open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sosialist Yenidənqurma Partiyası

**Sosialist Yenidənqurma Partiyası** (SYP; , **SYKP**) — Türkiyədə marksist–leninist və sosialist feminist siyasi partiya. Partiya 24 iyun 2013-cü ildə ifrat sol fraksiyaların Sosial Azadlıq Partiyası Təşəbbüsü, İşçi Sosialist Partiyası, Sosialist Gələcək Partiyası Təşəbbüsü və Sosialist Birlik Hərəkatının birləşməsi kimi təsis edilmişdir. Sosial Azadlıq Partiyası Təşəbbüsü daha sonra SYKP-nin quruluş prosesindən ayrılaraq Sosial Azadlıq Partiyasına çevrilmişdir. Partiyanın loqotipində üçrəngli ulduz və qırmızı sosializmi, bənövşəyi feminizmi, yaşıl isə ətraf mühiti ifadə edir.

Partiya 2012-ci ildə Xalqların Demokratik Partiyasının yaradılmasında mühüm rol oynayan siyasi təşəbbüs olan Xalqların Demokratik Konqresinin (HDK) iştirakçılarından biridir.

## İstinadlar
Nor Zartonk

**Nor Zartonk** (, ) — Türkiyə erməniləri tərəfindən yaradılmış qeyri-hökumət təşkilatı, ittifaq. 2004-cü ildə internet qrupu olaraq dünyaya gələn təşkilat 19 yanvar 2007-ci ildə Hrant Dinkin qətli ilə institutlaşmışdır. Kimlik məsələlərini sinfi baxış bucağından gözardı etməyən bir siyasət mənimsəmişdir. Təşkilat Türkiyədəki sol-sosialist strukturlarla həmrəydir. Bu təşəbbüslə əlaqədar "Nor Radio" adlı çoxdilli internet radiosu da fəaliyyət göstərir. Qrup Xalqların Demokratik Partiyasının tərkib hissələrindən biridir. Erməni soyqırımının 100 illiyi yubileylə bağlı edilən açıqlamada Türkiyədən tanınma, üzr istəmə və təzminat tələb edilmişdir. Təşkilatın "Twitter" hesabı 2015-ci ilin aprelində izahat verilmədən bağlanmışdır. "Kamp-Armen"in bağlanmasının qarşısının alınmasında fəal rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nor Zartonk'un web sitesi
Aktivlərin dövriyyəsi əmsalı

**Aktivlərin dövriyyəsi əmsalı** () — aktivlərdən istifadənin səmərəliliyini əks etdirən maliyyə göstəricisi. Şirkətin öz aktivlərini nə dərəcədə effektiv idarə etdiyini, cari və ya proqnozlaşdırılan satış həcmləri ilə əlaqədar şirkətin balansındakı aktivlərin ümumi sayının kifayət qədər, böyük və ya kiçik olub olmadığını təhlil etmək üçün istifadə olunur. Aktivlərə həddən artıq sərmayə qoyuluşu sərbəst pul axınını və şirkətin səhm qiymətini azaldır. Aktivlərə az investisiya qoyulması adətən satış həcminin azalması ilə nəticələnir ki, bu da sərbəst pul axını və səhm qiymətlərini azaldır.

## Tərifi
iqtisadiyyatda iki məna var:
* məhsul satışından əldə edilən gəlir aktivlərin orta illik dəyərinə nisbəti. Bu nisbət satış həcmi baxımından aktivlərdən istifadənin səmərəliliyini xarakterizə edir. Təhlil edilən dövr üçün bir rubl aktivlərin dövriyyələrinin sayını göstərir.
Formula: **K = Məhsulların satışından əldə edilən gəlir / Aktivlərin orta illik dəyəri**
* qarşılıqlı investisiya fondu ticarət fəaliyyətinin göstəricisi. Portfelinin tərkibinin nə qədər tez-tez dəyişdiyini nümayiş etdirir. Faizlə ifadə edilir. Aktivlərin dövriyyəsi əmsalı 100% deməkdir ki, fondun portfelinin tərkibi hər il tamamilə dəyişir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Yaşar Tüzün

**Yaşar Tüzün** () — iş adamı və siyasətçi; Biləcik Bələdiyyəsinin sədri (1999—2002), Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 22, 23, 25, 26, 27 və 28-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Yaşar Tüzün 1966-cı ildə Biləcik ilində anadan olub. Ticarət Peşə Liseyini bitirib.

Biləcik Gənc İş adamları Dərnəyinin sədri, Biləcik İdman Klubunun sədri, TESK Biləcik İdarə Heyətinin sədr müavini olub.

Siyasətə Sosial Xalqçı Partiyasında (SHP) qoşulub, Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) isə davam edib. CHP Biləcik ilçə və il sədri olub. 1994-cü ildə Biləcik Bələdiyyəsinin Məclis üzvü, 1999-cu ildə Biləcik Bələdiyyəsinin sədri seçilib. 2002, 2007, iyun 2015, noyabr 2015, 2018 və 2023-cü illərdə Biləcik ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 2017-2018-ci illərdə parlamentin sədr müavini olub. Daxili işlər Komissiyasının üzvüdür.

Fransızca bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Ehtiyatların dövriyyəsi nisbəti

**Ehtiyatların dövriyyəsi nisbəti** () — hesabat dövründə satılmış məhsulların maya dəyərinin bu dövrdəki ehtiyatların orta məbləğinə nisbətini xarakterizə edən maliyyə göstəricisi. Bu nisbət müəyyən bir müddət ərzində şirkətin ehtiyatlarının orta hesabla neçə dəfə satıldığını göstərir. Tipik olaraq, əmsal 1 il müddətinə hesablanır. Ehtiyatlardan istifadənin səmərəliliyi onların dövriyyəsi ilə düz mütənasibdir

## Hesablama
*Ehtiyatların dövriyyəsi əmsalı* aktivlərin dövriyyəsi əmsallarına istinad edir və müəssisənin inventardan istifadə etdiyi intensivlik dərəcəsini xarakterizə edir. Zamanla ifadə edilir. Aşağıdakı kimi hesablanır:

: Ehtiyatların dövriyyə nisbəti = 

və ya

: Ehtiyatların dövriyyə əmsalı = .

Bu halda ehtiyatların orta həcmi aşağıdakı kimi hesablanır:

: Orta inventar = 

və ya sadəcə:

: Orta inventar = Son inventar.

Çoxdövrlü məlumatlar, orta aylıq göstəricilər, inventar dövriyyəsi haqqında daha dəqiq təsəvvür yaradır. Orta aylıq göstəricilərin hesablanması mövsümi dəyişiklikləri də nəzərə alır:

: Orta inventar = 

Günlərlə inventarların silinməsinin orta müddəti kimi hesablanır:

: Ehtiyatların xaric edilməsinin orta müddəti = .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Коэффициент оборачиваемости запасов
* Коэффициент оборачиваемости запасов//Главкнига, 15.05.2017
Musical.ly

**Musical.ly** — video, mesajlaşma və canlı yayım yaratmaq üçün sosial şəbəkə proqramı idi. 2014-cü ilin aprelində yayımlanmışdı.

## Xarici keçidlər
Mətin İlhan

**Mətin İlhan** () — tibb işçisi və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Mətin İlhan 1972-ci ildə Kırşəhər ilində anadan olub. İstanbul Universitetinin Tibb bölməsini bitirib. Fırat Universiteti Tibb bölməsində ixtisasını başa vurub.

1999-2009-cu illərdə Mucur Dövlət Xəstəxanasında, 2009-cu ildən Kırşəhər Dövlət Xəstəxanasında çalışıb. Kırşəhər Ahi Evran Universitetində Kafedra müdiri vəzifəsində təmsil olunub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) qoşulub. 2018 və 2023-cü illərdə Kırşəhər ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. Milli Müdafiə Komissiyasının üzvüdür.

