open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İbn Qəyyim əl-Cövziyyə

**İbn Qəyyim Cövziyyə** (; ) ― İslam alimi.

## Həyatı
İbn əl-Qayyim 28 yanvar 1292-ci ildə Dəməşqin 55 mil cənubi-şərqində yerləşən Havran qəsəbəsinin Zər kəndində dün­yaya gəlmişdir. İlk dini təhsilini uşaq yaşlarında atasından almağa başlamış, ardınca Dəməşqdə Əl-Cözviyyə mədrəsəsində Hənbəli fiqhini öyrənmişdir.

Ərəbcə və şərqi elmlərdə püxtələşdikdən sonra "fətva-imamət" və "şeyx" məqamına yüksəlmişdir. Sonralar Əl-Cövziyyə mədrəsəsinin imamı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar
Qayyim

**Qayyim**- ( *qa-va-mə*) kökündən *qayyam və qayyum* mübaliğəli *ismi fail* olub, başlanğıcı və bənzəri olmayan Allahın adlarındandır. 
Eyni kökdən olan ""qayyim"", sifəti-müşəbbəhə olub, lüğətdə; bir şeyin idarəsini vəya müəyyən bir işin həyata keçirilməsini üzərinə götürən yaxud bu iş üçün təyin edilen kimsə, dəyərli olan hər şey, doğru iş kimi mənaları var. Məsələn: *Qadının qayyimi, əri* mənasındadır.
 
*Termin olarak*; bir şeyin vəya birinin məsuliyyətini üzərinə götürən və buna görə onlar üzərində idarəçi olan deməkdir.

Quranda; *adil, doğru-düzgün, dəyərli* mənalarında istifadə olunur:

"Sən bir hənif kimi üzünü dinə tərəf çevir! Allahın insanlara – xəlq etdiyi (şüurlu) məxluq kimi verdiyi fitrət budur. Allahın yaratdığını heç فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْ**قَيِّمُ** وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ


Bu termin Məhəmməd Peyğəmbər'in bəzı gecə dualarında, yerin ve göyün hakimi olan Allahın bir sifati kimi istifadə olunub. Dua belədir:
"Allahım sənə həmdolsun. Sən göyləri və yerin hakimisən."
 
Qayyim kəliməsi, daha sonra, *"məmur" , "məscidə baxan biri" , "bir xeyir qurumunun müdiri"* kimi bu cür işlər üçün  istifadə olundu.

Bəzi hədislərdə də, qadının cavabdeh olan həyat yoldaşı mənasında işləndiyi aydın görünür.

Digər mənası, birinin mallarını qorumaq, başqasında olan haqqlarını almaq və mallarını qaydasında xərcləməyə görə hakim tərəfindən təyin edilən birinə də *qayyim* deyilir.

### Mənbə
Muradağa, Sandallar və Atlılar qətliamı

thumb|right|250px|Sandallarda qətlə yetirilən türklərin meyitləri.

**Muratağa, Sandallar və Atlılar Soyqırımı** — Kiprdə yunanların türklərə qarşı həyata keçirdiyi vəhşiliklərdən ən dəhşətlisi.
 
Rumların Kipr türklərinə qarşı həyata keçirdiyi vəhşiliklərdən ən dəhşətlisi Muratağa, Atlılar və Sandallar kəndlərində olmuşdur. Bu soyqırım 1974-cü ilin 14 avqustundan 16 avqustuna kimi EOKA-B tərəfindən həyata keçirilmişdir. Muratağa, Atlılar və Sandallar kəndlərinin əli silah tutan kişilərinin adanın qorunması uğrunda mücadilədə olduğunu bilən rumlar gecəykən müdafiəsiz qalan kəndə hücum edirlər. Hər üç kənddə 5 aylıq körpədən tutmuş 90 yaşlı qocalara qədər hamını qətlə yetirən rumlar öldürdükləri Kipr türklərini kütləvi şəkildə yandıraraq sonradan torpağa basdırırlar. Bu hücum zamanı Atlılar kəndində 36 nəfər, Muratağa və Sandallar da isə 89 nəfər rum vəhşiliklərinin qurbanı olur. Qətlə yetirilən kiprli türklər arasında o zaman adanın müdafiəsinə qalxan Kamal Mericin həyat yoldaşı və 5 övladı da olur. Rumlar 5 aylıq körpəni anasının qucağında süd əmdiyi yerdə qətlə yetirir, ana və övladını türklərə ibrət olsun deyə həmin şəkildə torpağa basdırırlar.

Soyqırımda öldürülənlərdən ən balacası 16 günlük, ən yaşlısı isə 95 yaşında olmaqla ümumilikdə 126 nəfər türk qətlə yetirilmişdir. 1960-cı ildəki siyahıyaalmaya görə üç kəndin cəmi əhalisi 248 nəfər idi. Lakin xalqın bir qismi müxtəlif səbəblərdən həmin kəndləri tərk etmişdi.

Soyqırımla bağlı xatirə günü 14 avqust tarixidir. Muratağa, Sandallar və Atlılarda toplu məzarlıqların aşkar edilməsi prosesində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nümayəndələri də iştirak edib. Adada yaşayan bu insanlıq dramı qarşısında beynəlxalq birlik zaman-zaman hərəkətə gəlmək istəsə də, lakin bir sıra səbəblərdən rum tərəfinin vəhşiliklərinə son qiymətin verilməsi ənəgəlləmiş, insan qətliamına göz yumulmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Rumların Kiprda törətdikləri vəhşiliklər
Kamil Xasiyev

**Kamil Xasiyev** — Azərbaycan Respublikasının Serbiya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, Azərbaycan Respublikasının Xorvatiya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, Azərbaycan Respublikasının NATO yanında Nümayəndəliyinin keçmiş fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Haqqında
Azərbaycan Respublikasının Prezident İlham Əliyevin 24 noyabr 2010 tarixli sərəncamı ilə Kamil Tacid oğlu Xasiyev Azərbaycan Respublikasının Xorvatiya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilib. Prezidentin digər sərəncamı ilə Kamil Xasiyev Azərbaycan Respublikasının NATO yanında Nümayəndəliyinin başçısı vəzifəsindən geri çağırılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycanın Xaricdəki Səfirlikləri
Vəsilə Vahidqızı

**Zeynalova (Mahmudova) Vəsilə Vahid qızı** (*Vəsilə Vahidqızı*; ) — Azərbaycan jurnalisti, teleaparıcı, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Media, kommunikasiya və analitik təhlil şöbəsinin müdiri.

## Həyatı
Vəsilə Vahidqızı 19 avqust 1967-ci ildə Laçın rayonunda anadan olub.

BDU-nun jurnalistika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1992–2002-ci illərdə AzTV-də, 2002–2003-cü illərdə "İnternyus-Azərbaycan" İctimai Birliyində, 2004-cü ildə "Space" TV-də çalışıb. 

2005-ci ildən İctimai Televizya fəaliyyətə başladığı ilk gündən bu telekanalda işləyib. BBC-də və Yaponiyanın ictimai kanalı olan NHK-də təcrübə kursu keçib.

İctimai Televiziyada şöbə müdiri, eyni zamanda "Ortaq məxrəc", "Müzakirə vaxtı", "Xalq seçir", "Qarabağ: real tarix" verilişlərinin aparıcısı olub. Hazırda Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin mətbuat xidmətinin rəhbəri, komitənin İctimai Televiziya ilə birgə layihəsi olan "Vətən uzaqda deyil" verilişinin müəllifi və aparıcısıdır.

2010-cu ildə aparıcısı olduğu "Ortaq məxrəc" tok-şousu Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi, Heydər Əliyev Fondu və BMT-nin Əhali Fondunun birgə keçirdiyi "Azərbaycan ailəsi – 2010" kino festivalı müsabiqəsinin "Ən yaxşı televiziya proqramı" nominasiyasında qalib olub.

Xarici ölkələrdən, o cümlədən Yaponiya, Meksika, Kuba, İran, Türkiyə və s. hazırladığı verilişlər və bir sıra sənədli filmlər İTV-nin qızıl fondundadır. Qarabağ müharibəsindən bəhs edən neçə-neçə sənədli filmin, o cümlədən "54 gün mühasirədə", "İgidliyin zirvəsi", "Məhv edilmiş gələcək — Aygün", "Şamaxı soyqırımı" və başqa sənədli filmlərin ssenari müəllifidir.

