open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaxeti çarlığı

**Kaxeti çarlığı** — Kaxeti ərazisində 1465-ci ildə yaranmış feodal dövləti. Gürcü krallığının parçalanmasından sonra VIII Georgi tərəfindən yaradılmışdı. Dəfələrlə Kartli çarlığı ilə birləşmiş və ya Səfəvilər tərəfindən birbaşa idarə olunmuşdur. II İrakli dövründə Kaxetiya krallığına birləşdirilərək yeni Kartli-Kaxetiya krallığının tərkibinə daxil olmuşdur.

## Hökmdarları
# VIII/I Georgi
# I Aleksandr
# II Georgi
# I Leon
# II Aleksandr
# I David
# I Konstantin
# I Teymuraz
# I Arçil
# I İrakli Baqrationi
# II David
# II Konstantin Baqrationi
# II Teymuraz
# II İrakli

## Həmçinin bax
* Mesxeti atabəyliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Baqrationlar

**Baqrationlar** və ya **Baqrationilər** () — Gürcüstanın qədim kral nəsli; Gürcüstanın bir çox, Rusiyanın isə bir neçə nəfər görkəmli dövlət və hərbi xadimi bu nəsildən çıxmışdı. Gürcü tarixi mənbələrində Baqrationilərin xronologiyası VI əsrdən hesablanır. Bəzi mənbələrə görə Avropada ən qədim kral nəslidir.

## Milli mənşəyi
Qədim erməni mənbələrinə görə Baqrationilər Hay nəslindəndirlər, qədim gürcü mənbələrində isə Baqrationilər Farnavaz nəslinin davamçıları hesab edilir. Həmçinin, erməni mənbələri ənənəvi olaraq Baqrationilərin soykökünü İran şahı I Artakserksin dövründə — b.e.ə. V əsrdə, Ermənistan satrapı olmuş yəhudi əsir Şambata (Sumbata) bağlayırlar. Amma daha sonrakı erməni-gürcü mənbələrində bir qayda olaraq Baqrationilər Davud peyğəmbərin (Davud padşahın) törəmələləri hesab edilir.

## İlkin Baqrationilər

## Orta əsrlərdə
XI–XII əsrlərdə Gürcüstan Baqrationilərin hakimiyyəti altında xeyli gücləndi. Kral IV David (Qurucu David) (1089–1125) Gürcüstanı müstəqilliyini bərpa etdi və bütün gürcü torpaqlarını öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. O cümlədən, Tiflisi də ələ keçirərək, oranı Gürcüstanın paytaxtı etdi. Onun nəvəsi III Georginin (1156–1184) hakimiyyəti dövründə isə Gürcüstanın ərazisi şimal və şərqə doğru daha da genişləndi.

III Georginin qızı kraliça Tamara (Böyük Tamara) (1184 — təxm.1210/1213) bütün Yaxın Şərqin ən qüdrətli hökmdarlarından biri oldu.

## Həmçinin bax
* Səlcuq-Baqrationi sülaləsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Resmi sayt
Çoloğaşvili

**Çoloğaşvili** — Gürcüstanın Kaxetiya bölgəsində yaşamış əsilzadə ailəsi. Çolaq adlı bir Genuyalı tacirin nəslindən sayılırdılar. Araqvi eristavları olmuşdular.

## Məşhur üzvləri
* Qarsevan Çolokaşvili — I Leonun nazirlərindən biri
* Cimşer Çolokaşvili — Araqvi eristavı
* Kakutsa Çolokaşvili — Gürcüstan milli qəhrəmanı
Diasamidze

**Diasamidze** - Kaxetiya əsilzadə ailəsi. Kaxetiya çarlığının tarixində fəal iştirak etmiş bir sülalə idi. Bir çox üzvü dini vəzifələrə yiyələnmişdi. I Rüstəmə qarşı üsyan edən I Evdemos Diasamidzedən sonra sülalə zəifləməyə başladı.

## Məşhur üzvləri
* I Evdemos Diasamidze - Katolikos (1630—1638)
* VII İoann Diasamizde - Katolikos (1687—1691, 1696—1700)
* II Evdemos Diasamidze - Katolikos (1700-1703)
* Mixail Stepanoviç Diasamizde - Sovet İttifaqı qəhrəmanı
* Tamas Diasamidze - Bizim Acariya partiyasının sədri, Gürcüstan deputatı
* Niaz Diasamidze - 33-A musiqi qrupunun rəhbəri, folk rok musiqiçisi
Əməkdar artist

**Əməkdar artist** — SSRİ-də, hal-hazırda isə bir çox keçmiş sovet respublikalarında və Azərbaycan Respublikasında mədəniyyət sahəsində xüsusi xidmətlərə, yüksək peşə ustalığına və ictimai həyatda fəal iştiraka görə verilən fəxri ad.

"Əməkdar artist" fəxri adı mühüm bədii obrazlar, tamaşalar, kinofilmlər, musiqi əsərləri yaratmış teatr, kino, estrada, sirk, ansambl, kapella  artistlərinə, rejissorlarına, orkestr və xor dirijorlarına, baletmeysterlərə, musiqi, xor, rəqs və digər kollektivlərin bədii rəhbərlərinə,  musiqiçilərə, televiziya və radio verilişləri diktorlarına Azərbaycan incəsənətinin inkişafında xidmətlərinə görə verilir.

* Azərbaycan SSR əməkdar artisti **/** Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti
* Ermənistan SSR əməkdar artisti **/** Ermənistan Respublikasının əməkdar artisti
* Gürcüstan SSR əməkdar artisti **/** Gürcüstan Respublikasının əməkdar artisti
* Özbəkistan SSR əməkdar artisti **/** Özbəkistan Respublikasının əməkdar artisti
* Naxçıvan MSSR əməkdar artisti **/** Naxçıvan Respublikasının əməkdar artisti
* Qazaxıstan SSR əməkdar artisti **/** Qazaxıstan Respublikasının əməkdar artisti
* Qırğızıstan SSR əməkdar artisti **/** Qırğızıstan Respublikasının əməkdar artisti
* RSFSR əməkdar artisti **/** Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti
* Tacikistan SSR əməkdar artisti **/** Tacikistan Respublikasının əməkdar artisti 
* Türkmənistan SSR əməkdar artisti **/** Türkmənistan Respublikasının əməkdar artisti 
* Ukrayna SSR əməkdar artisti **/** Ukrayna Respublikasının əməkdar artisti
II Napoleon

**II Napoleon** (; ) — Napoleon Bonapartın oğlu.

Əslində heç hökmdar olmayan Napoleon 3 yaşında imperator elan olunmuşdu. 4 yaşından bəri Avstriyada yaşayırdı. 1832-ci ildə 21 yaşında vərəm xəstəliyinə tutularaq vəfat etdi. Məzarının qalıqları Adolf Hitler tərəfindən Fransaya qaytarılmışdı.

## İstinadlar
E-qanun.az

**e-qanun.az** — Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi normativ hüquqi və normativ xarakterli aktlarının rəsmi mətnini özündə əks etdirən elektron məlumat bazası. www.e-qanun.az ünvanında yerləşir.

Elektron baza ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAID) və onun icraçısı — Ştat Məhkəmələri üzrə Milli Mərkəz (NCSC Inc.) tərəfindən Azərbaycan hökumətinin əməkdaşlığı ilə 2004–2005-ci illərdə işlənib hazırlanmış və 2006-cı ilin mart ayından Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin sərəncamına verilmişdir. 2009-cu ildə saytda axtarış sistemi yaradılmış və proqram təminatında zəruri işlər görülmüşdür.

Elektron məlumat bazasında Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi elan edildikdən sonra, yəni 1991-ci ildən başlayaraq bu günə kimi qəbul edilmiş 21 mindən artıq normativ-hüquqi aktlar və normativ xarakterli aktlar (Azərbaycan Respublikasının qanunları, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamları, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamları, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin qərarları, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının qərarları, təlimatları və izahları, yerli icra hakimiyyəti orqanlarının, yerli özünüidarə orqanlarının, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının normativ xarakterli aktları, Məhkəmə-Hüquq Şurasının qərarları, Tarif (qiymət) Şurasının qərarları, 17 məcəllə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair qətnamələri, İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin qərarları yerləşdirilmişdir və bazanın yenilənməsi daim təmin edilir.

