open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rüştü Rəcbər

**Rüştü Rəcbər** () — Türkiyə futbolçusu. Türkiyə milli futbol komandasının qapıçısı.

## Karyerası
Rüştü Rəcbər 1973-cü il may ayının 10-da Antalyada anadan olub. Antalyaspor FK, Fənərbaxça PFK, Barselona FK klublarının qapıçısı olub.

Fənərbaxçanın heyətində ilk oyununa 29 oktyabr 1994-cü ildə Petrolofisi FK klubuna qarşı keçirib. 2002/2003 mövsümünün sonunda İspaniyanın Barselona FK klubuna transfer olunmuşdur. 1 il Barselona FK-nın ehtiyat qapıçısı olduqdan sonra 31 avqust 2004-cü ildə yenidən Fənərbaxça PFK-ya 1 illik icarə verilmişdir.

Fənərbaxça PFK tarixində bu klubun heyətində ən çox oyun keçirən qapıçıdır. 110 dəfə Türkiyə milli futbol komandasının, 11 dəfə 21 yaşlılardan ibarət Türkiyə milli futbol komandasının, 1 dəfə isə Türkiyə ordu milli komandasının heyətində çıxış edib. 9 oyunda Türkiyə milli futbol komandasının kapitanı olub.

2006/2007 mövsümünün sonunda Beşiktaş FK-ya transfer olunub.

## Uğurları
* 1995/1996, 2000/2001 və 2004/2005 Türkiyə milli futbol çempionatının qalibi
* 1997/1998 Baş Nazirlik Kuboku.
* 1998/1999 Atatürk Kuboku.
* 1995/1996 və 1996/1997 TSYD Kuboku.
* Fənərbaxça PFK tarixində klubun heyətində Türkiyə milli futbol çempionatında ən çox çıxış edən qapıçı.
* Fənərbaxça PFK tarixində klubun heyətində ən çox çıxış edən 5-ci futbolçu.
* Futbol üzrə dünya çempionatı 2002-nin bürünc mükafatçısı.
* Futbol üzrə dünya çempionatı 2002-dəki iştirakına görə Dövlət Üstün Xidmət Medalı laureatı.
* 2003 FİFA Konfederasiyalar Kuboku bürünc mükafatçısı.
* Türkiyə milli futbol komandası heyətində ən çox oyun keçirən futbolçu.
* Türkiyə milli futbol komandasının heyətində 100-dən artıq oyun keçirmiş 2 futbolçudan biri.

## İstinadlar
Ziko

**Ziko** adıyla tanınan **Artur Antunes Koimbra** () — Braziliyalı keçmiş futbolçu. Peledən sonra Braziliyanın yetişdirdiyi ən yaxşı oyunçu sayılır. Futbol tarixinin ən gözəl yarımmüdafiəçilərindən biri olan Ziko, 80-cı illərin ən yaxşı oyunçusu hesab olunur.

1978, 1982 və 1986-cı illərdə keçirilən futbol üzrə dünya çempionatlarının final oyunlarında Braziliya yığma komandasının heyətində çıxış edib. 88 dəfə Braziliya forması geyən Ziko 66 qola imza atıb, 1983-cü ildə "İlin futbolçusu" seçilib. 1982-ci ildə keçirilən futbol üzrə dünya çempionatında Braziliya komandasının heyətində bombardir olub.

Məşqçilik karyerasına əvvəllər oynadığı Kashima Antlers komandasında texniki menecer və koordinator (1995, 1996-2002) olaraq başlayan Ziko 1998-ci ildə keçirilən futbol üzrə dünya çempionatında Braziliya yığma komandasına məşqçilik edib. 2006-cı ildə Braziliya yığmasının təşkilat komitəsinin rəhbəri (2000), 2002–2006-cı illərdə isə Yaponiya yığmasının məşqçisi olub.

Futbol oynadığı dövrdə "Ağ Pele" ləqəbi alan Ziko, 2006-cı il iyul ayının 4-də Türkiyə klubu Fənərbaxçanın məşqçisi postuna gətirilib.

## İştirak statistikası

## İstinadlar
Ümit Özat

**Ümit Özat** () — türk professional futbol meneceri və keçmiş oyunçu.

## Həyatı
Ümit Özat 30 oktyabr 1976-cı ildə Ankarada anadan olub.

## Müvəffəqiyyətləri
*  **[[Fənərbaxça PFK|Fənərbaxça]]**
** Türkiyə çempionatı: **3-cü yer** (2003–2004, 2004–2005, 2006–2007)
*  **[[Gənclərbirliyi İK|Gənclərbirliyi]]**
** Türkiyə Kuboku: **1-ci yer** (2001)
*  **[[Türkiyə milli futbol komandası|Türkiyə]]**
** Dünya çempionatı 2002: **3-cü yer**

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fənərbaxça (dəqiqləşdirmə)

*Fənərbaxça İK —
*Fənərbaxça Ülker — Ülker basketbol klubunun liqdən çəkilib Fənərbaxça klubuyla birgə sponsorluq müqaviləsi imzalayıb əmələ gətirdiyi basketbol klubu.
*Fənərbaxça Şükrü Saracoğlu Stadionu — Fənərbaxça futbol klubunun stadionu. 
*Fənərbaxça (İstanbul) — İstanbulda bölgə.
Çaykur Rizəspor

**Çaykur Rizəspor** — Rizədə 1953-cü ildə yaradılmış bir futbol klubu.

## Tarixi

Klub Türk Milli Qurtuluş Mübarizəsinin ilk adımının atıldığı 19 may 1919 tarixinin 34. ildönümü olan, 19 may 1953 tarixində; Manifaturacı Yakup Temizel, Manifaturacı Atıf Taviloğlu, Manifaturacı İsmet Bilsel, Deftardar Yaşar Domlekçioğlu ve Manifaturacı Muharrem Kürkçü tərəfindən 5 kişilik qurucular heyəti ile Rizedə yaradılıb.

9 fevral 1991 tarixində yapılan Olağanüstü Ümumi Qurul ilə, Qara dəniz bölgəsinin ən böyük kamu şirkəti olan Çaykur ilə birleşerek, "Çaykur Rizespor Kulubü" adı ilə o tarixdən etibarən də profesional dəstələrdəki mübarizəsini davam etdirir.

## Liga Mübarizələri

Super Liqa: 1979-1981, 1985-1989, 2000-2002, 2003-2008, 2013-2017, 2018-2022, 2023-

1-ci Liqa: 1974-1979, 1981-1985, 1989-1993, 1994-2000, 2002-2003, 2008-2013, 2017-2018, 2022-2023

3-cü Liqa: 1968-1974, 1993-1994

Həvəskar Liqa: 1953-1968

## Oynamış məşhur futbolçular
* Arif Kocabıyık
* Hasan Vezir
* Hakan Tecimer
* Kürşat Duymuş
* Koray Avcı
* Zafer Demiray
* Yasin Çakmak

## Xarici keçidlər
* **Rəsmi Veb-sayt **: http://www.caykurrizespor.org.tr
* **Offical Web Site**: http://www.caykurrizespor.org.tr/eng/ 
* **Xəbər Veb-saytı**: http://www.rizedeyiz.com/spor
Məsud Yılmaz

**Əhməd Məsud Yılmaz** (; ) və ya əmilərinin soyadı ilə Akçal. Əslən Rizə Çayeli Çataldərə/Cimil kəndindən) — hemşinli əsilli türk siyasətçisi. Azərbaycan suveren dövlət kimi onun dövründə Türkiyə Cümhuriyyəti tərəfindən rəsmən tanınmışdır.

## Həyatı
Ahmet Mesut Yılmaz 6 noyabr 1947-ci ildə İstanbulda anadan olub. İstanbul Oğlanlar litseyini bitirib. 1971-ci ildə Ankara Universiteti Siyasi Məlumatlar Fakültəsi Maliyyə və İqtisad Bölümündən məzun oldu. 1972–1974-cü illər arasında Almaniyanın Köln Universiteti İqtisadi və İctimai Elmlər Fakültəsində yüksək lisans çalışması etdi.

1975–1983-cü illərdə kimya, tekstil və çatdırma sahəsində, müxtəlif özəl şirkətlərdə idarəçi olaraq işləyib. 1983-cü ilin may ayında yaradılan Ana Vətən Partiyasının qurucularından biri və sədr müavini olub. Həmin il noyabr ayında keçirilən seçkilərdə parlamentə Rizədən millət vəkili seçilib.

1991–2002-ci illərdə Ana Vətən Partiyasının lideri vəzifəsində çalışıb. 1986–1990-cı illər arasında Turqut Özalın qurduğu hökumətdə Xarici İşlər Naziri və Mədəniyyət və Turizm Naziri vəzifəsinə təyin edilib. 1991-ci ildə baş nazir təyin edilib.

1991–1999-cu illər arasında ümumilikdə təxminən 2 il ərzində 3 dəfə baş nazir və müxtəlif nazirliklərdə çalışıb. Türkiyədə 1995-ci ildəki ümumi seçkilərdən sonra qurulan koalisiya hökumətində yenidən baş nazir olub. 1997–1999-cu illər arasında da baş nazir vəzifəsində çalışıb.

2000–2002-ci illər arasında DSP-MHP-ANAP koalisiyasında dövlət naziri və baş nazirin müavini təyin edilib. 15 yanvar 2009–2011 arasında ANAP və Doğru Yol Partiyasının birləşməsi nəticəsində qurulan Demokrat Partiyasında siyasi fəaliyyətini davam etdirib.

2004-cü ildə Ali Məhkəmədə mühakimə olunub və Türkiyənin Cümhuriyyət tarixində Ali Məhkəmədə mühakimə olunan ilk Baş nazir kimi tarixə düşüb.

2019-cu ilin yanvar ayında ağciyərində şiş aşkarlanan M. Yılmaz uzun müddət müalicə olunmasına baxmayaraq, 2020-ci il oktyabrın 30-da vəfat etmişdir.

## Haqqında yazılmış kitablar
* Faruk Bildirici, *Hanedanın Son Prensi* (2007)
* Hakan Şanlıtürk, *Maratoncunun Molası: Mesut Yıllardan Notlar* (2004)

## İstinadlar
Aleks de Souza

**Aleksandro de Souza** (, qısaca ***Aleks***; ) — braziliyalı futbolçu, hücumameyilli yarımmüdafiəçi. Braziliya yığmasının heyətində çıxış etmiş, komandanın kapitanı olmuşdur.

## Karyerası
Aleks de Souza 20 iyun 2004-cü ildə Braziliyanın Cruzeiro Esporte Clube komandasından "Fənərbaxça"ya 11 milyon dollara 3 illiyinə transfer edilib. Bu miqdarın 5 milyon dolları kluba, qalanı isə illiyi 2 milyon dollardan futbolçuya verilən ödəniş olub. O, həmçinin 2004-cü ilin iyulunda Amerika Kubokunu qazanan Braziliya milli yığma komandasının kapitanı olmuşdur.

## Müvəffəqiyyətləri

### Komanda olaraq
* 1996 Tulon Turniri çempionluğu
* 1998 Braziliya Kuboku çempionluğu 
* 1998 Mercosul Kuboku çempionluğu 
* 1999 Libertadores Kuboku çempionluğu 
* 1999 Amerika Kuboku çempionluğu
* 2000 Pre-Olimpik çempionluğu 
* 2000 Rio — San-Paulu çempionluğu 
* 2003 Mineyro çempionatı çempionluğu 
* 2003 Braziliya Kuboku çempionluğu 
* 2003 Braziliya Liqası çempionluğu
* 2004 Mineyro çempionatı çempionluğu 
* 2004 Amerika Kuboku çempionluğu 
* 2005 Türkiyə Liqası Çempionluğu 
* 2007 Türkiyə Liqası Çempionluğu 
* 2011 Türkiyə Liqası Çempionluğu 
* 2012 Türkiyə Kuboku Çempionluğu
*2007,2009 Türkiye Super Kuboku Çempionluğu

### Fərdi
* 1999 Uruqvayın "El Pais" qəzeti tərəfindən Amerika qitəsinin ideal on birinə seçildi ("Sociedade Esportiva Palmeiras"da oynayarkən).
* 1999 IFFHS tərəfindən dünyada ilin 3-cü ən çox qol vuran oyunçusu seçildi ("Sociedade Esportiva Palmeiras"da oynayarkən).
* 2003 Uruqvayın "El Pais" qəzeti tərəfindən Amerika qitəsinin ideal on birinə seçildi ("Cruzeiro Esporte Clube"da oynayarkən).
* 2003 Braziliya futbol jurnalı "Placar" tərəfindən Braziliya Liqasında ilin oyunçusu seçildi və Qızıl Top Mükafatı aldı ("Cruzeiro Esporte Clube"da oynayarkən).

### Fənərbaxçadakı statistikası

**<sup>1</sup> Ötürmə kralı, <sup>2</sup> Qol kralı**

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
2006 FİFA Dünya Kuboku F qrupu

**2006 FİFA Dünya Kuboku — F qrupu** — 2006 FİFA Dünya Kuboku turnirinin 6-cı qrupu. Qrupa dünya çempionu Braziliya, Xorvatiya, Yaponiya və Avstraliya daxil idi. Braziliyanın asanlıqla birinci olduğu qrupda ikincilik uğrunda mübarizədən Avstraliya qalib çıxaraq 1/8 Finalda İtaliya ilə oynamaq haqqı əldə etmişdir.

Cümə axşamı 22 iyun 2006
Mərkəzi Amerika

**Mərkəzi Amerika** — Şimali Amerikada, Meksikadan Panama kanalına qədər olan ərazidə yerləşən bölgə. Bölgəyə yeddi dövlət daxildir:
*Beliz
*Salvador
*Honduras
*Kosta Rika
*Qvatemala
*Nikaraqua
*Panama

## İstinadlar
Panama kanalı

**Panama kanalı** () — Panamada, Şimali və Cənubi Amerikanı ayıran, Atlantik okeanı və Sakit okean arasında əhəmiyyətli dəniz yolunu təşkil edən kanalİnşaatı ABŞ tərəfindən tamamlanmış və kanal 15 avqust 1914-cü il açılmışdır. Sarı qızdırma, malyariya, torpaq sürüşməsi və s. səbəblərdən 27500-ə yaxın işçi inşaatda həyatını itirmişdir.

Bu gün Nyu-Yorkdan San Fransiskoya gedən bir gəmi Horn Burnunu dolaşdığı təqdirdə isə 22500&nbsp;km yol qət etməli olurdu. Lakin Panama kanalı vasitəsilə 9500&nbsp;km üzür.

Açıldığı tarixdən 2002-ci ilədək Panama kanalından 800000 (səkkiz yüz min) gəminin keçdiyi düşünülür. Panama kanalından hər il 14000-dən çox gəmi keçir və təqribən 203 milyon ton yük daşınır.

Panama kanalı boyu səyahət təqribən 9 saat çəkir. Həmçinin kanalda quraşdırılmış xüsusi qaldırıcı qurğular vasitəsilə gəmilər keçilməsi çətin olan yerlərdən asanlıqla keçə bilir.Panama kanalı dünyanın ən bahalı kanalıdır. Kanal bölgəsinin sosial vəziyyəti inkişaf etmişdir. Panama kanalının sayəsində Panama əhalisinin rifahı yüksəlmişdir. Kanal ölkənin inkişafında önəmli yer tutur.

Kanal dəniz səviyyəsindən 26&nbsp;m (85&nbsp;ft) yüksəklikdədir. Panama kanalının eni isə 34&nbsp;m (110&nbsp;ft) olaraq hesablanmışdır. Birləşmiş qablarda olduğu kimi mayelərin tarazlığı və Arximed qanunlarından istifadə edərək suyun səviyyəsini dəyişməklə gəmilər yavaş-yavaş qaldırılır və endirilir.

