Ön söz paradoksu

**Ön söz paradoksu** və ya **ön sözün paradoksu** 1965-ci ildə Devid Makinson tərəfindən irəli sürülmüşdür. Lotereya paradoksuna bənzər şəkildə, bu paradoks qarşılıqlı olaraq uyğunsuz olan inancları qəbul etməyin rasional ola biləcəyini göstərən bir arqument təqdim edir. Ön söz paradoksu insanın öz inancına zidd olan bir iddianı *inkar etməsi* ilə səciyyələnir; bu baxımdan o, öz inancına zidd olan bir iddianı *təsdiqləyən* Murun paradoksunun əksidir.

## Ümumi baxış
Arqument aşağıdakı şəkildə formalaşdırılır:

Akademik kitab müəlliflərinin kitablarının ön sözündə “qalan bütün səhvlər yalnız mənim məsuliyyətimdədir” kimi ifadələrə yer verməsi adətdir. Bəzən isə onlar daha da irəli gedərək kitabda səhvlərin mövcud olduğunu açıq şəkildə bildirirlər, məsələn: “burada tapılan səhvlər yalnız mənə məxsusdur”.

(1) Belə bir müəllif çoxsaylı iddialar ehtiva edən bir kitab yazmış, hər birini diqqətlə faktoloji yoxlamadan keçirmiş, rəyçilərə təqdim etmiş və s. Buna görə də o, irəli sürdüyü hər bir iddianın doğru olduğuna inanmaq üçün əsaslara malikdir.

(2) Lakin o, təcrübədən bilir ki, bütün səylərinə baxmayaraq, kitabında aşkarlanmagan səhvlərin olması ehtimalı çox yüksəkdir. Buna görə də o, kitabında ən azı bir yanlış iddianın mövcud olduğuna inanmaq üçün də ciddi əsaslara sahibdir.

Beləliklə, (1)-ə əsasən müəllif kitabındakı hər bir ifadənin doğru olduğuna rasional şəkildə inanmaq üçün əsaslara malikdir, eyni zamanda (2)-yə əsasən kitabda ən azı bir səhvin mövcud olduğuna da rasional şəkildə inanmaq üçün əsaslara malikdir. Deməli, o, kitabın həm ən azı bir səhv ehtiva etdiyinə, həm də etmədiyinə rasional şəkildə inana bilər.

## Təklif olunan həllər
Klassik deduktiv məntiqdə ifadələr toplusu, əgər ziddiyyət ehtiva edirsə, uyğunsuz hesab olunur. Paradoks müəllifin kitabındakı bütün ifadələrin doğru olduğuna dair inancı (1) ilə ən azı birinin yanlış olduğuna dair inancı (2) arasındakı ziddiyyətdən yaranır. Paradoksu həll etmək üçün ya (1) və (2) arasındakı ziddiyyəti, ya da onların birgə qəbulunun uyğunsuzluğunu tənqid etmək olar.

Ehtimalçı yanaşma bu ifadələri başqa terminlərlə yenidən formalaşdıraraq onları ziddiyyətsiz hala gətirməyə çalışır. Müəllif kitabındakı hər bir ifadənin doğru olmasına 99% əmin olsa belə (1), kitabda ifadələrin sayı o qədər çox ola bilər ki, onlardan ən azı birinin yanlış olması ehtimalı (2) da kifayət qədər yüksək olsun. Rasional qəbul prinsiplərinə görə müəllif çox ehtimallı bir ifadəni doğru kimi qəbul edə bilər və bu səbəbdən (1)-ə inanması rasionaldır. Eyni prinsiplər ona (2)-yə də rasional şəkildə inanmağa imkan verir.

Paradoksun başqa bir həlli (1) və (2)-nin eyni anda doğru ola bilməsinin uyğunsuzluğunu rədd etməkdir. Bu, birləşmə prinsipinin — yəni müxtəlif müddəalara inanmağın (və ya rasional inanmağın) onların birləşməsinə inanmanı zəruri etməsi prinsipinin — inkar edilməsi ilə həyata keçirilir. Filosofların əksəriyyəti bu prinsipin doğru olduğuna intuitiv şəkildə inanır, lakin bəziləri (məsələn, Kyburg) onun yanlış olduğunu düşünür. Bu yanaşma Kyburgun lotereya paradoksuna təklif etdiyi həllə bənzəyir.

Nəhayət, parakonsistent məntiqlər bəzi ziddiyyətli ifadələri “partlayış”a səbəb olmadan qəbul etməyi hədəfləyir.

## İstinadlar