open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pyer Amedey Jober

**Pyer Amedey Jober** (; ) — Fransa diplomatı, akademiki, şərqşünası, tərcüməçisi, siyasətçisi və səyyahı. O, Napoleonun "sevimli şərqşünas məsləhətçisi və draqoman"ı idi.

## Həyat və fəaliyyəti

Eks-an-Provansda anadan olan Jober Antuan İsaak Silvestr de Sasinin seçilən tələbələrindən olmuşdur. O, 1798–1799-cu illərdə Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü zamanı Napoleon Bonapartın mütərcimi kimi fəaliyyət göstərib. Həmin dövrdə Jober Misir Elmlər və İncəsənət Universitetinin üzvü idi.

Parisə qayıtdıqdan sonra hökumətdə müxtəlif vəzifələr tutmuşdur. 1802-ci ildə Oras Fransua Bastyen Sebastyani de La Portanı Şərq səfərində müşayiət etmiş və 1804-cü ildə Osmanlı İmperiyasına gələrək İstanbulda Sebastyaniyə yoldaşlıq etmişdir.

1805-ci ildə Fətəli şah Qacar ilə ittifaq qurmaq məqsədilə "Jober missiyası" adı altında Qacarlar dövlətinə göndərilsə də, yolda Doğubayazıt Paşası tərəfindən ələ keçirilərək dörd ay susuz quyuda saxlanıldı. Paşa öldükdən sonra Joberə getməyə icazə verdilər. O, öz missiyasını uğurla başa vurdu və 1807-ci ildə Varşava hersoqluğunda Napoleona qoşuldu. Amedey Jober 27 aprel 1807-ci ildə franko-fars ittifaqını yaradan Finkenşteyn müqaviləsinin müzakirəsi məqsədilə Finkenşteyn sarayında iştirak etmişdi. 1809-cu ildə Niderland Kral İnstitutunun müxbir üzvü olmuşdur.

Napoleon hakimiyyətinin süqutu ərəfəsində Konstantinopolda müvəqqəti işlər vəkili təyin edildi.

Burbon restavrasiyası ilə Joberin diplomatik karyerası başa çatdı, ancaq hökumətin dəstəyi ilə 1818-ci ildə Tibetə səfər edərək 400 Kəşmir keçisini Fransaya gətirib tanıtdırmağa nail oldu. Jober ömrünün qalan hissəsini təhsil, yazıçılıq və müəllimliklə keçirdi. Kollec de Fransda fars dili üzrə professor kimi fəaliyyət göstərmişdir. İNALCO-nun direktoru, 1841-ci ildə Dövlət Şurasının üzvü olub. Parisdə vəfat edib.

Akademik, elmi və tematik nəşr olan *"Asiya jurnalı"*ndakı () məqalələri ilə yanaşı, *1805-1806-cı illərdə Ermənistana və İrana edilən səyahət* "Voyage en Armenie et en Perse fait dans les années 1805 et 1806" (1821), *Türk dili qrammatikasının əsasları* "Éléments de la grammaire turke" (I nəşr – 1823, II nəşr – 1833), *Uyğur əlifbası ilə türk əlyazması* "Notice d'un manuscrit turc en caractères ouïgours" (1825) kitablarının müəllifi, *Fransızca-bərbərcə lüğət "*Dictionnaire français-berbère" (1844) adlı lüğətin redaktoru olmuşdur*.*

## İstinadlar
Kadenak-Qar (kanton)

**Kadenak-Qar** () — Fransada kanton , region — Cənub-Pireneylər, departament — Averon. Vilfranş-de-Ruerq dairəsinə daxildir.

Kantonun INSEE kodu — 1206. Kadenak-Qar kantonuna cəmi 10 kommuna daxildir, onlardan ən əsası Kadenak-Qar kommunasıdır.

## Kantonun kommunları

## Əhali
2006-cı ildə əhalinin sayı 8 485 nəfər təşkil edirdi.

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Xarici keçidlər
* INSEE saytında Averon departamentinin kommunalarının əhalisi
* Kadenak-Qar kantonunun Fransada yerləşməsi - xəritə
Znamenskoye (Çeçenistan)

**Znamenskoye** (çeçen. ЧӀулга-Юрт  ) — Çeçenistan Respublikasının Nadterek rayonunda kənddir. Nadtereç bələdiyyəsinin inzibati mərkəzidir.

Tərkibində yeganə qəsəbəni bələdiyyə Znamenskoye kənd yaşayış məntəqəsi təşkil edir.

## Coğrafiya
Kənd Terek çayının sağ sahilində, Qroznı şəhərindən 65 km şimal-qərbdə yerləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimalda körpü ilə bağlandığı İşerski kəndi, şimal-şərqdə Rubejni və Alpatovo (Çeçenistan) kəndləri, şimal-qərbdə Bena-Yurt kəndi, cənub-şərqdə Yuxarı Naur kəndi, cənubda Kalaus və Komarovo kəndləri, cənub-qərbdə  Qvardeyskoye.

## Tarixi
Kənd, 1809-cu ildə Terek çayının sağ sahilində, İşerski kəndinin qarşısındakı Çulik-yurt (bir neçə çeçen ailəsini İçkeriyadan çıxaran təqaüdçü leytenant Çulik Gendargenoyevun adına) qurulmuşdur. Sonra bu torpaqlar rəsmi olaraq hələ Kiçik Kabarda hissəsi hesab olunurdu.
Tezliklə, dağlıq ərazilərin basqınlarından qorunmaq üçün kəndlilər o dövrdə Çeçen düzənlik kəndlərində geniş təcrübdən keçirilmiş Aksaydan Kumuk knyazı Mundara Edarovu dəvət etdi. Beləliklə kənd Muldar (Mundar) -yurt kimi tanındı.Beləliklə Knyaz Mundar Eldarov  uğurla irəlilədi, yaxşı maaş aldı və bolluq içində yaşadı, ancaq 1840-cı ildə üsyan edən üsyançı çeçenlər onu bütün əmlakından məhrum etdilər. Və evlərini odla yandıraraq qaçdılar.

1 sentyabr 1943-cü ildə Mundar-yurt kəndi yaxınlığında Mozdok istiqamətinin azad edilməsi üçün alman qoşunları ilə döyüşlərə başladı. Düşmənlər Terek çayının cənub sahilinə keçib kəndin şimalındakı sahil zolağında iki mina atan batareya və bir piyada batalyonu üzərində toplaşmağı bacardılar. Kəndə edilən hücum 417-ci Sivaş və 389-cu tüfəng bölmələrinin qüvvələri sayəsində dəf edildi.
1944-cü ildə Çeçenlərin və İnquşların qovulmasından və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Mundar-yurd kəndi Znamenskoye adlandırıldı.

1 fevral 1963-cü ildə Çeçen-Inguş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nadtereç rayonunun idarəsi Nijni Naur kəndindən Znamenskoye kəndinə köçürüldü .

27 sentyabr 1994-cü ildə Cövhər Dudayev qoşunlarının Znamenskoye kəndinə hücumu Çeçen münaqişəsinin ilk dövrü (sentyabr-dekabr 1994) kimi təsvir edilə bilər. O vaxt kəndə Rusiyayönlü müxalifət hökuməti olan Umar Avturxanov rəhbərlik edirdi. Həmin gün "naməlum" döyüş helikopterləri, çeçen müntəzəm qoşunlarının mövqelərinə hücum etdilər.

## Əhali
2010-cu il Ümumrusiya Əhali siyahıyaalmasına görə kəndin etnik tərkibinin 99% ni çeçenlər, 0,98 % ni  isə digərləri təşkil edir.

## İstinadlar
Şalbuzdağ

**Şalbuzdağ** (keçmiş adları: **Şalburz**, **Ərənlər**) — Böyük Qafqaz dağlarında Yan silsilədə zirvə, hündürlüyü 4142 metrdir, Dağıstanda Axtı rayonu ərazisindədir.

Dağıstanın digər dağlarında olduğu kimi Şalbuzdağda daimi buzlaq çox yayılmayıb, qar xətti dəniz səviyyəsindən 3,5&nbsp;km yüksəklikdə yerləşir. Şahdağ və Bazardüzü ilə birlikdə Şalbuzdağ Qafqazın şərq hissəsinin ən yüksək dağlarından biridir.