Həmçinin, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin kitabxanasına daxil olan sənədlər xüsusi kompüter proqramı vasitəsilə elektron variantda www.e-qanun.az saytında yerləşdirilir.

Sayt 2013-cü ilin oktyabr ayında qeyri-müəyyən səbəblərdən fəaliyyətini dayandırsa da, noyabr ayında yenidən fəaliyyətini bərpa etmişdir.

## Xarici keçidlər
*
I Jerom

**I Jerom** () — Vestfaliyanın tək kralı, Napoleon Bonapartın qardaşı.

## Gəncliyi
Ayaççoda, Bonapartlar ailəsinin 8-ci övladı olaraq dünyaya gəlmişdi. 1803-cü ildə Elizabet Pattersonla evlənmişdi. Həyat yoldaşı hamilə olan vaxt boşandılar. Jerom 1807-ci ildə qardaşı tərəfindən Vestfaliya kralı elan olundu və paytaxt Kasselə köçdü.

## Hakimiyyəti
Vürtemberq kralı I Frederikin qızı Katarina ilə evlənən Jerom çox bədxərc olduğu üçün Napoleon tərəfindən maddi dəstək almadı. 1812-ci ildə Rusiyaya hücumda Napoleona kömək etmək istədisə də Napoleon ona imkan vermədi. 1813-cü ildə Prussiya və Rusiya ordusuna qarşı mübarizədə məğlub oldu və Vestfaliya krallığı ləğv edildi.

## Sonrakı həyatı
Napoleonun hakimiyyətə geri qayıtmasından sonra orduya qoşuldu və səriştəsizlik ucbatından ingilislərə məğlub oldu. Daha sonra ABŞa köçən Jerom III Napoleon dövründə Əlillər Evinin sədri təyin edildi. Daha sonra vəliəhd dərəcəsinə qədər yüksəldi. 1860-cı ildə Parisdə vəfat etdi.

## Ailəsi
Övladları:
* Jerom Napoleon Bonapart 
* Jerom Napoleon Şarl Bonapart 
* Matilda Bonapart-Demidovna
* Napoleon Jozef Bonapart
I Kozimo

**I Kosimo Mediçi** () – Mediçi ailəsindən olan Florensiyanın son hersoqu və Böyük Toskana hersoqluğunun ilk hersoqu. 
Allessandro qanuni bir gəlişi tərk etməmişdi. Florensiya Ducun yeni olacağı kobud bir problem olduğu ortaya çıxdı. Florensiyada dövlət idarəçiliyi, o cümlədən ən yüksək səviyyəli olanlar, Cosimo de Medici I-ni Florensiyanın yeni Dükü olmasını istədi. Bu xəbər yayıldığı zaman, Flornsa'nın kənarında olan Strozzi Subtlety üzvləri Florensiyanı ələ keçirərək Cosimo'yu atmağa çalışdılar, amma müvəffəq olmadılar.

İdarəçiliyi tamamilə işdən çıxaran ilk Cosimo De 'Medici, ilk növbədə dövlət qulluqçusunun bürokratiyasını və dövlətin fəallığını özünə uyğun olaraq araşdıran və ona qarşı olanları aradan qaldırdı.

1542-ci ildə Florensiyadakı qarnizonda imperiya əsgərləri şəhərdən tamamilə geri çəkildi.

1548-ci ildə Cosimo onları Cenova Respublikasına bağlı olan Elba adasını alıb. O, orada yeni Florens filosunu qurmağa başladı. Sonra Cosimo ana quruda bir liman şəhəri olaraq yeni Livorno şəhərini qurdurdu, Bu yeni şəhərə gəlib yerleşenlere istədikləri dini təqib etmələrinə icazə verib bu şəhərə yerleşenlere din hüriyeti imtiyazları tanıdı,

Fransa ilə bir ittifaq razılaşması edən Siena Respublikası əleyhinə İspaniya Krallığı və Müqəddəs Roma İmperatorluğu ilə ittifaq edərək 2 Avqust 1554'de Marcianao Muharebesi'nde Sienalıları məğlub etdi. 17 aprel 1566-cı ildə Florensiya və İspan qoşunları bütün Sienna torpaqlarını işğal etdi. 1557-ci ilin iyulunda bu torpaq İspaniya kralı II idi. Filip, orta əsrlik bir məskənin hüququ üçün uyğun bir yer olaraq Cosimo'ya verildi.

Cosimo 1569-da, ailəsini Pitti Sarayına köçürdü və bu sarayı Duchy sarayı kimi istifadə etməyə başladı. Mimar Vasari Uffizi binasını Medici Bankının inzibati mərkəzi kimi inşa etməyi əmr etdi. Bu özünəməxsus yeni bina Medici gözəl incəsənətin təbliği ilə bağlı ənənəsini davam etdirdi.

Cosimo Florensiyanın kiçik bir dükü idi. 1569-cu ildə Florensiya Dövlətinə bir vasitə kimi yeni bir forma verməyi qərara aldı. Papa V Piusun borcluğundan sonra, Papa V. Pius ona "Toskanın Böyük Dükü" adını verməyi qəbul etdi. Floransa dövləti bundan sonra Napoleon dövründə bir dekabrda sonrata 19. əsrdə İtalyanın birleştirilinceye qədər "Toskana Böyük dükalığın" adını daşıdı. Beləliklə, Cosimo de 'Medici I. 1569-1574 dövründə "Toskana Grand Dükü" adını daşımaya başladı.

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı

**Azərbaycan Respublikasının Xalq yazıçısı** — Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə, xalqın böyük rəğbətini qazanmış yüksək ideyalı və bədii cəhətdən dəyərli ədəbi əsərlər yaratmağa görə yazıçılara verilən fəxri ad.

## Maraqlı faktlar

Yazıçı Əkrəm Əylisli "Xalq yazıçısı" fəxri adından məhrum edilən yeganə şəxsdir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1998-ci il 23 may tarixli Fərmanı ilə "Xalq yazıçısı" fəxri adına layiq görülən Əkrəm Əylisli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 7 fevral tarixli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamə"nin 15-ci bəndinin "b" yarımbəndinə əsasən "Xalq yazıçısı" fəxri adından məhrum edilmişdir.

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı 

## İstinadlar
Kospaya respublikası

**Kospaya respublikası** — 1440-cı ildə gözlənilmədən müstəqillik qazanan respublikadır. 1441-ci ildə Papa IV Yevgeni torpaqlarının bir hissəsini Florensiya hersoqluğuna satır. Ancaq müqavilədə imtina etdiyi bir şəhərin adını yazmaq yadından çıxır, yəni həm şəhərdən imtina edir, həm də satmır və həmin şəhərin əhalisi müstəqilliyini elan edir. Əsas iqtisadiyyatı tütün ixracatına əsaslanan respublika 300 ildən çox müddətdə fəaliyyət göstərmişdi. 1826-cı ildə, Napoleon müharibələri gedişatı nəticəsində yenidən papalıq mülkü oldu.
Xalq rəssamı

**Xalq rəssamı** — SSRİ-yə daxil olan bəzi müttəfiq respublikalarda, hal-hazırda isə bəzi keçmiş sovet respublikaları ilə yanaşı, Azərbaycan Respublikasında verilən fəxri ad. 

"Xalq rəssamı" fəxri adı əvvəllər əməkdar rəssam fəxri adına layiq görülmüş rəngkarlara, heykəltaraşlara, qrafiklərə, dekorativ-tətbiqi sənət rəssamlarına, müstəsna dərəcədə dərin ideyalı və bədii cəhətdən yüksək ustalığa, görkəmli sənət əsərləri yaratmağa, Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafında, kadrların hazırlanmasında və tərbiyə edilməsində böyük xidmətlərinə görə verilir.

* Azərbaycan SSR xalq rəssamı **/** Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı
* SSRİ xalq rəssamı
Qəza (inzibati-ərazi vahidi)

**Qəza** () — 1.Orta əsrlərdə Osmanlı imperiyasında qazının olduğu inzibati ərazi – ilçə, qəza adlanırdı. 2.XIX əsrdə rusca "uyezd" sözünün qarşılığı kimi Azərbaycan dilində işlənməyə başladı. Vaxtilə bəzi ölkələrin inzibati ərazi bölgüsündə tətbiq edilmiş və hal-hazırda da bəzi ölkələrin inzibati ərazi bölgüsündə tətbiq edilən inzibati ərazi vahidi (adətən, 1-ci və 2-ci dərəcəli olur);  Orta əsrlər Rusiyasında torpaq sahəsi.

* Rusiya imperiyasında 1775-ci ildən inzibati ərazi bölgüsündə tətbiq edilmiş  2-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi (). Quberniyaların, yaxud vilayətlərin əraziləri inzibati cəhətdən qəzalara bölünürdü. RSFSR və SSRİ dövründə - 1929-cu ildə, həyata keçirilmiş inzibati islahatlar nəticəsində, inzibati bölgüdə qəza inzibati vahidindən tamamilə imtina edilmişdir. 
**Cənubi Qafqazın, o cümlədən Azərbaycanın şimalının Rusiya işğalı dövründə, 1840-cı ildən, bu ərazi nzibati cəhətdən 2-ci dərəcəli qəzalara bölünürdü. 
** Estoniya, Latviya, Moldaviya və Adayev qəzasında isə inzibati bölgüdə qəza inzibati vahidindən 1940-cı ildən imtina edilmişdir.
* Azərbaycan SSR-də 1920-ci ildən 1929-cu ilə qədər 1-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi.  
* Latviyada 1920-ci ildən 1949-cu ilə qədər inzibati bölgüdə tətbiq edilmiş 1-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi ().
* Litvada inzibati ərazi bölgüsündə tətbiq edilən 1-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi (); hal-hazırda Litva ərazisi inzibati cəhətdən 10 qəzaya bölünür.
*Estoniyada inzibati ərazi bölgüsündə tətbiq edilən 1-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi (); hal-hazırda Estoniya ərazisi inzibati cəhətdən 15 qəzaya bölünür.
* Moldovada 2003-c ilə qədər, Rumıniyada isə hal-hazırda da 1-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi  ().  
* Polşada 2-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi (). 1999-cu ildən Polşada 379 qəza - povyat var. 
* Çində 3-cü dərəcəli inzibati ərazi vahidi.
** Çin Respublikasında (Tayvan) 2-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi; Çin Respublikasının ərazisi inzibati cəhətdən 18 qəzaya bölünür.
* Koreya Respublikasında 2-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi;
** KXDR-da 144 qəza var.
** Cənubi Koreya Respublikasında  84 qəza var.
* Yaponiyada 2-ci dərəcəli inzibati ərazi vahidi,  2007-ci ildə Yaponiyada 398 qəza vardı.
Aldi

**Aldi** (; **Al**brechts **Di**scount - qısaldılmış forması) — dünyada bir çox ölkədə fəaliyyət göstərən Alman supermarketlər şəbəkəsidir. Şirkət 1913-cü ildə Almaniyanın Essen şəhərində yaradılmışdır. Aldi-nin Avropada təxminən 7000-ə yaxın mağazası mövcuddur.
Essen

**Essen** ( ) — Almaniyanın qərbinə, Şimali Reyn-Vestfaliya federal torpağında torpaq tabeli şəhər. Əhalisi 579,8 min nəfər (2009); 2000-ci ildə 599,5 min.

Ölkənin ən böyük 6-cı şəhəridir. XX əsrlərdə Almaniyanın ən önəmli dəmir və daş kömür mərkəzi idi. 

## Tarixi

## Coğrafiya

## Əhalisi

## İqtisadiyyat

## Ətraf mühit

## Rayonları

## Memarlıqı

## Mədəniyyəti

## Təhsil

## İdman

## Nəqliyyatı

## Tanınmış sakinləri

## Qalareya

## İstinadlar
Bridgestone

**Bridgestone** — 1931-ci ildə Yaponiyada yaradılmış təkər istehsal edən firmadır. 2009-cu ilin yanvarından etibarən dünyada istehsal olunan təkərlərin sayına görə 1-ci yerdədir. Şirkətin dünya üzrə 130000-dən artıq işçisi vardır.
Alberto Fuximori

**Alberto Fuximori** (ispanca: Ken'ya *Alberto Fuximori*, yaponca : 藤森謙也, Yapon vətəndaşı: Kataoka Kenya, 片岡謙也; ) — Yapon əsilli Peru dövlət məmuru. 1990 - 2000-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş Perunun 54-cü prezidenti. O, prezidentliyi dövründə mühüm iqtisadi islahatlar aparıb.

## Həyatı
O, 1938-ci ildə Limada yapon mühacirləri Naoiti Fujimori və Mutsue İnomotonun oğlu olaraq anadan olub. 1956-cı ildə orta məktəbi bitirmişdir. 1961-ci ildə Kənd Təsərrüfatı fakültəsini bitirərək kənd təsərrüfatı mühəndisi diplomu aldıqdan sonra 1964-cü ildə Fransanın Strasburq Universitetində fizika, 1969-cu ildə Viskonsin Universitetində riyaziyyat üzrə magistratura pilləsini bitirib. 1974-cü ildə o, yapon əsilli Perulu olan Susana Higuchi ilə evləndi. Uğurlu akademik karyerası sayəsində 1984-cü ildə Peru Milli Kənd Təsərrüfatı Universitetinin rektoru təyin edilib. 1988-ci ildə müxtəlif televiziya proqramlarında çıxış etməyə başladı. 1990-cı ildə Peruda keçirilən prezident seçkilərində o, məşhur yazıçı Mario Varqas Llosa ilə yarışdı və heç kim ona şans verməsə də, prezident seçildi.

## İstinadlar
Sultan Şaylikov

**Sultan Məmməd oğlu Şaylikov** () — Azərbaycanın SSR-nin Sosial-iqtisadi həyatının fəal iştirakçısı, Ağdam, Laçın, Şamaxı Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində şöbə müdiri.

## Həyatı
Şaylikov Sultan Məmməd oğlu 1898-ci ildə Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının (indiki Laçın rayonu) Alxaslı kəndində anadan olmuşdur.

1905-ci ildə Minkənd kənd orta məktəbinə daxil olmuş və ilk təhsilini orada almışdır.

1914–1919-cu illərdə Bakı şəhər Molotov adına Mexaniki zavodda fəhlə işləmişdir.

1919–1920-ci illərdə isə Bakı şəhər Hərbi Məktəbində hərbi təhsil almışdır.

1920-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının sıralarına qəbul olunmuşdur.

1920–1921-ci illərdə hərbi-siyasi işci kimi Şimali İranda hərbi xidmət göstərmişdir.

1920–1923-cü illərdə Bakı şəhər hərbi komissarı vəzifəsində işləmişdir.

1924-cü ildən 1935-ci ilədək Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçilmişdir.

1923–1924-cü illərdə Laçın Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini işləmişdir. Orada işləyərkən Laçın rayonunun bərpası, kəndlərinin abadlaşdırılmasında yaxından iştirak etmiş və 18 kənddə orta məktəb tikdirərək , yerli əhalinin maariflənməsində böyük rol oynamışdır .

1924–1926-cı illərdə Ağdam Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini işləmişdir . Həmin illərdə Hüsü Hacıyev İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur.

1926–1927-ci illərdə Şamaxı şəhər Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir. 1927–1929-cu illərdə Bakı şəhəri Su Təchizatı İdarəsində şöbə rəisinin müavini vəzifəsində işləmişdir.

1929–1930-cu illərdə Quba şəhəri Dairə İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini işləmişdir.

1930–1932-ci illərdə Laçın rayonu İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir.1932–1933-cü illərdə Mingəçevir şəhəri "28 Aprel" sovxozunun direktoru olmuşdur.1934–1935-ci illərdə Alma-Ata şəhərində İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini , 1935–1938-ci illərdə elə həmin şəhərdə İctimai Təminat Komissarlığının sədr müavini işləmişdir. 1938–1946-cı illərdə bir çox azərbaycan ziyalıları kimi o da represiya qurbanı olaraq , siyasi dustaq kimi Sibirə sürgün edilmişdir. Məhbus cəzasını çəkərək, 8 ildən sonra vətənə qayıtmış və 1946–1949-cu illərdə Laçın şəhərində Pedeqoji Texnikomunda Rus dili müəllimi işləmişdir. Elə həmin illərdə də Bakıda Rus dili və Ədəbiyyatı Pedaqoji İnstitutunda ali təhsilini davam etmişdir. Lakin 1949-cu ildə yenidən siyasi dustaq kimi Qazaxıstan Cambul vilayəti, Çuysk rayonun Novotroisk kəndinə ömürlük sürgün edilmiş və həmin kənddə 1955-ci ilə qədər orta məktəbdə rus dili müəllimi işləmişdir. 1955-ci ildə bəraət qazanaraq, vətənə qayıtmışdır. 1956-cı ilin yanvarında Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində şöbə müdiri, həmin ilin iyun ayında 1967-ci ilin mart ayına qədər "Kür-Araz Su Tikinti" idarəsində rəis müavini vəzifəsində işləmişdir. Bütün həyatını xalqının maariflənməsinə, firavanlığına sərf etmişdir.

Azərbaycan, fars, rus və qazax dillərini mükəmməl bilirdi.

1967-ci ilin martın 24-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Hicri-şəmsi təqvimi

**Hicri-şəmsi təqvimi** () — İranda və Əfqanıstanda rəsmi təqvim olaraq istifadə edilən astronomik günəş təqvimi. Təqvim Ömər Xəyyamın iştirakı ilə hazırlanmışdır və müasir dövrə qədər bir neçə dəfə üzərində dəqiqləşdirilmə aparılmışdır.

Təqvimdə tarix hicrətdən (Məhəmməd peyğəmbərin 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə köçməsi) hesablanır, amma klassik islam təqvimi olan hicri-qəməri təqvimindən fərqli olaraq İran təqvimi günəş (tropik) ilinə əsaslanır. Ona görə də onun ayları ilin həmişə eyni zamanlarına dəng gəlir. İlin başlanğıcı yaz gecə-gündüz bərabərliyi günü hesab olunur (Novruz bayramı).

## Həmçinin bax
* Fərvərdin
* Ürdibehişt
* Xürdad
* Tir
* Mürdad
* Şəhrivər
* Mehr
* Aban
* Azər
* Dey
* Bəhmən
* İsfənd

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Quram Tikanadze

**Quram Tikanadze** () — gürcü sovet fotoqrafı və alpinisti.

## Həyatı
7-ci sinifdən bəri fotoqrafiyaya maraq salmışdı. 1959-cu ildən "Bayraq" (დროშის) jurnalında korrespondent işləməyə başlamışdı. 1962-ci ildən isə Tbilisi Fotojurnalist Həmkarlar İttifaqının sədri vəzifəsini icra etməyə başlamışdır. Onun işləri əsasən poetik janrdadır. Fotoları Almaniya, Çexoslovakiya və Polşada çap olunmuş, beynəlxalq sərgilərdə göstərilmişdir. 1963-cü ildə Kabardin-Balkariya sərhəddindəki Şxara zirvəsində faciəvi şəkildə vəfat etmişdir. Ölümündən sonra Murman Lebanidze ona rekviyem şeir yazmış, Qafqazın zirvələrindən biri onun şərəfinə adlandırılmışdır. Yaxın dostu yazar Quram Rçeuşvili də gənc vaşında vəfat etmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Quram Tikanadzenin fotoları
Mesxeti atabəyliyi

**Mesxeti atabəyliyi** yaxud **Samstxe atabətliyi** — Samstxe eristavlığının Elxanilər tərəfindən statusunun yüksəldilməsi nəticəsində yaranmışdı. 1628-ci ildə bu status Mesxetiyanı işğal edən Osmanlı imperiyası tərəfindən ləğv edildi və Çıldır əyalətinə qatıldı. İdarəçiləri gah çar, gah prins, gah da atabəy adlanırdı.

## İdarəçilər
* I Sarkis 1268-1279 	
* I Beka 1285-1306 	
* II Sarkis 1306-1334 	
* I Kvarkvare 1334-1361 
* II Beka 1361 - 1372
* Şalva 1372 - 1389
* I Ağbuğa  1389 - 1395
* II İoann 1391-1444
* II Ağbuğa 1444-1451
* II Kvarkvare 1451-1498
* I Keyxosrov 1498-1500
* Mzetçabuki 1500-1515
* I Manuçar 1515-1518
* III Kvarkvare 1518-1535
* II Keyxosrov 1545-1573
* IV Kvarkvare 1573-1581
* II Manuçar 1581-1607
* III Manuçar 1607-1628

## Həmçinin bax

* Cakeli sülaləsi
* Kartli çarlığı
* Trabzon imperiyası
* Kaxeti çarlığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Sarkis

**II Sarkis** — Mesxetiyanın III Çarı. Səlcuqlarla müharibə siyasətinə davam etmiş. Bibisioğlu V Georgi tərəfindən Gürcüstanın baş sərkərdəsi təyin olunmuşdu. 1334-cü ildə vəfat etmiş, yerinə qardaşı I Kvarkvare keçmişdi.

## İstinadlar
I Kvarkvare

**I Kvarkvare** - Mesxetiyanın IV çarı. Kvarkvare hakimiyyətə gələndə Elxanilər dövləti zəifləyirdi. Buna görə də hakimiyyətə gələn kimi 1334-cü ildə V Georginin vassalı olmuşdu. 1361-ci ildə ölümündən sonra yerinə II Beka keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Sarkis

**I Sarkis** ()  - 1268-ci ildə hakimiyyətə gəlmiş ilk Mesxetiya çarı. VII Davidin Elxanilərə qarşı üsyanına başçılıq etmişdir. Arqun ağa Oyrotu 1262-ci ildə məğlub etmişdi. Daha sonra Hülakü xana təslim olaraq əfv olunmuş, hətta xanın həyatını Bərkəyə qarşı müharibədə xilas etmişdi. Xan ona görə də ona Ərzurum şəhərini hədiyyə vermişdi. 1266-cı *incu* statusunu qazanmışdı.  1268-ci ildə isə xan ona muxtar hakimiyyət hüququ verdi və o II Demetrenin mərkəzi hakimiyyətinə tabe olmamağa başladı. 1279-cu ildə taxtdan əl çəkərə Sapara monastırında keşiş oldu və Saba adını aldı, yerinə oğlu keçdi. 1285-ci ildə vəfat etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Beka

**II Beka** () — I Kvarkvarenin oğlu idi. Əmir Teymurun 1386-cı ildəki yürüşündə məğlub olmuşdu. 1391-ci ildə öldü. Yerinə oğlu I İoann keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Beka

**I Beka** — Mesxetiyanın II çarıdır. Onun torpaqları Mesxetiya, Acarıstan, Şavşat, Tao-Klarceti, Gölə, Ərdahan və Cavaxetini ehtiva edirdi.

## Həyatı
I Sarkisin kilsəyə çəkilməsindən sonra taxta keçən Beka Elxanilərə vassal olmaqda davam etdi. Səlcuqlarla tez-tez döyüşən Beka bu döyüşlərin çoxunda qalib gəlirdi. Trapezund imperiyasını ələ keçirmək üçün planlar qururdu. Sapara monastırını təmir etdirmişdi.

## Ailəsi
Övladları:
* Ciacak Jakeli — 1300-cü ildə, imperator II Aleksios Meqaskomnenosla evləndi, 6 övladı oldu.
* Natela Jakeli — 1280-ci ildə II Demetre ilə evləndi, V Georginin anasıdır.
* II Sarkis
* I Kvarkvare

## İstinadlar
Şalva Cakeli

**Şalva Cakeli** - hakimiyyətinə dair çox məlumat yoxdur. Əmir Teymura tabe olduğu, oğlu I Ağbuğanın 1389-cu ildə hakimiyyətə keçdiyi və qızı Sinduxtarın IX David ilə evləndiyi bilinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II İohann

**II İoann** - 1402/3-cü ildə VII Georgi ilə birlikdə Əmir Teymura təslim olmuşdu. Sonrakı illərdə Gürcüstanın Qaraqoyunluların hücumlarına məruz qalmasından istifadə edərək müstəqil fəaliyyət göstərməyə başladı. Lakin 1414-cü ildə I Aleksandr Baqrationa məğlub oldu. 1444-cü ildə vəfat etdi. Yerinə oğlu II Ağbuğa gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Ağbuğa

**II Ağbuğa** () — Mesxetiyanın 9-cu atabəyi idi. 1446-cı ildə IV Vaxtanqa Cahanşah qarşısında yardım etmiş, onun ölümündən sonra isə atasının başladığı üsyançı siyasəti davam etdirmiş. Yenicə gürcü taxtına çıxmış olan VIII Georgiyə qarşı mübarizəyə başlamışdı. Hətta öz müstəqil kilsəsini qurmuşdu. 

1451-ci ildə yerinə onun siyasətini davam etdirən II Kvarkvare gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Kvarkvare

**II Kvarkvare** - Mesxetiyanın onuncu atabəyi idi. Hakimiyyətə gələndə 35 yaşı olan Kvarkvare daha yetkin olduğu üçün dövləti idarə etmə bacarığını da yaxşı göstərirdi. Hərbi gücünü artıran Kvarkvare 1463-cü illərdə özünü müstəqil elan etdi və Baqrationilərdən VI Baqrat tərəfindən müdafiə olunurdu. VI Baqratın VIII Georgiyə məğlub olmasını bəhanə edən Kvarkvare 1465-ci ildə Paravani gölü sahilindəki döyüşdə Georgini ağır məğlubiyyətə uğradaraq qardaşıoğlu II Konstantin Baqrationi ilə birgə həbs etdi. Bundan istifadə edən VI Baqrat özünü kral elan etdi. Özünə yeni rəqib istəməyən Kvarkvare Georgini sərbəst buraxdı. Lakin sonuncu təkcə Kaxetiyada möhkəmlənə bildi. 1483-cü ildə özünü kral elan etmiş II Konstantin Baqrationini Aradetidə məğlub edərək daha da gücləndi. 1498-ci ildə vəfat etdi. Vardzia monastırında basdırıldı. Onun dövründə Mesxetiya müstəqil dövlət olmuşdu.
## Ailəsi
Nestan Darecan adlı bir xanımla olan evliliyindən övladları:
* Bahadur Jakeli - sərkərdə
* Mzetçabuki- XII çar
* I Manuçar - XIII çar
* I Keyxosrov - XI çar
* Tamar - X Davidin həyat yoldaşı, Kartli çarı I Luarsabın anası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Keyxosrov Cakeli

**I Keyxosrov** - II Kvarkvarenin oğlu. Onun hakimiyyəti qısa çəkmiş, Osmanlıları dəfələrlə məğlub etmişdi. 1500-cü ildə vəfat edəndən sonra yerinə qardaşı Mzetçabuki keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mzetçabuki

**Mzetçabuki** () – II Kvarkvarenin ortancıl oğlu idi. Qardaşından sonra taxta keçmiş Mzetçabuki Osmanlılarla müharibəni davam etdirmişdi. 1512-ci ildə Osmanlıların işğalına müqavimət göstərə bilməmiş, İmeretiyaya qaçmışdı. 1515-ci ildə rahib həyatına başlamışdı. Sonrakı il öldü. Yerinə kiçik qardaşı I Manuçar keçdi.

## İstinadlar
I Ağbuğa

**I Ağbuğa** — Əmir Teymurun Gürcüstana yürüşü zamanı yaranan xaos vaxtı hakimiyyətə gəlmişdi. Babası II Bekanın qanunlarına öz qanunlarını da əlavə etmişdi. 1394-cü ildə Əmir Teymurun ordusuna qarşı vuruşmuş, sonrakı il ölmüşdü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Robin Şernberq

**Robin Şernberq** — İsveç müğənnisi.

## [[Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]
*2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi - You
I Manuçar

**I Manuçar** () — 2 il hakimiyyətdə olmuşdu. III Kvarkvare ilə taxt müharibəsi aparırdı. Səfəvilərdən kömək alan Kvarkvare onu məğlub edərək hakimiyyətə gəlmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
III Kvarkvare

**III Kvarkvare** — 1516-cı ildə Naxçıvana Şah İsmayılın qışladığı düşərgəyə gəlib kömək istəmiş və Şah İsmayıl Div sultan Rumlunun başçılığı ilə Gürcüstana qoşun göndərmişdir.  1535-ci ildə İmereti çarı III Baqrat tərəfindən Murcaxetidə məğlub oldu və torpaqlarının bir hissəsi İmeretiyə birləşdirildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
IV Kvarkvare

**IV Kvarkvare** - 16-cı mesxet çarı. II Keyxosrovun oğlu idi. Hakimiyyət boyu əsasən xəstə olduğu üçün əsl hakimiyyət qardaşı II Manuçarda və anası Dedis İmedidə idi. Çıldır döyüşündən sonra Osmanlı vassallığını qəbul etmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
II Keyxosrov Cakeli

**II Keyxosrov** () — III Kvarkvare 1535-ci ildə məğlub olandan sonra ölkəsi imeretiyalılar tərəfindən işğal olunmuşdu. Keyxosrov Osmanlıya müraciət etmişdi. Osmanlı ordusu da Musa Paşanın başçılığı altında ordunu Mesxetiyə göndərdi və 1545-ci ildə I Luarsabla III Baqratın birləşmiş ordusunu məğlub edərək Keyxosrovu taxta çıxardı.

1555-ci ildə Amasya sülh müqaviləsinə əsasən Səfəvi vassallığı rəsmən təyin olundu. Lakin Osmanlıların sülhü pozaraq yeni hücumu Keyxosrovu İrandan kömək üçün Qəzvinə getməyə məcbur etdi. Ora çatanda isə vəfat etdi. Yerinə IV Kvarkvare keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
III Manuçar

**III Manuçar** - Mesxeti prinsliyinin son hakimi. I Abbas tərəfindən atabəy olaraq təyin olunan Manuçar müsəlmanlaşdırılma siyasətinə qarşı dayanırdı. Onun bu hərəkətindən xoşlanmayan Osmanlı 1624-cü ildə ona hücum edərək məğlub etdi. Əmisi III Beka Səfər paşa adını alaraq yerinə keçdi. 1625-ci ildə isə öldürüldü. Bununla da Mesxetiya Osmanlının bir əyalətinə çevrildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
III Beka

**III Beka** yaxud **Səfər paşa** III Manuçarın ölümündən sonra Osmanlıya itaət edərək paşa olmuşdu. Mesxetiyanın müsəlmanlaşdırılması prosesi beləcə başlamış oldu. Bazaleti döyüşündə Georgi Saakadzeyə kömək etmişdi. Yerinə Yusif paşa keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Yusif Cakeli

**I Yusif** - Səfər paşanın oğlu. 12 il paşalıq etmişdir. Mesxetiyanın müsəlmanlaşdırılması işi ilə məşğul olmuşdur. Yerinə Rüstəm paşa gəlmişdir.
Rüstəm paşa (Cakeli)

**Rüstəm paşa** I Yusifin oğlu idi. Atası kimi müsəlmanlaşdırma işi ilə məşğul olmuş, müsəlman olmayan əsilzadələrin torpaqlarını əlindən almışdır. Kilsənin gücünü azaltmışdır. Yerinə I Aslan keçmişdir.
II Yusif

**II Yusif** - Ahalsıx paşası, I Aslanın böyük oğlu idi. 1679-cu ildə V Baqratın İmeretiya çarlığını geri almasında köməkçi olmuşdu. 1683-cü ildə isə XI Georginin xahişi ilə IV Aleksandrı İmeretiya taxtına gətirmişdi. Ölümündən sonra yerinə qardaşı Səlim paşa gəldi.
II Manuçar

**II Manuçar** — 1581-ci ildə qardaşının ölümündən sonra taxta çıxmışdı. Əvvəllər İslamı qəbul edib **Mustafa paşa** adını alsa da daha sonra 1581-ci ildə Kartli çarı I Simon ilə birlikdə Osmanlıya üsyan etdi, xristianlığa qayıtdı və Osmanlı ordusunu məğlub etdi. Manuçar 1583-cü ildə Simonun qızı Yelena ilə evləndi. Osmanlının daha güclü ordu ilə geri dönməsindən sonra Manuçar İrana qaçdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I İshaq

**I İshaq** II Yusifin oğlu idi. Daim öz əmisi oğlu II Aslan rəqabət edən İshaq 3 dəfə paşa olmuşdu. Osmanlı ordusu ilə dəfələrlə Kartli və Kaxetiyaya yürüşlər təşkil etmişdi.

## Ailəsi
İshaq paşanın Əhməd paşa, Yusif paşa, Məzid paşa adlı oğlanları vardı.
III Yusif

**III Yusif** atasından sonra paşa olmuşdu. 1744-cü ildə II İrakli tərəfindən məğlub edilərək öldürülmüşdür. Yerinə qardaşı Hacı Əhməd paşa keçmişdir.
Qazi Həsən paşa

**Qazi Həsən paşa** () — 1759-cu ildə atasının yerinə paşa olmuş, sonra elə həmin il paşalıqdan kənarlaşdırılıb yerinə İbrahim paşa gətirilmişdir. Lakin xalqın 1761-ci ildə üsyan etməsindən sonra yenidən paşalığa qaytarılmışdır. Rus-Osmanlı müharibəsi dövründə Ukraynaya göndərilmiş, Xotin qalasını müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İbrahim paşa (Cakeli)

**İbrahim paşa** () - Mesxetiyanın 15-ci paşasıdır. 2 il paşalıq etdikdən sonra vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır. Krımda müharibə apararkən rus ordusuna əsir düşmüş və 1771-ci ilin yayında Sankt Peterburqa əsir aparılmışdı. 4 il sonra əsirlikdən qurtulmuşdur və başqa bölgələrdə paşalıq etmişdir.
I Aslan

**I Məhəmməd Aslan paşa** — 1659-cu ildə paşa olmuşdur. Çox qəddar olduğu üçün xalqın narazılığına səbəb olan paşa 1677-ci ildə (yaxud 1680) edam edilmişdir.
Süleyman paşa (Cakeli)

**Süleyman paşa** (; ) — Mesxetiya valisidir. İbrahim paşanın oğlu idi. Paşa, vəzifəyə başlayan kimi Dağıstan, Azərbaycan və Buxara xanlarına və Şimal Qafqaz əmirlərinə məktublar göndərərək onları, Ruslara qarşı ittifaqa çağırdı. Dağıstan və Azərbaycan xanları Osmanlı Dövlətinə bağlı qalacaqlarına dair söz verdilər. Lakin öz aralarındakı mübarizələr, Osmanlı siyasətinə də zərər verdi. Paşa 1770-ci ildə Aspinca döyüşündə II İrakliyə məğlub olmuşdu.

## İstinadlar
Şərif Məhəmməd paşa

**Şərif Məhəmməd paşa** — Axıska paşası idi. Şərif Məmməd Paşa, Yanvar 1797-ci ildə bu vəzifəsindən kənarlaşdırıldısa da qısa bir müddət sonra Maraş və Rakka valiliyinə təyin edildi. 1797 ili sonlarında Hələb və sonra Adana valisi oldu. 1802-ci ildə vəzifədən çıxarıldı. 1807-ci ildə Qars və Diyarbəkir və ikinci dəfə Adana valiliyinə gətirildi. 1808-ci ildə Afyon valisi oldu. Ləyaqətli və qabiliyyətli bir adam olan Şərif Məmməd Paşa, 1809-cu ildə əvvəl Ərzurum əyalətinə təyin edildi və burada bir ay valilik etdi. Şərif Məmməd Paşa, bir müddət sonra 1812-ci ildə Qars valiliyinə, 1816-cı ildə də Hələb valiliyinə təyin edildi. Paşa, Moreyada başlayan Yunan üsyanının Kritə də keçməsindən sonra, 1821-ci ildə Krit ordusu komandanlığına təyin edildi. Bu vəzifəsindəykən 1823 ilinin yazında orda vəfat etdi.

## Həmçinin bax
Sabit Məhəmməd paşa

**Sabit Məhəmməd Paşa** - Cakeli sülaləsinin sonuncu nümayəndələrindəndir. Sabit Məhəmməd Paşa əvvəl Ərzurum, sonra Maraş valisi olmuş; 1802-ci ildə də Van valisi təyin edilmişdir. 1810-cu ildə də vəfat etmişdir.
Oleq Strijenov

**Oleq Strijenov** (rus. *Оле́г Алекса́ндрович Стриже́нов*; ) — rus aktyoru.

## Filmoqrafiya
# Ovod (1955)
# Qırx birinci (1956)
# Üç dəniz arxasına səyahət (1958)
# Nikbin faciə (1963)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ankara Nümunə Xəstəxanası

**Ankara Nümunə Xəstəxanası** — 1881-ci ildən fəaliyyət göstərir. 1998-ci ildə təhsil və araşdırma xəstəxanası adını almışdır. 1100 çarpayılıq xəstəxanada 25 ixtisas üzrə təhsil və tibbi xidmət verilir.
İsveç əyalətlərinin siyahısı

**İsveç əyalətləri** — () İsveçin ən böyük inzibati bölgüləridir. İsveç 21 əyalətə bölünür.
Mi-35

**Mi-35** Mi-24 helikopterlərinin təkmilləşdirilmiş versiyasıdır. Rusiya Müdafiə Nazirliyinin ehtiyacları və ixrac üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Mi-35 helikopterlərinin modernləşdirilməsi proqramı çərçivəsində helikopterlərə gecə görmə, daha 4.0&nbsp;km məsafədə obyektlərin aşkar edilməsi və tanınmasına imkan veren termal müşahidə sistemi (model IRTV-445MGH), həmçinin, vertolyota cari koordinatları müəyyən etməyi təmin edən GPS115L Garmin interface unit VPS-200, peyk naviqasiya sistemi əlavə edilmişdir.

## Mi-35 istifadəçiləri
*  — >60 Мi-35М,
*  — 24 Мi-35М,
*  — 12 Mi-35M,
*  — 9 Мi-35М 
*  — 10 Мi-35М2,
*  — 7 Мi-35P,
*  — 12 Mi-35M,
*  — 2 Мi-35P,
*  — 9 Мi-35,

## Həmçinin bax
*Mi-24

## İstinadlar
Quşçu qalası

**Quşçu Qalası** (; *Gagis tsixe*) — Gürcüstanın Marneuli rayonunun Quşçu kəndi yaxınlığında yerləşən qədim qala.

Qalanın tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Qalanın Tərəkəmə xanlarından biri tərəfindən tikildiyi güman edilir. Qala sonuncu dəfə Ağa Məhəmməd şah Qacarın yürüşü zamanı dağıdılmışdır. Qalanın yaxınlığındakı Quşçu kəndi bölgədəki ən qədim kəndlərdən biridir.

Bəzi mənbələrdə adı Ağcaqala kimi göstərilir. Qeyd edilir ki, Quşçu kəndi yaxınlığında, Dəbəd / Borçalı çayının aşağı axarı boyunda yerləşən qalanı 1488-ci ildə Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun tapşırığı ilə Xəlil bəy tikdirmişdi. Xəlil bəy Ağcaqalanı özünə iqamətgah, dayaq nöqtəsi seçmiş, buradan bütün Borçalıya, Kartliyə, Tiflisə nəzarət etmişdi. Digər mənbədə isə Quşçu kəndi yaxınındakı Ağcaqalanın əvvəlki Qurdbasar qalasının yerində 1488-ci ildə Ağqoyunlu sərkərdəsi Xəlil bəyin tikdirdiyi, sonra Səfəvi hakimi Şah İsmayılın şenləndirdiyi Ağcaqala böyük dairəvi bürcləri, ikimərtəbəli qüllələrilə, daş, saxsı qırıntılarından bəzək laylarıyla maraqlı olması göstərilir.

"Tiflisskiye vedomosti"nin 1830-cu il saylarında "Zaqafqaziya diyarı ilə səyahət" rubrikasında rus publisisti D. Y. Zubaryovun Borçalı tarixi abidələrindən Sınıq körpüyə həsr olunmuş "Qırmızı körpü" (Krasnıy Most) və Ağcaqalaya həsr olunmuş "Bozqala" (Serıy Zamok) məqalələri dərc edilmişdir (Tiflisskiye vedomosti, 1830: № 71; Tiflisskiye vedomosti, 1830: № 87]. "Bozqala" məqaləsində müəllif Borçalının Quşçu kəndi yaxınlığındakı Ağcaqalanın əsasının XV əsrin sonlarında Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub tərəfindən qoyulduğunu, Borçalı Osmanlı tabeliyinə keçəndə Ağcaqalada Musa Paşanın, Kartli-Qaxet çarlığının tərkibində olanda Borçalı idarəçilərinin, XVIII əsrin axırlarında şahzadə Georginin (sonralar Kartli-Qaxet hökmdarı oldu) yaşadığını, bu məqalənin çap olunduğu dövrdə isə qalanın Borçalı baş pristavlarının qış malikanəsi olduğunu yazır və onun ruslar tərəfindən Bozqala adlanmasının inşa edildiyi daşların rəngi ilə əlaqəli olduğunu ehtimal edirdi. XVIII əsr gürcü tarixçisi Vaxuşti Baqrationi Ağcaqala qalasının 1488-ci ildə Yaqub şahın göndərdiyi sərkərdə Xəlil bəy tərəfindən inşa olunduğunu yazırdı

## Həmçinin bax
* Çaça qalası

## İstinadlar
Musa Musayev

* Musa Musayev (parazitoloq) — baytarlıq elmləri doktoru, professor.
* Musa Musayev (siyasətçi) — Milli Məclisin deputatı (2000-2005), Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı (2006-2010).

## Həmçinin bax
* Musa
* Musayev
Məhərrəm Əliyev

* Məhərrəm Əliyev (əmək qəhrəmanı) —  Tütünçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951).
* Məhərrəm Əliyev (general) — Azərbaycan Prezidentinin Müdafiə məsələləri üzrə köməkçisi xidmətinin Müdafiə məsələləri şöbəsinin müdiri, general-leytenant.

## Oxşar
* Məhərrəm Əlizadə (yazıçı) — yazıçı.

## Həmçinin bax
* Məhərrəm (ad)
* Əliyev
Yusif Kərimov

* Yusif Kərimov (nasir) — nasir, publisist.
* Yusif Kərimov (neftçi) — Azərbaycan neftçisi.
* Yusif Kərimov (mühəndis) — Azərbaycan-Sovet elektrik mühəndisi, Azərbaycanın hidro-elektrik sənayəsinin banilərindən biri.

## Həmçinin bax
* Yusif
* Kərimov
Mxarqrdzeli

**Mxraqdzeli**, **Mxraqdzeli-Zaxaryan** və ya **Dolqoruki** () – gürcü və erməni sülalələri ilə qohumluq əlaqələri olmuş kürd mənşəli, digər qaynaqlara görə isə qıpçaq əsilli gürcü və ya erməni sülaləsi. Parfiyanın yeddi ən böyük sülaləsindən biri olan Karen-Pəhləvilər sülaləsinin qollarından biri hesab edilən Mxraqdzeli sülaləsi həm də Arşakilər xanədanının bir hissəsi hesab oluna bilər.

Sülalə II Artakserks Dolqorukinin xatirəsinə Mxraqdzeli (Dolqoruki) adlandırılmışdır. Lori/Taşir, Ani, Dvin, Qelarqunik, Amberd (1187–1358-ci ildə şaxələnib) knyazları məhz bu sülalənin nümayəndələri olmuşlar. Sülalənin Zaxarilər adlandırılması isə knyaz Zaxarinin (doğ. 1150) adı ilə bağlıdır. Mxraqdzeli – Arqutaşvili şaxələnməsi isə knyaz Arqutun (vəf. 1506) adı ilə bağlıdır. Pavlenişvili şaxələnməsi isə, bir versiyaya görə Pavneli (Pavnisi qalasının), ikinci versiyaya görə isə knyaz Pavleni Mxraqdzelinin adı ilə bağlıdır.

Mxraqdzeli sülaləsi Gürcüstana və Ermənistana bir çox böyük siyasətçi və sərkərdə bəxş etmişdir. Zaxari sülaləsinin şaxələnməsi ilə Gürcüstandan asılı olan Qaq (indiki Ermənistanın şimalı) hakimləri olan Vaqramilər nəsli (erməni dilli mənbələrdə Vaqramyanlar) yaranmışdır. Vaqarmi-Qaqetsi knyaz sülaləsinin əsası Zaxare və İvanenin əmisi I Vəqram tərəfindən qoyulmuşdur.

Mxraqdzelilərin nümayəndələri müxtəlif vaxtlarda Gürcüstanda hərbi lider və xəzinədar vəzifələrini tutmuşlar. Onların ailələri gürcü çarlarının ailələri ilə həmişə sıx münasibətdə olmuşlar.

Mxraqdzelilərin ən parlaq nümayəndələrindən biri çariça Tamarın sərkərdəsi olmuş Zakaredir. Adlandırmanın özü Zakarenin atasının gürcü çarı Georgiyə (çariça Tamarın atası) xidmət etdiyi 1160-cı ildən əvvəl qazanılmışdır. Zakarenin atası Sərkis Mxraqdzeli ilk dəfə çar Georgi tərəfindən gürcülərə tərəfindən fəth edilmiş Ani şəhərinə hakim təyin edilməsi zamanı xatırlanır.

## İstinadlar
Vaqif (opera)

**Vaqif** — Bəstəkar Ramiz Mustafayevin Səməd Vurğunun eyniadlı dramı əsasında yazdığı opera. Librettonun müəllifi Firudin Mehdiyevdir. 1960-cı ilin 23 iyununda «Vaqif» operasının Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet teatrında ilk tamaşası oldu. Bəstəkar müxtəlif dövrlərdə operanı bir neçə dəfə redaktə edərək onu daha da təkmilləşdirmişdir. Bu səhnə əsəri iki il sonra Moskvada bəstəkarların Ümumittifaq müsabiqəsində laureat adına layıq görüldü.

## Tarixçə
Bəstəkarın etiraf etdiyi kimi, Səməd Vurğun poeziyası və dram əsərləri onu həmişə cəlb etmişdir. O, hətta «Vaqif» dramında ***Əlibəy*** rolunun ifaçısı da olmuşdur. Bu barədə söz düşəndə R. Mustafayev belə deyirdi: 
:*«Bir tamaşada görkəmli aktyorumuz Ismayıl Dağıstanlı nə üçünsə də gəlmədiyindən rejissor Əlibəy rolunda çıxış etməyi mənə tapşırdı. Əvvəl mən bu rolda oynamağa tərəddüd etdim. Doğrusu, bu mürəkkəb obrazın öhdəsindən gələcəyimə inanmırdım. Lakin recissor və mənim həmkarlarım məni ruhlandırıb həvəsə gətirdilər. Razılaşdım … «Vaqif» dramı ilə mən ilk dəfə belə qaynayıb qarışdım. Elə o vaxtlar fikirləşdim ki, bu əsəri operaya çevirmək gözəl olar».*
Bəli, bəstəkarın arzuları gerçəkləndi. 1960-cı ilin 23 iyununda «Vaqif» operasının Azərbaycan Dövlət Akademik opera və balet teatrında ilk tamaşası oldu. Bu səhnə əsəri iki il sonra Moskvada bəstəkarların Ümumittifaq müsabiqəsində laureat adına layıq görüldü.
Librettonun müəllifi, respublikanın əməkdar artisti, müğənni Firudin Mehdiyev öz yaradıcılıq işi haqqında deyirdi: 
:*«Mən libretto üzərində işlərkən çalışmışam ki, «Vaqif» dramında olan ana xəttdən kənara çıxmayım, istər şəxsi həyatında, istərsə də xalqın səadəti üçün apardığı mübarizə səhnələrində Vaqif obrazının dolğunluğunu saxlayım. Illərdən bəri səhnəmizdən düşməyən «Vaqif» operası özünün bal kimi musiqi rüşeymlərini xalqımın qəlbinə atmış və onu ovsunlamışdır.»*
F. Mehdiyev «Vaqif»də ***şah Qacar***ın obrazını uzun illər yaratmışdır.
Görkəmli müğənni Lütfiyar İmanov «Vaqif» operasında əsas obraz olan Vaqifin rolunu oynayıb. O, bu obrazı belə səciyyələndirirdi: 
:*«Vaqif» operasında sevimli şairimizin obrazı üzərində işləmək mənə nəsib oldu. O vaxtdan artıq 40 il keçir. Bu müddət ərzində mən bu obrazı hərtərəfli mənimsəmiş, onun üzərində necə deyərlər, «zərgərlik işi» aparmışam. Və hər dəfə «Vaqif» operasında çıxış etmək mənə xoş tə’sir bağışlayır».*
Bu əsər bir neçə dəfə redaktə olunmuş və 40 ildir ki, səhnəmizdən düşmür. Bu yaxınlarda bəstəkarın yubileyi ilə əlaqədar «Vaqif» yeni redaksiya da tamaşaya hazırlanıb.

## Məzmun

## Mənbə
*Bəstəkar-alim Ramiz Zöhrabov - Ramiz Mustafayev haqqında

## Xarici keçidlər
* '''"Vaqif" operasını İZLƏ'''
* Lütfiyar İmanovun ifasında "Vaqif" operasından Vaqifin ariyası
* “Vaqif” operası yeni quruluşda ... - Fotolar + Video
* “Vaqif” operası yeni quruluşda təqdim olunub

## Həmçinin bax

* Polad (opera)
* Xan və əkinçi (opera)
* Şirin (opera)
* Vaqif (dram)
Emin Qəribov

**Emin Nadiroviç Qəribov** (; ) — Azərbaycan əsilli Rusiya gimnastı. İdman Gimnastikası üzrə Rusiya komandasının kapitanı. Rusiyanın əməkdar idman ustası.

## Həyatı
1990-cı il avqustun 9-da Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində anadan olmuşdur. İlk dəfə beynəlxalq yarışlarda 2009-cu ildə Dohada keçirilən dünya çempionatında çıxış edib və yekunda 8-ci yeri tutub. Londonda keçirilən 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında Rusiya yığmasının tərkibində və həm də individual olaraq çıxış edən Emin Qəribov ən böyük uğurunu Avropa çempionatında qazanıb. 2012-ci ildə Fransanın Monpelye şəhərində keçirilən Avropa çempionatında bir qızıl və bir gümüş medal qazanan Emin, 2013-cü il Moskva şəhərində keçirilən Avropa çempionatında da bir qızıl medal qazanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [''[Sports.ru]* saytında profili] 
* [https://web.archive.org/web/20161203052041/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ga/emin-garibov-1.html *Sports-reference.com'' saytında profili]
Juqderdemidiyn Qurraqça

**Juqderdemidiyn Qurraqça** (; , ) — kosmosa uçuş etmiş ilk monqol və ikinci asiyalı. O, 2000–2004-cü illər arasında Monqolustanın Müdafiə naziri olmuşdur.

## Erkən həyatı və kosmonavtika
Juqderdemidiyn Qurraqça 1947-ci il, 5 dekabr tarixində Monqolustanın şimalında yerləşən Qurbanbulaq bölgəsində anadan olmuşdur. Ulan-Batorda kosmik mühəndislik üzrə təhsil aldıqdan sonra hərbi hava qüvvələrinə qoşulmuş və general-mayor rütbəsinə kimi yüksəlmişdir.

1978-ci ilin, 1 martında səkkizinci "*Interkosmos*" layihəsinə üzv seçilmişdir. O, Maydarjavin Qanzoriqin əvəzetməsi idi. Qanzoriqin gedə bilməməsi səbəbilə proqramda Qurraqça iştirak etmişdir. Sovet kosmonavtı Vladimir Canibekov ilə birlikdə Beykonur kosmodromundan 22 mart, 1981-ci il tarixində *Salyut 6* kosmik aparatı ilə orbitə çatdılar. Canibekov və Qurraqça orada bir sıra təcrübə apardılar. Kosmosda 7 gün, 20 saat, 42 dəqiqə qaldıqdan sonra onlar Qazaxıstanın Jezkazqan şəhərinə eniş etdilər.

## Uçuşdan sonra
1981-ci ilin 30 martında Juqderdemidiyn Qurraqça Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Ulan-Batorun cənubunda yerləşən, Rusiya-Monqolustan dostluğunun şərəfinə ucaldılmış "*Zaysan*" memorialının divarında Qurraqçanın 1981-ci il kosmik uçuşundan görüntülər öz əksini tapmışdır.

Müdafiə naziri olmamışdan qabaq o, Monqolustan Silahlı Qüvvələrinin hava müdafiəsinin qərargahının rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Hal-hazırda evlidir və 2 övladı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiya
* Zaysan meorialında Quraqça paneli
Sirannon

**Sirannon**un təməli 2005-ci ildə, Türkiyənin İzmir şəhərində, Wesretkau tərəfindən atılmışdır. 2005–2007-ci illəri qrup üzvlərinin dəyişməsi və müxtəlif bəstələrin edilməsi ilə keçirən qrup, 2007-ci ildə "Annon Morin" adlandırdığı və 5 ifadan ibarət olan demo albomunu hazırlamışdır, lakin qrup üzvlərinin qərarı ilə bu albom yayınlanmamışdır. Bunun ardınca "Sirannon", zaman itirmədən ilk albomun hazırlanması üçün işlərə başlamışdır. "Semper Caliga" adlandırılan albomda; biri intro olmaqla, 11 ifa yer almışdır.
Qrup üzvləri amerikan yayım şirkəti olan "Unmerciful Death Productions" ilə razılığa gələrək, albomu Rusiya, Estoniya, İsveç, Fransa, Yunanıstan, ABŞ, Meksika, Barbados və Kolumbiya bazarlarında, eyni zamanda eBay və Amazon kimi böyük online satış portallarında da satışa çıxarmışdır.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu albom, Türk metal tarixində hazırlanan ilk qadın black metal albomudur.

Bir çox fanzin, radio və verlişlərə mövzu olan, başda Cənubi Amerika ölkələri olmaqla geniş bir kütlə tərəfindən dinlənilən qrup, 6 illik gitaristi Haecin ABŞa köçməsi ilə məcburi üzv dəyişikliyi etmişdir. Yeni gitaristin gəlişi ilə bərabər qrup, yeni bir albom üzərində işləməyə başladı.
Yarandığı gündən etibarən 3 konsert verən qrup, bir çox konsertdən də müxtəlif səbəblərə görə qəbul etməmişdir. Diqqətini əsasən yeni bəstələrə ayıran, soundlarında bəzən raw, bəzən old school, bəzən isə pagan elementlərindən ibarət özünəməxsus tərz yaratmışdır. Sirannon, qarşısına, mövcud dinləyici kütləsini daha da genişləndirərək, özünü daha yaxşı göstərə biləcəyi canlı performanslarda yer almağı hədəf olaraq qoymuşdur. Həyatın çətinlikləri ilə mübarizə apararkən qətiyyən təslim olmamağı və yüz illərdir insan övladının qarşısına qoyulan bütün tabu və əldəyməmiş mövzulara toxunmağı fəlsəfə olaraq mənimsəmişdir.

## Üzvlər
Wesretkau: Baraban 
Lygbereth: Bass gitara
Leinth: Vokalist
Nemain: Gitara

## Diskoqrafiya
“Annon Morin” (Demo, 2007) – Yayınlanmayıb
“Semper Caliga” (Albom, 2011) – Yayınlanıb
“Forgotten laments of the forsaken” (EP) – Tezliklə