open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şərif Əfəndiyev

**Şərif Mürsəl oğlu Əfəndiyev** — alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, qeyri-xətti kristallar və seqnetoelektriklər sahəsində elmi məktəbin yaradıcısı, Azərbaycan Respublikasının Elm və Texnika üzrə Dövlət Mükafatı laureatı. 1993-cü ildə Beynəlxalq Soros Fondunun (ABŞ) mükafatını almış, 1995-ci ildə isə Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Şərif Əfəndiyev 1940-cı ildə Gürcüstan Respublikasının  Qarayazı rayonunun (Borçalının Qardabani bələdiyyəsi) Qaratəpə kəndində anadan olmuşdur. Əslən Qazax rayonunun Birinci Şıxlı  kəndindəndir.

1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Fizika fakültəsini bitirmiş, 1965-ci ildə məqsədli aspiranturaya qəbul edilmişdir. A.F.İoffe adına Leninqrad Fizika İnstitutuna ezamiyyətə göndərilmiş və orada 1970-ci ildə iki dəfə SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı professor Kolomiyesin rəhbərliyi altında "Amorf keçiricilərdə mo-dulyasiya spektroskopiyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsində kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı elmi işçi vəzifələrində işləmişdir.

Şərif Əfəndiyevin elmi marağı bərk cisimlər fizikası, qeyri-xətti kristalların optikası, kristalların spektroskopiyası, lazer texnikası və texnologiyası sahələrinə aiddir. Təqiqatları xarici alimlərin geniş marağına səbəb olmuş, 1973-1974 və 1984-1985-ci illərdə İtaliyada elmi ezamiyyətdə olmuşdur.

1989-cu ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin Fizika kafedrasına keçmiş və ömrünün sonuna qədər həmin kafedranın professoru olmuşdur. 1992-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək fizika riyaziyyat elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. 1995-ci ildə professor elmi rütbəsi verilmişdir. 
150-dən çox elmi məqalənin, bir neçə ixtiranın və metodiki vəsaitin müəllifidir. 33 beynəlxalq konfransın iştirakçısıdır. Onun rəhbərliyi ilə 10 elmlər namizədi yetişmiş, qeyri-xətti kristallar və seqnetoelektriklər sahəsində elmi məktəb yaratmışdır.

2013-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
1988-ci ildə "Halogenid və oksid yarımkeçiricilərin elektron rəqs hallarının elektroskopiya. Elektrik və deformasiya sahələrinin təsiri” işlər silsiləsinə görə Azərbaycan Respublikasının Elm və Texnika üzrə Dövlət Mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdür. 1993-cü ildə Beynəlxalq Soros Fondunun (ABŞ) mükafatını almış, 1995-ci ildə isə Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Əhməd Əhmədzadə (həkim)

**Əhməd Yaqub oğlu Əhmədzadə** ()— alim, tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Tibb Universitetinin Travmatologiya və ortopediya kafedrasının müdiri (1998–2021). İlizarov aparatını Azərbaycanda ilk dəfə tətbiq etmişdir.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Əhməd Əhmədzadə 1946-cı il fevral ayının 16-da Qazax şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Qazax şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə almışdır. 1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun (indiki Tibb Universiteti) müalicə-profilaktika fakültəsinə daxil olmuş və 1970-ci ildə buranı bitirmişdir. 1970–1973-cü illərdə təyinatla Xaçmaz rayon mərkəzi xəstəxanasında həkim travmatoloq işləmişdir.

1973-cü ildə Moskva şəhərində Mərkəzi Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun kliniki ordinaturasına qəbul olmuşdur. 1975-ci ildə ordinaturanı bitirdikdən sonra həmin il əyani aspiranturaya daxil olmuşdur. 1978-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1979-cu ildə Azərbaycana qayıdaraq Tibb İnstitutunun Travmatologiya və ortopediya kafedrasında assisent vəzifəsində əmək fəaliyyətini davam etdirmişdir.

1983–1988-ci illərdə Moskva 2 nömrəli Tibb İnstitutunun Travmatologiya və ortopediya kafedrasında doktorantura təhsili almışdır. 1988-ci ildə Moskvada doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib, yenidən Azərbaycana qayıdır. Azərbaycan Tibb İnstitutunun Travmatologiya və ortopediya kafedrasında professor vəzifəsində çalışmışdır. 1998-ci ildən ölənədək həmin kafedranın müdiri olmuşdur.

İlizarov aparatını Azərbaycanda ilk dəfə tətbiq edən şəxsdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Banten

**Banten** İndoneziyadakı Yava adasında ən qərbdə olan bölgədir. Onun əyalət paytaxtı Seranqdır. Vilayət Qərbi Yava və şərqdə Cakartanın xüsusi paytaxt bölgəsi, şimalda Yava dənizi, cənubda Hind okeanı və qərbdən Zond boğazını qonşu Sumatra adasından  ayıran bölgədir. Bantenin əhalisi rəsmi olaraq, 2014-cü ilin əvvəlində 11,834,087 səviyyəsində, 2010-cu il siyahıyaalma zamanı 10,6 milyon nəfərdən çox olub.   Əvvəllər Qərbi Yava əyalətinin bir hissəsi olan Banten 2000-ci ildə ayrı bir vilayətə çevrildi. Bölgə qonşu İndoneziyanın Sumatra adasına tranzit dəhlizdir. Tarixən Yava və digər İndoneziya arxipelaqının digərlərindən fərqli bir mədəniyyətə sahib idi. Son illərdə şimal yarısı, xüsusilə Cakarta və Yava dəniz sahilləri yaxınlığında bölgələr əhalinin və şəhərləşmənin sürətli artımını yaşadı, cənub yarısı isə xüsusən də Hind okeanı ilə üzbəüz, ənənəvi xarakterini daha çox qoruyur.

## İstinadlar

## Xarici linklər

* Official website 
* Research and Development Agency
Nəriman Əhmədov

**Nəriman Mehdi oğlu Əhmədov** — alim, biologiya elmləri doktoru, professor. İlk dəfə zəhərli ilanların inkubasiyasını elmi eksperimental yolla kəşf etmiş, inəklərin arasında süni mayalanma üsulunu kəşf etmişdir.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Nəriman Əhmədov 1931-ci il oktyabr ayının 20-də Qazax rayonunun Fərəhli kəndində anadan olmuşdur. 1938–1945-ci illərdə Fərəhli kənd natamam orta məktəbində təhsil almışdır. 1945-ci ildə Qazax kənd təsərrüfatı texnikumuna daxil olmuş və 1948-ci ilə buranı bitirmişdir. Həmin il Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun zootexnika fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir.

1953-cü ildə ali təhsilini başa vuraraq təyinatla Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutuna işə göndərilmişdir. Burada heyvanların müqayisəli morfologiyası laboratoriyasında zootexnik, kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi və laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır.

1960-cı ildə namizədlik, 1970-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

ilk dəfə zəhərli ilanların inkubasiyasını elmi eksperimental yolla kəşf etmiş, inəklərin arasında süni mayalanma üsulunu kəşf etmişdir. Bu ekspermentlər Azərbaycanda geniş yayılmışdır.

1988-ci ildə professor elmi adı verilmişdir. Rəhbərliyi ilə 5 biologiya elmləri namizədi yetişmişdir.

160-dan çox elmi məqalənin, 2 monoqrafiyanın, bir kitab və iki ixtiranın müəllifidir.

1991–2003-cü illərdə Azərbaycan Texnologiya İnstitutunun (indiki Texnologiya Universiteti) İctimai iaşə və ət-süd məhsullarının texnologiyası kafedrasında professor vəzifəsində çalışmışdır.