## İstinadlar
Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi

**Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi** (; əvvəllər *Əlyazmalar İnstitutu*)- Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə yerləşən, qədim əlyazmaların, tarixi sənədlərin və görkəmli ictimai xadimlərin şəxsi arxivlərinin saxlanıldığı yer. Mərkəz 30 iyun 1958-ci ildə Gürcüstan Milli Muzeyinin Əlyazmalar şöbəsindəki kolleksiya əsasında yaradılıb. Mərkəzin təsisçisi və ilk direktoru Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor İlya Abuladze idi. Milli Əlyazmalar Mərkəzinin kolleksiyasına əlyazmalar, tarixi sənədlər, qədim çap olunmuş kitablar, nadir nəşrlər və müxtəlif ailə mirasları daxildir. Mərkəz elmi tədqiqatlar, sərgilər və bərpa işləri ilə bağlı müxtəlif layihələr həyata keçirir. Mərkəzdə və onunla birlikdə işləyən mütəxəssislər Mərkəzdəki materialların təsviri, sistemləşdirilməsi, tədqiqi və nəşri, habelə bu materialla əlaqəli məlumat bazasının yaradılması ilə məşğul olurlar. Mərkəz, həmçinin, zəngin akademik kitabxanaya malikdir və Korneli Kekelidze, İvane Cavaxişvili, İlya Abuladze, Niko Berdzenişvili, Elene Metreveli və Şalva Amiranaşvilinin xatirəsinə həsr olunmuş otaqları var.

## Tarixi
Milli Əlyazmalar Mərkəzi 1958-ci ildə Gürcüstan Milli Muzeyinin Əlyazmalar şöbəsindəki kolleksiyaya əsaslanan "Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutu" institutun ilk direktoru olmuş İlya Abuladzenin təşəbbüsü nəticəsində yaradılıb. 1962-ci ildə gürcü filoloqu və ədəbiyyat tarixçisi Korneli Kekelidzenin şərəfinə institutun adına "Kekelidze" sözü əlavə edildi. 1968-ci ildən 1989-cu ilə qədər institutun direktoru Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki Elene Metreveli idi. 1989–2006-cı illər arasında qurumun direktoru Gürcüstan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Zaza Aleksidze idi.

2006-cı ildə "Gürcüstan Elmlər Akademiyasının Korneli Kekelidze Əlyazmalar İnstitutu" ləğv edilərəkdi və əvəzində ictimai qanuna əsasən bir hüquqi şəxs kimi "Korneli Kekelidze Əlyazmalar İnstitutu" yaradıldı. 23 may 2007-ci ildə institutun adı institut heyətinin təşəbbüsü ilə "Milli Əlyazmalar Mərkəzi" olaraq dəyişdirildi. Bu təşəbbüs Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən dəstəkləndi və hökumət tərəfindən təsdiq edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Aydın Hacıyev

* Aydın Hacıyev (filoloq)
* Aydın Hacıyev (tarixçi)
* Orxan Aydın Hacıyev

## Həmçinin bax
* Aydın
* Hacıyev
Aydın Hacıyev (tarixçi)

**Aydın Nazim oğlu Hacıyev** () — Azərbaycanlı tarixçi, tarix elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Aydın Hacıyev 5 dekabr 1953-cü ildə Bakıda Nazim Hacıyevin ailəsində anadan olub.

Aydın Hacıyev Rusiyanın Arxangelsk şəhərində yaşayır. O atası haqqında "Все понять, но не всепростить" adlı kitab yazmışdır.

## İstinadlar
Vanessa Mey

**Vanessa-Mey Vanakorn Nikolson** (; ; ) — Britanyalı skripkaçı, bəstəkar, xizəkçi, müğənni. Daha çox klassik musiqinin texno janrında aranjiman etməsi ilə tanınır. Milyon tirajla satılan albomları 2006-cı ildə ona Böyük Britaniya Krallığında 30 yaşa qədər ən varlı artist adı qazandırmışdır.

## İstinadlar
Çalkandular

**Çalkandular** () — Rusiya Federasiyasının Altay Muxtar Respublikasında, Kurmaç-Baigol, Suronaş, Maysk, Biyka, Çuika, Turaçak rayonu və Qorno-Altaysk şəhərində kompakt yaşayan azsaylı türkdilli xalqdır.

## Çalkandular
Çalkandular, Çalkandılar və ya Çalkanlar Rusiyanın cənub bölgəsindəki Altay Respublikasında yaşayan Türk xalqlarından Altayların 850 nəfərlik qəbiləsidir. UNESCO-ya görə dilləri və mədəniyyətləri yox olmaq təhlükəsi qarşısındadır.
## Adlandırma
Biy çayı qolu olan Lebed çayı sahilində yaşadıqlarından keçmişdə kökü qədim kuğu sözündən  olan  Kuu-kiji və ya Lebed Tatarları adlanırdılar. “Kuu” xüsusilə Tıva Respublikasında “kuular” soyadını daşıyan bir sülalə olaraq bilinir. Çalkandular “Kuular” ilə bağlantıları vardır.

## Coğrafiya
Çalkandular əsasən Altay Reespublikasının Turaçaq rayonunda , Kurmaç-Baygöl ilə Suronaş kəndlərində, bir hissəsi isə Biyka, İtkuç kəndlərində, çox az hissəsi isə Çoyskiy rayonunda yaşayırlar.

## Əhali
2002-ci ilin məlumatlarına görə sayları 855 nəfərdir və bunların ancaq 539 nəfəri çalkanduca danışa bilir.

## Boyları
Salkanıq və Sakşılıq olmaq üzrə iki qola ayrılırlar.

## Dil
Çalkanduların dili çalkanduca altaycanın şimali altay qrupu ləhçəsinə aiddir və bu qrupdakı tıva və kubandıların ləhçələrinə oxşayır. Bütün çalkanduların iki dili olub rusca da danışırlar. Çalkandu dili 2000-ci ildə Rusiya Federasiyasında azsaylı xalq dili statusunu almış və Rusiya xalqlarının qırmızı kitabına daxil edilmişdir. O vaxtdan sonra Altaycadan ayrı müstəqil bir dil olaraq qəbul edilir.

## İstinadlar
Ardon (şəhər)

**Ardon** (Osetin. Ӕрыдон) Şimali Osetiya Respublikasında şəhərdir. Ardonski rayonunun inzibati mərkəzidir. Bələdiyyəni "Ardon  şəhər qəsəbəsi" təşkil edir.
## Coğrafiya
Ardon şəhəri Osetiya yamacında, Ardon çayının sol sahilində və Tarqaydon qolunda, Vladiqafqazdan 35&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Şəhərdə mülayim kontinental iqlim üstünlük təşkil edir. Ən isti ay iyul ayı hesab olunur, ortalama temperatur 20.4&nbsp;°C, ən soyuq ay yanvar ayıdır.Şəhərdə orta temperatur 9.4&nbsp;°C təşkil edir. Hər il şəhərdə təxminən 512&nbsp;mm yağış yağır.
## Tarixi
1824-cü ildə Elizavetinski və Konstantinovski hərbi yaşayış məntəqələri arasındakı yol Terekin sol sahilinə köçürüldü. Onu qorumaq üçün Ardon  da  daxil olmaqla bir sıra yeni məkanlar  inşa edildi. Bir il sonra, hərbi məkanın  yaxınlığında Alagir dərəsindən dağ sakinləri tərəfindən məskunlaşmağa başlayan bir kənd yarandı. 1838-ci ildə Osetiya kəndi yaxınlığında Ardon kəndi yarandı. Vladiqafqaz kazak alayının bir hissəsi buraya köçürüldü. Xidmətdən kənarlaşdırılan kazaklar yaşayış yerlərinin tənzimlənməsi ilə məşğul olurdular. Hökumət, lazımi alətləri almaq üçün 10 min rubl xərclədi, çatdırmaq üçün arabaları olan 60 cüt öküz ayırdı.1964-cü ildə Ardon şəhər statusu aldı.
## Sənaye müəssisələri
Ardon şəhərində şüşə zavodu, Alkoqol zavodu, Asfalt zavodu, "Прогресс" daş karxanası zavodu, Kərə yağı və pendir fabriki fəaliyyət göstərir.
## Əhali
1 yanvar 2019-cu il tarixində  şəhər əhali yerləşməsinə əsasən Ardon şəhəri Rusiya Federasiyasının 1115 şəhərindən 683-cü yerdə idi.
2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən Ardon şəhərinin əhalisinin milli tərkibini osetinlər 78,1 %, ruslar 17,8 %, ermənilər 1,4 %, digərləri 2,7% təşkil edir.

## Təhsil və Mədəniyyət
Şəhərdə 6 uşaq bağçası, 4 orta təhsil müəssisəsi, Ardon Aqrar və Texnologiya Kolleci, İdman kompleksi, Mədəniyyət Sarayı, Musiqi məktəbi, Mədəniyyət və Təhsil Muzeyi, Kitabxana, İstirahət və mədəniyyət parkı (2017-ci ildə açılıb) mövcuddur.
## Məkanlar
* Qədim Tsırt məzarlığı
* İkinci Dünya müharibəsində şəhid olan əsgərlərə kütləvi məzarlıq
* Ardonda kazak kəndinin qurucularına bir abidə  
* Şəhərin girişində İbadət
* Şəhər mərkəzindəki Lenin abidəsi
* 2 nömrəli  məktəbdə Stalin  abidəsi
* Ardon Mədəniyyət və Təhsil Muzeyi
* Sozırıko Xoranov abidəsi
## İstinadlar
Vedeno

**Vedeno** () — Çeçenistan Respublikasında, Vedeno rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Vedeno rayonunun və Vedeno kənd sovetliyinin mərkəzidir. Vedeno kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.
## Coğrafiya
Kənd Vedemo rayonunun mərkəzində, Xulxulau və Axkiçu çayları arasında yerləşir. Qroznı şəhərindən 67&nbsp;km cənub-şərqdədir.

Kənd faktiki olaraq şimal-qərbdə Zelamxin-Kotar, cənub-şərqdə isə Dışne-Vedemo kəndlərinə birləşmişdir. Yaxınlığında yerləşən digər yaşayış məntəqələri: cənub-qərbdə Neftyanka, qərbdə Eşilxatoy, şimal-şərqdə Ersenoy.

Kənd ərazisi dəniz səviyyətindən ortalama olaraq 722 metr yüksəklikdə yerləşir. Kəndin cənub hissəsindən Xoroç silsiləsi keçir.

Baş Qafqaz silsiləsinin yaxınlığına görə iqlim rütubətli və mülayimdir. Havanın orta illik tremperaturu +9.0°С təşkil edir. İyul ayının orta temperaturu +21.5°С, yanvar ayının orta temperaturu isə -4.0°С-dir. Orta illik yağıntının miqdarı 600&nbsp;mm-dir.

## Tarixi

XIX əsrin ortalarında Şimali Qafqaz imamlığının sonuncu paytaxtı olmuşdur — 1829—1859-ci illərdə Dağıstan və Çeçenistan ərazisində mövcud olmuş teokratik islam dövləti.

1 aprel 1859-cu ildə Qafqaz müharibəsinin gedişində kənd rus qoşunları tərəfindən ələ keçirilmişdir. Bundan sonra kənddə Vedemo qalası inşa edilmişdir.

1919-cu ilin sentyabr ayından 1920-ci ilin mart ayına qədər mövcud olmuş Şimali Qafqaz Əmirliyinin mərkəzi olmuşdur. Bir islam dövləti olan əmirlik, Çeçenistan, Qərbi Dağıstan ərazisində avar əsili Uzun Hacı tərəfindən qurulmuş və Anton Denikin ordusubna qarşı vuruşmuşdur. Vedenoda əmirlik üçün pullar dərc edilirdi. Pul üçün müxtəlif növ kağızdan istifadə edilirdi.

Çeçen və İnquş MSSR-ndan çeçen və inquşların Mərkəzi Asiyaya deportasiyası zamanı Vedeno qorunub saxlanılan nadir kəndlərdən biri olmuşdur. Bununla belə RSFSR Ali Sovetinin 7 iyun 1994-cü il qərarına əsasən ÇİMSSR ərazisinə daxil olan Vedeno rayonu ərazisində Dağıstan MSSR Vedeno rayonu təşkil edilir.

Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpasından sonra rayon yenidən respublikanın tərkibinə qatılır.

Birinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Vedeno 3 iyun 1995-ci ildə ruslar tərəfindən ələ keçirilir və kompaniyanın sonlarına qədər əldə saxlanılır.

İkinci çeçen müharibəsində, 17 noyabr 1999-cu ildə Vedemoda rus qounları Vedenoi uğrunda gedən döyüşlərdə ağır itki vermişdir. nəticədə 12 nəfər ölmüş və 2 nəfər əsir götürülmüşdür. Vedeno yenidən 2000-ci ilin 11 yanvar tarixində ələ keçirilmişdir.

2001-ci ilin avqustunda mücahidlər kənddə müntəzəm rus qoşunları ilə toqquşdu və bu zaman hərbi komendantın ofisinə hücum edildi..

## Əhali

; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Fauna
1999-cu ildə rayon ərazisində, Vedeno kəndionin yaxınlığında rus herpotoloqlar, Qafqaz kərtənkələsinin yerli yarımnövünü aşkarlayırlar. Yarımnövün adı kəndin adı ilə  olaraq adlandırılır

## Qalereya

Fayl:Мечеть в селе Ведено.jpg|
Fayl:Въезд в Ведено.jpg|
Fayl:Vedeno, Chechnya, Russia - panoramio (1).jpg|


## İstinadlar

## Mənbə
*
Mehdi Nəzərli

**Mehdi Nəzərli** (; d. 10 may 1892, Xızı; ö. 3 sentyabr 1952, Bakı) — Milli nəfəs alətləri ustası, muğam bilicisi.    
## Həyatı
XIX-XX əsrin tanınmış simalarından olan Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti, nəfəs alətlərinin mahir ifaçısı, Üzeyir Hacıbəyov orkestrinin aparıcı solisti olmuş, Mehdi Cavad oğlu Nəzərli Xızı şəhərinin Sayadlı kəndində anadan olmuşdur. Üzeyirbəyin şəxsi dəvəti ilə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrına dəvət olunaraq "Koroğlu" operasının ilk premyerasının müşayətçisi olmuşdur. Üzeyirbəy orkestrinin solisti olan Mehdi Nəzərli "Koroğlu", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Ər-arvad" və digər bu kimi tamaşaların müşayətçisi olaraq Azərbaycan milli opera musiqi sənəti sahəsinin inkişafında xidmətləri ilə öz müəyyən töhfələrini vermişdir.
## Sənət və fəaliyyəti
Milli nəfəs alətləri ustası, muğam bilicisi olan Mehdi Nəzərli eyni məharətlə tütək, ney, balaban, zurna, çonqur saz, cürə saz, qarmon və klarnet alətlərində çalmışdır. Azərbaycan klarnet ifaçılığı sənətinə ilk yiyələnənlərdən biri olmuşdur. O, bu alətlərin müxtəlif üsullarla səsləndirilməsinə baxmayaraq, hamısında eyni məharətlə çalmağı bacarırdı. Mehdi Nəzərli Üzeyir Hacıbəyovun “Koroğlu” operasının premyerasında bu alətlərdə ifa etmişdir. Onun çalğı alətləri Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının fondunda qorunur. Muğam bilicisi Mehdi Nəzərli dövrünün bir çox məşhur xanəndələrini böyük ustalıqla müşayiət etmiş, bu sahədə illərlə əldə etdiyi zəngin biliyini gənc nəslə öyrətmişdir.

Mehdibəy Nəzərliyə aid olan "6 milli musiqi nəfəs alətləri kolleksiyası", Dövlət Muzey Eksponatları sırasından zamanla naməlum səbəblərdən yoxa çıxmışdır. Belə ki, Nəzərlilərə aid olan "6 antik milli musiqi nəfəs alətləri" vaxtı ikən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının foyesində mərhum maestro Niyazinin vəfatına qədər şüşə örtük altında eksponatlar sırasında nümayiş olunurdu. Mehdibəy Nəzərliyə aid olan bu "6 antik milli musiqi alətləri"nin və Ələkbərbəy Nəzərlinin əlinin tutduğu şəxsi "əsa"sının da, hər birinin üzərində Nəzərli soyadının baş hərfi, həkk olunmuşdu.

Bu milli musiqi nəfəs alətləri ilə Mehdibəy Nəzərli Opera və Balet teatrının səhnəsində ilk "Koroğlu operası"nı müşayət etdiyi üçün bu milli alətlər mədəniyyətimizin "milli-mənəvi sərvətləri" kimi tarixə çevrilmişdir. Həmin musiqi alətləri Mədəniyyət və İncəsənət Muzeyində qorunub saxlanılmalıdır ki, düşmənlərimizin bu "6 antik musiqi alətləri"nin də onlara məxsus olmasına dair iddia etdikləri zaman, bu kimi yanlışlıqları dünyanın hər yerində maddi sübut kimi göstərə bilək. 
## Ölümü
Mehdi Nəzərlinin opera səhnə fəaliyyətinin qısa müddətli olması boğazında xərçəng xəstəliyinin başlaması səbəbi olub. Üzeyirbəy Moskvadakı yaxın həkim dostlarından Mehdibəyin əməliyyat olunması üçün məhz özü şəxsən xahiş edib və cərrahi əməliyyat olunub. Mehdinin ikinci dəfə cərrahiyyə əməliyyat olunması üçün Moskvadan gələn dəvət məktubu Mehdibəyin dünyasını dəyişməsinə və 40 mərasimi gününə təsadüf edirdi. Bununlada 3 sentyabr 1952-ci ildə Mehdibəy Nəzərli sənəti əbədiləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ələkbərbəy Nəzərli
Mamuka Qorqodze

**Mamuka Qorqodze** (gürc. მამუკა გორგოძე; ) — gürcü reqbi oyunçusu, Fransanın peşəkarToulon  klubunun oyunçusu; Gürcüstan millisinin keçmiş kapitanı, Flanker və ya səkkizinci mövqedə oynamışdır.

## Həyatı
Mamuka Qorqodze 14 iyul 1984-cü ildə Tbilisidə anadan olub. 

## Oyunçu karyerası
### Klub
Mamuka əvvəllər basketbol oynayırdı, amma 17 yaşında reqbi oyununu seçdi. Karyerasına Gürcüstanın Top Liqasında "Lelo" klubunun üzvü kimi başlamışdır. 2005-ci ildə Mamuka Montpellier ilə müqavilə  imzalamışdır, lakin Qorqodze dərhal kifayət qədər vaxt qazanmadan əsas komandada dayaq qazana bilmədi. 2007 Dünya Kubokundan sonra baza oyunçusu oldu. 2009/2010 mövsümündə "Brive Correz" Mamuka ilə keçid barədə əvvəlcədən razılığa gəlmişdi, lakin son anda bu barədə düşündü və keçiddən imtina etdi. Kompensasiya olaraq Montpellier Brive Correz komandasına 200 min avro ödədi . 2010/2011 mövsümündən bəri, Qorqodze cinah oyunçusu kimi oynamağa başladı və klubun Top 14 finala yüksəlməsinə kömək etdi. Yarımfinalda, Qorqodzenin səyləri ilə "Racing Metro 92" məğlub oldu. Mövsümün sonunda Qorqodze L'Équipe qəzeti tərəfindən ən yaxşı legioner Top 14 adına layiq görüldü və Midi olympique jurnalından ən yaxşı xarici oyunçu Top 14  mükafatı aldı.
2011/2012 mövsümündə Qorqodze yenidən Montpellier'dən ayrılmaq üçün əvvəlcədən razılığa gəldi, bu dəfə Toulon'a keçmək istədi, ancaq son anda yenidən düşündü və Montpellier ilə müqaviləni uzatdı. Bununla birlikdə, 2013-cü ilin noyabrında Qorqodze, 2014/2015 mövsümündən fəaliyyətə başlayan Toulon ilə üç il müddətinə müqavilə imzalayaraq, gələcəkdə klubdan təqaüdə çıxacağını elan etdi. Klubun Rasinq'ə qarşı debüt oyunu öncəsi bir sınaq maçında diz zədəsi alır. Mamuka ilk 14 turu əldən verir.  
### Milli komanda
Mamuka Gürcüstan milli komandasında debütü 9 mart 2003-cü ildə Rusiyaya qarşı dueldə baş tutdu. 65 oyun üçün 130 xal topladı. 2004-cü ildən bəri baza oyunçu oldu. Gürcüstan millisinin tərkibində 2007, 2011 və 2015 dünya çempionatlarında oynamışdır. 2015-ci ildə Dünya Çempionatında Gürcüstan millisi ilk dəfə ən yüksək pilləni Tonqa milli komandasını 17:10 hesabı ilə məğlub etdi. Görüşdə Gürcüstan millisinin ilk cəhdini edən Qorqodze bu günü “həyatındakı ən böyük” gün adlandırdı. 4 may 2017-ci ildə Mamuka yığmada təqaüdə çıxdığını elan etdi: 71 oyunda 130 xal toplamışdı. Ancaq 2019-cu ilin payızında Qorqodze Dünya Kubokunda iştirak etmək üçün milli komandaya qayıtdı.
## Oyun tərzi
Fiziki gücünə və dərisinə görə (boyu 195 sm, çəkisi 120 kq) Mamuka Montpellier-in fransız fanatlarından "Qodzilla" ləqəbini və gürcü fanatlarından "Qulliver" ləqəbini alıb. Qəzəbli oyunu və güc mübarizəsi ilə tanınır. L'Equipe qəzetinə görə, Mamukanın cinah mövqeyinə  keçməsi onun texnikasını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdı və Qorqodze  Montpellier komandasının demək olar ki, sarsılmaz bir oyunçusuna çevrildi. Qorqodzenin nizam-intizamının olmaması onun zəif tərəfi idi. 2007-ci ildən 2014-cü ilə qədər Montpellier də 16 sarı vərəqə almışdı. 2010-cu ildə ilk dəfə Albini Sebastian Paje ilə, ikinci dəfə Aleks Tulu ilə görüşdə dalaşdığı üçün meydandan kənarlaşdırılmışdı.

## İstinadlar
Kayasula

**Kayasula** — Rusiyanın Stavropol Vilayəti, Neftekum rayonu ərazisinə daxil olan kənd.

## Etimologiya
*Kayasula* sözü türk dilindən tərcümədə «„qoyunun suvarılan yeri“ („koy“ — qoyun, və „sula“ — su) , „sulu qaya“ („kaya“ — qaya, „sula“ — su) və ya „koy asıll“ — „səsli qoyun“» mənasını verir. Digər versiyaya görə isə kəndin adı zəngin bir türkmən olan Koy Asullanın adı ilə bağlıdır. Aulu onun saldığı ehtimal edilir.

Tarixdə *Kayasulu*, *Koyasulu* adları ilə toponimlərə rastlanılır. 

## Coğrafiya
Kənd Noqay çölünün qərbində, Stavropol diyarının cənub-şərqində yerləşir. Kayasuladan cənub-qərbdə Zunkar gölü yerləşir. 

Stavropoldan olan məsafə: 311 km.

Neftekumskdan olan məsafə: 67 km.

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsi 1909-cu ildə, noqay aularının qışlama ərazisində meydana gəlmişdir. Bəzi məlumatlarda isə kəndin köçəri Koyassıl aulunun sakinləri tərəfindən salınmışdır. İlk əvvəllər yaşayış məntəqəsi *Kazıxan aulu* adını daşıyırdı.

1 yanvar 1927-ci il məlumatına görə Koyasulada 356 ev vardı. Ümumi olaraq kənd əhalisinin sayı 1415 nəfər idi (756 kişi и 659 qadın). Onlardan 908 nəfəri noqaylar, 507 nəfəri isə ruslar olmuşdur. 1 oktyabr 1929-cu il məlumatında isə kənddə məktəbin olması qeyd edilir. O zamanlar kənd dağıstan MSSR, Açikulak rayonu, Kayasula kənd inzibati vahidliyinin mərkəzi idi. Kayasuladan başqa kənd sovetliyinə 2 aulda daxil idi — Meqşin-Kuyu və Üç-Tyube.

1935 - 1958-ci illərdə Kayasula aulu Kayasula rayonunun mərkəzi olmuşdur.

1948-ci ildə Kayasula aulu kənd statusu alır.

1 may 2007-ci ilə qədər Stavropol diyarının Neftekumski rayonunun Kayasula Kənd İnzibati vahidliyinin mərkəzi olmuşdur.

## Əhali

**Milli tərkib**

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## İnfrastruktur
Xəstəxana. 1995-ci ildə inşa edilmişdir

Sosial-mədəni dərnək

Kitabxana. 27 may 1946-cı ildə istifadəyə verilmişdir

Kəndin sərhədləri daxilində 5 qəbiristanlıq var.

