open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IBM PC/AT

**IBM PC/AT**  – (AT – “Advanced Technology” sözlərinin qısaltması) IBM PC kompüterlərinin üçüncü nəsli. 1984-cü ildə IBM 5170 tipli maşın kimi yaradılıb.

AT kompüterinin özəllikləri:
•	AT şini (AT BUS): AT ana lövhəsi 16-mərtəbəli verilənlər şininə, 24-mərtəbəli ünvan şininə malik idi. Bu da həcmi 16 Mbayt olan operativ yaddaşı ünvanlamağa imkan verirdi (müqayisə üçün: orijinal IBM PC modelində bu, 640 Kbayt idi). Bununla belə, əski nümunəli kartlarla (verilənlər şini ¬– 8 bit, ünvan şini – 20 bit) uyumluluq təmin olunurdu.
•	84-klavişli klaviatura: 84-cü klaviş SysRq (System Request) idi; rəqəm klaviaturası əsas klaviş blokundan ayrı yerləşdirilmişdi; Caps lock/Scroll lock/Num lock klavişləri üçün indikator. Sonradan IBM PC/AT kompüterləri 101-klavişli klaviatura ilə təmin olundu. 
•	Verilənləri saxlamaq üçün 1.2 Mbayt tutumu olan disketləri dəstəkləyən 5¼ düymlük disk qurğuları tətbiq olunurdu (keçmiş IBM PC modelində bu tutum 360 Kbaytdan çox deyildi). Tezliklə IBM PC/AT modeli 3½ düymlük disksürənlərlə təchiz olundu. 
•	Tutumu 20 Mbayt olan sərt disk əvvəlki IBM PC/XT modelindən iki dəfə sürətli idi (40 ms). Computer Memories şirkətinin istehsalı olan əvvəlki modellərin bir il istismar müddətində 25-30 % hissəsi sıradan çıxırdı. Bu hal qismən kompüterin söndürülməsi anında MS-DOS 3.0 əməliyyat sisteminin oxuma/yazma başcığının parklanması zamanı istifadə etdiyi FAT alqoritmində olan xəta ilə bağlı idi.
•	İlk IBM PC/AT kompüterləri (1984–1986-cı il buraxılışları) CGA, monoxrom MDA, EGA, yaxud PGA videoadapterləri ilə təchiz olunurdu. 1987-ci ildən sonra buraxılmış modellər yalnız VGA videoadapterləri olurdu.
•	Sələfi IBM PC kimi, IBM PC/AT kompüteri də sürüşkən nöqtəli ədədlərlə sürətli işləmək üçün Intel 80287 riyazi so-prosessorunu dəstəkləyirdi.

Bütün bu yenilikləri dəstəkləmək üçün PC-DOS 3.0 adlandırılmış əməliyyat sistemində ciddi əlavələr edilmişdi. Bu kompüterlər yeni meydana çıxmış OS/2 əməliyyat sistemi ilə də işləyirdi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Cover story: IBM brings out the big guns, PC Mag 13 Nov 1984, pp.&nbsp;117–133
* Wiki entry for PC AT at the Vintage Computer Forums 
* Historycorner.de - The IBM PC AT (IBM 5170) German
* IBM 5170 information at www.minuszerodegrees.net
Aşıq Şivğa

**Aşıq Şivğa** (əsl adı:  – **Luka Beridze**; ) — XIX əsr Gürcüstan aşıq–şairi.

## Həyatı
Aşıq Şivğa 1838-ci ildə Prtena kəndində anadan olmuşdur. 1906-cı ildə (və ya 1907) vəfat etmişdir. Bəzi mənbələrdə isə 1860-cı ildə anadan olduğu bildirilir. Məzarı Prtena kənd qəbristanlığında, qədim kilsənin qənşərindədir.

Ailəsinə kömək məqsədiylə səkkiz yaşından naxırçılıq etmişdir.

Aşıq Şivğa on bir aşıq üzərində qələbə çalmış, sazını almışdır.

Əsl adı Luka Beridze olan Prtenalı Aşıq Şivğa bu mahalın gürcü aşıq-şairlərindən ən qüdrətlisi olmuşdur. Şivğa qohumu Zaxariya Qvaramadzedən (Aşıq Müşgüldən) saz çalmağı öyrənmiş və get-gedə bölgədə kamil bir aşıq səviyyəsinə yüksəlmişdir.

Aşıq Şivğa erməni aşığı Civaniylə (1848-1909) və 19-cu yüzilin sonlarında Mesxet-Cavaxetdə «baş aşıq» şöhrəti qazanmış Şenlik Çıldırlı ilə dost olmuşdur.

## Təxəllüsü
"Şivğa" onun təxəllüsü olub. Aşığın bir zamanlar izah etdiyinə görə üzüm tənəyində təzəcə cücərib boy atan zoğ, şöv mənasını daşıyırdı.

## Yaradıcılığı
Mesxetdə Aşıq Şivğa böyük şöhrət qazanmışdı. O, türk havalarından istifadə edərək gürcü kəndlisinin ağır həyatından oxuyurdu.

O, şeirlərinin əksəriyyətini bədahətən deyərmiş. Xüsusi təhsil görməmiş Aşıq Şivğa şeirlərini yazıya almamışdır, amma güclü hafizəsinin köməyi ilə onları əzbər bilirmiş. Camaat da onun şeirlərini sevir və əzbərləyirmiş.

Şivğanın iki minə qədər şeiri var imiş. O, şeirlərini uşaqlıqdan gözəl bildiyi türk dilində qoşurmuş. Şivğanın əlyazmalardakı ona qədər şeiri gürcü əlifbası ilə yazıya alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
IBM PC/XT

**IBM PC/XT**  – (XT – “eXtended Technology” sözlərinin qısaltması); IBM PC kompüterlərinin ikinci nəsli. 1983-cü ilin martında IBM 5160 tipli maşın kimi yaradılıb. Onaltıbitlik Intel 8088 prosessorunun bazasında qurulub. İstehsalı 1986-cı ilədək davam edib. 
Orijinal IBM PC kompüterindən fərqli olaraq sistem blokunda 10 Mbayt (sonradan 20 Mbayt) tutumu olan sərt disk quraşdırılmışdı. Operativ yaddaşı 128 Kbayt, yaxud 256 Kbayt idi (640 Kbaytadək artırıla bilərdi). İkinci sərt disk və disksürən (5¼") əlavə etmək imkanı vardı. Baza konfiqurasiyası monoxrom MDA, yaxud 16-rənglik CGA monitoru ilə təchiz edilmişdi. Klaviaturası 84 klavişdən ibarət idi. Əməliyyat sistemi olaraq PC-DOS 2.0 istifadə olunurdu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* PC XT — Model 5160 на old-computers.com 
* История IBM PC 
* СИСТЕМНЫЕ ПЛАТЫ И ШИНЫ
* Документация на PC/XT на сайте bitsavers.org 
* Архив документации для компьютеров серии IBM PC
Dil prosessoru

**Dil prosessoru** () – spesifik dildə yazılmış komandaları mənimsəmək və onları maşın koduna çevirmək üçün hazırlanmış qurğu və ya proqram. Əgər komandalar translyasiya olunduqca bir-birinin ardınca yerinə yetirilirsə, onda verilmiş dil prosessoru interpretasiya tiplidir, yox əgər proqram bütövlükdə translyasiya olunub, sonra yerinə yetirilirsə, belə dil prosessoru translyatordur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
*Təbii dilin emalı
Mançester Arenada terror (2017)

**Mançester Arenada terror** () — İngiltərənin Mançester şəhərində yerləşən *Mançester Arenada* 2017-ci ilin 22 may tarixində yerli vaxtla saat 22:33-da gercəkləşdirilmiş terror hücumu. Hadisə müğənni Ariana Qrandenin arenada təşkil olunmuş konserti zamanı baş vermişdir. Verilən məlumatlara görə terror hücumu nəticəsində 23 nəfər həlak olub, 64 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Hadisəni törədən şəxsin kusdar üsulla hazırlanmış bombadan istifadə etdiyi bildirilir. İraq Şam İslam Dövləti hücuma görə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb.

## Arxa plan

Hadisə 2017-ci ilin 22 may tarixində İngiltərənin Mançester şəhərində baş verib. Tanınmış müğənni Ariana Qrandenin *Dangerous Woman* studio albomunu tanıtımı məqsədi ilə təşkil olunan *Dangerous Woman Tour* konsert turnesinin növbəti ünvanı 22 may tarixində *Mançester Arena* olub. 21 min nəfərdən çox tamaşaçının iştirak etdiyi konsertdə, partlayışın tamaşaçıların zalı tərk etdiyi anda baş verdiyi bildirilir.

Mançester Polisi hadisənin terror hücumu olduğunu və şübhəli şəxsin kamikadze olduğunu bildirib. Hadisə 2017-ci ildə Böyük Britaniyada baş vermiş ikinci terror hücumudur. 2017-ci ilin mart ayında Vestminster sarayı qarşısında polisləri hədəf alan silahlı hücumda 1 nəfəri polis əməkdaşı olmaqla, 7 nəfər həlak olmuşdu.

## Həlak olanlar

Yerli polisinin məlumatlarına görə kamikadzedə daxil olmaqla 23 nəfər partlayış nəticəsində həlak olub, 64 nəfər isə müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb. Yaralılar arasında uşaqlarında olduğu bildirilir. Şimal-Qərb Təcili Tibbi Xidmətin 60-dan çox təcili tibbi yardım maşını hadisə yerinə gedərək 64 yaralıya təcilli tibbi yardım göstərib. Yaralılardan 12 nəfəri 16 yaşın altında olan yeniyetmələrdir.

## Reaksiyalar

Böyük Britaniyanın Baş Naziri Tereza Mey və Leyboristlər Partiyasının rəhbəri Ceremi Korbin baş vermiş hadisəni qınadıqlarını bildiriblər. Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının kraliçası II Elizabet hadisə qurbanlarının ailələrinə baş sağlığı verib. Keçirilməsi planlaşdırılan mərkəzi seçkilər üçün nəzərdə tutulmuş təbliğat kompaniyaları partlayışdan sonra iki gün müddətinə təxirə salınıb.

Mançester şəhərinin meri Endi Burham baş vermiş hadisəni *şeytani* terror hücumu formasında şərh edib. London şəhərinin müsəlman əsilli meri Sadiq Xan da sosial şəbəkələr üzərində yayımladığı məktubunda baş vermiş hadisəni qınadığını bildirənlərdəndir. Baş vermiş terror aktı ilə bağlı təkcə ölkə daxilindən yox, eyni zamanda müxtəlif xarici dövlətlərin və təşkilatların rəhbərləri tərəfindəndə qınanma məktubları və açıqlamalar yayımlanıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibi Antoniu Quterreş və Roma Papası Fransisk hadisəyə görə üzüntülərini ifadə ediblər.

### Azərbaycandan

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Baş naziri xanım Tereza Meyə başsağlığı verib.



## İstinadlar
Anakondalar

**Anakondalar** — Yatağanlara aid ilanlar cinsi. Dörd növü məlumdur. İkisi nadir növdür. Cənubi Amerikanın şimali və mərkəzi hissəsində yayılmışlar. Həyat tərzi su ilə çox bağlıdır. Adi Anakonda (E.murinus)-ən iri müasir ilandır(uzunluğu 11 metrədək).Amazon çayı hövzəsində olan göllərin,bataqlıqların və çayların sahillərində,Trinidad və Tobaqo adalarında yaşayır.Gözəl üzür, suyun altında uzun müddət qala bilir:balıqları, körpə kaymanları,quşları və məməliləri ovlayır. Quraqlıq zamanı rütubətli lilin içərisinə girir və yağış mövsümünədək fəaliyyəti zəif olur. 15-25 (bəzən 40-dək)bala doğur. Nəzarətsiz ovlama nəticəsində Anakondaların sayı azalmışdır. Bir sıra zooparklarda yetişdirilir.

## Həmçinin bax

* İlanlar
* Kral Kobrası

## Xarici keçidlər

* anacondas.org
## İstinadlar
ICON

**Icon**– çox yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dili (VERY HIGH-LEVEL PROGRAMMING LANGUAGE). 1974-cü ildə Ralf Qrisvold (Ralph E. Griswold) tərəfindən işlənib hazırlanıb. Öz ideyasını həmin müəllifin daha erkən hazırlamış olduğu SNOBOL dilindən alıb. Adı isə “iconoclastic” (“ikonoklastik”) sözündəndır və “proqramlaşdırma dillərinin işlənib hazırlanmasında konformizm ilə mübarizə” mənasında işlədilir. Icon dilinin məntiqi proqramlaşdırma dilləri ilə çoxlu ortaq cəhətləri vardır.
Icon dilində prosedurlar birinci sinif kəmiyyətlərə (first class values) aiddir, yəni dəyişənlərə prosedurların yerinə yetirilməsinin nəticəsini deyil, onların özlərinin qiymətini mənimsətmək olar. Icon dili öz sintaksisini Algol proqramlaşdırma dilləri ailəsindən alıb və C, yaxud Pascal dilinin sintaksisini xatırladır. Pascal dilinə daha çox bənzəyir, mənimsətmə üçün := işarəsindən, procedure  açar sözündən və s. istifadə edir. Digər tərəfdən, Icon dilində deyimləri qruplaşdırmaq üçün C-üslubunda fiqurlu mötərizələrdən istifadə olunur, proqramın işi isə “main” adlı prosedurla başlayır.
Prosedurlar Icon-proqramlarını qurmaq üçün əsas bloklardır, ancaq Pascal dilində olan prosedurlardan fərqli olaraq, onlar (C və Pascal funksiyaları kimi) qiymətlər qaytara bilər; Icon dilində function açar sözü yoxdur.
 
 procedure doSomething(aString)
   write(aString)
 end
   
Icon dilinin ən aktiv inkişaf edən qollarından biri Unicon dilidir. Icon dilinin obyekt-yönlü dialekti olan Unicon dili verilənlər bazası ilə işi dəstəkləyir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*Icon homepage
*Oral history interview with Stephen Wampler, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Wampler discusses his work on the development of the Icon programming language in the late 1970s at the University of Arizona under Ralph Griswold.
*Oral history interview with Robert Goldberg, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Goldberg discusses his interaction with Ralph Griswold when working on the Icon programming language in the classroom at Illinois Institute of Technology.
*Oral history interview with Kenneth Walker, Charles Babbage Institute, University of Minnesota. Walker describes the work environment of the Icon project, his interactions with Ralph Griswold, and his own work on an Icon compiler.
*The Icon Programming Language page on The Rosetta Code comparative programming tasks project site
Kontakt

**Kontakt** () – Naqil, çıxış.

1. Elektronikada: bəzi elementlərin, məsələn, rezistorların və kondensatorların metal birləşdiricisi. Bu kontekstdə termin “lid” kimi tələffüz olunur. Kontaktlar elementlərin bir və ya bir neçə qırağından çıxan izolə olunmamış kiçik tel kimi olur və elementi ya sxem lövhəsi ilə (kontaktları lazım olan deşiklərə taxmaqla) birləşdirmək üçün istifadə olunur, ya da birbaşa başqa elementlərlə (məsələn, ölçü cihazlarının sıxacları – klemmaları ilə) birləşirlər.

2. Poliqrafiyada: mətnin iki sətri arasında olan şaquli boşluğun ölçüsü. Bu kontekstdə o, “led” kimi tələffüz olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti

**İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti** — Azərbaycan dilində olub, informasiya-kommunikasiya texnologiyaları (İKT) üzrə milli terminologiyanın yaradılması sahəsində böyük əhəmiyyət daşıyan kitabdır. Elmi redaktoru AMEA-nın akademik-katibi, İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun direktoru, akademik Rasim Əliquliyevdir.

## Əhatə dairəsi
Ensiklopedik nəşr informasiya texnologiyalarının müxtəlif sahələrini – proqram təminatı, aparat vasitələri, şəbəkələr, verilənlərin saxlanması, qrafika, oyunlar, informasiyanın emalı, internet, tarix, jarqon ifadələr, təşkilatlar, proqramlaşdırma və standartlara dair terminləri əhatə edir.

Kitabda proqram və aparat təminatına aid sənədlərdə, bu məhsulların reklamlarında, mətbuatda, televiziyada, kompüterə dair kitab və xüsusi jurnallarda rast gəlinən terminlərin izahı verilib. Lüğətə kompüter sənayesi, proqram mühəndisliyi kimi xüsusi sahələr üzrə terminlər də daxil edilib.

## Strukturu
Beş minədək terminin toplandığı lüğətdə ədədlər və xüsusi simvollarla başlayan terminlər ASCII kodlarına uyğun sıralanıb. Lüğətdəki məqalələr iki qrupa ayrılır: terminlərin tam təsviri olan əsas məqalələr və onların sinonimləri olan istinad məqalələri. Bəzi məqalələr uyğun şəkil, sxem, diaqram və ya cədvəllərlə müşayiət olunub.

Məqalələr ingilis dilindəki terminlərə uyğun sıralandığından Azərbaycan, rus və ya türk dilində hər hansı termini tapmaq üçün kitabın sonunda azərbaycanca-ingiliscə, türkcə-ingiliscə və rusca-ingiliscə terminlər sözlüyü verilib. Bu üç dildən hər hansı birində verilmiş termini əvvəlcə uyğun sözlükdə tapmaq, sonra isə həmin sözün ingiliscə qarşılığına görə onu lüğətdə axtarmaq lazımdır.

Kitab müəllimlər, tələbələr, elmi tədqiqatçılar, İKT mütəxəssisləri, bütövlükdə, informasiya cəmiyyətinin üzvləri üçün nəzərdə tutulub.

## İstinadlar
Mühərrik yastıqları

Avtomobildə mühərik kuzaya yasdıqlar vasitəsi ilə birləşdirilir.Adətən mühərikdə sağ və sol yastıqları olur.Bunların əsas funksiyası mühəriyi saxlamaqdan əlavə sərinişinlərə və kuzanı müdafiə etməkdir.Mühərikdə sağ və sol yastıqların funksiyaları ayrıdır.Xüsusi oalraq vurğulayım ki,sağ yastıq daha tez sıradan çıxır.Bununda öz səbəbləri var.Avtomobil irəli gedəndə mühəriyə olan təzyiq sağ tərəfə düşdüyündən dolayı,mühərrik sağ tərəfə doğru təzyiqi artıq,amma arxaya verdikdə avtomobili mühərrik təzyiqi sol tərəfə düşür.mühərikdə yastıqların sıradan çıxdığı zaman onu dərhal dəyişmək lazımdır.Əks təqdirdə avtomobildə sirkələnmə hiss oluancaq neytralda vəya D-yə qoyduqda.Hərəkət edən zaman bu hiss olunmur,çünki mühərik sürətdə olur.Yastıqlar sıradan çıxdığı zaman siz onu dəyişməsəniz bu sizin kuzada fəsadlar gətirəcək.Daim sirkələnmə kuzanın svarka nöqtələrini tədricən atacaq.Təyin edilməsi çox rahatdır.İstənilən servisdə təyin etmək olar.Bundan əlavə qeyd edim ki,çalışın işlənmiş vəya geydirmə yastıqlar almayın.İşlənmiş mühərik yastıqları işlədilən mühəriyə uyğun olaraq vəziyyətini alır.Onu alıb qoysanız belə narahatlıq  olacaq.mühərrik yastıqın içində yağ və klapan olur.Bu mühəriyin yumuşağlığını təyin edir.Geydirmə vəya geydirmənin geydirməsində isə ancaq rezin olur.Mühərrik olan hissə çox qızdığından dolayı zamanla (tez bir zamanda) həmin yastığın rezini quruyur və çırılır.Nəticədə yararsız olur.Ona görə də original təzə yastıqlar alın.yastığın biri çırıldıqda tək onu yox məhz ikisinidə dəyişin.Mühərik yastığının sıradan çıxma halları ancaq mühərik nasaz işlədikdə baş verir.daim detonaziya verdikcə ,yastığa güc düşür və o öz hesablanmış normativdən əlavə ekstrem səviyədə işləyir və vurub klapanını dağıdır.Bu zaman yağ xaric olunulur və yastıq yatmış olur.

Nəzərə alın ki,mühəriyin yastığının sıradan çıxması,həmçinində sürət qutusun sirkələnməsinə gətirib çxıardır və sürət qutusunda olan yastığıda və həmçinində arxa asqı sistemində olan balkan yastıqlarınıda zamanla sıradan çıxardır.Ön hissədən başlayan sirkələnmə ümumiyyətlə avtomobilin asqı sistemini zədələyir.

## İstinadlar
Paula Hitler

**Paula Hitler** (d. 21 yanvar 1896 - ö. 1 iyun 1960) — alman siyasətçi və NSAFP-nin lideri Adolf Hitlerin doğma bacısıdır.

## Həyatı
Paula 6 yaşındaykən təqaüdçü gömrük işçisi olan atası Alois Hitleri, 11 yaşında isə anası Klara Hitleri itirdi. Bu səbəblə Avstriya hökuməti tərəfindən balaca Paula və 18 yaşlı qardaşı Adolfa sosial yardım təsis etdi. Ancaq verilən məbləğ çox az idi və buna görə də qardaşı Adolf öz müavinətinin də bacısına verilməsini qəbul etdi. Daha sonra Vyanaya köçən Paula 1920-ci illərin əvvəllərində yəhudi tələbələrin yaşadığı yataqxananın xidmətçisi kimi çalışdı. Bir müddət katibə olaraq çalışan Paula qardaşının Münhendə keçirdiyi çətin illərində onunla əlaqə saxlaya bilmədi. Yalnız 1930-cu illərin əvvəllərində onunla Vyanada görüşə bildi.
Coş Harrop

**Coşua Andryu Harrop** (15 dekabr 1995, Stokport, İngiltərə) — İngiltərə təmsilçələrindən olan Mançester Yunayted klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar İngiltərə futbolçusu. 3 iyul 2017-ci ildən EFL Çempionşip təmsilçilərindən olan *Preston Nort End* klubunda çıxış etmişdir.

## Klub karyerası

### Mançester Yunayted
Harrop öz peşəkar karyerasında debütünü 21 may 2017-ci ildə mövsümün son oyununda Kristal Palas klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, debüt oyununda qol vurmağa nail olmuşdur. Həmin görüşdə Mançester Yunayted rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir. O, bu qolu ilə Premyer liqada qol vuran 100-cü müxtəlif Mançester Yunaytedli futbolçu olub. Mövsümün sonunda Harrop 10 qolla reserv komandanın bombardiri seçilmişdir. Harrop 2017-ci ilin iyun ayında yeni müqavilə təklifini rədd etmişdir.

### Preston Nort End
23 iyun 2017-ci ildə Harrop EFL Çempionşip təmsilçilərindən olan *Preston Nort End* klubu ilə dörd illik müqavilə imzalamışdır. O, 1 iyulda kluba qoşulacaq.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Aktiv turbin

**Aktiv turbin** — işlək kürəklərin faydalı iş yaratmaq üçün işlək maddənin (qazın, buxarın, mayenin) sərbəst axınının yalnız kinetik enerjisindən istifadə edilən turbin növü. İşlək kürəklərin qarşısında yerləşdirilmiş, tərpənməz istiqamətləndirici kanallarda (ucluqlarda) axının daxili enerjisi kinetik enerjiyə, kürəklərdə isə kinetik enerji mexaniki işə çevrilir. Aktiv turbindəki axının təzyiqi işlək çarxın girişində və çıxışında eynidir.

**Aktiv turbinlərin üstünlükləri ümumiyyətlə aşağıdakılardır:**

kamerada daha vahid bir təzyiq paylanması səbəbiylə turbinə nisbətən təchizat kanallarının yerində daha çox sərbəstlik;

kiçik bir təzyiq fərqi şəraitində boşluqlardan sızma əhəmiyyətsiz olduğundan, turbin və korpus arasındakı boşluqların ölçüsünə, istehsalın asanlaşdırılmasına və yataklar üçün tələblərə daha aşağı tələblər;

şaftda aşağı eksenel yük;

maşınlarla birləşməni asanlaşdıran reaktiv turbinlərlə müqayisədə daha aşağı fırlanma sürəti.

## İstinadlar
http://termopower.ru/turbina/89-princip-deystviya-parovyh-turbin-i-ih-klassifikaciya.html
Kinovar

**Kinovar** — triqonal sinqoniya – kinovar; kubik sinqoniya – metasinnabarit. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən

## Növ müxtəliflikləri
Metasinnabaritin: qvadalkatsarit (Zn – 9,5%, Cd – 6 % olduqda), saukovit (Cd – 12%, Zn – 3,1% olduqda), onofrit (Se – 8,5%-dək).

## Xassələri
Rəng – kinovarın parlaq-qırmızıdan (toz şəkilli növ müxtəlifliyi) tünd-qırmızıyadək, bəzən qurğuşunu - boz çalarlı oksidləşmə rəngləri alır;  metasinnabaritin – qaradan poladı-bozadək; Mineralın cizgisinin rəngi – kinovarın parlaq-qırmızı, metasinnabaritin – qara; Parıltı – kinovarın parıltısı müxtəlifdir: kristallik əmələgəlmələrdə almaz, sıx xırdadənəlilərdə – metal, toz şəkillilərdə – tutqun; metasinnabaritin – metal; Şəffaflıq – kinovar yarımşəffaf, bəzən şəffaf, metasinnabarit qeyri-şəffaf; Sıxlıq – kinovarın – 8-8,2, metasinnabaritin – 7,7; Sərtlik – kinovarın – 2-2,5, metasinnabaritin – 3; Kövrəkdirlər; Ayrılma – kinovarda {1010} prizması üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, yarımqabıqvari, tikanlı; Başqa xassələr – metasinnabarit kinovardan fərqli olaraq elektrikkeçirmə ilə səciyyələnir. 344°C temperaturda metasinnabaritin kinovara dönər keçmə prosesi baş verir; Morfologiya – kristallar: qalınlövhəvarı, romboedrik (kinovar), tetraedrik, dodekaedrik (metasinnabarit); İkiləşmə: kinovarda tez-tez {0001} üzrə təmas ikiləşmələri, həmçinin qarşılıqlı nüfuzetmə ikiləşmələri qeyd olunur; Mineral aqreqatları: bütöv, torpaqvari, bəzən gizlikristallik kütlələr, püruzlar, qaysaqlar (kinovar), yaxmalar, xırdadənəli qabıqlar, tozvari qaysaqlar (metasinnabarit).

## Mənşəyi və yayılması
Yer səthinə yaxın hidrotermal əmələgəlmələr olub, teletermal və vulkanogen yataqlar üçün səciyyəvidirlər. Civə, sürmə-civə yataqlarında, bəzən qızıllı kvars damarlarında rast gəlirlər. Termal bulaq çöküntülərində aşkar edilmişlər. Bəzən bilavasitə vulkanik qazlardan çökürlər. Nadir hallarda civəli tutqun filizlərin oksidləşmə məhsulu kimi hipergen kinovar müşahidə edilir; Kinovar bəzən səpintilərdə də toplanır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: sərbəst civə, xalsedon, kvars, barit, kalsit, flüorit, xalkopirit, pirit. Mineralın tapıldığı yerlər: Almaden (İspaniya); İdriya (Sloveniya); Monte-Amiata (İtaliya); Nikitovka (Ukrayna); Xaydarkan, Çauvay (Orta Asiya) və b. Əsas filiz mineralı kinovar olan civə yataqlarının əksəriyyəti (Ağyataq, Eyvan, Levçay, Şorbulaq, Çilgəzçay, Arxaçdərə, Ağqaya, Arzu, Narsanlı və b.) Azərbaycan ərasində Kiçik Qafqazın Göyçə-Qarabağ struktur-formasion zonasında yerləşir. Kinovar Şahbuz, Balakən və b. rayonların bəzi məntəqələrində də qeyd edilir. Köklü əmələgəlmələrdən başqa mineral Böyük və Kiçik Qafqazın bəzi çay səpintilərində də aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Mühüm civə filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL CINNABAR
Coğrafiya və təbii resurslar

***Coğrafiya və təbii resurslar*** - elmi-kütləvi jurnal. Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin (ACC) nəşri. Jurnal ACC-nin IX qurultayının (30.04.2014) və AMEA Yer Elmləri Bölməsi iclasının (22.X.2014) qərarlarına əsasən təsis və nəşr edilmişdir.
Jurnalda elmi-fundamental problemlər və elmi-tətbiqi məsələlərə həsr olunmuş məqalələr dərc edilir.

## Əhatə etdiyi sahələr
* Landşaftşünaslıq
* Geomorfologiya
* Hidrologiya
* İqlimşünaslıq
* Paleocoğrafiya
* Biocoğrafiya
* Torpaq coğrafiyası
* Ekocoğrafiya
* Tibbi coğrafiya
* Turizm və rekreasiya
* Əhali coğrafiyası
* Xəzər dənizi problemləri
* Geoinformatika və kartoqrafiya
* Toponimika
* Coğrafi fikir tarixi
* Coğrafi təhsil
* Metodika
* Maraqlı elmi məlumatlar
* Konfranslar
* Yubileylər və digər tədbirlər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyəti
* Coğrafiya İnstitutu

## Xarici keçidlər
*İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri
Realqar

**Realqar** — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən
			  
## Xassələri
Rəng – narıncı-qırmızı, bəzən tünd-qırmızı; Mineralın cizgisinin rəngi – narıncı; Parıltı – şüşə, qatran, yağlı; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 3,5-3,6; Sərtlik – 1,5-2; Çox kövrəkdir; Ayrılma – {010} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari, tikanlı; Başqa xassələr – elektrik işığı altında kristalları çat-çat olur və açıq-narıncı rəngli tozvarı kütləyə çevrilir; Morfologiya – kristallar: uzununa cizgilənmiş qısa- və uzunprizmatik; Mineral aqreqatları: torpaqvari, bütöv dənəvər kütlələr, püruzlar, qaysaqlar, qabıqlar, bəzən druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Yer səthinə yaxın orta- və aşağı temperaturlu teletermal və vulkanogen yataqlar üçün səciyyəvidir. Tez-tez qeyzer çöküntülərində, sublimasiya məhsulu kimi vulkan kraterlərinin divarlarında, həmçinin solfatarlarda və fumarollarda rast gəlir. Realqarın tapıntıları çökmə əmələgəlmələrdə də – qumlu-gilli çöküntülərdə, siderit konkresiyalarında aşkar edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: auripiqment, antimonit, kinovar, sərbəst kükürd. Mineralın tapıldığı yerlər: Luxum (Gürcüstan); Xaydarkan (Orta Asiya); Andreasberq (Almaniya); İtaliya, Rusiya və Yaponiyanın bir çox məntəqələri və b. Azərbaycanda Darrıdağ (Culfa) mərgümüş yatağında, həmçinin Dəvəboynu və Qoşasu (Laçın rayonu) mərgümüş təzahürlərində geniş yayılmışdır. Az miqdarda Ağqaya və Eyvan civə yataqlarında, Tutqunçay hövzəsinin qızıl filizi zolağında və bəzi başqa məntəqələrdə aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
İri miqyaslı yığınlarının mərgümüş filizi kimi praktik əhəmiyyəti vardır. Həmçinin kənd təsərrüfatında zərərvericiləri öldürmək üçün istifadə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* The Mineral Realgar
Qalenit

**Qalenit (qurğuşun parıltısı) – PbS** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Selenli qalenit; svinçak – narındənəli bütöv sıx kütlələr.''

## Xassələri
Rəng – qurğuşunu-boz; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – güclü, metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 7,4–7,6; Sərtlik – 2–3; Ayrılma – kub üzrə tam mükəmməl; Sınıqlar – pilləvari; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiricisidir; Morfologiya – kristallar: heksaedrik, heksaoktaedrik, hərdənbir oktaedrik, bəzən skelet formalı, İkiləşmə: təmas və qarşılıqlı nüfuzetmə; Mineral aqreqatları: dənəvər kütlələr, druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Skarn yataqlarında, bəzən püruzlar şəklində qələvi süxurlarda və peqmatitlərdə qeyd olunur. Qalenitin mineraloji əhəmiyyət daşıyan aqreqatlarına vulkanik qazlardan əmələ gələn məhsullar içərisində rast gəlinir. Geniş yayıldığı hidrotermal yataqlarda başqa sulfidlərlə birlikdə damarlar, metasomatik filiz cisimləri və püruzlar əmələ gətirir.

Mühüm sənaye əhəmiyyətli toplularına polimetal və kolçedan-polimetal yataqlarında rast gəlinir. Sfaleritlə birlikdə karbonat süxurlarında iri filiz cisimləri əmələ gətirir. Nadir hallarda fosforit və pirit konkresiyalarında müşahidə edilir.

Birlikdə rast gəldiyi minerallar: sfalerit, pirit, xalkopirit, tetraedrit, tennantit, pirrotin, kalsit, dolomit, kvars. Mineralın tapıldığı yerlər: Missisipi çayı vadisində bir sıra yataqlar (ABŞ); Sullivan (Kanada); Broken-Xill (Avstraliya); Sumeb (Namibiya); Dalneqorski (Rusiya); Madan (Bolqarıstan); Prşibram (Çexiya); Olkuş (Polşa) və b. Azərbaycanda Filizçay, Katex, Katsdağ, Mehmana, Dağkəsəmən, Ağdərə, Gümüşlük yataqlarında və bir çox başqa filiz obyektlərində geniş yayılmışdır.

## Tətbiqi
Əsas qurğuşun filizidir. Qalenitdən qurğuşunla yanaşı gümüş də alınır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* GALENITE
İşıq qələm

**İşıq qələm** () – karandaş və ya qələm şəklində düzəldilmiş və kompüterlə elastik kabel vasitəsilə bağlanmış göstərici, koordinat qurğu. Onun köməyilə ekranda lazım olan elementləri və komandaları göstərmək, yaxud seçmək olar. Seçim, ya işıq qələmin kənarında olan düyməni basmaqla, ya da qələmin ucunu ekranın səthinə sıxmaqla (“sıçanın” çıqqıtısının ekvivalenti) gerçəkləşdirilir. Qələmin işıq vericiləri var və hər dəfə onlara işıq düşdükdə (məsələn, ekranla yaxın kontakt zamanı işıqlı piksellər qələmin ucunun altına düşdükdə) onlar kompüterə siqnal göndərir. Elektron şüa ekranı sətir-sətir keçərək ekranın bütün piksellərini 1/60 saniyədə işıqlandırır, buna görə də qələmin göstərdiyi anı və yeri dəqiq qeyd etmək olar. İşıq qələm, sensor ekranda olduğu kimi, xüsusi ekran və ya onun örtüyünü tələb etmir, lakin onunla uzun müddət işləmək üçün əlverişsizdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tatyana Şaumyan

**Tatyana Lvovna Şaumyan** () — Sovet və Rusiya şərqşünası. Tarix elmləri namizədi, Rusiya Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun Hindistan Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri. Tədqiqat maraqları Asiyada beynəlxalq əlaqələr və Hindistanın xarici siyasəti üzrədir.

## Bioqrafiyası
Sovet alimi və jurnalisti Lev Stepanoviç Şaumyanın ailəsində anadan olub, Tatyanın babası məşhur inqilabçı, 26 Bakı komissarlarından biri Stepan Şaumyan olub. V. Q. Belinski adına 19 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. 1960-cı ildə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirdi. Həmin il SSRİ Elmlər Akademiyasının Asiya Xalqları İnstitutuna (indiki Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutu) daxil oldu. 1966-cı ildə tarix üzrə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

2001-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda Hindistan Tədqiqatları Mərkəzinə rəhbərlik edir, burada o, həm də Müasir Problemlər Sektorunun müdiri vəzifəsində çalışır.

"Aziya i Afrika seqodnya" jurnalının redaksiya əməkdaşının üzvüdür.

## Əsərləri

### Rusca
* *В. Я. Белокреницкий, В. Н. Москаленко, А. А. Празаускас, Т. Л. Шаумян.* Южная Азия: конфликты и геополитика. - М.: Институт востоковедения РАН, 1999. - 173 с. - .
* *Б. В. Белокреницкий, В. Н. Москаленко, Т. Л. Шаумян.* Южная Азия в современном политическом мире: Взгляд из Москвы. - Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 2001. - 414 с. - .
* *В. Я. Белокреницкий, В. Н. Москаленко, Т. Л. Шаумян.* Южная Азия в мировой политике. - М.: Международные отношения, 2003. - 368 с. - 1000 экз. - .
* *Т. Л. Шаумян.* Индия сегодня: справочно-аналитическое издание. - М.: Институт востоковедения РАН, 2005. - 592 с. - .
* *Евгений Белов, О. Святецкая, Татьяна Шаумян.* Россия и Тибет. Сборник русских архивных документов, 1900-1914. - М.: Восточная литература, 2005. - 232 с. - 800 экз. - .
* *И. В. Зайцев, Г. М Кузнецова, Т. Л. Шаумян.* В Индию духа: сборник статей, посвященных 70-летию Ростислава Борисовича Рыбакова. - М.: Восточная литература, 2008. - 541 p. - .
* *Б. Н. Кузык, Т. Л. Шаумян.* Индия - Россия: Стратегия партнерства в XXI веке. - М.: Институт экономических стратегий, 2009. - 1224 с. - 3000 экз. - .
* *А. И. Куприн, В. П. Кашин, Т. Л. Шаумян.* Институты гражданского общества и власть в странах Магриба. - М.: Институт востоковедения РАН, 2011. - 151 с. - .
* *Д. В. Нажимова, Т. Л. Шаумян, А. В. Бочковская.* Культурные аспекты и правоприменительная практика в области прав человека в Южной Азии. - М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2011. - 42 с. - (Права человека в современном мире). - 150 экз.

### İngiliscə
* *Tatiana Shaumian.* Tibet: The Great Game and Tsarist Russia. - New York: Oxford University Press, 2000. - xii, 223 p. - .
* *Tatiana Shaumian.* Britain and Russia - The Bid to Rule Tibet. - Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 2001. - 348 p. - (Russian Studies in World History and Culture Series). - .

## İstinadlar
Bulon-sür-Mer

**Bulon-sür-Mer** () — Fransanın şimalında şəhər.

## Əhalisi
Əhalisi 43,3 min (2010) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Pa-de-Kale boğazı sahilində, Lyan çayının mənsəbindədir. Sürətli dəmiryolları vasitəsilə Parislə əlaqəsi var. Fransanın ikinci (Kaledən sonra) sərnişin dəniz portu (ildə təqribən 3 mln. nəfər; Böyük Britaniyanın Duvr və Folkston portlarına müntəzəm reyslər işləyir).

## Tarixi
Bononiya (Bononia) və Gezoriak (Gesoriacum) kelt məskənlərinin yerində, təqribən e.ə. 1-ci əsrdə meydana gəlmişdir; Qalliyanın şimalında və Britaniyada Roma ağalığının qorunub saxlanılmasında mühüm rolu olmuşdur. Eramızın 5-ci əsrində sakslar tərəfindən işğal edilmişdir. Yeni yüksəliş dövrü 10-cu əsrin əvvəllərindən başlamışdır; Bulon (Bulonne) qraflığının mərkəzi olmuşdur. 1419-cu ildən Burqundiya hersoqlarının mülklərinin tərkibində, 1477-ci ildən isə Fransa kralının hakimiyyəti altında idi.

## Memarlığı
Memarlıq abidələri: qəsr (13-cü əsr; içərisində 1825-ci ildən rəssamlıq muzeyi fəaliyyət göstərir), meriya binasının yanında gözətçi qülləsi (13-cü əsr; Qədim Roma qalasının yerində tikilmişdir), Müqəddəs Nikolay kilsəsi (1208, fasad və nef 18-ci əsrin 2-ci yarısına aiddir, memar J. Sanye) və Notr-Dam baş kilsəsi (1827–66, bünövrəsi 7-ci əsrdə qoyulmuşdur, orta əsrlərə aid kripta var), Müqəddəs Qan kapellası (1859–60), Ədliyyə sarayı (1852), yaşayış binaları (hotellər: Kruassan, 16-cı əsr; Desandruen, 1777).

## Sənayesi
Ölkənin əsas balıqçılıq portlarından (ildə 800 min t-dan çox balıq) biridir. Balıq və dəniz məhsullarının emalı; balıq və balıq məhsulları ticarəti. Gəmiqayırma; ferromanqan ərintiləri; telefon və ofis avadanlığı; sement istehsalı inkişaf etmişdir.

## Qalereya

Boulognesurmer centreville thiers.jpg|Şəhər mərkəzində Pedestrian küçəsi
Boulognesurmer borddemer.jpg|Sahil boyu gəzinti
Gare de Boulogne-Tintelleries (France).jpg|Bulon-Tintelleris
Boulogne Colonne 01.JPG|Böyük Ordu Sütunu
Boulogne beffroi.JPG|YUNESKO Ümumdünya İrsi hesab olunan Belfray
Boulogne Basilique 001.jpg|Şəhər üzərindən görünən Basilika qalaları
Boulognecastle.JPG|Bulon qala muzeyi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi internet saytı: Bulon-sür-Merdə  və Bulon ərazisi turizm potensialı 
* Bulon-sür-Merdə şəhər konsulluğu
* Bulon-sür-Mer şəhərinə səyahət
* ULCO universitet kitabxanasıBulon 2005 Esperanto
* Bulon-sür-Mer Universiteti
Şüa izləmə

**Şüa izləmə** () — görüntünün renderinq (RENDERİNG) olunmasının iki əsas üsulundan biri. Kompüter qrafikasında: görüntünün hər bir obyektinin parlaqlığının, şəffaflıq səviyyəsinin və əksetdirmə imkanının hesablanması üçün istifadə olunan alqoritm.

Bu atributlar müəyyən işıq mənbəyindən hər bir elementə və sonra müşahidəçinin gözünədək olan yolda ayrı-ayrı əks olunmuş işıq şüalarındakı dəyişikliklərin izlənməsi yoluyla hesablanır. Bundan sonra obyektin atributlarından ekranda görüntünü əmələ gətirən piksellərin rəngini və intensivliyini ölçmək üçün istifadə olunur. Şüa izləmə hər bir pikselin atributlarını müşahidəçiyə, gürününün elementlərinə və işıq mənbəyinə nəzərən hesablamağa imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Oqtay Səmədov

* Oqtay Səmədov (pedaqoq) — Azərbaycan alimi.
* Oqtay Səmədov (fizik) — Azərbaycan alimi.

## Həmçinin bax
* Oqtay 
* Səmədov
Sabir Mirzəyev

* Sabir Mirzəyev (xanəndə) — Əməkdar artist (2007), Azərbaycanın görkəmli xanəndəsi.
* Sabir Mirzəyev (riyaziyyatçı) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1975), professor (1976).

## Həmçinin bax
* Sabir
* Mirzəyev
Normal forma

**Normal forma** ()  — relyasiyalı verilənlər bazasında: informasiyanın strukturlaşdırılması üsulunu müəyyənləşdirən, artıqlığın və uzlaşmamanın olmaması ilə xarakterizə olunan element; informasiyanın səmərəli işlənməsini, saxlanmasını və yenilənməsini təmin edir. Adətən, üç formada istifadə olunur: birinci normal forma (1NF), ikinci normal forma (2NF) və üçüncü normal forma (3NF). 
* Birinci normal forma (1NF)(ən az strukturlaşdırılmış), hər bir sahəsi (sütunu) unikal informasiyadan ibarət olan yazılar qrupudur (məsələn, işçilərin siyahısı). İkinci və üçüncü normal formalar birinciləri ayrı-ayrı cədvəllərə bölür və ardıcıl olaraq sahələr arasında daha incə qarşılıqlı ələqələr müəyyənləşdirir.
* İkinci normal (2NF) formada ilkin açar sahəsi istisna olmaqla, başqa sahələrin altçoxluğu olan sahələr olmur.
* Üçüncü normal (3NF)formada açar olmayan sahələr haqqında informasiyaların yerləşdiyi sahələr olmur. Daha mükəmməl normallaşmada Boys-Kodd normal forması (BCNF), dördüncü normal forma (4NF) və birləşmiş proyeksiya – beşinci normal forma (PJ/NF və ya SNF) olur.
*Proqramlaşdırmada* — normal forma, başqa dillərin sintaksisini təsvir etmək üçün istifadə olunan metadildir. Bəzən Bekus normal forması (Bekus-Naur forması) da adlanır.

1NF-dən (ilk normal forma) kənarda normallaşmanın məqsədləri Kodd tərəfindən aşağıdakı kimi tərtib edilmişdir:

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı,

## Xarici keçidlər
* 
* Database Normalization Intro , Part 2 
* An Introduction to Database Normalization by Mike Hillyer.
* A tutorial on the first 3 normal forms by Fred Coulson
* Description of the database normalization basics by Microsoft
* Normalization in DBMS by Chaitanya (beginnersbook.com)
* A Step-by-Step Guide to Database Normalization
* ETNF – Essential tuple normal form
Maşın xətası

**Maşın xətası **(ing.machine error, ru. машинная ошибка)- qeyri-adi səbəblərdən, məsələn, operativ yaddaşda (RAM) bir bitin qiymətini dəyişə bilən kosmik şüaların təsirindən yaranan fövqəladə nadir hadisə. İlk mikrokompüterlərdə RAM mikrosxemləri çox da saf (kimyəvi tərkibcə) silisium altlıqlar üzərində hazırlanmırdı və bəzən radioaktiv elementlərin ayrı-ayrı atomları parçalanaraq yaddaşın bir bitini dağıdırdı. Güman ki, ən geniş yayılmış maşın xətaları olaraq, sərt diskin oxunuşu zamanı yaranan xətaları hesab etmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Cozef Morqan

**Cozef Morqan** (, doğum adı: **Cozef Martin**) — İngiltərəli aktyor və rejissor. The CW kanalında yayımlanmış *[[Vampirin gündəlikləri (teleserial, 2009-2017)|Vampirin Gündəlikləri]]* və onun spin-off versiyası olan *[[İlk doğulmuşlar (teleserial, 2013)|İlk Doğulmuşlar]]* seriallarında oynadığı Klaus Mayklson rolu ilə tanınır.

## Həyatı
Cozef London şəhərində doğulub, lakin 11 il Uelsin Suonsi şəhərində yaşayıb. O ailənin böyük uşağıdır. Cosef əvvəlcə Morriston Comprehensive School məktəbində təhsil aldı. Daha sonra isə incəsənət üzrə Gorseinon Kollecində (hazırda Gower College Swansea adlanır) təhsilini davam etdirdi. Yeniyetməlik vaxtlarında isə Londona qayıdaraq burada Central School of Speech and Drama universitetinə daxil oldu.

## Kariyerası
Cozef karyerasına Sky One kanalının serialı olan *Cadu* serialında Troy rolu ilə başladı. Daha sonra *Aleksander*, *Usta və Komandir: Dünyanın Uzaq Tərəfi* kimi filmlərdə eləcə də BBC Two kanalında *Gözəllik Xətti* serialında rol aldı. O həmçinin *Dok Martin* və *Bədbəxt Hadisə* serialında eləcə də Billi Piper ilə birgə *Mansfild Parkı* filmində çəkilib.

Cozef *Vampirin Gündəlikləri* serialında Klaus Mayklson rolunu, və Henri Kavill ilə birgə 2011-ci il filmi olan *[[Ölümsüzlər (film, 2011)|Ölümsüzlər]]* filmində Lisander roluni ifa edib. BuddyTV onu "2011-ci ilin ən seksual kişisi" kateqoriyasında 84-cü yerə layiq görüb. 2013-cü ilin yanvar ayında *Vampirin Gündəlikləri*-nin spin-off versiyası olan *İlk Doğulmuşlar* serialının yayımlanacağı və Klaus rolunun Cozef tərəfindən oynanılacağı xəbəri verildi.

## Şəxsi Həyatı
Cosef Positive Women layihəsinin dəstəkçisidir eləcə də fanatlarına ad günündə bu layihəyə dəstək olmaq üçün ianə verməyə çağırır. *Vampirin Gündəlikləri* serialının çəkilişləri zamanı aktrisa Persia Vayt ilə tanış olur və 2014-cü ildə 3 illik münasibətdən sonra nişanlanır. Onlar 2014-cü il 5 iyulda Yamaykanın Oko Rios şəhərində evləndilər. O Persianın digər evlilikdən olan qızının ögey atasıdır.

## Filmoqrofiyası

### Rejissor kimi

## Qələbələr

## Xarici Keçidlər
* 
* 
* Curtis Brown Talent Agentliyinin aktyorluq CV və profil saytı

## İstinadlar
Maşın tərəfindən oxunabilən

**Maşın tərəfindən oxunabilir** (ing.machine readable, ru. машиночитаемый)- kompüterə, onun giriş verilənləri (məsələn, ştrix-kodlar) kimi interpretasiya və istifadə edə bildiyi formada daxil edilən informasıya. İkilik formada kodlaşdırılmış və münasib daşıyıcıda, məsələn, maqnit lentində saxlanılan informasiyanı təsvir etmək üçün də bu termindən istifadə olunur. Getdikcə, verilənlərin təqdimolunma formatlarının daha geniş diapazonu maşın tərəfindən oxunabilir. Məsələn, əvvəllər kompüterlər ancaq bir standart şrifti oxuya bilirdi, indi isə skaner və simvolların optik tanınması proqram təminatı ilə təchiz olunmuş kompüter istənilən çap mətnini tanımağı öyrənə bilər (əlbəttə, yanlışlıqlar da ola bilər). 

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Red Hat Linux

**Red Hat Linux** – Linux əməliyyat sisteminin Red Hat şirkətinə məxsus distributivi. İlk versiyası 1995-ci, son versiyası isə 2003-cü ildə buraxılıb. Red Hat Linux əsasında bir sıra başqa distrubutivlər, o cümlədən,Mandriva və ASPLinux yaradılıb.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Auripiqment

**Auripiqment** – monoklinik  sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən. 	

## Xassələri
Rəng – limonu-sarı, bəzən qonuru calarlı; Mineralın cizgisinin rəngi – sarı; Parıltı – almazdan yarımmetaladək; ayrılma müstəvilərində – sədəfi; Şəffaflıq – yarımşəffaf; nazik vərəqləri – şəffafdır; Sıxlıq – 3,4-3,5; Sərtlik – 1,5-2; vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil; Ayrılma – {010} üzrə tam mükəmməl, {100} üzrə qeyri-mükəmməl; Başqa xassələr – ayrılma müstəviləri üzrə vərəqlərə ayrıldıqda elektriklənir; Morfologiya – kristallar: prizmatik, çox vaxt əyri üzlü; İkiləşmə: {100} üzrə; Mineral aqreqatları: vərəq-, cubuq-, daraq-, salxım-, böyrək - və torpaqvari, radial-şüalı, lifli, sıx kütlələr, qaysaqlar, qabıqlar, bəzən druzalar.

## Mənşəyi və yayılması
Hipogen auripiqmentə adətən yer səthinə yaxın teletermal və vulkanogen yataqlarda rast gəlinir. Bəzən isti mineral bulaqların çöküntülərində və sublimasiya məhsulu kimi vulkan kraterlərinin divarlarında müşahidə edilir. Nadir hallarda mineralın ekzogen əmələgəlmələri daş kömür və qonur dəmir filizi yataqlarında qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: realqar, antimonit, markazit, pirit, sərbəst kükürd, kalsit, gips, kvars.  Mineralın tapıldığı yerlər: Luxum (Gürcüstan); Baliya (Türkiyə); Xaydarkan (Orta Asiya); Kamçatka, Saxa Respublikasında Menkyule (Rusiya); Siya-Kuan (Çin); Merkyur (ABŞ) və b. Azərbaycanda Darrıdağ (Culfa) mərgümüş yatağında, Qoşasu və Dəvəboynu mərgümüş təzahürlərində, az miqdarda həmçinin Arxaçdərə civə yatağında, Tutqunçay hövzəsindəki qızıl filizi zolağında və başqa yerlərdə yayılmışdır.

## Tətbiqi
Böyük yığınları As2O3 və sarı boyanın alınmasında xammal kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL ORPIMENT
Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi (Bakı)

**Üzeyir Hacıbəylinin ev - muzeyi** — Azərbaycan professional musiqisinin banisi, Şərqin ilk operasının "Leyli və Məcnun", Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası), ilk simli kvartetin, ilk dövlət xorunun yaradıcısı, ilk xalq çalğı alətləri orkestrinin yaradıcısı və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin bəstəkarı Üzeyir bəy Hacıbəylinin (keçmiş Verxnyaya priyutskaya, sonralar Ketsxoveli) indiki Ak. Şamil Əzizbəyov 67/69 ünvanında yerləşən 1915-1942-ci illər ərzində yaşadığı evdə təşkil olunmuş muzeydir.

## Tarixi
KP MK-nın birinci katibi vəzifəsində çalışan Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Bakıdakı (keçmiş Verxnyaya priyutskaya, sonralar Ketsxoveli) indiki  Şamil Əzizbəyov 67 ünvanında yerləşən – bəstəkarın 1915-1942-ci illər ərzində yaşadığı evdə muzey təşkil olundu və 1975-ci il noyabr ayının 20 –də muzeyin təntənəli açılışı oldu. Muzeyin tərtibatında və hazırlanmasında Azərbaycan xalq rəssamı Kazım Kazımzadənin və memar Eduard Kruikinin böyük əməyi olmuşdur. Muzeyin divarındakı mozaika üzərində rəssam Rəhman Hadıyev çalışıb.

Bəstakarın 1915-1942-ci illər ərzində yaşadığı bu evdə onun bir çox əsərləri, o cümlədən Azərbaycan milli musiqisinin tacı olan "Koroğlu" operası bəstələnmişdi. Vaxtı ilə Üzeyir bəyin şəxsi katibi olmuş, sonradan isə ev muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışmış Ramazan Həmzət oğlu Xəlilovun təşəbbüsü ilə bəstəkarın şəxsi və ev əşyaları toplanıb muzeyə təhvil verilmişdir. 

## Muzeyin müxtəlif dövrlərdə direktorları

# Şıxıyev N.M (1972-1975)
# Xəlilov R.H (1975-1999)
# Xəlilova N.R (01.1999-09.1999)
# Mirzəzadə S.İ (1999-2005)
# Fərəcov S.F (2005-h.h)

## Strukturu
Muzey memorial və inzibati olmaqla 2 binadan ibarətdir. Memorial binada  4 otaq (ekspozisiya zalları), şüşəbənd, kinozal yerləşir. İnzibati binaya isə sərgi salonu, kitabxana, xidməti otaqlar, fond, fonoteka daxildir. Sonuncu dəfə 2005 - ci ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti, cənab İlham Əliyevin imzaladığı "Üzeyir Hacıbəyovun 120 illik yubileyi haqqında" sərəncamına uyğun olaraq memorial bina əsaslı şəkildə təmir olunmuş, 2007-ci ildə isə davamı olaraq memorial binaya bitişik inzibati bina tikilmişdir.

## Tabeçiliyi
Muzey Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinə tabedir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Üzeyir Hacıbəyov
* Azərbaycan musiqisi
* Bakı muzeylərinin siyahısı
Kvant kompüteri

**Kvant kompüteri** (ing. quantum computer, ru. квантовый компьютер) – kvant mexanikası əsasında işləyən hesablama qurğusu. Kvant kompüteri klassik mexanikaya əsaslanan klassik kompüterlərdən prinsip etibarilə fərqlənir. Tam miqyaslı kvant kompüteri hələlik hipotetik qurğudur. Onun qurulması kvant mexanikasının çoxlu zərrəciklər sahəsində ciddi inkişafı və mürəkkəb eksperimentlərlə bağlıdır. Məhdud (128 kubit’ədək) kvant kompüterləri artıq qurulub.

Klassik kompüterlərin yaddaşı bitlərdən təşkil olunur. Hər bir bit 1 və ya 0 qiyməti alır. Kvant kompüterləri isə məlumatı qubitlər vasitəsilə **("quantum bits")** emal edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ehtiyat kopya

**Yedəkləmə** və ya **ehtiyat nüsxə** () — arxivləşdirmə üçün, yaxud  zədələnmə və ya yoxolma halında qiymətli faylların saxlanması məqsədilə proqramın, diskin  və ya bəzi verilənlərin ehtiyat surətidir. Bəzi tətbiqi proqramlar faylların eyni zamanda həm cari versiyasını, həm də əvvəlki variantını diskdə saxlamaqla, onların yedək kopiyasını avtomatik yaradır.

## Yedəkləmə üsulları
İnformasiyalar 3 fərqli üsulla yedəklənə bilər:
# **Tam yedəkləmə** (Full backup)- Bu üsulla yedəkləmə zamanı bütün qaynaqlar yedəklənir. Ən etibarlı üsuldur, lakin zaman və əlavə yaddaş ehtiyacı yaranır
# **Addımlı yedəkləmə** (Incremental backup) Bu tip yedəkləmədə sadəcə son yedəkdən bu yana yedəklənməmiş sənəndlər yedəklənir.
# **Differensial yedəkləmə** (Differential backup) Bu tip yedəkləmədə son tam yedəkdən bu yana yedəklənməmiş olaraq seçilən sənədlər yedəklənir.

## İstinadlar
Cədvəl axtarışı

**table lookup** ~ табличный поиск ~ çizelgeye bakma ~ cədvəl axtarışı – lazım olan verilənlərin qabaqcadan yaradılmış qiymətlər cədvəlində axtarılması üçün müyyən qiymətdən istifadə olunması prosesi. Məsələn, alış qiymətindən istifadə etməklə vergilər cədvəlindən uyğun dövriyyə vergisini axtarıb tapmaq lazımdır.

table ~ таблица ~ çizelge ~ cədvəl – 1. Relyasiyalı verilənlər bazasında: eyni struktura malik verilənlər yığını. Bax: RECORD; Sin: DATABASE FILE.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Relyasiyalı verilənlərin idarəolunması sistemi

**Relyasiyalı verilənlərin idarəolunması sistemi** (en. RDBMS (Relational Database Management System) — belə verilənlər bazalarında informasiya əlaqələr (RELATİONS) adlandırılan ikiölçülü cədvəllərdə saxlanılır. Cədvəlin sətirləri yazılar (TUPLE), sütunları isə atributlar (ATTRİBUTE) adlanır. Cədvəllər bir-biri ilə açar sahələrə görə bağlı olur. Relyasiyalı verilənlər bazaları konsepsiyası IBM şirkətinin əməkdaşı Edqar Kodd (Edgar F. Codd) tərəfindən 12 qayda şəklində ifadə olunub.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* RDBMS
Barkod skaneri

**Barkod skaneri(Barcode Scanner)** – malın üzərinə vurulmuş barkodu oxuyan və informasiyanı kompüterə, kassa aparatına, POS-terminala ötürən qurğudur. Barkod skanerlərindən ticarət və xidmət sahələrində, kitabxanalarda malı tez identifikasiya etmək, mədaxil-məxaric etmək və başqa işlər üçün geniş istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.