open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun** - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşlıq
normalarını müəyyən edən qanunvericilik aktı.
## Qəbul edilməsi
1919 il avqustun 11 –də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
tərəfindən qəbul edilmişdir.

## Bölmələri
Qanun 4 bölmədən ibarət idi:
*Vətəndaşlığın müəyyən edilməsi; 
*Vətəndaşlığın verilməsi;
*Vətəndaşlığın itirilməsi; 
*Azərbaycan vətəndaşlığı haqqında 1918 il 23 avqust tarixli Əsasnamənin qüvvədən
düşməsi.
Qanunun birinci bölməsinin 1-ci maddəsinə əsasən, milliyyətindən və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq,
özləri və ya valideynləri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisində doğulmuş keçmiş Rusiya imperiyası vətəndaşları
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşları hesab olunurdu

## Mahiyyəti
Qanuna görə, Azərbaycan vətəndaşlarından doğulanlar, Azərbaycan vətəndaşlarına ərə getmiş xarici vətəndaşlar,
17 yaşı tamam olmamış və Azərbaycan vətəndaşı tərəfindən övladlığa götürülmüş xarici vətəndaşlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşı hüququ qazanırdılar. Xarici vətəndaşa ərə getmiş Azərbaycan vətəndaşı boşandıqda, 17 yaşına
çatmamış Azərbaycan vətəndaşının xarici vətəndaşdan doğulmuş övladı, elmi və digər istedadı ilə Azərbaycana xüsusi
xidmət göstərmiş və Azərbaycana köçmüş xarici vətəndaş, Azərbaycanda hərbi və mülki xidmətdə olan xarici vətəndaş da
Azərbaycan vətəndaşlığı hüququ əldə edirdi. Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edən hər bir şəxs Azərbaycan dövlətinə
sədaqət barədə Əsasnamədə olan xüsusi mətn əsasında and içməli idi

Azərbaycan vətəndaşı başqa ölkənin vətəndaşlığını qəbul etdikdə o, Azərbaycan vətəndaşlığı hüququnu itirirdi.
Azərbaycan vətəndaşlığından çıxmaq istəyən şəxslər yerli dairə məhkəmələrinin inzibati bölməsinə ərizə ilə müraciət
etməli və öz ərizələrində hansı ölkənin vətəndaşlığını qəbul etdiklərini bildirməli idilər.

Azərbaycan vətəndaşlığından
çıxmış şəxs yenidən Azərbaycan vətəndaşlığına qayıtmaq barədə yalnız 5 ildən sonra ərizə ilə müraciət edə bilərdi.
İcazəsiz olaraq xarici vətəndaşlığı qəbul etmiş şəxslər isə yalnız Cümhuriyyət Hökuməti daxili işlər nazirinin xüsusi
icazəsi ilə yenidən Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edə bilərdilər.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlıq andı
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında əsasnamə

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun*  maddəsi.
## İstinadlar
Kazan Dövlət Universiteti

**Kazan federal universiteti ** — Rusiyada yerləşən Kazan şəhərinin Ali təhsil müəssisəsi, ölkənin ən qədim universitetlərdən biri və üçüncü universiteti. 1804-cü ildə açılmış, 1918-ci ilə qədər İmperator, 1925-ci ildən sonra Lenin adına adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Boltsman sabiti

**Boltsman sabiti** (k_{\mathrm{B}} və ya k) - fundemental fiziki sabitlərdən biri olub, enerji ilə temperatur arasında əlaqə yaradır. Boltsman sabiti  R universal qaz sabitinin N_{\mathrm{A}} Avoqadro sabitinə olan nisbətinə bərabərdir:

: k_{\mathrm{B}}=\frac{R}{N_{\mathrm{A}}}.

Bu sabitin adı, onun əsas rol oynadığı statistik fizikaya böyük töhfə verən Avstriya fiziki Lüdviq Bolsmanın şərəfinə qoyulmuşdur.

Boltsman sabiti, entropiyada olduğu kimi, enerjinin temperatura nisbətinə bərabər olan ölçüyə malikdirr\left(\left[k_{\mathrm{B}}\right]=\frac{\mathrm{C}}{\mathrm{K}}\right). BS-də Bollstman sabitininin təcrübi qiyməti aşağıdakı kimidir:

: k_{\mathrm{B}}=1{.}380\,648\,52(79)\times 10^{-23}\frac{\mathrm{C}}{\mathrm{K}}.

Dairəvi mötərizələrdəki ədəd kəmiyyətin qiymətinin axırıncı rəqəmlərdəki standart xətasını göstərir.

## Makroskopik fizika ilə mikroskopik fizika arasında körpü

k_{\mathrm{B}} Boltsman sabiti makroskopik və mikroskopik fizika arasında körpüdür. Makroskopik ideal qaz qanununda deyilir ki, ideal qaz üçün p təzyiqi ilə V həcminin hasili \nu maddə miqdarının T mütləq temperatura olan hasili ilə mütənasibdir:

:pV = \nu{RT} ,

burada R qaz sabitidir(R=8.3144598(48)\,C⋅K−1⋅mol−1). Bu qanunda \nu=\frac{N}{N_{\mathrm{A}}} və R=kN_{\mathrm{A}} ifadələrindən istifadə etməklə Boltsman sabitinin daxil olduğu ideal qaz qanunun şəkilini aşağıdakı kimi yazmaq olar:

:pV = NkT ,

burada N qazdakı molekulların sayı, N_{\mathrm{A}} isə Avoqadro sabitidir.

## Enerji ilə temperatur arasında əlaqə

T mütləq temperatura malik bircins ideal qazda hər bir irəliləmə hərəkətinin sərbəstlik dərəcəsinə düşən enerji, Maksvel paylanmasına görə, \frac{kT}{2} ifadəsinə bərabərdir. Otaq temperaturunda 
(~300\,{\mathrm{K}}) bu enerji 2.07{\cdot}10^{-21}\,{\mathrm{C}} və ya 0.013\,{\mathrm{eV}} təşkil edir. Bir atomlu ideal qazda hər bir atom, üç fəza oxuna uyğun olaraq, üç sərbəstlik dərəcəsinə malikdir, bu da o deməkdir ki, hər bir atoma \frac{3}{2} kT qədər enerji düşür.

## Boltsman sabiti və entropiyanın təyini

Statistik mexanikada termodinamik tarazlıq halında izolə olunmuş sistemin S entropiyası verilmiş makroskopik hala (məsələn, verilmiş tam E enerjisi halına) uyğun bütün mümkün müxtəlif mikroskopik halların W sayının natural loqarifmi kimi təyin olunur:

:S = k \,\ln W.

Burada k mütənasiblik əmsalı Boltsman sabitidir. Mikroskopik hal(W) ilə makroskopik hal (S) arasında əlaqə yaradan bu ifadə statistik mexanikanın mərkəzi ideyasıdır. Bu düsturun nə qədər mühüm olmasının göstəricisi, onun Boltsmanın məzar daşı üzərində yazılmasıdır.

k mütənasiblik əmsalı statistik mexanikadakı entropiyanın Klausiusun klassik termodinamik entropiyasına bərabər olmasını təmin etməyə xidmət edir:

:\Delta S = \int \frac{{\delta}Q}{T}.

## İstinad
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında əsasnamə

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında əsasnamə** - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin
vətəndaşlıq normalarının müəyyən edən hüquqi sənəd.
## Qəbul edilməsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918 il 23 avqust
tarixli qərarı ilə təsdiq olunmuşdur.

## Mahiyyəti
Əsasnamənin birinci maddəsinə görə, 1914 il iyulun 19-na qədər Azərbaycan XalqCümhuriyyətinin ərazisində yaşamış və hər hansı inzibati idarə və ya ictimai zümrə tərəfindən qeydə alınmış hər bir şəxs,
həmçinin istər ölkə daxilində və ya onun xaricində Azərbaycan vətəndaşından doğulmuş, ölkə ərazisində 5 ildən yuxarı
yaşamış və ölkədə məskunlaşmış, yəni evləri, iş yerləri olan şəxslər Azərbaycan vətəndaşı hesab edilirdi. Xarici vətəndaş
Azərbaycan vətəndaşı ilə nikaha girdikdə o, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşı hesab olunurdu. Azərbaycan
vətəndaşı eyni vaxtda başqa ölkənin vətəndaşı ola bilməzdi. Yalnız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşları
ölkədəki bütün siyasi hüquqlara (mərkəzi qanunvericilik və yerli özünüidarə orqanlarına seçki-lərdə fəal və passiv iştirak
etmək hüququna və s. hüquqlara) malik idilər. Əsasnaməyə görə, Hökumətə xarici ölkə vətəndaşlarının dövlət qulluğuna
dəvət etmək səlahiyyəti verilirdi. Əsasnamədə xarici vətəndaşın Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməsi və ya
Azərbaycan vətəndaşının digər ölkənin vətəndaşlığına keçməsi qaydalarının xüsusi qanunla müəyyən ediləcəyi qeyd
olunmuşdu.

## Ləğvi
1919 il avqustun 11-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında
Qanun qəbul edildikdən sonra Hökumətin Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Əsasnaməsi qüvvədən düşdü.
## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlıq andı

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti vətəndaşlığı haqqında qanun* maddəsi.
## İstinadlar
Türkiyə Superkuboku 2015

**Türkiyə Superkuboku 2015** — 8 avqust 2015 tarixində 2014-15 Super Liqa çempionu Qalatasaray və 2014-15 Türkiyə Kuboku finalçısı Bursaspor arasında oynalınan 42-ci Super Kubok matçı. Rəqibini 1-0 məğlub edən Qalatasaray, kuboku on dördüncü dəfə öz muzeyinə apardı. Qalatasaray bu qarşılaşma ilə birlikdə ardıcıl dördüncü dəfə, ümumi isə iyirmi ikinci dəfə Super Kubokda mübarizə apardı. Qalatasaray əldə etdiyi bu çempionluqla birlikdə, 2006-cı ildən kuboku ən çox əldən komanda adını qazanıb. Bursaspor isə komanda tarixində üçüncü dəfə Super Liqa təşkilatındada iştirak etdi, ancaq yenə çempionluq sevinci yaşaya bilmədi.

Matç Türkiyənin ATV kanalında canlı olaraq ekranlaşdırıldı. Qalatasaray baş məşqçisi Hamza Hamzaoğlu sarı-qırmızılı forma ilə futbolçu olaraq çempion olmuşdur. O, düz iyirmi il sonra Qalatasaray baş məşqçisi olaraq yenə həmin təşkilarda çempion olmuşdur. Beləliklə həm futbolçu, həm də baş məşqçi olaraq Qalatasarayda bir mövsümdə üç kubok qazanma müvəffəqiyyətinə çatdı. Qalatasarayda iki oyunçu, Bursasporda isə ümumi dörd oyunçu bu matçla birlikdə komandaları ilə ilk dəfə rəsmi mübarizəyə çıxmış oldu.

## Arxa plan
1966-cı ildə təşkilat ilk dəfə "Prezident kuboku" adı ilə olaraq təşkil edilməyə başladı. 2006-cı ildə adı "Türkiyə Super Kuboku" olaraq dəyişdirildi.

## İstinadlar
İsrail mətbəxi

**İsrail mətbəxi** () — İsrail mətbəxi həm yerli, həm də dünyanın müxtəlif yerlərindən İsrailə köçmüş yəhudilərin yeməkləri əsasında formalaşmışdır. 1948-ci ildə İsrail dövləti qurulduqdan sonra, xüsusilədə 1970-ci illərdə İsrail mətbəxi formalaşmışdır. İsrail mətbəxinə Afrika yəhudiləri, İraq yəhudiləri, Fars yəhudiləri və Hindistan yəhudilərinin böyük təsiri vardır. Aralıq dənizi sahilində yerləşməsi ölkənin mətbəxində xüsusilə böyük yer tutur. Yəhudi bayramlarında xüsusi yeməklər hazırlanır.
Netanya

**Netanya** — İsrail Respublikasında respublika tabeli şəhər. Tel-Əvivin 30&nbsp;km şimalında yerləşir. 14&nbsp;km-lik cimərlik əraziyə sahibdir. 2016-cı il statistikasına görə əhalinin sayı 210 mindən çoxdur. 2013-cü ildə Netanya bələdiyysəi tərəfindən Xocalı faciəsi haqqında səyyar fotosərgi açılmıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

Netanya şəhərinin rəsmi saytı
Bakı Texnika Komitəsi

**Bakı texnika komitəsi** — Neft emalı sənayesinə dair statistika məlumatlarının hazırlanması, neft məhsullarının keyfiyyətinin yoxlanması zamanı qarşıya çıxan mübahisəli məsələlərin həlli ilə məşğul olan orqan.
## Yaradılması və faəliyyəti
Əsası 1887-ci il martın 20-də qoyulmuşdu. Maliyyə nazirliyinin təsdiqlədiyi qaydalara əsasən, neft məhsullarının keyfiyyətinin yoxlanmasına və ixracına nəzarət üçün Bakı brakeraj komitəsi yaradılmışdı. Bakı Xəzinə Palatası müdirinin sədrlik etdiyi həmin komitəyə dövlət əmlak nazirliyinin nümayəndəsi, böyük brakçı (zay məhsulları çıxdaş edən işçi) və yerli sənayeçilərin 3 nümayəndəsi daxil idi. 1891-ci il iyunun 11-də Bakı brakeraj komitəsi BTK-yə çevrildi. Ticarət, sənaye və ərzaq nazirliyi nəzdində olan komitə sədr, texnik, laborant və katibdən ibarət idi. Mədən nəzarəti idarəsinin və aksiz rüsumları idarəsinin nümayəndələri üzv hüququnda komitəyə daxil idilər. Komitənin vəzifələrinə işıqlandırıcı mineral yağların sınaqdan keçirilməsi şərtlərinin, neft məhsullarının yoxlanılması və analizi qaydalarının müəyyən edilməsi, mineral yağların yoxlanmasında texniklərlə neft sənayeçiləri arasında yaranan mübahisələrin müzakirəsi, ixrac edilən neft məhsullarının miqdarı, istehsalın həcmi haqqında statistika məlumatlarının hazırlanması və digər məsələlər daxil idi. BTK 1918-ci il mayın 13-də Bakı Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə ləğv olunmuşdu.

## Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətii qurulduqdan sonra komitə bərpa olundu və yenidən öz vəzifələrinin icrasına başladı. Neftin tərkibinin yoxlanması, onda kənar qarışıqların olub-olmamasının müəyyən edilməsi, yeni - aksiz rüsumundan azad olan neft emalı məhsullarının və tullantılarının yoxlanılması BTK-nin əsas vəzifələrindən idi. BTK öz fəaliyyətini Aprel işğalından (1920) sonra da davam etdirmişdir.

## Həmçinin bax
* Bakı Gömrükxanası
* Balıq sənaye idarəsi
* Bakı quberniyasının neft rüsumları üzrə aksiz idarəsi
*

## İstinadlar
Qara Cöyrəoğlu

**Qara Cöyrəoğlu** () — xalq qəhrəmanı.

## Həyatı
1918-ci ildə Cöyrə oğlu Qaranın Borçalı bölgəsində erməni silahlı dəstələrinə qarşı aparılan döyüşlərdə iştirak etdiyi göstərilir. Məlumatlara görə, o, Borçalı istiqamətində irəliləyən Andranikin rəhbərlik etdiyi silahlı qüvvələrə qarşı müqavimət göstərmişdir. Dürnik kəndi istiqamətindən Qızılhacılıya edilən hücum zamanı da onun rəhbərlik etdiyi dəstənin qarşı tərəfin irəliləyişini dayandırdığı bildirilir.

Həmin dövrdə baş vermiş döyüşlərdən biri mənbələrdə "Bolus döyüşü" adı ilə qeyd olunur və indiki Bolnisi ərazisi uğrunda aparılmış qarşıdurma kimi təqdim edilir. Bu döyüş zamanı Andranikin rəhbərlik etdiyi təxminən 800 nəfərlik silahlı dəstənin Bolnisiyə hücum etdiyi, Xaçınlı kəndindən olan ermənilərin də onlara qoşulduğu qeyd edilir. Məlumatlara görə, Cöyrə oğlu Qara Qızılhacılıdan gələrək İsrafil ağanın qüvvələrinə dəstək vermişdir. Yel dağı yaxınlığında baş vermiş digər döyüşdə isə onun dəstəsinin Axalkələk, Sağamoy və Boqdanovka istiqamətlərində fəaliyyət göstərən erməni silahlı birləşmələrinə qarşı vuruşduğu bildirilir.

Mənbələrdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Cöyrə oğlu Qaraya silah və sursatla yardım göstərdiyi də qeyd olunur.

Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1928-ci ildə Cöyrə oğlu Qaranın həbs edildiyi və 1929-cu ildə öldürüldüyü göstərilir. Bəzi mənbələrdə onun həbsi Şulaveri rayon partiya komitəsində vəzifə tutan ermənilərlə əlaqələndirilir.

Sonrakı dövrdə, 1933-cü ildə Cöyrə oğlu Qaranın ailə üzvlərinin həbs edilərək Şimali Qazaxıstandakı Akmolinsk vilayətinə sürgün olunduğu bildirilir.

## Xatirəsi
Cöyrə oğlu Qara xalqın yaddaşında Borçalı mahalının Qaçaq Nəbisi kimi qalmış, onun haqqında rəvayətlər, mahnılar qoşulmuşdu. Mahalda belə bir şer hələ də qalmaqdadır:

## Həmçinin bax
* Qaçaq Nəbi
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar

## Mənbə
*
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindəki diplomatik nümayəndəliklər

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindəki diplomatik nümayəndəliklər** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə xarici dövlətlərin Azərbaycandakı diplomatik heyətləri.

## Bakıda
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda xarici diplomatik nümayəndəliklər fəaliyyətə başladılar. Faəliyyət göstərən diplomatik nümayəndəliklər və nümayəndələrinin siyahısı:

*
**Vitse konsul - Gevelke
***Yerləşdiyi ünvan - Kladbişenskaya küçəsi 11 ünvanındakı Rus-Asiya bankının dəftərxanası
*
**Konsul - Ayvazov
***Yerləşdiyi ünvan - Qorçakovskaya küçəsi 19
*Yunanıstan
**Konsul-Kusis
***Yerləşdiyi ünvan - Qoqolevskaya və Molokanskaya küçələrinin tinində
*Gürcüstan Demokratik Respublikası
**Diplomatik nümayəndə - N.S.Alşibay
***Yerləşdiyi ünvan - Telefonnaya (indiki Yusif Məmmədəliyev) küçəsi Qrifonlu ev
*
**Diplomatik nümayəndə - Q.A.Bekzadyan
***Yerləşdiyi ünvan - 28 May küçəsi, 5 
*
**Konsul - E.F.Biyerinq
***Yerləşdiyi ünvan - Birjevaya küçəsi, 32. Elektriçeskaya Sila şirkətinin binası
*
**Konsul - L.Qrikurov
***Yerləşdiyi ünvan - Molokanskaya küçəsi, 35.
*
**Konsul agent - V.İ.Miskeviç
***Yerləşdiyi ünvan - Pozenovskaya küçəsi, 15
*İran
**Baş konsul - Səədül-Vəzir
***Yerləşdiyi ünvan - Qubernskaya küçəsi
*
**Konsul-agent - S.Rılski
***Yerləşdiyi ünvan - Politseyskaya küçəsi, 15
*
**Vitse-konsul -  Randolf
***Yerləşdiyi ünvan - Krasnovodskaya küçəsi, 8
*
**Vitse-konsul - Qolovan
***Yerləşdiyi ünvan - İstiqlaliyyət küçəsi, 8. Mirzəbəyov qardaşlarının evi
*
**Konsul-agent - Vegelius
***Yerləşdiyi ünvan - Balaxanı ərazisi. Nobel qardaşlarının ofisi
*
**Konsul-agent - Yemelyanov
***Yerləşdiyi ünvan - Vodovoznaya küçəsi
*
**Konsul - Klottyu
***Yerləşdiyi ünvan - Birjevaya küçəsi, 14
*
**Konsul - R.K.Vanderpluq
***Yerləşdiyi ünvan - Qubernskaya küçəsi

## Digər dövlətlər
Yaponiya hökuməti Azərbaycanla diplomatik münasibətlər yaratmağa hazır olduğunu bildirmiş, Antuan Delabus başda olmaqla Vatikan da öz nümayəndələrini Bakıya göndərmişdi.

## Qeydlər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xaricdəki nümayəndəlikləri

## Ədəbiyyat
* Aзepбaйджанская  Pecnублика (1918-1920), Документы и материалы. 1918-1920 rr., Б., 1998;   
* Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918-1920-ci illər), B., 1993.

## İstinadlar
Cryptobia borelli

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən oraqvari əyri formadadır, öndən genişlənmiş, arxadan müəyyən qədər sıxılmışdır. Ön qamçı uzundur, arxa qamçı bir az qısadır. Nüvə müxtəlif dərəcədə uzunsovdur, adətən bədənin dorzal şişkin hissəsində yerləşir, arxaya yaxındır, bir qayda olaraq kinetoplasta paraleldir. Kinetoplast nisbətən kiçik ölçülü, çubuq formasındadır. Bədənin uzunluğu 12.6–24.5, eni 2.5–7.5, ön qamçının uzunluğu 6.5–18.0, arxa qamçının uzunluğu 5.6–15.0, nüvənin uzunluğu 3.0–5.5, kinetoplastın uzunluğu 2.0–9.0 mkmdir.

## Yayılması
Kür çayı, Araz çayı, Şabran limanı, Kiçik Qızılağac körfəzi, Ağgöl, Naxalıqçala gölü, Çınqıl karxanası, Şəmkir və Yekəxana su anbarlarında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Kriptobilər içərisində Azərbaycan su tutarlarında balıqların qanında parazitlik edən ən geniş yayılmış növdür. Sahiblər: mursa, qızılüzgəc, çapaq, daban, lil, çəki balıqlarıdır.

## Həmçinin bax
* Cryptobia cyprini
* Cryptobia guerneyorum
* Cryptobia khaibulaewi

## İstinadlar
Bakı Şəhər və Xalq Məktəblərinin Şagirdlərinə Yardım Cəmiyyəti

**Bakı şəhər və xalq məktəblərinin şagirdlərinə yardım cəmiyyəti** — 1907-ci ilin aprel ayında yaradılmış qeyri hökumət xeyriyyə təşkilatı.

## Yaradılması və fəaliyyəti
1907-ci ilin aprel ayında yaradılmışdır. Cəmiyyətin məqsədi Bakı şəhər və xalq məktəblərinin ehtiyacı olan şagirdlərini geyim, yemək və mənzillə təmin etmək, onlara tibbi yardım göstərmək, valideynləri işdə olan şagirdləri gündüzlər sığınacaqla təmin etmək idi. 1919-cu ilin yayında cəmiyyət uşaq evlərinin yaradılması ilə məşğul olmuşdur. 7–8 türk və 5 rus məktəbi nəzdində uşaq evləri təşkil edilmişdi. Onların böyük həyətləri, geniş mətbəxləri var idi. Tədris ili başlanarkən cəmiyyət məktəblərdə isti səhər yeməkləri təşkil etmiş, həmçinin imkansız şagirdlərə dövlət hesabına dəftərxana ləvazimatının verilməsi, xalq məktəblərində xeyriyyəçilik tədbirlərinin həyata keçirilməsi, dərman alınması ilə məşğul olmuşdur. Cümhuriyyəti Hökuməti cəmiyyətin səmərəli fəaliyyət göstərə bilməsi üçün ona yaxından kömək göstərmişdir. Cəmiyyət azərbaycanlı məktəblilərin səmərəli istirahətində, savadlanmasında, sağlamlıqlarının qorunmasında, onlara milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra cəmiyyət öz fəaliyyətini dayandırmışdır.

