Beynəlxalq təhlükəsizlik

**Beynəlxalq təhlükəsizlik** həmçinin **qlobal təhlükəsizlik** — dövlətlər və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropa İttifaqı və digər bu kimi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qarşılıqlı sağ qalma və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün həyata keçirilən tədbirlərə istinad edən bir termindir. Bu tədbirlərə hərbi əməliyyatlar və müqavilələr və konvensiyalar kimi diplomatik razılaşmalar daxildir. Beynəlxalq və milli təhlükəsizlik həmişə bir-birinə bağlıdır. Beynəlxalq təhlükəsizlik milli təhlükəsizlik və ya qlobal arenada dövlət təhlükəsizliyidir. 
İkinci Dünya müharibəsinin sonunda beynəlxalq təhlükəsizliyə diqqət yetirən yeni bir akademik tədqiqat mövzusu olan təhlükəsizlik tədqiqatları ortaya çıxdı. Müstəqil bir tədqiqat sahəsi kimi başlamış, lakin beynəlxalq münasibətlərin alt sahəsi kimi qəbul edilmişdi. 1950-ci illərdən bəri beynəlxalq təhlükəsizliyin öyrənilməsi beynəlxalq münasibətlər tədqiqatlarının mərkəzində dayanır. O, təhlükəsizlik tədqiqatları, strateji tədqiqatlar, sülh tədqiqatları və digər sahələri əhatə edir.

"Təhlükəsizlik" mənası tez-tez "qəbul edilməmiş konsensus" ilə başa düşülə bilən sağlam düşüncə termini kimi qəbul edilir. İllər keçdikcə beynəlxalq təhlükəsizliyin məzmunu genişlənmişdi. Bu gün o, dünyada sağ qalmağa təsir edən bir-biri ilə əlaqəli müxtəlif məsələləri əhatə edir. Bu, hərbi gücün ənənəvi və ya şərti üsullarından, dövlətlər arasında müharibənin səbəb və nəticələrindən, iqtisadi gücdən, ətraf mühitin pisləşməsindən, yoluxucu xəstəliklərdən, iqlim dəyişikliyindən və qeyri-dövlət aktorlarının fəaliyyətindən insanların təhlükəsizliyinə və dövlətlərin sabitliyinə etnik, dini və ideoloji münaqişələrə, ticarət və iqtisadi münaqişələrə, enerji təchizatına, elm və texnologiyaya, eləcə də qidaya qədər dəyişə bilər.
 
Beynəlxalq təhlükəsizliyin geniş perspektivi hər şeyə təhlükəsizlik məsələsi kimi baxsa da, ənənəvi yanaşma əsasən və ya ekskluziv olaraq hərbi məsələlərə diqqət yetirir.

## Beynəlxalq aləmdə təhlükəsizlik anlayışları

Edvard Kolodziej beynəlxalq təhlükəsizliyi Babil qülləsi  və Roland Paris (2004)ilə müqayisə etmişdir. Təhlükəsizlik "son əlli ildə vətəndaş azadlıqlarının dayandırılmasına, müharibənin aparılmasına və resursların kütləvi şəkildə yenidən bölüşdürülməsinə haqq qazandırmaq" üçün geniş şəkildə tətbiq edilmişdir.
Walter Lippmann (1944) təhlükəsizliyi bir ölkənin öz əsas dəyərlərini qorumaq qabiliyyəti kimi nəzərdən keçirir, həm də bir dövlətin müharibədən qaçmaq üçün əsas dəyərləri qurban verməməsi və müharibədə qalib gəlməklə onları qoruya bilməsi baxımından nəzərdən keçirir . David Baldwin (1997) iddia edir ki, təhlükəsizliyin arxasınca qaçmaq bəzən marjinal dəyərlər və əsas dəyərlər də daxil olmaqla digər dəyərləri qurban verməyi tələb edir.

### Çox məbləğli təhlükəsizlik prinsipi

Beynəlxalq təhlükəsizliyə ənənəvi yanaşmalar adətən milli təhlükəsizliyi qorumaq üçün dövlət subyektlərinə və onların hərbi imkanlarına diqqət yetirir. Bununla belə, son onilliklər ərzində təhlükəsizlik anlayışı XXI əsrin qloballaşan beynəlxalq birliyi, onun sürətli texnoloji inkişafı və bu prosesdən irəli gələn qlobal təhdidlərin öhdəsindən gəlmək üçün genişləndirilmişdir. Belə hərtərəfli təriflərdən biri Nayef Al-Rodhan tərəfindən təklif edilmişdir. Onun "Çox məbləğli təhlükəsizlik prinsipi" adlandırdığı fərziyyəyə əsaslanır ki, "qloballaşan dünyada təhlükəsizlik artıq yalnız dövlətlərin iştirak etdiyi sıfır məbləğli oyun kimi düşünülə bilməz. Bunun əvəzinə o bildirir ki, qlobal təhlükəsizliyin beş ölçüsü var - insan, ekoloji, milli, transmilli və transmədəni təhlükəsizlik və buna görə də qlobal təhlükəsizlik və hər hansı bir dövlətin və ya mədəniyyətin təhlükəsizliyi bütün fərdlər, dövlətlər və mədəniyyətlər üçün ədalət vasitəsilə təhlükəsizliyi təmin edən bütün səviyyələrdə yaxşı idarəetmə olmadan əldə edilə bilməz. 

## Ənənəvi təhlükəsizlik

Ənənəvi təhlükəsizlik paradiqması təhlükəsizliyin referent obyektinin dövlət olduğu realist təhlükəsizliyin konstruksiyasına istinad edir. Bu teoremin yayılması Soyuq müharibə dövründə pik həddinə çatmışdı. Yarım əsrə yaxındır ki, böyük dünya gücləri öz dövlətlərinin təhlükəsizliyini dövlətlər arasında güc balansına həvalə ediblər. Bu mənada beynəlxalq sabitlik, dövlət təhlükəsizliyinin təmin olunduğu təqdirdə, vətəndaşların təhlükəsizliyinin mütləq ardınca gedəcəyi fikrinə əsaslanırdı. Ənənəvi təhlükəsizlik qüvvələrin anarxist balansına, ABŞ və Sovet İttifaqı (iki supergüc) arasında hərbi güclənməyə və milli dövlətin mütləq suverenliyinə əsaslanırdı. Dövlətlər rasional varlıqlar, milli maraqlar və mütləq hakimiyyət arzusu ilə idarə olunan siyasət hesab olunurdu. Təhlükəsizliyə işğaldan qorunma kimi baxılırdı; texniki və hərbi imkanlardan istifadə etməklə vəkil münaqişələri zamanı həyata keçirilir.

Soyuq müharibə gərginliyi azaldıqca məlum oldu ki, vətəndaşların təhlükəsizliyi həm dövlətin daxili fəaliyyətindən, həm də xarici təcavüzkarlardan doğan çətinliklərlə təhdid edilir. Vətəndaş müharibələri getdikcə daha çox yayılmışdı və mövcud yoxsulluğu, xəstəlikləri, aclığı, zorakılığı və insan hüquqlarının pozulmasını daha da gücləndirdi. Ənənəvi təhlükəsizlik siyasəti dövlət təhlükəsizliyi qarşısında bu əsas insan ehtiyaclarını effektiv şəkildə maskalamışdı. Tərkibinə etinasızlıq nəticəsində milli dövlətlər əsas məqsədlərinə çata bilməyiblər.

Milli təhlükəsizliyə ən yaxşı şəkildə necə nail olunacağına dair tarixi mübahisələrdə Tomas Hobbs , N.Makiavelli və J.Russo kimi yazıçılar dövlət suverenliyinin nəticələrinə dair kifayət qədər pessimist mənzərə yaratmağa meyil etmişdilər. Beynəlxalq sistemə dövlətlərin qonşuları hesabına öz təhlükəsizliyini əldə etməyə çalışdıqları kifayət qədər qəddar bir arena kimi baxılırdı. Dövlətlərarası münasibətlər hakimiyyət uğrunda mübarizə kimi görünürdü, çünki dövlətlər daim bir-birindən istifadə etməyə çalışırdılar. Edvard Karr və Hans Morqentaunun fikrinə görə, daimi sülhün əldə olunması mümkün deyildi. Dövlətlərin edə biləcəyi yeganə şey hər hansı birinin ümumi hegemonluğa nail olmasının qarşısını almaq üçün digər dövlətlərin gücünü balanslaşdırmağa çalışmaq idi.

Bu yaxınlarda ənənəvi "dövlət mərkəzli təhlükəsizlik" anlayışı təhlükəsizliyə daha bütöv yanaşmalarla etiraz etmişdir. İnsan təhlükəsizliyinə bu əsas təhdidləri qəbul etməyə və həll etməyə çalışan yanaşmalar arasında fərdin və nəticədə dövlətin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyan kooperativ, hərtərəfli və kollektiv tədbirləri ehtiva edən paradiqmalar vardır .

Terrorizmin və mütəşəkkil cinayətkarlığın törətdiyi potensial təhlükələrə qarşı beynəlxalq təhlükəsizliyi gücləndirmək üçün beynəlxalq əməkdaşlıqda artım müşahidə olunub, nəticədə transmilli polis fəaliyyət göstərir. Beynəlxalq polis — İnterpol informasiyanı beynəlxalq sərhədlər boyunca paylaşır və bu əməkdaşlıq internetin gəlişi və sənədləri, filmləri və fotoşəkilləri bütün dünyaya dərhal ötürmək imkanı sayəsində xeyli güclənmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Anar Pənahov*. QÜVVƏLƏR BALANSININ BEYNƏLXALQ TƏHLÜKƏSİZLİYƏ TƏSİRİ. Metafizika Jurnalı (ISSN: 2616-6879), Volume. 9, Issue 2, Serial № 38, 2026. ss.264-273