open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suiqo İtako süsən bağı

və ya keçmiş adı ilə  – Yaponiyanın İbaraki prefekturasının İtako şəhərində yerləşən yapon süsəni bağı. Hər il burada keçirilən Suiqo İtako Süsən Festivalına görə tanınır.

## Tarix və xüsusiyyətlər
Suiqo İtako süsən bağı 1976-cı ilin aprelində açılmışdır. 1,3 hektar sahəni əhatə edən bu sahilyanı bağda 500 növə aid olan 1 milyondan çox rəngli süsən yetişir. Bağ mənzərəsi səbəbilə Yaponiyanın 500 ən gözəl gəzinti yerlərindən biri seçilmişdir.

Bağda hər ilin may–iyun aylarında Suiqo İtako Süsən Festivalı keçirilir və 800.000-dən çox şəxs bağı ziyarət etməyə gəlir. Festivalın əsas ənənələrin biri "Evlilik qayığı" adlanır. Bu zaman ənənəvi geyimdə olan və əlində süsənlər tutan əsl bir gəlin kiçik qayıqla çayı keçərək bəyə tərəf gəlir, daha sonra rikşaya minir. Festivalın digər ənənəsi isə "Süsən rəqsi" adlanır. Bağda süsənlərin gözəlliyindən bəhs edən vaka şeiri haqqında abidə, eləcə də, İtako-qasa və İtako gəlini heykəlləri yerləşir. Bu heykəllərin yanında Yukio Haşinin "İtako-qasa" mahnısı və Kikue Hanamuranın "İtako gəlini" mahnısı səsləndirilir.

10 iyun tarixi bağın mənzərəsinə tamaşa etmək üçün ən ideal gün hesab olunur. Bağda süsənlə yanaşı hidrangeya, visteriya, sakura və azaliya kimi mövsümi çiçəklər də yetişir. Bağda gecə işıqlandırması mövcuddur.

## Populyar mədəniyyətdə
2003-cü ildə Yaponiyada buraxılmış poçt markalarından biri Suiqo İtako süsən bağına həsr olunmuşdur. Markada evlilik qayığına minmiş gəlin və bağda yetişən süsənlər təsvir olunmuşdur.

## Qalereya

Itako-Ayame-en,JR Kashima-Line,Itako-city,Japan.JPG|Süsən bağı və Kaşima xətti
潮来 嫁入り舟.JPG|"Evlilik qayığı"
Itako Maekawa Iris Garden 20110615a.jpg|2011-ci ildə
Suigo Itako Ayame Garden 18.jpg|Gecə mənzərəsi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
T-20 Komsomolets

**T-20 Zirehli Traktor Komsomolets** (*[[Romanizasiya|Rom]]: Bronirovannyy gusenichnyy tyagach Komsomolets T-20*) 1936-cı ildə hazırlanmış və İkinci Dünya müharibəsi zamanı Qırmızı Ordu tərəfindən istifadə edilən yüngül zirehli tırtıllı artilleriya traktorudur. 37 nömrəli Orconikidze adına Moskva Traktor zavodunda hazırlanmış olan traktor 1937-1941-ci illərdə 37 nömrəli STZ və QAZ zavodlarında istehsal edilmişdir. Əməliyyat mənzili 250 km olub, maksimum sürəti saatda 50 km təşkil etmişdir.
Xain (film, 1973)

**Xain** (*[[Romanizasiya|Rom]]: Namak Haraam*) — rejissor Hrişkiş Mukerci tərəfindən 1973-cü ildə çəkilmiş olan hindi dilli dram filmidir. Filmin musiqisi R. D. Burmana, ssenarisi Gülzara, sözləri isə Anand Bakşiyə məxsusdur. Filmdə baş rolları Rajesh Khanna və Amitabh Baççan canlandırmışdır. Filmdə həmçinin Rekha, Asrani, Raza Murad, A. K. Hangal, Simi Garewal və Om Shivpuri çəkilmişdirlər. Rajesh Khanna bu filmə görə 1974-cü ildə üçüncü dəfə Ən Yaxşı Aktyor (Hindi) nominasiyası üzrə BFJA Mükafatını əldə etmiş və Amitabh Baççan isə 1974-cü ildə Ən Yaxşı Köməkçi Aktyor nominasiyası üzrə ikinci dəfə Filmfare Mükafatını qazanmışdır.

Bu, Anand filmindən sonra Hanna və Baççanın bərabər rol aldıqları Hrişkiş Mukercinin çəkmiş olduğu ikinci filmdir. "Diye Jalte Hai", "Nadiya Se Dariya" və "Main Şayar Badnaam" filmin ən yaddaqalan mahnılarıdır və bu mahnıların hamısı Kişor Kumar tərəfindən güclü bir formada yazılmış və Raceş Hanna tərəfindən bəstələmişdir. Həm dostları, həm də pərəstişkarları tərəfindən Kaka kimi çağırılan Kişor bu filmdəki mənalı aktyorluğu və üz təəssüratları ilə milyonların qəlbini fəth etmişdir. Film kassa hiti olmuş və 1973-cü ilin ən çox gəlir gətirən 5-ci filmi olmuşdur. Film Tamil dilində *Unakaga Naan* adı ilə yenidən çəkilmişdir. Filmin əsas süjeti 1964-cü ildə çəkilmiş olan *Becket* filminin hekayə xəttindən ilhamlanaraq 1967-ci ildə çəkilmiş olan Teluqu filmi *Prana Mithrulu* filminin alt süjetinə əsaslanır.

## İstinadlar
Doğuş Universiteti

**Doğuş Universiteti** — İstanbulda yerləşən özəl Türkiyə universiteti. Doğuş Təhsil Vəqfinin əməyi ilə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 9 iyul 1997-ci il tarixli 4281 saylı Qanunu ilə İstanbulda yaradılmış vəqf universitetidir.

## Tarixi
Doğuş Universiteti 1995-ci ildə qurulan Doğuş Təhsil Vəqfi tərəfindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin qəbul etdiyi 9 iyul 1997-ci il tarixli 4281 saylı Qanunla yaradılan publik hüquqi şəxs olan vəqf universitetidir. 2006-cı ildə bir professor-müəllim heyətinə düşən nəşrlərin sayına görə Doğuş Universiteti Türkiyədə 27-ci yerdə yer alıb. Universitetdə 5 fakültədə 34 bakalavr proqramı, tibb elmləri fakültəsində 1 bakalavr proqramı, peşə məktəbində 36 önlisans proqramı, 21 magistratura və 3 doktorantura proqramı olmaqla ali təhsilin bütün səviyyələri mövcuddur. 2001-ci ildə ömür boyu təhsil yanaşması ilə Davamlı Təhsil Mərkəzi yaradılmışdır.

Web Of Science məlumatları və URAP hesabatları göstərir ki, Doğuş Universiteti dünyanın ən yaxşı 2 min universiteti, İstanbulun isə ən yaxşı 3 vəqf universiteti (tibb fakültəsi olmayan) arasındadır. Universitet YKS və xüsusi qabiliyyət imtahanları ilə tələbələri qəbul edir. 2020-ci ildə Doğuş Universiteti The One Awards çərçivəsində Türkiyənin ən yaxşı üç universitetindən biri olmuşdur. Nəşr etdiyi məqalələr və elmi araşdırmaları ilə çox sayda tələbəni Silikon vadisinə göndərmiş, NATO sponsorluğu ilə Müdafiə Sənayesi sahəsində suda uçucu üzvi birləşmələr mövzusunda mühüm işlər həyata keçirmişdir. Erasmus və Farabi proqramlarının tamhüquqlu üzvüdür və 3 qitədə 100-dən çox institutla tələbə mübadiləsi müqavilələri mövcuddur. Universitetin 17000-ə yaxın məzunu var.

