open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sulutəpə

**Sulutəpə** — Azərbaycan Respublikasının Binəqədi rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunun Biləcəri qəsəbə inzibati-ərazi vahidinin Sulutəpə qəsəbəsi Xocəsən qəsəbə inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir. 2 oktyabr 2006-cı il tarixli 148-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunun Sulutəpə qəsəbəsindən 208 ha torpaq sahəsi Abşeron rayonunun Xırdalan qəsəbəsinə verilmişdir.

## Tarixi
Sulutəpə 1999-cu ildə qəsəbə statusu alıb.

## Coğrafiyası və iqlimi

Sulutəpə qəsəbəsi Abşeron yarımadasının qərbində, Xırdalan şəhəri yaxınlığında yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 17,9 min nəfərdir.

## İqtisadiyyatı
Əhalisi əsasən sənaye müəssisələrində və kənd təsərrüfatında çalışır. Sosial obyektləri vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Suraxanı rayonunun Bülbülə, Binəqədi rayonunun Biləcəri qəsəbələrində və Sulutəpə yaşayış sahəsində görülən abadlıq və quruculuq işləri ilə tanış olmuşdur

## Həmçinin bax
Xocəsən

**Xocəsən** — Azərbaycan Respublikasının Binəqədi rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunun Xocəsən şəhər tipli qəsəbəsi Biləcəri qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu şəhər tipli qəsəbə mərkəz olmaqla Xocəsən qəsəbə inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Tarixi
Xocasən qəsəbəsinin adı tarixdə ilk dəfə V–VI əsrlərdə çəkilmişdir. Qədim İpək Yolunun üstündə yerləşən bu kənd bəzi mənbələrdə Xoca Həsən, bəzilərində isə Hacı Həsən kimi səsləndirilmişdir.

Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, bu kənd XVII əsrdə yaşamış zəmanəsinin tanınmış taciri Xoca Həsənin şərəfinə belə adlandırılmışdı. Tarixçi Sara Aşurbəyli bu kəndin adını "Xocasən" kimi qeyd edib və bunun mənasını ərəblərin dövründə vergi yığan məntəqə kimi göstərib. Qədim İpək yolunun üstündə yerləşən kəndin arxa hissəsi Qobu dağları, ön hissəsi Kiçik və Böyük Daş adlanan dağlarla əhatə olunub. Kənddə üç qəbilə olub: Yarəhmədlilər (Dağıstandan gələnlər); çobanlar (qara Siyəzəndən gələnlər); hamamçılar (Qubadan gələnlər).

Bu kənddə 3 ovdan (su yığıb saxlamaq üçün qurulan yeraltı hovuz) yerləşir. Onlardan biri-Ortalığ adlanan ovdan öz varlığını qoruya bilməsə də digər iki ovdan-Hökməli yolunun üstündə yerləşən Hökməli ovdanı və Hacı Rəsul Ovdanı hal hazırda kəndin ərazisində öz varlığını qoruyub saxlayıb. Kənddən təxminən min metr şimalda (indiki "Pepsi" zavodu yaxınlığında) qədim Şah Abbas karvansarası olub. Bu karvansara 1947-ci ilədək hərbi hissə kimi istifadə olunub. Hərbi hissə oradan köçürüləndən sonra sovet ordusu tərəfindən dinamit qoyularaq partladılıb. Kəndin qədim məscidi də var. Ancaq məscid təmirsiz vəziyyətdədir.

Müxtəlif vaxtlarda kənd və qəsəbə kimi gah ayrıca inzibati ərazi vahidi, gah da Biləcəri qəsəbə inzibati ərazi dairəsinin tərkibində mövcud olmuşdur.

İnzibati ərazi dairəsinə Xocəsən və Sulutəpə qəsəbələri daxildir. Qəsəbələr hal-hazırda tam bir-biri ilə birləşmiş və faktiki olaraq bir qəsəbə olmuşdur.

Xocəsən qəsəbəsinin ərazisi 18 kv. km olmaqla rayon mərkəzindən 9&nbsp;km məsafədə yerləşir. Hər iki qəsəbədə birlikdə qeydiyyatda olan əhalinin sayı 21800 nəfər, faktiki isə 50 000 nəfərdən çoxdur.

Qəsəbədə 3 orta məktəb (103, 217, 313 saylı), 1 uşaq bağçası (328 saylı), 1 səhiyyə müəssisəsi, qəsəbə klubu və 1 kitabxana, 10-a yaxın sənaye müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda “Stend Atıcılığı İdman Komleksi” və Bakı Beynəlxalq Avtovağzalıda qəsəbə ərazisində yerləşir.

Qəsəbə ərazisində fəaliyyət göstərən müəssisələrdən sərinləşdirici içkilər istehsalı ilə məşğul olan "Pepsi-cola", "Coca-Cola", "Lider Cola", "Aqua-vita" müəssisələri var.

Qəsəbə ərazisində Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş xocəsənlilərin xatirəsinə inşa edilmiş abidə kompleksi mövcuddur.

Binəqədi Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Xocəsən qəsəbəsi inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi 1999-cu ildə yaradılmış, işçilərinin sayı 5 nəfərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bakının bir hissəsini Xocəsənə köçürəcəklər 
* http://www.binegedi-ih.gov.az/az/page/165.html

## Həmçinin bax
Gürgən (Azərbaycan)

**Gürgən** — Azərbaycan Respublikasının Pirallahı rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər tipli qəsəbə.

## Coğrafiyası və iqlimi
Abşeron yarmadasının şərqində, Xəzər dənizinin sahilində, Bakı-Pirallahı avtomobil yolunun kənarında yerləşir.

Quru subtropik iqlimə malikdir.

## Adının mənşəyi
Gürgan sözü fars və tat dilərində canavar mənasını verən "gürg" sözü ilə bağlıdır. Cəm şəkilçisi -an ilə birlikdə, qəsəbənin adı bu dillərdən "canavarlar" kimi tərcümə olunur.

## Tarixi
Gurgan qəsəbəsi Xəzər dənizi sahilində, Abşeron yarımadasındadır. Qəsəbə Zirə kəndindən ŞƏRQ-də yerləşən Gurgan burayonunun adı ilə adlandırılmışdır. Qədimdə bu ərazidə Gurgan Şəhəri olmuşdur. Xəzər dənizinin suyunun qalxması ilə Şəhər suya qərq olmuş, sonralar suyun səviyyəsinin enməsi ilə yenidən üzə çıxmışdır. Zirədən Şərqə gedən qədim yol Gurgan yolu, yaxınlıqdakı üzümlüklər isə Gurgan bağları adlanır. Şəhər girgan tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Girganlar Xəzərin cənub-q. sahilində yaşamışlar. Belə ehtimal edilir ki, girganların müəyyən hissəsi Xəzər sahili boyu hərəkət etmiş və Abşeronda məskunlaşmışlar.

## İstinadlar
Azərbaycanca Vikipediya

**Azərbaycanca Vikipediya **— Vikipediyanın Azərbaycan dilində olan bölməsi.   tarixi etibarilə — Azərbaycan dilində olan Vikipediyada **** məqalə var.

25 mart 2014-cü ildə Azərbaycanca Vikipediyada məqalələrin sayı 100,000-i keçmiş və beləliklə bu layihə Vikipediyanın 10,000+ bölməsindən 100.000+ bölməsinə keçmişdir.

## Azərbaycanca Vikipediya

2004-cü ilin yanvarından **az.wikipedia.org** ünvanında Azərbaycan dilində Vikipediya fəaliyyətə başlamışdır. Buna Azərbaycanın açıq onlayn ensiklopediyası kimi də baxmaq olar. Azərbaycan Vikipediyasındakı məqalələrin sayı dayanmadan artmaqdadır.

### Məqalə sayı
* 2 iyun 2002 — Azərbaycan dilində Vikipediyanın bölməsi yaradılmışdır.
* 9 mart 2007–5,000 məqalə
* 22 iyul 2007–10,000 məqalə
* 6 dekabr 2009 — saat 16:00-da Bakı şəhərində Azərbaycan Vikipediyası istifadəçilərinin ilk görüşü keçirilmişdir.
* 29 iyul 2011–75,000 məqalə (5,819 məqalə ərəb əlifbasında).
* 17 sentyabr 2012–90,000 məqalə
* 10 mart 2014 — 
* 25 mart 2014 — Azərbaycanca Vikipediyada məqalələrin sayı 100,000-i keçmiş və beləliklə bu layihə Vikipediyanın 10,000+ bölməsindən 100,000+ bölməsinə adlamışdır.
* 14 aprel 2015–95,873 məqalə (bütün ərəb əlifbasında məqalələr silinmişdir)
* 22 iyul 2015 — Azərbaycan dilində ərəb əlifbasında ayrı Vikipediya yaradılmışdır.
* 29 oktyabr 2015–100,000 məqalə
* 24 sentyabr 2019–150,000 məqalə
* 10 may 2024–200,000 məqalə

## Vikipediyaçıların görüşləri

### İlk görüş

Azərbaycanca vikipediyaçılar arasında ilk görüş 6 dekabr 2009-cu ildə Qafqaz Media Tədqiqatları Mərkəzinin İçərişəhərdə yerləşən ofisində baş tutmuşdur. Görüşdə Vikipediyamızın 4 fəal istifadəçisi və bir proqram mütəxəssisi iştirak etmişdir.

### I Milli Vikipediya Forumu

## Loqo

Wikipedia-logo-v2-az.png|rəsmi loqo
10mark az.svg|Vikipediyanın 10 illiyi
50000 məqalə-az.wikipedia.png|50 000 məqalə
10000 Ərəb əlifbalı məqalə-az.wikipedia.jpg|Ərəb əlifbasında 10 000 məqalə (qeyri-rəsmi)
AzWiki-logo-100000 article.png|100 000 məqalə
Wikipedia-logo-v2-200k-az-red.png|200 000 məqalə


## İstinadlar

## Həmçinin bax

* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* Azərbaycanca Vikipediya — YouTube kanalı
* Qeyri-rəsmi facebook qrupu
* Vikipediya kollektiv bilik mənbəyidir
* Vikipediyada bizə qarşı informasiya savaşı
Darren Heyz

**Darren Heyz** (; ) — müğənni, şair və bəstəkar, Savage Garden duetinin yaradıcılarından biri.

Bəyəndiyi müğənnilər: Prince, The Smiths, Fleetwood Mac, Marvin Gaye, Diana Ross, Duran Duran, Maykl Cekson, Madonna, U2, Eurythmics, Annie Lennox, Dido, Sarah Mclachlan

Darren hələ məktəb illərində məktəb musicallarında çıxış edirdi. Bir neçə zaman sonra isə Darren universitetə qəbul olur. Hələ məktəb illərində bir çox mahnısının yazılmasında Darren’i ruhlandıran – Colby Taylor ilə tanış olur. Ən məşhurlardan biri – "Truly Madly Deeply"
Daniel Jones’la tanışlıqdan sonra Darren musiqiyə görə universiteti yarımçıq tərk edir. Sonra onlar "Red Edge" qrupunu tərk edirlər və öz şəxsi qruplarını – "Savage Garden" qrupunu yaradırlar. İlk uğurlu albom "Savage Garden" (1997) albomu olur.

1999-cu ildə Darren və Daniel San-Francisco’ya, Wallyworld studiyasına gəlirlər. Burada onlar ikinci uğurlu albom – "Affirmation" albomunu yazdırırlar.

2000-ci ilin may ayında "Affirmation" albomunu tanıtmaq üçün dünya turuna çıxan qrup həmin ilin dekabrında böyük uğurla bu turu bitirirlər. Sonuncu konsertləri 12 dekabrda Cənubi Afrika, Keyptaun’da olur. Bu isə Savage Garden qrupunun son anları olur.

İkinci albom buraxılmazdan öncə Daniel publika həyatının ona aid olmadığını düşünüb qrupu tərk etmək istəyir. Buna baxmayaraq, Daniel turun bitməsinə kimi qrupda qalır. Beləliklə, Darren qrupun "üzü" olur, Daniel isə studiyada çalışır. Sonra qrup dağılır.

Darren tətilə ailəsinin yanına Avstraliyaya gedir. Tətildən sonra o, Frisco’ya qayıdır və Wallyworld studiyasında Darren üçün yeni musiqilərin yazılması başlanır. 
İl ərzində Darren 35 mahnı yazır, 12 mahnını isə alboma daxil edir.

2002-ci ilin martında "Spin" adlı albomu işıq üzü görür. İlk single "Insatiable" Avstraliyada qızıl status alır, bütün dünyada isə yüksək pillələrdə yer alır. Single "I Miss You" isə Böyük Britaniyada platin statusu alır.

Avqustun axırında "Too Close For Comfort" –un birinci turu başlayır, Darren’i solo ifaçısı kimi bütün dünyada tanıdır. Tur çox böyük uğurla Yaponiyada dekabrın ortalarında bitir
Qızıl kilsə

**Qızıl kilsə** (erm: Karmiravank) – Türkiyə Cümhuriyyətində, Qars ilinin Ani şəhər xarabalığının 15&nbsp;km Şimalında, *Yağıkəsən* kəndi ərazisində erkən orta əsrlər dövrünə aid kilsə.

Kilsə kiçik bir çayın kənarında, ətrafında heç bir ağac olmayan hündür bir təpənin üstündə inşa edilmişdir. Kilsənin kilometrlərlə uzaqlıqdan görünən konik dam silueti, üfuqdəki dağ və təpələrlə uyğunluq təşkil edərək, əsrarəngiz bir görüntü əmələ gətirir.

Kilsənin tarixiylə bağlı demək olar ki, heç nə məlum deyil. Sadəcə araşdırmaçılar binanın  bir erkən orta əsr abidəsi olduğunu qeyd edirlər. Kilsə, XIX əsrə qədər Yağıkəsən kəndinin kilsəsi olaraq istifadə edilmiş və rəsmi qeydlərdə adı *Surb Astvatsatzin* (Məryəm ana kilsəsi) olaraq qeyd edilmişdir.

1877-ci il Rusiya – Osmanlı  müharibəsində kilsə böyük ziyan görmüş, lakin sonradan dəyən zərər aradan qaldırılmışdır. Keşiş Salatiel Ter Davityanın kilsəni "*öz əlləriylə*" bərpa etməsi haqqında kilsənin giriş qapısı üstündəki kitabədə məluat verilir.

*[[1920]]-ci ildə Yağıkəsən kəndinin əhalisi [[Qərbi Azərbaycan]] ərazisində  qurulan qondarma [[Ermənistan SSR]] ərazisinə köçürülənə kimi kənd bir erməni kənd idi və kilsə də həmin kəndin sakinlərinə məxsus idi. Kəndin əhalisi [[Azərbaycan]]a köçürüldükdən sonra isə kilsə tərk edilib. Lakin abidə günümüzə yaxşı vəziyyətdə çatıb.*

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Kilsənin ümumi planlaşdırılması, X əsr erməni kilsələrini xatırladır. Lakin divar bəzəkləri, kilsənin daha gec bir tarixə, XII əsrin sonu, XIII əsrin əvəllərinə aid olduğunu söyləməyə imkan verir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Ani yaxınlığında orta əsr erməni memarlığının nümunəsi kimi təqdim ediləcək bir əsər axtarılarsa bu heç şübhəsiz Qızıl kilsə olmalıdır.

## Həmçinin bax
* Erməni memarlığı
Çağırış (film, 1976)

**"Çağırış"** () — rejissor Mustafa Akkadın filmi.

## Məzmun

Bu film islam dünyasının tarixində böyük yer tutan Məhəmməd peyğəmbərin yaşadığı dövrü əks etdirir. Filmin əsas mövzusu peyğəmbərin islam dinini insanlar arasında yaymasından ibarətdir. Filmdə Məhəmməd üzü heç göstərilməmişdir. Sadəcə bəzi hadisələr onun gözü ilə verilmişdir.

Filmdə islam dininin yaranması, müsəlmanlığı qəbul edənlərə verilən əzab-əziyyətlər, Məkkədən Mədinəyə hicrət, Bədr və Uhud müharibələri təsvir olunmuşdur.

Cəbrayıl Əleyhissəlamla görüşündən sonra Məhəmməd Kəbə əhlini tək Allaha inanmağa, mövcud olan bütləri sındırmağa dəvət edir. Amma Kəbənin tanınmış şəxsləri Məhəmmədin sözlərinə qulaq asmırlar. Allahdan gələn vəhydən sonra Məhəmməd öz ordusu ilə məkkəlilərə qarşı savaşa başlayır. Bu vuruşmadan sonra Kəbə əhalisi də onun peyğəmbərliyini və Allahın elçisi olmasını qəbul edir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** H.A.L. Kreiq
:**Rejissor:** Mustafa Akkad
:**Operatorlar:** Səid Beyker, Cek Hildyard, İbrahim Salam
:**Bəstəkar:** Moris Jarr
:**Montaj edənlər:** Con Blum, Hüseyn Əfifi
:**Prodüserlər:** Mustafa Akkad, Harold Bak, Məhəmməd Sənusi

### Rollarda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Çöl aslanı (film, 1981)
Suraxanı (içki)

**Suraxanı** — Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.

Bu suyun mənbəyi Bakı şəhərinin şimal-şərqində Abşeron yarımadasının Suraxanı kəndində (qəsəbəsində) yerləşir. Hidrogen-kükürdlü müalicəvi su olub minerallaşması 5,4–9,3 q/l-dir. Gündəlik debiti təqribən 30 min. litrdir.

## Həmçinin bax
Şərbət

**Şərbət**  – içki

## Hazırlanması

Şərbətlərin hazırlanmasında şəkər, ətirli-ədviyyəli bitkilər, meyvə-giləmeyvə, qaynadılıb soyudulmuş və ya buzdan istifadə edilir.Bəzi şərbətlərə boymadərən, bədmüşk və qızılgüldən çəkilmiş gülab əlavə edilir.

Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında qəndab, xoşab, səhləb, iskəncəbi, ovşala (oşara), xoşab, kimi sərinləşdirici içkilərdən də istifadə edilir. Əgər şərbət süfrəyə ağzı enli su qrafinlərdə və bardaqlarda verilirsə, onda şərbətə buz tikələri salmaq olar, butulka və ağzı dar qrafinlərdə verildikdə isə şərbəti əvvəlcədən soyuducuda saxlayıb soyudurlar. Şərbətlərin dadını yaxşılaşdırmaq üçün onlara limon turşusu və ya limon şirəsi əlavə edilir.

Şərbətlərin tərkibində 60 %dən az olmayaraq şəkər olur. Meyvə-giləmeyvə şərbətləri təbii və süni olur. Şərbətləri hazırlamaq üçün meyvə-giləmeyvə ekstraktlarından da istifadə edilir.

Şərbətlərdən albalı şərbəti, qızılgül şərbəti, ərik şərbəti, innab şərbəti, yubiley şərbəti, gül-nar şərbəti, limon şərbəti, meyvə şərbəti, nar şərbəti, nanəli şərbət, heyva şərbəti, reyhan şərbəti, sumaq şərbəti, turşəng şərbəti, çuğundur şərbəti, şəkər şərbəti və s.-ni göstərmək olar.
Gülab

**Gülab**  - Azərbaycanda qida məhsullarının hazırlanmasında (əsasən içkilərin və müxtəlif xörəklərin), toy və ziyafət məclislərində, qonaq qəbul edildikdə, isti günlərdə müxtəlif içkilərə qatılaraq susuzluğu yatırmaq üçün içilir.

## Ümumi məlumat

Gülab ayrıca içilən içki deyildir. Ondan yeyilən və içilən qidaların ətirli olması üçün istifadə edilir. Dörd kiloqram qızılgüldən altı litr əla keyfiyyətli gülab alınır. 

## Tərkibi

Bu içkidən 6 litrt hazırlamaq üçün aşağıdakı ərzaqlar lazımdır:

Qızılgül ləçəyi – 4 kq, su – 6 litrdən çox.

## Hazırlanma qaydası
Gülab çəkməkdən ötrü qızılgülü dərib, adi mis qazanın içərisinə yığır və gülün üst səthindən azacıq yuxarı qalxmaq şərtilə su tökürlər. Qazan ocağın üstünə qoyulur. Sonra qazanın ağzına gildən və ya misdən hazırlanmış əngənək adlanan qabı çevirib kip bərkidilir. Boş qalan yer səliqə ilə xəmirlənir. Bundan sonra əngənəyin böyründəki deşiyə, təxminən 1-1,5 metr uzunluğunda qamış (plasmas və ya xüsusi metal boru) taxılır. Qamışın (plasmas və ya xüsusi metal borunun)  o biri başı isə soyuq suyun içərisinə qoyulmuş güyümün ağzına taxılır və ağacdan qayrılan "top" adlanan əşyanın deşiyinə bənd edilir.
Bu əməliyyat qurtarandan sonra qazanın altı yandırılır və qızılgül qaynadılır. Beləliklə, qaynamaqda olan suyun buxarı əngəyinin və topun deşiyinə bənd edilmiş qamışın içərisindən keçərək  güyümün içərisinə dolur və burada güyümün soyuq divarlarına toxunaraq gülaba çevrilir.
Çiləmə

**Çiləmə** - Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim uşaq oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat

Bu oyunu əsasən oyunçuların sayı çox olduğu hallarda uşaqlar dəstələrə bölünərək oynayırlar. Lakin oyunçular yetərsay olmadıqda uşaqlar bu oyunu dəstələrə bölünmədən, sanama üsulu ilə öz aralarında da keçirilir. Hətta kiçik yaşlı uşaqlar bu oyunu iki uşaq  aralarında növbə ilə topu çiləməklə oynayırlar. Hələ indiki müasir toplar istehsal olunmadığı bir dövrdə bu məqsədlə at və iri buynuzlu heyvanların xırda tükündən (yunundan) kos (top) hazırlayardılar.

## Oyunun  qaydaları

Əvvəlcə dəstəbaşılar seçilir. Dəstəbaşı iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumin razılığı ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk  və ya sanama üsulu  ilə seçirlər. Dəstələrə bölünərək oynanılan bu oyunu başlamaq üçün halay yolu ilə uşaqlar dəstələrə bölünürlər.

Oyuna başlamazdan əvvəl dəstələr bir-birindən 3-4 metr aralı dayanır. Sanama yolu ilə dəstələrdən biri oyuna başlayır. Oyuna başlayacaq dəstənin bir üzvü dəstələr arasında, tam ortada dayanır. Sağ əlində tutduğu topu azca yuxarı ataraq növbə ilə sağ və sol ayaqlarında top yerə düşənə qədər çiləyir. Əgər top yerə düşərsə həmin dəstə estafeti digər dəstəyə verir. Oyun beləcə davam edir. Hansı dəstənin oyunçusu daha çox top çiləyərsə o dəstə hesabda irəlidə olar.
Nüsrətəddin Arslan Aba

**Nüsrətəddin Arslan Aba Xassbəy** (?-1174) — Əmir Ağsunqurun oğlu, Marağanın, sonra Azərbaycanın hakimi.

## Həyatı
Nüsrətəddin Xassbəy Arslan Aba Ağsonqurlu hökmdarı [1133–1174], Marağa hakimi Ağsonqurun oğludur. 1161/62-ci ildə Şəmsəddin Eldənizin vassalı kimi onun Gürcüstana hərbi səfərində iştirak etmişdi.

Eldənizlilərin tabeliyindən qurtarmaq maqsədi ilə Nüsrətəddin Xassbəy mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxan feodal hakimləri müdafiə edir və atabəyi olduqu Səlcuq şahzadəsi Mahmudun sultan elan olunmasına çalışırdı. Məhz buna görə də Marağaya hücuma keçən Eldənizlilər Nüsrətəddin Xassbəyi hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb, yerinə oğlu Əlaəddin Körpə Arslanı təyin etdilər.

## Hakimiyyəti
Nüsrətəddin Arslan Aba 1133-cü ildən 1174-cü ilədək Azərbaycanın hakimi olmuşdu.

## Ədəbiyyat
*
Kosa

**Kosa** – Kos-kosa oyununun və Novruz bayramının qəhrəmanı. Üzündə tük bitməyən və ya çox seyrək tük olan adama kosa deyərlər

## Azərbaycan mədəniyyətində yeri
Əvvəllər yaz girəndə köhnə ilin çıxıb, təzə ilin gəlməsini simvolizə etmək üçün qoca Kosa istifadə edilərdi. Qoca Kosanın bir gözlü olması onun o biri dünya ilə olan bağlılığından xəbər verərdi. Cənubi Azərbaycanda kosa oyununa "Ağ Kosa, Qara Kosa" deyilər və bu adətin İbrahim peyğəmbərə qədər gedib çıxdığı hesab edilərdi. Həmədanda isə Kosanın bərəkət gətirməsi inancı mövcuddur.

Ehtimal edilir ki, Günəşin övladları olan Duman, Bulud və Qışın birləşməsindən Kosa obrazı yaranmışdır.
### Kos-kosa oyunu

Kos-kosa oyunu qışın ölümü, yazın başlanğıcını gülünc bir şəkildə təsvir edir. Bu oyunu məhəllə uşaqları evlərinin qabağında oynayaraq pul və ərzaq toplayarlar. Rəqs etməyi bacaran bir uşağa tərs çevrilmiş kürk geyindirərlər. Üzünə kağızdan düzəldilmiş üzlük (maska) taxar, başına uzun papaq taxıb Kosa edərlər. Kosanı məhəllədə gəzdirib, mahnı oxuyaraq onu oynadarlar. Araşdırmaçılar Kosa paltarında şaman geyimi simvolları olduğunu fikirləşirlər.

Kosanın üzlüyü (maskası) Təbiət ruhuna olan bağlılığı bildirir, kürkü tərsinə geyinməsində də müqəddəslik mənası vardır. Çirkin və çəlimsiz olması ətrafdakı insanları güldürmək üçün deyil, Kosanın gizli dünya, şər məkan ilə əlaqəsi kimi izah edilə bilər. Kosanın belinə zınqırovlu kəmər bağlaması, üstəlik boynundan zınqırov asması mifoloji aspektdə ritual mahiyyətli oyun kimi fallik məzmun daşıdığına işarə olaraq başa düşülür.

Azərbaycanda Kos-kosa oyununun bir çox versiyası yayılmışdır. Kosanın sümüyə bez parçası dolayaraq fallus (kişi cinsiyyət orqanının incəsənətdəki adı) şəklinə gətirməsi və bu mövzudakı mətnlərdə rast gəlinən məlumatlar oyunun fallik tipli olmasını göstərir. Bu da oyunun bərəkət və bolluq mövzusundan qaynaqlandığını göstərir. Kosa rolunu oynayanın oğlunun olması isə Umay Anadan övlad istəməklə funksional olaraq oxşarlıq təşkil edir.

### Novruz bayramı

Müasir dövrdə Kosa Keçəl ilə birlikdə Novruz bayramının əsas personajıdır. Kosa qışı, Keçəl isə yazı simvolizə edir. Keçəl Kosadan payını ala bilmədikdə onu yuxuya verir. Bundan sonra keçi vasitəsilə camaatdan pay yığır.

File:Stamps of Azerbaijan, 2019-1532.jpg|Kosa personajı 2019-cu il poçt markasında
File:Stamp of Azerbaijan - 2020 - Colnect 950416 - Novruz New Year 2020.jpeg|Kosa personajı 2020-ci il poçt markasında


## İstinadlar

## Mənbə
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi .
Əlaəddin Körpə Arslan

**Əlaəddin Ağsunqur** () (?-1207) — Əmir Qarasunqurun oğlu, Marağa hakimi

## Həyatı
Əlaəddin Ağsunqur Marağa hakimi idi. Eldənizlilərin vassalığından çıxmağa çalışırdı. 
1205-ci ildə Marağa hakimi Əlaəddin Ağsonqur, Ərbil hakimi Müzəffərəddin Kökburi ilə ittifaq bağlayaraq Təbrizə hücum etdi. Əbu Bəkr əmir Aytormuşla hücuma keçərək Marağanı mühasirəyə aldı. Əlaəddin sülh bağlamağa və tutduğu yerləri qaytarmağa məcbur oldu; əvəzində Urmiya şəhərini aldı. Əlaəddin Ağsunqur 1207-ci ildə vəfat etdi.

## Həmçinin bax
*Marağa
*Cənubi Azərbaycan
*Ağsunqurlar sülaləsi
Keçəl

**Keçəl** – başında tük olmayan və ya saçı tökülmüş adam.

Keçmişde keçəllik çox yayılmış xəstəlik olmuşdur. Bu antisanitariya vəziyyətindi olan ailələrdə başın tez-tez yuyulmaması, qırxılmaması, bit-sirkə düşməsi üzündən törəyirdi. Kirli, uzun dırnaqlarla başı qaşımaq, başda çirkdən qatmaq bağlamaq halları başın dərisində iltihablı yaralar əmələ gətirirdi.

Xalq təbabətində bu xəstəliyin müalicəsi üçün müxtəlif bitkilərin çiçəklərindən, meyvə qabıqlarından istifadə edilir. Məsələn, gəndəlaşın yetişmiş meyvələrini əzib yaraların üstünə qoymaq olar.

İt soğanı, zanbaq şəklində başında bənövşəyi çiçəkləri olan bitkilər bu xəstəliyin dərmanı hesab olunurdu. Onun köklərini əzib yumurta ağına qatıqdan sonra başdakı yaralara yaxırlar. Pəlpətöun bitkisinin bitkisinin şirəsini çıxara və ya sirkəyə qatmaqla alınan məhlulla yaralıların qanını və irini təmizləyərmişlər.

Yaralar sağaldıqdan sonra yara düşən dəriyə bir də tük gəlmədiyindən başda keçəllik qalarmış. Belə adamlra xalq arasında "keçəl" deyirlər.

Xalq yaradıcılığı qaynaqlarında keçəllərlə əlaqədar əhvalatlar, nağıllar, dastan boyları, oyunlar çoxdur. Şifahi ədəbiyyatda keçəl hiyləgərliyin, bicliyin rəmzi qəhrəmanı kimi təsir edilir. Hikmətli atalar sözlərində deyilir ki, "Keçəli Allah da aldada blməz". "Koroğlu" dastanında keçəl Həmzəyə həsr edilmiş boyda keçəllərin fəndgirliyi çox gözəl ifadə edilmişdir.

Məlum olduğu xalq arasında keçəlləri ağıllı, zirək və çox bilmiş adlandırırlar.

Başa yara düşmə, irinlimə olan iltihabın, lazımsız sinir "tullantılarının" bədəndən xaric edilməsinə şərait yaradır, beyində sinir törəmələrini gücləndirir.

Başın dazlanmasını keçəlliklə eyniləşdirmək olmaz. Dazlanma saçın bir çox səbəblərdən tökülməsi ilə əlaqədardır.
Quşçu körpüsü

**Quşçu körpüsü** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Daşkəsən qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Toponimikası
Qəsəbə Böyük Vətən müharibəsindən sonra salınmışdır. Keçmiş adı Quşçu körpüsü dəmiryolu stansiyası yanında qəsəbə olmuşdur. 1966-cı ildən indiki adı ilə adlandırılmışdır. Daşkəsən rayonunda filiz mədənlərinin istismarı ilə əlaqədar dəmiryolu çəkilərkən tikilmiş körpü (1946) Quşçu kəndi yaxınlığında yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Qəsəbədə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Qoşqarçayın sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti

## Təhsil
Qəsəbədə 80 şagird yerlik Daşkəsən rayon Quşçu körpüsü qəsəbə ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Din
Qəsəbədə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Qəsəbədə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qızılqaya

;Azərbaycanda
* Qızılqaya (Xankəndi) — Azərbaycan Respublikasının Xankəndi şəhərinin inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qızılqaya (Ağdərə) — Azərbaycanın Ağdərə rayonunda kənd.
* Qızılqaya (Gədəbəy) — Azərbaycanın Gədəbəy rayonunda kənd.
* Qızılqaya (Göygöl) — Azərbaycanın Göygöl rayonunda qəsəbə.
* Qızılqaya silsiləsi – Culfa rayonu ərazisində alçaqdağlıq silsilə.
* **[[Qızılqaya (dağ)]]**
:* Qızılqaya (dağ, Şərur) — Şərur rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 1682 m.
:* Qızılqaya (dağ, Quba) — Quba və Qusar rayonları ərazisində dağ. Hündürlüyü 3722 m.;
:* Qızılqaya (dağ, Laçın) — Laçın rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 2440 m.;
:* Qızılqaya (dağ, Şəki) — Şəki rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 2202 m.;
:* Kicik Qızılqaya — Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ. Çalbayır silsiləsində zirvədir.

;Ermənistanda
* **Qızılqaya** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Çəmbərək (Krasnoselo) rayonundakı Gölkəndin yaxınlığında qışlaq.
* **Qızılqaya** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonunun Ağudi kəndində dağ.
* **Qızılqaya** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Amasiya rayonunun Çaxmaq kəndində dağ.
* **Qızılqaya** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda dağ.
* **Qızılqaya** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Hamamlı (Spitak) rayonunda dağ.

;İranda
* Qızılqaya (Çaroymaq)
* Qızılqaya (Ərdəbil)
* Qızılqaya (Qürvə)

## Həmçinin bax
* Qızıldağ
Murovdağ (Göygöl)

**Murovdağ** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.

## Tarixi
1993-cü ildə Murovdağ qəsəbəsində min nəfərə yaxın kəlbəcərli məcburi köçkün məskunlaşmışdır.

## İstinadlar
Hacıməlik

**Hacıməlik** (əvvəlki adı: **Əzizbəyov**) — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Hacıməlik qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 26 iyul 1994-cü il tarixli, 868 saylı Qərarı ilə Xanlar rayonunun Yeni Əli Bayramlı inzibati-ərazi vahidinin Əzizbəyov kəndi və Quşqara kənd inzibati-ərazi vahidinin Xasobağ qəsəbəsi vahid yaşayış məntəqəsi kimi şəhər tipli qəsəbə kateqoriyasına aid edilmiş, şəhər tipli Əzizbəyov qəsəbəsi mərkəz olmaqla Əzizbəyov qəsəbə ərazi vahidi yaradılmışdır. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Əzizbəyov qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Əzizbəyov şəhər tipli qəsəbə Hacıməlik şəhər tipli qəsəbə, Əzizbəyov qəsəbə inzibati-ərazi vahidi Hacıməlik qəsəbə inzibati-ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Tarixi
Hacıməlik qəsəbəsini təşkil edən keçmiş Xasabağ qəsəbəsi Gəncə şəhəri yaxınlığında yerləşir. Qəsəbəni 1960-cı illərdə Nizami adına sovxozun üçüncu Şöbəsi yanında vaxtilə Gürcüstandan Orta Asyaya surgun edilmiş və sonralar Azərbaycana gəlib burada məskunlaşmış türklər Xasabağı adlı ərazidə salmışlar. Yerli əhalinin məlumatına görə, Xasa buradakı bağın sahibinin adı olmuşdur. Oykonim "Xasanın bağı" mənasındadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağdağ (Göygöl)

**Ağdağ** (əvvəlki adı: **Xanlar**) — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Göygöl şəhər inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Göygöl rayonunun Göygöl şəhər inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Xanlar qəsəbəsi Ağdağ qəsəbəsi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Qızılqaya (Göygöl)

**Qızılqaya** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qızılqaya qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Quşqara kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Qızılqaya qəsəbəsi Xanlar şəhər inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir. 26 dekabr 2006-cı il tarixli 215-IIIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Xanlar rayonunun Qızılqaya qəsəbəsi Xanlar şəhər inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu qəsəbə mərkəz olmaqla, Qızılqaya qəsəbə inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi 1932-ci ildə 7-ci sovxozun malikanəsi yanında salınmış və 7-ci Sovxoz qəsəbəsi adlandırılmışdır. 1950-ci illərdən qəsəbə yaxınlığındakı Qızılqaya adı ilə tanınan qayanın adı olmuşdur. Qaya xırda mamırla örtülüdür və bu mamırdan təbii üsulla xınanı xatırladan maddə alınır. Qayanın adı da buradan yaranmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Gəncə şəhəri yaxınlığında yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən qəsəbədə 988 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alunitdağ

**Alunitdağ** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Daşkəsən şəhər inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Toponimikası
Qəsəbə bir müddət "85-ci sahə" adlanmışdır. 1958-ci ildən Alunitdağ mədəni yaxınlığında salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Toponim elmi ədəbiyyatda "alunit" (mineral adı) və "dağ" sözlərinin birləşməsi kimi izah olunur. Bəzi türkdilli xalqların toponimiyasında *alin/alun* və *it* — dağın cənub tərəfi, cənub ətəyi deməkdir. Qəsəbənin coğrafi mövqeyi onun "dağın cənub ətəyi" mənasında olduğunu bir daha sübut edir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Qəsəbədə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Qaflanqala silsiləsinin cənub ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Qəsəbədə Alunitdağ qəsəbə kitabxanası, Alunitdağ qəsəbə klubu fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Qəsəbədə Daşkəsən rayon Alunitdağ qəsəbə R.Qafarov adına tam orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Qəsəbədə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Qəsəbədə Alunitdağ qəsəbə tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Daşkəsən (qəsəbə, Daşkəsən)

**Daşkəsən** — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunun Daşkəsən qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Toponimikası
Qəsəbə 1937-ci ildə Qoşqar çayının sahilində kobalt istehsalı ilə əlaqədar salınmış və Kobalt qəsəbəsi adlandırılmışdır. 1942-ci ildən rəsmən Daşkəsən adlanır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Qəsəbədə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Qoşqarçayın (Kürün qolu) sahilində, Murovdağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı

## Mədəniyyəti
Qəsəbədə Daşkəsən qəsəbə klubu fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Qəsəbədə Daşkəsən rayon Daşkəsən qəsəbə tam orta məktəbi və Daşkəsən rayon Daşkəsən qəsəbə ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.

56 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılmasına 5 aprel 2018-ci il tarixli "Ağstafa, Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl, Tovuz və Şəmkir rayonlarında təhsil infrastrukturunun inkişafı ilə əlaqədar tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı"na əsasən 262 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Din
Qəsəbədə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.

## Səhiyyə
Qəsəbədə Daşkəsən qəsəbə tibb məntəqəsi yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Aşağı Zurnabad

**Aşağı Zurnabad** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Zurnabad kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Burada 1929-cu ildə Azərbaycanda ilk SES-lərdən olan Zurnabad su–elektrik stansiyası tikilmişdir. Su–elektrik stansiyası tikilərkən onun yanında qəsəbə salınmışdır. Qəsəbə Zurnabaddan Aşağıda yerləşdiyi üçün 1966-cı ildən belə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 9 km cənub-qərbdə, Gəncə çayının sol sahilində, Murovdağ silsiləsinin ətəyindədir.

## İstinadlar
Bəhrambağ

**Bəhrambağ** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Quşqara kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## İstinadlar
Səməd Vurğun (Şəmkir)

**Səməd Vurğun** – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati-ərazi vahidində qəsəbə. 14 iyul 1998-ci il tarixli 524-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Şəmkir rayonunun Təzəkənd kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Səməd Vurğun qəsəbəsi Kür qəsəbə inzibati ərazi vahidi tabeliyinə verilmişdir.

## Tarixi
Qəsəbənin adı Sovet Azərbaycanı yazıçısı Səməd Vurğunun adından götürülüb.

## Əhalisi
Qəsəbənin əhalisi 1.433 nəfər təşkil edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialı

**M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialı** və ya qısaca **MDU Bakı filialı** — Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin tabeliyində olan ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Filialın yaranması haqqında razılaşma Rusiya Federasiyasının təhsil və elm naziri Andrey Fursenkonun 2007-ci ilin martında Azərbaycana səfəri zamanı əldə edilimişdı.

M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti rəhbərliyinin təklifi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin yanvar 2009-cu il tarixli sərəncamına əsasən yaradılıb. Filial rəsmi surətdə 27 fevral 2009-cu ildə açılıb.

26 sentyabr 2012-ci il tarixində M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialının yeni tədris kompleksinin açılış mərasimi olmuşdur.

Qəbul və tədris rus dilində aparılır. Tələbələr dövlət hesabına təhsil alırlar. Universitetdə həm bakalavr, həm də magistr dərəcəsi almaq imkanı mövcuddur. Təhsil forması əyanidir.

Filialın tədris fəaliyyəti M.V. Lomonosov adına MDU-nun tədris plan və proqramlarına əsaslanır.

Bakı şəhərindəki M.V. Lomonosov adına MDU filialının rektoru professor Nərgiz Paşayevadır.

## Həmçinin bax
* M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti
* İ.M.Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filialı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* MDU Bakı filialının rəsmi saytı
Mərkəzi Avropa

**Mərkəzi Avropa** — coğrafi cəhətcə Avropanın aşağıdakı ölkələrini əhatə edir:
* Avstriya ()
* Macarıstan ()
* Almaniya
* Polşa ()
* Slovakiya ()
* Sloveniya ()
* Xorvatiya ()
* Çexiya ()
* İsveçrə (, )
* Serbiya (ölkənin Voyevodina diyarının bir hissəsi, Belqrad və onun ətrafı; )

## Həmçinin bax
* 2024 Mərkəzi Avropada daşqınlar

## İstinadlar
Mikayıl bəy İsrafilbəyov

**Mikayıl bəy Hüseyn bəy oğlu İsrafilbəyov** (?-?) — Gəncə qəzasının rəisi  (-11 iyun 1919),  Hüseyn bəy İsrafilbəyovun oğlu.

## Həyatı
Mikayıl bəy Hüseyn bəy oğlu Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Gəncə gimnaziyasını bitirmişdi. Qəza idarəsində işləmişdi. Polis pristavı kimi qulluq etmişdi. ADR dönəmində öncə qubernator  Xudadat bəy Rəfibəyovun yanında şöbə məsləhətçisi, sonra Gəncə qəzasının rəisi olmuşdu.
O, 1884-1890-cı  illərdə Yelizavetpol  şəhər  klassik  kişi  gimnaziyasında  oxumuşdu
Mikayıl bəy İsrafilbəyov Qatır Məmmədin dəstəsinə qarşı vuruşmuşdu. ADR hökuməti üsyançılar üzərinə müsavat ordusunun adlı-sanlı komandirlərindən olan Mahmud bəy Paşayev və Mikayıl bəy İsrafilbəyovun rəhbərliyi ilə 3-cü və 8-ci süvari alayları göndərdi. Qoşun 1919-cu il 28 iyunda Gorana çatdı. Qoşun hissələri o dövr üçün ən müasir top və pulemyotlarla təchiz edilmiş və say etibarı ilə üsyançılardan xeyli üstün idi. Amma partizan taktikası qarşısında nə ən müasir silahlar, nə də sayca üstün canlı qüvvə heç bir şey edə bilmədi. Qırmızı partizanlar qoşunun təchizat bölüyünü ön hissədən təcrid edib zərərsizləşdirdilər. Daha sonra isə ön hissəyə sarsıdıcı zərbə endirdilər. Hökumət qoşunu pərən-pərən olub qacmağa üz tutdu. Top və pulemyotlar üsyançılar tərəfindən qənimət olaraq götürüldü. Bundan sonra Qatır Məmməd Bakı kommunist təşkilatından top və pulemyotlardan istifadə qaydalarını üsyançılara öyrədəcək mütəxəssis göndərilməsini istədi. Tezliklə Vasili Kazakov adlı mütəxəssis gəlir və silahlardan istifadə qaydalarını üsyançılara öyrətməklə yanaşı topçu dəstəsi belə təşkil edir.

## Ailəsi
Mikayıl bəy Dünya xanım Qambay bəy qızı Cəmillinskaya ilə ailə qurmuşdu. Zərintac xanım adlı qızı vardı.

## Atası
Dəftərxana xidmətçisi, kollej katibi çinləri daşıyan Hüseyn bəy İsrafilbəyov 1838-ci ildə Gəncə şəhərində doğulmuş, 1907-ci ildə öldürülmüşdü.

## Həmçinin bax

*İsrafilbəyovlar (II)
*Gəncə

## İstinadlar
Füzuli (Şəmkir)

**Füzuli** — Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati-ərazi vahidində qəsəbə.

## Tarixi
Şəmkir rayonunun Təzəkənd inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Keçmiş adı Əzizbəyov adına sovxozun 2 nömrəli malikanəsi olmuşdur. Yerli əhali arasında İkinci Şöbə də adlanırdı. Yaşayış məntəqəsini 1925-ci ildə həmin rayonun Qaracəmirli kəndindən və Cənubi Azərbaycandan gəlmiş ailələr salmışlar. 1965-ci ildə M.Füzülinin adı ilə adlandırılmışdır. Memorial toponimdir.

## İstinadlar
Barlıbağ

**Barlıbağ** — Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati-ərazi vahidində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 26 iyul 1994-cü il tarixli, 868 saylı Qərarı ilə Şəmkir rayonunun Təzəkənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibindəki Nizami kəndi Barlıbağ kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
1965-ci ildən Nizami, 1994-cu ildən isə Barlıbağ (məhsuldar bağ) adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çapaq

**Çapaq** (lat. *Abramis brama*) çəkilər fəsiləsinin çapaqlar cinsinə aid növ.
## Yayılması
Baltik, Qara, Azov, Xəzər və Aral dənizləri hövzələrinin çay və göllərində,eləcə də Ağ dənizdə və Peçorada yayılmışdır. Xəzərdə Şərq çapağı-*Abramis brama orientalis Berg* yarımnövü yaşayır.Arealı bütün iri çayların-Volqa, Ural, Terek, Kür çaylarının aşağı axarını,eləcə də Lənkəran sahillərinin kiçik çaylarını əhatə edir.Kür silsilə su anbarlarında və Kürətrafı göllərdə nisbətən çoxsaylıdır. Xəzərin Abşeron yarımadasından şimalda və cənubda da, Dəvəçi limanı və Kiçik Qızılağac körfəzində də rast gəlinir.
## Morfoloji əlamətləri
Şərq çapağının bədəni hündürdür. Başı balacadır. Ağzı yarımaltdır. Cavanları gümüşü, yaşlıları daha tünd olub , qızılı rəngə çalır. Üzgəcləri boz, anal üzgəci uzundur. Döş üzgəclərini bükdükdə ucları qarın üzgəclərinin qaidəsinə çatır, bəzən ötüb keçir. Qarın üzgəcləri anus üzgəcinə qədər çatır. Qarın üzgəclərinin gerisində pulcuqla örtülü olmayan omurğa vardır. Kür çayında ovlanan çapağın bədən uzunluğu 23-39 sm, orta hesabla 31,1 sm, bədən kütləsi orta hesabla 631 q olur. Bel üzgəcində 9-10, anal üzgəcində 25-30 şüa, yan xətt orqanında 50-56 pulcuq var.
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Çapaq sakit axan isti sularda daha çox olur. Adətən yarımkeçici və oturaq formalar əmələ gətirir. Göllərdə və su anbarlarında oturaq populyasiyalar da əmələ gətirir. Çapağın Kür çayına miqrasiyası oktyabrın axırlarında başlayır və martın axırlarında qurtarır, çaya girmənin qızğın vaxtı dekabr-yanvar aylarında müşahidə olunur. Başlıca olaraq bentosyeyən balıqdır. Cənub dənizlərinin,o sıradan Xəzərin şortəhər sahələrində ilbizlər,qurdlar,həşərat sürfələri və xərçəngkimilərlə qidalanır. Kür çayında ovlanan çapağın qidasının ısas hissəsini xironomid sürfələri, yanüzənlər və tsikloplar, az miqdarda bitkilər təşkil edir.
## Çoxalması
Sırf şirinsu fərdləri əsasən 3 yaşlarında,ən azı 22-23 sm ölçüdə cinsi yetkinliyə çatır.Kürütökmə aprelin üçüncü ongünlüyündən başlanır. Kürüsünü 1 metr və daha artıq dərinlikdə, zəif axan sularda bitki üzərinə tökür. Yarımkeçici çapaq daha intensiv böyüyərək 3-4 yaşlarında,orta uzunluğu 25 sm-ə çatarkən yetişir. Kürütökmə müddəti və şəraiti şirinsu formasında olduğu kimidir. Kürətrafı su hövzələrə girən balıqlarda isə məhsuldarlıq daha yüksəkdir və orta hesabla 100 min kürü təşkil edir. Temperaturdan asılı olaraq inkubasiya dövrü bir həftəyə yaxındır. Tam yetişmiş kürünün diametri 0,92-1,26 mm, orta hesabla 1,14 mm olur. Mayalandıqdan sonra kürünün diametri 2,0 mm çatır.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Xəzərdə çapağın təsərrüfat əhəmiyyəti böyük,Azərbaycanın balıq ovunda isə ümumi miqdarı aşağıdır. Hazırda Mingəçevir su anbarında daha çox çapaq ovlanır.May-iyunda çapaq böyük kürütökmə sürüləri əmələ gətirərək sahil dayazlığına yanaşarkən onların qeyri- qanuni ovu aparılır. Kürün axını tənzimləndikdən sonra onun aşağı axarında çapaq ehtiyatları balıqartırma təsərrüfatlarının və qismən təbii kürütökmənin hesabına  təmin edilir.
## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Heyvanlar aləmi III cild.Bakı,Elm 2004,səh83
# H.S.Abbasov,R.V.Hacıyev İxtiologiya.Bakı,2007,səh180
## İstinadlar
Paralel

**Paralel** — elmdə və ədəbiyyatda işlədilən uyğunluq və oxşarlıq termini.

* Paralel (coğrafiya) — Yer kürəsində simvolik olaraq ekvatora paralel keçən müstəvilər sistemi.
* Paralel (sistem)
* Paralel (həndəsə)
Çəkilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Keçici və  yarımkeçici şirinsu balıqlarıdır. 270-dən artıq cinsi, 1800-ə qədər növü əhatə edir. Bütün dənizlərin çaylarının hövzələrində yaşayırlar. Azərbaycan sularında 30-dan artıq növü və 40-a yaxın yarımnövü birləşdirən 20 cinsin nümayəndələrinə rast gəlinir. Ağzı önə doğru çıxır, dişləri yoxdur, üst çənənin kənarları praelxillare-dən əmələ gəlmişdir. Aşağı udlaq qövsləri böyük olub, oraq şəklindədir. Udlaq dişləri inkişaf etmiş və 1-3 sırada yerləşir.  Kəllənin alt tərəfində buynuz şəkilli cisim vardır. Bu cisim udlaq dişlərilə birlikdə qidanın əzişdirilməsində iştirak edir. Üzmə qovuğu bədən boşluğunda sərbəst yerləşir. Qovuq iki hissədən ibarət olur, bəzən isə çılğaq olur. Veber cihazı vardır. Ağzın kənarlarında bığlar vardırsa, onların sayı 2 cütdən artıq olmur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balitorkimilər

**Balitorlar** () — Çəkikimilər () dəstəsinə aid balıq fəsiləsi.

## Təsnifatı
* *[[Balitorinae]]* yarımfəsiləsi
** *[[Annamia]]* Hora, 1932 
** *[[Balitora]]* Gray, 1830 
** *[[Balitoropsis]]* Smith, 1945
** *[[Beaufortia]]* Hora, 1932 
** *[[Bhavania]]* Hora, 1920 
** *Crossostoma* Sauvage, 1878 
** *[[Cryptotora]]*
** *[[Dienbiena]]*
** *[[Erromyzon]]*
** *[[Gastromyzon]]* Gìnther, 1874 
** *[[Glaniopsis]]* Boulenger, 1899 
** *[[Hemimyzon]]* Regan, 1911 
** *[[Homaloptera]]* van Hasselt, 1823 
** *[[Homalosoma]]*
** *[[Hypergastromyzon]]* Roberts, 1989 
** *[[Jinshaia]]*
** *[[Katibasia]]*
** *[[Lepturichthys]]* Regan, 1911 
** *[[Liniparhomaloptera]]* Fang, 1935 
** *[[Metahomaloptera]]* Chang, 1944 
** *[[Neogastomyzon]]* Popta, 1905 
** *[[Neohomaloptera]]* Herre, 1944 
** *[[Paraprotomyzon]]* Pellegrin & Fang, 1935
** *[[Parhomaloptera]]* Vaillant, 1902 
** *[[Plesiomyzon]]* Zheng & Chen, 1980 
** *[[Protomyzon]]* Hora, 1932 
** *[[Pseudogastromyzon]]* Nichols, 1925 
** *[[Pseudohomaloptera]]* Silas, 1953 
** *[[Sectoria]]*
** *[[Sewellia]]* Hora, 1932 
** *[[Sinogastromyzon]]* Fang, 1930 
** *[[Sinohomaloptera]]*
** *[[Travancoria]]* Hora, 1941 
** *[[Vanmanenia]]* Hora, 1932
* *[[Nemacheilinae]]* yarımfəsiləsi
** *[[Aborichthys]]* Chaudhuri, 1913 
** *[[Acanthocobitis]]* Peters, 1861 
** *[[Adiposia]]* 
** *[[Barbatula]]* Linck, 1790 
** *[[Barbucca]]* Roberts, 1989 
** *[[Dzihunia]]*
** *[[Ellopostoma]]* Vaillant, 1902 
** *[[Eonemachilus]]* 
** *[[Heminoemacheilus]]* Zhu & Cao, 1987 
** *[[Ilamnemacheilus]]* 
** *[[Indoreonectes]]*
** *[[Lefua]]* Herzenstein, 1888 
** *[[Longischistura]]*
** *[[Mesonoemacheilus]]*
** *[[Micronemacheilus]]* Rendahl, 1944 
** *[[Nemacheilus]]* Bleeker, 1863 
** *[[Nemachilichthys]]*
** *[[Neonoemacheilus]]* Zhu & Guo, 1985 
** *[[Nun]]* Banarescu & Nalbant, 1982
** *[[Oreonectes]]* Gìnther, 1868 
** *[[Orthrias]]* Jordan & Fowler, 1903 
** *[[Oreias]]* Sauvage, 1874
** *[[Paracobitis]]* Bleeker, 1863 
** *[[Paranemachilus]]* Zhu, 1983
** *[[Physoschistura]]* Banarescu & Nalbant in Singh et al., 1982 
** *[[Protonemacheilus]]*
** *[[Schistura]]*
** *[[Seminemacheilus]]*
** *[[Sphaerophysa]]* Cao & Zhu, 1988 
** *[[Sundoreonectes]]* Kottelat, 1990 
** *[[Traccatichthys]]*
** *[[Triplophysa]]* Rendahl, 1933 
** *[[Tuberoschistura]]* Kottelat, 1989 
** *[[Turcinoemacheilus]]* Banarescu & Nalbant, 1964 
** *[[Vaillantella]]* Fowler, 1905 
** *[[Yunnanilus]]* Nichols, 1925
Çöprələr

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Onlara Avrasiyada və Mərakeşdə rast gəlinir və çay ekosistemlərində yaşayırlar. Bu gün əksər çöprələr digər fəsilələrdə yerləşir. Fəsildə təxminən 260 təsvir edilmiş növ var. Yeni növlər müntəzəm olaraq təsvir olunur.

## Xüsusiyyətləri
Bədəni (uz. 15–18 sm) xırda, yaxşı görünən pulcuqlarla örtülüdür; rəngi sarıdan qonurum tul-qəhvəyiyədək, xırda tünd ləkəli və ya zolaqlıdır. Ağzının kənarlarında 1012 bığcığı var. Dibdə yaşayır, müxtəlif onurğasızlar, bəzən dib bitkiləri ilə qidalanırlar. Çöprələr cinsinə bir neçə növ aid edilir. Adi çöprə (M. fossilis) Fransadan (Luara çayı) Uraladək yayılmışdır. Uzunluğu 35 sm-ə, kütləsi 140 q-a çatır; 7 ilədək yaşayır. Üst çənə təkcə çənəarası sümüklərindən təşkil olunmuşdur. Bədəni uzunsovdur, yanlardan basıq və ya silindr şəklindədir. Üzəri çox xırda pulcuqlarla örtülüdür, bəzən pulcuqlar dərinin altında gizlənmiş halda və ya çılğaq olur. Gözləri kiçikdir. Ağzı altda yerləşir və ətli dodaqları vardır. Nəzərəçarpan 6-10 bığcığı olan kiçik balıqlardır. Azərbaycanın şirin sularında iki cinsin nümayəndələri yaşayır: çılpaqca və ilişgən. 
* **Çılpaqca cinsi** (lat.*Nemachilus*) — Gözün altında hərəkətli tikan olmur. Başı yanlardan basıq deyil. Ağzının kənarlarında 6 ədəd bığcıqları olur. Bel özgəci qısa və ya orta uzunluqdadır. Üzmə qovuğu sümük kapsula içərsində yerləşir və bədən boşluğunda sərbəst hissəyə malik deyildir. Quyruq üzgəci kəsik, girdə və ya haçalıdır. Azərbaycanın şirin sularında 3 növ qeydə alınır.
* **İlişgən cinsi** (lat.*Cobitis*) — Bədəni uzunsov, yanlardan basıq və üzəri çox xırda pulcuqlarla örtülüdür. Başı yanlardan basıq və çığaqdadır. Bığlarının sayı 6-dır, bunlardan 4-ü ağzın ucunda, 2-ci isə ağzın küncündə yerləşir. Gözün altında hərəkət edən iki haçalı tikan olur;  tikan  bəzən dərinin altında gizlənir. Bel üzgəci qısadır. Quyruq üzgəci kəsik və ya dairələnmiş şəkildədir. Üzmə qovuğu sümük kapsula içərsində yerləşir, qovuğun sərbəst hissəsi zəif görünür. Xəzər hövzəsində 4, Azərbaycanda 3 növü yaşayır.

Suda oksigenin az olmasına uyğunlaşmışdır (əlavə olaraq, bağırsaq tənəffüsündən də istifadə edir). Su hövzəsinin qurumasına davam gətirir (lilə girir və yuxuya gedir). Atmosfer təzyiqi aşağı düşdükcə tez-tez suyun üzərinə qalxıb hava udur. Çox vaxt akvariumda saxlanılır. Qərbi Avropada nadir növdür. BTMİ-nın "Qırmızı kitab"ına salınmışdır.

## Cinsləri

Çöprələr aşağıdakı cinslərə bölünür:
* "Acanthopsoides" Fowler, 1934
* "Acantopsis" van Hasselt, 1823
* "Bibarba" Y.-X. Chen & Y.-F. Chen 2007
* "Canthophrys" Swainson, 1838
* "Cobitis" Linnaeus, 1758
* "Koreocobitis" Kim, Park & Nalbant, 1997
* "Kottelatlimia" Nalbant, 1994
* "Lepidocephalichthys" Bleeker, 1863
* "Lepidocephalus" Bleeker, 1858
* "Microcobitis" Bohlen & Harant, 2011
* "Misgurnus" Lacepède, 1803
* "Neoeucirrhichthys" Bănărescu & Nalbant, 1968
* "Pangio" Blyth, 1860
* "Paralepidocephalus" Tchang, 1935
* "Protocobitis" Yang & Y.-R. Chen, 1993
* "Quintabarbates" T. R. Roberts, 2020
* "Sabanejewia" Vladykov, 1929
* "Theriodes" Kottelat, 2012

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kotosomlar

**Kotosomlar** () — Çəkikimilər () dəstəsinə aid balıq fəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax