open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolqarıstanda insan hüquqları

**Bolqarıstanda insan hüquqları** — Bolqarıstan 2007-ci ildə Avropa İttifaqına daxil olsa da, dövlətin insan hüquqları normalarına uyğunluğu mükəmməl deyil: birincisi, ölkənin mediası ümumilikdə obyektiv və müstəqil hesab edilsə də, Bolqarıstanda onları dövlətin müdaxiləsindən qoruyan qanunlar yoxdur. İkinci əsas problem həbsxanaların həddindən artıq sıxlığıdır.

Bəzən polis əməkdaşları məhbusa qarşı zorakılıq etməkdə, qanunsuz istintaq üsullarından istifadə etməkdə ittiham olunurlar.

Ölkə konstitusiyası dini etiqad azadlığına zəmanət verir, baxmayaraq ki, yerli hakimiyyət orqanları bəzi dini qruplar üçün xüsusi qeydiyyat tələblərini tətbiq etməyə cəhdlər edir. Məhkəmələrin gecikdirilməsi və məhkəmə sisteminin səmərəsizliyi bəzi hallarda konstitusiya hüquqlarının müdafiəsini problemli edir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi tez-tez hesab edir ki, Bolqarıstan Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasını pozur. 2015-ci ildə Məhkəmə Bolqarıstanın ədliyyə sisteminin sistemli probleminə həsr olunmuş xüsusi press-reliz dərc edir. Burada vurğulanır ki, "Bolqarıstana qarşı 45-dən çox qərarda…hakimiyyət orqanları effektiv araşdırma aparmaq öhdəliyinə əməl etməyib".

## Qaraçı azlığı
Bolqarıstan polisi tərəfindən ölkədə qaraçıların nümayəndələrinə qarşı çoxlu pis rəftar halları var. Ölkədə Bolqarıstan cəmiyyətində qaraçılara qarşı geniş yayılmış ayrı-seçkilik təcrübəsi mövcuddur və hazırda Bolqarıstan hökuməti qaraçılara qarşı ayrı-seçkiliyə qarşı heç bir qanun qəbul etməyib. Bolqarıstan Dövlət Təhlükəsizliyi əməkdaşları tez-tez qaraçı etnik mənsubiyyətindən olan küçə uşaqlarını özbaşına həbs edir və təhqir edir. Qaraçı uşaqların yüksək faizi həm yoxsulluq, həm də ana dilində danışan müəllimlərin olmaması səbəbindən məktəbə getmir.

## Dini etiqad azadlığı
Konstitusiya din azadlığını təmin edir; bununla belə, qanun qeydiyyatdan keçməmiş qruplar tərəfindən dini ayinlərin açıq şəkildə icrasını da qadağan edir. Konstitusiya həm də pravoslavlığın "ənənəvi" din statusunu təsbit edir. Dinə əsaslanan ayrı-seçkilik haqqında xəbərlər var. İctimaiyyətdə, xüsusən də mediada müəyyən dini qruplara qarşı dözümsüzlüyün təzahürləri təkrarlanan problem olaraq qalmaqdadır.

## İstinadlar
Semyon Çuykov

**Çuykov Semyon Afanasyeviç** — Semyon Afanasyeviç () — rus boyakarı. SSRİ xalq rəssamı (1963). SSRi Rəsamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü (1958), SSRİ Dövlət mükafatıtı laureatı (1949, 1951). Beynəlxalq Nehru mükafatı laureatı (1967).

## Həyatı
Moskvada Ali Bədii-Tekniki Emalatxanalarda-Ali Bədii-Tekniki İnstitutda oxumuşdur (1924-1930). Moskvada Rəssamlıq Akademiyasında (1930-1932) və V.İ.Surikov ad. Rəsamlıq İnstitunda (1947-1948) dərs demişdir. Uzun illər Qırğızıstanda yaşayıb-yaratmışdır.

## Yaradıcılığı
"Bizim Qırğızıstanda" (1946-1967), "Bizim qardaşlar" (1952-1967) və s. silsilə əsərləri, "Səhər" (1947), "Yolda", "Himalay dağları" Bombeydə axşam sahil küçəsində" (hamısı 1954), "Qara madonna" (1962), "Dirilik suyu" (1966), "Onlar yaşamaq istəyirlər" (1967), "Əbədiyyətə qovuşma" (1973), "Arzular" (1975), "Heykəl ilə avtoportret" (1979) və s. ən yaxşı tablolarındandır.
1933-cü ildən onun bütün yaradıcılıq həyatı Qırğızıstanla bağlıdır. O, incəsənət muzeyi yaratdı, onun ilk fondlarında Moskva və Leninqrad muzeyləri məşhur rus və sovet rəssamlarının onlarla əsərini bağışlayırdı: K.Korovin, N.Rerix, V.Tropinin, Vereşşaqinin və s.
1935-ci ildə respublikada rəssamlıq studiyası açıldı, onun əsasında 1939-cu ildə bu gün S. A. Çuykovun adını daşıyan rəssamlıq məktəbi açıldı.
Rəssamın ilk fərdi sərgisi 1938-ci ildə Moskvada keçirilib. Rəssam yaradıcılığını davam etdirdi və 1939-cu ildə Moskvadakı Yazıçılar Evində onun əsərlərinin İkinci Fərdi Sərgisi keçirildi.
1950-60-cı illərdə çox səyahət etdi: Hindistan, İtaliya, Fransa, Yunanıstan, Bolqarıstan. Bu ölkələrdən o, müxtəlif eskizlər və qələm eskizləri şəklində zəngin material gətirirdi. Qırğızıstan, Hindistan xalqına və təbiətinə həsr olunmuş janr rəsmləri və mənzərələri (“Hindistanın adi xalqı haqqında”, 1957-1960-cı illər).
1947-1948-ci illərdə Moskva İncəsənət İnstitutunda dərs demişdir. V. I. Surikov.
Qırğızıstan SSR Rəssamlar İttifaqı Təşkilat Komitəsinin sədri (1933), Qırğızıstan SSR Rəssamlar İttifaqının sədri (1934-1937, 1941-1943). SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının fəal üzvü (1958). SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvləri.
1966-cı ildə o, İ.V.Stalinin reabilitasiyası əleyhinə 25 mədəniyyət və elm xadiminin Sov.İKP MK-nın baş katibi L.İ.Brejnevə məktubunu imzalayıb..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İbtidai məktəb

**İbtidai məktəb** — məktəbyaşlı uşaqlara ibtidai təhsil verən ümumtəhsil təlim-tərbiyə müəssisəsi, ümumi icbari təhsilin birinci pilləsi. İbtidai məktəbə (yaxud umumtəhsil məktəblərinin ibtidai siniflərinə) daxil olan uşaqların yaşı  və həmin məktəblərdə təhsil müddəti ayrı-ayrı ölkələrdə müxtəlifdir.

Təhsilin Beynəlxalq Standart Təsnifatı ibtidai təhsili proqramların adətən oxu, yazı və riyaziyyat üzrə fundamental bacarıqları təmin etmək və öyrənmə üçün möhkəm zəmin yaratmaq üçün nəzərdə tutulduğu bir mərhələ kimi nəzərdən keçirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* National Center for Education Statistics (NCES) (United States)
* Elementary Schools with Education and Crime Statistics (United States)
* Australian CensusAtSchool (Australia) 
* Canadian Education Statistics Council (CESC) (United States)
* Office for National Statistics (ONS) (United Kingdom)
* BB103_Area_Guidelines_for_Mainstream_Schools (2014) UK 
* National Center for Education Statistics (NCES) (United States)
* OECD Standardised designs (2011)
Xudgər şəlaləsi

**Xudgər şəlaləsi** — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonu ərazisində yerləşən şəlalə.

## Haqqında
Yerli əhali tərəfindən Xudgər adlandırılan bu şəlalə Kiş çayının Damarçın qolunun sağ sahilində dəniz səviyyəsindən 1668 m hündürlükdə yerləşir. Xudgər adı "xonkar", "xodkar", "xudkar" sözlərindən yaranmışdır ki, bu da "hökmdar", "sultan", "başçı" mənasını daşıyır. Elmi mənbələrdə adı qeyd olunmayan, 14,8 metr hündürlükdən tökülən, koordinatları N 41˚ 17&#39; 37&quot;, E 47˚ 15&#39; 05&quot; olan "Xudgər" şəlaləsi öz bənzərsizliyi ilə regionda ekoturizmin inkişaf etdirilməsi baxımından perspektivli təbiət abidəsidir. AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin "Ekoloji coğrafiya" şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, Coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Ağabalayev Qafqaz Məhəmmədhəsən oğlu və "Ekoloji coğrafiya" şöbəsinin rəhbəri Rəhimov Yusif Rəsul oğlu tərəfindən 2018-ci ildə Şəki rayonundakı Kiş çayı və çayın qolları üzərində, regionun ekoturizm potensialının öyrənilməsi istiqamətində aparılan tədqiqatlar zamanı qeydə alınıb.

## Həmçinin bax
* Qoçyataq şəlaləsi
* Xalıt şəlaləsi
* Mucuq şəlaləsi
* İtuçan şəlaləsi

## İstinadlar
Əmunilər

**Əmunilər**, həmçinin **Əmmun xalqı**, **əmmunlular**, **Ammon övladları** və ya **ammonlular** (əmn.: 𐤏𐤌𐤍 *ʻAmān*;  **; ) İordan çayının şərqində, indiki İordaniyada yaşamış qədim samidilli xalq.

## Dili

Qeyd edilmiş bir neçə əmuni adları arasında hər ikiis Bibliyadan götürülmüş Nahaş və Hanun mövcuddur. Əmuni dilinin Kənan ailəsinə aid olduğuna inanılır, ivrit və Moav dilləri ilə sıx bağlıdır. Əmuni dili müəyyən arami təsirləri özündə birləşdirmiş olması ehtimal edilir. Əmuni dilində müxtəlif kitabələr məlumdur.

## Dini
Əmunilərin dini haqqında az şey məlumdur. Bu haqda mənbələr əsasən Yəhudi Bibliyası və maddi sübutlardır. Onların dinləri Levant dinləri üçün olduqca tipik idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Hertz J.H. (1936) *The Pentateuch and Haftoras*. "Deuteronomy." Oxford University Press, London.
* Ammon on Bruce Gordon's Regnal Chronologies (also at https://web.archive.org/web/20091003064338/http://www.ellone-loire.net/obsidian/Jordan.html#Ammon)
Noxudlu

* Aşağı Noxudlu — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun Arbatan inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yuxarı Noxudlu — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun Arbatan inzibati ərazi vahidində kənd.
İbtidai insan sürüsü

**İbtidai insan sürüsü** — insanın ən yaxın heyvani əcdadlarının zooloji birliyini bilavasitə əvəz etmiş ilkin insan kollektivinin şərti adı. Alimlərin əksəriyyətinin fikrinə görə, ibtidai insan sürüsü dövrü müasir tipli insanın yarandığı dövrdur. İbtidai insan sürüsü arxeoloji cəhətdən Aşağı Paleolit və Orta Paleolitin bir hissəsini əhatə edir. Antropoloji cəhətdən bu dövr formalaşan insanların – arxantropların və paleoantropların (neandertallar) yaşadığı dövrdür. Onlar ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olmuşlar. Əmək alətləri əl çapaçaqları, kobud kəsici alətlər (çopperlər), itiuclu və s. idi. Ehtimal ki, nizamsız nikah münasibətlərinin hökm sürdüyü ibtidai insan sürüsü dövründə bir sürü daxilindəki üzvlər arasında cinsi əlaqələr tədricən aradan qalxmış və qadağan olunmuşdur. Digər sürünün uzvləri ilə nikah bağlanmasına kecildikdən sonra tayfa yaranır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*  
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
* *Э. В. Георгиевский*. «К вопросу о характере и степени конфликтности в первобытном стаде»
İnternetimə toxunma!

**İnternetimə toxunma!** () — 15 may 2011-ci ildə Türkiyənin 30 şəhərində eyni anda keçirilən etiraz aksiyası. Aksiyalar İnformasiya Texnologiyaları və Kommunikasiya Qurumu tərəfindən ölkədə internetə senzura gətirilməsi səbəbindən başladı.

## Etirazlar
22 avqustda tətbiq ediləcək senzuraya qarşı çıxmaq məqsədilə bir çox ildə etiraz aksiyaları keçirildi. 15 may 2011-ci ildə Amsterdam, Köln və Vyana ilə Türkiyədə 30 fərqli ildə senzuraya qarşı etirazlar keçirildi.

## İstinadlar
Lidiya Abramova

**Lidiya Pavlovna Abramova** — Sovet rus opera müğənnisi, Rusiya Federasiyasının xalq artisti (2002), Alfred Şnitke adına Moskva Dövlət Musiqi İnstitutunun professoru..

## Həyatı
Lidiya Abramova 30 may 1950-ci ildə Belorusiya SSR, SSRİ-nin Postavı şəhərində anadan olub. Yeddi illik kənd məktəbini bitirdikdən sonra Abramova Kazan Kimya Texnologiyası kollecinə daxil olub, sonra altı il müdafiə zavodunda işləyib. Lidiya Abramova bayram konsertlərinin fəal iştirakçılarından biri idi.
Zavodda işləməyə davam edərək, Kazan Musiqi Texnikomunun vokal fakültəsini qiyabi bitirib, sonra Moskvadakı Qnessin adına Musiqi-Pedaqoji İnstitutuna daxil olub,
1975-ci ildə orta məktəbi bitirib. İnstitutda P. L. Troninanın sinfində oxuyub.
1978–1997-ci illərdə Lidiya Abramova Moskva Dövlət Akademik Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyət göstərib. Onun geniş repertuarı var, o mindən çox əsəri, o cümlədən rus və xarici klassiklərin bütün proqramlarını, köhnə romansları və xalq mahnılarını ifa edib.

Macarıstan, Fransa, Böyük Britaniya, İtaliya, Malta və digər ölkələrdə qastrol səfərləri ilə çıxış edən müğənni tez-tez Rusiyada və xaricdə çıxış edir.
Lidiya Abramova 1986-cı ildə aspiranturanı bitirdikdən sonra, Moskvanın təhsil müəssisələrində solo ifaçılıqdan dərs deyir.
Lidiya Abramovanın yeddi məzunu fəxri adlara layiq görülmüşdülər, o cümlədən Rusiyanın xalq artisti Aleksandr Malinin, Rusiyanın əməkdar artisti İqor Matvienko, Rusiyanın əməkdar artistləri Yelena Kuzmina və Sergey Çiçmeli, Şimali Osetiya Respublikasının xalq və əməkdar artisti Axsarbek Dzaragasov, əməkdar. Şimali Osetiya Respublikasının rəssamı Boris Kokaev, Şimali Osetiya Respublikasının əməkdar artisti Mixail Falkov.
Musiqi sənəti sahəsindəki xidmətlərinə görə 1994-cü ildə Rusiya Prezidenti Boris Yeltsinin fərmanı ilə Lidiya Abramova "Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti" fəxri adı ilə təltif edilib. 2002-ci ildə isə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin fərmanı ilə o, "Rusiyanın  xalq artisti" adına layiq görülüb.
Ümumrusiya müsabiqələrinin laureatıdır.
Alfred Şnitke adına Moskva Dövlət Musiqi İnstitutunun Akademik müğənnilik kafedrasının professoru seçilmişdir.
O, Regional İctimai "Fond Ave Maria"nın prezidenti vəzifəsini tutur.
"Bella səs " müsabiqəsinin münsiflər heyətini təsis edib və ona rəhbərlik edir.