2011-ci ildə İctimai Televiziyadakı fəaliyyətinə görə Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Həsən bəy Zərdabi mükafatını alıb. Azad, məsuliyyətli və peşəkar jurnalist fəaliyyətinə görə dövlət və qeyri-hökumət təşkilatlarının, jurnalist birliklərinin onlarla diplom və mükafatına layiq görülüb.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə ölkədə kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.

2018-ci ildən Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin mətbuat katibi olub, 2021-ci ildə Media, kommunikasiya və analitik təhlil şöbəsinin müdiri təyin edilib.

## Ailəsi
Jurnalist Hikmət Sabiroğlunun həyat yoldaşıdır. Bir oğlu var.

## Filmoqrafiya
* 54 gün mühasirədə (film, 2012)
* 9 il sizinlə (film, 2014)

## Xarici keçidlər

* Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Təbliğat, informasiya və analitik təhlil şöbəsinin müdiri Vəsilə Vahidqızı
* Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin şöbə müdiri Vəsilə Vahidqızı müsahibəsi

## İstinadlar
Zabaykal diyarı

**Zabaykal diyarı** () — Rusiya Federasiyasının subyektlərindən biri.

## Coğrafiyası

## Əhalisi

## Rayonları

## Şəhərlərı
Bofort şkalası

**Bofort şkalası** – küləyin dənizin dalğalanmasına olan təsirinə görə gücünü (sürətini) təqribi müəyyən edən (bal ilə) şkala. 12 balla ifadə olunur. "0" (sıfır) – şələkət göstərir, 4 – mülayim kulək, 6 — güclü külək, 10 — tufan, 12 – fırtına.

1806-cı ildə ingilis admiral Frensis Bofort tərəfindən hazırlanmışdır və 1874-cü ildən beynəlxalq istifadəyə verilmişdir.
Çita

**Çita** () — Rusiya Federasiyasında şəhər, Zabaykal diyarının inzibati mərkəzi.

## Şəkilləri

## İstinadlar
Muxtariyyət

**Muxtariyyət** — dövlətin müəyyən bir hissəsinə müstəqilliyin hər hansı formasının verilməsi.

Muxtariyyət bütün ərazilərə deyil, unitar dövlətin yalnız coğrafi vəziyyəti və milli tərkibinə görə fərqlənən bir hissəsinə verilir. Muxtariyyətin iki növü vardır:
:1. *Korporativ muxtariyyət* — adətən linqvistik icmanın mövcudluğu ilə əlaqələndirilir ki, bunun üçün də bir qayda olaraq dövlət aparatında müəyyən yerlər ehtiyyatda saxlanılır. Digər etnik qrupların həmin rayonda işləyən dövlət qulluqçuları isə həmin azlığın dilini, məişətini və adət-ənənələrini bilməlidir. Bundan başqa, məhkəmə prosesi, məktəblərdə tədris yerli dildə aparıla bilər. Muxtariyyətin belə forması Hindistanda geniş tətbiq olunur. 
:2. *Ərazi muxtariyyəti* — adətən milli-ərazi və geosiyasi səciyyə daşıyır. Etnik əlamətə deyil, konkret ərazidə yaşayan əhalinin adət-ənənələrinə və mədəni xüsusiyyətlərinə əsaslanan muxtariyyətdir.
Havanın temperaturu

**Havanın temperaturu** - termometr vasitəsilə açıq havada müəyyən edilən temperatur. Havanın temperaturu adətən yer səthindən 2 m hündürlükdə meteoroloji budkada qoyulmuş quru psixrometrik termometr ilə ölçülür. Havanın temperaturu avtomatik olaraq termoqraf vasitəsilə qeyd olunur. Müəyyən vaxt daxilində ən soyuq və ən isti temperaturu bilmək üçün minimal və maksimal termometrlərdən istifadə edilir. Atmosferin yüksək təbəqələrində Havanın temperaturu şarzond, təyyarə və s. ilə atmosferə qaldırılmış meteoroqraf və radiozondlarla ölçülür.Havanin temperaturu bəzi meteorolloji stansiyalarda 8 defe olcme aparilir.Gün ərzinde havanın temperaturu bele deyisir[səhər gün çıxmamışdan əvvəl,əsasən hava daha soyuq,gün çıxandan 1-3 saatdan sonra daha isti olur.hava proqnozlarını xəritələri sinoptik xəritələrdə toplaşır.Havanın müəyyən bir ərazidə təkrarlanan hava temperaturuna iqlim deyilir.Havanin temperaturu
Küləyin istiqaməti

**Küləyin istiqaməti.** Külək istiqaməti və surəti ilə səciyyələnir. Surət m/san və ya Bofort şkalası üzrə (0-12 bal ilə) göstərilir. Küləyin istiqaməti və surəti flüger və anamometr vasitəsilə ölcülur. Surəti 0-dan 50 m/san-yədək, yüksək təbəqələrdə qasırğa zamanı 100 m/san-yədək olur.
Soltan Əli Mirzə Qacar

**Şahzadə Soltan Əli Mirzə Qacar** — "Qacar Şah Ailəsi"nın başçısı.

## Həyatı
Şahzadə Soltan Əli Mirzə Qacar 16 noyabr 1929-ci ildə Livanın Beyrut şəhərində anadan olmuşdur. Atası Şahzadə Məcid Mirzə Qacar, babası isə 1907-1909-cu illərdə Qacar Dövlətinin şahı olmuş Məhəmmədəli şah Qacardır. Qacar Dövlətinin sonuncu şahı Sultan Əhməd şah Qacarın qardaşı oğludur.

Soltan Əli Mirzə Qacarın rəhbərliyi ilə 1999-cu ildə Prof. M.Tehranian (Havay Universiteti), Prof. M.M.İsgəndəri Qacar (Santa Barbara Şəhər Kolleci) və Barjesteh van Vaalvijk van Doorn tərəfindən Beynəlxalq Qacar Araşdırmalar Assosiasiyası (International Qajar Studies Association) yaradılmışdır. Soltan Əli Mirzə Qacar assosiasiyanın fəxri prezidenti idi.

## Xarici keçidlər
*Beynəlxalq Qacar Araşdırmalar Assosiasiyasının veb saytı 
*Qacar ailəsinin veb saytı
*http://www.qajarpages.org/soltanalimirza.html
*http://www.qajarpages.org/qajlondon.html
*http://www.qajarpages.org/ahmadshahchildren.html
*http://www.qajarpages.org/princesshomayoundokht.html

## Həmçinin bax
Haldun Taner

**Haldun Taner** — Türkiyə yazıçısı, jurnalist.

## Həyatı
Haldun Taner 16 mart 1915-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Orta təhsilini 1935-ci ildə Qalatasaray Sultanisində bitirdikdən sonra, dövlət tərəfindən təhsilini davam etdirmək üçün Almaniyaya — Heydelberq Universitetinə göndərilib. 1938-ci ildə ağır vərəm xəstəliyinə görə təhsilini yarım qoyub, vətəninə qayıdır. 1938–1942-ci illərdə Erenköy Sanatoriyasında müalicə olunur.

Ali təhsilini 1950-ci ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsi Alman Filalogiyası bölməsində tamamlamışdır.

27 may 1960-cı ildəki hərbi çevriliş nəticəsində universitetdən uzaqlaşdırılan və "147-lər" adlanan alimlər arasında idi.

## Yaradıcılığı
Ədəbiyyat yaradıcılığına gənclik illərində yazdığı eskizlərlə başlamışdır. "Töhmət" adlı ilk hekayəsi 1946-cı ildə "Yedigün" jurnalında "Haldun Yağcıoğlu" təxəllüsü ilə çap edilmişdir. Yazıçılıqla yanaşı, İstanbul Universiteti Qəzetçilik İnstitutunda, Ankara Universiteti Dil və Tarix-Coğrafiya fakültəsində, İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində ədəbiyyat, sənət tarixi və teatr dərsləri verən Haldun Taner, "Milliyət" qəzetində redaktor işləyərkən, 7 may 1986-cı ildə İstanbulda vəfat etmişdir.
Andjey Vayda

**Andjey Vitold Vayda** (; ) — Polşanın tanınmış kino və teatr rejissoru.

## Həyatı

Andjey Vayda 6 mart 1926-cı ildə Polşanın şimalında yerləşən Suvalki şəhərində anadan olmuşdur. Onun atası Yaqub Vayda at artilleriyasının zabiti idi. 1939-cu ildə Sovet əsirliyinə düşmüş və güllələnmişdir. Andjeyin anası isə məktəbdə müəllim işləyirdi.

O, Almaniyanın Polşanı işğal etməsi ərəfəsində orta məktəbin 7-ci sinfini bitirə bilir. Vayda müharibədə çertyojçu, yükdaşıyan fəhlə, alman emalatxanalarında anbardar işləyir. Bu işlər onu Reyxdə məcburi əməkdən xilas etdi. Müharibədən sonra Krakovda yerləşən Təsviri sənət akademiyasında rəssamlıq təhsili alır. Lakin kursu qurtarmayaraq Lodz kino məktəbinin rejissorluq kursuna daxil olmuşdur.

Andjey Vayda təhsil aldığı illərdə Aleksandr Fordun filmində ikinci rejissor kimi çalışır. 1954-cü ildə kino məktəbindəki təhsilini uğurla başa vuran Vayda "Nəsil" filmilə öz debüt işini ortaya qoyur.

Andjey Vaydanın daha geniş tanınması "Kanal" filmindən sonra baş verdi. Bu film bir çox mükafatlara layiq görüldü. Hətta bu ekran işi 1957-ci ildə nüfuzlu Kann Beynəlxalq kinofestivalında xüsusi mükafat qazanır. Bu filmin ardınca çəkdiyi "Kül və almaz" filmi həmin dövrün ən uğurlu lentlərindən sayılırdı. Bu film yazıçı Yeji Anceyevskinin romanı əsasında çəkilmişdir. Bundan sonra da Andjey Vayda öz filmlərində müharibə mövzusunu davam etdirir.

Komediya janrı Andjey Vayda yaradıcılığına o qədər də yaxın deyildi. Lakin rejissor "Günahsız sehrbazlar" və "Milçək ovu" adlı iki filmində bu janra da toxunmuşdur.

Andjey Vayda 1987-ci ildə Kioto mükafatını qazandıqdan sonra o, bütün məbləği Krakovda yapon incəsənəti muzeyinə xərcləməyi qərara alır. Bu layihəni yapon memarı Arata İsodzaki pulsuz hazırlayır. Adı çəkilən bu muzey 30 noyabr 1994-cü ildən açıq elan edilmişdir.

10 avqust 2010-cu ildə mədəniyyət sahəsində rus-polyak münasibətlərinin inkişafında böyük əməyinə görə Rusiyanın "Dostluq" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Böyük rejissor 9 oktyabr 2016-cı ildə 90 yaşında Varşavada vəfat edib.

## Filmoqrafiya

# Kanal (film, 1956) / Kanał
# Dirijor (film, 1980) / Dyrygent

## İstinadlar
Musa Yabqu

**Musa İnanc bəy** - Səlcuqlu ailəsindən türk bəyi.

Səlçuq Bey'in dörd oğlundan biriydi. Böyük qardaşı Arslan Yabqu Qəznəlilərə əsir düşdüyündə ailenin başına keçmək istədi, ancaq qardaşı oğlanları Toğrul bəy və Çağrı bəyin kölgəsində qaldı. Dəndənəkən döyüşündən sonra toplanan ailə məclisində şərq işlərinin sorumluluğunu aldı. Dəndənəkən döyüşündən sonra Sultan Toğrulun əmri ilə Herat Sistan və Büst şəhərini Səlcuqlu torpaqlarına qatmaqla vəzifələndirilmişdi. Oğlu Həsən (*Abu ʿƏli Ḥəsən*) bəy 1047-ci ildə Şərqi Anadoluya düzənlənən bir hərəkətdə Gürcülər tərəfindən öldürüldü.Musa Yabgu Alparslan dönəminədək 
Herat və Sistan hakimi olmuşdur. Alparslan dönəmində Mazəndərən verilmişdir.
## Mənbə
* Ṣadr-al-Din Ḥosayni, *Aḵbār al-dawlat al-saljuqiya*, Türkçe çeviri. Necati Lügal, *Ahbâr üd-devlet is-selçukiyye*, Ankara, 1943.
* Moḥammad b. ʿAli Rāvandi, *Rāḥat al-ṣodur wa āyat al-sorur dar tāriḵ-e Āl-e Saljuq*, ed. Moḥammad Eqbāl, rev. ed., Mojtabā Minovi, Tehran, 1985.
* *Tāriḵ-e Sistān*, ed. Malek-al-Šoʿarāʾ Bahār, Tehran, 1987.

## Həmçinin bax
*Səlcuqlular sülaləsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Daş dövrü

**Daş dövrü** — insanların mədəni-tarixi inkişafında böyük rol oynamış dövr. Bu dövrdə əsasən əmək aləti və silah kimi daşdan istifadə olunmuşdur.

Daş dövrü üç hissəyə ayrılır: Paleolit dövrü, Mezolit dövrü, Neolit dövrü. Paleolit dövrü özü də üç hissəyə ayrılır: Alt Paleolit, Orta Paleolit, Üst Paleolit.

## Paleolit
Paleolit dövrü öz növbəsində üç dövrə bölünür: Alt Paleolit, Orta Paleolit, Üst Paleolit.
Alt Paleolit: 1,5 milyon il bundan əvvəldən 100 min il əvvələ qədər davam etmişdir. Bu dövrdə ibtidai birlik forması Ulu icma və ya İbtidai sürü mövcud olmuşdur. 700 min il bundan əvvəl ibtidai insanlar odla tanış olmuşlar. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində insanların toteizmə inandığı aşkar edilmişdir. Onlar müxtəlif heyvanlara sitayiş etmişlər.Alt paleolit əsasən Azıx mağarası (Füzuli r.) əsasında öyrənilmişdir.

Orta Paleolit: 100 min il əvvəl yaranmış, e.ə. (eramızdan əvvəl) 40-cı minilliyə qədər davam etmişdir. İnsanlar yığıcılıq və ovçuluqla məşğul olmuş, oddan istifadə etmişlər. İbtidai birlik forması Ulu icma olmuşdur. Neondertal (bacarıqlı insan) insan tipi yaranmışdır.

Üst Paleolit: E.ə. 40-cı minillikdə yaranmış, e.ə. 12 minilliyə qədər davam etmişdir. Ağıllı insan (lat. Home Sapiens) yaranmışdır. Birlik forması — Qəbilə quruluşu. Anaxaqanlığı dövrü. Nəsil icması insanların məşğuliyyəti yığıcılıq və ovçuluq olmuşdur. Axirətə inam yaranmışdır. İnsanlar daha geniş əraziyə malik olmuşlar.

## Mezolit
E.ə. XII minillikdə yaranmış, e.ə. VIII minilliyə qədər davam etmişdir. Ox və kaman ixtira edilib. Nəticədə ovçuluq inkişaf etmişdir.

Birincisi it olmaqla heyvanların əhliləşdirilməsinə başlanmışdır. İbtidai heyvandarlığın və əkinçiliyin əsası qoyulmuşdur. İnsanlar istehlak təsərrüfatından istehsal təsərrüfatına keçmişlər.Bu dövr ərzində insanlar Mikrolit əmək alətlərindən istifadə etmişlər.

## Neolit
E.ə. VII minillikdə yaranmış, e.ə. VI minilliyə qədər davam etmişdir. Əkinçilik, maldarlıq, toxuculuq, dulusçuluq yaranmışdır. Bu hadisə tarixdə Neolit inqilabı adlanır. İnsanlar oturaq həyata keçmişlər.

## İstinadlar
Arslan Yabqu

**Arslan Yabqu** — Səlcuq bəyin oğlu, Oğuz bəyi, sərkərdə.

1025-ci ildə Qaraxanlı Qədir xan və Sultan Mahmud bir araya gələrək, oğuzların Mavarünnəhrdən qovulması barədə razılığa gəldilər. Onların planı əsasında oğuzların rəhbəri Arslan Yabqu danışıqlar adı altında Səmərqəndə dəvət edildi. O, Səmərqəndə gələn kimi həbs edildi. Sonra Arslan Yabqunu Hindistana sürgün elədilər. O, bir qalada 7 il həbsdə qaldı və 1032-ci ildə orada vəfat etdi. Bundan sonra başsız qalan oğuzlar (türkmənlər) çöllərə dağıldılar. Ancaq Toğrul bəy və Çağrı bəy çətinliklə onları bir yerə yığa bildilər. Bu arada 4 min oğuz ailəsi qəznəlilərdən icazə alaraq Xorasana getdi. Buradan da onların bir hissəsi İraqa köç edərək orada məskən saldılar.

## Mənbə
* Ṣadr-al-Din Ḥosayni, *Aḵbār al-dawlat al-saljuqiya*, Türkçe çeviri. Necati Lügal, *Ahbâr üd-devlet is-selçukiyye*, Ankara, 1943.
* Moḥammad b. ʿAli Rāvandi, *Rāḥat al-ṣodur wa āyat al-sorur dar tāriḵ-e Āl-e Saljuq*, ed. Moḥammad Eqbāl, rev. ed., Mojtabā Minovi, Tehran, 1985.
* *Tāriḵ-e Sistān*, ed. Malek-al-Šoʿarāʾ Bahār, Tehran, 1987.

## Həmçinin bax
* Səlcuqlular sülaləsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://en.wikipedia.org/wiki/Arslan
* Abdülkerim Özaydın. **Arslan bin Selçuk**. *Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi*
Maqda Sabo

**Maqda Sabo** (, ) - macar yazıçısı.

## Həyatı
Maqda Sabo 5 oktyabr 1917-ci ildə Macarıstanın Debreçen şəhərində anadan olmuşdur. O 1940-cı ildə Debreçen Universitetinin "Latın və Macar dili" fakültəsini bitirmiş, eyni il Debreçendəki protestant qız məktəbində müəllimə kimi işləməyə başlamışdır. 1945-1949-cu illərdə Maqda Din və Təhsil nazirliyində çalışmışdır. Maqda Sabo 1947-ci ildə Tibor Sabotka adlı tərcüməçi ilə ailə həyatı qurmuşdur. O 19 noyabr 2007-ci ildə Budapeştdəki evində 90 yaşında vəfat etmişdir.

## Əsərləri
O, "Freska" və "Abigel" kimi məşhur romanların da müəllifidir. Onun ilk povesti "Freska" 1958-ci ildə işıq üzü görüb. Uzun illər onun əsərləri macar diktatoru Matyaş Rakoşi tərəfindən qadağan olunub. Yazıçının ilk kitabı "Quzu" 1947-ci ildə, ikinci kitabı "İnsana qayıdış" 1949-cu ildə nəşr olunubdur. Bu kitab "Baumgarten" mükafatına layiq görülüb, lakin dövrün siyasi səbəblərinə görə mükafat yazıçıdan geri alınıb. 

Onun "Qapı" əsərini Ramil Səfərov Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir .  

## Mükafatları
Maqda Sabo həm Macarıstanda, həm də digər ölkələrdə çoxsaylı mükafatlara layiq görülüb və əsərləri 43 ölkədə nəşr olunub. Onun ikinci kitabı “İnsana qayıdış” “Baumgarten” mükafatına layiq görülüb, lakin dövrün siyasi səbəblərinə görə mükafat yazıçıdan geri alınıb. 2003-cü ildə "Qapı" əsərinə görə yazıçıya Fransanın ədəbiyyat üzrə nüfuzlu mükafatı "Prix Femina Etranger" verilmişdir.   

## Kitabları

* "Quzu" 1947-ci il
* "İnsana qayıdış" 1949-cu il

## Xarici keçidlər

* http://www.dgtyb.org/news/1339.html 
* http://kultaz.com/2007/11/20/meshur-yazici-maqda-sabo-vefat-edib/ 
* Ramil Səfərovun macar dilindən çevirdiyi romanın təqdimatı olub 
## İstinadlar
Birobican

**Birobican** (, idiş. ביראָבידזשאַן) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Yəhudi muxtar vilayətinin tərkibinə daxildir.

## İstinadlar
Fərqanə vadisi

**Fərqanə vadisi** (, , ) — Orta Asiyada Qərbi Türkistan olaraq adlandırılan bölgədə yerləşən vadi. Tyan-Şan, Zərəfşan və Hissar dağları ilə əhatələnib.

Fərqanə vadisi hazırda Rusiyanın siyasi və hərbi cəhətdən müdaxilə etdiyi qaynar nöqtələrdən biridir. Ərazidə su problemi yaşanmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Adır

## İstinadlar
Maqas

**Maqas** — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, İnquşetiya Respublikasının mərkəzi.

## İstinadlar
Ceyms İnqrem

**Ceyms İnqrem** (; ) - ABŞ soul musiqiçisi.  O daha çox vokalçı kimi tanınsa da, bir çox musiqi alətlərində də ifa edir və musiqi prodüseri kimi də fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Baby, Come to Me

**Baby, Come to Me** – Ros Temperton tərəfindən bəstələnmiş və kişi – qadın dueti kimi nəzərdə tutulmuş R&B mahnısı. Mahnı orijinal versiyada Patti Austin və James Ingram tərəfindən ifa edilmişdir.

Heatwsve qrupundan olan Temperton, 1977-ci ildə hit olmuş "Boogie Nights" mahnısını yazmışdı. Bu mahnı  Kvinsi Consun marağına səbəb olmuşdur və bunun nəticəsində Tempertonu Maykl Cekson üçün mahnılar yazmağa dəvət etdi. Həmin zamanda Temperton "Rock with you", "Off the Wall" kimi mahnıları  yazdı və daha çox iş imkanı əldə etdi.Həmçinin Temperton Maykl Ceksonun sonrakı albomunda işləyərək "Thriller" mahnısını yazdı.

Bu sevgi mahnısında cütlük mükəmməl olduqlarını və an daxilində birlikdə olduqları üçün həyatın daha yaxşı olduğunu etiraf edir. Digər mahnılardan fərqli olaraq burada "lakin, amma" yoxdur. 

ABŞ-da bu mahnı 2 həftə ərzində 1-ci yerdə qalmağı bacardı.

## İstinadlar
Billboard Hot 100

** Billboard Hot 100** — ABŞ-də ən məşhur və nüfuzlu musiqi hit-paraddır. Həftəlik hazırlanan hit-parad "Billboard" jurnalı tərəfindən tərtib edilir. Qrafik reytinqləri ABŞ-dəki satışlara (fiziki və rəqəmsal), onlayn və radio dinlənmə sayına əsaslanır.

Cədvəl çərşənbə axşamı Billboard veb-saytı tərəfindən onlayn olaraq ictimaiyyətə təqdim edilir, amma tarix olaraq jurnalın yayımlandığı növbəti şənbə günü qeyd edilir. Satışlar üçün həftəlik izləmə aralığı 2015-ci ilin iyulunda dəyişdirildikdən sonra hal-hazırda cümə-cümə axşamıdır.

Billboard Hot 100-ün ilk bir nömrəli mahnısı 4 avqust 1958-ci ildə Ricky Nelsonun "Poor Little Fool" mahnısı olmuşdur. 16 mart 2024-cü ildə bitən həftənin buraxılışına görə qrafikdə hal-hazırda bir nömrəli mahnı Kanye Westin Ty Dolla Sign və Rich the Kid ilə əməkdaşlıq etdiyi "Carnival"dır.

## Xarici keçidlər
* Vebsayt
Dexys Midnight Runners

**Dexys Midnight Runners** — Məşhur Britaniya pop qrupu. Qrup yaradıcılığının ən məhsuldar dövrünü XX əsrin 80-ci illərində yaşamışdır.

## İstinadlar
Come on Eileen

**Come On Eileen** - Dexys Midnight Runners qrupu tərəfindən 1982-ci ildə çıxarılmış sinql. Mahnının musiqisi Kevin Rouland tərəfindən yazılmışdır. Mahnı Birləşmiş Krallıq hit paradlarında birinci yerə yüksəlmişdir.
Co Koker

**Con Robert "Co" Koker** (;) — ingilis rok və blüz ifaçısı, bəstəkar və aktyor. Britaniya imperiyası ordeninin kavaleri.

Xırıltılı bariton səsi sayəsində böyük məşhurluq qazanmışdır. Onun ən məşhur mahnıları *Summer in the City*, *My Father’s Son*, *Unchain My Heart*, *You Can Leave Your Hat On*, *Now That the Magic Has Gone*, *N`oubliez jamais* və Kokerə ilin ən yaxşı musiqisi kateqoriyasında "Oskar" mükafatını qazandıran *[[Up Where We Belong]]* blüz və rok balladalarıdır.

2008-ci ildə müğənninin adı "Rolling Stone" jurnalının tərtib etdiyi "Bütün zamanların 100 ən böyük müğənnisi" siyahısında 97-ci yerdə qərarlaşmışdır.

Həyatının son illərində tez-tez xəstələnirdi. 2014-cü ilin 17 sentyabrında Billi Coel səhnədə çıxış edərkən Kokerin səhhətinin qənaətbəxş olmadığını və onun adının "Rok-n-rol şərəf zalı"na daxil edilməli olduğunu bildirmişdi. Müğənni 22 dekabr 2014-cü ildə ABŞ-nin Kolorado ştatının Krouford şəhərində ağciyər xərçəngindən vəfat etmişdir.

## Diskoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Up Where We Belong

**Up Where We Belong** – An Officer and a Gentleman filminin musiqisi. Mahnının musiqisi Jack Nitzsche və Buffy Sainte-Marie tərəfindən yazılmışdır.
Kent Music Report

**Kent Music Report** — David Kent tərəfindən 1974 - cü ildə yaradaılmış  nüfuzlu Avstraliya hit paradı.

## İstinadlar
Proporsional seçki sistemi

**Proporsional seçki sistemi** (PS) — seçicilərin alt qruplarının seçilmiş orqanda mütənasib şəkildə əks olunduğu hər hansı bir seçki sistemi növü. Konsepsiya əsasən seçicilər arasında siyasi bölgülərə (siyasi partiyalara) aiddir. Bu sistemlərin əsas prinsipi ondan ibarətdir ki, onlar nəticəyə təsir etmək üçün verilən səslərin [demək olar ki] hamısından istifadə edirlər. Bu səslər yalnız sadə çoxluğun yox namizədin seçilməsinə kömək edir və sistem səslərin necə verildiyini əks etdirən qarışıq, balanslaşdırılmış təqdimat yaradır.

Səsvermə sistemləri kontekstində proporsional seçki məclisdəki hər bir nümayəndənin təxminən bərabər sayda seçici tərəfindən seçilməsi deməkdir. Yalnız partiyaların seçiminə imkan verən seçki sistemlərinin adi vəziyyətində yerlər hər bir partiyanın aldığı səs payına proporsional olaraq bölünür.
## Həmçinin bax
* Majoritar seçki sistemi
I Was Only Nineteen

**"I Was Only Nineteen"**, **"Only Nineteen"** və ya **A Walk in the Light Green** – Avstraliya folk qrupu Redgumun ən məşhur mahnısı.

## İstinadlar
Cennifer Uorns

**Cennifer Uorns** - ABŞ musiqiçisi və aranjimançısı. Müğənni kimi, o, daha çox əsərlər üzərində etdiyi qeyri-adi interpretasiyalar ilə tanınıb. 

## İstinadlar
Redgum

**Redgum** — Avstraliya folk və siyasi musiqi qrupu. 

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
*Australian Rock Database's Redgum discography 
*Rate Your Music's Redgum discography
*Hugh McDonald's web site
*John Schumann's official site 
*bMusic.com.au newsletter no. 102 (11 January - 17 January 2004 ) - "Redgum: Where Are They Now?" 
*bMusic.com.au newsletter no. 216 (2 May - 8 May 2006 ) - "Redgum: Where Are They Now? - UPDATED" 
*Redgum Lyrics Archive
Tanqutlar

**Tanqutlar** ( **minya**) — Tibet-Birma xalqı.

## Tarixi

Tanqutlar haqqında Orxon-Yenisey abidələrində də məlumat var. "On yeddi yaşımda tanqutlara qarşı əsgər göndərdim, onları məğlub etdim". Salih Mütəllibov bu savaşın 711-ci ildə baş verdiyini təxmin edir. Tanqutlar da tibetlər və xotanlılar kimi türk ölkəsinə sonradan gəlib yerləşmişlər; "Çinə yaxın yerdə yaşayan bir türk boyu. Onlar öz əcdadlarının ərəblər olduğunu söyləyirlər«. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, tanqutlar qismən türkləşsələr də, əslində tibetlilərə qohumdurlar. "Divan"da tanqutlarla Çin arasında yerləşən Katun sini (Xatun məzarı, çincə Ko-tun chen) şəhərinin bəyi ilə tanqutların savaşı haqda məlumat var. 1028-ci ildə baş verən bu savaşı tanqutlar qazanmışlar.

## Ədəbiyyat
* *Кычанов Е. И.* Гимн священным предкам тангутов // Письменные памятники Востока. Историко-филологические исследования. Ежегодник 1968. — М.: Наука (ГРВЛ), 1970. С. 217—231.
* *Кычанов Е. И.* К проблеме этногенеза тангутов (Тоба — Вэймин — Вамо) // VII Международный конгресс антропологических и этнографических наук. (Москва, август 1964 г.). М., Издательство "Наука". 1964. 9, [1] с.
* *Кычанов Е. И.* Звучат лишь письмена. (Очерк об исследователях тангутской цивилизации). — М.: Наука (ГРВЛ), 1965. — 139 с. — 17 000 экз. (По следам исчезнувших культур Востока).
* *Кычанов Е. И.* Очерк истории тангутского государства. — М.: Наука (ГРВЛ). 1968. — 355 с. — 1600 экз.
* *Невский Н. А.* О наименовании Тангутского государства // Записки Института востоковедения Академии наук СССР, [Т.] II, [Вып.] 3. Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1933. с.129—150, [1] л. вкл.
* *Невский Н. А.* Тангутская письменность и её фонды // Доклады группы востоковедов на сессии Академии Наук СССР 20 марта 1935 г. М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. (Труды Института востоковедения XVII). с.57—79, [6] л. вкл.
* *Janhunen J.* On the names of the Tangut // Studia Etymologica Cracoviensia, Vol.12 (2007) / Condidit et moderatur Marek Stachowski. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego = Jagiellonian University Press. 2007. pp.&nbsp;63–73. ISBN 978-83-233-2345-7
* *Kepping K. B.* Mi-nia (Tangut) Self-appellation and Self-portraiture in Khara Khoto Materials // Manuscripta Orientalia: International Journal for Oriental Manuscript Research, Vol.7, No.4, December 2001. SPb., Thesa. 2001. pp.&nbsp;37–47.

## Xarici keçidlər
* БСЭ: Тангуты
* Подсайт по тангутоведению ИВР РАН 
* Map of the Tangut Homeland and Empire
* http://www.omniglot.com/writing/tangut.htm
* http://kepping.net
* http://www.chinaknowledge.de/History/Song/xixia.html
*The Tangut Royal Tombs –       Steinhardt, Nancy Shatzman. 1993. The Tangut Royal Tombs near Yinchuan. In Muqarnas X: An Annual on Islamic Art and Architecture. Margaret B. Sevcenko, ed. Leiden: E.J. Brill.
Qaraxitaylar dövləti

**Qaraxitaylar dövləti** (Çincə: 西遼 pinyin: xī liáo; mənası: *Qərbi Liao*, 黑契丹 *hēi qìdān*; mənası *Qara Kitan*, Monqolca: Хар Хятад; Kara Kitad, Farsca: **قرا ختاى** Qarā Khitā'ī; 1125–1211), Orta Asiyada Kidanlar tərəfindən qurulan Monqol/Türk dövləti. Paytaxtı Balasaqun idi.
left|thumb|251x251px|Bir Qarakitay təbəəsi — Vanq Ki-nin San Çay Tu Huy kitabından bir rəsm

## Tarixi
1125-ci ildə Cürçenlərin qurduğu Cin sülaləsi tərəfindən dağıdılan Liao sülaləsinin son üzvü Yelü Daşi tərəfindən qurulmuşdur. O 1087-ci ildə doğulmuşdu və sülalənin daha az önəmli olan bir qolundan gəlirdi.

1132-ci ildə Balasaqun hakimi Qaraxani sülaləsindən II İbrahimə köməyə gedən Yelü Daşi Balasaqunu işğal edərək Qaraxaniləri Qaşqar şəhərinə qovdu.Ona Qaraxani ordusunda xidmət edən 16.000 kidan əsgəri də qoşuldu. Məhz həmin il Yelü özünə Gurxan titulunu götürdü. Həyat yoldaşı Çonqde isə imperatriça elan olundu. Ölümündən sonra digər həyat yoldaşı Tabuyan taxtı ələ keçirərək özünü imperatriça elan etmişdi.

İlk dəfə Qara Kitaylar dövründə əsgərlərə maaş verilməsi prosesi başlamışdı. Qarakitaylar artıq Mərkəzi Asiyaya köçsə belə Çin adətlərini saxlayırdılar. İmperiyada əsas dil Kidan dili və Çin dili olmağına baxmayaraq Fars və Uyğur dilləri də istifadə olunurdu.

İmperiyada əsas imperator sülaləsi Yelü sülaləsi olduğu kimi, əsas xatunlar da Hsiao sülaləsindən çıxırdı.Hsiao Tabuyan 1144-cü ildə özünü imperatriça elan etmişdi. İmperiya vətəndaş müharibəsindən yorğun düşdüyü üçün asanlıqla Kuçluq xanın əlinə keçdi və daha sonra da Çingiz xan tərəfinən işğal olundu.Yelü sülaləsindən Büraq Hacib daha sonra Kirmana köçərək burada öz dövlətini qurdu.

## İmperatorları

## Həmçinin bax
* Kirman Qaraxitaylar dövləti
* Xitaylar
* Kereitlər
* Naymanlar

## İstinadlar
Balasağun

**Balasaqun** (, ) və ya **Balasağun** (  , ) — Qırğızıstanın Toxmaq şəhəri yaxınlığında Orta çağ şəhəri.

## Tarixi

Balasagun adı *Bala* və ya *Bal* və *sagun* iki sözün birləşməsindən yarandığı sanılır.

Tarixlərdə türk mədəniyyət ocaqlarından biri sayılan Balasaqun Qaraxanlılar dövlətinin mədəniyyət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Uyğurun mərkəzi şəhəri olan həm də Ordu Balık və ya Xan Balık adıyla da məşhur Balasaqın və ya Kara Balasaqun “Kudatqu-Biliğ"in müəllifi Yusif Xass Hacib Balasaquninin vətənidir. Məsnəvi şəklinə yazdığı bu əsərilə əruzu türk şerinə ilk
dəfə o tətbiq etmişdi. Quryev şəhərinin əsil tarixi adının tərkibindəki Üzən sözünün türk dillərində mənası "çay, nəhr" deməkdir

## Qalereya


Burana tower-repaired.jpg|Təmir edilmiş Burana qülləsi
Burana tower-stairway.jpg|Burana qalası nərdivanı
Balbal.jpg|Bir balbal
Burana.JPG|Burana qülləsi



## İstinadlar
Usunlar

**Usunlar** ya da **Wusunlar** ya da **Vusunlar**, (Çincə: 乌孙 və ya 烏孫, *Wūsūn*), Xan sülaləsi dönəmində Tanrı dağlarının şimalı və Balxaş gölünün cənubunda yaşamış köçəri tayfadır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Hüseyin Gökçe Varol. Wusun tarihi. Yüksek lisans tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022, IX+154 s
* Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. Редактор: Л. П. Лукина. Алматы: Издательство "Дайк-пресс", 2002, 338 с. ISBN 9985441529
* Зуев Ю. А. К этнической истории усуней // Труды Института истории, археологии и этнографии АН КазССР. Том 8. Алма-Ата: Издательство АН КазССР, 1960, с. 5–23.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Eçmiədzin qəzası

* Abdurrəhman
* Aqaznaşun
* Əlikiçik
* Baş Abaran
* Vağarşapat
* Geçərli
* Yeğvard
* Erməni-Zeyvəsi
* Qarakilsə (Abaran)
* Karbi
* Aşağı Qarxun (Üçkilsə)
* Qərpəli
* Qızıldəmir
* Qoş (Karbi)
* Kürdüklü
* Mehribanlı
* Pirağan
* Saqmosavanq
* Sərdarabad (kənd)
* Talin
* Tos
* Yuxarı Xatınarx
* Xeyirbəyli
* Çoban Qara
* Kiçik Şəhriyar
* Evcilər
* Damcılı (Abaran)
* Zeynalbulağı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İrəvan qəzası

## Coğrafi mövqe
İrəvan qəzası İrəvən quberniyasının orta cənub hissəsində yerləşmiş və cənub-qərbdə İranla həmsərhəd olmuşdur. Relyef cəhətcə qəza şimal-şərqdə dağlıq və cənub-qərbdə ovalıq hissədən ibarət olmuşdur. Qəzanın ovalıq  hissəsi Araz çayı boyunca uzanır, Şərur-Dərələyəz qəzası ilə sərhəddində ən alşaq hissəsi dəniz səviyyəsindən 2667 fut hündürlüyə malikdir. Qəzanın ən hündür nöqtəsi İrəvan şəhəri yaxınlığında olub, dəniz səviyyəsindən 3200 fut hündürlüyə malikdir. Qəza vulkanik dağ silsiləsinə malikdir. Göyçə gölü əhatəsində olan bu silsilə Aqamanqan (Ağaməngən?) (10173 fut), və Ağ-dağ kimi sönmüş vulkanlara malikdir.

Rusiya İmperatorunun 9 iyun 1849-cu il fərmanı ilə İrəvan quberniyası yaradılmışdır. 1850-ci il yanvar ayının 1-dən qüvvəyə minən həmin inzibati-ərazi bölgüsünüə görə İrəvan quberniyasının tərkibində 5 qəza vardı: İrəvan qəzası, Aleksandropol qəzası, Novobəyazid qəzası, Naxçıvan qəzası və Ordubad qəzası. İrəvan qəzası 4 nahiyədən ibarət idi:

*Zəngibasar nahiyəsi
*Sürməli nahiyəsi
*Şərur nahiyəsi  
*Sərdarabad nahiyəsi

1913 cü ildə Kəndləri

* Əli Məhəmməd qışlağı
* Arınc,
* Арамусское — с. Aramus,
* Арминское — с. Qaraqoyunlu (Vedibasar),
* Башгариникское — с. Baş Gərni,
* Бурукинское — коч. Торун,
* Ведачайское — с. Böyük Vedi,
* Давалинское — с. Dəvəli (Vedibasar),
* Двин-Айсорское — с. Dvin,
* Иманшалинское — с. İmanşalı,
||
* Камарлинское — с. Qəmərli (Gərnibasar),
* Канакирское — с. Kanakir,
* Карахачское — с. Qaraxaç,
* Койласарское — с. Ciğdamlı,
* Нараковитское — с. Narakovit,
* Огурбеклинское — с. Oğurbəyli,
* Садаракское — с. Sədərək,
* Ширабадское — с. Şirabad (Üçkilsə).
* Danagirməz.

## Əhalisi
1897-ci il əhalinin siyahıyaalmasına görə cəmi İrəvan qəzasında 150 879 nəfər, (bunlardan azərbaycanlılar (həmin dövrdə adlandırılmış azərbaycan tatarları) - 77 491 nəfər, ermənilər - 58 148 nəfər), qəza mərkəzi - İrəvan şəhərində isə 29 006 nəfər, (bunlardan azərbaycanlılar - 12 359 nəfər, ermənilər - 12 523 nəfər) əhali yaşamışdır.
XX əsrin əvvəllərində qəzada 127 072 nəfər əhalinin (qəza mərkəzi sayılmadan) 53,5%-i azərbaycanlılar - , 37%-i isə ermənilər, qəza mərkəzi İrəvan şəhərində isə 29 033 nəfər  yaşamış əhalinin 49%-i azərbaycanlılar və 48%-i ermənilər olmuşlar.

1897 ci ildə qəzanın etnik tərkibi (ana dili üzrə) 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aleksandropol qəzası

## Kəndləri
Алиханское,
* Hamamlı Амамлинское,
* Ərtik Артикское,
* Bozikənd Бозикендское,
* Voskresen Воскресенское,
* Hacı Xəlil Гаджи-Халильское,
* Carcur Джарджурское,
Илли-Караклисское,
* Kaftarlı Кафтарлинское,
Капанакское Большое,
* Böyük Qarakilsə Караклисское Большое
* Kiçik Qarakilsə Караклисское Малое,
* Qızıl Qoç Кизиль-Кочское,
* Mirək (Abaran) Миракское,
* Molla Göyçə Молла-Гокчинское,
* Nalbənd (Pəmbək) Налбандское,
* Nikitino Никитинское,
* Ortakilsə Ортакилисское,
* Saral (Pəmbək) Саральское,
* Söyüdlü (Şörəyel) Согутлинское,
* Topşan Qışlaq Топшан-Кишлягское,
* Xorom Хоромское
* Dərbənd (kənd)
* Çıraqlı (Şörəyel)
* Danagirməz

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeni Bəyazid qəzası

**Yeni Bəyazid qəzası** (Novobayazid) — ərazisinə (4239 kv. verst) görə quberniyanın ən böyük qəzası idi. Göyçə gölü ilə birlikdə ərazisi İrəvan və Şərur-Dərələyəz qəzalannın ərazisindən böyük olmuşdur (13, 40–42).

Qəza inzibati cəhətdən 4 nahiyəyə bölünürdü:
I. Dərəçiçək II. Göyçə III. Gözəldərə IV. Məzrə.
Ümumilikdə, Yeni Bəyazid qəzasının 4 nahiyəsinə 16 kənd icması, bu kənd icmalarına da 127 kənd daxil idi.

* Аганбирское — с. Аганбир,
* Арза-Кендское — с. Alapars ,
* Ахтинское-Нижнее армянское — с. Ахты-Нижнее армянское,
* Ахтинское-Нижнее русское — с. Ахты-Нижнее русское,
* Базаргечарское — с. Basarkeçər,
* Боюк-Мазринское — с. Böyük Məzrə
* Гезельдаринское — с. Коланикирлан,
* Гелькендское — с. Gölkənd (Göyçə)
,
||
* Даликардашское — с. Dəliqardaş,
* Джильское — с. Şorca (Göyçə),
* Еленовское — с. Yelenovka,
* Каранлугское — с. Qaranlıq,
* Канкянское — с. Kənkan,
* Рандамальское — с. Рандамал,
* Тайчарухское — с. Tayçarıq,
* Черчерское — с. Цахкунк.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Ö3 Austria Top 40

**Ö3 Austria Top 40** - Avstriyanın rəsmi hit paradı. Hər həftənin cümə günü "Hitradio Ö3"-də yayımlanır.

## Xarici keçidlər
*Official Austrian singles chart
*Ö3 Austria Top 75
*Austrian chart archive
Canadian Singles Chart

**Canadian Singles Chart** — Kanadanın rəsmi hit-paradı. Hit parad hər həftənin Çərşənbə günü yayımlanır.

## İstinadlar
Dutch Top 40

**Dutch Top 40**  () - həftəlik musiqi hit-paradı. Hit parad ilk dövrlərdə  "Veronica Top 40" adı ilə yayımlanmışdır. Radio Veronicanın tədim etdiyi hit-parad ABŞ-nin Billboard Hot 100 hit-paradına bənzəyir.

## Xarici keçidlər
Syndicat national de l'édition phonographique

**The Syndicat national de l'édition phonographique** (*SNEP*) — Fransada musiqi sənayesi ilə məşğul olan şirkət. Şirkət 1922-ci ildə yaradılmışdır. 

## Xarici keçidlər
*Disque en France, the official SNEP website
Media Control Charts

**Media Control Charts** — Almaniyanın rəsmi hit-paradı. Hit parad "Media Control GfK International" şirkəti tərəfindən təqdim edilir.

## Kateqoriyalar
* Top100 Singles
* Top100 Albums
* Top-50 ODC (Official Dance Charts)
* Classic Top-20 Charts
* Jazz Top-30 Charts
* Compilation Charts
* Schlager TOP-20 Longplay-Charts
* Music DVD Top-20 Charts
* TOP-5 New Entries per SMS

## İstinadlar
Irish Singles Chart

**The Irish Singles Chart** — İrlandiyada "Irish Recorded Music Association" tərəfindən təqdim edilən həftəlik hit-parad.

## İstinadlar
İtaliya Musiqi Sənayesi Federasiyası

**İtaliya Musiqi Sənayesi Federasiyası** (The FIMI) (, ) — İtaliyada musiqi sənayesində fəaliyyət göstərən şirkət. Şirkət 1992-ci ildə qurulub. 2011-ci ildə FIMI İtaliyanın musiqi sənayesində işləyən 2500-dən çox şirkəti təmsil edirdi. Şirkətin əsas məqsədi İtaliya səsyazma şirkətlərinin maraqlarını qorumaqdır. 2010-cu ilin iyul ayından etibarən federasiyanın prezidenti Enço Maççadır.
Recorded Music NZ

**Recorded Music NZ**, **Recording Industry Association of New Zealand** (**RIANZ**) — Yeni Zellandiyada musiqi industriyasında fəaliyyət göstərən şirkət. 

## Xarici keçidlər
*
*Official New Zealand Music Chart website
*New Zealand Music Awards website
*Official PPNZ Website
*International Federation of Phonographic Industries website
VG-lista

**VG-lista** — Norveçdə yayımlanan hit-parad. Hit parad hər həftə Verdens Gang qəzetində və  "Norwegian Broadcasting Corporation"ın "Topp 20" verilişində yayımlanır.

## İstinadlar
Productores de Música de España

**İspaniya Musiqi Prodüsserləri** (*[[İspan dili|isp]]:* **Productores de Música de España**, qısa şəkildə **PROMUSICAE**) - İspaniyada musiqi industriyasında fəaliyyət göstərən şirkət. 

## Şirkət tərəfindən təqdim edilən hit paradlar

* Top 50 songs
* Top 100 albums chart
* Top 20 compilations chart
* Top 20 DVD Chart
* Airplay Chart
Sverigetopplistan

**Sverigetopplistan** — yayımlandığı ilk dövrlərdə **Topplistan** və **Hitlistan** adlarıyla tanına İsveçin rəsmi hit paradı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sverigetopplistan
* Swedish Charts website (contains archives)
Swiss Music Charts

**The Swiss Music Charts** () - İsveçrənin əsas musiqi hit paradı. 

## Kateqoriyalar

* Sinqllar Top 100 (1968-ci ildə başlanılıb)
* Albomlar Top 100 (1983-cü ilin sonlarında başlanılıb)
* Toplular Top 25
* Airpley Top 30
UK Singles Chart

**UK Singles Chart** — Böyük Britaniyanın rəsmi hit-paradı. Hit parad nüfuzuna görə yalnız ABŞ -ın Billboard Hot 100 hit-paradı ilə müqayisə edilə bilər.

## Həmçinin bax
* In the Army Now (mahnı)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
ARIA Charts

**ARIA Charts** — Avstraliyada "Australian Recording Industry Association" tərəfindən yayımlanan rəsmi hit-parad.

## Kateqoriyalar
* Weekly Top 100 highest selling singles
* Weekly Top 100 highest selling albums
* Weekly Top 100 highest selling digital tracks
* Weekly Top 100 highest selling digital albums
* Weekly Top 50 highest selling physical singles
* Weekly Top 50 highest selling physical albums
* Weekly Top 20 highest selling Australian singles
* Weekly Top 20 highest selling Australian albums
* Weekly Top 20 highest selling dance releases
* Weekly Top 20 highest selling country releases
* Weekly Top 20 highest selling compilation releases
* Weekly Top 50 highest selling catalogue albums
* Weekly Top 50 highest selling club releases
* Weekly Top 40 highest selling urban singles
* Weekly Top 40 highest selling urban albums
* Weekly Top 40 highest selling music DVDs
Hot Digital Songs

**Hot Digital Songs** — ABŞ-də *[[Billboard (jurnal)|Billboard]]* jurnalı tərəfindən tərtib edilən və dijital satış statistikasına əsaslanan hit-parad.

## İstinadlar
Türkiye Top 20

**Türkiye Top 20** — Türkiyədə tərtib edilən hit-parad. Hit parad 2006-cı ildən etibarən "Billboard Türkiye" tərəfindən tərtib edilir. 

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt: Billboard Türkiye
The Bates

**The Bates** – alman punk qrupu, qrupun əsası 1987-ci ildə qoyulmuşdur. 

## Diskoqrafiyası
### Studio Albomları
1989 No Name for the Baby
1990 Shake
1992 Psycho Junior
1993 The Bates
1995 Pleasure + Pain
1996 Kicks 'n' Chicks
1997 Punk?
1998 IntraVenus
1999 Right Here! Right Now!
2000 2nd Skin

### Live Albomlar
1993 Unfucked: Live
1997 Live

### Sinqllar
1994 Hello
1995 A Real Cool Time
1995 Billie Jean
1995 Say It Isn't So
1996 It's Getting Dark
1996 Poor Boy
1997 Independent Love Song
1999 Bitter End
European Hot 100 Singles

**European Hot 100 Singles** — Billboard and Music & Media jurnalları tərəfindən 1984-cü ilin martında yaradılmış hit-parad. Hit parad 15 Avropa ölkəsində rəsmi sinql satışlarının nəticələrinə əsaslanır.

## İstinadlar
Finnish Singles Chart

**Finland's Official List** (, ) — 1991-ci ildən "ÄKT (IFPI Finland)" tərəfindən tərtib edilən Finlandiya hit paradı.

## İstinadlar
Kabiriyanın gecələri (film, 1957)

**"Kabiriyanın gecələri"** () — rejissor Federiko Fellininin filmi.

## Məzmun
Filmdə baş verən bütün vaxt kəsiyində dayanmadan özünün böyük məhəbbətini axtaran Kabiriyadan danışılır. Həyat ona həmişə heç də xoş olmayan sürprizlər bəxş edir. Beləcə bütün bu axtarışlar ona bədbəxtliklər gətirir. Onun görüşdüyü bütün adamlar, demək olar ki, Kabiriyadan öz maraqları üçün istifadə edirlər. Kabiriya həmişə ümidsiz vəziyyətdə Madonnaya dua edir ki, ona hədiyyə verilmiş ömrünü öz istəyinə uyğun yaşaya bilsin.

Və budur, nəhayət ki, ömrünü fahişəliklə keçirən Kabiriya arzularının kişisini tapır. Onun adı Oskardır. Həmin kişi mühasib işləyir və Kabiriyaya xoşbəxt və yalansız  gələcək vəd edir. Kabiriya həyatını düzəltmək üçün yaxşı fürsət yarandığına sevinir. Və bu xoşbəxtliyin qanadlarında heç bir əlavə şey düşünmədən Oskara aşiq olur. Kabiriya öz evini satır və bütün pulları öz sevgilisinin ayağına gətirir.

Lakin Kabiriya heç ağlına belə gətirə bilməzdi ki, qarşıda onu nə gözləyir. Taleyin növbəti qəddar zərbəsi Kabiriyanı daxilən məhv edir. Filmin sonunda bütün əzablara baxmayaraq, Kabiriya üzündə təbəssüm yoluna davam edir. 
 
## Mükafatlar

### 1958-ci ilin "Oskar]" mükafatı
:Xarici dildə ən yaxşı filmə görə

### [[Kann kinofestivalı]]
:Ən yaxşı aktrisa – Cülyetta Mazina
:Xüsusi mükafat – Federiko Fellini 
 
## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifləri:** Federiko Fellini, Ennio Flayano, Tullio Pinelli, Pyer Paolo Pazolini
:**Rejissor:** Federiko Fellini
:**Operator:** Aldo Tonti
:**Bəstəkar:** Nino Rota
:**Prodüser:** Dino de Laurentis

### Rollarda
:Cülyetta Mazina – Kabiriya
:Fransua Perye – Oskar D'Onofrio
:Franka Marsi – Vanda
:Amedeo Nadzari – Alberto Ladzari
:Aldo Silviani
:Dorian Qrey-Cessi
:Mario Passanti

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Damba

**Damba** () — qorunan, yaxud sədd çəkilən ərazinin və ya akvatoriyanın sərhədi boyunca yerləşdirilən hidrotexniki qurğu; quruluşuna görə torpaq bəndə oxşayır. Basqılı və basqısız Damba növlərinə ayrılır. Basqılı Damba çay və dəniz sahillərini (ovalıqları) daşqınlardan, küləyin və qabarmaların təsirindən qorumaq (bənd-Damba); şlüzlərə, kanallara və s. çıxan port akvatoriyalarını dalğalardan, buz axınlarından, dalğalarla gətirilən torpaqlardan mühafizə etmək (qoruyucu Damba); hidrotexniki istinad tikililərini sahillə əlaqələndirmək (birləşdirici Damba); hidrotexniki qurğu tikilən yeri hasarlamaq (sədd Dambası); süni hovuzlar (basqılı hovuzlar və SES-lərin sutkalıq tənzimlənmə hovuzları, İES-lərin soyuducu hovuzları və s.) və kanal məcraları (yolu) yaratmaq üçün qurulur. Basqısız Damba məcraları tənzimləmək və düzəltmək (tənzimləyici Damba); səth axınlarını azaltmaq və leysan axınları nəticəsində yuyulub aparılan çaylaq qruntunu saxlamaq (torpaqqoruyan Damba); gəmiçilik şəraitini, eləcə də suburaxan və sutoplayan hidrotexniki qurğuların işini yaxşılaşdırmaq (şırnaqyönəldən Damba); çaylaq və su anbarı körfəzlərindən yol salmaq (nəql. Dambası) məqsədilə tikilir. Damba adətən, yerli materiallardan (qrunt, daş qırıntıları), həmçinin beton bloklardan və dəmir-beton yortaclardan qurulur. Dambaların intensiv tikintisinə 1282 ildə Hollandiyadakı daşqınlardan sonra başlanmışdır. Ən iri Damba (uz. 33&nbsp;km) Zeyder-ze körfəzində (Niderland,1932) tikilmişdir.

Qədim Misirdə Nil vadisində əhalinin məskunlaşdığı məntəqələri və əkin sahələrini güclü daşqından qorumaq məqsədi ilə Nil sahili boyunca bəndlər tikilirdi. Bəndlər təpələr formasında olub, doğranmış qamış qatılmış gildən qurulurdu. Bu bəndlər damba adlanırdı.

## İstinadlar
Edvard Barnardın ruh düşkünlüyü (kitab)

**"Edvard Barnardın ruh düşkünlüyü"** () — Vilyam Somerset Moemin povesti.

## Məzmun
Povestdə insanın öz qüvvəsinə inamı, var-dövlətə bir başqasının hesabına deyil, öz zəhməti ilə çatmaq arzusu, mənafe güdmədən evlənmək məramı parlaq boyalarla verilmişdir. Düşdüyü çətin vəziyyət, ağır maddi durum Edvard Barnardı sarsıtsa da, özündə qüvvə tapıb Çikaqodan Taitiyə gedir ki, işlərini yoluna qoysun.

Varlı ailənin qızı İzabella ona xeyir-dua verir, yolunu səbirsizliklə gözləyir, onu sevməyə davam edir. Lakin Edvard Barnard geri qayıtmaq barədə düşünmür.

## Həmçinin bax
* Akif Abbasov