Şəhər darvazası (Valletta)

**Şəhər darvazası** (, hərfi tərcümədə "Şəhərin qapısı") — Maltanın paytaxtı Vallettanın girişində yerləşən darvaza. Bu günə qədər qoyulan beşinci darvaza olan müasir  darvaza 2011 və 2014 illəri arasında İtalyan memar Renzo Pianonun dizaynı ilə inşa edilmişdir.

Əraziyə yerləşdirilən ilk qapı, 1569-cu ildə ya Fransesko Laparelli ya da Girolamo Kassarın dizaynı ilə tikilmiş *Porta San Giorgio* idi. Qapı 1586-cı ildə ***Porta Reale*** () adlandırıldı. 1633-cü ildə darvaza Tommaso Dinglinin dizaynı ilə yenidən quruldu. 1798-ci ildə Fransanın Maltanı işğal etməsi zamanı qısa bir şəkildə ***Porte Nationale*** olaraq adlandırılsa da, Malta 1800-cü ildə İngilislərin hakimiyyəti altına düşdükdə darvazanın adı *Porta Reale* olaraq dəyişdirildi.1853-cü ildə darvaza yenidən bir dəfə daha *Kingsgate* və ya *Kingsway* kimi tanınan daha böyük bir qapı ilə əvəz edildi. Bu ilk üç qapı hamısı Valletta şəhər divarlarının bir hissəsini təşkil etmişdir. Qapı qeyri-rəsmi olaraq *Porta di terra* ("torpaq qapısı" deməkdir) adlandırıldı, çünki bu şəhərə yeganə yerüstü giriş idi.

Sonuncu möhkəmləndirilmiş qapı 1964-cü ildə söküldü, yerinə Alziro Bergonzo tərəfindən hazırlanan Futurist qapısı quraşdırıldı. Bu qapı 2011-ci ildə söküldü və 2014-cü ildə tamamlanan Pianonun qapısı ilə əvəz olundu.

## Yerləşməsi
Şəhər darvazası Porta Reale qala divarında yerləşir. Vallettanın dərin xəndəklərindən keçən bir körpü qapıya aparır. İngilis hakimiyyəti dövründə, girşdəki eyvantipli tikili söküldü və irəlidəki xəndəyin bir hissəsi dolduruldu. Ərazi sonradan mərkəzdəki Triton fəvvarəsi ilə birlikdə avtobus dayanacağı kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Fəvvarənin ətrafındakı meydan piyada ərazisinə çevrildi.

Darvaza Respublika küçəsinin () başlanğıcında yerləşir. Şəhər darvazası yaxınlığındakı binalara Parlament Evi və Kral Opera Evi daxildir.

Bu darvaza şəhərə aparan üç qapıdan biri idi - digərləri şəhərin qərb və şərq ətrafındakı Marsamxett darvazası və Del Monte darvazası idi. Marsamxett darvazası 20-ci əsrin əvvəllərində söküldü, Del Monte darvazası isə 1885-ci ildə Viktoriya darvazası ilə əvəz olundu.

## Tarixi

### İlk darvaza (1569–1633)
Vallettanın orijinal qapısı *Porta San Giorgio* olaraq bilinirdi və şəhərin adlandırıldığı böyük usta Gin Parisot de Vallettenin dövründə qurulmuşdu. Porta San Giorgio ehtimal ki, Valletta istehkamının çox hissəsini hazırlayan italyan hərbi mühəndis Fransesko Laparelli və ya Maltalı köməkçisi Qirolamo Kassar tərəfindən tərtib edilmişdir. İnşaat 1566-cı ilin aprel ayında başlandı və 1569-cu ildə tamamlandı. Qapı dizayn baxımından olduqca sadə idi və divarlarında sadəcə düzəldilməmiş kiçik bir açıqlıq var idi.

Əvvəllər Porta San Giorgionu xəndəyin kənarındakı kəndlərlə taxta körpü əlaqələndirdi. Bu körpünü 1582-ci ildən bir qəddər əvvəl daş körpü əvəz etdi. Körpünün özü bir neçə dəfə dəyişdirildi, lakin qaya ilə işlənmiş təməlləri bütöv olaraq qalır və indiki körpünü dəstəkləməkdə davam edir.

Təxminən 1586-cı ildə, Huques Loubenks de Verdallenin dövründə, qapının adı *Porta Reale* olaraq dəyişdirildi. 16-cı əsrin sonlarında daha kiçik bir darvaza inşa edildi və orijinal qapının üstünə zəfər tağı əlavə edildi.

### İkinci qapı (1633–1853)
İkinci şəhər qapısı Antoine de Paulenin dövründə, 1633-cü ildə inşa edilmişdir. Bu darvaza sələfi *Porta San Giorgio*dan daha çox bəzəkli idi.

Bu qapını tez-tez Malta memarı Tommaso Dinqliyə aid edirlər. Lakin, bu iddianı dəstəkləyən sənədli sübut yoxdur.

1798-1800-cü illərdə Fransanın Maltanı işğalı zamanı qapı *Porte Nationale* olaraq bilinirdi. Qubernator Ser Tomas Maitland tərəfindən verilən 1814-cü il tarixli VI elanına uyğun olaraq 1815-ci ildə darvazaya İngilis gerbi quraşdırılmışdır. Bu gerbin heykəltaraş Vinsenzo Dimeçin işi ola biləcəyi düşünülür.

Qapı vaxt keçdikcə dəyişdirildi və 18-ci əsrin sonu -19-cu əsrin əvvəllərində darvazada Dinqlinin orijinal dizaynına daxil olmayan bir sıra xüsusiyyətlər mövcud idi. Qapı çox kiçik olduğundan 1853-cü ildə genişləndirilməsi üçün söküldü.

### Üçüncü qapı (1853–1964)
link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Goats_at_Port_Real_Wellcome_L0045092.jpg|alt=|thumb|1900-cü illərin əvvəllərində ''Kingsgate''
Üçüncü şəhər darvazası, 1853-cü ildə, Maltada ingilis hakimiyyəti dövründə inşa edildi. Qapı *Porta Reale* olaraq adlandırılmışdı. Darvaza həmçinin maltaca *Putirjal* və ingiliscə *Kingsgate* və ya *Kingsway* olaraq da bilinirdi.

Darvaza Kral Mühəndislərindən olan Tompson tərəfindən tərtib edilmişdir. O kənarlarında iki kiçik tağ olan iki mərkəzi tağdan ibarət idi. 24 iyul 1892-ci ildə darvazanın arxa hissəsindəki tağ üzərində Vallettanın binasına əhəmiyyətli maliyyə töhfələri verən V Papa Piusun tunc büstü yerləşdirildi.

20-ci əsrin əvvəllərində şəhərə girən insanların axınının öhdəsindən gəlmək üçün qapı çox kiçik sayılırdı. Bu məsələni həll etmək üçün ilk təkliflər 1920-ci illərdə verilmiş, bəziləri qapını açıq bir yol hissəsi ilə əvəzləməyi əhatə etmişdir. 1949-cu ilin aprelində darvazaya aparan körpü hava bombardmanı ilə vurulsa da, darvaza İkinci Dünya müharibəsinin bombardmanlarından sağ çıxdı.

Kral Opera Evinin və Valletta girişinin yenidən qurulması üçün ilk planlar 1950-ci illərdə edildi. Bu layihə 1962-ci ildə Baş nazir Corc Borq Oliver tərəfindən canlandırıldı. Qapını daha böyük birinə dəyişdirmə layihəsi 1963 Ticarət Sərgisi sərgisində elan edildi və 1964-cü ilin iyununda qapı təmir üçün bağlandı.

### Dördüncü qapı
link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Valletta_City_Gate.jpg|thumb|Berqonzonun dizaynı olan dördüncü şəhər qapısı, 2006
Dördüncü şəhər darvazası 1964-cü ilin iyunundan 1965-ci ilin avqustuna qədər memar Alziro Berqonzonun dizaynı əsasında, İtalyan rasionalist üslubunda inşa edilmişdir. Darvaza mərkəzdə iki tərəfdən daha kiçik olan geniş bir açılışdan ibarət idi və məhdud bəzəkli sadə bir dizayna sahib idi. V Papa Pius Küçəsi (  ) darvazadan keçirdi.

Qapı, heç vaxt tam olaraq tamamlanmayan, Valletta və Kral Opera Evinin giriş hissəsinin yenidən qurulmasını nəzərdə tutan layihənin bir hissəsi idi. 1965-ci ilin martında, darvazanın inşası davam edərkən Memarlar Palatası onun dizaynını "memarlıq flopu" kimi tənqid etdi. Qapının lehinə olan arqumentlər, zirzəmilərə daha yaxşı bir görünüş təklif etdiyini və dizaynının istehkamların sərtliyini əks etdirdiyini söylədi.

Sonrakı onilliklərdə daha bir tənqid qapıya yönəldildi və qapını əvəz etmək üçün ictimai maraq var idi. İtalyan memar Renzo Piano ilk dəfə 1988-ci ildə Valletta girişini yenidən qurmağı planlaşdırdı, lakin layihə 1992-ci ilə qədər ertələndi. 2008-ci ildə hökumət darvazanı əvəz etmək üçün Piano ilə əlaqə qurdu. Pianonun yeni planları 27 İyun 2009 tarixində ortaya çıxdı və Şəhər darvazası 2 ilə 5 May 2011 arasında söküldü. City Gate və yaxınlıqdakı Azadlıq meydanının sökülməsi cəmi 1,39 milyon avroya başa gəldi. 
[thumb|Şəhər darvazası və [Parlament evi (Malta)|Parlament evi qaranlıqda]]

### Beşinci qapı (2014–günümüz)
Beşinci və indiki şəhər qapısı Renzo Pianonun dizaynları əsasında, 2011- 2014 illəri arasında qurulmuşdur. Bura dördüncü qapı kimi, şəhər girişini yenidən dizayn etmək üçün bir layihə çərçivəsində də inşa edilmişdir. Layihə, həmçinin Kral Opera Evinin dağıntılarını *Pjazza Teatru Rjal* kimi tanınan açıq hava teatrına çevirdi və Azadlıq Meydanının bir hissəsini tutan yeni Parlament Evi inşa edildi.

Pianonun layihəsinin qalan hissəsi kimi yeni şəhər qapısı mübahisəli idi. Maltalıların əksəriyyəti adada İtalyan rasionalist memarlığının az nümunələrindən biri olsa da, dördüncü qapının sökülməsini alqışladılar. Yeni qapının bəzi tənqidçiləri üçüncü qapıya bənzər daha ənənəvi dizaynı üstün tutdular. Yeni darvaza qədim Misir Edfu Məbədinə bənzədilib.

## İstinadlar