open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əliabad (Saatlı)

**Əliabad** — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun Əliabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 29 noyabr 2002-ci il tarixli 384-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Saatlı rayonunun Əliabad kəndi Məmmədabad kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Əliabad kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisinin sayı 1458 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əlisoltanlı

**Əlisoltanlı** — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun Əlisoltanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Araz çayının sağ sahilində, Muğan düzündədir. Kəndin adının Əlibəy Sultanın (İlisusultanı) adı ilə bağlı olması ehtimal edilir. Potubəyli və Bəylər kəndləri ilə həmsərhəddir.

Əlisoltanlı kəndlərində e. ə. II–III minilliklərə aid arxeoloji abidələr, o cümlədən saxsı qabların qalıqları tapılmışdır.

## Mədəniyyəti
Saatlı rayon M.Əliyev adına Əlisoltanlı kənd tam orta məktəbi Saatlı rayonu üzrə ən yaxşı məktəbdir. 2015-ci ildə məktəb respublikanın ən yaxşı 50 məktəbi sırasında yer aldı və "İlin məktəbi" seçildi. Məktəbin 2003-cü ildə 100 illiyi keçirilmişdir.

Ərazidə həmçinin tikintisi 2014-cü ildə bitmiş məscid də yerləşir. Həmçinin kəndin ərazisində Mirzə Ələkbər Sabirin büstü və İkinci Dünya müharibəsi iştirakçılarının xatirəsinə qoyulmuş heykəl yerləşir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Əlisoltanlı kəndinin ərazisindən Sabir adına suvarma kanalı keçir.

Ərazi, əsasən, yayı quraq keçən mülayim–isti yarımsəhra və quru–çöl iqliminə malikdir. Boz–çəmən, çəmən–boz, şorakət, bataqlıq–çəmən, torpaqları yayılmışdır. Ərazinin florası bir neçə bitki formasiyalarına malikdir. Rütubətin yüksək olduğu yerlərdə, əsasən, adi qamış, qarğı , cil kimi çəmən–bataqlıq bitkiləri geniş yayılmışdır.

Araz çayının daşmasının qarşısını almaq üçün böyük bəndlər çəkilmişdir. Araz çayının daşması nəticəsində əvvəllər böyük meşə ərazisi su altında qalıb bəzi bəndlər suya davam gətirməmişdir.

## Əhalisi
Bakı Dövlət Universitetinin rektoru (1992–1993) hüquq elmləri doktoru, professor Firudin Səməndərov bu kənddə anadan olmuşdur.

Əhali sayı 1643 nəfərdir. 2020-ci ildə əhalinin siyahıya alınmasından sonra Əlisoltanlı əhalisinin sayı 1643-dən 2667-ə artımı kimi qeyd edilib.

## İqtisadiyyatı
Əvvəllər Qıraqlı kəndində fəaliyyət göstərən “ÇTS-Aqro” MMC-nin pambıq emalı zavodunun avadanlığı hazırda Əlisoltanlı kəndində yerləşən sapəyirici fabrikinin ərazisinə köçürülmüşdür. Fabrikin ərazisindəki binalar və qurğularda pambıq emalı üzrə maşın və mexanizmlər yerləşdirilərək pambığın qəbuluna və emalına başlanılmışdır.

Dərslər çox yaxşı keçirilir. Məktəbin şagirdləri xəmsə intellektual yarışlarına hər zaman qatılır. Şagirdləri xəmsə intellektual yarışlarına aparan məktəbin riyaziyyat müəllimi Vüqar Namazovdur. Nəticədə bu il məktəbimiz ölkə üzrə xəmsə intelluktual yarışlarında qazanmışdır.

## Həmçinin bax
* Saatlı rayonu

## İstinadlar
Danayeri

**Danayeri** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qızılca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi əvvəllər dana saxlanılan və Danayeri adlandırılan yerdə salındığı üçün həmin sahənin adını almışdır. Oykonimi türkdilli dana (tana) tayfasının adı ilə də bağlayırlar.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 261 nəfər əhali yaşayır.

## Coğrafiyası və iqlimi
İqlimi-Yayda Mulayim və Quru,Qışda isə sərt və qurudur
Yağıntılar Əsasən Oktyabr ayında başlayır və aprel ayına qədər davam edir.
Süxurları-KAYNAZOY VƏ MEZOZOY ERASI'''-na aitdir Təbaşır çöküntüləri,Yura çöküntüləri və Dördüncü  dövr çöküntüləri
Faydalı Qazıntıları- Qızıl,Aqat,Barit,Gil,Dəmir filizləri,Mineral su mənbələri və Kükürd kolçedanı
Torpağı- Qəhvəyi dağ və Tünd və adı boz-qəhvəyi
İqtisadiyytı- Əsasən Heyvandalıq və Əkinçilik(İxtisaslaşdığı Sahələr Əsasən Pomidor,Xiyar və Lobya)
Zoocoğrafi- Cöl Heyvanlarından Əsasən Qaban,Ceyran,Cüyür,Dovşan,Canavar,Caqqal,Dağ Keçisi,Porsuq,Tülkü,Tısbağa,Oxatan kirpi,Kirpi,İlan,Kərtənkələ,Koramal Üstünlük təşkil edir.
Turizm- İstərsə Təbiəti İstərsədə Qədimi Ərazisinə görə Çox Gözəl Turistik Bir Məkandır.Hər İl 100-lərlə turist ziyarət edir.Turistik Məkanlarına Qalalar və qəsrlər(Qaplan Qala),Qədim və orta dövrlər,Xalçaçılıq,Şərabçılıq,Göl,Qoruq,Pir daği, Şiş dağı ,Şiş qaya,Kuş qaya, göy tala,Qoca Qarı,(Ziyarətgah) və.s misal göstərmək olar

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Dərələyəz (Göygöl)

**Dərələyəz** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Bu adda Xocalı rayonunda da kənd qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 24 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Dozular

**Dozular** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Dozular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 26 dekabr 2006-cı il tarixli 215-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Dozular kəndi Çaylı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Dozular kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Birgöz Dozular olmuşdur. XIX əsrə aid sənədlərdə Yelizavetpol qəzasında birgözdozular adlı maldar elatın adı çəkilir. Oykonim mənşəcə sofulu tayfasının tirələrindən biri olan dozuların adını əks etdirir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Kürəkçayın sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 533 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əzgilli (Göygöl)

**Əzgili** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Toğanalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Kürəkçayın sahilində, Murovdağ silsiləsinin yamacındadır.
* Zaqatala r-nunun Əli Bayramlı i.ə.v.-də kənd. Baş Qafqaz silsiləsinin yamacındadır. Yerli məlumata görə, oykonimlər bu kəndlərin ərazisində əzgil ağacının çox olması ilə bağlı yaranmışdır. Tədqiqatçılar belə güman edirlər ki, toponim erkən orta əsrlərdə qədim bulqar tayfa birliyinə daxil olan türkdilli eskil/eşkil tayfasının adı ilə bağlıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 55 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Təhsil
20 şagird yerlik modul tipli ibtidai məktəbin quraşdırılmasına 5 aprel 2018-ci il tarixli "Ağstafa, Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl, Tovuz və Şəmkir rayonlarında təhsil infrastrukturunun inkişafı ilə əlaqədar tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı"na əsasən 230 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Göyçəkənd

**Göyçəkənd** (əvvəlki adı: **Oktyabr**) — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Göyçəkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Yeni Zod kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Oktyabr kəndi Göyçəkənd kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi
Kənd əhali tərəfindən **Əvlək** adı ilə də tanınır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 685 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Firuzabad (Göygöl)

**Firuzabad** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Üçtəpə kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Gəncə–Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi qoyunçuluğun inkişafı ilə əlaqədar 1949-cu ildə yaranmışdır. Qəsəbəyə akademik Firuz Məlikovun (1902–65) adı verilmişdir. Memorial toponimdir.

