open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Günay Ağakişiyeva

**Günay Ağakişiyeva** — 12 may 1990-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 2014-cü ildə Bakıda Avropa Çempionatının bürünc mükafatçısıdır.

## Karyerası

Günay Ağakişiyeva ilk uğurunu 2005-ci ildə qazanmışdır. O Bakıda Gənclərin Avropa Çempionatında yalnızca finalda məğlub olaraq gümüş medal qazanmışdır. Günay Ağakişiyeva daha sonra isə böyüklərin yarışında uğurlar qazanmışdır. O 2013-cü ildə İndoneziyanın Palembang şəhərində İslam Həmrəyliyi Oyunlarında gümüş medala sahib olmuşdur. Bu uğurdan 1 il sonra isə yenə də Bakıda Avropa Çempionatında medal qazanmışdır. Bu dəfə o böyüklərin Avropa Çempionatında bürünc medal qazanmışdır.

2015-ci ilin iyun ayında Günay Ağakişiyeva özünün ən ciddi yarışında iştirak etdi. O Bakıda 2015 Avropa Oyunlarında qüvvəsini sınadı. Bu yarışda Günay Ağakişiyevadan medal gözləyənlər çox idi. Amma Günay Ağakişiyeva ilk görüşündəcə mübarizəni dayandırdı. O 1/8 finalda Serbiyalı Draqana Qladoviçə 4-8 hesabı ilə məğıub oldu.

## Uğurları

**Avropa Çempionatı - 2014** 

**Gənclərin Avropa Çempionatı - 2005 **

**İsveş Open - 2008 **

**Azərbaycan Open - 2008** 

**Fransa Open - 2010** 

**Rusiya Open - 2011**

**İsveçrə Open - 2012** 

**Misir Open - 2013 **

**Almaniya Open - 2013 **

**Bəhreyn Open - 2014 **

**Ukrayna Open - 2015 **

## İstinadlar
Şuxov qülləsi

**Şuxov qülləsi** () və ya **Şabolovka qülləsi** () — Rusiyanın paytaxtı Moskvada yerləşən, Vladimir Şuxov tərəfindən hazırlanmış teleradio qülləsi. 160 metr hündürlüyündə olan bu diaqrid struktur Rusiya vətəndaş müharibəsi illərində — 1920–1922-ci illərdə poladdan hazırlanmışdır.

## Struktur

Şuxov qülləsi hiperboloid quruluşa malik olub (hiperbolik polad torşəkilli örtük) konusşəkillidir. Qüllə diaqrid quruluşa malikdir və onun polad örtüyü küləyə davamlı olması üçündür (hündür binalar üçün əhəmiyyətli dizayn faktoru).

Orijinal plana əsasən qüllənin hündürlüyü 350 metr olmalı idi. Lakin tikildiyi dörvrdə Rusiyada polad ehtiyatları az olduğundan 160 metr hündürlüyündə tikilmişdir.

## Yer
Şuxov qülləsi Moskvada, Kremlın bir neçə kilometr cənubunda yerləşir, amma turistlərin bura daxil olmasına icazə verilmir. Qüllə *Şabolovka küçəsi, 37* ünvanında yerləşir.

## Sökülməsi
2014-cü ilin əvvəllərində qüllənin Rusiya Telelviziya və Radio Yayımı üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən sökülməsi planlaşdırılmışdır, amma daha sonra onun bərpası üçün müraciətlər olmuşdur. Qüllənin qorunması üçün keçirilmiş kampaniyadan sonra 2014-cü ilin sentyabrında Moskva Şəhər Şurası qüllənin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə onu qorumağa aldığını açıqlamışdır. Amma hələ də nəzərdə tutulmuş bərpa işləri üçün heç bir iş görülməyib.

## Modellər
Şuxov qülləsinin Londonda yerləşən Elmlər muzeyinin İnformasiyalar dövrü qalereyasında bir modeli nümayiş etdirilir. Model 1:30 miqyasındadır və 2014-cü ilin oktyabrında qalereyada quraşdırılmışdır.

## Qalereya

Fayl:1979 stamp Radio Moscow.png|1979
Fayl:Shukhov tower shabolovka moscow 01.jpg|2006
Fayl:Shukhov Tower photo by Maxim Fedorov. bur.jpg|2007
Fayl:Shukhov Tower photo by Maxim Fedorov. Night.jpg|2007
Fayl:Шуховская башня в 2008.jpg|2008


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Qüllənin 3D modeli 
*Hiperbolid qüllənin mənzərərləri 
*Şuxov Qüllə Fondu
Aldo Moro

**Aldo Moro**(; 23 sentyabr 1916, Malye, Apuliya — 9 may 1978, Roma) — İtaliyanın baş naziri, Xristian Demokratik Partiyasının rəhbərlərindən biri.

## Həyatı
Aldo Moro 23 sentyabr 1916-cı ildə anadan olmuşdu. Ali hüquq təhsili almışdı.

İtaliyanın mərhum Baş naziri Aldo Moro öz ölkəsi üçün müəyyən edilən "postindustrial sıfır inkişafı" və əhalinin sayının ixtisarı siyasətinin əleyhinə çıxan liderlərdən biri idi. O, bununla "Roma Klubunu" hiddətləndirmiş oldu, çünki "Olimpiyaçılar" bu siyasətin həyata keçirilməsini məhz "Roma Klubuna" tapşırmışdılar. 1982-ci il noyabrın 10-da Romada keçirilən məhkəmədə Moronun yaxın dostu bildirdi ki, Baş Nazirə "Beynəlxalq İşlər üzrə Kral İnstitutunun" (RRLA, Böyük Britaniya) agenti hədə-qorxu gəlirdi və həmin şəxs eyni zamanda həm də ABŞ-nin Dövlət Katibi, eləcə də Komitet 300-ün üzvüdür. Şahidin adını çəkdiyi adam Henri Kissincer idi və onun sürətli yüksəlişi aşağıda təfərrüatı ilə nəzərdən keçiriləcəkdir. Xatırladaq ki, Baş Nazir Aldo Moro 1978-ci ildə "Qırmızı briqadalar"nın terrorçuları tərəfindən oğurlanmış və sonra vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdi. "Qırmızı briqadalar"nın üzvlərinə qarşı keçirilən məhkəmədə onlardan bəziləri Moronun məhv edilməsi məqsədilə həyata keçirilən sui-qəsddə ABŞ-nin yüksək səviyyəli rəsmı şəxslərinin iştirak etdiklərindən xəbərdar olduqlarını bildirmişdilər. Moroya hədə-qorxu gələn Kissincer, əlbəttə, ABŞ-nin xarici siyasətini həyata keçirməkdən çox, Komitet 300-ün xarici siyasət bölməsi olan "Roma Klubu"nun təlimatlarına uyğun hərəkət edirdi. Açıq məhkəmə iclaslarında partlayan bomba effektli ifadələr verən şahid – Moronun yaxın məsləkdaşı Qorrado Gersoni idi. Onun inanılmaz şahidlik ifadələri 1982-ci il noyabrın 10-da İtaliya televiziyası və radiosu ilə verilmiş, eləcə də İtaliyanın bir neçə qəzetində dərc etdirilmişdi, lakin bu çox vacib informasiya ABŞ-də sadəcə olaraq sükuta qərq edildi. Azadlığın qalaları kimi məşhur olan, həmişə hər şey haqda hər şeyi bilən "Vaşinqton Post" və "Nyu-York Tayms" qəzetləri buna azacıq da olsa əhəıniyyət vermədilər və Gersoninin şahidlik ifadələrindən bircə sətir belə dərc etmədilər.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qızılay Meydanı

**Qızılay meydanı** və ya 15 Temmuz Kızılay Milli İrade Meydanı  () — Ankaranın mərkəzində yerləşən meydan.

## Tarixi
Əvvəllər Taşhan meydanı olaraq adlandırılan meydan 1920-ci illərdən sonra bugünkü adıyla xatırlanmağa başlanmışdır. 15 iyul 2016-cı ildə hərbi çevriliş cəhdindən sonra, Ankara Bələdiyyəsinin verdiyi qərarla meydanın adı  **15 İyul Qızılay Milli İradə Meydanı** (**15 Temmuz Kızılay Milli İrade Meydanı**) olaraq rəsmi şəkildə dəyişdirilmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Şərqdən Ziya Göyalp Prospekti (Kollec, Qurtuluş), qərbdən Qazi Mustafa Kamal Bulvarı (Qısaca GMK Bulvarı) (Demirtəpə, Maltəpə, Tandoğan), şimal-cənub oxunda isə Atatürk Bulvarı (Sıhhiyə, Ulus, Bakanlıklar, Kavaklıdərə) yollarının kesişimindedir.

## Şəkil qalereyası

Şəkil:Madenci Heykeli, Olgunlar.jpg|alt=(Madenci anıtı)|Şaxtaçı abidəsi 
Şəkil:Selanik Street from above.jpg|Selanik Prospekti
Şəkil:Guvenpark.jpg|Güvənpark


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*360, Qızılay meydanı
Yekaterina Sarıyeva

**Yekaterina Sarıyeva** (d. 18 dekabr 1995; Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycanlı yüngül atlet.

## Karyerası
Yekaterina Sarıyeva 2013-cü ildə Azərbaycan bayrağı altında III İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Üçtəkanla tullanma yarışlarının final mərhələsində o, 13.28 metr nəticə ilə 1-ci yeri tutdu və III İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalına sahib oldu.

Yekaterina Sarıyeva 2017-ci ildə isə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Uzunluğa tullanma yarışlarının final mərhələsində o, 5.27 metr nəticə ilə 9-cu yeri tutdu. Üçtəkanla tullanma yarışlarının final mərhələsində isə o, 12.81 metr nəticə ilə 3-cü yeri tutdu və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda keçirilən VI İslam Həmrəyliyi Oyunlarında üç təkanla tullanma növündə bürünc medal qazandırıb

## İstinadlar
Krakov Müasir İncəsənət Muzeyi

**Krakov Müasir İncəsənət Muzeyi** () — Polşanın Krakov şəhərində yerləşən müasir incəsənət muzeyi. Muzey Lilov küçəsində keçmiş Şindler fabrikinin 4 istehsal binasından birində yerləşir. Muzeyin ilk direktoru sənətşünas Mariya Anna Potatskaya olmuşdur.

## Tarixi
Müasir incəsənət muzeyinin yaradılması ideyası XXI əsrin əvvəllərində Krakov bədii cəmiyyətində geniş müzakirə olunmuşdur. 2005-ci ildə Krakov şəhər şurası Krakov şəhərində iflasa uğrayan "Unitra-Telpod" adlı elektrik istehsalı fabrikini satın alaraq öz mülkiyyətinə çevirdi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı "Emailwarenfabrik (DEF)" adlanan bu müəssisə əvvəllər "Şindler fabriki" kimi də tanınırdı.

2005-ci ildə Krakov şəhərinin meri Yasek Mayxrovski Polşa Mədəniyyət Nazirliyinin yeni muzeyinin layihələşdirilməsinin maliyyələşdirilməsi barədə ərizə verdi. 2007-ci ildə fabrikin ərazisi iki hissəyə bölündü. Bu ərazinin bir hissəsi Krakov tarix muzeyinin sərəncamına verildi və burada "Krakov 1939-1945-ci illərdə işğal dövründə" adlı daimi sərgi təşkil olundu. Fabrikin ərazisinin ikinci hissəsi isə gələcək müasir incəsənət muzeyi üçün ayrıldı. 2007-ci ildə yeni muzey binasının tikintisi üçün müsabiqə keçirildi.

Muzeyin tikintisinə 2009-cu ilin dekabr ayında başlanıldı və tikinti işləri 2010-cu ilin noyabr ayında başa çatdırıldı. 19 may 2011-ci ildə Krakov Müasir İncəsənət Muzeyinin açılışı oldu. Elə həmin gün muzeydə "İncəsənətdə tarix", "Bibliofiliya", "Krakov Müasir İncəsənət Muzeyinin kolleksiyası", "Vordemberge-Gildewart fondunun mükafatçı laureatları", "Maurisiya Qomulitskinin yaradıcılığı", "Madelayn Santenin fotoqrafiyası", Meçislav Poremskinin kitabxanası" adlı daimi sərgilər nümayiş etdirildi.

## Xarici keçid
* Официальная страница  музея
* Offizielle Webseite (englisch)
* Interview mit Maria Anna Potocka (polnisch)
* Wilhelm Brasse (deutsch)
Annenkov adası

**Annenkov adası** () — yaşayışı olmayan və Atlantik okeanın cənubunda yerləşən ada. Cənubi Georgiya adasında 13&nbsp;km qərbdə yerləşir. Britaniya dəniz ərazilərinin Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adalarının ərazisinə daxildir.

## Coğrafiya

Adanın ən hündür nöqtəsi 650 m hündürlüyə malik olan Olstad-Pik zirvəsidir.

Adada bitkilərə rast gəlinmir. Bununla adaya girişə xüsusi icazə lazımdır. Səbəb isə adada 500 cüt albatrosun yuva qurmasıdır (*Diomedea exulans*).

## Tarixi
Ada ilk dəfə 20 yanvar 1775 ildə Ceyms Kuk tərəfindən aşkarlanmışdır. İlk əvvəl Pikkerson olaraq adlandırılır (*HMS Resolution* gəmisinin kapitanının şərəfinə). Adaya hazırkı, adı 1819-cu ildə Faddey Bellinshauzenin ekspedisiyasında iştirak edən zabit Mixail Annenkovun şərəfinə adlandırılmışdır. Adada yaşayış yoxdur (2012).

## İstinadlar

## Mənbə
* Остров Анненкова на сайте Южной Георгии (англ.)
Bamenda Universiteti

**Bamenda Universiteti** () — Kamerunun Bamenda şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 2011-ci ildə qoyulmuşdur.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mötərizə

Dairəvi mötərizələr 1556-cı ildə Tartaliyada meydana gəlmişdir. Ifadənin kvadrat kökünü tapmaq üçün istifadə olunurdu. Eyni zamanda Bombelli də mötərizələrdən istifadə etməyə başladı ki, onun işarələri ilk mötərizə "L" və bağlayıcı mötərizə "L"in tərsinəsi idi (1550). Bu mötərizələr əcdad mötərizələr sayılırdı. Fiqurlu mötərizələr isə Viet tərəfindən 1593-cü ildə yaradıldı. Buna baxmayaraq bir çox riyazıyyatçılar mötərizə yerinə yazılmış ədədi işarələməyi (altından xətt çəkərək) üstün tuturdular. Hal-hazırda istifadə olunan mötərizələr isə Leybnits tərəfindən təqdim olunmuşdur
Malaqa Müasir İncəsənət Mərkəzi

**Malaqa Müasir İncəsənət Mərkəzi** (ispan dilində: Centro de Arte Contemporáneo de Málaga, qısaldılmış şəkildə — CAC Málaga) — XX əsrin son 30 ilində və və müasir dövrdə yaradılmış heykəltaraşlıq və vizual sənət əsərlərinin toplanması üzrə ixtisaslaşmış müasir incəsənət muzeyi. Muzey 17 fevral 2003-cü ildə 1980-ci illərədək Malaqa şəhərinin mərkəzində fəaliyyət göstərmiş keçmiş topdansatış ticarət bazarının binasında açılmışdır.

Malaqa Müasir İncəsənət Mərkəzi alman "incəsənət evləri", alman dövlətləri üçün səciyyəvi olan kunstxauslar modelinə uyğun olaraq müasir incəsənətin sosial, siyasi və estetik meyllərini inkişafı istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir.

Muzeyin binası 1937–1939-cu illərdə arxitektor Luis Quteres Sotonun layihəsi əsasında inşa edilmişdir.

Muzeyin sahəsi 6 000 m².-dir, onun 2 400 kv. metri eksponatların nümayişi üçün ayrılmışdır. Malaqa Müasir İncəsənət Muzeyinin daimi kolleksiyası 400 eksponatdan ibarətdir. Muzeydə Luiza Burjuanın, Ceyk və Dinos Çepmenlərin, Herhard Rixterin, Pol Makkartinin, Aniş Kapurun, Raymond Pettibonun mövsümi sərgiləri keçirilmişdir. Muzeydə həmçinin, kinoların nümayişi, konsertlər və konqreslər də təşkil olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* http://cacmalaga.org/  Rəsmi sayt
* http://www.malagaturismo.com/jsp/quever/detalle.jsp?ideqp=286&id_idioma=1 Центр современного искусства на сайте мэрии Малаги
Sirr açanlar

**Sirr açanlar** - ABŞ-nin Discovery kanalında yayımlanan tele veriliş. Verilişin aparıcıları Ceymi Hayneman və Adam Sevic müxtəlif sirlərin üstünü açırlar. Verilişin Çəkiliş prosesi adətən San-Fransisko körfəz sahəsində olur. 2015-ci ilin Oktyabr ayının 21-də verilişin sonuncu mövsümü olan 14-cü mövsümünün yayımlanacağı deyilmişdir. Şou 248-ci seriyada bitəcək, yoxlanılmış miflərin sayı 1050-yə, keçirilmiş eksperimentlərin sayı 2950-yə çatacaqdır.
Cənubi Antil silsiləsi

thumb|Cənubi Antil silsiləsi
**Cənubi Antil silsiləsi** — sualtı silsilə olub Atlantik okeanın cənub hussəsindən keçir.  

Silsilə 3500 km məsafədə Odlu Torpaq arxipelaqından başlayaraq Cənubi Sandviç adalarıda daxil olmaqla Antarktidaya qədər uzanır. Silsilənin bəzi hissələrdə hündürlüyü 3000 metrə çatır. Cənubi Georgiya, Cənubi Sandviç adaları, Cənubi Şetland adaları və Cənubi Orkney adaları kimi hissələrdə silsilə səthə çıxır. 

## Mənbə
* Antil silsiləsi
* 
*
İradə Əliyeva

**İradə Azad qızı Əliyeva** () — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2016-cı ildə baş tutan XV Yay Paralimpiya Oyunlarında gümüş medala sahib olub.

## Həyatı
İradə Əliyeva 1991-ci il dekabrın 27-də Bakı şəhərində anadan olub. 1997–2008-ci illərdə Sabunçu rayonunda 310 nömrəli tam orta məjtəbdə təhsil alan İradə Əliyeva, ali təhsilini 2008–2012-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Ajademiyasında (ADBTİA) alıb. Əvvəl voleybolla məşğul olub. 2005-ci ildən isə nizə atma ilə məşğul olur. Şəxsi məşqçisi Bəxtiyar Zeynalovdur.

## Karyerası
İradə Əliyeva 2015-ci ildə Qətərin Doha şəhərində baş tutan Dünya Çempionatında 44.18 metr nəticə ilə turnirin qalibi oldu.

2016-cı ilin avqust ayında İradə Əliyeva Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XV Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. İradə Əliyeva nizə atma turnirində 42.58 metr nəticə ilə gümüş medala sahib oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 21 sentyabr 2016-cı il tarixli Sərəncamına əsasən XV Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə İradə Azad qızı Əliyeva 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi.

## İstinadlar
Edsger Deykstra

**Edsger Deykstra** () — hollandiyalı riyaziyyatçı alim, proqramçı və fizik. Qrafda təpələr arasında ən qısa yolun tapılması üçün tətbiq olunan "Deykstra alqoritminə görə tanınır.

## Həyatı
Riyaziyyat və fizika sahəsində olan bilikləri əsasındə riyazi məntiqin bir sıra qayda və metodologiyalarını proqramlaşdırma elminə tətbiq etmişdir. 70 −80-ci illərdə ən populyar və ən çox istifadə olunan proqramlaşdırma metodologiyası olan "Strukur proqramlaşdırma" metodologiyası məhz ilk olaraq Dijsktra tərəfindən irəli sürülmüşdür. Məhz onun struktur proqramlaşdırma ideyası bu gün istifadə etdiyimiz proqram mühəndisliyi (software engineering) metodologiyalarının əsaslarının qoyulmasına imkan yaratmişdir, hansı ki, bugünkü gün proqramçılara getdikçə mürəkkəbləşən proqram təminatlarının təşkili və idarə edilməsinə imkan yaradır.

Bugünkü gün də kompüter elmləri sahəsində ən aktual məsələrdən olan konkurent hesablama (concurrent computing) və konkurent proqramlaşdırma (concurrent programming) sahəsinin elmi araşdırılması 60-cı illərdə Dijkstra- nın 1965-ci ildə yazdığı ilk məqalə ilə başlanılmışdır. Həmin məqalədə Dijkstra "mutual exclusion" problemini təyin etmiş və həll etmişdir. Dijkstra, həmçinin, paylanmış hesabalama (distributed computing) prinsiplərinin əsasəni qoyan ilk tədqiqatçılardan biri olmuşdur. Paylanmış hesablamanın ən əsas anlayışları olan konkurentlilik (concurrency), "mutual exclusion" (mutex), "semaphores", "deadlock", qrafda ən qısa yolun tapılması məsələsi, "fault tolerance", "self stabilization" kimi anlayışların fundamental əsaslərını məhz Dijkstra qoymuşdur.

1994-cü ildə aparılmış sorğuya əsasən Komptür elmləri sahəsində həmin dövrə qədər yazılmış mindən çox elmi məqalə arasında 38 ən yaxşı məqalə seçilmişdir. Onlardan 5 dənəsinin müəllifi Dijsktra olmuşdur. 

## Mükafatları
11 may 1930-cu ildə anadan olmuş və ideyaları ilə kompüter sənayesinin inkişafına əhəmiyyətli töhfələr bəxş etmiş hollandiyalı alim, proqramçı, bir neçə klassik alqoritmin müəllifi Edsger Vibe Deykstra (Edsger Wybe Dijkstra) struktur proqramlaşdırma konsepsiyasının müəlliflərindən biri olmuşdur. Deykstra kompüter proqramlarının emalında riyazi məntiqin tətbiqi sahəsindəki işləri ilə şöhrət qazanmışdır. Yuxarı səviyyəli proqramlaşdırma dilinin yaradılmasında fəal iştirakına görə o, 1972-ci ildə Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.

## Mənbə
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar
Volter Gilbert

**Volter Gilbert**(; doğ. 21 mart 1932, Boston, ABŞ) — amerika fiziki, biokimyaçısı.

## Həyatı

Amerika biokimyaçısı Volter Hilbert 1932-ci ilin martın 21-də Bostonda anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Harvard universitetini bitirmişdir. 1953-1957-ci illərdə İngiltərədə Kembric universitetində işləmişdir (1957-ci ildə müdafiə edərək fəlsəfə doktoru olmuşdur). 1957-ci ildə Harvard universitetində işləyir (1968-ci ildən professor).

Volter Gilbertin elmi işləri biokimyaya və molekulyar biologiyaya aiddir. Laktoz geninin (operon) aktivliyini idarə edən birinci tənzimləyici zülalın ayrılması, zülalların və DNT-nin spesifik qarşılıqlı təsir mexanizminin öyrənilməsi, bir sıra DNT-lərin birinci quruluşlarının müəyyən edilməsi, insulin sələfi genin klonlaşması və bu zülalın bakterial hüceyrədə sintezi üzrə əsas tədqiqatları həyata keçirmişdir. A. Mekşem ilə birlikdə 1973-cü ildə dezoksiribonukleazanın köməyi ilə bağırsaq çöpləri DNT-sini parçalamış və müəyyən sahəni (lak-operator) ayırmışdır. Bu, ikizəncirli fraqment olub əsasların 25 komplementar cütlərindən ibarətdir.

Volter Gilbert 1977-ci ildə A. Mekşem ilə birlikdə DNT-nin birli strukturunun açılmasının uğurlu üsullarından birini təklif etmişdir.

Volter Gilbert 1980-ci ildə “Nuklein turşularının birinci quruluşunun müəyyən edilməsi sahəsində tədqiqatlara görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nobel mükafatı

## Xarici keçidlər
Frederik Senger

**Frederik Senger** (; ) — ingilis biokimyaçısı.Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1980).

## Həyatı
İngilis biokimyaçısı Frederik Senger 1918-ci ilin avqustun 13-də Redkompda (Qolsterşir) anadan olmuşdur. 1939-cu ildə Kembric universitetini bitirmişdir. 1940-cı ildən Kembric universitetində işləmişdir. 1983-cü ildə istefaya çıxmışdır.

Frederik Sengerin əsas elmi işləri zülalların və nuklein turşularının kimyasına həsr olunub. Senger insulinin strukturunu öyrənmişdir. O, peptidlərin kənar aminqruplarının identifikasiyasının dinitroflorbenzol üsulunu işləyib hazırlamış və bu üsulun köməyi ilə insulində amin qruplarının ardıcıllığını və təbiətini müəyyən etmiş, insulinin strukturunu açmışdır (1944–1954-cü illər).

F. Senger müəyyən etmişdir ki, insulinin ümumi formulu C337 N65O75S6 kimidir, üç sulfid körpüsü var və iki zəncirdən ibarətdir: 21 aminturşu qalığına malik A zənciri və 30 aminturşu qalığından ibarət B zənciri. Bu işlər sintetik insulini və digər hormonları almaq üçün əsas oldu.

F. Senger 1965-ci ildə struktur tədqiqatları üçün lazım olan RNT və DNT-ni radioaktiv 32P ilə nişanlamağı təklif etmişdir. Bu, işləri olduqca az miqdarda (10–69) material ilə aparmağa imkan vermişdir. 1967-ci ildə 5SRNT-nin strukturunu (120 əsas) müəyyən etmişdir. 1977-ci ildə faq DNT-si FX 174-ün strukturunu (5375 əsas) müəyyənləşdirmişdir. 1977-ci ildə DNT-nin birli strukturunu açmaq üsulunu təklif etmişdir.

F. Senger 1980-ci ildə "Nuklein turşularının birinci quruluşunun müəyyən edilməsi sahəsində tədqiqatlara görə" Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yusif və Züleyxa (Şəms Təbrizi)

**Yusif və Züleyxa** — Şəms Təbrizi tərəfindən türk dilində məsnəvi formasında yazılmış romantik poemadır. Bu mövzuda yazılmış digər əsərlərdən fərqli olaraq, Şəmsin poemasının əsas mövzusu məhəbbət macərası yox, həsəddir.

## Məzmunu
On yaşına çatmış Yusif gördüyü yuxunu atasına nağıl edərək deyir:

Bu yuxudan ata sevinmir, əksinə kədərlənir. Səbəb kimi isə həyat qanunu göstərilir:

Yəqub yuxunu yozaraq oğluna onu bir sirr kimi gizli saxlamağı tapşırır:

Lakin, Yusif ata nəsihətini unudur, qardaşları ilə seyrə çıxarkən onlara hər şeyi nəql edir. Onsuz da Yusif ailədə çox sevildiyi üçün gözü götürməyən qardaşlar ona həsəd aparır və quyuya salırlar.
Oğlunu itirmiş ata iztirablarını qəzəl ilə ifadə edir:

Poemanın sonunda Yusiflə Züleyxanın məhəbbət macərası təsvir edilir. Əsərin ümumi süjeti ilə sıx əlaqələndirilən bu hadisə poemanın məzmununu xeyli zənginləşdirir. Burada, şöhrət ehtirasından azad olan və ürəkləri saflandıran sevgi aləmi ilə insanları yırtıcı canavara çevirən şöhrət, hiylə və yalan dünyası müqayisə edilir.

## Personajlar
* *[[Yaqub (peyğəmbər)|Yəqub]]* – Yusifin atasıdır. Poemada Yəqub obrazı ilə tanışlıq əsərin ilk shifələrindən başlayır. Burada onun xarakterinin zəif və qüvvətli tərəfləri, daxili aləmi, görüşləri bütün incəliyi ilə təcəssüm olunur. Şəms, bir çox "*Yusif və Züleyxa"* müəlliflərindən fərqli olaraq peyğəmbər Yəqubu müqəddəs vücud kimi deyil, çox günah işləmiş bir şəxs kimi təsvir edir. Sənətkar eyni zamanda ona bəraət qazandıraraq yazır:

* *[[Yusif]]* — Yəqubun oğludur. Peyğəmbərdir. Atası tərəfindən digər övladlardan fərqləndirildiyinə görə qardaşlarının həsəd obyektinə çevrilir. Züleyxanın ehtirası qarşısında təmizliyini qoruyub saxlaya bilir.
* *[[Züleyxa]]* — Misir hakimi Potifarın həyat yoldaşıdır. Gənc Yusifi gördükdən sonra ona aşiq olur və müxtəlif yollarla Yusifdən istifadə etməyə çalışır.

## Tədqiqi
*"Yusif və Züleyxa"* poemasını yazarkən Şəms şifahi xalq ədəbiyyatı mənbələrindən istifadə etmiş və bununla da Azərbaycan ədəbiyyatında Nizami ənənələrinin davamçılarından birinə çevrilmişdir. Şəms "Yusif və Züleyxa" poemasının mövzusunu həm yazılı, həm də folklor mənbələrindən götürmüşdür. Lakin, folklor motivləri və üslubunun təsiri daha çoxdur. Burada əhvalat da nağıl formasında təsvir olunur. Şəmsdən əvvəl ərəb və fars dilli ədəbiyyatda "Yusif və Züleyxa" poemaları yazılsa da, Şəms öz əsərində istifadə etdiyi yazılı mənbələr arasında yalnız Quranın adını çəkir. Şair birbaşa Qurana müraciət etmiş, əfsanəni müstəqil şəkildə poetikləşdirmiş, ona yeni epizodlar və surətlər əlavə etmişdir.

Şəms Təbrizi əfsanənin yazılı mənbələrinə deyil, şifahi qaynaqlara əsaslandığı üçün məhəbbət mövzusundan daha çox həsəd məsələsini ön plana çəkmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
I Mirzə Məhəmməd xan

**Mirzə Məhəmməd xan Dərgahqulu xan oğlu** () — 1747–1768-ci illərdə Bakı xanı.

## Həyatı
İ. Lerx Dərgahqulu bəyin Nadir şahın qoşununda İrəvan yaxınlığında osmanlılarla döyüşdə öldürüldüyünü göstərir, lakin tarix birinci versiyanı təsdiq edir. Bu hadisə Bakıda xanlığın yaranmasından 9 il əvvəl olmuşdur. Bu zaman Dərgahqulu xanın yeganə oğlu Mirzə Məhəmmədin 11 yaşı var idi. Nadir şah onu atasının əvəzində Bakı şəhərinə hakim təyin etdi.

1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra onun yaxın əmirlərindən sayılan 20 yaşlı Mirzə Məhəmməd xan Dərgahqulu xan oğlu Bakını öz öhdəsinə keçirdi və 39 para kənddən ibarət bir xanlığ yaratdı. Nadir şahın təyin etdiyi Bakı hakimini qovdu və Səlim xanı şəhərə sultan təyin etdi. Bir qədər sonra Həcc ziyarətini də yerinə yetirərək Hacı titulunu qazandı.

1747-ci ildən başlayaraq I Hacı Mirzə Məhəmməd xan Əfşar şahları dövründə tənəzzülə uğramış Bakı iqtisadiyyatını dirçəltdi, ticarəti xeyli inkişaf etdirə bildi.

20 yaşında xanlığa keçən və 20 il xanlıq edən Hacı Mirzə Məhəmməd xan 1768-ci ildə vəfat etdi, cənazəsi Kərbəla şəhərinə aparılaraq orada dəfn edildi. Bundan sonra xanlıq ikinci oğlu Hacı Məlik Məhəmməd xana keçdi.

## Ailəsi
Hacı Mirzə Məhəmməd xanın Hacı Əliqulu ağa, Hacı Məlik Məhəmməd xan və Məhəmmədqulu xan adlı 3 oğlu və 1 qızı var idi.
Hacı Əliqulu ağanın Hüseynqulu xan və Mehdiqulu ağa adlı iki oğlu olub.

## Həmçinin bax
* Bakı xanlarının siyahısı
* Azərbaycan xanlarının siyahısı

## Xarici keçidlər
Tahir Bağırov (kino sənətçisi)

**Tahir Məmməd oğlu Bağırov** () — Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2017).

## Həyatı
Tahir Məmmədoğlu Bağırov 1 yanvar 1951-ci ildə anadan olmuşdur. O, 1975-ci ildən bu günə kimi Azərbaycan film kinostudiyasında İşıq şefi vəzifəsində çalışmışdır. İndiyə qədər bir çox Azərbaycan filmlərinin yaradıcı heyəti olub. Film İşıqlandırma sənətinin ustası sayılır.

Azərbaycan dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitenin bir çox Rejissor, kinooperator tələbərinə işıq üzrə praktiki dərslər keçmişdir.

## Təltif və mükafatları
31 iyul 2017-ci ildə Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür.

## Filmoqrafiya

* Bir anın həqiqəti (film, 2003)
* Bir ovuc torpaq (2013)
* Bircəciyim (film, 1986)
* Bomba (film, 2005)
* Cansıxıcı əhvalat (film, 1988)
* Ci-Mi (film, 2008)
* Çalış, nəfəs alma (film, 2006)
* Doğma sahillər (film, 1989)
* Dolu (film, 2012)
* Əlaqə (film, 1989)
* Əlavə təsir (film, 2010)
* Fəryad (film, 1993)
* Gecə qatarında qətl (film, 1990)
* Xüsusi vəziyyət (film, 1986)
* İstanbul reysi (film, 2010)
* Köhnə bərə (film, 1984)
* Köpək (film, 1994)
* Qanlı zəmi (film, 1985)
* Qara gölün cəngavərləri (film, 1984)
* Qətldən yeddi gün sonra (film, 1991)
* Məhəllə (film, 2003)
* Məşədi İbad-94 (film, 2005)
* Sarı gəlin (film, 1998)
* Sübhün səfiri (film, 2012)
* Şəbəkə (film, 2011)
* Yük (film, 1995)
* Şollerin arxivi (film, 2018)
* Durnalar qayıdanda (film, 2014)
* Yarımçıq xatirələr (film, 2015)
* Hökmdarın taleyi (film, 2008)
* Nar bağı (film, 2017)

* köşk
* kölgədə 40 dərəcə isti-1987
* Özgə ömür-1989
* Otel otağı-1998
* Məkanın melodiyası-2004
* Qala-2008
* Niyə-2010
* Xeyir və Şərin rəqsi-2016
* Mən evə qayıdacam-2010
* Qırmızı bağ-2015
* Tərsinə çevrilmiş dünya-2010
* Qısas almadan ölmə-2010
* Axrıncı dayanacaq-2014
* Həddən artıq uyğunluq-2016
* Kabusun gözü ilə-2012
* İbad 2-2016
* Yuxarıda və aşağıda (almanaq)-2015
* Qarabağdır Azərbaycan qısa metrajlı-2009
* Halal pullar-2008
* Usta Yusifin kamançası-2010
* Ayaqqabı əməliyyatı-2016
* Qraf Kristoviski NTV rus-2004
* Onun atası qısa metrajlı-2016
* Təhminə-1993
* Sizə məktub var qısa metrajlı-2019
* Yada saldıqca səni Az tv qısa metrajlı-2019
* Yağlı boya ilə ailə portreti Az tv-2020
* Nəməlum dahi qısa metrajlı-2019
* Yanlış anlama Türk tv-2017
* İki nəfər üçün mol-2017
* Televizor-2022
* Həm ziyarət həm ticarət-1995
* Ocaq yeri Az tv-2021

## İstinadlar
Ağamirovlar

**Ağamirovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soyun ulu babası Mir Səbur ağadır.
Mir Səbur ağanın Mir Fəseh ağa adlı oğlu vardı.
Mir Fəseh ağanın Mir Fərzənd ağa, Seyid Əsəd ağa, Seyid Zeynalabdin ağa adlı oğulları vardı.
Mir Fərzənd ağa Şuşa şəhərində doğulmuşdu.
Mir Fərzənd ağanın Mir Əhməd ağa, Mir Mehdi ağa adlı oğulları vardı.
Mir Əhməd ağa 1810-cu ildə Şuşa şəhərində dünyaya gəlmişdi. 
Hacı Mir Əhməd ağa Pərzad xanım Hacı Əmiraslan bəy qızı ilə və Gövhər xanımla ailə qurmuşdu. Mir Möhsün ağa, Mir Rza ağa, Mir Əbutalıb ağa, Mir Hüseyn ağa, Mir Cəlal ağa, Seyid Yusif ağa, Seyid İsmayıl ağa, Mir Fəttah ağa, Mir Məhəmməd ağa adlı oğulları, Seyid Xanım xanım, seyid Səltənət xanım adlı qızları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Mir Möhsün Nəvvab — Şuşa şəhərində yaşayıb-yaratmış  şair, rəssam, astronom, ədəbiyyatşünas, nəqqaş, tarixçi, xəttat və musiqişünas azərbaycanlı alim.
*Tamilla Ağamirova — Azərbaycan aktrisası, Rusiyanın xalq artisti, Təhlükəsizlik, Müdafiə və Hüquq Qaydası Akademiyasının professoru, "Maski" Fondunun vitse-prezidenti, Beynəlxalq Akademiya Teatrının fəxri magistri.
*Mirmusa Ağamirov — Azərbaycan botaniki, Azərbaycanda ilk nəbatat alimlərindən biri.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Ağamirovlar, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30-33

## Həmçinin bax
*Qarabağ
*Şuşa

## Xarici keçidlər
Nairi rayonu

**Nairi rayonu** () — 1972–1995-ci illərdə Ermənistan SSR–də və Ermənistan Respublikasında inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Yeğvard şəhəri idi. 15 mart 1972-ci ildə Abovyan və Əştərək rayonlarının bir hissəsi hesabına təşkil edilmişdi.

## İstinadlar
Blək qayası

**Blək qayası** — Şaq qayalıqlarından 10 mil (16 km) cənubda, Cənubi Georgiya adasından 105 mil (169 km) şimal-qərbdə yerləşir. Qaya Avrora adalarından biri hesab edilir.
Argentina Blək qaya və Şaq qayalıqları, o cümlədən çox adalara iddia edir. 1982 ildə Folklend müharibəsi zamanı Argentina Cənubi Georgiya və bir sıra adaları işğal etsə də, sonradan bölgədən çəkilməli olmuşdur. Qara qaya inzibati cəhətdən Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları ərazisinə daxildir. Qaya Cənubi Antil silsiləsinin su səthinə çıxdığı yerdə yerləşir.

## İstinadlar
Mehr və Müştəri

220px|thumbnail|right|Müştərinin Mehrin qarşısında diz çökməsi, 1476, Uolters Sənət Muzeyi
**"Mehr və Müştəri"** hicri təqvimlə 778-ci ildə, miladi təqvimlə 1376-cı ildə Əssar Təbrizi tərəfindən fars dilində məsnəvi formasında yazılmış romantik poemadır. Əssar Təbrizi "Mehr və Müştəri" poemasının mövzusunu *"Mehru-mah"* adlı xalq dastanından almışdır. Əsər əruz vəzninin həzəc bəhrində yazılmışdır. 5120 beytdən ibarətdir. Pir Məhəmməd ibn Vəlid Əzmi əsəri türkcəyə çevirmişdir. M. Sultanov isə fars dilindən Azərbaycan dilinə çevirərək ayrıca kitab halında çap etdirmişdir

Əsərdə İstəxr şəhərinin hakimi Şapurun oğlu Mehr və Şapurun vəzirinin oğlu Müştəri arasındakı sevgidən bəhs edilir. Gənclik illərindən bir-birini sevən bu iki oğlan, bütün ömürləri boyu çətinliklərlə üzləşmələrinə baxmayaraq ömürlərinin sonuna kimi sevgilərinə sadiq qalırlar.

## Tədqiqi
Prof. M. H. Təhmasibin fikrincə, Mehr, Avestada adı tez-tez çəkilən "Mitra"dır. O, yazır: *"Əslində, səhər günəşinin önüncə gəlib, axşam günəşini yola salan və ancaq o batdıqdan sonra çəkilən işığın antropomorfizmindən ibarət olub, gənc, gözəl və qüvvətli bir oğlan cildində təsvir edilən Mitr-Mehr uzun əsrlər boyu qələbə tanrısı, əhdi-peyman keşikçisi hesab edilmişdir."* Mitr-Mehr obrazının bu əsatiri xüsusiyyətlərini Əssar Təbrizi də əks etdirmişdir. Q.Cahani yazır ki, *"Mehr əsatiri baxımdan günəşlə eyniyyət təşkil etdiyi üçün məhəbbət simvoluna çevrilmişdir."*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* '''Mehr və Müştəri'''. Farscadan tərc. edəni M. Sultanov. Bakı: "Şərq-Qərb", 2006.
Şaq qayalıqları

**Şaq qayalıqları** (, ) — 7 yaşayışı olmayan kiçik adalardan ibarətdir. Atlantik okeanının cənubunda Skotia dənizi yerləşən arxipelaq.

## Mənsubluğu
Adalar mübahisəli ərazi sayılır. Arxipelaq Böyük Britaniyanın Britaniya dəniz əraziləri Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adalarına daxil edilir. Bununla belə Argentina adaları öz ərazisi hesab edir. Odlu Torpaq, Argentida və Cənubi Atlantida adaları vilayəti daxil edildiyi bildirilir.

## Coğrafiya
Şaq qayalıqları Cənubi Georgiyadan 232&nbsp;km şimal-qərbdə, Folklend adalarından min km, Odlu Torpaq adasından isə 1,2 min km aralıda yerləşir. Şaq qayalıqlarından 16&nbsp;km cənub-şərqdə tənha Blək qayası yerləşir. Bu qayanı bəzən arxipelaqa daxildir.

Şaq qayalıqları Skotiya tavasında Cənubi Antil silsiləsinin suyun səthinə çıxdığı ərazilərdir. Arxipelaqın sahəsi 20 ha (0,2&nbsp;km²) təşkil edir. Adaların ən hündür nöqtəsi 75 m təşkil etdədə suyun dibindən hündürlük 320 metrdir.

## Təbiət
İqlimi subantarktikdir. İyul-avqust ayları −1,3°S, fevralda isə +5,3 °S təşkil edir. Maksimal temperatur +15°S, illik yağıntının miqdarı 1400–1500&nbsp;mm təşkil edir. İl boyu küləklər əsir. Yağıntı hər zaman qar halında düşür. İqlimi rütubətlidir.

Bitki örtüyü yoxdur. Heyvanlar aləmi Antarktika mavigöz qarabatdağı, Fırtınaquşular (*[[Pachyptila]]*, *[[Halobaena]]*) Diomedea exulans ibarətdir. Sahil sularında Kril yayılmışdır.

## Tarixi
Arxipelaqı 1762 ildə ispaniyalı *Lima de la Llana* (Limadan Kadisə üzərkən) aşkarlayır. O, adaları öz gəmisinin şərəfinə Avrora adaları adlandırır. Koordinatlar hazırkı Şaq qayalıqlarıilə eyni olsa da adaların sayının üç olduğunu bildirmişdir. Avror adaları bölgədə dənizçilərə 1856-cı ilə qədər görünmüşdür. Dəqiqliklə bu adaların olub-olmaması bilinmir.

Dəqiq olaraq adaları Ceyms Şeffild aşkarlamış və onların bugünkü adını vermişdir. Adalar ilk dəfə 1927-ci ildə ətraflı məlumat verilmiş və araşdırılmışdır.

İlk dəfə olaraq qayalıqların üzərinə 1956 ildə argentinalı qlyasioloq Mario Giovinetto helikopterlə eniş etmişdir. O, qayalıqların dağ suxurlarından ibarət olmasını aşkarlayır.

## Mənbə
* Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları 
* Shag Rocks
* Avror adaları
* Şaq qayalıqlarının foto şəkilləri
Yanko Dada Muzeyi

**Yanko Dada Muzeyi** - İsraildə rəssamlar kəndi hesab olunan Eyn-Xod kibutsunun (İsraildə kənd təsərrüfatı kommunası) mərkəzində yerləşən bədii muzey. 
## Ümumi məlumat
Muzeyin kolleksiyasına İsrail və Rumıniya rəssamı, arxitektor və yazıçı, dadizmin banilərindən biri Marsel Yankonun (1895-1984) əsərləri, həmçinin digər İsrail rəssamlarının modernist sənət əsərləri daxildir 

## Tarixi
Marsel Yankonun əsərlərinin nümayiş etdirilməsi üçün ən əlverişli yer Eyn-Xod rəssamlar kəndindəki bədii muzeydir. 1953-cü ildə Eyn-Xoda bu kəndin təməlini qoyan insanların ilk dəstəsi gəlmişdir 

1983-cü ildə Marsel Yankonun dostlarının bir qrupu tərəfindən dadizm cərəyanın İsraildə yaşayan yeganə nümayəndəsi olan rəssamın bədii irsinin saxlanılması məqsədilə Yanko Dada muzeyinin əsası qoyulmuşdur.
## İstinadlar
Absurd

**Absurd** — gündəlik həyatda vərdiş edilən və düzgün təfəkkür tərzinin əsasını təşkil edən məntiqin qaydalarının əksinə çıxan, onlara əhəmiyyət verməyən məfhum. Absurd və absurdluq təfəkkürdə və reallıqda mövcuddur. İnsan bəzən real həyatda müşahidə etdiyi hər hansı bir hadisəni, yaxud bir şeyi məntiqi cəhətdən izah etməkdə çətinlik çəkir və bu ona absurd – qeyri məntiqi kimi görünür.

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, "Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti"
Additiv

**Additiv** (lat. Additivus – budaq əlavə; hərfən toplama yolu ilə alınan) – tam və onu təşkil edən hissələr (hissə və tam) arasındakı nisbətin tiplərini əks etdirən anlayışlar.

* Additiv rəng
* Additiv model

## Həmçinin bax
* Additivlik
Aksidensiya

**Aksidensiya** [ ; — təsadüfi yaranan] – yunan dilinə () Aristotel tərəfindən gətirilmiş və əşyanın mühüm, daimi, substansional olandan (substansiya) fərqli müvəqqəti, keçici, qeyri mühüm xassəsini nəzərdə tutan fəlsəfi termindir. Aksidensiya termini fəlsəfə tarixi boyunca fəqli mənalarda işlədilmişdir. Azərbaycan dilində aksidenisya termini əvəzinə daha çox tarixən "ərəz" termini işlənilirdi. Görkəmli Azərbaycan filosofu Bəhmənyar aksidensiyanı "əl-arad" adlandırmışdır (bunun əksi olan substansiyanı isə "əl-cəuhər"). Bu anlamda aksidensiya nisbətən, yeni, modern bir termindir və avropa mənşəli hesab olunur.
Aksidensiya termini xristian fəlsəfəsində çox böyük əhəmiyyət daşıyır.
## İstinadlar

## Mənbə
Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”
Aksiya

**Aksiya** (; ; ; ) – hərəkət, fəaliyyət. Aksiya elə bir hərəkətdir ki, insanın hər hansı bir xarici səbəblə deyil, birbaşa istəkdən qaynaqlanır. Aksiyaların arxasında müstəqil iradə dayanır. Aksiya kəlməsi müasir sosioloji anlam kimi daha geniş mənalarda işlənməkdədir. İnsanların toplaşaraq hər hansı bir məkanda planlayaraq keçirdikləri kütləvi etiraz nümayişləri ilə eyni mənada da işlədilir.

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”
Laosda vətəndaş müharibəsi

Laos Vətəndaş Müharibəsi, 1953-cü ildən 1975-ci ilə qədər davam edən kommunist “Patet Lao” partiyası ilə Laos Hökuməti arasında Laos bölgəsində baş verən bir vətəndaş müharibəsidir. Laos Krallığı, Vyetnam Müharibəsi ərəfəsində atəşkəs və anlaşma imzalamışdır. Laos, müharibədə anlaşma bağlanmış və 22 Oktyabr 1953 tarixində Fransa ilə Laos arasında bir müqavilə imzalanmışdır.

Laos Vətəndaş Müharibəsi, 1975-ci ildə “Patet Leo” partiyasının zəfəri ilə nəticələnmişdir.

## Arxa plan
Cenevrə Konfransı ilə Laosun tərəfsiz bir dövlət olması tələb olunmuşdur. Vyetnam Xalq Ordusu, Laosun şimal-şərq bölgəsində böyük bir hərbi əməliyyat başlatmışdır.
Jan-Bertran Aristid

**Jan-Bertran Aristid** (, , 15 iyul 1953, Port-Salyu, Haiti) — Haiti dövlət xadimi, Haiti prezidenti (1991, 1994—1996 və 2001—2004).
Antinomiya

**Antinomiya** (; ; ;; ; ;) – iki qanun və ya qayda arasındakı təzad, qanunların, qaydaların, prinsiplərin bir-birinə tərs düşməsi. Yunan mənşəli kəlimədir. Kainatda 4 növ antinomiya var idi: 
#Kainat və qalaktika zaman baxımından əbədi deyil, antitez – əbədidir.
#Hər şeyin özlüyündən ibarət olduğu son, saf hissələr mövcuddur, antitez – yoxdur.
#Kainatda müstəqil olaraq bir özbaşınalıq mövcuddur, yoxdur – hər şey təbiətin qanunları daxilində hərəkət edər.
#Kainatın səbəbi olan vacib bir varlıq vardır, belə bir varlıq yoxdur.

## Mənbə
*Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”
Analitik

**Analitik** (; ; ; )- Aristoteldə formal məntiqlə eyni mənada işlədilir: birinci analitiklər, ikinci analitiklər və s. XX əsr fəlsəfəsində cərəyandır, mahiyyət etibarilə fəlsəfənin ənənəvi qrupları, istiqamətləri, həmçinin problemlərin məzmununun aydınlaşdırılmasını dilin təhlilində görən ayrı-ayrı filosofları birləşdirir. Müasir dönəmdə analitik informasiya termini daha çox işlədilir. Analitik informasiya daha ətraflı, izahlı xəbər deməkdir.

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, "Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti"
Antaqonist

**Antaqonist** — hekayədəki əsas qəhrəmanın (protaqonist) düşməni kimi təqdim olunan personajdır. Antaqonistlər əsasən hekayədə əsas düşmən, pis əxlaqlı (qəddar, həris və s.) mənfi personajlar kimi təqdim olunurlar. "Qara cəngavər" filmində Coker, "Ulduz müharibələri"ndə Dart Veyder, "Üzüklərin hökmdarı"nda Saruman, "Harri Potter"də Voldemort, "Quzuların səssizliyi"ndə hannibal Lekter, "Kral Şir"də Skar, "Piter Pen"də Kapitan Huk, "Matriks"də agent Smit antaqonist kimi çıxış edir. Təsir gücünə görə hekayədə müxtəlif dərəcəli antaqonistlər ola bilər.

Hekayədə konflikt yoxdursa, heç bir mühüm dəyişiklik baş vermir və beləliklə, hekayə qurulmur. Protaqonist ilə antaqonistin toqquşan maraqları (motivasiyaları) nəticəsində konflikt yaranır və bu konflikt üzərindən hekayə qurulur və inkişaf etdirilir. Beləliklə, antaqonist hekayəni formalaşdıran əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.

Antaqonistlərə sadəcə hekayə və filmlərdə deyil, video oyunlarda, tamaşalarda və s. rast gəlmək olar. Antaqonist hər zaman insan olmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən ətraf-mühit, təbiət hadisələri (zəlzələ, sel, tornado, sunami və s.), hər hansı bir heyvan və s. antaqonist ola bilər.

## Etimologiya
Antik yunancada ἀνταγωνιστής (*antagonistēs)* sözündən gəlir.

## Həmçinin bax

* Loqlayn
* Sinopsis

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, "Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti".

## İstinadlar
Aktivizm

**Aktivizm** (; ; ; ) — fəallıq, yaxud qətiyyət. İnsanın həyatının və fikirlərinin əsas reallığının təsirdən, iş və fəaliyyətlərdən ibarət olduğunu önə sürən nəzəriyyə yaxud dünyagörüşü tərzidir. Aktivizm kəlməsinin kökü *act*-dir. *-izm* şəkilçisi isə nəzəriyyələrin və müddəaların sonuna artırılan şəkilçidir.

## Metodları
* Vətəndaş itaətsizliyi
* İctimai qurulma
** Kraftivizm
* Dissident
* İqtisadi aktivizm
** Boykot
*** Friqanizm
***Vegetarianlıq 
* Lobbiçilik
* Media aktvizm
** Xaktivizm
** İnternet aktivizm
* Nonviolence
* Sülh hərəkatı
* Propaqanda
* Etiraz
** Nümayiş

## Mənbə
*Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”

## Xarici keçidlər
Antilogizm

**Antilogizm** [yun. Anti — əksinə, logos – zəka] — məntiqin düsturu olub qəti sillogizmin mühakimələrinin onun nəticəsinin inkarı ilə bir araya gəlməməsini ifadə edir. Anti şəkilçisi azərbaycan dilində mövcud olan ön çəkilçilərdən hesab olunur. Azərbaycan dilində na, bi, la, anti, a və s. Kəliçilər mövcuddur ki, bunlar da əsasən ya ərəb-fars mənşəli, yaxud da Avropalı mənşəli şəkilçilər olaraq məlumdur. Anti şəkilçisi sözlərin qarşısında gəldikdə sözə adətən əks anlam verir.

## İstinadlar
Antisipasiya

**Antisipasiya** ( – qabaqcadan duyuram, ürəyimə damır) – qabaqgörənlik, bir şey haqqında qabaqcadan yaranmış təsəvvür. Hadisənin gedişatını qabaqcadan xəbər vermək.

## Həmçinin bax
* Qabaqcadan görmək

## İstinadlar
Alogizm

**Alogizm** () – məntiqi təfəkkürün rolunun həqiqətə çatmağın vasitəsi olmasının inkar edilməsi, yaxud kiçildilməsinə alogizm deyilir. Alogizm insan təfəkkürünə, əqli imkanlarına neqativ münasibətin formalaşmasıdır. *A* yunan-cada inkar hissəcəyi kimi işlənir, *Loqos* isə ağıl, zəka deməkdir. Bu bağlamda ortaya çıxan alogizm terminin hərfi mənası əqli, zəkanı inkar edən təfəkkür tərzi deməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Antitezis

**Antitezis** ( "antitesis" — qarşı qoyma;  "antitezis") — fəlsəfi məntiqdə inkişaf prosesində əsas müddəanın inkarı; tezisə qarşı irəli sürülən fikir, hökm; tezisin ziddinə yürüdülən mühakimə; Antitezis Hegel triadasının ünsürlərindən biridir. Tezis irəli sürülən müddəadırsa, antitezis bu iddianın qarşısına irəli sürülən fikir, iddiadır.

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”.
II Karl (İspaniya kralı)

**II Karl** () və ya **Ovsunlu Karl** () () — Habsburq sülaləsinə mənsub son İspaniya kralı. Fiziki qüsurları və ölümünün ardından başlayan taxt mübarizəsi ilə İspaniya tarixində məşhurlaşmışdır. 2 dəfə evlənməsinə baxmayaraq övladı olmamış, 1700-cü ildə vəfatının ardından bacısı Mariya Tereza və Fransa kralı XIV Lüdovikin şəcərəsindən Anjulu Filipp İspaniya taxtına gətirildi.

## Hakimiyyət illəri

İspaniyada II Karlosun səltənət illəri çox iztirablı keçmişdi. İqtisadiyyat pisləşdi, qıtlıqlar başladı və monarxiyanın gücü zəiflədi. Karlosun ölkəyi idarə edə bilməməsi ciddiyə alınmamasına səbəb oldu. Ölkə əsasən Fransanın təsiri altında qaldı.

Hökmdarlığı, İspaniyanın gücünü və prestijini bir xeyli sarsmışdı. 1680-ci ildə isə 120 məhkum yarğılandı və 21-nin yandırılaraq edam edilməsinə qərar verildi. Həyatının sonlarına yaxın düzgün bir kral olaraq azad iradəsi ilə gerçəkləşdirdiyi tək hərəkət İspan İnkvizisiyasının sorğulaması üçün böyük bir komissiya yaratdırması oldu. V Filip taxta keçdikdən sonra sənədləri görmək istədi, amma heç bir kopiyası tapılmadı.

## Mənbə
* Barton, Simon (2009). *A History of Spain*. Palgrave Macmillan. ISBN 978–0230200111
* Calvo, Poyato J (1998). *La vida y la época de Carlos II el Hechizado* (in Spanish). Planeta. ISBN 978–8408026150
* Cowans, Jon (2003). *Modern Spain: A Documentary History*. U. of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1846-9
* Dunford, Martin; Lee, Phil (1999). *Rough Guide to Belgium & Luxembourg*. Rough Guides. ISBN 9781858288710
* Falkner, James (2015). *The War of the Spanish Succession 1701–1714*. Pen and Sword. ISBN 978-1-4738-7290-5
* Gargantilla, P (2005). *Enfermedades de los reyes de España. Los Austrias : de la locura de Juana a la impotencia de Carlos II el Hechizado* (in Spanish). La Esfera De Los Libros S. L. ISBN 978–8497343381
* Hargreaves-Mawdsley, HN (1979). *Eighteenth-Century Spain 1700–1788: A Political, Diplomatic and Institutional History*. Macmillan. ISBN 0-333-14612-3
* Horne, Alistair (2005). *La Belle France*. Alfred A. Knopf. ISBN 978–1400041404
* Kamen, Henry (1965). *The Spanish Inquisition: A Historical Revision*. Yale University Press. ISBN 0300180519

## İstinadlar
Antropososiologiya

**Antropososiologiya** – antropologiya elminin məlumatlarını təhrif edərək ayrı-ayrı adamların və onların qruplarının sosial vəziyyətlərinin insanın anatomik-fizioloji əlamətləri ilə bilavasitə əlaqəsini müəyyən edən və bu əsasda da ictimai hadisələri nəzərdən keçirən sosioloji nəzəriyyə.

## Tarix
Antropososiologiya 19-cu əsrin ikinci yarısı və 20-ci əsrin əvvəllərində sosiologiya və antropologiyada nüfuzlu nəzəriyyələrdən birinə çevrilmişdir. Bəzən buna i**rqi-antropoloji** nəzəriyyə də deyilir*.* Məktəbin banisi fransız irqçi mütəfəkkir Artur de Qobineau hesab olunur. Oxşar fikirlər paleontoloq Aqassiz, antropoloq Gent və başqalarının əsərlərində də eşidilirdi.

## İstinadlar
Aporiya

**Aporiya** ( – “çıxış yolu olmamaq”, “çətinlik”, “çaşqınlıq”) fəlsəfədə və ritorikada həll olunmamış məntiqi çətinlik, paradoksal vəziyyət və ya idrakın dayanma nöqtəsini ifadə edən anlayışdır. Termin  (inkar bildirən ön şəkilçi) və  (“yol”, “çıxış”) sözlərindən yaranmışdır və hərfi mənada “yolsuzluq”, “çıxışsızlıq” deməkdir.

Aporiya xüsusilə Qədim yunan fəlsəfəsində dialektik araşdırmanın mühüm mərhələsi kimi istifadə edilmişdir.

## Qədim yunan fəlsəfəsində
Aporiya anlayışı ən çox Sokratın dialoqları ilə əlaqələndirilir. Platonun erkən dialoqlarında Sokrat müsahiblərinin anlayışlarını sorğulayaraq onları aporiya vəziyyətinə gətirirdi. Bu mərhələdə iştirakçı əvvəlki inam və təriflərinin qeyri-kafi və ya ziddiyyətli olduğunu anlayır, nəticədə “bilmədiyini bilmə” vəziyyətinə çatırdı. Bu üsul Sokrat üsulunun əsas elementlərindən biri hesab olunur.

Aristotel isə aporiyanı fəlsəfi araşdırmanın başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirmişdir. O, “Metafizika” əsərində aporiyaların sistemli şəkildə toplanmasını və təhlilini təklif edirdi.

Aporiya həmçinin Pirronizm və digər skeptisizm cərəyanlarında mühüm rol oynamışdır. Skeptiklər ziddiyyətli arqumentlər vasitəsilə aporiya yaradaraq mühakimənin dayandırılmasına nail olmağa çalışırdılar.

## Ritorikada və ədəbiyyatda
Ritorikada aporiya danışanın və ya müəllifin şübhə və ya tərəddüd ifadə etməsi kimi təqdim olunur.

Ədəbiyyatda və xüsusilə müasir tənqid nəzəriyyəsində aporiya mətnin daxili ziddiyyətlərini və çoxmənalılığını göstərmək üçün istifadə olunur. Dekonstruksiya istiqamətində, xüsusən Jak Derridanın işlərində aporiya anlayışı mətndə sabit və yekun mənanın mümkünsüzlüyünü vurğulamaq üçün tətbiq edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Paradoks
* Dialektika
* Sokrat üsulu
* Epoxe
* Skeptisizm

## İstinadlar

## Mənbə
*
*
*
* Vasilis Politis (2006). "Aporia and Searching in the Early Plato" in L. Judson and V. Karasmanis eds. *Remembering Socrates*. Oxford University Press.
*
Apeyron

**Apeyron** (ἄπειρον) [yun.apeyron] — əbədi hərəkətdə olan, sonsuz, qeyri-müəyyən, keyfiyyətsiz materiyanı ifadə etmək üçün Anaksimandrın tətbiq etdiyi anlayış. Yunan dilindən Avropa dillərinə keçmişdir, hərfi mənada sonsuz, hüdudsuz deməkdir.

## Fəlsəfədə Apeyron
Apeyron Anaksimandrın arxesidir. Anaksimandr tərəfindən arxe kimi təklif edilməsinin səbəbi Anaksimandrın müasiri Falesin "su" arxesini qeyri-kafi olması idi. Anaksimandrın fikrincə, “ədalət”ə çatmaq üçün bir-birinin daim mövcud olmasına və yox olmasına səbəb olan torpaq, od, hava və su arasında tarazlıq olmalıdır. Arxe torpaq, od, hava və ya su elementlərindən biridirsə, arxe olaraq təyin olunan ünsür tarazlığı öz xeyrinə pozacaq və varlığı təmin edən ziddiyyətli tarazlıq pozulacaq. Ancaq varlığın davamlılığı açıq-aşkar müşahidə edilə bilən bir həqiqət olduğu üçün arxenin bu dörd maddədən biri olması mümkün deyil. Üstəlik, Anaksimandra görə, arxenin konkret olaraq müəyyən edilə bilməz; Onun “dünyada olmaması” da lazımdır. 

## Mənbə
* Adilə Nəzərova, “Fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti”.
Qida boyası

**Qida boyaları** — qida məhsullarına vurulan fərdi üzvi maddələr və onların qarışığı və ya qeyri – üzvi piqmentlər və onların qarışığıdır. Qida boyaları təbii, sintetik və qeyri – üzvi olurlar. Məhsulun xarici görüşünü müəyyənləşdirən maddələr qrupudur. Qida rəngləndiriciləri kosmetika, əczaçılıq məhsulları, ev sənətkarlığı layihələri və tibbi cihazlar da daxil olmaqla müxtəlif qeyri-ərzaq sahələrində də istifadə olunur.

## Qida boyasından istifadənin məqsədi

İnsanlar müəyyən rəngləri müəyyən ləzzətlərlə əlaqələndirirlər və yeməyin rəngi konfetdən şəraba qədər hər şeydə qəbul edilən ləzzətə təsir edə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Sintetik qida boyaları
Apodeyktika

**Apodeyktika** () – qəti sübut olunan şey, mütləq səhih biliyi ifadə etmək üçün anlayış. Yunan dilindən Azərbaycan dilinə hərfi tərcümədə "inandırıcı" mənasına uyğun gəlir. Aristotel məntiqində bu ifadə ilə sübut edilə bilən, mütləq və ya açıq-aşkar doğru olan müddəalara istinad edilir.

## İstinadlar
Aposteriori

**Aposteriori** (lat. a posteriori) — aprioridən fərqli olaraq, təcrübədən alınmış biliyi ifadə edən termin. Sonradan gələn mənasındakı latın dilindən keçmə fəlsəfi anlayış. Tez-tez sonradan gələn məlumat mənasında istifadə edilər və təcrübə, hisslərlə əldə edilən məlumatı ifadə edər. Klassik alman filosofu Kantdan sonra məlumat fəlsəfəsindəki təməl anlayışlardan birini meydana gətirır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər