open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qurdqulağı süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu yoğun, qısa, sürünən, gövdə 10-20 (25) sm hündürlükdədir, 1 iri təpə çiçəyi var. Yarpaqları yaşıl, dar-xətvari, 2-4 mm enində, bəzən oraqvari əyilmişdir. Təpə yarpaqları otvari-pərdəlidir, neştərşəkilli, sivridir. Çiçəkyanlığının borucuğu yumurtalığa bərabərdir. Çiçəkyanlığının xarici tərəfi aşağı bükülmüş, 4,5 -5,5 (8) sm uzunluğunda, enli- ellipsvari və ya enli-yumurtavari, dairəvi, tünd-qəhvəyi, mərkəzində iri məxməri ləkəli, aşağı yarısı yuxarıdan qara-bənövşəyi tükcüklü, daxili tərəfi yuxarı qalxmış, iri, 5,5-8 (3) uzunluqdadır. Sütuncuğun kənarları tünd-qırmızı, tutqun, kürək hissəsi dişciklidir. Qutucuq uzunsov-silindrşəkilli, 3 tilli, 7 sm-ə qədər uzunluğunda uzun buruncuqludur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel, meyvə əmələgəlmə may ayına təsadüf edir. Kökümsov və toxum vasitəsilə çoxalır. Düzənlikdə və aşağı dağ qurşağında, quru, gilli və çınqıllı yamaclarda, yovşanlı yarımsəhralarda yayılmışdır. Mezokserofitdir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq və düzənlik hissəsində (Culfa rayonu Darıdağ ərazisində).

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (növün bəzək bitkisi kimi yığılması).

### Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması və yasaqlıqların yaradılması vacibdir. Naxçıvan – Babək rayonu Əznəburt kəndi, Cülfa rayonu Əbrəqunis kəndi və Darıdağda, Şahbuz rayonu Qarababa kəndi, Ordubad rayonu Aza kəndi ətrafında. Azərbaycandan kənarda – Ermənistanda yayılmışdır. Aşağı daşlıq qurşaqda, düzənliklərdə, quru gillicəli və yovşanlı yarımsəhrada bitir.

## Çoxalması
Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Bitkini buket üçün yığılması, heyvanların otarılması bitkinin azalmasına səbəb olmuşdur. Azərbaycan Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir. Qorunması üçün xüsusi mühafizə tədbirlər hazırlanmamışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarabağ dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Cənubi Zaqafqaziyada nadir endemik növdür. Şuşa (Şuşa və Turşsu sovxozu ətrafında), Əsgəran (Topxana) və Hadrut (Domu, Tağ, Tuğ kəndləri ətrafında) rayonlarında yayılmışdır. Dəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlüyə kimi daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir. Tək-tək rast gəlir, bəzən də kiçik cəngəlliklər əmələ gətirir.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq 1,5-2 sm diametrində qonur qınla örtülüdür. Qın daxilində tükcüklüdür. Gövdə 40-50 sm hündürlükdədir. Aşağı yarpaqlar enli, yuxarı dar-neştərşəkilli, uzundur. Çiçəkləri təkdir, sarı bəzən tünd—qırmızı, 3-4,5 sm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığı yarpaqcıqları demək olar ki, bərabər, küt və ya aydın olmayan iti sonluqludur. Erkəkcik çiçəkyanlığından qısa, erkəkcik sapı sarı, tozcuqdan uzundur.

## Biloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə mart, meyvə əmələgətirmə may ayına təsadüf edir. Soğanaqla çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, qayalıqlarda, meşələrdə və kolluqlarda yayılmışdır. Kseromezofitdir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsi (Şuşa rayonu), Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Eyxler dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Şərqi Zaqafqaziyanın nadir endemik növüdür. Kiçik Qafqazın qərbində,Qazax (Ceyrançöl, Molladağ ətrafında), Göyçay silsiləsində (Göyçay, Ağdaş), Şamaxı (Xilmilli, Təklə, Bəklə, Mirzəbaba kəndləri ətrafında) rayonları, bozqır yaylası, Samur-Dəvəçi ovalığı və Alazan-Əyriçay ovalığında yayılmış, Azərbaycandan kənarda isə İranda yayılması güman edilir. Quru, otlu yamaclarda bitir. Seyrək rast gəlir. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı 2-3 sm diametrdə, dərivari, qara, qonur qınla örtülmüşdür. Gövdə 30-40 sm-ə qədər hündürlükdədir. Yarpaqlar çox və ya az dərəcədə əyilmiş, göyümtül, tədricən yuxarıdan quruyan, uzunsov-neştərşəkilli, aşağıdakı adi, xətvari, enli-neştərvari, yuxarısı dar-neştərvaridir. Çiçəkləri təkdir, çiçəkyanlıqlarının yarpaqcıqları parlaq-qırmızı, 2,5-5 sm uzunluğundadır. Erkəkciyi nəzərəçarpacaq dərəcədə çiçəkyanlığından qısadır; tozcuğu sarı və ya bənövşəyi, sapa bərabər və ya uzundur. Qutucuq 1,5-3 sm uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətləri
Ovalıqdan aşağı dağ qurşağına qədər, daşlı-çınqıllı, quru-otlu yamaclarda və əkinlərdə bitir. Çiçəkləməsi aprel, meyvələməsi may ayına təsadüf edir. Çoxalması soğanaq və toxumladır. Mezokserofitdir . Dərman və bəzək bitkisidir.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Ot çalınması və mal-qara otarılması.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun  Botanika bağında becərilir.

## Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
Mühafizəsi üşün xüsusi tədbirlər hazırlanmamışdır.Ceyrançöl və Qazangöl ərazilərində mütəmadi  monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

## Yayılması
Samur-Dəvəçi ovalığl, Qobustan, Kür-Araz ovalığı, Bozqır yaylası, Böyük Qafqazın Şərq hissəsi (Şamaxı rayonu), Naxçıvan (Ordubad rayonu, Nüsnüs kəndi)

## İstinadlar
Azərbaycan  SSR-in Qırmızı kitabı, 1989

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Florenski dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Nadir, atropatan endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq 2 sm-ə qədər diametrdə, yumurtavari uzunsovdur, tünd-qonur qınla örtülüdür. Gövdə 10–25 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar 3–4 ədəd bükülmüş, göyümtül, çılpaq, aşağıdakılar çox və ya az enli-neştərşəkilli, yuxarıdakılar dar-xətvaridir. Çiçəklər təkdir, çiçəkyanlığının yarpaqcıqları 2,5–4 sm uzunluğunda, alovu qırmızı, əsası daxili tərəfdən tünd-göyümtül və ya qara ləkəli, sarı haşiyəlidir, xaricdən yumurtavari, rombvari, qısa-sivri, daxildən uzunsov, tərs-yumrtavari, təpə hissəsi adətən kəsikdir. Erkəkcik çiçəkyanlığından qısa, sapı qara, tozcuğu sarı, sapdan qısadır. Qutucuq 3–4 sm uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji, fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aşağı və orta dağ qurşaqlarında – daşlı-çınqıllı, qayalı yamaclarda yayılmışdır. Çiçkləməsi aprel, meyvələməsi may ayına təsadüqf edir. Çoxalması toxumla və vegetativ yolladır. Kseromezofitdir.

## Yayılması
Naxçıvan MR – Ordubad rayonu Nüsnüs (Diah, Qalagüney, Soyuq dağları) və Dırnıs kəndləri ətrafında, Azərbaycandan kənarda isə İranda yayılmışdır. Quru, daşlı yamaclarda bitir. Tək-tək rast gəlir.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Antropogen amillər, mal-qara otarılması. Dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən intensiv toplanılması və zoogen amillər.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

## Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdir. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yuliya dağlaləsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq yumurtavari, 3 sm yoğunluğundadır. Xaricdən qonur, nazik, dərivari, daxildən hörümçək toruna bənzər, mamırşəkilli qınla örtülüdür. Gövdə 15–35 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar 3–4 ədəd, neştərşəkilli və ya enli-neştərşəkilli, uzunsov, 3 sm-ə qədər enindədir. Çiçəklər tək, 4 sm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqlarının alovu moruğu-qırmızı, əsasında tünd-sarı, haşiyələnmiş ləkəlidir, xaricdəki daxildəkindən bir az uzun, uzunsov-rombvari, iti, daxildəki tərs-yumurtavari və ya oval, uzunsov-yumurtavaridir. Qutucuq 3 sm-ə qədər uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Orta dağ qurşağında, quru daşlı və əhəngli yamaclarda, bəzən meşələrdə rast gəlinir. Çiçəkləməsi aprel, may, meyvələməsi may, iyun aylarına təsadüf edir. Çoxalması soğanaqla və toxumladır. Mezokserofitdir.

Şimali İran mənşəli nadir növdür. Naxçıvan MR-in Şahbuz rayonunun Biçənək gəndi ətrafında, Cabrayıl rayonu Sultanlı qəsəbəsi ətrafında, Dəvəçi rayonu Şanoçala kəndində, Azərbaycandan kənarda isə İranda yayılmışdır. Quru əhəngli və daşlı yamaclarda bitir. Seyrək rast gəlir.

## Çoxalması
Toxumla və vegenetativ yolla çoxalır.

## Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Antropagen amillər. Əhali tərəfindən intensiv toplanılması və zoogen amillərin təsiri altındadır.

## Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

## Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xan-vəzir

**Xan-vəzir** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Oyunun qaydaları
Bu oyunda beş(7, 9 və s.) nəfər iştirak edir. Hər hansı bir yerdə ovuc boyda bir çala qazılır. Beş(7,9 və s.) xırda daş götürülür. Oyunçular növbə ilə beş addımlıqda dayanıb bu daşları ovucun içində saxlamaqla çalaya atırlar. Əgər daşın üçü(5, 7 və s.) oraya düşərsə, o oyunçu çalanın bir tərəfindən durub xan elan edilir. Daşın ikisi(4, 6 və s.) çalaya düşərsə, həmin oyunçu özünü vəzir elan edir, bir(2, 3 və s.) daşı çalaya düşən oyunçu isə ya xana, yada vəzirə "at" olur. Beləliklə, oyunu gedişində "xan", "vəzir" və onların "atları" məlum olur. Oyun qızışdıqca, yeni daşlar çalaya atıldıqca, oyunçuların ifa etdiyi rollar dəyişilir. Bu zaman xanın hökmü yerinə yetirilir. Xan: "Atlanın!" — əmri verdikdə, vəzir və xan at rollarını aparanların çiyinlərində otururlar.

Oyunun sonrakı gedişində heç bir rol əldə etməyən oyunçu – yəni beşinci(yeddinci, doqquzuncu və s.) adam, rolların yenidən dəyişilməsinə səbəb olur. Belə ki, əgər o, daşın beşini(7, 9 və s.) də çalaya salarsa, onda beşinci(yeddinci, doqquzuncu və s.) adam "müharibə" elan edir və xanla vəzir at üstündə hakimiyyət uğrunda vuruşurlar. Əgər vəzir qələbə çalarsa, xanla yerini dəyişir. Yox, əgər xan qalib gələrsə, öz yerində qalır. Əgər beşinci adam daşların dördünü çalaya salarsa, o, hakimiyyətin dəyişildiyini elan edir. Yəni xalqı təmsil edən atlar xan və vəzir olur, xanla vəzir isə atların yerini tuturlar.

Beləliklə, oyun bu şəkildə davam edir.

## İstinadlar
Xəndəkbacı

**Xəndəkbacı** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər fəsillərdə əsasən uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlardan biri.

## Oyunun quruluşu
Əvvəlcə beş-on arşın (metr) uzunluğunda bir-birindən bir-iki arşın (metr) aralı düz xətlər çəkilir və xətlərin arası xəndək adlandırılır.

Oyunu keçirmək üçün sanama üsulu ilə başçı seçirlər. Başçı uşaqları sıraya düzür və uşaqlara sağdan sola bir-bir əlini vura-vura deyir:


Nə səndədir, nə məndə,
Halva-çörək təndirdə.
Anam (nənəm) dedi qal bun-da.


"Bunda" sözünün "da" hissəsi kimdə qurtarırsa, o da xəndəyə düşməli olur. Oyunun şərtinə görə, beş-on arşın (metr) uzunluğunda xəndəyin içi ilə Xəndəkbacı o yan-bu yana qaçır. Qalan uşaqlar isə xəndəyin kənarı ilə hərəkət edir, imkan düşən kimi xəndəkdən çıxmağa çalışan Xəndəkbacını yenə də öz yerinə itələyib salırlar. Xəndəkbacı da öz növbəsində səy göstərir ki, onun ardınca hərəkət edənlərdən birini tutub xəndəyə salsın. İstəyi baş tutanda xəndəyə salınan adamla Xəndəkbacı yerini dəyişir və oyun bu minvalla davam edir.
Qəzvin

**Qəzvin** — İranın Qəzvin ostanında şəhər.  Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyəti zamanı Qəzvin həmçinin paytaxt olmuşdur. Qəzvin şəhəri Tehranın qərbində 144 km da düzənlik zona yerləşir. Şəhərin təməli Sasanilər sülaləsindən olan I Şahprur tərəfindən qoyulmuşdur. Qəzvin Ərəb xəlifəliyinin mühüm hərbi bazasına çevrilmişdir. Əməvilər dövründə Qəzvində ən əzəmətli məscidlərdən biri inşa edilmişdir. Bu Cümə məscidi Harun Ər-Rəşidin dövründə tikilmişdir.

IX əsrdə Qəzvin şəhərinin qarşısında yeni qala tikilmişdir ki, bu qala mübarək Mədinə adı almışdır. Xəlifə Harund əl Rəşidin əmri ilə mübarək Mədinə qalası yenidən qurulmuş və onun ətrafı boyu yeni qala divarları tikdirmişdir. Onun ölümündən sonra, şəhərin yenidənqurulması və genişlənməsini türk hökmdarları tamamlamışdılar.

XII əsrinin sonnuda Qəzvin və İsmayıl qalası monqolların hücumuna məruz qalmışdır. İsmayillilər hərəkatı və onların mərkəzi hökumətlə apardığı uzun mübarizə Qəzvinin tarixinə böyük təsir göstərmişdir. İsmayillilərin müvəffəqiyyətləri Qəzvini yeni bir mərkəzə çevirmişdir. Səfəvilər Qəzvini paytaxt seçdiyində, burada böyük tikinti və yenidənqurma işləri aparılmışdır. Qacarlar paytaxtı Tehrana keçirdikdə, Avropaya gedən yolun yaxınlığında yerləşən Qəzvinin də bir şəhər kimi əhəmiyyətini artırmışdır. Hal-hazırda Qəzvin İranın iqtisadi, sosial cəhətdən inkişaf etmiş önəmli şəhərlərindən biridir. Dinamik inkişaf edən sənaye və kənd təsərrüfatı İranın ümumi inkişafına xidmət edir.

## Qalereya

Fayl:Sadolsaltaneh_caravanserai.jpg|Səd əl-Səltənə karvansarası.
Fayl:Kharaghan.jpg|1067-ci ildə Kazvin əyalətində inşa edilən Böyük Səlcuq imperiyasının hökmdarlarına məxsus ikiqat kümbəzlər.
Fayl:Kelissa russian qazvin.jpg|Rus Xristian kilsəsi indi Qəzvin İslam Azad Universiteti kampusunun yanındadır.
Fayl:Qazvin - Chehel Sotun.jpg|Qəzvində Şah I Təhmasib Tschehl Sotun (qırx sütun) pavilyonu.


## İstinadlar
Yarəhmədli (Cəbrayıl)

**Yarəhmədli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Cəbrayıl şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsini Azərbaycanın əfşar tayfasından olan Cəbrayıl (XVI asrdə yaşamışdır) adlı şəxsin altı oğlundan biri olan Yarəhməd saldığı üçün kənd onun adı ila adlandırılmışdır. Burada -li mənsub bildirir.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Xubyarlı (Cəbrayıl)

**Xubyarlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Cəbrayıl şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

30 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Tədqiqatçılara görə, oykonim özündə qəd. türkdilli bulqarların kuvyar tayfasının adını əks etdirir. Tarixi mənbələrin məlumatına görə, V əsrin sonu - VI əsrdə dəfələrlə Cənubi Qafqaz hücum etmiş bulqarların bir qismi bu ərazidə məskunlaşmışdır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.
 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Çapand

**Çapand** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Çapand kəndi Horovlu kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 2 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası

## Tarixi

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Horovlu

**Horovlu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunda eyniadlı inzibati-ərazi vahidinə daxil olub, düzənlikdə, Cəbrayıl şəhərindən 8 km şərqdə yerləşir.

Kənd 1993-cü ildən 2020-ci ilin sonlarına qədər Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olub.

## Etimalogiyası
"Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti"nə görə, kəndin adı İran Azərbaycanın Horov kəndindən gəlir. XIX əsrdə həmin kənddən köç edən insanlar burada məskunlaşaraq kəndi qurmuşlar.

## Tarixi

Rusiya İmperiyası dövründə kənd Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd sovetliyinin tərkibində idi. Kənd Birinci Qarabağ müharibəsində Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və məhv edilmişdir.

BBC xəbər verir ki, peyk görüntülərinə əsasən, Azərbaycanın cənubda azad etdiyini bildirdiyi bütün kəndlər xarabalıq vəziyyətindədir və 1990-cı illərin əvvəllərində ermənilərin hücumlarından qaçan Azərbaycan əhalisi onları tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə tərk etmişdir.

4 oktyabr 2020-ci il axşamı, dövlət televiziyası AzTV-də canlı yayımda, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xalqa müraciətində Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl rayonunun doqquz kəndini: Kərxulu, Şükürbəyli, Çarakan, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan və Dəcəl kəndlərini azad etdiyini bəyan etmişdir.

4 may 2023-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev kəndə səfər edərək, kəndin təməlqoyma mərasimində iştirak etmişdir.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Horovlu kənd dairəsinin Horovlu kəndində 184 ev var idi və burada 894 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş) yaşayırdı, onlar kəndlilər idi.

Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən 1933-cü ildə hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd sovetliyinin (Çapand, Papı kəndləri) mərkəzi olan Horovlu kəndində 187 təsərrüfat və 934 sakin var idi. Kənd sovetliyinin əhalisinin 99,8%-i türklərdən (azərbaycanlılardan) ibarət idi.

1986-cı ildə kənddə 1 410 nəfər yaşayırdı.

## İstinadlar
Safarşa

**Safarşa** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Horovlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1993-cü il Avqustun 23-də Ermənistan Respublikası Tərəfindən işğal olunmuşdur.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Doşulu

**Doşulu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Balyand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 15 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Dağətəyi ərazidədir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, vaxtilə Cənubi Azərbaycandan gəlmiş Doşu və Gəybəy adlı iki qardaş burada məskunlaşaraq indiki Doşulu və şəybəy yaşayış məntəqələrinin əsasını qoymuşlar. Oykonim Doşu (Ģ.a.) və -lu (mənsub.şək.-si) komponentlərindən düzəlib, "Doşuya məxsus kənd, doşulular" deməkdir.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Balyand

**Balyand** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Balyand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 21 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tarixi
Əhalinin sayına görə Cəbrayılın 4-cü böyük kəndinin tarixi XVII əsrə gedib çıxır. Kiçik Qafqazın cənub-şərq ətəklərində meşədə salınmış bu kəndin sakinləri yerli və Cənubi Azərbaycandan gələnlər olub. Əlverişli coğrafi mövqedə yerləşməsi sonradan bura köçən tayfaların sayının artmasına səbəb olub.

## Toponimikası
Yerli əhalinin dilində bələn sözünün təhrif olunmuş formasıdır. Qozluçayın sağ sahilində, dağ ətəyində yerləşən kəndin adı "hündür yer, təpə" mənasını ifadə edir. Xalq etimologiyasına görə, əvvəllər burada balı yandıraraq alinan şəkərdən çay hazırlanarmış. Buradan da Balyand adı yaranmışdır. Başqa bir məlumata görə, kənd vaxtilə Cənubi Azərbaycanın Balyand kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən salınmışdır. Cənubi Azərb.-da Baland adlı kənd mövcuddur.

## Əhalisi
### Tanınmış şəxsləri
*Anar Cəbrayıllı
*Akif Əkbərov-Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olub. Üzümçülük, taxılçılıq, baramaçılıq, heyvandarlıq əsas məşğuliyyət sahələri olub.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Mənbə
*Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti. İki cilddə: I cild. Bakı şəhəri, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı, 2007-ci il, 304 səhifə

## İstinadlar
Qaracallı (Cəbrayıl)

**Qaracallı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Balyand kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub. 9 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əks-hücum əməliyyatı nəticəsində düşmən işğalından azad edilib.

## Tarixi

## Toponimikası

## Mədəniyyəti

## Coğrafiyası və iqlimi
Gəyən çölündə yerləşir.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıqdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Süleymanlı (Cəbrayıl)

**Süleymanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Süleymanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

9 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində azad edilmişdir.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Oykonim Süleyman (antrop.) və -li (mənsub. Şək.-si) komponentlərindən düzəlib. Yaşayış məntaqəsi vaxtilə Cənubi Azarbaycandan gəlmiş Süleyman adlı şəxs tərəfindən salındığına görə onun adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
### Tanınmış şəxsləri
*Şikar Aslanov — Azərbaycan Milli Qəhrəmanı
*Mətləb Quliyev — Azərbaycan Milli Qəhrəmanı

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qışlaq (Cəbrayıl)

**Qışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Süleymanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

9 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun uğurlu əks-hücum əməliyyatı nəticəsində düşmən işğalından azad edilmişdir.