## İstinadlar
Haçaqaya

**Haçaqaya** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qırıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi yaxınlığındakı Haçaqaya dağının adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 361 nəfər əhali yaşayır.

## Coğrafiyası və iqlimi
### Görkəmli şəxsləri
* Elşad Məmmədov (1975–1995) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Xaqani (Göygöl)

**Xaqani** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Xaqani kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Xəqani kənd adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. Xəqani kəndi mərkəz olmaqla Xəqəni kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1794 nəfər əhali yaşayır.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırıqlı (Göygöl)

**Qırıqlı**, **Qırıxlı** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qırıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Qırıqlı oyk., düz.
* Goranboy r-nunun Goranlı i.ə.v.-də kənd. Korçayın (Kürək çayı¬nın qolu) sahilində, düzənlikdədir. Oykonim türkdilli qırıqlı tayfasının adı ilə bağlıdır. Tədqiqatlara əsasən, qırıqlı tayfaları XIII əsrdən Yaxın Şərqdə məşhur idilər. Sonralar əfşar tayfasının tərkibində olmuşdular. Səfəvilər dövründə də qmqlılar əfşarların bir qolu kimi göstərilir. Türkiyə ərazisində Qırıqlı kəndinin olması tayfanın orada da yaşamasım göstərir. Qınqlılar XIX əsrin əvvəllərində Qazax və Borçalı mahallarında yaşamışlar. Nadir şah Əfşar (XVIII əsr) da mənşəcə həmin tayfadan olmuşdur;
* Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Oykonim qırıqlı tayfasının adı ilə bağlıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1466 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu
*Bəhmən Quliyev

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Quşqara

**Quşqara** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Quşqara kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Oykonim həmin ərazidən axan Quşqara çayının (indiki Qoşqar çayı) adı ilə əlaqədardır. Qoşqarçayının adı isə qədim türk dillərindəki “qoyun”, “qoç” mənasında işlədilən qoşlar sözü ilə bağlıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1484 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Quşqara türbəsi (Göygöl)

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Bənövşəli

**Bənövşəli** (əvvəlki adı: Mixaylovka) — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Yeni Zod kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Göygöl rayonunun Yeni Zod kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Mixaylovka kəndi Bənövşəli kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Toponimikası
Dağətəyi ərazidədir.

Çar hökumətinin ucqarlara, o cümlədən Azərbaycana köçürmə siyasəti nəticəsində 1847-ci ildə Saratov quberniyasının *Mixaylovka* yaşayış məntəqəsindən gəlmələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Yeni yaşayış məntəqəsinə gəlmələrin əvvəl yaşadıqları Saratovdakı Mixaylovkanın adı verilmişdir. Beləliklə, kəndin keçmiş adı Mixaylovka miqrasiyaya uğramış oykonimdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 139 nəfər yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Göygöl rayonu
Nadil

**Nadil** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Nadil kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Qoşqarçayın (Kürün qolu) sahilində, Qaflanqala silsiləsinin ətəyindədir. Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsi XIX əsrin sonlarında Akarca və ona yaxın olan digər oymaqlardan köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən onlar üçün ayrılmış ərazidə salınmışdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, oykonim nadel (çar Rusiyada təhkimçilik hüququ ləğv edildikdən sonra kəndlilərə vərilən kiçik torpaq sahəsi belə adlanırdı) sözündən olub, "kəndli ailələrinin istifadəsinə verilmiş torpaq payı” manasındadır. Lakin XV əsrə aid mənbədə Azərbaycanda XIII əsrdə baş vərən hâdisələrlə bağlı Şəmkir səhrasında Natil yər adının çəkilməsi bu izahın doğruluğunu şübhə altına alır. Nat/nət/nit bəzi türk dillərində "kürək” demakdir. Güman etmək olar ki, bu tarixi ərazinin adı Şəmkir, Göygöl, Goranboy, Yevlax r-nları ərazisində axan Kürəkçayın adı ilə bağlı yaranmışdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1133 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Milli məclis
Pənahlılar

**Pənahlılar** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Pənahlılar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 26 dekabr 2006-cı il tarixli 215-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Pənahlar kəndi Çaylı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Pənahlar kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi pənahlar nəslinin məskunlaşması nəticəsində yaranmış və həmin nəslin adı ilə də adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Kürəkçayın sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1105 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sərkar (Göygöl)

**Sərkar** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qırıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Sərkar oyk., sadə.
* Samux r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də və Bolçalı i.ə.v.-də iki kənd. Yaşayış məntəqələri keçmişdə Gəncə mahalında maldarlıqla məşğul olmuş sərkar elatının adı ilə bağlıdır. Sərkarlar keçmişdə əsasən Şirvanda yaşayan xançobanılann bir qoludur. Şirvan xanları da bu tayfadan idi. Müəyyən tarixi hadisələrlə əlaqədar Gəncə zonasına köçmüş sərkarlar bu tayfanın tirələrindən olmuşdur. XII əsrin əvvəllərində sərkarlarm bir neçə tirəsinin adı çəkilir və onlar haqqında məlumat verilirdi.
* Gəncə-Qazax düzənliyindədir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 366 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Topalhəsənli (Göygöl)

**Topalhəsənli** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Topalhəsənli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Tarixdə yaşamış topal Teymurun nəticəsi olan topal Həsən bu ərazidə məskunlaşmış və bununla da kəndin adı Topalhəsənli olaraq tarixə keçmişdir.

## Toponimikası
Gəncəçayın sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində burda yaşayanların keçmişdə binə (qışlaq) yeri olmuş indiki ərazidə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Onların yaylaqları Murovdağın şm.-ında Yeddibulaqda yerləşirdi.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1862 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Tulallar

**Tulallar** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Tulallar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
2014-cü il avqustun 13-də AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutu və AMEA Rəyasət Heyəti Mərkəzi Aparatının İnnovasiya şöbəsinin əməkdaşları Göygöl rayonunun Tülallar kəndi ərazisində aşkarlanmış qızıl yataqlarına ezamiyyətə gediblər. 80 ton qızıl, 250 ton gümüş ehtiyatı hesablanmış ərazidə aparılmış tədqiqatlarda məqsəd təbii resursların tədqiqi və test nümunələrinin aparılması üçün araşdırmaların genişləndirilməsi olub.

