Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsindəki feminizm

**Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsindəki feminizm**  —  beynəlxalq münasibətlərin klassik nəzəriyyələrinə etirazla 1960-cı illərdə beynəlxalq proseslərin öyrənilməsinə tənqidi yanaşma kimi meydana çıxmışdır. 
Bu gün beynəlxalq münasibətlərə feminist yanaşma sürətlə inkişaf edən, beynəlxalq münasibətlər sahəsini yenidən təyin edən və onlara öz töhfəsini verən bir sahədir. 
## Tarixi
Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində feminist cərəyan 1960-cı illərin ortalarında beynəlxalq münasibətlərin klassik nəzəriyyələrinə müxalifət kimi formalaşmağa başladı. Lakin 1980-ci illərə qədər feminizm alimlərin araşdırmalarının periferiyasında qaldı, qender fərqləri, yəni cinsin sosial aspektləri ilə bağlı olan fərqlər nəzərə alınmadı. Feminist hərəkatın nümayəndələri elmdə mövcud olan beynəlxalq münasibətlərin bütün nəzəriyyələrinin kişilər tərəfindən dünyagörüşünə əsaslandığını, qadınların baxışının və siyasi inkişafındakı töhfələrinin nəzərə alınmadığını iddia etdilər.

Ona maraq 1980-ci illərin sonlarında beynəlxalq münasibətlər elmində "Üçüncü mübahisə" ilə birgə artdı. Bu zaman, intizam sahəsinin həm epistemoloji, həm də ontoloji əsaslarını etiraz edən tənqidi nəzəriyyə və postmodernizm ilə bağlı elmi nəticələrin əhəmiyyətli dərəcədə yeni bir kütləsinin ortaya çıxması ilə yadda qaldı..

Bundan əlavə, SSRİ-nin dağılmasından və iki qütblü sistemin dağılmasından sonra dünyada beynəlxalq münasibətlər, xüsusilə də milli təhlükəsizlik haqqında elm üçün əsas olan müharibə və sülh məsələlərinin yeni tədqiqatları meydana gəldi. Feminizm məktəbi də bu tədqiqatlara öz töhfəsini vermiş, məsələn, realist paradiqmada, kişi mövqeyini daha çox əks etdirən təhlükəsizlik hərbi-siyasi terminlərdə dövlətin xarici müdaxiləsindən və bütövlüyündən sərhədlərin qorunmasını təmin etmək kimi müəyyən etmişdir. Feminizm "təhlükəsizlik" termini hər hansı bir zorakılıq kimi başa düşülür.

## Müasir beynəlxalq münasibətlərdə feminizm
İngilis alimləri M.Layt və Fred Hellidey beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin cins məsələlərinə diqqətsizliyinin dörd əsas səbəbini qeyd edirlər:

* cinslər arasında qarşılıqlı münasibətlərin sahəsi ənənəvi olaraq sırf daxili siyasi problem kimi baxılmışdır;
* bu problemlərin nəzərə alınmamasına "institusional inersiya" əvvəllər olduğu kimi, öyrənmək və öyrətmək meyli səbəb olub.;
* beynəlxalq münasibətlər elminin cins problemlərinə münasibətdə neytral olduğuna inam güclüdür;
* feministlər özləri beynəlxalq münasibətlərə daha gec müraciət etdilər.

1997-ci ildə Enn Tikner feministlərlə beynəlxalq münasibətlərin tədqiqatçıları arasında dialoqun üç növ anlaşılmazlıq yaratdığını irəli sürüb:
* genderin mənasını başa düşməməsi;
* ontoloji fərqlər;
* epistemoloji fərqlər.

## Təsnifat
Feminist nəzəriyyələr fənlərarası xarakter daşıyır və həm sosial və təbiətşünaslıqdan, həm də humanitar və fəlsəfə elmlərindən biliklərə əsaslanır. Bunlara bir çox epistemoloji və metodoloji yanaşmalar daxildir.

Feminizmin əsas tədqiqat vəzifəsi — qadınların sosial və iqtisadi vəziyyət arasında ədalətsiz asimmetriya və ya qadın və kişilərin tabe olmasını izah etmək, bundan xilas olmaq yollarını tapmaqdır.

Feminizm özü bircinsdir və bir neçə cərəyana bölünür.

### Diferensial feminizm
Diferensial feminizm qadınların dünya siyasətindəki qadın rolunu dəqiq bir qadın olaraq vurğulayır. Bu tendensiyanın bəzi nümayəndələri tərəfindən bioloji fərqlər ilə izah edilən əhəmiyyətli cinsi fərqlərin mövcudluğundan gəlir, lakin əksər nəzəriyyəçilər bununla sosial fərqləri görürlər. Bu səbəbdən kişilər və qadınlar eyni işi eyni şəkildə edə bilmirlər.

Diferensial feminizm dövlətlərin bir-birindən asılı olmasının, insan hüquqlarına riayət olunmasının, güc üsullarının məhdudluğunun vacibliyini göstərir, həmçinin vurğulayır ki, qadınlar siyasətdə xüsusi rol oynaya bilər və oynamalıdırlar, xüsusilə də münaqişə vəziyyətlərində, qərarların qəbulunda vasitəçilikdə daha çox iştirak edə bilərlər və s., Çünki qadınlar orta hesabla hərbi aksiyaları dəstəkləməyə təxminən 10% daha az meyllidirlər.
### Liberal feminizm
Liberal feminizm diferensial feminizm ideyalarına şübhə ilə yanaşır və qadın və kişilərin bərabərliyinə diqqət yetirir, qeyd edir ki, cinslər arasındakı fərqlər qavrayış stereotipləri ilə bağlıdır. O, kişilər və qadınlar arasında mövcud olan fərqləri silmək yolu ilə mövcud sosial sistem çərçivəsində cinslərin bərabərliyinə nail olmaq məqsədi daşıyır, yəni burada qadın təbiətinin xüsusiyyətləri nəzərə alınmır.

Liberal feminizmin nəzəriyyəçilərinə görə, problem qadınların dünyaya başqa cür baxması deyil, onların dünya siyasətinə qarışmaq qabiliyyətlərinin məhdudluğundadır. Belə ki, C. Siqeranın  məlumatına görə 1995-ci ildə BMT Baş Assambleyasında dünyanın müxtəlif ölkələrindəki nümayəndə heyətləri kişilərin 80% -i ilə təmsil olunurdu və nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri ümumiyyətlə kişilərin 97% -ni təşkil edirdi.

### Postmodern feminizm
Postmodern feminizm hesab edir ki, qadınların əhəmiyyəti şişirdilməməli və təriflənməməlidir. Və bu tendensiyanın tərəfdarlarını diferensial feminizmin nümayəndələrinə qarşı qoyur. Xüsusilə, postmodern feminizm, qadınların yalnız kişilərin qurduğu dünyaya uyğunlaşdıqlarını vurğulayır ki, bu da hər iki cinsin əziyyət çəkdiyi əxlaqi baxımdan həmişə yaxşı olmur.

## İstinadlar