## Mahnı və romansları
* Oh, sənə nə qədər təəssüf edirəm (D. Aşkenazi — S. Fogelson)
* Qara gözlərinin baxışı (N. Zubov — P. Jeleznyakov)
* İki gitara (İ. Vasilyev — A. Qriqoriyev)
* Rusiyada axşamlar necə də gözəldir (A. Dobronravov — V. Pelinyaqra)
* Dua (A. Varlamov — M. Lermontov)
* Məni danlama, əzizim (A. Dübyuk — A. Razorenov)
* Peşman deyiləm (B. Fomin — P. Alman)
* Aldatma (A. Dübyuk — H. Heyne)
* Getmə (N. Zubov)
* Gecə (A. Rubinşteyn — A. Puşkin)
* Payız valsı (L. Lyadova — V. Fedorov)
* Uzaqlaş, baxma (A. Varlamov — A. Beşentsov)
* Qara gözlər (S. Gerdel — E. Grebyonka)
* Cəbhədən məktub (B. Fomin — P. Alman)
* Qövsün altında zəng çalır (V. Nikolayevski — V. Qarnitski)
* Romantika (Ağ akasiya) (V. Basner — M. Matusovski)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lidiya Abramova
Memlinq gölü

**Memlinq gölü** — Bu qədim nişan perimetri boyunca qarmaqları olan pilləli medalyon-göldür. 

## Haqqında
Belə təsvirlərin ilkin örnəkləri Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyətinə aid edilən çeşidli saxsı məmulatı üzərində təsadüf edilir. Alimlərin fikrincə nişan bolluq, bərəkət, artım və çoxalma kimi anlayışlar əks etdirirdi. Zaman keçdikcə həmin element sənət əsərləri üzərində təkrarlanaraq getdikcə öz esatiri məzmununu itirmiş və sadəcə ornamental formaya çevrilmişdir. Lakin bu heç də onun xalça üzərindeki müxtəlifliyinə təsir göstərməmiş əksinə xalça sənətimizin ən populyar naxışlar sırasına çıxarmışdır. Azərbaycan xalçalarının keyfiyyəti və bədii özəllikləri onların təkcə ölkə daxilində deyil, eyni zamanda məmləkətimizdən çox-çox uzaqlarda məşhurlaşmasının  başlıca səbəbi idi. Xarici ölkələrdə, ilk növbədə orta əsr Avropasında Azərbaycan xalçaları yüksək zövqün, var-dövlət sahibliyinin bir əlameti olaraq, eyni zamanda hansısa sirli, ecazkar bir aləmin simvolları sayılırdı. Məhz bu görkəmde onlar Avropa İntibah dövrù incəsənətində, o dönəmdə yaşamış rəssamların əsərlərində təzahür edirdi. Belələrindən birisi XV əsr görkəmli flamand rəssamı Hans Memlinq olmuşdur. Qarmaqlı medalyon onun tablolarında dəfələrlə əks etdirildiyindən elmi ədəbiyyatda ona şərti olaraq "Memling gölü" adı verilmişdir. Göl sözünə gəldikdə isə alimlərin fikrincə bu heç da məlum su hövzəsi anlayışını bildirmir. Bu göl, nəsil, soy sözünün təhrif olunmuş formasıdır. Beləliklə də hər hansı gol-göl təsviri ilkin zamanlarda qəbilə və ya nəslin rəmzi, onun nişanı mənasını daşıyırdı. Belə göllərin daxili məkanında soyun, qəbilənin damğası yerləşdirilirdi. Ola bilsin ki, məhz həmin səbəbdən də bu çesnili xalçalar ayrı-ayrı soyların tarix boyu miqrasiyasi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanın çeşidli xalçaçılıq mərkəzlərində toxunulurdu.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xalçaları
* Azərbaycan mədəniyyəti
* Bakı muzeylərinin siyahısı

## Xarici keçidlər

* Muzeyin rəsmi saytı 
* Muzey qalereyası 
* 
*
Brometan

**Brometan** (etil bromid) -  C2H5Br  tərkibli hallogenalkandır,xloroform qoxusu olan şəffaf, rəngsiz və ya bir qədər sarımtıl zəhərli mayedir.

## Fiziki xassələri
Brometan xloroform qoxusu olan şəffaf, rəngsiz və ya bir qədər sarımtıl mayedir. İşıq və havanın (oksigen) təsirindən asanlıqla parçalanır, buna görə də hermetik şəkildə bağlanmış qaranlıq şüşələrdə saxlanmalıdır.
## Alınması

Sənayedə etil bromidi, bromun etilenə elektrofil birləşməsi nəticəsində almaq olar:
: \mathsf{ CH_2CH_2 + HBr \ \xrightarrow{\ \ \ }\ CH_3CH_2Br }.

Laboratoriya şəraitində etil bromidi, hidrogen bromidin etanolla nukleofil əvəzetmə reaksiyası nəticəsində almaq olar. Çox vaxt hidrogen bromidi, kalium bromidin sulfat turşusu ilə reaksiyaya daxil olaraq alırıq:
: \mathsf{ KBr + H_2SO_4 \ \xrightarrow{}\ HBr + KHSO_4},
: \mathsf{ CH_3CH_2OH + HBr \ \xrightarrow{H_2SO_4}\ CH_3CH_2Br + H_2O}.

Laboratoriya praktikasında nadir hallarda istifadə edilən brometanın alınması üsullarına etanın radikal bromlaşması reaksiyaları daxildir:
: \mathsf{ 3CH_3CH_2OH + PBr_3 \ \xrightarrow{\ \ \ }\ 3 CH_3CH_2Br + P(OH)_3},
: \mathsf{ 4CH_3CH_2OH + PBr_5 \ \xrightarrow{\ \ \ }\ 4CH_3CH_2Br + PO(OH)_3 + HBr}.
: \mathsf{ CH_3CH_3 + Br_2 \ \xrightarrow{h\nu}\ CH_3CH_2Br + HBr},

Həmçinin gümüş propionatın və bromun iştirakı ilə gedən Baradin-Xunsdiker reaksiyasıda daxildir:
: \mathsf{ CH_3CH_2COOAg + Br_2 \ \xrightarrow{\ \ \ }\ CH_3CH_2Br + CO_2 + AgBr}.

## Kimyəvi xassələri
Bir çox halogen törəmələri kimi, suda yavaş-yavaş hidroliz olunur:

Qələvilərlə reaksiya daha sürətli və iki istiqamətdə gedir:

: \mathsf{ CH_3CH_2Br + H_2O \rightleftharpoons\ CH_3CH_2OH + HBr}.

: \mathsf{ CH_3CH_2Br + NaOH \ \xrightarrow{\ H_2O \ \ }\ CH_3CH_2OH + NaBr},
: \mathsf{ CH_3CH_2Br + NaOH \ \xrightarrow{\ alcohol\ \ }\ CH_2CH_2 + NaBr + H_2O}.

## Tətbiqi

Etil bromid tibb sənayesində, etil mayesinin istehsalında, üzvi sintez üçün kimyəvi xammal kimi, həmçinin narkotik maddə kimi istifadə olunur.

## Toksikliyi

Etil bromid böyük miqdarda zəhərlidir. Kəskin zəhərlənmədə narkotik vəziyyət yaranır, taxikardiya, siyanoz və kollaps müşahidə olunur. Ölümcül doza 36 mq/l (ağ siçanlarda), 53 mq/l (ağ siçovullarda). 

## İstinadlar
* Несмеянов А. Н., Несмеянов Н. А. Начала органической химии. В 2-х томах. — 2-е изд., пер. — М.: «Химия», 1974. — Т. 1. — 624 с.
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б. П. и др.. — 2-е изд., М.—Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* S.F.Qarayev, U.B.İmaşev və G.M.Talıbov "Üzvi kimya", Bakı-2003.
1-Xlornaftalin

**1-Xlornaftalin(α-xlornaftalin)** – formulu C10H7Cl olan aromatik xlor üzvi birləşmədir.
## Fiziki xassəsi
1-Xlornaftalin rəngsiz yağlı mayedir.
## Alınması

Laboratoriya şəraitində 1-xlornaftalinin alınması, naftalinin yodud iştirakı ilə qaz şəklində olan xlorla xlorlaşma reaksiyası nəticəsində baş verir. Tərkibində 256 q naftalin, 450 q xlorbenzol və 1,3 q yod olan məhlulu qarışdıraraq qaynama dərəcəsinə çatdırırıq və xlor qazını daxil edirik. Sonra qarışıq soyudulur, uçucu turşuları və onların anhidridlərini çıxarmaq məqsədi ilə azotla təmizlənir və vakuumda qovulur. Maddənin çıxımı 80% (260–265 q) təşkil edir.

* C10H8 + Cl2 ->[t; kat] C10H7Cl + HCl

Alüminium xloridin iştirakı ilə naftalin ilə sulfurilxloridin reaksiyasınəticəsində almaq olar:

* C10H8 + SO2Cl2 ->[AlCl3] C10H7Cl + HCl + SO2
 

1-aminonaftalindən diazoniyum duzunun alınması və sonra Zandmeyer reaksiyasının aparılması nəticəsində almaq olar:
* C10H7NH2 + HNO2 + HCl ->[] C10H7N2Cl + 2H2O

* C10H7N2Cl ->[t] C10H7Cl + N2

## Kimyəvi xassələri

1-Xlornaftalinin kimyəvi xassələri aromatik karbohidrogenlərin digər monoxlor törəmələri ilə oxşardır.

