Kadrların milliləşdirilməsi siyasəti Azərbaycan SSR-də milli məsələnin həlli formalarından biri kimi (XX əsrin 20-30-cu illəri)

**Kadrların milliləşdiriməsi siyasəti Azərbaycan SSR-də milli məsələnin həlli formalarından biri kimi (XX əsrin 20-30-cu illər)**— RK(b)P-nın  1923-cü ilin aprel ayında keçirilmiş XII qurultayında və həmin ilin iyun ayında Moskvada keçirilmiş milli respublikaların və vilayətlərin məsul işçilərinin IV müşavirəsində qəbul edilmiş qətnamələrdə sovet milli siyasətinin mahiyyəti sxem şəklində öz əksini tapmışdır. Bu qətnamələr, İ.Stalinin çıxışları ilə birlikdə, bolşevik milli siyasətinin əsas normativ sənədlərini təşkil etmişdilər. Tezliklə bu siyasət milliləşdirmə və ya yerliləşdirmə adlandırılmışdır. Bolşeviklərin bu nəzəriyyəsinə əsasən milli ucqarlarda rəhbər kadrların tərkibində titul millətin nümayəndələrinin çəkisinin yüksək olması ölkədə xalqlar bərabərliyini və yerli dövlətlərin milli xarakterini nümayiş etdirməli idi.

## Tarixi

1926-cı ilin ortalarına qədər ittifaq respublikalarının dövlət aparatının milliləşdirilməsi mexaniki üsul ilə aparılırdı. Hər təşkilat üçün onun heyətində milli işçilərin xüsusi çəkisini müəyyən edən planlar hazırlanmışdır. Lakin dövlət aparatının mexaniki üsul ilə milliləşdirilməsi təcrübəsi onu həyata keçirmək üçün planların real olmadığını göstərdi. Milli respublikalarda aparılan mexaniki milliləşdirmə ortada boşluq yaratmışdır. İdarəetmə və xidmət sahəsində yerlilərin  xüsusi çəkisi yüksək  olduğu halda peşəkarlıq tələb edən vəzifələrdə onların sayı çox cüzi idi. Bu səbəbdən 1926-cı ilin sonunda Moskva milliləşdirmənin həyata keçirilməsi zamanı mexaniki üsulu funksional üsul ilə əvəz etdi. Funksional milliləşdirmə sistemi kadrların peşə hazırlğı və təşkilatların həmin kadrlara ehtiyaclarını nəzərə almalı idi. Beləliklə funksional milliləşdirmə sistemi  yerli əhalinin təhsil sahəsində müvəffəqiyyətindən asılı idi. 

Arxiv sənədlərindən aşkar edilmiş statistik məlumatlarda 1920-1930-cu illərdə Azərbaycan SSR partiya və dövlət hakimiyyətinin, dövlət qurumlarının ali strukturlarında kadrların milliləşdirilməsi siyasətinin nəticələrinə dair konkret rəqəmlər gətirilir. Tədqiq olunan dövrdə partiya aparatının millliləşdirilməsi Bakıdan kənarda daha sürətlə gedirdi. 1939-cu ildə Azərbaycan K(b)P 88 vilayət, şəhər və rayon komitələrinin katibləri içərisində azərbaycanlılar birinci katiblərin 70,5 %-ni, ikinci katiblərin 43,2 %-ni, üçüncü katiblərin 54,5 %-ni təşkil edirdilər.1940-cı il 1 yanvar tarixinə olan məlumata görə AK(b)P-nın üzvlərinin 44% təşkil edən  Bakı partiya komitəsində azərbaycanlılar xüsusi çəkisinə görə  birinciliyi rus və erməni kommunistləri ilə bölüşürdülər. 1939-cu ilə olan məlumata görə  Bakı partiya təşkilatının rayon komitələrinin 17 birinci katibi arasında 8 azərbaycanlı, 3 rus, 2 erməni və 4 nəfər digər millətlərin nümayəndəsi var idi.  

Sovet hakimiyyətinin ilk günlərindən əsası qoyulmuş ənənəyə görə azərbaycanlılar hakimiyyətin qanunverici və icraedici qollarında sayca təşkil edirdilər. 1 aprel 1929-cu ilə olan məlumata görə, türklər Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi (AMİK) işçilərinin 80%-ni təşkil edirdi.  1920-1930-cu illərdə respublikanın ali qanunvericilik orqanının sədrləri yalnız türk kommunistləri idi. Azərbaycan SSR hökumətində xalq komissarlarının əksəriyyətini türklər təşkil edirdi. 1 dekabr 1939-cu ilə olan məlumata görə, xalq komissarları və respublikanın rəhbər işçiləri arasında 42 azərbaycanlı, 17 rus, 13 erməni, 2 Kazan tatarı, 2 kürd, 2 ləzgi, 1 yunan-tatar və 2 yəhudi var idi.

Milliləşdirmənin ləng getdiyi dövlət idarələri arasında Bakı Soveti, Həmkarlar ittifaqı və “Azneft” xüsusi yer tuturdular. 1920-ci illərdə milliləşdirmənin ağsadığı dövlət qurumları arasında əmək, torpaq komissarlıqlarını, pambıq kooperasiyası, «Azkolxozsentr» və digər dövlət qurumlarını  qeyd etmək lazımdır. Beləliklə, hakimiyyət orqanlarının bütün səylərinə baxmayaraq, araşdırılan dövrün sonuna qədər Azərbaycan SSR-də azərbaycanlıların rəhbər vəzifələrdə xüsusi çəkisi (50,3%) hələ də əhalinin milli tərkibində xüsusi çəkisindən  (58.4%) aşağı idi.

Bolşevik rəhbərliyi rəhbər kadrların milli mənsubluğunu vurğulamaqla yanaşı, dil amilini milliləşdirmə siyasətinin əsas meyarlarından  biri hesab edirdi. Araşdırılan dövrdə rus dili mərkəzi partiya və dövlət aparatında üstün mövqe tuturdu. Mərkəzi və Bakı Komitəsinin bütün protokolları, onların xalq komissarlıqları və dövlət idarələri ilə yazışmaları rus dilində aparılırdı. Bakıdan kənarda, sovet aparatının aşağı pillələrində və ədliyyə aparatında türk dilinin işlənməsi daha sürətlə gedirdi, çünki həmin yerlərdə əsasən 1930-cu illərin əvvəllərində latın əlifbasını mənimsəmiş türklər işləyirdi. Dağlıq Qarabağın Muxtar Vilayəti ilə yazışmalar rus və erməni dillərində aparılırdı. Tatların, talışların, udinlərin, ləzgilərin, kürdlərin, avarların, tsaxurların yaşadığı bölgələrlə yazışmalar türk və rus dillərində aparılırdı. 

Azərbaycanda yeni bolşevik hakimiyyətinin təşkili mexanizmi bütövlükdə Rusiyada tətbiq olunan qaydada həyata keçirilirdi. İnqilab komitələrinin yaradılması təcrübəsi Azərbaycanda bolşeviklərə qarşı artan müqavimət şəraitində çox səmərəli tədbir olmuşdu.
Mövcud olduğu dövrdə (aprel 1920-may 1921-ci illər) Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi respublikanın partiya aparatının nəzarəti altında fəaliyyət göstərmişdi. Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin bəzi üzvlərinin eyni zamanda Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvü olduqlarını nəzərə alsaq, bu nəzarət sinxron xarakter daşıyırdı. Mərkəzi və yerli inqilab komitələrinin mövcudluğu dövründə onların tərkibi mütəmadi olaraq yenilənirdi, strukturu genişlənirdi və beləliklə, fəaliyyətləri üçün ən məqbul forma axtarışı gedirdi. Tək dəyişməyən inqilab komitələrinin fəaliyyətinə xas olan fövqəladə iş üslubu idi.
1921-ci ildə Azərbaycan SSR-nin Konstitusiyasının qəbul olunması ilə Müvəqqəti İnqilab Komitəsi ləğv edilmiş və respublikada ali hakimiyyət orqanları aşağıdakı sistem üzrə qurulmuşdur: ÜmumAzərbaycan Sovetlərinin qurultayı, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi və Xalq Komissarları Şurası. Bu üçlükdə Fəhlə, Kəndli, Qırmızı Əsgər və Dənizçi deputatları Sovetinin ümum-Azərbaycan qurultayı əsas rolu oynayırdı və o, Azərbaycan zəhmətkeşlərinin ali hakimiyyət orqanı kimi çıxış edirdi.

1921-1937-ci illərdə Azərbaycan Sovetlərinin doqquz qurultayı keçirilmişdir. Azərbaycan Sovetlərinin qurultaylarının çağırılması arasında olan müddətdə Azərbaycan Respublikasında ali hakimiyyət Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinə məxsus idi. AMİK ali qanunverici, sərəncamverici və nəzarətedici hakimiyyət orqanı idi, birbaşa qurultayda seçilirdi və tamamilə qurultaya tabe idi. AMİK-nin sədri bu orqanın hər yeni çağırışının birinci iclasında onun səlahiyyət müddəti dövrü üçün seçilirdi. AMİK sədri ilə yanaşı, onun müavini və katib seçilirdi. Azərbaycan Sovetlərinin I qurultayında Muxtar Hacıyev AMİK-in sədri (1921-1922) seçilmişdir. Daha sonra AMİK sədri vəzifəsinə S.Ağamalıoğlu (1922-1929), Q.Musabəyov (1929-1931), S.M.Əfəndiyev (1931-1937) seçilmişdilər. M.Hacıyev, Q.Musabəyov və S.M.Əfəndiyev 1937-1938-ci illər repressiyalarının qurbanı olmuşdular.  

Sədrlə yanaşı AMİK-nin sədr müavini və katibi də seçilirdi.  AMİK-nin tərkibi partiya, hökumət, təsərrüfat, ictimai təşkilatların və dövlət qurumlarının  üzvlərindən ibarət idi. AMİK-nin sosial və milli tərkibi partiyanın ideoloji qaydalarına uyğun formalaşırdı. Bu o demək idi ki, AMİK-in tərkibinə fəhlə, kəndli və ziyalı təbəqəsinin, respublikada yaşayan ən iri milli azlıqların (rus və erməni) nümayəndələri daxil idi. Bundan əlavə, Naxçıvan MSSR-nın və DQMV-nin nümayəndələri, partiya təşkilatlarının rəhbərləri, aparıcı sənaye və dövlət orqanlarının  ( "Azneft", BSİ-XDİK, Bakı Soveti) rəhbərləri də bura aid idilər. AMİK üzvləri geniş hüquqlara, şəxsi toxunulmazlığa malik idilər. Onlar yerli hakimiyyət orqanlarının, dövlət qurumlarının və ictimai təşkilatların iclaslarında məşvərətçi səslə iştirak edə bilərdilər.

1937-ci ilin martında Azərbaycan Sovetlərinin tarixində sonuncu IX qurultay keçirilmişdir. Həmin qurultay Azərbaycan SSR-in yeni Konstitusiyasını qəbul etmişdir. Bu Konstitusiya 1936-cı ildə qəbul edilmiş SSRİ Konstitusiyasının müddəaları əsasında tərtib edilmişdir. Əsas Qanuna görə hakimiyyət strukturlarında dəyişikliklər nəzərdə tutulurdu. Belə ki, AMİK ləğv edilmiş, əvəzində isə bütün əhali tərəfindən seçilmiş və bir palatadan ibarət olan Azərbaycan SSR-nin ali qanunverici orqanı - Ali Sovet yaradılmışdır.
Müharibədən əvvəl Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər cəmi bir dəfə -1938-ci ildə keçirilmişdir. Ali Sovet Azərbaycan SSR-də ali dövlət hakimiyyəti orqanı olduğundan, ilk növbədə titul xalqın hakimiyyətini təcəssüm edirdi. Ali Sovetdə azərbaycanlıların xüsusi çəkisi əhalinin tərkibində olduğundan yüksək idi. Azərbaycanlılardan başqa Ali Sovetdə respublikada yaşayan bütün milli və etnik azlıqların nümayəndələri təmsil olunmuşdu. 310 xalq deputatı içərisində 206 azərbaycanlı, 38 erməni, 36 rus, 7 ukraynalı, 7 yəhudi, 7 ləzgi, 3 gürcü, 1 kürd, 1 udin, 1 tsaxur, 1 avar və digərləri vardı.

Ali Sovetin deputatları arasında (əvvəllər Sovetlər qurultayında olduğu kimi) respublikanın əsas sosial təbəqələrinin nümayəndələri təmsil olunurdu: fəhlələr, kəndli-kolxozçular və ziyalılar. Xalq deputatı statusu Mərkəzi Komitənin bütün katiblərinə, hökumətin bütün üzvlərinə, vilayət, şəhər və rayon partiya komitələrinin katiblərinə, Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Mərkəzi İcraiyyə komitəsinin və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin İcraiyyə komitəsinin sədrlərinə, əsas sənaye birliklərinin və müəssisələrinin, elmi və yaradıcılıq müəssisələrinin rəhbərlərinə həvalə edilirdi. Onların əksəriyyəti partiya üzvü və üzvlüyə namizədlər idi. Qalan boş qalmış yerləri isə istehsalatda və yaradıcılıqda yüksək göstəricilərlə fərqlənmiş fəhlə, kəndli və ziyalı kollektivlərinin nümayəndələri tuturdu. Bu zaman xalq nümayəndələrinin milli tərkibi əvvəlcədən proqramlaşdırılırdı və bura azərbaycanlılardan başqa, ilk növbədə, respublikanın ən iri milli azlıqlarının nümayəndələri (ruslar, ermənilər) daxil edilirdi.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti aşağıdakı tərkibdə seçilirdi: sədr, onun iki müavini (Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin və DQMV İcraiyyə Komitəsinin sədrləri), katib və Rəyasət heyətin 10 nəfər üzvü. Rəyasət heyətinə AK (b)P Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, AK(b)P Mərkəzi Komitəsinin katiblərindən biri daxil edilirdi. Rəyasət Heyəti əsas işçi orqan idi. Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin əsas siması onun sədri idi. Bu vəzifəni tutan şəxs respublikanın ali rəhbərliyinə daxil idi, Azərbaycan Kommunist partiyası Mərkəzi Komitəsinin tamhüquqlu üzvü idi. Əslində, ali qanunverici orqan Mərkəzi Komitənin aparatı tərəfindən hazırlanmış qanunları möhürləyən hüquqsuz bir hakimiyyət orqanına  çevrilmişdi, onun rəhbəri isə bir növ maneken rolunu oynayırdı. 1938-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin ilk sədri vəzifəsinə Mir Bəşir Qasımov seçilmişdir. O, bu vəzifəni 1949-cu ilədək tutmuşdur. Ali Sovetin sessiyalarını onun sədri aparırdı. Araşdırılan dövrdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri vəzifəsini Mir Teymur Yaqubov (1938-1941) tuturdu.

Respublikanın iqtisadi və mədəni həyatını idarə etmək üçün hökumət - Xalq Komissarları Şurası (XKŞ) yaradılmışdır. 28 aprel 1920-ci ildə yaradılmış və respublikanın ali icraedici orqanı olan Azərbaycan Xalq Komissarları Şurasının tərkibinə ali qanunverici orqanın- Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin bir neçə üzvü daxil idi, N. Nərimanov isə hər iki hakimiyyət orqanının sədri idi. Beləliklə, eyni şəxslər eyni zamanda ali dövlət hakimiyyətinin hər iki qolunda –qanunverici və icraedici hakimiyyətində  təmsil  olunmuşdular.

1921-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan SSR Konstitusiyasına əsasən, Xalq Komissarları Şurası Azərbaycanda ikinci ən mühüm hakimiyyət orqanı idi və onun rəhbərləri respublikanın ali vəzifəli şəxsləri hesab edilirdi. Xalq Komissarları Şurasının tərkibinə onun sədri, sədrin müavinləri və xalq komissarları daxil idilər. Araşdırılan dövrdə hökumətin tərkibi bəzi dəyişikliklərə məruz qalmışdı, bir sıra yeni komissarlıqlar yaradılmış, digərləri isə ləğv edilmişdir. Belə ki, 1922-ci ildə Azərbaycan SSR ZSFSR və SSRİ tərkibinə daxil edildikdən və formal müstəqilliyini itirdikdən sonra hökumətin tərkibində hərbi-donanma, xarici işlər, xarici ticarət komissarları vəzifələri ləğv edilmişdir. XKŞ sədri və onun bəzi müavinləri Azərbaycan Kommunist partiyasının Mərkəzi Komitəsinin bürosunun üzvü və ya üzvlüyə namizədlər idilər. Xalq Komissarları Şurası və onun aparatı AK(b)P Mərkəzi Komitəsinin aparatının, onun müvafiq katiblərinin və şöbə rəhbərlərinin daimi nəzarəti altında işləyirdi. Həmin katiblər və rəhbərlər  Xalq Komissarları Şurasının strukturunda müvafiq vəzifəli şəxslərə münasibətdə ali hakimiyyət rolunda çıxış edirdilər.
Konstitusiyaya əsasən Xalq Komissarları Şurası öz fəaliyyətində əvvəl ÜmumAzərbaycan Sovetləri qurultayı, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi, 1938-ci ildən isə Ali Sovet qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. Nəriman Nərimanovun 1922-ci ildə əvvəl Zaqafqaziya İttifaq Şurasının, sonra isə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri vəzifəsinə seçilməsi ilə əlaqədar, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Şurası sədri vəzifəsinə Q.Musabəyov (aprel 1922 -mart 1930) təyin edilmişdir. Sonralar bu vəzifəyə D.Bünyadzadə (mart 1930-oktyabr 1932), M.C.Bağırov (oktyabr 1932-dekabr 1933; aprel-iyul 1953), H.Rəhmanov (dekabr 1933-oktyabr 1937) T.Quliyev (oktyabr 1937-aprel 1953) təyin edilmişdilər. Hökumətin sədrindən fərqli olaraq, onun müavinlərinin tərkibi daimi deyildi, lakin əsasən azərbaycanlılardan ibarət idi.

XKŞ aparatı aşağıdakı şöbələrdən ibarət idi: katiblik, hüquq və iqtisadi, ümumi, maliyyə, informasiya, komendant, kuryer şöbələri. Sonrakı illərdə XKŞ aparatı daim təkmilləşmiş və dəyişikliklərə məruz qalmışdır. XKŞ aparatının işçilərinin milli tərkibinə gəldikdə, orada ənənəvi olaraq türklər üstünlük təşkil edirdi. 1 aprel 1929-cu ilə olan məlumata görə  aparatın 41 əməkdaşından  24-ü türk idi.

Beləliklə, 1920-ci ildən sonra Azərbaycanın ali dövlət hakimiyyəti orqanları faktiki olaraq partiya aparatının tam nəzarəti altında formalaşmışdılar. Hakimiyyətin qanunverici və icraedici orqanlarının bütün pillələrində eyni partiyanın üzvləri oturmuşdu ki, bu da həmin partiyanı dövlət hakimiyyətinin əsas struktur elementinə çevirmişdi. Bu “partiya dövləti” mexanizminin yaradılmasına gətirib çıxartmışdı ki, orada qanunverici, sərəncamverici və nəzarətedici funksiyalar partiya aparatına, icraedici isə ali dövlət hakimiyyəti  orqanlarına  məxsus idi.

## Mənbə
#Azərbaycan SSR KP(b) rayon, şəhər və vilayət komitələri katiblərinin milli və sosial tərkibi haqqında statistik məlumatlar (Bakı: 1939) //ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 22, iş № 546, vərəq 40.
#Azərbaycan SSR dövlət qurumlarının milli tərkibi (Bakı: 1929-cu ilin apreli) //ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 77, iş № 65, vərəq
#Azərbaycan SSR xalq komissarlarının və rəhbər  respublika işçilərinin milli tərkibi (Bakı: 1 dekabr 1939-cu il) //ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 17, iş № 412, vərəq 103.
#Первая сессия Верховного Совета Азербайджанской ССР  первого созыва. 18-22 июня 1938 г. Стенографический отчет, с. 31.
#Azərbaycan SSR dövlət qurumlarının milli tərkibi (Bakı: 1929-cu ilin apreli) //ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 77, iş № 65, vərəq 45; Azərbaycan SSR xalq komissarlarının və respublikanın rəhbər işçilərinin milli tərkibi (Bakı: dekabr 1939) // ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 22, iş № 412, vərəq 103.
#Azərbaycan SSR dövlət qurumlarının milli tərkibi (Bakı: 1929-cu ilin apreli) //ARPİİİSSA, Fond № 1, siyahı № 77, iş № 65, vərəq 45.

## İstinadlar