Avroatlantizm

**Transatlantizm** kimi də tanınan **avroatlantizm** — Şimali Amerika (ABŞ və Kanada) və Avropa (Avropa İttifaqı ölkələri, Böyük Britaniya, Ukrayna, İsveçrə, Norveç, İslandiya, Türkiyə və s.) xalqları arasında siyasi, iqtisadi və müdafiə sahələrində sıx ittifaqı təşviq edən ideologiya. Məqsədi iştirakçı ölkələrin təhlükəsizliyini və rifahını qorumaq və ya artırmaq, liberal demokratiyaları və onları multikulturalizm altında birləşdirən açıq cəmiyyətin mütərəqqi dəyərlərini qorumaqdır. Termin Şimali Amerika və Avropa ilə həmsərhəd olan Şimali Atlantik okeanından irəli gəlir.

Bu termin Sovet İttifaqına qarşı Şimali Atlantika hərbi ittifaqlarına dəstək və ya daha geniş şəkildə əməkdaşlıq, qəbul edilən dərin ortaq dəyərlər, diplomatik mədəniyyətlərin birləşməsi, həmçinin Şimali Amerika və Avropa arasında birlik hissi və müəyyən dərəcədə inteqrasiya ifadə etmək üçün daha spesifik şəkildə istifadə edilə bilər. Praktikada Atlantizm fəlsəfəsi fəal Şimali amerikalıları, xüsusən də amerikalıları Avropaya cəlb etməyə və okeanın hər iki sahilindəki dövlətlər arasında sıx əməkdaşlığa təşviq edir. Atlantizm özünü ən güclü şəkildə İkinci Dünya müharibəsi və ondan sonrakı Soyuq müharibə zamanı müxtəlif Avro-Atlantik institutların, ən əsası isə Marşall planı və NATO-nun yaradılması ilə göstərdi.

Avroatlantizm müxtəlif tarixi və mədəni amillərə əsaslanaraq bölgədən bölgəyə və ölkədən ölkəyə güc baxımından dəyişir. Çox vaxt Şərqi Avropa, Mərkəzi Avropa, İrlandiya və Böyük Britaniyada o, xüsusilə güclü hesab olunur. Avroatlantizm tez-tez ABŞ-ın siyasi və ya sosial mədəniyyətinə yaxınlığı və ya Şimali Amerikadakı Avropaya yaxınlığı, eləcə də iki qitə arasındakı tarixi bağları nəzərdə tutur.

Atlantik okeanının hər iki tərəfində avroatlantizm və kontinentalizm arasında müəyyən gərginlik var, bəzi insanlar trans-atlantik əməkdaşlıq üzərində regional əməkdaşlığın və ya inteqrasiyanın artırılmasını vurğulayır. Atlantizm ilə Şimali Amerika və ya Avropa inteqrasiyası arasındakı əlaqə mürəkkəbdir və bir çox şərhçilər tərəfindən onlar bir-birinə birbaşa zidd görünmür. Beynəlmiləlçilik həm Atlantizmi, həm də kontinentalizmi birləşdirən xarici siyasət ideyasıdır.

## İdeologiya
Avroatlantizm Şimali Amerika və Avropa arasında əməkdaşlığın zəruriliyinə inamdır. Bu termin, Avropa və ABŞ arasındakı ikitərəfli münasibətlərin, xüsusən də təhlükəsizlik məsələlərinə gəldikdə, Avropadaxili əməkdaşlıq da daxil olmaqla, hər şeydən daha vacib olduğuna inamı ifadə edə bilər. Termin "transatlantik təhlükəsizlik arxitekturasının stenoqrafiyası kimi" də istifadə edilə bilər.

Şimali Atlantika ərazisinin üstün millətlərlə inteqrasiyası artıq XIX əsrin sonlarında Atlantikanın hər iki tərəfindəki ziyalılar arasında düşüncə mərkəzi kimi ortaya çıxmışdı. O dövrdə atlantizm kimi tanınmasa da (termin 1950-ci ildə istifadə edilmişdir), onlar Atlantik okeanının iki tərəfini müəyyən dərəcədə birləşdirəcək yumşaq və sərt gücü birləşdirən bir yanaşma inkişaf etdirmişdilər. Cəlbedici "nüvə" birliyi ideyası ən böyük yumşaq güc elementi idi; Belə bir birliyin sahib olacağı hegemon qlobal gücün empirik faktı sərt güc elementi idi. Bu yanaşma sonda müəyyən dərəcədə NATO, G7 qruplaşması və digər Atlantik institutlar şəklində həyata keçirildi. XX əsrdə avroatlantizm və onun tənqidçiləri arasında gedən uzun mübahisədə əsas arqument dərin və formal Atlantik inteqrasiyanın hələ də kənarda olanları, atlantiklərin iddia etdiyi kimi, qoşulmaq istəyənləri cəlb etməyə xidmət edəcəyi, yoxsa dünyanın qalan hissəsini özündən uzaqlaşdırıb onları idarə edəcəyi idi İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-la Qərbi Avropa ölkələri arasında münasibətlərin sxemini formalaşdıran atlantik perspektivi siyasi məqsədəuyğunluq və güclü sivilizasiya bağı formalaşdırırdı. Realistlər, neytralistlər və pasifistlər, millətçilər və beynəlmiləlçilər bunun sonuncunu edəcəyinə inanmağa meyilli idilər, Varşava müqaviləsini öz fikirlərinin sübutu kimi göstərdilər və onu NATO-nun qaçılmaz realpolitik tərəfdarı kimi qəbul etdilər.

## İnstitutlar
Şimali Atlantik Şurası avroatlantizm kontekstində müzakirələr və qərarların qəbulu üçün əsas, hökumət forumudur. Mənşəcə atlantist sayıla bilən digər təşkilatlar:

* NATO
* İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD)
* G-6/7/8
* Avroatlantik Əməkdaşlıq Şurası (NACC)
* Avroatlantik Tərəfdaşlıq Şurası (EAPC)
* ABŞ-də Alman Marşal Fondu (GMF; The German Marshall Fund of the United States)
* Avropa Üfüqləri (European Horizons)
* Atlantika Şurası (The Atlantic Council)

## Görkəmli atlantistlər
Tanınmış atlantistlərə keçmiş ABŞ prezidentləri Franklin D. Ruzvelt, Harri Trumen və Ronald Reyqan; Böyük Britaniyanın baş nazirləri Uinston Çörçill, Marqaret Tetçer, Toni Bleyr və Qordon Braun; ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Din Açeson keçmiş Müharibə Katibinin köməkçisi və prezidentin daimi müşaviri Con J. McCloy; ABŞ-ın keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri Zbiqnev Bjezinski; NATO-nun keçmiş Baş katibi Xavyer Solana ; və *Xarici Əlaqələr Şurasının* həmtəsisçisi Paul D. Cravath daxildir.

## İstinadlar