open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marione İnqram

**Marione İnqram** (; ) — Almaniya əsilli ABŞ vətəndaş hüquqları fəalı, yazıçı və sənətçi. O, Holokost dövründə yaşadığı faciəsi və sonrakı illərdəki vətəndaş hüquqları mübarizəsindəki fəallığı ilə tanınır.  Son illərdə o, İsrailin Qəzzaya hücumunun kəskin tənqidçisi olub.
## Həyatı
Marione İnqram 1935-ci ildə Hamburq şəhərində anadan olub. Anası yəhudi, atası alman olub. 1934-cü ildə evlənən valideynləri Nürnberq qanunları ilə yəhudi olmayanlarla evlənmək qadağan edilməzdən əvvəl evlənmişdilər. Bu səbəbdən Marione və iki bacısı ilkin deportasiyalardan yayınmışdı. Ancaq atası kommunist və pasifist inancları səbəbindən SS tərəfindən hədəf alınmışdı. Ailənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün atası Lüftvaffeyə qatılmış və gizli olaraq Alman müqavimətinə dəstək vermişdir. İyul 1943-də Marione və ailəsinin deportasiya olunma təhlükəsi var idi. Buna görə anası qızlarını gizlətmək üçün yaxın qohumlarına göndərmiş, özü isə intihar etməyə çalışmışdır. Ancaq Marione anasının intiharını dayandırmış və bir neçə gün sonra Hamburqun bombardmanına şahid olmuşdur. Bu bombardman nəticəsində, Marione və anası bir il yarım gizlənmişdir. Atası və iki bacısı da müharibəni sağ olaraq başa vurmuşdur.

## Amerikaya köç və vətəndaş hüquqları hərəkatı

1952-ci ildə Marione İnqram anası ilə birlikdə ABŞ-a köçmüşdür. Amerikada afroamerikalıların qarşılaşdığı irqçilik və ayrı-seçkiliklə tanış olmuş və bu vəziyyəti Holokost dövründə yaşadığı xatirələri müqayisə etmişdir. Bu əlaqə onu vətəndaş hüquqları hərəkatına qoşulmağa təşviq etmişdir. 1963-cü ildə Vaşinqtonda keçirilən "March on Washington" yürüşündə iştirak etmiş və 1964-cü ildə Mississipidəki "Freedom Summer" layihəsində fəal olmuşdur.

Marione İnqram həyat təcrübələrini iki kitabında əks etdirmişdir:
* The Hands of War: A Tale of Endurance and Hope, from a Survivor of the Holocaust (2013): Holokost dövründəki yaşadığını və sağ qalma mübarizəsini anladan kitab.
* The Hands of Peace: A Holocaust Survivor's Fight for Civil Rights in the American South (2015): Vətəndaş hüquqları hərəkatında iştirakını və Mississipi təcrübələrini təsvir edən əsər.

Son illərdə Marione İnqram İsrailin Qəzza zolağına hücumunu tənqid etmiş və sülh çağırışları etmişdir. 2023-cü ildə Vaşinqtonda Ağ Ev qarşısında sülh çağırışı edərkən, Hamburqdakı çıxışlarının ləğv edildiyini bildirmişdir. Eyni il, ABŞ Prezidenti Co Baydenə Qəzzadakı "soyqırımın" dayandırılması çağırışı etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Marione İnqram Daniel İnqram ilə evli olub. Onun bir oğlu, iki nəvəsi vardır. Cütlük hazırda Vaşinqtonda yaşayır.  Ronald Reyqanın yenidən prezident seçilməsindən sonra, 1980-ci illərin sonlarında Daniel ilə birlikdə Avropaya köçmüş, lakin 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-a geri dönmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Karolina Koks

**Karolina Anna Koks**, **baronessa Koks** (; ) — Britaniya Lordlar Palatasının üzvü, sosioloq. O, həmçinin Humanitarian Aid Relief Trust (HART) adlı təşkilatın yaradıcısıdır. Koks 1982-ci ildə Life Peer-i yaradanlardandır və 1985-2005-ci illərdə Lordlar Palatasının sədr müavini, habelə hökumətdə nazir vəzifəsində olub. O, həmçinin Kraliça II Yelizavetanın  baronessası titulunu daşıyıb. O, 2006-2013-cü illərdə Bornmut Universitetinin təsisçi kansleri, Liverpul Hope Universitetinin rektoru olub. Kral Tibb bacısı Kollecinin vitse-prezidenti idi. O, MERLIN Medical Emergency Relief International təşkilatının təsisçisi Qəyyum idi.  O , Polşa Respublikasının “Komandir Xaçı” ordeni ilə təltif olunmuşdur.Ermənipərəst mövqeyi olduğundun 1-ci Qarabağ müharibəsi dövründə ermənilərin xarici dəstəkçisi kimi tanınmışdır 

## İstinadlar
Eos reticulata

**Eos reticulata** (*Mavi zolaqlı lori*) — həmçinin "maviboyun lori" kimi tanınan, orta ölçülü bir tutuquşu növü.

## Təsvir

"Eos reticulata" quyruq daxil olmaqla təxminən 31 santimetr uzunluğundadır. Çəkisi 145-155 qram arasındadır. Hər iki cinsin yetkin fərdləri eyni görünüşə malikdir – bu, cinsi monomorfizm adlanır. Quşun ümumi lələkləri əsasən parlaq qırmızı rəngdədir. Bu parlaq qırmızı fon üzərində, qulaqların yaxınlığında və boyun arxasında elektrik mavi lələklər var, bu da quşun adının mənbəyidir. Boyunun əsasından başlayaraq, indiqo-bənövşəyi bir zolaq var. Boyun arxasının alt hissəsi və belin üst hissəsi mavi-qara rəngdədir. Belin əsas hissəsi və sağrı qırmızıdır. Qanad örtükləri və uçuş lələkləri qırmızıdır və qara ucları var. Quyruq lələklərinin üst hissəsi qırmızı-qara, alt hissəsi isə tünd qırmızıdır. Gözün iris narıncı-qırmızıdır. Dimdiyi kəskin əyilmiş, qısa və parlaq qırmızı-narıncı rəngdədir. Ayaqları orta boz, dırnaqları isə qara rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Turtur afer

**Turtur afer** (*Mavi ləkəli meşə göyərçini* və ya *mavi ləkəli göyərçin*) — "Columbidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Taksonomiya

1760-cı ildə fransız zooloq Matüren-Jak Brisson, Seneqaldan toplanmış nümunə əsasında, mavi-ləkəli meşə göyərçininin təsvirini, altı cildlik "Ornithologie" əsərində daxil etdi. O, fransızca "La tourterelle de Sénégal" və latınca "Turtur senegalensis" adlarından istifadə etdi. Brisson latınca adlar yaratmış olsa da, bu adlar binomial sistemə uyğun deyil və "Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyası" tərəfindən tanınmır. 1766-cı ildə İsveç təbiətşünası Karl Linney özünün "Systema Naturae" əsərinin on ikinci nəşrini yeniləyərkən, Brisson tərəfindən əvvəlcə təsvir edilmiş, 240 növü daxil etdi. Bunlardan biri də, mavi-ləkəli meşə göyərçini idi və Linney onu digər göyərçinlərlə birlikdə "Columba" cinsinə yerləşdirdi. Linney qısa bir təsvir verdi, "Columba afra" binomial adını təqdim etdi və Brissonun əsərinə istinad etdi. Növün xüsusi adı olan, "afer", latıncada "Afrika" deməkdir. Bu növ indi 1783-cü ildə Hollandiyalı təbiətşünas Piter Boddert tərəfindən təqdim edilmiş "Turtur" cinsinə daxil edilir. Növ monotipikdir: heç bir yarımnöv tanınmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Galbula cyanicollis

**Galbula cyanicollis** (*Mavi boyunlu yakamar* və ya *mavi yanaqlı yakamar*) — "Galbulidae" fəsiləsinə aid olan quş növü.

## Taksonomiya və sistematika

Mavi boyunlu yakamar monotipik növdür. O və sarıdimdik yakamar (Galbula albirostris) bir zamanlar, eyni növ kimi qəbul edilsə də, təxminən 1974-cü ildən bəri supernöv kimi təsnif edilir.

## Təsvir

Mavi boyunlu yakamarın uzunluğu, 19–22 sm, çəkisi isə 21–26 qram arasındadır. Erkəyin üst hissəsi parlaq yaşıl, alt hissəsi isə şabalıdı rəngdədir. Üzü, şərqdən qərbə doğru, polad mavisi ilə, yaşıl arasında dəyişir. Dişi daha solğun olur və alt hissəsi qəhvəyi-boz rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tanygnathus lucionensis

**Tanygnathus lucionensis** (*Mavi boyun arxalı tutuquşu*) — həmçinin "mavi-taclı yaşıl tutuquşu", "Luzon tutuquşu", "Filippin yaşıl tutuquşu" və yerli adı ilə "pikoy" kimi tanınan, Filippinin hər yerində və İndoneziyanın Talaud adalarında yaşayan bir tutuquşu növü.

## Təsvir

Bu orta ölçülü bir tutuquşudur, uzunluğu təxminən 31 sm-dir. Əsasən yaşıldır, lakin arxa baş və boyun arxası açıq mavi, belin alt hissəsi və sağrı açıq mavi, qara örtüklər üzərində narıncı-qəhvəyi rəngli lələklər və qaradöş qanad altı örtükləri ilə, yaşıl qanad altı örtükləri var.

## Yayılması və ekologiya

Bu növ, Filippinin hər yerində geniş yayılmışdır. Üç yarımnöv Filippinə endemikdir: "T. l. lucionensis" (Luzon və Mindoro), "T. l. hybridus" (Polillo adaları) və "T. l. salvadorii" (cənub Filippin, Sulu arxipelaqı daxil). Sonuncu yarımnöv olan "T. l. talautensis" Filippinin Visay və Mindanao adaları qrupunda yaşayır və İndoneziyanın Talaud adalarına qədər yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chlorophonia cyanea

**Chlorophonia cyanea** (*Mavi boyun arxalı xlorofoniya*) — "Fringillidae" fəsiləsinə aid olan, rəngarəng, Cənubi Amerikaya aid quş növü.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Onun yayılması olduqca parçalıdır. Populyasiyalar Braziliyanın cənub-şərqində, Paraqvayın şərqində və Argentinanın şimal-şərqində yerləşən Atlantik meşələri, Boliviyadan cənubdan Venesuelaya qədər uzanan And dağları, Perija və Santa Marta dağları, Venesuela sahil dağları və Tepui dağları ilə əlaqələndirilir. Bütün populyasiyalar, rütubətli meşələrlə əlaqəlidir, lakin yerli olaraq yaxınlıqdakı bağ və parklarda da, (xüsusilə Atlantik meşəsi regionunda) rast gəlinir. Əksər populyasiyalar subtropik yüksəklikdə tapılır, lakin Atlantik meşəsi regionunda dəniz səviyyəsinə yaxın ərazilərdə də, mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chalcostigma stanleyi

**Chalcostigma stanleyi** (*Mavi örtüklü bizquyruq*) — "Lesbiinae" yarımfəsiləsinin, "Lesbiini" qəbiləsinə aid olan, "koketlər" qrupundan, bir kolibri növü.

## Təsvir
"Chalcostigma stanleyi" 12–13 sm uzunluğundadır, erkəklərin çəkisi təxminən 6,2 q, dişilərin isə 4,5 q-dır. Hər iki cinsin qısa və düz qara dimdiyi və göz arxasında kiçik ağ ləkəsi var. Erkək fərdlərin nominal yarımnövü ümumilikdə tünd qonur rəngdədir. Başın üstü və ensə hissəsi tünd yaşıl parıltıya, arxası bənövşəyi-göy rəngə, quyruqüstü örtükləri isə firuzəyi rəngə malikdir. Mürəkkəb quyruğu polad mavisi rəngdədir. Onların boğazında dar bir lələk zolağı var ki, çənə altında zümrüd yaşılı rəngdədir və aşağıya doğru çəhrayıdan bənövşəyi-göy və ya göy-mor rəngə keçid edir. Dişi fərdlər oxşardır, lakin boğaz zolağı yalnız çənə altında yaşıl rəngdədir və xarici quyruq lələklərinin ucları açıq rənglidir. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir. "*C. s. versigulare*" yarımnövünün bütün üst hissələri (təkcə arxa deyil) tünd bənövşəyi-göy rəngindədir və boğaz zolağının aşağı hissəsindəki çəhrayıdan, bənövşəyi rəngə keçid nominal yarımnövdən daha daradır. "*C. s. vulcani*" yarımnövü "versigulare" yarımnövünə bənzəyir, lakin boğaz zolağının aşağı hissəsi göy-boz və ya boz-bənövşəyi rəng alır.

## Həmçinin bax
* Chalcostigma heteropogon

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trochocercus cyanomelas

**Trochocercus cyanomelas** (*Mavi örtüklü kəkilli milçəkqapan*) və ya *Afrika kəkilli milçəkqapanı* — "Monarchidae" fəsiləsinə aid olan və Şərqi və Cənub-Şərqi Afrikada rast gəlinən bir quş növü. Onun təbii yaşayış mühiti, subtropik və ya tropik quru meşələr və subtropik və ya tropik, rütubətli ovalıq meşələridir.

## Taksonomiya və sistematika

"Trochocercus cyanomelas", ilk dəfə "Muscicapa" cinsində təsvir edilmişdir və bəzi mütəxəssislər onu "Terpsiphone" cinsinə də aid etmişlər. Mavi-mantiyalı kəkilli milçəkqapan üçün alternativ adlara "mavi-örtüklü milçəkqapan", "mavi-örtüklü cənnət milçəkqapanı", "Keyp kəkilli milçəkqapanı" və "kəkilli milçəkqapan" daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Prioniturus platenae

**Prioniturus platenae** (*Mavi başlı raketquyruq*) — Həmçinin "Palavan raketquyruq" və yerli dilində "kinawihan" adı ilə tanınan, Filippinin qərb hissəsində, Palavan ətrafında rast gəlinən bir tutuquşu növü.

## Təsvir

"Prioniturus platenae" 27–28 sm uzunluğundadır. Lələkləri yaşıl rəngdədir, parlaq, açıq mavi başı, mavi alt qanadları (yaşıl örtüklər istisna olmaqla) və erkəkdə mavi sinə hissəsi var. Dimdiyi mavi-boz, iris isə sarımtıldır. Növ müxtəlif qışqırıq və bəzən musiqili ifadələr səsləndirir.
"Ebird" bu quşu belə təsvir edir: "Palavan və qonşu adalarda ovalıq meşələrdə və kənarlarda yaşayan orta ölçülü tutuquşu. İki mərkəzi quyruq lələyi uzun şaftlara malikdir və raket şəklində bitir. Ümumi rəngi yaşıldır, arxa hissəsi daha tünd, alt hissəsi isə daha açıq rəngdədir, quyruq altında sarı ləkələr var. Erkəyin başında geniş mavi rəng var, dişidə isə bu rəng daha azdır. Açıq krem rəngli dimdiyi diqqət çəkir. Mavi-ənli tutuquşu ilə birlikdə rast gəlinir, lakin qırmızı dimdiyi yoxdur. Səsləri arasında müxtəlif qıcıqlandırıcı çağırışlar və kəskin cırıltılar var."

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
San Rafel

**San Rafel** () — ABŞ-ın Kaliforniya ştatının şimal hissəsində, Marin qraflığının inzibati mərkəzi olan şəhər. Şəhər San-Fransisko körfəzi bölgəsinə daxildir və San-Fransisko şəhərindən şimalda, Qızıl Qapı körpüsünə yaxın yerləşir.

San Rafael 1817-ci ildə ispan missionerləri tərəfindən əsası qoyulmuş "Mission San Rafael Arcángel" adlı mission stansiyası ətrafında formalaşmışdır. .XIX əsrdə şəhər kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq mərkəzi kimi inkişaf etmişdir. 1874-cü ildə San Rafael rəsmi olaraq şəhər statusu almışdır.

San Rafael Marin qraflığının mərkəzində, təpəlik və sahil zolaqları ilə əhatələnmiş ərazidə yerləşir. İqlimi Aralıq dənizi tipindədir — isti, quru yaylar və yumşaq, rütubətli qışlarla xarakterizə olunur. Şəhərin ərazisi təqribən 58 km² təşkil edir. San Rafael bölgənin mədəni və iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Burada texnologiya şirkətləri, səhiyyə müəssisələri və xidmət sektoru geniş inkişaf etmişdir. Şəhər həmçinin Lucasfilm və digər kinostudiya və multimedia şirkətlərinin fəaliyyət göstərdiyi məkandır.

## Mədəniyyət və təhsil

San Rafael müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu şəhərdir. Burada muzeylər, teatrlar və konsert zalları fəaliyyət göstərir. Ən tanınmış təhsil ocaqlarından biri Kaliforniya Dominikan Universitetidir. Şəhər Highway 101 avtomobil yolu üzərində yerləşir və San-Fransisko ilə birbaşa əlaqəyə malikdir. Şəhərdə həmçinin avtobus və qatar nəqliyyatı xidmətləri göstərilir. Son siyahıyaalmalara əsasən, San Rafael əhalisinin sayı təqribən 60 min nəfərdir. Əhalinin etnik tərkibi müxtəlifdir: ispan mənşəlilər, ağdərililər, asiyalılar və digər icmalar burada yaşayır.

## Həmçinin bax
* Kaliforniya
* San-Fransisko körfəzi bölgəsi
* Marin qraflığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*San Rafael Chamber of Commerce
*Marin History Museum
Chrysuronia grayi

**Chrysuronia grayi** (*Mavi başlı safir*) — "Trochilidae" yarımfəsiləsinin, "Trochilini" qəbiləsinə aid olan bir kolibri növü.

## Təsvir

"Chrysuronia grayi" 9-11 sm uzunluğundadır. Erkəklərin çəkisi 6.2-6.8 qram, dişilərin çəkisi isə 4.6-5.6 qramdır. Erkəklərin dimdiyi düz, qırmızı rəngli və qara ucludur. Dişilərin dimdiyi qara üst çənə və qırmızı əsaslı, əsasən çəhrayı alt çənə ilə qara ucludur. Yetkin erkəklərin üst boğazı, üzü və başı parlaq mavi rəngdədir. Boynunun arxa hissəsi tünd mavi-yaşıl, qalan üst hissələri metalik yaşıldır. Quyruğu tünd polad mavi rəngdədir. Alt boğazı, döşü və üst qarın hissəsi parlaq zümrüd-yaşıl rəngdədir, alt qarın hissəsində kiçik bir ağ sahə var. Quyruq altı örtükləri metalik yaşıl və tünd boz kənarlıdır. Yetkin dişilərin üst hissələri metalik yaşıl və ya tunc-yaşıl rəngdədir. Quyruğunun əsası tünd tunc-yaşıl, qalan hissəsi isə mavi-qara rəngdədir və xarici lələklərin ucları boz rəngdədir. Alt hissələri əsasən solğun ağ və ya boz-ağ rəngdədir, boğaz və döşün yan tərəflərində tunc-yaşıl ləkələr və alt boğazda bəzi yaşıl nöqtələr var. Cavan erkəklərin üzü və başı solğun mavi-yaşıl, boğazı və döşü tunc-yaşıl, qarın hissəsi isə boz-ağ rəngdədir. Cavan dişilər oxşar görünüşə malikdir, lakin ümumilikdə daha solğun və tunc rənglidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hafferia immaculata

**Hafferia immaculata** (*Mavi ləkəli qarışqaquşu*) — "Thamnophilidae" fəsiləsinin "Thamnophilinae" yarımfəsiləsinə aid olan tipik qarışqaquşu növü.

## Təsvir

"Hafferia immaculata" 18–19 sm uzunluğunda və təxminən 39–44 qram çəkisindədir. Hər iki cinsin açıq mavi ləkələri, göz ətrafında açıq mavi dəri halqası və tünd qırmızı iris var. Nominativ yarımnövün yetkin erkəkləri əsasən, çox tünd boz rəngdədir və qanadın əyilməsində gizli ağ xətt var. Yetkin dişilərin tünd qırmızı-qəhvəyi başı, üst hissəsi və qanadları var. Quyruğu qara rəngdədir. Alınları, üzü və yuxarı boğazı qaradır. Alt hissəsi üst hissəsindən daha açıq və boz-qırmızı-qəhvəyi rəngdədir. Gənc erkəklər yetkin dişilərə bənzəyir. "H. i. concepcion" yarımnövü nominativdən bir neçə fərqlə seçilir. Erkəklərin ləkələri və alınlarında daha böyük mavi dəri sahəsi var. Dişilər daha az qırmızımtıldır və yan tərəfləri ilə quyruq altı örtükləri daha açıq rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pionus menstruus

**Pionus menstruus** (*Mavi başlı tutuquşu*) — Orta ölçülü bir tutuquşu növü.

## Təsvir

Mavi başlı tutuquşu təxminən 28 sm uzunluğunda və 245 qram ağırlığındadır. Əsasən yaşıldır, başı, boynu və üst döş hissəsi mavi, quyruq altı örtükləri qırmızı, qanad örtükləri isə bir qədər sarımtıldır. Üst çənəsi qara olub, hər iki tərəfində qırmızı sahələr var. Tünd rəngli qulaq ləkələri var. Növlərin Cənubi Amerika diapazonunda yayılmış nominativ yarımnövdən əlavə, iki daha lokal yarımnöv var: "rubrigularis" yarımnövü Cənubi Mərkəzi Amerika və Çokodan olub, ümumi rəngi daha açıqdır və adətən boğazında nisbətən fərqlənən çəhrayı ləkə var, "reichenowi" yarımnövü isə şərq Braziliyanın Atlantik meşələrində yaşayır və dimdiyi daha açıq rəngdədir, alt hissələrinin çoxu mavidir. Bütün yarımnövlərdə erkək və dişi fərdlər oxşardır, cavan quşların başında daha az mavi rəng var və göz ətrafında qırmızı və ya çəhrayı lələklər olur. Yetkin lələklərini təxminən 8 aylıq olanda əvəz etməyə başlayırlar, lakin tam mavi başlıq iki ilə qədər inkişaf edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Riccordia bicolor

**Riccordia bicolor** (*Mavi başlı kolibrilər*) — "Trochilinae" yarımfəsiləsinin "Trochilini" tayfasına aid olan "zümrüd" kolibrilərin bir növü. Bu növ yalnız Kiçik Antil adalarından Dominika və Martinikada rast gəlinir.

## Təsvir

Mavi başlı kolibrinin uzunluğu 9–11 sm (3,5–4,3 düym) arasındadır. Erkəklərin çəkisi təxminən 4,7 qram (0,17 uns), dişilərin isə 4,5 qram (0,16 uns) təşkil edir. Erkəyin düz, əsasən qara dimdiyi var, alt çənəsi əsasında çəhrayı rəngdədir. Başı metalik bənövşəyi-mavi, arxası parlaq yaşıl, quyruq üstü örtükləri isə tünd mavi rəngdədir. Çəltikli quyruğu polad mavisi rəngdədir. Çənəsi və boğazı başı kimi metalik bənövşəyi-mavi, qalan alt hissəsi isə mavi parıltılı metalik yaşıl rəngdədir. Dişinin dimdiyi tamamilə qara rəngdədir. Başının üstü parlaq yaşıl, yanaqları tünd rəngdədir və gözün arxasında kiçik bir boz ləkə var. Arxa və yan tərəfləri tunc-yaşıl rəngdədir. Quyruğu parlaq tunc rəngdədir, xarici lələklərinin ucunda geniş polad mavisi zolaq və böyük boz ucları var. Alt tərəfi açıq boz-qəhvəyi rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rhipidura cyaniceps

**Rhipidura cyaniceps** (*Mavi başlı fanquyruq*) — Filippinin şimalında endemik olan bir fanquyruq növü. Bu quşa Luson və Katanduanes adalarında rast gəlinir. Yaxın zamana qədər "Tablas fanquyruğu" və "Visayan fanquyruğu" ilə eyni növ kimi qəbul edilirdi.

## Təsvir və taksonomiya

"Ebird" tərəfindən belə təsvir edilir: "Luzon və Katanduanes adalarında dağlardan tutmuş düzənliklərə qədər olan ilkin və ikinci dərəcəli meşələrdə yaşayan orta ölçülü, uzunquyruq bir quş. Başı, sinəsi, beli və çiyinləri tünd mavi rəngdədir, sinə və başının üst hissəsində açıq mavi zolaqlar var. Qarın hissəsi sarımtıl, belin alt hissəsi, sağrı, quyruq lələkləri və qanadları qırmızımtıl rəngdədir. Mərkəzi quyruq lələkləri və qanad kənarları tünd rəngdədir. Yemək axtararkən tez-tez quyruğunu qaldırır və yelpik şəklində açır. Qara-ensəli monarxa bənzəyir, lakin qırmızımtıl sağrı və quyruğu ilə fərqlənir. Səsi tək və iti 'pik!' səslərindən ibarətdir, bəzən bu səslər sürətlənərək silsiləyə çevrilir." Tablas fanquyruğu və Visayan fanquyruğu ilə növ kompleksi təşkil edir. Molekulyar tədqiqatlar, səsi, zolaqsız tək mavi sinəsi və qəhvəyi qarın hissəsi ilə fərqlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kobra pozası

**Kobra pozası** və ya Bhujanqasana,Hatha yoqada və müasir yoqa məşqlərində uzanaraq yerinə yetirilən bel əyilməsi asanasıdır.Bu poza,Surya Namaskar - Günəşi salamlama hərəkətinin asanaları dövriyyəsində,Urdhva Mukha Svanasana (Yuxarı Baxan İt pozası) pozasının alternativi kimi də icra olunur.Yin yoqa versiyası isə Sfenks pozasıdır.

## Etimologiya və Mənşə

"Bhujanqasana" termini sanskrit mənşəlidir.Bhujanqa (ilan) və asana (poza,oturuş) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.Forma,başını qaldırmış ilan siluetinə bənzədiyi üçün bu adla tanınır.Pozanın ilkin təsvirinə XVII əsr Hatha yoqa traktatı olan Gheranda Samhita əsərinin II fəslində rast gəlinir.XIX əsr Sritattvanidhi mənbəsində isə Sarpasan (ilan pozası) adlandırılır.1905-ci ildə Yoqi Narayana Ghamande Yoqasopana Purvacatuska əsərində pozu yarımton texnikası ilə Bhujanqasana kimi təqdim etmişdir.

Urdhva Mukha Shavasana adı sanskrit dilində "Yuxarı Baxan İt" mənasını verir : Urdhva (yuxarı),Mukha (üz) və Shavan (it).Bu poza ilk dəfə Krişnamaxarya tərəfindən 20-ci əsrin ortalarında Günəşi salamlama hərəkəti arasından seçilərək yoqaya daxil edilib.Maraqlıdır ki,o dövrdə Günəşi salamlama hərəkəti yoqa deyil,ayrıca gimnastika hərəkəti kimi qəbul olunurdu.Sonradan bu asana Krişnamaxaryanın tələbələri Pattabhi Coys və B.K.S İyenqar tərəfindən məşhurlaşdırıldı.

## Təsvir

Pozaya ya üzüaşağı uzanmış vəziyyətdən,ya da Aşağı Baxan İt (Downward Dog) pozasından daxil olunur.Əllər çiyinlərin altına yerləşdirilərək yerə möhkəm basılır və bu zaman ombalar bir qədər yuxarı qalxır.Ayaqların üst hissəsi yerə söykənir,ayaqlar tam uzadılmış vəziyyətdə olur.Baxışlar irəli yönəldilir ki,bu da hazırlıq vəziyyətini yaradır.Tam poza üçün bel qövsvari şəkildə arxaya əyilir,qollar düzləşir və baxışlar tamamilə yuxarıya və ya bir qədər arxaya yönəldilir.Bhujanqasana pozasında ayaqlar yerə bağlı qalır,lakin Üzü Yuxarı Baxan İt (Upward Dog) pozasında ombalar,budlar və dizlər yer səthindən bir qədər qalxır.Salabhasana (Çəyirtkə pozası) və ya Sfenks pozası,Bhujanqasana üçün hazırlıq pozaları kimi istifadə edilə bilər.Bhujanqasana bəzi Günəşi salamlama hərəkətinin ardıcıllıqlarına daxildir.Balasan (Uşaq pozası) isə Bhujanqasana üçün əks pozadır.

## Variasiyalar

Daha asan variant Sfenks pozasıdır.Bu poza bəzən Salamba Bhujanqasana ("Dəstəklənmiş Kobra pozası") adlanır.Bu variantda ön qollar yerə söykənir və nəticədə daha yumşaq arxaya əyilmə əldə edilir.Uzun müddətli duruşların tətbiq edildiyi Yin yoqa praktikasında,ya ön qollar yerə söykənərək,ya da qollar düzləşdirilərək istifadə olunur.Pozanı dəyişdirmək mümkündür.Məsələn,hamiləlik dövründə çanağın altına yorğan qoymaq rahatlıq və dəstək təmin edir.Üzü Yuxarı İt (Upward Dog) pozasına isə nəfəs alaraq üzüaşağı vəziyyətdən (və ya Günəşi salamlama hərəkətinin ardıcıllığında Chaturanga Dandasana və Aştanqa yoqa mövqelərindən) keçilir.Ayaqlar bir qədər aralı qoyulur,tam uzadılır,barmaqlar arxaya yönəlir (altına bükülmür).Bədənin ağırlığı əllərə verilir,qollar düzləşir və ombalar yer səthindən qalxır.Baxışlar birbaşa yuxarıya yönəldilir,nəticədə boyun və bel qövsvari formaya gəlir.

## İstinadlar
Həmdan ibn Məhəmməd Əl Məktum

Şeyx **Həmdan ibn Məhəmməd ibn Rəşid Əl Məktum** (ərəb. حمدان بن محمد آل مكتوم—) — Dubay şahzadəsi və vəliəhdi, kral ailəsinin üzvü, 2006-2008-ci illərdə Dubay hökmdarının müavini, 14 iyul 2024-cü ildən BƏƏ-nin müdafiə naziri. Xalq arasında Fazza (ərəbcə: فزاع) "kömək edən" kimi tanınır. Atçılıqla məşğul olan Əl Məktum Dünya Atçılıq yarışlarında dəfələrlə dünya çempionu olub.

## Bioqrafiyası
Həmdan ibn Məhəmməd Əl Maktum 14 noyabr 1982-ci ildə anadan olub, şeyx Məhəmməd ibn Rəşid əl-Məktumun və onun həyat yoldaşı şeyxa Hind bint Maktum bin Cuma Əl Maktumun ikinci oğludur. Həmdanın böyük qardaşı şeyx Rəşid ibn Məhəmməddir.

## Təhsili
Təhsilinə Şeyx Rəşid adına özəl məktəbdə başlayıb və Dubay Hökumət Məktəbinin İnzibati İdarəetmə fakültəsində davam etdirib. Daha sonra Böyük Britaniyanın Sandhurst Kral Hərbi Akademiyasına daxil olub. Hərbi Akademiyadan sonra London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbini bitirib.

## Karyerası
Həmdan ibn Məhəmməd 2006-cı ilin sentyabrında Dubay İcraiyyə Şurasının sədri təyin edilib. 1 fevral 2008-ci ildə o, Dubayın Vəliəhdi təyin edildi, qardaşı Şeyx Məktum ibn Məhəmməd Əl Maktum isə Dubay hökmdarının müavini vəzifəsinə keçdi. Yeni vəliəhd olduqdan sonra Həmdan yeni əsas heyət və maliyyə məsləhətçiləri təyin etdi. O, Şeyx Məhəmməd ibn Rəşid Gənc Sahibkarlar Təşkilatının rəhbəri və Dubay İdman şurasının üzvüdür.

2011-ci ildə təsis edilən Həmdan Beynəlxalq Fotoqrafiya Mükafatının təsisçisidir.

O, Dubay Marafonunun himayədarıdır və Expo 2020 təqdimatında Dubay nümayəndə heyətinin üzvü idir, nəticədə onun doğma şəhəri tədbirə ev sahibliyi etmək hüququ qazandı 

2022-ci ilin iyun ayında Şeyx Həmdan beş qitədə 50 Dubay ticarət ofisinin yaradılmasını hədəfləyən Dubai Global təşəbbüsünü başlatdı. Təşəbbüs Dubayda yerləşən şirkətləri dəstəklədi və şəhərin biznes mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirdi.

Şeyx Həmdan növbəti bir neçə il ərzində dünyanın beş qitəsində 50 inteqrasiya olunmuş Dubay ticarət nümayəndəsinin yaradılması üçün Dubai Global təşəbbüsünü irəli sürdü. Məqsədi Dubayın dünyanın əsas biznes mərkəzlərindən biri kimi mövqeyini gücləndirmək və Dubayda yerləşən şirkətlərə 30-dan çox perspektivli bazarda əməliyyatlarını genişləndirmək üçün onlara logistik dəstək göstərməklə dəstək olmaqdır.

14 iyul 2024-cü ildə BƏƏ Baş nazirinin müavini və Müdafiyyə naziri təyin edilmişdir.

## Şəxsi həyatı və maraqları
Həmdan Əl Maktum aktiv həyat tərzi keçirir: atçılıq, paraşütçüluq və akvalanqçılıqla məşqul olur. Şahzadə boş vaxtlarında Fazza təxəllüsü ilə vətəninə, ailəsinə həsr edilən şeirlər yazır.

15 may 2019-cu ildə Şeyx Həmdan əmisi qızı Şeyxa bint Səid bin Tani Əl Məktumla evlənir, övladaları var.

## Həmçinin bax

* Əl Məktum

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Official Website - Arabic 
*Official Website - English
*Official Website - English
Askri dağı

**Askri dağı vulkanı** () — Marsda sönmüş vulkan. O, Tarsis əyalətində, Mars ekvatoru yaxınlığında yerləşir.
## Ümumi məlumat
Mars planetindəki ən yüksək və ən böyük vulkanlardan biri olaraq, həm geoloqlar, həm də astronomlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Planetin səthindəki digər vulkanlarla müqayisədə böyük ölçüsü və fərqli geoloji xüsusiyyətləri ilə tanınır. Askri dağı vulkanının tədqiqatından yalnız Marsın vulkanik tarixi haqqında deyil, həm də planetin geoloji inkişafı barədə əhəmiyyətli məlumatlar əldə etmək olar.

Askri dağı vulkanı Marsın şimal yarımkürəsində yerləşir. Bu vulkan NASA-nın Mariner 9 missiyası tərəfindən 1971-ci ildə təhlil edilib. Vulkanın adı yunan mifologiyasından götürülüb və Ascraeus adlı titanla əlaqələndirilir. Ascraeus yunan mifologiyasına görə, cəsarət və güclü iradə ilə tanınır, bu da vulkanın böyük və güclü təbiətinə uyğun gəlir.

Askri dağı vulkanı Marsın ən yüksək vulkanlarından biridir, onun hündürlüyü təxminən 18.000 metrdir (Yerin ən yüksək dağı olan Everestdən təxminən 5 dəfə daha yüksək). Vulkanın diametri isə 300 kilometr civarındadır. Bu ölçülər onu yalnız Marsın deyil, həm də günəş sisteminin ən böyük vulkanlarından biri edir. Vulkanın forması konus şəklindədir və onun zirvəsi çox açıq şəkildə görünür. Kraterin içindəki strukturlar və lava təbəqələri, Askrinin güclü və uzun müddət fəaliyyət göstərən bir vulkan olduğunu göstərir. Vulkanın səthi, lava axınları, kraterlər və yüksək dağlar ilə zəngindir, bu da onun geoloji tarixinin necə formalaşdığını anlamağa kömək edir.
## Qalereya

File:Ascraeus Lava Flow PIA04289.jpg|Vulkanda lava axınının təsviri
File:Lava Channel Ascraeus Mons PIA07436.jpg|Vulkanın Şimal-şərq zirvəsində lava kanalı şəkli
File:Ascraeus Lava Channel Levvee ESP 018665 1920 RED.jpg|Vulkanın Şimal istiqamətində lava axını 
File:Dark Pits ESP 019997 1975 RED.jpg|Vulkanın şimal-qərbində qaranlıq çuxurların təsviri
File:Dark Pit2 ESP 019997 1975 cut2.jpg|Vulkanın şimal-qərbindəki çuxurun yaxın görünüşü.
Image:Ascraeus Mons2.JPG|Vulkanın şimal-qərb tərəfində olan lava kanalları.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* О вулканизме на Марсе 
* Популярная статья о вулканизме планет
Toşihide Maskaua

**Toşihide Maskaua** () — yapon fiziki, hissəciklər fizikası sahəsindəki işi ilə tanınan alim.&nbsp;2008-ci ildə Fizika üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüşdür.

## Həyat yolu

Toşihide Maskaua 7 fevral 1940-cı ildə Yaponiyanın Ayçi əyalətinin Naqoya şəhərində anadan olmuşdur.

1958-ci ildə Naqoya Universitetinə daxil olmuş, 1962-ci ildə oranı bitirmiş və burada Seyti Sakatanın qrupunda elementar hissəciklər nəzəriyyəsi üzərində işləməyə başlamışdır. 1967-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək daha üç il universitetdə elmi işçi olaraq qalmışdır. Məhz bu zaman o, Naqoya Universitetində aspirant olan Makoto Kobayaşi ilə tanış olmuşdur. 1970-ci ildə Maskaua Kiotodakı Kioto Universitetində dosent vəzifəsinə təyin edilmiş və M.Kobayaşi 1972-ci ilin aprelində onunla işləməyə başladı.&nbsp;Həmin ilin yayında onlar zəif qarşılıqlı təsirlər nəzəriyyəsində CP-simmetriya qırılmasının mənşəyi haqqında bərabər məqalə hazırlamışdırlar. Onlar bu məqalədə göstərmişdilər ki, bu &nbsp;üçüncü nəsil kvarkların mövcudluğunu fərz etməklə izah edilə bilər. Onların 1973-cü ilin fevral ayında nəşr olunan "Zəif qarşılıqlı əlaqənin yenidən normallaşdırıla bilən nəzəriyyəsində CP-simmetriya pozuntusu" adlı məqaləsi əvvəlcə diqqəti az cəlb etmişdir. Yalnız dörd il sonra, dördüncü kvark (b-kvark) və beşinci leptonun kəşfindən sonra yapon alimlərinin fikirləri lazımi diqqəti cəlb etmişdir. Həmin nəşrdə kvarkların qarışmasının parametrlərini təyin edən Kabibbo-Kobayaşi-Maskaua matrisi təqdim edilmişdir. Bu iş hazırda yüksək enerji fizikasında ən çox istinad edilən məqalələrdən biridir.

Zəif qarşılıqlı təsirlər nəzəriyyəsində CP-simmetriya pozuntusunu öyrənməklə yanaşı, Maskaua hissəciklər fizikasının müxtəlif problemlərinə mühüm nəticələr vermişdir: o, yenidən normallaşdırıla bilən ölçü nəzəriyyəsində xiral simmetriyanın qırılmasını öyrənmiş, supersimmetrik qeyri-xətti nəzəriyyələri və sistemlərin sıxılma xassələrini tədqiq etmişdir. Onun işi mürəkkəb riyazi aparatın yüksək səviyyədə istifadəsi ilə seçilmişdir.

2008-ci ildə "Təbiətdə ən azı üç kvark ailəsinin mövcudluğunu təxmin edən simmetriya qırılmasının mənşəyini kəşf etdiklərinə görə" Makoto Kobayaşi ilə bərabər fizika üzrə Nobel mükafatı almışdır.

## Mükafatları

* 1985-ci il — Yaponiya Elmlər Akademiyasının mükafatı
* 1985-ci il — Sakurai Mükafatı
* 1994-cü il — &nbsp;Asaxi mükafatı
* 2007-ci il — Hissəciklər fizikası və yüksək enerji fizikası sahəsi üzrə mükafat
* 2008-ci il — Mədəniyyət ordeni
* 2008-ci il — Fizika üzrə Nobel Mükafatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Kobayashi-Maskawa Institute for the Origin of Particles and the Universe (KMI), Nagoya University
Arzahel krateri

**Arzahel krateri** ()&nbsp;— Ayın səthində yerləşən zərbə krateri. Krater Ayın görünən tərəfinin mərkəzi cənub hissəsində, əsas meridianın yaxınlığında (Ayın görünən diskinin mərkəzindən keçir), Buludlar dənizinin şərq kənarında yerləşir.
## Təsviri
Kraterin diametri təxminən 100 km-dir. Dərinliyi 3,61 kmdir. Kraterin dibindən yuxarıdakı kraterin kənarının hündürlüyü 4120 m, ətrafdan yuxarı - 1460 m təşkil edir.

Kraterin adı Orta Əsrlər dövrünün məşhur islam alimi, riyaziyyatçısı və astronomu olan Əz Zərqalinin (və ya Abu İshaq İbrahim əl-Zərqali) şərəfinə adlandırılıb. Əz Zərqali XI əsrdə Yaxın Şərq və İslam dünyasında astronomik tədqiqatlara böyük töhfələr verib. Ayın səthinin tədqiqi və astronomiyanın inkişafı ilə bağlı işləri, onun adını bu kraterə verilməsinə səbəb olub.  Bu ad 1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən təsdiq edilib.

Arzahel krateri çox böyük bir asteroid zərbəsi nəticəsində meydana gəlib. Kraterin səthi çox sayda qayalıqlar, yarıqlar və çökəkliklər ilə zəngindir, bu da onun şiddətli bir təsir nəticəsində meydana gəldiyini göstərir. Kraterin xüsusiyyətlərindən biri, onun parlaq qayalıqları və izləridir. Kraterin daxilindəki yüksək qaya strukturları, Günəş işığı ilə parlayır və bu, kraterin parlaq görünüşünü təmin edir. Günəş işığının bu qayalarla əks olunması, Ayın səthindəki digər formalarla müqayisədə Arzahel kraterini daha parlaq edir. Bu xüsusiyyət astronomların bu kraterə maraq göstərməsinə səbəb olmuş və onu təhlil etmək üçün bir çox missiyaya ev sahibliyi edib.
## Qalereya

Arzachel crater AS12-51-7579.jpg|Apollon-12-nin bortundan çəkilmiş foto 
Arzachel crater AS16-M-0712.jpg|Apollon-16-nın bortundan çəkilmiş foto 
Arzachel lunar crater map.jpg|Devid Kemplin çəkdiyi foto


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Цифровой фотографический атлас Луны.
* Снимки с Аполлона 12, Аполлона 14, Аполлона 16.
* Фотографии кратера с сайта «Lunar picture of the day».
* Кратер Арзахель на карте LAC-95.
* Селенологическая карта окрестностей кратера.
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.
Teymur Mirzəyev (mühəndis)

**Mirzəyev Teymur İsmayıl oğlu** () — azərbaycanlı mühəndis, Əməkdar mühəndis, böyük neft, qaz və su kəmərləri layihələrinin rəhbəri.

## Həyat və fəaliyyəti
Teymur Mirzəyev 1927-ci il avqustun 11-də Gəncə şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Atası İsmayıl Mirzəyev Gəncə şəhərində bəy nəslindən olub və 1937–1938-ci illərdə sovet repressiyalarının qurbanı olmuşdur. Ailə 1959–1960-cı illərdə bəraət almışdır.
Teymur Mirzəyev 1948-ci ildə orta məktəbi bitirmiş, 1954-cü ildə Bakı Dövlət Universitetini mühəndislik ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1954–1955-ci illərdə təyinatla Qroznı şəhərində texniki işçi kimi başlamış, sonra mühəndis kimi davam etdirmişdir.
1962–1963-cü illərdə SSRİ Neft və Qaz Sənayesi Nazirliyinin tabeliyində olan Səngəçal tikinti idarəsində mühəndis vəzifəsində çalışmışdır. 1966-cı ildə Nazirliyin Rostov şəhərində yerləşən Cənub neft-qaz kəmərinin tikinti idarəsinin rəisi təyin olunmuşdur.
1970-ci ildə Bakıda yerləşən Ümumittifaq Regional Cənub Neft, Qaz və Su Kəmərləri Tikintisi Baş İdarəsinin rəisi təyin edilmişdir. Həmin il, 27 sentyabr tarixində Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 390 nömrəli fərmanı ilə, Kür–Abşeron su kəmərinin birinci növbəsinin uğurla başa çatdırılmasına görə təltif olunmuşdur.

Kür–Abşeron su kəmərinin uğurla tamamlanmasından sonra, Ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Ümumittifaq Cənub Regional İdarəsinin Bakı şəhərində yerləşməsi təmin olunmuş və Teymur Mirzəyev həmin idarəyə rəhbər təyin olunmuşdur.
Onun rəhbərliyi ilə Bakı–Batumi, Bakı–Yevlax–Xankəndi, Bakı–İran–Naxçıvan kimi iri qaz boru kəmərləri layihələri həyata keçirilmişdir. 1970–1974-cü illərdə Yevlax–Gorus–Naxçıvan magistral qaz kəməri çəkilmiş və Naxçıvanın qazla təminatı təmin olunmuşdur.

1975-ci ildə Hacıqabul rayonunun Atbulaq kəndində yerləşən "Kalmaz" Qaz Saxlama Stansiyasının tikintisi tamamlanmış və Bakı da daxil olmaqla 40-dan çox rayon qazla təmin edilmişdir.

Mirzəyevin rəhbərlik etdiyi regional idarə həmçinin SSRİ və xarici ölkələrdə – Rusiya, Gürcüstan, Ermənistan, İran, İraq və Suriya kimi dövlətlərdə həyata keçirilən boru kəmərləri layihələrində də iştirak etmişdir.

## Təltifləri
* 27 sentyabr 1970 tarixində Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 390 nömrəli fərmanı
* 13 sentyabr 1976 – SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 147 nömrəli fərmanı ilə fəxri fərmana layiq görülmüşdür.
* 1980-ci ilin sentyabrında – "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Aristarxus krateri

**Aristarxus krateri** ()&nbsp;— Ayın səthində yerləşən zərbə krateri. Krater Ayın görünən tərəfinin şimal-qərb hissəsində yerləşir.
## Ümumi təsviri
Katerin adı italyan astronomu Covanni Battista Riccioli tərəfindən qədim yunan astronomu Aristarxus Samoslunun (e.ə. 310-230) şərəfinə verilmiş və 1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən təsdiq edilib. Kraterin əmələ gəlməsi Kopernik dövrünə aiddir və bu təxminən 450 milyon il əvvəl baş verib.

Aristarxus krateri Ayın şərq yarımkürəsində  Fırtınalar okeanın yaxınlığında yerləşir. Kraterin diametri təxminən 40 km-dir, dərinliyi 3,15 km-dir. Lakin görünüşü ona çox daha böyük bir ölçü verir. Bu, kraterin kəskin yüksəklikləri və parlaq səthi ilə əlaqədardır. Krater Ayın səthindəki ən parlaq bölgələrdən biridir və buna görə də Ayın gecə görnüşündə xüsusi diqqət çəkir. Bu parıltı, kraterin gəncliyi və daha yeni geoloji proseslərin izləri ilə əlaqədardır. Kraterin ətrafındakı yüksək təpələr və dərin çökəkliklər, kraterin böyük təsir nəticəsində meydana gəldiyini göstərir.

Aristarxus gənc krater olaraq qəbul edilir və 50 milyon ildən az bir yaşa malik olduğu ehtimal edilir. Krater NASA və digər kosmik agentliklər tərəfindən aparılan Ay missiyalarının tədqiqatlarındakı əsas hədəflərdən biridir. Kraterin səthinin parlaq və əks-səda yaradan xüsusiyyətləri, Ayın geologiyasını araşdıran missiyalar üçün çox əhəmiyyətlidir.

## Qalereya

Apollo 15 Aristarchus Crater.jpg|Apollon-15-in bortundan çəkilmiş foto.
Aristarchus crater hrp162.jpg|Apollon-15-in bortundan çəkilmiş foto.
Aristarchus F crater 4150 h3.jpg| Lunar orbit-4 zondundan çəkilmiş foto 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Цифровой фотографический атлас Луны.
* Снимки с борта Аполлона-15.
* Кратер Аристарх на карте LAC-39.
* Селенологическая карта окрестностей кратера.
* Кратер Аристарх на карте LM-39.
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.
Kokos dini

**Kokos dini** – Cənubi Vyetnamın Bençe əyalətində Onq Dao Dua tərəfindən yaradılmış din. 1975-ci ildə yeni sosialist hökumət tərəfindən ləğv olunana qədər Cənubi Vyetnamda mövcud olmuş çoxsaylı dinlərdən biri olmuşdur. Dao Dura dini harmoniyanı təbliğ etmiş, buddizm və xristianlıq kimi bir çox dini birləşdirmişdir. Kokos dini Vyetnam hökuməti tərəfindən din kimi tanınmır.

## Tarixi
Kokos dini 1963-cü ildə vyetnamlı mistik və alim Nquyen Thanh Nam tərəfindən yaradılmışdır. O, Kokos rahibi, Dinclik peyğəmbəri, Hay dayı kimi adlarla tanınmışdır. Fransa universitetlərinin birində təhsil alan Nam Vyetnamın cənubunda, Bençe əyalətində "Kokos krallığı" adlı su üzərində üzən paqoda qurmuşdur. Deyilənə görə o, üç il boyunca ancaq kokosla qidalanmış, bu müddət ərzində daşdan hazırlanmış kiçik səkidə meditasiya ilə məşğul olmuşdur. Nam 1971-ci ildə Cənubi Vyetnam prezident seçkiləri üçün namizədliyini vermiş, lakin həbs olunacağını düşündüyü üçün namizədliyini geri çəkərək "Kokos krallığı"na qayıtmışdır. Bu davranışına baxmayaraq Sayqon hökuməti ona hörmətlə yanaşmış və onu "din adamı" hesab etmişdir. O, adətən boynunda xaç gəzdirirdi və buddist geyimi geyinirdi.

Pik nöqtəsində Kokos dininin 4000-ə yaxın təqibçisi var idi. ABŞ romançısı Con Steynbekin oğlu IV Con Steynbek bu dinin inananlarından biri olmuşdur. Kokos dini 1975-ci ildə kommunist rəsmiləri tərəfindən kult hesab olunmuş və qadağan edilmişdir.

Kokos rahibi 1990-cı ildə naməlum səbəblərdən öldükdən sonra Kokos dini tənəzzülə uğramışdır. "Kokos krallığı" turistlər tərəfindən ziyarət olunan görməli yerə çevrilmişdir.

## Həmçinin bax
* Vyetnamda din

## İstinadlar
Andromedidlər

**Andromedidlər** — Andromeda bürcündə, γ Andromedae (Alamak) ulduzunun yaxınlığında, Biela kometası tərəfindən yaradılan və hər 13 ildə bir dəfə Yerlə qarşılaşan bir şüa ilə meteor yağışı. 1899-cu ildən sonra onları adi gözlə görmək demək olar ki, qeyri-mümkün oldu, lakin xüsusi avadanlıqdan istifadə etməklə bu kosmos hadisəsi müşahidə edilə bilər. Andromedidlər adını Andromeda bürcündən alır, çünki bu meteorlar Andromeda ulduzunun yaxınlığından gəlmiş kimi görünürlər. Bu meteor yağışı təsir edici vizual şou ilə məşhurdur və astronomiya həvəskarları üçün çox maraqlıdır.
## Ümumi məlumat
Andromedidlər meteor seli hər il noyabr ayında baş verir və 20 noyabr ilə 21 noyabr tarixləri arasında ən intensiv olma ehtimalı olur. Andromedidlər adətən müxtəlif sürətlə hərəkət edən və gözə çarpan meteorlarla səma boyunca gözəl izlər buraxır. Bu meteor yağışı çox vaxt yavaş və parlaq meteorlarla xarakterizə edilir. Meteor yağışı adətən kiçik və böyük ölçülü meteoritlərdən ibarət olur. Bu meteoritlər atmosferə daxil olduqda yanır və çox vaxt parlaq işıq çaxmaları ilə müşayiət edilir.Andromedidlər bu baxımdan astronomlar və səmaya diqqət edənlər üçün maraqlı bir izləmə obyektidir.

Andromedidlər çox köhnə və tarixi meteor yağışıdır. İlk dəfə XIX əsrin sonlarına doğru qeydə alınıb. Bu meteor yağışı əvvəllər Berenikenin Saçı) və ya Geminidlər kimi digər meteor yağışları ilə qarışdırılırdı. Lakin zamanla Andromeda bürcünün mənbəyi olduğu üçün bu meteor yağışı öz adını alıb. Gözə çarpan bir xüsusiyyəti isə Andromedidlərin nadir hallarda çox intensiv olmasından ibarətdir. Bəzi illərdə bu meteor yağışı çox böyük bir aktivlik göstərir, bəzən isə çox kiçik və az sayda meteor müşahidə olunur.

Andromedidlər meteorlarının mənbəyi, Andromeda bürcündə yerləşən bir kometadır. Kometanın tərkibindəki toz hissəcikləri, yer kürəsinin orbitində olduğu zaman atmosferə daxil olur və yanaraq gözə çarpan parlaq meteor izləri buraxır. Bu kometlərdən bəzi hissəciklər dünyamızın atmosferinə daxil olduqda şiddətli işıq şüaları ilə yanır və meteor yağışı meydana gəlir. Bu meteor yağışlarının intensivliyi, toz zolaqlarının və kometlərin səma boyunca keçmə nöqtələrinə bağlıdır. Bəzi illərdə toz zolaqları daha sıx olduğunda meteor yağışı çox gözəl və intensiv olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* History of the Andromedids and of the Biela Comet (Gary W. Kronk)
* The Mother of All Meteor Storms (Space.com April 2008)
Amor asteroidləri

**Amor asteroidləri** — Yer planetinə yaxın olan Yupiter orbitinin xaricində və Marsdan əvvəl yerləşən asteroidlər qrupu. Bu asteroidlər Yerin orbitinə yaxınlaşan, lakin onu keçməyən asteroidlərdir. Amor asteroidləri, adlarını Amor (1221) adlı asteroiddən alıb. Bu asteroid 1932-ci ildə kəşf edilib və həmin dövrün ilk Yerə yaxın asteroidi olub. Asteroid qədim yunan məhəbbət tanrısı Amurun şərəfinə belə adlandırılıb.
## Ümumi təsviri

Amor asteroidlərinin orbitləri Marsdan daha uzaq, amma Yerin orbitinə yaxın olan orbitlərdə dövr edir. Bu asteroidlər Yupiterin orbitindən kənarda, lakin Yerin orbitindən daha uzaqda yerləşir. Bu asteroidlərin orbit dövrü adətən 1 - 4 il arasında dəyişir, yəni hər biri Yerin ətrafında dövr edən bir cisimdən çox, Yupiterin cəlb etdiyi və Yer ilə qarşılıqlı təsir edən bir cisimdir.
Amor asteroidləri Yerin orbitinə yaxınlaşsa da, onunla təmasda olmurlar. Onlar Yerin orbitinin xaricində qalır və bu səbəbdən "Yerin yaxın asteroidləri" olaraq təsnif edilir.

Astronomlar Amor asteroidlərini kosmos tədqiqatları və planetlərarası hərəkətləri daha yaxşı başa düşmək üçün diqqətlə araşdırırlar. Amor asteroidləri, Yerə yaxın olan obyektlər olaraq, həmçinin kosmosdan gələn böyük cisimlərin Yerin orbitinə necə təsir edə biləcəyini anlamaq üçün vacib bir araşdırma nöqtəsidir. Bu asteroidlər, Yerin atmosferinə girmədən əvvəl tədqiq edilərək, asteroidlərin kosmosda hərəkətini və planetlərarası təsirləri izləməyə kömək edir.

Bəzi Amor asteroidləri çox maraqlı və qeyri-adi orbitlərə malikdir. Bəzi nümunələrə aşağıdakılar daxildir:
* 1221 Amor: Bu, Amor asteroidlərinin ilk kəşf edilən nümayəndəsidir və 1932-ci ildə tapılıb.
* 433 Eros: Amor qrupunun ən məşhur asteroidlərindən biri olan 433 Eros, Yerə ən yaxınlaşan və geniş şəkildə tədqiq edilən asteroiddir. NASA-nın NEAR Shoemaker missiyası bu asteroidə göndərilib və bu asteroid üzərində bir çox ölçmələr aparılıb.

Bütün Amor asteroidlərinin Yerə təhdid yaratmadığını vurğulamaq vacibdir. Çoxu Yerin orbitindən kənarda, amma onlara yaxın məsafələrdə dövr edir. Bununla belə, astronomlar, onların hərəkətlərini daim izləyərək, gələcəkdəki ehtimal olunan çarpışmaları proqnozlaşdırmağa çalışırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Amor Asteroids. COSMOS&nbsp;— The SAO Encyclopedia of Astronomy
Alvan Clark & Sons

**Alvan Clark & Sons** () — Astronomiya avadanlığı və teleskopların ən məşhur istehsalçılarından biri olan ABŞ ailə şirkəti. XIX əsrdə qurulan bu şirkət öz dövrünün ən inkişaf etmiş teleskoplarını istehsal etməsi ilə tanınır. 
## Tarixi

Alvan Clark & Sons şirkəti Alvan Klark tərəfindən 1848-ci ildə Massaçusets ştatının Kembric şəhərində qurulub. Alvan Klark teleskop linzaları istehsalında inqilabi bir yanaşma tətbiq edərək öz dövründə mühüm bir addım atıb. Şirkət Alvan Klark və onun oğulları Corc və Vilyam Klark tərəfindən idarə edilirdi.

Şirkətin ən mühüm yenilikləri arasında, dünyanın ən böyük teleskop linzalarının istehsalı da var. XIX əsrin sonlarında Alvan Clark & Sons şirkəti tərəfindən istehsal olunan teleskoplar, astronomların göy cisimlərini müşahidə etməsini asanlaşdırıb. Şirkət bir çox yüksək profilli astronomik missiyalarda istifadə edilən teleskopları təmin edib. 

## Məşhur teleskoplar
Alvan Clark & Sons şirkətinin istehsal etdiyi məşhur teleskopları arasında aşağıdakılar yer alır:
* Lik Rəsədxanası teleskopu: 1888-ci ildə Lik Rəsədxanası üçün 36 düymlük teleskop linzası istehsal edib. Bu teleskop dünyanın ən böyük teleskoplarından biri olaraq tanınır və astronomiya sahəsində çox mühüm tədqiqatlar üçün istifadə edilib.
* Yerkes Rəsədxanası teleskopu: Yerkes Rəsədxanası üçün hazırlanan 40 düymlük teleskop linzası, 1897-ci ildə istifadəyə verilib və bu günə qədər dünyanın ən böyük bir teleskop linzası olaraq qalır.
* Harvard Kollec Rəsədxanası teleskopu: Bu teleskop astronomiya sahəsində çox mühüm tədqiqatlar üçün istifadə edilib.

## Qalereya

File:Alvan Clark 4 Inch Refractor Engraving.jpg|
File:Alvanclark-leah.jpg|
File:Percival Lowell observing Venus from the Lowell Observatory in 1910.jpg|
File:Usno-telescope-equalized-1.png|
File:Yerkes 40 inch Refractor Telescope-1897.jpg|
File:Yerkes 40 inch Refractor Telescope-2006.jpg|
File:Harvard Clark 9-inch.jpg|
File:HarvardClark7.jpg|
File:Jewett Observetory 12 inch telescope.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Deborah Jean Warner and Robert B. Ariail, *Alvan Clark & Sons, artists in optics* (2nd English ed.)  Richmond, VA. : Willmann-Bell, in association with National Museum of American History, Smithsonian Institution, 1995 (1996 printing), 298 p.&nbsp;
* Timothy Ferris, *Seeing in the Dark* Simon & Schuster 2002; 117p.
Ares vadisi

**Ares vadisi** () — Mars planetində vadi. Vadi Marsın cənub yarımkürəsində yerləşir və Tarsis bölgəsinin yaxınlığında, Valles Marineris sisteminin şimal-şərqində yerləşir.
## Ümumi məlumat
Ares vadisi ilk dəfə 1976-cı ildə NASA-nın Viking missiyası tərəfindən çəkilən şəkillərdə aşkar edilib. Adını Yunan mifologiyasındakı döyüş tanrısı Aresdən alan bu vadi, Marsın tarixində suyun böyük bir rol oynadığını göstərən bir neçə mühüm geoloji xüsusiyyətə malikdir. Tədqiqatçılar bu vadinin, Marsın qədim dövrlərindəki su axınlarının və maye izlərinin təsirini nümayiş etdirdiyini düşünürlər.

## Geoloji xüsusiyyətləri
Ares vadisi təxminən 700 km uzunluğunda və 200 km enində olan bir çökək vadidir. Bu vadi kraterlər və böyük daş və çınqıl təbəqələri ilə zəngindir. Vadinin dərinliyi Marsdakı qədim su axınlarının zamanla meydana gətirdiyi geoloji təsirləri nümayiş etdirir. Ares vadisinin divarlarında müxtəlif təbii qayalar, kanallar və quru dərələr tapılıb, bunlar suyun keçmişdə bu ərazidə çoxlu təzyiq altında və ya axan zaman izlər buraxdığını göstərir.

Vadinin ən təsir edici xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək kənarları və böyük dövrəvi çöküntü izləridir. Bu çöküntülər Marsın çox qədim dövrlərində baş vermiş su axınlarının gücünü və Mars səthinin geoloji inkişafını əks etdirir. Çöküntülər arasında olan böyük çınqıllar və daşlar da bu su axınlarının Marsın səthini necə dəyişdirdiyini və su dövrünün təkamülünü aydınlaşdırmağa kömək edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*

## Xarici keçidlər

* Google Mars scrollable map - centered on *Ares Vallis*.