Saab JAS 39 Gripen

**Saab JAS 39 Gripen** — İsveçin Saab AB şirkəti tərəfindən istehsal olunan çoxməqsədli döyüş təyyarəsidir. Təyyarə 1980-ci illərin sonlarında inkişaf etdirilmiş və 1997-ci ildən etibarən İsveç Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə edilməyə başlanmışdır. Gripen, yüksək manevr qabiliyyəti, çoxməqsədli funksiyaları və yüksək texnoloji avionikası ilə tanınır.

## Tarixi

### İnkişafı və dizaynı
Saab JAS 39 Gripenin inkişafı 1979-cu ildə İsveç hökuməti tərəfindən Viggen təyyarəsinin əvəzedicisi olaraq  başlamışdır.  Saab şirkəti, ölkənin müdafiə ehtiyaclarını ödəmək üçün yüksək texnoloji, çoxməqsədli və iqtisadi cəhətdən səmərəli bir təyyarə yaratmaq məqsədi ilə layihəni həyata keçirmişdir.

Təyyarənin dizaynı 1980-ci illərin əvvəllərində başlamışdır. Dizayn prosesi zamanı əsas diqqət aerodinamik xüsusiyyətlərə, avionika sistemlərinə və silahlanma imkanlarına verilmişdir. Təyyarənin delta qanad konfiqurasiyası, yüksək manevr qabiliyyəti və stabillik təmin etmək üçün seçilmişdir. Təyyarənin konstruksiyasında əsasən kompozit materiallar və yüksək keyfiyyətli alüminium istifadə edilmişdir.

### İlk uçuş və sınaqlar
Gripenin ilk uçuşu 9 dekabr 1988-ci ildə baş tutmuşdur. Sınaq uçuşları zamanı təyyarənin aerodinamik xüsusiyyətləri, avionika sistemləri və silahlanma imkanları yoxlanılmışdır. Sınaq uçuşları 1989-cu ildən 1996-cı ilə qədər davam etmişdir. Bu müddət ərzində təyyarənin müxtəlif aspektləri, o cümlədən sürət, manevr qabiliyyəti, yüksəklik qazanma sürəti və avionika sistemləri ətraflı şəkildə test edilmişdir.

Sınaqlar uğurla başa çatdıqdan sonra, təyyarə 1997-ci ildə rəsmi olaraq İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinə təqdim edilmişdir. Bu müddət ərzində təyyarənin müxtəlif variantları da sınaqdan keçirilmiş və təkmilləşdirilmişdir.

### İstehsalı və təqdimatı
Gripenin seriyalı istehsalı 1992-ci ildə başlamışdır. İlk təyyarələr 1997-ci ildə İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinə təhvil verilmişdir. İstehsal prosesi zamanı təyyarənin müxtəlif variantları istehsal edilmişdir. Bu variantlar arasında JAS 39A/B, JAS 39C/D və JAS 39E/F kimi modellər var.

İstehsal prosesi zamanı təyyarənin istehsalı üçün yeni texnologiyalar və istehsal metodları tətbiq edilmişdir. Bu, təyyarənin istehsalını daha səmərəli və daha sürətli etmişdir. İstehsal prosesi zamanı təyyarənin müxtəlif komponentləri, o cümlədən mühərrik, avionika sistemləri və silahlanma sistemləri ətraflı şəkildə test edilmişdir.

Daha sonra təyyarənin müxtəlif variantları istehsal edilmiş və bir çox digər ölkələrə ixrac edilmişdir. İxrac edilən ölkələr arasında Çexiya, Macarıstan, Cənubi Afrika, Tayland və Braziliya var. Bu ölkələr Gripen təyyarələrini öz hava qüvvələri üçün seçmişlər.

## Dizayn

### Aerodinamik xüsusiyyətləri

Saab JAS 39 Gripen, delta qanad konfiqurasiyasına malikdir, bu da təyyarəyə yüksək manevr qabiliyyəti və stabillik verir. Delta qanadlar, təyyarənin yüksək sürətlərə və yüksək hündürlüklərə uçmaq imkanını artırır. Bu dizayn, təyyarənin hava hakimiyyəti missiyalarında üstünlük təmin edir.

### Konstruksiya materialləri
Saab JAS 39 Gripenin konstruksiyasında əsasən kompozit materiallar və yüksək keyfiyyətli alüminium istifadə edilmişdir. Bu materiallar təyyarəyə yüngüllük və möhkəmlik verir, bununla da təyyarənin performansını və davamlılığını artırır.

### Avionika və elektronika sistemləri
Gripen, müasir avionika və elektronika sistemləri ilə təchiz edilmişdir. Bu sistemlərə radar, infraqırmızı sensorlar, elektron müharibə sistemləri və naviqasiya sistemləri daxildir. Bu sistemlər, təyyarənin döyüş şəraitində yüksək dəqiqliklə hədəfləri müəyyən etməsi, təhlükələri aşkar etməsi və effektiv şəkildə naviqasiya etməsi üçün zəruri olan bütün texnologiyaları təmin edir.

## Variantları

### JAS 39A/B
İlk istehsal olunan variantlar JAS 39A (tək oturacaqlı) və JAS 39B (iki oturacaqlı) olmuşdur. Bu variantlar əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyaları üçün nəzərdə tutulmuşdur. JAS 39A/B variantları, İsveç Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən geniş istifadə olunmuşdur.

### JAS 39C/D
JAS 39C/D variantları, JAS 39A/B variantlarının yenilənmiş versiyalarıdır. Bu variantlar daha müasir avionika sistemləri və genişlənmiş silahlanma imkanları ilə təchiz edilmişdir. JAS 39C/D variantları, daha yüksək dəqiqliklə hədəfləri müəyyən etməvə daha effektiv şəkildə döyüş əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

### JAS 39E/F
JAS 39E/F variantları, Gripen ailəsinin ən son və ən müasir variantlarıdır. Bu variantlar daha güclü mühərrik, genişlənmiş yanacaq tutumu və daha müasir avionika sistemləri ilə təchiz edilmişdir. JAS 39E/F variantları, daha uzun mənzilli missiyaları yerinə yetirmək və daha yüksək performans göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

### Digər variantlar və modernizasiyalar
Gripenin müxtəlif modernizasiya proqramları və digər variantları da mövcuddur. Bu variantlar, müxtəlif missiyalar üçün xüsusiyyətlərə malikdir. Məsələn, Gripen NG (Next Generation) variantı, daha yüksək texnoloji imkanlara malikdir və daha geniş silahlanma seçimləri təklif edir.

## Operatorlar

### İsveç Hərbi Hava Qüvvələri

İsveç Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini geniş şəkildə istifadə edir. Təyyarələr əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə olunur. İsveç Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini müxtəlif təlim və döyüş missiyalarında uğurla istifadə etmişdir.

### Digər ölkələrin hava qüvvələri
Gripen təyyarələri Çexiya, Macarıstan, Cənubi Afrika, Tayland və Braziliya kimi bir çox digər ölkələr tərəfindən də istifadə olunur. Bu ölkələr Gripen təyyarələrini öz hava qüvvələri üçün seçmişlər və müxtəlif missiyalarda uğurla istifadə etmişlər.

#### Çexiya Hərbi Hava Qüvvələri

Çexiya Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Çexiya, Gripen təyyarələrini 2005-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.

#### Macarıstan Hərbi Hava Qüvvələri

Macarıstan Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Macarıstan, Gripen təyyarələrini 2006-cı ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.

#### Cənubi Afrika Hərbi Hava Qüvvələri

Cənubi Afrika Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə edir. Cənubi Afrika, Gripen təyyarələrini 2008-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.

#### Tayland Kral Hərbi Hava Qüvvələri

Tayland Kral Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Tayland, Gripen təyyarələrini 2011-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.

#### Braziliya Hərbi Hava Qüvvələri

Braziliya Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə edir. Braziliya, Gripen təyyarələrini 2022-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.

## Texniki Xüsusiyyətləri

### Ölçüləri

### Çəkisi

### Performans Göstəriciləri

### Mühərrik

### Silahlanma

### Avionika

## İstifadəsi

## Qəzalar və itkilər

## Müqayisə

## İstinadlar