open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Videokonfrans

**Videokonfrans** — kompüter imkanlarından istifadə etməklə məsafədən ünsiyyət üçün nəzərdə tutulmuşdur. Videokonfrans şəbəkə vasitəsilə insanlara bir-birini eşitməyə və görməyə, interaktiv rejimdə məlumat mübadiləsi aparmağa və onları birgə emal etməyə imkan verən texnologiyadır. O, məsafə maneəsini aradan qaldırmağa imkan yaradır.

Videokonfransın tətbiq sahəsi olduqca böyükdür. Bu gün videokonfrans istifadə edilmədiyi fəaliyyət sahəsi demək olar ki qalmayıb.

## Üstünlükləri
*Videokonfranslar danışıq otağından və ya iş yerindən ayrılmadan uzaq məsafədə olan əməkdaşlarla görüş keçirməyə şərait yaradır. Yola sərf olunan zamana və pula qənaət edir.
*Videokonfrans adi telefon bağlantısı qədər sadə bir alətdir. Ofislər arası gündəlik məsləhətləşmə və danışıqlar üçün videokonfrans sistem terminallarını quraşdırın.
*İştirakçıların sayını yalnız videokonfrans infrastrukturu təyin edir: həmsöhbətdə bir, yüz və ya minlərlə iştirakçı iştirak edə bilər
*Telefon söhbətindən fərqli olaraq, videokonfrans vizual əlaqə yaratmağa, qarşı tərəfin artikulyasiyasını görməyə, onun emosiyalarını "oxumağa" imkan yaradır. Bundan əlavə videokonfrans sistemində əlaqə kənar işlərə yayınmağa imkan vermir və görüş zamanı canlı ünsiyyətdə olduğu kimi bütün diqqəti həmsöhbətə yönəldir.
*Videokonfrans əlaqəsi təşkil etmək üçün həmkarları dəvət etmək və həmin an tədbirə başlamaq və ya görüş planlaşdırılması zamanı onun başlanma vaxtını seçmək kifayətdir. İkinci halda sistem təyin olunmuş görüş vaxtını həmkarlara xatırladacaq. Onu da unutmaq olmaz ki, videokonfrans sistemlərinin interfeysi çox sadə və aydındır, eləcə də əməkdaşların təlimi üçün vaxt tələb etmir.
*Müasir videokonfrans sistemləri xüsusi kodeklər və protokollar üzərindən qurulub və aktiv şəkildə şifrləmə istifadə edir. Bu səbəbdən bağlantı riskləri yalnız insan faktoru ilə bağlı ola bilər.

## Tətbiq sahələri
Düzgün tətbiq edildikdə, videokonfrans böyük və məsafəli iş qüvvəsi istifadə edən təşkilatlara dərhal nəzərə çarpacaq maliyyə və inzibati faydalarını verməyə başlayacaqdır. Videokonfrans fəaliyyət səmərəliliyini, rəqabət üstünlüklərini, məhsuldarlığı və nəticə etibarilə şirkətin mənfəətini artırır. Belə videokonfrans avadanlıqlarını əsasən regionlarda, şəhərlərdə və yaxud digər ölkələrdə filialları olan şəbəkə ticarət müəssisələri və ya beynəlxalq şirkətlərin yerli nümayəndəliyi üçün gündəlik ya aylıq iclaslar, əməkdaşlar üçün treninqlər keçirmək, daimi əlaqəda qalmaq üçün mühüm alət hesab etmək olar.

## İstinadlar
Olqa Nikolayevna Romanova

**Olqa Nikolayevna Romanova** () — Rusiya imperiyasının sonuncu çarı II Nikolayın və onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın qızı.

## İstinadlar
Tatyana Romanova

**Tatyana Nikolayevna Romanova** (; ) — Rusiya imperiyasının sonuncu çarı II Nikolayın və onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın qızı.

## İstinadlar
Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası

**Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası** və ya **Naxçıvan İctimai Şuralar Cümhuriyyəti** (qısaca: **Naxçıvan SSR** və ya **Naxçıvan İŞC**) — Azərbaycan SSR tərkibində respublika.

