Qalxanata

{
    "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#000000",
        "marker-size": "medium",
        "marker-symbol": "hotel"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
         65.38304170988052,
          40.21062623163776
        ]
      }
    }
  ]
}
**Qalxanata** () — Özbəkistanda, Nəvai vilayətinin Navbahar rayonunda qəsəbə (2009-cu ilə qədər kənd, 2009-cu ildən qəsəbə).

## Etimologiyası
Qalxanata adının mənşəyi ilə bağlı fərqli fikirlər var və onlar daha çox xalq nağıllarına əsaslanır. Əfsanələrdən birinə görə, qəsəbə öz tarixi boyu müxtəlif basqınlara qarşı qalxan rolunu oynayıb. Başqa bir rəvayətə görə Makedoniyalı İsgəndər soqdlulara hücum edərkən burada yaşayan insanların əsasən qalxanlarla (və ya buna bənzər vasitələrlə) qorunduğunu müşahidə etmiş və bu da ərazinin adında öz əksini tapmışdır. Terminoloq və tədqiqatçı alim S. Qorayev "Coğrafi adların mənası" kitabında (1978) yazır: 

Bu rəvayətlər tarixi faktlara uyğun gəlmir. Qalxan sözünün etimoloji mənbələrinə nəzər saldıqda bu sözün XI əsrdən Qaraxanlılar vasitəsilə Mavəraünnəhr bölgəsinə daxil olduğunu görmək olur. Digər fərziyyələrə görə, Qalxanatanın adı X əsrdə bu bölgələrdə yaşamış məşhur şeyx Hərəkaninin adı ilə bağlıdır. Şeyx vəfat etdikdən sonra Qalxanata bölgəsində Harkonrud çayının şimal tərəfindəki təpədə dəfn edilmişdir, amma bu məlumat da çox mübahisəlidir. Bəzi alimlər onun Harakani fədailəri tərəfindən dəfn olunduğu qəbrin torpağından götürüldüyünü, sonra isə Hərkanrud çayının sahilində simvolik məqbərənin tikildiyini iddia edirlər. Bugünkü Qalxanata ərazisində Harakaninin dəfn edilməsindən bəhs edən tarixi mənbələr çox azdır. Bir çox mənbələrdə Hərəkaninin məzarının Türkiyənin Qars bölgəsində yerləşdiyi qeyd olunur.

Harkan termininə Şeyx Əbülhəsən Hərəkonidən əvvəl də mənbələrdə dəfələrlə təsadüf edilir. Xüsusilə, orta əsr tarixçisi Narşaxi "Tarixi Buxara" əsərində Buxara vahəsini suvarma kanalları, o cümlədən abad kənd, rabat və iqamətgahlar haqqında məlumat verir, onun su ilə  Somjon, Baykonrud, Farovizi Ulyo, Komi Daymun, Arvon kimi suvarma şəbəkələri vasitəsilə təmin olunduğunu qeyd edir. Narşahi əsərində yazır:

Narşahi Buxaranın hələ şəhər kimi formalaşdığı vaxtlarda meydana çıxmış Nur, Vardona, Tarovça, Safna, İsvona kimi kəndlər arasında Harkonrudun da adını qeyd etmişdir. "Tarixi Buxara" əsərinin XII fəsli "Buxara və onun ətraf torpaqlarının kanalları" adlanır və vahədə 12 kanalın olması qeyd olunur. Tarixçinin qeyd etdiyi Harkonrud adındakı Harkan sözü soqd və fars dillərində "böyük", "rud" isə "çay" mənasındadır. Kəndin adının Zərəfşan çayı üzərində tikilmiş bu su qurğusunun adından gəldiyi ehtimalı da var. Zərəfşan çayının hər iki sahilində yerləşən 35 əsas kanaldan biri qəsəbədən keçən qədim Qalxanata kanalıdır.

## Tarixi
Hazırda Navbahor rayonuna aid bu qəsəbə 2009-cu ilə qədər kənd statusuna malik olub. Qalxanatanın tarixi təxminən 2,5 min ildir. Arxeoloji tapıntılar e.ə. VII - e.ə V əsrlərdə qəsəbənin əsas ticarət mərkəzlərindən biri olmasını, sənətkarlıq sahəsinin yüksək inkişaf etməsini göstərir. Qızımon (xalq dilində Xozmon, rəsmi olaraq Qoʻzmon) təpəsində aparılan tədqiqatlar nəticəsində qədim Qalxanata ərazisində möhkəm qala və şəhər olması müəyyənləşdirilmişdir. 1975-1977-ci illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində VI əsrə aid Qalxanata və Şodibək qalaları tədqiq edilmişdir. Qalxanatadan 400 metr cənubda yerləşən 16 metr hündürlüyündə, 50x20 metr ölçüdə qalanın yeri bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır. Qalanın şimalında hündürlüyü 7 metr, ölçüsü 100x10 metr olan içəri şəhər hissəsi yerləşir. Həm içəri şəhər, həm də bayır şəhər hissəsi möhkəm divarla əhatə olunmuşdu. Bayır şəhərin xarabalıqlarının ümumi sahəsi 6 hektardır. Aparılan araşdırmalar nəticəsində Qalxanatadan şimalda yerləşən təpələr boyu 300-ə yaxın irili-xırdalı istehkamların olduğu müəyyən edilib. Buradan aşkar edilmiş qəbir abidələri formasına görə müxtəlif dövrlərə aid 4 böyük qrupa bölünür. Qəbirlərin və istehkamların tədqiqi nəticəsində həmin dövrlərdə yaşamış insanların həyat və fəaliyyəti haqqında qiymətli məlumatlar əldə edilmişdir. 

Qədim zamanlarda Qalxanata ərazisindən keçən Harkonrud çayı bir çox qalaları su ilə təmin edirdi. Qalxanata sakinləri Qızımon təpəsinə gedən yolun kənarında o dövrə aid çoxlu saxsı borular aşkar ediblər. Harkonrud mənbələrdə Buxaradan 120 km aralıda yerləşən kənd kimi də qeyd olunur. əl-İstəxrinin verdiyi məlumata görə, Harkonrud sərhəddi Zuş (Coş) kəndinə çatır. Sam'ani və Yaqut əl-Həməvi öz əsərlərində Harkonrudun Nur (Nurota) yaxınlığında, yəni Buxaradan 20 fərsəx uzaqda yerləşdiyini qeyd etmişdir. Buxara əmirliyi dövründə Toksaba (və ya Tuksoba) vəzifəsində olan şəxsin səlahiyyətinə Harkonrudun idarə edilməsi və orada su paylanmasına nəzarət etmək vəzifəsi də daxil edilib. 1786-cı ildə Buxara əmiri Şahmurada qarşı üsyanda Qalqanota ilə birlikdə Nurota və Həzora sakinlərinin də iştirakı haqqında məlumatlar mənbələrdə qeyd olunur. Bu üsyan çətinliklə yatırıldı.

Əbülhəsən Hərəkoninin məqbərəsi yaxınlığında Özbəkistan SSR hökumətinin qərarı ilə qazılmış Qalxanata (Pravoberejniy - sağ sahil) kanalı qədim Harkonrud çayının yeri ilə axır. 1900-cü ilə qədər Buxara əmiri Əbdüləhəd tərəfindən ziyarətgahın ətrafında məscid tikilmişdir. Nurota mahalında Göy gümbəzin, Dehbələnd kəndindəki "Dehbələnd"in və Qalxanata kəndindəki bu məscidin bir usta tərəfindən tikildiyi deyilir. Məscid 1960-cı ildə dağıdılıb yenidən tikilmişdir. Bir sözlə, məscid və ziyarətgah sovet dövründə baxımsız qalmış, xarabalığa çevrilmişdir. 2004-2007-ci illərdə Qalxanatada yaşayan fəal vətəndaşların təşəbbüsü ilə məscid və ziyarətgah tamamilə bərpa edilmişdir. Özbəkistan Respublikası Prezidentinin 9 fevral 2021-ci il tarixli, 6165 nömrəli "Özbəkistan Respublikasında daxili və ziyarət turizminin daha da inkişaf etdirilməsi tədbirləri haqqında" fərmanına əsasən, Qalxanata kompleksi tarixi obyektlər siyahısına daxil edilib. Qalxanata kompleksi də Özbəkistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə maddi mədəni irs obyektlərinin milli siyahısına daxil edilmişdir.

## İnfrastrukturu
4N361 nömrəli avtomobil yolu Qalxanata qəsəbəsindən keçir və bu marşrut Qalxanata ilə Sarmışsay arasında 22 km (bəzi mənbələrdə 24 km) məsafəni əhatə edir. 2019-cu ildə tikintisi başa çatan və eyni vaxtda 600 nəfəri qəbul edə bilən yeni Əbülhəsən Hərəkoni məscidi bu marşrut boyunca yolun kənarında yerləşir. 2 fevral 2018-ci il tarixdə Özbəkistan Respublikası Prezidentinin 3502 nömrəli "2018-2022-ci illərdə yaşayış məntəqələrinin baş planları ilə təmin edilməsi, layihə fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, o cümlədən 2018-ci il tarixli 3502 nömrəli qərarından sonra şəhərsalma sahəsi", 87 şəhər qəsəbəsi Bundan əlavə Qalxanatada müxtəlif planlı tikintilərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Qalxanata 2019-cu ilin "Abad kənd" proqramına daxil edilmişdir. Proqram çərçivəsində 9 nömrəli məktəb üçün əlavə 280 çarpayılıq bina və 10 nömrəli yeni ailə poliklinikasının binası tikilib istifadəyə verilib. Bundan əlavə, rayon əhalisi 12 km təmiz içməli su şəbəkələri ilə təmin edilmişdir. Sakinlərin müraciətləri nəticəsində Qalxanata rayonunda 39 km daxili yol təmir edilib.

## Qalereya

Fayl:Qoʻzmontepa.jpg|Qədim Kozmontəpə Qalxanata rayonunda yerləşir. Aprel 2023.
Fayl:Qoʻzmontepa_(Xoʻzmontepa)da_oʻrnatilgan_marmar_lavha.jpg|Qozmontepədəki mərmər lövhə. Aprel 2023.
Fayl:Abul Hasan Haraqoniy mqbr.jpg|Əbülhəsən Hərəkonı məqbərəsi. Yanvar 2023.
Fayl:Qalqonota shhrch msjd 02.jpg|Əbul Həsən Harakani məscidinin (Köhnə məscid) girişi. Yanvar 2023.
Fayl:Haraqoniy_masjidining_eski_oʻrni_(Abdulahad_bunyod_qilgan).jpg|Əmir Əbdüləhədin 1900-cü ildə tikdirdiyi köhnə məscidin yeri (Sovet dövründə dağıdılıb). Yanvar 2023.
Fayl:Qalqonota_—_Sarmishsoy_4N361_sonli_avtomabil_yoʻli.jpg|4N361 nömrəli avtomobil yolu Qalxanata  — Sarmışsay istiqamətində. Aprel 2023.
Fayl:Qalqondagi_yangi_masjid.jpg|2019-cu ildə Qalxanata bölgəsində yeni Əbul Həsən Harakani məscidi tikilib. Yanvar 2023.
Fayl:Qalqonota shhrch msjd 01.jpg|Yarımçıq qalmış və sonralar sökülən məscidin yeri (arxa fonda yeni məscid). Yanvar 2023.
Fayl:Qalqonota qabristoni 01.jpg|Qalxanata qəbiristanlığına giriş qapısı. Yanvar 2023.
Fayl:Qalqonota_kanali.jpg|Qalxanata (qədim Harkonrud dərəsi) kanalı. Aprel 2023.
Fayl:Qalqonota_kanalining_yuqoridan_koʻrinishi.jpg|Qalxanata kanalının yuxarı görünüşü. Aprel 2023.
Fayl:Qalqonota_sement_zavodi.jpg|Qalxanata Sement Zavodu. Aprel 2023.
Fayl:Qalqonota_hududidagi_Hazrati_Dovut_ota_qabri.jpg|Qalxanata rayonunda Həzrət Davud Ota türbəsi (Şermanovlar ailəsi tərəfindən tikilmiş simvolik türbə). Aprel 2023.
Fayl:Hazrati_Dovut_ota_qabri_qarshisida_joylashgan_qabriston.jpg|Hz Dovut ata qəbiristanlığının yuxarıdan görünüşü. Aprel 2023 .
Fayl:Mirshiq_ota_qabristoni.jpg|Mirşiq ata qəbiristanlığı. Aprel 2023.
Fayl:Qir_yonbagʻrida_yangi_oʻzlashtirilayotgan_yerlar.jpg|Qalxanata bölgəsindəki yamacdan yeni işlənmiş torpaq. Aprel 2023.
Fayl:Kolxoz_stadioni_deb_ataladigan_maydon._Qalqon.jpg|Qalxanata ərazisində yerləşən və xalq arasında "Kolxoz Stadionu" adlanan idman meydançası (hazırda yerli sakinlər mal-qara və qoyun yemləmək üçün istifadə edirlər)


Fayl:Qalqonotadagi_9-umumiy_oʻrta_taʼlim_maktabi.jpg|Qalxanata 9 saylı ümumi orta məktəb.
Fayl:Navbahor_tumani_26-umumiy_oʻrta_taʼlim_maktabi.jpg|Qalxanata 26 saylı ümumi orta məktəb. Aprel 2023.
Fayl:Qalqonotadagi_10-son_oilaviy_poliklinika.jpg|Qalxanatada yerləşən 10 saylı Ailə Poliklinikası. Aprel 2023.


## İstinadlar