Avar əlifbası

**Avar əlifbası** — avar dilində yazı üçün istifadə olunan əlifba. Mövcud olduğu müddətdə müxtəlif qrafik əsaslarda fəaliyyət göstərmiş və dəfələrlə islahatlar aparılmışdır. Hazırda avar yazısı kiril əlifbasındadır. Avar yazı tarixində aşağıdakı mərhələlərə bölünür:

* XV əsrdən 1928-ci ilə qədər — ərəb əlifbası əsasında yazı;
* 1860–1910-cu illər — kiril əlifbasına əsaslanan yazı (ərəblə paralel);
* 1928–1938-ci illər — latın əsasında yazı;
* 1938-ci ildən — kiril əlifbasına əsaslanan müasir yazı.

## Ərəb qrafikası

Avar yazısının ən qədim abidələri Dağıstanın Xunzax rayonunda aşkar edilmiş daş xaç və lövhələr üzərində üç gürcü — avar ikidillidir. Bu yazılar gürcü qrafikası ilə yazılmışdır. Onlardan birini 1940-cı ildə akademik A. S. Çikobava, digərini Xunzax kəndindən olan T. E. Qudava, üçüncünü Qotsatl kəndindən olan K. Ş. Mikaylov  deşifrə etmişlər. Bu yazılar 12–14-cü əsrlərə aiddir .

İslam dini Dağıstanda yayıldıqdan sonra ərəb yazısı da onunla birlikdə nüfuz edir. Ərəb qrafikası əsasında avar yazısının ən qədim abidəsi Qunib rayonunun Koroda kəndində 13–14-cü əsrlərə aid olan kitabədir. Bilinən ən qədim avar əlyazma mətni XV əsrin sonlarına təsadüf edir — İbrahimin oğlu Əndünikin ərəbcə yazılmış vəsiyyətində dəyişdirilməmiş ərəb qrafikası ilə yazılmış 16 avar sözü vardır. B. M. Atayev görə, ilk avar yazıları avar dilinin özünü ifadə emək üçün nəzərdə tutulmamışdır .

16-cı əsrdən etibarən avar yazısı daha geniş yayılmağa başladı. Avar dilində yazılmış 16–19-cu əsrlərə aid ayrı-ayrı əlyazmalar dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır  . XVII əsrdə avar dilinin ərəb hərfləri ilə qeydləri artıq kifayət qədər geniş yayılmışdı: o dövrün Obodlu İsmayılın oğlu Şaban tərəfindən tərtib edilmiş lüğətlər, eləcə də Kudutlu Musalav Məhəmmədin sənət nümunələri.

XVIII əsrin sonlarında Xunzaxlı Dibir-Kadi ərəb əlifbasında islahat apararaq onu avar dilinin fonetik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırdı. Bu əlifba " əcəm " adlanırdı. Bununla belə, onun bir sıra çatışmazlıqları var idi ki, sonralar onları dəfələrlə aradan qaldırmağa cəhd edirdi . Belə ki, 19-cu əsrdə İmam Şamilin təklifi ilə xüsusi komissiya *l* -nı bildirmək üçün ڸ işarəsini tətbiq etdi. 1884-cü ildə ilk avar çap kitabı İstanbulda nəşr olundu, burada ərəb qrafikası istifadə edildi, daha sonra Dağıstanda kitab nəşri başladı; avar dilində kitablar əsasən Temir-Xan-Şurada çap olunurdu  . Ərəb əlifbasına əsaslanan avar dilinin əlifbası aşağıdakı formada idi :

1920-ci illərdə avar dili üçün ərəb əlifbası islah edildi — bir sıra xüsusi avar samitləri üçün hərflər, eləcə də ənənəvi ərəb əlifbasında olmayan saitlər üçün işarələr tətbiq edildi. İslah edilmiş əlifba "yeni əcəm" adlanır və 1928-ci ilə qədər istifadə olunurdu  . 1920-ci illərin sonunda avar əlifbası bu cür idi: 

## Usların əlifbası

1860-cı illərdə, Dağıstanın Rusiya imperiyasına birləşdirilməsindən sonra, ilk avar qrammatikası etnoqraf və dilçi P. K. Uslar tərəfindən tərtib edilmişdir (1889-cu ildə nəşr edilmişdir). Bu qrammatikada bir neçə latın və gürcü hərflərinin əlavə olunduğu dəyişdirilmiş kiril əlifbasından istifadə edilmişdir. 1865-ci ildə Tiflisdə bu əlifba ilə ilk avar kitabı — "Ҭotsebesab h̍underil matsaɳ̍ul zhuz – Avar əlifbası" çap olundu. 1860-cı illərdə bu əlifba ilə bir sıra kitablar nəşr olundu. Eyni zamanda, bu əlifbanı məktəb təhsili sahəsinə daxil etməyə cəhdlər edildi, lakin nəzərəçarpacaq uğur qazanmadı .

Bununla belə, gələcəkdə Usların əlifbası müəyyən istifadə tapdı. Xüsusilə, Yəhya İncilinin avar dilinə tərcüməsi (49 vərəq) məlumdur, 1900-cü ildə Teletl kəndindən Cavətxan Qebedov tərəfindən hazırlanmış və uslar əlifbası ilə yazılmışdır .

## Latın qrafikası

1923-cü ildə Pyatiqorskda müsəlman xalqlarının konfransında Dağıstan dillərinin latın əlifbasına keçməsi məsələsi qaldırıldı, lakin o zaman bu məsələ vaxtından əvvəl qəbul edilmişdi — ruhanilər və ziyalıların bir hissəsi latın əlifbasına kəskin etiraz edirdilər. 1926-cı ildə məsələ yenidən gündəmə gətirildi. 1928-ci ilin fevralında vilayət komitəsinin və Dağıstan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 2-ci birgə plenumu respublika xalqları, o cümlədən avarlar üçün latınlaşdırılmış əlifbaların işlənib hazırlanması vəzifəsini qoydu. Həmin ildə əlifba tərtib edilərək təsdiq edilib. Dağıstan MSSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanına əsasən, 1930-cu il oktyabrın 1-dən latınlaşdırılmış avar əlifbası bütün rəsmi sahələrdə istifadə üçün məqbul olan yeganə əlifbaya çevrildi .

Avar latınlaşdırılmış əlifbasının ilk variantında böyük hərflər yox idi və belə görünürdü  : **a, b, c** **, d, e, g, ƣ, h, ħ, ⱨ, i, j, k, ⱪ, l** **, m, n, o, p, q, ꝗ, r, s, ş, ꞩ, t** **, u, v, x,** **, z, ⱬ, ƶ,**. 1932-ci ildə əlifbada islahatlar aparıldı — böyük hərflər və **F f, Ç ç** hərfləri təqdim edildi. Nəticədə əlifba aşağıdakı formanı aldı  :

Bu əlifba 1938-ci ilə qədər istifadə edilmişdir.

## Müasir əlifba
1930-cu illərin sonlarında SSRİ-də yazıların kiril əlifbasına çevrilməsi prosesi başlandı. Bu proses zamanı 1938-ci il yanvarın 5-də Bolşeviklərin Ümumittifaq Kommunist Partiyası Dağıstan Vilayət Komitəsinin bürosu Dağıstan xalqlarının kiril əlifbası və əlifbalarının tərcüməsi haqqında qərar qəbul etdi. Fevralın 8-də bu qərar Dağıstan MSSR Mərkəzi Komitəsi tərəfindən təsdiq edildi . Fevralın 10-da Dağıstanskaya Pravda qəzetində yeni avar əlifbası dərc olundu.

Sonradan əlifbada kiçik dəyişikliklər edildi (**Ё ё** hərfi daxil edildi və **Tl tl** hərfi çıxarıldı). 1952-ci ilin dekabrında SSRİ Elmlər Akademiyası Dağıstan Bölməsinin Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi sessiyasında *avar dilinə LӀ lӀ hərfinin* (yan sıra fonemlərindən biri) daxil edilməsi qərara alındı. əlifbası və *tsӀtsӀ*, *chӀchӀ* və *kakӀ* hərf birləşmələrini müvafiq olaraq *ts*, *ch* və *Ӏk* ilə əvəz etmək, lakin bu qərar icra olunmadı . 1993-cü ildə bu məsələ, digərləri ilə yanaşı, İYALI DSC RAS-da yazı dillərinin normallaşdırılması problemlərinə həsr olunmuş konfransda yenidən müzakirə edildi, burada xüsusilə *tsӀtsӀ* və *chӀchӀ* *tsII* və *chII* və ya *tsy* ilə əvəz edilməsi təklif edildi. Bu layihə də həyata keçirilməmişdir  .

Hazırda avar əlifbası belə görünür :

Avar əlifbasındakı *Гъ* hərfi uvular səsli spirant, *Гг* qırtlaq səssiz spirant, *ГӀ udlaq* səsli spirant, *Къ* uvular kəskin, *Къ* lateral kəskin, *КӀ* arxa lingual dayanma kəskin, *Lъ hərfi* yan səssiz spirant və yan səssiz affrikat, *ТӀ* — ön lingual dayanma kəskin, *Хъ* — uvular səssiz affrikat, *Хь* — arxa dilli səssiz spirant, *XӀ* — udlaq səssiz spirant, *ЦӀ* — fit çalan aburptive, ChӀrupt — sibilant. Uzun səslər müvafiq hərfin ikiqat artırılması ilə göstərilir — kk, kakӀ, ll, ss, xx, tsz, tsӀtsӀ, chh, chӀchӀ və yalnız uzun [ʃ] ayrı işarə ilə göstərilir — *u* . Eyni zamanda, uzun samitlər, bir qayda olaraq, yalnız müvafiq qısa olanlarla minimal cütlər olduqda qeyd olunur: *max* "ağcaqayın" və max "dəmir", lakin *mech* [ *meχː* ] "zaman, zaman" .

## Əlifbaların müqayisəli cədvəli

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Архивная копия от 17 апреля 2016 на Wayback Machine