Əhməd Həsən Əl-Bəkr

**Əhməd Həsən əl-Bəkr** () — İraqın 5-ci prezidenti. Ərəb Sosializmin banisi. Səddam Hüseynin sələfi.

Əl-Bəkr ilk dəfə monarxiyanı devirən 14 İyul İnqilabından sonra məşhurlaşdı. Yeni qurulan hökumətdə əl-Bəkr İraq-Sovet münasibətlərinin yaxşılaşdırılmasında iştirak edirdi. 1959-cu ildə əl-Bəkr İraq ordusundan istefa verməyə məcbur oldu; o zaman İraq hökuməti onu hökumət əleyhinə fəaliyyətlərdə ittiham etdi. Məcburi təqaüdə çıxdıqdan sonra Baas Partiyasının İraq şöbəsinin Hərbi Bürosunun sədri oldu. Bu ofis vasitəsilə himayədarlıq və təkfirçilik sayəsində baasistlərin işinə üzv ola bildi. Baş nazir Abd əl-Kərim Qasim Ramazan (8 Fevral) İnqilabında devrildi; əl-Bəkr Baş nazir, daha sonra isə Baas-Nasserist koalisiya hökumətində İraq sədr müavini təyin edildi. Hökumət bir ildən az müddətə davam etdi və 1963-cü ilin noyabrında devrildi.

Ərəb Sosialist Baas Partiyasının 1963-cü ildə hökumətdən uzaqlaşdırılmasından sonra əl-Bəkr və partiya gizli fəaliyyətlə məşğul oldu və hökumətin vokal tənqidçilərinə çevrildi. Məhz bu dövrdə əl-Bəkr Baas Partiyasının İraq şöbəsinin baş katibi (rəhbəri) seçildi və əmisi oğlu Səddam Hüseyni partiya hücrəsinin rəhbərinin müavini təyin etdi. Əl-Bəkr və Baas Partiyası 1968-ci il çevrilişində yenidən hakimiyyətə gəldilər, sonradan 17 İyul İnqilabı olaraq adlandırıldı. Zərbədən sonra əl-Bəkr İnqilab Komandanlıq Şurasının sədri və prezidenti seçildi; sonradan Baş nazir təyin edildi. Baas Partiyasının müavini Səddam, İnqilab Komandanlığı Şurasının sədr müavini və vitse-prezident oldu və İraqın təhlükəsizlik xidmətlərinə cavabdeh idi.

Onun hakimiyyəti dövründə İraq çiçəklənirdi; Yüksək beynəlxalq neft qiymətləri səbəbindən yüksək iqtisadi artım İraqın ərəb dünyasındakı rolunu gücləndirdi və insanların həyat səviyyəsini artırdı. Torpaq islahatları tətbiq olundu, sərvət daha bərabər paylandı. Bir növ sosialist iqtisadiyyatı Səddamın rəhbərliyi altında 1970-ci illərin sonlarında quruldu. Əl-Bəkr, 1970-ci illərdə, təhlükəsizlik xidmətləri vasitəsi ilə partiya və dövlətdəki mövqeyini gücləndirdiyi zaman, Səddamın gücünü tədricən itirdi. 1979-cu ildə əl-Bəkr "sağlamlıq səbəbi ilə" bütün dövlət idarələrindən istefa etdi və 1982-ci ildə bildirilməmiş səbəblərdən öldü.

## Həyatı
Əl-Bəkr 1 iyul 1914-cü ildə Osmanlı İraqının Tikrit şəhərində anadan olmuş və Səddam Hüseynin böyük əmisi oğlu idi. Altı il ibtidai sinif müəllimi işlədikdən sonra 1938-ci ildə İraq Hərbi Akademiyasına daxil oldu. İlk hərbi karyerası boyunca Rəşid Əli əl-Gaylaninin 1941-ci ildə İngilislərə qarşı uğursuz qiyamında iştirak etdi və həbs edildi və ordudan qovuldu. 15 il özünü bərpa etməyə çalışdıqdan sonra Əl-Bəkr 1956-cı ildə İraq Ordusuna bərpa edildi - eyni il Ərəb Sosialist Baas Partiyasının İraq şöbəsinə üzv oldu. Növbəti il, 1957-ci ildə, əl-Bəkr briqadir vəzifəsinə qaldırıldı. Təxminən bu vaxt əl-Bəkr Azad Məmurlar və Vətəndaşlar Hərəkatı ilə əlaqə qurdu. Əl-Bəkr 14 iyul İnqilabı dövründə Haşimit monarxiyasının süqutuna və Abd əl-Kərim Qasimin hakimiyyətə gətirilməsinə kömək etdi. Qasimin hakimiyyəti dövründə ictimai diqqət mərkəzində qısa bir nöqtə var idi və İraqı Bağdad Paktından çıxardı və İraqın Sovet İttifaqı ilə ikitərəfli münasibətlərinin yaxşılaşdırılmasında əsas rol oynadı. 1959-cu ildə, çevrilişdən bir il sonra, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə daha yaxın əlaqələrə üstünlük verən zabitlər tərəfindən Mosulda hökumət əleyhinə üsyan qaldırmasına dair iddialarla yenidən hərbi xidmətdən istefa etmək məcburiyyətində qaldı. Məhz bu dövrdə əl-Bəkr Baas Partiyasına üzv oldu. Buna baxmayaraq, əl-Bəkr Ərəb Sosialist Baas Partiyasının İraq şöbəsində nüfuzunu qorudu.

1950-ci illərin sonlarında, Səddam Baas Partiyasının üzvü olanda ikisinin bir əlaqə qurduğu ortaya çıxdı. Onların gələcək yaxın əlaqələri Səddamın dayısı Xayrallah Talfah səbəbiylə mümkün oldu. Ancaq ən başında Səddam partiya fəalı deyil, yalnız Baas Partiyasının üzvü idi.

Qasım hökumətinin müxalifətə qarşı repressiya siyasəti üzündən Ərəb Sosialist Baas Partiyasının İraq şöbəsinin katibi (lideri) Əli Salih əl-Sadi partiyanın rütbəsini və sənədini yenidən təşkil etdi və 24 dekabr 1962-ci ildə Qasim hökumətinə qarşı ümumxalq etirazına başladı. Hökümətin fikir ayrılığı ilə əlaqəsi yumşalmadı və 1963-cü ilə qədər bir neçə aparıcı İraq Baasisti Qasim hökumətinə qarşı çevriliş planı hazırlamaq üçün Livanın Beyruta getdi. Hərbidə bir dəstək şəbəkəsi qurmaq planı sadə idi. Bu planları hərəkətə gətirmək üçün Hərbi Büro quruldu. Əl-Bəkr onun sədri seçildi. Büro, çox vaxt müəyyən insanlara şəxsi əlavələr vasitəsilə artan məmurları işə götürə bildi; Məsələn, bəzi zabitlər əl-Bəkrlə münasibətlərinə görə özlərini büroya bağladılar. Əl-Bəkr, 1963-cü ildə İraqdakı dövlət çevrilişinə rəhbərlik etdi, sonradan Ramazan İnqilabı olaraq adlandırıldı və Qasim hökumətini devirdi.

## Prezidentlik
Əl Bəkrin və İraqın rəhbərlik etdiyi Baas Partiyasının radikal ritorikasına baxmayaraq, iqtisadi siyasətləri nə radikal, nə də çox sosialist idi. Əl-Bəkrin siyasətini iki hissəyə bölmək olar: birincisi geniş populist iqtisadi siyasət, ikincisi, qohumluq, himayəçilik və qohumluq əsaslanan iqtisadi siyasət.1970-ci illərin sonlarına qədər Səddam ən vacib iqtisadi komitələrin sədri olmaqla İraqın iqtisadi inkişafına faktiki nəzarət etdi. Səddamın əmri ilə bir növbə baş verdi; Con Coughlin'in fikrincə, təbii sərvətlərə və istehsal vasitələrinə dövlət mülkiyyəti olan bir sosialist iqtisadiyyatı quruldu. Səddam, İraqın gələcəkdə neft gəlirlərindən asılı olmayacağını təmin etmək üçün diversifikasiya proqramına da başlamışdır.Baas qəbulundan əvvəl də, İraq hökuməti iqtisadi planlaşdırma yolu ilə iqtisadi artım hədəfini təyin etdi. Partiyanın və dövlətin ən yüksək qanunverici və icraedici orqanı olan İnqilab Komandanlıq Şurası (TK), planın məqsədlərini həyata keçirdi və qərar verdi. İqtisadi planın məzmununu təyin edən iqtisadi elita deyil, siyasi elita idi; baas güc almadan əvvəl bu başqa bir yol idi. RCC hər il bir araya gələrək hər il üçün bir büdcə hazırladı.

Əvvəldən əl-Bəkrin İraq əkinçiliyini idarə etməsi populist bir toxunuşla idarə edildi. Məsələn, 1969-cu ildə hökumət ələ keçirilmiş torpaqlar üçün bütün kompensasiyanı ləğv etdi. Bu sərəncam, maliyyə yükünü aradan qaldırmaqla islahatdan faydalananları rahatlaşdırdı. Kənd təsərrüfatına qoyulan investisiyalar artdı və 1970-ci ilin may ayına qədər hökumət yeni torpaq islahatı həyata keçirdi. Bu torpaq islahatı, torpaq tipinə və suvarma sisteminə olan münasibətə daha çox diqqət yetirmək və torpaq sahəsinin nə qədər sahibi olacağını məhdudlaşdırmaq kimi əvvəlki torpaq islahatlarının bəzi məsələlərini həll etməklə İraq kənd təsərrüfatını canlandırmağa çalışdı. Kooperativlər yaradıldı və əkinçilər dövlət subsidiyaları və investisiyalarından faydalanmaq istəsələr onlara qoşulmaq məcburiyyətində qaldılar. Təxminən bu zaman hökumət partiyanın sol fraksiyasını yerləşdirmək üçün bir neçə kolxoz qurdu; kolxoz təsərrüfatlarının yaradılması tezliklə dayandırıldı. Sahibkar kəndlilərə fayda verən digər tədbirlər də tətbiq edildi, lakin bu islahatlar heç vaxt kənd təsərrüfatı istehsalının azalmasına qarşı çıxa bilmədi. Buna görə və o dövrdə əhalinin çox olması İraq qida taxılının xalis idxalçısına çevrildi; ərzaq taxılının idxalı 1960-cı illərin əvvəllərindən on iki qat artmışdır.

