open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
P vitamini,

**P vitamini —** insan orqanizmi üçün çox vacibdir. Bu vitamin insan orqanizmində sintez olunmur və toplanmır və bu səbəbdən P vitamini daim orqanizmə daxil olmalıdır.
İlk növbədə P vitamini insanın damarlarına çox müsbət təsir edir — onları daha möhkəm, elastik edir, damarların və kapilyarların keçiriciliyini azaldır. Bu isə varikoz xəstəliyi, ateroskleroz və s. xəstəliklərin profilaktikasıdır.
* *P vitamini* arterial təzyiqinin və ürək ritminin normallaşmasına kömək edir. P vitamini həmçinin göz təzyiqini azaldır.
* P vitamini ödün əmələ gəlməsində iştirak edir, bəzi hormonların istehsalına təsir edir, ödemləri azaldır.
* P vitamini orqanizmin allergenlərə olan davamlılığını artırır, allergik xəstəliklərin (xüsusilə bronxial astmanın) gedişatını yüngülləşdirir.
* P vitamini təsdiq edilmiş antioksidantdır. Bu maddələr orqanizmin hüceyrələrini sərbəst radikalların məhvedici təsirindən qoruyur, qocalma prosesləri ləngidir, immun sisteminə müsbət təsir edir, onkoloji xəstəliklərin inkişafına mane olur.
* P vitamini həmçinin mədənin selikli qişasının bərpasını sürətləndirir və bu səbəbdən mədə və 12 barmaq bağırsağı xorası xəstəliyi zamanı çox faydalıdır.
* P vitamini əsasən çiy meyvə, giləmeyvə və tərəvəzlərdə olur — sitrus meyvələri (qabıqda), albalı, gavalı, alma, ərik, qara qarağat, moruq, üzüm, qırmızı bolqar bibəri, pomidor, çuğundur, kələm, kahı, turçəng, sarımsaq. Həmçinin P vitamini yaşıl çayda və qarabaşaqda var.
* P vitaminin miqdarına görə qara qarağat çempion sayılır.
P və C vitaminlərin orqanizmdə olan təsiri oxşardır. Bu iki vitamin bir birinin təsirini gücləndirir. Bu səbəbdən həkimlər onları birlikdə qəbul etməyə tövsiyə edirlər. Askorutin kimi tanınmış preparatın tərkibinə məhz askorbin turşusu (C vitamini) və rutin (P vitamini) daxildir. Bu preparat varikoz xəstəliyi və bu xəstəliyin profilaktikası zamanı, hipertoniya, bəzi infeksion xəstəlikləri, uşaqlarda tez-tez təkrarlanan burun qanaxmaları, kuperoz (üzdə kapilyarlar toru) və s. xəstəliklər zamanı geniş istifadə olunur.
P vitaminin çatışmazlığı özünü bu kimi əlamətlərlə büruzə verir: kapilyarlar kövrək olur, dərialtı qansızmalar, xırda göyərmələr əmələ gəlir, insan ayaqlarında ağrılar, halsızlıq, zəiflik hiss edir, tez yorulur, iş qabiliyyəti azalır.
*P vitaminin* çatışmazlığı xüsusilə qış və yaz aylarında müşahidə oluna bilər. Bu halda insan daha tez-tez təzə meyvə, tərəvəz, göyərti, yaşıl çay qəbul etməlidir. Lazım olduqda həkim vitamin-mineral kompleksi təyin edə bilər. O, limon, portağal, qırmızı bibər, itburnu, çay yarpaqları və üzümdə mövcuddur.

## Mənbə
* http://saglamolun.az
* http://legend.az
Təhsil xərclərinin ÜDM-də xüsusi çəkisinə görə ölkələrin siyahısı

Bu siyahıda dövlətlərin təhsil xərclərinin ÜDM-də xüsusi çəkisi göstərilib.

## İstinadlar
Müqəddəs Troitski məbədi

**Müqəddəs Troitski məbədi** () — Başqırdıstanın İşimbay şəhərində pravoslav kilsəsi. 1993—2004-cü illərdə memar Sokolov tərəfindən tikilmişdir.
Bon festivalı

**Bon festivalı** () - Yaponlar tərəfindən əcdadlarının ruhlarını şərəfləndirmək üçün təşkil edilən festival. 500 ildən çoxdur ki, Yaponiyada qeyd edilən bayram Bon-Odori adlı ənənəvi rəqsdin meydana səbəb olmuşdur. Bon festivalı adətən qeyri-iş günləri təşkil edilir. 3 gün davam festivalda musiqi-rəqs vəhdəti ilə yanaşı müxtəlif əyləncələrdə təşkil edilir. Müasir dövrdə festival bir çox ölkələrin iştirakı ilə də keçirilir. Yapon ənənələlərinə görə festival müddətincə vəfat etmiş insanların ruhları öz ailələrini və evlərini ziyarət edirlər. Bu səbəblə evlərin qapılarının qarşısında ruhları qarşılamaq məqsədilə tonqallar qalanır. Su hövzələrinə əcdadların ruhlarını təmsil etmək məqsədilə üzən şamdanlar buraxılır. 
Evlərin müqəddəs sayılan yerləri təmizlənir və ruhların rahatlıq tapmaqları üçün dualar edilir.

Ən böyük Obon festivalı qədim paytaxt Kiotoda keçiriləcək, Obon festivalının əsas məqamı mərhumun ruhlarının cənnətə qayıtmasına yol açmaq üçün Atəş Təqdimetmə Mərasimidir. Bu ritual bir çox insanı, eləcə də dünyanın hər yerindən turistləri ziyarət etməyə cəlb edir. Bu müqəddəs Atəş Təqdimetmə Mərasimi zamanı 5 sözdən ibarət Dai, Dieu, Phap, Boat və kiçik Dai personajı Kyotonu əhatə edən 5 dağda alovla yandırılır. Hər bir söz təxminən 30 dəqiqə parlayacaq, hamısı Yaponiyanın qədim paytaxtında bir yay gecəsində müqəddəs, isti və əzəmətli mənzərə yaradacaq. Yaponlar inanırlar ki, işıq ruhları dinc və xoşbəxt bir şəkildə cənnətə qayıtmağa istiqamətləndirəcək. Obon odunun təqdim edilməsi mərasimi saat 20:00-da keçirilir. Avqustun 16-da, bu zaman minlərlə insan Kyotoya axışacaq və ən çox Kyoto Universitetinin ətrafına toplaşaraq yanğınların yandırılmasını görəcək. Ən aydın müşahidə nöqtəsi Yoshida və Funaoka dağlarının zirvəsidir. Yanğın söndükdən sonra dağların ətəyindəki Yusen-ji məbədində Bon Festivalı rəqsləri keçirilir. Bu rəqslər adətən axşam saat 9-da başlayan və təxminən bir saat davam edən Daimoku və Sashi rəqsləridir.

## İstinadlar
Tatarıstan bayrağı

**Tatarıstan bayrağı** - Tatarıstan Respublikasının dövlət rəmzi. 

Tatarıstan Respublikasının bayrağı Tatarıstan Respublikasının Ali Şurasının 1314-XII №-li qərarı ilə 1991-ci ilin 29 noyabrında təsdiq edilmiş və 378 qeydiyyat nömrəsi ilə Rusiya Federasiyasının dövlət heraldika reyestrinə daxil edilmişdir. Hal-hazırda dövlət bayrağının istifadəsi qaydaları "Tatarıstan Respublikasının dövlət rəmzləri haqqında" qanunla tənzimlənir. 

## Təsviri
## Tarixi

Şəkil:Tatar Nationalist Flag.svg|Tatar ictimai mərkəzinin bayrağı
Şəkil:Flag of Tatarstan 1991 proposal.svg|1991-ci ildə xüsusi komissiya tərəfindən təklif edilmiş bayraq


## Oxşar bayraqlar

Şəkil:Flag of the Chechen Republic.svg|Çeçenistan Respublikasının bayrağı
Şəkil:Flag of Kaluga Oblast.svg|Kaluqa vilayətinin bayrağı


## Həmçinin bax
## Xarici keçidlər
## İstinadlar
Ulduz Kəşfiyyat İdarəsi

**Ulduz Kəşfiyyat İdarəsi** — Osmanlı sultanı II Əbdülhəmid tərəfindən 1880-ci ildə yaradılmış türk tarixinin ilk mütəşəkkil kəşfiyyat idarəsi.

## Tarixi
XIX əsrin sonlarında Osmanlı imperiyasının daxilində və imperiya xaricində baş verən hadisələr II Əbdülhəmidi birbaşa özünə tabe olan kəşfiyyat idarəsi yaratmağa sövq etdi. Bu cür hadisələrə öz vəziri də daxil olmaqla bir çoxlarının başqa dövlətlərin adından öz dövlətinə qarşı fəaliyyət göstərmələrini misal göstərmək olar. Bunun nəticəsində "Ulduz" Kəşfiyyat İdarəsi yaradıldı. "Ulduz" Kəşfiyyat İdarəsi digər idarələrdən fərqli olaraq, dövlətə yox, tək bir nəfərə bağlı şəkildə xidmət göstərirdi. İdarə bir müddət sonra Sultan II Əbdülhəmidin lehinə və əleyhinə fəaliyyət göstərənlər olmaqla iki yerə ayrıldı. İdarə ölkə daxilində, xüsusilə də erməni komitəçilərə qarşı kəşfiyyat fəaliyyətləri aparmaqla məşğul olurdu. Bununla yanaşı ölkə xaricində də yaxşı təşkilatlanmışdırlar. İdarə mənsubları Paris, Roma, London kimi müxtəlif mərkəzlərdəki şəxsləri və qurumları yaxından izləyirdilər. Çox qısa müddət ərzində geniş əraziyə yayılan xəfiyyələri sayəsində saraya hər ay 3000-dən çox jurnal gəlirdi. İdarənin fəaliyyəti 1908-ci ildə Sultan II Əbdülhəmidin taxtdan endirilməsinə qədər fəaliyyətini davam etdirdi. Osmanlı sultanının yaratdığı idarəsinin öz dövründə kəşfiyyat məlumatları əldə etmə və casusluq etməsindən ona qarşı istifadə edənlərə öz xatirələrində bu idarənin yaradılma məqsədləri haqqında belə demişdir:

"Ulduz" Kəşfiyyat İdarəsində Sultan II. Əbdülhəmidin şəxsən etibarını qazanmış olan şəxslər vəzifəyə təyin edilmişdi. Kəşfiyyatçılar içərisində hər rütbədən və hər səviyyədən ad çıxarmış və ya o qədər nüfuzu olmayan şəxslər də vardı. Təşkilatda generallar, admirallar, valilər, hakimlər, professorlar, həkimlər, müəllimlər, jurnalistlər və başqa peşə sahibləri olmaqla 990 cəsus və 23 cəsus mərkəzi fəaliyyət göstərirdi. Rəsmi kəşfiyyatçıların diqqətini daha çox cəlb edən şəxslər sədr-əzəmlər idi. Sultan II Əbdulhəmidin səltənətinin ikinci yarısında cəsus qorxusundan, insanların üçüncü bir şəxs olan yerlərdə söhbət etməsi mümkünsüz bir hal almışdı və Avropaya qaçanların sayı artmışdı. Sultan II Əbdulhəmid, Kəşfiyyat İdarəsini ümumi və hərbi kəşfiyyatın əleyhinə daha da təkmilləşdirmişdi.

İdarə ləğv edildikdən sonra yüz minlərlə kəşfiyyat məlumatı saraydan alınaraq yandırıldı.

## Ulduz Kəşfiyyat İdarəsi barədə seçilmiş əsərlər

## Həmçinin bax
* Osmanlı imperiyası
* Sultan II Əbdülhəmid
* Təşkilat-i Məxsusa
* Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (Türkiyə)
* İttihad və Tərəqqi

## Xarici keçidlər
* 136 yıldır çözülemeyen sır; Yıldız İstihbarat Teşkilatı
* Yrd. Doç. Dr. İlknur Haydaroğlu. II. Abdulhamit'in Hafiyye Teşkilatı hakkında bir risale//Tarih Araştırmaları Dergisi, XIX/30, Ankara, 1998. s.109–133
* MİT Tarihcesi — Türkler'de İstihbarat

## İstinadlar
Thayetmyo Türk Şəhidliyi

**Thayetmyo Türk Şəhidliyi** — Birinci Dünya müharibəsində Böyük Britaniya hərbi qüvvələrinə əsir düşərək o dövrdə Böyük Britaniya müstəmləkəsi olan Birma və ya Birmanya adı ilə tanınan, Myanmaya göndərilən 12 minə qədər Osmanlı imperiyasına bağlı əsgər arasında illərlə davam edən əsarət dövrü ərzində yoluxucu xəstəliklər, ağır iş və əsarət şərtləri altında ölən 1500-ə qədər Osmanlı əsgərindən 222-nin dəfn olunduğu bir abidə qəbiristanlıq.

Şəhidlikdə qəbir sahəsinin yerini bildirən və əksəriyyəti 1916-cı il tarixli məzar daşları var.

Şəhidlik kitabəsinin (latın hərfləri ilə ) türkcə hissəsində "*Birinci Dünya müharibəsində [[İraq]], [[Suriya]], [[Fələstin]] və Ərəbistan cəbhələrində Osmanlı və İngilis [[ordu]]<nowiki/>ları arasında vuruşmalar əsnasında [[ingilislər]]ə [[əsir]] düşərək Myanmaya gətirilən və burada şəhid olan əziz Türk əsgərlərinin xatirəsinə*" ifadələri yer alıb.

## Xarici keçidlər
* Myanmar'daki Osmanlı şehitliğinin hazin öyküsü, Timeturk
* Aralık '06 Arşivi, Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) Projesi

## İstinadlar
Kalmak (Əbyəlil)

**Kalmak kəndi** () - Rusiyanın Başqırdıstan Respublikası Əbyəlil rayonu Xalil kənd sovetliyinə daxil olan kənd. Kənd Böyük Kızıl çayının Böyük Kazmaş çayına birləşdiyi yerdə yerləşir.

## Əhali

2002-ci il ümumrusiya siyahıya alınmasına görə Başqırdıstan Respublikası Kalmak kəndinin milli tərkibi: başqırdlar 100 %.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Askorovo): 28&nbsp;km.,
* kənd sovetliyindən (Xalil): 16&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Alməhəmməd stansiyası): 24&nbsp;km.
## İstinadlar

## Mənbə
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Аумышево на портале «Генеалогия и Архивы»
Tur livri

**Tur livri** (*f[[Fransızca|r.]] livre tournois*) — Fransada 1230-1803-cü illərdə dövriyyədə olan qızıl pul vahidi. Tur şəhərində hazırlandığı üçün belə adlanırdı.

## İstinadlar
* Viktor Hüqo - Paris Notr-Dam Kilsəsi, s 27.
Hafiz Haqqı Paşa

**Hafiz Haqqı Paşa** (24 aprel 1878, Ədirnə - 15 fevral 1915, Ərzurum) - Osmanlı ordusunda xidmət etmiş hərbçi.

Hərb məktəbində Ənvər Paşa, Mahmud Kamil Paşa və Fəxrəddin Paşa ilə eyni sinifdə təhsil almışdır. Bu məktəbdə ilk sinifini ikinciliklə, 5 dekabr 1902-ci ildə son sinifini isə birinciliklə bitirmişdir. Sultan V Muradın nəvələrindən biri olan Behiyə Sultanla (Mehmed Səlahəddin Əfəndinin qızı) ailə həyatı qurmuşdur. 1912-ci ildə Balkan müharibələrində iştirak etmişdir. "Vicdani" təxəllüsü ilə qəzetlərdə müxtəlif məqalələrin müəllifi olmuşdur. "Şanlı Əsgər" adlı kitabın müəllifidir.

3-cü Ordunun tərkibində rus və erməni birləşmələrinə qarşı Sarıqamış döyüşündə iştirak etmişdir. Döyüş ərzində Ənvər Paşanın rəhbərliyi altında olan birliklərin qeyd olunan hədəflərə qısa müddət ərzində çatmasına baxmayaraq, Haqqı Paşanın rəhbərliyi altında olan birliklər əsas hədəflərinə çata bilmədi və nəticədə döyüş əməliyyatı türklər üçün uğursuz oldu. Bu məğlubiyyətdən sonra Ənvər Paşa 3-cü Ordunun idarəçiliyini Hafiz Haqqı Paşaya təhvil verərək İstanbula qayıtmışdır. Haqqı Paşa da bundan bir neçə həftə sonra 1915-ci ildə Ərzurumda vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* 3-cü Ordu
* Osmanlı ordusu
* Sarıqamış döyüşü
Kardinal

**Kardinal** — xristian katolik kilsəsinin ruhani rütbəsiː Papadan sonra ikinci adam. Papa rütbəsinə namizədlər həmişə kardinallar arasında seçilir.


Fayl:Vetements cardinal Gamarelli.jpg|
Fayl:Mitra simplex Gamarelli 2008-28-07.jpg|


## İstinadlar
* Viktor Hüqo — Paris Notr-Dam Kilsəsi, s 9.
Prevo

**Prevo** (*[[Fransızca|fr.]] prévôt — rəis*) — feodal Fransasında məhkəmə, maliyyə səlahiyyətləri olan kral məmuru.

## Ədəbiyyat
* Viktor Hüqo — Paris Notr-Dam Kilsəsi, s 7.

## İstinadlar
Kaftan

**Kaftan** — uzunətəkli, qollu geyim növü. Qədim türklərin dünya geyim mədəniyyəti tarixinə bəxş etdiyi mühüm töhfələrdən olub və bir sıra xalqlara da onlardan keçmişdir.
## Tarixi
Kaftan türk sözü olub qazax dilindəki kapatan sözündən gəlir.
 Belinə qədər kəmərli və düyməli nümunələr də var. Ərəb mənbələrində “burde”,“şəmlə”,“hamisə”,“nəmirə”,“əba”,sözləri ilə ifadə edilir. Köhnə və Yeni Əhdi-Cədiddə kaftan müxtəlif hallarda xatırlanır. Əhdi-ətiqə görə, Allah Adəm və Həvvaya dəri paltar geydirdi, Əyyub peyğəmbərin övladları vəfat edəndə və malı dağıdıldığında, paltarını cıraraq, ona təsəlli verməyə gələn üç dostu paltarlarını cırıb yeddi gün yeddi gecə danışmadan onunla birlikdə oldular. Üzərində hökmdarın adı və ya şüarı olan, sənətkarlıq tikmələri ilə bəzədilmiş və xüsusilə zolaqlı haşiyələrlə bəzədilmiş kaftanların (tirazın) hökmdar tərəfindən kiməsə əvəzsiz hədiyyə edilməsinə “kaftan/hil taxmaq” deyilir.

## Peyğəmbər dövründə istifadəsi
Cümə və bayram namazlarında qırmızı kaftan geyən Hz.Peyğəmbərin kaftanları arasında qalın kənarları olan Nəcran toxuması, dar qollu Şam işi və müxtəlif rənglərdə Yəmən istehsalı 
olanlardan əlavə, bir qadının şəxsən toxunduğu və hədiyyə etdiyi kaftan da var idi. Hz. Peyğəmbər hökmdarlara İslama dəvət məktubu göndərəndə Rum valisi Ferve b.Əmr, tabeliyində olan Məsud b. Sədi müxtəlif hədiyyələrlə – qızıl saplı atlas kaftanla birlikdə Mədinəyə səfir kimi göndərmişdi.
## Osmanlı dövründə istifadəsi
Kaftan həm də Osmanlı geyimlərinin ən mühüm elementidir və öndən açıq, topuqlara və ya yerə qədər uzanan üst paltardır. Saray geyimlərində qol uzunluğu dirsəyə və ya biləyə qədər ola bilər. Yanlardan aşağı asılır, bəzən ətəyin uzunluğuna çatır. Qol boyu olanların üzərinə daha bir qat paltar geymək olar. Dirsəyə qədər olanlar üçün eyni parçadan əlavə qol hazırlanır və çiynindəki düyməyə düymə deşiyi ilə bərkidilir və uzun qollu olur. Müxtəlif Asiya mədəniyyətlərində olduğu kimi, qollardan ətəklərə qədər uzanan kaftanların çiyinlərində bir açılış var. Kaftan geyən adam qolunu bu açılışdan çıxarır və kaftan qolunu aşağı salır. Belə kaftanlar mərasim xarakteri daşıyır və günümüzə qədər gəlib çatan bir çox nümunələri Topqapı sarayı Muzeyinin kolleksiyalarındadır. Bunların necə geyinildiyi Osmanlı miniatürlərində də görünür. Xəzlə örtülmüş mərasim kaftanlarına “kapaniçe” deyilir. Qolsuz və ya qollu  ola bilər, qabağında çarpaz xətlər, yaxasında və çiyinlərində xəz var. Qara tülkü kürkü olanlar sultan üçün ayrılır; çarpazları daş–qaşlı, çölü atlas və murəssa düyməsi olanlara “fərvə-i mürəbbə” deyilir və mərasim və yürüşlərdə taxılır.

## İstinadlar
* Viktor Hüqo - Paris Notr-Dam Kilsəsi, s 5.
Qrimas

**Qrimas** (*[[Fransız dili|fr.]] grimace*) — müxtəlif mimik hərəkətlər, üz-gözün müxtəlif şəkillərə salınması.

## İstinadlar
* Viktor Hüqo - Paris Notr-Dam Kilsəsi, s 23.
Qızıl Başqırdıstan (Əbyəlil)

**Qızıl Başqırdıstan kəndi** () - Rusiyanın Başqırdıstan Respublikası Əbyəlil rayonu Qızıl Başqırdıstan kənd sovetliyinə daxil olan kənd.
## Adı
10 sentyabr 2007-ci ilə qədər «Qızıl Başqırdıstan» Mərkəzi bağlar kolxozu adlanırdı.

## Əhali

## Küçələri
* Kombaynerov
* Lenin,
* K. Marks,
* Qaqarin,
* Oktyabr,
* Mir,
* T. Kusimov,
* Puşkin,
* S. Yalayev,
* Nekrasov,
* Stroitel, 
* Sadovaya,
* Sentralnaya,
* Energetiki,
* Magistralnaya,
* Molodyojnaya,
* Suvorov,
* R. Davletov,
* Mirsayanov,
* Xidiyatov,
* Kirov,
* Kraynaya,
* A. Karna,
* Qələbənin 50 illiyi,
* Vayeva.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Askorovo): 26&nbsp;km.,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Qızıl Başqırdıstan stansiyası): 72&nbsp;km,
* ən yaxın hava limanı (Maqnitaqorsk) 3&nbsp;km.,
* ən yaxın şəhər (Maqnitaqorsk) 6&nbsp;km.
## İstinadlar

## Mənbə
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Аумышево на портале «Генеалогия и Архивы»
Bayan (musiqi aləti)

**Bayan** (qədim rus salnaməçisinin adından götürülmüşdür) - qarmona bənzər pnevmatik, dilli musiqi aləti. 

Sağ klaviaturası düyməlidir, 3-5 cərgəli, 4-5 oktava həcmində tam xromatik səsdüzümündən ibarətdir, sol klaviaturası standart ("italyan) sistemi üzrə, yəni müşayiət üçün hazır akkordlar dəsti ilə qurulur. 1891-ci ildə bavariyalı usta Q.Mirvald tərəfindən düzəldilmişdir. Sağ klaviaturalı sistem Avstriya və başqa ölkələrdə "Vyana qarmonu" adı ilə geniş yayılmışdır.

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III cild, Bakı,2011, səh.302.
Bayan qəbirləri

**Bayan qəbirləri** — Azərbaycan Respublikası Daşkəsən rayonunun Bayan kəndi yaxınlığında e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid qəbirlər.

## Xüsusiyyətləri
Qəbirstanlıq yaşayış məntəqəsinin yuxarı hissəsindəki təpəlik üzərində salınmışdır. 1901-ci ildə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı E.A.Resler ərazidə 32 daş qutu qəbir aşkar etmişdir.

Bu məzarlıqdakı iri sənduqə tipli qəbirlər, sal sinə daşları üzərində oyulmuş zəngin nəbati naxışlar, müxtəlif işarələr və xaç şəkilləri qəbirlərin İslamdan əvvəlki dövrə aid olduğunu göstərir. Qəbirlərdə ölülər əsasən böyrü üstə bükülü, yaxud oturdulmuş vəziyyətdə dəfn edilmiş, iki qəbirdə isə yandırılmışdı. Kişi və qadın qəbirləri avadanlığına görə fərqlənir. Həndəsi naxışlar və heyvan rəsmləri ilə bəzədilmiş cilalı qara gil qablar, tunc xəncərlər, bıçaqlar, bizlər, iynələr, kəmərlər, bilərziklər, sırğalar, muncuqlar və s. (yalnız bir qəbirdən dəmir bıçaq) tapılmışdır. Bayan qəbirləri Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin səciyyəvi abidəsidir.

## İstinadlar
Belqrad paşalığı

**Belqrad paşalığı** (Səməndirə Sancağı) (, *Smederevski sandžak* və ya ) — müasir Mərkəzi Serbiya ərazisində yerləşən Osmanlı İmperiyası ərazisi.  

## Tarixi

Belqrad Paşalığı Serb despotluğunun 1459-cu ildə Osmanlı İmperiyasının tərkibinə qatılmasından sonra meydana gəlmişdi, inzibati mərkəz Səməndirə şəhəri idi. 1476/1478-ci ildə ərazinin bir hissəsi: əvvəlcə Səməndirə sancaqlığına daxil olan Zvornik, Srebrenitsa Srebrenika ilə, Kuşlat, Şubin, Soko ondan ayrılmış və İzvornik Sancağının əsasını təşkil etmişdir. 1521-ci ildə Belqradın fəthindən sonra inzibati mərkəz müvafiq olaraq Belqrada köçürüldü. 1718-ci ildən 1739-cu ilə qədər Belqrad Paşalığı Habsburq Monarxiyasının tərkibinə daxil idi.

Türk ağalığı dövründə Belqradda 273 məscid və mədrəsə var idi. Serbiyanın paytaxtı Avropa şəhərindən çox əyri küçələri və şərq bazarları olan tipik bir Türk şəhərini xatırladırdı.

Lakin, qısa Avstriya hökmranlığı ərzində (cəmi 22 il) xarici boyunduruqdan təmizlənmə başlandı, müsəlman minarələrinin, mədrəsələrin və məscidlərin əksəriyyəti dağıdıldı, bəziləri xristian kilsələrinə çevrildi.

Ancaq Belqrad Sülh Müqaviləsinə görə, Osmanlı imperiyasına qaytarıldı. 1789-1791-ci illərdə yenidən Habsburqların mülkiyyətinə keçdi. Serbiya inqilabından sonra Serbiya şahzadəsi Miloş Obrenoviçin hakimiyyəti altında Belqrad Paşalığı ərazisində Serbiya Knyazlığı quruldu.

1804-cü ilə qədər Paşalığın əhalisi təxminən 400 min nəfər idi, bunların 40-50 mini müsəlmanlar (əsasən islamlaşmış slavyanlar) idi.

Rusiya imperiyasının dəstəyi ilə Belqrad paşalığı müstəqil Serb knyazlığı statusunu əldə etmişdi.

## İnzibati bölgüsü

XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində paşalıq 12 nahiyəyə bölünürdü:

* Belqrad nahiyəsi
* Səməndirə nahiyəsi
* Pojareva nahiyəsi
* Çupri nahiyəsi
* Yaqodin nahiyəsi
* Kraquyeva nahiyəsi
* Uji nahiyəsi
* Valev nahiyəsi
* Şaba nahiyəsi
* Rudniç nahiyəsi
* Soko nahiyəsi
* Boraviç nahiyəsi

## İstinadlar

## Mənbə
*  

## Xarici keçidlər
* Карта Санджака
* Карта Санджака в Сербии
Raqnhild Tori

**Raqnhild Tori** — Norveçli tərcüməçi.

Raqnhild Tori dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin "Leyli və Məcnun" poemasını ingilis dilinə uyğunlaşdırmışdır. Kitab qədim miniatürlərlə işlənərək, üç dildə - Azərbaycan, ingilis və rus dillərində nəşr olunmuşdur.

## Mükafatları
*"Humay" mükafatı (2014)

## İstinadlar
Bağçacik (Salmas)

**Bağçacik** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Coğrafi yerləşməsi
Şapur bölgəsinin Ətraf kəndistanında, Şapur qəsəbəsindən 6&nbsp;km. cənub-şərqdədir.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 858 nəfər yaşayır (203 ailə).

## İstinadlar
Taissa Farmiqa

**Taissa Farmiqa** () — amerikalı aktrisa. Karyerasına 2011-ci ildə nümayiş olunmuş *Yüksək torpaq* dram filmi ilə başladı. O televiziyada ilk debütünü FX-in hit serialı olan *[[Amerikan qorxu hekayəsi: Qatil ev]]* ilə etdi. Teatr debutunu isə 2016-cı ildə *Dəfn edilmiş uşaq* tamaşası ilə etdi.

Növbəti illərdə Taissa *Kor zəng* (2013), *Zehnin mərkəzində* (2013), *Midltonda* (2013), *Sonuncu qızlar* (2015), *6 il* (2015), *Şiddət vadisində* (2016) və *Qaydalar tətbiq edilmir* (2016) kimi filmlərdə çəkildi. O *Ədalət liqası gənc titanlara qarşı* (2016) və *Gənc titanlar: Cudas müqaviləsi* filmlərində Ravenin səsini səsləndirmişdir. 
## Həyatı
Taissa Nyu-Cersi ştatının Readinqton Tounşip şəhərində doğulub və böyüyüb. O ailədə ən kiçiyidir. Özündən başqa onun Viktor, Vera, Stefan, Nadia, Aleksandr və Larissa adlı bacı/qardaşları var. Uşaqlar Ukraynalı ailədə doğulublar. Anaları Lubomira məktəb müəlliməsi ataları isə Maykl Farmiqa sistem analistidir. Taissadan başqa digər uşaqlar spina bifida xəstəliyi ilə doğulublar. Onun babası və nənəsi Nadia və Tedor Spass İkinci Dünya müharibəsi vaxti Karsfild düşərgəsində tanış olublar.  Taisa 4-cü sinifə qədər dövlət məktəbində təhsil aldıqdan sonra ev dərsləri almağa başladı. O ukrsayna dilini yaxşı danışa bilməsədə ancaq başa düşməsi yaxşıdır. Həmçinin o 4 il ərzində Amerikan İşarə Dili dərsləri keçib və bunda təcrübəlidir.

## Kariyerası
Taissa karyerasına bacısı Vera Farmiqanın ilk rejissor debütü olan *Yüksək torpaq* filmi ilə başladı. Filmdə o bacısı Veranın 16 yaşlı yeniyetmə çağını ifa etdi. Filmin 2011-ci ildə nümayişindən sonra o performansına görə aldığı müsbət rəylərdən sonra  ICM Partners ilə müqavilə bağladı. Həmin il Taissa *[[Amerikan qorxu hekayəsi (teleserial, 2011)|Amerikan qorxu hekayəsi]]*-nin birinci mövsümündə rol aldı və bu rol onun ən uğurlu rolu olaraq ona beynəlxalq tanınma qazandırdı. *[[Amerikan qorxu hekayəsi: Qatil ev|Qatil ev]]* adlı mövsümdə o Vivien (Conni Britton) və Benin (Delan Makdermot) yeniyetmə qızı olan Violet rolunu oynadı. Bu rol onun ilk profissional rolu idi. Bunan sonra o, Sofia Koppolanın kriminal filmi olan *Kor zəng* filmində 17 yaşlı Sem Mur roluna çəkildi. Kann kinofestivalında nümayiş olunan film müsbət rəylər aldı.

2013-cü ildə çəkildiyi *Midltoun* filmindən sonra o *Amerikn qorxu hekayəsi*-nə qayıtdı və üçüncü mövsümə çəkildi. *Cadugarlar məclisi* adlı mövsümdə o Zoe Benson rolunu ifa etdi və buna görə yenidən müsbət rəylər aldı. Filmdə ilk baş rolunu Corq Doradonun psixologi trilleri olan *Zehnin mərkəzində* filmində oynadı. Film 2013-cü ildə Sitges Film Festivalında nümayiş olundu. Növbəti ildə Cemesi Boy filmində rol aldı. Bundan sonra bir sıra filmlərə çəkildikdən sonra o ABC-nin qısa serialı olan *İfritələr şəhəri* (2015) serialında göründü. Serial 3 seriadan sonra ləğv edildi və yayımlanmamış seriaları isə Hulu vasitəsi ilə yayımlandı.

## Filmoqrofiyası
### Film

### Televiziya

## Teatr

## Qələbələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Erik Bayi

**Erik Bertran Bailli** () İngiltərə Premyer Liqasının Mançester Yunayted klubunda və Kot-d'İvuar milli komandasının heyətində müdafiəçi mövqeyində çıxış edən futbolçu. Əsas mövqeyinin mərkəz müdafiəçisi olmasına baxmayaraq, sağ cinah müdafiəçisi mövqeyində də çıxış edə bilir.

O, peşəkar futbolçu karyerasına İspaniyanın Espanyol klubunda başlamış, sonradan Vilyarreala transfer olmuşdur. İki mövsüm burada qaldıqdan sonra, 2016-cı ilin iyun ayında İngiltərənin Mançester Yunayted klubuna transfer olmuşdur.

Milli komandanın heyətində debüt oyununa 2015-ci ildə çıxmış və elə həmin il komandası ilə birlikdə Afrika Millətlər Kubokunu qazanmışdır.

## Karyera statistikası

### Klub
Son yeniləmə: 27 sentyabr 2017

### Milli komanda
Son yeniləmə: 5 sentyabr 2017

## Uğurları

### Klub
**Mançester Yunayted**
* Liqa Kuboku: 2016-17
* İngiltərə Superkuboku: 2016
* UEFA Avropa Liqası: 2016-17

### Milli komanda
**Kot-d'İvuar**
* Afrika Millətlər Kuboku: 2015

### Şəxsi
* Afrikada "İlin heyəti": 2016
* UEFA Avropa Liqası "Mövsümün heyəti": 2016-17

## Həmçinin bax
* Mançester Yunayted
* Vilyarreal
* RCD Espanyol
* Kot-d'İvuar milli futbol komandası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Manchester United official profile
*
Behiştiyan

**Behiştiyan** () — İranın Qəzvin ostanında kənd.

Eyniadlı şəhristanın Avəc bölgəsinin Qərbi Xərəqan kəndistanında, Avəc qəsəbəsindən 15 km. şimaldadır.

## İstinadlar
Mustafa Əfəndiyev

**Mustafa Əfəndiyev** () — "Azərnəşr"in direktoru. Tərcüməçi və naşir.

## Həyatı
Mustafa Əfəndiyev 1918-ci ildə Füzuli şəhərində anadan olmuş, orta təhsilini bitirdikdən sonra müəllim işləmiş, 1939-cu ildə SSRİ–Finlandiya, daha sonra İkinci Dünya müharibəsində ön cəbhədə döyüşmüş və ağır yaralanmışdır.

O, 1950–1955-ci illərdə M. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil almışdır. Bu universitetin jurnalistika fakültəsini bitirmiş ilk azərbaycanlı kimi Vətənə qayıdan Mustafa Əfəndiyev redaktorluq fəaliyyətinə başlamışdır. 1960-cı illərdən etibarən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında baş redaktor və 1970-ci illərdən ömrünün sonuna kimi nəşriyyatın direktoru vəzifəsində çalışmış, 3 noyabr 1982-ci ildə vəfat etmişdir.

Mustafa Əfəndiyev "1001 gecə" nağıllarının 5-ci cildini, L. Tolstoyun "Hacı Murad" povestini və uşaq hekayələrini, A. Çexovun hekayələrini, R. Kiplinqin "Mauqli", L. Kerrolun "Alisa möcüzələr diyarında" kimi məşhur romanlarını, M. Qorkinin "Günəşin övladları" pyesini, Yelin Pelinin, V. İvanovun, A. Çakovskinin, S. Uluqzadənin və b. əsərlərini dilimizə tərcümə etmişdir. Onun tərcümə yaradıcılığı Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının inkişafında və zənginləşməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ken Aston

**Kennet Corc Aston** — ingilis müəllim, hərbçi və futbol hakimliyinin inkişafına bir sıra mühüm töhfələr (sarı və qırmızı kart sistemi daxil olmaqla) vermiş futbol hakimi.

## Həyatı və karyerası
Ken Aston 1 sentyabr 1915-ci il tarixində İngiltərənin Esseks qraflığının Kolçester şəhərində dünyaya gəlib.
Kujan (Əbyəlil)

**Kujan kəndi** () - Rusiyanın Başqırdıstan Respublikası Əbyəlil rayonu Taştimer kənd sovetliyinə daxil olan kənd.

## Əhali

2002-ci il ümumrusiya siyahıya alınmasına görə Başqırdıstan Respublikası Kujan kəndinin milli tərkibi: başqırdlar 99 %.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Askorovo): 13&nbsp;km.,
* kənd sovetliyindən (Mixaylovka): 10&nbsp;km.,
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Maqnitaqorsk): 42&nbsp;km,

## İstinadlar

## Mənbə
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Şimali Kipr bayrağı

**Şimali Kipr Türk Respublikası bayrağı** —  Şimali Kipr Türk Respublikasını təmsil edən rəsmi simvollardan biri. Bugünkü halı 7 mart 1984-cü il tarixində Şimali Kipr Türk Respublikası Məclisi tərəfindən təsdiqlənmişdir.

= Qalereya =

Şəkil:Flag of Turkey.svg|1963-1983 iləri arasında istifadə edilən Türk bayrağı
Şəkil:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus (1983).svg|1983-1984 illərində istifadə edilən bayraq (Kipr Türk Federativ Dövləti bayrağı)
Şəkil:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|7 mart 1984-cü ildən bəri istifadə edilən bayraq
Şəkil:Flag of the President of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|Şimali Kipr Prezidentinin bayrağı


## Həmçinin bax
* Kipr adası
* Şimali Kipr Türk Respublikası
* Kipr münaqişəsi

## Xarici keçidlər
Nəcibüddin Səmərqəndi

**Nəcibəddin Səmərqəndi** (; ) — XIII əsrdə yaşamış fars həkim.

## Həyatı
Nəcibəddin Əbu Həmid Məhəmməd ibn Əli ibn Ömər Səmqəndəndə doğulmuşdur. 1222-ci ildə Monqol hücumu zamanı Əfqanıstanın Herat şəhərinə yerləşmişdir. Həyatının az olduğu məlum olsa da, o, məhsuldar tibbi yazıçı və tibbi fikirlərin şərhçisi idi. Onun ən məşhur kitabı "Səbəbləri və Əlamətləri" kitabı Terapötik və patologiya üçün əhatəli bir kitabıdır. Onun elmi əsərləri geniş oxunur və tez-tez onun haqqında yazılır.

Əfqanıstanın Herat şəhərində vəfat edib və orda dəfn olunub.
## İstinadlar
Lokkerbi faciəsi

**Lokkerbi faciəsi və ya Pan Am Hava yolları reys 123** () - 1988-ci ilin 21 dekabr tarixində, çərşənbə günü , Londonun, Hitrou Hava Limanından Nyu-Yorkun, Con Kennedi adına hava limanına doğru hərəkət edən Pan Am Hava yollarına məxsus *Boeing 747-121* tipli təyyarənin səmada partladılması nəticəsində baş vermiş terror aktı. Hadisə nəticəsində təyyarədə olan 243 sərnişin və 16 heyət üzvü həlak olmuşdur. Qəzanın Şotlandiyanın 4 min əhalisi olan Lokkerbi şəhərciyi üzərində baş verməsi, qəsəbədə yaşayan 11 sakinin də ölümünə səbəb olmuşdur.

Şotland polisi və Federal Təhqiqat Bürosu əməkdaşları tərəfindən üç il ərzində müştərək aparılan araşdırmalardan sonra 1991-ci ilin noyabr ayında hadisəni törətməkdə şübhəli bilinən iki Liviya vətəndaşı haqqında həbs qərarı çıxarılmışdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sanksiya və təziqlərindən sonra dönəmin Liviya lideri Muəmmər Qəddafi özünə yaxınlığını ilə tanınan, terror aktını törətməkdə şübhəli bilinən iki adamının mühakimə olunması üçün 1999-cu ildə Hollandiyaya ekstradisiya olunmasına razılıq vermişdir.

2001-ci ildə Liviya xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşı Əbdülbaset əl-Məgrahi Lokkerbi faciəsindəki roluna görə həbs edildi. 2009-cu ildə prostat xərçəngi diaqnozu qoyulan Əbdülbaset xəstəliyi səbəbindən azad edildi və məhkəmənin qərarı ilə yeganə təqsirli bilinən şəxs kimi 2012-ci ilin may ayında vəfat etdi.

Qəddafi 2003-cü ildə verdiyi açıqlamasında Lokkerbi faciəsinə görə məsuliyyəti ölkəsinin daşıdığını bildirmiş və faciə qurbanlarının yaxınlarına təzminat ödəmişdir. Qəddafi açıqlamasında təyyarənin partladılması kimi bir göstərişin ondan xəbərsiz alındığını və özünün belə bir göstəriş vermədiyini bildirmişdir.

2011-ci ildə baş verən Liviya vətəndaş müharibəsi zamanı Qəddafi hökumətində çalışmış keçmiş məmur açıqlamasında  Pan Am Hava yolları reys 123-ün Muəmmər Qəddafinin nəzarəti və göstərişləri altında partladılığını bildirmişdir. Hətta bu gün belə təyyarənin kim tərəfindən, hansı məqsədlə partladılması ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur və hələ də dəqiq aşkar olunmamışdır.

1992-ci ilin 22 dekabr tarixində Liviya Hava yollarına məxsus *Boeing 727-200* tipli təyyarənin Benqazi-Tripoli daxili xətt reysin icra edərkən havada MiQ-23 qırıcısı ilə toqquşması ilə nəticələnən qəza da Lokkerbi faciəsi ilə əlaqələndirilir. Həmin hadisə nəticəsində 147 nəfər sərnişin və 10 heyət üzvü olmaqla, ümumilikdə 157 nəfər həlak olmuşdur. Hadisədən 20 il sonra ortaya çıxan iddialara görə Liviya Hava yolları reys 1103 beynəlxalq ictimaiyyətin ölkə üzərində olan təziqinin azaldılması üçün qəsdən partladılmışdır.

## İstinadlar
Oklahoma hücumu

**Oklahoma hücumu** () - Amerika Birləşmiş Ştatlarının Oklahoma ştatının mərkəzi Oklahoma Siti şəhərində 1995-ci ilin 19 aprel tarixində, yerli vaxtla saat 09:02-də gercəkləşdirilmiş terror aktı. Partlayıcı maddələrlə yüklənmiş yük maşının Alfred Murrah federal binasının qarşısında partladılması nəticəsində, üçü doğulmamış körpə olmaqla 168 nəfər həlak olmuş, 680-dan çox şəxs müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri almışdır.

Terror hücumunun hədəfi olan Alfred Murrah binasının partlayışdan 7 saniyə sonra 1/3-lik hissəsi dağılmışdır. *Oklahoma hücumu* 11 sentyabr terror aktlarına qədər Amerika Birləşmiş Ştatları tarixi ərzində baş vemriş ən dəhşətli terror hadisəsi olaraq tanınmışdır. Hadisə ABŞ ordusunun ehtiyatda olan hərbçisi Timoti MakVeikq və onun köməkçisi Terri Nikolas tərəfindən törədilmişdir.

Partlayışdan sonra 90 dəqiqə ərzində MakVeik Oklahoma şossesinin patrul işçisi Çarli Hencer tərəfindən avtomobili nömrə nişanı olmadan idarə etdiyi üçün saxlanılıb və qanunsuz silah saxladığına görə həbs edilib. Məhkəmə sübutları tez bir zamanda MakVeik və Nikolsu hücumla əlaqələndirib; Nikols həbs olunub və bir neçə gün ərzində hər ikisinə qarşı ittiham irəli sürülüb. Maykl və Lori Fortierin sonradan cinayət ortağı olduqları müəyyən edilib. Körfəz müharibəsinin veteranı və ABŞ milis hərəkatına rəğbət bəsləyən MakVeiq binanın qarşısında saxladığı partlayıcılarla dolu icarəyə götürdüyü "Ryder" yük maşını partladıb. Nikols bombanın hazırlanmasına kömək etmişdi. ABŞ federal hökumətini bəyənməməsi və 1992-ci ildə Yaqut Silsiləsi hadisəsinin və 1993-cü ildə Vako mühasirəsinin idarə edilməsindən narazı olması ilə motivasiya olan MakVeiqin hücumu Texas ştatında, Vakoda, Devid şöbəsinin filialında mühasirəni bitirən yanğının ikinci ildönümünə təsadüf etdi.

"OKBOMB" kimi tanınan rəsmi FTB araşdırması 28.000 müsahibə, 3.5 tonluq (3.200 kq) sübut və təxminən bir milyard məlumatı əhatə edirdi. FTB MakVeiqin evinə basqın edərkən, telefon kitabçasında tək bir telefon nömrəsi tapdı. FTB nömrəni bir ailənin olduğu bir evə qədər izlədi. FTB ev sahibi ilə müsahibə apardı və ev sahibinin bir neçə saatlıq məsafədə yerləşən ferma ilə telefon nömrəsini paylaşdığını, orada MakVeiqin bombardman üçün ləvazimat aldığını aşkar etdi. Bombaçılar 1997-ci ildə mühakimə olundu və həbs edildi. Ölümə məhkum edilən MakVeiq 2001-ci il iyunun 11-də ABŞ-nin İndiana ştatının Terre Haute şəhərindəki federal cəzaçəkmə müəssisəsində öldürücü inyeksiya ilə edam edildi. Nikols 2004-cü ildə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Maykl və Lori Fortier MakVeiq və Nikols əleyhinə ifadə verdilər; Maykl Fortier ABŞ hökumətini xəbərdar etmədiyi üçün 12 il həbs cəzasına məhkum edildi və Lori ifadəsi müqabilində ittihamdan toxunulmazlıq aldı.

## Arxa plan
Anal dəlik

** Anal dəlik və ya anus ** (Lat. Anus; Mənası: "Halqa", "çevrə" https://books.google.com.tr/books?id=dX8NAAAAQAAJ&pg=PA7&dq=latin+butthole+ring&hl=tr#v=onepage&q&f=false) — həzm sisteminin sonunda yer alan və defekasiya prosesini yerinə yetirən dəlik. Əsas vəzifəsi defekasiya olan anal dəliyin açılması və qapanmasını daxili və xarici büzüşmüş əzələlər (sfinkter) nəzarət edir. Daxili anal sfinkter iradi, xarici anal sfinkter isə qeyri-iradi şəkildə hərəkət edir. Anus, qadınlarda uşaqlıq yolunun, kişilərdə isə testis kisəsinin arxasında yer alır.

## Həmçinin bax
* Həzm sistemi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Liviya Hava yolları reys 1103

**Liviya Hava yolları reys 1103** () — Liviya Hava yollarına məxsus *Boeing 727–200* modelli təyyarə ilə gercəkləşdirilən Benqazi-Tripoli daxili xətt reysinin həyata keçirilməsi zamanı baş vermiş təyyarə qəzası. Qəzanın səbəbi kimi təyyarənin havada olduğu zaman Liviya Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-23 döyüş təyyarəsi ilə toqquşması göstərilir. MiQ-23-də olan iki pilot xilas olmağı bacarmışdır.

## Arxa plan
Liviya Hava yollarına məxsus *Boeing 727–200* modelli təyyarə ilə ölkənin ən böyük iki şəhəri arasında müntəzəm uçuşlar gercəkləşdirilməkdə idi. 1992-ci ilin 22 dekabr tarixində baş tutan Benqazi-Tripoli səfəri də bu uçuşlardan biri idi. Benqazi şəhərinin mərkəzi hava limanından havalanan təyyarə, uçuşun böyük bir qismini arxada qoyaraq Tripoli mərkəzi hava limanına doğru enişə keçməyə hazırlaşarkən 3.500 fit (1.067 m) hündürlükdə Liviya Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-23 qırısıcısı ilə toqquşmuşdur.

Qəza nətcisədinə MiQ-23-də olan iki pilot xilas olmağı bacarmış, *Boeing 727–200* təyyarəsində olan 147 sərnişin və 10 heyət üzvünün hamısı həlak olmuşdur. Liviya Hava yolları reys 1103 ölkə daxilində baş vermiş ən faciəvi təyyarə qəzası hesab olunur. Dövlət rəsmilərinin verdiyi açıqlamalarda qəzanın günahkarı kimi MiQ-23-ün pilotları göstərilmiş və hər iki pilot həbs edilmişdir.

## 20 il sonra
Qəzadan 20 il sonra hadisə barədə bəzi yeni detallar ortaya çıxmağa başladı. Qəzanın təsadüfi olmadığı, keçmiş ölkə başçısı Muəmmər Qəddafinin nəzarəti altında gercəkləşdirildiyi fikiri ortaya atıldı. Təyyarə ilə toqquşduğu bildirilən MiQ-23 qırıcısının pilotu Abdel Məcid Təyyari hadisə günü *Boeing 727–200* ilə aralarındakı məsafəni qoruduğunu və təyyarənin gözləri qarşısında partladıldığını bildirimişdir.

Muəmmər Qəddafi dövrünün diplomatlarından olan Əli Aujali Lokkerbi faciəsidən sonra ölkə üzərində yaranmış beynəlxalq təziqin azaldılması üçün sözügedən təyyarənin qəsdən partladıldığı bildirmişdir. London-Nyu-York reysi üzrə hərəkət edən təyyarənin partladılmasından sonra Muəmmər Qəddafiyə yaxınlığını ilə bilinən şəxslər əsas şübhəli kimi təqdim olunmuşdu.

## İstinadlar
Don Makkalin

**Don Makkalin** () — daha çox müharibəyə və şəhər problemlərinə aid fotoları ilə tanınan britaniyalı fotojurnalist. 1959-cu ildə başlayan karyerasının əsas hissəsini işsizlər, əzilənlər və yoxsulluq haqqında fotolar təşkil edir.

## Həyatı
### Erkən illəri
Makkalin Şimali Londonda Finsburi Parkı adlanan yerdə boya-başa çatıb. Sonralar Blitz zamanı (nasistlər tərəfindən Birləşmiş Krallığın bombalanması hadisəsi) ailəsi ilə birlikdə Somersetdəki fermaya köçürülüb. O, disleksik olsa da, getdiyi orta məktəbdə rəsm çəkmək üzrə qeyri-adi istedad nümayiş etdirmişdi.

### Karyerası
Makkalin KHHQ-də Dövlət Xidmətində olarkən 1956-cı il Süveyş böhranı zamanı kanal zonasına göndərilib və burada fotoqraf köməkçisi kimi çalışıb. O, KHHQ-də fotoqraf olmaq üçün tələb olunan yazılı nəzəriyyə məruzəsindən keçə bilməmiş və nəticədə öz xidmətini qaranlıq otaqda başqalarının şəkillərini çap etməklə keçirmişdi. Bu müddət ərzində Makkalin ilk kamerasını — "Rolleicord"u alıb. Britaniyaya qayıdarkən maliyyə çatışmazlığı səbəbindən kamerasını girov qoymalı olub. Makkalinin anası girovu ödəmək üçün şəxsi vəsaitindən istifadə edib.

1959-cu ildə Londonda çəkdiyi quldur dəstəsinin şəkli *"[[The Observer]]"* qəzetində çap olunub. 1966-1984-cü illər aralığında *"[[Sunday Times Magazine]]"* üçün xarici xəbərlər müxbiri kimi işləyərkən ekoloji və müharibə zonaları kimi insanlar tərəfindən törədilən faciələri lentə alıb ki, bunların da arasında 1968-ci il Biafra hadisəsinin və Afrikada QİÇS epidemiyasının qurbanları da var idi. Onun Vyetnam müharibəsini və Şimali İrlandiya konfliktini qərəzsiz işıqlandırılması xüsusilə yüksək qiymətləndirilir.

Makkalinin Londondakı Maryon Parkında çəkdiyi şəkil Mikelancelo Antonioninin "Şəkilböyütmə" filmində istifadə olunub.

1968-ci ildə Nikon markalı kamerası ona tuşlanmış güllənin qarşısını kəsərək həyatını xilas etmişdir.

1982-ci ildə Britaniya höküməti gəminin dolu olduğunu əsas gətirərək Folklend müharibəsindən reportaj hazırlamaq istəyində olan Makkalinə maliyyə yardımı ayırmayıb. O, əmin idi ki, hökumətin belə addım atmasına səbəb Tetçer hökumətinin onun şəkillərinin siyasi narahatlıq doğuracağını ehtimal etməsidir.

2012-ci ildə Devid Morris və Cek Morrisin rejissorluğu ilə onun həyatından bəhs edən "Makkalin" adlı sənədli film çəkilib. Film — "Britaniya ssenaristinin, rejissorunun və ya prodüserinin ən yaxşı debütü" və "Ən yaxşı sənədli film" nominasiyalarında BAFTA-ya namizəd olub.

Makkalin 2015-ci ilin noyabrında "Photo London"un açılışı zamanı 2016-cı ilin "Foto ustadı" adına layiq görülüb. 2016-cı ilin mayında Somerset-hausda onun əsərlərinə həsr olunmuş sərgi keçirilib. O, rəqəmsal fotoqrafiyanın meydana çıxması ilə bağlı verilən sualı belə cavablandırmışdı: *"[[Rəqəmsal fotoqrafiya]] tamamilə yalançı bir təcrübə hesab oluna bilər — sən istədiyini köçürə bilərsən, bütün bunlara tamamilə güvənmək olmaz".*

### Şəxsi həyatı
Don Makkalin hazırda arvadı Ketrin və kiçik oğlu Maks ilə birlikdə Somersetdə yaşayır.

## Sərgiləri
*2013: Retrospektiv, Kanada Milli Qalereyası, Ottava, Kanada.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Don Makkalin ''hamiltonsgallery.com'' saytında
Bəhmənabad (Miyanə)

**Bəhmənabad** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 126 nəfər yaşayır (37 ailə).
## Coğrafi yerləşməsi
Xalxal şəhristanının Kağızkonan bölgəsində, Ağkənd qəsəbəsindən 11 km. şimaldadır.
## İstinadlar
Bəhmənabad (Sərab)

**Bəhmənabad** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.  

## Coğrafi yerləşməsi
Sərab şəhristanının Alan Bəraguş bölgəsinin eyniadlı kəndistanında, Mehriban qəsəbəsindən 9,5 km. cənubda, Təbriz-Sərab avtomobil yolunun 5 kilometrliyindədir.

## İstinadlar
Bəhmən (İcrud)

**Bəhmən** () — İranın Zəncan ostanı İcrud şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.

## Coğrafi yerləşməsi
İcrud şəhristanının Qiydar bölgəsinin Qışlaq-Əfşar kəndistanında, Qiydar qəsəbəsindən 29&nbsp;km. qərbdədir. .

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 128 nəfər yaşayır (33 ailə).

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Baş Qışlaq (Xudabəndə)

**Baş Qışlaq** () - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 185 nəfər yaşayır (45 ailə). 

## Coğrafi yerləşməsi
Xudabəndə şəhristanının Qışlaq-Əfşar kəndistanında, Qiydar qəsəbəsindən 15 km. qərbdədir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Batmanqılıc (Həştrud)

**Batmanqılıc** () və ya **Batmanqılınc-i Süfla** (Aşağı Batmanqılınc)  — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 431 nəfər yaşayır (70 ailə).
## Coğrafi yerləşməsi
Təbriz şəhristanının Səriskənd bölgəsinin Atəşbəy kəndistanında, Səriskənd qəsəbəsindən 44 km. qərbdədir.
## İstinadlar
Bayqaraərkyanə (Təbriz)

**Bayqaraərkyanə** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.

## Coğrafi yerləşməsi
Təbriz şəhristanının Səriskənd bölgəsində, Səriskənd qəsəbəsindən 18 km. şimal-qərbdədir.

## İstinadlar
Bayramxacə (Əhər)

**Bayramxacə** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.  

## Coğrafi yerləşməsi
Əhər şəhristanının Horand bölgəsinin Düdəngə kəndistanında, Horand qəsəbəsindən 12 km. şimaldadır.

## İstinadlar
Bəlil (Ərdəbil)

**Bəlil** () — İranın Ərdəbil ostanında kənd.

## Coğrafi yerləşməsi
Xalxal şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Xanəndəbil kəndistanında, Xalxal şəhərindən 3&nbsp;km. cənubda, Xalxal-Miyanə avtomobil yolunun üstündədir.
## İstinadlar
Bəlukan (Miyanə)

**Bəlukan** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.  

## Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Qərbi Meşkin kəndistanında, Türkman qəsəbəsindən 21 km. şimal-şərqdədir.

## İstinadlar
Bəlus (Ərdəbil)

**Bəlus** () — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Coğrafi yerləşməsi
Meşkinşəhr şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Qərbi Meşkin kəndistanında, Meşkinşəhrdən 14&nbsp;km. cənub-qərbdə, Əhər avtomobil yolunun 10 kilometrliyindədir.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə  nəfər yaşayır ( ailə).

## İstinadlar
Bəndüvan

**Bəndüvan** — orta əsrlərdə Azərbaycanda suvarma işləri ilə əlaqədar vəzifə.

Bəndüvançı icma arxlarını təmir edir, suvarma suyunu kəndlilər arasında bölüşdürür, ondan düzgün istifadə olunmasına nəzarət edir, bəzən əkin sahələrini də qoruyurdu.

## İstinadlar
Leykemiya (albom)

**Leykemiya** — Qaraqanın 2012-ci yayımladığı solo studiya albomu. Albom öz adını leykemiya adlı xəstəlikdən almışdır.

## Alboma daxil olan mahnılar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qaraqan
* H.O.S.T.
* Qısa qapanma (albom)
* İşıq (albom)
* Qışlaq (albom)
Əli Məcid Arda

**Əli Məcid Arda** (; d.1885, İstanbul, ö. 1967 İstanbul) —Türkiyədə müasir coğrafiyanın quruluşunu edən görkəmli elm adamlarından biri.

## Həyatı
1885-ci ildə İstanbulun Bakırköy ərazisində anadan olub.İlk təhsilini Hamidiye Bakırköy Liseyində,orta təhsilini Kabataş Liseyində,ali təhsilini Paris Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsi coğrafiya  bölməsində təhsil alıb.Pol Vidal de la Blachin təsiri altında Faiq Səbri Duran və Səlim Mənsur ilə birlikdə Fransız məktəbini və Vyanada Rittel -Ratzel məktəbində yetişən Həmid Sədi Selen ilə birlikdə Alman professor idarəsində qurulmuş olan coğrafiya fakültəsində məktəblərini fərqli təmsil edib.

Əli Macit Arda hökumət tərəfindən Avropaya təhsilə göndərilən ilk tələbələrdən biridir.Təhsilini bitirib ölkəyə qayıdan illər Birinci Dünya müharibəsi təsadüf ediyi üçün Ali Məcid cəhbəyə Qızıl Ayparaya göndərilir.Müharibə dövründə Ali Məcid Arda Darülfünun coğrafiya ofislərinə gətirildi.Müharibədən sonra **Bəşəri Çoğrafiya Məktəbinin** müdiri çalışmışdır.1952-ci ildə təqaüdçü olan Əli Məcid Arda  1967-ci ildə vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
Əli Məcid Arda, İstanbul Liseyində coğrafiya müəllimi,Ali Müəllim Məktəbində müdir,Ankara Universiteti Siyasi Elmlər Fakültəsində müəllim,İstanbul Qız Müəllim Məktəbində müəllim,Türkiyə Respublikası Milli Təhsil Nazirliyində Yüksək Tedrisat Ümum İdarəsinin müdiri, 1937-1939-cu illərdə Heydərpaşa Liseyində Qalatasaray Liseyində  coğrafiya müəllimi,Ali İqtisadiyyat və Ticarət Məktəbində professor çalışmışdır.
Raul

**Raul** — Kişi adı.

* Raul Kastro — Dövlət Şurasının sədri (2008)
* Raul Serkeyra — Portuqaliyalı keçmiş üzgüçü.
* Raul Qonsales — ispan futbolçu.
* Raul Martinez Krovetto — Argentina botaniki.  
* Raul Albiol — ispaniyalı futbolçu
* Raul Meyreles — Portuqaliyalı futbolçu.
* Raul Vallenberq — İsveç diplomatı
* Raul Qədimov — Sovet mikrobioloq

## İstinadlar
Qara cəngavər peyki

[thumb|Qara cəngavər peyki olduğu iddia edilən təsvir. Şəkil [NASA tərəfindən 1998-ci ildə STS-88 missiyası zamanı çəkilmişdir.]]

**Qara cəngavər peyki** () – sui-qəsd nəzəriyyəçiləri tərəfindən Yer kürəsi ətrafında 13.000 ildir ki, döndüyü iddia edilən, haradan gəldiyi məlum olmayan cisim.

## Tarixi
Qara cəngavər ilə əlaqələndirilən ilk şəxs Nikola Tesladır. 1899-cu ildə Tesla bir konfransda daim təkrarlanan radio siqnalları aldığını və kosmosdan gəldiyini bildirmişdir. 1928-ci illərdə həvəskar bir qrup da eyni siqnalları qeydə almışdır. Daha sonra 1928-ci ildə Oslodan kosmosa qısa radio dalğaları göndərən alimlər də cavab siqnalları almağa başladılar.

Nəhayət, 1954-cü ildə bəzi qəzetlər (*"St. Louis Post Dispatch"* və *"San Fransisco Examiner"*) ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin bir xəbərini yayımladıqdan sonra vəziyyət məlum oldu. Xəbərdə Yerin ətrafında iki peykin fırlandığı deyilirdi. 1960-cı ildə həm ABŞ-nin, həm SSRİ-nin orbitdə peykləri vardı. Amma 11 fevral 1960-cı ildə bir çox qəzet narahatlıq  doğuran xəbər yayımladı: Orbitdə heç bir dövlətə məxsus olmayan başqa bir cisim də vardı. ABŞ donanmasının casus peyklərini qeydə almaq üçün istehsal etdiyi radar ekranı bir cisim yaxaladı. Cismin tünd qara rəngdə olduğu bildirilirdi və nə ABŞ-yə, nə SSRİ-yə məxsus idi. Ertəsi gün qəzetlər daha ətraflı xəbər yayımladı. Peykin afelisi 1728&nbsp;km, perigelisi 216&nbsp;km təşkil edirdi. Yer ətrafında bir dövrünü isə 104,5 dəqiqəyə başa vururdu.

O dövrdə ABŞ donanması *Discoverer VIII* peykinə məxsus olan, 6 metrlik bir parçanın axtarışında idi. 20 noyabr 1959-cı ildə orbitə göndərilən *Discoverer VIII* kosmosa insan göndərib onu paraşütlü kapsula ilə Yer üzünə endirmək üçün atılan vacib addım idi. Peyk kosmosa uğurla göndərildi, lakin kapsula Qara cəngavərin orbitinə bənzər yerə sürüklənib itdi. Qara cəngavər peykinə bənzəyirdi, lakin eyni deyildi. Peyk sonda itkin elan edildi.

1963-cü ildə astronavt Qordon Kuper Mercury-Atlas 9 missiyasının 15-ci dövrəsində bir UNO gördüyünü bildirdi. NASA-nın Avstraliyanın Pert şəhəri yaxınlığında Muçea İzləmə Stansiyasında işləyən 100-ə yaxın işçi radar ekranlarında bu hadisəyə şahidlik etdi. Daha sonra rəsmi açıqlamada Kuperin elektonik cihazlarının sıradan çıxdığı və karbon qazı ilə çox tənəffüs etdiyi üçün qarabasma gördüyü bildirildi.

1973-ci ildə Şotlandiya alimi Dunkan Lunan məsələni araşdırmaq qərarına gəldi, norveçli alimlərin əldə etdiyi məlumatları tədqiq etdi. Lunan apardığı araşdırmalar nəticəsində Qara cəngavərin Naxırçı bürcündə yerləşən Epsilon ulduz sistemindəki bir planetə məxsus olduğu qənaətinə gəldi və yaşını 12.600 olaraq hesabladı.

1998-ci ildə *Endeavor* orbit aparatı STS-88 missiyası zamanı orbitdə qəribə bir cismin şəkillərini çəkdi. NASA bu şəkilləri öz rəsmi saytında yayımladı, lakin daha sonra şəkillər yox oldu. Şəkildəki cismin Qara cəngavər olduğu iddia edildi.

## İstinadlar
Bəhmən

**Bəhmən** və ya **Bəhman** — Kişi adı.

* Bəhmən Vətənoğlu — Azərbaycan şairi.
* Bəhmən Əliyev —
* Bəhmən Axundov —
* Bəhmən Babayev —
* Bəhmən Cabbaroğlu —
* Bəhmən Reyhani —

## Digər
* Bəhmən (ay) — İran və Əfqanıstanın rəsmi təqviminin on birinci ayı.
* Bəhmən (Zəncan) — İranda kənd.
* Bəhmən Mirzə Qacar hamamı

## Həmçinin bax
* Bəhmənli
* Bəhmənov
* Bəhmənabad
Bəhmənabad

*Bəhmənabad (Həftkel) —
*Bəhmənabad (Xalxal) —
*Bəhmənabad (Sərab) —

## Həmçinin bax
*Bəhmən