open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heksan

**Heksan** (*n-heksan*) (C6H14) — Alkanlar sinfindən doymuş karbohidrogen.

## Xassələri
Zəif iyli rəngsiz maye. Sındırma əmsalı p20D 1,37506-dir.

Oktan ədədinin aşağı olması səbəbindən(25)heksan sintetik benzinin tərkibi üçün arzuolunmazdır.

## İzomerləri
Heksanın 5 izomeri var:
Mixail Qluzski

**Mixail Andreyeviç Qluzski** (; ) — Sovet və rus teatr-kino aktyoru, SSRİ xalq artisti (1983).

## Həyatı
Mixail Qluzski 21 noyabr 1918-ci ildə Kiyevdə anadan olmuşdur. 1940-cı ildə "Mosfilm" kinostudiyasında olan aktyor məktəbini bitirmişdir. 1940-cı ildən orduda xidmət etmiş və Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısına çevrilmişdir.

100-dən artıq filmdə çəkilmişdir. "Sakit Don", "İki okeanın sirri", "Qafqaz əsiri" və s. filmlər buna misal ola bilər.

Mixail Qluzski eyni zamanda radio və televiziyada işləmiş, bir çox xarici filmlərin dublyajı ilə məşğul olmuşdur. 1946–1995 illərdə Qluzski Kinoaktyor teatr-studiyasının, 1994-cü ildən isə "Müasir pyeslər məktəbi" teatrının aktyoru olmuşdur.

Mixail Andreyeviç Qluzski 15 iyun 2001-ci ildə Rusiyanın Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Михаил Глузский на сайте Театра Киноактёра
Qəpik

**Qəpik** — Rusiya, Belorusiya, Ukrayna, Azərbaycan və s. bir sıra ölkələrdə xırda pul vahidi.

## Tarixi
Tarixi mənbələrə görə bəşəriyyət tarixində ilk qəpiklər e.ə. VII əsrdə Lidiya dövlətində elektrumdan — 30% gümüş saxlayan qızılla gümüşün təbii ərintisindən kəsilmişdir. Sonrakı əsrlərdə əsas qəpik metalları qızıl, gümüş və mis olmuşdur.

XIX əsrin ikinci yarısında bu metallara dördüncü metal — nikel əlavə olunmuşdur. Məsələn, müasir 50 franklıq Belçika qəpikləri təmiz nikeldən kəsilmişdir. Hazırda qəpik hazırlanmasında daha çox mis-nikel ərintisindən istifadə olunur. Maraqlıdı ki, qədim Baktriyada qəpikləri tərkibi müasir tərkiblə, demək olar ki, eyni olan, 20% nikel saxlayan mis-nikel ərintisindən düzəldirdilər. Bu tərkib təbii filiz yataqlarının tərkibinə uyğun gəlirdi.

Orta əsrlərdə Bizansda, Çində və Yaponiyada dəmir puldan da istifadə olunurdu. Hazırda dəmirdən (daha doğrusu, poladdan) Boliviya, Braziliya, Hollandiya, Hindistan, İtaliya, Rusiya, Ukrayna və digər ğlkələrin qəpikləri kəsilir.

## Həmçinin bax
* Qəpik (Azərbaycan)

## Mənbə
* Денежная система, золото, серебро и монеты на Руси и в Европе в XV–XVI вв и после

## İstinadlar
Stetoskop

thumb|İlk stetoskoplar.
thumb|Stetofonendoskop

**Stetoskop** (,  döş +  "müayinə")

Bir dəfə 1816-cı ildə Parisdə gəzinti zamanı fransız həkim Rene Laennekin (1781-1826)
diqqətini bir-biri ilə oynayan iki uşaq cəlb edir. onlardan biri ağac çubuğun bir tərəfini qulağına dirəmişdi, digəri isə çubuğun o biri tərəfini taqqıldadırdı. Uşaqların oyununu müşahidə edən alim bu vasitə ilə səsin daha yaxşı ötürüldüyünə əmin oldu. 
Laennek kağız vərəqi boru şəklində bükərək açılmasın deyə onu lentlə bağladı. Kağız borunun bir tərəfini xəstənin sinəsinə, digər tərəfini isə öz qulağına dirədi. Bu yolla o, xəstənin ürək döyüntüsünü açıq-aydın eşitməyə başladı. Lennek öz ixtirasını "stetoskop" adlandırdı ki, bu da yunancadan tərcümədə "döş qəfəsi" anlamını verir. Sonralar Laennekin ixtirası təkmilləşdirilərək müasir həkimlərin geniş istifadə etdiyi fonendoskopun yaradılmasına imkan verdi.
### Maraqlı məlumatlar
* İlk yaranan və bahalı qiyməti olan steteskopların qulaqcıqları fil dişindən hazırlanırdı.

## İstinadlar
Alma turşusu

**Alma turşusu** və ya **oksikəhrəba turşusu**, НООС-СН(ОН)-СН2-СООН — ikiəsaslı oksiturşu.

100°S-də əriyən rəngsiz kristal maddədir. İlk dəfə 1785-ci ildə ildə K. Şeyele kal almadan almışdır. Üzüm, quşarmudu və bəzi başqa meyvələrdə də var. Alma turşusu bitki və heyvanların tənəffüsündə gedən oksidləşmə prosesinin aralıq məhsullarındandır.

## İzomerləri
Alma turşusunun d, l və r-izomerləri vardır.
Alma turşusu əsasən, yeyinti sənayesində, habelə tibdə və boyaqçılıqda işlədilir.

### r-alma turşusu
r-alma turşusunu kəhrəba turşusundan və ya fumar turşularından almaq olar.
Qeyri-fəal (r) alma turşusu 130oC-də əriyən və suda pis həll olan bərk maddədir. Bundan, sinxonin təsir etməklə alınan duzları kristallaşdırma yolu ilə sağ və sol alma turşularını əldə etmək olar.

### l-alma turşusu
l-alma turşusu, almada, sumaqda, üzümdə və başqa meyvələrdə rast gəlinir. Bu alma turşusu bərk maddə olub, asan kristallaşır, 100oC-də əriyir, suda yaxşı həll olur. Sol alma turşusu, şirniyyat işlərində, limonad hazırlamaq üçün və boyaqçılıq işlərində işlənə bilər.

### d-alma turşusu
d-alma turşusu təbiətdə rast gəlinmir. Onu r-alma turşusundan alırlar. d-alma turşusu l-alma turşusunun xassələrinə malik olub, polyarizasiya olunmuş işıq müstəvisini sağa fırladır.

## Alma turşusu nəzəri cəhətdən
Valden çevrilməsi ilk dəfə bu turşu üzərində öyrənilmişdir.
1895-ci ildə Valden rasemikləşmənin qarşısını almaq və bu məsələni öyrənmək məqsədilə, alma turşusu ilə təcrübələr aparmış və aşağıdakı nəticələri əldə etmişdir. Sağ alma turşusuna PCl5 ilə təsir etdikdə sol xlorkəhrəba turşusu, sol alma turşusuna PCl5 ilə təsir etdikdə sağ xlorkəhrəba turşusu almışdır, sağ xlorkəhrəba turşusuna AgOH ilə təsir etdikdə sağ alma turşusu, KOH ilə təsir etdikdə isə sol alma turşusu əldə etmişdir.

Valden çevrilməsi praktiki cəhətdəndə əhəmiyyətlidir. Bundan istifadə edərək, stereoizomerləri bir-birinə çevirməkilə onlardan daha əhəmiyyətlisini əldə etmək olur.

## Mənbə
* M. Mövsümzadə, P. Qurbanov "Üzvi kimya", 1983.
Bığlı balinalar

**Dişsiz balinalar**, **bığlı balinalar** () — balinakimilər dəstəsindən məməlilər yarımdəstəsi.

Üst çənəsində diş əvəzinə "balina bığı" adlanan uzun buynuz lövhələr var (ikinci adı da buradandır). Bığların kənarı uzun qılcıqlara ayrılıb. Dişsiz balinaların qidası olan su orqanizmlərini süzən narın, ələyəbənzər süzgəç əmələ gətirir. Burnunda tək-tək yerləşən vibrislər (duyğu orqanı) var. Başının təpə hissəsində 2 burun dəliyi olur. Dişsiz balinaların ən irisinin uzunluğu 33 m, kütləsi 160 t-dur. 4 müasir fəsiləsinə aid 10 növü məlumdur:
* Qrenlandiya balinası
* Seyval
* Kiçik cənub zolaqlı balina
* boz balina
* qozbel balina
* göy balina
* finval
* seyval
* Kiçik zolaqlı balina
* Brayde zolaqlı balina.

Bütün okeanlarda geniş yayılmışdır. Çoxlu piy verdiyinə görə dişsiz balinaların ov əhəmiyyəti böyükdür. Piyi, əti və bığı istifadə olunur. Dişsiz balinalar xüsusi gəmilərlə ovlanır. Dünyada dişsiz balinalar ovlanan yerlər Antarktika suları və Sakit okeanın şimal hissələridir. 1967-ci ildən Antarktikada göy balina beynəlxalq miqyasda mühafizə edilir. Mühafizə nəticəsində Berinq dənizində boz balinanın sayı bir qədər bərpa olunmuşdur.

## Təsnifatı
* Kiçik balinalar (*[[Neobalaenidae]]*) fəsiləsi
* Boz balinalar (*[[Eschrichtiidae]]*) fəsiləsi
* Əsl balinalar (*[[Balaenidae]]*) fəsiləsi
* Zolaqlı balinalar (*[[Balaenopteridae]]*) fəsiləsi
* *Janjucetidae* fəsiləsi (nəsli kəsilib)
* *[[Mammalodontidae]]* fəsiləsi (nəsli kəsilib)
* *[[Cetotheriidae]]* fəsiləsi (nəsli kəsilib)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dişli balinalar

**Dişli balinalar** ()— balinakimilər dəstəsindən suda yaşayan məməlilər yarımdəstəsi.

Uzunluğu 1,2 m-dən 20 m-ə qədərdir. Dişsiz balinalar-dan fərqli olaraq 1-dən 240-dək dişi olur. Başının təpə hissəsində bir burun dəliyi var. Alt çənə qısa olub ön tərəfdən bitişmişdir. Dişli balinalar oriyentasiyanı exolokasiya ilə təyin edir. Hava kisələri sistemi olan exolokasiya aparatının yaranması kəllənin asimmetriyasına səbəb olmuşdur. Dişli balinalar çox yaxşı eşidir və səs siqnallarını qəbul edir. Burun kanalı ilə əlaqədar olan səs orqanı yaxşı inkişaf etmişdir. Dişli balinalar Sakit və Atlantik okeanlarının dənizlərində yayılmışdır.

Cinsi yetkinliyə 2—6 yaşında çatır. Balıqlar, başıayaqlı molyusklar və xərçəngkimilərlə qidalanır. İnsan üçün faydalı olanları kaşalot, afalina, əsl delfinlər, dəniz donuzu, ağ delfin, orka və s.-dir. Piyindən (texniki məqsədlə), həmçinin spermasetindən və ətindən istifadə olunur. Bir çox növləri kəskin surətdə azalmışdır. Bəzi dişli balinalar mühafizə edilir.

## Təsnifatı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Minarəli came

**Minarəli Came (Cümə) Məscidi** — İçəri Şəhərdə məscid.

1378–1379-cu illərdə atəşgah məbədinin yerində tikildiyi ehtimal edilir. Binanın inşası haqqında məscidin divarına həkk olunmuş bir yazıda deyilir: "709-cu ilin (1309–1310-cu illər) rəcəb ayında Əmir Şərəfəddin Mahmud bu tikilini yeniləmək əmri vermişdir".

Ehtimal olunur ki, məscid XIV əsrdə bərpa edilib. Düzgün olmayan altıbucaq formalı məscidin, qeyri-adi planı, otaqlarının çoxbölməli olması, eləcə də kvadrata daxil edilmiş və pilləli qübbələr sistemi ilə örtülmüş nisbətən iri ibadət zalı binanın daxili məkanının xüsusi gözəlliklə tikilməsinə zəmin yaratmışdır. XV əsrdə möminləri ibadətə çağırmaq üçün eyvan funksiyasını daşıyan stalaktit qurşaqlı, taclı, möhtəşəm minarə tikilmişdir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş minarənin bünövrə daşındakı kitabədə Elxani sultanı Məhəmməd Olcaytunun yarlığının mətni həkk olunmuşdur.

XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Bakının imkanlı adamlarından Hacı Şıxəli Dadaşov xeyriyyə məqsədilə qədim abidənin yerində tamamilə yeni məscid binası ucaltdı.

## İstinadlar
BTR-90

**BTR-90** (GAZ-5923) Rusiya tərəfindən istehsal edilmiş 8 × 8 təkərli zirehli döyüş texnikasıdır. 1993-cü ildə dizayn edilmeye başlanılan texnika ilk dəfə 1994-cü ildə nümayiş etdirilmişdir. BTR-90 özündən əvvəlki BTR-80 modelindən daha geniş və üzərində BMP-2-in zirehli qülləsinə sahibdir. BTR-80-ə görə zireh xüsusiyyəti daha da inkişaf etdirilmiş və 14.5 mm kaliberlik silahlara qarşı qorunma ilə təmin olunur.Məhdud sayda istehsal edilmiş bu texnika Rusiya Ordusu tərəfindən istifadə edilir.

## İstifadəçilər
* 

## Həmçinin bax
* BTR-152
* BTR-60, BTR-70 , BTR-80, BTR-3, BTR-4, BTR-94

## Xarici keçidlər
Hüseyn Hüseynzadə (dəqiqləşdirmə)

*Hüseyn Hüseynzadə — Azərbaycan şairi
*Hüseyn Hüseynzadə — Azərbaycan fotojurnalisti

## Həmçinin bax
*Hüseyn
*Hüseynzadə
BTR-70

[300px|thumb|BTR-70 [Zirehli transportyorunun ekipajının yeri: 1) komandir, 2) sürücü-mexanik, 3) silahçı, 4) piyadalar]]

[thumb|300px|BTR-70 [Zirehli transportyorunun qrafik təsviri]]

## BTR-70M döyüş modulu Şimşək

[thumb|300px|[Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi|Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi tərəfindən təkmilləşdirilmiş BTR-70M Şimşək]]

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin üzərində əsaslı sürətdə modernizasiya və təkmilləşmə apardığı BTR-70 yeni döyüş qabiliyyəti qazanmışdır. Belə ki, zirehli transportyorun üzərində yerləşən yerli istehsal “Şimşək” qülləsində 23 və ya 30&nbsp;mm-lik 2A14 tipli avtomatik top və 7.62&nbsp;mm-lik PKT pulemyot yerləşdirilir ki, bu da döyüş zamanı heyətə atəş üstünlüyü qazandırır. Həmçinin bu transportyotun silahlandırılmasında 57&nbsp;mm-lik raketlərdən də istifadə olunacaq. Maşının silah kompleksinə 500+500 patron daxildir. Maşının üfüqi tuşlama bucağı 360 dərəcə, şaqüli tuşlama bucağı isə +90 dərəcədən -20 dərəcəyə qədərdir. Döyüş modulunda yer alan topun nişan alma məsafəsi 2000 metr, pulemyotun isə 1500 metrdir. “Şimşək” modulunun üstün cəhəti gecə və gündüz görmə kamerası və termal kamerasının olmasıdır. “Şimşək” modulu həmçinin lazer hədəf nişanlayıcısı, holoqrafik nişangah, ballistik kompüter və silah sistemlərinin idarə edilməsinə malikdir. Əsas xüsusiyyətlərindən biri isə atəşə mükəmməl nəzarət sisteminin olmasıdır. Bu döyüş modulu öz universallığı ilə də analoqlarından fərqlənir. İstəkdən və şəraitdən asılı olaraq döyüş moduluna həm qərb, həm də keçmiş sovet istehsalı olan 7.62, 12.7, 14.5, 20, 23 və 30&nbsp;mm-lik çaplı pulemyot və topları yerləşdirmək mümkündür. Modulun konfiqurasiyasına əl ilə idarə edilən qüllə və RWS məsafədən idarə edilən silah sistemi daxildir. Modulun qorunma dərəcəsi STANAG 4569/AEP555 L1-L4. Modulun kütləsi konfiqurasiyadan asılı olaraq 700 kq ilə 1000 kq arasında dəyişir. Şəxsi heyəti qorumaq için döyüş maşını daxildən “Kevlar” zirehi ilə təchiz olunmuşdur. Bundan başqa, transportyorda standart naviqasiya sistemləri, GPS və kondisioner yer alır.

