open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naxçıvan nahiyəsi

## Səfəvilər dövrü
XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil olduğu dövrdə Naxçıvan ölkəsinin mərkəzi Naxçıvan nahiyəsi hesab edilirdi.

O, şimaldan Dərəşahbuz və Mülki-Arslan, şərqdən Əlincə və Dərəşam¸ cənubdan Zunuz və Maku, qərbdən Qarabağ (Qarabağlar) nahiyəsi ilə həmsərhəd olmuşdur. Hesablamalar göstərir ki, bəhs olunan dövrdə Naxçıvan ölkəsinin Naxçıvan nahiyəsinin ərazisi,təqribən, 685 kvadratkilometr olmuşdur.

## I Osmanlı idarəçiliyi dövrü
1590-1595-ci illər arasında hazırlanmış  və təsdiq edilmiş "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"nə əsasən Naxçıvan sancağının eyni adlı nahiyəsi Naxçıvan şəhəri, Şeyx Mah¬mud, Xəlilli, Yenicə, Uzunoba, Dendabad, Yemxana, Tumbul, Yollu, Bulğan, Qaraçuq, Şeyx Yusifli, Keçidi-İslamiyyə, Göynük, Nəhəcur, Qalacıq, Yuxarı Sürəmərk, Aşağı Sürəmərk, Nərkeş, Şeyx Mehranşah, Seyyidi-Sirav, Dərəalpak, Bədəşxan, Kültəpə, Yarımca, Nürgüt, Nehrəm, Yezdabad, Kuhi-purən, Cəhri, Əznəbürd,  Mahmudabad, Firuzabad, Xıncav, Hacıvar, Kürəküməz kəndləri, Əlibəy, Ələyəz, Təhmasibqulu dizəsi, Molla Məhəmməd, Dartagüney, Şürənəb, Xalisə, Xocaberdi dizəsi məzrəələri olmaqla, 1 şəhər, 35 kənd, 7 məzrəə, 3 dizədən ibarət olmuşdur,.

## II Osmanlı idarəçiliyi dövrü
1727-ci ildə isə Naxçıvan nahiyəsi şimaldan Dərəşahbuz, şərqdən Əlincə, şimal-şərqdən Sair-Məvazi, qərbdən Qarabağ, şimal qərbdən Mülki-Arslan, cənubdan Qışlağat nahiyələri ilə sərhəddə yerləşmişdi. Bu zaman Naxçıvan nahiyəsinə Naxçıvan şəhəri, Hacıabad (Başqa adı Hacıvar), Bədaşxan, Zeynəddin, Uzunoba, Şeyx Mahmud, Dendavar (başqa adı Dendabad), Kültəpə kəndləri, Xəlifədüzən, Yenicə, Yarımca, Xəlil xarabası məzrəələri, Sübhanverdi, Muradxan dizələri daxil idi N. Ümumilikdə 1 şəhər, 7 kənd, 4 məzrəə və 2 dizədən ibarət olmuş Naxçıvan nahiyəsi yuxarıda göstərdiyimiz XVI əsrin sonu XVII əsrin əvvəlində mövcud olmuş birinci sancaqlıq zamanındakından (1 şəhər, 35 kənd, 7 məzrəə, 3 dizə) kiçik olmuşdur. 
Naxçıvan nahiyəsi Naxçıvan şəhəri və onun ətrafındakı bir sıra kəndləri əhatə etmişdir. Bu ərazilər indiki Babək rayonunun mərkəzi hissəsində yerləşir.

## Mənbə
# Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri. Araşdırma, qeyd və şərhlərin müəllifi t.e.n. H.Məmmədov. Tərcümə edənlər akademik Z. Bünyadov və t.e.n. H. Məmmədov. Bakı: Elm, 2001, 376 s.
# Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s. 
# Əliyev İ.N. Naxçıvan bölgəsi Səfəvilər dövründə. Bakı: Elm və təhsil, 2014, 224 s.

## İstinadlar
Aleksa Çanq

**Aleksa Çanq** (; ) ingilis qadın aparıcı və modeldir.

BBC kanalında musiqi qrupları ilə danışıqlar aparmışdır.

## Filmoqrafiya

## Xarici əlaqələr
* 

## İstinadlar
2013 Futbol üzrə Azərbaycan Superkuboku

**2013 Futbol üzrə Azərbaycan Superkuboku** — Azərbaycan Superkuboku uğrunda baş tutnuş hesab olunan sayca 4-cü turnir. Oyun 23 oktyabr 2013-cü ildə İbrahimxəlil Axundlu adına Naxçıvan Muxtar Respublika stadionunda keçirilmişdir. Superkubok oyununda Topaz Premyer Liqasının qalibi "Neftçi" və Azərbaycan kubokunun finalçısı "Xəzər-Lənkəran" komandaları üz-üzə gəlmiş və oyun "Xəzər-Lənkəran"ın 2:1 hesablı qələbəsi ilə başa çatmışdır.

## 18 il sonra
Futbol üzrə Azərbaycan Superkuboku bu adla ilk dəfə keçirilsə də, bundan hələ 18 il əvvəl – 1995-ci ildə sonuncu Superkubok matçı "Səhər" qəzetinin təşəbbüsü ilə baş tutmuşdur. 2013-cü ildəki bu oyun Azərbaycan Superkuboku uğrunda baş tutnuş hesab olunan sayca 4-cü turnir olsa da, əslində 1993 "Səhər" qəzetinin Superkuboku və 1995 "Səhər" qəzetinin Superkuboku matçlarından sonra üçüncü oyun idi. Maraqlısı odur ki, baş tutan hər üç matçda da rəqiblərdən biri Bakının "Neftçi" komandası olmuşdur. 1994-cü ildə isə "qızıl dubl" müəllifi olan "Qarabağ" klubu "het-trik"i rəsmiləşdirmişdir.

## Oyun

Rəhim Həsənovun baş hakim olduğu oyunun birinci hissəsində "Xəzər-Lənkəran" Etame Mbillanın 28-ci dəqiqədə vurduğu qolla 1:0 hesabı ilə irəli çıxmışdır.

Oyunun ikinci hissəsində Sadio Tounkara 64-cü dəqiqədə aldığı ikinci sarı vərəqədən sonra qızmızı kart görmüş və "Xəzər-Lənkəran" oyunu 10 nəfərlə davam etdirmişdir. 4 dəqiqə sonra – 68-ci dəqiqədə "Neftçi" Karlos Kardosonun qolu ilə hesabı bərabərləşdirsə də bir nəfər azlıqda oynayan "Xəzər-Lənkəran" Rasim Ramaldanovun 90-cı dəqiqədə vurduğu qolla matçdan 2:1 hesablı qələbə ilə ayrılaraq ilk dəfə Azərbaycan Superkubokunun sahibi olmuşdur.

## Oyunun nəticələri

## Mükafatlandırma
Oyundan sonra təntənəli mükafatlandırma mərasimi keçirilmişdir.

Mükafatları Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov, Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqasının prezidenti Ramin Musayev və Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyasının baş katibi Elxan Məmmədov təqdim etmişlər.

"Neftçi" komandası gümüş medallarla mükafatlandırılmış; "Xəzər-Lənkəran" komandasının üzvlərinə isə qızıl medallar və kubok təqdim olunmuşdur.

## Yayımı
Oyun "İdman Azərbaycan" kanalı və Naxçıvan Dövlət Televiziyası ilə canlı yayımlanmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* 1993 "Səhər" qəzetinin Superkuboku
* 1995 "Səhər" qəzetinin Superkuboku
Dərələyəz nahiyəsi

**Dərələyəz nahiyəsİ** —XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil olduğu dövrdə Naxçıvan ölkəsinin tərkibinə daxil olan nahiyələrdən biri.

Naxçıvanın tərkibində inzibati ərazi vahidi kimi bu dövrdən başlayaraq adı tez-tez mənbələrdə çəkilən Dərələyəz nahiyəsi şimalda Basarkeçər yaylası, şərqdə Zəngəzur silsiləsi, cənubda Ələyəz dağları, qərbdə isə Səlim aşırımı yerləşən hündür dağlarla əhatə olunmuşdu. Bu sərhədlər daxilində hesablanan zaman məlum olur ki, bəhs etdiyimiz dövrdə Naxçıvan ölkəsinin Dərələyəz nahiyəsinin ərazisi, təqribən, 1607 kvadratkilometr olmuşdur.

## Toponimin mənası
Bu dövrdən sonra mənbələrdə adı tez-tez çəkilən “Dərələyəz” və ya “Dərə-alagöz” toponimin mənası ilə bağlı məsələni aydınlaşdırmaqda fikrimizcə fayda vardır. K.N.Smirnov topladığı müxtəlif yerli materiallar və tarixi əsərlərə əsaslanmaqla toponimin mənasını izah edərkən onun “dərə” və “ələyəz” sözlərinin birləşməsindən yarandığını qeyd etmiş və mənasının “ələyəz adlanan bitkinin bitdiyi dərə” mənasında olduğunu yazmışdır 

Lakin ərazinin adını sadəcə bir bitkidən alması o qədər də inandırıcı fakt deyildir. AMEA-nın müxbir üzvü A.Bağırov sözün sadəcə iki komponentdən ibarət olduğunu qeyd etmiş, lakin “ələyəz” və yaxud “alagöz” kimi qeyd olunan ikinci komponent barədə məlumat verməmişdir. Professor H.Mirzəyev “Ələyəz” sözünün oğuzlarla bağlı etnonim olduğunu qeyd etmişdir . Tədqiqatçı İ.Bayramov da bu sözün alagöz türk tayfası ilə bağlı etnonim olduğu qənaətinə gəlmişdir.  Alagöz tayfasının türkmənşəli tayfalardan biri olması barədə qeydlər türk tədqiqatçısı Necdet Sevinçin əsərlərində də qeyd edilmişdir. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Kəlbizadənin fikrincə də Dərələyəz sözünün tarixən bu ərazidə məskunlaşmış türk tayfalarından biri olan alagözlərlə bağlı olması ehtimalı daha güclüdür.

XVIII əsrin əvvəlində Osmanlı dövlətinin idarəsialtında olmuş Naxçıvan sancağının 14 nahiyəsindən biri dəDərələyəz idi. Bu dövrdə Dərələyəz nahiyəsi 102 kəndi əhatəedirdi
*Gabud

## Mənbə
*Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s. 85 

## İstinadlar
Raket Müdafiə Agentliyi

**Raket Müdafiə Agentliyi** () ABŞ Müdafiə Nazirliyində ballistik raketlərə qarşı laylı bir müdafiə yaradılmasından cavabdeh bir agentlikdir. Agentliyin başlanğıcı 1983-ə gedib çıxır. 1993-də adı "Ballistik Raket Müdafiə Təşkilatı" olaraq dəyişdirilib, amma yenə 2002-də əvvəlki adına qaytarılmışdır.

## İstinadlar
Əlincə nahiyəsi

XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil olduğu dövrdə Naxçıvan sancağının tərkibinə daxil olan nahiyələrdən biri də Əlincə nahiyəsi idi.

Nahiyənin mərkəzi Əlincə qalasında yerləşmişdir. Birmənalı şəkildə qeyd etmək lazımdır ki, bir çox müəlliflərin XIV əsrin sonundan etibarən Əlincə qalasının öz əvvəlki əhəmiyyətini itirməsi fikri ilə razılaşmaq olmaz. Çünki hələ Sultan Süleymanın Qızılbaş dövləti ərazilərinə 1534-cü ildə gerçəkləşmiş yürüşü zamanı Osmanlı ordusuna rəhbərlik edən iki qüdrətli sərkərdədən biri olan Xosrov paşa məhz çoxminlik Osmanlı qoşunu ilə Əlincə qalası üzərinə göndərilmişdir . 

Əlincə nahiyəsi şimal-qərbdən Dərəşahbuz, şimal-şərqdən Sisyan, şərqdən Azadciran, cənubdan Dərəşam, qərbdən Naxçıvan nahiyəsi ilə həmsərhəd olmuşdur. Ərazisi, təqribən, 703 kvadratkilometr olmuşdur. 

## Mənbə
*Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s. 85 

## İstinadlar
Adrian Visente

**Adrian Visente Yunta** (11 iyun 1999) — İspaniyalı taekvondoçu. Adrian Visente İspaniyanı 2017-ci ildə XXIII Taekvondo üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.

## Karyerası
Adrian Visente birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Cənubi Koreyada baş tutan XXIII Taekvondo üzrə Dünya Çempionatında kişilər 54 kq çəkidə, 1/32 final mərhələsində Özbəkistanın nümayəndəsi Suxrob Bobobekov üzərində 14:11 hesabı ilə qalib gələrək növbəti mərhələyə yüksəldi. Növbəti mərhələdə İrlandiyanın nümayəndəsi Cek Uolli ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 37:17 hesabı ilə qalib gəldi. 1/8 final mərhələsində Visente Braziliyanın nümayəndəsi Adriano Alveş ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 7:15 hesabı ilə uduzdu.

## Mənbə

## İstinadlar
Xacə Həsən Naxçıvani

**Xacə Həsən Naxçıvani** — İsgəndər bəy Münşinin "Tarixi aləmaraye Abbasi" əsərində yazdığına görə Səfəvi dövlət adamlarından biri olmuşdur. Axsaq Müşrif ləqəbi ilə məşhurlaşan Xacə Həsən Naxçıvaninin heç bir mənsəbi olmamasına baxmayaraq "məclis üzvləri" zümrəsindən idi. Heydər Sultan Tərxan Türkmanın vəziri Xacə Şahmənsur Fərahaninin hümayun məclisə getmək icazəsi vardı. Masum bəyin vəziri Mir Siracəddin Əli Qumi, onun yuxarıda yazılan şəhadət vaqiəsindən sonra divanın müxtəlif vazifələrində işləyirdisə də, amma, əvvəlki qayda ilə şaha mülazimlik də edirdi.

## Mənbə
* İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi). Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi, 2010, 1144 səh.
Deniz Dağdelen

**Deniz Dağdelen** () — Türkiyəli taekvondoçu. Deniz Dağdelen Türkiyəni 2017-ci ildə XXIII Taekvondo üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.

## Karyerası
Deniz Dağdelen birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Cənubi Koreyada baş tutan XXIII Taekvondo üzrə Dünya Çempionatında kişilər 54 kq çəkidə, 1/32 final mərhələsində Zimbabvenin nümayəndəsi Admire Tşitşiliza üzərində 25:1 hesabı ilə qalib gələrək növbəti mərhələyə yüksəldi. Növbəti mərhələdə Avstraliyanın nümayəndəsi Beyli Luis ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 18:8 hesabı ilə qalib gəldi.

1/8 final mərhələsində Dağdelen Misirin nümayəndəsi Moaz Nabil ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 21:9 hesabı ilə qalib gəldi. Növbəti mərhələdə isə rəqibi Cənubi Koreya nümayəndəsi olan Kim Tae-huna 7:27 hesabı ilə məğlub oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yana körfəzi

**Yana körfəzi** — Laptevlər dənizinə daxil olan körfəz. İnzibati cətətdən Rusiyanın Saxa Respublikası ərazisinə daxildir. Öz adını əraziyə axan Yana çayının götürmüşdür. Qərbdə Buor-Xaya burnu, şərqdə isə Ebelyax körfəzi ilə əhatələnir.

Yana çayının mənsəbində böyük delta əmələ gəlir (10 200&nbsp;km²). İlin 9 ayı körfəz buzla örtülü olur. Qərb sahilləri yüksəkdir. Cənub və şərq sahilləri isə hamardır. Körfəz iyunun sonlarına kimi üzən buzlarla örtülür.
Körfəzdə çoxlu sayda ada vardır: Yarok, Makar və Şelonski adaları. Ən böyüyü Yarok adasıdır. Yana çayından başqa bura Çeneden, Tomski-Yuryaqe və s. çaylar tökülür.

1976-cı ildə körfəzdə baş vermiş fırtına zamanı iki tanker və bir quru yük teploxodu batmışdır.. Nəticədə 8 nəfər həlak olmuşdur.

## Tarixi
1712-ci ildə Yakov Premyakov və onun ortağı Merkuriy Vaqin Yana körfəzini itlərlə keçərək Böyük Lyaxovski adasını tətqiq etməyə yollanmışlar. Onlar geri qayıdarkən həlak olmuşlar.

1892—1894-cü ildə baron Eduard Toll Aleksandr Bunqenin rəhbərliyi altında [[Rusiya İmperator Elmlər Akademiyası adından körfəz ərazisində geoloji tədqiqat işləri aparmışdır.

## İstinadlar
Termocüt

**Termocüt** — bir və ya bir neçə eynicinsli olmayan naqillərin (termoelektrodların) bir-birləri ilə birləşməsindən əmələ gələn elektrik qurğusu.  Termocüt termoelektrik effekti nəticəsində temperaturdan asılı gərginlik hasil edir və bu gərginlik temperaturun  ölçülməsində istifadə olunur. Termocütlər temperatur sensorlarının geniş istifadə olunan növlərindən biridir.

Termocütlər ucuz, bir-birini əvəz edə bilən, standart girişlə təmin olunmuş və temperaturu geniş həddə ölçmə qabiliyyətinə malik qurğulardır. Temperaturun ölçülməsində digər metodlardan fərqli olaraq, termocütlər özü qidalanır və xarici qida mənbəyinin olmasını tələb etmir. Termocütlərin əsas məhdudiyyəti onların dəqiqliyidir. Bir dərəcə selsidən (°C) daha az xətalı sistemləri hazırlamaq , çətin başa gəlir.

Termocütlər sənayedə geniş istifadə olunur. Termocütün tətbiq olunduğu sahələrə sobalar, qaz turbinlərində işlənmiş qazı çıxarmaq üçün borular, dizel mühərrikləri və digər sənaye proseslərini misal göstərmək olar. Termocütlər termostatlarda temperatur sensorları kimi yaşayış binaları, idarə və müəssisələrdə  də istifadə  edilir.

## Termoelementlərin iş prinsipi
Termoelemtlərin iş prinsipi-iki müxtəlif metalın kontaktında cərəyanın yaranması hadısəsinə əsaslanır. Belə kontaktlardan ibarət olan şüalanma qəbulediciləri termoelementlər adlanır. Adətən iki nazik metal təbəqə gümüşlə lehimlənir. Kontaktda metal əvəzinə yarımkeçirici də ola bilər. Metalların sərbəst ucları xarici dövrəyə qoşulur və qalvanometrlə qapanır. Alınan elektrik hərəkət qüvvəsi temperatur dəyişməsi \vartriangle T ilə və verilən metal kontaktı üçün e termoelektron hərəkət qüvvəsi ilə mütənasibdir.

Məsələn, termo e.h.q. miqdarı mis və konstantan üçün e=4,2 \centerdot 10^{-5} V/^o\Complex, dəmir və bismut üçün e=8,3 \centerdot 10^{-5} V/^o\Complex və tellur-bismut üçün e=36 \centerdot 10^{-5} V/^o\Complex olur. Termoelektron cərəyanı

i={\operatorname{e}\!\vartriangle T\over\operatorname{r_i}+r_g}      (1)

kimi təyin olunur, burada r_i və r_g termoelementin və qalvanometrin müqavimətləridir. r_i\sim 10-50 Om olur. Onda r_g də həmin qədər götürülür.

Bir neçə termoelement ardıcıl birləşdirilə bilər. Məsələn, elə qoşmaq olar ki, yalnız cüt qaynaqlara şüa düşsün, təklər isə qaranlıqda saxlansın. Belə *n* qoşulmanın yaratdığı cərəyan şiddəti

i={\operatorname{en}\!\vartriangle T\over\operatorname{nr_i}+r_g}    (2)

olar. Belə qoşma o vaxt sərfəlidir ki, r_g müqaviməti r_i-dən çox böyük olsun və nr_i hasili r_g-dən çox fərqlənməsin.

Xarici təsirlərə ən dayanıqlı birləşmə bir-biri ilə əks qütblərdə qoşulan iki etrmoelement cütü ola bilər. Bu zaman onlar ardıcıl şəkildə elə birləşdirilir ki, elektrik hərəkət qüvvələri bir-birinə əks istiqamətdə yönəlsin. Belə birləşmədə termoelementlər bir-birinə yaxın olduğundan xarici təsirlərə eyni cür məruz qalırlar və adi halda heç bir cərəyan vermirlər. Əgər onları növbə ilə şüalandırsaq, onlar müxtəlif işarəli eyni qədər kənaraçıxmalar göstərər.
## Xarici keçidlər

*Termocütün işləmə prinsipi – Kembric Universiteti   
*Termocüt

## İstinadlar
Ebelyax körfəzi

**Ebelyax körfəzi** — Laptevlər dənizinə daxil olan körfəz. Dənizin cənub-şərqində yerləşir. İnzibati cətətdən Rusiyanın Saxa Respublikası ərazisinə daxildir. Svyatoy Nos burnu ilə Şirokostan yarımadası arasında yerləşir. Materikin daxilinə 26&nbsp;km uzanır. Eni 37&nbsp;km, dərinliyi 11&nbsp;km təşkil edir. Sahilində tundra bitkiləri yayılmışdır. Cənub sahilləri alçaqdır. Şimalında isə sıldırımlıdır və hündürlük 387 metrdir. Körfəzə Suruktax, Adarqaydax, Ekekey çayları axır. Körfəz adı Suruktax çayının qolu olan Ebelyax çayının adından götürülmüşdür. Syatoy Nos burnunda və Sernikada qütb stansiyaları fəaliyyət göstərir. Sahillərində bataqlaşmış sahələr vardır. Nəhəng Bustax gölü sahildən 37&nbsp;km aralıda yerləşir. 
## Xəritə
*Xəritə
Naxçıvan Muxtar Respublika Xəstəxanası

**Naxçıvan Muxtar Respublika Xəstəxanası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı əsas səhiyyə müəssisəsi. Naxçıvan şəhərində yerləşir.

## Tarixi
Bu tibb müəssisəsi 1920-ci ildən şəhər xəstəxanası kimi fəaliyyətə başlayıb. 100 çarpayılıq **Naxçıvan Birləşmiş Şəhər Xəstəxanası** 1950-ci ildən **Respublika Xəstəxanası**na çevrilib, 1957-ci ildə **N.Nərimanov adına Respublika Birləşmiş Xəstəxanası** adlanıb. Fəaliyyətdə olan indiki xəstəxana binasının tikintisinə ölkə rəhbəri Heydər Əliyevin dəstəyi ilə 1979-cu ildə başlanıb və 1987-ci ildə istifadəyə verilib.

Ötən illər ərzində bina istifadəyə yararsız hala düşdüyündən 2013-cü ilin əvvəlindən burada əsaslı təmir və yenidənqurma işlərinə başlanıb və 2015-ci ildə tibb ocağı istifadəyə hazır olmuşdur. Bundan sonra 1 dekabr 2015-ci ildə dövlət başçısı İlham Əliyev burada olmuş və xəstəxananın rəmzi açılışını bildirən lenti kəsmişdir.

## İnfrastrukturu
8 mərtəbəli binada yerləşən xəstəxanada tibbin ən son yenilikləri tətbiq olunur.

2015-ci ildə başa çatan əsaslı təmir və yenidənqurma işlərindən sonra 300 çarpayılıq olan xəstəxanada 14 stasionar şöbə fəaliyyət göstərir. Buraya travmatologiya, təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım, ümumi terapiya, nevrologiya, hematologiya, göz xəstəlikləri, burun-qulaq-boğaz, endokrin xəstəliklər, urologiya, cərrahiyyə, neyrocərrahiyyə, reanimasiya və reabilitasiya şöbələri daxildir.

Xəstəxanada pulmonologiya, qastroenterologiya, hemodializ kimi 3 stasionar bölmə, həmçinin qəbul, radiologiya, laboratoriya, Konsultativ Diaqnostik Poliklinika, Mərkəzi Qan Bankı, Dərman Vasitələrinin Mərkəzləşmiş Analitik Ekspertiza Laboratoriyası şöbələri fəaliyyət göstərir. Fizioterapiya, hidroterapiya, Naftalan nefti ilə müalicə, əməliyyat bölmələri və çoxsaylı yardımçı kabinələr də var.

### Köməkçi binası
Xəstəxananın köməkçi binasında da yüksək şərait vardır. Burada MRT və digər zəruri tibbi müayinələr aparmaq mümkün olacaq.

## Tibbi heyət
Xəstəxanada 130 həkim, 467 orta və kiçik tibb işçisi çalışır.

## Kitabxana
Xəstəxanada elmi-tibbi kitabxana da fəaliyyət göstərir. Burada tələbələr üçün 2 böyük auditoriya və 7 sinif otağı, kompüter zalı, 200 nəfərlik iclas zalı, tibb idman mərkəzi və müayinə otaqları yaradılıb.

## İstinadlar
Spartak buxtası

**Spartak buxtası** — Taymır yarımadasının sahilində yerləşən buxta. Avrasiya materikinin materik hissəsində yerləşən ən ucqar körfəzdir. İnzibari cəhətdən Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir.  
Buxta Sakko burnu ilə Çelyuskin burnu arasında yerləşir. Dərinliyi 10-20 metr arasında dəyişir. Qərb sahilində bir necə ev vardır. Cənub hissədən körfəzə çaylar axır. Şərq sahilində isə Çelyuskin qütb stansiyası yerləmir. Buxta 1937-ci ildə stansiya əməkdaşları tərəfinfən stabsiyaya ləvazimatlar daşıyan gəminin şərəfinə adlandırmışlar.
## Xəritə
*Xəritə
Ağdərə Polimetal yatağı

**Ağdərə Polimetal yatağı** - Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində zəngin polimetal ehtiyatlarına malik olmuş yataqlardan biri.

## Coğrafi mövqeyi
Ordubad şəhərindən 56 kilometr şimal-qərb istiqamətində, Aza dəmiryolu stansiyasından 25 kilometr şimalda, Zəngəzur silsiləsinin cənub qərb yamacında dəniz səviyyəsindən 2100-2500 metr yüksəklikdə yerləşir. Yataq Qaranquş-Başkənd antiklinal qırışıqlığının tağ hissəsini tutur.

## Süxurların tərkibi və metal ehtiyyatları
Süxurlar profritlərdən, tuf-brekçiyalardan, tuf-konqlomeratlardan, tuf qum daşlarından ibarətdir. Alt Eosenin vulkonagen qatından təşkil olunmuşdur. Polimetal filizləşməsi lay, linza, damar və möhtəvi tiplidir. Sənaye əhəmiyyətli filiz lay formasındadır. Filiz də qurğuşun 6,6%, sink 8,9%, mis 1,0%-dir. Əsas filiz mineralları: pirit, qalenit, sfalerit, az miqdarda xalkopirit, misin törəmə mineralları da vardır.

## İstismar tarixindən
Yataq 1952-ci ildən istismara verilmiş, hazırda isə istismarı dayandırılmışdır.

## Mənbə
* Naxçıvan Ensiklopediyası. 2 cilddə, I cild, İstanbul: Bakanlar Medya, 2005

## İstinadlar
Ana dili (abidə)

**"Ana dili" abidəsi** — Naxçıvan şəhərinin mərkəzi meydanlarından birində Azərbaycan dilinin şərəfinə ucaldılmış abidə.

Azərbaycan dilinin əbədiliyinin rəmzi kimi Naxçıvan şəhərində Həsən Əliyev küçəsində ucaldılmışdı. Abidənin qoyuluşu Heydər Əliyevin 18 iyun 2001-ci il tarixli "Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi" fərmanına uyğun olara Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun təşəbbüsü ilə həyata keçirilmişdir.

Naxçıvan şəhərində Həsən Əliyev küçəsində 27 fevral 2004-cü il tarixində ucaldılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ana dilimiz milli kimliyimizdir. "Şərq qapısı" qəzeti, 20.02.2016-cı il
Hüsamzadə Əbdürrəhman Əfəndi

**Hüsamzadə Əbdürrəhman Əfəndi** (d. 1594 — ö. sentyabr 1670) — Osmanlı alimi, müdərrisi, qazısı və şeyxülislamı.

## Həyatı
İstanbul qazısı Qoca Hüsam Əfəndinin oğlu olaraq 1594-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Mədrəsə təhsilini tamamlayaraq Şeyxülislam Xocazadə Mehmed Əfəndidən məzun olmuş, daha sonra atasıyla birlikdə Misir, Qüds və Mədinəyə gedrək burada bir çox alimlərdən dərslər aldı. Anadoluya döndükdən sonra isə ard-arda Sahn-ı Səman, Aya Sofya və Süleymaniyyə mədrəsələrində müdərris olaraq çalışdı. Daha sonra 1640–1645-ci illərdə Hələb, Dəməşq və İstanbul qazılığına gətirildi. 1649-cu ildə Anadolu başqazılığına gətirilsə də, bir il sonra vəzifədən alındı və təqaüdə çıxarıldı. 1652-ci ildə Rumeli başqazılığına gətirildi, ancaq bir il sonra bu vəzifəsindən də azad edildi.

İbşir Mustafa Paşanın üsyançıların tələbi ilə edamından sonra 11 may 1655 tarixində paşanın tərəfini tutan Şeyxülislam Əbu Səid Mehmed Əfəndinin yerinə şeyxülislam seçildi. 10 aya yaxın bu vəzifədə qalan Əbdürrəhman Əfəndi 5 mart 1656 tarixində baş verən və Osmanlı tarixində Çinar hadisəsi olaraq bilinən üsyanın ardından vəzifəsindən alındı. Vəzifədən alındıqdan sonra öz istəyilə Qüds qazılığına gətirildi və bir müddət Dəməşqdə qaldı. Ertəsi il Ayıntab (indiki adı ilə Qaziantep), daha sonra isə Misir qazısı seçildi. 1670-ci ilin sentyabrında Misirdə ikən vəfat etdi.

## Mənbə
Xalq Sarayı (Cibuti)

**Xalq Sarayı** (, ) — Cibuti şəhərində yerləşən bir abidə. Abidə, Cibutidə xalqın azadlığı üçün mübarizənin simvolu. Bu, ölkənin ən əhəmiyyətli dövlət rəmzlərindən birinə hörmət edən vətənpərvər bir abidədir.

## Tarix
Xalq Sarayı, 1984-cü ildə Çin Xalq Respublikası (ÇXR) tərəfindən cibutililərə hədiyyə edilmişdir.

## Şəhidlər Abidəsi və bayraq
Xalq Sarayı Meydanı, cibutililərin azadlığı uğruna şəhid olanlar üçün tikilən *Şəhidlər Abidəsi-*ni ehtiva edir.

## İstinadlar
Səttar

**Səttar** — Azərbaycanlı kişi adı.

* Səttar (xanəndə) — xanəndə.
* Səttar (müğənni) — azərbaycanlı olan İran pop müğənnisi.
* Səttar Bəhlulzadə — rəssam.
* Səttar Quliyev
## Həmçinin bax
* Səttarlı
* Səttarov
* Səttarzadə
Bustax gölü

**Bustax** () — Yakutiyanın şimalında iri termokarst məşhəlli göl. Göl Yana-İndiqirka düzənliyində, Laptevlər dənizinə yaxın ərazidə yerləşir. Göl 249&nbsp;km² əraziyə sahibdir. Qərbdəm Tonkay-Göllə birləşir. Öz növbəsində isə Suruktax çayının yatağını təşkil edir. Cənub və şimal sahilləri sıldırımlıdır və güclü şəkildə parçalanmışdır.

Əsasən qar-yağış suları ilə qidalanır. Oktyabrdan iyuna kimi buzla örtülü olur. Göl balıq ehtiyatları ilə zəngindir. Gölə Arxip-Yurqe və Bustax-Dirinq-Yurqe çayları tökülür.
## İstinadlar
Tomas Toliver Qoldsmit

**Tomas Toliver Qoldsmit** (; 9 yanvar 1910 - 5 mart 2009) - ABŞ-nin Furman Universitetinin fizika üzrə professoru, televiziya texnikasının pioneri, dünyada ilk kompüter oyunu olan “raket simulyatoru”nun müəlliflərindən biri

## Həyatı
Tomas Toliver Qoldsmit 9 yanvar 1910-cu ildə ABŞ-də anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
1947-ci ildə Goldsmith və Estle Ray Mann tərəfindən verilmiş ABŞ Patenti 2,455,992, dünyanın ilk katot ray tüpü əsaslı oyununu, "Katod-ray tube oyuncaq cihazını" təsvir edir. İkinci Dünya Müharibəsində istifadə edilən radar ekranlarından ilhamlandı. Goldsmith və Mann 1948-ci ildə öz patentini verərək elektronik oyuna ilk patent verdilər. "Katod Ray Tüpü Əyləncəli Qurğu" adlı patent, patentdə, bir oyunçunun bir Ehty A Sketch kimi CRT-nin elektron silahını idarə etdiyi bir oyun təsvir edilir. Oyunu daha çətinləşdirmək üçün onun sxemləri oyunçuya nöqtəni təyin etmək qabiliyyətini dəyişdirə bilər. Bununla birlikdə, avadanlıq xərcləri və müxtəlif şərtlər səbəbiylə, Katod-Ray Tüpü Əyləncəli Qurğu heç bir zaman bazarda sərbəst buraxılmadı. Yalnız əl istehsalı prototiplər kimi yaradılmışdır.

## Mükafatı
ABŞ-nin Furman Universitetinin fizika üzrə professoru, televiziya texnikasının pioneri, dünyada ilk kompüter oyunu olan “raket simulyatoru”nun müəlliflərindən biri Tomas Toliver Qoldsmit 1979-cu ildə televiziya sahəsinə verdiyi əhəmiyyətli töhfələrə görə ABŞ Radio Klubunun təsis etdiyi “Allan B. DuMont” mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Vilyam Şokli

**Vilyam Bredford Şokli** (; ) — Amerikalı fizik, tranzistorun müəlliflərindən biri, Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı (1956).

## Həyatı
Vilyam Bredford Şokli 13 fevral 1910-cu ildə Londonda anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Tranzistorun müəlliflərindən biri, amerikalı fizik Vilyam Bredford Şokli 1956-cı ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. 1963–1975-ci illərdə Stenford Universitetində professor vəzifəsində çalışmışdır.

## Mükafatları

* 1946-cı ildə müharibə işləri üçün Meritin Milli Medalı.
* 1953-cü ildə Milli Elmlər Akademiyasının Fizika üzrə Comstock mükafatı.
* 1953-cü ildə Amerika Fiziki Cəmiyyətinin Oliver E. Buckley Solid State Physics Mükafatının ilk alıcısı.
* 1956-cı ildə fizika sahəsində Nobel mükafatı almış, John Bardeen və Walter Brattain ilə birlikdə. Nobel dərsində Brattain və Bardeenə nöqtə kontakt transistorunun ixtiraçıları olaraq tam kredit verdilər. Üçü, arvadları və qonaqları ilə birgə qeyd etmək üçün çox gecikməyən gecə şampan-yanacaqlı partiyaya sahib idi.
* 1963-cü ildə Amerika Mexanika Mühəndisləri Cəmiyyətinin Holley Medalı.
* 1963-cü ildə Wilhelm Exner Medalı.
* Pensilvaniya Universitetinin fəxri elmlər doktoru, New Jersey Rutgers Universiteti və Minnesota Gustavus Adolphus Kollecləri.
* 1980-ci ildə Elektrik və Elektronika Mühəndisləri İnstitutunun IEEE Şərəf Medalı (IEEE).
* 20-ci əsrin 100 ən nüfuzlu insanlarından biri olaraq Time Magazine tərəfindən adlandırılmışdır.
* MIT-in 150 illik tarixində ən yaxşı 150 yenilikçi və ideyanın Boston Globe-un 2011 MIT150 siyahısında # 3 siyahıda.

## Patentləri
Vilyam Bredford Şokli doxsan ABŞ patentinə layiq görülmüşdür. Bəzi olanlar bunlardır:

* US 2502488 Yarıiletkenli Amplifikatör. 4 aprel 1950; Tranzistorları əhatə edən ilk verilmiş patent.
* US 2569347 Yarımkeçirici materialdan istifadə olunan dövrə elementi. 25 sentyabr 1951; Ən qabaqcadan keçən (26 iyun, 1948) transistorlara aid patent.
* US 2655609 Bistable Devreler. 13 oktyabr 1953; Kompüterlərdə istifadə olunur.
* US 2787564 Ionik Bomba ilə Yarımkeçirici Cihazların Yaradılması. 2 aprel 1957; Çirkləri implantasiya üçün diffuziya prosesi.
* US 3031275 Tək kristalların yetişdirilməsi prosesi. 24 aprel 1962; Əsas materialların istehsalı prosesində təkmilləşmələr.
* US 3053635 Silikon Karbid Kristallarının Yetişdirilməsi Yöntemi. 11 sentyabr 1962; Digər yarımkeçiriciləri araşdırmaq.

## Kitabları
* Shockley, William – Electrons and holes in semiconductors, with applications to transistor electronics, Krieger (1956) ISBN 0-88275-382-7.
* Shockley, William and Gong, Walter A – Mechanics Charles E. Merrill, Inc. (1966).
* Shockley, William and Pearson, Roger – Shockley on Eugenics and Race: The Application of Science to the Solution of Human Problems Scott-Townsend (1992) ISBN 1-878465-03-1.

## Ədəbiyyat
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Vilyam Hiqinbotam

**Vilyam Hiqinbotam** (William Higinbotham) - (25 oktyabr 1910 - 10 noyabr 1994) kompüter oyunlarından biri olan “Tennis for Two” (“iki nəfər üçün tennis”) proqramının müəllifi
## Həytı
Vilyam Hiqinbotam 25 oktyabr 1910-cu ildə Bricport, Konnektikutda anadan olmuşdur, Nyu Yorkda yaşamışdır.

## Fəaliyyəti
Amerikalı fizik, ilk kompüter oyunlarından biri olan “Tennis for Two” (“iki nəfər üçün tennis”) proqramının müəllifi Vilyam Hiqinbotam 1974-cü ildən ömrünün sonuna qədər “Nüvə materiallarının idarə edilməsi” jurnalının texniki redaktoru olmuşdur.

## Ədəbiyyat
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Filateliyada Naxçıvan

**Naxçıvan mövzulu poçt markaları** — Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə əlaqədar olaraq dövriyyəyə buraxılan poçt markaları.

Naxçıvanla bağlı olan ilk poçt markası 1961-ci ildə SSRİ poçtu tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış Naxçıvan şəhərinin Lenin küçəsinin təsvir olunduğu markadır. Müvafiq mövzu ilə bağlı bir il ərzində ən çox – 9 marka isə 2009-cu ildə "Azərmarka" tərəfindən dövriyyəyə buraxılmışdır.

## Siyahısı
### 1961

### 1966

### 1972

### 1974

### 1993

### 1994

### 1997

### 2003

### 2004

### 2006

### 2007

### 2008

### 2009

### 2010

### 2011

### 2012

### 2013

### 2014

### 2015

### 2016

## Qeydlər




## Həmçinin bax
*Heydər Əliyev filateliyada
*Azərbaycan mövzulu sovet poçt markalarının siyahısı
*Azərbaycan mövzulu xarici poçt markalarının siyahısı
*Şəxslər haqqında Azərbaycan poçt markalarının siyahısı
*Qarabağ mövzulu poçt markaları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*"Azərmarka"nın rəsmi saytı  
*Ümumdünya poçt ittifaqının rəsmi saytında Azərbaycan poçt markaları
Məmikzadə Mustafa Əfəndi

**Məmikzadə Mustafa Əfəndi** () — Osmanlı alimi, müdərrisi və şeyxülislamı.

## Həyatı
III Mehmed dönəminin alimlərindən Amasiyalı Mehmed Əfəndinin oğludur. Şeyxülislam Muid Əhməd Əfəndinin kürəkəni olaraq üləma təbəqəsində tanınmışdır. Təhsilini tamamladıqdan sonra müdərrisliyə başladı. 1622-ci ilin mayında Cəfər Çələbi, 1623-cü ilin avqustunda Nişançı Paşa-i Cədid, 1627-ci ilin mayında Rüstəm Paşa, 1629-cu ilin iyununda Xoca Xeyrəddin, 1633-cü ilin martında Ayşə Sultan mədrəsəsinə, 1634-cü ilin avqustunda Sahn-ı səman mədrəsəsinə, 1636-cı ilin yanvarında ikinci dəfə Ayşə Sultan mədrəsəsinə, 1640-cı ilin sentyabrında Qələndərxana mədrəsəsinə, 1641-ci ilin oktyabrında Süleymaniyyə mədrəsəsinə müdərris olaraq təyin olundu. 10 il davam edən təhsil həyatının ardından qazı olaraq çalışmağa başladı. İlk vəzifəsi isə 1643-cü ilin fevralında təyin olunduğu Qüds qazılığıdır. O dönəmlərdə Rumeli başqazısı olan qaynatası Muid Əhməd Əfəndi və sədrəzəmin də köməyilə 1644-cü ilin aprel ayında Misir qazısı seçilsə də, həmin ilin avqustunda vəzifədən alındı. 1646-cı ilin sentyabrında Qalata qazısı, 11 mart 1647 tarixində İstanbul qazısı seçildi və 20 noyabr tarixində bu vəzifəsindən alındı. 1648-ci ilin iyun ayında Anadolu başqazısı olsa da, 3 ay sonra vəzifədən alındı. 15 oktyabr 1649 tarixində Rumeli başqazılığına gətirildi. 13 oktyabr 1650 tarixində vəzifədən alındı və 1651-ci ilin oktyabrında Antep qəzası arpalıq olaraq verildi.

1653-cü ilin sentyabrında yenidən Rumeli başqazısı seçilsə də, 24 sentyabr 1654 tarixində vəzifədən alındı. Həmin ilin oktyabrında IV Mehmedə üləmanın adından yazılmış və şeyxülislam Əbu Səid Mehmed Əfəndidən şikayət edən imzasız və möhrsüz məktublar təqdim olunmuş, bu məktublar haqqında aparılan araşdırmalar nəticəsində Mustafa Əfəndinin də adı çəkilmişdir. 2 noyabr 1654 tarixində Sədrəzəm Dərviş Mehmed Paşa və şeyxülislam IV Mehmedin hüzuruna çıxmış və padşah bu məktubu yazan şəxsin tapılaraq cəzalandırılmasını əmr etmişdir. Araşdırma nəticəsində Mustafa Əfəndi və Əsir Mehmed Əfəndi təqsirkar bilindi və hər ikisi sürgün olundu. Ancaq Məmikzadə Mustafa Əfəndinin sürgün həyatı qısa sürdü və yenidən İstanbula döndü.

5 mart 1656 tarixində baş verən Çinar hadisəsində adı çəkilən şeyxülislam Əbdürrəhman Əfəndinin vəzifədən alınması ilə Mustafa Əfəndi şeyxülislamlığa gətirildi. Ancaq bir çox tarixi mənbəyə görə, Xocazadə Məsud Əfəndinin adamları əsgərləri ayaqlandırmış və ordunun əli ilə 13 saatın ardından Mustafa Əfəndini vəzifəsindən aldırdı. Beləliklə, Məmikzadə Mustafa Əfəndi Osmanlı tarixinin ən qısa müddət vəzifədə qalan şeyxülislamı oldu. Vəzifədən alındıqdan sonra Bursaya sürgün olunsa da, Mustafa Əfəndi Bursada çox qalmamış, Məkkə qazısı seçilərək həccə getmişdir. Bir müddət Hələbdə qaldıqdan sonra burada vəfat etmiş, buradakı türbəsinə dəfn olunmuşdur.

## Mənbə
Buor-Xaya körfəzi

**Buor-Xaya körfəzi** — Laptevlər dənizinin cənubunda yerləşən körfəzi.  Lena deltasının cənub-şərqində qərarlaşır. Körfəzin uzunluğu 120&nbsp;km, eni 110&nbsp;km, dərinliyi 18 metrdir. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Yakutiya ərazisində yerləşir.

Şərqdən Buor-Xaya burnu ilə əhatələnir. Qərb sahilində Tiksi buxtası yerləşir. Körfəzin daxilində Muostax adası yerləşir.

Körfəzə tökülən ən iri çay Omoloy çayıdır. İlin 9 ayı buzla örtülüdür.

Körfəzdə qütb stansiyası yerləşir

## Körfəzə tökülən çaylar
Körfəzə tökülən çaylar: Omoloy, Kuloy, Nayba, Xara-Ulax, Ulaxan-Bildyax, Orto-Stan.

## İstinadlar
Bloklu şifr

**Bloklu şifr**-ilkin məlumatın (PLAİNTEXT) müəyyən uzunluqlu bloklara bölündüyü və blok-blok şifrəli mətnə çevrildiyi şifr. Şifrin dayanıqlılığını yüksəltmək üçün tətbiq olunan raund (ROUND) adlı bu çevirmə bir neçə dəfə təkrarlanır. Açıq və şifrlənmiş mətnin ölçüsü eyni olur. Adətən, blokun ölçüsü (BLOCK SİZE) 64 və ya 128 bit olur. Bloklu şifrə örnək olaraq DES, 3DES və AES şifrlərini göstərmək olar.

## Tarix
Blok şifrələrinin müasir dizaynı təkrarlanan məhsul şifrəsi konsepsiyasına əsaslanır. Klod Şennon 1949-cu ildə özünün əsas nəşri olan Məxfilik Sistemlərinin Əlaqə Nəzəriyyəsində məhsul şifrələrini təhlil etdi və onları əvəzetmə və dəyişdirmə kimi sadə əməliyyatları birləşdirərək təhlükəsizliyin effektiv şəkildə yaxşılaşdırılması vasitəsi kimi təklif etdi.[6] Təkrarlanan məhsul şifrələri hər biri orijinal açardan əldə edilən fərqli alt açardan istifadə edən çoxlu dövrlərdə şifrələməni həyata keçirir. Horst Feistelin şərəfinə Feistel şəbəkəsi adlandırılan bu cür şifrələrin geniş yayılmış tətbiqi, xüsusilə DES şifrəsində həyata keçirilir. AES kimi blok şifrələrinin bir çox digər realizasiyaları əvəzetmə-yerləşdirmə şəbəkələri kimi təsnif edilir.

Ödəniş Kartı Sənayesi Məlumat Təhlükəsizliyi Standartı (PCI DSS) və Amerika Milli Standartlar İnstitutu (ANSI) standartları çərçivəsində istifadə edilən bütün kriptoqrafik blok formatlarının kökü Atalla Qutunun əsas yeniliyi olan Atalla Açar Bloku (AKB) ilə bağlıdır. ilk hardware təhlükəsizlik modulu (HSM). O, 1972-ci ildə Atalla Korporasiyasının (indiki Utimaco Atalla) təsisçisi Mohamed M. Atalla tərəfindən hazırlanmış və 1973-cü ildə buraxılmışdır. AKB bank sənayesinin digər aktyorları ilə simmetrik açarları və ya PİN-ləri təhlükəsiz şəkildə dəyişdirmək üçün tələb olunan əsas blok idi. . Bu təhlükəsiz mübadilə AKB formatından istifadə etməklə həyata keçirilir.[9] Atalla Qutusu 1998-ci ildən fəaliyyətdə olan bütün bankomat şəbəkələrinin 90%-dən çoxunu qoruyur[10] və Atalla məhsulları hələ də 2014-cü ildən etibarən dünyanın bankomat əməliyyatlarının əksəriyyətini təmin edir.

1977-ci ildə ABŞ Milli Standartlar Bürosu (sonradan ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu, NIST) tərəfindən DES şifrəsinin nəşri müasir blok şifr dizaynının ictimai başa düşülməsində əsas rol oynadı. Bu, kriptoanalitik hücumların akademik inkişafına da təsir etdi. Həm diferensial, həm də xətti kriptoanaliz DES dizaynı üzərində aparılan tədqiqatlar nəticəsində yaranmışdır. 2016-cı ildən etibarən kobud güc hücumlarına qarşı möhkəm olmaqla yanaşı, blok şifrəsinin etibarlı olması lazım olan hücum üsulları palitrası mövcuddur.

## Mənbə
*
Blokşəkilli diaqram

**Blokşəkilli diaqram**– sistemi təşkil edən blokları və həmin blokların işləmə prosesini təsvir edən sxem. Blokşəkilli diaqramda sistemin ayrı-ayrı komponentləri bloklarla göstərilir. Bloklar arasındakı əlaqələri göstərmək üçün isə oxlardan istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Yəhudi təqvimi

**İvrit təqvimi** və ya **Yəhudi təqvimi** (, ) — yəhudilərin dini məqsədlərlə istifadə etdiyi təqvimdir. Aylar etibariylə qəməri, illər etibariylə Günəş əsaslı (*Lunisolar*) bir təqvimdir. Yəhudi bayramları və *Matzevah* mərasimləri kimi özəl günlərin tarixləri bu təqvimə görə müəyyən edilir. Təqvim Tanaxa görə dünyanın yaratıldığı gündə başlayır.

İvrit təqvimi eramızdan əvvəl 3760-ci il sentyabrın 1-də insanın yaradılması ilə başlayır və eramızın 3240-cı il sentyabrın 23-də, cəmi 7000 il başa çatır.

Bilinən ilk Yəhudi təqvimi Süleyman Peyğəmbərin dövründə yaradılan *Qezer təqvimi*dir. On iki qəməri əsaslı aydan ibarətdir. Kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin planlaşdırılması məqsədilə yaradılmış olan təqvim qəməri əsasa sahib olmaqla birlikdə sonradan Günəş əsaslı təqvimə çevrildi.

İsrail oğulları isə Babil təqvim quruluşuna istinadən yaratdıqları və qarışıq sistemə sahib olan bir quruluşdan istifadə etmişdir.

Təqvimin e.ə. 10-cu əsrdən qalmış bir nümunəsi İstanbul Arxeologiya Muzeyində saxlanılır.

## Yəhudi ayları
Yəhudi ayları qəməri aylardır. Ayın hərəkətlərinə görə tərtib edilib və hər biri 29 və ya 30 gün davam edir. Hər ay yeni Ayın (Molad) ilk dəfə görünməsi ilə başlayır və növbəti yeni Ayın görünüşünə qədər keçən müddəti əhatə edir. Günəş təqvimində 12 ay olaraq hesablanan bir il qəməri əsaslı təqvimdə 12,4 ay olaraq hesablanır. Bu fərqin aradan qaldırılması üçün *İvrit təqvimi*nə müəyyən aralıqlarla bir ay əlavə edilir.
*Artıq ay* olan *Adar II* hər 19 ildə 7 dəfə əlavə edilir. Hər 19 ilin 12-də 12 ay var və 3-cü, 6-cı, 8-ci, 11-ci, 14-cü, 17-ci ve 19-cu illərə *Adar II* əlavə edilir.

*Yəhudi təqvimi*ndə aylar belə sıralanır:
# Tişrey (rəsmi olaraq ilk ay)
# Xeşvan
# Kislev
# Tevet
# Şvat
# Adar
## VeAdar (artıq ay)
# Nisan (dini olaraq ilk ay)
# İyar
# Sivan
# Tammuz (ay)
# Av
# Elul

## Həmçinin bax
* Yəhudilər
* Yəhudilik
* Hicri təqvim
* Miladi təqvim

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Benfika muzeyi

**Benfika muzeyi və ya Cosme Damião** — Portuqaliyanın tanınmış futbol komandası sayılan "Benfika" klubunun titullarını və tarixini özündə əks etdirən bir idman muzeyidir. Muzey həmçinin klubun yaradıcılarından birinin şərəfinə "Kosme Damian" adlanır.

Muzeyin açılışı Luis Felipe Vieyranın rəhbərliyi altında 2013-cü ilin 26 iyul tarixində olmuşdur və iyulun 29-da ictimaiyyətin istifadəsinə verilmişdir. Muzeyin tikintisi 1 il 3 ay vaxt çəkmişdir.

Muzey stadionun yaxınlığında yerləşir, 4000 kv metr ərazini əhatə edir və 3 mərtəbədən ibarətdir. Burada 500-dən artıq mükafat sərgilənir. Muzeydə həmçinin 29 müxtəlif mövzunu özündə əks etdirən otaqlar fəaliyyət göstərməkdədir. Buraya klubun digər idman növlərində qazandığı 1000-dən artıq mükafat və buna dair 20.000-dən artıq sənədlər, əşyalar, şəkillər, audio və video fayllar daxildir. Həmçinin muzeydə Portuqaliya və dünya ilə bağlı önəmli hadisələrin (Lissabon zəlzələsi (1755). Qərənfil inqilabı, Apollon 11) ekran toxunuşlu görüntüləri yayınlanmaqdadır. Tanınmış portuqal futbolçu Eysebionun şüalar vasitəsilə canlandırılan rəsmi tamaşaçılara nümayiş etdirilir. Muzeydə fəaliyyət göstərən bütün liftlərdə klub ilə bağlı video mesajlar verilir. Muzeyin ən hündür nöqtəsi olan geodeziya günbəzində isə klubun tarixi ilə bağlı qısa filmlər nümayiş etdirilir.

Muzeydə klubun ən parlaq oyunçusu olmuş Eysebio və klubun Salazar dövründəki durumu haqda geniş məlumat verilir. Həmçinin muzeyə gələn qonaqlar stadion tur üçün bilet əldə edə bilərlər. Bu zaman onlar klubun ev stadionu olan Estadio da Luz stadionuna, paltardəyişmə otağına və mətbuat konfransının keçirildiyi məkana daxil ola bilirlər.

12 dekabr 2014-cü ildə muzey Portuqaliya Muzey Assossasiyası tərəfindən Portuqaliyanın ən yaxşı muzeyi mükafatını qazanmışdır.

## İstinadlar
Yoxuş dağı

**Yoxuş dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2364,4 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Yağlıdərə yüksəkliyindən (3825,9 m) cənub-qərbə ayrılan Girdəni qolunun qərb istiqamətli eyniadlı şaxəsində zirvə. Düylünçayın sol sahilində, Urmis kəndindən 1,8&nbsp;km cənub-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş şimal yamacları sıldırımlı, konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb kənarında, Kilit-Kotam qalxımının mərkəzi strukturu olan Kilit-Ağrıdağ antiklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yəhərbağlı dağı

**Yəhərbağlı dağı** – Culfa və Ordubad rayonları sərhədində dağ (hünd. 1929,4 m). Zəngəzur silsiləsinin Dəmirlidağ-Göydağ qolundan cənub-qərbə ayrılan eyniadlı şaxənin suayırıcısında zirvə. Şurut kəndindən 4,0&nbsp;km şimal-şimal-şərqdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş kəsik konus formalı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ortakənd sinklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir. Zirvə hissəsindən şimal-şərq istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılmaları keçir.

**YARPAQLI-***Əhali arasında işlənən digər adı.*

## Həmçinin bax
* Qapıcıq dağı
* Maparax
* Elti dağı
* İlandağ

## İstinadlar
Yağlıdərə dağı

**Yağlıdərə** —  Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3825,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında zirvə. Urmis kəndindən 5,3&nbsp;km şimal-şərqdə, Vənəndçayın mənbə hissəsindədir. Mehri-Ordubad batolitinin Orta Eosen yaşlı qranodiorit-porfir, diorit və diorit-porfirlərindən təşkil olunmuş sıldırım yamaclı, konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb cinahında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yəhərgədik dağı

**Yəhərgədik dağı** – Sədərək rayonu ərazisində dağ (hünd. 2049,8 m). Dərələyəz silsiləsinin şimal-qərb istiqamətli Saraybulaq qolunun suayırıcısında zirvə. Günnüt kəndindən 4,5 km şərqdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin alt hissəsinə aid Dərəlik lay dəstəsinin bazal koqlomeratlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Cənub-şərq yamaclarında Üst Tabaşirin Kampan mərtəbəsinə aid Gərməçataq lay dəstəsinin terrigen-karbonat süxurları açılır. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Mehridağ antiklinalının Orta Eosenin konqlomeratları altında basdırılmış şimal-şərq qanadıda yerləşir.

**YAĞARGƏDİK DAĞI** – Yəhərgədik dağının başqa adı.

## Həmçinin bax
* Quşdaş dağı
* Qoşundaş dağı
* Qurddağ

## İstinadlar
Uzundağ

**Uzundağ** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1109,7 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Yağlıdərə yüksəkliyindən (hünd. 3825,9 m) cənub-qərbə ayrılan Girdəni qolunun qurtaracağında zirvə. Düylünçayla Vənəndçayın suayırıcısında, Vənənd kəndindən 1,3&nbsp;km qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının cənub-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən Xoşkeşin-Düylün sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uçurdağ

**Uçurdağ** – Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2573,0 m). Zəngəzur silsiləsinin Azərməsçid aşırımından (3474,7 m) cənub-qərb istiqamətdə ayrılan eyniadlı qolunun suayırıcısında zirvə. Pəzməri kəndindən 1,5&nbsp;km cənub-qərbdədir. Alt  Eosenin İpr mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş sıldırım yamaclı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb qanadında yerləşib, şimal-şərqdən və cənub-qərbdən şimal-qərb istiqamətli qırılma pozulmaları ilə kəsilmişdir.

## Həmçinin bax:
* Artım dağı
* Bəysal dağı
* Biləvətəpə dağı
## İstinadlar
Uşaqlı dağı

**Uşaqlı dağı** – Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 1428,6 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə uzanan Dibəkli qolunun  eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsinin qurtaracağında, Qırxlardağdan cənub-qərbə istiqamətlənən Çaşırdağ ayrılmasında zirvə. Əlinсəçауın aşağı axınında, Bənənyar kəndindən 3,4&nbsp;km şimal-qərbdədir. Alt Miosenin Tarxan mərtəbəsinin aşağı hissəsinə aid Çaşırdağ lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur, cənub-şərq yamacları sıldırımlı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Çaşırdağ sinklinalın cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Gədikdağ
* Alçalıdağ
* Xarxat dağı
* Xəzəryurd dağı
* Əyridağ

## İstinadlar
Ulus dağı

**Ulus dağı** – Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 966,5 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsinin qurtaracağında, onun qərb yamacında, Qaradərəçayın sol sahilində zirvə. Dizə kəndindən 2&nbsp;km-dək cənub-şərqdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur, cənub-şərq yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Pilələr sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

## İstinadlar:

## Həmçinin bax
Ucagüney dağı

**Ucagüney** **dağı** – Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1576,6 m).  Günbəzvari formadadır. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Qapıcıq yüksəkliyindən (3905,2 m) cənub-qərbə ayrılan Xəzəryurd qolunun qurtaracağında zirvə. Biləv kəndindən 1&nbsp;km şimal-şərqdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Zırnel dağı
* Maparax
* Cuğağıl dağı
* Havuş dağı
* Əjdaha dağı

## İstinadlar
Ucubiz dağı

**Ucubiz dağı** — Sədərək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1210,0 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün şimal kənarında yerləşən Bulaqbaşı silsiləsinin ən yüksək zirvəsi. Sədərək kəndindən 2,8&nbsp;km şimaldadır. Orta Devonun Jivet mərtəbəsinin üst yarımmərtəbəsinə aid Arpaçay lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş yamacları sıldırımlı, konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında, Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının şimal tektonik blokuna aid edilir. Geoloji quruluşda şimal-şərq istiqamətli fay qırılmaları ilə kiçik bloklara parçalanmış eyniadlı sinklinalının qərb qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uelsdə ilin futbolçusu

**Uelsdə ilin futbolçusu** mükafatı hər il Uels Futbol Assossasiyası tərəfindən tərtib edilir. İlk dəfə seçim 1993-cü ildə aparılmışdır.

## Qaliblər

## İstinadlar