open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qurbağa çoxağızlısı

**Qurbağa çoxağızlısı** () - yastı qurdlar tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Qurbağa çoxağızlısının uzunluğu 6-8mm, eni isə 2-4mm-dir. Bədəni uzunsov formada olub, orta hissədə bir qədər daralır və dal tərəfdən enliləşmişdir. Dal tərəfdə sahibin bədənindən yapışmağa xidmət edən və sormaclardan təşkil olunmuş disk vardır. Sormaclar 6 ədəddir və iki cərgədə simmetrik yerləşmişdir. Sormaclar disk şəkillidir və daxili orqanlarla əlaqəsi yoxdur. Hər iki dal sormacların arasında iki iri kutikulyar qarmaqcıq vardır. Bununla yanaşı, sormaclı diskdə 16 ədəd kiçik qarmaqcıqlar da vardır.

## İnkişafı
Qurbağa çoxağızlısı yetkin mərhələdə qurbağanın sidik kisəsində parazitlik edir. Parazitin inkişafı qurbağanın çoxalması ilə bağlı olur və eyni vaxtda baş verir. Qurbağa çoxağızlısı yazda yumurtalarını qurbağanın kloakasından suya tökür. Yumurtadan üzəri kirpiklərlə örtülü olan sürfələr çıxır. Sürfədə gözcük və yapışmağa xidmət edən diskin qarmaqları (16 ədəd) olur. Sürfə suda müəyyən müddət üzdükdən sonra qurbağanın sürfəsi olan çömçəquyruğa rast gələrək onun qəlsəməsinə yapışır. Burada o qidalanır, tez böyüyür və əlverişli şərait olarsa, 20-25 gün müddətində cinsi yetişkənliyə çatır və yumurta qoymağa başlayır.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Parazitin cinsi yetişkənliyə çatması çömçəquyruq inkişaf mərhələsindən asılı olaraq dəyişir. Çömçəquyruğun inkişaf mərhələsindən asılı olaraq, xarici qəlsəmələr daxilə keçir və sonra atrofiya olunaraq ağciyərlə əvəz olunur. Yaşayış mühiti pozulduğuna görə qəlsəmədə ektoparazitlik edən sürfə əvvəlcə daxili qəlsəməyə, sonra isə bağırsağa keçərək qurbağanın sidik kisəsinə gəlir və burada yaşayır.

## Çoxalması
* Hermafroditdir.

## Həmçinin bax
* Yastı qurdlar
* Diplozoon paradoxum

## Xarici keçidlər
*  Polystoma Integerrimum: Habitat, Structure and Life Cycle

## Mənbə
*Bəhlul Ağayev, Zülfiyyə Zeynalova Onurğasızlar Zoologiyası Bakı 2008
Diplozoon paradoxum

**Diplozoon paradoxum** ()-Yastı qurdlar tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Monogenetik sorucuların nümayəndələrindən biridir.

## Həyat tərzi

Bu parazit çəki balıqlarının qəlsəmələrində parazitlik edir. İnkişaflarının ilk mərhələsində bu qurdlar tək yaşayırlar. Cinsi yetişkənlik dövründə cütləşən fərdlər mayalandıqdan sonra bir-birindən ayrılmayıb bütün ömrü boyu bitişik yaşayırlar.

## Çoxalması
Cütləşən iki fərdin cinsi orqanları carpaz olaraq bir-birilə birləşir və mayalanma baş verir. Fərdlərin uzunluğu 3,8-6,7&nbsp;mm, eni isə 0,7-1,7&nbsp;mm-dir. Yumurtaları suya tökürlər. Sürfələr suda inkişaf edərək balığın qəlsəməsinə yapışır və yetkin fərdə çevrilir.

## Həmçinin bax
* Yastı qurdlar
* Qurbağa çoxağızlısı

## Xarici keçidlər
* Zoosparkle - Schifanimali
* Zoosparkle - Schifanimali #7 - il verme Ribeiroia

## Ədəbiyyat
*Onurğasızlar Zoologiyası Bakı 2008 Bəhlul Ağayev, Zülfiyyə Zeynalova

## İstinadlar
Gənc Kato

**Markus Porcius Cato Uticensis** (e.ə. 95 - e.ə. 46), romalı siyasətçi.

## Həyatı
Kato (Cato) eradan əvvəl 95-ci ildə Markus Porkius Kato və həyat yoldaşı Livia Drusanın oğlu olaraq Romada dünyaya gəlmişdir. Valideynlərini erkən yaşlarında itirən Kato dayısı Markus Livius Drususun evinə köçmüşdür. Drusus, Kato hələ 4 yaşında ikən öldürülmüşdür. Sezarla uzun sürən rəqabətdən sonra  məğlub olaraq, özünü öldürmüşdür.

## Şəxsiyyəti
Ulu babası siyasətçi və dövlət nümayəndəsi Qoca Kato ilə ad eyniliyinə görə *Gənc Kato* (*Cato Minor*) olaraq bilinir. Roma Respublikasının son dövrlərində yaşamış olan Romalı siyasətçi və dövlət xadimi Kato, eyni zamanda əfsanəvi inadçılığı və bildiyindən dönməyən şəxsiyyəti ilə xatırlanır. Dövründə olduqca yayılmış olan rüşvətlə mübarizəsi, əxlaqi dürüstlüyü və xüsusilə də Qay Yuli Sezar ilə olan uzun mübarizəsi ilə tanınır.

## Həmçinin bax
*Roma Respublikası
*Qay Yuli Sezar

## İstinadlar
Karaqanda Dövlət Tibb Universiteti

**Karaqanda Dövlət Tibb Universiteti** () — Qazaxıstanın Karaqanda şəhərində fəaliyyət göstərən ali tibb müəssisəsi. Universitet 1950-ci ildə təsis edilmişdir. 1997-ci ildə Karaqanda Dövlət Tibb Akademiyası olaraq adlandırılmışdır. 2008-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təşkil etdiyi reytinqdə tibb universitetləri arasında 2-ci, Qazaxıstanın 60 universiteti arasında isə 8-ci yeri tutmuşdur.

## Universitetin rektorları

	•	Pyotr Moisey oğlu Pospelov — 1950–1974	

	•	Aleksandr Pyotr oğlu Filin — 1974–1984	

	•	Nikolay Arxip oğlu Xlopov — 1984–1989	

	•	Makaş Tınıştıqbay oğlu Aliaqparov — 1989–2001	

	•	İlyas Rayxan oğlu Kulmağambetov — 2001–2009	

	•	Murat Qoyşıbay oğlu Töleuov — 2009–2011	

	•	Rauşan Sultan qızı Dosmağambetova — 2011-ci ilin avqustundan – 2021	

	•	Anar Aqılbek qızı Türmühəmbetova — 2021-ci ilin iyunundan – 2025	

	•	Baxıt Nurğali qızı Koşerova — 2025-ci ilin avqustundan – indiyədək (hazırkı vaxta qədər)

## Mövcud vəziyyət
2009-cu ildən Universitet statusu daşıyır. KDTU MDB məkanında ilk tibb məktəbi olaraq 2005-ci ildə uğurla Böyük Britaniyanın National Quality Assurance Limited orqanının ISO 9001-2000 keyfiyyət idarəetmə sistemi tələblərinə cavab verərək sertifikata layiq görülmüşdür.

Universitetdə qazax, rus və ingilis dilində tədris həyata keçirilir. Universitet xüsusi müalicə, pediatriya, tibbi və profilaktik iş, stomatologiya, əczaçılıq, Şərq təbabəti kimi sahələrdə təhsil xidmətləri göstərir. 2007-ci ilə Dövlət Standartlarına uyğun olaraq "Ümumi Tibb", "Stomatologiya", "Əczaçılıq", "Xalq Sağlamlığı" ixtisasları üzrə yeni tələblər tətbiq edilmişdir.

## Tibb Kolleci
Karaqanda Dövlət Tibb Universiteti nəzdində Tibb Kolleci 2002-ci ildə açılmışdır. Dərslər KDTU-nin şöbələrində və Karaqandadakı tibb və profilaktik müəssisələrin klinik bazalarında aparılır. Kollecdə təhsil 8 ixtisas üzrə qazax və rus dillərində aparılır. 2015-ci ildən 2016-cı ilədək kollec normativ-hüquqi akta müvafiq olaraq fəaliyyətini dayandırmışdı. 2017-ci ildə Karaqanda Dövlət Tibb Universiteti rəhbərliyi kollecin fəaliyyətini yenidən bərpa etdi. Hazırda da kollecdə 8 ixtisas üzrə tibbi mütəxəssis hazırlanır.