## Təhsil
№ 16 «Teremok» uşaq bağçası. 27 iyul 1976-cı ildə aşılmışdır.

№ 17 «Petuşok» uşaq başçası

№ 16 orta ümümtəhsil məktəbi

## Mənbə
* В степях Кавказа. Каясула (документальный фильм)
* Нефтекумск. Ру: Каясула
* Вчера в селе Каясула хоронили расстрелянных неизвестными преступниками директора школы, его жену и бывшего милиционера
* на Фото Планета
## İstinadlar
Tsada

**Tsada** — Kiprin qərb hissəsindəki kiçik bir şəhərdir. Eparkia Pafou rayonunda, ölkənin qərb hissəsində, paytaxt Nikosiyadan 90&nbsp;km qərbdə və Pafosdan 8&nbsp;km şimalda yerləşir. Tsada dəniz səviyyəsindən 619 metr yüksəklikdədir. 1,043 əhalisi var.

## İstinadlar
Hidroaviasalon

**Hidroaviasiya üzrə beynəlxalq "Hidroaviasiya sərgisi" və elmi konfransı** — 1996-cı ildən bəri hər ikinci ildə Rusiyada təşkil edilən beynəlxalq hidroaviasiya şousu MAKS ilə sıralanır. Gəlincik buxtasında TANTK-ın sınaq-təcrübə bazasının G. M. Beriev və Gəlincik hava limanı ərazisində keçir. Əsas nümayiş uçuşları Gəlincik körfəzi ərazisi üzərində aparılır. Dəniz lövhələri hidravlik buraxılışdan onlara Berieva adına TANTK-da başlayır, hava şousuna qatılan aerobatik qruplar Gəlincik hava limanının zolağından başlayır.

"Hidroaviyasiya sərqisi" nin təşkilatçısı Rusiyanın Sənaye və Ticarət Nazirliyi, təşkilatçısı UAC və sərgi operatoru G. M. Berieva adına TANTKdır.
.

Uçuş proqramının tipik iştirakçıları- TANTK Beriev Be-200, A-40, Be-12, P-200 və Be-103 . Gəlincikdəki hava şousunun müntəzəm iştirakçıları "Strijı" aeroklubu və "İlk Uçuş" klubu bir neçə ildir burada çıxış edir.

Hidroaviasalonun rəsmi simvolu Be-200 təyyarəsidir; ənənəyə görə Hidroaviasalon rəsmi olaraq Rusiya bayrağının rənglərində su axıdılması ilə yola çıxır. Be-200 uçuşları hətta bir iş günündə, hava şousunda iştirak edən təyyarələrin əksəriyyəti hələ bir uçuş proqramını reallaşdırmadıqda baş verir.

Hidroaviasalon-2018 çərçivəsində MAKS Kuboku aerobatika turnirinin ilk regional mərhələsi keçirildi, onun finalı MAKS-2019 sərgisində keçiriləcəkdir.

Ayrıca, Hidroaviasalon-2018 çərçivəsində Milli Yelkənli Liqanın Uşaq Bölməsinin "Optimist" sinif yaxtaları üzrə mərhələsi keçirildi.

## Siyahı
# Gelendzjik '96
# Gelendzjik '98
# Hidroaviasalon '2000
# Hidroaviasalon '2002
# Hidroaviasalon '2004
# Hidroaviasalon '2006
# Hidroaviasalon '2008
# Hidroaviasalon '2010
# Hidroaviasalon '2012
# Hidroaviasalon '2014 tarixləri 04.09.2014–09.09.2014
# Hidroaviasalon '2016 tarixləri: 09/22/2016–09/25/2016
# Hidroaviasalon '2018 tarixləri 06.09.2018–09.09.2018

## İstinadlar
Naji-Yurt

**Naji-Yurt** () — Çeçenistan Respublikası, Naji-Yurt rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Naji-Yurt rayonunun və Naji-Yurt kənd sovetliyinin mərkəzidir. Naji-Yurt kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.

## Coğrafiya
Çeçenistan Respublikasının şərqində, yamansu çayının sahilində, Qroznı şəhərindən 90 km cənub-şərqdə, Xasavyurtdan km cənub-qərbdə yerləşir.

yaınlıqda yerləşən yaşayış məntəqələri: şimalda — Balansu və Yamansu kəndləri; şimal-şərqdə — Çapayevo və Novolak kəndləri; cənub-şərqdə — Çurç-İrzu kəndi; cənubda — Biltı və Mexkeştı kəndləri; cənub-qərbdə — İşxoy-Xutor, Roqun-Kaja və Ayti-Moxk kəndləri; qərbdə — Betti-Moxk kəndi; şimal-qərbdə — Yeni Zamay-Yurt kəndi. Dağların oynunda yerləşən kənd demək olar ki, hərtərəfdən meşələrlə əhatələnmişdir. Yamansu çayı kəndin mərkəzindən keçərən onu iki hissəyə bölür.

## Etimologiya
Kəndi adı Nojay — «palıd» və yurd — «kənd» sözlərinin birləşməsindən ortaya çıxmışdır. «Palıd yolunda kən» anlamındadır.

## Tarixi
Kənd 1810-ci ildə salınmışdır.

1944 -cü ildə, Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Naji-Yurt kəndi Andalalı adlandırıldı. Buraya isə Dağıstandan əhali köçürüldü.

Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası bərpa edildikdən sonra kəndin əvvəlki adı bərpa edilir və dağıstanlılar geri qaytarılır. 

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

Əhalisinin böyük əksəriyyətini müsəlmanlar təşkil edir. Əhalinin böyük qismi sünni-müsəlmanlardır. Ruslar isə provaslar mənsəbində etiqad edirlər.

## Təhsil ocaqları
* 8 nömrəli ümütəhsil gimnaziyası .
* № 2 orta məktəb.
* № 3 orta məktəb.
* № 4 orta məktəb.
* № 1 uşaq bağçası və № 2 uşaq bağçası.

## İqtisadiyyat
Naji-Yurtda kərpiç zavodu fəaliyyət göstərir. 1994-cü ildə, Birinci Çeçenistan müharibəsi zamanı zavod tamamən dağıdılır. 2006-cı ildə isə yenidən qurularaq istifadəyə verilir. Zavodda il ərzində 8 milyon kərpiç istehsal edilir
## Küçə və prospektləri
Krasnoarmeeysk k., Orjanikidze k., Lenin k., Karl Marks k., Axriyev k., Osmayev k., 1 May k., Qələbə k., Nuradilov k., Prvıy Pereval k., Şeripova k., Vtoroy preval k., Treti pereval k., Pervovo Poryadka k., Vtorovovo Poryatka k., Treti Poryatka k. və s.

## Qalereya

Нажи-Юрт (1).jpg|
Нажи-Юрт (2).jpg|
Нажи-Юрт (3).jpg|
Нажи-Юрт (4).jpg|
Нажи-Юрт (5).jpg|
Нажи-Юрт (6).jpg|
Нажи-Юрт (7).jpg|
Нажи-Юрт (8).jpg|
Нажи-Юрт (9).jpg|
Нажи-Юрт (10).jpg|
Нажи-Юрт (11).jpg|
Нажи-Юрт (12).jpg|
Нажи-Юрт (13).jpg|
Нажи-Юрт (14).jpg|
Нажи-Юрт (15).jpg|


## İstinadlar
Tristan və İzolda

**Tristan və İzolda** - sevgi dastanı və ya romantik faciə janrlı dastan. XII əsrdən bəri bir çox mənbələrdə, fərqli versiyalarda təqdim olunur. Dastan Korniş sərkərdəsi Tristan və İrlandiya şahzadəsi İzoldanın sevgisindən bəhs edən bir faciədir. Bəzi mənbələrdə bu faciəni "zina eşq" də adlandırırlar. XII əsrdən bəri hekayənin təfərrüatları və detalları hər müəllifə görə dəyişsə də ümumi məzmun, indiyə qədər olduğu kimi qalır.
## Personajların əfsanəsi
Tristanın xarakteri və hekayəsi müəllifdən müəlifə dəyişir. Hətta qəhrəmanın adı belə müxtlif dillərdə, müxtəlif formalarda təqdim olunur. Bunanla belə, ən əsas ad; "Tristan" olaraq qəbul olunur. Tristanın əfsanəsi iki əsas mənbədən qaynaqlanır. Birinci mənbə XII əsrin ikinci yarısında yaşamış iki fransız yazar, Tomas Britaniyalı və Beruol Normandiyalının (və ya Bretonlu) romanlarından qaynaqlanır. İkinci mənbə isə Tomas və Beroulun əsərlərindən ciddi şəkildə fərqli yazılmış Pros Tristandan qaynaqlanır.

## İstinadlar
ELMAN

**ELMAN** () — Rusiyada fəaliyyət göstərən azərbaycanlı ifaçı.

## Həyatı
Elman Elman oğlu Zeynalov 18 noyabr 1993-cü ildə Sumqayıtda anadan olmuşdur. Zeynalov hələ uşaq ikən, ailəsi Rostov-na-Donu şəhərinə köçdü. Müğənni Azərbaycan dilini xatırlayır (zəif bilirdi), amma ona mahnı yazmaq üçün yetərli deyildi. 20 nömrəli məktəbi bitirdikdən sonra Elman Rostov Dövlət Dəmiryol Mühəndisliyi Universitetinə daxil oldu. Uşaqlıqdan çox müstəqil olan Elman 17 yaşında valideynlərindən uzaqlaşdı. Zeynalov musiqi və mahnı oxumağa nisbətən gec - məktəbdən sonra başladı. Nəticədə bu sahədəki uğur Elmanı yaradıcılığa qədəm qoymağa ruhlandırdı. EL'MAN ləqəbi ilə Zeynalov rap və R'n'B mahnılarını yazmağa, partilərdə çıxış etməyə və Rostovda solo konsert verməyə başladı. Bir neçə il ərzində, təcrübəsiz sənətçi həmyerliləri arasında çoxlu fanat qazanır. 2015-ci ilin avqust ayında, Zeynalovun mahnılarından birini ifa etdiyi video YanaMuzTv-in dəstəyilə Muz-TV kanalında yayımlandı. 2016-cı ilin sentyabr ayında Elman "Rostov-Don" mahnısı üçün ilk videosunu yayımladı və bir çox yerli istedadların qatıldığı mahnı müsabiqəsi keçirdi. Elə həmin ilin noyabrında Elman müğənni Maria Qrey ilə birlikdə qeyd olunan "Dancing Angels" adlı mahnısını buraxdı. Sonradan Elman, pərəstişkarları arasında çox populyar olan kliplərini yayımldı. 2017-ci ilin aprel ayında bir çox müsbət rəy alan Zeynalovun yeni "Adrenalin" mahnısının premyerası oldu. May ayında sənətçi Warner Music Russia ilə müqavilə imzaladı və yeni treki bütün radio stansiyalarında və musiqi yerlərində səsləndirildi. İyun ayında Elman bir Moskva klubunun rap sənətçiləri Ciqan, Jah Khalib və ASTI ilə eyni səhnədə çıxış etmək üçün şanslı oldu. İyul ayında sənətçi "Adrenalin" mahnısı üçün bir video yayımladı. Tezliklə mahnı iTunes-un başında idi və Əmiran Sərdarovun məşhur "The Hach's Diary" bloqunda yer aldı. Muz-TV kanalının redaksiyası yeni “НОВАЯ ФАБРИКА ЗВЕЗД” layihəsi üçün kastinqə başladığını elan edəndə Elman özünü sınamağa qərar verdi. Sənətçinin sözlərinə görə, uşaqlıqdan bəri bu şouda olmağı xəyal edib. Nəticədə Elman 2 sentyabr 2017-ci ildə başlayan və dərhal efirdə hit olan şounun iştirakçıları arasında olmaq şanslı oldu. Əvvəlcə Zeynalov özünü yalnız rep sənətçisi kimi göstərdi, ona görə də digər janrların kompozisiyaları ilə çıxış etmək məcburiyyətində qaldı. Ayrıca, gənc sənətçi, saat boyu ulduz evinin başlanğıc müğənnilərini seyr edən saysız kameralar qarşısında özünü narahat hiss etdiyini etiraf etdi. Ancaq ilk konsertlər artıq sübut etdi ki, Zeynalov Ani Lorak kimi məşhur ifaçılarla sərbəst şəkildə səhnə bölüşən rəngarəng və maraqlı bir sənətkardır. Bir müddət sonra Liqalayz, Ciqan, Timur Rodrigez, Yulianna Karaulova, Jony, Andro, Bahh Tee və Natan kimi ifaçılarlada o duetdə göründü. Elman 20 oktyabr 2019-cu ildə Bakıda Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi gününə həsr edilmiş konsertdə çıxış etmişdir.

## Mahnı qalereyası

* «Адреналин»
* «Внеорбитные» (ft. Yulianna Karaulova)
* «Сопрано» (ft. Ani Lorak)
* «Идеальная паранойя»
* «Больше, чем жизнь» (ft. Ciqan)
* «По лабиринтам памяти»
* «Заложник»
* «Минимал»
* «Замело»
* «Уставший город»
* «Нирвана»

## İstinadlar
Kreyser uçuş rejimi

**Kreyser uçuş rejimi** — sabit bir sürətlə təyyarənin uçuş rejimi. Əsas diapazon uçuş rejimi uzun məsafələrdir. Kreyser rejimdəki hündürlük uçuş zamanı sabit qala bilər və ya yanacaq istehlak edildiyi üçün təyyarənin kütləsinin azalması səbəbindən artırıla bilər. İki parametrlə müəyyən olunur - sürət və hündürlük (və ya kreyser rejimdə qaldırma əmsalı).

Kreyser uçuşu rejimi davamlı üfüqi uçuş rejimidir. Bu mülki təyyarələrin əsas iş rejimlərindən biridir.

Təyyarə üçün ən qənaətcil uçuş profili yanacaq çənlərində yanacaq yaranması səbəbindən uçuş çəkisi azaldığından tədricən qalxma ilə bir uçuşdur - bu sözdə tavan uçuşu rejimi.

Təyyarə pistonlu mühərriklər, maksimum səmərəliliyin əldə edildiyi müəyyən bir yüksəklikdə işləmələrini qənaətli edən bir gücləndirmə sisteminə malikdir. Pistonlu mühərriklər təxminən 250 mil/s qədər (460 km/s) sürətlə və 3000 metrə qədər yüksəklikdə uçanda ən təsirli olur.

Bir reaktiv təyyarənin ekipajı, hava nəqliyyatının təşkilatçısı nəzarətçisinin icazəsi ilə yanacağın inkişafı səbəbindən təyyarənin çəkisi azaldıqca uçuş səmərəliliyini artırmaq üçün daha da yüksək eşelonları tuta bilər.
 
Turboprop mühərrikləri olan təyyarələr 250-dən 400 mil/s (460–750&nbsp;km/s) və 7500-dən 10.500 metrədək yüksəkliklərdə, turbojet ilə - 400 mil/s (750&nbsp;km/s) sürətlə uçuşlar üçün ən təsirli olur və hündürlükləri 11000 ilə 18000 metr arasında dəyişir.

İqtisadi cəhətdən səmərəlilik əldə etmək üçün hava yollarında mülki uçuşlar ən sərfəli rejimlərdə aparılmalıdır.

Aviasiyada kreyser sürəti,hava gəminin uçuş rejimində bir təyyarənin sürətidir.

## Həmçinin bax
* Kreyser sürəti
* Gəmi sürəti
* Supersonik kreyser sürəti

## İstinadlar
Kampanyak (kanton)

**Kampanyak** () — Fransada kanton , region — Cənub-Pireneylər, departament — Averon. Miyo dairəsinə daxildir.

Kantonun INSEE kodu — 1205. Kampanyak kantonuna cəmi 5 kommuna daxildir, onlardan ən əsası Kampanyak kommunasıdır.

## Kantonun kommunları

## Əhali
2006-cı ildə əhalinin sayı 1 760 nəfər təşkil edirdi.

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Xarici keçidlər
* INSEE saytında Averon departamentinin kommunalarının əhalisi
* Kampanyak kantonunun Fransada yerləşməsi - xəritə
Açikulak

**Açikulak** — Rusiyanın Stavropol Vilayəti, Neftekum rayonu ərazisinə daxil olan kənd.

## Coğrafiya
Kənd Noqay çölünün şimal-qərbində, Stavropol diyarının cənub-şərqində, Qornaya Balka çayının sahilində yerləşir.

Stavropoldan olan məsafə: 260 km.

Neftekumskdan olan məsafə: 30 km.

## Tarix
Kənd 1830-cu ildə qurulmuşdur. Bir noqay kəndi olaraq formalaşır.

1860-cı ildə Açikulak kəndində ilk qonaq evi istifadəyə verilmişdir.г. 1869-cu ildə isə rus və noqay dillərində tədrisi aparılan məktən fəaliyyətə başlayır. Bu regionda fəaliyyətə başlamış ilk dünyavi məktəb olur.

1898-ci ildə Şimali Qafqazda çöl meşələrinin salınmasına başlanıldı.

1904-cü ildə ilk artezian quyusu, 1906-cı ildə xəstəxana, 1908-ci ildə kitabxana fəaliyyət göstərməyə başlayır.

1920–1965-ci illərdə ərazində, Açikulak müxtəlif illərdə Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, Orjonikidze diyarı, Stavropol diyarı və Qroznı vilayətinin bir hissəsi olan Açikulak rayonunun inzibati mərkəzi olmuşdur.

1923-cü ildə Nikitin Pyotr Nikolaeviçin başçılığı ilə ilk "Əməyin şöhrəti" kənd təsərrüfatı karteli təşkil edildi. İlk komsomol hücrəsi yaradıldı. Bura 7 nəfər daxil idi.

1926-cı il siyahıyaalınmasına görə Açikulak əhalisi 2035 nəfərdən (1009 kişi və 1026 qadın) ibarət idi. Ümumilikdə kənddə 508 ev vardi. Əhalinin 1.881 nəfəri ruslar, 154 nəfəri isə digər milətin nümayədələri olmuşdur. 1929-cu il 1 oktyabr tarixinə kənddə bunlar mövcud idi: məktəb; 25 çarpayılıq bir ambulatoriya məntəqəsinə sahib rayon xəstəxanası; baytarlıq məntəqəsi; bütün əraziyə xidmət edən üç aqronom olan aqronom məntəqəsi, poçt və teleqraf idarəsi.
1929-cu ildə ərazidə kollektivləşmə həyata keçirilməyə başlanılır. Açikulak kəndində "Xleborob" adı verilən ilk kolxoz təşkil edilir. Müharibədən əvvəl isə kolxoz iki hissəyə böğlünür: Çapaev və Çkalova kolxozları. Kolxozun ilk sədri Sergey İvanoviç Yampolski olmuşdur.

1930-cu ildə Kayasula TMS və Açikulak maşın-traktor stansiyası birlikdə hər il 131 128 hektar ərazidə əkin işi aparırdı.

Kənndə iki su qüllə var idi, ancaq 1968-ci ildə onlar dağıdılmışdır.

Böyük Vətən Müharibəsi illərində Açiqulak bölgəsində ağır döyüşlər gedirdi.

2017-ci ildə Açikulak Neftekum şəhər dairəsinə birləşdirilir.

## Əhali
**Milli tərkib**

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Qəsəbə tipli Açikulak kəndi
**Administrasiya rəhbəri**
Dmitri Nikolayeviç Sokurenko

14 sentyabr 2014-cü ildən Yevgeni Vikroroviç Yuxnenko.

## Mənbə
* Администрация муниципального образования села Ачикулак
* Нефтекумск. Ру: Ачикулак

## İstinadlar
Znamenskoye

* Znamenskoye (Qazaxıstan)
* Znamenskoye (Çeçenistan)
* Znamenskoye (Krım)
* Znamenskoye (Rusiya)

## Həmçinin bax
* Znamensk
Kalmon (Averon)

**Kalmon** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Kassan-Beqone kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Rodez.

INSEE kodu — 12043.

Kommuna təxminən Parisdən 520&nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 115&nbsp;km şimal-şərqdə, Rodezdən isə 13&nbsp;km cənubda yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 1942 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı

2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 148 nəfər arasında (15-64 yaş arasında) 100 nəfər iqtisadi fəal, 48 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 67,6%, 1999-cu ildə bu 67.7%). Fəal olan 100 nəfərdən 95 nəfər (55 kişi və 40 qadın), 5 nəfər işsiz (2 kişi və 3 qadın) idi. Aktiv olmayan 10 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 22 nəfər təqaüdçü, 16 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir
## Qalereya

Fayl:Calmont-de-Plancatge Aveyron.jpg|Kalmon
Fayl:Château de Calmont de Plancatge.jpg|Qala
Fayl:Map commune FR insee code 12043.png|Kommunanın xəritəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Alagir rayonu

**Alagirski rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Şimali Osetiyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu). İnzibati mərkəzi Alagir şəhəridir.

## Coğrafiya
Alagirski rayonu, Qafqaz dağlarının şimal yamaclarında bölünərək Meşə (şimalda) silsilələrinə qədər, Ardon çayının hər iki tərəfində və uzaq şimalda Osetiya yamacının bir hissəsində uzanır. Rayonun çox hissəsi respublikanın dağ zonasında yerləşir .
Rayon ərazi baxımından respublikanın ən böyük bələdiyyəsidir. Alagirski rayonunun ərazisi 2013.49 km² təşkil edir. Rayon respublikanın bütün ərazisinin dörddə bir hissəsindən çoxdur. 
## Əhali
### Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Alagir şəhəri) bölgə əhalisinin 54,68% -i yaşayır.
### Etnik tərkib
2010-cu il Ümumrusiya Əhali siyahıyaalmasına görə əhalinin 92,1 %-ni osetinlər, 4,9 %-ni ruslar, 3%-ni digərləri təşkil edir.
## Bələdiyyə ərazi quruluşu
2014-cü ildən bəri Alagir rayonuna bir şəhər və 17 kənd yaşayış məntəqəsi daxildir.
## İqtisadiyyat
Bölgədə 52 istehsal müəssisəsi, 9 kənd təsərrüfatı və bir avtomobil nəqliyyat müəssisəsi var.
### Sənaye
Mədən - qurğuşun-sink filizlərinin hasilatı və emalı
Tikinti materialları istehsalı
Su elektrik stansiyası
### Kənd təsərrüfatı
Alagir rayonunda əkinçilik əraziləri- 79568 hektar, əkin sahələri - 9891 hektar, ot sahələri - 2370 hektar, otlaqlar - 66968 hektar, meşələr - 51195 hektar, su altında qalan torpaqlar - 1482 hektar.
### Turizm
* Xizəksürmə və turizm kurortu Tsey,
* Tamisk kəndində (Alagir şəhərinin yaxınlığında) uşaq və böyüklər üçün sanatoriyaları
* Yuxarı Fiaqdon kəndində  sanatoriya
### Nəqliyyat
Ardon çayı boyunca federal magistral olan Trans-Qafqaz magistralı (Transkam) fəaliyyət göstərir.
### Media
Alagirski Rayonunda  "Zarya" qəzeti fəaliyyət göstərir.
## Məkanlar
* Suadaq kəndinin yaxınlığında Osetiya xalqının ziyarətgahı – Roşa Xetaqa (hər il yayda Osetiyanın hər yerindən müqəddəs bağı ziyarətə gəlirlər).
* Nuzal kəndində freskaları saxlanılmış  X əsrə aid kilsə var. Abidə dövlətin himayəsindədir
* Yuxarı Biraqzanq kəndi yaxınlığında isti bulaqlar.
* Alagir Yerli Diyarşünaslıq Muzeyi
* Yuxarı Fiaqdon kurort şəhəri
* Yuxarı Fiaqdon kəndindən bir neçə kilometr aralıda, Kurtatin dərəsində dağ zooparkı
* Mayramadağ kəndində Suar dərəsində Müdafiəçilər Muzeyi
* "Dzuarikau-Tsxinval" yüksək dağ qaz kəməri
* Narın kəndində osetin şairi Kost Xetaqurovun həyat və yaradıcılığı muzeyi

## İstinadlar
Akrilnitril

*Akrilnitril*(siyanid vinil, vinilsianid, prop-2-enonitril)
CH2 = CH-C≡N — akril turşusunun nitrili.

## Fiziki xassələri
Akrilnitril — badam və ya albalı tumlarının xarakterik qoxusuna bənzər olan rəngsiz bir mayedir.
Kanserogen maddədir.

## Alınması
Akrilonitril sənayedə poliakrilamidin, poliektrolitlərin geniş miqdarda istehsalını təmin edir. Sintetik liflər akrilonitrilin polimeri (sintetik yun) yüksək möhkəmliyə, termiki davamlılığa, möhkəmliyə, elastikliyə, yaxşı boyanma qabiliyyətinə malikdir. Bu xassələrinə görə ondan geyim materialları üçün parçaların, süni mexlərin, xalçaların hazırlanmasında istifadə edilir. O həmçinin, pambıq və yun məhsullarla qarışıq halda da istifadə olunur.
Akrilonitril əsas etibarilə butadien-nitril kauçukunun istehsalında istifadə olunur. Hazırda istehsal olunan perbutan kauçuku 72% butadiendən və 28% akrilonitrildən ibarətdir, perbutan eksta isə 60% butadiendən və 40% akrilonitril tərkiblidir. Axırıncı tətbiq kauçuka görə yağda 30–100 dəfə, benzində isə 10–20 dəfə az şişmək qabiliyyətinə malikdir.
* Akrilnitril ilk dəfə 1893 ildə ilk dəfə fransız alimi More tərəfindən etilensianohidridin fosfor oksigeninin dehidratasiya reaksiyası zamanı alınıb.
:: \mathsf{HOCH_2CH_2CN \rightarrow CH_2\text{=}CH\text{-}CN}

* Akrilnitril sənayaedə birinci dəfə etilen oksidin sian turşusu ilə birgə gedən reaksiyası zamanı alınıb
 \mathsf{C_2H_4O + HCN \rightarrow HOCH_2CH_2CN \rightarrow CH_2\text{=}CH\text{-}CN + H_2O}

* 40-cı illərdə asitelenlə sian turşusunun sitezi zamanı alınıb
:: \mathsf{HC\equiv CH + HCN \rightarrow CH_2\text{=}CH\text{-}CN}
* 60-cı illərdən başlıyaraq yuxarıda göstərilən metoda alternativ olaraq Sohio adlanan proses zamanı (katalizator vismut fosfomolibdatdır)alınıb
:: \mathsf{CH_2\text{=}CH\text{-}CH_3 + NH_3 + 1,5O_2 \rightarrow CH_2\text{=}CH\text{-}CN + 3H_2O}

## Toksikliyi
Akrilnitril 2-ci dərəcəli təhlükəsizlik sinfinə aiddir (yüksək təhlükəlidir). Nəfəs borusuna düşən zaman insan ölümünə gətirə bilər. Buxarları selikli qişanın və dərinin qıcıqlanmasına səbəb olur. Yanan zaman zəhərli qazlar əmələ gəlir. Akrilnitrillə zəhərləndikdə baş ağrısı, başgicəllənmə, halsızlıq, ürək bulanması, qusma, nəfəs darlığı, tərləmə, ürəkbulanma, bədən istiliyinin aşağı düşməsi, ürək döyüntüsünün zəiflədilməsi, qıcolma, huşun itirilməsi, qızartı və dərinin yanması baş verir. Bu səbəbdən də akrilnitrillə işlədikdə əlekqaz, qoruyucu geyim, rezin əlcək istifadə etmək lazımdır. Zəhərləndiyi zaman təmiz havaya çıxarıb oksigen və 15 −30 s ərzində amilnitrit vermək lazımdır.

## Tətbiqi
Akrilnitril poliakrilnitrilin, sintetik liflərin, sianetilsellülozanın, akrilamidin, metakrilatın istehsalında, dərman preparatların, boyaların, qlutamin turşusunun sintezində istifadə olunur.

## Mənbə
* Далин М. А., Колчин И. К., Серебряков Б. Р., Нитрил акриловой кислоты, Баку, 1968
* Теддер Дж., Нехватал А., Джубб А., Промышленная органическая химия, пер. с англ., М., 1977
Kobaltasetat

**Kobalt asetat (II)** Со(CH3COO)2  - sirkə turşusunun kobalt duzu. Tetrahidrat şəklində sulu məhlullardan kristallaşır - qırmızı kristallardı.

## Alınması

Kobalt asetatı sirkə turşusunun kobalt asetatla  СоСО3 və ya kobalt hidrokdid ilə Со(OH)2 reaksiyası  zamanı almaq olar
:: \mathsf{Co(OH)_2 + 2CH_3COOH \rightarrow (CH_3COO)_2Co + 2H_2O}
:: \mathsf{CoCO_3 + 2CH_3COOH \rightarrow (CH_3COO)_2Co + H_2O + CO_2\uparrow}

## Kimyəvi xassələri
Hiqroskopikdir. Suda (25 ° C-də 33,7%), sirkə turşusunda, izobutil və amil spirtində, amil asetatda yaxşı həll olunur, etanolda az  həll olunur (25 ° C-də 0,29%). 1400 C-də kristallohidrat susuzlaşır və qismən parçalanma baş verir. Susuz kobalt asetat açıq – çəhrayi rəngdədir, sirkə anhidridinin kobalt nitrata Co(NO3)2 təsirindən alına bilər.
Ozonla oksidləşərək və ya sirkə turşusunda elektroliz zamanı üç valentli kobalt asetat Со(ОСОСН3)3,  əmələ gəlir. Açıq yaşıl kristallar şəklində  kristallaşır və ~ 1000 C parçalanır.

## Tətbiqi
Kobalt asetat boyalar, laklar, qurutma yağları, şüşə, keramika, piqmentlər, sintetik liflərin istehsalında istifadə olunur. Sənayedə kobalt asetat oksosintez katalizatorları əldə etmək üçün tətbiq olur.

## Mənbə
1.	Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
O-Fenilendiamin

**O-Fenilendiamin** — formulası C6H8N2 olan üzvi birləşmə, aromatik diamin.

## Fiziki xassələri
o-Fenilendiamin  - ağ, açıq çəhrayı və ya sarımtıl rəngli  kristallardır.

## Alınması
Sənayedə o-fenilendiamin  2-nitroanilinin bərpası nəticəsində alınır, hansı ki 2-nitroxlorobenzolun aminləşmə reaksiyası zamanı sintez olunur.
Bərpa müxtəlif reagentlərin, məsələn, dəmir tozu, hidrazin və ya hidrogen sulfidin təsirindən  həyata keçirilə bilər. Sənaye üsulu palladium katalizatorunun istifadəsi ilə keçirilir. Həmçinin, o-fenilendiamin 1,2-dixlorobenzolun  və  anilinin aminləşmə reaksiyası nəticəsində alınır.
Laboratoriyada o-fenilendiamin natrium hidrogen sulfitin 1% sulu məhlulundan kristallaşma yolu ilə təmizlənir, sonra maddə buzlu su ilə yuyulur, vakuumda qurudulur və və sublimasiya olunur.

## Kimyəvi xassələri
o-Fenilendiamin isti suda, etil spirtində, dietil efirdə, xloroformda həll olunur. İşıqda və havada kristallar  tez qaralır.
o-Fenilendiamin, reaksiyalarda gələvi kimi özünü görsədərək duzlar əmələ gətirir, tipik aromatik aminlərə bənzər. Aromatik halqa hidrogen- ləşərək, ikili sikloheksan alınır.
Qarışqa turşusu ilə reaksiya zamanı siklləşmə baş verir və benzimidazol əmələ gəlir. Nitrillərlə və aldehidlərlə reaksiya zamanı mis(II) asetatın iştirakı ilə alkil əvəzləyici benzimidazol alınır.
o-Fenilendiamin bir sıra oksidləşmə reaksiyalara girir. Beləliklə, sulu dəmir (III) xlorid ilə oksidləşmə zamanı 2,3-diaminofenazin əmələ gəlir. Gümüş oksidi ilə oksidləşərək o-benzoxinondiimin alınır. Mis (I) xloridin iştiraki ilə havada oksidləşərək 1,4-disiano-1,3-butadien alınır.

## Toksikliyi
o-Fenilendiamin – toksiki maddədir. Konserogen deyil, amma hüceyrələrin genetik dəyişikliyinə gətirə bilər. Dəri, gözlər, tənəffüs sistemi ilə təmasda olduqda, allergik reaksiyalara, ekzema və digər dəri xəstəliklərinə, allergik rinit və astmaya səbəb olur. Böyrəklərə və qaraciyərə mənfi təsir göstərir.

## Tətbiqi
o-Fenilendiaminin çox hissəsi funqisidlərin sintezində istifadə olunur hansının ki, tərkibi benzimidazol təşkil edir.Həmçinin baytarlığda istifadə olunur helminitlərə qarşı dərmanlarda. Saç boyaları istehsalında (saçdakı rəngin möhkəmliyini artırır). Polimerlərin, sintetik liflərin istehsalında köməkçi məhsul kimi istifadə olunur.

## Mənbə
1.	Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П. Органическая химия : в 4 т.. — 2-е изд.