COVID-19 resessiyası

**COVID-19 resessiyası** — COVID-19 qapanmaları nəticəsində yaranmış qlobal iqtisadi resessiya idi. Resessiya əksər ölkələrdə 2020-ci ilin fevral ayında başlamışdır. İqtisadi artımın və istehlakçı fəallığının durğunluq yaşadığı bir il davam edən qlobal yavaşlamadan sonra, 2020-ci ilin əvvəlində tətbiq edilən COVID-19 qapanmaları və digər məhdudlaşdırıcı tədbirlər dünya iqtisadiyyatını böhrana sürüklədi. Yeddi ay ərzində bütün inkişaf etmiş ölkələr resessiyaya düşdü.

Resessiyanın ilk böyük əlaməti 2020 fond bazarı çöküşü oldu; bu dövrdə əsas indekslər fevral və mart aylarında 20–30% aşağı düşmüşdü. Bərpa 2020-ci ilin aprelində başladı; 2022-ci ilin aprel ayına qədər əsas iqtisadiyyatların əksəriyyətinin ÜDM-i ya pandemiya əvvəli səviyyəyə çatdı, ya da onu keçdi və bir çox fond indeksləri 2020-ci ilin sonlarına doğru bərpa olundu və ya yeni rekordlar müəyyənləşdirdi.

Resessiya bir çox ölkədə işsizliyin kəskin və sürətli artması ilə müşayiət olundu. 2020-ci ilin sentyabr–oktyabr aylarında hər bir inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyat artıq resessiyaya və ya depressiyaya düşmüşdü yalnız ABŞ-da 10 milyondan çox işsizlik müraciəti verilmişdi, və bu vəziyyət dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən İşsizlik sığortası sistemlərinin və texnologiyalarının yüklənməsinə səbəb olmuşdu. BMT isə 2020-ci ilin aprelində bildirmişdi ki, 2020-ci ilin ikinci rübündə qlobal iş saatlarının 6,7%-i itiriləcək ki, bu da 195 milyon tam ştat işçiyə bərabərdir.

Bəzi ölkələrdə işsizlik səviyyəsinin 10% civarında olacağı gözlənilirdi və pandemiyadan daha ağır zərər görən ölkələrdə bu göstərici daha yüksək idi. İnkişaf etməkdə olan ölkələr də pul köçürmələrinin azalması və pandemiya ilə bağlı aclıqların dərinləşməsi ilə üzləşdilər.

Resessiya və onunla paralel gedən 2020 Rusiya–Səudiyyə Ərəbistanı neft qiymətləri müharibəsi neft qiymətlərinin düşməsinə; turizm, qonaqpərvərlik sənayesi və enerji sənayesinin çökməsinə; istehlakçı fəallığının isə əvvəlki onilliklə müqayisədə azalmasına gətirib çıxardı. 2021–2023 qlobal enerji böhranı pandemiya dövründə tətbiq edilən qapanmaların yaratdığı resessiyadan çıxış zamanı yaranan qlobal tələbat sıçrayışı nəticəsində formalaşmışdı, xüsusilə Asiyada enerji tələbinin güclü artması ilə.

Bu vəziyyət daha sonra Rusiya–Ukrayna müharibəsində gərginliyin artmasına verilən reaksiyalar, xüsusilə Rusiya tərəfindən Ukraynanın işğalı və 2022-ci ildə Rusiya dövlət defoltu ilə daha da ağırlaşdı. Dünya Bankının modelləşdirməsinə görə, bəzi regionlarda tam bərpanın 2025-ci ilə qədər və ya daha gec mümkün olmayacağı proqnozlaşdırılır.

## Arxa plan

### Korporativ borc köpüyü

2008 maliyyə böhranından sonra korporativ borclarda böyük artım baş verdi: 2009-cu ildə dünya ümumi məhsulunun 84%-i səviyyəsində olan borc, 2019-cu ildə 92%-ə yüksəldi ki, bu da təxminən 72 trilyon ABŞ dollar təşkil edirdi.

Dünyanın səkkiz ən böyük iqtisadiyyatında — Çin, ABŞ, Yaponiya, Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya, İtaliya və Almaniyada — ümumi korporativ borc 2019-cu ildə təxminən 51 trilyon dollar təşkil edirdi, halbuki 2009-cu ildə bu rəqəm 34 trilyon dollar idi.

İqtisadi şərait pisləşərsə, yüksək borcu olan şirkətlər kreditorlara faiz ödəməkdə və ya borcu refinanslaşdırmaqda çətinliklə üzləşə, nəticədə restrukturizasiyaya məcbur qala bilərlər.

Beynəlxalq Maliyyə İnstitutu 2019-cu ildə proqnozlaşdırırdı ki, 2008 böhranından iki dəfə zəif iqtisadi tənəzzül baş verərsə, qeyri-maliyyə şirkətlərinin 19 trilyon dollarlıq borcu üzrə faiz ödənişlərini qarşılamaq üçün gəlirləri kifayət etməyəcək.

McKinsey Global Institute 2018-ci ildə xəbərdarlıq edirdi ki, ən böyük risklər yüksək inkişaf etməkdə olan bazarlar — Çin, Hindistan və Braziliyada olacaq, çünki buradakı istiqrazların 25–30%-i yüksək riskli şirkətlər tərəfindən buraxılıb.

### 2019 qlobal iqtisadi yavaşlama

2019-cu ildə BVF bildirirdi ki, qlobal iqtisadiyyat “sinxron yavaşlama” dövrünə daxil olur və bu, 2008 maliyyə böhranından bəri ən zəif artım tempi idi.

Qlobal istehlak bazarında “çat” əlamətləri görünməyə başlamışdı və dünya bazarları istehsal fəaliyyətində “kəskin pisləşmə” ilə üzləşirdi.

Qlobal iqtisadi artımın 2017-ci ildə zirvəyə çatdığı, 2018-ci ilin əvvəlindən isə dünya üzrə sənaye istehsalının davamlı enişə başladığı qeyd edilirdi.

BVF “artmış ticarət və geosiyasi gərginlikləri” əsas səbəblər kimi göstərirdi — xüsusilə Brexit və Çin–ABŞ ticarət müharibəsi — digər iqtisadçılar isə səbəbi likvidlik problemləri ilə əlaqələndirirdilər.

2019-cu ilin aprelində ABŞ-da gəlir əyrisinin inversiyası baş verdi və bu, 2020-ci il qlobal resessiyası ilə bağlı narahatlığı artırdı. İnversiya və ticarət müharibəsi qorxuları qlobal fond bazarlarında satış dalğası yaratdı.

AB və ABŞ-da yüksələn borc səviyyələri həmişə iqtisadçıların diqqətində olub, lakin 2019 yavaşlaması bu narahatlığı daha da artırdı. İqtisadçılar xəbərdarlıq edirdilər ki, növbəti maliyyə böhranı zamanı “borc bombası” partlaya bilər: çünki 2019-cu ildə ümumi borc 2008-ci ilə nisbətən 50% daha yüksək idi.

Bu artmış borc yükü resessiya dövründə dünya üzrə iqtisadiyyatlarda və şirkətlərdə borc defoltlarına səbəb olmuşdu.

Böhran ərəfəsində ilk problemlər 2019-cu ilin sentyabrında görünməyə başladı: ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi repo bazarına investor kimi müdaxilə etməyə məcbur qaldı; gecəlik repo faizi misilsiz şəkildə 6%-dən yuxarı qalxdı və bu hadisə sonrakı bazar çöküşünə aparan proseslərdə mühüm rol oynadı.

#### Trampın Çinə qarşı tarifləri

2018-ci ildən 2020-ci ilin əvvəlinə qədər ABŞ prezidenti Donald Trump Çinin “ədalətsiz ticarət praktikasını” dəyişməyə məcbur etmək məqsədilə Çinə qarşı tariflər və digər ticarət baryerləri tətbiq etdi. Həmin ticarət praktikaları və onların təsirləri arasında artan ticarət defisiti, əqli mülkiyyət oğurluğu və Amerikan texnologiyasının Çinə məcburi ötürülməsi yer alırdı.

Trampın tarifləri dünyanın bir çox ölkəsinin iqtisadiyyatına ciddi ziyan vurdu. ABŞ-da fermerlər və istehsalçılar çətinliklə üzləşdi, istehlakçılar üçün qiymətlər artdı və nəticədə ABŞ istehsal sektoru 2019-cu ildə “yüngül resessiya”ya daxil oldu. Digər ölkələrdə də tariflərə görə iqtisadi ziyan baş verdi, o cümlədən Çili və Ekvadorda nəqliyyat və enerji qiymətlərinin artması nəticəsində zorakı etirazlar baş qaldırdı. Bununla yanaşı, bəzi ölkələr boşluqları doldurmaq üçün artan istehsaldan fayda əldə etdilər. Tariflər həmçinin fond bazarında qeyri-sabitliyə səbəb oldu. Dünyanın müxtəlif hökumətləri yaranmış zərərin bir hissəsini azaltmaq üçün tədbirlər gördülər. Resessiya dövründə ticarət müharibəsindən qaynaqlanan istehlak və istehsal azalması iqtisadi böhranı daha da dərinləşdirmiş hesab olunur.

#### Brexit

Avropada Böyük Britaniyanın Aİ-dən çıxmasına (Brexit) dair planlar 2016–2019-cu illərdə qeyri-müəyyənlik yaratdı və bu, xüsusilə biznes investisiyalarını zəiflətməklə Birləşmiş Krallıq iqtisadiyyatına təsir göstərdi. 2019-cu ildə BK iqtisadi artımı zəif oldu və ÜDM ilin dördüncü rübündə demək olar ki, sabit qaldı. Aİ üzrə ümumilikdə artım həmin il qlobal ticarət gərginliyi və istehsal sektorundakı durğunluğa görə zəifləmişdi; Brexit-lə bağlı qeyri-müəyyənlik isə əsas deyil, ikinci dərəcəli amil idi. Xüsusilə maliyyə xidmətləri sahəsində bir sıra şirkətlər Brexit-ə hazırlıq olaraq fəaliyyət və aktivlərinin bir hissəsini BK-dan Aİ şəhərlərinə köçürdü, lakin bunlar əsasən qismən relokasiyalar idi. 2021-ci ildə keçid dövrünün başa çatmasından sonra yeni ticarət qaydalarının qüvvəyə minməsi ilə BK–Aİ ticarət həcmlərinə təsirin daha aydın ölçülə bilən formaları ortaya çıxdı.

### Ağırlaşdırıcı hallar

#### Everqrand likvidlik böhranı (2021)

2021-ci ilin avqustunda Çinin ikinci ən böyük daşınmaz əmlak inkişafçısı olan Evergrande Group-un 300 milyard ABŞ dolları həcmində borc yükü altında olduğu bildirildi. Şirkət 2021-ci ilin sentyabrında bir neçə ödəniş müddətini qaçırdıqca, dövlət müdaxiləsi olmadan çökmə ehtimalı artırdı, çünki şirkətin səhmləri artıq 85% ucuzlaşmışdı. Çin dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı olduğundan və daşınmaz əmlak sektoru ölkənin ÜDM-ində mühüm paya sahib olduğundan, bu vəziyyət COVID-19 resessiyasını daha da dərinləşdirmək təhlükəsi yaradırdı — xüsusilə Çinin hazırda ABŞ-ın 2000-ci illər daşınmaz əmlak köpüyünü də üstələyən mənzil balonu içində olduğu nəzərə alınarsa.

#### 2021–2023 qlobal enerji böhranı və Rusiyaya sanksiyalar

2021–2023-cü illərin qlobal enerji çatışmazlığı son 50 ildə ardıcıl baş verən dövri enerji böhranlarının ən sonuncusudur. Rusiyanın Ukrayna sərhədi boyunca hərbi qüvvə toplaması və sonradan işğal əməliyyatları Rusiyadan Avropaya enerji təchizatına təhlükə yaratdı və neft qiymətlərini artıraraq Avropa ölkələrini enerji idxal mənbələrini diversifikasiya etməyə məcbur etdi.

Qlobal enerji böhranı və 2022-ci ildə başlayan Rusiya–Ukrayna müharibəsinin iqtisadi nəticələri dünya üzrə neft qiymətlərinə təsir göstərdi, xüsusilə SWIFT sisteminə tətbiq olunan misilsiz tədbirlər və digər ölkələrin geniş sanksiyalarına verilən qarşılıqlı cavablar fonunda. 8 mart 2022-ci il tarixində rəsmi açıqlamadan əvvəl ABŞ və Aİ tərəfindən Rusiyadan neft və qaz idxalına qadağa qoyulması barədə müzakirələrin aparıldığı bildirilirdi.

Bundan əlavə, Amerika şirkətləri artıq Rusiya hökuməti ilə əlaqəsi olan bir çox quruma qarşı addımlar atır, Rusiyanın ticarət statusu isə təhlükəsizlik baxımından sual altına alınırdı. Qadağanın tətbiqindən əvvəl rubldə rekord ucuzlaşma baş verdi və neft qiyməti 14 ilin ən yüksək səviyyəsinə qalxdı. Beynəlxalq enerji embarqosu tətbiqi ilə bağlı müzakirələrin artıq investorlar arasında narahatlıq yaratdığı, Fitch-in isə Rusiyanın kredit reytinqini “B”dən “C”yə endirərək potensial defoltun yaxınlaşdığı barədə xəbərdarlıq etdiyi bildirilirdi. Bu gözləntilər 27 iyun 2022-ci ildə Rusiyanın dövlət defoltunun baş verməsi ilə reallığa çevrildi.

## İstinadlar