## Kampuslar
Dudullu kampusu rektorluq, peşə məktəbi, elm və incəsənət fakültəsi, mühəndislik fakültəsi, incəsənət-dizayn fakültəsi, hazırlıq, türk dili və inqilab tarixi bölmələrindən ibarətdir. Çəngəlköy kampusunda isə hüquq fakültəsi, iqtisadiyyat və idarəetmə fakültəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa

**İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa** — İstanbulda yerləşən Türkiyə dövlət universiteti. 2018-ci ildə bəzi fakültə, institut, kollec və peşə məktəbləri İstanbul Universitetindən ayrılaraq İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa adı altında yeni universitet kimi yaradılıb. Adını İstanbulun Cərrahpaşa səmtinə də adını verən Cərrah Mehmed Paşadan almaqdadır. 12 fakültə, 6 institut, 1 kollec, 5 peşə məktəbi və 17 tədqiqat mərkəzinə malikdir. 8 kampusu olan universitetin rektorluğu Avcılarda yerləşir. Universitet iki dildə, türk və ingilis dillərində təhsil verir.

## Tarixi
Dünyanın 20 ən qədim universiteti arasında yer alan və Türkiyə Respublikasının ilk müasir universiteti olan İstanbul Universiteti, İstanbul-Cerrahpaşa Universitetinin əsasını təşkil edir. İstanbul Universiteti, 2018-ci ildə 23 fakültə, 17 institut, 2 məktəb, 7 peşə məktəbi, 44 elmi-tədqiqat mərkəzi, 12 şəhərcik, 6000-ə yaxın professor-müəllim heyəti, 12 min inzibati heyəti və 170 min-dən çox bakalavr tələbəsini özündə birləşdirirdi. Lakin bu böyümənin gətirdiyi problemlər zaman keçdikcə daha da artıb və həll olunmaz bir prosesə irəliləyirdi.

Gündən-günə sıxlaşan şəhərlər, onların əhalisinin durmadan artması, getdikcə çətinləşən nəqliyyat və məskunlaşma problemləri, eləcə də inzibati-təsərrüfat məsələlərinin həllində qarşıya çıxan çətinliklər və böyük universitetlərin idarə olunmasında formalaşan maliyyə, akademik və təhsil problemləri iri universitetlərin bölünməsi məsələsi gündəmə gətirməyə başlamışdı. Nəticə etibarilə 2018-ci ildə İstanbul Universiteti biri İstanbul Universiteti, digəri isə İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa olmaqla ikiyə bölündü. Universitetin ilk rektoru olaraq Cərrahpaşa Tibb Fakültəsi müəllimi Prof. Dr. Nuri Aydın təyin edildi.

Universitetin yaranma tarixi onun loqosunda "1453" kimi təqdim olunur. Universitet rəhbərliyinin 2019-cu ildə qəbul etdiyi qərarla tibb fakültəsinin yaranma tarixi 1827-ci il olaraq qəbul edilib.

## Akademik
Hazırda İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa, 6794 əməkdaş, 2313 akademik, 4481 inzibati heyət ilə 33 minə yaxın tələbəyə xidmət göstərir. Universitet Avcılar, Bahçeköy, Bakırköy, Böyükçəkməcə, Cərrahpaşa, Hasəki, Sultanqazi və Şişli olmaqla 8 kampusda fəaliyyətini davam etdirir.

### Fakültələr
* Cerrahpaşa tibb fakültəsi
* Mühəndislik fakültəsi
* Baytarlıq fakültəsi
* Meşəçilik fakültəsi
* Florens Naytingel tibb bacısı fakültəsi
* Həsən Əli Yücəl təhsil fakültəsi
* Sağlamlıq elmləri fakültəsi
* İdman elmləri fakültəsi
* Stomatologiya fakültəsi
* Əczaçılıq fakültəsi
* İdarəetmə fakültəsi
* İqtisadiyyat fakültəsi

### İnstitutlar
* Kardiologiya İnstitutu
* Məhkəmə Tibb və Məhkəmə Ekspertizası İnstitutu
* Ağciyər Xəstəlikləri və Vərəm İnstitutu
* Nevroloji Elmlər İnstitutu
* Lisansüstü Təhsil İnstitutu
* Nanotexnologiya və Biotexnologiya İnstitutu

## İstinadlar
İraqda İslam Müqaviməti

**İraqda İslami Müqavimət** (**İİM**) () — İraqda İran tərəfindən dəstəklənən şiə islamçı təşkilatların qeyri-rəsmi şəbəkəsini ifadə edir. Bu ad şəbəkə üzvləri tərəfindən regiondakı Amerika qüvvələrinə və ya onların müttəfiqlərinə qarşı hücumlar həyata keçirərkən istifadə olunur. İİM İraq hökumətinin rəsmi mövqeyini təmsil etmir və İraq Silahlı Qüvvələrinin rəsmi komandanlıq strukturundan kənarda fəaliyyət göstərən silahlı qruplaşmalardan (milis qüvvələrindən) ibarətdir. Müqavimət Oxunun bir hissəsidir.

## İstinadlar
Xain

* Viktor Xain — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor.
* Xain Əhməd Paşa — Sultan Süleyman Qanuni dönəmi vəzirlərindəndir.

;Filmlər
* Xain (film, 1973) — rejissor Hrişkiş Mukerci tərəfindən 1973-cü ildə çəkilmiş olan hindi dilli dram filmi.
* Xain Bizans — Qani Müjdənin ssenarisini yazdığı və rejissorluğunu üstləndiyi 21 yanvar 2000-ci il çıxış tarixli türk parodiya filmi.
Lorraine 37L

**Lorraine 37L** və ya **Tracteur Blinde 37L (Lorraine)** Fransa Ordusu tərəfindən istifadə edilmiş olan zirehli personal daşıyıcı maşını idi. Fransız ordusunun əsas nəqliyyat vasitələrindən biri hesab edilirdi. 1937-ci ildən 1940-cı ilin may ayına qədər *Société Lorraine* şirkətində ümumilikdə 387 ədəd texnika istehsal edilmişdir. Onun dizaynı Britaniya istehsalı olan iki nəfərlik Universal Carrier modelinə çox oxşayırdı. Yükgötürmə qabiliyyəti 690 kq-dan 810 kq-a qədər, yerdən hündürlüyü 30 sm (12 düym), yanacaq həcmi 114 l, əməliyyat mənzili 137 km (85 mil), maksimum sürəti isə 35 km/saat (22 mph) təşkil etmişdir.

Fransanı işğal etdikdən sonra faşist Almaniyasının ordusu olan Wehrmacht tərəfindən 300-dən çox maşın qənimət olaraq ələ keçirilmişdir. Bu maşınlar daha sonralar isə Alman istehsalı olan Marder I adlı tank qatillərində istifadə edilmişdir.
Con Viliam

**Con Viliam**  — (25 iyun 1811 - 17 avqust 1893) Amerikalı  rəssam.

## Həyatı
O, Nyu-Yorkda anadan olub. Viliam və Durand yaxın dost olub. Onlar 1830-cu illərdə Nyu-Yorkda qravüraçı kimi bərabər işləyiblər. Dostu Durandın sayəsində onun rəssamlığa marağı artıb və rəssamlıqla yaxından maraqlanıb.    

## Ailə həyatı
1867-ci ildə o, *Nyu-Hempşirin* *Tamvorst* şəhərində Helen M. Havord  ilə evlənib. Onların (1867-1939) bir oğlu olub.  Viliam 1893-cü ildə Nyu-Yorkun *Saratoqa-Sprinqs* şəhərində vəfat edib.

## Həmçinin bax

* Sara Qudric 
* Elizabet Qudric 
## Xarici keçidlər

* American paradise: the world of the Hudson River school, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Casilear (see index)

## İstinadlar
Universal Carrier

**Universal Carrier** Vickers-Armstrong və digər şirkətlər tərəfindən istehsal olunmuş olan Böyük Britaniya istehsalı olan zirehli transportyorlar üçün istifadə edilən ümumi təyinatdır. Asqı sistemi Horstmann asqı sistemi olub, yanacaq həcmi 91 L, əməliyyat mənzili 250 km, maksimum sürəti isə 48 km/saat olmuşdur.
Bu texnika, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Millətlər Cəmiyyəti qüvvələri tərəfindən geniş şəkildə istifadə edilmişdir. Universal Carrier əsasən şəxsi heyətin və avadanlıqların, xüsusən də silahların və ya pulemyot platformalarının daşınması üçün istifadə olunmuşdur. Bu texnikadan ümumilikdə 113.000 ədəd istehsal edilmişdir ki, bu da onu tarixdə ən çox istehsal edilən zirehli döyüş maşınlarından birinə çevirmişdir.

## İstifadəçilər

* 
* 
* 
* 
* 
*  Biafra
* 
* 
*  Çin Respublikası (1912–1949)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Boys tank əleyhinə tüfəng

**Boys tank əleyhinə tüfəng** Böyük Britaniya tərəfindən istehsal edilmiş olan tank əleyhinə tüfəngdir. Silah 1937-ci ildə hazırlanmış və İkinci Dünya müharibəsi zamanı istifadə edilmişdir. Silah ölçülərinin və sahib olduğu döyüş sursatının böyüklüyünə görə tez-tez fil silahı adlandırılmışdır.

Müharibənin ilk zamanlarında silah yüngül tanklara və tanketlərə qarşı üstünlük əldə etmiş olsa da, daha ağır zirehlərə qarşı effektiv deyildi və məhz buna görə də müharibənin ortalarında onlar PİAT sistemləri ilə əvəz olunmuşdurlar. Silahın lülə uzunluğu 910 mm, sursatı Kynoch & RG .55 Boys, çapı .55, sursatın çıxış sürəti 747-884 m/s, effektiv mənzili 91-460 m, güllə təminatı isə 5 mərmilik maqazin ilə olmuşdur.

## İstifadəçilər
 
* 
* 
* 
*  Çin Respublikası (1912–1949)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Əsma Nayman

**Fatma Əsma Nayman** () ― türk müəllim, siyasətçi və tərcüməçi. 

O, Türkiyədə qadınların qatıldığı ilk yerli seçkilər olan 1930-cu il yerli seçkilərində Adana bələdiyyə məclisinin üzvü, qadınların iştirak etdiyi ilk parlament seçkisi olan 1935-ci il parlament seçkilərində isə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin millət vəkili (deputat) seçilmişdir. 5-ci Türkiyə parlamentində Seyhan (Adana) seçki dairəsinin millət vəkili vəzifəsini icra edən Nayman, Türkiyə parlamentinin ilk 18 qadın deputatından biri idi.

## Həyat
Fatma Əsma Nayman 1899-cu ildə İstanbulda anadan olub. O, Halkalı Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbini () quran və bu məktəbdə uzun illər dərs deyən Hasip bəyin və Mustafa Naili Paşanın qızı Mələk xanımın beş övladından biridir.

Nayman Fransız məktəbində özəl müəllimlərdən dərs alıb. O, ingilis, fransız və yunan dillərini bilirdi. O, yeddi il Bezmialem qız liseyində fransız dili müəllimi işləyib. Nayman Adanalı vəkil Süleyman Zihni bəylə evlənərək Adanada məskunlaşıb və bir uşağı olub.

1930-cu ildə qəbul edilən Bələdiyyə Qanunu ilə qadınlar bələdiyyə seçkilərində səs vermək və namizəd olmaq hüququ qazandı. Nayman da 1930-cu ildə keçirilən yerli seçkilərdə iştirak etmiş və bələdiyyə məclisinin üzvü seçilmişdir.

Türkiyədə Konstitusiyaya və Seçki Qanununa edilən dəyişiklikdən sonra qadınlara parlamentə seçmək və seçilmək hüququ verildi. Nayman 8 fevral 1935-ci ildə keçirilən ümumi seçkilərə qatıldı və 751 seçicinin (121 qadın, 630 kişi) səsi ilə 5-ci dövr Türkiyə Böyük Millət Məclisinə Seyhandan (Adana) millət vəkili olaraq daxil oldu. Millət vəkili olduğu müddətdə İqtisadiyyat və Maliyyə Komitəsinin üzvü və katibi vəzifələrində çalışıb. O, deputat olduğu müddətdə qanun pozuntusuna yol vermiş uşaq və yetkinlik yaşına çatmayanların islahatı və yetkinlik yaşına çatmayanlarla iş üzrə məhkəmələrlə bağlı məsələləri parlamentin gündəliyinə gətirib.

Nayman 1936-cı ildə keçirilən Üçüncü Türk Dili Qurultayında da katiblik edib, Günəş dil nəzəriyyəsi və Dil Müqayisələri Komissiyasında çalışıb. 1938-ci ildə Cenevrədə Millətlər İttifaqının 19-cu konqresi keçirilmiş və o, assambleyanın iclasında Türkiyəni təmsil edən nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak etmişdir.

Nayman 1946-cı ildə siyasi karyerasını tərk etmiş və Anadolu agentliyində fransız və ingilis dillərindən tərcüməçi kimi işləmişdir. 

O, deputat olduğu dövrdə İstanbulda keçirilmiş 12-ci Beynəlxalq Qadınlar Konqresində iştirak etmiş və Türkiyənin sülh səyləri haqqında çıxış etmişdir. Nayman, Süreyya Ağaoğlu ilə birlikdə 1952-ci ildə Lahorda keçirilmiş Bütün Pakistan Qadınlar Birliyinin illik toplantısına və yenə həmin ildə Afət İnan, Mualla Anıl, İffət Həlim Oruz, Səbihə Göreyman, Zəfər İncə ilə birlikdə Neapolda keçirilən 16-cı Beynəlxalq Qadınlar Birliyinin Konqresinə qatılıb. Nayman 1959-cu ildə Ankarada yaradılmış Türk Qadınlar Şurasının baş katibi vəzifəsində çalışıb. 

Əsma Nayman 1967-ci il dekabrın 7-də 68 yaşında vəfat etmişdir. 

## İstinadlar
İstanbul qız liseyi

**İstanbul qız liseyi** () ― Osmanlı imperiyasında qızlar üçün dövlət tərəfindən qurulmuş ilk məktəb.

Məktəb 1850-ci il martın 21-də, Tənzimat islahatlarının təsisçilərindən biri olan sədrəzəm Mustafa Rəşid paşa tərəfindən açılmışdır. Məktəb binası Sultan I Əbdülməcidin anası Bəzmialəm Sultan tərəfindən maliyyələşdirilib. Müəssisə ilk başlarda orta məktəb olmuşdur. (). Məktəb 1911-ci ildə *İnas İdadisi* (Qızlar liseyi), daha sonra isə *İnas Sultanisi* (Qızlar üçün imperiya liseyi) adını alıb.

Türkiyədə cümhuriyyət dövrünün böyük bir hissəsində məktəb *İstanbul Kız Lisesi* adı ilə tanınsa da, hər zaman himayədarı Bəzmialəm Sultanın (Bezm-i Alem) adı ilə əlaqəli olmuş və 1924-cü ilə qədər təxminən on il boyunca rəsmi olaraq *Bezm-i Alem Sultanisi* olaraq adlandırılmışdır.

Müəssisə 1980-ci illərin əvvəllərində Türkiyədə yalnız qızların təhsil aldığı digər məktəblərdə də olduğu kimi fəaliyyətini dayandırıb. Məktəb 1984-cü ildə yeni tələbələri qəbul etməyi dayandırmış və 1988-ci ildə son məzunlarını yola saldıqdan sonra bağlanmışdır. Bağlandıqdan sonra binası Cağaloğlu Anadolu Liseyi olmuşdur.

## Mənbə
* Osmanlı Devletinin ilk sivil lisesi
Ota Çou

və ya doğum adı ilə  – ənənəvi yapon üslubunda rəsmlər çəkmiş Yaponiya rəssamı.

## Həyatı
1896-cı ildə Yaponiyanın Senday şəhərində doğulmuşdur. 1909-cu ildə Tokioya köçmüşdür. 13 yaşında Şico rəssamlıq məktəbinin rəssamı olan Qyokuşo Kavabatanın şagirdi olmuşdur. 1927-ci ildə *nihonqa* rəssamı Seyson Maedadan rəssamlıq dərsləri almağa başlamışdır.

Ota Çounun rəsmləri inten sərgilərində nümayiş olunmuşdur. 1930-cu ildə baş tutmuş 7-ci sərgi üçün çəkdiyi  rəsmi uğur qazanmış və bu əsərə görə mükafata layiq görülmüşdür. İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə Yaponiya İncəsənət Sərgisinin münsiflər heyətinə seçilmişdir. Yaponiya İncəsənət Akademiyasının üzvü və Tokio İncəsənət Universitetinin professoru olmuşdur.

## Əsərləri
Ota Çou *[[nihonqa]]* janrına əsərlər yaratmışdır. Tarixi fiqurları, dövrün adətlərini və praktikalarını təsvir etməsinə görə tanınır. 1936-cı ildə çəkdiyi  əsəri onun ən məşhur əsəri hesab olunur. Onun bu əsəri 1990-cı ildə Yaponiyada buraxılmış bir poçt markasında təsvir olunmuşdur. Onun ikinci ən məşhur əsəri isə 1934-cü ildə çəkdiyi  əsəridir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Geğam Antelepyan

**Geğam Barseqoviç Antelepyan** (; ) — sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti (Nazirlər Soveti) sədrinin müavini — Dövlət Plan Komitəsinin sədri (1942–1947), "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin redaktoru (1931–1934, 1954–1959), II çağırış SSRİ Ali Sovetinin, IV və V çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.

## Həyatı
Geğam Barseqoviç Antelepyan 1899-cu ildə hazırkı Türkiyə Respublikasının Mərzifon şəhərində müəllim ailəsində doğulmuşdur. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il ticarət müəssisələrində çalışmış, 1920-ci ilin yayında əvvəlcə Batuma, sonra isə Tiflisə gəlmişdir. Həmin ilin oktyabrında Tiflisdə gizli bolşevik partiyasının üzvü olmuşdur.

Hazırkı Ermənistan ərazisində sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1921-ci ilin yanvar ayında Geğam Antelepyan İrəvana gəlmiş, bundan bir müddət sonra isə ailəsi də ora köçmüşdür. Geğam Antelepyan burada Ermənistan SSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığında, sonra isə Ermənistan SSR Xalq Komissarları Sovetində məlumat şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1923–1925-ci illərdə Teleqraf Agentliyinə (hazırkı "Armenpress") rəhbərlik etmişdir.

1925-ci ildə Geğam Antelepyan Moskvaya gedərək buradakı Şərqşünaslıq İnstitutunda təhsil almış, 1927-ci buranı bitirərək Azərbaycana gəlmişdir. O, Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsində çalışmağa başlamış, Mərkəzi Komitənin Mətbuat şöbəsinin təlimatçısı, ardınca Azərbaycanda Sinfi Mübarizənin və Kommunist Partiyasının Tarixini Öyrənən İnstitutda şöbə müdiri, 1931-ci ildən 1934-cü ilədək isə "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin məsul redaktoru işləmişdir.

Geğam Antelepyan yenidən Moskvaya gedərək Qırmızı Professorlar İnstitutunda təhsil almış, Bakıya qayıtdıqdan sonra, 1938-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Dövlət Plan Komitəsi sədrinin müavini, 1942-ci ildə isə sədri təyin edilmişdir. 1947–1948-ci illərdə Azərbaycan KP MK-nın Kənd təsərrüfatı şöbəsi müdirinin müavini, 1948–1954-cü illərdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurası sədrinin müavini, 1954-cü ildən isə yenidən "Kommunist" (ermənicə) qəzetinin redaktoru olmuşdur. Həyatının sonlarına yaxın Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetində çalışmışdır.

Geğam Antelepyan II çağırış SSRİ Ali Sovetinin, IV və V çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, habelə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilmiş, Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur. "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir.

Geğam Antelepyan 10 aprel 1966-cı ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Yeni İsveç

**Yeni İsveç** () — 1638-1655-ci illərdə Amerikada mövcud olmuş İsveç imperiyasının müstəmləkəsi.

## İstinadlar
Ən pis ikinci plan qadın roluna görə Qızıl Moruq mükafatı

**Ən pis ikinci plan qadın roluna görə Qızıl Moruq mükafatı** () — hər il Qızıl Moruq mükafatında (və yaxud "Rezzi") əvvəlki ilin ən pis ikinci plan qadın roluna görə verilən mükafat. Namizədlər və qaliblər illik abunə haqqı ödəyən hər kəsin qoşula biləcəyi Qızıl Moruq Vəqfi qrupu tərəfindən seçilir.

## İstinadlar
Əhməd Əliyev

**Əhməd Hacıməşədi oğlu Əliyev** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR meşə sənayesi komissarı və xalq torpaq komissarı, SSRİ Ali Sovetinin I çağırış deputatı.

## Həyatı
Əhməd Hacıməşədi oğlu Əliyev 1895-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 20 yaşından Şteynerin mətbəəsində cildçi şagirdi olmuş, 1916-cı ildən mətbəənin digər üzvləri ilə birlikdə poliqrafiya işçilərinin həmkarlar ittifaqına daxil olmuşdur. 1920-ci ildə həmkarlar ittifaqı tərəfindən sovet orqanlarının inspeksiyası və möhkənləndirilməsi işinə cəlb edilərək 1922-ci ilədək Fəhlə-Kəndli Müfəttişliyində inspektor vəzifəsində çalışmışdır.

1923-cü ildə yenidən istehsalata qayıdan Əhməd Əliyev cildçilik fəaliyyətini davam etdirmiş, 1924-cü ildə zavodun partiya komitəsinin rəhbəri seçilmiş və kommunist partiyasının üzvü olmuşdur. 1925-ci ildə Bakı Poliqrafiya Sənayesi İşçiləri İttifaqının mərkəzi idarəsinə seçilərək məsul katib təsdiq edilmiş, 1929-cu ilədək bu vəzifədə çalışmışdır.

Əhməd Əliyev 1929-cu ildə Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası tərəfindən "Azərnəşr"ə təsərrüfat işinə keçirilmiş və kitab ticarətinin genişləndirilməsi sahəsində 3 il fəaliyyət göstərmişdir. 1933-cü ildə o, Bakı poliqrafiya trestinin litoqrafiyasına göndərilmiş, 1937-ci ilin əvvəlində litoqrafiyanın partiya komitəsinin katibi seçilmişdir.

Əhməd Əliyev 1937-ci ilin sentyabr ayından Bakı Şəhər Soveti sədrinin müavini vəzifəsini icra etmiş, noyabr ayından isə Kirovabad Şəhər Sovetinin sədri seçilmişdir. Ardınca Azərbaycan SSR meşə sənayesi komissarı və və xalq torpaq komissarı vəzifələrində işləmişdir. I çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

## İstinadlar
Ada (dəqiqləşdirmə)

**[[Ada]]** — hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş, materikə nisbətən kiçik, suyun qabarması zamanı belə su səthindən yüksəkdə olan, təbii yolla yaranan quru torpaq sahəsi. Həmçinin bu mənalara da gələ bilər:

* Ada (proqramlaşdırma dili) — proqramlaşdırma dillərindən biri.
* ADA Universiteti — Azərbaycandakı universitetlərdən biri.
* Ada ölkəsi — ana bölgəsi bir və ya bir çox adalardan ibarət olan ölkələr üçün istifadə edilən coğrafi termin.
Pedro Alonso

**Pedro Alonso** (tam adıyla: **Pedro Qonzales Alonso**; d. ) — İspaniya aktyoru, yazıçısı və rəssamı. Əsasən *[[La casa de papel]]* və onun spin-off seriyası *[[Berlin (İspaniya teleserialı)|Berlin]]* seriallarındakı Andres de "Berlin" Fonollosa və *[[Gran Hotel]]* tarixi dram serialındakı Dieqo Murquia rolları ilə tanınır.

