Tövrat

**Tövrat** (ərəb dili: توراة; ivrit dili: תּוֹרָה) — qədim ibrani dilində bu kəlmənin ilkin mənası "qanun", "təlim" yaxud "öyüd-nəsihət" olub. Bəzən Tövrat dedikdə, yanlışlıqla bütün Əhdi-Ətiq (Əhdi-Ətiq yəhudilərin müqəddəs kitabı olub, Tanax adlandırılır) nəzərdə tutulur. Lakin Tövrat əslində yəhudilərin müqəddəs kitabı olan Tanaxın (Əhdi-Ətiqin) ilk beş kitabına verilən addır. Onlara Musanın Beş Kitabı da deyilir.

Ancaq bu kitabların yazılması, e.ə.  1500-cü illərdə yaşadığı güman edilən Musa ilə tarixi əlaqəsi şübhəlidir. Tövratı aldığı güman edilən Musanın iddia edilən ömür illəri ilə Tövratın yazılması arasında min ilə yaxın vaxt var. Kitablar Yaradılış və Daşqın kimi fəsillərdə Şumer mifologiyasına dair çoxsaylı izahatları ehtiva edir və bu hekayələrin bir neçə əsrlər ərzində (bəziləri Babil sürgünündən qayıtdıqdan sonra) yəhudi ruhaniləri tərəfindən yazıldığı güman edilir.

## Tövratın yəhudi Müqəddəs Yazılarında yeri
Yəhudilərin Müqəddəs Yazıları 39 kitabdan ibarətdir. Yəhudilər bunlara Tanax (תנַ"ךְ) deyirlər. Tanax üç hissədən ibarətdir: Tövrat (תּוֹרָה Tora), Peyğəmbərlər (נְבִיאִים Nəviim) və Yazılar (כְּתוּבִים Kətuvim). Lakin yəhudilərin rəsmi kanonu sayılan “Məsurənin” mətni bu 39 kitabdan bir neçəsini birləşdirərək bir kitab halına gətirmiş və nəticədə İvrit Tanaxdə cəmi 24 kitabın olduğunu söyləmək olar. məsələn, 1 Şamuel və 2 Şamuel ayrı-ayrı kitablardır, lakin onlar bir kitab sayılır. Bundan əlavə, sonuncu peyğəmbərlərin 12 kitabı da bir kitab sayılır. Və s.

Xristianlar bu kitablara Əhdi-Ətiq deyirlər. İslamda bu kitablar "Tövrat və Zəbur" adı altında qəbul edilir. Lakin daha xüsusi bir mənada Tövrat dedikdə Musanın beş kitabı, Zəbur dedikdə isə Davudun Məzmurları nəzərdə tutulur.

## Tövratın quruluşu
Tövrata 5 kitab daxildir: Yaradılış, Çıxış, Levililər, Saylar, Qanunun Təkrarı.
* *Yaradılış*. İki hissədən ibarətdir: birinci hissədə dünyanın yaranması və bəşərin qədim tarixindən, ikinci hissədə isə İsrail xalqının əcdadlarından bəhs olunur.
* *Çıxış*. Allahın xalqının Musanın rəhbərliyi altında Misir köləliyindən çıxmasını nəql edir.
* *Levililər*. Qədim İsrailin ibadət və dini mərasimlərindən bəhs edir.
* *Saylar*. Burada İsrail xalqının Sina səhrasında dolaşması və Kənan torpağına daxil olmağa başlaması təsvir olunur.
* *Qanunun Təkrarı*. Musanın xalqa verdiyi qanun və əmrləri və bu böyük peyğəmbərin ölümünü nəql edir.

Tövratın əsas surətləri "bütün imanlıların atası" İbrahim peyğəmbər və İsrail xalqının dini və ictimai quruluşunun əsasını qoyan böyük rəhbər Musa peyğəmbərdir.