## Toponimikası
*Qışlaq oyk., sadə.
*Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir;
*Xocalı rayonunun Təzəbinə inzibati ərazi vahidində kənddir. Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi keçmiş qışlaq yerində salındığı üçün belə adlandırılmışdır;
*Laçın rayonunun Köhnəkənd inzibati ərazi vahidində kənddir. Qarabağ silsiləsinin c.-q. yamacındadır;
*Lerik rayonunun Siyov inzibati ərazi vahidində kənddir. Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə yaranmışdır;
*Lerik rayonunun Tülüconi i.ə.v.-də köçəbə. Talış silsiləsinin yamacındadır. Qışlaqlar maldar ellərin müvəqqəti mövsümü yaşayış məntəqəsi olub kəndlərdən kənarda salmır, müəyyən vaxtdan sonra əhali burada məskunlaşır və daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilirdi. Bəzən belə məntəqələrin adı dəyişir, çox vaxt köhnə ad saxlanılırdı.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Quycaq

**Quycaq** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Quycaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 3 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. 1828-ci ilə aid mənbədə Quyucaq qışlaq yeri kimi qeydə alınmışdır. Əvvəllər Qışlaq, daha sonra Azərbaycanın c.-undan gəlmiş ailələrin burada saldığı kənd su quyusunun yanında yerləşdiyinə görə Quyucaq adlanmışdır. Kəndin şm.-ş.-indəki dərələrdən biri indi də Quyudərəsi adlanır. Cənubi Azərbaycanda da bu adda kənd vardır. Quyu komponentli coğrafi adlara həmçinin Dağıstanın va Ermənistanın toponimiyasında da rast gəlinir: Quyucuq yol ayrıcı, Piraquyu qəbristanlığı (Ermenistan), Tərənkui gölü, Abdulkui dərəsi, Bozarkui xutoru, Alikui kurqam (Dağıstan) va s.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Nüzgar

**Nüzgar** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Quycaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Araz düzündə, Cəbrayıl şəhərindən 17 km şərqdə yerləşir. Hazırda kənddə yaşayış yoxdur.

## Toponimikası
Şəmkir rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənddir. Dağətəyi ərazidədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, kəndi vaxtilə Ermənistanın Qarakilsə, Icevan, Kankeravan, Saxkunq, Çatqıran adlı yaşayış məntəqələrindən gəlmiş erməni ailələri qədim yaşayış məskəninin xarabalıqları yanında qamışlı, sucaq ərazidə salmışlar. XIX əsrə aid mənbələrdə kəndin adı Nüzgar (erm. Nuqzar) formasında qeydə alınmışdır. "Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti"nə görə, kəndin adı farsca "neyzar" sözündən götürülüb, bu da "qamışlıqlar" deməkdir. Kəndin ərazisində indi də qamışlı sahələr vardır.

## Tarixi
Kənd İran Azərbaycanından olan köçkünlər tərəfindən, qamışlarla örtülmüş və "Qargunun evi" adlanan köhnə bir kəndin xarabalıqları üzərində salınmışdır.

Rusiya İmperiyası dövründə Nüzgər kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun tərkibində idi. Kənd Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.

27 sentyabr 2020-ci il tarixində, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Nüzgər kəndinin azad edildiyini elan etdi. BBC daha sonra bildirdi ki, peyk görüntülərinə əsasən, Azərbaycanın cənubda azad etdiyini bildirdiyi bütün kəndlər xarabalıq halındadır və 1990-cı illərin əvvəllərində ermənilərin hücumlarından qaçan Azərbaycan əhalisi tərəfindən tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə tərk edilmişdir.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Quycaq kənd dairəsinin Nüzgər kəndində 47 ev var idi və burada 202 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş) kəndli yaşayırdı.

1912-ci il "Qafqaz Təqvimi"nə görə, Qaryagin qəzasının Nüzgər kəndində 394 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar
Şəybəy

**Şəybəy** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Quycaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Kənd Cəbrayıl şəhərindən 14 km şərqdə, Araz çayının sol qolu olan Çaylaq çayının sol sahilində yerləşir.

## Toponimikası
"Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti"nə görə, kəndin ilkin adı Şəfibəyli idi (yerli bir rəvayətə görə, kənd İran Azərbaycanın sakini olan Şəfi bəy tərəfindən qurulmuşdur). Sonradan kənd Şəfi bəyin oğlu Şəybəydən şərəfinə Şəybəy adlandırılmışdır.

## Tarixi
Yerli rəvayətə görə, kənd İran Azərbaycanın sakini olan Şəfi bəy tərəfindən qurulmuşdur.

Rusiya İmperiyası dövründə Şəfi-bəyli kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun tərkibində idi. Birinci Qarabağ müharibəsində kənd Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və məhv edilmişdir.

3 oktyabr axşamı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan Ordusunun Tərtər rayonunun Talış, Cəbrayıl rayonunun Mehdiili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy, Quycaq və Füzuli rayonunun Aşağı Əbdürrəhmanlı kəndlərini azad etdiyini açıqladı.Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi bu kəndlərin Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilməsini rəsmi olaraq təsdiqlədi.

BBC daha sonra bildirdi ki, peyk görüntülərinə əsasən, Azərbaycanın cənubda azad etdiyini bildirdiyi bütün kəndlər xarabalığa çevrilib və 1990-cı illərin əvvəllərində ermənilərin hücumlarından qaçan Azərbaycan əhalisi tərəfindən tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə tərk edilib. Hazırda bu kəndlərdə yaşayış yoxdur.