## Toponimikası
Murovdağ silsiləsinin yamacındadır. Əsl adı Tülalılar olan bu yaşayış məntəqəsi keçmişdə bina olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, bina Tül Alı (Tül onun ləqəbi olmuşdur) adlı şəxsə məxsus olmuş, sonralar daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilərək Tülalılar adlandırılmışdır. Bu coğrafi ad tədricən təhrif olunaraq Tulalar, Tülallar variantlannda qeydə alınmışdır. Oykonimin dulu tayfa adı ila bağlılığı da mümkündür.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 207 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Toğanalı

**Toğanalı** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Toğanalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
İlxıdərə çayının (Kürəkçayın qolu) sahilindədir. Oykonim regionda Toğana kimi məşhurdur. Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonim toğanlı etnonimi ilə əlaqədardır. Toğanlı tayfası qıpçaq tayfa birliyinin tərkibində olmuşdur.

## Əhalisi
*Hal-hazırda əhalisi 989 nəfərdir. Əhalinin əsasını Azərbaycanlılar təşkil edir. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 894 nəfər əhali yaşayır.

## Şəkilləri

Fayl:Togana Ter-Ter river e-citizen.jpg
Fayl:Togana river side e-citizen.jpg
Fayl:Togana forest e-citizen.jpg
Fayl:Togana shelale 1 e-citizen.jpg
Fayl:Togana shelale 2 e-citizen.jpg


## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Üçtəpə (Göygöl)

**Üçtəpə** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Üçtəpə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. **İctimai nəqliyyat** ~ Üçtəpə kəndinin ərazisində Gəncə şəhərindən gələn 31və15 nömrəli mikroavtobuslar hərəkət edir. Kəndin mərkəzi küçəsi(*Ucar məhərrəmov*)Gəncə şəhəri və Bakı–Qazax magistral yolu istiqamətindədir.

## Tarixi

## Toponimikası
* Üçtəpə oyk., sadə.
* Cəlilabad r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi keçmişdə alar tayfasının qışlaq yeri olmuş, XIX əsrin axırlarında kəndə çevrilmişdir. Qışlağın adı oradakı iiç təpənin varlığı ilə bağlı yaranmışdır;
* Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Kənd yaxınlığındakı Üçtəpə dağının adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2364 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Yalqışlaq

**Yalqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qızılca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Qaflanqala silsiləsinin (Kiçik Qafqaz) ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi maldar ellərin qışlağı əsasında yaranmışdır. Oykonim yal (dağ beli) və qışlaq sözlərindən ibarət olub, “dağ belində qışlaq” mənasındadır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 325 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Yeni Qızılca

**Yeni Qızılca** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Yeni Qızılca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 26 dekabr 2006-cı il tarixli 215-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Qızılca kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibində yeni salınmış yaşayış məntəqəsi Yeni Qızılca kəndi adlandırılmaqla rayonun ərazi vahidləri siyahısına daxil edilmiş və bu kənd mərkəz olmaqla, Yeni Qızılca kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1173 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asteklər

**Asteklər** — Mərkəzi Amerikada böyük imperiya və sivilizasiya yaradan xalq. Asteklərin yaratdıqları imperiya 1325-ci ildən 1521-ci ilədək indiki Meksika ərazisində mövcud olmuşdur. Onun paytaxtı Tenoçtitlan (müasir Mexiko) şəhəri olmuşdur.

## Tarixi
Asteklər XII əsrdə Aztlan adlandırdıqları əfsanəvi yerdən köç etdiyinə inanılan bir xalqdır. Onlar köçləri zamanı bir çox çətinliklərlə qarşılaşdılar və nəhayət 1325-ci ildə Meksika vadisində məskunlaşdılar. Onlar burada Tenoçtitlan şəhərinin əsasını qoydular və şəhər tez bir zamanda bölgənin ən mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzinə çevrildi.

Astek İmperiyası XV. əsrdə II Montezuma dövründə zirvəyə çatdı. II. Montezuma Astek ərazisini genişləndirdi və Tenoçtitlan şəhərini möhtəşəm bir paytaxta çevirdi. Lakin 1519-cu ildə Ernan Kortesin başçılığı ilə ispanlar Astek imperiyasına qarşı ekspedisiya təşkil etdilər. İspanlar daha inkişaf etmiş silahlarından və Asteklər arasındakı münaqişələrdən istifadə edərək imperiyanı tez bir zamanda fəth etdilər.

## Sivilizasiya
Astek sivilizasiyası mürəkkəb sosial iyerarxiyaya malik idi. İmperator zirvədə idi. İmperatordan aşağıda zadəganlar, kahinlər, əsgərlər və tacirlər var idi. Cəmiyyətin ən aşağı səviyyəsində qullar var idi.

Asteklər kənd təsərrüfatında xeyli irəliləyiş əldə etmişdilər. Qarğıdalı, lobya və balqabaq kimi məhsullar yetişdirirdilər. Bundan əlavə, ticarət də Astek iqtisadiyyatında mühüm rol oynamışdır. Asteklər qızıl, gümüş, obsidian və lələk kimi məhsulları digər xalqlarla ticarət edirdilər.

### Din
Asteklər çoxallahlı dinə inanırdılar. Ən əhəmiyyətli tanrılar günəş tanrısı Huitzilopochtli, yağış tanrısı Tlaloc və döyüş tanrısı Tezcatlipoca idi. Asteklər tanrılarını razı salmaq üçün insan qurbanları verirdilər.

### Astek təqvimi

## Mədəniyyət
Asteklər bu gün də hiss olunan bir miras qoydular. Astek dili olan Nahuatl hələ də Meksikada danışılır. Astek mətbəxi və ənənələri də Meksika mədəniyyətində mühüm yer tutur.

Asteklər riyaziyyat, astronomiya və memarlıqda da əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə etdilər. Astek piramidaları və məbədləri bu gün də turistləri cəlb edir.

## İstinadlar
Zurqes

**Zurqes** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimikası
Zurnabad oyk., mür. Gəncəçayın sahilində, Kiçik Qafqaz dağlarının ətəyindədir. Oykonim qədim türk dillərindəki zurum (ordu) və abad (yer, ərazi, kənd) komponentlərindən düzəlib, "ordugah, ordu olan yer", "qarnizon" mənasındadır. Bu mənada oykonim Ordubad və Şahnabad toponimləri ilə sinonimlik təşkil edir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 719 nəfər əhali yaşayır.

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qaradağlı (Beyləqan)

**Qaradağlı** — Azərbaycan Respublikasının Beyləqan rayonunun Yuxarı Çəmənli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi mənşəcə Səfəvilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsində böyük rol oynamış qızılbaşların Qaradağlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Tayfa isə öz adını Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalının adından almışdır. Səfəvilər hakimiyyətə keçdikdən sonra Qaradağlılar müxtəlif ərazilərə yayılmışlar. Qaradağlı adlı kəndlər də məhz həmin tayfaya məxsus ailələrin etnik adını əks etdirir. XX əsrin 30-cu illərinədək Laçın rayonunun Güləbird kəndi yaxınlığında da Qaradağlı adlı kənd olmuşdur. Bu kəndin adı Sarı Aşığın bir bayatısında çəkilir. XX əsrin 60-cı illərinədək Ermənistan ərazisində Qaradağlı adlı kənd qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasında bələdiyyələrin siyahısı
Acıqıjı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vall dili

**Valli dili** — Kelt dillərindən biridir. Bu dil əsas Böyük Britaniyada Uelsdə və Argentinanın Çubut ərazisində yayılmışdır. 2006-cı ilin siyahı alınmasına görə dunyada bu dilin daşıyıcısı 750.000 nəfərdən çoxdur.

