open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İsmayıl Hikmət

**İsmayıl Hikmət** (1889–18 dekabr 1967) — ədəbiyyatşünas, professor, APİ-nin dekanı.

## Həyatı
İsmayıl Hikmət Ərtaylan 1889-cu ildə İstanbulda Bəylərbəyi məhəlləsində dünyaya göz açıb. O, orta təhsilini Qalatasaray liseyində alıb. 1911-də İstanbulda Mülkiyyə Məktəbini yaxşı dərəcə ilə bitirib. Qalatasaray Liseyi və Robert Kollecində ədəbiyyat və fransızca dərsləri verib. 1921-in mayında müəllimlikdən ayrılaraq Xariciyyə Nazirliyi Mətbuat Müdirliyində dəftərxana işçisi kimi çalışıb. Bir qədər sonra buradakı vəzifəsi sona yetib.

Azərbaycan hökuməti Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBBM) Hökumətindən müəllimlik istədiyinə görə 1923-ün aprelində Maarif Nazirliyi onu Bakıya göndərib. Bakı Universiteti ilə Bakı Teatr Məktəbində Türk ədəbiyyatı tarixi müəllimi, Bakı Pedaqoji İnstitutunda, Bakı Darülmüəlliminində Qərb ədəbiyyatı tarixi və sənət tarixi müəllimi, 1924-ün sentyabrından Bakı Universiteti ədəbiyyat fakültəsinin dekanı işləyib. 1927-nin iyulunda Bakı Universiteti Ali Şurasının qərarı ilə professorluğa yüksəldilib. Professorluq dissertasiyası olan "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" adlı əsəri Bakıda nəşr edilib. 1927-nin dekabrında Ankaraya dönüb. Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra o, Qazi Təhsil İnstitutunda ədəbiyyat müəllimi, Milli Təhsil Nazirliyində müfəttiş, 1933–1935-ci illər arasında Kipr Türk Liseyinin, Ankara Cümhurbaşqanlığı Orkestrinin, İstanbul Gözəl Sənətlər Akademiyasının direktoru vəzifələrində çalışıb. 1939-un noyabrında İsmayıl Hikmət Əfqanıstan hökumətinin istəyi ilə müşavir qismində ölkəyə göndərilib. Şəxsi təşəbbüsü ilə Kabildə "Gecə Universiteti" açdırıb.

Əfqanıstanda ibtidai məktəbdən universitetədək bütün dərəcələrdəki təhsil qurumlarının proqramlarını hazırlayıb. 1942-nin noyabrında öz istəyi ilə yurda dönüb. 1943-ün yanvarında o, İstanbul Universitetinin ədəbiyyat fakültəsində "Türk dili və ədəbiyyatı tarixi" kafedrasının ordinar professorluğuna təyin edilərək, təqaüdə çıxdığı 1960-cı ilədək orada çalışıb.

Görkəmli alim və müəllim İsmayıl Hikmət Ərtaylan 18 dekabr 1967-ci ildə İstanbulda vəfat edib.

## Ailəsi
27 yaşında ailə qurmuş İsmayıl Hikmət bəy Rəşad və Azər adında iki oğul, Canan adında bir qız atası idi.

## İstinadlar
İmandra gölü

**İmandra** -  Kola yarımadasının qərb hissəsindəki bir göl, Murmansk bölgəsindəki ən böyük və Rusiyada bir su güzgüsü olan 14-cü yerdir. Niva çayı üzərində su elektrik stansiyalarının kaskadını yaratdıqdan sonra arxa su zonasında idi və uzun illər tənzimlənən bir su anbarına çevrildi .

Normal tutma səviyyəsi (NPU) 128.38 m, sualtı axıntı səviyyəsi (UPS) 124.88 m; NPU-da ərazi - 876&nbsp;km² (tənzimlənmədən əvvəl - 812&nbsp;km² , ), UPS-də - 750&nbsp;km²; NPU-da həcm 11.2&nbsp;km³, istifadəyə yararlı həcmi 2.33&nbsp;km³. Uzunluğu - 120&nbsp;km, maksimal eni - 14&nbsp;km. Tutma sahəsi 12,342&nbsp;km²-dir , Arxiv, Maksimum dərinlik 67 m, ortalama 16 m  dir. Dəniz səviyyəsindən yüksəklik - 127 m, Xəritə vərəqi, Q-36-7,8, Miqyas: 1: 100.000. 1974 nəşr..
 
140 adadan çox, ən böyüyü - Herm (26&nbsp;km²). Təxminən 20 qolu axır, Niva çayı axır. Göl dar kanallarla üç əsas hissəyə bölünür - Bolshaya (Khibinsky) Imandra (sahəsi 328&nbsp;km², uzunluğu 55&nbsp;km, eni 3–5&nbsp;km), Ecostrovskaya Imandra (351&nbsp;km²) və Babinskaya Imandra (133&nbsp;km²). M-18 Kola magistral yolunun çəkilişi zamanı Şyroka Salma və Ekostrovski boğazları qismən bəndlərlə töküldü və körpülər altındakı dar kanallar qaldı. Bu, Imandra'nın üç hissəsi arasındakı su mübadiləsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı və əslində üç gölə bölündü. Kanalların geniş olduğu zaman əvvəlcədən nəzərə çarpmayan axın cərəyanlarının sürəti əhəmiyyətli dərəcədə artdı və Ekostrovski boğazında xüsusilə nəzərə çarpır. Bununla birlikdə, balıqların miqrasiyası və kiçik damarların keçməsi üçün kanallar mövcuddur.

Göl Olenegorsk, Monchegorsk, Kirovsk və Apatity'de müxtəlif metallurgiya və dağ-mədən müəssisələrinin antropogen təzyiqinə məruz qalır. Ən böyük körfəzlərdən biri olan Ağ Körfəz bir sədd tərəfindən hasarlanmış və nefelin tullantılarının inşasında istifadə edilmişdir.

Imandra'nın Babin hissəsindəki unikal bir yer, Kola AES-dən isti suyun axması səbəbiylə il boyu donmayan Süd Körfəzidir. Bu bəy qiymətli balıq cinsləri yetişdirmək üçün bir yer kimi xidmət edir.

Göl balıqla zəngindir [6]. Göldə ağ balıq, boz rəngli, göl char, [6], vendace, pike, ide, burbot, perch, qəhvəyi alabalıq və s. Yaşayır. [7]

## Ədəbiyyat
* Prishvin M. M. Imandra görə // Sehrli Kolobokun arxasında: Rusiya və Norveçin uzaq şimalındakı qeydlərdən / s. G.D.Danglas-Hume. - Sankt-Peterburq: A.F.Devrien, 1908. - S. 114-120. - 291 s
* İMANDRA // Böyük Rus Ensiklopediyası. Elektron versiya (2016). Müraciət tarixi: 03/04/2019
* İmandra / K. G. Tixotskiy // Söyüd - Kursiv. - M.: Sovet Ensiklopediyası, 1972. - P. 142. - (Böyük Sovet Ensiklopediyası: [30 cild.] / Ç. Ed. A. M. Proxorov; 1969-1978, cild 10).

## Həmçinin bax
* Kola yarımadası
* Ağ dəniz
* Ekostrov adası

## İstinadlar
Yaşayış sahəsi

[thumb|250px|[Antarktikada bir habitat]]

**Habitat**, **yaşayış sahəsi** və ya **yaşayış mühiti** ― bir orqanizmin yaşadığı və inkişaf etdiyi yerdir. Bu yer fiziki cəhətdən bir regionun, yerin, havanın, torpağın və ya suyun xüsusi bir hissəsi ola bilər. Habitat (yaşayış sahəsi) bir okean və ya çəmənlik qədər böyük ola bilər və ya çürük bir ağacda yaşayan həşəratların bağırsağı qədər kiçik də ola bilər. Ancaq həmişə müəyyən edilə bilən və fiziki cəhətdən məhdud bir ərazidir. Birdən çox heyvan və ya bitki xüsusi bir yaşayış yerində yaşaya bilər. Dəvələrin yaşayış yeri çöllər, balıqların yaşayış yeri isə dəniz və şirin su ehtiyatlarıdır.

Canlı orqanizmləri əhatə edən hər bir şey *yaşayış mühiti* adlanır. Hər bir canlı orqanizm yaşayış mühiti ilə sıx bağlıdır. Yaşayış mühitində orqanizmlər müəyyən mühit amillərinin təsirinə məruz qalırlar. Mühitin orqanizmə təsir edən ayrı-ayrı elementləri ekoloji amillər adlanır. Canlı orqanizmə göstərdiyi təsirinə görə ekoloji amillər 3 böyük qrupa bölünür: *abiotik, biotik və antropogen amillər.*

**Abiotik amillər* (yun. *“a”* – inkar , *“bios”* – həyat) cansız təbiət amilləridir. Bunlara *işıq, rütubət, atmosfer təzyiqi, havanın temperaturu, torpaqda mineral duzların miqdarı, torpağın nəmişliyi* və *aerasiya* (yun. *“aer”* – hava) kimi amillər aiddir.

**Biotik amillər.* Canlı orqanizmlərin bir-birinə təsiridir. Məsələn, bitkilərin həşəratlarla tozlanması, orqanizmlər arasında rəqabət, yırtıcılıq, simbioz və s. biotik amillərdir.

**Antropogen amillər* (yun. *“anthropos”* – insan, *“genisisum”* – doğulma, mənşə) canlı orqanizmlərin həyat şəraitini dəyişməsi ilə müşayiət olunan insan fəaliyyətidir. Belə ki, insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində Yer səthinin relyefi, kimyəvi tərkibi, atmosferi və canlılar aləmi dəyişir.

## İstinadlar
Allan Oktavian Hum

**Allan Octavian Hume** (d. 6 iyun 1829 - ö. 31 iyul 1912) — Britaniya Hindistanında dövlət məmuru, siyasi reformator və amator (Ornitoloq). Daha sonralar Hindistan Azadlıq Hərəkatına rəhbərlik etmiş Hindistan Milli Konqresi adlı siyasi partiyanın qurucularından biridir.

## İstinadlar
Manasçı

**Manasçı —** qırğızların milli dastanı olan Manas dastanını opuz müşayiəti ilə söyləməyi peşə edən şəxslərə verilən ad, manas ozanları.

Manas dastanı bütün Qırğız türklərinin 2 milyon misraya yaxınlaşdığı çox böyük bir dastandır. Manasçşı Qırğızıstanda minlərlə bəndi kopuzun müşayiəti ilə bir şeir oxuduğu kimi oxumur. Əslində türk xalqları buna əhəmiyyət verdilər, döyüşlərini və qəhrəmanlıqlarını rəvayətlər ilə çatdırdılar.

Manas dastanının hamısını bilən manasçılara naqız manasçı, yarım bilənlərə isə şala manasçı deyilir. Bilinən ən qədim manasçı XVIII əsrin 2-ci yarısında yaşamış Qəldibəkdir. 

## Xüsusiyyətləri
Manasçılardan artistik bacarıqlar tələb olunur. Onlar baş, mimika, əl-qol hərəkətləri və səs tonu ilə qəhrəmanları yer və hadisələrə uyğun formada canlandırmalı, baş verənləri tamaşaçılara maraqlı formada çatdırmalıdırlar.

## Manasçı ozanlar

* Sayakbay Karalayev
* Al Çonbaş
* Sağımbəy Oraqbayoğlu
* Toqolok Moldo

## İstinadlar
Həvəskar

**Amator** və ya  **Həvəskar** (fransızca: amateur) — Bir işi və ya peşəni həyatını qurmaq üçün və ya pul üçün deyil, zövq üçün işləyən həvəskar, bu işə maraqlı insanlar üçün istifadə olunan bir termindir. Bunun əksi “peşəkardır”. Həvəskarlar öz işlərində mütəxəssis deyillər, peşə olaraq da bu işi peşə olaraqda öyrənməmişlər. Bu söz həm də “təcrübəsiz” və “səriştəsiz” kimi sərt şəkildə istifadə olunur. Qədim fransız dilində “sevən, aşiq” mənasını verən “amateur” sözünün kökü 1784-cü ilə təsadüf edir. Fransız dilinə isə yenə latıncadan eyni mənaya gələn “amatorem” (nom.“amator”) sözündən girmişdir.

## İstinadlar
Salisil aldehidi

**Salisil aldehidi (orto-hidroksibenzaldehid, 2-hidroksibenzaldehid)** o-НОС6H4CHO – fenolun iyinə bənzər kəskin iyli, yandırıcı dada malik rəngsiz mayedir. 3-Hidroksibenzaldehid və 4-hidroksibenzaldehidlərlə birlikdə sadə aromatik oksialdehidlərə aiddir. Salisil aldehidi müxtəlif xelat agentləri üşün kimyəvi reagentdir.

## Fiziki xassələri
Suda (100 ml, 8°С-də 1,72 q), benzolda (100 ml, 12°С-də 64,6 q), dietil efirində, etanolda həll olur. Su buxarı ilə qovulur[1]. Dielektrik keçiriciliyi 17,09-dur.

## Alınması
* Salisil aldehidi qələvi mühitində fenol və xloroformdan alınır. Bu proses Raymer-Timan reaksiyası adlanır.

* Salisil turşusunun elektrolitik bərpası ilə;
* O-krezolun POCl3 və ya fosgen ilə 120–150 °C-də qarşılıqlı təsirindən əmələ gələn fosfatın və ya karbonatın hidrolizi ilə;
* Bor turşusunun iştirakı ilə fenolun urotropinlə reaksiyası ilə (Daff reaksiyası);
* Salisil aldehidinin alternativ üsulla alınması fenolun formaldehid ilə kondensləşməsindən alınan hidroksibenzil spirtinin oksidləşməsi reaksiyasıdır.

* Texnikada salisil aldehidi sulfat turşusu məhlulunda manqandioksiddən istifadə etməklə ortokrezol-sulfoturşuların aril efirlərinin müvafiq salisil aldehidinin efirləırinə oksidləşməsindən alınır.

## Təbiətdə tapılması
Təbiətdə Spiraea ulmaria, Spiraea digitat efir yağlarının tərkibində rast gəlinir. Ayrıca, salisil aldehidi, qarabaşaq toxumunun qoxusunu təyin edən bir maddədir[2].

## Kimyəvi xassələri
Salisil aldehidi aromatik aldehidlərin aid olduğu kimyəvi xassələrə malikdir: semikarbizon (ər.t. 2310C), fenilfidrazon (ər.t. 143°С) və oksim (ər.t. 570C) əmələ gətirir. Hidrazinlə suda həll olmayan salisilaldazin əmələ gətirir:

Natrium asetatın iştirakı ilə sirkə aldehidinin qarşılıqlı təsirindən kumarin əmələ gətirir:

Neytral mühitdə hidrogen peroksidlə salisil turşusu, qələvi mühitdə isə pirokatexin (Deykin reaksiyası) əmələ gətirir. Salisil aldehidi, həmçinin, qüvvətli turşu xassəsinə malikdir. Bu da onun tautomerliyi ilə, yəni aldehidin xinoid formasına çevrilməsi ilə izah olunur. Salisil aldehidinin xarakterik xüsusiyyəti onun metal ionları ilə rəngli komplekslərin əmələ gətirməsidir. Belə ki, FeCl3-ün suda məhlulu ilə bənövşəyi rəng, natrium-hidroksid ilə — UB şüaları ilə işıqlandırıldıqda mavi-yaşıl rəngli sarı rəng verir.

## Tətbiqi
Salisil aldehidi üzvi sintezdə pirokatexinin, benzofuranın[3], salisaldehid iminlərin, 3-karbetoksikumarinlərin alınmasında istifadə olunur.

Texnikada kumarinin və bəzi boyalarin sintezində tətbiq olunur. O bir sıra oksigenli heterosiklik birləşmələrin sintezi üçün başlanğıc xammaldır.
Salisil aldehidi aminlərlə xelat agentlər əmələ gətirir. Etilendiaminlə reaksiyasından salen liqandı alınır.

## Mənbə
# Химическая энциклопедия. Том 4. Москва, Большая российская энциклопедия, 1995, стр. 289
# Janeš, D.; Kreft, S. (2008). "Salicylaldehyde is a characteristic aroma component of buckwheat groats". Food Chemistry 109 (2): 293–298. doi:10.1016/j.foodchem.2007.12.032
# Burgstahler, A. W.; Worden, L. R. (1966). "Coumarone" (PDF). Org. Synth. 46: 28.; Coll. Vol. 5, p. 251
1,4-Butandiol

**1,4 — Butandiol** (butilenqlikol) C₄H₁₀O₂ — üzvü birləşmə, İki atomlu spirt, rəngsiz qatı mayedir.

## Alınması
1,4-Butandiol, katalizatorun iştirakı ilə 110–130 0 C temperaturda və 200–300 atmosfer təzyiqində sulu məhlulda 1,4-butindiolun hidrogenləşdirilməsi yolu ilə əldə edilir.
1,4-Butandiol, həmçinin, katalizator kimi ağır metal asetilenidlərdən istifadə edərək formaldehidin asetilenlə yüksək təzyiqdə aparılan reaksiya zamanı alınır.
:: \mathsf{2HCHO + \ HC \equiv CH \ \rightarrow HOH_2CC \equiv CCH_2OH}

1,4-Butandiol malein anhedridindən alınma üsuluda var. Malein anhedridi metil efirinə çevrilir və sonra hidrogenləşir.

## Kimyəvi xassələri
Kimyəvi xassələrinə görə 1.4 – Butandiol tipik qlikoldur.
# Karbon turşularla (katalizatorun iştirakı ilə) qarşılıqlı təsir göstərir və karbon turşularının anhidritləri və turşu xloranhidridləri ilə mürəkkəb efirlər əmələ gətirir.
# 1,4-butanediolun sulu məhlulları ortofosfor turşusu iştirakı ilə qızdırıldıqda, tetrahidrofuran əmələ gəlir.

## Toksikliyi
1.4 – Butandiol etanola bənzəyir, insanlara narkotik təsir göstərir. Doza həddi artıq olarsa başgicəllənmə, qusma, zəiflik, yuxululuq, ağır zəhərlənmə və hətta ölümə səbəb ola bilər.
Dəri ilə təmasda, qıcıqlanma və allergik reaksiyalara səbəb ola bilər, buna görə də onunla işləyərkən qoruyucu geyim və əlcəklərdən istifadə etməlisiniz.

## Tətbiqi
1.4 – Butandiolun tətbiqi çox genişdir. Hər il bir million ton 1.4 butandiol istifadəyə verilir. Tibdə dərman preparatların və ekstratların alınmasında istifadə olunur. Toxuculuq, parfümeriya və qida sənayesində geniş istifadə edilir. Kimya sənayesində polimerlərin, sintetik liflərin istehsalı üçün xammal olaraq və həlledici kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
# Юкельсон И. И. Технология основного органического синтеза. — М.: Химия, 1968. — 848 с
# Химическая энциклопедия. Том 4. Москва, Большая российская энциклопе- дия, 1995
Leyma Qbovi

**Leyma Roberta Qbovi** (; 1 fevral 1972-ci il, Liberiya) — liberiyalı sülh aktivisti, 2011-ci ildə "Sülhyaratma prosesində iştirakına və qadınların təhlükəsizliyi, hüquqları uğrunda mübarizəyə görə" Elen Conson-Serlif və Tavakul Karman ilə birlikdə Nobel sülh mükafatı laureatçısı.

## Bioqrafiya
Leyma Qbovi 1 fevral 1972-ci ildə mərkəzi Liberiyada anadan olub. 1989-cu ildən 1996-cı ilə qədər ölkədə xaosa səbəb olan Birinci Liberiya vətəndaş müharibəsi başlayanda o, 17 yaşında valideynləri və 3 bacısından ikisi ilə Monroviyada yaşayırdı. Müharibə qurtardıqdan sonra o, UNİCEF tərəfindən həyata keçirilən "İnsanları müharibə nəticəsində travma alanlara məsləhət verəcək sosial işçi olmağa hazırlamaq" adlı bir proqram haqqında öyrəndi. Qbovi bu haqda 2011-ci ildə xatirəsində yazırdı. O, üç aylıq bir təlim keçdi.

O, müharibə illərində psixologiyanı öyrəndi və hərbi əməliyyatlarda iştirak edən uşaqlarla işlədi. Leyma Qbovi “*yalnız analar cəmiyyətdə dəyişikliklər edə bilər*” qənaətinə gəldi. O, özü altı uşaq anasıdır.

2002-ci ildə Qbovi İkinci Liberiya vətəndaş müharibəsi əsnasında sosial işçi kimi işləyərkən sülh üçün liberiyalı qadınların kütləvi hərəkatını təşkil etdi. O, balıq bazarında kiçik bir qrup qadınların ibadət etməsi və mahnı oxuması ilə başladı. Vaxt keçdikcə Monroviyanın daha çox müsəlman və xristian qadınları hərəkata qoşuldular. Qbovinin rəhbərliyi altında hərəkat  Liberiyanın o vaxtkı prezidenti Çarlz Teylorla görüşə bildi və Qanada sülh danışıqlarında iştirak etmək üçün ondan bir vəd aldı.

Qbovi müharibə edən tərəflərə təzyiq göstərmək məqsədi daşıyan Qanada Liberiya qadınlarından ibarət bir nümayəndə heyətinə rəhbərlik etdi. Nümayəndə heyətinin fəaliyyətlərindən biri də Akkrada prezident sarayının divarları qarşısında səssiz bir etiraz idi. Etirazlara "seks tətilləri" də daxil edilmişdir. Etiraz aksiyaları zamanı onu tutmağa çalışdıqları zaman o, camaat qarşısında lüt soyunmaqla hədələyir (bu Qərbi Afrika mədəniyyətində dəhşətli bir lənətdir) və bu təhdid işə yaradı – o həbs edilmədi.

Leyma Qbovi Komfort Frimen ilə birlikdə WIPNET () hərəkatını təşkil etdilər və prezidentə müraciət etdilər:

Ağ köynəklər hərəkatın rəsmi simvolu oldu. Hərəkat müxtəlif hökumətlərin nümayəndələri ilə bir neçə uğurlu sülh danışıqları aparmağa müyəssər oldu.

Onların səyləri ilə 2003-cü ildə İkinci Liberiya vətəndaş müharibəsi başa çatdı və Afrika tarixində ilk qadın prezident olan Elen Conson-Serlif prezident seçildi.

Leyma Qbovi Virciniya ştatındakı Şərqi Mennon Universitetindən "Konfiliktlərin həll edilməsi" ixtisası üzrə aldığı humanitar elmlər magistr dərəcəsinə malikdir. O, Qanadakı Akkra şəhərində yerləşən "Afrikalı Qadınların Sülh və Təhlükəsizlik üzrə Alyansının" icraçı direktorudur. Onun haqqında 2008-ci ildə "Şeytanı cəhənnəmə geri qaytarın" sənədli filmi çəkilib.

## Həmçinin bax
* Elen Conson-Serlif
* Nobel Sülh mükafatı laureatlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nobel Sülh mükafatının laureatları bəlli olub
* Dünyanı dəyişməyə çalışan 7 qadın
Onlar Allaha inanırdılar (50 Nobel mükafatçısı)

**Onlar Allaha inanırdılar** (; Onlar Allaha inanırdılar : 50 Nobel mükafatı laureatı və digər dahi alimlərin etirafları) — Tixomir Dimitrovun dünyaşöhrətli alim və yazıçıların Allah haqda sənədlərlə sübut olunmuş fikirlərinin daxil edildiyi kitab. Bu kitab on bir illik tədqiqatların nəticəsidir.

## Məzmun

“Onlar Allaha inanırdılar” kitabına dünyaşöhrətli alim və yazıçıların Allah haqda sənədlərlə sübut olunmuş fikirləri daxil edilib. Bu kitab on bir illik tədqiqatların nəticəsidir. Müəllif bu kitabı tərtib etmək üçün yüzlərlə kitab, məqalə və məktubları tədqiq etmiş, əsasən də, Bolqarıstan Milli Kitabxanasının (Sofiya), Milan İctimai Kitabxanasının (Milan) və Avstriya Milli Kitabxanasının (Vyana) arxivlərindən istifadə etmişdir. Hazırda həyatda olan bir çox Nobel mükafatı laureatları ilə yazışmış və onların Allah haqqında fikirlərini öyrənmişdir.

## Nəşr

Kitab 2014-cü ildə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Bakıda Qədim Qala nəşriyyatında 224 səhifədə 60x90 ölçüsündə çap edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Teizm
* Nobel mükafatı
* Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı

## Xarici keçidlər

* 
* Goodreads-də Onlar Allaha İnanırdılar
* Тихомир Димитров, Они верили в Бога: пятьдесят нобелевских лауреатов и другие великие ученые 
* 
* 50 Nobel mükafatçısı: Onlar Allaha inanırdılar
* Kitabın adı: "Onlar Allaha inanırdılar"
* 
*
Murad Musayev (məşqçi)

**Murad Oleqoviç Musayev** (rus: Мурад Олегович Мусаев; 10 noyabr 1983-cü il təvəllüdlü) — Rusiyalı futbol məşqçisi.

## Bioqrafiya
Murad Musayev Rusiya Federasiyasının Krasnodar şəhərində doğulub. Babası Murad milliyyətcə özbəkdir, SSRİ dövründə Buxaradan Krasnodara köçüb. Sonradan babası Özbəkistana geri qayıdıb. Ailəsinin bütün digər üzvləri milliyyətcə rusdur. Futbolçu karyerası olmayıb. Musayev "Kuban Fiziki Hazırlıq, İdman və Turizm" universitetini bitirib. Unversitetdə oxuduğu zaman gənclərdən ibarət "Krasnodar-2000" klubunda uşaq məşqçisi kimi işləyib.

## Karyera
2011-ci ildə "Krasnodar" klubunun futbol akademiyasında fəaliyyətə başlayıb. 2018-ci ildə "Krasnodar" klubunun gənclər komandasının məşqçisi təyin edilir. "Krasnodar"ın 19 yaşadək futbolçulardan ibarət komandası ilə birlikdə, 2017–18 mövsümündə UEFA Gənclər Liqasının pley-off mərhələsində iştirak edib. Krasnodarlılar pley-offda Real Madrid klubunun gənclər komandasına məğlub olur. Bu oyundan sonra Krasnodar şəhər stadionunun qarşısındakı münaqişədən sonra klubdan kənarlaşdırılır.

3 aprel 2018-ci ildə İqor Səlimovun gedişindən sonra "Krasnodar" klubunun müvəqqəti məşqçisi təyin edilir. UEFA Pro Lisenziyasının olmaması səbəbindən Rusiya Premyer Liqasında məşqçi kimi qeydiyyata alınmır. Musayevin o zaman yalnız UEFA B Lisenziyasına sahib olmasına görə Rusiya Premyer Liqasında məşqçi kimi rəsmi olaraq Oleq Fomenko qeydiyyata alınır. Musayev isə onun əsas köməkçi məşqçisi kimi qeyd edilir. Ancaq de fakto komandanın baş məşqçisi Musayev olur. 2019–20 mövsümündən əvvəl Fomenko "Krasnodar-2" klubuna göndərilir və Sergey Matveyev yeni baş məşqçi təyin olunur, Musayev isə rəsmi olaraq onun köməkçisi təyin olunur.

15 iyun 2020-ci ildə Musayev "UEFA"dan "PRO" kateqoriyalı məşqçi lisenziyası alır və rəsmi olaraq Krasnodarın baş məşqçisi təyin edilir.

3 aprel 2021-ci ildə Krasnodarın evdə "Axmat" klubuna 0–5 hesabı ilə məğlub olmasından sonra Musayev Krasnodardan qovulur.

30 oktyabr 2021-ci ildə rusiyalı mütəxəssis Murad Musayev “Sabah” FK əsas komandasının baş məşqçisi təyin edilir. Mütəxəssislə 2 illik müqavilə bağlanıb.

1 fevral 2024-cü ildə "Sabah" baş məşqçi Murad Musayevlə yollarını ayırıb.

14 mart 2024-cü ildə Krasnodar Musayevlə mövsümün sonuna qədər müqavilə bağlayaraq klubun baş məşqçisi kimi qayıtdığını elan etdi. 29 may 2024-cü ildə onun Krasnodar ilə müqaviləsi 2026-cı ilin iyununa qədər uzadılıb.

## Uğurları

### Şəxsi
*Rusiya Gənclər Liqasının ən yaxşı baş məşqçisi (1)* — 2017–18

### Komanda

#### Krasnodar II
*Rusiya U-19 Gənclər Liqasının Çempionu (1)* — 2017–18

## Şəxsi həyatı
Yuliya adlı xanımla evlidir, iki uşağı var. Kiçik qardaşı 26 yaşında olarkən Rusiyada həkimlərin səhlənkarlığına görə həyatını itirib.

## İstinadlar
Rojdestvenki adası

**Rojdestvenki adası** — Rostov şəhərinin qarşı tərəfində Nero gölündə yerləşən alçaq ada. Monolitdən təşkil olunmuşdur. 

Arxioloji qazıntılar zamanı adadan çaxmaq daşından hazırlanmış xəncərlər tapılmışdır.

İnqilabdan əvvəlki illərdə ada Rusiya Sosial Demokratik Fəhlə Partiyasıüzvlərin gizli toplantılarının yeri rolunu oynayır
## İstinadlar
Nikel asetat

**Nikel(II)asetat** — Ni(CH3COO)2 – sirkə turşusunun nikel duzudur.

## Fiziki xassələri
Nikel(II)asetat – yaşıl rəngli kristalik maddədir, suda həll olur, kristallohidrat əmələ gətirir. 

## Alınması
* Sirkə turşusunun nikel hidroksidə təsirindən	
:: \mathsf{Ni(OH)_2 + 2CH_3COOH \ \xrightarrow{}\ Ni(CH_3COO)_2 + 2H_2O }

* Sirkə turşusunun nikel karbonata təsirindən
:: \mathsf{NiCO_3 + 2CH_3COOH \ \xrightarrow{}\ Ni(CH_3COO)_2 + CO_2 + H_2O }

## Kimyəvi xassələri
Nikel asetat qızdırdıqda hidroliz prosesi baş verir
:: \mathsf{Ni(CH_3COO)_2 + H_2O \ \xrightarrow{100^oC}\ Ni(OH)_2\downarrow + 2CH_3COOH }

## Mənbə
# Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
# Məhərrəmov A. M., Məhərrəmov M. M. Üzvi kimya, Bakı Dövlət Universiteti, Bakı 2007
Sikloheksanon

*Tsikloheksanon* (С6Н10О) – üzvü birləşmə, alisiklik keton 

## Fiziki xassələri

Tsikloheksanon – aseton və nanə iyli rənqsiz yağlı mayedir. 

## Alınması

* Sənayedə tsikloheksanon naftenat və ya stearat kobaltın iştiraki ilə sikloheksanın oksigenlə (temperatur 140—165 °С, təzyiq 0,9—1,6 МПа) oksidləşməsindən alınır
: \mathsf{C_6H_{12} + O_2 \xrightarrow {140-165^oC,p,kat:Co(C_{17}H_{35}COO)_2} C_6H_{10}O + H_2O}.

* Tsikloheksanon həmçinin fenolun katalitik hidrogenləşdirilməsi reaksiyası zama- nı tsikloheksanolla birgə alınır
: \mathsf{2C_6H_5OH + 5H_2 \xrightarrow {t,p,kat:Pd/Al_2O_3}C_6H_{11}OH + C_6H_{10}O}

## Kimyəvi xassələri

Tsikloheksanonun katalitik dehidrogenləşmə- sindən fenol alınır
		
			
## Toksikliyi

Tsikloheksanonun insan orqanizmı üçün ölümcül dozası 50q – dır. Atmosferdə onun miqdarı 300mq/m³ olduqda selikli qışanın qıcıqlanması baş verir.

## Tətbiqi

Tsikloheksanonun əsas hissəsi sənayedə sintetik poliamidlərin istehsal prossesində aralıq məhsulun – adipin turşusunun alınmasında istifadə olunur. Tsikloheksanon həmçinin nitratların, piylərin, sellüloza asetatın, təbii qətranların həlledici- si kimi istifadə olunur.

## Mənbə

* Лупанов П. А. Циклогексанон // Химическая энциклопедия: в 5 т / Зефиров Н. С. (гл. ред.). — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5: Триптофан—Ятрохимия. — С. 366. — 783 с.
Kalium tiosionat

*Kalium tiosionat* (kalium rodanid) – kimyəvi birləşmə, tiosian turşusunun kalium duzudur.
## Tapılması
Kalium tiosionat insan orqanizmində (tüpürcəkdə orta hesabla 0,01% və  qanda (13 mq/l) olur.
## Fiziki xassələri
Kalium tiosionat iyi olmayan rəngsiz kristaldır. Hiqroskopikdı. Maddə 430&nbsp;°C–də göy rəngə çevri- lir, soyudan zaman yenədən rəngsiz kristal olur.

## Kimyəvi xassələri

## Alınması

Kalium tiosionatı ammonium tiosianatın kalium hidroksidlə qarşılıqlı reaksiyası zamanı almaq olar
NH4SCN  + KOH = KSCN + NH3 + H2O

## Tətbiqi
Kalium tiyosyanat (KCNS)  toxuculuq sənayesində, üzvi sintezdə (məsələn, tiokarbamidin, süni xardal yağın), tiosianat ların və ya insektisidlərin alınmasında istifa də etmək olar.
## Toksikliyi
Kalium tiyosyanat (KCNS) – zəhərli maddədir. Ölümcül doza - 854 mq/kq təşkil edir.
## Mənbə
# "Химическая энциклопедия" т.4 М.: Советская энциклопедия, 1995 стр. 586-587
# Рабинович В.А., Хавин З.Я. "Краткий химический справочник" Л.: Химия, 1977 стр. 69
Fenilsirkə turşusu

*Fenilsirkə turşusu* (α- toluol turşusu)- kimyəvi formulu  С6H5СH2COOH olan üzvü birləşmədir.

## Fiziki xassələr
Fenilsirkə turşusu – parıltılı iynələrə bənzər, bal iyli bir maddədir. Üzvü birləşmələrdə həmçinin dietil efirində və etil spirtində yaxşı həl olunur. 
Suda pis həl olunur 1,66 q/100 q  (20&nbsp;°C).

## Alınması
Fenilsirkə turşusunun sintezinin əksəriyyəti benzil - hallogenlərdən  əmələ gəlir.
* Fenilsirkə turşusu benzil nitrilin hidrolizi ilə sintez edilə bilər, öz növbəsində benzil bromidin natrium siyanidlə qarşılıqlı təsiri ilə əldə edə bilərik.
: 

* Fenilsirkə turşusunun ikinci sintez üsulu -  benzilxloridin maqniumlaqarşılıqla təsirindən və sonradan alınan Qrinyar reaktivının karbon turşusu ilə reaksiyası nəticəsində alınır
: PhCH2Cl + Mg \to PhCH2MgCl
: PhCH2MgCl + CO2 \to PhCH2COOMgCl
: PhCH2COOMgCl + H2O \to PhCH2COOH + Mg(OH)Cl

## Tətbiqi
Fenilsirkə turşusu və efirləri ətir kompozisiyalarının və qida sirkəsinin hazırlanmasında istifadə olunur
Fenilsirkə turşusu amfetaminin sintezində bir başlanğıc maddə kimi istifadə olunur.
## Toksikliyi

Dovşanlar üçün  fenilsirkə turşusunun yarım öldürücü dozası  5 q / kq təşkil edir.
## Mənbə
# Рабинович В. А., Хавин З. Я. Краткий химический справочник. — Л.: Химия, 1977. — 188 с. 
# Хейфиц Л. А. Фенилуксусная кислота // Химическая энциклопедия: в 5 т / Зефиров Н. С. (гл. ред.). — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — С. 68. — 783
Dimetil efir yanacağı

**Dimetil efir yanacağı (DME)**-(C2H6O) - rəngsiz qazdır.

Keçən əsrin 80-cı illərinin sonlarında yeni növ yanacağa – dimetil efirinə (DME) həsr olunmuş ilk işlər yarandı.
## DME xassələri
Öz xassələrinə görə DME - propan-butan yanacaqlarına yaxındır. DME avtobenzin ilə müqayisədə az istilik törətmə qabiliyyətinə malikdir (10760 kkal/kq-a qarşı 6920 kkal/kq), odur ki, onun mühərrikin vahid gücünə məsrəfi 1,6 dəfə çoxdur. Lakin DME yaxşı ekoloji xüsusiyyətlərə malikdir (tüstü qazlarında qurum olmur və CO2 azdır).
## DME alınması
Hazırda DME alüminium oksid üzərində metanolun dehidratasiyası ilə alınır. DME-nin əsas istehsaıçıları Du Pont və Air Products and Chemicals  - Amerika şirkətləridir.2000-ci ilin məlumatlarına görə DME istehsalı ildə təxminən 150 min tona yaxın idi. DME sintezi sahəsində tədqiqatlar 1986-cı ildə Air Products and Chemicals şirkətində başlamışdır. 1990-cı ildə tədqiqatlar ABŞ-nın energetika departamenti tərəfindən müdafiə edildi. 1991-ci ildən şirkətin Texas ştatının Zaport şəhərindəki zavodunda nümayiş qurğusu işləyir və burada DME alınma texnologiyası işlənilir.
Haldor Torsie şirkəti DME sintezi üçün yüksək selektivliyə, temperatur davamlığına, həmçinin uzun fəaliyyət müddətinə malik katalizator işlənib hazırlanmışdır. Laboratoriya eksperimentlərinə əsaslanaraq Kopenhaqendə istehsal gücü 50 kq/saat zam DME olan pilot qurğusu yaradılmışdır. Bu qurğuda katalizator 5 ildən çox işləmiş və metanolun sintezi üçün sənaye katalizatoruna nəzərən stabilliyə görə daha yaxşı nəticələr göstərmişdir.
Rusiya Federasiyasında DME sintezi, həmçinin DME əsasında sintezlər üzrə tədqiqat işləri Rusiya Elmlər Akademiyasının (REA) Neft Kimya Sintezi İnstitutunda və REA-nın Sibir filialının Kataliz İnstitutunda aparılır. Rusiya şəraiti üçün DME xüsusi ilə maraqlıdır. Belə ki, təmiz DME mənfi 1380C-də donur.
Haldor Topsoe şirkətində gücü 2500-dən 10000 ton/sutka olan qurğularda təbii qazdan çoxtonnajlı DME istehsalı təşkil edilib və bu prosesin əsas mərhələləri aşağıdakılardır: sintez qazın hazırlanması, DME sintezi, təmizləmə, yardımçı enerji sistemlərin işi.
## DME tətbiqi
Hazırda  DME dezodozantlarda freon əvəzinə aerosol əmələgətirici komponent, həmçinin daha mürəkkəb efirlərin sintezi üçün xammal kimi istifadə olunur. Daha geniş miqyasda DME birbaşa dizel yanacağının əvəzedicisi, avtobenzinlərin sintezi üçün istifadə oluna bilər.
## Mənbə
# V.M.Abbasov, H.C.İbrahimov, S.R.Hacıyeva, S.Ə. Məmmədxanova, E.Ş.Abdullayev, F.Ə.Əmirov// Neft və qaz emalı proseslərinin kmyası və texnologiyası// “Elm” nəşriyyatı, Bakı -2014.S.275.
Osun ştatı

**Osun ştatı** () — Nigeriyanın Cənub-qərbi geosiyasi zonasında ştat.

## Adı

Ştatın adı onun ərazisində axan Osun çayından gəlir.

## İstinadlar
Elşən Həmzəyev

**Elşən Həmzəyev** (; d. 1972, Astara) — Azərbaycanlı deputat.

## Həyatı

### Təhsili
1972-ci ildə Astara rayonunda doğulan Elşən Həmzəyev Astara şeher 3 nömrəli orta məktəbini bitirib və Rusiya Sankt-Peterburq şəhərinə gedib. Elşən Həmzəyev əvvəlcə M.A.Bonç-Brueviç adına Sankt-Peterburq Dövlət Telekommunkasiya Universitetini bitirib, daha sonra isə ikinci təhsilini (DİN Universitetinde) alaraq hüquqşünas ixtisasına yiyələnmişdir.

## Fəaliyyəti
30 ildir Rusiyada yaşayan Elşən Həmzəyev 1999-cu ildən tikinti və əmlak məsələləri ilə məşğul olan "Savalan" şirkətlər qrupunun rəhbəridir.

14 sentyabr 2014-cü ildə Rusiya Federasiyasının bütün regionlarında keçirilmiş seçkilərdə Sankt-Peterburqun İvanov dairəsindən Sankt-Peterburq şəhər dumasına deputat seçilib. 550 min əhalisi olan rayonda seçicilərin 34,47 faizinin səsini alan Elşən Həmzəyev erməni rəqibi Sergey Minasyana asanlıqla qalib gəlib.
Elşən Həmzəyev həmçinin Ümumrusiya Azərbaycan Konqresinin Sankt-Peterburq şəhərində səlahiyyətli nümayəndəsidir.

10 sentyabr 2019-cu ildə Rusiya Federasiyasının bütün regionlarında keçirilmiş seçkilərdə Sankt-Peterburqun İvanov dairəsindən namizədliyini irəli sürən və "Vahid Rusiya" partiyasının üzvü olan Elşən Həmzəyev Sankt-Peterburq şəhər dumasına deputat seçilib.

## İstinadlar
Rahul Qandi

**Rahul Qandi** () — Hindistanlı siyasətçi, Hindistan Milli Konqresinin başçısının köməkçisi, Lok Sabha üzvü, Hindistan Gənclik Konqresi və Mili Tələbələr Birliyinin Başçısı, həmçinin Hindistan Parlamentinin üzvü. Atası Raciv Qandi, anası Sonya Qandidir. Təhsili ilə əlaqədar düzgün və dəqiq məlumatlar yoxdur. Gənc yaşlarından siyasətə qoşulmuşdur.

## İstinadlar
İki palatalı parlament

**İki palatalı parlament** və ya **bikameralizm** — iki qanunverici hakimiyyət ya da parlamentin olduğu idarəetmə formasıdır. Türkiyədə bu idarəetmə forması iki dövlət çevrilişi arasındakı müddət ərzində (1961–1980) Millət Məclisi və Türkiyə Respublikası Senatı olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Müasir dövrdə ABŞ və Birləşmiş Krallıq iki palatalı parlament ölkələrinə nümunə göstərilə bilərlər. Amerikada Senat və ABŞ Nümayəndələr Palatası, Böyük Britaniyada İcmalar Palatası və Lordlar Palatası, Rusiyada Rusiya Federasiyası Dövlət Duması və Rusiya Federasiyası Şurası, Almaniyada Bundestaq və Bundesrat buna nümunə göstərilə bilər.

## Həmçinin bax
* Bir palatalı parlament
Birpalatalı parlament

**Bir palatalı parlament** və ya **unikameralizm** — vahid bir qanunverici hakimiyyət və ya parlamentin mövcud olduğu idarəetmə formasıdır. Bir palatalı parlamentlərin mövcud olduğu dövlətlərin çoxu kiçik və homogen dövlətlər hesab olunur. Azərbaycan Respublikası, həmçinin Türkiyə də bir parlamentli dövlətlərə nümunə göstərilə bilər.

Dünyanın suveren dövlətlərinin təqribən yarısı bir palatalı parlament sisteminə malikdir və bunlara həm ən populyar (Çin Xalq Respublikası), həm də cırtdan (Vatikan) dövlətlər daxildir.

Ölkələrin bir çox inzibati vahidində bir palatalı qanunvericilik mövcuddur. Bunlara, məsələn, ABŞ-dəki Nebraska, Guam və Virgin adaları, bütün Rusiya bölgələri, Hong Kong, Kanadanın bütün əyalətləri və əraziləri, bütün Alman torpaqları, bütün İtaliya bölgələri və bütün İspan muxtar icmaları daxildir.

Birləşmiş Krallıqda Şotlandiya Parlamenti, Uels Milli Assambleyası və Şimali İrlandiya Məclisi bir palatalıdır.

## Həmçinin bax

* İki palatalı parlament
Bundesrat

**Federal Şura** (Almanca: Bundesrat) — Almaniyanın 16 ştatının təmsil olunduğu qanunverici hakimiyyətdir. Əyalət hökumətləri tərəfindən təyin edilmiş 69 üzv qanunverici prosesdə iştirak edir. Federal hökumət qarşısında əyalətlərin maraqlarını təmsil edir. Hər federal qanun Federal Şurada da müzakirə edilməlidir. Federal qanunların formalaşmasına öz töhfəsini verir. Bundestaqla bərabər bir qanunverici qurum statusuna sahibdir.

Federal Şura Berlindəki keçmiş Prussiya Lordlar Palatasında toplanır. Əvvəlki görüş yeri keçmiş Qərbi Almaniyanın paytaxtı Bonnda idi. Federal Konstitusiyada Bundestaq, Federal Prezident, Federal Nazirlər Şurası və Federal Konstitusiya Məhkəməsi ilə birlikdə “əsas güc” adlanır.

thumb|200px|Bundesratın iclas binası (keçmiş Prussiya Lordlar Palatası)

thumb|250px|Prussiya Lordlar Palatası, Leipziger Straße, Bundesrat binası.

Bundesrath (1901-ci ildən: Ümumi imla islahatına görə, Bundesrat) Şimali Almaniya Konfederasiyası (1867) və Almaniya İmperiyası (1871) kimi adlar almışdır. Veymar Respublikası dövründəki həmkarı (1919-1933) Reyxsrat olmuşdur.

Federal Şuranın quruluşu Almaniya əyalətlərinin gücündəki dəyişikliklərdən asılı olaraq dəyişir və istənilən halda seçkilər zamanı fərqlilik göstərir. Federal şuradakı hər bir əyalət heyəti mahiyyət etibarilə əyalət hökumətlərinin nümayəndəsidir və hər bir əyalətin qanunverici hakimiyyət çoxluğunu, iqtidarını (koalisiyalar da daxil olmaqla) əks etdirir.

23 may 1949-cu ildə yaradılmışdır. 1 noyabr 2014-cü ildən Bundesratın sədri vəzifəsini Volker Bouffier (CDU partiyası) icra edir. Onun birinci müavini (1 noyabr 2014-cü ildən bəri) Stephan Weil (SPD partiyası), ikinci müavini isə (1 noyabr 2014-cü ildən bəri) Stanislaw Tillich (CDU partiyası) hesab olunur.

## Mövcud quruluşu
Vitali Vorotnikov

**Vitali Vorotnikov** (; ) — dövlət xadimi, RSFSR Nazirlər Sovetinin sədri (1983–1988), Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK Komitəsinin üzvü (1983–1990), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1986).

## Həyatı
V. Vitali 22 yanvar 1926-cı ildə Voronejdə doğulub. Voronej məktəbi bitirdikdən sonra 1940-cı ildə Voronej Aviasiya Kollecinin mühəndislik şöbəsinə daxil oldu, lakin 1942-ci ilin fevral ayında emalatxanada çilingər köməkçisi kimi F. E. Dzerjinsky adına Voronej Buxar Mühərrik Təmiri Zavodunda işə düzəldi.

Voronejin işğalından əvvəl 1942-ci ilin yayında əvvəlcə Krasnıy Liman kəndinə gedib burada kolkozda işlədi, həmin ilin sentyabrında qaçqınların qatarı ilə birlikdə əsasən 18 saylı Voronej Aviasiya Zavodunun işçilərinin ailələri Vitali Vorotnikov Bezymyanka rayonuna (Kuybyshev) evakuasiya edildi, payızda isə zavodun özü köçürüldü.

1942-ci ilin oktyabrında 18 nömrəli Kuibışev Zavodunun 1 nömrəli mexaniki emalatxanasının Texniki Nəzarət şöbəsinə (OTK) nəzarətçi təyin edildi, daha sonra 20 nömrəli əsas alət emalatxanasının qrupuna verildi. 1947-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzv olmuşdur. 1948-ci ildə 34 nömrəli mexaniki emalatxanada texnoloji tənzimləmə bürosunun müdiri təyin edildi. Elə həmin il 1954-cü ildə bitirdiyi Kuibışev Aviasiya İnstitutunun təyyarə mühəndisliyi şöbəsinin axşam şöbəsinə daxil oldu.

## İstinadlar
O (Rövşən Abdullaoğlu)

**O** — Rövşən Abdullaoğlunun Molla Sədra, Fəxr Razi, Ayətullah əl-üzma Seyid Hüseyn Bürucirdi və Ayətullah Cavadi Amuliyə istinadən yazdığı, 2011-ci ildə nəşr edilən, "Hərf elmi və irfan" mövzusunda Azərbaycanın ilk kitabı.

## Məzmun

"O" kitabı hərf və irfan elmi əsasında yazılmış Azərbaycanın ilk kitabdır. Bu mövzuda bəlkə də bir çox ölkələrdə belə bir müstəqil formada yazılmış ikinci kitab yoxdur. Kitabın ərsəyə gəlməsi üçün yüzə yaxın, bəlkə də daha çox elmi mənbədən istifadə olunmuşdur. Araşdırmanın nəticəsi həddindən artıq çox idi. Lakin biz bu kitabı ümumi oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutduğumuzdan, həmçinin yorucu olmaması üçün çox qismini ixtisar etdik. Müraciət etdiyimiz mənbələrdə, əsasən irfan-fəlsəfə zövqü olan və bu üslubda yazan alimlərin əsərlərindən faydalanmışıq. "O" kitabı əsas olaraq hərf elmi əsasında ilahi adların və məxsusən də Allahın ən əzəmətli olan "O" adının təhlil və izahından bəhs edir. Gizli elmlərə marağı olan hər bir kəsi bu kitabı oxumağa dəvət edilir.

## Nəşr
Kitab 2011-ci ildə Rövşən Abdullaoğlu tərəfindən ərəb və fars dillərindən Azərbaycan dilinə tərcümə və şərh edilmiş, Bakıda Qədim Qala nəşriyyatında "Hərf və irfan elmi kitabları" silsiləsindən 176 səhifədə 60x90 ölçüsündə çap edilib.

## Həmçinin bax
* Görüntülər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* "Hərf və irfan elmi" adlı kitabın əsasında işlənmiş "O" kitabının işıq üzü görməsi gözlənilir
* "O" kitabı hərf və irfan elmi əsasında yazılmış ilk kitabdır.
Kenni Ci

**Kennet Brüs Qorlik** (; doğ. 5 iyun 1956), daha çox səhnə adı **Кенни Ci** (), ləqəbi ilə amerikalı saksafonçu. Onun 1986-cı ildə yayımlanan *[[Duotones]]* albomu ona dünya şöhrəti gətirmişdir.

## Diskoqrafiya

### Albomları
Hindistan gerbi

Hindistanın rəsmi gerbidir. Gerbdə məşhur olan Hind şirləri təsvir edilmişdir. Rəsmi olaraq 26 yanvar 1950-ci ildə qəbul edilmişdir.

## Tarixi və təsviri
Sarnathdakı Aşoka sütununa yapışdırılan (taçlandırılan) "aslanlar paytaxtı (Aşokanın şir kapitalı"nın bir təsviridir.

Eramızdan əvvəl III əsrin ortalarında İmperator Aşoka, Budda Qautamanın ilk öncə dharma öyrətdiyi və böyük bir Buddist sanghasının qurulduğu yeri qeyd etmək üçün, kapitallı bir sütun qurdurdu. Bir-birinə yaxın duran dörd şir, kənarlığı olan bir abakusa quraşdırılmışdır.

Buddizmə rəğbət bəsləyən Cəvahirləl Nehrunun təkidi ilə, bu özəl heykəlin təsviri 26 yanvar 1950-ci ildə (Hindistanda respublikanın qurulduğu gün) Hindistanın dövlət gerbi elan edildi.

Gerbdə dəyirmi abakus üzərində dörd Hindistan şiri təsvir edilmişdir. Dördüncü aslan arxada yerləşir və buna görə də görünüşdən gizlənir. Emblem "cəsarətli, bədəni güclü, məsləhətlərdə ehtiyatlı və müxalifləri qorxudan" bir milləti simvollaşdırır. Abakus dörd heyvanla bəzədilib — dörd istiqamətin simvolları: Aslan — şimal, Fil — şərq, At — cənub və Buğa (öküz — qərb (görünüşdə yalnız At və Buğa (öküz) görünür). Abakus, həyat qaynağını simvolizə edən və tam çiçək açan bir lotusa (şanagül) güvənir.

Abakusun aşağısında Devanaqaridə yazılmış şüar yerləşir: **सत्यमेव जयते** (Satyameva Jayate, "Yalnız həqiqət qalib gəlir"). Bu, Mundaka Upanişaddan sitatdır.

## İstinadlar
Lok Sabha

**Lok Sabha** (*Xalq Məclisi*), Hindistanın iki palatalı parlamentinin aşağı palatasıdır. Hindistan Parlamentinin yuxarı palatası Rajya Sabha adlanır. Lok Sabha üzvləri, səsvermə yaşına çatmış şəxslərin ümumi səsvermə hüququ və öz seçdikləri seçim regionlarını təmsil etmək üçün bir ilk-son-post sistemi ilə seçilirlər və kürsülərini beş il ərzində və ya mövcud nazirlər kabinetinin tövsiyəsi əsasında prezident tərəfindən ləğv edilincəyə qədər davam etdirirlər. 545 kürsüyə sahib olan Lok Sabha üzvlərinin 543 nəfəri seçkilər yolu ilə, 2 nəfəri isə Anqlo-Hind icmasından Hindistan Prezidenti tərəfindən seçilir.
Racya Sabha

**Racya sabha** () — Hindistan Parlamentinin yuxarı palatası. Racya sabha üzvlərinin sayı konstitusiyaya görə ən çox 250 üzvlə məhdudlaşdırılır və mövcud qanunlarla 245 üzvü vardır. Məclis üzvlərinin əksəriyyəti dəyişdirilə bilən səsvermə haqqından istifadə edən dövlət və regional qanunverici hakimiyyət orqanları tərəfindən dolayı yolla seçilsə də, prezident incəsənət, ədəbiyyat, elm və sosial xidmətlərə verdiyi töhfələrə görə 12 üzv təyin edə bilər. Üzvlər hər altı ildən bir seçilir; üzvlərin üçdə biri vəzifələrini hər iki ildən bir başqasına verir.

## İstinadlar
Hindistan Parlamenti

**Hindistan Parlamenti** (Hindcə: भारत की संसद) 1919-cu ildə yaradılmışdır. Hindistanın rəsmi qanunverici orqanıdır. İki palatalı quruluşa malikdir. İki alt qrupa ayrılır: **[[Rajya Sabha]]** (Əyalətlər Şurası) və **[[Lok Sabha]]** (Xalq Məclisi). 790 üzvü vardır. Üzvləri 5 ildən bir seçkilər yolu ilə seçilirlər.

Hindistan Parlamenti ölkədəki bütün siyasi orqanlar üzərində qanunverici səlahiyyətə malikdir. Beləliklə, ölkədə fövqəladə səlahiyyətlərə malik olan qüvvədir.
Benzotriazol

**''Benzotriazol** (azimidobenzol)* — kimyəvi formulası C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>N<sub>3</sub> olan heterosiklik üzvü birləşmədir.
== Fiziki xassələri ==
*'Benzotriazol''' – rəngsiz və ya ağ(hərdən tünd gəhvəyi) rəngdə olan kristaldır
## Alınması
1.2.3 benzotriazolu  o- fenilendiaminin diazotlaşma reaksiyası zamanı almaq olar.
: 

Eynilə o-fenilendiaminlərdən  1 əvəzedici törəmələr alınır, 2 əvəzedici törəmələr isə  o-aminazo- birləşmələrin oksidləşməsi reaksiyası zamanı əldə etmək olar.

## Kimyəvi xassələri

Benzotriazol spirtlərdə, benzolda, toluolda, metanolda yaxşı, suda isə  praktiki olaraq həll olunmur.
Benzotriazol amfoter xüsusiyyətləri nümayiş etdirir.

: 

Benzotriazolun alkillləşməsi reaksiyası 1-ci vəziyyətdə  baş verir, alkilləşmə  agentinin həddin- dən artıq olması ilə 1,3-dialkilbenzotriazolun duzları alınır.
Elektofil əvəzetmə  4 və ya 7 vəziyyətdə turş mühitdə baş verir. Perxlorat və kalium permanqanatla reaksiyası zamanı 1,2,3-triazol-4,5-dikarbon turşusu alınır.

## Tətbiqi
Benzotriazol analitik kimyada kadmiyumu və nikeli təyin etmək üçün, mis (II), gümüş (I), sink (II), osmium (VIII) birləşmələrinin qravimetrik  təyini zamanı  və gümüşün titrimetrik təyin edilməsi üçün istifadə olunur. Sənayedə korroziya inhibitoru kimi istifadə olunur.
Benzotriazolu yağlayıcı–soyuducu maddələrdə, antifrizlərdə, hidravlik mayelərdə istifadə edərək metalların birləşmələrin içinə daxil olmasının qarşısını alaraq parçalanmasına yol vermir.

## Mənbə

# Большой энциклопедический словарь.  Химия изд.2 (1998) -  c.72 
# Синтезы органических препаратов.  Сборник 3 (1952) -  c.104
Triptofan

**Triptofan (Trp, W)** - zülalları təşkil edən 20 amin turşusundan biridir. Genetik kodu UGG-dir.

## Xassələri
Qeyri-polyar, əsas , qlükogen və ketogenik amin turşusudur.  Tərkibində  indol halqası var.  Indol halqası müxtəlif birləşmələrin quruluşuna daxil edilmişdir. Bunlar serotonin və melatonindir. Nikotin turşusu qaraciyərdə triptofanın məhv edilməsi ilə sintez olunur.

Triptofan və ya (2S) -2-amino-3- (1 H-indol-3-il) propan turşusu daha yaxşı qaynar suda həll olur. Soyuq  etanolda pis həll olur, isti  etanolda daha yaxşı həll olur.  Xloroformda həll olmur.

## Təbiətdə mövcudluğu
Triptofan əsas amin turşularından biri olsa da, insan orqanizmi tərəfindən sintez olunmayan amin turşularına aiddir. Buna görə bu amin turşusu bəslənmə yolu ilə bədənə qəbul edilməlidir. Bu protein müxtəlif qidalardan təmin edilə bilər. Məsələn; soya paxlası, inək südü, dəmirsiz düyü, noxud, qoz, qarğıdalı və bir çox digər qida maddələri. Triptofanın qidalarda  miqdarı qidadan qidaya dəyişir. Yuxarıda göstərilən qidalarda, ən çox Triptofan amin turşusunu ehtiva edən qida soyadır.

Bu amin turşusu qidalarda sərbəst  tapılmır. Qidaların tərkibindəki proteinlərin quruluşunda olur. Zülalların həzm edilməsi ilə sərbəst hala keçən Triptofan, orqanizm tərəfindən tələb olunan  digər zülalların sintezi zamanı istifadə olunur.

Bir yetkin insanın bədənində hər kiloqrama  triptofan üçün gündəlik tələbat təxminən 3,6 mq-dan 6 mq arasında dəyişir.

## Mənbə
# Wikipedia Triptofanın Almanca versiyonu 15.10.2015 sürümünden
# R. Young, A. E. El-Khoury: Human amino acid requirements: A re-evalu
Pliosen

**Pliosen** — Lyayell, 1841 neogen sisteminin üst şöbəsi. Beynəlxal stratiqrafik şkalaya görə, 3 mərtəbəyə bölünür: alt –zankl, orta-plasenz və üst — gelaz. Xəzər hövzəsində məhsuldar qat (alt) və aqcagil (üst), Qara dəniz hövzəsində kimmeri və kuyalni, Aralıq dənizi hövzəsində – zankl, plasenz və gelaz mərtəbələrinə bölünür.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Plümboyarozit

**Plümboyarozit** — mineral, PbFe6+3 [(OH)6ï(SO4)2]2 

## Haqqında
Plümboyarozit - Triqonal. Habitus heksoqonal pulcuqlar və yaxud mər­ci­lər. Ayrılması {104} üzrə orta. Aqreqatı: sıx, kip, pulcuqlar, toz, torpaqvaridən oxrayabənzərədək, qabığcıqlar. Rəngi qızılı qonurdan tünd qonuradək. Oksidləşmə zonasında anqlezit, yarozit, skorodit, bedantit, serussitlə birlikdə.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Plikativ dislokasiyalar

**Plikativ dislokasiyalar -** Yer qabığında süxur laylarının müxtəlif miqyaslı və formalı əyriliklərə səbəb olan geniş yayılmış deformasiyalar. Plikativ dislokasiyalar layların bütövlüyü pozulmur, yaxud çoxsaylı kiçik bloklar əmələ gəlir. Sonuncu halda bu blokların hər biri ayrı-ayrılıqda deformasiyaya məruz qalmır, lakin qonşu bloka nisbətən yerini dəyişərək dönür, yalnız bütövlükdə qırışığı xatırladır. Başlıca olaraq, iki tip plikativ dislokasiyalar ayrılır: müsbət formalar (antiklinallar) və mənfi formalar — sinklinallar. Sinonim: *Qırışıqlıq dislokasiyası, Qırışıqlıq pozulmaları, Plikativ deformasiyalar.*

## Həmçinin bax
* Yer qabığı
* Deformasiya
* Lay

## Mənbə
*
Mixail Rodionov

**Mixail İvanoviç Rodionov** (; ) — Sovet dövlət və partiya xadimi, RSFSR Nazirlər Sovetinin sədri (1946–1949).

## Həyat və fəaliyyəti
1907-ci ildə 12 oktyabr tarixində Rusiya imperiyası Nijni Novqorod vilayətində anadan olub. 1927-ci ildə Lıskovski Politexnik Kollecini bitirib. 1927–1930-cu illərdə Komsomol Kislovski kənd komitəsinin katibi, Lyskovski rayon komitəsinin xalq təhsili şöbəsinin Nijni Novqorod vilayəti — Nijni Novqorod bölgəsi), Nijni Novqorod rayon xalq təhsili şöbəsinin siyasi və tərbiyə işləri müfəttişi, 1930–1931-ci ildə Bor Pedaqoji Kollecinin direktoru, 1931–1935-ci ildə Mədəniyyət və təbliğat, kütləvi təşviqat şöbəsinin müdiri, Sov.İKP Bor rayon komitəsinin katibinin müavini (Nijni Novqorod ərazisi — Nijni Novqorod — Nijeqorod vilayəti), 1935–1938-ci illərdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası İvanovski rayon (Kostroma vilayəti) komitəsinin birinci katibi (Nijeqorod vilayəti) vəzifələrində işləyib. 1938-ci ilin yanvarında Nijeqorod regional təhsil şöbəsinin müdiri təyin edilib. 1938-ci ilin iyulunda Sov.İKP Nijeqorod Regional Komitəsinin üçüncü katibi seçildi. 1940-cı ilin yanvarından 1946-cı ilin martına qədər Sov. İKP Nijeqorod Regional Komitəsinin 1-ci katibi olub. 23 mart 1946 – 9 mart 1949-cu illərdə RSFSR Nazirlər Sovetinin sədri, 1941-ci ilin fevralından — 1949-cu ilin avqustunadək Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinə namizəd, 18 mart 1946 – 6 mart 1949-cu illərdə Ümumittifaq Bolşeviklər Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Təşkilat Bürosunun üzvü (A. A. Kuznetsovla eyni vaxtda tərkibindən çıxarıldı), 2 çağırış SSRİ Ali Sovetinin üzvü olmuşdur. 13 avqust 1949-cu ildə Leninqradda baş vermiş "*Leninqrad işi*"nə görə 1 oktyabr 1950-ci ildə həbs edildi. Ölümündən sonra bəraət almışdı.

## Mükafatları
1942-ci ildə 2 dəfə Lenin ordeninə, I dərəcə "Vətən müharibəsi" ordeni, "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni cə digər medallarla təttif edilib.

## İstinadlar
Dadaş Şaraplı

**Dadaş Kamil oğlu Şaraplı (Məmmədov)** () — Azərbaycanın teatr aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1938).

## Həyatı
Dadaş Şaraplı 8 sentyabr 1903-cü ildə Bakıda anadan olub. O, gənc yaşlarından müxtəlif teatr truppalarında çıxıb edib. 1921-ci ildə yeni yaranmış Azad Tənqid və Təbliğ Teatrının kollektivinə qəbul olunub. Dadaş Şaraplı 1922-ci ilin axırlarında Azərbaycan Dram Teatrının aktyor truppasına götülüb. Burada işləyərkən o, 1934–1938-ci illərdə Mirzə Fətəli Axundov adına Bakı Teatr Məktəbində təhsil alıb. O, iki ilə yaxın, 1938–1940-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında çalışıb və yenidən Azərbaycan Dram Teatrına qayıdıb. 1940-cı illərdə qısa müddət yaradıcılığını sirk səhnəsində davam etdirib və Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında konferansye olaraq intermediyalarda çıxış edib.

Dadaş Şaraplı 1959-cu ildə Bakıda vəfat edib.

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni — 17 aprel 1938
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 4 noyabr 1938

## İfa etdiyi əsas rollar
**Akademik teatrda oynadığı əsas rollar**

## İstinadlar