İris Çanq

**İris Şun-Ru Çanq** (28 mart 1968-ci il9 noyabr 2004) Amerikalı jurnalist, tarixi kitabların müəllifi və siyasi fəal idi. O, ən çox 1997-ci ildə ən çox satılan Nankinq qırğını, *Nankinqin zorlanması* və 2003-cü ildə *Amerikada Çinlilər: Anlatı Tarixi hekayələri ilə* tanınır. Çanq 2007-ci ildə çəkilmiş *"İris Çanqın tapılması"* tərcümeyi-halı və 2007-ci ildə Olivia Çenqin İris Çanq rolunda oynadığı *"İris Çanq: Nankinqin zorlanması"* sənədli filminin mövzusudur. 2007-ci ildə çəkilmiş müstəqil sənədli film onun əsəri əsasında çəkilib və onun xatirəsinə həsr olunub.

## Həyat və təhsil
İris Çanq materik Çindən Tayvana köçən və nəticədə ABŞ-yə mühacirət edən iki universitet professoru Ying-Ying Chang və Dr. Shau-Jin Chang-ın qızı idi. Çanq Nyu-Cersi ştatının Prinston şəhərində anadan olub və İllinoys ştatının Şampan-Urbana şəhərində böyüyüb.

Çanq ana tərəfdən nənə və babasının qaça bildiyi Nankinq qırğını haqqında hekayələr eşidib böyüdü. O , Champaign Public Library- də bu mövzuda kitablar tapmağa çalışdıqda, heç bir kitab olmadığını gördü.

İllinoys ştatının Urbana Universitet Laboratoriya Liseyində oxuyub və 1985-ci ildə oranı bitirib. O, əvvəlcə kompüter elmləri ixtisası üzrə idi, lakin 1989-cu ildə Urbana-Şampeyndəki İllinoys Universitetində bakalavr dərəcəsi qazanaraq jurnalistikaya keçdi Kollecdə oxuduğu müddətdə o, eyni zamanda Urbana-Champaign-dən *[[The New York Times|New York Times-]]* da stringer kimi çalışdı və bir il ərzində ön səhifədə altı məqalə yazdı.

Associated Press və *[[Chicago Tribune]]-* də qısa təcrübədən sonra Cons Hopkins Universitetində Yazı Seminarları üzrə magistr dərəcəsi almışdır. Daha sonra o, bir müəllif kimi karyerasına başladı və mühazirələr oxudu və jurnal məqalələri yazdı.

1991-ci ildə Chang kollecdə tanış olduğu Cisco Systems şirkətinin dizayn mühəndisi Bretton Lee Douglas ilə evləndi və intihar edəndə iki yaşında olan Kristofer adlı bir oğlu var. O, həyatının son illərində Kaliforniya ştatının San Xose şəhərində yaşayıb.

Çanq Çinli və Çinli Amerikalıların tarixdəki təcrübələrini sənədləşdirən üç kitab yazdı. Onun ilk *"İpək qurdunun sapı"* (Əsas kitablar, 1995) 1950-ci illərdə Qırmızı Qorxu zamanı Çin professoru Hsue-Shen Tsienin (və ya Qian Xuesenin) həyat hekayəsindən bəhs edir. Tsien NASA -nın Reaktiv Sürət Laboratoriyasının (JPL) qurucularından biri olsa da və uzun illər ABŞ ordusuna nasist Almaniyasından olan elm adamlarının məlumatlandırılmasına kömək etsə də, birdən onu casus və Kommunist Partiyasının üzvü olmaqda ittiham etdilər. ABŞ və 1950-ci ildən 1955-ci ilə qədər ev dustaqlığına salınıb. Tsien 1955-ci ilin sentyabrında Çin Xalq Respublikasına getdi. Çinə qayıtdıqdan sonra Tsien Dongfeng raket proqramını, daha sonra İraq ordusunun İrana qarşı müharibəsi zamanı və Fars körfəzi müharibəsi və 2003-cü ildə İraqı işğalı zamanı ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi koalisiyalara qarşı istifadə etdiyi İpək qurdunun raketini inkişaf etdirdi.