İngiliscə bilir. Evli və 3 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Maliyyə levirici

**Maliyyə levirici** (maliyyə rıçaqı, kredit rıçaqı, rıçaq) — borc kapitalının öz kapitalına nisbəti (başqa sözlə, borc və öz kapitalı arasındakı nisbət). Tipik olaraq, bu nisbət hesablanarkən həm qısamüddətli öhdəliklər, həm də uzunmüddətli öhdəliklər daxil olmaqla öhdəliklərin ümumi məbləği nəzərə alınır. Bəzən yalnız uzunmüddətli öhdəliklərin məbləğindən istifadə olunur. Əgər əmsal 1-dən az dəyər alırsa, bu o deməkdir ki, şirkətin aktivləri daha çox öz kapitalı hesabına maliyyələşdirilir. Leviric nisbəti 1-dən çox olarsa, o zaman şirkətin aktivləri daha çox borc vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilir.

Həmçinin, maliyyə rıçaqları və ya maliyyə rıçaqlarının təsiri, kifayət qədər kapital olmadan əməliyyatların və mənfəətin həcmini artırmaq üçün borc vəsaitlərindən istifadənin təsiridir. Borc kapitalının kapitala nisbətinin ölçüsü risk dərəcəsini və maliyyə sabitliyini xarakterizə edir

Maliyyə levirici yalnız treyder borc vəsaitlərindən istifadə etdikdə yarana bilər. Borc kapitalı üçün ödəniş adətən onun təmin etdiyi əlavə mənfəətdən az olur. Bu əlavə mənfəət kapitalın gəlirliliyinə əlavə olunur ki, bu da onun gəlirliliyini artırmağa imkan verir.

Kreditorlar borcalanlar üçün aşağı leviric nisbətlərinə üstünlük verirlər, çünki belə bir vəziyyətdə kreditorlar kredit alanın müflis olması halında daha yaxşı qorunur. Səhmdarların (iş sahibləri) nöqteyi-nəzərindən yüksək leviric dəyərlərinə üstünlük verilir ki, bu da investisiyanın gəlirliliyini artırır.

## Marja tələbləri
Əmtəə, fond və valyuta bazarlarında maliyyə levirici anlayışı marja tələblərinə — treyderin əməliyyat bağlamaq üçün balansında olması lazım olan vəsaitlərin əməliyyatın ümumi dəyərinə nisbətinə çevrilir. Tipik olaraq, əmtəə bazarında ümumi əməliyyat məbləğinin ən azı 50%-nin girovu tələb olunur, yəni 200 dollara müqavilə bağlamaq üçün treyderin ən azı 100 dolları olmalıdır. Törəmə maliyyə alətləri və ya valyuta bazarında, məsələn, fyuçers müqaviləsinin bağlanması müqavilə dəyərinin 2 faizindən 15 faizə qədər məbləğdə zəmanət verməyi, yəni 200 ABŞ dolları məbləğində müqavilə bağlamaq məcburiyyətindədir. 4 ilə 30 dollar arasında olması kifayətdir.

Marja ticarətində leviric tez-tez girov məbləğinin mümkün müqavilənin ölçüsünə nisbətini göstərən nisbət kimi yazılır. Məsələn, 20% marja tələbi 1:5 (birdən beşə) leviricə uyğundur və 1% marja tələbi 1:100 (birdən yüz) leviricinə uyğundur. Bu zaman tacirin girov qoyduğu depozitin 5 (və ya 100) misli məbləğində müqavilə bağlaya biləcəyi deyilir .

## İstinadlar
Barış Karadeniz

**Barış Karadeniz** () — iqtisadçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 25, 26, 27 və 28-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Barış Karadeniz 1975-ci ildə Sinop ilində anadan olub. Muğla Universitetinin İqtisadi bölməsini bitirib.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) qoşulub. İyun 2015, noyabr 2015, 2018 və 2023-cü illərdə Sinop ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 25 və 27-ci çağırışda Ətraf mühit Komissiyasının, 28-ci çağırışda Kənd təsərrüfatı və meşə məsələləri Komissiyası üzvü olub.

İngiliscə bilir. Evlidir.

## İstinadlar
Leviric

**Leviric** () — kiçik bir dəyişikliklə hərəkət edən və nəticədə ortaya çıxan göstəricidə əhəmiyyətli dəyişiklik verən amil, rıçaq effekti.

## Tərifi
BRE-ə görə, leviric cüzi dəyişikliyə malik olan, lakin bütövlükdə müəssisə, sənaye və s. üçün yaranan iqtisadi göstəricidə əhəmiyyətli dəyişiklik yaradan əməliyyat faktoru olan leverajın təsiridir ..

## Növləri
Üç növü mövcuddur:

* istehsal levirici;
* maliyyə rıçaqları;
* birləşdirilmiş leviric

## Həmçinin bax
* Maliyyə levirici
* Pareto qanunu

## İstinadlar
Özgür Ərdəm İncəsu

**Özgür Ərdəm İncəsu** () — iş adamı, iqtisadçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırış deputatı.

## Həyatı
Özgür Ərdəm İncəsu 1979-cu ildə Ardahan ilinin Yalnızçam ilçəsində anadan olub. Bilkent Universiteti İqtisadi bölməsini bitirib. Birləşmiş Ştatların Kaliforniya Universitetində magistr dərəcəsi alıb.

İş adamı olaraq çalışıb. Gənclərbirliyi İdman Klubunun İdarə Heyətinin, Gənc İş adamları Dərnəyinin İdarə Heyətinin üzvüdür.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında (CHP) qoşulub. Çankaya Bələdiyyəsi Məclis sədrinin müavini vəzifəsində təmsil olunub. 2023-cü illərdə Ardahan ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. Avropa İttifaqına Uyğunlaşma Komissiyasının üzvüdür.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Effektivlik əmsalı

**Effektivlik əmsalı** (Return on Investment, ROI) — investisiyanın gəlirliliyini və kapitaldan istifadənin səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan maliyyə göstəricisidir. ROI faizlə ifadə edilir və investisiyanın gəliri ilə layihə və ya aktivə yatırılan məbləğ arasında əlaqəni ölçür.

ROI hesablamaq üçün formula aşağıdakı kimidir:

ROI = (Mənfəət — İnvestisiya) / İnvestisiya * 100

Mənfəətə investisiyadan əldə edilən gəlir, əlavə olaraq hər hansı əlavə fayda və ya qənaət daxildir. İnvestisiya bir layihəyə qoyulan pul məbləğini və ya aktivlərin dəyərini əks etdirir.

Performans nisbəti investorlara və sahibkarlara investisiyalarının gəlirliliyini qiymətləndirməyə və onu digər investisiya imkanları ilə müqayisə etməyə imkan verir. O, həmçinin investisiya portfelinin optimallaşdırılması və ya konkret layihənin fəaliyyətinin təhlili ilə bağlı qərarlar qəbul etmək üçün istifadə edilə bilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, ROI investisiyanın qiymətləndirilməsi üçün yeganə metrik deyil. Xalis indiki dəyər (NPV), daxili gəlir dərəcəsi (IRR) və s. kimi digər göstəricilər də investisiyanın gəlirliliyini və riskini tam təhlil etmək üçün istifadə edilə bilər.

Səmərəlilik nisbəti maliyyə analitikası, layihənin idarə edilməsi, sahibkarlıq və şəxsi maliyyə planlaşdırması da daxil olmaqla müxtəlif sahələrə tətbiq oluna bilər. Bu, fondun ayrılması ilə bağlı məlumatlı qərarlar qəbul etməyə və investisiya fəaliyyətini qiymətləndirməyə kömək edir.

Qeyd etmək vacibdir ki, ROI şərhi və müqayisəsi zamanı sənaye xüsusiyyətləri, investisiya həcmi, vaxt üfüqi və digər amillər nəzərə alınmalıdır. Məsələn, uzunmüddətli investisiyalar üçün ROI qısamüddətli əməliyyatlara nisbətən daha az əhəmiyyətli ola bilər.

Səmərəlilik əmsalı investisiyanın gəlirliliyini qiymətləndirmək üçün mühüm vasitədir və maliyyə qərarlarının qəbul edilməsinə kömək edir. O, digər maliyyə göstəriciləri ilə birlikdə istifadə edilməli və hər bir investorun və ya layihənin konkret şərtlərini və tələblərini nəzərə almalıdır.

