Mədəni dəyərlərin qorunması və bərpası

**Mədəni dəyərlərin qorunması və bərpası** — mədəni irsin, xüsusilə də maddi mədəni irsin qorunması və qayğısı ilə məşğul olan elmi və praktik sahədir. Bu sahə incəsənət kolleksiyaları, memarlıq abidələri, arxeologiya və muzey kolleksiyalarını əhatə edir.

Mədəni irsin qorunması fəaliyyəti profilaktik mühafizə, müayinə, sənədləşdirmə, elmi tədqiqat, bərpa və təhsil kimi istiqamətləri əhatə edir. Bu sahə mədəni irs üzrə konservasiya elmi, kuratorlar və muzey qeydiyyatçıları ilə sıx əlaqəlidir.

## Tərifi

Mədəni irsin qorunması "obyekti mümkün qədər ilkin vəziyyətinə yaxın saxlamaq üçün səmərəli hesab edilən istənilən metodların tətbiqi" kimi müəyyən edilir.

Mədəni irsin qorunması tez-tez incəsənət kolleksiyaları və muzeylərlə əlaqələndirilir və bu, kolleksiyaların idarə olunması, izlənməsi, sənədləşdirilməsi, sərgilənməsi, saxlanması, profilaktik mühafizə və bərpa işlərini əhatə edir.

Bu anlayış ilkin mərhələdə yalnız incəsənətin qorunmasına — yəni sənət əsərlərinin və memarlığın mühafizəsinə yönəlsə də, sonradan mədəni və tarixi əhəmiyyət daşıyan daha geniş obyektləri də əhatə etməyə başlamışdır. Mədəni irsin qorunması etik qəyyumluq () prinsiplərinə əsaslanan fəaliyyət növü hesab olunur.

Mədəni irsin qorunması iki əsas kateqoriyaya bölünür:

* Daşınan mədəni irsin qorunması və bərpası
* Daşınmaz mədəni irsin qorunması və bərpası

Mədəni irsin qorunması aşağıdakı əsas etik qaydaları tətbiq edir:

* Minimal müdaxilə;
* Uyğun materiallardan və geri dönə bilən metodlardan istifadə;
* Görülən bütün işlərin tam sənədləşdirilməsi.

Əksər hallarda, mədəni irsin qorunmasında xarici görünüşün saxlanılması, orijinal dizayn və material xüsusiyyətlərinin qorunması ilə dəyişikliklərin geri qaytarıla bilməsi arasında kompromislər yaranır. Müasir dövrdə geri dönə bilən metodlara üstünlük verilir ki, bu da gələcəkdə bərpa, tədqiqat və istifadə zamanı problemlərin qarşısını almağa kömək edir.

Mühafizə mütəxəssisləri uyğun konservasiya strategiyasını seçərkən və öz peşəkar bacarıqlarını tətbiq edərkən, onlar maraqlı tərəflərin baxışlarını, dəyərləri, sənətkarın niyyətini, əsərin mənasını və materialın fiziki tələblərini nəzərə almalıdırlar.

İtalyan sənət nəzəriyyəçisi Çezare Brandi öz *Bərpa nəzəriyyəsi* əsərində bərpanı belə müəyyən etmişdir: “Bərpa — sənət əsərinin maddi forması və onun tarixi-estetik ikiliyi çərçivəsində qiymətləndirildiyi, gələcəyə ötürülməsi məqsədi daşıyan metodoloji məqamdır.”

## Tarix və elm

### Əsas tarixlər

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Avropada mədəni irsin qorunması ənənəsi 1565-ci ildə Sistine kapellasının freskalarının bərpası ilə başlamışdır. Lakin daha qədim nümunələrə Kassiodorusun fəaliyyəti də daxildir.

### Qısa tarix

Mədəni irsin qorunması qədim dövrlərdən obyektlərin estetik görünüşünü və funksionallığını saxlamaq məqsədilə təmir və bərpa ilə bağlı olmuşdur. XX əsrin əvvəllərinə qədər zədələnmiş sənət əsərlərinin bərpası əsasən sənətkarların üzərinə düşürdü. XIX əsrdə isə elm və incəsənət sahələri daha sıx əlaqələnməyə başladı: alimlərdən Maykl Faraday incəsənət əsərlərinə mühitin təsirini tədqiq edir, Lui Paster isə boya üzərində elmi analizlər aparırdı.

Mədəni irsin mühafizəsinə nəzəri çərçivə gətirmək cəhdi ilk dəfə 1877-ci ildə Böyük Britaniyada yaradılan Qədim Binaların Qorunması Cəmiyyəti () ilə əlaqələndirilir. Cəmiyyətin baniləri Uilyam Morris və Filip Uebb olmuşdur; onlar Con Raskinin yazılarından dərin təsirlənmişdilər. Eyni dövrdə Fransada da Ejen Viollet-le-Dükün rəhbərliyi ilə orta əsr abidələrinin bərpasına yönəlmiş oxşar hərəkat inkişaf edirdi.

Mədəni irsin qorunması ayrıca akademik sahə kimi ilk dəfə Almaniyada formalaşmışdır. 1888-ci ildə Fridrix Ratgen Berlin Krallıq Muzeylərində () işləyən ilk muzey kimyaçısı olmuşdur. O, konservasiyaya elmi yanaşma tətbiq etmiş və 1898-ci ildə bu mövzuda ilk təlim kitabçası nəşr etdirmişdir.

XX əsrin əvvəllərində Böyük Britaniyada da mühüm tədqiqatlar aparılmışdır. İone Qedye kimi qadın tədqiqatçılar həm arxeoloji sahədə, həm də London Arxeologiya İnstitutunda () fəaliyyət göstərirdilər.

Böyük Britaniyada Artur Pilans Lori kimi alimlər boya materiallarının, keramika və daşın qorunması sahəsində aparıcı rol oynamışlar. 1924-cü ildə kimyaçı Harold Plenderleith Britaniya Muzeyində fəaliyyətə başlamış və sonradan ölkədə konservasiya sahəsinin formalaşmasında əsas fiqura çevrilmişdir.

Bu laboratoriyanın yaradılması, Almaniyadan sonra Böyük Britaniyanı da konservasiya nəzəriyyəsinin və təcrübəsinin əsas mərkəzlərindən birinə çevirdi. 1956-cı ildə Plenderleith *Antik əşyaların və incəsənət əsərlərinin qorunması* adlı kitabı ilə sahəyə yeni standartlar gətirdi və müasir konservasiya elminin inkişafına təkan verdi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*  Copies of this volume are available for free pdf download from the Smithsonian's digital library by clicking on the included link.
*
* 
*
* 
* 

## Xarici keçidlər

* BCIN, the Bibliographic Database of the Conservation Information Network
* CAMEO: Conservation and Art Materials Encyclopedia OnLine
* Conservation OnLine (CoOL) Resources for Conservation Professionals
* DOCAM — Documentation and Conservation of the Media Arts Heritage
* ICOMOS Open Archive: EPrints on Cultural Heritage
* Publications & Resources at the Getty Conservation Institute