open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soya cərəyanı

**Soya cərəyanı** () — Yapon dənizinin ən şimal hissəsindən keçən isti dəniz cərəyanı. Son qolosen dövründə Soya cərəyanının sürəti zəyifləmiş Oxot dənizinin cənub hissəsinə təsiri olduqca azalmışdır. Bu baxımda Kiçik Kuril adaları daha çox seçilir. Burada Sakit okeanın ərazisindən keçən soyuq Oyaşio cərəyanı Soya cərəyanının zəyifləməsinə təsir göstərir. Soyanın ən güşlü sıəsiri isə hələ də Saxalin adasının cənub-qərb və cənub hissələrinə, Moneron adasına, Kunaşir və İturup adalarının Oxot dənizi hissələrinə təsir göstərir.

## Coğrafiyası
Soya cərəyanı öz növbəsində  Tsuşima cərəyanınin şimal qolunu təşkil edərək onun güçünün 30 % özü ilə aparır. Burada Primorsk cərəyanının təsiri ilə şimala istiqamətlənir. Laperuz boğazı ilə Soya burnunun yaxınlığından Oxot dənizinə keçir. Burada isə iki qola bölünür. Şimal qolu dairəvi formada hərəhət edir. Hokkoyda adasının şimal sahillərindən keçərək Kunaşir adasına istiqamətlənir. Oxot dənizinin şimalına yaxın isə soyuq cərəyanların təsini ilə hər iki qol Sakit okeanına istiqamətlənir. Urup, Şikotan, İturup və Kunaçir adalartının arasından keçir. XVII—XVIII əsrlərdə cərəyanın kiçik buzlaşma dönəmində Şikotan adasında palıd ağacı yoxa çıxmışdır.

## Əhəmiyyəti
Bu isti cərəyan Okot dənizinin flora və faunasına mühün fraktiki əhəmiyyəti vardır. Soyuq və isti cərəyanların toqquşduğu ərazi olan bölgə dəniz canlıları baxımından zəngindir. Digərv tərəfdən güclü sənayeləşən Yaponiyanın tullantı suları bu crəyan vastəsi ilə Oxot dənizinə istiqamətlənir. Bu ərazi isə Rusiyanın məhəlli sularıdır.

## Hidroqrafiya
Soya cərəyanının isti və duzlu suları Oxot dənizini Hokkaydo adası sahilləri, oradan isə Cənubi Kuril adaları istiqamətində yönəlir. Cərəyan 0-70 metr dərinliklə hərəkət edir. Cərəyanın duzluğu 33,8—34,2 ‰; iyun-noyabr aylarında tempertaturu isə +14…+17° təkil edir. Bu dövrdə cərəyan Saxalin adasının cənub-qərb hissəsini, Moneron adasını, Hamobay adalarının şimalını qızdırır. Yayda bu regionda daha az duman və yağış olur. Günəş radiasiyasının çox düşməsi səbəbindən bölgənin flora və faunası zənginləşir. Qışda isə burada qar örtüyü daimi olmur. İsti cərəyan yayda Aniva körfəzində suyun temperaturunu +24° qədər artırır. Kunaşirin Oxot dənizi sularında isə temperatur +20° qədər artırır. Bu isə rusların burada çimməyini mümkün edir. Qışda və yazda isə onun təsiri olduqca azalır. Bu zaman ona soyuq Şərqi Saxalin cərəyanı əks təsir göstərir.
## İstinadlar
9-cu bölük (film, 2005)

**9-cu bölük **()  — rejissor Fyodor Bondarçukun 2005-ci ildə çəkdiyi bədii film.
## Məzmunu
Əfqanıstan müharibəsi haqqında olan filmdəki hadisələr 1988-ci ildə cərəyan edir. Müharibədə iştirak edən SSRİ ordusu 9-cu bölüyünün sıraviləri döyüşlərdə həlak olurlar, bölükdən yalnız sıravi Lyutayev (*[[Artur Smolyaninov]]*) sağ qalır.

## Film haqqında
* Filmin çəkilişi  Krım, Moskva və Özbəkistan ərazilərində 25 may 2004-cü ildən 12 oktyabr 2004-cü ilə qədər davam etmiş və film 29 sentyabr 2005-ci ildə ilk dəfə yayımlanmışdır.
*Film bir neçə sahədə "Qızıl qoç" mükafatına layiq görülüb.

## Həmçinin bax
*Finlandiya filmlərinin siyahısı
*Rusiya filmlərinin siyahısı
*Ukrayna filmlərinin siyahısı
## Xarici keçidlər
* Filmin rəsmi saytı
* 
* 

## İstinadlar
Ramayana

**Ramayana** () — qədim Hindistanın iki əsas eposundan biridir. Digər epos isə *"[[Mahabharata]]"*dır.

## Epos haqqında ümumi məlumat

Sanskrit dilində yazılmış bu qədim hind epik eposun müəllifi əfsanəvi şair Valmiki hesab olunur. Ehtimal ki, epos təqribən e.ə. IV əsrdə Şərqi Hindistanda yaranmışdır. Orta əsrlərdə vişnuizmin (hinduizmin bir növü) müqəddəs kitablarından idi. Ramanın şücaətindən bəhs edən poemanın, gəlmə arilər və Cənubi Hindistanın yerli əhalisi arasında toqquşma ilə bağlı tarixi hadisələr əsasında yarandığı ehtimal olunur. Mahabharatadan sonra ən böyük hind epik poeması olan "Ramayana"da ictimai və mədəni inkişafın daha yüksək səviyyəsi öz əksini tapmışdır. "Ramayana"hind (Kalidasa, Bhatti), habelə Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ədəbiyyatının inkişafına güclü təsir göstərmişdir.

## Eposun tərkibi
"Ramayana" eposu 24 000 şeir (480 002 söz), 500 mahnı və yeddi kitabdan ibarətdir. "Ramayana"nın şeirləri otuz iki hecadan ibarətdir ki, bu da anuştubh adlanır. "Ramayana"nın 7 kitabı aşağıdakılardır:
# **Bala-kanda** — Ramanın uşaqlığı haqqında kitab;
# **Ayodhya-kanda** — Ayodhya kral sarayı haqqında kitab;
# **Aranya-kanda** — Ramanın meşə səhrasında həyatı haqqında kitab;
# **Kişkindha-kanda** — Kişkindha meymun kralı ilə Ramanın ittifaqı haqqında kitab;
# **Sundara-kanda** — Lanka adası — "Rama-Sita" həyat yoldaşı oğlunun qaçırdığı Rava iblisinin "padşahlığı" haqqında "gözəl bir kitab";
# **Yuddha-kanda** — Ramanın meymun ordusunun iblis Rava ilə döyüşü haqqında kitab;
# **Uttara-kanda** — "Son kitab".

## Ədəbiyyat
* 
* Махабхарата. Рамаяана, М., 1974
* Гринцер П. А. Древнеиндийский эпос. М., 1974.

## İstinadlar
Sun-Tszı

**Sun-Tszı** (; III əsr) — Çin riyaziyyatçısıdır; "Riyazi traktat" əsərinin müəllifidir; hesablama taxtasında hesab əməllər qaydasını vermiş, bir dərəcəli tənliklərin tam ədədlərdə həll üsulunu şərh etmişdir.

## Həyatı

## Ədəbiyyat
* Берёзкина Э. И. Математический трактат Сунь-Цзы // «Историко-математические исследования». Вып. 3. — М., 1963.
* Lam Lay Yong and An Tian Se. "Fleeting Footsteps", p.&nbsp;4. World Scientific. ISBN 981-02-3696-4.
* *Fleeting Footsteps; Tracing the Conception of Arithmetic and Algebra in Ancient China*, by Lam Lay Yong and Ang Tian Se, Part Two, pp 149–182.  World Scientific Publishing Company; June 2004  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sun Zi — '''JOC/EFR'''
Lamanon burnu

**Lamanon burnu** — Saxalin adasının cənub sahillərində yerləşən burun. Burun 1787-ci ildə fransız Jan-Fransua Laperuz, bölgəyə təşkil olunan ilk Avropa ekspedisiyasının fiziki, botaniki və meteoroloqu Rober de Lamanonun şərəfinə adlandırmışdır.

İnzibati baxımından Rusiya Federasiyasının Saxalin vilayəti ərazisinə daxildir. Uqleqorski rayonu ərazisində yerləşir .

