open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gündəcələr

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  şöbəsinə aid heyvan dəstəsi.

## Xarici quruluşu
Gündəcələr qanadlı cücülərin qədim və ən ibtidai nümayəndəsidir. Qanadları zərifdir, arxa qanadları yoxdur. Torlu və şəffaf qanadlarının sayı 2 cütdür. Bunların üzərində çoxsaylı uzununa və eninə zərif damarlar var. Bu əlamətinə görə onu başqa cücülərdən fərqləndirmək asandır. Bığcıqları çox nazik, qısa və qılşəkilli olub, iki qısa və yoğun əsas buğumdan və nazik qıllardan ibarətdir. Yaşlılarda ağız orqanları reduksiya olunmuşdur, onlar qidalanmırlar. Gözləri iri, mürəkkəbdir, üç sadə gözcüyü var. Ayaqları uzun və nazik, pəncələri 4-5 buğumludur. Erkəklərdə qarıncığın qurtaracağında quyruq saplarından başqa, cinsiyyət dəliyi də yerləşmişdir. Yaşlı gündəcələr bədəninin əsas rəngi – sarı-qonurdur, onların ölçüsü 2-40 mm. arasındadır. Gündəcələr, adından məlum olduğu kimi, yetkin mərhələdə çox qısaömürlü olurlar. Bəziləri bir gün və hətta bir neçə saat yaşayır. Ağız orqanları yaxşı inkişaf etməmişdir, ona görə də yetkin mərhələdə qidalanmırlar. Ömürlərinin qısa olması da onların qidalanmaları ilə əlaqədardır. Gündəcələrin bədəni uzunsovdur. Başda çox qısa bığcıq, bir cüt iri göz və 3 gözcük vardır.

## Həyat tərzi
Qidalanmaqla əlaqədar olaraq, bağırsaq hava kisəsinə çevrilmişdir ki, bu da uçuşa xidmət edir. Pəncələri 4-5 buğumludur. Qanadları bir cüt olub, zərif, şəffaf və tor şəkillidir. Ön qanadlar iridir və uçuşda əsas rol oynayır. Dal qanadlar kiçikdir və hətta bəzi gündəcələrdə onlar inkişaf etmişdir. Qarın hissənin qurtaracağında bir cüt çoxbuğumlu uzun serqi və əksər halda da ona oxşar tək quyruq çıxıntısı vardır. 

## Biologiyası
Gündəcələrin sürfəsinin inkişafı suda gedir. Süfə suda 1-3 il müddətində yaşayır və 20-25 dəfə qabıq dəyişir. Sürfələrində, adətən, üç, az halda isə iki quyruq çıxıntısı olur. gündəcələrin sürfəsi yaxşı inkişaf etmişgəmirici ağız orqanlarına malikdir. Əsasən bitki qalıqları və kiçik yosunlarla qidalanırlar. Sürfə tam inkişaf etdikdən sonra yetkin mərhələyə çevrilir. Müasir qanadlı həşərat içərisində gündəcələr quruluşlarına və inkişaf mərhələsinə görə aşağı pillədə durur. Bir çox əlamətlərinə görə qılquyruqlulara yaxındırlar.

## Yayılması
Gündəcələr paleozoy  erasının karbon dövründən məlumdur. Sakit və Atlantik okeanlarının bəzi adalarından başqa, Yer kürəsinin demək olar ki, hər yerində yayılmışlar. Sürfələri balıqların qidasını təşkil edir. 1600- ə qədər növü məlumdur. Dünya faunasında 2000, Qafqazda 41, Keçmiş SSRİ-də 200-ə qədər növü təsvir edilmişdir. Azərbaycanda 40 növü qeydə alınmışdır. Azərbaycan faunasında 33 növ sürfə, 7 növ isə yaşlı formada təsvir edilmişdir.

## Təsnifatı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mavr bağacığı

**Mavr bağacığı** () — Həşəratlar sinfinin yarımsərtqanadlılar dəstəsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Mavr bağacığının rəngi dəyişkən olur. O, Ziyankar bağacıqdan ön döşün kənarlarının düz olması ilə fərqlənir. Mavr bağacığının başı ön tərəfdən kütdür. Dilçək skul lövhələri ilə bitişik olmayıb, başın sonuna qədər uzanır. Bədəninin uzunluğu 8–11&nbsp;mm.-dir.

## Yayılması
Mavr bağacığı Azərbaycanın Lənkəran-Astara zonasında, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, Şirvan, Mil və Muğan düzündə yayılmışdır. Bu bağacığa ziyankar bağacıqlara nisbətən az təsadüf olunur.

## Həyat tərzi
Aprelin birinci və ikinci ongünlüyündə bağacıqlar kütləvi surətdə mayalanma və yumurtaqoyma prosesinə başlayır. Yumurtaqoyma prosesi aran və dağətəyi rayonlarda may ayının axırına qədər davam edir. Bağacıqlar hər dəfədə 14 yumurta qoyur. Orta hesabla 1 dişi fərd öz inkişafı dövründə 70-80 ədəd yumurta qoyur. Bağacıq yumurtaları şarşəkilli olub, yaşıl rəngdədir. Havanın temperaturundan asılı olaraq, bağacıq yumurtalarının inkişafı 8-14 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr xarici quruluşuna görə yetkin fərdlərə oxşayır. Yumurtadan çıxan I yaş sürfələr əvvəllər hərəkətsiz olub, çıxdığı yumurtanın qabığı ətrafında toplaşırlar. Bu sürfələr 1 yaşının axırına qədər bədənlərində olan ehtiyat qida hesabına yaşayır. Birinci qabıq dəyişmədən sonra sürfələr fəallaşır və dənli bitkilərin üzərinə yayılaraq qidalanmağa başlayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ürəkyarpaq qızılağac

**Ürəkyarpaq qızılağac (''Alnus subcordata'' C.A. Mey.)**  - tozağackimilər fəsiləsinə aid bitki növüdür.  

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –Vu A2cd+3cd. Azərbaycanın nadir, relikt növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
28-30 (35) m hündürlüyündə, 160 sm diametrində ağacdır. Tumurcuqları tüklü və yumurtavaridir, ucları kütdür. Yarpaqları kifayət qədər iri olub, 7-17 sm uzunluğunda və 4,5-7 sm eninədir, yumurtavari, dəyirmi-yumurtavari, oval və ya uzunsov-ovaldır, üst tərəfi çılpaq, tünd-yaşıl rəngdədir, alt tərəf damarları boyunca tüklüdür. Erkəkcik sırğaları ucdakı salxımlarda olub 3-5-i bir yerdədir. Meyverən sırğaları qoltuqlardan çıxır, tək-təkdir və ya 2-3-ü bir yerdədir. Qoza meyvələri oval-ellipsivaridir, 2,5 sm uzunluğunda və 1,3 sm enindədir. Fındıqcıqları enli-yumurtavaridir, çox ensiz qanadları vardır.  

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mart –aprel aylarında, yuxarı dağ qurşaqlarında bəzən mayda çiçəkəyir. Toxumları elə həmin il avqust –sentyabr aylarında (bəzən oktyabr ayınd) yetişir. Toxumları vasitəsilə vegetativ yolla çoxalır. Tozlanması anemofildir. Toxumları quşlar və gəmirici heyvanlar tərəfindən yayılır. Mezofitdir, havanın rütubətliyinə tələbkardır İstisevən, işıqsevən və rütubətsevəndir. Dərin, çürüntülü və çimləşmiş torpaqlarda, daimi axar sularla nəm olan yerlərdə yaxşı bitir, durğun sulara pis davam gətirir. Şaxtaya və küləyə davamlıdır. Torpağa qarşı çox tələbkardır, çürüntüsü çox olan təzə, qalın əhəngli torpalarda daha çox yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər, dəniz səviyyəsindən 1000m-ə qədər yüksəkliklərdə bitir az-az hallarda ovalıqda rast gəlinir. Çayların və çaylaqların sahillərində, habelə rütubətli dağ dərələrindəki meşələrdə bitir. Xalis qızılağac və yalanqoz –qızılağac meşələrində I yarısı əmələ gətirir. Bəzən dağ yamaclarında palıd, vələs və fıstıq meşələrinin tərkibinə daxil olur. Dərələrin qarışıq meşələrinin tərkibində iştirak edir. Tez böyüyür. Dekorativ bitkidir. Oduncağından inşaat işlərində istifadə olunur. Oduncağı özəksizdir, qırmızımtıl –qonurdur, suya davamlıdır, yüngüldür. Qabığının tərkibində aşı və boyaq maddələri vardır. Çayların və axar sulu göllərin kənarlarında meşə salmaq üçün yararlı ağac növüdür.   

## Yayılması
Lənkəran ovalığı və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu –Qafton, Xanbulan, Təngivan, Bürcəli, Bəlləbur və rvo kəndləri; Lerik rayonu- Biləsər, Siov kəndləri və yardımlı rayonu- Şövut kəndi). Ürəkyarpaq qızılağac meşələrinin sahəsi və ümumi ehtiyatı çox deyildir.     

## Sayı və tendensiyası
Hirkan Milli Parkında qorunmasına baxmayaraq populyasiyanın azalma tendensiyası müşahidə olunur.  

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (qiymətli oduncağına görə qırılması), təbii bərpanın zəif getməsidir. 

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parklarında mühafizə olunur. 
## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. 
## İstinadlar
Şoviç çoğanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1 ab(i, ii, iii). Regional IUCN Statusu: VU B2ab (ii, iii, iv).

## Təbii yayılması
Qafqaz endemikidir. Kür düzənliyi və Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsində yayılmışdır. Antropogen təsir nəticəsində yayılma ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, hündürlüyü 25 (30)-50 (60) sm-dir. Yarpaqları xətvari, uzunluğu 2-3 (40) sm-ə çatır, eni 0,5-2 (4) mm, itidir, uc hissəsi iynə şəkillidir. Süpürgəsi budaqlı, bit neçə dəfə haçalanmış, uc hissəsi tükcükşəkilli budaqcıqlarla budaqlanmışdır. Kasacığın uzunluğu 2 mm-ə çatır, zəngçiçəyinə oxşayır, ortaya qədər haçalanmışdır, yumurtaşəkilli, küt dişli, kənarları pərdəlidir. Ləçəkləri çəhrayı, uzunsov, kasacıqdan 1-2 dəfə uzundur. Qutucuq yumurtaşəkillidir, kasacıqla eyni ölçüdədir. Toxumlarının diametri 1 mm-ə çatır, az qabarıqdır.

## Ekologiyası
May-iyun aylarında çiçəkləyir. Düzənliklərdə və aşağı dağ qurşaqlarında qumlu və gilli, quru, daşlı yerlərdə, əhəngli yamaclarda və qayalarda rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillər yaşayış ərazisinin deqradasiyası, otarılma və tapdalanma hesab edilir. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir növüdür. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qılquyruqlular

**Qılquyruqlular** və ya **Tizanurlar** () — buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfiniə aid olan dəstə.

## Xarici quruluşu
Qılquyruqluların bədəni uzunsovdur. Başda bir cüt fasetli göz və onların arasında üç sadə gözcük vardır. Bəzilərində göz və gözcük olmur. Bığcıqları uzun, sapşəkilli və çoxbuğumludur. Ağız orqanları gəmiricidir. Döş hissədə ayaqlar yaxşı inkişaf etmişdir. əncələri 2-4 buğumludur və qurtaracağında bir cüt caynaq olur. qarın hissəsi 11 buğumludur. Qarının axırında bir cüt serqi adlanan buğumlu qarın çıxıntısı olur. Onların arasında isə uzun sapvari quyruq teli vardır. Bu çıxıntılara görə də onlara qılquyruqlular deyilir. Qarında həmçinin qrifel adlanan buğumsuz çıxıntı vardır ki, bu da hərəkətdə dayaq rolu oynayır. Bədənlərinin üzəri, adətən nazik pulcuqla örtülmüşdür və bu örtük onlara gümüşü rəng verir.

## Yayılması
Qılquyruqlular rütubət sevən olub, müxtəlif yerlərdə - daşların, tökülmüş yarpaqların altında, ağac çürüntülərində, torpaqda, qarışqa və termitlərin yuvalarında yaşayırlar. Bitki qalıqları və şibyəlrlə qidalanırlar. Bəzi növləri yeyinti məhsuluna və kitablara zərər verirlər. Qılquyruqluların 400-ə qədər növü təsvir edilmişdir. Keçmiş SSRİ-də 20, Azərbaycanda isə 3 növü qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* B.Ağayev, Z.Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı, Təhsil, 2008, -563 səh.

## Həmçinin bax
Dichagyris pfeifferi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 35–38&nbsp;mm-dir. Ön qanadlar açıq-sarıdır, azacıq çəhrayı rəngə çalır. Qanadın əsasından ortasına qədər pazşəkilli qara çizgi uzanır. Yumru və böyrəkşəkilli naxışlar aydın görsənir. Arxa qanadları ağdır. Ön və arxa qanadların kənarları qara rəngdə haşiyələnmişdir.

## Yayılması və sayı
Kiçik Asiyada, Azərbaycanda yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun 1800–2000 m hündürlükdə yerləşən Kükü kəndindən sentyabrın 15-də toplanmışdır. Azsaylıdır, cəmi 3 kəpənəyi işıq vasitəsi ilə tutulmuşdur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Daşlı yamaclar və seyrək kolluqlarda yaşayır. Həyat tərzi haqqında məlumat yoxdur. Kəpənəyi avqustun axırlarında və sentyabrda uçur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması və yoluxması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşadığı ərazidə yasaqlıq təşkil etmək lazımdır. Kəpənəyin biologiyası öyrənilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rütubətsevən bağacıq

**Rütubətsevən bağacıq** () — buğumayaqlılar tipinin həşəratlar cinsinin taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu bağacığın başı kiçik olub, geniş və dairəvidir. Dilçəyi başın skul lövhəsinin təpəsindən kənara çıxır və onun zirvəsi təpə kənarından aşağıda yerləşir ki, ona böyürdən baxdıqda qabaq tərəfdən bir xətt təşkil etmir. Dilçəyin alt tərəfindəntəpəsinə yaxın enli bir çüxurluq vardır. Bel qabağının yan bucaqları bir qədər uzanır və qanad üstlüyünün əsasından bir az kənara çıxır. Digər bağacıq növlərinə nisbətən bədəni kiçikdir. Uzunuğu 8-10,5&nbsp;mm.-dir.

## Yayılması
Azərbaycanda bu növ ümumiyyətlə dağətəyi və dağlıq rayonlarda yayılmışdır. Bu növ Lənkəran zonasının dağətəyi rayonlarında (burada illik orta rütubət çoxdur) miqdarca daha çoxdur. Bu növə mavr bağacığı ilə bir yerdə daha çox rast gəlmək olur.

## Həyat tərzi
Aprelin birinci və ikinci ongünlüyündə bağacıqlar kütləvi surətdə mayalanma və yumurtaqoyma prosesinə başlayır. Sürfələri mavr bağacığının  sürfələrinin inkişafına oxşayır. Lakin V yaş sürfədə, yaşlı fərdin (imaqo) əlamətləri çox azdır. Sürfə dövrü 30-40 gün davam edir. Başqa növ bağacıqlardan fərqli olaraq, bu növ hidrofil assosiosiyalı (yəni nəmli yerlərdə) bitki örtüyü olan sahələrdə yaşayır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* C.A.Hidayətov. Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən yarımsərtqanadlılar (taxtabitilər). 42 səh.

## Həmçinin bax
Makrostomidlər

**Makrostomidlər** () — yastı qurdlar tipinin kirpikli qurdlar sinfinə aid olan dəstə.

## Xarici quruluşu
Kiçik ölçülü (0.3–1&nbsp;mm.) trubellarilərdir. Onların orta bağırsağı şaxələnmir, kisə şəklindədir. Mirostmum 3–4&nbsp;mm. ölçüdə olur. Mikrostomumlar qeyri-cinsi yolla çoxalır.

## Yayılması
Makrostomidlər dənizlərdə və şirin sularda yaşayırlar.

## Həyat tərzi
Yırtıcı həyat tərzi keçirirlər, bir çox onurğasızlarla, hətta hidralarla qidalanırlar. Bu dəstənin 2 növü vardır.

## Təsnifatı
* Microstomum lineare
* Microstomum lineare

## Ədəbiyyat
* B.Ağayev, Z.Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı: Təhsil, 2008, 563 səh.
* V.A.Dogel Onurğasızlar zoologiyası. I hissə. Bakı: Maarif, 1988, 288 səh.
Şamdanvari öldürgən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN A2ac + 3cd4 B2ab(ii, iii, iv, v). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi çılpaq, ətli, asan qırılan, silindrik, üçüzlü, sarı-yaşılımtıl, 15-25 sm hündürlükdə kolcuqdur. Yarpaqları 2,5-5 mm uzunluğunda, pulcuqvari, geniş üçbucaqlı-yumurtavari, qoltugunda tüklü-yunvari, qurtaracaq qısa iynəciklidir. Çiçəkləri pulcuq qoltuğunda təkdir. Çiçəkyanığının yarpaqcıqları pərdəvari və ya ovaldır, qanadları dairəvi və ya geniş tərs-yumurtavari, çəhrayıdır. Meyvələri yumurtavari və ya dairəvidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-oktyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Şoranlı təpəciklərdə, taxıllı – müxtəlifotlu—şorəngəlik qruplaşmalarının tərkibində rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron (Bakı şəhəri ətrafı, Yasamal dərəsi); Qobustan massivi və Müşfiq qəsəbəsi ətrafı); Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu – Darıdağ ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azdır. Antropogen təsirlər itmə təhlükəsini yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Otarılma, tapdalanma və infrastrukturun inkişafı populyasiyanın yaşama sahələrinin deqradasiyasına səbəb olur.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə eçen xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Griposia aprilina

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Nadir növdür. Genefondunu qorumaq lazımdır. Təbiətin bəzəyidir.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 47-52 mm-dir. Ön qanadları açıq-yaşıl rəngdədir. Yumru və böyrəkşəkilli naxış yaşıldır, kənarları bərabər olmayan qara xətlə haşiyələnmişdir. Ləkələr aarasındakı gözcük qara rəngdədir, dördküncdür, ortasında yaşıl ləkə vardır. Arxa qanadları tünd-boz rəngdədir, üzərində 2 eninə zolaq uzanır ki, onlar da açıq rəngdə nöqtələr şəklindədir, alt tərəfində 2 eninə zolaq və aypara şəkilli naxış vardır.

## Yayılması və sayı
Avropa, Kiçik Asiya, Belarus, Sankt-Peterburq, Ukrayna, Gürcüstan, Rusiyanın cənubunda. Azərbaycanda isə Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi yerlərində və Lənkaran vilayətində. Azsaylıdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xəzərin sahillərindəki meşə və bağlarda. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənəkləri avqustun axırlarında, sentyabr, oktyabr və noyabrın əvvəllərinə qədər uçur. Ehtimal ki, 2 nəsli inkişaf edir. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, bu ərazilərin insanların yaşayış məskənlərinə çevrilməsi, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək.  Kəpənəyin biologiyasını öyrənmək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karrar (tank)

**Karrar** ( – **Zərbə**) — İran istehsalı əsas döyüş tankı. Bu tank ilk dəfə 12 mart 2017-ci ildə ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur. İctimaiyyətə verilən məlumata əsasən elektro-optik atəş nəzarət sistemi, lazer məsafəölçən, ballistik kompüter, gündüz və gecə görünüş sistemlərinə sahibdir.

T-90 tankı ilə oxşarlığına baxmayaraq, Rusiyanın İranla lisenziya altında bu tankları istehsal etmək haqqında müqaviləsi yoxdur.

## Tarixi

Karrarın ictimaiyyətə təqdimatından sonra, Tehran 12 mart 2017-ci ildə kütləvi istehsalın ediləcəyini açıqladı.

Tasnim Xəbər Agentliyinə danışan briqada generalı olan  Kiomars Heidari, Karrarın 2018-ci ildə təslim ediləcəyini söylədi.

Tasnim  Xəbər Agentliyinin  18 iyul tarixində yayımlanmış bir xəbərinə görə İnqilab keşikçiləri korpusuna 800 Karrar əsas döyüş tankının verilməsi  planlaşdırılır.

## Dizayn
 
Karrarın əsas silahı tüstü bombası və termal qol ilə təchiz edilmiş 125&nbsp;mm-lik yivsiz topdur.   Tankın tank qülləsinin damına 12.7&nbsp;mm-lik uzaqdan idarəedilən zenit pulemyotu mərkəzi quraşdırılmışdır. Tankın əsas silahı anti-tank lazer başlıqlı döyüş raketlərini də ata bilir. Bundan əlavə tanka avtomatik yükləmə sistemi əlavə edilmiş və bununla da tankın ekipajında yükləyiciyə olan ehtiyac aradan qalxmış və beləliklə tankın ekipajından bir adam azaldılmışdır.

Karrar tanklarının zirehi ehtimala görə yeni nəsil kompozit zireh ilə təchiz edilmişdir. Partlayıcı reaktiv zireh isə gövdə və qüllənin ön hissəsinə əlavə edilmişdir. Yanlarda zireh lövhələridə tanka əlavə edilmişdir.

Tankların hərəkət mənzilini uzatmaq üçün tankların yanacaq çənlərini tankın arxa hissəsində də yerləşdirmək mümkündür.

### Rus tankları ilə oxşarlıq

İran İslam Respublikasının Müdafiə Sənayesi naziri Briqada generalı Hossein Dehqan Karrar tankları haqqında demişdir: “Bu tank dünyanın ən yaxşı tankları ilə 3 sahədə rəqabət edə bilər: güc, çeviklik və hərəkətlilik. Ayrıca olaraq döyüş meydanlarında dayanıqlıq və baxım. Tank hədəfə doğru çox dəqiq və sərrast atəş açmaq qabiliyyətinə sahibdir. Ayrıca olaraq tank silahçı və komandir tərəfindən də idarə edilə bilər.”

Təqaüdə çıxmış General-mayor Vladimir Bogatyrev bu tank haqqında belə demişdir:  “Mütəxəssislərin Karrarı T-90 platformasının ən inkişaf etmiş modifikasiyası olan T-90MS-in bir nüsxəsi olaraq görməsi təsadüfi deyildir.”

Bundan başqa Rusiyanın Milli Təqaüdə çıxmış Hərbçilər Birliyi Təşkilatı bu tank haqqında demişdir: “Bu tank əslində T-72 platforması əsasında yaradılsa da, tankın hazırlamasında ABŞ istehsalı olan M1 Abrams və M60 Patton tanklarındanda nələrsə var. Bəzi xüsusiyyətlər isə M48 Patton və Böyük Britaniya istehsalı olan Chieftain tanklarından götürülmüşdür. Bütün bunların əsasında İran öz tankını yaratmağa çalışmışdır.”

## Qalereya





## Həmçinin bax
* T-90
* İranın müdafiə sənayesi
* Zülfüqar (tank)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dəyirmiyarpaq pirola

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu  "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir –CR B1ab (i,ii,iii,iv,v). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 20-35 sm hündürlükdə olur. Kökətrafı rozetdə yerləşən yarpaqlar dairəvi və ya oval, əsasında nisbətən ürəkşəkilli, demək olar ki, tam kənarlı, çılpaq, 3-5 sm uzunluqda, 2-5 sm enindədir. Salxım düz, uzun, 8-15 çiçəklidir. Çiçəklər dairəvi yerləşir. Kasacığın dilimləri yumurtavari-lansetşəkilli, iti, təpə hissəsi aşağı ayilmişdir. Çiçək tacı ağ, bəzən çəhrayımtıl və ya yaşılımtıl, çalarlıdır. 8–10 mm uzunluqda, 4–6 mm enində, küt, tamkənarlıdır, kasacıq dilimlərindən 2-3 dəfə uzundur. Sütuncuğu uzun, qövsvari, aşağı əyilmiş, yuxarı hissədən həlqələri qalınlaşmışdır, 7–10 mm uzunluğundadır. Qutucuq 4–5 mm uzunluğunda, 7–8 mm enindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun-avqust, meyvə vermə avqust-sentyabr aylarında baş verir. Toxumla çoxalan, xüsusi şəraitə olduqca tələbkar bitkidir. Orta dağ qurşağından subalp qurşağa qədər meşə, kolluq, qayalıqlarda rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi, şərq və qərb hissələri.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayə tədricən azalır, ətraf mühit amillərinin mənfi təsirinə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (yayıldığı fitosenozlarda qaratikanların və meşələrin qırılması), xüsusi yaşayış mühitinə tələbkar olması.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər şanagülləsi

**Xəzər şanagülləsi** - (lat*. Nelumbo caspica* (DC.) Fisch. syn. (*Nelumbo nucifera* auct.)) **[[Şanagülləkimilər|Şanagüləkimilər]]**  — *[[Nelumbonaceae]]* Dumort. fəsiləsinə aiddir.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir, tropik bitki növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri:
Qalın kökümsova malik olan, 1 m-dək hündürlükdə çoxillik su bitkisidir. Yarpaqları iri, yumruvari, qalxanşəkilli formada olur. Yarpaqların diametri 20-40 (50) sm, göyümtül, üst hissədən tünd –yaşıl, alt hissəsdən solğundur. Çiçəkləri iri, ətirli, 20 (25) sm diametrdə; ləçəkləri çəhrayı və ya açıq –çəhrayı rəngdə, tərs –yumurtavari, uzunsov formadadır. Erkəkcikləri yumruvari, çoxsaylıdır. Meyvəsi – xırda qoz, 10-22 (daha çox 14-17) sayda, yumruvari, tünd –göyümtül qabıqlı, 1-1,5 sm uzunluqdadır  
## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri:

Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun—iyul—avqust aylarına təsadüf edir. Su və rütubəti sevən (hidrofil), işıqsevən bitkidir. Toxumla və vegetativ üsulla çoxalır. Müxtəlif şirin su qruplaşmalarında və yaxud tək bitir, durğun və yavaş axan su sahələrində rast gəlinir. Bəzi su hövzələrində tamamilə yox olub. Qida, dərman və dekorativ bitkidir  

## Yayılması:
Kür-Araz ovalığında (Şirvan və Mil bozqırlarında, Zərdab rayonu (Qarasu çayı, Çaylı kəndinin ətrafı, Sarısu, Söyüdlübənd –axınlarda), Saatlı rayonu –Sarısu gölü, Kürdəmir rayonu-Şilyan və Sorsor ətrafında, Salyan rayonu –Aquşa çayı, Kür çayının sol qolu) 

### Sayı və tendensiyası:
Populyasiyanın sayı məhduddur, az yerlərdə sıx cəngəllik əmələ gətirir. Yaşayış mühitinin davam edən azalması müşahidə olunur . 

### Məhdudlaşdırıcı amillər:
Qlobal istiləşmə ilə əlaqədar su hövzələrinin quruması, əhali tərəfindən çiçəklərinin toplanılması. Sarısu gölündə bu növün kəskin azalması müşahidə olunmuşdur. 

### Mühafizə tədbirləri:
Qızılağac qoruğunda qorunur. AMEA-nın Botanika İnstitutunun sahəsində introduksiya edilmişdir. Aquşa çayında tam mühafizəsi tövsiyə olunur, su hövzələrində süni çoxaldılması, mütəmadi monitorinqlərin aparılması lazımdır. 

## Tərtibçilər:
Abdıyeva R.T., Əsədova K.K. 

Fayl: Yusifov E.F. 

## İstinadlar
Düfureylər

**Düfureylər** () — buğumayaqlılar tipinin pərdəqanadlılar dəstəsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Azərbaycanda nadir növdür, kserofil bitki örtüyü olan orta dağlıq- çöl, alçaq dağlıq-yarımsəhra qurşaqlarında yayılmışdır. 2800 m.-dək dağlara qalxır. Çölləşmiş sahələrdə, quraqlıq yarğanlarda və bağlarda məskunlaşır. Sosial növ deyil, Azərbaycanda aprel-iyul aylarında uçur, bir nəsil verir. Campanulaceae, Eriaceae fəsilələri bitkiləri ilə qidalanır. Nadir hallarda qarayonca sahələrində təsadüf edilir, zəngçiçəyi, əməköməci, adaçayında təsadüf edilmişdir.

## Yayılması
Transpalearktik növdür: Avropada şimalda İsveçrə, Finlandiya, orta Avropada Apl dağları, Pireney yarımadası, Avstriya, Ural dağları, cənubda Qafqaz. Azərbaycanda Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunda və Kəlbəcər rayonunda (İstisu) tapılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qamətli kamfilium

Elmi adı — *Camphylium protensum* (Brid.) Kindb.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu Populyasiya "Kritik təhlükə həddində olanlar" — CR B2b(ii, iii) c(ii). Azərbaycanın nadir mamır növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Yarpaq – gövdəli mamırdır. Gövdəsi düz, hörülmüş, sarımtıl-yaşıl rənglidir. Nazik gövdəli olub, asimmetrik budaqlı, 0,8 mm hündürlüyündə olan mamır növüdür. Yarpaqcıqları ürəkvari, şiş ucludur. Yarpaqcığın hüceyrəvi quruluşu kvadrat şəkilli, spor qutucuğu şabalıdı-sarı rəngli olub, 2 mm-dir. Qutucuğun qapaqcığı konusvari, iti ucludur. Sporlar yaz-yay aylarında yetişir və ölçüsü 10–14 mm-ə çatır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Otvari, çoxillik bitkidir, sporlar vasitəsilə yayılır. Sporların əmələgəlmə dövrü may-iyun aylarında olur. Mezofit bitkidir. Kölgə sevəndir. Çaykənarı və bulaq kənarı daşların üzərində, ağac gövdəsində bitir.

## Yayılması
Daşkəsən rayonu, Xoşbulaq kəndi ərazisidir.

## Sayı və tendensiyası
Qamətli kamfiliumun populyasiyanın azalma tendensiyası artır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Təbii təsir (çayların daşması) və antropogen amillərdir (meşələrin qırılması, ayaq altında tapdalanması, mal-qara tərəfindən yeyilməsi).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin herbari rəflərində saxlanması, bərpasını təmin etmək, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar
Karrar

* Karrar (qəsəbə, Kürdəmir) — Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
* Karrar (kənd, Kürdəmir) — Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Karrar (tank) — İran tankı.
*HESA Karrar — İran PUA-sı
Xəzər ektokarpusu

**Xəzər ektokarpusu** (Elmi adı - *Ectocarpus caspicus*). — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu Populyasiya "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir Xəzər endemikidir.

## Qısa morfoloji təsviri
Kolcuq və dolaşıq çim şəklində bitir, hündürlüyü 0,5-2 sm-dir. Tallom əsasda və digər hissələrində inkişaf edən rizoidlərlə substrata yapışır. Rizoidlər bəzən stolonlar kimi substratın üzərində sərilir və belə olduqda rizoidlərdən yeni şaquli cücərtilər əmələ gəlir; nizamsız, çəngəlvari, növbəli və birtərəfli budaqlanır ; tallomun yuxarı hissəsində yan budaqlanmalar üstünlük təşkil edir. Budaqların qalınlığı kifayət qədər fərqli olur: əsas budaqlar 20-30 sm, yan budaqlar əsas budağa nisbətən nazik; uc budaqlar 9-13 sm qalınlıqdadır, çox vaxt uzun tükcüklə bitir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Cladophora yosununnun üzərində rast gəlinir.

## Yayılması
Bakı buxtasına yaxın aşkar edilmişdir.

## Sayı və tendensiyası
Yeganə lokalitetində mənfi antropogen təsirlər azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin və dəniz ətrafının çirklənməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi və mütəmadi monitorinqlərin aparılması vacibdir.

## İstinadlar
Mormo maura

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 60-65 mm-dir. Ön qanadların rəngi qəhvəyi-qaradır, qırmızımtıl rəngə çalır, eninə uzanan və dalğaşəkilli zolaq qonuru-bozdur, dairəvi və böyrəkşəkilli naxışın ortası boz olub, sarımtıl-boz rənglə haşiyələnmişdir. Dalğaşəkilli zolaq kəskin surətdə dişlidir, ön kənarında qara pazşəkilli ləkələr, xarici küncündə isə açıq ləkələr vardır. Arxa qanadlar qəhvəyi-qara, üzərindəki eninə zolaq isə çox enli və tünd qəhvəyidir.

## Yayılması və sayı
Mərkəzi və Cənubi Avropa, Cənubi Rusiya, Kiçik Asiya, Qərbi Türkmənistan, Cənubi Ukrayna, Gürcüstanda yayılmışdır. Azərbaycanda isə yalnız Kiçik Qafqazın dağətəyi meşələrində rast gəlinir. Son dərəcə azdır, cəmi 1 kəpənəyi tutulmuşdur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dağətəyi və dağ meşələrində yaşayır. Kəpənəyi iyunun axırlarında, iyulda, avqustdan oktyabra qədər uçur. Gündüzlər bəzən mağaralarda gizlənir. Tırtılı apreldə, may və iyunda söyüd, qızılağac, fındıq, yemişanla, ot bitkilərindən – südləyən, gicitkən və turşənglə qidalanır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, meşələrin qırılması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir. 

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşadığı ərazilərdə yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlərdəndir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rhophitoides canus

**Rhophitoides canus** () — buğumayaqlılar tipinin pərdəqanadlılar dəstəsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Bütün təbii zona və hündürlük qurşaqlarında təsadüf edilir, çay kənarları  və meyvə bağlarında məskunlaşır. Sosial növ deyil, Azərbaycanda aprel-iyul aylarında uçur, bir nəsil verir.

Paxlalılar fəsiləsinin oliqotrofudur, qarayoncanın aktiv tozlandırıcılarından biridir, bəzən qarayonca sahələrində bütün arıkimilərin 60%-i təşkil edir. Qida bitkiləri gəvən, çölnoxudu, qurdotu. adaçayı, bəlğəmotu və s.

## Yayılması
Avropa-asiya növüdür. Avropa və Asiyanın çöllük zonalarında daha geniş yayılmışdır. Ədəbiyyat məlumatlarına görə Fransa, Almaniyada (lokal olaraq), Yuqoslaviyada, Rumıniya, Qafqaz, Şimali Türkiyə, İran, Başqırdıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Monqolustandan məlumdur. Azərbaycanda adi növdür. Naxçıvan MR (Ordubad), Ağdərə, Lerik və İsmayıllı rayonlarından toplanmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aedophron rhodites

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 25–30 mm-dir. Ön qanadları çəhrayıya, çox vaxt bənövşəyiyə çalır. Qanadın ortasında bir, çox vaxt paza oxşar iki sarı rəngdə ləkə vardır. Arxa qanadları boz rəngdədir. Hər iki qanadın kənarları çəhrayı rəngdədir. Baş, döş, eləcə də beli yumşaq açıq sarı-çəhrayı tüklərlə örtülmüşdür.

## Yayılması və sayı
Avropa, Kiçik Asiya, Rusiya, Qafqaz, İran, Türkiyədə yayılmışdır. Azərbaycanda isə məhdud areala malikdir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında və Kür-Araz düzənliyində yayılmışdır. Azsaylıdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Düzənlik və dağ səhra kserofit stasiyalarda yaşayır. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənəyi mayın axırlarından iyulun ortalarına qədər uçur. Pup mərhələsində qışlayır. Tırtılları iyul ayında quru bitkilər və quru bitki toxumları ilə qidalanırlar. Tırtılları yovşan və astroqal üzərindədə yaşayır. Torpağın dərin qatlarında puplaşır. İldə bir nəsil verir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aleksey süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir – CR B2b (iii,iv, v) c (ii, iii). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir, kökümsovun yoğun, qısadır, gövdə bir təpə çiçəklidir, çox qısa, bəzən inkişaf etməyəndir, yarpaqlar yaşıl, bozumtul qalxanvari 4-7 (10) mm enindədir. Təpə yarpaqları yaşıl, göyümtül, təpə hissəsi pərdəli, çiçəkdən qısadır, çiçəkyanlığının borucuğu 5 dəfə yumurtalıqdan uzundur, çiçəkyanlığı bənövşəyi, xarici tərəfi (3,5) 4,5 -5,5 sm uzunluğundadır. Təpə hissəsi dairəvidir; çiçək yanlığının daxili tərəfi yumurtavari və ya uzunsovdur. Sütuncuğun kənarı çiçəkyanlığının xarici kənarından qısadır, ağımtıl, bənövşəyi, uzununa zolaqlıdır. Tozcuğu mavidir, qutucuq 5 sm uzunluğunda, uzunsov –yumurtavari, üçtillidir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə, meyvə əmələ gətirmə dövrü aprel-may aylarının birinci ongünlüyünə təsadüf edir.Mezokserofit, işıqsevəndir. Kökümsovlarla və toxumla çoxalır. Kolluqlarda, oltu yamaclarda qruplaşmalar əmələ gətirir. Düzənliklərdə və aşağı dağ qurşağında yayılmışdır. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Kür düzənliyi, Bozqır yaylası. Sayı və tendensiyası: Mənfi antropogen təsirlər növün itmə təhlükəsini yaradır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (dekorativ bitki kimi hali tərəfindən intensiv yığılması, otarılma, tapdalanma). 

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı sahələrin, təbii populyasiyalarının mühafizə olunması üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yayılma yerlərində yasaqlıqların təşkili, yeni yayılma yerlərinin axtarılması, toxumlarının toxum bankında saxlanılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gözəl zəfəran

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU B1ab(iii) + 2ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir, soğanağı yumru, şarvari, 1–2 sm diametrli, əsası əlavə yumrucuqludur. Yarpaqlar xəttvari, 3 mm enində, çiçəkləmədən sonra inkişaf edir, növbəti yazda 10–40 sm hündürlüyünə çatır. Çiçəkyanlığı 3–6 sm uzunluğunda, parlaq – bənövşəyi, əsnəyi ağımtıl, çılpaq, kənarı uzunsov və ya ellipsivari, lansetşəkilli, uzununa tünd-qırmızı zolaqlıdır. Xarici yarpaqların xaricdən əsası tünd – qırmızıdır. Tozcuqlar narıncı, iti, dişicik ağzı narıncı, xətlərə ayrılmışdır. Çiçəkləməsi oktyabr, meyvə verməsi oktyabr-noyabr aylarına təsadüf edir. Kök yumrusu şarşəkilli və ya yastılanmış şarşəkillidir, diametri 1–2 sm, qaidə hissəsi əlavə kök yumruludur; kök yumrusunun örtüyü qaidə hissədən halqa ilə ayrılır, pərdəvaridir, nazikdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələ gətirmə dövrü oktyabr-noyabr aylarına təsadüf edir. Kökümsov və toxum vasitəsilə çoxalır. Kriptofit (geofit), arandan subalp qurşağına kimi, kolluqlararası, meşəkənarı, otlu yamaclar və şumlanmış tarlalarda Silybum marianum, Stellaria media, Geranium albanum növlərindən təşkil olunmuş senozun komponenti kimi iştrak edir.

## Yayılması
Kolluqların arasında, meşə kənarında, otlu yamaclarda və şumlanmış tarlalarda bitir. Böyük Qafqazın bütün rayonları (Quba rayonu, Gədik kəndi ətrafı), Qobustan, Kiçik Qafqazın mərkəzi rayonları, Lənkəranın və Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz və Culfa rayonu), Lənkəran dağlıq ovalıqdan subalp yüksəkliyinə qədər.

### Yaşayış mühiti
Otlu yamaclarda meşə ətrafında, kolluqlar arasında və şumlanmış yerlədə rast gəlinir.

### Təsərrüfat əhəmiyyəti
Tibbi əhəmiyyəti vardır. Kütləvi surətdə çiçəkləyən zaman payızda dekorativ bitki kimi görünür.

### Sayı və tendensiyası
Fraqmentləşmiş sahənin və yaşayış mühitinin, keyfiyyətinin azalması populyasiyanın davam edən azalma tendensiyasını göstərir.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (intensiv otarılma, otların biçilməsi, əkin sahələrinin şumlanması, dekorativ ədviyyat bitkisi kimi yığılması).

### Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi planlı otarılma tədbirlərinin görülməsi təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oxytrypia danilevskyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Talış endemidir. 

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 45-50mm-dir. Ön qanadları qonuru- boz rəngdədir, alabəzəkdir. Xarici dişli zolağın dişləri iridir, böyrəkşəkilli naxış ağdır, xarici tərəfi aypara formasındadır, yumru naxış qonurdur. Böyrəkşəkilli və yumru naxışların arası göyümtüldür. Arxa qanadları ağdır. 

## Arealı və sayı
Azərbaycanda Naxçıvan və Talışın dağ səhra ərazilərində yayılmışdır. Cəmi 9 kəpənəyi işıqdan tutulmuşdur. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boris Andreyev

**Boris Andreyev** () – sovet və rus aktyoru, SSRİ Xalq artisti (1962). 1939-1982-ci illərdə 51 filmə çəkilib. Andreev Pıryevin "Sibir haqqında ballada" (1946) və "Berlinin süqutu" (1950) əsərlərinə görə "Stalin" mükafatına layiq görülüb. 

## Bioqrafiya
Boris Andreyev 1915-ci il fevralın 9-da Rusiya imperiyasının Saratov şəhərində fəhlə ailəsində anadan olub. Onun uşaqlıq və gənclik illəri Saratov quberniyasının Atkarsk şəhərində keçib. Məktəbin yeddinci sinfini bitirdikdən sonra Andreyev kombayn zavodunda mexanik-elektrikçi kimi işləməyə başladı və burada yerli teatr dərnəyinə qoşuldu. Orada onu məşhur Saratov aktyoru İvan Slonov gördü və ona Saratov Teatr Texnikumuna daxil olmağı tövsiyə etdi; Boris Andreyev bu məktəbi 1937-ci ildə bitirdi.

Bir müddət Boris Andreyev Saratov Dram Teatrının səhnəsində çıxış etdi. Moskvada teatr qastrolları zamanı kinorejissor İvan Pıryev ona "Traktorçular" (1939) filmində Nəzər Duma rolunu təklif edir. Bu, onun ilk film rolu oldu və həm də ona mediada böyük populyarlıq gətirdi. Bu onun ilk kino rolu oldu və ona kino aləmində böyük şöhrət qazandırdı. 

Onun növbəti yaddaqalan rolu "Böyük həyat" filmində Xariton Balun obrazı idi (1-ci hissə 1939-cu ildə, 2-ci hissə 1958-ci ildə çəkilmişdir).

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Andreyev Mark Bernes ilə birlikdə əfsanəvi sovet filmi "İki döyüşçü"də (1943) rol aldı.

"Böyük ailə" filmində (1954) İlya Jurbın obrazında Andreyev psixoloji cəhətdən mürəkkəb personajları canlandırmaq bacarığını nümayiş etdirdi. Onun "Qəddarlıq" (1959) və "Berlinə gedən yol" (1962) filmlərindəki rolları onun ən təsirli ifalarından ikisini təqdim etdi. "Nikbin faciə" filmində Vojak rolu onun karyerasının əsas və zirvə nöqtələrindən birinə çevrildi.

1971–1973-cü illərdə Boris Andreyev "Xalq artisti Andreyev", "Xalq artisti Kasımov" və "Xalq artisti Şükür Burxanov" kimi bir neçə sənədli filmdə aparıcı kimi çıxış etdi.

## Kino fəaliyyəti

Nazar Duma (“Traktorçular”, 1939) kinoda ilk roludur. “Böyük həyat” (1-ci seriyası 1940), “Boqdan Xmelnitski” (1941), “İki döyüşçü” (1943), “Sibir torpağı haqqında dastan” (1948), “Böyük ailə” (1954), “İlya Muromets” “Alovlu illərin povesti” (1961), “Nikbin faciə” (1963), “Dəfinələr adası” (1971), “Vanyuşinin uşaqları” (1973), “Mənim işim” (1976) və s. filmlərdə çəkilmişdir. Andreyevin yaratdığı obrazlar xarakterinin mənəvi zənginliyi, genişliyi ilə fərqlənir.

## Vəfatı
Boris Andreyev 1982-ci il aprelin 25-də Moskvada vəfat etdi və Moskvadakı Vaqankovo qəbiristanlığında dəfn olundu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Boris Andreyev
* Boris Fedorovich Andreyev
Dağ mahmızlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə sadə və ya budaqlıdır, 5-15 sm hündürlükdə, aşağı hissədə pulcuqlu, 2-3 yarpaqlıdır. Bu yarpaqlar uzun saplaqlı, üçbölümlü, yuxarı yarpaqlar oturaq, kiçilmişdir. Çiçəklər 2-5 ədəd olmaqla kiçik başcığa toplanmışdır. Çiçək tacı göyümtül, bəzən çəhrayi-bənövşəyi, çox nadir halarda ağımtıl, 15-20 mm uzunluqda, düz, küt, 1,5 dəfə yarpaq ayasından uzundur. Qutucuq 10-15 (5) mm uzunluğunda, uzunsov və ya xətvari-ellipsşəkillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi iyun, meyvə verməsi iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Yüksək dağ və alp qurşaqlarında rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi və qərb hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələri, Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpasının, ətraf mühit amillərinin dəyişilməsindən və antropogen təsirlərdən asılıllığı müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (əsasən otlaqların sistemsiz otarılması) və iqlim dəyişilmələri.

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərdə yasaqlıqların təşkil edilməsi və növün monitorinqinin aparılması, toxumlarının yığılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şamaxı tıs-tısı

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Azərbaycanda təbii halda geniş yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Alçaq koldur. Yastıqcığı çox möhkəm, yarımşarşəkilli, diametri 15-35 sm-dir. Yay yarpaqları açıq göyümtül, çoxsaylı, əhəngli nöqtəli, hamar, üçhissəli, cod, qısa, uzunluğu 5-7 (bəzən 10-15) mm, eni təxminən 1&nbsp;mm, ucu biz, çılpaq, kənarları xırda tükcüklü, sıx oturandır. Yaz yarpaqları bir az qısa və enlidir. Çiçək saplaqları qısa, təx¬minən yarpaqlardan uzun deyil, əsasən sadə, bəzən az budaqlı, hündürlüyü 2-2,5 sm, çox qısa tükcüklüdür. Çiçəkləri seyrək 1-5 (6) sünbüllərdə yerləşir. Sünbüllərin uzunluğu (9) 10–12&nbsp;mm, birçiçəklidir. Çiçək altlıqları çılpaqdır. Üst çiçəkaltlığı təxminən iki dəfə içəridəkilərdən qısa, uzunluğu 4–5&nbsp;mm, uzunsov-yumurtavari, qısa uclu, ensiz haşiyəlidir. İçəri çiçəkaltlıqları təxminən kasacığın borucuğuna bərabər, enli haşiyələnmiş, qısa ucludur. Kasacığın uzunluğu 8-10 (11) mm, qıfşəkillidir. Borucuğun uzunluğu 6–7&nbsp;mm olub, damarcıqları tükcüklüdür. Borucuğun büküyü ağ, eni təxminən 4&nbsp;mm, tünd qonur, kənarlarına qədər küt damarcıqlıdır. Çiçək tacı çəhrayıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Təbiətdə əsasən toxum vasitəsilə çoxalır.

## Ekologiyası
Orta dağ zolağına qədər quru, daşlıq yamaclarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Qobustan, Abşeronun rayonlarında aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Quru otlu, daşlı yamaclarda, bəzən də yovşanlı yarımsəhralarda bitir. Abşeronda, Qobustanda rast gəlinir. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir.

## İstifadəsi
Dağlıq sahələrin bərkidilməsində və quraq ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yevgeni öldürgəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, prioritet, endem növüdür. Regional IUCN Statusu: VU D2.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsi incə, yarpaqlarla örtülü olan, 10-25 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları sərtvari, yuxarıda itiuclu, 2-3 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda üç-üç yerləşmişdir. Meyvə qanadları sarı və ya tünd-qırmızıdır, sonradan qaralır, yuxarıda dik durandır, onlardan 3-ü nisbətən böyükdür, köndələn ovaldır və ya geniş geriyə -yumurtavaridir. Digər 2 meyvə yarpağı kiçikdir. Yumurtalıq kiçik ziyilcikvaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə - meyvə əmələgətirmə dövrü may-noyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Dağ ətəyində taxıllı-şoranlı müxtəlif otluq qruplaşmaları əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanın düzənliyi (Culfa rayonu –Darıdağ ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azdır. Yeganə lokalitetində antropogen təsirlər azalma təhlükəsini sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ekoloji amillərin kəskin dəyişməsi, texnogen və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Biotopda antropogen təsiri azaltmaq üçün qoruma tədbirlərinin görülməsi, yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxularının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma sahələrinin axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kərpicvari qarğa soğanı

thumb|248x248px
**Kərpicvari qarğa soğanı** -  (lat. *Gladiolus imbricatus L.*) Süsənkimilər – (*İridaceae* Juss.) fəsiləsinə aid bitki növü. 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir –VU A2c. Azərbaycanın **nadir** növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, düz gövdəli (hündürlüyü 50 sm), yaşıl bitkidir. Yarpaqlar xətvari, 5-5,5 mm enindədir. Çiçəkyanlığı 2-2,5 sm uzunluğunda, tünd-bənövşəyi rənglidir.Tərəfləri küt, tərs – oval, yuxarı və aşağı tərəfi eyni uzunluqdadır. Erkəkcik sapı tozcuqdan bir qədər uzun, ağızcıq tərs – neştərşəkillidir left|thumb|276x276px
## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may, meyvə əmələ gətirmə iyul aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. *Dekorativ* bitkidir  

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi və şərqi .

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyalarında azalma (30%) tendensiyası müşahidə olunur . 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen amillər . Əhali tərəfindən intensiv yığılması, otarılma və tapdalanma nəticəsində yayılma sahəsi məhdudlaşır. 
### Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməyib. Yeni yayılma ərazilərinin axtarılması, yasaqlıqların salınması vacibdir. 

## Sinonimləri
*[[Gladiolus apterus]]* Klokov.

## İstinadlar
Şoranı öldürgən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2cd+ 3cd. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsiz, aşağıdan ağacvari, 5-25 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları ətlidir, alt və orta yarpaqları inkişaflıdır, 2-5 mm uzunluqdadır, yarımsilindrik, yuxarı hissədə azca genişlənmiş, kütvari, çox qısa, tez qopan, iynəli, qövsvari arxaya əyilmişdir; təpə hissədə yarpaqlar zəif inkişaf edir. Çiçəkləri tək-təkdir, yandan geniş yumurtavari, otvari, kütdür. Çiçək yarpaqcıqları qanadvari, kütdür, onlardan 3-ü dairəvi, 2 –si uzunsov-ovaldır. Meyvə şirəli, qırmızı, giləmeyvəşəkillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit-halofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Şorangəli –yovşanlıq qruplaşmalarının tərkibində rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Qobustan (şərq hissəsi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Otarılma, tapdalanma və infrastrukturun inkişafı səbəb ola bilər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayıldığı ərazilərdə antropogen və texnogen təsirləri aradan qaldırmaq üçün xüsusi qorunma tədbirlərinin tətbiq olunması, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, gen banklarında saxlanılması, təbiətdə bərpasının təmin edilməsi, yeni biotoplarının müəyyənləşdirilməsi təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hebe ayıcası

**Hebe ayıcası** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Qanadları açılmış halda 50-52 mm-dir. Ön qanadları qara rəngdə enli ağ, qonur qırmızı kənarları var. Arxa qanadlar açıq qırmızı rəngdə olub, kənarı isə qara haşiyələnmişdir. Ön xarici hissəsində kənarı açıq rıngdə iki böyük qara ləkə, ortasında isə həmin rəngdə haşiyə uzanır. Baş və döş qaradır. Qarıncıq arxa qanadın rəngində olub, yan tərəfləri və qurtaracağı qara rəngdədir. Tırtılları qara rıngdə olub, üzəri uzun qara, yanlardan isə qırmızı-qonur tüklərlə örtülmüşdür, başı qaradır.

## Həyat tərzi
Dağətəyi kserofit biotoplarda, dağ-səhra və düzənliklərdə tırtılı payızda və apreldə xaşa, sirkən, südləyən, boymadərən və s. yabanı ot bitkiləri ilə qidalanır. Kəpənəkləri mart-iyun aylarında uçur. 

## Yayılması
Avropa-Sibir növünə daxildir. Avropanın bütün mərkəzi və şimal ərazilərində, Böyük Qafqazın mərkəzi və qərb hissələrində, Sibirin hər yerində əsasən meşə zonalarında. Azərbaycanda isə Lerik, Naxçıvan, Abşeronda yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Hacıyeva S.Ə. Avtoreferat. Bakı: 2005, 22 səh.