Analiz (fəlsəfə)

**Analiz** (analizis,   və ya ,   — «parçalanma, ərimə» sözündən) — fəlsəfədə sintezdən fərqli olaraq, təhlil bir anlayışın müəyyənləşdirilməsinin məntiqi üsuludur, o zaman verilmiş anlayışı xüsusiyyətlərinə görə onun tərkib hissələrinə parçalayır və bununla da öz biliklərini tam həcmdə aydınlaşdırmaq üçün.

“Analitik anlayış” birincini ehtiva edən başqa bir anlayışın təhlili nəticəsində əldə edilən anlayışdır. Eyni şəkildə, məfhumun tərkib hissələrinə parçalanaraq izahı “analitik şərh”, “nəticə” adlanır. Mühakimələr və ya nəticələr də oxşar şəkildə parçalana bilər. Analitik mühakimə subyektin özü anlayışına xas olan müəyyən keyfiyyəti nəzərdə tutur, başqa sözlə desək, predikat subyektin özünün konsepsiyasında yatır, sintetik mühakimədə isə subyektə elə bir keyfiyyət aid edilir ki, o, onun özündə mövcud ola bilməz. subyekt anlayışı, başqa sözlə, subyekt anlayışı ilə istər-istəməz əlaqələndirilmir.

Bir sıra nəticələrə əsaslanan sübutlarla, xüsusən də hər hansı bir elmi nəzəriyyənin işlənib hazırlanmasında və ya formalaşdırılmasında “təhlil” ifadəsi bir qədər fərqli məna kəsb edir, bu o deməkdir ki, sübutlar şərtidən şərtiyə doğru reqressiv şəkildə irəliləyir, sintetik üsulla. sübut tərs hərəkətə malikdir (*regressus a principiatis ad principe и progressus a princip i is ad principiata*); Bu üsul sintetikdən fərqli olaraq elmi tədqiqatlarda “analitik” adlanır. Hər ikisi bir-birini tamamlayır və bir-birini yoxlayır. Hər hansı bir elmi mövqeyin şübhəsiz həqiqətinin ən yaxşı sübutu analitik və sintetik üsullarla aparılan tədqiqatlar nəticəsində əldə edilən nəticələrin uyğunluğu olacaqdır.

## İctimai qəbulu
Peşəkar filosoflar arasında aparılan iki kiçik sorğuya görə, ingilisdilli seçmə arasında filosofların demək olar ki, 62%-i analitik və sintetik mühakimələr arasında sərhəd çəkir, 28%-i isə yox, rusdilli seçmədə isə vəziyyət tərsinədir, 29% aydın bir xəttin olduğuna razıdır, 48% isə bunun olmadığına inanır.

Sorğu, bununla belə, onların sərhəd və anlayışların özlərini ixtiyari hesab etdiklərini (uydurma təsnifat) və ya analitik və ya sintetik (qeyri-səlis təsnifat) kimi etibarlı şəkildə təsnif edə bilməyəcəkləri çoxlu mühakimələrin olduğunu nəzərdə tutduqlarını aydınlaşdırmayıb. , ya da başqa bir şey nəzərdə tuturlar.

## Tənqidi
Təhlil metodu XX və ya XIX əsrlərdə olduğu kimi XXI əsrdə də analitik fəlsəfə üçün xarakterik olsa da, onun statusu analitik filosoflar arasında belə böyük mübahisə mənbəyi olmaqda davam edir. Analitik metodun bəzi cari tənqidləri U. V. O. Kuayndan gəlir. Kuayn məşhur şəkildə analitik və sintetik arasındakı fərqi rədd etdi. Kuaynin tənqidi yaxşı bilinsə də, çox mübahisəlidir. Ondan əvvəlki digər analitik filosoflar kimi Kuayn də “analitik”in tərifini “yalnız məna etibarilə doğru və faktdan asılı olmayan” kimi qəbul edirdi. Lakin onlardan fərqli olaraq o, belə bir tərifin son nəticədə dairəvi olduğu qənaətinə gəlib. Başqa sözlə, Kuayn analitik ifadələrin tərifinə görə doğru olduğunu qəbul etdi və sonra həqiqət anlayışının tərifinə görə qeyri-qənaətbəxş olduğunu müdafiə etdi. Kuaynin analitikliyə etirazına başqa yanaşma modal "mümkünlük" anlayışından (məntiqi, ontoloji, metafizik, epistemik) irəli gəlir. Kuayn bu modallığı və onun tərifi üsullarını problemli hesab etdi və qeyd etdi ki, mütləq doğru-yalan kimi modallıqdan istifadə etməklə irəli sürülənlə hər hansı ümumi inancların həqiqətinin təsdiqi arasında heç bir fərq yoxdur, yəni birinci variant ikincidən daha etibarlı deyil.

Üstəlik, analitik metod konsepsiyanın tətbiqi üçün lazımi və kifayət qədər şərtlərin verilə bilməsi üçün anlayışların müəyyən strukturuna əsaslanır. Məsələn, “bakalavr” anlayışı çox vaxt “evli olmayan” və “kişi” anlayışlarının tərkib hissəsi kimi təhlil edilir. Beləliklə, "bakalavr" tərifi və ya təhlili subay kişini nəzərdə tutur. Amma narahat olmaq olar ki, bu “zəruri” və “kafi” deyilən şərtlər bütün hallarda tətbiq olunmur. Məsələn, Wittgenstein, dilin (məsələn, "bakalavr" sözü) müxtəlif məqsədlər üçün və qeyri-müəyyən sayda şəkildə istifadə edildiyini iddia edir. Vitgenşteynin məşhur tezisində deyilir ki, məna istifadə ilə müəyyən edilir. Bu o deməkdir ki, hər bir halda “bakalavr” sözünün mənası onun kontekstdə istifadəsi ilə müəyyən edilir. Beləliklə, əgər bir sözün müxtəlif istifadə kontekstlərində fərqli mənaları ifadə etdiyi göstərilə bilərsə, o zaman onun mənasının əvvəlcədən müəyyən edilmiş "təsisçilərə" (əlavə bir şey daxil edilməli və ya əlavə bir şey xaric edilməli olduğu) mahiyyətcə müəyyən edilə bilməyəcəyi hallar ifadə edilmiş) bu təhlil metoduna əks nümunələr kimi görünür. Bu, təriflərin tənqidinə əsaslanan analitik metodun tənqidinin yalnız 1 nümunəsidir. Buna bənzər bir neçə başqa tənqid də var. Tez-tez deyirlər ki, bu tənqid ilk növbədə Vitgenşteynin fəlsəfi araşdırmalarından yaranıb.

Təhlil metodunun üçüncü tənqidi əsasən intuisiyanın psixoloji tənqidindən irəli gəlir. Analitik metodun əsas hissəsi "intuisiya testlərindən" istifadə edərək anlayışların təhlilidir. Filosoflar düşüncə təcrübələri haqqında öz intuisiyalarına müraciət edərək müxtəlif konseptual təhlilləri motivasiya etməyə meyllidirlər. Eynilə, Dennett   bu “intuisiya testlərinin” nəticələrini çox qiymətləndirməməyə çağırır.

## İstinadlar