İdarəetmə uçotunun prinsipləri

**İdarəetmə uçotunun prinsipləri** () — idarəetmə uçotu təşkilatın daxili ehtiyaclarını ödəmək üçün məlumatların toplanması, təhlili və təqdim edilməsi prosesidir. Bu uçotun əsas məqsədi qərar qəbul etmə, planlama və idarəetmə proseslərini dəstəkləməkdir. İdarəetmə uçotu CIMA () və digər nüfuzlu qurumlar tərəfindən müəyyən edilmiş əsas prinsiplərə əsaslanır.

İdarəetmə uçotunun prinsipləri, təşkilatın idarəetmə fəaliyyətlərini düzgün və effektiv şəkildə həyata keçirməsinə imkan yaradır. Bu prinsiplərin tətbiqi, maliyyə resurslarının idarə edilməsinin keyfiyyətini artırır, səmərəli qərarların qəbul edilməsini dəstəkləyir və təşkilatın strateji məqsədlərinə çatmasına kömək edir.

## Tarixi
İdarəetmə uçotunun prinsiplərinin formalaşması və inkişafı, sənaye inqilabından başlayaraq müasir dövrə qədər uzanan prosesdir. Bu prinsiplərin tarixi, idarəetmə uçotunun təcrübələrinin müəssisələrin dəyişən ehtiyaclarına necə uyğunlaşdığını göstərir. İdarəetmə uçotunun prinsipləri zaman keçdikcə müəssisələrin dəyişən ehtiyaclarına uyğunlaşmışdır. Əgər əvvəllər yalnız xərclərin izlənməsi və istehsalın idarə edilməsi əsas idisə, müasir dövrdə idarəetmə uçotu müəssisələrə strateji üstünlüklər təmin edən əhəmiyyətli bir vasitəyə çevrilmişdir.

### Sənaye İnqilabı dövrü (XVIII əsrin sonu – XIX əsr)
İdarəetmə uçotunun əsasları sənaye inqilabı dövründə (XVIII əsrin sonu – XIX əsr) yaranmışdır. Kütləvi istehsal və böyük müəssisələr daha çox nəzarət və resurs idarəetməsinə ehtiyac yaratdı. Bu dövrdə idarəetmə uçotu, əsasən, istehsal xərclərinin hesablanması üçün istifadə olunurdu. Tekstil, dəmir və maşın istehsalı kimi sahələrdə müəssisələr, xammal xərclərini və əmək xərclərini izləmək üçün uçot sistemləri yaratmağa başladılar.

### XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri
İdarəetmə uçotu, xərclərin təhlili və istehsal proseslərinin daha dəqiq idarə edilməsi üçün inkişaf etməyə başladı. Frederik Vinslou Teylor kimi menecment nəzəriyyəçiləri, elmi idarəetmə yanaşmalarını tətbiq edərək əmək məhsuldarlığını artırmaq üçün idarəetmə uçotunun təkmilləşdirilməsinə töhfə verdilər.
;Xüsusiyyətlər:
* Xərclərin birbaşa () və dolayı () olaraq təsnifatı.
* Məhsulun maya dəyərinin müəyyən edilməsi ().

### XX əsrin ortaları (1950-1970-ci illər)
Bu dövrdə idarəetmə uçotu maliyyə uçotundan ayrılaraq daha strateji bir funksiyaya çevrildi. Rəqabət artdığı üçün müəssisələrə daha dəqiq xərclər, məhsuldarlıq və gəlirlilik təhlilləri tələb olunurdu.
;Yeni prinsiplər:
* Büdcə planlaşdırması və nəzarəti ().
* Kənarlaşma təhlili ().
* Qərar qəbuletmə üçün məlumatların təqdimatı.

### 1980-ci illər: "Yeni idarəetmə uçotu" dövrü
Rəqabət üstünlüyü əldə etmək üçün idarəetmə uçotu sistemlərinə yeni yanaşmalar tətbiq edildi. Bu dövrdə idarəetmə uçotu keyfiyyətə nəzarət () və proseslərin optimallaşdırılması ilə birləşdirildi.

;Yeni alətlər:
* Fəaliyyət əsaslı xərcləmə ().
* İqtisadi əlavə dəyər ().
* Balanslaşdırılmış göstəricilər sistemi ().

### XXI əsr: Müasir idarəetmə uçotu prinsipləri
ERP (), Big Data və analitik vasitələrin inkişafı idarəetmə uçotunu daha avtomatlaşdırılmış və dəqiq hala gətirdi. İdarəetmə uçotu yalnız xərclərin idarə edilməsindən kənara çıxaraq strateji qərarların verilməsində mühüm rol oynamağa başladı.

;Müasir prinsiplər:
* Şəffaflıq və şəffaf qərar qəbuletmə.
* Davamlı inkişaf və dayanıqlılıq (sosial və ekoloji məsuliyyət).
* Rəqabət üstünlüyü üçün analitik məlumatların istifadəsi.

## Prinsiplər
İdarəetmə uçotunun prinsipləri təşkilatın idarəetmə qərarlarını dəstəkləmək məqsədilə istifadə olunan maliyyə və qeyri-maliyyə məlumatlarının toplanması, təhlili və təqdim olunmasına dair əsas anlayışlardır. Bu prinsiplər, idarəetmə uçotunun düzgün işləməsini təmin etmək üçün vacibdir. Aşağıda idarəetmə uçotunun əsas prinsipləri təqdim olunur:

# Uyğunluq ()
#* İdarəetmə uçotunda toplanan məlumatlar yalnız qərar qəbul etmə prosesinə aid olmalıdır.
#* Bu prinsipi tətbiq edərək, yalnız təşkilatın məqsədləri və tələblərinə uyğun məlumatlar toplanır və təqdim edilir.
#* Qeyri-əsas məlumatlar və ya artıq məlumatlardan çəkinmək lazımdır.
#Şəffaflıq ()
#*Məlumatlar aydın və açıq şəkildə təqdim olunmalıdır ki, qərar qəbul edən şəxslər məlumatların necə toplanıldığını və necə təhlil edildiyini başa düşsünlər.
#*Bu, həmçinin verilən məlumatın düzgünlüyünü və etibarlılığını artırır.
#Tamlıq ()
#*Məlumatların tam və hərtərəfli olması lazımdır. Heç bir vacib məlumat atlanmamalıdır.
#*İdarəetmə uçotu, yalnız qismən və ya yarımçıq məlumatlardan istifadə etməməlidir, çünki bu, yanlış qərarlara yol aça bilər.
#Çeviklik ()
#*İdarəetmə uçotu çevik olmalıdır və hər hansı bir dəyişiklik, yeni məlumat və ya yeni şəraitə uyğunlaşa bilmək üçün dinamik olmalıdır.
#*İdarəetmə uçotu mühitindəki dəyişikliklərə (məsələn, iqtisadi şərait, yeni texnologiyalar və bazar tələbləri) sürətli şəkildə uyğunlaşma vacibdir.
#Vaxtlılıq ()
#*Məlumatlar doğru vaxtda təqdim edilməlidir. Vaxtında verilən məlumatlar rəhbərlərin və menecerlərin düzgün qərarlar qəbul etmələrinə kömək edir.
#*Gecikmiş məlumatlar isə qərar qəbul etmə prosesinə mənfi təsir göstərir.
#Səmərəlilik ()
#*İdarəetmə uçotu, resursları səmərəli şəkildə istifadə edərək məlumatları toplamalıdır.
#*Yəni, xərclərin və zamanın israfını önləmək üçün mümkün olan ən effektli metodlar tətbiq olunmalıdır.
#Hesabatlılıq ()
#*İdarəetmə uçotu, rəhbərləri və işçiləri düzgün davranışa və nəticələrə görə hesabatlı etməlidir.
#*Hər kəs öz fəaliyyətləri və qərarları barədə hesabat verməlidir.
#Analiz və İzləmə ()
#*Məlumatların təhlili və nəticələrin izlənməsi idarəetmə uçotunun vacib hissəsidir.
#*Təhlil edildikdən sonra təqdim olunan məlumatların icrası izlənməli və lazım gəldikdə düzəlişlər edilməlidir.
#Əlçatanlıq ()
#*Məlumatların idarəetmə məqsədilə istifadəyə verilə bilən və asanlıqla əldə edilə bilən olması lazımdır.
#*Məlumatın əlçatan olması, qərar qəbuletmə prosesini sürətləndirir və daha effektli edir.
#Rəqabət Üstünlüyü ()
#*İdarəetmə uçotu, təşkilatın rəqabət üstünlüyü əldə etməsinə kömək etməlidir.
#*Əgər təşkilat idarəetmə uçotunu effektiv istifadə edirsə, bu ona bazarda fərqlənmə və inkişaf fürsətləri yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* International Federation of Accountants
* Institute of Management Accountants (IMA) Publisher of ''Strategic Finance'' and Management Accounting Quarterly