open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naqay

**Naqay adası** () —  ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Alyaska yarımadasıının cənub-qərb ucunda yerləşən Şumaqin adalarına daxildir. 
## Coğrafiya
Alyaska yarımadasının cənubunda, Alyaska körfəzində yerləşir. Adanın uzunluğu 50&nbsp;km-dir. Sahəsi 310&nbsp;km²-dir.

## Tarix
Məhz burada 1741-ci il avqustun 31-də "Müqəddəs Pyotr" (İkinci Kamçatka Ekspedisiyası) komandasının dənizçisi Nikita Şumaqin sinqa xəstəliyindən ölür və adalara onun adı verilir. İlk dəfə 1836-cı ildə rus admiralı Fyodor Litke tərəfindən xəritəyə salınmışdır. 
## Mənbə
*
*
Popov adası (ABŞ)

**Popov adası** (, ) —  ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Alyaska yarımadasıının cənub-qərb ucunda yerləşən Şumaqin adalarına daxildir. İlk dəfə xəritədə rəsmi olaraq 1852-ci ildə rus hidroqrafı Mixail Tebenkov tərəfindən qeyd edilmişdir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 93,651&nbsp;km²-dir. Ən hündür yeri 472 metrdir.

## Əhali
2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adanın əhalisi 952 nəfər olmuşdur. Hamısı bir yaşayış məntəqəsində Sand Point şəhərində cəmləşmişdir. 
## İstinadlar
Korovin adası

**Korovin adası** (, ) — ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Alyaska yarımadasıının cənub-qərb ucunda yerləşən Şumaqin adalarına daxildir. Adanın sahəsi 67,85&nbsp;km²-dir. XVIII əsrin ikinci yarısında rus dənizçisi İvan Korovinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Mədətsiz dağı

Mədətsiz dağı - Orta Toros (Tavr) dağlarında, Bolkar dağları üzərində yerləşən 3524 metr (11.562 ft) yüksəkliyində dağ.

Bolkar dağları Orta Torosların ən hündür dağlarıdır. Mədətsiz dağı Bolkarların şimal-şərq hissəsində yerləşir. Niğdənin Uluqışla vilayəti ilə Mersinin Çamlıyayla rayonlarının sərhədləri Mədətsiz dağında kəsişir. Zirvə Çamlıyayla sərhədində yerləşir. Ağdənizə uzaqlığı kuş uçuşu ilə 65 km-dir.

Tarsus rayonu Gülək kəndindən Mədətsiz zirvəsinə qalxarkən Türk İstiqlal Müharibəsi türk-fransız çatışmasına ithafən 37°18′04.16″K 34°43′29.36″D koordinatında Qarboğazı şəhidliyi yaradılmışdır.

Mədətsiz dağı dağçılıq baxımındn çox populyardır. Əksər hallarda dırmanış Uluqışla istiqamətindən başlanır.

## İstinadlar
Artos dağı

**Artos dağı** və ya **Çadır dağı** — Vanın Gevaş rayonu sərhədləri daxilində yerləşən 3 550 metr hündürlüyündə vulkan.

Cənub-şərqi Torosların (Tavr) davamı olan dağ görünüşünə görə Çadır dağı da adlandırılır. Dağın adı (Artos) həm də Ermənistanda kişi adı olaraq istifadə olunur.

Həddindən artıq ovlanmadan dolayı təbii fauna kəskin yoxsullaşmışdır. Amma ayı, dovşan, kəklik, canavar və s. kimi heyvanlar hələ də mövcuddur. Kəpənək növlərinin müxtəliflərinə görə Dünyanın ən önəmli yerlərindən biridir. Kükürd yataqlarına sahib dağ kəpənək populyasiyasına görə çoxsaylı turist və elm adamları tərəfindən tez-tez ziyarət olunur. Dağda qurğuşun filizi də var. Bununla yanaşı, sürətli əsən küləkdən dolayı ərazidə külək turbinləri quraşdırmaq mümkündür.

## İstinadlar
Pavlov adaları

**Pavlov adaları** (, ) —  ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində, Pavlof körfəzinin cənubunda, Şərqi Aleut adaları borosunda yerləşən  yeddi adadan ibarət qrup. Qrupa daxil olan adalar:Dolqaya () (qrupun ən böyük adası), Qoloy (), İnner İlyasik (), Aute İlyasik (), Popereçnoy (), Ukolnaya (), Voznesenski (). Ümumi sahəsi 206.265&nbsp;km²-dir.

Həvari Pavelin şərəfinə ad ilk dəfə 1836-cı ildə rus kapitanı Fyodor Litkenin qeydlərində rast gəlinmişdir.

## Pavlov vulkanı
Ən aktiv stratovulkan burada yerləşir. Müşahidə zamanı vulkan 40 dəfədən çox püskürüb. 20-ci əsrdə ən güclü vulkan püskürmələri 1981, 1983, 1986, 1996 və 2007-ci illərdə baş vermişdir. 1911-ci ildə başlayan püskürmə 5 il davam etmişdir. Vulkanın sonuncu şiddətli püskürməsi 2013-cü ildə baş verib. Bu püskürmə nəticəsində kül buludları 10,6 min metr hündürlüyə çatmışdır. Sonuncu aktivlik 7 iyun 2017-ci ildə müşahidə olunmuşdur.

## Tarix
1838-ci ildə hidroqrafik baydarka ekspedisiyasının rəhbəri Aleksandr Kaşevarov Çukot dənizinin şərq sahillərini Kosebu körfəzindən, Barrou burnundan 50 kilometr şərqdə yerləşən nöqtəyə qədər ərazini tədqiq edir. Kaşevarov ilk dəfə 156 ° -dən 166 ° qərb uzunluğuna qədər sahil zonasının ətraflı təsvirini tərtib edir.

Pitka Pavlov və kürəkəni Sergey Çeroski 1893-cü ildə Berç Krik ərazisində qızıl tapır və bu qızıl mədənçilərinin diqqətini cəlb edir. Nəticədə ərazidə Serkl qəsəbəsi inşa edilir.
## İstinadlar
Don't be evil

"**Don't be evil**" () — "Google"-un qeyri-rəsmi korporativ şüarıdır. İclasların birində "Google"-un ilk mühəndislərindən olan Amit Pitel tərəfindən dilə gətirilmiş və bu fikir "Gmail"-in yaradıcısı Pol Bakeyt tərəfindən dəstəklənmişdir.

## İstinadlar
Xanəgah məscidi

* Xanəgah məscidi (Culfa) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Xanəgah kəndində yerləşən məscid.
* Xanəgah məscidi (Quba) — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Xanəgah kəndində yerləşən məscid.
Rza Hikmət

**Rza Hikmət** (; ) — İranın siyasi və dövlət xadimi, baş naziri (1947).

## Həyatı
Rza Hikmət 1891-ci ildə Qacarlar dövlətinin paytaxtı Tehran şəhərində mülkədar Hacı Heşmətəddin Şirazinin ailəsində anadan olmuşdu. Elmiyyə mədrəsəsini bitirmişdi.

Rza Hikmət 1947-ci ildə İranın baş naziri olmuşdu.

Rza Hikmət 1947-ci ildən 1955-ci ilədən İran Milli Məclisinin sədri vəzifəsində çalışmışdı.

Rza Hikmət 1961-ci ildə təqaüdə çıxmışdı.

Rza Hikmət 1978-ci ildə Tehranda vəfat edib.

## Mənbə
* Sərdar Faxer Ḥekmat, “Mətn-e müṣāḥaba-ye xəbarnegār-e Ruz-nāma-ye Irān bā Mirzā Reżā Ḵān Sardār Fāḵer, 1299/1920,” repr. in Moḥammad-Jawād Şeyx-əl-eslāmi, Simā-ye Əḥməd şah Qacar, 2 cild., Tehran, 1996, II, nəşr 2, s. 359-65.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elmas Hüseynov

**Elmas (Elmass) Mirmehdi oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan rəssamı, qrafika ustası, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (1992).

## Həyatı
Elmas Hüseynov 14 may 1937-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Buradakı 6 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır. 1955-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə daxil olmuş, 1960-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. Elə həmin ildə o, Belarus Dövlət İncəsənət Universitetinin qrafika bölməsinə qəbul olmuşdur. Məzun olduqdan sonra Bakıya dönərək yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamışdır.

Elmas Hüseynov 1970-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuş, 1988-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının Qrafika şöbəsinin sədr müavini olmuşdur. 1988–1999-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti Rəssamlıq fakültəsinin Qrafika kafedrasında dosent işləmişdir. 1993-cü ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının idarə heyətinin üzvü olmuşdur.

Elmas Hüseynov 6 dekabr 2013-cü ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Elmas Hüseynov Kazım Kazımzadə, Qəzənfər Xalıqov, İsmayıl Axundov, Maral Rəhmanzadə kimi qrafika ustalarının yaradıcılıq ənənələrini davam etdirmiş, eyni zamanda öz orijinal əsərləri ilə seçilmişdir. O, öz "Neftçi" adlı linoqravüründə müəllif incə xətlərlə, ağ və qara rəngin bütövlüyü ilə ifadəli bir obraz yaratmışdır. Rəssam "Şair və obrazlar" adlı qravüründə canlı, ifadəli bir səhnə qurmuş, fərqli üsulda əsər yaratmışdır.

Elmas Hüseynov tez-tez müharibə bölgələrində olmuş, Azərbaycan əsgərlərinin obrazlarını yaratmışdır. Onun Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr etdiyi silsilə rəsmləri dünyanın müxtəlif sərgilərində nümayiş etdirilmişdir. Rəssamın Nizamiyə, Füzuliyə həsr etdiyi rəsmləri, "Əlifba" kitabına çəkdiyi rəngli şəkilləri xüsusilə seçilmişdir. Nizaminin "Xəmsə"sinə dəfələrlə müraciət edən Elmas Hüseynov "Xosrov və Şirin" poemasına çəkdiyi tablo özünəməxsusluğu ilə fərqlənir.

Elmas Hüseynovun "Sirlər xəzinəsi", Nəbi Xəzrinin "Arzu" poemalarına çəkdiyi rəsmlər, eləcə də "Ağaclar" mənzərəsi, "Gül" natürmortu ,"Dağ", "Lerik", "Şuşa", "Quba", "Abşeron" mənzərələri, "Meyvələr", "Çöl çiçəkləri", "Qarpız", kimi bədii əsərləri onun yaradıcılığının yaddaqalan əsərlərindən hesab olunur.

Bakı Slavyan Universitetinin binasının fasadında Azərbaycan ədiblərinin portretlərini şərq motivləri fonunda əks etdirən mozaik panno Elmas Hüseynov tərəfindən yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bir nəslin qiyabi tanışı: Elmas Hüseynov
* 
*
Əqli gerilik

**Əqli gerilik** (*kəmağıllıq, oliqofreniya*) — anadangəlmə və ya inkişaf dövründə qazanılmış, beyin patologiyası nəticəsində yaranan və sosial uyğunsuzluğa səbəb olan intellektin pozulması ilə özünü göstərən psixikanın ləngiməsi və ya natamam inkişafı. O, ilk növbədə ağılla, həm də emosiyalar, iradə, nitq və motorika bacarıqları ilə əlaqədar olaraq özünü göstərir.

"Əqli gerilik" termini alman psixiatr Emil Krepelin tərəfindən təklif edilmişdir. Bir çox cəhətdən o, müasir əqli gerilik anlayışı ilə sinonimdir. Eyni zamanda, sonuncu anlayış bir qədər daha genişdir, çünki o, yalnız üzvi patologiyanın səbəb olduğu zehni geriliyi deyil, məsələn, sosial və pedaqoji laqeydliyi də əhatə edir və ilk növbədə intellektual inkişaf və sosial uyğunsuzluq dərəcəsinin müəyyən edilməsi əsasında diaqnoz qoyulur.

Əqli gerilik demensiyanın nəticəsi kimi qazanılmış intellektual qüsurdan fərqlənir (lat. "eniş, tənəzzül, aşağı hərəkət" + kişi "ağıl, ağıl"). Qazanılmış intellekt qüsuru, inkişafı başa çatdıqdan sonra zəkanın normal (yaşa uyğun) səviyyədən aşağı düşməsidir və zehni geriləmə ilə yetkin insanın inkişafındakı zəka heç vaxt normal səviyyəyə çatmır. Əqli əlillik dərəcəsi standartlaşdırılmış psixometrik testlərə əsasən intellektual əmsalla kəmiyyətcə qiymətləndirilir.

Bəzi alimlər zehni geriliyi "…müstəqil sosial uyğunlaşma qabiliyyəti olmayan fərd" kimi müəyyən edirlər.

## İstinadlar
Mirzə Məhəmməd Talış

**Mirzə Məhəmməd Mihrani** ()  **Mirzə Məhəmməd Talış** () kimi tanınan talış əsilli tanınmış hərbi komandir.  O, Mehranilər nəslindən idi və onun əcdadları Astaranın irsi hakimləri olmuşdular. Mirzə Məhəmməd Astaranın bəylərbəyi, daha sonra isə Səfəvilərin Yəzd bəylərbəyi olmuşdur.  O,Ərdəbilin Ağqoyunlu bəylərbəyi olan Sultanəli bəy Çakurlunun bacısı ilə evlənmişdi.

Mirzə Məhəmməd 1500-cü ilə aid mənbələrdə görünür.  O, öz qulluqçusu Həmzə bəyi Talışda iqamətgahı zamanı I İsmayıla (1501-1524) sui-qəsd cəhdinə görə danladı, lakin tezliklə öz dəstəyini zəiflətdi. O, İsmayıla xəyanət etmək niyyətində idi, lakin İsmayılın başqa bir davamçısı onu fikrindən daşındırdı. O, Şah İsmayılın çox fəal təbliğatçısı olmuş və çoxsaylı ekspedisiyalarında iştirak etmişdir. Şah İsmayılın dövründə o, Qızılbaş *tiyul* sahibləri sırasında yer alırdı.   Onun bu yürüşlər zamanı Talışın qorçu qoşunlarının komandanlığında göründüyü üçün Astara bəylərbəyliyi idarəçiliyində qalıb-qalmadığı məlum deyil.

Onun İsmayılın dövründə tutduğu digər vəzifə Səfəvilər məqbərəsinin nəzarətçisi idi.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 

## Əlavə oxu
* 
* 
*
Qalxan

**Qalxan** – ox, qılınc və başqa silahlardan qorunmaq üçün bir savaş vasitəsidir. Ən köhnə qalxanlar ağacdan düzəlirdi, lakin daha sonra dəmir, polad və başqa materiallardan da istifadə edilirdi. Müasir zamanda gülləkeçirməz şüşədən düzələn qalxanlara da rast gəlmək olar.

Qalxanlar qədim zamanlarda meydana çıxmış, lakin son orta əsrlərdə zirehlərin təkmilləşdirilməsi və qılıncoynatmaların inkişafı səbəbindən onların əhəmiyyəti azalmışdır. Odlu silahların yayılması ilə qalxanlar tədricən döyüş əhəmiyyətini itirmişdir. Lakin sonrakı dövrdə Avropa ölkələrində dekorativ qalxanların istehsalına başlanılmışdır. (Bunlar orta əsr qalxanlarının bənzəri idi, lakin praktiki istifadə üçün nəzərdə tutulmamışdı - əsasən aristokratların qalalarında və saraylarında otaqların bəzədilməsinə xidmət edirdi). Birinci Dünya müharibəsi zamanı, mövqe savaşı şəraitində, piyadaları qorumaq üçün yenidən metal qalxanlar geniş yayılmışdır. Son zamanlar hüquq-mühafizə orqanlarının xüsusi birləşmələrində küçə asayişi, kiçik hücum hərəkətləri və s. bərpa edilərkən qalxanlardan istifadə olunur.
## Tarixi və təsnifatı
Qalxanlar bəşəriyyətə qədim zamanlardan məlumdur, onlar Avstraliya aborigenlərinin, buşmenlərin, Amerika hindularının qayaüstü rəsmlərində əksini tapmışdır. Lakin qalxanlara Paleolit ​​dövründə (12-15 min il və ondan əvvəl) rast gəlinmir.
Tarixi qalxanları təxminən beş növə bölmək olar: ibtidai, qədim, kiçik (qılıncoynatma), adi və böyük (stasionar).

## İstinadlar
Alman Afrika korpusu

**Alman Afrika korpusu** () — İkinci Dünya müharibəsi zamanı vermaxt korpusu. 16 fevral 1941-ci ildə Liviyadakı alman qoşunlarından yaradılmışdır. 13 may 1943-cü ildə Tunisdə təslim olmuşdur.
Battlşip adası

**Battlşip adası** () — ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Auke körfəzində, Linn-Kanalda Auke-Bey kəndindən 2,6&nbsp;km cənubunda və Cuno şəhərindən 16&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Adada 1976–1981-ci illər arasında ABŞ Geoloji Xidməti tərəfindən araşdırılmış və 31 mart 1981-ci ildə Coğrafi Adlar İnformasiya Sisteminə daxil edilmişdir.

ABŞ Federal Aviasiya İdarəsi adada küləyin sürətini ölçmək üçün bir qüllə quraşdırmışdır.

## Coğrafi mövqeyi
Battlşip adası Alyaskanın Cuno dairəsində yerləşir. Ada adını 1957-ci ildə almış, 1976–1981-ci illərdə ABŞ Geoloji Xidməti tərəfindən kəşf tətqiq edilərək, 31 mart 1981-ci ildə coğrafi adlar informasiya sisteminə daxil edilmişdir. Adanın diametri 160 m-dir.

## Rəsmi status
ABŞ-nin Federal Aviasiya İdarəsi küləyin sürətini ölçmək üçün adada xüsusi qüllə quraşdırıb. Məlumatlar Cuno hava limana ötürülür. Ada kempinq üçün də istifadə olunur.

## İstinadlar
Benjamin adası (Alyaska)

**Battlşip adası** () — ABŞ-nin Alyaska ştatı ərazisində yerləşən ada. Ada 1880-ci ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin kapitanı Lester Berdsli tərəfindən adlandırılır. Feyvorit boğazın şərq sahilində, Cunodan 40&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Bu ad 1976–1981-ci illərdə ABŞ Geoloji Tədqiqat Xidməti tərəfindən təsdiqlənmiş və 1981-ci ildə ABŞ Coğrafi Adlar İnformasiya Sisteminə daxil edilmişdir.

Benjamin adasının uzunluğu 2,4&nbsp;km, eni isə 0,8&nbsp;km-dir. Sentinel adasında yerləşən mayakdan təxminən 1,21 kilometr şimalda və Şimal adasından 0,4 kilometr cənubda yerləşir. Feyvorit boğazının ən şimal adalarından biridir. Ada piknik və kempinq üçün istifadə olunur.

## Yabanı təbiət
Benjamin adasının sahillərində Qozbel balinalar və dəniz şirləri yaşayır. 2005-ci ildən adada sığın müşahidə edilir.

Milli Dəniz Balıqçılıq Xidməti ilə Alyaska Fairbanks Universiteti arasında birgə layihə həyata keçirmiş, dəniz şirlərini öyrənmək üçün adada kameralar yerləşdirmişdir.

## İstinadlar
Məhəmməd bəy Talış

**Məhəmməd bəy Talış** ( Xalxalda yaşamış və Səfəvi təriqətinə xidmət etmiş talış mənşəli yüksək rütbəli hərbi komandir.  O atası Şeyx Cüneyd (ö. 1460) sağ ikən Şahpaşa xatunla evləndi.  Şahpaşa Xatun Şeyx Heydərin (1459-1488) sağ qalan yeganə bacısı idi.   Bu evlilik Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyət uğrunda mübarizəsinin son mərhələsində onlara kömək edən bir ittifaq yaratdı.

Daha sonra o, I İsmayılın (1501-1524) qəyyumu (lələ) oldu və onun taxta çıxmasında mühüm rol oynadı. Məhəmməd bəy və həyat yoldaşı İsmayılın öz kampaniyası ərəfəsində Gilandan Talış vasitəsilə Ərdəbilə təhlükəsiz keçməsində mühüm rol oynamalı idi.

Məhəmməd bəyin başçılıq etdiyi Səfəvi təriqətinin Talış ardıcıllarından bir dəstə İsmayılın Şərqi Anadoluya səyahəti ərəfəsində onun həyatına qəsd etdi.  Erkən Səfəvi dövrünün şairi və bürokratı Qasım bəy Həyati Təbrizinin (fl. 1554) dediyinə görə Məhəmməd bəyin sui-qəsd planında iştirakı ilə bağlı şayiələr əsassız çıxdı və İsmayıl onu bağışladı, lakin qısa müddət sonra İsmayıl Məhəmməd bəyin edam edilməsini əmr etdi və  onun yerinə qaynı Hüseyn bəy Şamlı lələ olaraq təyin olundu.  Həsən bəy Rumlu və 16-cı əsrin digər Səfəvi salnaməçiləri bu hadisələri qeyd etməmişlər.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
*
Beyker adası (Alyaska)

**Beyker adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Uels Şahzadəsi adasının qərb sahillərində yerləşir. Qonşu adalar: şimal-qərbdə Noyes, şimalda Lulu və cənub-şərqdə Suemes adası. Kiçik San Juan Batista və Sent İqnas adaları Beyker adası ilə Uels Şahzadəsi adasının qərb sahili arasında yerləşir. Adanın sahəsi 115,1 km²-dir. Daimi əhalisi yoxdur.

Adanı 1741-ci ildə görən ilk avropalı rus tədqiqatçısı Aleksey Çirikov olmuşdur. Ada 1879-cu ildə Amerika təbiətşünası Vilyam Doll tərəfindən Markus Beykerin (1849–1903) şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Pfizer–BioNTech COVID-19 vaksini

**ComiRNAty** brendi altında satılan **Pfizer–BioNTech COVID-19** peyvəndi (INN: **tozinaran**), Almaniyanın BioNTech biotexnologiya şirkəti tərəfindən hazırlanmış və onun hazırlanmasında klinik sınaqlar, logistika və istehsal dəstəyi üçün Amerika şirkəti Pfizer ilə əməkdaşlıq edən mRNT əsaslı COVID-19 peyvəndidir. Peyvənd əzələdaxili inyeksiya yolu ilə verilir. O, lipid nanohissəcikləri ilə əhatə olunmuş SARS-CoV-2-nin tam uzunluqlu sünbül zülalının mutasiya edilmiş formasını kodlayan nukleozidlə dəyişdirilmiş mRNT-dən (modRNT) ibarətdir. İlkin tövsiyədə peyvəndin 21 gün ara ilə iki dozada verilməli olduğu bildirilmişdi, lakin sonradan bu interval ABŞ-da 42 günə, Kanadada isə dörd aya qədər uzadıldı.

## İstinadlar
Sistik fibroz

**Sistik fibroz** — ağciyərdə olan və irsən keçən bir xəstəlik.  Bu xəstəlik nəfəs alma, həzm sistemi problemləri yaradır. Ağciyərlərin təmiz qalmasını sağlayan salğı bezlərinin incə və axışqan olan maye, sistik fibroz xəstələrində daha çox yoğunlaşaraq axıcılıqları azalır.

## İstinadlar
Dall adası

**Dall adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Uels Şahzadəsi adasının qərbində yerləşir. Təxminən 73&nbsp;km uzunluğa və 14&nbsp;km enə malikdir. Adanın sahəsi 657,9&nbsp;km²-dir və bu göstərici ilə ABŞ-də 28-ci ən böyük adadır. Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 745 m yüksəklikdədir. Adanın ən cənub nöqtəsi Muson burnudur. Burun Alyaska ilə Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyaləti arasında dəniz sərhədi olan A-B xəttinin qərb ucu hesab olunur.

2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən ada əhalisinin sayı 20 nəfər olmuşdur.

Ada əvvəlcə İspan dəniz zabiti Xuan Fransisko-de-la-Bodeqa-i-Kuadranın şərəfinə Kuadra adlandırılır. Müasir adını 1879-cu ildə amerikalı təbiətşünas Vilyam Dollun adı ilə almışdır.

## İstinadlar
Vassafzadə Əsad Əfəndi

**Vassafzadə Əsad Əfəndi** () — Osmanlı alimi, xəttatı və şeyxülislamı. Atası Abdullah Əfəndi Sultan Osman səltənətində şeyxülislam olmuşdur. Dürüst və boyun əyməz biri olan Əsad Əfəndi əsəbi xarakteri səbəbilə xalq arasında *Hindi Molla* olaraq anılmışdır. Sufizmə meyilli olduğu və xəttat olaraq Katibzadə Rəfi Əfəndidən icazət aldığı bilinir.

## Həyatı
1707-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Abdullah Əfəndi Sultan Osman səltənətində şeyxülislam olmuşdur. Təhsilini tamamladıqdan sonra 1730-cu ildə müdərris oldu və bir çox mədrəsələrdə dərslər verdi. Ardından 1750-ci ildə Qalata qazılığına təyin olundu və bir neçə il sonra xidmət müddətinin tamamlanması səbəbilə vəzifədən alındı. Atası Abdullah Əfəndinin 1755-ci ildə şeyxülislamlığa gətirilməsinin ardından öncə Ədirnə, qısa müddət sonra isə Məkkə qazılığına təyin edildi. Ancaq atası 6 ay sonra yaşlılığı səbəb göstərilərək vəzifədən alındı və Bursaya sürgün olundu. Atasıyla birlikdə Bursaya sürgünə gedən Əsad Əfəndi daha sonra bağışlandı və atasıyla birlikdə 1758-ci ildə Sarıyerdəki köşkdə yaşamağa başladılar.

İstanbula gəlməsinə baxmayaraq atasının siyasi rəqibləri səbəbilə uzun müddət dövlət vəzifələrindən uzaq tutuldu. Nəhayət 1768-ci ildə Anadolu qazəsgərliyinə, 1773-cü ildə isə Rumeli qazəsgərliyinə gətirildi. Hər iki vəzifədə də xidməti müddət olan 1 il qala bildi. Sultan Əbdülhəmidin ilk illərində — 1 dekabr 1776-cı ildə şeyxülislam təyin edildi. 19 aydan çox bu vəzifədə qalan Əsad Əfəndi 20 iyul 1778-ci ildə atası kimi yaşlılığı və səhhəti bəhanə göstərilərək vəzifədən alındı. Vəzifədən alındıqdan sonra öncə Nəşədabad sarayı yaxınlığındakı sahil sarayında qalan Əsad Əfəndi, daha sonra vaxtilə atasıyla birlikdə yaşadığı Sarıyer köşkündə yaşamağa başladı. Ancaq cəmi 1 həftə sonra 28 iyulda vəfat etdi və cənazəsi atasının da dəfn edildiyi Əyyubsultandakı Siyavuş Paşa türbəsinin yaxınlığına dəfn olundu.

## Mənbə
* Müstakimzâde, Tuhfe, s. 711.
* Vâsıf, Târih, I, 199.
* Devhatü’l-meşâyih, s. 98 vd., 106.
* Cevdet, Târih, II, 48, 100 vd.
* Sicill-i Osmânî, I, 334.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 546 vd.
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/2, s. 497–498.
* a.mlf., "Esʿad Efendi, Meḥmed", EI2 (İng.), II, 713–714

## İstinadlar
Aqreqat (texnika)

**Aqreqat** — qarşılıqlı surətdə tam əvəz oluna bilən ayrı-ayrı funksiyaları sərbəst yerinə yetirən birləşdirilmiş və unifikasiya edilmiş maşın (və ya maşın kompleksi) qovşağı. Bunlara elektrik mühərriki, reduktor, nasos və s. aid edilir. Bəzən 2 və daha artıq maşından ibarət qurğuya da aqreqat deyilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Wilmjakob Herlyn: *PPS im Automobilbau – Produktionsprogrammplanung und -steuerung von Fahrzeugen und Aggregaten.* Hanser Verlag, München 2012, ISBN 978-3-446-41370-2.
* T. Pfeifer, P. Lorenzi, R. Schmidt: *Betriebsanleitungen modular aufbauen.* In: *technische kommunikation.* 24, H. 2, 2002, S. 19.
Mineral aqreqatlar

**Mineral aqreqatlar** — mineral dənə və ya kristallarının təbii minerallaşma prosesi nəticəsində toplanması və bitişməsi. Belə bitişmə bir və ya bir neçə mərhələdə baş verə bilər. Mineral aqreqat mineralogiyanın ilkin anlayışıdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Paul Kukuk: . Springer, Berlin, Göttingen, Heidelberg 1951, S. 144 ff.
* Walter Schumann: . 16. überarbeitete Auflage. BLV Verlag, München 2014, ISBN 978-3-8354-1171-5, S. 15.
* Manual on catalyst characterization (Recommendations 1991) // Pure Appl. Chem. 1991. V. 63. P. 1227—1246.
* Dictionary of Nanotechnology, Colloid and Interface Science / Ed. by L. L. Schramm. — John Wiley & Sons Ltd, 2008. — 308 p.

## Xarici keçidlər
Tanon boğazı

**Tanon boğazı** — Filippinin Visayas bölgəsindəki Neqros və Sebu adalarını ayıran boğaz. Təqribən 160 km (100 mil) olan boğaz Visayan dənizi ilə Mindanao dənizini (Bohol dənizi) birləşdirir. Onun eni cənubda ən dar nöqtəsi ilə birlikdə 5–27 km arasında dəyişir. Boğaz şimalda ən böyüyü Bantayan olan Don adaları tərəfindən qapadılır. San Karlos, Neqros Okkidental, Bais, Neqros Oriental ve Toledo, Sebu dərin su limanlarına sahibdir. Tanon boğazı Bais Sitidən hərəkət edən tur qayıqları ilə balina və delfin müşahidəçiliyi ilə məşhurdur.

## Qorunan ərazi
Tanon Boğazı Qorunan Dəniz Mənzərəsi 1998-ci il tarixli 1234 saylı bəyannaməyə əsasən prezident Ramos tərəfindən yaradılmışdır. 5.000 km2-dən çox ərazi ilə Filippindəki ən böyük qorunan dəniz ərazisidir.

## Mifologiya
Sebuano mifologiyasında Sebuanonun böyük tanrısı Kaptanın üç qanadlı nəhəng elçilərindən biri (Sinoqo) istənilən şəxsi istənilən şeyə çevirə bilən qabığı oğurladığı üçün cəzalandırıldı. Elçi Sinoqo yaraşıqlı kişi və "Kaptanın sevimlisi" idi. Sinoqonun xəyanətini eşidən Kaptan digərlərinə onu təqib etmələrini əmr etdi. Sinoqo qərbə qaçdı və qabığın gücündən istifadə edərək özünü nəhəng timsaha çevirdi (qədim inanclarda müqəddəs heyvan). Beləliklə, "iki ada arasındakı dərinliyə" — indiki Neqros və Sebu adalarının arasındaki dərinliyə enə bildi. Məyus və qəzəbli Kaptan Sinoqonu ildırımla vurdu, Sinoqo zərbənin təsirindən şok vəziyyətinə düşdü. Kaptan onu sonsuza qədər Tanon boğazında həbs etdi. Amma Kaptan xəyanətinə baxmayaraq, Sinoqoya müqəddəs timsah cildini saxlamağa icazə verdi. Sinoqo ildırımla vurulanda qabığı əlindən dənizə saldı, ancaq bir dəniz məxluğu onu götürüb kapitana çatdırdı. O vaxtdan bəri hər dəfə boğazda burulğan görünsə, insanlar Sinoqonun boğazın dərinliklərindəki həbsxanasından çıxmağa çalışdığına inanırlar.

## İstinadlar
Peykər xan İyirmi Dörd

**Peykər xan İyirmi Dörd** — XVI əsrin sonları XVII əsrin əvvəllərində Səfəvi imperiyası üçün xidmət etmiş Qızılbaş tayfa başçısı. Fəaliyyətinin əsas hissəsi Cənubi Qafqazla bağlıdır. O, bu zaman Bərdənin və Kaxetiyanın hakimi vəzifəsində xidmət etmişdir. Sonuncu vəzifəsindən Şah Abbas dövründə 1625-ci ildə Gürcü üsyanı ilə getmişdir.

## Canişinliyi
Gələcəkdə xan olacaq Peykər xan İyirmi Dörd tayfasının başçısı kimi Qarabağda hakimiyyət uğrunda Qacar tayfası ilə rəqabətdə idilər. Şah II İsmayılın əmri ilə Peykər xan bəylərbəyi təyin olunması üçün öz qohumu və Qarabağ bəylərbəyisi olan Yusif xan Şahverdi Ziyadoğlunu, onun anasını, qardaşlarını qətlə yetirdi. Lakin II Şah İsmayıl vəzifəni rəqib Qacar tayfası mənsubuna verdi.

