open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maralgöl

**Maralgöl** — Azərbaycanın dağ göllərindən biridir. Göygöl yaxınlığında yerləşir.

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1910 m, uzunluğu 700 m, eni 500 m, sahəsi 23 hektardır. Ən dərin yeri 60 m-dir. Maralgölə qalxan yol 296 pillədən ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Zəlzələnin yaratdığı gözəllik — Göygöl və Maralgöldən REPORTAJ
Qasım Rzayev

**Qasım Qara oğlu Rzayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
5 may 1970-ci il Tovuz rayonunun Əlibəyli kəndində anadan olmuşdur. 1987-ci ildə burada məktəbi bitirən Qasım sürücülük peşəsinə yiyələnir. 1988-ci il hərbi xidmətə çağırılır. Ukrayna Respublikasında artilleriya hissəsində xidmət edən Qasım dəfələrlə mükafatlandırılmışdı. 1990-cı ildə xidmətini başa vuran Qasım Vətənə dönür. Könüllü özünümüdafiə batalyonlarından birinə yazılır,

## Döyüşlərdə iştirakı
Beləliklə, həmin gündən Qasım Rzayevin döyüş yolu başlayır. Sonra Milli Ordunun ilk əsgəri kimi Muncuqlu, Ağdam, Hacallı kəndlərinin müdafiəsində mərdliklə vuruşmuşdu. Qasım idarə etdiyi avtomobilə mərmiatan qurğu qoşaraq düşmənin başına od ələyirdi. Qasımın bu qəhrəmanlığı hamını heyrətləndirmişdi. 1992-ci il 11 fevral "Qan çanağı" deyilən ərazidən hücuma keçən erməni yaraqlıları bir dəstə döyüşçü ilə rastlaşdılar. Bu Qasımın başçılıq etdiyi dəstə idi, onlar işğalçıları məhv etməklə yanaşı, ermənilərə məxsus bir PDM-ni də, alova bürüdülər. 14 may 1992-ci il erməni işğalçı dəstələri ağır texnikalarla Tovuz rayonunun sərhədyanı bölgələrinə hücum etmişdilər. Qasım qurğunu işə salaraq bir-birinin ardınca 20 raket atdı.

Bir müddət sonra ətrafa sakitlik çökdü. Erməni quldurları qəfil top atəşinə başladılar, mərmilərdən biri onun maşınının düz üstünə düşdü. Qasım ömrünün 22-ci baharında Vətənimiz uğrunda, torpaq uğrunda qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Evli idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 5 fevral 1993-cü il tarixli 457 saylı fərmanı ilə Rzayev Qasım Qara oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Tovuz rayonunun Əlibəyli kənd qəbristanlğında dəfn edilib.

## Xatirəsi
Hacallı kənd orta məktəbi qəhrəmanımızın adını daşıyır.

Rejissor Etibar Məmmədov Qasım Rzayev haqqında Avrasiya Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun təqdimatı ilə "Qasımın andı" adlı sənədli film çəkmişdir.

2019-cu ildə Tovuzda yaşadığı evin qarşısında barelyefi açılıb.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 249.
Mehman Sayadov

**Mehman Qəzənfər oğlu Sayadov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
1972-ci il 21 noyabr Qərbi Azərbaycanın Vardenis rayonunun Günəşli kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbin yeddinci sinfini burada bitirən Mehman erməni millətçilərinin 1988-ci ildə azərbaycanlıları deportasiya etdikləri zaman ailəsi ilə Samux rayonuna köçür. 1988-ci illərdə Xalq Hərəkatının öndə gedənlərindən idi. Mehman 18 yaşı tamam olan kimi Sovet Ordusuna çağırıldı. Qarabağda baş verən hadisələr onu bərk narahat edirdi. Mehman altı ay xidmət etdikdən sonra Vətənə dönür və könüllü olaraq cəbhəyə yollanır.

## Döyüşlərdə iştirakı
5 noyabr 1991-ci ildə "Azərbaycan Qarabağı" adlı könüllü özünümüdafiə batalyonlarından birinə yazılan Mehman gənc olmasına baxmayaraq Şuşa cəbhəsində əfsanəvi qəhrəmanlıqlar göstərdi. Kosalarda və Nəbilər kəndlərində vuruşan Mehman döyüşçü dostları ilə 70 erməni yaraqlısını və xeyli zirehli texnikanı sıradan çıxarmışdı. Mehman 1992-ci il 9 may tarixdə Şuşanın Nəbilər kəndində öz ölümü ilə ölməzliyə qovuşdu.

Döyüş meydanında gənc Mehmanın cəsədi ətrafında onlarla erməni işğalçılarının meyiti səpələnmişdi. Bu Mehmanın əsl qəhrəmanlığından xəbər verirdi. Onun bu qəhrəmanlığı Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə dildən–dilə, eldən elə gəzdi.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Sayadov Mehman Qəzənfər oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bütün cəhdlərə baxmayaraq qəhrəmanımızın cəsədini döyüş meydanından çıxarmaq mümkün olmamışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Fəxrəddin Quliyev, "Milli qəhrəmanlar", "Məktəb" qəzeti, №39(304), 20 oktyabr 2014-cü il. səh.1
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 254.
*Bilal Ənsər. "Ağrıdağlı qəhrəmanlar". Bakı: 2004, səh. 24-26.
Parisdə təyyarə qəzası (25 iyul 2000)

**Parisdə təyyarə qəzası (25 iyul 2000)** — aviasiya tarixində səsdən sürətli mülki təyyarənin son qəzası.

25 iyul 2000, Paris, Ruassi Şarl de Qoll aeroportu, terminal 2E. Paris – Nyu-York reysini həyata keçirməyə hazırlaşan "Concorde" havaya qalxmazdan əvvəl prezident Jak Şirakı Tokiyodan gətirən "Boeing" aeroporta enir. Ondan ardınca ABŞ-yə məxsus "McDonnell Douglas DC-10" eyni uçuş zolağından havaya qalxır. Lakin... havaya qalxan təyyarənin motorundan qopan titan detal uçuş zolağına düşür və bir-neçə dəqiqə sonra baş verəcək faciənin "əsasını qoyur". "DC-10" özü isə sağ salamat mənzil başına çatır.
4 dəqiqə sonra saat 16.42-də "Concorde" uçuş zolağına dartılıb gətirilir. Start götürən təyyarə 280&nbsp;km/saat sürətlə "DC-10"-dan düşən metal parçasının üzərindən keçir. Metal parçası təkərdən qalxaraq yanacaq çənini kəsir və 120 ton kerosin alışır. Cırılan təkərin özü də 330&nbsp;km/saat sürətlə hərəkət edən təyyarənin qanadına çırpılaraq onu sıradan çıxarır. Digər tərədən, saniyədə 75 litr kerosinin qaynar mühərrikin üstünə tökülməsi nəticəsində həm mühərriklər sıradan çıxır, həm də bütün təyyarə bir neçə dəqiqə ərzində səmada külə dönür. Təyyarə təqribən 60 metr yüksəklikdə 30 saniyə uçur, bütün naviqasiya sistemləri sıradan çıxır. Uçuşu idarəetmə mərkəzinin növbətçisi təyyarə havaya qalxan anda "siz yanırsınız, geri qayıdın" desə də artıq gec idi. Uçusdan 1.28 dəqiqə sonra yanan təyyarə yaxınlıqdakı otelin üzərinə düşür.