Uelsdə şimalı və cənubi Valli dilinin dialektləri vardır.

## Ədəbiyyat

# Arwyn Watkins T. Welsh // Ball, MJ, Fife, J (ed.) The Celtic Languages. London, N. Y., 1993
# King G. A Comprehensive Grammar of Modern Welsh. London, N.Y., 1994
# Morris-Jones J. An Elementary Welsh Grammar. Oxford, 1931.
# Morris-Jones J. A Welsh Grammar. Historical and Comparative. Oxford, 1977 [1913].
# Thomas, P. W. Gramadeg y Gymraeg. Caerdydd, 1996
# Thorne, D. A Comprehensive Welsh Grammar. Oxford, 1993
#J.W. Aitchison and H. Carter. Language, Economy and Society. The changing fortunes of the Welsh Language in the Twentieth Century. Cardiff. University of Wales Press. 2000.
# Королёв А.А. Валлийский язык // Языки мира. Германские языки. Кельтские языки. — М.: Academia. Серия: Языки Евразии, 2000. — С. 472. — ISBN 5-87444-101-8.
# J.W. Aitchison and H. Carter. Spreading the Word. The Welsh Language 2001. Y Lolfa. 2004
# Калыгин В.П., Королёв А.А. Введение в кельтскую филологию. Изд.3, испр. — М., 2012. — 272 с. — ISBN 978-5-397-02408-

## İstinadlar


## Həmçinin bax
Küp

**Küp** — mayeləri tutmaq üçün çox istifadə olunan bir qab növüdür. Dökülmək və ya içmək üçün açılan, bəzən dar olan bir qolu var və tez-tez tökülən bir dodaq var. Tarix boyu küplər metaldan hazırlanmışdır və keramika və ya şüşədən və plastikdən indi yayılmışdır.

## Nümunələr

Fayl:WHISKEY JUG WITH BEAR.JPG|Daşdan hazırlanmış viski qabı
Fayl:Hamilton and Inches Claret jug.jpg|Hamilton və İnç gümüş klaret sürahi, Edinburq 1902
Fayl:Somerset Cider Jugs (2518375463).jpg|Suyu qabları. Somerset, İngiltərə
Fayl:DublinSterlingSilverHotWaterJug.jpg|Gümüşü isti su qabı, Dublin c1770, daha yüksək bazaya sahib bir çaydanlıq formasından istifadə edir.
Fayl:Bartmen (5159258939).jpg|17-ci əsrdə yaşayan iki Alman Bartmann qabı
Fayl:Refilling 18L water jug bottled water 5219.JPG|18 L doldurula bilən plastik su qabı
Fayl:Milk jug upright.jpg|Formalı plastik şüşə süd üfləyin; bəzən Amerikada “süd qabı” adlandırılır
Fayl:64 fluid ounce Growler style beer bottle in brown glass with a screw top cap.jpg|Yetişdirən pivə şüşəsi və ya “sürahi”
Fayl:Glass juglet with vertical ribbing MET DP141682.jpg|Şaquli yivli Roma şüşəsi. 1-ci əsrin ikinci yarısı
Fayl:Enamel wash basin and jug, South Africa.jpg|Emaye əlüzyuyanla və küpə
Fayl:Portugal. (A man carrying a jug.) - NARA - 541753.jpg|Küplü adam, Portuqaliya, 1950


## İstinadlar
Şarl Jozef Bartelemi Dümortye

**Şarl Jozef Bartelemi Dümortye** (; ) — Belçika bitaniki, təbiətşünası və siyasi xadimi, Belçika parlamentinin nümayəndələr palatasının üzvü, Belçikanın Dövlət naziri.

## Həyatı
Şarl Jozef Bartelemi Dümortye ilk növbədə Belçikanın florasını öyrənmiş, sonra isə onurğalı və onurğasız heyvanların tədqiqi ilə məşğul olmuşdur.

Dümortyenin çoxsaylı elmi işlərində bitkilərin sistematikası və anatomiyasına, bağırsaqboşluqluların anatomiyası və fiziologiyası, molyuskların embriologiyası, insanabənzər meymunlarla delfinlərin müqayisəli anatomiyası yer almışdır.

1832-ci ildə ilk dəfə olaraq yosun hüceyrələrinin bölünməsini təsvir etmişdir.

## Çap olunmuş əsərləri
* Commentationes botanicae. Observations botaniques. Imprimerie de C. Casterman-Dieu, Tournay, 1823
* Observations sur les graminées de la flore de Belgique. J. Casterman aîné, Tournay, 1823
* Analyse des familles des plantes, avec l’indication des principaux genres qui s’y rattachent. J. Casterman aîné, Tournay, 1829
* Lettres sur le manifeste du Roi et les griefs de la nation, par Belgicus. J. Casterman aîné, Tournay, 1830
* Sylloge Jungermannidearum Europae indigenarum, earum genera et species systematice complectens. J. Casterman aîné, Tournay, 1830
* Recherches sur la structure comparée et le développement des animaux et des végétaux. M. Hayez, Bruxelles, 1832
* Essai carpographique présentant une nouvelle classification des fruits. M. Hayez, Bruxelles, 1835
* La Belgique et les vingt-quatre articles. Société nationale, Bruxelles, 1838
* Observations complémentaires sur le partage des dettes des Pays-Bas. Société nationale, Bruxelles, 1838

## İstinadlar
Qırmızı Saqqallar

**Qırmızı Saqqallar** — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Borsunlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndinin bir neçə yüz metrliyində, Talış kəndi ilə Tap Qaraqoyunlu kəndi arasında yerləşir.

## Tarixi
Bu kəndə burada yaşayan tayfaya görə **Qazaxlar** da deyilir. XX əsrin 60-cı illərinə qədər bu kənddə 40-dan çox ailə yaşayırdı. Qonşuluqda olan Ağdərə rayonunun (keçmiş Dağlıq Qarabağın Mardakert rayonu) Talış kəndində yaşayan ermənilər çoxluqlarından istifadə edərək, bu kəndə həmişə təzyiqlər göstərmiş, nəticədə hazırda həmin kənddə əhali yaşamır.

Qırmızı Saqqallar kənd inzibati ərazisi 2 aprel 2016-cı il tarixinədək erməni təcavüzkarları tərəfindən işğal altında saxlanılmışdır. Tərtər rayonunun tərkibinə 1992-ci ildə verilib.

Hazırda ermənilərin mövqeyi xalq arasında "Ağuçuq", "Yaltaxıl" adlanan ərazidə yüksəklikdə yerləşdiyinə görə bütün ətraf kəndləri atəş altında saxlayırlar.

5 iyul 2000-ci ildə Borsunlu kəndi Sarov kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq həmin kənd mərkəz olmaqla Borsunlu kənd inzibati ərazi vahidi yaradılıb. Sarov kənd inzibati ərazi vahidinin Qırmızı Saqqallar kəndi Borsunlu kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilib. 2 aprel 2016-cı ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçib.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi Qazax mahalından köçüb gəlmiş “qırmızısaqqallar” nəslininin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Mənbələrdə Qazaxlar, Qırmızı Qazaxlar adı ilə də qeydə alınmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qırmızı-Saqqallar kəndi İncəçay çayının sağ sahilində, Qarabağ düzündə yerləşir. Bu kənd Goranboy rayonunun Tapqaraqoyunlu kəndi ilə (İncəçay çayının sol sahilində) əks istiqamətdə yerləşir.

Bu kəndin coğrafi mövqeyi də ermənilərin daima hücumuna şərait yaratmışdı. Belə ki, bu kəndin ərazisi Ağdərə rayonunun Talış kəndinin ərazisində yerləşir, lakin inzibati tabeçiliyinə görə həmişə Tərtər rayonuna tabe olmuşdur.

## İstinadlar
Ərəş (şəhər)

**Ərəş** — Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri. Şirvan ərazisində, indiki Yevlax rayonunun Xaldan qəsəbəsinin sahəsində mövcud olmuşdur.

## Tarixi
Ərəşin adına XV əsrə qədərki mənbələrdə təsadüf olunmur. Ehtimal etmək olar ki, Ərəş şəhər kimi məhz bu zamandan mövcuddur. Tarixçi Əmin Əhməd Razinin fikrincə, Ərəşin əsası Ənuşirəvan (Sasani hökmdarı I Xosrov) tərəfindən qoyulmuşdur. İndiki Xaldan kəndini xalq arasında Ərəş də adlandırırlar. Haqqında söhbət gedən əsl Ərəşin mərkəzi, ehtimal edidiyinə görə, Xaldandan üç kilometr şərqdə, Nemətabad deyilən kənddədir. XVI əsrdə ingilis səyyahları Ərəşin adını bütün Cənubi Qafqazın iri ipəçilik mərkəzi kimi çəkirlər. Ceffri Deketin
yazdığına görə, Ərəş Şamaxıdan dəvə yolu ilə 4 günlük məsafədə yerləşirdi. A.Cenkinson yazırdı: "Ölkənin Ərəş adlanan baş və ən varlı ticarət şəhəri Gürcüstan sərhədində yerləşirdi. Onun ətrafında hər şeydən çox xamna istehsal olunur. Ticarət etmək üçün bura türklər, suriyalılar və başqa əcnəbilər gəlirdi". C.Deket də bunu təsdiq edərək yazırdı ki,"bu ölkənin başlıca əmtəəsi... Ərəş adlanan şəhərdə bol olan xamnadır".

Yenə də həmin mənbənin məlumatına görə, Ərəş bazarlarında, hər bağlamada bir funt olan 100 min funtluq müxtəlif növ, o cümlədən rənglənmiş (al) ipək almaq olar. 15 unsiyaya bərabər 1 funt çəkisi olan hər bağlama 5 pensə bərabər 23 şahıya satılırdı. Beləliklə, ipəyin funtu 11 şillinq 6 pensə başa gəlirdi. A.Edvards göstərirdi ki, hər ata 50-60 batman yük vurmaqla 3000-4000 atı yükləmək olar.

Bu, təqribən 240 min batmana bərabər idi. Venesiyalı Minadoi Ərəşin adını Səfəvilər dövlətinin başlıca şəhərləri sırasında çəkir. O yazırdı: "Ərəş tacirlərin sadəcə "tatoxes" adlandırdığı gözəl ağ ipəyi xeyli miqdarda istehsal edirdi". Minadoi daha sonra yazırdı ki, Osmanlı dövləti ilə müharibə gedişində fəlakət və dağıntılar nəticəsində həmin ərazidə indi daha ipək istehsal edilmir.

## Həmçinin bax
* Ərəş sultanlığı
Vəkil

**Vəkil** — qanunvericiliklə bağlı məsləhət verməyə, hüquqi sənədlər tərtib etməyə və ya şəxsləri hüquqi məsələlərdə təmsil etməyə ixtisaslaşmış şəxsdir. Vəkilin işi konkret hüquq sistemindən, yurisdiksiyadan və ixtisaslaşdığı sahədən asılı olaraq dəyişə bilər.

Tarixən vəkillərin rolu qədim sivilizasiyalara, məsələn, Yunanıstan və Roma dövrlərinə qədər gedib çıxır. Müasir dövrdə vəkillik fəaliyyəti cinayət və ya mülki məhkəmələrdə müştərilərin təmsil olunması, biznes əməliyyatları üzrə məsləhət verilməsi, əqli mülkiyyətin qorunması və qanunlara və qaydalara riayət olunmasına nəzarət kimi fəaliyyətləri əhatə edir.

Ölkədən asılı olaraq, vəkil olmaq üçün tələb olunan təhsil bakalavr hüquq dərəcəsinin əldə edilməsindən tutmuş magistratura səviyyəsində təhsil və peşəkar hazırlığa qədər dəyişə bilər. Bir çox yurisdiksiyalarda hüquq fəaliyyətinə başlamaq üçün əlavə olaraq imtahan — vəkillik imtahanı vermək də tələb olunur.

Vəkil kimi işləmək, adətən, abstrakt hüquqi nəzəriyyələrin və biliklərin konkret problemlərin həllinə praktik şəkildə tətbiqini əhatə edir. Bəzi vəkillər isə əsasən hüququn aliliyinin, insan hüquqlarının və hüquq peşəsinin maraqlarının qorunması sahəsində çalışırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Vəkillik
İki kapitan (teleserial, 1976)

**İki kapitan** () — rejissor Yevgeni Karelovun 6 seriyalı filmi.

## Məzmun
Sanya Qriqoryevin əhvalatı ondan başlayır ki, əyalət şəhəri olan Enskdən Moskvaya gəlir. O, qütb dairəsində təyyarəçi olur və öz həyatını Arktikada itkin düşmüş İvan Tatarinovun ekspedisiyasını axtarır. Sanya getdikcə Tatarinovun qızı Katyaya aşiq olur, lakin bu məhəbbət Katyanın əmisi Nikolay Antonoviçə mane olur. Sonradan bəlli olur ki, Nikolay Antonoviç həmin ekspedisiyanın qayıtmaması üçün əlindən gələni etmişdir…

## Film haqqında
* Film 6 seriyadan ibarətdir. Seriyaların adı belədir:
# Köhnə məktub
# Tatarinovlar
# Katyanın atası
# Şturman Klimovun gündəliyi
# Mübarizə etmək və tapmaq
# Tapmaq və təslim olmamaq

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifləri:** Yevgeni Karelov, Vladimir Savin, Veniamin Kaverin
: **Rejissor:** Yevgeni Karelov
: **Operator:** Valentin Makarov
: **Rəssam:** Mixail Kartaşov
: **Bəstəkar:** Yevgeni Ptiçkin

### Rollarda
: Boris Tokaryev — Sanya Qriqoryev
: Seryoja Kudryavsev — Sanyanın uşaqlığı
: Yelena Prudnikova — Katya
: Lena Lobkina — Katyanın uşaqlığı
: Yuri Boqatıryov — Romaşov
: Alyoşa Sençev — Romaşovun uşaqlığı
: Nikolay Qrisenko — Nikolay Antonoviç
: Georgi Kulikov — İvan Pavloviç
: İrina Peçernikova — Mariya
: Vladimir Zamanski — həkim İvan

## Mənbə
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 171.

## Xarici keçidlər
* Filmin musiqisi. Bəstəkar: Yevgeni Ptiçkin
Arçman

**Arçman** — Türkmənistanın Beherden rayonunda, təxminən 11 km məsafədə yerləşən eyniadlı isti bulaqları ilə məşhur olan kənd.

## Etimologiya
Rəvayətə görə, isti bulaqlar (və kənd) dəri xəstəliyindən sağaldıqdan sonra onun müalicəvi xüsusiyyətlərini kəşf edən bir çobanın adını daşıyır. Türkmənlərin qədim əfsanəsinə görə Arçman adlı bir çobanı bütün xəstəliklərin sirayətedicisi hesab edərək onu öz doğma kəndlərindən didərgin salırlar. O, özünə sığınacaq axtararkən bir bulağa rast gəlir, onun suyundan içir, sonra bu suda çimərək özünü tamamilə sağlam sayır. Müalicə əhəmiyyətinə malik bu bulaq o vaxtdan Arçman bulağı adlanır. 

## Tibbi turizm
Arçman Sanatoriyası ( ) 1915-ci ildə açılmışdır.  

2001-ci ildə prezident Niyazov keçmiş sovet obyektlərini əvəz edən kurortu açmış və bura 2009-cu ildə 920 çarpayılıq mərkəzə çevrilmişdir. Kurortun yaxınlığında Qoçqar ataya həsr olunmuş kiçik bir məqbərə var.

### Limnologiya
Su bir qədər qələvidir və sulfid səviyyəsi aşağıdır; içməli su kimi təsnif edilir. Xlor, natrium, kalsium və maqnezium kimi minerallarla zəngindir.

## İstinadlar
Vəzir qambiti

**Vəzir qambiti** — Şahmatda **1. d2-d4 d7-d5 <br /> 2. c2-c4.** gedişləri ilə başlanan debüt.

Qambitin ilk təhlilləri gettin əlyazmalarında, həmçinin şahmatçılardan Polerionun, Salvionun və Stammanın oyunlarında təhlil edilir.

## Qaraların mümkün cavabları

**2. ... e7-e6** — Qəbul edilməmiş Vəzir qambiti

**2. ... dxc4** — Qəbul edilmiş Vəzir qambiti

**2. ... e7-e5** — Albin kontrqambiti

**2. ... c7-c6** — Slavyan müdafiəsi

## Həmçinin bax
* Raqozin müdafiəsi
* Tarraş müdafiəsi

## İstinadlar
Mərkəzi debüt

**Mərkəzi debüt** — Şahmatda '''1. e2-e4 e7-e5  2. d2-d4 e5:d4  3. Vd1:d4 
gedişləri ilə başlayan debüt.

Şahmata dair qədim əsərlərdə xatırlanan bu debütə XIX əsrin 80-ci illərində keçirilən yarışlarda təsadüf olunur.

## İstinadlar
Fransız müdafiəsi

**Fransız müdafiəsi** — Şahmatda  **1. e4 e6**, gedişləri ilə başlayan debüt. Demək olar ki həmişə **2. d4 d5**, gedişləri ilə davam edir.

1834-1836-cı illərdə London şahmatçıları ilə yazışma oyununda müvəffəqiyyətlə yarışan parisli şahmatçıların şərəfinə adlandırılmışdır.

## Əsas xətt: 2. d4 d5
* **3. Ac3:**
** **3... Fb4** — Vinaver variyantı
** **3... Af6** — Klassik variyant
** **3... dxe4** — Rubinşteyn variyantı 
* **3. Ad2** — Tarraş sistemi
* **3. e5** — Nimtsoviç sistemi
* **3. exd5**

## İstinadlar
Şotlandiya görüşü

**Şotlandiya görüşü** —
# e2-e4 e7-e5;
# Ag1-f3 Ab8-c6;
# d2-d4 gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

1824-cü ildə Şotlandiyanın Edinburq şəhəri ilə London arasında yazışma ilə keçirilən matçın şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Təhlil (şahmat)

**Təhlil** — Şahmat termini

Mövqedə yaranmış görüşlərin və mümkün vəziyyətlərin qiymətinin araşdırılması. Təhlil variantların işlənməsini və ya yaranmış görüşlərin qiymətləndirilməsini özündə birləşdirir. Variantların hesablanması və mövqenin qiymətləndirilməsi təhlil bacarığının əsasını təşkil edir.

## İstinadlar
Hücum (şahmat)

**Hücum** — Şahmat termini.

Şahmat görüşlərində hücumetmə, məqsədə çatma üsuludur. Hücum obyektləri müxtəlif ola bilər. Lakin əsas məqsəd rəqibin şahı üzərinə hücuma keçməkdir. Əgər hücuma qarşı hücum edilirsə, bu, əks-hücum adlanırr.

## İstinadlar
Seminol müharibəsi

**Seminol müharibəsi** — 1835-1842-ci illərdə Şimali Amerikada yaşayan hind qəbiləsi seminollar ilə ABŞ arasında olmuş qanlı müharibədir.

## Mənbə

***V.Morev**, *«Zəncilər həbsxanası»*, Bakı, «Uşaqgəncnəşr» nəşriyyatı, 1953, səh. 121.
Keçiddə götürmə

**Keçiddə vurma** — Şahmat termini

Başlanğıc mövqedən birdən-birə iki xana hərəkət edərək, rəqibin piyadası ilə üfüqi vəziyyətdə duran piyadanı götürmək deməkdir. Keçiddə vurma (bəzi ədəbiyyatlarda "keçiddə götürmə") yalnız müvafiq gedişdən sonra ola bilər.

## Debütdə tətbiqi

Rus görüşü:
* **1.e4 e5**
* **2. Af3 Af6**
* **3.d4 ed**
* **4.e5 Ae4**
* **5. V:d4 d5** (diaqrama bax)
* **6.ed**.

## İstinadlar
Çəngəl (şahmat)

**Çəngəl** — Şahmat termini.

Piyadanın və ya atın eyni vaxtda iki fiqura və ya piyadaya hücumu.

## İstinadlar
Qambit (şahmat)

**Qambit** — şahmat termini.

Tərəflərdən birinin (daha çox ağlar) mərkəzdə piyadaların inkişafını sürətləndirmək və ya piyada üstünlüyünə nail olmaq üçün maddi üstünlüyü (adətən piyadalar hesabına) qurban verdikləri debütlərin adı.
Oyunun açılış mərhələsində rast gəlinir, oyunun strateji hissələrindən hesab olunur.  2 məşhur qambit: 
# Kralsahibi Qambit (King's Gambit)
# Dama Qambit (Queen's Gambit).
Təcrübəli şahmatçılar qambitdən rəqibin psixoloji və mövqe strategiyasına təsir etmək üçün istifadə edirlər. Bu yanaşma ilə, oyunçulardan biri piyada və ya fiqur qurban verərək böyük oyun üstünlüyü qazanmağa çalışırlar.

Qambitlərin bir çox fərqli növləri var. Hər birinin özünəməxsus açılış addımı və ona uyğun müdafiə sistemləri, qarşıhücum strategiyaları vardır .

## İstinadlar
Qrosmeyster

**Qrosmeyster** ( — **böyük usta**) — FİDE tərəfindən verilən ən yüksək şahmat titulu.

Əvvəllər rəsmi statusu olmayan ən yaxşılara cəmiyyətlər tərəfindən verilən rütbə. 1949–1950-ci illərdə beynəlxalq qrosmeyster rütbəsi rəsmi status almışdır. SSRİ-də və Macarıstanda milli qrosmeyster rütbəsi də var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Qrosmeysterləri
* Şahmat oyun qaydaları
* Qadınlar arasında Şahmat üzrə Dünya Çempionları
Təşəbbüs (şahmat)

**Təşəbbüs** — Şahmat termini

Rəqibin fiqurlarını və imkanlarını təhlükəyə almaq üçün göstərilmiş fəallıq.

## İstinadlar
Kombinasiya (şahmat)

**Kombinasiya** — Şahmat termini

Bu və ya digər məqsədə çatmaq üçün nəzəri elementlərin uyğunlaşaraq xüsusi mövqedən istifadə olunması.

## İstinadlar
Mat (şahmat)

**Mat** — Şahmat termini

Müdafiəsi olmayan elan edilmiş şah. Beləliklə mat olanda:
* Bir tərəfin şahı zərbə, yəni "şah" altındadır.
* Şahın gedişləri yoxdur.
* Şahı müdafiə eləmək üçün fiqur yoxdur.
* Şah, "şah" verən fiquru vura bilmir.

Mat alan tərəf məğlub olur.

## Həmçinin bax
* Məğlubiyyət (şahmat)

## İstinadlar
Mittelşpil

**Mittelşpil** — Şahmat termini

Hər iki tərəfin əsas qüvvələrini hərəkət etdirərək, mübarizənin başlandığı mərhələsi.

## İstinadlar
Şahmat notasiyası

**Şahmat notasiyası** — Şahmat termini

Müəyyən bir mövqenin və ya görüşün yazılması sistemi.

## İstinadlar
Endşpil

**Endşpil** (almanca: *oyunun sonu*) — Şahmat termini.

Şahmat oyununun sonluq hissəsi belə adlanır. Başlıca xüsusiyyəti odur ki, taxta üzərində fiqurlar az olur.

## İstinadlar
Qurban (şahmat)

**Qurban** — Şahmat termini.

Müəyyən edilmiş məqsədə nail olmaq üçün könüllü surətdə verilmiş maddi üstünlük.

## İstinadlar
Pat

**Pat** (fransızca pat, italyanca patta — "heç-heçə oyun") — şahmatda, gediş etməli olan tərəfin, heç-bir mümkün gedişi olmadığı, eyni zamanda şahı zərbə altında olmadığı bir hal. Pat heç-heçə ilə nəticələnir.

## İstinadlar
Oppozisiya (şahmat)

**Oppozisiya** — Şahmat termini.

Bu, şahların elə bir yerləşməsidir ki, şaquli, üfüqi, yaxud diaqonal xəttlər üzrə onların arasındakı xanaların sayı tək olsun.

## İstinadlar
Tələ (şahmat)

**Tələ** — Şahmat termini

Rəqibin uduş güman etdiyi, əslində isə səhv olan gediş.

## İstinadlar
Keçid piyadası

**Keçid piyadası** — Şahmat termini

Qarşısında rəqibin maneə törədən piyadası olmayan piyada.

## Debütdə tətbiqi

Rus görüşü (şahmat):
* **1.e4 e5**
* **2. Af3 Af6**
* **3.d4 ed**
* **4.e5 Ke4**
* **5. V:d4 d5** (diaqrama bax)
* **6.ed**.

## İstinadlar
FİDE

**FİDE** (, *FIDE*) — beynəlxalq şahmat federasiyası, idman təşkilatı.

Şahmatın inkişafı və populyarlaşması ilə məşğul olur. Əsası 1924-cü ilin 20 iyulunda Parisdə qoyulmuşdur. 158 milli federasiya, o cümlədən Azərbaycan Şahmat Federasiyası FİDE-nin üzvüdür (2011). Bayrağı, himni və devizi ("Gens una sumus" –"Biz hamımız bir ailəyik") vardır. 1980 ildən YUNESKO-nun üzvüdür. Mənzil qərargahı Afinadadır. Rəsmi dilləri: fransız, rus, ingilis, alman və ispan. FİDE və qadınlar arasında dünya (1948 ildən kişilər), şahmat üzrə qadınlararası dünya çempionatı (1927 ildən)  və Avropa çempionatları (şəxsi və komanda), Ümumdünya şahmat olimpiadası (1927 ildən kişilər və 1957 ildən qadınlar arasında) və başqa böyük yarışlar keçirir. İldə iki dəfə dünyanın aparıcı şahmatçılarının reytinq cədvəlini dərc edir; qrosmeyster, beynəlxalq usta, FİDE ustası adlarını verir. Rəhbər orqanları FIDE Baş Assambleyası, FIDE Mərkəzi komitəsi və FIDE İcraiyyə komitəsidir. FİDE-nin tərkibində müxtəlif komissiyalar, o cümlədən kvalifikasiya, inkişaf etməkdə olan ölkələrə yardım, oyun qaydaları, şahmatın kompyuterlə və məktəblərdə tədrisi və s. fəaliyyət göstərir. FİDE-yə bir sıra başqa beynəlxalq şahmat təşkilatları, o cümlə dən Beynəlxalq məktublaşma ilə şahmat oyunu federasiyası (IKCF), Görməqüsuru olan şahmatçıların beynəlxalq assosiasiyası (IBCA). FİDE-nin şahmat kompozisiyası üzrə daimi komissiyası bir ləşdirilmişdir. FİDE-nin prezidenti Kirsan İlyu-mjinovdur (1995 ildən).

## Prezidentlər
* 1924–1939 Alexander Rüb 
* 1939-1946 Augusto de Muro  
* 1946-1949 Alexander Rüb 
* 1949–1970 Folke Roqard 
* 1970–1978 Maks Eyve 
* 1978–1982 Fridrik Olafsson 
* 1982–1995 Florensio Kampomanes 
* 1995–2018 Kirsan İlyumjinov 
* 2018-cari Arkadiy Dvorkoviç 

## FIDE şahmat üzrə dünya çempionu
* 1948 - 1957 : Mixail Botvinnik /  
* 1957 - 1958 : Vasili Smıslov / 
* 1958 - 1960 : Mixail Botvinnik / 
* 1960 - 1961 : Mixail Tal / 
* 1961 - 1963 : Mixail Botvinnik / 
* 1963 - 1969 : Tiqran Petrosyan / 
* 1969 - 1972 : Boris Spasski / 
* 1972 - 1975 : Robert Bobbi Fişer / 
* 1975 - 1985 : Anatoli Karpov / 
* 1985 - 1993 : Harri Kasparov / 
* 1993 - 1999 : Anatoli Karpov / 
* 1999 - 2000 : Aleksandr Xalifman / 
* 2000 - 2002 : Vişvanatan Anand / 
* 2002 - 2004 : Ruslan Ponomaryov / 
* 2004 - 2005 : Rüstəm Qasımcanov / 
* 2005 - 2006 : Veselin Topalov / 
* 2006 - 2007 : Vladimir Kramnik / 
* 2007 - 2013 : Vişvanatan Anand / 
* 2013 - 2023 : Maqnus Karlsen / 
* 2023 - 2024 : Dinq Liren / 
* 2024 - .....: Qukeş Dommaracu / 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Suqsvanq

**Suqsvanq** () — şahmatda istənilən bir gedişi ona məğlubiyyət gətirəcək olan vəziyyət.

İndiki dövrdə bu termin təkcə şahmatda yox, digər bilyard kimi idman növlərində, qumar və stolüstü oyunlarda, eləcə də bir çox başqa sahələrdə və hətta gündəlik həyatda istifadə olunur.

## İstinadlar
Aşıq Abbasəli

**Aşıq Abbasəli** (tam adı:*Xəlilov Abbasəli Süleyman oğlu*; ) — Azərbaycanlı aşıq və şair.

## Həyatı
Aşıq Abbasəli 31 dekabr 1913-cü ildə Göyçə mahalının Daşkənd kəndində anadan olub. Şair Məmmədhüseynin nəticəsidir. 1941–1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmiş, orden və medallarla təltif olunmuşdur.

Aşıq Abbasəli müharibədən qayıtdıqdan sonra uzun müddət Gədəbəy rayonunda yaşamışdır. 1953-cü ildə ata-baba yurdu olan Göyçə mahalından həmkəndliləri və qohumları deportasiya olunduqdan sonra 1965-ci ildə Aşıq Abbasəli də Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndinə köçmüşdür.

Aşıq Abbasəli 93 il yaşamış və 30 sentyabr 2007-ci ildə Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndində vəfat etmişdir. Yeni Daşkənd kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Yaradıcılığı
Aşıq Abbasəlinin ustadı Göyçə mahalının Yarpızlı kəndindən olan Aşıq İslam olmuşdur. Aşıq Abbasəli qardaşı Aşıq Novruzun ustadı idi. Aşıq Abbasəli uzun müddət saz çalıb oxumuş həm ifaçı aşıq kimi, həm də yaradıcı aşıq kimi tanınmışdır. Xasay Zeynalovun 2001-ci ildə yazdığı "Göyçə mahalının tarixindən yarpaqlar" adlı əlyazmasında Aşıq Abbasəli ilə Aşıq Əli Şairovun bir deyişməsi verilmişdir (səh.107–108).

## İstinadlar
Qoşalaşmış piyada

**Qoşalaşmış piyada** — Şahmat termini

Bir tərəfin iki (üç) piyadasının bir şaquli xətt üzərində dayandığı piyadalar.

## İstinadlar
Məğlubiyyət (şahmat)

**Məğlubiyyət** — Şahmat termini

Şahmatçının vaxtı ötürməsi, təxirə salınmış gedişdə düzgün olmayan gedişi etməsi və ya özünü məğlub sayması. Bundan əlavə yarışların keçirilməsi qaydalarını pozduğu zaman da şahmatçıya məğlubiyyət elan edilir.

## İstinadlar
Müxtəlif rəngli fillər (şahmat)

**Müxtəlif rəngli fillər** — Şahmat termini

Rəqiblərin müxtəlif rəngli xanalarla hərəkət edən filləri.

## İstinadlar
Seytnot (şahmat)

**Seytnot** — Şahmat termini.

Düşünmək üçün vaxtın çatışmazlığı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Borsunlu (Tərtər)

**Borsunlu** — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.İncəçay (Kürün sağ qolu) sahilində, düzənlikdədir. Etnotoponimdir.

## Mədəniyyəti
Əhalinin əsas məşquliyyəti əkinçilik və heyvandarlıqdı. Bu zaman əhali su mənbəyi olaraq İncə çayından, vaxtilə Qarabağ xanı tərəfindən çəkilmiş "Xan arxı"ndan, o cümlədən sovet dövründə isə Sərsəng su anbarından gələn kanaldan istifadə edirlər. Borsunlu kəndi tarixi memarlıq abidələri ilə də zəngindir.

Köhnə kənd qəbirsanlıqında qədim türbələr, sildırım kiçik dağ silsiləsində Kaftar mağarası, küp qəbirlər, o cümlədən kənd yaxınlığındakı, düzənlikdə yerləşən kurqanlar (yerli əhali bunlara təpələr deyir), gələcəkdə arxeoloqlar tərəfində araşdırılması üçün öz növbələrini gözləyirlər.

## Toponimi
Borsunlu kəndinin adı **Borsun** tayfası ilə əlaqələndirilir, bu tayfa türk mənşəli bir boy olmuş və Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdır. 

## Coğrafiyası və iqlimi
Borsunlu kəndi rayon mərkəzindən 27 km, Tərtər-Gəncə magistral yolundan isə 9 km aralı şimal-qərbdə yerləşir. Bosunlu kəndindən Kiçik Qafqazın Murov dağ silsiləsi aydın görünür. Kənd çox da yüksək olmayan dağ silsilələrinin əhatəsində və İncə çayının sahilində düzənlikdə yerləşir. Kəndin ətrafı münbit torpaqlara sahibdir, bu da əsasən əkinçilik və heyvandarlığın inkişaf etməsinə şərait yaradır.

## Əhalisi
Kənddə 300-ə yaxın ailə yaşayır,1500-ə yaxın əhalisi var.

Kənd Goranboy rayonunun Tapqaraqoyunlu, Xan qərvəndi, Tərtər rayonunun Sarov, Dəmirçilər kəndi, Ağdərə rayonunun Talış kəndi (Keçmiş Mardakert rayonu) ilə qonşuluqda yerləşir. Ona görə də Borsunlu kəndi ermənilərin yaşadığı Talış kəndi tərəfindən həmişə atəş altında saxlanılır.

Qeyd: Borsunlu kəndi çox vaxt KİV vasitələrində Goranboy rayonunun Borsunlu kəndi ilə səhv salınır. Yerli əhali bu kəndlə eyni tayfalara malikdirlər, uzun sürən qohumluqları olub, xalq arasında Tərtər rayonunu Borsunlu kəndi İnçə çayının sahilində olduğu üçün İncə Borsunlu, o birisi isə Bakı-Gəncə magistral yolunun kənarında yerləşdiyi üçün Gəncə Borsunlusu adlanır.

Borsunlu kəndində Kənd İcra nümayəndiliyi, Bələdiyyə (hal-hazırda əhali yaşamayan Qırmızı-Saqqallar-Qazaxlar kəndləridə bu qurumlara tabedir.) orta məktəb, tibb məntəqəsi, klub, kitabxana, rabitə şöbəsi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Kasa

* Kasa (bürc) — Göyün cənub yarımkürəsində bürc.
* Kasa (mətbəx) — Yemək yemək üçün istifadə olunan qab.