## Üzvləri
İdarə heyətinin üzvləri:
* İ.Qasımov
* Hənəfi Terequlov
* İsa bəy Aşurbəyov

Həqiqi üzvləri — Əmir Aslanov, İ.Axundov, B.Aşurbəyov, İ.Aşurbəyov, M.Əsədullayev, A.Babayev, A.Vəlibəyov, D.Vəzirov, M.Hacıbababəyova, R.Hacıbababəyova, M.Hacıbəyova, B.Qayıbov, K.Kazımov, M.Mahmudbəyov, A.Mehdiyev və b. idilər.

## Həmçinin bax
* Bakı Müsəlman qadın xeyriyyə cəmiyyəti

## İstinadlar
Ulaş Tuna Astepe

**Ulaş Tuna Astepe** () — Türk aktyor.

## Həyatı
Ulaş Tuna Astepe 5 may 1988-ci ildə İzmit-də anadan olub. İlk və orta təhsilini orada tamamlayandan sonra İstanbul liseyində oxuyub. Bütün bunlardan sonra bir çox teatr və televizor layihələrində iştirak edib. "Karadayı" filmində *Orxan*, "Analar və anneler" filmində *Mustafa*, "Röya" filmində *Alaz*, "Sən anlat, Qara dəniz"də isə *Tahir* obrazını canlandırıb.

Berkun Oyanın Bayrak və Babamın Cesetleri, Sami Berat Marçalının səhnələdiyi Cam Yarpaklar oyunlarında rol alıb.

Emre Yeksanın Körfez filmində isə Selim karakterini canlandıran Astepe, həmçinin *Üniversiteli*, *Zayiat*, *Meşşakat ve karısı*, *Balık havuzu* adlı qısa filmlərdə də yer almışdır.

## Filmoqrafiyası

### Kino
* Analar ve Anneler — 2015 (Mustafa)
* Karadayı — 2012–2015 (Orhan Kara)
* Rüya — 2017 (Alaz)
* Sen Anlat Karadeniz — 2018 (Tahir Kaleli)

### Film
* Körfez — 2016 (Selim)

### Qısa film
* Üniversiteli — 2010
* Zayiat — 2013 (Mete)
* Meşşakat ve karısı — 2013
* Balık havuzu — 2015
Xornu nekropolları

**Xornu nekropolu I** — Culfa rayonunun Göynük kəndindən ş.-də, Xornu çayının vadisində arxeoloji abidə.

Nekropol yaşayış yerinin yuxarısında hündür təpənin yamacındadır. Nekropoldakı qəbirlərin yerüstü əlamətləri itmişdir. Qəbirlərin ikisi kiçik həcmli kurqan tipində olduğundan diqqəti cəlb etmiş və dağıdılmışdır. Dağıdılmış qəbir abidələrinin tədqiqi onların kromlexlə əhatə edildiyini göstərir. Kromlexlərin mərkəzi hissəsində daş qutu tipli qəbirlər olmuşdur. Dəfndən sonra qəbirlərin üzərində torpaq kurqan düzəldilmişdir. Ətrafa səpələnmiş insan skeletinin qalıqları qəbirlərdə inqumasiya üsulu ilə dəfn aparıldığını təsdiq edir. Nekropol V. B. Baxşəliyev tərəfindən qeydə alınmışdır. Dağıdılmış qəbirlərin biri 2006 ildə V. B. Baxşəliyev və S. H. Aşurov tərəfindən araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı qərb-şərq istiqamətində yönəlmiş skelet qalıqları və daş qutu qəbirin bir qismi aşkar olunmuşdur. Aşkar olunan materiallara əsasən nekropolu e.ə. IV–III minilliklərə aid etmək olar.

### Xornu nekropolu II
Culfa rayonunun Göynük kəndindən ş.-də, Xornu çayının sol sahilində, çaya doğru uzanan təpənin yamacında arxeoloji abidə.
Nekropol V. B. Baxşəliyev tərəfindən qeydə alınmışdır. Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar yanlarda iri, yastı sal daşlarla qurulmuş, eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlər yamacda yerləşdiyindən aşınma nəticəsində üzə çıxmış və qarət edilmişdir. Qəbirlərdən aşkar olunan çəhrayı və boz rəngli keramika parçaları ətrafa səpələnmişdir. 2003 ildə Nekropoldakı dağıdılmış qəbirlərin bəzisi V. B. Baxşəliyev və A. Q. Seyidov tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqat zamanı dəmirdən hazırlanmış ox ucluqları və keramika parçaları aşkar edilmişdir. Aşkar edilmiş arxeoloji materiallara əsasən II Xornu nekropolunu I–II əsrlərə aid etmək olar.

### Xornu nekropolu III
Culfa rayonunun Göynük kəndindən ş.-də, ikinci nekropoldan bir qədər yuxarıda, Xornu çayının sol sahilində, çaya doğru uzanan təpənin yamacında arxeoloji abidə.

Nekropol V. B. Baxşəliyev tərəfindən qeydə alınmışdır. Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar yanlarda iri, yastı sal daşlarla qurulmuş, eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlər yamacda yerləşdiyindən aşınma nəticəsində üzə çıxmış və qarət edilmişdir. Qəbirlərdən aşkar olunan çəhrayı və boz rəngli keramika parçaları ətrafa səpələnmişdir. 2003 ildə nekropoldakı dağıdılmış qəbirlərin bəzisi V. B. Baxşəliyev və A. Q. Seyidov tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqat zamanı çəhrayı və boz rəngli keramika parçaları aşkar edilmişdir. Aşkar edilmiş arxeoloji materiallara əsasən III Xornu nekropolunu I–II əsrlərə aid etmək olar

## İstinadlar
Cryptobia khaibulaewi

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən forması dəyişkəndir, uclardan kütləşmiş amöb formalı əyri, oval formalı ön və iti arxa qurtaracaqlı formalara qədər dəyişir. Uzanmış, azca əyilmiş formalara da rast gəlinir. Nüvə müəyyən formada deyil, ön qurtaracaqda və ya arxada yerləşir, ya da lap arxa qurtaracaqda olur. Bu növün xarakterik xüsusiyyəti ön tərəfin əyri tərəfində yerləşən kinetoplastın ölçülərinin iri olmasıdır. Əksər fərdlərdə o intensiv qırmızı rəngə boyanır. Sitoplazma tünd göy rəngdədir, bədənin ön hissəsi əksər halda açıq rəngdədir. Bədənin uzunluğu 15.0–26.0, eni 3.0–14.0, ön qamçının uzunluğu 11.0–21.0, arxa qamçının uzunluğu 9.0–18.0, nüvənin uzunluğu 3.0–8.5, kinetoplastın uzunluğu 6.5–12.0 mkmdir.

## Yayılması
Şabran limanı, Kiçik Qızılağac körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
* Sahib: lil balığı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cryptobia cyprini

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən oraqvari əyri formadadır, öndən genişlənmiş, arxadan müəyyən qədər sıxılmışdır. Nisbətən uzunqamçılar iri, qısa və ya böyük kinetoplastın yaxınlığından başlanğıc götürürlər ki, o da adətən ön qurtaracağa yaxın yerləşir. Ölçüləri kəskin dəyişən nüvə çox vaxt bədənin ön hissəsində yerləşir, bəzən bədənin arxasında da olur. Kinetoplast intensiv rənglənir. Bədənin uzunluğu 12.0–28.5, eni 3.8–9.0, ön qamçının uzunluğu 9.4–16.5, arxa qamçının uzunluğu 6.2–15.7, nüvənin uzunluğu 3.5–6.0, kinetoplastın uzunluğu 3.0–8.0 mkm-dir.

## Yayılması
Kür çayı, Araz çayı, Şabran limanı, Kiçik Qızılağac körfəzi, Ağgöl, Naxalıqçala gölü, Çınqıl karxanası, Nohurqışlaq, Şəmkir və Yekəxana su anbarlarında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
* Sahiblər: çəki, karp balıqları.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hepatozoon sp.

