Qərb çay qorillası

**Qərb çay qorillası** və ya **Çay qorillası** () — Qərb qorillasına (*Gorilla gorilla*) daxil olan bir yarımnöv. İlk dəfə 1904-cü ildə Paul Matşi tərəfindən yeni bir növ olaraq təsvir edilmişdir. Lakin populyasiyaları yalnız 1987-ci ildən etibarən sistematik olaraq araşdırılmağa başlanmışdır.

## Yayılması
Bu yarımnövə daxil olan canlılar əsasən Nigeriya ilə Kamerun arasında sərhəddə cəmləşmişlər. Tropik və subtropik enliyarpaq meşələrdə yayılmışlar. Afrikanın digər primatlarına nisbətdə daha həssas canlılar hesab edilirlər.

Digər yarımnövdən baş və dişinin quruluşu, boyunun 10–15 sm uzun olmasına və çəkisinin 20–35 kq artıq olmasına görə fərqlənirlər. Ayrıca yarımnöv kimi 2000-ci ildən bəri göstərilir. Bununla belə əvvəlki araşdırmalar da onların ayrı bir yarımnöv olmasını təsdiq etmişdir.

## Təsviri
Qərb çay qorillası meşəlik təpəliklərdə və dağlarda, Kross çayının başlanğıcına yaxın ərazilərdə tapılır. Bu, ən yaxın qərb düzənlik gorilla populyasiyalarından 300 km, Ebo meşəsindən isə 250 km (160 mi) məsafədədir. 2014-cü ilin təxminlərinə görə, yalnız 250-dən az yetkin Qərb çay qorillası qalmışdır, bu da onları dünyadakı ən nadir böyük meymun edir.

Qərb çay qorillasının palataları, qafqalıq boşluqları və kəllə sümük strukturları qərb düzənlik gorillalarından daha kiçikdir. Bədən ölçüsü və uzuv nisbətləri qərb düzənlik qorillalarına bənzəyir, lakin onların qısa əlləri və ayaqları var. 
* Orta erkək boyu: 165–175 sm.
* Orta erkək çəkisi: 140–200 kq.
* Orta dişi boyu: 140 sm.
* Orta dişi çəkisi: 100 kq.

## Yaşayış yeri

Bu alt növ sıx insanların yaşamadığı meşəlik əraziləri üstün tutur. Bu meşələr 100-dən 2,037 metrə qədər dəniz səviyyəsindən yüksəlir. Lakin, insan fəaliyyətləri nəticəsində yaşama yerləri ciddi şəkildə məhv olmuş və parçalanmışdır. Buna baxmayaraq, hələ də bu alt növün yaşayışı üçün uyğun olan kifayət qədər tropik meşə mövcuddur, lakin bu fəaliyyətlər davam edərsə, bu ərazilər tamamilə yox ola bilər. Qərb çay qorillarının yaşayış yeri təhdid altındadır. Ovçuluq, ağac kəsimi, əkinçilik və yanacaq yığımı kimi fəaliyyətlər gorillaların həyatını daha da çətinləşdirir. Yavaş çoxalma tempi və mühitə az uyğunlaşma səbəbindən bu növün gələcəyi təhlükə altındadır. 

Bu qorilla alt növünün qorunması məqsədilə bəzi bölgələrdə yaşayış yerinin qorunması tədbirləri həyata keçirilmişdir, lakin bəzi ərazilər hələ də qorunmur. Qərb çay qorillaları təcrid olunmuş populyasiyalardadır və bu populyasiyalar 200 km məsafədə olan digər qorilla qruplarından ayrılmışdır. Bu coğrafi məhdudiyyətlər və insan fəaliyyəti nəticəsində resursların və torpaqların mövcudluğu azalmışdır. Qərb çay qorillaları ekosistemin vacib hissəsidir və qorunma səyləri onların qalan yaşayış yerlərini qorumağa yönəlmişdir.

Qərb çay qorillası müəyyən yuva davranışları nümayiş etdirir ki, bu da onların mühitinə, iqlimə, qida mövcudluğuna və təhlükələrə görə dəyişir. Yuva qurulması mövsimidir, aprel və noyabr ayları arasında onlar daha çox ağaclarda yuva qururlar, lakin quru mövsümdə (noyabrdan etibarən) yerə yuva qurmağa meyillidirlər. Yuva qurulması gecə daha çox yerə qurulur. Bu növ, yuva sahələrini təkrar istifadə etmək xüsusiyyətinə malikdir və yuva qruplarının ölçüsü dörd ilə yeddi nəfər arasında dəyişir.

Qərb çay qorillasının pəhrizi əsasən meyvə, ot bitkiləri, lianalar və ağac qabığı ilə zəngindir. Meyvə az olduğu aylarda (avqust-sentyabr və noyabr-yanvar) pəhrizləri əsasən yerə düşən otlar və ağac qabığı ilə zənginləşir. Qida mövcudluğu mövsimə görə dəyişir və gorillalar bəzi yeməklərə mövsümi olaraq üstünlük verirlər. Məsələn, Afi Dağı qrupunun pəhrizi əsasən Aframomum spp. otları ilə, lakin yağışlı mövsümdə Amorphophallus difformisi üstün tutaraq mövsümi olaraq fərqli qidalara üstünlük verdiyi aşkar olunub.

## Qorunma statusu
Çay qorillalarının sayı 280 başdır. Onlar əsasən 11 nöqtədə cəmləşmişlər. İki yarımnövün arealını 250 kilometrlik məsafə ayırır. Bu yarımnövün qorunması üçün çalışmalar 2007-ci ildən başladılmışdır Kamerun hökuməti bu məqsədlə Nigeriya ilə sərhəddə milli park təşkil etmişdir. Parkda 115 çay qorillası yaşayır

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Cross River Gorilla Species Profile from the African Conservation Foundation
*Images and movies of the western gorilla ''(Gorilla gorilla)'' at ARKive
*Information on the Cross River Gorilla at WWF
*Afi Mountain Wildlife Sanctuary