open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nalburunlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Fəsilənin ümumi xarakteristikası
Bizim faunanın başqa yarasalarından sifətlərində çılpaq dəri çıxıntıların ("nal" , "neştər", "yəhər"), traqussuz iri qulaqları, enli qanadları ilə fərqlənir. Dişilərdə 2 döş əmziyindən başqa, qasıq nahiyəsində də 2 əmzik vardır ki, bunlar balanın ana bədəninə yapışmasına xidmət edir. Cinsi yetkinliyə 2 və daha artıq yaşında çatır. Fəsiləyə 10 cinsə aid olan 130 növ daxildir. Yeganə eyniadlı nalburun cinsdən olan 80-ə yaxın nalburun Şərq Yarımkürəsinin tropik və subtropiklərində yaşayır. Onlardan ikisi (kiçik və böyük nalburunlar) şimalda İngiltərəyə və Baltik dənizinə qədər çatır.

## Təsnifat
* Rhinolophinae yarımfəsiləsi
** Cins Rhinolophus
* Hipposiderinae yarımfəsiləsi
** Cins Anthops
** Cins Asellia
** Cins Aselliscus
** Cins Cloeotis
** Cins Coelops
** Cins Hipposideros
** Cins Paracoelops
** Cins Rhinonicteris
** Cins Triaenops

Qafqaz və Azərbaycan ərazisində nalburun cinsinə () aid olan beş növ yayılmışdır:
* Kiçik nalburun — Rhinolophus hipposideros
* Blazius nalburunu — Rhinolophus blasii
* Cənub nalburunu – Rhinolophus euryale
* Meheli nalburunu- Rhinolophus mehelyi
* Böyük nalburun — Rhinolophus ferrumequinum

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hamarburunlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Ümumi xüsusiyyətləri
Başın üst hissəsində mürəkkəb dəri törəmələri olmayıb traqus  yaxşı ifadə edilmişdir. Ölçüləri, bədən quruluşu və qanadların formaları  müxtəlifdir. Ən çoxsaylı, geniş yayılmış yarasa fəsiləsi olub, 35 cinsi və 200 – dən  artıq növü əhatə edir. Qafqazda 24, Azərbaycanda 8 cinsdə birləşən 19 növ aşkar edilmişdir.

## Təsnifatı
* Alfəsilə Vespertilioninae
***[[Eudiscopus]]* 
***[[Pipistrellus]]* 
***[[Scotozous]]* 
***[[Nyctalus]]* 
***[[Glischropus]]* 
***[[Eptesicus]]* 
***[[Ia]]* 
***[[Vespertilio]]* 
***[[Laephotis]]* 
***[[Histiotus]]* 
***[[Philetor]]* 
***[[Tylonycteris]]* 
***[[Mimetillus]]* 
***[[Hesperoptenus]]* 
***[[Chalinolobus]]* 
***[[Glauconycteris]]* 
***[[Nycticeius]]* 
***[[Nycticeinops]]* 
***[[Scoteanax]]* 
***[[Scotorepens]]* 
***[[Scotoecus]]*
***[[Rhogeessa]]* 
***[[Scotomanes]]*
***[[Scotophilus]]*
***[[Otonycteris]]* 
***[[Lasiurus]]* 
***[[Barbastella]]* 
***[[Plecotus]]*
***[[Idionycteris]]* 
***[[Euderma]]* 
***[[Nyctophilus]]* 
***[[Pharotis]]*
***[[Corynorhinus]]* 
***[[Hypsugo]]* 
* Alfəsilə Murininae
***[[Murina]]* 
***[[Harpiocephalus]]* 
* Alfəsilə Myotinae
***[[Cistugo]]* 
***[[Myotis]]* 
***[[Lasionycteris]]* 
* Alfəsilə Miniopterinae
***[[Miniopterus]]* 
* Alfəsilə Kerivoulinae
***[[Kerivoula]]* 
***[[Phoniscus]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Buldoqkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Ümumi təsviri
Fəsilənin nümayəndələri əsasən kiçik, nadir hallarda isə iri yarasalardır. Başı enli və yastıdır. Üst dodağı sallaq ətli büküşün içərisinə yığılmış, üzəri sərt qıllarla örtülmüşdür. Qulaqları önə uzanmış və başın üst səthi səviyyəsində yerləşmişdir. Qulaqları enli və qalındır. Çox vaxt iç kənarları ilə başın üzərində bitişir.

Qanadları ensiz və itidir. Yoğun əzələli quyruğu, az qala yarıya qədər omaarası pərdədən kənara çıxır. Traqusu qısa və enlidir. Boynunun ətrafında iri dəri qırışlar vardır.

## Yayılması
Yer kürəsinin tropik və subtropik vilayətlərində yayılmışdır. Şərq yarımkürəsində Aralıqdənizi ölkələrində, Asiya, Afrika və Avstraliyanın tropik və subtropik qurşaqlarında rast gəlinir. Qərb yarımkürəsində cənubi Argentina, Çilidən ABŞ mərkəzi ştatlarına və Qəraib dənizi hövzəsinin adalarına qədər yayılıb. Fəsilənin 85 – yə yaxın müxtəlif nümayəndələri 12 cinsdə birləşir. Qafqazda bir cins və bir növlə təmsil olunmuşdur. Hər yerdə arealın hüdudlarında nadirdir.

## Cinsləri
* *[[Mormopterus]]* 
* *[[Sauromys]]*
* *[[Platymops]]* 
* *[[Molossops]]* 
* *[[Neoplatymops]]* 
* *[[Myopterus]]* 
* Böyükdodaq - *[[Tadarida]]*
* Kiçik bükükdodaq -*[[Chaerephon]]* 
* Böyük bükükdodaq - *[[Mops]]* 
* Böyükqulaq bükükdodaq - *[[Otomops]]* 
* Cənubi Amerika bükükdodağı - *[[Nyctinomops]]*
* Eumops - *[[Eumops]]* 
* Enlisifət - *[[Molossops]]*
* Kəkilli bükükdodaq - *[[Promops]]* 
* Məxməri bükükdodaq - *[[Molossus]]* 
* *[[Tomopeas]]*
* *[[Cheiromeles]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeni Suraxanı türbəsi

Abidə Bakının Yeni Suraxanı kəndi yaxınlığındadır. Türbə neft mədənlərinin yaxınlığında yerləşir. Türbəni tədqiq edən tədqiqatçı alim Məşədixanım Nemət e.ə.1-ci əsrin əvvəllərindən Yerusəlimdən (Qüdsdən) ilk xristian missionerlərinin Xəzər dənizi ilə gəlib Abşeronda məskunlaşması ilə bağlı məqaləsində abidəni o dövrlə əlaqələndirir. Qaya üzərində, 2-3 metr yüksəklikdə yerləşən türbə düzbucaqlı formaya malikdir.
İzirtu

**İzirtu** və ya **İzurtu (Zirta)** — e.ə. IX-VI əsrlərdə mövcud olmuş Manna dövlətinin paytaxtı; Qədim Azərbaycan şəhəri.

## Adının mənşəyi
Manna şəhərinin mərkəzi olmuş İzirtunun adı Assur mənbələrində İzirtu, Zirta, İzurtu formalarında çəkilir. Bukandan tapılan arameycə yazıya əsasən İzirtunu b.e.ə. VIII əsrdə Xaldi Allahının qərar tutduğu Z'tr ilə eyniləşdirirlər.   

## Tarixi
İzirtunun adı ilk dəfə b.e.ə. 829-cu ildə Assur salnaməsində mannalı Udakinin hökmdar şəhəri kimi xatırlanır. Həm Udaki, həm Ulusunu, həm də Ahşerinin Mannada hakimiyyəti dövründə Aşşur hökmdarları İzirtunu yandırmışdılar. Məsələn, b.e.ə. 716-cı ildə Aşşur hökmdarı II Sarqon, b.e.ə. 650-ci ildə isə Aşşur hökmdarı Aşşurbanipal İzirtunu zəbt edərək dağıtmış, yandırmışdır. Lakin hər dəfəsində şəhər yenidən əvvəlki əzəmətini bərpa etməyə nail olmuşdur.  

## Yerləşmə yeri və strukturu
Tədqiqatçıların fikrincə, İzirtu müasir Ziviyə şəhərinin yaxınlığında yerləşirdi. Buna əsas kimi Assur hökmdarı II Sarqonun e.ə. 716-cı ildə yürüşü vaxtı İzirtu yaxınlığında yerləşən Zibia və Armait qalalarını ələ keçirməsi qeyd olunur. Görünür həmin qalalar İzirtuya girəcəyi qoruyurmuşlar. Eyni ərazilər Ahşerinin hakimiyyəti dövründə şəhərin işğalı ilə məlumat verən Assur mənbələrində də xatırlanır. Orada bu yerlərin adı Urmeyate, Uzbia qalaları kimi qeyd edilsə də eyni ərazilərdən - Zibia və Armaitdən söhbət getməsi bəlli olur.   İzirtu da digər Manna şəhərləri kimi müdafiə xarakterli qalalarla əhatələnmişdi. Şəhərdə iki və üç mərtəbəli binalar, eləcə də məbədlər olub. 

A. Qodar Zibia qalasını indiki Ziviyə kəndi yaxınlığında dəfinə tapılmış yerin yaxınlığındakı təpə ilə lokalizə edir. Aşşur mənbələrində Zibia ilə yanaşı adı çəkilən Armait (Urmeyate) qalası isə ona yaxın, indiki Sahab kəndinin ərazisində lokalizə edilir. A. Qodar 5 km-də yerləşən Qaplantu şəhər yerini İzirtu ilə eyniləşdirir. Lakin İ. M. Dyakonov buna şübhə ilə yanaşır. 

## Həmçinin bax
* Manna dövləti

## İstinadlar
Balçılı kurqanları

**Balçılı kurqanları** — Şəmkir rayonunun Balçılı kəndi yaxınlığında e.ə. 2-ci minilliyə aid qəbir abidələr.

Balçılı kurqanlarından tunc təbərzin, toppuz, nizə, iynə, bilərzik, düymələr, mismar, sümük əşyalar, saxsı məmulatı və s. tapılmışdır. Ölülər daş qutu, quyu və dördkünc formalı torpaq qəbirlərdə dəfn edilmişdir. Paşatəpə adlı kurqanda qəbir taxta tirlərlə üç mərtəbəyə bölünmüşdü. Alt mərtəbədə adam və at skleti, silah, gil qablar, Orta mərtəbədə heyvan sümükləri aşkar olunmuşdu. Qəbrin üstündə tonqal qalandığından alov ənn üst mərtəbəni məhv etmişdi. Tapılan əşyalar dəfn edilənin həm zəngin, həm də hərbçi olduğunu göstərir. Kurqanlar Azərbaycanda Tunc dövründən sinifli cəmiyyətə keçidi göstərir və Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterikdir.
Çaykənd

**Yaşayış məntəqələri**
: **[[Azərbaycan]]**
:* Çaykənd (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
:* Çaykənd (kənd, Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda kənd.
:* Çaykənd (qəsəbə, Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu ildə ləğv olunmuşdur.
:* Çaykənd (Gədəbəy) — Azərbaycanın Gədəbəy rayonunda kənd.
:* Çaykənd (Kəlbəcər) — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda kənd.
:* Çaykənd (Şuşa) — Azərbaycanın Şuşa rayonunda kənd.
:* Aşağı Çaykənd — Azərbaycanın Şəmkir rayonunda kənd.
:* Yuxarı Çaykənd — Azərbaycanın Şəmkir rayonunda kənd.

;İranda
* Çaykənd (Zəncan) —
* Çaykəndi (Əhər) —

: **Ermənistan**
:* Çaykənd (Qaraqoyunlu) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indi Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda kənd.
:* Çaykənd — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonunda kənd.

**Digər**
* Çaykənd mis təzahürü —
* Çaykənd əməliyyatı — Göygöl rayonunun (keçmiş Xanlar rayonu) Çaykənd kəndinin erməni işğalçılarından azad edilməsi ilə başa çatmış əməliyyat.

## Həmçinin bax
* Çay kəndi
Bağrəvan

**Bağrəvan** — Azərbaycanda tarixi qala-şəhər.

Qalanın harada yerləşdiyi dəqiq məlum deyil. Ərəb coğrafiyaşünası Yaqut-əl Həməvi (1179-1226) Bağrəvanın Şirvan yaxınlığında, Bab-əl Əbvab (Dərbənd) vilayətində, İran tarixçisi Həmdullah Qəzvini isə Muğanda yerləşdiyini yazıb. Qala-şəhər VII əsrdə ərəblərə ciddi müqavimət göstərib. Ehtimal ki, XIII əsrdə Azərbaycana monqol yürüşləri zamanı dağıdılıb.

## Həmçinin bax
Bastiliya qalası

**Bastiliya** (, tarixi adı *la Bastille Saint-Antoine*) — Paris şəhərində yerləşən və orta əsrlərdə tikilən tarixi qala. Qala 1370-1382-ci illərdə tikilmişdir. Qala XV əsrdən həm də dövlət həbsxanası idi. XVI əsrin sonlarında Paris xalqı mütləqiyyətin əleyhdarlarının sayı xeyli artmağa başlamışdır. XVI əsrin sonlarında bu şəxslər saxlanılır və həmin qalada həbs olunurdu. 1789-cu ilin iyulun 14-də Paris üsyançıları mütləqiyyət rəmzi olan Bastiliyanı aldılar, bu da Böyük Fransa inqilabının başlanğıcı olmuşdur. Bastiliyanın alındığı gün Fransanın milli bayramı kimi qeyd edilir.

## Həmçinin bax
* Bastiliyanın alınması
## İstinadlar
Koroğlu qalası

* Koroğlu qalası (Gədəbəy) — Azərbaycanın Gədəbəy rayonunda qala.
* Koroğlu qalası (Tovuz) — Azərbaycanın Tovuz rayonunda qala.

## Həmçinin bax
* Koroğlu (dəqiqləşdirmə)
Ustaclı

**Ustaclı eli** — Oğuzların Əfşar boyuna bağlı el.

## Tarixi
Öncə Güney Azərbaycanın Muğan və Qaradağ vilayətlərində yaşam sürən ustaclılar monqol işğalı dönəmində Anadoluya qaçdılar. Burada yaşayan soydaşları ilə birləşib Sivas Amasya civarında məskunlaşdılar. Ustaclı eli Ərətna bəyliyinin, sonra isə Qazi Bürhanəddin hökumətinin siyasi həyatında yaxından iştirak etmişdi. Osmanlılar dönəmində məzhəbləri ilə əlaqədar orduya cəlb olunmadıqlarından Səfəvilərə üz tutmuşdular.

Ustaclı elinin oymaqları əsasən Güney Azərbaycanda məskunlaşmışdılar. Zamanla oymaqlar elin tərkibindən çıxıb müstəqil elə çevrildilər. Məsələn, Quzey Azərbaycanın Naxçıvan vilayətində yerləşən Kəngərli oymağı sonradan böyük bir elə çevrildi. Bəzi oymaqlar isə daha güclü ellərə birləşdilər.

Ustaclı elinin bəzi oymaqları isə heç bir elə qatılmayıb yaşamını sürdürdü. Azərbaycanın bəzi bölgələrində Ustaclı toponiminə rast gəlinir.

## Ustaclı elinin oymaqları
Təmişli, çavuşlu, asayişli, köşkoğlu, sofular, fəthoğlu, toxmaqlı, hacıfəqihli, Qoçulu, kəngərli, kərəmpa, yeganlı, şərəfli, şeyxlər…

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
* Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## Xarici keçidlər
* Sivas
Toxmaqlı oymağı

**Toxmaqlı oymağı** — Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətində yerləşən Ustaclı elinin oymaqlarından biri və Qaradağ xanlarının mənsub olduğu oymaq.

## Tarixi
Toxmaqlılar əsas Qızılba tayfalarından biri olan Ustaclıların bir oymağıdırlar. Ustaclılar Bingöl yaylaqlarında İsmayıl Mirzənin ordusuna qatılmış, Cabanı zəfərindən sonra köçərək Diyabəkir və Qaradağda yerləşmişdirlər. Diyarbəkir Osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçirildikdən sonra oradakı Ustaclıların bir hissəsi Qaradağa və Xorasana yerləşdirilmişdir. Qaradağda yerləşən Ustaclılar tayfanın toxmaqlı oymağına mənsub olduqları üçün zamanla toxmaqlı deyə adlandırılmışlar. Nadir şahın ölümündən sonra yaradılan Qaradağ xanlığının xanları bu oymaqdan olmuş, sadəcə *Qaradağlı* nisbəsindən istifadə etmişdirlər. 

Toxmaqlı oymağının əsas qolu Qaradağda, Dizmar mahalında məskunlaşmışdı. Toxmaqlı oymağının başçıları sonralar Toxmaqlı soyadını tərk edib Qaradağlı kimi tanınmağa başladılar. Bu soya tarixi ədəbiyyatda bəzən Xəlifəli də deyilir. Toxmaqlı-Qaradağlı (Xəlifəli) oymağının məşhur simalarından I İlyas xəlifə, I Şəmsəddin xəlifə, II İlyas xəlifə, Bürhanəddin xəlifə, II Şəmsəddin xəlifə, Əhməd xəlifə, Mahmud sultan, Bayandur sultan, Məhəmmədqasım xan, Əbdürrəzzaq xan, Kazım xan (Məhəmmədkazım xan), Mustafaqulu xan, Nəcəfqulu xan, İsmayıl xan, Abbasqulu xan, Məhəmmədqulu xan, Hacı Sara xanım, Həsənəliağa Xanqaradağski (ata), Həsənəli xan Qaradaği, Aydın Qaradağlının adlarını çəkmək olar. Səfəvi imperiyasının məşhur sərkərdəsi və diplomatı Məhəmməd xan Toxmaq bu oymaqdandır. 
## Həmçinin bax
* Qaradağ xanlığı
## İstinadlar

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu. Qaradağ xanlığı. Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
Əzizbəyov

**Əzizbəyov** — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.

* Məşədi Əzizbəyov — peşəkar inqilabçı.
* Şamil Əzizbəyov — Azərbaycan-sovet geoloqu, geologiya–mineralogiya elmləri doktoru (1943), professor (1944)
* Xudadat bəy Əzizbəyov — müəllim, tərcüməçi. 

**Yaşayış məntəqələri**
* **[[Əzizbəyov rayonu (dəqiqləşdirmə)]]**
:* Əzizbəyov rayonu — Bakı şəhərinin inzibati bölgüsünə daxil olan Xəzər rayonunun 1966-cı ildən 11 may 2012-ci ilədək istifadə olunmuş rəsmi adı.
:* Əzizbəyov rayonu — Ermənistan SSR-in inzibati bölgüsünə daxil olan Vayk rayonunun 12 oktyabr 1956-cı ildən 1991-ci ilədək istifadənolunmuş rəsmi adı. 
:* Əzizbəyov rayonu — Bakı şəhərinin inzibati bölgüsünə daxil olan Qaradağ rayonunun 1963-cü ildən 1966-cı ilədək istifadə olunmuş rəsmi adı.

* Əzizbəyov (Ermənistan) —  Qərbi Azərbaycanın Dərələyəz mahalı ərazisində şəhər.
* Əzizbəyov (Amasiya) — Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalı ərazisində kənd (Qaraçanta).
* Əzizbəyov (kənd, Göygöl) — Xanlar rayonunda kənd. 26 iyul 1994-cü ildə Xasabağ qəsəbəsi ilə birləşdirilərək Əzizbəyov qəsəbəsi təşkil olunmuşdur.
* Əzizbəyov (qəsəbə, Göygöl) — Xanlar rayonunda qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu ildən Hacıməlik qəsəbəsi adlanır.
* Əzizbəyov (Goranboy) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Əzizbəyov bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunda bələdiyyə. 

**Digər**
* Məşədi Əzizbəyov metrostansiyası — İndiki Koroğlu metrostansiyasının əvvəlki adı.
I İlyas xəlifə

**I İlyas  xəlifə** – Səfəvilər dövlətinin və Qızılbaşlar məmləkətinin qurucularından biri

## Haqqında

I İlyas xəlifə Sivas vilayətində anadan olmuşdu. Mükəmməl savad almışdı.

1500-ci ildə başçılıq etdiyi Toxmaqlı oymağı ilə gəlib I Şah İsmayıla qoşulmuşdu. Hələ şahlıq taxtına əyləşməmiş İsmayıl İlyas xəlifəyə bol vədlər vermişdi.

I İlyas xəlifə Səfəvilər dövlətinin və Qızılbaşlar məmləkətinin qurucularından biridir.

I İlyas xəlifə I Şah İsmayılın vəfatından sonra I Şah Təhmasibə xidmət etmişdi və Qaradağda məskunlaşmışdı.

I İlyas xəlifənin I Şəmsəddin xəlifə adlı oğlu vardı.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Tamamlama əməliyyatı

**Tamamlama əməliyyatı** — maşınqayırmada tətbiq olunan finiş əməliyyatı olub, yüksək dəqiqilik və təmizlik  tələb olunan hissələrin səthlərinin son emalında tətbiq taır. Tamamlama əməliyyatında emal olunan səthin xüsusiyyətlərinə təsir etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Buraya kəsmə ilə mexaniki, elektrokimyəvi və elektrofiziki emal üsulları daxildir. Ən geniş yayılmış nazik emal payı çıxartmaqla işləyən yonma, frezləmə, şevinqləmə, pardaqlama, sürtmə və çatdırma, cilalama, honalama və superfinişləmə üsullarıdır. Bundan əlavə yonqar çıxartmamaqla, səthin soyuq halda təzyqi altında emalı: diyirləmə, döymə və s. tətbiq olunur. Həmçinin səthin keyfiyyətini artırmaq məqsədilə diyircəklə sığallama üsullarından istifadə edilir. Bu üsullarda səthdə olan nahamarlıqlar əzilərək kiçildilir və müəyyən dərəcədə baş verən plastik deformasiya sayəsində səthin bərkliyi artır.

Elektrofiziki və elektrokimyəvi üsulları çox vaxt kəsmə ilə çox çətin emal olunan və mürəkkəb həndəsi formaya malik olan hissələrin səthlərinin finiş olunmasında istifadə eidlir. Buraya anod-mexaniki emal, elektro-qığılcımlı emal, elektroimpuls üsullarını göstərmk olar.
Məhəmmədqulu xan Qaradağlı

**Məhəmmədqulu xan** (?-1840) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağın sonuncu xanı (1813-1828). Mustafaqulu xanın oğlu, Məhəmmədhüseyn ağa, Həsənəli ağa (ata), Sara xanımın atası.

## Həyatı
Əhər şəhərində anadan olub. İran ordusunun sərkərdələrindən biri olub. Qardaşı Abbasqulu xanın xanlığı dövründə şahzadə Abbas Mirzə Abbasqulu xandan üz döndərmişdi. Məhəmmədqulu xandan da soyumuşdu. 1826-1828-ci illər rus-İran müharibəsi əsnasında Qaradağ xanlığı savaş meydanına dönmüşdü. 1828-ci ildə Məhəmmədqulu xan qardaşı, ailəsi və rəiyyəti ilə birgə Qarabağa köçür. Çar I Nikolayın xüsusi fərmanı ilə mayor rütbəsi və Qaradağ xanlığına işarə edən Xanqaradağski familiyasını almışdı. Şuşa şəhər komendantının hərbi hissəsində çalışırdı. Kəşfiyyat xidmətinin rəisi olub. 1835-ci ildə igidliyinə və xidmətlərinə görə Məhəmmədqulu xana polkovnik rütbəsi verilir. 1840-cı ildə Şuşada vəfat edir. Həsənəliağa xan Qaradağski (ata), Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağski adlı oğulları, Sara xanım adlı qızı vardı.
Həsənəliağa xan Qaradağski nin babasıdır.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## Həmçinin bax
* Qaradağ xanlığı

## Xarici keçidlər
Boeing 787

**Boeing 787 Dreamliner** - "Boeing" şirkəti tərəfindən dizayn edilmiş orta uzunluqlu, geniş gövdəli və iki reaktiv mühərrikə malik təyyarə modeli. Bu model 1995-ci ildə istehsalına başlanan "Boeing-777 Freighter" modelindən sonra "Boeing" şirkəti tərəfindən istehsalına başlanacaq ilk tamamilə yeni təyyarə modelidir.

Təyyarənin ilk uçuşu əvvəlcə 2007-ci ilin avqust ayında planlaşdırılsa da, onun ilk uçuşu yalnız 15 dekabr 2009-cu ildə baş tutmuşdur. Lakin buna baxmayaraq, "Boeing-787" 55 ölkədən 861 sifarişlə dünyada ən çox satılan geniş füzelyajlı təyyarədir. "Boeing" şirkəti bir neçə təxirəsalmadan sonra, ilk "Boeing-787"-ni 2010-cu ilin fevral ayında istismara verməyi planlaşdırır.

Hal-hazırda Azərbaycan Hava Yolları (AZAL) aviaşirkətinin donanmasında 2 ədəd "Boeing 787-8" təyyarəsi var və bu təyyarə ilə ilk uçuş Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanına olmuşdur.

## Xüsusiyyətləri

## Bənzər təyyarələr
* Boeing 767
* Airbus A330
* Airbus A350

## Xarici keçidlər

* 787 Dreamliner - İnglis dilində.

## İstinadlar

* AZAL 5 "Boeing" ƏVƏZİNƏ 8-Nİ ALIR
* Newairplane.com
* Boeing вновь отложил первый полет "Лайнера мечты"
Redaktə etdi: Turan Akif oğlu Məmmədli
Cümlə

**Cümlə** — bitmiş fikri ifadə edən söz və ya söz birləşməsidir. Cümlə vasitəsilə bir hadisə haqqında məlumat verilir, bir şey soruşulur, bir işə təhrik olunur.

* Cümlənin qurulmasında sözlərlə yanaşı, söz birləşmələri də iştirak edir. Heç bir söz və ya söz birləşməsi bitmiş fikir ifadə etmədən cümlə şəklinə düşə bilməz.
* Cümlə bir sözdən də ibarət ola bilər: *Səhərdir.*
* Cümlənin əsasını mübtəda və xəbər təşkil edir ki, bu da cümlənin qrammatik əsası adlanır.
* Yalnız köməkçi nitq hissələrindən də ibarət cümlə ola bilər. Belə cümlələrə söz cümlə deyilir. *Sən gələcəksənmi? -<u>Bəli.</u>*

## Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növləri
Hər bir cümlə müəyyən məqsədlə söylənilir. Cümlələr məqsəd və intonasiyaya görə 4 yerə bölünür:
# Nəqli cümlə — *Dünən hava yağışlı idi.*
# Sual cümləsi — *İsmin quruluşca neçə növü var?*
# Əmr cümləsi — *İbrahim dərslərini oxu.*
# Nida cümləsi — *Ah, hava necə də gözəldir!*

## Cümlənin quruluşca növləri
# Sadə cümlə
# Mürəkkəb cümlə

## [[Cümlə üzvləri]]
Məna və qrammatik cəhətdən bir-biri ilə əlaqədar olan, müəyyən suallara cavab verən sözlərə cümlə üzvləri deyilir. Cümlənin 5 üzvü var:

### [[Cümlənin baş üzvləri|Baş üzvlər]]
# Mübtəda
# Xəbər

### [[Cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri|İkinci dərəcəli üzvlər]]
# Tamamlıq
# Təyin
# Zərflik

## Ədəbiyyat
Seyidov Y.M., Əsədova T.A, Azərbaycan dili, Bakı, Çaşıoğlu, 2003 (8–9. siniflər üçün dərslik)
AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu

**Akademik Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi təşkilat. Direktor: Filologiya elmləri doktoru, Gövhər Baxşəli qızı Baxşəliyeva.

## Tarixi
AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutu [1958]-ci ildə Az.SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə EA-nın digər institutlarında fəaliyyət göstərən müvafiq şöbə və qrupların əsasında yaranmışdır.

Şərqşünaslıq İnstitutunun mövcud olduğu illər ərzində Yaxın və Orta Şərq ölkələrinin tarixi, bu region xalqlarının ictimai-mədəni inkişafı və Azərbaycanla çoxəsrlik mədəni-tarixi əlaqələri institut əməkdaşları tərəfindən tədqiq edilmişdir. İndiyədək institut əməkdaşlarının 400-dən artıq elmi kitabı və bir neçə min elmi məqaləsi çap edilmişdir.

İnstitutun ilk direktoru, görkəmli mənbəşünas və mətnşünas alim, akademik Ə.Ə.Əlizadə (1958-1963) olmuşdur. Sonralar instituta akademik Ə.S.Sumbatzadə (1963-1970), akademik H.M.Araslı (1970-1981), akademik Z.M.Bünyadov (1981-1986, 1988-1991, 1992-1997), professor A.N.İmanquliyeva (1991-1992) kimi görkəmli alimlər başçılıq etmişlər. Hal-hazırda institutun direktoru professor, müxbir üzv G.B.Baxşəliyevadır.

## Fəaliyyət istiqamətləri
*Şərq ölkələrinin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafı;
*Şərq ölkələri ilə Azərbaycanın münasibətləri, Azərbaycanın və Azərbaycana aid orta əsrlər dövrü yazılı Şərq abidələrinin tədqiqi, islamın tarixi, müasir dövrdə dinin vəziyyəti, Azərbaycan-ərəb, Azərbaycan-fars, Azərbaycan-türk filoloji əlaqələri.

## Elmi nəticələr
Son beş ildə İnstitut əməkdaşlarının 50-dən çox elmi kitabı və 400-ə yaxın elmi məqaləsi çapdan çıxmışdır. Bu kitabların ən mühümləri aşağıdakılardır:
*Şihabəd-din an-Hacabu. Cizneopisanie Dcalal ad-Dina Mankburnı. Ərəbcədən tərcümə, ön söz, qeydlər və şərhlər akad. Z.M.Bünyadovundur
*Əbdi bəy Şirazi. Təkmilət-ül-əkbar. Fars dilindən tərcümə, müqəddimə və şərhlər Ə.Rəhimovundur
*G.Baxşəliyeva. Əbül-Fərəc əl-İsfahaninin "Nəğmələr kitabı" və klassik Azərbaycan ədəbiyyatı
*Orta əsrlər Şərqi. Akademik Z.M.Bünyadovun xatirəsinə həsr olunmuş məqalələr toplusu
*Ş.Tağıyeva, Ə.Rəhimli, S.Bayramzadə Güney Azərbaycan
*1728-ci il Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri. Giriş və tərcümənin müəllifi t.e.n. Ş.Mustafayev
*V.Mustafayev. Cənubi Azərbaycanlıların milli şüuru

## Strukturu
*Türkiyə tarixi və iqtisadiyyatı şöbəsi
*İran tarixi və iqtisadiyyatı şöbəsi
*Ərəb ölkələrinin tarixi və iqtisadiyyatı şöbəsi
*Ərəb filologiyası şöbəsi
*İran filologiyası şöbəsi
*Türk filologiyası şöbəsi
*Din və ictimai fikir tarixi şöbəsi
*Mənbəşünaslıq və yazılı abidələrin tədqiqi və nəşri şöbəsi
*Şərq-Qərb şöbəsi

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
* Ziya Bünyadov
* Gövhər Baxşəliyeva
* Solmaz Tohidi
* Şahin Mustafayev

## Xarici keçidlər
*Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Akademik Z.M.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu
Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı

Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin tam siyahısı:

* Ağbulaq → Tetritskaro (1940)
* Bağdati → Maiakovski (1940) → Bağdati (1990)
* Barmaqsız → Salka (1932)
* Başkeçid → Dmanisi (1947)
* Boqdanovka → Ninosminda (1991)
* Dioskurias → Savastapolis → Tsxumi → Sohumkale → Suxumi
* Yelizabethtal → Asureti (1943)
* Gegeçkori → Martvili (1990)
* Jugeli → Zestafoni (1921)
* Qaratəpə → Qarayazı → Qardabani (1947)
* Çörük Qəmərli → Katarinenfeld (1817) → Lüksemburq (1921) → Bolnisi (1943)
* Kazbeq → Stepansminda (2006)
* Leninqori → Axalqori (1991)
* Maxaradze → Ozurgeti (1990)
* Ojonikidze → Xaragouli (1990)
* Sarvan → Borçalı (1929) → Marneuli (1947)
* Senaki → Mixa-Sxakaya (1935) → Sxakaya (1976) → Senaki (1989)
* Şulaver → Şahumyan (1925) → Şulaver (1991)
* Trialeti → Molotovo (1940) → Trialeti (1957)
* Tsarskiye Kolodsı → Tsiteli-Tskaro (1921) → Dedoplis Tskaro (1991)
* Sxinvali → Staliniri (1934) → Sxinvali (1961)
* Tsulukidze → Xoni (1990)
* Bəytaxtı → Mixailovo (1872)→ Xaşuri (1918) → Stalinisi (1931) → Xaşuri (1934)

## Həmçinin bax
* Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş kəndlərinin siyahısı
* Azərbaycanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı
* Ermənistanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı
Andre Mari Amper

**Andre Mari Amper** (; ) — məşhur fransız fiziki və riyaziyyatçısı. Elektrodinamikanın elmi əsasını yaradanlardan biridir. O, fizika elminə ilk dəfə olaraq "elektrik cərəyanı" anlayışını daxil etmiş, molekulyar cərəyanlar fərziyyəsini irəli sürmüşdür. Amper Paris Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur.

## Fəaliyyəti

Andre Mari Amper zadəgan ailəsindədir. 14 yaşı olarkən Didro və Jan Leron Dalamberin yazdığı 20 cildlik ensiklopediyanı tam oxumuş, təbiət elmləri və riyaziyyat ilə məşğul olmağa başlamışdır. 1801-ci ildə Burk-an-Bresdəki Mərkəzi məktəbin kafedrasına təyin olunmuşdur. 1805-ci ildə Parisin politexnik məktəbində tərcüməçi vəzifəsində çalışmışdır. 1809-cu ildə fəaliyyət göstərdiyi məktəbdə professor adı almışdır. Bu illər ərzində Amper öz sahəsində bir sıra tədqiqatlar aparmışdır. Ehtimal nəzəriyyəsi, variasiya hesabının mexanika məsələlərinə tətbiqi və riyazi analizə aid bir sıra işləri nəşr edilmişdir. Fizika sahəsindəki işləri onu öz zamənəsinin ən böyük alimləri sırasına çıxarmışdır.

H.K.Ersted elektrik cərəyanın maqnit əqrəbinə təsirini kəşf etdikdən sonra, Amper 1820-ci ildə maqnit əqrəbin əyilmə istiqamətini təyin etmək üçün qayda təklif etmişdir. Sonra, Amper cərəyan keçən iki naqilin bir-biri ilə qarşılıqlı mexaniki təsirini kəşf etmiş, bu qarşılıqlı təsirin qanununu (Amper qanunu) və ilk dəfə maqnetizm nəzəriyyəsini yaratmışdır. Həmin nəzəriyyəyə görə maddənin maqnit xassələri onun hissəciklərindəki elektrik cərəyanları ilə təyin olunur. Amper öz fikirlərini *Yalnız təcrübə yolu ilə əldə edilmiş elektrodinamik hadisələr nəzəriyyəsi* əsərində çap etmişdir. Amper digər önəmli əsəri olan *Elmlərin fəlsəfəsi təcrübələri* əsərini 1834-cü ildə çap etdirmişdir.

## Mənbə

* Hofmann, James R. (1996). André-Marie Ampère. Cambridge University Press
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası səh 452.
* ampere.cnrs.fr
* Revue des deux mondes, Tome neuvième
* ⇾Biographie d'Ampère
* lccn

## Həmçinin bax
* Amper
* Amper qanunu

## Xarici keçidlər
Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş kəndlərinin siyahısı

## Bolnisi bələdiyyəsi
# Faxralı  → Talaveri
# Arıxlı → Naxeduri
# Hasanxocalı → Xidiskuri
# Daşlıqullar → Mixrani
# Qoçulu → Çapala
# Əsmələr → Mskneti
# Cəfərli → Samtreti
# İmirhəsən → Savaneti
# Molla Əhmədli → Xataveri
# Saraçlı → Mamxuti
# Aşağı Qoşakilsə → Kvemo Arkvani
# Yuxarı Qoşakilsə → Zemo Arkvani
# Sarallar → Zvateri
# Mığırlı → Vanati
# İncioğlu → Şua Bolnisi
# Aşağı Güləver → Geta
# Yuxarı Güləver → Cipori
# Dəmirli → Xaxlojvari
# Kibirçik → Jresi
# Arakel → Cecpariani
# Babakiçilər → Musaprian (sonradan Poçxveriani)
# Beytəkər → Bartakari
# Muğanlı → Farizi
# Kolagir → Tsurtavi
# Abdallı Cavşantaş
# Qaratikan → Saberiti
# Siskala → Brlaxauri
# Tapan → Disleli
# Çatax → Xaissopeli
# Qaradaşlı → İçrita
# Kəpənəkçi → Kvemo Bolnisi

## Qardabani bələdiyyəsi
*Soğanlıq →  Poniçala (1970)

## Həmçinin bax
*Gürcüstanın adları dəyişdirilmiş şəhərlərinin siyahısı

## Mənbə
# Milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi üzrə monitorinq qrupunun hesabatı (rus bilində)
Kürmük məbədi

**Kürmük məbədi** (, **Müqəddəs Georgi Kilsəsi**) — Azərbaycanın Qax rayonu ərazisində vaxtilə mövcud olmuş qədim gürcü məbədinin (I–III əsrlədə mövcud olub) qalıqları üzərində XIX əsrdə Çar Rusiyası tərəfindən bölgəni xristianlaşdırmaq və dini dayaq yaratmaq məqsədilə inşa olunmuş kilsə.

## Etimologiyası
Dilçi alim Zaza Aleksidzenin fikrincə Kürmük adı udicə "kur" (quyu, çuxur, çala) və "-mux" isə Qafqaz Albanlarının dilində çoxluq mənasını qatan şəkilçidir. Onun fikrincə, Kürmük Müqəddəs Yeliseyin bütpərəstlərlə qarşılaşıb öldürüldüyü Zerqoyn düzünün xristianlıqdan sonrakı adıdır.

## Tarixi
2006-cı ilin sentiyabrında məbədin cənub ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 4 dəfə (I–III əsrlər, IV–VII əsrlər, VIII–XI əsrlər və XIX) mərhələli şəkildə müxtəlif vaxtlarda əsrlərdə yenidənqurma-bərpa işlərinə məruz qalması məlum olmuşdur. Ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, kilsə qədim məbədin qalıqları üzərində inşa olunmuşdur. Kilsənin adı Gürcü mənbələrində ilk dəfə 1310-cu ildə Gürcü patriarxı III Evktim (1310–1325) tərəfindən ziyarət olunarkən xatırlanır. Maqelaşvili İncilləri adlanan bu mənbəyə görə patriarx Kiş-Kürmük arxiyepiskopu Kirill Donaurini ziyarət etmiş, ona tapşırıqlar vermişdi.

Kilsə 1614–1617-ci illərdə Şah Abbasın yürüşü zamanı dağıdılıb, İlisu sultanlığını işğal edən Çar Rusiyası isə xristianlığı yaymaq üçün "Qafqazda Xristianlığın Bərpası İdarəsi" vasitəsilə qədim məbədin qalıqları üzərində yeni kilsə tikmişdir. Kilsənin bərpası 1891-ci ildə başlayıb və 1894-cü ildə bitirilib. Kilsənin ilk rəhbəri Mixail Kuloşvili (1825–1918) təyin edilib. Sovet dövründə bina kinoteatr kimi istifadə edilib.

## Aidliyi
Gürcü Pravoslav Kilsəsi tərəfindən Qax və Kürmük yeparxiyasının ikinci böyük kafedralı hesab olunur. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinə əsasən isə Kürmük alban kilsəsidir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş siyahıya əsasən "Kürmük" məbədi tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata götürülmüşdür. Rəsmi olaraq dini abidə sayılmasa da, burada hər il Kürmükoba bayramı keçirilir.

## Qalereya

Fayl:Saingilo.jpg
Fayl:Kürmük məbədi.JPG
Fayl:Kurmukhi church, Azerbaijan.jpg
Fayl:kürmük məbədi işarə.JPG
Fayl:KurmukhiSide.jpg
Fayl:KurmukhiFront.jpg


## İstinadlar
Kafe

**Kafe** () — ictimai yeməkxana və istirahət yeridir. Kiçik restorana oxşayan, ancaq məhsullarının çeşidi az olan bu yemkxana oraya gələn insan kontiqentinə görə gənclik, uşaq və s. bölünür. Bundan əlavə yemək çeşidinə görə dondurma kafesi, şirniyyat kafesi də olur.

Kafelər ayrı-ayrı binalarda, əsasən restoranlardan fərqli olaraq binalara yaxın tiklilərdə yerləşirlər. Bəzən zolların kənarında da yerləşir. İqlimdən asılı olaraq dənizkənarı, çaykənarı kafelər fəaliyyət göstərir. Yay vaxtı kafelər yerləşən binaların kənarında açıq səma altında da kafelər işləyirlər.

SSRİ dağıldıqdan sonra bu ad getdikcə az işlədilməyə başlamışdır.

## Həmçinin bax
* Antikafe

## İstinadlar
Restoran

**Restoran** (, *bərpa etmək*, *yenilətmək* deməkdir) — sifariş əsasında hazır yemək və içki təqdim edən, yüksək xidmət səviyyəsinə malik yeməkxanadır. Burada müxtəlif çeşidli yeməklər təqdim olunur. Onlar qonaqlar üçün müxtəlif stollardan və ya otaqlardan ibarət olur. Restoranlar həm arxitektur görünüşünə, həm də interyerinə görə fərqlənirlər. Restoran adlı yeməkxanalar ilk dəfə olaraq 18-ci əsrdə Fransada yaranmışdır. 1765-ci ildə Parisdə yaradılmış ilk restoranda Bulanje (Boulanger) adında şorba verilirdi. Bizə məlum olan restoran görünüşündə (qonaqlar ayrı-ayrı stollarda əyləşmir, yeməyi menyüdən seçir, işləmə vaxtı qaydaya əsasən aparılır) ilk yeməkxana 1782-ci ildə Bovilye (Beauvilliers)adında fəaliyyət göstrməyə başlamışdır

Sonralar eyniadlı yeməkxanalar dünyanın bütün ölkələrini bürüyür. Burada yerli yeməklərlə bərabər, xarici mətbəxlərin yeməkləri də təqdim olunur.

## Həmçinin bax
* "Michelin" ulduzu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağski

**Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağski** — sonuncu Qaradağ xanı Məhəmmədqulu xanın oğlu.

## Həyatı
Məhəmmədhüseynağa xan Qaradağski 1827-ci ildə Əhər şəhərində anadan olub. Şuşa şəhərində mədrəsə təhsili alıb. Ərəb, fars, türk və rus dillərini bilirdi. Şuşa şəhər qəza idarəsində çalışıb. Sonralar Tiflis şəhərinə dəyişilib. Tiflisdə kollec qeydiyyatçısı, kollec katibi və kollec asessoru mülki çinləri alıb. Tiflis şəhərində yaşayarkən dövrünün qabaqcıl ziyalıları ilə dostluq edib. Dostlarından biri də Mirzə Fətəli Axundov olub. Zəngəzur qəzasındakı Sarılı kəndinin, Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Düyərli kəndində 1000 desyatin torpaq sahəsinin sahibi olub. Bacıxanım xanım Məşədi Molla İman ağa qızının həyat yoldaşıdır. Balaxanım xanım adında bir qızı olub. Həsənəliağa xan Qaradağskinin əmisi və qaynatasıdır.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı: "Şuşa", 2008, 160 səh.

## Həmçinin bax
Kino (musiqi qrupu)

**Kino** () — 1980-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş sovet rok-qrupu.

## Qrupun tarixi
1981-ci ildə "Piliqrim", "Abzats", "Palata Nomer 6", komandalarının bazasında "Qarin və Hiperboloidi" triosu yaradılır. Bir neçə aydan sonra trio Viktor Soy və Aleksey Rıbindən ibarət olan duetə çevrilir və qrupun adı "Kino"-ya dəyişdirilir. Onlar bir ara "Akvarium" və "Zoopark" qruplarının konsertlərində debüt edir və "Qırx beş" adlanan albomlarını buraxırlar. 1984-cü ilin mayında qrup 11-ci Leninqrad rok-festivalında çıxış edərək sensasiya yaradır və həmin rok festivalın ən əsas kəşflərindən biri olur. Qrupun o zamankı heyəti belə idi: Viktor Soy (gitara, vokal); Yuri Kasparyan (gitara); Aleksandr Titov (bass) və Georgi Quryanov ("Qustav")(zərb). Titovu sonradan İqor Tixomirov əvəzləyir. Bundan sonra bəzi gitarist, klavişnik və perkussionistlərin epizodik çıxışlarını nəzərə almasaq qrupun heyəti demək olar ki, dəyişməz qalır. 1990-cı ildə qrupun vokalisti olan Viktor Soy avtomobil qəzasında dünyasını dəyişir. Qrup bundan sonra öz fəaliyyətini dayandırır.

## Qrupun üzvləri

*Qrupun daimi üzvləri aşağıdakılar idilər:*
* Viktor Soy (21.06.1962 Leninqrad, SSRİ - 15.08.1991 Riqa, Leninqrad)
* Yuri (Georgi) Kasparyan (24.06.1963)
* Georgi (Qustav) Quryanov (1961 Leninqrad)
* İqor Tixomirov (17.05.1961, Leninqrad)

## Diskoqrafiya

*Qrupun inidyə kimi buraxdığı albomlar:*
* 45 (Qırx beş)
* Kamçatkanın rəisi
* Bu sevgi deyil
* Gecə
* Qan qrupu
* Günəş adlı ulduz
* Qara albom
* İlk səs yazmaları. "Qarin və Hiperboloidlər"
* Qırx altı
* Sonuncu qəhrəman
* Sonuncu səs yazmaları. "Ağ albom"
* Akustuk konsert
* Akustika
* Rok-klubda konsert
* Bu dünyanın tarixi
* Rus rokunun əfsanələri - "Kino"
* "Kinoda kino"
* Naməlum nəğmələr

## Xarici keçidlər

*
*Russian music on the Net: Kino, English translations of the lyrics
*KINO qrup
Sovetlər

**Sovetlər** (, ) — Rusiya imperiyasında (1905–1907-ci illərdə), Rusiya Respublikasında, RSFSR-də, SSRİ-də, Rusiya Federasiyasında və digər sovet respublikalarında (1993-cü il oktyabrın 4-dək) ​​əhali tərəfindən müəyyən müddətə seçilmiş xalq hakimiyyətinin kollegial nümayəndəli orqanları.

Onlar əsas tətillər üçün orqanlar kimi meydana çıxmışdılar, daha sonra isə silahlı qüvvələr də daxil olmaqla hökumətə qarşı mübarizə aparmışdılar. Mövcudluğunun ilkin mərhələsində proletariatın mənafeyini ifadə etmək üçün nəzərdə tutulmuş sinfi orqan idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* [''Владимир Ильич Ленин'', Что такое Советская власть?](https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A7%D1%82%D0%BE%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%3F%20(%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD))
* 
* Попов М. В., Казеннов А. С. Советы как форма власти. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та. 2013. — 129 с.
* Советы // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В., Амвросов А. А., Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4‑е изд., доп. — М.: Политиздат, 1983. — 352 с.
* *Стрекалов И. Н*. Народная тайна русской революции. Советы. 1905—1917 гг. М., Родина, 2020. — 478 с.

## Xarici keçidlər

* 1993-cü ilin oktyabr üsyanı
Tısbağalar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Su tısbağalarının ayaq pəncələrində barmaqlarının arasında pərdə vardır. Bu, suda üzməyi asanlaşdırır, sürəti artırır. Bu pərdə quru tısbağalarında olmur.

### Müasir tısbağaların ölçüləri və çəkiləri
Tısbağaların ölçüləri böyük diapazonda dəyişir. Dəniz tısbağaları quruda yaşayanlardan böyükdür. Ən böyük müasir tısbağa  dərili tısbağalardır (*Dermochelys coriacea*), uzunluğu 2 m, kütləsi 900 kq. Ən kiçiyi namaklavend tısbağası (*Homopus signatus*) olub, uzunluğu 10 santimetrdir.

## Şəkillər

Chelonia mydas is going for the air.jpg
Snapping turtle 3 md.jpg
Turtle3m.JPG
BabyMapTurtleInHand.png
Turtles in Atocha garden (Madrid) 01.ogg


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Saçaqlı tısbağa
Amazonlar

**Amazonlar** (, "Amazones") — yunan mifologiyasında Kiçik Asiyada, Qafqaz dağlarının ətəklərində və ya Azov dənizi ətrafında məskunlaşmış döyüşkən qadınlar qəbiləsi. Amazon" adı, guya, kamandan ox atmağın asan olması üçün qızların sol döşlərinin yandırılması adətindən meydana gəlib. Amazonlar bütün vaxtlarını döyüşlərdə keçirir, ox-kaman, döyüş baltası, yüngül qalxanla silahlanır, özlərinə də dəbilqə və paltarlar düzəldirmişlər. Amazonlar qonşu tayfaların kişiləri ilə nəsli davam etdirmək naminə nikaha girir və bu zaman doğulan oğlanları öldürür (ya da atalarına verir), qızları isə özlərinə götürürmüşlər. Tarixçilərin fikrincə, amazonlar haqqındakı əfsanələrdə və onların Olimpiya qəhrəmanları (Herakl və b.) ilə mübarizələrində matriarxat dövrü əks olunmuşdur. Roma tarixçilərinin söylədiklərinə görə, e.ə. 65-ci ildə Pompeyin başçılığı ilə romalıların Kozisin başçılıq etdiyi albanlara qarşı savaşında albanların tərəfində həm də alban qadınları iştirak edirdilər. Əsir götürülmüş alban döyüşçüləri arasında çoxlu yaralı qadın da var idi. Alban qadınlarının igidliyi romalıları heyran etmişdi. Məhz bu qadınların cəsurluğu romalılar arasında Qafqaz Albaniyasının şimalındakı dağlarda döyüşkən amazon tayfalarının yaşaması və albanların Romaya qarşı savaşında onlara kömək etmələri haqqında əfsanənin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Herodot Amazonların şimali Qara dəniz hövzəsində skiflərlə qonşuluqda yaşadığını göstərirdi. Amazonların Azərbaycanda yaşamaları haqqında əsas məlumatları isə Strabon "Coğrafiya" əsərində verib. Strabon bu haqda yazır:" Albaniyanın yuxarı dağlarında amazonlar yaşayır. Pompeyi yürüşdə müşayiət edən və Albaniyaya gələn Feofan söyləyir ki, skif tayfaları olan Hell və Lehlər Amazonlar və Albanlar arasında yaşayırlar. Bu ölkədə həmin tayfalar ilə Amazonlar arasında Mermodalida çayı axır. Bu yerlərlə yaxşı tanış olan başqa yazıçılar, onların içərisində Skepsiyalı Metrodor və Qipsikart iddia edirlər ki, Amazonlar Qafqaz dağlarının Keravn adlanan Şimal ətəklərində Qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar. Amazonlar bütün vaxtlarını özləri üçün istifadə edirlər, yer şumlayır, bağçılıq, mal-qara, xüsusilə, atlara qulluq etmək kimi mühüm işlər görürlər. Amazonlar at belində ovla və hərbi təlimlə məşğul olurlar. Onların sağ döşlərini uşaq vaxtı yandırırlar ki, hər iş görəndə xüsusilə nizə atanda rahat olsun. Onlar həmçinin ox, yay, yüngül qalxan və balta da işlədirlər. Onlar vəhşi heyvan dərisindən bürünəcək, dəbilqə və kəmər hazırlayırlar. Yazdakı iki xüsusi ayda onları Qarqarlardan ayıran qonşu dağa qalxırlar. Çox qədim bir mərasimə görə Qarqarlar da həmin dağa qalxırlar ki, qadınlarla birgə qurban verib, uşaq doğmaları üçün onlarla yaşasınlar; kim kimlə düşdü, onlar xəlvət, qaranlıqda görüşürlər qadınları hamilə edərək Qarqarlar onları evlərinə buraxırlar. Qadın cinsindən olan bütün uşaqları Amazonlar özlərində saxlayırlar, kişi cinsindən olanları isə Qarqarlara verirlər. Hər bir Qarqar onlara gətirilən körpəni oğlu bilib böyütməlidir".

## İstinadlar

## Mənbə
* Strabon-Coğrafiya (XI;5)
* Süleyman Əliyarlı-Azərbaycan Tarixi üzrə qaynaqlar

## Həmçinin bax
Mandarinka

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

* Həbidə idi: Qərb Pasifik
* Bəslənmə Forması: Podlar ilə bəslənərlər. Podların davamlı törəməsi üçün kafi ədəddə canlı qaya, hətta ən zəmanətli yol olaraq refugium saxlanılmalıdır. Bu şərtlərin təmin edilmədiyi akvariumlarda alınan mandarinler ölümə tərk ediləcək.
* Davranış Forması: Təcavüzkar olmayan
* Öz Növlərinə Davranışı: Bəzən problem çıxmadığı müşahidə edilmiş olsa da ya tək bəslənməli ya da uyğun bir cüt saxlanılmalıdır.
* Artıma: Kişilər dişilərə görə daha böyük və rəngli olar, ayrıca dorsal üzgəcləri də dişilərə görə daha uzundur. Balıqlar kurlaşmanın ardınan yumurtaları tökər və yumurtalarla maraqlanmazlar. Məğlub et/yeyilməməsi və filtr edilməməsi üçün yumurtalar ayrılmalıdır. 18 saat içində lavra halına gəlirlər, 2 həftəiçində isə qumda gəzər vəziyyətə gəlirlər. Balalar Copepod nauplii kimi dəniz infusarıa ilə bəslənməlidirilər.
* İşıq: Normal
* Duzluluq: 1.023
* İstilik: 24 – 26 °C
* Ən Çox Böyüdüyü Boy: 10 sm
* Reef Uyğunlaşması: Uyğun
* pH: 8.2 Rəngləri çox cazibədar olduğundan çox sevilən bir növdür. Ancaq bəslənmələri üzündən ümumiyyətlə həyatda qala bilməzlər, balıq getdikcə zəifləyər və ölər. Akvariumunda ona yem mövzusunda rəqib ola biləcək və onu narahat edəcək sərt balıqlar ol/tapılmamalıdır. Alınarkən balığın çəkik qarınlı olmamasına diqqət yetirilməlidir. Akvariuma mis sülfat kimi ağır metal məzmunlu maddələr atılmamalıdır, mandarinler bu mürəkkəblərə həssasdır.

## Məlumatların şərhi
* Davranış Forması: Balıqların qarışıq tanklardakı davranış formasıdır. Artıma dövründə dərhal hər canlının daha təcavüzkarlaşdığını göz qarşısında saxlamaq lazımdır.
* Üzmə Səviyyəsi: Balığın təbii şərtlərdə harada üzdüyü ilə əlaqədar məlumatdır.
* Ən Çox Böyüdüyü Boy: Balığın gəldiyi ən böyük boydur. Ümumiyyətlə bu boya gəlməsi çətinkən, bəzi fərdlərin bu boyu keçdiyi də görülə bilər.
* Ən Az Akvarium Həcmi: Balığın qarışıq tankda rahat yaşaya bilməsi üçün lazımlı minimum həcmdir. İstehsal tankları kimi 2 balığın ol/tapıldığı vəziyyətlərdə daha kiçik tanklar istifadə edilə bilər. Sırasıyla; balığın ortalama boyuna, hərəkətliliyinə və narınlığına baxılaraq qiymətləndirilmişdir.
* Çətinlik Səviyyəsi: 1 ən asan, yeni başlayanlar üçün uyğundan. 5 ən çətin, yalnız mütəxəssis Akvarium sevərlərə uzanan balığın akvarium şərtlərində bəslənməsini çətinliyi ilə əlaqədar məlumat.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aforizm

**Aforizm** (, aphorismos) — qısa kəlam, ümumiləşdirilmiş, bitkin, dərin mənalı fikir, hikmətli söz deməkdir.

## Xarici keçidlər
* Aforizm Çoxlugu – ingilis dilində.
* Muasir Aforizm – ingilis dilində.

## Həmçinin bax
* Atalar sözü
Kiçik mürəkkəbböcəyi

**Kiçik mürəkkəbböcəyi** (lat. *Sepiola rondeleti*), *Sepiolida* dəstəsindan bir Molyusk növü.

## İstinadlar
Astronotus ocellatus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Əsasən Cənubi Amerika sahilləri yaxınlığında yaşayan bu yırtıcı balığın ölçüsü 20-30 sm.-dir.

* Həbidə idi və ana vətəni: Cənub Amerika 
* Bəslənmə forması: heyvan ilə bəslənən
* Davranış forması: Çox sərt 
* Öz növlərinə davranışı: Orta dərəcədə təcavüzkar
* Üzmə səviyyəsi: dib-orta-Səth 
* Cinsiyyət ayrı-seçkiliyi: Cinsiyyət ayrı-seçkiliyi çox çətindir. Ancaq artıma dövrlərində balon çıxaran balıqların balonlarına baxaraq ayrı-seçkilik edilə bilər. Dişinin artıma balonu geniş və oval uclu, kişininki isə dana dar və iti ucludur. Kişilər dişilərə nisbətlə daha sürətli böyüyərlər. 
* Artıma: Düz qaya kimi səthlərə, yumurta tökərlər. Çıxarılması geniş akvariumlarda mümkündür. Dişi kişi ayrı-seçkiliyi çətin olduğundan 8-10 lu bir qrup alınıb bərabər tutmuş balıqları ayıraraq istehsal edilə bilər. 
* İstilik: 26&nbsp;°C 
* Ən çox böyüdüyü boy: 35 sm 
* Ən az akvarium həcmi: 500lt 
* Çətinlik səviyyəsi: 3

Astronavtlar böyük ölçülərə çata bilən, dəbdəbəli, ovçu balıqlardır. Xüsusilə kiçikkən olduqca hərəkətlilərdir. Astronavtların bir başqa xüsusiyyəti isə çox ağıllı olmalarıdır, alışınca tullanıb su üstündən yemi əlinizdən ala bilərlər. Bu balıqları kiçik akvariumda bəsləmək balıqlar üçün edilə biləcək ən böyük səhvdir, sürətli böyüdüklərindən kiçik akvarium onlara çatmayacaq. Uda biləcəyi boydakı balıqlara qarşı təhlükəlidir. Müxtəlif rəng variasiyaları vardır. Şəkillərdə sırasıyla: Örtül Astronavt, Qırmızı Astronavt,  Rəngsiz  Astronavt və Zebr Astronavt görülməkdədir.

## Məlumatların şərhi
* Davranış forması: Balıqların qarışıq tanklardakı davranış formasıdır. Artıma dövründə dərhal hər canlının daha təcavüzkarlaşdığını göz qarşısında saxlamaq lazımdır. 
* Üzmə səviyyəsi: Balığın təbii şərtlərdə harada üzdüyü ilə əlaqədar məlumatdır. 
* Ən çox böyüdüyü boy: Balığın gəldiyi ən böyük boydur. Ümumiyyətlə bu boya gəlməsi çətinkən, bəzi fərdlərin bu boyu keçdiyi də görülə bilər.
* Ən az akvarium həcmi: Balığın qarışıq tankda rahat yaşaya bilməsi üçün lazımlı minimum həcmdir. İstehsal tankları kimi 2 balığın ol/tapıldığı vəziyyətlərdə daha kiçik tanklar istifadə edilə bilər. Sırasıyla; balığın ortalama boyuna, hərəkətliliyinə və narınlığına baxılaraq qiymətləndirilmişdir.
* Çətinlik səviyyəsi: 1 ən asan, yeni başlayanlar üçün uyğundan. 5 ən çətin, yalnız mütəxəssis Akvarium sevərlərə uzanan balığın akvarium şərtlərində bəslənməsini çətinliyi ilə əlaqədar məlumat.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Litva Sovet Sosialist Respublikası himni

## Tarixi

Litva SSRİ-nin tərkibinə daxil olandan sonra 1940-1941 və 1944-1950-ci illərdə himn kimi "İnternasional"dan istifadə edilirdi.

İ.V.Stalinin şəxsiyyət kultunun ləğv olunması kampaniyası zamanı himnin ikinci bəndi - Stalin haqqında misralar şair Vasis Reymerisin mətniylə əvəzlənmişdir.

## Xarici keçidlər
* MP3 vokal versiya
* MIDI fayl
Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikasının himni

**Türkmənistan Sovet Sosialist Respublikası himni** — 1946–1996-cı illərdə Türkmənistan SSR-nin himni.

## Tarixi
1946-1997-ci illərdə Türkmənistanın rəsmi himni olmuşdur.

## Xarici keçidlər
Tacikistan Sovet Sosialist Respublikası himni

**Tacikistan Sovet Sosialist Respublikası himni** — 1946–1994-cü ildə Tacikistan SSR-nin himni.

## Sözləri

## Xarici keçidlər
*MP3 vokal versiyası
*MIDI fayl
Latviya Sovet Sosialist Respublikası himni

## Sözləri

## Status
Himn 1990-cı ildə öz statusunu itirib

Müasir Latviyada himndən açıq şəkildə istifadə etmək qadağandır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* MIDI fayl 
* Vocal recording in MP3 format
Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası himni

**Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası himni** — 1944–1991-ci illərdə Ermənistan SSR-nın himni. Sözləri Armenak Sarkisyanın, musiqisi Aram Xaçaturyanındır.

## Sözləri
*ERMƏNİ DİLİNDƏ*
: Սովետական ազատ աշխարհ Հայաստան,
: Բազում դարեր դաժան ճամփա դու անցար,
: Քաջ որդիք քո մաքառեցին քեզ համար,
: Որ դառնաս դու մայր հայրենիք հայության:

: Կրկներգ:

: Փառք քեզ, միշտ փառք, Սովետական Հայաստան,
: Աշխատասեր, ճարտարագործ-շինարար,
: Ժողովրդոց սուրբ դաշինքով անսասան՝
: Դու ծաղկում ես և կերտում լույս ապագադ:

: Լենինն անմահ մեզ հուրն անշեջ պարգևեց,
: Մեր դեմ շողաց երջանկաբեր այգաբաց,
: Հոկտեմբերը կործանումից մեզ փրկեց
: եվ տվեց մեզ նոր, պայծառ կյանք փառապանծ:

: Կրկներգ

: Մեծ Ռուսիան մեզ եղբայրության ձեռք մեկնեց,
: Մենք կերտեցինք ամրակուռ նոր պետություն,
: Լենինյան մեր կուսակցությունն իմաստուն
: Հաղթորեն մեզ դեպ կոմունիզմ է տանում:

: Կրկներգ
:
*AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TRANSLİTERASİYA*
: Sovet azad dünya Ermənistanı,
: Çox qəddar əsrlərdən keçdin,
: İgid oğulların sənin üçün döyüşdü,
: Ermənilərin vətəni olmaq.
:
: Xor:
:
: Sənə şöhrət, həmişə şöhrət, Sovet Ermənistanı,
: Zəhmətkeş, memar-inşaatçı,
: Xalqın müqəddəs ittifaqı ilə sarsılmaz:
: Sən çiçəklənirsən, parlaq gələcək yaradırsan.
: Lenin bizə sönməz atəş verdi,
: Xoşbəxt bir bağ bizə qarşı parladı,
: Oktyabr bizi məhv olmaqdan xilas etdi
: və bizə yeni, şərəfli həyat bəxş etdi.
:
: Xor:
:
: Böyük Rusiya bizə qardaşlıq əli uzatdı,
: Biz güclü yeni dövlət qurduq,
: Lenin partiyamız müdrikdir
: O, zəfərlə bizi kommunizmə aparır.
:
: Xor:

## Xarici keçidlər
* MP3 vokal versiya
* MIDI fayl
Estoniya Sovet Sosialist Respublikası himni

## Tarix
Stalinin adını çıxarmaq üçün 1956-cı il iyul ayının 21-də mətnin üçüncü bəndi dəyişdirilmişdir. Burada dəyişiklikdən sonrakı versiya verilmişdir.

Himnin mətnini yazdığına görə Yohannes Semper 1947-ci ildə Sovet Estoniyasının mükafatını almışdır.

## Sözləri

## Xarici keçidlər
* MP3-də
Moldova Sovet Sosialist Respublikası himni

**Moldova SSR-in dövlət himni ** (; ; , *Gimn Moldavskoj SSR*) — 1945–1991-ci illərdə Moldova SSR-in dövlət himni.

## Tarixi

## Xarici keçidlər
*MIDI fayl