** Hepatozoon sp.   ** () — Apicomplexa Levine  tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
**Hepatozoon sp.** Nüvə dairəvidir, bədənin enli tərəfinə yaxın yerləşir, qırmızı və ya çəhrayı rəngə boyanır. Bədənin uzunluğu 27,0–29,5 (orta 28,1±1,8 mkm), eni bədənin enli hissəsində - 2,2–2,9 (orta 2,6 ± 0,4 mkm), nüvənin uzunluğu 5,0–6,0 (orta 5,5±0,6 mkm), eni - 2,3–2,9 (orta  2,6±0,5 mkm). Sitoplazma aşıq bənövşəyi rənglənir. Yoluxmuş eritrosit boyandıqda solğun mavi olur və yumru formadadır, bir az hipertrofikdir, nüvə kənara çəkilmişdir. Trofozoitlər ovaldır, sitoplazma zəif çəhrayı rənglənir. Bədənin uzunluğu 11,0–12,5 (orta 11,5±0,7  mkm),  eni 3,5–4,0  (orta 3,6 ± 0,3 mkm).

## İnkişafı

İnkişaf dövriyəsi böyüyən (trofozoit) və yetkin (qamontlar) olmaqla baş verir. Qan yaxmalarında həm eritrositin daxilində, həm də plazmada tapılmışdır. Onlar adətən kapsula ilə örtülü olur, bir tərəf enli, diqər tərəf nazikləşmiş formada olur. Eritrositin içərisində olanda nazik tərəf əyilmiş olur.

## Yayılması
** Hepatozoon sp. **Kür çayı, Araz çayı, Qanıxçay, Qarayazı gölü, Çınqıl karxanası, Ağgöl, Naxalıqçala gölü, Şəmkir,  Aşıqbayramlı, Yekəxana su anbarları,  Dəvəçi limanı, Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Amfibiya, tısbağa, ilan və balıqların eritrositlərində parazitlik edir. İnkişaf iki sahibin  dəyişilməsi  ilə  gedir. Çoxsaylı və iri  merozoitlərin əmələ gəlməsi əsas sahibin  daxili orqanlarının eritrositlərində baş verir. Kiçik ölçülü və az saylı merozoitlərin əmələ qəlməsi ilə gedən şizoqoniya (mikro və makroqametlər) həmin sahibin  periferik qanında baş verir.  Qametoqoniya xortumlu zəlilərin bağırsağında  baş verir, parazit buraya  sorulmuş qanla düşür. Sporozoitlərdə  makroqametlərin  qamçısı olmur, oosistalarda 8 sporozoit əmələ gəlir. Sporozoitlər oosistanı tərk edir, bağırsağı deşərək zəlinin lakunar  sisteminə daxil olur, oradan xortumcuğa və qansoran zamanı onurğalı sahibin qanına düşür. Sahib: göl qurbağasıdır.

## Həmçinin bax

* Haemogregarina sp.

## Mənbə
*Mahir Əli oğlu Hüseynov Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;
Haemogregarina sp.

** Haemogregarina sp.   ** () — Apicomplexa Levine  tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
** Haemogregarina sp.  **  Trofozoitlərin ölçüləri  9.27 - 18,6 х 5,15–7,73 mkm (orta 12,2±0,44 х 6,45±0,19 mkm) olur. Nüvənin ölçüləri  5,15–7,81 х 3,09–7,21 (orta  6,35±0,20 х 4,38±0,22 mkm) olur.  Trofozoit eritrositin nüvəni deformasiya etmir. Yetkin trofozoitlərdə tədricən örtük-kapsul əmələ gəlir, nüvə kompaktlaşır,  bu da cinsi forma – qamonta xasdır, azurofil dənələr sitoplazmada azalır. Qamontlar həmçinin periferik qanın oksifil eritrositlərində də tapılır.

## İnkişafı
Qemoqreqarinlərin trofozoitləri periferik qanın eritrosit eritrositlərində (polixromatofil və oksifil) tapılıb. Eritrositlərdə çox vaxt loteral yerləşibrlər, bəzən hüceyrənin  qütbünə  yaxın olurlar. Trofozoit paxlavaridir, sitoplazma açıq mavidir, mərkəzdə yerləşən nüvə qırmızı, bəzən bənövşəyi olur.
 
## Yayılması
** Haemogregarina sp. ** Dəvəçi limanında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
* Sahib: bataqlıq tısbağasıdır.
           
## Ədəbiyyat
*Mahir Əli oğlu Hüseynov Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;

## Həmçinin bax

* Hepatozoon sp.
Cryptobia guerneyorum

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən oraqvaridir, öndən enliləşmişdir, arxadan bu və ya digər dərəcədə nazikləşmişdir. Ön qamçı uzundur, arxa qamçı nisbətən qısadır. Titrək membran nisbətən enlidir. Bədənin önündə yerləşən nüvənin ölçüləri dəyişir. Çubuqvari kinetoplast nisbətən kiçikdir. Rənglədikdə sitoplazma intensiv-göy rənglənir. Əsasən iri qatı dənəçiklər müşahidə edilən, bədənin arxa hissəsi intensiv rəng alır. Bədənin uzunluğu 18.2–42.0, eni 3.9–8.2, ön qamçının uzunluğu 10.0–15.3, arxa qamçının uzunluğu 6.7–10.7, nüvənin uzunluğu 3.0–6.7, kinetoplastın uzunluğu 2.5–6.5 mkm-dir.

## Yayılması
Ağgöl, Naxalıqçala gölü, Şabran limanı, Kiçik Qızılağac körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Sahibi: durna balığı.

## Həmçinin bax
* Cryptobia borelli
* Cryptobia cyprini
* Cryptobia khaibulaewi

## İstinadlar
Filaria sp

** Filaria  sp.     ** () — Nemathelminthes   Schneider, 1873 tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
** Filaria  sp.** Bədən forması bu helmint qrupundakı kimi uzunsovdur. Azur-eozinlə rənglədikdə çahrayı, bədən tünd göy rəng alır. Bədənin  uzunluğu 90,5–115,0 mkm (orta 106.7 ± 9.1 mkm), eni  - 2.8-3.0 mkm (orta 2.5±0.6 mkm).
  
## Yayılması
** Filaria  sp.** Qanıxçay, Çınqıl karxanası, Ağgöl, Aşıqbayramlı və Yekəxana su anbarlarında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
* Sahib:  göl qurbağasıdır.

## Həmçinin bax
* Haemogregarina sp.

## Xarici keçidlər
* FILARIASIS
* FILARIA

## Mənbə
*Mahir Əli oğlu Hüseynov Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;
Nikolay Beketov

**Nikolay Nikolayeviç Beketov** () – rus kimyaçısı, fiziki kimyanın qurucularından biri

## Həyatı
Nikolay Nikolayeviç Beketov Penza əyalətinin Yeni Beketovka kəndində anadan olmuşdur. 1-ci Peterburq Gimnaziyasında təhsil almışdır; 1844-cü ildə Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olmuş, lakin üçüncü kürsdan Qazan Universitetinə keçmiş və 1849-cu ildə oranı bitirmişdi. 1849–1853-cü illərdə Beketov Sankt-Peterburqda Tibbi Cərrahiyə Akademiyasında N. N. Zininin kimya laboratoriyasında çalışmışdı. 1854-cü ildə Beketov kimya üzrə magistr dərəcəsi almış, 1855-ci ildə Xarkov Universitetinin kimya kafedrasına köməkçi təyin olunmuş və 1859-cu ildə isə orada kimya professoru olmuşdu. Xarkovda Beketov 1886-cı ildə Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının akademiki seçilənədək işləmişdi. 1886-cı ildə Beketov Sankt-Peterburq şəhərinə köçmüş, orada kimya laboratoriyasında çalışmış və ali qadın kurslarında dərs demişdi. 1890-cı ildə o, Moskva Universitetində "Termokimyanın əsas prinsipləri" kursu üzrə mühazirə oxumuşdu. Beketov bir neçə dəfə Rusiya Fizika-Kimya Cəmiyyətinin (1889–1890, 1896–1897, 1900, 1902, 1903, 1911) prezidenti seçilmişdi.

