open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hərbi diktatura

**Hərbi diktatura** – ordunun siyasi hakimiyyət üzərində tam və ya əhəmiyyətli nəzarəti həyata keçirdiyi diktatura növü. Diktator adətən xuntanın başçısı olan yüksək rütbəli zabitdir. Əksər hərbi diktaturalar çevriliş nəticəsində əvvəlki hökuməti devirdikdən sonra qurulur. Çox vaxt özlərini ölkəyə siyasi sabitlik gətirən, ölkəni təhlükəli ideologiyalardan azad edən hərbi diktaturalar və ya korrupsioner mülki siyasətçilər bazada hərbçilərin qərəzsiz arbitr kimi mövqe tutmasına haqq qazandırırlar. Hərbi diktaturalar tədricən mülki hökumətin mühüm komponentlərini bərpa edə bilsə də, ali hərbi komandir hələ də icraedici siyasi hakimiyyəti saxlaya bilər.
Polşa–Belarus divarı

**Polşa–Belarus divarı** — 2022-ci ildə Polşa hakimiyyəti tərəfindən qeyri-qanuni miqrasiyanın qarşısını almaq üçün Polşa və Belarusiya sərhəddindəki ayırıcı divar.
## Zəmin
Polşa və Belarus sərhədində hasarın çəkilməsinə səbəb 2021-ci ilin yazında yaranan miqrasiya böhranı olub. 2021-ci ilin yayından etibarən Yaxın Şərq və Afrika ölkələrindən olan miqrantların Belarusun Litva, Latviya və Polşa ilə sərhədini qanunsuz keçmək cəhdlərinin sayı kəskin artıb. 2021-ci il sentyabrın 2-dən noyabrın 30-dək olan müddətdə Podlaskie və Lyublin voyevodalığının Belarusla sərhədə bitişik 183 yaşayış məntəqəsində fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq edilib.

2021-ci il oktyabrın 29-da Seym Belarusla dövlət sərhədi boyunca divar tikintisi haqqında qanun qəbul esdir və bu qanuna təcili baxılır və bu qanun noyabrın 4-də prezident Andjey Duda tərəfindən imzalandıqdan sonra qüvvəyə minib. Divarın tikintisi 1 milyard 615 milyon zloti (400 milyon dollardan çox) dəyərində qiymətləndirilirdi.
## Tikintisi
4 yanvar 2022-ci ildə Polşa daxili işlər nazirinin müavini Maçey Vonsik ölkənin sərhəd xidməti Belarusla sərhəddə tikanlı məftillərlə polad divarın tikintisinə dair podratçılarla müqavilələr imzaladığını elan edir. Onun ümumi uzunluğu heyvanların keçidi üçün 22 qapının təşkili ilə 186 kilometr olmalıdır.

Yanvarın 24-də Polşa sərhədçisinin mətbuat katibi Anna Mixalska jurnalistlərə bildirib ki, yanvarın 25-dən divarın tikintisinə başlamağa hazırdır.

Daxili İşlər Naziri Mariuş Kaminski Twitter mikrobloqunda elan etdiyi kimi şlaqbaumun tikintisi 30 iyun 2022-ci ildə başa çatdırılıb.

## Tənqidi
Divarın tikintisinə həm Polşada, həm də Belarusda ekoloji fəallar etiraz ediblər. Onların fikrincə, UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş Belovejskaya Puşça da daxil olmaqla ekosistemi iki hissəyə ayıracaq.

Bundan əlavə, siyasətçilər 2015-ci ildə Macarıstanın Serbiya və Xorvatiya ilə sərhədlərində inşa edilmiş, lakin qeyri-qanuni miqrasiyanın dayandırılmasına səbəb olmayan oxşar strukturu misal gətirərək, divarı miqrantlarla mübarizədə səmərəsiz adlandırıblar.

## İstinadlar
Yeva Lentovskaya

**Yeva Anna Lentovskaya** () — Polşalı hüquqşünas və hüquqmüdafiyəçisi, mülki hüquq üzrə mütəxəssis, hüquq professoru (1985). 1985-ci ildən PEA Hüquq İnstitutunun professorudur. Polşa Biliklər Akademiyasının müxbir üzvü (1996-cı ildən), Polşa Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (2010-cu ildən, 1997-ci ildən müxbir üzvü). İlk Polşa ombudsmanı (1987–1992), Ali İnzibati Məhkəmənin (1999–2002) və Polşa Konstitusiya Tribunalının hakimi (2002–2011), Polşa Elmlər Akademiyası "Dövlət və hüquq" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü.

## Bioqrafiya və karyera
Varşava Universitetinin hüquq və idarəetmə fakültəsini bitirmişdir (1962). 1963–1965-ci illərdə məhkəmə təcrübəsini keçir. 1969-cu ildə hüquq elmləri doktoru, 1975-ci ildə mülki hüquq üzrə elmlər doktoru dərəcəsi almışdır. 1985-ci ildə hüquq elmləri üzrə professor elmi adını almışdır. 1977–1987-ci illərdə Polşa Elmlər Akademiyasının Hüquq İnstitutunun mülki hüquq kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

1987–1992-ci illərdə Polşada ilk Mülki Hüquqlar üzrə Müvəkkili (Ombudsman) olmuşdur. 1999–2002-ci illərdə Ali İnzibati Məhkəmənin hakimi olub. 28 may 2002-ci ildə Demokratik Sol Qüvvələr İttifaqı, Polşa Kəndlilər Partiyası və Əmək İttifaqı fraksiyalarının namizədliyi ilə Polşa Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi təyin edilib. Bu vəzifəsində 9 il qalıb.

Elmlər Akademiyasının Hüquq İnstitutunun professoru olaraq Panteon-Sorbona Universitetində dərs demiş, Avropanın digər universitetlərində mühazirə oxumuş və kurslar tədris etmişdir.

Mülki hüquq, konstitusiya hüququ və istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində çoxsaylı elmi məqalələri dərc edilmişdir.

## Elmi və digər təşkilatlara üzvlük
Polşada Helsinki Komitəsinin üzvü.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının Standartların Tətbiqi Komitəsinin Ekspertlər Komissiyasının üzvü.

Avropa İnsan Hüquqları Fondunun Şurasının üzvü.

Parisdəki Droit Comparé Akademiyasının Beynəlxalq Hüquqşünaslar Komissiyasının üzvü.

Polşa Biliklər Akademiyasının müxbir üzvü (tarix və fəlsəfə bölməsində).

Polşa Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (humanitar və sosial elmlər bölməsində).

## Mükafatlar və fəxri adlar
1979 — Ləyaqətin Qızıl Xaçı.

1995 — Fridrix Ebert Fondunun (Bonn) insan hüquqlarının təşviqinə görə mükafatı.

1996 — Polşanın Dirçəliş ordeni ilə komandir xaçı (3-cü dərəcəli).

2000 — Ekumenik Vəqfdən "Tolerantlıqda ləyaqət" mükafatı.

2001 — Eyni kitaba görə Nikolay Kopernik Fondunun mükafatı.

2008 — Qdansk Universitetinin fəxri doktoru.

2009 — Maria Qjeqojevska Xüsusi Təhsil Akademiyasının fəxri doktoru.

2011 — Polşanın Dirçəliş Ordeninin Ulduzlu Komandir Xaçı (2-ci dərəcəli).

2011 — Polşa Qızıl Xaçının 1-ci dərəcəli qızıl nişanı[6].

## İstinadlar
Öyrədici mətnlər

**Məlumat mətnləri** — məlumat vermək, düşünmək, istiqamətləndirmək, xəbərdarlıq etmək, fikirləri dəyişdirmək, xəbər vermək və ya nəyisə təbliğ etmək məqsədi ilə yazılmış mətnlərdir. Belə mətnlər məşğul olduqları janrlara görə fərqlənir. Məlumat mətnlərində dil istinad funksiyasına malikdir. Deyilməsi çətin olan və məzmun təkrarları ilə cümlələrin gedişatını pozan sözlər təlimat mətnlərinə daxil edilmir. Verilən məlumatlar müxtəlif səbəblər göstərilməklə qəbul edilməyə çalışılır. Ritorik və məcazi mənalara çox üstünlük verilmir. Məqalələr, lətifələr, esselər, tənqidlər, xatirələr, tərcümeyi-halı, nitq, məktub, deyim,  müsahibə, səyahət yazısı və xəbər məqaləsi kimi mətnləri bura aid etmək olar.

## Mətn növləri
* Elmi mətnlər - Elmi araşdırmaların obyektiv, mənbəli və aydın bir dillə izah edildiyi mətnlərdir.
* Qəzet ətrafında hazırlanmış mətnlər - Məqalə, anekdot, inşa, tənqid, söhbət, müsahibə, xəbər məqalələri
* Şəxsi həyatla bağlı mətnlər - Memuar, səyahət yazısı, bioqrafiya, avtobioqrafiya, məktub, gündəlik
* Fəlsəfi mətnlər - Fəlsəfi mövzular və varlıq, bilik, əxlaq, gerçəklik kimi mövzular əhatə olunur.
* Tarixi mətnlər - Bunlar tarixi hadisələrin müzakirə edildiyi və izah edildiyi mətnlərdir.
## Həmçinin bax
* Məlumat bazası
* Məlumat (qəzet)

## Xarici keçidlər
 
* Məlumat mətni: xüsusiyyətləri, hissələri, növləri, funksiyası
* Mətn və onun tipləri

## İstinadlar
Dünya beşdən böyükdür

**Dünya beşdən böyükdür** (türkcə:*Dünya 5'ten büyüktür*) — Türkiyə Cümhuriyyətinin XII prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müəllifi olduğu siyasi doktrindir.

## Haqqında
İfadənin tərkibindəki *beş* sözü BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan beş ölkəyə işarə etməkdədir. Bu beş ölkənin veto hüququ doktrinin təməl hədəfidir. Ərdoğan əsərdə bu beş ölkənin BMT-in hadisələrə müdaxiləsinə mənfi təsir etdiyini ifadə etməkdədir. Ərdoğan ilk dəfə 2013-cü ildə dilə gətirmiş olduğu bu doktrini Nyu-Yorkda təşkil edilən BMT-in 74-cü Ümumi Assambleyasında da ifadə etmişdir. Doktrin dərs kitablarına da daxil edilmişdir.

2017-ci ildə Ek'rem adında bir repçi bu ifadədən təsirlənərək "The World is Bigger Than Five" adlı mahnı yayımlamışdır.

## Həmçinin bax
* Rəcəb Tayyib Ərdoğan
* Daha adil bir dünya mümkündür

## İstinadlar
Daha adil bir dünya mümkündür

***Daha adil bir dünya mümkündür*** (türkcə:*Daha Adil Bir Dünya Mümkün*) — Türkiyə Cümhuriyyətinin XII prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın müəllifi olduğu kitab. Kitab 7 dildə 2021-ci ildə nəşr edilmişdir.

## Haqqında
"Dünya beşdən böyükdür" fəlsəfəsi əsasında yazılmış kitab dünyanın gələcəyinə təsir edəcək sahələrin yalnız beş ölkənin insafına buraxılmasının doğru olmadığını bildirir. Kitab davam etdirilməsi mümkün və daha adil bir dünya üçün BMT-in öhdəsinə düşən vəzifələrdən bəhs edir.

Kitabda ədalətsizlik, korrupsiya, qaçqın böhranı, dünyanın Orta Şərqdə yaşananlara tamaşaçı qalması, beynəlxalq terrorun və islamofobiya başda olmaqla, qlobal problemlərə də toxunulur.

İngilis, ərəb, alman, fransız, rus və ispan dillərinə tərcümə edilən kitabdan əldə edilən bütün gəlir AFAD-a (Fövqəladə Halların İdarə Olunması Agentliyi) verilmişdir.

## Həmçinin bax
* Rəcəb Tayyib Ərdoğan
* Dünya beşdən böyükdür

## İstinadlar
Müqayisəli endokrinologiya

**Müqayisəli endokrinologiya** — submolekulyar, molekulyar, hüceyrə və orqanizm səviyyələrində onurğalıların və onurğasızların endokrin sistemlərinin çoxsaylı mürəkkəblikləri ilə məşğul olur. Bu, orqanizmlərin inkişafının morfoloji və funksional aspektləri ilə əlaqəli biologiya və tibb sahələrində fənlərarası sahədir. 

Yeni hormonların kəşfi çox vaxt ilk dəfə məməlilərdə ortoloqlar (müxtəlif orqanizmlərin homoloji zülalları) tapılmadan əvvəl model orqanizmlərdə baş verir.
## Həmçinin bax

* Endokrinologiya
* Neyroendokrinologiya
* Reproduktiv endokrinologiya və sonsuzluq
* Reproduktiv endokrinologiya
* Endokrin xəstəliklər
* Tibb

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mədinə əz-Zəhra

**Mədinə əz-Zəhra** (الزارمدينن الالزهران "Madīnat al-Zahrā;  — "parlayan şəhər") — İspaniyanın Syerra-Morena dağ silsiləsində, Kordova şəhərindən 8 kilometr qərbdə yerləşən, xəlifə III Əbdürrəhmanın əmri ilə X əsrdə inşa edilmiş saray-şəhər.

2018-ci ildə YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.

1923-cü ildən Mədinə əz-Zəhra arxeoloji ərazisi İspaniyanın milli mədəniyyət abidəsi elan edilib.

Əl-Məqqari kimi tarixçilər şəhərin adının etimologiyası ilə bağlı bildirirlər ki, Mədinə əz-Zəhra sarayı III Əbdürrəhmanın sevimli cariyəsinin adı ilə bağlıdır və girişdə onun heykəli vardır. Şəhərdə heykəllərin olmasına baxmayaraq, Merian Barrukan belə bir heykəlin mövcud olmadığını iddia edir. Digər tərəfdən, Feliks Arnold daha sadə bir izah təqdim edərək, şəhərin adının həm də "parlayan şəhər" və ya "parlaq" mənasında olduğunu deyir.

## İstinadlar
Həsən Hənəfi

**Həsən Hənəfi** (; ) – Qahirə Universitetinin professoru və fəlsəfə kafedrasının rəhbəri olmuşdur. O müasir islam məsələlərində qabaqcıl mütəxəssis hesab edilirdi.

## Həyatı
O, Misirin Qahirə şəhərində sənətçi ailəsində dünyaya gəlmişdi. Yeniyetməlik çağında skripkada ifa etməyi öyrənən Həsən həyatının sonrakı dövründə də bu məşğuliyyətini davam etdirdi. Gənclik illərində inqilabçı siyasi fəaliyyətlərdən ruhlanan Hənəfi Müsəlman Qardaşlığı təşkilatına maraq göstərirdi. Daha sonra Hənəfi Parisdə Sarbonna universitetində təhsil almışdır.

## Fəlsəfəsi
Hənəfi fenomenologiya ilə məşğul olan Osman Aminin davamçısı idi və Husserlin metodundan bəhrələnərək klassik islam fəlsəfəsini rekonstruksiya və Avropa şüurunun inkişafını tənqid etdiyi bir trilogiya qələmə almışdır.

## Xarici keçidlər
* Farewell to Hassan Hanafi, the Intellectual Father of the Islamic Left and Occidentalism
* HASAN HANEFİ DÜŞÜNCESİNE GİRİŞ — Yusuf Yavuzyılmaz

## İstinadlar
İnformasiya idarələşməsi

**İnformasiya [[idarələşmə]]<nowiki/>si** və ya **IG (information Governace)** bir qurumda informasiyanın ümumi strategiyasıdır. İnformasiya İdarələşməsi informasiyanın təqdim etdiyi risklə, onun yaratdığı dəyəri balanslayır. İnformasiya İdarələşməsi qnuni uyğunluq, əməliyyat şəffavlığı və qanuni arayışlarla əlaqəli xərclərin azalmasına səbəb olur. Təşkilat işçilərin öz məlumat idarəetmə siyasətləri və prosedurları vasitəsilə məlumatları idarə etmələri üçün ardıcıl və məntiqi çərçivə yarada bilər. Bu politikalar təşkilatların və onların işçilərinin məlumatın fiziki və ya elektron şəkildə yaradılmasından asılı olmayaraq necə idarə olunması ilə bağlı düzgün davranışa rəhbərlik edir ( ESI ).   

İnformasiya idarələşməsi ənənəvi qeydlərin idarə olunmasından daha çoxunu əhatə edir. Buraya informasiya təhlükəsizliyi və qorunması, uyğunluq, məlumatların keyfiyyəti, məlumatların idarə edilməsi, elektron kəşf, risklərin idarə edilməsi, məxfilik, məlumatların saxlanması və arxivləşdirilməsi, biliklərin idarə edilməsi, biznes əməliyyatları və idarə edilməsi, audit, analitika, İT idarəetməsi, əsas məlumatların idarə edilməsi, müəssisə arxitekturası, biznes kəşfiyyatı, böyük verilənlər, verilənlər elmi və maliyyə. 

## Tarix
Bərəhut quyusu

**Bərəhut** və ya **Bir-Bərhut** – Yəmənin Hədramaut əyalətində yerləşən barəsində cinlərin sakin olduğu əfsanələrin dolaşdığı dərin quyu. Quyunun dərinliyi 112 metrdir və onun daxili ərazisi 700 kvadrat metrdən çoxdur. Yerli əhalinin və bəzi ilahiyyatçıların fikrinə görə bu quyu dini hədislərdə keçən həmin Bərəhut quyusudur.

## Tarixi
Dini mənbələrdə deyilir: Məhəmməd Peyğəmbər (s) buyurub: "Yer üzərində ən yaxşı su — Zəmzəm və ən pis su — Bərəhut suyudur ki, Həzərmut səhrasında yerləşir. Kafirlərin ruhları, misal bədənləri ilə ora köçürülərlər".

## Xarici keçidlər
Haqqında

## İstinadlar
Ağstafa Gəncləri PFK

**Ağstafa Gəncləri PFK**- və ya rəsmi adı ilə **Ağstafa Gəncləri Peşəkar Futbol KLubu**. Ağstafa şəhərini təmsil edən futbol klubudur. Klub 2007-ci ildə yaranıb, 2008–2010-cu illərdə Həvəskarlar Liqasında çıxış etdikdən sonra, maliyyə problemləri səbəbiylə Həvəskarlar Liqasındakı çıxışını dayandıraraq, uşaq futbolunda mübarizəyə başlayıb.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası prezidenti İlham Əliyevin 2005–2015-ci illərdə futbolun inkişafına dair sərəncam imzalaması ilə başladı hər şey. Həmin bu sərəncamdan sonra, klub yaradıldı. Çox keçmədən klubun nəznində qadın komandası da yaranmağa başladı. İlk dəfə 6 nəfərdən ibarət heyət, zaman keçdikdən sonra 40-dən də çox futbolçunu özündə cəmləşdirdi. 2008–2010-cu illərdə Həvəskarlar Liqasında çıxış etdi klub. Daha sonra maliyyə problemləri səbəbi ilə uşaq futboluna üstünlük verdi.

2020-ci ildə isə yenidən gündəmə gəldi. Bir çox iş adamının kluba maliyyə dəstəyi verəcəyi ümidi ilə U19 liqasında çıxış etrməyi planladı. Fəaliyyətini region liqasında davam etdirmək istəyən Ağstafa Gəncləri, yenə də maliyyə problemlərinin yaranması səbəbi ilə, uşaq futbolunda fəaliyyətini davam etdirir.

## Loqolar

Klubun ilk loqosunda kubok və kubokun içində top verilmişdir. Tutacaqlarında klubun adı, aşağı tərəfində isə yarandığı il yazılmışdır.

KLubun yeni istifadəyə başladığı loqo isə dairəvidir. Üst tərəfində klubun adı, alt tərəfində P. F. K. yəni "Peşəkar Futbol Klubu" olduğu vurulanmışdır. Ortasında, top şəkli yer almışdır.

## Heyyəti
1.Elgün Əmiraslanov 03/07/1999 Q

2.Ayxan Alıyev 08/10/2009  Y/M

3.İlkin Allahverdiyev 08/08/1996 M

4.Buxara Haqverdiyev26/02/1996 M

5.Eltac Hüseynov 15/01/2000 H

6.Kamran Hüseynov 15/03/1997 Y/M

7.İsmayıl İsmayılov 18/09/1991 Y/M

8.Turan Məmmədov 04/01/2004 Y/M

9.Eşqin Kərimli 29/06/2001  Y/M

10.Real Muradov 06/08/2009 Y/M

11.Babək Məhərrəmov 16/07/1989 M

12.Gündüz Məmmədov 15/10/1997 M

13.Qəşəm Məmmədov 09/06/2004 Y/M

14.Tural Məmmədov 01/10/1999 M

15.Elgün Namazov 26/05/1989 H

16.Elvin Qəmbərov 22/05/1997 Y/M

17.Rəhman Sadıxov 14/04/1998 M

18.Şəhriyar Yaqubov 01/01/2006 M

19.Vahid Yaqubov 11/01/2008 M

20.Sənan Yusibov 26/09/1998 M

21.Babək Əliyev 03/11/2001 M

22.Bəkir Hüseynov 24/02/2009 H

23.Uğur Məmmədhüseynov 14/08/2009 Q

24.Tahir Hacızadə 05/06/2007 Q

25. Nihat Köçərli 29/10/2007 Y/M

## İstinadlar
Dağ əmələgəlməsi

**Dağ əmələgəlməsi** — dağların əmələ gəlməsinin əsasını təşkil edən geoloji proseslər başa düşülür. Bu proseslər Yer qabığının (tektonik plitələrin) irimiqyaslı hərəkətləri ilə bağlıdır. Dağ əmələ gəlmə prosesinə **orogenez** də deyilir. Qatlanma, qırılma, vulkanik fəaliyyət, maqmatik müdaxilə və metamorfizm dağların qurulmasının orojenik prosesinin hissələri ola bilər. Dağların əmələ gəlməsi mütləq onun üzərində olan geoloji strukturlarla əlaqəli deyil.

## Dağların növləri
Dağların beş əsas növü var: vulkanik, qırışıq, yayla, fay-blok və günbəz. 

### Vulkanik dağlar
Tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində plitənin hüdudları boyunca püskürən və dağları əmələ gətirən vulkanlar yaranır.
    
Əksər vulkanlar Sakit Okeanı əhatə edən zolaqda (Sakit Okean Atəş Halqası) və İndoneziya Arxipelaqında Sakit okean zolağına uzanan Asiya boyunca Aralıq dənizində meydana gəlir. Vulkanik dağın ən mühüm növləri kompozit konuslar və ya stratovulkanlar (nümunə olaraq Vezuvi, Kilimancaro və Fuji dağı) və qalxan vulkanlarıdır (məsələn, Havaydakı Mauna Loa).

### Qırışıq dağlar
Zərd-Kuh İranın mərkəzi Zaqros silsiləsində yerləşən qırışıq dağdır. Plitələr toqquşduqda və ya subduksiyaya məruz qaldıqda plitələr bükülməyə və bükülməyə meyllidir və dağlar əmələ gətirir. Əsas kontinental dağ silsilələrinin əksəriyyəti sürüşmə və bükülmə və ya orogenez ilə əlaqələndirilir. Buna misal olaraq Balkan dağları, Jura və Zaqros dağlarını göstərmək olar.

### Blok dağlar
Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan göründüyü kimi Sierra Nevada dağları bu dağlara aiddir. Qırılma bloku qaldırıldıqda və ya əyildikdə blok dağlarla nəticələnə bilər. Daha yüksək bloklara horstlar, novlara isə qrabens deyilir. Səthin bir-birindən ayrılması gərginlik qüvvələrinə səbəb olur. 

Buna misal olaraq Sierra Nevada silsiləsi göstərilə bilər, burada delaminasiya nəticəsində 650 km uzunluğunda və 80 km enində blok yaradılıb və bu blok  qərbə doğru əyilmiş, şərqə doğru uzanan sürüşmələr  yüksələrək ABŞ-da ən yüksək dağ cəbhəsini yaradıb.

Digər  nümunələr isə Bolqarıstanda, Cənub-Şərqi Avropada Rila-Rodop dağ massivi, o cümlədən Belasitsa (xətti horst), Rila dağı (tağlı günbəz formalı horst) və Pirin dağı - kompleks arasında yerləşən kütləvi antiklinal təşkil edən horstdur. Struma və Mestanın qraben vadiləridir.

## Həmçinin bax
* Dağ
* Vulkan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

Dağ əmələgəlmə
Galina Balmoş

**Galina Balmoş** () — Moldova siyasətçisi və dövlət xadimi. Keçmişdə - Moldova Respublikasının Sosial Müdafiə, Ailə və Uşaq Naziri (2007-2009), Moldova Respublikası Parlamentinin deputatı (2005-2007, 2009-2019), Moldova Respublikası Prezidentinin Sosial məsələlər üzrə müşaviri (2019-2020).
Bioqrafiya
24 fevral 1961-ci ildə Moldova SSR, Kantemir rayonunun Pleşen kəndində anadan olmuşdur.

1982-ci ildə Kişinyov Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini, sonra 2001-ci ildə Moldova Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Hüquq üzrə ali təhsil alıb. 2006-cı ildə Moldova Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasını bitirmişdir.

1982-1999-cu illərdə Straseni şəhərinin orta məktəbində rumın dili müəllimi işləyib.

1999-2003-cü illərdə Straseni şəhər meriyasında işləyib. 2003-2005-ci illərdə Straşeni Rayon Şurasının katibi olub. 

Moldova Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Moldova Respublikası Qadınlar Birliyinin sədri idi.

2005-ci il parlament seçkilərinin nəticələrinə əsasən Moldova Respublikası Kommunistlər Partiyasından (PKM) Moldova Respublikası Parlamentinin üzvü seçilmişdir. 2007-ci ildə o, Moldova Respublikasının Sosial Müdafiə, Ailə və Uşaq Naziri təyin olunması ilə əlaqədar mandatını Vladimir Panfilova təhvil verib.

22 yanvar 2007-ci ildə Moldova Respublikasının Prezidenti Vladimir Voronin onu Moldova Respublikasının Sosial Müdafiə, Ailə və Uşaq Naziri təyin edir. 31 mart 2008-ci ildə prezident Vladimir Voronin tərəfindən təyin edilən Zinaida Qreçeaninin rəhbərliyi altında növbəti hökumətə keçir. Vladimir Filat hökuməti qurulan 25 sentyabr 2009-cu ilə qədər fəaliyyət göstərir.
2009-cu ildə o, parlamentə qayıdır və burada PCRM-i təmsil edir. 2015-ci ilin dekabrında partiyanın parçalanması zamanı o, PCRM fraksiyasını tərk edir. PCRM fraksiyasını tərk edən 14 deputat hakim Moldova Demokratik Partiyasını (PDM) dəstəkləyən öz fraksiyalarını qururlar. Bu PDM və Liberal Partiyasına Pavel Filipin hökumətini qurmağa imkan verir. 2017-ci ildə PDM-ə qoşulur. O, 2019-cu il parlament seçkilərinə qədər deputat olub. 2019-cu ilin iyununda Maia Sandu hökuməti qurulduqdan sonra keçmiş PCRM deputatı Yelena Bodnarenko və PCRM lideri Vladimir Voroninin ifadələri əsasında defektor deputatların işinə başlanılıb. 2022-ci ilin fevralında Moldova Respublikasının hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları keçmiş 13 deputatın üzərində axtarış aparıb, sonra onlardan beşi saxlanılıb. Moldova Respublikasının Baş Prokurorluğu işi 2023-cü ilin yanvarında bağlayır.

2019-cu ildə Moldova Respublikasının Prezidenti İqor Dodon onu sosial məsələlər üzrə müşaviri təyin edib. O, Moldova Respublikasının Səhiyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri təyin edilmiş Viorika Dumbraveanunu əvəz edib. Prezident İqor Dodon 2020-ci ilin dekabrında prezidentlik mandatının başa çatması ilə əlaqədar bütün müşavirlərini istefaya göndərir.
## İstinadlar
Antonov körpüsü

**Antonov körpüsü** — Ukraynada Dnepr çayı üzərindən Antonovka kəndini (Xerson şəhərətrafı) sol sahildəki Alyoşki (keçmiş Syurupinsk) şəhəri ilə birləşdirən avtomobil və piyada körpüsü. 11 noyabr 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumu zamanı qismən dağıdılmışdır.

Körpünün ümumi uzunluğu 1366 m, eni 25 m, yolun hərəkət hissəsinin eni 20,5 m, piyada səkiləri hər iki tərəfdən 1,5 m-dir. Körpü 30 aşırımlıdır. Gün ərzində oradan on min beş yüz avtomobil keçirdi.

Körpünün tikintisinə qədər Xerson vilayətinin sol sahilindəki nəqliyyat vasitələri ya Kaxovskaya su elektrik stansiyasının bəndindən, ya da Xerson - Qolaya Pristan bərəsi ilə keçə bilərdi. Körpünün açılması Xerson və sol sahilin cənub rayonları arasındakı yollarda hərəkəti 80-100 km azaldıb, bir ton yükün daşınması xərcləri beş dəfə azalıb.

Əvvəlcə körpünün üzərindən Xersondan Syurupinska trolleybus xəttinin işə salınması planlaşdırılırdı, lakin bu layihə heç vaxt tamamlanmayıb.
## Tarix
### Tikinti
1977-ci ilin əvvəlində Dnepr çayının sağ sahilində kəşfiyyat işləri başa çatdırılır. 1977-ci ilin may ayında 1 saylı körpütikinti trestinin Lenin ordenli 73 saylı Nikolayev dəstəsinin körpü inşaatçıları briqadası körpünün tikintisinə başlayır. Layihəyə Xerson müəssisələri, eləcə də iş semestrini tikinti meydançasında keçirən tələbələr cəlb edilib.

21 dekabr 1985-ci ildə körpü sınaqdan keçirilir. 5 cərgədən ibarət qrup halında qumla yüklənmiş 55 “KamAZ” özüboşaltma maşını Tsyurupinskdən Xersona doğru körpünün keçidi ilə hərəkət edib. Testlər uğurla keçir. Dekabrın 24-də körpü istifadəyə verilib.

Layihənin müəllifləri baş yanaşma mühəndisi A. Dermenji, körpü layihəsinin baş mühəndisi B. Marikov, mühəndislər İ. Vorontsov və N. Vinoqradova, layihənin baş memarı Q. Kopans, memar A. Tasalov olmuşdur.

### Rusiyanın Ukraynanı işğalı (2022)

Antonovski körpüsü ilk dəfə Rusiyanın Ukraynaya işğalının başlamasından ikinci gün, 25 fevral 2022-ci ildə irəliləyən rus qoşunları tərəfindən atəşə tutulub. Fevralın 26-da artilleriya və aviasiyadan istifadə etməklə körpüyə nəzarət etmək üçün döyüş baş verir.

19 iyul 2022-ci ildə Ukrayna silahlı qüvvələri Amerikanın HIMARS reaktiv yaylım atəş sistemi ilə körpüyə hücum edir.

Körpünün atəşə tutulması müntəzəm xarakter alır. İyulun 26-dan 27-nə keçən gecə hücumdan sonra körpü yararsız elan edilib və keçid bağlanıb. Sentyabrda Xerson vilayətinin işğal administrasiyası rəhbərinin müavini Kirill Stremousov bəyan edir ki, hazırda körpünü bərpa etməyin mənası yoxdur.

11 noyabr 2022-ci ildə rus ordusunun Xerson vilayətinin sağ sahilindən geri çəkilməsi zamanı körpünün bir neçə keçidi dağıdılır.

## İstinadlar
.
Andre Onana

**Andre Onana** () — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Mançester Yunaytedin kamerunlu qapıçısı.

## Klub karyerası
### [[İnter Milan FK|İnter]]
1 iyul 2022-ci ildə İnter Onana ilə 5 illik müqavilə imzaladığını açıqladı. "İnter"də ilk matçına 7 sentyabr 2022-ci ildə keçirilən "İnter"–"Bayern Münhen" matçında çıxıb. Matça start heyətdə başlayan Onana 90 dəqiqə meydanda qalıb.Matç "Bayern Münhen"in 0–2 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.

## Uğurları
### Klub
 Ayaks
* Erediviziya
** Qalib (3): 2018/19, 2020/21, 2021/22
* **Niderland Kuboku**
** Qalib (2): 2018/19, 2020/21
* **Niderland Superkuboku**
** Qalib (1): 2020
 İnter
* İtaliya Superkuboku
** Qalib (1): 2022/23

## Karyera statistikası

### Klub

### Milli

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fərhad Salmanov

**Fərhad Rza oğlu Salmanov** — Azərbaycan mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR pambıqtəmizləmə sənayesi naziri (1980–1985).

## Həyatı
Fərhad Rza oğlu Salmanov 1935-ci ildə qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. Daşkənd Toxuculuq İnstitutunu bitirmişdir.

1959–1960-cı illərdə Ləki pambıqtəmizləmə zavodunun növbə rəisi, Dəliməmmədli pambıq zavodunun böyük mühəndisi, 1961-ci ildən Azərbaycan SSR Pambıqtəmizləmə Sənayesi İdarəsində böyük mühəndis, istehsal-texniki şöbənin rəisi, baş mühəndis olmuşdur. 1980–1981-ci illərdə Azərbaycan SSR Baş Pambıqtəmizləmə Sənayesi İdarəsinin rəisi, 1981-ci ildən Azərbaycan SSR pambıqtəmizləmə sənayesi naziri vəzifəsində çalışmışdır.

Fərhad Salmanov 1964-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin X çağırış deputatı seçilmişdir. Azərbaycan Kommunist Partiyası Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşdur.

## İstinadlar
Alfonso de Zamora

**Alfonso de Zamora** (; ) – yəhudiəsilli İspaniya alimi. Bibliya tərcüməçisi olmuşdur.

## Həyatı
Alfonsonun atası Xuan de Zamora 1492-ci ildə İspaniyadan sürgün olunmuş, lakin daha sonra İspaniyaya qayıtmış yəhudilərdən biri olmuşdur. Onlar 1506-cı ildə katolikliyə keçsələr də, gizli yəhudi olmağa davam etmişdirlər.

Alfonso katolikliyə keçməmişdən sonra yəhudi təhsili almış və Salamanka Universitetində ivrit dili üzrə professor olmuşdur. Bu universitet Vyana Şurasının dekreti (1311–1312) əsasında ivrticə təhsil verən Avropa universitetlərindən biri idi. O, latın dilində ivrit dili qramatikası və lüğətləri yazmış, Bibliya araşdırmaları aparmış və Roma yəhudilərinə konversionist məktub (1526, Alkala-de-Enares) yazmışdır.

Alfonso ilk poliqlot Bibliya olan Komplutensiya Poliqlotta üzərindəki işinə görə tanınır. O, bu Bibliya üzərində 15 il işləmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* SNAC
Monteneqro Futbol Assosiasiyası

**Monteneqro Futbol Assosiasiyası** () — Monteneqroda futbolun idarəedici orqanı. Mərkəzi ofisi Podqoritsa şəhərində yerləşir.

Federasiyanın prezidenti tanınmış veteran futbolçu Deyan Saviçeviçdir.

## Tarixi
Monteneqro Futbol Assosiasiyası 8 mart 1931-ci ildə Yuqoslaviya Futbol Assosiasiyasının bölməsi olaraq *Çetinjski fudbalski podsavez* ("Çetinye Futbol Alt Assosiasiyası") adı altında təsis edilmişdir.

Monteneqro Futbol Assosiasiyası müxtəlif dövrlərdə Yuqoslaviya Futbol Assosiasiyasının, Yuqoslaviya Fedrativ Respublikasının Futbol Assosiasiyasının və Serbiya və Monteneqro Futbol Assosiasiyasının bir hissəsi olub. 28 iyun 2006-cı ildə Monteneqro həmin ayın əvvəlində müstəqil ölkə olduqdan sonra Assosiasiya müstəqil olur.

30 iyun 2006-cı ildə UEFA və FIFA-ya üzv olmaq üçün ərizə verdi. Assosiasiya 26 yanvar 2007-ci ildə UEFA-ya, 31 may 2007-ci ildə isə FİFA-ya üzv oldu.

## Fəaliyyəti
Monteneqro Futbol Assosiasiyası, futbol üzrə Monteneqronun Birinci, İkinci və Üçüncü Liqalarını təşkil edir, onların arasında 45 klub var.

Federasiya, həmçinin Monteneqro Qadınlar Liqası, kişilər və qadınlar arasında Monteneqro Kuboku, eləcə də Monteneqro milli futbol komandası və 21 yaşadək futbolçulardan ibarət Monteneqro  milli komandasını təşkil edir.

Federasiya hər il Monteneqronun ən yaxşı futbolçusuna İlin Futbolçusu adını verir.

## İstinadlar
Makedoniya Futbol Federasiyası

**Makedoniya Futbol Federasiyası** (, ) və ya **Şimali Makedoniya Futbol Federasiyası** — Şimali Makedoniya Respublikası futbolunun idarəedici orqanıdır. Mərkəzi ofisi Skopye şəhərində yerləşir.

## Tarix
Makedoniyada futbolun idarəsi üçun ilk futbol təşkilatı 1926-cı ildə yaraddılmışdır.

Yuqoslaviyanın Sosialist Federativ Respublikasının tərkibində o vaxtkı Makedoniya Respublikasının yaradılmasından sonra, 14 avqust 1949-cu ildə Skopyedə Makedoniya Futbol Federasiyası təşkil edilir. Federasiya 1949–2002-ci illərdə rəsmi olaraq Makedoniya Futbol Assosiasiyası adlanırılır (). Federasiyanın ilk prezident Lyubisav İvanov — Dzinqo olur.

## Fəaliyyəti
**Federasiya aşağıdakı yarışları keçirir:**

* Birinci Makedoniya Futbol Liqası
* İkinci Makedoniya Futbol Liqası
* Üçüncü Makedoniya Futbol Liqası
* Makedoniya Regional Liqaları
* Makedoniya Futbol Kuboku
* Futbol üzrə Makedoniya Super Kuboku
* Qadın futbolu üzrə Makedoniya çempionatı
* Qadın Futbol üzrə Makedoniya Kuboku

**Federasiya aşağıdakı komandaların təşkilini həyata keçirir:**

* Şimali Makedoniya milli futbol komandası

* Şimali Makedoniyanın 21 yaşadək futbolçulardan ibarət milli komandası
* Şimali Makedoniyanın 19 yaşadək futbolçulardan ibarət milli komandası
* Şimali Makedoniyanın 17 yaşadək futbolçulardan ibarət milli komandası
* Şimali Makedoniya qadınlardan ibarət milli futbol komandası
* Şimali Makedoniya futzal milli komandası

## İstinadlar
Qamış fleyta mağarası

**Qamış fleyta** () — Çinin Quylin şəhərində yerləşən mağara. Mağara öz adını çöldə böyüyən, tütək düzəldilə bilən qamış növündən almışdır.

## Tarixi
Mağara 600.000 il əvvəl formalaşmışdır və gölün bir hissəsi olmuşdur. Geoloji fəaliyyətlər və su səviyyəsinin enməsi nəticəsində göl mağaraya çevrilmişdir.

Qamış fleyta mağarası ilə insanların interasiyası haqqında qeydlər naməlumdur. İnsanların mağaraya 700-cü illərinin sonu (mürəkkəb yazılarının edildiyi zaman) və XX əsrlər arasında girdiyini və ya bu mağara haqqında məlumatı olduğunu göstərən heç bir sübut yoxdur.

1962-ci ildə mağara rəsmi olaraq ictimaiyyətə açılmışdır və o vaxtdan bəri dünyanın hər yerindən insanlar tərəfindən qeyri-adi dərəcədə məşhur bir turistik məkana çevrilmişdir. Göy qurşağı işıqları və təbii daş quruluşları ilə Qamış fleyta mağarasının əsas görməli xüsusiyyətləri hesab olunur.

## Xüsusiyyətlər
Flute mağarası çoxlu sayda stalaqmit və digər qaya birləşmələri ilə doludur. İçəridə mürəkkəblə yazılmış 70-dən çox yazı var ki, onların da Tan sülaləsi dövründə 792-ci ilə aid edilməsi mümkündür. 1940-cı illərdə Yaponiya qoşunlarından qaçan bir qrup qaçqın tərəfindən yenidən kəşf edilmişdir.

Bu divarlar, saysız-hesabsız su eroziyası nəticəsində o qədər müxtəlif növ təbii qaya strukturları yaratmaq üçün aşınmış əhəng daşından hazırlanmışdır ki, Qamış fleyta "Təbiət incəsənət sarayı" ləqəbi verilmişdir.

240 metr uzunluğundakı mağarada müxtəlif formalarda olan qaya quruluşları yerləşir. Tərəvəz, mifik varlıqlar, göbələklər, güllər, pərdələr, insan fiqurlarını xatırladan qayalarla yanaşı, mağarada Azadlıq heykəlini xatırladan qaya quruluşu yerləşir.

## Qalereya

ReedFluteCave.jpg
Пещера Тростниковой флейты (3).jpg
89012-Guilin (44836402134).jpg
Reed Flute Cave 蘆笛岩 - panoramio.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Guilin
* Cave
Kapitulyasiya

**Kapitulyasiya** ― bir dövlətin müqavilədən asılı olaraq digər dövlətlərə verdiyi iqtisadi və sosial imtiyazlar. Geniş mənada təslim olmaq, boyun əymək, təslim müqaviləsi bağlamaq mənasına gəlir.

## İstinadlar
Lyubov Pançenko

**Lyubov Pançenko**  () — Ukraynalı rəssam-moda dizayneri, Buçi şəhərinin fəxri vətəndaşı, V. Stus adına mükafat laureatı, Ukrayna Qadınlar Birliyinin üzvü. O, Xruşşov yumuşalması zamanı Ukrayna mədəniyyətini canlandıran altmışıncı rəssamlar qrupuna aid idi.
## Bioqrafiya
Rəssam 1938-ci il fevralın 2-də Kiyev vilayətinin Yablunka kəndində (1966-cı ildən Buça kəndi, indiki Buça şəhəri daxilində) anadan olmuşdur.

1950-ci illərin sonlarında Kiyev Tətbiqi Sənət Məktəbini (tikmə fakültəsini) bitirmişdir. Sonralar dərzi emalatxanasında işləyir və eyni zamanda sənət haqqında bilik üfüqlərini genişləndirir, linoritlə maraqlanır.

1968-ci ildə İ. Fyodorov adına Ukrayna Poliqrafiya İnstitutunun Qrafika fakültəsinin axşam şöbəsinə daxil olmuşdur.

1960-cı illərdə o, Sovremennik Qurucu Gənclər Klubunda iştirak edir və onun Qeyts ədəbi bölməsinin üzvü olur.

Lyubov Pançenko Dizayn və Dizayn Texnologiya İnstitutunda modelyer, Respublika Modellər Evində işləyib. O vaxta qədər onun parlaq istedadı çiçəklənir: bir sıra akvarellər, geyim modelləri, tikmə dizaynları, kitablar üçün qrafik ekran qoruyucuları və rəsm əsərləri hazırlayır. Onun tikmələrinin bir çox dizaynı “Radyanska Zіnka” (“Sovet qadını”) jurnalında dərc edilmişdir.
Lyubov Pançenko Ukrayna dilini və mədəniyyətini müdafiə edib. O, Pasxa yumurtaları çəkir, xor kollektivləri üçün milli geyimlər tikir, "antisovet təşviqatı və təbliğatına görə" cəza çəkən siyasi məhbuslara kömək etmək üçün pul toplayırdı. Onun Kiyevdə iştirakı ilə Milad şənliyi və doğum səhnəsi ənənəsi canlandırılır.

Lesnaya Buça şəhərində yaşamışdır
.
30 aprel 2022-ci ildə Ukraynanın qəhrəman şəhəri Buçanın meri Anatoli Fedorukun dediyinə görə, Lyubov Mixaylovna 85 yaşında vəfat edib. Fedorukun sözlərinə görə “Qadın 85 yaşında əbədiyyətə qovuşdu. Lyubov Pançenkonu DTK-da sındırmaq mümkün deyildi, lakin rəssam yeni rus istilası zamanı çox əziyyət çəkdi”.

O, 2022-ci il mayın 2-də Buçada, Yablunski qəbiristanlığında, əri rəssam Aleksey Oleinikin məzarının yanında dəfn edilib.
## İstinadlar
Qərbi rus dili

**Ruthen və ya Rusen və yaxud Qərbi Rus yazı** dili Ukrayna, Belarus və Rus dillərinin atası sayılan ölü statusu daşıyan tarixi slavyan dilidir. Slavyan dillərinin şərq qoluna daxil olan dildir və bu qrupdakı müasir dillərin əcdadı hesab olunur. Bu dil 10-15-ci əsrlər arasında mövcud olmuş Litva Böyük Hersoqluğunun da rəsmi dili idi.

Rusen dili orta əsrlərdən müasir dövrə zaman keçdikcə yerini rus, ukrayna və belarus dillərinə buraxaraq bu üç şərqi slav dillərinin formalaşdırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şərqi slavyan

**Şərqi Slavyan** sözü üçün aşağıdakılara müraciət edilə bilər:

* Şərqi slavyan dilləri — slavyan dillərinin üç qolundan biridir
* Şərqi slavyanlar — Şərqi slavyan dillərində danışan və slavyan xalqlarının alt qrupu olan xalqlar. Məsələn: ruslar, belaruslar, ukraynalılar
Şərqi slavyan dilləri

**Şərqi slavyan dilləri** Qərbi və Cənubi Slavyan dilləri ilə birlikdə slavyan dillərinin üç regional alt qruplarını təşkil edirlər. Şərqi slavyan dilləri hal-hazırda qərbdə bütün Şərqi Avropa boyunca, şərqdə isə Sibir və Rusiyanın Uzaq Şərqində geniş bir bölgədə danışılır. Rusiya İmperiyası və Sovet İttifaqının böyük tarixi təsiri ilə əlaqədar olaraq bu qrupa daxil olan və ən geniş yayılmış dil olan rus dili Qafqazın və Orta Asiyanın bir çox hissəsilərində qismən ve ya tam lingua franca kimi də danışılır. Slavyan dillərinin hər 3 qolu içində Şərqi Slavyan ən çox danışan sayına malik qrupdur. Ana dili olaraq

ğma danışanların sayı Qərb və Cənub qollardaxiliolan bütün dillərin ümumi danışan sayından ndən daha çoxdur.

Ümumi konsensus ondan ibarətdir ki, belarus, rus və ukrayna dilləri hər biri müstəqil Şərqi Slavyan dilləridir;  Rusin dili də əksər mənbələr tərəfindən ayrıca müstəqil bir dil hesab olunur, lakin bəziləri onu Ukrayn dilinin bir ləhcəsi kimi də təsnif edir.

Şərqi slavyan dilləri orta əsrlər Kiyev Rus dövlətində (9–13-cü əsrlər) danışılmış ümumi bir sələfdən, yəni sonralar Ruthen dilinə çevrilmiş qədim rus dilindən əmələ gəlmişdir. Ruthen dili Litva Böyük Hersoqluğunun (13–18-ci əsrlər) Dnepr çayı vadisində rus dilinə isə müvafiq olaraq istifadə olunan rəsmi dil idi. Volqa çayı vadisində isə Moskva Böyük Hersoqluğunun (13–16-cı əsrlər) rəsmi dili idi. Bütün bu dillər yazıda yalnız Kiril qrafikasından istifadə edir.

hər bir dilin əlifbasında bu qrafikaya, lakin xüsusi dəyişik edilməklə istifadə olunur.lərlə. Ruthen dili davamçıları olan Belarus və Ukrayna dillərində latın əlifbalarından — müvafiq olaraq Belarusiya Łacinka və Ukrayna latın əlifbası əlifbalarından istifadə etmək ənənəsi var (həmçinin rusin(ruthen) dilinin özündə də tarixən bəzi bölgələrdə Latın qrafikasından istifadə edilmişdir).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aleksey Vadaturski

**Aleksey Vadaturski** (; ) — Kənd təsərrüfatı sahəsində ukraynalı sahibkar, Ukrayna Qəhrəmanı (2007).

## Bioqrafiya
1947-ci il sentyabrın 8-də Ukrayna SSR, Odessa vilayəti, Baltski rayonunun Bendzari kəndində kolxozçu ailəsində anadan olub.

1971-ci ildə Lomonosov adına Odessa Texnoloji İnstitutunu bitirib.

Əmək fəaliyyətinə "Trikratski" çörək zavodunda baş energetik kimi başlayıb, sonra baş mühəndis vəzifəsində çalışıb.

1980-ci ildən 1991-ci ilə qədər istehsal şöbəsinin müdiri, Nikolaev rayon çörək məhsulları idarəsinin rəis müavini olur.

1991-ci ildən xarici texnologiya və yüksək məhsuldar xaricdən gətirilən texnika ilə məhsul yetişdirilməsi və heyvandarlığın inkişafı ilə məşğul olan "Nibulon" kənd təsərrüfatı müəssisəsinin daimi baş direktorudur.

2018-ci il noyabrın 1-də Rusiya 322 Ukrayna vətəndaşına, o cümlədən Aleksey Vadaturskiyə sanksiya tətbiq edib.

2020-ci ilin iyun ayında Forbes Ukraine jurnalı Vadaturskinin sərvətini 450 milyon dollar olaraq qiymətləndirir.

31 iyul 2022-ci ildə Aleksey Vadaturski və həyat yoldaşı Nikolayevin kütləvi atəşə tutulması zamanı evlərinə Rusiya raketinin düşməsi nəticəsində həlak olur. Ukrayna Prezidenti Aparatının rəhbərinin müşaviri Mixail Podolyak raketin yataq otağına düşdüyünü bildirib və bunun qəsdən törədilmiş qətl olduğunu bildirib.

## Ailə
Evli idi. Oğlu Andrey Petro Poroşenko Bloku partiyasından VIII çağırış Ukraynanın xalq deputatıdır.

## Mükafatlar və titullar
Ukrayna Qəhrəmanı adı (Dövlət ordeni ilə təltif olunmaqla, 15 noyabr 2007-ci il) — aqrar-sənaye kompleksinin potensialının gücləndirilməsində, kənd təsərrüfatında ardıcıl yüksək göstəricilərin əldə edilməsinin təşkilində, sosial sferanın inkişafı və təmin edilməsində müstəsna şəxsi töhfəsinə görə.

2001-ci ildə "Qızıl Merkuri" Beynəlxalq Mükafatına və Ukrayna Nazirlər Kabinetinin Fəxri Diplomuna layiq görülüb.

2004-cü ildə "Uğurlu lider" Ümumkrayna müsabiqəsinin diplomu və III dərəcəli "İctimai tanınma" Fəxri ordeni ilə təltif edilmişdir.

Ukrayna Ali Radasının, Aqrar-Sənaye Kompleksi Nazirliyinin, Ukrayna Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin Fəxri Fərmanları ilə təltif edilmişdir.

O, Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin Həvarilərə Bərabər Şahzadə Vladimir II dərəcəli ordeni ilə təltif edilmişdir (2007).

"İlin xeyriyyəçisi" milli müsabiqəsinin "Mikolayev vilayətində ilin xeyriyyəçisi" nominasiyası üzrə qalibi (2007).

Nikolaev şəhərindəki "NIBULON" kənd təsərrüfatı müəssisəsinin yükdaşıma terminalının arxitekturasına görə memarlıq sahəsində Ukrayna Dövlət Mükafatı laureatı (Ukrayna Prezidentinin 18 iyun 2008-ci il tarixli 569/2008 Fərmanı).

## İstinadlar
Lui-Ogüst Silbaris

**Lui-Ogüst Silbaris** () və ya **Lyudger Silbaris** (; ) — 8 may 1902-ci ildə Montan-Pele vulkanının püskürməsi zamanı Karib dənizinin Martinika adasında yerləşən Sen-Pyer şəhərindən sağ qalanlardan biri olan afrokarib kişi. "Vest-İndiyanın Parisi" kimi tanınan Sen-Pyer şəhəri yerlə-yeksan edən və 30 minə yaxın insanın həyatına son qoyan piroklastik axının birbaşa yolunda idi.

Silbaris daha sonra "*[[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus]]*" ilə səyahət etmiş, XX əsrin əvvəllərində məşhur olmuşdur.

## Həyatı
Lui-Ogüst Silbaris 1 iyun 1874-cü ildə Martinikanın Sen-Pyerdən təxminən 9 kilometr şimalda, Le-Preşer balıqçı kəndi yaxınlığında, "*La-Donno mənzili*" plantasiyasında anadan olmuşdur. O, paytaxt Sen-Pyer şəhərində, Montan-Pele vulkanının kölgəsində adi fəhlə işləyirdi.

Müxtəlif mənbələrə görə, 1902-ci il mayın 7-nə keçən gecə, vulkan püskürməsi ərəfəsində Silbaris ya bar davasına, ya da küçə davasına qarışmışdı. O, bir şəxsə hücum etdiyinə görə sutkalıq həbsxanaya atılmışdır. Bəzi mənbələrdə Silbarisin adam öldürdüyünü və qətlə görə həbsə atıldığını iddia edilir, baxmayaraq ki, bunun hadisələrin doğru versiyası olub-olmadığı naməlumdur. Bir çox mənbələr Silbarisin tez-tez hakimiyyət orqanları ilə problemlərinin olduğunu göstərir. Bəzi uydurma mənbələrdə onun prekoqnisiya gördüyünü və iğtişaş törətdikdən sonra sərxoş olduğu üçün həbs olunduğu qeyd edilmişdir.

Həbs olunmasının səbəbi nə olursa olsun, Silbarisin birnəfərlik kameraya salınması və qismən yerin altında tikilmiş daş divarlı, təkhüceyrəli bomba sığınacağına saxlanılması əmri verilmişdir. Kameranın pəncərələri yox idi və yalnız vulkan tərəf baxan qapıdakı dar barmaqlıq vasitəsilə havalandırılırdı. Onun saxlanıldığı həbsxana şəhərin ən təhlükəsiz tikilisi idi və bu, onun həyatını xilas etmişdi. Silbarisin sağ qaldığı kamera hələ də dayanır.

Püskürmədən dörd gün sonra xilasetmə qrupu həbsxananın dağıntıları arasından Silbarisin çağırışını eşitmişdi. Ağır yanıq zədələri almış olsa da, o, püskürmədən sağ qalmış və hadisənin hesabını verə bilmişdir.

## Həmçinin bax
* Montan-Pele

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* Barnum and Bailey Poster
* Mt. Pelée Eruption (1902)
* Thinkquest.org article
Həsənbəyli tayfası

**Həsənbəyli tayfası** (əski əlifba ilə:حسنبیگلو) — Qaradağ və ya digər adı ilə Arasbaran bölgəsində yaşayan əsas türk tayfalarından biri.
## Haqqında
Türk tayfalarından biri olan Həsənbəylilər hal-hazırkı İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Qaradağ bölgəsində yaşamaqdadırlar. Onların yaylaq bölgəsini Meşə Parə bölgəsinin qərb hissəsi, qışlarlarını isə Dizmar-e Qərbi bölgəsinin şimal hissəsi təşkil etməkdədir. Tayfanın yaylaqları Həsənabad dehistanlığının mərkəzi və cənub hissələrimdə, Meşəparə dehistanlığının qərbində, qışlaqları isə Dizmar dehistanlığının şərqində, Mincivan dehistanlığının cənub-qərbində yerləşməkdə idi. Hal-hazırda bu tayfaya mənsub olanların çoxu oturaq həyat tərzi sürməkdədir və əsasən Tehran şəhəri ətrafında yaşamaqdadırlar. Tayfanın son başçısı Mustafa xan Əhmədi olmuşdur. Onun soyundan gələn və Mirəhmədi soyadını daşıyan insanlar XX əsrin əvvəllərindən, yəni Məşrutə inqilabının baş verdiyi zamandan etibarən İranın siyasi həyatında mühüm rol oynamışdırlar.

XX əsrin ortalarına aid İran ordusu sənədlərinə görə Həsənbəyli tayfası 1608 ailədən ibarət olmuşdur. 1960-cı illərdə tayfanın başçısı Mir Mustafa Əhmədi idi. Tayfa bu zaman 50 tirəyə bölünmüşdü:

* Həsənbəyli (hakim tirə, 70 ailə)
* Ağamirli (23 ailə)
* Dişgədik (35)
* Arazin (55)
* Həddadan (43)
* Əlibulağı (35)
* Raştin (20)
* Qulukəndi (18)
* Qalalə (50)
* Ballıca (35)
* Tüvil (30)
* Rüzi (30)
* Süngün (40)
* Nəbican (21)
* Arpalıq (50)
* Şeyxəhmədli (50)
* Benehdiq (30)
* Ganzrüd (30)
* Kalasür (40)
* Xaril (60)
* Tüvə (15)
* Şabxanə (40)
* Mazgar (60)
* Balan (35)
* Vayqan (90)
* Məşədihəsənli (20)
* Teymurbəyli (7)
* Pesyan (22)
* Alacücə (22)
* Üzan (40)
* Aşıqlı (45)
* Büydüz (15)
* İbrahim Sami (60)
* Kərimxanlı (10)
* Təzəkənd (12)
* Sadıqbəyli (35)
* Lömaq-e Aramanə (35)
* Cübə Daraq (20)
* Kərzrüd (15)
* Karran-e Rəhimxan (12)
* Karran-e Müctəhidi (10)
* Daranıq (20)
* Yusifli (30)
* Adherd (30)
* Qaratikan (15)
* Zaqlik (8)
* Zarrin Rekab (45)
* Abbasabad (25)

## Həmçinin bax
* Qaradağ tayfaları
* Həsənbəyli (Xudafərin)

## İstinadlar

## Mənbə
*
Müasir İslam fəlsəfəsi

**Müasir İslam fəlsəfəsi** — orta əsr İslam fəlsəfəsinin bəzi məsələlərini canlandırır. Bunlara xüsusilə elm və hüquqda mötəzilə və əşərilərin əxlaq baxışları arasındakı gərginliyi, müsəlmanların vəzifəsi və İslamın bilik sosiologiyasında və etik kodların və hüquqi kodların formalaşmasında, xüsusilə fiqh (yaxud “İslam hüququ”) və cihad (yaxud “ədalətli müharibə”) qaydaları və başqalarını örnək vermək olar.

## Müasir İslam fəlsəfəsindəki önəmli şəxsiyyətlər
Fərqli regionlardan olub məşhur axınları təmsil edən fiqurlar:

### Cənubi [[Asiya]]
* Məhəmməd İqbal ― sosial ədalət ideallarına əsaslanan İslami oyanışa can atır və ənənəvi qaydaları təviq edirdi (məsələn, sələmçiliyə qarşı). O, qəti şəkildə iddia edirdi ki, ilk İslamda və xüsusən də Məhəmmədin özü tərəfindən dərindən rədd edilən dogma, millətçilik və açıq irqçilik müsəlmanları bir-birinə qarşı döyüşən qruplara parçalayır, materializm və nihilizmi təşviq edir. Onun düşüncələri milli şair kimi hörmət gördüyü Pakistanda azadlıq hərəkatının ortaya çıxmasında təsirli olmuşdur. Onun İslam anlayışı həmçinin dolayı yollarla Malkolm X və digər İslamın beş əsasına dayanan global etika axtarışında olan fiqurlara da təsir etmişdir.İqbalın fəlsəfi düşüncəsi əsasən yazarın 1934-cü ildə nəşr edilən "İslamda dini düşüncənin yenidən inşası" əsərində öz əksini tapmışdır.
* Fəzlur Rəhman
* Məhəmməd Həmidullah
* Seyid Zəfər əl-Həsən
* M.A.Müqtədər Xan
* Akbər S.Əhməd
* Cavid Əhməd Ğamidi
* Faysal Əbdülrauf

### [[Avropa]]
* Şabbir Əxtar

### [[Şiəlik|Şiə]] Dünyası
* Mürtəza Mütəhhəri
* Əli Şəriəti
* Musa Əs-Sədr
* Seyid Hüseyn Nəsr
* Məhəmməd Baqir Sədr

### Ərəb Dünyası
* İymayıl əl-Faruği
* Nadir əl-Bizri
* Əbu Əbdülrəhman ibn Aqil əl-Zahiri
* Taha Əbdülrəhman
* Həsən Hənəfi
## Həmçinin bax
* İslam fəlsəfəsi
* İslam Dünyası Ensiklopediyası
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* “İslam fəlsəfəsi” kitabı nəşr olunub
* İslam fəlsəfəsindəki İslam və fəlsəfə tərkib hissələrinin mahiyyəti
Azərbaycan–Papua-Yeni Qvineya münasibətləri

**Azərbaycan–Papua-Yeni Qvineya münasibətləri** — Azərbaycan Respublikası ilə Papua-Yeni Qvineya arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Diplomatik əlaqələr

5 may 2023-cü il tarixində Azərbaycan Respublikasının BMT-dəki Daimi Nümayəndəsi Yaşar Əliyev və Papua Yeni Qvineya Müstəqil Dövlətinin Daimi Nümayəndəsi Maks Hufanen Ray iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasına dair Birgə Kommunike imzalayıblar..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şon Bosvel

**Sean Bosvel** — Forsaj franşizasından Lukas Blekin canlandırdığı uydurma personaj.

Şon anası ilə Amerikada yaşayan 17 yaşlı orta məktəb şagirdidir. Şon küçə yarışlarına görə daim polis tərəfindən saxlanılır və onlar daim anası xanım Bosvellə köçməli olurlar. Nəhayət, anası Şonu atasının yaşadığı Tokioya göndərmək qərarına gəlir. Burada məskunlaşan Şon məktəbə başlayır və burada da küçə yarışlarına qatılır. Məktəbdə gördüyü özü kimi Qaycinə aşiq olan Şon buna görə də Tokioda Yakuza liderinin qardaşı oğlu Takaşi ilə düşmən olur. Takaşinin yaxın dostu Han Lue Şonla dost olur, ona drift etməyi öyrədir və müəllimlik edir. Daha sonra Şon atasının evindən ayrılıb Han Luenin qarajında məskunlaşır. Burada olarkən Takaşinin qaraja daxil olması nəticəsində, Tokio küçələrəndi avtomobilli qaçdı-tutdu başlayır və Han ölür. Hanın ölümündən sonra Şon Hanın oğurladığı pulu Takaşinin əmisi Kamata götürür və Takaşi ilə yarışmaq üçün icazə istəyir. Kamata icazə verir, Şon Takaşini məğlub edir və azadlığına qovuşur. Daha sonra sevgilisi Neela və dostları ilə küçə yarışlarının keçirildiyi yerdə əylənərkən, Dominik Toretto Şon ilə yarışmaq istədiyini deyir və yarış başlayan kimi film sona çatır. O, sonuncu dəfə "Forsaj 7"də qısa müddətə görünüb.

## İstinadlar
Epitalama

**Epitalama** — (Yunanca ἐπιθαλάμιον *epithalamion* - ἐπί *epi* "haqqında", "aid" və θάλαμος *thalamos* toy sözlərindən götürülmüş "toya aid" deməkdir.) Antik poeziyada toy nəğmələri. Toyda oxunan nəğmələr.

## Mənşəyi
Yunan sözü olan epitalama toy nəğmələrinə deyilirdi. Əsas məzmunu təzə ailə quran gənclərin gözəlliyinin təsvirindən və onlara xoşbəxtlik, səadət arzulamaqdan ibarət olurdu. Bu nəğmələrin bir qismi zifaf gecəsi, bir qismi isə səhər-səhər gəlinlə bəyi yuxudan oyandırmaq üçün oxunurdu. Hər iki halda nəğmədə gəlinlə-bəyin tərifi verilir, xoş arzular dilə gətirilirdi. Adətən evlilik tanrısı Hymen üçün söylənən nəğmələrdən ibarət olurdu. Oxşar motiv antik Romada da vardı. Sadəcə Romada bu nəğmələr bütün qonaqlar getdikdən sonra gənc qızlar tərəfindən oxunurdu.

## Ədəbi janr olaraq inkişafı
Epitalama lirikanın xüsusi janrı olaraq e.ə. VIII-VI əsrlərdə təşəkkül tapmış, Sapfo, Kantull, Feokrit, Pindar kimi şairlər bu janrda şeirlər yazmışlar. Fransız ədəbiyyatında Ronsard, Malherbe, Scarron, italyan ədəbiyyatından Metastasio bu janrda əsərlər yaratmışlar. Edmund Spenserin 1595-ci ildə qələmə aldığı şeiri bu janrın ən gözəl nümunələrindəndir.
Ben Jonson, Jon Donne, Francis Quarles, Alfred Tennison və s. kimi şairlər bu janra müraciət etmişlər.

## Həmçinin bax
Qədim Yunanıstan mədəniyyəti
## İstinadlar
Yamb

**Yamb** ( "çalğı aləti") —  şeir ölçüsü. Qədim yunan ədəbiyyatında janr.

## Etimalogiyası
Antik poeziyada və rus klassik şeirində iki hecalı stopa (bəhr) yamb deyilirdi. Antik şeirdə yambı təşkil edən hecalardan birincisi uzun, ikincisi qısa tələffüz edilir. Rus şeirində isə yambın ikinci hecası vurğulu olur.

## Yamb ədəbiyyatda janr kimi
Qədim yunan ədəbiyyatında janrdır. Həyat eybəcərliklərinin  tənqidini verən zarafatyana şeirdir. İlk nümunələri şifahi şəkildə yaranaraq, musiqi aləti yambikanın müşayiəti ilə ifa edilmişdir. Sonralar yamb satirik poeziya şəkillərindən biri olmuşdur. Qədim yunan şairi Arxiloxun (e.ə. V əsr) satirik yambları məşhurdur.
Arxilox antik dövrün ilk lirik şairi olmuşdur. Lirik şeir, elegiya, himn, epitafiya, həcv və təmsillərindən parçalar (200-250 misra) günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Arxilox yamb janrının yaradıcısı hesab edilir. Bu şeir şəkli rus ədəbiyyatında da çox məşhurdur. Rus ədəbiyyatında ilk nümunələrini Trediakovski vermişdir.  
Əli Sultanlı yazır ki, qədim yunan yambası Azərbaycan şeirindəki həcv və meyxana şəklinə yaxındır. 

## Həmçinin bax
Qədim yunan lirikası

## İstinadlar