Krım dağları

**Krım dağları** (, ), keçmişdə həm də **Tavr dağları** adlanırdı — Krım yarımadasının cənub və cənub-şərq hissəsini əhatə edən dağ silsiləsi. 
Krım dağları üç silsiləyə bölünür. Dağların uzunluğu 160&nbsp;km, eni isə 50&nbsp;km təşkil edir. Dağların daxili silsiləsi 750 metr hündürlüyə malikdir. Maksimal hündürlüyü isə 1545 metr olan Roman-Koş dağı Babuqan yaylasında yerləşir.

## İqlimi
Dağların iqlimi mülayim-sərin və rütubətlidir. Yağıntılar Aralıq dənizi iqliminə xasdır. Qış oktyabrın ortalarından martın sonlarına qədər davam edir. Zirvələrində qar örtüyü əmələ gəlir. Qar örtüyünün qalınlığı 1 metrə çata bilir. Yanvarda temperatur -10&nbsp;°C ilə +10&nbsp;°C arasında dəyişə bilir. Qar bəzən msy ayında belə düşür. Yay ayları dağlarda hava isti və qurudur. Bəzən yatda temperatur 0&nbsp;°C qədər enə bilir. Bu səbəbdən duman müşahidə edilir. Hər sisilənin ətəkləri müxtəlif iqlim şəraitinə malikdir. Buna səbəb küləklərdir.

## Krım mağaraları
Krımın dağlıq hissəsində çoxlu sayda mağara və şaxtalar aşkar edilmişdir. Onların araşdırılması bu gündə davam edir. Krımda olan şaxta və mağaralar:
* Skel mağarası — 1947-ci ildən təbiət abidəsidir. 1904-cü ildə müəllim F. А. Kirillov tərəfindən aşkarlanmışdır. Eni 10-18 metr, hündürlüyü 25 metr, uzunluğu 80 mtrə çatır.  
* Mis mağarası — uzunluğu 205 metr, dərinliyi 60 metr təşkil edir.
* Qızıl Koba (Qırmızı mağara) — mağaranın uzunluğu 21150 metr təşkil edir. Maksimal dərinlik 275 metrdir. Krımın ən uzun mağarasıdır. 1963-cü ildə təbiət abidəsi elan edilmişdir. 
* Visyaçay mağarası — uzunluğu 401 m, dərinlik 15 m.
* Yeni-Sala 2 və Yeni-Sala 3 — müvafiq olaraq 75  və 410 metr uzunluğa malikdir. 1908-ci ildən təbiət abidəsidir. 
* Kristalnaya Şaxtası — uzunluğu 110 metr, dərinliyi 113 metr təşkil edir.
* 1972-ci ildı təbiət abidəsi elan edilən mağaralar:
** Jemçujnaya — uzunluğu 35 m.
** Misxor  — uzunluğu 100 m, dərinlik 40 m.
** Kamnepadnaya — uzunluğu 25 m.
** Sündürlü — uzunluğu 175 m, dərinlik 35 m.
** Geofizika — uzunluğu 140 m, dərinlik 60 m.
** Kaskad — uzunluğu 1120 m, dərinliyi 400 m.
** Stavrika — uzunluğu 100 m, глубина 10 m.
** Basman-3 — uzunluğu 27 m.
** Basman-5 — uzunluğu 62 m, dərinlik 25 m.
** Basman-7 — uzunluğu 52 m.
* Çatırdağda yerləşən mağara və şaxtalar:
** Ayan — uzunluğu 550 m, dərinlik 20 m.
** Binbaş-Koba — uzunluğu 110 m.
** Əminə-Bair-Koba — uzunluğu 800 m, dərinlik 150 m.
** Əminə-Bair-Xosar — uzunluğu 1465 m, dərinlik 135 m.
** Mərmər — uzunluq 2050 m, dərinlik 60 m.
** Soyiq-Koba — uzunluq 210 m, dərinlik 43 m. 1883-cü ildə ilk dəfə bu mağarada Krım ərazisində ilk dəfə olaraq mağara suyunun analizi aparılmışdır. 
** Ovalnaya şaxtası — uzunluq 110 m, dərinlik 60 m. 
** Göyərçin şaxtası — uzunluq 60 m, dərinlik 20 m.
** O. S. Vyalova — uzunluq 200 m, dərinlik 81 m. 
** Bezvodnaya — uzunluq 244 m, dərinlik 195 m.
** Atların girişi — uzunluq 95 m, dərinlik 213 m.
* Karabi yayla yerləşən mağara və şaxtalar:
** Mamina — uzunluq 76 m, dərinlik 27 m.
** Tuak — dərinlik 110 m.
** Acı-Koba — dərinlik 78 m.
** N. A. Qvozdeski adına şaxta — uzunluq 25 m, dərinlik 191 m.
** A. A. Kruber adına şaxta — uzunluq 280 m, dərinlik 62 m.
** Kastere— uzunluq 120 m, dərinlik 67 m.
** Monastır-Çokrak— uzunluq 207 m, dərinlik 151 ş.
** Egiz-Tinax-1, -2, -3 - müvagiq olaraq 255, 170 və 145 m. Yeraltı labirintlər sistemi əmələ gətirir.
** Dünya şaxtası — uzunluq 240 m, dərinlik 135 m.
** Molodyojnaya— uzunluq 261 m.
** Tisovaya — uzunluq 47 m.
** Qarasu Başı — uzunluq 20 m. Respublika əhəmiyyətli təbiət abidəsidir.
** Soldatskaya — uzunluq 2100 м, dərinlik 517 m. Krımın ən dərin mağarasıdır

## Qoruq və yasaqlıqlar
Krım təbiət qoruğu Krımın dağlıq hissəsinin mərkəzində Babuqan yaylasının yaxınlığında yerləşir. Bu Krımın ən böyük qoruğu olaraq 33397 ha əraziyə sahibdir.

Orlinov yasaqlığı 1979-cu ildə yabanı dərman bitkilərinin qorunması məqsədi ilə təşkil edilmişdir. Yasaqlıq keçmiş meşəçilik təsərrüfatının yerində təşkil edilmişdir. Burada Dazı, Sürünən kəklikotu, Qaraqınıq, Boymadərən və digər dərman bitkiləri yetişdirilir.

Fıstıq qoruğu 1947-ci ildə təiət qoruğu elan edilmişdir. Burada 614 ha meşə massivi vardır. Fıstıqdan başqa  Göyrüş, Adi quşarmudu, Krım tozağacı, Aria graeca, Fındıq və s ağac bitkilərinə rast gəlmək olar. 1964-cü ildə qoruq ərazisində olan tozağacı bitkisi təbiət abidəsi elan edilmişdir. Bu ağacın 300 yaşı olması ehtimal edilir.

Çatırdağ qoruğu isə 1980-ci ildə təşkil edilmişdir. Hələ 1964-cü ildə təbiət abidəsi elan edilmişdi. Çatırdağda yerləşən karst məşhəlli kraterlər 250 metr diametrə və 60 metr dərinliyə malikdir. Burada 135 müxtəlif şaxta, mağara və dərin quyular aşkarlanmışdır.

## Krım dağlarını araşdırmış şəxslər
* Viktor Nikolayeviç Dublyanski — geoloq.
* Oleq Stepanoviç Vyalov — geoloq, Çatırdağ yaylasının araşdırmaçısı.
* Sergey İvanoviç Oqnyov — Krım faunasının araşdırmaçısı.
* Peter Simon Pallas, Fyodor Petroviç Kyoppen, Viktor İvanoviç Moçulski, — krım mağaralarının faunasının araşdırmaçısı.
* L. Е. Fersman — Mağara araşdırmaçısı.
* Nikolay Andreyeviç Qvozdeski — mağara və şaxta araşdırmaçısı.
* Aleksandr Aleksandroviç Kruber — krımın karst yaylalarını ilk araşdıran şəxs.
* Mixail İvanoviç Kotov — dağ florasını araşdıran şəxs.
* М. А. Bujor — alpinist maşrutlarının araşdırmaçısı.

## Mənbə
* «Edelveys» turizm klubu
* Кримська стежинка 
* Krım dağları 
* Krım dağlarında turizm
* Учебный фильм по географии для школьников "Горный Крым"