Rotavirus peyvəndi

**Rotavirus peyvəndi** — kiçik uşaqlar arasında şiddətli ishalın əsas səbəbi olan rotavirus infeksiyalarından qorunmaq üçün istifadə edilən peyvənddir. Bu peyvəndlər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə şiddətli ishalın 15-34%-nin və ağır ishal nəticəsində kiçik uşaqlar arasında ölüm riskinin 37-96%-nin qarşısını alır. Körpələrin immunizasiyası yaşlı insanlar və peyvənd olunmamış insanlar arasında rotavirus xəstəliyinin nisbətini azaldır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tövsiyə edir ki, rotavirus peyvəndi, xüsusən də xəstəliyin geniş yayıldığı ərazilərdə milli rutin peyvənd proqramlarına daxil edilsin. Bu, ana südü ilə qidalanma, əl yuma, təmiz su və yaxşı sanitar şəraiti təbliğ etməklə yanaşı edilməlidir. Onlar ağızdan verilir və iki və ya üç doza tələb olunur. Təsdiqlənmiş vaksinlər tövsiyə olunur. Buraya onların HİV/AİDS-li insanlarda istifadəsi daxildir. Peyvəndlər zəifləmiş rotavirusla hazırlanır.

Hal-hazırda lisenziyalı canlı oral vaksin ilk dəfə 2006-cı ildə ABŞ-da mövcud olmuşdur. O, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Əsas Dərmanlar Siyahısındadır. Peyvəndlər bir çox ölkədə mövcuddur.

## Tibbi istifadə

### Effektivlik

Afrika və Asiyada aparılan təhlükəsizlik və effektivlik sınaqları aşkar etdi ki, vaksinlər rotavirusla bağlı ölümlərin əksəriyyətinin baş verdiyi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə körpələr arasında ciddi xəstəlikləri kəskin şəkildə azaldır. 2021-ci ildə Kokhrane sistematik araşdırması belə nəticəyə gəldi ki, Rotavac, Rotateq və Rotarix peyvəndləri təhlükəsizdir və rotavirus infeksiyası ilə əlaqəli ishalın qarşısının alınmasında effektivdir.

Rotavirus peyvəndləri 100-dən çox ölkədə lisenziyaya malikdir və 80-dən çox ölkə adi rotavirus peyvəndini tətbiq etmişdir. Rotavirus infeksiyalarının tezliyi və şiddəti rotavirus peyvəndini tətbiq etmək tövsiyəsi ilə hərəkət edən ölkələrdə əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. 2006-cı ildə dünyada rotavirus peyvəndini tətbiq edən ilk ölkələr sırasında olan Meksikada 2009-cu ilin rotavirus mövsümündə iki və daha aşağı yaşda olan uşaqlar arasında rotavirusdan ishal xəstəliyindən ölüm nisbətləri 65%-dən çox azalmışdır. 2006-cı ildə rotavirus peyvəndini tətbiq edən ilk inkişaf etməkdə olan ölkə olan Nikaraquada  ciddi təsir göstərdilər, rotavirus peyvəndi ağır rotavirusa qarşı halların 60%-nin qarşısını aldı və təcili yardıma müraciətləri yarıya endirdi. Birləşmiş Ştatlarda peyvənd 2006-cı ildən bəri rotavirusla bağlı xəstəxanaya yerləşdirmələri 86%-ə qədər azaldıb. 2016-cı ilin aprelində Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2000-2013-cü illər üzrə statistik məlumatları açıqlayıb ki, bu da rotavirus peyvəndlərini tətbiq edən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə rotatrovirusdan sonra ölüm və xəstəxanaya yerləşdirmələrin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir.

### Cədvəl
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı peyvəndin ilk dozasının altı həftəlikdən dərhal sonra verilməsini tövsiyə edir
.

## Növlər

### Rotarix

Rotarix, G1P spesifikliyinə malik bir rotavirus ştamını ehtiva edən monovalent, insan, canlı zəiflədilmiş rotavirus peyvəndidir. Rotarix, körpələrdə və uşaqlarda 2 dozalı seriya şəklində tətbiq edildikdə, G1 və qeyri-G1 növləri (G3, G4 və G9) səbəb olduğu rotavirus qastroenteritinin qarşısının alınması üçün göstərilir. 2006-cı ildə Avropa İttifaqında, 2008-ci ilin aprelində isə ABŞ FDA tərəfindən təsdiq edilmişdir. Ağızdan qəbul edilir .

### Rotateq

Rotateq canlı, oral pentavalent peyvənddir və reassormentlə istehsal olunan beş rotavirus ştamını ehtiva edir. Rotavirus A reassortantlarının ana ştammları insan və iribuynuzlu heyvanlardan təcrid edilmişdir. Dörd reassortant rotavirus insan rotavirusunun ana ştamından olan xarici kapsidlərdən birini, VP7, zülalları (serotiplər G1, G2, G3 və ya G4) və iribuynuzlu rotavirusun ana ştamından VP4 (tip P7) əlavə zülalını ifadə edir. Beşinci reassortant virus insan rotavirusunun ana ştamından VP4 (tip P1A) əlavə zülalını və iribuynuzlu rotavirusun ana ştamından olan xarici kapsid zülalı VP7 (serotip G6) ifadə edir.

### Rotavac

Rotavac 2014-cü ildə Hindistanda istifadə üçün lisenziya alıb və Bharat Biotech International Limited tərəfindən istehsal olunur. Bu, hindli uşaqdan təcrid olunmuş G9P insan ştamını ehtiva edən canlı zəiflədilmiş, monovalent peyvənddir. O, altı həftəlikdən başlayaraq səkkiz aya qədər dörd həftə ara ilə üç dozalı seriyada ağızdan verilir.

### Rotavin-M1

Rotavin-M1 2007-ci ildə Vyetnamda istifadə üçün lisenziya alıb və Vaksinlərin Tədqiqat və İstehsalı Mərkəzi tərəfindən istehsal olunur. Peyvəndin tərkibində G1P insan rotavirus ştammı var.

### Rotasiil

Rotasiil 2018-ci ildə Hindistanda istifadə üçün lisenziya almış liyofilləşdirilmiş beşvalent peyvənddir. Onun tərkibində rotavirus G1, G2, G3, G4 və G9 serotiplərinin insan iribuynuzlu reassortant ştammları var. Bu, 25 °C və ya daha aşağı temperaturda soyuducu olmadan saxlanıla bilən dünyada ilk termostabil vaksindir. Rotasiil Hindistan Serum İnstitutu tərəfindən istehsal olunur.

## Tarix

1998-ci ildə rotavirus peyvəndi (RotaShield, Wyeth) ABŞ-da istifadə üçün lisenziya aldı. ABŞ, Finlandiya və Venesuelada aparılan klinik sınaqlar rotavirus A-nın yaratdığı şiddətli ishalın qarşısının alınmasında onun 80-100% təsirli olduğunu müəyyən etdi və tədqiqatçılar heç bir statistik əhəmiyyətli ciddi mənfi təsir aşkar etmədilər. Bununla belə, Trudy Murphy və onun Xəstəliklərə Nəzarət və Qarşısının Alınması Mərkəzlərindəki (CDC)  və başqaları tərəfindən ABŞ-da aparılan lisenziyadan sonrakı araşdırmalar, peyvəndi alan körpələrin invajinasiya adlanan ağır bağırsaq obstruksiyasını inkişaf etdirmə ehtimalının 30 dəfə daha çox olduğunu aşkar etdi. Həddindən artıq risk 5,000 ilə 10,000 peyvənddə bir hadisə arasında təxmin edilmişdir. Bu məlumatlara əsaslanaraq, İmmunlaşdırma Təcrübələri üzrə Məsləhət Komitəsi peyvəndin istifadəsi ilə bağlı tövsiyəsini geri götürdü, və peyvəndin istehsalçısı 1999-cu ildə onu bazardan geri götürdü. Bundan sonra, rəqib istehsalçılar Rotarix və GX19K tərəfindən daha təhlükəsiz və effektiv olduğu göstərilən yeni peyvəndləri təqdim edə bilənə qədər səkkiz illik gecikmə oldu.

## Cəmiyyət və mədəniyyət

### İqtisadiyyat
2009-cu ildə aparılan araşdırma, rotavirusa qarşı peyvəndin rotavirus qastroenteritinə bağlı ölümlərin təxminən 45%-nin və ya dünyada hər il təxminən 228.000 ölümün qarşısını alacağını təxmin etdi. Doza başına 5 ABŞ dolları ilə qənaət edilən həyat başına təxmini xərc aşağı, aşağı-orta və yuxarı-orta gəlirli ölkələrdə müvafiq olaraq $3,015, $9,951 və $11,296 olmuşdur.

### ABŞ-da müvəqqəti dayandırma

2010-cu ilin mart ayında Rotateq və Rotarix daxilində donuz sirkovirusu tip 1 və 2-dən DNT-nin aşkarlanması FDA-nı Vaksinlərdə Donuz sirkovirusu-1 (PCV1) DNT-nin tapılması ilə bağlı araşdırma apararkən rotavirus peyvəndlərinin istifadəsini dayandırmağa vadar etdi.  6 may 2010-cu ildə FDA donuz sirkovirusunun 1 və 2 növlərinin insanlar üçün heç bir təhlükəsizlik riski yaratmadığını bildirərək dayandırılmasını ləğv etmək qərarını elan etdi və bununla bağlı sağlamlıq risklərinin peyvəndin faydalarını ödəmədiyi qənaətinə gəldi. 2010-cu ilin may ayında Rotarix peyvəndinin dayandırılması ləğv edildi.

## Araşdırma

Sərhədsiz Həkimlər Təşkilatı (MSF) BRV-PV adlı istiliyə davamlı versiya hazırlayıb. Klinik sınaqların 3-cü mərhələsi 31 dekabr 2020-ci ildə Nigerdə ​​tamamlandı.

Peyvənd 1-ci tip diabetin daha aşağı nisbətləri ilə əlaqələndirildi
.

## İstinadlar