Maşının uzunluğu 7.535 metr, eni 2.80 metr, hündürlüyü 2.32 metr, çəkisi isə 12000 kq təşkil edir. Döyüş maşını 260 at gücünə malik (176.5 kVt) Kamaz-740.11-240 turbo dizel mühərrikə sahibdir. Şossedə 90&nbsp;km/saat sürətlə hərəkət edə bilən transportyorun, ehtiyat yanacaqla qət etdiyi məsafə 800&nbsp;km-dir.

## İstifadəçilər

## Həmçinin bax
* BTR-152
* BTR-60, BTR-90 , BTR-80, BTR-3, BTR-4, BTR-94

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Bank Respublika

**Bank Respublika** — bank fəaliyyəti göstərən açıq səhmdar cəmiyyət.

## Tarixçə
Bank Respublika 22 may 1992-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının lisenziyası əsasında fəaliyyətə başlamışdır. Fəaliyyət dövrü ərzində Bank Respublika ölkənin aparıcı banklarından biri kimi özünü doğrultmuşdur.

28 aprel 2005-ci il tarixdən etibarən Almaniyanın 2 nəhəng maliyyə təşkilatı –  İnvestisiya Şirkəti və  International Development Trust səhmdar kapitalının "25% + 1 səhm" paketinə sahib olmaqla Bank Respublika-nın səhmdarları sırasına daxil olmuşlar.

Almaniyanın bu nəhəng maliyyə təşkilatlarının Bank Respublika-nın səhmdarları sırasına daxil olması beynəlxalq səviyyədə Banka olan etibarı göstərir.

Hazırda Bank Respublika müştərilərə müxtəlif növ müasir bank xidmətləri göstərir – hesablaşma-kassa xidmətləri, müxtəlif istehlak və biznes kreditləri, sənədli əməliyyatlar, əmanətlər, plastik kartlar, pul köçürmələri, yol çekləri, bank seyflərinin icarəsi, İnternet texnologiyaları əsasında distant bank xidmətləri və sair.

Bank Respublika müştərilərlə əlaqələrini onlara maksimal dərəcədə faydalı olmaq prinsipi əsasında qurur. Bu həm Bankın sloqanında – "Sizə faydalı", həm də fəaliyyətində və konkret xidmətlərində öz əksini tapır.

Bank Respublika müxtəlif beynəlxalq və xarici maliyyə təşkilatları ilə sahibkarlığın kreditləşdirilməsi və ticarətin maliyyələşdirilməsi üzrə müxtəlif proqramlar çərçivəsində sıx əməkdaşlıq edir.

Bank Respublika Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu ilə sahibkarlığın kreditləşdirilməsi və Azərbaycan İpoteka Fondu ilə ipoteka kreditlərinin verilməsi üzrə dövlət proqramlarının da aktiv iştirakçısıdır, Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun üzvüdür.

Bank Respublika  beynəlxalq reytinq agentliyindən milli və xarici valyutada olan əmanətlər üzrə B2 dərəcəli uzunmüddətli və NP dərəcəli qısamüddətli reytinqlərə malikdir. Bankın B2 reytinqinin proqnozu "stabil". Bank Respublika Azərbaycanda beynəlxalq reytinq alan ilk banklardandır və Bankın reytinqləri Azərbaycanın özəl bank sektorunda ən yüksək reytiqlərdən biridir.

Bank Respublika qiymətli kağızlar bazarında hazırda aktiv fəaliyyət göstərən və Bakı Fond Birjasının səhmdarı olan "Respublika İnvest" MMC-nin təsisçisi və "Bakı Sığorta" şirkətinin əsas səhmdarıdır.

Bank Respublika eləcə də  və  beynəlxalq ödəniş sistemlərinin üzvüdür. Bank , , , Migom, PrivatMoney, Bıstraya Poçta, Blizko, Xpress Money, Allür və  təcili pul köçürmə sistemlərinə qoşulubdur.

## Şöbələri
Bankın prioritet məqsədlərindən biri fəaliyyət dairəsini və xidmət şəbəkəsini genişləndirməkdir. Bank Respublika hazırda Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Şəmkir, Mingəçevir, Yevlax, Goranboy, Bərdə, Göyçay, Şəki, Zaqatala, Quba, Xaçmaz, İmişli, Sabirabad, Şirvan, Cəlilabad, Masallı, Lənkəran və Astara şəhərlərində 33 filial və şöbə, 47 bankomatdan ibarət xidmət şəbəkəsinə malikdir.

Bank Respublika-nın Neftçilər pr. 67 ünvanında yerləşən Ofis24 fiziki şəxslərə həftənin bütün günləri 24 saat fasiləsiz bank xidməti göstərir. Bu xidmət Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Bank Respublika tərəfindən tətbiq olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər

* Bank Respublika
* Bank Respublika Kreditləri
Dırnaqlılar

**Dırnaqlılar** () — məməli heyvanların bir qrupu.

5 müasir dəstəni birləşdirir: təkdırnaqlılar, cütdırnaqlılar, xortumlular, sirenlər və damanlar).

1—5 barmaqlı ətraflarında dırnağın olması xarakterikdir. Antarktidadan başqa, bütün materiklərdə yayılmışdır (Avstraliya və Yeni Zelandiyaya gətirilmişdir). Əksəriyyəti bitkilərlə qidalanan, bir qismi isə hər cür qida yeyən heyvanlardır. Qədim dırnaqlılardan əmələ gəldiyi ehtimal olunur. Əksəriyyəti ov heyvanlarıdır. Qiymətli ev və təsərrüfat heyvanları olan at, buynuzlu heyvanlar, donuz, dəvə və maral da dırnaqlılara aiddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oopaga

**Oophaga** - Ağacadırmananlar (*Dendrobatidae*) fəsiləsinin **dırmanan qurbağalar** () yarımfəsiləsinə aid cins.

Uzunluqları 2—4 sm-dir.  Barmaqlarının uçunda üçbuçaqşəkilli cüt dəri qalxancıq var. Əksər növlərinin ətraflarında üzmə pərdəsi yoxdur. 3 cinsi var. Cənubi Amerikanın şimal hissəsində və Mərkəzi Amerikada yayılmışdır. Başlıca olaraq meşələrdə, adətən su hövzələrinin sahillərində yaşayır. Dəri vəzilərinin zəhərli ifrazatından hindilər ox ucluqlarına sürtmək üçün istifadə edirlər.
Ağacadırmananlar

**Ağacadırmananlar** () — quyruqsuzlar dəstəsinə aid suda-quruda yaşayanlar fəsiləsi. Dünyanın ən zəhərli canlısıdır. Bir qram zəhəri eyni anda 30.000 min siçan və 150 insanı öldürməyə bəs edər.

## Cinsləri
*  Zimmermann et Zimmermann, 1988.
*  Myers, Paolillo O. et Daly, 1991.
*  Cope, 1866.
*  Lötters, Jungfer et Widmer, 2000.
*  Wagler, 1830.
*  Myers, 1987. ?
*  La Marca, 1992.
*  La Marca, 1994.
*  Duméril et Bibron, 1841.
Dovşankələmikimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Arealı
Cənubi Afrika, Meksika və Aralıq dənizi ölkələrinin quru, daşlıq yerlərində yayılan 35 cinsi və 1400 növü məlumdur.

## Botaniki xarakteristikası
Dovşankələmikimilərin çiçəkləri müntəzəmdir. İkicinsli, az-az hallarda bircinsli, ikievli bitkilərdir. Sadə, qarşılıqlı düzülmüş yarpaqları ətli, gövdəsi şirəli olur. Çiçəkləri ikiqat yanlıqlı, çox vaxt ikicinsiyyətli, beşüzvlüdür, ayrı-ayrı hallarda 3-4-6 üzvü olur. Kasacıqları sərbəstdir ya da nadir hallarda aşağıdan bitişikdir. Ləçəkləri sərbəstdir və ya az-çox bitişikdir. Erkəkcikləri 10, bəzən 6-8-12 və ya 20-dir. Yuxarı yumurtalıqdır, az-az hallarda yumurtalığı yarım aşağıdır. Meyvəsi 5-10 meyvə yarpaqcığının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Meyvəsi çoxtoxumlu yarpaqmeyvədir. Ot və ya kol şəklindədir. Yarpaqları adətən ətli (sukkulent) və bəsitdir. Entonomofil və kserofit bitkilərdir.

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Caprifoliaceae

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Fəsiləyə daxil olan növlərin çoxu kol və ya ağac, bəziləri isə otdur. Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülür. İkicinsiyyətli çiçəkləri simoz çiçək qrupunda yerləşir. Meyvəsi giləmeyvə, çəyirdəyəbənzər, bəzən də qutucuq olur. Şimal yarımkürəsinin mülayim iqlim qurşağında 15-16 cinsinə aid 400-dən çox növü yayılmışdır. Azərbaycanda 4 cinsə aid 11 növə təsadüf edilir. Ən geniş yayılan növləri doqquzdon, gəndəlaş, başınağacı və s.-dir. Doqquzdonkimilərin bir çoxu qiymətli dekorativ bitkidir. Bəzi növlərindən tibdə istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Yarpaqları sadə, qısa saplaqlı, qarşı-qarşıya düzülür. Çiçəkləri ağ, sarı, çəhrayı, yaxud qırmızı, ikicinsiyyətlidir. Meyvəsi şirəli giləmeyvədir. Şimal yarımkürəsində 200-dən çox növünə təsadüf edilir.

Doqquzdonun əksəriyyəti balverən bitkilərdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kəlanə (çörək)
Doğum

**Doğum** — hamiləliyin başa çatması və döl, cift, döl qişalarının ana orqanizmindən ayrılaraq, təbii doğum yollarından keçməsi ilə müşayiət olunan mürəkkəb fizioloji proses.

Doğum populyasiyada vahid zaman ərzində orqanizmin yeni fərdlərinin həyata gəlməsi hadisəsi, yəni doğum əmələ gəlir. Yeni fərdlərin əmələ gəlməsi yumurtadan çıxma, toxumla cücərmə və bölünmə yolu ilə ola bilər. Zaman vahidi ərzində doğulanların sayı sabit kəmiyyət olmayıb populyasiyanın fərdlərinin ölçü və yaşından, həm də mühit şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Doğum çox olduqda ərazi vahidinə düşən fərdlərin sayı artaraq sıxlığı yüksəlir. Bu zaman ərazi, dişilər və yem üstündə fərdlərarası rəqabət güclənir. Nəticədə fərdlər arasında ölüm halları artır.

## Həmçinin bax
* Uşaq doğumu
* Doğum evi

## İstinadlar
Dalamazkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Fəsiləyə daxil olan növlərin əksəriyyəti ot, yarımkol, kol və kiçik ağaclardır. Yarpaqları sadə olub, qarşvq-qarşıya düzülür. İkicinsiyyətli mürəkkəb çiçəkləri salxım və ya süpürgəyəbənzər çiçək qrupunda yerləşir. Fəsiləyə daxil olan 200-ə yaxın cinsiə aid 3500 növ demək olar ki, dünyanın hər yerində, əsasən, Aralıq dənizyanı ərazilərdə, həmçinin Ön və Orta Asiyada geniş yayılmışdır.

Azərbaycanda dodaqçiçəklilərin 203 növü məlumdur. Dodaqçiçəklilərin bir çox növü efir yağı ilə zəngindir. Lavanda, rozmarin kimi növlərindən ətriyyatda, kəklikotu, qaraqınıq, nanə və s. kimi növlərindən təbabətdə istifadə olunur. Texniki yağ almaq üçün perilla, lyallemansiya növləri beçərilir.

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Andrey Myaqkov

**Andrey Vasilyeviç Myaqkov** (; ) — Sovet və Rusiya teatr və kino aktyoru, RSFSR-in xalq artisti (1986). SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1977), detektiv əsərlər müəllifi.

## Həyatı
Andrey Myaqkov 8 iyul 1938-ci ildə anadan olmuşdur.

1965-ci ildə MXAT məktəb-studiyasını bitirmişdir. 1986-cı ildən A.P. Çexov adına Moskva teatrına gəlir. 1976-cı ildə RSFSR-in əməkdar, 1986-cı ildə isə xalq artisti adlarına layiq görülmüşdür.

18 fevral 2021-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir.. Aktyorun ölümünə səbəb kəskin ürək çatışmazlığı olmuşdur.

Aktrisa Anastasiya Valentinovna Voznesenskayanın həyat yoldaşı olmuşdur.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Сивый Мерин. М: АСТ, 2007 ISBN 978-5-17-049854-3 (2011-ci ildə yenidən nəşr olunub)
* Скрипка Страдивари, или Возвращение Сивого Мерина. М: АСТ, 2011 ISBN 978-5-17-075557-8
Şirvannəşr

**"Şirvannəşr" Kitab Nəşriyyatı** — Azərbaycanda özəl nəşriyyat
  
"Şirvannəşr" 1996-cı ildə yaradılmış (təsisçi və direktor Qəşəm İsabəyli) özəl nəşriyyatdır. Əsasən bədii, tarixi, elmi, uşaq və müxtəlif sifariş ədəbiyyatları üzrə ixtisaslaşıb. Rusca, ingiliscə, almanca və türkiyə türkcəsiylə yanaşı talış, tat, kürd, xınalıq, ləzgi və s. etnik dillərdə kitablar nəşr edir. Fəaliyyəti 2004-cü ildə Madriddə Beynəlxalq Qızıl Prizə layiq görülüb.

## Əlaqə
*Tel: (+99412) 492 92 27, 492 93 72;
*e-mail: qeshem@gmail.com
*Ünvan: AZ 1021 Bakı şəh, Badamdar şosesi 77
Altun Kitab

**"Altun Kitab"** — Azərbaycanda nəşriyyat.

"Altun kitab" nəşrlər evi 2004-cü ildən uşaq və tədris ədəbiyyatı sahəsində fəaliyyət göstərir. Nəşriyyatın bir sıra kitabları ("Azərbaycan musiqi alətləri", "Qabusnamə") yerli və beynəlxalq sərgilərdə xüsusi diplomlara layiq görülmüşdür.
Aspoliqraf

**"Aspoliqraf LTD" MMC** — Azərbaycanda nəşriyyat

2002-ci ildən fəaliyyət göstərir. Müəssisədə 70 nəfərə qədər yüksək ixtisaslı peşəkar kadrlar çalışır. Ən müasir və güclü poliqrafiya bazasına malikdir. İndiyədək 20 milyon nüsxədən çox kitab nəşr etmişdir. 2009-cu ildə "İlin nəşriyyatı" adına layiq görülmüşdür. 10-a yaxın kitabı müxtəlif illərdə "İlin kitabı" statusu qazanmışdır. Beynəlxalq sərgilərdə uğurla iştirak etmişdir. "Atlantlar" kitabı 2006-cı ildə III Beynəlxalq "Kitab sənəti" müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

## Əlaqə
* Ünvan: AZ 1052 Bakı şəh, Nərimanov rayonu, F. Xoyski küç, 121a

## İstinadlar
Azərbaycan Nəşriyyatı

**Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı ** və ya qısaca **"Azərnəşr"** — Azərbaycanda nəşriyyat.

Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı — Azərnəşr 1923-cü ildən bu günədək fasiləsiz fəaliyyət göstərir.

## Direktorları

* Hənəfi Zeynallı (1924)
* Əli Kərimov (siyasətçi) (1928-?)
* Ruhulla Axundov
* Əhməd Triniç
* Həmzə Axundov
* Məmməd Kazım Ələkbərli
* İbrahim Eminbəyli (1931–1933)
* İsmayıl Katib (1934–137)
* Əsəd bəy Axundov
* Hökumə Sultanova (1941–1947)
* Əhməd Cəmil
* Adil Əfəndiyev (1954–1964)
* Qılman İlkin (1966–1971)
* İlyas Tapdıq
* Mustafa Əfəndiyev
* Nazim Novruzov
* Əjdər Xanbabayev (?-1990)
* Bahadur Qayıbov ( 1991-1993)
* Azər Mustafazadə (1993–2005)
* Leyla Güləliyeva (hazırda)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Tülküquyruq

**** () —  sırasının  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Təbii yayılması
Hər iki yarımkürənin mülayim və soyuq qurşaqlarında, tropiklərin dağlıq ölkələrində 50-dək növü yayılıb.

## Botaniki təsviri
Çiçək qrupu sıx sünbüldür. Meyvəsi dənmeyvədir.

### Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda 12 növü bitir.

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Çöl dovşanı

**Çöl dovşanı** və ya sadəcə **dovşan** () — dovşanlar fəsiləsinə aid məməli cinsi.

Dovşanların əksər növü torpaqlarda "burovz" və "vorenz" adlanan deşiklər qazır. Birincisi daha sadə, fərdi yuvalardır. İkincisi isə bir-birinə bağlı yuvalar şəbəkəsidir, çoxlu girişləri və keçidləri olur. Dovşanların 360 dərəcə və eyni zamanda gecə görmə qabiliyyəti var, başlarını çevirmədən arxada nə olduğunu görə bilirlər. Dovşanların hamiləlik müddəti təxminən 28-31 gün çəkir. Dovşanlar 6-8 arası bala doğur. Erkək dovşana "bak", dişi dovşana "do" deyilir. Doğuş prosesinə ingiliscə "kindlinq" deyilir. Dovşan balası "kit" adlanır. Ev dovşanları düzgün qulluq edilərsə, orta hesabla 8-12 il yaşaya bilər. Dovşanlar fitofaqdır, yəni bitkilərlə qidalanırlar.

## Növləri
Cinsə aşağıdakı növlər daxildir:
* *Macrotolagus* yarımcinsi
** 
** 
* *Lepus* yarımnövü
** 
** 
** 
** †
* *Proeulagus* yarımcinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* *Eulagos* yarımcinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* *Sabanalagus* yarımcinsi
** 
* *Indolagus* yarımnövü
** 
** 
** 
* *Sinolagus* yarımcinsi
** 
* *Tarimolagus* yarımcinsi
** 
* qeyri-müəyyən yarımcins
** 
** 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://www.bbc.co.uk/nature/life/Hare 
* http://englishrussia.com/2011/10/05/the-last-fall-a-sad-story-about-one-hare/
Mütərcim Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi

** "Mütərcim" Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi** — Azərbaycanda nəşriyyat

1993-cü ildən fəaliyyətə başlayan "Mütərcim" Tərcümə və Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi Azərbaycanda yaranan ilk özəl nəşriyyatlardandır. Əsasən, tərcümə ədəbiyyatlarının, lüğətlərin, ensiklopediyaların, ali və orta ixtisas məktəbləri üçün dərslik, dərs vəsaitlərinin nəşri sahəsində ixtisaslaşmışdır. İldə 100-120 adda kitab nəşr edir.

## Tarixi
1993-cü ildən fəaliyyət göstərən "Mütərcim" - Tərcümə Mərkəzinin təsisçiliyi ilə fəaliyyətə başlamışdır.

## Mükafatları
Nəşriyyat 1999 və 2001-ci illərdə "İlin nəşriyyatı" adına layiq görülmüşdür. Bir sıra respublika və beynəlxalq kitab sərgilərinin nominantı olmuşdur. Müxtəlif kitab sərgi və yarmarkalarda nəşriyyatın çap etdiyi kitablardan A.Hacyevin «Ренессансный мир «Хамсе» Низами Гянджеви» - "ən məzmunlu kitab", R.Əkbərovun «İlk tibbi yardım» kitabı – «tibbi biliklərin təbliği», V.Yusiflinin «Tənqid də yaradıcılıqdır» kitabı – "ən yaxşı tənqidi kitab", T.Cəfərovun «Тйрко-славйанскийе связи в литературе древней Руси» kitabı – "ən yaxşı ədəbiyyat tarixi kitabı", R.Əkbərovun «Povest və hekayələr» kitabı – "ilin satira kitabı", F.Dostoyevskinin «Karamazov qardaşları» romanı (tərcümə edəni Telman Vəlixanlı) – "ilin bədii tərcümə kitabı", «Dilçilik ensiklopediyası» – "ilin filoloji layihəsi",  həmçinin «Mütərcim» jurnalı – "ilin tərcümə jurnalı" və s. nominasiyaların qalibi olmuşdur.

## Yerli və xarici əlaqələri
Nəşriyyat respublikanın yaradıcı birlikləri (Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, «Содружество», «Луч», «Южный треугольник» və s.), respublikanın və xarici ölkələrin nüfuzlu ali təhsil ocaqları (Bakı Dövlət Universiteti, Bakı Slavyan Universiteti, Azərbaycan Dillər Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, əl-Fərabi adına Qazaxıstan Dövlət Universiteti, A.S.Puşkin adına Dövlət Rus Dili İnstitutu, Voronej Dövlət Pedaqoji İnstitutu (Rusiya) və s., elmi-tədqiqat müəssisələri (AMEA-nın Ədəbiyyat, Dilçilik İnstitutları və s., Təhsil Problemləri İnstitutu), həmçinin xarici ölkələrin bir sıra  nəşriyyat və jurnalları («Златоуст», «Спутник+», «РАЕ», «Росиздат», «Литера», «Наука и жизнь Казахстана» və s.) ilə sıx əməkdaşlıq edir.

## Xarici keçidlər

* http://www.mutercim.az/

## İstinadlar
*«Mütərcim» Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi
Əli Əlizadə (diplomat)

**Əlizadə Əli Fikrət oğlu** () — Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasındakı Fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, Azərbaycan Respublikasının Pakistan İslam Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2016–2021), İran İslam Respublikasının Təbriz şəhərində Azərbaycan Respublikasının keçmiş baş konsulu (2010–2016).

## Həyatı
Əli Əlizadə 21 iyun 1978-ci ildə anadan olub. 1994–1998-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunda tərcüməçi-referent ixtisası üzrə bakalavr pilləsində, 2005–2008-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında dövlət və bələdiyyə idarəetməsi ixtisası üzrə magistr pilləsində təhsil alıb. 2002–2003-cü illərdə Xarici İşlər Nazirliyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı konsulluq şöbəsində protokol məsələləri üzrə referent, eyni zamanda aparıcı məsləhətçi-mühasib əvəzi işləyib. 2003–2005-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Konsulluq İdarəsində protokol məsələləri üzrə aparıcı məsləhətçi, aparıcı məsləhətçi-mühasib, viza-pasport məsələləri üzrə baş məsləhətçi əvəzi, konsul-hüquq məsələləri üzrə baş məsləhətçi əvəzi kimi çalışıb. 2005-ci ilin mart ayında Naxçıvan Muxtar Respublikası Konsulluq İdarəsində rəis əvəzi olub, aprel ayından isə idarə rəisi vəzifəsində işləyib. 2005-ci ilin dekabrından Xarici İşlər Nazirliyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı idarəsinin rəisi olub.

2010-cu il iyulun 6-da İran İslam Respublikasının Təbriz şəhərində Azərbaycan Respublikasının baş konsulu təyin edilib, eyni zamanda birinci dərəcəli fövqəladə və səlahiyyətli elçi diplomatik rütbəsinə yiyələnib. Buna qədər Əli Əlizadənin diplomatik rütbəsi müşavir olub.

5 aprel 2016-cı ildə həmin vəzifədən geri çağırılaraq 2 may 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Pakistan İslam Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilib. 16 iyul 2021 tarixində isə geri çağrılmışdır.

Əli Əlizadə 7 avqust 2021-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasındakı Fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

İngilis, rus, türk dillərini bilir.

Ailəlidir, üç övladı var.

## Mükafat və təltifləri
2009-cu ildə "Azərbaycan Respublikası diplomatik xidmət orqanlarının 90 illiyi (1919–2009)" yubiley medalı ilə təltif olunub. 2014-cü ildə isə "Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Fəxri əməkdaşı" adına layiq görülüb. 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub. 2019-cu ildə "Azərbaycan Respublikası diplomatik xidmət orqanlarının 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı ilə təltif olunub.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliklərinin siyahısı

### İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Təbrizdəki yeni baş konsul 
* Tərcümeyi - halı (Arxivləşdirilib)
Turşəng

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Cinsə daxil olan növlər otlar və ya yarımkollardır. İri, yaxud xırda yarpaqları saplaqlıdır. Meyvəsi yanlardan sıxılmış toxumcadır. Şimal yarımkürəsinin mülayim yerlərində 2—3 növü yayılıb.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oxyria

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alloklazit

**Alloklazit** (Allaclazit) — mineral.

Kobaltla çox zəngindir (Co — 33%). Sinqoniyası rombikdir. Rəngi çəhrayımtıl, göyümtül olur. Metal parıltılıdır. Sərtliyi 5—5,6, sıxlığı 5700—6000 kq/m3olub, hidrotermal mənşəlidir. Kobalt metalı, davamlı göy və yaşıl rənglər, xüsusi poladlar istehsalında işlədilir. Azərbaycanda Daşkəsəndə var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fəs

**Fəs** — kişi baş geyimi. Adı Mərakeşin Fəs şəhərindən götürülmüşdür.

Osmanlı İmperiyası və ondan asılı olan ölkələrin şəhər əhalisi və kənd ziyalıları arasında dəbdə olmuşdur. Gənclər, əsasən, qırmızı və ya yaşıl rəngli, yaşlılar isə qara və ya tünd rəngli fəs qoyurdu. Fəs kəsik konus formasında astarlı olur, yuxarı kəsiyə rəngli saplardan 10—15 sm uzunluqda qotaz bənd edilirdi. Mahud və digər qiymətli parçalardan tikilirdi. Əyanlara məxsus fəslərin qotazları qiymztli qaş və muncuqlarla bəzədilirdi. 1826—1925 illərdə qara qotazlı qırmızı fəs Türkiyədə məmur və əsgərlərin rəsmi baş geyimi olmuşdur.

## İstinadlar
Fəs (şəhər)

**Fəs** — Mərakeşdə şəhər. Fəs əyalətinin inzibati mərkəzidir. 

## Tarixi
Əsası 789 ildə I İdris dövründə (788—792) qoyulmuşdur. IX–X əsrlərdə (fasilələrla) İdrisilər, XIII—XV əsrlərdə Marinilər dövlətinin paytaxtı olmuşdur. 1911-ci ildə Fransa ordusu Fəsi işğal etdikdən sonra Mərakeş xalqının milli azadlıq mübarizəsinin əsas mərkəzlərindən biri idi. 

Fəs şəhəri 1956-cı ildə Mərakeş istiqlaliyyət qazandıqdan sonra sürətlə inkişaf etməyə başladı.

Fəs həm də ölkənin dini mərkəzidir. 1976-cı ildən YUNESKO xətti ilə Fəsin bərpası üçün tədbirlər görülüb.

2004-cü il siyahıyaalınmasına əsasən şəhər əhalisinin sayı 946 815 nəfər olub.

## İstinadlar
Qayakənd rayonu

**Qayakənd rayonu** — Rusiya Federativ Respublikasının Dağıstan Muxtar Respublikasında rayon. Xəzər dənizinin sahilində yerləşir.

## Əhalisi

2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən əhalisi 52,739 nəfər , ərazisi isə 692&nbsp;km²-dir .

Rayonda 20 yaşayış məntəqəsi vardır . Ən iri yaşayış məntəqələri Qayakənd kəndi (11.027 nəfər) , Pervomaysk kəndi (8,475 nəfər) , Yeni Qayakənd kəndi (5,596 nəfər) , Qerqa kəndi (3,529 nəfər) , Utamış kəndi (3,469 nəfər) və Drujba kəndidir (3,382 nəfər) .

Rayonun inzibati mərkəzi Yeni Qayakənd kəndidir . 1989-cu ildə aparılmış siyahıya almanın yekunlarına əsasən rayon əhalisinin 53%-ni qumuqlar, 43%-ni dargilər, 4%-ni digər xalqlar təşkil edir.

## Rayondakı qəsəbələr
* Stepnoy
* RBB
* Sanatoriya Qayakənd

## Rayondakı kəndlər
* Alxacıkənd
* Başlıkənd
* Qaşa
* Qerqa
* Deybuk
* Cavankənd
* Drujba
* Qayakənd
* Karanay Aul
* Yeni Qayakənd
* Usemikənd

## Xarici keçidlər

* Федеральное казначейство (Казначейство России) : Управления федерального казначейства по Республике Дагестан. : Отделение по Каякентскому району 

## İstinadlar
Bəşir Kərimov

**Bəşir Kərimov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
2 fevral 1976-cı ildə Füzuli rayonunun Qacar kəndində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə burada orta məktəbə getmiş, 1991-ci ildə səkkizinci sinfi bitirərək texniki-peşə məktəbində təhsilini davam etdirmişdir. Erməni qəsbkarları bu illərdə Qarabağa geniş planlı hücumlar edir Azərbaycanın əsrlərdən yadigar torpaqlarını işğal edirdilər.

## Döyüşlərdə iştirakı
Bəşir 1993-cü ildə artıq döyüş meydanlarında idi…o, burada patron daşıyır, əsgərlərə yemək çatdırılmasında iştirak edirdi. 1993-cü il ermənilər Qacar kəndinə hücum etdikləri vaxt Bəşir də qanlı döyüşə girmişdi. Füzuli rayonu işğal edildikdən sonra isə onun ailəsi İmişli rayonunda məskunlaşır. 1994-cü il 19 may Bəşir Milli Ordu sıralarına çağırılır. 1995-ci il 13-17 mart hadisələri zamanı o, dövltəçiliyimiz uğrunda silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsində iştirak edir və bu qarşıdurma zamanı Kərimov Bəşir qardaş gülləsindən həlak oldu.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli, 307 saylı fərmanı ilə Kərimov Bəşir Bəylər oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 148.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kərimov Bəşir
* Bəşir Kərimov
Bəhmənli xalçaları

**Bəhmənli xalçaları** — Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan bu xalçaların adlanması indiki Füzuli rayonun Böyük Bəhmənli kəndinin adı ilə bağlıdır. Son zamanlar "Bəhmənli" xalçalarına yeni ad verilmişdir – "Xan Qarabağ" və ya "Xanlıq", lakin "Bəhmənli"yə bu adları xalçaçılar deyil, bu sahədə daha az biliyə malik olan xalça tacirləri vermişlər. Qarabağın bütün xalçaçılıq müəssisələrində toxunan "Bəhmənli xalçası" Lənkəranda və hətta Qazax rayonunda da istehsal olunurdu. Lakin Qarabağ tipinin xalçaları Lənkəranda toxunan xalçalardan həm texniki, həm də bədii nöqteyi – nəzərdən çox fərqlənir. Avropa xalçaçılarının təsvirlərində "Bəhmənli" xalçasının müxtəlif ad və ünvanlarda göstərilməsi heç də təsadüfi deyil. Tamamilə aydındır ki, avropalı xalçaçılar xalçanın bədii analizini deyil, onun istehsal olunduğu yeri əsas kimi götürürlər.

## Bədii analiz
"Bəhmənli" xalçalarının orta sahəsinin kompozisiyasını bir – birinin ardınca eyni sırada yerləşdirilmiş orijinal formalı fiqurlar təşkil edir. Bu xalçanın əsas düyünləri haqda müxtəlif fərziyyə və fikirlər irəli sürülürdü, qeyd olunan fiqurların mənşəyi və mənası haqda fikirlər daha böyük maraq kəsb edirdi. Bəziləri israr edirdi ki, bu fiqurlar "heykəl", "manqal" və ya "çanq" (pəncə) təsvir edir, digərləri isə fiqurların tısbağa təsviri yaratdığını bildirirdilər. Lənkəranın xalçaçıları isə bu fiqurlarda xərçəngin təsvirini görürlər. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, heyvan təsvirinə bənzəyən bu fiqurlar müəyyən tayfanın totemi olan tısbağanın təsviri ilə əlaqədar olmuşdur. "Bəhmənli"nin orta sahəsində bir fiqur yerləşir. Lakin Lənkəranda və bütün Muğanda toxunan "Bəhmənli" xalçalarının orta sahəsində iki fiqur vardır.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Bəhmənli"nin ölçüsü, təxminən 100X150-dən 125X180 sm-dək olur. XVIII əsrdən etibarən bir qədər uzadılmış "Bəhmənli" kompozisiyalı gəvələr istehsal olunmağa başladı. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 35X35-dən 40X40-dək düyün yerləşdirilir (hər kvadrat metrdə 12 000 – 16 000 düyün). Xovun uzunluğu 6 – 8 mm-dir. XIX əsrin sonlarınadək toxunan "Bəhmənli" xalçaları yüksək keyfiyyət malik idi, daha sonralar isə tənəzzül edərək, o, bədii dəyərini itirməyə başladı.

## Həmçinin bax
* Böyük Bəhmənli
* Bəhmənli oymağı

## Mənbə
* Qarabağ xalçaları
Qoca xalçaları

**Qoca xalçaları** — Şuşa şəhərinin əski xalçaçıları Qarabağ tipinə aid olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Şuşa şəhərinin əski xalçaçıları Qarabağ tipinə aid olan bu xalçalara "Qoca" adını vermişlər. Tədqiqatların nəticələri göstərir ki, əvvəllər onlar "Xocavənd" adlanırdı, XVIII əsrdən onlar "Xocan", XIX əsrdən isə Şuşada geniş yayılaraq, "Qoca" adı ilə məşhurlaşmağa başladı. Qeyd edək ki, Xocavənd əvvəllər Bərdə əyalətinə daxil olan qəsəbə idi, hazırda isə o, Qarabağda ayrıca bir rayondur. Haqqında danışılan xalçanın adlanması bir zamanlar "Xocavənd" kəndinin adı ilə bağlı olmuşdur. Qeyd edək ki, "Xoca" – Təbrizdə xalçaçılıq məntəqələrindən birinin adıdır.

## Bədii analiz
"Qoca" xalçasının orta sahəsi məhz bu xalçaya aid olan xeyli sayda böyük əsas elementlərin mürəkkəb kompozisiyasından ibarətdir. Şübhəsiz, inkar etmək olmaz ki, xalça XVII əsrdə Qarabağın Bərdə şəhərində yaranmışdır və XIX əsrdə Şuşanın, Ağdamın və digər şəhərlərin xalçaçılıq məktəblərinə də keçmişdir. Lakin Bərdəni "Qoca"nın yarandığı yer hesab etmək düzgün olmaz. Nə üçün sualına cavab vermək üçün əsrlərə baş vurmaq lazım gəlir:

XVI əsrdə Təbriz xalçaçıları "Şahabbası" adlanan yeni tip kompozisiyaya malik olan xalça yaratdılar. XVII əsrin əvvəllərində bu xalça İranın bütün xalça müəssisələrinə yayılmağa başladı. Ornamental – dekorativ incəsənətin inkişafı ilə əlaqədar XVI əsrdə xalçaçılıq sənətinə daxil olan bitki naxışları ilk vaxtlar qırıq xətlərlə təsvir olunurdu. Daha sonralar, Qarabağ xalçaçıları bu kompozisiyanı iqtibas edərkən yerli texnoloji xüsusiyyətlərə müvafiq olaraq, onları punktir xətlərlə toxumağa başladılar. "Qoca" xalçaları öz inkişafının ən yüksək səviyyəsinə XVIII əsrdə Şuşada çatdı. Xüsusi sifarişlə Şuşada toxunan "Qoca" xalçaları digər yerlərdə toxunan xalçalarla müqayisədə daha mürəkkəb və daha yüksək səviyyəli bədii naxışlara malik idi. İlkin olaraq, iqtibas edilmiş bu xalçalar sonralar Qarabağ xalçaçılığının peşəkar nümayəndələri tərəfindən inkişaf etdirilmişdir.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Qoca xalçaları" adətən böyük ölçüdə toxunur. Uzunsov formalı xalçalara da rast gəlinir. Son zamanlar kiçik ölçülü "Qoca xalçaları" toxunur. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 35X35-dən 40X40-dək düyün yerləşdirilir (hər kvadrat metrdə 120 000-dən 160 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 6–8 mm-dir.

## Həmçinin bax
* Bağçadagüllər xalçaları
* Balıq xalçaları
* Bəhmənli xalçaları
* Bərdə xalçaları
* Bulud xalçaları
Dırmıq

**Dırmıq** — əmək aləti.

Dırmıq (bəzi hallarda Dımrıq)ləklərdə torpağın hamarlanmasında, bağ-bostanların ot, alaq və kəsəkdən təmizlənməsində, biçilmiş ot və taxılın yığılmasında (dırmıqlanmasında) işlədilir. Dırmıq ağac sapdan, dişağacı və dişlərdən ibarətdir.

Diş taxtasının düz, yaxud oval formasına görə müxtəlif quruluşlu dırmıqlar var. Dırmıq Azərbaycanın bəzi zonalarında çəng, cılğı, dirnəvuc, darinquc, daraq, rəndə və s. adlarla da məlumdur. Naxçıvanda dırmıqdişli mala növüdür. XIX əsrin ikinci yarısından Azərbaycanda dəmir dırmıqdan da istifadə edilir.
Cəlil Səfərov

**Cəlil Səfərov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Cəlil Səfərov 28 yanvar 1962-ci ildə Gürcüstan Respublikası Marneuli rayonunun Lejbəddin kəndində anadan olmuşdur. Ailəlikcə Sumqayıt şəhərinə köçmüşlər. O, 1969–1977-ci illərdə buradakı orta məktəbdə təhsil almışdır. 1977-ci ildə C. Naxçıvanski adına Ali Hərbi Liseyə qəbul edilmişdir. 1980-ci ildə təhsilini başa vuraraq Vladiqafqaz Hərbi Raket-Zenit Komandirlər Məktəbinə daxil olur. Təhsilini Saratov vilayətinin Engels şəhərində tamamlamışdır. Cəlil Səfərov 1984-cü ildən Qazaxıstanın Priozorsk və Balxaş şəhərlərində işləmiş, 8 il sonra Azərbaycana qayıtmış və Respublika Müdafiə Nazirliyinin Operativ İdarəsində baş zabit vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
Müdafiə Nazirliyinin təyinatı ilə Qarabağa ezam olunan təcrübəli zabit xidməti başa çatdıqdan sonra döyüş bölgəsində qalaraq hərbi hissədə xidmət edir. Şuşa cəbhəsində dəqiq atəşlərlə erməni yaraqlılarının və canlı qüvvələrinin məhv edilməsinə başçılıq edirdi. Bunun nəticəsində bir neçə yaşayış məntəqəsini azad edərək, dinc sakinlərin təhlükəsiz yerlərə köçürülməsini təmin etmişdir. Cəlilin başçılığı ilə dəqiq top atəşləri nəticəsində ermənilər ağır itkilər vermişdi. 15 may 1992-ci il Şuşanın Turşsu–Zarıslı kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə xeyli düşmən yaraqlısı məhv edən cəsur zabit qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə kapitan Səfərov Cəlil Əziz oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Sumqayıt şəhərindəki 10 saylı məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır.

Gürcüstan Respublikasının Marneuli şəhərinin Lejbəddin kəndində abidəsi ucaldılıb.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 260.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Səfərov Cəlil
*  Cəlil Səfərov
Balıq xalçaları

**Balıq xalçaları** — Qarabağ xalçaçılıq məktəbinə aid olan xovlu xalça.

## Ümumi məlumat
Çox geniş yayılmış Qarabağ tipli bu xalçalar ölkəmizin şimal hissələrində "Balıq" adını almışdır, Cənubi Azərbaycanda isə bu xalçalara "Moxi"" ("Maxi-balıq") deyilir. "Balıq" xalçalarının Qarabağın bütün xalçaçılıq müəssisələrində toxunmasına baxmayaraq, onun əsas istehsal edildiyi yer – onun mərkəzi Bərdə şəhəri olmuşdur, XVIII əsrin II yarısından isə bu xalçalar Şuşada da istehsal olunmağa başladı. XIX əsrin II yarısından Şuşa şəhərində istehsal olunan xalçaların təxminən 35%-i "Balıq" tipinə aid idi. Keçən əsrin 70 – 80-ci illərindən kimyəvi boyaq maddələrinin meydana çıxması ilə əlaqədar bu xalçaların istehsalı tənəzzül etdi. Bunun əsas səbəbi açıq bazarlar, fərdi satış, yeni xalçaçı dükanlarının yaranması, həmçinin xalçaların topdan satışının onların pərakəndə satışı ilə eyni səviyyədə inkişaf etməsi idi. Bu dövrdə İranın, Azərbaycanın ən böyük müəssisələrində "Maxi" ("Balıq") xalçaları və xüsusilə də, çoxlu sayda yüksək kateqoriyalı uzunsov xalçalar istehsal olunurdu. "Əraq", "Bicar", "Müstofi" kimi məşhur xalçalar "Balığ"ın təsvirləri əsasında toxunurdu.

## Bədii analiz
Əvvəlcə xalçanın adına və onun lüğəti mənasına diqqət edilməlidir. Yalnız yerli usta və xalçaçılar deyil, həm də yerli və xarici incəsənətşünaslar bu xalça növünü "Balıq" adlandırırlar. Təəssüf hissi ilə qeyd edilməlidir ki, şərq və qafqaz xalçalarını araşdıran incəsənətşünaslar bu xalçaların məhz nəyə görə "Balıq" adını aldığını izah edə bilmirlər və bunun üzərindən sükutla keçirlər. Bu məsələyə aydınlıq gətirmək üçün, hər şeydən əvvəl, "Balıq" xalçasının mənşəyi və bədii quruluşu aydınlaşdırılmalıdır. Xalça sərbəst quruluşa malik deyil, o, "Əfşan" xalçalarının kompozisiyası əsasında qurulur. "Əfşan" xalçalarının kompozisiyası böyük məsafəli rapport spirallarından ibarətdir. "Balığ"ın kompozisiyası, əsasən bu prinsipə əsaslanır, lakin onun spiralları kiçik məsafəli rapportlarda yerləşir.

Fərz etmək olar ki, xalçanın adı Urmiya qəzasında (Cənubi Azərbaycanın indiki Rezayya şəhəri) yerləşən Balıq qəsəbəsinin adı ilə əlaqədardır.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Balıq xalçaları", bir qayda olaraq, böyük və uzunsov ölçüdə toxunur. XIX əsrdə Qarabağda, xüsusilə Şuşa və Bərdə şəhərlərində toxunan xalılar — gəbə dəstləri indiyədək çox məşhurdur.

"Balıq xalçaları"da bir kvadrat desimetrdə ilmələrin sıxlığı 30x30 ilmədən 40x40 ilməyə qədər yerləşir. Bir kvadrat metrdə isə 90 min ilmədən 160 min ilməyə təsadüf edilir.

"Balıq xalçaları"nda xovun hündürlüyü 7–9 mm-dir.

## Həmçinin bax
* Qarabağ xalçaçılıq məktəbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Balıq
* Qarabağ xalçaları
FİFA prezidentlərinin siyahısı

Aşağıda **[[FİFA]] prezidentlərinin siyahısı** verilib.

## FİFA prezidentləri

**Qeydlər**

## İstinadlar

## Mənbə
**[http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/pastpresidents.html The History of FIFA: FIFA Presidents] * at FIFA official web site
İveta Radiçeva

**İveta Radiçeva** () — Slovakiya tarixində ilk qadın baş nazir

Sosiologiya üzrə professor olan Radiçeva 2005–2006-cı illərdə əmək naziri işləyib. O, 2009-cu ildə prezidentliyə namizəd olsa da, hazırkı prezident İvan Qaşparoviçə qalib gələ bilməyib.

2010-cu ildə Slovakiya prezidenti İvan Qaşparoviç Demokrat və Xristian İttifaqının lideri İveta Radiçevanı ölkənin baş naziri təyn edib. Həmin il iyunun 12-də keçirilmiş parlament seçkilərində keçmiş baş nazir Robret Fitsonun partiyanın parlamentdəki 150 yerdən 62-sini qazanıb, lakin sağ-mərkəzçi beş partiyanın ittifaqı İveta Radiçevanın rəhbərliyi ilə yeni parlamentdə 79 mandat qazanıb. Bu isə koalisiya yaradılmasına imkan vermişdir.

Duldur, bir qız anasıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Slovakiyada ilk qadın baş nazir təyin edildi
Must

**Must**  - tam yetişmiş üzümdən alınan təzə sıxılmış təbii üzüm şirəsidir.

## Hazırlanma qaydası

Must  Üzüm  Avropa və hibrid sortlarından hazırlanır. Must əsasən üzüm şirəsi kimi hazırlanır, lakin şəffaflaşdırılmır, təzə halda içilir və ya pasterizə edilib, izotermiki çənlərə tökülür. Ev şəraitində tutumu 3-5 l  olan termoslara tökmək olar. Uzun müddət saxlanılmır. Must desert içki kimi süfrəyə verilir. Müalicəvi qidalanmada geniş tətbiq edilir. Mustun rəngi və dadı yaxşı hiss olunmalı və hazırlandığı üzümün sortuna uyğun gəlməlidir. Kütləyə görə quru maddədən  14%-dən az, turşuluğu 1,0%-dən çox olmalıdır.