## İstinadlar
Debitor borclarının dövriyyəsi

**Debitor borclarının dövriyyəsi** ( və ya *Average Collection Period*) — debitor borclarının yığılması baxımından şirkətin müştərilərlə işləməkdə effektivliyini göstərən, həmçinin kredit satışı ilə bağlı təşkilatın siyasətini əks etdirən maliyyə göstəricisi. Bu, şirkətin öz aktivlərindən nə dərəcədə səmərəli istifadə etdiyini qiymətləndirməyə imkan verən mühüm göstəricilərdən biridir.

## İstinadlar
İkinci bahar (teatr)

**İkinci Bahar** — Alfonso Pasonun əsərindən türkcəyə uyğunlaşdırılmış bir teatr oyunudur və Türkiyə'də sahəyə çıxarılmışdır. 2018-ci ildə tamaşaya qoyulmağa başlayan teatr əsərində Cihat Tamer və Bedia Ener rol alıb. Daha sonra Suzan Aksoy, Kerem Poyraz Kayaalp və Selin Köseoğlunun heyətə qatıldığı tamaşa bir çox Türkiyə şəhərində təşkil olunub. Rejissoru Serkan Budakdır.

## Oyunun süjeti
Tamaşa müəyyən mənada bir-birinə zidd olan iki nəsildən, gənc nəsildən və yaşlı nəsildən bəhs edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Diana (dəqiqləşdirmə)

* Diana — qadın adı.
* Diana (mifologiya) — Qədim Roma mifologiyasında Ay ilahəsi.
* Diona (peyk) — peyk.
Qırmızı əjdaha

**Qırmızı Əjdaha** — 2002-ci ilin filmi.

Qırmızı Əjdaha () 1981-ci ildə Tomas Harrisin romanı əsasında 2002-ci ildə çəkilmiş psixoloji triller filmidir. Filmin rejissoru Brett Ratner, ssenari müəllifi Ted Talli idi. Bu, Dino De Laurentiis Company istehsalının üçüncü filmidir, sonuncu dəfə Universal Pictures tərəfindən istehsal edilmiş və sonuncu dəfə aktyor Entoni Hopkinsin rol aldığı filmdir. Bu, *Quzuların Səssizliyi (1991)* və *Hannibal (2001)* kimi filmlər seriasının davamıdır və ardından *Hannibalın Yüksəlişi (2007)* filmi gəlir.

## Film mövzusu
FBİ-dən erkən təqaüdə çıxan Uill Qrehem (Edvard Norton) ardıcıl qətl hadisəsini açmaq üçün müdiri tərəfindən işə geri çağırılır. Uill əvvəlcə missiyanı qəbul etmək istəməsə də, qurbanların fotolarını görəndə fikrini dəyişir. Əsl adı Fransis Dollarhayd olan bu qatil qurbanlarının cəsədlərində unikal diş izi qoyur və "Red Dragon" adından istifadə edir. Qısa araşdırmadan sonra Qrehem qatilin yeni qurbanının Reba adlı gənc qadın olacağını proqnozlaşdırır və onu dayandırmaq üçün köhnə düşməni həkim Hannibal Lekterdən (Entoni Hopkins) kömək istəyir.

## Rollarda
# Anthony Hopkins Hannibal Lecter rolunda
# 
# Edvard Norton Will Graham rolunda
# 
# Ralf Fiennes Frensis Dolarhayd rolunda
# 
# Harvey Keytel Cek Krouford rolunda
# 
# Emily Watson Reba McClane rolunda
# 
# Meri-Luiz Parker Molli Qrem rolunda
# 
# Filip Seymur Hoffman Freddi Lounds rolunda
# 
# Entoni Heald Frederik Çilton rolunda
# 
# Bill Duke polis rəisi
# 
# Lloyd Bowman rolunda Ken Leung
# 
# Cimmi Prays rolunda Stenli Anderson
# 
# Frank Whaley Ralph Mandy rolunda
# 
# Frenki Feyson Barni Metyus rolunda
# 
# Tayler Patrik Cons Josh Graham rolunda
# 
# Azura Skye kitab satıcısı kimi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alina

**Alina** — qadın adı.

* Alina Zahitova — rusiyalı fiqurçu.
* Alina Şapoçnikov — Polşa heykəltaraşı və yəhudi mənşəli qrafikçi.
* Alina Trepina — Azərbaycanı təmsil edən bədii gimnast.
* Alina Tumiloviç — Belarusu təmsil edən bədii gimnast.
* Alina Makarenko — Rusiyanı təmsil edən bədii gimnast.
* Alina Gözəlova — Azərbaycanı təsmil edən bədii gimnast.
* Alina Abdullayeva — Azərbaycan rejissoru.
* Alina Puqaç — İsraili təmsil edən qadın badmintonçu.
* Alina Kabayeva — Rusiyanın əməkdar idman ustası
* Alina Orlova — Litvalı müğənni.
* Alina Sanko
* Alina Nəhmədova
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dina

**Dina** — qadın adı.

* Dina Qorina — Azərbaycanı təmsil edən bədii gimnast.
* Dina Ulyanova — Azərbaycanı təmsil edən basketbolçu.
* Dina Lebo Falula — Cənubi Afrika Respublikasını təmsil edən marafonçu.
* Dina Tumarkina — Azərbaycan teatr aktrisası
* Dina Qəhrəmanova — azərbaycanəsilli, Kanada qadın şahmatçısı.
* Dina Qaripova — Tatarıstan Respublikasının əməkdar artisti.
Avetis Ağaronyan

**Avetis Ağaronyan** (; ) — Erməni siyasətçisi, yazıçısı, ictimai xadimi və inqilabçısı. Erməni milli hərəkatının üzvlərindən biri olmuşdur.

## Həyatı və fəaliyyəti
Ağaronyan 1866-cı ildə Rusiya imperiyasının Sürməli qəzasında anadan olub. Böyüdükcə doğulduğu yerin Araz çayı və Sürməli yaxınlığında yerləşən Ağrı dağı kimi təbii xüsusiyyətlərindən təsirlənmişdir.

Anası Zərdar oxuyub-yazmaq bilirdi və övladına yazıb-oxumağı öyrətməklə onu oxutdurmağı bacarırdı. İbtidai təhsilini kənd məktəbində başa vurduqdan sonra Eçmiədzindəki Gevorkyan Seminariyasını bitirmişdir. Ağaronyan bir neçə il müəllim işləyib, sonra İsveçrənin Lozanna Universitetində tarix və fəlsəfə üzrə təhsil alıb. Bu dövrdə o, o zaman "Troşaq" (Bayraq) qəzetinin baş redaktoru olan Xristofor Mikaelyanla tanış olur. Daha sonra 1900-cü ildən hüquq fakültəsində çalışan Telemak Tutuncyan de Vartavan ilə dostlaşır və müstəqil Ermənistan yaratmaq üçün səylərini birləşdirməyə qərar verirlər. 1901-ci ildə məzun olduqdan sonra ədəbiyyat təhsili almaq Sorbonna Universitetinə qəbul oldu.

1902-ci ildə Qafqaza qayıdıb Tiflisdəki Nersisyan məktəbinin müdiri və "Mourj" (Çəkic) qəzetinin baş redaktoru kimi çalışmağa başladı. 1909-cu ildə çar hökuməti tərəfindən həbs edilərək Metexi həbsxanasına göndərilir və orada xəstələnir. İki il sonra edilən 20 min rublluq ianədən sonra azadlığa çıxır və sonra Avropaya gedir.

O, 1917-ci ildə Qafqaza qayıdıb və 1918-ci il mayın 28-də Birinci Ermənistan Respublikasının müstəqilliyini elan edən Erməni Milli Şurasına sədrlik edib, Osmanlı İmperiyası ilə Batum müqaviləsini imzalayıb.

1919-cu ildə Poqos Nübarla Paris Sülh Konfransında erməni nümayəndə heyətinin rəhbəri olmuş və burada erməni diasporu ilə bilavasitə əməkdaşlıqda "Vilson Ermənistanı"nı formalaşdıran Sevr müqaviləsini imzalamışdır.

Ağaronyan 1920-ci ildən sonra mühacirətdə, Parisdə yaşayırdı. 1926-cı ildə Antuan Meye tərəfindən Ədəbiyyat üzrə "Nobel" mükafatına namizəd göstərilib. 1934-cü ildə insult keçirib və həyatının son on dörd ilini əlil olaraq yaşayıb. Ağaronyan 1948-ci ildə Marseldə vəfat edib.

## Qalereya

Fayl:Père-Lachaise - Division 97 - Aharonian 01.jpg|Avetis Ağaronyanın məzarı
Fayl:Avetis Aharonyan second wife Nvard Saint Lazarus Island Venice 1920.jpg|Avetis Ağaronyan ikinci arvadı Nvard ilə 1920-ci ildə Venesiyanın Müqəddəs Lazar adasında


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ağaronyan haqqında sənədli film
Borc əmsalı

**Borc əmsalı** () — şirkətin borc vəsaitləri ilə təmin edilmiş aktivlərinin nisbəti.

## Hesablama
Borc nisbəti şirkətin ümumi öhdəliklərinin onun ümumi aktivlərinə nisbəti kimi hesablanır (şirkətin imici daxil olmaqla, şirkətin cari və əsas vəsaitlərinin cəmi).

\mbox{Borc nisbəti} = \frac {\mbox{Ümumi öhdəliklər}} {\mbox{Ümumi aktivlər}}

Məsələn, 2 milyon dollar aktivi və 500.000 dollarlıq öhdəlikləri olan bir şirkətin borc nisbəti 25% olacaq.

## Göstərici dəyəri
Bu nisbət şirkətin aktivlərinin borc vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilən hissəsinin olduğunu göstərir. 0,5 və ya daha az nisbət şirkətin ilk növbədə özünü maliyyələşdirdiyini göstərir. Ümumi aktiv strukturunda borc vəsaitlərinin payı yüksək olan şirkətin yüksək levirici olduğu deyilir. Bu göstərici nə qədər yüksəkdirsə, şirkətin gələcək fəaliyyəti ilə bağlı risk bir o qədər yüksəkdir. Bundan əlavə, yüksək göstərici dəyəri həm də şirkətin borc əldə etmək qabiliyyətinin zəif olduğunu göstərə bilər ki, bu da şirkətin maliyyə çevikliyini poza bilər (zəruri vaxtlarda lazımi vəsait toplamaq imkanı). Digər maliyyə əmsalları kimi, şirkətin borc əmsalı həmişə onun sənaye ortalaması və ya rəqiblərinin orta göstəricisi ilə müqayisə edilməlidir.

## İstinadlar
Gültəkin

**Gültəkin** — qadın adı.

* Gültəkin Əsgərova — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Gültəkin Hacıbəyli — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi II və III çağırış deputatı
* Gültəkin Cabbarlı —
* Gültəkin Qafarova — tibb bacısı
* Gültəkin Uysal — Türkiyə siyasətçisi.
* Əmin Abid Gültəkin — ədəbiyyatşünas, şair.
Aktivliyin rentabelliyi

**Aktivliyin rentabelliyi** () — gəlir əldə etmək üçün şirkətin aktivlərindən istifadənin səmərəliliyini əks etdirən maliyyə göstəricisi. ROA — Dyupont modelinin elementlərindən biridir.

## Hesablama
ROA aşağıdakı kimi hesablanır:

: ROA =  × 100 % ,

xalis mənfəət — maliyyə nəticələri haqqında hesabatın göstəricisi olduğu halda, aktivlərin orta dəyəri ilin əvvəlinə və sonuna aktivlərin cəminin yarıya bölünməsidir (balans göstəriciləri əsasında hesablanır).

Praktikada bəzən digər variantlardan istifadə olunur, məsələn:

: ROA =  × 100 %

Bu göstərici müəssisənin aktivlərin formalaşmasına sərf etdiyi hər rubldan əldə etdiyi mənfəəti xarakterizə edir. Bu göstəricinin dəyərlərini yalnız eyni sənayedəki müəssisələr arasında, bir şirkətin fəaliyyətinin plan-amil təhlili apararkən və ya zamanla göstəricinin dəyərindəki dəyişiklikləri təhlil edərkən müqayisə etmək məna kəsb edir.

## İqtisadi əhəmiyyəti
Müəssisənin mənfəətinin onun yaradılması üçün istifadə olunan resurslarla (şirkətin mənfəətini onun əməliyyat nəticəsi olan gəlirlə müqayisə etməkdən fərqli olaraq) müqayisəsi şirkətin mövcudluğunun texniki imkanlarını göstərir. Bu göstərici şirkətin gəlirlərinin qoyulmuş kapitalından necə əldə olunduğunu göstərir. ROA nə qədər yüksək olsa, şirkət öz resurslarından bir o qədər səmərəli istifadə edər.

ROA analitiklər və investorlar tərəfindən investisiya qərarları qəbul edərkən müxtəlif şirkətləri müqayisə etmək üçün istifadə olunan mühüm göstəricidir. İnvestorlar şirkətin səhmlərinə investisiya etmək imkanlarını axtarmaq üçün ROA-dan istifadə edə bilərlər, çünki ROA şirkətin mənfəət əldə etmək üçün öz aktivlərindən nə qədər səmərəli istifadə etdiyini göstərir.

## Həmçinin bax
* Aktiv müqavimət

## İstinadlar
Komarov

**Komarov** — Rus soyadı.

* Vladimir Komarov — Rusiya botaniki və coğrafiyaşünası.
* Yevgeni Komarov — Rusiyalı peşəkar kişi BMX velosipedçisi.

;Digər
* Komarov qarağatı
* Komarov xanımotu
* Komarov ardıcı
* Komarov öküzboğanı
* Komarov hafı
* Komarov itburnusu
* Komarov şaqqıldağı
* Komarov şorgiləsi
* Komarov birəotu
Dyupont modeli

**Dyupont modeli** (Dyupont tənliyi, Dyupont düsturu; ) — istehsal səmərəliliyi, aktivlərdən istifadənin səmərəliliyi və maliyyə rıçaqları ilə ifadə olunan kapitalın gəlirliliyi; gəlirlilik dəyişikliyinin hansı amillərə görə baş verdiyini müəyyən edən dəyişdirilmiş amil təhlili. Adı 1920-ci illərdə bu düsturdan istifadə etməyə başlayan Dyupontdan gəlir.

## Düsturu
Amerikalı professor Stiven Rossun tərifinə görə, DuPont tənliyi istehsal səmərəliliyi, aktivlərdən istifadənin səmərəliliyi və maliyyə rıçaqları vasitəsilə ifadə olunan kapitalın gəlirliliyinin göstəricisidir.
Ağac strukturu şəklində amil modelinin əsasını kapitalın gəlirliliyi göstəricisi (ROE), atributları isə müəssisənin istehsal və maliyyə fəaliyyətini xarakterizə edən amillərdir. Sadə dillə desək, kapitalın gəlirliliyinə hansı amillərin daha çox və ya daha az dərəcədə təsir etdiyini öyrənmək üçün ROE-yə təsir edən amillər bölünür.
Əsas üç amil:
# əməliyyat marjası (mənfəət marjası kimi ölçülür)
# aktivdən istifadə səmərəliliyi (aktivin dövriyyə nisbəti kimi ölçülür)
# maliyyə leverajı (kapital nisbəti kimi ölçülür)

## İstinadlar
Karlo

**Karlo** — ad.
	
* Karlo Ponti — İtaliya kinoprodüseri.
* Karlo Ançelotti — İtaliyalı futbol mütəxəssisi.
* Karlo Qoldoni — Venesiya dramaturqu.
* Karlo Muhar — Xorvatiya futbolçusu
* Karlo Ponte — italyan Yunan-Roma güləşçisi
* Karlo Bonapart
* Karlo Kollodi
* Karlo Bossoli — italyan və isveçrəli rəssam
* Karlo Allioni — italyan həkimi, botanik
* Karlo Berqonsi

## Həmçinin bax
* Karl
* Karlotta

## İstinadlar
Katya

**Katya** — qadın adı.
	
* Katya Sambuka — Rusiya müğənnisi.
* Katya Chilly — ukraynalı müğənni, musiqiçi və bəstəkar.
* Katya Dorner – alman siyasətçi.
* Katya Rimann — alman aktrisa.
Lena (ad)

**Lena** — qız adı. Əsasən Lena çayının adına görə qız uşaqlarına verilir.

* Lena Tolstova — Aktrisa.
* Lena Meyer-Landrut — alman müğənni.
* Lena Belkina

## Həmçinin bax
* Lena

## İstinadlar
Lui

**Lui** — ad.

## Fransa
* Lui Araqon — fransız şairi.
* Lui Paster — fransız bioloqu, kimyaçı, əczaçı.
* Lui Lümyer — kinematoqrafiyanın banisi.
* Lui Reno — fransız hüquqşünası.
* Lui Bazin — fransız şərqşünası.
* Lui Anri Bussenar — fransız yazıçı.
* Lui Qabriel Ambruaz Bonald — fransız filosofu.
* Lui de Broyl — fransız nəzəriyyəçi fiziki.
* Lui Pyer Altüsser — fransız neo-marksist filosofu.
* Lui Pyer Vyeyo — fransız ornitoloqu.
* Lui Klod Mari Rişar — fransız botaniki.
* Lui Massinyon — fransız şərqşünas-ərəbşünası.
* Lui Şevrole — Chevrolet Motor Car şirkətinin banisi.
* Lui Brayl — Brayl əlifbasının yaradıcısı.
* Lui Dager — fransız rəssamı, kimyaçı və ixtiraçı.
* Lui Anketen — fransız rəssam-sənətşünası.
* Lui Ruselye — fransız səyyahı.
* Lui Neel — fransız nəzəriyyəçi fiziki.
* Lui de Fünes — fransız aktyoru.
* Lui Puanso — fransız riyaziyyatçısı, fiziki və mexaniki.
* Lui Oqüst Blanki — fransız inqilabçısı.
* Lui Larte — fransız arxeoloqu.
* Lui Antuan Bugenvil — fransız dəniz səyyahı.
* Lui Aleksandr Bertye — fransız marşalı.
* Lui Davu — fransız marşalı.
* Lui-Nikola Klerambo — fransız bəstəkarı.
* Lui-Jak Tenar — fransız kimyaçısı.
* Lui-Ferdinand Selin — fransız yazıçısı.
* Lui-Jan Kalve — fransız dilçisi.
* Lui-Napoleon Bonapart — Fransa imperatoru.
* I Lui-Filipp — Fransa kralı.
* I Lui-Filipp — Orlean hersoqu.
* II Lui-FIlipp — Orlean hersoqu.

## İsveçrə

* Lui Rüşonne — İsveçrə dövlət xadimi.

## Birləşmiş Krallıq
* Lui Tomlinson — Britaniyalı müğənni.
* Lui Barri — İngiltərə futbolçusu

## ABŞ
* Lui Armstronq — ABŞ trubaçalanı, caz ifaçısı.
* Lui Adamik — Sloven əsilli ABŞ yazıçısı və tərcüməçisi.

## Həmçinin bax
* Luis
## İstinadlar
Luis

**Luis** — ad.
	
* Luis Kerroll — ingilis yazıçısı.
* Luis Quzman — Puerto-Riko əsilli ABŞ aktyoru.
* Luis Alvares —
* Luis Fabiano — braziliyalı futbolçu
* Luis Mariya de Puç
* Luis Moreno Okampo
* Luis Tosar

## Həmçinin bax
* Lui
Mesajlaşma

**Mesajlaşma** — iki və ya daha çox mobil cihazın, masaüstü kompüterin/notbukun və ya digər kompüterin istifadəçiləri arasında adətən hərflər və rəqəmlərdən ibarət elektron mesajların tərtib edilməsi və göndərilməsi. Mətn mesajları mobil şəbəkə üzərindən və ya peyk və ya internet bağlantısı vasitəsilə göndərilə bilər.

Termin ilk olaraq Short Message Service (SMS) istifadə edərək göndərilən mesajlara aid edilirdi. Rəqəmsal şəkillər, videolar və səs məzmunu, eləcə də emoji kimi tanınan ideoqramlar ehtiva edə bilən Multimedia Mesajlaşma Xidmətindən (MMS) və ani mesajlaşma proqramlarından istifadə edərək multimedia mesajlarını daxil etmək üçün hərf-rəqəmsal mətndən kənara çıxmışdır.

Mətn mesajları şəxsi, ailə, iş və sosial məqsədlər üçün istifadə olunur. Hökumət və qeyri-hökumət təşkilatlarında həmkarlar arasında ünsiyyət üçün mətn mesajından istifadə edirlər. 2010-cu illərdə qısa qeyri-rəsmi mesajların göndərilməsi, əvvəllər e-poçt göndərişində olduğu kimi, bir çox mədəniyyətlərin qəbul edilən hissəsinə çevrildi. Bu, zəngin lazımsız və ya ədəbsiz olacağı kontekstlər də daxil olmaqla, mesajlaşmanı dostlar, ailə və həmkarlarla ünsiyyət qurmaq üçün sürətləndirir və asanlaşdırır. Elektron poçt və səsli poçt kimi və zənglərdən fərqli olaraq, mesajlaşma zəng edənin və alıcının eyni anda boş olmasını tələb etmir; bu, hətta məşğul şəxslər arasında ünsiyyətə imkan verir. Mətn mesajları həmçinin avtomatlaşdırılmış sistemlərlə qarşılıqlı əlaqə yaratmaq üçün, məsələn, e-ticarət saytlarından məhsul və ya xidmətlər sifariş etmək və ya onlayn müsabiqələrdə iştirak etmək üçün istifadə edilə bilər. Reklamçılar və xidmət təminatçıları poçt, e-poçt və ya səsli poçtdan istifadə etmək əvəzinə mobil istifadəçilərə reklamlar, ödəmə tarixləri və digər bildirişlər haqqında mesajlar göndərmək üçün birbaşa mətn marketinqindən istifadə edirlər.

## Terminologiya
Xidmət bölgədən asılı olaraq müxtəlif adlandırılır. Şimali Amerika, Böyük Britaniya, Avstraliya, Yeni Zelandiya və Filippində sadəcə olaraq "mətn" adlandırılır. Avropanın əksər hissəsində "SMS" və ya Yaxın Şərq, Afrika və Asiyada "MMS" və ya "SMS" deyilir. Mətn mesajını göndərən şəxsə adətən "texter" deyilir.

## İstinadlar
Uçuş rejimi

**Uçuş rejimi** — aktivləşdirildikdə cihazın radiotezlik (RF) siqnal ötürmə texnologiyalarını (məsələn, Bluetooth, telefoniya və Wi-Fi) dayandıran və elektron cihaz proqram təminatı müəllifi tərəfindən düzgün tətbiq edildikdə bütün analoq səs və rəqəmsal məlumat xidmətlərini effektiv şəkildə söndürən, smartfonlarda və digər portativ cihazlarda mövcud olan parametr.

Rejim əksər aviaşirkətlər uçuş zamanı RF siqnallarını ötürən avadanlıqların istifadəsini qadağan etdiyi üçün belə adlandırılıb. Tipik olaraq, uçuş rejimində telefon zəngləri etmək və ya mesaj göndərmək mümkün deyil, lakin bəzi smartfonlar təcili xidmətlərə zəng etməyə imkan verir. Əksər cihazlar mətn və ya e-poçt mesajları yazmaq üçün e-poçt proqramlarından və digər mobil proqramlardan davamlı istifadə etməyə imkan verir. Mesajlar daha sonra, yəni uçuş rejimi söndürüldükdən sonra göndərilmək üçün yaddaşda saxlanılır.

Wi-Fi və Bluetooth, təyyarənin operatoru tərəfindən icazə verildiyi hallarda cihaz psevdo-təyyarə rejimində olarkən ayrıca aktivləşdirilə bilər. RF siqnallarının qəbulu (radio qəbulediciləri və peyk naviqasiya xidmətləri kimi) uçuş rejimi tərəfindən dayandırıla bilməz. Lakin, həm ötürücülər, həm də qəbuledicilər, hətta onlara cavab vermədikdə belə, zəngləri və mesajları qəbul etmək üçün lazımdır.

Təyyarə rejimində olan zaman cihazın ötürücüləri bağlandığından, rejim enerji istehlakını azaldır və batareyanın ömrünü uzadır.
## Qalereya

Smartphone display screen.jpg|Uçuş rejimi yanılı olan smartfon
Keyboard snap.jpg|Notbuklarda uçuş rejimi  düyməsi ilə aktivləşdirilir

## İstinadlar
Manuel

**Manuel** — ad.
	
* Manuel Noyer — alman qapıçı.
* Manuel Lokatelli — İtaliyalı futbolçu.
* Manuel Blanko Enkalada — Çilinin ilk prezidenti.
* Manuel Alvarez Bravo — Meksika fotoqrafı.
* Manuel Noryeqa — Panama dövlət xadimi.
* Manuel Belqrano — argentinalı hüquqşünas
* Manuel Qarsiya — İspaniyalı biatlonçu.
* Manuel Qonsales
* Manuel Peres Trevinyo
* Manuel Adalberto Karlos Monteneqro Lopes da Kruz
* Manuel Marrero Krus

## İstinadlar
Metro (dəqiqləşdirmə)

* Metro — şəhər sərnişin nəqliyyatı vasitəsi.
* Metro-2 — 
* Metro 2033 (roman) — 
* Metro 2034 —
Mərdan (dəqiqləşdirmə)

* Mərdan (şəhər) — Pakistanın Hayber-Paxtunxva əyalətinin Mərdan rayonunda şəhər. 
* Mərdan (Germi) — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Bəzniçıraq Mərdan (Marağa) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.

## Həmçinin bax
* Mərdan
Metro 2033

**Metro 2033** bu mənalara gələ bilər:

* ''Metro 2033'' (roman) — Rusiya yazıçısı Dmitri Qluxovskinin 2002/2005-ci ildə nəşr olunmuş romanı
* ''Metro 2033'' (videooyun) — roman əsasında 2010-cu ildə buraxılmış birinci şəxs atıcı videooyunu

## Həmçinin bax
* ''Metro'' (franşiza)
Seyf kassa

Seyf, genəlliklə daha iri bir seyf və ya bank kasasında qorunan şəxsi əşyaların saxlandığı depozit qutusu kimi bilinir. Seyf qutuları əsasən bank filiallarında, poçt şöbələrində və ya digər müəssisələrdə mövcuddur. Bu qutular, qiymətli daşlar, qiymətli metallar, valyuta, satıla bilən qiymətli kağızlar, dəbdəbəli mallar, vəsiyyətnamələr, əmlak aktları və ya doğum haqqında şəhadətnamələr kimi əhəmiyyətli əşyaların saxlanması üçün istifadə olunur. Seyf qutuları, hırsızlıq, yanğın, müdaxilə və ya digər təhlükələrdən qorunmaq üçün təyin olunmuşdur.
Hökumət Cihazlarında TikTokun Olmaması Aktı

**Hökumət Cihazlarında TikTokun Olmaması Aktı** () — "TikTok"un bütün federal hökumət cihazlarında istifadəsini qadağan edən ABŞ federal qanunu. İlk növbədə 2020-ci ildə müstəqil qanun layihəsi kimi təqdim edilmiş, 29 dekabr 2022-ci ildə ABŞ Prezidenti Co Bayden tərəfindən 2023-cü il Konsolidə Edilmiş Təxsisat Aktının bir hissəsi olaraq qanuna imza atılmışdır.

## Tarixi
Hökumət Cihazlarında TikTokun Olmaması Aktı (S. 3455) ilk olaraq 2020-ci ildə senator Coş Houli (R-MO) tərəfindən təqdim edilmiş və 6 avqust 2020-ci ildə yekdil razılıqla Birləşmiş Ştatların Senatında qəbul edilmişdir. Qanun layihəsi (S. 1143) 15 aprel 2021-ci ildə senator Houli tərəfindən yenidən təqdim edilmiş və 14 dekabr 2022-ci ildə yekdil razılıqla yenidən Senatdan keçmişdir.

Qanun daha sonra 22 dekabr 2022-ci ildə 68–29 səslə Senatda və 23 dekabr 2022-ci ildə 225–201–1 səslə ABŞ Nümayəndələr Palatasında qəbul edilmiş 2023-cü il Konsolidə Edilmiş Təxsisatlar Aktının R Bölməsi kimi il sonu omnibus xərcləri qanun layihəsinə daxil edilmişdir. Qanun layihəsi ABŞ Prezidenti Co Bayden tərəfindən 29 dekabr 2022-ci ildə imzalanmışdır.

## Müddəalar
Qanun "TikTok"un istənilən federal hökumət və hökumət korporasiya cihazlarına yüklənməsini və ya istifadəsini qadağan edir, "TikTok"un sözügedən cihazlardan çıxarılmasını tələb edir. Qanun İdarəetmə və Büdcə Ofisinin direktoru, Ümumi Xidmətlər administratoru, Kibertəhlükəsizlik və İnfrastruktur Təhlükəsizliyi Agentliyinin direktoru, Milli Kəşfiyyat direktoru və Müdafiə naziri tərəfindən birgə formada həyata keçirilir. İstisnalar yalnız hüquq-mühafizə orqanları, milli təhlükəsizlik və ya təhlükəsizlik tədqiqatı məqsədləri üçün icazə verildiyi təqdirdə edilə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* S. 1143 Senate bill text
* H. R. 2617 House bill text
Millennial pauza

**Millennial pauza** () — bəzi qeydə alınmış videoların başlanğıcında, xüsusən də qısametrajlı məzmunda və "TikTok" kimi sosial media proqramlarında mövcud olan danışıq pauzası. Belə bir pauzanın daxil edilməsi praktikası ümumiyyətlə millennial, yəni 1980-ci illərin əvvəllərindən 1990-cı illərin ortalarına qədərki dövrdə anadan olmuş insanlar generasiyasına aid edilir. Bu fenomen millenniallar və sonrakı nəsillər arasında rəqəmsal nəsil uçurumunun nümunəsidir.

## Müşahidəsi

Təcrübə ilk dəfə 1 mart 2021-ci ildə, bir "TikTok" istifadəçisi "[millenniallar] niyə danışmazdan əvvəl bu qədər uzun müddət pauza verir" sualını verməsi və onların "videonu başladıb davam etməli" olduqlarını deməsiylə müşahidə edilmişdir.

"Millennial pauzası" termini 26 noyabr 2021-ci ildə "TikTok" videosunu yerləşdirən millennial nümayəndəsi, "nisipisa" adlı "TikTok" istifadəçisinə aid edilir. O, qeyd etmişdir ki, millenniallardan olan müğənni Teylor Sviftin videolarının əvvəlində belə pauzalar mövcuddur. "*[[The Atlantic]]*" nəşrinin müəlliflərindən və özü də bir millennial olan Ketrin Lindzi qısametrajlı videoların "Instagram" sosial şəbəkəsində, ani mesajlaşma proqramı "Snapchat" və onlayn video platforması "YouTube"da daha çox yayıldığı üçün bu pauzanın daha çox nəzərə çarpdığını bildirmişdir.

Millenniallardan başqa insanların videolarında da millennial pauzanın nümayiş etdirildiyi qeyd olunmuşdur. "*[[Parade (jurnal)|Parade]]*" jurnalı müğənni "JC Chasez"in "TikTok" debüt videosunda bunu daxil etdiyini və "*[[Them (veb-sayt)|Them]]*" veb-saytından Ceyms Faktora aktrisa Cennifer Kulicin "mükəmməl bir TikTok" başlıqlı debüt videosunda bunu daxil etdiyini bildirmişdir.

## Fərqindəlik
İfadə anqlosferdən kənarda, o cümlədən Braziliya, Çili, Danimarka, Fransa, Almaniya, İndoneziya, İtaliya, Meksika, Niderland  və İspaniyada  tərcümə edilməmiş şəkildə istifadə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Rəqəmsal savadlılıq

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İqbo (xalq)

**İqbo** (və ya **ibo**; ) — Nigeriyanın cənub-şərqində yaşayan etnik qrup. Sayları 35 milyondan çoxdur. Niger-Konqo makroailəsinin Benue-Konqo dil ailəsinə aid olan İqbo dilində danışırlar. Britaniya müstəmləkəçiliyinin nəticəsi ilə onların əksəriyyəti iqbo dili ilə yanaşı ingiliscə danışır.

## Dil
Volta-Niger ailəsinin iqbo dilində danışırlar. Ən çox yayılmış dialektlər Onicha və Owerridir. Onicha əsasında ədəbi dil inkişaf edir - "standart İqbo"; 1915-ci ildə Onicha, Owerri, Bonny, Ingwana və Arochuku dialektləri əsasında missionerlər tərəfindən yaradılmış "vahid İqbo" da var. Bir çox digər dialektlərin öz yazılı ənənələri var. Latın qrafikası əsasında yazı .

## Geyimləri
Ənənəvi geyimlərinə kişilər üçün köynəklərinin üstündən geniş papaq, qadınlar üçün sviterlər aiddir. Ətəkləri budları ətrafında olur. Xüsusilə şəhərlərdə Avropa geyimləri də geniş yayılmışdır.

## Mətbəx
Əsas qidaları bitki mənşəlidir. Bura yamlar, manioklar, qarğıdalılar və müxtəlif tərəvəzlər aiddir. Onlar balıq da yeyirlər. Yemək üçün palma yağı və isti ədviyyatlardan istifadə edirlər.

## Din
XIX missionerlərin fəaliyyəti sayəsində İqbo xalqı xristianlığı qəbul etmişdir. Ənənəvi inanclar müəyyən rol oynamaqda davam edir. Məlum məxfi cəmiyyətlər : Mmvo (Mvo), Ekpe. Ekumeku Cəmiyyəti 1898-ci ildən 1911-ci ilə qədər bölgədə Britaniya müstəmləkəçiliyinin qurulmasına müqavimət göstərmişdir. İqbo yəhudiləri əcdadlarının iudaist olduqlarını iddia edən və bu dinə etiqad edən kiçik bir icmadır. İqbo yəhudiləri özlərini Qərbi Afrikaya köçmüş Şimali Afrika (bəlkə də Misir) yəhudilərinin nəslindən hesab edirlər. İqbo yəhudi ənənələri bu köçün təxminən 1,500 il əvvəl baş verdiyini söyləyir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ибо // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — . (CC BY-SA 3.0)
* 

## Xarici keçidlər
* Игбо
* Искусство племени игбо (ибо). Мириманов В. Б. Искусство тропической Африки
*
İqbo yəhudiləri

**İqbo yəhudiləri** — Nigeriyanın İqbo xalqının iudaizmə etiqad edən nümayəndələri.

Yəhudi həyatı Nigeriyanın bəzi yerlərində müstəmləkəçilikdən əvvəlki dövrdən bəri sənədləşdirilmişdir, lakin iqbo xalqının İsrail mənşəli olduğunu iddia etdiyi və ya müstəmləkəçilik dövründən əvvəl iudaizmə etiqad etdiyi məlum deyil. 1967–1970-ci illərdə Biafran müharibəsi zamanı və ondan sonra İqbo xalqı arasında yəhudilərlə identifikasiya daha geniş yayılmışdır.

Regionda heç bir rəsmi siyahıyaalma aparılmamışdır və Nigeriyada İqbo əhalisinin hansı hissəsinin iudaizmə etirad etdiyinin dəqiq sayı məlum deyil. 2008-ci ildə ən azı 26 müxtəlif ölçülü sinaqoqa malik olan İqbo xalqının təxminən 30,000 nümayəndəsinin iudaizmin hansısa formasını tətbiq etdiyi bildirilir  2021-ci ildə Nigeriyada təxminən 70 fəal icmadan ibarət təxminən 12,000–15,000 nəfər əsas İqbo yəhudisinin olduğu bildirilmişdir. Bundan başqa, bu istiqamətdə 2,000–3,000 və ən çox 5,000 nəfər kimi daha mühafizəkar statistikalar da verilmişdir.

## Tarixilik
Xristian təhsili almış və azad edilmiş kölə olan iqboəsilli Olauda Ekvianonun geniş təsir əldə etmiş ifadəsində iqbo xalqının mənşəyinin yəhudi köçərilərindən olduğu iddia edilmişdir. 1789-cu ildə yazılmış avtobioqrafiyasında qeyd edilmişdir:Mənim həmvətənlərimin və yəhudilərin "Yaradılış"da təsvir olunduğu kimi, vəd edilmiş ölkəsinə çatmazdan əvvəl, hələ pastoral vəziyyət olduqları dövrdə davranış və adətlərində, xüsusən də patriarxlar haqqında üstünlük təşkil edən güclü bənzətmə məni bu xalqın digərindən törədiyini düşünməyə vadar etmişdir.Tənqidi tarixçilər Qərbi Afrika ilə bağlı XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində nəşr olunmuş ədəbiyyatı nəzərdən keçirmişdilər. Onlar bu cür tarixi narrativlərin müstəmləkə və postmüstəmləkə keçmişində müxtəlif dövrlərdə onları təklif edən yazıçılar üçün hansı müxtəlif funksiyaları yerinə yetirdiyini aydınlaşdırmışdılar.

B.e. I minilliyində yəhudilərin Böyük Səhranın ticarət mərkəzlərində olmasına heç bir şübhə yoxdur, lakin iqbo xalqının tarixi yəhudi əhali ilə eyni vaxtda əlaqə saxladığına və ya hər hansı bir məqamda iudaizmi qəbul etməsinə,  Avropa gücləri tərəfindən müstəmləkəçilik siyasətinə məruz qalmazdan əvvəl bu dinə etiqad etməsinə dair heç bir sübut yoxdur.

## Dini əməllər
İqbo yəhudilərinin dini adətlərinə oğlan uşağının doğulmasından səkkiz gün sonra sünnət edilməsi, koşer pəhriz qanunlarına riayət edilməsi, menstruasiya zamanı kişi və qadınların ayrılması, talit və kipa geyilməsi və Roş-Ha-Şana, Yom-Küpür, Hanukka, və Purim kimi bayramların qeyd edilməsi daxildir.

## Həmçinin bax
* Xristianlıq və iudaizm
* Abayudaya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hebrew Karaite Community Igbo Bene Israel
* Re-Emerging: The Jews of Nigeria
* Kulanu
* Packing for Nigeria
Məhəmmədu Buhari

**Məhəmmədu Buhari** və ya **Məhəmməd Buhari** (; ) — Nigeriya dövlət xadimi, 1983–1985-ci illərdə dövlət başçısı. 2015-ci ildə ölkə prezidenti vəzifəsinə seçilmiş, 2019-cu ildə yenidən seçilmişmişdir.

## Mükafatlar
Nigeriyada:

Xarici ölkələrin mükafatları:

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Президент Нигерии Мухаммаду Бухари //Передача радиостанции "Эхо Москвы" 
* Muhammadu Buhari
Hadaş

**Hadaş** () və ya tam adı ilə **Sülh və Bərabərlik Uğrunda Demokratik Cəbhə** (, ; , ) — İsraildə solçu və qeyri-sionist siyasi partiya.

"Hadaş" özünü yəhudi-ərəb partiyası kimi müəyyənləşdirir. Seçicilərinin və liderlərinin əksəriyyəti İsrailin ərəb vətəndaşlarıdır. Bununla belə, bir çox yəhudi də partiyaya səs verir: məsələn, 2009-cu il seçkilərində partiya Təl-Əvivdə 2,32% səs toplamış, Təl-Əviv meri seçkilərində isə partiyanın namizədi Dov Hanin 34% səs almışdır. Partiyanın İsrail parlamentində, "Knesset"də dörd nümayəndəsi var (onlardan üçü ərəb, biri yəhudidir).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* «Хадаш» на сайте Кнессета
Duygu Sağ

**Duyqu Sağ** (d. 1981, İzmir) — türk immunoloq.

Həyata keçirdiyi tədqiqatlar, insan bağışıqlıq sisteminin xərçənglə mübarizəsini anlamağa töhfə vermişdir.

## Həyatı
1981-ci ildə İzmirdə anadan olub. İbtidai və orta məktəbi İnegöldə, liseyi isə İstanbul Atatürk Fen Liseyində internatda oxuyub. 2003-cü ildə Orta Doğu Texniki Universitetinin Biologiya fakültəsini bitirib.

2014-cü ilə qədər magistratura, doktorantura və postdoktorantura təhsili üçün ABŞ-də yaşamışdır. Ailəsində xərçənglə bağlı ölümlər onun xərçəng tədqiqatçısı olmasına səbəb oldu.

2014-cü ildə həmkarı, alim Gerhard Vingenderlə ailə həyatı qurub və həmin il beyin axını proqramı ilə əri ilə birlikdə Türkiyəyə qayıdıb. Dokuz Eylül Universitetində İzmir Biotibb və Genom Mərkəzində təhsilini davam etdirdi.

Tədqiqatçı immun sistemini gücləndirərək sidik kisəsi xərçənginə qalib gəlməyi hədəfləyən işinə görə 2018-ci il "L'Oreal UNESCO Beynəlxalq Yüksələn İstedad Mükafatı"na layiq görülmüşdür. 2018-ci ildə Türkiyə Elmlər Akademiyasının (TÜBA) Üstün Gənc Alim Mükafatına, 2019-cu ildə isə Mustafa Parlar Təhsil və Araşdırma Vəqfi Araşdırma Təşviq Mükafatına layiq görülüb.

## Elmi tədqiqatlar
Sağın elmi işi immun sisteminin xərçəng əleyhinə potensialını şişlə əlaqəli spesifik makrofaqlara yönəltməyə yönəlmişdir. Onun komandası ilkin klinik tədqiqatlarda xolesterin daşıyıcısı ABCG1 olmayan makrofaqların güclü şişlə mübarizə aparan agentlərə çevrildiyini və sidik kisəsi xərçənginin inkişafının qarşısını aldığını müəyyən edib. Xərçəngin müalicəsində yenilikçi immunoterapevtik yanaşma olaraq, məqsəd bu kritik makrofaq dəyişikliyinin altında yatan molekulyar mexanizmləri aydınlaşdırmaqdır.

## İstinadlar
Təkirdağ ili

**Təkirdağ ili**— Türkiyənin bir vilayətidir.
Mərkəzi Təkirdağda olan ilin əhalisi 2021-ci ilə görə 1.107.491 nəfərdir.
Mərmərə bölgəsinin Frakiya tərəfində yerləşir; Şərqdən İstanbul, cənubdan Mərmərə dənizi və Çanaqqala, qərbdən Ədirnə, şimaldan Kırklareli və şimal-şərqdən Qara dənizlə əhatə olunub.
İlçələrin ümumi sayı 11-dir.

## Coğrafiyası
Təkirdağ, ilin qərbində yerləşən və ən yüksək zirvəsi 945 m hündürlükdə Qanos dağı (İşıklar dağı) olan Təkir dağları istisna olmaqla, ümumiyyətlə düzdür.
Şimalda ilin ən əhəmiyyətli çayı olan Ergene çayı axır.
Ergene çayı yaratdığı allüvial düzənliklərin məhsuldarlığı ilə əyalət əhalisinin böyük hissəsini ətraf yaşayış məntəqələrində cəmləşdirmişdir.
Təkirdağın bitki örtüyü Mərmərə dənizi sahillərində makvis, dağlıq ərazilərdə meşə, digər yerlərdə isə çöldür.
Təkirdağın iqlimi Aralıq dənizi iqlimi ilə kontinental iqlimin qarışığıdır.

Mərmərə dənizinin təsiri ilə sahil rütubətli bölgədir.

## Relyefi və bitki ürtüyü
Alçaq təpələrdən ibarət olan bölgənin əsas yüksəkliyi şimal-şərq-cənub-qərb istiqamətində Mərmərə dənizinə paralel uzanan Təkir dağlarıdır.
Təkirdağ mərkəzinin və vilayətin ən yüksək nöqtəsi bu ərazidə yerləşən Qanos dağıdır (965 m).
Böyük çayların olmadığı bölgədə kiçik çaylar var.
Qanos dağlarında palıd ağacları, bəzi yerlərdə qırmızı şam və qarağac ağacları əsas meşə fondunu təşkil edir.

## İqlimi
Ümumi iqlim xüsusiyyətləri Aralıq dənizi iqlimi ilə kontinental iqlimin birləşməsidir.
Mərmərə dənizi ətrafında müşahidə olunan bu iqlimə Mərmərə iqlimi də deyilir.
Bir növ keçid iqlimi olan bu iqlimdə yaylar quraq və isti, yaz və qış ayları isə yağışlı keçir.
Yağıntılar qış aylarında qar şəklində düşür.
Bundan əlavə, Tekirdağın şimalda Qara dənizə sahili olduğu üçün az da olsa Qara dəniz iqliminə malikdir.

## İstinadlar
Böyük dil modeli

**Böyük dil modeli** () — ümumi məqsədli dil anlayışına və nəslinə nail olmaq qabiliyyəti ilə diqqət çəkən dil modeli. LLM-lər bu bacarıqları hesablama yolu ilə intensiv öz-özünə və yarı nəzarətli təlim prosesi zamanı mətn sənədlərindən statistik əlaqələri öyrənməklə əldə edirlər. LLM-lər transformator arxitekturasını izləyən süni neyron şəbəkələrdir.

Onlar daxil edilmiş mətni götürərək və növbəti işarəni və ya sözü təkrar-təkrar proqnozlaşdırmaqla mətn yaratmaq üçün istifadə edilə bilər. 2020-ci ilə qədər dəqiq tənzimləmə modelin konkret tapşırıqları yerinə yetirmək üçün uyğunlaşdırılmasının yeganə yolu idi. Bununla belə, GPT-3 kimi daha böyük ölçülü modellər oxşar nəticələr əldə etmək üçün tez bir zamanda dizayn edilə bilər. Onların insan dilinin korporasiyasına xas olan sintaksis, semantika və "ontologiya" haqqında, eyni zamanda korpusda mövcud olan qeyri-dəqiqliklər və qərəzlər haqqında biliklər əldə etdikləri güman edilir.

Populyar nümunələrə OpenAI-nin GPT modelləri (məsələn, ChatGPT-də istifadə edilən GPT-3.5 və GPT-4), Google-un PaLM (Bardda istifadə olunur) və Meta-nın LLaMA, həmçinin BLOOM, Ernie 3.0 Titan və Anthropic-in Claude 2-ni göstərmək olar.

## Ehtimallı tokenləşdirmə
Bayt-cüt kodlaşdırmanın modifikasiyasından istifadə edərək, ilk addımda bütün unikal simvollar (boşluqlar və durğu işarələri daxil olmaqla) n-qramların ilkin dəsti (yəni, uni-qramların ilkin dəsti) kimi qəbul edilir. Ən təkrar bitişik simvol cütü uğurla biqramda birləşdirilir və cütün bütün nümunələri onunla əvəz olunur. Təkrarən birlikdə baş verən (əvvəllər birləşdirilmiş) n-qramların bitişik cütlərinin bütün hadisələri, təyin olunmuş ölçüdə lüğət əldə olunana qədər təkrar-təkrar daha uzun n-qramlara birləşdirilir (GPT-3-də ölçü 50257-dir.). Token lüğəti sıfırdan token lüğətinin ölçüsünə qədər olan tam ədədlərdən ibarətdir. Yeni sözlər həmişə tokenlərin və ilkin təyin edilmiş uni-qramların birləşmələri kimi şərh edilə bilər.

Əsasən ingilis korpusundan çıxarılan tezliklərə əsaslanan token lüğəti orta ingilis sözü üçün mümkün qədər az tokendən istifadə edir. Belə bir ingiliscə optimallaşdırılmış tokenləşdirici tərəfindən kodlanmış başqa dildəki orta bir söz suboptimal tokenlərə bölünür.

`tokenizer: texts -> series of numerical "tokens"` belə bölünə bilər:

Ehtimallı tokenləşdirmə də verilənlər bazalarını sıxışdırır, bu da bayt cütünün kodlaşdırma alqoritmini tokenləşdirici kimi istifadə etməyin səbəbidir. LLM-lər ümumiyyətlə daxil edilən mətnin "kələ-kötür" olmayan massiv olmasını tələb etdiyindən, daha qısa mətnlər ən uzununun uzunluğuna uyğun gələnə qədər "doldurulmalıdır". Bir söz üçün orta hesabla nə qədər token tələb olunduğu verilənlər toplusunun dilindən asılıdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Jurafsky, Dan, Martin, James. H. ''Speech and Language Processing: An Introduction to Natural Language Processing, Computational Linguistics, and Speech Recognition'', 3rd Edition draft, 2023.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Open LLMs repository on GitHub.