Transkulturasiya

**Transkulturasiya** — 1940-cı ildə Kuba antropoloqu Fernando Ortiz tərəfindən  mədəniyyətlərin birləşməsi və yaxınlaşması fenomenini təsvir etmək üçün icad edilən termindir.

Transkulturasiya bir mədəniyyətdən digərinə keçiddən daha çox mənanı ifadə edir, yəni başqa bir mədəniyyətin əldə edilməsindən (akkulturasiya) və ya əvvəlki mədəniyyətin itirilməsindən və kökündən çıxarılmasından (dekulturasiya) ibarət deyil. Daha doğrusu, bu anlayışları birləşdirir və əlavə olaraq yeni bir mədəniyyət fenomeninin (neokulturanın) yaranması ideyasını daşıyır . 
"Uğursuz transkulturalizm"ə nümunə olaraq Ortiz, İspaniya müstəmləkəçiliyinin Kubanın yerli xalqına dağıdıcı təsirini göstərir. 

Transkulturasiya, insanların (ümumiyyətlə) zaman keçdikcə münaqişələri gərginləşdirmədən həll etmək meyillərini əks etdirir. Müasir şəraitdə, qloballaşma dövründə, kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı ilə əlaqədar olaraq, mədəniyyətlər və kütləvi miqrasiyaların təsir dairəsinin artması müşahidə olunur ki, bu da münaqişələri və onların həlli yollarını daha da çətinləşdirir. Transkulturasiyanın etnosa və ya etnik problemlərə təsir etdiyi yerlərdə "etno-yaxınlaşma" ifadəsindən istifadə olunur.

Ümumiyyətlə, transkulturasiya müharibəni, etik qarşıdurmanı, irqçiliyi, multikulturalizmi, kross-kulturalizmi, millətlərarası evliliyi və bir deyil, bir neçə mədəniyyətə təsir edən hadisələri əhatə edir. 

Transkulturasiyanın ümumi  prosesləri son dərəcə mürəkkəbdir - makrososial səviyyədə güclü qüvvələr tərəfindən idarə olunur və nəticədə şəxsiyyətlərarası səviyyədə həll olunur. Münaqişənin hərəkətverici qüvvəsi sadəcə ərazilərin yaxınlığıdır - vaxtilə insanları bölüşdürən sərhədlər (təcrid və ya təcridetmə tədbiri olaraq) müxtəlif qruplar bir-birinin ərazisinə basqın etməyə başlayanda fikir ayrılığına səbəb oldu. 

Dinc bir yerdə yaşamaq vasitəsi dərhal tapılmazsa, qruplar arasındakı münasibətlər düşmənçilik halına gəlir və fərqli nəticələr verən çox fərqli proseslərə (müsbət və mənfi) səbəb olur. Çox vaxt, tarixin göstərdiyi kimi, birlikdə yaşamaq prosesləri hərbi əməliyyatlarla başlayır, zaman və şəraitlə insanlar müəyyən fikir birliyinə gəlirlər. Münaqişənin səviyyəsi, məqsədli soyqırımdan tutmuş eyni etnik icma daxilində müxtəlif siyasi fikirlər arasında uzun sürən qarşıdurmalara qədər dəyişir.

Bu dəyişikliklər, əsasən, yerli əhali ilə onların xaricdəki diasporları arasındakı fərqləri əks etdirir. Buna baxmayaraq, etnik yaxınlaşma üçün maneələr çox deyil. Dil və bununla bağlı olaraq ünsiyyət və təhsil problemləri bir nəslin ömrü ərzində aradan qaldırıla bilər - bunu xarici valideynlərin uşaqlarının timsalında da görmək olar. Məsələn, ingilis dili,  ingilis-amerikalılardan daha çox ingilis-amerikalı olmayan insanlar tərəfindən danışılır və bu, faktiki olaraq beynəlxalq bir dildir.

## Homogenizasiya və etnokonvergensiya
Şimali Amerikadakı şəhərlər kimi birdilli sənaye cəmiyyətlərində belə fərdlərin "modernləşdirilmiş"  etnik kimliyə riayət etmədikləri müşahidə edilmişdir. Mixail İqnatyev kimi bəzi ziyalılar, ortaq mədəniyyət yaxınlaşmasının etnik kimliklərin yaxınlaşması ilə nəticələnmədiyini iddia edirlər. Bu, insanların "super etnik qrupların" varlığından asılı olmayaraq ayrı qruplara bölündükləri, başqa sözlə, milliyyətə əhəmiyyət vermədən fəaliyyət göstərdikləri sosial vəziyyətlərdə aydın olur.