## Təsviri

Lamanon burnu İzılmetev buxtasında, İçara çayının mənsəbində yerləşir. Öz növbəsində daşdan ibarət olan terrasdır. Tatar boğazına daxil olur. Güçlü küləklərin təsirinə məruz qalır. Arkaya sahibdir və vulkanik suxurdan təşkil olunmuşdur. Burada kalsit, kvars, araqonit kimi suxurları müşahidə etmək mümkündür. Lamanon burnundan bir qədər cənubda adsız şəlalə yerləşir. Sahilləri sıldırımlıdır. Burundan şərqdəki ərazilər sıx meşələrlə örtülüdür. Burnun yerləşdiyi regionda ən hündür zirvə Orlov və İçar dağlarıdır. Orlov dağının hündürlüyü 867  metr, İçar dağının hündürlüyü isə 1022 metrdir. Burundan bir qədər şimalda Orlovo və Olşanka yaşayış məntəqələri yerləşir.

Burunun hər iki sahilinə yaxın ada, dayazlıq və su altı daşları müşahidə etmək mümkündür.

## Mayak

Burnun ən görməli yerlərindən biridə mayakdır. Mayak 1924-cü ildə yaponlar tərəfindən inşa edilmişdir (digər məlumata görə 1940-cı ildə). Bu zaman Saxalina dasının cənubu Yaponiya imperiyasının Karafuto prefekturasına daxil idi.
Mayakın hündürlüyü 23,6 metrdir. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 40 metrdir.. Bu mayakın bənzəri Slepikovski burnuda inşa edilmişdir. Saxalin adasında yaponlar tərəfindən inşa edilən digər mayaklar kimi yardımçı və yaşayış tikililəri ilə dəhlizlərlə birləşir. Onlar bir qayda olaraq dairəvi qüllədən ibarət olurlar. Mayakda yağış sularını texniki və içmək məqsədli istifadə edilməsi üçün toplayan xüsusi sistem mövcud idi. Damdan yığılan su filterdən keçərək mayakın zirzəmisində olan daşdan inşa edilmiş anbara yığılırdı .

Mayak 3-4 ailəyə xidmət edir. Onlar buranın sakinləridirlər. Öz növbəsində bir yaşayış məntəqəsidir. Mayak Uqleqorski rayonunda, Tatar boğazının sahilində yerləşir. Ondan ənubda isə ancaq Tomarin şəhər dairəsinə daxil olan Krasnoqorsk yerləşir.

## Lamanon burnu
Lamanon burnundan bir qədər aralıda 6 yanvar 2011-ci ildə saat 22.54 balıqçı "TK Panter" şxunundan sos siqnalı verilmişdir. Gəmi bir müddət sonra suyun dibinə çökmüşdür.
Lamanon burnu və onda olan mayakın təsvirini Anatoli Sergeyeviç Tkaçenko «Ramanon burnu» əsərində vermişdir

## Mənbə

* Мыс Ламанон. ''Путеводитель по России «АкуАку»'' .
* Мыс Стукамбис. ''Информационное агентство «Сахалин - Курилы»'' .
* Мыс Ламанон на картах
* Фоторепортаж о посещении маяка на www.evshukin.com 
## İstinadlar
Baqrami rayonu

**Baqrami rayonu** — Əfqanıstanda Kabil vilayətinin mərkəzində yerləşən rayon.

## Haqqında
Əfqanıstanda Kabil vilayətinin mərkəzində yerləşən Baqrami rayonunun mərkəzi Baqrami şəhəridir. Əfqanıstanın paytaxtı Kabil şəhərindən cənub şərqdə yerləşir.

## Coğrafiyası
Rayon qərbdə Kabillə, şimalda Deh Səbzlə, şərqdə Surobi və cənubda isə Xaki Cabbar, Musayi və Çəhar Asyab rayonları ilə hüdudlanır. İcmaların bir-birinə yaxın olmasına görə əhalinin əksəriyyəti Kabildə işləyir.

## Xarici keçidlər
*MRRD Kabul Provincial profile 
*Kabil vilayəti

## İstinadlar
Çəhar Asyab rayonu

**Çəhar Asyab rayonu** - Əfqanıstanın mərkəzi olan Kabil şəhərindən təxminən 11&nbsp;km şimalda, Kabil vilayətinin isə şimal hissəsində yerləşən rayon.

=Haqqında=
2002-ci il siyahıyaalınmasına görə təxminən 32.500 nəfər əhalisi var. Əhalinin əksəriyyətini taciklər təşkil edir. Say baxımdan növbəti üstünlük puştunlara aiddir. Rayon ərazisində az sayda Həzaralar (yaxud Xəzərilər) da var.
## Həmçinin bax
* Kabil
* Kabil vilayəti
* Əfqanıstan
* Bəgrami rayonu
## Xarici keçidlər
* Kabil vilayəti

## İstinadlar
Detyan şəlaləsi

**Detyan şəlaləsi** (; ), Vyetnamda **Banzek** kimi tanınır , — dünyada böyüklüyünə görə dördüncü şəlalə, iki ölkə sərhəddində yerləşmiş. Çin və Vyetnam ərazisində olan kiçik şəlalələr yağışlı mövsümdə birləşərək böyük bir sistem əmələ gətirir.

## Yerləşməsi
[left|thumb|Şəlalənin bol sulu dövrü. [Vyetnam ərazisindən görüntü]]

Şəlalə boyu uzanan yol sonda iki dövlət sərhəddində yerləşən qayalığa gətirib çıxarır. Məhs bu yer çin və vyetnam arasında olan sərhəd hesab olunur. Tzin sülaləsinin torpaqları ilə fransa müstəmləkəsinin əraziləri arasında müəyyənləşdirilmiş sərhəd məhz burdan keçirdi. 1979-cu ildə, Çin-Vyetnam müharibəsi zamanı şəlalə bölgəsi çin ordusunun yerləşmə ərazisi idi. Şəlalənin Vyetnamala sərhəd mövqeyə malik olması uzun müddət mübahisə mövzusu olmuşdur. Uzun sürən danışıqlardan sonra, 1999-cu ildə sərhəd bölgüsü nizamlandı. Ümumi danışıqlar isə 2009-cu illərə kimi davam etmiş. Qədim zamanlarda isə Çin və Vyetnam arasında sərhəd Hıunqi dərəsi boyunca keçirdi Vyetnamda şəlalə iki hissədən ibarətdir: əsas (thác chính) və ikinci dərəcəli (thác phụ).

## Coğrafiyası
[left|thumb|Şəlalə ətrafında qayıq gəzintisi. [Çin Xalq Respublikası|Çin]]

Şəlalənin Çin ərazisində yerləşən hissəsi karst mənşəli təpəliklərdən keçir. Bölgədə Çunszo və Quansi-Çjuan Muxtar Rayonu yerləşir. Vyetnam ərazisində isə Kaobanq mahalı yerləşiri. Kaobanq Hanoydan 272&nbsp;km şimalda yerləşir. Şəlalə Quay Son çayı ilə qidalanır və maksimal eni 200 metr olur. Şəlalənin dərinliyi  —120 metrə çatır. Ümumən şəlalə bir neçə pillədən ibarətdir.

Detyan — Cənubi-Asiyanın ən böyük təbii şəlaləsi hesab olunur. Bölgənin turizim baxımdan ən cəlb edici ərazisi Detyan şəlaləsidir. Şəlalənin aşağı bölgəsində göl yerləşir. Göl ətrafında  turizm infrastrukturu yetərincə çoxdur: Müşahidə meydançaları, kafe və restoranlar, suvenir mağazaları, otellər. Şəlaləni ziyarət üçün ən əlverişli zaman noyabr -aprel ayalarıdır. Bu dövrdə suyun səviyyəsi maksimum olur.

Şəlalə yanında çətin keçilən Tunlin dərəsi yerləşir (zh. 通灵峡). Bu dərəyə ancaq qonşu dərədə olan mağaradan keçmək mümkündür. Bu dərə son dövrlərdə tədqiqatçılar tərəfində aşkar edilmiş və dərədə bölgə üçün endemik olan çoxlu heyvan və bitkilər qorunub saxlanılmış. Qədim zamanlarda dərə yerli quldurların gizlənmə məkanı idi.

