Varşava gettosundakı yəhudi oğlan

**Varşava gettosundakı yəhudi oğlan** — 1943-cü ildə baş tutmuş Varşava gettosu üsyanı zamanı çəkilən ən tanınmış fotoşəkildə görünən, SS-rottenfürer Yozef Blöşe onun istiqamətinə silah yönəltdiyi an əllərini yuxarıya qaldıran oğlan uşağı. Oğlan və digərləri gettonun ləğvinin son mərhələsi əsnasında sığınaqca gizlənmişdilər. Lakin alman hərbçilər onları saxlayır və zorla sığınacaqdan çıxarır. Fotoşəkil çəkildikdən sonra şəkildə görüntülənən bütün yəhudilər umşplaqplatsa aparılır, Maydanek həbs düşərgəsinə və ya Treblinka ölüm düşərgəsinə deportasiya edilir. Fotoşəkilin çəkildiyi dəqiq yer və fotoqrafı bilinmir. Fotoşəkildə qətiyyətlə müəyyən edilə bilən yeganə şəxs Blöşedir. Görüntü Holokost zamanı çəkilən ən ikonik fotoşəkillərdən biridir və oğlan daha sonra Holokostdakı uşaqları, eləcə də bütün yəhudi zərərçəkənləri təmsil etdi.

## Zəmin

Varşava Polşanın paytaxtıdır. Müharibədən əvvəl orada təxminən 380 min yəhudi yaşayırdı. Bu isə şəhər əhalisinin təqribən dörddə birini təşkil edirdi. 1939-cu ilin sentyabrında Nasist Almaniyasının Polşaya hücum və işğal etməsi ilə yəhudilər antisemit qanunlara tabe olmağa məcbur qalırlar. 1941-ci ildə 460 min yəhudi şəhərin yalnız 2,4%-ni təşkil edən Varşava gettosuna məcburi formada köçürülür. Rəsmi qida rasionu adambaşına gündəlik yalnız 180 kalori idi. Şəhərin "ari" tərəfində yaxalanmanın ölüm hökmü ilə cəzalandırılan bir cinayət olmasına baxmayaraq, insanlar qaçaqmalçılıq etməklə və qanunsuz emalatxanalar işlədərək sağ qalırlar.

1942-ci ilin ortalarında Varşava gettosundakı yəhudilərin əksəriyyəti Treblinka ölüm düşərgəsinə deportasiya edilir. Yəhudi Mübarizə Təşkilatı 1943-cü ilin yanvarında, almanların yenidən bir deportasiya prosesinə başladıqları zaman nasistlərə qarşı silahlı müqavimət göstərir. Yəhudilər sığınacaqlar qazmağa və gettoya silah qaçaqmalçılığı etməyə başladılar. 19 aprel 1943-cü il tarixində SS və polis rəhbəri Yurgen Ştropun komandanlığı altında təxminən 2 min əsgər oranı ləğv etmək üçün tanklarla gettoya daxil olur. Onlar zəif silahlanmış yəhudi üsyançıları tez bir zamanda məğlub edəcəklərini gözləyirdilər. Amma bunun əvəzinə, Holokosta qarşı ən böyük yəhudi müqaviməti olan Varşava gettosu üsyanı dörd həftə davam edir. Almanlara verilən tapşırıq gettonu yandırmaq, sığınacaqlara zəhərli qaz dolduraraq və partlayışlar törədərək yəhudiləri oradan çıxarmaq, yəhudiləri umşplaqplatsa yürütmək, daha sonra isə onları Maydanek həbs düşərgəsinə, ya da Treblinka ölüm düşərgəsinə deportasiya etmək idi. ABŞ-da yerləşən Holokost Memorial Muzeyinə görə, "ümidsiz görünən bu mübarizə … yəhudi xalqının tarixindəki ən əhəmiyyətli hadisələrdən biri olur".

Üsyanın yatırılması zamanı Ştrop Krakov şəhərində yerləşən ali SS və polis rəhbəri Fridrix Vilhelm Krügerə gündəlik icmallar göndərir. 689-cu propaqanda kampaniyası və Frans Konrad hadisələri sənədləşdirmək üçün fotoşəkillər çəkir. Henrix Himmler üçün şəxsi bir suvenir olan "*[[Ştrop raportu]]*" kimi alman hərəkətlərinin xülasəsi ilə birlikdə seçilmiş fotoşəkillər və icmallar tərtib edilir. Raportun tərtib edilmə məqsədi Ştropun komandir kimi səmərəliliyini təbliğ etmək və gettonu tez bir zamanda təmizləməməsinə bəhanə göstərmək idi. Raport üsyanın yatırılmasında iştirak edən SS hərbçilərinin, xüsusən də yəhudi döyüşçülər tərəfindən öldürülən on altı əsgərin guya göstərdikləri qəhrəmanlıqları xatirəsini əbədiləşdirirdi. Üsyan zamanı 7 mindən çox yəhudi güllələnir. Onların əksəriyyəti qeyri-sıravilər idi.

Raportun orijinal adı "*Varşavada artıq yəhudi məhəlləsi yoxdur!*" () idi. Nasist propaqandasını əks etdirən raport yəhudiləri insanlıqdan çıxarır, onları "quldurlar", "bitlər" və ya "siçovullar" olaraq, sürgün və qətlləri isə "təmizləmə əməliyyatı" olaraq xarakterizə edir. Raporta görə, yəhudilər öldürülmək və ya qətl edilmək əvəzinə, "məhv edilir". Raportun üç nüsxəsi Himmler, Krüger və Ştrop üçün hazırlanmışdır. "*[[Ştrop raportu]]*"nun bir nüsxəsi Varşava şəhərində yerləşən Milli Xatirə İnstitutu (MXİ) tərəfindən saxlanılır. Fotoşəkil nəticədə məhkəməyə göstərilməsə də, başqa bir nüsxə Nürnberq prosesində sübuta yetirilir. Bu nüsxə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Arxivlər və Qeydlər İdarəsi (MAQİ) tərəfindən saxlanılır.

## Fotoşəkil

Fotoşəkil Varşava gettosunda baş vermiş Varşava gettosu üsyanı (19 aprel–16 may tarixləri) zamanı çəkilmişdir. "Marki Şəhərətrafı Dəmiryolu" Varşavanın Qalıqlarını Müdafiə Assoasiyasının bir internet forumu müzakirəsində memarlıq detallarındakı oxşarlıqlardan, xüsusən də navalçadan ehtiyatla yerin Novolipiye küçəsi 34 ünvanı olduğunu müəyyən etmişdir. Bu iddialar 2018-ci ildə Maqdalena Kiçinska və Marchin Ceciç tərəfindən polyak dilində yazılan "*İndi 43*" () kitabında müzakirə olunur. Fotoqraf ya Frans Konrad, ya da 689-cu propaqanda kampaniyasının bir üzvü idi. Albert Kuzian, Erhard Yozef Knoblax və Artur Qrimm 689-cu propaqanda kampaniyasında fotoqraf kimi çalışdılar. Kuzian fotoşəkilin müəllifi olduğunu iddia etmiş ola bilər. Polşada mühakimə olunan Konrad fotoşəkili sadəcə Adolf Hitlerə Ştropun üsyan zamanı törətdiyi vəhşiliklərdən şikayət edə bilməsi üçün çəkdiyini iddia edir, məhkəmə isə bu iddianı qəbul etmir. Yeddi yəhudini şəxsən öldürməklə və mindən çox yəhudini ölüm düşərgələrinə sürgün etməklə təsqirlənən Konrad edam cəzasına məhkum edilir. O, 1952-ci ildə edam olunur.

Fotoşəkildə silahlı alman əsgərləri tərəfindən sığınacaqdan zorakı şəkildə çıxarılan bir qrup yəhudi kişi, qadın və uşaq əks olunur. Fotoşəkilin orijinal yazısı "*Zorla sığınacaqlardan çıxarıldı*"dır (). Burada yəhudilərin əksəriyyəti cır-cındır paltar geyinir və özəl əşyaları azdır. Onlar sığınacaqdan çıxarıldıqdan sonra umşplaqplatsa yürüdülürlər, daha sonra isə bir ölüm düşərgəsinə deportasiya edilirlər. Fotoşəkilin mərkəzində alt, ya da yeddi yaşında görünən, qəzetsatan papağı və dizinə qədər uzanan corab geyinmiş balaca bir oğlan var. SS-rottenfürer Yozef Blöşe öz avtomatını uşağa doğru yönəldir, uşaq isə təslim olmaq üçün əllərini yuxarıda tutur. Fotoşəkildə bir çox qarşı-qarşıya qalma halı əks olunub. Riçard Raskinin qeyd etdiyi kimi: "SS yəhudilərə qarşı, cinayətkarlara qarşı qurbanlar, hərbçilər mülki şəxslərə qarşı, güc çarəsizliyə qarşı, silah üzərindəki hədələyici əllərə qarşı təlsim olmaq məqsədilə yuxarıya qaldırılmış boş əllər, polad dəbilqələr çılpaq başlar və ya yüngül papaqlara qarşı, qarmaqarışıqlıq qorxuya qarşı, təhlükəsizlik əzaba qarşı, kişilər qadınlar və uşaqlara qarşı". Frederik Russoya görə, Ştrop fotoşəkili raporta daxil etməyi yəqin ki, bunun onun yəhudi-xristian mənəviyyatını aşmağı və onun günahsız qadın və uşaqlara hücum etmək qabiliyyətini göstərdiyi üçün seçmişdi.

## Kimliklər

### Oğlan
Fotoşəkildəki oğlan olduğu iddia edilən bir neçə şəxs var. Lakin oğlanın kimliyi məlum deyil. Təklif olunan iddiaçıların hamısının hekayələri fotoşəkil haqqında bilinən faktlarla ziddiyyət təşkil edir. Oğlan, ehtimal ki, on yaşından kiçik idi. Çünki qolunda Davud ulduzu sarğısı yoxdur. Fotoşəkil üzərində araşdırma aparan Yivo Yəhudi Araşdırmaları İnstitutu əməkdaşı tarixşünas Lüsian Dobroşitski demişdir ki, "Holokostun ən dramatik hadisəsinin bu fotoşəkili tarixçilərdən demək olar ki, digər fotoşəkillərdən daha böyük bir məsuliyyət tələb edir … bu, insanların bununla istədiklərini etməsinə icazə vermək üçün çox müqəddəsdir".

* Artur Domb Semontek (Loviç, 1935) — fotoşəkildəki oğlan olduğu iddia edilən ilk şəxs. İddia 1950-ci ildə irəli sürülüb. Semontek varlı bir ailədən gəlirdi və onun atası Loviç gettosunun yudenratının bir üzvü idi, hansı ki, 1941-ci ildə Varşavaya köçürülür. Semontek yaxın qohumu və Varşava sakini olan Yadviqa Pesetskaya 1939-cu ilin sentyabrında həyat yoldaşı ilə SSRİ-yə qaçır. Onlar holokostdan xilas olurlar və 1970-ci illərdə Semontekin fotoşəkildəki oğlan olduğuna dair izahat imzalayırlar.
* 1999-cu ildə yaşlı Avraam Zeylinvarger İsraildəki Getto Döyüşçüləri Evinə demişdir ki, şəkildəki oğlan onun 1932-ci il təvəllüdlü oğlu Levi Zeylinvargerdir. Avraim 1940-cı ildə SSRİ ərazisinə qaçır. Amma onun həyat yoldaşı Xana, oğlu və qızının holokost zamanı həlak olduqları güman edilir. Riçard Raskin özü şəxsən Zeylinvargerin iddialarına şübhə ilə yanaşırdı. Buna səbəb Levi ilə şəkildəki oğlan arasındakı oxşarlığın olmamasıdır.
* 1978-ci ildə İsrail Rondel "*The Jewish Chronicle*" verdiyi müsahibədə bildirmişdir ki, fotoşəkildəki oğlan məhz özüdür. Lakin o, fotoşəkilin 1941-ci ildə çəkildiyini qeyd etmişdir. Həmçinin, Rondelin digər iddiaları da bilinən faktlarla uyğunlaşmadığından onun iddiası qəbul edilməmişdir.