## İstinadlar
Mart soyqırımı zamanı Bakıda dağıdılmış memarlıq abidələri

**Soyqırım zamanı** dağıdılmış abidələr.

## Abidələrin siyahısı
Bakı şəhərində Bakı Sovetinin erməni daşnak-rus bolşevik qüvvələri azərbaycanlılara qarşı qanlı qırğınları zamanı ictimai və şəхsi binalara da çoх böyük ziyan dəymişdir. Belə ki, «Açıq söz» və «Kaspi» qəzetlərinin redaksiyaları yandırılmış, Bakıda ən iri məscid bombalanmışdı. Bakıda İsmailiyyə Хeyriyyə Cəmiyyətinin binası, Şirvanşahlar Sarayı ansambılına daхil olan ХIV əsrdə tikilmiş Keyqubad məscidini rus əsgərləri ermənilərlə birlikdə yandırıb külə döndərmişdilər Bununla əlaqədar olaraq, Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sənədləri içərisində çoхsaylı materiallar vardı. Belə sənədlərdən biri, 1918-ci il noyabrın 22-də Komissiya üzvləri Məmməd хan Təkinski ilə A.E.Kaluqenin birgə tərtib etdikləri protokolun materiallarıdır. Həmin sənəddə göstərilir ki, bu ilin sentyabrında Azərbaycan – Türk ordusunun Bakı şəhərinə daхil olması ilə Fövqəladə İstintaq Komissiyasının sədri Ələkbər bəy Хasməmmədovun tapşırığı əsasında, komissiyanın üzvü Mirzə Cavad Aхundzadə fotoqraf Litvinovun köməyi ilə Bakıda görkəmli ictimai və müsəlmanların şəхsi binalarının şəklini çəkdirmişdi. Çəkilən şəkillər aşağıdakılardır:
*Nikolayevsk küçəsindəki «Kaspi» qəzetinin redaksiya binası dağıdılmışdı.
*Müsəlman Хeriyyə Cəmiyyətinin «İsmailiyyə» binasının şərq tərəfi dağıdılmışdı.
*«Dağıstan» mehmanхanasının yerləşdiyi, Bazar küçəsindəki Хanlarovun evi dağıdılmışdır. Burada əsasən müsəlmanlar yaşayırdılar.
*Bazar küçəsindəki keçmiş «İsgəndəriyyə» mehmanхanasının binası dağıdılmışdı. Burada da əsasən müsəlmanlar yaşayırdılar.
*Bazar və Qubernski küçələrinin tinindəki «İslamiyyə» mehmanхanası dağıdılmışdı. Burada da əsasən müsəlmanlar yaşayırdılar.
*Top atəşi nəticəsində Təzəpir məscid binasının cənub tərəfi zədələnmişdir. Həmin binanın şərq hissəsi də o cür dağıdılmışdı.
*Top atəşi nəticəsində Şah məscidi minarəsinin şərq tərəfi zədələnmişdi.
Həmin hadisələrdən bəhs edən başqa bir sənəddə göstərilir ki, bir dəstə daşnak əsgərləri və Şaumyanın adamları «Cəmiyyəti – хeyriyyə»nin (burada «İsmailiyyə» binası nəzərdə tutulur) qarşısına gəlib o binayi – müqəddəsə, o möhtəşəm imarətə, o müəzzəm binaya хainanə bir surətdə od vurdular, onu yandırdılar.

Fayl:1 march days 1918.jpg|Hal-hazırkı İstiqlaliyyət, o zamanki Nikolayevskaya küçəsində yerləşən Kaspi qəzetinin yandırılmış redaksiyasınewspaper on Nikolayevskaya Street (present-day 
Fayl:3 march days 1918.jpg|Hal-hazırda Nizami küçəsi adlanan, o zamanki Qubernator küçəsi          
Fayl:5 march days 1918.jpg|Bu gün Azərbaycan prospekti adlanan, o zamanki Bazarnaya küçəsi         
Fayl:6 march days 1918.jpg|Bu gün Tağızadə küçəsi adlanan, o dövr ki Poçtovaya küçəsi          

## Həmçinin bax
*Mart soyqırımı

## İstinadlar
Urla döyüşləri

**Urla döyüşləri** () və ya **Urla hadisələri** () — hal-hazırkı İzmir ilinin Urla qəsəbəsində 16–17 may 1919-cu il tarixlərində, Türkiyə İstiqlaliyyət mühüribəsinin qərb cəbhəsində baş vermiş döyüş. İzmirin işğalından sonra Yunanıstan ordusu Bornova və Qarşıqaya məntəqələrini işğal etmişdir. Bu hadisələrdən sonra onlar, Urla qəsəbəsinin yerləşdiyi Qaraburun yarımadasına doğru irəlilədilər. 1914-cu ildə alınan əhali statistikalarına görə, regionda yunanlar əksəriyyəti (24,711), müsəlman-türklər isə azlığı (9,321) təşkil edirdilər.

## İlkin hücumlar
İzmirin işğalından bir gün sonra, yəni 16 may 1919-cu il tarixində, Yunanıstan ordusunun regionda olmasından təhriklənən təxminən 800 yerli yunan Urladakı müsəlman-türk kəndlərinə hücum etmiş, çoxlu mülki şəxsi qətlə yetirmiş və qiymətli əşyaları qarət etmişdilər. Quşçular, Qızılcaköy, Dəvədərəsi kimi kəndlər talan və məhv edilmişdilər. Bunlara əlavə olaraq, yunan-evzon qoşunları bir torpedo gəmisi ilə Urlanın sahilinə çıxmış, qəsəbənin əhəmiyyətli yerlərini nəzarət altına almışdılar.

## Döyüşlər
Bu hadisə zamanı Osmanlının 56-cı hərbi divizionunun bir parçası olan 173-cü motoatıcı alay Urlada yerləşdirilmişdi. Alayın komandiri polkovnik-leytenant Kazım bəy idi. Alay 100 nəfərdən ibarət idi, lakin onlar anbar, arsenal kimi önəmli yerlərə səpələnmişdilər. Yunan hücumları başlayan zaman Kazım bəyin sadəcə 25 əsgəri və jandarması var idi. O, sadəcə 25 əsgərlə ilk yunan hücumlarının qarşısını ala bildi. Bu hadisələri eşidən yerli müsəlman-türk xalqı arsenala girmiş, çoxlu silah-sursat almışdılar. Bu silah-sursatla onlar, sadəcə 120 nəfərdən olan Qərbi Anadoludakı ilk Qüvayi-milliyə bölməsini yaratmışdılar. Bu milis bölməsi Kazım bəyin qüvvələrinə qoşulmuş, yunanlara qarşı vuruşmuşdular. Urla sahilinə çıxan bir Yunanıstan linkoru çoxlu əsgər boşaltmışdır. Britaniya zabitinin rəhbərliyindəki İzmirin yunan qoşunlarının Urlaya gəlməsi döyüşləri sona çatdırmışdır.

## Nəticə
Təslim olmuş müsəlman-türk əsgərləri və jandarmaları silahsızlaşdırılmış və həbs olunmuşdur. Digər tərəfdən, 120 nəfərlik milis bölməsi Anadolunun daxili bölgələrinə geri çəkilmişdir.

## İstinadlar

### Mənbə
*
Aram Sarkisyan

**Aram Qasparoviç Sarkisyan** (; ) — Ermənistan siyasətçisi, rus dili və rus ədəbiyyatı müəllimi, kommunizm və sosial-demokratiya aktivisti.

## Bioqrafiya
Aram Qasparoviç Sarkisyan 14 avqust 1949-cu ildə SSRİ-nin respublikalarından biri olan Ermənistan SSR-nin paytaxtı İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. O, 1967–1972-ci illərdə İrəvan Dövlət Dil Universitetində, daha sonra isə Moskva Yüksək Komsomol Məktəbində təhsil almışdır. Gənclik dövründə bir çox zavod və fabriklərdə işləmişdir. 1970–1980-ci illərdə Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasında "Komsomolskaya pravda" və "Pravda" qəzetlərinin müxbiri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1971–1972-ci illərdə "Komsomolets" qəzetinin müxbiri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1990-cı ildə Ermənistan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin katibi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 14 may 1991-ci il tarixindən 7 sentyabr 1991-ci il tarixinə qədər Ermənistan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1992–1995-ci illərdə "Azdarar" qəzetinin ümumi nəşriyyat direktoru olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1998–1999-cu illərdə Ermənistan Prezidenti Robert Köçəryanın məsləhətçisi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1991-ci ildən bəri Ermənistan Demokratiya Partiyasının sədridir. 2003–2007-ci illərdə Ermənistan Respublikasının Milli Məclisinin üzvü olmuşdur.

## İstinadlar
İdlib əməliyyatı

**İdlib əməliyyatı** () və ya şifrələnmiş adı ilə **İdlib De-eskalasiya Nəzarət Qüvvəsi fəaliyyətləri** () — "Fərat Qalxanı" əməliyyatından sonra, de-eskalasiya zonası yaratmaq hədəfiylə 12 oktyabr 2017-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmiş hərbi əməliyyat. Bu, Fərat Qalxanı və Şah Fırat əməliyyatlarından sonra Türkiyənin həyata keçirdiyi üçüncü transsərhəd əməliyyatıdır.

## Arxaplan
Hərbi əməliyyat Türkiyə, Rusiya və İran tərəfindən imzalanmış 2017-ci il Astana sazişindən sonra başladılmışdır. Bu sazişdə, qeyd edilən ölkələrin hökuməti Əl-Qaidənin bir qolu olan Həyyat Təhrir əş-Şam (əsasən HTŞ olaraq bilinir) cihadçı radikal hərbi quruplaşmasının İdlib regionundan çıxarılması üçün razılaşmışdılar. HTŞ İdlib regionundakı dominant qüvvə hesab edilirdi, lakin quruplaşma İdlib əməliyyatının başlamasıyla dəstək itirməyə başlamışdır.

## Əməliyyat

### 2017-ci il
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 2017-ci ildə sadəcə kiçik ölçülü hərbi əməliyyatlar həyata keçirmişdir.

### 2018-ci il
2018-ci ilin fevral ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri İdlibin şimal və cənub-şərqi hissələrində çoxsaylı müşahidə nöqtələri tikməyə başlamışdır.

13 mart 2018-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Həma mühafəzəsinin şimal-qərbi hissəsinə daxil olmuş və iki yeni müşahidə nöqtəsi tikməyə başlamışdır. Türkiyə nümayəndə heyətinə Türkistan İslam Partiyası müşayiət edirdi.

22 may 2018-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələri İdlib mühafəzəsindəki 12-ci və son müşahidə nöqtəsini tikmişdir. Bu layihənin səbəbi Türkiyə ilə Suriya hökuməti və müharibədə iştirak edən digər tərəflər arasında gərginliyin artma təhlükəsi idi.

## Reaksiyalar

### Suriya-daxili
*  – Suriya Xarici İşlər Nazirliyindəki adsız bir mənbə "Türkiyə hökuməti Astanada razılaşdığı şeylərə riayət etməlidir" demişdir.
*  Şimali Suriya Demokratik Federasiyası – Afrinin Müdafiə və Özünümühafizə Orqanının sədri Rəzan Qilo Kurdistan 24 telekanalına "Afrində Türkiyə qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən hər hansı bir hərbi əməliyyat uğursuz olacaq, çünki bu, kəskin və gözlənilməz cavab alacaq" demişdir.
*  Cəyş əl-Tuvar – Cəyş əl-Tuvarın komandiri Əhməd Sultan Türkiyəni İdlibi Suriya hökuməti, İran və Rusiyaya satmaqla ittiham etmişdir və İdlib xalqını planlanmış Türkiyə, İran və Rusiya hərbi müdaxiləsinə müqavimət göstərməyə çağırmışdır.
*  Həyyat Təhrir əş-Şam – Həyyat Təhrir əş-Şam rəhbərliyi hərbi müdaxiləni dəstəkləyən hər kəsin İslama xəyanət etdiklərini demişdir. Buna baxmayaraq, qruplaşmanın içərisindəki bir fraksiya Türkiyənin əməliyyatını dəstəkləyir, bu isə Həyyat Təhrir əş-Şamda fraksiyaçı böhranına səbəb olmuşdur.

### Beynəlxalq
*  – Astana danışıqları üçün Rusiya Federasiyasının nümayəndə heyətinin rəhbəri Aleksandr Lavrentyev Rusiyanın İdlib məsələsinə dair Suriya hökuməti və Türkiyə arasında vasitəçi qüvvə olmağa hazır olduğunu demişdir.

### Fövqəlmilli
*  – BMT-nin Suriyaya olan xüsusi diplomatik nümayəndəsi Staffan De Mistura dördüncü bir de-eksalasiya zonasının yaradılmasının müsbət bir inkişaf olduğunu demişdir.

## Həmçinin bax
* Şah Fırat
* Fərat Qalxanı əməliyyatı
* Zeytun budağı əməliyyatı

## İstinadlar
Albaniya-Kosovo avtomagistralı

**Albaniya-Kosovo avtomagistralı** (), *Durres-Kosovo* — Albaniyanın ən mühüm avtomobil yollarından biri. Bu yol ölkənin ən iri şəhərləri olan Durres və Tirana şəhər mərkəzlərini Kosovo ilə birləşdirir. Magistral dəniz limanı olan Durres şəhərindən başlayır, Voru və Milot şəhərlərini birləşdirir. Şimali-Alban dağlarını keçərək, Kukes və Mori şəhərlərindən Kosovo sərhəddinə çatır. Kosovoda bu yolun davamı R7 avtomagistralıdır. Sərhədin hər iki tərəfində albanlar üçün A1 avtomobil yolu vacib olduğundan "Rruga e Kombit" (Millət küçəsi) adlanır.

## Şossenin vəziyyəti
thumb
Avtomagistaralın Reşeni — Kalimaş hissəsində təmir işlərinə 2006-cı ilin oktyabrında başlanılmışdır. 15 may 2010-cu ildə təmir işləri tam olaraq başa çatdırılır. Rəsmi olaraq isə yolun aşılışı 2009-cu ildə gerçəkləşdirilmişdir. Yolun rəsmi açılışında Albaniya baş naziri Sali Berişa və Kosovo Prezidenti Haşim Taçi iştirak etmişdir. Kalimaş tunelinin bir xətti istifadəyə verilməsindən bir müddət sonra işlərin davam etdirilməsi məqsədi ilə yolda gediş dayandırılmışdır. 2010-cu ilin oktyabrında tunelin ikinci xətti tam olaraq istifadəyə verilir. Milotdan Reşeniyə gedən hissədə, yolda hər iki istiqamətdə yalnız bir gediş xətti var.

Kalimaşdan Kosovo sərhəddinə kimi yol dörd zolaqlıdır (30 km). Köprülərdə isə eyni genişliyə malik deyillər. 2013-cü ildən körpülərdə də dörd zolaqlı gedişin təmin olunmasına başlanılmışdır.

## Nişanlar
Əslində A1 avtomagistralına həmçinin SH1, SH2 və SH52 xəttləri daxil olsa da yollarda A1 işarəsi qoyulmamışdır.

## Tikintisi
thumb|
A1 magistralının ən çətin hissəsi Şimali Albaniya dağlarından keçək hissə olmuşdur. Təkcə Reşeni-Kalimaş yolunun (60,856 km) inşasında amerika-türk müştərək şirkəti olan Bechtel & Enka iştirak etmiş və bura 1 milyard dollar xərclənmişdir. Bu albaniya tarixində ən böyük yol layihəsi olmuşdur. Bu hissədə 27 körpü və uzunluğu 5,65 km olan Kalimaş tuneli inşa edilmişdir. 

Bu yolun olduqca baha olmasına baxmayaraq hökumət Kosovonun asanlıqla Adriatik dənizinə çıxışını təmin etmək baxımından hühüm saymışdır. bununla yanaşı Albaniyaya turistlərin çoxu Kosovodan bu yolla gəlir. Bu marşrut həmçinin, Serbiyanı Adriatik dənizinə çıxmasını təmin etməklə böyük bir ticarət yoluna çevrilə bilər. Ancaq siyasi vəziyyətdən dolayı layihə gerçək kimi görünmür.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Andreas Hemming: Die Rruga Kombëtare Durrës-Kukës-Morina — die wirtschaftlichen und sozialen Auswirkungen nationaler Großprojekte auf lokaler Ebene. In: Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft Nummer=2 (Hrsg.): Albanische Hefte. 2014, ISSN 0930-1437.
* Andreas Hemming: Große Pläne, geplatzte Träume — die lokalen Auswirkungen der neuen Balkanverbindung Durrës-Kukës-Prishtina. In: Deutsch-Albanische Freundschaftsgesellschaft (Hrsg.): Albanische Hefte. 38. Jahrgang, Nr. 3, 2009, ISSN 0930-1437.
Serbiya despotluğu

**Serbiya despotluğu** (Serbcə: *Српска деспотовина*) — serblərin Osmanlı hakimiyyətinə girmədən əvvəl yaratdıqları son dövlət. 1402-ci ildə serb şahzadəsi Stefan Lazareviçin özünü despot elan etməsi ilə yaranan dövlətin paytaxtı Belqraddır. Dövlət 1459-cu ildə Osmanlı dövləti tərəfindən fəth edilmişdir.

## Mənbə
* *Mala Prosvetina Enciklopedija*, Third edition (1985); Prosveta; 
* Dušan Spasić, Aleksandar Palavestra, Dušan Mrđenović: *Rodoslovne tablice i grbovi srpskih dinastija i vlastele*, Second edition (1991); Bata; 
* Vladimir Ćorović: *Ilustrovana istorija Srba*, Vol. III (2006); Politika NM & Narodna Knjiga;  (NK)
* Андрија Веселиновић: *Држава српских деспота*; Завод за уџбенике и наставна средства, Београд (2006);
Georgi Brankoviç

**Corc Brankoviç** () — Brankoviç ailəsinin Serbiya tarixindəki ilk hökmdarı.

## Mənbə

* Radovan Samardžić (1892). *Istorija srpskog naroda: Doba borbi za očuvanje i obnovu države 1371-1537*. Srpska knjiiževna zadruga. s. 239. Erişim tarihi: 11 Eylül 2013.
Mərkəzi Balkan Milli Parkı

**Mərkəzi Balkan Milli Parkı** () — Bolqarıstanın mərkəzində, Balkan dağları ərazisində mövcud olan qoruq zonası. Qoruq ərazisinin hündürlüyü 550 metrdən (Karlova şəhəri) 2376 metrə (Botev dağı) qədər dəyişir. Bu zirvə həm də Balkan dağlarının ən hündür nöqtəsidir. Əsası 31 oktyabr 1991-ci ildə qoyulmuşdur. Sahəsinə görə ölkənin üçüncü böyük qoruğdur: 716,69 км² , uzunluğu — 85 км (qərbdən şərqə), orta eni 10 км.  Qoruq beş vilayətin ərazisində yerləşir:Loveçski, Qabrovski, Sofia, Plovdivskiy və Starozaqorski. Park ərazisinə doqquz qoruq daxildir: *Batin,Sariçina, Kozya-Stena, Steneto, Severen-Cendem, Peeşti-Skali, Sokolna, Cendema və Stara-Reka*

Mərkəzi Balkan — Avropanın ən böyük və dəyərli milli parklardan biridir. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi parkı  II kateqoriya ilə qiymətləndirib.  Milli park və 8 qoruq BMT-nin xüsusi qorunan ərazilər siyahısına daxildir. Dörd qoruq həmçinin UNESCO-nun  Beynəlxalq elmi tədqiqat «insan və biosfera» proqramına daxil edilib. Milli park  PAN Parks fondunun üzvüdr.

## Ümumi məlumat
Parkı 1991-ci ildə unikal təbiəti qorumaq və şəhərlərin məhf edici təsirlərindən müdafiə etmək məqsədi ilə yaratmişlar. İdarəetmə təbiəti müdafiə nazirliyinə tabe olan direktorata məxsusdur.

Park ərazisində yüksək alp çəmənliklərinə, sıldırım qayalara, dərin kanyon və yarğanlara rast gəlinir. Ərazidə hündürlüyü 2000 metrdən yüksək olan 20 dağ zirvəsi mövcuddur. Mərkəzi Balkan Milli Parkı turistlərin, təbiəti sevərlərin və alimlərin sevimli məkanıdır.

Park Rodop qarışıq meşələr zonasında yerləşir. Ərazidə çoxlu nadir bitki və heyvan növləri mövcuddur. Ağac və bitkilərin ümumi növ tərkibi 2340 dan çoxdur. Ərazinin 56 % -ni meşə örtüyü tutur. Park ərazisində 59 məməli, 224 quş, 14 sürünən və 6 balıq növü yaşayır.

## Mənbə

* Национален парк „Централен Балкан“

## Həmçinin bax

* Srebırna (təbiət qoruğu)
* Pirin Milli Parkı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Официальный сайт  
* Фотогалерея 
* Фотогалерея
300 spartalı

## Tarixi hadisə
* **[[Fermopil vuruşması]]** — e.ə. 480-cı ildə Yunan-İran müharibələri zamanı Fessaliyanı Orta Yunanıstanla birləşdirən dağ keçidində yunanlarla iranlılar arasında vuruşma.
## Filmlər
* 300 spartalı — 1962-ci ildə çəkilmiş amerikan filmi.
* 300 spartalı — 2007-ci ildə çəkilmiş amerikan filmi.
*300 spartalı: Bir imperiyanın yüksəlişi — 2014-cü çəkilmiş amerikan filmi.
Etz Hayyim sinaqoqu

**Etz Hayyim sinaqoqu** () – Krit adasındakı Romaniot yəhudi cəmiyyətinə məxsus yeganə salamat qalmış sinaqoq. Sinaqoq bərpa edildikdən sonra turistik məkana çevrilmişdir. İspaniya kraliçası Sofiya və 6 mart 2006-cı ildə keçmiş Yunanıstan kralı II Konstantinin bacısı sinaqoqu ziyarət etmişdirlər.

5 yanvar 2010-cu ildə bir Britaniya vətəndaşı sinaqoqda yanğın törətməyə cəhd göstərmişdir.

Hazırda sinaqoq birlikdə mehriban yaşamağın simvoludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı

**Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı** (**KTMT**; , *Organizacija Dogovora o kollektivnoj bezopasnosti*, **ODKB**) — 15 may 1992-ci il tarixində əsası qoyulmuş hökumətlərarası hərbi ittifaqdır. 1992-ci ildə Müstəqil Dövlətlər Birliyinə üzv olan 6 keçmiş Sovet dövləti olan Rusiya, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi imzaladılar. 3 digər keçmiş Sovet ölkəsi olan Azərbaycan, Belarus və Gürcüstan isə 1994-cü ildə bu müqaviləni imzaladı. 5 ildən sonra bu müqaviləni imzalamış 9 dövlətdən 6-sı (Azərbaycan, Gürcüstan və Özbəkistan istisna olmaqla) müqavilənin müddətini daha 5 il artırmaq barədə razılığa gəldi. 2002-ci ildə isə həmin 6 ölkənin razılığı ilə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı adı altında hərbi ittifaq təşkil olundu. Özbəkistan 2006-cı ildə yenidən KTMT-yə üzv olsa da, 2012-ci ildə təşkilatı tərk etdi.

Yeni yaradılmış təşkilatın baş katibi vəzifəsinə Nikolay Bordyuja təyin olundu. 23 iyun 2006-cı ildə Özbəkistan KTMT-nin tam hüquqlu üzvü elan olundu və 28 mart 2008-ci ildə özbək parlamenti üzvlüklə bağlı qanunu ratifikasiya etdi. 2012-ci ildə isə Özbəkistan təşkilata üzvlükdən imtina etdi. KTMT BMT Baş Assambleyasında müşahidəçi təşkilat kimi qeydiyyatdan keçmişdir.

KTMT nizamnaməsinə əsasən bütün üzv ölkələr güc tətbiq etməkdən çəkinməyə səslənilir. Üzv ölkələr hər hansı başqa bir hərbi ittifaqa və ya ölkə qruplarına qoşula bilməz, həmçinin üzv ölkələrdən hansısa birinə qarşı təhlükə yaranacağı təqdirdə bu təşkilata üzv olan digər ölkələrə qarşı da aqresiya kimi qəbul edilir. Təşkilatdaxili əməkdaşlığı inkişaf etdirmək məqsədilə KTMT ölkələri hər il müntəzəm olaraq hərbi təlimlər təşkil edir. "Rubej 2008" adı altında Ermənistanda təşkil olunan hərbi təlimdə üzv ölkələrin hər birindən ümumilikdə 4000 nəfər iştirak etmişdir. Bu cür təlimlər zamanı üzv ölkələr arasında kollektiv təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək məqsədilə operativ, taktiki və strateji məşqlər təşkil olunur. Belə təlimlərdən ən genişmiqyaslısı isə 2011-ci ildə Mərkəzi Asiya və Cənubi Rusiyada təşkil olunmuşdur. Bu zaman ümumilikdə 10.000 nəfər hərbçi və 70 döyüş aviasiyası təlimlərə cəlb olunmuşdur. Rusiyanın təşkilatın digər üzvlərinə öz ərazilərində xarici dövlətlərə məxsus yeni hərbi bazaların yerləşdirilməsinə veto qoymaq hüququ var. 3-cü ölkəyə məxsus hərbi bazaların hər hansı KTMT üzvü olan dövlətdə yerləşdirilməsi üçün mütləq təşkilatın qalan bütün üzvlərinin rəsmi şəkildə razılığı olmalıdır.

KTMT-də "rotasiya qaydasında sədrlik" sistemi fəaliyyət göstərir ki, bunun da nəticəsində təşkilata rəhbərlik edən ölkə hər il dəyişir.

## Həmçinin bax
* Müstəqil Dövlətlər Birliyi
* Avrasiya İqtisadi Birliyi
* GUAM

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* CSTO Official Site 
* CSTO Official Site 
* Official Site of the Parliamentary Assembly of the CSTO 
* KTMT-nin nizamnaməsi
Çorluspor

**Çorluspor** — Türkiyənin Təkirdağ ilinin Çorlu məhəlləsində yerləşən Türk futbol klubu. Ev matçlarını 5300 tutumu olan "General Basri Saran stadionu"nda oynayır. 1 yanvar 1947-ci ildə qurulub. Daha əvvəl adı "Çorluspor" idi. 2014-2015 mövsümündən əvvəl Çorluspor, Sənayesporla birləşib öz adını "Çorluspor 1947" olaraq dəyişdi. 

İlk olaraq *Doğanspor* adı ilə fəaliyyətə başlamış və rəngləri ağ-qara olmuşdur. 1961-ci ildən rəngləri qırmızı-sarı olmuşdur. 

Uzun illər həvəskar heyətdə mübarizə aparan sarı-qırmızı komanda, il çempionluqları, Trakya və Marmara ərazilərində birinciliklər əldə etdikdən sonra 4 dəfə 3. Liqa çempionluğu yaşayıb.

## İstinadlar
Ənvər İsmayılov (musiqiçi)

**Ənvər Sərvər oğlu İsmayılov** (, ;  12 iyun 1955,  Kirquli, Fərqanə, Özbəkistan SSR, SSRİ) — Krımtatar əsilli Ukrayna xalq və caz musiqiçisi, virtuoz gitaraçı, "teppinq" gitara texnikasının məşhur təbliğatçısı, İsveçrənin Lozanna şəhərində keçirilən Avropa Beynəlxalq Gitara Yarışmasının birincilik mükafatının laureatı (1995), çoxsaylı diplom və mükafatların sahibi, Ukrayna Caz Assosiasiyasının Rəyasət Heyətinin üzvü (1995).

## Bioqrafiya
Ənvər İsmayılov 12 iyun 1955-ci il tarixində Özbəkistanın Fərqanə şəhərində anadan olmuşdur. Onun ailəsi Krım tatarlarının deportasiyası zamanı 1944-cü ildə Krımdan Özbəkistana deportasiya edilmişdir. Yerli bir incəsənət məktəbindən faqot sinfində məzun olduqdan sonra, o, müstəqil olaraq elektrogitaranı məsimsəməyə və ifa etməyə başlamışdır. 1980-ci illərdə o, «Sato» adlı bir caz-rok qrupunun üzvü olmuşdur.

Ənvər İsmayılov 1990-cı illərdə Fontan adlı mənzərəli bir kəndə köçmüşdür (hal-hazırda Simferopol şəhərinin ətrafında yerləşən bir məhəllə). O, burada öz dədə-babalarının – Krım tatarlarının musiqi folklorunu öyrənməyə başlamışdır. Bu illərdə o, İqor Pupenko ilə birlikdə etnocaz sintezi ideyasını əks etdirən bir neçə fərdi proqram yazmışdır. Paralel olaraq, onlar 1995-ci ildə fleytaçalan Narket Ramazanov və təbilçi Rüstəm Bari tərəfindən təşkil olunan bir musiqi üçlüyünə rəhbərlik etmişdilər. Ənvər İsmayılov beynəlxalq festivallarda Türkiyə zərb aləti ifaçısı Burxan Öçal, Fransa pianoçusu Xavye Qarsiya və başqaları ilə birlikdə çıxış etmişdir.

Riqa şəhərində nəşr olunan «Sovetskaya Molodej» () qəzetinin keçirdiyi sorğunun nəticələrinə görə Ənvər İzmaylov SSRİ-nin ən yaxşı gitaristləri arasında altıncı, "İlin musiqiçisi" kateqoriyasında beşinci, "Ən böyük məşhurluğa layiq olan musiqiçi" kateqoriyasında isə ikinci yeri tutmuşdur.

### Şəxsi həyatı
Ənvər İsmayılov ailəlidir və bir qızı var. Ənvər İsmayılovun qızı – Ləniyə İsmayılova Krım tatarları arasında məşhur olan bir musiqiçidir. O, öz repertuarında xalq, caz və pop musiqilərinin elementlərini bir araya gətirir.

## Mükafatlar və təltiflər

* Ukrayna əməkdar artisti.
* Krım Muxtar Respublikasının əməkdar artisti.
* Ukrayna xalq artisti (2009).

## Diskoqrafiya

* «Эфсане». Əfsanə (1986);
* «Передай добро по кругу». Əhatənə yaxşılıq göstər. «Sato» musiqi qrupu. Fərqanə (1987);
* «At Fergana Bazar». Fərqanə bazarında. Almaniya (1991);
* «Eastern Legend». Şərq əfsanəsi. Moskva (1993);
* «Black Sea». Qara Dəniz. İsveçrə (1993);
* «Dancing over the Moon». Ay üzərində rəqs etmək. Almaniya (1995);
* «Minaret». Minarə. Kiyev (1997);
* «Ultra-marin». Ultra-dənizçi. Bolqarıstan (2001);
* «Meganom». Meqanom. Ukrayna (2012)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Murad Hüseynov

* Murad Hüseynov (futbolçu) — Azərbaycanlı futbolçu.
* Murad Hüseynov (general-mayor) —  Azərbaycanlı general-mayor.
* Murad Hüseynov (pianoçu) — Azərbaycan pianoçusu.
Bədri Teymurtaş

**Bədri xanım Kərimdad xan qızı Teymurtaş** (1908–1995) — İranın Avropa təhsilli ilk stomotoloq qadını, "İran stomotologiyasının anası".

## Həyatı
Bədri xanım Kərimdad xan qızı Teymurtaş 1908-ci ildə Məşhəd şəhərində anadan olmuşdu. Orta məktəbi bitirəndən sonra, 1920-ci ildə Avropaya, Belçikaya yollanmışdı. Orda Stomotoloji məktəbə daxil olmuşdu. Məktəbi bitirəndən sonra Avropada qalmış, bir müddət iş prosesini öyrənmişdi.

Qardaşı Əbdülhüseyn xan Teymurtaş 1933-cü ildə Rza şah Pəhləvi tərəfindən öldürüləndən sonra 8 il ev dustağı olmuşdu. 1941-ci ildə Rza şah İrandan sürgün olunandan sonra Məşhəddə yaşamalı olmuşdu.

Bədri Teymurtaş 1960-cı ildə Məşhəd universitetinin professoru Əmir İsmayıl Sondozi ilə bərabər Xorasanın mərkəzində Stomotoloji məktəb yaratmışdı. Özü də həmin məktəbdə dərs demişdi.

Bədri Teymurtaş 1966-cı ildən 1967-ci ilədək məktəbdə dekanın maliyyə üzrə müavini olmuşdu.

Bədri Teymurtaş 1967-ci ildə fakültənin dekanı olmuşdu. Bu tarix İranda ilkdir. O, İranın ilk qadın dekanı kimi adını tarixə yazmışdı.

Bədri Teymurtaş 1989-cu ildə təqaüdə çıxmışdı.

Bədri Teymurtaş 1995-ci ildə vəfat edib. Məşhəddə Səhne-Azadidə dəfn olunub.

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax
* Əbdülhüseyn xan Teymurtaş
Albaniyada dəmiryolu

**Albaniyada dəmiryolu nəqliyyatı** Hekurudha Shqiptarë milli dəmir yolu şirkəti tərəfindən idarə edilir. Albaniyada dəmir yolu xətti standart  reylslərdən ibarətdir - 1435&nbsp;mm.
## Tarix
Ölkədə 1947-ci ildə ilk dəfə standart reyslərdən istifadə etməklə Durres — Pekini xətti çəkilmişdir. Bundan əvvvəl isə enisiz dəmir yolu xəttindən istifadə edilirdi.
Ölkənin yalnız Monteneqro istiqamətində beynəlxalq dəmir yollarına çıxışı vardır. Dəmir ypollarının son duracağı Bajzedir.

Dəmir yolu sistemi Ənvər Xocanın diktaturası dönəmində dövlət tərəfindən dəstəklənirdi. 1947-ci ildən sonra Albaniyanın Avropa standartı tətbiq edilməsi ilə ölkənin dəmir yolu şəbəkəsinin tikintisi əhəmiyyətli bir infrastruktur layihəsinə çevrildi. İkinci Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra 1987-ci ilə qədər əsas şəhər və sənaye mərkəzlərini birləşdirən 677&nbsp;km uzunluğunda dəmir yolu xətti inşa edilmişdir. Bu nəqliyyat növü 1990-cı ilə qədər əsas nəqliyyat vastəsi idi. Kommunizm dağıldıqdan sonra əhəmiyyəti azldı.

Sosialist quruluşunun dağılmasından sonra fərdi avtomobil sahibliyi və avtobus istifadəsi əhəmiyyətli bir artım olmuşdur. Bununlada dəmir yolu əməmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə itirmişdir.

2015-ci ildə Durres-Tirana xəttindəki bəzi stansiyaları və dəmir yolları təmir edilmişdir.
### Xronologiya
* Noyabr 1947 - ilk standart dəmir yolu xəttinin açılması.
* İyun 1957 - Dizel elektrik lokomotivlərinin tətbiqi.
* İyul 1973 - Elbasandan Prrenyasa dəmir yolu xəttinin tamamlanması.
* Sentyabr 1986 - Birinci beynəlxalq dəmir yükün qəbulu.
* 2000 - Hekurudha Shqiptarë dövlət müəssisəsi olmağı dayandırdı və məhdud bir şirkət halına gəldi (dövlətə məxsus olsa da).
* 2005 - Digər dəmir yolu operatorlarına icazə verdildi.

## Fəaliyyət istiqaməti
Əsas dəmiryolu xətləri:
* Şkoder — Mila — Vore — Durres — Rrogozhine — Fieri — Vlyora
* Vore — Tirana
* Rrogozhinë — Elbasan — Poqrades
## Sərhəd ölkələrinə dəmiryol əlaqələri
*  Montenegro - yalnız yük.
*  Yunanıstan - əlaqə yoxdur.
*  Makedoniya - əlaqə yoxdur.
*  Kosovo - əlaqə yoxdur

## Mənbə

* HSH Official Website
* Albanian Trains Website
* [Timetable of Albanian trains](http://www.transporti.gov.al/files/userfiles/Transporti_Hekurudhor/Grafiku_i_Ri_i_Trenave_te_Udhetareve_(Maj_2015).pdf) 
* &mdash; A site maintained by and for railway enthusiasts with an interest in Albanian Railways.
* Albanian railways in photos
* Photo gallery dedicated to HSH on World of Railways.
* Albania's long-suffering railways, The Economist, 2010.
Şeyx Hadi Nəcmabadi

**Şeyx Hadi Nəcmabadi** (1835-1902)—İranda yeni fikrin nümayəndəsi, filosof, müctəhid.

## Həyatı

Şeyx Hadi 1835-ci ildə Nəcmabadda anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini doğma şəhərlərində almışdı. Sonra molla-müctəhid yanında təhsilini davam etdirmişdi.
	
Bəzi ilahiyyatçılar onu Babiməzhəb hesab edirlər.
	
İranda 1906-cı ildə baş vermiş Məşrutə hərəkatında mühüm rol oynamış şəxslərin böyük əksəriyyəti Əfqaninin fikirlərindən ruhlanmış insanlar idi. Şeyx Hadi Nəcmabadi, Mirzə Yəhya Dövlətabadi və Mələk-ül-mütəkəllimin belə şəxslərdən idilər.
	
Rəbbani İslam alimləri həmişə xalq arasında olub, yoxsullarla bir süfrədən yeyib. Şeyx Hadi Nəcmabadi haqqında nəql olunan hekayət varlılarla, vəzifəlilərlə ünsiyyətə meylli din xadimlərinə yaxşı ibrətdir.

Şeyx Hadi Nəcmabadi 1902-ci ildə Tehranda vəfat edib.

## Ədəbiyyat
* Marslovand H. Sheikh Hadi Najmabadi and the Constitution, Tehran: Ministry Culture of  & Guidance Islamic  1378, p. 102.
America (albom)

**America** — Thirty Seconds to Mars musiqi qrupunun ilk studiya albomu. 

6 aprel 2018-ci ildə yayımlanan albom, Interscope Records etiketi ilə satışa buraxılmışdır.
Biraç

**Biraç** () — Bosniya və Herseqovinanın tarixi vilayəti. Serb Respublikasının Miliçi, Vlasenisa, Srebrenisa, Bratunas, Zvornik və Şekovisi icmaları daxildir.

## Coğrafiya
Osmanlı İmperatorluğu dövründə Biraç bölgəsi Podrine vilayəti daxilində yerləşirdi. Qərbdən Vlasenisa və şərqdən Srebrenitsa ilə əlaqəli oəhatələnir. Öz növbəsində 600 - 900 metr arası hündürlüyə malik platodur. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Hündür zirvələri — Sirika (1071 m), Komiç (1032 m), Lisina (1262 m). Yavor dağlarının cənub-qərbindən axan çay vadiləri Yadar çayına şimal-şərqdən tökülür. Biraç özünəməxsus yumşaq iqlimə və bitki örtüyünə malikdir. Vilayətin ancaq az bir qism ərazisi kənd təsərrüfatının əkinçilik sahəsinə cəlb edilir. Böyük hissə isə iynə və enli yarpaq meşələrlə örtülüdür.

İri yaşayış məntəqələri: Qorni-Zalukovik, Vrli-Kray, Qerovi, Baçiçi, Vişnisa, Nuriçi, Pomol, Beçiçi, Qorne-Vrsine, Done-Vrsine, Zaklopaça, Zaqradje. Əsas məşquliyyət — meşə təsərrüfatı və heyvandarlıq.

## Tarixi
Türk hakimiyyəti dönəmində «Birçe» olaraq adlandırılırdı. XVI əsrin sonlarından etibarən Birçedə kadılık təşkil edilir. Ora Knejina, Nova-Kasaba və Vlasenisa şəhərləri daxildir. Kadılık ərazisinə Lovnisa monastrı daxildir. region bütün tarixi dövrlərə aid tikililər, yollar, binalar, qalalar və kilsələrə sahibdir.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Biraçda Tito və Yutqoslav partizanları arasında şiddətli döyüşlər gedirdi.

1990-cı ilin noyabrında Bosniya və Herseqovina azad seçkilər sonrası Bosniya serbləri özlərinin muxtariyyatlarını təşkil edirdilər. Artıq 1991-ci ilin sentyabrında Bosniya və Herseqovina tərkibində ilk Serb muxtariyyatı təşkil edilmişdir.. Noyabrın 9-da Bosniya serbləri Assambleyasının qərarı ilə -Biraş Muxtar Vilayəti ilə təkil edilmişdir, 21 noyabrda isə ləğv edilmiş və Rumıniya-Biraç Muxtar vilayətinə birləşdirilmişdir

9 yanvar 1992-ci ildə Bosniya serbləri Bosniya və Herseqovinada elan edilmiş bütün Serbiya muxtar bölgələrini əhatə edən Serbiya Respublikası Bosniya və Herseqovinanın formalaşdığını elan etdilər. 12 avqust 1992-ci ildə dövlət Serb Respublikası adını aldı. Biraç vilayəti Bosniya və Herseqovinada baş vermiş müharibədən sonrada Serb respublikasının tərkibində qalmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* М. Филиповић, Град и предео Бирач, Југословенски историјски часопис 1939
* Текст др. Хамдије Крушевљаковића, академика АНУБиХ, научног саветника, Завода за заштиту споменик културе БиХ, Сарајево у Енциклопедији Југославије ЈЛЗ - Загреб 1980.
Trilogiya

**Trilogiya** — ümumi başlıq adı altına yazılan əsərlər. Həm ədəbiyyatda və kinematoqrafiya sahəsində işlədilir. Məs. Əkrəm Əylislinin "Adamlar və ağaclar" trlogiyası milli ədəbiyyatımızda trilogiyanın ən yaxşı nümunəsidir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının 1974-cü ildə istehsal etdiyi "Ömrün səhifələri" trilogiya janrında çəkilmiş bədii filmdir.
Lazar Brankoviç

**Lazar Brankoviç** () — Brankoviç ailəsinin Serbiya tarixindəki ikinci hökmdarı.

## Həyatı
1421-ci ildə doğulub.

20 fevral 1458-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə
* Monumenta Serbica Spectantia Historiam Serbiae, Bosniae, Ragusi
* Europäische Stammtafeln: Stammtafeln zur Geschichte der Europäischen Staaten
* Spremić Momčilo, Zbornik radova Vizantološkog instituta

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Stefan Brankoviç

**Stefan Brankoviç** () — Brankoviç ailəsinin Serbiya tarixindəki üçüncü hökmdarı.

## Mənbə
* Cawley, Charles (15 March 2012), *Medieval Lands-A prosopography of medieval European noble and royal families*
* Fine, John Van Antwerp Jr. (1994) [1987]. *The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest*

## İstinadlar
Stefan Tomasoviç

**Stefan Tomasoviç** () — Serbiya despotu və Bosniya kralı.

## Mənbə
* Nesbitt, John W., eds. (1995), *Peace and war in Byzantium: essays in honor of George T. Dennis, S. J*, Catholic University of America Press, ISBN 081320805X

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İshaq bəy Qaramanoğlu

**İshaq bəy** (ö. sentyabr 1466) — Qaramanoğulları bəyliyinin bəyi.

## Həyatı
İshaq bəy Qaramanoğlu II İbrahimin kənizdən dünyaya gələn oğludur. Özündən kiçik olan digər 5 qardaşı isə atasının Çələbi Sultan Mehmedin qızı İlaldı Xatunla olan nigahından dünyaya gəlmişdir. Osmanlı mənbələrinə görə, Qaramanoğlu II İbrahim Osmanlılara olan nifrəti səbəbilə özündən sonra İshaq bəyin taxta çıxmasını istəyirdi. Bu səbəblə hələ sağlığında İshaq bəyi vəliəhd elan etmişdi.

1464-cü ildə atası II İbrahimin səhhəti pisləşmiş, vəliəhd olmasına baxmayaraq taxta çıxmaq üçün atasının vəfat etməsini gözləmişdir. Buna baxmayaraq, kiçik qardaşı Pir Əhməd bəy atası ölüm döşəyində ikən özünü bəy elan etdi və xəstə atası ilə qardaşlarını Konyada nəzarət altına aldı. Xilas olmaq üçün atası ilə birlikdə Konyadan gizlicə qaçan İshaq bəy Hevelin yaxınlığında atasının vəfat etməsi ilə atasının cənazəsini burada qoyub Silifkəyə qaçdı. Burdan kömək üçün Məmlük sultanından kömək istəsə də, bir nəticə ala bilmədi. Qardaşına qarşı mübarizə apara bilməyəcəyini başa düşən İshaq bəy bu dəfə də Ağqoyunlu sultanı Uzun Həsənə sığındı. Buradakı türkmən əsgərlərinin dəstəyini alan İshaq bəy çox keçmədən böyük bir orduyla Konyaya gəldi və Pir Əhməd bəyin qüvvələrini məğlub edərək onları Qaraman elindən qovdu. Pir Əhməd bəy isə ailəsini də alaraq Sultan Mehmedə sığındı.

Ağqoyunlu sultanının dəstəyini alan İshaq bəy öz taxtını möhkəmləndirmək üçün bir yandan Məmlük sultanının adına xütbə oxudur, digər yandan Sultan Mehmedə sülh müzakirələri üçün elçilər göndəriridi. Sülh şərti olaraq bəzi Qaraman torpaqlarını Osmanlılara verməyi təklif etsə də, Pir Əhməd bəy bu sülh müzakirələrinə mane olurdu. Nəticədə sülh bağlanmadı və Sultan Mehmed bibisi oğlu Pir Əhməd bəyi Qaraman bəyi elan edib böyük bir orduyla Konyaya göndərdi. Ərmənək yaxınlığında qarşı-qarşıya gələn iki ordu qanlı döyüşə girdilər. Nəticədə İshaq bəy məğlub edildi və ailəsinin sığındığı Silifkə qalası istisna olmaqla, bütün Qaraman torpaqlarını itirdi. Yanında olan xəzinəsi ilə birlikdə Diyarbəkirdə olan Uzun Həsənin yanına çəkild və çox keçmədən burada vəfat etdi (sentyabr 1466).

## Mənbə

* Qaramanlı tarixi
Qasım bəy Qaramanoğlu

**Qasım bəy** () — Qaramanoğlu bəyliyinin bəyi. Anası İlaldı Xatun Osmanlı sultanı Çələbi Mehmedin qızı olduğu üçün *"Sultanzadə"* təxəllüsü ilə də anılır.

## Həyatı
Qardaşı Pir Əhməd bəyin vəfatından sona Qaramanoğlu taxtının tək varisi olaraq taxta oturdu. Bu əsnada həm Uzun Həsənin, həm də o illərdə Qaramanoğullarının müttəfiqi olan Venesiya, Papalıq və Napoli krallığına aid donanmalar İzmir və Antalyanı işğal etmiş, daha sonra Silifkəyə qədər gələrək bu əraziləri Qasım bəyə təslim etmişdilər. Ancaq Pir Əhməd bəyin idarəsindəki yerləri alan Gədik Əhməd Paşa Qasım bəyin hakim olduğu İçəl qalasını da almışdı (1474). Yenə bu əsnalarda Konya hakimi olan Şahzadə Mustafa Qaramanoğullarının əlində olan Dəvəli qarahisarını da sülh yoluyla aldı. Beləliklə, Qaramanoğullarının bütün şəhər və qalaları Osmanlıların əlinə keçmiş oldu (1475).

Ancaq Sultan Mehmedin vəfatından sonra Sultan Bəyazid və qardaşı Şahzadə Cem arasında başlayan taxt mübarizəsi əsnasında yenidən meydana çıxan Qasım bəy vaxtilə Konya hakimi olan Şahzadə Cemlə razılaşaraq İçəl qalası ətrafında bəyliyi yenidən bərpa etdi. Ancaq Şahzadə Cemin Misirə qaçması ilə bölgədə tək qalan Qasım bəy keçmiş müttəfiqini Anadoluya çağırsa da, Cem Sultan çoxdan Rodos cəngavərlərinə sığınmışdı. Bu səbəblə bağışlanması üçün Sultan Bəyazidə məktub yollayan Qasım bəy bağışlandı və Osmanlı tabeliyində İçəl bölgəsində bəyliyə hakim təyin edildi.

1493-cü ildə Qasım bəyin vəfatının ardından yerli bəylər Qaramanoğullarının qız şəcərəsindən olan Turqutoğlu Mahmud bəyi taxta keçirmək üçün Sultan Bəyaziddən xahiş etmiş, bu xahişləri də qəbul edilmişdi. Ancaq Osmanlılarla Məmlüklər arasında başlayan müharibələr əsnasında Məmlüklərə dəstək verməyə başlayan Mahmud bəy dərhal vəzifədən alındı və edam olunması haqqında fətva alındı. Nəticədə 1497-ci ildə Hələbə qaçan Mahmud bəy burada vəfat etdi. Beləliklə, Qaramanoğlu sülaləsindən taxta çıxacaq heç kəs qalmadı. Nəticədə Osmanlılar bəyliyin varlığına son qoyaraq bölgəni Qaraman mərkəzli bir əyalətə çevirdi.

## Mənbə
* Qaramanlı tarixi
Cek Niklaus

**Cek Niklaus** (; . 21 yanvar 1940; Kolumbus, ABŞ) — Qolf ustası, qolfçu. Karyerasında 18 çempionluq yaşayan Niklaus, müxtəlif fəxri adlara layiq görülmüşdür. İdmana 21 yaşında başlamış, 2005-ci ildə karyerasını bitirmişdir.

## Karyerası
Amerikalı peşəkar qolf ustası, qolfçu Cek Niklaus "Qızıl ayı" ləqəbi ilə böyük turnirlərdə qazandığı 18 birincilik, 19 ikincilik, 9 üçüncülük qolf tarixinin ən müvəffəqiyyətli oyunçusu olaraq qəbul edilir. PGA çempionatında 73 birincilik qazanmışdır. Cek Niklaus 1963, 1965, 1966, 1972, 1975, 1986-cı illərdə Masters çempionluğu əldə etmişdir. Turnirin ən müvəffəqiyyətli oyunçusudur. Turniri iki il dalbadal qazanan üç oyunçudan biri olan Cek Niklaus, 1972-ci ildə turniri çempion olaraq bitirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nicklaus.com Official site
* Jack Nicklaus at the PGA Tour official site
Atik Sinan

**Atik Sinan** və ya **Azad Sinan** ()) — Osmanlı memarıdır. Əslən II Mehmedin işğal etdiyi yunan torpaqlarından

## Həyatı
Atik azad edilmiş qullara verilən ad olub. Memar haqqında müasir dövrə qədər az məlumat gəlib çatsa da, adının qarşısındakı atik sözündən onun xristian qullardan olduğu məlum olur. 18-ci əsrin əvvəllərində “Osmanlı dövlətinin yüksəlişi və çöküşü” adlı kitabın müəllifi, münəccim və bəstəkar Dimitri Qantəmirə görə əsl adı Xristodulos'dur. Osmanlı qaynaqlarında isə Abdullah olaraq göstərilmişdir. Hər ikisi “Allahın qulu” mənasına gəlir.

Qantəmirə görə Xristodulos Fateh II Mehmetin sevimli memarı olub. Fateh onun xahişi ilə monqolların Müqəddəs Məryəm kilsəsi və ya Qanlı kilsə olaraq tanınan Panaia Muchlotissa  kilsəsini  heç vaxt məscidə çevirməyəcəyi fərmanını imzalamışdır. Bu kilsə həmin fərman nəticəsində Bizans dövründən qalan, lakin yerində məscid tikilməyən yeganə kilsə olmuşdur. Fərmanın bir nüsxəsi indi də kilsədə saxlanılır. Atik Sinanın qardaşı oğlu da memar olmuş və Bəyazid məscidini ucaltmışdır.
## Ölümü
Fatehin ən böyük arzularından biri də Aya Sofya kilsəsindən daha böyük məscid tikdirərək öz damğasını Osmanlı imperatorluğunun yeni paytaxtı İstanbula vurmaq idi. Bu məqsədlə, Fateh məscidinin inşaası Atik Sinana tapşırılır. Lakin Fateh nəticədən narazı qalır. Fatehin bu məscidin tikintisi üçün xüsusi olaraq gətirtdiyi sütunların memar tərəfindən kəsildiyini eşitdikdə daha da qəzəblənir və bu hərəkəti qəsdən Aya Sofyadan uca məscid tikmək istəməməsi ilə əlaqələndirir. Bunun səbəbini soruşduqda Sinan “Padşahım, Konstantinopolda tez-tez zəlzələ olur, sütunların daha yüksək olması təhlükəlidir” cavabını verir. Sultan qəzəblənir və “üzrün qəbahətindən böyükdür” deyərək Atik Sinanın əllərini kəsdirir. Bu hadisədən sonra memar İstanbul qazisi Xızır bəyin yanına gedərək Fatehdən şikayət etdiyini bildirir. Qazı Sinanın iddiasını haqlı hesab edir və “sənin də qisas hüququn var” deyir. Yəni bu vəziyyətdə Fatehin də əlləri kəsilməli idi. Lakin islam dininin ədalətini görən Atik bu hüquqdan imtina edir və sultandan üzr istəyir. Ancaq qəzəbi soyumamış Fateh memarı yenidən zindana atdıraraq 1471-ci ildə döyə-döyə edam etdirir. Əkrəm Haqqı Ayverdiyə görə Atik Sinan edam edilməmişdən qabaq özü intihar edib. Bəzi mənbələrə görə edamına səbəb pul mənimsəməsi olmuşdur.
## Ölümündən sonra
1766-cı il zəlzələsi Atik Sinanın haqlı olduğunu ortaya çıxarır və Fateh məscidi yerlə-yeksan olur. Bu gün mövcud olan Fateh məscidi III Mustafanın dövründə memar Mehmet Tahir Ağa tərəfindən tikilib. Məscidin ilkin versiyası yaradıcısını haqlı çıxararaq məhv olmuşdur.

Deyilənlərə görə, bu hadisələrdən 70 il sonra Sultan Süleyman Qanuni Memar Sinandan Süleymaniyyə məscidinin tikintisinin yubanma səbəbini soruşduqda, adaşının başına gələnləri ona xatırladırmış.
## İstinadlar
Samaria Milli Parkı

**Samaria dərəsi** (), həmçinin **Samaria Milli Parkı** — Yunanıstanın Krit adasında yerləşən dərə. Samaria dərəsi Avropanın ən böyük dərələrindən biri hesab olunur. Samaria dərəsi Krit adasının cənub-qərbində, Lefka-Ori silsiləsində yerləşir. Ərazi Krit adasının Sfakiya əyalətinə aiddir. Samaria Milli Parkı adanın görməli yerlərindən biri hesab edilir. Dərənin uzunluğu 13&nbsp;km, eni isə 3,5–0.5&nbsp;km arasında dəyişir. Dərənin çıxışından 3&nbsp;km cənubda Agiya-Rumeli kəndi yerləşir. Kəndə avtobusla gəlmək mümkündür.

Dərə öz adını XIV əsrə aid Müqəddəs Mariya bizans kilsəsindən götürmüş. Kilsə keçmiş Samaria kəndinin yaxınlığında yerləşir.

## Tarixi

Samaria dərəsə qədim zamanlardan məskunlaşma ərazisi olmuşdur. Ərazidə Apollon və Artemidanın şərəfinə ucaldılmış məbədlərin qalıqları aşkar edilmişdir. E.ə. VI əsrdə dərənin sonunda Tara (Τάρρα) şəhəri salınmış. Şəhər kiçik olsa da müstəqil idi və özünün xüsusi pul sikkələri var idi. Sikkəlnin bir üzündə vəhşi keçinin başı, digər üzündə isə arı təsvir olunmuşdur. Dərədən Tareos çayı axırdı. Dərədə ki, Tara şəhəri haqqında Siciliyalı Diodor, Böyük Plini və s. tarixçilər məlumat vermişlər.

1962-ci ildə dərə milli park statusunu almış. Bu tarixdən sonra Samaria kəndi məskunlaşmağa başladı. Qoruğun ümumi sahəsi 4850 hektardır.

2000-ci ildən qoruğa il ərzində 200 min ziyarətçi gəlir.

## Fauna və florası

Qoruğun yaradılmasında məqsəd Lefka-Orinin unikal təbiətini və endemik krit dağ keçisi olan kri-krini qorumaqdır. Kri-kri ilə yanaşı dərə ərazisində digər nadir heyvan və quşlar mövcuddur. Sayı azalmaqda olan vəhşi pişik, müxtəlif qartal, dələ, porsuq ərazinin diqqət çəkən heyvanlarındandır.

Bitkilərdən krit endemikləri daha geniş yayılmış. Məsələn: diktamos və ya erondas, həmişəyaşıl sərv. Digər bitki növlərindən şam, çinar, palıd, krit ağcaqayını və eben ağacını misal göstərmək olar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
** *Андонис Г. Плимакис.* Ущелье Самарья / Перевод Ирини И. Наумиди. — G. Detorakis, Heraklion Biomechanical Area, 1998.
Pəhləvan

**Pəhləvan** və ya **Pəhlivan** — Ad, təxəllüs.

*Pəhləvan bəy Bayandur — Bayandur elinin başçısı.

;Bu təxəllüsü olan şəxslər
*Pəhləvan Nabat — Qarabağın adlı-sanlı güləşçisi

;Yaşayış məntəqələri
*Pəhləvan (Takab) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Takab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Həmçinin bax
* Pəhləvanlar (film, 1975)
Elçin Qafarlı

**Elçin Hacıağa oğlu Qafarlı** (d. 5 oktyabr 1961, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatındaki daimi nümayəndəsi (2008-ci ildən).

## Həmçinin bax

* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi
* Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı

## İstinadlar