2003-cü il yanvarın 8-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Əli Əliyev (fizik, 1941)

**Əli Osman oğlu Əliyev** — alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Əli Əliyev 1941-ci ildə Ağstafa rayonunun Köçvəlili kəndində anadan olmuşdur. Köçvəlili kənd orta məktəbini bitirərək, 1957-1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) fizika fakültəsində ali təhsil almışdır.

Əmək fəaliyyətinə Bakı Dövlət Universitetinin yarimkeçiricilər fizikası kafedrasında başlamışdır.

1963-cü ildə təhsilini Leninqradda (İndiki Sankt-Peterburq) aspiranturada davam etdirmişdir. 1968-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1968-ci ildən yarımkeçiricilər kafedrasında müəllim, 1970-ci ildən dosent vəzifəsində işləmişdir.

1970-1971-ci illərdə Fransada elmi ezamiyyətdə olmuşdur.

1973-1977-ci illərdə Əlcazair Dövlət Universitetində və 1981-1984-cü illərdə Konqonun Brazzavil Universitetində professor vəzifəsində çalışmışdır.

Xaricdə işlədiyi müddətdə fransız dilində iki dərslik (bərk cisimlər fizikasına aid) çap etdirmişdir.

1992-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdır.

40-dan çox elmi məqalənin, tədris vəsaitinin müəllifidir. Bir çox elmi
konfransların iştirakçısıdır.

Ömrünün sonuna qədər Bakı Dövlət Universitetinin yarımkeçiricilər kafedrasında çalışmışdır.

2008-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Northrop Grumman

**Northrop Grumman**, mərkəzi ABŞ-də yerləşən kosmik fəza və müdafiə texnologiyası sahəsində fəaliyyət göstərən 1994-cü ildə Grumman və Northrop şirkətlərinin birləşməsi ilə yaradılmış olan beynəlxalq şirkətdir. Şirkət müdafiə sənayesi sahəsində 2010-cu ildə dünyanın dördüncü böyük şirkəti olmuşdur. 2011-ci ilin aprel ayından etibarən Northrop Grumman şirkəti dörd sahədə fəaliyyət göstərir. Bunlar kosmik fəza sistemləri, elektron sistemlər, məlumat sistemləri və texniki sistemlərdirlər. Northrop Grumman şirkətinin istehsal sahəsinə aviadaşıyıcılar, hərbi təyyarələr, hərbi gəmilər, döyüş raketləri sistemləri, süni peyklər və informasiya texnologiyaları sistemləri də daxildir.

## İstinadlar
Dermatom

**Dermatom**, tibb dilində vücudun “coğrafi” hissiyat hissələrinə verilmiş olan addır. Periferik sinir sistemində dərinin səthi hisslərini qəbul edən bu hissə o sinirə məxsus olan dermatom olaraq adlandırılır.
Əziz Əsədov

**Əziz İsmayıl oğlu Əsədov** () — Alim, hərbi hüquqşunas, hərbi prokuror köməkçisi, hüquq elmləri doktoru, professor, 1952-1968 və 1972-1990-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinin Mülki hüquq kafedrasının müdiri olmuşdur.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Əziz Əsədov 1916-cı ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. 1932-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Qazax rayon prokurorluğunda katib vəzifəsində çalışmışdır.

1934-cü ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1938-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1938-1944-cü illərdə Sovet ordusu sıralarında xidmət etmiş, ona "hərbi hüquqşunas" adı verilmişdir. Müharibə illərində hərbi müstəntiq işləmiş, hərbi prokurorun köməkçisi olmuşdur.

Hərbi xidmətdən sonra Respublikanın partiya və Sovet orqanlarında məsul vəzifələrdə çalışmışdır.

1949-cu ildə namizədlik, 1969-cu ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Hüquq üzrə professor elmi adı verilmişdir. Sonrakı əmək fəaliyyəti ömrünün sonuna qədər Bakı Dövlət Universiteti ilə bağlı olmuşdur. 1952-1968 və 1972-1990-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinin Mülki hüquq kafedrasının müdiri olmuşdur.

Hüquq elmina aid çoxsaylı darsliyin, dərs vəsaitinin, 100-dən çox elmi moqalənin müəllifidir. İttifaq və Respublika səviyyəsində keçirilən onlarla konfrans, simpoziumların iştirakçısıdır.

Onun rəhbərliyi ilə çox sayda elmlər namizədi və doktoru yetişmişdir. Bir sıra dövlət və hökumət mükafatlarına layiq görülmüşdür.

1991-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Lumbar

Tibb elmində L2 adı ilə qeyd edilmiş olan və ayrıca olaraq “**İkinci Bel**” olaraq da tanınan bədənin bir parçası. Epidural anesteziyada “uyuşan” (ağrı hissi ortadan qalxan) bölgələr T10 (onuncu döş qəfəsi (Thoracal) fəqərəsi) - bu L2 (ikinci bel (Lumbar) fəqərəsi) arasında qalmış olan dermatom bölgələrdir.
Fəqərə

**Fəqərə** () — Onurğanı formalaşdıran 33 sümükdən hər birinə verilmiş ad. Kəllə əsasından başlayır və büzdümə qədər davam edir. Onurğada 7 ədəd boyun fəqərəsi (servikal fəqərə), 12 ədəd döş fəqərəsi (torasikal fəqərə), 5 ədəd bel fəqərəsi (lumbar fəqərə), 5 oma fəqərəsi (sakral fəqərə) və 4 ədəd büzdüm fəqərəsi (koksikal fəqərə) mövcuddur. Bu 33 vertebranın ilk 24-ü bir-birinə oynaqlar vasitəsilə bağlanmışdır. Bunlara presakral fəqərələr deyilir. Qalan 9 fəqərədən yuxarı 5-nin birləşməsindən oma sümüyü yaranmışdır. Ən aşağıda yerləşən kiçik və tam inkişaf etməmiş 4 fəqərənin birləşməsindən büzdüm adlanan sümük meydana gəlmişdir.

## Xarici keçidlər

* Vertebra - BlueLink Anatomy - University of Michigan Medical School 
*
The shapes of the articulating ends of vertebrae – University of the Cumberlands
Alı Əliyev

**Alı Allahverən oğlu Əliyev** () — alim, tarix elmləri doktoru, professor, Azərb. Kp MK yanında olan Bakı Ali Partiya Məktəbində rektorun tədris və elmi hissə üzrə müavini (1956–1961), İnşaat Mühəndisləri Universitetində Tarix kafedrasının müdiri (1957-ci ildən). "Qırmızı Ulduz" (2 dəfə), "Vətən müharibəsi" (2 dəfə) ordenləri ilə, bir çox medallarla təltif edilmişdir.

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Alı Əliyev 1922-ci ildə Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. 1939-cu ildə Qazax Pedaqoji Texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. İkinci dünya müharibəsində (1941–1945) iştirak etmişdir. "Qırmızı Ulduz" (2 dəfə), "Vətən müharibəsi" (2 dəfə) ordenləri ilə, bir çox medallarla təltif edilmişdir.

1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) tarix fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1950-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində işə qəbul olunmuşdur. 1954-cü ildə Sov. İKP MK nəzdində olan olan İctimai Elmlər Akademiyasının aspiranturasını bitirmiş, namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. Həmin ildən yenidən Azərbaycan Kp MK-da məsul təşkilatçı, şöbə müdirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

1956–1961-ci illərdə Azərb. Kp MK yanında olan Bakı Ali Partiya Məktəbində rektorun tədris və elmi hissə üzrə müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1967-ci ildə dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. 1961–1975-ci illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunda (İndiki Azərbaycan Texniki Universiteti) dosent, professor vəzifələrində çalışmışdır.

