Bolqarıstan–Şimali Makedoniya münasibətləri

**Bolqarıstan–Şimali Makedoniya münasibətləri** — Bolqarıstan Respublikası ilə Şimali Makedoniya Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

Hər iki ölkə Avropa Şurasının və NATO-nun üzvüdür. Bolqarıstan Avropa İttifaqının üzvüdür. Bolqarıstan 1992-ci ildə qonşusunun müstəqilliyini tanıyan ilk ölkə olmuşdur. Hər iki dövlət 2017-ci ildə dostluq müqaviləsi imzalamışdır. Şimali Makedoniya 2004-cü ildən Aİ-yə üzv olmağa çalışır, Aİ hökumətləri isə 2020-ci ilin martında üzvlük danışıqlarına daxil olmaq üçün rəsmi icazə vermişdilər. Buna baxmayaraq, Şimali Makedoniya və Bolqarıstan mürəkkəb qonşuluq münasibətlərinə malikdir, beləliklə, Bolqarıstan faktoru Makedoniya siyasətində "B-kompleksi" kimi tanınır. 

2020-ci ildə Bolqarıstan kompromis təklif etmiş və Şimali Makedoniya həm millətlərin, həm də dillərin ortaq tarixi köklərə malik olduğunu tanıyacağı təqdirdə makedon dilini və milli kimliyini tanımağa razılaşmışdır. Bu təklif Şimali Makedoniya tərəfindən təhdid kimi rədd edilmişdir. Bolqarıstanın Şimali Makedoniya tarixinə təsirinin etirafı bir çox makedoniyalılar üçün olduqca problemlidir, çünki bu, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Yuqoslaviya Makedoniyasının dərin antibolqar mövqeyinə əsaslanan milli dövlət quruculuğu narrativi ilə ziddiyyət təşkil edir. Şimali Makedoniya tarixşünaslığının digər revizionist istiqaməti ondan ibarətdir ki, onların milli tarixi daha əvvəl bolqar milli tarixşünaslığı tərəfindən mənimsənilmişdir. Postkommunist Bolqarıstanda şovinizmin və milli tarixi miflərin dərinləşməsi səbəbindən bolqar irredentizminin yenidən dirçəlməsi Şimali Makedoniyaya Bolqarıstan milliyətçiliyində Serbiya ideologiyasındakı Kosovonun yeri kimi rol vermişdir, çünki bolqarlar Makedoniya xalqının mövcudluğundan narazıdırlar, onları "süni" hesab edirlər və makedon dilinin bolqar dilinin dialekti olduğuna inanırlar.

## Tarixi

### Zəmin
15 yanvar 1992-ci ildə Bolqarıstan o zamankı Makedoniya Respublikasının müstəqilliyini tanıyan ilk ölkə olmuşdur. Bununla belə, Bolqarıstan ayrıca etnik Makedoniya millətinin və ayrıca makedon dilinin mövcudluğunu tanımaqdan imtina etmişdir. Bu narrativ etnik makedonların bolqar millətinin bir alt qrupu olduğunu və makedon dilinin bolqar dilinin dialekti olduğunu iddia edir. Bu düşüncə tərzi bəzi tədqiqatçılar tərəfindən Bolqarıstanda milliyətçi-kommunist Todor Jivkov rejiminin dövründən bəri kök salmış psevdoelmi addımlar kimi müəyyən edilmişdir  Bu, iki ölkə arasında müqavilələrin imzalanması zamanı bəzi çətinliklərə səbəb olur. Bu cür müqavilələr sonunda bu uzun ifadə ilə imzalanır: "İki dövlətin rəsmi dillərində – Bolqarıstan Respublikasının Konstitusiyasına uyğun olaraq bolqar dilində və Şimali Makedoniya Respublikasının Konstitusiyasına uyğun olaraq, makedon dilində imzalanır". Digər tərəfdən, Skopye Bolqarıstanda makedon icmasının mövcudluğunda israr edir. Bəzi mənbələr orada 750,000 "etnik makedon"un olduğunu bildirmişdir. Şimali Makedoniya hökuməti IX əsrdən İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər əslən həmin regiondan olan Bolqarıstan tarixindən bir sıra şəxsiyyətlərə "etnik makedon" kimi yanaşır. Şimali Makedoniya Bolqarıstanla siyasi, iqtisadi və hərbi sahədə münasibətlərini inkişaf etdirmişdir. İki ölkənin hökumətləri işgüzar münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün çalışmışlar. Bolqarıstan həmçinin, Şimali Makedoniya Ordusuna tanklar, artilleriya və digər hərbi texnika bağışlamışdır. Bolqarıstan və Şimali Makedoniya arasında razılaşdırılmış mehriban qonşuluq münasibətlərini tənzimləyən qaydalar 22 yanvar 2008-ci ildə Sofiyada imzalanmış birgə memorandumla təsdiq edilmiş 22 fevral 1999-cu il tarixli Birgə Bəyannamədə müəyyən edilmişdir.

2009-cu ildə Makedoniya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının (MANU) mübahisəli ensiklopediya nəşrinə reaksiya verən Bolqarıstan xəbərdarlıq etmişdir ki, "NATO və Aİ-yə üzv olmaq istəyən bir ölkənin Soyuq müharibə dövrünün ideologiyasına xas terminologiyaya müraciət etməsi qəbuledilməzdir" və ensiklopediyanın "qonşuluq münasibətlərinin möhkəmlənməsi"nə və "nifrət nitqinin qarşısının alınmasına heç bir töhfə vermədi"yini bildirmişdir. Şimali Makedoniyada Bolqarıstan vətəndaşlarına və Şimali Makedoniya vətəndaşlarına qarşı inzibati, polis və digər təzyiq növləri ilə əlaqədar olaraq 4 avqust 2009-cu ildə Bolqarıstan Xarici İşlər Nazirliyi bəyan etmişdi ki, "Bolqarıstan Makedoniya tərəfinin bu cür hallarda yanaşmasını, Şimali Makedoniya Respublikasının Avropaya inteqrasiyasına imkan verəcək dəyişikliklər etməyə hazırlığını qiymətləndirmək üçün meyarlardan biri kimi nəzərdən keçirəcək". Bolqarıstan Şimali Makedoniyanın Avropa İttifaqına daxil olması üçün Bolqarıstanın dəstəyini təmin etmək üçün iki ölkə arasında mehriban qonşuluq münasibətlərinə zəmanət verən müqaviləni (1999-cu il Birgə Bəyannaməsinə əsaslanaraq) imzalamağı təklif etmişdir. Son bir neçə il ərzində minlərlə Şimali Makedoniya vətəndaşı Bolqarıstan vətəndaşlığı üçün müraciət etmişdir. Onların arasında Şimali Makedoniyanın keçmiş baş naziri Lyubko Georgiyevski də var. Müraciət edənlərdən 90,000-dən çoxu artıq Bolqarıstan pasportu əldə etmişdir. Bolqarıstan vətəndaşlığına müraciət edən Şimali Makedoniya vətəndaşları pasport əldə etmək üçün bolqarmənşəli və bolqar milli şüuruna sahib olduqlarını sübut etməlidirlər. 1 yanvar–18 noyabr 2011-ci il tarixləri arasında Bolqarıstan Vətəndaşlıq Şurası vətəndaşlıq üçün 22,241 müraciətə baxmış, onlardan 13.607-si təsdiqlənmişdir.

### Dostluq müqaviləsi
Bolqarıstan və Şimali Makedoniya hökumətləri 1 avqust 2017-ci ildə iki Balkan dövləti arasında münasibətləri gücləndirmək üçün dostluq müqaviləsi imzalamışdılar. "Dostluq, mehriban qonşuluq və əməkdaşlıq haqqında" adlanan müqavilə 15 yanvar və 18 yanvar 2018-ci il tarixlərində Şimali Makedoniya Respublikası və Bolqarıstan parlamentləri tərəfindən ratifikasiya edilmişdir. 2018-ci ildə mübahisəli, tarixi və maarifləndirici məsələlərin qaldırıla və müzakirə oluna biləcəyi bir forum kimi fəaliyyət göstərmək üçün tarixi və təhsil məsələləri üzrə birgə komissiya təsis edilmişdir. Məlumatlara görə, bu komissiya bir il ərzində öz işində çox az irəliləyiş əldə etmişdir.

2019-cu ilin oktyabrında Bolqarıstan Şimali Makedoniya Bolqarıstanın ölkədə "antibolqar ideologiyası" kimi qəbul etdiyi bir sıra tələbləri yerinə yetirmədiyi halda Aİ-yə üzvlük prosesini əngəlləyəcəyi barədə xəbərdarlıq edərək "çərçivə mövqeyi" ortaya qoymuşdur. 2020-ci ilin oktyabrında Bolqarıstan kompromis təklif etmiş və Şimali Makedoniya onların tarixən bolqar köklərinə malik olduğunu qəbul etdiyi təqdirdə makedon dilini və Makedoniya kimliyini tanımağa razılaşm;.d;r. Xarici Işlər naziri Yekaterina Zaxariyeva qeyd etmişdir ki, "biz reallığı etiraf etməyə hazır olduğumuz kimi, onlar da keçmişi etiraf etməlidirlər". Bu təklif Şimali Makedoniya tərəfindən rədd edilmişdir. Şimali Makedoniya pprezidenti Stevo Pendarovski və baş nazir Zayev, makedon dilinin və kimliyinin Bolqarıstanla tarixən bağlı olub-olmaması ilə bağlı nə danışıqlar apardıqlarını, nə də heç vaxt danışıqlar aparmayacaqlarını açıqlamışdılar. Nəticədə, 17 noyabr 2020-ci ildə Bolqarıstan Avropa İttifaqının Şimali Makedoniya üçün danışıqlar çərçivəsini təsdiqləməkdən imtina etmiş, bu ölkə ilə üzvlük danışıqlarının rəsmi başlamasına faktiki mane olmuşdur. Almaniya və Aİ qurumları Sofiyanın qeyri-konstruktiv davranışını tənqid etmişlər. Polşalı politoloq Tomaş Kamusellanın fikrinə görə, Bolqarıstanın Aİ üzvlüyü Moldovadan tutmuş Şimali Makedoniya və Albaniyaya qədər bütün regionda bolqar etnosiyasi təsirini yaymaq üçün Aİ-yə namizəd dövlətlərə təzyiq vasitəsi kimi silahlandırılmamalıdır.

Baş nazir Zoran Zayev 2020-ci ilin noyabrında Bolqarıstan mediasına verdiyi müsahibədə Şimali Makedoniyada onilliklər boyu dəyişdirilmiş və gizlədilən hər iki xalqın ortaq tarixi ilə bağlı bir çox tarixi faktları etiraf etmişdir. Müsahibə mübahisələrə səbəb olmuş və bunun ardınca Skopyedə milliyətçilik dalğası, həmçinin Zayevin istefasını tələb edən etirazlar baş tutmuşdur. Makedoniyalıların bolqar köklərində israr edən Makedoniyanın keçmiş baş naziri Lyubço Georgiyevskinin fikrinə, bu reaksiyalar "cəhalət, ikiüzlülük və ya siyasətçiliyin nəticəsidir". O qeyd etmişdir ki, Şimali Makedoniyadakı "dərin dövlət" iki ölkə arasında "normal münasibətləri pozmuş, Bolqarıstana qarşı nifrət və düşmənçilik yaratmışdır". Digər tərəfdən, Zayevin Bolqarıstana elçisi təyin edilən digər keçmiş baş nazir Vlado Buckovski də güclü bolqarpərəst mövqelərə malik idi və makedoniyalılarla bolqarların XX əsrdə Yuqoslaviya siyasəti ilə qəsdən ayrılmış vahid xalq olduğunu iddia etmişdir. Antibolqar ritorikanın ifadə olunmağı Bolqarıstan bayraqlarının dəfələrlə yandırılması ilə bağlı ciddi narahatlıq doğurur. Bu hərəkətlər Şimali Makedoniya prezidenti Stevo Pendarovski və Bolqarıstan Xarici İşlər naziri Yekaterina Zaxariyeva tərəfindən kəskin şəkildə pislənmişdir. 2021-ci ilin mart ayının sonlarında, Zoran Zayevin başçılıq etdiyi Makedoniya hökumətinin 2017–2020-ci illər arasında Beynəlxalq Yaxın Şərq və Balkan Araşdırmaları İnstitutu (IFIMES) adlı institutu maliyyələşdirdiyi aşkar edildikdən sonra Bolqarıstanda qalmaqal baş vermişdir. IFIMES Bolqarıstan və Almaniyanı "nasizmlə maraqlanan mafioz dövlətlər" kimi təsvir edən bir sıra məqalələr dərc etmişdir. Bu, Bolqarıstanda Şimali Makedoniya tərəfindən Bolqarıstanı Aİ tərəfdaşları qarşısında nüfuzdan salmaq üçün maliyyələşdirilən böhtan kampaniyası kimi qəbul edilmişdir. Şimali Makedoniya hökuməti Bolqarıstan tərəfinin bu iddialarını rədd etmişdir. 24 yanvar 2022-ci ildə iki yeni baş nazir, Bolqarıstandan Kiril Petkov və Şimali Makedoniyadan Dimitar Kovaçevski Skopyedə görüşərək münasibətləri yaxşılaşdırmaq, Aİ danışıqlarını və həll edilməli olan digər məsələləri müzakirə etmişdilər. 24 iyun 2022-ci ildə Aİ-nin ağır təzyiqi altında Bolqarıstan parlamenti ölkənin Şimali Makedoniya ilə Aİ-yə üzvlük danışıqlarının açılmasına qoyduğu vetonu ləğv etdiyini təsdiqləmişdir.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan–Bolqarıstan münasibətləri
* Azərbaycan–Şimali Makedoniya münasibətləri

## İstinadlar