open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mixail Masson

**Mixail Yevgeniyeviç Masson** () — SSRİ arxeoloqu, pedaqoq, tarix elmləri doktoru, professor, Türkmənistan EA-nın akademiki.

## Həyatı
Mixail Masson 4 dekabr 1897-ci ildə Sankt-Peterburq şəhərində anadan olmuşdu. O, anası ilə bərabər Səmərqənd şəhərində yaşamışdı. Burada da kişi gimnaziyasını bitirmişdi.

Mixail Masson 2 oktyabr 1986-cı ildə Daşkənd şəhərində vəfat edib.

## Ekspedisiyaları
M. E. Massonun və V. M. Massonun arxeoloji qazıntılarının əhəmiyyəti xüsusilə qeyd olunmalıdır. Onların apardıqları tədqiqatlar nəticəsində Türkmənistan, Özbəkistan və Cənubi Qazaxıstan ərazilərində erken orta əsrlərə aid çoxlu pullar, silahlar və başqa maddi mədəniyyət nümunələri aşkara çıxarılmış, həmin əsrlərdə yaşamış əhalinin Yaxın Şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələri araşdırılmışdır.

Qazaxıstan və Altayda erkən orta əsrlərə aid qədim abidələrin bir növü elmdə "balbal" adlanan daş kişi heykəlləridir. Eranın VIII–IX əsrlərinə aid bu heykəllər Altaydan Volqaboyuna qədər geniş bir ərazidə tapılmışdır. Tədqiqatçıların yekdil fıkri belədir ki, bu heykəllər türkdilli tayfalara aiddir və döyüşlərdə həlak olmuş igidlərin qəbirlərinin üzərinə qoyulmuş abidələrdir. Belə mülahizə irəli sürülmüşdür ki, bu abidələrin mövcud olduğu ərazi adı bizə məlum olmayan bir türk mənşəli tayfanın məskunlaşma arealı olmuşdur.

## İstinadlar
Cem Kızıltuğ

**Cem Kızıltuğ** () — sənətçi.

Marmara Universiteti Gözəl Sənətlər Fakültəsi Qrafik Dizayn Hissəsindən (M. Ü. GSF) məzun olduğu il Zaman qəzeti 'ndə illüstratörlüğe başladı (1997). İzmir Efes Celsus Kitabxanası şəkil sərgiləri açdı (1998, 1999, 2000, 2002). Zamanda Şənbə və Bazar günləri çəkdiyi karikaturaları C'empati adlı albomla nümayiş olundu (2003). Türkiyə Yazarlar Birliyi 'nce (TYB)' İlin karikaturaçı 'seçildi (2005). Illüstrasiyalar Society for News Design (SND) yarışmasında gümüş və mükəmməllik mükafatları aldı (2006, 2007, 2008, 2009, 2010). Today s Zaman qəzetində Mr. Diplomat! adlı cizgi bant tiplemesi meydana gətirdi (2007). Yapı Kredi Yayınları , Timaş Yayınları və Turkuvaz Nəşriyyat kimi nəşriyyatlarından resimlediği kitablar nəşr olundu. Illüstrasiya və naxışlarından ibarət alegoriler Boz adlı illüstrasiya albomunu Zaman Kitab nəşr (2009).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhməd xan Abdali

**Əhməd şah (Abdali) Dürrani** (d. 1722, Multan, Pəncab - ö. 1773, Toba Məruf, Əfqanıstan) — Dürranilər sülaləsinin ilk şahı.

## Həyatı
Sadozay soyundan, Abdali elinin rəisi Məhəmmədzaman xanın oğludur. 1737-ci ildə dustaq edilərək İrana, Nadir şah Qırxlı-Avşarın yanına göndərildi. Qısa müddətdə şahın güvənini qazanaraq 1745-ci ildə Mazandaran valisi oldu.

1747-ci ildə Əhməd şah, Avşar hökmdarı Nadir şahın öldürülməsindən sonra soydaşlarından, (Puştunlardan) təşkil olunan yerli güclərə dayanaraq Əfqanıstana yürüdü. Qəndəhara gedərək Hacı Camal liderliyindəki Barakzayi, Şah Vəli xan liderliyindəki Bamizayi və Cahan xan liderliyindəki Popalzayi kimi bütün Puştun qəbilələrini toplayaraq, Loya Cirgə olaraq bilinən Böyük Məclisi təşkil etdi və Əfqanıstan şahı seçildi. Ayrıca Dürr-i Dürran (İnciler İncisi) unvanını aldı.

Kabil və dolaylarını ele keçirdikdən sonra 1747-1769-cu illər arasında Hindistana doqquz səfər etdi. Lahoru və Multanı işgal etdi. Xorasana doğru irəliləyərək 1750-ci ildə Herat və Məşhədi aldı. 1757-ci ildə Dehli səfərinə çıxdıysa da, ordusunda vəba baş göstərincə geri döndü. 1758-ci ildə Pəncaba ard-arda səfərlər təşkil edərək bir hind ordusunu Panipatda məğlub etdi. Sihlərin üsyanını yatırdı, amma Pəncabı idarəsi altına ala bilmədi. 1760-cı ilin əvvəlində, Amu Dəryadan (Ceyhun) Hind okeanına qədər uzanan geniş bir bölgəni əlinə keşirmişdi.

1761-ci ildə burda Maratalara qarşı mütləq bir zəfər qazandı. 1764-cü ildə Hindistana böyük bir səfər daha təşkil edərek bu torpaqları yağmaladı. Son illərini Toba təpələrindəki Mürğabda keçirdi.

Əhməd şah, buyruq tanımaz, əmr dinləməz tayfaları tək bir siyasi idarə altında toplamağı bacararaq bugünkü Əfqanıstanın qurucusu olmuşdur. Öləndən sonra imperatorluğu, Ceyhundan Hindistana, Tibetdən Xorasana qədər uzanırdı, amma sağlam bir təmələ əsaslanırdı. Dövlət idarəsində, öz seçdiyi tayfa başçılarından ibarət doqquz nəfərlik bir məşvərət şyrası vardı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nadir şah Qırxlı-Avşar
* Dürranilər sülaləsi
* Dürranilər İmperiyası

## Xarici keçidlər
Nikolay Aşmarin

**Nikolay İvanoviç Aşmarin** (; ) — Rus türkoloqu.

## Həyatı
Uşaqlığını Çuvaş türkleri arasında keçirdiyindən Çuvaş dilinə və folkloruna ilgi duydu.

Şərq dilləri üzrə oxudu (1892). Türkoloji doktoru. Kazan üniversitetinde dərs verdi.

## Əsərləri
* *Материалы для исследования чувашского языка*. (1897–1898);
* *Болгары и чуваши*. (1902)
* *Опыт исследования чувашского синтаксиса*. Часть I. (1903);
* *Опыт исследования чувашского синтаксиса*. Часть II. (1923);
* *Общий обзор народных тюркских говоров гор. [[Şəki|Нухи]]*. (1926);
* *О морфологических категориях подражаний в чувашском языке]]*. (1928);
* *Словарь чувашского языка*. В 17-ти тт. (1910, 1912; 1928–1950).

## İstinadlar
Nikolay Poppe

**Nikolay Poppe** (; ) — Monqol; Altay və Türk dilləri üzrə tədqiqatları ilə tanınmış Rus əsilli ABŞ-lı dilçi.

## Həyatı
Sankt-Peterburq Universitetində Şərq dilləri fakültəsində oxumuşdu (1916–21). SSRİ EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunun Mongolistika şöbəsinin müdiri olmuşdu. Akademik olaraq Monqolustan, Şərqi Sibir, Özbəkistan, Azərbaycan və Şimali Qafqaz və başqa bölgələrə araşdırma səfərlərində olmuşdu (1926–40). 1933-cü ildə, daha 36 yaşındaykən ən genc üzv olaraq SSRİ EA-na qatıldı. II Dünya Savaşı sırasında olduğu Qafqazı işgal edən almanlar üçün tərcüməçilik etdi. Almanlar geri çəkilirkən ailəsini yanına alaraq onlara qatıldı. 1943–1945-ci illər arasında Berlin Universitetində Tatarca və Monqolca dərslər verdi. 1949-cu ildə ABŞ-yə köçdü. Daha sonra Vaşinqton Universitetinə keçdi (1949–1968) və buradan da təqaüdə çıxdı.

## Əsərləri
* *Uçebnaya Grammatika Yakutskovo Yazıka* (1926; Yakutça'nın Dilbilgisi)
* *Praktiçeski Uçebnik Mongolskovo Rozgovornovo Yazıka* (1931; Moğol Konuşma Dilinin Pratik Ders Kitabı)
* *Proizvedeniya Narodnoy Slovesnosti Halha-Mongolov* (1932; Halha Moğolcasının Halk Edebiyatı Örnekleri)
* *Buryat Mongolskoye Yazikoznaniye* (1933; Buryat-Moğol Dili)
* *Khalkha-Mongolische Grammatik* (1951; Halha Moğolcasının Dilbilgisi)
* *Grammer of Written der Mongolian* (1954; Moğol Yazı Dilinin Dilbilgisi)
* *Vergleichende Grammatik der Altaischen Sprachen* (1960; Altay Dillerinin Karşılaştırmalı Dilbilgisi)
* *Tatar Manual* (1963; Tatarca Elkitabı)
* *Bashkir Manual* (1964; Başkırtça Elkitabı)
* *Introduction to Altaic Linguistics* (1965; Altay Dilbilimine Giriş)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nicholas Poppe — Altmışıncı Doğum Yılı Dolayısıyle Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir Deneme
Roman Yakobson

**Roman Osipoviç Jakobson** (; ) — Rusiya və ABŞ dilçisi. Dil, şeir və rəsm sənətinin humanitar elmlərin inkişafında öndərlik edən XX əsrin dilçiləri arasında ən təsirlilərdən biri olan rus filosofdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Роман Якобсон. Работы по поэтике. 1987. Факсимиле. pdf, 10,9 Mb
* Р. О. Якобсон. Лингвистика и поэтика.
* Р. О. Якобсон. Типологические исследования и их вклад в сравнительно-историческое языкознание.
* Р. О. Якобсон. О теории фонологических союзов между языками.
* Р. О. Якобсон. О лингвистических аспектах перевода
* Р. О. Якобсон. Нулевой знак
* Роман Якобсон. Новейшая русская поэзия. Набросок первый: Подступы к Хлебникову 
* Биография Романа Якобсона  в Галерее Международного Общества Философов 
* Р. О. Якобсон. Из воспоминаний (Хлебников и Кручёных)
* Р. О. Якобсон. Из мелких вещей Велимира Хлебникова: «Ветер-пение…»
Çili Mərkəzi Universiteti

**Çili Mərkəzi Universiteti** ( — **UCEN**) — Çili universiteti. 12.137 tələbə (2010).

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kalama

**Kalama** (ispanca:*Calama*) — Çilidə şəhər. Əhalisi 138402 nəfərdir (2002).

Ərazi — 15597 km², əhali sıxlığı — 8,87 nəfər/km²-dir.

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı
Kopiapo

**Kopiapo** (ispanca:*Copiapó*) — Çilidə şəhər. Əhalisi 155208 nəfərdir (2002).

Ərazi — 16681&nbsp;km², əhali sıxlığı — 9,3 nəfər/km² -dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Azər Bülbül

**Azər Bülbül** — () Azərbaycanlı mənşəli Türkiyə müğənnisi.

## Həyatı
Əsıl adı Subutay Kesgin olan Azər Bülbül 1967-cu ildə Türkiyənin Qars vilayətinin Arpaçay rayonunda dünyaya gəlmişdir. Daha sonra ailəsi ilə birlikdə Almaniyaya köçmüşdür.

Müğənnilik karyerasına "Qərib yolçu" albomu ilə başlamışdır. Daha sonra "Yalan olar", "Mən sənə vurğunam", "Fərat" kasetlərini buraxmışdır. 1994-cı ildə çıxardığı "Mən babayam" kaseti isə ona şöhrətin qapılarını açmışdır.

Azər Bülbül 6 yanvar 2012-ci ildə vəfat edib. 44 yaşlı müğənninin cəsədi Antalyada qaldığı hotel otağında tapılmışdır.

## Karyera
Azər Bülbül Almaniyada yaşayan immiqrant idi. Almaniyada qaldığı illərdə kazinolarda və toy salonlarında ifa edərkən o illərin məşhur türk müğənnisi Yıldız Tezcan tərəfindən "kəşf edilmişdir" .Ona Azər Bülbül adını verən adam Yıldız Tezcandır.

Azər Bülbül, özünə xas hərəkətləri ilə arabedk musiqidə "Ata" ləqəbli nadir sənətçilərdən biri olmuşdur.

## Şəxsi həyatı
Bir dəfə evlənmişdir və ayrılmıştır.Uşağı yoxdur

## Diskoqrafiya
* **1984:** Garip Yolcu
* **1986:** Esmerin Adı Oya
* **1987:** Yalan Olur
* **1987:** Yoruldum
* **1988:** Güzel Kız
* **1989:** Fırat
* **1989:** Yürüyorum
* **1990:** Ben Sana Vurgunum
* **1992:** Bir Yudum Su
* **1993:** Dağlara Yolculuk
* **1994** Ben Babayım & Yaralandın mı Ey Can
* **1995:** Ağıt
* **1996:** Doğudan Esintiler (düet). Seyfi Doğanay
* **1996:** Eline Düştüm (düet). Müslüm Gürses
* **1996:** Yine Düştün Aklıma (düet) Müslüm Gürses & Mustafa Keser
* **1997:** Hayatımın Şarkıları
* **1998:** Zordayım & Canım Yanıyor
* **1999:** Kör Kurşun & Sana Yalan Gelebilir
* **2000:** Dünden Bugüne
* **2001:** Bana Düştü & Neden Dedo
* **2001:** Yalan Sevgiler
* **2002:** Başımda Bela Var
* **2004:** Ateş Düştüğü Yeri Yakar
* **2005:** Seçmeler
* **2006:** Üzülmedim ki
* **2007:** Kalemin Kırıldı
* **2011:** Duygularım

## Filmoqrafiya
* **2012:** Seninki Kaç Para
* **2008:** Vefa Borcu
* **2008:** Arkadaş
* **2002:** Rus Gelin
* **1998:** Bedel
* **1985:** Mavi Mavi Masmavi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# **[[Azer Bülbül#cite ref-1|^]]** "Doğum Tarihi". 30 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2015.
# **[[Azer Bülbül#cite ref-Hurriyet 2-0|^]]** Hurriyet.com.tr, "Azer Bülbül hotel  odasında ölü bulundu" 7. yanvar 2012 tarihinde erişildi.
# **[[Azer Bülbül#cite ref-3|^]]** http://www.odatv.com/n.php?n=azer-bulbul-bir-sanatci-gibi-yasadi-0801121200
# **[[Azer Bülbül#cite ref-4|^]]** http://www.hurriyet.com.tr/magazin/magazinhatti/19622852.asp
# **[[Azer Bülbül#cite ref-5|^]]** http://www.radikal.com.tr/yasam/subutay_kesgini_nasil_bilirdiniz-1074886
# **[[Azer Bülbül#cite ref-6|^]]** "Azer Bülbül Filmografi". sinematurk.com. 30 Ocak 2016. 4 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2016.
Snickers

**Snickers** — qovrulmuş yerfındığı (fındıq və ya günəbaxan tumu da ola bilər), karamel və nuqadan ibarət, üzəri südlü şokoladla örtülmüş şokolad batonu. ABŞ-də ən çox satılan şokolad batonudur. Dünyada illik satışı 2 milyard dollar aralarındadır. İlk zamanlar Böyük Britaniya və İrlandiyada Marafon adıyla satılırdı, daha sonra isə Snickers adı ilə bütün dünyada tanınmağa başladı.

## Tarixi
Snickers batonu ilk dəfə 1923-cü ildə ABŞ-də konditer Frenk Mars tərəfindən hazırlanmışdır. Ancaq kütləvi istehsal yalnız 1930-cu ildə başlamışdır. 1929-cu ilin noyabrında Çikaqo şəhərində Snickers batonları hazırlanan zavod fəaliyyətə başlamışdır.

Batonun adı Mars Incorporated şirkətinin banisi olan Mars ailəsinin atının adından götürülmüşdür.

## İstinadlar

## Qalereya

Şəkil:Snickers_Super_(2010_год)—_101_г_(50,5_г_х_2).JPG|*Snickers Super* (101 q.)
Şəkil:СникерсСупер. внешний вид батончика.JPG|*Snickers Super* 
Şəkil:Snickers opened.jpg|*Snickers*
Şəkil:Сникерс и Марс.JPG|*Snickers* və *Mars*


## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı 
* Snikers 

## Həmçinin bax
Çili Santyaqo Universiteti

**Çili Santyaqo Universiteti** ( — **USACH**) — Çili universiteti. 18.738 tələbə (2004).

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Küləklər şəhəri (film, 2011)

## Filmin məzmunu
Adından da bəlli olduğu kimi, film Bakıda çəkilib. Film detektiv janrındadır. Bir neçə dost digər ölən dostlarının intiqamını alır.

## Aktyorlar
* Nicat Məmmədov
* Vüqar Məcidov
* İlhamə Bədəlova
* Rüfət Quliyev
* Nail Məmmədli
* Dürdanə Dünyamalıyeva
* Rüfət Umudov
* İlyas Əhmədov
* Zaur Rzaquliyev
* Ayşad Məmmədov
* Tahir Şükürov
* Kamran Vəlicanov
* Nicat Cəlilov
* Bəylər Mirzəyev
* Elçin Məmmədov
* Rəşat Kəsəmənli
* Yuri Kojakov
* Əbülfəz Fətəliyev
* Diyana Dadaşeva
* Orxan Ələkbərov
* Aydın Ağabəyov
* Rza Rzayev
* Rəsul Vəlicanov
* Zeynəb Həsəni
Əlibala Əsgərov

**Əlibala Əsgərov** () – Azərbaycan aktyoru.

## Həyatı
N. B. Vəzirov adına Lənkəran Dövlət Dram Teatrında 1975-ci ildən işləyir.

1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Mədəni-maarif fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

Teatr fəaliyyəti ilə yanaşı, "Durnalar qayıdanda" filmində sovet zabiti, "Qəzan mübarək, Paşam" filmində general Əliağa Şıxlinski obrazlarını ifa etmişdir.

12 iyun 2024-cü ildə Lənkəran şəhərində uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra 69 yaşında vəfat edib.

## Teatr sahəsində rolları
* S. Vurğun "Fərhad və Şirin" – Şiruyyə
* C. Məmmədquluzadə "Ölülər" – Məşədi Oruc
* H. Mirələmov "Ləyaqət" – Nihad
* Y. Əzimzadə "Nəsrəddin" – Fərzəli
* Hidayət "Məni qınamayın" – Vəli Qulamoviç
* Elçin "Dəlixanadan dəli qaçıb" – Polikarpoviç
* N. B. Vəzirov "Ağa Kərim Xan Ərdəbili" – Ağa Kərim Xan
* Ə. Haqverdiyev "Bəxtsiz cavan" – Mirzə Qoşunəli
* V. Səmədoğlu "Mamoy kişinin yuxuları" – Dəli Firiq
* A. Mədətov "Sezarın qətli" – Sezar
* B. Yıldız "Kərbəla" – Yezid
* S. Rüstəm "Durna " – Dursun
* Ç. Aytmatov "Manqurt" — Müstəntiq Tansıkbayev
* M. Xubai "Şeytanın oyunları" – Kahin
* S. H. Latıpovlar "Şah və əks-səda" – Sultan Kərim
* Q. Qorin "Herastratı unudun" – Aparıcı
* K. Nəzirli "Şeytan işığı" – Murtuza
* M. F. Axundzadə "Lənkəran xanının vəziri" – Mirzə Həbib
* M. Məmmədov "Sovqat" – Ədalət, Nəcib, Mərdan, I Kişi və sair rollarda oynamışdır.

## Filmoqrafiya
* Hörümçək toru (film, 2011)
* Susmuş vicdan (film, 2010)

## Xarici keçidlər
* Lənkəran Teatrı 126-cı mövsümünə başlayıb

## İstinadlar
Firudin Hüseynov (energetik)

**Firudin Həmzə oğlu Hüseynov** () — AMEA-nın müxbir üzvü (1980), professor (1966), texnika üzrə elmlər doktoru (1965). 

## Həyatı
Firudin Hüseynov 1918-ci il iyulun 17-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1936-cı ildə Bakı Energetika Texnikumunu və 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Firudin Hüseynov 1950-ci ildə texnika üzrə fəlsəfə doktoru, 1965-ci ildə texnika üzrə elmlər doktoru elmi dərəcələrini, 1966-cı ildə porofessor elmi adını almış, 1980-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilmişdir. 

Firudin Hüseynov 6 monoqrafiya və 300-dən artıq elmi əsərin müəllfidir. Onun rəhbər­liyi altın­da 40 nəfər fəlsəfə və elmlər doktorluğu dissertasiyası müdafiə edilmişdir.

## Əmək fəaliyyəti
Firudin Hüseynov 1947-ci ildən ASİ-də assistent, dosent, professor, 1957-ci ildən Azərbaycan Elmi Tədqiqat Energetika İnstitutunda elektrik sistemləri laboratoriyasının müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

Firudin Hüseynov ilk dəfə müasir mürəkkəb sistemlərin ekvivalentləşdirilməsi metodunun əsasını işləyib, Azərbaycanın energetika sahəsində müxtəlif elmi araşdırmalar aparıb.

## Ölümü
Firudin Hüseynov 1984-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Təltifləri
Firudin Hüseynov "Qafqazın müdafiəsinə görə", "Rəşadətli əməyə görə", "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalları ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Blok (mexanika)

**Blok** — çənbəri üzərində nov olan və oxa nəzərən fırlana bilən çarx olub sadə mexanizmlərə aiddir və iki növü vardır: tərpənən və tərpənməz bloklar. Tərpənən blok - qüvvədə 2 dəfə qazanc əldə etmək məqsədi ilə istifadə olunan birinci növ lingdir. Birinci növ ling - qollara təsir edən qüvvələrin hər ikisi dayaq nöqtəsindən bir tərəfdə olan lingdir. Blokdan aşırılmış ipə F qüvvəsi ilə təsir etdikdə, o dayaq nöqtəsi ətrafında dönür. Bu qüvvənin qolu blokun *OB=2r* diametrinə bərabərdir. Blokdan asılan yükə təsir edən ağırlıq qüvvəsinin həmin dayaq nöqtəsinə nəzərən qüvvə qolu isə *OA=r* - dir. Hec bir mexanizm işdə qazanc vermir

Blokun tarazlıq şərti - bloku saat əqrəbi istiqamətində fırladan qüvvələrin momentləri cəminin saat əqrəbinin əksi istiqamətində fırladan qüvvələrin momentləri cəminə bərabər olmasıdır: *F2r=mgr*. Buradan , *F=mg/2*. Yəni,tərpənən blok qüvvədə 2 dəfə qazanc verir.

Tərpənməz blok - qüvvədə qazanc verməyib, onun təsir istiqamətini dəyişən və qolları bərabər olan ikinci növ lingdir. İkinci növ ling - qollara təsir edən qüvvələr lingin dayaq nöqtəsindən müxtəlif tərəflərdə olan sadə mexanizmdir. Sadə mexanizmlər qüvvəni dəyişmək üçün işlədilən alətlərdir. Tarazlıq şərti: *Fr=mgr* və *F=mg*. Yəni,tərpənməz blok qüvvədə qazanc vermir.

Blok sözünün həmçinin, bir neçə mənası daha vardır. Onlara nəzər yetirək:

**1.** Hərfi anlamda: bir-birinə bənzər elementlər qrupu; məsələn: verilənlər baytları, yaddaş oyuqları və ya mətn seqmentləri. Bu termin müxtəlif kontekstlərdə işlədildiyindən onun dəqiq mənası təşkil olunduğu elementlərin tipindən asılı olur.

**2.** Proqramlaşdırmada: əməliyyat sistemi tərəfindən müvəqqəti olaraq proqrama ayrılmış (verilmiş) operativ yaddaşın bir bölməsinə və ya proqramın vahid tam kimi baxılabilən deyimlər qrupu.

**3.** Rabitə sistemlərində: identifikasiya kodlarından, verilənlərin özlərindən və xəta aşkarlama kodlarından ibarət olan ötürülən informasiya elementi. 

**4.** Yaddasaxlama qurğularında: tam şəkildə oxunan və yazılan verilənlərin ardıcıl baytlarının qrupu. 

**5.** Videosistemlərdə: vahid obyekt kimi emal olunan piksellərin düzbucaqlı şəbəkəsi.

**6.** Tətbiqi proqramlarda: ayrılan və sonradan onunla vahid tam kimi manipulyasiya edilən mətn seqmenti.

## Ədəbiyyat
* M.Murquzov. Fizika. VII sinif. Bakı.
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
London metrosu

**London metropoliteni** — Böyük Britaniyanın paytaxtı London şəhərində yerüstü və yeraltı metropoliten xətlərini birləşdirən nəqliyyat sistemi.

## Xətlər



Şəkil:Biigben.JPG|Westminister Station
Şəkil:Constructing the Metropolitan Railway.jpg|1861 ci il işlərini göstərən bir təsvir
Şəkil:WWII, England, "West End London Air Raid Shelter" - NARA - 195768.jpg|Tüneller, İkinci  Dünya müharibəsi zamanı sığınacaq olaraq istifadə olunub
Şəkil:TubeStationWithTrain.jpg|



## Mənbə
* Rəsmi sayt 
* London nəqliyyat muzeyi
* London metropoliteni ''urbanrail.net'' saytında 
* London metropoliteninin fotoşəkilləri
Orqan (musiqi aləti)

**Orqan** (;  - alət) —  klavişli nəfəs aləti. Böyük konsert orqanları bütün digər musiqi alətlərindən daha böyükdür. Orqan dizaynı müxtəlif uzunluqlu və diametrli külək boruları, havanın vurulması üçün qurğu, klaviaturalı konsol və trakt üzərində qurulub. Orqanın səs orijinallığı hər bir alət üçün dəsti fərdi olan xüsusi tembrlərlə (“ registrlər ”) müəyyən edilir.

## Tarixi
Orqan ən qədim musiqi alətlərindən biridir. Hugo Riman hesab edirdi ki, orqanın əcdadı qədim Babilə gedib çıxır (e.ə. 19-cu əsr): “Körük boru vasitəsilə şişirilmiş, əks ucunda isə, şübhəsiz ki, qamış və bir neçə deşik olan boruları olan bir gövdə var idi” . Orqan embrionunu Pan fleytası, Çin şeni və digər oxşar alətlərdə də görmək olar.

Orqanın e.ə.285-222-ci illərdə İsgəndəriyyədə yaşamış yunan Ktesibi tərəfindən icad edildiyi güman edilir.  Bənzər alətin təsviri Neron dövründən bir sikkə və ya nişanda görünür.

## İstinadlar
Los-Anceles (Çili)

**Los-Anceles** — Çili şəhəri. Ərazisi 1,748&nbsp;km². Əhalisi 166.556 nəfərdir (2002).

## İstinadlar
Yanacaq

**Yanacaq** — ədədi qiymətcə 1 kq yanacağın tam yanması üçün sərf olunan istilik miqdarına deyilir. 1 kq yanacaq tam yanarkən sərf olunan istilik miqdarı yanacağın kütləsindən və növündən asılıdır.Bu zaman sərf olunan istilik miqdarı aşağıdakı düsturla hesablanır:

Q = qm

Burada  q - yanacağın xüsusi yanma istiliyi ,m - yanacağın kütləsi , Q - yanacağın tam yanması nəticəsində sərf olunan istilik enerjisidir."Yanacağın Xüsusi Yanma İstiliyi" hər bir yanacaq üçün müvafiq olaraq təcrübələrlə müəyyən edilmişdir.Lakin buna baxmayaraq bir çox mənbələrdə bununla əlaqədar bəzi fərqliliklər aşkar olunub.Ona görə də hələ ki, bəzi yanacaqların  "Xüsusi Yanma İstiliyi"  dəqiq olaraq müəyyən deyil.Sadəcə olaraq dərsliklərdə və ya Fizika üçün nəzərdə tutulmuş təcrübə kitablarında bu təxmini olaraq,yəni dəqiq nəticəyə ən yaxın götürülmüşdür.

Yanacağın yanması prosesi qısa müddət sürən, maddənin molekullarına və atomlarına xaricdən istilik enerjisi vasitəsilə parçalanması prosesidir.Yanacaq sadəcə təbiətdə deyil,bizim orqanizmimizdə də baş verir.Fərqlisi isə odur ki, orqanizmimizdəki yanacaq bədənimizə daxil olan karbohidratlar və ya zülallardır.
## Növləri
Təbiətdə ən geniş yayılmış yanacaq növləri sırası ilə aşağıdakılardır:                                                                                 
* Neft
* Təbii qaz
* Daş kömür
* Qonur kömür
* Yanar şist
* Torf
* Quru ağac odunu.

Aqreqat halına görə yanacaqlar aşağıdakı qruplara bölünür:

**Bərk yanacaqlar**
* Quru ağac
* Yanar şist
* Sapropel
* Torf
* Bitumlu qum
* Bərk raket yanacağı
* kömür(daş kömür, boz kömür)
* Odun

**Maye  yanacaqlar**
* Neft yanacaqları (dizel yanacağı, soba yanacağı, mazut, kerosin, benzin)
* Yağlar
* Spirtlər
* Maye raket yanacağı
* Efirlər
* Qazoyl
* Mazut

**Qaz yanacaqlar**
* Təbii qaz (metan)
*  Neftlə birlikdə çıxan qazlarPropan, Butan və s.
* Metan, təbii qaz, kerogen qazı, mədən qazı, bataqlıq qazı, bioqaz
* Hidrogen
* Sıxılmış təbii qaz(CNG)
* Bərk yanacağın qazlaşdırılması məhsulları

## Həmçinin bax
* Tonka (yanacaq)
* Bioyanacaq
* Faydalı qazıntılar
* Yanacaq-energetika sənayesi

## Xarici keçidlər

* Alternativ enerji üzrə böyük imkanlara malik nadir ölkə...
Vestern

**Vestern** (, hərfi mənada: "qərbi") — ABŞ üçün xarakterik olan incəsənət istiqaməti. Vesterndə hadisələr ümumiyyətlə XIX əsrin ikinci yarısında Vəhşi Qərbdə - ABŞ-nin gələcək qərb ştatlarında, eləcə də Qərbi Kanada və Şimali Meksikada baş verir. Vesternə komediya, döyüş, detektiv, triller və hətta elmi fantastika kimi müxtəlif janrların bədii xüsusiyyətləri daxil ola bilər. İlk dəfə bədii ədəbiyyatda və rəssamlıqda XIX əsrdə ortaya çıxmışdır. XXci əsrin əvvəllərində kino, sonra televiziya və digər sənət növləri üçün uyğunlaşdırıldı. Kinematik bir janr olaraq, o, ABŞ-dən digər ölkələrə yayıldı və onlar tədricən Qərbə əsaslanan janrın öz versiyalarını yaratdılar.

Qərbin çiçəklənmə dövrü XX əsrin ortaları idi. XX əsrin ikinci yarısında bu janra maraq nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldı, lakin digər ölkələrdə amerikan vestern və onların analoqlarının istehsalı davam edir.
Çingiz xan (film, 1965)

**"Çingiz xan"** — Film. Uşaqlara valideynləri ilə birlikdə baxmaq tövsiyə olunur.

## Süjet
Monqol xanı Çingiz xanın həyatı haqqında tarixi filmdir. Onun uşaqlıq çağından ümummonqol xanı olana qədər keçdiyi yol filmdə canlanır. O, tarixin böyük fatehlərinə çevrilir. Həyatını döyüşlərə həsr etdiyindən xeyli torpaq və xalq əlinə keçirir…

## Rollarda
* Stiven Boyd — *Camuqa*
* Ömər Şərif — *Temucin, sonra Çingiz xan*
* Ceyms Meyson — *Kam Linq*
* Eli Vollax — *Xarəzmşah*
* Fransuaza Dorleak — *Borte*
* Telli Savalas — *Şan*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Çingiz xan

## Xarici keçidlər
*
İbrahim Mehdiyev

**İbrahim Əsgər oğlu Mehdiyev** () — Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2006–2017).

## Həyatı
1 aprel 1946-cı ildə Ağdaş rayonunda anadan olub. 1963-cü ildə Yevlax şəhərində orta məktəbi, 1969-cu ildə M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Neft və Kimya İnstitutunu bitirib.

Əmək fəaliyyətinə 1963-cü ildə başlayan İ. Mehdiyev "Azərelektroişıq" zavodunda çilingər, mühəndis-texnoloq, sex rəisi, şöbə rəisi, mexanika-energetika şöbəsinin rəisi, "Elektomaş" Elmi Tədqiqat İnstitutunda baş elmi işçi, "Azərelektroişıq" İstehsalat Birliyində sex rəisi, Birliyin baş mühəndisi, Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun "Kristal" zavodunda istehsalat rəisi, Protez-Oktopedik Bərpa Mərkəzinin direktoru kimi vəzifələrdə işləyib.

2000-ci ildən 2006-cı ilədək Bakı şəhər Xətai Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində çalışıb.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 sentyabr 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Bakı şəhər Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 iyul 2017-ci il tarixli Sərəncamı ilə Bakı şəhər Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilib.

1974-cü ildə "Şərəf Nişanı" Ordeni ilə təltif olunub. 1993-cü ilin fevral ayından Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

Evlidir, iki övladı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İbrahim Mehdiyev Hacı Cavad məscidinin "sökülməsinə görə" işdən çıxarılıb
* Prezident icra başçısını məscidə görə cəzalandırdı (Video)
San Sebastian Universiteti

**San Sebastian Universiteti** ( — **USS**) — Çili universiteti. 16.000 tələbə (2009).

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Hidrotermal yataqlar

**Hidrotermal-çökmə (stratiform) yataqları** — bunlara hidrotermal çökmə mənşəyə malik və stratiform termini ilə adlandırılan yataqlar aiddir. Burada laylı yatım forması olmasına baxmayaraq mənşəyi qeyri — müəyyəndir. Bunların yaranması haqqında 3 hipotez var:

# İlkin — çökmə hipotez sonradan dəyişməyə məruz qaldığını göstərir.
# Yataqların hidrotermal, epigenetik əmələgəlmə hipotezi. Burada onların dərində yatmış püskürmə süxurların massivləri ilə əlaqədar olması söylənilir.
# Daha tutarlı hesab olunan yataqların poligen mənşəli olması haqqında hipotez. Burada fərz edilir ki, yataqlar çökmə qatların inkişaf etdiyi və püskürmə süxurların massivlərinin olmadığı səthlərdə yerləşir.

## Yataqların tipləri
Bunlara aiddir: Qumdaşı və şist laylarından Bornit – Xalkofilli tip , karbonat süxurlarındakı qalenit – sfaleritli, Kinovar – antimonitli tiplər.

*Bornit — Xalkopiritli tipi* — tərkibində yüksək miqdarda üzvi karbon qazı saxlayan, qumdaşı, şist və dolomitlərdən ibarət depresiyalarda yerləşir. Filiz cisimləri uyğun laylı, linzavari və lentvari, mayili yığımlarda yerləşir. Qalınlığı onlarla sm –dən ilk 10 m –lərə qədərdir. Mineral tərkibi nisbətən sadədir. Əsas mineralları xalkorin, bornit, xalkopirit, piritdir. 2-ci dərəcəli mineralları qalenit, sfalerit və s. Damar növləri kvars, kalsit, borit. Yataqları Qazaxıstanda Kerqazqan, Baykalyanıda Udakan, Almaniyada Marsveld, Əfqanıstanda Aynak, ABŞ, Meksika və digər ölkələrdədir

*Qalenit – Sfaleritli tipi* — karbonat süxurların qalın qatlarında toplanan filizli karbonat formasiyaları onlarla, yüzlərlə km uzanan yataq üçün dəqiq stratiqrafik və litoloji nəzarət, maqmatik kompleksin olmaması çoxmərtəbəli quruluşa malik laylı və linzavari yataqlar, kəsişən damarlar və boruyabənzər cisimlərə rast gəlinir. Yataqların uzanması 100 m -dən ilk km -ə qədər, yatma istiqaməti isə 800 – 1000 m -ə çatır.

Qalınlıq 0, 5 –dən 200 m -ə qədərdir. Filizlərin əsas mineralları siderit, qalenit, pirit, bornit, qurğuşun sulfoduzları kvars, flüoritdir. Filizlərin teksturası zolaqlı, laylı, damarcıqlı, möhtəvilidir. Strukturu isə xırdadənəlidir. Filizlərdə Pl və Zn qiymətli komponentlər Cu, Ag və Cd –dur. Yataqları Qazaxıstanda, Orta Asiyada 3 qulaq, Şamsar, Polşada Olkuş, Mərakeşdə, ABŞ, İtaliya, İran və digər ölkələrdədir.

*Kinovar – Antimonit yataqları* geosinklinalların stabilləşdiyi əyalətlərdə və ya aktivləşmə zonalarında yerləşir. Maqmatik süxurlarla bilavasitə əlaqəsi müəyyən edilir. Ona görə bu yataqları amaqmatogen adlandırırlar. Onlar günbəz və sandıqvari quruluşlarda mürəkkəbləşmiş terrigen və karbonat kompleksləri arasında yatır. Filiz cismləri layları yığımlar, linzalar və ştoklarla təmsil olunur. Əsas filiz mineralları kinovar, antimonit, 2-ci dərəcəli reologen, auropiqment, xalkopirit, pirit, markozit və s. Əsas damar mineralları kvars, kalsit, boritdir. Yataqları Orta Asiyada Kadamjay, Kostxay, Heydərxan, Ukraynada Mikitakdır.
Corc Pulman

**Corc Pulman** (; ) — Amerikalı mühəndis və sənayeçi. O Pullman yataqlı vaqonunu layihələndirib istehsal etdi və istehsalat ilə məşğul olan işçilər üçün Çikaqoda bir şirkət şəhərciyi qurdu.

## İstinadlar
Los Andes Universiteti (Çili)

**Universidad de los Andes** (**UANDES**) — Çili universiteti. 6.048 tələbə.

## Tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UANDES.cl {es}
Robert Tod Linkoln

**Robert Tod Linkoln** ( ) — Amerikalı hüquqşünas, iş adamı və siyasətçi. XVI ABŞ prezidenti Avraam Linkolnun oğlu. 1897-ci ildə Pulman şirkətinin prezidenti seçilmişdir.

## İstinadlar
Bəhaəddin Vələd

**Bəhaəddin Vələd** () — fəqih, filosof.

## Haqqında
Xarəzmşah hökmdarları Bəhaəddin Vələdin xalq üzərindəki təsirindən hər zaman narahat idi; çünki o, insanlarla son dərəcə mülayim davranır, onların anlaya biləcəkləri fikirləri irəli sürür, dərslərində heç vaxt fəlsəfi mübahisələrinə yol vermirdi. Bəhaəddin Vələd ilə Xarəzmşah Əlaəddin Məhəmməd Tökiş arasında olan bir hadisə: Bəhaəddin Vələd bir gün dərsində, fəlsəfəni və filosofları şiddətlə tənqid edir, onları İslam dinində var olmayan şeylərlə (bidətlə) məşğul olmaqda günahlandırır. Buna çox hirslənən məşhur İslam filosofu Fəxrəddin Razi onun haqqında Məhəmməd Tökişə şikayət edir.

Razinin hökmdarın yanından xüsusi hörmət və etibarı var idi. Razinin xəbərdarlıqları və xalqın Bəhaəddin Vələdə göstərdiyi maraq ve hörmət bir araya gəlincə, öz yerini itirməkdən qorxan Tökiş, Bəlx qəsəbəsinin açarlarını ona göndərdi. Bu, mənim yerimə hakimiyyəti sən idarə et, anlamına gələn bir davranış idı. Deyilənlərə görə bu davranışı "bir yerdə iki sultan olmaz" deyə qarşılayan Bəhaəddin Vələd, dərhal köç hazırlıqlarına başladı, ailəsini, kitablarını, sadid müridlərini yanına alaraq ölkədən ayrıldı (1212 ya da 1213).

Nişapur şəhərində məşhur şeyx Feridüttin Attar onları qarşıladı. Aralarında önəmli söhbətlər oldu. Kiçik Cəlaləddin də bu söhbətləri dinləyirdi. Attar, "Əsrarnamə" (Sirlər kitabı) adlı məşhur kitabını Cəlaləddinə hədiyyə etdi və oradan ayrılarkən kiçik Cəlaləddini nəzərdə tutaraq, yanındakılara "bir dəniz bir çayın dalına düşüb gedir" dedi. Bəhaəddin Vələdə də, "ümidvaram ki yaxın bir gələcəkdə oğlunuz aləm xalqının köksünü alovlandıracaqdır" deyə bir açıqlama gətirdi.

## İstinadlar
Dörd kitab

**Kütübi-ərbaə** və ya **Kütubi-ərbəə** (; tərcüməsi: **Dörd kitab**) — İslam dininin Cəfəri məzhəbinin 4 əsas hədis kitablarının ümumi adı. Bu kitablar aşağıdakılardır:

* **[[Əl Kafi|əl-Kafi]]** () — müəllifi Əllamə Kuleyni;
* **Mən la yəhduruhul-fəqih** () — müəllifi Şeyx Səduq;
* **Təhzibul-Əhkam** () — müəllifi  Şeyx Tusi;
* **əl-İstibsar** () — müəllifi Şeyx Tusi.

## Haqqında nəql olunan kəlamlar

Şeyx Hürr Amili belə deyir :

Dörd kitab sahibləri və onların bənzərləri öz kitablarınin sübut, düzgünlük və üsuluna şahidlik ediblər. Onlar etibarlı olduqları üçün nəql, rəvayət və sözlərinin qəbul olunması vacibdir.

Şərafuddin Əbdulhüseyn Musəvi belə deyir :

“Kütubi-arbaə” indiyə kimi 12 imamlı şiələrin üsuludin və füruid-dində mərcə və mənbəyi sayılır”.

"Kəfi", "İstibsar", "Təhzib", "Mən lə yahduruhul fəqih", mütəvətirdirlər. Tərkibləri şübhəsizdir. "Kəfi" isə onların ən əzəmətlisi, ən qədimi, ən yaxşısı və ən kamilidir”

## İstinadlar

 

## Həmçinin bax
* Altı kitab: Əhli-Sünnə məzhəbinin 6 əsas hədis kitabı.

## Xarici keçidlər

*
Kütübi-sittə

**Kütübi-Sittə** və ya **Kütüb əs-sittə** (; ) — Əhli-sünnə tərəfindən ən etibarlı hədis mənbələrindən biri kimi qəbul edilmiş altı kitaba verilmiş ümumi ad. Həmin kitablar aşağıdakılardır:

* Səhihi-Buxari ()
* Səhihi-Müslüm ()
* Sünəni-Nəsai ()
* Sünəni-Tirmizi ()
* Sünəni-Əbu Davud () 
* Sünəni-İbn Macə ()

## Həmçinin bax
* Dörd kitab: Cəfəri məzhəbinin 4 əsas hədis kitabı.

## Xarici keçidlər

* Kutubi Sitte veritabanımız
* Kutubi Sitte muhaddislerimiz
* Əhli Sünnə Dini Kitabları
Təkbir

**Təkbir**, ( — oxunuşu: **Əllahu əkbər** — Allah vəsfə gələcək hər şeydən böyükdür.) şəklində ifadə edilən İslam anlayışı. Allahın hər şeydən üstün, uca və ulu olduğunu ifadə edir.

## İstinadlar
Pheidole

**Pheidole** — qarışqa növü.

## Tədqiqi
Kanadalı alimləri 2011-ci ildə bu qarışqa növünü araşdıraraq, onların nəhəng qarışqa yarada biləcək genləri daşıdığını aşkar ediblər. Həmin genlərdən istifadə edərək "super əsgər qarışqalar" yaradıblar. Kanadanın "McGill" Universitetinin professoru Racandrehan Racakumar araşdırma barədə belə deyib:

''""Pheidole" qarışqalarında nəhəng əsgər qarışqanı yarada biləcək potensialı gördük. Beləliklə, 35-50 milyon il əvvəl yaşayan növün bioloji xüsusiyyətlərini əldə edə biləcəyimizi aşkar etdik"

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cemrə

**Cemrə** — Yaz başlanğıcında yeddi gün ara ilə əvvəl hava, su və torpaqda meydana gəldiyi sanılan istilik artımı. Ərəbcə olan söz *kor vəziyyətində atəş* mənasını verər. Türk və altay xalq mədəniyyətində və mifologiyasında İmrə (İmere və ya Əmrə) adı verilən cinin səbəb olduğuna inanılar. Yazda görünüb titrək işıqlar saçaraq göyə yüksəlir. Sonra buzların üzərinə düşərək onları əridir. Oradan da yerə girər. Bundan sonra istilənmiş torpaqdan buxar yüksələr. İmrə baharın gəlişini təmsil edir. Bulgarlarda Zemirə olaraq iştirak edər. Anadolu Türkcəsində, Ərəbcədən gəlmə Cemrə sözcüyünün əslində bu adın bənzətmə ilə dəyişmiş halı olduğu deyilə bilər. İlk Cemrə 20 Fevralda havaya və yeddi gün ara ilə də suya və torpağa düşər. Zemrə isə Qumuq Türkcəsində nəm, buxar kimi mənalara gəlir. "Əmir" isə sis, duman, bulud mənalarını daşıyır. Məşhur təsəvvüf ozanı Yunus Əmrə və şeyxi Tapdıq Əmrənin adları da bu mövzuda maraqlı bir xüsusiyyət daşıyar. Təsəvvüfdəki kor və atəş anlayışlarının məcazi mənaları vardır. Təmizlənməyi və yenidən doğuşu təmsil edən atəş eşq anlayışının yakıcılığıyla də yaxından əlaqədardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Cılxa

**Cılxa xan** — türk və altay mifologiyasında uşaq tanrısı. Uşaq doğulduğunda taleyini təyin edər. Doğumu edən qadını da qoruyur. Uşağı olmayan qadınlar tərəfindən ondan uşaq istənilər.

Yakutlarınn mifoloji inanclarında, xeyirxah və "Ayıhı"lardan olan bir ruhdur. İnanışa görə "Cılka Xan", uşaq doğulduğunda onun qədərini təyin edər. Mifoloji mətnlərdə, onun və həyat yoldaşının göylərdə yaşadığı deyilər. Dəğum ruhu uşaq vermədiyi zaman, Yakutlar uşağı bu dəfə "Cılka Xan" dan diləyərlər. Canını "Cılka Xan"ın verdiyi uşağın gələcəyi yaxşı olar və bu uşaq, hər hansı bir xəstəlikdən və ya qəzadan ötəri ölməz. Hevyanların tələf olduğu və ya quraqlıq vaxtlarda, yenə "Cılka Xana yalvarılıp dua edilər.

## Çınkıs xanım
Çınkıs xanım - türk və altay mifologiyasında uşaq tanrıçasıdır. Cılka Xanın arvadıdır. Adı davamlı onunla birlikdə xatırlanar. Körpələrin və uşaqların qoruyuculuğunu edər. Çınkı/Çınqı atəş, qığılcım deməkdir. Bu halda atəşin qoruyucu xüsusiyyətiylə əlaqədardır. Uşaqların da oyuncağı olan "çınqırax" (zınqırov) ilə maraqlı bir kökensel ortaqlıq vardır. Bundan başqa Çingiz adı ilə də əlaqədar görünməkdədir. Bu vəziyyətdə dəniz və okean mənaları daşıyır.

## Üçmüstü
Üçmüstü xanım - türk və altay mifologiyasında uşaq tanrıçasıdır. Uşaqları pis ruhlardan qoruyur. Ayrı bir tanrıça mı, yoxsa uşaq tanrıçasını təyin edən bir sifət mı olduğu mövzusu qəti deyildir. Üç buynuzu vardır. Burada üç dənə, yəni şər varlıqlara aid olan sayda (tək rəqəmli) buynuzu tapılması maraqlıdır. Bu vəziyyətdən onun şər bir varlıq olması lazım olduğu ağla gəlir lakin tam əksinə uşaqları qorumaqdadır. Buna edilə biləcək bir şərh bu ola bilər: Uşaqları pis ruhlardan qoruduğu üçün ən az bu pis varlıqlar qədər güclü olmalıdır. Söz mənası, "üçlü" deməkdir. Üç buynuz mənası daşıyır.

## Etimologiya
(Cıl/Çıl) kökündən törəmişdir. Dostluq və sevgi mənası verir. "Cılqa" yol deməkdir və qədər məzmunu ilə əlaqəli olmalıdır. Türkçe Cıl/Çıl sözü qabarma mənasını da verər və hamiləlik ilə əlaqəli ola bilər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Dirən

**Dirən** - türk və altay xalq inancında və mifologiyasında şeytan piri. **Tiren (Tiyren, Teyren)** də deyilir. Şeytanı İnsan. Quran-ı Kərimdəki "Şeytan Övliyası" təbiri ilə bənzərlik göstərir. İnsanların hər cür istəklərini yerinə yetirən şər ruhlara da bu ad verilər. Lakin bu ruhun qarşısındakı insan o qədər pisdir ki, onun tərəfindən aldadılar. Bu kəslərə "Diren" deyilər. Ərən anlayışının əleyhdarı olaraq qəbul edilər.

## Təyrən
**Təyrən** - türk mifologiyasında iblis. **Tayran** da deyilir. Tek ayaqlı, tək qollu, tək əlli və tək ayaqlı, tek gözlüdür. Gözünə göründüyü adamın sahibi olar və o nə istəyirsə edər lakin qarşılığında onun ruhuna sahib olur. Sözün Ərəbcə "tayran" (quşlar) ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çünki bu aktivin iştirak etdiyi Vugur türklərinin islam və ya ərəb dünyası ilə heç bir bağı olmamışdır.

## Etimologiya
(Dir/Tir) kökündən törəmişdir. Canlılıq və ziddiyyətlər mənası vardır. Köhnə türkcə "Tirge/Tire", monqolca "Tarhı", tungusca "Türe" sözləri söymək, lanetlemek, xor görmək mənaları daşıyır və bu sözlə də əlaqəlidirlər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin baxın
* Ərən
Dolun xan

**Dolun Xan** - türk və altay mifologiyasında məhsuldarlıq ilahı. **Tolun Xan** da deyilir. Heyvanların və əkinlərin məhsuldar olmalarını, çoğalmalarını təmin edər. Yer üzünə bərəkət verər. "Dolunay" (bütöv ay) ilə əlaqəli olma ehtimalı yüksəkdir. Çünki bütöv ay bərəkətin, tamlığın və gözəlliyin simvoludur. Nağıllarda, türkülərdə gözəl qızlar həmişə dolunaya bənzədilir.

## Etimologiya
(Dol/Tol) kökündən törəmişdir. Doluluq, bolluq mənasını verər. Dolunay da ayın ən görkəmli halıdır və doluluq və çoxluq, bütünlük ifadə edər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
İçite

**İçite Xatun** — türk və altay mifologiyasında sağlamlıq tanrıçası. Xəstəlikləri önləyər, insanlara sağlamlıq verir. Yaşlı və müdrik görünüşlü bir qadındır. Sahib olduğu güc köməyilə dərdi xəstənin bədənindən qovar. Qırmızı saçlı, inci dişli, gələcəkdən xəbərlər verə bilən, insanları bəladan qoruyan bir varlıqdır. Ətrafı sıx meşələrlə qablı bir gölün içində yaşar.

## Etimologiya
(İy/İz/İç) kökündən törəmişdir. İye/İçə yəni qoruyucu ruh və sahib mənalarıyla əlaqəlidir. Bundan başqa Ece/Ece yəni kraliça və bacı sözləriylə də yaxından əlaqədardır. Türkcədə inyeksiya etmək (şpris etmək) mənasını verən "İçitmek" adlı sözlə bənzərliyi də ilgi maraqlıdır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Kabus gəmilər

**Kabus gəmilər** — XV əsrdən etibarən, dəniz səyahətləri zamanı görüldüyü iddia edilən gəmilərə verilən ümumi ad.

Orta əsr salnamələrində, kabus gəmi ilə rastlaşmaq bir gəmi kapitanı üçün ən böyük uğursuzluq hesab olunurdu. Müxtəlif vaxtlarda, kabus gəmilərin mövcudluğu haqqında fikirlər səsləndirilmişdir. Əfsanələrə görə ən məşhur kabus gəmi Uçan Hollandiyalı hesab olunur. Gəmi haqqında rəvayətlər, XV–XVI əsrlərdə meydana gəlmişdir və onun müxtəlif variantları var. Bir neçə rəvayətlərə görə, gəminin kapitanı söz vermişdir ki, o, məhşər kimi vaxt lazım olarsa Ümid burnunu dolanıb keçəcək. Başqa rəvayətdə isə kapitanın Van der Straatenin günahlarına görə gəminin lənətləndiyi söylənilir.

Kabus gəmilər haqqında olan rəvayətlər və əfsanələr əsasən, fantastik məzmun daşıyırdı. Gəmilərin uça bilməsi və ya suyun altına girib, yenidən suyun üzünə görünməsi kimi söyləntilər, insanların bütün bunları yalnız əfsanə kimi qəbul etməsinə səbəb olmuşdur. Ancaq 1872-ci ilin 4 dekabr tarixində, saat 13:00-da Dei Gartia gəmisinin, sonralar kabus gəmi adlandırılaçaq Meri Kalest gəmisi ilə qarşılaşması, kabus gəmilərin həqiqətən mövcud olması ehtimalını uzun müddət gündəmdə saxlamışdır.
İn iyəsi

**İn iyəsi** — türk və altay xalq inancında mağaranın qoruyucu ruhu. *Hin iyəsi* və ya **Ünkür (Öngür, Üngür) iyəsi** ya da **Mağara iyəsi** olaraq da bilinər. Monqollar **Hongıl Ezen** deyərlər. Hər mağara üçün fərqli bir iye vardır. Türklərdə mağaralar, fərqli aləmləri və gizli diyarları bir-birinə bağlayan geçitlerdir. Yer altı dünyasını yer üzünə bağlayan qapılardır. Hun dövlətində müqəddəs sayılan və böyük şamanlar ilə dövlət adamlarının ziyarət etdiyi bir "Ata Mağarası" vardır. Bura müqəddəs bir yerdir, ilin müəyyən günlərində ziyarət edilir və hörmət göstərilir. Bir növ məbəddir. Göytürklər və başqa Türk boylarında da yenə eyni şəkildə qurbanlar təqdim edilən ata mağaraları vardır. Qurddan törəmə əfsanələri çox vaxt bir mağarada baş verir. Şamanlar yeraltına xərclərkən Dünyanın bacası deyilən bir qapıdan keçib yeraltındakı mağaralardan ibarət olan tunellərdə səfər edərlər. Türklərin "Aşına" adı verilən qurd ataları belə bir mağarada qurddan doğulmuşdur. Məbədlərin çoxu mağaralardadır və ata ruhları buralarda gəzib dolanır.

## Quyu iyəsi
İn iyəsi ilə əlaqəli olaraq qiymətləndirilə biləcək başqa bir varlıqda Quyu iyəsidir. Türk və altay xalq inancında quyunun qoruyucu ruhudur. **Kuyu (Guyu, Koyo, Kudu, Kuduk, Kudık, Koyı, Guyı) iyəsi** də deyilir. Quyu, içindən su çıxardılan təbii və ya süni, dərin çuxur deməkdir. Hər quyu üçün fərqli bir iye vardır. Quyular başqa aləmlərə açılan qapılar kimi qəbul edilir. Sirrli yerlərdir. Su çıxardıldığı üçün də hörmət edilir. Bəzi nağıllarda Qızıl Kuyu'dan bəhs edilir. Nağıllarda quyuların dərinliyi 40 qulac olaraq deyilər.

## Etimologiya
(İn) kökündən törəmişdir. Mağara deməkdir. İnilen yer mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Duyar xan

**Duyar Xan** - türk və altay mifologiyasında əziyyət ilahı. **Tuyar** və ya **Toyar** da deyilir. Atəşdən yaradılmışdır. Buynuzlu və quyruqludur. Əli və ayağı yoxdur. Ölüm toxumu əkir. Bədbəxtlik gətirər. İnsanlara əziyyət edər və dəlilik verir. Alnının ortasında tək gözü vardır. Bəzən yarı insan, yarı şeytan olaraq təyin olunar. Üç ayaqlı atı vardır. "Ulu Tuyar" və ya "Dohsun Duyar" olaraq da bilinər. Yeraltında yaşayır.

## Etimologiya
(Duy/Doy) kökündən törəmişdir. Doymaq hərəkəti ilə eyni mənşəyə malikdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Voyniç əlyazması

**Voyniç əlyazması** - Məlum olmayan dildə və əlifbada yazılmış kitab. Kitabda istifadə olunan əlifbanın oxumaq yönündə dilçilər uzun müddət çalışmalar aparsalarda, kitabda yazılanları oxumaq bu günə qədər mümkün olmamışdır. Kitabın 1450  - 1520-ci illər arasında yazıldığı ehtimal edilir. Kitabın eni 15 uzunluğu isə 22 sm-dir. Səhifələrinin sayı 240 olsa da, 30-a yaxın səhifənin cırıldığı məlumdur. Kitabın adının Voyniç adlandırılmasının səbəbi, 1812-ci ildə kitabı köhnə bukinistdən almış Vilfred Voyniçin adı ilə bağlıdır. XX əsrin ortalarında, kitabın Voyniç tərəfindən yazıldığı iddia olunurdu. Ancaq aparılmış laborator araşdırmaları kitabın ən azı XVI əsrə aid olduğunu sübut etmişdir.

Voyniç kitabında diqqəti cəlb edən ən önəmli məsələlərdən biri də, kitabda çəkilmiş şəkillərdir. Şəkillərdə ulduzlar, bitkilər və çılpaq qadınlar təsvir olunmuşdur. Şəkillərə əsasən, kitabın astronomiya sahəsində yazılıdığı və bu səhədə ətraflı məlumatların verildiyi məlum olur. Voyniç əlyazması, yüz ilə yaxındır ki, alimlər tərəfindən öyrənilir. Dilçilər, kriptoqraflar, tarixçilər və digər peşə sahiblərinin birgə apardığı araşdırmalar nəticə verməmişdir. Kitabla bağlı olan iddialardan, biri orada istifadə olunan işarələrin heç bir məna ifadə etməməsidir. Müxtəlif sıralanma əsasında, yazılan kitabı oxumağın mümkün olmadığı fikri uzun müddət səslənmişdir. Lakin aparılan araşdırmalar sübut etmişdir ki, kitabda yazılan cümlələr, işarələr toplusu yox, dünya elminə məlum olmayan dilə aiddir.

## Qalereya


Fayl:Voynich Manuscript (3).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (4).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (5).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (6).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (7).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (8).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (9).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (10).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (11).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (12).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (13).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (14).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (15).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (16).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (17).jpg|
Fayl:Voynich Manuscript (18).jpg|



## Xarici keçidlər
* www.voynich.nu
İmrə

**İmrə **, Yaz başlanğıcında Cemreyi (yeddi gün ara ilə əvvəl hava, sonra su və torpaqda meydana gəldiyi sanılan istilik artımını) təşkil edən cin. Türk və altay xalq mədəniyyətində və mifologiyasında İmrə (İmere və ya Əmrə) yazda görünüb titrək işıqlar saçaraq göyə yüksəlir. Sonra buzların üzərinə düşərək onları əridir. Oradan da yerə girər. Bundan sonra istilənmiş torpaqdan buxar yüksələr. İmrə baharın gəlişini təmsil edir. Bulqarlarda Zemire olaraq iştirak edər. Anadolu Türkcəsində, Ərəbcədən gəlmə Cemre sözcüyünün əslində bu adın bənzətmə ilə dəyişmiş halı olduğu deyilə bilər. İlk Cemre 20 Fevralda havaya və yeddi gün ara ilə də suya və torpağa düşər. Zemre isə Qumuq Türkcəsində nəm, buxar kimi mənalara gəlir. Əmr isə sis, duman, bulud mənalarını daşıyır. Məşhur təsəvvüf ozanı Yunus Əmrə və şeyxi Tapdıq Əmrənin adları da bu mövzuda maraqlı bir xüsusiyyət daşıyar. Təsəvvüfdəki kor və atəş anlayışlarının məcazi mənaları vardır. Təmizlənməyi və yenidən doğuşu təmsil edən atəş eşq anlayışının yakıcılığıyla də yaxından əlaqədardır. Anadoluda soyuqda qalanlar üçün istifadə edilən "İmirin (Əmirin) iti kimi titremek," deyiminin də yenə bu varlıqla əlaqəli olduğu deyilər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Əbəy

**Əbəy** - türk və altay mifologiyasında yer tanrıçası. **Abay** və ya **Apay** da deyilir. Yer üzünü qoruyar. Skif (Saka) mifologiyasındakı Ana Tanrıça Abay ilə əlaqəlidir. Aba/Ava sözünün Həvva ilə əlaqədar olduğunu qarşıya qoyan görüşlər vardır. Türklərdə Əbə (Ebe) sözü nənə demək olduğu qədər, bir insanı doğurtan kəs (ad hemşiresi) mənasına da gəlir ki, bu sözün "törəmək" olan ilk mənasını bir şəkildə içərisində saxlamaqdadır.

## Etimologiya
(Ebe/Əbə) kökündən törəmişdir. Yaşlı qadın mənasındadır. Türkcə Aba/Ebe, monqolca Ebe/Əbi/Evə, tungusca Evə/Evke/Ebke sözləri ana Bunu mu demek istediniz? ana tərəfli qohumluqların bəzilərini karşılmakta istifadə edilər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Benjamin Briqs

**Benjamin Briqs** () — kabus gəmi hesab olunan "Meri Kalest" gəmisinin kapitanı. "Meri Kalest" gəmisi küləyin təsiri ilə Cəbəllütariq boğazı istiqamətində hərəkət edərkən sahibsiz şəkildə aşkar edilmişdir. Gəminin kapitanı Benjamin Briqs, həyat yoldaşı Sara Briqs, iki yaşlı qızları Sofia Matilda və digər dörd nəfər itkin düşmüşdür.
Kevin Peyc (aktyor)

**Kevin Peyc** (, 1959-cu il) - ABŞ aktyoru.

## Həyatı
Kevin Peyc 1959-cu ildə anadan olmuşdu. Onun film karyerası 1984-cü ildən başlayır. Həmin ildən başlayaraq Kevin Peyc bir çox populyar seriallara və filmlərə çəkilir. Kevn Peyc, əsasən, drama və triller janrlarda olan filmlərdə iştirak etmişdir. Ən yaxşı rol aldığı filmləri sırasına RoboKop və Qaranlıq mələyi filmləri daxildir. Kevin Peyc Linda ilə ailə həyatı qurmuş və ondan İzabella adında qız övladı vardır.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Kevin Peyc
Aynur Camalqızı

**Aynur Camal qızı Quliyeva** () — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı, jurnalist, yazıçı, "Gündəlik Teleqraf" MMC-nin direktoru, publika.az və teleqraf.com saytlarının rəhbəri.

## Həyatı
1975-ci il fevralın 7-də Tərtər rayonunun Mamırlı kəndində anadan olmuşdur. 1996-cı ildə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunun (BSİPİ) Politologiya fakültəsini bitirib.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
1996–2000-ci illərdə "Azərbaycan Ordusu", "Xalq qəzeti", "Şans", "Ulus", "Millətin səsi", "Yeni Yüzil" qəzetlərinin müxbiri işləyib.

2001–2005-ci illərdə "Yeni Müsavat" qəzetinin müxbiri işləyib.

2005-ci il noyabrın 6-da 95 saylı Tərtər seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. Aynur Camalqızı Müsavat üzvü kimi Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin tərkibinə daxil edilmiş bu digər müsavatçı deputatlar tərəfindən etirazla qaşılanmışdır. Nəticədə Aynur Camalqızı partiyadan uzaqlaşdırıldı. Milli Məclisin Mədəniyyət məsələləri daimi komissiyasının üzvü olub. Azərbaycan-İordaniya, Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Norveç, Azərbaycan-Yaponiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvü olub. Avropa Şurasının Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü olub.

"Qadın Konsensus Mərkəzi" İctimai Birliyinin sədridir. Rus dilini bilir.

## Mükafatları
Aynur Camalqızı 2014-cü ildə Ali Media Mükafatının 2-ci dərəcəsi ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar