Yeddi Qari

**Yeddi Qari** () – Qurani-Kərimin oxunuşunda istifadə olunan yeddi əsas qiraət formasının baniləridir. Bu qiraətlər mütəvatir (etibarlı və çoxsaylı ravilərlə ötürülmüş) qiraətlər hesab olunur və hicri II–III əsrlərdə yaşamış, İslam dünyasında geniş qəbul olunmuş qiraət imamlarının adı ilə bağlıdır.

## Yeddi qari və onların raviləri

* **Nafi (v. 169/785).** Əbu Ruveym Nafi ibn Əbdürrəhman ibn Əbu Nueym əl-Leysi. Əslən isfahanlıdır, Mədinədə vəfat etmişdir. Nafinin raviləri bunlardır:

# *[[Qalun]] (v. 220/835).* İsa ibn Mina. Mədinədə vəfat etmişdir.
# *[[Vərş]] (v. 197/812).* Osman ibn Səid əl-Misri. Misirdə vəfat etmişdir.

* **İbn Kəsir (v. 120/738).** Abdullah ibn Kəsir. Tabiin nəslindəndir. Məkkədə vəfat etmişdir. İbn Kəsirin raviləri:

# *[[əl-Bəzzi]] (v. 250/864).* Əhməd ibn Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbu Bəzzə.
# *[[Qunbul]] (v. 291/904).* Məhəmməd ibn Əbdürrəhman ibn Məhəmməd ibn Xalid ibn Səid. Məkkədə vəfat etmişdir.

* **Əbu Əmr (v. 154/771).** Zeyyan ibn Əla ibn Əmmar əl-Məzini əl-Bəsri. Adının Yəhya olduğu da rəvayət edilmişdir. Kufədə vəfat etmişdir. Əbu Əmrin raviləri:

# *[[əd-Duri]] (v. 246/860).* Əbu Amr Həfs ibn Ömər ibn Əbdüləziz əd-Duri.
# *[[əs-Susi]] (v. 261/875).* Əbu Şüeyb Saleh ibn Zeyyad ibn Abdullah əs-Susi.

* **İbn Amir (v. 118/736).** Abdullah ibn Amir əş-Şəmi əl-Yəhsubi. Vəlid ibn Əbdülməlik zamanında Dəməşqin qazısı olmuşdur. Tabiin nəslindəndir. Dəməşqdə vəfat etmişdir. İbn Amirin raviləri:

# *[[Hişam ibn Əmmar|Hişam]] (v. 245/859).* Hişam ibn Əmmar ibn Nuseyr əl-Qazi əd-Dəməşqi. Dəməşqdə vəfat etmişdir.
# *[[İbn Zəkvan]] (v. 242/856).* Abdullah ibn Əhməd ibn Bəşir ibn Zəkvan əl-Qureyşi əd-Dəməşqi. Dəməşqdə vəfat etmişdir.

* **Asim (v. 127/745).** Asim ibn Əbun-Nücud. Künyəsi Əbu Bəkrdir. Tabiin nəslindəndir. Kufədə vəfat etmişdir. Asimin raviləri:

# *[[Şöbə ibn Əyyaş|Şöbə]] (v. 193/809).* Əbu Bəkr Şöbə ibn Əyyaş ibn Səlim əl-Kufi. Kufədə vəfat etmişdir.
# *[[Həfs ibn Süleyman|Həfs]] (v. 180/796).* Həfs ibn Süleyman ibn əl-Muğirə əl-Bəzzar əl-Kufi.

* **Həmzə (v. 156/773).** Həmzə ibn Həbib ibn Əmmarə əz-Zeyyat əl-Fərdi ət-Təmimi. Əbu Cəfərin xilafəti dövründə Hilvanda (İraq) vəfat etmişdir. Həmzənin raviləri:

# *[[Xələf əl-Bəzzar|Xələf]] (v. 229/844).* Xələf ibn Hişam əl-Bəzzar. Bağdadda vəfat etmişdir.
# *[[Xəllad]] (v. 220/835).* Xəllad ibn Xalid. Kufədə vəfat etmişdir. Xələf və Xəllad qiraəti imam Həmzədən Əbu İsa Süleym ibn İsa əl-Hənəfi vasitəsilə rəvayət etmişlər.

* **əl-Kisai (v. 189/805).** Əli ibn Həmzə. Xorasan səfəri zamanı Rey şəhərinin Rənbəviyə bölgəsində vəfat etmişdir. əl-Kisainin raviləri:

# *[[Əl-Leys ibn Xalid|Əbül-Haris]] (v. 240/854).* əl-Leys ibn Xalid əl-Bağdadi.
# *[[əd-Duri]] (v. 246/860).* Əbu Amr Həfs ibn Ömər ibn Əbdüləziz əd-Duri (Əd-Duri eyni zamanda Əbu Əmrin da birinci ravisidir).

Bu imamların qiraətləri *"Qiraəti-Səba"* (Yeddi qiraət) adlanır. Bu Yeddi qiraətə sonradan (etibarlı hesab edilən) üç qiraətə əlavə (Əbu Cəfər, Yaqub əl-Hədrəmi, Xələf) edilərək *"əl-Qiraətül-Əşrə"* (On qiraət) sistemi yaranmışdır. Bunların arasında ən populyarı Asim ibn Bəhdələnin (Qirati-Asim) qiraətidir.

## Tarixi kontekst və əhəmiyyəti
Quran Peyğəmbər Məhəmmədə yeddi müxtəlif ləhcə (hərif) ilə nazil olmuşdur (bu, "əhruf əs-səbə" kimi tanınır). Sonrakı nəsillər bu qiraətləri qoruyub saxlamış, qiraət elmini inkişaf etdirmişdir. Hicri III əsrdə məşhur qiraət alimi İbn Mücahid bu yeddi qiraətçini seçərək rəsmi şəkildə "Yeddi Qari" anlayışını formalaşdırmışdır. Onların qiraətləri həm əqaid, həm fiqh, həm də təcvid elmləri üçün əsas mənbələrdəndir.

## İstifadə sahələri və qəbul
Ən geniş yayılmış qiraət, Asim ibn Bəhdələnin Həfs rəvayətidir. Bu, günümüzdə dünya müsəlmanlarının böyük əksəriyyəti tərəfindən istifadə olunur. Digər qiraətlər Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Yəmən və digər ölkələrdə regional səviyyədə oxunur.

## Həmçinin bax

* On qiraət

## İstinadlar