Yanğın nəticəsində təyyarədəki 109 nəfər və 4 otel işçisi həlak olub. Nəticədə Fransanın aviasiya naziri Jan Klod Qesso dərhal "Concorde" ların uçuşunu qadağan edib. 31 may 2003-cü ildə "Aİr France", 24 oktyabrda isə "British Airways" son dəfə "Concorde" dan istifadə edib. Təyyarənin son uçuşu isə 26 noyabr 2003-cü ildə London aeroportundan Filtona – istehsal edildiyi şəhərə olub.

## Mənbə

* Bir qəzanın tarixçəsi
Nə faydası (mahnı)

***Nə Faydası*** - 2010-cu ildə video kimi təqdim olunmuş, mahnı isə 2009-cu ilin dekabrında satışa çıxan Dəniz albomundandır. Mahnının sözləri və musiqisi Hüseyn Abdullayevə aiddir.

## Mənbə
*Rəsmi səhifəsi
*Rəsmi YouTube Kanalı 
*Facebook-da
Ağstafaçay su anbarı

**Ağstafa su anbarı** — Azərbaycanın Qazax rayonunda, Ağstafaçayın üstündə su anbarı. 1971-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Sahəsi 6,3 kilometr2, ümumi həcmi 120 milyon metr3, faydalı həcmi 111 milyon metr3-dir. Bəndin uzunluğu 1,9 kilometr, hündürlüyü 50,2 metrdir. Ağstafaçay su anbarından çəkilmiş 2 magistral kanal (uzunluğu 59 kilometr və 12 kilometr) vasitəsilə Qazax, Tovuz və Şəmkir rayonları ərazisində 74,1 min hektar sahə suvarılır.

Əsasən Ermənistan ərazisindən Ağstafaçaya axıdılan transsərhəd çirkləndiricilərin hesabına daha çox çirklənməyə məruz qalır. Ağstafaçay üzərində yerləşən Ermənistan ərazisindəki yaşayış məntəqələrindən məişət və sənaye çirkab sularının çaya axıdılması hələ Sovetlər dövründən mövcuddur. Bu tullantılar sututarlarda mürəkkəb biokimyəvi prosesləri sürətləndirir və çirklənmənin artmasına təsir göstərir. Fenollar və mis birləşmələrinin orta illik miqdarı YVQH-dən bir neçə dəfə çoxdur.
Su anbarının biogen elementlərlə zəngin olmasına baxmayaraq (nitrat azotu – 2,0 mq/l; dəmir oksidi 1,3 mq/l; silisium 5,5 – 6,0 mq/l; mineral fosfor 0,06 – 0,04 mq/l; nitrit azotu 0,05 mq/l) burada fauna həm növ tərkibinə və həm də miqdarına görə zəif inkişaf etmişdir. Çox güman ki, Ağstafaçayın zəhərli suları su anbarında faunanın inkişafına mənfi təsir göstərir.
Su anbarının zooplanktonunda cəmi 18 növ orqanizm qeydə alınmışdır. Onların 10 növü rotatorilərin, 4 növü şaxəbığcıqlı xərçənglərin, 4 növü isə kürəkayaqlı xərçənglərin payına düşür.

## İxtiofauna
Ağstafaçay su anbarında 10 növ balığın yayılması müəyyən edilmişdir (Kür xramulyası, Kür şirbiti, Qafqaz enlibaşı)Şərq qıjovçusu, Kür gümüşcəsi, Zaqafqaziya gümüşcəsi, Anqor çılpaqçası, Zaqafqaziya ilişkəni, Qızılı ilişkən, Qambuziya). Xramulya və şirbit vətəgə əhəmiyyətli balıqlardır. 70-ci illərdə su anbarının ixtiofaunasında Qafqaz enlibaşı (77,8 %) və Kür xramulyası üstünlük təşkil edirdilər. hazırda bu balıqlara, xüsusilə xramulya balığına az – az hallarda rast gəlinir.
## Şəkillər

Aghstafa su anbari -2.jpg
Aghstafa su anbari -5.jpg

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 1960-cı illərdə Ağstafada su anbarının inşası: AzTV-nin arxivindən nadir görüntülər
Varvara su anbarı

**Varvara su anbarı** — Kür çayının üzərində, Mingəçevir SES-dən 20 km aşağıda yerləşir. Ondan buraxılan suları gündəlik tənzimləmək və elektrik enerjisi istehsal etmək məqsədilə 1956-cı ildə istismara verilmişdir. Su anbarının uzunluğu 13 km, normal səviyyədə maksimum eni 3,4 km-dir, dərinliyi 8,2 m, sahil xəttinin uzunluğu 31 km, su güzgüsünün sahəsi isə 20,5 km²-dir. Varvara su anbarında 3 aqreqatdan ibarət və ümumi gücü 16,5 min.kvt olan Varvara su-elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir.

## Su anbarının ixtiofaunası
Varvara su anbarının ixtiofaunasının növ tərkibini və onların rastgəlmə intensivliyini nəzərdən keçirtsək burada 34 növ və yarımnöv, iki hibrid və bir forma (karp) balığının təftişi göstərmişdir ki, müasir dövrdə su anbarında Xəzər qızıl balığı, Kür xramulyası, zərdəpər, mursa, poru, qılınc balıq və Xəzər minoqası yoxdur (İsmayılov, 2004). Varvara su anbarında hazırda 26 növ və yarımnöv, iki hibrid və bir forma, balıq (27+3) vardır. Bu balıqların içərsində çoxsaylılar – durna balığı, külmə, həşəm, Zaqafqaziya gümüşçəsi, çapaq, naxa, sıf, daban balığı, Kür gümüşçəsi; orta saylılar- kür şəmayısı, qambuziya, Kür xulu, Qafqaz xulu, çəki, karp; azsaylılar – Kür qumlaqçısı, Kür altağızı, lil balığı, qızılüzgəc, Qafqaz enlibaşı; seyrək rast gələnlər qıjovçu, qızılı ilişkən; hibrid- külmə x çapaq və hibrid- külmə x altağız ayırd edilir. Aparılmış son tədqiqat işləri nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, külmə vətəgə əhəmiyyətli balıqlar arasında say dinamikasına görə birinci yeri tutur (34,5%), sonrakı yeri 25,5 %- lə çapaq tutur. 15,5%-lə həşəm, üçüncü, 10,7%- lə çəki dördüncü yeri tutur. Axırıncı yerləri sıf balığı 8,9% və durna balığı 4,8% tutur. Su anbarında bitkilərin (xüsusilə qamış) həddən artıq çoxalması və inkişafı, yırtıcı balıqların digər vətəgə əhəmiyyətli balıqları və onların körpələrini ovlanma imkanını artırır.

## Ədəbiyyat
# Kür silsilə su anbarlarının biologiyası. Bakı, Elm,2010,

## İstinadlar
Şəmkir su anbarı

**Şəmkir su anbarı** — Kür çayının üzərində su anbarı, 1982-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Anbarın ümumi sututumu 2677 mln m³, faydalı həcmi isə 1425 mln m³-dir. Anbarın normal dolma səviyyəsi 158 m, su güzgüsünün sahəsi 115,0 km², bəndinin üstdən uzunluğu 4500 m, hündürlüyü isə 70 m-dir. Anbardan Şəmkir, Samux, Göygöl, Goranboy rayonlarının 46 min. hektar torpaq sahələrini suvarmaq üçün Şəmkir maşın kanalına ikipilləli nasos stansiyası vasitəsilə su götürülür. Su anbarı kompleksinə daxil olan Şəmkir su-elektrik stansiyasında hər birinin gücü 190 min kvt olan 2 ədəd turbin quraşdırılmışdır. İlk başlarda barajda 20 növ balıq növü yaşadığı halda, hal hazırda 17 növ balığın yaşadığı müəyyən olunmuşdur.

## Su anbarının ixtiofaunası
Şəmkir su anbarının balıq faunası Kür çayının və su anbarının altında qalmış su hövzəsinin balıqları əsasında formalaşmışdır. Su anbarının yaradıldığı ilk dövrlərdə oradan cəmi 20 növ balıq və bir külmə x çapaq hibridi qeydə alınmışdır. Balıqların 13 növü (çəki, çapaq, külmə, poru, şəmayı, həşəm, sıf, naxa, xramulya, zərdəpər, kür şirbiti, qalınalın, dabanbalığı) vətəgə əhəmiyyətli, 7 növü isə (yastıqarın, zaqafqaziya gümüşcəsi, enlibaş, çılpaqça, iriboğaz xul) vətəgə əhəmiyyəti olamayan balıqlar olmuşdur. Qalınalın və dabanbalığından başqa digər balıqlar yerli faunaya məxsus balıqlardır. Son illərin tədqiqatına əsasən su anbarının ixtiofaunasında müəyyən dəyişikliklər baş vermişdir. Belə ki, hal – hazırda su anbarında 17 növ balığın olduğu müəyyən edilmişdir. Külmə, kür xramulyası, zərdəpər, çəki, yastıqarın, çılpaqça kimi balıq növlərinin miqdarı azalmış, şəmayı, dabanbalığı, zaqafqaziya gümüşcəsi kimi balıqların miqdarı isə əksinə artmışdır. Su anbarının ilk illərində rast gəlmə intensivliyinə görə əsas yeri çapaq, külmə, çəki və kür xramulyası tutduğu halda, son illərdə bu yeri çapaq, dabanbalığı, sıf və şəmayı balıqları tutur. Digər balıqların miqdarı isə xeyli azalmışdır. Kür xramulyasına su anbarında təsadüfi hallarda rast gəlinir, poru balığına isə son vaxtlarda təsadüf edilməmişdir.

## Ədəbiyyat
* Kür silsilə su anbarlarının biologiyası. Bakı, Elm,2010,

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yenikənd su anbarı

**Yenikənd su anbarı** — Şəmkir su anbarından 14 km aşağıda elektrik enerjisi istehsal etmək məqsədilə 2000-ci ildə istismara verilmişdir.

Anbarın ümumi həcmi 158 mln. m³, faydalı həcmi isə 136 mln. m³-dir. Anbarın bəndində ümumi gücü 150 min.kvt olan 4 aqreqat quraşdırılması nəzərdə tutulmuşdur. Hazırda onlardan 112,5 min. kvt gücündə 3 aqreqat istismara verilmişdir. Anbarın suyu ilə Qarasaqqal arx kanalı vasitəsilə Samux rayonunun 6 min hektar torpaq sahəsi su ilə təmin edilir.

## Su anbarının ixtiofaunası
Yenikənd su anbarının da ixtiofaunası Kür çayının əsasında formalaşdırılmışdır. Bu su anbarı Şəmkir və Mingəçevir su anbarlarının arasında yerləşdiyindən onun faunasının tərkibində bəzi balıqlar (xramulya, zərdəpər) azlıq təşkil edir. Yenikənd su anbarının ilk illərində orada 16 növ balıq qeyd edilmişdir, onların 10 növü vətəgə əhəmiyyətli (çapaq, külmə, çəki, şəmayı, sıf, xramulya, zərdəpər, naxa, ağamur, dabanbalığı), 6 növü isə (yastıqarın, zaqafqaziya və kür gümüşcəsi, kür qumlaqçası, çılpaqca və iriboğaz xul) qeyri vətəgə balıqlarıdır. Su anbarında miqdarına görə birinci yeri çapaq və dabanbalıqları, sonrakı yerləri külmə, şəmayı və sıf balıqları tutur. Digər balıqlar su anbarında azlıq təşkil edirlər.

## Ədəbiyyat
# Kür silsilə su anbarlarının biologiyası. Bakı, Elm,2010

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Araz su anbarı

**Araz su anbarı** — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının İran İslam Respublikası ilə sərhəd hissəsində Araz çayının üzərində yaradılmış, su anbarı 1971-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Azərbaycan və İran İslam Respublikası dövlətləri tərəfindən birgə tikilmiş bu su anbarı energetika və suvarma məqsədləri üçün birgə də (paritet əsasında) istismar olunur. Araz su anbarının ümumi su tutumu 1350 mln m³, faydalı həcmi 1150 mln m³-dir.

left|300px|thumb

Su anbarının uzunluğu 52,0&nbsp;km, maksimum eni 6,1&nbsp;km, normal su səviyyəsində dərinliyi 18,2 m-dir. Araz su anbarı bəndinin hündürlüyü 34 m, bəndin üstdən uzunluğu 1026 m, eni isə 12 m-dir. Su anbarının istismara verilməsi ilə Azərbaycan və İran tərəfinin 400 min hektar suvarılan torpaq sahələri su ilə təmin edilmişdir.
Araz su-elektrik stansiyasında 2 ədədi İran İslam Respublikası ərazisində, 2 ədədi isə Azərbaycan Respublikası ərazisində olmaqla 4 ədəd turbin quraşdırılımışdır. Stansiyanın bir aqreqatının suburaxma qabiliyyəti 66,5 m³/san təşkil edir.

Su anbarını çirkləndirən əsas mənbələr. Araz (Naхçıvan) su anbarının çirklənməsində əsas rolu Araz çayı oynayır. Çünki Ermənistanın bütün çirkablı tullantıları təmizlənmədən birbaşa bu çaya axıdılır. Belə ki, Ermənistan ərazisindən başlanan və Araz çayına birləşən Axura və Zəngi (Razdan) və bir sıra digər kiçik çayları, Araz (Naхçıvan) su anbarına qədər оlan Ermənistanın bütün çirkab sularını bir başa Araza daşıyırlar. Araz çayı isə təbii yolla bu çirkablardan xilas olmamış su anbarına daxil olur.

## Mənbə
 SU ANBARLARI

## Həmçinin bax
*Araz SES
Xanbulançay su anbarı

**Xanbulançay su anbarı** — Azərbaycan Respublikasın Lənkəran rayonunda su anbarı. Çay əkinlərinin suvarma suyuna tələbatının ödənilməsi məqsədilə tikilmişdir. 1976-cı ildə istismara verilmişdir.

Ümumi su tutumu 52 mln m³-dir. Bəndin hündürlüyü 64 m, üstdən uzunluğu isə 550 m-dir. Su anbarının istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycanın subtropik zonasında 22,0 min hektar torpaq sahəsinin suvarılması təmin edilmişdir. Su anbarını lazımi miqdarda axınla təmin etmək üçün Bəşəriçay üzərində sərfi 10 m³/san olan dağ tipli suqəbuledici tikilmişdir. Suvarma ərazilərinə su sərfləri 2,2 və 8,8 m³/san və uzunluqları 7,8 və 8,2&nbsp;km olan Sağ və Sol sahil Xanbulançay kanalları ilə verilir.

Şah Təhmasibin saray katibi Qasım bəy Həyati Təbrizinin 1554-cü ilə aid "Tarix" əsərindən ərazidə daha öncə də, Şeyx Heydər dövründə Xanbəyli adlı su anbarının olduğu məlum olur.

## İstinadlar

## Mənbə
*  SU ANBARLARI

## Həmçinin bax
* Viləşçay su anbarı
Viləşçay su anbarı

**Viləşçay su anbarı** — Azərbaycan Respublikasın Masallı rayonunda su anbarı. Çay əkinlərinin suvarma suyuna tələbatının ödənilməsi məqsədilə tikilmişdir.

1986-cı ildə istismara verilmişdir.

Masallı rayonunda Viləşçayın üzərində tikilən su anbarının həcmi 46,0 mln. m³, topaq bəndinin hündürlüyü 37 m və üstdən uzunluğu 3,2&nbsp;km-dir. Anbarın 2-ci növbəsinin tikintisi ilə bəndin hündürlüyünün daha 15 m qaldırılması və anbarın həcminin 130 mln. m³-ə çatdırılacağı nəzərdə tutulmuşdur.

## Həmçinin bax
*Xanbulançay su anbarı

## İstinadlar
Vayxır su anbarı

**Heydər Əliyev adına (Vayxır) su anbarı** - tikintisi 2005-ci  ildə Əkbərov Vəli tərəfindən başa çatdırılmışdır. Onun ümumi sututumu 100 mln m³, bəndinin uzunluğu 550 m, hündürlüyü 70,5 m-dir. Su anbarı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək, Şahbuz və Culfa rayonlarında 6,9 min hektar yeni torpaqların suvarılması və 9,9 min hektar mövcud suvarılan torpaqların su təminatının yaxşılaşdırılması məqsədilə nəzərdə tutulmuşdur.

Su anbarının layihəsi hələ 1981-ci ildə hazırlanmışdır. 1982-1983-cü illərdə inşaat işlərinə başlanıb. Lakin anbarın tikintisinə uzun illərdiki dayandırılmışdı.

## İstinadlar

## Şəkillər


Şəkil:Vayxır su anbarı-2.JPG|Vayxır su anbarının görünüşü
Şəkil:Vayxır su anbarı-3.JPG|Vayxır su anbarının sutullayıcı qurğusu
Şəkil:Vayxır su anbarı.JPG|Vayxır su anbarı
Emu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Bu fəsiləyə yeganə  (Latham, 1790) növü daxildir. 1980-ci ilə qədər dəvəquşukimilər dəstəsinin nümayəndələri də bu fəsiləyə aid edilirdi. Emu dəvəquşuna oxşayır, uça bilmir, bir neçə növü məlumdur. Hamısı Avstraliyada yayılmışdır. Üç barmağı var. Bu dəstəyə daxil olan emu Avstraliyanın kollu səhralarında və bozqızlarda məskən salır. Onlar bitkilərin yaşıl hissəsini yeyir, bəzi yerdə əkinə zərər vurur. Dişi emu bir neçə yumurta qoyur, erkək emu kürt yatıb bala çıxarır və onları gəzdirib qayğısına qalır. Bəzən emular birləşib sürü əmələ gətirir. Zoopark şəraitinə yaxşı uyğunlaşır.

## Sinonimi
* 

## Növləri
* 
* †
* †
* †

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kilometr

**Kilometr** (qısaca **km**) — geniş yayılmış uzunluq ölçü vahidi.

1 **km** = 1000 m = 0,621 mil = 0,9374 verst = 1094 yard= 3281 ft = 1,057 işıq ili = 6,67 AU

* 1&nbsp;km² = 1000000 m²
* 1&nbsp;km³ = 1000000000 m³
Ləmbəranskilər

**Ləmbəranskilər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soyun ulu babası Bayramdır. Bayram müqəddəs Kərbəla torpağını ziyarət etmişdi.
Kərbəlayı Bayramın Qəhrəman, Bayram adlı oğlanları vardı.

Kərbəlayı Bayramın ikinci oglu Bayram 1809-cu ildə Qarabağın Kəbirli mahalının Lənbəran kəndində anadan olmuşdu. Molla yanında təhsil almışdı. Əhməd xan İbrahimxəlil xan oglu Sarıcalı-Cavanşirin rəiyyəti idi. O, rəiyyət təbəqəsindən çıxsa da, varlı-hallı bir adam idi. Xeyli torpağa yiyələnmişdi. Lənbəran kəndi ilə Kəngərli obası arasında "Hacı Bayram yeri" adlı torpağı vardı. O, müqəddəs Məkkəyi-mükərrəmi ziyarət etmişdi.

Hacı Bayramın Əbdüləziz, Şükür, İsmayıl, Əsəd, Nəsir adlı oğlanları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
* İsmayıl bəy Ləmbəranski — 1877-ci ildə Şuşa qəzasının Lənbəran kəndində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini kənd məktəbində almışdı. 1902-ci ildə Şuşa real məktəbinə qəbul olmuşdu. Sonra Bakı gimnaziyasında oxumuşdu. Sankt-Peterburq Universitetində ali təhsil almışdı. Bakı neft mədənlərində mühəndis işləmişdi. 1918-ci ilə qədər Azərbaycanda neft sənayesi, kimya, maşınqayırma və digər sahələr üzrə mühəndislərin sayı az idi: Əsədulla Abdullayev, Sultanmahmud Axundov, Ələsgər bəy Bəylərbəyov və başqaları. Onlardan biri də İsmayıl bəy Ləmbəranski idi. İsmayıl bəy Ləmbəranski 1947-ci ildə Bakıda vəfat edib.
* Cəmil bəy Ləmbəranski — Azərbaycan Demokratik Respublikası parlamentinin üzvü, görkəmli travmatoloq və ortoped, dosent, əməkdar həkim, səhiyyə əlaçısı.
* Əliş Ləmbəranski — Azərbaycanın tanınmış dövlət xadimi; SSRİ Dövlət mükafatı laureatı; əməkdar mühəndis.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Ləmbəranskilər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, № 9, səh.15–21.

## Həmçinin bax
* Qarabağ
* Lənbəran

## Xarici keçidlər
Candargöl

**Candargöl** () — Ağstafa rayonunda yerləşən göl. Azərbaycan Respublikasının qərbdəki iki ucqar nöqtəsindən biridir. Eyni zamanda Azərbaycan və Gürcüstan arasındakı sərhəd gölün tam ortasından keçir.

Göl dəniz səviyyəsindən 291,4 m yüksəkdə yerləşir, sahəsi – 10,6 kv.km, eni – 3&nbsp;km, uzunluğu – 6,4&nbsp;km, orta dərinliyi – 3,75 m, maksimal dərinliyi – 7,2 m, həcmi – 51,0 mln. m³ -dir . 

Suyun temperaturu yayda +30–32 °С, qışda +2–3°С təşkil edir. Nadir hallarda – çox soyuq keçən qış aylarında donur. 
Daimi təbii axarları yoxdur. Əsasən qədim Xan arxı (Qardabani arxı) və hövzəsindəki suvarma sistemlərinə daxil olan arxların gətirdiyi çay suları, eləcə də atmosfer suları və yeraltı sular hesabına qidalanır. Cənubi Qafqazın 1823 və 1880-ci illərə aid xəritələrində  göl coğrafi obyekt kimi qeydə alınmışdır. 

Ətrafının bəzi yerlərində bataqlıqlar var. 1927-ci ildə qurumuş, 1928-ci ildə yenidən dolmuşdur. 1993-cü ildə Azərbaycan və Gürcüstan respublikaları arasında bağlanmış benəlxalq müqaviləyə əsasən Gürcüstan hər il Qardabani magistral kanalı vasitəsilə Candargölə 70 mln. m³ həcmində Kür suyu ötürür. Onun 50 mln. m³ Ağstafa rayonunda suvarma işləri üçün, 20 mln. m³ isə gölün ekoloji tarazlığının qorunması üçün istifadə olunur .

Gölün suyu şirindir. Florasında qamış və həsirotu üstünlük təşkil edir.

Göldə 20-dən artıq balıq növü yaşayır. Onlardan karp, som, şirbit, çömçə balığı, xramuli və s.-i göstərmək olar.

Borçalı bölgəsində Candar kənd adına 1536-cı ilə aid məxəzlərdə rast gəlinir . Hazırda Qardabani rayonunda – gölün yaxınlığında əhalisi azərbaycan türkləri olan Candar, Marneuli rayonunda Aran Candar və Dmanisi rayonunda Lök-Candar kəndləri var. Belə kənd adına 1723-1728-ci illərdə tərtib olunmuş  “Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri” adlı Osmanlı təhrir sənədində də rast gəlirik .   

Gölün adının 1140-1146-cı illərdə Azərbaycan və Aran hökmdarı olmuş Çavlı Candar  və onun mənsub olduğu candar (türk) tayfasının adı ilə bağlı olduğu güman edilir. Bu tayfa yalnız Cənubi Qafqazın deyil, həmçinin Osmanlı dövlətinin təşəkkülü və inkişafında mühüm rol oynamış toplumlardan biridir.

## İstinadlar

## Şəkillər

Şəkil:Lake Jandari 1.JPG|
Şəkil:Lake Jandari 2.JPG|
Şəkil:Lake Jandari 4.JPG|


## Xarici keçidlər
Xaltan bulağı

**Xaltan bulağı** — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Xaltan kəndinin ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Xaltan kəndinin şimal-şərqində, Gilgilçayın hər iki sahilində çoxdebetli, isti kükürdlü mineral bulaqlar yerləşir. Qədimdən yel və dəri xəstəliklərininmüalicəsində istifadə olunur. Tədqiqatçılara görə, bulağın adı Türk mənşəli təkhecalı  qədim xar və ya gar ("isti" deməkdir;sonralar [r] səsi [l] səsinə keçmişdir) və dan (su) sözlərindən düzəldilmişdir (osetin dilində qardan "istisu"mənasındadır. Hidronimdəki dan (su) sözünün tan formasına düşməsi isə tat dilinin Xaltan şivəsində d səsinin t səsi kimi tələffüz olunması ilə əlaqədardır. Qeyd edək ki, Don çayının adı da tarixən Tan variantında işlənmişdir.

## Həmçinin bax
* Xaltan kəndi

## Mənbə
* *"Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti"*. II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 235.
Bulqar dili

**Bulqar dili** — Qədim ölü Türk dillərindəndir. Böyük Bulqariyanın parçalanmasmdan sonra bulqar tayfalarının bir hissəsi Dunayda və Orta Volqaboyunda, digər hissələri isə Azov sahillərində məskunlaşdılar və məhz buna görə də həmin tayfaların dilləri Dunay-Volqa və Kuban-Bulqar adlandırılmışdır. Bulqar dilinin ayrı-ayrı leksemləri haqqında hələ M. Kaşğarinin tədqiqatlarında da rast gəlmək mümkündür.

## İstinadlar
Qumuq dili

**Qumuq dili** — türk dilləri ailəsinə daxil olan dillərdən biri, qumuqların ana dili. Türk dillərinin qıpçaq qrupuna aiddir.

Rusiya Federasiyası ərazisində, əsasən Dağıstan, qismən də Çeçenistan, İnquşetiya və Şimali Osetiya respublikalarında yayılmışdır. Əlifbası 1929-cu ilədək ərəb, 1928-38 illərdə latın və 1939-cu ildən isə kiril qrafikası əsasında tərtib olunmuşdur.

## Müqayisə

## İstinadlar

## Mənbə
*
Tartar (mifologiya)

**Tartar** ya **Tartaros** (; ) qədim yunan mifologiyasında axirətin, və ya yeraltı aləmin ya cəhənnəmin dibi ya alt dibsiz qatı sayılır ki, Aidin aləmi onun üzərində yerləşmişdir. Günahkarlar, tanrılara qarşı çıxanlar burada həbs olunur.↵Bu zülmət dibsizlik yerin qatından, yerin səthindən göyə qədər olan məsafə qədər dərində yerləşmiş: Homerə görə 9 günlük məsafədə yerləşmiş tartar üç qaranlıq ya Ereb qatı və Poseydon tərəfindən çəkilmiş dəmir divar və qapılarla əhatə olunmuşdur. Əfsanəyə görə Xaosdan atılan zindan doqquzuncu gün üfüqü keçərək yerə düşərmiş. Eyni minvalla yerdən aşağı atılan zindan doqquz gün doqquz gecədən sonra zülmət qaranlıq tartara çata bilərmiş. Gündüzlər Niks tartara çəkilər, axşamlar isə yeri bürüyərmiş. Hesioda görə Xaos və Geyadan sonra doğulmuş ya yaranmışdır. Epimenidə görə Niks və Aeradan törənmişdir. Digər bir əfsanəyə görə Efir və Geyanın oğludur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8

## Həmçinin bax
Noqay dili

**Noqay dili** və ya **noğay dili** — Türk dilləri ailəsinin qıpçaq-noqay yarımqrupuna aiddir. Bu qrupa noqay, qaraqalpaq, qazax vəs. daxildir. Bu dildə 54 min əhali danışır. Yazısı kiril əlifbası əsasında tərtib olunmuşdur. Dilin və millətin adı Noğay xan ilə əlaqəlidir.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Mehman göl

**Mehman göl** — Azərbaycanın Ağcabədi, İmişli və Beyləqan rayonları ərazisində göl.
## Xüsusiyyətləri
Göl dəniz səviyyəsindən 7 metr yuxarıda yerləşir. Ümumi sahəsi 1200 ha-dır. Gölün uzunluğu 8&nbsp;km, eni 4&nbsp;km, maksimal dərinliyi isə 1,5 m təşkil edir. Göl Kür çayından damba vastəsi ilə ayrılır. Son zamanlar gölün sahəsi kişilmişdir. Göl ətrafının iqlimi quru subtropik, yarımsəhradır. Yayı quru, olduqca isti, qışı isə mülayim keçir. Yayda ətraf ərazilərdə temperatur 22-35 °С, yanvarda isə +2,5 °С təşkil edir. Göl qış ayları donmur. Yağıntılar əsasən yaz və payız aylarında düşür. Suyunun duzluğu 5,5 q/l təşkil edir. Temperaturu isə yada 22-29°С, qışda isə 4-7,5 °С olur.
## İstinadlar
Günəşli (Biləsuvar)

**Günəşli** (əvvəlki adı: **Kirovka**) — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Günəşli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1 sentyabr 2005-ci il tarixli 976-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Biləsuvar rayonunun Kirovka kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Kirovka kəndi Günəşli kəndi, Kirovka kənd inzibati ərazi vahidi Günəşli kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi Rusiyanın köçürmə siyasəti nəticəsində rus kəndlilərinin Azərbaycanda yerləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq 1905-ci ildə yaranmış və Alekseyevka adlandırılmışdı. Sovet hakimiyyəti illərində S. M. Kirovun (1886–1934) adı ilə Kirovka adlandırılmışdır. 1998-ci ildən kəndin adı Azərbaycan yazıçısı M. C. Paşayevin şərəfinə Mircəlal kimi rəsmiləşdirilmişdir. Memorial toponim olmuşdur. Kənd 2005-ci ildən Günəşli adlanır.

## Tarixi
Kənd Nadir şah dövründə onun qışlaq etdiyi ərazilərdən biri olub.

### Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə, rayonun qərbində, rayon mərkəzindən təxminən 7–10&nbsp;km məsafədə yərləşir. Çaylı, Ağayrı, İsmətli kəndləri ilə sərhəddir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Kənddə 616 təsərrüfat var. Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı və maldarlıq təşkil edir.

2015-ci il iyun ayının 25-də kəndə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.

## Mədəniyyəti
Kənddə Günəşli kənd kitabxana filialı, Günəşli kənd klubu və Günəşli Poçt Agentliyi fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə Günəşli kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə Günəşli kənd məscidi yerləşir.

## Səhiyyə
Kənddə Günəşli kənd tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Kirovka

**Yaşayış məntəqələri**

;Azərbaycanda
* Kirovka (Ağstafa) — Ağstafa rayonunun Həsənsu kəndinin 29 dekabr 1992-ci ilə qədərki adı.
* Kirovka (Biləsuvar) — Biləsuvar rayonunun Günəşli kəndinin 1 sentyabr 2005-ci ilə qədərki adı.
* Kirovka (Saatlı) — Saatlı rayonunun Mircəlal kəndinin 7 fevral 1991-ci ilə qədərki adı.
* Kirovka (Şamaxı) — Şamaxı rayonunun Nağaraxana kəndinin 5 oktyabr 1999-cu ilə qədərki adı.

## Həmçinin bax
* Kirovkənd
Titanomaxiya

**Titanomaxiya** ( Titanlar müharibəsi) — qədim yunan mifologiyasında Olimp tanrıları ilə titanların Ofris və Olimp dağları arasında qərar tutan müharibəsi.

## Hakimiyyət uğrunda mübarizə
### Zevsin doğulması
Tanrı Kron bir vaxtlar onun özünün atası Uranın hakimiyyətini ələ keçidiyi kimi, uşaqlarının da onun hakimiyyətini ələ keçirə biləcəklərindən ehtiyat edərək onları udmuşdur. Bu səbəbdən Reya ilahəsi Zevsi Krondan gizlin olaraq Krit adasındakı Psixro mağarası adlanan bir yerdə dünyaya gətirmişdir. Reya əri Kronu aldadaraq ona yemək üçün Zevsi yox, bələnmiş daş parçasını vermişdir. Keçi Amalfeya körpə Zevsi əmizdirmiş, Kuretlər onu qorumuş, nimfa Adrasteya və İdeya isə onu Kretada balla bəsləyib böyütmüşlər. Mağaranı gözətçilər qoruyarmış və hər dəfə körpə Zevs ağlarkən, onlar nizələrini qalxanlarına vurub taqqıldadaraq onun səsinin Kron tərəfindən duyula bilməsinə mane olmuşlar.
### Qisas
Boyüyüb başa çatdıqdan sonra Zevs zəhər içirdərək atası Kronu əvvəlcə daşı , sonra uşaqları qusaraq geri qaytarmağa məcbur edir. Sonra Zevs bacı-qardaşları ilə birlikdə Kronun Tartara salmış olduğu yüzqollular və təpəgözləri azad edir və titanlara qarşı müharibə elan edirlər. Titanlar Ofris, Zevs və müttəfiqləri isə Olimp dağında qərar tuturlar.

### Savaş
Titan ilahələr Teya, Reya, Temis, Mnemosina, Feba və Tefida baxmayaraq ki, qardaşları titanlar ilə nigahda idilər müharibədə onların tərəfini saxlamamışdırlar. Bu nigahlar dünyaya müxtəlif növ tanrılar gətirmək məqsədi güdürdü.
Müharibə on il davam etsə də bu və digər tərəf üstünlüyü əldən vermir. Bu zaman Geya Kronun bir vaxtlar Tartara salmış olduğu yüzqollular və təpəgözlər azad etməsini məsləhət görür. Azad edildikdən sonra 
olimplərə köməyə gələn təpəgözlər Zevsə şimşək və ildrımı, Aidə "kineyi" – közəğörünməz edən, it dərisindən olan, papağı verirlər. Zevs ildırım və şimşəyi sağa-sola çaxdıraraq hər tərəfi oda, alova qərq edir, okeanı qaynadır. Üç yüzqollular isə malik olduqları üçyüz əl-qol vasitəsilə düşmən istiqamətinə nəhəng qayaları atırlar. Titanlar nəhəng sal qayalar altında qalaraq əzilmiş olurlar, beləliklə də müharibənin taleyi həll edilmiş olur. Qaliblər məğlubları zəncirləyərək Tartara atırlar. Zevs yüzqolluları tartara salınmışların bir daha geri qayıda bilməmələri üçün gözətçi təyin edir.

### [[atlant (mifologiya)|Atlant]]
Titanomaxiya zamanı qardaşı Menetiy kimi rəqib tərəfdə iştirak etdiyi üçün Zevs tərəfindən əbədi olaraq kürəklərində yeri və göyü saxlamağa məhkum olunmuşdur. Onun yeddi gözəl qızı – Pleyadlar atalarının çəkmiş olduğu zülümə dözməyərək ulduzlara çevrilmişlər.

## Yerin, dənizin və axirətin hakimləri

Qardaşları Aid və Poseydonun köməyi ilə atasını əl çəkməyə məcbur edərək onu taxt-tacına sahib olurlar. Beləki, bütün yer üzünün tanrısı Zevs, yeraltı dünyanın – cəhənnəmin tanrısı Aid, dənizlərin tanrısı isə Poseydon olur.
İxtiyar Qasımov

**İxtiyar Qasım oğlu Qasımov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
22 mart 1970-ci ildə Ağdam rayonunda anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Salahlı kənd orta məktəbinə getmiş və səkkizinci sinfə qədər burada təhsil almışdır. 1985-ci ildlə Bakıya gələrək təhsilini burada davam etdirir. 1992-ci ildə könüllü olaraq hərbi komissarlığa müraciət edərək döyüşlərə göndərilməsini xahiş edir.

## Döyüşlərdə iştirakı
İxtiyarı "N" saylı hərbi hissəyə təhkim edirlər. O, ilk günlərdən özünə ad-sad qazanmışdı seçdiyi düzgün qərarın nəticəsi olaraq Qazançı kəndində ermənilərin üç PDM-si, bir zirehli maşını və onlarla canlı qüvvəsi məhv edildi. 1992-ci il 14 iyul tarixdə ermənilər Canyataq kəndinə hücuma keçdilər, burada bir neçə döyüşçü yaralanır onların erməni qəsbkarlarının əlinə keçməməsi üçün İxtiyar özünü qabağa ataraq əks hücumun qarşısını almağa çalışır. Yaralıları xilas edirlər İxtiyar özü isə qəhrəmancasına həlak olur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 dekabr 1992-ci il tarixli 350 saylı fərmanı ilə Qasımov İxtiyar Qasım oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Salahlı kənd qəbristanlığında dəfn edilib.

Vaxtilə oxuduğu Salahlı kənd orta məktəbi onun adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 155.

## İstinadlar
Məhəmməd Həsənov (hərbçi)

**Məhəmməd Ələsgər oğlu Həsənov** () — Azərbaycan hərbi xadimi, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (1992). Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Məhəmməd Həsənov 9 avqust 1959-cu ildə Goranboy rayonunun Qarasüleymanlı kəndində doğulmuşdur. 1966–1976-cı illərdə buradakı 3 saylı məktəbdə təhsil almışdır. 1977–1979-cu illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. Sonra isə Kiyev şəhərinə gedir. 1980-ci ildə Kiyev Radioelektronika Texnikumuna daxil olur. 1984-cü ildə buradakı "Kommunist" zavoduna işə qəbul edilir. 1987-ci ildə Vətənə qayıdır və təhsil aldığı 3 saylı məktəbdə hərbidən dərs deyir. 9 noyabr 2020-ci ildə avtomobil qəzasına düşür və 18 noyabr 2020-ci ildə vəfat edir.

## Döyüşlərdə iştirakı
Ermənilər torpaqlarımıza hücum edəndə o, könüllülərdən ibarət dəstəyə komandir təyin olunur. Məhəmmədin döyüş yolu Mənəşli, Erkəç, Qaraçinar, Talış kəndlərindən keçir. Ermənilər ağır itkilər verərək geri çəkildilər. Məhəmməd xeyli erməni quldurunu şəxsən özü məhv etdi. 1992-ci il könüllü batalyonlar ləğv edildikdən sonra "N" saylı hərbi hissədə xidmətini davam etdirir. 1993-cü ildə Baki Ali Komandirlər Məktəbini bitirir. O, polkovnik-leytenant rütbəsinədək yüksəlmişdi. 2002-ci ildən Goranboy rayonunun Veyisli kənd orta məktəbində işləmiş və təhsil aldığı 3 saylı tam orta məktəbdə direktor vəzifəsində çalışmışdır.

Ailəli və dörd övladı olmuşdur.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyun 1992-ci il tarixli 6 saylı fərmanı ilə Həsənov Məhəmməd Ələsgər oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 112–113.
Məhərrəm Seyidov

**Məhərrəm Mirəziz oğlu Seyidov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Sədərək döyüşləri şəhidi.

## Həyatı
7 sentyabr 1952-ci ildə Şərur rayonunun Alışar kəndində anadan olmuşdur. 1969-cu ildə burada N. Nərimanov adına orta məktəbi bitirmişdir. Məhərrəm Bakı Xüsusi Milis Məktəbini də bitirmişdi. 1969-cu ildə buradakı N. Nərimanov adına orta məktəbi bitirmişdir. Hərbi xidmətini Xerson şəhərində başa vurduqdan sonra, əmək fəaliyyətinə Daxili İşlər Orqanlarında başlamışdır. 1980-ci ildə Moskva Olimpiadasında ictimai asayişin mühafizəsində fərqləndiyinə görə mükafatlandırılmışdır. Bakı Xüsusi Orta Milis Məktəbini (indiki Polis Akademiyası) bitirmişdir. Şərur rayon Daxili İşlər Şöbəsi yanında mühafizə şöbəsində baş inspektor vəzifəsində çalışırdı. Milis kapitanı idi.

### Şəxsi həyatı
Ailəli idi, dörd övladı qalıb.

## Döyüşlərdə iştirakı
1990-cı ildə Sədərək rayonu da başqa rayonlar kimi erməni yaraqlılarının hücumlarına məruz qalırdı. 18 yanvar 1990-cı il ermənilər Kərki kəndinə hücum edərək evləri yandırır, silahsız günahı olmayan dinc sakinləri min bir vəhşiliklərlə qətlə yetirirdilər. Şərur rayon Daxili İşlər Şöbəsi məlumatı alan kimi polis işçilərini hadisə yerinə göndərir. Qanlı döyüşlərdə hər iki tərəfdən xeyli ölən və yaralananlar var idi. 19 yanvar polis kapitanı Azər mühasirəyə düşmüşdü. Məhərrəm onu xilas etmək tapşırığını öz üzərinə götürdü, o, vuruşaraq polis kapitanının yanına çata bildi, amma o özü mühasirəyə düşdü, son nəfəsinəcən vuruşaraq döyüşçü dostlarını xilas edən Məhərrəm qəhrəmancasına şəhid oldu. Şərur rayonunun Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## Təltif və mükafatları
*  (1980) — "İctimai asayişin qorunmasında əla xidmət etməyə görə" medalı
*  (1990) — "Qırmızı Ulduz" ordeni (ölümündən sonra)
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 iyun 1992-ci il tarixli 831 saylı fərmanı ilə kapitan Məhərrəm Mirəziz oğlu Seyidov ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (6 iyun 1992) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## İrsi və xatirəsi
* Şərur şəhərində qəhrəmanımızın adına küçə var, tuncdan büstü qoyulub.
* Şərur şəhər 2 saylı orta məktəb Məhərrəm Seyidovun adını daşıyır.
* Bakı şəhəri Qaradağ rayonu Sahil qəsəbəsində adına küçə var.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 257.

## İstinadlar
Böyük Suayırıcı sıra dağları

**Böyük Suayırıcı sıra dağları** və ya **Böyük Suayırıcı silsilə** () — Avstraliyanın şərq və cənub-şərq sahilləri boyunca 4000&nbsp;km-ə qədər uzanan dağ silsiləsi. Neogen-antropogen dövründə yaranmışdır. Dağlar əsasən əhəngdaşı, qranit, qneys və vulkanik suxurlardan ibarətdir. Dağda neft, qaz, daş kömür, boz kömür (liqnit), qalay, polimetal filizlər, qızıl, mis, titan-maqnetit qumlar var.

thumb|590px|center|Böyük Suayırıcı sıra dağları
Liverpul (dağ)

**Liverpul** () — Avstraliyanın Yeni Cənubi Uels ştatı ərazisində yerləşən dağ silsiləsi.

Liverpul vulkanik mənşəli dağ silsiləsidir.

Liverpul sıra dağlarının ən yüksək nöqtəsi olan Oksli dağının hündürlüyü 1372 m-dir.

Dağın cənub yamacları çoxlu çayın, o cümlədən Hanter və onun qollarının mənbəsidir. Şimal yamacları Pil və Muki çaylarının mənbəsidir.
Acınohur gölü

**Acınohur gölü** — Azərbaycanın Şəki rayonu ərazisində tektonik mənşəli, şorsulu (axarsız) göllər qrupuna aid göl. Mingəçevir su anbarının şimalında, Acınohur çölünün mərkəzində, dəniz səviyyəsindən 107 metr yüksəklikdə yerləşir. Su aynasının sahəsi 7,8 km²-dir. Dəhnə çayı nadir hallarda Acınohur gölünə tökülür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İrina Bokova

**İrina Georgiyevna Bokova** (d. 12 iyul 1952, Sofiya, Bolqarıstan) — Bolqarıstanın siyasi və ictimai xadimi, diplomat. 15 noyabr 2009-cu ildən UNESCO-nun (Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı) Baş Direktoru. Bokova bu vəzifədə çalışan ilk qadındır.

## Həyatı
İrina Bokova 12 iyul 1952-ci ildə Bolqarıstanın Sofiya şəhərində anadan olub. Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda təhsil alıb, həmçinin Merilend Universitetində və Harvard Universitetinin Con Kennedi Dövlət İdarəetmə Məktəbində təhsilini davam etdirib.

## Əsas fəaliyyət sahələri
*İrina Bokova UNESCO-nun Baş Direktoru (2009-2017) kimi 15 noyabr 2009-cu ildən 2017-ci ilə qədər UNESCO-nun Baş Direktoru vəzifəsini icra edib. Bu vəzifədə çalışan ilk qadın olub. İki müddət ardıcıl olaraq bu postu tutub. Baş Direktor kimi, o, "hamı üçün inklüziv və ədalətli keyfiyyətli təhsil və ömürboyu təhsil" mövzusunda Dayanıqlı İnkişaf üzrə 2030-cu ilədək BMT Gündəliyinin qəbulunda fəal iştirak edib, inkişaf üçün mədəniyyət və elmin mühüm rolunu təbliğ edib, eləcə də dünya mədəni irsinin qorunması üçün çalışıb.
*İrina Bokova, Bolqarıstan Parlamentinin üzvü olub və 1996-1997-ci illərdə Bolqarıstanın Xarici İşlər Naziri vəzifəsini icra edib. 
*Bolqarıstanın Fransada və Monakoda səfiri və UNESCO yanında daimi nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərib.
*İrina Bokova müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarda və layihələrdə iştirak edib. O, BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyi çərçivəsində elm-siyasət interfeysini təhlil etmək və tövsiyələr vermək üçün məsuliyyət daşıyan Elmi Məsləhət Şurasının sədri olub. 
*Hazırda Beynəlxalq Elm Şurasının (ISC) Himayəçisi və Davamlılıq üçün Elm Missiyaları üzrə Qlobal Komissiyanın həmsədridir. 

İrina Bokova öz karyerası boyunca 40-dan çox ölkədən dövlət təltifləri alıb və dünyanın aparıcı universitetlərinin fəxri doktoru adına layiq görülüb. 

2016-cı ildə Forbes jurnalının ən nüfuzlu qadınları siyahısına daxil edilib.

## İstinadlar
Sirkə

**Sirkə** – üzümdən, almadan, baldan və s.-dən hazırlanan turş maye.

## Ümumi məlumat

Sirkə üzüm, xurma, əncir, bal və s.-dən çəkilir. Ən çox üzüm sirkəsi işlənir.

## Hazırlanma qaydası

## Sirkə təbabətdə

Sirkə soyuqluq və quruluq verir, bədənə tez sorulur, dərmanların təsirini sürətləndirir. Susuzluğu yatırır, həzmə kömək edir, iştahı artırır, bəlğəmi əridir və onun xaric olmasını asanlaşdırır, mədə iltihabı üçün münasibdir. Acqarına bir müddət sirkə işlətmək bağırsaq qurdunu öldürür. Onu isidib içərək özünü qusdurmaqla mədəni təmizləyirlər. Sirkə ilə qarqara etmək boğaz, qırtlaq və diş ağrısı üçün xeyirlidir. Ona duz qataraq ağızı qarqara etmək diş dibinin qanamasını kəsir. Yaralı yerlərin kənarlarına sirkə sürtmək yaranın ətraflara yayılmasının qarşısını alır. Qızıl yel, dəri şişləri, təzə yaraların şişməsi, qızdırma ilə müşahidə olunan baş ağrısı, qaşınma və s. hallarda onu sürtdükdə faydalıdır, həşərat dişləməsi və od yanığı zamanı müsbət təsir göstərir. Sirkədə bişən əncir təpitməsini bədənin ağrıyan nahiyələrinə sürtdükdə ağrını sakitləşdirir. Onu gül yağı ilə sürtdükdə gündəymədən olan baş ağrısını kəsir. Arpa unu ilə təpitməsi difteriya, döş şişi, qulaq dibi şişi, gül ilə təpitməsi isə soyuq şişlər üçün faydalıdır. Bədən orqanlarının keyləşməsində və oynaqların ağrısında üzərlik ilə təpitməsi xeyirlidir. Öd yolları xəstəliklərini, hamamdan sonra yaranan baş ağrısını sakitləşdirmək üçün gülabla qaynadır, parçanı isladaraq başa qoyurlar.
   
Xronik baş ağrısı, öskürək və qrip zamanı möhkəm qızdırılmış daşın üzərinə sirkə səpir, başı onun buxarına verirlər. Əncir və kişmişi sirkədə isladıb yedikdə dalaq üçün xeyirlidir. Zirə və kəklikotunu sirkədə qaynadıb diş ağrısı zamanı ağızı qarqara edirlər. Bu, damaq yarası üçün də faydalıdır. Qulağı və burunu onun buxarına vermək qulaq uğultusunu aradan qaldırır, qulaq və burun tutulmasını açır.

Qocalara, sinir sistemi xəstəlikləri, təzə və quru öskürəyi, oynaq ağrıları olanlara sirkə ziyandır. Çox sirkə işlətmək bəzən bədəndə su yığlımasına səbəb ola bilər. gözə zərərdir, adamı arıqladır.
Mirələkbər İbrahimov

**Mirələkbər Mirələsgər oğlu İbrahimov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
30 sentyabr 1961-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Vedibasar mahalının Xalisa kəndində doğulmuşdur. Birinci sinfə burada getmiş sonra Bakı şəhərinə köçmüşlər.

1978-ci ildə Bakı şəhərindəki 158 saylı orta məktəbi bitirmişdir və hərbi xidmətə getmişdir. Daha sonra Bakıda 153 saylı orta məktəbdə ibtidai hərbi hazırlıq müəllimi işləyir.

Qarabağda ermənilərin törətdikləri ağılasığmaz vəhşiliklər Mirələkbəri bərk narahat edirdi. O, könüllü olaraq cəbhəyə göndərilməsini xahiş edir.

## Döyüşlərdə iştirakı
1993-cü ildə onu yenicə yaradılmış Yasamal taboruna komandir təyin edirlər. Mirələkbər öz taboru ilə Füzuli rayonunun Kürdmahmudlu, Aşağı Seyidəhmədli kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına vuruşur. Onun son döyüşü 5 mart 1994-cü ildə oldu. Mənfur erməni quldurları iki kəndi işğal etmişdilər əks hücuma keçən cəsur komandirin taboru kəndləri azad edir, Bu döyüşdə faşist ermənilərin gülləsinə tuş gələn Mirələkbər qəhrəmancasına şəhid oldu.

## Ailəsi
Evli idi, bir övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 203 saylı fərmanı ilə kapitan İbrahimov Mirələkbər Mirələsgər oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Vaxtilə dərs dediyi 153 saylı orta məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 133.
Mətləb Quliyev

**Mətləb Quliyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
9 yanvar 1959-cu ildə Beyləqan rayonunda doğulmuşdur. Əslən Cəbrayıl rayonunun Süleymanlı kəndindəndir. İbtidai təhsilini 3 saylı orta məktəbdə almışdır. Daha sonra o, C.Naxçıvanski adına hərbi məktəbə daxil olur. Hərbi məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirəndən sonra, əvvəlcə Giləzi Quşçuluq fabrikində, sonra isə Ceyranbatan Avtomobil Nəqliyyatı Trestində çilingər vəzifəsində işləyir.

Hərbi xidmətini isə Ukraynada keçirir. Mətləb daha sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstituna daxil olur. . İnstitutda “Təhsil əlaçısı” döş nişanı ilə təltif edilir. 1985-ci ildə leytenant rütbəsi ilə təhsilini başa vuraraq Sumqayıt şəhərində 3 saylı məktəbdə hərbi hazırlıq müəllimi kimi çalışmağa başlayır. 1992-ci ildən DİN-ə işə düzəlir, bununla da onun həyatının narahat günləri başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Mətləb Quliyev tez-tez cəbhəyə gedirdi, torpaqlarımızın azad edilməsi uğrunda var gücü ilə çalışırdı. 1992-ci il 31 avqust Ağdam bölgəsində ağır döyüşlər gedirdi. Mənfur erməni quldurları yüksəklikləri ələ keçirmişdilər. Mətləb pulemyotla düşmənin üzərinə yeriyirdi onlarla erməni yaraqlısını məhv edən Mətləbin mərmisinin bitdiyini görən vəhşi azğınlaşmış ermənilər onu hər tərəfdən mühasirəyə alaraq atəş açmağa başladılar o, bu döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il tarixli 290 saylı fərmanı ilə baş leytenant Quliyev Mətləb Kamran oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Sumqayıt şəhər 3 saylı məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır, məktəbin önündə büstü qoyulmuşdur. Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub, adına bulaq var.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 168–169.

## İstinadlar