7 oktyabr 2020-ci il tarixində, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Şəybəy kəndinin Azərbaycanın nəzarətində olduğunu göstərən görüntüləri yayımladı.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Quycaq kənd dairəsinin Şəfi-bəyli kəndində 26 ev var idi və burada 127 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş) kəndli yaşayırdı.

1912-ci il Qafqaz Təqviminə görə, Karyagin qəzasının Şəfi-bəyli kəndində 192 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar
Niyazqulular

**Niyazqulular** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqasini r-nun Quycaq kəndindən köçüb gəlmiş Niyazqulu adlı şəxs saldığına görə belə adlanmışdır. Oykonim "Niyazın nəslindən olanlar" mənasındadr. Deyilənə görə, əvvəllər Araz çayının sahilində İlxac adlı ərazidə yerləşən kənd sonralar Səlimbəyyurdu adll sahəyə köçürülmüsdür.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Göyərçin Veysəlli

**Göyərçin Veysəlli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Əsli Göyərcik Veysəllidir. Oykonim Göyərcik (kənd adı) və Veysəlli (etnotoponim) komponentlərindən düzəlib, "Göyərcik kəndi yaxınlığındakı Veysəlli kəndi" deməkdir. Birinci komponent eyni zamanda kəndin adını Daş Veysəlli kəndinin adından fərqləndirməyə xidmət edir.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qovşudlu

**Qovşudlu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Keçmişdə Hüseynbəyli də adlanmışdır. Kəndin adı qovşutlu nəslinin adı ile bağlıdır. Ermenistanda Qozbabalı Qovşut, Türkmənistanda Qovşut, Qovşutbenq, Qovşutqala, Qovşutxanbent, Qovşutxanqala kimi yer adlan mövcuddur. Eyniadlı mikotoponim Qubadlı rayonunun Hal kəndinin şm.-q.-inda qeyde alınmışdır. Qovşut bəzi tədqiqatçılara görə, vaxtilə bir sıra türk xalqlarında şəxs adı kimi geniş işlenmişdir. Ermənistan ərazisindəki Qovsut oykonimini bezi tədqiqatçılar kəndin coğafi mövqeyi ilə, yəni iki çayın qovuşduğu yerdə olması ila əlaqəlandirirlər.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Mahmudlu (qəsəbə, Cəbrayıl)

**Mahmudlu** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Etimologiyası
Kəndin adı mahmudlu tayfası ilə əlaqədardır.

## Tarixi
1993-cü ildən Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altına düşmüşdür. 4 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi kürd mənşəli mahmudlu tayfasına mənsubdur.

## İstinadlar
Şıxalıağalı

**Şıxalıağalı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

5 oktyabr 2020-ci ildə erməni işğalından azad edilib.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın Zangəzurdan (əsasən, indiki Zəngilan rayonunun Ağalı kəndindən) köçürdüyü ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Şıxalı ağa adlı şəxs bu ailələrin başçısı olmuşdur. Hazırda kənddə alıyarlı, əbilqasımlı, həsənalıbəyli nəsilləri ilə yanaşı şıxalıağalı nəsli də yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Hacı İsaqlı

**Hacı İsaqlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Hacı İsaqlı kəndi Şahvəlli kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir..

## Toponimikası

## Tarixi

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fuğanlı

**Fuğanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Cəbrayıl şəhərindən 6 km cənub-şərqdə, düzənlikdə yerləşir.
## Tarixi
Kəndin əsasını Alməmmədli, Alıkeyxalı, Rüstəmliyar və Şəmmədli nəsillərinə mənsub ailələr qoyublar.

Onun əsasını Naxçıvandakı Fəqan qalasından buraya köçən ailələrin qoyduğu güman edilir.

Rusiya imperiyası illərində Fuğanlu kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasının tərkibində olub.

Sovet hakimiyyəti illərində kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun tərkibində olub.

Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 1993-cü ilin avqustunda qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının nəzarətinə keçib.
20 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev xalqa videomüraciətində “Azərbaycan ordusunun Cəbrayıl rayonunun Füqanlı kəndini işğaldan azad etdiyini” bildirib.

Noyabrın 7-də Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Azərbaycanın nəzarətində olan Furğanlı kəndinin əks olunduğu iddia edilən videogörüntülər yayıb.

## Etimalogiyası
Kəndin keçmiş adı İmambağı (bəzən İmambaş variantında qeyd olunur) olmuşdur.

“Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”ndə kəndin adının XV əsrdən Naxçıvandakı Fəqan qalası üçün çəkilmiş addan gəldiyi, buradan ailələrin köçüb əsasını qoyduğu güman edilir.

Bu baxımdan kəndin adı “Fəqan qalasından gələnlər” mənasınə daşıyır.

## Əhalisi
“Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında 1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış statistik məlumatlar məcəlləsi”nə əsasən, Hacılı kənd dairəsinin Füqanlu kəndində 27 tüstü və 128 azərbaycanlı (“tatar” kimi qeyd olunur) yaşayırdı. dini və kəndliləri şiə olanlar.

1912-ci il “Qafqaz təqvimi”nə əsasən təqvimdə “tatarlar” kimi göstərilən Karyaginski qəzasının Füqanlu kəndində əsasən azərbaycanlılardan ibarət 253 nəfər yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Tinli (Cəbrayıl)

**Tinli** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

21 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
* Tinli oyk., düz.
* Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrin axırlarında Cənubi Azərbaycanın Tin kəndindən köçüb gəlmiş ailələr saldığı üçün belə adlanmışdır;
* Qubadlı rayonunun Xocahan inzibati ərazi vahidində kənddir. Həkəri çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yerli məlumata görə, kəndi Cəbrayıl rayonunun Tinli kəndindən köçüb gəlmiş ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Türk dillərində tirildin “sakinləşmək, yerləşmək, dincəlmək”, “düşərgə” mənalarında işlənir.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Dəjəl

**Dəjəl** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
*1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
*4 oktyabr 2020-ci ildə Qarabağ döyüşlərində kənd erməni işğalından azad edilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, kəndi şıxalıağanın qardaşı Əhmədxan salmışdır. Kəndin adı 1917-ci ildə Dejaq variantında qeydə alınmışdır. Dəjək sözü dialektlərimizdə "nişangah" mənasında işlənir.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Soltanlı (Cəbrayıl)

**Soltanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Araz düzündə, Cəbrayıl şəhərindən 14&nbsp;km cənubda yerləşir.

## Toponimikası
Kəndin adı şahsevənlarin soltanlı tirəsinin adı ila əlaqədardır. Xalq arasında bəzən kənd Böyük Soltanlı da adlanır. Həmçinin kənd Cəbrayılın ikinci ən böyük kəndidir.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Soltanlı kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet dövründə kənd Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun eyniadlı kənd sovetliyinə daxil idi.

Birinci Qarabağ müharibəsində kənd Ermənistan qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş və məhv edilmişdir.

19 oktyabr 2020-ci il tarixində, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı, Azərbaycan Ordusu Soltanlı kəndi üzərində nəzarəti bərpa edərək kəndi azad etmişdir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sözlərinə görə, kəndin ərazisində güclü istehkamların mövcudluğu səbəbindən Soltanlı uğrunda şiddətli döyüşlər bir neçə gün davam etmişdir.

30 oktyabr 2020-ci ildə "Soltanlı" sərhəd-keçid məntəqəsi üzərində Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı ucaldılıb və bu sərhəd-keçid məntəqəsi xidməti-döyüş fəaliyyətinə başlayıb.

2022-ci ilin may ayında kənddə dəmir yolu stansiyasının inşasına başlanılmışdır.

İşğal dövründə kənd tamamilə dağıdıldığı üçün 24 noyabr 2023-cü ildə burada yeni kəndin təməli qoyulmuşdur. Təməlqoyma mərasimində Macarıstanın Xarici İşlər və Ticarət Naziri Péter Szijjártó, Azərbaycanın Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Naziri Sahil Babayev, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sədri Anar Quliyev, Azərbaycanın Prezidentinin Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna daxil olan Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonları üzrə xüsusi nümayəndəsi Vahid Hacıyev iştirak etmişdir.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Soltanlı kənd dairəsinin Soltanlı kəndində 75 ev var idi və burada 416 azərbaycanlı yaşayırdı, bunlar dini baxımdan şiə idilər, onlardan 13-ü ruhani nümayəndəsi, digərləri isə kəndlilər idi.

1912-ci il Qafqaz Təqviminə görə, Qaryagin qəzasının Soltanlı kəndində 456 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

1983-cü ildə kənddə 1885 nəfər yaşayırdı. Kənd əhalisi heyvandarlıq, buğda əkinçiliyi, pambıqçılıq, üzümçülük və ipəkçiliklə məşğul olurdu.

## Şəkillər

Fayl:Artcakh, Lusavan (Soltanli), Bus stop, 2014.05.09 - panoramio (1).jpg|Soltanlı kəndində avtobus dayanacağının qalıqları (2014)
Fayl:Artcakh, Lusavan (Soltanli), Bus stop, 2014.05.09 - panoramio.jpg|Soltanlı kəndində avtobus dayanacağının qalıqları (2014)
Fayl:Artcakh, Lusavan (Soltanli), Memorial, 2014.05.09 - panoramio.jpg|Soltanlı kəndində İkinci Dünya müharibəsi zamanı həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə (2014)


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Böyük Mərcanlı

**Böyük Mərcanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatı nəticəsində kənd işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Araz çayının sol sahilindən 2&nbsp;km aralı, düzənlikdədir. Keçmiş adı Mərcanlı olmuşdur. Yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın oğlu Cəfərqulu xanın mülkü olmuş Lənbəran kəndindən (Bərdə rayonu) köçürülmüş mərcanlı nəslinə mənsub ailələr Maralyan kəndinin ərazisində salmışlar. Sonralar Mərcanlı kəndindən köçən bir qrup ailə Yuxarı Mərcanlı kəndinin əsasını qoydular. Qarşılığı Cocuq Mərcanlı olmuşdur.

## Əhalisi
### Tanınmış şəxsləri

* Astan Şahverdiyev (Professor-Akademik)

* Kazım Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Çərkəz Məcid — şair, yazıcı, tənqidçi
* Həsənov Qaryağdı Ziyad oğlu — görkəmli partiya işçisi, diplomat və jurnalist
* Nizami Yolçuzadə
* Xanış Rüstəmov — müəllim, Müsavat partiyasının üzvü, 1937-ci il repressiyalarının qurbanı
* İsmət Rüstəmov — ingilis dili müəllimi, filologiya elmləri namizədi, dosent, tərtibatçı
* Mahmud Quliyev — Cəbrayıl rayonunun keçmiş İcra başçısı

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti
Hasanlı

**Hasanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Maşanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənddir. Araz düzündə, Cəbrayıl şəhərindən 20 km cənubda yerləşir.

## Tarixi
Rusiya İmperiyası dövründə Həsənli kəndi Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasına daxil idi.

Sovet işğalından sonra Həsənli Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunda eyniadlı kənd sovetliyinin tərkibinə daxil idi.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Kənd yerli əhali arasında Hasanlı adı ilə tanınır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini əfşar tayfasından olan Cəbrayıl (XVI əsrdə yaşamışdır) adlı Şəxsin altı oğlundan biri Həsən salmışdır Kənd öz qurucusunun adını daşıyır. Yerli əhali kəndi Həsənli adlandırırdı.

## Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsi əhalisinin statistik məlumatları toplusu"na əsasən, Cəbrayıl qəzasının Kovşutlu kənd dairəsinin Həsənli kəndində 24 ev var idi və burada 98 azərbaycanlı (mənbədə "tatar" kimi göstərilmiş), dini baxımdan şiə olan kəndlilər yaşayırdı.

1912-ci il "Qafqaz Təqvimi"nə görə, Qaryagin qəzasının Həsənli kəndində 236 nəfər yaşayırdı, onların əksəriyyəti azərbaycanlılar idi və təqvimdə "tatar" kimi göstərilmişdir.

1933-cü ildə Azərbaycan SSR-in Xalq Təsərrüfatının Uçotu İdarəsi (AzNEA) tərəfindən hazırlanmış "Azərbaycan SSR-in İnzibati Bölgüsü" nəşrinə əsasən, 1 yanvar 1933-cü il tarixinə görə, Azərbaycan SSR-in Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kənd sovetliyinə daxil olan Həsənli kəndində 34 təsərrüfat və 197 sakin var idi. Kənd sovetliyinin əhalisinin 94,9%-i azərbaycanlılardan (mənbədə "türk" kimi göstərilmiş) ibarət idi.

## Həmçinin bax
* Cəbrayıl rayonu

## İstinadlar
Cocuq Mərcanlı

**Cocuq Mərcanlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonu Cocuq Mərcanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi Mehdili kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Cocuq Mərcanlı kənd Soveti yaradılmışdır. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 1994-cü ilin əvvəlində keçirdiyi Horadiz əməliyyatı zamanı işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Cavadağa Cavanşirə məxsus ərazidə salınmışdır. Etnotoponimdir. Mərcanlı tayfa adını özündə əks etdirir. Burada cocuq sözü yaşayış məntəqəsini Böyük Mərcanlı kəndindən fərqləndirməyə xidmət edir. Oykonim "kicik Mərcanlı kəndi" mənasındadır. Yerli ləhcədə "Cojux Mərcannı" kimi tələffüz edilir.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan ordusu hücuma keçərək Cəbrayıl rayonunun bütün ərazisini ələ keçirib və kənd tamamilə dağıdılıb. 4 ay sonra Azərbaycan ordusunun əks-hücumu nəticəsində Ermənistan ordusu kənddən çıxmağa məcbur olaraq kəndin ətrafındakı yüksəkliklərdə mövqe tutub. Atəşkəsdən sonrakı dövr ərzində kənd cəbhə zonasına çox yaxın yerləşdiyi üçün əhali ora qayıda bilməyib 2 aprel 2016-cı ildə Cocuq Mərcanlı kəndinə yaxın yerləşən Lələtəpə yüksəkliyi Aprel döyüşləri zamanı Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilib.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
Qarabağ müharibəsindən əvvəl kənddə 1075 nəfər – 283 ailə yaşayıb.

Aprel döyüşlərindən sonra Cocuq Mərcanlı kəndinə ilkin mərhələdə 50 ailə, ikinci mərhələdə isə 70 ailə köçürülüb. Ümumilikdə, 2018-ci il üçün 1428 nəfərin köçürüldüyü kəndə daha 30 məcburi köçkün ailəsinin köçürülməsi nəzərdə tutulub.

## Mədəniyyəti
Kənddə kitabxana, poçt və yerli administrasiya fəaliyyət göstərir.

## Təhsil
Kənddə məktəb fəaliyyət göstərir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq, taxılçılıq və üzümçülük təşkil edib. Kənddə dəyirman fəaliyyət göstərib.

10 fevral 2017-ci ildə Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndinə gedən, ümumi uzunluğu 9 km olan avtomobil yolunun tikintisi məqsədilə 4,3 milyon (dörd milyon üç yüz min) manatı "Azəravtoyol" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə ayrılmışdır.

## Din
Kənddə Cocuq Mərcanlı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Səhiyyə
Kənddə tibb məntəqəsi mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cocuqmərcanlı kəndinin yeganə sakini evini tərk etmək fikrində deyil
Çaxırlı (Cəbrayıl)

**Çaxırlı** — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Mehdili kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 3 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
*Çaxırlı oyk., sada.
*Cəbrayıl r-nunun Mehdili i.ə.v.-də kənd. Arazboyu düzənlikdədir;
*Göyçay r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Şirvan düzündədir;
*İmişli r-nunun Məzrəli i.ə.v.-də kənd. Mil düzündədir;
*Masallı r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Lənkəran ovalığındadır. Oykonim qədim bulqar tayfa birliyinə daxil olan çakarlçakır tayfasının adını daşıyır. Çaxırlı qobusu (İmişli), Çaxırlı təpəsi (Masallı), Çaqarlı dağı (keçmiş Şuşa qəzası), Çaxırlı (Ermənistanın Vardenis r-nunda Sovetakert kəndinin 1978-ci ilədək adı) və s. coğrafi adlar da bu tayfanın adı ilə bağlıdır.

## İqtisadiyyatı
*Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## Həmçinin bax
*Cəbrayıl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar