open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gilzaylar

**Gilzaylar**—Əfqanların qolu.

## Tarixi
Əsas əfqan tayfalarından biri Gilzaylardır (gil-oğru, zay-isə oğlu deməkdir) türk və ya əfqan mənşəli olduqları uzun müddət mübahisə mövzusu olmuşdur. Gilzaylar özlərini Nuhdan başlayaraq İran hökmdarı Zahakdan keçərək gəldiyini iddia edirlər. Türk mənşəli versiyasını irəli sürənlər gilzayların türk tayfası olan xələclərin törəmələri ölduğunu bildirirlər. Gilzayların tarix səhnəsində fəallaşması I Şah Abbasın hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Belə ki, bu vaxt onların davamlı hücümları nəticəsində Abdal əfqanları Qəndəharı tərk edərək , qonşu Herata çəkildilər. Zəmindavar və Qəndəharda ən güclü tayfaya çevrildilər. Qəndəharın gah moğolların gah da Səfəvilərin əlinə keçməsindən gilzaylar öz mənafelərinə uyğun şəkildə istifadə etmək fürsətini əldən vermirdilər, lakin gilzaylar sunni təriqətinə mənsub olmalarına baxmayaraq, üstünlüyü Səfəvilərə verirdilər. Lokhart bunun səbəbini Şah I Abbasın onlara tolerant və liberal münasibəti olduğunu göstərirdi.

## Ədəbiyyat
* Асланов М. Г. Афганцы // Народы мира. Народы передней Азии : этнографические очерки / под общ. ред. : Толстова С. П. — М. : Наука, 1957.
* Кочнев В. И., Логашова Б.-Р. Гильзаи // Народы мира : справочник / глав. ред : Бромлей Ю. В. — М. : Советская энциклопедия, 1988: 134

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Məhəmməd Nəcibulla

**Məhəmməd Nəcibulla** ( — *Mohammad Najibullāh*; ) — Əfqanıstanın siyasi xadimi, diplomat.

## Həyatı

Tələbə-təbib, kommunist-"pərçamçı", İranda səfir, sonra Əfqanıstan Xalq-demokrat partiyasının daxilindəki "Xalk" fraksiyasının qalibiyyəti ilə vətəndşlığı əlindən alınan mühacir. Həmin vaxt o, Moskvaya sığındı və Kabula yalnız sovet qoşunları ilə bərabər qayıtdı.

Sonra Əfqanıstan "KQB"-sinin rəhbəri, 1986-cı ildən isə prezident oldu. Sovet qoşunları 1989-cu ildə çıxıb getdi, Nəcibulla isə daha 3 il hakimiyyətdə qaldı. Sonra hakimiyyəti koalision hökumətə təhvil verdi, qadınını və 3 qızını Dehliyə yollayıb özü Kabulda qaldı. 4 il BMT-nin Kabuldakı nümayəndəliyinin ofisində yaşadı.

1996-nın 26 sentyabrında taliblər qəfildən paytaxtı tutarkən Nəcibullanı xilas etmək barədə bir kimsə düşünmədi. Əslində isə bütün tərəflər onun ölümünü istəyirdi - əsas şahid aradan çıxarılmalıydı.

Son dəqiqələrində Pakistan xüsusi xidməti ona "Düren xətti" (2 ölkənin mübahisəli sərhədlərinə son qoymaq) ilə bağlı sənədə imza etdirə bilmədilər. Döydülər, işgəncə verdilər, maşına bağlayıb sürüdülər, səhərisi günsə qardaşı ilə birlikdə camaatın gözü qabağında asdılar. Onun qismətinə dəhşətli ölüm, alçaldılma və uzun aqoniya düşdü. Şapur Əhmədzayın cəsədi 1 gün sonra dəfn üçün verilsə də, Nəcibullanın meyiti 1 həftə asılı qaldı. Sonra da naməlum yerdə bir quyuya gömdülər. Hamısı "tərəqqipərvər bəşəriyyət"in və "dünyanın ağaları"nın lal sükutu ilə müşayiət olundu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 10 лет без Наджибуллы
* Биография Наджибуллы
* «РОССИЙСКИЕ ВЕСТИ»: Мухаммед Наджибулла: смерть на «линии Дюранда» 
* Фотографии казнённого Наджибуллы
İsmayıl Mahir

**İsmayıl Mahir** () — Aşıq, sazbənd və şair.

## Həyatı
Nağıyev İsmayıl Bahan oğlu 1925-ci ildə Göyçə mahalının İnəkdağı kəndində anadan olub. O el arasında sinədəftər aşıq, el şairi və mahir sazbənd kimi şöhrət tapmışdır.

Uşaq ikən ata və anasını itirən balaca İsmayıl Gəncədə yaşayan bacısı Zibərin himayəsində böyümüşdür.

17 yaşında ikən yenidən Göyçə mahalına qayıtmış, Dədə Ələsgər ocağında Aşıq Talıbdan və Aşıq Nəcəfdən 5 il dərs almışdır. Ustadları onu yüksək qiymətləndirmişlər və o "Mahir" təxəllüsünü qazanmışdır.

Tərlan Göyçəli "Göyçə aşıq məktəbi" kitabında İsmayıl Mahir haqqında yazır: — "Ələsgər ocağından kamil dərs alan, sazın sirlərinə mükəmməl yiyələnən sənətkar bənzərsiz çalğısı, əfsunlu oxuması ilə aşıq ifaçılıq sənətində öz dəsti-xəttini yaradıb, bir müddətdən sonra taleyini birdəfəlik Gəncə şəhərinə bağlamışdır."

İsmayıl Mahir həmçinin "İsmayıl və Qəmzə" dastanının yaradıcısıdır.

Gəncə şəhərində və ətraf bölgələrdə sazbənd kimi də mahir sənətkar olan İsmayıl Nağıyev 1995-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Qasım bəy (dəqiqləşdirmə)

**Qasım bəy** və ya sadəcə **[[Qasım]]** — Azərbaycanda kişilərə verilən şəxs adı.

## Bu adı olan tanınmış insanlar
* Qasım bəy Zakir — görkəmli Azərbaycan şairi.
* Qasım bəy Camalbəyov — Azərbaycan Demokratik Respublikası parlamentinin üzvü, Naxçıvanın İranda konsulu.
* Qasım bəy Hacılı-Cavanşir – Mahal naibi, məmur, şair Əsəd bəy Vəzirin atası, şair Qasım bəy Zakirin qaynatası.
* Qasım bəy Hacıbababəyov — memar.
* Qasım bəy Misirxanov — Qarabağ bəyi, çar zabiti, praporşik
* Qasım bəy Qasımbəyov — Bəsirət qəzetinin redaktoru
* Qasım bəy Heydərov

## Bu adda olan abidələr
* Qasım bəy hamamı — İçərişəhərdə yerləşən və ölkə əhəmiyyətli abidə olan hamam.
* Qasım bəy məscidi (Həzi Aslanov küçəsi) — Yasamal rayonu Həzi Aslanov küçəsində yerləşən və ölkə əhəmiyyətli abidə olan məscid.
* Qasım bəy məscidi (Bəşir Səfəroğlu küçəsi) — Yasamal rayonu Bəşir Səfəroğlu küçəsində yerləşən və ölkə əhəmiyyətli abidə olan məscid.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qasımbəyli
* Qasımlı
Boltsano-Veyerştrass teoremi

**Boltsano-Veyerştrass teoremi** — klassik riyazi analizin təməl teoremlərindən biri.

**Teorem.** Hər bir məhdud ardıcıllıq yığılan altardıcıllığa malikdir.
Altın Ay (medal)

**"Altın Ay" medalı** (və ya Qızıl Aypara) —  Türkmənistan Qəhrəmanı adı alan şəxslərə verilən Türkmənistanın dövlət mükafatı.

## Təltif olunanlar

* Qurbanqulu Berdıməhəmmədov - 2011

## Mənbə
* BERDİMƏHƏMMƏDOV "TÜRKMƏNİSTAN QƏHRƏMANI" RÜTBƏSİ ALDI
## İstinadlar
Filateliya

**Filateliya** — poçt markalarını və poçt tarixini öyrənən sahə. Poçt markası yığmaq filateliyanın sahələrindən biridir.

İlk dəfə marka yığmaq tembrofliya və ya tembrologiya (fransız dilindən tərcümədə *tembr* — poçt markası deməkdir) adlandırılmışdır. Sonradan marka yığmaq markamaniya adlandırılmışdır. 1864-cü ildə fransalı Jorj Erena marka yığmağı filateliya adlandırmışdır.

1899-cu ildə bütün dünyada filatelistlərin sayı 1 milyona yaxın olmuşdur. On il sonra isə İngiltərənin "*Ştamp Adventiser*" jurnalının yazdığına görə marka yığanların sayı daha 500 min nəfər artmışdır. Birinci Dünya müharibəsindən sonra isə marka yığanların sayı 2,3 milyon, 1940-cı ildə 7,5 milyon, 1967-ci ildə "*[[İtaliya]] filateliyası*" jurnalının yazdığına görə isə marka yığanların sayı 18 milyon nəfərə çatmışdır.

Hal-hazırda aparılmış araşdırmalara görə marka yığanların sayı 100 milyon nəfərə yaxındır.

Filatelistlər hər hansı ölkənin poçt markasını topladıqda istər-istəməz həmin ölkənin tarixini, memarlığını, flora və faunasını, dahi şəxsiyyətlərini, idman aləmində nailiyyətlərini öyrənir. Filateliya dünyada dərin məzmunlu bir elm sahəsi kimi tanınır. Markalarda dövrlər üzrə yaranan ən yeni texnologiyaların təsvir olunması onu toplayanlarda istənilən sahə üzrə dərin biliklər, ensiklopedik məlumatlar toplamasında kömək edir.

Dünyada Rokfeller, Ruzvelt, Yelizavetta, Monako şahzadəsi marka kolleksiyaları toplamışlar.

Azərbaycanda Aslan Vəzizadə, Rüfət Ələkbərov məşhur marka kolleksionerləri olublar. Hazırda Riyad Ələkbərov, Rövşən Əhmədov, Rauf Musayev, Nazim Axundov marka kolleksiyası zəngin olan filatelistərdir.

1926-cı ildə Beynəlxalq Filateliya Federasiyası təsis olunmuşdur. Azərbaycanda ilk filatelistlər dərnəyi 1957-ci ildə yaradılmış, 1958-ci ildə isə Bakı şəhər kolleksiyaçılar cəmiyyətinə çevrilmişdir.1966-cı ildə Ümumittifaq filatelistlər cəmiyyətinin Bakı şöbəsi kimi yenidən təşkil olunmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın poçt markaları. '''azadliq.info'''  

## Həmçinin bax
* Poçt markası
Filateliyada Heydər Əliyev

**Heydər Əliyev filateliyada** — Azərbaycanın dövlət xadimi Heydər Əliyev haqqında buraxılmış filateliya məhsulları.

## Azərbaycan buraxılışları

Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 1993=200.jpg|poçt markası 1993
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 1994=263.jpg|poçt markası 1994
Şəkil:Heydar Aliyev stamp-500 m.jpg|poçt markası 1998
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 539-Heydər Əliyev.jpg|poçt markası 1999
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 596.jpg|poçt markası 2001
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2003-642.jpg|poçt markası 2003
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 677.jpg|poçt markası 2004
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2004-684.jpg|poçt markası 2004
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 700.jpg|poçt markası 2005
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 723.jpg|poçt markası 2006
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 825.jpg|poçt markası 2008
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 826a.jpg|poçt markası 2008
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|poçt markası 2011



Şəkil:Stamp of Azerbaijan 3.jpg|poçt markası 1993
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 263.jpg|poçt markası 1994
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 512.jpg|poçt markası 1998
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 540.jpg|poçt markası 1999
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 642.jpg|poçt markası 2003
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 684.jpg|poçt markası 2004
Şəkil:Stamp of Azerbaijan 825-826a.jpg|poçt markası 2008
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2011-994-suvenir.jpg|poçt markası 2011


### Xarici rəhbərlərlə görüşlərə həsr olunan markalar

Şəkil:1995 The 50th Anniversary of UN.jpg|poçt markası 1995Heydər Əliyev və Butros Butros-Qali
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2001-604.jpg|poçt markası 2008Heydər Əliyev və Vladimir Putin
Şəkil:Azerbaijan-PRP stamp.jpg|poçt markası 2003Heydər Əliyev və Tszyan Tszemin
Şəkil:H. Aliyev-John Paul II stamp.jpg|poçt markası 2003II İoann Pavel və Heydər Əliyev


Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1099.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Süleyman Dəmirəl
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1100.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Bil Klinton
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1101.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Helmut Kol


Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1102.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Vladimir Putin
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1103.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Jak Şirak
Şəkil:Stamps of Azerbaijan, 2013-1104.jpg|poçt markası 2013Heydər Əliyev və Tszyan Tszemin


## Xarici buraxılışları

Şəkil:Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|Rusiya poçt markası 2013


## "Heydər Əliyev" ordeni poçt markası üzərində

2011-ci ilin sentyabr ayının 5-də Bakı şəhərində Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin "Azərmarka" şirkəti tərəfindən Azərbaycan ordenlərinə həsr olunmuş yeni poçt markaları təqdim edilmişdir. Qiyməti 60 qəpik, tirajı isə 5000 ədəd olan həmin markalardan biri "Heydər Əliyev" ordeninə həsr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şəxslər haqqında Azərbaycan poçt markalarının siyahısı
* Naxçıvan mövzulu poçt markaları
Altamira mağarası

**Altamira** () — İspaniyada Üst paleolit dövrünə aid mağara kompleksi. Mağaranın daxili uzunluğu 296 metrdir. Mağara 1868-ci ildə kəşf edilmişdir. İlk dəfə mağaranı və ətraf əraziləri 1876 və 1879-cu illərdə ispan arxeoloqu M.Sautuola tərəfindən tədqiq edilmişdir. Mağaranın divarlarında müxtəlif rəngli boyalarla çəkilmiş, həmçinin oyma üsulu ilə həkk olunmuş çoxsaylı heyvan təsvirləri vardır. Salonlardan birinin tavanında çəkilmiş yarıminsan-yarımheyvan təsvirlərinin makalanmış cadugərlər olduğu ehtimal edilir. Altamiradakı təsvirlər və müxtəlif rəsmlər *Madlen mədəniyyətinə* aiddir. Altamirada təsvirlərin kəşf edilməsi ilə Paleolit dövrü incəsənətinin öyrənilməsinin başlanğıcı qoyulmuşdur.

Bu rəsmlərin bir qismi Madrid Milli Arxeologiya Muzeyində və Santander şəhərindəki qədim tarix və arxeologiya müzeyində saxlanılır. Mağaranın girəcəyində və divarlarının yaxınlığında yemək qalıqları, daş əmək alətləri, onların altında isə Solütre və Erkən Madlen mədəniyyətlərinə aid mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilən Altamira mağara kompleksi, Avropada ilk insan məskənlərindən hesab edilir.

Bu abidə 1985-ci ildə ümumidünya irs siyahısına daxil edilmişdir. 1876-ci ildə İspaniyanın Santander əyalətində həvəskar arxeoloq olan Marselino Sautuola və onun qızı Altamira mağarasının qaranlıqlarında polixrom təsvirlər aşkar ediblər. Altamiranın zalları 280 metrə qədər uzanır. Mağaranı üç hissəyə ayırmaq olar. Birinci hissə Böyük plafon adlanır. Üst paleolitin ən məşhur incəsənət əsəri hesab olunur. Buradakı təsvirlər yalnız oxradan və kömürdən istifadə ilə təsvir edilməsinə baxmayaraq qədim rəssamın ustalıqı sayəsində polixrom təəsüratı yaradır. Mərkəzi hissədə çoxsayda öküz, bizon, at təsvirləri diqqəti cəlb edir. Düzbucaqlı nişanlara, müxtəlif xətlərə rast gəlinir. Mağaranın ən dərin hissəsində 50 metr uzunluğunda müxtəlif təsvirlərlə örtülmüş dəhliz mövcuddur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, təsvirlər ən azı dörd mərhələdə yaradılıb. Mağaradakı mədəni təbəqə burada müxtəlif dövrlərdə məskunlaşmanın olmasını göstərir.

Çoxsaylı turist axınının nəticəsində mağarada ciddi problemlər meydana gəlmiş və 1977-ci ildə Altamira turistlər üçün bağlanmışdır. 1990-ci illərin əvvəllərində əvəzedici mağaranın Altamira-2 yaradılmasına qərar verilmişdir. 2001-ci ildə Altamiranın surəti fəaliyyətə başlamışdır.

## İstinadlar

* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası səh 389.
Sonni Rollins

**Teador Valter "Sonni" Rollins** () - Qremmi mükafatçası olan amerikan caz tenor saksofon ifaçısı.

## Qalereya


Fayl:Sonny Rollins 3.jpg|Sonni Rollins
Fayl:Sonny Rollins.jpg|Sonni Rollins
Fayl:Sonny Rollins at Newport 2008.jpg|Sonni Rollins Nyuportda (2008)
Rekord

**Rekord** (; "yadasalınan") — hansısa sahədə ən böyük nailiyyət. Rekord nailiyyət əldə edən şəxs *rekordsmen* adlanır.
Türkçülük

**Türkçülük**, **Türkizm** və ya **Pantürkizm** —  Türk xalqlarının mədəni, siyasi birliyini və yüksəlişini hədəfləyən ideologiya. Türkçülük və Turançılıq ideologiyaları bir-biri ilə əlaqəlidir. 1880-ci illərdə Rusiya imperiyasının türk ziyalıları arasında yaranmış ictimai-siyasi hərəkatdır.

## Tarix

1804-cü ildə tatar əsilli ilahiyyatçı Kursavi İslam dinində müasirləşmə iddiasını irəli sürən bir traktat yazmışdır. Kursavi eyni zamanda Cədidçilik (ərəb. 'cədid' – 'yeni') dini təfəkkürünün əsasını qoymuşdur ki, bu düşüncə etirassız loyallıq əvəzində tənqidi təfəkkürü təşviq etmişdir. Cədidçilik müsəlmanlar üçün təhsili, cins bərabərliyini, fərqli dinlərə qarşı tolerantlığı, türk mədəni birliyini və Avropa mədəni dəyərlərinə bağlılığı təbliğ etmişdir. 1843-cü ildə Kazan şəhərində Cədid hərəkatının əsası qoyulmuşdur. Hərəkat, yarı-dünyəvi müasirləşdirməni və təhsildə islahatları özünə məqsəd götürdüyü halda, tarxidə ilk dəfə dindən müstəqil Türk milli kimliyini irəli sürmüşdür.

Görkəmli Krım tatar yazıçısı və ictimai xadimi, İsmayıl Qaspiralı, 1883-cü ildən dərc etdiyi "Tərcüman" qəzetində ilk dəfə türk xalqlarının vahid konsolidasiya halında birləşməsini irəli sürüb. Bu fikir digər krım-tatar, volqo-tatar və azərbaycan inteleqensiyasında böyük səda doğurdu. İsmayıl Qaspiralı həmçinin vahid türk dilinin unitifikasiyasında ilk addım atıb. O vahid türk dilini, orada olan fars və ərəb mənşəli sözlərdən təmizləməsi ilə başlayıb. Onun fikrincə bu dil bütün dünyada türk xalqlarının dili olmalı idi. Türk xalqlarının konsolidasiyası yolunda sonrakı addım 1902-ci ildə Qahirədə buraxılan "Türk" jurnalı oldu. Jurnalın səhifələrində Pantürkizm ideologiyasının, digər iki Qərbləşmə və İslamlaşma fikirlərinə alternativ kimi göstərilirdi. Bunun ən mükəmməl seçim olduğu duyulurdu. Pantürkizm haqda ən birinci elmi-teorotik fikir Yusuf Akçurunun 1904-cü ildə işıq üzü görən *"Üç Tərzi Siyasət"* məqaləsidir. Bu Pantürkizmin ideoloji və elmi cəhətdən mükəmməl olduğu haqdadır. Dörd il sonra 1908-ci ildə azərbaycanlı filosof Əli bəy Hüseynzadənin *"Türkləşmək, İslamlaşmaq, Zamanlaşmaq"* əsərində bu ideologiyanın davamlı təzahüri hiss olunur. Bir İdeologiya kimi Pantürkizm XIX əsrdə Panislamizm və Panqərbləşməyə güclü alternativ olaraq formalaşmışdır. Və məhz Osmanlı İmperiyasının *"gənctürk"* adlandırılan hökumətinin Pantürkizm siyasəti nəticəsində 1917–20-ci illərdə Azərbaycan türklərinə Türkiyə türkləri böyük yardımlar ediblər.

## İstinadlar
Yosip Bolkovats

**Yosip Bolkovats** () — müstəqil Xorvatiyanın ilk daxili işlər naziri (30 may 1990 – 2 iyul 1991).

## Həyatı
2011-ci ildə 89 yaşlı Yosip Bolkovats 1945-ci ilin mayında hərbi cinayətlər törətməkdə şübhəli bilinərək saxlanılmışdır. İstintaqın versiyasına görə, Xorvatiyanın mərkəzi hissəsi olan Karlovatsdə Yuqoslaviya Xalq Müdafiəsi Bürosuna rəhbərlik edərkən Duqa-Resa yaşayış məntəqəsində əsasən xorvat millətçilərdən ibarət 210 nəfərin məhv edilməsində onun əli olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 66 İL UNUDULMAYAN CİNAYƏT…
Zəngli saat

thumb|Mexaniki Zəngli saat
**Zəngli saat** — müəyyən edilmiş zamanda səs və ya işıq effekti ilə vaxtı bildirən mexaniki saat. Zəngli saat həmçinin taymer rolunu da oynaya bilər. Mexaniki Zəngli saatı 1787-ci ildə amerikalı Levi Xatçins ixtira edib.
Anabaptistlər

**Anabaptist** () — XVI əsrdə İsveçrə, Almaniya, Avstriya və Niderlandda yayılmış radikal protestant hərəkat. Hərəkatı digərlərindən fərqləndirən ən önəmli xüsusiyyəti icmanın yaşlı üzvlərinin ikinci dəfə xaç suyuna çəkilməsi idi. İcma üzvləri körpə uşaqların xaç suyuna çəkilməsini qəbul etmədikləri üçün yaşlı insanların bu mərasimi yerinə yetirmələri təkrar hesab olunmurdu.

Anabaptistlər özlərini *qardaşlar və bacılar* adlandırırdılar. Anabaptist dini cərəyanın yaranması və formalaşması din xadimi Qrebelin adı ilə bağlıdır. Qrebel Sürix radikal protestantlarının başçısı idi. O, körpələrin xaç suyuna çəkilməsinə etiraz edir və bunun Bibliyaya zidd olduğunu bildirdi. 1527-ci ildə təlimin əsasları işlənib hazırlandı. Ona əsasən yaşlılar açıq tövbə etdikdən sonra xaç suyundan keçməli, günah işlətmiş və tövbə etməmiş icma üzvləri icmadan qovulmalı idi. İcma üzvləri dövlət işindən, orduda quluqdan, silah gəzdirməkdən imtina etməli idilər. Təlimin ehkamlarını katolik və protestant kilsələri tərəfindən rədd edilmişdir. Surix Anabaptistlərinə qarşı katolik kilsəsi tərəfindən bir neçə dəfə dini hərəkatlar təşkil edilmişdir.

Anabaptistlərin əsasən sülhpərəstliyə xüsusi diqqət yetirməyinə baxmayaraq bəzi anabaptist qruplaşmalar katolik və digər protestantların təqiblərinə qarşı silahlanmış və açıq döyüşlərdə iştirak etmişdir. Bu üsyanların ən məşhuru 1534 Münster üsyanıdır. Üsyanın nəticəsində şəhər anabaptistlərin əlinə keçir və tarixdəki yeganə anabaptist dövləti qurulur. Yalnız 1 il mövcud olan Münster anabaptist dominionluğunun varlığına katolik Habsburqlar tərəfindən son qoyulur.

Katoliklik və Lüteranlıq məzhəblərindən fərqli olaraq anabaptistlər və anabaptizm heç bir dövlət tərəfindən rəsmi dövlət dini elan edilməmişdir. Bunun səbəbi onların kilsənin tam azad olmağını tələb etməsi və kilsə və dünyəvi dövlət arasındakı əlaqələrin dayandırılmağını tələb etmələridir.

Müasir dövrdə anabaptist cərəyanının üzvləri 2 cərəyana bölünmüşdür: Hollandiyalı keçmiş katolik rahibi anabaptist Menno Simmonsun başlatdığı Mennonitlər və "İsveçrə Qardaşları" anabaptist cərəyanından törəyən Amişlər. Münsterli anabaptistlərdən fərqli olaraq bu cərəyanlar şiddət və mühabirələrdən çəkinməyi vacib görür və pasifizmi təbliğ edirlər.Anabaptistlərin əksəriyyəti bu gün Almaniyada,İsveçrədə,Niderlandiyada və Şimali Amerikada yaşayır.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası səh 462.
İv Sen Loran

**İv San Loran** (; ) — Fransa modelyeri.

## Həyatı
1936-cı ildə hələ Fransanın müstəmləkəsi olan Əlcəzairdə doğulan Loran 1954-cü ildə "Kristian Dior" moda evinə qoşulub. Bundan iki il sonra Kristian Dior vəfat etdi və San Loran 21 yaşında baş dizayner oldu.

Bir ara onu Əlcəzairdə vuruşmaq üçün əsgər də çağırıblar.

İv San Loran dünyanın yüzlərlə adlı-sanlı qadınını geyindirən moda evi açıb. Lakin dizayner 2002-ci ildə bütün moda salonlarını bağlayaraq bildirib ki, tamamilə kommersiyalaşmış sənayenin bir hissəsi olmaq istəmir.

## Xarici keçidlər
* GQ jurnalında İv Sen Loranın bioqrafiyası 

## İstinadlar
Hidayət Əfəndiyev

**Əfəndiyev Hidayat Əli oğlu** () — tənqidçi, ədəbiyyatşünas, 1937-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1973).

## Həyatı
Hidayət Əfəndiyev 1908-ci il avqustun 1-də Bakı quberniyasının Şamaxı şəhərində qulluqçu ailəsində doğulmuşdur. Atası Ağa Əli Naseh öz dövrünün tanmmış şairlərindən idi. Mirzə Ələkbər Sabirin və Abbas Səhhətin yaxın dostu olmuşdur. 6 yaşında ikən atasını itirdiyindən anasının himayəsi altında boya-başa çatmışdır. İbtidai təhsilini Şamaxıda rus-tatar məktəbində, sonra realnı məktəbin hazırlıq sinfində almışdır. Şamaxıda mart hadisələri (1918) başlar-başlamaz ailəlikcə Gəncəyə köçürlər. Orada gimnaziyanın hazırlıq kursuna daxil olur. Azərbaycanda aprel çevrilişindən sonra yenidən doğma yurda qayıdırlar. 1922-ci ildə onu Bakı müəllimlər seminariyasına ezam edirlər, burada üç il təhsil alır. Şamaxıda I və II dərəcəli məktəblərdə müəllimlik edir (1925–1927). Bakı məktəblərində işləməklə bərabər, ali pedaqoji institutda təhsilini davam etdirir. Ağdaş rayon maarif şöbəsinə təlimatçı-metodist təyin olunur. 1932-ci ildə Bakıya qayıdır, pedaqoji və ədəbi fəaliyyətə başlayır. Azərbaycan Baş Mətbuat İdarəsində siyasi redaktor (1932–1935), Azərbaycan Qiyabi Pedaqoji İnstitutunda müəllim (1935–1941) işləyir, Sovet Ordusunda kapitan rütbəsində siyasi işçi kimi xidmət edir (1941–1946). 1946-cı ildən ADU-nun filologiya fakültəsinin Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasında baş müəllim, dosent olur. "XX əsr Azərbaycan bədii nəsri tarixindən" mövzusunda namizədlik (1953), "Azərbaycan klassik bədii nəsri tarixi (qədim dövrdən 1905-ci ilədək)" mövzusunda doktorluq (1973) dissertasiyası müdafiə etmişdir. "Qafqazın müdafiəsinə görə" və "Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalları ilə təltif olunmuşdur. 1979-cu il aprelin 29-da vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Ədəbi oxu kitabı (7-ci sinif üçün). Bakı: Azərnəşr, 1939, 209 s. (H. Səmədzadə ilə şərikli).
* Ədəbiyyat xrestomatiyası (7-ci sinif üçün). Bakı: Azərnəşr, 1938, 206 s. (H. Səmədzadə ilə şərikli).
* Ədəbi qiraət (dərslik). Bakı: Azəməşr, 1958, 164 s.
* Ədəbi qiraət (dərslik). Bakı: Azərnəşr, 1960, 160 s.
* Ədəbiyyat (dərslik, müntəxabat). Bakı: Maarif, 1961–1967, 144 s.
* Azərbaycan bədii nəsrinin tarixindən. Bakı: Azərnəşr, 1963, 236 s.
* M. F. Axundov realist satirik nəsrinin davamçıları. Bakı: Azərnəşr, 1974, 172 s.
Abolisionizm

**Abolisionizm** (;  – "ləğv etmək", "məhv etmək") — Amerika Birləşmiş Ştatlarında və Latın Amerikasında XVIII–XIX əsrlərdə zənci köləliyinin ləğvi uğrunda ictimai hərəkat. Abolisionizm ideyası qısa zaman ərzində Böyük Britaniya, Kanada, Fransa və Rusiya kimi ölkələrdə də dəstək qazanmışdır. Amerika Birləşmiş Ştatlarında abolisionizm əsasən köləliyin ittihamı və ictimai fikrin onun əleyhinə yönəldilməsi təşkil edirdi. 1830-cu illərdə hərəkat şimal ştatlarında geniş vüsət almışdır. 1859-cu ildə Virciniya ştatında Con Braunun başçılığı ilə köləliyin ləğv edilməsi uğrunda üsyan başladı. ABŞ-də 1861–1865-ci illəri əhatə edən vətəndaş müharibəsi başa çatdıqdan sonra hüquqi cəhətdən köləlik ləğv edildi. Köləliyin ləğvində XVI ABŞ Prezidenti Avraam Linkolnun əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Milli inkişafın tələbatından irəli gələn daha geniş ictimai-siyasi hərəkatların mühüm tərkib hissəsi kimi abolisionizm ümummilli məsələlərin həllinə təsir göstərmişdir.

## İstinadlar
Amper qanunu

**Amper qanunu** — elektrik cərəyanı elementində maqnit sahəsinin göstərdiyi mexaniki təsir qüvvəsini müəyyən edən qanun. Maqnit sahəsinin cərəyanlı naqilə etdiyi təsir qüvvəsi *(F)* maqnit sahəsinin induksiyası *B*, naqilin uzunluğu *L*, naqildən keçən cərəyan şiddəti İ və naqil ilə maqnit sahəsinin induksiya vektoru arasındakı *a* bucağının sinusu ilə tərs mütanəsibdir.

## Həmçinin bax
* Andre Mari Amper

## İstinadlar
İran Kommunistlər İttifaqı

**İran kommunistlər Birliyi** (Sərbedaran) İran Maoist təşkilat idi ki, İran daxilində hərbi əməliyyatlar həyata keçirən Maoist qruplarının bir sıra ittifaqından sonra, 1976-cı ildə yaradılmışdır.

## Mənbə
*http://www.ketabfarsi.com/ketabkhaneh/ketabkhani_1/ketab1131/ketab1131.pdf

## Xarici keçidlər
*Sərbedaran
Binəqədi IV dövr flora və fauna qəbiristanlığı

**Binəqədi IV dövr flora və fauna qəbiristanlığı** — Azərbaycanın qədim fauna və flora qəbiristanlığı

Binəqədi IV dövr flora və fauna qəbiristanlığının tarixi təxminən 200 min il bundan əvvələ aiddir. Həmin dövrdə indiki Binəqədi qəsəbəsinin böyük bir hissəsi qırlı göldən ibarət olmuşdur. İçməli su kimi görünsə də həmin göl qədim, habelə nəsli kəsilmiş heyvanlar üçün ölüm yuvası olmuşdur.Çünki, qıra yapışmış heyvanlar asan yem kimi digərlərini də gölə cəlb edirmiş. Nəticədə həmin ərazidə qurbanların sayı daim artmışdır. Daha sonralar isə qırlı göl elmə məlum olmayan dövrdə qabarmalara məruz qalaraq torpağa çevrilmişdir.

Müasir dövrdə ərazinin əksər hissəsində tikinti işlərinin aparılması səbəbindən, yalnız 1938-ci ildə onun kiçik bir sahəsi aşkarlanmış və elm üçün zəngin sərvət kimi qiymətləndirilmişdir.

## Mənbə
* “Natural History” Azərbaycanın təbiətindən yazır. '''elmipress.com'''  

## Həmçinin bax
* La Brea Tar Pits
La Brea Tar Pits

**La Brea Tar Pits** — ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Los-Anceles şəhərində mövcud olan qədim fauna və flora qəbiristanlığı

Bu sahənin 35 min illik yaşı vardır. Hazırda açıq havada muzey və mühüm elmi tədqiqat obyekti kimi istifadə edilir.

## Mənbə

* “Natural History” Azərbaycanın təbiətindən yazır. '''elmipress.com'''  

## Həmçinin bax

* Binəqədi dördüncü dövr fauna və flora qəbiristanlığı
Amputasiya

**Amputasiya** — ətrafın, yaxud hər hansı digər orqanın periferik hissəsinin kəsilməsindən ibarət cərrahiyyə əməliyyatı. Ətrafın və ya onun hissəsinin oynaqdan kəsilməsi ekzertikulyasiya adlanır. Amputasiyadan sonra güdülün anatomik və ya funksional yararsızlığı ilə əlaqədər aparılan təkrar əməliyyat isə reamputasiya adlanır. Amputasiya əsasən xəstənin həyatına yalnız xəstə orqanı kəsməklə xilas etmək mümkün olduqda tətbiq edilir. Amputasiyada baş verən ağırlaşma halları zamanı şok, irinləmə, tromboembolya və pnevmoniya kimi hallar müşahidə edilir. Güdül sağaldıqdan sonra amputasiya edilmiş ətrafa protez qoyulur.

## Səbəbləri
* Anadangəlmə (amniotik dartılmalar sindromu nəticəsi)
* İnfeksiya (osteomielit nəticəsində)
* Travmalar
** Mexaniki (yol qəzası, hərbi)
** Termik (yanıqlar, donmalar)
** Kimyəvi (laborator qəza)
** Elektrik (yüksək cərəyan vurması)
* Damar xəstəlikləri (diabet, septik nekroz sonucu)
* Bədxassəli şiş xəstəlikləri

## Müalicə

### Bərpa mərhələsi
Amputasiyadan sonrakı mərhələdə aşağıdakı müalicə üsullarından istifadə olunur:

* Amputasiya -> fasilə -> protez
* Amputasiya -> autotransplantasiya (bədənin digər toxumasının zədələnmiş ətrafa transplantasiyası (köçürülməsi)) -> plastik rekonstruksiya (bərpa)
* Replantasiya (kəsilmiş toxumanın güdülə tikilməsi) -> revaskulyarizasiya (qan təchizatın mikrocərrahi üsulla bərpa olunması, 1969-cu ildən sonra)
* Allotransplantasiya (ölmüş insanın ətrafının güdülə tikilməsi) — 2000-ci ildən sonra.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası səh 455.

## Ayrıca bax
* Protez
Brayan Benben

**Brayan Benben** (, 18 iyun 1956, Vinçester, Virciniya, ABŞ) — ABŞ aktyoru və televiziya işçisidir.

## Həyatı
Brayn Benben 1956-cı ildə ABŞ-nin Virciniya ştatında satıcı ailəsində anadan olmuşdur. 1981-ci ildə "Qanqsterlər xronikası" televiziya serialında rol almışdır. Bu serialda gələcək həyat yolda Medelin Stou ilə tanış olur. Serialda Brayan qanqster rolunda, Medlin Stou isə onun həyat yoldaşı rolunda iştirak edirlər. Brayan Benben 1982-ci ildə Medlin Stou ilə evlənir və ondan 1996-cı ildə Mey adında qız övladı dünyaya gəlir. 1990-cı ildə Qaranlıq mələyi filmində Smit rolunu oynayaraq məşhurlaşır. 1998–2000-ci illərdə "Brayn Benbenin şousu" televiziya verilişinin aparıcısı olur. 2007-ci ildə sonuncu dəfə "Şəxsi təcrübə" serialına çəkilir. 2007-ci ildən bəri filmlərə çəkilmir.

## Filmoqrafiya

### Filmlər

### Teleseriallar

## Maraqlı faktlar
* Brayn Benbenin boy ölçüsü 170 sm-dir.
* Brayn Benben əkizlər bürcündəndir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Con Braun

**Con Braun** (; ) — Amerikalı abolisionist.

## Fəaliyyəti
Con Braunun quldarlıqa qarşı mübarizəsi 1834-cü ildən başlayır. 1839-cu ildə Braun Nyu-York şəhərinə köçmüşdür. Burada digər bir Abolisionist Gerit Smit ilə tanış olur. Sonralar Braun Gerit Smit tərəfindən hədiyyə olunan ərazilərdə yaşamağa başlamışdır. Con Braunun məşhurlaşmasında 1845-ci ildə Kanzas ştatında baş vermiş hadisələrin rolu böyükdür. Həmin ildə Kanzas ştatında dövlətə məxsus istifadəsiz ərazilərin pulsuz olaraq yerli əhaliyə paylanaçağı xəbəri insanlarda çaşqınlıq yaratmışdır. Qara dərili insanların ağır şərtlərdə yaşadığı Kanzasa gələn Con Braun burada qiyamın təşkil edilməsinə rəhbərlik edir. Braun silahı mübarizəyə 1855-ci ildə başlamışdır. Oğlu və qızının ərindən ibarət olan dəstə quldarlığa qarşı mübarizə aparırdı. Con Braun və silahlı dəstəsinin həyata keçirdikləri ilk silahlı qarşıdurma 1856-cı ilin 24 və 25 may tarixlərində baş vermişdir.

Kanzas şəhərində beş nəfər quldarın eyni sayda abolisionisti öldürməsi xəbəri yayılmışdı. Dərhal hazırlığa başlayan Braun abolisionistlərin öldürülməsinə cavab olaraq beş quldarı öldürmüşdür. Con Braunun bütün ABŞ-də məşhur olması 1858-ci ildə Qərbi Virciniyada Herpes Ferri şəhərində etdiyi silahlı hücum olmuşdur. Şəhərə hücum planı hazırlanmışdı. Plana əsasən şəhərdə olan hərbi silahlar şəhərdən çıxarılmalı, daha sonra isə qullara paylanılaraq, cənubda böyük xalq hərəkatı başladılmalı idi. Ancaq şəhərdə Konfederasiya əsgərlərinin ciddi mübarizəsi ilə qarşılaşan Braunun dəstəsi şəhərdən çıxmalı olmuşdur. Herpes Ferridə şəhərində baş vermiş şiddətli qarşıdurma zamanı Braun 2 oğlunu və 10 nəfər silahdaşını itirmişdir. Sonrakı mübarizələr zamanı Braun Robert Linin əsgərləri tərəfindən sağ olaraq ələ keçirilmişdir. Con Braun 2 dekabr 1859-cu ildə Amerika Konfederativ Ştatlarına xəyanət ittihamı ilə edam edilmişdir.

## Qalereya


Fayl:House at John Brown's Farm.jpg|Con Braunun Nyu-Yorkda yerləşən ferması
Fayl:'The Last Moments of John Brown', oil on canvas painting by Thomas Hovenden.jpg|Con Braunun son anları adlı tablo. Tabloda Con Braunun edama aparılması təsvir edilmişdir.
Fayl:John Brown portrait, 1859.jpg|Con Braun 1859-cu ildə 



## Həmçinin bax
* Abolisionizm

## İstinadlar
Mirzə İsa xan Vəzir

**Mirzə İsa xan Vəzir** — Qacarlar dövlətinin daxili işlər naziri, Tehranın hakimi.

## Həyatı
Mirzə İsa xan Mirzə Musa xan oğlu Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Əslən Aştiyanıdır.

Mirzə İsa xan Vəzir 1877-ci ildə Tehranın Həsənabad məhəlləsində məscid tikdirmişdi. Mirzə İsa xan Vəzir 1892-ci ildə Tehranda xəstəxana tikdirmişdi.

Mirzə İsa xan Vəzir Mirzə Yusif xan Aştiyanin bacısı ilə həyat qurmuşdu.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Nasirəddin şahın hakimiyyəti dövrünün şəxsiyyətləri, Bakı, "Soy" dərgisi, 2012.

### İstinadlar
Corc Makklelan

**Corc Makklelan** - (; ) — ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı Amerika Birləşmiş Ştatlarının ordu generalı.

## Həyatı
### Hərbi karyerası
1861-ci ildən etibarən potamak ordusunun komandanı təyin edilmişdir. ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı ölkədə ən yüksək rütbəli 2 şəxsdən biri hesab edilirdi. Müharibənin ilk illərində, tərəfindən aparılan uğurlu hərbi əməliyyatlar, Makklelanın qısa zaman ərzində tanınmasına səbəb olmuşdur. Corc Makklelan Amerikada 1861 və 1865-ci illəri əhatə edən vətəndaş müharibəsi dövründə yalnız bir dəfə 1862-ci ildə Penisula döyüşlərində  məğlub olmuşdur. Penisula adlı döyüş Virciniyanı ələ keçirmək uğrunda gedirdi. Döyüş zamanı Şimal ordusu Konfederasiya ordusunun generalı Robert Linin hərbi dəstələri tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılaşmış və geri cəkilməli olmuşdular.

Corc Makklelanin iştirak etdiyi ən önəmli və ən qanlı döyüşü Eynthem müharibəsidir. Eyinthem döyüşündə Şimal ordusu çətinliklə olsa da qalib gəlmişdir. Corc Makklelan eyni zamanda fəal şəkildə siyasətləsə məşğul olmuşdur. 1865-ci ildə ABŞ Demokrat Partiyası tərəfindən vahid namizəd olaraq göstərilmişdir. Ancaq Respublikaçılar partiyasından olan siyasi rəqibi Avraam Linkolnun seçkilərdə qalib gəlməsi, Makklelanın siyasi fəaliyyətinin uğursuzluqla nətiçələnməsinə səbəb olmuşdur. Corc Makklelan həyatının son illərində müxtəlif ölkələrə səyahət etmiş və kitab yazmışdır. Makklelan 1885-ci ilin 29 oktyabr tarixində 58 yaşında  Nyu-Cersi ştatının Orenc şəhərindən qəfildən vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Nikolay Rerix

**Nikolay Konstantinoviç Rerix** (; ) — Rusiya rəssamı, filosofu, arxeoloqu, mədəniyyətşünası, mistiki, pedaqoqu.

## Həyatı
Bir dollarlıq əskinazın dizaynını ABŞ-nin gələcək vitse-prezidenti Henri Vollesin xahişi ilə Sergey Makronovski adlı bir rus emiqrantı tərtib etmişdir. Mütəxəssislərin fikrincə, bu ləqəb (psevdonim) altında məşhur rus rəssamı, mistiki və teosofu Nikolay Rerix fəaliyyət göstərmişdir. Bir çox faktlar bu versiyanı təsdiq edir.

1920-ci ildə Nikolay Rerix ABŞ-yə, Nyu-York şəhərinə köçür. O, burada "Aqni-Yoqa Cəmiyyəti" və Birləşmiş Sənətlər İnstitutu adlı qurumlar təsis edir. Nyu-Yorkda N. Rerix Henri Volles adlı özü kimi bir mistiklə dostlaşır. Daha sonralar H. Volles ABŞ-nin gələcək prezidenti Franklin Ruzveltin(2-izahlara bax) ən yaxın köməkçisi olur. Müşahidələr belə deməyə əsas verir ki, məhz Henri Vollesin təqdimatı ilə 1935-ci ildə dünyanın 21 ölkəsinin nümayəndəsi incəsənət abidələrinin mühafizəsi barədə Rerix Paktını imzaladılar. Ağ Evdə keçirilən mərasimdə Amerika prezidentinin özü də iştirak edirdi.

Əlbəttə, bəlli məsələdir ki, hər hansı bir adama, hətta Rerix kimi rəssama belə, milli valyutanın üzərində istədiyi şeyi çəkməyə icazə verilməzdi. Demək, bunun üçün kiminsə sifarişi olmalıydı. Özü də bu kimsə – Rerixin dostu Henri Uorren deyildi. Əvvəla və ən əsas da ona görə ki, hələ o zaman H. Uorren böyük siyasi gücə malik deyildi. Hələ heç Ruzveltin özü də prezidentlik barədə düşünmürdü – o, yalnız Nyu-York ştatının qubernatoru idi. Deməli, kimsə çox nüfuzlu bir şəxs və yaxud da ki, bir qrup şəxs var idi ki, ölkənin milli valyutasının dizaynını çox rahatlıqla dəyişə bilirdi.

Əgər diqqət verilsə, onda görünər ki, əskinaz 1928-ci ildə dövriyyəyə buraxılmışdı. Bundan sonra isə, demək olar ki, heç bir il keçməmiş, ABŞ iqtisadiyyatı bir neçə günün içərisində çökdü. ABŞ iqtisadiyyatı tarixində Böyük Depressiya adını almış dəhşətli iqtisadi böhran başladı. Böhran epidemiyası yayılaraq Avropaya da keçdi. Ən ağır vəziyyət isə Almaniyada yarandı. Bu ölkədə yaşanan kəskin iqtisadi böhran fonunda hakimiyyətə Adolf Hitler gəldi. Amerikanı böhran xəstəliyindən sağaltmaq isə Franklin Ruzveltin üzərinə düşdü. Bütün bu hadisələr qəribə əskinazın meydana gəlməsindən cəmi beş il sonra baş verdi. Müasir zamanəmizin mənbələri ABŞ-ni depressiyadan qurtarmış Ruzveltin "yeni kursu" – "New Deal" barədə çox deyirlər.

## Yaradıcılığı
Qeyd edək ki, mədəniyyət sözünü "kult" – ehtiram, sitayiş, pərəstiş, və "ur" – işıq, nur (işığa, nura pərəstiş) kimi iki hissəyə ayıraraq izah edən N. K. Rerixin (1874–1947) orijinal mövqeyi bizə daha yaxındır. Bu cür anlayış mədəniyyəti insanların qəlbində işıqlı başlanğıcın təşəkkül tapması kimi dərk etməyə istiqamətləndirir.

Lakin qədim Misir, Mesopotamiya, Hindistan, Çin mədəniyyətləri ilə tanış olan insanlara bu ölkələrin kilsələrində, mağaralarda və ehramlarında "Söz-İşıq" haqqında, ilahi Nitq haqqında, gümüş mücrüdə saxlanılan Moisey haqqında, canlı məşələ çevrilən İsa haqqında böyük nəzəriyyələrin inkişafı ilə bağlı əlavə məlumatlar da məlumdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İbn Müqəffa

**Abdulla ibn əl-Müqəffa** (), **Ibn al-Muqaffaʿ** (), **Ibn Muqaffa**/**Ebn-e Moghaffa** (), ilkin adı **Rūzbeh pūr-e Dādūya** (; )) — İran ədibi, tərcüməçi.

## Həyatı
Abdulla ibn əl-Müqəffa (724–759) İranda zərdüştilər ailəsində
doğulmuş və İslamı qəbul edənə qədər adı Ruzbix olmuşdur. O,
ənənəvi zərdüştilik tərbiyəsi almış və fars mədəniyyəti haqqında biliklərə
yiyələnmişdir. Sonradan Bəsra şəhərinə gələrək təhsilini başa
vurmuş və istilaçıların mədəniyyətinə qaynayıb qarışmışdır. O, İran
və İraqın müxtəlif şəhərlərində omeyyad və abbasi canişinlərinin
yanında katib olaraq çalışmış və təkcə məmur kimi deyil, həm də
yazıçı kimi şöhrət qazanmış, ömrünün son illərində İslamı qəbul etmişdir.
İbn əl-Müqəffanın farslara rəğbəti, ərəblərə laqeyd münasibəti
arxasında gizlənən qərəzli münasibəti və zindiq (dinsiz) sözü yazıçının
düşmənləri tərəfindən onu nüfuzdan salmaq üçün istifadə
olunmuşdur. 35 yaşlı yazıçı xəlifə əl-Mənsurun göstərişi ilə edam
olunmuşdur.

Beləliklə "Pançatantra" ərəb və fars versiyalarında "Kəlilə və
Dimnə" adını almışdır ki, onların da əsasında hind toplusunun orta
fars tərcüməsi (daha doğrusu, yenidən işlənmiş variantı) durur.
"Kəlilə və Dimnə" adı "Pançatantra"nın qəhrəmanlarının ("Karataka
və Damanaka") adlarının əvvəlcə pəhləvi (orta fars dili), sonra
isə ərəb dilinə tərcüməsi zamanı dəyişikliklərə uğraması nəticəsində
yaranmışdır. Bu əsərin əsasında hind toplusu dursa da, "Kəlilə və
Dimnə" radikal şəkildə yenidən işlənilmiş və orta əsrlər ərəb nəsri
tarixində olduqca mühüm yerə tutmuşdur. Məhz İbn əl-Müqəffanın
ərəb dilində etdiyi tərcümə sayəsində bu əsər Avropa və digər müsəlman
xalqlarının ədəbiyyatlarına daxil ola bilmişdir.
Əl-Müqəffa sadəcə "Kəlilə və Dimnənin" tərcüməsi ilə kifayətlənməmişdir.
O, müsəlman oxucusunun zövqünü oxşamağa çalışaraq
toplunun bir çox hissələrində dəyişikliklər etmiş, özünün yazdığı
bəzi hissələri, əsərin mövzusuna uyğun gələn ərəb atalar sözlərini
və QURANdan götürülmüş iqtibasları əlavə etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Bolivarianizm

**Bolivarianizm** () — Cənubi Amerika müstəmləkələrinin İspaniyadan azad olması uğrunda mübarizəsinin başçısı Simon Bolivarın adına uyğun adlandırılmış siyasi hərəkat. Hərəkat qarşısına Latın Amerikası ölkələrini xəlqi-demokratik və antikapitalist dəyərləri (demokratik sosializm) əsas götürərək bir dövlətdə birləşdirməyi məqsəd qoyub. Hərəkatın əsas ideoloqu Venesuelanın prezidenti Uqo Çaves hesab edilir.

Demokratik sosializm ideologiyasının əsas prinsipləri aşağıdakılardan ibarətdir:
* antiimperializm (ABŞ-nin və Amerika korporasiyalarının qlobal təzyiqlərinə qarşı mübarizə, iqtisadi müstəqilliyin bərqərar olması);
* birbaşa demokratiya (bütün qərarların referendumlar və ya xalqın iradəsini əks etdirən digər vasitələr əsasında qəbul edildiyi idarəetmə forması);
* iqtisadi özünüdolandırma;
* korrupsiya ilə mübarizə;
* xalqın rifahı naminə təbii ehtiyatlardan ədalətli istifadə.
Ağ Orda

**Ağ Orda** (Qazax türkcәsindә: *Aq Orda*), Çingiz xanın 1227-ci ildə  ölümündən sonra Böyük Monqol imperiyası sərhədləri daxilində, müasir Qazaxıstan, Qırğızıstan, Şimali Özbәkistan vә Şimali Türkmәnistan ərazisində qurulan xanlıq. Qızıl Ordanın şərqdəki torpaqlarında qurulmuşdu. Әn mәşhur xanları — vaxtı ilә Ulu Ulus xaqanları olmuş Uruz xan vә Baraq xandır. Dövlәtin başında Çingizlilәr sülalәsinin Cuçioğulları xanәdanının Toğayteymurlular qolunun Törә sülalәsi dururdu. 1428-ci ildә Özbәk xanlığı olaraq bildiyimiz Göy Orda hökmdarı Әbülxeyir xan Şeybani tәrәfindәn әlә keçirilmişdir. 1465-ci ildә Uruz xanın nәticәlәri Kerey vә Janibek Ağ Ordanı *[[Qazax xanlığı]]* adı ilә yenidәn qurmuşlar.

## Tarixi

Cuçi xan tərəfindən nəzarət edilən torpaqların şərq hissəsində Orta Asiyadan Sibirə qədər olan bölgədə hakim oldular. Onun tərkibinə Aral gölündən şimal-şərqə Sırdərya çayının hövzələri, İşim və Sarı Su çaylarına qədər olan ərazilər daxil idi. Bu ərazidə monqol işğallarından əvvəl Sabran ( və ya Şabran), Sığnaq, Yengikənd və başqa şəhərlər yerləşirdi. Monqol işğalları nəyicəsində bu şəhərlər suqut etmiş, sonra tədricən dirçəlməyə başlamışdır. Dəşti-Qıpçağın bütün şərq hissəsi Ağ Ordanın tərkibinə daxil olmuşdur. Məhz Qızıl Orda vaxtında bu dövlətin tərkibindəki tayfa birləşmələri "qazax" və "özbək" adlarını almışdır.

Ağ Orda dövlətinin ilk hökmdarı Cucinin oğlu Orda xandır. Balxaş gölü sahillərindəki paytaxtları sonradan Seyhun çayı  sahilindəki Sıgnaq şəhərinə daşınır.  XIV əsrin II yarısınadək müstəqil qala bilmiş olan xanlıq, 1378-ci ildə Ağ Orda hökmdarı Toxtamış tərəfindən Qızıl Orda dövlətinə yenidən qatılmışdır.

## Marko Polo Ağ Orda haqqında

Köchü xanın dövründə Ağ Orda dövləti ərazisinə səyahət edən Venesiyalı səyyah Marko Polo gördüklərini belə təsvir edirdi.:
 Bu kral (Köchü) kimsəyə boyun əyməz, Çingiz xanın imperatorluq soyundandır. Bu kralın nə bir qalası, nə də bir şəhəri vardır. O və xalqı geniş ovalarda və ya keçilməz dağlarda, yaylalarda yaşar. İribuynuzlu heyvanların ətləri və südləri ilə bəslənirlər. Külli miqdarda inək, dəvə, at, öküz, qoyun kimi iri və xırdabuynuzlu  heyvana sahibdirlər.| Marko Polo}}

## Ağ Orda xanları
* Orda xan (1226–1280)
* Köchü (1280–1302)
* Buyan (1302–1309)
* Sasibuqa (1309–1315)
* Ilbasan (c.1315–1320)
* Mubarak Khwaja (1320–1344)
* Chimtay (1344–1374)
* Urus (1374–1376)
* Toqtaqiya (1376–1377)
* Temur Malik (1377)
* Toxtamış (1377–1378)

## Qeydlər

## Mənbə
* Большая советская энциклопедия. Т. 3. — М.: Изд-во "Совет. энц.", 1970.
* Татарская энциклопедия. Т. 1. — Казань: Ин-т тат. энц., 2002.
* Кузембайулы А., Адиль Е. История Республики Казахстан, — Астана, 2002 г.
* Ə. Muxtarova. Türk xalqlarının tarixi. Bakı,1999

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Orda xan

**Orda xan ** ( — «sahib, yiyə»; ? —  1246 və 1251-ci ilin arasında) — Cuçi xanın oğlu, Ağ Ordanın ilk hökmdarı.

## Həyatı

Monqol imperatoru Çingiz xan ölməmişdən əvvəl torpaqlarını oğulları arasında paylaşdırmışdı. Ceyhun çayı ilə Balxaş gölünün qərbindəki yerləri böyük oğlu Cuçi xana vermişdi. Cuçi xanın kiçik oğlu Batı xan, qərbə doğru etdiyi səfərlərlə bu torpaqları genişlətdi. Cuçinin torpaqları sonradan Batu xan ilə böyük qardaşı Orda xan arasında bölündü. Balxaş ilə Aral gölləri arasındakı və Ceyhun çayının cənubundakı yerlər Orda xana verildi. Xarəzm və yeni alınan torpaqlar Batının rəhbərliyində qaldı. Orda xanın rəhbərliyindəki şərq bölgəsinə Ağ Orda, Batının rəhbərliyindəki qərb bölgəsinə isə Göy Orda adı verildi. Göy Orda sonradan Qızıl Orda olaraq adlandırıldı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Çingiz Mehdiyev

**Çingiz Mehdiyev** (1932-1992) — musiqiçi, nağara ustası, Azərbaycanın əməkdar artisti .

## Həyatı
Çingiz Mehdiyev 1932-ci ildə Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun dekanı Həsənbala Mehdiyevlə Zəkiyyə Mehdiyevanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Çingiz Mehdiyevin atası 1938-ci ildə həbs olunur və güllələnir. Uşaqlarının və özünün aqibətindən qorxan Zəkiyyə xanım elə həmin ildə Tiflisə köçür. Lakin İkinci Dünya müharibəsi başlayan zaman yenidən Bakıya qayıdır.

## Təhsili
Uşaq yaşlarından musiqiyə güclü marağı olan Çingiz Mehdiyevi ana babası Qulam, Üzeyir Hacıbəyovun yanına aparmışdır. Üzeyir Hacibəyov isə onu Bakı Musiqi Məktəbinin violonçel sinfinə götürmüşdür. Lakin bu aləti Çingiz sevməmişdir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra anasının istəyi ilə sənədlərini Tibb İnistitutuna vermişsə də, atasının "xalq düşməni" olduğuna görə inistituta qəbul olunmamışdır. Bundan sonra öz istəyi ilə Bakı Musiqi Məktəbinin zərb alətləri sinfinə qəbul oldu. Burada təhsil alarkən Qara Qarayev Çingiz Mehdiyevin çalğısını bəyənərək ona demişdir:

Çingiz Mehdiyev atasının "xalq düşməni" olmasına görə konservatoriyaya qəbul oluna bilməyəcəyini desə də, Qara Qarayevin təkidi ilə sənədlərini verir və qəbul olur.

## Fəaliyyəti
Çingiz Mehdiyev öz dövrünün çox güclü sənətkarlarından biri olmuşdur. Maestro Niyazi ilə bir orkestrda çıxış edən Çingiz Mehdiyev onunla həm də yaxın dost olmuşdur.

Konservatoriyada Həsən Rzayevin sinfində təhsil alır. Hələ tələbə ikən tələbə-gənclər arasında ümumdünya festivallarının üç dəfə qalibi olmuşdur.

Çingiz Mehdiyev ilk dəfə "Tərəkəmə"ni, "Çəngi"ni, "Vağzalı"nı, "Yallı"nı bir-birinə bağlayıb ahəngdar şəkildə nağaranın ritminə uyğunlaşdırmışdır.

Çingiz Mehdiyev uzun illər filarmoniyanın solisti olub. Həmçinin musiqi dərsi keçən Çingiz Mehdiyevin tələbələrindən biri də  öz oğlu olmuşdur. Çingiz Mehdiyevin televiziyanın fondunda "Ekspress", "Dünya xalqlarının ritmləri", "Azərbaycan ritmləri" qorunub saxlanır. Onların bəzilərini oğlu Həsənlə bir yerdə ifa edib yazdırıb. 1990-cı ilin noyabrında ata-balanın ifası Türkiyədə festivalda bütün festival iştirakçılarını heyrətə salmış, heç bir mükafat nəzərdə tutulmayan festivalda təşkilatçılar sonda müsabiqənin medalını təsis edib onu Çingiz və Həsən Mehdiyevlərə vermişdilər.

1989-cu ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar artisti fəxri adı verilmişdir.

1992-ci ilin yanvar ayında filarmoniyada onun 60 illik yubileyi keçirilirdi. Mədəniyyət naziri Polad Bülbüloğlu tərəfindən sənətçiyə ünvanlanan təbrik məktubunda deyilirdi:

### Qavaldaşın ritmik kəşfi
1978-ci ildə bir gün Çingiz Mehdiyevi Qobustana dəvət edirlər ki, xarici qonaqlar gəlib onlarla görüşsün. Çingiz Mehdiyev də nağarasını da götürüb gedir. Öz xatirələrində bu barədə yazır:

## Ölümü
Qarakənd faciəsi zamanı yaxın dostu Tofiq İsmayılovun ölümü Çingiz Mehdiyevə pis təsir etmişdi və ürəyində bəzi problemlər yaranmışdı. Nəticədə 1992-ci ildə ürəy çatışmazlığından vəfat etdi. Onun yolunu davam etdirən oğlu Həsən Mehdiyev də həmin xəstəlikdən 2005-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Pətənək

**Pötənə** — quşların mədə hissəsi.

## Mətbəxdə
Pötənə Azərbaycan milli mətbəxində geniş istifadə olunur. Toyuq pötənəsindən qovurma da hazirlanir. Hazırlanma qaydasi: Toyuq pötənəsi isti suda dəfələrlə yuyulduqdan sonra, 3–4 saat bişirilir. 3–4 saat bişirildikdə yumşaqlaşmış pötənə kərə yağında qovrulur.

## İstinadlar
Eynthem müharibəsi

**Eynthem müharibəsi** — 17 sentyabr 1862-ci il tarixində Merilend ştatının Şarpsburq şəhəri yaxınlığında baş vermiş döyüş.

## Tarixi
Müharibə ABŞ Vətəndaş müharibəsini həll edici döyüşlərindən hesab edilir. Döyüşlər quldarlıq tərəfdarı tərəfindən idarə olunan Merilend ştatının ərazilərində gedirdi. Merilend həmin dövrdə Böyük Britaniyaya tabe idi. Eynthem çayı və Şarpsburq şəhərinin ətrafıda döyüşlərin getdiyi yerlərdən idi. Eynthem müharibəsi ümumən Şimali Amerikada baş vermiş ən qanlı döyüşlərdən hesab edilir. Döyüş zamanı hər iki tərəfdən bir gün ərzində 23 min nəfər həlak olmuşdur. Tərəflərin hərbi güçünün döyüşdən əvvəl eyni olması, səbəbindən hər iki tərəf kimin qalib qəlmə ehtimalının olduğunu müəyyən edə bilmirdi. Döyüşlər zamanıda uzun müddət tərəflərdən biri, digəri üzərində üstünlük qazana bilməmişdir. Müdafiə xəttini yarmağa nail olan Corc Makklelan Konfederasiya ordusunu Merilend istiqamətində təqib etməyə başlamışdır.

Robert Li Şimal ordusua pusqu hazırlanması barədə əmr vermişdir. Əmrə əsasən Şarpsburq şəhərinin şimalında və Eynthem çayının qərbində ABŞ əsgərlərinə qarşı pusqu qurulmalı idi. Konfederasiya əsgərlərinin pusqu planı baş tutdu. Eynthem müharibəsi 1862-ci ilin 17 sentyabrın axşamına kimi davam etmişdir. 1862-ci ilin 18 sentyabr tarixində isə tərəflər arasında atəşkəs imzalanmışdır. Atəşkəsin imzalanma səbəbi tərəflərin ölü və yaralıları döyüş meydanından çıxarmaları olmuşdur. Eynthemdə yaşanmış qanlı döyüş bərabər səviyyədə keçmişdir. Tərəflərdən heç biri döyüş vaxtı digəri üzərində ciddi üstünlük qazana bilməmişdir. Ancaq döyüş sonrası Amerika Konfederativ Ştatlarının vəziyyətinin ağırlaşması döyüşdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının qalib gəlməsinə səbəb olmuşdur. Robert Li döyüşün səhərsi günü qoşununu Virciniya istiqamətində qeri çəkmişdir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının qalib elan edilməsidə bu hadisədən sonra baş vermişdir. Müharibə meydanında tək qalan Şimal ordusu rəsmən döyüşdə qalib gəldiklərini paytaxta bildirmişdilər.

## İstinadlar
Frederik Duqlas

**Frederik Duqlas** (; ) – Amerikalı abolisionist.

## Fəaliyyəti
Frederik Duqlas mülkədar ailəsində dünyaya gəlmişdi. Duqlasın anası zənci qul, atası isə ağdərili mülkədar idi. Duqlas nikahdan kənar dünyaya gəlmişdi, bu səbəbdən o, geniş hüquqlara malik deyildi. Duqlas 1838-ci ildə yaşadığı evi tərk edir və quldarlığa qarşı mübarizəyə başlayır. 1845-ci ildə həyatı haqqında kitab yazmışdır. Frederik Duqlas sonrakı fəaliyyətini Nyu-York ştatında davam etdirmişdir. O, burada Şimal ulduzu adlı qazetin çap edilməsinə rəhbərlik etmişdir. Qəzet quldarlıq quruluşunu sərt şəkildə tənqid edirdi. Duqlas dəfələrlə xarici ölkələrə səfər etmiş və burada təşkil olunan tədbirlərdə çıxış etmişdir. Frederik Duqlasın mübarizəsində Ku Kluks Klana qarşı olan dövr mühüm yer tutur. Ku Kluks Klanın əsas fəaliyyəti zənciləri qorxutmaqdan ibarət idi.

Müxtəlif növ qeyimlərdən istifadə edərək geçə yarısı zəncilərin yaşadığı ərazilərdə görünən klan üzvlərinin hərəkətləri Duqlas tərəfindən sərt formada tənqid edilmişdir. ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı Frederik Duqlas Şimal ordusuna qatılmışdır. Duqlas müharibə dövründə öz çıxışları zamanı daim zənciləri Amerika Konfederativ Ştatlarına qarşı mübarizə aparmağa səsləmişdir. 1865-ci ildən Frederik Duqlas müxtəlif dövlət idarələrində fəaliyyət göstərmişdir. 1889–1891-ci illərdə Duqlas Amerika Birləşmiş Ştatlarının Haitidə baş konsulu olmuşdur. Frederik Duqlas ABŞ tarixinə ilk zənci vitse prezident namizədi olaraq düşmüşdür. Müharibədən sonra keçirilən prezident seçkiləri zamanı ABŞ-də fəaliyyət göstərən *Bərabər Hüquq Partiyası* tərəfindən prezidentin köməkçisi (vitse prezident) olaraq namizdəliyi irəli sürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər