Məhəmməd Olcaytunun Bakıya səfəri

**Məhəmməd Olcaytunun Bakıya səfəri** — Elxani hökmdarı Məhəmməd Olcaytunun (h.i. 1304–1316) öz imperiyasının tərkibindəki Bakı şəhərinə səfəri. Olcaytunun Bakıya səfərinin 1309-cu ildə baş verdiyi düşünülür. Onun yarlığı İçərişəhərin Cümə məscidinin divarına kitabə şəklində həkk edilmiş, bu fərmanla Bakı əhalisi müxtəlif vergilərdən azad edilmişdir. Nəsir Bakuvi Olcaytunun Bakı səfəri və burada gördüyü abadlıq işləri ilə bağlı, 1306–1310-cu illərə aid edilən, azərbaycanca müxəmməs yazmış, Məhəmməd ibn Mahmud isə "Nəfais əl-fünun" əsərində sultanın neft işi ilə məşğul olan dərvişlə qarşılaşmasını təsvir etmişdir.

## Tarixi və alınan qərarlar
XIV əsrin əvvəllərində Şirvanşahlar dövləti və ona daxil olan Bakı şəhəri Elxanilər imperiyasının tərkibində idi. Monqol hakimiyyəti dövründə Şirvanda iqtisadi vəziyyət çətin idi. Ağır vergilərin qoyulması və alınan verginin təkrar alınması, Qızıl Orda ilə müharibə iqtisadi vəziyyəti pisləşdirir, əhalinin dağlarda, meşələrdə gizlənməsinə, tapılanda isə qılıncdan keçirilməsinə gətirib çıxarırdı.

Bu dövrdə Şirvanda vəziyyətin pis olmasını sübut edən mənbələrdən biri Qədim Bakının (İçərişəhər) Cümə məscidindəki kitabədir. Bu kitabəyə görə, Məhəmməd Olcaytu (h.i. 1304–1316) öz yarlığı (fərmanı) ilə bakılıları müxtəlif vergilərdən azad etmişdir. Vergilərdən azad edilmə ola bilsin ki, elə Olcaytunun Bakıya səfəri dövrü baş vermişdir. Olcaytunun yarlığı nə zaman verdiyi dəqiq bilinməsə də, Bakıya gəlməsi tarixi mənbələr tərəfindən təsdiqlənir. Ehtimal edilir ki, 1309-cu ildə Arrandan qayıdanda Gülüstanda dayanması ilə əlaqəlidir. Kitabədəki mətn yarlığın tam hissəsi yox, qısaldılmış hissədir, ancaq kitabədə monqol yarlıqlarında olduğu kimi, hökmdardan üçüncü şəxsdə yox, birinci şəxsdə danışılır.

Neft quyuları Elxanilər dövründə yerli sahibkarlardan götürülərək icarəyə verilmişdi. Bunun nəticəsi olaraq, icarədarlar mədənləri və orada işləməyə təhkim olunmuş rəiyyəti vəhşi bir şəkildə istismar edirdilər. Beləliklə, neft mədənlərinin məhsuldar qüvvəsi pis vəziyyətə düşmüş, bu da neft hasilatına təsir etmişdir. Olcaytunun yarlığı buna görə də Bakını neft vergisindən azad edirdi. Məqsəd Bakının və Şirvanın məhsuldar qüvvələrini dirçəltmək idi.

Məhəmməd ibn Mahmud "Nəfais əl-fünun" əsərində sultan Məhəmməd Olcaytunun Bakıda bir dərvişlə qarşılaşmasını belə təsvir edir: "*Dərvişlərdən biri Bakı hüdudlarında özünə bir neft quyusu qazır. Ondan götürdüyü gəlirlə həyatını təmin edir və yanına gələn qonaqlarını yedirib-içirirdi. Bir dəfə sultan Bakıya gələndə dərviş öz adəti üzrə onun yanına yollanır. Sultan ona hədiyyə vermək istəyir, lakin dərviş hədiyyədən bu səbəbdən imtina edir: "Gəlirimlə təmin olunduğumdan, artığına ehtiyac yoxdur". Onun cavabı sultanın xoşuna gəlir. Dərvişin gəlirinin həcmini öyrənən sultan etiraf edir: "…gerçəkdən hökmdarlıq sənə məxsusdur…"*"

## Səfərin və nəticələrinin qeyd edilməsi

### Cümə məscidi kitabəsi

İçərişəhərin Cümə məscidindəki kitabə XIV əsrin başlanğıc dövrünə aiddir. Kitabədə Elxani hökmdarı Məhəmməd Olcaytunun (h.i. 1304–1316) Bakının və Şirvanın aşağı təbəqəsindən bir sıra ağır vergilərin alınmaması ilə bağlı fərmanı (yarlıq) qeyd edilmişdir. Həm Qazan xanın islahatları, həm də Olcaytunun vergilərin ləğvi ilə bağlı qərarı və digər tədbirlər nəticəsində Şirvanşahlar dövlətinin təsərrüfat baxımından vəziyyəti düzəlmişdir. Olcaytunun yarlığının əsas məqsədi iqtisadiyyat və ticarət baxımından vacib olan Bakı şəhəri və bölgəsinin vəziyyətinin düzəldilməsi idi. Yarlıq mətnində həm də Bakıda mövcud olmuş divan xatırlanır. XIII–XIV əsrlərdə Bakıda vəzirlər divanı (divan əl-vüzəra) mövcud idi.

Kitabə farsca 4 sətirdən ibarətdir:
* Pak, cəlallı və uca allah islam padişahının, kainatın dördə birinin hökmdarı olan sultanın ömrünü uzun etsin
* bütün xalqların itaət etdiyi böyük və uca kaan. Ərəbin və Əcəmin hökmdarı Xudabəndə Məhəmməd Olcaytu, qoy Allah onun hakimiyyətini əbədi etsin!
* dünya fatehinin yarlık fərmayişinə görə, şəhərin və vilayətin rəiyyətindən kupçur və sarani, nefti, ürfi (vergiləri) götürülür…
* …Bakuyənin Divanından götürülür və qiyamət gününə qədər bunun (hökmün) mənasına zidd hərəkət edənlərə Allahın lənəti gəlsin!

Kitabədə qeyd edilən və monqol termini olan "qopçur" oturaq və köçəri maldarlardan 1% həcmində alınan vergi idi. Düzgün şəkildə yığılmadığı üçün xalqa əziyyət verirdi. Səranə vergisi can vergisi idi, aşağı təbəqədən (oturaq əhali) alınırdı, vergi verənin müsəlman olub-olmamasının əhəmiyyəti yox idi, dinindən asılı olmayaraq yığılırdı. Səranə vergisi monqol işğalından sonra tətbiq edilmişdi. Neft vergisinin neft quyusu olan sahibkarlardan alındığı düşünülür. Ürf isə şəriətdə nəzərdə tutulmayan vergilər kimi başa düşülə bilər.

2024-cü ildə Monqolustan Prezidenti Uxnaaqiyn Xurelsux BMT-nin İqlim Dəyişmələri Konfransında iştirak üçün Bakıya gələndə İçərişəhərdə Cümə məscidini ziyarət etmiş, onun kitabəsi ilə tanış olmuşdur.

### Nəsir Bakuvinin müxəmməsi
XIV əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi Nəsir Bakuvi Bakını vergilərdən azad edən və abadlaşdırılması üçün fərmanlar verən Məhəmməd Olcaytu üçün Azərbaycan dilində müxəmməs yazmışdır. 55 beytlik müxəmməs 1306–1310-cu illər arasında yazılmışdır. Əsərdə Olcaytunun Bakıya gəlməsi və burada gördüyü idarəçilik tədbirləri təsvir edilir:


**I variant**
*Şükr ola şol həqqə kim, bimüntəha ehsan ilən,*
*Sərfəraz etdi bizi Ulcaytutək sultan ilən.*
*… Himməti-şahanəsin hər yerdə təksir eylədi,*
*Xanələr abad qıldı əmr ilə, fərman ilən.*

**II variant**
*Səltənət təxtinə yetgəc əqlü tədbir eylədi,*
*Ayəyi-ədli bəyanə çəkdi təqrir eylədi,*
*Tərhi-memarı töküb virani təmir eylədi,*
*Himməti-şahanəsini hər yerdə təksir eylədi,*
*Xanələr abad qıldı əmr ilən, fərman ilən…*
*Beydəqi-İslami Əla qılmağa amadədir,*
*Dad edər kim dad qılsa, dadə çün dildadədir.*
*Binəsib olmaz o kəs kim, payinə üftadədir,*
*Afərin ol şahə kim, həqqa Hülakuzadədir,*
*Zərdə Hatəm, zurdə həmtaydur xaqan ilən.*

Nəsir Bakuvi Olcaytu xanı "*dini İslamğə şərəf"*, "*mülki-İslamğa liva"* (İslam mülkünün bayrağı) adlandırırdı. Olcaytu xanın sələfi Qazan xan İslamı qəbul etmişdi və Olcaytu xan İslamı yaymağa cəhd edirdi. Buna görə də Bakuvi İslamla bağlı məsələləri xüsusilə diqqət mərkəzində saxlayırdı.

## Həmçinin bax
* Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində monqol–türk əlaqələri
* III Aleksandrın Bakıya səfəri

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, 416 səh.
* Sara Aşurbəyli. Bakı şəhərinin tarixi. Bakı, "Apostrof", 2009, 380 səh.
* Y. M. Babayev. XIII–XIV əsrlər ana dilli lirik şeirimizin inkişaf yolu. Monoqrafiya. Bakı, "Elm və təhsil", 2009, 256 s.
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.