open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiralda ekzoxordası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbii halda Çinin şimal-şərq hissəsində yayılmışdır. Mədəni şəraitdə Krımda və Qafqazda becərilir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m, çətrinin diametri 1,7 m olan şaxəli koldur. Cavan budaqları qırmızımtıl-boz rəngli, çılpaqdır. Yaşlı budaqları isə qırmızı-qonur rənglidir. Yarpaqları açıq yaşıl, 8-10 sm uzunluğunda, neştərvari, tam kənarlı, uc hissəsi dişlidir. İyun ayında çiçəkləyir. Çiçək saplağı 0,7-1 sm uzunluğundadır. Uzunluğu 4 sm olan ağ rəngli çiçəkləri salxım çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçək salxımı zoğların uc hissəsində olmaqla, bir çiçək salxımında 5-8 ədəd çiçək yerləşir. Meyvələri oktyabr ayında yetişir. Bitki 5 yaşından çiçəkləməyə başlayır.

## Ekologiyası
İstiyə, işığa, rütubətə davamlı bitkidir. Torpağa çox da tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Bakı Nəbatət bağında normal böyüyərək inkişaf edir. Abşeronun torpaq-iqlim şəraitinə davamlıdır.

## İstifadəsi
Park və bağlarda yaşıllaşdırma işlərində geniş istifadəsi mümkündür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Naxçıvan MSSR-in SSRİ-dən çıxması

250px|thumb|right|Naxçıvan MSSR

**Naxçıvan MSSR-in SSRİ-dən çıxması** — 19 yanvar 1990-cı il Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin fövqəladə sessiyasında, muxtariyyətin Konstitusiyasının 81-ci maddəsinə əsaslanaraq (SSRİ-nin Azərbaycanın və Naxçıvanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün müdafiə etmək öhdəliklərinə əməl etməməsi və 1921-ci il çoxtərəfli Qars müqaviləsinin şərtləri pozması səbəblərindən) SSRİ-nin tərkibindən ayrılması barədə qərar qəbul edib. Bununla da Naxçıvan MSSR Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqından ilk çıxan respublika olub.

## Tarixçə
Dağlıq Qarabağda erməni separatizminə qarşı SSRİ tərəfindən lazimi tədbirlər görülmədiyindən ermənilər artıq Naxçıvana da hücum etməyə başlayırlar. İlk hədəf Sədərəkdən 10 km aralı yerləşən və hər tərəfdən Ermənistanla sərhəd olan Kərki anklavı idi. Bu hadisələr 1988-ci ildə başlanır. 1989-cu il dekabrın sonlarında vəziyyət daha da gərginləşir. Kəndin üç yerində post qurulsa və hər postda 15 nəfər könüllü olsa da, bununla yanaşı, muxtar respublikanın digər rayonlarından bura kömək gəlsə də, bu, yaşayış məntəqəsini düşməndən qorumağa kifayət etmirdi. Çünki dörd bir tərəfi düşmənlə əhatə olunan kəndi qoruyan könüllülərin silahı da az idi. Daha sonra kəndin könüllülərə kəndin Sovet əsgərlərinin qoruyacağı deyilir. Könüllülər kəndi Sovet əsgərlərinə təhvil verdikdən sonra onlar da öz növbələrində kəndi ermənilərə verirlər. 

## Qərarın qəbulu
Uzun müzakirələrdən sonra Ali Sovetin fövqəladə sessiyası qərar qəbul etdi: 

## Sonrakı hadisələr
Qərar qəbul edildikdən sonra respublikanın müstəqilliyinin tanınması üçün dərhal İrana və Türkiyəyə nümayəndə heyəti göndərilir. Lakin Sovet DTK-sı Türkiyəyə keçmək cəhdinin qarşısını aldığına görə, yanvarın 21-də beş nəfərlik nümayəndə heyəti Culfa rayonunun Yaycı kəndindən Araz çayını keçərək İrana adlayır. Çətinliklə Təbrizə çatan naxçıvanlı deputatlar Türkiyənin İrandakı hərbi attaşesilə görüşməyə nail olurlar. 

Nümayəndə heyəti İranda danışıqlar apardığı zaman muxtar respublikanın «Sovet Naxçıvanı» qəzeti müstəqilliklə bağlı qərarı dərc edir və ilk dəfə çox böyük tirajla- 40 min nüsxə ilə satışa çıxır. Naxçıvan televiziyası isə xəbərləri bir neçə əcnəbi dildə verir. Yanvarın 25-də İrana göndərilən nümayəndə heyəti əliboş geri qayıdır. 

Yanvarın 27-də Moskva və Bakıdan Naxçıvana xüsusi qrup göndərilir və muxtar respublikaya güc tətbiq ediləcəyilə bağlı hədələr öz işini görür. Beləcə hər şey əvvəlki axarına qayıdır və 8 günlük müstəqillik sevincinə son qoyulur.

## Səkinə Əliyevanın xatirələri
150px|thumb|right|Naxçıvan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri

Səkinə Əliyeva Naxçıvan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri olmuş və Naxçıvan MSSR-nın SSRİ-dən ayrılması haqqında fövqəladə sessiyannı çağırmış, buna nail olmuş və onun imzalamışdır.

## İstinadlar
Fuad Məmmədov

* Fuad Məmmədov (texnik) — Texnika elmler doktoru, dosent.
* Fuad Məmmədov (kulturoloq) — Kulturoloq, Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının professoru, "Simurq" Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının prezidenti, Azərbaycanda kulturologiya elminin yaradıcısı.
* Fuad Məmmədov (general-leytenant) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-leytenantı, 2018–2020-ci illərdə Müdafiə nazirinin maddi-texniki təminat üzrə müavini — Maddi-Texniki Təminat Baş İdarəsinin sabiq rəisi.
* Fuad Məmmədov (əsgər) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, 2-ci Qarabağ müharibəsinin şəhidi.

## Həmçinin bax
* Fuad 
* Məmmədov
Ağ quyruqsallayan

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Ağ quyruqsallayanların bədən uzunluğu 16–19 sm təşkil edir. Onlar üçün uzun quyruq xarakterikdir. Onların bədənlərinin üst hissəsi boz, aşağı hissəsi isə ağ rəngdə olması ilə seçilir. Başları ağ, boğaz nahiyəsi isə qara rəngdə olur. Ümumi çəkiləri cəmi 20–23 q təşkil edir. Adları quyruqlarının hərəkətinə əsasən verilmişdir.

## Qidalanması
Qidalanmasının əsasını həşəratlar təşkil edir. Xüsusi ilə ikiqanadlılar dəstəsinə aid olan ağcaqanadlar və milçəklər üstünlük təşkil edir. Bununla yanaşı onlar Bulaqçılar və böcəklərlə də qidalanırlar. Bu növün nümayəndələri nadir hallarda giləmeyvə və toxumlarda qidalanırlar.

## Çoxalması
Əsasən Avropa, Asiya və Şimali Afrikada yuva qururlar. İqlimi nisbətən isti olan regionlarda daimi olaraq yaşayırlar, Ancaq iqlimi nisbətən soyuq olan regionlarda isə köçəri həyat tərzi keçirmək məcburiyyətində qalırlar. Ağ quyruqsallayanlar nadir hallarda Alyaskada müşahisə edilirlər.

Yuvalını əsasən gözə görünməyənn ərazilərdə, divar çatlarında, ağac oyuqlarında, binaların damında, saxlanc yerlərində qururlar. Dişilər 5–6 ağ rəngli, üzəri tünd-boz nöqtəli yumurta qoyur. Bu bəzən mövsümdə iki dəfə baş verə bilir. Dişilər yumurtalar üzərində 12–14 gün qırt yatır. Balaları hər iki valideyn bəsləyir. Balalar yumurtadan şıxdıqdan 15 gün sonra tam olaraq tüklənir və üçüşa hazır vəziyyətə gəlirlər.

Ortalama ömür müddəti 10 ildir. Qapalı şəraitdə isə bu 12 ilə qədər artır.

## Maraqlı məlumatlar
* 2011-ci ildə rusiyada ilin quşu seçilmişdir.
* Latviyanın milli rəmzidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Feliks

**Feliks** — kişi adı və təxəllüs.

* Feliks Hausdorf — Alman riyaziyyatçısı
* Feliks Mendelson Bartoldi — alman bəstəkarı, pianoçu, dirijor.
* Feliks Konstandeliasz — İsveçli futbolçu
* Feliks Dzerjinski — SSRİ dövlət xadimi,
* Feliks Baumqartner — Avstriya paraşütçüsü.
* Feliks Blox — amerikan fiziki, Nobel mükafatı laureatı
* Feliks Məmmədov — voleybolçu, məşqçi
* Feliks Aubök — Avstriyalı üzgüçü
* Feliks Slidovker — Rejissor
* Feliks Quesada — futbolçu
* Felipe Almeyda Feliks — futbolçu
* Minusius Feliks — latındilli apologetikasının nümayəndəsi, Roma vəkili
* Feliks Elofsson — İsveçli fristaylçı.
* Ana Dulse Feliks — Portuqaliyalı marafonçu.
* Feliks Kumaritaşvili — Gürcüstanlı kirşəsürən
* Mişel Feliks Dunal — Fransız botaniki.
* Feliks de Asara — ispanyalı səyyah və təbiət alimi.
* Feliks Vallotton —
* Feliks Zemdeqs —
* Feliks Əliyev —
* Feliks Hoffman —
* Feliks Ştayner —
* Feliks Yusupov —

; Digər
* Feliks Avstriya (roman) —
Biomühəndislik

**Biomühəndislik -** bioloji sistemlərin tanınmasında və tibbi praktikanın inkişafında mühəndislik texnikasının və baxışlarının tətbiqi

## Tədqiqat sahələri
Sahədəki aparılan tədqiqatların əsas məqsədi bədən funksiyalarının daha yaxşı başa düşülməsidir. Canlıları əmələ gətirən orqanlar müxtəlif funksiyalarını modelləşdirərək bəzi biosiqnallar əldə olunur. Bədən daxilində baş verən müxtəlif hadisələrin aydın ola bilməsi üçün bu siqnalların mənbəyi olan fizioloji quruluşun yaxşı bilinməsi vacibdir. Bundan əlavə siqnal dəyişmələrinin və bir-birləriylə olan əlaqələrin də araşdırılması lazımdır. Bu sahədəki işlərə aşağıdakı nümunələr verilə bilər:
* Bioloji orqanların fiziki strukturu və onların canlı orqanizmlərlə əlaqəsi haqqında əsas tədqiqatlar;
* Ürək, əzələ və beyin tərəfindən yaranan elektrik siqnalları üzərində aparılan tədqiqatlar;
* Orqan və hüceyrə səviyyəsində insana aid tənzimləmə və nəzarət sistemlərinin araşdırılması;
* Radiasiya müalicəsinin planlaşdırılması;
* Ürək-damar (ürək və qan dövranı sistemi), tənəffüs, həzm və endokrin sistemlərin modelləşdirilməsi və stimulyasiyası;
* Beyin funksiyalarının başa düşülməsi mövzusunda fundamental tədqiqatlar.

## İstinadlar
Tibbi mühəndislik

Biologiya və tibbdə istifadə edilən cihazların, materialların, diaqnoz və müalicə sxemlərinin, süni orqanların və digər vasitələrin inkişafında mühəndislik texnikalarının və fikirlərin istifadəsi;

## Tədqiqat sahələri
Bu sahədəki işlər diaqnostik, terapevtik və protez cihazların layihələndirilməsini və həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu sahədəki işlərə aşağıdakı nümunələr verilə bilər:

-Kimya laboratoriyalarında istifadə edilən qan və sidik analizatorları kimi diaqnoz cihazlarının günün ən irəli elektron texnologiya və dizayn üsulları istifadə edilərək reallaşdırılması;

-Bioloji siqnalların xəstələrdən alınması və izlənməsi ilə əlaqədar mikroelektronik həyat və monitor sistemlərinin reallaşdırılması;

-Daxili orqanların X şüaları ilə müşahidə edilməsi;

-Radioaktiv və ultrasəs müşahidə cihazlarının reallaşdırılması;

- Ürək-ağciyər maşını kimi müalicə cihazlarının reallaşdırılması;

-Respiratorlar, stimulyatorlar, defibrilyatorlar, radiasiya terapiyası qurğularının reallaşdırılması;

-Putting (süni) orqanları, "pacemakers" (ürək ritminin manipulyasiya cihazları), süni ürək klapanları, süni omba və oynaqların, süni böyrəyin və s reallaşdırılması.

- Kor və kar olan insanlar üçün aşkarlama sistemlərinin həyata keçirilməsi.

## İstinad
Kliniki mühəndislik

Müxtəlif təşkilatlarda (universitetlər, xəstəxanalar, dövlət və sənaye və s.) səhiyyə xidmətlərinin inkişaf etdirilməsi üçün mühəndislik perspektivlərinin, üsul və metodlarının tətbiqi.

## Tədqiqat sahələri
Üçüncü sahədəki işlər çox sürətli bir inkişaf göstərməkdədir. Klinik mühəndis, klinik qrupun bir parçasını təşkil edir. Klinik mühəndislərin vəzifələri aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

- Xəstəxana işçilərinin prosedurların müəyyənləşdirilməsinə, cihazların seçilməsinə və nəzarətinə kömək etmək;

- Qeyri-kommersiya məqsədləri üçün elektron cihazların həyata keçirilməsi;

- Cihazların işləməsinə nəzarət və kalibrləmə üçün üsullar inkişaf etdirmək;

- Təhlükəsizlik standartlarını müəyyənləşdirmək və bu məsələ ilə bağlı məsləhətləşmələr aparmaq;

- Həyat dəstək sistemlərinin idarə edilməsi;

- Xəstəxanalarda istifadə edilməyə başlanan kompüter və avtomatlaşdırma mərkəzləri üçün məsuliyyət daşıyır .
Xəstəxanalarda kompüterlər çox müxtəlif məsələlərin həllində istifadə edilməkdədir. Bu məsələlər arasında klinik kimya laboratoriyaları, reanimasiya modulları, əməliyyatxana və elektrokardioqram laboratoriyaları kimi klinik laboratoriyaları, laboratuvar hesabatlarının təşkil edilməsi, xəstələrin tariflərinin və ödənişlərinin müəyyən edilməsi, klinikadakı elektron qurğuların idarəsi kimi inzibati işlər, tədqiqat və profilaktik səhiyyə xidmətləri üçün məlumatların saxlanması kimi inzibati işlər daxildir. 

## İstinadlar
Çeqem (şəhər)

**Çeqem** (; ) — Rusiya Federasiyasının Kabarda-Balkariya Respublikasının Çeqem rayonunun inzibati mərkəzi və şəhəri. Nalçik şəhərindən 10 km şimalda, 470 metr yüksəklikdə yerləşir. 2010-cu ilə əsasən əhalisi 18.019 nəfərdir.

## Tarixi
Əvvəlki adı *Çeqem Pervıy* olmuşdur. 1972-ci ildə kənd tipli yaşayış məntəqəsi statusu almışdır. 2000-ci ildə isə şəhər statusu almış və adı *Çeqem* olaraq dəyişdirilmişdir.

## İstinadlar
Biotibbi elektrodlar

**Elektrodlar** — dövrəni bioloji sistemə birləşdirən xüsusi formalı keçiricilər nəzərdə tutulur.

## Biopotensial qeydedicilər
Biopotensialların qeydə alınması texniki prosesdir, diaqnostika üçün çox vacib informasiya daşıyıcısıdır, çünki biopotensial orqanların və toxumaların normal funksional vəziyyətini çox dəqiq əks etdirir. Elektrofizioloji tədqiqatlarda orqanizmdə və ya bioobyektdə baş verən prosesləri xarakterizə edən bioelektrik siqnallarının alınması üçün biotibbi elektrodlardan geniş istifadə olunur. Alınan fizioloji informasiyanın həcmi və dəqiqliyi hiss olunacaq dərəcədə onların düzgün seçilməsi və tətbiqindən asılıdır.
Diaqnotika zamanı elektrodlardan həm elektrik siqnallarını ötürmək məqsədilə, həm də xarici elektromaqnit təsirini bioobyektə çatdırmaq məqsədilə istifadə olunur. Elektrodları qızıl (Au), platin (Pt), civə (Hg), gümüş (Ag), paslanmayan polad, iridium xəlitələri və.s — dən hazırlayırlar.

## Növləri
Elektrik prosesləri haqqında məlumat almaq üçün əsasən iki növ elektroddan istifadə edilir:

−dəriüstü (səthi)-insan orqanizminə daxil edilməyən elektrodlar (qeyri-invaziv elektrodlar);

−dərialtı (iynəli)-insan orqanizminə daxil olan elektrodlar (invaziv üsulda istifadə olunan elektrodlar).

## Elektrodların qoşulma sxemləri
Elektrodların yerləşməsi nöqteyi nəzərdən əsasən 2 üsuldan istifadə edilir:
Birqütblü (unipolyar) üsul- bu üsulda birinci elektrod tədqiq olunan aktiv zonada yerləşir, ikinci elektrod isə bioelektrik aktivliyi sıfra bərabər olan zonada yerləşir. Bəzi hallarda bu elektroda indeferent elektrodu deyilir və adətən bu elektrod tədqiq olunan zonadan nisbətən uzaq məsafədə yerləşir. Misal üçün, elektroensofaloqrafiya üsulunda indeferent elektrodu qulaq və ya burun nöqtəsi ilə birləşir.
İkiqütblü (bipolyar) üsul-belə halda elektrodların hər ikisi bioloji toxumanın aktiv hissəsində yerləşir və iki nöqtə arasındakı biopotensiallar fərqini ölçür.

## Tətbiq sahələri
Tətbiq olunma xüsusiyyətlərinə görə elektrodları 4 qrupa bölmək olar:
# qısa müddətli istifadə üçün (xüsusilə funksional diaqnostika problemlərində);
# bioelektrik siqnallarının uzun müddətli kəsilmə müşahidəsi üçün (reanimasiya palataları, intensiv terapiya şəraitində, əmək fəaliyyətunun tətbiq olunmasında);
# dinamik müşahidələr üçün (fiziki yük şəraitində, idman təbabətində və reablitasiya palatalarında);
# təcili yardım şəraitində təcili tətbiq üçün.

## Mənbə
# F. İ. Cəfərov. İnsan Fiziologiyası. Bakı, Tibb Universitetinin nəşriyyatı, 2001,-482s.
# A. Н. Ремизов. Медицинская и биологическая физика. М.: РЭОТАР, 2012,-648с.
# Медицинские приборы (под ред. Камышко И. В.) М.; Медицинская книга, 2004,-720с.
# Н. А. Кореневский, Е. П. Попечителев, С. П. Серегин. Медицинcкиe приборы, аппараты, системы и комплексы. Курск, Изд-во КГТУ, 2009,-986с.
Transparency International

**Transparency International e.V (TI)** — Almaniyanın Berlin şəhərində yerləşən Beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır. 1993-cü ildə yaranıb. Transparency International təşkilatı dünyanın 90-dan çox ölkəsində yerləşən milli bölmələri vasitəsilə həyata keçirilən anti-korrupsiya fəaliyyətini əlaqələndirir. Bu bölmələr özlərinin siyasi xəttini müəyyənləşdirməkdə və fəaliyyətləri üçün maliyyə durumunun artırılmasında azad seçimə malik olan müstəqil yerli QHT-lərdir. Transparency International göstərilən prinsipi özünə rəhbər tutur: *"Korrupsiya ölkənin xüsusi bir halı olduğundan, yerli təşkilatların fəaliyyəti göstərilən hər hansı xarici təsirdən və ya cəhddən daha effektli ola bilər."*

## İstinadlar

Fayl:Transparency International Berlin.jpg
Rauf

**Rauf** — kişi adı.

* Rauf Əliyev (futbolçu) — azərbaycanlı futbolçu
* Rauf Hacıyev — SSRİ xalq artisti (1978), Azərbaycan SSR xalq artisti (1960).
* Rauf Vəliyev — "Əməkdar mühəndis"
* Rauf Denktaş — Şimali Kipr Türk Respublikasının qurucusu və I prezidenti (1975–2005).
* Rauf Arifoğlu — Azərbaycan jurnalisti
* Rauf Abdullayev — dirijor, professor, Azərbaycanın xalq artisti (1982)
* Rauf Əhmədov — Azərbaycanlı müğənni
* Rauf Adıgözəlov — Azərbaycanlı skripkaçı, müğənni, professor, Əməkdar incəsənət xadimi (1991)
* Rauf Əliyev (siyasətçi) — Azərbaycan Milli Məclisinin III, IV və V çağırış deputatı.
* Rauf Əliyev (bəstəkar) — bəstəkar
* Rauf Məmmədov (bəstəkar) — bəstəkar.
* Rauf Məmmədov (rejissor) — azərbaycan rejissoru, rəssam.
* Rauf Məmmədov (şahmatçı) — azərbaycan şahmatçısı.
* Rauf Məmmədov (tarixçi) — tarixçi, alim.
* Rauf Məmmədov (hüquqşünas) — hüquqşünas.
* Rauf Talışinski — Azərbaycan jurnalisti
* Rauf Hüseynov (aktyor) — Azərbaycan aktyoru.
* Rauf Hüseynov (Rüstəm oğlu) — AMEA-nın müxbir üzvü (2014).
* Rauf Kazımovski — Azərbaycan kinorejissoru.
* Rauf Hüseynov (Rüstəm oğlu) — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü
* Rauf Dadaşov — Rejissor, kino rəssamı, animator
* Rauf Süleyman — rejissor.
* Rauf İsmayılov (rəssam) — rəssam
* Rauf Cabbarov — boksçu, SSRİ idman ustası və Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi.
* Rauf Cabarov — beynəlxalq dərəcəli futbol hakimi.
* Rauf Şahsuvarov — Azərbaycanın kino və teatr aktyoru.
* Rauf Yekta — türk musiqiçi və bəstəkar
* Rauf İsayev — 20 yanvar şəhidi.
* Rauf Mehdizadə
* Rauf Tağıyev
* Rauf Xasayev
* Rauf İsrafilov
* Rauf Quliyev (hərbçi)
Gərdərəş (Qoşaçay)

**Gərdərəş** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,344 nəfər yaşayır (323 ailə).

## İstinadlar
Şanışer

**Şanışer** (; əsl adı **Sarp Palaur**, ; d. 9 noyabr 1987, İstanbul, Türkiyə) — türk repçi.

## Həyatı və karyerası
Əsl adı ilə *Sarp Palaur* olan bu repçi 9 noyabr 1987-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində dünyaya gəlib. İbtidai və tam orta təhsilini İstanbulda bitirdikdən sonra həyatını uzun bir müddət Antalyada davam etdirdi. 2005-ci ildə *Muğla Universiteti*ndə *Turizm və Otelçilik* ixtisasında təhsil almağa başladı.

Şehinşah adlı türk repçi ilə eyi məhəllədə yaşayan Şanışer bir çox müsahibəsində onun dinləyicilərindən biri olduğunu deyir. Bir yerdə qeyd etdikləri bir çox səsyazmalar vardır. İlk səsyazmasını 2000-ci ildə evində qeyd etmişdir. İlk dəfə 2007-ci ildə öz treklərini internet dinləyiciləri ilə paylaşdı. 2008-ci ildə *"Miller Music Factory"* musiqi yarışmasında hip-hop kateqoriyasında 1-ci yerə layiq görülüb. Türkiyənin dörd yanında yüzlərlə konsert verən Şanışer 2012-ci ildə Rafet el Roman ilə birlikdə *"Açık ve Net"* albomunu dinləyicilərlə paylaşdı.

## Albomları
* Bullshit Mixtape (2007)
* Günlüğüm EP (2007)
* Ludovico (2008)
* Açık ve Net (2011)
* Onuncu Gün (2015)
* Otuzuncu Gün (2016)
* Ludovico II (2018)
* Umut (2021)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı 
*  
*  
* Şanışer YouTubeda
Qiyasəddin Cəmşid

**Qiyasəddin Cəmşid**, (Fars: غیاثالدین جمشید کاشانی, Ərəb: غياث الدين جمشید بن مسعود بن محمد الكاشي, Ġiyāṯ ad-Dīn Ǧamšīd min Mas'ūd min Muhammad al-noyabr) () 14-cü əsrin son yarısında Kaşanda anadan olub, həkim, riyaziyyatçı və astronomdur

## Həyatı
Ölüm tarixi dəqiq deyil. Uluğ bəyin dəvəti ilə təhsilini Kaşanda bitirmiş və Samarqandda getmiş və burada təhsilini davam etdirmişdir. Riyaziyyat və astronomiya üzrə işləyən Əl-Kaşi, aritmetik sistemdə onlu sistemdən istifadə edən ilk şəxsdir. Meraga Rəsədxanasında aparılan müşahidələrlə əlaqədar olaraq, İlhan Zic adlı əsərlərin oxunması Hakan tərəfindən yazılmış, əsəri Zhan tərəfindən tamamlanmışdır. Süllem əl-Səma işində o, göy cisimlərinin məsafələrində problemi müzakirə etdi.

Gıyaseddin Cəmşid əl-Kaşinin ən əhəmiyyətli əsəri, Orta əsr İslam Dünyasında riyaziyyat biliklərini bütün istiqamətləriylə təqdim edən Matematik Açarı adlı kitabdır; bu işin bir hissəsində ondalık fraksiyaları nəzəri baxımdan təhlil edib əlavə olaraq, toplama, çarpma və bu fraksiyalara bölmək kimi aritmetik əməliyyatların necə həyata keçirildiyini göstərdi; Burada verdiyi məlumatlar 16-cı əsrin Osmanlıdakı tanınmış riyaziyyatçılarından və astronomlarından biri idi. Takiyüddin (Ərəb dili) [2]) trigonometriya və astronomiya tətbiq edilərək inkişaf etdiriləcək.

## İstinadlar
Metakomet

**Metakomet**, **Metakom** və ya **Kral Filip** () – Vampanoaqların şefi. Metakomet yerli koloniyaçılara qarşı başlatdığı Kral Filip müharibəsi ilə tanınır. Rod-Aylend dağlarında və bataqlıqlarında gizlənən Metakomet Şimali Amerikada ingilis koloniyalarına qarşı son böyük hücuma başçılıq etmişdir. Müharibənin sonlarına doğru Yeni İngiltərənin ən nifrət edilən şəxsi olmuşdur. Əsrlər sonra isə yerli aktivistlər tərəfindən avropalı müstəmləkəçilərə qarşı mübarizənin simvolu elan edilmişdir.

1998-ci ildə yerlilərin təzyiqi ilə Plimutda Metakometin şərəfinə abidə ucaldıldı. Abidənin ucaldıldığı nöqtədə 300 il öncə edamından sonra ondan qalanlar sərgilənmişdir.

## Fəaliyyəti
Koloniyaçılar ilə Vampanoaq qəbiləsi arasında əlaqələr 1620-ci ildən etibarən pisləşməyə başlamışdı. Metakometin atası Massasoit koloniyaçıları müyyən qədər kömək etmişdir. 1630-cu ildən sonra ingilislərin sayı artmağa başladı. Ortaya çıxan torpaq tələbi qəbiləni pis vəziyyətdə qoyurdu. 1662-ci ildə qəbilə şefi olan Metakomet atasının ingilislərlə dostluq siyasətini rədd etdi. 1675-ci ildə xristianlığı qəbul etmiş bir Amerika yerlisinin Massaçusets ştatının Plimut şəhəri yaxınlığında donmuş göldə ölü tapılmasından sonra günahkar hesab olunan üç Vampanoaq üzvünün edam edilməsini müharibə səbəbi kimi qəbul edib Kral Filip müharibəsində Vampanoaqlara başçılıq etməyə başlamışdır. Metakomet və müttəfiqləri Massaçusets, Rod-Aylend və Konnektikut kimi yerlərdə ingilis koloniyaçılara hücum etdilər. Fermaları yandırıb, ingilisləri əsir aldılar.

Əvvəlcə bır sıra qələbələr qazansalar da, qısa müddət ərzində ingilislər üstünlüyü ələ keçirdilər. Metakomet Rod-Aylenddə sıxışdırıldı. 1676-cı ilin avqust ayında öldürüldü. Bir nizə keçirilmiş başı digərlərinə ibrət olsun deyə Plimutda xalq içində gəzdirildi.

Ölümündən sonra Amerikan yerlilərinin sayı kəskin azalmağa başladı və bir daha heç vaxt koloniyaçılar üçün mane olmadılar. Müharibədən sonra Metakometin oğlu kölə olaraq satıldı və digər Vampanoaqlarla birlikdə Bermuda aparıldı. Onların nəslində gələnlərin bəziləri indi də Bermuddakı Sent-Devid adasında yaşayırlar.

## Şəxsi həyatı
Metakometin böyük qardaşı Vamsutta 1660–1662-ci illərdə qəbilə şefi olmuşdur. İngilislər tərəfindən əsir alındıqdan sonra naməlum səbəbdən öldü. Bir versiyaya görə zəhərlənmişdi. Bu hadisə Metakometin koloniyaçılara qarşı etibarının daha da azalmasına səbəb olmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Britanikka Ensiklopediyasında
Sarsel (rayon)

**Sarsel** () — Fransanın İl-de-Frans regionun rayonlarından () biri. Departamenti — Val-d’Uaz. Suprefektura — Sarsel. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 447 070 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 1228 nəf / km². Rayon sahəsi — 364&nbsp;km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu
Pensilvaniya meşəgilası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerikada geniş arealı əhatə edir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 8 m, ensiz-yumurtavari çətirli, çox vaxt kolvari böyüyən ağacdır. Zoğları qırmızımtıl-qonur, parlaq, elastik, yarpaqları lansetvari parlaqdır. Çiçəkləri azsaylı salxımlarda yerləşir. Meyvələri qırmızı və ya qaradır. Mayın axırlarında çiçəkləyir, meyvələri avqustda yetişir. Tez böyüyür. Toxumlarla və kök zoğları ilə çoxaldılır. Dekorativ olub, uzun ömürlülüyü 30-40 ildir.

## Ekologiyası
Kölgəyə davamlı, torpağın məhsuldarlığına tələbkar, qışa, duza, toza, qaza və quraqlığa yüksək davamlıdır, xəstlik və zərərvericilərə zəifyoluxur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Park əkinlərində düz günəş işığından əziyyət çəkən kollara kölgə yaratmaq üçün istifadəsi tövsiyə olunur. Çiçəkləmə və meyvəvermə dövründə, gövdəsinin qonur, ətirli qabığı, şəffaf çətiri və açıq sarı, payız yarpaqları ilə dekorativdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eleonora Hüseynova

**Eleonora Hüseynova** () — azərbaycanlı diplomat.

## Həyatı
Eleonora Hüseynova 1947-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 2019-cu ilin yanvar ayının 22-də vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Eleonora Hüseynova 1994–2004 Azərbaycan Respublikasının Fransadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, 2004–2013-cü illərdə Azərbaycanın YUNESKO yanında daimi nümayəndəsi olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın YUNESKO yanında daimi nümayəndəliyi

## İstinadlar
Virciniya meşəgilası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerikadır.

## Botaniki xarakteristikası
Boyu 15 metr olan ağac, yaxud koldur. Sıx, yumurtavari çətirə və payızda qızaran tünd yaşıl yarpaqlara malikdir. Sallaq salxımlarda yerləşən çiçəkləri ağ rəngdədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, çiçəkləmə dövrü 10–14 gün davam edir. Toxum və qələmlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Abşeron şəraitinə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Azərbaycanda Bakı Nəbatat bağına introduksiya edilib, mədəni əkin şəraitində becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada təsadüf edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
1976 UEFA Avropa Çempionatı Finalı

**1976 UEFA Avropa Çempionatı Finalı** — UEFA Avro 1976 turnirinin qalibini müəyyənləşdirmək məqsədilə UEFA tərəfindən milli komandalar üçün təşkil etdiyi beşinci UEFA Avropa Çempionatı turniri. Matç 1976-cı ilin 20 iyun tarixində Serbiyanın paytaxtı Belqrad şəhərində yerləşən Rayko Mitiç stadionunda baş tutdu. Finalda Çexoslovakiya və Almaniya milli komandaları görüşürdü. Bu matç Almaniyada *Nacht von Belgrad* və ya Belqraddan bir gecə kimi tanınırdı.

Əlavə vaxtdan sonra hesab 2-2 idi və beləliklə UEFA Avropa Çempionatı turnirində ilk dəfə 11 metrlik cərimə zərbəsi seriyası baş tutdu. İlk yeddi zərbə qol ilə nəticələndi amma Qərbi Almaniya yığmasından dördüncü zərbəsi Uli Hoeness qapının üzərindən keçdi. Hesab 4-3 olarkən topa yaxınlaşan Antonin Panenka hesabı 5-3 etdi və yekunda Çexoslovakiya qələbə qazandı. Sonuncu 11 metrlik cərimə zərbəsi zamannı Panenka topu torun düz mərkəzinə aşırma formasında göndərərkən alman qapıçı Zepp Mayer sol küncə tullandı. Bu günə qədər onun bu qələbə vuruşu, ən məşhur zərbələrdən biridir və bu formada vurulan 11 metrlik cərimə zərbəsi sinonimi kimi onun adı hallanır.

Bu günədək bu oyun Almaniya millisinin sonuncu rəsmi matçıdır ki, 11 metrlik cərimə zərbəsi seriyasından məğlub ayrılır.

## Oyunun nəticələri



## İstinadlar
Şakurkəndi (Qoşaçay)

**Şakurkəndi** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 475 nəfər yaşayır (98 ailə).

## İstinadlar
Santander (departament)

**Santander** () — Kolumbiyanın departamentlərindən biri. Departament ölkənin mərkəzi hissəsinin şimalında yerləşir, qərb hissəsini Maqdalena çayının ovalığı, şərq hissəsini isə Şərqi Kordilyerin qərb yamacları əhatə edir. İnzibati mərkəzi Bukaramanqa şəhəridir.
## İnzibati bölgüsü
Santendar departamenti 6 bələdiyyə və 87 əyalətdən ibarətdir:

### Əyalətləri

### Bələdiyyələri

## İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatın əsasları kənd təsərrüfatı və neft hasilatıdır. Departament ölkədə tütün, şəkər qamışı və kakao istehsalı sahəsində lider mövqe tutur. Həmçinin burada qəhvə və meyvə(ananas, mandarin, portağal) yetişdirilir.
## Həmçinin bax
* Kolumbiyanın inzibati bölgüsü
* Boqota
* Monteriya
* Kibdo
* Florensiya (Kaketa)
* İnirida
* San Xose del Quavyare

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Santander icra başçısının rəsmi internet saytı
* Santander şəhərindən gündəlik götüntülər
Kəkilli torağay

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Afrika və Avrasiyada yayılmışdır. Uzunluqları 18 sm təşkil edir. Bitki toxumları və həşəratlarla qidalanırlar.

## Təsnifat və areal
2018-ci ilin fevralına olan məlumata görə cinsə 7 növ daxildir:
* ; Afrika və Avrasiyada geniş ərazidə yayılmışdır;
* ; Hindistanın mərkəzi;
*  — Şərqi Mərakeş və Şimali Əlcəzair;
* ; Cənubi Afrika: CAR, Lesoto və Cənub-Şəqri Namibiya;
* ; Qərbi Hindistan;
* ; Afrikada geniş ərazidə yayılmışdır;
* ; Pireney yarımadası, Şimali və Qərbi Afrika, Qərbi Böyük Səhradan Misirə qədər və Edfiopiyada az bir ərazidə.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fransa metropoliyası

**Fransa metropoliyası** (), və ya **Fransanın metropoliyası** — qitədə və Atlantik okeanında ən yaxın adalar, ingilis kanalı və Aralıq dənizində (Korsika adası da daxil olmaqla) əraziləri əhatə edən Fransanın Avropa hissəsi. Bu, bir qədər köhnəlmiş ifadədir, çünki "metropolis" sözü koloniyaların mövcudluğunu nəzərdə tutur. Fransanın xarici mülkləri koloniyaların statusu daşımır, çünki 1946-cı ildə Konstitusiyaya əsasən Fransa Birliyi yaradılıb. Rəsmi hüquqi müddət (məsələn, Avropa İttifaqının rəsmi sənədlərində istifadə olunur) *Fransanın Avropa ərazisidir* ().

Ancaq Fransanın gündəlik istifadəsində, Fransız metropoliyası (ya da sadəcə metropolis) Fransa xaricindəki mülklərə, yəni Fransanın xaricində olan torpaqlarına qarşı çıxır.

Metropoliyanın sahəsi 551,500&nbsp;km², yəni ölkənin ümumi ərazisinin 80% -ni təşkil edir. 2014-cü ilin əvvəlində metropol əhalisi 63,460 min nəfər, yəni ümumi əhalinin 96% -ə çatmışdır.

## İstinadlar
Qalina

**Qalina** — qadın adı və təxəllüs

* Qalina Vişnevskaya — Sovet və rus opera müğənnisi.
* Qalina Timçenko — Rusiya jurnalisti
* Qalina Tançeva — Bolqarıstanlı bədii gimnast.
* Qalina Nikandrova — Bolqarıstanlı bədii gimnast.
* Qalina Malaşenko — Bolqarıstanlı bədii gimnast.
* Qalina Marinova — Bolqarıstanlı bədii gimnast.
* Qalina Bıstrova — Yüngül atletika üzrə üç qat Avropa çempionu, Əməkdar idman ustası.
* Qalina Manoxa-Zaxarova — həndbolçu
* Qalina Urbanoviç — sovet idmançısı və məşqçisi (idman gimnastikası)
* Qalina Koltunova — Azərbaycan SSR xalq artisti (1981)
* Qalina Kazaçinova
Seks simvol

**Seks simvol** () — cinsi cəhətdən çox cəlbedici hesab olunan məşhur şəxs və ya uydurma personaj.

## Tarixi

İlk dəfə seks simvol termini 1950-ci illərin ortalarında Merilin Monro, Bricit Bardo və Rakel Uelç daxil olmaqla, bəzi film ulduzlarının və pin-up modellərinin populyarlığı ilə əlaqədar olaraq istifadə edilib.

## Uydurma seks simvollar
Rotten Tomatoes saytına görə, 1930-cu illərdə cizgi filmi personajı olan Betti Bup "animasiya ekranında ilk və ən məşhur seks simvol" idi.

Video oyunlarında da seks simvollar hesab edilən bir neçə personaj var: nümunə olaraq, əsas mətbuatda bir neçə dəfə çıxış edən Lara Kroftu qeyd etmək olar.

## Həmçinin bax
* Seks simvolların siyahısı

## İstinadlar
Seks simvolların siyahısı

Seks simvol — cinsi cəhətdən çox cəlbedici hesab olunan məşhur şəxs, adətən aktyor və ya aktrisa, musiqiçi, supermodel, yeniyetmə kumir, idman ulduzu, siyasətçi və ya uydurma personajdır. İlk dəfə seks simvol termini 1950-ci illərin ortalarında Merilin Monro, Bricit Bardo və Rakel Uelç daxil olmaqla, bəzi film ulduzlarının və pin-up modellərinin populyarlığı ilə əlaqədar olaraq istifadə edilib.

## Nümunələr

### Eramızdan əvvəlki dövr

### XXVIII əsr

### XIX əsr

### XX əsr

#### 1900-cü illər

#### 1910-cu illər

#### 1920-ci illər

#### 1930-cu illər

#### 1940-cı illər

#### 1950-ci illər

#### 1960-cı illər

#### 1970-ci illər

#### 1980-ci illər

#### 1990-cı illər

### XXI əsr

#### 2000-ci illər

#### 2010-cu illər

## İstinadlar
David

**David** — kişi adı və təxəllüs

* David (Mikelancelo) — italyan rəssam, heykəltaraş və memarı
* David Rikardo — ingilis iqtisadçısı.
* David Vudord — Amerikan yazıçısı və dirijoru
* David Vendetta — fransız DJ və prodüser.
* David Vilya — ispan futbolçu
* David Alaba — Avstriya futbolçusu,
* David Neres — peşəkar Braziliya futbolçusu
* David Faupala — Fransalı futbolçu
* David Məmmədov — Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin emal üzrə vitse-prezidenti.
* David Foenkinos — fransız yazıçısı və ssenaristi.
* Jak-Lui David — fransız rəssam və pedaqoqu.
* David Silva — Mançester Sitinin və İspaniya milli futbol komandasının yarımmüdafiəçisi
* David de Xea — ispan futbolçu,
* David Miller — amerikali tenor
* David Production — Yaponiya animasiya studiyası.
* David (Bernini) — Covanni Lorenso Bernini tərəfindən işlənmiş həyat ölçülü mərmər heykəl
* David Luiz — "Çelsi"nin və Braziliya milli futbol komandasının müdafiəçisi.
* David Livinqston — şotland əsilli missioner, Afrikanın görkəmli cöğrafi tədqiqatçısı.
* II David — Kaxeti çarı.
* David Hilbert — alman riyaziyyatçısı,
* David Qrossman — yəhudi yazıçı.
* VI David — Səlcuq-Baqrationi sülaləsinə mənsub gürcü kralı.
* Katolikos V Davud- Albanların XXXIX katolikosu.
* David Munoz — Panamalı atıcı.
* XII David — Kartli-Kaxetiyanın regenti.
* David Lama — Avstriyalı qayalara dırmaşan idmançı və alpinist.
* David Sikeyros — Meksikalı rəssam, qrafik, muralist və siyasi aktivist,
* David Areneo — Malavilı oxatan
* David Abdulai — Qanalı mesenat
* David Andquladze — Gürcü müğənnisi (dramatik tenor)
* David van der Kolff — Botsvanalı üzgüçü.
* Devid di Donatello — İtaliyanın rəsmi film mükafatı
* David Turaşvili —
* David Jung
* David Ayzman
* David Gabunia
* David Juanq
* David Kaçi
* David Podsyadlo
* David Tuayev

;Digər
* David adası —
* David buddleyası —
* David Saracişvilinin evi —

## İstinadlar
Ör

**Ör** () — Fransanın şimalında yerləşən, Normandiya regionun departamentlərindən biri. Sıra nömrəsi — 27. İnzibati mərkəzi — Evrö. Əhalisi — 598 347 nəfər (departamentlər arasında 43-cü yer, 2014-cü ilin məlumatları.).

## Coğrafiyası
Ör  Dənizkənarı Sena, Uaza, Val-d’Uaz, İvelin, Ör və Luar, Orn və Kalvados departamentləri ilə sərhəddir. Ərazisi — 6040&nbsp;km². Sena çayı və onun qolları Ör, Ept, Andel və digərləri departament vasitəsilə axır.

Departamentin əsas şəhərləri Bove, Kompyen, Krey, Nojan-sür-Uaz, Sanlis, Krepi-an-Valua, Meryü, Nuayon, Montater, Klermon.

## Tarixi
Ör departamenti 1790-cı il martın 4-də Böyük Fransa İnqilabı dövründə yaradılmışdır. 1851-ci il dekabrın 2-də dövlət çevrilişindən sonra Ör, kütləvi iğtişaşların qarşısını almaq üçün mühasirə dövləti elan edilmiş departamentlər arasında III Napoleon tərəfindən daxil edilmişdir. Yüzə yaxın müxalifətçi həbs olundu.

## İnzibati bölgüsü
Departamentə 3 rayon, 23 kanton və 602 kommun daxildir. 103 kommunanın adı *Müqəddəs* sözü ilə başlayır.

## Turizm
Dövrün ləyaqəti sənayeləşmə və şəhərləşmə, böyük meşələr, serin vadilərlə xarakterik düzənliklər və zaman keçdikcə öz cazibəsini və xüsusiyyətlərini saxlamağa müvəffəq edən rəngsiz landşaftlardır.

Normandiyanın təbii məhsulları departamentin "gastronomik turizmə" yüksək cazibəsinin səbəbidir. "Fermer turizmi" departamentdə çox yaxşı inkişaf etmişdir.

## Qalereya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Ör departamenti
* Rəsmi Saytı
* Şuranın saytı
* Normandiyada turizm
* İstirahət və turizm Ör departamentində
* Jiverni — impressionizm qəlbi
Simonsi dovşanalması

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Orta Asiyada, Zaqafqaziyada və Krımda yayılıb.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10 m-ə çatan, şarşəkilli çətir olan bitkidir. Gövdəsinin qabığı tünd-qonur və xüsusi qoxuya malik alçaqboy ağac, bəzən koldur. Yarpaqları yumru, üst səthi parlaq, açıq-yaşıl, alt səthi sarımtıl tüklüdür, uzunluğu 9 sm-dir. Çiçək tacı ağ, diametri 1,5 sm, uzunluğu 7,0 sm olan salxımlara yığılmışdır. Yetişmiş meyvələri qara rəngli, diametri 1 sm-ə yaxındır. Ağac 9 illiyində çiçəkləyir və meyvə verir.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlı, işıqsevən bitkidir. Bu növ üçün nisbətən əhəngli torpaqlar yararlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Bakı Nəbatat bağında introduksiya edilib.

## İstifadəsi
Sıxçətirli olduğuna, budanmanı yaxşı keçirdiyinə görə yaşıllıqlarda canlı hasarların salınması, tək və qrup əkinlərində istifadə edilə bilər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Marna (departament)

**Marna** () — Fransanın şimal-şərqində yerləşən, Qrand Est regionun departametlərindən biri.  Sıra nömrəsi — 51. İnzibati mərkəzi — Şalon-an-Şampan. Əhali — 579 533 nəfər (departamentlər arasında 45-ci yer, 2010-cu ilin məlumatları).

## Coğrafiyası
Ərazisi — 8162 km². Departamentin ərazisindən Marna və Vel çayları axır.

Departamentə 5 rayon, 44 kanton və 620 kommuna daxildir.

## Tarixi
Departament 1790-cı il 22 dekabr tarixli qanuna əsasən Böyük Fransa inqilabı dövründə, 1790-cı il martın 4-də, tarixi Şampan əyalətinin ərazisində formalaşmışdır. Bu qanuna əsasən sakinlər öz departamentin prefekturasını ziyarət etmək və evə qayıtmaq üçün 2 gündən çox vaxt sərf etməməyi düşünməli idilər. Buna görə keçmiş Şampan əyalətinin geniş ərazisi dörd departamentə ayrıldı: Ardenler, Marna, Ob və Yuxarı Marna. Adı Marna çayından gəlir.

## Qalereya

Tour_De_Castellane,_Épernay,_France.jpg|
Reims Kathedrale.jpg|
Verzenay vignoble.jpg|
Lac-du-der.jpg|

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Prefecture website
* Conseil Général website
* Vivez des expériences pétillantes
Meyer yemişanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Balkan, Kiçik Asiya, İran və Qafqazda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3–4 m-ə qədər olan tikanlı ağac və ya koldur. Cavan zoğu al qırmızıdır. Yarpaqları hər iki tərəfdən tükcüklü, 5-7 bölümlüdür. Yarpaq saplağı sıx tükcüklüdür. Meyvəsi ovalşəkilli tünd qırmızıdır. İki və ya bir çəyirdəklidir. Budağlarının qabığı boz, qırmızı qonurdur. Cavan zoğları gilənarı qırmızıdır, çox vaxt qısalıb yarpaqlaşmış tikanlara çevrilmişdir. Yarpaqlarının üst tərəfi tünd yaşıl rəngdə, alt tərəfi daha açıqdır, hər iki tərəfi keçəvari tüklüdür, qısa zoğların aşağı yarpaqları uzunsov-tərs yumurtavarıdır. Qaidəyə tərəf paz şəklində daralmışdır, təpə hissəsi dişli və ya üçdilimlidir. Yuxarı yarpaqlarının uzunsov-rombşəkilli, oturacağa yaxın hissəsi daha enli, pazşəkillidir, adatən 5 yerə, bəzi hallarda isə 7 yerə bölünmüşdür. Dilimləri ensiz və təpəyə yaxın mişarkənarlıdır. Arasındakı oyuqlar dərindir, ensizdir, dilimlərin kənarı çox vaxt bir-birinə toxunur, uzun zoğların yarpaqları 5-7 dilimlidir. Bu dilimlər daha enli və tüklü, kənarı daha iridişlidir, saplaqları yarpaq ayasından 2-3 dəfə qısa, üzəri sıx saçaqlıtüklüdür. Çiçək qrupunda 10-15 çiçək vardır; budaqları, çiçək saplaqları və çiçək yatağı bozumtul sıx keçətüklüdür. Tacı ağdır, diametri 15–17&nbsp;mm-dir. Kasayarpaqcıqları uzunsov uçbucaqdır. Sütuncuqları 2, nadir hallarda 1-dir. Meyvələri ovalşəkilli, dəyirmi, tünd qırmızı rəngdədir. 12–18 mm uzunluqda, ətli, 2, az-az hallarda 1 çəyirdəklidir. May ayında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabrda meyvə verir.

## Ekologiyası
İstiyə, soyuğa, küləyə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda və Lənkəranda orta dağ qurşağından başlamış 2500 m yüksəkliyə qədər yayılıb.

## İstifadəsi
Park və bağlarda yaşıllaşdırmada istifadəsi mümkündür.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cavid Osmanov

**Cavid Osmanov** () — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı.

## Həyatı
Osmanov Cavid Həmid oğlu 6 fevral 1975-ci ildə Ağdaş şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə Ağdaş şəhəri M. Qorki adına orta məktəbin birinci sinfinə daxil olub, 1992-ci ildə həmin məktəbin onuncu sinfini bitirib. 1997-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasına daxil olub, 2000-ci ildə həmin Akademiyanı bitirərək dövlət və bələdiyyə idarəetməsi ixtisasına yiyələnmişdir. Evlidir. İki övladı var.

2001-ci ilin aprel ayından 2002-ci ilin iyul ayınadək Ağdaş rayon Gənclər, İdman və Turizm idarəsində baş inspektor, 2002-ci ilin iyul ayından 2005-ci ilin iyul ayınadək həmin idarənin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

## Siyasi fəaliyyəti
2005-ci ilin dekabr ayından 2006-cı ilin iyul ayına kimi Ağdaş rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Ağdaş şəhəri üzrə nümayəndəsi, 2006-cı ilin iyul ayından 2016-cı ilin iyul ayına kimi Ağdaş rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini vəzifələrində işləmişdir.

18 iyun 2016-cı il tarixdə 90 saylı Ağdaş Seçki Dairəsi üzrə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə keçirilən təkrar seçkilərdə namizədliyi Yeni Azərbaycan Partiyası tərəfindən irəli sürülmüş və deputat seçilmişdir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin 5 iyul 2016-cı il tarixli qərarına əsasən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə deputat seçilməsi təsdiqlənmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Regional məsələlər komitəsinin, Gürcüstan, Ukrayna, Belçika, Çin, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Avstraliya Parlamentlərarası dostluq qruplarının üzvüdür.
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. 2007-ci ilin mart ayından 2022-ci ilin yanvar ayının 28-dək Yeni Azərbaycan Partiyası Ağdaş rayon təşkilatının sədri olmuşdur. 7 iyul 2013-cü ildə keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının V Qurultayında Mərkəzi Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü seçilib. Yeni Azərbaycan Partiyasının VII qurultayında (5 mart 2021-ci il) YAP İdarə Heyətinin üzvü seçilib.

## İstinadlar
Oloron-Sent-Mari (rayon)

**Oloron-Sent-Mari** () — Fransanın Puatu-Şaranta regionun rayonlarından () biri. Departamenti — Atlantik Pireney. Suprefektura — Oloron-Sent-Mari. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 73 692 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 26  nəf / km². Rayon ərazisi — 2885&nbsp;km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu —  Oloron-Sent-Mari rayonu
Oskar mükafatı (2018)

**91-ci [[Oskar]] mükafatı** — Kinematoqrafiya incəsənət və elm akademiyası tərəfindən 2018-ci ilin ən yaxşı filmlərini qeyd etmək üçün təqdim edilən və Hollivudun Dolbi teatrında baş tutan mükafatlandırma mərasimidir. Mərasim 24 fevral 2019-cu ildə baş tutmuşdur. Mərasim zamanı Akademiyanın 24 nominasiyada Akademiya mükafatı (Oskar mükafatı kimi məşhurdur) təqdim edilmişdir. Mərasim, ABŞ-nin ABC telekanalı tərəfindən canlı yayımlanmışdır.

Həmçinin, 18 noyabr 2018-ci ildə Kinematoqrafiya incəsənət və elm akademiyasının təşkilatçılığı ilə, Hollywood and Highland Center əyləncə mərkəzinin Böyük bal zalında 10-cu Qubernator mükafatının təqdim edilmə mərasimi baş tutmuşdur.

## Nominantlar və qaliblər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
**Rəsmi sayt**
*
*
Təlxab (Qoşaçay)

**Təlxab** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 465 nəfər yaşayır (105 ailə).

## İstinadlar
Fransa departamentləri

**Fransa departamentləri** — Fransanın əsas ərazi idarəsi vahidi və ölkənin bir sıra keçmiş müstəmləkələrinə **[[departament]]** deyilir (). Departamentlərin sahəsi 105dən (Paris)  83.000 (Fransa Qvianası) km²-ə qədərdir. Əhalisi 77 min nəfərdən (Lozer) 2,5 milyona qədər dəyişir. Böyük Fransa İnqilabı dövründə departamentlər əlifba sırası ilə rəsmi sayılmışdılar (hal-hazırda əlifba sırasına aid istisnalar mövcuddur).

## İdarə
Əsas idarə heyəti Ümumi Şuradır (*Conseil Général*). Departamentin inzibati mərkəzi prefektura adlanır.

## Tarixi

Dövlətin departamentlərə bölünməsi Böyük Fransa İnqilabı dövründə - 1790-cı il yanvarın 4-də təsis edilib, Qurucular Assambleyası vilayətlərin keçmiş bölgüsü yeni, daha səmərəli bir quruluşa çevrildi.

Eyni ilin 4 mart tarixində ilk 83 departament yaradıldı. 1810-cu ildə, Fransız imperiyasının ərazisinin genişlənməsi nəticəsində, departamentlərin sayı 83-dən 130-a, Napoleonun 1815-ci ildə məğlubiyyətindən sonra isə 86 oldu.

Fransada 101 departament var, onlardan 5-i xarici ölkələrdədir.

## Ədəbiyyat
*
Klassik Mayya sivilizasiyasının süqutu

**Klassik Mayya sivilizasiyasının süqutu** – inkişaf etmiş Klassik Mayya sivilizasiyasının VIII-IX əsrlərdə naməlum səbəblərdən süqut etməsi. Mayya xarabalıqlarına oyulmuş rəqəmlər Mayya mədəniyyətinin nə vaxt başa çatdığını göstərir. Kopanda qeyd edilən son tarix 820-ci ilə aiddir və digər Mayya şəhərləri də bunun ardınca tək-tək məhv olmuşdur: Naranxo 849-cu ildə, Karakol 859-cu ildə və Tikal 879-cu ildə.

Süqut Xristofer Kolumbun Amerikaya gəlməsindən 600 il öncə baş verdiyindən və hansısa başqa xalqın onları məhv etməsi barədə izin olmaması Mayya mədəniyyətinin süqut etməsinin səbəbləri haqqında bir çox nəzəriyyələrin yaranmasına səbəb olmuşdur.

## Səbəblər
Bir nəzəriyyəyə görə Mayya mədəniyyəti ekoloji problemlərə görə məhv olmuşdur. Məsələn, mayyalıların yerlərini genişləndirmək üçün meşələri məhv etdiyi irəli sürüldü. Bəzi alimlər zəlzələ, qasırğa, quraqlıq kimi təbii fəlakətlərin baş verdiyini irəli sürdülər. Hansısa xəstəliyin də mayyalılar arasında yayıldığı nəzəriyyələrdən biridir. 1995-ci ildə orta Yukatanda Çikankanub gölünün dibində 800-1000-ci illərə aid dövrdən qalan çpküntülərin tərkibində xeyli kalsium sulfat tapmışdırlar. Kalsium sulfat ancaq göldə çox az su varsa, xüsusilə quraqlıq zamanı dibə çökür. Devid Hodel bu cür quraqlığın Mayyanın sonunu gətirdiyini düşünmüşdür.

Arxeoloq Erik Tompsonun versiyasına görə Meksika körfəzindən gəlmiş bir xalq şimaldakı Mayya şəhərlərinə hücum etmişdir. Lakin bu hərbi deyil, mədəni işğal olmuşdur. Bu isə xarici idarəçilərə qarşı mayyalıların üsyan etməsinə səbəb olmuşdur. Tompson buna sübut kimi Orta Meksika üslubu qabların Mayyada tapılmasını və Meksika körfəzi memarlıq üslubunun Mayyada da peyda olmasını göstərmişdir.

Uzun müddət mayyalıların sülhsevər xalq olması düşüncəsinin Mayya yazıların oxunmasından ardından səhv olduğu, əslində onların hərbi xalq olduğu məlum olmuşdur. Mayya ərazisində hərbi istehkamların da tapılması süqut haqqında yeni versiyaların çıxmasına səbəb olmuşdur. Arxeoloqlar Arlen və Diana Çeyz Belizdə bir sahədə silahlar tapmış və Mayya şəhərləri arasında bir müharibənin süquta səbəb olduğu fikrini irəli sürmüşdürlər. Artur Demarest şimali Qvatemalada çox miqdarda kəsilmiş baş tapmış və eyni nəticəyə gəlmişdir. O, 820-ci ildən sonra Mayya əhalisinin 95 %-nin məhv olduğunu təxmin etmişdir.

1970-ci illərdə Mayyanın mədəniyyətinin bir deyil, bir neçə faktorun qarşılıqlı təsiri ilə məhv olması fikri geniş yayılmağa başlamışdır.

Arxeoloq Uillis Endrüs Mayya mədəniyyətinin tam süqut etmədiyini, sadəcə şimala köçdüyü versiyasını irəli sürmüşdür.

## İstinadlar
Bakı Dövlət Universitetinin Biologiya fakültəsi

**Bakı Dövlət Universitetinin Biologiya fakültəsi** — Bakı Dövlət Universitetinin fakültələrindən biri.

## Tarixi
Biologiya fakültəsi 1934-cü ildən müstəqil fakültə kimi fəaliyyət göstərir. Fakültənin ilk dekanı ixtisasca bitki fizioloqu olan professor D.A.Şutov olmuşdur (1934–1935).

## Tərkibi
Biologiya fakültəsində 5 kaferda fəaliyyət göstərir. Bu kafedralar aşağıdakılardır:
# Molekulyar biologiya və biotexnologiyalar
# Biokimya
# Botanika və Bitki fiziologiyası
# Genetika
# Zoologiya
Bu kafedralarda bakalavr və magistratura təhsil pillələrində tədris proqramları əsasında adı çəkilən ixtisaslar üzrə dərslər keçirilir. Həmin ixtisaslar üzrə elmi işlər aparılır. Fakültədə Biotexnologiya və Biosimulator laboratoriyaları fəaliyyət göstərir.

### Təkamül Təlimi Muzeyi

Bakı Dövlət Universitetinin M.A.Axundov adına "Təkamül təlimi" muzeyi biologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim və elm xadimi, "Genetika və təkamül təlimi" kafedrasının yaradıcısı olan Mirəli Axundov tərəfindən 1937-ci ildə təsis olunmuşdur.

## Təhsil
Fakültədə təhsil əyani və qiyabi formalarda, azərbaycan və rus dillərində aparılır.
Fakültədə 1000-dən çox tələbə və magistrant təhsil alır, onların təlim-tərbiyəsi ilə 86 nəfərdən ibarət olan professor-müəllim heyəti məşgul olur, onlardan 1 nəfəri akademik, 1 nəfər AMEA-nın müxbir üzvü, 19 nəfər elmlər doktoru, professor, 62 nəfəri elmlər namizədi, dosent, baş müəllim və müəllimdir.

### Bakalavr
# Biologiya
# Biologiya müəllimliyi
# Su bioehtiyyatları və akvabitkilər
# Biotexnologiya
# Qida mühəndisliyi
# Bitki mühafizəsi

### Magistratura
# Botanika
# Mikologiya
# Onurğasızlar zoologiyası
# Entomologiya
# Mikrobiologiya
# Sənaye mikrobiologiyası
# İnsan və heyvan fiziologiyası
# Bitki fiziologiyası
# Biokimya
# Biotexnologiya
# Nanobiotexnologiya
# Genetika
# Bitkilərin genetikası və seleksiyası
# Biofizika
# Molekulyar biologiya
# Onurğalılar zoologiyası
# İxtiologiya
# Ətraf mühitin idarə edilməsi və bioloji monitorinq

## Beynəlxalq Əlaqələri
Biologiya fakültəsinin geniş beynəlxalq əlaqələri vardır. Belə ki, Rusiyanın Bax adına Biokimya İnstitutu, Gürcüstanın Tbilisi Dövlət Universiteti, İspaniyanın Corunya Universiteti, Fransanın Nant İnstitutu  bunlara misal ola bilər.

Akkreditasiya müddətində Bakı Dövlət Universiteti və Çexiyanın Karlova Universiteti, eləcə də Bakı Dövlət Universiteti və Çexiyanın Kimya Texnologiyaları İnstitutu arasında magistr mübadiləsi və elmi əməkdaşlıq haqqında razılaşma imzalanmışdır.
Bundan əlavə, Biologiya fakültəsi və Çexiyanın Brno şəhərinin Mendel adına Dövlət Universiteti arasında müqavilə imzalanmışdır.

## İstinadlar
Bağtaş (Qoşaçay)

**Bağtaş** () - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan şəhər.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə burada 3,198 nəfər yaşayır (756 ailə).

## İstinadlar