open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Palıd diserkası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Böcəyin bədəninin uzunluğu 15-21 mm-dir rəngi parlaq bürüncüdür. Qanadüstlükləri yaşıl parıltıya malikdir, üzəri boylama nöqtəli – şırımlıdır. Bədəninin alt tərəfi ağ tükcüklərlə örtülüdür, pəncələri uzundur.

## Yayılması və Sayı
İran, Türkmənistan, Azərbaycan (Talış, Samux). 1927-ci ildə V.Nazarova tərəfindən Lənkəranda 8 fərd, 1936-cı ildə A.V.Boqaçev tərəfindən Lənkəranda 3 fərd, 1940-cı ildə E.Hauser tərəfindən Samuxda 1 fərd qeydə alınmışdır. Son illərdə rast gəlinməmişdir.

## Həyat tərzi
Azərbaycanda Hirkan tipli meşələr və Talış dağlarının orta dağlıq zonası, rütubətli palıd meşələri. Ekologiyası ətraflı öyrənilməmişdir. Çox güman ki, böcək və onların sürfələrinin inkişafı şabalıd yarpaqlı palıdla əlaqədərdir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Təbii şəraitdə nəslinin kəsilməsi ehtimalı vardır. Hirkan Milli Parkında qorunur. Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Böcəyin Hirkan Milli Parkından kənarda olan yaşayış yerlərinin də qorunmasını təşkil etmək, onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yasayis ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dil kodları

**Dil Kodları** — qısa əlifba və ya rəqəm kodlar, hansılarki dillərin məlumat emalında və rabitədə təqdim olunması üçün nəzərdə tutulublar. Bu növdə çox sistem var, onlardan ən tanınmışı "İSO-639" sistemidir.

## ISO-639
* ISO-639-1 : 2 hərifli qısaldmalar bulundurur (misal üçün AZ)
* ISO-639-2 : 3 hərifli qısaldmalar bulundurur (misal üçün AZE)
* ISO-639-3 : 3 hərifli qısaldmalar bulundurur (misal üçün AZE)
Yegiptozavr

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  kladına aid heyvan cinsi. 

Təbaşir dövrünün sonlarına yaxın 95 milyon il əvvəl hazırkı Afrika ərazisində yayılmışlar. Onların qalıqlarına, Misir və,Niger dövlətlərinin ərazilərində Böyük Səhranın müxtəlif bölgələrində aşkarlanmışdır. İlk dəfə Ernest Ştromer tərəfindən 1932-ci ildə ətraflı izah etmişdir. Cəmi 7 *Aegyptosaurus* skleti aşkarlanmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Komarov hafı

**Komarov hafı** () — pulcuqqanadlılar dəstəsinin haflar fəsiləsinə aid növ. Nadir növdür.  

## Təsviri
Qanadları açıq halda 70-75 mm-dir. Ön qanadları yaşıl olub, üzərindən krem rəngli köndələn xətt keçir, kənarı zeytuni-yaşılıdır. Arxa qanadları sarı, kənarı qonurdur. 

## Yayılması
Kiçik Asiya, Türkiyə, Şimali İran, Əfqanıstan, Türkmənistan, Cənubi Qafqaz, Azərbaycanda isə Araz çayı vadisi, Talış (Zuvand Dövlət Təbiət Yasaqlığı), Şamaxı (Pirqulu). 

## Həyat tərzi
Friqanoid bitki olan traqakantın yayıldığı quru dağ çölləri kəpənəyin yaşayış sahələridir. Kəpənəklər mayın sonu – iyunun əvvəllərində uçur, ildə bir nəsil verir. Gündüzlər sığınacaqlarda gizlənir. Gecələr isə fəaldır, xüsusilə gecə yarısından sonra. Tırtılları iyulda və avqustun əvvəlində gecələr südləyən bitkisinin yerli növləri ilə qidalanır, gündüzlər daş və kəsək altında gizlənir. Torpaq içərisində puplaşır və qışı orda keçirir.

## Sayı
Lokal, azsaylı növdür. R.Əffəndi tərəfindən 4 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kənəklərin yayıldığı ərazilərdə torpağın əkin və otlaq sahələrinə çevrilməsi, ot örtüyünün biçilməsi.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
Azərbaycan Qırmızı Kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpənəyin yayıldığı ərazilərə monitorinqlərin təşkili. Bu ərazilərdə yasaqlıqların təşkili. Kəpənəyin süni surətdə artırılaraq təbiətə buraxılması. Kolleksiyaçılar tərəfindən tutulmasının qarşısının alınması.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013.
# Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа.  Животный мир СССР, т.V, М.–Л., изд-во АН СССР, 1958, с. 351 - 475;
# Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана, Автореф.дис.канд.биол.наук,  Баку, 1971, 24 с.;
# Дидманидзе Э.А. Чешуекрылые аридных ландшафтов Грузии.-Тбилиси: Мецниереба, 1978, 319 с.; 
# Staudinger O. Catalog der Lepidopteren des palaearctischen Faunengebietes. I Theil. Berlin, 1901, 411 p.

## Xarici keçidlər
* RETHERA KOMAROVI (Christoph, 1885)
Rusiya-İran müharibəsi (1796)

**1796-cı il Rusiya-İran müharibəsi** — Rusiya İmperiyası və  Ağa Məhəmməd Şah Qacarın hökmdarlıq etdiyi İran arasında sayca 3-cü müharibə.

## Müharibənin tarixçəsi
1795-ci ilin sentyabr ayında Ağa Məhəmməd Şah Qacarın ordusu Azərbaycan daxil olur,daha sonra ordu Gürcüstana irəliləyir. Rusiya Georgiyevsk traktatına əsasən (Gürcü çarı II İrakli ilə Rusiyanın Qafqaz korpusunun rəhbəri general Potyomkin tərəfindən imzalanan anlaşmaya görə, Rusiya Gürcüstanı Türkiyə (Osmanlı) və İranın hücumlarından qorumaq barədə öhdəlik götürmüşdü.) Azərbaycana doğru ordu yollayır, aprel ayında rus ordusu Dərbəndi tutur, daha sonra Quba və Bakı işğal edilir. Noyabr ayının ortalarında 35 minlik rus ordusu Kür ilə Arazın kəsişdiyi yerə çatır, lakin rus imperiyasında baş verən bəzi hadisələrə görə, daha dəqiq isə Yekaterinanın ölümü və hakimiyyətə gələn 1-ci Pavelin müharibəyə yönümlü olmamasına görə ordu geri çağırılır. Bununla da 3-cü Rusiya-İran müharibəsi nəticəsiz bitir.
Diserka

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* *[[Dicerca aenea]]* (Linnaeus, 1767)
* *[[Dicerca aeneovaria]]* Waterhouse, 1882
* *[[Dicerca alni]]* (Fischer von Waldheim, 1824)
* *[[Dicerca amphibia]]* Marseul, 1865
* *[[Dicerca asperata]]* (Laporte & Gory, 1837)
* *[[Dicerca berolinensis]]* (Herbst, 1779)
* *[[Dicerca bilinica]]* Prokop & Bílý, 1999
* *[[Dicerca bronni]]* Heyden, 1859
* *[[Dicerca cajonensis]]* Knull, 1944
* *[[Dicerca callosa]]* Casey, 1909
* *[[Dicerca caudata]]* LeConte, 1860
* *[[Dicerca chlorostigma]]* Mannerheim, 1837
* *[[Dicerca corrugata]]* Fairmaire, 1902
* *[[Dicerca crassicollis]]* LeConte, 1857
* *[[Dicerca divaricata]]* (Say, 1823)
* *[[Dicerca dumolini]]* (Laporte & Gory, 1837)
* *[[Dicerca eurydice]]* Wickham, 1914
* *[[Dicerca fritillum]]* Ménétriés, 1832 Palıd diserkası
* *[[Dicerca furcata]]* (Thunberg, 1787)
* *[[Dicerca herbstii]]* (Kiesenwetter, 1857)
* *[[Dicerca hesperoborealis]]* Hatch & Beer, 1938
* *[[Dicerca hornii]]* Crotch, 1873
* *[[Dicerca inconspicua]]* Waterhouse, 1882
* *[[Dicerca juncea]]* Knull, 1958
* *[[Dicerca kurosawai]]* Hattori & Akiyama, 1999
* *[[Dicerca lepida]]* LeConte, 1857
* *[[Dicerca lugubris]]* LeConte, 1860
* *[[Dicerca lurida]]* (Fabricius, 1775)
* *[[Dicerca moesta]]* (Fabricius, 1793)
* *[[Dicerca mutica]]* LeConte, 1860
* *[[Dicerca obscura]]* (Fabricius, 1781)
* *[[Dicerca obtusa]]* Kraatz in Heyden & Kraatz, 1882
* *[[Dicerca pectorosa]]* LeConte, 1857
* *[[Dicerca prisca]]* Heer, 1847
* *[[Dicerca propinqua]]* Waterhouse, 1882
* *[[Dicerca pugionata]]* (Germar, 1824)
* *[[Dicerca punctulata]]* (Schönherr, 1817)
* *[[Dicerca querci]]* Knull, 1941
* *[[Dicerca reticulatoides]]* Bellamy 2003
* *[[Dicerca scabida]]* Marseul, 1865
* *[[Dicerca sexualis]]* Crotch, 1873
* *[[Dicerca spreta]]* (Gory, 1841)
* *[[Dicerca tenebrica]]* (Kirby, 1837)
* *[[Dicerca tenebrosa]]* (Kirby, 1837)
* *[[Dicerca tibialis]]* Lewis, 1893
* *[[Dicerca tuberculata]]* (Laporte & Gory, 1837)
* *[[Dicerca unokichii]]* Hattori, 1991
* *[[Dicerca vitalisi]]* Descarpentries & Villiers, 1963

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Albion

thumbnail

**Albion** — Britaniya adalarının (İrlandiya istisna olmaqla) qədim adı.

## Adın mənşəyi
Albion adı ilk dəfə olaraq e.ə. VI əsrdə qədim yunanların, o cümlədən yunan coğrayafiyaşünası Ptolemeyin əsərlərində çəkilmiş, sonralar isə qədim Roma və orta əsrlər ədəbiyyatına keçmişdir. Kral Artur haqqında əfsanələrdə də bir çox hallarda Albion ifadəsindən istifadə olunmuşdur. Fərziyyələrə görə Albion kelt və ya latın (albus - ağ və ya alb - qaya: Duvr yaxınlığındakı əhəngdaşı qayalıqlarının rəngindən götürülmüşdür) mənşəli sözdür. Alba eyni zamanda müasir şotland dilində Şotlandiyanın adıdır.

Britaniyalılar üçün Albion adı yüksək məna kəsb edir, digər ölkələrdə isə daha çox istehza məqsədi ilə izah olunur. Keçmişdə Britaniya diplomatiyasını səciyyələndirmək üçün "məkrli Albion" ifadəsindən istifadə olunurdu.

Bir sıra mənbələrbə Britaniyanın "Dumanlı Albion" adlandırılmasının əsas səbəbi ilin əksər günlərində adanın dəniz səviyyəsindən aşağı hissəsinin dəniz dumanı ilə əhatə olunmasıdır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
*
*
## Mənbə
*
Qvardiya

**Qvardiya** — imtiyazlı seçmə qoşun hissəsi.

Qədim Şərq ölkələrində meydana gəlmişdir. Daha çox Əhəmənilər dövlətində (10 minlik "ölməzlər" korpusu) və Qədim Romada (pretorianlar) inkişaf etmişdir. XII əsrdə İtaliyada meydana gələn "qvardiya" anlayışı dövlət bayrağını mühafizə edən seçmə dəstə mənasını verirdi. Qvardiya xüsusilə Fransa, İngiltərə, İsveç, Rusiya, Prussiya və s. monarxiya ölkələrində mövcud olmuşdu. Orta əsrlərdə Şərqdə qvardiya rolunu monarxların keşikçiləri, muzdlulardan və qullardan ibarət seçmə hissələr oynayırdılar. Onlar Bağdad xəlifələrinin və Böyük Moğolların qvardiyaları, habelə Misir hökmdarlarının məmlükləri və Osmanlı sultanlarının yeniçəriləri idilər.
Komsomolskaya metrostansiyası

**Komsomolskaya metrostansiyası** — 30 yanvar 1952-ci ildə istifadəyə verilmiş Moskva metropoliteninin stansiyası.

## Memarlığı
Moskvanın "Komsomolskaya" metro stansiyası arxitekturasına görə klassisizm elementlərini özündə birləşdirən möhtəşəmliyi, təmtəraqlılığı ilə seçilən Stalin ampirinin apofeozudur.
 
Stansiyanın şimal sonluğunda kiçik günbəzli avanzala doğru aparan pilləkən yerləşir.
 
Uzun və geniş dəhliz avanzaldan eskalator tunelinə doğru davam edir. Eskalator tuneli öz növbəsində hər iki stansiya qovşağı üçün ümumi yerüstü vestibülə aparır.
 
Böyük Vətən müharibəsində sovet xalqının zəfəri stansiya interyerlərinin arxitekturasında aparıcı mövzudur.

## İstinadlar
Eklampsiya

**Eklampsiya** — ağır preeklampsiya və eklampsiya, az hallarda rast gəlinsə də, hamiləliyin çox ciddi fəsadı hesab olunur. Eklampsiyadan ölüm halları 1,8%, eklampsiyanın başqa ağırlaşmaları 35% təşkil edir. Ağır preeklampsiya hamilə qadınların ölümünə səbəb olan xəstəliklər sırasında qanaxma və emboliyalarla birlikdə ilk 3 yeri bölüşdürür. Preeklampsiya kəskin böyrək çatışmazlığı, serebrovaskulyar və kardiovaskulyar ağırlaşmalar, DDL sindrom ilə təzahür edir, bununla da ana ölümü riskinin artmasına səbəb olur.

Eklampsiya preeklampsiyanın ağırlaşmasıdır;
* Hamiləliyin 3-cü trimestrində və doğuşdan sonra ilk 48 saat ərzində baş verə bilər;
* Hamiləliyin 20-ci həftəsindən başlayaraq və ya doğuşdan 23 gün sonra da meydana çıxa bilər;
* Başqa serebral problemlərlə əlaqəsi olmur;
* Qıcolma tutmalarının və komanın baş verməsi ilə səciyyələnir.

## Risk faktorları
Risk faktorları arasında mikrovaskulyar patologiyaya səbəb olan xəstəliklər üstünlük təşkil edir:

• Xroniki hipertenziya
• Şəkərli diabet
• Damar və birləşdirici toxuma xəstəlikləri
• Antifosfolipid sindromu
• Böyrək xəstəlikləri
• Digər risk faktorları hamiləliyin özü ilə və ya hamilə qadının sağlamlıq vəziyyəti ilə əlaqədardır.

**Hamiləliklə əlaqəli faktorlar:**
• Xromosom anomaliyaları

• Çoxdöllü hamiləlik

• Oositin donasiyası və ya donor sperması ilə inseminasiya

• Dölün anadangəlmə inkişaf qüsurları

• Hamiləlik zamanı sidik traktı infeksiyaları

**Ana ilə əlaqəli faktorlar:**

• Yaşı 35-dən artıq

• Yaşı 20-dən az

• Ailə anamnezində preeklampsiya

• İlk hamiləlik

• Əvvəlki hamiləlikdə preeklampsiya

• Spesifik tibbi şərtlər: hamiləlik diabeti, piylənmə, trombofiliya

• Stress

## Fəsadlar
Ağır preeklampsiyanın və eklampsiyanın mümkün fəsadları:

• Ağciyərlərin ventilyasiya pozğunluğu

• DDL sindrom

• HELLP sindrom

• Böyrək çatışmazlığı

• Ağciyər ödemi

• Böyüklərin kəskin respirator distress sindromu

• Serebrovaskulyar ağırlaşmalar

• Ürəkdayanma

• Ölüm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hamiləlik toksikozları
Kenotaf

**Kenotaf** — boş qəbirdən ibarət olan dəfnetmə abidəsi. Qədimlərdə bir çox xalqlar tərəfindən, xüsusən də bu və ya digər səbəbdən mərhumun meyitini (külünü) dəfn etmək mümkün olmadıqda kenotaf qazılırdı. Bu adət qəbri olmayan ölülərin ruhunun sakitlik tapa bilməməsi ehtimalından yaranmışdı.
Amerikalı kələkbaz (film)

**Amerikalı kələkbaz** () — Devid O. Rasselin rejissorluğu ilə 2013-cü ildə çəkilmiş qara komediya, cinayət filmi. Film 1980-ci illərdə korrupsioner siyasətçiləri tutmaq üçün FTB ilə işləmək məcburiyyətində qalan fırıldaqçılardan bəhs edir.

## Həmçinin bax
*ABŞ filmlərinin siyahısı
Afrovenator

**Аfrovenator** () — Nеоvеnаtоridlər fəsiləsinə aid dinozavr növü. Təbaşir dövründə 135 milyon il öncə indiki Afrika ərazisində yayılmışdır. Onların qalıqları Niger ərazisində *Agadez* adlı yerdə (*Tiourarén* formasiyada) aşkarlanmışdır. İlk dəfə Pol Sereno tərəfindən 1994-ci ildə ətraflı məlumat verilmişdir. Bu cinsə yalnız bir növ davildir — *Afrovenator abakensis*.

## İstinadlar

## Mənbə
*  ''The Paleobiology Database''
Oleandr hafı

**Oleandr hafı** () — Pulcuqluqanadlılar dəstəsinə, haflar fəsiləsinə aid növ. Nəsli kəsilməkdə olan növdür.

## Qısa təsviri
İri gecə kəpənəyidir. Qanadları açıq halda 90 –125 mm-dir. Ön qanadın uzunluğu 45 – 52 mm-dir. Ön qanadlar üzərində qradient ləkələrdən, qırmızı, çəhrayı, yasəməni, boz, ağ rənglərin qarışığından ibarət səciyyəvi "mərməri" naxış vardır. Arxa qanadlar çəhrayımtıl-boz rəngdə olub, üzərində nazik dalğavari xətt vardır, xarici kənarları bozumtul – yaşıldır. Başı, döşü, qarıncığı bozumtul – yaşıl rənglidir. Bığcıqları ağımtıldır. Tırtılı çox iridir (uzunluğu 11 sm), rəngi parlaq yaşılıdır (bel tərəfi sarımtıl – ağdır), qısa sarımtıl buynuzu vardır.

Daphnis nerii MHNT CUT 2010 0 290 Aurangabad Maharashtra India male dorsal.jpg|*Daphnis nerii* ♂  	
Daphnis nerii MHNT CUT 2010 0 290 Aurangabad Maharashtra India male ventral.jpg| *Daphnis nerii* ♂  △


## Yayılması
Avropa, Asiya, Şimali Afrika, Cənubi Qafqaz, Azərbaycanda – Abşeron, Lənkəran, Ordubad.

## Həyat tərzi
Evritop növdür. Kəpənəklər maydan avqusta qədər uçur, güman ki, ildə iki nəsil verir. Qafqazın Qara dəniz (Suxumi) sahillərində 4-ə qədər nəsil verir. Kəpənəklər çox böyük məsafəyə 2 – 3 min km-ə qədər uçmağa uyğunlaşmışlar. Tırtılları nerium yarpaqları və qıfotu (Vinca herbacea) ilə qidalanırlar. Puplar torpaqda, nerium bitkisinin dibində qışlayırlar.

## Sayı
R. Əffəndi tərəfindən Abşeronda 3, Lənkəranda 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Abşeronda nerium bitkisinin məhv edilməsi bu kəpənəyin sayının kəskin azalmasına səbəb olmuşdur. Kəpənəklərin həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması və tırtılların toplanması da onun sayına mənfi təsir edir.

## Qəbul olunmuş qorunma tədbirləri
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Tutulmasını qadağan etmək, nerium bitkisinin sahəsini genişləndirmək, kəpənəyi süni surətdə çoxaldaraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## Pupları
Pupları uzun, üzərində qara nöqtələr olur. Bu qara nöqtələr nəfəslikləri əhatə edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II Cild, 2013
* Ламперт К., Холодковский Н. Атлас Бабочек и гусениц Европы и отчасти Русско-Азиатских владений. С. Петербург, изд. А.Ф.Деврiена, 1913, с.135;
* Миляновский Е.С. Фауна чешуекрылых Абхазии // Тр. Сухум. опытн. ст. эфиромасл. культур. Сухуми, 1964.190 с.;
* Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана, Автореф.дис.канд.биол.наук, Баку, 1971, 24 с.

## Xarici keçidlər
* Oleandr hafı (Deilephila nerii)

## Həmçinin bax
Kozan qalası

**Kozan qalası və ya Sis qalası** ( )- Türkiyə Respublikası Aralıq dənizi regionu Adana ilinin Kozan ilçəsində yerləşən tarixi qala.
2-ci Saturn mükafatı

**2-ci Saturn mükafatı** —  Elmi Fantastika, Fentezi və Qorxulu Filmlər Akademiyası tərəfindən 1973-cü ilin ən yaxşı elmi fantastika,fentezi, qorxu filmi janrında olan filmlərə və orda iştirak etmiş sənətçilərə verilmiş mükafatdır. Mərasim 7 yanvar 1975-ci ildə baş tutumuşdu.

## Qaliblər və nominasiyalar
### Film

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Elmi Fantastika, Fentezi və Qorxulu Filmlər Akademiyası
* Saturn Mükafatı: 1975 (IMDb) 

## Həmçinin bax
Dalya kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xariçi görünüşü
Partenoqen olan və uzunluğu 64 mm olan, quyruğu isə iki dəfə uzun olan kərtənkələdir. Boğaz naahiyyəsində 23–30 pulcuq olur. Pulcuqları hamardır. Bədəninin mərkəz hissəsində isə 47–54 pulcuq olur.
Yuxarı nahiyəsi qəhvəyinin müxtəlif çalarlarında olur. Boğazın aşağı hissəsi ağımtıl olur.

## Yayılması
Onlar geniş arealda daha çox Gürcüstan və Ermənistan ərazilərində yayılmışlar. Gürcüstanın cənubunda Kür çayı hövzəsində, Ermənistanda isə ölkənin şimalında yayılıb. Hazırda isə areal kiçik prçalara bölünmüşdür.

Onlara əsasən quru qayalıqlar və dərələrdə, hündürlüyü 900–1700 m yüksəkliklərdə rast gəlmək olar. Dağ meşələrinin kənarları və daşlı dağ çöllərində yayılırlar.

## Xüsusiyyətləri
Sayları çoxluğu ilə seçilir. 1 km maşrut üzrə 100 baş kərtənkələyərast gəlinir. Qışlamafan aprelin əvvəl və ya ortaları qayıdırlar. Cücülər, puplar, qurdlar və hörümçəklərlə qidalanır.

## Çoxalması
Onlar Partenoqenetik xüsusiyyətlərə malikdirlər. Onların çoxalması üçün erkəklərə ehtiyac durmurlar. 2–5 yumurta (əsasən 4 yumurta) qoyurlar. Orta ölçüləri 7×12 mm təşkil edir. Yumurta qoyma iyunun sonu, iyulun əvvələrinə təsadüf edir. Balalar avqustun ortaları sentyabrın əvvəlləri yumurtadan çıxırlar. Balaların quyruqsuz uzunluqları 24–27 mm təşkil edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dalya kərtənkələsi

## Həmçinin bax
Tamara alacası

**Tamara alacası** () — Pulcuqluqanadlılar dəstəsinə, Alacalar fəsiləsinə aid növ. Cənubi Qafqaz endemidir. Nəsli kəsilməkdə olan növdür.

## Təsviri
Qanadları açılmış halda 25–30 mm-dir. Ön qanadlar üzərində 3 ədəd iri ləkələr pupdan yenicə uçmuş kəpənəklərdə qırmızı olur, zaman keçdikcə isə onlar saralır, qanadların kənarı qara haşiyelidir. Dişilərdə arxa qanadlar qırmızı, erkəklərdə isə sarıdır. Qarıncığın sonuncu buğumları qırmızı, ucu isə qaradır.

## Yayılması
Zəngəzur və Dərələyəz sıra dağlarının cənub yamacları.

## Həyat tərzi
Kserofil bitkilər ilə örtülü (traqakant gəvənlər (Astragalus sp.), tikanlı xaşa (Onobrychis sp.), çatır, zımbırtikan (Eryngium sp.), sığırquyruğu (Verbascum sp.), ceyranotu (Petrosimonia brachiata) və s.) açıq dağətəyi və dağ yamacları. Kəpənəklərin uçuşu ağır və ləngdir. Cavan fərdlərin qanadlarının əsas fonu çəhrayı-qırmızımtıl olur, bir neçə gündən sonra isə sarıya çevrilir. Kəpənəklər iyulun axırından avqustunaxırına qədər uçur. Cütləşmə və yumurtaqoyma avqustun I–II ongünlüyündə baş verir. Yumurtalar çoxillik Pragos ferulacea bitkisinin gövdələrinə sonunda çatrın gövdəsində uzunsov perqamentli baramalarda puplaşırlar. Kəpənəklər iyulun axırında çıxır. Bu növ ildə bir nəsil verir. Tırtıllarında İchneumonidae fəsiləsindən olan minicilər parazitlik edirlər.

## Sayı
Son dərəcə nadir hallarda rast gəlinən növdür. Cəmi 5 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yazda yerli əhali tərəfindən çatırın qida kimi yığılması.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Tırtılların qidalandığı tikanlı xaşanin toplanmasının məhdudlaşdırılması, kəpənəklərin tutulmasının qadağan edilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alp kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Orta ölçüyə malik olan kərtənkələ 65&nbsp;mm uzunluğa malik olur. Quyruq isə iki dəfə uzundur. Başı nisbətən sıxılmış formaya malik olur. Boğazın orta nahiyəsində 18-27 pulcuq olur. Bədəninin orta hissəsində isə 40-45 pulcuq vardır. Bədəninin yuxarı hissəsi ot-yaşılı, sarı-yaşılı, qəhvəyi-boz rənglərdə olur. Bu hissədə tünd nöqtələr vardır. Qarın nahiyəsi sarı və ya yaşılı-sarı rəngdə olur.

## Yayılması
Qafqaz dağlarının yüksək dağlıq qurşaqlarında Elbrus dağı ətəklərindən Krasnodar vilayəti ərazisinə qədər olan ərazilərdə yayılmışlar. 
Yüksək dağlıq ərazilərin qayalıqlarında, hündürlüyü 1800–2400 m olan ərazilərdə yayılırlar. Sayları 1&nbsp;km məsafədə 45-65 baş təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Əsasən cücülər, xırda onurğasızlar və molyusklarla qidalanır. İyunun sonu 4-5 yumurta qoyurlar. Balalar avqusta yumurtadan çıxır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hristo Stoiçkov

**Hristo Stoiçkov** (, , 8.02.1966, Plovdiv) — Bolqar baş məşqçi, Keçmiş futbolçu. Hal-hazırda Bolqarıstan Milli Futbol Çempionatında oynayan ÇSKA Sofiya klubunun baş məşqçisidir. Peşəkar karyerasına 1982-ci ildə Hebros klubunda başlamışdır. İlk dəfə milli yığmaya 1986-cı ildə çağırılmış və millidə 83 oyunda 38 qol vurmuşdur. 1994-cü ildə ABŞ-də keçirilən futbol üzrə dünya çempionatında 6 qolla bombardir olmuş, Bolqarıstan millisi isə İsveçdən sonra 4-cü sırada bitirmişdir. Həmçinin, 1994-cü ildə Avropada ilin futbolçusu seçilmişdir.

## İstinadlar
Aleksandra sədəflisi

**Aleksandra sədəflisi** () — Pulcuqluqanadlılar dəstəsinə, Nimfalidlər fəsiləsinə aid növ.,

## Təsviri
Qanadları açılmış halda erkəklər 45&nbsp;mm, dişilər isə 55&nbsp;mm-dir. Qanadların üst tərəfi kərpici — qırmızı rəngdə olub, üzərində çoxlu sayda kiçik ləkələr vardır. Arxa qanadların alt səthi yaşıla çalan sədəf rəngli olub, üzərində gümüşü ləkələr vardır. Bu ləkələr qanadın əsasına doğru cəmlənmişdir.

## Yayılması
Talış meşələri.

## Həyat tərzi
Kol və ayıdöşəyi pöhrəliklərində, meşə talalarında və kənarlarında, yollar və cığırlar boyunda. Kəpənəklər mayın axırında iyulun ortalarına qədər uçur. Tırtıllar iyul – avqustda yerli bənövşənin- Viola caspia Kupff, yarpaqları ilə qidalanır. Puplar qışlayır. İldə bir nəsil verir. Tırtıllar və puplar Chalcidae fəsiləsindən olan parazitoid zarqanadlılar üçün sahib hesab edilir.

## Sayı
Azsaylı növdür. R. Əffəndi tərəfindən Talış meşələrində 7 kəpənəyi, 1984-cü ildə B. Luxtanova tərəfindən 2 kəpənək, 2004-cü ildə İ. Plyuş tərəfindən 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Mühafizə
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpəyin biologiyası ətraflı öyrənilməlidir. Yaşayış yerlərinə müntəzəm monitorinqlər təşkilı edilməlidir. Kəpənəklərin tutulmasının qadağan edilməsi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II Cild, 2013.
* Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР, т. V, М.–Л., изд-во АН СССР, 1958, с. 351–475;
* Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук, Баку, 1971, 24 с.;
* Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич.обозрение, т. LI, вып. 1–2, 1972, с. 136–154, 352–368.

## Həmçinin bax
Koimbra Universiteti

**Koimbra Universiteti** () — Portuqaliya Respublikasının Koimbra şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1290-cı ildə qoyulmuşdur.

## Kitabxanası

Kitabxanası dünyanın ən gözəl universitet kitabxanalarından biridir.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun və Utrext Şəbəkəsinin üzvüdür.

## Həmçinin bax

*Koimbra qrupu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Gennadi Padalka

**Gennadi İvanoviç Padalka** (doğ. 21 iyun 1958-ci il, Krasnodar) — rusiyalı kosmonavt, Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinin polkovniki. 12 sentyabr 2015-ci ildə dəqiqləşdirilən məlumatına görə Padalka açıq kosmosda keçirtdiyi ümumi günlərin sayına görə birinci yerdədir — 878 gün 11 saat 29 dəqiqə 51 saniyə.

## Həyatı
1979-ci ildə Yeysk Ali Hərbi Aviasiya İnstitutunu (Cənubi Sudan) bitirib. Ailəlidir, üç qız atasıdır: böyük — iqtisadçı, orta — hüquqşünas, kiçik - videoblogger.

Boş vaxtlarında teatr, dayvinq və Paraşüt idmanı ilə maraqlanır

## Faktlar
* Bir dəfə, zarafatyana deyib ki, yadplanetlilərlə görüş üçün xüsusi davranış təlimatı var. Bu məlumatı tezliklə jurnalistlər yaydılar.
* Qırmızı dənizdə istirahət etməyi üstün tutur və dayvinqlə maraqlanır.
* Kosmosda saç kəsimi etmir.
Ən yaxşı musiqiyə görə Saturn mükafatı

**Ən yaxşı musiqiyə görə Saturn mükafatı** () — Elmi Fantastika, Fentezi və Qorxulu Filmlər Akademiyası () tərəfindən 1973-cü ildə təsis edilmiş mükafatdır.

## Qaliblər və nominasiyalar
"†" — həmçinin Ən yaxşı filmə görə "Oskar" mükafatı qazanmışdı.

"‡" — həmçinin Ən yaxşı filmə görə "Oskar" mükafatına nominasiya göstərilmişdi.

### 1970-ci illər

### 1980s

### 1990s

### 2000s

### 2010s

## Həmçinin bax
Şüyüd plov

***Şüyüd plov*** — Toyuq plov — Azərbaycan və Özbək mətbəxinin şahı olan Plovun Azərbaycanda yayılmış bir növüdür.

## Tərkibi
* Uzun düyü
* Şüyüd
* Kərə yağı
* Duz
* İstiot
* Zövqə görə mal ət və ya toyuq əti əlavə olunur.

## Hazırlanma qaydası
Düyünü duzlu suda isladırıq. Suyu qaynadıb düyünü qazana tökürük. Şüyüdü yuyub incə-incə doğrayırıq. Düyünü süzdükdən sonra aşsüzəndə üzərinə doğranmış şüyüdü tökürük. Asta-asta qarışdırırıq ki, düyü əzilməsin. Qazana qazmağı qoyub düyünü tökürük. Ərinmiş yağı töküb dəmə qoyuruq. Toyuğu doğrayıb soyutma bişiririk. Yumurtaları da soyutma bişiririk. Daha sarımsaqlı qatıqla birlikdə süfrəyə verilir.
Acar kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Orta ölçülü, uzunluğu 63 mm olan kərtənkələdir. Başı sıxılmış formaya malik olur. Boğaz nahiyəsində 20-28 pulcuq vardır. Bədəninin orta hissələrində 40-55 pulcuq olur. Mirvari-yaşıl və yaşılın müxtəlif çalarlarında olurlar. Bədəninin aşağı nahiyəsi boğazın aşağı hissəsinə qədər yaşıl-sarı olur. Başında xırda tünd nöqtələr vardır.

## Yayılması
Mesxeti silsiləsi, Acarıstan, Gürcüstanın cənub hissəsi Borjomi dərəsi, Kürün yatağı kənarları boyunca, Meqreli öndağlığı boyunca yayılmışdır. Hazırda isə areal kiçik hissələrə bölünmüşdür.

Əsasən öndağlıq ərazilərdə meşəönü, çay kənarı və dağ çöllərində yayılırlar. 800-2000 m yüksəkliklərdə yayılırlar. 1 km maşrut üzrə 40-50 baş kərtənkələyə rast gəlinir. Bəzi hallarda ağac üzərində belə görünürlər.

## Xüsusiyyətləri
Müxtəlif həşaratlar və ya kiçik onurğasızlarla qidalanırlar. İyun ayında 2-5 olmaqla yumurta qoyurlar. Balalar isə avqust ayında yumurtadan çıxırlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Acar kərtənkələsi

## Həmçinin bax
Pop-rok

**Pop-rok** — özündə pop musiqinin və rok musiqi janrının xusüsiyyətlərini birləşdirən bir musiqi janrı.

#### Janrın tərzi və stilistikası
Pop rok musiqi janrı sadə strukturaya malikdir. Melodiyalar bəsit və yaddaqalandır, sözlər də həmçinin yaddaqalandır və bir çox hallarda tez-tez təkrar olunurlar.

#### Tarixçəsi
Bu janr XX əsrin 70-ci illərində yaranmışdır. "Pop-rok" termin olaraq ilk dəfə The Beatles rok qrupunun mahnılarını təsfir etmək üçün işlədilib, daha sonra bu janr bir qədərdə inkişaf edib və yayılmışdır. Günümüzdə pop rok ən çox yayılmış və tanınmış musiqi janrlarından biridir.

## Xarici keçidlər
Keşikçidağ Dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu

**Keşikçidağ Dövlət tarix-mədəniyyət qoruğu** — Ağstafa rayonu ərazisində Keşikçidağ silsiləsinin bir hissəsini əhatə edən mağaralar kompleksinində qoruq.
 
## Coğrafi mövqeyi
"Keşikçidağ" mağara-məbədlər kompleksi Ağstafa rayonunun mərkəzindən 75&nbsp;km məsafədə, Böyük Kəsik kəndindən 28&nbsp;km şimal istiqamətində yerləşir. Kompleks sərhəd zolağı boyunca 25&nbsp;km-dək uzanır. "Keşikçidağ" mağara-məbədlər kompleksi ucsuz-bucaqsız Ceyrançöl adlanan ərazidə, Qatardağ silsiləsində, Candargöl gölündən 15&nbsp;km şimal-şərq istiqamətindən başlayaraq dəniz səviyyəsindən 750–950 m hündürlükdə dağların cənub və cənub-şərq tərəfindəki sıldırım qayalıqlarda yerləşir.

## Ümumi məlumat
Qoruğun ərazisində 100-ə qədər ilkin və orta əsrlər dövründə yaradılmış süni və təbii mağaralar, ulu əcdadlarımızdan bizə miras qalmış qədim yaşayış yerləri, 100-ə yaxın son tunc  və ilkin dəmir dövrünə aid kurqanlar, Qafqaz Albaniyasının yerli əhalisi tərəfindən ilkin orta əsrlərdə sıldırım dik qaya üzərində müdafiə məqsədilə inşa edilmiş, 11 metr hündürlüyündə üçmərtəbəli bir qala, üzü cənub istiqamətinə baxan, bir birindən 1500 metr aralıda yerləşən və yerli daş materiallardan inşa olunmuş iki alban məbədi, “Keşikçidağ” mağaralar kompleksində yerləşən, yerli əhali tərəfindən “Qüdrət” bulağı kimi tanınan ziyarətgah yerli sakinlərin qədim tarixə malik olan mənşəyini, mədəniyyətini, dini-etnik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir.

“Keşikçidağ” mağaralar kompleksinin ərazisi Azərbaycanın tarixi torpaqları olmaqla, buradakı qədim və orta əsrlər maddi-mədəniyyət nümunələri də ulu əcdadlarımızdan xalqımıza qalan mirasdır.

Sovetlər dönəmində həmin abidələri tədqiq etmək mümkün olmamışdır.

Freskaların çəkildiyi mağara divarlarının dağıntıları nə təbiətin, nə də zamanın müdaxiləsi nəticəsində baş verib.

1948-ci ildən başlayaraq 1990-cı ilədək mağaraların çapıldığı qayaların yaxınlığında hərbi poliqon yerləşib. Uzun illər burada artilleriya təlimləri keçirilib. Zaman-zaman buralar baxımsız, yiyəsiz qalıb. Hərbi obyektdə nəinki elmi araşdırmalar aparmaq, adi gəzintiyə çıxmaq da yasaq olmuşdur.

## Qoruğun yaradılması
2005-ci il oktyabr ayının 12-də Prezident İlham Əliyev Azərbaycan-Gürcüstan dövlət sərhədlərinin mühafizəsi ilə şəxsən tanış olarkən bu əraziyə baş çəkmiş, 19 dekabr 2007-ci ildə 2563 saylı sərəncamı ilə mağaralar kompleksindəki zəngin tarixi-etnoqrafik, mədəniyyət abidələrinin daha da dərindən öyrənilməsi, qorunması və təbliği məqsədilə ərazidə tarix-mədəniyyət qoruğu elan edilmişdir.

## Maraqlı məlumatlar
Qoruğun ərazisindəki strateji cəhətdən ən hündür yüksəkliklərin biri Azərbaycan Prezidentinin şərəfinə "İlham Əliyev zirvəsi" adlandırılmışdır.

Qoruq haqqında "Yaddaş" Sənədli Filmlər Studiyasının təşkilatçılığı ilə "Qədim yurdun daş kitabəsi" adlı bədii sənədli film hazırlanmışdır.

## Tərkibi
*Bertuban monastırı
*Çiçikuri monastırı
*Udabno monastırı

## İstinadlar
Avimim

**Аvimim** () — Avimimidae fəsiləsinə aid dinozavr növü.

## Görünüşü

Bu dinozavrlar 1,5 m uzunluğa və 70 sm hündürlüyə malik olmuşlar. 15 kq çəkiyə malik imişlər. Onlar quşlar kimi lələklərə sahib olsalarda heç uça bilməmişlər. Güçlü ayaqlar sayəsində 1/s 70 /km sürətlə qaca bilirlər. Çox böyük ehtimal ki, digər növlərin yuvalarına basqın edərək yumurtalarla qidalanırmış. Onlar əsasən Monqolustan ərazisində Təbaşir dövründə təxmini olaraq 85–70 milyon il önçə yaşamışlar.

## Açılışı
Avimimlər ilk dəfə sovet paleontoloq Sergey Kurzanov tərəfindən 1981-ci ildə aşkarlanmışdır.

## Ədəbiyyat
* Все о динозаврах. СЗКЭО 2008. ISBN 978-5-9603-0089-6
* Stiv Paper. dinozavrların yığıncağı. Lik Pres 1998. ISBN 5-7839-0035-4

## İstinadlar
Terror in Resonance

— MAPPA studiyası tərəfindən çəkilmiş anime-serial. Rejissor - Şiniciro Vatanabe, personajların dizaynerı - Kadzuto Nakadzava, bəstəkar - Yoko Kanno. Premyerası Fuji Television kanalında noitaminA bloku çərcivəsində baş tutdu.

## Məzmun
Alternativ Tokio. Yayın bir günündə terakt baş verir, internetdə isə terakta aparan video yayılır. Videoda iki gənc oğlan "Tokionun qaranlıqa bürənməsi" haqda bəhs edir. Polis dərhal istintaqa başlasa da, videonun müəlliflərini tapmaq olmur. Axtarışlar nəticə vermir, çarxlar çıxmağa davam edir, yeni videolarda isə bombaların yerlərini bildirən ipucular şifrələnib. Detektiv Şibadzaki özlərini  adlandıran naməlum şəxsləri tapmaq fikrindədir.

## Seriyalar

## Musiqisi
;Openinq
* **«Trigger»**
: İfaçı: **[[Galileo Galilei]] qruppunun üzvü [[Yuki Odzaki]]**

;Endinq
* **«Dare ka, umi wo»**
: İfaçı: **[[Aimer]]**

## İstinadlar

## Keçidlər
* Rəsmi sayt
Beş nömrəli sallaqxana (film)

**Beş nömrəli sallaqxana** () — 1972-ci ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi. Film fantastika janrındadır. Kurt Vonnequtun eyniadlı əsəri əsasında çəkilmişdir. Filmin ssenaristi Stefen Qeller, rejissoru Corc Roy Hilldir. Rollarda Maykl Zaks, Ron Libman və Valeri Perren, həmçinin Yucin Roş, Şaron Qans, Holli Niar, Perri Kinq də iştirak etmişdir. Film Praqa və Minnesotada çəkilib.

## Süjet

## Rollarda
* Maykl Zaks — Billi Pilqrim
* Ron Libman — Pol Lazzaro
* Yucin Roş — Edqar Derbi
* Şaron Qans — Valensiya Merbl Pilqrim
* Valeri Perren — Montana Uayldhek
* Holli Niar — Barbara Pilqrim
* Perri Kinq — Robert Pilqrim
* Kevin Konuey — Roland Uiri
* Fridrix fon Ledebur — Alman başçı
* Ekkehardt Belle — Gənc alman keşikçi
* Sorel Buk — Lionel Merble

## Musiqi
*Beş nömrəli sallaqxana* filmi Qlenn Quldun musiqisini bəstələdiyi iki bədii filmdən birincisidir. Quld on həftə müddətində Corc Roy Hillin iştirakı ilə Universal Studioda musiqini ərsəyə gətirdi. Son halda musiqi 45 dəqiqə olmuş və əsasən Baxın əsərlərinə müraciət olunmuşdu.

## Mükafatlar və nominasiyalar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## Həmçinin bax
Şinaz qülləsi

**Şinaz qülləsi** və ya **Eşik qalası** - Şəki rayonu Şin kəndində Orta əsrlərə aid tarixi abidə.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şin
* Şinçay
* Şəki rayonu
Şərq çöl gürzəsi

**Şərq çölgürzəsi** () — Əsl gürzələr fəsiləsinə aid gürzə növü. 
 
## Təsviri

Uzunluğu 550&nbsp;mm, quyruğu isə 70–90&nbsp;mm olur.
Başı üstdən, yəni gözlərin ön kənarlarını birləşdirən xətdən qabaq düzgün olmayan formalı xırda qalxancıqlarla örtülmüşdür. Burun dəlikləri bir qayda olaraq burun qalxancığının alt hissəsindədir. Bədəni üst tərəfdən qonurumtul – boz rəngdə olub, bel boyunca bir qədər açıq rəngdə olur. Belində tünd ziqzaqşəkilli ayrı – ayrı xallardan ibarət zolaq vardır. Bədənin yanlarında tünd seyrək xallar yerləşir.

## Yayılması

Növün arealı Avropanın cənub və cənub – şərqini, Krım, Cənubi Ukrayna, Ön Qafqaz, Böyük Qafqaz, Orta Asiyanın mərkəz, şimal – qərb və şimal – şərq, Qazaxıstan və Cənubi Sibiri əhatə edir. Azərbaycanda P.r.renardi Christoph, 1811 nominativ yarımnövü yayılmışdır. Böyük Qafqaz silsiləsinin şərq yamaclarında Şəki – Şamaxı rayonları ərazisində yarımnövün təcridedilmiş populyasiyası mövcuddur.

## Həyat tərzi

Dağətəyi və hündür dağ çöllərdə, quru ot və kol bitki örtüyü olan daşlı dağ yamaclarında, dərələrdə, şoran otlu yarımsəhralarda və bərkimiş qumlarda yaşayır. Şamaxı ətrafında dəniz səviyyəsindən 700 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Yazda bütün gün, yayda isə axşam – gecə fəal olur. Aprelin əvvəllərindən sentyabra və ya oktyabrın əvvəllərinə qədər fəaldır. Qidasını gəmiricilər, kərtənkələlər, quş balaları və çəyirtkələr təşkil edir. Cavan fərdləri cücülər, nadir hallarda isə kərtənkələlərlə qidalanır. Cinsi yetkinliyə 3 yaşında çatır. Boğazlıq 100 – 110 gün davam edir. Adətən 6 – 12 bala iyulun sonları – avqustada doğulur.

## Mənbə
* Позвоночные животный России: Степная гадюка 
* http://herpeto-volga.apus.ru 
* Ukrayna qırmızı kitabı
## İstinadlar
Qırmızıqarın kərtənkələ

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Ümumi
Kiçik heyvan olub, uzunluğu 60 mm təşkil edir. Quyruğu isə iki dəfə uzundur. Boğaz nahiyəsində 22–35 pulcuq vardır. Bədəninin mərkəzi hissəsində 50–69 pulcuq olur. Rəngi müxtəlif olur. Bədəninin orta hissəsi işıqlı-yaşıl, zeytuni-yaşıl və ya çirkin-yaşıl olur. Dişilər işiqlı-qəhvəyi, qəhvəyi-boz və ya zeytuni-boz rəngdə olurlar. Qarın nahiyəsi qəhvəyi-qırmızı rəngdə olur.

Növ Acarıstan, Gürcüstanın qərbi, Qara dəniz sahillərindən Borjomi dərəsinə qədər olan ərazilərə qədər yayılmışdır. Türkiyənin şimal-şərq sərhədləri boyunca rast gəlinir. Hazırda areal kiçilmişdir. Meşə zonasının önündə, qayalıqlarda yayılır. 1600–1700 hündürlüklərdə rast gəlinir. 1 km maşrut üzrə 25–35 baş kərtənkələyə rast gəlinir.

Həşaratlar, molyusklar, torpaq qurdları ilə qidalanır. İnunun ortalarından iyulun ortalarına qədər 2–4 yumurta (6 х 12 mm) oyur. İnkubasiya 50–55 gün davam edir. Balalar sentyabrda yumurtadan çıxır və quyruqsuz olub, uzunluğu 21–23 mm təşkil edir.

İki yarımnövə bölünür. Gürcüstana yayılmış yarımnövü: *Lacerta parvula adjarica* (Darevsky et Eiselt, 1980).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Darevskia parvula'' на вебсторінці 
* Qırmızıqarın kərtənkələ
Daxili dənizlər

**Daxili dənizlər** — Quruya daxil olmuş, lakin okeanla boğazlarla əlaqədə olan dənizlərə daxili dənizlər deyilir. Daxili dənizlər materiklərin parçalanmış sahilləri boyu yerləşir. Ən böyük daxili dəniz Aralıq dənizidir. Daxili dənizlər əsasən Avrasiya və eyni zamanda Şimali Amerika sahillərində yerləşir. Bu sözügedən materiklərin sahillərinin daha çox parçalanmış olduğu üçün belədir. Daxili dənizlərə misal olaraq Qara dəniz, Aralıq dənizini,Ağ dənizi, Mərmərə, Egey,  Qırmızı dəniz, Aral dənizi, Xəzər dənizini və s. göstərmək olar. Daxili dənizlər əsasən hər hansı ölkə sahillərində olduğu üçün bu ölkələr tərəfindən mənimsənilir. Daxili dənizlər liman nəqliyyatı, balıqçılıq və təbii sərvətlərin əldə edilməsi üçün faydalıdır.Daxili dəniz ümumiyyətlə duzlu olacaq, duzluluq şirin su gölündən daha yüksəkdir, lakin adətən dəniz suyundan daha az duzludur. Digər dənizlərdə olduğu kimi, daxili dənizlər də Ay və Günəşin orbitləri ilə idarə olunan gelgitlər yaşayır.
"Daxili dəniz"i təşkil edən şey mürəkkəb və bir qədər mütləq qeyri-müəyyəndir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının Hidroqrafik İdarəsi onu "təxminən və ya tamamilə quru ilə əhatə olunmuş, xüsusən də çox böyük və ya duzlu sudan ibarət olan su hövzəsi" olaraq təyin etdi.
Geologiya mühəndisləri Heinrich Ries və Thomas L. Watson deyirlər ki, daxili dəniz sadəcə çox böyük bir göldür.

## Müasir daxili dənizlər

Müasir dövrdə qitələr yüksək, eustatik dəniz səviyyəsi aşağı, daxili dənizlər isə azdır.
Müasir Türkiyədə yerləşən Mərmərə dənizi, iki Türk boğazını, Bosfor və Dardanel boğazlarını birləşdirən yerlər istisna olmaqla, hər tərəfdən quru ilə əhatə olunmuşdur.
Baltik dənizi duzlu daxili dənizdir, ehtimal ki, dünyanın ən böyük duzlu su hövzəsidir. Digər imkanlara Ağ dəniz və Qara dənizin şimal yarısı daxildir (onun dərin cənub hövzəsi indi yox olmuş Tetis dənizinin qapalı qalığıdır)Baltik dənizi hövzəsinin mənşəyi aydın deyil, çünki eroziya və tektonikanın rolu ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Hudson körfəzi, cənub ucunda Ceyms körfəzi də daxil olmaqla, Şimali Amerika qitəsinin daxilində Baffin adasından, şimalda Nunavutdan cənubda Kvebek, Ontario və Manitobaya qədər uzanır. Körfəz Fennoskandiyadakı Bothnia körfəzi ilə bəzi oxşarlıqlara malikdir; bir qalxanın ortasında yerləşir və dördüncü buzlaşmalar zamanı buz təbəqəsinin mərkəzi idi. Bununla belə, hər iki çökəkliyin mənşəyi buzlaqların eroziyası ilə əlaqəli deyil.
Yaponiyadakı Seto Daxili Dənizi əsl daxili dəniz deyil, Yaponiyanın dörd əsas adasından üçü olan Honsyu, Şikoku və Kyuşunu ayıran su hövzəsidir.
Xəzər dənizi Dünya Okeanının ən yaxın hissəsindən (məsələn, Fars körfəzi kimi) ən azı yüzlərlə mil məsafədə yerləşən çox böyük, daxili su hövzəsidir və dənizin ən azı yaxşı bir hissəsindən ibarət olması kimi bəzi xüsusiyyətlərə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şərqi aleksanor yelkənciyi

**Şərqi aleksanor yelkənciyi** () — pulcuqqanadlılar dəstəsinin yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid növ. Son dərəcə nadir növdür.

## Təsviri
İri və gözəl kəpənəkdir. Qanadları açıldıqda 80–85&nbsp;mm-ə çatır. Sarı rəngli ön üanadlar qara ləkəli və damarlı, kənarları enli qara haşiyəlidir. Arxa qanadlarında "quyruqcuqları" var.

## Yayılması
Cənub-şərqi İspaniya, İtaliya, Cənubi Fransa, Yunanıstan (tipik formada P.Alexanor Esp.), Cənubi Qafqaz, İran, Kiçik Asiya, Orta Asiyanın cənub-qərbi (yarımnöv orientalis Rom.) Azərbaycanda Naxçıvan MR ərazisinin Araz çayı vadisindən başlayaraq dəniz səviyyəsindən 1750 m-ə qədər yüksəkliyi olan dağlar.

## Həyat tərzi
Quru yamaclar və daşlı yerlərdə friqanoid bitkilər yetişən sahələr. Mayda və iyunun əvvəllərində uçur. Yumurtaqoyma iyunda başlayır, tırtıllar iyulda endemik çətirçiçəklilərə mənsub olan ferula üzərində inkişaf edir, gizli həyat tərzi keçirir, gecələr qidalanır, gündüzlər isə ferula bitkisi uzun silindr şəkilli yarpaqlarının qınlarında gizlənirlər. İldə bir nəsil verir. Puplar çimlikdə qışlayırlar. Təbii düşməni və xəstəlikləri məlum deyil.

## Sayı
R.Əffəndi tərəfindən Naxçıvan MR-da 5 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kəpənəyin yaşayış ərazilərinin tədicən insanların yaşayış məskənlərinə çevrilməsi nəticəsində biotopların mal-qara tapdağı altında qalması, ot çalımı, landşaftların dəyişdirilməsi tırtılların yem bitkisi olan çaşırın yerli əhali tərəfindən yeyilməsi və həmin bitkinin qaramalın balaları üçün yem kimi istifadə edilməsi. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən kommersiya məqsədilə toplanması da kəpənəyin sayının azalmasında müəyyən rol oynayır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycan Qırmızı Kitabının I nəşrinə daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpənəyin yayıldığı ərazilərdə qorunma sahələrinin təşkil edilməsi, bu ərazilərə vaxtaşırı monitorinqlər kəpənəyin sayının artmasına səbəb ola bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013
# Ландман В. Бабочки: иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт Пресс, 2002. — С. 79-80
# Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа.  Животный мир СССР, т.V, М.–Л., изд-во АН СССР, 1958, с. 351 - 475; 
# Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук, Баку, 1971, 24 с. 
# Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич.обозрение, т. LI, вып. 1-2, 1972, с. 136 - 154, 352 - 368.
Çarnal kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Görünüşü
Orta ölçüyə malik olan kərtənkələ olaraq 70 mm uzunluğa malikdir. Quyruğu iki dəfə uzundur. Boğaz nahiyəsində 23-27 pulcuq vardır. Bədəninin mərkəzi hissəsində isə 51-59 arasında dəyişir.

Bədəninin yuxarı və quyruğunun qutaracağı ot-yaşılı (erkəklərdə), qəhvəyinin müxtəlif çalarlarında (dişilərdə) olur. Qarın nahiyəsi parlaq-sarı rəngə çalır. Üzərində qara və mavi nöqtələr vardır.

## Yayılması
Acarıstanın cənub-qərbində, Türkiyənin şimal-şərq ərazilərində yayılmışdır. Subtropik meşəliklərin ətraflarında, dar dərələrdə, hündürlüyü 50-300 m olan ərazilərdə ysyılmışlar. 1 km məsafədə 30-40 baş kərtənkələyə rast gəlinmişdir.

## Xüsusiyyətləri
Həşaratlar və kiçik onurğasıızlarla qidalanırlar. Çoxalması haqqında məlumat yoxdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Çarnal kərtənkələsi 

## Həmçinin bax
Annallar

**Annallar** — qədim dövrdə və orta əsrlərdə nisbətən əhəmiyyətli hadisələrin illər üzrə yazılışı. Qədim misirlilərdə, assurlarda, farslarda, çinlilərdə, romalılarda və b. xalqlarda illər üzrə yazı olmuşdur. "Annal" məfhumu latın mənşəlidir (latınca "annus" - "il" deməkdir). Orta əsrlərdə annallar adətən monastırlarda aparılırdı. Annallar "Tarix"lərlə birlikdə tarixi xronikanın inkişafının əsasını təşkil etmişdir.

## İstinadlar
Antik

**Antik** və ya **əntiq** ( - "qədimlik", "köhnəlik") — ümumi mənada müasir "qədimlik" anlayışına bərabər söz. Lakin elə həmin mənada Qədim Yunanıstan, Qədim Roma və ellin dövlətlərini də bildirir. Antik dedikdə tarixin e.ə. I minilliyin əvvəllərindən e.ə. X əsrə qədərki dövrü nəzərdə tutulur. Bu dövr XVIII əsrin əvvəllərində fransız dilində qəbul edilmiş və xüsusi bir sənət növünü nəzərdə tutur. İncəsənət tarixində bir çox tədqiqatların ortaya çıxması konsepsiyanın yunan-roma qədimliyinə zəmin yaratmasına gətirib çıxardı .

## Ümumi dövrləşmə
* Erkən qədimlik ( e.ə. VIII əsr — e.ə. IV əsr) — Yunan polisinin çiçəklənməsi, Roma dövlətinin yaranması,
* Klassik qədimlik (e.ə. IV əsr — b.ə.II əsr) — Yunanıstan və Roma sivilizasiyasının yayılması dövrü (İsgəndərdən  Mark Avreliyin ölümünə qədər),
* Axırıncı qədimlik (II/III əsrin sonu —V/VI əsr) — Roma imperiyasının dağılması. Qərbi Roma İmperiyasının dağılması yeni dövrün başlanğıcı - Orta əsrlərdir.

## İstinadlar
29 bəhmən üsyanı

**29 bəhmən üsyanı** — 1978-ci ilin yanvarında İranın iri dini mərkəzlərindən birində — Qum şəhərində nümayişin dağıdılması zamanı polis silah işlətmişdir. Qum hadisələrinin 40-cı günü — 1978-ci il fevralın 18-də din xadimləri Təbriz əhalisini üsyana qaldırdılar və bu, "29 bəhmən üsyanı" adı ilə tarixə düşdü. Səhər tezdən şəhərin mərkəzinə tərəf hərəkət edən minlərlə təbrizli nümayişi dağıtmağa çalışan polisi qaçmağa məcbur etdi. Hökumət tələsik nizami ordu qüvvələrini nümayişçilərə qarşı göndərdi. Ordu hissələrinin Təbrizə yeridilməsi əhalinin qəzəbinə səbəb oldu. Nümayiş böyüyüb üsyana çevrildi; ziyalılar, tələbələr, ruhanilər, sənətkarlar, xırda tacirlər və sahibkarlar, fəhlələr və məktəb şagirdləri üsyanda iştirak etdilər. Ağac, daş, yandırıcı maddə doldurulmuş butulkalarla silahlanmış üsyançılar silahlı polisə və qoşunlara qarşı çıxış etdilər, sonra isə dövlət müəssisələrini, bankları, mehmanxanaları, kinoteatrları dağıtmağa başladılar. Fevralın 19-da şah İranın digər bölgələrindən Təbrizə əlavə qoşunlar göndərdi və üsyan amansızcasına yatırıldı: 2 minədək adam öldürüldü və yaralandı.

Tarixçilərin bəzilərinin fikrincə, məhz "29 bəhmən üsyanı" İran İslam İnqilabının başlanğıcı hesab edilməlidir.

## Həmçinin bax
* İran İslam İnqilabı

## İstinadlar
Romanov tomaresi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Cənubi Qafqaz subendemikidir.

## Təsviri
Qanadları açıq halda 30-34 mm ölçüdə olan kiçik kəpənəkdir. Ön və arxa qanadlar üzərində qırmızı ləkə vardır. Alt tərəfdə isə bu ləkə narıncı rəngdədir. Dişilərdə arxa qanadların alt tərəfi yaşıl, erkəklərdə isə mavidir.

## Yayılması
Cənubi Ermənistan, cənub-qərbi Gürcüstan, Türkmənistan (Kopetdağ), Azərbaycanda – Naxçıvan MR, Altıağac.

## Həyat tərzi
Kserofil bitkilər olan iri yarğanlar və çox da dərin olmayan dərələr yaşayış yerləridir. Kəpənəklər mayda və iyunun əvvəllərində uçur. Tırtıllar iyunda birillik gəvənin yarpaqları ilə qidalanır. Pup mərhələsində qışlayır. İldə bir nəsil verir.

## Sayı
R.Əffəndi tərəfindən Naxçıvan MR ərazisində 4, Altıağacda 5 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kəpənəklərin təbii məhdudlaşdırıcı amilləri sırasına yırtıcı milçəklər – ktırlar daxildir. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması da kəpənəyin sayına təsir edir.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxildir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpənəyin yaşayış yerləri qorunmalı, kəpənəklərin tutulmasinin qadağan edilməsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Antarktozavr

**Antarktozavr** () — Təbaşir dövründə yayılmış və 84–65 milyon il önçə yayılmışlar.

## Qısa məlumat
 
Onların qalıqlarına Cənubi Amerika (Argentina, Uruqvay, Çili, Braziliya) və Asiyada (Hindistan) rast gəlinir. Səbəb isə bu matariklərin vahid cənub materiki olan Qondvananın bir hissəsi olmasından irəli gəlir. Tapılaq qalıqlara əsasən onu demək olar ki, bu canlılar cənub yarımkürrəsində tapılmış ən iri hdinozavrlardandır. Antarktozavrların bütün sümüklərinə rast gəlinməmişdir. Onların quyruqları ilə birlikdə 18–40 metr arasında dəyişmişdir. Çəkisi 60 ton olmuşdur.

## Növləri
Antarktozavrların iki təsdiqlənmiş növü vardır: Antarctosaurus wichmannianus, Antarctosaurus giganteus.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər