open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geniş sütunlu yaddaş

**Geniş sütunlu yaddaş** () —  NoSQL verilənlər bazalarına aiddir və əsasən böyük miqdarda məlumatları yüksək performansla saxlamaq və işləmək üçün istifadə olunur. Bu verilənlər bazası sütun-əsaslı saxlanma modeli ilə işləyir, yəni məlumatlar cədvəl-əsaslı modellənsə də, hər bir sətir fərqli sayda və fərqli strukturlu sütunlara malik ola bilər. Bu, ona böyük çeviklik və şkalabilmə imkanı verir.

## Geniş sütunlu yaddaşın xüsusiyyətləri
# Sütun ailələri — məlumatlar bir sıra () və sütun ailələri () şəklində saxlanılır. Sütun ailələri oxşar məlumatları bir yerə qruplaşdıraraq daha effektiv saxlanma və oxumağa imkan verir.
# Dinamizmlik — hər bir satır fərqli sütun dəstinə malik ola bilər və sütunlar əvvəlcədən müəyyən olunmamış ola bilər. Məlumatların qeyri-sabit strukturu onu çevik edir.
# Şkalabilmə və paylanma — geniş sütunlu verilənlər bazaları paylanmış şəkildə, bir neçə server üzərində işləyə bilir və bu, məlumat bazasının miqyaslandırılmasını asanlaşdırır.
# Yüksək performans — böyük həcmli məlumatlar üzərində yüksək sürətlə sorğu verməyə imkan verir, bu da real vaxtlı sistemlərdə və böyük məlumat axınlarında () üstünlükdür.

## Məşhur geniş sütunlu yaddaş sistemləri
* Apache Cassandra — paylanmış və şkalabilən NoSQL geniş sütunlu verilənlər bazasıdır. Facebook tərəfindən inkişaf etdirilmiş və böyük verilənlər üzərində performanslı işləməsi ilə tanınır.
* HBase — Apache Hadoop layihəsinin bir hissəsidir və Google-ın Bigtable sisteminə əsaslanır. HBase əsasən böyük həcmli məlumatların paylanmış şəkildə saxlanılması üçün istifadə olunur.
* ScyllaDB — Cassandra ilə uyğunluq təşkil edən, lakin performansı daha yüksək olan bir geniş sütunlu verilənlər bazasıdır.

Geniş sütunlu yaddaş verilənlər bazası böyük miqdarda məlumatların saxlanması və sorğulanması ilə əlaqəli olan tətbiqlərdə istifadə olunur, məsələn, sosial media platformaları, məzmun paylama şəbəkələri və IoT sistemlərində.

## İstinadlar
Çox modelli verilənlər bazası

**Çox modelli verilənlər bazası** () — fərqli verilənlər modellərini bir arada dəstəkləyən və işləyən verilənlər bazasıdır. Adətən ənənəvi verilənlər bazası yalnız bir modelə (məsələn, əlaqəli model) əsaslanır. Lakin, çox modelli verilənlər bazaları həm əlaqəli (), həm də qeyri-əlaqəli (NoSQL) modelləri, qrafik verilənlər, sənəd əsaslı, açar-dəyər cütləri və s. kimi müxtəlif model növlərini dəstəkləyə bilər.

Çox modelli verilənlər bazası müxtəlif tipli məlumatları vahid verilənlər bazasında saxlamağa və işlətməyə imkan verir.

## Üstünlükləri
# *Çeviklik* — müxtəlif verilənlər tipləri üçün bir neçə fərqli bazanın əvəzinə bir bazadan istifadə edə bilərsiniz.
# *Saxlama və sorğu etmək asanlığı* — verilənlərə müxtəlif üsullarla (SQL, NoSQL, JSON sorğuları və s.) müraciət etmək imkanı verir.
# *Miqyaslanma* — məlumatların miqdarının artması ilə asanlıqla miqyaslana bilər.

Populyar çox modelli verilənlər bazaları arasında MongoDB, Oracle, Microsoft Azure Cosmos DB, ArangoDB və IBM Db2 yer alır. Qeyd olunan verilənlər bazaları, strukturlaşdırılmış və strukturlaşdırılmamış məlumatları eyni anda idarə edə bilər və fərqli tətbiqlərdə istifadə edilə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Polyglot Persistence
* The 451 Group, "Neither Fish Nor Fowl: The Rise of Multi-Model Databases"
* ODBMS, "On Multi-Model Databases. Interview with Martin Schönert and Frank Celler."
* ODBMS, "Polyglot Persistence or Multiple Data Models?"
* Infoworld, "The Rise of the Multi-Model Database"
Qrafik verilənlər bazası

**Qrafik verilənlər bazası** () — verilənləri qrafik strukturlarında saxlayan və əlaqələri () və obyektləri () təmsil edən xüsusi bir verilənlər bazasıdır. Ənənəvi verilənlər bazalarından fərqli olaraq, burada əsas fokus obyektlər arasındakı əlaqələr üzərindədir. Bu verilənlər bazaları qovşaqlar (), kənarlar () və xüsusiyyətlər () üzərində qurulur.

## Əsas komponentləri
# Qovşaq () — məlumatların təmsil olunduğu obyektlərdir (məsələn, şəxs, məhsul və ya hər hansı bir varlıq).
# Kənar () — qovşaqlar arasındakı əlaqələri təmsil edir. Bu əlaqələr yönümlü və ya yönümsüz ola bilər (məsələn, "Dostdur", "Almışdır", "Təmin edir").
# Xüsusiyyətlər () — həm qovşaqların, həm də kənarların xüsusiyyətlərini saxlayır (məsələn, qovşaq üçün ad, yaş; kənar üçün əlaqənin müddəti və ya tipi).

## Qrafik verilənlər bazalarının üstünlükləri
* Əlaqələrə fokuslanmışdır — ənənəvi verilənlər bazaları ilə müqayisədə, əlaqələr daha sürətli və təbii şəkildə sorğulananır. Bu, mürəkkəb əlaqələrə malik verilənlər ilə işləyərkən çox faydalıdır.
* Sürətli sorğular — məlumatlar arasında mürəkkəb əlaqələri sürətli şəkildə sorğulamaq üçün optimallaşdırılmışdır. Məsələn, əlaqələr şəbəkəsi (), tövsiyə sistemləri və s.
* Dinamik verilənlər — verilənlərin strukturunu əvvəlcədən müəyyən etmədən işləyə bilər, bu da daha çevik və dinamik strukturlar ilə işləməyi asanlaşdırır.

## Məşhur qrafik verilənlər bazaları
* Neo4j — ən populyar və geniş istifadə olunan qrafik verilənlər bazasıdır. Cypher adlı sorğu dili ilə işləyir.
* Amazon Neptune — AWS-in qrafik verilənlər bazası xidmətidir. RDF, Gremlin və SPARQL dəstəkləyir.
* OrientDB — qrafik modelini dəstəkləməklə yanaşı, çox modelli bir verilənlər bazasıdır.
* ArangoDB — qrafik modeli ilə yanaşı sənəd və açar-dəyər modellərini də dəstəkləyir.

Qrafik verilənlər bazaları sosial şəbəkələr, tövsiyə sistemləri, fırıldaqçılığın aşkarlanması və bioinformatika kimi sahələrdə geniş istifadə olunur.

## İstinadlar
Bulud verilənlər bazası

**Bulud verilənlər bazası** () — bulud xidmətləri infrastrukturunda yerləşdirilən və idarə olunan verilənlər bazasıdır. Ənənəvi verilənlər bazalarından fərqli olaraq, fiziki serverlər üzərində quraşdırılmaq əvəzinə, bulud mühitində yerləşir və istifadəçilər verilənlər bazasına internet vasitəsilə müraciət edirlər. Bulud verilənlər bazası istifadəçilərə böyük məlumat həcmli əməliyyatlar aparmaq üçün resursları miqyaslandırma və istifadəyə görə ödəniş etmə imkanı verir.

## Əsas xüsusiyyətləri və üstünlükləri
### Avtomatik miqyaslanma
Bulud verilənlər bazaları, istifadəçi tələblərinə uyğun olaraq avtomatik şəkildə miqyaslana bilir. Məsələn, məlumat həcmi və ya istifadəçi sayı artdıqca verilənlər bazasının resursları (CPU, RAM, saxlama sahəsi) da artırıla bilər. Ehtiyaclar azaldıqda isə resurslar yenidən azaldılır, bu da xərcin effektiv idarə olunmasına səbəb olur.
### Yüksək mövcudluq və dayanıqlıq
Bulud xidmət təminatçıları adətən verilənlər bazasını yüksək səviyyədə mövcud və davamlı saxlamaq üçün avtomatik replikasiya və nüsxələmə (backup) xüsusiyyətləri təklif edir.
Bu, həm məlumat itkisi riskini azaldır, həm də verilənlər bazasının fasiləsiz işləməsini təmin edir.

### Elastiklik və genişlənmə
Bulud verilənlər bazaları istifadəçilərə elastikliyə malik bir mühit təqdim edir. Onlar həm əlaqəli (SQL) həm də əlaqəsiz (NoSQL) verilənlər bazalarını bir yerdə təklif edə bilir. Bu elastiklik, istifadəçinin tələblərinə uyğun olaraq fərqli verilənlər modelləri ilə işləməyə imkan verir.

### Paylaşılan resurslar
Bulud mühiti resursları paylaşılan bir infrastrukturda təmin edir. Bu da istifadəçilərin əlavə avadanlıq alma ehtiyacını aradan qaldırır, çünki xidmət təminatçısı infrastruktura nəzarət edir və onu təmin edir. İstifadəçi yalnız resurslardan istifadə üçün ödəniş edir.

### Güvənlik və məlumatın müdafiəsi
Bulud təminatçıları məlumatların təhlükəsizliyinə böyük önəm verirlər və yüksək səviyyədə şifrələmə, identifikasiyalı giriş, təhlükəsizlik siyasətləri ilə məlumatın məxfiliyini və müdafiəsini təmin edirlər.

## Bulud verilənlər bazalarının növləri
* SQL bulud verilənlər bazası — ənənəvi əlaqəli verilənlər bazaları buludda saxlanıla bilər (məsələn, Microsoft Azure SQL Database, Amazon RDS, Google Cloud SQL).
* NoSQL bulud verilənlər bazası — qeyri-əlaqəli verilənlər bazaları da buludda geniş istifadə olunur (məsələn, MongoDB Atlas, Amazon DynamoDB, Google Firestore).

## Məşhur bulud verilənlər bazası xidmətləri
*Amazon RDS ()
*Google Cloud SQL
*Microsoft Azure SQL Database
*MongoDB Atlas
*Amazon DynamoDB
*Oracle Cloud Database

Bulud verilənlər bazaları maliyyə, səhiyyə, pərakəndə satış, təhsil və bir çox digər sahələrdə istifadə olunur. Onların geniş istifadəsi, yüksək mövcudluğu, miqyaslanabilmə imkanları və əməliyyat xərclərinin optimallaşdırılması ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Əkizlər (film)

**Əkizlər** (orijinal adı: **Gemini Man**) — Enq Linin rejissorluğu çəkilmiş və baş rollarda Vill Smit, Meri Elizabet Uinsted, Klayv Ouen və Benedikt Vonqun iştirak etdiyi Amerika elmi fantastika və triller filmi.

## Aktyor heyəti və obrazları

* Vill Smit: Henri Broqan/ Balaca (Cunior)
* Meri Elizabet Uinsted: Denni Zakarveski
* Klayv Ouen: Kleyton "Kley" Varris
* Benedikt Vonq: Baron
* Linda Emond: Canet Lassiter
* Teodora Miran: Kitti
* Duqlas Huc: Cek Uillis

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
ACID

**ACID** () — məlumat bazası əməliyyatlarının etibarlılığını və düzgünlüyünü təmin edən dörd əsas xüsusiyyəti ifadə edir. ACID xüsusiyyətləri verilənlər bazasının işləmə prinsiplərini müəyyən edir və məlumatın bütövlüyünü qorumaq üçün əməliyyatların müəyyən tələblərə cavab verməsini təmin edir.

ACID xüsusiyyətləri, xüsusilə əlaqəli () verilənlər bazalarında əhəmiyyətlidir.

## Atomluq
Atomluq, bir əməliyyatın ya tam olaraq həyata keçirilməsini, ya da heç bir hissəsinin həyata keçirilməməsini təmin edir. Yəni əməliyyat ya bütöv şəkildə tamamlanmalıdır, ya da baş verməyən kimi geri qaytarılmalıdır (). Əgər hər hansı bir əməliyyatın bir hissəsi uğursuz olarsa, heç bir hissəsi icra olunmamış sayılır və məlumat bazası əvvəlki vəziyyətinə qaytarılır.

Məsələn, bir bank köçürməsi zamanı, pulun bir hesaba çıxılması və digər hesaba daxil edilməsi bir əməliyyatın tərkib hissəsidir. Əgər bu əməliyyatın yalnız bir hissəsi yerinə yetirilərsə (pul çıxılar, amma daxil edilməzsə), məlumatın pozulması baş verər. Atomluq buna mane olur.

## Ardıcıllıq
Ardıcıllıq, verilənlər bazasının hər bir əməliyyatın əvvəl və sonra müəyyən edilmiş qaydalara uyğun olaraq etibarlı və düzgün vəziyyətdə olmasını təmin edir. Bir əməliyyat verilənlər bazasında müəyyən edilmiş məhdudiyyətlərə, qaydalara və tamlıq şərtlərinə zidd olmamalıdır.

Məsələn, bir bank sistemində balans həmişə müsbət olmalıdır. Hər hansı bir əməliyyat bu qaydanı pozmamalıdır. Əgər bir əməliyyat məhdudiyyətləri pozarsa, bu əməliyyatın həyata keçirilməsinə icazə verilməz.

## İzolyasiya
İzolyasiya, verilənlər bazasında paralel əməliyyatların bir-birindən müstəqil şəkildə yerinə yetirilməsini təmin edir. Bir əməliyyat başa çatmamış, digər əməliyyatlar bu prosesin nəticələrinə daxil ola bilməz. İzolyasiya, əməliyyatların bir-birinə təsir etmədən həyata keçirilməsini təmin edir ki, bu da eyni anda bir neçə istifadəçinin bazadan istifadə etməsi zamanı kritik əhəmiyyət daşıyır.
   
Məsələn, əgər iki istifadəçi eyni vaxtda eyni hesaba pul köçürmək istəyirsə, izolyasiya onların bir-birinə təsir etməməsi və hər iki əməliyyatın düzgün aparılmasını təmin edir.

## Davamlılıq
Davamlılıq, bir əməliyyat uğurla başa çatdıqdan sonra bu əməliyyatın nəticələrinin sistemdə qalacağını və hər hansısa texniki nasazlıqdan sonra belə itirilməyəcəyini təmin edir. Verilənlər bazasına yazılan məlumatlar sistem nasazlığı, elektrik kəsilməsi və digər gözlənilməz hallarda belə qalıcı olur.

Məsələn, əgər bank sistemində bir əməliyyat tamamlanıbsa və sonra sistem nasazlığı baş verərsə, tamamlanmış əməliyyatın nəticəsi itməyəcək və saxlanılacaq.

## Xüsusiyyətlərinin əhəmiyyəti
ACID xüsusiyyətləri verilənlər bazalarının işləməsinin əsas qaydalarını müəyyən edir və məlumatın etibarlı şəkildə idarə olunmasını təmin edir. Xüsusilə əlaqəli verilənlər bazalarında, böyük şirkətlərdə və maliyyə sistemlərində bu qaydalar məlumatların düzgünlüyünün qorunması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar
Əli-Səttar Quliyev

**Əli-Səttar Quliyev**  — azərbaycanlı kinoprodüser, rejissor, ssenarist, Nizami Kino Mərkəzinin direktoru (2024).

## Həyatı
Əli-Səttar Quliyev 8 dekabr, 1981-ci il, Bakı şəhərində anadan olub.

Bakıdakı 134 nömrəli orta məktəbi bitirib. Uşaqlıqdan teatr və kinoya maraq göstərib, 11 yaşından məktəb teatrında və KVN-in tamaşalarında iştirak edib.

Ailəlidir, 2 övladı var.

## Fəaliyyəti
2002-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin kino rejissorluğu fakültəsini bitirib. Hərbi xidmətdən sonra, 2003-cü ildə magistraturaya daxil olub və həmin fakültəni qırmızı diplomla bitirib. Həmçinin Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində (2004-2006) təhsil alıb.

Azərbaycan televiziyasında çalışıb. 2007-ci ildə öz prodüser mərkəzini yaradıb, əvvəlcə musiqi klipləri və reklam çarxları çəkməklə işə başlayıb.  “Azercell”də müştəri xidmətləri (2003-2007), İz Productionda art direktor (2008-2012), “Tonica Production”da menecer (2012-2016), “Azanfilm” studiyasının direktor müavini (2011-2015), 2015-2023-cü illərdə “Mozalan” studiyasının direktoru vəzifəsində çalışıb. 2023-2024-cü illərdə Gənclər və İdman Nazirliyində rejissor işləyib. 2024-cü ildə “Nizami” Kino Mərkəzinə direktor təyin olunub.

2011-2014-cü illərdə Beynəlxalq Kann festivalında Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən təşkil olunmuş nümayəndə heyətinin üzvü olub. Filmləri Kann, Sarayevo, Tamprera, Kazan, Daşkənd, Düşənbə, Tbilisi beynəlxalq festivallarında iştirak edib.

## Mükafatları
*2023-cü il "Stadionlar Səssiz olanda" filmi — İlin ən yaxşı idman filmi
*2024-cü il Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının Milli Kino Mükafatı  
*2025-ci il "Qızıl Pəri" kino mükafatı (Ən yaxşı debüt filmi “Əlvida, Şmidt!”)

## Filmoqrafiya
Prodüser kimi:
#.	Susma (2012, qısametrajlı bədii film)
#.	Gil (2013, qısametrajlı bədii film)
#.	Əlifba (2016, animasiya filmi)
#.	Mozalan No. 196-199 (2016-2021, kinojurnal)
#.	Son payız (2022, qısametrajlı bədii film)
#.	İkinci planetin qırmızı rəngi (2024, qısametrajlı bədii film)
#.	Sanki yoxsan (2024, qısametrajlı bədii film)

İcraçı prodüser kimi:
#.	Tarın sədaları. Mansurovlar (film, 2013)
#.	Fikrət Əmirov (2022, sənədli film)

Rejissor, ssenari müəllifi, prodüsor kimi:
#.	Çardaq (2016, qısametrajlı bədii film)
#.	Əlvida, Şmidt! (film, 2019)
#.	Olimpia (2021, tammetrajlı bədii film)
#.	Mən qardaşımı axtarıram (qısametrajlı bədii film,2022)
#.	Stadionlar səssiz olanda (film, 2023)
#.	"Şarlotta" (qısametrajlı bədii film,2026)
#. "Qurğuşun" ssenari müəlifi, prodüser. (qısametrajlı film,2026) 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan filmi Kannda yarışır: "Böyük qürurdur" - Əli Səttar Quliyev 
*Avropa çempionuna həsr edilmiş filmin təqdimatı olub
*Azərbaycanlı rejissorun filmi Sankt-Peterburqda nümayiş etdirilib
*"Film Bakı və Zaqatala ərazisində çəkilib" - Əli-Səttar Quliyev
*"İki tüstü" adlı 18+ film çəkildi - Azərbaycanda - VİDEO
Şanxay daşıyıcısı

***Şanxay daşıyıcısı*** (, Şimali Amerikada ***S.M.A.R.T. Chase*** adı ilə tanınır) — rejissor Çarlz Martinin çəkdiyi və baş rollarda Orlando Blum, Leo Vu, Saymon Yam, Hannah Quinlivan və Lin Hunqun oynadığı 2017-ci il istehsalı olan Britaniya-Çin döyüş triller filmidir. Filmin 30 sentyabr 2017-ci il tarixində Çində, digər ölkələr üçün daha gec tarixdə nümayişi nəzərdə tutulmuşdu.

## İstinadlar
Loqanın uğuru

**Loqanın şansı** () — rejissor Stiven Soderberqin çəkdiyi Amerika komediya filmidir. Film ABŞ-də 17 avqust 2017-ci ildə, Rusiyada isə sentyabr ayının 7-də nümayiş etdirilmişdir.

## İstinadlar
Armstronqun aksiomları

**Armstronqun aksiomları** və ya *Armstronq qaydaları* () — verilənlər bazalarında əlaqələr (relasiyalar) üçün funksional asılılıqların nəzəriyyəsində istifadə olunan fundamental qaydalardır. Bu qaydalar bir verilənlər bazasının relasiyalarında funksional asılılıqların törəmə və sadələşdirilməsinə imkan verir. Onlar verilənlərdə ardıcıllığı təmin etmək və məntiqli nəticələr çıxarmaq üçün əsas mexanizm rolunu oynayır.

Armstronq aksiomları üç əsas qaydadan ibarətdir.

## Refleksivlik
Əgər  Y ⊆ X isə, o zaman X → Y.

Bu, bir çoxluğun özünün və ya onun hissələrinin digər hissələri üzərində funksional asılı olduğunu bildirir. Yəni, bir çoxluq hər zaman öz alt çoxluğunu müəyyən edə bilir.

## Artma
Əgər  X → Y isə, o zaman XZ → YZ.

Bu qayda deyir ki, əgər  X , Y -ni müəyyən edirsə, onda  X -yə hər hansı bir atribut əlavə olunduqda, bu, nəticəni dəyişməyəcək. Yəni yeni atribut əlavə olunsa belə, Y-nin müəyyən edilməsində problem olmayacaq.

## Tranzitivlik
Əgər X→Y) və Y→Z isə, o zaman X→Z.

Bu qayda, əgər X atribut dəsti Y-ni və Y isə Z-ni müəyyən edirsə, onda Y-nin birbaşa olaraq Z-ni də müəyyən etdiyini bildirir.

Bu üç əsas qayda funksional asılılıqları sadələşdirmək və törətmək üçün istifadə olunur. Armstronqun aksiomları verilənlər bazasının normallaşdırılmasında və müvafiq dizayn qaydalarına riayət etməkdə vacibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UMBC CMSC 461 Spring '99
* CS345 Lecture Notes from Stanford University
Belkanto (dəqiqləşdirmə)

***[[Belkanto]]** ( — "gözəl oxuma" və ya "gözəl mahnı") — bir neçə italyan oxuma stili ilə əlaqədar mənalara malik bir termindir;
*Belkanto (film) — 1996-cı ildə Limadakı Yaponiya səfirliyində baş vermiş girov böhranı haqqında Pol Veyç tərəfindən 2018-ci ildə çəkilmiş dram filmidir.
Dərin sular (film)

**Dərin sular** ( ) — rejissor Vim Venders tərəfindən M. Ledqradın eyni adlı romanı əsasında çəkilmiş dramatik triller melodram filmidir. Filmdə baş rolları Ceyms Makevoy və Alisiya Vikander ifa etmişdirlər. Filmin dünya üzrə premyerası 2017-ci ildə Toronto Film Festivalında baş tutmuşdur.  Filmin Rusiyada premyerası 1 mart 2018-ci ildə baş tutmuşdur.

## Süjet xətti

Film bir-birini sevən və bir-birindən minlərlə kilometr məsafədə olan və ölüm-dirim mübarizəsi aparan bir kişi ilə bir qadının həyat hekayəsindən bəhs edir. Ceyms Somalidə cihadçıların əsiri kimi çürüyür, okeanoqraf-alim olan qadın Daniel isə okeanın dibinə təhlükəli bir ekspedisiya həyata keçirir.

## Rollarda

## Çəkilişlər

Filmin çəkilişləri 12 aprel 2016-cı ildə başlamış və Fransa, Almaniya, İspaniya, Farer adaları və Cibutidə həyata keçirilmişdir.

## İstinadlar
Peeco

və ya doğum adı ilə  – Yaponiya televiziya xadimi və tənqidçisi. Əkiz qardaşı ilə "Osugi və Peeco" televiziya duetinin üzvü olmuşdur.

## Həyatı
1945-ci ildə Katsuaki Suqiura adı ilə Yokohama şəhərində doğulmuşdur. Bunka Moda Kollecindən məzun olduqdan sonra modelyer və tənqidçi kimi işləmişdir.

1975-ci ildə film tənqidçisi olan əkiz qardaşı Osugi ilə birlikdə əyləncə sektorunda debüt etmişdir. Onlar *"[[Ohayo! Nice Day]]"* (Fuji TV), *"Sanji ni Aimasho"* (TBS) və *"Waratte Iitomo!"* (Fuji TV) verilişlərində çıxış etmişdirlər. Peeco gey olduğunu açıqlamış, qadınsayağı nitqinə və açıq sözlülüyünə görə populyarlıq qazanmışdır. Dəb biliklərindən istifadə edərək küçədən keçən insanların geyimini tənqid edən veriliş seqmentinin aparıcısı olmuşdur.

40 yaşlarında Peeco-ya bədxassəli melanoma diaqnozu qoyulmuşdur. Nəticədə, onun sol gözü amputasiya olunmuş və protez gözlə əvəz olunmuşdur. O, bu əməliyyatdan sonra sarı rəngli eynəklə çıxış etməyə başlamış və bu, onun imza görünüşünə çevrilmişdir. 2004-cü ildə çanson müğənnisi kimi debüt edərək CD buraxmışdır. 70 yaşlarında *"[[Goji ni Muchu!]]"* kimi verilişlərdə çıxış etmişdir.  və  kitablarının müəllifi olmuşdur.

## Ölümü
Peeco 3 sentyabr 2024-cü ildə sepsisin səbəb olduğu bir neçə orqan çatışmazlığı səbəbilə Kanaqavada yerləşən bir xəstəxanadan ölmüşdür. Ölümü 20 oktyabrda açıqlanmışdır. Ölümündən bir neçə il əvvəl demensiya simptomları göstərməyə başlamışdı.

## İstinadlar
Koddun 12 qaydası

**Koddun 12 qaydası** () — verilənlər bazası idarəetmə sistemlərində (VBİS) əlaqəli modelin keyfiyyətini və tamlığını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş prinsiplər toplusudur. Onlar Edqar Frank Kodd tərəfindən təklif edilib və müasir əlaqəli verilənlər bazasının əsaslarını təşkil edir. Bu qaydalar verilənlər bazasının tam şəkildə əlaqəli () olmasını və istifadəçilər üçün çevik və güvənilir məlumat idarəetmə sistemləri təklif etməsini təmin edir.

## Qaydalar
# İnformasiya qaydası — verilənlər bazasında bütün məlumatlar cədvəllərdə saxlanılmalıdır və bütün məlumat vahidləri cədvəlin satır və sütunlarına uyğun olaraq yerləşdirilməlidir.
# Zəmanətli giriş qaydası — verilən məlumatlara birbaşa giriş təmin edilməlidir. İstifadəçilər hər hansı bir məlumat vahidinə cədvəl adı, sütun adı və satır dəyərləri ilə giriş edə bilməlidirlər.
# Sistematik məlumatların müstəqilliyi — məlumatlar fiziki saxlanılma üsulundan asılı olmamalıdır. Məlumatların fiziki saxlama üsulundakı dəyişikliklər tətbiqlərə təsir etməməlidir.
# Sistematik struktur müstəqilliyi — verilənlər bazasının məntiqi strukturlarında (cədvəllərdə, sütunlarda və s.) edilən dəyişikliklər istifadəçilərin və tətbiqlərin işləmə qaydasına təsir etməməlidir.
# Bütünlük qaydası — əlaqəli verilənlər bazasında bütünlük məhdudiyyətləri (məsələn, ilkin açar (), xarici açar () və s.) olmalıdır və bu məhdudiyyətlər cədvəllər üzərində işlənməlidir.
# Sərhədli dil qaydası — əlaqəli verilənlər bazası idarəetmə sistemi standart bir dilə malik olmalıdır. Bu dil verilənlərə daxil olma, tərtibat, manipulyasiya və nəzarət əməliyyatlarını yerinə yetirməlidir.
# Alt cədvəl qaydası — bir çoxluğun cədvəli başqa cədvəldə bir satır kimi təmsil olunmalıdır.
# Məlumat müstəqilliyi — məlumatların emalı verilənlər bazasında saxlanan prosedurlara bağlı olmamalıdır. Məlumatlar hər zaman istifadəçi səviyyəsində saxlanmalı və tətbiqlərdən asılı olmamalıdır.
# Fiziki müstəqillik qaydası — verilənlərin fiziki yaddaşda saxlanma üsulu dəyişdirildikdə bu dəyişikliklər tətbiqlərə təsir etməməlidir.
# Bütünlük nəzarəti qaydası — bütünlük məhdudiyyətləri verilənlər bazası sistemi tərəfindən təmin edilməlidir. İstifadəçi səviyyəsində bu məhdudiyyətlərə nəzarət etməyə ehtiyac qalmamalıdır.
# Paylanmış məlumatların müstəqilliyi — verilənlər paylanmış olsa da, onların işlənməsi sistemin müstəqil şəkildə saxlanılmasını təmin etməlidir.
# Məlumatın məntiqi və fiziki müstəqilliyi — əlaqəli verilənlər bazası idarəetmə sistemi cədvəllərdə dəyişikliklər edilməsinə imkan verməli, lakin bu dəyişikliklər verilənlər bazasında saxlanan məlumatların idarə olunmasına təsir etməməlidir.

Bu qaydalar verilənlər bazasının tam əlaqəli modelə uyğun olmasını təmin edir və müasir VBİS-lərin inkişafında və dizaynında əsas istiqamət kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
*
Aramızdakı kosmos

**Aramızdakı kosmos** () — rejissor Piter Çelsom tərəfindən çəkilmiş Amerika elmi fantastika filmidir. Film 2017-ci il fevral ayının 3-də ABŞ-də nümayiş olunmuşdur.

Film Teen Choice Awards mükafatının “Choice Movie Actress: AnTEENcipated” (Britt Robertson) nominasiyasına  namizəd olmuşdur.

## Rollarda

*Eysa Batterfild — Hardner Elliott
*Britt Robertson — Talsa 
*Karla Qudcino — Kendra
*Heri Oldmen — Nataniel Şeperd
*Bredli Bonq — Qenezisa Çenin direktoru 
*Canet Montqomeri — Sara Elliott
*Skott Takeda — doktor Qeri Lox
*Kolin İqqlsfild — Saranın qardaşı

## Çəkilişlər

Filmin çəkilişləri 14 sentyabr 2015-ci ildə Nyu-Meksiko ştatının Albukerke şəhərində başlamışdır.

## İstinadlar
Nişançı (film, 2021)

**Nişançı** () — rejissor Robert Lorensin çəkdiyi və Liam Nisonun baş rolda olduğu döyüş triller filmi.

Filmin ABŞ-də premyerası 21 yanvar 2021-ci ildə baş tutmuşdur. Filmin Rusiyada premyerası isə fevral ayının 4-də baş tutmuşdur. Film tənqidçilərindən qarışıq rəylər almışdır, belə ki, onlar Liam Nisonun aktyorluğunu tərifləmiş olsalarda, süjet xəttini "şablon" adlandırmışdırlar.

## Rollarda
* Liam Nison — Cim
* Ketrin Vinnik — Sara
* Xuan Pablo Raba — Maurisiyo
* Tereza Ruis — Roza
* Ember Midfander — yanacaqdoldurma məntəqəsinin işçisi

## İstinadlar
Rza Negarestani

**Rza Negarestani** (; ; ) —  Nyu Yorkda yaşayan iranlı filosof və yazıçı.
## Həyatı
O 1977-ci ildə Şiraz şəhərində anadan olub. 2008-ci ildə "Sayklonopediya" (Cyclonopedia) kitabının nəşri ilə "hekayə-nəzəriyyə" janrının yaradıcısı kimi şöhrət qazanmışdır.
## Həmçinin bax
* Fəlsəfə
* Ədəbiyyat
## İstinadlar
Pyer Dühem

**Pyer Dühem** (; ) — fransız fizik, riyaziyyatçı, filosof və elm tarixçisi. Paris Elmlər Akademiyasının üzvü (1913).

## Həyatı
10 iyun 1861-ci ildə Parisdə Flamandəsilli ailədə anadan olmuşdur. Orta təhsilini Stanislaus Kollecində, ali təhsilini 1882–1885-ci illlərdə Paris Ali Normal Məktəbində almışdır. Burada fizikanı öyrənmişdir.

1885-ci ildə onun termodinamik potensialanı dair elmi işi Marselen Bertlonun nəzəriyyəsini tənqid etdiyi üçün münsiflər heyəti tərəfindən rədd edilir. Buna görə də o, bütün həyatı boyu akademik və ideoloji rəqibi olan Marselin Berteloya qarşı çıxıb. Buna baxmayaraq Dühem ikinci elmi işi üzərində işləyir, bu dəfə riyazi bir mövzu seçir. Maqnetizmlə bağlı bu riyazi iş 1888-ci ildə qəbul edilir.

O, 1887–1893-cü illərdə Lill Universitetinin təbiət elmləri fakültəsində fizikadan dərs deyib. 1893-cü ildə Ren Universitetində dərs demişdir. 1894-cü ildə Bordo Universitetində nəzəri fizika kafedrasına başçılıq edib.

Birinci Dünya müharibəsi illərində o, "intellektual döyüşlər"də iştirak edib. "Alman elmi" (1915) əsərində o, "alman elmi" hesab edilən şeyə qarşı çıxaraq "fransız elmi"ni müdafiə edib.

Dühem elmin tarixində təbiət elminin ümumi inkişafı prosesində orta əsrlərin rolunu müsbət qiymətləndirmiş, elmin tarixinin onun metodologiyasında əhəmiyyətini ilk dəfə dərk edənlərdən olmuşdur.

## Əsərləri

* Les origines de la statique, v. 1–2. P., 1905–06;
* Etudes sur Léonardo de Vinci, v. 1–3. P., 1906–13;
* Essai sur la notion de théorie physique de Platon à Galilée. P., 1908;
* Le système du monde, v. 1–10. P., 1913–59.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Altşəbəkə

**Altşəbəkə** — IP şəbəkəsinin məntiqi bölməsi. Şəbəkənin iki və ya daha çox şəbəkəyə bölünməsi təcrübəsi altşəbəkə adlanır.

Eyni altşəbəkəyə aid olan kompüterlər onun IP ünvanlarının ən qiymətli bitlərinin eyni qrupu ilə ünvanlanır. Bu, IP ünvanının iki sahəyə məntiqi bölünməsi ilə nəticələnir: şəbəkə nömrəsi və ya ruter prefiksi və qalan sahə və ya host identifikatoru. Qalan sahə xüsusi host və ya şəbəkə interfeysi üçün identifikatordur.

## İstinadlar
Stüart Yulius Leblan

**Stüart Yulius Leblan-** (1855-ci il  6 sentyab Filadelfiya, Pensilvaniya - 4 yanvar 1919-cu il, Paris) Amerikalı rəssam.  

## Həyatı
1865-ci ildə ailəsi ilə bərabər Filadelfiyadan Parisə köçüb. Yulius yeniyetmə ikən Eduard Zamakois ,  Jan Leon və bir çox tanınmış rəssamlardan dərs alıb.

## Yaradıcılığı
O, 1878-ci ildən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər müntəzəm olaraq Paris Salonunda sərgilər keçirib.1894-cü il Salonunun "Amerikalılar Parisdə" bölməsinin təşkil olunmasına kömək edib. Vanderbilt ailəsinin toplantısını əks etdirən Vəftiz əsəri (Los-Anceles Şəhristanı İncəsənət Muzeyi, 1892) 1893-cü ildə *Çikaqo Dünya Kolumbiya Sərgisində* nümayiş etdirilib və 1895-ci ildə *Berlin Beynəlxalq Sərgisində* bəyənmə qazanıb.    

Yulius Ceyms Qordon Bennettin yaxtasında olarkən bir sıra rəsm əsərləri çəkib. Bunlardan ən müvəffəqiyyətlisi, "Namouna" yaxtasında, Venesiya (Vadsvod Atenum, 1890) göyərtədə yelkənli əyləncə nümayiş edib və ona aktrisa Lilli Lenqtrinin portretini daxil edib. Aralıq dənizində Yaçinq (1896) 2005-ci ildə 2,3 milyon ABŞ dollarına satılıb.

## Həmçinin bax

* Levi Varner 
* Zoqbaum Rufus 

## Xarici keçidlər

* ARTCOLLECTIONSAMERICAN AND WESTERN AMERICAN''''''
* Phoenix Art Museum
* paintingiant.com

## İstinadlar
CAP teoremi

**CAP teoremi** () — dağıtık sistemlərdəki üç əsas xüsusiyyətin eyni anda tam şəkildə təmin edilə bilməyəcəyini bildirən nəzəriyyədir.

## Teorem
CAP abbreviaturası üç əsas xüsusiyyəti təmsil edir:
# *Tutarlılıq* () — sistemdəki bütün düyünlər eyni anda eyni məlumatı alır. Yəni, bir sorğu sistemə daxil olduğu zaman, hər hansı bir düyündən alınan cavab həmişə ən son dəyişdirilmiş məlumatı əks etdirir.
# *Əlçatanlıq* () — sistem hər zaman cavab verir, hətta bəzi düyünlər sıradan çıxsa belə. Yəni, istənilən vaxt sorğuya cavab ala bilərsiniz.
# *Bölünmə toleransı* () — sistemdə şəbəkə bölünmələri, yəni bəzi düyünlər arasında əlaqə pozuntuları olsa da, sistemin işini davam etdirməsi mümkündür.

## Haqqında
CAP teoreminin üç xüsusiyyətin hər ikisini eyni vaxtda tam şəkildə təmin etmək mümkün deyil. Yalnız ikisi birlikdə əldə edilə bilər, üçüncü xüsusiyyətə isə qurban verilməlidir:

*Tutarlılıq + Əlçatanlıq — sistem hər zaman ən son məlumatı göstərir və əlçatan olur, lakin bölünmələr zamanı işini davam etdirməyə bilər.
*Tutarlılıq + Bölünmə Toleransı — sistem bölünmələr zamanı işləyir və bütün düyünlərdə eyni məlumatı saxlayır, lakin bəzi düyünlər işləmir deyə əlçatanlıq pozula bilər.
*Əlçatanlıq + Bölünmə Toleransı — sistem həmişə cavab verir və bölünmələr zamanı işləyir, lakin məlumatlar hər zaman tam tutarlı olmaya bilər.

CAP teoremi, dağıtık sistemlərin dizaynında vacib nəzəriyyədir və sistemlərin necə işləyəcəyini seçərkən mühəndislərə istiqamət verir.

## İstinadlar
CRUD

**CRUD** — məlumat bazalarında və proqram təminatında istifadə olunan əsas əməliyyatları ifadə edən bir abbreviaturadır.

CRUD aşağıdakı dörd əməliyyatı təmsil edir:

# Create (Yaratma) — məlumat bazasında yeni bir qeyd (məlumat) yaratmaq. Məsələn, yeni istifadəçi hesabı əlavə etmək.
# Read (Oxuma) — məlumat bazasından mövcud olan məlumatı oxumaq və ya əldə etmək. Məsələn, istifadəçi siyahısını görmək.
# Update (Yeniləmə) — mövcud məlumatı yeniləmək və ya dəyişdirmək. Məsələn, bir istifadəçinin profil məlumatlarını yeniləmək.
# Delete (Silmə) — məlumat bazasından mövcud bir məlumatı silmək. Məsələn, bir istifadəçi hesabını tamamilə sistemdən çıxarmaq.

## İstifadəsi
### Verilənlər bazaları
CRUD abbreviaturası verilənlər bazası tərəfindən həyata keçirilən əsas əməliyyatlara aiddir. Akronimdəki hər bir hərf standart Strukturlaşdırılmış Sorğu Dili (SQL) bəyanatına uyğunlaşdırıla bilər.

CRUD əməliyyatları adətən veb tətbiqləri və məlumat bazası idarəetmə sistemlərində istifadə olunur. Bu əməliyyatlar, məlumatların idarə edilməsində əsas rola malikdir və çox vaxt API-lar, məlumat bazası əməliyyatları və istifadəçi interfeysləri üçün nəzərdə tutulmuş əsas funksiyalar olaraq xidmət edir.

## İstinadlar
Rövnəq Rzayev

**Rövnəq Rzayev** (tam adı:*Rzayev Rövnəq Mirzə oğlu*) — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində elm və innovasiya məsələləri üzrə prorektor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi, professor

## Həyatı və təhsili

Rövnəq Rzayev 1970-ci il fevral ayının 12-də Ordubad rayonunun Biləv kəndində anadan olub.

1986-cı ildə orta məktəbi, 1992-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirib.

1988-1989-cu illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olub.

1992-1995-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Fizika fakültəsində əyani aspirant olub.
1996-cı ildən Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində çalışır.

1998-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsini, 2014-cü ildə doktorluq dissertasiya işini müdafiə edərək, fizika üzrə elmlər doktoru alimlik dərəcəsi alıb.

2011-ci ildən 2020-ci ilə kimi UNEC-in “Fizika və kimya” kafedrasına rəhbərlik edib.

17 iyul 2019-cu ildə professor seçilib.

2020-2024-cü ilin oktyabr ayına kimi UNEC-in “Mühəndislik və tətbiqi elmlər” kafedrasının müdiri olub.

160-dan artıq elmi əsərin, o cümlədən 25-i impakt faktorlu jurnallarda olmaqla, 65 məqalənin, 20-yə qədər beynəlxalq və 45-dən yuxarı respublika səviyyəli konfrans materiallarının, 2 dərs vəsaitinin, 8 proqram və metodiki vəsaitin müəllifidir.

21 oktyabr 2024-cü il tarixində Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinə Elm və innovasiya məsələləri üzrə prorektor vəzifəsinə təyin olunub.

## Təltifləri

* Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 sentyabr 2020-ci il Sərəncamına əsasən, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin 90 illiyi münasibətilə və Azərbaycanda təhsilin inkişafındakı xidmətlərinə görə “Əməkdar müəllim” fəxri adına layiq görülüb.
* “Tədqiqatçı” adlarının təsis edilməsi haqqında UNEC-in 19.03.2019-cu il tarixli əmrinə əsasən, 2024-cü ilin iyulunda prof. R.Rzayevə “Tədqiqatçı-professor” statusu verilib.

## İstinadlar
Graduate Management Admission Test

**The Graduate Management Admission Test** ( **GMAT** (  (  ))), qəbul zamanı istifadə üçün müəyyən analitik, kəmiyyət, şifahi və məlumat savadlılığı bacarıqlarını qiymətləndirmək üçün nəzərdə tutulmuş kompüter adaptiv testidir (CAT). Master of Business Administration (MBA) proqramı kimi bir məzun idarəetmə proqramı. Test suallarını cavablandırmaq üçün oxuyub başa düşmə, hesab və cəbr kimi riyazi bacarıqlar tələb olunur. Məzun İdarəetmə Qəbulu Şurası (GMAC) testin sahibidir və onu idarə edir və bildirir ki, GMAT tənqidi düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarını qiymətləndirir, eyni zamanda real biznes və idarəetmə uğurları üçün vacib hesab etdiyi məlumatların təhlili bacarıqlarına müraciət edir. İldə beş dəfəyə qədər qəbul edilə bilər, lakin cəmi səkkiz dəfədən çox olmamalıdır. Cəhdlər arasında ən azı 16 gün olmalıdır. GMAT ABŞ-da MBA oxumaq istəyənlər üçün tələb edilən ən tanınmış test üsuludur, eyni zamanda iş                        dünyasında hörmət bəslənəndir. GMAT kursuna hazırlıq dərs materialları və British Centre-in xüsusi                        test üslubları daxildır. Əlavə dərslər kağz üzərində və onlayn materiallarla ingilis dilini                        təkminləşdirmək üçün istifadə edilir.https://britishcentre.az/gmat-ingilis-dili-kurslari
## İstinadlar
Girov (film, 2020)

**Girov** — rejissor İsaak Florentin tərəfindən çəkilmiş 2020-ci il istehsalı olan Amerika döyüş triller filmidir. Filmdə baş rolları Skot Edkins və Mario Van Pibles ifa edirlər. Filmin süjet xətti oğurlanan oğlunun müqabilində yüksək təcrübəyə malik olan peşəkar cinayətkarlardan ibarət üç cinayət sindikatını məhv etməli olan keçmiş xüsusi agentin başına gələn hadisələrdən bəhs edir.
Null (SQL)

**NULL** — verilənlər bazasında bir dəyərin mövcud olmadığını və ya təyin edilmədiyini göstərən xüsusi bir dəyərdir. `NULL` boşluq və ya sıfır kimi qəbul edilmir; əksinə, dəyərin "bilinməz" olduğunu və ya mövcud olmadığını bildirir.

## Haqqında
# Məlumatın olmaması — NULL dəyəri bir cədvəl hüceyrəsində məlumatın olmadığını bildirir. Məsələn, istifadəçinin telefon nömrəsi yoxdursa, telefon sütununda NULL saxlana bilər.
# NULL = NULL deyil — SQL-də iki NULL dəyəri bir-birinə bərabər hesab edilmir. Yəni, `NULL = NULL` şərti **doğru** deyil. NULL-lar bilinməz dəyərlər olduğundan, iki bilinməz dəyərin eyni olub-olmadığını müqayisə etmək mənasızdır.
# NULL ilə əməliyyatlar — NULL ilə hər hansı bir riyazi və ya məntiqi əməliyyatın nəticəsi də NULL olacaq. Məsələn, `5 + NULL` və ya `NULL AND TRUE` kimi ifadələr NULL qaytaracaq.
# NULL ilə şərtlər — NULL-ları axtarmaq üçün SQL-də xüsusi `IS NULL` və `IS NOT NULL` ifadələrindən istifadə olunur.

Məsələn:

```sql
SELECT * FROM users WHERE phone IS NULL;
```



```sql
'Fish ' || NULL || 'Chips'   -- Result is NULL
```


Bu sorğu telefon nömrəsi olmayan istifadəçiləri qaytaracaq.

5. NULL dəyərlərin funksiyalarla istifadəsi — bir çox SQL funksiyası NULL dəyərlərlə işləyəndə NULL qaytarır, lakin `COALESCE` kimi xüsusi funksiyalar NULL dəyəri başqa bir dəyərlə əvəz etmək üçün istifadə edilə bilər.

Məsələn:
   

```sql
SELECT COALESCE(phone, 'No phone number') FROM users;
```


Bu sorğu, NULL olan telefon nömrələrini "No phone number" mətnilə əvəz edəcək.

SQL üç məntiqi nəticəni həyata keçirir, buna görə də SQL tətbiqləri ixtisaslaşmış üç dəyərli məntiqi (3VL) təmin etməlidir. SQL-in üç dəyərli məntiqini idarə edən qaydalar aşağıdakı cədvəllərdə göstərilmişdir (p və q məntiqi vəziyyətləri təmsil edir)." SQL-in AND, OR və NOT üçün istifadə etdiyi həqiqət cədvəlləri Klin və Lukaseviçin üç dəyərli məntiqinin ümumi fraqmentinə uyğun gəlir.

SQL-də NULL, məlumatların olmadığını bildirir və onunla işləyərkən xüsusi qaydalar tətbiq olunur.

## İstinadlar
Xarici açar

**Xarici açar** () — SQL verilənlər bazalarında bir cədvəldəki bir sütunun (və ya bir neçə sütunun) başqa bir cədvəlin bir sütunu ilə əlaqəli olduğunu göstərən bir məhdudiyyətdir.

Xarici açarlar, verilənlər bazasında cədvəllər arasındakı əlaqələri müəyyən etmək və bu əlaqələrin düzgünlüyünü qorumaq üçün istifadə olunur. Onlar verilənlər bazasında məlumatların bütövlüyünü təmin etməyə kömək edir.

## Əsas funksiyaları
# *Məlumatlar arasında əlaqə* — xarici açar bir cədvəldəki məlumatı başqa bir cədvəldəki məlumatla əlaqələndirir. Məsələn, bir *məhsul* cədvəli və bir *kateqoriya* cədvəli varsa, məhsul cədvəlindəki `category_id` sütunu xarici açar kimi təyin edilə bilər ki, bu da onu kateqoriya cədvəlindəki `id` sütunu ilə əlaqələndirir.
# *Referensial bütövlük* — xarici açarların əsas vəzifəsi referensial bütövlüyü qorumaqdır. Bu, o deməkdir ki, xarici açarın istinad etdiyi dəyər əsas cədvəldə mövcud olmalıdır. Məsələn, əgər məhsul cədvəlində bir `category_id` varsa, bu dəyər kateqoriya cədvəlindəki `id` sütununda mövcud olmalıdır.

## Əməliyyat məhdudiyyətləri
* `ON DELETE` — əsas cədvəldən bir qeydi sildikdə xarici açara malik qeydlərlə nə baş verəcəyini idarə edir. Məsələn:
* `CASCADE` — əsas qeydi silərkən əlaqəli xarici açar qeydləri də avtomatik olaraq silinir.
* `SET NULL` — əsas qeydi silərkən əlaqəli xarici açar dəyəri NULL-a təyin olunur.
* `RESTRICT` — əsas qeydi silmək qadağan olunur, əgər ona bağlı xarici açar qeydləri varsa.
* `ON UPDATE` — əsas qeydin dəyərini yeniləyərkən xarici açar qeydlərinin necə yenilənəcəyini idarə edir. Oxşar olaraq `CASCADE`, `SET NULL`, və `RESTRICT` kimi seçimlər mövcuddur.

## Açarın yaradılması
Bir cədvəldə xarici açar yaratmaq üçün SQL-də `FOREIGN KEY` ifadəsi istifadə olunur. Məsələn, `orders` (sifarişlər) cədvəli və `customers` (müştərilər) cədvəli arasında əlaqə yaratmaq üçün aşağıdakı sintaksisdən istifadə olunur:


```sql
CREATE TABLE orders (
    order_id INT PRIMARY KEY,
    order_date DATE,
    customer_id INT,
    FOREIGN KEY (customer_id) REFERENCES customers(customer_id)
);
```


Bu misalda, `orders` cədvəlindəki `customer_id` sütunu **xarici açar** kimi təyin olunur və bu, `customers` cədvəlindəki `customer_id` sütununa istinad edir.

## Açarların əhəmiyyəti
* Verilənlər bazasında *məlumatların tamlığını* təmin edir.
* Müxtəlif cədvəllər arasında *loji əlaqələr* qurur.
* Məlumatların təkrarını azaldır və *referensial bütövlüyü* qoruyur.

Xarici açarlar cədvəllər arasında əlaqələrin düzgün və məntiqli olmasını təmin edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*SQL-99 Foreign Keys
*PostgreSQL Foreign Keys
*MySQL Foreign Keys
*FirebirdSQL primary Keys
*SQLite support for Foreign Keys
*Microsoft SQL 2012 table_constraint (Transact-SQL)
Grüner-Ze (Ştiriya)

**Grüner-Ze** () və ya **Yaşıl göl** – Avstriyanın Ştiriya əyalətində yerləşən göl.

## Xüsusiyyətlər
Göl Avstriyanın Ştiriya torpağında, Brukk-an-der-Mur şəhərindən 25 kilometr məsafədə, Tragös kəndinin yaxınlığında yerləşir. Göl Hoçşvab sıradağları və meşə ilə əhatə olunub. Gölün adı suyunun zümrüd yaşılı rəngdə olan görünüşündən yaranıb. Rəngi səbəbilə göl "Alp dağlarının Karibi" ləqəbi ilə tanınır.

Gölün suyu təmiz və aydındır, 6–8° C temperatura malik olur. Göldə qızılbalıq, ilbiz kimi kiçik canlılar, subirələri, kiçik yengəclər, milçək süfrələri yaşayır. Gölün dibi qayalıq olduğu üçün florası çox kasaddır. Gölün yerləşdiyi yer hidroloji baxımdan həssas bölgə hesab olunaraq 16 oktyabr 2006-cı ildə Ştiriya hökuməti tərəfindən mühafizə olunan yer elan olunmuşdur.

## Su səviyyəsi
Göl buzlaq suları ilə qidalandığı üçün su səviyyəsi dəyişkənlik göstərir, maksimum dərinliyə (12 metr) iyun ayında çatır. Qışda isə cəmi 1 metr dərinliyində olur. Gölün sahəsi qışda 2000 m² olduğu halda, yayda 4000 m² olur. Gölün ətrafında yerləşən park, skamyalar, körpü, ağaclar, cığırlar hər yay su altında qalır. Növbəti aylarda qurumağa başlayır. Göl yayda dalğıclar arasında populyar yerdir. Turizmin gölün həssas ekosisteminə zərər vurmasının qarşısını almaq məqsədilə 1 yanvar 2016-cı ildə göldə su idman növləri (dalğıclıq, üzmək, qayıqla səyahət) ilə məşğul olmaq qadağan edilmişdir.

## Qalereya

2006 - Grüner See.jpg|Su altında qalmış cığır
2006 - Grüner See2.jpg|Su altında qalmış skamya
2006 - Grüner See3.jpg|Dalğıc
2006 - Grüner See4.jpg|Bitkilər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
TUSAŞ-a terror hücumu (2024)

**TUSAŞ-a terror hücumu**  — 23 oktyabr 2024-cü il tarixində Türkiyənin paytaxtı Ankara  şəhərində baş verən terror hücumu.

23 oktyabr 2024-cü ildə Ankaranın Kahramankazan rayonunda TUSAŞ-a terror hücumu olub. Hücumun kamikadze tərəfindən uzun lüləli silahlar istifadə edildiyi koordinasiyalı hücum olduğu bildirilib. Şəhid və xəsarət alanların aşkarlanması ilə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən genişmiqyaslı araşdırmalara başlanılıb və şəxsi heyət təhlükəsizlik məqsədilə sığınacaqlara yerləşdirilib.

## İstinadlar
Şimal FK

**Şimal FK** — 2023-cü ildə Azərbaycanın Xaçmaz rayonunda yaradılmış futbol klubu. Hal-hazırda Azərbaycan Birinci Liqasında çıxış edir.

## Tarixi
Azərbaycan Region Liqasının 2023/2024 mövsümünün final oyununa qədər məğlubiyyətsizlik seriyası ilə irəliləyən "Şimal" 24 may 2024-cü ildə "Hypers Guba" ilə qarşılaşıb. Final görüşünün əsas və əlavə hissələri 1:1 bərabərliklə nəticələnsə də, "Şimal" penaltilər seriyasında rəqibini 3:1 hesabı ilə məğlub edərək Azərbaycan İkinci Liqasına yüksəlmişdir. 30 aprel 2025-ci il tarixində İkinci Liqanın XXIII turu çərçivəsində Lənkəran şəhərində keçirilən "Lerik-Şimal" matçında Xaçmaz təmsilçisi "2-4" hesabı ilə "Lerik"i məğlub edərək turnirin bitməsinə son 3 tur qalmış "Azərbaycanın Futbol üzrə Birinci Liqası"na yüksəlmək üçün vəsiqəni riyazi olaraq təmin etdi. 52 xalla 3-cü yerdə qərarlaşan "Şimal" "Şahdağ Qusar" və "Şəfa"dan sonra "Birinci Liqa"ya yüksələn 3-cü komanda oldu. Klub ən yaxın izləyicisi olan 42 xala sahib "Hypers Guba" ilə aralarındakı xal fərqini 10-a çatdıraraq bu uğura nail oldu. Beləliklə, "Şimal" 2025/26 mövsümündə Birinci Liqada oynayacaq. 

## İstinadlar
Relyasiya (verilənlər bazası)

**Relyasiya** ()  — verilənlər bazasında verilənlər arasında əlaqələri göstərmək üçün istifadə edilən bir modeldir. Relyasiyalı verilənlər bazası, məlumatları iki ölçülü cədvəllər şəklində saxlayır və bu cədvəllər arasında əlaqələri göstərir. Hər bir cədvəl sütunlar və sətrlərdən ibarətdir, sütunlar atributları, sətrlər isə verilənləri təmsil edir. Bu model SQL () ilə işləyir və məlumatların strukturlaşdırılmış şəkildə saxlanılmasını, axtarılmasını və idarə edilməsini asanlaşdırır.

## Nümunə
Aşağıda üç adlandırılmış atributu olan əlaqə nümunəsidir: tam bölgədən "ID" və sətir bölgəsindən "Ad" və "Ünvan":

Sərbəst dəyişənləri ifadə etmək üçün atribut adlarından istifadə edərək bu əlaqə üçün predikat ola bilər: "İşçi ID-si Ad kimi tanınır və Ünvanda yerləşir." Münasibətin tədqiqi, predikatın sahib olduğu yalnız dörd dəzmin olduğunu göstərir. Məsələn, 102-ci işçini yalnız Yonezava Akinori tanıyır və Naha, Okinavadan başqa heç bir yerdə yaşamır. Bundan əlavə, göstərilən dörd işçidən başqa heç bir işçinin adı və ünvanı yoxdur.

## Relyasiya dəyişənləri
Relyasiya verilənlər bazası real dünyada baş verən dəyişikliklərə cavab olaraq verilənlər bazasını yeniləmək üçün adlandırılmış relyasiya dəyişənlərindən () ibarətdir. Müvafiq dəyərin yenilənməsi həmin dəyişənə təyin edilmiş əlaqənin gövdəsinin başqa bir dəst dəsti ilə əvəzlənməsinə səbəb olur. Relyasiya dəyişənləri iki sinfə bölünür: əsas əlaqə dəyişənləri və törəmə əlaqə dəyişənləri, sonuncular virtual relyasiya dəyişənləri kimi də tanınır, lakin adətən stenoqrafiyada deyilir.

Məlumatların tərifi dili () istifadə edərək, əsas əlaqənin dəyişənlərini təyin edə bilər. SQL-də `CREATE TABLE` sintaksisi əsas cədvəlləri müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Aşağıda bir nümunə verilmişdir.


```sql
CREATE TABLE List_of_people (
 ID INTEGER,
 Name CHAR(40),
 Address CHAR(200),
 PRIMARY KEY (ID)
)
```


## İstinadlar
Görünüş (SQL)

SQL-də **Görünüş** () —  verilənlər bazasında saxlanılan virtual bir cədvəldir. Görünüş bir və ya bir neçə cədvəldən seçilmiş sütunlar və sətirlər əsasında yaradılır və istifadəçilərə məlumatlara asan giriş imkanı verir. Görünüşlər məlumatların təkrarını azaltmaq, mürəkkəb sorğuları sadələşdirmək və məlumat təhlükəsizliyini təmin etmək üçün istifadə olunur. Görünüş statik deyil və orijinal cədvəllərdəki məlumatlar dəyişdikdə avtomatik olaraq yenilənir. Görünüş SQL-də `CREATE VIEW` ifadəsi ilə yaradılır.

Görünüşlər cədvəllər üzərində üstünlüklər təmin edə bilər:

* Görünüşlər cədvəldə olan məlumatların bir hissəsini təmsil edə bilər. Nəticə etibarilə, görünüş əsas cədvəllərin xarici aləmə məruz qalma dərəcəsini məhdudlaşdıra bilər: xüsusi istifadəçinin görünüşü sorğulamaq icazəsi ola bilər, lakin əsas cədvəlin qalan hissəsinə giriş qadağan edilə bilər.
* Görünüşlər birdən çox cədvəli bir virtual cədvəldə birləşdirə və sadələşdirə bilər.
* Görünüşlər məcmu cədvəllər kimi çıxış edə bilər, burada verilənlər bazası mühərriki məlumatları (cəm, orta və s.) cəmləşdirir və hesablanmış nəticələri verilənlərin bir hissəsi kimi təqdim edir.
* Görünüşlər məlumatların mürəkkəbliyini gizlədə bilər. Məsələn, görünüş faktiki əsas cədvəli şəffaf şəkildə ayıraraq Sales2020 və ya Sales2021 kimi görünə bilər.
* Görünüşlər çox az yer tutur; verilənlər bazası yalnız görünüşün tərifini ehtiva edir, təmsil etdiyi bütün məlumatların surətini deyil.
* İstifadəçi siniflərinin təbii və intuitiv tapdığı şəkildə struktur datasına baxır.

## Ekvivalentlik
Görünüş orijinal sorğuya bərabərdir. Görünüş üzrə sorğular yerinə yetirildikdə sorğu dəyişir. Məsələn, aşağıdakı məzmunlu `accounts_view` adlı bir görünüş varsa:


```sql
-- accounts_view:
----
SELECT name,
       money_received,
       money_sent,
       (money_received - money_sent) AS balance,
       address,
	   ...
  FROM table_customers c 
  JOIN accounts_table a 
    ON a.customer_id = c.customer_id
```


o zaman proqram sadə bir sorğu yerinə yetirə bilər, məsələn:


```sql
-- Simple query
----
SELECT name,
       balance
  FROM accounts_view
```


Daha sonra DBMS sadə sorğunu götürür, onu ekvivalent təqdimatla əvəz edir və sonra aşağıdakıları sorğu optimallaşdırıcısına göndərir:

```sql
-- Preprocessed query:
----
SELECT name,
       balance
  FROM (SELECT name,
               money_received,
               money_sent,
               (money_received - money_sent) AS balance,
               address,
			    ...
          FROM table_customers c JOIN accounts_table a
               ON a.customer_id = c.customer_id        )
```


## İstinadlar