Tövratda 613 əmr var ki, onlardan 248-i əməlləri, 365-i isə əməllərə qadağaları öyrədən əmrlərdir.https://www.sefaria.org.il/Sefer_HaChinukh 613 Tövrat əmrinin siyahısı 13-cü əsrdə Barselonada kimliyi məlum olmayan Levi qəbiləsindən olan bir yəhudi tərəfindən yazılmış “Təhsil Kitabı”nda (ivr. ספר החינוך) nizamlı şəkildə yazılmışdır və kitabın müəllifinin kimliyini gizlətmək üçün qəsdən niyyətin olması mümkündür.https://www.sefaria.org.il/Sefer_HaChinukh%2C_Author's_Introduction?lang=he

**Paraşa**

Tövrat Paraşot adlanan 54 hissəyə bölünür. Hər Paraşa həftədə bir dəfə minlərlə il təkrarlanan sabit bir illik dövrədə oxunur. Bu adət “Paraşat Ha'Şavu'ha” adlanır, yəni, "həftənin hadisəsi".

Paraşa Tövratın Qurandakı surəsinin qarşılığıdır.

**Tam siyahı**

**Bereşit (Yaradılış)**, Noax, Lex-Lexa, Va'yera, Xəyey-Sara, Toldot, Va'yetse, Va'yişlax, Va'yeşev, Mi'ketz, Va'yigaş, Va'yehi, **Şemot** **(Çıxış)**, Vaera, Bo, Beşalah, Yitro, Mişpatim, Teruma, Tetsave, Ki-Tesa, Va'yakhel, Pekudey, **Vayikra** **(Levililər)**, Tsav, Şemini, Tazria, Metsora, Aharey-Mot, Kedoşim, Emor, Behar, Behukotay, **Bamidbar** **(Saylar)**, Naso, Beha'alotkha, Şlah Lekha, Korax, Hukat, Balak, Pinxas, Matot, Masey, **Devarim** **(Qanunun Təkrarı)**, Va'ethanan, Ekev, Re'eh, Şoftim, Ki-Tetse, Ki-Tavo, Nitsavim, Va'yeleh, Ha'azinu, VeZot-HaBrakha.

## Tövratın müəllifi
Tövratın əsasən çox qədim dövrlərdə yazıldığından və müqəddəs sayıldığından şübhə yoxdur. Ənənəyə görə, Tövratın müəllifi Musa peyğəmbər sayılır. Bu ənənə Qanunun Təkrarı kitabına əsaslanır. Sözügedən ayələrdə Musanın "qanunu" (Tora) kitaba yazdığından bəhs edir. Lakin Tövratın özündə Musa peyğəmbər tərəfindən yazılmasına dair sübut yoxdur. Beş kitabının başlıqlarında Musanın adı çəkilmir və mətnində Musanın Tövratın hamısını şəxsən yazdığı haqqında məlumat verilmir. Əksinə, Musa peyğəmbərin ölüm hekayəsi Allahdan ilham almış digər müəlliflərin də Tövratı yazmaqda iştirak etdiklərini sübut edir. Bununla belə, Tövratın bir sıra yerlərində Musa peyğəmbərin bəzi hekayət və qanunlarını şəxsən yazdığı və ya yazdırdığı deyilir.

## Tövratın ən qədim əlyazmaları
1947-ci ildə Qumran vadisində bədəvi Məhəmməd Əddib tərəfindən aşkar edilən dəri tumarlarına və ondan sonra 30 il boyunca təqribən 200 mağaradan tapılan 600-dən artıq əlyazmalara "Qumran tumarları" adı verilmişdir. Həmin tumarlar Tövrartın və Tanaxın əlyazmalarından ibarətdir. Qumran tumarları yəhudi Müqəddəs Yazılarının ən qədim əlyazmaları olduğu üçün Bibliya mətnşünaslığı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

**Ən qədim Tövrat yazıları**

Tövratın ən qədim mətni qədim yəhudi şəhəri Yerusəlim yaxınlığındakı aparılan arxeoloji qazıntılarda tapılıb və eramızdan əvvəl VII əsrə aiddir. Tövratdan ayələr yazılmış mis amuletdir Saylar 6-cı fəsil 22-27-ci ayələr:

"Sonra Yehova Musaya dedi: Harunla oğullarına de, israillilərə bu sözlərlə xeyir-dua versinlər: Yehova səni saxlasın, səni nemət sahibi etsin. Yehova üzünə gülsün, sənə lütf göstərsin. Yehova üzünə baxsın, sənə salamatlıq versin. Onlar israillilərə xeyir-dua verəndə Mənim adımı çəksinlər ki, Mən onlara nemətlər nəsib edim".

Bu ayələr bu günə qədər sinaqoqlarda ibadət edənlərə xeyir-dua verən kahinlər tərəfindən oxunur.

## Tövratın ən qədim tərcüməsi
B.e.ə. III–II əsrlərdə o dövrün mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən olan Misirin İsgəndəriyyə şəhərində Tövrat da daxil olmaqla bütün yəhudi Müqəddəs Yazıları ibrani dilindən yunan dilinə tərcümə olundu. Rəvayətə görə, yetmiş iki yəhudi ilahiyyatçı tərəfindən həyata keçirilən bu tərcüməyə Septuaginta (LXX – Yetmişlərin tərcüməsi) deyilir. Qumran tumarları və Septuagintanın tədqiq edilməsi Tövratın mətnində bir sıra qeyri-müəyyən yerlərin mənasını aydınlaşdırmağa kömək etmişdir.

Eramızın I əsrində yazılmış targum adlı aramicə tərcüməsi də var.

## Tövratda mələk inancı

### Mələk sözünün mənası
Mələk sözü Uğarit, Həbəş, İbrani və Ərəb kimi Sami dillərdə "göndərmək" mənasını verən "lək" kökündən düzəlib xəbərçi, elçi, güclü, qüvvətli olan deməkdir. Söz Latın dilinə angelus, legatus, İngilis dilinə angel, Alman dilinə isə engel şəklində keçmişdir. İbranicə malahın Pers dilində qarşılığı angarosdur. Tanrı ilə insan arasında əlaqə quran varlıqlardır. Yaqub yoluna davam edərkən, Tanrının mələkləri ilə qarşılaşdı.(Yaradılış 32 / 1).

### Mələk inancı
Bütün yəhudi məzhəbləri mələklərin varlığını qəbul edir. Yalnız Saduki məzhəbi qəbul etməyərək istisnalıq təşkil edir. Yahudu müqəddəs kitabında bilik və gücdə insandan üstün, Tanrının mesajını insanlara çatdırma və elçilik vəzifəsini yerinə yetirən varlıqlardan bəhs edilir. Əvvəlki Əhddə bu varlıqlar üçün malah sözündən başqa ilahi varlıqlar mənasına gələn Allah oğulları, müqəddəslər, qüdrətlilər, ilahlar və qullar terminləri də istifadə olunmuşdur. Daniel bölümündə mələklərdən və ilk dəfə böyük mələklərin adlarından bəhs edilir. Ayrıca olaraq ölüm mələyindən də danışılır. İkinci məbəd dönəmində mələklərlə ilgili inanc daha da dərinləşmişdir. Bunu apokrif əsərlərdə ve Əssanilərin yazılarında görmək mümkündür. Bu yazılarda birbirinden fərqli ve çeşidli işlər görən çoxlu sayda mələkdən danışılır, bu mələklər müxtəlif kateqoriyalara ayrılmışlar. Atəş, külək, bulud kimi təbiət hadisələrindən, mövsümlərdən və ilin her bir günündən sorumlu mələklər vardır. Büyük mələklər olaraq Uriel, Raquel, Rafael, Mixael, Qabriel, Sariyel ve Yeremielin adı keçməkdədir. Rabbinik mətnlərdə də mələklərdən bahs edilməkdədir. Mişnada mələklər heç keçməməklə birlikde Talmud ve Midraşlarda mələklərin yaradılışına ve təsnifinə dair mübahisələr yer almaqdadır. Mələklərin yəhudi müqəddəs kitabının əsarət dövrü və sonrasında çox keçməsi qəhdani və iran təsiri ilə əlaqəlidir. Yahudilər Babil əsirliyi dövründə qəhdani və iranlıların təsirinə məruz qalmışlardır. Zərdüştlükdəki yaxşı və pis ruh anlayışı yəhudiliyə yaxşı və pis mələk şəklində keçdiyi kimi ruhların təsnifi də yəhudilikdə mələklərin təsnifini ortaya çıxarmışdır. Böyük mələklərdən Uriel, Raquel, Rafael, Mixael, Qabrielin adları keçir: bir insan səsini Ulay Kanalından: "Ey Cəbrayıl! röyanın nı anlama gəldiyini mənə açıqla" diyə səsləndiyini duydum. Cəbrayıl durduğum yerə yaxınlaşınca qorxudan yerə yıxıldım. Mənə "Ey İnsanoğlu!" dedi. " Bu röyanın sonla əlaqəli olduğunu anla." (Daniel 8 / 16,17).

## Yaradılışları
Yaradılışın iki və ya beşinci günündə oddan yaranan saf ruhlardır. Hədli iradəyə və ilahi biliyə sahibdirlər. Yer üzündən əvvəl yaranıblar, görünməzdirlər. Tövratda iki qrup mələkdən söz edilir:

1. Tanrının mesajını xüsusi bir şəxsə çatdırmaq, ilahi qərarı yerinə yetirmək

2. Tanrıya həmd edənlər mələklər

Sonrakı dini kitablarda günahkar mələklərdən də danışılır.

## Yahudilikdə şeytan
Şeytan sözünün ibranicə qarşılığı satandır. Yahudi mətnlərində bu ad pislik edən mələyə verilmişdir. Bu mənada o, dünyada dolaşıb aranı qarışdıraraq insanları xətaya və günaha sövq edərək Tanrı tərəfindən cəzalanmağına səbəb olan bir varlıqdır. İbrani dilində şeytan başqa adlarla da anılır: aşmaday, samael, malak amavit (ölüm mələyi), yadser Ra (pis duyğular) və s. Bu sözlərdən yadser Ra Təlmüdda da keçir. Ayrıca satandan törəmiş olan və bundan başqa Beliyal və Əzrayıl adları da şeytan üçün istifadə edilmişdir. Pis ruhun simvolu olan ilan bütün heyvanların ən hiyləgəridir. İlan cildinə girən şeytanın Adəm və Həvvanı günah işləməyə sövq etməsi şeytanın varlığının Əhdi Atikdə əlamətlərindən biridir. Şeytan fəzilətin düşməni olaraq insanlar arasında pislik və günah meydana gətirməyə çalışır. Aləmdə sürətlə insanlar arasında dolaşır. Tövratda şeytanın insanları təhrik edici bir bacarığa sahib olduğu bildirilir. Yahudilərin Fələstin torpaqlarından sürgün edilməsindən sonra mələklərə aid işlər və vəzifələr dahada sistemləşmişdir. Mələklər öz rolları ilə əlaqəli əxlaqi bir xüsusiyyət qazanmışlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Müqəddəs Kitab (Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid). Müqəddəs Kitab şirkəti. Bakı, 2009.
* Tövrat onlayn 
* Александр Мень. Словарь по библиологии. "Пятикнижие"; "Септуагинта"; "Кумранские Тексты"; "Рукописи библейские".

## Xarici keçidlər
* Библия. История создания и характеристика отдельных книг Библии (Еврейская электронная энциклопедия) https://eleven.co.il/article/15446
* Dünya ensiklopediyası