open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çemes buxtası

**Çemes buxtası** (və ya *Novorossiysk buxtası*) — Rusiyanın Qara dəniz sahilinin şimal hissəsində donmayan körfəz. Rusiyanın Qara dəniz hövzəsində Sevastopol körfəzindən sonra ikinci ən əhəmiyyətli körfəz.

Buxta 1829-cu ildə, rus-türk müharibəsindən sonra Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu. O vaxtdan bəri bölgənin və ilk növbədə Novorossiysk şəhərinin hərbi, ticarət və sərnişin ehtiyacları üçün fəal şəkildə istifadə olunur.

Yaxşı havalarda (martdan noyabra qədər) bütün gəmilərinin lövbərlənməsi üçün əlverişlidir. Qışda buxtada güclü küləklər müşahidə olunur. Gücünə görə küləklər VI dərəcəyə daxildir.

## Tarixi
XIX əsrin ən böyük rus arxeoloqu, qrafinya P. S. Uvarova 1886-cı ildə Novorossiysk yaxınlığında arxeoloji araşdırmalar aparmış və "Səyahət qeydləri"ndə Çemes körfəzi və onun ətrafı haqqında bir çox qeydlər yazmışdır.

## Coğrafiyası
Körfəz öz adını ona tökülən Çemes çayından almışdır. Körfəzin qərb hissəsini alçaq dağlıq ərazidən ibarət olan Abrau yarımadası təşkil edir. Sağda daha yüksək Markotx silsiləsi var. Sahil xəttinin uzunluğu 15 km, quruya 7 km uzanır, girişdə eni 9 km, orta hissədə 4,6 km, farvarter xətti boyu dərinlik —11,0–12,4 m, maksimum dərinlik — 27 m-dir. Bu da istənilən okean gəmilərinin buxtaya daxil olmasına imkan verir. Cənub-qərbdə sahillər alçaq, şimal-şərqdə hündür, az girintilidir. Körfəzin girişi şimal-qərbdən Sujuk adası, cənub-şərqdən isə Doob burnu ilə məhdudlaşır. Körfəzin ortasında, Penay burnu ilə üzbəüz, minimum dərinliyi 5–6 m olan Penay bankası var. Körfəzin şimal-qərb hissəsində Novorossiysk və dəniz limanı; şərqdə — Gelencik şəhər rəhbərliyinə tabe olan Kabardinka kəndi var. Payız və qışda qasırğalı külək — nord-ost (bora) — gəmiçilik üçün böyük təhlükə yaradır.

## İqlimi
Aralıq dənizində olduğu kimi soyuq mövsümdə körfəz üzərində yağıntıların miqdarı isti mövsümdəki yağıntıların miqdarını üstələyir. Körfəzin yamaclarında yayda quraqlıq olur və kserofit bitki örtüyü ilə örtülüdür.

Körfəzi üzərində günəşli günlərin müddəti ildə 2300 saata çatır və suyun temperaturu, hətta ən soyuq ayda — fevralda — ümumiyyətlə +6 ° C-dən aşağı düşmür. Dəniz suyunun yayda isinməsi nəticəsində hətta qış aylarında da buxtada havanın temperaturu gün ərzində +5 °C və daha yüksək olur, gecələr isə 0 °C ətrafında dəyişir. Qış aylarında buxtada su demək olar ki donmur.

## İstinadlar
Pseaşxo silsiləsi

**Pseaşxo** (**Pseaşxa**) — Qərbi Qafqazda dağ silsiləsi. Krasnaya Polyana kəndindən 20 km məsafədə yerləşir. Uruşten, Malaya Laba, Pslux çaylarının yuxarı axarında, Qafqaz Təbiət Biosfer Qoruğunun ərazisindədir. Pseaşxo silsiləsi Krasnodar diyarının cənubunda, Baş Qafqaz silsiləsinin şimal-qərbində yerləşir.

"Pseaşxo" adıgey dilindən "bol sulu dağlar" (— su və  — baş, zirvə) deməkdir. Bilindiyi kimi məhs bu dağların zirvələrindən çoxlu çaylar öz başlanğıcını götürür. Çaylar əsasən buzlaq suları ilə qidalanır.

## Coğrafiyası
Pseaşxo massivi qərbdə Pseaşxo aşırımı (2014 m) ilə əhatə olunmuşdur. Təxminən beş kilometr uzunluğunda və 500 metr enində olan bu vadi qədim buzlağın geoloji işi nəticəsində formalaşıb.

Bu aşırım vasitəsilə şimaldan Pseaşxodan, Baş Qafqaz silsiləsi ilə cənuba yol keçir. Məhz bu yolla 1835-ci ildə rus zabiti Baron Fyodor Tornau kəşfiyyat məqsədilə keçmişdir.

Cənub-qərbdən Pseaşxo massivi Pslux çayının vadisi, şərqdən Malaya Laba və Çistaya çaylarının vadiləri, şimaldan Xolodnaya və Mramornaya çaylarının vadiləri ilə həmsərhəddir. Massivin cənub ucu Aişxa aşırımı (2401 m), şimal ucu Mramornı aşırımı (təxminən 2800 m) hesab edilir.

Pseaşxo massivi müxtəlif istiqamətdə uzanan silsilələrdən və zirvələri 2500 m-dən yüksək olan mürəkkəb bir sistemdir. Əsas massivdə aşağıdakı zirvələr fərqlənir: Şimali Pseaşxo (3256,9 m) — massivin əsas zirvəsi; Cənubi Pseaşxo (3251,2 m) Nodovaya (3196 m), Qərbi Pseaşxo (2899,8 m).

Pseaşxo massivində 11 buzlaq var. Krasnodar diyarının ən böyük buzlağı Pseaşxo burdadır. Buzlaq kar-vadi tiplidir. Uzunluğu 3 km, sahəsi 1,5 km²-dir. Şimali Pseaşko zirvəsinin şimalında Mramornaya çayınının qidalandığı Mramornı buzlaqı yerləşir. Son onilliklərdə buzlaqların sahəsi azalır.

## Turizm
Pseaşxo dağ massivi turistlər və alpinistlər arasında məşhurdur. Dağ zirvələrinə 1B-dən 3B-ə qədər müxtəlif çətinlik kateqoriyalı dırmaşma marşrutları var.

## İstinadlar
Markotx silsiləsi

**Markotx silsiləsi** () — Böyük Qafqazın şimal-qərb hissəsində, Baş Qafqaz silsiləsinə paralel və cənubda yerləşən dağ silsiləsi. Qara dənizə nisbətən Markotx silsiləsi ikinci silsilədir. Bibirinci isə Tuapxat silsiləsi ona paralel uzanır. Kabardinka-Gelenjik marşrutu iki silsilənin arasındakı çökəklikdən keçir. Silsilə Krasnodar diyarının qərbində yerləşir.

## Coğrafiyası
Qara dəniz sahili boyu 90&nbsp;km uzanır. Martkotxun şimal hissəsi Novorossiyskiyə doğru tədricən yüksəlir, sonra Abrau yarımadasına paralel olaraq şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru 43&nbsp;km uzanır. Silsilə Krasnodar diyarının Novorossiysk və Gelenjik şəhərlərinə tabe olan ərazilərdə yerləşir. Maksimum hündürlüyü 762 metrdir. Gelenjik şəhəri yaxınlığındakı Ploskaya dağı. Aderba çayına doğru dik yamacla düşür.

Novorossiysk ərazisində Markotx silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi Saxarnaya dağıdır (558 m). Novorossiysk şəhərinin bələdiyyəsi inzibati ərazi vahidi daxilində silsilənin ən yüksək nöqtəsi Markotx dağıdır (696 m). Silsilədə təbiət abidəsi — Şesxarisky ardıc meşəsi var.

Silsiləsi müəyyən formada Rusiyanın Qara dəniz sahillərinə soyuq şimal hava kütlələrinin daxil olmasının qarşısını alır. Lakin rütubətli Qara dəniz havasının keçməsinə mane olacaq qədər yüksək deyil. Buna görə də silsilənin Qara dəniz sahillərində quru Aralıq dənizi iqlimi, şimal yamaclarında isə mülayim iqlim hökm sürür. Soyuq hava kütlələri bəzən silsilənin üstündən keçir, soyuq küləklər sahilə düşür (bora).

Markotx silsiləsi əsasən təbaşir dövrünün çöküntü süxurlarından ibarətdir: qumdaşları, əhəng daşları, gillər. Lakin silsilənin əsasını sement hazırlamaq üçün istifadə olunan mergel təşkil edir.

Krım yaylıları kimi Markotx silsiləsinin üstü nisbətən düz və ağacsızdır. Zirvəsi, eləcə də silsilənin yamacları boyunca torpaq yollar var. Gelenjik şəhərindən silsilənin zirvəsinə 2 kanat yolu çəkilib. Dağ silsiləsi yerli rekreasiya və turizmi üçün əhəmiyyətlidir.

## Adlanması
"Markotx" silsiləsinin adı adıge mənşəlidir və "böyürtkən yerləri", "giləmeyvə yerləri" mənasını verir. İndiyə qədər silsilənin yamaclarında çoxlu tikanlı böyürtkən kolları bitir.

## İstinadlar
Açalo

**Açalo** ()— Çeçenistan Respublikasının Şatoy rayonundakı müdafiə qalası. Kelo çayı vadisinin sağında, qaya kənarında, tərk edilmiş Açaloy kəndindən 100 metr cənubda yerləşir. Təxmini tikilmə tarixi XII–XIII əsrlərə aid edilir.

## Tarixi
Çeçenistanın bu hissəsindəki qalalar XIX əsrin sonlarında coğrafiyaşünas A. E. Rossikova tərəfindən tədqiq edilmişdir. 1893-cü ildə yüksək dağlıq ərazi olan Şatoy bölgəsini coğrafiyaçı səyyah Q. İ. Radde E. Q. Kyoniq ilə birlikdə araşdırıb. 1965-ci ildə Şimali Qafqaz Arxeoloji Ekspedisiyası Şatoy rayonundakı müdafiə qalalarını öyrənməyə başlayır. Qala Açalo kəndindən 100 metr cənubda yerləşirdi.

## Təsviri
Qala kənarları ilə işıq istiqamətinə yönəlmişdir. Onun şərq küncü tamamilə dağılıb. Divarların qalınlığı müxtəlifdir: qayalıqdakı fasad 1,20 m, qalan divarlar 1,5 m-dir. Qala dağ yamacında ucaldıldığından onun hündürlüyü müxtəlif tərəfdən qeyri-bərabərdir: fasadda — 17,80 m, arxa divarda — 15,6 m-dir. Qalanın fasadı — cənub-şərq divarıpis vəziyyətdə qorunub saxlanılmışdır. Yamacın səthindən 2,75 metr hündürlükdə orada təxminən 2 metr hündürlüyündə giriş inşa edilib. İçəridən, yalançı uclu tağla taclanmışdır. Bunun altında gözətçi boşluğu var. Cənub-qərbi yan divarı yaxşı qorunub saxlanılmışdır. Onun iki patrul yarığı var və onların üstündə içəridən oyulmuş beş uclu boşluqlar var. Yuxarıda yerləşən dör ddaş salamat qalmışdır. Mərkəzdə olanlar maşiküllərin eyvanları üçün dayanacaq kimi xidmət edirdi, yan daşların nə məqsədlə qoyulduğu çox aydın deyil, yəqin ki, dekorativdir. Şimal-qərbi, qarşı tərəfdəki divar yan divarın boşluqları kimi iki ard-arda yerləşdirilən dörd üçbucaqlı bəndlə təchiz edilmişdir. Onların üstündəki maşiküldən iki uclu dayanacaq qalxır. Şimal-şərqi divarı isə yan pis qorunub saxlanılmışdır. Orada bir boşluq nəzərə çarpır. Bəlkə də bu divar demək olar ki, künc divar idi. Boşluqların yerləşdiyi yerə görə, qüllə beş mərtəbə hündürlüyündə ola bilərdi. İçərisində bütün divarları əhatə edən çıxıntılar var. Üçüncü mərtəbənin tirləri onun üzərində yerləşir. Digər mərtəbələrin döşəmələrini bərkitmək üçün xüsusi niş formalı yivlərdən istfadə edilmişdir. Tikilişi və dizaynına görə Açalo qülləsi Makajoy və Harkaroy kəndlərinin strukturunu xatırladır.

## Qalereya

Ачало_боевая_башня.jpg
Ачало_полуразрушеная_башня.jpg
Ачало_башня_2020.jpg
Ачало_башня_вид_изнутри.jpg
Ачало_боевая_башня_2020.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Владимир Иванович Марковин Памятники зодчества в горной Чечне (по материалам исследований 1957–1965 гг.) //сборник Северный Кавказ в древности и в средние века Москва, 1980 М. с. 258–259.
Tuapxat silsiləsi

**Tuapxat** () — Böyük Qafqazın şimal-qərb hissəsində, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub-şərqində Qara dəniz sahilinə paralel uzanan alçaq dağ silsiləsi (massiv). Bu silsiləs sahilə paralel olan az-çox saxlanılan silsilələrdən biridir. Abrau yarımadasında onun davamı Navagir silsiləsidir. Gelenjik körfəzinin cənubunda silsilənin davamını İdokopas burnunda (Praskoveevka kəndi) görmək olar.

## Coğrafiyası
Təxminən 30&nbsp;km² ərazini əhatə edir. Qara dənizin Tsemesskaya və Gelenjik körfəzləri arasında yerləşir. Doob yarımadasının sahilləri boyunca, özündən daha uzun və daha yüksək olan Markotx silsiləsi ilə paralel olaraq 13&nbsp;km uzanır. İki silsilənin arasındakı çökəklikdə Kabardinka-Gelenjik marşrutu çəkilib. Krasnodar diyarının Gelenjhik şəhərinə tabe olan ərazilərdə yerləşir. Maksimum hündürlük — 458,3 m (adı yoxdur). Gelenjikin mərkəzindən şimal-qərbdə Doob dağı — 434,4 m. Silsilə ona yaxın çay vadiləri ilə kəsilib. Onlardan ən böyüyü — Yaşamba — daimi axını var və Qara dənizin Mavi körfəzinə axır. Qalan axınlar (Sosnovaya Şçel və s.) müvəqqətidir.

Tuapxat silsiləsi, qonşu Markotx silsiləsi kimi Qara dəniz sahillərini soyuq şimal küləklərindən qoruyur. Lakin Qara dənizdən gələn rütubətli hava kütlələrinin qarşısını ala bilmir. Buna görə də massivin Qara dəniz sahillərində quru Aralıq dənizi iqlimi hökm sürür və yağıntının böyük hissəsi nisbətən qısa qış dövründə düşür. May-sentyabr aralığında demək olar ki, heç bir yağıntı yoxdur: buludsuz və isti, günəşli hava hökm sürür. Soyuq hava kütlələri bəzən Markotx və Tuaxat silsilələrini aşaraq bora yaranır. Beləliklə, Tuapxat bir neçə mikro istilik vadisi yaradır.

Tuapxat əsasən təbaşir dövrünün çöküntü süxurlarından ibarətdir: qumdaşı, əhəng daşı, gil. Lakin silsilənin əsasını sement hazırlamaq üçün də istifadə olunan mergel təşkil edir.

## Tarixi
Silsilənin yüksək hissəsində antik dövrdə bu ərazidə məskunlaşmış tayfaların kurqanlarının və məzarlıqlarının qalıqları aşkar edilmişdir. Zıxi tayfaları eramızın 5–7-ci əsrlərinə aid qəbirlər qoyub gediblər. VIII əsrdən XIX əsrin ortalarına qədər ərazidə natuxai və şapsuqlar adətən dəfn zamanı urnadan istifadə edirdilər.. 19-cu əsrdə çərkəzlərin Osmanlı imperiyasına kütləvi şəkildə getməsindən sonra silsilənin yamaclarında rus köçkünləri ilə yanaşı, Osmanlı İmperiyasından gələn yunanlar və ermənilər də məskunlaşıb.

## İstinadlar
Şalva Mşvelidze

**Şalva Mixayloviç Mşvelidze** (; 1904–1984) — sovet gürcü bəstəkarı və musiqi müəllimi. Gürcüstan SSR xalq artisti (1958). İki İkinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1942, 1947). 1947-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olub.

## Həyatı
Şalva Mşvelidze 1904-cü il iyulun 15-də (28) Tiflisdə (indiki Tbilisi, Gürcüstan) anadan olmuşdur.

1930-cu ildə Vano Saracişvili adına Tbilisi Dövlət Konservatoriyasına daxil olmuş, burada M.M.Baqrinovskinin yanında bəstəkarlıq təhsili almışdır. Aspirantura təhsilini N. A. Rimski-Korsakov adına Dövlət Konservatoriyasında və Vano Saracişvili adına Tbilisi Dövlət Konservatoriyasında (V. V. Şerbaçovun qrupunda təhsil alıb) davam etdirib.

Şalva Mşvelidze ilk gürcü klassik musiqisinin pionerlərindən sayılır. Onun yaradıcılığına altı simfoniya və simfonik poema daxildir. Belə ki, o, "Tariel əfsanəsi" (1946), "Böyük Ustadın sağ əli" (1961), "Qafqazioni" oratoriyası (1949) və "Əsrlər ənənəsi" (1970, V. İ. Leninə həsr olunmuş) operalarının, dörd simfoniyanın (1943, 1944, 1952, 1968), "Zviadaur" (1940), "Mindiya" (1950), "Gənc və bəbir" (1962) simfonik poemalarının müəllifidir.

Mşvelidze bədii yaradıcılıqla yanaşı inzabati vəzifələrdə də çalışıb. O, Sov.İKP üzvü və deputat olub. Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyində məsul vəzifələr icra edib. Şalva Mşvelidze 3-cü çağırış Gürcüstan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

1942-ci ildə professor elmi adına layiq görülüb. 1942-ci ildə Mşvelidze Gürcüstan Sovet Bəstəkarlar İttifaqının sədri seçildi. 1947-ci ildən Gürcüstan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının direktoru və bədii rəhbəridir. 1942-ci ildə simfonik poemasına görə Stalin mükafatına layiq görülüb. Ona ikinci Stalin mükafatı 1947-ci ildə "Tarielin hekayəsi" operasına görə verildi. O, həm də Zakariya Paliaşvili mükafatı laureatı olub. O, 1952-ci ilə qədər Gürcüstan Bəstəkarlar İttifaqının Komitəsinin rəhbəri olub.

Abxaz xalq musiqisinin toplanması və yazılmasında iştirak etmişdir.

Şalva Mşvelidze 1984-cü ildə Tbilisidə vəfat edib. O, yazıçılar və ictimai xadimlərin Didube panteonunda dəfn olunub.

## Mükafatları
* İkinci dərəcəli "Stalin" mükafatı (1942) — "Zviadur" simfonik poemasına görə
* İkinci dərəcəli "Stalin" mükafatı (1947) — "Tariel əfsanəsi" operasına görə (1946)
* Gürcüstan SSR xalq artisti (1958)
* Z.P.Paliaşvili adına Gürcüstan SSR Dövlət Mükafatı (1971)
* Cəvahirləl Nehru mükafatı (1973) — hind mövzularında musiqi əsərlərinə və hind musiqi folkloruna dair bir sıra esselərə görə)
* "Lenin" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
* "Xalqlar Dostluğu" ordeni (13 iyun 1974)
* medallar

## İstinadlar
Anapa buxtası

**Anapa buxtası** — Qara dənizin şimal-şərq hissəsində buxta. Cənub-qərbdən Anapa burnu ilə həmsərhəddir. Körfəz müasir Anapa şəhərinin Qara dəniz sahil xəttini formalaşdırır. Buxta vaxt ilə geniş olan Anapa körfəzinin qalığıdır. 19-cu əsrin sonlarında dağətəyi çayların allüvial fəaliyyəti nəticəsində ərazisinin çox hissəsinin lilləndirmiş. Keçmiş körfəzin çox hissəsini indiki Anapa düzənliyi tutur. Kiçik su axını Anapa buxtası yaxınlığında olan Anapa dilini kəsir.

## Coğrafiyası
Anapa buxtasının sahil zolağı şimaldan cənuba doğru hərəkət etdikcə tədricən yüksəlir. Hündürlüyü 2–3 m olan alçaq qumlu çimərliklər tədricən çınqıl çöküntülü və hündürlüyə 23 metrə qədər olan yüksəkliyə çevrilir. Şimaldan cənuba doğru hərəkət edərkən suyun şəffaflığı da artır. Buxtanın suyunda hələ də qədim yunan amforalarının qalıqlarına rast gəlinir. Buxtanın Qafqaz ön dağlarına bitişik cənub hissəsi dərin olub Malaya buxta adlanır. Sahil zonası isə Yüksək sahil adlanır. Burada kafelər və bulvar fəaliyyət göstərir. Anapa çayının mənsəbində Anapanın mərkəzi çimərliyi yerləşir. 1881-ci il məlumatlarına görə, körfəzin dərinliyi 10,7 metr (35 fut) olmuşdur.

## Tarixi
Anapa körfəzinin sahilində Sindskaya Qavan, Qorqippiya və Genuya koloniyası olan Mapanın qədim yaşayış məskənləri var idi.

## Flora və fauna
Körfəzdə fitoplanktonun ortalama sayı 165 min hüceyrə/l, biokütləsi 0,52 q/m³ təşkil edir. Fitoplanktonun əhəmiyyətli bir hissəsi (yarıdan çoxu) müxtəlif növ diatomlardan ibarətdir, ikinci yeri dinofitik yosunlar tutur.

Makrofitlərdən kladofora, ulva və qırmızı yosun xordariyası geniş yayılmışdır. Ümumilikdə sahilə atılmış 55 növ yosun aşkar edilmişdir.

Körfəzin dib faunasında donax mollyuskaları üstünlük təşkil edir. Sıxlığı 250–300 əd/m2-ə çatır. Daha dərinlikdə Aralıq dənizi lentidiumu, venoz rapa ilə təmsil olunur.

Anapa körfəzi yerli, eləcə də köçəri fauna üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qışda Anapa ərazilərində su adətən donur, ona görə də qu quşları və digər su quşları donmayan buxtaya uçurlar. Anapa buxtasında dəniz suyu stadionu var, sahildə voleybol və çimərlik futbolu üzrə çempionatlar keçirilir.

## İstinadlar
.
Gelencik buxtası

**Gelencik buxtası** — Qara dənizin şimal-şərq sahilində donmayan buxta. Qədim dövrlərdən hərbi və ticarət məqsədləri üçün istifadə edilmişdir. XX əsrin əvvəllərində ümumrusiya əhəmiyyətli kurort ərazisi kimi inkişaf etməyə başladı. Buxta1829-cu ildə Rusiya İmperiyasının tərkibinə daxil oldu. İnzibati cəhətdən buxta Rusiyanın Krasnodar diyarının bir hissəsidir. Körfəzin su sahəsi donmayan olduğundan, bir çox su quşları üçün vacib qışlama və yuvalama yeridir. Hazırda körfəzin sahilləri sıx məskunlaşıb və güclü antropogen təsirə məruz qalır.

## Coğrafiyası
Gelencik buxtası Qara dənizin şimal-şərq hissəsindədir və at nalı şəkilli formaya malikdir. Dərinliyi azdır. Körfəzin qərb sahili alçaq, təpəlikdir və tədricən dənizə enir. Şərq yamacı isə əksinə qayalı olub dənizə dik düşür. Tonky və Tolstoy burunları arasında yerləşir. Materik daxilə doğru 4 km uzanır. Körfəzin eni 3 km-dir. Buxtaya giriş ərazisinin eni 1,8 km. Maksimum dərinlik 11 m-ə qədərdir. Buxtanın akvatoriyasında aşağıdakı dərinlik dinamikasını izləmək olar: orta hesabla 3–7 m, mərkəzi hissədə 10–11 m-ə qədər, körfəzdən çıxarkən 16 m. Tolstoy burnunda sahil suları çox təmizlik və şəffafldır. Eləcə də yosunlarla sıx örtülmüş dayaz sular böyük əraziləri əhatə edir. Körfəzin su səthinin sahəsi təxminən 10 km², suyun həcmi 75 milyon m³-dir. Markotx silsiləsindən buxtaya çoxlu çaylar və bulaqlar axır. Buxtanın bütün sahili (12 km) Gelencik şəhərinə daxildir. Təbii və süni çimərliklərin uzunluğu sahilin ümumi uzunluğunun 2/3 hissəsini təşkil edir.

## İqlimi
Körfəz bölgəsinin iqlimi quru subtropik Aralıq dənizi tiplidir. Orta illik yağıntı 670 mm-ə çatır. Aralıq dənizində olduğu kimi əsasən qış-payız dövründə düşür. Körfəzdəki suyun orta aylıq temperaturu, fevral ayında orta hesabla + 7,2 ° C-ə çatır, hava isə orta hesabla + 3,7 ° C-ə qədər istiləşir. Körfəz heç vaxt donmur. Bu da qışlamaq üçün çox sayda quşu cəlb edir. Hər il burada ördəklər, qazlar, qağayılar, lal qu quşları qışlayır. Qışda küləyin gücü körfəzin şimal və şimal-qərb hissələrində daha sərt olur. Küləksiz günlərin sayı — ildə 30-dan çox deyil.

## Turizm və idman
1900-cü ildə körfəzin sahilində ilk özəl sanatoriya açıldı və 1907-ci ildə Gelencik buxtasının bütün sahili rəsmi olaraq kurort ərazisi elan edildi. Gelendzhik şəhər çimərliyi 1971-ci ildə Gelenccik buxtasının dibindən çıxarılan qumdan yaradılmışdır. Körfəzin akvatoriyası 1970-ci ildə ümumittifaq əhəmiyyətli kurort zonasına çevrildi, burada çoxsaylı turistlər istirahət edir və su idmanı ilə məşğul olurlar.

## İstinadlar
Aqil

**Aqil** — kişi adı.

* Aqil Məcidov —
* Aqil Məlikov — xanəndə, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi
* **[[Aqil Məmmədov]]**
** Aqil Məmmədov (hərbçi) — Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
** Aqil Məmmədov (siyasətçi) — deputat, sabiq icra başçısı.
** Aqil Məmmədov (futbolçu, 1972) — Azərbaycan futbolçusu.
** Aqil Məmmədov (futbolçu, 1989) — Azərbaycan futbolçusu.
* Aqil Abbas —
* Aqil Musayev —
* Aqil Dadaşov —
* Aqil Xanməmmədov —
* **[[Aqil Quliyev]]**
** Aqil Quliyev (milli qəhrəman) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.
** Aqil Quliyev (əsgər) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.
** Aqil M. Quliyev — Azərbaycan aktyoru, rejissoru, ssenari müəllifi və klipmeykeri.
* Aqil Əliyev —
* Aqil M. Quliyev —
* Aqil Ağacanov —
* Aqil Əsədov —
* Aqil Nəbiyev —
Kirpili çayı

**Kirpili** — Rusiyanın Krasnodar diyarında çay. Çay Kuban-Azov düzənliyin mərkəzindən axır. Çayın uzunluğu— 202 km-dir. Su toplayıcı hövzənin sahəsi isə — 2650 km²-dir. *Kirpili* sözü türk dillərindən leksema olub körpü deməkdir.

## Ümumi məlumat
Kirpili çayının mənbəyi Ust-Labins rayonun Ladojski stansiyasınnda 8 km şimal-qərbdə yerləşən Yujnu qəsəbəsi yaxınlığındadır. Çayın mənsəbini dəqiq müəyyənləşdirmək olmur. Kirpili çayı Kirpili liman bataqlığına tökülür. Bu ərazi Primorsko-Axtarski rayonun Stepnoy stansiyası yaxınlığındadır. Çay suyu öncə bataqlıqla, daha sonra limanla axır. Daha sonra Axtar limanında Azov dənizinə çatır.

Medvedovskaya kəndi yaxınlığında, onun sol sahil qolu, uzunluğu 37 km olan Koçetı çayı Kirpiliyə birləşir. Timaşevsk şəhəri yaxınlığında kiçik çay Kirpiltsi sağdan Kirpiliyə birləşir.

Kərpili çayı düzənlikdə çoxlu meandr yaradaraq axır. Çay boyu su sevən bitkilər geniş yayılıb.

Novocerelievski stansiyası ərazisində çay çoxlu limanlar və axmazlar yaradıb. Qərbə doğru daha da geniş yayılaraq ərazini bataqlaşırmıdır. Düzənlik ərazilərdə yer altı suların səviyyəsi çox aşağıdır. Bölgədə çoxlu kiçik göllər yaranıb. Bu göllər Azov dənizi sahilləri ilə zəncir vari limanlar sitemini yaradır. Bunlardan ən böyüyü Krpilskidir. Bu liman Karlık və Axtar limanı ilə birlikdə Azov dənizinə birləşir.

Kirpili çayı əsasən atmosfer yağıntıları və yeraltı sularla qidalanır. Çay az sulu və dayazdır.

Kirpili çayının hövzəsində 330 bərkidici -qoruyucu tikkililər mövcuddur. Bunlar dambalar, bəndlər və s.-dir. Bu tikililər çayı suvarma və balıq ovu üçün istifadə olunan gölməçələr sisteminə çevirib.

Kirpili çayı üzərində Timaşevsk şəhəri yerləşir. Mənbəyindən mənsəbinə kimi çayın üzərində bir çox kiçik stansiyalar var: Vostoçnaya, Kirpilskaya, Razdolnaya, Platnirovskaya, Serievskaya, Medvedovskaya, Roqovskaya, Novojerelievskaya, Stepnaya və s.

## İstinadlar
Rəsulzadə (soyad)

**Rəsulzadə** — Azərbaycan soyadı.
 
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə — Azərbaycanlı dövlət və ictimai xadimi, siyasətçi və publisist, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən və Azərbaycan siyasi mühacirətinin liderlərindən biri.
* Ümbülbanu Rəsulzadə — Azərbaycanın birinci xanımı 
* Məmməd Əli Rəsulzadə — ictimai xadim, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əmisi oğlu
* Rəis Rəsulzadə — Azərbaycanın tanınmış rəssamı.Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü.
* Natiq Rəsulzadə — Azərbaycan yazıçısı, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1999)
* Ağahüseyn Rəsulzadə — Azərbaycan şairi və publisisti
 
## Həmçinin bax

* Rəsul
* Rəsulov
* Rəsullu
* Rəsulzadə (dəqiqləşdirmə)
Sulori Vani FC

**Sulori Vani FK** Vani şəhəri mərkəzli və hazırda Gürcüstan liqa sisteminin dördüncü pilləsi olan Liqa 4-də iştirak edən Gürcüstanın futbol klubudur.

Komanda iki mövsümü yüksək liqada keçirib.

Onlar ev oyunlarını Qriqol Nikolaişvili stadionunda oynayır.

## Tarix
1969-cu ildə Sulori Gürcüstan Sovet Liqasında çempion oldu. Bu uğur kluba gələn il 18 komanda arasında 10-cu yerdə başa vuran Sovet İkinci Kiçik liqasında iştirak etməyə imkan verdi.

Doqquz il ərzində 7 titul qazanmaqla Sulori 1980-ci illərdə respublika liqasının aparıcı üzvlərindən birinə çevrildi. Eyni müddətdə ardıcıl iki dəfə Gürcüstan kubokunu da qazanıblar.

1990-cı ildə ölkə çempionatı yarananda komanda ikinci divizionun qalibi oldu və yüksək liqaya yüksəldi. Ancaq iki mövsümdən sonra aşağı liqaya düşdülər.

Daha sonra Sulori, bir mövsüm regional liqada oynadıqları zaman 2019-cu ildə ən aşağı nöqtəyə çatan ikinci və ya üçüncü divizionlarda iştirak etdi.

2016-cı ildə komanda kubokda üç rəqibi üzərində zəfər çaldı və 1/4 finala yüksəldi, burada mövsümün gələcək kubokunun qalibi Torpedo Kutaisi tərəfindən cüzi fərqlə məğlub edildi.

## Oyunçular
*2021-ci ilin iyun ayına kimi*

## Uğurları

* **[[Gürcüstan Milli Futbol Çempionatı|Gürcüstan Sovet çempionatı]]**
** **Çempion**: 1969
** **Gümüş medal laureatı**: 1980, 1983, 1984, 1988
** **Bürünc medal sahibi**: 1982
* **Gürcüstan Sovet Kuboku**
** **Qalib**: 1980, 1981
* **Pirveli Liqa**
** **Çempion**: 1990
** **Bürünc medalın sahibi**: 1999

## Sezonlar
:

## Ad
*Sulori* balneoloji kurortdur, Vani şəhərindən 11 km aralıda yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Soccerway səhifəsi
* UEFA səhifəsi
Səid-Maqomed Çupalayev

**Səid-Maqomed Çupalayev** () —  çeçen səhra komandiri, Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı, Gürcü-Abxaz müharibəsinin və Birinci, İkinci Çeçenistan müharibələrinin fəal iştirakçısı, Şamil Basayev qərargahının rəisi, "Borz" xüsusi təyinatlı qüvvələrinin 2-ci alay komandiri (Gelayev xüsusi təyinatlıları). Ruslan Gelayev hərbi rütbəyə yüksəldikdən sonra 1995–1997-ci illərdə Gelayev xüsusi təyinatlı dəstəsinə Səid-Maqomed Çupalayev rəhbərlik etmişdir. 1994–1996-cı illərdəki Birinci müharibədə Çupalayev "çeçen milisləri"nin yaradılmasında iştirak etmiş və Şamil Basayevin komandanlığı altında ÇİR Silahlı Qüvvələrinin "Mərkəzi Cəbhəsi"nin qərargahına rəhbərlik etmişdir. 1999-cu ildə İkinci müharibə başlayanda Aslan Masxadovun əmri ilə Şamil Basayevin komandanlıq etdiyi ÇİR Silahlı Qüvvələrinin “Şərq Cəbhəsi”nin qərargah rəisi vəzifəsinə təyin edilir. Şamil Basayevin müavinlərindən biri və onun şəxsi dostu olur. Basayev ona “Terminator”  ləqəbini vermişdir. Birinci Çeçenistan müharibəsi başa çatdıqdan sonra o, İçkeriyanın ən yüksək mükafatı olan  “Millət şərəfi” ordeni ilə təltif edilmişdir. 

## Erkən illər
4 aprel 1957-ci ildə Qazaxıstanın Semipalatinsk vilayətinin Urcar rayonunun İrinovka kəndində anadan olmuşdur. Həmin il o, ailəsi ilə birlikdə Çeçenistanın Urus-Martan rayonundakı Alxazurovo kəndinə qayıdır.

Orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirir. Sonra sürücü işləməyə başlayır. 1976-cı ildə Rostov vilayətinin Şaxtı şəhərində sovet ordusunda xidmət edir. Altı ay sonra mədə xorasının kəskinləşməsi səbəbindən evə buraxılır.

## Hərbi əməliyyatlarda iştirakı
1992-ci ildə könüllü olaraq Abxaziya tərəfində Gürcü-Abxaz müharibəsinə qatılır. Hər iki Çeçenistan müharibəsinin iştirakçısı olur.

Qroznı uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edir. O, qolundan ağır yaralanmış və Azərbaycan ərazisindən keçərək İstanbula müalicəyə göndərilmişdir. Böyük qardaşı Abuyazitin dediyinə görə, o vaxtdan bəri döyüşlərdə iştirak etməmişdir. 1996-cı ildə Çeçenistana qayıdır.

O, “Cihad” əməliyyatında, Moskva və Xasavyurtda federal hakimiyyət orqanları ilə danışıqlarda iştirak edir. 
## Həbsi
2002-ci il martın 27-də Səid-Maqomed Çupalayev İnquşetiyanın Sleptsovskaya kəndində çeçen qaçqın düşərgəsində saxlanılır. Həbs zamanı ondan “federal qüvvələrə qarşı aktiv mübarizəyə” qayıtmaq çağırışları ilə Çeçen İçkeriya Respublikasının rəhbərlərinin xalqa ünvanladığı məktublar götürülür. Rusiya hərbçilərinin məlumatına görə, Çupalayev 2000–2002-ci illərdə məhz çeçen qaçqın düşərgəsində gizlənib.

2002-ci il noyabrın 25-də Stavropol vilayət məhkəməsi onu Rusiya Federasiyası Cinayət Məcəlləsinin 208-ci (qanunsuz silahlı birləşmə təşkil etmə), 222-ci (qanunsuz silah gəzdirmə) və 279-cu (silahlı üsyan) maddələri ilə 16 il müddətinə azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edir.

2003-cü il mayın 7-də Rusiya Ali Məhkəməsi ona 279-cu maddə üzrə ilə bəraət verir. Həbs müddəti 7 ilə endirilir.

6 iyun 2003-cü ildə amnistiya elan edilir və Çupalayev azadlığa buraxılır. Bundan sonrakı taleyi məlum deyil. 
## İstinadlar
Aslan İzrailov

**Aslan İzrailov** () — çeçen separatçılarının liderlərindən biri, səhra komandiri, İkinci Çeçenistan müharibənin fəal iştirakçısı. Əmir (rəhbər) Vedeno və Naji-Yurt rayonlarının meşələrində fəaliyyət göstərən mobil mücahid qrupunun komandiri. Ləqəbi - "Savab" (, ), təxəllüsü - Əmir "Savab". Milliyyətcə çeçendir. Sələfiliyin tərəfdarı olaraq tanınmışdır.
## Bioqrafiyası
Aslan İsrailov 1977-ci il oktyabrın 17-də anadan olmuşdur. 2006-cı il iyulun 31-dən o, Rusiya Federasiyasının Cinayət Məcəlləsinin 208-ci (qanunsuz silahlı birləşmə təşkil etmə), 222-ci (qanunsuz olaraq silah əldə etmə və gəzdirmə) və 317-ci (hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşının həyatına qəsd) maddələri ilə cinayətlərə görə federal axtarışda olur.

Kadırovun sözlərinə görə, o, fəal şəkildə gəncləri silahlı təşkilat sıralarına cəlb edirdi.

İslamçı saytlar ona federal qoşunlara və Kadırovculara qarşı bir neçə böyük terror aktını, o cümlədən 2007-ci ilin sentyabrında Tazen-Kala yaxınlığındakı Sever batalyonunun zabitlərinə hücumu, 2007-ci ilin oktyabrında Darqoya hücumu və 2008-ci ilin martında Sentaroy yaxınlığında, Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin İctimai Asayişin Mühafizəsini Təmin edən Baş İdarəsinin konvoyunun atəşə tutulmasını, 2008-ci ilin iyununda Benoy-Vedenoya hücum və 2009-cu ilin iyununda Vedeno rayonundakı iki avtomobilin məhv edilməsində bir başa iştirak edir.

18 dekabr 2009-cu ildə atışma nəticəsində o, üç əlaltısı ilə birlikdə Darqo kəndi yaxınlığındakı meşədə öldürülür. Döyüş nəticəsində Kadırovçular üç blindaj və iki qazma evdən ibarət baza tapırlar, burada çoxlu miqdarda yemək, o cümlədən bir neçə onlarla kisə un və şəkər, həmçinin 2 pulemyot, onlar üçün 5 daraq, 1 Makarov tapançası və 150-yə yaxın patron aşkarlayırlar. Baza quldurlar tərəfindən qışlamaq üçün təşkil edilmişdir.

Çeçenistan Respublikasının rəhbəri Ramzan Kadırov İzrailovun ölümünü böyük uğur hesab edirdi. Şimali Qafqaz yaraqlıları tərəfindən şəhid kimi tanınır. 
## İstinadlar
Baroy

**Baroy** () — Çeçenistan Qalançoj rayonu, Terloy dərəsində Bara-exk dağ çayının sağ sahilində tikilmiş iri qala kompleksi. Qala kompleksinin tikilmə tarixi XIV əsrə aid edilir. Kompleks iki ayrı istehkamdan - Yuxarı və Aşağı Barodan ibarətdir.  
## Tarixi
Tanınmış rus arxeoloqu Vsevolod Miller dağ memarlığı abidələrinə çox diqqət yetirirdi. 1886-cı ilin iyununda o, Çeçenistan və İnquşetiyanın bir çox bölgələrini araşdırdı. Tədqiqatları nəticəsində buradakı qala kompleklərinin təsvirləri və çertyojları da daxil olmaqla orta əsr binalarını təsvir edən kitab çapdan çıxarır. Onun izi ilə yerli qədim abidələr (arxeoloqların əsərləri - P.S.Uvarova, V.İ.Dolbejev, N.K.Zeydlitsa, Q.A. Vertepov və s.) haqqında məlumatları özündə əks etdirən bir çox müəlliflərin çoxlu məqalə və kiçik esseləri meydana gəldi.
## Təsviri
Qala kompleksinin yrı-ayrılıqda dayanan iki istehkamı - Yuxarı və Aşağı Baroyu təmsil edir. Yuxarı və Aşağı Baroya müdafiə qüllələri (indi dağıdılmış) və onlarla yaşayış binası daxildir. Kompleks Çeçenistan Respublikasının yüksək dağlıq ərazisi Qalançoj rayonunda yerləşir. Baroy ayrıca dərədə, Terloy dərəsi boyunca mərkəzi yoldan uzaqda, əlçatmaz bir yerdə dayanır, buradan ətrafındakı bütün məkan aydın görünür. Qala hərbi müdafiə qalasıdır, tikinti üslubu orta əsrlərin çeçen müdafiə memarlığı üçün xarakterikdir. Qala demək olar ki, az öyrənilmişdir. Qalanın aşağı mərtəbələrin divarları 1,2-1,3 metr qalınlığındadır (). Yaxşı işlənmiş iri daşlardan yapışdırıcısız yığılmışdır. Qala kompleksinin bazasında yeraltında 3,2 metr dərinliyində gizli otağı var. Nikara qəsəbəsinin yaxınlığında yerləşir. Qala kompleksi özündə 11 qülləni (1 hərbi, 10 yaşayış yeri) birləşdirir..

Baroy qala kompleksi bölgənin mərkəzi yollarından kənarda yerləşir. Bu səbəbdən tarixi məkana bir-başa turist səfərləri təşkil etmək mümkün olmur. Bura yalnız Nikaroy qalalarına ekskursiyalardan sonra boş vaxtlarda ziyarət etmək mümkündür. Məkan dağlıq ərazidə yerləşdiyindən, buranı yalnız ilin yaz-payız aralığında ziyarət etmək mümkündür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Сулейманов, Ахмад Сулейманович, Топонимия Чечено-Ингушетии / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 5-98896-002-2.
Güclü Avqust

**Güclü Avqust** () — 7 may 1694-cü ildən Saksoniya kürfürstü, 1697-ci il sentyabrın 15-dən (17 iyun 1697-ci ildə kral elan edilmişdir) 1704-cü il fevralın 16-dək (1-ci dəfə, əslində, 24 sentyabr 1706-cı ilə qədər) Polşa Kralı və Litvanın böyük knyazı.

1694-cü ildən **I Fridrix Avqust** adı altında, 1697-ci ildən isə **II Avqust** adı ilə Saksoniyanın kürfürstü kimi hökm sürmüşdür. Polşa taxtını tutmaq üçün protestant Avqust 1697-ci il iyunun 1-də katolikliyi qəbul etdi. Onun daxili islahatlar və kral hakimiyyətini gücləndirmək cəhdləri uğursuzluqla nəticələndi, eyni zamanda Rusiya imperiyasına bölgədə öz təsirini artırmağa imkan verdi. İsveçə qarşı Şimal Müharibəsində (1700-1721) I Pyotrun müttəfiqi olmuşdur.

Onun hakimiyyəti Polşanın milli rifahının və onun sakinlərinin döyüşkən ruhunun süqutu dövrü idi. II Avqustun dövründə Polşa ordusu 80.000-dən 18.000-ə endirilmiş və biri milli, digəri isə xarici qoşunlardan ibarət olmaqla iki hissəyə bölünmüşdür.

## Həmçinin bax
* Qızıl atlı (Drezden)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səməndirə qalası

thumb|right|250px|Qalanın Kiçik şəhərinin görünüşü.

**Səməndirə qalası** () - Dunay çayı sahilində, XV əsrin əvvəllərinə aid qaladır. Corc Brankoviç Serbiya despotluğunu buradan idarə etmişdir. Zamanla qalanın ətrafında Səməndirə şəhəri yaranmışdır. 1459-cu ildə qalanın türklər tərəfindən alınması orta əsr Serb dövlətçiliyini tamamilə süquta uğradır.
## Tarixi
thumb|center|800px|<center>Böyük şəhərin istehkamları</center>

Brankoviçlər qalanın tikintisini 1428-ci ildə başlatmışlar.

Belqrad macarların əlində olduğundan Səməndirə Serbiyanın yeni paytaxtına çevrildi. 1430-cu ildə qalanın Kiçik şəhərinin, o cümlədən sarayın və digər binaların inşası başa çatdırıldı. 1430-1439-cu illərdə ümumi sahəsi 11 hektar olan, konturları üçbucaqlı formaya malik Böyük şəhər ucaldıldı, bunun sayəsində Səməndirə qalası Avropanın ən böyük düzənlik qalalarından birinə çevrildi.

Kiçik şəhərin içərisində, Dunaya ən yaxın divarında, orta əsr saray həyatının keçdiyi qəbul zalı var idi. Həmçinin Kiçik şəhərda zərgərlik emalatxanası, mətbəə var idi, sikkələr zərb edilirdi. Böyük Şəhər daxilində saray və Xeyirxəbər kilsələri yerləşirdi; sonuncuda Müqəddəs Lukanın olduğu ehtimal edilən qalıqları saxlanılırdı. Böyük şəhər həm də Dubrovnikdən olan koloniyasının fəaliyyət göstərdiyi sənətkarlıq və ticarət mərkəzi kimi tanınırdı.

1459-cu ildə Osmanlı imperiyası tərəfindən tutuldu. 1867-ci ildə knyaz Mixail Obrenoviçin dövründə Səməndirə qalasının açarları Serbiyaya qaytarıldı.

İkinci dünya müharibəsi zamanı alman qoşunları qaladan sursat saxlamaq üçün istifadə edirdilər. 5 iyun 1941-ci ildə döyüş sursatları partlayaraq istehkamın bir hissəsini dağıtmışdır. Partlayış nəticəsində 2500-ə yaxın insan həlak olmuş, 5000-dən çox insan yaralanmışdı. 1944-cü ildə Müttəfiqlərin aviasiyasının bombardmanı qalaya daha böyük ziyan vurmuşdu.

## Arxitekturası
Səməndirə qalası planına baxanda nizamsız üçbucağı xatırladan monumental kompleksdir. Qala bir tərəfdən Dunayla, digər tərəfdən Ezava çayı ilə həmsərhəddir, üçüncü tərəfdən isə açıqdır və yalnız istehkamlarla qorunur. Qala 1,5 kilometr uzunluğunda, qalınlığı 2 metrdən çox divarla əhatə olunub və hündürlüyü təqribən 25 metr olan 25 bürcə (bura Böyük şəhərin 19 və Kiçik şəhərin 6 bürcü daxildir) malikdir.
thumb|center|700px|<center>Böyük şəhərin istehkamlarının mənzərəlik görünüşü (Kiçik şəhərin divarından çəkilən fotoşəkil)</center>

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* on Wikisource 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Hevald reaksiyası

***Hevald reaksiyası*** — sərbəst kükürd iştirakı ilə gedən, aldehid və ya ketonun kondensləşməsi (burada R2=H) ilə nəticələnən əvəzolunmuş 2-aminotiofen alınan üzvi reaksiyadır.(aminotiofenlərin alınma reaksiyası)

## Tarixi
Reaksiya 1930 ildən Karl Hevaldın adını daşıyır.
Reaksiya mexanizmi kəşf olunduqdan 30 il sonra tədqiq edilmişdir. İlkin mərhələ aralıq məhsul (3) əmələ gətirən keton (1) və α-sianoefir (2) arasındakı Knyoevenagel kondensasiyasıdır. Sərbəst kükürdün əlavə edilməsi mexanizmi məlum deyil. Tsiklləşmə və tautomerləşmə lazım olan məhsulu verir:

Mikrodalğalı şüalanma reaksiya gedişinə və vaxtına təsir edir.

## Variantlar
Hevald reaksiyasının variantlarından birində 3-asetil-2-aminotiyofen dityandan (kükürd və asetonun əlavə olunması, R = CH 3 və ya asetaldehid, R = H olarsa) və sabit olmayan sianasetonun natrium duzundan başlayaraq sintez olunur. Aminotiyofenlərin çoxkomponentli sintezi (Gewald reaksiyası)
Gewald tərəfindən əvəzlənmiş 2-aminotiyofenlərin sintezi üçün çoxkomponentli metod
elementar kükürd, α-metil (metilen) karbonilin qarşılıqlı təsirindən ibarətdir.

## Mənbə
# Коваленко, С. Н. Использование реакции Гевальда для синтеза 5-амино-3-метил-N-2-арилтиофен-2,4-дикарбоксамидов и N2-(арил)-5-амино-4-циано-3-метил-2-тиофенкарбоксамидов / С. Н. Коваленко, С. В. Власов, В. П. Черных // Журнал органічної та фармацевтичної хімії. — 2006. — Т. 4, вип. 3. — С. 43–46.
# Дж.Марч. Органическая химия. М. Мир, 1987. 2. А.С.Днепровский, Т.И.Темникова. Теоретические основы органической химии, Л. Химия, 1991. 3. В.А.Смит, А.Д.Дильман. Основы современного органического синтеза. М.: БИНОМ, 2009.
# Ф.Кери, Р.Сандберг. Углубленный курс органической химии. М. Химия, 1981.
# Adam Jacobs. Understanding organic reaction mechanisms. Science. 1997. 3. Reinhard Bruckner. Advanced Organic Chemistry. Reaction Mechanisms. Elsevier, 2002. 4. E. V. Aslyn, D. A. Dougherty. Modern Physical Organic Chemistry. University science books, 2006.
# Bader, R. F. W. Atoms in Molecules: A Quantum Theory; Oxford University Press: Oxford, 1990.
# Popelier, P. Atoms in Molecules: An Introduction; Prentice Hall: Harlow, 2000.
Anapa subasarı

**Anapa subasarı** — müasir Anapa şəhərinin şimalını tutan bataqlıqlaşmış düzənlik. Bir çox köçəri su quşları üçün yuva qurma yeridir. Anapa su basar ərazisi əvvəllər burada mövcud olmuş Qara dənizin Anapa körfəzinə dağ çaylarının gətirmə məhsulları hesabın yaranmış konus şəkilli çıxıntının bataqlaşması nəticəsində formalaşıb.

## Tarixi
Anapa su basar ərazisi nisbətən yaxın zamanlarda meydana gəlib. XVII əsrin sonlarında səyahətçilərin yazdığı qeydlərə əsaslansaq bu nəticəyə gəlmək mümkündür: Bu ərazidə Anapa körfəzinin suları dalğalanırdı. Məhs bu ərazidə antik və orta əsrlərdə belə mövcud olmuş Qorqippi şəhəri var idi. Şəhər önəmli ticarət mərkəzi hesab olunurdu. Daşqın sahələrinin dibində gəmi qalıqları aşkar edilib. Müasir təmizləyici avadanlıqların olmaması səbəbindən Kuban çayının allüvial fəaliyyəti buxtanın şimal hissəsinin lillənməsinə səbəb olmuşdur. Cənubdan və şərqdən bu proses kiçik dağ çayları olan Maskaqa və Kumatırın tərəfindən daha da sürrətlənir. XIX əsrin əvvəllərində bu ərazi liman olmuşdur.

Şəhərin böyüməsi ilə Anapa körfəzinin çox hissəsi qurudu və ondan yalnız kiçik bir Anapa buxtası qaldı. Ərazinin təxmini sahəsi 1200–1300 hektardır (12–13 km²). Hövzə şirin suludur. Suyun oksigenlə zənginləşməsində ərazidə bitən bitkilərin rolu böyükdür. Yayda dayaz şirin suda su quşlarının qidalandığı plankton, xərçəngkimilər, qurdlar və mollyuskalar çoxalır. Kiçik çay olan Anapka ilə Qara dəniz arasında su mübadiləsi məhs Anapka subasarı tərəfindən həyata keçirilir. Keçid ərazilərdə durna və kefal balıqları üstünlük təşkil edir. Anapa subasarının şimal-qərbində bənd inşa edilmiş. Bənd subasarı Çembur gölündən ayırır. Subasarda suyun səviyyəsi daha çox payız-qış aylarında qeydə alınır. Bənd üzərindən avtomobil yolu keçir.

## Yanğın
2019-cu ilin noyabrında subasar ərazisində güclü yanğın baş vermişdi. Yanğının əhatə etdiyi sahə 24 hektar idi. Yanğını iki gün ərazində söndürmək mümkün olmuşdur.

## İstinadlar
Sunja qala şəhəri

**Sunja qala şəhəri** — XVI əsrin sonu XVII əsrin I yarısında Kısık bölgəsində, Sunja çayının Terek çayına (Şimali Qafqaz) qovuşduğu yerdə mövcud olmuş kumık şamxallarına məxsus  yaşayış məntəqəsi-qalası. Dəfələrlə sökülüb bərpa edilib.
## Qonşuları və ticarət
Qala şəhəri “Osmanlı yolu” deyilən yerdə salınıb.

Sunja şəhərinin Terekdəki başqa bir rus yaşayış məntəqəsi - Terek şəhəri ilə sıx əlaqələri var idi, ətrafındakı ərazi Braqun kumuklarının yaşadığı yer idi. Sunjalıların digər yaxın qonşuları Okotskaya torpağı idi, onların yaşayış məntəqələri Sunja ərazisindən iki günlük piyada və ya bir günlük at ilə məsafə uzaqlığında idi. Bundan əlavə, okokların torpaqları ilə Sunjadan yol Avar xanlığı və "Qara Knyazın"ın mülklərindən keçməklə Kaxetiyə gedirdi..

Belə bir fikir var ki, bu yol - Kumıkiyadan Kabardaya Sunja çayı üzərindəki keçid "Kabarda yolu" da adlanırdı, çünki kabardalılar və "çərkəzlər" burada "araba ilə duz" ticarəti edirdilər, dağlılar çuvallarda “çörək” daşıyırdılar. 1635-ci ildə yenidən qurulan Sunja qəsəbəsində "Kumıkdan Kabardaya və Kabardadan Kumıka olan karvan yolu"  tacirlərindən tamqa vergisi toplanılırdı. Mənbələrdə rüsumun məbləği “bir paketdən kindyakuya və taydan kumaçuya” (pambıq parçalar nəzərdə tutulur, yəqin ki, Azərbaycan mənşəli) deyə qeyd olunur..

## Tarixi
1590-cı ilə qədər Sunjanın mənbəyindəki qala yaşayış məntəqəsi ruslar tərəfindən iki dəfə tikilmişdir. Lakin o dövrün yaşayış yeri “Terek” adlanır (bax. Terek şəhəri). Türk sultanını razı salmaq üçün Terek söküldükdən sonra vəziyyət bununla dəyişmədi - onun yerində kazaklar məskunlaşmağa davam etdilər. Rus general-leytenantı və tarixçisi V.A.Potto yazırdı: “... onun dayandığı yer Terek qalası padşahın xəbəri olmadan burada məskunlaşan və quldurluqla məşğul olan sərgərdan və cəsurların daimi yuvası kimi xidmət etməkdə davam edirdi. Daha sonra onlar İvan Qroznıdan bağışlanmalarını istədilər və Terek ordusuna qoşularaq, sərhədləri  qorumağa söz verdilər”..
* 1590 - Moskva çarı I Fyodrun dövründə ruslar Sunjanın mənbəyində "Sunja" adlananyaşayış məskəni saldılar.
* 1605 - Ərazi qoşunlar tərəfindən tərk edildi.
* 1635 - Sunjadan keçən karvan yolu rüsumunu toplamaq üçün Sunja yenidən quruldu. Beləliklə, Rusiya hökuməti müxtəlif tacirlərin “Kabardiya yolu” boyunca apardıqları ticarət əlaqələrindən öz məqsədləri üçün istifadə edirdi. Tezliklə ərazi yenidən tərk edildi.
* 1651 - Çar Aleksey Mixayloviç hökuməti "hərbçilərin gəlişindən qorunmaq üçün" Sunjadakı "daimi yaşayış yerini" yeniləmək, habelə Sunja karvan yolu rüsumunu yenidən toplamaq qərarına gəldi.
* 1653 - 1651-1653-cü illər Səfəvi-Rusiya müharibəsi zamanı sunja ərazisi yenidən yandırıldı. Səfəvilər və onların müttəfiqləri olan kumıklar (həmçinin bax: Braqunlar) iki həftə onu mühasirəyə aldılar, mühasirə zamanı çıxarılan neft yanacaq kimi istifadə edilirdi..

## İstinadlar
Anapka çayı

**Anapka** — Anapa düzənliyindən axan və Anapa buxtasına tökülən çay. Rusiyanın Krasnodar vilayətinin Anapa şəhərində və Anapa rayonunda yerləşir. Maskaqa və Kotloma çaylarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Çayın su toplayıcı sahəsi — 411&nbsp;km²-dir.

## Coğrafiyası
Çayın hidroloji rejimi Aralıq dənizi xarakteri daşıyır. Çayda daşqınlar qış yağışları zamanı müşahidə olunur. Bu dövrlərdə Maskaqa və Kotloma çayları bol sulu olur və Anapka çayında daşqınlar baş verir. Daşqın suları Qara dənizə qədər gedib çatır. Çay boyu meandrlar çoxluq təşkil edir. Suyun sürəti aşağıdır və durğundur. O üzdən temperaturu yüksəkdir. Çay sahilləri boyu qamçlıqlar üstünlük təşkil edir. Dəyişən axını var. Yayda Anapkada su səviyyəsi çox aşağı düşür. O üzdən əks istiqamətdə dəniz suyu çay boyu hərəkət edə bilir. Bu dövrdə çayın suyu şoranlaşır. Payızın əvvəllərində bəzən tamamilə quruyur. Qış aylarında çay suyu donur. O üzdən çay üzərində ətraf ərazinin əhalisi xizək və konki sürür. Şəhər hüdudları daxilində Anapka çayının yatağı sərhəd rolu oynayır. Məhs çay şimalda yerləşən sanatoriya-istirahət zonası ilə cənubda yerləşən yaşayış zonası arasında təbii sərhəddir.

Çayın yatağı boyunca kafelər var. Anapanın mərkəzi çimərliyi Anapkanın mənsəbi yaxınlığında yerləşir. Bununla belə, Maskaqın yuxarı axınındakı çətin ekoloji vəziyyət, eləcə də son onilliklərdə baş verən ümumi dayazlaşma səbəbindən çayda çimmək qadağandır. Buna görə əvvəllər mövcud olan iki qayıq stansiyası bağlanılıb.

## Flora və faunası
Kiçik ölçüsünə baxmayaraq Anapkanın balıq faunası müxtəlifdir. Buna səbəb sahil boyu geniş yayılmış bitki qrupları, eləcə də suyun yaxşı istiləşməsidir. Çayda adi durnabalığı, daban balığı, lil balığı, qızılüzgəc, xanı və s. yaşayır. Kefal balığı isti mövsümdə Qara dənizdən gəlir. Həm dəniz, həm də şirin su mollyuskalarına rast gəlinir. Çayın bir hissəsi bataqlıqlaşmı. O üzdən qurbağalar və tritonlar üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar
Anapanın iqlimi

Anapa ərazisində aralıq dənizi iqlimi hakimdir. Qara dənizin 44-cü paralelə qədər olan bütün bölgələri kimi, Anapanın iqlimi yayda rütubət çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur. Orta illik yağıntının az olması (450 mm) səbəbindən quru subarid xüsusiyyətləri özünü göstərir. Ancaq yağıntılar il boyu demək olar ki bərabər paylaşılıb. Anapada maksimum yağıntı qışda düşür. Subtropiklərin şimal sərhədində yerləşdiyinə görə, təxminən on ildə bir dəfə Anapada şiddətli şaxtalar və qar yağışları baş verir.

İl əslində iki iqlim fəslinə (isti — apreldən oktyabra qədər) və sərin (noyabrdan mart ayına qədər) bölünür. Dəniz kənarında yerləşdiyinə görə burada payız həmişə yazdan daha quru və isti olur.

## Günəş radiasiyası
Anapa ildə aydın günəşli günlərin sayına görə Rusiyada rekord göstəriciyə malikdir. Aydın, günəşli havaların sayı burada 286-ya çatır. Günəşli saatların sayı 2494 saata çatır ki, bu da Soçi (2154 saat), Gelencik (2374) və digər şəhərlərdə olan göstəricidən yüksəkdir.

## Külək rejimi
İki dənizin qovşağında, dağ sisteminin və geniş çöl bölgəsinin kənarında yerləşən şəhərin iqlimində küləyin təsir mexanizmi yüksəkdir. Qışda baş verən güclü küləklər səbəbi ilə Anapa şəhəri şiddət dərəcəsi IV olan Anapa külək bölgəsininin nüvəsi hesab olunur. Qışda küləyin orta illik sürəti 5,9 m/s, dekabrda 7,1, yanvarda 7,7 m/s-ə çatır.

## Temperatur rejimi
Anapanın iqlimi şimalda yerləşməsinə baxmayaraq nəzərəçarpacaq dərəcədə ondan cənubda yerləşən Burqasdan (+ 12,7 ° C) orta hesabla isti və mülayim (+ 13,7 ° C) olur. Buna səbəb Qara dənizin ən isti akvatoriyası məhs Anapanın yerləşdiyi cənub-şərq hissəsidir. Qış aylarında isti havalar cənubdan şimal-şərqə doğru hərəkət edir.

Qış ayları ümumiyyətlə mülayimdir, tez-tez temperaturun qalxması müşahidə olunur. + 15 ° C və yuxarıdır. Şəhərdə qar örtüyünün formalaşması ilə güclü qar yağması orta hesabla on ildə bir dəfə baş verir. Kiçik şaxtalar bir qayda olaraq yalnız gecə, ildə 14–16 gün müşahidə olunur. 1940-cı ilin yanvarında şəhər bütün meteoroloji müşahidələr tarixində qış temperaturunun rekordunu (-26,0 ° C) qeyd etdi. 23 yanvar 2006-cı ildə şəhərdə havanın temperaturu −23,9 ° C-ə düşüb.

## İstinadlar
Soçi Avtodrom

**Soçi Avtodrom** () — Rusiyanın Krasnodar diyarının Sirius qəsəbəsindəki avtomobil yarışları üçün yarış treki.

Soçi Olimpiya Parkının ərazisindəki İmeretin ovalığında yerləşir. 2014 Qış Olimpiya Oyunlarının Olimpiya parkı ətrafında trek ideyası Sidneydəki Olimpiya parkı ətrafındakı Jil Vilnyov adın avtodromu və Homebush Street Circuit trassasına bənzəyir. İl boyu fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
2010-cu il oktyabrın 14-də Rusiya Federasiyası Hökumətinin dəstəyi və Vladimir Putinin iştirakı ilə Soçi şəhərində "Sentr "Omeqa"" və "Formula One Management" (FOM) qrupunun şirkətləri arasında Formula-1 Rusiya Qran-prisi yarışının təşkili ilə bağlı saziş imzalandı. Müqavilə yeddi illik nəzərdə tutulmuşdur və yenilənməsi mümkün idi. 28 oktyabr 2010-cu ildə  "Sentr "Omeqa"" şirkəti "Tilke Gmbh & Co. KG" şirkəti ilə trassanın layihələşdirilməsi üçün müqavilə imzaladı. Trassanın tikintisinə federal mənbələrdən 5,8 milyard rubl ayrılıb. Obyektin tikintisi üçün məsul icraçı qismində ""Omeqa" Krasnodar diyarının tikinti kompleksinin texnologiyalarının ötürülməsi mərkəzi" çıxış etdi.

17 iyul 2011-ci ildə Rusiyada avtoidmanın populyarlaşdırılması üçün "Formula Soçi 2011" adlı yarış festivalı təşkil edildi, həmin avtoşouda üç Formula 1 komandası iştirak etdi: "Red Bull Racing", "Renault" və "Marussia Virgin Racing".

2013-cü il fevralın 4-də Formula 1-in rəhbəri Berni Ekklstoun "kral yarışları" trekinin inşasının gedişatını qiymətləndirmək üçün Soçiyə səfər etdi.

30 may 2014-cü il tarixində Formula 1 Rusiya Qran-prisinin promouteri "Soçi Avtodrom" brendini təqdim etdi və rəsmi bilet satış kanalına çevrilən "sochiautodrom.ru" saytını istifadəyə verdi. 19 avqust 2014-cü il tarixində Formula 1 yarış direktoru və FİA-nın təhlükəsizlik üzrə deleqatı Çarli Vaytinqin başçılıq etdiyi Beynəlxalq Avtomobil Federasiyasının (FIA) nümayəndə heyəti məkanın yarışlara hazırlığını qiymətləndirmək üçün Soçi Avtodroma baş çəkdi. Komissiya əsaslı yoxlamadan sonra avtodromun beynəlxalq avtomobil yarışlarına ev sahibliyi etməyə hazır olduğunu bəyan etdilər. 11 sentyabr 2014-cü il tarixində avtodromun tikintisinin başa çatması münasibətilə landşaft kompozisiyasının açılışı baş tutdu.

2014-cü il sentyabrın 13-14-də Soçi avtodromu tarixində ilk yarışa ev sahibliyi etdi. Bu, Rusiya tarixində Formula 1 üzrə dünya çempionatının ilk Qran Prisi ərəfəsində trasın və avtodromun bütün xidmətlərinin sınaqdan keçirilməsi məqsədini daşıyan Rusiya dövrə yarışlarının seriyasının bir mərhələsi idi.

Rəsmi olaraq, trek yalnız 20 sentyabr 2014-cü ildə açıldı.

10-12 oktyabr 2014-cü il tarixlərində yeddi illik müqavilə əsasında keçirilən Rusiya Qran Prisinin ilk yarışı keçirildi. Beynəlxalq Avtomobil Federasiyasının illik Baş Assambleyasında Formula-1 çempionatları arasında 2014-cü il Rusiya Qran Prisi ən yaxşısı seçildi.

2015-ci ildə Rusiya tarixində ilk dəfə olaraq "Rezept-Sport Wheelchair" adlı beynəlxalq əlil arabası yarışı baş tutdu.

## İstinadlar