open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vəzir piyadalarının debütü

**Vəzir piyadalarının debütü** — **1. d2-d4 d7-d5** gedişləri ilə başlayan debüt sistemlərinin ümumi adı. Vəzir qambitindən fərqli olaraq, burada ağlar **2. c2-c4** gedişindən imtina edirlər.

## Variyantları
* **2. Ag1-f3 Ag8-f6 3. e2-e3 e7-e6 4. Ff1-d3 c7-c5**
** **5. с2-с3** — Kolle sistemi
** **5. b2-b3** — Tsukertort sistemi

## İstinadlar
Alexin müdafiəsi

**Alexin müdafiəsi ** — şahmatda debüt, **1. e2-e4 Ag8-f6.** gedişləri ilə başlayır.

## Yaranma tarixi
Şahmat praktikasına dünya çempionu Aleksandr Alexin tərəfindən daxili edilib. O bu gedişi 1921-ci ildə Budapeştdə Layoş Şteynerə qarşı oynayarkən tətbiq edib.. Ancaq bu gediş əvvəl də məlum idi.

Gedişin ideyası qara fiqurla oyun və ağ fiqurların piyada mərkəzinə əks-hücumdur. Ağlar bir çox halda üstünlüyə malikdirlər. Ancaq debüt maraq doğurur və yarışlarda tez-tez rast gəlinir. Bu debütün nəzəriyyəsinə Vladas Mikenas, İsaak Boleslavski, Vlastimil Qort, Vladimir Bağırov böyük töhfə vermişlər.

## Mənbə
* "Защита Алехина" Багиров В. К. в Электронном виде 

## İstinadlar
İki at müdafiəsi

'''İki at müdafiəsi:  1. e2-e4 e7-e5  2. Ag1-f3 Ab8-c6  3. Ff1-c4 Ag8-f6 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

İtalyan şahmatçısı və nəzəriyyəçisi D. Polerianın əlyazmalarında təsadüf olunur.

## Həmçinin bax
* Feqatello hücumu

## İstinadlar
Qrünfeld müdafiəsi

**Qrünfeld müdafiəsi** —
# d2-d4 Ag8-f6
# c2-c4 g7-g6
# Ab1-c3 d7-d5 gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

1922-ci ildə Avstriya qrosmeysteri tərəfindən praktikaya tətbiq edilmişdir.

## İstinadlar
Karo-Kann müdafiəsi

**Karo-Kann müdafiəsi: <br> 1. e2-e4 c7-c6 <br>
gedişləri ilə başlayan [[şahmat debütü]].

XIX əsrdə Vyana şahmatçısı M. Kann tərəfindən ixtira edilib. [[1886]]-cı ildə almaniyalı usta Q. Karo bu müdafiənin bir neçə variantını təhlil etmişdir.











== Əsas variyantları ==

1) Panov hücumu

**2. d2—d4 d7—d5**

**3. e4:d5 c6:d5**

**4. c2—c4 …**

2) Bağlı sistem

**2. d2—d4 d7—d5**

**3. e4—e5 …**

3) [[Aron Nimtsoviç | Nimtsoviç]] sistemi

**2. d2—d4 d7—d5**

**3. Ab1—c3 d5:e4**

**4. Ac3:e4 Ag8—f6**

**5. Ae4:f6+ g7:f6**

4) Klassik sistem

**2. d2—d4 d7—d5**

**3. Ab1—c3 d5:e4**

**4. Ac3:e4 Fc8—f5**

5) [[Tiqran Petrosyan | Petrosyan]] — [[Smıslov]] sistemi

**2. d2—d4 d7—d5**

**3. Ab1—c3 d5:e4**

**4. Ac3:e4 Ab8—d7**

6) Şteyner hücumu

**2. c2—c4 …'''

## İstinadlar
Pirs-Ufimsev müdafiəsi

**Pirs-Ufimsev müdafiəsi: <br> 1. e2-e4 d7-d6 <br> 2. d2-d4 Ag8-f6 <br> 3. Ab1-c3 g7-g6 <br>
gedişləri ilə başlayan [[şahmat debütü]].

[[Yuqoslaviya]] [[qrosmeyster]]i və sovet ustasının şərəfinə adlandırılmışdır.

== Variyantları ==
**4. f4** — Avstriya hücumu

**4. Af3** — Klassik sistem (İki at sistemi)

**4. f3**

**4. g3'''

## İstinadlar
Nimtsoviç müdafiəsi

'''Nimtsoviç müdafiəsi:  1. d2-d4 Ag8-f6  2. c2-c4 e7-e6  3. Ab1-c3 Ff8-b4 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

Məşhur qrosmeyster Aron Nimtsoviçin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
*Nimtsoviç debütü

## İstinadlar
Raqozin müdafiəsi

**Raqozin müdafiəsi** — şahmat debütü, vəzir qambitinin bir növü, bu gedişlər ilə başlayır: '''  1. d2-d4 d7-d5  2. c2-c4 e7-e6  3. Ag1-f3 Ag8-f6  4. Ab1-c3 Ff8-b4 

XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində turnir praktikasında tətbiq edən sovet qrosmeysterinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Filidor müdafiəsi

'''Filidor müdafiəsi:  1. e2-e4 e7-e5  2. Ag1-f3 d7-d6 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

Debüt onu yaradan XVIII əsr fransız şahmat ustası Fransua-Andre Danikan Filidorun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Kataloniya başlanğıcı

'''Kataloniya başlanğıcı:  1. d2-d4 Ag8-f6  2. c2-c4 e7-e6  3. g2-g3 d7-d5  4. Ff1-g2 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

1829-cu ildə Kataloniyanın paytaxtı Barselonada keçirilmiş turnirin şərəfinə adlandırılıb. Bu başlanğıcı turnirdə ilk dəfə olaraq qrossmeyester Saveliy Tartakover tətbiq etmişdir.

## İstinadlar
Şah qambiti

**Şah qambiti** — Şahmatda  **1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. f2-f4**.  gedişləri ilə başlanan debüt.

Birinci olaraq Lopesin oyunlarında təsadüf olunur.

## İstinadlar
İspan görüşü

**İspan görüşü** — Şahmatda  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ag1-f3 Ab8-c6 <br> 3. Ff1-b5 <br>
gedişləri ilə başlayan [[Debüt (şahmat)|debüt]].

İlk dəfə olaraq ispaniyalı şahmatçılar Lüsyenin (XV əsr) və Lopesin (XVI əsr) əsərlərində göstərilir.

== Qaraların mümkün cavabları ==
**3. ... a7-a6** — [[Pol Morfi |Morfi]] müdafiəsi

**3. ... Af6** — Berlin müdafiəsi

**3. ... g6''' — Smıslov müdafiəsi

## İstinadlar
İtalyan görüşü

**İtalyan görüşü: <br> 1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ag1-f3 Ab8-c6 <br> 3. Ff1-c4 Ff8-c5 <br>
gedişləri ilə başlayan [[şahmat debütü]].

Bu qədim debüt "Gettin əlyazmaları"nda və XVI–XVII əsrlər italyan şahmatçılarının oyunlarında təsadüf edilir.

== Variyantları ==

**4. c3** — Əsas xətt

**4. b4** — [[Evans qambiti]].

**4. d3** — Sakit İtalyan oyunu.

**4. 0-0 Af6 5. d4''' — Maks Lanqe hücumu.

## İstinadlar
Latış qambiti

**Latış qambiti** — Şahmatda  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ag1-f3 f7-f5** gedişləri ilə başlanan debüt.

K. Betinşemin başlanğıcı altında bu debütü təhlil edən Riqa şahmatçılarının şərəfinə adlandırılıb.

## İstinadlar
Yeni hind müdafiəsi

'''Yeni hind müdafiəsi:  1. d2-d4 Ag8-f6  2. c2-c4 e7-e6  3. Ag1-f3 b7-b6 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

Bu debüt Aron Nimtsoviç tərəfindən təklif edilmiş və praktikaya tətbiq olunmuşdur.

## İstinadlar
Rus görüşü

**Rus görüşü** (**Petrov müdafiəsi**) — şahmatda 
# **e4, e5**
# **Af3 Af6** gedişləri ilə başlanan debüt.

Şahmat termini

Bu debütü tətbiq edən A. Petrovun və təhlil edən K. Yanişin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Siciliya müdafiəsi

**Siciliya müdafiəsi** — Şahmatda "**e4 c5"** gedişləri ilə başlayan debüt.

Siciliya müdafiəsi ən məşhur debütlərdəndir və ağların 1.e4 gedişinə ən çox hesablanan başlanğıcdır. Statistikaya əsasən ağlar üçün 1.d4 gedişi Siciliyaya nisbətən daha uğurlu başlanğıcdır. *New In Chess*-in 2000-ci ildə çıxan kitabında bazasındakı oyunlardan 296.200 partiyanın 56.1%-də ağlar 1.d4 gedişi ilə başlamış və qələbə qazanmış, 349.855 partiyanın 54.1%-də ağlar 1.e4 gedişi ilə başlamış və qələbə qazanmışdır.

Qrosmeyster Con Nann Siciliya müdafiəsinin məşhurluğunu onun "döyüşkən təbiəti" ilə izah edir: "Bir çox versiyalarda qaralar bərabərlik üçün yox, üstünlük üçün oynayırlar. Zəif cəhəti odur ki, ağlar təşəbbüsü tez ələ alırlar, buna görə də qaralar qurban verərək tez hücuma keçməməli, diqqətli olmalıdırlar."

Siciliya müdafiəsinə dair ilk notasiyalara hələ XVI əsrin əvvəllərində italyan şahmatçıları Cuilio Polerio və Ciaoçino Qrekonun oyunlarında rast gəlinir.

## Açıq Siciliya: 2.Af3 və 3.d4
1.e4 c5 gedişləri ilə başlayan oyunların 75%-dən çoxu 2.Af3 gedişi ilə davam edir. Qaraların üç əsas seçimi var: 2...d6, 2...Ac6 və 2...e6. Bu gedişlərdən sonra ağlar 3.d4 gedişini oynayır ki, bu da **Açıq Siciliya** adlanır və olduqca mürəkkəb pozisiyalara səbəb olur. Ağlar fiqurlarını inkişaf etdirir və şah cinahından hücuma keçə bilmək üçün əlavə cinah açıqlığı yaradır. Bu qaraların mərkəz piyada üstünlüyünün tarazlaşdırılmasıdır, ağların d-piyadası, qaraların c-piyadası ilə dəyişdirilir və beləliklə də qaraların c şaquli xətti piyadasız qalır, bu isə vəzir cinahında qaralar üçün zəiflik yaradır.

### 2...d6 3.d4 cxd4 4.Axd4 Af6 5.Ac3

**5... a6** — Naydorf variantı

**5... g6** — Əjdaha variyantı

**5... Ac6** — Klassik variyant

**5... e6** — Sxeveningen sistemi

### 2...e6 3.d4 cxd4 4.Axd4
**4... Ac6** — Taymanov variyantı

## İstinadlar
Şahmat strategiyası

**Strategiya** — Şahmat termini.

Mübarizənin ümumi planı, onun düzgünlüyü mövqenin konkret qiymətləndirilməsi ilə müəyyənləşdirilir. O, nəinki öz imkanlarını, həm də rəqib tərəfin imkanlarını nəzərə almalıdır.

## İstinadlar
Hind müdafiəsi

'''Hind müdafiəsi:  1. d2-d4 Ag8-f6  2. c2-c4 d7-d6 
gedişləri ilə başlayan şahmat debütü.

## İstinadlar
Benqal dili

**Benqal dili** — Hindi dillərindən biridir. Banqladeş Xalq Respublikasının və Hindistanın Qərbi Benqaliya ştatının rəsmi dövlət dilidir. Bu dildə bütölükdə 175 milyon əhali danışır. İki əsas dialektə bölünür: qərb dialekti (Navadvip bölgəsinin əsas dialekti), şərq dialekti (Dəkkə bölgəsinin dialekti). Benqal dlinin özünün xüsusi yazısı vardır. Cins kateqoriyası yoxdur, bu dildə 4 hal vardır. Mübtəda ilə xəbərin uzlaşması (həm şəxsə, həm də nəzakət formasına görə) geniş yayılıb. Söz sırası: mübtəda, tamamlıq, xəbərdir (MTX).
Abbas Hüseyn

**Abbas Hüseyn** — XX əsrin əvvəlində Tiflis şəhərində fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı rəssam. Rəsmləri əsasən 1903–1923 illərində yaradılmışdır. Əsərləri Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

## Rəsmləri

Fayl:Su daşıyan (Abbas Hüseyn).jpg|Su daşıyan *(XX əsrin əvvəli)*
Fayl:Abbas Hüseyni - Azərbaycan ailəsi.jpg|Azərbaycan ailəsi *(1914)*


## Mənbə
* Çingiz Fərzəliyev. *Azərbaycan rəngkarlığı (antologiya).* Bakı (2007)
Taktika (şahmat)

**Taktika** — Şahmat termini

Strategiyanın tərkib hissəsi olub, strateji planların ayrı-ayrı əməliyyatlarının həyata keçirilməsini təmin edir.

## İstinadlar
Nepal dili

**Nepal dili** — Hindu dilləri qrupuna aid dil. Əsasən Nepalda və Hindistanın onunla sərhəd ərazisində yayılmışlır. Nepal dilində danışanlarm sayı 9,1 milyondan yuxandır. Nepal Krallığının rəsmi dövlət dilidir. Ərazi baxımından mərkəzi (Katmandu vadisində), qərb, şərq və dağətəyi dialektlərə bölünür. Danışıq dili tibet-birma dillərinin güclü təsirinə məruz qalmışdır. İsimlər cins kateqoriyasına bölünmürlər. Devangari yazısından istifadə olunur.

## İstinadlar
Variant (şahmat)

**Variant** — Şahmat termini

Məntiqi cəhətdən birləşən gedişlər seriyasıdır.

## İstinadlar
Bəluc dili

**Bəluc dili** - İran, Əfqanıstan, Pakistan və Türkmənistan ərazilərində yayılmış dildir. Ethnologue 1978–ci ildə gerçəkləşmiş IX nəşrində bəluc dilində danışanların ümumi sayını 2.753.850 nəfər təxmin etmişdir. Hazırda bu dildə danışanların ümumi sayı 4,5 milyondan yuxarıdır. İki əsas dialektə bölünür: qərbi və şərqi. Pakistan və Əfqanıstandakı bəlucların yazısı ərəb qrafikası əsasında tərtib olunub.

## Sözlər müqayisəsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
Luvi dili

**Luvi dili** – Xet-luvi dillərinə aid ölü dil. B.e.ə. II minillikdə Cənub-qərbi Kiçik Asiyada Xet çarlığının tərkibinə daxil olan Luvi ərazisində yayılmışdır.
Ladino dili

**Ladino** və ya **Sefard dili** — Roman dillərindən biridir. Bu dilin daşıyıcıları 1492-ci ildə İspaniyadan qovulmuş və Avropanın cənubunda, Niderlandda, İngiltərədə, Almaniyada və Türkiyədə məskunlaşmış yəhudilərin törəmələridir. 100 minə qədər daşıyıcısı məlumdur. Ədəbi ladino dili XVI əsrdə koyne əsasında yaranmışdır.
Evarist Qalua

**Evarist Qalua** (; ) — fransız riyaziyyatçısı, müasir cəbrin və qrup nəzəriyyəsinin banisi. Onun cəbri tənliklərə aid əsərləri müasir cəbrin əsaslarını qoymuşdur; cəbrin əsas anlayışlarından olan qrup, sahə və s. Qaluanın ideyaları ilə bağlıdır.

## Həyatı
Riyaziyyata kiçik yaşlarından meyil edib. O, dörddən yüksək dərəcəli cəbri tənliyin radikallarla ümumi şəkildə həll edilmədiyini Paolo Ruffini və Nils Hendrik Abeldən asılı olmadan göstərmişdir.

Qalua yüksək dərəcəli cəbri tənliklərin radikalla həlli üçün zəruri şərtləri tapmış və Paris Elmlər Akademiyasına göndərmişdir. Qaluanın işləri yalnız XIX əsrin 70-ci illərində  Jozef Liuvillin 1846-cı ildə çap olunmuş əsərlərindən sonra geniş yayılmışdır. Qalua cəbri funksiyaların inteqralı haqqında əsas teoremləri ifadə etməklə bərabər, riyaziyyata qrup, altqrup, normal bölən və meydan anlayışlarını da gətirmişdir. Onun ideyaları təkcə cəbrin yox, bütün riyaziyyatın inkişafına təsir göstərmişdir.

Qaluanın qrup nəzəriyyəsi müasir kvant mexanikasında, kristalloqrafiyada və təbiətşünaslıqda öz tətbiqlərini tapmışdır. Son yüzillikdə riyaziyyatın bütün sahələrində Qaluanın ideyaları bu və ya digər şəkildə tətbiqini tapmışdır.

Qalua 1832-ci ildə 20 yaşında dueldə öldürülmüşdür. Əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Evklid həndəsəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Qalua
Eyyafyatlayokudl

**Eyyafyatlayokudl vulkanı** — İslandiyada vulkan. Vulkan İslandiyanın cənubunda, paytaxt Reykyavikdən 125&nbsp;km şərqdə yerləşən Eyyafyatlayokudl buzlağının altında yerləşir. Buzlağın adı "ada dağların buzlağı" kimi tərcümə olunur.
Eyja [ɛɪja] — ada,
Fjall [fjatll] — dağ,
Jökull [jœːkʏtl] — buzlaq.

Vulkanın son püskürməsi 20 mart 2010-cu il tarixində müşahidə olunmuşdur. 14 aprel 2010-cu ildə vulkandan böyük həcmdə külün püskürməsi nəticəsində Avropanın bir çox ölkələri hava nəqliyyatını dayandırmışdır.

## İstinadlar
Nəqli cümlə

**Nəqli cümlə** — obyektiv gerçəkliyin, xəyali aləmin bu və ya digər faktı, hadisəsi barədə məlumat verən adi təsviri cümlələrə nəqli cümlə deyilir (nəqli sözü ərəb mənşəli "naqil" sözü ilə bir kökdən olub paylayan, ötürən mənalarındadır). Nəqli cümlələr vasitəsilə yalnız gördüyümüz, müşahidə etdiyimiz fakt və hadisələr haqqında deyil, başqasından eşitdiyimiz, oxuduğumuz, bir çox hallarda mifoloji təfəkkürlə bağlı hadisələr haqqında da başqalarına məlumat verir və ya başqalarından məlumat alırıq. 

Nəqli cümlələr söz sırası və intonasiyanın köməyi ilə formalaşır. Nəqli cümlələr başqa cümlə növlərinə nisbətən daha çox işlənir. Çünki insanlar öz fikirlərini, əsasən, nəqli cümlə vasitəsilə ifadə edirlər.

Nəqli cümlələrdə adətən mübtəda "məlum olan"ı — temanı, xəbər isə "yeni"ni bildirir. Ona görə də bu cür cümlələr ədəbi dilin normal söz sırasını nümayiş etdirir. **Müxtəsər nəqli cümlələrdə** qayda üzrə əvvəlcə mübtəda, sonra xəbər, **geniş nəqli cümlələrdə** isə əvvəl mübtəda, sonra xəbər zonası işlənir. 

Nəqli cümlə adi tonla deyilir. Sonda əsasən nöqtə, qoşa nöqtə və ya üç nöqtə qoyulur.
Punktuasiya

**Punktuasiya** — dilçiliyin durğu işarələrindən bəhs edən bölməsi. Ümumiləşmiş şəkildə punktuasiya (latınca punktum sözündən olub, nöqtə deməkdir) adlanır. Punktuasiya durğu işarələrindən istifadə qaydalarının cəmi olub, orfoqrafiya və kalliqrafiya ilə birlikdə yazı qaydalarının nizama salınmasında xüsusi qiymətə malikdir.

Punktuasiyanın əsaslarının izahında üç meyil, üç istiqamət vardır: bəziləri mənaya, bəziləri sintaktik quruluşa, bəziləri intonasiyaya əsaslanır.

Birinci halda durğu işarələrinin işlədilməsi mətnin mənalı hissələrə bölünməsi ilə bağlı izah edilir; ikinci halda cümlənin sintaktik quruluşu, üçüncü halda nitqin ritmik-melodik axını, vurğu, fasilə və s. əsas götürülür.

Durğu işarələrinin işlədilməsi qeyd edilən meyillərin hər üçü ilə - məna, sintaktik quruluş və intonasiya ilə əlaqədardır. Lakin aydındır ki, cümlənin quruluşu da, intonasiyası da müəyyən məqsədlə, mənanın ifadəsi ilə bağlıdır. Ona görə də durğu işarələrinin işlənməsində məna məsələsi həlledici amil sayılır.

Əksərən üç cəhət birgə fəaliyyət göstərsə də, bəzən bunlardan biri digərinə nisbətən üstün mövqeyi ilə diqqəti cəlb edir. Bir sıra hallarda durğu işarələrinin işlədilməsinin intonasiya ilə heç bir əlaqəsi olmur; məsələn, vasitəsiz nitqin dırnaqda verilməsi, sitatlarda ixtisarların üç nöqtə ilə göstərilməsi, müxtəlif emosiyaları çatdırmaq üçün mötərizə içərisində sual işarəsi, nida işarəsi qoyulması və s.-in intonasiya ilə əlaqəsi yoxdur və ya çox zəifdir. "Mən bilirəm, sən nə demək istəyirsən" tipli cümlələrdə "bilirəm" sözündən sonra pauza olmadığı halda, mənanı və sintaktik quruluşu nəzərə alaraq vergül qoyulur.

