open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astara Mehraniləri

**Astara Mehraniləri** — Gilanın şimalında əsrlər boyu irsi hakimiyyətə malik olmuş talış mənşəli xüsusi bir sülalənin nümayəndələri olmuşlar. Ən azı XIII əsrdən etibarən Gilanın hakimiyyəti müəyyən dövrlərdə Astaralı Mehranilərin əlində idi. Bu sülalə XVIII əsrdə, Səfəvilərin süqutu ilə eyni dövrdə zəifləməyə başlayıb.

## Tarixi
Astara Mehraniləri, Qafqaz Albaniyasındakı Mehranilər kimi, özlərini qədim Mehran nəslindən hesab edirdilər. Mehranilər qədim İranın yeddi məşhur ailəsindən biri sayılırdı.

Sülalənin meydana çıxma tarixi dəqiq məlum deyil. Bu nəsildən ilk tanınan hökmdar XIII əsrdə yaşamış Əsbar Məhəmməd Mehrani olmuşdur. Məlum dövrlərdə Gilan bölgəsinin İspahbadı titulunu daşıyan digər bir nümayəndə Əhməd Mehrani olmuşdur və o 1312-ci ildə vəfat etmişdir. Bu ərazidəki bütün hökmdarlar "İspahbad" ünvanı ilə tanınırdı. Qay Lestrencin fikrincə, bu titul "Espahbod" ailəsinin adından götürülmüşdür.

İslamdan öncə Mehranilər Mehrə sitayiş edən dinə bağlı olmuşlar. Sülalənin əsas idarəetmə mərkəzi Astarada yerləşirdi. Ən güclü dövrlərində onların hakimiyyəti Talış ərazilərini və Muğan düzünü də əhatə edirdi.

## Səfəvilərlə əlaqələr
Şeyx Səfi və onun nəslinin Talış bölgəsində olması, yerli tayfaların Səfəvilərə rəğbətini artırmışdır. Onların Şirvanşahlara qarşı olan nifrəti də Səfəvilərə meyillənmələrində rol oynamışdır. Astaranın irsi hökmdarları olan Mehranilər, Şah İsmayılın üsyanına ciddi dəstək vermişlər.

Bu dövrdə Astaranın hökmdarı Sultan Məhəmməd Mehrani, eləcə də Murad xan Mehrani və onun oğulları Mehran xan və Qubad xan Şah İsmayıla qoşulmuş əsas sərkərdələr arasında olmuşlar. Murad xan həm Qaraqoyunlu hökmdarları ilə qohumluq əlaqəsinə malik idi, həm də onun həyat yoldaşı Şeyx Heydər Səfəvinin zövcələrindən birinin əmisi qızı idi. Bu qadın da Talış mənşəli idi və Mehranilər ailəsinə mənsub idi.

## Zəifləmə dövrü
Mehranilər sülaləsi Əfşarlar dövründə tam zəifləmiş və bundan sonra Talış xanları Talış bölgəsində hakimiyyəti onların əlindən almışdır. Buna baxmayaraq, bu gün də Talışın müxtəlif bölgələrində yaşayan bəzi ailələr özlərini Mehranilər soyuna aid hesab edirlər.

## İstinadlar
Aplodactylus

**Aplodactylus** — Dəniz şüaüzgəcli balıqlarının bir cinsidir və əsasən "mərmər balıqları" və ya "dəniz karpı" kimi tanınır. Monogenerik "Aplodactylidae" fəsiləsindəki tək cinsdir. Bu cinsdəki balıqlara cənub-şərq Hind okeanı və cənubi Sakit okeanda rast gəlinir.

## Növlər

Bu cinsdə hal-hazırda tanınan beş növ var:
* "Aplodactylus arctidens" (J. Richardson, 1839) (mərmər balığı)
* "Aplodactylus etheridgii" (J. D. Ogilby, 1889) (çəntikbaşlı mərmər balığı)
* "Aplodactylus lophodon" (Günther, 1859) (qaya kefalı)
* "Aplodactylus punctatus" (Valenciennes, 1832) (Zamba mərmər balığı)
* "Aplodactylus westralis" (B. C. Russell, 1987) (qərb dəniz karpı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elgün İbrahimovun ölümü

Elgün İbrahimov 2025-ci ilin may ayında Gəncə şəhərində baş vermiş hadisə nəticəsində ölmüş 18 yaşlı məktəblidir. Onun ölümü Azərbaycanda geniş ictimai rezonansa səbəb olmuşdur. 2025-ci il mayın 12-də Elgün İbrahimov ağır vəziyyətdə Gəncə Dövlət Texnologiya Universitetinin tərk edilmiş yataqxanasında tapılmışdır. O, xəstəxanaya yerləşdirilməsinə baxmayaraq, bir gün sonra ölmüşdür.

## Hadisə
Deyilənlərə görə, Elgün küçədə döyülmüş, gözləri çıxarılmış, qabırğaları sındırılmış və ciyərləri zədələnmişdir. Bəzi iddialara əsasən, o, binadan atılmış və ya üzərindən maşın keçirilmişdir. Hadisə ilə bağlı rəsmi qurumlar tərəfindən müxtəlif versiyalar irəli sürülmüşdür. Bəzi hökumətyönlü media orqanları Elgünün intihar etdiyini irəli sürsə də, ailəsi və yaxınları bu versiyanı rədd etmiş və onun qətlə yetirildiyini bildirmişdir.

## Reaksiyalar
Hadisə cəmiyyətdə böyük narazılıq doğurmuş və sosial şəbəkələrdə #Ədalətİstəyirik və #SəssizQalma kimi həştəqlərlə kampaniyalar başlamışdır. Elgün üçün ədalət tələb edən petisiyalar yaradılmış və minlərlə insan tərəfindən imzalanmışdır.

Baş Prokurorluğun nümayəndəsi Sabir Musayev ictimaiyyətə müraciət edərək Elgün İbrahimovun ölümü ilə bağlı hər hansı əsaslı məlumat və ya sübutu olan şəxsləri prokurorluğa müraciət etməyə çağırmışdır. O, dəqiqləşdirilməmiş məlumatların yayılmasının istintaqa maneə törətdiyini vurğulamışdır.

Elgün İbrahimovun ölümü ilə bağlı məsələ Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılmışdır. Deputatlar hadisənin şəffaf və obyektiv şəkildə araşdırılmasını tələb etmiş və gənclərə qarşı zorakılığın qarşısının alınması üçün tədbirlərin görülməsinin vacibliyini vurğulamışdırlar.
Argya squamiceps

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Taksonomiya
"Argya squamiceps" əvvəllər "Turdoides" cinsinə aid edilsə də, 2018-ci ildə aparılmış genişmiqyaslı molekulyar filogenetik tədqiqatdan sonra yenidən bərpa edilmiş "Argya" cinsinə daxil edilmişdir.
"Leiothrichidae" fəsiləsi əsasən Efiopiya və Şərq regionlarında yayılsa da, "Turdoides" və "Argya" cinslərinə aid bir neçə növ Palearktik zonaya, o cümlədən Şimali və Şərqi Afrika, Hindistan və Yaxın Şərqin quru ərazilərinə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balistapus undulatus

**Balistapus undulatus** (*Narıncı xətli triggerfish*) — "Balistidae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balığı növü.

## Etimologiya

"Balistapus undulatus", "Balistapus" cinsinin yeganə üzvüdür. Bu ad "Balistes" sözünə "-a" (mənası "olmadan") və "pus" (mənası "ayaq") şəkilçiləri əlavə edərək yaranıb, çünki Park bu balığı qarın üzgəcləri olmayan kimi təsvir etmişdir. Lakin bütün triggerfish növləri kimi, qarın üzgəcləri dəri altında gizlidir və birləşərək çox qısa şüalarla bitən bir tikan əmələ gətirir, lakin bu növdə bu tikan qarın səthində bir çıxıntıya qədər azalmışdır. Xüsusi ad olan "undulatus" balığın bədənindəki dalğalı narıncı xətlərə istinad edir, Park bu xətləri qırmızı kimi təsvir etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zanclus cornutus

**Zanclus cornutus** — "Zanclidae" fəsiləsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balığı növü.

## Etimologiya
"Zanclus cornutus"-un qeyri-adi adı (Moorish idol), cənub-şərqi Asiyanın bəzi bölgələrində balıqçıların bu balıqlara hörmət göstərməsi və onları tutduqda azad edərək azadlığa buraxıldıqdan sonra onlara hörmət əlaməti olaraq baş əyməsi ilə əlaqədardır. Bu halda, "Moor" sözü səhvən istifadə edilmişdir, çünki bu ad adətən Mərakeşdən olan "Amazigh" xalqına aiddir, lakin bu balıq Mərakeşin təbii mühitində tapılmır. "Zanclus" cinsinin adı qədim yunan sözü olan "zanklon"-dan gəlir və "oraq" mənasını verir. Bu, balığın uzun və əyri bel üzgəcinə istinaddır. Xüsusi ad olan "cornutus" isə "buynuzlu" mənasını verir və gözlərin üzərindəki kiçik sümük çıxıntılarına istinad edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lophius

**Lophius** — Atlantik və Hind okeanlarında tapılan "lophiid" qrupuna aid olan "anglerfish" (fənər balıqları) növləri. "Lophius" cinsi Şimal dənizi və Şimal Atlantik balıqçıları tərəfindən "monk" və ya "monkfish" kimi tanınır, lakin bu ad həmçinin Squatina squatina (mələk köpəkbalığı) üçün də istifadə olunur.

## Taksonomiya

"Lophius" cinsi ilk dəfə Karl Linney tərəfindən təqdim edilmişdir. O, "Lophius piscatorius" növünü "Systema Naturae" əsərinin 10-cu nəşrində təsvir etmişdir. Bu növün yayılma arealı Şimal-Şərqi Atlantik okeanı, Aralıq dənizi və Qara dəniz kimi göstərilmişdir. Təsvirdə Fransa (Bordo, Marsel, Monpelye), İtaliya (Genuya, Roma, Neapol, Venesiya), Yunanıstan (Lesbos) və Suriya kimi yerlər qeyd edilmişdir. "Lophius" cinsi, "Lophiidae" fəsiləsinin 4 müasir cinsindən biridir. "Fishes of the World"in 5-ci nəşrinə görə, bu ailə "Lophiiformes" dəstəsinin tək növlü "Lophioidei" yarımdəstəsində təsnif edilir. "Lophiidae" fəsiləsi daxilində "Lophius" cinsi ən yaxın qohumluğu "Lophiomus" ilə bölüşür, "Lophiodes" isə bu iki cinsin qardaş taksonu kimi qəbul edilir. "Sladenia" cinsi isə digər üç cinsin ən əsas qardaş qrupu kimi tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi

**Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi** — Azərbaycanın Ağdam şəhərində dəmir yolu və avtovağzal kompleksi. Azərbaycan Dəmir Yollarının stansiyalarından biridir.

## Ümumi göstəriciləri

## Tarixi
1908-ci ildə Yevlax—Bərdə—Ağdam—Xankəndi—Şuşa dar (ensiz) dəmiryolu xəttinin çəkilişi ilə bağlı işlər başlanmışdı, amma Birinci Dünya müharibəsi səbəbindən işlər yekunlaşmamışdı.

1942-ci ildə istismara verilmiş Evlax-Ağdam-Stepanakert dar (ensiz) dəmir yolu xəttinin üzərində Baş Qərvənd kəndinin yaxınlığında yük platforması kimi istismar edilib.

1967-ci ildə Yevlax—Bərdə—Ağdam dəmiryolu istifadəyə verilmişdi. Ağdam stansiyası 1968-ci ildə açılmışdı. 1978-1979 illərdə dəmiryol xətti Xankəndiyə qədər uzadılmışdı.

Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar olaraq, Ağdam şəhəri, dəmiryol stansiyası ilə birgə, 1993-cü ildə işğal olunmuşdu.

İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın qazandığı qələbəsi nəticəsində, 2020-ci ilin noyabrın 9-ndan noyabrın 10-na keçən gecə imzalanan Üçtərəfli bəyanata əsasən, 20 noyabr 2020-ci ildə Ağdam rayonu Azərbaycana qaytarılmışdı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2020-ci il 24 noyabr tarixli Sərəncamına əsasən Bərdə—Ağdam dəmiryol xəttində layihələndirilməsi və tikinti işləri başlanılmışdı.

26 noyabr 2025-ci ildə məlumat verildi ki, Bərdə—Ağdam dəmiryol xəttinin yoxlanılması üçün ölkəyə yeni gətirilən FLIRT sərnişin qatarıla sınaq gedişi həyata keçirilmişdi. 10 may 2025-ci ildə Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə Bərdə—Ağdam dəmiryol xəttinin və Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin açılışı olmuşdu. 23 may 2025-ci ildə Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacəyev, İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması üzrə Koordinasiya Qərargahının üzvləri ilə birlikdə Ağdamdan qatarla Bakıya getmişdilər.

## Xətt
Bərdə—Ağdam dəmiryol xəttinin uzunluğu 47,3 km təşkil edir.

## Hərəkət cədvəli

## Stansiyanın ətrafında

## İstinadlar
Cenchrus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qavriil Sergeev

**Qavriil Sergeeviç Sergeev** (; ) — rus rəssam, hərbi topoqraf, akvarelist və mənzərə rəssamı.

## Yaradıcı fəaliyyəti
Peşəkar rəssamlıq təhsili almayıb. Rusiya, Finlandiya və Türkiyə ərazilərində relyefin eskizlərini çəkməyi tələb edən topoqrafik işləri görərkən rəsm çəkməyi öyrənib.

1796-cı ildə Bakının eskizlərini çəkib. 1798-ci ildə I Pavelin Qatçina iqamətgahının çoxsaylı vedutalarını hazırlayıb. 1808–1809-cu illərdə Svartholm qalasının və Loviysa bölgəsindəki körfəzin eskizlərini çəkib. 1811-ci ildə şəhərin dörddə üçünü külə çevirən 1827-ci il yanğınından əvvəl Turku şəhərinin eskizlərini çəkib. XVIII əsrin sonlarında Osmanlı İmperiyasının mənzərələrini əks etdirən bir qrup akvarel çəkib.

Rus mənzərə rəssamlığının sovet tədqiqatçısı A. Fedorov-Davıdov, Sergeevin yaradıcılığından danışaraq bildirib ki, onun əsərləri yaxşı qravüraçının əlinə keçəndə böyük fayda verir.

## Karyerası
1793-1794-cü illərdə Mixail Kutuzovun Konstantinopoldakı səfirliyinin üzvü idi.

1796-1797-ci illərdə qraf Valerian Zubovun İrana hərbi ekspedisiyasının tərkibində olub.

Xəritə deposunda hərbi topoqraf vəzifəsində çalışmış, 1804-cü ildə mühəndis-mayor rütbəsi almışdır.

1806-cı ildə o, ordunun podpolkovnikinə bərabər olan məhkəmə müşaviri rütbəsi almışdır.

## Əsərləri


Sergeev. Baku view.jpg|Şamaxı qapısından Bakının görünüşü (1796)
Loviisa Gavril Sergejev 1808.jpg|Loviysa buxtası (1808)
Svartholma Gavril Sergejev 1809.jpg|Svartholm (1809)
Turku 1811.jpg|Turku şəhəri (1811)



## İstinadlar
Altan Karamanoğlu

**Altan Karamanoğlu** (; ) — Türkiyə siyasətçisi, Türkiyənin Azərbaycandakı (1992–1995) və Litvadakı (1998–2000) fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Həyatı
2 iyun 1935-ci ildə Türkiyənin Bolu ilində dünyaya gəlib. Atası Əhməd Qüdsi Muhsin Karamanoğlu Bolunun nüfuzlu Sürəyya Əfəndiləri ailəsindən olub.

Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin protokol idarəsində başlayıb. 1961-ci ildə Ankara Universitetinin Hüquq Fakültəsini bitirib. 1963–1965-ci illərdə ehtiyatda olan zabit kimi hərbi xidmət keçib. 1965-ci ildə Konsulluq idarəsində üçüncü katib işləyib.

Müxtəlif illərdə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində, o cümlədən Suriyada, Əlcəzairdə, İspaniyada, İranda, Fransada diplomatik vəzifələrdə çalışıb. 1991-ci ildə Bakıya baş konsul təyin olunub. 1992–1995-ci illər aralığında Türkiyə Cümhuriyyətinin Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri kimi fəaliyyət göstərib. Bəzi məlumatlara görə, onun Azərbaycandan ayrılmasının səbəbi 1995-ci il mart hadisələri və rəsmi Bakının səfirlə yola getməməsi olub. 1995–1998-ci illərdə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin Konsulluq İdarəsinin müdiri olub. 1998–2000-ci illər aralığında Türkiyə Cümhuriyyətinin Litvadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsində çalışıb.

2000-ci ildə təqaüdə çıxan Karamanoğlu, uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra 17 may 2012-ci ildə Lionda vəfat edib. Cənazəsi Türkiyəyə gətirilən sabiq səfir Karşıyaka qəbiristanlığında dəfn edilib.

## Həmçinin bax
* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Türkiyənin Azərbaycandakı ilk səfiri Altan Karamanoğlu: "Həyatımın ən gözəl 5 ilini Azərbaycanda keçirmişəm" – MÜSAHİBƏ // ''Apa.az''
Türkiyədə prezident seçkiləri

**Türkiyədə prezident seçkiləri** — Türkiyə qurulduğu gündən 12 fərqli Türkiyə vətəndaşını prezidentliyə gətirən iyirmi iki prezident seçkisi olub. Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Mustafa Kamal Atatürk və İsmət İnönü dörd dəfə, Cəlal Bayar üç dəfə, Cövdət Sunay, Fəxri Qorutürk, Turqut Özal, Süleyman Dəmirəl, Əhməd Necdət Sezər və Abdullah Gül bir dəfə prezident seçilib. Camal Gürsəl 27 may dövlət çevrilişindən sonra keçirilən ümumi seçkilər nəticəsində Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən seçilmişdir, Kənan Evrən 1980-ci il 12 sentyabr çevrilişindən sonrakı 1982-ci il Türkiyə konstitusiya referendumu nəticəsində prezident oldu.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan 3 dəfə xalq tərəfindən Prezident seçilib.

## Tarixi
2007-ci il Türkiyə konstitusiya dəyişikliyi referendumuna qədər prezident Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən 7 il müddətinə seçilirdi və maksimum bir müddət bu vəzifədə ola bilərdi. 2017-ci il konstitusiya dəyişikliyi referendumunda edilən dəyişikliklərdən sonra prezident 5 il müddətinə xalq tərəfindən seçilir və bir şəxs 2 dəfə prezident seçilə bilər. Bununla belə, Parlament prezidentin ikinci müddətində yeni seçkilərin keçirilməsinə qərar verərsə, prezident daha bir müddət də bu vəzifəni icra edə bilər.

## Şərtləri
Prezident millət vəkili seçilmək hüququnu qazanan, yaşı 40-dan yuxarı və universitet məzunu olan Türkiyə vətəndaşı olmalıdır.  Birbaşa xalq tərəfindən seçilir. Prezidentin səlahiyyət müddəti beş ildir. Bir şəxs maksimum iki müddətə prezident seçilə bilər.

Prezident Türkiyə Böyük Millət Məclisində qrupu olan partiyalar, son seçkilərdə etibarlı səslərin 5%-ni almış siyasi partiyalar tərəfindən birlikdə və ya ayrılıqda azı 100 min seçici imzası toplayan şəxslər ola bilər.

### Son Prezident seçkilərində ən çox imza toplayan ilk 5 namizəd

## Cədvəl

## Həmçinin bax

* Türkiyə Prezidenti
* Prezident Kabineti
* Prezident Kompleksi
* Türkiyə prezidentlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* , Toplumsal Ekonomik Siyasal Araştırmalar Vakfı
İnsan arıya qarşı

**İnsan arıya qarşı** — Roven Atkinson və Villiam Devis tərəfindən yaradılmış Britaniya komediya televiziya serialı. Serialın premyerası 24 iyun 2022-ci ildə Netflix yayım xidmətində baş tutmuşdur.

## Süjet
İşsiz ata Trevor Binqli (''Roven Atkinson'') bahalı sənət əsərləri ilə dolu gənc cütlüyün evinə baxmalıdır. Trevorla birlikdə evə arı da daxil olur.

## İstehsal
Serialın anonsu 2020-ci ilin dekabrında elan edildi. Aktyorlar və buraxılış tarixi 14 aprel 2022-ci ildə açıqlandı. Serialın treyleri 26 may 2022-ci ildə yayımlandı. Doqquz epizoddan ibarət ilk sezonun premyerası 24 iyun 2022-ci ildə Netflix-də baş tutdu. Variety-ə verdiyi müsahibədə Kerr ikinci mövsümün mümkünlüyünü dedi.

## Tənqid
Rotten Tomatoes rəy aqreqatoru veb saytında seriyal 17 tənqidçi rəyinə əsasən 65% "təzə reytinq" aldı. Metacritic icmal aqreqatoru saytında seriyal 6 tənqidçi rəyinə əsasən 100 baldan 69 bal yığmış və bu, "ümumiyyətlə əlverişli rəyləri" göstərir. The Guardian-dan Stüart Ceffris seriala beş ulduzdan üçünü vermiş, Atkinsonun performansını tərifləmiş, lakin arının xaraktersizliyini və məhsul yerləşdirmənin bolluğunu tənqid etmişdir. Komsomolskaya pravdadan Pavel Sadkov serialı Tom və Cerri ilə müqayisə edərək qeyd etmişdir ki, qısa eskizlərin vaxtı artıq keçib Seans-dan Qleb Kolondo arının görünüşünü tənqid etmiş, lakin rəsmini müvafiq adlandırmışdır.

## İstinadlar
Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksi

**Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksi** — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı şəhərinin girəcəyində yerləşən ziyarətgah-məscid kompleksi.

## Təsviri

Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksi Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonununda, Şamaxı şəhərinin girəcəyində, Mərzəndiyə kəndinin ərazisində, Sabir qəsəbəsinin yaxınlığında, Bakı-Şamaxı-Yevlax avtomobil yolunun kənarında, Pirsaat çayının sahilində yerləşir.

Ziyarətgah əhalinin ən çox ziyarət etdiyi müqəddəs ocaqlardan biridir, gündəlik olaraq yüzlərlə zəvvarlar tərəfindən ziyarət olunur. Həmçinin, tarixi abidədir.

Kompleksdə məscid də var. Məsciddə ibadət zalı ilə yanaşı, mərasim zalları da mövcuddur.

## Tarix
Pirsaat baba peyğəmbər nəslindən olan kəramətli övliya olmuşdur.

Ziyarətgah orta əsrlərə aiddir — təxminən IX-XV əsrlər arasına. 1918-ci illdə ziyarətgah Hacı Cəfərqulu adlı xeyirxah şəxs tərəfindən yenidən ucaldaraq türbə şəklinə salınmışdı.

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa edəndən sonra, ziyarətgah 1993-cü ildə yenidən inşa edilmişdi. Digər məlumata görə, türbə 1989-90 illərdə Şeyx İbrahim Paşa tərəfindən yenidən bərpa olunmuş, 1996 ildə isə dam örtüyü qoyulmuşdur.

2019-cu ildə Şamaxıda baş verən zəlzələ zamanı ziyarətgahın divarlarında çatlar əmələ gəlmiş, bununla ziyarətgaha zərər dəymişdi.

Heydər Əliyev Fondunun prezidenti və Azərbaycan Respublikasının birinci xanımı Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə 2020-ci ildə orada bərpa-yenidənqurma işlərinə və yeni məscid binasının inşasına başlanıldı. Həmin ilin may ayının 25-ndə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva oraya səfər etmiş, ziyarətgahının yenidən qurulması çərçivəsində görülən işlərlə tanış olmuş, Pirsaat Babanın məzarını ziyarət etmişdilər.

1 noyabr 2021-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksinin bərpa və yenidənqurma işlərindən sonra açılışı oldu.

## Mənbələr
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

## Həmçinin bax

* Şirvanşahlar dövləti
* Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi

## Xarici keçidlər
Müslüm Murtuzayev

**Müslüm Kürəbəy (Kürəbək) oğlu Murtuzayev** () — Azərbaycan-sovet partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Qusar Rayon Komitəsinin və Kəlbəcər Rayon Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 4–8-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Müslüm Kürəbəy oğlu Murtuzayev 1921-ci il iyulun 23-də hazırkı Qusar rayonunun Hil kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini kənd məktəbində almış, sonra isə müəllimləri təkmilləşdirmə kursunu bitirərək 1940-cı ildən Qusar rayonunda kənd məktəbi müəllimi işləmişdir.

1942-ci ildən etibarən Müslüm Murtuzayev komsomol təşkilatında çalışmış, sonra isə Azərbaycan Kommunist Partiyası Qusar Rayon Komitəsi (Qusar Rayon Partiya Komitəsi) yanında partiya kabinəsinin müdiri və partiya komitəsinin katibi olmuşdur. 1951-ci ildə Azərbaycan KP MK yanında ikiillik partiya məktəbini bitirdikdən sonra Qusar Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi, 1952-ci ildən isə "Samur-Dəvəçi tikintisi" idarəsində siyasi şöbənin rəisi olmuşdur. 1954-cü ilin yanvar ayında Qusar Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir.

Müslüm Murtuzayev 1974-cü ildən həyatının sonunadək Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Bakıdakı üzümçülük üzrə tinglik trestinə rəhbərlik etmişdir.

Müslüm Murtuzayev 1942-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 4–8-ci çağırış deputatı seçilmişdir.

Müslüm Murtuzayev 20 noyabr 1980-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Mərkəzi Kriminal Polis İdarəsi

**Mərkəzi Kriminal Polis İdarəsi** () cəmiyyətə xidmət edən və hər bir vətəndaşın təhlükəsizliyini təmin edən dövlət orqanıdır.

## Hekayə
Mərkəzi Kriminal Polis İdarəsi

Mərkəzi Kriminal Polis İdarəsinin əsas vəzifələri aşağıdakılardır: Öz səlahiyyətləri daxilində cinayətkarlığa qarşı mübarizə; təqsirləndirilən və məhkum edilmiş şəxslərin, habelə itkin düşmüş şəxslərin axtarışını və həbsini təmin etmək, şəxsiyyəti məlum olmayan meyitlərin yerləşdiyi yerin müəyyən edilməsi; Qeyri-qanuni miqrasiya ilə bağlı cinayətlərlə mübarizə, onların qarşısının alınması, aşkar edilməsi və qarşısının alınması;əcnəbilərin Gürcüstan ərazisində qanuni əsaslar olmadan saxlanılması və təyinat yerinə çatdırılması (müvəqqəti yerləşdirmə mərkəzi/müvəqqəti saxlama yeri); Cinayət qanunvericiliyinin tələblərinə əməl olunmasının təmin edilməsi; Qanunsuz saxlama, insan alveri, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi və beynəlxalq narkotik ticarəti, o cümlədən qanunsuz silah ticarəti ilə mübarizə
o cümlədən kütləvi qırğın silahları və onların komponentləri; nazir tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada yetkinlik yaşına çatmayanlar tərəfindən törədilmiş cinayətlərin qarşısının alınması üzrə qabaqlayıcı tədbirlərin təşkili; Kibercinayətlərin araşdırılması; cinayət prosesi iştirakçılarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və konkret mühafizə tədbirlərinin həyata keçirilməsi;Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin aparılması; Gürcüstanın cinayət-prosessual qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş əsaslarda və qaydada öz səlahiyyətləri daxilində olan hallarda cinayət-prosessual hüquqi məcburiyyət tədbirlərini tətbiq edir və cinayət işlərinə baxır;

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Daxili İşlər Nazirliyi
* Daxili İşlər Nazirliyi 

## Həmçinin bax
* Gürcüstan parlamenti
* Gürcüstan Prezidenti
* Gürcüstan Parlamenti binası
Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Krallıqdakı səfirliyi

**Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Krallıqdakı səfirliyi** —  Azərbaycanın Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığında  diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik London şəhərində yerləşir.

## Tarixi

Böyük Britaniya Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini 26 dekabr 1991-ci ildə tanıyıb. İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci il martın 11-də qurulub. 1993-cü ilin sentyabrında Bakıda Böyük Britaniya səfirliyi, 1994-cü ilin yanvarında isə Londonda Azərbaycanın səfirliyi açılıb.

1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya arasında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT, Avropa Şurası, NATO və s. kimi beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində sıx ikitərəfli tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq mövcuddur.

## Səfirlər

* Mahmud Məmmədquliyev — 25 noyabr 1993 – 25 may 2001
* Fəxrəddin Qurbanov — 20 avqust 2007 – 9 iyul 2014
* Tahir Tağızadə — 9 iyul 2014 – 26 iyul 2021
* Elin Süleymanov — 26 iyul 2021 - hazırda

## Həmçinin bax

* Böyük Britaniyanın Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı
* Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətləri
* Azərbaycan Respublikasının Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı səfirliyi

## Xarici keçidlər
*Official site 

## İstinadlar
Ervin Neyer

**Ervin Neyer** () — alman fiziki, 1991-ci ildə fiziologiya tib sahəsində Nobel mükafatı laureatı, potensialın lokal fiksasiyası metodunu inkişaf etdirmişdir. Avropa akademiyası (1989), Göthigen alimlər akademiyası (1992), "Leopoldina" alman təbiət alimləri akademiyası (1998), ABŞ Milli Elmlər Akademiyası (1989), London krallığı cəmiyyətinin üzvüdür.

## Bioqrafiyası
Ervin Neyer 1963–1966-cı illərdə Münhen Texniki Universitetinin fizika falutəsində təhsil almışdır. 1983-cü ildən Maks Plank cəmiyyətinin biofizika kimya institutunun dirktorudur.

## İctimai fəaliyyət
2016-cı ildə Greenpeace "Birləşmiş Millətlər təşkilatının" bütün dünya hökumətlərinin geni dəyişdirilmiş oqanizmlərlə mühazirəni dayandırmağa çağrılan bir məktub imzalandı

## Mükafatlar və tanınma
* 1979-Feldberq Preis
* 1983-Alden Spenser mükafatı
* 1984-Adolf Fik Preys
* 1986-Luiza Qross Xorks mükafatı
* 1987-Leybnis mükafatı
* 1989-Kanada Qayrdner Beynəlxalq Mükafatı
* 1990-Aşağı Saksoniya Dövlət Mükafatı
* 1990-Ernst Hellmut Vits Mükafatı
* 1991-Ralf Cerard Mükafatı
* 1991-Karus medalı
* 1991-Bert Zalman ilə birlikdə qazandıqları fiziologiya və tibb sahəsində Nobel Mükafatı

## İstinadlar
Tsargrad TV

**Tsargrad TV** () — Konstantin Malofeyevə məxsus rus televiziya kanalı. Konstantinopolun köhnə slavyan adı olan Çarqradın şərəfinə adlandırılıb. Telekanal Kremlpərəst və Rus Pravoslav mövqeli olaraq tanınır.

