İndoneziyalılar

**İndoneziyalılar** () — irqindən, etnik mənsubiyyətindən və dini mənşəyindən asılı olmayaraq İndoneziyanın vətəndaşları və ya insanlarıdır. İndoneziya 300-ə yaxın etnikləri olan müxtəlif dillərə, mədəniyyətə və dini inanclara malik  multikultural arxipelaq ölkədir. İndoneziyanın 2010-cu il siyahıyaalınmasına görə əhalinin sayı 237,64 milyon idi  və 2015-ci ildə 255.4 milyona çatacağı təxmin edildi. . Əhalinin 51%-i dünyanın ən sıx adası  Yava adasında yaşayır. İndoneziyalıların təqribən 95% -i yerli indoneziyalılardan olaraq (əvvəllər "Pribumi" olaraq qruplaşdırılmışlar), çoxluq təşkil edən yavalılar, digər 5% -i isə Çinli indoneziyalılar kimi xarici mənşəli atalardan olan indoneziyalılardır.

## Əhali
2018-ci il tarixində İndoneziyalılar  ümumi dünya əhalisinin 3,5% -ni təşkil edirdi və İndoneziya əhalisinə görə Çin, Hindistan və ABŞ-dən sonra dördüncü ən böyük ölkədir.

1967-ci ildən bəri davam edən kifayət qədər təsirli bir ailə planlaşdırma proqramına baxmayaraq,  2010-cu ildə başa çatan on il ərzində İndoneziyada əhalinin artımı 1.49 faiz olmuşdur. Bu nisbətdə İndoneziyanın əhalisinin ABŞ-nin indiki əhalisini üstələməsi proqnozlaşdırılır və əgər ABŞ-nin hazırkı əhalisi yüksəlməsəydi - 2043-cü ilə qədər Çin və Hindistandan sonra dünyanın üçüncü böyüklüyünə çıxacaqdır.  İndoneziyanın ailə planlaması dünyanın ən çox əhalisi olan üçüncü ölkəsinə çevrilməməsi üçün 1967-ci il proqramına əsasən yenidən canlandı.

İndoneziya əhalisinin 51 faizi 150 milyon əhalisi olan Yavada yaşayır və Yer kürəsində ən sıx məskunlaşan adadır. İndoneziyanın paytaxtı Cakarta, qərbi Yavada yerləşir. İndoneziya tarixinin çox hissəsi Yavada baş verib. Güclü Hind-Buddist imperiyaların, İslam sultanlıqlarının və müstəmləkəçi Niderland Ost-Hindinin mərkəzi idi. Yava həm də 1930-1940-cı illərdə İndoneziyanın müstəqillik uğrunda mübarizəsinin mərkəzi idi. Yava siyasi, iqtisadi və mədəni baxımdan İndoneziyada üstünlük təşkil edir.

İndoneziyanın digər böyük adaları İndoneziya əhalisinin digər 49 faizinin yaşadığı Sumatra, Kalimantan, Sulavesi və Papuadır. Bali, Banqka, Madura, Nias, Maluku, Kiçik Sunda adaları, Riau adaları və başqaları kimi digər kiçik məskunlaşmış adalar da mövcuddur.

### Etnik qruplar

İndoneziyada 300-dən çox etnik qrup var. Bunların 95%-i yerli İndoneziya kökənlidir. İrq baxımından, əsasən, İndoneziya xalqı iki böyük irqdən ibarətdir, yəni Avstroneziyalılar (Malay irqi) və Melanezyalılar. Malay irqi Qərbi İndoneziyada və Mərkəzi İndoneziyanın bir hissəsində və melanezyalılar Şərqi İndoneziyada və Mərkəzi İndoneziyanın bəzi yerlərində yaşayan ən böyük irqdir. Həm Malay irqi, həm də melanezyalılar yerli indoneziyalılardır (daha çox "Pribumi" və ya "Bumiputra" adlandırılır).

İndoneziyadakı ən böyük etnik qrup, ümumi əhalinin təxminən 51% -ni təşkil edən yavalılardır. Yavalılar Yava adasında cəmləşmişdir, lakin milyonlarla insanlar köçürmə proqramına görə arxipelaqdakı digər adalara köçmüşdür. http://www.mallumedia.info/2018/08/loss-of-life-in-indonesia-earthquake.html   Sundalılar, malaylar və maduralılar ölkənin ən böyük etnik qruplarından biridir.  Bir çox etnik qrupların, xüsusən də Kalimantan və Papuada yüzlərlə üzvü var. Xüsusilə Maluku adaları və Qərbi Papua Papua dillərinə aid olsa da, yerli dillərin çoxu Austroneziya dilləri ailəsinə aiddir. Çinli indoneziyalıların əhalisi 2000-ci il siyahıyaalmasına görə İndoneziyanın ümumi əhalisinin 1% -dən bir qədər azını təşkil edir.  Çin mənşəli bu indoneziyalıların bəziləri müxtəlif Çin ləhcələrində, xüsusən də Hokki və Hakka ləhcələrində danışır.
İndoneziyada etnik qrupların təsnifatı ciddi deyil və bəzi hallarda miqrasiya, mədəni və dil təsirləri səbəbindən aydın deyil; Məsələn, bəziləri Bantenlilər və Cirebonları Yava xalqının üzvləri hesab edə bilər, lakin bəziləri öz fərqli ləhcələrinə sahib olduqları üçün fərqli etnik qrup olduqlarını iddia edirlər. Baduy xalqı ilə sunda xalqı arasında bir çox eyni mədəni oxşarlığı paylaşan  vəziyyətdədirlər. Hibrid etnik bir nümunə, yalnız İndoneziyadakı müxtəlif xalqlar arasındakı evliliklərdən deyil, müstəmləkə Batavia (Cakarta) dövründən bəri ərəb, Çin və hind miqrantları kimi xarici mənşəli olan Betavi xalqlarını göstərmək olar.

## Mədəniyyət
### Dil

İndoneziya dili (*bahasa Indonesia* [baˈhasa indoneˈsia]) İndoneziyanın rəsmi dilidir. Bu dil İndoneziya arxipelaqında linqva franka kimi istifadə olunan bir Avstroneziya dili olan malay dilinin standartlaştırılmış reyestridir. İndoneziyalıların əksəriyyəti 700-dən çox yerli dillərdən birini danışır.

İndoneziyalıların əksəriyyəti milli dildə danışmaqdan başqa, evdə və yerli icma daxilində istifadə olunan başqa bir regional dildə (misal üçün Yava dili, Sunda dili və digərləri) sərbəst danışırlar. Əksər rəsmi təhsil və demək olar ki, bütün milli media və digər ünsiyyət formaları İndoneziya dilində aparılır. 1975-ci ildən 1999-cu ilə qədər bir İndoneziya əyaləti olan Şərqi Timorda, İndoneziya, Konstitusiya tərəfindən rəsmi Tetum və Portuqal dili ilə yanaşı, iki işlənən dildən biri (digəri İngilis dili) olaraq tanınıb.

### Din

İndoneziya konstitusional olaraq dünyəvi bir dövlətdir və İndoneziyanın fəlsəfi təməlinin ilk prinsipi Pançasila, "tək və tək Allaha inamdır" .Bu ölkədə müxtəlif dinlər etiqad edir və onların ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni cəhətdən kollektiv təsiri var. həyat əhəmiyyətlidir. İndoneziya Konstitusiyası din azadlığına zəmanət verir. Bununla belə, hökumət yalnız altı rəsmi dini (İslam, Protestantlıq, Roma-Katolik kilsəsi, Hinduizm, Buddizm və Konfutsiçilik) tanıyır. İndoneziyanın Din və Sülh Konfransı (ICRP) tərəfindən toplanan məlumatlara əsasən İndoneziyada təxminən 245 rəsmi olmayan din mövcuddur. İndoneziya qanunu tələb edir ki, hər İndoneziya vətəndaşı bu altı dindən biri ilə şəxsiyyəti təsdiq edən şəxsiyyət vəsiqəsinə sahib olmalıdır, baxmayaraq ki, vətəndaşlar bu hissəni boş tərk edə bilərlər.  İndoneziya  aqnostisizmi və ateizmi tanımır və küfr qanunsuzdur. 2010-cu ildə İndoneziya siyahıyaalmasında indoneziyalıların 87,18% -i özlərini müsəlman kimi tanımışlar (sünnilər 99% -dən çox, şiələr 0.5%, əhmədilər 0.2% ), 6.96% protestant, 2.91% katolik, 1.69% hindu, 0.72% buddist , 0,05% -i konfutsiçilik, 0,13% -i digərləri və 0,38% -i qeyri-sabit və ya soruşulmamışdır.

İndoneziyanın siyasi rəhbərliyi həm müsbət, həm də mənfi olaraq qruplar arasındakı münasibətlərdə, Pancasilanı təsdiq edərək qarşılıqlı hörməti artırmaqla yanaşı, ölkənin şərq bölgəsində bir sıra münaqişələrə səbəb olan Transmiqrasiya Proqramını təşviq etməkdə də əhəmiyyətli bir rol oynamışdır.

### Ədəbiyyat
İndoneziya ədəbiyyatı İndoneziya arxipelaqında yaranan ədəbiyyata istinad edə bilər. Ayrıca, Malay dilinə əsaslanan ümumi dil kökləri olan bölgələrdə (İndoneziyanın qohumluq münasibətləri olan) hazırlanan ədəbiyyata daha geniş istinad etmək üçün istifadə olunur. Bu, İndoneziya da daxil olmaqla Dəniz Cənub-Şərqi Asiya ölkələrini, eyni zamanda Malayziya və Bruney kimi ortaq bir dili olan digər xalqları, Sinqapurda yaşayan malay xalqı kimi digər millətlərin içərisindəki əhalini də genişləndirəcəkdir.

İndoneziyada və onun haqqında əlaqəsi olmayan dillərdə yazılmış əsərlər də var. Müasir İndoneziya millətinin coğrafi sərhədləri daxilində bir neçə dil və bir neçə fərqli, lakin əlaqəli ədəbi ənənələr mövcuddur. Məsələn, Yava adasının özünün Yavalılar aid milli-mədəni və ədəbi tarixi var. Həmçinin Sundalılar, Balililər və Batak və ya  Madura adətləri vardır. İndoneziyada Holland, İngilis və Yapon işğalı, həm də özünün mətnlərini, dil və ədəbi təsirlərini gətirən İslam təsiri tarixi var. Bölgədə bir şifahi ədəbiyyat ənənəsi də var.

Bu yazıda "İndoneziya ədəbiyyatı" ifadəsi İndoneziya xalqının yazdığı kimi İndoneziya dilini ifadə etmək üçün istifadə olunur, eyni zamanda əvvəllər İndoneziya dilində yazılmış ədəbiyyatı, yəni Niderland Ost-Hindində Malay dilində yazılmış ədəbiyyatı əhatə edir.
### Memarlıq

**İndoneziya Memarlığı** bütövlükdə İndoneziyanı formalaşdırmış mədəni, tarixi və coğrafi təsirlərin müxtəlifliyini əks etdirir. İşğalçılar, müstəmləkəçilər, missionerlər və tacirlər bina tərzlərinə və texnikalarına dərin təsir göstərən mədəni dəyişikliklər gətirdilər.

Ənənəvi olaraq, ən əhəmiyyətli xarici təsir Hind idi. Bununla yanaşı, Çin, Ərəb və Avropa təsirləri İndoneziya memarlığının formalaşmasında da əhəmiyyətli rol oynamışdır. Dini memarlıq yerli formalardan məscidlərə, məbədlərə və kilsələrə qədər dəyişir. Sultanlar və digər hökmdarlar saraylar tikdirirdilər. İndoneziya şəhərlərində müstəmləkə memarlığının əhəmiyyətli bir mirası vardır. Müstəqil İndoneziya postmodern və müasir memarlıq üçün yeni paradiqmaların inkişafını görüb.

### Mətbəx

**İndoneziya mətbəxi** dünyada ən canlı və rəngarəng mətbəxlərdən biridir, sıx ləzzətlə doludur. Qismən müxtəlifdir, çünki İndoneziya dünyanın ən böyük arxipelaqında təxminən 18000 əhalisi olan 6.000 adadan, İndoneziyanı öz evləri adlandıran 300-dən çox etnik qrupdan ibarətdir.  Bir çox regional mətbəxlər mövcuddur, əksər hallarda yerli mədəniyyət və xarici təsirlərə əsaslanır. İndoneziyada təxminən 5350 ənənəvi resept var, onlardan 30-u ən vacib hesab olunur.

İndoneziya mətbəxi bölgəyə görə çox dəyişir və bir çox fərqli təsir göstərir. Məsələn, Sumatra mətbəxi əsasən, Orta Şərq və Hindistandan təsirlənir və burulmuş ət və tərəvəzlər, məsələn, qulai və kari, Yava mətbəxi əsasən yerli, Çin təsirinə malikdir. Şərqi İndoneziyanın mətbəxləri Polineziya və Melaneziya mətbəxinə bənzəyir. Çin mətbəxinin elementlərini İndoneziya mətbəxində görmək mümkündür: *bakmi* (əriştə), *[[bakso]]* (ət və ya balıq topu) və 'lumpia'' (rulon) kimi qidalar tamamilə mənimsənilib.

## Genetika

İndoneziyalıların dəri rəngi sarımtıl rəngli açıq dəridən tutmuş açıq tünd qəhvəyi və ya qara dəri rənginə qədər dəyişir.

1985-ci ildə  arxeoloq Peter Bellvood, İndoneziyanın əcdadlarına aid bir neçə nəzəriyyəni qeyd etdi: "Avstralo-Melaneziya və Monqoloid Təkamülü". "Cənubi monqoloid dəyişdirmə modeli" və "Hind-Malayziya davamlılığı modeli" bu nəticəyə gəlmişdir ki, "tədqiqat bu bölgədə hələ uzun bir yol keçmişdir". 

İndoneziya xalqlarının əksəriyyəti genetik olaraq Asiyalılara yaxındır, şərqlilər isə daha çox insanın Melaneziya yaxınlığını necə olduqlarını göstərir. Genetoloq Luiqi Luca Cavalli-Sforza Şərq və Cənub-Şərqi Asiyalılar arasında bir genetik bölgünün olduğunu iddia edir.  Digər genetiklər ənənəvi monqoloid kateqoriyası daxilində təkrarlanan Y xromosom nəsillərinin fərqli dəstlərini daşıyan dörd ayrı populyasiya üçün sübutlar tapdılar: Şimali asiyalılar, Han çinliləri, yaponlar və Cənub-Şərqi asiyalılar. Genetik məlumatların mürəkkəbliyi monqoloid irqi anlayışının faydalılığına şübhə yaratdı, çünki fərqli Şərqi Asiya xüsusiyyətləri ayrı-ayrı nəsilləri təmsil edə bilər və ətraf mühitə uyğunlaşmadan və ya ümumi proto-Avrasiya əcdad xüsusiyyətlərinin qorunub saxlanmasından qaynaqlanır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici linklər