Ərazidə həmçinin başqa görməli məkanlar mövcuddur: Yaşıl meşə zolağı, mənzərəli dağlar, Leypin daş meşəsi, çay daşları meşəsi və karst mağaraları.

## Xarici keçidlər
* Водопад Детиан
* *[http://english.cntv.cn/20110908/106175.shtml/ 10 самых живописных водопадов Китая] *
* *[http://1001fact.ru/2011/07/9-samyx-krasivyx-vodopadov/ 9 самых красивых водопадов мира]*
## İstinadlar
Deh Səbz rayonu

**Deh Səbz rayonu** - Əfqanıstanın mərkəzi Kabul şəhərindən şimal-şərqdə yerləşən rayon.

## Haqqında
Deh Səbz rayonu qərbdə Şəkərdərə və Mir Baça Kot rayonları, şimal-qərbdə Kəlakan və Qarabağ rayonları, şimal və şərqdən Pərvan vilayəti, cənub-şərqdən Surobi, cənubdan isə Bəgrami və Kabil rayonları ilə hüdudlanır.    
## Əhalisi
100,136 nəfər əhalisi var. Əhalisinin 70%-ni puştunlar, 30%-ni isə taciklər təşkil edir. 
## Həmçinin bax
* Kabil
* Kabil vilayəti
* Əfqanıstan
* Bəgrami rayonu
* Çəhar Asyab rayonu
## Xarici keçidlər
* Kabil vilayəti

## İstinadlar
Şükür Bürhanov

**Şükür Bürhanov** () — özbək aktyoru. SSRİ xalq artisti (1959).

## Həyatı və fəaliyyəti
15 sentyabr 1910-cu ildə Daşkənd şəhərində anadan olmuşdur.

Kənd təsərrüfatı texnik məktəbində təhsil aldığı müddətdə dram klubunun işində iştirak etmişdir.

1927-ci ildən Özbəkistan Dövlət Dram Teatrında fəaliyyət göstərmişdir. 1929-1931-ci illərdə Özbəkistan Dövlət Dram Teatrının studiyasında oxumuşdur.

Əsasən, romantik, psixoloji və satirik obrazlar yaratmışdır.

Sov.İKP-nın üzvü idi.

15 avqust 1987-ci ildə Daşkənd şəhərində vəfat etmişdir. Daşkənddəki Çiqatay qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Mükafatları
Şükür Bürhanov SSRİ-nin və Özbəkistan SSR-nin bir sıra mükafatları ilə təltif edilmişdir. Onlardan bəziləri bunlardır:
* Özbəkistan SSR xalq artisti (1940);
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1945);
* "Şərəf nişanı" ordeni (1951);
* SSRİ xalq artisti (1959);
* Həmzə adına Özbəkistan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1965);
* Lenin ordeni (1970);
* "Oktyabr inqilabı" ordeni (1980).

## Tamaşalardakı rolları
*Kamil Yaşenin “Namus və məhəbbət” tamaşasında *"Qulam"* rolunda;
*Həmzənin “Bəy və muzdur” tamaşasında *"Qafur"* rolunda;
*Nazim Hikmətin “Məhəbbət əfsanəsi” tamaşasında *"Fərhad"* rolunda;
*Məqsud Şeyxzadənin “Mirzə Uluqbəy” tamaşasında *"Uluqbəy"* rolunda;
*Uilyam Şekspirin “Hamlet” tamaşasında *"Hamlet"* rolunda;
*Anton Çexovun “Vanya dayı” tamaşasında *"Voynitski"* rolunda.

## Filmoqrafiya
*“Tahir və Zöhrə” (1945);
*"İlya Muromets” (1956);
*“Asiya üzərində tufan” (1965);
*“İnqilab süvariləri” (1968);
*“Qara konsulun məhvi” (1971);
*“Azərbaycanfilm”in istehsal etdiyi “Qızılqaz” (1972) – *Ağabala* rolunda;
*“Yaxın və uzaq illər” (1976).

## Xatirəsi
Şükür Bürhanovun xatirəsinə "Xalq artisti Şükür Bürhanov" adlı film çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Узбекский кинематограф СССР — Шукур Бурханов
Şaken Aymanov

**Şaken Aymanov** (Tam adı: **Şaken Kenjetayeviç Aymanov** (); ) — Qazaxıstan-sovet aktyoru, teatr və kino rejissoru. SSRİ xalq artisti (1959). Qazaxıstan kinosunun atası hesab edilirdi.

## Həyatı və fəaliyyəti
15 fevral 1914-cu ildə Pavlodar vilayətinin Bayanaul kəndində anadan olmuşdur. Ailəsi kəndli maldar idi.

Şakenin əsl adı **Şahkərim**dir ().

1928-ci ildə orta məktəbi bitirmişdir. 1931-1933-cü illərdə Semipalatinsk şəhərində yerləşən Qazaxıstan Pedaqoji Texnikumunda təhsil almışdır.

1933-cü ildən Qazaxıstan Dram Teatrında aktyor, rejissor, 1947-1951-ci illərdə baş rejissor işləmişdir.

1940-cı ildən kino sahəsində aktyor və rejissor kimi fəaliyyət göstərmişdir. Uzun müddət "Qazaxfilm" kinostudiyasının bədii rəhbəri olmuşdur.

1940-cı ildən Sov.İKP-nın üzvü idi.

Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin 4 və 7-ci çağırışlarında deputat seçilmişdir.

O, 1963-cü ildə keçirilən III Moskva Beynəlxalq Film Festivalında münsiflər heyətinin üzvü olmuşdur.

23 dekabr 1970-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir. Almatı şəhərindəki Mərkəzi qəbiristanlıqda dəfn edilmişdir.

## Mükafatları
Şaken Aymanov SSRİ-nin və Qazaxıstan SSR-nin bir sıra dövlət mükafatları ilə təltif edilmişdir. Onlardan bəziləri bunlardır:
* "Əmək igidliyinə görə" medalı (1940);
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1946);
* Qazaxıstan SSR xalq artisti (1947);
* SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1952);
* Üçüncü dərəcəli Stalin mükafatı (1952);
* SSRİ xalq artisti (1959);
* Lenin ordeni (1967);
* 2 dəfə "Şərəf nişanı" ordeni;
* "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı.

## Tamaşalardakı rolları
*M. Auezovun “Koblandı” tamaşasında *"Koblandı"*;
*M. Qorkinin “Həyatın dibində” tamaşasında *"Satin"*;
*A. N. Ostrovskinin “Tufan” tamaşasında *"Tixon"*;
*U. Şekspirin “Şıltaq qızın yumşalması” tamaşasında *"Petruççio"*.

## Filmoqrafiya

“Abayın mahnısı” (1946), “Cambul” (1953) və başqa filmlərə cəkilmişdir.

“Məhəbbət poeması” (1954), “Çöllər qızı” (1955), “Biz burada yaşayırıq” (1957), “Atamanın aqibəti” (1970) və digər filmlərin rejissorudur.

## Xatirəsi
1974-cü ildə çəkilmiş "Şəkər Aymanov" sənədli filmi Şaken Aymanovun yaradıcılığına həsr olunmuşdur.

“Qazaxfilm” kinostudiyası 1984-cü ildən Şaken Aymanovun adını daşıyır. "Qazaxıfilm" kinostudiyasının ərazisində onun mərmər büstü qoyulub. Film studiyasında Aymanovun muzey kabineti yaradılıb.

Alma-Ata şəhərində Şaken Aymanov adına küçə var.

Yaşadığı evə onun xatirə lövhəsi vurulmuşdur.

Pavlodarda onun adına kinostudiya var.

Alma-Ata şəhərində 2003-cü ildən 2014-cü ilədək illik "Şaken ulduzları" () adlı animasiya filmləri festivalı keçirilmişdir.

Şaken Aymanovun 100 illik yubileyi münasibətilə üzərində 2014-cü il yazılmış poçt markası miniatür filateliya məhsulu kimi 12 yanvar 2015-ci ildə Qazaxıstan poçtu tərəfindən dövriyyəyə buraxılmışdır.

## Ailəsi
Qardaşı — Kauken Kenjetayev (1916—2008), müğənni, Kazak Opera və Balet Teatrının direktoru, Qazaxıstan SSR-nin xalq artisti (1959);

Oğlu — Murat Aymanov (1939—1993);

Qızı — Mayra Aymanov (1938—1993), opera müğənnisi, Asanali Aşimovun həyat yoldaşı idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Həsən Həsənzadə Amoli

**Həsən Həsənzadə Amoli** () — İranlı Əllamə.

## Haqqında
Əllamə Həsənzadə Amuli 1929-cu ildə İranın Mazandaran əyalətinin Amul bölgəsində, Larican şəhərində dünyaya gəlib. O, altı il Amul şəhərinin Cümə məscidində dini təhsil alıb. Əllamə Amuli 22 yaşında Tehrana yollanıb. Orada o, Ayətullah Mirza Şəərani, Hacı Mirza Qomşei, Mirza Qəzvini, Hacı Şeyx Məhəmmədtəqi Amuli kimi alimlərdən dərs alıb. 1963-cü ildə Həsənzadə Amuli İranın Qum şəhərinə köçüb və orada Əllamə Təbatəbai, Seyid Həsən Təbatəbai və Seyid Qazi Təbatəbaidən elm öyrənib. Həsənzadə Amuli İslam maarifi, hikmət, fəlsəfə, irfan, riyaziyyat, hədis və sair elmlərin sahibi və bu fənlər üzrə kitabların müəllifi olub.

## Həmçinin bax
* Abdullah Cavadi Amuli

## İstinadlar
Çətirvari evkalipt

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Avstraliya qitəsi və yeni Qvineyada yayılmışdır. Avstraliyada şimali Kvinslend, Tambo çayının sahili və Viktoriyanın şərq sahillərində geniş plantasiyaları vardır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 45 m və gövdəsinin diametri 1,8 m olan ağacdır. Gövdəsinin qabığı hamar, ağımtıl-sarı rəngli, xallı, nisbətən sərtləşən və töküləndir. Oduncağı tünd qırmızı, düz təbəqəli, sərt və möhkəm, sudan ağırdır. Yarpaqların uzunluğu 10–20 sm, eni 1,2–2,5 sm, tünd yaşıl, mərkəzi damarlanması dəqiq, yan damarlanması qövsvaridir. Yetkin fərdlərin yarpaqları spiralvari olub, saplaqlı, tünd yaşıl və üst səthi parlaq, damarlanması eynidir. Çiçək çətiri qınlı, silindrik və ya yığcam olub, uzunluğu 10–14 mm-dir. Çətirdə 5–12 çiçək yerləşir, çiçək saplağı 11–15 mm, qönçələri nazik, ayaqcıqları buynuzvari və ya konusvari, uzunluğu 5–11 mm, eni 4–5 mm, qapaqcığı konusvaridir. Çiçək yatağı 1,5–2,5 dəfə borucuqdan uzun, köndələn yerləşmiş paralel məsamələri vardır, vəziləri irihəcmli, yumurtavari olub, tozcuğun arxa sahəsində yerləşir. Tozcuğun saplağı 5–6 mm uzunluqda, 3–4 mm enində, qabarıq, bizvari, enli, çıxıntılı diski vardır. Meyvəsi uzunsov və ya şarvaridir.

## Ekologiyası
Rütubətli sahələrdə, çay kənarlarında, qumluqlarda bitir. İstiyə davamlıdır, günəş şüasına dözür.

## Azərbaycanda yayılması
Dendrologiya İnstitutunda, Lənkəranda təcrübə sahələrində sınaqdan keçirilmişdir. Bir çox rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Tərkibində efir yağı vardır. Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Keqon şəlaləsi

**Keqon** ( *Keqon-taki*) — Yaponiyada şəlalə. Şəlalə Toçiqi prefekturasının Nikko şəhəri yaxınlığındadır. Nikko Milli Parkı ərazisində yerləşir. Tyudzendi gölündən çıxan Daiyaqava çayı üzərində yerləşən şəlalənin hündürlüyü 97 metrdir. Vaxtıilə çay yatağı vulkan püskürməsi zamanı lava ilə dolmuşdur.  Çayın geoloji fəaliyyəti nəticəsində yataq böyümüş və Keqonla yanaşı on iki kiçik şəlalələr meydana gəlmişdir.

## Ümumi məlumat
Şəlalə öz adını buddist mənbələrindən götürmüş (華厳経 Keqonqe). Nikko şəhəri yaxınlığında ümumən 48 şəlalə mövcuddur. Keqon isə bunlardan ən məşhurudur. Bundan başqa Keqon ölkənin ən gözəl üç şəlaləsindən biridir (Nati -Vakayam prefekturası, Fukuroda - İbaraki prefekturası) 1900-cu illərə qədər şəlaləyə gediş çox çətin idi. Şəlalə yaxınlığında Çaşitsu (çay evi) tikildikdən sonra ərazi turistlərin sevimli məkanına çevrildi. 1930-cu ildən xüsusi qaldırcı qurğu xidmət göstərir. Yay aylarında şəlalə ətrafında qaranquşların uçuşunu müşahidə etmək olar. Bu mənzərəni pulsuz  müşahidə meydançasından seyr etmək olar. Əraziyə qalxan lift 100 metrdən sonra şəlaləyə çatır. Yaxınlıqda Aketidayra rəsədxanası yerləşir. Payız zamanı ərazi daha cəlb edici olur. Bəzən bölgəyə yaxın olan magistiral yolda  tıxaclar meydana gəlir. Qış aylarında şəlalə donur.

2003-cü ildə şəlalənin geri çəkilmə sürrəti müəyyən olunmuş və məlum olmuşdur ki, şəlalə gölə il ərzində 1,8 sm gölə yaxınlaşır. Şəlaləyə gedən yol 1300 m hündürlükdən keçir. Həm şəlalə, həm də, Nikko şəhərində yerləşən  buddizm və sintoizm məbədləri YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişlər.

Şəlaləyə getmək üçün daha çox ictimai nəqliyyatdan istifadə olunur. İlk öncə eKeqon və ya Kinu kspress qatarına minmək lazım. Qatar Asakusa stansiyasından yol düşür və Simo-İmaiti dayanacağına kimi getmək gərək. Ümumi səfər 2 saat çəkir. Sonra yerli elektrik qatarı sizi son məntəqəyə qədər aparır. Bundan başqa Tobu-Nikko Station dəmiryolu stansiyasından avtobus fəaliyyət göstərir. Şəlaləyə ən yaxın dayanacaq Tyudzen-dzi-onsendir.

## İntiharlar

Keqon şəlaləsi həmçinin yapon gəncləri arasında özünə qəsd məkanı kimidə məşhurdur. 22 may 1903-cü ildə 18 yaşlı gənc filosof tələbə Misao Fudzimura şəlalədən tullanaraq intihar etmişdir. İntihardan öncə Fudzimura öz qeydlərini şeir şəklində ağac kötüyündə qeyd etmişdir.

Fudzimuranın intiharı və vida məktubu qısa müddətdə qəzetlərdə sensasiyaya səbəb oldu və məşhur yazıçı Natsume Soseki tərəfindən əsər kimi qələmə alındı. Bu şəlaləni sevgi ümidini itirən və ya başqa səbəblərdən ümidsiz olan gənclər üçün populyar bir intihar məkanı halına gətirdi (Verter effekti).

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

* A trip to Kegon Falls with fall colours
Evridika (Perinin operası)

"**Evridika**" Yakopo Perinin operasıdır. Bu opera dövrümüzə çatan ən erkən operalardandı, Perinin öncəki əsəri "Dafne" itirilmişdir. Ottavio Rinuççininin librettosu Ovidinin əfsanəvi musiqiçi Orfey və onun xanımı Evridika barədə olan X və XI "Metamorfozlar" kitabına əsaslanmışdır. İlk dəfə 6 oktyabr 1600-cü ildə Fransa kralı IV Henrixlə Mariya Mediçinin Florensiyadaki toylarının şərəfinə olan saray şənliklərində göstərilmişdir. Premyerada Orfey rolunu Perinin özü ifa etmişdir.

## Süjeti
Orfey barədə mifoloji rəvayət yeni "musiqili dram"ının süjetinin əsası oldu. Əfsanəyə görə, Orfeyin arvadı Evridika ilan vurmasından sonra ölür. Orfey Yeraltı dünyaya gedir ki, vəfat edən sevgilisini geri qaytarsın. Orfey öz gözəl ifası sayəsində Aidin köməkçilərini Evridikanı buraxmaları üçün yola gətirir, amma bir şərtlə ki, canlıların dünyasına apararkən əsla geriyə çönüb baxmasın. Orfey şərt yerinə yetirə bilmir və Evridikanı ikinci dəfə itirir.

