Macarların qədim tarixi

**Macarların qədim tarixi** () — Avropaya gəlişindən əvvəlki dövr. Bu dövr Macar xalqının etnik mənşəyi, dili, tayfa strukturu və Karpat hövzəsinə köç etməzdən əvvəlki həyat tərzi ilə bağlı araşdırmaları özündə birləşdirir. Macar xalqının kökləri qədim türklər, fin-uqor tayfaları və digər qədim xalqlarla əlaqələndirilir. Macar xalqının mənşəyi haqqında bir neçə fərqli nəzəriyyə mövcuddur. Əsasən, macarlar fin-uqor mənşəli xalq kimi qəbul edilir, lakin onların genetik və mədəni irsi Asiya və Avropa xalqları ilə qarışmışdır.

## Fin-uqor mənşəyi
Dilçi və tarixi araşdırmalara əsasən, macar dili fin-uqor dilləri ailəsinə daxildir. Bu ailəyə fin, eston, komi, mordva və hantı-mansı dilləri də aiddir. Macarların uzaq əcdadları eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Qərbi Sibir və Ural dağları ərazisində yaşayan fin-uqor tayfaları ilə bağlı idilər. Eramızdan əvvəl II minillikdə fin-uqor tayfaları iki böyük qrupa ayrılmışdır: Fin-Perm qolu (bugünkü fin və eston xalqlarının əcdadları) və Uqor qolu (hantı, mansı və macarların əcdadları). Macarların əcdadları olan uqorlar eramızdan əvvəl I minillikdə Cənubi Ural və Volqa ərazilərində yaşayırdılar.

## Avrasiyaya hərəkəti və köç dönəmi
Eramızın I minilliyində macarların əcdadları müxtəlif türkdilli tayfalarla əlaqəyə girdilər və onların təsirinə məruz qaldılar. Macarların köçəri həyat tərzi sürməsi və müxtəlif xalqlarla qarışması onların mədəniyyətinə və dilinə türk elementlərinin daxil olmasına səbəb olmuşdur. VIII əsrdə macar tayfaları Xəzər xaqanlığının tərkibində idilər. Onlar Xəzərlərin tabeçiliyində olsalar da, müəyyən muxtariyyətə sahib idilər. Xəzər təsiri macarların hərbi və siyasi quruluşuna, həmçinin dilinə böyük təsir göstərmişdir. Bu dövrdə macarlar iki əsas qrupa ayrıldılar: Kabarlar və əsas Macar tayfaları. Kabar tayfaları qıpçaq-türk mənşəli olub, sonradan macar tayfaları ilə birləşmişdilər.

### Etelkozə məskunlaşma
IX əsrdə Peçeneqlərin hücumları nəticəsində macarlar Xəzər hakimiyyətindən çıxdılar və qərbə doğru köç etməyə başladılar. Onlar Dnepr, Dnestr və Dunay çayları arasındakı Etelkoz bölgəsində məskunlaşdılar. Burada macar tayfaları konfederasiya halında birləşdilər və Böyük Knyazlıq sistemi formalaşdı. Etelkoz dövrü (IX əsr) Macarların qonşu xalqlarla — slavyanlar, bolqarlar, bizanslılar və franklarla ilk ciddi qarşılıqlı əlaqələr qurduğu dövr olmuşdur. Macarlar bu ərazidə uzun müddət qala bilmədilər, çünki 895-ci ildə Peçeneqlər və Bolqar çarlığı ilə münaqişələr səbəbindən qərbə doğru hərəkət etdilər. 895-ci ildə Arpad rəhbərliyi altında Macar tayfaları Karpat hövzəsinə daxil oldular. Bu hadisə "*Macarların Böyük Köçü*" () adlanır və onların Avropa tarixində yeni dövrün başlanğıcı sayılır.

Macarların Karpat hövzəsinə köçü bir neçə mərhələdə baş vermişdir:

* 895-ci il — Dunay çayını keçərək Panonn ərazisinə daxil oldular.
* 900-902-ci illər — Böyük Moraviya və Bavariya ilə döyüşlərdə iştirak etdilər.
* 907-ci il — Pressburq döyüşündə Bavyara ordusunu məğlub edərək bölgədə tam hakimiyyətlərini möhkəmləndirdilər.

Hadisələr Macar tayfalarının Orta Avropada daimi məskunlaşmasına və Macar dövlətinin əsasının qoyulmasına səbəb olmuşdur.

## Mədəni və genetik irsi
Macarların qədim tarixi onların mədəniyyətinin və genetikasının müxtəlif xalqların təsiri altında formalaşdığını göstərir. Onların hərbi ənənələri türklərdən, dini inancları fin-uqor mənşəli köklərindən, sosial və siyasi strukturları isə Xəzərlər və Bizanslılardan təsirlənmişdir. Genetik tədqiqatlar göstərir ki, müasir macarlar fin-uqor, türk, slavyan və german etnoslarının qarışığıdır. Lakin onların dili və mədəniyyəti əsasən fin-uqor köklərinə söykənir. Macarların qədim tarixi onların Şərqi Avropadan Orta Avropaya olan böyük köçü, müxtəlif xalqlarla qarşılıqlı əlaqələri və Karpat hövzəsində dövlət qurma prosesi ilə bağlıdır. Onların keçmişi həm fin-uqor, həm də türk-monoqol təsirləri ilə formalaşmış və nəticədə güclü bir dövlətə çevrilmişlər. Macarların Xəzər, Peçeneq, Bolqar, Slavyan və Alman xalqları ilə əlaqələri onların tarixinin əsas mərhələlərini formalaşdırmışdır. Xüsusilə, Arpad sülaləsinin rəhbərliyi altında Karpat hövzəsində məskunlaşmaları Macar xalqının və dövlətçiliyinin əsasını qoymuşdur. Bu dövr Macarların orta əsrlərdə Avropa siyasi səhnəsində aparıcı gücə çevrilməsinə yol açmışdır və onların tarixi təkcə Orta Avropa deyil, bütövlükdə Avrasiya tarixi üçün əhəmiyyətlidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*