İsmayıl Şəms

**Ismayıl Şəms** () — hüquqşünas, ədəbiyyatşünas, şərqşünas, tərcüməçi, 21 Azər hərəkatının iştirakçısı.

Onun təşəbbüsü ilə 1941-ci ildə Təbrizdə Azərbaycan Cəmiyyəti yaradılıb. Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə Ali Məhkəmənin və müsadirə komissiyasının və Azərbaycan Milli Hökumətinin Konstitusiyasının yazılması ilə bağlı yaradılmış komissiyanın üzvü olub. Azərbaycan Milli Hökumətinin rəsmi orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinin və Milli Məclisin rəsmi orqanı olan "Azad Millət" qəzetinin redaktoru olub.

Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra mühacirət edib. Bakıya gəldikdən sonra Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru, Bakı Dövlət Universitetində Şərqşünaslıq fakültəsinin Ərəb dili kafedrasının müdiri olub.

## Həyatı

### İlk illəri
İsmayıl Mirzə Qasım oğlu 1912-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilini Təbrizdə yerləşən Təməddün məktəbində, orta təhsilini isə Firdovsi məktəbində alıb. Daha sonra Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olub. Universiteti bitirdikdən sonra Tehran Gömrük İdarəsində baş müfəttiş işləyib. Üç ay sonra rüşvət almadığı üçün işdən qovulub. Daha sonra hərbi xidmətə çağırılıb. Hərbi xidməti bitirdikdən sonra 1939-cu ildə Təbrizə köçərək hüquqşünas kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

1941-ci ilin oktyabr ayında İsmayıl Şəmsin təşəbbüsü ilə Təbrizdə Azərbaycan Cəmiyyəti yaradılıb. Hacı Əli Şəbüstəri, Əli Maşınçı, Hilal Nasiri, Sadıq Padeqan və digərləri də qurucular arasında olublar. Cəmiyyət üzvlərinin qərarı ilə Mirzə Əli Şəbüstəri cəmiyyətin sədri, İsmayıl Şəms isə onun müavini seçilib. 1941-ci il noyabrın 1-də cəmiyyətin mətbu orqanı olan "Azərbaycan" qəzeti çap olunmağa başlayıb. Bu qəzetə Mirzə Əli Şəbüstəri və İsmayıl Şəms redaktorluq ediblər. Qəzet yarı fars yarı Azərbaycan türkcəsində çap olunurdu. Qəzetin saylarından birində cəmiyyətin məqsədinin sosial və milli azadlıq əldə etmək olduğu qeyd olunub. İlk dəfə "Azərbaycan" qəzetində Azərbaycana muxtariyyətin verilməsi və Təbrizdəki Pəhləvi küçəsinin adının "Səttar xan" adlandırılması məsələsi qaldırılıb. Cəmiyyət üzvləri öz çıxışlarında və "Azərbaycan" qəzetindəki məqalələrində konstitusiyada qeyd olunmuş məşrutə üsul-idarəsinin əməldə həyata keçirilməsini, əyalət əncüməninin təşkil edilməsini, Milli məclisə nümayəndələrin xalq tərəfindən seçilməsini, Azərbaycanda yeni sənaye obyektləri tikilməsini, ana dilində bütün səviyyələrdə tədrisin təşkil olunmasını və ana dilində kitabların nəşr olunmasını tələb edirdilər.

Azərbaycan Cəmiyyətinin təşəbbüsü ilə Məşrutə İnqilabının liderləri Səttar xan və Bağır xanın xatirəsinə həsr olunmuş gecə keçirlib. Həmin gecədə Təbrizdəki Pəhləvi Xiyabanına Səttar xanın adı verilməsi qərara alınıb və az sonra bu qərar cəmiyyət üzvləri tərəfindən həyata keçilirib. Cəmiyyətin təşəbbüsü ilə teatr truppası da təşkil olunub.

Sonrakı aylarda cəmiyyət üzvləri SSRİ siyasi və hərbi rəhbərləri tərəfindən Sovet rejiminin təbliğ etmək məqsədilə əməkdaşlığa dəvət olunsalar da bunu qəbul etməyiblər. Daha sonra Tudə Partiyasının nümayəndəsi Rza Rusta Təbrizə gələrək Mirzə Əli Şəbüstəri, İsmayıl Şəms və Sadıq Padeqanla görüşüb. Bu görüşdə o təklif edib ki cəmiyyət ləğv olunsun və onun üzvləri Təbrizdə Tudə Partiyasının təşkilatını təşkil etsinlər. Mirzə Əli Şəbüstəri və İsmayıl Şəms bu təklifi rədd ediblər.

Cəmiyyətin fəaliyyəti mərkəzi hökuməti narahat etdiyinə görə 1942-ci ildə "Azərbaycan" qəzetini Tehranda yaymaq və oxumaq qadağan olundu. 1942-ci ildə Üçüncü ostanın valisi Xəlil Fəhimi cəmiyyətə qarşı "Xalqa müraciət" adlı xüsusi bəyanat dərc etdirib. 1942-ci ilin aprel ayında İran hökumətinin nümayəndələri tərəfindən cəmiyyətin və "Azərbaycan" qəzetinin fəaliyyəti qadağan olundu. Bir həftə sonra cəmiyyətin aktiv üzvləri olan İsmayıl Şəms, Hacı Əli Şəbüstəri, Mir Mehdi Etimad, Məhəmməd Biriya Sovet hərbçiləri tərəfindən məcburi şəkildə Bakıya aparılıblar. Burada Azərbaycan Radio Komitəsində xarici verilişlər üzrə məsul katib və İran üçün Azərbaycan dilində yayımlanan verilişlər üzrə diktor kimi fəaliyyət göstərib. Sovet İttifaqı vətəndaşı olmağı təklif etsələr də bunu qəbul etməyib. 1943-cü ilin yanvar ayında Təbrizə qayıda bilib. Amma şah rejimi tərəfindən təqib olunduğu üçün bir müddət Təbrizdə daha sonra isə Tehranda gizli yaşayıb.

### Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə
1945-ci il sentyabrın 3-də Azərbaycan Demokrat Firqəsi yaradıldıqdan sonra Hacı Əli Şəbüstəri tərəfindən Təbrizə dəvət olunub. Firqənin mərkəzi komitəsinə üzv seçilib. 1945-ci il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub. Bundan sonra İsmayıl Şəms Azərbaycan Ali Məhkəməsinin və müsadirə komissiyasının üzvü olub. 1946-cı il yanvar ayında keçirilmiş Azərbaycan Demokrat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin plenumunda Həsən Nonəhal, Mirqasım Çeşmazər və İsmayıl Şəms partiyanın Mərkəzi Təftiş Komissiyasına üzv seçiliblər. 1946-cı il yanvarın 15-də Azərbaycan Milli Hökumətinin Konstitusiyasının yazılması ilə bağlı 15 nəfərlik komissiya yaradılıb. Bu komissiyaya İsmayıl Şəms də daxil olub. Azərbaycan Milli Hökumətinin rəsmi orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinin 247-ci sayından 293-cü sayına qədər redaktoru olub. Daha sonra isə Milli Məclisin rəsmi orqanı olan "Azad Millət" qəzetinin redaktoru olub.

1946-cı ilin yayında Tehranda keçirilən İran yazıçılarının I qurultayına Azərbaycandan qatılan 3 nəfərdən biri olub.

1946-cı il dekabrın 11-dən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar. Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar. Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi. Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.  Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi. Minlərlə insan həbs olundu. Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Sədi Yüzbəndi, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər. 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu. Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.

### Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra
İsmayıl Şəms Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra 1 il Təbrizdə, 6 ay isə Tehranda gizli yaşayıb. Təqib olunduğu üçün 1948-ci ildə gizli şəkildə sərhəddi keçərək Türkmənistan SSR ərazisinə keçib. Burada həbs olunaraq Aşqabada aparılıb. 2 il Aşqabadda həbsxanada saxlanılaraq işgəncələrə məruz qalıb. Daha sonra Marı şəhərinə aparılıb. Burada sərhəddi qanunsuz keçdiyinə görə əvvəlcə Tayşetə daha sonra isə Bratsk şəhərinə sürgün olunub. Bir neçə ay burda qaldıqdan sonra Tacikistana göndərilib. Tacikistan Dövlət Nəşriyyatında, Tacik Radio Verilişləri Komitəsində tərcüməçi və Tacikistan Dövlət Universitetində fars dili müəllimi kimi fəaliyyət göstərib. Stalinin ölümündən sonra 1954-cü ildə Bakıya qayıdıb. 1954–1960-cı illərdə Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru olub. 1956-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv olub. 1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinə ərəb dili müəllimi vəzifəsində işləmək üçün dəvət olunub. Tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olub. Özbək ədəbiyyatı antologiyasını, macar yazıçısı Mor Yokainin "Sarı gül" əsərini, Maksim Qorkinin əsərlərinin on birinci cildini, İran şairi Səədi Şirazinin Gülüstan əsərini, Hüseyn Cavidin əsərlərinin dördüncü cildində Fars məktublarını və Məhəmmədəli Tərbiyətin "Danişməndane Azərbaycan" (Azərbaycanın görkəmli elm və sənət adamları) kitabını Azərbaycan dilinə tərcümə edib. 1989–1991-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində Şərqşünaslıq fakültəsinin Ərəb dili kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərib.

Əmək veteranı medalı ilə təltif olunub. 1998-ci ildə yaradılmış "21 Azər" qrupunun üzvlərindən biri olub. 2008-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## Ailəsi
İsmayıl Şəmsin ulu babası Kərbəlayı Ağakişi şair olub və Şuşa şəhərində anadan olub. Onun oğlu Mirzə Nəcəfqulu dini təhsil almaq Təbrizə köçüb və müctəhid olub. Daha sonra qardaşı Mirzə Həsən Nəsrəddin şah Qacar tərəfindən öldürüldükdən sonra anası ilə birlikdə Şuşaya geri qayıdıb. Mirzə Nəcəfqulunun oğlu Mirzə Qasım Şuşada təhsil alıb və diş həkimi olub. 1905-ci ildə Qarabağda vəba xəstəliyi yayıldığı üçün Təbrizə köçüblər. İsmayıl Şəmsin atası Mirzə Qasım Təbrizin Xiyaban məhəlləsində diş həkimi kimi işləməyə başlayıb. Daha sonra o Məşrutə hərəkatına qatılıb.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* }
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Xarici keçidlər

* İsmayıl Şəms — Ömrə yazılan günlərdən ən önəmlisi 
* İsmayıl Şəms — Dostlar məni xatırlasın