Sintaktik quruluş özü də mənadan asılı olur. Sintaktik quruluş yazıçının fikri mənalandırma bacarığına əsasən formalaşır, cümlənin üzvlənməsi, yəni onun sərhədlərinin müəyyənləşməsi müəllifin fikirləri necə əlaqələndirmək istəyi ilə bağlı olur.

## İstinadlar
Küplər vadisi

**Küplər vadisi** — Laosun Xienq Kxuanq əyalətində məskunlaşmamış rayon.

Dəniz səviyyəsindən 1000 m hündürlükdə təpələrin zirvəsinə naməlum mənşəli, hündürlüyü 1–3,5 m, diametrləri isə təqribən 1 m olan nəhəng bardaqlar səpələnmişdir və onların ən irisinin çəkisi 6 tondur. Onlar daha çox küpəgirən qarının daş həvəngdəstəsinə oxşayırlar. Bardaqlar elə süxurların daşlarından hazırlanmışlar ki, onlara bu ərazidə rast gəlmək mümkün deyil.

Bardaqlar haqda çox az şey məlumdur. Onları kimin və hansı məqsədlə hazırladığı və bura necə düşdükləri heç kimə məlum deyil. Güman olunur ki, bardaqlarda nəhəng putalarda olduğu kimi, qədimdə ölülərin cəsədlərini yandırırlarmış. Digər fərziyyəyə görə onlardan düyü, yaxud şərab saxlamaq məqsədi ilə istifadə edilib. Fərziyyələrin heç biri inandırıcı deyil. Bir şey dəqiqdir: nəhəng daşların ən azı 2500–3000 il yaşı var.

Hind-Çində müharibələr zamanı bardaqların çoxu amerikan bombaları tərəfindən zədələnmişlər. Belə ki, sahədə hələ də bombaların açdığı çuxurlar görünür. Nisbətən kiçik bardaqlar kolleksiyaçılar tərəfindən kəsilib çıxarılıb, lakin hələ də beş qrupda cəmlənmiş yüzlərlə bardaq mövcuddur və mühafizə olunur.

## Mənbə
* **"Bardaqlar vadisi"**, "Kamal" jurnalı, № 2 (6), aprel 2010, səhifə 48.
Afrikaans

**Afrikaans** və ya **Bur dili** — German dillərindən biridir. CAR-ın rəsmi dövlət dillərindən biridir. Əsasən Transvaal əyalətində yayılmışdır. Afrikaans dili XVII əsrdə Niderland dilinin dialektlərinin, qohum dillərin (alman və ingilis) qarışması və inteqrasiyası nəticəsində yaranmışdır. Fonetik sistemi Niderland dilinin fonetik sisteminə yaxındır. Saitlərin müəyyən fonetik mövqedə burunlaşması və söz əvvəlində cingiltili novlu samitlərin karlaşması səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir.
 2022-ci ilin may ayında Afrikaans Cənubi Afrikanın yerli dili kimi tanındı.
Qaçaq Kərəm (Ağstafa)

**Qaçaq Kərəm** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Xətai kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Ağstafa rayonunun Xətai kənd Sovetinin ərazisindəki yaşayış məntəqəsi Qaçaq Kərəm kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vurğun (Ağstafa)

**Vurğun** (əvvəlki adı: **Kalininkənd**) — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Vurğun qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Ağstafa rayonunun Kalininkənd qəsəbəsi Vurğun qəsəbəsi adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kolayır (Ağstafa)

**Kolayır** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Düzqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Kolayır Ağstafa rayonunun Düzqışlaq i.ə.v.-də kənd. Gəncə-
Qazax düzənliyindədir. Kəndin adı yerli əhalinin dilində Koləir kimi tələffüz
edilir. Bəzi tədqiqatçıların ehtimalına görə, oykonim qismən
təhrifə uğramış, əslində Kolayir olmalıdır. Oykonimin tərkibindəki kol
sözü "xırda meşə, meşəlik" mənasındadır. Kəndin adı "meşə yeri, meşəli yer"
kimi izah edilir. Toponimi tayfa adı ilə əlaqələndirənlər də var. Lakin türk
dillərində kolayi sözü işlənir ki, bu da "əlverişli, rahat" mənalarını ifadə edir.
Kəndin Düzqışlaq adlı i.ə.v.-in tərkibində olması da ərazinin hamar, rahat bir yer
olduğunu bildirir. Azərb. dilinin dialektlərində "hamar, çıxıntısı olmayan"
mənasında kola (buynuzsuz keçi) sözü işlənir. Odur ki, oykonimi "hamar, düz,
əlverişli yer" kimi izah etmək daha məqsədəuyğundur; 2. Bərdə rayonunun eyniadlı
i.ə.v.-də kənd. Qarabağ düzündədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi vaxtilə Qazax mahalındakı Kolayır kəndindən gəlmiş ailələr
tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır; 3. Samux rayonunun eyniadlı i.ə.v.-
də kənd. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Qazax mahalındakı
Kolayır kəndindən gəlmiş ailələr tərəfindən salınmışdır.Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti.
## Həmçinin bax
* Tatlı (Ağstafa)
*  Muğanlı (Ağstafa)

## Xarici keçid
* http://bamszazerbaycan.blogspot
## İstinadlar
Xılxına

**Xılxına** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun  Xılxına kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Ağstafa rayonunun Düzqışlaq kənd Sovetindən Xılxına kəndi Qarahəsənli kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
1808-ci ilə aid arxiv sənədlərində kəndin adı Xılxınna variantında qeydə alınmışdır. Oykonim xıl (tat. "dərə" deməkdir) və xınna ("xunan" sözünün tarixən dəyişmiş forması) komponentlərindən düzəlib, "xunan dərəsi" mənasındadır. Tarixi mənbələrin məlumatına görə, xunanlar hələ çox qədimdən Azərbaycanın qərb bölgəsində, Kür çayı boyunca yaşamışlar. Tədqiqatçılar Tovuz rayonu ərazisindəki Torpaqqalada və onun ətrafında qədim Xunan şəhərinin və Xunan qalasının yerləşdiyini iddia edirlər. Bu gün Tovuz rayonu ərazisində mövcud olan Xunanyurd, Xunanarx, Xunanyol, Xunan təpəsi, Xunan dərəsi, Xunan düzü, Ulu Xunan düzü, Xınnakirən, Hunanlar kimi coğrafi obyektlər xunanların bu ərazidə yaşadıqlarından xəbər verir. Mənbələrə görə, monqol istilaları zamanı Xunan şəhəri viran edilmiş, əhalisi Tovuzun başqa yerlərinə səpələnmişdi. Xunan qaçqınlarının bir hissəsi Xınna dərəsi adlanan ərazidə məskunlaşmışdı. Xılxına toponimi Xınna dərəsi oroniminin sinonimidir. Güman etmək olar ki, yaşayış məntəqəsini Xınna dərəsindən köçüb gəlmiş ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Xılxına kəndini yerli sakinlər çox vaxt "Çapayev" də adlandırırlar.

## Tarixi
1727-ci ilin dəftərində Gəncə-Qarabağ əyaləti 3 şəhərdən biri (Gəncə, Bərdə və Xılxına). 
## Coğrafiyası və iqlimi
Xılxına kəndi Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.

## Təhsil
Kənddə yeganə orta məktəb Ağdərə istiqamətində gedən döyüşlərdə həlak olmuş şəhid Kərəm Hüseynovun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaradullu

**Yaradullu** — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun Tatlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Ani atəşgahı

**Ani atəşgahı** — Türkiyə Cümhuriyyətində, Qars ilinin Ani şəhər xarabalığında olan qədim atəşgah.

Abidə Birinci Dünya Müharibəsindən qısa müddət sonra, 1909 - cu ildə Anidə arxeoloji qazıntılar aparan tanınmış qafqazşünas və şərqşünas alim, akademik N. Y. Marr tərəfindən aşkarlanmışdır. Lakin bu qazıntılardan sonra abidəyə diqqət yetirilməmiş, abidə Aninin xəritələrinə salınmamışdır.

Qalıntıların e.ə. I - IV əsrlərə aid bir atəşpərəstlik məbədinə aid olduğu gümün edilir. Digər tərəfdən qalıqların erkən xristianlıq dönəminə aid bir açıq hava şəhidliyi olması ehtimalı da var. Lakin qədim Ermənistan ərazisində bir çox yeraltı şəhidliklərin olması faktı məlum olsa da açıq hava şəhidliyi örnəyi məlum deyil.

Təyinatı hər nə olursa olsun böyük ehtimalla Aninin ən qədim abidələrindən biridir və əgər həqiqətən də abidədirsə o zaman bu tikili şəhərdə, xristianlıqdan əvvəlki dövrə aid olan yeganə abidədir. Onu da qeyd edək ki, tarixin sonrakı dövründə dörd sütunlu abidənin sütunlarının arası hörülərək kilsə kimi istifadə olunmuşdur.

1998 - 1999 - cu illərdə atəşgahın ərazisində Ani qazıntılarının rəhbəri professor Beyhan Karamağaralı tərəfindən yenidən arxeoloji qazıntılara başlanılıb. Bu qazıntılar zamanı Bizans imperatoru I Yustinianın (518-527) adından kəsilmiş sikkə aşkar edilib. Bu Anidə həmin imperatorun dövrünə aid olan yeganə tapıntıdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Atəşgahın qalıqları təxminən 1.30 m böyüklüyündə silindrik sütun altlıqları üstündə ucalan dairəvi dörd sütundan ibarətdir. Sütunlar bir-birindən 1.80 metr aralı və bir kvadrat əmələ gətirəcək şəkildə yerləşdirilmişdir. Sütunlar sal daşdan yonulma deyil və kiçik daşlardan yığılmışdır. Nə rus, nə də türk arxeoloqlar tərəfindən binanın damına aid heç bir apıntı əldə edilməmişdir. Lakin sütunların iriliyi damın daşdan olması ehtimalı üzərində dayanmağa imkan verir.

Sonrakı dövrlərdə sütunların arası hörülərək, binadan kilsə kimi istifadə olunmuşdur. Sonradan əlavə olunan bu tikinti əsas tikinti hissəsindən öz kobudluğu ilə seçilir. Rus mütəxəssislərin qazıntılar apardığı dövrdə həmin divarların sütunların başına qədər olan hissəsi salamat qalmış olsa da günümüzə həmin divarlardan elə bir şey çatmamışdır. Binanın Cənub tərəfində bir qapısı var. Şərq divarında isə apsisdə yerdən yüksəkdə bir "chancel" (kilsədə xüsusi din adamları üçün ayrılmış yer) görülməkdədir.

Sütunlar çox gözəl yonulmuş tünd qara bazaltdan inşa edilib. Anidə başqa bir tikilidə bu cür daşın inşasına təsadüf edilməyib. Lakin Ani qalasında həmin daşdan inşa edilmiş kiçik bir qüllə xaric. Mütəxəssislər qalanın həmin qülləsinin inşası zamanı atəşgah binasının dördkünc blok daşlarından istifadə olunduğunu güman edirlər. Bunu həmin daşların üstündəki incə naxışlar və daşların ortasındakı qurğuşun dəlikləri (qədim inşa ənənəsinə görə daşları bir - birinə daha yaxşı bərkitmək üçün daşların ortası deşilir və həmin deşiklərə ərinmiş qurğuşun axıdılaraq daşlar bir-birinə daha möhkəm bərkidilirdi.) də sübut edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ATEŞGEDE
Blaband

**Blaband** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Blaband kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 809 nəfərdir.

## Tarixi
Gəncəvü çayının (Lənkəran çayının qolu) sol sahilindən bir qədər aralı, Peştəsər silsiləsinin ətəyindədir. 1933-cu ildə Bılaband variantında qeydə alınmışdır. Türkdilli xalqların toponimiyasında bil/bıl/bile/bilə variantlarında rast gəlinən birinci komponent "çıxıntı", "sıldırım", "ucurum", "yarğan" mənası daşıyır. Bu soz bir cox Qafqaz dillərində də işlənir. Bənd komponenti isə müxtəlif fonetik variantlarda (band/bend/bent) Qafqaz, Orta Asiya, Balkanlar və Yaxın Şərq regionlarında geniş yayılmışdır. "Sədd", "istehkam", "dağ" (TalıŞərq), "zirvə", "liman", "tərsanə" (fars.), "təpə" və s. mənaları bildirir.

## Mədəniyyəti
Blaband kəndində həkim məntəqəsi üçün bina tikilmişdir.

## İstinadlar
Lüləkəran

**Lüləkəran** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Blaband kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 626 nəfərdir.

## Toponimiyası
Kəndin adı talış dilində Lüyəkon şəklində tələffüz edilir. Oykonim lülə (dar), talış dilindəki kə (ev) və -on (cəm şəkilçisi) komponentlərindən düzəlib, “dar evlər” mənasındadıdr. Bəzi tədqiqatçılar kəndin adını talış dilindəki luyəkon lu-yamac, kon-evlər (yamacdakı evlər) sözü ilə əlaqələndirirlər.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Cəngəmiran

**Cəngəmiran** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Cəngəmiran kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 1419 nəfərdir.

## Toponimiyası
Cəngəmiran kəndi dağlıq ərazidədir. Yerli əhali tərəfindən Canqamiyon adlandırılır ("canq"-vuruş, döyüş, "miyon"-meydan komponentlərinin birləşməsi kimi "döyüş meydanı" mənasında izah edilir).

## İqlimi
İqlimi–mülayim–soyuq quru. Buranın yayı quru, nisbətən sərin olub, qışı mülayim–soyuq, payızı və yazı yağmurludur. Yağmurun müəyyən miqdarı payızın ortalarında və qışda qar şəklində düşür. Qar örtüyünün qalınlığı 70–80 santimetrə çatır. Payızda burada küləklər tez–tez əsir. Bu küləklər bəzən ziyansız ötüşmür. Yanvarda orta aylıq temperatur 0 dərəcədən aşağı, iyulda isə təqribən 25 dərəcədən yuxarı qalxmır. Burada iqlimin quru olmasının əsas səbəbi ərazinin dağlarla əhatə olunması və cənub–qərbdən isti havanın axıb gəlməsidir. Gerontoloq alimlərin fikrincə, Lerikdə insanların uzun ömür sürməsinin əsas səbəbi ecazkar təbiəti ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Xəlifəkücə

**Xəlifəkücə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Blaband kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 205 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində Lerik kəndindən köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim xəlfə (xəlfəli etnoniminin qısaldılmış forması) və talış dilindəki küçə (məhəllə) sözlərindən düzəlib, "xəlfəli məhəlləsi" deməkdir.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Blaband kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Xəlfəkücə kəndi Xəlifəkücə kəndi adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Rvarud
* Orand
* Nücü
* Təngəbin

## İstinadlar
Büzeyir

**Büzeyir** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Pirəsora kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 442 nəfərdir.

## Toponimiyası
Büzeyir kəndi dağətəyi ərazidə yerləşir. Toponim talış dilindəki biz (keçi) və zeyid (saxlamaq) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, "keçi saxlanılan yer" mənasında izah olunur. Əslində biz (dağ) və yer komponentlərindən ibarət toponim "dağətəyi sahə" mənasını da bildirir.

## İstinadlar
Hıramo

**Hıramo** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Lerik şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd. 30 dekabr 1997-ci il tarixli 419-IQD saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Lerik rayonunun Bilabənd kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Hiramo kəndi Lerik qəsəbə inzibati ərazi vahidi tabeliyinə verilmişdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilindəki hır (əkin) və hamo (hamar yer) sözlərindən ibarət "hamar sahədə əkin yeri" və ya talış dilindəki hır (duman, çən), -ə (bitişdirici sait) və mo (çökmüş) komponentlərindən ibarət "dumanlı, çənli" mənalarında olan söz kimi izah olunur.

## Əhalisi
Əhalisi 174 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şinəbənd

**Şinəbənd** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Blaband kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 624 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yaşayış məntəqəsi adını ərazidəki yüksəklikdən almışdır. Yüksəkliyin adı isə talış dilindəki şin (qum) və band (dağ, təpə) sözlərindən ibarət olub (-ə mənsub, bildirir), “qum dağı, qumlu dağ” mənasındadır.

## Coğrafiyası və infrastrukturu
Şinəbənd kəndi Lerikdən təxminən 5&nbsp;km məsafədə dağətəyi ərazidə, təbiətin gözəl bir guşəsində, Orand–Nuravad yolunun üzərində yerləşir. Kənddə 1 məktəb, 1 kitabxana və 1 klub fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə Şinəband kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Vələçola

**Vələçola** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## İstinadlar
Monidigah

**Monidigah** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Monidigah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 692 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilindəki mon (yerli tələffüz forması miy on olub, “orta, mərkəz, ara” deməkdir), di (kənd) və gah (yer) sözlərindən ibarət olub, “ortada yerləşən kənd, orta kənd” mənasındadır. Oykonim talış dilində Mondiqo adlanır.

## Coğrafiyası
Peştəsər silsiləsinin yamacındadır.Bu yaşayış yeri üç hissədən ibarətdir: 
1. **Mondiqo** — Orta kənd yeri. 
2. **Jindi** — Aşağı kənd. 
3. **Pendi** — Yuxarı kənd.

## Tanınmış şəxsiyyətlər
* Firdovsi Əliyev (1961–) — Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində nazir müavini.

## İstinadlar
Barzavu

**Barzavu** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Blaband kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 724 nəfərdir.

## Tarixi

Gəncəvü çayının sol sahilində, Barzavu dağının yamacındadır. Adını ərazidəki eyniadlı dağdan almışdır. 1917-ci ildə Borzava variantında qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Babagil
* Bibiyani

## İstinadlar
Pirəsora (Pirəsora, Lerik)

**Pirəsora** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Pirəsora kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimiyası
İnqilabdan əvvəl bu ərazidə Pirasora adlı bir kənd olmuşdur. Kəndin adı XIX əsrə aid ədəbiyyatda Pirəsura kimi qeyd olunub.

Kənd Pirəsora sovet dövründə adlanırılıb. Əslində, "piyəso" sözünün talış dilində mənası "qədim", pirani yurd yeri" deməkdir. Pi (qoca), so (həyət, yer) və ya Penə hiso (Yuxarı həyət Divağas kəndinə gorə) mənasında işlənir. Pirəsora kəndində məskunlaşan insanlar Cənubi Azərbaycandan köç edərək Diabar çökəkliyində Divağaş kəndində məskunlaşırlar. Piyəso məzarlığında müqəddəs bir şəxsin qəbri ətrafındakı əkinə yararsız torpaqlarda məskunlaşaraq əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olmuşlar. Kəndin ətrafında "Qrdədülə" kəndi ilə qonşuluq münasibati haqqında məlumatlar var. Qrdədülə təpəsində iki otaqlı evin izləri indidə qalmaqdadır. Həmin ev Alyardım bəyin evi kimi yaddaşlarda qalıb. Çoləhi kəndinin qalıqları və Seləvon bulağından saxsı borularla suyun çəkilməsi aydınlaşdırılıb. Kəndin ətrafındakı qəbiristanlıqların Pirasora kəndi ilə heç bir əlaqəsi olmayıb. Bu qəbiristanlıqlar ərazidə tarixən məskunlaşıb köçən insanlara məxsus olub. Pirəsora camaatı isə məskunlaşmadan sonra da ölüləri gəldikləri Divağaş kəndinə aparıb dəfn etmişlər. Sonradan Məmmədrəhim adlı bir ağsaqqal özünə məxsus olan torpağı qəbiristanlıq üçün ayırır. Həmin ərazidə olan başqa şəxslərə aid olan torpaqları da özünə məxsus olan torpaqlarla dəyişir, yəni alıb haqqını ödəyir. Pirəsora qəbiristanlığı məskunlaşma tarixi kimi götürülə bilməz. Aparılmış tədqiqatlara görə Pirəsora kəndinin 600–650 il tarixi var.

Pirasora.

Hadiyəvand tayfasının məskunlaşması. Divağaş kəndindən gəlmiş üç qardaşdan sonra ll Hadı qardaşlarının yanına Pen hiso (Pirasora) yaşayış məskəninə gəlir. Tıbə çol deyilən məkanın yanında (şimal qərbində) yerləsdi. II Hadının Fərziəli adlı oğlu və oğlanları Qurbanəli, Məmmədbağır, Bayraməli, Şxəli, Novruzəli onunla idi. Sonradan Fərziəlinin qardaşları Nəsib, Qəzənfər, Xanverdi də Penə hiso (Pirasora) yaşayış məskəninə gəlir. Yasayış yerinin darısqal olması ilə əlaqədar Fərziəli onlardan əvvəl Kulokon deyilən yasayış məskəninin sakini Sultanmuraddan Bir Toxmaq (Qədim ölçü vahidi) yer alaraq oğlanları Məmmədbağır, Bayraməli, Novruzəli, Şxəli, qardaşı oğlanları (Qardaşları: Nəsib, Qəzənfər, Xanverdi) da həmin ərazidə yerləşdirir.

Pirasora məscidi 

Pirasora məscidinin tikilməsi təsəbbüsü Məmmədbağır oğlu Əbdül dən gəlir. Məmmədbağır oğlu Əbdül qız nəvəsi (Molla Rəhman, Molla Rauf) şeyxlə məktub yazdırır ki müqəddəs şəxsin qəbri üstündə məscid tikmək olar?

Cavab

Qəbirə zərər vermədən tikin.

Məmmədbağır oğlu Əbdül Kərbəla ziyarətinə tədarük etdiyi qızıl pulu ilk olaraq məscidin tikintisinə ianə edir.

Məscidin bir hücrəsi ümumi kənd camaatının köməkliyi və vəsaiti ilə başa çatdırılır.

Sonrakı mərhələ təhsildən qayıdan Məhəmmədəli axund tərəfindən və ümumi kənd camaatı tərəfindən tikilir. İkinci hücrə də məscidə birləşdirilir. 

