Çovğun xanım

**Çovğun xanım** () — Qrimm qardaşlarının 1812-ci ildə "*Uşaq və Ocaq Nağılları*" (KHM 24) kolleksiyasında topladığı alman nağılıdır. Bu nağıl Aarne-Tompson təsnifatına görə 480-ci növə aiddir. Frau Holle (müxtəlif bölgələrdə *Holla*, *Holda*, *Perxta*, *Berxta*, *Berta* və ya *Bertha* kimi tanınır) əvvəlcə xristianlıqdan əvvəlki qadın mifoloji obrazı olmuş və XIX əsrə qədər xalq inancında yaşamışdır. Bu adın Skandinaviya mifologiyasındakı Hulder adlı varlıqla bağlı olduğu düşünülür. Yakob Qrimm onu qədim german tanrıçası kimi təsbit etməyə çalışmışdır.

## Mifoloji varlıq

### Etimologiyası
Adın mənşəyi alman dilində "*huld*" ("mehriban, dostcasına, simpatiyalı, minnətdar") sözündən gəlir və "*hold sein*", "*huldigen*" ifadələrində rast gəlinir. Orta Yüksək Alman dilində "*hulde*", Qədim Yüksək Alman dilində "*huldī*" ("mehribanlıq") şəklində işlənib. Danimarka və İsveç dillərində "*huld*" ("gözəl, mehriban, nəvazişli") və ya "*hyld*" ("gizli, sirli"), island dilində isə "*hollur*" ("sadiq, etibarlı, vəfalı") sözləri ilə qohumdur. İngilis dilindəki "*hold, holde*", eləcə də Qədim İngilis dilindəki "*hold*" ("sadiq, mehriban, xoş, sədaqətli, qəbul edilən") sözləri ilə də əlaqəlidir. Bu sözlərin kökü Proto-German dilindəki *hulþaz* ("xeyirxah, sadiq, sədaqətli") və Proto-Hind-Avropa dilindəki *kel-* ("baxmaq, əymək, yönəltmək") sözlərindən gəlir.

"*Hludana*" adı beş latın yazısında qeydə alınıb: Üçü Aşağı Reyn bölgəsində (Corpus Inscriptionum Latinarum XIII 8611, 8723, 8661), biri Münstereyfildə (CIL XIII, 7944) və biri Beetqumda, Friziyada (CIL XIII, 8830) rast gəlinib və hamısı 197-235-ci illərə aiddir. Bu adın mənasını izah etməyə müxtəlif cəhdlər olub.

### Mənşəyi və qeydə alınması
Xristianlıq erkən orta əsrlərdə german bütpərəstliyini tədricən əvəz etdikcə, qədim adətlərin çoxu ya unuduldu, ya da xristian ənənəsinə qarışdı. Yüksək orta əsrlərin sonuna qədər german bütpərəstliyi demək olar ki, tamamilə kənarlaşdırıldı və yalnız kənd folklorunda Frau Holle obrazı şəklində yaşamağa davam etdi.

Xristianlıqdan əvvəlki german folklorunda *Hulda*, *Holda*, *Holle* və *Holla* eyni varlığa aid adlar idi. Hulda, həmçinin german mifologiyasındakı *Perxta* obrazı ilə də əlaqələndirilir. O, bir quyu dibində yaşayır, araba ilə hərəkət edir və ilk dəfə kətandan parçalar toxumağı insanlara öyrədən məxluq hesab edilir. Erika Timmə görə, *Perxta* obrazı Alman və German öncəsi (mümkün celt) ənənələrin Qarışıq Dövründən (Miqrasiya Dövrü) sonra formalaşmışdır. Frau Holle erkən vəfat edən uşaqların ruhlarının sığındığı tanrıça idi. O, həm "*Qaranlıq Nənə*" (), həm də "*Ağ Qadın*" () kimi tanınırdı. Bu xüsusiyyətlər Qrimm qardaşlarının nağıllarındakı motivlərə uyğun gəlir.

Frau Holle qış ortasında bayramı qeyd olunan bir tanrıça idi. İnsanlar bu soyuq vaxtlarda qapalı məkanlara çəkilirdi. Maraqlıdır ki, *Miladın On İki Günü* () əvvəllər german və kelt təqvimində ara dövr hesab edilirdi. Bu zaman ərzində ölülərin dünyada gəzdiyinə inanılırdı. Holda ip əyirmə və toxuculuqla bağlı olduğuna görə, onun sehr və cadugərliklə əlaqəsi olduğuna inanılırdı. Alman katolik folklorunda o, cadugərlərin süpürgə yerinə istifadə etdiyi əyirici çarxlarla (distaff) uçduğu deyilirdi. Holda, həmçinin bəzi kilsə sənədlərində Diana tanrıçası ilə eyniləşdirilirdi. XI əsrin əvvəllərində o, qadınların və gecə ruhlarının lideri kimi tanınırdı. Xalq arasında bu qadınlar "Hulden" (Holda ruhları) adlandırılırdı. Onlar gecə ruhu şəklində evlərini tərk edir, yatan ərlərini geridə qoyaraq uzaqlara uçur, böyük ziyafətlərə qatılır və ya buludlar arasında döyüşlərə gedirdilər.

## Analizi

Qrimm qardaşlarının topladığı bir çox nağıllar kimi, "Çovğun xanım" da yaxşı və pis davranışları təcəssüm etdirir və hər birinə uyğun mükafat verilir. Lakin, bu nağıl digər nağıllardan bəzi fərqlərə malikdir. Adətən sehrli varlıqlar real dünyaya daxil olur və qəhrəmanlara yardım edir. Üstəlik, bu varlıqlar adətən anonimdir və xristianlıqdan əvvəlki mifoloji fiqurlarla əlaqələndirmək çətindir. Halbuki, Frau Holle yerdən yuxarıda, səmada yaşayır və qəhrəmanlar ona çatmaq üçün quyunun dibinə tullanmalıdır.

Onun yatağını çırpması zamanı yüngül lələklər havaya qalxır və qar şəklində yerə düşür. Bu nağıl həm də bir təbiət hadisəsinin mifoloji izahıdır. Yakob Qrimm qeyd edir ki, Tor (Thunar) da yağışı eyni üsulla yaradır, bu isə Çovğun xanımın tanrıçalar arasında yüksək statusa malik olduğuna işarə edir. Nağıl digər klassik nağıllardan fərqli olaraq sosial status fərqlərinə toxunmur. Burada nə saraylar, nə zadəganlara yüksəliş, nə də nəcib bir ailəyə qovuşma mövzusu mövcuddur. Aarne-Tompson təsnifat sisteminə görə, "Çovğun xanım" 480-ci növə, "Xeyirxah və Pis Qızlar" kateqoriyasına aiddir. Bu tipdəki digər nağıllara "Şita-kiri Suzume", "Brilyantlar və Qurbağalar", "Quyudakı Üç Baş", "Atalar Sözü", "Meşədəki Üç Kiçik Adam", "Sehrli Çələng", "Qoca Cadugər" və "İki Sandıq" daxildir. Ədəbiyyatdakı versiyalarına isə "Üç Pəri" və "Avrora və Eme" daxildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Hartman, Jennifer (2021). Frau Holle (Old Mother Frost); From the English version Old Mother Frost (2020); Available online by Pagan Kids Publishing. ISBN 978-1777306717)
* Grimm, Jacob (1835). *Deutsche Mythologie* (German Mythology); From English released version *Grimm's Teutonic Mythology* (1888); Available online by Northvegr 2004-2007. Chapter 13:4 Holda, Holle. Dead link
* Marzell: *Spillaholle*. In: Hanns Bächtold-Stäubli, Eduard Hoffmann-Krayer: *Handwörterbuch des Deutschen Aberglaubens: Band 8 Silber-Vulkan*. Berlin 1937. (reprint: Walter de Gruyter, Berlin/New York 2000, )
*  (reprint: Eugen Diederichs Verlag, Munich 1993, )
* Richard Kühnau: *Sagen aus Schlesien*. Berlin 1914. (reprint: Salzwasser Verlag, Paderborn 2011, )
* Josef Virgil Grohmann: *Sagen-Buch von Böhmen und Mähren*. Praqa 1863. (reprint: Holzinger, Berlin 2013, )
* Richard Beitl: *Untersuchungen zur Mythologie des Kindes: herausgegeben von Bernd Rieken und Michael Simon.* Partially approved: Berlin, University, habilitation treatise R. Beitl, 1933, Waxmann Verlag, Münster/New York/Munich/Berlin 2007, .

## Xarici keçidlər
* 
* Comprehensive list of Grimm Fairy Tales
* Illustrations of Mother Holle by Otto Kubel
* Old Mother Frost Fairytale by Jennifer Hartman at Pagan Kids Publishing