open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tacikləşmə (tarixi termin)

**Tacikləşmə** — Orta əsrlərdə türk və monqolların öz adət-ənənələrindən başqa digər xalqların, ən əsası farsların mədəniyyətlərini mənimsəmələrinə verilən ad, və ya termin.

Səlcuqlardan və Xarəzmşahlardan sonra monqolların gəlişi ilə İranın böyük hissəsi, Azərbaycan və Anadolu tamamilə türkləşdirildi. Başlanğıcda monqolların gəlişi İranın mədəni həyatına bir sıra dəyişikliklər gətirdi. Lakin Qazan xandan sonra İslamiyyətin qəbulu, türk və tatar tayfalarının yerləşdikləri bölgələrin mədəniyyətini mənimsəməsi və *"şəhərləşmə"* başladı. Həmçinin təhsilli və təcrübəli kadrların az olması səbəbindən inzibati işlərin görülməsi üçün saraya iranlı, yaxud iranlılaşmış şəxslər gətirildi. Beləliklə, Səlcuq və Xarəzmşahlarda olduğu kimi, monqolların da gəlişindən bir müddət sonra onlarla birllikdə gələn monqol və türklər *"tacikləşmə"dən* kənar qala bilmədilər.

Elxanilər dövründə başlamış tacikləşmə, Cəlairilər dövründə son mərhələsinə çatmışdı. Bir çox mənbədə qeyd edildiyi kimi Cəlairi hökmdarları sultan Üveys və sultan Əhmədin "zövq və səfaya" düşkün olması tacikləşmə əlaməti sayılırdı. 1404-cü ildə Əmir Teymur oğullarına və nəvələrinə vəsiyyətində belə qeyd edir : *"Əvvəllər Qərbi İranda hakimiyyətdə olan sultan Əhməd Cəlayır "tacik xasiyyətli" şəxs olduğu üçün insan üzərində narahatlıq yaratmır".*

## Həmçinin bax

* Türk-monqol ənənəsi
* Farslaşdırma

## İstinadlar
Raad ibn Zeyd

**Raad ibn Zeyd** (; ) — Haşimi sülaləsinin üzvü, İraq şahzadəsi. 1970-ci ildən İraq Kral Sülaləsinin başçısıdır.

## İstinadlar
Bank hesabı

**Bank hesabı** —  bank tərəfindən açılan və şəxsi və ya şirkətin pul vəsaitlərini idarə etmək üçün istifadə olunan hesab. Həmçinin   bank və müştəri arasında maliyyə əməliyyatlarını qeyd edən və ya digər maliyyə institutu tərəfindən aparılan maliyyə hesabıdır.

## Növləri
* Cari hesab (Debet hesab) — gündəlik əməliyyatlar üçün istifadə olunur (məsələn, maaşların qəbul edilməsi, alış-veriş ödənişləri).
* Əmanət hesabı — pul vəsaitini saxlamaq və faiz qazanmaq üçün açılır.
* Kredit hesabı — bankdan kredit almaq üçün yaradılan hesabdır.
* Valyuta hesabı — xarici valyutada əməliyyatlar aparmaq üçün açılır.

## İstinadlar
Güzgü həyat

**Güzgü həyat** (həmçinin **əks təsvirli həyat**; ) – molekulları təşkil edən blokların güzgü əksi olan nəzəri həyat formasıdır. Güzgü həyatın mümkünlüyü ilk dəfə Lui Paster tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu alternativ həyat forması təbiətdə aşkar edilməsə də, biologiyanın molekulyar mexanizmlərinin güzgü görüntüsünü yaratmaq üçün elmi araşdırmalar artıq davam edir.

2024-cü ilin dekabrında aparıcı süni biologiya tədqiqatçıları və Nobel mükafatı laureatları da daxil olmaqla, alimlərin geniş koalisiyası güzgü həyatın, o cümlədən, güzgü bakteriyalarının yaradılmasının bütün dünyada insan sağlamlığına və ekosistemlərə "görünməmiş və geri dönməz zərər" verə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Belə ki, güzgü həyatın immun müdafiədən qaçmaq və təbii ekosistemləri işğal etmək potensialı "insanlar da daxil olmaqla, bitki və heyvan növlərinin əhəmiyyətli bir hissəsində yayılması mümkün olan öldürücü infeksiyalara" səbəb ola bilər. Bu riskləri nəzərə alaraq alimlər belə qənaətə gəliblər ki, güzgü orqanizmlər onların təhlükəsizliyinə dair inandırıcı sübutlar olmadan yaradılmamalıdır.

## Homoxirallıq
Yer kürəsində həyat üçün vacib olan molekulların bir çoxu iki güzgü təsviri şəklində mövcud ola bilər ki, bunlara "sol əlli" və "sağ əlli" deyilir, burada "əl" dedikdə polyarizasiya olunmuş işığın saf molekul məhlulundan keçərkən əyildiyi istiqamət nəzərdə tutulur. Lakin canlı orqanizmlər hər iki tərəfi istifadə etmir. Zülallar yalnız sol əlli aminturşulardan ibarətdir; RNT və DNT isə yalnız sağ əlli şəkərlərdən ibarətdir. Bu fenomen homoxirallıq kimi tanınır. Homoxirallığın həyatın yaranmasından əvvəl və ya sonra ortaya çıxdığı, həyatın tikinti bloklarının xüsusi xirallığa malik olmaq məcburiyyətində olması və ya həyatın homohiral olmasına ehtiyac olub-olmadığı məlum deyil. Qarışıq xirallığa malik aminturşulardan qurulan zülal zəncirləri qatlanmağa və ya katalizator rolunu icra etməyə meyilli deyil.

## İstinadlar
Aliyə Berger

**Aliyə Berqer** (; ) — rəssam və Türkiyənin ilk qadın qravürçüsü.

## Həyatı

24 dekabr 1903-cü ildə ildə ailəsinin Böyükadadakı köşkündə dünyaya gəldi. Atası Osmanlı diplomatı Şakir Paşa, anası isə yerli ailələrdən birinə mənsub İsmət xanımdır. Eyni zamanda məşhur Osmanlı sədrəzəmi Əhməd Cavad Paşa onun əmisi, *Halikarnas Balıqçısı* adıyla tanınan məşhur şair Cavad Şakir Qabaağaclı qardaşı və rəssam Fahrünnisə Zeyd isə bacısıdır.

Uşaqlıq illəri doğulduğu Böyükadada keçən Aliyə ibtidai təhsilini Böyükadada atası tərəfindən yaradılan məktəbdə tamamlamasının ardından bacısı Fahrünnisə ilə birlikdə İstanbuldakı Notr-Dam-de-Sion Fransız liseyinə göndərildi. Burada fransız dilini mükəmməl şəkildə öyrəndi. Ancaq Birinci Dünya müharibəsi səbəbilə təhsil aldığı liseyin bağlanması ucbatından təhsili yarımçıq qaldı və 1920-ci ildə Fransa səfirliyinin təşkil etdiyi xüsusi imtahandan keçərək diplom aldı.

Bacısı qızı Füreyyaya dərs vermək üzrə köşkə gələn macar əsilli məşhur skripkaçı Karl Berqerlə ilk dəfə bu illərdə tanış oldu. Zamanla özü də məşhur musiqiçidən dərslər aldı və aralarında sevgi münasibəti yarandı. 23 il davam edən sevgi münasibətləri 1947-ci ildə evliliklə nəticələndi. Ancaq cəmi 6 ay sonra Karl Berqer ürək tutması səbəbilə vəfat etdi və Aliyə xanım bir daha evlənmədi.

Həyat yoldaşının vəfatından sonra bacısı Fahrünnisə xanımın dəvətiylə Londona getdi. Burada məşhur rəssam və qravürçü John Buckland Wrightdan dərslər aldı. 1951-ci ildə Türkiyəyə qayıtdı və burada ilk şəxsi sərgisini açdı. 1954-cü ildə keçirilən beynəlxalq rəsm yarışmasında birinci oldu.

Həyatı boyunca 48 sərgidə iştirak edən Aliyə Berqer ağciyər çatışmazlığı səbəbilə 9 avqust 1974-cü ildə doğulduğu Böyükadada vəfat etdi və burada həyat yoldaşının yanına dəfn olundu. Ölümünün ardından əsərləri toplanaraq bir neçə dəfə sərgiləndi. Bunlardan ən önəmliləri isə 16 oktyabr 1975 və 11 fevral 1988-ci ildə İstanbulda keçirilən sərgilərdir.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* *Şakir Paşa Ailesinin Sanatçı Üyelerinin Türk Sanatına Katkıları*, Şirin Zerey Koç. Yüksek Lisans Tezi. TC Çankırı Karatekin Üniversitesi. Çankırı 2019
* *Sadrıazam Ahmed Cevad Paşa*, Mehmet Ercan. Doktora Tezi. TC Marmar Üniversitesi. İstanbul 1998

### İstinadlar
Tevfik Esenç

**Tevfik Esenç** (; ) — Türkiyə dilçisi, yazar, dövlət quluqçusu, Ubıx dilinin son danışıyıcısı. O, Jorj Dümezil, G.K.Foqt və Mühəddin Kumahovun ubıx dilindən məlumatçısı olub. Baqrat Şinkubanın "Gedənlərin sonuncusu" romanının baş qəhrəmanının prototipidir.

Esenç Ginnesin Rekordlar Kitabına "dünyada 81 samitdən ibarət Qafqaz dilində danışan yeganə insan" kimi düşüb.

Tevfik Esenç ubıx dili ilə yanaşı, adıq və türk dilini də bilirdi. 1992-ci ildə ölümündən sonra Ubıx fəalların səylərinə baxmayaraq o ölü dilə çevrildi. Bu ölü dil hazırda Tevfik Esençin etdiyi araşdırmalar sayəsində tanınır.
## Həyatı
Onun mənsub olduğu Zayşçi nəsli, hazırda müasir Kabardin-Balkarda Zaifovlar kimi təqdim olunur.

Tevfik Esenç Türkiyənin Hacı Osman kəndində anadan olub. Burada o, Ubıxiyada anadan olmuş, öz ana dilini yaxşı bilən babası İbrahimin yanında böyüyüb. Babası nəinki, ubıx dilini bilir, o, həmçinin Şimali Qafqazda mühacirlik dövründə ubıxların Osmanlı imperiyasına sürgün tarixini ətraflı xatırlayırdı. İstanbulda dövlət qulluğuna keçməzdən əvvəl Esenç doğulduğu kəndin icra başçısı olub. İstanbulda o, fransız dilçi Jorj Dümezil ilə işləmək imkanı qazanır. Mükəmməl yaddaşa və düşüncə aydınlığına malik olan Esenç alimlərə təkcə dil haqqında deyil, həm də Ubıxların mifologiyası, mədəniyyəti və adət-ənənələri haqqında çox şey danışıb. O, həmçinin adıq (çərkəz) və türkcənin xakuçi ləhcəsini mükəmməl bilirdi.

Jorj Dümezil Ubıx dili üzrə son əsəri olan “Le verbe oubıkh”ı (1975) Tevfik Esençlə birgə yazmışdır. O, gürcü qafqazşünas Giorgi Şaraşidze ilə ubıx dilini öyrənmək imkanı qazanıb. Bu dövrdə Dümezil və Şaraşidze Esençin ubıx dilini bilməsini qeyd etmiş və onun ubıx dilində danışan səsini qeydə almışlar. Norveçli Hans Foqt, ingilis Corc Hevitt, abxaz Vyaçeslav Çirikba və türk A.Sumru Özsoy da Esenç ilə Ubıx dili üzərində çalışıb.

Esenç 1992-ci il oktyabrın 7-nə keçən gecə 88 yaşında vəfat edib. O, həyat yoldaşı Əminə ilə birlikdə doğulduğu Hacıosman kənd qəbiristanlığında dəfn edilib.

## Xatirəsi
Esençin məzar daşının üzərində belə bir yazı var: “*Burada Ubıx dilini əbədiləşdirən, bu dildə yazıb-danışan sonuncu Ubıx Tevfik Esenç yatır*” ().

1994-cü ildə Boğaziçi Universitetində Dümezil və Esençin xatirəsinə həsr olunmuş Şimal-Qərbi Qafqazın dilçiliyinə həsr olunmuş konfrans keçirilmişdir.

İsmet Arasan 1987-ci ilin sentyabrında Tevfik Esençin hekayəsindən və Ubıx dilinin faciəsindən bəhs edən "Son Sesler" sənədli filmini tamamlayıb. Baqrat Şinkubanın "Gedənlərin sonuncusu" romanı Tevfik Esençin həyatına həsr edilib. “Gedənlərin Sonuncusu” əsəri “Sonuncu Ubıx” adı ilə 1990-cı ildə türk dilində nəşr olunub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Адыгская (Черкесская) энциклопедия. Москва, 2006.

## Xarici keçidlər
* 
* Circassian World'deki Tevfik Esenç sayfası
* Ubıhça'ya ait örnek ses dosyaları, Lacito Archive'den
* YouTube: Tevfik Esenç Ubıhça bir öykü anlatıyor
* Tevfil Esenç hakkında dilbilirim e-dergi'de yer alan yazı
* Son Sesler belgeseli, 1. ve 2. bölüm.
Füreyya Koral

**Füreyya Koral** (; ) — Türkiyənin ilk qadın keramika sənətçisi.

## Həyatı
2 iyun 1910-cu ildə Böyükadada dünyaya gəldi. Atası son dövr Osmanlı hərbçisi və Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk komandanlarından Mehmed Emin Koral, anası isə məşhur Osmanlı diplomatı Şakir Paşanın böyük qızı Hakkiye xanımdır. Şakir Paşanın Böyükadadakı köşkündə doğulub böyüyən Füreyya xanım yaş fərqinin az olduğu xalaları Fahrünnisə və Aliyə kimi İstanbuldakı Notr-Dam-de-Sion Fransız liseyində təhsil aldı. Bu illər ərzində macar əsilli məşhur skripkaçı Karl Berqerdən musiqi dərsləri aldı. 1927-ci ildə məzun oldu və ertəsi il İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində fəlsəfə təhsili almağa başladı.

Ancaq maddi sıxıntılar səbəbilə təhsili yarım qaldı və 1929-cu ildə Səbahəddin Qaracabəy adlı bir torpaq mülkədarı ilə evlənərək Bursaya köçdü. Ancaq evlilikdə xoşbəxt deyildi və erkən dünyaya gətirdiyi övladının ölü doğulmasının ardından 2 illik evlilik boşanma ilə nəticələndi.

Boşandıqdan sonra yenidən İstanbula ailəsinin yanına gələn Füreyya xanım ailəcə getdikləri bir istirahət gəzintisi əsnasında atasının silahdaşı Mustafa Kamal Paşa və xanımı Lətifə xanımla tanış oldu. Bu səyahət əsnasında tanış olduqları sırasında gələcəkdə ailə həyatı qurduğu Əli Qılınc da vardı.

Beləcə, 1935-ci ildə Əli Qılınc ilə evlənərək Ankaraya köçdü və Atatürkün ölümünədək burada yaşadı. Atatürkün vəfatının ardından həyat yoldaşıyla birlikdə İstanbula gələn Füreyya xanım tərcümələr hazırladı. 1945-ci ildə vərəm diaqnozu qoyuldu və yerli müalicələrin bir çarəsini görmədiyi üçün 1947-ci ildə İsveçrəyə yollandı. Burada bir sanatoriyada yatılı müalicə alan Füreyya xanım o əsnada Londonda yaşayan xalası Aliyə Berqerin də tövsiyəsilə keramika sənətiylə məşğul olmağa başladı.

Səhhəti düzəldikdən sonra keramika sənətiylə bağlı daha dərin bilgilər almaq məqsədilə Parisə getdi. 1949-cu ildə Lozannada bir emalatxanada ilk əl işlərini ərsəyə gətirdi və 1951-ci ildə Parisdə ilk şəxsi sərgisini açdı. Dərhal İstanbula qayıtdı və ikinci sərgisini burada açdı.

Ancaq onun incəsənətə meyil etməsi ikinci evliliyinin də bitməsinə səbəb oldu. Üstəlik o əsnada səhhəti yenidən pisləşdi. Bu dəfə əmliyyat olundu və ağciyərinin bir hissəsi alındı. Aralarında yaranan anlaşmazlıq səbəbilə 1954-cü ildə Qılınc Əlidən boşandı. Həmin ilk Türkiyədə ilk keramika emalatxanası açan Füreyya xanım 1956-cı ildə Amerikaya səyahət etdi və burada astek-maya mədəniyyətini araşdırdı.

Həyatı boyunca bir çox sərgidə iştirak edən Füreyya xanım bir çox beynəlxalq sərgi və yarışlarda dərəcələr qazandı. 25 avqust 1997-ci ildə İstanbulda vəfat etdi və Böyükada məzarlığında dəfn olunan ailə fərdlərinin yanında torpağa verildi. Heç bir evliliyindən övladı olmamışdır.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* *Şakir Paşa Ailesinin Sanatçı Üyelerinin Türk Sanatına Katkıları*, Şirin Zerey Koç. Yüksek Lisans Tezi. TC Çankırı Karatekin Üniversitesi. Çankırı 2019
* *Sadrıazam Ahmed Cevad Paşa*, Mehmet Ercan. Doktora Tezi. TC Marmar Üniversitesi. İstanbul 1998

### İstinadlar
Dibbuk

**Dibbuk** (, )&nbsp;— yəhudi xalq inanclarında personaj, insana sahib çıxmağa və ruhunu özünə tabe etməyə, ruhi xəstəlik törətməyə, sahib olduğu şəxsin ağzından danışmağa qadir olan mənfi ruh. Dibbukun hekayəsi ölmüş və dünyanı tərk edə bilməmiş bir insan ruhunun yaşayan bir insanın bədəninə yapışaraq onu ələ keçirməsi ilə başlayır. Əsir aldığı bədənin üzərində hökmranlıq edən bu ruh adətən həyatda tamamlaya bilmədiyi bir işi başa çatdırmaq üçün varlığını sürdürür. Bəzən bu, bir haqsızlığın qisası, bəzən isə yarımçıq qalmış və ruhu narahat edən bir məqsəd olur.

## Xüsusiyyətləri
Dibbukun hökmranlığı altında olan insan qeyri-adi davranışlar sərgiləyir, sanki öz iradəsindən məhrum edilir. Bu vəziyyət nəinki fiziki, həm də ruhi olaraq əzabvericidir. İnsanın hərəkətləri anlaşılmaz və qəfil olur; onun danışığı, baxışları və bədən dili artıq özünə məxsus deyil, başqa bir varlığın əks-sədasına çevrilir. Bu narahat ruhu sakitləşdirmək və bədən sahibini azad etmək üçün Yəhudi ənənələrində mürəkkəb dini mərasimlər icra olunur. Bu mərasimlərin ən mühüm icraçıları ravvinlərdir. Onların duaları və ritualları, dibbuku yaşayan bədəndən çıxarmaq və onu rahatlıq tapmağa yönəltmək məqsədi daşıyır.

## Mədəniyyətdə
Dibbukun mifik təsviri zamanla təkcə folklor çərçivəsində qalmayıb, ədəbiyyat və incəsənət vasitəsilə də formalaşıb. Ən məşhur nümunələrdən biri Şimon An-Skinin 1920-ci ildə qələmə aldığı "Dibbuk" adlı teatr pyesidir. Bu əsər dibbukun qaranlıq cazibəsini bədii ifadənin gücü ilə birləşdirərək tamaşaçıları folklorun dərinliklərinə aparmış və onun mistik mahiyyətini daha geniş kütlələrə çatdırmışdır. Bundan sonra 1937-ci ildə çəkilmiş eyniadlı film dibbukun təsirini İdiş kinomatoqrafiyasının klassikası səviyyəsinə yüksəltmişdir.

Müasir dövrdə dibbukun izləri başqa bir fenomenlə – "Dibbuk qutusu" ilə yenidən üzə çıxmışdır. Bu qutu içində dibbuk ruhunun saxlandığına inananlar tərəfindən paranormal hadisələrin mənbəyi hesab edilir. Qutunun olduğu yerlərdə qəribə və izaholunmaz hadisələrin baş verməsi ilə bağlı rəvayətlər dibbukun əfsanəsini çağdaş dövrün qorxu mifologiyasına daşıyıb.

## İstinadlar
Hou Yi

**Hou Yi** — Çin mifologiyasında oxçu personaj. O, "Shen Yi" və ya "Yi" adı ilə də məşhurdur və "Oxçular Lordu" titulu ilə tanınır. Əfsanələrdə Hou Yi bəzən yer üzünə kömək üçün enmiş "Xian" (ölümsüz), bəzən isə yarı-ilahi və ya insan kimi təsvir edilir. Onun həyat yoldaşı Çan Ay ilahəsi olaraq tanınır.

## Əfsanə
Çin mifologiyasına görə əvvəllər göy üzündə 10 günəş mövcud idi. Bəzi rəvayətlərdə bu günəşlər "Yuydi İmperator"un oğulları və ya nəvələri kimi təsvir edilir. Əvvəlcə onlar növbə ilə səmada görünürdülər, lakin bir gün hamısı birlikdə oynamaq üçün eyni anda göy üzünə çıxmağa qərar verdilər. Bu hadisə dünyanın həddindən artıq qızmasına səbəb oldu. İmperator Yao vəziyyəti düzəltmək və nizamı bərpa etmək üçün Hou Yiyə günəşləri səmadan çıxarmaq tapşırığını verdi. Hou Yi əvvəlcə günəşləri danışaraq razı salmağa çalışdı, lakin bu uğursuz oldu. Nəticədə o, oxları ilə günəşləri vuraraq yerə salmağa məcbur oldu. Yerə düşən günəşlər 3 ayaqlı qarğalara çevrildilər. Nəhayət, yalnız bir günəş qaldı. İmperator Yao dünyanın ən azı bir günəşə ehtiyac duyacağını düşünərək Hou Yinin sonuncu oxunu oğurladı.

Mifologiyaya görə, Hou Yi "Yayu", "Zaoçi", "Yuyinq", "Dafenq", "Fengzi" və "Ziuşe" kimi mifoloji canavarları məğlub etmişdir. Bu canavarları öldürmək tapşırığını ona İmperator Yao vermişdi. Xidmətlərinin qarşılığında tanrılar Hou Yiyə əbədiyyət bağışlamışdılar. Bir əfsanəyə görə Hou Yi ovda olarkən həyat yoldaşı Çanqi onu taparaq içmiş və ölümsüz olaraq aya uçmuşdur. Digər bir versiyada isə, Hou Yi günəşləri məğlub etdikdən sonra imperator olmuş və qəddar hökmdara çevrilmişdir. O, xalqına zülm etdiyindən, Çanqi xalqı bu zülmdən xilas etmək üçün əbədiyyət dərmanını oğurlayıb içmiş və aya uçmuşdur.

## İstinadlar
Nyuyva

**Nyuyva** — Çin mifologiyasında insanlığın yaradıcısı, mədəni qəhrəman və "Üç İmperator"dan biri kimi tanınan əfsanəvi tanrı. O, Çin xalq dinlərində, Buddizmdə, Konfutsizm və Taoizmdə möhtəşəm və vacib bir fiqur kimi qəbul edilir. Əfsanələrə görə, Nyuyva insanlığı yaratmış və kainatın balansını bərpa etmək üçün "Səmavi sütun"u təmir etmişdir.

Nyuyva, əfsanələrə görə, insanları əlləri ilə sarı gildən yaratmışdır. Bir rəvayətə əsasən, o, əvvəlcə yalnız zadəganları və ya varlıları sarı torpaqdan formalaşdırmış, adi insanları isə qəhvəyi palçıqdan yaratmışdır. Digər bir rəvayətdə isə Nyuyva, zadəganları yaratmaq prosesində yorulmuş və daha sonra ipi palçığa batıraraq adi insanları formalaşdırmışdır.

"Huaynantszi"də təsvir olunan böyük bir döyüş zamanı tanrılar arasında baş verən münaqişə nəticəsində göyün dayaqları sındı və dünya böyük fəlakətlərlə üzləşdi. Bu hadisə zamanı dünyanı nəhəng sel basdı və göy çökməyə başladı. Nyuyva, bu fəlakətin qarşısını almaq üçün göydəki çatlaqları beşrəngli daşlarla təmir etmiş və bir tısbağanın ayaqlarını göyün yeni dayaqları kimi istifadə edərək tarazlığı bərpa etmişdir.

## İstinadlar
Dibbuk qutusu

**Dibbuk qutusu** (, ) – yəhudi folklorunda yer alan dibbuk fenomeni ilə əlaqəli əfsanəvi və eyni zamanda mistik obyekt. Onun hekayəsi qədim inancların mistik təsəvvürlərindən doğulmuşdur, lakin müasir dövrdə paranormal hadisələr və qorxu mədəniyyətinin mühüm simvoluna çevrilmişdir. Dibbukun özü – azad olunmamış və narahat ruhun bir insanın bədənini işğal etməsi anlayışı qədim yəhudi mədəniyyətinin qorxu və mənəvi sınaqlarla bağlı təsəvvürlərini əks etdirir. Bu mistik fenomenin təzahürü olan dibbuk qutusu ruhani aləmlə maddi dünya arasında bir keçid nöqtəsi kimi təsvir edilir.

## Tarixi
Qutunun ilk xatırlanması 2001-ci ildə, ABŞ-də baş verir. Onlayn satış platformasında sadə bir əşya kimi təqdim edilən bu qutu onunla bağlı qeyri-adi hadisələr üzə çıxdıqca geniş marağa səbəb olur. Satıcının iddialarına görə, qutunun əvvəlki sahibi bu əşyanı əldə etdikdən sonra ard-arda izaholunmaz və qorxulu hadisələrlə üzləşmişdi. Qutunun içindəki qəribə əşyalar – şərab şüşəsi, qədim pul parçaları və qurumuş çiçəklər sanki başqa bir dövrə, başqa bir reallığa aid idi. Bu əşyalar qutunun mistik mahiyyətini daha da gücləndirərək onun ətrafında dolaşan qorxu dolu əhvalatların mərkəzinə çevrildi. Qutunun sahibinə təsiri isə daha dərin idi: xəstəliklər, psixoloji təzyiqlər və fiziki narahatlıqlar, sanki görünməz bir gücün varlığını sübut edirdi. Onun içindən yayılan qəribə qoxu və əşyaların izaholunmaz şəkildə hərəkət etməsi qutunu yalnız bir əfsanədən ibarət etmirdi, o, real və toxunula bilən bir kabusa çevrilirdi.

## Mədəniyyətdə
Bu hadisələr təkcə fərdi qorxularla məhdudlaşmadı. Dibbuk qutusu qısa zamanda populyar mədəniyyətin maraq dairəsinə daxil oldu və kinorejissorların diqqətini çəkdi. 2012-ci ildə çəkilən "*Lənətlənmiş mücrü*" filmi ilə qutunun əfsanəsi daha geniş auditoriyaya yayıldı. Film onun mistik gücünü və gətirdiyi dəhşətləri təsvir etməklə yanaşı, qutunun folklor köklərini də müasir qorxu anlayışı ilə birləşdirdi. Bu mövzuya sonrakı illərdə çəkilən filmlərdə də tez-tez rast gəlindi. Hər dəfə dibbuk qutusu insan ruhunun qaranlıq tərəflərini, köhnə inancların nə qədər canlı və təsirli olduğunu xatırladan bir obraz kimi təqdim olundu.

Dibbuk qutusunun cazibəsi yalnız onun gətirdiyi qorxularda deyil, həm də yəhudi folklorunun dərinliklərindən gələn mənəvi təzadlarda gizlidir. Dibbuk, narahat ruhların, tamamlanmamış işlərin və keçmişin qaranlıq kölgələrinin bir təcəssümüdür. Qutu isə bu ruhları saxlayan bir həbsxana, eyni zamanda dünyaya keçid nöqtəsidir. Onun hekayəsi, insanın görünməz aləmlə qarşılaşmasında yaşadığı qorxu və heyrəti əks etdirir. Bu mistik əşya köhnə inancların modern dünyada necə yaşamağa davam etdiyini və qorxu ilə mistikanın necə bir-birinə qarışdığını göstərən güclü bir simvoldur.

## İstinadlar
Diskresion siyasət

**Diskresion siyasət** — qərar verən şəxslərə və ya təşkilatlara müəyyən hallarda sərbəst və şəraitə uyğun qərar qəbul etmək imkanı yaradan hüquqi və idarəetmə yanaşması. Bu siyasət əsasən qanun və qaydalar çərçivəsində tətbiq olunur, konkret vəziyyətlərdə fərdiləşdirilmiş həllərin həyata keçirilməsini təmin edir. Belə yanaşma, qərar qəbul edən şəxslərə verilmiş ixtiyarlarla birlikdə, həmin qərarların mövcud şəraitə uyğunlaşdırılmasını mümkün edir.

Diskresion siyasətin əsas mahiyyəti qərar verənlərin ixtiyarında olan sərbəstliklə qanunların müəyyən etdiyi çərçivələr arasında tarazlıq yaratmaqdır. Qərar verən şəxslər qanunvericiliyin sərhədlərini aşmadan, hər bir vəziyyəti qiymətləndirərək optimal və ədalətli həll yollarını seçməyə çalışırlar. Bu siyasətin tətbiqi zamanı şəraitin və vəziyyətin özəllikləri nəzərə alınır ki, bu da qərarların daha fərdiləşdirilmiş və adaptiv olmasına şərait yaradır.

## Tətbiqi
Müxtəlif sahələrdə tətbiq olunan diskresion siyasət, xüsusilə hüquq, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyində əhəmiyyətli rol oynayır. Məhkəmə sistemində hakimlər cinayət və mülki işlər üzrə qərar qəbul edərkən diskresion siyasətdən istifadə edə bilirlər. Belə ki, onlar müttəhimin şəraitini və işin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq cəzanı yüngülləşdirə və ya ağırlaşdıra bilərlər. İqtisadiyyat sahəsində isə müəssisələr öz fəaliyyətlərində, məsələn, müştəri xidmətləri, əmək haqqı siyasəti və təchizatçıların seçimi kimi məsələlərdə diskresion siyasətə əsaslanaraq daha çevik qərarlar qəbul edirlər. Dövlət idarəçiliyində bu siyasət, xüsusilə sosial yardım proqramlarında və vergi məsələlərində tətbiq olunur; belə ki, dövlət orqanları fərdi halları nəzərə alaraq müəyyən yardımların və ya cəzaların təyin edilməsinə qərar verə bilirlər.

Diskresion siyasətin tətbiqi bir sıra üstünlüklər yaradır. Bu siyasət, qərar verən şəxslərə çevik və şəraitə uyğun qərarlar qəbul etməyə imkan verir. Hər bir vəziyyətin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması sayəsində daha ədalətli qərarların qəbul edilməsi mümkün olur. Eyni zamanda, diskresion siyasət yaradıcı və effektiv həllərin tapılmasına şərait yaradır; bəzi hallarda standart yanaşmaların yetərsiz olduğu vəziyyətlərdə fərqli və innovativ çıxış yolları təmin edilir.

Bununla belə, diskresion siyasətin tətbiqi müəyyən risk və çətinliklər də doğurur. Ən böyük risklərdən biri qərar verən şəxslərin ixtiyardan sui-istifadə etməsi ehtimalıdır. Şəxsi maraqlar və ya qeyri-obyektiv yanaşmalar bu siyasətin ədalətsiz tətbiqinə gətirib çıxara bilər. Hüquqi mübahisələr də diskresion siyasətin tətbiqində rast gəlinən problemlərdən biridir; belə ki, qərarların subyektiv xarakter daşıması bəzi hallarda narazılıqlara və mübahisələrə səbəb olur. Nəhayət, diskresion siyasətin uğurla həyata keçirilməsi üçün nəzarət mexanizmlərinin mövcudluğu və şəffaflığın təmin edilməsi zəruridir. Bu mexanizmlər olmadan siyasətin obyektiv və təhlükəsiz şəkildə tətbiqi çətinləşir.

## İstinadlar
Panqu

**Panqu** və ya **Pan Qu** — Çin mifologiyasında və taoizmdə yaradıcı varlıq. Onun hekayəsi, Çin mədəniyyətində dünyanın yaranışı ilə bağlı ən qədim miflərdən biridir və Panqu, Çin fəlsəfi və mənəvi ənənələrində əsrlərdir böyük əhəmiyyət daşıyır.

Panqu kainatın ilk canlı varlığı sayıldığı üçün nə övladı, nə də qohumları var. Lakin bəzi rəvayətlərdə onun göyü yaradarkən "Səma cəngavərləri", "Əjdaha" və "Feniks" kimi varlıqların köməyindən yararlandığı qeyd olunur.

Panqu Çin mifologiyasında xaos içindəki kosmik yumurtadan çıxaraq dünyanı yaradan varlıqdır. Yumurtadan çıxdıqdan sonra Panqu göyü (yang) və yeri (yin) ayırmaq üçün nəhəng bir baltadan istifadə etmişdir. Hər zərbəsi ilə göy yüksəlir, yer qalınlaşırdı. Panqu bu prosesi davam etdirərək hər gün göyü və yeri 3 metr qalınlaşdırırdı. Nəhayət, 18,000 il ərzində göy, yer və dünyanın digər təbii elementləri formalaşmışdır.
## İstinadlar
Qonqqonq

**Qonqqonq** — Çin mifologiyasında dağıdıcı qüvvələri təmsil edən məşhur su tanrısı. O, xüsusilə daşqınlar və kosmik nizamsızlıqların səbəbkarı kimi tanınır. Əfsanələrdə ilan bədənli və ya ilan quyruqlu, insan başlı, mis rəngində bir üzə və dəmir alına malik varlıq olaraq təsvir edilir.

## Adı
Qonqqonq adı çin dilində "共工" olaraq yazılır. Bu sözün birinci heroqlifi “gòng” "birgə" və ya "ümumi" mənasını, ikinci heroqlif “gōng” isə "əmək" və ya "iş" mənasını verir. Qonqqonqun şəxsi adı bəzi mənbələrdə Kanghui olaraq qeyd edilir.
## İstinadlar
Co Van Şin

**Co Van Şin** — koreya şamanizmində ocaq və alov tanrısı. O, ailə ocağının qoruyucusu hesab olunur və tarixən bu tanrıya ibadət ən çox evin xanımları tərəfindən həyata keçirilmişdir. Müasir dövrdə ona ibadət adəti geniş yayılmasa da, Co Van Şin Koreyanın ən məşhur tanrılarından biri olaraq qalır. Onun Koreya xalqı tərəfindən ibadət obyekti olması minillər öncəyə, "Proto üç krallıq" dövrünə qədər gedib çıxır.

## İstinadlar
Mavi dəlik

**Mavi dəlik** () — dənizin və ya okeanın dibində yerləşən, ətrafındakı bölgələrə nisbətən daha dərin, dairəvi və ya oval formalı geoloji struktur. Bu dəliklər adətən, dənizlərin əhəngdaşı ilə zəngin sahələrində meydana gəlir və əksər hallarda ətraf suyundan daha qaranlıq bir görünüşə sahib olur. "Mavi" adı dəliyin suyunun ətraf mühitə nisbətən daha tünd mavi rəngdə görünməsi ilə bağlıdır.

Böyük Mavi dəlik dünyada ən məşhur mavi dəliklərdən biridir. Beliz sahillərində yerləşən bu dəlik dairəvi forması ilə tanınır. Dəliyin diametri təxminən 300 metr, dərinliyi isə 125 metrdir. Dərinliyi və geoloji quruluşu ilə bu dəlik həm dalğıclar, həm də tədqiqatçılar üçün cazibədar bir məkandır. Baham adalarında yerləşən Din mavi dəliyi dünyada ən dərin mavi dəliklərdən biridir. Təxminən 202 metr dərinliyə malikdir. Bu dəlik sualtı sərbəst dalğıc yarışları və tədqiqatlar üçün məşhur bir məkandır. Əjdaha dəliyi Cənubi Çin dənizində yerləşir. Bu dəlik 300,89 metr dərinliyindədir.

## Xüsusiyyətləri
Mavi dəliklər geoloji və eroziya proseslərinin nəticəsidir. Əsasən əhəngdaşı ilə zəngin sahələrdə, suyun kimyəvi təsirləri nəticəsində geniş yeraltı mağaralar yaranır. Buz dövrü zamanı dəniz səviyyəsinin azalması bu mağaraların çökməsinə səbəb olur. Dəniz səviyyəsi yüksəldikdən sonra isə çökmüş mağaralar su altında qalır və mavi dəlik adlanan geoloji formasiyanı meydana gətirir. Mavi dəliklər unikal ekosistemlərə malikdir. Dərinliklərdə az oksigenlə və ya oksigensiz yaşaya bilən mikroorqanizmlər, yuxarı təbəqələrdə isə mərcan rifləri və müxtəlif balıq növləri yaşayır. Bu dəliklərin içərisində yaşayan canlılar, həyatın müxtəlif şəraitlərdə necə davam etdiyini göstərən vacib ekosistemlərdir.

Mavi dəliklər iqlim araşdırmaları baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onlar, dəniz suyu səviyyələrinin tarixi dəyişikliklərini və iqlim dəyişikliklərini öyrənmək üçün təbii arxivlər kimi xidmət edir. Bu dəliklərin içərisində tapılan materiallar, iqlim tarixini və keçmiş su səviyyələrini anlamağa kömək edir. Eyni zamanda, mavi dəliklərdə tapılan mikroorqanizmlər alimlərə yer üzündə həyatın müxtəlif şəraitlərdə necə davam etdiyini anlamağa kömək edir. Bu ekosistemlər, həyatın sərt və ekstremal şəraitlərdə necə inkişaf etdiyini göstərən mühüm nümunələrdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* World's deepest blue hole found in South China Sea
* PBS TV program "Extreme Cave Diving"
* Bahamas Blue Holes Guide 
* Bahamas Introduction
* The Blue Holes Foundation
* Belize Audubon Society
* What's a Blue Hole? Explanation at the Bahamas Caves Research Foundation
* How Blue Holes Work
Ayaq barmağı güləşi

**Ayaq barmağı güləşi** () — iki iştirakçının ayaq barmaqlarını bir-birinə kilidləyərək rəqibini yerə vurmağa çalışdığı idman növü. Bu idman adətən gülüş və əyləncə məqsədilə oynanılır, dünyanın az tanınan, lakin maraqlı fəaliyyətlərindən biri hesab olunur.

## Tarixi
Ayaq barmağı güləşi 1976-cı ildə İngiltərənin Steffordşir regionunda bir qrup dost tərəfindən yaradılmışdır. Bu insanlar "ən güclü barmaq güləşçisini" müəyyən etmək məqsədilə yeni və qeyri-adi bir idman növü yaratmağa qərar vermişdilər. Bu idman növü sonradan məşhurluq qazandı və ayaq barmağı güləşi üzrə beynəlxalq turnirlər də təşkil olunmağa başladı.

Hər halda, ayaq barmağı güləşi məhdud populyarlığa sahibdir və daha geniş auditoriyaya xitab etmədiyi üçün əsasən yerli səviyyədə məşhurdur. Həmçinin, ayaq barmaqları zərif olduğu üçün diqqətsizlik nəticəsində kiçik zədələr baş verə bilər. Buna baxmayaraq, ayaq barmağı güləşi artıq beynəlxalq səviyyədə tanınır və ən məşhur turnirlərdən biri hər il İngiltərədə keçirilən Dünya Ayaq Barmağı Güləşi Çempionatıdır. Bu turnir müxtəlif ölkələrdən olan iştirakçıları cəlb edir və qalib dünya çempionu titulunu qazanır.

## Təsviri
Ayaq barmağı güləşi üçün xüsusi olaraq hazırlanmış düz bir platforma tələb olunur. İki iştirakçı yerdə oturur və ayaq barmaqlarını bir-birinə kilidləyir. Oyunun məqsədi rəqibin ayağını platformanın kənarına doğru itələyərək onu oyundan çıxarmaqdır. Hər matçda üç raund keçirilir və iştirakçılar hər raundda ayaqlarını dəyişir (sağ və sol). Oyunun qaydalarına hakimlik edən bir şəxs nəzarət edir və oyun zamanı qaydalara əməl olunmasını təmin edir.

Ayaq barmağı güləşi o qədər də fiziki güc tələb etməsə də, ayaq barmaqlarının çevik və güclü olması vacibdir. İştirakçılar yarış zamanı diqqətli olmalıdırlar, çünki barmaqların burulması və ya əzilməsi riski mövcuddur. Həmçinin, iştirakçılar oyundan əvvəl ayaqlarını yumaq və təmiz saxlamaq qaydasına riayət etməlidirlər. Ayaq barmağı güləşi həm oynamaq, həm də izləmək üçün maraqlı və əyləncəli bir fəaliyyət təqdim edir. Xüsusi bir avadanlığa ehtiyac yoxdur, bu idman istənilən yerdə keçirilə bilər və dostlar arasında əyləncəli vaxt keçirmək üçün ideal bir oyundur.

## İstinadlar
Tatar Şəmalağı

**Tatar Şomalıq** (, ) — Rusiyanın Ulyanovsk bölgəsində kənd.

## Tarixi
Rusiya Mərkəzi Dövlət Arxivinin məlumatına görə, 1651-ci ildə Murzaların (yerli tatar knyazlarının) tabeliyində Tatar Şəmalaq kəndinin olması barədə hüquqi sənədlər (f. 1335, op. 2, ö. 1746, l. 150) mövcuddur. XVIII əsrin əvvəllərində Kreml yanğınları zamanı Moskva dağıdıldığı üçün kəndin yaranma tarixi ilə bağlı rəsmi sənədlərə məlumat yoxdur.

Kəndin Temnikov Knyazlığının (Tomener) tərkibində, hətta Rusiya dövləti tərəfindən bölgənin müstəmləkəçiliyinə qədər mövcud olması ehtimalı yüksəkdir. Kənd əvvəlcə "Minəç Şəmalığı" adlanırdı. "Minəç" xidmətçi murzanın (şahzadənin), feodalın, mülk sahibinin adıdır.

"Şəmalıq" – qədim türk-tatar sözündən tərcümədə bulaqlı geniş dərə deməkdir. Mövcud olduğu illər ərzində kəndin adı dəfələrlə dəyişib və təhrif olunub. Müxtəlif sənədlərdə kənd "Minaç-Şomalıq", Minaşevka-Şomalak, "Şumalak-Minaşevka", "Tatar Şomalak", "Tatar Şumalak", Tatar Şmalak kimi qeyd olunur.

Ev təsərrüfatlarının sayı 46, kişi 184, qadın 185" (f. 1355, op. 1, h. 1365, l. 37).

1859-cu il üçün Saratov quberniyasının məskunlaşdığı yerlərin siyahısında qeyd olunub. "Tatar Şmalak, bulağın yanında dövlət kəndi. Ev təsərrüfatlarının sayı 93 nəfərdir. Sakinlər: kişilər 345, qadınlar 349, 2 Məhəmməd məscidi, bir məktəb (cild XXXX, Sib., 1862, s. 104).

1897-ci il siyahıya alınmasına görə, Şamalak Tatarskidə hamısı müsəlman 1081 sakin (507 kişi və 574 qadın) yaşayırdı.

1914-cü il Saratov quberniyasının yaşayış yerlərinin siyahısına əsasən, Tatar Şəmalağı kəndi Bezobrazovski volostuna aid idi, kənddə əsasən keçmiş dövlət kəndliləri, 241 təsərrüfatdan ibarət bir kənd cəmiyyətini təşkil edən tatarlar yaşayırdılar. 772 kişi və 777 qadının yaşadığı kənd cəmiyyətinə 3 ailə, 10 kişi və 11 qadın daxil edilməyib.

Tatar Şəmalağında ümumilikdə 1560 nəfər yaşayırdı. Kənddə 2 məscid və 2 ibtidai məktəb var idi.

Yuxarıda göstərilənlərə əsasən, Tatar Şəmalağı kəndinin mövcudluğunun ən azı 400 illik tarixini elan etmək üçün hər cür əsas var.

## Tanınmış sakinləri
* Ziya Kurmakayev (1911–1981) — Azərbaycan-Sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Dövlət Əmək Komitəsinin sədri (1976–1980), Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Dövlət Əmək Ehtiyatlarından İstifadə Komitəsinin sədri (1967–1976), Azərbaycan SSR avtomobil nəqliyyatı naziri (1950–1953), Azərbaycan SSR xalq sovxozlar komissarı (1940–1941).

## İstinadlar
Mərəh qızıl yatağı

**Mərəh qızıl yatağı** — Azərbaycanın Göygöl rayonunda yerləşən qızıl yatağı. "Çovdar" yatağının şimalında yerləşir. 2018-ci ildə "AzerGold"-un geoloqları tərəfindən kəşf edilib. İstismarına 2021-ci ilin iyul ayında başlanılıb.

Mərəh yatağından əldə edilə bilən qızıl ehtiyatı təxminən 37,414 unsiya olaraq qiymətləndirilir. Yataqdan çıxarılan filizlərin emalı Daşkəsən rayonunda yerləşən "Çovdar" İnteqrəolunmuş Regional Emal Sahəsində (ÇİRES) aparılır.
## İstinadlar
Tantallon Qəsri

**Tantallon qəsri** — (*Tantallon Castle*) Şotlandiyanın Şərqi Lotiyan regionunda, Şimali Bervikden təxminən 5 kilometr şərqdə yerləşən XIV əsrin ortalarına aid olan dağılmış qaladır. Tantallon Qəsri Şotlandiyada tikilmiş sonuncu orta əsr pərdə divar qalasıdır. O üç tərəfdən dəniz qayaları ilə qorunur.

## Tarixi
Tantallon qəsri XIV əsrin ortalarında Duqlasın 1-ci qrafı Vilyam Duqlas tərəfindən tikilmişdir. Qala sonralar Vilyam Duqlasın qeyri-qanuni oğlu olan Corc Duqlasın mülkiyyətinə keçdi. 1491-ci ildə kral IV Ceyms tərəfindən, sonralar isə 1527-ci ildə yenidən onun varisi V Ceyms tərfindən mühasirəyə alındı. Bu illər ərzində gedən döyüşlərdə qalaya böyük ziyan dəymişdi. Tantallon 1639-cu ildə Birinci Yepiskoplar müharibəsində və yenidən Oliver Kromvelin 1651-ci ildə Şotlandiyaya hücumu zamanı daha ağır şəkildə ziyan görmüşdür.

## Tikintisi
Tantallon Qəsri Şotlandiyada unikal bir tikilidir. Müdafiəni yalnız sahil boyu təmin edən böyük bir divardır. Qala 3 tərəfdən sıldırım qayalar üzərində tikilmişdir. Onun pərdə divarı yerli qırmızı qum daşından tikilib və iki ucunda qüllə mərkəzdə isə böyük darvaza yerləşir. Ümumilikdə Qalanın sahəsi təxminən 1100 kvadratmetrdir. Pərdə divarın hündürlüyü 15, qalınlığı 3,6 uzunluğu isə təxminən 90 metrdir.

## İstinadlar
https://pikabu.ru/story/brodim_po_srednevekovyu_zamok_tantallon_tantallon_castle_8153249

## Xarici keçidlər
* 1
* 2
Əkizlər paradoksu

**Əkizlər paradoksu** — xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi çərçivəsində müzakirə olunan nəzəriyyə. Bu paradoks zamanın nisbi olduğunu göstərmək üçün Albert Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin nəticələrindən istifadə edir. Paradoksa görə, hərəkət edən müşahidəçi üçün zaman yavaş keçdiyinə görə, iki əkizdən biri kosmik səyahətə çıxarsa, o, digər əkizindən daha az yaşlanır.

## Təsviri
İki əkiz qardaşdan biri Yer planetində qalır (yerli əkiz), digəri isə yüksək sürətlə kosmik səyahətə çıxır (səyyah əkiz). Səyyah əkiz işığın sürətinə yaxın bir sürətlə uzaq bir planetə gedir və sonra geri qayıdır. Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsində zaman genişlənməsi effektinə görə, səyyah əkiz üçün kosmik gəmidə zaman daha yavaş axır. Yer planetində qalan yerli əkiz isə adi vaxt axışını müşahidə edir. Nəticədə, səyahətçi əkiz geri döndüyü zaman onun daha az yaşandığı görünür.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, hərəkət nisbidir və səyyah əkiz tərəfdən baxıldıqda, yerli əkiz də hərəkətdə görünür. Bu vəziyyətdə, hansı əkizin daha az yaşlandığını müəyyən etmək ziddiyətli görünür. Səyyah əkizin hərəkəti simmetrik deyil, səyyah əkiz kosmik gəmi ilə səyahət edərkən sürətlənmə və yavaşlama mərhələlərindən keçir. Yer planetində qalan əkiz hər zaman eyni istinad sistemində qalır. Bu fərq səbəbindən, səyahətçi əkiz daha az yaşlanır.

Əkizlər paradoksu nəzəri bir ssenari olsa da, onun əsasında duran zaman genişlənməsi prinsipi eksperimental olaraq təsdiqlənmişdir. Məsələn, atom saatları ilə aparılan təcrübələrdə yüksək sürətlə hərəkət edən təyyarələrdəki saatların yer üzündəki saatlara nisbətən daha yavaş irəlilədiyi müşahidə edilmişdir. Kosmik şüalanma ilə yüksək sürətlə hərəkət edən hissəciklərin ömrünün yavaşladığı qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici ke, idl'r

* Twin Paradox overview  in the Usenet Physics FAQ
* The twin paradox: Is the symmetry of time dilation paradoxical? From Einsteinlight: Relativity in animations and film clips.
* FLASH Animations: *from John de Pillis.* (Scene 1): "View" from the Earth twin's point of view. (Scene 2): "View" from the traveling twin's point of view.
* Relativity Science Calculator — Twin Clock Paradox
Exeter

***Exeter*** — İsveç repçisi Bladee-in üçüncü studiya albomu. 8 aprel 2020-ci ildə "YEAR0001" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Kitaniva Tsukuba

– Yaponiya fotoqrafı. O, 1870-ci illərdə Tokionun birinci dərəcəli fotoqrafı hesab olunurdu. Yaponiyada fotojurnalistikanın qabaqcıllarından biri olmuşdur.

## İlk illəri
1842-ci ildə Edonun Nihonbaşi bölgəsində **İi Konosuke** adı ilə doğulmuşdur. Atası Edoda topdan yağ satışı ilə məşğul olurdu. Təxminən 30 yaşı olanda Kitaniva Tsukuba adını götürmüşdür.

## Fotoqrafiya
Kitaniva 1868-ci ildə fotoqraf Yokoyama Matsusaburonun şagirdi olmuş və ondan fotoqrafiyanı öyrənmişdir. O, müxtəlif vaxtlarda Ukay Qyokusen, Kuze Cisaku və Şimooka Renconun da şagirdi olmuşdur. İlk fotostudiyasını 1871-ci ildə Tokioda yerləşən Asakusa gül bağçalarında açmışdır. Qısa müddət sonra Tokioda ikinci studiyası fəaliyyətə başlamışdır. Baron Raymund fon Stillfriddən fiksasiya və işıqlandırma üzrə dərslər almış, fotoqrafiya biliklərini yaxşılaşdırmışdır. 1874-cü ildə Fukasava Yokitsu ilə birlikdə  jurnalını təsis etmişdir. Bu, Yaponiyada ilk fotoqrafiya jurnalı hesab olunur. 1869–1873-cü illərdə fotoqraf Futami Asamanın müəllimi olmuşdur. 1873-cü ilin mayında uğurla gecə fotoqrafiyası ilə məşğul olmuşdur.

Kitanivanın biznesi böyümüş, Uçida Kuiçinin ölümündən sonra 1875-ci ildə ona məxsus olan mülkün bir hissəsini və əsas iqamətgahı almışdır. Burada  adlı fotostudiya açmışdır. 1876-cı ildə tibbi fotoşəkillər satmağa başlamış və fotoqrafiya məktəbi qurmuşdur. 1881-ci ildə studiyasında keçirdiyi xatirə banketində qoca kişiləri əks etdirən real ölçülü fotolar sərgiləmişdir. 1885-ci ildə bütün fotoqrafiya fəaliyyətlərini dayandırmış, 1887-ci ildə ölmüşdür. Oğlu İi Yoho teatr aktyoru olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Kitaniva Tsukuba Kotobank saytında.
Tokkebi

**Tokkebi** — Koreya mifologiyası və folklorunda əfsanəvi və mistik varlıq. "Koreya qoblinləri" olaraq da tanınan dokkaebilər cinlər və ya ruhlar kimi təsvir edilir. Fövqəladə güclərə və bacarıqlara sahib olan Tokkebilər, bu qabiliyyətlərdən istifadə edərək insanlarla əlaqə qururlar. Bəzən insanlarla zarafat edir, bəzən isə onlara yardım edirlər. Əfsanələrdə isə onların müxtəlif formalarda, fərqli sifətlərdə və hətta bir çox üzü olduğu bildirilir.

Tokkebilərin mənşəyi çox qədim dövrlərə dayanır. Onlar ilk dəfə Şila dövrünə aid "Samquk yusa" adlı hekayədə qeyd olunmuşdur. Bu hekayə, Qoryo dövründə yazıya alınan "Üç Krallığın Yaddaşı" əsərində yer alıb. Sonradan, Çoson dövründə tərtib edilən müxtəlif folklor antologiyalarında Tokkebilər haqqında daha geniş məlumat verilmişdir.

## İstinadlar
Cold Visions

***Cold Visions*** — İsveç repçisi Bladee-in yeddinci studiya albomu. 23 aprel 2024-cü ildə "Trash Island" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
The Fool

***The Fool*** — İsveç repçisi Bladee-in beşinci studiya albomu. 28 may 2021-ci ildə "YEAR0001" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Red Light

***Red Light*** — İsveç repçisi Bladee-in ikinci studiya albomu. 11 may 2018-ci ildə "YEAR0001" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
333 (albom)

**333** — İsveç repçisi Bladee-in dördüncü studiya albomu. 16 iyul 2020-ci ildə "YEAR0001" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
RAROC

**RAROC** ( — Riskə uyğunlaşdırılmış kapitalın gəlirliyi) — banklarda və maliyyə təşkilatlarında risklərin idarə edilməsi və investisiyaların effektivliyini qiymətləndirmək  üçün istifadə olunan bir metoddur. RAROC, maliyyə qurumlarına hansı layihələrin və ya məhsulların daha sərfəli olduğunu, eyni zamanda riski nəzərə alaraq hansı sahələrə kapital ayırmağın daha məqsədəuyğun olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.

## RAROC-un əsas formulu

:\mbox{RAROC} = {\mbox{Riskə düzəliş edilmiş gəlir} \over \mbox{İqtisadi kapital}}
= {\mbox{Riskə düzəliş edilmiş gəlir} \over \mbox{Xərc riski}}

Burada:

* Riskə düzəliş edilmiş gəlir — layihədən və ya aktivdən əldə edilən gəlir, risklər nəzərə alınaraq hesablanır (məsələn, kredit riskləri, bazar riskləri və s.).
* İqtisadi kapital — layihəni və ya aktivləri dəstəkləmək üçün lazım olan kapital miqdarıdır. Bu, risklərin təsirini ödəmək üçün ayrılan kapitaldır.

## Əsas üstünlükləri
Yüksək gəlir gətirən, lakin riskli layihələri aşağı gəlirli, lakin etibarlı layihələrlə müqayisə etməyə imkan verir. Bank və ya maliyyə qurumları resurslarını daha effektiv bölüşdürə bilirlər. Maliyyə təşkilatlarının uzunmüddətli risk idarəetmə strategiyalarını təyin etməsinə dəstək olur.

## Nümunə
Əgər bir bank iki layihəni müqayisə edirsə:

* Layihə  A: 10 milyon gəlir gətirir, amma yüksək riskli olduğu üçün daha çox kapital tələb edir.
* Layihə  B: 8 milyon gəlir gətirir, amma daha az kapital tələb edir.
RAROC bu layihələri müqayisə etməyə və hansının bank üçün daha sərfəli olduğunu görməyə kömək edir. Bu yanaşma, xüsusilə, bankların kredit portfeli, investisiya layihələri və sığorta məhsulları üçün çox vacibdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
*RAROC & Economic Capital
*Between RAROC and a hard place
Ərkan Özoral

**Ərkan Özoral** () — türk diplomatı. O, 2016–2021-ci illərdə Türkiyənin Bakıdakı səfiri vəzifəsində çalışıb.

## Bioqrafiyası
Ərkan Özoral 1965-ci ildə Ərzincanda anadan olub. 1989-cu ildə Ankara Universiteti Siyasi Elmlər fakültəsinin Beynəlxalq əlaqələr şöbəsini bitirib. Elə həmin il Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində karyerasına zabit kimi başlayıb.

## Karyerası
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində Yaxın Şərq üzrə müdir müavini, daha sonra Konsulluqda müdir müavini vəzifələrində çalışıb.

1992–1994-cü illərdə Ər-Riyad səfirliyində üçüncü katib, 1994–1997-ci illərdə isə Karlsrue Baş Konsulluğunda konsul köməkçisi kimi vəzifəsini davam etdirib.

1997–1999-cu illərdə Xarici İşlər Nazirliyinin Protokol Baş İdarəsində ikinci katib və baş katib vəzifələrində çalışıb.

1999–2003-cü illərdə Berlin səfirliyində müşavir kimi karyerasını davam etdirmişdir.

2003–2005-ci illərdə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin Protokol Baş İdarəsində şöbə müdiri, 2005–2009-cu illərdə isə Bakı səfirliyində birinci müşavir vəzifəsində çalışmışdır.

2009–2011-ci illərdə İkitərəfli İqtisadi Əlaqələr Baş İdarəsində şöbə müdiri və 2011–2014-cü illərdə Baş Nazirlikdə "xarici işlər üzrə səfir müşaviri" vəzifələrində çalışıb.

2011–2014-cü illərdə Baş Nazirlikdə xarici işlər üzrə səfir müşaviri vəzifələrində çalışıb. 2014-cü ilin sentyabr ayından 2016-cı ilin oktyabr ayına qədər Prezident İdarəsinin Xarici Əlaqələr üzrə Baş İdarəsində "xarici işlər üzrə müşavir səfir" vəzifəsində çalışıb.

2016–2021-ci illərdə Türkiyənin Bakıdakı səfiri vəzifəsində çalışıb.

## Bakıda fəaliyyəti

 — Dostluq ordeni

Ərkan Özoral 11 oktyabr 2016-cı ildə Bakı səfirliyinə təyin edilib. 2021-ci ilin aprel ayına qədər bu vəzifədə çalışıb.

Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında dostluq və əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafındakı xüsusi xidmətlərinə görə Ərkan Özoral "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib.

2024-cü ilin fevralında Slovakiyaya səfir təyin edilib.

## Həmçinin bax

* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ərkan Özoral
Kornilov–Pavlov

**Kornilov–Pavlov** — say.

Kornilov-Pavlov sayı palçıq vulkanı Bəndovan burnundan cənub — şərqdə yerləşmişdir. Say qərbdən şərqə uzanmış üçbucaq şəkilli kəsik konus formasında sualtı palçıq vulkanıdır.

## İstinadlar
Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

**Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri** — Türkiyəni Azərbaycanda təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxs.

Türkiyə 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini tanımışdır və öz nümayəndəsini göndərmişdir.

## [[Səfir]]lər
Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı:

}  
| 14 yanvar 1992
| 24 aprel 1995
|-
| Ömür Orhun
| 2 may 1995
| 16 sentyabr 1996
|-
| Faruk Loğoğlu 
| 30 sentyabr 1996
| 5 fevral 1998
|-
| Kadri Ecvet Tezcan
| 6 fevral 1998
| 11 noyabr 2001
|-
| Ünal Çeviköz
| 12 noyabr 2001
| 31 oktyabr 2004
|-
| Turan Moralı
| 19 noyabr 2004
| 4 yanvar 2007
|-
| Hüseyn Avni Qarslıoğlu
| 16 yanvar 2007
| 20 fevral 2008
|-
| Hulusi Kılıç
| 1 Mart 2008
| 15 sentyabr 2012
|-
| İsmail Alper Coşkun
| 24 sentyabr 2012
| 11 oktyabr 2016
|-
| Ərkan Özoral
| 11 oktyabr 2016
| 2 aprel 2021
|-
| Cahid Bağçı
| 2 aprel 2021
| 3 dekabr 2024
|-
| Birol Akgün 
| 3 dekabr 2024
| 
|}

## Həmçinin bax

* Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri

## İstinadlar
Heyvanlar diyarı 2

***Heyvanlar diyarı 2*** () — 2025-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" tərəfindən istehsal olunmuş 3D animasiya filmi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Walt Disney Animation Studios
*
Fasiq

**Fasiq** () — termini, ərəb dilindən gələn və İslam hüququnda və ədəbiyyatında istifadə olunan bir termindir. Bu söz, "yoldan çıxmış", "sapmış" və ya "haqqı tərk etmiş" şəxs anlamına gəlir. İslamda fasiq, Allahın əmrlərinə qarşı çıxan və ya dini qaydalara riayət etməyən insanı təsvir edir. Bu termin, həm də dini və əxlaqi baxımdan pis əməllərə, günah və naqisliklərə meyilli olan şəxsləri təsvir etmək üçün istifadə olunur.

## İslamda "Fasiq" anlayışı
İslamda "fasiq" olan bir şəxs, Allahın təlimlərini və əmr etdiyi doğru yolu izləməkdə, günahları təkrarlamaq və ya həqiqətə qarşı çıxmaqda davam edən biridir. Fasiq olmaq, dini baxımdan ciddi cəzalarla əlaqələndirilir, çünki bu şəxs həm öz imanını zəiflədir, həm də başqalarına pis nümunə ola bilər.

**Fasiq olmanın əsas xüsusiyyətləri bunlardır**:

* **İslamın əmr etdiyi əsas prinsipləri pozmaq**: Namaz qılmamaq, oruc tutmamaq, zəkət verməmək kimi dini vacib əməlləri yerinə yetirməmək.
* **Günah işlərə meyil etmək**: Hər hansı bir yolla Allahın qadağan etdiyi işlərə meyil etmək və ya onlara baş vurmaq.
* **Tövbə etməmək**: Günahların fərqində olan, amma tövbə etməyən və ya onları davam etdirən şəxs.

## Quranda "Fasiq" haqqında
Quran ayələrində, fasiq olmaq, insanların doğru yoldan sapması və Allahın əmrlərini inkar etməsi kimi təsvir edilmişdir. Məsələn:

* **Quran, Hucurat surəsi, 49:11** — "Ey iman gətirənlər! Bir qadın və ya kişi (birinin) digərinə məzəmmət etməsin! Ola bilsin ki, onlar (Allah qarşısında) daha yaxşıdırlar. Siz özünüzü məzəmmət etməyin!"
* **Quran, Al-Hujurat surəsi, 49:12** — "Ey iman gətirənlər! Zəncirlərdən birinin yaxşı deyil deyə, birinə düşmənçiliyə meyil etməyin!"

Bu ayələr fasiq davranışlardan çəkinməyin və Allahın hidayətini izləməyin əhəmiyyətini vurğulayır.

## Fasiq olmanın əxlaqi tərəfi
Fasiqlik yalnız dini baxımdan deyil, əxlaqi baxımdan da mənfi sayılır. Əxlaqsızlıq, yalan danışmaq, münaqişə salmaq, başqalarına zərər vermək və insanları aldadaraq öz mənfəətini təmin etmək də fasiqlik əlamətləri sayılır. Ümumilikdə, fasiq olmaq bir insanın dini və əxlaqi həyatında ciddi pozuntulara işarə edir və bu səbəbdən İslamda təqsirləndirilən və tövbə etməyən şəxslər cəzaya məruz qala bilərlər.

## İstinadların siyahsı
Bakı, sabahın xeyir

**Bakı, sabahın xeyir!** — 1972-ci ildə İslam Səfərlinin sözlərinə Emin Sabitoğlunun bəstələdiyi mahnı. Mahnı Yalçın Rzazadə və Flora Kərimovanın ifasında məşhurlaşmışdır.

Mahnı ilk dəfə 1972-ci ilin dekabrında Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin müşayiəti ilə Yalçın Rzazadənin ifasında yazılmış, 1973-cü ildə "Dan ulduzu" instrumental ansamblının müşayiəti ilə yenidən lentə alınmışdır. 1973-cü ilin mayında Flora Kərimova da həmin ansamblın müşayiəti ilə mahnını ifa etmiş və lentə yazdırmışdır.

## İstinadlar