Yüksək temperaturda və təzyiqdə qələvilərlə hidroliz olunur:

* C10H7Cl + H2O ->[t; p] C10H7OH + HCl

Efir mühitində litium ilə reaksiyaya girərək 1-naftillitium alınır:

* C10H7Cl + 2Li ->[Et2O] C10H7Li + LiCl

Spirtli məhlulda kalium sionidlə reaksiyaya daxil olmur, lakin ~220°C temperaturda və təzyiq altında piridin məhlulunda susuz mis (I) sionid ilə 1-naftilnitril alınır:

* 2C10H7Cl + 2CuCN ->[220^oC] 2C10H7CN + Cu2Cl2

## Tətbiqi

1-Xlornaftalin kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrində, üzvi boyaların alınmasında zərərvericilərini məhv etməsində geniş istifadə edilir.

## Toksikliyi
1-Xlornaftalin zəhərlidir, lakin 2-xlornaftalin istisna olmaqla, digər törəmələri arasında ən az təhlükəlidir. Dəri ilə təmasda olduqda müxtəlif dəri xəstəliklərinə, dermatitə səbəb olur. 1-Xlornaftalinin buxarı ilə nəfəs aldıqda qaraciyərin xroniki zədələnməsinə, hepatitə, bəzən isə qaraciyərin kəskin sarı atrofiyasına səbəb olur. Sənaye binalarının iş sahəsinin havasında buxarın icazə verilən konsentrasiyası 0,5 mq/m³ təşkil edir.

## İstinadlar
* Qarayev Ş.F., İmaşev İ.B., Talıbov G.M.Üzvi kimya, Bakı, 2003. 
* Məhərrəmov A.M., Məhərrəmov M.M. Üzvi kimya, BDU, Bakı, 2007.
* Məhərrəmov A.M.,Allahverdiyev M.Ə. Üzvi kimya, BDU, Bakı, 2007.
Tetraflüoretilen

**Tetraflüoretilen** - C2F4 kimyəvi formulu olan karbon və flüorun üzvi birləşməsidir, flüorolefinlərin nümayəndələrindən biridir - doymamış flüor üzvi birləşmələrin.

## Fiziki xassələri
Tetraflüoretilen ağır qazdır (havadan demək olar ki, 3,5 dəfə ağırdır), rəngsiz və qoxusuzdur.
Tetraflüoretilen molekulu düzdür, C–C nüvələrarası məsafə 1,33±0,06 Å, C–F nüvələrarası məsafə 1,30±0,02 Å, F–C–F bucaq arası rabitə 114±3°-dir.
## Alınması

Laboratoriya şəraitində 1,2-dibromtetraflüoretanı sinklə debromlaşma reaksiyasına uğradaraq tetraflüoretileni almaq olar:
: CF2BrCF2Br + Zn -> CF2CF2 + ZnBr2,

və ya texniki vakuumda politetraflüoretileni depolimerləşdirərək:
: \ce{[-CF2-CF2-]}_n \xrightarrow{600-700\ ^\circ \text{C},\ 130-700\ \text{Па}} n~\ce{CF2=CF2}.

Tetraflüoretilen sənayedə diflüorxlorometandan (freon-22) alınır. Proses iki mərhələdən ibarətdir:
: 2 CF2HCl -> CF2CF2 + 2 HCl.

: CF2HCl  :CF2 + HCl,
: CF2HCl  CF2: + HCl.

Birinci mərhələdə xloroformu susuz hidrogen flüoridlə flüorlaşdırırıq. Bu proses avtoklavda təxminən 100°C temperaturda və 3 MPa təzyiqdə azot oksidinin iştirakı ilə aparılır. Monodiflüorxlormetanın çıxımı 80% təşkil edir.
İkinci mərhələdə tetraflüoretileni diflüorxlorometa- nın (freon-22) pirolizi nəticəsində alırıq. Diflüorxlormetanın pirolizi gümüş boru şəklində olan reaktorda 600-800°C temperaturda aparılır. Tetraflüoretilenin çıxımı 90%-dən çox təşkil edir. Təmiz tetraflüoretilen otaq temperaturundan aşağı temperaturda polimerləşir. Buna görə də, o polimerləşmə inhibitorı olan - butilmerkaptanın (0,5%) iştirakı ilə saxlanılır.

## Kimyəvi xassələri
Palladium katalizatorunda tetraflüoretilen hidrogenlə birləşir və 1,1,2,2-tetraflüoretan alınır:
: CF2CF2 + H2 -> CF2HCF2H.

Ağır şəraitdə tetraflüoretilen oksigendə yanaraq tetraflüormetan və karbon qazı alınır:
: CF2CF2 + O2 -> CF4 + CO2.

Yüksək temperaturda tetraflüoretilen tsiklodimerləşmə reaksiyasına uğrayaraq oktaflüortsiklobutan alınır:
: 2 CF2=CF2 -> C4F8.

Tetraflüoretilenin pirolizi heksaflüorpropilenin alınması ilə müşayiət olunur:
: CF2CF2 + CF2{:}  CF3-CF=CF2.

## Tətbiqi
Tetraflüoretilen əsasən teflonun istehsalında istifadə olunur.

## Toksikliyi
Tetraflüoretilen zəhərli maddədir. Gözün və tənəffüs orqanlarının selikli qişasını qıcıqlandırır, yüksək konsentrasiyalarda mərkəzi sinir sisteminə mənfi təsir göstərir, ağciyərdə iltihaba səbəb olur. Ölümcül doza 200-955 mg/kg-dır.

## İstinadlar
* Справочник химика. — 2-е изд., перераб. и доп. — Л.-М.: ГНТИ Химической литературы, 1962. — Т. 1. — С. 358. — 1072 с.
* Məhərrəmov A.M., Allahverdiyev M.Ə. Üzvi kimya, BDU, Bakı, 2007.
Qoşa Qızıl yatağı (Tovuz)

**Qoşa qızıl yatağı** – XX əsrin 50-ci illərinə aid, Tovuz rayonunda yerləşən Qoşa qızıl yatağı.

## Haqqında
Tovuz ərazisində bir çox filiz, qeyri-filiz, tikinti materialları kimi geniş istifadə olunan faydalı qazıntı yataqları vardır. Tovuz rayonunun və ümumiyyətlə Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsinin əsas çay hövzələrinin allüvial çöküntülərində müəyyən edilmiş səpinti qızıl ehtiyatına aid məlumatlar hələ XX əsrin 50-ci illərində toplanmışdır. Tovuz rayonu ərazisində axan çaylardan Tovuz çayın və Zəyəmçayın çöküntülərində də qızıl olması müəyyən edilmişdir. Tovuzçayın hövzəsində olan qum yataqlarında (Günəşli, Öysüzlü, Tovuz) qızıl az miqdarda müəyyən edilmişdir.

Zəyəmçay hövzəsi Kiçik Qafqazın səpinti qızıl yataqları üçün çox perspektivli sayılır. Əsrikçayda mis-sink filizləri təzahürü var. Əsriçay hövzəsində 220 metrə qədər qazılmış quyu vasitəsi ilə pirit-xalkoperit-sfalerit filizləri müəyyən olunmuşdur.

Yuxarı Öysüzlü kəndində Ağdağ seolit yatağı və böyük miqdarda sement xammalı vardır. Yuxarı Öysüzlü əhəng daşı yatağı, Tovuz gil yatağı, qum-çınqıl yatağı və Hacallı tuf yataqları rayonun faydalı qazıntılarına aiddir.

Qoşa yatağı – Gədəbəy filiz rayonunun qərb hissəsində, Tovuz şəhərindən 30 km cənubda yerləşir. Yataq daxilində 9 damar tipli qızıllı sulfid zonaları ayrılmışdır. Bu zonaların əksəriyyəti şimal-qərb və meridiana yaxın istiqamətdə uzanırlar, onların qalınlığı 2,0 m-dən 15 m-ə qədərdir. Bu zonalarda filiz kütlələrinin qalınlığı 0,5–3,0 m təşkil edir. Yatağın əsas faydalı komponentləri qızıl və gümüşdür. Şimal qərb istiqamətləri zonalarda qızılın miqdarı 4–8 q/t; meridional zonalarda isə 10 q/t-a qədər olmaqla tək-tək sınaqlarda 1000 q/t-a çatır. Laboratoriya şəraitində hazırlanmış texnoloji sxemə əsasən flotasiya üsulu ilə tərkibində 35,6 % qızıl olan konsentrat alınır.

