Arxetip (psixologiya)

**Arxetip** ( "prototip, orijinal, orijinal, nümunə") — analitik psixologiyada kollektiv şüursuzluğun struktur elementi. *Arxetipik obrazla* qarışdırılmamalıdır.

## Tarixi
Akademik "sözlərin yeni tərcüməçisi" Nikolay Yanovskinin (1803) fikrincə, XIX əsrin əvvəllərində "arxetip" sözü yalnız bir ifadədə istifadə edilmişdir: *işığın arxetipi*, yəni Tanrının dünyanı yaratmasına uyğun olan fikir. Sonrakı izahlı lüğətlərdə də bədii əsərin orijinalını bildirən termin kimi arxetip qeyd edilmişdir. 1848-ci ildə ingilis zooloqu Riçard Ouen orqanizmlərin prototiplərini arxetip adlandırmağı təklif etdi, lakin Çarlz Darvinin "Növlərin mənşəyi" əsəri nəşr olunduqdan sonra onun ideyası rədd edildi.

"Arxetip" termininin elmə qayıdışı XX əsrin birinci yarısında isveçrəli psixiatr Karl Qustav Yunqun sayəsində baş verdi. Proses bir neçə mərhələni əhatə edirdi. Birincisi 1912-ci ildə, Yunqun "Libidonun metamorfozları və simvolları" kitabı nəşr olunduqda (1916-cı ildə ingilis dilinə tərcümə edildikdə, "Şüursuzluğun Psixologiyası" adlanırdı) çıxdı. Ziqmund Freydlə bəzi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq (Yunq libido anlayışını daha geniş şərh edir), əsər freydizm mövqeyindən yazılmışdır. Xüsusilə, Üçlüyün təsviri üçün əsas olaraq kişi cinsiyyət orqanlarını adlandırır. Eyni zamanda, kitab gələcək nəzəriyyənin əsasını qoyur: libido insanın tanrılarla əlaqəli ölməz hissəsi kimi təsvir olunur. Libidonun təcəssümü sadalanır (qalib, qəhrəman, iblis, ana libidosu). Arxetipik qəhrəmanın səyahəti konsepsiyasının əsası yaradılmışdır, o cümlədən qəhrəmanla əjdaha arasındakı döyüş    .

### İlkin formalar
"Arxetip" sözü ilk dəfə Yunq tərəfindən 12 iyul 1919-cu ildə Londonda keçirilən Britaniya Psixoloji Cəmiyyətinin simpoziumunda "İnstinkt və şüursuzluq" adlı hesabatda istifadə edilmişdir; hesabat həmin ilin noyabrında British Journal of Psychology jurnalında dərc olunub. Burada müəllif terminin Avreli Avqustindən götürüldüyünü izah edir ("Tanrı şəhəri haqqında" traktatının XV kitabında arxetipləri qeyd edir). Kollektiv şüursuzluq nəzəriyyəsi ilə əvvəlki fəlsəfi və elmi düşüncənin təmas nöqtələrini göstərmək üçün müəllifə arxetiplər konsepsiyası lazımdır. Əvvəla, Yunq arxetipləri təsvirlər deyil, ilkin formalar adlandırır və bununla da Aristotelin forma və görünüş arasında qoyduğu fərqə istinad edir. Bu ona Platonun və onun çoxsaylı ardıcıllarının eydos konsepsiyasına istinad edərək nəzəriyyəsini dəstəkləməyə əsas verir. Bu həm də arxetiplər və instinktlər arasında paralellər aparmaq imkanını açır. Yunq postulat edir ki, kollektiv şüursuz instinktlərdən və arxetiplərdən ibarətdir.

### Unus mundusda arxetiplər
Karl Qustav Yunqun konsepsiyasına görə, dünya bir-birinə əks olan cütlərdən ibarətdir. Qarşılıqlar bir-birinə doğru axır (enantiodromiya), onların qütblü olması enerji axınının şərtidir və əlaqə (birləşmə) varlığın daha yüksək səviyyəli təşkilinin yaranmasına gətirib çıxarır. Varlığın ən yüksək səviyyəsi () materiya və psixika kimi cütlərə bölünür. Psixika fərdi (fərdi mənsubiyyət) və kollektiv formalara (cəmiyyətə aid olan) bölünür; hər ikisi daha çox şüur və şüursuz bölünür. Nəhayət, kollektiv şüursuzluq instinktlərə və arxetiplərə bölünür  .

## İstinadlar