Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri

**Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri** () — məhsulun istehsalından son istehlakçıya  çatdırılmasına qədər olan bütün prosesləri və mərhələləri əhatə edən bir sistemdir. Bu zəncir fərqli iştirakçıları və fəaliyyətləri özündə birləşdirir, məqsəd isə məhsulun dəyərini artıraraq həm fermerlər, həm də istehlakçılar üçün maksimum fayda təmin etməkdir.

Dəyər zənciri, kənd təsərrüfatının hər mərhələsində əlavə dəyər yaratmağı hədəfləyən strateji bir yanaşmadır və həm yerli, həm də beynəlxalq bazarların tələblərinə cavab verir.

## Arxa fon
"Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri" () termini daha geniş "dəyər zənciri" () konsepsiyasından yaranmışdır. Bu anlayışın tarixi əsasən 1980-ci illərə gedib çıxır və iqtisadçı Maykl Porter () tərəfindən təqdim edilən "Dəyər Zənciri Modeli" ilə bağlıdır."Kənd təsərrüfatının dəyər zənciri" termini müasir kənd təsərrüfatında istehsaldan istehlakçıya qədər olan bütün mərhələləri sistemli şəkildə əhatə edən bir yanaşma kimi ortaya çıxdı. Onun tarixi 1980-ci illərdə yaranan dəyər zənciri modelinə əsaslansa da, kənd təsərrüfatında tətbiqi əsasən 1990-cı illərdə geniş yayılmağa başladı və 2000-ci illərdə beynəlxalq layihələrdə mühüm bir alət kimi formalaşdı.

Maykl Porter 1985-ci ildə yazdığı "Competitive Advantage" (Rəqabət Üstünlüyü) adlı kitabında "dəyər zənciri" anlayışını irəli sürdü. Onun fikrinə görə, hər bir təşkilat və ya sənaye müəyyən dəyər yaradan fəaliyyətlərdən ibarət bir zəncirdir. Bu fəaliyyətlər məhsul və ya xidmətin istehsalından onun müştəriyə çatdırılmasına qədər uzanır. Porter bu modeli daha çox sənaye və istehsalat sahələrinə tətbiq etsə də, kənd təsərrüfatı kimi sektorlar da zamanla bu yanaşmadan faydalanmağa başladılar.

### Kənd təsərrüfatına tətbiqi
1990-cı illərdən etibarən beynəlxalq təşkilatlar, iqtisadçılar və inkişaf layihələri dəyər zənciri yanaşmasını kənd təsərrüfatı sektoruna tətbiq etməyə başladılar. Xüsusilə aşağıdakı məqsədlərə xidmət edirdi:

* Kiçik fermerlərin bazara inteqrasiyasını yaxşılaşdırmaq.
* İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatını iqtisadiyyatın mühüm tərkib hissəsinə çevirmək.
* Qida təhlükəsizliyi və yoxsulluğun azaldılması problemlərini həll etmək.

### Terminin inkişafında rol oynayan təşkilatlar
# Dünya Bankı (): 2000-ci illərdən etibarən kənd təsərrüfatı dəyər zəncirini inkişaf layihələrində tez-tez istifadə etdi.
# BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO): Bu yanaşmanı kiçik fermerlər üçün təlimatlar hazırlayarkən geniş şəkildə tətbiq etdi.
# Beynəlxalq Ticarət Mərkəzi (): Xüsusilə ixrac potensialı olan kənd təsərrüfatı məhsullarında dəyər zənciri analizlərini irəli sürdü.

## Mərhələləri
# *İstehsal*: Toxumların seçilməsi, əkin, gübrələmə, suvarma, pestisidlərin tətbiqi və məhsulun yetişdirilməsi kimi fəaliyyətlər daxildir.
# *Yığım və ilkin emal*: Məhsulun yığılması, çeşidlənməsi, saxlanılması və ilkin emal prosesləri (məsələn, təmizləmə və qurudulma).
# *Emal*: Məhsulun qida və ya digər məhsullara çevrilməsi (məsələn, taxıldan un hazırlanması).
# *Nəqliyyat və logistika*: Məhsulun bazarlara və ya emal müəssisələrinə çatdırılması.
# *Marketinq və satış*: Məhsulun yerli və beynəlxalq bazarlarda satışı.
# *Paylama və istehlak*: Məhsulun pərakəndə satış nöqtələrində və ya son istehlakçılara çatdırılması.

## Əhəmiyyəti
Resursların düzgün bölüşdürülməsi və itkilərin minimuma endirilməsi. İstehlakçı tələblərinə uyğun məhsul təqdim etmək. Fermerlər və digər iştirakçılar üçün əlavə dəyərin yaradılması. Ekoloji cəhətdən dayanıqlı kənd təsərrüfatı təcrübələrinin tətbiqi.

## Dəyər zəncirinin iştirakçıları
# Fermerlər və istehsalçılar
# Emal müəssisələri
# Nəqliyyat və logistika şirkətləri
# Ticarət vasitəçiləri
# Hökumət və qeyri-hökumət təşkilatları
# Son istehlakçılar

## Əsas hadisələr
* 2000-ci illərin əvvəllərində dəyər zənciri yanaşması, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatının müasirləşdirilməsi üçün əsas strategiya oldu.
* 2008-ci il Qlobal Qida Böhranı — bu dövrdə dəyər zənciri yanaşması ərzaq sistemlərinin təkmilləşdirilməsi üçün daha da aktuallaşdı.
* Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (2015) — kənd təsərrüfatı dəyər zəncirinin inkişafı yoxsulluğun azaldılması və qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsində önəmli bir vasitə kimi qəbul edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Contract farming resource centre: FAO
*  Fin4Ag Agricultural Value Chain Conference, Nairobi, July 2014
*  Rural Finance Learning Center