Məhəmməd Əsəd bəy

**Məhəmməd Əsəd bəy** və ya **Lev Nussimbaum** – Azərbaycanlı mühacir jurnalist və yazıçısı. O, Kiyevdən qatarda dünyaya gəlmiş, lakin 14 yaşınadək, 1920-ci ildə bolşeviklərdən qaçmazdan əvvəl uşaqlığını Bakıda keçirmişdi. O, Qafqaz, Rusiya İmperiyası, Bolşevik İnqilabının yenicə kəşf etdiyi neft və islam haqqında yazmaqla Avropa ədəbi dünyasında özünə taxça yaratmışdı. Bu mövzular Qərb sakinlərinə çox az tanış idi. O, əsərlərini alman dilində Əsəd Bəy adı altında yazırdı.

"Əli və Nino" kitabı 1970-ci ildə Amerika nəşrindən başlayaraq, ümumi tirajı 11 milyon nüsxə ilə yenidən çap edilmiş, 27 dilə tərcümə edilmiş və Azərbaycan ədəbiyyatının klassik əsəri hesab olunur.

Mövzuya yaxından bələd olan tarixçilər və ədəbi tənqidçilər Əsəd Bəyi etibarlı mənbə kimi nüfuzdan saldılar. Bu gün Əsəd Bəyin yazmaq üçün seçdiyi mövzuların hələ də kritik olmasına baxmayaraq, tarixçilər bu təxəllüs altında nəşr olunmuş kitabları etibarsız hesab edir və nadir hallarda ona istinad edirlər. Bundan başqa Əsəd Bəyin ədəbi məhsuldar olması və sonralar məşhur olan əlyazmaları saxtalaşdıraraq onları öz adı altında satışa buraxması və broker kimi fəaliyyət göstərməsi bu kitabların müəllifliyini sual altına qoyurdu. O çox məhsuldar olduğuna görə, ədəbi agenti Verner Şendell ona sürətini azaltması və kitablar arasında fasilə verməsi üçün xəbərdarlıq etmişdi. Məhz həmin ildə polyak dilində iki romandan savayı, alman dilində heç bir kitab nəşr edilməmişdi.

## Həyatı
Kiyev sinaqoqu və Kiyev Dövlət Arxivindəki sənədlərin Lev Abramoviç Nussimbaumun Kiyevdə doğulduğunu göstərməsinə baxmayaraq, onun sözlərinə görə o, 1905-ci ilin oktyabr ayında qatarda nəşr edilən avtobioqrafik məqalədə Əsəd Bəy iddia edirdi ki, alman polisi onun doğuşunu Kiyevə kimi izləyəndən sonra o qatarda anadan olmuşdu. Həmin vaxtda isə o artıq iki kitabın müəllifi idi. (Şərqdə neft və qan, Qafqazın on iki sirri) Onun naşirləri bu kitabların əslən bakılı olan bir şəxs tərəfindən yazıldığı fikrini irəli sürürdülər. Beləliklə də, Die literarische Weltdə Əsəd Bəyin `qatarda doğuşuna` dair dəqiq verilməyən təsvir onun tezliklə Bakı doğumlu iddiası üçün hiyləgərcəsinə örtük rolunu oynadı. Bu iddia onun yazdıqlarına inam qazandırmış və kitablarını daha gəlirli etmişdi. Bu Nussimbaumun (Əsəd Bəy) tipik bir təcrübəsi idi. O daima yazdığı əsərlərin şəxsiyyətlərində və mövzularında milli eynilik haqqında iddialar irəli sürürdü. Stalin haqqında yazanda gürcü, II Nikolay haqqında yazanda isə özünü rus kimi qələmə verirdi. Fars aləmində boşanma məsələlərinə gəldikdə isə fars, Məhəmməd bioqrafiyasını yazanda isə müsəlman olduğunu iddia edirdi. Oxucuların cəfəngiyyat olsa da onun bütün yazdıqlarını həqiqət hesab etməsi üçün bütün bu cəhdlər nəzərə alınmışdı. Bax Betti Bleyer Nö.4, Əsəd bəyin Əli və Nino romanının əsl müəllifliyi ilə bağlı çoxlu eynilik. Onun əsl müəllif olmadığını göstərən yeddi səbəb", dünyaya gəlmişdi. Onun doğum tarixi Kiyevin sinaqoqu ərazisində qeydə alınmışdır.

Atası Abraam Leybusoviç Nussimbaum yəhudi idi və Gürcüstan, Tiflis vətəndaşı idi. O, 1875-ci ildə anadan olmuş, sonralar Bakıya miqrasiya etmiş və neft sənayesinə sərmayə qoymuşdu. Anası Basya Davidovna Nussimbaum, nikah haqqında şəhadətnaməsinə əsasən Belarusiyadan gəlmə yəhudi idi. Lev hələ 5 yaşında ikən onun anası 16 fevral 1911-ci ildə zəhər içməklə özünə sui-qəsd etmişdi. Göründüyü kimi sol partiya siyasətin tutmuş və ola bilsin ki, kommunist hərəkatına cəlb edilmişdi. Sonralar atası onun qayğısına qalması üçün milliyyətcə alman olan Alis Şulteni dayə olaraq tutmuşdu.

1918-ci ildə Lev və onun atası küçələrdə baş vermiş qətliamlar səbəbindən Bakıdan qaçmışdılar. Tarixçilərin etibarlı hesab etmədikləri Əsəd Bəyin ilk kitabına əsasən, onlar Türküstandan və İrandan keçmişdilər. Buna baxmayaraq, Nussimbaumun ədəbi əsərlərindən savayı, bu işgüzar səfərlə bağlı heç bir sənəd mövcud deyil. Bolşeviklər 1920-ci ilin baharında Bakıda hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra Nussimbaum və onun atası Bakıya geri döndülər. Daha sonra isə onlar Gürcüstana qaçdılar və bolşeviklər Tiflis və Batumini ələ keçirənə qədər orada qaldılar.

Lev Nussimbaum "Şərqdə neft və qan" (Oel und Blut im Orient, alman dilində) adlı ilk kitabını 1929-cu ildə 24 yaşında ikən Əsəd Bəy adı altında yazmışdı. O, kitabın avtobioqrafik olduğunu iddia etsə də, Azərbaycan və Gürcüstanda görkəmli tarixçilər bunu təkzib etmiş və kitabın səhvlərlə, inanılmaz faktlarla dolu olduğunu və ən əhəmiyyətli "tarixi" hekayənin tamamilə səhv olduğunu bildirmişlər. Əsərdə Əsəd Bəy uşaq ikən, 14 yaşında Azərbaycanı tərk etməyin məmnuniyyətindən söhbət açır. Kitabın son hissəsində o yazır: "Həmin anda mənim üçün Avropa başladı. Qoca Şərq isə öldü".

Sonra onlar Konstantinopola getmək üçün minlərlə qaçqının köç etdiyi gəmiyə minməyə müvəffəq olmuşdular. Sonda isə o Berlində məskən salmış (1921–1933), eyni zamanda orta məktəbə və Friedrich-Wilhelms Universitetinə yazılmışdı. O, bunlardan heç birini bitirməsə də hamıya Fəlsəfə elmləri namizədi olduğunu deyirdi.

Nussimbaum yazır ki, onun təcrübələri heyranedici təcrübələrdir. Sonralar o Berlində 1922-ci ilin avqust ayında İslamı qəbul etməsini sübut edən şəhadətnamə əldə etdi. 1926-cı ildə o, Berlinin məşhur ədəbi jurnalı olan Die literarische Welt (Ədəbiyyat dünyası) jurnalı üçün Əsəd Bəy təxəllüsü ilə əsərlər yazmağa başladı. Ən azı 120 məqalə onun adı altında dərc olunmuşdur. Bu məqalələrin dəqiq ekspertizası aşkar edir ki, Azərbaycana yalnız üç məqalədə ötəri yer verilmişdir. Azərbaycanda məşhur media haqqında ilk məqalədə ciddi səhvlər var və burada bəzi məqamlara toxunulmamışdır. Bu isə onun mövzu haqqında bir şey bilmədiyini göstərir. Digər iki məqalədə ölkələrin təsadüfi siyahısına Azərbaycanın da adı daxil edilir.

1930-cu illərin əvvəllərində Əsəd Bəy əsasən müasir tarix və siyasi məsələlər haqqında yazaraq Qərbi Avropa üzrə məşhur müəllifə çevrilmişdir.

Əsəd Bəy siyasi mövqeyinə görə monarxiya tərəfdarı idi. O, 1931-ci ildə bolşevizm əleyhinə alman-rus liqasına qoşulmuşdu. Onun iştirakçıları, Daniel Lazarenin qeyd etdiyi kimi, "ya nasistdirlər ya da tezliklə olacaqlar". O, həmçinin Almaniyanın Hohenzollern sülaləsinin bərpasını müdafiə etmiş sosial monarxist partiyasına üzv oldu. Onun həmçinin Aleksandr Kazembekin başçılıq etdiyi Rusiya gənclər hərəkatının faşistlərilə əlaqələri vardı.

1932-ci ildə Əsəd Bəy ayaqqabı maqnatı olan Valter Louvendalın qızı Erika Louvendal ilə evlənmişdi. Nikah qalmaqal ilə bitərək müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdı. 1935-ci ildə Erika onu tərk edərək Nussimbaumun həmkarı olan René Fülöp-Miller ilə evlənməyə qərar vermişdi. Erikanın valideynləri zəngin idilər. Onlar 1937-ci ildə Erika ilə Lev Nussimbaum Əsəd Bəyin boşanmasına müvəffəq oldular.

1938-ci ildə almanlar Avstriyanı işgal etdikdən sonra Nussimbaum İtaliyaya qaçdı və Pozitano şəhərinin dəniz sanatoriyasında məskən saldı. O ətrafların qanqrenasına səbəb olan və Aşkenaz soyuna mənsub yəhudi kişilərində müşahidə olunan bir xəstəliyə yoluxmuşdu və qan dövranının pozulması nəticəsində orada vəfat etmişdi. Ehtimal ki, bu xəstəlik bəzilərinin iddia etdiyi kimi Rayno deyil, məhz Burger xəstəliyi idi.

## Yaradıcılığı
Nussimbaumun etnik mənsubiyyətinin yəhudi olmasına baxmayaraq, o elə bir monarxist və anti-sosialist siyasəti yürütmüşdü ki, mənşəyinin aşkar olunmasından əvvəl nasist təbliğat nazirliyi onun əsərlərini "Alman xatirəsi üçün ən üstün kitablar" siyahısına daxil etmişdi. Onun adına yazılmış əsərlər arasında Lenin, Stalin, II Nikolay, Məhəmməd peyğəmbər və Rza şah haqqında tərcümeyi-hallar mövcuddur. Ehtimallara görə, bütün bu "tərcümeyi-hallar" 1932–1936-cı illər arasında yazılmışdır. Bir dəfə Nussimbaumdan Benito Mussolini [istinada ehtiyac var] haqqında rəsmi tərcümeyi-hal yazması tələb olunmuşdu. Əsəd Bəyin əsərləri və onun bioqrafiya olduğunu iddia etdiyi əsərləri tarixçilər və ədəbi tənqidçilər tərəfindən ifşa edilmişdir və bu əsərlərin etibarsız olduğunu göstərmək üçün yazılan yazılar istisna olmaqla onlara nadir hallarda istinad edilir.

## Əli və Nino: Müəlliflik üzərində olan iddialar
1937-ci ildə bəzi insanlar məşhur Əli və Nino sevgi romanının ona aid olduğunu qeyd edirdilər. Lakin Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin romanları, hekayələri, siyasi oçerkləri və gündəliklərinin analizləri bu mühüm əsərin əsl müəllifinin məhz Çəmənzəminli olduğunu göstərir. Əsəd Bəy romanı əldə etdikdən sonra süjet xəttinə, xüsusilə də folklorla bağlı hissələrə müəyyən dəyişikliklər etmiş və bu zaman ciddi səhvlərə yol vermişdir. Bunu görmək çətin deyil, çünki bu hissələri o, digər əsərlərindən köçürmüşdür. Onun Qafqaz haqqında biliyi olduqca məhdud idi, belə ki o, 14 yaşında ölkəni tərk etmişdi.

## Biblioqrafiya

### "Əsəd Bəy" təxəllüsü altında nəşr edilən kitablar
* *[[Şərqdə neft və qan]]* (1929; İngiltərədə Aran Press nəşriyyatının təkrar nəşri, 1997; Almaniyada Maurerin təkrar nəşri, 2008, ISBN 978-3-929345-36-0)
* *Qafqazın on iki sirri* (1930; Almaniyada Maurerin təkrar nəşri, 2008, ISBN 978-3-929345-37-7)
* *Stalin: Fanatikin karyerası* (1931)
* *Qafqaz* (1932), yalnız almanca, *Der Kaukasus*.
* *[[Muhəmməd. Son peyğəmbər (Əsəd bəy)|Məhəmməd Peyğəmbər]]* (1932)
* *Ağ Rusiya: vətənsiz xalq* (1932)
* *OGPU: Dünyaya qarşı təxribat* (1932)
* *Maye qızıl* (1933).
* *Rusiya yol ayrıcında* (1933).
* *Sevgi və neft* (1934), yalnız polyakca.
* *Manuela* (1934), yalnız polyakca.
* *II Nikolay: Bənövşəyi dustaq* (1935; Almaniyada Maurerin təkrar nəşri, 2001, ISBN 978-3-929345-57-5)
* *Lenin* (1935), yalnız italyanca
* *Rza Şah* (1936)
* *Allahu Əkbər: İslam dünyasının yüksəlişi və tənəzzülü* (1936) (Volfqan von Veysl) Səudiyyə Ərəbistanı kralı İbn Səudun hakimiyyəti haqqında (1936)
* *Bolşevizmin sonu* (1936), italyan dilində Giustizia Rossa kimi qələmə alınıb

### "Qurban Səid" təxəllüsü altında nəşr edilən kitablar
Əsəd Bəyin rolu "Əli və Nino" və "Qızıl buynuzdan olan qız" kimi romanlarda daha çox müzakirə edilir. Faktlara əsaslandırılmış sübutlar göstərir ki, əlyazmalar ona ötürülmüş, o isə daha sonradan bu əsərlərə əlavələr edərək onları cilalamışdır.

* *[[Əli və Nino]]: Sevgi hekayəsi* (1937, Anchor nəşriyyatının təkrar nəşri, 2000, ISBN 0-385-72040-8)
* *[[Altunsaç (roman)|Qızıl buynuzdan olan qız]]* (1938, Overluk Pressin təkrar nəşri, 2001, ISBN 1-58567-173-8)
* *Sevgidən bixəbər olan kişi* (nəşr olunmayıb, lakin Annemariya Selinkonun *Mən çirkin bir qız idim* romanında adı çəkilib, Vyana: Kirşner, 1937).

## Filmoqrafiya
* Adın sirri və tale. Qurban Səid (film, 2010)
* Əsəd bəyin əzabları (film, 2013)
* Əli və Nino (film, 2015)
* Əli və Nino (film, 2016)

## Şəkillər

Fayl:Məhəmməd Əsəd bəy 06.jpg|M. Əsəd bəy gənclik illərində
Fayl:Məhəmməd Əsəd bəy 02.jpg|M.Əsəd bəy müasir türk geyimində
Fayl:Nussimbaum.jpg|M.Əsəd bəy şərqli geyimində
Fayl:Məhəmməd Əsəd bəyin məzarı.jpg|M.Əsəd bəyin məzarı. Öndən görünüş
Fayl:Məhəmməd Əsəd bəy 04.jpg|M.Əsəd bəyin yaşlı vaxtları
Fayl:Məhəmməd Əsəd bəyin qəbri.jpg|M.Əsəd bəyin Pozitano qəbiristanlığındakı məzarı
Fayl:Essad Bey Berlin Fasanenstrasse 72.jpg|M.Əsəd bəyin Almaniyada yaşadığı evə vurulmuş barelyef
Fayl:Məhəmməd Əsəd bəyin əlyazması.jpg|M.Əsəd bəyin əlyazması
Fayl:M.Əsəd bəyin Pozitano şəhərindəki ev ünvanı.jpg|M.Əsəd bəyin Pozitano şəhərindəki ev ünvanı
Fayl:M.Əsəd bəyin Pozitano şəhərindəki evin giriş qapısı.jpg|M.Əsəd bəyin Pozitano şəhərindəki evin giriş qapısı


## İstinadlar

## Mənbələr
* "Bioqrafiya: İki yazıçının həyatı. Yusif Vəzir Çəmənzəminli və Lev Nussimbaum / Əsəd bəy." Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011) səh. 38–51.
* "Yəhudi qızı Əli və Nino romanında Nino üçün prototip olmuşdur." Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011) səh. 254–261.
* "Azərbaycanın ən məşhur romanının – Əli və Ninonun müəllifi kimdir?" Ədəbiyyat Biznesi, Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011), 366 səhifə.
* "Əli və Nino romanının müəllifliyi ilə bağlı tez-tez soruşulan suallar," Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011), səh. 52–137, 158 Sual, 543 Qeyd.
* "Əsəd bəy Əli və Nino əsərinin əsl müəllifi kimi: Onun əsl müəllif olmadığını göstərən yeddi səbəb," Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011), səh. 180–217.
* "Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin Əli və Nino romanının əsl müəllifi olmasına dair 101 səbəb" Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011), səh. 262–332.
* "Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin Əli və Nino romanının əsl müəllifi olmasına dair 101 səbəb" Azərbaycan İnternəşnl jurnalı, cild 15:2–4 (2011), səh. 262–332.
* ABC Milli Radiosunda Terri Leyn Tom Risdən Lev Nussimbaumun dövrü və həyatı, "Əli və Nino" əsərinə dair məlumatların toplanması ilə bağlı müsahibə alır. Nəşinal İnterest
* Vetcroft, Ceoffrey, ''"Şərqşünas'': Zərif Ərəb", New York Times, 2005-ci il 27 fevral.
* Tom Ris, *"Şərqşünas: Təhlükəli və qəribə həyatın sirlərinin çözülməsi"*, Rəndom Haus, 2005, ISBN 1-4000-6265-9 kitabın tanınması üçün vebsaytın yayımlanması.

## Həmçinin bax
* Qurban Səid
* Əli və Nino

## Xarici keçidlər
* http://kulis.az/xeber__“Əli_və_Nino”nu__3521.html  Seyid Ramin "Qurban Səidin gizli qalmış ömrü"
* Qurban Səid haqqında məqalə 
* Qurban Səid kimdir?