Onun ikinci kitabı *"The Rape of Nankin: The Forgotten Holokost of the World War"* (1997), Nankinq qırğınının 60-cı ildönümündə nəşr olunub və qismən onun öz nənə və babasının qırğından qaçmaları ilə bağlı hekayələri motivasiya edib. . Bu , İkinci Çin-Yaponiya Müharibəsi zamanı İmperator Yapon Ordusunun qüvvələri tərəfindən Çinlilərə qarşı törədilmiş vəhşilikləri sənədləşdirir və qurbanlarla müsahibələri əhatə edir. *Nankinqin zorlanması* 10 həftə ərzində  Bestseller siyahısında qaldı. Kitab əsasında Amerika sənədli filmi olan *Nanking* 2007-ci ildə buraxılmışdır.

Kitabın nəşrindən sonra Çanq Yaponiya hökumətini qoşunlarının müharibə zamanı davranışlarına görə üzr istəməyə və təzminat ödəməyə inandırmaq üçün kampaniya apardı.

Onun üçüncü kitabı, *Amerikadakı Çinlilər: Anlatı Tarixi* (2003) Çinli Amerikalıların tarixidir və Amerika cəmiyyəti tərəfindən onların əbədi kənar insanlar kimi rəftarından bəhs edir. Əvvəlki əsərlərinin üslubuna uyğun olaraq, kitab öz hekayələrindən güclü emosional məzmun alaraq, şəxsi hesablara əsaslanır. O yazırdı: "Bugünkü Amerika, etnik çinlilərin nailiyyətləri olmasaydı, eyni Amerika olmazdı" və "Çin irsinin hər bir amerikalı məşhurunun səthini cızın və siz onların nailiyyətləri nə qədər parlaq olursa olsun, heç bir şey görməyəcəksiniz. ABŞ cəmiyyətinə nə qədər böyük töhfə versələr də, faktiki olaraq onların hamısının şəxsiyyətləri bu və ya digər məqamda sorğu-sual edilib".

## İctimai şöhrət və miras
Müəllif kimi uğur İris Çanqı ictimai xadim etdi. *Nankinqin zorlanması* ona natiq və müsahibə mövzusu kimi və daha geniş mənada, Yaponiya hökumətinin Çinə hücumu qurbanlarına kompensasiya vermək üçün kifayət qədər iş görmədiyi nöqteyi-nəzərdən sözçüsü kimi böyük tələbat yaratdı. Tez-tez xatırlanan bir hadisədə (*[[The Times]]* of London xəbər verdiyi kimi):…o, televiziyada Yaponiyanın ABŞ-dəki səfiri ilə üz-üzə gəldi, üzr istəməsini tələb etdi və onun sadəcə olaraq etiraf etməsindən narazılığını bildirdi ki, "həqiqətən də uğursuz hadisələr baş verib, zorakılıq aktları Yaponiya ordusunun üzvləri tərəfindən törədilib". "Məhz bu cür ifadələr və bu cür ifadələrin qeyri-müəyyənliyinə görə çinlilər, məncə, qəzəblənirlər" dedi onun reaksiyası.Çanqın ictimai xadim kimi görünməsi onun son işi olan *Amerikadakı Çinlilərlə* artdı. Ölümündən sonra o, həmkarları tərəfindən hörmət obyektinə çevrildi. Mo Hayder ona bir roman həsr etdi. Jurnalist Riçard Ronqstad onu "İris Çanq alov yandırıb onu başqalarına ötürdü və biz bu alovun sönməsinə icazə verməməliyik" deyə tərifləyib.

2007-ci ildə  sənədli filmi Çanqa, eləcə də Nankinqin çinli qurbanlarına həsr edilmişdir.

Ken Liunun *The Paper Managerie-* də 731-ci bölmənin tarixini açmaqdan bəhs edən "Tarixi bitirən adam" hekayəsi Çanqın xatirəsinə həsr olunub.

RF Kuanq -ın debüt romanı olan *The Poppy War ,* İris Çanqa həsr edilmişdir.

2019-cu ilin noyabrında açılan San Xosedəki İris Çanq Parkı Çanqa həsr olunmuş bələdiyyə parkıdır.

