open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tofiq Şahsuvarov

**Tofiq Surxay oğlu Şahsuvarov** — Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.

## Həyatı

Tofiq Surxay oğlu Şahsuvarov 1929-cu ildə  Laçın şəhərində anadan olmuşdur.  
1937-ci ildə orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1948-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir.
1948-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olaraq tələbə adını qazanmışdır.
1953-cü ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunu bitirmişdir.
1954-cü ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki Bakı Dövlət Universiteti) əmək fəaliyyətinə başlamışdır.
1954-1957-ci illərdə Tofiq Şahsuvarov mühazirə assistenti kimi çalışmışdır. 
1957-ci il namizədlik dissertasiyasının müdafiə etmişdir. 
1960-cı il dosent elmi dərəcəsini almışdır.
1967-ci il doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş "Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru" elmi dərəcəsini almışdır  
1986-92-ci illə Geoloji-coğrafiya fakültəsinin dekanı vəzifəsində əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir.
1992-ci ildən 2009-ilə qədər Tofiq Şahsuvarov Bakı Dövlət Universitetinin "Ümumi geologiya kafedra"sının professoru olmuşdur.
2009-cu ildə  Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
 	 
Tofiq Şahsuvarov 1954-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində əmək fəaliyyətinə başlayır. 
"Pirsaat-Hamamdağ antiklinal zonasının geoloji quruluşu. İnkişaf tarixi. Neftlliliyi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası, "Azərbaycanın məhsuldar qat hövzəsinin paleocoğrafiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Ümumi geologiya. Geomorfologiya və IV dövr çöküntülərinin geologiyası, Geologiya elmlərinin tarixi və metodologiyası; Geoekologiya və s. kimi dərsləri aparmışdır. 
Tofiq Şahsuvarov 68 məqalənin,1 kitabın müəllifidir.
2 elmlər namizədi onun rəhbərliyi altında hazırlanmışdır. 
Neft və qaz geologiyası; qeyri-struktur neft və qaz tələləri mövzularında tədqiqatlar aparmışdır.
Tofiq Şahsuvarov aşağıdakı Beynəlxalq Seminar, Simpozium və Konfranslarda iştirak etmişdir.
 
* Sankt-Peterburq-1969;
* Kazan-1971;
* Tomsk-1987;
* Fransa-1988;
* Xarkov-1988;
* Almaniya-1990;
* Tbilisi-1990.

## Seçilmiş əsərləri

# Kompensasiya profilləri əsasında izopaxit xəritələrinin qurulması metodikası və kəsimlərin bərabər bölünməsinin bəzi məsələləri haqqında. Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası, № 3 2003
# BDU-nun Geologiya fakültəsi tələbələrinin tədris-çöl məşğələlərində maqnit bucağının oriyentiri və təyin olunması məsələsinə dair Bakı Universiteti xəbərləri, Təbiət elmləri seriyası, № 3, 2004.
# Fasiya və formasiya təlimi haqqında Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,№ 3, 2005.
# Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında mexaniki denudasiyanın və denudasiya kəsiminin təqribi qiymətləri barədə Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,. № 4, 2006.
# Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında çaqıl-valun çöküntülərinin bəzi parametrlərinin təxmini müəyyənləşdirilmə metodikası haqqında Bakı Universiteti xəbərləri. Təbiət elmləri seriyası,. № 1, 2008.

## Kitabları

## Həmçinin bax
*Surxay bəy Şahsuvarov
Moskva metrosu

**Moskva Metropoliteni** — Rusiyanın Moskva şəhəri və Moskva vilayətində nəqliyyat vasitəsi

## Tarixi

15 may 1935-ci ildən fəaliyyətdədir. Moskva metropolitenində 268 stansiya vardır.

## Xətləri

## Baş vermiş terror aktları və qəzalar

### Terror aktları

Moskva metrosunda ilk silahlı terror aksiyalarını ermənilər həyata keçirib.

SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin uzun illər açıqlanmamış arxivindən əldə edilmiş məlumatlara görə, 1977-ci il yanvarın 8-də Stepan Zatikyan adlı erməninin İrəvandan idarə etdiyi millətçi qrup Dağlıq Qarabağ və Naxçıvanın Ermənistanın tərkibinə verilməsi iddiası ilə Moskva Metropoliteninin İzmaylovskaya və Pervomayskaya stansiyaları arasında partlayış törədib. Terror aksiyasında ölənlər barədə o vaxt ictimaiyyətə məlumatlar açıqlanmasa da, qəzetin yazdığına görə, hadisə nəticəsində 7 nəfər ölüb, 37 nəfər isə yaralanıb. Ölənlər arasında uşaqlar da olub.

DTK-nın keçirdiyi əməliyyat tədbirləri nəticəsində terroru törətmiş Stepan Zatikkyan, Akop Stepanyan və Zaven Baqdasaryan adlı şəxslər yaxalanaraq edam olunub. İrəvan Texniki Universitetinin tələbəsi olan bu şəxslərin Ermənistan Beynəlxalq Birlik Partiyası adlı təşkilat yaratdıqları, "Paros" adlı qəzet nəşr etdirdikləri bəlli olub.

### Qəzalar
2014-cü il iyulun 15-də Moskva metrosunda qatarın bir neçə vaqonunun relsdən çıxması nəticəsində qəza baş verib. Qəza nəticəsində 22 nəfər ölüb, 160 nəfər xəsarət alıb.

## Həmçinin bax
* Arbatsko-Pokrovskaya xətti

## İstinadlar


## Mənbə
*Moskva metrosunda ilk partlayışı ermənilər törədib!
Taksonomiya

**Taksonomiya** () — yun. taxis – dərəcə, sıra və qanun – taksonlar, onların qruplaşdırılması və tabeliliyi haqqında elm və ya yaxud təsnifatın prinsipləri haqqında təlim.

Sistematikada bir ərazinin orqanizmləri öyrənilərkən ümumi əlamətləri olan oxşar fərdlər toplusu rast gəlir. Növü təşkil edən belə fərdlər toplusu başqa əlamətlərə malik fərdlər toplusundan aşkar fərqlənir. Məlumdur ki, yalnız eyni növdən olan və cinsi yolla çoxalan fərdlər bir-biri ilə cütləşir, ayrı-ayrı növ fərdləri arasında cütləşmə getmir. Bir çox ümumi əlamətlərə malik növləri taksonun daha yüksək ranqı (dərəcəsi) olan cinsə daxil edirlər. Cinslər isə fəsilədə birləşdirilir və i.a. Taksonların bir-birinə tabe olan formalarının bu qayda ilə yüksəlməsi təsnifatda *iyerarxiya sistemi* adlanır. Bu sistem əsasında fərdlər, onun zirvəsnndə isə bu sistemin bütün dərəcələrinin tabe olduğu takson durur. İyerarxiyanın əsası ilə zirvəsi arasında müxtəlif taksonlar yerləşir ki, bunların hər birinin tərkibinə özündən aşağı səviyyədə duran bir və ya bir neçə takson daxildir və o özündən yüksəkdə duran mərtəbəyə tabedir. Belə düzülüş *taksonomik iyerarxiya*, onun ayrı-ayrı mərtəbələri isə *taksonomik ranqlar* adlanır. Hər bir ranqın taksonları həmin taksonomik kateqoriyalara aiddir. Taksonomik kateqoriyaların iyerarxiyasını ilk dəfə Karl Linney yaratmışdır.

Müasir istifadədə əsas kateqoriyalar aləm, tip (bu kateqoriya bəzən bitkilərdə şöbə əvəzinə istifadə olunur), sinif, dəstə(bitkilərdə sıra) fəsilə, cins və növdür. Yeni növlər yarandıqca və bu növlər arasında qohumluq əlaqələri barədə bilgilər artdıqca növlərin taksonomik vəziyyətini (yerini) daha dəqiq göstərməyin zəruriliyi meydana çıxdı. Bu, göstərilən yeddi kateqoriyanın bölünməsi və əvvəlki kateqoriyaların adlarına "üstü" (super), yaxud "yarım" (sub) sözlərinin əlavə olunması və yeni kateqoriyaların yaranması ilə əldə edilmişdir. Beləliklə, dəstəüstü, yarımdəstə, fəsiləüstü, yarımfəsilə, triba və s. kateqoriyalar yaranmışdır. Bəzi təbiətşünaslar əlavə bölgü kimi infrasinif, infradəstə terminlərindən də istifadə etmişlər. Paleontoloqlar dəstə və sinif arasında kaqorta kateqoriyası işlədirlər.

Müasir təsnifatda müxtəlif əhəmiyyətli 20-dən artıq kateqoriya var. Onlar 3 qrupa bölünür: növ kateqoriyası, növ daxilində populyasiyaları göstərən kateqoriyalar və yüksək taksonların kateqoriyası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tree of Life
* NCBI
Satirvari steveniyella

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3&nbsp;cd. Nadir növdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çox nadir və tükənməkdə olan bitki növüdür. Azərbaycanda Lerik rayonu (Zərdoni kəndi və Lerik qəsəbəsi ətrafında), Orand çayı vadisində, Azərbaycandan kənarda – Krım, Dağıstan və Qərbi Zaqafqaziya. Kiçik Aziyanın şərqində, İranda yayılmışdır. Aşağı və orta dağlıq qurşaqların meşələrində, kolluqları arasında bitir. Çox az-az rast gəlir.

## Çoxalması
Toxum vasitəsilə çoxalır.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Olduğu yerin şəraitinin dəyişməsi, dekorativ bitki kimi yığılması.

## Qısa morfoloji təsviri
Bütöv kök yumrulu, 1,0–2,5 sm uzunluğunda çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 20–40 sm hündürlükdə, əsasən uzunsov-oval formalı, qonur-yaşıl rəngli, qırmızı-qonur ləkəli yarpağa malikdir. Çiçək qrupu uzunsov, çox sıx olub, 40–10(13) sm uzunluğunda, 5–18(20) ədəd əyilmiş çiçəklidir. Qalpağı 7 — uzunluğunda, qırmızı-yaşıl rəngli, çiçəkyanlığının üç ədəd birləşmiş xarici yarpaqcıqlarından əmələ gəlmişdir. Dodağı yaşıl-qonur, əsasında qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdə, yan dilimləri rombvari, ortadakı uzunsov-xətti, 4 — uzunluğundadır.

## Yayılması
Böyük Qafqazın şərqi və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu, Zardalyu kəndinin ətrafı; Lerik rayonu, Şinabad kəndi, Zuvand, Orand-çay ətrafı). Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə aprel-may, meyvə əmələgətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında meşə talalarında və kənarında, çox vaxt kolluqlararası, meşə və meşə-kol bitkilik tiplərində rast gəlinir (Juglans regia, Ulmus scabra, Crataegus sp., Cornus mas, Mespilus germanicus, Lonicera caprifolia, Pedicularis condensata). Dekorativ və dərman bitkisidir, xalq təbabətində istifadə olunur.

## Sayı və tendensiyası
Bir neçə lokalitetlərdə azalma tendensiyasına meyil müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma, əhali tərəfindən intensiv yığılması populyasiyanın azalmasını sürətləndirir).

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdır. Yayılma yerlərində antropogen təsirin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin müəyyənləşdirilməsi təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Usta-şagird

**Usta şagird** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Oyunun  qaydaları

Bu oyunda on-on beş nəfər uşaq iştirak edir. Onlardan birini sanama üsulu ilə usta(başçı) seçirlər. Sonra oyun aşağıdakı kimi davam edir.

Usta uşaqlardan birini(yəni şagirdi) çağırıb sağ əlini sağ qulağının üstünə , sol biləyini sağ qoltuğunun altına qoymaqla ovucun iç tərəfini bayır tərəfə açıq saxlamağı əmr edər. Şagird ustanın əmrini yerinə yetirir və gözlərini yumur. Sonra  qalan uşaqlar onun arxa tərəfində cəm olar. Uşaqlar növbə ilə şagirdə yaxınlaşıb onun ovcunun içinə vururlar.

Uşaq yaxınlaşıb vurduqdan sonra astaca geriyə - öz yerinə çəkilir. Sonra usta soruşar:

-Ay canım şagird, ay gözüm şagird, səni kim vurdu, kim gördü?

Şagird cavab verər:

-Ay canım usta, ay gözüm usta, məni "O" (onu vuran uşağın adını deyər) vurdu, siz gördüz.

Əgər düz desə usta deyər:

-Ay bərəkallah, yüz bərəkallah! Səni "O" vurdu biz gördük.

Sonra özgə bir uşağın gözlərini bağlar. Əgər düz deməsə usta deyər:

-Ay kor olasan, vay kor olasan səni "Bu" (vuran uşağın adı çəkilir) vurdu, biz gördük..

Bu sözləri bütün uşaqlar təkrar edərlər və oyun saatlarla davam edər.
Qazançı qalası

**Qazançı qalası** – Culfa rayonunun Qazançı kəndindən şimalda, Əlincəçayın hər iki sahilində e.ə. II – I minilliyin əvvəllərinə aid abidə.

## Etimologiyası
Qalanın adının türk dilində olması şübhə doğurmur. Bəzi tədqiqatçılar Qazançı qalasının adını Kitabi Dədə Qorqud dastanının baş qəhrəmanlarından biri olan Qazan xanın adı ilə əlaqələndirirlər.

## Tarixi
Qalanın sol sahil hissəsində aparılan arxeoloji araşdırmalar zamanı əldə edilən gil qab parçaları burada Orta Tunc dövründən başlayaraq, Dəmir dövrünədək yaşayış olduğunu göstərir.

Qalanın yerləşdiyi ərazinin təbii cəhətdən müdafiə olunmasına baxmayaraq, bu ərazi relyefə uyğun olaraq qala divarı ilə əhatə olunmuşdur. Arxeoloji qazıntı işləri aparılmadığından divarların tikildiyi dövrü müəyyənləşdirmək çətindir. Lakin, memarlıq xüsusiyyətlərinə əsasən demək olar ki, qala divarları, başlıca olaraq, iki dövrdə inşa edilmişdir. Birinci dövrə aid tikintiləri təqribən e.ə. II minilliyin ortalarına və ikinci yarısına aid etmək olar. Bu divarlar uzunsov formalı yerli daş bloklardan inşa edilmişdir.

Divarların xarici tərəfində birtərəfli çıxıntılara rast gəlinir. Diş biçimli belə çıxıntılara Çalxanqalada da rast gəlinmişdir.

Qala divarlarının quruluşu onların dəfələrlə bərpa edildiyini göstərir. Divarların eni müxtəlif ölçülüdür. Şimal və şimal-şərqdə qala təbii cəhətdən zəif müdafiə olunduğu üçün burada divarların eni 2,6–3 metrə çatır. Divarların salamat qalan hissəsinin hündürlüyü 1–2 metrdir. Qalanın içərisində dördkünc planlı bina qalıqları vardır. Qalanın şərq tərəfi gediş-gəliş üçün əlverişli olduğundan, onun giriş qapısının da bu tərəfdə olduğu güman edilir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Qalanın solsahil və sağsahil hissəsi bir – birindən sıldırım qayalardan ibarət dərin dərə ilə ayırılır; sağsahil hissəsi hündür konusvari təpə formasındadır. Məlumatlara görə təpənin zirvəsində yarımdairəvi bürclərlə möhkəmləndirilmiş qala olmuşdur. Abidənin sol sahhili iki hissədən ibarət olub, hər tərəfdən sıldırım qayalarla əhatələnmişdir. Bu hissədə yarımdairəvi bürclərin qalıqları saxlanmışdır.

Qala çoxpilləli möhtəşəm müdafiə sistemindən ibarətdir. Sədlərdən bir – birinə keçid yolu vardır. Müdafiə divarları (eni 2 – 2,5 m) yonulmuş iri daşlardan yetkin memarlıq üslubunda inşa edilmişdir. Qazançı qalasının e.ə. II minilliyin əvvəllərində Əlincəçay vadisində yaşamış iri tayfa birliklərindən birinin mərkəzi olduğu güman edilir. Qala divarlarının tikinti texnikası Oğlanqalanı təkrar edir.

## Tədqiqi
Arxeoloji qazıntılar zamanı Qazançı qalasından tapılmış boz və çəhrayı rəngli gil qab nümunələri, daşdan əmək alətləri dən daşı və sair Boyalı Qablar mədəniyyəti üçün səciyyəvidir. Qazançı qalasından toplanmış yerüstü materiallar dən daşları, boz və çəhrayı rəngli gil qab (küpə, kasa, çölmək tipli qablar və s.) nümunələrdən ibarətdir. Qaladan əldə edilmiş tapıntılar Culfa rayon tarix – diyarşünaslıq muzeyində saxlanılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Naxçıvan abidələri. Əlincə qalası. Qazançı qalası. Qazançı körpüsü (film), YouTube portalında.

## Həmçinin bax
Qəşəng qayışləçək

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN A2acd + 3bc; C1. Bitki aləmində nadir, relikt Qafqaz üçün endemik növdür. Cinsi formalaşmasında mərkəzi rol oynayan növdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 30-70 sm hündürlükdədir. Aşağı hissədən uzunsov-neştərşəkilli, küt-itiləşmiş yarpaqlıdır. Çiçəkqrupu salxıma bənzərdir, seyrək, çoxçiçəklidir, 30 sm uzunluqğunadır. Çiçəkləri fır-fır, yana əyilmiş, 12-25 ədəddir. Dodaqcıq uzunluğundadır, tərs-pazşəkillidir, fır-fır rənglidir. Yan dodaqcığın pərləri qısadır, uzunsov, küt, ortada yerləşən dilcikşəkilli, yuxarı tərəfdən enliləşmiş, 10- uzunluğundadır. Mahmızı əyilmiş, silindrik, 2 dəfə yumurtalıqdan qısadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun aylarına təsadüf edir. Aşağı dağ qurşağından başlayaraq yuxarı dağ qurşağına kimi, meşə və meşə kənarlarında,  kolluqlar arasında, bozqır yaylalarda rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın  Quba hissəsi (Qusar rayonu), Lənkəranın dağlıq ərazilərində rast gəlinir 

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Kök yumrularının səhləb almaq üçün istifadə edilir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyası çox nadirdir. İtmə təhlükəsi altındadır.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun  Botanika bağında (Bakı) becərilir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayış ərazisinin deqradasiyası, otarılma, tapdalanma müşahidə olunur.

## Mühafizə tədbirləri
Bəzək bitkisi kimi becərilməli və təbii populyasiyası mühafizə olunmalıdır.

## Yayılması
BQ Quba sahəsi, Xəzər sahili ovalığının rayonlarında aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Meşə və meşə kənarlarında, kolluqlar arasında, bozqır yaylalarda rast gəlinir.

Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xarıbülbül

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. Bəzi ədəbiyyatlara görə bu bitki ayrıca növ deyil, *O.sphegodes* və ya *O.mammosa* növünün yarımnövüdür. Azərbaycanda el arasında Xarıbülbül adlanan bitki əsas O*phrys caucasica* növü olsa da çox güman ki, ofris bitkisinin bütün növləri xalq arasında Azərbaycanda bu adla adlanır. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu ""Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1ab(iii)+2ab(iii). Endemik növdür.

## Arealı
Albaniya, Bolqarıstan, Kipr, Egey dənizinin şərqindəki adalar, Yunanıstan, İran, İraq, Krit, Krım, Livan, Suriya, Şimali Qafqaz, Balkan yarımadasının şimal-qərbi, Fələstin, Rumıniya, Cənubi Qafqaz və Türkiyədə yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Xarıbülbül çoxillik ot bitkisidir. Bitkinin adı fars dilindəki xar (tikan) və bülbül sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Gövdə 20–40 sm hündürlükdədir. Soğanaqları şarvari və ya xırda-ellipsvaridir. Yarpaqları gövdənin qaidəsində yerləşir, uzunsov-lansetvari və ya uzunsov-ellipsvari, eni 2–3 sm, uzunluğu 5–10 sm-dir. Çiçək qrupu seyrəkdir, 5–6 çiçəkdən ibarətdir. Çiçəkyanlığının kənar ləçəkləri 12-sm uzunluğunda açıq-bənövşəyi rənglidir. Daxili ləçəklər 3 sm uzunluqda oval-lansetvari, bənövşəyi və birdamarlıdır. Dodaqcıq məxmərvaridir, yuxarı hissədə irəliyə doğru qısa əlavə çıxıntısı var, qonur, üzəri bir neçə sarımtıl ləkəlidir, hər biri ensiz, açıq-sarı haşiyəlidir.

Çiçəkyanlığının yarpaqcıqlarının uzunluğu 10–12 mm-dir, uzunsov-neştərvaridir, sarımtıl-yaşıl rəngdədir, daxili yarpaqcıqları xətvari-neştərşəkillidir, yaşılımtıl-qonur rəngdədir; dodağı məxmər kimidir, görünüşünə görə enli əksinəyu-murtaşəkillidir, tünd qırmızı-qonur rəngdə olub, mavitəhər-bənövşəyi rəngli H hərfinə oxşar cizgisi vardır, bütöv və ya üç bölümlüdür, orta bölümü böyrəkşəkilli-ürəkşəkilli kiçik qabarlı törəməlidir, kənardakılar qısa olub, uzunsov-üçkünclüdür. Aprel-iyun aylarında çiçəkləyir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən intensiv toplanılması.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Şuşa və ətraf ərazilərdə, Samur-Dəvəçi, Kür-Araz və Xəzərsahili (Siyəzən rayonu, Beşbarmaq dağının təpə hissəsində) ovalıqlar, Kür düzənliyi, Abşeron, Diabar, Böyük Qafqazın cənub yamacı, Kiçik Qafqazın cənub rayonlarında rast gəlinir. Əsas otlu yamaclarda, meşə açıqlıqlarında və kolluqlarında olur.

Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, yasaqlıqların təşkil edilməsi və toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğundur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cəbrayıl Rzaquliyev

**Rzaquliyev Cəbrayıl Manaf oğlu** (Ağacəbrayıl Rzaquluzadə, 1910–1974) — Azərbaycan jurnalisti, publisist, ensiklopedist-lüğətşünas, tərcüməçi, maarifpərvər.

## Həyatı
Bakının Pirşağı kəndində ruhani və maarifpərvər ailəsində doğulmuş, dini təhsilini atasından və kəndindəki mollaxana-mədrəsədə almış, orta məktəbi Bakıda bitirmişdir. Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq və Tibb İnstitutunun əczaçılıq fakültələrinin məzunudur. Əmək fəaliyyətinə, əsasən, 20–30-cu illərdə provizor, aptek müdiri kimi başlamış, sonrakı illərdə mətbuat və nəşriyyat sahələrinə keçmişdir. 1930-cu illərdən 1974-cü ilədək "Gənc işçi", "Azərbaycan pioneri", "Bakinski raboçi" qəzetlərində, "Göyərçin" jurnalında, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında, "Uşaqgəncnəşr"də, Tədris-Pedaqoji Ədəbiyyatı Nəşriyyatında (indiki "Maarif"), sabiq marksizm-leninizm institutunun redaksiya-nəşriyyatında, Azərbaycan Informasiya Bürosunda müxtəlif vəzifələrdə – texniki redaktor, tərcüməçi, redaktor, direktor müavini, baş redaktor və direktor işləmişdir. 1966-cı ildən ömrünün sonlarınadək Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaksiyasında şöbə və redaksiya müdiri, məsul katib vəzifələrində çalışmış, 10 cildlik "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası"nın sözlüklərinin hazırlanması, məqalələrinin yazılışı və nəşri sahəsində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Azərbaycanda mətbuat, nəşriyyat, poliqrafiya, ensiklopediya və lüğət nəşri sahələri üçün çoxlu sayda kadr hazırlamışdır.

Bir çox tərcümənin, elmi-bədii və publisistik əsərin müəllifidir.

## Mənbə
* **Şahverdiyev A. B.** *Azərbaycan mətbuatı tarixi.* "Təhsil" nəşriyyatı, 2006

## Həmçinin bax
* Şahtaxtinskilər
Aloiz Zenefelder

**Aloiz Zenefelder** () — poliqrafiya sahəsində alman ixtiraçısı.

## Həyatı
Praqada ziyalı ailəsində doğulmuş, Münxendə ölmüşdür. Gənc yaşlarından mətbəə – çap prosesləri ilə maraqlanmış, ədəbi-bədii fəaliyyət göstərmiş, dram əsərləri də yazmışdır. 1796-cı ildə əhəng daşının kimyəvi emalı ilə əlaqədar hündür çap formalarının hazırlanmasını müəyyənləşdirmiş, 1798-ci ildə litoqrafiyanı kəşf etmişdir. Sonralar Zenefelder litoqrafiya çap maşınının konstruksiyasını hazırlamışdır. 1818-ci ildə çapdan buraxdığı "Litoqrafiyaya dair tam rəhbərlik" əsəri geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* **Şahverdiyev A. B.** *Azərbaycan mətbuatı tarixi.* "Təhsil" nəşriyyatı, 2006

## Xarici keçidlər
Astara (qəzet)

**Astara** — Azərbaycan Respublikasının Astara rayonunda nəşr olunan aylıq region qəzeti.

Qəzet 1932-ci ildən indiyədək müxtəlif adlarda – Sovet dövründə "Ostoro kolxozçi", "Kolxoz tribunası", "Sovet Astarası" adları ilə çıxmış, hazırda "Astara" adı ilə nəşr olunur.

## Tarixi
Astarada ilk qəzet 1932-ci ildə nəşr edilmişdir. Rayonun ictimai-siyasi həyatını əks etdirən qəzetin adı talış dilində "Ostoro kolxozçi" ("Astara kolxozçusu") olub. "Ostoro kolxozçi" qəzeti 1938-ci ilə qədər Azərbaycan və talış dillərində çap olunmuşdur. 1938-ci ildən isə təkcə Azərbaycan dilində nəşr olunur.

"Ostoro kolxozçi" qəzeti sonralar "Kolxoz tribunası", "Sovet Astarası" adlanmışdır. Qəzet 1990-cı ildən "Astara" adlanır. 1990–1993-cü illərdə "Astara" qəzetində talış dilində də səhifə olub.

Qəzetin 80 illik yubileyi ilə əlaqədar 17 iyul 2012-ci ildə tədbir keçirilib.

13 iyul 2018-ci ildə "Astara" qəzetinin 85 illik yubileyi qeyd edilib.

## Həmçinin bax

* Lənkəran (qəzet)
* Qusar (qəzet)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bioloji təsnifat

**Bioloji təsnifat** və ya **sistematika** — canlı orqanizmləri təsnifləndirilməsi prinsiplərinin işlənib hasırlanması və bu prinsiplərin orqanik aləmin sisteminin qurulmasına praktik tətbiqinə dair elmi intizam. Təsnifləndirmə dedikdə bütün mövcud olan və nəsli kəsilmiş orqanizmlərin təsviri və sistemdə yerləşdirilməsi başa düşülür.

## Həmçinin bax
* Tritoniya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Taksonomiyaya giriş ingilis dilli vikipediyada
* Orqanik aləmin təsniflənməsi
* Society of Australian Systematic Biologists
* Society of Systematic Biologists
Təkdırnaqlılar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Cütdırnaqlılardan fərqli olaraq, dırnaq əmələ gətirən barmaqlarının cüt sayda olmaması xarakterikdir. Dəstəyə ümumilikdə 17 növü əhatə edən 3 müasir fəsilə daxildir: Atlar (Equidae), Kərgədanlar (*Rhinocerotidae*) və Tapirlər (*[[Tapiridae]]*).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İkiləpəlilər

**İkiləpəlilər** (; ) — çiçəkli bitkilər sinfidir. Həmişəyaşıl kollar, ağaclar, qismən çoxillik otlar bura daxildir. Hazırda əsasən Cənub yarımkürəsində yayılmışdır. Təbaşir dövründə meydana gəlmiş, paleogenin əvvəllərində demək olar ki, Yer kürəsinin bütün bölgələrinə yayılmışdır. Çinar, söyüd, ağcaqayın ikiləpəlilər ən qədim nümayəndələridir. İkiləpəlilərdə, adətən, mil kök sistemi olur. Əsasən torvari damarlanma müşahidə edilir. Əksəriyyətində gövdə kambinin hesabına eninə böyüyür.

## İstinadlar
Tapir

**Tapir** () — təkdırnaqlılar dəstəsindən otyeyən heyvan cinsi. Formasına görə donuzu xatırlatsa da, tutmağa qabil olan qısa xortuma malikdir.

Kabuslarla bəslənir. Donuza bənzəsə də maral kimi buynuzu var.

## Növləri
* Dağ tapiri (*Tapirus pinchaque*)
* Düzənlik tapiri (*Tapirus terrestris*)
* Mərkəzi Amerika tapiri (*Tapirus bairdi*)
* Yəhərli tapir (*Tapirus indicus*)
* *[[Tapirus veroensis]]* †
* *[[Tapirus polkensis]]* †
* *[[Tapirus merriami]]* †
* *[[Tapirus veroensis]]* †
* *[[Tapirus copei]]* †
* *[[Tapirus californicus]]* †

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yuxarı Mollu

**Yuxarı Mollu** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Yuxarı Mollu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Xalq qəhrəmanı Qaçaq Nəbinin həyat yoldaşı və silahdaşı Həcər burada anadan olmuşdur. Kəndin ərazisi əvvəllər Mollu (indiki Aşağı Mollu) kəndinin binə yeri olmuşdur. XVIII əsrin axırları – XIX əsrin əvvəllərində Mollu kəndindən ayrılmış ailələr keçmiş binə yerində məskunlaşaraq Yuxarı Mollu kəndini salmışdılar.

28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süquta uğramasından və bolşeviklərin işğalına məruz qalmasından sonra, 1923-cü ilin iyulunda Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir və Zəngəzur qəzalarının bir hissəsindən Kürdüstan mahalı (sonradan qəza) təsis edilmişdir. Yuxarı Mollu kəndi mahalın bir hissəsi olmuşdur. Kürdüstan qəzası ləğv edildikdən sonra Yuxarı Mollu Qubadlı rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Kənd 9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.

## Coğrafiyası
Yuxarı Mollu kəndi Həkəri çayının sahilindədir. 

## Kənd əhalisi Azərbaycan Türkləridir
## Mənbə
* Akif Muradverdiyev. Zəngəzur. Tariximizin yaddaşı. Bakı: Xəzər, 2007, səh. 463.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti
Sovetskiy Karabax

**"Sovetskiy Karabax"** — Azərbaycan SSR dövründə Xankəndidə nəşr olunmuş qəzet.

## İstinadlar
Bəndək

**Bəndək** - Atropatena (qədim Azərbaycan), Parfiya və Sasanilər dövlətində  qullara verilən addır. Bu ölkələrdəki quldarlıq sistemi haqqında məlumat verən ilk mənbələrdən biri "Madaktani hazar datasdan"dır. Orada bəndək və anşəhrik terminləri qul anlamında işlədilmişdir. Hər üç ölkədə də əkinçilikdə qul əməyindən geniş istifadə olunurdu. Lakin artıq III əsrdən quldarlıq sistemi getdikcə zəifləyərək dağlmağa başlayır.

Sasanilərin hüquq məcəlləsinə görə, bir çox əyalətlərdə, o cümlədən Azərbaycanda başqasına tabe olan və ondan asılı olan şəxsə bəndək deyilirdi. İran tarixçiləri Parfiya və Sasanilər dövrünə aid olan bəndək terminini qul kimi tərcümə edirlər. Lakin istər bəndək, istərsə də *anşəhrik* hüquqi nöqteyi-nəzərdən Romada olan quldan fərqlənirdi. Quldarlıqdan feodalizmə keçid dövründə azat və dastakert terminlərinə də təsadüf edilir. "Madaktani hazar datasdan"da qul əməyi ilə becərilən torpaq sahəsinə dastakart və yaxud dastakord deyilir.
## Həmçinin bax
*Atropatena
*Sasanilər imperiyası
Ziyil

**Ziyil** – insan vücudunun xaricində yaranan xala bənzər lakin xaldan çox-çox fərqli xüsusiyyətlərə malik dəri xəstəliyidir. Ziyilə adətən ən çox əllərdə və barmaqlarda rast gəlinir.

## Ziyilin əlamətləri
Ətli xala bənzəyən lakin müxtəlif rəngdə (ağ, qara bəzən isə çəhrayı) əsasən əllərdə, barmaqlarda və dırnaq ətrafında olan nöqtələrdir. Kəsdikdə qanayır lakin ağrısız olur. Əllərlə yanaşı bəzən bədənin digər hissələrində də ziyillərə rast gəlmək mümkündür.

Bu hissələrdən aşağı ətraflarda, cinsi orqanlarda bəzən qadınlarda uşaqlıq yolunda, üzdə və.s hissələrdə rast gəlmək olar.

Ziyilin yaranma səbəbi HPV (human papilloma virus) virusudur. Bu virusun 100-dən artıq növü mövcuddur. Digər infeksion xəstəliklər kimi ziyillərdə yoluxucudur və bu yolla törəyir.

## Müalicəsi
Ziyilləri aradan qaldırmağın bir çox yolları mövcuddur onlardan, azot mayesi vasitəsilə ziyili donduraraq, kiçik bir əməliyyatla və ya lazer əməliyyatı ilə ziyili məhv etmək mümkündür

## Mənbə
* Ziyil
Qaradağ silsiləsi

**Qaradağ silsiləsi** — Güney Azərbaycan ərazisində dağ silsiləsi.

Qaradağ silsiləsi Ağrı dağı və Talış dağları arasında yerləşərək həmin dağ silsilələrini birləşdirir. Lakin Araz çayı Qaradağ silsiləsini Kiçik Qafqaz dağlarından ayırır. Qaradağ silsiləsinin çox hissəsi meşə zolaqları ilə örtülüdür.

Dəniz səviyyəsindən 3600 m hündürlüyə malik olan Qaradağ silsiləsinin uzunluğu 220 km, eni isə 30–65 km-dir. Qaradağ silsiləsi qədim əlvan metal mədənlərinə də malikdir.

## Həmçinin bax
* Qaradağ əyaləti
* Əhər
* Güney Azərbaycan

## İstinadlar
Azatlar

**Azatlar** — Sasanilər İmperiyasında, eləcə də Atropatenada mövcud olmuş sosial təbəqə.

İran tarixçisi Səid Nəfisi azad məfhumunu belə izah edir: "Arilər İran ərazisinə gəldikdən sonra yerli türk əhalidən fərqlənmək üçün özlərini azat adlandırmışlar. Sonralar azat məfhumu nəcib, alicənab mənalarında da işlədilmişdir. Sasanilər dövründə mövcud olan süvari (səvari) yaxud əsvaran silki də onlardan törəmişdir. Pəhləvi dilində olan əsvari terminindən müasir səvar termini əmələ gəlmişdir. Ərəblər isə bu sözü cəm halında əsavirə ilə əvəz etmişlər. Bu təbəqə əsas etibarilə əkinçiliklə məşğul olurdu. Lakin bu işi onların ixtiyarında olan kəndlilər icra edirdilər. Azatların bir qismi sarayda yüksək mövqe sahibi idi. Belə ki, II Xosrovun oğlanlarının tərbiyəçisi bu silkdən olmuşdur."''

Sasanilər dövründə bu silkə irsi olaraq kəndlilərin idarə edilməsi tapşırılmışdı. "Tanserin məktubu"nda göstərildiyinə görə əyanların (yuxarı silkin) hökmranlıq hüququ irsi olmuşdur. Lakin M.Ravəndi bu fikrin əleyhinə çıxaraq yazır ki, ""Tanserin məktubu"nda olan yuxarıdakı fikir inandırıcı deyil. Çünki bir sıra mənbələrdən məlum olur ki, hökmdar məsləhət və məşvərət etmədən öz arzusuna görə yeni hakimlər təyin edir və istədiyi şəxsləri, hətta onlar əyan ailəsindən olmuş olsalar belə işdən azad edirdi". Lakin Fazili Abdulla qeyd edir ki, hökmdarın bir əyani işdən götürəsi və yaxud məsləhətsiz digərinə rütbə verməsi hakimlərin, habelə əyanların irsi olması fikrini inkar etmir.

M. Ravəndi yazır: "Sasani dövlətinin arxalandığı əsas təbəqə sayca çox olan və geniş əkinçi silkini istismar edən azat mülkədarlar idi. Bu dövrdə azatlar həm də Sasani ordusunun özəyini təşkil edirdi. Bu silk Məzdəkilər hərəkatından sonra sarayın diqqətini daha çox cəlb etməyə başlamışdı. Bundan sonra onlara müstəqil silah almaq hüququ verilirdi. Digər tərəfdən onların bir çoxu əsilzadə hüququ da aldı".

## Həmçinin bax
* Atropatena
* Sasanilər imperiyası
Morgellons

**Morgellons** – Bu günə kimi 14 000 insanda rast gəlinən bu xəstəliyin yaranma səbəbinin parazitlər olduğu güman edilsədə müasir tibb hələ də onun müalicəsində acizdir. Xəstəlik zamanı insanın dərisindən qara, mavi və ya qırmızı liflər sallanır.

## Mənbə
Papaqatdı

**Papaqatdı** – Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlardan biridir.

## Oyunun qaydaları
Bu oyunda beş-on nəfər uşaq iştirak edir. Onlardan birini sanama üsulu ilə molla(başçı) seçirlər. Sonra oyun aşağıdakı kimi davam edir.

Molla var qüvvəsilə əlində tutduğu papağı havaya tullayır. Eyni zamanda, uşaqlar aşağıdakı sözləri xorla deyirlər ki, buda oyunun qaydalarından bildirir:


A hürmüzü, hürmüzü,
Nə incidirsən bizi.
Papağı götür, üç
Dəfə dolan, vur bizi.


Hələ papaq havada olarkən, yerə düşəndə onu götürəcək oyunçunun adı çəkilir. Qaydaya görə, papağı havada tutmaq olmaz. Papaq yerə düşən kimi adı çəkilən oyunçu cəld onu yerdən qaldırıb üç dəfə durduğu yerdə fırlanmalı (ola bilər ki, papağı üç dəfə başı üzərində fırlatsın) və qaçıb ətrafa səpələnməyə çalışan uşaqları papaqla vurmalıdır. Papaq yerə düşməyincə uşaqlar qaça bilməzlər. Papaq hansı oyunçuya dəysə, o gəlib adı çəkilənin yerini dəyişməlidir. Yox, əgər heç kəsə dəyməsə, əvvəlki oyunçu yerində qaçıb məlum qaydada oyunu davam etdirilir.

## Mənbə
* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.153.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Dərman

**Dərman** — insan və heyvanlarda xəstəlikləri müalicə etmək üçün istifadə edilən farmokoloji vasitə. Tibbi praktikada olduqca çox dərmanlar işlədilir. Odur ki, onlar haqqında tam təsəvvür yaratmaq üçün dərmanları oxşar xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırırlar. Ən geniş yayılmış təsnifat dərmanların həm farmakoloji təsir xüsusiyyətləri və həm də kimyəvi tərkibi əsas götürülən qarışıq təsnifatdır.

## Ən bahalı dərmanlar

Bəzi aztapılan dərmanlarla müalicə kursunun illik xərci xəstəyə yüz minlərlə dollara başa gəlir. Forbes jurnalı dünyanın ən bahalı dərmanlarının siyahısını tərtib etmişdir.

Jurnalın məlumatına görə, dünyada ən bahalı dərman Alexion Pharmaceutical şirkətinin istehsalı olan Soliris preparatıdır. Bu dərmanla illik müalicə kursu 409,5 min dollara başa gəlir. Soliris immun sisteminin unikal pozğunluğundan əziyyət çəkənlərə yardım edir. İnsan yatanda onun qanında qırmızı qan hissəcikləri (paroxysymal nocturnal hemoglobinuria) parçalanır. Dərman bazara iki il öncə daxil olub.

Soliris dərmanının yazıldığı immun sisteminin pozulması xəstəliyindən ABŞ-də 8 min insan əziyyət çəkir. Bu dərmanın satış həcmi 2009-cu ildə 300 milyon dollara çatıb.

Jurnal qeyd edir ki, xəstəlik nadir olduqda onun dərmanı da baha olur. ABŞ-də cəmisi 500 nəfər Hantera sindromu kimi tanınan genetik xəstəlikdən əziyyət çəkir. Bu xəstələr üçün hazırlanmış Elaprase dərmanının illik xərci 375 min dollardır. Shire Pharmaceuticals şirkəti tərəfindən işlənmiş Elaprase dərmanı ötən il təkcə ABŞ bazarlarında 353 milyon dollar həcmində satılıb.

Daha bir nadir preparat BioMarin Pharmaceuticals şirkətinin istehsalı olan Naglazyme dərmanıdır. Bu dərman xəstəyə ildə 365 min dollara başa gəlir.

Ən bahalı dərmanlar siyahısında müalicə kursu 200 min dollaк olan 9 adlı dərman daxil edilib.

## Həmçinin bax
*ATK kod N02

## Mənbə
* Dərman (bölmə)

## İstinadlar
Ədviyyat

**Ədviyyat** — xörəklərə, şirniyyatlara, mürəbbələrə, içkilərə və digərlərinə dad, ləzzət və xüsusi ətir verən bitki növlərinin müəyyən hissələridir. Bunlara bitkilərin yarpaqları, çiçəkləri, toxumlar, meyvələr, köklər, zoğlar, qabıqlar aiddir.

## Ümumi məlumat
Ədviyyatların hamısı ekzotik mənşəli olub Uzaq Şərqin tropikal bölgələrində yetişir. Onlar əsasən iki növə ayrılırlar: ədviyyat və ətirli otlar.

## Ədviyyat
Əslində ədviyyatla ətirli otlar arasında o qədər də böyük fərq yoxdur. Ədviyyat ətirli otların, ağac qabıqlarının, meyvələrin və toxumların qurudulmuş halıdır. Ətirli otlar xörəyə ətir verirkən, ədviyyat xörəyin ləzzətini artırır.

Ədviyyat həm də iştaha açıcıdır.

Azərbaycan mətbəxində istifadə edilən əsas ədviyyat növləri bunlardır:

* vanilin
* mixək
* darçın
* hil
* quru nanə
* toz və dənə qara istiot
* zəfəran
* sumaq
* sarıkök
* zəncəfil
* zirə 
* cirə
* razyana

## Ətirli otlar
Ətirli otlar xörəklərə dad və ləzzət vermək üçün istifadə edilən bitki növləridir. Bu bitkilərin yarpaqları, çiçəkləri, toxumları, meyvələri, kök və ya zoğları istifadə edilir.

Bir çox halda, ətirli otlar xörək üçün lazım olan məhsulların əsas hissəsini təşkil edir.

Ətirli otlar təzə və ya quru halda istifadə edilir. Azərbaycan mətbəxini ləzzətini daha da artırmaq üçün istifadə olunan əsas ətirli otlar bunlardır:

* şüyüd
* reyhan
* tərxun
* nanə
* cəfəri
* keşniş
* kəvər
* turşəng
* kərəviz
* kəklikotu
* dəfnə
* zirə

Ədviyyatın təbabətdə də əhəmiyyəti çox böyükdür. Onların hər birinin ayrı-ayrılıqda müalicəvi xüsusiyyətləri var.
Hamburger Universiteti

**Hamburger Universiteti** — biznes fəaliyyətinin müxtəlif aspektləri öyrədilən mərkəz

Hamburger Universitetində hamburgerlərin hazırlanma yolları yox, biznes fəaliyyətinin müxtəlif aspektləri öyrədilir.

İlk Hamburger Universiteti 1961-ci ildə ABŞ-nin İllinoys ştatında yaradılıb. O vaxt ali təhsil müəssisəsini 14 min tələbə başa vurub. İndi universitetə hər il 5 min tələbə qəbul olunub və bu təhsil müəssisəsi dünyanın ən qocaman korporativ universiteti sayılır.

30 mart 2010-cu ildə Çinin Şanxay şəhərində "McDonalds" korporasiyası Hamburger Universiteti yaradıb. 250 milyon dollara başa gələn universitet binasının qarşısında fastfudlar şəbəkəsinin başlıca simvolu - "McDonalds"ın banisi Ronald Makdonaldın heykəli qoyulub.

## Mənbə
*Çində Hamburger Universiteti açılıb 

## Xarici keçidlər
*Hamburger Universiteti, McDonald’s. banker.az, 04.11.2014
Mario Kamus

**Mario Kamus** (; ) — İspaniya kinorejissoru, ssenarist və aktyor.

## Həyatı
İspan kinorejissoru Mario Kamus 1935-ci ildə anadan olmuşdur. Hüquq kollecini bitirdikdən sonra 1956-cı ildə *Escuela Oficial de Cinematografía*-ya daxil olmuşdur. Oranı bitirərkən diplom işi kimi qısametrajlı "İçki düşkünü" filmini çəkir. Onun ilk tammetrajlı filmlərindən biri "Gənc Sançes" (1963) olur.

Mario Kamus Buenos Ayres kinofestivalında "Ən yaxşı film" nominasiyasında mükafata layiq görülmüşdür.

Onun ən məşhur filmlərindən biri 1968-ci ildə çəkdiyi "Qoy danışsınlar" musiqili filmi olmuşdur. M. Kamus 80-ci illərdə də ona şöhrət qazandıran və tamaşaçılar tərəfindən böyük uğurla qarşılanan bir neçə filmin rejissoru olmuşdur.

## Filmoqrafiya
# Qoy danışsınlar! (film, 1968) / Digan lo que digan

## İstinadlar
Kif

**Kif göbələkləri** — ərzaq məhsulları, meyvə, bitki qalıqları, dəri və sairə üzərində xarakterik ərp (**kif**) əmələ gətirən göbələklər. Müxtəlif sistematik qruplara - fikomiset, askomiset və natamam göbələklərə aiddir.

## Ümumi
Kif çörək üzərində yaşıl nöqtələrlə, meyvələrdə isə məxməri xallarla müşahidə olunur. Taxıl və taxıl məhsulları başda olmaqla, düyü, fındıq, fıstıq kimi ərzaqlarda kiflənməni törədən göbələklər "aflatoksin" deyilən zəhərli maddə əmələ gətirir. Orqanizmə dərhal təsir etməyən aflatoksin tədricən yayılaraq bədənin immunitet sistemini, daxili orqanları, xüsusilə də, qaraciyəri zədələyir, sirroza, böyrək çatışmazlığına, xərçəng xəstəliyinə səbəb olur.

Kiflənmiş qida məhsullarının kifli hissəsini ayırıb, qalanından istifadə edirik. Halbuki ekspertlər, kifin bütün məhsula yayıldığını və tədricən orqanizmin immunitet sistemini zəiflətdiyini, daxili orqanları və qaraciyəri zədələdiyini söyləyirlər. Çünki kif orqanizmə öldürücü təsir göstərir. Qidaları hazırlayarkən gigiyenik qaydalara diqqət edilməməsi, məsələn, kifayət qədər bişirilməməsi nəticəsində bədənə faydadan çox, zərər verə bilər. Kiflənmiş ərzaqdan qənaət məqsədi ilə istifadə edilməsi qaraciyər xəstəliklərinə yol açır.

Kifli yem yeyən heyvanların südü, yumurtası və əti də insanlara ciddi zərər verir.

## Mənbə
* Kiflənmiş qida öldürücü təsirə malikdir 

## İstinadlar
2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunları

**2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunları** — Yeniyetmə idmançılar arasında keçirilən ən mötəbər turnirlərdən biri.

İlk dəfə 2010-cu il 14–26 avqust tarixləri aralasında Sinqapurda keçirilmişdir.

## İstinadlar
Daltonizm

**Daltonizm** — rəngli görmənin anadangəlmə pozuntusu; əsasən, qırmızı və yaşıl rəngləri seçmə qabiliyyətinin olmaması ilə səciyyələnir. Ən çox kişilərdə təsadüf edilir. 

## Ümumi məlumat
İlk dəfə ingilis fiziki Con Dalton 1794-cü ildə təsvir etmişdir. Daltonizm digər görmə funksiyalarının pozulması ilə müşayiət olunmur, lakin onun aşkara çıxarılması bütün nəqliyyat növlərində, bəzi sənaye sahələrində işləyən şəxslərin, ayrı-ayrı qoşun növü hərbi qulluqçularının, habelə rəssamların, kimyaçıların və başqalarının peşə yararlılığının təyin olunması üçün əhəmiyyətlidir. Daltonizmin diaqnostikası polixromatik cədvəlin (bir rəngdə olan rəqəm və ya fiqurun eyni parlaqlıqlı digər rəng fonunda göstərilməsi), anomaloskopun (əsas rənglərin qavranma həddinin ölçülməsi), xüsusi kompüter proqramının köməyilə yerinə yetirilir.

Daltonizm Xəstəliyə səbəb göz arxasında yerləşən rəng detektorundakı hüceyrələrdə yerləşən konusların içərisindəki 3 piqmentin (qırmızı, yaşıl və mavi) hər hansı birinin və ya hər üçünün az olması yaxud da heç olmamasıdır. İrsən keçən xəstəlikdir.

İlk dəfə olaraq 1798-ci ildə ingilis Con Dalton adlı bir kişidə rast gəlinən və sonradan onun adı ilə adlandırılan daltonizm bəzi insanların qırmızı və yaşıl rəngi seçə bilməməsidir.

İngiltərədə nəşr olunan Nature jurnalında dərc olunan bir xəbərə əsasən Amerika alimləri daltonizmdən əziyyət çəkən Sam və Dalton adlı iki meymun üzərində 2 il müddətində bir təcrübə aparmışlar. Təcrübədə gözün torlu qişasındakı işığı qəbul edən sinir hüceyrələrini qırmızı və yaşıl rəngi qəbul edə bilməsi üçün lazım olan zülalı təmin etdilər və nəticədə meymunlar rəngləri görməyə başladı.
Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, bu xəstəliyə kişilərdə daha çox rast gəlinir. Daltonik bir kişinin qızı heç vaxt daltonik olmur, lakin onun əlamətlərini özündə daşıyar və gələcəkdə onun oğlu daltonik ola bilər.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
Rəng koru (daltonizm) olan insanlar dünyanı necə görür?
Katolikos Lazar

**Katolikos Lazar** (Qafqaz albanlarının dili:*𐔾𐔰𐔰𐔵𐔰𐕙*) və ya **Ğazar** () - Alban katolikoslarından biri. Mxitar Qoşun katolikoslar siyahısında adı 7-ci yerdə çəkilir. Alban salnaməsində göstərilir ki, o Beqamej adlanan bir yerdə (Kirakos Qandzaketsinin məlumatına görə, Bərdə və Beyləqanın arasında, müasir Ağcabədidə) Ğazarabadı və Müqəddəs Pantaleon kilsəsini tikdirmişdir. Kirakosa görə 8 il hakimiyyətdə olmuşdur.

## İstinadlar
Katolikos İyeremiya

**Katolikos İyeremiya** — alban katolikoslarndan biri. Katolikoslar siyahısında adı 12-ci yerdə Moisey Kalankatlı və Kirakos Gəncəli onun həm də hunların yepiskopu olduğunu qeyd edir. Alban çarı Yesuagenin hakimiyyəti dövründə katolikosluq edib.

## İstinadlar
Katolikos Abas

**Katolikos Abas** (, ) — Alban katolikoslarından biri. Katolikoslar siyahısında adı 13-cü yerdə  çəkilir.

## Həyatı
Onun dövründə Alban Həvari Kilsəsinin mərkəzi Çoladan Bərdəyə köçürülmüşdür. Onun haqqında Moisey Kalankatlı yazır:  O, erməni təqviminin başlanğıcında katolikos kürsüsünü Çoladan Bərdəyə köçürmüşdür.O, Böyük Arran yepiskopluğundan çağırılıb, 44 il katolikos olmuşdur. Onun vaxtında adəti üzrə məktublar üzərində "Albaniyanın, Lpinanın və Çolanın katolikosu" yazırdılar. Dəbil Kilsə Qurultayından ona yazdılar ki, o, gərək İsanın ilahi və insani təbiətinin birliyini qəbul edib "Müqəddəs Allah" sözlərinə "Ölməz və Çarmıxa çəkilmiş" sözlərini əlavə etsin. Çünki bunu onlar Konstantinopol patriarxı Prokldan öyrəniblər. Axı müqəddəs Üç Uqnum Efes Kilsə Qurultayında iki yüz müqəddəs keşişlərə təyin edilmiş, sonra Mesopotomiya yepiskopu Yaqubun vasitəçiliyi ilə imperator Anastasinin hüzuruna gəlmiş,İskəndəriyyə patriarxı Timofey və Antikiyalı Pytor onu təsdiq etmişlər. Onların hamısı şərtləşdilər ki, provaslav dindarlar da  "Çarmıxa çəkilmiş ölməz" deməlidirlər. Amma bizim ölkədə Katolikos Abbasa qədər heç kəs bunu demirdi.  Ölkəmizdə küfr olmadığı üçün bu məsələyə də baxmağa ehtiyac yox idi. 

## İstinadlar
Katolikos II Zəkəriyyə

**Katolikos II Zəkəriyyə** — Albaniyanın XV katolikosu. Onun dövründə Sünik (Zəngəzur) kilsəsi erməni kilsəsinə tabe olmaqdan qurtulub və Alban kilsəsinə birləşdirilmişdir. Moisey Kalankatlı II Zəkəriyyə haqqında yazır: *"Bu müqəddəs insan on yeddi il kürsüdə oturub. O, böyük şəhər [[Bərdə]] üçün zəmanət verdi və öz duaları ilə çoxunu əsirlikdən qurtardı. Ermənilərin razılığı olmadan o, Vartanes adlı keşişi Sünikin yepiskopu təyin etdi"*

Mxitar Qoş isə onu *"müqəddəs və nöqsansız ər"* kimi təqdim edir.

## İstinadlar
Katolikos II İohann

**Katolikos II İohann** — Albaniyanın XVI katolikosu. Amaras monastırında yepiskop idi.

## İstinadlar
Katolikos Uxtanes

**Katolikos Uxtanes** — Albaniyanın XVII katolikosu. Moisey Kalankatlı qeyd edir ki, "*Katolikos Uxtanes yaxın qohumları ilə evlənən alban knyazlarını lənətlədi və onlar ölümə məhkum olundular*".

## İstinadlar
Almatı metropoliteni

**Almatı metropoliteni** — Qazaxıstannın Almatı şəhəri və Almatı vilayətində nəqliyyat vasitəsi

## Tarixi
Almatı metropoliteninin 1 dekabr 2011-ci ildə təntənəli açılışı olub..

## İstinadlar
Katolikos I Yelizar

**Katolikos I Yelizar** — Alban knyazlarından biri. Böyük alban hökdarı Cavanşirin vaxtında katolikosluq edib və altı il kürsüdə oturub. Moisey Kalankatlı onun haqqında yazır: *"O, [[Şəki]] kilsə dairəsindən seçilmişdi. O, [[Mesrop Maştots|Mesrob]]un [[Kiş]]də gizlətdiyi Müqəddəs xaçı əldə etdi. Onun hissəciyini götürüb yüz iyirmi qızıl dehqan olan sandıqçaya qoyub üstündə "Bu Yelizara məxsusdur" sözlərini yazdırdı. O, əmr etdi ki, hər il [[Kiş]]də Xaç bayramı keçirilsin."*

## Həmçinin bax

*Alban Katolikoslarının siyahısı
Eypril Març

**Eypril Març** (əsl adı **Elinor Bleyk**, 20 aprel 1965, Kaliforniya) - ABŞ müğənnisi və bəstəkar. İngilis və fransız dillərində ifa edir. Kventin Tarantinonun "Ölüm sübutu" filmində səslənən *"Chick Habit"* mahnısı ilə məşhurdur.

## Albomları
* *Gainsbourgsion ! (1994)*
* *Chick Habit (1995)*
* *Paris in April (1996)*
* *Superbanyair (1997)*
* *April March Sings Along with the Makers (1997)*
* *April March and Los Cincos (1998)*
* *Chrominance Decoder (1999)*
* *Triggers (2003)*
* *Grindhouse (2007)*
* *Magic Monsters avec Steve Hanft (2008)*

## Xarici keçidlər
*
Nerses Bakur

**Katolikos Nerses Bakur** () — Albaniyanın XIX katolikosu. Qafqaz Albaniyasında xalkedonçuluğu yaymağa çalışıb. Varaz Trdatın  hakimiyyəti dövründə kürsüdə oturub. Onun bu hərəkəti ortodoks aləmində səs-küy yaymışdı.

## Katolikosluğu
Katolikosluğa çar Varaz Trdatın həyat yoldaşı çariça Sparamanın köməyi ilə gəlmişdi. Böyük Arran yepiskopu İoveli vəzifəsindən çıxararaq yerinə Vəng keşişi Zəkəriyyanı gətirmişdi. Şimal Qafqaz hunlarını xristianlaşdırmış yepiskop İsraili və Girdiman yepiskopu Yeliazarı qovdurdu. Onun bu hərəkətinə Qəbələ yepiskopu İohann və Amaras yepiskopu Simeon etiraz etdi. Onlar məclis çağırıb Nersesi lənətlədilər və Ermənistan katolikosu I İlyadan (703-717) kömək istədilər. İlya da öz növbəsində Xəlifə Əbdülmalikdən kömək istədi. Əbdülmalik Nerses Bakuru katolikosluqdan kənarlaşdırdı.

Moisey Kalankatlı onun haqqında yazır: Katolikos Nerses Girdiman kilsə dairəsindəndir. Katolikos kürsüsündə on yeddi il oturub. Günahlı məfkurəyə malik olub, xalkedon küfrünü qəbul etməklə Albaniya ölkəsini çaşdırmaq istədi. Cismən və ruhən lənətlənərək albanlar və ermənilər tərəfindən Allah Oğlunun şərəfindən məhrum edilib kafirlərə hazırlanan ölümə məhkum olundu.

Kalankatlının və eləcə də bir çox erməni dilli müəlliflərin məlumatından bəlli olur ki, Katolikos Nerses taxtdan salınaraq öldürülmüşdür. Mxitar Qoş isə onun haqqında qısaca olaraq bunu qeyd edir: *"O, xalkedon küfrünün tərəfdarı idi."*

## İstinadlar
Tanserin məktubu

**Tanserin məktubu** - Sasanilər hökmdarı I Ərdəşirin (224-240) tapşırığı ilə onun vəziri Tanser tərəfindən Mazandaran hakimi Cəşnəsəf şaha yazlmış məktubdur. Məktub böyük tarixi əhəmiyyət daşıyan mənbədir.
Ultan qalası

**Ultan qalası** — indiki İran ərazisində qala-şəhər.

Ultan qalası Muğan düzündə, Araz çayının cənub sahilində, Ərdəbil ostanının Ultan kəndindən qərbdə, dəniz səviyyəsindən 67–73 m yüksəklikdə yerləşir. Yerli əhalinin Ultan qalası adlandırdığı bu şəhər xarabalıqlarının qala divarları ilə müdafiə olunan sahəsi düzbucaq biçimdə olub 33 hektar sahəni əhatə edir. Düzbucaqlının küncləri əsas coğrafi cəhətlərə istiqamətlənmişdir. Qalanı eni 10 m-ə çatan müdafiə xəndəyi əhatə edir. Şəhərin qala divarlarından bayırda cənub-qərb, cənub və şərq istiqamətlərində genişlənən rabad yerləşir. Rabadla birlikdə Ultan şəhər xarabalıqlarının ümumi sahəsi 70 hektara yaxındır. Arxeoloji qazıntılar məhdud miqyasda aparılmış, mədəni təbəqənin stratiqrafiyası müəyyənləşdirilmiş, şəhər istehkamları ilə bağlı bir çox suallara aydınlıq gətirilmişdir. Qalınlığı 5 m-ə çatan mədəni təbəqə yatımında dörd inşaat
dövrü müəyyənləşdirilmiş, I və II inşaat qatlarında sasani və ərəb fəthləri dövrünün maddi mədəniyyət nümunələri, III və IV inşaat qatlarında isə IX-XI əsrin əvvəllərinə aid faktik materiallar əldə edilmişdir. İstehkam qalıqlarının tədqiqindən məlum olmuşdur ki, şəhərin ilk qala divarı çiy kərpicdən hörülmüş, qalınlığı 4 m olmuşdur. Bu qala divarı sel ilə dağıdıldıqdan sonra onun qalıqları üzərində nisbətən kiçik ölçülü kərpiclərdən yenisi inşa olunmuşdur.

Qazıntılar zamanı əldə olunan arxeoloji materiallar əsasən saxsı qab parçalarından ibarətdir və daha çox orta əsr Beyləqan şəhərinin saxsı məmulatı ilə oxşarlıq təşkil edir.

Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, Ultan qalası Sasanilər dövründə tikilmiş qalalardandır. Göründüyü kimi, həmin qala Nadir şahın hakimiyyəti dövrünə kimi qorunub saxlanmış, lakin sonralar ruslarla aparılan müharibələr nəticəsində dağılaraq xarabalığa çevrilmişdir.

## Mənbə
Azərbaycan arxeologiyası. Altı cilddə. VI cild. Bakı,2008.
## Xarici keçid
*Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında''" e-qanun.az

## Həmçinin bax
*Varsan