* Tsvi Çaym Nussbaum (1936–2012) — fotoşəkildəki oğlan olması iddiasına ən uyğun olan şəxs. O, Təl-Əviv şəhərində anadan olsa da, İkinci Dünya müharibəsi başlamazdan əvvəl ailəsi ilə birlikdə Polşaya köçür. O, Varşavanın "ari" qismində gizlənərək sağ qalmışdır. Özü və ailəsi Fələstin vizalarına sahib olduğundan onlar "Polski" oteli tələsinə düşdülər. Almanlar bu zaman işğal altındakı Avropadan etibarlı bir şəkildə çıxmağı vəd etdilər. Nussbaum 1945-ci ildə Bergen-Belsen həbs düşərgəsindən amerikan əsgərlər tərəfindən azad edilir. O, 1982-ci ildə qeyd edir ki, 13 iyul 1943-cü il tarixində "Polski" oteli qarşısında saxlanılır və fotoşəkildə əks olunduğu kimi əllərini yuxarıya qaldırmağa məcbur edilir. Bəzi yəhudi təşkilatlar bu iddianı irəli sürüldüyü zaman tənqidsiz şəkildə qəbul etsələr də, Nussbaumun fotoşəkildəki oğlan olması mümkün deyil. Nussbaum özü belə heç vaxt kimlik məsələsində dəqiq olduğunu iddia etməmişdir. O, demişdir: "Düşünürəm ki, bu mənəm, amma dürüstcə and içə bilmərəm. Bir milyon yarım yəhudi uşağdan əllərini yuxarıya qaldırmaq tələb edilmişdi". Dobroşitski Nussbaumun iddiası ilə fotoşəkil haqqında bilinənlər arasındakı uyğunsuzluğa diqqət çəkmişdir. "*Ştrop raportu*"ndakı bütün şəkillərin Varşava gettosunun daxilində çəkildiyi fərz edilir. Lakin "Polski" oteli gettonun içərisində yerləşmir. Fotoşəkildə küçə əks olunur. Fəqət "Polski" oteli önündəki bütün məcburi toplaşmalar həyətdə baş tuturdu. Fotoşəkildə yəhudilərin əksəriyyəti ağır paltar geyinir. Bu fakt fotoşəkilin iyul ayında çəkilmədiyini göstərir. Onlar şəhərin "ari" tərəfində gizləndikləri halda taxmayacaqları qol sarğıları taxırlar. Almanlar "Polski" oteli önündəki məcburi toplaşmalarda ehtiyacları olmayacaqları döyüş formaları geyinirlər. Bundan əlavə, Nussbaum "*Ştrop raportu*"nun Himmlerə çatdırılmasından təqribən bir ay sonra həbs olunur. Həmçinin, Corciya Universitetinin məhkəmə antropoloqu K. R. Börns Nussbaumun 1945-ci ildə çəkilən fotoşəkili ilə Varşava gettosundakı oğlanın fətəşəklini müqayisə etmiş, Nussbaumun fotoşəkildəki oğlandan fərqli olaraq, ayrılmış qulaq seyvanlarına malik olduğu müəyyən etmişdir.

### Digər şəxslər
Qolda Şulkesin dediyinə görə binadan birbaşa oğlanın arxasında çıxan qadın Qolda Stavarovska idi ki, Şulkes özünü Stavarovskanın nəvəsi kimi təqdim etmişdir. Çiynində ağ çantası ilə gəzən oğlanın onun bacısı olduğunu iddia edən Hana İçenqrin tərəfindən qdansklı Aron Leyzer (Lev) Kartuzinski olduğu müəyyən edilmişdir. Eyni şəxsin Harri-Haym Nişauer olduğu da irəli sürülmüşdür. Holokostdan xilas olan Polşa əsilli ABŞ vətəndaşı Ester Qrosband-Lamet sol tərəfdən ön plandakı kiçik qızın Maydanek həbs düşərgəsində öldürülən qardaşı qızı Xanna (Hanka) Lamet (1937–1943) olduğunu söyləmişdir. Bu halda, şərf taxan qadın Hankanın anası, Moşe Lamet ilə evli Matilda Qoldfinger-Lamet və ya Matilda Lamet Qoldfinger olur. Ailə Varşavadan idi.

Qəti olan yeganə kimlik MP 28 avtomatını oğlana tərəf yönəldən SS hərbçisi rottenfürer Yozef Blöşeninkidir. Blöşe 1912-ci ildə Sudetenlandda anadan olmuş, Aynzatsqruppda xidmət edirdi. O, üsyan zamanı Varşava gettosunda işləyən bir polis idi. Üsyan iştirakçısı Marek Edelman verdiyi ifadədə vurğulamışdır ki, Blöşe "gündəlik işi"nin bir hissəsi olaraq yəhudiləri öldürür, uşaqlara və hamilə qadınlara qarşı zorakılıq tətbiq etməsi ilə tanınırdı. O, Varşava gettosu üsyanının yatırılmasıda göstərdiyi fəaliyyət performansı səbəbiylə İkinci dərəcəli qılınclı döyüş ləyaqət xaçına layiq görülmüşdür. Bloşe "*Ştrop raportu*"ndakı bir neçə fotoşəkildə görünür. O, Şərqi Almaniyada mühakimə olunarkən, məhkəmə həmin fotoşəkilləri prokurorluq üçün əsas sübut kimi istifadə etmişdir. Bloşe ən azı 2 min insanın qətlində iştirak etməklə təsdiqkar bilinirdi və 1969-cu ildə edam edilmişdir. Blöşe fotoşəkil haqqında danışarkən qeyd etmişdir:

Məhkəmə prosesi zamanı hakim Blöşedən fotoşəkildə təsvir olunan hadisələr barədə soruşur:

Hakim: "Siz avtomatla idiniz …. bir binadan çıxardığınız, əllərini yuxarıya qaldıran balaca bir oğlana qarşı. O anlarda sakinlər necə reaksiya göstərdi?"

Blöşe: "Onlar çox böyük bir qorxu içində idilər."

Hakim: "Bu, o balaca oğlanda yaxşı əks olunur. Nə düşünürdün?"

Blöşe: "Biz hər gün belə səhnələrin şahidi olurduq. Heç düşünə də bilmədik."


## İrsi

"*[[The New York Times]]*" fotoşəkili "*Ştrop raportu*"ndakı digər fotoşəkillər ilə birgə 26 dekabr 1945-ci il tarixində yayımlamışdır. Raport elə bu dövrdə Nürnberq prosesi üçün dəlil kimi istifadə edilmişdir. 27 dekabrda qəzet fotoşəkili yenidən yayımlayır və qeyd edir:

Fotoşəkil 1970-ci illərə qədər çox da tanınmırdı. Bu, bəlkə də əksər ölkələrin anonim qurbanları yad etməyə yox, nasizmə müqaviməti qeyd etməyi üstün tutdular deyə olmuşdur. Fotoşəkil 1969-cu ildə Gerhard Şenbernerin "*Sarı ulduz*" əsərinin ingilis dilində olan buraxılışının üz qabığında əks edilmişdir. "*[[Time (jurnal)|Time]]*" jurnalı fotoşəkili 2016-cı ildə tərtib etdiyi "tarixin ən təsirli 100 fotoşəkilindən biri" adlı siyahısına almışdır. Jurnal holokost dövründə ortaya çıxan bir çox "iztirablı görüntü"dən üstün bir "aşkar təsiri" olduğunu qeyd etmişdir. Jurnala görə, uşaq "nasistlər tərəfindən öldürülən 6 milyon müdafiəsiz yəhudinin sifətini təmsil edir". Fotoşəkil haqqında bir neçə kitab yazılmışdır. Bu kitablar arasında Riçard Raskinin "*Silah tuşlanmış bir uşaq. Bir fotoşəkilin həyatı mövzusunda araşdırma*" (, Den Poratın "*Oğlan. Bir holokost hekayəsi*" () və Frederik Russonun "*Varşavanın yəhudi oğlan. Bir fotoşəkil tarixi*" () kitabları da var. Fotoşəkil onu çəkən SS hərbçisi və digər müşahidəçilər tərəfindən tamamilə fərqli qəbul edilmişdir. Raskinin sözlərinə görə, "bir insan dəstəsi həmin fotoşəkildə bəşəriyyətin tör-töküntülərinə qarşı mübarizə aparan qəhrəman əsgərləri görərkən, bəşəriyyətin böyük əksəriyyəti burada insanın yolverilməz insafsızlığını görür". Eva Fogelmana görə, fotoşəkil yəhudilərin "qoyunun kəsilməyə getdiyi kimi" passiv formada öldürüldükləri mifini təbliğ etmişdir.

Görüntü Varşava gettosu üsyanının Qəzzədə baş vermiş İkinci intifada ilə yan-yana qoyulduğu bəzi mübahisəli incəsənət əsərlərində istifadə edilmişdir. Bəziləri bunun holokostun bayağılaşdırılması ilə eyni əhəmiyyəti daşıdığını iddia edir. Böyük Britaniya və İsrail rəssamı Alan Şexnerin "*İstismara məruz qalan uşaqların mirası: Polşadan Fələstinə*" () əsərində kamera fotoşəkildəki oğlana yaxınlaşdırılır ki, o da əllərində Qəzzədə İsrail Müdafiə Qüvvələrində xidmət göstərən hərbçilər tərəfindən daşınan bir uşağın fotoşəkilini tutur. Şexner daha sonra holokostu İsrail–Fələstin münaqişəsi ilə müqayisə etmək niyyətində olmadığını, travmanın qurbanları istismarçı olmağa şövq etməsi nəticəsində hərəkət edən zorakılıq dövranı səbəbiylə uşaqların çəkdikləri iztirabı təsvir etdiyini bildirmişdir. Norman Finkelştaynın "*[[Almaniya himni|Almaniya hər şeydən ucadır]]*" () adlı foto-məqaləsində fərqli bir yanaşmadan istifadə etmişdir. O, burada, Varşavada çəkişmiş fotoşəkili fələstinlilərin əzab çəkdikləri şəkillərlə bir araya gətirmişdir. Fotoşəkillərin hamısının başlıqlarında yazılmışdır: "Holokostdan xilas olanların nəvələri Nasist Almaniyası tərəfindən onlara edilənləri eynilə fələstinlilərə edir".

Holokostdan sağ çıxmış rəssam Semyuel Bak bu fotoşəkildən, o cümlədən öz təcrübələrindən və itdiyi uşaqlıq dostunun xatirəsindən ilham alaraq yüzdən çox rəsm əsəri əsrəyə gətirmişdir. Bu əsərlərdə oğlanın yuxarıya qaldırılan qolları tez-tez çarmıxa çəkilmə mövzusu ilə və ya müəllifin xəyalına gətirdiyi bir abidənin bir hissəsi kimi görünən oğlan ilə təsvir olunur.

Həm MAQİ, həm də MXİ fotoşəkili ictimai mülkiyyət kimi izah edir. Bununla birlikdə, 1990-cı illərdə "Corbis Corporation" şəkili Bettmann arxivindən satın almış 3 versiyasını lisenziyalaşdırmış və istifadəsi üçün kommersiya qiymətləri almışdır. 2016-cı ildə "Corbis"in lisenziya hüquqlarını alan "Getty Images" 2018-ci ildə fotoşəkilin müəllif hüququ iddiası filiqranı olan bir nüsxəsini nümunə olaraq təqdim edərək onu satışa çıxarmışdır.

## Qeydlər

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

*
*
*
*