirilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şah Abbas meydanı
* Gəncə şəhərinin abidələri

## Xarici keçidlər
* Gəncənin maddi mədəniyyət abidələri