Subsidiyaların tətbiqi və kəndlilərdən maliyyə yüklərinin çıxarılması populist idi, eyni zamanda əl-Bəkirin başında özü ilə bir vətənpərvərlik sistemi yaratmaq planının bir hissəsi idi. Bu sistem siyasi rəqiblərinin xüsusiyyətlərini müsadirə etmək üçün istifadə etdiyi siyasi elitaya iqtisadi güc qollarını verdi. Torpağın davamlı olaraq zəbt edilməsi vətənpərvərlik sisteminin gücünü artırdı; Siyasi elitanın üzvləri hökumətə dəstəyi artırmaq üçün insanlara torpaq verə bilər. Hökumət bunu İraqın ən böyük torpaq sahibi olduğu üçün edə bilərdi. Yaradılmış kooperativlər, onların tənzimlənməsi yolu ilə sosial nəzarət vasitəsi təmin etdilər. Korrupsiya da problem olduğunu sübut etdi və siyasi rəhbərliyə yaxın insanların torpaq sahibi olması monarxiya dövründən bəri görünməyən miqyasda təkrarlandı. Bu vətənpərvərlik sistemi artıq torpaq sahibi olanlara da üstünlük verdi; kənd təsərrüfatı torpaqlarının təxminən üçdə biri torpaq mülkiyyətçilərinin təxminən 3 faizinə məxsus idi. Hökumət mülklərini müsadirə etmək və torpaq paylanmasını həyata keçirmək əvəzinə sistemi saxlamışdı.

1970-ci illərin ortalarından sonlarına qədər Ərəb Sosialist Baas Partiyasının torpaq islahatı öz təsirini göstərməyə başladı. 1976-cı ilə qədər dövlətə məxsus torpaqların 71 faizinə 222.000 yeni fermer verildi. Bu fermerlərə də müasir kənd təsərrüfatı texnikası verilib. Kooperativlər 1968-ci ildəki 473-dən 1976-cı ildə 1.852-ə yüksəldi.

İraq Neft Şirkəti (IPC), özəl bir müəssisə ilə qarşıdurmaya girən hökumət, 1961-ci il 80 Qanununa əsasən. İraq daha sonra Sovet İttifaqı ilə müqavilə bağlamaqla İraqın neft hasil etmək imkanlarını yaxşılaşdırmaq üçün, Fars körfəzindəki əl-Favadakı bir neft emalı və neft ixracat qurğusuna bir neft kəməri inşa etdi. Bu razılaşma İPK-nın İraqın neft ehtiyatları üzərində hökmranlığının sona çatacağına işarədir; bu da əl-Bəkrin şirkətin milliləşdirilməsi lazım olduğuna inamını gücləndirdi. İraq hökuməti ilə İPC arasında danışıqlar 1971-ci ilin dekabrında başlandı və 1972-ci ilin martında hökumətə IPC-nin kapitalında pay verildikdə başa çatdı. Ancaq münasibətlər qısa müddətdə pozuldu; İPK Kərkük yatağında öz istehsalını yarıya endirdi. Hökumət bunu şirkətin təkəbbürünün sübutu olaraq gördü və hökumət də özəl bir komp-in təhlükəsini görməyə başladı.

1976-cı ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra. 1976-cı ildə Səddam (heç vaxt silahlı qüvvələrdə xidmət etməmiş) Baas partiyasının Xalq Ordusunda general rütbəsini aldı və sürətlə hökumətin dayağı oldu. Zəif və yaşlı əl-Bəkr öz vəzifələrini icra edə bilmədiyi üçün, Səddam rəsmi və prezident olmaqdan bir neçə il əvvəl İraqın de-fakto lideri olaraq həm daxili, həm də xarici hökumətin siması olaraq getdikcə artan rolu aldı.

16 İyul 1979-cu ildə 65 yaşlı Əhməd Hassan əl-Bəkr, sağlamlıq səbəbi ilə vəzifəsindən getdi və Səddam geniş şəkildə rəsmi olaraq qəbul edilən bir hərəkətlə prezidentliyini qəbul etdi. Şahidlərin hesabatlarına əsasən, Səddamın prezident tərəfindən zorla çıxarılmaq təhlükəsi ilə istefa etməsinə məcbur olunduğuna inanılır. Bundan dərhal sonra Səddam Baas partiyasının bir neçə üst üzvünü həbs etdi və sonra casusluq iddiaları ilə edam edildi.

Əl-Bəkir 1982-ci ildə bildirilməmiş səbəblərdən öldü.
## Həmçinin bax
## İstinadlar

## Xarici keçidlər