Norilsk çayı

**Norilsk çayı** (**Norilka**, yuxarı axarlarda **Talaya**) — çay Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı, Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisi ilə şimala axır. Kara dənizi akvatoriyasına aiddir. Uzunluğu 57 km təşkil edir.

Norilsk şəhərindən 7 km şimal-şərqdə Valek qəsəbəsi yerləşir. Çay başlanğıcını Melkoye gölündən götürür.

Əsas qolları — Rıbnaya, Valek. Yay ərzində Norilka çayı gəmiçilik üçün yararlı olur. Xüsusu ilə göl turizm turları üzərində yerləşir. Kiçik qayıqlar Norilsk çayı ilə yuxarı doğru Melkoye gölünə üzürlər. Oradan isə Lama çayı ilə eyni adlı gölə çıxmaq olur. Balıqçılıq geniş yayılmışdır. Üstəlik yüklərin daşınması zamanı yararlanılır.
Çay üzərində yerləşən körpü UNESCO siyahısına daxil edilmişdir. Belə ki körpü dünyada 69-cu paraleldə yerələşən ən iri körpüdür.

## Əsas məlumat
Norilsk çayının uzunluğu 57 km, hövzəsinin sahəsi 20 min km² təşkil edir. Çay Şimali Sibir düzənliyi və Taymır yarımadası ərazisindən axır. Çayın illik su sərfiyyatı 460 km³ təşkil edir. Çay başlanğıcını Melkoye gölündən götürür və Pyasino gölünə tökülür. Geomorfoloji cəhətdən Norilsk çayı Pyasin çayının yuxarı axarı adlandırmaq olar.

### Hidrologiyası
Çayın hövzəsi Qütb en dairəsi daxilində yerləşir. İqlim zonası baxımından Tundra və meşə tundra ərazisində yerləşir. Hövzəsi çox illik qrunt buzlağı ərazisindən axır. Çay əsasən qarışıq sularla qidalanır (qar və yağış suları). Demək olar ki, yeraltı sular qidalanmada iştirak etmir. Sentyabrın sonları çay donur, iyunun ortaları donu açılır.
Pyasino, Maloye, Lama, Qlubokiye, Sobaçe, Nakomyaken və Keta gölləri çayın fəaliyyətinə böyük təsir göstərir
54 il müddətində aparılan araşdırmaların cədvəldəki əksi:


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1620
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yan.
  bar:Fév text:Fev.
  bar:Mar text:Mar.
  bar:Avr text:Apr.
  bar:Mai text:May
  bar:Jun text:İyn.
  bar:Jul text:İyl.
  bar:Aoû text:Avq.
  bar:Sep text:Sen.
  bar:Oct text:Okt.
  bar:Nov text:Noy.
  bar:Déc text:Dek.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 105
  bar:Fév from:0 till: 75
  bar:Mar from:0 till: 57
  bar:Avr from:0 till: 50
  bar:Mai from:0 till: 90
  bar:Jun from:0 till: 980
  bar:Jul from:0 till: 1612
  bar:Aoû from:0 till: 962
  bar:Sep from:0 till: 636
  bar:Oct from:0 till: 426
  bar:Nov from:0 till: 231
  bar:Déc from:0 till: 160

PlotData=
  bar:Jan at: 105 fontsize:S text: 105 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 75 fontsize:S text: 75 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 57 fontsize:S text: 57 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 90 fontsize:S text: 90 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 980 fontsize:S text: 980 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 1612 fontsize:S text: 1612 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 962 fontsize:S text: 962 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 636 fontsize:S text: 636 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 426 fontsize:S text: 426 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 231 fontsize:S text: 231 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 160 fontsize:S text: 160 shift:(-10,5)


## İqtisadi əhəmiyyəti

Çayın sahilində Valek qəsəbəsi yerləşir. Burada kiçik hava limanı yerləşir. Üstlik çay üzərində olan körpü üzərindən dəmiryolu və avtomobil yolu keçir. Körpü Norilsk və Talnax yaşayış məntəqələrini birləşdirləşdirir.

Hava limanı 650×28 m ölçülərinə malik olub An-3, An-2 təyyarələrini və istənilən tip helikopterləri qəbul etməyə imkan verir. Əvvəllər çay Norilsk kombinatı ilə əlaqə yaratmaq məqsədilə çay səthindən eniş zolağı kimi istifadə edilirdi. Bu səbəbdən aeroport Hidroaeroport adlandırılırdı

Çay sularında artik sulara aid balıqlar yayılmışdır. Gəmiçilik üçün olduqca az müddətdə (140 gün) yararlıdır. Çay axarı ilə yuxarıya doğu Pyasino gölü, Maloye, Lama, Qlubokiye, Sobaçe, Nakomyaken və Keta gölləri yerləşir

Norilsk kombinatının fəaliyyəti sayəsində istər çayın istərsə Pyasino gölünün çirklənməsi baş verir.

## İstinadlar