1975-ci ildən ömrünün axırına qədər İnşaat Mühəndisləri Universitetində Tarix kafedrasının müdiri olmuşdur.

200-dən çox elmi əsərin, 20-dan çox kitabın müəllifidir.

1998-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
"Qırmızı Ulduz" (2 dəfə), "Vətən müharibəsi" (2 dəfə) ordenləri ilə, bir çox medallarla təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Hərbi gəmilər

**Hərbi gəmilər **, ilk növbədə dənizdəki hərbi əməliyyatlar üçün nəzərdə tutulmuş olan gəmi növüdür. Əsasən ticarət gəmilərindən çox fərqli olurlar. Silahlarla təchiz edilməsinin mümkün olması ilə bərabər, kommersiya (ticarət) gəmilərindən fərqli olaraq xəsarətlərə qarşı dözümlü, manevr qabiliyyəti yüksək və sürətli olaraq hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olaraq istehsal edilirlər. Kommersiya gəmilərindən fərqli olaraq tipik bir hərbi gəmi sadəcə olaraq silahlar, cəbbəxana və ekipajı üçün ərzaq daşıyır. Əsasən hər hansı bir donanmaya aid olduğu kimi, bəzən xüsusi şirkətlər tərəfindən də istehsal edilmiş olan hərbi gəmilər mövcud olmuşdur. İstehsalı çox qədim zamanlara gedib çıxan bu texnikanın istehsal səbəbi, dəniz və okeanlarda hərbi əməliyyatlar aparmaq qabiliyyətinə malik olmasıdır.

Hərbi əməliyyatlar vaxtı hərbi gəmi ilə kommersiya gəmisi arasındakı fərq olduqca aşağı düşür. Müharibələr zamanı kommersiya gəmiləri də silahlandırılır və Birinci Dünya müharibəsi zamanındakı *Q-ship* kimi **köməkçi hərbi gəmi** (İngiliscə: *Auxiliary warship*) olaraq da istifadə edilir. XVII əsrə kimi bir kommersiya gəmisinin, bir donanma gəmisinin yarısı qədər hərbi gəmi kimi fəaliyyət göstərməsi normal bir hal hesab edilirdi.

Bu vəziyyət XIX əsrdə piratçılıq ilə başa çatdı. Bu dövrdə böyük kommersiya gəmilərini qaleon tipli gəmilər kimi silahlandırmaq normal bir cəhd idi. Hərbi gəmilər ayrıca Fransız Donanması və ya İkinci dünya müharibəsindəki Yaponiya İmperiya donanmasındakı kimi əsgər daşımaq və ya gəmilərə sursat daşımaq məqsədilə də istifadə edilmişdirlər.
Cyclopaedia

**Cyclopaedia** ya da **Universal İncəsənət və Elm Lüğəti**, 1728-ci ildə Ephraim Chambers tərəfindən Londonda buraxılmış olan 2 cildlik ensiklopediyadır. XVIII əsr boyu bir çox fərqli versiyası buraxılmışdır. Cyclopaedia, İngiliscə yazılmış ümumi əhatəli ilk ensiklopediyalardan biridir.
Grumman

**Grumman**, (*The Grumman Aircraft Engineering Corporation*, sonra *Grumman Aerospace Corporation*) mərkəzi ABŞ-də yerləşən, hərbi və mülki aviasiya texnikası istehsalı sahəsində fəaliyyət göstərən, 1994-cü ildə  Northrop ilə birləşərək Northrop Grumman adını alan şirkətdir. Şirkət 6 noyabr 1929-cu ildə Leroy Grumman (1895–1982), Jake Swirbul (1898–1960) və William Schwendler (1904-1978) tərəfindən yaradılmışdır. ABŞ donanması ilə bağladığı müqavilə ilə bağlı olaraq istehsal etmiş olduğu bir çox hərbi təyyarə istehsal etmiş şirkət, birləşmədən əvvəl hərbi təyyarələrdən başqa təyyarə hissələri və avadanlıqları, data, axtarış və naviqasiya sistemləri, yük maşınları və avtobuslar, elektrik avadanlıqları və vəsaitləri, kosmik gəmi kimi çoxsaylı məhsullar istehsal edirdi. Ay modulu da Grumman tərəfindən istehsal edilmişdir.

## İstinadlar
Northrop Corporation

**Northrop** () — 1939-cu ildən 1994-cü ilə qədər mövcud olmuş aviasiya şirkəti. O, 1994-cü ildə Grumman ilə birləşərək Northrop Grumman adını almışdir. Şirkət 1928-ci ildə Con Nortrop tərəfindən **Avion Corporation** adı altında yaradılmışdır. 1929-cu ildə United Aircraft and Transport Corporation adını almış olsa da, 1939-cu ildə "Northrop Corporation" adı ilə Moye Stephens tərəfindən yenidən təshis edilmiş və 1994-cü ildə birləşərək Northrop Grumman şirkətinə çevrilmişdir. Birləşmədən əvvəl bombardmançı, hərbi təyyarələr və yük təyyarələri istehsalından əlavə təyyarə hissələri və avadanlıqları, idarə edilən döyüş raketləri ilə bunların avadanlıqları və vəsaitlərini kimi çoxsaylı məhsullar istehsal edirdi.


Fayl:Northrop P-61 green airborne.jpg
Fayl:59fis-f-89-goosebay.jpg
Fayl:Northrop F-5E (Tail No. 01557) 061006-F-1234S-073.jpg
Fayl:Snark rocket.jpg
Fayl:McDonnell Douglas FA-18C Hornet of VMFA-212 in flight over the South China Sea on 8 October 2003 (6638451).jpg
Fayl:Northrop YF-17 Cobra 060810-F-1234S-033.jpg
Fayl:US Air Force B-2 Spirit.jpg
Fayl:F-20 flying.jpg


## İstinadlar
Maksimum uçuş çəkisi

**Maksimum uçuş çəkisi** və ya **maksimum takeoff çəkisi** () təyyarənin uçuş müddətində apara biləcəyi maksimum çəkini göstərir.

Aviasiya sahəsinə qısaca MTOW olaraq bilinir. MTOW İngiliscə *Maximum Takeoff Weight* sözlərinin baş hərflərindən əmələ gəlmişdir. Müasir dövrdə MTOW çox vacib rəqəmdir. Yeni istehsal edilmiş təyyarələr sərnişin və yanacaq tutumunda uçuş həyata keçirə bilməzlər. Təyyarənin texniki məlumatlarının yenidən hesablanması lazımdır. Nümunə olaraq Airbus A330 sərnişin təyyarəsinin MTOW çəkisi 230 tondur. Təyyarə boş halda çəkisi 125 tondur. Təyyarənin yanacaq çənləri boş olarkən sərnişin və yük götürmə çəkisi 170 tondur. Təyyarənin 136.000 litrlik yanacaq tutumu mövcuddur. 136.000 litr Jet A yanacağı tədminəy 110 tonluq çəkiyə bərabərdir. Buna görə bu təyyarə tam dolu olarkən, yəni dolu depo ilə havaya qalxmır. Yanacağından 5 ton götürmək lazımdır. Türkiyə Hava Yollarının istifadə etdiyi A330 təyyarələri Atatürk Beynəlxalq Hava Limanında kifayət qədər uzunluğa malik olan uçuş-enmə zolağı (pist) olmadığına görə 70%-lik yük ilə havaya qalxır. Pistin uzunluğu aviasiya şirkətlərinə müxtəlif MTOW standartları yaratmışdır. A330 təyyarəsinin zavod xüsusiyyətləri ilə İstanbul şəhərindəki Atatürk Beynəlxalq Hava Limanından havaya qalxması olduqca çətindir. Zavod xüsusiyyətləri ilə MTOW üçün 3500 metrlik pistə ehtiyac vardır. Lakin İstanbuldakı (LTBA) (Atatürk Hava limanı) pist uzunluqları 3000 metrdir. Bu təyyarələrin LTBA pistindən havaya qalxması üçün lazım olan MTOW yenidən hesablanır. MTOW bir təyyarənin faydalılığına ən böyük təsir edən amillərdən biridir.
E.ə. 233

## Hadisələr
## Doğumlar
## Vəfatlar
* II Diamid - Yunan şahzadə.
* Han Fey - Çin əsilli filosof.

## İstinadlar
Nizami Əyyubov

**Nizami Hacı oğlu Əyyubov** — alim, coğrafiya elmləri namizədi, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutunda Əhali coğrafiyası şöbəsinin müdiri (1986-cı ildən).

## Həyatı və elmi fəaliyyəti
Nizami Əyyubov 1950-ci ildə Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. İkinci Şıxlı Kənd orta məktəbini bitirib, 1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) coğrafiya fakültəsini bitirmişdir.

1975-ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutunda elmi işçi kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.

1977-1981-ci illərdə həmin institutun qiyabi aspiranturasında təhsil almış və 1983-cü ildə Tbilisi Dövlət Universitetində "Azərbaycanın Kiçik Qafqaz hissəsində əhalinin məskunlaşmasının təkmilləşdirilməsinin sosial-coğrafi problemləri” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək coğrafiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.

1986-cı ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutunda Əhali coğrafiyası şöbəsinin rəhbəridir. 
80-dən çox elmi məqalənin, bir monoqrafiyanın, bir dərsliyin, bir coğrafi kitabın, coğrafiya proqramının müəllifi və bir sıra əsərlərin elmi redaktorudur.

Nizami Əyyubovun rəhbərliyi ilə iki nəfər namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Salatın Əhmədli, Rövşən Babanlı. "Qazax mahalının alimləri" (ensiklopedik məlumat). "Günəş" nəşriyyatı. Bakı. 2017. 512 səh.
Cokyakarta Xüsusi Bölgəsi

**Cokyakarta Xüsusi Bölgəsi** (, ) Yavanın cənubundakı İndoneziyanın əyalət səviyyəli muxtar bölgəsidir. Hind okeanı ilə cənubdan həmsərhəddir, eyni zamanda bütün quru sərhədlərini Mərkəzi Yava əyaləti ilə bölüşdürür. Cokyakarta Sultanlığının idarə etdiyi bölgə İndoneziya hökumətində yeganə rəsmi olaraq tanınan monarxiyadır. Cokyakarta şəhəri bölgənin paytaxtı və iqtisadi mərkəzidir.

Cokyakarta Sultanlığı 1755-ci ildən qurulub və İndoneziyanın Milli İnqilabı (1945-1949) dövründə İndoneziyanın müstəqilliyinə sarsılmaz dəstək vermişdir. İndoneziyada birinci səviyyəli bölgü olaraq Cokyakarta qubernatoru kimi Sultan Hamenqkubuvono və qubernator müavini olaraq Şahzadə Paku Alam tərəfindən idarə olunur. Torpaq sahəsi 3118.8&nbsp;km² olan İndoneziyanın Cakartadan sonra ikinci ən kiçik əyalətidir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
Northrop Grumman X-47B

**Northrop Grumman X-47B** — ABŞ müdafiə texnologiyası şirkəti olan Northrop Grumman tərəfindən yaradılmış pilotsuz uçan aparat.

## Ümumi xüsusiyyətləri

* *Ekipaj*: yoxdur (yarı avtomatik işləyir)
* *Uzunluq*: 11.63&nbsp;m (38.2&nbsp;ft)
* *Hündürlük*: 3.10&nbsp;m (10.4&nbsp;ft)
* *Qanad uzunluğu*: 18.92 m/9.41 m 
* *Boş çəkisi*: 6,350&nbsp;kq (14,000&nbsp;lb)
* *[[Maksimum uçuş çəkisi]]*: 20,215&nbsp;kq (44,567&nbsp;lb)
* *[[Mühərrik]]*: 1 ədəd Pratt & Whitney F100-220U turbofan

### Performans

* *Maksimum sürət*: səs altı
* *Mənzil*: 3,889+ km (2,100+ NM)
* *Hərəkət yarıçapı*: 12,190&nbsp;m (40,000&nbsp;ft)

## İstinadlar
MiQ-29 təyyarəsinin qəzası (2019)

**MiQ-29 təyyarəsinin qəzası** —  Bakı vaxtı ilə iyul ayının 24-ü saat 22.00 radələrində plana uyğun olaraq gecə vaxtı təlim-məşq uçuşları keçirən Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-29 təyyarəsi ilə qəflətən rabitə əlaqəsi kəsilib və aviasiya vasitəsi radarlardan itib. Təyyarə Xəzər dənizinə düşüb. Qəza nəticəsində təyyarənin pilotu, polkovnik-leytenant Rəşad Atakişiyev itkin düşüb. Uzun sürən axtarışlardan sonra pilotun nəşi tapılmışdır.

## Hadisə
24 iyul 2019-cu ildə Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-29 döyüş təyyarəsi təlim uçuşu zamanı Xəzər dənizində qəzaya uğrayıb. Təyyarə suyun üzərinə düşərkən parçalanıb. Təyyarənin qəzaya uğradığı yer Bakıdan 65&nbsp;km şimalda yerləşən Zarat kəndindən 9&nbsp;km şərqdə olub. Xəzər dənizində itkin düşən pilot polkovnik-leytenant Rəşad Atakişiyevdir. Hərbi hissə komandirinin müavini olan Atakişiyev tanınmış politoloq Qabil Hüseynlinin kürəkənidir. Təyyarənin axtarış ərazisinin təxmini sahəsi 600 kvadrat kilometr, dərinliyi 40 metrə qədər olub. Təyyarə və pilotun axtarışları üçün Türkiyə və Rusiyadan mütəxəssis və avadanlıqlar cəlb olunub. MiQ-29 təyyarəsinin Xəzər dənizinə düşdüyü ərazi avqustun 8-i axşam saatlarında müəyyən edilib və təyyarənin bəzi hissələri dənizin dibindən çıxarılıb.

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin avqustun 19-da verdiyi məlumata görə təyyarənin qara qutusu tapılmışdır. 20 avqustda pilot Atakişiyev Rəşad Saləddin oğlunun nəşi və təyyarənin bütün qalıqları dənizin 27 metr dərinliyində tapılaraq çıxarılıb. İnternetdə yayılan məlumatlara görə təyyarənin qara qutusu araşdırma üçün Rusiyaya göndərilib. Lakin Müdafiə Nazirliyi bunu inkar edərək təyyarənin qara qutusunun Azərbaycanda yaradılmış laboratoriyada araşdırıldığını bildirib. “Aviasiya hadisəsinin araşdırılması komissiyası”nın gəldiyi son rəyə görə təlim-məşq uçuşlarına cəlb edilən təyyarə qəzaya uğrama anına qədər döyüş qabiliyyətli və tam saz vəziyyətdə olub. Təyyarə sonuncu dəfə Ukraynada təmirdən keçib. Qəzanın səbəbi təyyarənin havada yad cisimlə (quş və ya quş dəstəsi) toqquşması və nəticədə pilotun ağır bədən xəsarəti alaraq huşunu itirməsi olub. Pilot toqquşmadan sonra qəzanın qarşısını almaq məqsədi ilə təyyarənin idarəolunmasını bərpa etməyə cəhd göstərib, lakin tezliklə huşunu itirdiyi üçün buna nail ola bilməyib və nəticədə təyyarə qəzaya uğrayıb, pilot isə katapult edə bilməyib. Rəşad Atakişiyevin nəşi 21 avqust tarixində ikinci Fəxri xiyabanda dəfn edilmişdir.

## Həmçinin bax
*MiQ-29 təyyarəsinin qəzası (2008)
*Qaraheybət helikopter qəzası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mariya adası

**Mariya adası** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Manqareva atolundan 163&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Mariya adaları, Tubuai arxipelaqı tərkibinə daxildir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 3&nbsp;km²-dir. Daxilində böyük laqun vardır. Adada Kakos palması və pandan yetişir

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Qambe kommunasına daxildir.
## Tarixi
Adanın adı Müqəddəs Məryəmlə əlaqəli deyil. Böyük ehtimalla bu ad polineziya mənşəllidir. Onun əvvəlki adı isə Moerenhout olmuşdur ().
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur. 
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Arxiyatr

**Arxiyatr**, o cümlədən arxiyator, arxiyater (qədim yunan dilində άρχι «əsas, böyük + ιατρός «həkim» sözlərindən əmələ gəlib) — Hakim şəxslərin, əsasən də Roma imperatorları yanında xidmət edən baş həkim. Bu rütbəni tanınan ictimai vəzifələri yerinə yetirən həkimlər də daşıyırdı.

## Tarixi
Tarixdə ilk xatırlanan arxiyatr imperator Neronun həkimi Böyük Andirmaxdır. Arxiyatrlar *Archiatri palatini* — saray arxiyatrları və *Archiatri populares* — xalq və ya şəhər üçün arxiyatrlar. Birincilər bəzi hallarda ali dövlət vəzifələri tuta bilirdilər (*Comites et Archiatri Sacri palatini*). İkincilər isə digər öhdəlikləri ilə yanaşı, əhalini də müalicə etməli və onu dərmanla təmin etməli idilər. Arxiyatrlar şəhərlərdə kollegiyalar yaradır və hökumətdən təqaüd alırdılar.

Son Roma imperiyası sarayının arxiyatrları primi medici və ya primi medicorum adlanır, davamlı olaraq elə bir nüfuz qazanırdılar ki, Böyük Feodosi və Qonoriya yanında olduğu kimi komitlər, vikiyariuslara (canişinlərə) və dükslərə (italyancada dojlara) çevrilirdilər.

## Rusiya imperiyasında arxiyatrların siyahısı

* Robert Areskin (1716—1718)
* Lavrenti Blyumentrost (1721—1731)
* Riger İohann Xristofor (1732—1734)
* İohann Bernhard Fişer (1734—1741)
* İ.H. Lestok (1741—1748)
* Q.Burqav-Kaau (1748—1752)
* P. Z. Kondoidi (1754—1760)
* Y. Monsi (1762—1763)

## Həmçinin bax

* Təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmaları (AMEA Əlyazmalar İnstitutu)

## İstinadlar
Kəmalə Cəfərzadə (teatrşünas)

**Kəmalə Cəfərzadə** —Tanınmış teatrşünas,Azərbaycanın Əməkdar mədəniyyət işçisi .

## Həyatı

Kəmalə Məmməd qızı Cəfərzadə 5 avqust 1950-ci ildə Şirvan rayonunda anadan olmuşdur.

1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "Teatrşünaslıq" fakültəsini bitirmişdir. Bir müddət Azərbaycan EA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun Teatr və Kino şöbəsində, 1977-ci ildən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının Nəşriyyat şöbəsində baş redaktor, Yaradıcılıq şöbəsinin baş mütəxəssisi, rəisi, sədrin köməkcisi işləmişdir,1998-ci ildən 2014-cü ilə kimi isə məsul katib vəzifəsində işləyib.2014-cü ildə Azərbaycan Bədii Tərcümə və Əlaqələr Mərkəzində redaktor sonra isə şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb.

K.Çəfərzadə dövri mətbuatda teatr sənətinin müxtəlif sahələrindən bəhs edən məqalə, resenziya və portret yazıları ilə cıxış edir. Onun "Teatrda gənç aktyor problemi", "Gülarə Rəsulova", "Zülfidə Babayeva", "Fırtınadan əvvəlki harmoniya" (M.Əlizadə ilə birlikdə), "Teatrşünas alimin son əsəri" (M.Əlizadə ilə birlikdə), "Bir aktrisa var Bakıda (Sofya Bəsirzadə)", "Həm teatrda, həm kinoda… (Nəçibə Məlikova)", "Hüseynağa Hacıbababəyov", "Heykəltəraş Nəcəf Salamov", "Fars teatr tamaşaları", "Hind teatr tamaşaları", "Balet barədə dialoq və dialoq iştirakcıları haqqında (Rəfiqə Axundova və Maqsud Məmmədov)", "Teatrın baş rəssamı (Əyyub Fətəliyev)", "Meyerxold və Azərbaycan teatrı", "Səhnədə kecən illər (Ulduz Rəfili)", "Respublikamızın yaşıdları – Raxil Ginzburq", "Həsənağa Turabov üçün elegiya", "Sevgi dolu ömür (Firəngiz Şərifova)" və sair yazılarını qeyd etmək olar.

Kəmalə Cəfərzadə bir sıra kitabların, o cümlədən Ə.Nemətzadənin "İsmayıl Dağıstanlı", Barat Şəkinskayanın "Xatirələrim", İ.Rəhimlinin "Kəsişən paralellər", "Bəşir Səfəroğlu", "Aktyora oxşamayan adam", Y.Əlioğlunun "Səhnə rampasının sehri", "Sənət cevrəsinin sakinləri", "Şuşa teatrı", Ə.Cəfərzadənin "Biz Cəfərzadələr" və s. kitabların redaktoru olmuşdur.

K.Cəfərzadə xarici ölkələrdə – Türkiyə, Rusiya və Qazaxıstanda kecirilən teatr festivallarında nümayəndə kimi iştirak etmişdir. K.Cəfərzadə Teatr Xadimləri İttifaqının kecirdiyi irimiqyaslı tədbirlərin: festivalların, yaradıçılıq tədbirlərinin, konfransların təşkilində fəal iştirak edir.

Kəmalə Cəfərzadə 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi adına layiq görülüb.

2018-ci ilin sonundan ağır xəstəliyə düçar olan Kəmalə Cəfərzadə 31 İyul 2019-cu ildə vəfat edib.

## Xarici keçidlər
*https://open.az/art/taninmis-teatrsunas-kemale-ceferzade-vefat-edib.html 
*http://azteatr.musigi-dunya.az/file?id=94&dt=1115

## İstinadlar
Manuhanqi

**Manuhanqi** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Taiti atolundan 900&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 1&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Hao kommunasına daxildir.
## Tarixi
Ada 1767-ci ildə ingilis Samuel Vallis tərəfindən kəşf edilir. Əvvəllər Kamberlend () adı ilə tanınırdı.
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur. 
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Benqkulu

**Benqkulu** Sumatranın cənub-qərb sahilində İndoneziya əyalətidir. 18 noyabr 1968-ci ildə 1967-ci il 9 nömrəli qanuna əsasən keçmiş Benqkulu inzibati bölgəsini (rezidens) Cənubi Sumatra əyalətindən ayıraraq quruldu və hökumətin 1968-ci il 20 nömrəli qərarı ilə sona çatdı, şimaldan Qərbi Sumatra, şimal-şərqdə Cambi, cənub-şərqdə Lampunqto, şərqdə Cənubi Sumatra və şimal-qərbdən, cənubdan, cənub-qərbdən və qərbdən Hind okeanı ilə həmsərhəd oldu.