## Quruluşu
Panama kanalı üçün ilk cəhd 1 yanvar 1881-ci ildə olmuşdur. Layihə  Süveyş kanalının inşaatını həyata keçirən Ferdinand de Lessepsin rəhbərliyi altında hazırlanmışdır. Onun planlaşdırmalarında kanal dəniz səviyyəsində göstərilmişdi.

Kanalın tikintisinin ilk illərində təşkilat əskiklikləri və qazıntı nəticəsində yaranan tullantıları nəql etməyə vasitə tapıla bilməməsi ilk ciddi problemləri yaratmağa başlamışdı. Bunlardan əlavə, həmçinin ortaya çıxan torpaq sürüşmələri ilə də qarşılaşılırdı. Torpaq sürüşmələrinin dayandırılması üçün kanalın müəyyən bölgələrində qazarkən dərinlik azaldılmaq məcburiyyətində qalınırdı.

Təkrar inşaat üçün bağlanan Panama kanalı genişlədildikdən sonra 26 iyun 2016-cı ildə yenidən fəaliyyətə başlamışdı.
ADR

*Almaniya Demokratik Respublikası — 7 oktyabr 1949 - 3 oktyabr 1990-cı illərdə Almaniyanın şərq hissəsində mövcud olmuş sosialist dövlət. 
*Azərbaycan Demokratik Respublikası — 28 may 1918 - 28 aprel 1920-ci illərdə mövcud olmuş və şərqdə respublika üsul-idarəsinə malik ilk dövlət.
Şənol Günəş

**Şənol Günəş** () — Türkiyəli köhnə futbolçu və məşqçi. Türkiyə yığmasının keçmiş baş məşqçisi

## Klub Karyerası

### Futbolçuluq karyerası
Şenol Güneş futbol karyerasına "Erdoğdu Gençlik" komandasında başlayıb. Bundan sonra Trabzonspor komandasının həvəskar komandasına keçərək, buradan da "Sebat Gençlik" komandasına transfer olundu və peşəkar futbolçuluq həyatına başlayıb. 1972-ci ildə "Trabzonspor" komandasına transfer edildi. 15 ilə yaxın "Trabzonspor"da qapıçılıq edib. "Trabzonspor"un heyətində 1975–2011 arasında yeddi dəfə çempion olub, eyni zamanda milli yığma komandasında 31 dəfə (beş dəfə kapitan qismində) iştirak edib. Türk idmanının tarixində birinci liqada ən çox qol buraxmama rekordu ona məxsusdur.

### Məşqçilik karyerası

#### Futbol klublarındakı karyerası
Sonradan "Trabzonspor" komandasının məşqçisi vəzifəsinə təyin olunub, Corc Likens kibi məşqçilərin köməkçisi vəzifəsini tutmağa müvəffəq olub. 1987–1988 "Trabzonspor", 1988–1991 "Boluspor", 1991–1992 "İstanbulspor", 1992–1996 yenidən "Trabzonspor", 1996–1997 "Antalyaspor", 1997–1998 sezonunda isə "Sakaryaspor" komandalarını hazırlaşdırıb. "Trabzonspor" 2005-ci ilin yanvar ayında Şenol Güneş ilə üç il yarımlıq bir müqavilə imzalayaraq onu yenidən komandanın məşqçisi vəzifəsinə qaytardı. Daha sonra o, bu postdan istefa edib.

10 sentyabr 2024-cü ildə Şenol Günəş "Trabzonspor" ilə 2+1 illik müqavilə imzalayaraq yenidən klubun baş məşqçisi olub.

Məşqçilik karyerası zamanı 1 Türkiyə kuboku, 1 Baş nazir kuboku, 1 Prezident kuboku əldə edib.

#### Milli yığmadakı karyerası
16 avqust 2000-ci ildə Türkiyə milli futbol komandasının rəhbərliyinə təyin olunub və **milli komandanın 48 illik fasilədən sonra** FİFA Dünya Kuboku uğrunda mübarizəyə qatılmasında böyük rol oynayıb.

## İstinadlar
C

**C** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 3-cü hərf. Azərbaycan dilində c hərfi cingiltili samit olaraq qəbul olunur, kar qarşılığı ç samitidir.

Karbon elementi böyük c (C) hərfi ilə işarə olunur.

## İstinadlar
Tirana

**Tirana** () — Albaniyanın paytaxtı.

Tirana Adriatik dənizindən 40 km aralıda İşemi və Erzeni çaylarının vadisində yeləşir. Əsası 1614-cü ildə Süleyman Paşa Bardini tərəfindən qoyulmuşdur.
Etimoloqlara görə "Tirana" adının mənşəyi etrus xalq etnoniminin latın forması olan "Tirren" sözü ilə bağlıdır. Başqa mülahizəyə görə şəhər Süleyman Bardini tərəfindən Tehranın şərəfinə -Tiqran adlandırılmışdır. 1920-cil fevralın 9-dan rəsmi paytaxt statusu almışdır.
Paytaxt Tirana əvvəllər kiçik bir qəsəbə idi, hazırda isə ölkənin ən böyük şəhərlərindən biridir. Paytaxt Tirananın 750 min nəfər əhalisi var. İsgəndər Bəy meydanı şəhərin ən böyük və məşhur meydanlarından biridir. Ədhəm Bəy Məscidi və saat qülləsi meydanın gözəlliyini daha da artırır. 35 metrlik qüllədən şəhərə baxmaq insana əlavə zövq verir. Paytaxtı öz qoynuna almış Dayti dağı sanki Tirananın mühafizəçisi vəzifəsini yerinə yetirir. Saat qülləsindən qədim şəkillər asılıb. Ölkəni 40 il kommunist rejimdə idarə etmiş Ənvər Xocadan ölkədə demək olar ki, heç bir şey qalmayıb, onun heykəlləri yığışdırılıb. Ənvər Xoca ölkəni 40 il idarə edib. Hətta bu ölkədə 1967-ci ildə dinin olmadığını da rəsmən bəyan edilib. Kommunizm dövründə ölkədə minlərlə məscid və kilsə yerlə bir edilib. Ölkədə kommunizm dövründən qalmış yeganə məscid Ədhəm Bəy Məscididir. O vaxtdan bəri bağlanmış məscid 1991-ci ildə yenidən xalqın xidmətinə verilib. Bu gün minlərlə insan bu məsciddə camaatla namaz qılır.

## Həmçinin bax
* Bovilla gölü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qatar

**Qatar** — ən azı bir lokomotiv tərəfindən dartılan, bir-birinin ardınca qoşulmuş sərnişin və ya yük vaqonlarından ibarət texniki avadanlıqdır. Burada insanlar rahat və təhlükəsiz səyahət edə bilərlər.

## Qatar növləri
Qatarların aşağıdakı növləri vardır;

* Yük,
* Sərnişin. Turizmdə dəmiryolu nəqliyyatının əhəmiyyəti böyükdür. Sürət və təhlükəsizlik baxımından avtomobil nəqliyyatından daha yaxşıdır.
* Post,
* Qartəmizləyən,
* Hərbi,
* Təsərrüfat.

## Azərbaycanda qatardan istifadə
Azərbaycan və MDB məkanında komfortu artırılmış sərnişin qatarlarından da istifadə olunur. Azərbaycan dəmir yolu xəttində maksimal sürət 100&nbsp;km/saat-a çatır. Bu həm yük, həm də sərnişin qatarlarına aiddir.

Qatarların uzunluğu onun tərkibindən və lokomotivin gücündən asılı olaraq təyin olunur.
Məsələn, sərnişin qatarlarının uzunluğu 20 vaqona qədər ola bilər.

Qatara xidmət etmək üçün qatar briqadasından istifadə olunur. Sərnişin qatarlarında bu briqadaya maşinist, onun köməkçisi, elektromexanik və bələdçilər daxildirlər. Yük qatarlarında isə daha az işçi, yalnız maşinist və onun köməkçisi çalışır.

## Rekord sürətlər

Qatarlarda rekord sürət fransız qatarı TJV-ə (fransıca TGV) məxsusdur. İlk dəfə bu qatarla 28 fevral 1981-ci ildə 380&nbsp;km/saat əldə olunmuş və sonralar yaxşılaşdırılmışdır: 1989-cu ildə 513&nbsp;km/saat, 1990-cı ildə 515,5&nbsp;km/saat, 3 aprel 2007-ci ildə isə 574&nbsp;km/saat olmuşdur.

2 dekabr 2003-cü ildə yaponiyanın Yamanasi şəhərində "Maqlev" qatarı dünya rekordunu vurur o 518&nbsp;km/saat sürəti əldə edir. Bu qatarda xüsusi yollardan istifadə edilmişdir. Qatar adi halda olduğu kimi dəmir yolda düyürcəklərin üzərində yox, maqnit yastığında oturdulur. Buna görə də hərəkət zamanı qatar dəmir yolda diyirlənməyərək, "havada üzür".

Qatar tarixində ən yüksək gündəlik sürət Yaponiyada əldə edilir: qatar "Nadzomi" hər gün orta sürətlə 261,8&nbsp;km/saat qət edir. Fransada isə TJV orta hesabla 259,4&nbsp;km/saat sürətə malik olur.

## Yük qatarı
Toplu yüklərin daşınması dəmir yolu nəqliyyatının üstünlüklərindən biridir. Yükləmə və boşaltma zamanı aşağı və ya praktiki olaraq sıfır xərclər, həmçinin aşağı enerji xərcləri qatarlara bu cür malları yol ilə müqayisədə daha ucuz nəql etməyə imkan verir.

## Qeydlər

## Həmçinin bax
Lokomotiv
C++

**C++** — C ailəsinə aid populyar dillərdən biri.

C sintatksisinə tam uyğunluq göstərir. Eyni zamanda obyekt orientasiyalıdır və uzun illər bu sahədə üstünlük verilən dillərdən biri olmuşdur. Demək olar ki bütün platformlarda kompilyatorları mövcuddur. C kimi sürətli olduğu üçün real zamanlı proqramlaşdırma, oyun proqramlaşdırması v.s. də bu dilə üstünlük verilir. Eyni zamanda sistem proqramlaşdırmasında əsas dillərdən biridir. Mürəkkəb bir dil hesab olduğuna görə yeni nəsil C dilllərinin – Java və C# – meydana çıxmasındakı səbəblərdən biridir. C++ — da "cout cin" kimi giriş və çıxış əməliyyatları var. Həmçinin **for** və **while** kimi dövr operatorları mövcuddur.

## Tarixi

C++ dili 1980-ci illərin əvvəllərində yaranıb ki, Bell Labs şirkətinin əməkdaşı Bjarne Stroustrup C dilinə öz ehtiyaclarını altında bir sıra təkmilləşdirmələrin fikirləşib. İnkişaf əsasən proqramçı ictimaiyyətin sorğularına cavab verməklə Bjarne Stroustrup dili inkişaf etdirirdi. C++ üzrə dilin standart təsvirlərini Bjarne Stroustrup yazılmış çap işləri idi. Yalnız 1998-ci ildə beynəlxalq standart dil C++ ratifikasiya olunub: ISO/IEC 14882:1998 "Standard for the C++ Programming Language"; Texniki düzəliş qəbul edildikdən sonra növbəti versiyası 2003-cü ildə standarta aid bu standart ISO/IEC 14882:2003 qəbul edildi. Birinci nəşri 1985-ci ildə "Dila программирования C++", ilk təsvirini təmin edən bu kitab ki, rəsmi standart olmadığından olduqca əhəmiyyətli idi. 1989-cu ildə C++ 2.0 çıxdı. Onun yeni imkanları: abstrakt sinifləri, statik funksiyaları-üzvləri, funksiyaları-konstanta və qorunan üzvləri külli varisliyinə daxil edilmişdi. 1990-cı ildə çap edilmiş "Комментированное справочное руководство по C++" sonralar əsas standartın qoyulmasına səbəb oldu. Heç kim C++ dilinin hüquqlarına malik deyil, lakin dilin standartlaşma sənədləri (qaralamaları istisna olmaqla) pulsuz deyil.

## Nümunə kod

```cpp
#include <iostream>
 using namespace std;
 int main() {
   cout<<"Hello Wld!"
}
```



Hello World!!!


## İstinadlar

*
C Sharp

**C#** (C Sharp) – Microsoft.Net platformu ilə birlikdə təqdim olunan C ailəsinə  aid obyekt yönümlü proqramlaşdırma dillərindən biridir. Sintaksis və platform olaraq ən çox Javaya yaxındır. Javadakı bir çox xüsusiyyət – sadəlik, tullantı avtomatik təmizləmə mexanizmi, virtual maşın (CLR) – bu dildə də mövcuddur. Yalnız C# 2.0 və 3.0 versiyaları dilə bəzi dinamik xüsusiyyətlər qazandırır. C# ən axırıncı versiyası 4.0 2010, Aprelin 12 çıxıb. Microsoft.Net(Visual Studio)-dən başqa Mono və DotGNU – kodu açıq olan C# kompilyatoru mövcuddur.
Bu proqramlaşdırma dili Microsoft şirkəti tərəfindən Delphiyə rəqib olaraq hazırlanmışdır. Bu dil özünü tez bir zamanda tanıtdı və artıq demək olar ki ilk vaxtlarından Delphini sıxışdırmağa başladı. Javanın bir çox xüsusiyyətlərini özündə saxlayır.Bu dilin versiyaları **C# 6.0**, **C# 7.0**, **C# 7.1**, **C# 7.2**, **C# 7.3**, **C# 8.0** axırıncı versiyası isə dotnet 5.0 ilə **C# 9.0**-dur.

## [[Salam dünya proqramı (Hello World)|Hello, World]]


```csharp
using System;
    class Program
    {
        static void Main()
        {
            Console.WriteLine("Hello world!!!");
                 Console.ReadKey();
        }
    }
```


Bu kiçik program konsolda "Hello, World!!!" çap edir.

## Kod nümunələri
Öyrənmək istədiyiniz proqramlaşdırma dillərinə aid kod nümunələrini görməniz sizə bu kod haqqında fikir verir.

### Sayğac

```csharp
using System;

namespace MyFirstProgram
{
    class Program
    {
        static void Main(string[] args)
        {
            int n = 0;
            while (n<10)
            {
                n++;
                Console.WriteLine(n);
            }
        }    

    }
}
```
Bu kod nümunəsi 1-dən 10-a qədər olan ədədləri ekranda alt-alta əks etdirəcək.

Kodun izahı:

1.İlk önce dəyişənimizi(n) yaradırıq.Dəyişənimizi tam ədəd növündə yaradırıq çünkü biz bu dəyişənimizi artıracıq.

2."while" dövriyyəsini yaradırıq.

3."while" dövriyyəmizin şərtini yazırıq mörtərizə daxilində.Şərt doğru olana qədər dəvam edəcək sayğacımız.

4.Sonra isə "while" dövriyyəmizin işə salacağı kod parçasını yazırıq.

5.Burada n++ vasitəsilə kodumuz sayğac işlədiyi müddətcə hər dəfə əvvəlkində 1 ədəd böyük olur.

6.Console.WriteLine(n); vasitəsilə isə n dəyişənini ekrana yazdırırıq.

## Mənbələr
Hərəkə

**Hərəkə** (حرکه), Ərəb əlifbasındaçı səsli hərflərin yerinə işlənir. Əsldə bu əlifbada hammı səslilər göstərilmir. Azərbaican-ərab əlifbasında bəzi hərflər səsli yerinə işlənir. Misal üçün əlif A/a yerinə istifadə olunur ha belə hərdən هـ/ه Ə yerinə işlənir.

Hərəkələr müasir Ərəb dilində yeni yaranmışdır.

Səslilər yalnız Quran yazılarında maxsus tələfüz göstərmək məqsədilə istifadə olunur.

* **fəthə** (فَتحه) َ hərfin yuxarısında gəlir və Ə səsin verir.
::: سَله (sələ) bu misalda ikinci Ə səsini ـه göstərir.

* **kəsrə** (کَسره) ِ hərfin aşağısında gəlir və İ səsin verir.
::: بـِل (bil)

* **zəmmə** (ضمه) ُ hərfin yuxarısında gəlir və O, U səslərin verir
::: həmin hərəkə و ilə gələndə (وُ) O, U, Ö və Ü səsidə verir.
::: Misal

* **sukuun** (سُکون) ْ hərfin yuxarısında gəlir və hərfdən sonra səs olmadığını göstərir.
::: ** قالْدیر** (qaldir) L hərfindən sonra sasli hərf olmadığını göstərir.
Astronomik vahid

**Astronomik vahid** (*a.v.*) — uzunluq ölçüsü. Yer kürəsi ilə Günəş mərkəzi arasındakı orta məsafə vahid olaraq seçilərsə, bu uzaqlığa astronomik vahidi (a.v.) deyilir. 

1 Astronomik vahidi (a.v.) = 149 597 870 km

1 İşıq ili (ii) = 63240 a.v. = 9,5 x 1015 m

1 Parsek (pk) = 206265 a.v. = 3,1 x 1016 m = 3,26 İİ

Astronomiyada digər qəbul olunan uzunluq ölçüləri parsek və işıq ili ilə bərabər astronomik vahidindən də istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Astronomi Birimleri
Hind okeanı

**Hind Okeanı** — dünyanın sahəsinə görə üçüncü okeanı. Yer səthinin təqribən 20%-ini tutur. Qərbdən Afrika və Ərəbistan yarımadası, şimaldan Asiya, şərqdən isə Hindçin yarımadası, Zond adaları və Avstraliya ilə əhatə olunur. Sahəsi Qırmızı dəniz və Fars körfəzi ilə birlikdə 70,560,000 km2-dir. Bu okean dünyada sahəsinə görə 3-cü yeri tutur. Ekvatora yaxın ərazilərdə sahəsi kiçikdir. Burada suyun orta temperaturu 17°C-dir. Bunun səbəbi, dalğaların Şimaldan gələn küləklərin qarşısını kəsməsidir. Ən dərin hissəsi Zond çökəkliyidir.

## Ümumi təsviri

Dənizləri Andaman dənizi, Ərəbistan dənizi, Arafur dənizi, Qırmızı dəniz, Lakkadiv dənizi, Timor dənizi və Fars körfəzidir (dəniz hesab olunur).

Körfəzləri Benqal, İran, Ədən, Oman, Böyük Avstraliya, Karpentariya, Spenser, körfəzidir.

BoğazlarıMozambik boğazı, Səkkizinci Dərəcə boğazı, Doqquzuncu Dərəcə boğazı, Onuncu Dərəcə boğazı, Dunkan boğazı, Polk boğazı, Qubal boğazı, Ekvatorial keçidi (boğaz), Huvadu boğazı, Cohor boğazıdır. Bu okean dünyanın ən böyük 3-cü okeanıdır. Eyni zamanda burada Kergelen adaları və Krakatau vulkanı yerləşir. Buradan Cənubi Passat, Somali, Qərb küləkləri cərəyanları keçir.
Həmzə

Ərəb əlifbasına məxsus diakritik işarə. Həmzənin (ء) öz səsi yoxdur, yalnız hərəkə ilə işlənəndə səs ifadə edir.

Bu bir neçə ildə, İranda Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbalı Azərbaycan dilində çalışanlar həmzəni bir səsli hərf kimi işlətməyə çalışırlar.

Həmzəylə gələn hərflər və onların səsləri:

     ـهً   ؤ   ئـ/ ئ   أ 


Gündəlik Azərbaycan-ərəb mətnlərində çox yazılan həmzə    ئـ    (ye) həmzəsidir ki  I, ı  və  E, e səsi verir. Həmzə başda gələndə əlif ilə gəlir.

{|border=0 cellpadding=2 cellspacing=1

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
A

**A** yaxud **a** — çağdaş Azərbaycan əlifbası kimi Yer üzündəki bir çox dildə işlədilən latın əlifbasının ilk hərfi. Azərbaycan dilində hərfə **a** adı verilib (oxunuşu: ). Formaca törədiyi əski yunan əlifbasının alfa hərfi və habelə bu əlifbadan törəyən kiril əlifbasının A hərfi ilə oxşayır. Hərfin böyük versiyasının görünüşü ortasından üfüqi xətt keçən bir nöqtədən çəkilmiş iki əyri xətt kimidir. Kiçik a hərfi isə iki cür yazılır: ikiqatlı **a** və birqatlı **ɑ**. Birinci görünüş, əsasən, çap yazısında, ikincisi isə, əsasən, əl yazısında və əl yazısı əsaslı şriftlərdə istifadə olunmaqdadır.

## Oxşar simvollar və simvolun digər variantları
* Α α : yunan hərfi olan Alfa
* А а : kirill əlifbasının A hərfi
*  : latın hərfi olan Alfa və yaxudda əlyazma hərfi **A** (yada ki: A a)
*  : kiçik A hərfinin çevrilmiş forması , hansı ki, Beynəlxalq fonetika əlifbasında açığ mərkəzi sait kimi istifadə olunur
*  : çevrilmiş A, "Birinci qaydanın məntiqində" () ümumiliy kvantorunu təsvir etmək üçündü.
* ª : Sıra indikatoru
* Æ æ : Æ latın liqaturası (hərf birləşməsi)

## Tarixi
Hərfin yazılması misir heroqlif yazısının öküz başını xatırladan simvolla əlaqələndirilər. İddia edilir ki, eramzidan əvvəl 1600-cü ildə Finikiya əlifbasında A hərfin xətti yazılışı forması yarandı.

Qədim yunanlar finikiya əlifbasını mənimsəyərək, bu hərfin ifa edə biləcək səs olmadığı üçün, ilk dəfə A hərfini "/а/" səsini göstərmək üçün istifadə etdilər. Hərfin adını "alfa" qoydular. Eramızdan əvvəl VIII əsrə aid edilən erkən yunan yazılarında A hərfi yanı üstə uzanıb, lakin daha sonrakı dövrlərdə "A" müasir baş hərfi formasını xatırlatmağa başladı. Bununla belə bu zamandada "A" hərfin bir neçə dialekt variantlarının yazılışıda var idi, Məsələn, hərfin ayaqlarından biri qısaldılırdı yada ki üfüqi çubuğu bucaq altında çəkilirdi.

Etrusklar Yunan əlifbasını mənimsiyərək, A hərfinə dəyişiklik etmədilər. Beləcə o, dünya dillərinin böyük əksəriyyətinin istifadə etdiyi Latın əlifbasına keçdi, sonra isə kiril əlifbasınada əlavə olundu.

## Mətbəə şriftləri
Müasir kiçik "a" yunanların əlyazma "A"-sına oxşamır. Müasir böyük "A" hərfin modifikasiyası IV əsrə qədər formalaşdı.

## Kompüter kodları
"Unicode" da böyük A — U+0041, kiçik a isə +0061 ilə göstərilir.

"ASCII"-də böyük A — 65, kiçik a isə 97 ilə göstərilir, ikili say sistemində isə müvafiq olaraq — 01000001 və 01100001.

"EBCDİC"-də böyük A — 193, kiçik a isə 129 ilə göstərilir.

HTML və XML-da böyük A — "&#65;", kiçik a isə "&#97;" vasitəsilə göstərilir

## İstifadəsi
* Fizikada Mexaniki işin göstərilməsində istifadə olunur. Kiçik *a* təcil deməkdi.
* Tibbdə qan qrupunu və vitaminləri göstərilməsində istifadə olunur.

## İstinadlar
B

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 2-ci hərf, 23 samitdən biri.

Cingiltili samitdir. Kar qarşılığı "P"-dır.

Bor elementi böyük b (B) hərfi ilə işarə olunur.

## "B" digər əlifbalarda
Finikiya əlifbasında evə bənzədiyi üçün "bet" ("ev") adlanır.

Bu hərf rus qrafikalı əlifbalarda "Б б" şəklində rast gəlinir.

Latın əlifbasına Yunan əlifbasından "β" "betta" şəklində daxil olmuşdur.

Ərəb əlifbasında "ب" "bə" adlanır.
D

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 5-ci hərf, 23 samitdən biri. D cingiltili samitdir və kar qarşılığı t samitidir.
E

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 6-cı hərf, 9 saitdən biridir. E incə, dodaqlanmayan və açıq saitdir.
G

**G** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 9-cu hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir.

**G** – “giqa”nın qısaltması; 1 milyard və ya 109 deməkdir. 

**<g>** – e-poçtda “green” (“yaşıl”) sözünün abreviaturası.

## G hərfi ilə adlar
### qızlar
Günel; Gülsənəm, Gülbikə, Gülnarə, Günay, Güləbatan; Güllər; Gül; Gülay; Gülsüm, Gülnar,Gözdə; Gözəl; Göyçək; Göyərçin; Günəş;Gülçin,Gülsüma,Güney; Gülyanaq və s.

### oğlanlar
Gəncəbəy; Gəray;Gəzmiş; Gürşəl;Gürşad; Gülağa; Gülabala; Gülbuta; Güldər; Güloğlan; Gülpaşa; Günəl; Gükxan və s.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
H

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 11-ci hərf.

Azərbaycan əlifbasında cingiltili qarşılığı olmayan yeganə kar samitdir. Boğaz samitidir.
L

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 18-ci hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı yoxdur.
M

**M** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 19-cu hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı yoxdur. 

Sonor samitdir. Burun samitidir.
N

Latı**n** qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 20-ci hərf, 23 samitdən biridir.

Cingiltili samitdir, kar qarşılığı yoxdur. Sonor samitdir. Burun samitidir. 

"N" hərfi Coğrafiyada da istifadə olunur. Kompasda üfüqün cəhətləri arasında Şimalı (*ing.* North) göstərir.

N hərfi ilə azot elementi simvolizasiya edilir.
O

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 20-ci hərf, 9 saitdən biri. O saiti qalın, dodaqlanan və açıq saitdir.

Oksigen elementi böyük o (O) hərfi ilə işarə olunur.
P

**P** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 22-ci hərf.

Fosfor elementi böyük p (P) ilə işarə olunur.

## Xarici keçidlər
*
I

**I** latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 13-cü hərf, 9 saitdən biri. Qalın, qapalı və dodaqlanmayan saitdir.

Azərbaycan dilində I hərfi ilə söz başlanmır.
Q

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 17-cİ hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir.

Futbol klubları ilə bağlı səhifələrdə oyunçuların əvvəlində işlədildikdə qapıcı mənasını verir.
R

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 24-cü hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı yoxdur. [l], [m], [n] samitləri ilə birlikdə [r] samiti sonor samitlər qrupunu təşkil edir.
S

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 25-ci hərf, 23 samitdən biri. S kar samitdir, cingiltili qarşılığı z samitidir.

Kükürd elementi böyük k (K) hərfi ilə işarə olunur.
T

**T** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 27-ci hərf, 23 samitdən biri. Kar samitdir.

## İstinadlar
U

**U** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 28-ci hərf, 9 saitdən biri. U qalın, dodaqlanan və qapalı saitdir.

Uran elementi böyük u (U) hərfi ilə işarə olunur.

## İstinadlar

*
V

**V** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 30-cu hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı f samitidir.

Finikiya əlifbasında mıxa oxşadığı üçün "vav" ("mıx") adlanırdı.

Kiril qrafikalı əlifbada rast gəlinən "B" Yunan əlifbasındakı "β" "beta" hərfi əsasında qurulmuşdur.

## İstinadlar
Y

**Y** — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 31-ci hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir.

**Y** – “why?” (“niyə?”) üçün onlayn qısaltma.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*
Z

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 32-ci (sonuncu) hərf, 23 samitdən biri.

Cingiltili samitdir. Kar qarşılığı "S"-dir.

## "Z" hərfinin oxunuşu
Türkcə, ümumiyyətlə, oxunuşu [ze] şəklində ikən bir çox Latın dilində Yunan əlifbasının zeta hərfinin törədilən tələffüz şəkliylə ifadə edilir. Məsələn İngiliscədə [zed], Fransızcada [zède], İspan və İtalyancada [zeta] şəklində ifadə edilir.
Ğ

**Ğğ** (*G-brevis* də adlanır) — latın əlifbasında hərf. Azərbaycan, bərbər, Türk, laz, tatar və krım-tatar dillərində işlənir.

## Azərbaycan dilində Ğ
Azərbaycan dilində "Ğ" hərfi ilə söz başlanmır.

## Türk dilində Ğ
Türk dilində "Ğ" yumşaq "g"-ni bildirir. Demək olar ki, oxunmur və yalnız özündən əvvəl gələn sait səsin uzun tələffüz olunmasına şərait yaradır. : *sağol* - "saaol" kimi oxunur.

## Kodlaşdırma
Hərf üçün Unicode kodu: U+011E böyük və U+011F kiçik hərf üçün.
X

**X** – hər hansı ədədi bildirən əvəzləyici. Məsələn, MS-DOS 6.x yazılışı MS-DOS əməliyyat sisteminin 6-cı versiyasının bütün buraxılışlarını – 6.0, 6.1, 6.2, 6.22 və s. bildirir.

**X oxu** - (ing. *x-axis*, ru. *ось x*) – qrafikdə, diaqramda və b. üfüqi koordinat oxu. 

Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 12-ci hərf, 23 samitdən biri. Kar samitdir.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Anqlikan kilsəsi

**Anqlikan kilsəsi** — VIII Henrixin dövründə (1509–1547) İngiltərənin katolikliyə yaxın olan dövlət kilsəsi. İdarə üsuluna görə Katolik kilsəsinə protestantizmdən daha yaxın hesab edilir.

Anqlikan kilsəsi Reformasiya dövründə meydana gəlib İngiltərədə kral mütləqiyyətinin möhkəmləndirilməsinə qulluq edirdi.
 
1534-cü ildə parlamentin "Üstünlük Aktı" əsasında Anqlikan kilsəsinin başçısı Kral elan edilmişdir. Kral Vatikandan dini asılılığını tam aradan qaldırmaq üçün Anqlikan kilsəsinin əlaqəsini Vatikan kilsəsi ilə qırdı. Anqlikan kilsəsinə tabe olan monastırlar ləğv olundu. Kral öz dvoryanları arasında hörmətini artırmaq üçün monastırlara məxsus olan torpaqları onlar arasında bölüşdürdü.

Parlamentin qərarları ilə 1549-cu ildə bütün ingilislərə vacib olan "İcma ibadət kitabı" və 1571-ci ildə 39 maddədən ibarət anqlikanlığın inam rəmzləri təsdiq edilmişdir. Yeni dövlət kilsəsinin yaranması ilə razı olmayan katoliklər və kalvinistlər vəhşicəsinə təqib olunurdular. Anqlikan kilsəsi başda arxiyepiskop olmaqla iki, Kenterberi və York kilsə vilayətlərinə bölünür. Lakin əsas Kenterberi arxiyepiskopudur.

Anqlikan kilsəsinin müstəqil təşkilatları Şotlandiya, Uels, İrlandiya, ABŞ, Kanada, Avstraliya və s. ölkələrdə fəaliyyət göstərir. Bu kilsələr arasında əlaqələr Lambet konfransları adını daşıyan "Anqlikan kilsələri ittifaqı"nın ali orqanı tərəfindən həyata keçirilir. Müasir dövrdə dünyada 30 milyon anqlikan var.

Anqlikan kilsəsi ekumen hərəkatında iştirak edir.

## İstinadlar
Anaksimandr

**Anaksimandr** (yun. *Ἀναξίμανδρος*, ) — Milet məktəbinin ikinci tanınmış filosofu. O, dünyanın yaranması və quruluşu haqqında fikirlərini "***Təbiət haqqında"*** (yun. *Περί φύσεως*) adlı kitabında açıqlamışdır. Bu kitab yunanların ilk elmi kitabı hesab edilir. Ancaq günümüzə onun yalnız bəzi fraqmentləri gəlib çatmışdır.

## Həyatı
Antik dövrün tarixçisi Apollodora göre 42-ci olimpiadanın 3-cü ilində- e.ə. 610-cu ildə Miletdə doğulmuç, 58-ci olimpiadanın 2-ci ilində- e.ə. 546-cı ildə 64 yaşında vəfat etmişdir.

Anaksimandr Milet məktəbinin qurucusu Falesin şagirdi idi.

## Fəlsəfəsi
Anaksimander də öz dönəminin ən bilikli adamlarımdan biri olmuşdur. O ilk dəfə "*[[qanun]]*" anlayışını cəmiyyətə deyil, həm də elmə və təbiətə aid etmişdir. O, Yunanıstanda ilk dəfə olaraq günəş saatını kəşf etmiş, həm də günümüzə çatmayan dünya xəritəsini çəkmişdir.

Anaksimanderə görə yer kainatın mərkəzində yerləşir, silindr formasındadır və bir sütuna bənzəyir. Onu hər tərəfdən od bürüyür. Hər şey **"''[[apeyron]]''"** (yun. *απειρον*) adlanan ilk maddədən yaranmışdır. O da özündə bütün varlığın əsaslarını birləşdirir. Bu baxımdan, kainat canlıya bənzər varlıqdır. O yaranır, yaşayır, sonra yenidən yaranmaq üçün məhv olur. Sonda isə hər şey yenidən "apeyrona" qayıdır.

Onun fikrincə həyat dənizdən başlamışdır. Sonra təkamül nəticəsində bütün canlılar yaranmışdır. İlk olaraq sudan iynə dərili heyvanlar əmələ gəlmiş, sonra onlar lildən çıxaraq iynələrini itirmişdir. İnsan isə çox zəif olduğundan başqa cür yaranmışdır. O, öncə balıqların içində olmuş, sonra oradan çıxaraq müstəqil həyat sürməyə başlamışdır.

## Mənbə
*  (**"Fəlsəfəsi"** bölümü)

## Ədəbiyyat
* 
* Асмус В. Ф. Античная философия. — М.: Высшая школа, 1998.
* Каринский М. И. Бесконечное Анаксимандра. — СПб., 1890.
* Couprie D. L., Hahn R., Naddaf G. Anaximander in Context: New Studies in the Origins of Greek Philosophy. — Albany: State University of New York Press, 2003.

## Xarici bağlantılar
* ''Philoctete'' – Anaximandre: Fragments ((Grk icon)) (French) (English)
* ''The Internet Encyclopedia of Philosophy'' – Anaximander
* Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов . Кн.2.

## Həmçinin bax
* Milet məktəbi

## İstinadlar
Anaksaqor

**Anaksaqor** ya da **Anaksaqoras** (, təxminən e.ə 500 – 428) — qədim yunan filosofu. O, Klazomenai şəhərindən idi. Afina hökmdarı *Periklesin* yaxın adamı olub. Ancaq, sonra onun düşmənləri Anaksaqorası tanrılara inanmamağda günahlandırmışdılar. Səbəbsə bu idi ki, o Günəşi tanrı deyil, adi planet hesab edirdi. Hətta o bundan sonra sürgün edildi. Ümumiyyətlə Anaksaqorasın fikrinə görə yunan əsatirlərini hərfi deyil, məcazi mənada başa düşmək lazımdır. Bu məsələdə onun mövqeyi Ksenofaneslə üst-üstə düşmüşdür.

Anaksaqorasa görə yer yastı olaraq hava üzərində durmuşdur. Ulduzlar efirin fırlanması nəticəsində yaranan daşlardır. Günəş Peloponnesus yarımadası həcmində böyük bir daşdır. Dünyanı idarə edən qüvvə isə *taledir*. O həm də demişdir ki, ağda qaranın, qarada ağın olduğu kimi hər şeydə başqa şeyin əlaməti vardır.

Anaksaqorasın məqsədi yunan fəlsəfəsində hallandırılan dünyanın əbədilik ideyasını gerçək duyğulara uyğunlaşdırmaq idi. Onun fikrincə dünya sonsuz sayda *"toxumlardan"* ibarətdir. Onlar sonsuzluğa qədər bölünürlər. Ancaq, bundan başqa o hər hansı bir fövqəl gücün olmasını da zəruri hesab edirdi. Çünki, bu dünyanı hərəkətə gətirən bir güc olmalıdır. Bu gücü isə o, ***"Əql"*** (yun. *Νούς*) adlandırmışdır.

Anaksaqorasın kosmoqoniası ondan ibarətdir ki, öncə Əql olmuşdur. Sonra o başqa şeylərlə əlaqəyə girmiş, nəticədə dairəvi hərəkət yaranmışdır. Öncə bir olan varlıq parçalanmışdır. Quru nəmdən, işıq qaranlıqdan, isti isə soyuqdan ayrılmışdır. Beləliklə, iki aləm: *odlu efir* və *hava* yaranmışdır. Sonra qatlaşma prosesi başlamış və bunun nəticəsində buludlar yaranmışdır. Sonra buludlardan su, sudan yer, yerdən daşlar əmələ gəlmişdir. Bununla da Anaksaqorasın (eləcə də Empedoklesin) materializmi sonralar Leukippus və Demokritin maddəçi fəlsəfəsi üçün zəmin yaratmışdır.

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
* Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.
* Aristotle. Metaphysics / Translated by T. Taylor. : Printed for the author by Davis, Wilks, and Taylor, 1801.
* 
* Diogenes Laertius. Lives and Opinions of Eminent Philosophers / Translated by C. D. Yonge. London: Georg Bell & Sons, 1915.
* Gunnar Skirbekk, Nils Gilye. Fəlsəfə tarixi. Azərbaycan dilinə tərcümə edən — fəlsəfə elmləri doktioru Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2007.
* Uill Dürant. Fəlsəfi hekayətlər: dünya fəlsəfəsinin ən görkəmli nümayəndələrinin həyat və baxışları. Azərbaycan dilinə tərcümə edən — fəlsəfə elmləri doktioru Adil Əsədov. Bakı: Zəkioğlu, 2006.
* Краткий очерк истории философии / под редакцией М. Т. Иовчука, Т.Н. Ойземана, И. Я. Щипанова. М.: Мысль, 1975.

## İstinadlar
Ədalət Şükürov

**Ədalət Şükürov** (*Ədalət Zakir oğlu Şükürov*; ) — Azərbaycanlı müğənni. Azərbaycan Respublikasının əməkdar artistii, Dağıstan Respublikasının Xalq Artisti. Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının Sumqayıt şəhər Klubunun sədri, iqtisad elmləri namizədi.

## Həyatı
Ədalət Şükürov 22 aprel 1966-cı ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. Əslən Qazax rayonunun Kəmərli kəndindəndir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra, hərbi xidmətə yollanıb. 3 il "Novaya Zemlya" adasında, sualtı qayıqda hərbi xidmətini çəkib. Hərbi xidməti bitirib, geri döndükdən sonra 1987-ci ildə Sankt-Peterburq Mədəniyyət Universitetinin "kütləvi tədbirlər rejissoru" fakültəsinə daxil olur. Ali təhsil aldıqdan sonra Ədalət Şükürov Sankt-Peterburqun 5-ci kanalında efirə gedən "Adamovo yabloko" verilişində rejissor işləyir. Bir müddət sonra o, Luqa şəhərinin baş rejissoru işləyir və kütləvi tədbirlər keçirir. "Salsa Viva" rəqs məktəbini bitirib. Baltik Turizm və Biznes Akademiyasında aspirantura oxuyub. Elmi işini Sankt-Peterburqda müdafiə edib. 2007-ci ildən İqtisad elmləri namizədidir. Dizaynerliklə də məşğul olan Ədalət Şükürov, arabir rəssamlıq da edir.

Azərbaycan, İngilis, İspan və Rus dillərini bilir.

## Şəxsi həyatı
Evlidir. İki övladı var.

## Karyerası
1992-ci ildən mahnı bəstələməyə və şeirlər yazmağa başlayır. Daha sonra musiqi və mətnləri aranjman edərək, ifa edir. Oxuduğu mahnılar xüsusilə Azərbaycanda çox sevildiyindən O, 2000-ci ildə Azərbaycana gəlir və fəaliyyətini burada davam etdirir. Həmin zamanlar Dağıstanda da çox sevilir və ora dəvət alır. 2000-ci ildən etibarən mütəmadi olaraq Dağıstanın əhəmiyyətli tədbirlərində çıxış edir. Onların arasında "Dərbəndin ad günü", "Gənclər Günü", Respublika və konstitusiya günü və digərləri kimi əhəmiyyətli tədbirlər var. Ədalət Şükürova 16 may 2006-cı ildə Azərbaycan və Rusiya dövlətləri arasında Mədəniyyət münasibətlərinin təbliğatı və inkişafında aktiv iştirak etdiyinə görə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Azərbaycanın əməkdar artisti fəxri adı verilib. 22 aprel 2008-ci ildə Dağıstan Respublikasının prezidenti Muxu Əliyev tərəfindən Dağıstanın əməkdar artisti fəxri adı verilib. 22 iyun 2015-ci ildə Dağıstan Respublikasının prezidenti şəxsən Ramazan Abdulatipov tərəfindən böyük təqdimatla Dağıstanın xalq artisti fəxri adı verilib. Bundan başqa, ona "Dağıstanda xidmətlərinə görə" medalı da təqdim olunub.

## Konsertlər

## Mükafatları
Aşağıdakı siyahıda Ədalət Şükürovun mükafatları göstərilmişdir.

### Türkiye & Azerbaycan Kardeşlik Ödülleri

### Fəxri adları

### Vəzifəsi

## Albomlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  (Arxiv)
* 
* 
* 
* 
*
Kiribati

**Kiribati** və ya rəsmi adıyla **Kiribati Respublikası** — Sakit okeanda yerləşən cırtdan dövlətidir. Kiribati Respublikası 33 ada və atolldan ibarətdir. Okeaniyada bu adalar 5 milyon km² ərazidə yayılmışdır. Paytaxtı Cənubi Tarava şəhəridir.
Adaya ilk ayaq basan avropalı, 1606-cı ildə ispan səyyah Pedro Fernandes de Queiros olmuşdur.

Bu 1837-ci ildə baş vermişdir. 1979-cu ilin iyulun 12-də ölkə müstəqil oldu.

Kiribati dilinin əlifbasında 13 hərf vardır.

Ada ölkəsi 1979-cu ildə müstəqillik qazandıqda, Kiribati ölkənin adı olaraq qəbul edildi. Bu ad, müstəqillikdən əvvəl ölkə üçün istifadə edilən Gilbert adının Kiribati tələffüzündən yaranan bir addır.

Ada ölkəsi qərb-şərq istiqamətində 4567 km, şimal-cənub istiqamətində 2051 km əraziyə yayılmışdır. Ada ölkəsinin suverenliyi altında ümumi sahəsi 5,2 milyon km² -dir. Kiribati yayılmasına görə dünyanın ən böyük ölkələrindən biri olsa da, bu ərazilərin yalnız 811 km² -i adalardır. Bu nisbətlə Kiribati dünyanın ən kiçik ölkələrindən biri mövqeyinə sahibdir. Ölkənin eyni zamanda Sakit okeanda 1143 km sahil xətti var.

2015-ci ildəki son rəsmi siyahıyaalma nəticələrinə görə, Kiribatidə 110.136 nəfər əhalisi olmuşdur. Son rəsmi siyahıyaalma olan 2018-ci il siyahıyaalma nəticələrinə görə, ölkədə 109,367 əhalinin yaşadığı təxmin edilir.
Səhənd

**Səhənd dağı** – İranda, Təbriz şəhərinin cənub tərəfində yerləşən və vulkan mənşəli dağ.

Dəniz səthindən 3700 m hündürlükdə olan Səhənd dağı və qolları olan Qaflantı, Şibli keçidi, onun Qərbində isə Liqvan yüksəkliyi Təbriz şəhərini əhatə edir. Qaranqu çayı öz başlanğıcını Səhənd dağından alır. Səhənd dağı öz əsrarəngiz gözəlliyi ilə qədim Azərbaycan şəhəri Təbrizin simvollarından biridir.


Mountainside of Sahand.jpg|
Panorama of Mount Sahand.jpg|
سهند مراغه - panoramio.jpg


## Həmçinin bax
* Səhənd xizək kurortu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şiraz

**Şiraz** (Farsca: شیراز,) — İranın Fars ostanının mərkəzidir.

## Ümumi məlumat
Şiraz şəhərinin ətrafını Zaqros dağ silsiləsi çevrəliyib. Şiraz İranın güllər şəhəri, şairlər şəhəri, İranın mədəniyyət paytaxtı sayılır. Ədəbiyyatın inkişaf etmiş zonasıdır. Sədi Şirazi və Hafiz Şirazi kimi böyük şairlər nisbələrindən də göründüyü kimi Şiraz şəhərindəndirlər. Sədinin və Hafizin məqbərəsi Sədiyyə və Hafiziyyə adlanır və Şirazın ən çox ziyarət edilən yerlərindən birinə çevrilmişlər.

## Qardaş şəhərlər
*  Düşənbə, Tacikistan

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ali-Müzəffər
* İranda sel (2019)
Bill Klinton

**Bill Klinton** (; ) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 42-ci prezidenti (1993–2001). O, Franklin Delano Ruzveltdən sonra Demokratlar partiyasından iki dəfə ard-arda seçilmiş ilk prezidentdir. Onun prezidentliyi dövründə ABŞ öz tarixinin ən sülhsevər ve parlaq iqtisadi dövrlərindən birini yaşamışdır. Bununla yanaşı, onun hakimiyyəti dövründə ABŞ Yuqoslaviyaya qarşı (1999) genişmiqyaslı hərbi kampaniya təşkil etmişdir.

1998-ci ildə mətbuatda Bill Klintonun öz katibəsi Monika Levinski ilə 1996-cı ildə olan intim əlaqələri barədə məlumatlar yayıldı. Bu xəbərlər prezidentin qeyd olunan məsələ ilə bağlı yalan danışdığı iddialarına səbəb oldu və ona qarşı impiçment prosedurunun başlanması ilə nəticələndi, lakin sonda ABŞ Senatı impiçment tələbini rədd edən qərar qəbul etdi. Bununla da Bill Klinton ABŞ tarixində məsuliyyətə cəlb olunan 3-cü ABŞ Prezidenti oldu. Belə ki, 1868-ci ildə Endrü Conson impiçmentə məruz qalsa da vəzifəsini saxlaya bilmiş, 1974-cü ildə isə Riçard Nikson impiçment prosedurunu gözləmədən istefa vermişdi.

## Həyatı
Klinton,19 avqust 1946-cı ildə Arkanzasın Hop şəhərində dünyaya gəlib. Doğumundan 3 ay sonra atası nəqliyyat qəzasında ölüb.4 yaşında olarkən anası Billin ögey atası Rocer Klinton ilə evlənir. Uillam Ceferson öz istəyi ilə ögey atasının soyadını qəbul edir. 1968-ci ildə Corctaun Universitetindən məzun olduqdan sonra Oksford universitetində təhsilini davam etdirib.1973-cü ildə Yale universitetinin hüquq dipmlomunu aldıqdan sonra siyasətə atılıb. İlk dəfə seçimlərə Arkanzasda girdi və uğursuz oldu. Bir il sonra Hillari Rodham ilə evləndi və Çelsi adlı qızları oldu. 1992-ci ildə prezidentlik müddəti bitmək üzrə olan Corc. H. U. Buşu məğlub edərək ABŞ-nin 42-ci prezidenti oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Amerika Birləşmiş Ştatları prezidentlərinin siyahısı
Vikimedia

**Vikimedia** — bir neçə sahədə fəaliyyət göstərən bir böyük layihədir. Vikimedia Wikimedia Foundation Inc adında şirkət tərəfindən idarə olunur.

## Həmçinin bax
* Vikimedia Fondu