## İstinadlar
Feldberq Preis

**Feldberq mükafatı** — Feldberq Fondu Almaniya və Britaniya alimləri arasında eksperimental tibbi tədqiqatlar sahəsində elmi mübadilələri təsdiq edir. Fond Almaniyanın Hamburq şəhərində qeydiyyatdan keçmişdir. Fondun katibliyi isə Böyük Britaniyada yerləşir. 1993-cü ildə bir yəhudi olaraq Almaniyadan mühacirət etmək məcburiyyətində qalan farmokoloq Vilhelm Feldberq Almaniyada emeritus professor kimi aldığı təqaüddən və Almaniya hökumətindən aldığı restitusiya pulundan 1962-ci ildə Feldberq Fondunu yaratmaq üçün istifadə etmişdir. Feldberq mükafatının alınmasında əsas məqsəd hər il bir alman və bir britaniyalı alimin seçilərək öz ölkəsinə mükafatlı mühazirənin oxunması əsaslanır.

## Alman mükafatçıları
* Stefani Dimmeler
* Brenda Şulman
* Martin Bek
* Jan Born
* Enn Ephrussi
* Ralf Adams
* Volker Hauç
* Jörg Vogel
* Rohini Kunner
* Asifa Axtar
* Tomas Langer
* Rocer S Gudi
* Nikolaus Pfanner
* Martin Biel
* Ien Mattay, FRS
* Patrik Kramer
* Roland Lill
* Veit Flokerzi
* Stefan Offermanns
* Ed C. Hurt
* Feliks Uiland
* Klaus Aktoris
* Frans-Ulrix Hartl
* Franz Hoffmann
* Reinhard Corc Lührman
* Uolfgang P Baumeister
II Vladislav (Bohemiya kralı)

**II Vladislav** (; ; ) — Macarıstan-Xorvatiya və Bohemiya kralı. Polşa kralı və Böyük Litva knyazı IV Kazimirin böyük oğlu idi və bu səbəblə, atasından sonra taxt-taca sahiblənməsi gözlənilirdi.

1 mart 1456-cı ildə Krakovda dünyaya gəldi. O, Polşa kralı IV Kazimir Yagellon ilə Avstriya hersoqu II Albertin qızı Yelizavetanın böyük oğludur. Atasının siyasəti nəticəsində Litva və Polşa tacını deyil, Mərkəzi Avropadakı Bohemiya və Macarıstan krallıqlarını idarə etmişdir. Bu addım, Yaqellon sülaləsinin nüfuzunu Polşadan kənarda da genişləndirmək məqsədi daşıyırdı.

1471-ci ildə Bohemiya zadəganları tərəfindən kral seçildi və bu vəzifəni 1516-cı ildə ölümünə qədər davam etdirdi. O, yerli zadəganlarının müstəqilliyini qorumağa çalışdı. Onun Bohemiya tacını əldə etməsi, Habsburqlar və digər Alman knyazlıqları ilə rəqabətə səbəb oldu. 1490-cı ildə isə Macarıstan taxtına da sahib oldu və bu iki krallığın birləşməsi ilə Yaqellonların Mərkəzi Avropadakı mövqeyi daha da möhkəmləndi.

II Vladislav siyasi baxımdan ehtiyatlı və kompromisçi bir hökmdar kimi tanınırdı. Onun dövründə Osmanlı imperiyası Macarıstana ciddi təhdid yaratmağa başlamışdı, lakin o, birbaşa müharibələrdən qaçaraq daha çox daxili sabitlik və zadəganlarla əməkdaşlıq siyasətini üstün tuturdu.

Onun şəxsi həyatı da siyasi strategiyalarla sıx bağlı idi. İlk evliliyi 1476-cı ildə yenidə dul qalan Brandenburqlu Barbara ilə evləndi. 15 il davam edən bu siyasi evlilik tamamilə formal idi və cütlük heç vaxt üz-üzə gəlməmişdi. Bu səbəblə II Vladislav vərasəti səbəbilə 1490-ci ildə boşandı. İkinci evliliyi elə həmin il Neapol kralı I Ferdinandın qızı Beatrisa ilə baş tutdu. Bu evlilik də siyasi məqsədlə baş tutmuşdu. Belə ki, Beatrisanın ilk evliliyi Macarıstan kralı I Matyaş ilə baş tutmuşdu və bu səbəblə yerli macar əsilzadələri tərəfindən dəstəklənirdi. Yenicə Macarıstan taxtına əyləşən II Vladislav bununla yerli əyanları öz tərəfinə çəkdi. Ancaq bu evlilik də övladsız nəticələndi. 1502-ci ildə bu xanımından da boşandı və həmin il Araqon kralı II Xuanın nəticəsi Foks-Kandallı Anna ilə evləndi. Bu evlilikdən 2 övladı dünyaya gəlsə də, gənc xanımı ikinci övladının doğuşundan qısa müddət sonra vəfat etdi.

* Anna, Avstriya hersoginyası
* II Layoş, Macarıstan-Xorvatiya və Bohemiya kralı

II Vladislav, dövrünün ən önəmli monarxlarından biri olaraq tarixdə iz qoymuşdur. Onun rəhbərliyi dövründə Yaqellon sülaləsi Polşa-Litva xaricində də güc qazanmış və Mərkəzi Avropada siyasi güc balansını müəyyən edən əsas oyunçulardan birinə çevrilmişdir. O, birbaşa hərbi uğurlar qazanmamış olsa da, diplomatik məharəti ilə tarazlıq yaratmış, sülh və sabitlik şəraitində uzunmüddətli təsir buraxmışdır.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### İstinadlar
Stichaeidae

**Stichaeidae** — "Scorpaeniformes" dəstəsinin "Zoarcoidei" yarımdəstəsinə aid olan dəniz şüaüzgəcli balıqları fəsiləsi. Əksər növlərinə Şimal Sakit okeanında rast gəlinir, bir neçəsi isə Şimal Atlantik okeanında yayılmışdır.

## Taksonomiya

"Stichaeidae" fəsiləsi ilk dəfə 1864-cü ildə amerikalı zooloq Teodor Gill tərəfindən təklif edilmişdir, baxmayaraq ki, o, bu fəsiləni "Stichaeoidae" adlandırmışdır. "Fishes of the World"-ün 5-ci nəşri bu fəsiləni "Scorpaeniformes" dəstəsinin "Zoarcoidei" yarımdəstəsinə daxil edir. Digər mənbələr isə bu fəsiləni "Perciformes" dəstəsinin "Cottoidei" yarımdəstəsinin "Zoarcales" infradəstəsində təsnif edir, çünki "Scorpaeniformes"-in "Perciformes"-dən ayrılması bu taksonu qeyri-monofiletik edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zaprora silenus

**Zaprora silenus** — Şimali Sakit okeanında rast gəlinən "Scorpaeniformes" dəstəsinə aid olan bir dəniz balığı növü.

## Təsvir

"Zaprora silenus" 88 sm (35 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir. Onların bədəni kök, yan tərəfdən sıxışdırılmış və uzun olur. Tək, bir qədər yüksək bel üzgəci demək olar ki, bütün bel boyunca uzanır və 54–58 elastik tikan ehtiva edir. Anal üzgəci də kifayət qədər genişdir. Quyruq üzgəci böyük, yumru və kəsik, döş üzgəcləri böyüdülmüşdür, qarın üzgəcləri isə tamamilə yoxdur. Ağzı bir qədər yuxarı qalxmışdır və kiçik, sıx yerləşmiş, iti dişlər yalnız çənələrdə yerləşir. Başı qabarıqdır və çıxıntılı bir burunla bitir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elassoma

**Elassoma** — "Centrarchiformes" dəstəsinin "Centrarchidae" fəsiləsinin "Elassomatinae" yarımfəsiləsinə aid olan şirin su balıqlarının bir cinsi.

