Tük kökləri

**Tük kökləri** — Saç folekulu bir məməli dəri orqanıdır. Dərinin dermal qatında yerləşir və hər biri fərqli bir funksiyaya malik olan 20 fərqli hüceyrədən ibarətdir. Saç folekulu hormonlar, immun hüceyrələr arasında kompleks qarşılıqlı təsir nəticəsində saç böyüməsini tənzimləyir. Bu mürəkkəb qarşılıqlı təsir saç kökünü bədənin müxtəlif yerlərində fərqli tük növləri əmələ gətirir. Məsələn, terminal saçlar baş dərisində uzanır, lanugo tükləri uşaqlıqdakı və bəzi yeni doğulmuş uşaqların döllərinin bədənini örtür. Tüklərin böyüməsi ayrı -ayrı mərhələlərdə baş verir. Birinci mərhələ anagen adlanır və aktiv böyümə mərhələsidir, telogen istirahət mərhələsidir, katagen saç folekul fazasının geriləməsidir, ekzogen aktiv saç tökülmə mərhələsidir və nəhayət kenogen boş saçlar arasındakı fazadır.

İnsan saç funksiyası uzun müddətdir ki, maraq mövzusudur və cəmiyyətdə, inkişaf biologiyasında və tibbdə vacib bir mövzu olmağa davam edir. Bütün məməlilər içərisində insanlar, bədənin digər hissələrində saç böyüməsi ilə müqayisədə baş dərisində ən uzun saç böyüməsi mərhələsinə sahibdirlər. Əsrlər boyu insanlar estetikanı saç dərisinin saç düzümü və üslubu ilə əlaqələndiriblər və bu, tez -tez cəmiyyətdəki sosial və ya mədəni normaları çatdırmaq üçün istifadə olunur. Baş dərisindəki tüklər insanın görünüşünü təyin etməklə yanaşı, həm də günəşin ultrabənövşəyi şüalarından qoruyur və həddindən artıq yüksək və aşağı temperaturlara qarşı izolyatordur . Saç dərisindəki saç kök formasındakı fərqlər, saç dərisinin görünüşündə, uzunluğunda və toxumasında müşahidə edilən etnik fərqləri təyin edir.

Saçların görünüşündə, toxumasında və ya böyüməsində anormallıqların olması yerli saç folekulu xəstəliyinin və ya sistemik xəstəliyin erkən əlamətləri olduğu bir çox insan xəstəliyi vardır. Saç folikülünün tanınmış xəstəlikləri arasında alopesiya və ya saç tökülməsi, hirsutizm və ya saçların çoxalması var.

## Tərkibi
Tük köklərinin bədən boyunca mövqeyi və paylanması dəyişir. Məsələn, ovucların və ayaqların dərisində heç bir saç folikülü yoxdur, baş dərisində, qollarda, ayaqlarda və cinsiyyət orqanlarında çoxlu saç kökləri vardır . Bir saç folekulu bir neçə kompanentdən ibarətdir. Anatomik olaraq, bir saç folekulundan, yağ vəzindən və əzələdən ibarət olur.

Saç folekulu aşağıdakılardan ibarətdir.

* Papilla saç folekulunun dibində böyük bir quruluşdur. Papilla ilk növbədə birləşdirici toxuma və kapilyar döngədən ibarətdir. Papillalarda hüceyrə bölünməsi ya nadir olur.
* Papillanın ətrafında saç matrisi var.
* Kök qabığı xarici və daxili kök qabığından ibarətdir. Daxili kök qılafı üç təbəqədən ibarətdir: Henle təbəqəsi, Huxley təbəqəsi və ən xarici saç lif təbəqəsinin davamı olan daxili kitikula.
* Çöküntü, əzələnin daxilində xarici kök qabığında yerləşir. Bütün saç folekulunun yeni hüceyrələrlə təmin edən və yaralardan sonra epidermisin sağalmasında iştirak edən bir neçə növ kök hüceyrədən ibarətdir.
* Saç folekulu ilə əlaqəli digər quruluşa, yağ vəzləri və apokrin tər vəziləri daxildir. Tük köklərinin reseptorları tükün yerini təyin edir.

Yağlı bir vəz də follikula bağlanaraq yağlı və ya mumlu bir sebum maddəsi əmələ gətirir. Saç sıxlığı nə qədər yüksək olsa, yağ vəzləri də o qədər çox olur.

## Variasiya
Bir neçə saç xüsusiyyətində etnik fərqlər var. Saçların görünüşü və toxumasındakı fərqliliklər bir çox faktordan qaynaqlanır: saç köklərinin saç folekuluna nisbətən mövqeyi, dermal papillanın ölçüsü və forması və saç folekulunun əyriliyi. Qafqazlıların baş dərisindəki saç kökləri elliptikdir və bu səbəbdən düz və ya dalğalı saçlar çıxarır, Afrika mənşəli insanlarda isə baş dərisindəki saç folikülü daha çox əyri olur və nəticədə saçlar çox qıvrılır.

### İnkişaf
Epiteli və altdakı mezenxim qarşılıqlı təsir edərək saç köklərini əmələ gətirir The scalp hair follicle in Caucasians is elliptical in shape and, therefore, produces straight or wavy hair, whereas the scalp hair follicle of people of African descent is more curvy, resulting in the growth of tightly curled hair..

### Yaşlanma
Yaşla birlikdə saç tökülməsinin əsas tərəfi saç folekulunun yaşlanmasıdır. Adətən, saç köklərinin yenilənməsi hər bir folekuluna əlaqəli kök hüceyrələr tərəfindən dəstəklənir. Saç folekulunun qocalması, qocalma zamanı kök hüceyrələrin yenilənməsində toplanan DNT zədələnməsinə güclü bir hüceyrə reaksiyasından qaynaqlanır. Saç folekunun kök hüceyrələrində DNT zədələnməsinə cavab olaraq, XVII tip kollagenin neytrofil elastaz ilə proteolizini ehtiva edir. Kollagen proteolizi zədələnmiş hüceyrələri çıxarır və sonra saçın saç folekulunu kiçikləşdirir.

## İnsan saçlarının böyüməsi

Saçlar müxtəlif mərhələlərdə inkişaf edir: anagen — böyümə fazası, katagen — inqilab və ya geriləmə mərhələsi, telogen — istirahət və ya i. Hər bir fazanın morfoloji və histoloji cəhətdən fərqli bir neçə alt fazası vardır. Dövr başlamazdan əvvəl folekul morfogenezi (follikül meydana gəlməsi) mərhələsi keçir. Anagen və telogendən asılı olmayan, bir və ya daha çox tükün tək bir follikuldan yarana biləcəyi tökmə və ya ekzogen bir mərhələ də var . Adətən saç folekulnun 90% -ə qədəri anagen fazada, 10–14% -i telogendə və 1–2% -i katagendə olur. Dövrün müddəti bədənin müxtəlif yerlərində dəyişir. Qaşlar üçün dövr təxminən 4 ay davam edir və baş dərisi üçün 3–4 il çəkir. Bu səbəbdən qaş saçlarının baş dərisinə nisbətən daha qısa uzunluq həddi vardır. Böyümə dövrləri epidermal böyümə faktoru kimi kimyəvi bir siqnal ilə idarə olunur.

### Anagen fazası
Anagen, saç köklərinin aktiv böyüməsi mərhələsidir, bu müddət ərzində saç kökü sürətlə bölünür və saç milinə əlavə olunur. Bu mərhələdə hər 28 gündə bir saç təxminən 1 sm uzanır. Başdakı tüklər 2–7 il bu aktiv böyümə mərhələsində qalır; bu dövr genetik olaraq təyin olunur. Anagen fazasının sonunda naməlum bir siqnal follekulun katagen fazasına girməsinə səbəb olur.

### Katagenik faza
Katagen fazası, anagen fazasının sonunda meydana gələn qısa bir keçid mərhələsidir . Bu, aktiv saç artımının sona çatdığını göstərir. Bu mərhələ, saçların qıvrılmasına çevrilənə qədər təxminən 2–3 həftə davam edir. Saçlar, saç folekulunun saçın alt tərəfi ilə təmasda olan hissəsi saç milinə yapışdırıldığı zaman, katagen mərhələsində əmələ gəlir. Bu proses saçları qan tədarükündən və yeni saçlar əmələ gətirən hüceyrələrdən kəsir. Klub saçları tam formalaşdıqda, təxminən 2 həftədən sonra saç kökləri telogen fazasına daxil olur.

### Telogen fazası
Telogen mərhələ saç folekulunun istirahət mərhələsidir. Vücud ağır stres altında olduqda, saçların 70 % -ə qədəri vaxtından əvvəl telogen fazasına girə və nəzərəçarpacaq dərəcədə saç tökülməsinə səbəb olaraq tökülməyə başlaya bilər . Bu vəziyyətə telojenik tükənmə deyilir. Klub saçları telogen mərhələli saç folekulunun son məhsuludur və tamamilə ölü, keratinləşdirilmiş saçlardır. Hər gün normal saç dərisindən əllidən yüzə qədər saç tükləri tökülür .

### Qrafiki
* Baş dərisi: Bu mərhələlərin müddəti insandan insana dəyişir. Bu mərhələlərin vaxtı fərqli saç rəngi və follekulların formasından təsirlənir.
** Anagen fazası, 2–8 il (bəzən daha uzun)
** Katagen fazası, 2–3 həftə
** Telogen fazası, təxminən 3 ay
* Qaşlar:
** Anagen fazası, 4–7 ay
** Katagen fazası, 3–4 həftə
** Telogen fazası, təxminən 9 ay

## Klinik əhəmiyyəti
Saçların görünüşü, toxuması və ya böyüməsindəki anormallıqların yerli bir saç folekulu xəstəliyi və ya sistemik xəstəliyin erkən əlamətləri olduğu bir çox insan xəstəliyi var
. Saç folekulunun tanınmış xəstəlikləri arasında alopesiya və ya saç tökülməsi, hirsutizm və ya saçların çoxalması və lupus eritematoz var. Bu səbəbdən, normal bir saç folikülünün funksiyasını başa düşmək, saç anormallıqları olan bir çox dermatoloji və sistem xəstəliyinin diaqnozu və müalicəsi üçün əsasdır.

## Saçların bərpası
Saç kökləri saçların bərpasında iki əsas saç əkmə üsulunun əsasını təşkil edir:
* follikulyar vahid nəqli
* follikulyar vahid çıxarma
Bu üsulların hər birində, xəstənin saçlarını bərpa edir və sonra cərrahi yolla xəstənin baş dərisində alıcı bölgə olaraq bilinən bir saç bölgəsinə implantasiya edilir. Bu follikullar, baş dərisinin donor bölgələrindən və ya DNT hormonunun miniatürləşmə təsirlərinə ümumiyyətlə davamlı olan bədənin digər hissələrindən yığılır. DNT-yə davamlı bu follikullar alıcı bölgəyə köçürüldükdə normal saç artım dövrünə uyğun olaraq böyüməyə davam edir və bununla da saç bərpa edən xəstəyə daimi, təbii olaraq böyüyən saçlar verir. Kişilərin 60% -dən çoxu və qadınların 10% -dən çoxu saç tökülməsindən əziyyət çəkir.

## İstinadlar