## Elmi fəaliyyəti
Elmi fəaliyyətinin əvvəlində Beketov üzvi kimya sahəsində çalışmışdı. Zininlə birlikdə o, üzvi maddələrin yüksək temperaturda davranışını araşdırmışdı. 1852-ci ildə o, benzureid və asetureid sintez etmişdi. Beketovun elmi fəaliyyətinin əsas sahəsi o zaman meydana çıxan fiziki kimya olmuşdu. 1865-ci ildə Beketov reaksiyaların istiqamətinin reagentlərin vəziyyəti və xarici şəraitdən asılılığı ilə bağlı bir sıra nəzəri müddəalar irəli sürmüşdü. O, hidrogenin təzyiq altında metalları onların duz məhlullarından sıxışdırması faktını aşkar etmiş, yüksək temperaturda maqnezium və sinkin digər metalları onların duz məhlullarından sıxışdırıb çıxardığını müəyyən etmişdi. Beketov termokimyəvi laboratoriyalar yaratmış və orada tələbələri ilə birgə kimyəvi yaxınlıq məsələsini araşdırmışdı. Beketov qələvi metalların oksidləri və xloridlərinin əmələgəlmə istiliyini təyin etmiş, ilk dəfə olaraq 1870-ci ildə qələvi metalların susuz oksidlərini ala bilmişdi. 1859–1865-ci illərdə o göstərmişdi ki, yüksək temperaturda alüminium bir çox metalları onların oksidlərindən reduksiya edir. Daha sonra bu təcrübələr alüminotermiyanın yaranmasına səbəb olmuşdu
Beketovun böyük xidməti fiziki kimyanın müstəqil elmi və tədris fənni kimi inkişaf etdirməsi olmuşdu. 1860-cı ildə Xarkovda Beketov "Fiziki və kimyəvi hadisələrin öz aralarında münasibəti", 1865-ci ildə isə" Fiziki kimya "kursu üzrə mühazirələr oxumuşdu. 1864-cü ildə Beketovun təklifi ilə fiziki-kimya kafedrası yaradılmışdı. Burada fiziki kimya üzrə mühazirələrlə yanaşı praktiki dərslər keçirilmiş və fiziki-kimyəvi tədqiqatlar aparılmışdı.

## Mənbələr
* Волков В.А., Вонский Е.В., Кузнецова Г.И. Выдающиеся химики мира. – М.: ВШ, 1991. 656 с.
* Большая советская энциклопедия. В 30 тт.
* Энциклопедический словарь. Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А. В 86 тт.

## İstinadlar
Bakı İctimai Təşkilatlar Şurası

**Bakı İctimai Təşkilatlar Şurası** — Fevral inqilabından (1917) sonra Bakıda yaradılmış yerli hakimiyyət orqanı.

## Tarixi
Bakı İctimai Təşkilatlar Şurası 1917-ci il martın 5-nə keçən gecə Bakıda təşkil olunmuşdu. Yerli hakimiyyət orqanı olaraq, müvəqqəti hökumətə etimad göstərmişdi. Tərkibinə Fəhlə Deputatları Sovetlərinin, Bakı Şəhər Dumasının və müxtəlif ictimai təşkilatların nümayəndələri daxil idilər. İcraiyyə Komitəsinin sədri Luka Bıç, üzvlərinin əksəriyyəti qeyri-müsəlman millətlərin nümayəndələri idilər. Komitədə azərbaycanlı əhalini Məmmədhəsən Hacınski və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə təmsil edirdilər.

Milli neft sənayeçiləri komitəyə maddi yardım göstərirdilər. Rusiyada oktyabr çevrilişi nəticəsində bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra Bakı Fəhlə və Əsgər Deputatları Sovetində əsas vəzifələrə yiyələnən bolşeviklər sovetin təkhakimiyyətliliyinə nail olmaq üçün digər siyasi hakimiyyət strukturlarının, o cümlədən İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsinin ləğvinə çalışırdılar. Bakı Sovetinin bolşeviklərdən ibarət İcraiyyə Komitəsi 1917 il noyabrın 13-də iclas keçirərək, İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsinin ləğvi haqqında elan vermək barədə qərar qəbul etdi. Qərara görə, İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə Stepan Şaumyan seçilməli və o, komitəni ləğv etməli idi.

Komitə 1917-ci il noyabrın 17-də özünü ləğvi barədə qərar çıxardı və noyabrın 22-də Bakı İctimai Təşkilatlar Şurası buraxıldı.

## Həmçinin bax
* Bakı Soveti
* Bakı Şəhər Duması

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001;
* Azərbaycanda sosialist inqilabının qələbəsi uğrunda bolşeviklərin mübarizəsi. Sənədlər və materiallar. 1917–1918-ci illər, B., 1960.

## İstinadlar
İradə Əyyubova

**Əyyubova İradə Hafiz qızı** () — Tatarıstan Respublikasının mədəniyyət naziri.

## Həyatı və təhsili
13 iyul 1971-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasını mühəndis-riyaziyyatçı ixtisası üzrə bitirib. Daha sonra Tatarıstana köçərək orada Tatar Biznesə Təşviq İnstitutunda hüquqşünas təhsilini alıb.

## Fəaliyyəti
* 10.1994–06.1998 — "Nijnekamskşina" ASC — mühəndis proqramist
* 06.1998–07.2000 — "Nijnekamsk" Kommersiya Mərkəzi — baş mütəxəssis
* 07.2000–04.2004 — Biznesə Dəstək Komitəsinin Kazan şəhər şöbəsi — şöbə müdiri, komitə sədrinin müavini
* 04.2004–09.2005 — Kazan şəhər administrasiyasının kadrlar şöbəsinin müdiri
* 09.2005–08.2006 — Biznesə Dəstək Komitəsinin Kazan şəhər şöbəsi — sədr
* 08.2006–07.2008 — Tatarıstan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi — şöbə müdiri
* 07.07.2008–22.05.2011 — Tatarıstan Respublikası Mədəniyyət nazirinin müavini
* 23.05.2011–21.11.2015 — Tatarıstan Respublikası Mədəniyyət nazirinin birinci müavini
* 22.11.2015–30.05.2016 — Tatarıstan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Baş Arxiv İdarəsinin rəisi
* 31.05.2016–03.05.2018 — Tatarıstan Respublikasının Dövlət Arxiv İşləri Komitəsinin sədri
* 03.05.2018 — hazırda — Tatarıstan Respublikasının mədəniyyət naziri

## Ailəsi
Ailəlidir bir qızı var.

## Mükafatları
2014-cü ildən Tatarıstan Respublikasının əməkdar iqtisadçısıdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan–Tatarıstan münasibətləri

## İstinadlar
Rahat (şəhər)

**Rahat**, (İsrailcə: רַהַט, Ərəbcə: راهط‎) İsrailin cənubunda yerləşən bir şəhər. Şəhər, İsrailin Cənub bölgəsində yerləşir.  10 mart 2014-cü il statistikasına əsasən şəhərin əhalisi 60,400-dür.

## Tarixi
Şəhər 1972-ci ildə qurulmuşdur. Şəhərə 1994-cü ildən Respublika tabeli şəhər statusu verilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Milli Birlik Məclisi

**Milli Birlik Məclisi** — Azərbaycan mühacirətinin Avropada fəaliyyət göstərmiş siyasi təşkilatı.

## Tarixi
1943-cü ildə Berlində keçirilən ümum-Azərbaycan qurultayında Əbdürrəhman Düdənginskinin fəallığı ilə Azərbaycan Milli Birlik Məclisi yaradıldı. Onun tərkibində Ə. Düdənginski, Abbasqulu Abbasov, Vəli Əkbərov, İslam Əliyev, Abbas bəy Atamalıbəyov, Rəhim Babayev, Ceyhun bəy Hacıbəyli, Hacı Hacınski, Cahangir bəy Balakişiyev, Cahangir Kazımbəyov, Cəlil İsgəndərli, İsrafil İsrafilov, Ənvər Qazıyev, Məcid Qarsalanlı (Musayev), Nüşi bəy Zülqədərov, Cabbar Məmmədov, Səbzəli Məmmədov, Fərman Məmmədov, Oruc Süleymanov, Zahid Xoyski, Fuad Əmircan, Valiyyə Kazımbəyli daxil oldular. Yaranan bu qurum Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ətrafında birləşən əski Azərbaycan mühacirlərinə müxalif mövqedə dayanırdı. Müsavat Partiyası belə bir təşkilatı tanımadığını bəyan edərək bildirdi ki, *"Azərbaycan Milli Birlik Məclisi" deyilən bir təşkilatdan qətiyyən xəbərimiz yoxdur. Mövcud olmayan bir təşkilat namına söz söyləmək ümumi əfkarı göz görə-görə aldatmaqadır.*"

1952-ci ilin oktyabrında Münhen şəhərində 4 rus mühacir partiyası 5 qeyri-rus mühacir təşkilatının nümayəndələri "Vesbaden anlaşması" ilə "Bolşevik Əleyhdarlarını Əlaqələndirmə Mərkəzi"ni yaradıldı. Bu anlaşma bütün rus və qeyri-rus millətlərin 1917-ci ilədək olan haqqlarını tanıyır, millətlərin öz müqəddəratlarını təyin etməsini isə bolşevik işğalından qurtuluşun ardından keçirilməsi planlanan referendumlara buraxırdı. Ukrayna nümayəndələri bu iclasa qatılmasa da, Qafqaz xalqlarının nümayəndələri qatılmışdı. Azərbaycan adından toplantıya Milli Birlik Məclisi çağrılmışdı. Müqaviləni qurumun adından Ceyhun bəy Hacıbəyli, Əkbər ağa Şeyxülislamov və İ. Əkbər imzaladı. Bu müqavilənin imzalanması Azərbaycan mühacirlərinin kəskin hiddətinə məruz qalmışdılar. Nağı bəy Şeyxzamanlı xatirələrində bu müqavilənin imzalanmasının "istiqlaliyyətin elanının yox sayılması" mənasına gəldiyini qeyd edir və müqaviləyə imza atanları kəskin tənqid edirdi.

1953-cü ildə Əlaqələndirmə Mərkəzində artan daxili ixtilaflar onun iki yerə parçalanması ilə nəticələndi. Amerikalıların və ingilislərin maliyyə yardımı kəsildikdən sonra əlaqələndirmə mərkəzlərinin hər ikisi dağıldı. Milli Birlik Məclisinin orqanı olan "*Azərbaycan*" jurnalının nəşri dayandı. Ə. Fətəlibəyli 1954-cü ildə qətlə yetirildikdən sonra Milli Birlik Məclisinin də fəaliyyəti sona çatdı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* 
* İbrahimli X., Azərbaycan siyasi mühacirəti (1920–1991), B., 1997

### İstinadlar
Bərgüşad kaskadı

**Bərgüşad kaskadı** () — Ermənistanın Sünik mərzi ərazisindən axan Bərguşad çayı üzərində inşa edilmiş üç hidroelektrik stansiyanı özündə birləşdirən kaskad. Kaskad elektrik enerjisi təminatı və bölgəni suvarma suyu ilə təmin etmək üçün inşa edilmişdir. Güçü 404.2 MVt olan kaskad beş su anbarını özündə birləşdirir. Ermənistanda əsas elektrik enerjisi verən komplekslərindən biridir. 
## Tarixi
Kaskadın planlaşdırma prosesi 1951-ci ildə Dövlət Planlaşdırma Komissiyasının toplantısından sonra başlamışdır. Elektrik stansiyalarının tikintisində digər hədəflərdən biri də enerjinin idxalı olmuşdur. Kaskadın istifadəsi neft məhsullarının idxalını ölkəyə yarıya endirəcəkdi. Kompleksin planlaşdırma işlərinə 1954-cü ildə başlanmış və 1961-ci ildən 1989-cu ilə kimi inşa edilmişdir. Tatev hidroelektrik stansiyası 1970-ci ilin dekabrında, Şamb SES-ı 1978-ci ildə  və Spandaryan SES-ı isə 1989-cu ildə tamamlanmışdır. 
Ermənistan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra Bərguşad kaskadı dövlət enerji şirkəti Armenergoya həvalə edilir. 1997-ci ildən isə onun idarəsi Armenergonun ayrı bir törəmə dövlət şirkətinə verilir

Kaskadın modernləşdirilməsi 2003-cü ildə Avropanın 2.7 milyon avro həcmində ayırdığı vəsait hesabına gercəkləşdirlir. Bərpa işləri Voith Siemens Hydro Power Generation tərəfindən aparılmışdır. Almaniyanın KfW inkişaf bankından 51 milyon avro məbləğində maliyyə ayrılır. Bərpa işləri 2012-ci ildə başlanılı. [12]

2015-ci ildə ContourGlobal Bərguşad kaskadını 180 milyon ABŞ dollarına satın almışdır. ContourGlobal zavodların modernləşdirilməsi və onların əməliyyat göstəricilərinin yaxşılaşdırılması, həmçinin təhlükəsizlik, etibarlılıq və səmərəliliyin artırılması üçün 70 milyon dollar vısait qoymağı öz üzərinə götürmüşdür.

## Stansiyalar
### Tatev SES
Tatev SES Bərgüşad çayının üzərində eyni adlı su anbarının önündə yerləşir. Quraşdırılmış gücü 157,2 meqavat və illik 670 QVt gücündə olan Ermənistanın ən böyük su elektrik stansiyalarından biridir. Hər birinin gücü  52.4 meqavat olan üç Pelton turbinası ilə təhciz edilmişdir. 
### Şamb SES
Şamb SES Bərgüşad çayının sağ sahilində Şamb kəndinin yaxınlığında 1328 metr yüksəklikdə yerləşir. 171 meqavat elektrik enerjisi istehsal edən ən böyük hidroelektrik stansiyasından biridir.

### Spandaryan SES
Spandaryan SES Şaqhat yaxınlığında 1694 metr yüksəklikdə yerləşir. Bu 1989-cu ildə istismara verilən kəmərin üstündə yerləşən yüksək hidroelektrik stansiyadır. İllik 210 GVt elektrik enerjisi istehsalına malikdir. 
## İstinadlar
Minq sülaləsi

**Minq sülaləsi** hun imperiyasının 3-cü sülaləsidir. Bu sülalənin hərbi qoşunuda var idi ki bu da hunların çinlilərlə müharibəsində iştirak etmişdir. Minq sülaləsi e.ə. 135-ci ildə Kenq çim um tərəfindən yaradılıb. Minq sülaləsi təxminən 100-150 nəfərdən ibarətdir. Minq sülaləsinə e.ə. 143-cü ildə son qoyulub.

## İstinadlar
Sərvər Mehrəliyev

**Sərvər Həşdər oğlu Mehrəliyev** () — polis general-mayor.

## Həyatı
Sərvər Həşdər oğlu Mehrəliyev 1957-ci il fevralın 6-da Zəngilan rayonunun Şayıflı kəndində doğulmuşdu. 1976–1981-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil almışdı.

## Fəaliyyəti
Sərvər Mehrəliyev 1981-ci ilin fevralında müstəntiq kimi Naxçıvanda xidmət etmişdir. Sonrakı fəaliyyəti Daxili İşlər Nazirliyinin İstintaq İdarəsi ilə bağlı olmuşdu. Müxtəlif illərdə İstintaq Hissəsində müstəntiq, mühüm işlər üzrə baş müstəntiq vəzifələrində çalışmış, 2000-ci ildən DİN-in İstintaq İdarəsinin, 2001-ci ildən Baş İstintaq və Təhqiqat İdarəsinin rəisi vəzifəsinə irəli çəkilmişdi.

## Mükafatları
* Polis general-mayoru ali xüsusi rütbəsi
* "Azərbaycan bayrağı" ordeni

## Xarici keçidlər
* Polis general-mayoru Sərvər Mehrəliyev vəfat edib
* Sərvər Mehrəliyev haqqında  
* Azərbaycanda polis generalı vəfat etdi – Evində qəfildən… 
* Ramil Usubovun müşaviri Sərvər Mehrəliyev vəfat edib
* Sərvər Mehrəliyev vəfat etdi

## İstinadlar
Dinamo stadionu (Ufa)

**«Dinamo»** — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı Ufa şəhərində yerləşən futbol stadionu. Stadion Ufa şəhəri, Marl Marks küçəsi, 2 ünvanında yerləşir.

## Tarixi

Stadion keçmiş Uşakov parkı yerində inşa edilmişdir. Onun tkintisinə 1930-cu ildə başlanılmışdır. Rəsmi açılış isə 6 may 1936-cı ilə təsadüf edir. Sovet dönəmində stadionun adı dəfələrlə dəyişdirilmişdir. Adətən çətin tələffüz edilən adlar qoyulurdu. 
2007-ci ildə stadionda «№ 3 tikinti tryesti» tərəfindən bərpa işləri aparılmışdır.

2009—2015-ci illərdə Ufa FK-nun ev oyunlarını keçirdiyi stadion olmuşdur. Klub hazırda isə ey oyunlarnı Neftyanik stadionunda keçirir. Yeni qurulan futbol klubu ilk addımlarını bu stadiondan atmışdır. Stadion həmçinin bir çox yerli yarışlar üçün əsas mərkəz rolunu oynamışdır. Stadionun sağ tərəfində Başqırd Dram Teatrı yerləşir.

## Xüsusiyyətləri
Stadionun azarkeş tutumu 4500 nəfərdir. Stadion 100x69 m ölçülərə malikdir. Burada süni örtükdən istifadə edilir. Ancaq qızdırıcı sistemi yoxdur.

Futbol sahəsi ilə yanaşı stadionun infrastrukturuna 400 metrlik qaçış zolağı, tennis kortları, üzgüçülük hovuzu, atəş qalereyası, otel, həmçinin 1000 nəfərlik idman zalı, konfrans zalı (100 yerlik) daxildir. Üzgüçülük hovuzu 25x14 m ölçüdədir. Uşaqlar akvaparklar belə vardır. Mərkəz fitness klubu, rəqs məktəbi, boks üzgüçülük, əlbəyaxa döyüş, tennis, stolüstü tennis, taekvondo, futbol, gimnastika və s dərnəklər vardır. Burada 1979-91 SSRİ hokkey çempionatlarının oyunları, 2009-cu ildə yanğınsöndürən-xilasedicilər arasında dünya çempionatı keçirilmişdir. 2007-ci ildən isə "Ural" voleybol klubunun Rusiya voleybol çempionatındakı ev oyunlarına sahiblik edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dinamo stadionu (Ufa)
Nigar Axundova

**Nigar Vəli qızı Axundova** () — sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru (1995), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2023-cü ildən).

## Həyatı
1953-cü il mayın 27-də anadan olub. Vəli Axundovun qızı, anası Sara Axundova Ağaoğlulardandır.

## Mükafatları
3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 6 may 2023-cü ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

## Əsərləri
* Qadınlar musiqidə. "Musiqi dünyası" jurnalı, №1, 1999; 
*Ex orient a lux. /ing. dil./ "Caspian" jurnalı, B., 1999; 
*Lüsernada keçirilən musiqi festivalı "Composer in residence" - Firəngiz Əlizadə. "Musiqi dünyası", №1, 2000; Azad Əliyevlə müsahibə /İfaçılıq rubrikasında/. "Musiqi dünyası", №2, 2000.

## İstinadlar
Doboy

**Doboy** (, , ) — Serb Respublikasında, Bosniya və Herseqovinanın şimalında yerləşən şəhər. Bosna çayının sahilində yerləşir. Böyük dəmiryol qovşağı hesab olunur.

## Tarixi
Doboy haqqında ilk məlumat 1415-ci ilə aid olub, Dubrovnisa respublikasının sənədlərində qeydə alınmış. Ancaq ərazidə aşkar edilən arxeoloji qazıntılara əsasən ilkin daş dövründə belə bu ərazi yaşayış məskəni olmuşdur. Bizim eranın I ci yüzilliyində müasir Doboy ərazisində roma hərbi düşərgəsi (kastrum) mövcud olmuş. Yaxınlıqda isə *Canabea*  yaşayış məntəqəsi aşkarlanmış. Slavyanların VI əsrdən sonra bu bölgəyə gəlməsi nəticəsində Canabea *Usor banovinasının* ərazisinə daxil edilmiş.

Birinci Dünya müharibəsi illərində Doboy ərazisində serblər üçün ən böyük avstriya həbs düşərgəsi yerləşirdi. Düşərgədə 46 min insan qeydə alınmış.

İkinci dünya müharibəsində Doboy vacib partizan hərəkatı mərkəzi hesab olunurdu. Şəhər 1945-ci il 17 apreldə azad edilmiş.

Bosniya müharibəsi zamanı şəhərə serblər nəzarət edirdilər. Deyton müqaviləsi nəticəsində Doboy və şəhərin əksər icması Serb Respublikası ərazisinə daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Doboy icmasının (munisipalitet) əhalisi 1991-ci ilin məlumatına görə 102 549 nəfərdir. Milli tərkibcə bosniyalılar və serblər üstünlük təşkil edir. Doboy şəhərinin əhalisi 1991-ci ildə 27 498 nəfər idi.  Bosniyalılar 11 154 (40,56 %), serblər 8 011 (29,13 %) , 4 365 (15,87 %) nəfər özünü yuqoslav kimi elan etmiş, xorvatlar isə 2 714 (9,87 %) nəfərdir.

Müasir dövrdə şəhər əhalisinin sayında serblər üstünlük təşkil edir. 2013-cü ilin əhalinin siyahıəya alınmasına görə şəhər əhalisi 26&nbsp;987 nəfər, icma isə — 77&nbsp;223 nəfərdir.

## Şəkillər

Fayl:Doboj fortress.JPG|Doboy qalası
Fayl:Doboj.jpg|Şəhərin görünüşü
Fayl:Doboj Panorama.JPG|Doboy ponoraması


## İstinadlar
Muxtar Abdullayev

**Muxtar Nağı oğlu Abdullayev** () — Nuxa (Şəki) şəhər sovetinin sədri, repressiya qurbanı.

## Haqqında
16.08.1937-ci ildə "vətən xaini" kimi həbs olunub. Kommunist partiyanın rəhbərlərindən biri kimi "Stalin güllələnmə siyahi"nda idi.

13 oktyabr 1937-ci ildə SSRİ Ali Məhkəmənini Hərbi Kollegiyanın Səyyar Sessiyası tərəfindən "vətən xaini" kimi I kateqoriya ilə güllələnməyə məhkum edilmişdir. 20 ildən sonra, 6 iyun 1957-ci ildə SSRİ Ali Məhkəmənini Hərbi Kollegiya ona bəraət verildi.

Ailə tərkibi: həyat yoldaşı :Həyat Abdullayeva, oğlanları Məmməd — 13 yaş, Əhməd — 9, 
Firidun — 5 yaş,Rafiq, qızları :Zümrüd - 17 yaş, Yaqut - 15 yaş, Barat — 10 yaş, Qüdrət — 8 yaş,Rəna — 6 aylıq.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin açılışı münasibətilə siyasi amnitsiya haqqında qanun

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin açılışı münasibətilə qanunsiyasi amnitsiya haqqında** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətə başlaması münasibətilə həyata
keçirilmiş humanizm aktı.

## Qəbul edilməsi
Bu barədə qanun 1918 il dekabrın 7-də Parlamentin birinci iclasında qəbul olunmuşdu.

## Həyata keçirilməsi
Amnistiya keçirmək məqsədilə Aslan bəy Qardaşov, Həmdulla Əfəndizadə, Ağa Zeynal Tağıyev, Aslan bəy Səfikürdski,
S. Ağamalıoğlundan ibarət xüsusi heyət — *"Əfvi-ümumi" komissiyası* yaradılmışdı. Komissiya dekabrın 11, 13, 17 və 25-də
keçirdiyi iclaslarda "*Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı münasibətilə siyasi amnistiya haqqında*" qanun
layihəsini hazırlayaraq Parlamentin 1919 il yanvarın 8-də keçirilən 7-ci iclasının müzakirəsinə vermişdi. Qanuna görə 1918 il
dekabrın 7-nə qədər həbs edilmiş və ölkədə qüvvədə olan keçmiş Rusiya qanunlarının həm cinayət, həm də mülki
məcəllələrinin bir sıra maddələri ilə təqsirli bilinən şəxslər bağışlanırdı. Bu qanuna əsasən həmin il dekabrın 7-nə qədər
törədilmiş və icraatda olan məhkəmə işlərinə də xitam verilirdi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin açılışı münasibətilə qanunsiyasi amnitsiya haqqında qanun* maddəsi.

## İstinadlar