## İstinadlar

*Reid, Anthony (ed.). 1995. *Witnesses to Sumatra: A traveller's anthology*. Kuala Lumpur: Oxford University Press. pp.&nbsp;125–133.
***Reprints of British-era primary source material*
*Wilkinson, R.J. 1938. Bencoolen. *Journal of the Malayan Branch Royal Asiatic Society*. 16(1): 127–133.
***Overview of the British experience in Bencoolen*

## Xarici linklər
Cambi

**Cambi** İndoneziya əyalətidir. Mərkəzi Sumatranın şərq sahilində yerləşir və qərbdə Barisan dağlarına qədər uzanır. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Cambidir. Vilayətin 50,058&nbsp;km² ərazisi və 2010-cu il siyahıyaalmasına görə 3.092.226 nəfər əhalisi var. 2014-cü ilin yanvar ayına qədər bu rəqəm 3,412,459-a çatdı.

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Official government site 
* Fan site
Lampunq

**Lampunq** İndoneziya əyalətidir, Sumatra adasının cənub ucunu tutur. Şimal-qərbdən Benqkulu əyaləti ilə qısa bir sərhədi və şimaldan Cənubi Sumatra əyaləti ilə daha uzun bir sərhədi var. Bura öz dillərində danışan və öz yazılı yazılarına sahib olan Lampunq xalqının əsl evidir. Paytaxtı Bandar Lampunqdur.

## İstinadlar

## Xarici linklər
*Early Indonesian textiles from three island cultures: Sumba, Toraja, Lampung, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Lampung
Riau

**Riau** (, ) — İndoneziya əyalətidir. Sumatranın mərkəzi şərq sahilində, Malakka boğazı boyunca yerləşir. 2004-cü ilə qədər əyalət Riau adalarına, bu adaların 2004-cü ilin iyulunda bir vilayət olaraq ayrılmasından əvvəl Sumatra adasının şərqində və Sinqapurun cənubunda yerləşən kiçik adaların böyük bir qrupunu (əsas adaları Batam və Bintan) daxil etdi. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Pekanbarudur. Vilayət şimal-qərbdən Şimali Sumatra, qərbdən Qərbi Sumatra və cənubdan Cambi ilə quru sərhədlərini bölüşür. Riau əyalətinin ümumi sahəsi 87,023.66 kvadrat kilometrdir (33,600,02 kvadrat mil), Bukit Barisan yamacından Malaka boğazına qədər uzanır. Riau rütubətli tropik iqlimə malikdir, orta hesabla yağışlar ildə 2000 ilə 3000 millimetr arasında dəyişir və illik orta yağıntının miqdarı təqribən 160 gündür. Riau hazırda İndoneziyanın ən zəngin əyalətlərindən biridir və təbii ehtiyatlarla, xüsusən neft, təbii qaz, rezin, xurma yağı və lif plantasiyaları ilə zəngindir. Ağacların kəsilməsi  və əkin sahələrinin inkişafı Riau meşə örtüyünün kütləvi şəkildə azalmasına səbəb oldu və bununla əlaqədar yanğınlar daha böyük bölgədə tükənməyə səbəb oldu. Riau Malay dünyasının bir hissəsi hesab olunur. Hal-hazırda İndoneziyadakı Malay mədəniyyət mərkəzi hesab olunur. Buna baxmayaraq, Riau, Malay, Minanqkabau, Çin və Batak kimi bir çox etnik qrupun yaşadığı üçün çox fərqli bir vilayət sayılır. Malayın yerli Riau ləhcəsi əyalətdə *lingua franca* sayılır, lakin İndoneziyada Malay dilinin standartlaşdırılmış forması rəsmi dil olaraq və bir çox insanın ikinci dili olaraq istifadə olunur. Bundan başqa, Minanqkabau, Hokkien kimi müxtəlif dillər və Batak dillərinin növləri də danışılır.

## İstinadlar

## Xarici linklər
Açeh

**Açeh** — İndoneziya əyalətidir, Sumatranın şimal ucunda yerləşir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Banda Açehdir. Hindistanın Andaman və Nikobar adalarına yaxındır və onlardan Andaman dənizi ilə ayrılır. Xüsusi bir muxtariyyət verilib, Açeh dini baxımdan mühafizəkar bir məkandır və şəriət qanunlarını rəsmi olaraq tətbiq edən yeganə İndoneziya əyalətidir. Bu bölgədə on yerli etnik qrup var, ən böyüyü Açeh xalqıdır və bölgə əhalisinin təxminən 80% -dən 90% -ə qədərini təşkil edir.

Açeh İndoneziyada İslamın yayılmasının başlandığı yerdir və İslamın Cənub-Şərqi Asiyada yayılmasının əsas amilidir. İslam Açehə (Fansur və Lamuri Krallığı) eramızın 1250-ci ilində çatdı. XVII əsrin əvvəllərində Açeh Sultanlığı Malakka boğazı bölgəsində ən varlı, güclü və inkişaf etmiş bir dövlət idi. Açeh keçmiş Hollandiya kolonistləri və daha sonra İndoneziya hökuməti də daxil olmaqla, xarici müstəqillik və nəzarətə qarşı müqavimət tarixinə malikdir. Açeh bəzi qiymətləndirmələrə görə qaz ehtiyatlarının dünyanın ən böyük ehtiyatlarından biri olduğunu söyləyən neft və təbii qazın əhəmiyyətli təbii ehtiyatlarına malikdir. Açeh əyalətin qərb sahillərinin çoxunu viran edən 2004-cü ildə Hind okeanında baş verən zəlzələ və sunaminin ən yaxın ərazisi idi. Təxminən 170.000 indoneziyalı öldü və ya itkin düşdü. Fəlakət İndoneziya hökuməti ilə *Azad Açeh Hərəkatı (GAM)* arasındakı sülh razılaşmasının çökməsinə kömək etdi.

## Həmçinin bax
* Açehdə müsəlman cinayət hüququ

## İstinadlar

## Xarici linklər

*  
* Local App Portal
Qran-Kanariya

**Qran-Kanariya** (, ; , tərcüməsi *Böyük İtlər adası* deməkdir) — Kanar adaları arxipelağına aid olan 7 adadan biri. Arxipelaqda Tenerife adasından sonra ölçüsünə görə 2-ci yerdədir. Ancaq əhali sayına görə Qran-Kanariya arxipelaqda ilk yerdədir. Belə ki, ada qrupu əhalisinin 40%-i Qran-Kanariyada yaşayır.

Adanın mərkəzi Las-Palmas-de-Qran-Kanariya şəhəridir.

## Etimologiya
Plini iddia edirdi ki, ada adadakı itlərlə əlaqədar belə adlandırılmışdır, onlardan ikisi Mavretaniya kralı Kubaya hədiyyə olaraq verilmişdir. Bu fikir mübahisəlidir, çünki avropalılar adaya gələndə itlər tapılmayıb. Başqa bir mənbə bildirib ki, yerlilər balığı köpək kimi yeyiblər və bu da onun adının çəkilməsinə səbəb olub. Digər fikir adaların adının Atlas dağ silsiləsi yaxınlığında yaşayan kanario və ya kanari xalqından gəlməsidir. Kanariyalar adanı Tamaran ("cəsurların torpağı") adlandırırdılar.

## Yerli hakimiyyət
Qran-Kanariya adası 21 bələdiyyəyə bölünür.

## İstinadlar
Qərbi Sumatra

**Qərbi Sumatra** (,qısaldılmış *Sumbara*) İndoneziya əyalətidir. Sumatra adasının qərb sahilində yerləşir. 2014-cü ilin yanvar ayına olan son rəsmi qiymətləndirmə 5,098,790 nəfər əhalini göstərir. Qərbi Sumatra 12 bölgəyə və yeddi şəhərə bölünür. Yava əyalətindən başqa İndoneziyanın digər əyalətlərinə nisbətən daha çox şəhərə sahibdir. Paytaxtı Padanqdır. Vilayət şimalda Şimali Sumatra (Sumatera Utara), şərqdə Riau və Cambi, cənub-şərqdə Benqkulu əyalətləri ilə həmsərhəddir. Buraya sahildəki Mentavai adaları daxildir. Qərbi Sumatra Minanqkabau xalqının vətənidir, baxmayaraq ki ənənəvi Minanqkabau bölgəsi Qərbi Sumatra əyalətinin indiki inzibati bölgəsindən daha genişdir, Şimali Sumatranın cənub bölgəsini, Riaunun qərb bölgəsini, Cambinin qərb bölgəsini və  Benqulunun şimal bölgəsini əhatə edir. Bundan əlavə Minanqkabau xalqı İndoneziyanın digər bölgələrinə, hətta Sinqapur və Malayziya kimi qonşu ölkələrə də yayılmışdır. İndi Minanqkabau xalqının təxminən yarısı ənənəvi bölgəsindən kənarda yaşayır, əksəriyyəti İndoneziya və Malayziyanın böyük şəhərlərində yaşayır. Malayziyadakı bir çox malayziyalı Minanqkabau nəslindəndir, əsasən Neqeri Sembilan və Cohor ştatlarında, eləcə də Malayziyanın digər bölgələrində yaşayırlar.

## İstinadlar

## Xarici linklər

* Government website  
*
Cənubi Sumatra

**Cənubi Sumatra** (, qısaldılmış olaraq *Sumsel*) — İndoneziya əyalətidir. Sumatra adasının cənub-şərqində yerləşən, əyalət 91.592.43 km² (35.364 kvadrat mil) əhatə edir və 2010-cu il siyahıyaalınmasında 7.450.394 əhalisi var; son rəsmi qiymətləndirmə 10,675,862 (May 2015-ci il tarixinə). Vilayətin paytaxtı Palembanqdır. Vilayət şimaldan Cambi, qərbdən Benqkulu və cənubdan Lampunq ilə həmsərhəddir. Şərqdəki Banqka boğazı Cənubi Sumatra və Banqka Belitunq Adaları əyalətinə daxil olan Banqka adasını ayırır. Bu əyalət təbii sərvətlərlə, məsələn, neft, təbii qaz və kömürlə zəngindir. Vilayət çox müxtəlif etnik qrupların yaşadığı üçün çox müxtəlifdir. Malaylar əyalətdə dominant etnik qrupdur. Onların əksəriyyəti həm İndoneziya, həm də siravi malay üçün qarşılıqlı əlaqəsiz olan *Palembanq Malay* dilində danışdılar. Yavalılar, sundalılar, minanqkabau və çinli kimi digər etnik qruplar da vilayətdə yaşayır. Onların əksəriyyəti şəhər yerləri ətrafında cəmləşib, çünki əsasən İndoneziyanın digər bölgələrindən gələn mühacirlərdir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Audit Board of South Sumatera
Şimali Sumatra

**Şimali Sumatra** () — İndoneziya əyalətidir. Sumatra adasının şimal-qərbində yerləşir və paytaxtı Medandır. Şimali Sumatra 2014-cü ildə 13,5 milyondan çox əhalisi olan Qərbi Yava, Şərqi Yava və Mərkəzi Yava və Yava xaricində İndoneziyanın ən sıx məskunlaşdığı dördüncü əyalətdir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
* North Sumatra Government
Banqka boğazı

**Bangka Boğazı** İndoneziya Yava dənizindəki Sumatra adasını Banqka ()  adasından ayıran boğazdır.

## İstinadlar

## Xarici linklər
Bali (əyalət)

**Bali** — İndoneziya əyaləti və Kiçik Sunda adalarının qərb tərəfi. Yavanın şərqində və Lombokun qərbində yerləşən əyalətə Bali adası və bir neçə daha kiçik qonşu adalar, xüsusən Nusa Penida, Nusa Lembonqan və Nusa Ceninqan daxildir. Əyalətin paytaxtı Denpasar, Kiçik Sunda adalarının ən sıx olduğu və Şərqi İndoneziyadakı Makasardan sonra ikinci ən böyük şəhərdir. Bali İndoneziyada əhalinin 83,5% -i Bali Hinduizminə sadiq qalan yeganə hindu əyalətidir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
*
*
Cəlil Xəlilov (polkovnik)

**Cəlil Xəlilov** () — siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dosenti, Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, polkovnik.

## Həyat və fəaliyyəti
1958-ci ildə Masallı rayonunda anadan olmuşdur. 1982-ci ildə Simferopol Ali Hərbi Siyasi məktəbini bitirmişdir.

Cəlil Xəlilov 1982-ci ildə Simferopol Ali Hərbi Siyasi Məktəbini bitirmiş, həmin ildən SSRİ DTK-nın Cənub Sərhəd dairəsinin Pamir sərhəd dəstəsində zastava rəisinin müavini vəzifəsində hərbi xidmətə başlamışdır. 1985–1987-ci illərdə Pamir sərhəd dəstəsində siyasi şöbədə təlimatçı vəzifəsində xidmət etmişdir. 1990-cı ildə Tacikistan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini (qiyabi) bitirmişdir.

Ümumiyyətlə, 1987–2012-ci illərdə Sərhəd Qoşunları və Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi sistemində müxtəlif rəhbər vəzifələrdə xidmət etmişdir:

Sərhəd dəstəsinin qərargah rəisi, sərhəd qoşunlarının şöbə rəisi, sərhəd qoşunları komandanının şəxsi heyətlə iş üzrə müavini, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adına Akademiyasında fakültə rəisinin müavini, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin şöbə rəisi.

Silahlı Qüvvələr, Əfqanıstan və Qarabağ müharibələri veteranıdır. Yeddi elmi əsərin müəllifidir. Dövlət İdarəçəlik Akademiyasının dosentidir. 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında siyasi elmlər üzrə namizədlik dərəcəsi almışdır (siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru).

Respublika Veteranlar Təşkilatının sədri.
Rusiya Federasiyası, Müstəqil Dövlətlər Birliyi Veteran Təşkilatlarının Əlaqələndirmə Şurasının Plenum üzvü, "Qaliblərin varisləri" Beynəlxalq Təşkilatın Azərbaycandakı nümayəndəsi, MDB veteranlar təşkilatlarının və Dünya Veteranlar Federasiyasının fəxri üzvüdür.
Xidmət dövründə Azərbaycanın və digər ölkələrin medalları və ordenlərilə təltif edilmişdir. O, MDB veteranlarının Beynəlxalq Təşkilatının Əlaqələndirmə Şurasının, Ehtiyatda olan zabitlərin Beynəlxalq Məsləhətləşmə Komitəsi Rəyasət Heyətinin üzvüdür.

### Elmi fəaliyyəti
Cəlil Xəlilov həmçinin, ölkənin hərbi və xüsusi təhsil məktəblərində tədris olunan "Milli təhlükəsizlik strategiyası" və Milli Təhlükəsizlik Nəzəriyyəsi dərslikləri və proqramının, eyni zamanda 4 kitabın və 50-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.

## Mükafatları
* "Mehdi Hüseynzadə" medalı
* "Alyans"ın fəxri döş nişanı və "fəxri üzv" vəsiqəsi təqdim edilmişdir.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı.

## İstinadlar
Kalimantan (İndoneziya)

**Kalimantan** Borneo adasının İndoneziya hissəsidir.Bu ada ərazisinin 73% -ni təşkil edir. Borneonun İndoneziya olmayan hissələri Bruney və Şərqi Malayziyadır. İndoneziyada "Kalimantan" Borneo adasına aiddir. 2019-cu ildə İndoneziya prezidenti Coko Vidodo İndoneziyanın paytaxtının, bəlkə də Kalimantana köçəcəyini elan etdi.

## İstinadlar

## Xarici linklər
TNT (Rusiya telekanalı)

**TNT** () — 1997-ci ildə yaranan Rusiya telekanalı. 2012-ci illərin əvvəlində, kanalın 104 milyon izləyicisi var idi.

## İstinadlar
2x2

**2x2** () — 1989-cu ildə yaranan Rusiya telekanalı. Şirkətin 2021-ci ildə Rusiyada gəliri 7,8 milyon avro təşkil edib.

## İstinadlar
Hərfi tərcümə

**Hərfi tərcümə** – tərcümə edilmiş sözün və ya cümlənin tərcümə edildiyi dilin qrammatika və orfoqrafiya qaydalarına əməl edilmədən tərcümə edilməsi üsuludur. Əsasən hər bir sözün cümlə daxilindəki roluna fikir verilmədən, sadəcə olaraq sözün növünə müvafiq olaraq lüğətdəki birinci mənası əsas götürülərək edilmiş motamot tərcümə üsuludur.

## İstinadlar
Şimali Kalimantan

**Şimali Kalimantan** () İndoneziya əyalətidir. Kalimantanın şimalında, Borneo adasının İndoneziya hissəsində yerləşir. Şimal Kalimantan şimaldan Malayziya ştatları olan Sabah və qərbdə Saravak, cənubdan İndoneziyanın Şərqi Kalimantan əyaləti ilə həmsərhəddir. Tancunq Selor əyalətin paytaxtı, Tarakan isə ən böyük şəhər və maliyyə mərkəzidir.

Şimali Kalimantan 72.275.12 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir və dörd bölgə (reqensi) və bir şəhərdən ibarətdir. İndoneziya Statistikası 2017-ci ildə İndoneziyada ən az əhalisi olan əyalət olaraq 691,058 nəfər olaraq qiymətləndirdi. 25 oktyabr 2012 tarixində qurulan İndoneziyanın ən gənc vilayətidir. İnkişaf bərabərsizliyi və Malayziyanın əraziyə təsirini azaltmaq üçün Şimali Kalimantan Şərqi Kalimantan əyalətindən ayrıldı.

## İstinadlar

## Xarici linklər
*  Kaltaraprov.go.id: official '''North Kalimantan''' website
Marokau

**Marokau** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Hikuerudan 48&nbsp;km cənub-şərqdə, Haodan isə 120&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Coğrafiya
Atoll üçbucaq formaya malikdir. Adanın sahəsi 14,7&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Okean suları ilə kiçik boğazla birləşir. Ada 1903-cü ildə siklomdan güclü zərər görmüşdür.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Hikueru kommunasına daxildir.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 99 nəfər yaşayır.  Yeganə yaşayış məntəqəsi Vaioridir. Əhalinin əsas məşquliyyəti kənd təsərrüfatıdır (Kopra toplamaq).
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Ravahere

**Ravahere** () — Tuamotu arxipelaqına, De-Qrup adaları qrupuna daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Marokaudan 2&nbsp;km cənubda yerləşir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 7&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Okean suları ilə heç bir təması yoxdur. Ada 16&nbsp;km uzunluğa, 4&nbsp;km enə malikdir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Hikueru kommunasına daxildir.

## Tarixi
Adanı ilk dəfə Ceyms Kuk tərəfindən kəşf edilmişdir.
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.  
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Reitoru

**Reitoru** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Hikuerudan 50 km cənub-qərbdə yerləşir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 1,39 km²-dir. Daxilində laqun vardır. Laqunun sahəsi 0,57 km²-dir. Okean suları ilə heç bir təması yoxdur.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Hikueru kommunasına daxildir.

## Tarixi
Ada 1768-ci ildə fransız Lui Antuan Bugenvil tərəfindən kəşf edilir. Bir il sonra ada sahillərinə ingilis səyyah Ceyms Kuk yan alır və adanı *Byord* və ya *Quş adası* adlandırır. XIX əsrdə qara mirvari satışının əsas mərkəzi olmuşdur. Ada 1903-cü ildə siklomdan güclü zərər görmüşdür.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
İmperator Tamarin

**İmperator Tamarin** (*Saguinus imperator*) — olaraq bilinən bu növün adı, iddialara görə əslində Alman imperatoru II Vilhelm məsxərəyə qoymaq üçün  qoyulmuşdur. Bəzi qaynaqlar isə bu adın Çin imperatorlarına göndərmə olaraq qoyulduğunu iləri sürürlər . Ancaq  "imperator" kəliməsi, həqiqətən də növün elmi adı olaraq qeydlərə keçmişdir.

## Yaşadığı ərazi
Peru'nun şərqində, Amazon bölgəsində yaşayan İmperator Tamarin'i Bolivya və Brazilya'nın bəzi əyalətlərində də görülmüşdür. Meşələrdə ağaclar üzərində yaşayaraq çeşidli bitkilər, bitki nektarları və böcəklərlə bəslənirlər. Pəncələri və əlləri cisimləri tutmaq və saxlamaq mövzusunda püxtələşəcək şəkildə təkamülləşmişlər. Məsələn  pəncələri sayəsində bitki gövdələrini parçalayaraq içlərindən çıxan saqqızı yeyebilirlər .

## Fiziki quruluşu
Normalda tükləri çoğunluqla bozdur, Sinəsinde ise sarı bənəklər görülə bilər. Əlləri və ayaqları qara, quyruğu isə qəhvəyidir. Onu maraqlı edən isə dişiləri çəkmək üçün istifadə etdiyi və olduqca maraqlı quruluşda olan "saqqal" ve "bığ"larıdır.

Tamarinler lə en yaxın qohumları olan marmosetlər, bilinən ən kiçik meymunlar arasında yer alırlar. Ancaq bu meymunlar, bəzı daha böyük və daha məşhur meymunlarla da yaxın qohumdurlar : kapuçinler və babunlar kimi... 24-26 santımetr böyüklüyündə olan bu tamarin növünün 35 ilə 42 santimetr arasındakı uzunlukda olabilən bir quyruğu vardır və ümumilikdə 500 qram ağırlığındadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Namekava şəlaləsi

– Yaponiyanın Yamaqata prefekturasının Yonezava şəhərində yerləşən şəlalə. Abukunma çayının bir qolu üzərində yerləşir. Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi tərəfindən 1990-cı ildə nəşr olunmuş "Yaponiyanın Top-100 şəlaləsi" siyahısına daxildir.

Şəlalə töküldüyü yerdə bir neçə çaya başlanğıc verir.

## Xarici keçidlər
*  Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi