open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ermənistan (tarixi ərazi)

**Ermənistan** və ya **Tarixi Ermənistan** () — Kiçik Asiyanın şərqində tarixi və coğrafi vilayət. Vilayət əsasən Kiçik Asiyanın Ermənistan yaylası, o cümlədən Cənubi Qafqazın bir hissəsini əhatə edir. Ermənistan erməni xalqının tarixi təşəkkül tapdığı və yaşadığı ərazidir. Tarixi Ermənistanın siyasi, mədəni və iqtisadi mərkəzi Ağrı vadisi olmuşdur. Müasir Ermənistan Respublikası tarixi Ermənistan ərazisinin təqribən onda birini əhatə edir.

Müxtəlif hesablamalara görə, tarixi Ermənistanın ərazisi 300 min ilə 360 min km2 idi. Tarixi şərtlərə görə vilayət Qərbi (Roma, Bizans, Osmanlı) və Şərqi (İran, Qafqaz, Rusiya) hissələrə bölünür. Vilayət tarix boyu çox sayda dövlətin bir hissəsi olmuş və bütövlükdə qısa bir müddət yalnız bir dəfə bir hökmdarın nəzarəti altında olmuşdur.

Vilayətin hüdudları Böyük Ermənistan, Kiçik Ermənistan və Kilikiya çarlığının sərhədləri ilə üst-üstə düşür.

Bunlara əlavə olaraq, bir hissəsi Ermənistandan keçən Fərat çayının yuxarı axarındakı ərazilər və Van gölünün ətrafı kürdlərin ilkin yaşadığı ərazilər idi. Onlar Ermənistan krallığı ərazisində də yaşamışdılar.

## Həmçinin bax
* Ərməniyyə
* Böyük Ermənistan
* Azərbaycan (tarixi ərazi)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Ədəbiyyat
;elmi ədəbiyyat
* Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. University of Chicago Press, 2001. 341 p. {{ISBN|0226332284, 
* 
* 
*

;tarixi mənbələr
* 
* Klavdi Ptolemey**,** *Coğrafiya*, Книги V—VII
* Böyük Plini, Естественная история, Cite book VI
* 
* 
* 
* 
*
Nyu-York Şəhər Kolleci

**Nyu-York Şəhər Kolleci** () — Nyu-York Şəhər Universitetinin (CUNY) əsas və ən qədim kolleci. 14 ha sahəyə malik kampusu Manhetten borosunun Hamilton Hayts hissəsində, Konvent prospekti boyu yerləşir.

## Tarixi
1847-ci ildə zəngin iş adamı Taunsend Harrisin vəsaitlərinə əsasən qurulmuşdur. Nyu-York Şəhər Kolleci Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk pulsuz dövlət ali təhsil müəssisəsi idi və eyni zamanda uzun illərdir CUNY-nin flaqman kampusu hesab olunur.

2011-ci ilin payızında kollecdə memarlıq, mühəndis işi, azad sənətlər və elmlər, təhsil, biotibb, psixologiya və s. üzrə bakalavr, magistr və doktorantura sahələrində təhsil alan 16.544 tələbə var idi. Nyu-York Şəhər Kollecinin tələbə heyəti ABŞ-dəki ən müxtəlif qruplardan biridir və dünyanın 162 ölkə nümayəndələrini bir araya gətirir.

## İstinadlar
Talkan (şirniyyat)

**Talkan**  (; ; ; ; ) —
qovrulmuş arpa və ya buğda unundan hazırlanmış sərt lapa.

Talkan altay, noqay, başqırd, buryat, qazax, qırğız, monqol, tatar, tıva, özbək, çuvaş və xakas mətbəxlərində geniş yayılmışdır. Lakin talkan daha çox başqırdların ənənəvi mətbəxinin nümunəsi sayılır. Başqırdlar onu əsasən kumusdan hazırlayırlar. Ümumiyyətlə talkan qida növü kimi daha çox şimal və soyuq iqlim şəraitində yaşayan xalqların qıda rasionunda üstünlük təşkil edən xörək növüdür. Bunun da əsas səbəbi onun yüksək kaloriyə malik olmasındadır.

Ənənəvi olaraq, dənli bitkilər taxıl dəyirmanları üzərində üyüdülür və ya qarışıq halına gələnə qədər yoğrulur, sonra ələkdən keçirilir. Müvafiq olaraq, talkan qaba üyüdülmüş və incə üyüdülmüş olur. Xama və ya kərə yağı talkan sıyığı hazırlamaq üçün istifadə olunur. Kiçik toplar şəklində albalı və bal ilə süfrəyə verilir.

Ənənəvi olaraq, talkan Bişektui, Karqatui, Kyakuk Syaya, Sabantui, Sırqatui bayramlarında və əkinçilik ayinləri zamanı süfrəyə verilir. Talkandan tez-tez carma və maksim kimi içkiləri hazırlamaq üçün istifadə olunur. Quru talkan kətan torbalarında, ağcaqayın qabığı qutularında, qarğıdalı ilə qarışdırılır - çəlləklərdə saxlanılır. Talkan gündəlik istifadə edilən yeməklə yanaşı xüsusi günlərdə də hazırlanır. Talkandan səfərlərdə, ovda, müsəlmanların Ramazan bayramı vaxtı oruc tutularkən qida kimi istifadə olunur.

Talkan müxtəlif ərzaq məmulatlarından hazırlandığı üçün bir neçə növü vardır: 
* Buğdadan talkan
* Buğda-yulafdan talkan
* Buğda çovdardan talkan
* Buğda və arpadan talkan
* Buğda-yulaf-arpa-çovdardan talkan
## Maraqlı faktlar
Talkan aşağı kalorili məhsuldur, bu səbəbdən insan üçün hər yaşda və günün istənilən saatında qida kimi qəbul edilə bilər. Üstəlik faydalı qida məhsullarından hazırlandığından insan bədənini mikroelementlərlə zənginləşdirir. Talkan insan orqanizminin müəyyən orqanları üçün də faydalı qida növüdür. Belə ki, talkan qan damarları, oynaqlar, onurğa, qaraciyər və böyrəklərdə xolesterol və duz yataqlarının əriməsinə səbəb olur. Talkan qida növü kimi enterosorbentdir. Ondan içki də hazırlanır. Talkandan hazırlanan içkiyə jarma və ya maksim deyilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Başqırdıstan mətbəxi 
* Kaşa Talkan 
* Başqırdıstan ensiklopediyasından məqalə 
* Талкан — xakas milli yeməyi
Rştuni

**Rştuni** () — Rştunik bölgəsini idarə edən qədim erməni zadəgan sülaləsi.

## Mənşə
İddiaya görə, sülalə Urartu hakimi I Rusasın nəslindən gəlirdi, lakin Movses Xorenlinin "*[[Ermənistan tarixi (Moisey Xorenli)|Ermənistan tarixi]]*" əsərinə görə, Rştuni Süni sülaləsinin bir qolu idi.

## Tarixi
Sülalənin ilk bilinən üzvü təxminən 330-cu ildə anadan olan Mənuçöhr Rştuni idi. Qardaşı Zora və şahzadə Vaçe Artsruni ilə birlikdə Ermənistan çarı Tirana qarşı üsyan qaldırmışdır. Çar iki ailənin də məhv edilməsini əmr etmiş, lakin Savasp Artsruni və Tacat Rştuni sağ qalmışdır.

VII əsrin əvvəllərində sülalənin ən əhəmiyyətli üzvü və aparıcı siması Feodor Rştuni idi. O, 638-ci ildən 655-ci ilə qədər Ermənistan mərzbanı və sonradan çarı idi. O, Ermənistanı Bizans və ərəblərdən qorumağa çalışırdı. Sasani imperatorluğunun süquta uğramasından sonra 642-ci ildə müsəlmanların Ermənistana hücumları başlamışdır. Nəticədə, Feodor xəlifə tərəfindən Dəməşq şəhərinə sürgün edilmişdir. Bundan sonra sülalə tarixi əhəmiyyətini itirir, Arstrunilərin vassalı olur və 656-cı ildə irsi torpaqları olan Bznuniki Mamikonyanlara itirir.

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Рене Груссе, Ru de L'Armenia de origines à 1071, Париж, 1973,
Nyu-York sığınacaq evi

**Nyu-York sığınacaq evi** () ― ABŞ-da azyaşlı cinayətkarlar üçün açılmış ilk islahedici müəssisə. Müəssisə 1824-cü ildə Nyu-York şəhərinin Manhetten borosunun Baueri küçəsində açılmışdır, 1839-cu ildə yanğın nəticəsində dağılmış və 23-cü küçəyə köçürülmüşdür, 1854-cü ildə isə Rendels adasında yerləşdirilmişdir.

111 illik tarixi ərzində islahedici müəssisə şəxsi mənbələrdən maliyyələşdirilirdi, dövlət qurumlarından ancaq rəhbərlik, nəzarət və əlavə maliyyə alırdı.

1901-ci ildən başlayaraq qadın məhkumlar yeni açılan qadınlar üçün Nyu-York sığınacaq evinə (), indiki Takonik islah müəssisəsinə köçürüldü. 1930-cu illərdə yaşca daha kiçik kişi məhkumlar (12 ilə 15 yaş arası) Vorikdə yerləşən yeni dövlət təlim məktəbinə köçürüldü, yaşca daha böyük oğlanlar isə yeni tikilmiş Koksaki dövlət həbsxanasına köçürüldülər. Sığınacaq evi 11 may 1935-ci ildə bağlandı.

## İstinadlar

## Xarici istinadlar
*Nyu-York İctimai Kitabxanasının Rəqəmsal Qalereyası
Zevqma

**Zevqma** () ― Türkiyənin müasir Qaziantep ilində yerləşən qədim yunan şəhəri.  Adı Fırat çayını həmin yerdən keçən və *zevqma* adlandırılan ponton körpüsü səbəbi ilə belə qoyulmuşdur. Zevqma mozaika muzeyində yerdəki mozaika var və dünyanın ən böyük mozaika muzeylərindən biridir.

## Tarix
Zevqma I Selevk Nikator tərəfindən eramızdan əvvəl 3-cü əsrin əvvəllərində Fərat üzərindəki ilk körpünün olduğu yerdə qurulmuşdur. 

E.ə. 64-cü ildə şəhəri Romalılar idarə edirdi. Zevqma strateji baxımdan əhəmiyyətli bir yerdə yerləşdiyindən Romalılar üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərdə 70 000-ə qədər insan yaşayırdı və şəhər Romalılar üçün hərbi və ticarət mərkəzinə çevrilmişdi. Zevqma 253-cü ildə Sasanilər tərəfindən dağıdılsa da, daha sonra yenidən bərpa edilmişdir.

Zevqma Son qədim dövrdə piskoposluq idi. Lakin VII əsrdə fars və ərəb basqınları səbəbi ilə şəhərin tərk edildiyi görünür. Orta əsrlərdə şəhərdə müvəqqəti olaraq ərəblər yaşayırdılar.

17-ci əsrdə dağıntıların yaxınlığında türk kəndi olan Belkis inşa edilmişdir.

## Bu gün
Zevqma Qaziantep ilinin Nizip ilçəsinə 10 km məsafədəki Belkıs məhəlləsində yerləşir.

Zevqmada 1987-ci ildən başlayan qazıntı işləri günümüzdə Ankara Universiteti tərəfindən davam etdirilir. Qazıntılar zamanı çıxarılan mozaikalar təxminən 2 500 kvadrat metrlik sahəni əhatə edir. Bu mozaikalar bir müddət Qaziantep Arxeologiya muzeyində sərgilənmiş, 2011-ci ildə isə Zevqma mozaika muzeyinə daşınmışdır.

Zevqma 2012-ci ildən bəri UNESCO-nun Ümumdünya İrsi İlkin siyahısında yer alır. Ərazidəki mövcud arxeoloji qalıqlara Yunanistan aqorası, Roma aqorası, iki ziyarətgah, stadion, teatr, iki hamam, Roma legioner bazası, Roma legionunun inzibati tikililəri, yaşayış məhəllələrinin əksəriyyəti, Yunan və Roma dövrünə aid şəhər divarları və şərq, cənub və qərb nekropolları daxildir.

2014-cü ildə Zevqmada üç böyük şüşə mozaika tapılmışdır və bunlardan birində doqquz muza təsvir olunmuşdu.

2020-ci ilin fevralında Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin verdiyi məlumatda Zevqma mozaika  muzeyinin 2019-cu ildə rekord səviyyədə, 340 569 ziyarətçi topladığı bildirilmişdir.

## Qalereya

Fayl:Zeugma dec 2008 7417.jpg|Zevqma gölü
Fayl:Zeugma dec 2008 7410.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7369.jpg|Zevqma qazıntıları və bənd
Fayl:Zeugma dec 2008 7368.jpg|Zevqma yaxınlığındakı bənd
Fayl:Zeugma dec 2008 7367.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7376.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7378.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7380.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7382.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7383.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7393.jpg|Zevqma qazıntıları
Fayl:Zeugma dec 2008 7405.jpg|Zevqma qazıntıları


## Həmçinin bax

* Zevqma mozaika muzeyi

## İstinadlar

## Əlavə oxu

* ICOMOS Heritage at Risk 2001/2002: Zeugma, Turkey, Icomos Heritage at Risk 2001/2002.
* 
* 
* 
* 
* Kennedy, David. The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates: Rescue Work and Historical Studies (Journal of Roman Archaeology Supplementary Series). Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology, 1998.
Əşrəfoğlu məscidi

**Əşrəfoğlu məscidi** ― Türkiyənin Konya ilinin Beyşehir şəhərində, Beyşehir gölünün  şimalında yerləşən 13-cü əsrə aid məscid.

## Tarix
Rum sultanlığının son illərində müxtəlif səlcuqi valiləri qismən müstəqillik qazanır və ümumi adla Anadolu Bəylikləri adlandırılan öz yarı müstəqil bəyliklərini qururdular. Əşrəfoğulları (1280–1326) Anadolunun qərbində hakimiyyətdə olmuş kiçik bir bəylik idi. 1288-ci ildən sonra sülaləyə mənsub ikinci bəy olan Süleyman bəy Beyşehir şəhərini öz bəyliyinin paytaxtı olaraq bərpa etdi. Bəylik nisbətən əhəmiyyətsiz bir siyasi güc olsa da, şəhər Səlcuq səltənətinin mədəniyyət mərkəzlərindən biri olaraq çiçəkləndi. Süleyman bəy 1296-cı ildə Beyşehirdə Anadolu bəylikləri dövrünə aid ən böyük məscidlərdən biri olan Əşrəfoğlu məscidini istifadəyə verdi. O, 1302-ci ildə ölmüş və məscidin yanındakı qəbirdə dəfn edilmişdir.

## Texniki məlumatlar
Məscidin planı 31,8 x 46,55 metr ölçülərində düzbucaqlıdır. Lakin tikilinin şimal şərq küncü əsas portal üçün yer ayırmaq üçün böyüdülmüşdür. Portalın ölçüləri 7,1 x 10,1 metr kimidir. Tikilinə iki kiçik qapı və 35 pəncərə var. Məscidinin damı 42 taxta sütunla dəstəklənir. Hər sütunun uzunluğu 7,5 metrdir. Sütunların diametri 40 santimetrdir.

Yeddi əsr keçməsinə baxmayaraq, Səlcuqlu dövrünə aid digər taxta binaların əksəriyyətindən fərqli olaraq bu məscid günümüzə qədər gəlib çıxmışdır və bu gün də müntəzəm xidmət üçün istifadə olunur. Taxta sütunlar sidr ağacından düzəldilmiş və rəvayətə görə tikilidə istifadə edilməzdən əvvəl altı ay Beyşehir gölündə batırılmışdır. Məscidin mərkəzində qar çuxuru var. Bu çuxu nisbətən yaxın vaxtlara (1940-cı illər) qədər yaxınlıqdakı dağlarda qar yağarkən istifadə olunurdu. Bu qar həm yayda məscidi sərinlədir, həm də taxta infrastruktura lazımi rütubət verirdi.

## UNESCO Ümumdünya İrsi İlkin siyahısı
Əşrəfoğlu məscidi 15 aprel 2011-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi İlkin siyahısına daxil edilmişdir. UNESCO-qeyd edir: " *Əşrəfoğlu çəscidi erkən Anadolu Türk memarlığının bütün əsas elementlərini əhatə edir.* *Tikili İslam dünyasında ən böyük və ən yaxşı qorunan taxta sütunlu və damlı məsciddir.*"

## Qalereya

Fayl:Beysehir from Lake Beysehir.jpg|Beyşehir şəhərinin göldən görünüşü. Sağda Əşrəfoğlu məscidinin minarəsi görünür.
Fayl:Beysehir Eshrefoglu Camii 4369.jpg|Məscidin xarici görünüşü
Fayl:Beyşehir Eşrefoğlu Mosque Interior east side 4341.jpg|Əşrəfoğlu məscidinin interyerinin ümumi görünüşü. 
Fayl:Beyşehir Eşrefoğlu Mosque Interior east side 4264.jpg|Məscidin interyeri
Fayl:Beysehir Eshrefoglu Camii 4223.jpg|Məsciddəki mahfil
Fayl:Beyşehir Eşrefoğlu Mosque Snow pit 4219.jpg|Məsciddəki qar çuxuru
Fayl:Beysehir Eshrefoglu Camii 4232.jpg|Əşrəfoğlu məscidindəki balkon
Fayl:Beyşehir Mahfili of the Bey 4233.jpg|Balkonun detalları
Fayl:Beysehir Eshrefoglu Camii 4221.jpg|Balkonun altındakı təsvirlər
Fayl:Esrefoglu1.jpg|Məscidin girişi
Fayl:Esrefoglu4.jpg|Taxra sütunlar
Fayl:Esrefoglu3.jpg|Mehrab
Fayl:Esrefoglu5.jpg|Taxta sütunlar
Fayl:Esrefoglu6.jpg|Minbər
Fayl:Beysehir Eshrefoglu Camii 4215.jpg|Minbərin qapısı


## İstinadlar
Bettendorf qəsri

**Bettendorf qəsri** () Şərqi Lüksemburqdakı Bettendorf kəndində yerləşir. XIII əsrdən bəri bir qala olduğu görünsə də, bugünkü Barokko binası 1728-ci ilə aiddir və 1962-ci ildə bərpa edilmişdir. Qala xüsusi mülkiyyətdir və xalqa açıq deyil. 2007-ci ildə qala və park ərazisi, Lüksemburqun milli abidələrin milli reyestrinə əlavə edildi.

## Həmçinin bax
* Lüksemburq qalalarının siyahısı

## İstinadlar
İvriz relyefi

**İvriz relyefi** ― Mərkəzi Anadoluda, müasir Türkiyənin Konya ilinin əvvəllər İvriz adlanan Aydınkent qəsəbəsində yerləşən hett qaya relyefidir. Relyef müasir dövrdə relyefə zərər vermiş İvriz Suyunun mənbəyi yaxınlığındakı qayanın üstündədir. İvriz relyefində eramızdan əvvəl 8-ci əsrin sonlarında hakimiyyətdə olmuş Tuvana kralı Varpalavas və fırtına tanrsı Tarhunzasın təsviri Luvi yazısı ilə müşahidə olunur. 

İvriz relyefi Hett dövrünə aid qaya relyefləri arasında ən yaxşısıdır və 4,2 m x 2.4 m ölçülərindədir. Relyefin tarixi eramızdan əvvəl 8-ci əsrin ikinci yarısından, Neo-Hett-Arami bəyliklərinin dövründən başlayır. Qaya relyefinin sağ tərəfində salamlama və ya ibadət jesti olaraq əllərini qaldıraraq daş platformada dayanmış Tuvana kralı Varpalavas var. Onun qarşısında daha böyük təsvir olunmuş tanrı Tarhunzas dayanır. Onun əlindəki yetişmiş buğda və üzüm salxımları məhsuldarlıq gətirdiyini göstərir. Budundakı oraq məhsuldan dərhal əvvəlki dövrü simvollaşdırır. Relyefin İvriz suyunun dərhan üstündəki sıldırımda yerləşməsi relyefdə təsvir olunan məhsuldarlığın mənbəyinin nadir yağışlar deyil, demək olar ki, bütün il bu axan su olduğunu göstərir. Tanrının üzünün önündə və kralın arxasında, Luvi yazısı ilə yazılmış və hər iki fiqurun adını daşıyan üç sətir yazı var.

1986-cı ildə relyef üzərində aparılan bərpa işləri zamanı daha iki tapıntı tapılmışdır: Luvi hiyeroqliflərində yazılmış iki dilli Tarhunzas stelasının bir parçası və Luvi hiyeroqlifləri və Finikiya dilində yazılmış iki dilli kitabə. Bu tapıntılar yerin Tarhunzasa həsr olunmuş və Varpalavas tərəfindən himayə olunan zəngin bir ziyarətgah olduğu fikrini dəstəkləmişdir. 

## Müasir tarix
Abidə Katib Çələbinin 17-ci əsr coğrafiyasında təsvir edilmişdir. İsveç əsilli Fransız diplomat Joan Otter *Voyage en Turquie ...* (1748) əsərində relyefi təsvir edərək özünün buranı görən ilk Avropalı olduğu söyləmişdir. Lakin görünür onun dedikləri Katib Çələbinin mətnindən asılı idi və relyefi özü heç vaxt görməmişdi. Həqiqətdə isə relyefi ziyarət edən ilk avropalı 1837-ci ildə mayor von Fisçer olmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Eberhard P. Rossner. *Felsdenkmäler in der Türkei.* Vol. 1: *Die hethitischen Felsreliefs in der Türkei. Ein archäologischer Führer.* 2nd revised edition. Rossner, München 1988, , pp.&nbsp;103–115.
* Dinçol, Belkis; 1994. "New archaeological and epigraphical finds from Ivriz. A preliminary report." *Tel Aviv Journal of Archaeology*  21: pp.&nbsp;117–128. 
* John David Hawkins. *Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions.* Vol. I: *Inscriptions of the Iron Age.* Part 2: *Text. Amuq, Aleppo, Hama, Tabal, Assur Letters, Miscellaneous, Seals, Indices.* Part 3: *Plates.* (= *Studies in Indo-European Language and Culture* 8). de Gruyter, Berlin. 2000, .
* Horst Ehringhaus. *Das Ende, das ein Anfang war - Felsreliefs und Felsinschriften der luwischen Staaten Kleinasiens vom 12. bis 8./7.&nbsp;Jahrhundert v.&nbsp;Chr.* Nünnerich-Asmus, Mainz 2014, , pp.&nbsp;48–61.
Naftalan Hava Limanı

**Naftalan Hava Limanı** — Azərbaycanın Naftalan şəhərində yerləşən, 1997-ci ildən bəri fəaliyyəti dayandırılmış hava limanı.

## Tarixi
Naftalan hava limanının tikintisinə 1975-ci ildə başlanılıb və 1977-ci ildə istismara verilib.

Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən mütəmadi olaraq atəşə tutulan hava limanının fəaliyyəti 1997-ci ildə dayandırılıb. O vaxtdan bəri hava limanı Gəncə və Bakı aeroportları üzrə bilet satışı həyata keçirən kassa rolunu oynayıb. Əvvəllər bu aeroport vasitəsilə Bakı-Naftalan istiqamətində Yak-40 sərnişin təyyarələri uçub.

Limanın ərazisi sənəd üzrə 47 hektar, faktiki hasarlanmış ərazisi isə 58.8 hektardır. Hava limanının uçuş-enmə zolağının uzunluğu 1370 metr, eni isə 35 metrdir.

2020-ci ilin noyabrında "Azərbaycan Hava Yolları" QSC-nin (AZAL) yaydığı məlumatda hava limanının Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının (ICAO) beynəlxalq məkan indeksləri kataloquna daxil ediləcəyi açıqlanıb.

2021-ci ilin iyul ayında Azərbaycanın prezidenti İlham Əliyev hava limanını ziyarət edərək onun yenidənqurma planlarını müzakirə edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Naftalana birbaşa uçuşlar olacaqmı? — Rəsmi açıqlama
* Naftalan hava limanı yenidən istifadəyə veriləcəkmi?
Aspelt qəsri

**Aspelt Castle** () ― Lüksemburqun cənubundakı Aspelt məntəqəsində yerləşən və 1590-cı ildə Barokko üslubunda inşa edilmiş bir yaşayış yeri.

## Tarixi
Qalaya aid ilk yazılı mənbə 1132-ci ilə aid Theoderich von Wied-in Echternach salnaməsində tapıla bilər.

## Həmçinin bax
* Lüksemburq qalalarının siyahısı

## İstinadlar
Qaraçay (tarixi ərazi)

**Qaraçay** () — Böyük Qafqazın şimal hissəsindəki dağlarda türkdilli Qaraçayların yerləşib, yaşadığı tarixi ərazi.

Qaraçaylar Qafqaz dağlarında və dağətəyində, indiki Qaraçay-Çərkəz Respublikasının ərazisində yaşayırlar.
## Etimologiyası
Adın ümumiyyətlə qəbul edilmiş etimologiyası türkcəsində kara - "qara" və çay - "çay" mənasını verir. Lakin bu toponimin dəqiq lokasiyası müəyyən edilməyib. Qaraçay-Balkar dilinin özündə, son söz saxlanılmayıb, lakin bəzi digər türk dillərində (Krım-tatar, Türk, Azərbaycan) mövcuddur.

## Coğrafiyası

Qaraçayın əsl ərazisi, Uçkulan, Ullu-Kam, Daut (Duut) və digər kiçik qolları daxil olmaqla və Teberda çayının Kuban ilə birləşməsindən əvvəl Kuban çayının yuxarı hissəsindəki vadidir. 1860-cı illərdən sonra Qaraçaylar həm qərbdə çay vadilərinə - Teberda, Aksaut, Maruxa, Böyük Zelençuk və daha sonra şərqə, birbaşa Balkariyaya bitişik olan dağ çayları vadilərinə (Xasaut, Kiçmalka, Podkumok, Eshkakon) yerləşdilər. Müasir genişlənmiş mənada Qaraçay, Qaraçayların məskunlaşma ərazilərinin hamısını, o cümlədən XX əsrdə Qaraçayların yaşadığı Qaraçay-Çərkəs Respublikasının düz şimal-şərq hissəsini (Prikuban və Ust-Cequtinski rayonları) əhatə edir.

## Tarixi

Qafqaz müharibəsi zamanı, 1828-ci ildə Xasaukin döyüşündən sonra Qaraçay Çar Rusiyasının nəzarətinə düşdü. Kuban bölgəsinin Batalpaşinski uezdi inzibati mərkəz olaraq ləğv edildi.

1918-ci il aprelin 1-dən Kuban Sovet Respublikasının, 28 may 1918-ci ildən Kuban-Qara dəniz Sovet Respublikasının, 5 iyul 1918-ci ildən 1918-ci ilin dekabrınadək - Şimali Qafqaz Sovet Respublikasının, 20 yanvar 1921-ci ildən - Dağlıq Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının, 12 yanvar 1922-ci ildən  Qaraçay-Çərkəs Muxtar Vilayətinin (KCAO) cənub-şərq ərazisinin (1924-cü ildən - Şimali Qafqaz) tərkibində idi.

26 aprel 1926-cı ildə Qaraçay-Çərkəz Respublikası Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanı Mikoyan-Şahar şəhəri olan (o zaman Kluxori, indiki Qaraçayevsk) Qaraçay Muxtar Vilayəti quruldu.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Qaraçay Muxtar Vilayəti 12 oktyabr 1943-cü ildə ləğv edildi və qaraçaylar Alman işğalçıları ilə əlbirlikdə təqsirləndirilərək 2 noyabr 1943-cü ildə Orta Asiya və Qazaxıstana sürgün edildi. Qaraçayın cənub hissəsində yaşayanlar Gürcüstana (Klukhor bölgəsi olaraq) göndərildi, çox hissəsi Stavropol diyarında məskunlaşdı.

9 yanvar 1957-ci ildə, qaraçayların bəraət alması ilə, Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Stavropol diyarı daxilində yenidən yaradıldı.

30 noyabr 1990-cı ildə suverenlik paradında SSRİ-nin dağılması zamanı Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti Stavropol diyarından ayrıldı və RSFSR Ali Sovetinin 3 iyul 1991-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş RSFSR-in tərkibində Qaraçay-Çərkəz Sovet Sosialist Respublikası oldu.

1989-1990-cı illərdə Qaraçay milli hərəkat rəhbərləri Qaraçayda ayrıca muxtariyyətin bərpası tələbi ilə RSFSR rəhbərliyinə müraciət etdi.

18 noyabr 1990-cı ildə Qaraçay millət vəkillərinin qurultayında Qaraçay Sovet Sosialist Respublikası (17 oktyabr 1991-ci ildən - Qaraçay Respublikası) RSFSR rəhbərliyi tərəfindən tanınmayaraq RSFSR-in tərkib hissəsi elan edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Beypazarı

**Beypazarı** ― Türkiyənin Mərkəzi Anadolu regionunda, Ankara ilində, Ankara şəhərinin 100 km qərbində yerləşən şəhər və ilçə. 2000-ci il əhalinin siyahıya alınmasına görə, ilçənin əhalisi 46 493 nəfər olmuşdur və bunlardan 35 775-i Beypazarı şəhərində yaşayırdı. İlçə 1 814 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir və mərkəzinin orta yüksəkliyi -dir. İlçədə eyniadlı şəhərdən başqa üç kiçik şəhər (Karaşar, Uruş, Kırbaşı) və 64 kənd var. Bura antik dövrlərdə Kiçik Asiyanın əhəmiyyətli şəhərlərindən idi.

## Etimologiya
*Beypazarı* adı Türk dilində "*[[Bəy]]in bazarı"* deməkdir. Şəhərin belə adlandırlmasına səbəb Osmanlı dövründə buranın əhəmiyyətli hərbi baza olması və burada yerləşən süvarilərin yerli iqtisadiyyatın əhəmiyyətli bir elementi olması idi.

## Tarix
Bölgə Hettlər, Frigiyalılar, Qədim Romalılar, Bizanslılar, Səlcuqlu Türkləri və Osmanlı İmperiyası tərəfindən uzunmüddətli işğal tarixinə malikdir. Beypazarı Roma və Bizans dövründə Luvi dilində "qayalı zirvə" mənasını verən *Lagania* () adlanırdı və şəhər regionun inzibati mərkəzi idi.

Qərbi Anadoluda yerləşən əksər Luvi şəhərləri kimi Laqaniya da məşhur Troya müharibəsi dövründə troyalılara dəstək olmuşdur.

Şəhər 12-ci əsrdə Səlcuq türkləri tərəfindən fəth edilmiş və şəhərdə müxtəlif Oğuz ağaları tərəfindən məskunlaşılmışdır. Beyşehir sonda Osmanlı İmperiyasının bir hissəsinə çevrilmişdir. Osmanlı imperiyasının qurucusu I Osmanın babası Qazi Gündüzalp ilçənin Hırkatepe kəndində dəfn edilmişdir.

## Bu gün
Beypazarı bu gün yerkökü (Türkiyədəki yerkökü istahsalının təxminən 60%-i), gümüş məmulatları və yüksək keyfiyyətli təbii mineral suyu ilə məşhur olan ilçədə kiçik bir şəhərdir. Şüşə istehsalında istifadə olunan bir növ təbii soda olan kristal mineral — trona Beypazarıdan çıxarılır. Zəngin tarixi, memarlıq irsi və cazibədar qayalı çölləri ilə Beypazarı xüsusilə də Ankaradan gələn qonaqlar üçün cəlbedici yerlərdəndir. Hər il iyun ayında şəhərdə məşhur *Ənənəvi Tarixi Evlər, Əl işləri, Yerkökü və güveç Festivalı keçirilir* . Bu dövrdə qonaqlar şəhərə əhəmiyyətli gəlir gətirir.

Beypazarı Avropa Tarixi Şəhərlər və Regionlar Birliyinin ( *EAHTR*) üzvüdür.

## Görməli yerlər

* Hıdırlık təpəsi;
* Osmanlı dövrü binalarına 17-ci əsr Suluhan karvansarası və 13-cü əsrə aid Sultan Alaedin məscidi daxildir.
* Hett, Roma, Bizans və Osmanlı dövrünə aid əşyaların nümayiş edildiyi *Kültür Evi muzeyi;*
* İnözü vadisi dik divarlı bir kanyondur. Kanyon qayaya həkk olunmuş mağaralara, türbələrə və kilsələrə baxış imkanı verir.

## İstinadlar
Heyrətamiz Hörümçək-adam (teleserial, 1977)

**Heyrətamiz Hörümçək-adam** — Marvel Comics-in eyniadlı personajına həsr olunmuş qısa müddətli ABŞ teleserialı. Hörümçək-adam ilə əlaqəli ilk canlı-ekşn janrında olan teleserialdır və 14 sentyabr 1977-ci ildən 6 iyul 1979-cu ilə qədər yayımlanmışdır. Serialın yüksək reytinqinə baxmayaraq, daha sonra CBS serialın süjetinə daxil olan 13 seriyanı silmişdir. Serialın ssenarisinin Nyu-Yorkda yazılmasına baxmayaraq, Los-Ancelesdə lentə alınmışdır.

## Kastinq və personajlar
* Nikolas Hemmond – Piter Parker / Hörümçək-adam
* Devid Uayt (pilot) və Robert F. Simon (2-ci seriyadan) – Cey Cona Ceymson
* Çip Filds – Rita Konuey
* Maykl Petekay – Kapitan Barbera (mövsüm 1)
* İllen Bray – Culiya Mestrs (mövsüm 2)

Həm teleserial, həm də komikslərdə görünən personajlar Piter Parker/Hörümçək-adam, Cey Cona Ceymson və Mey xaladır. Coy "Robbi" Robertson da (Hilli Hiks) çox görünən personajdır, ancaq o pilot seriyalardakı çıxışları ilə məşhurdur. Ferli Stilluell, Marvel kainatından olan bir alimdir və ən çox Qurd adam görünüşündədir. Mey xalanın hər bir seriyadakı çıxışı müxtəlif aktrisalar tərəfindən canlandırılıb.

Hər təcəssümdə, Cey Cona Ceymson abraziv, hirsli bir şəxsiyyət kimi görünür və daha çox evunkulyar tərzdə təsvir olunur.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* 
* [''Heyrətamiz Hörümçək-adam''](http://www.superheroeslives.com/marvel/the_amazing_spider-man_(1978).htm)  Superheroes Lives-də
* Tobi Mekvayrın rol aldığı ilk Hörümçək Adam filmi haqqında 2002-ci ildə Nikolas Hemmond ilə reportaj
*
Boraboy gölü

**Boraboy gölü** ( və ya *Kocabey Gölü*) ― Türkiyənin Amasya ilində yerləşən uçqun-bənd mənşəli göl. Göl və ətrafı 2014-cü ildə təbiət parkı elan edilmişdir. 

## Coğrafiya
Boraboy gölü Amasya vilayətinin Taşova ilçəsində olan Boraboy kəndinin qərbində yerləşir. Göl Taşovadan , Amasyadan isə  məsafədədir.

Göl Pont dağlarındakı yüksək, şərq-qərb yönümlü vadidə,  yüksəklikdə yerləşir. Boraboy gölü sürüşmə nəticəsində Çatağın çayının (Boraboy çayının bu hissəsi belə adlanır) önünün bağlanması ilə meydana gəlmişdir. Göl üzərində bənd tikilmişdir və göl səviyyəsinin yağış və ya ani qar əriməsi nəticəsində hədsiz dərəcədə yüksəldiyi vaxt suyun bir hissəsi boşaldılır.

Göl  uzunluğundadır və maksimum eni -dir. Gölün ümumi sahəsi 4 hektardır. Boraboy gölünün maksimum dərinliyi -dir. Boraboy gölünün səthi qışda buz bağlayır.

## Təbiət parkı
Göl 2014-cü ildə Türkiyənin Ətraf və Meşə Nazirliyi tərəfindən təbiət parkı elan edilmişdir. Park 259 hektar ərazini əhatə edir və əsasən dövlətə məxsus meşədən, kiçik bir hissəsi isə əkinçilik sahəsindən ibarətdir. Təbiət parkının orta yüksəkliyi , ən yüksək yeri isə  yüksəkliyindəki Kaleboynu təpəsidir.

Təbiət parkının şimal yamaclarındakı ümumi ağac növləri şərq fıstığı (), qara şam (), adi şam (), Avstriya palıdı () və digər endemik palıd növləridir. Parkın cənub yamacları əsasən kolluqlarla örtülüdür.

Gölün şimal sahili daha az meyllidir və piknik üçün uyğun yerdir. Təbiət parkı gəzinti, motokros, off-road, vəhşi təbiət fotoqrafiyası kimi açıq hava istirahət fəaliyyətlərini təklif edir. Ərazidə Meşə Nazirliyi və Borabay şəhər bələdiyyəsinin bəzi yaşayış obyektləri var.

2017-ci ilə olan məlumata görə həmin il milli parkı 70 000 nəfər ziyarət etmişdir.

## İstinadlar
Eymos Eno

**Eymos Riçards Eno** (; ) ― ABŞ daşınmaz əmlak investoru və kapitalist. O, Beşinci Prospekt hotelini inşa etdirmişdi, bundan başqa o, Brodvey küçəsində və Beşinci prospektdə bir çox binalar tikdirmiş və orada 20-40 milyon ABŞ dollarlıq nəzərə çarpan bir ailə sərvətini qurdu.

## İlk illəri
Eymos Riçards Eno 1 noyabr 1810-cu ildə Konnektikut ştatının Simzburi şəhərində anadan olmuşdur.

## Vəfatı və əmlakı
Eymos R. Eno 21 fevral 1898-ci ildə vəfat etdi. Vəfat zamanı sərvəti 20 ilə 40 milyon dollar arasında qiymətləndirilirdi.

## Qeydlər
Mərhumun şəkillərinə əsasən İstmen Consonun çəkdiyi Eymos Enonun portreti Enonun vəfatından sonra, 1899-cu ildə, ailəsi tərəfindən sifariş edilmişdir və Nyu-York Dövlət Muzeyində saxlanılır.

## İstinadlar
Polonezköy Təbiət Parkı

**Polonezköy Təbiət Parkı** () ― Türkiyənin İstanbul ilindəki Polonezköy kəndində yerləşən təbiət parkı.

Polonezköy kəndi İstanbul ilinin Beykoz ilçəsində yerləşir. Ərazi 1994-cü ildə Ətraf və Meşə Nazirliyi tərəfindən təbiət parkı elan edilmişdir. Park 3 004 hektar ərazini əhatə edir. Bura İstanbul ilinin ilk və ərazi baxımından ən böyük təbiət parkıdır. Qorunan ərazi uğursuz Noyabr qiyamından sonra 1842-ci ildə Polşa mühacirləri tərəfindən məskunlaşılan Polonezköy kəndinin adını daşıyır. Yaşayış məntəqəsi əvvəlcə Adam Yeji Çartorıyskinin şərəfinə "Adamköy" və ya "Adampol" olaraq adlandırılmış, lakin daha sonra "Polonez Karyesi" olaraq dəyişdirilmişdir. Kənd mövcud rəsmi adını 1923-cü ildə almışdır. 

Təbiət parkı piknik, düşərgə, gəzinti və orientirinq kimi açıq hava fəaliyyətləri təklif edir. Parkda bir neçə restoran mövcuddur. Yaşayış kənddəki pansionatlarda və otellərdə mümkündür. 

## Ekosistem

### Flora
Təbiət parkı çox zəngin bitki örtüyünə malikdir. Ərazidəki bitkilərə qara şam (), türk şamı (), adi şam (), yay palıdı (),  Quercus petraea, Avstriya palıdı (), Quercus frainetto, adi atşabalıdı (), əkin şabalıdı (), adi küknar (), Şərq çinarı (), həmişəyaşıl sərv (), Carpinus betulus, nahamar qarağacaq (), qızılağac (), Şərq fıstığı (), tüklü cökə (), tuya (), mərəvcə (), nəcib dəfnə (), irimeyvə çiyələkağacı (), Laurocerasus officinalis, Cotoneaster horizontalis, birdişicikli yemişan (), qırmızı pirakanta (), Erica arborea və adi başınağacı () daxildir.

### Fauna
Təbiət parkında qırqovul və maral təsərrüfatı var. Mühafizə olunan ərazidə müşahidə edilən vəhşi heyvanlar nəcib maral, cüyür, çöldonuzu, çaqqal, sincab, dələ, gəlincik kimi məməlilər və qırqovul, kəklik, şahin, sar, qızılquş, qara qaratoyuq, alabaxta, bayquş və sərçə kimi quşlardır.

## İstinadlar
Kiçik Ermənistan

**Kiçik Ermənistan** (, , ) — Kiçik Asiyada, Fərat, Kelkit və Qızılirmaq çaylarının yuxarı hissəsində tarixi vilayət.

## Tarixi
Vilayət Əhəmənilər dövlətinin bir hissəsi idi. Bundan sonra Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən fəth edilmiş, lakin e.ə. 322-ci ildə İsgəndərin ölümündən sonra paytaxtı Kəmax olan müstəqil bir çarlığa çevrilmişdir. Eramızdan əvvəl II əsrdə vilayət Pont çarı VI Mitridatın hökmranlığına girmişdir. Mitridat Kiçik Ermənistanda yetmiş beş istehkam qalası tikdirmişdir. Onun ölümündən sonra Kiçik Ermənistan ərazisi müxtəlif Roma hökmdarlarına tərəfindən idarə edilmiş, inzibati sərhədləri dəyişmişdir. Roma imperatoru Kaliqula e.ə. 39-cu ildə Romadan asılı olan Kiçik Ermənistan çarlığını qurmuşdur. İmperator Vespasian b.e. 71-ci ilində Kiçik Ermənistan çarlığını ləğv etmiş və ərazini Kappadokiya vilayətinə birləşdirmişdir. III əsrin sonunda Diokletian ərazini müstəqil bir vilayət halına gətirmiş, Feodosi isə Kiçik Ermənistanı 2 vilayətə bölmüşdür.

## İstinadlar
Beyşehir Gölü Milli Parkı

**Beyşehir Gölü Milli Parkı** () ― Türkiyənin Konya ilində 1993-cü ildə qurulmuş milli park.

## Coğrafiya
Milli park Konya ilinin Beyşehir və Hüyük ilçələri daxilindədir. Park qərbdən Beyşehir gölü, cənubdan Beyşehir, şimaldan isə Hüyük ilə həmsərhəddir. Milli parkın yüksəkliyi -dir. Parkın ərazisində yerləşən Beyşehir gölü Türkiyənin üçüncü ən böyük gölü və ən böyük şirin sulu gölüdür. 86 855 hektarlıq ərazini əhatə edən Beyşehir Gölü Milli Parkı Ararat Dağı Milli Parkının qurulduğu 2004-cü ilə qədər ölkənin ən böyük milli parkı idi.

## Ekosistem

### Flora
Milli parkın sərhədləri daxilində 85 fəsilə, 305 cins, 545 növ, 54 yarımnöv və 140 müxtəliflikdən ibarət bitki aləmi formalaşmışdır. Park ərazisindəki 560 taksonun 88-i endemikdir . Qorunan ərazi və ətrafında yayılan bitkilərə Livan sidri (*[[Livan sidri|Cedrus libani]]*), adi ardıc (*[[Adi ardıc|Juniperus communis]]*), qırmızımeyvəli ardıc (*[[Qırmızımeyvəli ardıc|Juniperus phoenicea]]*), ağ şam (*[[Ağ şam|Abies]]*), şam (*[[Şam ağacı|Pinus]]*), *[[Quercus coccifera]]*, göyrüş (*[[Göyrüş|Fraxinus]]*), qoz ağacı (*[[Qoz|Juglans]]*), erkək ayıdöşəyi (*[[Erkək ayıdöşəyi|Dryopteris filix-mas]]*), (*[[Anemone nemorosa]]*), yuxu xaşxaşı (*[[Yuxu xaşxaşı|Papaver somniferum]]*), boyaqotu (Rubia tinctorum), adaçayı (*[[Adaçayı|Salvia]]*), xədicəgülü (*[[Xədicəgülü|Galanthus]]*) və meşənovruzu daxildir.

### Fauna
Beyşehir gölü və ərazidəki kriklər sıf, karp və qarasol da daxil olmaqla 16 şirin su balığının yaşayış yeridir.

Göl su quşları üçün olduqca vacibdir. Park ərazisində 153 quş növü var. Gölün dayaz sahilində qaşqaldaq, qutan, vağ, maygülü, yaşılbaş ördək, kçik maygülü və kəkilli qaraördək müşahidə olunur.

Gölün ətrafı həm də suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər və məməlilərlə zəngindir. Park üç amfibiya, 14 sürünən və 34 məməli növü üçün yaşayış yeridir.

## Təsislər və istirahət
Milli park gəzinti və dağ velosipedi kimi müxtəlif açıq hava fəaliyyətləri üçün imkanlar təklif edir. Göldə gəmi gəzintisi də mümkündür.

Parkda yaşayış yeri yoxdur. Buna baxmayaraq, yaxınlıqdakı Beyşehir şəhəri turistləri otel, motel və yataqxanalar ilə təmin edir.

Milli parkda istirahət fəaliyyəti üçün ən yaxşı vaxt may və oktyabr ayları arasındadır.

## İstinadlar
Kürdüstan Demokrat Partiyası

**Kürdüstan Demokrat Partiyası** (; پارتی دیموکراتی کوردستان;  **KDP** və ya **PDK**) — İraq Kürdüstanında siyasi partiya.

## Tarixi
Kürdüstan Demokrat Partiyasının əsası 1946-cı ildə qoyulmuşdur. İraq Kürdüstanında yaşayan kürdlərin milli hüquqları uğrunda mübarizələrinə rəhbərlik etmişdir. Müstəmləkəçilik hökmranlığına qarşı İraq xalqının milli azadlıq hərəkatında fəal iştirak etmişdir. 1958-ci il İraq inqilabından sonra Milli Birlik Cəbhəsinə daxil olmuşdur. KDP-nin 6-cı qurultayında (1964-cü il) qəbul olunmuş proqramda İraq Respublikası daxilində kürdlərə muxtariyyət verilməsi, İraqda demokratik hakimiyyət yaradılması, ölkənin birliyinin möhkəmləndirilməsi və s. nəzərdə tutulmuşdur. 1974-cü ildə kürdlərin muxtariyyəti haqqında qanun elan edildikdən sonra Mustafa Bərzaninin başçılığı ilə partiya rəhbərliyinin sağ cinahının milli azadlıq hərəkatından uzaqlaşması nəticəsində yeni KDP yaradılmışdır.

KDP-də Bərzani tayfası üstünlük təşkil edir və kürd milliyətçisi böyük çadır partiyası kimi təsvir olunur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* David McDowall. A modern history of the Kurds. London: I.B. Tauris, 2007. ISBN 9781850434160
Teberda (çay)

**Teberda** () — Şimali Qafqazdakı Qaraçay-Çərkəz Respublikasında çay, Kuban çayının sol qolu. Uzunluğu 60&nbsp;km,
su hövzəsi sahəsi isə 1080&nbsp;km-dir..
## Adının mənşəyi

Çayın rusca adı XIX əsrin birinci yarısındakı qeydlərə görə qaraçay Te (y) adından gəlir. Bu toponimi tərcümə etmək üçün bir neçə variant var. Onlardan birinə görə, Qaraçaydakı Teberda (Teberdi) "məskunlaşma" mənasını verir (sözün əsl mənası "itələdi"). Vadidəki təsərrüfatlar-məskunlaşma yerləri, hələ XVI-XVII əsrlərdə mövcud idi. "Teberda" sözünün "tab cjerdi" dən gələ biləcəyi istisna edilmir, bu da qaraçay dilindən tərcümədə "əlverişli yer" mənasını verir. Başqa bir variant da: adın mənşəyi "teiri verdi" sözlərindən gəldiyi deyilir, yəni "Tanrının hədiyyəsi" mənasındadır (sözün əsl mənasında - "Tanrı verdi").

## Coğrafiyası

Çayın yatağı çınqıl, qarışıq daşlarla: şəlalələrlə zəngindir.

Çay Baş Qafqaz silsiləsindən aşağıya enir və sol tərəfdən Kuban çayına axır. Teberda çayı su tutumu böyük olan çaydır, çox sürətli axır və gözlə görüləcək dərəcədə suyu şəffafdır. Ən dərin dərəsi sıx iynəyarpaqlı meşələrlə örtülüdür və Qafqazın ən gözəl yerlərindən biridir. Teberda vadisində bir neçə qeyri-adi gözəl dağ gölləri var.

Çayın qidalanması qarışıqdır. Belə ki, çayın qidalanmasında əsas üstünlüyü (55%) təşkil edir ki,Teberda hövzəsində təxminən 100 buzlaq vardır.

Suyun ən yüksək həcmi iyul-avqust aylarında olur. Orta illik su axını 27.2 m³/ s-dir. Uzunluğu 45&nbsp;km-dir. Qışda palçıq olur (davamlı donma yoxdur).

Teberda çayı sahilində - Teberda şəhəri və kurortu yerləşir. Mənbəyində Qaraçayevsk şəhəri yerləşir. Ümumiyyətlə Teberda çayının mənbəyi çox maraqlıdı. Belə ki, Qaraçayevsk şəhəri üç çayın birləşdiyi yerdə: Kuban, Teberda və Marının birləşdiyi ərazidədir. Bu da həm üç çayın birləşməsinin gözəl su qovuşan mənzərə yaradır.

Hərbi-Suxum yolu çay vadisi boyunca uzanır.

Teberda çayının yuxarı hissəsində - Teberda qoruğu yerləşir.

Teberda çayı bölgənin iqtisadi və təsərrüfat həyatında mühüm rola malikdir. Belə ki, ətraf ərazilərin suvarmasında, xüsusilə baxçılıq təsərrüfatları bu çayın suyu ilə suvarılır. Çayın suyu şəfaf və təmiz olduğundan əhalinin içməli su mənbəyi kimi də istifadə olunur. Çay dalğıc idmanı ilə məşğul olan xeyli sayda peşəkar və həvəskar dalğıcların məşq etdiyi yerdir.

## Maraqlı faktlar
* Çay həmçinin mineral su bulaqlarından qidalanır.
* Yuri İosifiç Vizborun eyni adlı mahnısı Teberda çayına həsr edilmişdir.
* Böyük Ayı bürcündəki ekzoplanetə çayın adı verilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Qaratəpə (Osmaniyyə)

**Qaratəpə** (; ) ― Türkiyənin cənubundakı Osmaniyyə ilində keçmiş Hett qalası və açıq hava muzeyi. Obyekt Ceyhan çayının sağ sahilindəki Tavr dağlarında yerləşir. Ərazi Qaratəpə-Aslandaş Milli Parkı daxilindədir.

## Tarix
Bura Şərqi Anadoludan şimali Suriya düzənliyinə qədərki keçidi idarə edən qədim Kilikiya şəhəri idi. Şəhər ramızdan əvvəl 12-ci əsrin sonlarında Hett imperiyasının süqutundan sonra mühüm Neo-Hett mərkəzi olmuşdur. Ərazidə aşkarlanan tapıtılar arasında nəhəng tarixi lövhələr, heykəllər, ovçuluq və döyüş səhnələri təsvir olunmuş relyefi  olan iki abidə qapısı və avarlı qayıq var.

## Qaratəpə yazısı

Finikiya və Luvi dilində yazılmış e.ə. səkkizinci əsrə aid iki dilli kitabədə Adana krallarının Luvi dilində mu-ka-sa- (tez-tez "Moxos" olaraq göstərilmişdir), finikiya dilində isə mpš - Mopsos olaraq qeyd edilmiş  "Mopsos evi"ndəki fəaliyyətləri əks olunmuşdur. Kitabə əvvəlcə finikiya dilində yazılmış, daha sonra isə luvi hiyeroqlifinə tərcümə edilmişdir. Rozetta daşı kimi bu yazı da arxeoloqlara müvafiq qliflərin şifrəsini açmaq üçün köməklik etmişdir.

Yazıda qeyd olunana görə, onun müəllifi həm də şəhərin hökmdarı olan Azativadadır (və ya Azativata). O, özünün qədim Kue krallığı olan Adanava (Adana) kralı Avarikuna tabe olduğunu etiraf edirdi. Kitabəyə görə, Azativanın Adanavanın sərhəd qəsəbələrindən biri olduğu görünür.

## Troya nəzəriyyəsi
Yazıçı və tərcüməçi Raul Skrott Qaratəpədəki qala və ətrafındadakı mənzərənin Homerin İliadasındakı Troya təsvirlərinə əhəmiyyətli dərəcədə bənzədiyini qeyd etmişdir.

## Arxeologiya
 1946-cı ildə kəşf edilmiş Qaratəpədə 1947-1957-ci illərdə Helmut Teodor Bossertin (1889-1961) rəhbərlik etdiyi bir qrup tərəfindən qazıntı işləri aparılmış və kral Azativatasın istehkam şəhərinin dağıntıları aşkarlanmışdır.  Sonrakı bərpa işləri uzun illər boyu davam etmişdir. 1990-cı illərin sonlarında ərazidəki sarayda Halet Çambelin (1916–2014) rəhbə

rliyi ilə arxeoloji işlər aparılmışdır.

Azativatas hökmranlığının tarixləri eramızdan əvvəl 8-ci əsrin əvvəllərindən 7-ci əsrin əvvəllərinə qədər dəyişir.

Əşyalar bu gün Qaratepe-Aslandaş Milli Parkının bir hissəsi olan Qaratepe-Aslandaş Açıq Hava Muzeyində sərgilənir.

## Həmçinin bax

* Aizanoi
* Türkiyədə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

## İstinadlar
Faydee

**Faydee** () — Livan əsilli Avstraliyalı müğənni, mahnı müəllifi və podüser. 2008-ci ildə ilk olaraq "Breakthrough/Not In The Mood" ilə çıxış etmişdir. Davamında etdiyi uğurlu çalışmaları ilə adından sıxca söz ettirmişdir. 2013'də çıxarttığı "Laugh Till You Cry" adlı single çalışması Rumınya, Almaniya, İtaliya, Rusiya kimi bir çox ölkədə yayınlanmışdır və 6 həftə boyunca Rumınya mahnı siyahısında 1 nömrədə qalmışdır. 2013 oktyabrın'da çıxartmış olduğu single parçası "Can't Let Go" isə sənətçini ən çox dinlənənlər arasında olmuş və bir çox ölkələrdə mahnı siyahısına girməyi bacarmışdır. "Wonder Why", "Never Ever", "Forget The World", "Say My Name" mahnılarıda mahnı siyahılarına girməyi bacarmışdır.

## İstinadlar
Milli Birlik Cəbhəsi (İraq)

**Milli Birlik Cəbhəsi** (,  *Cəbhət əl-İttihad əl-Vətəni*) — ilk dəfə 1954-cü ildə qurulan və 1956-cı ildə BƏƏS Partiyası, İraq Kommunist Partiyası, İraq İstiqlal Partiyası, Milli Demokrat Partiyası və daha sonra Kürdüstan Demokrat Partiyası koalisiyası olaraq yenidən qurulan bir İraq milliyətçi siyasi ittifaqı. İttifaq Misir və Suriyadakı hökumətləri, Əlcəzair azadlıq hərəkatı kimi dünyadakı müxtəlif ərəb milliyətçisi və azadlıqpərvər hərəkatları dəstəkləmişdir. Partiya ərəb milliyətçiləri ilə İraq kommunistləri arasında yaşanan bölünmədən sonra Əbdülkərim Qasımın rəhbərlik etdiyi 1958-ci il İraq inqilabından sonra parçalanmış və ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Fanaqoriya

**Fanaqoriya** () — Rusiyanın Krasnodar diyarının Sennaya qəsəbəsi yaxınlığında, Taman yarımadasında yerləşən qədim şəhər.

## Tarixi
Şəhərin əsası təqribən e.ə. 543 ildə Əhəməni hökmdarı II Kirin İoniyanı işğalı zamanı Teos şəhərini tərk etmiş əhali tərəfindən qoyulmuş, onların başçısı Fanaqorun adı ilə adlandırılmışdır. E.ə. V əsrin sonlarından Bospor dövlətinin tərkibində ikinci paytaxt, "Asiya" hissəsinin əsas şəhəri idi. Çiçəklənməsi e.ə. IV əsrə təsadüf edir. E.ə. IV–I əsrlərdə burada sikkə zərb edilirdi. E.ə. II əsrin sonunda Pont çarlığı tərəfindən işğal olunmuşdur; e.ə. 63-cü ildə VI Mitridat Evpatora qarşı üsyanın mərkəzi olmuş, e.ə. I əsrin ortalarında onun oğlu II Farnak tərəfindən dağıntılara məruz qalsa da, tezliklə bərpa edilmişdir. Təqribən e.ə. 17–12 illərdə Roma imperatoru Oktavian Avqustun kürəkəninin şərəfinə müvəqqəti Aqrippiya adlandırılmışdır. Son antik dövrdə Fanaqoriyanın sahəsi azalmış; eramızın VI əsrinin ikinci rübündə şəhər dağıdılmışdır. VII əsrdə yenidən dirçəlmiş Fanaqoriya bulqar xanı Kubratın yaratdığı Böyük Bulqarıstan dövlətinin paytaxtı idi. Bundan sonra Bizansın, ardınca isə Xəzər xaqanlığının tərkibinə qatılmışdır. Təqribən 704-cü ildə devrilmiş Bizans imperatoru II Yustinian Fanaqoriyaya sığınmışdır. Təqribən X əsrin əvvəllərində sakinləri tərəfindən tərk edilmişdir.

## Arxeoloji qazıntılar
Şəhəri ümumi sahəsi təqribən 60 ha-dır, lakin bunun üçdə biri su altındadır. XVIII əsrin sonlarından, müntəzəm surətdə 1936-cı ildən ildən 1940-ci ilədək V. D. Blavatski, və 1947-cı ildən M. M. Kobılina, 1975-ci ildən V. S. Dolqorukov, 1993-cü ildən isə V. D. Kuznetsov tərəfindən arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Şəhərin ən qədim şimal rayonu və limanı su altında qalmışdır. 1958–1959-cü illərdə aparılan sualtı qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuşdur.

## Əhalisi və mədəniyyət
Yunanlar, sindlər, meotlar və sarmatlardan təşkil olunan şəhər əhalisi əkinçilik, heyvandarlıq, balıqçılıq, üzümçülük, sənətkarlıq və ticarətlə məşğul idi. Fanaqoriyada qala divarlarının özülləri, yaşayış məhəllələrinin qalıqları (məsələn, e.ə. II əsrin sonuna aid naxışlı suvaq çəkilmiş ev), e.ə. IV əsrə aid gimnasi, termalar, eramızın I əsrinə aid quyular, cənub-şərq hissəsində "Keramik" adlı dulusçular rayonu (dulus sobaları, keramika) aşkar edilmişdir. Qazıntılar zamanı yunan kitabələri, on minlərlə sikkə, o cümlədən dəfinələr, mərmər heykəllərin fraqmentləri, keramika və metal plastikalar, qabarıq başdaşılar, sarkofaqlar və onların mərmərdən, sərv ağacından, kirəcdən, gildən olan hissələri, zərgərlik məmulatları və s. tapılmışdır. Fanaqoriyanın yaxınlığında torpaq qəbirlərdən və kurqanlardan ibarət nekropol yerləşir. Nekropolun sahəsi təqribən 900 ha-dır və 1964–1965-ci illərdə tədqiq edilmişdir. Qonşuluqdakı sönmüş palçıq vulkanının üzərində məbədgah qalıqları aşkarlanmışdır. 2014-cü ildə Fanaqoriya Tarix-Arxeologiya Muzey-Qoruğu yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə oxu
*
*
*

## Xarici keçidlər
* GigaCatholic with incumbent biography links
* Archaeological Exploration of Phanagoria
* History and Maps of Phanagoria
*  Coins of Phanagoria in site Odessa Numismatics Museum
* Golden Treasures of Phanagoria
Əbumüslüm xan Tarkovski

**Əbumüslüm xan Tarkovski** () — General-leytenant, Rusiya Şahzadəsi (1849-cu ildən), Buynaksk hökmdarı, Dağıstanın valisi, Tərki şamxalı (1836-1860).

## Həyatı
1797-ci ildə Tərki şamxallığının ilk iqamətgahında Tərki kəndində əsilzadə ailəsində anadan olub. Onun atası Tarku Şamxalı II Mehdi, anası isə atasının ikinci həyat yoldaşı Soltanat Bikə Avarskidır. Əbumüslüm xan böyük qardaşı Süleyman Paşadan fərqli olaraq, tez-tez atasının sözündən çıxır və ona qulaq asmırdı. Bu səbəbdən atası onu Tərki kəndindən əvvəl Anji kəndinə qovuldu, sonra nəsilin istəyi ilə Kafır-Qumuk kəndinə köçdü. Sonradan Əbumüslüm xan bu kəndi öz iqamətgahına çevirdi. 

### Tərki Şamxalı

1836-cı ildə atası II Mehdidən sonra Şamxal olan böyük qardaşı Süleyman Paşa vəfat etdi. Qanunla o, ikinci oğul olduğundan varis kimi Şamxallıq ona keçməli idi. Elə buna görə 1836-cı ildə İmperator I Nikolayın investisiya məktubu ilə papağına lələk keçirmək icazəsi ilə Buynaksk və Dağıstan valisi olaraq Tərki Şamxalı titulunu qəbul etdi. 

Onun hakimiyyət dövrü Şeyx Şamilin imamət dövrünə (1834-1859) təsadüf etdi. Onların bir-birlərinin görməyə gözü yox idi və amansız düşmən idilər. İmamın müridləri, qəfil basqınları ilə tez-tez şamxallığı qarət edirdilər. Bu basqınçı yürüşlərin birində onlar Əbumüslüm xanın Kazanişedəki mülklərini soyub taladılar. Bundan sonra Əbumüslim Kafır-Qumuk ətəyindəki yüksək bir qayanın üstündə əlçatmaq yerdə yeni bir sarayın inşasına başladı. Yeni qala sarayının inşası üçün Əbumüslim xan Dağıstanın müxtəlif yerlərindən bənnalar və daş kəsiciləri dəvət etmişdi. 

Şamxal Əbumüslüm xan Tarkovski 1860-cı ildə Kafır-Qumuk kəndində vəfat edib.

## Rütbələri

* 1832-ci ildə dağlılara qarşı mübarizədə fərqləndiyinə görə mayor rütbəsinə yüksəldi
* 1836-cı ildə Şamxal titulunu qəbul etməsi münasibətilə polkovnik rütbəsi alıb
* 1837-ci ildə general-mayor rütbəsi alıb
* 1846-cı ildə general-leytenant rütbəsi alıb
* 1856-cı ildə İmperator II Aleksandrın tacqoyma mərasimində İmperator Əlahəzrət general-adyutantı edilib.

## Gerb
Şahzadə Tarkovskinin gerbi Ümumrusiya İmperatorluğunun zadəgan ailələrinin Baş gerbinin 12-ci hissəsinə daxil edilmişdir.

Qalxan dalğalarla çarpazlanır. Qızıl ulduzlarla nöqtələnmiş ilk qara yarıda, iki zirvəsi olan bir gümüş dağ, ikinci yarısı isə mavidir. Qalxan şahzadə taclı dəbilqə ilə taclandırılır. Tağ: qızıl ulduzlarla bəzədilmiş iki qara qartal qanadı var. Qalxan sahibləri Şamxal aləminin iki silahlı sakinidir. Üzəri: qara qızıl ilə örtülüb. Gerb qızıl püsküllər, saçaqlar ilə qırmızı, marin astarlı mantiya ilə bəzədilib və şahzadə tac ilə taclandırılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* http://www.tataroved.ru/publicat/sttg_1.pdf
K. Karasayev adına Bişkek Humanitar Universiteti

**Bişkek Dövlət Universiteti (BDU)** — Bişkekdə yerləşən Qırğızıstan Respublikasının Universiteti.

Ən böyük multidisipliner humanitar universitetdir. 1992-ci ildə Rus Dili və Ədəbiyyatı Pedaqoji İnstitutunun bazasında qurulmuşdur. Universitetdə Şərqşünaslıq və Beynəlxalq Münasibətlər; Alman filologiyası; məlumat, sosial iş və psixologiya; Qırğız-rus; Türkologiya, ekologiya və idarəetmə; Sosiologiya və idarəetmə şöbələri var. Universitetin 33 şöbəsi 40 ixtisas üzrə mütəxəssis hazırlayır. Tələbələr İngilis, Yapon, Ərəb, İbrani və digər dillərdə tədris olunurlar.

## Universitet quruluşu
Hal-hazırda BDU üç institutdan, 9 fakültədən, bir kollecdən və liseydən ibarətdir. Universitet 28 ixtisas üzrə mütəxəssis, bakalavr və magistr hazırlayır.

Adına BDU-da tədris prosesinin təşkili K. Karasayev Dövlət təhsil standartı və Dövlət təhsil standartı və N2 AL 339 nömrəli Dövlət lisenziyası əsasında həyata keçirilir.

Universitet 1979-cu ildə, Qırğızıstan SSR-in hələ Sovet İttifaqının tərkibində olduğu vaxtda qurulmuşdur. 17 iyun 1992-ci ildə Dövlət Dil və Humanitar İnstitutuna çevrildi. Qırğızıstanın yeni qurulmuş hökumətinin elanından sonra universitet 1994-cü ildə yenidən quruldu.

## Tarixi
Tarixi SSRİ Nazirlər Sovetinin 1979-cu ildə verdiyi bir fərmanla açılan Rus Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutu (FPIRYAL) ilə başlayır.

17 iyun 1992-ci ildə Dövlət Dillər və Humanitar İnstitutu (GIIAGN) olaraq yenidən təşkil edildi.

Qırğızıstan hökumətinin 8 may 1994-cü il tarixli qərarına əsasən təhsil müəssisəsi indiki adını daşıyır.

Akademik Hüseyn Karasayev (1901-1998), Qırğızıstan və Sovet dilçisi, leksikoqraf, müəllim, ədəbiyyatşünas, folklorşünas adına.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.  ISBN   И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.