## Erkən həyatı
Pedro Qonzales Alonso İspaniyanın Viqo şəhərində doğulub. Madriddəki  1992-ci ildə məzun oldu və Rəqs Teatrını bitirdi. O, həmçinin yazıçı və rəssamdır. Əsərlərini *Pedro Alonso O'choro* adı ilə nəşr etdirir.

## Karyerası
Alonso *Rías Baixas* (2003–2005), *Maridos e mulleres* (2006–2008), *Padre Casares* (2008–2015) və *Gondar* (2009) televiziya performansları ilə Qalisiyada yerli səviyyədə və milli miqyasda tanınır. Tarixi dram serialı *[[Gran Hotel]]*-dəki rolu Dieqo Murquia / Adrián Vera Celande kimi. 2017-ci ildə  1 sezon yayımlanan, ardından Netflixə keçən cinayət dram serialı *[[La casa de papel]]*-də Andrés "Berlin" de Fonollosa rolunu canlandırdı. 2018-ci ildə Türkiyə tərəfindən yayımlanan *[[GQ]]* jurnalı tərəfindən "İlin Beynəlxalq Starı" seçildi. O, Amazon Prime Videonun Latın Amerikasındakı ilk dram seriyası olan və 2018-ci ilin mayında yayımlanan *[[Diablo Guardián]]* serialında oynadı. 2019-cu ildə o, *[[The Silence of the Marsh]]* adlı sirli trillerdə baş rolu oynadı. O, *La casa de papel*-dəki Berlin rolunu 2023-cü ildə yayımlanmağa başlayan eyniadlı spin-off seriyasında təkrar canlandırdı.

## Şəxsi həyatı
Alonso Parisli hipnoterapist və rəssam Tatyana Djordjevic ilə münasibətdədir. Onun əvvəlki münasibətindən bir qızı var. O, ambideksterdir və ispan, qalisiya, katalan və ingilis dillərində danışır.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## Mükafatlar və namizədliklər

## Biblioqrafiya
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Anadolu agentliyi

**Anadolu agentliyi** (, qısaldılmış **AA**) ― mərkəzi qərargahı Türkiyədə, Ankara şəhərində yerləşən dövlətəməxsus xəbər agentliyi. Qurum Mustafa Kamal Atatürkün göstərişi ilə 6 aprel 1920-ci ildə Ankarada Xalidə Ədib Adıvar və Yunus Nadi tərəfindən Türkiyənin İstiqaliyyət müharibəsi xəbərlərini çatdırmaq üçün qurulmuşdur.

## Tarix
Anadolu agentliyi 1920-ci ildə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı Mustafa Kamal Atatürkün əmri ilə yaradılıb. İmperiyanın paytaxtı Konstantinopol Osmanlı sultanlarının nəzarəti altında olduğuna görə bütün qəzetlər də ingilis işğalçıları və sultanın tabeliyində idi və inqilabi hökumətin Anadolu və Rumeli üçün rabitə və xəbər şəbəkəsi yaratması zəruri idi. İşğal altındakı paytaxtdan qaçan jurnalist Yunus Nadi Abalıoğlu və yazıçı Xalidə Ədib Geyvedə görüşərək yeni bir türk mətbuat agentliyinə ehtiyac olduğu qənaətinə gəlmişdilər. Agentlik rəsmi olaraq 6 aprel 1920-ci ildə, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin qurulmasından 17 gün əvvəl Ankarada fəaliyyətə başlamışdır. Milli Məclis tərəfindən qəbul olunan ilk qanun ilə Türkiyə Cümhuriyyəti yaradılmış və bu qanun Anadolu agentliyi ilə elan edilmişdir.

18 noyabr 2012-ci ildə agentliyin Qahirədə yerləşən Ərəb Xəbərləri Regional Müdirliyi açılıb. Beyrut filialı 22 yanvar 2013-cü ildə, Qəzza filialı isə 30 may 2013-cü ildə açılmışdır. Anadolu Agentliyi 13 dildə: türk, ingilis, ərəb, rus, fransız, ispan, kürd, sorani, fars, indoneziya, bosniya, alban və makedon dillərində fəaliyyət göstərir.

Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) iqtidara gəldikdən sonra AA və Türkiyə Radio və Televiziya Qurumunun (TRT) hər ikisi idarəetmə xəttini daha yaxşı əks etdirmələri üçün yenidən təşkil olundu. 2016-cı ilə aid bir akademik məqaləyə görə, "bu ictimai xəbər istehsalçıları, xüsusən də AKP hökumətinin ən son dönəmində partiya rəhbərliyi ilə yaxın olan kiçik bir şəbəkənin məmurları tərəfindən idarə olunub."

Anadolu agentliyi Avropa Xəbər Agentlikləri Alyansının (EANA) fəal üzvüdür.

## İstinadlar
Deva Kassel

**Deva Kassel** (; ) — Fransa-İtaliya modeli, media şəxsiyyəti və aktrisası. *"Cartier"* və *"Dior"* şirkətlərinin səfiridir.

## İlk illəri
Deva Kassel Monika Beluççi və Vensan Kasselin qızıdır. Kassel 12 sentyabr 2004-cü ildə Romada doğuldu, lakin Paris və Rio-de-Janeyro şəhərlərində böyüdü. Səlis şəkildə fransız və italyan dillərinində danışa bilən Kasselin Leonie adında balaca bacısı var. Kassel 5 dildə danışa bilir.

## Karyera

### Model
Cassel modellik debütünü 2021-ci ildə *"Dolce & Gabbana"*da etmişdir. Həmçinin 2021-ci ildə anası Monika Belluççi ilə birlikdə *"Vogue Italia"* jurnalının iyul ayı buraxılışının üz qabığında yer aldı. 2020-ci ildə *"Dolce & Gabbana"*nın qoxu kampaniyasında, 2022-ci ildə isə gözəllik kampaniyasında yer almışdır. 2023-cü ildə *"Dolce & Gabbana"*nın qoxu əlavəsində və gözəllik kampaniyasında rol almışdır. 2024-cü ildə isə *"Dior Beauty"* görünüş kampaniyasında rol aldı.

### Aktrisa
Kassel aktrisalıq debütünü müstəqil film *"Gözəl yay"*da () etmişdir və *"[[Netflix]]"* serialı *"Leopard"*da () yer alacaq.

## İstinadlar
Mayka

**Mayka** yaxud **atlet** — qolsuz və ya qısayollu alt köynəyi yaxud alt paltarı, həmçinin yay köynəyi və idman köynəyi. Alt paltarı kimi əsasən ağ rəngdə olur və daha çox ağ rəngə üstünlük verilir, lakin fərqli rənglərdə də mövcuddur. Əsasən yundan və pambıqdan tikilir. **Mayka** alt paltarıdır, **atlet** isə yay köynəyi və idman köynəyi kimi istifadə olunur və fərqli rənglərdə mövcuddur.
Atlet

**Atlet** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Atlet yaxud mayka — alt geyimi.
* Atletçi — atletika idman növləri ilə məşğul olan şəxs.

## Həmçinin bax
* Atletika
Gerli Padar

**Gerli Padar** (  ) estoniyalı müğənni və aktrisa. O, 2007 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Estoniyanı təmsil etmişdir. O, 2001-ci ildə Estoniya adına Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qalib gələn Tanel Padarın bacısıdır.

## Karyera
Padar bir neçə məşhur Estoniya musiqili filmlərində rol alıb, o sıradan "Kabaret" filmində Salli, "Şahmat" filmində Florensiya və "Detektiv Lotte" filmində Lotte rollarını ifa edib. Müğənni karyerasında isə 2011-ci ildə  solo albomunu buraxdı. Padar Estoniyanı 2007 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində " Partners in Crime "  mahnısı ilə təmsil edib, lakin finala vəsiqə qazana bilməyib və 33 xal qazanıb. 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində isə Estoniya üzrə 5 münsifdən biri olub.

O, 2018-ci ildə də Avroviziya yarışmasına qatılmaq üçün Estoniyanın milli seçim turlarında yenidən iştirak etmişdi və Eliis Parna ilə birlikdə finalda sonuncu olan  mahnısı ilə yarışmışdı.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

*
Autofaqiya

**Autofaqiya** (hərfi mənada: **özünüyemə**, , auto — "özü" və  — "yemək") — hüceyrənin daxili komponentlərinin onun lizosomlarının və ya vakuollarının içərisinə çatdırılması və onlarda deqradasiyaya uğraması prosesi. Hüceyrənin lazımsız və ya disfunksional komponentlərini məhv edən təbii və nizamlı mexanizmdir. Hüceyrə ölümünün autofaqik növündə hüceyrənin bütün orqanoidləri həzm olunur və yalnız makrofaqlar tərəfindən udulan hüceyrə tullantısı qalır.

## Otofaqiyanın tənzimlənməsi
Autofaqiya normal şəraitdə istənilən normal hüceyrənin həyatını müşayiət edir.

Hüceyrələrdə autofaqiya proseslərini gücləndirmək üçün əsas stimullar ola bilər:

* qida çatışmazlığı;
* sitoplazmada zədələnmiş orqanoidlərin olması;
* sitoplazmada qismən denaturasiya olunmuş zülalların və onların aqreqatlarının olması.

Aclıqdan başqa, autofaqiya oksidləşdirici və ya tokisiki stress nəticəsində də yarana bilər. Autofaqiyanı tənzimləyən genetik mexanizmlər hazırda maya göbələyində ətraflı şəkildə öyrənilir. Beləliklə, autofaqosomların əmələ gəlməsi üçün Atg-ailəsinin çoxsaylı zülallarının (autofaqosoma bağlı zülallar) aktivliyi tələb olunur. Bu zülalların homoloqları məməlilərdə (insanlar da daxil olmaqla) və bitkilərdə aşkar edilmişdir.

## Normal və patoloji proseslərdə autofaqiyanın əhəmiyyəti
Autofaqiya hüceyrələri lazımsız orqanoidlərdən, eləcə də bədəni lazımsız hüceyrələrdən təmizləmə yollarından biridir. Autofaqiya embriogenez prosesində, özünüproqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü baş verən zaman xüsusilə vacibdir. Hal-hazırda, autofaqiyanın bu variantı daha çox kaspazdan asılı olmayan apoptoz adlanır. Bu proseslər pozulursa və məhv edilmiş hüceyrələr çıxarılmazsa, embrion çox vaxt həyat qabiliyyətinə malik olur.

Bəzən autofaqiya sayəsində hüceyrə qida və enerji çatışmazlığını kompensasiya edərək normal fəaliyyətinə qayıda bilir. Əksinə, autofaqiya proseslərinin intensivləşməsi vəziyyətində hüceyrələr məhv edilir və bir çox hallarda onların yerini birləşdirici toxuma tutur. Bu cür pozğunluqlar ürək çatışmazlığının səbəblərindən biridir. Ölü hüceyrələrin hissələri çıxarılmasa, autofaqiya prosesindəki pozğunluqlar iltihaba səbəb ola bilər.

Autofaqiya pozğunluqları miopatiyaların və neyrodegenerativ xəstəliklərin inkişafında xüsusilə böyük rol oynayır. Beləliklə, Alzheimer xəstəliyində, beynin təsirlənmiş bölgələrində neyronların proseslərində hüceyrə orqanına daşınmayan və lizosomlarla birləşməyən yetişməmiş autofaqosomların yığılması var. Mutant huntinqtin və alfa-sinuklein — neyronlarda yığılması müvafiq olaraq Hantinqton və Parkinson xəstəliyinə səbəb olan zülallar şaperonun autofaqiyası ilə qəbul edilir və həzm olunur və bu prosesin aktivləşməsi onların aqreqatlarının neyronlarda əmələ gəlməsinin qarşısını alır .

## Tədqiqat tarixi
2016-cı ildə Stokholmda yapon alimi Yoşinori Oşumi autofaqiya mexanizmlərinin kəşfi və tədqiqinə görə fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. .

## İstinadlar
Kristian de Dyuv

**Kristian Rene de Dyuv** (; ) — belçikalı sitoloq və biokimyaçı, "hüceyrənin struktur və funksional təşkilinin kəşfinə görə" 1974-cü ildə fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı (Albert Klod və Corc Palade ilə birgə).

Fəlsəfə doktoru (1945), Luven Katolik Universitetinin (1985-ci ildən) və Rokfeller Universitetinin (1988-ci ildən) fəxri professoru. Belçika Kral Elmlər və İncəsənət Akademiyasının üzvü (ARB; 1975, 1963-cü ildən müxbir), ABŞ Milli Elmlər Akademiyası (1975), Fransa Elmlər Akademiyası (1978), London Kral Cəmiyyəti (1988) və Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin (1991) əcnəbi üzvü .

## İstinadlar
Məlikcahan xanım

**Məlikcahan xanım** (; ), "**Məhdi-Ülya**" () ləqəbli — Məhəmməd şah Qacarın xanımı, Nasirəddin şah Qacarın anası. Məhəmmədqasım xan Qovanlı-Qacarın qızı idi. 1819-cu ildə Məlikcahan vəliəhdlə evləndi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təhlükəsizlik teatrı

**Təhlükəsizlik teatrı** — faktiki təhlükəsizliyi təmin etmək yerinə daha çox təhlükəsizlik təəssüratı yaratmaq təcrübəsi. Termin ilk olaraq Brüs Şayner tərəfindən istifadə edilmişdir.  O vaxtdan bəri media və ictimaiyyət tərəfindən, əsasən də Nəqliyyat Təhlükəsizliyi Administrasiyası haqqındakı müzakirələrdə geniş şəkildə istifadə edilmişdir.

Təhlükəsizlik teatrı taktikasının istifadəsi iddia edilən diskriminasiya və potensial iqtisadi çatışmazlıqların müzakirəsini əhatə edən bir qədər mübahisəli mövzudur. Buna görə də bu termin mənfi məna daşıyır və tənqid vasitəsi kimi istifadə olunur.

Təhlükəsizlik teatrının tənqidləri tərəfindən şübhə altına alınan təcrübələrə hava limanındakı təhlükəsizlik kimi tədbirlər daxildir.

## İstinadlar
Electronic Frontier Foundation

**Electronic Frontier Foundation** (EFF) və ya **Elektron Sərhəd Fondu** — San-Fransiskoda yerləşən beynəlxalq qeyri-kommersiya rəqəmsal hüquqlar fondu. Fond 10 iyul 1990-cı ildə Con Qilmor, Con Perri Barlou və Mitç Kapor tərəfindən elektron vətəndaş azadlıqlarını təşviq etmək üçün yaradılmışdır.

EFF məhkəmədə hüquqi müdafiə üçün vəsait təmin edir, amicus curiae brifinqləri təqdim edir, fərdləri və yeni texnologiyaları hüquqi təhdidlərdən müdafiə edir, hökumətin sui-istifadəsini ifşa etmək üçün çalışır, hökumətə və məhkəmələrə bələdçilik edir, siyasi aksiyalar və kütləvi göndərişlər təşkil edir, şəxsi azadlıqları və onlayn vətəndaş azadlıqlarını qoruduğuna inandığı bəzi yeni texnologiyaları dəstəkləyir, müvafiq xəbər və məlumatların bazasını və internet saytlarını idarə edir, şəxsi azadlıqları və ədalətli istifadəni poza biləcəyinə inandığı potensial qanunvericiliyə nəzarət edir və ona etiraz edir və qanunsuz hesab etdiyi patentləri ləğv etmək niyyəti ilə sui-istifadə edən patentlərin siyahısını tələb edir.
## İstinadlar
Əs-Sirətun-Nəbəviyyə

**Əs-Sirətun-Nəbəviyyə** (; ) — Məhəmməd ibn İshaqın Məhəmməd peyğəmbərin həyatı haqqındakı əsəri.

## Əsərin məzmunu
Bu kitab Məhəmməd peyğəmbərinin həyatı haqqında yazılmış ilk əsərdir. Başqa sözlə, Məhəmməd peyğəmbərin həyatı haqqında qələmə alınan və bizə gəlib çatan əsərlərin ən qədimi hesab olunur. Məhəmməd ibn İshaqın qələmə aldığı bu əsər, əsrlərdir ki, tarixçilərin istinad mənbəyi olmuş və olmaqdadır. Əsər iki cilddən ibarətdir. Əsər "həzrət Məhəmmədin Əbul-bəşər Adəm peyğəmbərə qədər olan söykökü" ilə başlayır və "İslam peyğəmbərinin kəfənlənməsi və dəfni" adlı başlıqla bitir.

## Müəllifi
İbn Hişamın sirəsi adı ilə tanınan bu kitab, mədinəli Məhəmməd ibn İshaqın qələmə aldığı tarix kitabıdır ki, sonralar Əbdülməlik ibn Hişam onun üzərində işləmiş, müəyyən ixtisarlar və əlavələr etmişdir. İbn Hişamın özü də kitabın müqəddiməsində qeyd edir ki, o, sadəcə Məhəmməd peyğəmbər və onun əcdadları ilə əlaqəsi olmayan bir sıra mətləbləri ixtisar etmiş, qalan hissələri isə olduğu kimi saxlamışdır. Həmçinin, bir çox məqamlarda İbn İshaqın rəvayət etdiyi mətləblərdən sonra özü də şərhlər qeyd etmiş, müəyyən bir fikri isbat və ya rədd etməyə çalışmışdır.

## İbn Hişam

Əbu Məhəmməd Əbdülməlik ibn Hişam Bəsrə şəhərində böyüyüb boya-başa çatmışdır. Tarixçilər onun doğum tarixini qeyd etməmişlər. Vəfat tarixinə gəlincə, bu barədə fikirayrılığı mövcud olsa da söylənilənlərdən belə nəticə çıxarmaq mümkündür ki, Əbu Məhəmməd Əbdülməlik ibn Hişam hicri-qəməri 213–218-ci illər arasında vəfat etmişdir. İbn Hişam uzun illər Bəsrədə yaşayıb bu şəhərin alimlərindən dərs aldıqdan sonra Misirə səfər etmişdir. Orada Şafei və başqaları ilə görüşmüş, onlardan da çox sayda hədis və şeirlər öyrənmişdir.

## Məhəmməd ibn İshaq

Əbu Abdullah Məhəmməd ibn İshaq hicri 85-ci ildə Mədinə şəhərində dünyaya göz açmış, hicri 150-ci və ya 153-cü ildə Bağdad şəhərində dünyadan köçmüş və "Xızran" məzarlığında dəfn edilmişdir. Bağdada səfər edərkən dövrün xəlifəsi Mənsur Abbasinin görüşünə getmiş və bu görüş onun Bağdadda qalmasına, habelə bir qrup tarixçinin dediyinə görə, bu kitabın yazılmasına səbəb olmuşdur.

## Tərcüməsi
Bu əsər 2012-ci ildə Şahin Yəhyayev tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. Tərcümə edilmiş əsərin redaktoru Mətanət Hüseynovadır. Kitabın nəşrinə Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin 01 sentyabr 2010-cu il Dk-564/H saylı məktubu ilə icazə verilmişdir.

## Digər əsərləri
İbn Hişamın başqa əsərləri də vardır ki, onlardan bəziləri, o cümlədən, "Ticanul-muluk" və "Mərifətu mulukuz-zəman" adlı əsərləri Misirdə nəşr edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Çvi

**Çvi** və ya **tvi** — Akan dilinin ləhcələrindən biri. Bu, bəzən ya ayrıca dil kimi, ya da iki ləhcə kimi qəbul edilir: Aşanti-çv və Akvapim-çwi. Qanada Akvapim, Aşanti, Açem, Dençira, Akvamu və Akan mənsubiyyətinə daxil olan digər xalqlar arasında yayılmışdır. Kva ailəsinin Akan dilləri qrupuna aiddir.

Danışanların sayı təxminən 1 milyon nəfərdir.

## Yazısı
Cvi dili latın əlifbası ilə yazılmışdır.

Standart latın əlifbası ilə müqayisədə iki əlavə hərf istifadə olunur: Ɛ və Ɔ. Bundan başqa, C, J, Q, V, X və Z hərfləri yalnız alınma sözlərdə istifadə olunur.

## Fonologiyası
Bütün digər Akan dilləri kimi, çvi də əhəmiyyətli palatalizasiya, sait harmoniyası və ton kaskadı ilə xarakterizə olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* J.E. Redden and N. Owusu (1963, 1995). *Twi Basic Course*. Foreign Service Institute (Hippocrene reprint). ISBN 0-7818-0394-2
* Obeng, Samuel Gyasi. (2001). *African anthroponymy: An ethnopragmatic and norphophonological study of personal names in Akan and some African societies*. LINCOM studies in anthropology 08. Muenchen: LINCOM Europa. ISBN 3-89586-431-5.
* F.A. Dolphyne (1996) *A Comprehensive Course in Twi (Asante) for the Non-Twi Learner*. Ghana University Press, Accra. ISBN 9964-3-0245-2.
* William Nketia (2004) *Twi für Ghana: Wort für Wort.* Reise Know-How Verlag, Bielefeld. ISBN 3-89416-346-1. (In German)

## Xarici keçidlər
* Twi Language Resources
* USA Foreign Service Institute Twi basic course 
* Twi Poem
* Watch Twi Music Videos
* Prayer in Twi used by Ghanaians of the Baha’i Faith
Ləhcə

**Ləhcə** — eyni dilin digər ləhcələrinə məlum olmayan bir sıra ümumi hadisələrlə bir-birinə bağlı olan şivə qrupunu (və hətta dialektləri) birləşdirən bir dilin böyük bir bölməsi.

Məsələn, məlumat XIX–XX əsr terminologiyasına görə, Kursk və Ryazan dialektlərinə əsaslanan rus dilinin Böyük Novqorod ləhcələr qrupu – Şimali Böyük rus və Cənubi Böyük rus ləhcələrinini mənşəyi budur.

## İstinadlar
Akvamu

**Akvamu** — Qananın cənubunda, Birim, Densu və Volta çayları arasında, Akra şəhərinin şimalında yaşayan xalq. Sayları 70 mindən çoxdur.

## İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatda kiçik maldarlıq və əkinçilik üstünlük təşkil edir; Əsas bitkilər qarğıdalı, darı, sorqo, banan, yams, manyok, düyü və kakaodur .

## Sosial təşkilat
Ənənəvi sosial təşkilat kənd və böyük ailə icmalarıdır. Ənənəvi həyat, maddi mədəniyyət və sosial institutlar Aşanti xalqınındakına yaxındır.

Qohumluq hesabı patrilateralizm izləri ilə matrilinealdır.

## Dili
Akvapim kimi Akvamu da akan dillərinə daxil olan çvi-fanti idiomlarından birini danışır.

## Dini
Hazırda akvamuların əksəriyyəti protestantlığı qəbul edir, bəziləri katolikliyə, bəziləri isə ənənəvi inanclara sadiqdirlər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Попов В. А. Акваму // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
* Абрамов В. В. //Африка. Энциклопедический справочник в 2-х томах. Т.1 / Глав. ред. А. Громыко . М., 1986.
Açem

**Ahem**, həmçinin **açim** və ya **akim** — Qanada yaşayan xalq, akanların subetnik qrupu. Onlar dörd qrupa bölünürlər: açem aşanti, açem abvakva, açem kotoku, açem bosom.

Onlar ənənəvi inanclara sadiqdirlər, bəziləri protestant və katolikdir.

Rəvayətə görə, açemlər indiki Qana ərazisində firavan və nisbətən müstəqil dövlət qurmağı bacaran cəsur döyüşçülər idi.

## İstinadlar
Akvapim

**Akvapim** (hərfi mənada "min qul") — Qanada yaşayan xalq. Sayları 650 min nəfərdir (1992-ci ilə qədər). Akvim, aşanti və açem dillərində (çvi dilinin dialektləri) danışırlar. Akvapim dili Qananın rəsmi dillərindən biridir.

## Yaşayış zonası
Onlar Qananın cənubunda, Akkranın şimalındakı Akvapim təpələrində, Volta və Denvu çayları arasında üstünlük təşkil edirlər.

## Dini
Qananın Akvapim təpələri regionunda bölgəsindəki XIX əsrdə fəaliyyət göstərmiş Avropa missionerləri sayəsində hakim din xristianlıqdır (presviterian və metodist).

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* Попов В. А. Аквапим // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998. С. 23.
* Матвеева И. Гана. Обзор // Вокруг света. — 2007. — № 7. — С. 30.

## Xarici keçidlər
* аквапим на сайте западной африки
* аквапим на сайте народы мира
* аквапим на Ethnologue: Languages of the World*, 15th edition. SIL International.*
Aşanti (xalq)

**Aşanti** və ya **aşantililər** (özünüadlandırma: *Asantefo*, *Asante*; "müharibə üçün birləşmiş" deməkdir) — Akan qrupuna aid xalq. Qananın mərkəzi regionlarında yaşayırlar. Əhalisinin sayı 3,3 milyon nəfərdir.

## Dil
Onlar Volta-Konqo qrupunun Niger-Konqo makroailəsinin kva alt qrupuna aid olan çvi dilində danışırlar. XIX əsrdə xristian missionerləri latın qrafikası əsasında yazı dili yaratmışdılar.

## Mədəniyyəti

### Evlər
Ənənəvi evləri planda dördbucaqlı, gillə örtülmüş taxta dirəklərdən düzəldilmiş, döşəməsi torpaq və dam örtüyü palma yarpaqları, ot və ya dəmir və şiferlə örtülmüşdür.

### Geyimləri
Ənənəvi geyimlər *kente* və *adinkra* (xüsusi damğalarla naxışlanmış ornamentli bayram kente) adlanır.

### Mətbəxi
Yemək əsasən bitki mənşəli (müxtəlif sıyıqlar, xörəklər, qaynadılmış və bişmiş tərəvəzlər, ədviyyatlı yeməklər və palma yağı ilə tərəvəzlər), həmçinin ət və balıqdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ашанти / Попов В. А., Григорович Н. Е. // Анкилоз — Банка [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 590–591. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 2). — .
* 
* Ашанти / Шпажников Г. А. // Народы мира. Энциклопедия / под науч. ред. Л. М. Минца; науч.-ред.совет: А. О. Чубарьян, А. А. Фурсенко и др. — М. : ОЛМА Медиа Групп, 2007. — 640 с. — .
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Язык ашанти в базе данных Ethnologue 
* Искусство Берега Слоновой Кости. Мириманов В.Б. Искусство тропической Африки
Akan dilləri

**Akan dilləri** — Akan xalqının dilləri. Kva dil qrupunun bir hissəsidir. Mərkəzi və cənub Qanada yayılmışdır. Natiqlərin sayı 8 milyona yaxındır (1995-ci ilin məlumatı).

Əvvəllər "akan" termini elmi ədəbiyyatda və daha geniş mənada indiki akan xalqlarının adında qorunan kva linqvistik icmasının tano (Volta-Komoe) qolunu təyin etmək üçün istifadə olunurdu. Digər tərəfdən, "akan" termini də "çvi" icmasını, "çvi" isə əksinə, bütün çvi-fanti klasterini təyin etmək üçün istifadə edilmişdir.

## Əlavə ədəbiyyat
* Christaller J. A grammar of the Asante and Fante language called Tshi. Basel, 1875;
* Попов В. А. Язык чви (тви) в современной Гане // Народы Азии и Африки. 1983, № 6;
* Dakubu K.M.E., Esther M. (eds.) The Languages of Ghana. New York, 1988;
* Dolphyne F.A. The Akan (Twi-Fante) Language. Its Sound System and Tonal Structure. Accra, 1988;
* Akan Language Committee. Akan Orthography. Spelling Rules. Accra, 1995.
* Greenberg J. The languages of Africa. 2nd ed. Bloomington, 1966;
* Westermann D., Bryan M. Languages of West Africa. 2nd ed. L., 1970;
* African languages. An introduction. Camb., 2000.

## İstinadlar
Kva

**Kva**, həmçinin **Yeni Kva** və ya **Qərbi Kva** — Niger-Konqo makroailəsinə daxil olan dillər ailəsi. Qərbi Afrikanın cənub-mərkəzi hissəsində yayılmışdır: Kot-d'İvuarın cənub-şərqində, cənubda və Qananın mərkəzində, Toqo və Beninin cənubunda yayılmışdır. Ailəyə başqaları ilə yanaşı, Akan dilləri də daxildir.

## Yazısı
Bəzi kva dilləri üçün yazı ortada missionerlər tərəfindən təqdim edilmişdir. Latın əlifbasına əsaslanır və XIX əsrdə yaradılmışdır. İbtidai məktəblərdə bir çox dillər tədris olunur, tədris və dini ədəbiyyat, əfsanələrin qeydləri var. Radio yayımı, mətbuat və bədii ədəbiyyat əsas dillərdə nəşr olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Bennett, Patrick R. & Sterk, Jan P. (1977) 'South Central Niger-Congo: A reclassification'. *Studies in African Linguistics*, 8, 241–273.
* Hintze, Ursula (1959) *Bibliographie der Kwa-Sprachen und der Sprachen der Togo-Restvölker (mit 11 zweifarbigen Sprachenkarten)*. Berlin: Akademie-Verlag.
* Stewart, John M. (1989) 'Kwa' // Bendor-Samuel & Hartell (eds.) *The Niger-Congo languages*. Lanham, MD: The University Press of America.
* Westermann, Diedrich Hermann (1952) *Languages of West Africa* (Handbook of African Languages Part II). London/New York/Toronto: Oxford University Press.
* Williamson, Kay & Blench, Roger (2000) 'Niger-Congo' // Heine, Bernd and Nurse, Derek (eds) *African Languages — An Introduction.* Cambridge: Cambridge University press, pp. 11–42.
Yamayka maronları

**Yamayka maronları** — Yamaykada yaşayan xalq. Onlar Yamayka koloniyasında köləlikdən qurtulmuş və adanın dağlıq daxilində, ilk növbədə şərq kilsələrində azad qara insanlardan ibarət icmalar quran afrikalılardan törəmişdilər. İspanların Yamayka üzərində hökmranlığı zamanı (1493–1655) əsarət altına alınan afrikalılar belə qaçqın icmalarını ilk yaradanlar ola bilər. Onlar həmçinin, Syerra-Leonedə kreol etnik kimliyini formalaşdırmışdılar.

## İstinadlar