Qayalıq kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Üstəlik dişisiz çoxalan növləri vardır.

Bu cinsin Latın dilində adı rus herpetoloqu İlya Sergeyeviç Darevsinin (1924-2009) şərəfinə adlandırılıb.

Kiçik və orta ölçülü kərtənkələlərə daxildir və bədəninin uzunluğu 55–80&nbsp;mm-dir. Başı aşkarcasına dirdədir.

## Təsnifatı
Bu cinsə 20 Biseksual və 7 Partenoqenez növ daxildir. Beş növ  əvvələr mübahisəli növ olan *Lacerta saxicola* daxil edilirdi. 1999-cı ildə bu növlər Yaşıl kərtənkələlər (''Lacerta'') cinsində ayrılmış və müstəqil cinsə daxil edilmişdir.

* Azərbaycan kərtənkələsi (*Darevskia raddei* Uzzell et Darevsky, 1973)
* Alp kərtənkələsi (*Darevskia alpina* Darevsky, 1967)
* Ermənistan kərtənkələsi (*Darevskia armeniaca * Méhely, 1909)
* *Darevskia bendimahiensis* (Eiselt et Schmidtler, 1994)
* Brauner kərtənkələsi (*Darevskia brauneri* Méhely, 1909)
* Qafqaz kərtənkələsi (*Darevskia caucasica* Méhely, 1909)
* Yaşılqarın kərtənkələ (*Darevskia chlorogaster* Boulenger, 1908)
* Türkiyə kərtənkələsi (*Darevskia clarkorum* Darevsky et Vedmederja, 1977)
* Dağıstan kərtənkələsi (*Darevskia daghestanica* Darevsky, 1967)
* Dalya kərtənkələsi (*Darevskia dahli* Darevsky, 1957)
* Elbrus kərtənkələsi (*Darevskia defilippii* Camerano, 1877)
* Artvin kərtənkələsi (*Darevskia derjugini* Nikolsky, 1898)
* Çarnal kərtənkələsi (*Darevskia dryada* Darevsky et Tuniyev, 1997)
* Lindholm kərtənkələsi (*Darevskia lindholmi* Lantz et Cyrén, 1936)
* Acar kərtənkələsi (*Darevskia mixta* Méhely, 1909)
* Qırmızıqarın kərtənkələ (*Darevskia parvula* Lantz et Cyrén, 1913)
* Kür kərtənkələsi (*Darevskia portschinskii* Kessler, 1878)
* Luqov kərtənkələsi (*Darevskia praticola* Eversmann, 1834)
* Rüstəmbəy kərtənkələsi (*Darevskia rostombekowi* Darevsky, 1957)
* Gürcüstan kərtənkələsi (*Darevskia rudis* Bedriaga, 1886)
* *Darevskia sapphirina* (Schmidtler 1994)
* Qayalıq kərtənkələsi (növ) (*Darevskia saxicola* Eversmann, 1834)
* Ağqarın kərtənkələ (*Darevskia unisexualis* Darevsky, 1966)
* *Darevskia uzzelli* (Darevsky et Danielyan 1977)
* Valentin kərtənkələsi (*Darevskia valentini*, Boettger 1892)
* Lepidodactylus lugubris (FITZINGER 1843)

## Yayılma əraziləri
Qayalıq kərtənkələrəri əsasən Qafqazın bütün bölgələrində, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya və bundan başqa Bolqarıstan, İran, Rumıniya, Türkiyə ərazilərində rast gəlinir.

## Qidalanması
Qayalıq kərtənkələləri əsasən Cücülər və Onurğasızlarla qidalanırlar.

## Çoxalması
Yumurta qoyaraq çoxalır. Onurğalılardan olmasına baxmayaraq Partenogenez xüsusiyyətinə malikdir. Belə ki, onlar erkəksizdə çoxala bilirlər. Bu isə 1958-ci ildə Darevski tərəfindən aşkarlanmışdır. Bu xüsusiyyətə malik 7 növ vardır. Hətta onların erkəkləri yoxdur.

## Ədəbiyyat
* İlya Sergeyeviç Darevski 1967. *Скальные ящерицы Кавказа: Систематика, экология, филогения полиморфной группы кавказских скальных ящериц подрода Аrсhаеolасеrtа* — Л.: Наука, 1967.DjVu 12 Мб
* Даревский И. С. Даниелян Ф. Д. 2001. *Естественная аллотриплоидия у некоторых видов скальных ящериц Кавказа и вероятное эволюционное значение этого феномена* // Эволюция, экология, видообразование: Материалы конф. памяти Н. Н. Воронцова (1934—2000), 26-27 дек.2000. — М. — 2001. — 131—133.
* Даревский И. С., Гречко В. В., Куприянова Л.A. 2000. *Ящерицы, размножающиеся без самцов* // Природа. — М . — 2000. № 9. — 131—133 .
* Корчагин, Виталий Иванович. 2004.* Клонирование и молекулярно-генетическая характеристика (GATA)_n-содержащих локусов генома партеногенетических ящериц Darevskia unisexualis*: Дис. … канд. биол. наук : 03.00.26. — Москва, 2004. — 97 с. — РГБ ОД, 61:05-3/349.
* Чобану Д. Г. Гречко В. В., Даревский И. С. 2003. *Молекулярная эволюция сателлитной ДНК CLsat ящериц рода Darevskia (Sauria:Lacertidae).* // Генетика . 39,11 . — 2003 . — 1527—1541 .
* Arribas, O. J. 1999. *Phylogeny and relationships of the mountain lizards of Europe and Near East (Archaeolacerta Mertens, 1921, sensu lato) and their relationships among the Eurasian lacertid radiation.* Russian Journal of Herpetology 6:1-22.
* Darevskii, I. S. & Kupriyanova, L. A. 1982. *Rare males in parthenogenetic lizard Lacerta armeniaca Méhely.* Vertebrata Hungarica 21: 69-75
* Darevsky,I.S. 1992. *Evolution and ecology of parthenogenesis in reptiles.* In: Adler,K. (ed.): Herpetology: Current research on the biology of Amphibians and Reptiles. Proc. First World Congress Herpetol. (Oxford, Ohio): 21-39
* MacCulloch, Ross D.;Murphy, Robert W.;Kupriyanova, Larissa A.;Darevsky, I. S.;Danielyan, F. D. 1995. *Clonal variation in the parthenogenetic rock lizard Lacerta armeniaca.* Genome 38: 1057—1060
* Murphy, R.W.; Fu,J.; MacCulloch, R.D.; Darevsky,I.S. & Kupriyanova,L.A. 2000. *A fine line between sex and unisexuality: the phylogenetic constraints on parthenogenesis in lacertid lizards*. Zool. J. Linn. Soc. 130: 527—549

## Mənbə
* Kərtənkələlər, erkəksiz çoxalanlar (Təbiət, 2000, № 9)
* Avropa faunası
* Animal Diversity Web
* Darevskia 
* Kərtənkələlərdə Partenoqenez  (1,8 MB)

## İstinadlar

## Həmçinin bax