Tarixi eyniləşdir.Cənub bölgəsinin kameral görüntüsu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mastail

**Mastail** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Livədirqə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 1049 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilində Mastəyl adlanır. Kəndin adı talış dilindəki most (qatıq) və əyi (Əli adının yerli tələffüz formasıdır) sözlərindən düzəlib, “qatıq satan Əli, qatıqçı Əli” mənasındadır. Həqiqətən də Əli adlı bir nəfər vaxtilə uzun müddət həmin kənddə qatıq satmaqla məşğul olmuşdur. Digər mülahizələrə görə, bu oykonim talış dilindəki mıstəyl sözündən olub, mis filizinin çıxdığı yer” deməkdir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Nisli

**Nisli** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Monidigah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 126 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilindəki nıso (quzey) sözünün təhrif olunmuş forması və lulli (yamac) sözünün birləşməsindən ibarət olub, "quzeydə yamac" mənasını bildirir. Kənd salındığı ərazinin adını daşıyır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Yuxarı Bilnə

**Yuxarı Bilnə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Livədirqə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 142 nəfərdir.

## Toponimiyası
Kəndin keçmiş adı Bilnə olmuşdur. Sonralar ondan yaranmış yeni kənd Aşağı Bilnə, həmin kənd isə Yuxarı Bilnə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Andurma

**Andurma** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Çayrud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Dağətəyi ərazidədir. Türk dillərində andurma "qoruq; ov heyvanları ilə zəngin olan yer" deməkdir. XX əsrin əvvəllərində kəndin əhalisi İrana köçmüş, sonralar kənd yenidən bərpa olunmuşdur. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, andurma Talışca "dəmirağac" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi dəmirağac bitən ərazidə salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Amur vilayətində Amderma adlı qəsəbə vardır.

## İnfrastruktur
Kəndə Lənkəran rayonundakı Narbağı qaztənzimləyici stansiyasından qaz boruları çəkilmiş və 2012-ci ilin dekabr ayının 22-də ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.

## Din
Kənddə Andurma kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Orand

**Orand** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Orand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 8 fevral 2000-ci il tarixli 809-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Lerik rayonunun Orand kəndi Pirəsora kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Orand kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Mənbələrin məlumatına görə, XIX əsrdə Lənkəran qəzasında maldarlıqla məşğul olmuş orandlar 3 qoldan ibarət idilər. Onlar qışı Muğanda, yazı isə Talış dağlarında keçirirdilər. Orandların birinci qolu Ləzran, ikinci qolu Orand, üçüncü qolu isə Nuravud kəndlərini salmışdılar. Etnotoponimdir.

## Tarixi
Talışların tayfalarından biri olan Orand tayfası tərəfindən salınmış rayondur. Bir qolu sürgün zamanı Cəlilabad rayonu Zərbəli kəndində məskən salmışdır

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Bilnəçayın sahilində, Peştəsər silsiləsinin yamacında yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 1534 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nuravud

**Nuravud** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Nuravud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 602 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yaşayış məntəqəsini orand tayfasının üçüncü qoluna məxsus ailələr salmışlar. Kənddə Təbriz şəhərindən gəlmiş ailələr çoxdur. Kəndin adı Türk dilində Nurabud kimi tələffüz olunur. Oykonim nura/nüra (monq. “dağ silsiləsi”, “sıldırım qayalıq”) və vud (Azərbaycan dilinin dialektlərində vird variantında “təpəlik” mənasında işlənir) komponentlərindən düzəlib, “dağ silsiləsinin yaxınlığında, yüksəklikdə olan kənd” mənasındadır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Nüravud kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Nüravud kəndi Nuravud kəndi adlandırılsın, Nüravud kənd inzibati ərazi dairəsi Nuravud kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Bilnə (Lerik)

**Bilnə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Noda kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 329 nəfərdir.

## Tarixi
XIX əsrdə Bilnə (indiki Yuxarı Bilnə) kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən salınmışdır. "Bilnə kəndinin Aşağı hissəsi" deməkdir. Kənd öz adını ərazidəki Bilnəçayın adından almışdır. Türk dillərində bilan "dağ kecidi"; Azərbaycan dilinin dialektlərində bilin "tunel, dağın altından açılan yol" mənalarında işlənməkdədir. Amma bu türk uydurmamıza rəğmən kəndi adı nə Bilin deyil, nə də Bilan deyil! Onu da qeyd etmək lazımdır ki, 1917-ci ildə Lənkəran qəzasında iki Bilnə və bir Bilinə kəndi qeydə alınmışdır. 29 mart 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Noda kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Aşağı Bilnə kəndi Bilnə kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Zərdəbərə

**Zərdəbərə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Nuravud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 673 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yerli əhali kəndin adını Zərdəbə kimi tələffüz edir. Oykonim zərd (talış, “san”) 'və bərd (keçid, aşırım) sözlərindən ibarət olub, “san keçid” mənasındadır. Həmin yerin torpağı sarı rəngdə olduğu üçün belə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Jindi
* Kıncıvo
* Monidigah

## İstinadlar
Şonaçola

**Şonaçola** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Qosmalıan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 212 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim talış dilindəki şona (çoban) və çala sözünün yerli tələffüz forması olan cola komponentlərindən ibarət olub, “çoban çalası, çoban çökəkliyi” mənasındadır.

## İstinadlar
Həzovi

**Həzovi** və ya **Xozavi** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Monidigah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 187 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yerli əhali tərəfindən Həzovi kimi tələffüz edilən bu oykonimi tədqiqatçılar talış dilindəki həzo (min) və vi (söyüd ağacı) komponentlərindən ibarət "söyüdlük", "çoxlu söyüd olan yer" mənalı soz kimi izah edirlər.

## Həmçinin bax
* Jindi
* Kekonu
* Kıncıvo

## İstinadlar
Qosmalıan

**Qosmalıan** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Qosmalıan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 403 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yerli əhali kəndi Qosmihiyon adlandırır. Bu coğrafi ad ğosmaliyon (ğosmalioıi) sözünün təhrif edilmiş formasıdır. Oykonim Ğosm (talış dilində Qasım şəxsi adının dəyişmiş şəkli), hi (əkin yeri) və -o/ı (cəmlik bildirən şəkilçi) komponentlərindən düzəlib, "Qasımın əkin yerləri” mənasındadır. Digər mülahizəyə görə, Qosmalyon Ğosm (Qasım sözünün fonetik dəyişmiş şəkli), Hi (Əli ş.a.), -yonl-on (cəmlik bildirən şəkilçidir) komponetlərindən düzəlib. Bu oykonim nəsil adı əsasında yaranmış, mənası “qasıməlilər” deməkdir. Başqa mülahizəyə görə, oykonim “Qasıməlinin zəmisi” mənasındadır (hion talış dilində “zəmi” deməkdir).

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Qosmalyan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qosmalyan kəndi Qosmalıan kəndi adlandırılsın, Qosmalyan kənd inzibati ərazi dairəsi Qosmalıan kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılsın. adlandırılmışdır.

## Din
Kənddə Qosmalian kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Divağac

**Divağac** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Qosmalıan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 123 nəfərdir.

## Toponimiyası
Kəndin əsl adı Divağaşdır. Bir sıra yerlərdə və ensiklopedik lüğətlərdə "Dibağac" kimi göstərilsə də bu kənddə yaşayan sakinlər bunun düzgün olmadığını bildirirlər. Kəndin yaşlı sakinləri bildirirlər ki, kəndin adı bu kəndin ilk sakini olan "Div Ağammədin" adı ilə bağlıdır. Div Ağaş, yəni, Div Ağammədin adı ilə bu kənd Divağaş adlandırılmışdır. Digər mənbələrdə isə kəndin adi "Dibağac" kimi gostərilmişdir. Oykonim dib (ətək, dağın Aşağı hissəsi) və ağac (meşə, ağaclıq) komponentlərindən düzəlib, "dağ ətəyində meşə" deməkdir.

## İstinadlar
Nüsomurya

**Nüsomurya** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Livədirqə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 152 nəfərdir.

## Toponimiyası
Kəndin adı Nüssomuyya variantında da qeydə alınmışdır. Oykonimin Nəsamara sözünün təhrif olunmuş variantı olduğu hesab olunur. Bəzi tədqiqatçılara görə, kəndin adı fars dilindəki nəsa (güney) və mara (örüş, otlaq) sözlərindən düzəlib, “güneydəki örüş” mənasındadır. Əslində, oykonim kəndin yaxınlığındakı çayla bağlı yaranmışdır. Nısa (quzey) və murya (çay) komponentlərindən düzələn bu coğrafi ad “çayın quzey tərəfi, gündüşməyən tərəfi” mənasındadır.

## İstinadlar
Əvilə

**Əvilə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Livədirqə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 572 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yerli əhalinin məlumatına görə, oykonim talış dilində "qıjı" və ya "ayıdöşəyi" bitkisinin adı olan "əvilə" sözündəndir. Tədqiqatçıların fikrincə, əvilə talış dilində "toplu, coxluq, cəmlik" mənalarını bildirir.

## Həmçinin bax
* Orand
* Zövnə
* Vov
* Sors

## İstinadlar
Noda

**Noda** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Noda kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 1100 nəfərdir.

## Toponimiyası
Əsl adının Norudi olduğu söylənilir. Oykonim talış dilindəki no (yeni, təzə) və di (kənd) sözlərindən düzəlib, “yeni kənd” mənasındadır.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Lerik rayonunun Noda kəndində 50 yerlik uşaq bağçasının tikintisi üçün 1161 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## İstinadlar
Təngəbin

** Təngəbin** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Çayrud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 227 nəfərdir.

## Toponimiyası
Talış dilində *təngə* "dar dərə" və bin "alt", "dib" deməkdir (Dar dərədibi kəndi).

## İstinadlar
Çayrud

**Çayrud** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Çayrud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimiyası
Oykonim "Çayrud" sözü "Çayo" (su ilə taxta yonan alət) və "Ru"(çay) sözündən yaranıb. Talış dilində olan Rud–çay deməkdir.

## Əhalisi
Əhalisi 1927 nəfərdir. Əhalisi yerli talışlardır.

## İstinadlar
Rəzgov

**Rəzgov** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Mistan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 387 nəfərdir.

## Toponimiyası
Yerli əhalinin dilində kəndin adı Rəzqo variantında tələffüz olunur. Oykonim talış dilindəki rəz (qara, cır üzüm tənəyi) və qo (yer) sözlərindən düzəlib, "tənəklik" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi eyniadlı ərazidə salınmışdır.

## İstinadlar
Livədirqə

**Livədirqə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Livədirqə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 1196 nəfərdir.

## Toponimiyası
XIX əsrdə Livə və Livəyə variantlarında qeydə alınmış bu oykonimi “sürüşən, tərpənən yer” və ya “yarpaqla dolu yer” kimi izah edirlər. Bəzi tədqiqatçıların ehtimalına görə, Livədirqə adı talış dilindəki lü (kiçik çay) -və (birləşdirici şəkilçi) və Dirqə (qədim Driq mahalının talış, adı) komponentlərindən düzəlib, “kiçik çay kənarında diriqlərin məskəni” mənasını bildirir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Durğan

**Durğan** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Şingədulan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 477 nəfərdir.

## Toponimiyası
Bəzi tədqiqatçılar bu oykonimi Düğon toponiminin təhrif forması hesab edir, düğ (Zərdüşt dininin təriqət davamçılarına verilən ad) və ən (cəmlik bildirən şəkilçi) komponentlərinə ayıraraq izah edirlər. Əslində, bu coğrafi ad həmin ərazi üçün yad olmayan dolan/dulan tayfa adı ilə bağlı etnotoponimdir.

## Həmçinin bax
* Divağac
* Dızdipok
* Dəstər

## İstinadlar
Anzolu

**Anzolu** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Çayrud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Peştəsər silsiləsinin yamacındadır. Kəndi Yardımlı rayonunun Anzov kəndindən çıxmış ailələr salmışlar. 1917-ci ildə Anzoli, 1933 və 1961-ci illərdə Anzolu Şəklində qeydə alınmışdır. Oykonim "Anzovdan gəlmişlər" deməkdir. İran ərazisində Ənzəli adlı Şəhər mövcuddur.

## İstinadlar
Hiveri

**Hiveri** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Qosmalıan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 257 nəfərdir.

## Toponimiyası
Hivəri oykonimi Hovarı, Hoveri variantlarında da qeydə alınmışdır. Belə ehtimal edilir ki, oykonim talış dilindəki hu (dağıdılmış, uçurulmuş) və var (yer, kənd, qala, möhkəmləndirilmış yer) sözlərindən düzəlib, "dağıdılmış kənd" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi köhnə kənd yerində salındığına görə belə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Hovil
* Hübi
* Hücü

## İstinadlar
Aşağı Amburdərə

**Aşağı Amburdərə** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 15 mart 2002-ci il tarixli 273-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Lerik rayonunun Aşağı Amburdərə kəndi Qosmalyan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Kələxan kəndi mərkəz olmaqla Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponim
Amburdərə Anbar dərəsi adının təhrif olunmuş formasıdır kənd ərazisində böyulük bir anbar olmuşdur, türk kəndidir 1933-ci ildə sadəcə Amburdərə yazılışında qeyd olunmuşdur .

## Tarixi
1933-cü ildə kənd sadəcə Amburdərə yazılışında qeydə alınmışdır.

## Coğrafiyası
Kənd Gəncəvü çayının sahilində, Peştəsər silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Geskon

**Geskon** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Osyodərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 169 nəfərdir.

## Toponimiyası
Oykonim Talış dilində kek/kok (Azərbaycan dilindəki goy sözü) və honi (Talışca "bulaq") sözlərindən ibarət toponim kimi "goybulaq" mənasında izah olunur. Kəndin adını "birəli bulaq" kimi izah edənlər də var. Hər iki halda kənd ərazisindəki bulağın adı ilə adlandırılmışdır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Osyedərə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Keskon kəndi Geskon kəndi adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Kornədi

**Kornədi** — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Vizəzəmin kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Əhalisi
Əhalisi 234 nəfərdir.

## Toponimiyası
Kəndin adı yerli əhalinin dilində Kornədi kimi tələffüz edilir. Tədqiqatçılara görə, oykonim talış dilindəki kornə (iş–güc) və di (kənd) komponentlərindən düzəlib, "iş–güclü kənd, fəaliyyətdə olan kənd" mənasındadır.

## Relyefi
Körnədi kəndi Gəncəvü çayının (Lənkəran çayının qolu) sahilində, Peştəsər silsiləsinin yamacındadır.

## İstinadlar