## Taksonomiya

Bu cins bəzən ayrı bir fəsilə, "Elassomatidae", kimi təsnif edilir və "Perciformes" dəstəsinin monofiletik yarımdəstəsi olan "Elassomatoidei"-yə daxil edilir. Növün tipik nümunəsi "E. zonatum", yəni "zolaqlı cırtdan günəş balığı"dır. "Elassomatinae" ümumi olaraq "cırtdan günəş balıqları" kimi tanınır, lakin bəzi mənbələr onları "əsl günəş balıqları" (Centrarchidae fəsiləsi) kimi qəbul etmir. Bəzi tədqiqatçılar onların "Syngnathiformes" dəstəsinə aid olan "stickleback" və "pipefish" ilə əlaqəli olduğunu düşünür, baxmayaraq ki, genetik tədqiqatlar onların "Centrarchidae" ilə yaxın əlaqəsini göstərir. Hal-hazırda "Integrated Taxonomic Information System" onları "Centrarchidae" fəsiləsi əvəzinə "Elassomatidae" fəsiləsinə aid edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lepomis gibbosus

**Lepomis gibbosus** — Həmçinin "günəş çəkisi", "göl çəkisi", "adi günəş balığı", "punkie", "sunfish", "sunny" və "kivver" kimi tanınan, "Centrarchiformes" dəstəsinə aid olan "Centrarchidae" (günəş balıqları) fəsiləsinin "Lepomis" cinsinə daxil olan kiçik və orta ölçülü şirin su balığı.

## Yayılması

"Lepomis gibbosus" balığının təbii yayılma arealı Şimali Amerikada Nyu-Bransuikdən cənubda Cənubi Karolinaya qədər uzanır. Daha sonra qitənin daxili hissəsinə doğru yayılır və Ayova ilə Pensilvaniya arasında genişlənir. Lakin "Lepomis gibbosus" balıqları Şimali Amerikanın əksər hissələrinə introduksiya edilmişdir. Onlar indi Sakit okean sahilində Vaşinqton və Oreqondan Atlantik sahilində Corciyaya qədər tapıla bilər. Əsasən ABŞ-nin şimal-şərqində, daha az hallarda isə qitənin cənub-mərkəzi və cənub-qərb bölgələrində rast gəlinir.
Avropada "Lepomis gibbosus" invaziv növ kimi qəbul edilir. Onlar Avropa sularına introduksiya edilmişdir və yerli balıq növləri ilə rəqabət apara bilirlər. Bu növ 2019-cu ildən etibarən "İşğalçı Xarici Növlərin İttifaq Siyahısı"na (Union list) daxil edilmişdir. Bu səbəbdən, Avropa İttifaqı ərazisində onların idxalı, yetişdirilməsi, daşınması, kommersiya məqsədləri üçün satışı və mühitə qəsdən buraxılması qadağandır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cleidopus gloriamaris

**Cleidopus gloriamaris** (*Ananas balığı*) — Həmçinin "Mailfish" kimi də tanınan, "Monocentridae" fəsiləsinə aid bir balıq növü və "Cleidopus" cinsinin yeganə nümayəndəsi.

## Etimologiya

Bu balıq həmçinin "zirehli balıq" və ya "gəmi işıqlı balıq" kimi də adlandırılır, çünki bədəni zirehə bənzər pullarla örtülüdür və gəmilərdəki naviqasiya işıqlarını xatırladan bir cüt "bioluminescent" orqana malikdir. Onun xüsusi epiteti latınca "gloria" (şöhrət) və "maris" (dəniz) sözlərindən götürülmüşdür, yəni "dənizin şöhrəti" mənasını verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oreochromis mossambicus

**Oreochromis mossambicus** (*Mozambik tilapiası*) — Cənub-şərqi Afrikaya məxsus "Oreochromini" tribasına aid tsixlosom balığı.

## Təsvir

"Oreochromis mossambicus" yan tərəfdən sıxılmış, dərin bədənli və uzun bel üzgəcləri olan bir balıqdır. Bel üzgəcinin ön hissəsində tikanlar var. Təbii rəngi solğun yaşıl və ya sarımtıldır və üzərində zəif zolaqlar görünür. Yetkin fərdlər 39 sm (15 düym) uzunluğa və 1.1 kq (2.4 funt) çəkiyə qədər böyüyür. Əsirlikdə və təbii şəraitdə yaşayan populyasiyalarda ölçü və rəng müxtəlif ola bilər, çünki ətraf mühit və seleksiya təzyiqləri təsir göstərir. Bu balıq 11 ilə qədər yaşaya bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pimelodidae

**Pimelodidae** — Əsasən "uzunbığlı naxakimilər" kimi tanınan, naxakimilərin bir fəsiləsi (Siluriformes dəstəsi).

## Təsvir

Bir çox "Pimelodidae" balıqları çox böyük ölçülərə qədər böyüyür, məsələn, "piraiba" (Brachyplatystoma filamentosum) təxminən 3 m (9.8 fut) uzunluğa çata bilir. Onların üç cüt bığcığı var, maksilyar bığcıqlar balığın bədən uzunluğuna qədər uzanır. Bir çox digər naxakimilər kimi, onların bədənlərində pulcuq yoxdur. Yağ üzgəci yaxşı inkişaf etmişdir.
"Pimelodidae" fəsiləsinin bir çox növünün balaları rəng naxışı və bədən formasına görə yetkin fərdlərdən fərqlənir. "Brachyplatystoma" növlərinin pelagik balaları xüsusi uzun bığcıqlara və üzgəc liflərinə malikdir, həmçinin bəzəkli döş tikanları var. Digər böyük "pimelodid"lər, məsələn, "Pseudoplatystoma", "Sorubim" və "Sorubimichthys" növlərinin balaları bitki örtüyü olan sahəli sularında yaşayır və fərqlənən kamuflyaj rəng naxışlarına və böyüdülmüş quyruq və döş üzgəclərinə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hoplostethus atlanticus

**Hoplostethus atlanticus** — Həmçinin "qırmızı roughy", "slimehead" və "dəniz dərinliyi xərçəngi" kimi tanınan, Traxixtlər (Trachichthyidae) fəsiləsinə aid olan nisbətən böyük dəniz dərinliyi balığı. Birləşmiş Krallığın "Dəniz Mühafizə Cəmiyyəti" bu balığı "istismara qarşı həssas" kimi təsnif etmişdir.

## Təsvir

"Hoplostethus atlanticus" şaquli olaraq incə bir balıq deyil. Onun yumru başı mütsifer kanallarla (yan xətt sisteminin bir hissəsi) doludur, bu "traxixt" növləri üçün xarakterikdir. Tək bel üzgəci 4-6 tikan və 15-19 yumşaq şüa; anal üzgəc isə 3 tikan və 10-12 yumşaq şüa ehtiva edir. 19-25 qarın sütunu (dəyişdirilmiş pulcuqlar) qarın üzgəcləri və anus arasında sərt, sümüklü bir orta yamac təşkil edir. Döş üzgəcləri hər biri 15-18 yumşaq şüa ehtiva edir; qarın üzgəcləri torasikdir və bir tikan və altı yumşaq şüa ehtiva edir; quyruq üzgəci çəngəllidir. Ağız və qəlsəmə boşluğunun daxili hissəsi mavi-qara rəngdədir; ağız özü böyük və güclü əyridir. Pulcuqlar ctenoiddir və yapışqandır. Yan xətt fasiləsizdir və 28-32 pulcuqdan ibarətdir, onların spinulları və ya 'ctenii' yan xəttin deşiklərini əsasən örtür. Gözlər böyükdür.
"Hoplostethus atlanticus" 75 sm (30 düym) maksimum standart uzunluğu (quyruq üzgəci istisna olmaqla) və 7 kq (15 funt) maksimum çəkisi ilə ən böyük slimehead növüdür. Kommersial ovun orta ölçüsü adətən 35-45 sm (14-18 düym) uzunluğunda olur, lakin bu ərazi üzrə dəyişir. "Hoplostethus atlanticus"-un da bir çox yırtıcısı var, məsələn, "goblin" köpəkbalıqları və "megamouth" köpəkbalıqları kimi daha böyük köpəkbalıqları və daha böyük balıqlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Echeneidae

**Echeneidae** — Bəzən "suckerfish" və ya "sharksucker" adlanan, "Carangiformes" dəstəsinə aid şüaüzgəcli balıqlar fəsiləsi.

## Xüsusiyyətlər

"Echeneidae" balıqlarının ön bel üzgəcləri, hamar səthlərə yapışmaq üçün əmici qabiliyyətə malikdir və onlar ömürlərinin böyük hissəsini balina, tısbağa, köpək balığı və ya skat kimi bir sahib heyvana yapışaraq keçirirlər. Bu, qarşılıqlı faydalı bir münasibət ola bilər, çünki bu balıq sahib heyvanın üzərində hərəkət edərək ekto-parazitləri və sərt dəri parçalarını təmizləyir, eyni zamanda sahib heyvanın qorunmasından və qəlsəmələrindən keçən daimi su axınından faydalanır. Bəzi nəzəriyyələrə görə, bu balıqlar sahib heyvanın yeməklərindən qida qalıqları ilə qidalanır, lakin digərləri onların əsas qidasının sahib heyvanın nəcisi olduğunu iddia edir. Bu alternativ qidalanma mexanizminin dəqiq təsirini təsdiqləmək üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tetraodontidae

**Tetraodontidae** — "Tetraodontiformes" dəstəsinə aid olan əsasən dəniz və şirin su balıqlarının bir fəsiləsi.

## Taksonomiya

Fəsilənin adı onun tipik cinsi olan "Tetraodon"-dan gəlir. Bu ad yunan dilindəki "τετρα" (tetra – "dörd") və "ὀδούς" (odoús – "diş") sözlərindən törəmişdir. Bu, balıqların dörd dişli ağız quruluşuna istinad edir. Bu fəsiləyə müxtəlif adlarla tanınan bir çox tanış növ daxildir: "pufferfish", "puffers", "balloonfish", "blowfish", "blowies", "bubblefish", "globefish", "swellfish", "toadfish", "toadies", "toadle", "honey toads", "sugar toads" və "sea squab". Onlar morfoloji cəhətdən yaxından əlaqəli olan "porcupinefish" (kirpi balıqları) ilə oxşardır, lakin kirpi balıqlarının böyük xarici tikanları var, "Tetraodontidae" fəsiləsinin tikanları isə daha incə və gizlidir, yalnız balıq şişdiyi zaman görünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Reduviidae

**Reduviidae** — Hemiptera (doğru böcəklər) ordeninin Heteroptera altordusuna aid olan böyük və kosmopolit bir ailə.

## Taksonomiya
Reduviidae ailəsi 20-dən çox tanınmış altfamilyaya bölünür və təxminən 7000 növü ilə Hemiptera ailəsinin ən böyük ailələrindən biridir. Bu ailənin üzvləri arasında yalnız bir neçə qan soran növ vardır ki, onlar xəstəlik ötürücüsü kimi əhəmiyyətlidir. Ailənin adı, tip cinsi Reduviusdan götürülüb, bu ad isə latınca "reduvia" (qanad və ya qalıq) sözündən qaynaqlanır. Ailənin ən çox tanınan cinsləri arasında Lopodytes, Melanolestes, Platymeris, Pselliopus, Psyttala, Rasahus, Reduvius, Rhiginia, Sinea və Zelus yer alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hottentotta tamulus

**Hottentotta tamulus** — həmçinin Hindistanın Qırmızı Əqrəbi və Şərqi Hindistan Əqrəbi olaraq bilinən, Buthidae ailəsinə aid əqrəb.

## Tarix
Bu növ 1798-ci ildə *J.C. Fabricius* tərəfindən *Scorpio tamulus* adı ilə adlandırılmışdır. Tamil xalqının şərqi Hindistandakı yaşadığı ərazi ilə əlaqəli olaraq növün adı qoyulmuşdur. *H. tamulus* əvvəllər Buthus və ya Mesobuthus cinslərinə aid edilmiş, lakin 1914-cü ildə *A. A. Birula* tərəfindən düzgün olaraq Hottentotta cinsinə yerləşdirilmişdir. 2007-ci ildə *F. Kovařík* tərəfindən bu təyinat yenidən təsdiq edilmişdir. *R.I. Pocock* (1900) rəng və yayılma xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq beş alt növ ayırmış, lakin bunlar rəng dəyişən fərdlərdir və alt növ kimi qəbul edilə bilməzlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Barnardius zonarius

**Barnardius zonarius** — Avstraliyaya endemik bir tutuquşu növü. Ekstrem tropik və yüksək dağlıq ərazilər xaricində, hər cür şəraitə uyğunlaşmışdır.

## Təsvir
Avstraliya halqalı boyunlu tutuquşusunun alt növləri rənglənmə baxımından xeyli fərqlənir. Bu, təxminən 33 sm uzunluğunda orta ölçülü bir növdür. Əsas rəngi yaşıldır və dörd alt növün hamısının boynunun arxasında xarakterik sarı halqa var. Qanadlar və quyruq yaşıl və mavi rənglərin qarışığıdır.
*"B. z. zonarius"* və *"B. z. semitorquatus"* alt növlərinin başı tünd qara, beli, bel nahiyəsi və qanadları parlaq yaşıl, boğazı və sinəsi mavi-yaşıldır. Bu iki alt növ arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, *"B. z. zonarius"*un qarın hissəsi sarı, *"B. z. semitorquatus"*un isə yaşıldır; sonuncunun alnında qırmızı zolaq var, digərində isə bu zolaq yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Peter (pişik)

**Peter** (; ) — 1929–1946-cı illər arasında Birləşmiş Krallığın Nazirlər Kabinetində  vəzifəsində çalışmış pişik

Peter bu vəzifədə xidmət edən ikinci pişik olsa da, o, sələfi Billə rəsmi olaraq titul verilmədiyi üçün çox vaxt birinci hesab olunur.

Peter qara pişik kimi təsvir edilir. 1929-cu ildə Krallıq Xəzinədarlığı Peterin saxlanması üçün gündəlik bir penni xərcləməyə razılaşdı. Bu xərclər təsdiq edilənə qədər dövlət qulluqçuları Peterə gün ərzində çoxlu yemək gətirirdilər və bu, onun siçanları tutmağa laqeyd yanaşmasına səbəb olurdu. Onun yeni pəhrizi Peteri gəmiriciləri tutmağa təşviq etməkdə təsirli oldu.

Peter beş baş nazirin dövründə vəzifədə oldu. Peter və Peter III, qeydlər başlayandan bəri ən uzun müddət xidmət edən baş siçantutanlardır və hər ikisi təxminən 17 il xidmət ediblər.

## İstinadlar
Qvinea (sikkə)

**Qvineya** (ing. guinea, /ˈɡɪniː/), ümumi olaraq qısaldılmış **gn.** və ya cəmdə **gns.**), 1663-1814-cü illər arasında Böyük Britaniyada zərb edilmiş, tərkibində təxminən dörddə bir unsiya qızıl olan sikkə idi. Adı, sikkələrin hazırlanmasında istifadə edilən qızılın çoxunun gəldiyi Qərbi Afrikadakı Qvineya bölgəsinin adından götürülmüşdür.  Qvinea maşın üsulu ilə zərb edilmiş ilk ingilis qızıl sikkəsi idi. İlk vaxtlar dəyəri bir funta bərabər olan 20 şillinq olsa da sonradan qızılın qiymətindəki artım qvineanın dəyərinin qalxmasına (hətta 30 şillinqə qədər) gətirib cıxartdı. 1717-ci ildən 1816-cı ilə qədər onun dəyəri rəsmi olaraq iyirmi bir şillinq səviyyəsində müəyyən edilmişdir.

1816-cı ildə Böyük Yenidənzərbetmə (Great Recoinage) zamanı qvinea dövrüyyədən çıxarılıb qızıl soveren ilə əvəz edilmişdir. Bundan sonra, sikkələr artıq istifadə olunmasa da, "qvinea" sözü danışıq və ya xüsusi bir termin kimi saxlanıldı; *Qvinea* termini bəzi sahələrdə pul vahidi və ya hesab vahidi kimi də istifadə olunmuşdur. Ən məşhur istifadə olunma halları, ödənişləri qvineada təqdim edilən peşəkar qonorarlar (tibb, hüquq və s.), həmçinin at və tazı yarışları və qoyun satışı idi. Hər bir halda qvinea bir funt və bir şillinq (21 şillinq, onluq hesablama sistemində £1,05) məbləğini nəzərdə tuturdu. 

## Ədəbiyyat

## İstinadlar
IV Kazimir (Polşa kralı)

**IV Kazimir** (; ) — Böyük Litva knyazı və Polşa kralı.

30 noyabr 1427-ci ildə Krakovda dünyaya gəldi. O, Böyük Litva knyazı II Vladislav Yagellonun oğludur. 1440-cı ildə Böyük Litva knyazı elan olunan IV Kazimir, 1447-ci ildən etibarən Polşa taxtına çıxaraq, həm Litva, həm də Polşanı birləşdirən güclü bir siyasi fiqura çevrildi.

IV Kazimirin hakimiyyəti dövründə Polşa Krallığı daxildə sabitlik, xaricdə isə diplomatik və hərbi uğurlar qazandı. Ən böyük uğurlarından biri, 1454-1466-cı illərdə Tevton ordeni ilə baş verən müharibə nəticəsində Qərbi Prussiyanın (Pomeraniya və Qdansk daxil olmaqla) Polşaya birləşdirilməsi oldu. Bu sülh II Torun sülhü (1466) ilə rəsmiləşdirildi və Polşanın Baltik dənizinə çıxışını təmin etdi.

IV Kazimir həm də güclü bir ailə siyasəti yürüdərək öz oğullarını müxtəlif Avropa ölkələrinin taxt-tacına yerləşdirdi. Oğullarından biri – II Vladislav – daha sonra Bohemiya və Xorvatiya-Macarıstan kralı oldu. Digər bir oğlu və adaşı Kazimir (daha sonra müqəddəs elan edilmişdir), Polşa və Litvada çox sevilən dini fiqura çevrildi.

IV Kazimir daxili siyasətdə də mühüm islahatlara imza atdı. Şlyaxta təbəqəsinin hüquqlarını genişləndirsə də, mərkəzi hakimiyyəti zəiflətmədən sabitliyi qoruyub saxlaya bildi. Onun dövründə Polşa-Litva birliyi siyasi və iqtisadi baxımdan qüdrətli bir regional gücə çevrildi.

10 fevral 1454-cü ildə Krakovda Avstriya hersoqu II Albertin qızı Yelizavetayla evləndirildi. Cütlüyün 12 övladı dünyaya gəldi və bunlardan doqquzu mühüm siyasi evliliklər qurdu.

# II Vladislav, Macarıstan-Xorvatiya və Bohemiya kralı
# Yadviqa, Bavariya-Landsxut hersoginyası
# Kazimir (1458-1484), 1521-ci ildə papa X Lev tərəfindən müqəddəs elan olundu.
# I İohann, Polşa kralı
# Aleksandr, Böyük Litva knyazı və Polşa kralı
# Sofiya, Brandenburq-Ansbax markqrafinyası
# Yelizaveta (1465-1466)
# I Sigizmund, Böyük Litva knyazı və Polşa kralı
# Fridrix (1468-1503), kardinal
# Anna, Pomeraniya hersoginyası
# Barbara, Saksoniya hersoginyası
# Yelizaveta, Leqnitsa hersoginyası

IV Kazimir 7 iyun 1492-ci ildə vəfat etdi və Krakovdakı Vavel kilsəsində dəfn olundu. Onun məzarı Alman heykəltəraş Veit Stoss tərəfindən hazırlanmışdır və Avropa renessans sənətinin nadir nümunələrindən biri hesab olunur. Hakimiyyəti dövründə qazandığı uğurlar sayəsində Kazimir Yagellon, Polşa-Litva tarixinə “qızıl dövr” hökmdarlarından biri kimi düşmüşdür.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### İstinadlar
Stefani Dimmeler

**Stefani Dimmeler** () — tibb professoru.

18.07.1967-ci ildə Almaniyanın Ravensburg şəhərində doğulmuşdur. Dr Dimmeler Almaniyanın Konstanz şəhərindəki Konstanz Universitetində eksperimental cərrahiyyə və Almaniyanın Frankfurt Universitetində molekulyar kardiologiya üzrə təcrübə keçmişdir. O, 2001-ci ildən eksperimental tibb professoru və 2008-ci ildən isə Frankfurt Universitetinin Molekulyar Tibb Mərkəzində ürək-damar regenerasiyası institutunun direktorudur. Son illərdə o, 300-dən çox milli və beynəlxalq görüş və seminarlara məruzəçi kimi dəvət olunmuş və müxtəlif əsas məruzələrlə çıxış etmişdir. Dimmeler həmçinin bir neçə mükafata layiq görülmüşdür. Almaniyada ən yaxşı 3 qadın alimdən biridir və 2023-cü ildə Bern Universitetinin fəxri doktoru adını daşımaqdadır. O, həm də Alman Tədqiqat Fondunun Mükəmməllik Strategiya Proqramı tərəfindən maliyyələşdirilən "Ürək-Ağciyər İnstitutunun" və Alman Milli Ürək-Damar Tədqiqat Mərkəzinin sözçüsüdür. O, həm də Avropa Tədqiqat Birliyinin "3 Advanced Investigator" qrantının sahibidir. Onun qrupu ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsini təkmilləşdirmək üçün yeni hüceyrə və farmakoloji müalicənin işlənib hazırlanması məqsədilə ürək-damar xəstəliklərinin və damarların genişlənməsinin əsas mexanizmini öyrənir. Cari tədqiqatlar ürək-damar bərpasını idarə edən epigenetik mexanizmlərə, xüsusilə kodlaşmayan RNT-lərə fokuslanır.

## İstinadlar
Brenda Şulman

**Brenda Şulman** () — Massaçüst Texnologiya İnstitutunda fəlsəfə doktoru dərəcəsi almış və MGH Xərçəng Mərkəzində və Memorial Sloan-Kettering Xərçəng Mərkəzində postdoktoral təqaüdləri tamamlamışdır. 2001-ci ildə Şulman öz müstəqil qrupunu St. Jude Uşaq Araşdırma Xəstəxanasında qurmuş və burada ştatdan kənar müəllim vəzifəsini tutmuşdur. O, 2017-ci ilə qədər yəni Maks Plank Biokimya İnstitutunun direktoru olana qədər Houard Hughes Tibb İnstitutunun tədqiqatçısı olub. Şulman hələ karyerasının başlanğıcında bir sıra mükafatları layiq görülmüş və bu yaxınlarda ERC Advanced Grants, Gottfried Wilhelm Leibniz Mükafatı, Tibb üzrə Ernst Jung Mükafatı və Tibb üzrə Louis-Jeanette Mükafatı ilə təltif edilmişdir. Şulman 2012-ci ildə Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasına, 2014-cü ildə Milli Elmlər Akademiyasına (ABŞ), 2018-ci ildə EMBO-ya və 2019-cu ildə Almaniya Milli Elmlər Akademiyasına üzv seçilmişdir.

Brenda Şulmanın laboratoriyası ubiquitin sistemi ilə tənzimlənməyə ümumi maraq göstərir. Onun laboratoriyası ubiquitylation yollarını və mexanizmlərini aşkar etməklə onları müəyyənləşdirir. Şulman laboratoriyasından olan strukturlar hər yerdə əmələ gələn fermentlərin əsas siniflərinin fundamental enzimologiyasını və onların yığılmadan aktivləşdirmə, inhibə və son istismardan çıxarılmasına qədər tənzimlənməsini müəyyən etmişdir. Hazırkı diqqət ubiquitin sistemi vasitəsilə dinamik hüceyrə siqnalını araşdırılması məqsədilə yeni alətlər hazırlamaq və laboratoriyanın dərin struktur biliklərindən istifadə etməkdir.

## İstinadlar