open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İqor Ponomaryov

**İqor Ponomaryov** — Azərbaycanlı futbolçu və futbol mütəxəssisi. Ampluası yarımmüdafiəçidir. Əməkdar idman ustası və Prezident təqaüdçüsüdür.

## Həyatı
24 fevral 1960-cı ildə Bakıda doğulub. Atası İqoru futbola gətirdi, lakin anası buna qarşı idi. Ata oğlunu məşqçi Ələkbər Cəfərova yazdırmaq istədi, amma onun bütün qrupları artıq dolmuşdu. Ona Vaqif Axundova müraciət etməyi tövsiyə etdilər, o da İqorun ilk məşqçisi oldu. İqor Ponomaryov Neftçi Bakı klubunun üzvü kimi SSRİ-nin olimpiya yığmasının tərkibində 1988-ci il Seul olimpiadasında qızıl medal qazanıb. Karyerasının çox hissəsini Bakı "Neftçi"də keçirib. 1982-ci ildə MOİK-in tərkibində hərbi xidmət keçdi və 1989-cu ildə İsveçin "Norrçyopinq" klubunda yarım mövsüm oynadı, onunla ölkə çempionu oldu, ancaq zədə səbəbindən karyerasını vaxtından əvvəl bitirmək məcburiyyətində qaldı. İqor 24 dəqiq yerinə yetirilən penalti ilə ardıcıl olaraq həyata keçirilən penaltilərin sayına görə SSRİ çempionatlarının rekordçusudur. Cəmi 34 penaltidən 31-i dəqiq reallaşdı. Futbolçunun fikrincə, onun uğurunun açarı onun soyuqqanlılığı, hisslərinə hakim ola bilməsi və əsəblərinin güclü olması idi.

Karyerasını başa vurduqdan sonra İsveçdə yaşayıb. İsveçin kiçik liqa komandalarını çalışdırdı. Baş məşqçi karyerası ərzində isə o, Azərbaycan yığması, Qarabağ və Xəzər-Lənkəran, eləcə də Rusiyanın "Maşuk-KMV" komandalarına rəhbərlik edib.

2010-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomuna layiq görülüb. 24 fevral 2020-ci il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasında idmanın inkişafında xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Hazırda 2018-ci ildən bəri Azərbaycanın "Sabah" futbol klubunun Müşahidə Şurasının üzvüdür. 2021-ci ildən həm də "Sabah"ın idman direktoru təyin olunub. 2019-cu ildə və 2024-cü ildə müvəqqəti olaraq klubun baş məşqçisi işləyib.

*Anatoli Ponomaryovun atasıdır.

## Uğurları
* 1988 Olimpiya çempionu
* 1989 İsveç çempionu.
* Avropa Gənclər çempionu (U-18) 1978.
* 19 yaşlılar arasında 1979 dünya çempionatının gümüş mükafatçısı.
* 1988-ci il SSRİ Federasiya Kubokunun finalçısı.
* Ardıcıl olaraq dəqiq vurulan penaltilərin sayına görə SSRİ çempionatlarının rekordçusu — 24 dəfə.
* SSRİ çempionatının 100 ən yaxşı bombardiri siyahısına daxildir (75-ci yer, "Dinamo" dan Pavel Vinkovatov (Kiyev), Donetsk "Şaxtyor" dan Viktor Qraçov və Tbilisi "Dinamo" dan Şota Yamanidze ilə birlikdə) — 66 qol.
* Altı dəfə SSRİ çempionatlarında "Neftçi"nin ən yaxşı bombardiri olub: 1979 (Nurməmmədovla birlikdə 5 qol, lakin Ponomaryov çempionatda 20 oyun daha az oynayıb — cəmi 14 oyunda), 1980, 1981, 1983, 1985 və 1988.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kazbek Tuayev

**Tuayev Kazbek Əlirza oğlu** () — sovet futbolçusu, sağ cinah hücumçusu, Azərbaycan futbol mütəxəssisi, SSRİ idman ustası (1963).

Kazbek Əlirza oğlu Tuayev Ələt qəsəbəsində anadan olmuşdur.

Xalq Təsərrüfatı və Bədən Tərbiyəsi institularını bitirmişdir.

"Neftçi" komandasının heyətində SSRİ çempionatının bürünc medalını qazanmış, adı 3 dəfə SSRİ-nin ən güclü 33 futbolçusunun siyahısına düşmüş, SSRİ milli komandasında çıxış etmiş, məşqçi karyerası ərzində klublarda və Azərbaycan milli komandasında müxtəlif uğurlu nəticələr qazanmış, "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

4 dəfə dünyanın ən böyük ölkəsinin formasını geyinib. 1964-cü ildə İspaniyada keçirilən Avropa çempionatına da yollanıb. Ancaq zədə ucbatından meydana çıxa bilməyib. Tuayev həm futbolçu, həm də məşqçi karyerasını demək olar ki, Azərbaycan futboluna həsr edib. Onun rəhbərliyi altında neçə-neçə oyunçu futbolun sirlərini öyrənib. Müstəqillik dövründə UEFA kubokunda Azərbaycanı ilk dəfə təmsil edən "Turan"ın baş məqşçisi Tuayev olub (1994-cü il). Azərbaycan klubları UEFA kubokunda ilk qələbəni də məhz onun rəhbərliyi altında qazanıb (Neftçi – Lokomotiv Sofiya 2:1). Elə milli komandamız da rəsmi oyunlarda ilk xallarını məhz Kazbek Tuayevin dövründə qazanıb:

1977-ci ildə "[[MOİK Bakı FK|OİK Bakı]" komandasının məşqçisi olub.

Əfsanəvi qapıçı Lev Yaşin onun haqqında bu fikirləri səsləndirib: "Bir çox hücumçulara qarşı oynamışam. Ancaq ən çox ehtiyat etdiyim hücumçu Kazbek Tuayev olub. Onun meydanın hansı hissəsindən və nə vaxt topa zərbə endirəcəyini müəyyənləşdirmək çox çətin idi. Üstəlik, onun zərbəsindən sonra top da olduqca qəribə trayektoriya cızırdı".

2002-ci ildən prezident təqaüdçüsüdür.

## İstinadlar
Şahin Diniyev

**Diniyev Şahin Xudakərim oğlu** () — Azərbaycanın futbol məşqçisi, keçmiş futbolçu.

## Həyatı
Şahin Diniyev 12 iyul 1966-cı ildə Beyləqan rayonunda 10 uşaqlı ailədə anadan olub. Əslən Yardımlıdandır. O, 17 yaşında Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasına qəbul olub.

Övladları Kərim Diniyev və Coşqun Diniyev futbolçu, qardaşı oğlu Ramil Diniyev isə keçmiş baş hakimdir.

## Karyerası
Azərbaycan yığmasının sabiq yarımmüdafiəçisi baş məşqçi karyerasına 2001-ci ildə Rusiya Terekində başlayıb. Sonradan o, Ağdamın Qarabağ, Gəncənin Kəpəz klublarının, eləcə də Azərbaycan millisinin sükanı arxasına keçib. 2005–2007-ci illərdə Azərbaycan milli futbol komandasının baş məşqçisi olub. 2009-cu ildə Şahin Diniyev ikinci dəfə Rusiyanın Terek klubunun baş məşqçisi təyin olunub. Həmyerlimiz bu postda Vyaçeslav Qroznını əvəzləyib. 2013-cü ildə Rəvan Bakı klubunun baş məşqçisi postuna təyin olunub. Diniyev 2015/16 mövsümünün sonuna qədər Rəvanın baş məşqçisi olmalı idi. Amma 2014-cü ilin əvvəlində istefaya göndərilib.

2022-ci ilin dekabrında Diniyev Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən "Səbail" klubunun baş məşqçisi təyin edilib. 3 noyabr 2024-cü ildə o, klubdakı vəzifəsindən istefa etdiyini açıqlayıb.

## İstinadlar
Əsgər Abdullayev (futbolçu)

**Abdullayev Əsgər Məmməd oğlu** () — SSRİ və Azərbaycan futbolçusu, SSRİ idman ustası (1990). Müdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir.

## Karyera

### Klub karyerası
Bütün futbol karyerasını Neftçi klubunda keçirib, lakin böyük qələbələr qazana bilməyib. "Neftçi"də 319, SSRİ Kubokunda 10, 1988-ci ildə "Neftçi"nin finala çıxdığı Federasiya Kubokunda 14 matç keçirmiş və SSRİ çempionatında 1 qol vurmuşdur. Azərbaycan çempionatında iki mövsüm keçirmişdir: 1992 və 1993/94.

### Məşqçi karyerası
Məşqçilik karyerasına Vaqif Sadıqovun köməkçisi olaraq işlədiyi Şəfa klubunda başlamışdır. Sonra Avropa Gənclər Çempionatının seçmə qrupunda 5-ci yeri tutan Azərbaycan gənclər komandasını çalışdırmışdır. Həm də müvəqqəti olaraq Azərbaycan milli komandasına rəhbərlik etmişdir. 2002-ci ildə Vaqif Sadıqov Azərbaycan millisinə rəhbərlik etdi və Əsgər Abdullayevi də öz köməkçiləri arasına götürdü. 25 oktyabr 2002-ci ildə Vaqif Sadıqovun istefasından sonra Əsgər Abdullayev müvəqqəti olaraq millinin məşqçisi təyin edildi; bir neçə uğurlu matçdan sonra, 17 may 2003-cü ildə Əsgər Abdullayev rəsmi olaraq Azərbaycan milli komandasının baş məşqçisi olaraq təsdiqləndi. Əsgər Abdullayevin rəhbərliyi altında Azərbaycan milli komandası Serbiya yığması ilə səfərdə heç-heçə etdi, evdə isə Serbiya yığmasını məğlub etdi və buna görə komandanın baş məşqçisi "Serb Cəlladı" ləqəbini aldı". Braziliyalı Karlos Alberto Torres milli komandaya baş məşqçi təyin olunduqdan sonra onun köməkçisi işləmişdir.

2005-ci ildə Bakı klubuna baş məşqçi təyin edildi və ilk mövsümdə komanda ilə Azərbaycan kubokunu qazandı, lakin növbəti mövsüm çempionat autsayderi — Göyəzən klubu ilə heç-heçə etdikdən sonra istefa verdi. Elə həmin mövsüm "Bakı" ölkə çempionu oldu. 1 iyun 2006-cı ildə vəzifəsindən uzaqlaşdırılan Petar Kurçibiçin yerinə Olimpik-Şüvəlan klubunun baş məşqçisi təyin edildi. Klub autsayderini Azərbaycan futbolunun liderlərindən birinə çevirə bildi. 2008-ci ildə Olimpik ilə Azərbaycan çempionatında gümüş medal qazandı. Bu uğurdan sonra Azərbaycanda mövsümün ən yaxşı məşqçisi kimi tanındı.

## Nailiyyətlər

### Komanda
* Azərbaycan çempionu: 1992
* Azərbaycan Kubokunun qalibi: 2005

### Şəxsi
* Azərbaycanda ilin futbol məşqçisi: 2008

## İstinadlar
Qyoko Hacıyevski

** Qyoko Hacıyevski** (; 31 mart 1955, Yuqoslaviya) – Makedoniya futbol mütəxəssisi.

## Məşqçilik karyerası
Hacıyevski məşqçi karyerasına 1988-ci ildə vətənində Pelister klubunda başlayıb. 1991–1993-cü illərdə Vardarı çalışdırdıqdan sonra Bolqarıstana üz tutub və Sofiyanın ÇSKA klubu ilə anlaşıb. Bir mövsüm bu klubda işlədikdən sonra vətəninə dönərək, yenidən Vardarın başına keçib. 1995–1996 mövsümünü Serbiyanın Voyvodina klubuna başçılıq etdikdən sonra – 1996-cı ildə Makedoniya millisinin baş məşqçisi təyin olunub. Hacievskinin 1999-cu ildək başçılıq etdiyi millinin ən uğurlu dövrü də məhz bu illərə təsadüf edir. 1998-ci ildə Dünya Çempionatının seçmə mərhələsində baş məşqçi Makedoniya milli futbol komandasına 13 xal qazandırıb və komanda 4-cü yerdə qərarlaşıb.
2000-ci ildə Yaponiyaya üz tutan Yubilo Qvata klubu ilə anlaşıb. 2000-ci ildə Vardara dönüb, 2003–2004 mövsümündə Kastoriaya başçılıq edib və 2004-də Yunanıstana yollanaraq, Doxa Dramanın başına keçib. 2005–2006 mövsümünü Kastoriada keçirdikdən sonra Bolqarııstana qayıdaraq, bir mövsüm Vihrenin baş məşqçisi olub.

2007-ci ildə Azərbaycana gələn mütəxəssis 2009-cu ilədək Bakının baş məşqçisi olub. Bakı onun rəhbərliyi altında Premyer Liqanın qalibi adını qazanıb.
2007-ci ildə bir müddət Azərbaycan milli futbol komandası başçılıq edib. Azərbaycan yığması onun rəhbərliyi altında iki rəsmi, bir yoldaşlıq oyununa çıxıb. Bakıdan ayrıldıqdan sonra – 2009-cu ilin sonları və 2010-un əvvəllərində Cənubi Kiprin Atromitos klubunda çalışıb.

## İstinadlar
Çarlz Vesli Mambere

**Karles Vesley Mumbere** – Rvenzururu Krallığının növbəti kralı.

## Həyatı
25 il ərzində ABŞ-də bir həkimin yanında köməkçi kimi çalışaraq, yaşlılara və xəstələrə baxan 50 yaşlı Karles Vesley Mumbere 19 oktyabrda kral olacaq.

Karles Vesley Mumbere həmin gün başına tac qoyacaq və Uqandanın Kasese bölgəsində mərkəzi hökumət tərəfindən də tanınan Rvenzururu Krallığının kralı olacaq.

Onun atası 1960-cı ildə Uqandadakı 300 min nəfərlik bir etnik qrup tərəfindən kral elan edilib. Ancaq o zaman Uqanda mərkəzi hakimiyyəti buna qarşı çıxıb. Razılığa gələ bilməyən tərəflər illərlə silahlı və siyasi müstəvidə mübarizə aparıblar.

30 yaşında Mumbere təhsil almaq üçün ABŞ-yə gəlib. Ölkəsindəki siyasi qarışıqlıq səbəbindən bir müddət sonra ona vəsait göndərilməyib. O da təhsilini yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalıb və bir həkim köməkçisi kimi işləməyə başlayıb.

## Mənbə
*Həkim köməkçisi əsl kral olacaq! 

## Həmçinin bax
Fərid Fərəcov

**Fərid Fərəcov** () — iqtisadçı, iqtisad elmləri doktoru (1971), professor(1977), Azərbaycan Respublikasının əməkdar iqtisadçısı (1972). Ə.S.Fərəcovun oğludur.

## Həyatı

Azərbaycan Dövlət Xalq Təsərrüfatıİn-tunu (indiki İqtisad un-ti) (1949)və Azərb. Milli EA İqtisadiyyat bölməsinin (indiki İqtisadiyyat İn-tu) aspiranturasını (1953) bitirmiş, həmin vaxtdan burada kiçik və baş elmi işçi (1953-57), Bakı Ali Partiya Məktəbində konkret iqtisadiyyat kafedrasının müdiri (1957-76), Azərb. SSR Dövlət Plan Komitəsi sədrinin müavini və birinci müavini(1981-93), İqtisadiyyat Nazirliyi İqtisadi İslahatlar Mərkəzində baş elmi işçi (1993 ildən)nvəzifələrində çalışmışdır. Sənayenin iqtisadiyyatına,onun inkişaf və sahə quruluşu, iqtisadi islahatların, texniki tərəqqinin, işin keyfiyyətinin ictimai istehsalın səmərəliliyinə təsiri, sənayenin idarə edilməsi problemlərinə dair tədqiqatların, o cümlədən bir neçə monoqrafiya və kitabın müəllifidir.

## Əsərləri

*Texniki tərəqqi və yeni texnika tətbiqinin iqtisadi səmərəliliyi, Bakı 1963;
*Təsərrüfat islahatı və sənayenin idarə edilməsi problemləri, Bakı 1967

## Mənbə

*Fərid Fərəcov
Yavuz Axundlu

**Yavuz İbrahimxəlil oğlu Axundlu** () — ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru (1983), professor (1983). Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi (1966).

## Həyatı
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun tarix-filolgiya (1947) və Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) filologiya fakültəsini (1952) bitirmişdir. Naxçıvan şəhər orta məktəblərində müəllim, dərs hissə mediri, direktor işləmişdir (1952–1967). 1962-ci ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində (ilk vaxtlar Azərbaycan Dövlət Pedoqoji İnstitutunun filialı, sonralar Naxçıvan Pedoqoji İnstitutu) çalışır. Filial direktorunun müavini (1967–1969), tədris və elmi işlər üzrə prorektor (1974–1979), tarix-filologiya fakültəsinin dekanı (1986–1988) olmuşdur. 1970-ci ildən ədəbiyyat kafedrasının müdiri işləmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi roman janrının inkişafına, nəzəri-estetik prinsiplərinə dair tədqiqatların müəllifidir. 1997-ci ildə Ankarada Azərbaycan xalqının müstəqillik uğrunda mübarizəsinə həsr edilmiş "İstiqlalın əzablı yolu" kitabı türk dilində çap olunmuşdur. Türkiyədə, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətində beynəlxalq elmi konfranslarda məruzələr etmişdir.

15 avqust 2017-ci ildə vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Tarixi roman və müasirlik. Azərbaycan SSR "Bilik" Cəmiyyəti. Bakı: Elm, 1975;
* Azərbaycan sovet tarixi romanı. Bakı: Yazıçı, 1979;
* Tarix və roman. Bakı: Yazıçı, 1988;
* Ədəbiyyat nəzəriyyəsi kursunda sentimentalizm ədəbi cərəyanının öyrədilməsi (metodik göstəriş). Bakı, 1990 (Hüseyn Həşimli ilə birgə);
* Məmməd Səid Ordubadi: həyatı, mühiti və yaradıcılığı. Bakı: Sabah, 1997;
* Naxçıvan-yurdum mənim (məqalələr toplusu). Bakı: Sabah, 1997;
* İstiklalin Azaplı Yolu. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi, 1997;
* İstiqlal şairləri. Bakı: Elm, 1998;
* Tarixi roman yeni mərhələdə. Bakı: Maarif, 1998;
* Mənim əbədi dünyam (ədəbi-tənqidi məqalələr). Bakı: Maarif, 1998;
* Ədəbi yaddaşdan səhifələr (məqalələr). Bakı: Adiloğlu, 2002;
* Ədəbi mühit və sənətkar (məqalələr). Bakı: Adiloğlu, 2002;
* Ürəyimdən keçənlər (publisistik düşüncələr). Bakı: Adiloğlu, 2002;
* Əlimdədir hələ qələm… (məqalələr). Bakı: Adiloğlu, 2003;
* Ədəbi portretlər. Bakı: Adiloğlu, 2004;
* Müəllimlərim və müəllim dostlarım. Bakı: Adiloğlu, 2004;
* Azərbaycan tarixi romanı: mərhələlər, problemlər: 1930–2000. Bakı: Adiloğlu, 2005;
* Ədəbi portretlər. Bakı: ADPU, 2008;
* Ədəbi portretlər. Bakı: Elm, 2009;
* Elmin və təhsilin işığında. Bakı: Elm və təhsil, 2010;
* Karabağ — İmdat Çığlığı (Karabağ Harayı). İstanbul: Kültür Ajans Yayınevi, 2010;
* Məmməd Səid Ordubadi: həyatı, mühiti və yaradıcılığı. Bakı: Elm və təhsil, 2012;
* Ədəbi estafet. Bakı: Adiloğlu, 2013;
* İstiqlalın əzablı yolu. Bakı: Adiloğlu, 2013;
* Xatirələr işığında: ömür keçdi, gün keçdi… Bakı: Adiloğlu, 2014.

## Mənbə
* Yavuz Axundlu 

## İstinadlar
Elman Əliverdiyev

**Əliverdiyev Elman İbnyəmin oğlu** — "Azərelektromaş" Elmi-İstehsalat Birliyinin baş direktoru, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1988).

## Həyatı
Elman Əliverdiyev Azərbaycan Dövlət Neft və Kimya İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası) Neft-mexanika fakültəsini bitirmişdir (1965). "Bakelektroştamp" zavodunda baş mühəndis müavini (1976–1982), "Azərelektromaş" istehsalat birliyinin baş mühəndisi (1982–1986) işləmişdir. 1986-cı ildən "Azərelektromaş" Elmi-İstehsalat Birliyinin baş direktorudur. Onun rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə elektronika sənayesində yüksək davamlı ştampların və press qəliblərinin hazırlanması, AİR 132, AİR 200, 4AM 280, 4AM 355 tipli elektrik mühərriklərinin, emallı mis məftillərin istehsalı sahəsində diqqətəlayiq uğurlar qazanılmışdır. Üç ixtiranın, səmərələşdirici təklifin müəllifidir. Beş sənaye nümunəsinə, o cümlədən vibrasiya ilə işləyən nasosların konstruksiyasına görə müəlliflik şəhadətnaməsi almışdır.

## İstinadlar
Əmrah Çəlikəl

**Əmrah Çəlikəl** (*[[Türk dili|türk]]*: Emrah Işık Çelikel) — "Qarabağ" futbol klubunun direktoru.

## Həyatı
Əmrah Çəlikəl 1976-cı ildə Ankarada anadan olub. Ərciyəs Universitetinin Bədən Tərbiyəsi və İdman fakültəsini bitirib. Evlidir. 2 övladı var. 2004-cü ildən "Qarabağ" futbol klubunun direktorudur.

## İstinadlar
Müzəffər Abutalıbov

**Abutalıbov Müzəffər Heydər oğlu** () — bitki fiziologiyası sahəsində Azərbaycanın ilk elmlər doktoru (1944), professor (1950), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki (1968).

## Həyatı
Abutalıbov Müzəffər Heydər oğlu 1908-ci il dekabrın 14-də Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. 

Müzəffər Abutalıbov Azərbaycan Politexnik İnstitutunun kənd təsərrüfatı fakultəsini bitirmişdir (1930). Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun və Azərbaycan Dövlət Universitetinin dosenti, Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pambıqçılıq İnstitutunun baş elmi işçisi, SSRİ EA Azərbaycan Filialı Botanika İnstitutunun şöbə müdiri və direktor müavini (1935-1947), Azərbaycan Dövlət Universiteti bitki fiziologiyası kafedrasının müdiri (1949-1959), Azərbaycan Milli EA Genetika və Seleksiya İnstitutunun (1960-1962), Botanika İnstitutunun (1947-1950; 1962-1978) direktoru vəzifələrində çalışmış, 1978-1984-cü illərdə Botanika İnstitutunda özünün yaratdığı bitki fiziologiyası şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 

## Elmi fəaliyyəti
Tədqiqatları, əsasən pambıq, kartof və digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığının artırılmasına, onların mikroelementlərlə qidalandırılmasının nəzəri və əməli problemlərinin öyrənilməsinə, o cümlədən mikroelementlərin azotobakterin inkişafına və torpağın azotmənimsəyən mikroorqanizmlərinin fəaliyyətinə təsirinə, mineral maddələrin bitkilərə daxil olmasına, orqanizmdə hərəkətinə və hüceyrələrdə paylanmasına və s. həsr olunmuşdur. 

## Elmi Tədqiqatları
0, 300-dən çox elmi məqalənin, 5 monoqrafiyanın və Azərbaycan dilində ilk ikicildlik "Bitki fiziologi­yası" dərsliyinin, "Bitkilərin mineral maddələrlə qidalanması” (1962) dərs vəsaitinin müəllifidir.Elmi məclislərdə, o cümlədən beynəlxalq biokimya (1961), botanika (1969), biofizika (1973) konqreslərində məruzələr etmişdir. 

M.Abutalıbov elmi tədqiqat işləri ilə yanaşı, pedaqoji sahədə də fəaliyyət gös­tərmiş və Azərbaycanda yüksək ixtisaslı bioloqların hazırlanmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında 55 fəlsəfə doktoru və elmlər doktoru hazır­lanmışdır.

## Elmi – təşkilati fəaliyyəti
* 0, SSRİ Elmlər Akademiyasının Bitki fiziologiyası və biokimyası, Fotosintez Problem Şuralarının və Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş Redaksiyasının üzvü, 
* SSRİ "Fiziologiya və biokimya” və "Fotosintez problemləri” üzrə Koordinasiya Sove­tinin üzvü,
* Azərbaycan üzrə həmin Problem Şurasının və SSRİ Botanika cəmiy­yətinin Azərbaycan bölməsinin sədri olmuşdur.

## Təltif və mükafatları
* M.Abutalıbov "1941-1945-ci illərdə II Dünya Müharibəsində "Fədakar Əməyə görə", 
* "Qafqazın müdafiəsinə görə” 
* "Fədakar əməyə görə” medalları ilə təltif edilmişdir.

## Ölümü
Akademik Müzəffər Abutahbov 1984-cü il noyabrın 8-də vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Əli Hüseynov, Məcnun Babayev. "Məşhur biologiya alimləri", Bakı, "Maarif", 2002. səh.141
* Abutalıbov Müzəffər Heydər oğlu 

## İstinadlar
Elnur Abbasov

**Elnur Abbasov** () — Azərbaycanlı futbolçu.

## Həyatı
Elnur Abbasov 7 mart 1984-cü ildə Mingəçevirdə anadan olmuşdur.

## Karyera
Əvvəlki klubları: Ədliyyə Bakı, Turan Tovuz, Karvan, MKT-Araz, Bakı. 2008-ci ildən Qəbələdə çıxış edir.

## Uğurları
* Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı (Karvan - 2006).

## Mənbə
* Abbasov Elnur İsfəndiyar oğlu

## İstinadlar
Fərrux İsmayılov

**Fərrux İsmayılov** — Azərbaycan futbolçusu.

## Həyatı
Fərrux İsmayılov 30 avqust 1978-ci ildə Qərbi Azərbaycanda anadan olmuşdur.

## Karyera
Əvvəlki klubları: Dinamo Bakı, Neftçi Bakı, Sanat Naft Abadan, Volın Lutsk, Qarabağ, Karvan, Olimpik-Şüvəlan, Qəbələ, Muğan Salyan.

## Uğurları
* 5 dəfə Azərbaycan çempionatının gümüş mükafatçısı (Dinamo Bakı - 1998, Neftçi Bakı, 1999, 2007, Karvan - 2004, Olimpik-Şüvəlan - 2008);
* 3 dəfə Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısı;
* 3 dəfə Azərbaycan kubokunun finalçısı.

## Mənbə
* İsmayılov Fərrux Ələddin oğlu
Fetişizm

**Fetişizm** () — maddi əşyalara itaətə əsaslanan dünyagörüşüdür.

Eduard Taylora görə, fetişizm animizmin bir formasıdır, fetiş isə ruhların yerləşdiyi məkandır. Birinci qənaəti dəqiqləşdirmək lazım gəlir. Çünki fetişizm əslində animizmin əşyalarla təsdiqlənməsi tələb olunan formasıdır. Müqəddəsləşdirilən bütün maddi əşyalar fetiş kimi qəbul olunurdu. Demək olar ki, dinlərin hamısında xüsusi predmetlər var ki, ona itaət və ibadət edirlər. Xristianlıqda xaç, "Bibliya" və ikona, İslamda Kəbədəki qara daş və "Quran" dindarlar tərəfindən qeyri-adilik dərəcəsinə qaldırılıb fetişləşdirilmişdir.

Fetişizm Azərbaycan mifik görüşlərində özünə xüsusi yer tutur. Türk təfəküründə fetişləşən varlıqlardan ilkini odun əldə edilməsi ilə yaranmışdır. Mağaralarda qalanan ocaqlar müqəddəsləşdirilərək nəslin davamlılığını bildirmişdir. Təsadüfi deyil ki, dilimizin məhsulu olan "ocaq" sözü arxetipik simvola çevrilərək əksər xalqlara keçmiş və eyni mənada işlənmişdir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan xalqının nəzərində kiçik məişət əşyalarından tutmuş silahlara (ox, yay, qılınc), bulaqlara, təpələrə, qayalara kimi hamısı ilahiləşdirilib tarixin müxtəlif dönəmlərində insanların ümid yerinə çevrilmişdir. Nağıl və eposlarımızda bir silsilə sehrli əşyalar və vasitələr təsvir edilir ki, qeyri-adi işləri yerinə yetirir, möcüzələr törədir. Əvvəllər onların fetiş şəklində xalq arasında qəbul edildiyi şübhəsizdir. Talisman və amuletlər də fetişləşdirilmiş predmetlər sırasında durur. Maddi əşyalara və varlıqlara fetişizm mövqeyindən yanaşılması itaət və ibadətin daha universal dayağını – kultları meydana gətirmişdir.

## İstinadlar
ANTV

**ANTV** — Cənubi Qafqazda vətəndaş jurnalistikasının internet TV sahəsində ilk layihəsidir.

## Həmçinin bax
* Emin Milli
* Meydan TV

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* - www.antv.ws
Sosializasiya

**Sosializasiya** - insan ehtiyatlarının inkişafı mühüm məsələrdən biridir. İnsan ehtiyatlarının inkişaf səviyyəsi cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafının əsas faktorlarından biridir. İnsanın əmək potensialından daha səmərəli istifadə olunması ilə yanaşı keyffiyyətli işçi qüvvəsinin yaradılması məqsədilə, işaxtaranların və eləcə də işçilərin peşə hazırlığı və yenidən hazırlığı və ixtisaslarının artırılması yüksək səviyyədə təşkil olunmalıdır.

İnsan ehtiyatlarının inkişafı və səmərəli istifadə olunması üçün sosial-peşə adaptasiya sisteminin yaradılması və inkişafı zəruridir. İnsanların sosial adaptasiyası-onların cəmiyyətdə yeni iqtisadi şəraitə uyğunlaşması prosesidir. Sosial adaptasiyanın əsasını insanın mövcud sosial mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi, eləcə də onun şəxsiyyətinin keyfiyyətcə dəyişdirilməsi təşkil edir. Sosial adaptasiya prosesini insanların dəyişən sosial mühitə qısa bir zamanda alışması, uyğunlaşması kimi də başa düşmək olar. Bu prosesin müsbət nəticəsi birinci növbədə insanların psixoloji keyfiyyətlərindən, şətinlikləri üstələyə bilməsi qabiliyyətindən asılıdır. Sosial adaptasiya problemlərinin həlli dövlətin sosial siyasətində əsas istiqamətlərdən biri olmalı, sosial-iqtisadi çətinliklərlə üzləşən insanların sosial müdafiəsinin təşkil edilməsi üçün dövlət tərəfindən xüsusi tədbirlər hazırlanıb həyatakeçirilməlidir.

İşsiz və işaxtaranların cəmiyyətə adaptasiya olunması onların, xüsusilə gənclərin düzgün peşə və ixtisas seçimindən, insanların peşə və ixtisaslara meyllərin formalaşmasından, istiqamətləndirilməsindən asılıdır. Həyatda istedadsız insanlar demək olar ki, olmur. Sadəcə olaraq hər bir insana bilik və bacarığına uyğun istedadını aşkar etmək, düzgün seçim etmək lazımdır ki, həyatda öz yerlərini tuta bilsinlər. Öz qabiliyyətinə və bacarığına layiq düzgün peşə və ixtisas seçmiş, iş yeri tapmış insanlar həyat yolunda irəliləmək imkanlarını genişləndirmiş olurlar və maddi, mənəvi ehtiyaclarını ödəmək imkanı əldə edirlər. Çox təəsüf ki, onlar üçün çox ağır olsa da, bəyənmədiyi, sevmədiyi və bacarmadığı işi yerinə yetirmək məcburiyyətində olan insanlar cəmiyyətimizdə mövcuddur. Belə halda iş çox maraqsız, yorucu olur, insanlar gərginlik keçirir və çox vaxt kollektivdə narazılıq yaranır.

İnsanların həyatda öz yerlərini tapması, düzgün peşə və ixtisas seçməsi üçün peşəyönümü işinin əhəmiyyəti çox böyükdür. İşaxtaranlar birinci növbədə bacarıqlarını, əmək bazarının inkişaf meyllərini, kadr ehtiyatlarına tələbatları müəyyənləşdirməli, lazım olduqda peşəyönümü məsləhətlər almaqdançəkinməməlidirlər.

İnsanlar cəmiyyətə adaptasiya edilmələrinə çalışmalı, müxtəlif yollardan, metodlardan istifadə etməlidirlər. Bu məqsədlə Dövlət Məşğulluq orqanlarının xidmətlərindən (işədüzəltmə, kvota yerlərinə işədüzəlmə, peşəhazırlığı, peşəyönümü məsləhətlər, “Əmək yarmarkaları” və sairə) də istifadə etmək olar.

## Qaynaq
http://sm.azersayt.com/
İxtisas

**İxtisas** 

*müəyyən bilik sahəsi üzrə bölmələr;
*sənət, peşə; 
*elm sahəsi;
*əmək hüququnda iş ixtisası və ayrı-ayrı işçilərin ixtisası fərqləndirilir. İş ixtisası iş növünün mürəkkəblik, dəqiqlik və məsuliyyət dərəcəsi ilə müəyyən edilir.
*insanın əmək fəaliyyətinin növü. Hər hansı istehsalat sahəsində məşğul olmağa imkan yaradan bilik və əməli vərdişlər kompleksi. İctimai əmək bölgüsünün geniş yayılmış növü olan ixtisas elmin, texnikanın, sənətin, yaxud incəsənətin ayrıca sahəsi kimi peşə daxilində formalaşır.
Peşə və ixtisas insanın yaşaması və inkişafı üçün maddi imkan yaradır. O bu baxımdan hobbidən fərqlənir. İxtisas peşə daxilində formalaşır və peşə bir və ya bir neçə ixtisası əhatə edə bilər. Məsələn, müəllimlik peşəsi fizika müəllimi, kimya müəllimi, tarix müəllimi və s., mühəndislik peşəsi tikinti mühəndisi, elektrik mühəndisi və s. ixtisasları əhatə edir.

## İxtisas dərəcəsi

*işçinin peşə səviyyəsini müəyyən edən və onun əmək haqqına təsir göstərən sıra rəqəm şəklindəki göstərici.

## İxtisas təhsili

*elm, texnika, sənaye, fermer təsərrüfatı, tibb və mədəniyyətin müxtəlif sahələrində çalışmaq üçün nəzəri biliklər verən və əməli vərdişlər aşılayan xüsusi təhsil.

## İxtisaslaşma

*fəaliyyətin nisbətən məhdud, xüsusi istiqamətlər, ayrı-ayrı texnoloji əməliyyatlar, yaxud məhsul növləri üzrə cəmlənməsi; 
*müəyyən sahədə xüsusi biliklərin və bacarığın əldə edilməsi; 
*əməyin növlərə, formalara görə bölgüsü.

## Ədəbiyyat

*Əliquliyev R.. Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Həmçinin bax
*Peşə
Hiram Usta

Hiram usta hekayəsi yəhudilərin müqəddəs və mistik iudaizmin kitabı olan Kabalada nəql edilən hekayələrdən biridir. Süleyman peyğəmbər (e.ə. 965–926) yəhudi dini ədəbiyyatında, eləcə də tarixində mühüm yer tutan bir şəxsdir. Bunun səbəbi onun peyğəmbər olmaqla yanaşı həm də yəhudilərin krallarından biri olmasıdır. Süleyman peyğəmbərin yəhudi tarixində mühüm yer tutmasının bir səbəbi də bu gün yəhudilərin müqəddəs hesab etdikləri yerlərdən biri olan və Qüdsdə yerləşən "Ağlama Divarı" ilə olan əlaqəsidir. Yəhudi dini təliminə görə "Ağlama Divarı" əfsanəvi "Süleyman Məbədi"-nin müasir dövrə qədər gəlib çatmış yeganə qalığıdır. Süleyman Məbədi e.ə. 587-ci ildə, Yahuda dövlətinin işğalı vaxtı, Babil kralı Nabukodonosorun əmri ilə yerlə yeksan edilmişdi. Süleyman Məbədinin inşa edilməsi hekayəsi mistik iudaizmin kitabı olan Kabalada, "Krallar, 7-ci Bab"-da ətraflı izah edilir. Bu məbədin baş memarı, dul bir qadının oğlu olan, Hiram Abif adlı bir usta idi. Məbədin inşasında 20 min fəhlə işləmişdi. Hiram Abif işçiləri üç qrupa, usta, köməkçi və şagirdlərə ayırmışdı. Hiram usta Süleyman məbədinin girişində üç tunc sütun inşa etmişdi. Məbəd inşa edilərkən ustalar, köməkçilər və şagirdlər inşaat işinin sirlərini Hiram ustadan öyrənmək istədilər, lakin Hiram Abif onlara "bunu işləyərək öyrənməlisiniz" deyərək bildiyi sirləri onlara öyrətmədi. Buna görə də ustalar, köməkçilər və şagirdlərdən bəzilər onu gizlicə öldürüb dəfn etdilər. Yeri bilinməsin deyə qəbrinin üstünü akasiya ağacının budaqları ilə örtdülər.

Yuxarıdakı Tövrat hekayəsindəki bəzi əşyalar və adlar bu gün spekulyativ masoluğun simvollarına çevrilib. Məsələn, masonlar bir-birlərinin qardaşıdırlar və onlar özlərini "dul qadının uşaqları" adlandırırlar. İnşaat ustalarının istifadə etdikləri pərgar, üçbucaq, mala, şaqul kimi alətlər masonluğun simvollarıdır. İnaşaat ustalarının geyindikləri əlcək, önlük və.s geyim əşyalarıda masonların ayin və toplantılarında geydikləri geyimlərdəndir. Hiram ustanın düzəltdiyi üç tunc sütun da masonik simvollardandır. Akasiya ağacının da masonluqda xüsusi yeri var. Bundan başqa masonluqda mühüm simvollardan biri sayılan üç bucaq içində təsvir olunmuş göz də yəhudi mənşəli bir simvoldur. Həmin bu simvolu siz 1 ABŞ dollarının arxa üzündə də görə bilərsiniz. Bunları burada sadalamağımızın bir səbəbi də budur ki, masonlar öz rəsmi mətuat organlarında masonluğun iudaizmlə, xüsusən də Kabalistik yəhudiliklə heç bir əlaqəsinin olmadığını iddia edirlər.
Peşə

**Peşə**, **iş**, **məşğuliyyət** ya da **sənət** — insanın fiziki və mənəvi qüvvəsinin tətbiq sahəsi olub, xüsusi hazırlıq və iş təcrübəsi nəticəsində nəzəri biliklərə və təcrübi vərdişlərə yiyələnmiş insanın əmək fəaliyyətidir.

Əməyin ilk bölgüsü müəyyən insan qruplarının və ya fərdin heyvandarlıqla və əkinçiliklə məşğul olması ilə başlandı. Qrupların və ya fərdlərin birinin heyvandarlıq, digərlərinin isə əkinçilik məhsullarına ehtiyacı yarandı. Beləliklə əmək məhsullarının mübadiləsi prosesi başlandı. Müxtəlif məhsulların mübadiləsi tədricən mürəkkəb xarakter aldıqca, yeni peşələrə, yəni tacirlərə ehtiyac yarandı. Bu peşə sahibləri əmək məhsullarının mübadiləsi ilə məşğul olmağa başladılar. Cəmiyyətin sonrakı inkişafı nəticəsində müxtəlif sənətlər və sənətkarlar, ovçular, dəmirçilər, daşyonanlar, xarratlar, dərzilər və sairə meydana cıxdı və bu da əmək bölgüsündə növbəti mühüm mərhələ oldu.

## Peşə və ixtisaslar, onların seçimi
Hər hansı bir peşə (ixtisas) müəyyən qabiliyyət tələb edir, peşələrin (ixtisasların) hamısı üçün isə zəruri olan qabiliyyətlərin, məsələn, yaradıcılıq qabiliyyətinin olması vacibdir. Müəyyən peşəni və ya ixtisası öyrənmək və bu sahədə uğurla çalışmaq üçün insan peşənin şəxsiyyət qarşısında qoyduğu tələblərə uyğun olmalıdır və peşə (ixtisas) seçən şəxslərdən konkretlik, dəqiqlik, icra intizamı, səliqəlik tələb olunur. Bu keyfiyyətlər bəzən bir çox sahələrdə böyük əhəmiyyət kəsb etmir, lakin texnika ilə işləyən şəxslər üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Bu sahədə yaradıcılıq, ixtiraçılıq, texniki fantaziya yeni əmək məhsulları və ya yeni iş üsulları formalaşdıra bilər.

İstənilən işdə müvəffəqiyyət ümumi və xüsusi qabiliyyətlərin qarşılıqlı sintezi zamanı mümkündür. İnsan qabiliyyətləri anadangəlmə, fitri olmur, sadəcə bu qabiliyyətlərin müəyyən rüşeymləri olur. Fizioloji xüsusiyyətlər (bu xüsusiyyətlər də müxtəlif olur) qabiliyyətin inkişafı üçün ilkin, təbii özül rolunu oynayır. Hər bir şəxs məşğul olduğu fəaliyyət sahəsinin konkret tələblərindən asılı olaraq, fizioloji xüsusiyyətlər əsasında qabiliyyətini inkişaf etdirə bilər. Müəyyən fəaliyyət sahəsində qabiliyyət təzahür və inkişaf edir, formalaşır. Belə ki, çayın sahilində dayanmaqla üzməyi öyrənmək olmaz. Həyatda qabiliyyətsiz insan yoxdur, hər bir insan müəyyən bir qabiliyyətə malikdir. Lakin nəzərə almaq lazımdırdır ki, bəzi peşə və ya ixtisasın özü, sağlamlıq və sairə baxımından insan üçün yarasız da ola bilər.

Hər bir şəxsin, xüsusilə gənclərin peşə və ya ixtisas seçimində diqqətli olmaları, şəxsi keyfiyyətlərini, qabiliyyətlərini, fizioloji xüsusiyyətlərini araşdırmaqla seçim aparmaları məsləhətdir ki, gələcəkdə peşmançılıq hissi keçirməsinlər.

## Həmçinin bax
* İxtisas

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://sm.azersayt.com/
II Ramzes

**II Ramzes** () — eyni zamanda "Böyük" adlandırılan XIX sülalənin III fironu. Hökumranlıq müddəti e.ə. 1279-1213 ci illəri əhatə edən II Ramzes qədim Misirin ən əhəmiyyət kəsb edən və məşhur fironu sayılır.

Onun hakimiyyəti zamanı Misir özünün çiçəklənən dövrünü yaşamışdır. Onun diplomatik səyləri Misirin 50 il qonşuları ilə sülh və firavanlıq içində yaşamasına səbəb olmuşdur.

## Şəxs kimi
II Ramzes I Seti və Tuyanın oğludur. Güman edilir ki onun gənc yaşında vəfat etmiş Nebxasetnebet adlı qardaşı və Tia adlı bacısı olmuşdur. Tədqiqatçılara görə o, 175 sm boya malik, açıqdərili və kürən saçlı olmuşdur.

Üç həyat yoldaşından (Nefertari, İsisnofret, Maathorneferur) on beş uşağa malik olması təxmin edilir:
* Nefertaridən olan oğulları: ilk doğulan və şahzadə Amunherxepeşef, Parahervenemef, Sethherxepeşef, Seti və Merire,qızları: Meritamun və Henuttaui
* İsisnofretdən olan oğulları: Ramzes, Xaemvaset və Merenptah,qızları: Bintanat, Nebettaui və Isisnofret
* Maathorneferurdan olan qızı: Neferure

## Uşaqlıq və gəncliyi

Ramzesin həyatında əlamətdar hadisələrdən biri hələ babası I Ramzesin sağlığında onun beş yaşı olarkən taxta varis elan edilməsi olmuşdur.

Onun müəllimi hökumdar mirzəsi və firon evinin xəzinədarınin oğlu Tia olmuşdur. Tia eyni zamanda Ramzesin bacısının əri olmuşdur.

On yaşında ikən Ramzes atası Zetos tərəfindən orduya komandan təyin edilmişdir. Onun ilk dəfə döyüşdə iştirakı iki il sonra Nil vadisində atasının Tyehenu və Meşveş qəbilələrinə qarşı aparmış olduğu müharibədə olmuşdur.

Həddi buluğa çatdıqda o, Suriyaya qarşı müharibədə iştirak edərək Hetitləri geri oturdaraq, Kadeş şəhərini təkrar Misirin tabeçiliyinə qaytarmışdır.

## Hökmranlığı
1 ikinci Axetdə (e.ə. 27 iyun 1279) atası I Zetosun vəfatından sonra taxt-taca sahib olur. 
Horus adı:
Qadir öküz, Maatın sevimlisi, Atası Ptah-Taten kimi Sed mərasiminin sahibi, Ranin sevimlisi, Yad ölkələri ram edən, Maata sevinən, Onun qövvəsilə Teben ucalır, Qüvvədə zəngin, Atumun böyük qalibiyyətli döyüş qüdrətli oğlu, böyük səltənət sahgibi,

Onun mumiyası 1976-cı ildə göbələklər tərəfindən məhv edilməsinin qarşısını almaq üçün Fransaya gətirilib.

## On doqquzuncu sülalənin fironları

## İstinadlar
E.ə. 1626

## Hadisələr
* Babilistan hökmdarı Ammisaduqanın hakimiyyəti sona çatmışdır.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
E.ə. 1750

## Hadisələr
* Babilistan hökmdarı Hammurapinin hakimiyyəti sona çatmışdır.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Hammurapi

## İstinadlar
Oahu

**Oahu** – Havay adaları qrupuna daxil olan ən böyük ada. Adada Havayın paytaxtı Honolulu yerləşir.

Oahuda yaşayanların sayı 800 000 nəfəri ötüb. Bu da ümumi Havay adalarının əhalisinin 80%-ni təşkil edir. Oahu adası vulkan mənşəlidir. Uzunluğu 77&nbsp;km, eni isə 48&nbsp;km-dir.

"Oahu" sözünü yerli dildən cəmləşən kimi tərcümə etmək olar. Amerika Birləşmiş Ştatlarının yeganə kral sarayı olan İolaniyə, kral Kamexamexa və kraliça Liliokarininin abidələri, senat, qubernator iqamətgahı, Pörl-Harbor xatirə kompleksi adada yerləşir.

## Mənbə

* Zamanın dayandığı yer 

## İstinadlar
E.ə. 1894

## Hadisələr
* I Babilistan sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir.
* Babil hökmdarı Sumuabum tərəfindən babil şəhər dövlətləri meydana gəlib.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 1595

## Hadisələr
* Hetlər Babil şəhərini ələ keçirərək dağıtdılar.
* I Babilistan sülaləsinin hakimiyyəti sona çatmışdır.
* Babilistanda kassi sülaləsi (E.ə.1595-1155) hakimiyyətə gəldi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 1792

## Hadisələr
* Babilistan hökmdarı Hammurapi hakimiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar
* Hammurapi

## Vəfatlar
E.ə. 2287

## Hadisələr
* Akkad dövlətinin banisi Sarqon Şumerə hücum etmişdir.
* Umma hökmdarı Luqalzaqqesin hakimiyyəti sona çatmışdır.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 2312

## Hadisələr
* Umma hökmdarı Luqalzaqqes hakimiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar
## İstinadlar
Nuşirəvan Məhərrəmli

**Nuşirəvan Umud oğlu Məhərrəmov** (d. 11 sentyabr 1960, Muradxanlı, İmişli, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurasının sədri.

## Həyatı

Məhərrəmov Nuşirəvan Umud oğlu 1960-cı ildə İmişli rayonu Muradxanlı kəndində anadan olmuşdur. 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin əyani şöbəsinə daxil olmuşdur. 1985-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin əyani şöbəsinə köçürülmüşdür. 1988-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin aspiranturasının əyani şöbəsinə daxil olub. 1992-ci ildə "Azərbaycan milli məsələyə dair partiyalararası mübarizə (1917-1918-ci illər)" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. 1992-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində "Qədim dünya və orta əsrlər tarixi" kafedrasında müəllim, baş müəllim vəzifələrində çalışmışdır. 1996-cı ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatının İctimai-Siyasi məsələlər şöbəsində böyük referent, sektor müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Milli Televiziya və Radio Şurasının üzvü təyin edilmiş və sədr seçilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 26 iyul 2015-ci il tarixli sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib.

Evlidir. Üç övladı var.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəhbərlik
* Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurası
E.ə. 743

## Hadisələr
* Yeni Babilistan hökmdarı Nabonasarın hakimiyyəti sona çatmışdır.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 745

## Hadisələr
* Yeni Babilistan hökmdarı Nabonasar hakimiyyətə gəlmişdir.
* Urartu hökmdarı II Sarduri Mannanın cənub torpaqlarına basqın etdi. Mannanın bir hissəsini işğal edə bildi. Assuriya ilə Urartu arasındakı mübarizədən istifadə edən mannalılar işğal olunmuş torpaqlar uğrunda mübarizəyə qalxdılar.

## Doğumlar
* Sennaxerib

## Vəfatlar

## İstinadlar
E.ə. 2200

## Hadisələr
* Akkad dövlətinin hökmdarı Naram-Suenin hakimiyyəti sona çatmışdır.
* Akkad dövlətinin hökmdarı Şarkalişarri hakimiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar
Qafar Cəbiyev

**Qafar Cəfər oğlu Cəbiyev** () — Azərbaycan tarixçisi, tarix elmləri doktoru (2008), professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti (2012).

## Həyatı
Qafar Cəfər oğlu Cəbiyev 17 avqust 1950-ci ildə İsmayıllı rayonunun Talıstan kəndində dünyaya gəlmişdir. 1969-cu ildə H. Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1973–1974-cü illərdə İsmayıllı rayonunun Talıstan kənd orta məktəbində tarix müəllimi, 1974–1976-cı illərdə "Zəhmətkeş" rayon qəzetində məktublar şöbəsinin müdiri, 1977–1978-ci illərdə "Bilik" cəmiyyəti İsmayıllı rayon təşkilatının məsul katibi işləmişdir. 1978–1980-ci illərdə Azərbaycan KP İsmayıllı rayon komitəsində təlimatçı, 1980–1981-ci illərdə "Zəhmətkeş" qəzetində redaktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. 1980-ci ildə Azərbaycan EA Tarix İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuşdur. 1981–1990-cı illərdə Azərbaycan EA Tarix İnstitutunun Arxeologiya və Etnoqrafiya bölməsində baş laborant, kiçik elmi işçi, elmi işçi, baş elmi işçi olmuşdur. 1985-ci ildə Ukrayna Arxeologiya İnstitutunun elmi şurasında dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1990–2003-cü illərdə "Azərbaycan" qəzetinin Balakən-Şəki bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə eyni zamanda BDU-nun Şəki filialının dosenti kimi pedoqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə 4 il müddətinə Milli Televiziya və Radio Şurasının üzvü təyin edilmişdir.2007-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə yenidən 6 il müddətinə Milli Televiziya və Radio Şurasının üzvü təyin edilmişdir. 2008-ci ildə Girdman tarixinə dair doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Dörd monoqrafiya, 100-dən çox elmi məqalə müəllifidir. "Qızıl qələm" mükafatı laureatıdır.

Evlidir. İki övladı var.

## Əsərləri
* Qırlartəpənin qədim abidələri (). Bakı: Elm, 1985 (həmmüəllif).
* Arxeologiya və romantika. Bakı: Gənclik, 1990.
* Can Azərbaycan. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB, 2003.
* Girdiman tarixi (IV–IX əsrlər). Bakı: Şərq-Qərb, 2010.
* Muradxan dəfinəsi. Bakı: Elmin İnkişafı Fondu, 2012 (həmmüəllif).
* Yazılan qalacaq. Bakı: Elm və təhsil, 2015.
* Girdiman. Tarixi və tarixi coğrafiyası. Bakı: Elm və təhsil, 2015.
* Azərbaycan tarixi: ən qədim zamanlardan müasir dövrə qədər (ali məktəblərin qeyri-ixtisas fakültələrinin bakalavriat pilləsi üçün dərslik). Bakı: Elm və təhsil, 2017.
* Qəbələdə son arxeoloji tədqiqatların nəticələri. Bakı: CBS, 2017.
* Azərbaycan arxeologiyasının əsasları (dərs vəsaiti). Bakı: Elm və təhsil, 2018.
* Girdiman. Tarixi və tarixi coğrafiyası (). Bakı: Elm və təhsil, 2020.
* Mənim Azərbaycanım, yaxud ömrün yadda qalan anları. Bakı: Elm və təhsil, 2024.
* Bələdiyyələr və mədəni irs. Bakı: Xan, 2024.

## Mənbə
* Ekspedisiya üzvləri. Qafar Cəbiyev 

## İstinadlar
E.ə. 2220

## Hadisələr
* Elam hökmdarı Kutik-İnşuşinakın hakimiyyəti sona çatmışdır.

## Doğumlar

## Vəfatlar
## İstinadlar
E.ə. 2175

## Hadisələr
* Akkad dövlətinin hökmdarı Şarkalişarrinin hakimiyyəti sona çatmışdır.
* İkiçayarasında hakimiyyətə Kuti sülaləsi gəlir. Bu hakimiyyətin süqutu E.ə. 2104-cü ildə olmuşdur.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
E.ə. 2204

## Hadisələr
* Kuti hökmdarı Enridavazirin hakimiyyəti sona çatmışdır.
* Kuti hökmdarı İmta hakimiyyətə gəlmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar

## İstinadlar
Mil qallon

**Mil qallon** (ing. *Miles per gallon*, *MPG*) - Şimali Amerika və Böyük Britaniyada istifadə edilən ölçü vahididir. Nəqliyyat vasitəsinin 1 qallon yanacaqla neçə mil məsafə qət edə biləcəyini ifadə edir.

ABŞ-də 1 qallon 3,785, Böyük Britaniyada isə 4,546 litrə bərabərdir. 1 mil hər iki ölkədə eynidir və metrik ölçü sistemində 1 609 metrə bərabərdir.
Dilçilik ensiklopediyası

Azərbaycan Dillər Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən Eksperimental fonetika və tətbiqi dilçilik laboratoriyasında hazırlanan "Dilçilik ensiklopediyası" indiyə qədər analoqu olmayan bir layihədir. Burada hər bir linqvisitik termin rus dilində əlifba sırası ilə düzülmüş, onun alman, ingilis, fransız dillərində qarşılığı, ingilis dilində sözün tələffüzü ilə yazılı forması arasındakı böyük fərqi nəzərə alaraq terminlərin bu dildə transkripsiyası verilmiş, sonra terminlərin Azərbaycan dilində açıqlanması özünə yer almışdır.. Bölgüyə əsasən A, Б, B, Г, Д, Е, Я hərflərilə başlayan sözləri E. Əliyeva, Ж, 3, И, K, T, Ш, Щ, У hərflərilə sözləri Z. Əsgərova, И, H, О, П, Р, С, З hərflərilə sözləri С. Babayev və Л, М, Ф, X, Ц, Ч, К) hərflərilə başlavan sözləri Z. Əliyeva düzmüş. onların alman, ingilis və fransız dillərində ekvivalentlərinin tapılıb yerinə qoyulmasına köməklik göstərmişlər. Bundan sonra terminlərin Azərbaycan dilində açılışı verilmişdir. Ensiklopediyada verilmiş sözlərin almanca qarşılığının dəqiqləşdirilməsinə və digər texniki məsələlərin həllinə öz köməyini əsirgəməyən əməkdaşımız M. Seyid-Rzayevi də xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Ensiklopediyada rus dilinin ilkin mənbə kimi götürülməsi hazırda bizim Respublikamızda əsas informasiyanın bu dildə yayılması ilə bağlıdır. Bizdə yaşlı nəsil dilçiləri əsasən rus dilindən informasiya alır. həm də hələlik kitab bazarında bizə gəlib çatan yeni nəşrlər əsasən rus dilindədir. Alman, ingilis və fransız dillərində oxumaq və məlumat almaq imkanı çox az miqdarda adamlara məxsusdur.

Dilçilik ensiklopediyası nın I cildi 2006-cı ildə çapdan çıxıb və "Yeddinci beynəlxalq kitab mükafatı"nın laureatı olub.
Dilçilik ensiklopediyası nın 2 cildi 2009-cu ildə çapdan çıxıb.Əslində, ensiklopediya 2 cild nəzərdə tutulsa da, deyəsən, üçüncü cild də işıq üzü görəcək: "Birinci və ikinci cildə getməyən çox mühüm vacib terminlər əlavə kimi üçüncü cilddə yerləşdiriləcək.

## Mənbə
 

## Xarici keçidlər
* http://www.dilmanc.az/az/node/183
* http://www.azadliq.org/content/article/1502608.html
* http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2009&Pid=1663
* http://www.aztv.az/xbdx/x-1.asp?id=7616&il=2009
* http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/azerbaycan_mart2009/70910.htm
* http://www.anl.az/down/meqale/525/525_mart2009/71066.htm
Ədhəm paşa

**Ədhəm paşa** () — Osmanlı İmperiyası ordusunun marşalı.

## Həyatı
Ədhəm paşa 1851-ci ildə Trabzonda dünyaya gəlib. 17 yaşında əsgər kimi ordu sıralarına daxil olub. Hərbi məktəbi bitirərək zabit rütbələri alıb. Daha sonra Plevne şəhəri müdafiəsində Marşal Qazi Osman paşanın müavini olub. Uzun müddət müqavimət göstərsələt də, Plevne rus ordusuna təslim edilib.

## İstinadlar
Məhəmməd Əl-Baradei

**Məhəmməd Əl-Baradei** (ərəb.: محمد البرادعي, d. 17 iyun 1942, Qahirə, Misir) — 1997-ci il 1 dekabr tarixindən Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin direktoru. Səlahiyyətləri 30 noyabr 2009-cu ildə başa çatdı. Rəhbərlik etdiyi təşkilatla birlikdə 2005-ci il Nobel Sülh Mükafatı laureatıdır.

## Həmçinin bax
*Misir inqilabı (2011)

## Xarici keçidlər
* Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin vebsaytında səhifəsi
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi

**Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi** — ailə, qadın və uşaq problemləri ilə iş sahəsində dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 yanvar 1998-ci il tarixli Fərmanı ilə Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 fevral 2006-cı il Fərmanı ilə Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır.

Milli Məclis tərəfindən qəbul olunmuş "Gender (kişi və qadınların) bərabərliyi haqqında" Qanunun məqsədi kişi və qadınlar üçün ictimai həyatın bütün sahələrində bərabər hüquqların təmin edilməsi və cinsi mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılmasıdır.

2005-ci ildə "İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu qəbul edilmişdir.

Azərbaycanın 3 regionunda — Mingəçevir, Goranboy və Şüvəlanda ailələrə və uşaqlara dəstək mərkəzləri açılıb istifadəyə verilmişdir. Mərkəzlər ABŞ-nin Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (USAİD) maliyyə dəstəyi ilə yaradılmışdır.

15 sentyabr 2006-cı ildə Nazirlər Kabinetinin 211 № li qərarı ilə "Ana və uşaqların sağlamlığının qorunması üzrə Tədbirlər Proqramı" təsdiq edilmişdir.

## Fəaliyyəti
* Müvafiq sahədə iştirak edir və bu siyasətin həyata keçirilməsini təmin edir;
* Müvafiq sahənin inkişafını təmin edir;
* Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər istiqamətlərdə fəaliyyət göstərir.

## Xarici keçidlər
* "Xocalı soyqırımı qadınların gözü ilə" mövzusunda dəyirmi masa keçirildi
* Səda — "Azərbaycan ailəsi 2016" filmlər festivalının açılış mərasimi keçirilib (29.03.2016)
Dövlət Torpaq Kadastrı və Monitorinqi Elm-İstehsalat Mərkəzi

Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Dövlət Torpaq Kadastrı və Monitorinqi Elm-İstehsalat Mərkəzi (bundan sonra – Mərkəz) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 576 saylı fərmanı ilə 06.09.2001-ci il tarixdə Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin tabeçiliyinə verilmişdir.

Mərkəz 12.07.1999-cu il tarixdə D-304 say altında Ədliyyə Nazirliyi HŞDQ üzrə Bakı bölgə şöbəsi tərəfindən dövlət qeydiyyatına alınmış Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq Komitəsinin Dövlət Torpaq Kadastrı, Monitorinqi və İnformasiya Mərkəzinin nizamnaməsinin yeni redaksiyasıdır və onu əvəz edir.

Mərkəz öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının Qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, eləcə də Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin əmr, göstəriş, sərəncamlarını və bu Nizamnaməni əldə rəhbər tutur.

Mərkəz Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin tabeliyində olmaqla onun vahid sistemini təşkil edir və ona hesabat verir.

Mərkəz hüquqi şəxsdir, müstəqil balansa, xərclər smetasına, bank idarələrində hesablaşma hesablarına, özünə məxsus olan əmlaka, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gerbinin təsviri və Mərkəzin adı həkk olunmuş dairəvi möhürə, müvafiq ştamplara və blanklara malikdir.

Mərkəzin aparatı və regional torpaq qeydiyyatı mərkəzləri onun vahid strukturunu təşkil edir.

**Mərkəzin ünvanı:** Bakı şəhəri Ş.Mehdiyev küçəsi 93a.

## Mənbə

*AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI DÖVLƏT TORPAQ VƏ XƏRİTƏÇƏKMƏ KOMİTƏSİ