Orfey barədə mif faciəli bitir, çünki sonda baş qəhramanı vakxankalar parçalıyırlar. Lakin faciəli sonluq bayram şənliyi üçün uyğun gəlmirdi, və libretto müəllifi şair Rinuççini onun sonunu dəyişdirdi. Yeni versiyaya görə, Orfeyin ümidsizliyi Sevgi tanrısının diqqətini çəkir, və o, Evridikanı yenidən həyata qaytarır.

## Musiqisi
Reçitativ bas lavta, gitara, lira klavişli musiqi alətlərinin sədaları altında ifa olunurdu. O vaxtı uvertüra hələ yox idi, və opera bir neçə truba səsləri altında başlayırdı. "Musiqili dram" antik faciənin obrazına malik idi, ona görə də onun tərkibinə nimfalar, çobanlar və yeraltı ruhları təsvir edən xorlar daxil idi.

Operanın musiqisi öz dərin ifadəliliyi ilə dinləyiciləri heyran etdi. Operanın uğuru böyük idi, və "musiqili dramın" şanı şöhrəti Florensiyadan kənarda da yayıldı.

## Həmçinin bax
* Orfey operası

## İstinadlar
Gözəl bugenvilleya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni Cənubi Amerikadır. Braziliyada geniş yayılmışdır. Qərbi Avropanın cənub rayonlarında bəzək bitkisi kimi məşhurdur. Qafqazın Qara dəniz sahillərində (Suxumi, Batumi), açıq şəraitdə, zədələnmiş halda qışlayır. Suxumi və Adlerdə tək-tək nümünələrinə təsadüf edilir.

## Botaniki təsviri
Çox tez böyüyən liandır. Hündürlüyü 10 m-ə qədər olur. Çiçəkləri iri süpürgə şəklində birillik budaqlar üzərində əmələ gəlir. Budaqları əyilmiş tikanlara malikdir. Yarpaqları enli, yumurtaşəkilli, qaidəsi ürəkvari, sıx tüklü, 6-12 sm uzunluqdadır. Çiçəkaltlıqları ürəkvari sivriləşmiş, bənövşəyi, açıq çəhrayı, qırmızı və ya yaşılımtıl açıq çəhrayıdır. Çiçəkləri çiçəkaltlıqların qoltuğunda 2-3 ədəd yerləşmişdir.

## Ekologiyası
Quru havaya və qaza davamsızdır. Şaxtadan çox əziyyət çəkir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Ən gözəl dekorativ bitkilərdəndir. Bugenvilleya Bakıda küləkdən mühafizə olunmuş yerlərdə, yarımkölgə şəraitində yaşıllaşdırmada istifadə edilə bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Forçun fontaneziyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şərqi Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 5 m-dək, nazik, düz budaqlı, bütün hissələrində çılpaqdır. Yarpaqları neştərvari və ya yumurtavari-neştərvari, uzunluğu 3-6 sm, eni 0,8-1,5 sm, zoğlarda uzunluğu 11 sm-dək, ucu biz, kənarları bütöv, parlaq yaşıl, saplaqların uzunluğu 1-3 mm-dir. Uc süpürgələrin uzunluğu 3-5 sm, qoltuqda olanlar qısa, çiçəkləri yaşılımtıl-ağ, uzunluğu 3 mm, qısa çiçək saplağında yerləşir. Meyvəsi ellipsvari, ucu bir az batıq uzunluğu 8 mm-dir.

## Ekologiyası
Şaxtaya davamlıdır, sərt şaxtalarda bəzən yerüstü hissəsi donur, yazda isə bərpa olur. Rütubətsevəndir, Abşeronda münbit torpaqlarda becərilir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda 1845-ci ildən mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində, dekorativ bağçılıqda istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Filireyaşəkilli fontaneziya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbiətdə Kiçik Asiya və Siciliya adasında rast gəlinir. Dekorativ bitki kimi Aralıq dənizi sahillərində becərilir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m-dək, şaxələnmiş, sarı-qonur budaqlı, yarpağı tökülən koldur. Zoğları dörd hissəli, yarpaq yerləşməsi üzbəüzdür. Yarpaqları sadə, bütöv, yumurtavari-neştərvari və ya ellipsvari, uzunluğu 2-4 sm və eni 0,8 sm, pöhrədən əmələ gələn zoğlarında uzunluğu 7sm-dək və eni 1,5 sm, kənarları xırda dişli, bozumtul-yaşıldır. Saplaqların uzunluğu 2-5 mm-dir. Çiçək qrupları yan budaqlarda qısa, qoltuq və ya uc, yarpaqlı süpürgələrdir. Çiçəkləri xırda; kasacığı 4 xırda kasayarpaqlardan ibarətdir; ləçəkləri 4 ədəd, ensiz, ağımtıl; erkəkcikləri ləçəklərdən iri; yumurtalığı yuxarı, 2 yuvalı; dişicik ağzı 2 qanadlıdır. Meyvəsi təxminən yumrudan ellipsvariyədək, uzunluğu 6-8 mm, ensiz qanadlı, hamar qozadır. Mayda çiçəkləyir, meyvələri iyulda-avqustda yetişir. Kütləvi yarpaqlama mayın axırları, yarpaqların tökülməsi isə noyabrda baş verir.

## Ekologiyası
Qışa az davamlıdır, soyuq qış aylarında çoxillik zoğları donur, ancaq yay ərzində tez bərpa olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Gəncə və s. rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Çox dekorativ koldur. Yaşıllaşdırmada istifadə oluna bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Les Gardiens du Silence

**Les Gardiens du Silence** () – Azərbaycanın Bakı şəhərində yaradılmış ilk world, etno-spiritual, new age qrupudur.

## Haqqında
Qrupun əsası 2015-ci ilin dekabrında qoyulub. Bu qrup musiqinin mistik imkanlarının öyrənilməsi layihəsi kimi yaranıb. Layihə  Misir, Şumer, Babil və Yunanıstan kimi qədim musiqi və mədəniyyəti əsasında hazırlanıb. Qrup nej, al oud, djembe, harmoniya, tay fleytası, kelt arfası, diceridu, mridanqa / hol, deqt, hepidrums, skripka, dodaq arfası, hanun, tamburin, gitara, etnik vokal kimi müxtəlif instrumentlərdən istifadə edir. 2017-ci ildə qrup *"Divine Balance: Feminine. Divinity"* adlanan ilk albomunu təqdim edib. Bir çox festivallarda çıxiş edərək Azərbaycanin incəsənət aləminin hərtərəfliliyini dünyaya çatdirilar. 2019-cu ildə kollektiv "Nəsimi" adli ikinci albomu Yarat! Müasir İncəsənət Mərkəzində təqdim etmişdir. Daha oncə 2018-ci ildə,birinci dəfə, Nəsimi albomundan olan əsərlər sentyabrda keçirilən Nəsimi Festivalinda ifa olunmuşdur. Onların musiqisi əsasən qəlbin rahatlığı, meditasiya, özünü dərk etmə üçün istifadə olunur. Janrları isə dünya musiqisi, yeni dövr musiqisi, etno-ruhi musiqi, qədim folk kimi tanınır.

## Üzvlər
* Kitaru Lina / Ilhama Babayeva (vokal, skripka)
* Səda Hüseynova (kanon)
* Vyaçeslav Lizunov (lyut, qitara)
* Ramirez (percussion)
* Xəyal Nityananda (mridangal)
* Aydan Aydın (hangdrum, albomlarda iştrak etməyib)

## İstinadlar
2.  Les Gardiens Du Silence - Facebook page

3.  Youtube channel

4.  Store LInk

## Xarici keçidlər
* YARAT Müasir İncəsənət Mərkəzində çıxışı
Şober şorgiləsi

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Növün arealına Qərbi Asiya, Qafqaz, Orta Asiya, Çin, Şərqi Avropa (Krım), Cənubi-Şərqi Avropa (Rumıniya) daxildir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,5 m-dək (bəzən 2 m) olan dağınıq koldur. Zoğları möhkəm, tikanlı, ağımtıl qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları növbəli, uzunsov-belvari, 2 sm uzunluqda, 2-5 mm enindədir. Çiçəkləri antimorf, çiçək qruplarına (buruqlara) yığılmışdır. Çiçək yanlığı 5 ədəd ətli kasayarpaqlı, 5 ədəd, sarımtıl-ağ ləçəkli, 10-15 erkəkcikli və bir dişiciklidir. Meyvəsi şarşəkilli-yumurtavari, birtoxumlu çəyirdəkdir. Əvvəlcə meyvəsi qırmızı, yetişdikdə təxminən qara rəngli olur. May-iyunda çiçəkləyir, meyvələri iyul-avqustda yetişir.

## Ekologiyası
İşıqsevən, quraqlığadavamlı, torpağa tələbkar deyildir. Yarımsəhralarda, çılpaq çöllərdə, şoran torpaqlarda, daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Növ Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilmişdir. Böyük Qafqazda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bitkinin meyvəsi xoş, şor dadı ilə fərqlənən şirəli çəyirdəkdir. Onlar çiy yeyilir, kompot, mürəbbə, şirə, povidla, cem, konfetlər düzəldilir. Yaşıllaşdırmada istifadəsi öyrənilməmişdir.

## Həmçinin bax
* Sibir şorgiləsi

## İstinadlar
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
http://dendrologiya.az/?page_id=112 
## Ədəbiyyat
*Деревья и кустарники. СССР. т. 4. 1958; 
*Флора Азербайджана т.6. 1955; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; 
*Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl kitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; *Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008.
Sibir şorgiləsi

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Sibir şorgiləsi Orta və Qərbi Sibirin cənubunda, Qırğızıstan və Qazaxıstanın şərq rayonlarında bitir. Bitmə arealı Orta Asiya, Qərbi Çin, Monqolustandır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30-80 (100) sm, bəzən şaxələnmiş budaqlı, gövdəsi bozumtul-ağ qabıqlı koldur. Cavan budaqları bir-birindən 1,5-3 (4) sm məsafədə yerləşir. Yarpaqları dəstələrdə 2-4 ədəd olmaqla yerləşir, kürəkvari-neştərvari və ya uzunsov, əks-yumurtavari, uzunluğu 7-13 mm, eni 1,5-2,5 (4) mm-dir. Çiçəkləri xırda, ağ, mövsümi, qısa tükcüklü, budaqların uclarında qalxanvari dixazilərə yığılmışdır. Kasacıqları yarısınadək kəsik, hissələri təxminən 1 mm, yumurtavari, kütdür. Ləçəklərin uzunluğu 3-4 mm, uzunsovdur. Çəyirdəkləri tünd göy şirəli, qara, təxminən şarşəkilli və ya enli-yumurtavaridir. Çəyirdəkləri təxminən 5 mm, yumurtavari, kütdür. Bitki böcəklər, arılar və başqa həşəratlarla tozlanır. Meyvələri yumurtavari formalı, qırmızı, yetişəndə tünd göy rəngli, şirəli, diametri 5 mm-dir.

## Ekologiyası
Şorgilə gilli torpaqlarda, çay kənarlarında bitir, eyni ilə ağır torpaqlara üstünlük verir. Yarımsəhra zonasında qoruyucu meşə salınması üçün yararlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Bəzi rayonlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Sibir şorgiləsi tipik halofitdir (yəni, şoran torpaqlara üstünlük verən bitkidir). Təbiətdə meyvələri quş və heyvanlar üçün yemdir. Sibir şorgiləsinin  giləmeyvələri askorbin turşusu ilə zəngindir, qida boyası alınır. Bitkidə olan alkaloidlər spazmolitik, gipotenziv və sedativ təsir göstərir. Tibet təbabətində meyvələri oynaq xəstəliklərində istifadə edilir.

## Ədəbiyyat
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
Karolina göyrüşü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni - Kubadır, Amerika Birləşmiş Ştatlarının subtropik, cənub-şərqindən, cənubi Virciniyadan Texasa qədər yayılmışdır. Bitki ilk dəfə botanik Filip Miller tərəfindən təsvir edilmişdir. Bu bitki Florida gülü, bataqlıq gülü, Karolina gülü və ya su gülü kimi məşhurdur.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü təxminən 4,0 m olan kiçik ağacdır. Yarpaqları mürəkkəb, üzbəüz, uzun, 7-12 ədəd, yumurtavari-uzunsov, iri, kənarları dişli və ya bütöv, uzunluğu 3-6 sm, eni 2-3 sm-dir. Yarpaqları tünd yaşıl, alt tərəfi bir az tükcüklüdür. Meyvələri çox vaxt 3 qanadlı, toxumları hamar, hissəli, bəzən parlaq, bənövşəyi rənglidir. Qabığı açıq boz, nazik, pulcuqludur. Sarı (erkək) və yaşıl (dişi) çiçəkləri olur. Çox miqdarda tozcuq əmələ gətirir. Erkən yazda çiçəkləyir. Meyvələrin uzunluğu 5 sm-ə qədər olur, ellipsvari, toxumları 1 qanadlıdır (bəzən 3). Toxumu sarı, meyvələri yay-payız arası olan dövrdə yetişir.

## Ekologiyası
Bataqlıqların ətrafında, subtropik düzənliklərdə, nəmişli torpaqlarda, çayların sahillərində, yarımkölgəli ərazilərdə yaxşı bitir. Oduncağın külü güclü allergendir.

## Azərbaycanda yayılması
Gəncə və Qəbələdə mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Oduncağı yumşaqdır, gövdəsindən müxtəlif alətlər, ox və yaylar hazırlayırlar. Ağacın kiçik və orta ölçüləri, enli çətiri, parlaq və mürəkkəb yarpaqları bitkiyə dekorativ görünüş verir. Qabığı təbabətdə istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Butan coğrafiyası

**[[Butan]]** — Cənubi Asiya regionunda, Çinlə Hindistan arasında yerləşən dövlət. Sahəsi 46 500&nbsp;km² təşkil edir. Ölkənin şimalı yüksək dağlıq ərazi olub dağ buzlaqları ilə örtülüdür. Cənubi isə subtropik düzənliklərdən ibarətdir. Ölkənin ən hündür nöqtəsi Kula-Kanqri dağıdır. Digər məlumatda isə Kanqar-Punsun dağıdır (7570 m). Ölkə ərazisindən axan çayların heç biri gəmiçiliyə yaramır. Onlar əsasən irriqasiya və elektrik enerjisinin əldə olunması baxımından əhəmiyyətlidirlər. Ölkədə iqlim yüksəklikdən asılı olaraq dəyişir. Şimalda il böyu qar hökm sürdüyü halda, qərbdə musson yağışları, şərqdə quru havalar, cənubda isə subtropik iqlim hökm sürür.

## Topoqrafiya
Himalayın şərq ətəklərində yerləşən ölkənin dənizə çıxışı yoxdur. Ərazisi əsasən dağlardan və meşələrdən ibarətdir. Butanın Çinlə sərhədi ölkənin şimal və şimal-qərb sərhədlərini təşkil edir. Onun uzunluğu 470&nbsp;km-dir. Hindistanla sərhəd isə 605 kilometrdir. Ölkə uzunsov formaya malikdir. Şərqi ilə qərbi arasında məsafə 300&nbsp;km, şimalı ilə cənubu arasında məsafə isə 170&nbsp;km-dir. 1980-ci illərin ortalarına qədər ölkənin 70 % meşələr, 10 % daimi buzlaqlar, 6 % əkilən torpaqlar, 3 % müvəqqəti əkin sahələri və 6 % otlaqlar təşkil edirdi. Ölkə ərazisi 160 - 7000 metr arasında dəyişir. Ölkədə 19 dağ zirvəsi vardır. Ərazisində əsasən taxil və düyü əkilir. Ölkədə pələng, bəbir,  fil və digər iri canlılar yaşayır.

## İqlimi
Butanın iqlimi olduqca rəngarəngdir. Yüksəklikdən asılı olaraq iqlim də dəyişir və mussonların təsirinə məruz qalır. Ölkənin qərb hissəsinə musson yağışlarının 60—80 % düşür. Ölkədə tempetratur yüksəklikdən asılı olaraq dəyişir. Thimpu şəhəri 2200 metr yüksəklikdə yerləşir. Burada iyun-sentyabr ayları temperatur 15—26&nbsp;°C, yanvar ayında isə −4&nbsp;°C, bəzənsə −16&nbsp;°C olur. Cənubda isə illik temperatur +15-30&nbsp;°C arasında dəyişir. Həttа +40&nbsp;°C qədər yüksələ bilir. Ölkənin şimalına il ərzində 40&nbsp;mm yağıntı düşür. Ölkənin mərkəzi hissəsinə isə yağıntının miqdarı 1000&nbsp;mm-dir. Ən çox yağıntı ölkənin cənubuna düşür. Yağıntının miqdarı 7800&nbsp;mm-dir. Qışda ay ərzində cəmi 20&nbsp;mm yağıntı düşdüyü halda təkcə avqustda bu rəqəm 6500&nbsp;mm olur.

## Çay sistemi
Butanda dörs əsas çay sistemi vardır: Dranqme, Sankoş, Vanq Çu və Amo. Onların hamısı öz başlanğıcını Himalaydan götürür. Butanın ən böyük çayı Dranqmedir. 

## Buzlaqlar
Buzlaqlar Butanın əsasən şimalında yerləşir. Ölkənin 10 % ərazisini əhatə edir. Butan çaylarının əsas qidalanma mənbəyidirlər. Bu buzlaqlar milyon tonlarla şirin suyu özündə cəmləmişdir. Onların əriməsi təbii fəlakətlərə səbəb olur.
## İstinadlar
Arqayaş milli mahalı

**Arqayaş milli mahalı** (, ) — SSRİ-də, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasında qısa müddət mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. Başqırdların milli mahalı idi. Mərkəzi Arqayaş kəndi idi.

## Tarixi
Ümumittifaq MİK Rəyasət Heyətinin 17 yanvar 1934-cü il tarixli qərarı ilə Çelyabinsk vilayətinin tərkibində yaradılmışdır.

Ümumittifaq MİK Rəyasət Heyətinin 17 noyabr 1934-cü il tarixli qərarına əsasən ləğv edilmişdir.

## Ərazisi
Sahəsi 6772&nbsp;km², əhalisi 88,9 min nəfər olmuşdur.

Mahala başqırdların kompakt yaşadıqları ərazilər – Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasından alınıb Çelyabinsk vilayətinə verilən Arqayaş və Kunaşak rayonları daxil idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет. yeshlek.ru 
* Национальная пресса Южного Урала. lib.csu.ru
Arqayaş

**Arqayaş** (, ) — Rusiya Federasiyasının Çelyabinsk vilayətində kənd. Arqayaş rayonunun inzibati mərkəzi.

## Tarixi
Arqayaş kəndi 1896-cı ildə Çelyabinsk-Yekaterinburq dəmir yolunun tikintisi ilə əlaqədar olaraq yaradılmışdır.

17 yanvar 1934-cü ildə Ümumittifaq MİK Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Çelyabinsk vilayətinin tərkibində yaradılmış Arqayaş milli mahalının mərkəzi olmuşdur. Həmin milli mahal Ümumittifaq MİK Rəyasət Heyətinin 17 noyabr 1934-cü il tarixli qərarına əsasən ləğv edilmişdir.

## Əhalisi
Əhalisi əsasən başqırdlardan ibarətdir.

## Mədəniyyət
Kənddə Arqayaş başqırd xalq teatrı fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
*Arqayaş milli mahalı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Сайт Аргаяшского Сельского поселения
* Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
* Аргаяш // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Cübeyl

**Cübeyl** ( *Jubayl*; finik.  *GBL*) və ya **Bibl** ( *Büblos*) — Livanda, Dağlıq Livan mühafəzəsində şəhər. Aralıq dənizi sahilindədir.

Şəhərin qurulma tarixi dəqiq olaraq bilinmir. Bəzi mütəxəssislər bu şəhərin tarixinin 7,000 il əvvələ qədər çatdığını təxmin edir. Həmçinin, şəhərə yunanca papirus mənasını verən "Bibl" adı verilmişdir, çünki Cübeyl vaxtilə papirus ticarətinə hakim bir liman şəhəri idi.

Cübeyl e.ə. III əsr və e.ə. II əsr arasında Misir fironlarının idarəsi altında olan bütün Finikiya sahilinin həm dini, həm də ticari paytaxtı idi. Hal-hazırkı modern latın əlifbasının təməli olan ilk xətti əlifbanı da tapanlar cübeyllilər olmuşdur.

Cübeyllilər e.ə. XXI əsrdə Misir piramidalarının yaradılmasında istifadə edilən sidr ağaclarını Misirə sataraq ticarətə başlamışdılar. E.ə. XI əsrdə Finikiyanın ən önəmli şəhəri olmuş və Aralıq dənizində bir çox ticarət koloniyaları qurmuşdular. E.ə. VIII əsrdə Assuriyanın hücumlarıyla müstəqilliklərini itirmişdilər.

## Tarix
Şəhər e.ə. IV minillikdən bəri tanınır. O, dənizin yaxınlığında sığınacaqlı bir təpədə yerləşirdi, burada limanlara uyğun iki dənə nöqtə var idi, ətrafında çox məhsuldar bir vadinin olduğu, şəhərin qısa bir məsafəsi isə dağları sıx meşə ilə örtülü idi. Bu təpə erkən Neolit ​​dövründən bəri mövcuddur. Qəsəbədən sonra yeni sakinlər onu divarla əhatə etmişdilər. 

1918-ci ildə şəhər Fransanın qoşunları tərəfindən işğal edilmiş və 1943-cü ilədək Livanda müstəqillik əldə edildikdən sonra qalmışdır. Hal-hazırda şəhərdə təxminən 3 min əhali var. Bir dəmir yolu stansiyası və bir pivə zavodu var.

Şəhər Livanın əsas turistik yerlərdən biridir. Sakinlərin əksəriyyəti maruni, qalanları əsasən müsəlman şiələrdir. Şəhərin Livan parlamentində üç nümayəndəsi var: iki maronit və bir şiə.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Baalat ancient deity, chiefly of Byblos
Anatoli Solovyanenko

**Anatoli Borisoviç Solovyanenko**(; ) və ya **Anatoli Solovyanenko** — Ukraynalı tenor, SSRİ xalq artisti (1975), Ukrayna SSR xalq artisti, Tara Şevçenko mükafatçısı.

## Həyat və yaradıcılığı
O, 1932-ci 25 sentyabrda Donetskdə mədənçi ailəsində dünyaya gəlmiş və 1954-cü ildə Donetsk Politexnik İnstitutundan məzun olmuş və burada qrafika mühəndisli fakültəsində dərs demişdir.

O, həmçinin 1950-ci ildən Aleksandır Korobeyçenko ilə birlikdə ifa etməyi öyrənmişdir. Solovyanenko öz karyerasına hal-hazırda onun xatirəsinə abidə qoyulan Donetskdə başladı. O, Kiyevdəki Metropoliten-operasında on iki ifa ilə yadda qalmışdır, daha sonra, 1978-ci ildə Kiye Konservatoriyasından məzun oldu. Solovyanenko 30 il Kiyevdəki Taras Şevçenko Dövlət Opera və Balet Teatrında solist olaraq fəaliyyət göstərmiş və Monrealdakı Ekspo 67-də səhnə almışdır. 1977–78-ci illər mövsümündə o, Nyu-York metropoliten-operasında solist olaraq fəaliyyət göstərmişdi. "Kalinka" və digər mahnıları ifa edən Aleksandırov ansamblının 1988-ci ildə Böyük Britaniya səyahəti ərzində ansamblın solisti olmuşdur. O, 18 ariya, romans və musiqini qramafon diskinə yazmışdır.

Solovyanenko 1999-cu il 29 iyul tarixində ürək tutma nəticəsində vəfat etdi.

## Mükafatları
* 1967 — Ukrayna SSR xalq aristi
* 1975 — SSRİ xalq artisti
* 1980 — Lenin mükafatı, pul mükafatı A. Solovyanenko tərəfindən Sülh Komitəsinə köçürülmüşdür
* 1982 — Mədənçi şöhrət medalı, "Xalqlar Dostluğu" ordeni
* 1993 — Ukrayna prezidentindən şəhəf nişanı
* 1997 — Taras Şevçenko dövlət mükafatı

## İrsi
* Donetsk Opera və Balet Teatrına Anatoli Solovyanenkonun adı verilmişdir. Teatrın yanında onun abidəsi qoyulub.
* Kiev 16-cı İnstitutska küçəsində digər bir abid qoyulub; evə xatirə lövhəsi vurulub.
* Solovyanenkoyanı əks etdirən "Vizov Sudbe" (az. — Taleyə çağırış) mahnısı Dovjenko Film Studiyalarında filmləşdirilib.
* 1982-ci ildə A. K Tereşçenko tərəfində "A. Solovyanenko" kitabı nəşr olunub, 1988-ci ildə yenidən çap edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Fərze rayonu

**Fərze rayonu** — Əfqanıstanın Kabil vilayətində rayon.

## Haqqında
18.000 nəfər əhalisi var. Kabil vilayətinin ən yaşıl rayonlarından biridir. Mərkəzi Dehnouye Fərze olan bu rayon 1991-ci ildə Mir Baça Kot vilayətindən müstəqil rayon kimi ayrılmışdır. Fərze rayonu 18 kənddən ibarətdir. Əhalinin əsas gəliri əsasən kənd təsərrüfatındandır. İstalif rayonundan cənubda, Güldərə rayonundan şimalda, Kələkan rayonundan qərbdə, Mir Baça kot rayonundan isə qərb və şimal qərbdə yerləşir.

## Həmçinin bax
* Əfqanıstan
* Kabil
* Kabil vilayəti
* Bəgrami rayonu
* Çəhar Asyab rayonu

## Xarici keçidlər
* Kabil vilayəti

## İstinadlar
Güldərə rayonu

**Güldərə rayonu** - Əfqanıstanın Kabil vilayətinin şimal-qərb hissəsində yerləşən rayon.     
## Haqqında
25.213 nəfər əhalisi var. Əhalisinin 70%-i taciklər, 30%-i isə puştunlardır. Güldərə rayonu qərbdən Pərvan vilayəti, şimaldan Fərze rayonu, şərqdən Qarabağ, Kələkan və Mir Baça Kot rayonları, cənubdan isə Şəkərdərə rayonu ilə hüdudlanır. Mərkəzi Güldərə olan bu rayonun tərkibində 45 kənd var. 
## Həmçinin bax
* Əfqanıstan
* Kabil
* Kabil vilayəti
* Bəgrami rayonu
* Çəhar Asyab rayonu
* Fərze rayonu
## Xarici keçidlər
* Kabil vilayəti

## İstinadlar
Pirican Cəbiyev

**Pirican Ağahüseyn oğlu Cəbiyev** (15 avqust 1928, Bakı – 17 mart 2000, Bakı) — Azərbaycanın ilk televiziya operatoru, əməkdar incəsənət xadimi (1991).

## Ailəsi
Pirican Cəbiyev 1928-ci ildə Balaxanıda anadan olmuşdur. Babası Pirican Cəbiyev xırda neft sahibkarı, əmisi Həbib Cəbiyev xalq düşməni kimi repressiya qurbanları olmuşlar. Atası Ağahüseyn, qardaşı Həbib həbs edildikdən sonra uzun müddət evindən-eşiyindən didərgin düşmüş, gizli yaşamışdır. Qonşusu, o zaman Keşlə Rayon Milis Şöbəsinin rəisi Şirihüseyn Rəhimov Ağahüseynin həyat yoldaşı Mənsurə xanıma ərinin ehtiyatlı olmasını xəbərdarlıq etmişdi. Digər qonşusu isə Ağahüseynin evə gəldiyini görən kimi lazımi orqanlara məlumat verib, həbs olunmasına nail olmuşdu. 1947-ci ildə həbs edilən Ağahüseyn Cəbiyev uzaq Mordoviyaya sürgün edilmiş, orada vəfat etmişdir. Pirican Cəbiyevin Raya xanımla ailə həyatı qurmuşdur. Onun bir qız övladı- Nərgiz Cəbiyeva, üç qız nəvəsi- Fəridə , Nərminə, Təhminə Rzazadə vardır.

## Fəaliyyəti
Kənd klubunda kinooperator işləyən Pirican Cəbiyev 1956-cı ildə Bakının Fioletov küçəsində yerləşən Respublika Radio Verilişləri Komitəsinə gəlir, orada xeyirxah insan, komitənin sədri mərhum Ənvər Əlibəyli ilə görüşür. Bu görüş Pirican Cəbiyevin həyatında mühüm rol oynayır. Ənvər Əlibəyli 1956-cı ilin fevral ayında onu Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsinin televiziya studiyasına kinomexanik vəzifəsinə qəbul edir. 1 iyun 1956-cı ildə bir kamera ilə canlı olaraq yayımlanmış, Nəriman Nərimanovun «Şamdan bəy» pyesi əsasında rejissor Rauf Kazımovskinin quruluş verdiyi ilk teletamaşanın quruluşçu operatoru olmuşdur. İyul ayında televiziyanın operatoru vəzifəsinə yiyələnmiş Pirican Cəbiyev 35 il müddətində adi operatordan ali dərəcəli operator vəzifəsinə kimi yüksəlmiş və televiziya operatorlarına başçılıq etmişdir.

Pirican Cəbiyev Arif Babayev və Rauf Kazımovski kimi rejissorlar, Natəvan Hacıyeva, Roza Tağıyeva, Tamilla Ələkbərova kimi diktorlar, İsa Qasımov, Sabir Rəsulov kimi redaktorlarla birlikdə Mehdi Hüseyn küçəsində televiziya studiyasının açılmasının ilk iştirakçılarından və milli televiziyamızın canlı tarixinin yaradıcılarından biri olmuşdur. 1956-cı il fevral ayının 14-də televiziya vasitəsilə nümayiş etdirdiyi ilk film «Bəxtiyar» olmuşdur.

Pirican Cəbiyevi yüksək ixtisaslı mütəxəssis kimi dəfələrlə keçmiş SSRİ-nin başqa televiziya studiyalarına dəvət etmişlər. Onun arxivində bu gün də Simferopol, Uxta və başqa şəhərlərdən alınmış dəvətlər saxlanılır.

## Mükafatları
Pirican Cəbiyev Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin və SSRİ Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin fəxri fərmanlarına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət heyətinin 4 may 1991-ci il tarixli Fərmanı ilə Pirican Cəbiyevə əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı verilmişdir.

Pirican Cəbiyev 17 mart 2000-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə
*Oqtay Qasımovun "Bizim və sizin Balaxanı" kitabı, səh. 108-109.

## İstinadlar
Mehdi Rəcəbyan

**Mehdi Rajabian** (Farsca: مهدی رجبیان; ) — İranın şimalındakı Sari şəhərində anadan olub, bəstəkar, musiqiçi və veb səhifəsinin banisi olan Barg musiqi. 2015-ci ildə İranda bir neçə musiqi yayımı üçün həbs olundu.

## Fəaliyyətlər və həbs
Bir neçə il ərzində İran musiqisinin hiyerarşisini öyrənmiş, ənənəvi musiqinin ustalarından öyrənməyə başlayan və bir neçə albom, məs. Sitorarist, bəstəkar və prodüser olaraq "Setar'dan rəvayət edilən İran Tarixinin Araşdırma Albumu" Həm də bir neçə musiqi albomunda səs yazıçısı və səs yazıçısı kimi çalışmışdır. Bu həbs onun şəxsi layihəsini dayandırdı. Mehdi Rəcəbyan həbs olunduqdan sonra "Setar tərəfindən rəvayət edilən İran tarixinin tədqiqat albomu", şəxsi studiyası, bütün yazıları, qeydə alınmış musiqinin hard diskləri müsadirə olundu və layihə səssiz qaldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Culture action europe
* International Film Festival Clermont
* The 10 Best Iranian Films of 2015
* Amnesty International
* washington post
* International Campaign for Human Rights in Iran
* culture action europe
* The Guardian
*  PEN International  
*  Freemuse  
*  El Espanol 
*  CNN Arabic
*  AL JAZEERA Arabic
* International Film Festival Clermont
* https://unitedsketches.org/draw-for-iranian-imprisoned-musician-mehdi-rajabian/
* https://www.youtube.com/watch?v=O3Q7nYurdho