## Depressiya və ölüm

Çanq 2004-cü ilin avqustunda əsəb böhranı keçirdi, onun ailəsi, dostları və həkimləri bunu qismən daimi yuxusuzluq, onlarla bitki mənşəli əlavələr və psixoloji cəhətdən zədələyən reseptli dərmanların ağır dozaları ilə əlaqələndirdilər. Həmin vaxt o, Bataan Ölüm Yürüşü haqqında dördüncü kitabı üçün bir neçə ay araşdırma aparırdı. O, həmçinin *Amerikada Çinliləri* təbliğ edirdi. Hərbçilərin səs yazılarından ibarət " vaxt kapsuluna " daxil olmağı planlaşdırdığı Kentukki ştatının Harrodsburq şəhərinə gedərkən, o, Luisvildəki otel otağından çıxa bilməyən həddindən artıq depressiya keçirdi. Tədqiqatına kömək edən yerli veteran Artur Kelli ona Louisvilledəki Norton Psixiatriya Xəstəxanasına getməyə kömək etdi, burada ona reaktiv psixoz diaqnozu qoyuldu, üç gün ağır dərmanlar verildi və sonra valideynlərinə buraxıldı. Xəstəxanadan çıxandan sonra o, depressiyadan əziyyət çəkməyə davam etdi və qəbul etdiyi bir neçə dərmanın yan təsirlərini yaşadı. Çanqın da araşdırma mövzusunun çoxundan çox narahat olduğu bildirilir.

9 noyabr 2004-cü ildə səhər saat 9 radələrində Çanq, Kaliforniyanın Los Qatosun cənubunda və 17 nömrəli Dövlət Marşrutunun qərbində, Santa Clara Valley Water District işçisi tərəfindən Oldsmobile Alero avtomobilinin sürücü oturacağında ölü tapıldı. Santa Clara County . Müstəntiqlər belə nəticəyə gəliblər ki, Çanq özünü tapança ilə ağzından vurub. Ölümü zamanı o, əhvalını sabitləşdirmək üçün Depakote və Risperdal dərmanlarını qəbul edirdi.

Sonradan məlum oldu ki, o, hər birinin 8 noyabr 2004-cü il tarixli üç intihar qeydi qoyub. "İris Çanqın bəyanatı"nda deyilir:Söz verirəm ki, hər səhər durub evdən çıxacağam. Mən valideynlərimi ziyarət etmək üçün dayanacağam, sonra uzun bir gəzintiyə çıxacağam. Dərmanlar üçün həkimin göstərişlərinə əməl edəcəm. Özümü incitməyəcəyimə söz verirəm. İntihardan bəhs edən internet saytlarına girməyəcəyimə söz verirəm.Növbəti qeyd üçüncünün layihəsi idi:Gələcəyinizə inandığınız zaman nəsillər və illər baxımından düşünürsünüz. Bunu etmədikdə, yalnız günlərlə deyil, dəqiqələrlə yaşayırsınız. Luisvildən qayıdan vəhşi gözlü dağıntıdansa, məni olduğum kimi xatırlamağınız daha yaxşıdır — ən çox satılan müəllif kimi çiçəklənən çağımda. . . . Hər nəfəs almaq mənim üçün çətinləşir — narahatlığı açıq dənizdə boğulma ilə müqayisə etmək olar. Bilirəm ki, mənim hərəkətlərim bu ağrının bir hissəsini başqalarına, həqiqətən də məni ən çox sevənlərə ötürəcək. Xahiş edirəm, məni bağışla.Üçüncü qeydə aşağıdakılar daxildir:Louisville təcrübəmdə heç vaxt başa düşməyəcəyim məqamlar var. Dərindən şübhələnirəm ki, bu barədə məndən daha çox cavabınız ola bilər. Təsəvvür edə biləcəyimdən daha güclü qüvvələr tərəfindən işə götürüldüyümə və sonradan təqib olunduğuma inamımı heç vaxt sarsıda bilmirəm. Bunun CIA və ya başqa bir təşkilat olub-olmadığını heç vaxt bilməyəcəm. Nə qədər ki, mən sağam, bu qüvvələr məni təqib etməkdən heç vaxt əl çəkməyəcəklər.Luisvilə getməzdən bir neçə gün əvvəl təhlükəsizliyimlə bağlı dərin xəbərdar idim. Birdən öz həyatıma təhlükə hiss etdim: məni küçələrdə təqib edirlər, evimin kənarında dayanmış ağ mikroavtobus, poçt qutuma gələn zədələnmiş poçtlar məni qorxudur. Hesab edirəm ki, Norton Xəstəxanasında saxlanmağım hökumətin məni gözdən salmaq cəhdi idi."San Francisco Chronicle" jurnalının hesabatında onun intihar xəbərinin Nankinq qırğınından sağ çıxanlara və ümumilikdə Çin icmasına güclü təsir göstərdiyi bildirilir.

## Xatirələr
Çanqın xatirəsinə ehtiram olaraq, sağ qalanlar 12 noyabr 2004-cü ildə Kaliforniyanın Los Altos şəhərindəki Cənnət Qapısı qəbiristanlığında keçirilən dəfn mərasimi ilə eyni vaxtda Nanjing Soyqırımı Memorial Zalında xidmət keçirdilər. Qətliamın sənədlərini, fotoşəkillərini və insan qalıqlarını toplayan Memorial Hall, 2005-ci ildə Çanqa həsr olunmuş həm qanad, həm də bürünc heykəl əlavə etdi.

2017-ci ildə Çinin Huai'an şəhərində İris Çanq Memorial Zalı tikildi.

2019-cu ildə San Xosenin Rincon rayonunda İris Chang Parkının açılışı oldu.

## Iris Chang tərəfindən nəşrlər
* 
* 
* 

## Iris Chang haqqında nəşrlər
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Asiyada İkinci Dünya Müharibəsi Tarixinin Qorunması üzrə Qlobal Alyans
* Con Rabe
* Nanking (1937–1945)

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* ''Nankinqdə kabus'' (1997)

## xarici linklər
* IrisChang.net — İris Çanqın rəsmi ana səhifəsi
* Santa Barbaradakı Kaliforniya Universitetinin Kaliforniya Etnik və Multikultural Arxivində İris Çanq Sənədlərinə bələdçi
* Stanford Universitetinin Huver İnstitutu Arxivində İris Çanq sənədlərinin inventarlaşdırılması . PDF keçidi "İris Çanq sənədlərinin inventarizasiyası, 1877–2007" adlı təfərrüatlı siyahıya gətirib çıxarır (Kolleksiya № 2004C22: 403 əlyazma qutusu, 4 kub fut qutusu, 5 böyük ölçülü qutu, 1 böyük ölçülü qovluq, 176 fut tutaraq. kolleksiya tərəfindən 2004-cü ildə ölümündən sonra əldə edilmiş, 2005-ci ildə əhəmiyyətli artım və 2011-ci ildə əlavə artım)
* Iris Chang Papers — Məzunların Rekordlarının İnventarizasiyası İllinoys Universitetində . PDF linkinə klikləməklə, sənədə gətirib çıxaracaq: "Iris Chang Papers 1937–1938, 1981–1990, 1996–2003" (Kolleksiya No. 26/20/122: 17 qutu, 3,4 kub fut, 24 may 2002-ci ildə alınıb). Həmçinin 1937–1938, 1981–1990, 1998 və 2002-ci illər üçün ikinci Akademik kolleksiya üçün əlavə siyahı var (Kolleksiya № 26/20/122, 2.3 kub fut, 3 qutu)
* Asiyada İkinci Dünya Müharibəsi Tarixinin Qorunması üzrə Qlobal Alyans — missiyası Yaponiyanın Sakit okean teatrında törətdiyi tanınmamış müharibə dəhşətləri haqqında dünyanı maarifləndirmək olan QHT federasiyası
* Appearances
* "Nankinqdə kabus", Sue De Pasquale tərəfindən Çanqın *"The Rape of Nanking*, Humanities and the Arts" kitabı haqqında esse, Johns Hopkins Magazine
* Iris Chang Memorial Fund — Fond İris Çanqın yarımçıq qalmış arzularını həyata keçirməyə və onun irsini qorumağa sadiqdir.
*