Har Qobind Xorana

**Har Qobind Xorana** — hind və amerikalı molekulyar bioloq, 1968-ci ildə fiziologiya və tibb üzrə "Nobel" mükafatı laureatı (Robert Holli və Marşall Nirenberqlə birlikdə), “genetik kodun deşifrə edilməsi və onun zülalların sintezindəki roluna görə”.

Qobind yaradıcı və dərin düşüncəli kimyaçı idi və onun hesabında bir çox diqqətəlayiq nailiyyətlər var idi; o cümlədən 1950-ci illərin ortalarında nukleotidlərin və kofermentlərin ilk praktik sintezi. O, fizika, kimya və biologiya kimi bir neçə elmin kəsişməsində işləməyə başlayan ilk alimlərdən biri olmuş və “kimyəvi biologiya” terminini ilk dəfə elmi dövriyyəyə daxil etmişdir. 1972-ci ildə Qobind funksional tRNT genlərinin tam kimyəvi sintezini təsvir etmişdir ki, bu da kimyəvi biologiya sahəsində misilsiz və bu günə qədər ötülməyən bir nailiyyət olmuşdur. Həmçinin Xorana oliqonukleotidləri sintez edən ilk alim idi.

Xorana 1966-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarının vətəndaşlığını almış, bundan sonra Milli Elm Medalı ilə təltif edilmişdir. O, Massaçusets Texnologiya İnstitutunda biologiya və kimya üzrə fəxri professor olmuş və Skripps Elmi-Tədqiqat İnstitutunun İdarəetmə Şurasının üzvü olmuşdur.
## Elmi fəaliyyəti
Xorana Vankuverdə keçirdiyi ilk ilin böyük hissəsini zülalların strukturunun müəyyən edilməsi ilə bağlı icmal yazmağa sərf etmiş, sonra isə mövzunu kəskin şəkildə nuklein turşularına dəyişmişdir. 1954-cü ildə Xorana karbodiimid reaksiyasının köməyi ilə ADF və ATF sintezini təsvir etdiyi işi dərc etmişdir. Sonralar o, həmçinin tsiklik nukleotidləri, qeyri-simmetrik ardıcıllıqlara malik dinukleotidləri və digər bioloji molekulları sintez etmişdir. Yay “tətilləri” dövründə görkəmli alimlər, o cümlədən Pol Berq, A. Kornberq, Yujin Kennedi və bir çox başqaları karbodiimid reagentlərinin hazırlanmasını və istifadəsini öyrənmək üçün Xoranın laboratoriyasını ziyarət edirdilər.

Bir müddət sonra bir neçə həmkarının (Qordon V. Tener, Con G. Moffat, M. Smit və b.) köməyi ilə o, məlum olan bütün nukleotidləri və kofaktorları sintez etmiş, 1960-cı ildə isə ən mürəkkəb nukleotid kofaktoru olan koenzim A da sintez edilmişdir.

Lakin uğurunun zirvəsində Xorana bildirmişdir ki, bu sahədəki işi başa çatmışdır və “mərcini artırmaq” üçün Viskonsin Universitetinin (Madison) yanına köçmüşdür: o, gen sintez etmək istəyirdi. Və buna nail oldu: ilk dəfə gen 1970-ci ildə onun tərəfindən kimyəvi yolla sintez edilmiş, daha sonra Xorana birinciyə qohum olan geni sintez etmiş və 1979-cu ildə onların bakteriyada funksional olduğunu nümayiş etdirmişdir. Genlərin sintezi üçün DNT fraqmentlərini birləşdirən polimeraza və liqaza fermentlərindən, həmçinin polimeraz zəncirvari reaksiyasının ixtirasını qabaqlayan metodlardan istifadə olunmuşdur. Bu, şübhəsiz ki, genetika sahəsində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bu iş rekombinant DNT erasının başlanğıcını qoymuş və qısa zəncirli DNT-lərdən bütöv genomların yığılması metodlarının əsasını təşkil etmişdir. İxtira genlərin istehsalı texnologiyasını təsvir edir, beləliklə indi bir çox şirkətlər istənilən sintetik geni sifariş etmək imkanı yaradır.

Həmçinin Xorana və onun həmkarları müəyyən etmişlər ki, bütün canlı orqanizmlər üçün ümumi olan bioloji dil üçhərfli sözlər toplusundan ibarətdir: hər üç nukleotiddən ibarət dəst spesifik amin turşusunu kodlaşdırır. Onlar 12 dekabr 1968-ci ildə Nobel mükafatını almışlar. Maraqlıdır ki, Nobel mükafatının ona verildiyi elan olunan gün Xorana bu barədə universitetdə xəbər tutan son şəxslərdən biri olmuşdur. Həmin gün o, məqalələr yazmaq üçün telefon və radiosu olmayan, Madison şəhərindən kənarda, göl kənarında kirayələdiyi kottecə getmişdir. Bu xəbəri ona çatdırmaq üçün həyat yoldaşı Ester ora gəlmişdir.

## İstinadlar