Qızıl bulla (1222)

**Qızıl bulla** — 1222-ci ildə Macarıstan kralı II Andraş tərəfindən imzalanmış sənəd. Bu sənəd zadəganlara hüquqi təminatlar verərək kral hakimiyyətini məhdudlaşdırmış və ilk dəfə olaraq Macarıstanda konstitusiya elementlərinin təşəkkül tapmasına yol açmışdır.Sənəd qızıldan hazırlanmış kral möhürü ilə təsdiqləndiyinə görə tarixə "*Qızıl Bulla*" () adı ilə düşmüşdür. Bu növ sənədlər Avropa orta əsr idarəçiliyində ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik sayılırdı.

## Tarixi
Orta əsr Avropasında monarxların səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran hüquqi sənədlər nadir hallarda rast gəlinirdi. İngiltərədə 1215-ci ildə qəbul edilən "*Magna Carta*" kimi, Macarıstanda da 1222-ci ildə "Qızıl Bulla" adlı sənəd oxşar funksiyanı yerinə yetirərək kralın səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmış və zadəganların hüquqlarını qorumağa yönəlmişdi. Bu sənəd Macarıstan hüquq sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. XIII əsrin əvvəllərində Macarıstan kralı II Andraş (András II) taxtda olduğu müddətdə ölkənin daxili vəziyyəti zəifləməyə başlamışdı. O, səlib yürüşlərində iştirak etmiş, eyni zamanda çoxsaylı torpaqları və imtiyazları zadəganlara və xarici sərkərdələrə paylamışdı. Bu isə yerli zadəganlar arasında narazılığa səbəb olmuş və kral hakimiyyətinə qarşı müqavimət artmışdı. Bu narazılığı aradan qaldırmaq və daxili sabitliyi təmin etmək məqsədilə kral 1222-ci ildə Esterqom şəhərində Qızıl bullanı imzalamağa məcbur olmuşdur.

## Əsas müddəalar
Qızıl Bulla aşağıdakı əsas hüquqi və siyasi müddəaları ehtiva edirdi.

## Əhəmiyyəti və nəticələri
Qızıl Bulla (1222) Macarıstan tarixi üçün həm siyasi, həm də hüquqi baxımdan əlamətdar hadisə olmuşdur. Onun vasitəsilə kral hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması və zadəganların hüquqlarının tanınması, ölkənin gələcək idarəetmə sisteminin formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Bu sənəd Avropa hüquq tarixində demokratik prinsiplərin ilk nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Qızıl bulla Macarıstan konstitusiyaçılığının başlanğıcı hesab olunur. Zadəganların hüquqlarını tanıması və kralın səlahiyyətlərini məhdudlaşdırması baxımından Magna Carta ilə müqayisə edilir.Sənəd sonrakı əsrlərdə bir neçə dəfə yenidən təsdiqlənmiş və Macarıstan hüquq sisteminin əsası kimi qəbul edilmişdir. Eyni zamanda, bu sənəd Macarıstan cəmiyyətində hüquq və azadlıqların formalaşmasına təkan vermişdir.

## Həmçinin bax
* Qızıl bulla (1356)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* *Master Roger's Epistle to the Sorrowful Lament upon the Destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars* (Translated and Annotated by János M. Bak and Martyn Rady) (2010). In Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010). *Anonymus and Master Roger*. CEU Press. .
* *The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 1000–1301* (Translated and Edited by János M. Bak, György Bónis, James Ross Sweeney with an essay on previous editions by Andor Csizmadia, Second revised edition, In collaboration with Leslie S. Domonkos) (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. pp.1–11. .

## Xarici keçidlər
* The Full Text of the Laws 
* Martyn Rady, 'Hungary and the Golden Bull of 1222'
* The full text of the Golden Bull [version from 1318, the earliest copy what remained]: Endre kiraly Aranybullája. [Golden Bull of king Andreas II.] In: Corpus Iuris Hungarici-Magyar Törvénytár. Budapest, 1899. Franklin társulat. (in Latin and Hungarian) 130–145 p (248–264)https://archive.org/details/magyartrvnytrco01hunggoog/page/n441/mode/2up?q=Aranybulla