## Həmçinin bax
• Zəfər yatağı

• Qızılbulaq yatağı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda qızıl hasilatı
* Azərbaycanda yeni qızıl yataqları tapılıb
İsrailin on iki qəbiləsi

**İsrailin on iki qəbiləsi** (, ; mənası – "İsrailin qəbilələri") — yəhudi müqəddəs kitablarına görə, Bibliyada adı çəkilən, İsrail kimi də tanınan patriarx Yaqubun nəslinin davamçıları arvadları Ləya və Rəhilədən, kənizləri Bəlhə və Zülfədən olan on iki oğlunun qurduğu, birlikdə İsrail xalqını təşkil edən qəbilələr. Müasir elmdə İsrailin on iki qəbiləsinin tarixən mövcud olub-olmamasına şübhə ilə yanaşılır. Onlara görə, 12 rəqəmindən istifadənin milli yaradılış mifinin bir hissəsi kimi simvolik bir ənənəni ifadə etməsi ehtimalı daha yüksəkdir.

Bu gün yalnız 4 tayfa məlumdur. Yəhuda, Şimeon, Binyamin və Levi. Qalan qəbilələr eramızdan əvvəl VII əsrdə qəbilələri öz torpaqlarından sürgün edən və İsrail Krallığının dağılmasına səbəb olan Aşşur padşahı Sennaxeribin yürüşü zamanı itirdilər. yəhuda Krallığı Yerusəlim ətrafında birləşən dörd qəbilə ilə tək qaldı və onlar Yəhuda Krallığından sonra "Yəhudilər" adını aldılar. Kahinlərin çıxdıqları Levi qəbiləsinin həyat tərzi onların Harunun günlərinə qədər uzanan möhtəşəm bir şəcərə ilə nəticələndi ki, bu günə qədər Levi qəbiləsinin üzvləri Levi qəbiləsinə mənsub olduqlarını bilsinlər, baxmayaraq ki, onlara yəhudi də deyilir. Onların başqa adı var, Levililər.

## Bibliyada

### Övladlar və qəbilələr
İsrail övladları Bibliya patriarxı Yaqubun on iki oğlunun nəslindən gəlirdilər. Yaqubun ən azı bir qızı var idi – Dinə, lakin onun nəslinin davamçıları qəbilə kimi tanınmırdı. Yaqubun oğulları Fəddan-Aramda müxtəlif analardan dünyaya gəlmişdir. Onlar:

* Ləyanın oğulları; Rubən (Yaqubun ilk oğlu), Şəmun, Lavi, Yəhuda, Yəsakir və Zəbulun
* Rəhilənin oğulları; Yusif və Binyamin (Yaqubun sonuncu oğlu)
* Rəhilənin kənizi Bəlhənin oğulları; Dan və Niftalı
* Ləyanın kənizi Zülfənin oğulları; Cad və Aşir

"Qanunun təkrarı 27:12–13"də on iki qəbilənin adları hallanır:

* Rubən (, *Rəʼūḇēn*)
* Şəmun (, *Šīməʻōn*)
* Lavi (, *Lēwī*)
* Yəhuda (, *Yəhūdā*)
* Yəsakir (, *Yīssāšḵār*)
* Zəbulun (, *Zəḇūlun*)
* Dan (, *Dān*)
* Niftalı (, *Nap̄tālī*)
* Cad (, *Gāḏ*)
* Aşir (, *’Āšēr*)
* Binyamin (, *Bīnyāmīn*)
* Yusif (, *Yōsēp̄*), later split into two "half-tribes":
** Əfraim (, *’Ep̄rayīm*)
** Mənəssə (, *Mənašše*)

### Bölüşdürülən torpaq
"Yuşə 13-19"a əsasən, İsrail torpağı İsrailin on iki qəbiləsinə uyğun olaraq on iki hissəyə bölünmüşdü. Bununla belə, torpaq alan qəbilələr Bibliyadakı qəbilələrdən fərqlənirdi. Lavi qəbiləsinin torpaq mülkiyyəti yox idi, lakin onların idarəsi altında altı sığınacaq şəhəri və Yerusəlim məbədi var idi. Yusif qəbiləsi üçün torpaq sahəsi yox idi, lakin Yusifin iki oğlu Əfraim və Mənəssə atalarının torpaq payını almışdılar.

## İslamda
Quranda Musanın qövmünün on iki qəbiləyə bölündüyü bildirilir. Əraf surəsinin 160-cı ayəsində yazılmışdır (Əlixan Musayevin tərcüməsi):

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Twelve Tribes at *[[:en:The_Jewish_Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]]*
* The Twelve Tribes of Israel at the Jewish Virtual Library
Ədliyyə Nazirliyi (Moldova)

** Moldova Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi ** () — Moldova hökumətinin on dörd nazirliyindən biridir. Hazırkı ədliyyə naziri Veronika Mixaylov-Morarudur.

## İdarəetmə

* Nazir - Veronika Mixaylova-Moraru
* Baş katib -
* Dövlət katibləri - Nadejda Burçiu və Eduard Serbenko

## Nazirlərinin siyahısı

## Tabeliyində olan orqanlar
* Milli Penitensiar İdarə
* Milli Probasiya Müfəttişliyi
* Hüquqi İnformasiya Resursları Agentliyi
* Milli Arxiv Agentliyi
* Məhkəmə İnzibati Agentlik
* Milli Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi
* ATU Qaqauziya Ədliyyə İdarəsi

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Royaye Ma

**A dream** or **Dream Or Our Dream** (Fars: یک رؤیا یا رؤیای ما) Abi və Shadmehr Aghilinin sinqlidir, bu onların Navaş və Badebin mahnılarından sonra üçüncü iş birliyidir.

Bu mahnının müharibə əleyhinə mövzusu var və Martin Lüter Kinqin məşhur nitqindən ilhamlanıb. Bu mahnı Abi və Şadmehr tərəfindən müxtəlif konsertlərdə ifa olunub və bu əsərin klipi də bizim xəyal turumuzda Siros Kordoni tərəfindən çəkilib. 10 milyondan çox baxışla bu mahnı YouTube-da ən çox baxılan fars musiqi videoları arasındadır.

Sözsüz "Arzumuz" musiqisi 2-Sima kanalında yayımlanıb və bəzi medianın reaksiyasına səbəb olub.

## Bizim Arzumuz (canlı versiya)
Bu versiya Şadmehr Aqilinin 1401-ci il inqilabi üsyanına dəstək konsertində canlı ifa olunub və 1402-ci il aprelin 22-də sinql olaraq buraxılıb.

## İstinadlar

* Şadmehr Aqilinin rəsmi saytı
* Ebishadmehr
Barama (teleserial, 2017)

**Barama** — 2017-ci ildə ATV kanalında 1 sezon olmaqla, 19 bölüm yayımlanmış dram janrında serial.

## Rollarda
: Aqşin Fateh – Babək Uluxanlı
: Vüsal Hacı Qədir – Qara Dərviş

## Heyət
: Quruluşçu rejissor: Vüsal Hacı Qədir
: Baş prodüser və ideya müəllifi: Aqşin Fateh
: Ssenari müəllifləri: Reyhan İsayeva, Kamran Novruzzadə
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi (Moldova)

** Moldova Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi ** () — Moldova hökumətinin on dörd nazirliyindən biridir.

## Nazirliyin tarixi

İlk dəfə olaraq nazirlik 1990-cı il mayın 31-də Moldova Respublikasının suverenliyinin elan edilməsindən qısa müddət sonra yaradılıb. Qanunvericiliklə nazirliyin yaradılması 31 may 1990-cı il tarixli № 64-XII saylı Hökumət haqqında Qanunun 24-cü maddəsində nəzərdə tutulmuşdur. Həmin vaxt nazirliyin rəsmi adı Moldova Respublikasının Səhiyyə və Sosial Müdafiə Nazirliyi idi. 2006-cı ildə 1990-cı ildə yaradılmış nazirlik bölünür və nəticədə iki yeni nazirlik formalaşır:
* Moldova Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi
* Moldova Respublikasının Sosial Müdafiə, Ailə və Uşaq Nazirliyi
2017-ci ildə Moldovada hökumətin islahatları çərçivəsində Əmək, Əhalinin Sosial Müdafiəsi və Ailə Nazirliyi Səhiyyə Nazirliyinin də daxil olduğu Səhiyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi adlandırıldı və onların varisi oldu.

## İdarəetmə

* **Nazir –** Aleksey Buzu
***Baş katib –** Aleksandru Yakub
***Sosial yardım sahəsində dövlət katibi –** Vasile Kuşka
***Əmək üzrə Dövlət Katibi –** Felicia Bechtoldt
***Əmək hesabatları və sosial sığorta sahəsində dövlət katibi –** Corina Ajder

## Nazirliyin məqsədləri

Hökumətin 14 mart 2007-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş Əhalinin Sosial Müdafiəsi, Ailə və Uşaq Nazirliyinin fəaliyyətinin təşkili və fəaliyyəti haqqında Əsasnaməyə uyğun olaraq Nazirliyin missiyası əhalinin sosial müdafiəsini təmin etmək və həyat səviyyəsini yüksəltmək məqsədi ilə sosial müdafiə, ailə və uşaq sahəsində dövlət siyasətinin hazırlanması, təşviqi və həyata keçirilməsi ilə bağlı hökumətin konstitusiya səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsini təmin etməkdən ibarətdir.

## Nazirlərinin siyahısı

## Xarici keçidlər

* 

## İstinadlar
Naxçıvan Muxtar Respublikasında 2015-ci il Azərbaycan parlament seçkiləri

V çağırış Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi üçün **[[Azərbaycanda parlament seçkiləri (2015)|2015-ci ildə Azərbaycanda keçirilmiş parlament seçkiləri]]**. Bu seçkilərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə 7 seçki dairəsi təşkil olunmuş və 7 deputat seçilmişdir. Seçki nəticələri Mərkəzi Seçki Komissiyasına istinadən yerləşdirilmişdir.

## Əvvəlki seçkilər
2010-cu il parlament seçkiləri Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə 7 seçki dairəsində keçirilmişdir. Seçilmiş 7 deputatdan 5-i Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü, 1-i Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü, 1-i isə bitərəf olmuşdur.

## Ümumi nəticələr
Bu seçkilərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə ötən seçkilərdən fərqli olaraq Ədalət Partiyası və Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası mübarizəyə qoşulmuş, Azərbaycan Demokrat Partiyası mübarizədən kənarlaşmış, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası isə ümumi seçkiləri boykot etmişdir. Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası isə vahid namizədlər siyahısı üsuluna müraciət etmiş və bəzi dairələrdə müstəqil namizədləri dəstəkləmişdir.

### Partiyalar üzrə

### Bloklar üzrə

## Dairələr üzrə

### 1 saylı Şərur-Sədərək

### 2 saylı Şərur

### 3 saylı Babək-Kəngərli-Naxçıvan

### 4 saylı Naxçıvan

### 5 saylı Şahbuz-Babək

### 6 saylı Culfa-Babək

### 7 saylı Ordubad-Culfa

## İstinadlar
İks-adamlar

**İks-adamlar** () – Marvel Comics nəşriyyatı tərəfindən 1963-cü ildə yaradılmış superqəhrəman komandası. Komanda ilk dəfə  Sten Li və Cek Körbi tərəfindən ərsəyə gətirilmiş *"[[Uncanny X-Men|The X-Men]]"* komiksinin 1-ci sayında (sentyabr 1963) təqdim edilmişdir. Zəif satış göstəricilərinə görə 1970-ci ildə komanda haqqında komikslərin nəşri dayandırılmış, 1975-ci ildə yazıçı Kris Klermontun  birbaşa nəzarəti altında komanda haqqında komikslərin təkrar nəşrinə başlanılmış və bundan sonra İks-adamlar Marvel Comics nəşriyyatının ən uğurlu franşizalarından birinə çevrilmişdir. Komanda müxtəlif komiks kitablarında, teleseriallarda, Disneyin  20th Century Studiyasının İks-adamlar filmlər seriyasında və video oyunlarda istifadə edilmişdir. 
## İstinadlar
Yevgeniya Yanişiç

**Yevgeniya Yanişiç** () — Belarus sovet şairəsi.
## Bioqrafiya
Yevgeniya Yanişiç 20 noyabr 1948-ci ildə Rudka kəndində (indiki Pinsk rayonu, Brest vilayəti, Belarusiya) kəndli ailəsində anadan olub. Rudkovskaya ibtidai məktəbində, sonra 3-cü sinfə qədər Merçitsi kəndindəki məktəbdə oxuyub. 1966-cı ildə Poreçye kəndində məktəbi bitirmiş, elə həmin il V.İ.Lenin adına Belarus Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1971-ci ildə oranı müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Artıq 1969-cu ildə  gənc şair və yazıçıların ümumittifaq qurultayında iştirak edir. 1970-ci ildə ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir.

Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsində kitabxana müdiri işləyib (1971). 1976-cı ildən “Selskaya qazeta” dərgisinin ədəbi məsləhətçisi olub, 1983-1988-ci illərdə “Maladost” ədəbi jurnalının poeziya şöbəsinə rəhbərlik edib. 1971-ci ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olur. 1981-ci ildə Belarus Sovet Sosialist Respublikasının nümayəndə heyətinin üzvü kimi BMT Baş Assambleyasının XXXVI sessiyasının işində iştirak etmişdir. Müxbir Vladimir Pavloviç Koval ilə işləmişdir. O, 1988-ci il noyabrın 25-də Minskdəki mənzilinin eyvanından paltar asarkən yıxılaraq faciəli şəkildə ölüb.
## Ailəsi
Ana - Mariya Andreevna (2006-cı ildə vəfat edib). Ata - İosif Stepanoviç Potapçuk (1975-ci ildə vəfat edib). Yazıçı Yanişiç soyadını anasının 1944-cü ildə cəbhədə həlak olan birinci əri Yozas Yanişiçdən almışdır.

1971-ci ildə o, belaruslu şair və jurnalist Sergey Ponuzniklə ailə qurub və Çexoslovakiyaya köçüb və orada hərbi xidmətdə olub. Ancaq evlilik qısamüddətli olur - artıq 1972-ci ildə Yevgeniya Yanişiç Belarusa qayıdır, burada noyabrın 14-də oğlu Andreyi dünyaya gətirir və onu tək böyüdür. 1976-cı ildə nikahı rəsmi olaraq ləğv edilib.

## Yaradıcılığı
O, 1964-cü ildə respublika mətbuatında şeirləri ilə debüt edib (“Byarozka” jurnalı

(1970) ("Qar qramları");

"Axşam günü" (1974) ();

"Yaselda" (1978);

“Çiyin sahilində” (1980) ();

"Sevgi və mərhəmət vaxtıdır" (1983) ();

"Qışın qartopu çiçəyi" (1987) ();

“Həyat işığının səs-küyündə” (şeirlər və poemalar, 1988). ()
## Mükafatlar və titullar
Belarus SSR Lenin Komsomolu Mükafatı (1978) - "Axşam günü" lirik kitabına görə.

Yanka Kupala adına Belarus SSR Dövlət Mükafatı (1986) - "Sevgi və mərhəmət vaxtıdır" lirik kitabına görə.
## İstinadlar
Tatyana Boçarova

**Tatyana Boçarova** (; ) —  Qazaxıstan idmançısı, uzunluğa və üç təkanla tullanma üzrə mütəxəssis. 1999–2010-cu illərdə Qazaxıstanın atletika üzrə milli komandasında çıxış edib, Asiya Oyunlarının bürünc medalını qazanıb, qapalı məkanlarda keçirilən Asiya çempionatının bürünc mükafatçısı, ölkə çempionatlarının qalibi, Afina Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı olub. Qazaxıstan Respublikasının beynəlxalq dərəcəli idman ustasıdır.

## Bioqrafiya
Tatyana Boçarova 22 aprel 1983-cü ildə Qazaxıstan SSR-in Şərqi Qazaxıstan vilayətində anadan olub. O, Çimkənddə atletika ilə məşğul olub.

O, ilk dəfə 1999-cu il mövsümündə Qazaxıstan milli komandasına qoşulduqda və Bşdqoşda gənclər arasında dünya çempionatında uzunluğa tullanmada çıxış edərkən özünü beynəlxalq səviyyədə tanıdır.

2000-ci ildə Santyaqoda gənclər arasında keçirilən dünya çempionatında üç təkanla tullanma bölümündə yarışır.

2001-ci ildə Moskvada keçirilən turnirdə qapalı məkanda uzunluğa tullanmada şəxsi rekordunu - 6,06 metr, üç təkanla tullanmada isə Bandar Seri Beqavanda gənclər arasında Asiya çempionatının qalibi olur.

2002-ci ildə Alma-Atada keçirilən yarışlarda açıq stadionda uzunluğa tullanma üzrə şəxsi rekord vurur - 6,31 metr. Kinqstonda keçirilən yeniyetmələrin dünya çempionatında o, uzunluğa tullanmada finala yüksələ bilməyib, üç təkanla tullanmada isə finalda altıncı olub. Busanda keçirilən Asiya Oyunlarında o, üç təkanla tullanma yarışlarında bürünc medal qazanıb. O, Banqkokda keçirilən yeniyetmələrin Asiya çempionatında uzunluğa tullanmada yeddinci, üç təkanla tullanmada üçüncü yeri tutması ilə diqqət çəkib.
2003-cü ildə o, üç təkanla tullanmada Qazaxıstan çempionu olub, açıq və qapalı şəraitdə öz şəxsi rekordlarını müəyyən edib - müvafiq olaraq 14,07 və 13,57 metr. Eyni intizamda o, Manilada keçirilən Asiya çempionatında beşinci yeri tutmuş, Parisdəki dünya çempionatında çıxış etmiş, Heydərabadda keçirilən Afro-Asiya Oyunlarında gümüş medal qazanmışdır.

2004-cü ildə Budapeştdə qapalı məkanda keçirilən dünya çempionatında üç təkanla tullanmada iştirak etmiş, lakin finala çıxa bilməmişdir. Bir sıra uğurlu çıxışlar sayəsində Afinada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında ölkənin şərəfini qorumaq hüququ qazanır - üç təkanla tullanmanın ilkin seçmə mərhələsində o, finala çıxmaq üçün kifayət etmədiyi 13,81 metr nəticə göstərir.

Afina Olimpiadasından sonra Boçarova idman karyerasında kifayət qədər uzun fasilə verir, lakin 2010-cu ildə böyük idmana qayıdır. Xüsusən də Çimkənddə keçirilən Qazaxıstan çempionatında uzunluğa və üç təkanla tullanmalarda bütün rəqiblərini üstələyir. Tehranda qapalı məkanlarda keçirilən Asiya çempionatında o, eyni növlərdə beşinci və üçüncü olub. Bundan əlavə, o, Quançjouda keçirilən Asiya Oyunlarında uzunluğa tullanmada 14-cü yeri tutub.

2013 mövsümünün sonunda o, idman karyerasını başa vurub.

Görkəmli idman nailiyyətlərinə görə o, “Qazaxıstan Respublikasının beynəlxalq dərəcəli idman ustası” fəxri adına layiq görülüb.

Daha sonra Alma-Atadakı Qorki Tennis Parkı tennis klubunda məşqçi kimi çalışır.
## İstinadlar
Terrorizm sosiologiyası

**Terrorizm sosiologiyası** — terrorizmi sosial fenomen kimi anlamağa çalışan sosiologiya sahəsi. Bu sahə terrorizmi müəyyənləşdirir, onun səbəblərini öyrənir və cəmiyyətə təsirini qiymətləndirir. Terrorizmin sosiologiyası siyasi elm, tarix, iqtisadiyyat və psixologiya sahələrindən istifadə edir. Terrorizm sosiologiyası tənqidi terrorizmşünaslıqdan onunla fərqlənir ki, burada terrorizmə şərait yaradan sosial şəraiti araşdırılır. Bu, həmçinin, insanların və dövlətlərin bu cür hadisələrə necə reaksiya verdiyini öyrənir.

## Anlayış
Terrorizm sahəsinin sosiologiyası terroru "ictimai quruculuq" kimi nəzərdən keçirir. Terrorizmin tərifi hadisələri şərh etmək və səbəbləri müəyyən etməkdən ibarətdir. Bu tərif prosesi və nəticədə ictimaiyyətə təqdimat ictimai təsəvvürləri manipulyasiya və müəyyən maraqları təşviq edə bilər. Bu sahə insanların siyasi dəyişiklik üçün kollektiv zorakılıq hərəkətlərinə necə motivasiya olunduğunu təhlil edir. Bu sahədə bildirilir ki, terrorizm sosial davranış kimi ünsiyyətə, paylaşılan və rəqabət aparan norma və dəyərlərə, sosial və özünü məhdudlaşdırma səviyyələrinə əsaslanır. Terrorçuların radikal norma və dəyərlərin daha təsirli olduğu cəmiyyətlərdən meydana gəldiyi müşahidə edilir. Bu məsələlərin sosioloji tədqiqatına nəzəri, metodoloji və tematik baxımdan intizam anlayışları əsasında yanaşılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Terrorism and Political Violence
Sosial fenomen

**Sosial fenomen** — sosial nüfuz, o cümlədən müasir və tarixi ictimai nüfuzlar nəticəsində baş verən hər hansı davranış, hərəkət və ya hadisələr. Onlar çox vaxt insanların fərdi qovşaqları vasitəsilə fəaliyyət göstərdikcə tədricən artan ölçülər əlavə edən çoxşaxəli proseslərin nəticəsidir. Buna görə də sosial fenomen mahiyyət etibarilə dinamikdir və müəyyən bir zaman və tarixi kontekstdə fəaliyyət göstərir.

Sosial fenomenlər müşahidə edilə bilən, ölçülə bilən məlumatlardır. Psixoloji anlayışlar onları idarə edə bilir, lakin bu anlayışlar birbaşa müşahidə olunmur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qazaxıstan-Niderland münasibətləri

**Qazaxıstan-Niderland münasibətləri** — Qazaxıstan və Niderland arasında ikitərəfli diplomatik əlaqələr. Dövlətlər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvləridir. Hollandiyanın Astanada səfirliyi var. Qazaxıstanın Haaqada səfirliyi var. Ölkələr arasında münasibətlər rəsmi olaraq 1992-ci ildə qurulub.

2017-ci ilin sentyabrında iki ölkə diplomatik münasibətlərin 25 illiyini qeyd edir. Qazaxıstanın Niderlanddakı səfiri ölkələr arasında əlaqələrdən məmnunluğunu ifadə edərək, ölkələr arasında diplomatik münasibətlər qurulandan bəri siyasi, iqtisadi və sosial əməkdaşlığın inkişaf etdiyini və Qazaxıstanın Niderland Avropada əsas iqtisadi ticarət tərəfdaşı kimi gördüyünü qeyd edib.

## Ticarət
Dövlətlər arasında ticarət kənd təsərrüfatı, neft, kimya və maşınqayırma sənayesində qurulur.

Hollandiya Qazaxıstana birbaşa xarici investisiyaların ən böyük mənbəyidir. 1991–2019-cu illərdə Hollandiyadan Qazaxıstana 90,4 milyard ABŞ dolları birbaşa xarici investisiya (BXİ) göndərilmişdir. 2019-cu ildə Hollandiya şirkətləri Qazaxıstan iqtisadiyyatına 7,3 milyard ABŞ dolları sərmayə qoyub ki, bu da bu illik ümumi XBİ-nin 30,2%-ni təşkil edir. Niderland Mərkəzi Asiya ölkəsində ən böyük investor olaraq qalır.

2002-ci ildə birbaşa xarici sərmayələri və ticarəti təşviq etmək məqsədilə müvafiq investisiyalara və kapitala ədalətli və ədalətli münasibət üçün çərçivə quran ikitərəfli investisiya müqaviləsi imzalanmışdır.

## Dövlət səfərləri
2015-ci ildə Niderlandın Baş naziri Mark Rutte Astanada Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə görüşmüş və Avropa İttifaqı ilə Qazaxıstan arasında Genişləndirilmiş Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişinin imzalanmasını təsdiq etmişdir.

## Diplomatik missiyalar
Qazaxıstanın Haaqada səfirliyi var.

Hollandiyanın Astanada səfirliyi var.

## İstinadlar
Yəzidiyyə (islam)

**Yəzidiyyə** — Şimali Afrika ibadiliyinin əsas qollarından biri. 784-cü ildə Əbu Küdamə Yəzid ibn Fəndin İfrani tərəfindən qurulmuş məzhəbin davamçıları Əbu Yəzid Nükkarinin başçılığı ilə İfriqiyyədə hakim Fatimilərə qarşı üsyan qaldırmışdılar. Onlar 944-cü ildə Əl-Qeyrəvanı fəth etmiş və Sus şəhərini mühasirəyə almışdılar, lakin 947-ci ildə məğlubiyyətə uğramışdılar. Yəzidiyyə məzhəbinin davamçılarının Cerba adasında hələ də mövcud olduğu güman edilir. Onlar hakim vəhbi ibadiliyindən ayrılmışdılar. Yəzidiyyənin ana qolu olan vəhbi ibadiliyi qorunub-saxlanılmış ibadi mətnlərinin əksəriyyətinin əlaqəli alimlərə aid edildiyinə görə ibadilikdə ən çox yayılmış düşüncə məktəbi olmuşdur.

## İstinadlar
Fatimilər sülaləsi

**Fatimilər sülaləsi** () — ərəb xəlifələri sülaləsi (909–1171). İslam dininin şiə məzhəbindən olan fatimilər özlərini Məhəmmədin qızı və dörduncu xəlifə Əlinin arvadı Fatimənin nəslindən hesab edirdilər. Sülalə Şimali Afrikada, Misirdə, Suriyada, Yəməndə hökmranlıq etmişdir. Sülalənin banisi Ubeydullah Mehdi (909—934) idi. Fatimi xəlifələrindən Muizz (953—975), Hakim (996—1021) və Müstənsirin (1036—1094) fəaliyyəti daha geniş olmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səlvi Kılıçdaroğlu

**Səlvi Kılıçdaroğlu** (; qızlıq soyadı: **Gündüz**; d. 5 may 1952; Tunceli) — Türkiyə jurnalisti və sabiq CHP sədri Kamal Kılıçdaroğlunun həyat yoldaşı.

## Həyatı və fəaliyyəti
5 may 1952-ci ildə Tuncelidə anadan olub. 1974-cü ildə xalası oğlu Kamal Kılıçdaroğlu ilə evlənmişdir. O, orta məktəbə qədər Kamal Kılıçdaroğlunu heç vaxt görməyib. Evliliyi səbəbi ilə təhsil aldığı Ankara Universiteti Politologiya fakültəsini yarıda buraxıb. Cütlüyün bu evlilikdən 3 uşağı olub və uşaqlardan biri 3 aylıq ikən vəfat edib. Həyat yoldaşı Kamal Kılıçdaroğlunun siyasi fəaliyyətinə müsbət yanaşmadığını, amma sevdiyi işi gördüyü üçün ona hörmətlə yanaşdığını bildirmişdir. Səlvi Kılıçdaroğlu 2002-ci ildən etibarən CHP üzvü olsa da, verdiyi reportajlarda aktiv siyasət tərəfdarı olmadığını bildirmişdir.

## İstinadlar
Müsavat (dəqiqləşdirmə)

**[[Müsavat (Müsəlman Demokrat Partiyası)|Müsavat Partiyası]]** və ya sadə şəkildə **Müsavat**, bəzən **Musavat** — Azərbaycanda 1911-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin göstərişi ilə qurulmuş siyasi partiya.

**Müsavat** və ya **Musavat** həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

## Partiya və fraksiya
* Müsavat Partiyası — 1992-ci ildə Bakıda bərpa qurultayı ilə qurulmuş sağ mərkəziyyətçi siyasi partiya.
* Müasir Müsavat Partiyası — 2001-ci ildə Hafiz Hacıyev liderliyində qurulmuş hakimiyyətyönümlü siyasi partiya.
* Müsavat və bitərəflər fraksiyası — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sayca ən çox millət vəkili olan, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığındakı Müsavat Partiyası üzvləri və bitərəf siyasətçilərdən ibarət fraksiya.

## Media
* Yeni Müsavat — 1989-cu ilin noyabrın 7-də Azərbaycan Milli Demokrat Yeni Müsavat Partiyasının mətbuat orqanı kimi yaradılan və Azərbaycanda fəaliyyət göstərən, hazırkı rəhbərinin Rauf Arifoğlunun olduğu gündəlik qəzet və media qrup.
* Müsavat (qəzet, İran) — 1907–1909-cu illərdə Qacarlar dövlətində nəşr olunan həftəlik fars qəzeti.
* Müsavat (qəzet, Azərbaycan) — 1917-ci ildə Bakıda nəşr olunan Azərbaycan dilində qəzet.
* Müsavat (qəzet, Dağıstan) — 1917–1918-ci illərdə Dağıstanda nəşr olunan qumuq dilidə qəzet.

## Digər
* Müsavatçılıq — Müsavat Partiyasının siyasi və ümumi dəsti-xətti, partiyanın əsas ideologiyalarından biri.

## Şəxslər
* Müsavat Dərvişoğlu — Türkiyə siyasətçisi, İYİ Partiyanın ikinci sədri (2024-cü ildən), Türkiyə Böyük Millət Məclisi XXVII və XXVIII çağırışlarının millət vəkili.
Məmməd Əmin (dəqiqləşdirmə)

**[[Məhəmməd Əmin Rəsulzadə]]** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının sədri (may-dekabr 1918) və  Azərbaycan ictimai-siyasi və dövlət xadimi.

Həmçinin bunlardan biri nəzərdə tutulmuş ola bilər:

* Rüstəm Məmməd-Əmin Əffəndi

## Həmçinin bax
* Rəsulzadə (dəqiqləşdirmə)
* Məhəmməd Əmin (dəqiqləşdirmə)
Umşaqplats

**Umşaqplats** (; mənası – "*toplama nöqtəsi*" və ya "*yenidən yükləmə nöqtəsi*") — gettoda məhbusların çeşidləndiyi və ölüm düşərgələrinə göndərildiyi xüsusi keçid məntəqəsi. Ən böyük umşaqplats Varşava gettosunun yanında idi. 1942-ci ildə Polşada Holokostun ən ölümcül mərhələsi olan Reynhard əməliyyatı zamanı 254,000–265,000 yəhudi Varşava umşaqplatsındanTreblinka məhv düşərgəsinə göndərilmişdir.

Çox vaxt bu, kimin ölümə göndəriləcəyinə və başqa kimin əməyə uyğun hesab ediləcəyinə qərar verildiyi bir şəhər meydanı və ya başqa bir açıq yer idi. Böyük gettolarda umşaqplats tez-tez dəmiryolunun yanında yerləşirdi. Varşavada deportasiyanı asanlaşdırmaq üçün "köçürmə"ni əsas dəmiryolu ilə birləşdirən xüsusi dəmiryolu xətti də çəkilmişdi. Varşava gettosunda yerləşən umşaqplats dəmiryolu vağzalının gettodan kənarda qalan tikililərdən hasarla, daha sonra isə divarla ayrılmış hissəsini əhatə edirdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bernard Goldstein. Five Years in the Warsaw Ghetto. Dolphin, Doubleday. New York, 1961
* Emanuel Ringelblum. Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 - styczeń 1943. Warszawa 1988.
Seçimsiz seçimlər

"**Seçimsiz seçimlər**" — Lourens Langer tərəfindən Holokost zamanı yəhudilərin qarşılaşdıqları heç bir qalibiyyət olmayan vəziyyətləri təsvir etmək üçün istifadə edilən termin.

## İstinadlar
Yalnız almanlar üçün

"**Yalnız almanlar üçün**" () və ya "**Yalnız arilər üçün**" (**) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Nasist Almaniyasında və onun işğal etdiyi ölkələrdə istifadə olunmuş milliyətçi şüar. Bu ifadə ictimai nəqliyyat vasitələrində, kafelərdə, parklarda, kinoteatrlarda və s. yerləşdirilmişdi. Bu, ictimai ziyarət yerlərinin yalnız almanəsilli insanlar üçün nəzərdə tutulduğunu göstərirdi. İşğal olunmuş ölkələrin qalan əhalisinə bu yazı ilə ictimai yerlərə getmələri qəti qadağan edilmişdi.

Nasist Almaniyasının irqi siyasətinin elementlərindən biri olan yazı əsasən qeyri-alman əhalisinin çoxluq təşkil etdiyi Şərqi Avropa ölkələrində istifadə olunurdu və yerli əhalini irqi cəhətdən təcrid etmək məqsədi daşıyırdı. Bir qayda olaraq, tramvay və qatarların birinci vaqonları Almaniya işğal və hərbi idarəsinin, Almaniya hərbi qulluqçularının, NSAFP üzvlərinin və almanəsilli mülki əhalinin daşınması üçün ayrılmışdı.

## İstinadlar