Peykər xan 1608-ci ildə Şah Abbas tərəfindən Bərdənin hakimi təyin edildi. 1620-ci ildə vəzifəsi daha da yüksəldi və şahın tam hakimiyyəti altına almaq istədiyi Kaxetiyanın hakimi təyin edildi. Bundan sonra şahın əmri ilə o, gürcü kraliyyət ailəsindən olan Fatma Sultan Bəgüm ilə evləndi. Fatma Sultan Bəgüm Kartli çarı II Luarsabın bacısı idi və şah onu qardaşını edam etdirdikdən sonra öz hərəmindən qovmuşdu.

Kaxetiyaya göndərildikdən sonra Peykər xan Qarlanquç qalasına yerləşdi və qalanın ətrafında gözəl evlərlə və hamamlar tikdirdi. Şahın əmri ilə o, Azərbaycandan 15 min evlik İyirmi Dörd, Zülqədər, Süleyman Hacılı tayfalarından insanları Kaxetiyaya köçürdü.  Bu zaman bölgə demək olar ki, insansız və dağıdılmış halda idi. Minlərlə gürcü imperiyanın daxili bölgələrinə sürgün edilmiş, yerdə qalanları isə dağlara və meşələrə qaçıb gizlənmişdilər. Peykər xanın vəziri olan Fəzli İsfahani Xuzani bu zaman Əfzal əl-Təvarix adlı kitab yazmışdı. Bu kitab indi də Şah Abbasın Gürcüstan və Qafqaz səfərlərini öyrənmək üçün əsas mənbələrdən biri olaraq qalmaqdadır.

## Canişinliyinin sonu
Peykər xanın Kaxetiyadakı hakimliyi 1625-ci ilin sonlarında şahın gürcü əsilli məmuru Giorgi Saakadzenin (Murav bəy) üsyanı ilə sonlandı. Saakadze üsyan qaldıraraq Səfəvi komandanı Qaraçaqay xanı öldürdü və onun ordusunu Martqopi döyüşündə darmadağın etdi.  Saakadze Araqvi hakimi Zurab ilə ittifaqda idi və ona Peykər xanın gürcü əsilli arvadı Lelannı yardımını söz vermişdi. Bu zaman Peykər xan dağlardakı gürcü qaçqınlara qarşı yürüşdə idi. Gürcü üsyançı qoşunlarının yaxınlaşdığı xəbərini eşidən Peykər xan dərhal qalaya geri döndü, buuradakı qiymətli var dövlətini, tayfasını və arvadını götürərək  geri çəkildi. Kür çayını təhlükəsiz formada keçsələr də, gürcülərin hücumları nəticəsində onun tayfasından olan bir çox şəxs həyatını və ya mal-qarasını itirdi.

## Həmçinin bax
* Martqopi döyüşü

## İstinadlar
Qasım Sultan Əfşar

**Qasım Sultan Əfşar** — Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın dövründə xidmət etmiş hərbi xadim və dövlət məmuru.

## Həyatı
Qasım Sultan Əfşar Əfşar tayfasının İmanlu qoluna mənsub olmuşdur. Bu tayfa ən qədim və ən güclü Qızılbaş tayfalarından biri olmuş və ən əvvəldən Səfəviləri dəstəkləmişdirlər. Şah I Abbasın hakimiyyətinin erkən dövrlərində Qasım Sultan Əfşar Kırmanşahın ətrafındakı sulaq əraziləri qorumaqla mükəlləf olan bir qrup Əfşar döyüşçüsünə komandanlıq edirdi. Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin tez-tez baş verdiyi XVI əsri sonları və XVII əsrin əvvəllərində döyüşlərdə özünü yaxşı cəhədən göstərməyi bacaran Qasım Sultan Əfşar 1622-ci ildə Mosulun hakimi təyin edildi. Lakin qısa müddət sonra bölgədə taun xəstəliyi yayıldı və Qasım Sultan tayfasının sağ qalan üzvləri ilə birlikdə Azərbaycanın qərbində yerləşən Urmiya bölgəsinə köç etdi. Beləliklə, o, Urmiyanın Əfşar icmasının əsasını qoyan şəxs oldu. Onun oğlu Kəlbəli bəy əfşar 1627-1628-ci ildən (və ya 1630-dan) 1648-ci ilə qədər Urmiyanın hakimi olmuşdur. Onun soyundan gələnlər Qasımlı klanının əsasını qoymuşdurlar. Klanın adlandırması Qasım Sultan Əfşarın adından gəlməkdədir.

## Həmçinin bax
* Mir Mehdi xan Qasımlı-Əfşar

## Ədəbiyyat
*  
* 
* 
* 

## İstinadlar
Birinci Addım (roman)

**Birinci Addım** — Qaraqanın 2013-ci ildə nəşr olunmuş romanı.

## Məzmun
Salam! Dost, bilmirəm bu oxuduğun ilk kitabımdır, ya artıq dəfələrlə həmsöhbət olmuşuq. Bil­mi­rəm məni nə dərəcədə yaxşı tanıyırsan. Sənin gö­zündə özün­­dənrazı və şöhrətpərəst bir ulduz, yox­sa sevdiyin, özü­­nə yaxın saydığın bir insanam? Bilmirəm, bu kitabı al­mısan, ya kimdənsə təsadüfən götürmüsən, ya da kitab dükanında açıb ilk cümlələri oxuyursan. Bilmirəm, ümumiyyətlə, kitab oxumaq həvəskarısan, yoxsa sənin gözündə bu boş bir şeydir. Bilmirəm... Amma sənə bir şeyi danışmaq istəyirəm. Bu aralar mənim həyatımda qəribə bir şey baş verdi. Bir anlıq geriyə çevrilib baxdım və qazandığım uğurları gördüm. Cəmi beşcə ilin içində o qədər irəliləyə bilmişdim ki, bu çox adam üçün təəccüblü də görünə bilərdi. 18 yaşımda olarkən arzu etdiyim yerə gəlib çatdığımı gördüm. 

## İstinadlar
https://www.qanun.az/birinci-addim-450

## Həmçinin bax

* A
Açə Sultan Qacar

**Açə Sultan Qacar** — Səfəvi dövlətinin Qacar tayfasına mənsub olan hərbi və dövlət xadimi. 1514–1517-ci illərdə Urfanın hakimi olmuşdur.

## Həyatı
1514-cü ildə Urfanın hakimi təyin edilərkən ona "Qadurmış xan" fəxri adı verilmişdir. Bu adın verilməsinin səbəbi onun Səfəvi dövlətinin əsasını qoyan Şah İsmayılın düşməni olan Ağqoyunlu Murad Mirzəni şəxsən qətlə yetirməsidir.

Açə Sultan Qacar Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə dövlətin etimad göstərdiyi iki Qacar tayfası mənsubundan biridir. Bir digər Qacar əmiri isə Qara Piri bəy Qacardır. Lakin bu iki əmirdən heç biri Səfəvi dövləti idarəçiliyinin ən yüksək mövqelərinə yüksəlməyi bacara bilməmişdirlər.

## Həmçinin bax
* Qara Piri bəy Qacar

## Mənbə
* 
* 

## İstinadlar
Yusuf Dəmir

**Yusuf Dəmir** (, 2 iyun 2003, Vyana, Avstriya) — cinah mövqeyində oynayan türk əsilli avstriyalı futbolçu. Avstriya milli futbol komandasında və La Liqa təmsilçisi olan Barselona klubunda çıxış edir.

## Həyatı
Yusuf Dəmir 2003-cü il iyunun 2-də Avstriyanın paytaxtı Vyanada, ailəsinin kökləri Türkiyənin Trabzon şəhərindən olan türk ailəsində anadan olmuşdur.

## Klub karyerası

### Rapid Vyana
26 may 2019-cu ildə Yusuf Dəmir Rapid Vyana ilə  müqavilə imzaladı. Dəmir peşəkar debütünü 14 dekabr 2019-cu ildə Admira üzərində 3-0 liqa qalibiyyətində Rapid Vyana ilə etdi. 15 sentyabr 2020-ci ildə Dəmir UEFA Çempionlar Liqasının üçüncü təsnifat mərhələsində "Gent"ə 1-2 hesablı məğlubiyyətdə qol vurdu. O, 17 il, 3 ay və 10 gün sonra, Gerd Vimmerdən sonra UEFA Çempionlar Liqasında qol vuran ən gənc futbolçu oldu.

### Barselona
2021-ci ilin iyulunda Barselona Yusuf Dəmiri Rapid Vyana-dan 500.000 avroya bir mövsümlük icarəyə götürdüklərini və gələcəkdə 10 milyon avroya Yusuf Dəmiri komandaya transfer edə biləcəklərini elan etdi.

31 avqust 2021-ci ildə Barselona, Yusuf Dəmiri, əsas komanda oyunçusu kimi qeydiyyatdan keçdirdi. O, daha əvvəl Usman Dembele-nin geyindiyi 11 nömrəli formanın sahibi oldu.
Aquaskalyentes (şəhər)

**Aquaskalyentes** () — Meksikanın mərkəzi hissəsində şəhər. Aquaskalyentes ştatının inzibati mərkəzi olan şəhər dəmiryol qovşağıdır. Aquaskalyentes kənd təsərrüfatı rayonunun ticarət mərkəzidir. Toxuculuq, yeyinti sənayesi inkişaf etmişdir. Aquaskalyentes yaxınlıqlarında balneoloji kuror var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
*  (fulltext via OpenLibrary)
* 
*  (fulltext via OpenLibrary)
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*Municipal website
*Fotos, Mensajes, y Mas de Aguascalientes 
*Link to tables of population data from Census of 2005 INEGI: Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática
Ağ Aldərə

**Ağ Aldərə**, **Süd Aldərə**, **Çıraq Aldərə** və ya **Sarı Aldərə** — Azərbaycanda yerli üzüm sortu. Naxçıvan Muxtar Respublikasına xasdır. Gec yetişir. Hektardan 100–150 sentner məhsul yığılır. Quraqlığa çox, göbələk xəstələklərinə nisbətən az davamlıdır. Yeyilir, mövüc üçün və şərab istehsalında istifadə olunur. Hazırda üzümçülük təsərrüfatlarında becərilir.

## İstinadlar
Ağ arpa

**Ağ arpa** — Azərbaycanın qədim payızlıq arpa növü. Sünbülləri ağ, altıcərgəli, seyrəkdənli və qılçıqlıdır. Küləşi sarı, dəni aq, azca yaşılaçalan, uzunsov və iri olur. Ağ arpanın 1,000 dəninin çəkisi 39–50 qramdır. Dəni tökülmür, yerə az yatır. Orta müddətdə yetişir. Soyuğa, quraqlığa (orta dərəcədə), sürmə xəstəliklərinə davamlıdır. Sentyabrın 2-ci, oktyabrın 1-ci yarısında torpağa səpilir. Vegetasiya dövrü 230–250 gündür. 1 hektardan 20–35 sentner məhsul yığılır.

## İstinadlar
Ağ qvardiya (Rusiya)

**Ağ qvardiya** () — Rusiyada vətəndaş müharibəsi və xarici hərbi müdaxilə illərində Rusiya dövlətinə bağlı hərbi hissələr. Bu hərbi hissələr bolşeviklərə bağlı Qızıl Orduya qarşı vuruşmuşdur.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
*
*

## Xarici keçidlər
Annett adası

**Annett adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Revilyahihedo adasından təxminən 1,2 km cənubda yerləşir. Təxminən 18 km uzunluğa və eyni enə malikdir. Adanın sahəsi 332,57 km²-dir. Ada 1879-cu ildə Amerika təbiətşünası və Alyaska araşdırmaçısı Vilyam Doll tərəfindən həyat yoldaşı Annett Vitney Dollun şərəfinə adlandırılmışdır..

2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adanın əhalisi 1447 nəfərdir, onlardan 1375 nəfəri statistik cəhətdən təcrid olunmuş Metlakatla bölgəsində yaşayır. Əhalinin əksəriyyətini simşyanlar təşkil edir. Bütün ada hindu rezervasiyasıdır (Alyaska ştatında yeganə).

Annet adasında ərazinin ağac sənayesinin mirası olan torpaq yollar şəbəkəsi vardır.

## İstinadlar
Ağ dəniz-Baltik kanalı

**Ağ dəniz-Baltik kanalı** () — Ağ dənizi Oneqa gölü ilə birləşdirən kanal. Birinci beşilliyin ən mühüm qurğularından biridir, 1933-cü ildə istifadəyə verilmişdir. Yolun ümumi uzunluğu 227 kilometrdir. Kanalda 19 şlüz, 15 bənd, 49 damba, 12 ənkəc. Kanal SSRİ-nin Avropa hissəsinin dənizləri arasında daxili su əlaqəsinii təmin etmiş, Sankt-Peterburqla (o vaxtlar Leninqrad) Arxangelsk arasındakı yolu 4 min kilometr qısaltmış, ətraf rayonların zəngin meşə və tikinti materialından istifadə imkanını genişləndirmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  / Сост.: М. Ю. Ванчурова, Н. В. Чикина; авт. вступ. ст. В. Г. Макуров; Нац. б-ка Респ. Карелия. — Петрозаводск: Национальная библиотека Республики Карелия, 2010. — 160 с.
* 
* 
* *Гнетнев К. В.* Лестница к Белому морю: [Беломорско-Балтийский канал]. — Петрозаводск: «Карелия», 1983. — 96 с.: ил.
* *Гнетнев К. В.* Канал. Беломорско-Балтийский канал, 1933—2003. — Петрозаводск: ПетроПресс, 2003. — 225 с. ISBN 5-8430-0087-7
* *Гнетнев К. В.* Беломорканал: времена и судьбы. — Петрозаводск: Острова, 2008. — 410 с.
* *Исаков И.* Беломорско-Балтийская водная магистраль. — Л.: Упр. Воен.-мор. сил РККА, 1932. — 32 с.: карт.
* *Кузнецов Н. Н.* Навигация длиной в полвека. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 192 с.: ил. — ISBN 5-7545-0280-X
* 
* *Чухин И. И.* Каналоармейцы: История строительства Беломорканала в документах, цифрах, фактах, свидетельствах участников и очевидцев. — Петрозаводск: Карелия, 1990. — 248 с.: ил. — 30 000 экз.
* ГУЛАГ в Карелии. 1930—1941: Сборник документов и материалов / Ин-т языка, литературы и истории Карельского научного центра РАН; Центр. Гос. архив Республики Карелия; Науч. Ред. В. Г. Макуров; Сост.: А. Ю. Жуков, В. Г. Макуров, И. Г. Петухова. — Петрозаводск, 1992. — 225 с. — 500 экз. — С. 5—88 — Беломорско-Балтийский канал: История строительства. 1930—1933 гг. [65 документов].
* История Карелии с древнейших времён до наших дней / Науч. ред. Н. А. Кораблёв, В. Г. Макуров, Ю. А. Савватеев, М. И. Шумилов — Петрозаводск: Периодика, 2001. — 944 с.: ил. ISBN 5-88170-049-X}}
* Сталинские стройки ГУЛАГа. 1930—1953 / Под общ. ред. акад. А. Н. Яковлева; Сост. А. И. Кокурин, Ю. Н. Моруков. — М.: МФД; Материк, 2005. — 568 с. — (Россия. XX век. Документы). — ISBN 5-85646-139-8.
* *Солоневич И. Л.* Россия в концлагере / Сост. К. Чистяков. — М.: Изд-во «РИМИС», 2005. — 536 с. — ISBN 5-9650-0031-6; ISBN 978-5-9650-0031-9.
* Anne Brunswic, Les eaux glacées du Belomorkanal, Arles (Франция), 2009, 284 с. — ISBN 978-2-7427-8214-7 
* Поршнев Г. И. «Я всё же жив…»: Письма из неволи [со строительства ББК]. — М.: Изд-во МПИ, 1990. — 283 с.: ил.
* 

## Xarici keçidlər

* ФГУ «Беломорско-Онежское государственное бассейновое управление водных путей и судоходства» (ФГУ «Беломорканал»), официальный сайт
* 
* 
* 
*
Braunson adası

**Braunson adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Etolin adasının cənub-şərq sahillərində yerləşir, ondan dar Kanoe boğazı ilə ayrılır. Uzunluğu təxminən 11 km, eni isə 1,6 ilə 3,2 km arasındadır. Adanın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 300 m-ə çatır. Braunson adasının cənubunda bir neçə kiçik adacık vardır. Adanın cənub ucunda yerləşən bir neçə qaya yalnız çəkilmə zamanı görünür.

## İstinadlar
Etolin adası

**Etolin adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Uels Şahzadəsi adası (qərb) və Vrangel adası (şimal-şərq) arasında yerləşir. Uzunluğu təxminən 48&nbsp;km, eni isə 35&nbsp;km-dir. Adanın sahəsi 878,1&nbsp;km²-dir. Bu göstərici onu ABŞ-də 24-cü ən böyük ada edir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalinin sayı cəmi 15 nəfərdir.

Adanın xəritəsi ilk dəfə 1791–1795-ci illərdə Vankuver ekspedisiyası zamanı, 1793-cü ildə Ceyms Constoun tərəfindən çəkilib. O, yalnız cənub-qərb və şərq sahillərinin xəritəsini çəkir, buranın ada olduğunu heç vaxt öyrənmək ona qismət olmur. Əvvəlcə ada York Hersoqu olaraq adlandırılmışdır, lakin Alyaska satıldıqdan sonra ABŞ səlahiyyətliləri tərəfindən Etolin adlandırılmışdır. Ada yeni adını 1840–1845-ci illərdə Rusiya Amerikasının qubernatoru Adolf Etolinin şərəfinə almışdır.

Adanın bütün ərazisi Tonqass Milli Meşəsinin bir hissəsidir.

Braunson adası Etolin adasının cənub-şərq sahillərində yerləşir, adalar ensiz Kanoe boğazı ilə ayrılır.

## İstinadlar
Vrangel adası (ABŞ)

**Vrangel adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.
## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 45&nbsp;km, eni isə 8–23&nbsp;km arasında dəyişir, sahəsi 544&nbsp;km²-dir. Bu da onu ABŞ-də 29-cu ən böyük ada edir. Materiklə məsafəsi Bleyk boğazının ən dar hissəsində təxminən 300 metr, Etolin adasına olan məsafə isə Zimoviya boğazının ən dar hissəsində təxminən 700 metrdir. Adanın yaxınlığında Stikin çayının mənsəbi yerləşir. 
## Tarix
Ada 1793-cü ildə Vankuver ekspedisiyası zamanı araşdırmaçı Ceyms Constoun tərəfindən kəşf edilmişdir. Constoun açıq ərazinin ada olduğunu sübut etmədən yalnız şərq sahil xəttinin xəritəsini çəkir.

1834-cü ildə Dionisiya qalasını tikən ruslar adaya admiral və səyyah Ferdinand Vrangelin şərəfinə adaya indiki adı verirlər. 1867-ci ildə ada Rusiya İmperiyasından ABŞ-yə keçir və 1877-ci ilə qədər Amerika ordusu onun ərazisində yerləşdirilir, daha sonra ada ovçular, araşdırmaçılar və mədənçilər üçün daşıma bazası kimi xidmət edir. 
## Yaşayış məntəqələri

Ən böyük yaşayış məntəqələri: Vrangel (2308 nəfər) və Toms-Pleys (22 nəfər). Vrangel şəhərində eyni adlı hava limanı yerləşir.

## İqtisadiyyat
Adada balıqçılıq və mədənçilik yaxşı inkişaf etmişdir. 1990-cı illərə qədər adada meşəkəsmə müəssisəsi işləmişdir. Əl dəyməmiş meşələr, çoxsaylı göllər, çaylar, mağaralar, çoxlu vəhşi heyvanlar - xüsusən də çoxlu qonur ayı, baribal, qartal, sığın, tirəndaz, adaya çoxlu turist cəlb edir. 
## Ədəbiyyat
* Corc və Con Vankuverlər, *[https://books.google.ru/books?id=qwol8bPaYxsC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false «A voyage of discovery to the North Pacific ocean, and round the world»]*, 1801
## Mənbə
*  
* Остров Врангеля
* Wrangell Island and Alaska Summers 
* График приливов и отливов 
## İstinadlar
Dyuk adası

**Dyuk adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Ada Kanada-Amerika sərhədinin şimalında yerləşir. Uzunluğu 19 km, eni isə 13 km-ə çatır. Ada hazırda maqmatik sulfid yataqlarının kəşfi üçün tədqiq olunan Alyaskanın ultrabaza kompleksinin bir hissəsidir.

Ada 1879-cu ildə Vilyam Doll tərəfindən adlandırılmışdır. O, yəqin ki, bu adı adanın cənubundakı burnun adını götürmüşdür. Corc Vankuver burnu 1793-cü ildə Nortumberlend hersoqunun şərəfinə adlandırmışdır.

## İstinadlar
Duqlas adası

**Duqlas adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən qabarma adası. Ada dar Qastino boğazı ilə ayrılan Cuno şəhərinin qərbində və böyük Admiralti adasının şərqində yerləşir. Cuno-Duqlas körpüsü ilə Cuno ilə birləşir. Çəkilmə zamanı ada şimal ucunda yerləşən ensiz bir bərzəxlə materiklə birləşir. Adanın sahəsi 199,24&nbsp;km²-dir. Bu göstərici onu ABŞ-də 67-ci ən böyük ada edir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən əhalinin sayı 5297 nəfərdir.

Ada Salisberi yepiskopu Con Duqlasın şərəfinə Corc Vankuver tərəfindən adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Bell adası

**Bell adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Revilyahihedo adasının şimalında, Bem-Kanal boğazında yerləşir. Uzunluğu təxminən 14 km-dir. Maksimum hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 186 m yüksəkdir.

## İstinadlar
Yəhuda Makkavey

**Yəhuda Makkavey** (; Yehuda ben Matityaqu ha-Haşmonay; ) — Yəhudi (İudeya) vilayətində Selevkilərin ağır siyasi, dini və vergi siyasətinə qarşı xalq üsyanının rəhbəri.

## Həyatı
167-ci ildə Selevki padşahı IV Antioxun yəhudilərin təqibini genişləndirməsinə cavab olaraq başlanmış üsyana rəhbərlik etmişdi (bu üsyan "Makkavey müharibəsi" adını almışdı). E.ə.167-162-ci illərdə İuda Makkaveyin ordusu Selevkilərin üstün qüvvələrini darmadağın etmiş, e.ə.164-cü ildə Yerusəlimi tutmuş, Yəhvanın məbədini yenidən müqəddəsləşdirmişdi. Döyüşdə həlak olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
*
İttifaqlar evi

**İttifaqlar evi** () — Moskvada rus klassisizmi üslubunda tikilmiş (1775-ci ilədək, memar M. F. Kazakov) ictimai bina.

## Tarixi
Bina 1784–1790-cı illərdə genişləndirilmiş, Korinf sırasütunlu məşhur Sütunlu salonu (sahəsi 24,8 m., x 39,5 m., hündürlüyü 14,5 m.) tikilmişdir. Salon qızıl suyuna çəkilmiş büllur çilçıraqlar və pəncərə formalı güzgülərlə bəzədilmişdir. Əvvəllər dvoryan yığıncaqları üçün istifadə edilimişdir. Oktyabr inqilabından sonra bina həmkarlar ittifaqlarına verilmişdir. Burada Kominternin, Kommunist Gənclər İnternasionalının konqresləri, ümumittifaq müşavirələri keçirilmiş, konsertlər, yığıncaqlar, ədəbi-bədii tədbirlər təşkil edilmişdir. İttifaqlar evinin Sütunlu salonunda Sovetlərin, həmkarlar ittifaqlarının qurultayları, Moskva şəhər və vilayət partiya təşkilatlarının konfransları, yazıçı və bəstəkarlar ittifaqlarının qurultayları və s. keçirilmişdir. 1918–1922-ci illərdə V. İ. Lenin burada 40 dəfədən artıq çıxış etmişdir. 1924-cü il yanvarın 23–27-də V. İ. Leninlə İttifaqlar Evinin Sütunlu salonunda vidalaşma mərasimi təşkil olunmuşdur. Sovet İttifaqının və beynəlxalq kommunist hərəkatının vəfat etmiş görkəmli xadimləri ilə son vida mərasimi çox vaxt Sütunlu salonda keçirilmişdir. 1978-ci ildə İttifaqlar evində bərpa işləri görülmüşdür.

## Mənbə
*
Metasilikat turşusu

**Metasilikat turşusu** H2SiO3.

## Alınması

Silisium 4-oksid suda həll olmur və onunla reaksiyaya girmir. Ona görə də silikat turşusu H2SiO3 dolayı yolla- onun həll olan duzlarının məhlullarına turşu ilə təsir etməklə alınır:

Na2SiO3 + 2HCl = 2NaCl + H2SiO3 ↓

## Quruluşu

Silikat turşusunun tərkibini göstərən H2SiO3 formulu şərtidir. Əslində x SiO2 . y H2O və ya (H2SiO3)n tərkibli silikat turşuları qarışığı - *polisilikat turşusu* əmələ gəlir.
qızdırıldıqda polisilikat turşusu suyunu tədriclə itirib bərk silisium 4-oksidə çevrilir.

H2SiO3 = SiO2 + H2O

## Fiziki xassələri

Silikat turşusu H2SiO3 zəif, ikiəsaslı turşudur. Suda həll olmur və indikatorun rəngini dəyişdirmir. qismən susuzlaşdırılmış H2SiO3 - bərk, ağ, məsaməli, yüksək adsorbsiya xassəli kütlə - silikagel adlanır.

## Kimyəvi xassələri

Silikat turşusunun duzlarına silikatlar deyilir.  çox vaxt onların formulları oksidlər şəklində, məsələn, CaSiO3 - Ca . SiO2, Na2SiO3 - Na2O . SiO2, K2SiO3 - K2O . SiO2 kimi göstərilir. Natrium silikat Na2SiO3 və kalium silikat K2SiO3 həll olan şüşə, onların suda qatı məhlulları isə *maye şüşə* adlanır. Zəif turşunun duzu kimi onların suda məhlulu qələvi reaksiya verir. Natrium silikat daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar
Talışmikayıllılar

**Talışmikayıllılar** və ya **Talışmikeyillilər** — Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində mühüm rol oynamış qızılbaşların tərkibinə daxil olan türk mənşəli talış tayfalarından biri.

Talış adı ilə XVII əsrin əvvələrindən məlumdurlar. Yaşadıqları ərəzilər üzrə yarımköçəri həyat tərzi sürən bu tayfaya mənsub talışlar, XIX əsrin ortalarında 600 alaçıqdan ibarət idilər. Hazırda əsasən Cənubi Azərbaycanda məskunlaşıblar.

## İstinadlar
Ağ nazlı

**Ağ nazlı** — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasına xas qədim yerli şaftalı sortu. Şirvan zonasında da yetişdirilir. Ağacının hündürlüyü 3 metrə çatır. Aprelin əvvəllərində çiçəkləyir, öz-özünü tozlayır. Hər ağacından 50–65 kq məhsul yığılır. Meyvəsi yumru, bəzən uzunsov olur. Çəkisi 70–100 qramdır. Ağımtıl-sarı və narın tüklüdür, qabığı asanlıqla soyulur. Ləti yumşaq, lifsiz, çoxşirəli və meyxoşdur. Çəyirdəkdən yaxşı ayrılır. Ağ nazlı şaftalısı avqustun 1-ci ongünlüyündə yetişir. Tərkibində 10,83% şəkər, 0,56% turşu var. Yeyilir, qurudulur, alana və kompot hazırlanır.

## İstinadlar
Ağ Nil

**Ağ Nil** (,  *ən-Nil ul-əbyəz*) — Nil çayının Sudanda Bəhr ül-cəbəl və Bəhr ül-qəzal çaylarının birləşdiyi yerdən Mavi Nilin mənsəbinədək olan hissəsinin adı. Uzunluğu 957 kilometrdir.

## Etimologiya
Ağ Nilin sağ qolu olan Subatın daşqın vaxtı Ağ Nilə gətirdiyi maddələr suya ağımtıl rəng verdiyindən çay belə adlanır.

## İqtisadiyyat
Balıq tutulur. Gəmişiyə yararlıdır. Suvarmada istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nile inland Waterways
* South Sudan Waterway Assessment
* Feasibility study river barge system (Cranes on trucks/loader cranes and pallets can increase efficiency)
Ağ rus toyuğu

**Ağ rus toyuğu** () — yumurtalıq toyuq cinsi. SSRİ-də yerli toyuqların leqqornla cütləşdirilməsindən alınmışdır. Yerli şəraitdə yaxşı uyğunlaşır, tez kökəlir. Lələkləri ağ, pipiyi dik, dimdiyi və ayaqları sarıdır. Toyuqların diri çəkisi 2,2–2,4 kiloqram, xoruzlarınkı 2,9–3,2 kiloqram olur. 140–150 günlükdən yumurtalamağa başlayır. İldə 200 və ya daha çox yumurta verir. Yumurtası 58–65 qram gəlir. Postsovet məkanında geniş yayılmışdır. Azərbaycanda da yetişdirilən cinsdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan toyuğu (cins)

## İstinadlar
İfigeniya

**İfigeniya** () — qədim yunan mifologiyasında Mikena (və ya Arqos) padşahı Aqamemnonun qızı.

Aqamemnon İfigeniyanı Troyaya göndərilən qoşunların dənizdən rahat üzüb keçməsi naminə Artemidaya qurban vermişdi. Lakin Artemida qurbangahda İfigeniyanı xallı maralla əvəz etmiş və onu öz yanında kahin kimi saxlamışdı. İfigeniya haqqında əsatir Evripid, Rasin, Göte, Hauptmanın faciələri, Qlyukun operası və s. əsərlər üçün süjet olmuşdur.

## İfigeniya incəsənətdə
* 1617: Samuil Koster, "İfigeniya" dramı
* 1639-1640: Jan Rotru, "İfigeniya Avliddə" faciəsi
* 1661: İohann Yakob Löve, "İfigeniya" operası (librettosu Anton Ulrix Braunşveyq-Volfenbüttelskinindir)
* 1674: Jan Rasin, "İfigeniya" faciəsi
* 1699: Raynhard Kayzer, "İfigeniya" operası
* 1704: Andre Kampra, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1713: Domeniko Skarlatti, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1718: Antonio Kaldara, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1725: Leonardo Vinçi, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1728: Karl Henrix Qraun, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1751: Nikollo Yomelli, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1757: Covanni Battista Tyepolo, "İfigeniyanın qurban kəsilməsi" freskası
* 1763: Tommazo Traetta, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1768: Baldassare Qaluppi, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1771: Nikkolo Yommelli, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1774: Kristof Villibald Qlyuk, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1779: Qlyuk, "İfigeniya Tavriddə" operası
* 1779: Visente Martin-i-Soler, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1779-1786: Yohann Volfqanq Göte, "İfigeniya Tavriddə" faciəsi
* 1781: Nikkolo Piççini, "İfigeniya Tavriddə" musiqili faciəsi
* 1788: Luici Kerubini, "İfigeniya Avliddə" operası
* 1806: Simon Mayr, "İfigeniya Avliddə" (librettosu Apostolo Dzenonundur)
* 1924: Alfondo Reyes, "Amansız İfigeniya" dramatik poeması
* 1924: Teresa de la Parra, "İfigeniya" romanı
* 1938: Mirça Eliade, "İfigeniya" dramı
* 1941: Gerhart Hauptman, "İfigeniya Delflərdə" dramı
* 1943: Gerhart Hauptman, "İfigeniya Avliddə" dramı
* 1949: Andre Jolive, Rasinin "İfigeniya Avliddə" faciəsinin musiqi tərtibatı
* 1950: İldebrando Pissetti, "İfigeniya" operası
* 1968: Rayner Verner Fassbinder, Götenin əsəri əsasında "İfigeniya Tavriddə" tamaşası
* 1976: Roberto Tellez Oropeza, "Amansız İfigeniya" operası
* 1977: Mixalis Kakoyannis, "İfigeniya" filmi (musiqisi Mikis Teodorakisin)
* 1989: Leandro Espinoza, "Amansız İfigeniya"
* 1992: Folker Braun, "İfigeniya azadlıqda" dramı

## Astronomiyada
* (112) İfigeniya — 1870-ci ildə kəşf edilmiş asteroid.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.592-593
* Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С. 179.