Mur paradoksu

**Mur paradoksu** () birinci şəxsin indiki zaman formasında qurulmuş “Yağış yağır, amma mən yağış yağdığına inanmıram” və ya “Yağış yağır, amma mən onun yağmadığına inanıram” kimi cümlələrin ifadə edilməsində yaranan zahiri absurdluluqla bağlıdır. Bu cür absurdluluğa ilk dəfə diqqət çəkən müəllif Corc Mur olmuşdur. Sonradan “Mur tipli” cümlələr adlandırılan bu ifadələr paradoksaldır, çünki zahirən absurddurlar, lakin eyni zamanda:

# Doğru ola bilərlər;
# (Məntiqi baxımdan) ziddiyyətsizdirlər;
# Açıq şəkildə ziddiyyət deyillər.

“Mur paradoksu” termini Lüdviq Vitgenşteynə aid edilir; o, bu paradoksu Murun fəlsəfəyə ən mühüm töhfəsi hesab edirdi. Vitgenşteyn öz sonrakı əsərlərində bu paradoksu geniş şəkildə müzakirə etmişdir, və məhz bu yazılar Mur paradoksunun geniş diqqət qazanmasına səbəb olmuşdur.

Mur paradoksu bir sıra digər məşhur məntiqi paradokslarla əlaqələndirilmişdir; bunlara yalançı paradoksu, bilən paradoksu, gözlənilməz edam paradoksu və ön söz paradoksu daxildir.

Hazırda fəlsəfi ədəbiyyatda Mur paradoksunun ümumi qəbul olunmuş izahı mövcud deyil. Bununla belə, Mur paradoksu əsasən fəlsəfi maraq obyekti olaraq qalmasına baxmayaraq, Mur tipli cümlələr məntiqçilər, kompüter alimləri və süni intellekt sahəsində çalışanlar tərəfindən bilik, inam və ya informasiya sistemlərinin yeni məlumatlara cavab olaraq dəyişdirilmədiyi hallara nümunə kimi istifadə olunur.

## Problem
Yaakko Hintikkanın bu problemə dair klassik yanaşmasından sonra Mur paradoksu adətən aşağıdakı məntiqi formalara malik cümlələrin niyə absurd olduğu izah edilərək təqdim olunur:

: “P və mən P-yə inanmıram”
: “P və mən qeyri-P-yə inanıram”.

Filosoflar bunları müvafiq olaraq Mur paradoksunun **omissiv** və **komissiv** formaları adlandırırlar.

Mur özü problemi iki formada təqdim etmişdir.

Problemin daha əsas təqdimatı aşağıdakı üç müddəaya əsaslanır:

# Müəyyən bir vaxtda həm P-nin doğru olması, həm də mənim P-yə inanmamağım mümkün ola bilər.
# Müəyyən bir vaxtda bu ikisindən birini ifadə edə və ya qəbul edə bilərəm.
# Eyni vaxtda hər ikisini ifadə etmək və ya qəbul etmək absurddur.

Məsələn, müəyyən bir vaxtda “yağış yağır” deyə bilərəm. Həmçinin “mən yağış yağdığına inanmıram” deyə də bilərəm. Lakin hər ikisini eyni vaxtda desəm, absurd bir şey etmiş olaram. Bununla belə, dediklərimin məzmunu — yəni cümlənin ifadə etdiyi propozisiya — tamamilə ziddiyyətsizdir: doğrudan da yağış yağa bilər və mən buna inanmayaram. O halda, niyə bunu ifadə edə bilmirəm?

Mur problemi ikinci, fərqli bir şəkildə də təqdim edir:

# Keçmiş zaman forması absurd deyil; məsələn: “Yağış yağırdı, amma mən onun yağdığına inanmırdım.”
# İkinci və ya üçüncü şəxs formaları absurd deyil; məsələn: “Yağış yağır, amma *sən* onun yağdığına inanmırsan” və ya “Mixael ölüdür, amma *onlar* buna inanmırlar.”
# İndiki zaman birinci şəxs forması isə absurddur: “Yağış yağır və mən onun yağdığına inanmıram.”

Mən keçmişdə müəyyən cür olduğumu və ya başqalarının indi o cür olduğunu deyə bilərəm, lakin indiki anda özümün o cür olduğumu deyə bilmirəm.

Sonrakı filosoflar birinci şəxsin gələcək zaman formasında olan “Yağış yağacaq və mən onun yağmadığına inanacağam” kimi cümlələrin də zahiri absurdluluq yaratdığını qeyd etmişlər.

## Təklif edilən izahlar
Mur və Vitgenşteyndən sonra Mur paradoksuna fəlsəfi maraq yenidən canlanmışdır; bu maraq Hintikka ilə başlayaraq, Roy Sorensen, Devid Rozental, Sidni Şumeyker və 2007-ci ildə bu mövzuya həsr olunmuş məqalələr toplusunun nəşri ilə davam etmişdir.

Ədəbiyyatda qənaətbəxş izah üçün bir sıra tələblər irəli sürülmüşdür:

* Həm omissiv, həm də komissiv formaların absurdluluğunu izah etməlidir;
* Həm ifadə etmə, həm də inanma səviyyəsindəki absurdluluğu açıqlamalıdır;
* Absurdluluğun kökündə ziddiyyətə bənzər bir fenomenin dayandığı intuissiyasını qoruyub saxlamalıdır.

Təklif edilən izahların əksəriyyəti Mur paradoksunun əsasında ziddiyyət anlayışının dayandığını qəbul edir.

Bir izah növünə görə, iddia etmək müəyyən mənada inam ifadə edir; yəni kimsə “p” deyirsə, “p”-yə inandığını da ifadə etmiş olur. Bu yanaşmalar çox vaxt nitq aktı nəzəriyyəsinə əsaslanır və Qrays və ya Sörl yanaşmaları ilə izah edilir.

Alternativ mövqeyə görə isə “Mən p-yə inanıram” ifadəsi çox vaxt (amma həmişə yox) sadəcə “p” deməyin başqa formasıdır. Bu halda “p və mən qeyri-p-yə inanıram” demək əslində “p və qeyri-p” deməyə bərabər olur və bu da bir ziddiyyətin ifadəsidir.

Riçard Morana görə isə Mur paradoksu özünü tanıma qabiliyyətinə malik varlıqlar olmağımızın göstəricisidir. Bu yanaşmaya əsasən, Mur tipli cümlələri ifadə edən və ya onlara inanan şəxs müəyyən mənada özünüdərketməni itirmiş olur. Moran bunu “Şəffaflıq şərti” ilə izah edir: əgər X barədə nə düşündüyümü bilmək istəyirəmsə, yalnız X-in özü haqqında düşünməliyəm. Bu baxımdan Mur paradoksunun fərqləndirici cəhəti onun ziddiyyətə bənzər olması deyil, öz düşüncələrini bilə və dəyişə bilən agentlər olmağımızdan irəli gəlməsidir.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ["Epistemic Paradoxes" (including Moore's) at the ''[Stenford fəlsəfə ensiklopediyası|Stanford Encyclopedia of Philosophy]'']