Skandinaviya

thumb|250px|right|Skandinaviya
**Skandinaviya** (, ) — Avropanın şimalında mərkəzi Skandinaviya yarımadası olan tarixi-mədəni region. Bir qayda olaraq İsveç, Norveç və Danimarka Skandinaviya sayılır. Bunda başqa Skandinaviyaya çox vaxt İslandiyanı və Finlandiyanı, eləcə də Farer adalarını əlavə etməklə, bu termini Şimali Avropa anlayışı ilə yaxınlaşdırırlar.

Şimal ölkələrinin bir hissəsi olanda, uzaq Norveç adaları Şpitsbergen və Yan Mayen Skandinaviyada deyil, Danimarka Krallığının tərkibindəki olan Qrenlandiyanın ərazisində yerləşir. Farer adaları bəzən bura daxil edilir.

## Toponimiya
Skandinaviya adı əvvəlcə keçmiş Danimarka bölgəsinə aid idi. *Skandinaviya adı* erkən dilçi və mədəni Skandinavist hərəkatı tərəfindən 18-ci əsrin sonlarında təqdim edildi və bundan sonra istifadəyə verildi. Skandinaviya əhalisinin əksəriyyəti əvvəllər Skandinaviyanın cənub hissəsində məskunlaşmış və qədim norveç dili halına gələn və alman dilində danışan bir neçə Şimali Alman qəbiləsindəndir. İslandlar və Farerlər əsasən Norveçdən gəldikləri üçün tez-tez skandinaviyalılar kimi tanınırlar. Finlandiya əsasən Finlər tərəfindən məskunlaşır və azlıqların təxminən 5% isveç dilində danışırlar. Saami xalqının kiçik bir hissəsi Skandinaviyanın uzaq şimalında yaşayır. Danimarka, Norveç və İsveç dilləri bir dialekt fasiləsini meydana gətirir və Skandinaviya dilləri kimi tanınır və hamısı bir-biri ilə qarşılıqlı anlaşılan hesab olunur. Bəzən insular Skandinaviya dilləri olaraq adlandırılan farer və islandiya, Skandinaviya dilləri qrupunda yalnız məhdud dərəcədə aydındır. Fin və Mankieli dilləri bir-biri ilə daha yaxından əlaqəli olsalarda, Skandinaviya dilləri ilə əlaqəsi yoxdur. Bunlardan başqa Alman, İdiş və Qaraçı dilləri Skandinaviyanın bəzi bölgələrində azlıq dilləri olaraq tanınır.

## Terminologiya və istifadə
"Skandinaviya" Danimarka, Norveç və İsveçə aiddir. Bəzi mənbələr Farer adaları, Finlandiya və İslandiyanın,, daha geniş bölgə adətən *Norden* və ya Şimal ölkələrinə daxil olduğu qeyd edilir.
thumb|Skandinaviya əvvəllər 17-ci əsrdə İsveç halına gələn bir əvvəllər Danimarka bölgəsi olan Skaniya aid idi.
"Skandinaviya" nın Danimarka, Norveç və İsveç üçün əlverişli ümumi bir termin kimi istifadəsi son zamanlar olduqca yaxındır. Bəzi tarixçilərin fikrincə, XVIII əsrdə ortaq bir irs haqqında fikirlərin ortaya çıxmağa başladığı və erkən ədəbi və linqvistik Skandinavizmdə inkişaf etdiyi bir dövrdə qəbul edilmiş və tətbiq edilmişdir. Bu vaxtdan əvvəl "Skandinaviya" termini Plinine Elder'in yazıları ilə əsasən klassik alimlərə tanış idi və Skaniya və yarımadanın cənub bölgəsi üçün qeyri-müəyyən istifadə olunurdu.

Siyasi bir termin olaraq, *Skandinaviya* ilk dəfə 1830-cu illərdə pan-skandinavianlığı təşviq edən tələbələr tərəfindən istifadə edilmişdir. Terminin İsveç, Danimarka və Norveçdə birləşdirici bir konsepsiya kimi məşhur istifadəsi XIX əsrdə Hans Xristian Andersenin 1839-cu ildəki "Mən bir Skandinaviyəm" kimi şeirləri ilə quruldu. İsveç səfərindən sonra Andersen, erkən siyasi skandinavizmin tərəfdarı oldu. Bir dostuna şeiri izah edən bir məktubda o yazdı: "Hamısı bir dəfə İsveçlilər, Danimarkalılar və Norveçlilərin nə qədər əlaqəli olduğunu başa düşdüm və qayıtdıqdan dərhal sonra şeiri bu hisslə yazdım:" Biz bir insanıq, bizi Skandinaviyalı adlandırırlar! "" .

### Finlandiya
"Skandinaviya" termininin siyasi və ictimai quruluş kimi ən bariz nümunəsi, müasir Finlandiyanın əksəriyyətinin altı əsrdən çox İsveçin tərkibində olmasına əsaslanaraq Finlandiyanın özünəməxsus mövqeyidir. Beləliklə Finlandiyanı bütün dünyanın əksəriyyəti Skandinaviya ilə əlaqələndirir. Lakin Fin şəxsiyyətinin yaradılması bölgədə bənzərsizdir.

Termin tez-tez öz istifadələrində termini iddia edən mədəniyyətlərin konvensiyalarına görə müəyyən edilir. Məruzəçi Finlandiyanı Skandinaviya ilə yanaşı dəqiq şəkildə daxil etmək istədikdə, coğrafi terminlər Fenno-Skandinaviya və ya Fennoscandia bəzən İngilis dilində istifadə olunur, baxmayaraq ki, bu terminlər Skandinaviya daxilində tamamilə istifadə olunmur.

### İctimai və turizmin təşviqi təşkilatları
ABŞ-dəki Skandinaviya ölkələrinin müxtəlif tanıtım agentlikləri (məsələn, 1910-cu ildə Danimarkadan olan Amerikalı sənayeçi Niels Poulsen tərəfindən qurulan Amerika-Skandinaviya Fondu ) bölgədə bazar və turizm maraqlarının təbliğinə xidmət edir. Bu gün beş Skandinav dövlət başçısı, təşkilatın himayədarı rolunu oynayır və təşkilatın rəsmi açıqlamasına görə, "Danimarka, Finlandiya, İslandiya, Norveç və İsveçin fəaliyyətlərini artırmaqla Şimal bölgəsini bütövlükdə tanıtmaqdır. Skandinaviyanın rəsmi turizm lövhələri bəzən Skandinaviya Turistlər Şurası kimi tək bir çətir altında əməkdaşlıq edir. 1986-cı ildə Asiya bazarı üçün əməkdaşlıq , İsveç milli turistlər heyəti, Danimarkanın milli turistlər şurasına iki ölkənin hökumətlərarası təbliğatını əlaqələndirmək üçün qoşulduqda təqdim edildi. Norveçin hökumət bir il sonra bura qoşuldu. Beş Skandivan hökuməti Şimali Amerikanın Skandinaviya Turistlər Şurası vasitəsi ilə ABŞ-dəki birgə təbliğat işlərində iştirak edir.

## "Skandinav ölkələri" vs. "Skandinaviya"
"Skandinaviya" termini Danimarka, Norveç və İsveç üçün ümumilikdə istifadə edilsə də, "Skandinav ölkələr" termini Danimarka, Norveç, İsveç, Finlandiya və İslandiya, o cümlədən əlaqəli ərazilər üçün birmənalı olaraq istifadə olunur (Svalbard, Qrenland, Farer adaları və Aland adaları). Beləliklə Skandinaviya Skandinav ölkələrinin alt hissəsi hesab edilə bilər. Bundan əlavə, Fennoskandiya termini, Danimarka və xaricdəki ərazilər istisna olmaqla, Skandinaviya, Finlandiya və Kareliyaya aiddir, lakin Fennoskandian Şield (Baltik Qalxanı) deyərkən bu terminin istifadəsi geologiya ilə məhdudlaşır.

Skandinaviya ölkələrinə əlavə olaraq:

*  ( parlament sistemi ilə konstitusiyalı monarxiya )
*  ( parlament sistemi ilə konstitusiyalı monarxiya )
*  ( parlament sistemi ilə konstitusiyalı monarxiya )

Skandinav ölkələri də aşağıdakılardan ibarətdir:

*  ( parlament respublikası )
*  ( parlament respublikası )
*  (1920-ci ildən bəri Finlandiyanın muxtar bir vilayətidir)
*  ( 1948-ci ildən bəri özünü idarə edən,Danimarka Krallığı daxilindəki muxtariyyət bir ərazi)
*  (1979-cu ildən bəri özünü idarə edən Danimarka Krallığı daxilindəki muxtariyyət bir ərazi )
*  Norveç suverenliyi altında olsa da, Skandinaviyanın mədəni-tarixi bölgəsi olaraq qəbul edilmir, lakin Norveç Krallığının bir hissəsi olaraq (1925-ci ildən) Skandinav ölkələrinin (Skandinav) bir hissəsidir.

Halbuki "Skandinaviya" termini, ənənəvi olaraq Danimarka, Norveç və İsveçin üç krallığına aid olduğu kimi müasir dövrdə konsepsiyanın etnik aspekti ilə bağlı müəyyən qeyri-müəyyənlik mövcuddur. Ənənəvi olaraq, termin xüsusi olaraq Danimarka, Norveç və İsveçin əksər xalqlarına, dövlətlərinə, Alman dillərinə və mədəniyyətlərinə aiddir. Müasir dövrdə, termini, Sami və Mankieli kimi azlıq xalqlarını, siyasi və müəyyən dərəcədə mədəni mənada əhatə edəcəkdir, çünki onlar Skandinaviya ölkələrinin vətəndaşıdırlar və Skandinaviya dillərini ana və ya da ikinci dil olaraq bilirlər. Bununla belə, Skandinaviya, hələ də Skandinaviya alman əksəriyyəti xalqları üçün etnik bir termin olaraq görülür və bu səbəbdən Sami və Fin dilində danışanların daxil olması bu qruplar arasında mübahisəli olaraq görülə bilər.

## Etimologiya
[link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Nordic_Bronze_Age.png|thumb|195x195px|Skandinaviyalılar kimi tanınan xalqların yaşadığı (Tunc dövrü) orijinal əraziləri, indi Şimali Almaniyanı (xüsusən [Şlezviq-Holşteyn ), Danimarkanın hamısını, İsveçin cənubunu və Norveçin cənub sahilini özündə cəmləşdirdi. . ]]
Skandinaviya və Skaniya (İsveçin ən cənub əyaləti olan Skena), Sotoenig və Köhnə İngilis dilində daha sonra ortaya çıxan Proto-Alman birləşməsinə * Skaðin-awjō (Ed və t və ya d ilə latınca təmsil olunan) geri dönmək olaraq başa düşülür. Skandinaviya adının ən erkən müəyyən edilmiş mənbəyi Plin Elderin Təbii Tarixi, e.ə. I əsrə aiddir.

Bölgəyə dair müxtəlif istinadlara, adətən Skandza şəklində Piteya, Pomponius Mela, Tacitus, Ptolemy, Procopius və Jordanes də rast gəlmək olar. Plininin istifadə etdiyi adın, ilk Skaniyanı ifadə edən Qərbi Alman mənşəli olduğuna inanılır. Bəzi alimlərin fikrincə, Alman sapı * skaðan- kimi yenidən qurulur və "təhlükə" və ya "ziyan" mənasını verir. Adın ikinci seqmenti "awjō" olaraq yenidən quruldu, yəni "su üzərindəki torpaq" və ya "ada" deməkdir. Skandinaviya adı bundan sonra Skaniya ətrafındakı xain qum sahələrinə aid hesab olunan "təhlükəli ada" demək olardı. Skaniayadakı Skanör, uzun Falsterbo rifi ilə eyni kökü (skan) -ör ilə birləşir, yəni "sandbanks" mənasını verir.

Qədim skandinav dili *norveç* tanrıçasının adı (*Skaði*, *Ska(n)dinaviya* və *Skáney* ilə birlikdə Proto-Germanic *[[wikiwikiweb:Reconstruction:Proto-Germanic/skadwaz|* skaðwa-]]* "kölgə" mənasını verən) ilə əlaqəli ola bilər. Alim Con McKinnell, bu etimologiyanın tanrıça Skaði'nin bir dəfə Skandinaviya coğrafi bölgəsinin bir təcəssümü olduğunu və ya dünya ilə əlaqəli olduğunu söylədi.

### Böyük Plininin təsvirləri
Böyük Plininin *Skandinaviya* və ətraf ərazilərdəki təsvirləri deşifrə etmək həmişə asan olmamışdır. Bir Roma admiralı olan yazıçı, bu bölgədə 23 adanın " *Romanis armis cognitae* " ("Roma qollarına məlumdur") olduğunu oxucularına bildirərək şimal bölgəsini *tanıtmışdır* . *Pliniyə* görə, bölgədəki adaların " *klarissima* " ("ən məşhur") naməlum ölçüdə olan *Skandinaviyadır* . Orada Hilleviones yaşayır. Skandinaviyanın bir ada olduğuna inam birinci əsrdə klassik müəlliflər arasında geniş yayıldı və sonrakı əsrlər ərzində klassik mətnlərdə Skandinaviyanın təsvirləri üstünlük təşkil etdi.

Böyük Plini Sayevo dağı *(Mons Saevo ibi),* Kodanus Bay *(Codanus sinus)* və Kimbrian burunu istinad edərək *Skadinaviya* marşurutu yaratmışdır. Coğrafi xüsusiyyətlər müxtəlif yollarla müəyyən edilmişdir. Bəzi alimlər tərəfindən "Saevo" nun Skagerrakın girişindəki dağlıq Norveç sahili olduğu və Cimbrian yarımadasının Danimarkanın Jutlandın şimal ucu olan Skagen olduğu düşünülür. Təsvir edildiyi kimi, Saevo və Scatinavia eyni yer ola bilər.

Böyük Plini Skandinaviyanı daha bir dəfə xatırladır: VIII Kitabda deyilir ki, achlis adlı heyvan (Latın mənşəli olmayan, aclin şəklində verilmiş) Skandinaviya adasında anadan olmuşdur Heyvan otlayır, böyük bir dodaq və bəzi mifik xüsusiyyətlərə malikdir.

Sonralar Skandinaviyanın sinonimi kimi istifadə olunan " Skandiya " adı Böyük Plinin *Naturalis tarixi* də rast gəlinir, lakin Britaniyanın şimalında yerləşdiyi Şimali Avropa adalarında istifadə olunur. Beləliklə, Plininin mətnindəki Skadinaviya adasını ifadə edən kimi görünmür. " *Skadinaviya* " nın " *Skandiye* " adalarından biri ola biləcəyi fikri bunun əvəzinə Ptolemey tərəfindən irəli sürülmüşdür (e. 90 — c. 168AD), Roma Misirinin bir riyaziyyatçısı, coğrafiya və astroloqu. " *Skandia* " adını, bütün Yutland'iyanın şərqində yerləşən üç " *Scandiai* " adalarının ən böyüyü, ən *əsası* üçün istifadə etdi.

Nə Böyük Plininin, nə də Ptolemeyin Skandinaviya qəbilələrinin siyahısına Takitusun qeyd etdiyi Suyiones daxil deyil. İsveç hiperboreyası məktəbinin bəzi erkən İsveç alimləri və 19-cu əsrdə romantik millətçilik dövrü Suyionlara istinadlar daxil etməklə fərqli variantları sintez etməyə başladılar və əsl mətnlərdə istinad edildiyini və imla səhvləri və ya müxtəlif dəyişikliklərlə zamanla gizlədildiyini iddia etdilər.

### Alman yenidənqurması
Böyük Plininin mətnindəki latın adları orta əsr alman mətnlərində fərqli formalara səbəb oldu. Jordanesin Gotların tarixində (e.ə. 551), forma Scandza, əsl evləri üçün istifadə edilən addır, dənizdən Avropa ərazisindən ayrılmışdır (fəsil 1, 4) Jordanes, bu kvazi-əfsanəvi adanın tapılmasını istədiyi yer, həm elmi müzakirələrdə, həm də müxtəlif Avropa ölkələrinin millətçilik müzakirələrində hələ də çox müzakirə olunan bir mövzudur. Langobardların orijinal evi olan Scadinavia forması Paulus Diaconus 'Historia Langobardorum'da, lakin Historia Langobardorumun digər versiyalarında Scadan, Scandanan, Scadanan və Scatenauge formaları görünür. Açıq mənbələr Sconaowe və Anglo-Saxon tarixçisi Scanowe istifadə edərək Scani istifadə etdi.Beroulfda Sredenige və Scedeland formaları istifadə edilərkən Orosius və Wulfstan'ın səyahət hesablarının Alfredian tərcüməsi Old English Sconeg'dən istifadə etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*"Skandinaviya: Şimali Amerikadakı Skandinaviya Turist Forumları  nın rəsmi saytı"  . Şimali Amerikadakı Skandinaviya Turist Forumları, Globescope Internet Services, Inc 2005 . 5 Sentyabr 2008 tarixində tapıldı .
* Nordic Council — Nordic bölgəsində əməkdaşlıq üçün rəsmi sayt
* Nordregio — Nordic Nazirlər Şurası tərəfindən qurulan sayt
* vifanord — Şimali və Baltikyanı ölkələr, habelə Baltikyanı bölgə haqqında elmi məlumat verən bir rəqəmsal kitabxana