Hər bir kiçik etnik qrupda, bəzi insanlar digər mədəniyyətlərlə assimilyasiya etməyə meyillidirlər, digərləri isə assimilyasiyanı mədəniyyətləri üçün yanlış və ya səhv bir proses olaraq görürlər. Bu mövzu, eyni etnik qrup daxilində cinsi əlaqələr və ailə münasibətləri, məşğulluq, hobbi və s. məsələlərdə özünü göstərir. Belə fərqli fikirlər etno-yaxınlaşmanın tam spektrində təqdim olunur: assimilyasiya, homogenləşmə, akkulturasiya və mədəni kompromislər.

Əksər hallarda, çoxmillətli mühitdə maraqlar həm minimuma endirilir, həm də ağırlaşdırılır; etnik qürur lovğalığı başlayır; bir iyerarxiya yaradılır ("əsas" mədəniyyət "kiçik" ə qarşı). Çox vaxt klan anlayışında daha mühafizəkar olan yaşlı insanlar, bir qayda olaraq, mədəniyyətlərarası birliklərə və bu cür etnik sosial yönümlü fəaliyyətlərə qatılmağı rədd edirlər. Ksenofoblar, mədəniyyətlərarası əlaqələri assimilyasiyanın komponentləri hesab edir və bunun yalnız zərərini görürlər.

## Etnokonvergensiyaya qarşı maneələr
Etnik yaxınlaşmanın qarşısındakı maneə, öz mədəniyyətinin başqasının mədəniyyətindən daha vacib olduğuna inanan etnosentrizmdir. Etnosentrizm, daha çox şəxsi, müəyyən qədər də qərəzli xarakter daşıdığı üçün saysız -hesabsız formalar alır və bu, özünü mədəniyyətin müxtəlif aspektlərində göstərir. Din və ya inanc aparıcı etnosentrik bölücü hesab edilir, çünki insanlar, başlıca olaraq dini ayrılığa görə bölünürlər. İkinci etnosentrik bölücü adətdir. Bir etnik qrupun adət və ayinlərə riayət etməsi başqalarının ondan imtina etməsinə səbəb olur. Əksər bölgələr etnik olaraq ikili, yəni yalnız iki fərqli mədəniyyətlə təmsil olunur (eyni zamanda hər biri  digərini yad görür). 

Etnik yaxınlaşma ilə əlaqədar olaraq etnos iki fərqli kateqoriyaya bölünə bilər: utilitarian xüsusiyyətlər və ənənəvi rituallar.

Bir çox cəmiyyətlərdə, məsələn, Avropada, dillər etnik mənsubiyyətin vacib komponenti hesab olunur. Bu o demək deyil ki, avropalıların əksəriyyəti başqa dilləri öyrənməkdən imtina edir. Əksinə, avropalıların çox hissəsi poliqlot olub, bir neçə dil bilirlər və "özlərini" digər millətlərdən fərqləndirirlər; mədəniyyətləri fərqləndirməyin praktiki vasitələri etnosentrizm tendensiyalarına bənzəyir.

Bununla birlikdə, regional və ya milli dillərin siyasi və mədəni əhəmiyyəti saxlanılır, çünki  poliqlotlar "romalılar kimi" ziyarət etdikləri yerin dil normalarına riayət edirlər. Bu, bölgənin "etnik bütövlüyünə" uyğundur. Rusiyaya qədərki Sibirdə, tayqadakı tatar-monqol müstəmləkəçiləri, əsasən, türk dillərində danışanları yerli xüsusiyyətləri baxımından "öz xalqları", qeyri-türk dillərində danışanları isə "əcnəbilər" kimi qəbul edirdi.

## Həmçinin bax
* Akkulturasiya
* Diffuzionizm
* İnkulturasiya
* İnterkulturalizm

## Ədəbiyyat
* Allatson, Paul (2007), Key Terms in Latino/a Cultural And Literary Studies, Oxford and Malden, MA: Blackwell, ISBN 1-4051-0250-0.
* Duno-Gottberg, Luis. (2003). Solventando las differencias: La ideología del mestizaje en Cuba, Iberoamericana – Frankfurt am Main, Vervuert, Madrid.
* Ortiz, Fernando (1995), Cuban Counterpoint: Tobacco and Sugar, Durham, NC: Duke University Press, ISBN 0-8223-1616-1. Trans. Harriet de Onís. (Original Spanish edition published in 1940. Original translation by Onìs published in 1947, New York: Knopf.)

## İstinadlar