## Tarixi
Naxçıvan İctimai Şuralar Cümhuriyyəti 1920-ci ildə yaradılmışdır. Naxçıvan SSR-in Ermənistan ilə təbii sərhəddini, əsasən Zəngəzur və Dərələyəz silsiləsinin suayırıcıları, Türkiyə və İranla sərhəddini isə Araz çayı təşkil edir. Ərazisi Şimal-Qərbdən Cənub-Şərqə doğru 158 km məsafədə uzanır.

Naxçıvanın sovetləşməsi uğrunda mübarizəyə başlanıldı və daşnaklara qarşı aparılan əməliyyatlar nəticəsində 1920-ci ilin iyunun 28-də Naxçıvan şəhəri tutuldu. İyunun 29-da Naxçıvan İnqilab Komitəsi təşkil edildi və bu komitə Naxçıvanı Sovet Sosialist Respublikası elan etdi. Naxçıvan İnqilab Komitəsinin tərkibinə Mirzəli bəy Bektaşov, Abbas Qədimov, Fərəməz Mahmudbəyov, Qafar Babayev və b. daxil oldular.
1920-ci il avqustun 10-da Naxçıvan İnqilab Komitəsinin sədri Mirzəli bəy Bektaşov Azərbaycan SSR XKS-nin sədri N.Nərimanova göndərdiyi məktubda yazırdı: "Naxçıvan xalqının böyük əksəriyyətinin qərarı ilə Naxçıvan ölkəsi özünü Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ayrılmaz hissəsi hesab edir…"

1921-ci il yanvarın 21-dən Naxçıvan Diyar İnqilab Komitəsi (DİK) adlandırıldı.
1922-ci ilin əvvəlində yerli Sovetlərə seçkilər başa çatdırıldı; yanvarın 25-də Naxçıvan şəhərində işə başlayan Naxçıvan Respublikasının I Sovetlər qurultayında NİK ləğv edildi, Naxçıvan MİK və onun 7 üzv və 2 namizəddən ibarət rəyasət heyəti, həmçinin XKS-in heyəti seçildi.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
* Naxçıvan xanlığı
* Naxçıvanşahlıq
* Azərbaycan Respublikası
## İstinadlar
Şişbaşlı eliya

Şişbaşlı eliya-() Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ

## Xarici quruluşu
Bədəni uzunsov olub, öndən üçbucaq şəklindədir. Bel qabağı eninə basıqdır. Uzununa 3 ədəd qabırğa şəkilli çıxıntı uzanır. Rəngi bozumtul – sarıdır. Xortumu dal ayaqlarının əsasına kimi uzanır. Orta və dal budlarının qurtaracağına yaxın yerində iki qara nöqtə vardır. Uzunluğu 7–10&nbsp;mm-dir.
 
## Həyat tərzi
Bu növ Azərbaycan şəraitində bağlarda, meşələrdə, kolluqlarda, taxıl zəmiərinə yaxın olan müxtəlif bitki topalarının altında və bəzən də biçilmiş sahələrdə, küləş və s. bitki töküntülərinin altında qışlayır. Havanın orta temperaturu 10 – 120 olduqda bunlar qışlama yerlərindən çıxır, vəhşi, mədəni və digər dənli bitkilərlə qidalanır. Bunların qışlamadan çıxma dövrü martın ikinci ongünlüyünün başlanğıcında olur. Bu taxtabiti aprel və may aylarında bir dəfədə 12 ədəd, mövsümdə isə cəmi 60 – 70 yumurta qoyur. Bunlar öz yumurtalarını əksərən taxılların torpağa yaxın gövdəsi üzərinə və yarpağın gövdəyə birləşən yerinə qoyurlar. Yumurtanın inkişafı 7 – 10 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr I yaşdan sonra fəallaşır. Dənli bitkilərin üzərinə yayılaraq yarpaq, əksər hallarda isə sünbüllər üzərində qidalanır. Şişbaşlı eliyanın yumurtalarını təbii şəraitdə onundüşməni olan yumurtayeyən minici kütləvi surətdə yoluxdurur və məhv edir.  Şişbaşlı eliyanın sürfələri öz inkişafı dövründə 5 dəfə qabıq dəyişir və 35 – 40 gündən sonra qanadlı formaya keçir. Bu növ Azərbaycan şəraitində ildə bir nəsil verir. Məhsul yığılandan sonra yeni nəslin fərdləri qişlama yerlərinə uçur və qışlamaya hazırlaşır.

## Yayılması
Azərbaycanın düzən, dağətəyi və dağlıq rayonlarında geniş yayılmış növdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qovaq yarpaqyeyəni

Qovaq yarpaqyeyəni-() Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Yarpaqyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ

## Xarici quruluşu

Bədəninin uzunluğu 10–12&nbsp;mm-dir. Beli tünd-yaşıl rənglidir. Qanadları isə qırmızıya çalır. Abşeron şəraitində böcəklər və sürfələr müxtəlif növ qovaq və söyüd ağaclarının üzərində yaşayır. Onlar müxtəlif illərdə yaşıllıq bitkilərinə, o cümlədən qovaq bitkisinə 40-50% zərər verirlər Böcəklər qışlamadan aprel ayının əvvəlləri çıxırlar. Dişi fərdlər 10-15 gün qidalandıqdan sonra yumurta qoymağa başlayırlar. Yumurtaları sarı rənglidir. Uzunluğu 2–3&nbsp;mm, eni isə 1–2&nbsp;mm-dir. Yumurtaların inkişafı 6-7 gün çəkir. Bir dişi böcək 200-dən 350-yə qədər yumurta qoya bilir.

## Həyat tərzi
Böcək, yumurtasını yarpağın alt tərəfinə topa şəklində qoyur. Hər bir topada 20-60 yumurta olur. Sürfələr yumurtalardan aprelin axırlarında çıxır. Onlar üç yaş dövrü keçirirlər. Sürfənin inkişafı 12-14 gün davam edir. Mayın ortalarında inkişafını başa vurmuş sürfələr puplaşmağa başlayırlar. 4-5 gündən sonra puplardan böcəklər çıxır. Onlar iyunun əvvəllərində yumurta qoymağa başlayırlar. Beləliklə qovaq yarpaqyeyni bir mövsüm ərzində iki, bəzi illərdə hava şəraiti yaxşı olanda 3 nəsil verə bilir. Qovaq yarpaqyeyəni başqa növlərdən fərqli olaraq yüksək yumurtaqoyma qabiliyyətinə malikdir.

## Yayılması
Azərbaycanın Şamaxı- Quba, Şəki-Zaqatala, Gəncə-Daşkəsən, Lənkəran zonalarında və Kür-Araz düzənliyində, Palearktikada, Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsində, Qafqazda, Krımda, Qırğızıstanda, Orta Asiyada, İranda, Çində, Yaponiyada yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əlvan eliya

**Əlvan eliya** () — buğumayaqlılar tipinin yarımsərtqanadlılar dəstəsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu növ digər Aelia növlərindən əsasən qarnının altında olan 6 cərgə düzülmüş dördbucaqlı tünd ləkələrin olması ilə fərqlənir. Ortadakı iki cərgədə ləkələr kiçikdir. ətraf ləkələr bəzən birləşib tünd zolaq əmələ gətirir. Bu növə tək – tək təsadüf edilir. 

## Yayılması
Əlvan eliya Talışda yüksək dağlıq hissədə, kiçik Qafqazda isə Gəncə zonası rayonlarında geniş yayılmışdır. Bu növün kütləvi çoxalmasına təsadüf ediməmişdir. Bioloji xüsusiyyətləri şişbaşlı eliyankına oxşardır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sərbəst dəmir

** Sərbəst dəmir α — Fe** — Kubik sinqoniya.

Rast gəlmə tezliyi şkalasıː nadir. Sərbəst dəmirin yaxın xassələrlə səciyyələnən tellurik – yer mənşəli (ferrit: adətən 2,9 at. %-dək Ni) və meteorit – kosmik mənşəli (kamasit: ~ 6,4 at. % Ni; tenit : 24 at. %-dən çox Ni) əmələ-gəlmələri ayrılır.

## Xassələri
*Rəng* – poladı-bozdan qarayadək; *Mineralın cizgisinin rəngi* – poladı-boz, parıltılı; *Parıltı* – metallik; *Şəffaflıq* – qeyri-şəffaf; *Sıxlıq* – 7,3 (ferrit) — 8,2 (tenit) ; *Sərtlik* – 4–5; *Ayrılma* – ferrit və kamasitdə {100} üzrə mükəmməl; *Sınıqlar* – tikanlı; *Başqa xassələr* – döyüləndir; güclü maqnitlik xassəsinə malikdir; tərkibində 30 %-dən çox Ni olduqda tenit maqnitlik xassəsini itirir; *Morfologiya* – XX: çox nadir hallarda: heksaedrik və oktaedrik; İ: {111} üzrə; *Mineral aqreqatları*: bütöv dənəvər kütlələr, püruzlar, qeyri-düzgün formalı aqreqatlar, pulçuqlar, lövhələr, dendritlər, meteorit mənşəli əmələgəlmələr üçün səciyyəvi olan vidman-ştett fiqurları, plessit – kamasit və tenitin incə qatışıqları.

## Mənşəyi və yayılması
Tellurik dəmir ilkin maqmatik əmələgəlmə, yaxud dəmirli birləşmələrin reduksiya məhsulu hesab edilir. Mineralın kütləsi bir neçə tona, nadir hallarda 20 tona çatan ən iri yığınları bazaltlarda yerləşir. Onun tapıntıları serpentinləşmiş ultrabazitlərdə də qeyd olunmuşdur. Ekzogen mənşəli ferritə kömürlü çökmə süxurlarda, filiz yataqlarının oksidləşmə zonalarında rast gəlinir. O, bataqlıq tipli dəmir filizinin formalaşması və daş kömür yangınları zamanı əmələ gəlir, bəzən səpintilərdə toplanır. Dəmir meteoritlərin əsas kütləsini təşkil edən, daş meteoritlərdə də qeyd olunan kosmik mənşəli minerallar – kamasit və tenit üstünlük təşkil edən dəmirlə nikelin təbii xəlitəsindən ibarətdir. Həm qatışığı olmayan dəmir, həm də nikelli dəmir ay süxurlarının nümunələrində də aşkar edilmişdir. BR: pirrotin, troilit, kogenit, maqnetit və b. Y: Disko ad. (Qrenlandiyanın qərb sahilləri yaxınlığında); Kassel yaxınlığında Bül (Almaniya); Krasnoyarsk ölkəsi, Cənubi Primorye, Kola yarımadası (Rusiya); Rovno vilayəti (Ukrayna); Kurduk çayı səpintiləri (Özbəkistan) və b. Azərbaycanda sərbəst dəmir hematitin reduksiya məhsulu kimi Zəylik alunit yatağının metasomatitləri içərisində qeyd edilmişdir. Sərbəst dəmirə Qaladərəsi sulfid təzahüründə də rast gəlinir. Azərbaycanda dəmirin ən maraqlı tapıntısı Yardımlı meteoritidir (düşmə tarixi: 24. XI.1959-cu il; ölçüləri: 27x29x43 sm; kütləsi: 127 kq); tərkibində 92,5 % Fe, 6,7 % Ni, 0,4 % Co və az miqdarda qrafit aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Qrenlandiyanın qərb sahilləri yaxınlığındakı Disko adasında yerləşən böyük yığınlar istisna olmaqla dəmir filizi kimi hələlik praktik əhəmiyyəti yoxdur. Kosmos haqqında müxtəlif informasiyalar saxlayan kosmik mənşəli minerallar elmi nöqteyi-nəzərdən böyük maraq doğurur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* Iron, Native
Qılquyruqlar

**İlkinqanadsızlar və ya qılquyruqlar dəstəsi** ()-Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinin Açıqçənəlilər yarımsinfinə aid olan dəstə

## Xarici quruluşu
Bədəni iyşəkilli olub, pulcuqlarla örtülmüşdür. Uzunluğu 2 sm-ə qədərdir. Bığcıqları uzun, sapşəkillidir. Gözləri fasetdir. Döş seqmentlərində 2-3 buğumlu pəncəsi və cüt caynaqları olan yaxşı inkişaf etmiş ayaqları var. Pulcuqlular fəsiləsinin ayrı-ayrı növləri yaxşı və cəld qaçırlar. Qarıncığı uzun, qrifelli olub, 11 seqmentdən ibarətdir. Bunların 10-u görünür. Aşağıdan qarıncıq seqmentlərində qarıncıq ayaqlarının qısa törəmələri vardır. Dişilərdə qarıncıq seqmentlərinin 8-9-cu sternitlərinin əmələ gətirdiyi və 2 cüt buğumlu törəmədən ibarət olan yaxşı inkişaf etmiş yumurtaqoyan vardır. Qarıncığın qurtaracağında 3 sap vardır. Yan saplar – serk, ortadakı isə tək quyruq törəməsidir. Çevrilməsi natamam, protometaboliya tiplidir. 

## Həyat tərzi
Qılquyruqlar başlıca olaraq tropik və subtropik ölkələrdə geniş yayılmışlar. MDB ərazisində isti və qızmar iqlimli rayonlarda rast gəlinir. Daşların, yovşan kollarının, şoranotunun, gəvənlərin altında, meşə döşənəyində, ağac qabıqlarının çatlarında və altında, seyrək hallarda torpaqda yaşayırlar. Qarışqa və termitlərlə birgə yaşayan, eləcə də sinantrop olan bir sıra növlərə qarışqa, termit yuvalarında və yaşayış məskənlərində rast gəlmək olur. Bitki qalıqları, heyvan cəmdəkləri, göbələk sporları, birhüceyrəli su bitkiləri ilə qidalanır. Evlərdə nişastalı və şirin qida yeyirlər. Bu cücülərin ayrı-ayrı növləri 3 ilə qədər yaşayır və bu dövr ərzində yumurtadan çıxdıqdan sonra, hətta imaqo mərhələsində də bir neçə dəfə qabıq qoyurlar.

## Yayılması
Məlum olan 400-dən artıq qılquyruq növündən MDB-də 9-u, Azərbaycanda 4-ü yaşayır. Bütövlükdə bu cücü qrupunun növ tərkibi kifayət qədər öyrənilməmişdir. Azərbaycanda tapılan Machilis hellari Ver.h. çöl zonasında daşların, yovşanın, gəvənin altında, otluqda və başqa stasiyalarda yaşayır. Evlərdə və anbarlarda kosmopolit növ olan şəkər pulcuqlusu Lepisma sacccharina L. tez-tez rast gəlinir. Yaşayış yerlərində, kitabxanalarda, mağazalarda çox vaxt müxtəlif qida ehtiyatlarına – una, şəkərə, quru meyvələrə, eləcə də köhnə əlyazmalara, kitablara və şəkillərə ziyan vurur. Ev trombiyası – Therobia domestica Pack. isti otaqlarda yaşayır. Toz yığınları arasında tez-tez rast gəlir, nişasta və yapışqanı həvəslə yeyir. Azərbaycanın quraq zonalarında daşların altında, torpaqda və döşənəkdə Clenolapisma lineatum F. rast gəlinir. Qarışqa yuvalarında qeydə alınmış Lepisma wasmanni Mon. hər cür zir-zibili yeməklə kifayətlənməyib, həm də qarışqaların yeminə şərik olurlar.

## Təsnifatı
* *[[Machilis hellari Ver.h.]]*
* *[[Lepisma sacccharina L.]]* 
* *[[Therobia domestica Pack.]]*
* *[[Clenolapisma lineatum F.]]*
* *[[Lepisma wasmanni Mon.]]*

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Отряд Щетинохвостки (Thysanura) это:

## Həmçinin bax
Qarağac yarpaqyeyəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Qarağac yarpaqyeyəninin yaşlı fərdləri qəhvəyi-kül rəngində olub, bədəninin uzunluğu 4–5&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Böcəklər, yerə tökülmüş yarpaqların (xəzəllərin) və ağacların qabığı altında qışlayırlar. Onlar yazda qış yerlərindən çıxıb (aprelin axırı, may ayının əvvəlləri) qarağacın yenicə əmələ gəlmiş yarpaqları ilə qidalanaraq cütləşirlər və bir neçə gündən sonra (3-4 gündən) yumurta qoyurlar. Yumurtalar yarpaqların alt və bəzən üst tərəfinə 2-3 cərgədə, hər cərgədə 15-50 yumurta olmaqla qoyulur. Yumurta qoyma müddəti 15-20 gün davam edir. Hər bir dişi fərd inkişafı müddətində 600-700-ədək yumurta qoya bilir. Yumurtalardan çıxan sürfələr 3 yaş dövrü keçirməklə, 18-22 gün qidalanırlar, sonra isə torpağa düşərək onun yarıqlarında və yaxud da ağac gövdəsinin torpaqla birləşən hissəsində puplaşırlar. Zərərverici ildə 2-3 nəsil verir.

## Yayılması
Azəbaycanda 28 növ parazit və yırtıcısı aşkar edilmişdir. Azərbaycanın Abşeron, Şamaxı, Quba, Şəki, Zaqatala, Gəncə, Naxçıvan və Lənkəran bölgələrində, Rusiyada, qafqazda, Qazaxıstandan, Orta Asiyada, Əlcəzairdə, Kiçik Asiyada, İran və Əfqanıstanda geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kurso de Esperanto

**Esperanto Kursu **() — Esperanto dilində 12 hissəli azad və açıq mənbəli bir dil kursu proqramıdır. Kurs, xüsusilə optimize edilmiş öyrənmə məşqləri səbəbiylə iki həftə içində Esperanto dilinin təməlini öyrənmək üçün hazırlanmışdır.

Proqram tələffüz və dinləmə anlayışını inkişaf etdirmək üçün istifadə edilən bütün sözlərin dinləmə testlərindən istifadə edir. İstifadəçi, mikrofondan istifadə edərək Esperanto dilində danışma cəhdlərini lentə ala və onları nümunələrlə müqayisə edə bilər.

Hər hissənin sonunda və bütün Esperanto dili kursunun sənədləşdirilməsi üçün istifadəçi imtahandan keçə bilər və bu xüsusiyyətlərdən istifadə edə bilər: Testlər imtahanın cavablarını düzəltmək üçün kurs rəhbərlərinə pulsuz olaraq verilə bilər. Bu düzəliş xidməti, *Almaniya Esperanto Gənclik Təşkilatı* da daxil olmaq üzrə *Esperanto Hərəkatının* könüllüləri tərəfindən təmin edilməkdədir.

Esperanto Kursu, *Kvebek Esperanto Cəmiyyəti* (, ) və digər kurslar tərəfindən inkişaf etdirilən 10 saatlıq bir kursa söykənir.

Dil kursu, Mac OS X, Windows və saysız Linux distribüterləri ilə işləyir. İndi (Fevral 2013) **4.1.2 **versiyası mövcuddur.

Esperanto Kursu onsuz da 23-dən çox dildə mövcuddur. Bu ədədi artırmaq üçün işləyən bir çox könüllü var. Esperanto kursunun tərcümə prosesi, pulsuz endirilə bilən *Tradukilo* () adlı bir proqramla asanlaşdırılmışdır.

## Xarici Keçidlər
* Esperanto Kursunun rəsmi saytı
* Kvebek Esperanto Cəmiyyəti (Fransız dilində)
* Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko - Esperanto Kursu üçün başqa bir mənbə
Qaramtıl qızılböcək

**Qaramtıl qızılböcək** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Qızılböcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Abşeron yarımadasında, Qaramtıl qızılböcəyin sürfəsi, bəzək ağaclarının çürümüş köklərinə və gövdəsinə (iyun ayında) daha çox zərər verir (18-22 %). Böcəklərə, ilin yay fəslində daha çox rast gəlinir. May ayında ağacın kök hissəsinə yaxın gövdə yarıqlarına yumurta qoyurlar, 18-24 gündən sonra yumurtalardan sürfələr çıxır və torpağın alt hissəsinə yaxın köklərlə qidalanırlar. Qidalandıqdan bir müddət sonra sürfələr qabığın altında və ya yarıqlarda barama içərisində puplaşırlar. 10-14 gündən sonra puplardan çıxan böcəklər (mayın axırı, iyulun əvvəli) ağacların yarpaqları ilə qidalanırlar. Müşahidələrə əsasən böcəklər həm sürfə mərhələsində, həm də imaqo mərhələsində qışlayır. 3 ildə bir nəsil verir. 

## Yayılması
Rusiya, Qafqaz, Qazaxıstan, Türkmənistan, Orata və Cənubi Avropa, Afrika,Türkiyə, Suriya, İsrail, İrak, İran, Azərbaycan.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Anastasiya Nikolayevna

**Anastasiya Nikolayevna Romanova** (; ) — Rusiya imperiyasının sonuncu çarı II Nikolayın və onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın qızı.

## İstinadlar
Seria A ilin italyan futbolçusu

**Seriya A-da ilin ən yaxşı italyan futbolçusu** adı 1997-ci ildən 2010-cu ilədək "İtaliya Futbolçular Assossasiyası" tərəfindən təşkil edilmiş futbol mükafatıdır (İtalyanca: Migliore calciatore italiano). Mükafat hər il baş tutan **Oskar del Kalço** mükafatlandırma gecəsində sahibinə təqdim edilirdi.

## Qaliblər

### Klublar üzrə
Qırışıqlı qabıqyeyən

**Qırışıqlı qabıqyeyən** () — buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin qabıqyeyənlər fəsiləsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Böcək sürfə mərhələsində ağacın gövdəsində (qidalanma nəticəsində sürfə tərəfindən açılmış yarıqda) qışlayır. Mart ayında puplaşmağa başlayır. Böcəklər pupdan may ayının ortalarında çıxır. Təbiətdə onların uçuşu 50–60 günədək davam edir. Uçuş müddətində böcəklər tumurcuqların oturaq hissəsinə, sonra isə şam ağacının gövdəsini gəmirərək 1–2 sm uzunluğunda yol açaraq oraya yumurta qoyurlar. Bir dişi fərd hər dəfə 30-dək, ümumiyyətlə 120-dən 130-dək yumurta qoya bilir. Yumurta qoyduqdan sonra, dişi fərd öz bədəni ilə həmin oyuğun deşiyini tutur və ölür. Bu hal yumurtaların təbii düşmənlərdən xilas olmasına şərait yaradır. Ona görə ki, parazit və yırtıcılar ağac deşiyindən içəri girə bilmirlər. Qırışıqlı qabıqyeyən Abşeronda iki nəsil verir. Ikinci nəslin sürfələri iyul ayının birinci yarısında puplaşmağa başlayırlar. Iyul ayının axırında puplardan çıxan böcəklər sentyabr ayınadək təbiətdə rast gəlinir. Bir növ parazit (Scolia guadripunctata L.) və bir növ (Tanasimus formicarius L.) yırtıcısına trast gəlinmişdir.

## Yayılması
Azərbaycanın Şəki-Zaqatala, Quba- Xaçmaz, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR və Lənkəran bölgəsində, Qafqazda, Rusiyada, Kiçik Asiyada, Amerikada daha geniş yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
* E. F. Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
Çikasolar

**Çikasolar** (çokto dilində – “yaxın zamanlarda gedənlər”) — ABŞ-də muskoqlar qrupundan hindi xalqı.

## Haqqında
Sayları 38 min nəfərdir, o cümlədən Oklahoma ştatında yerləşən tayfa ərazisində 7 min nəfərdən çoxdur (2010). Muskoq dilində danışırlar. İngilis dili də yayılmışdır. Yazıları latın əlifbası əsasındadır. Dindarları xristiandır.

## Tarixi
12–15-ci əsrlərdə çoktolarla birlikdə Missisipi çayının şərq sahillərinə gəlmiş, 16-cı əsrin əvvəllərində onlardan ayrılmışdılar. Ənənəvi mədəniyyətləri Şimali Amerikanın cənub-şərqi hindilər üçün səciyyəvidir. Talalarda toxa əkinçiliyi (qarğıdalı, yemiş, qabaq), ovçuluq, balıqçılıq və yığıcılıqla məşğul olurdular. Toxuculuq böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Ənənəvi evləri: hünd. 1 m-dək olan dairəvi torpaq bünövrənin üzərində tirlərdən tikilən, şüvüllərdən düzəldilən damının araları gil və otla doldurulan qış evi; düzbucaqlı, divarları ağardılmış ikiotaqlı yay evidir. Özünəməxsus idarəçilik sistemləri olan İspaniya və Panterlər fratriya sına, onlar da öz növbəsində qohumluğu ana xətti üzrə hesablanan 12 qəbiləyə bölünürdülər. Ali başçı (miko) yalnız İspaniya fratriyasından olurdu. Hərbi başçı (tişumiko) da var idi. Böyük ailə və matrilokal nikah mövcud idi. Ənənəvi etiqadları ruhların və əcdadların kultu, şamanizmdir; Çikasolar üçün ümumi ziyafət və rəqslərlə müşayiət olunan sağaltma ayini səciyyəvidir. Avropalılarla əlaqələr 1540-cı ildə başlamışdır. ABŞ-la bağlanmış qeyri-bərabər müqavilələr nəticəsində 18-ci əsrin sonları – 19-cu əsrin əvvəllərində tor paqla rının böyük hissəsini itirmiş, 1830-cu illər də “Hindi ərazisi” nə (indiki Oklahoma ştatı), çoktoların torpaqlarına köçməyə məcbur olmuşdular. 1855-ci ildə çoktolardan ayrılmışlar. Tayfa idarəçiliyində varlı metislər əsas rol oynayırdılar. 1970-ci ildə başçı (“qubernator”) seçmək hüququ qazanmışlar. Müasir Çikasolar fermer təsərrüfatı, muzdlu əməklə məşğul olurlar. Bəzi ənənəvi rəqslər və at yarışları qorunub saxlanılır.

## Həmçinin bax
* Oklahoma

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çikasoların rəsmi internet saytı
* Tishomingo 
* Pashofa recipe
* Tanshpashofa recipe
Qış qarışlayıcısı

Qış qarışlayıcısı-() Buğumayaqlılar tipinin Pulcuqluqanadlılar dəstəsinin Qarışlayıcılar fəsiləsinə aid olan növ

## Həyat tərzi

Zərərvericinin kəpənəklərinə hava şəraitindən asılı olaraq payız fəslinin axırı və qış fəslinin əvvəli rast gəlmək olur. Erkək kəpənək qanadları açılmış halda 20–25&nbsp;mm ölçüdə olmaqla, ön qanadları sarı rəngdə olub, zolaqsızdır. Sap şəkilli bığcıqları vardır. Dişi kəpənəyin qanadları qısa olub, boz rəngdədir. Qanadların üzərində iki zolaq görünür. Pup mərhələsində qışlayır, oktyabrın axırı və noyabrın əvvəllərində puplardan çıxan kəpənəklər 1-2 gün cütləşdikdən sonra yumurta qoymağa başlayırlar. Kəpənəklərin uçuşu 40-45 gün davam edir. Yumurtalar uzunsov oval şəklində olmaqla, sarımtıl-yaşıl rəngdədirlər. Dişi kəpənəklər yumurtalarını topa halında ağacların qabığının çatları arasına və tumurcuqların üzərinə qoyurlar. Hər bir dişi kəpənək 15-25 gün ərzində 250-300-dək yumurta qoya bilir. Yazın başlanğıcında, mart-aprel aylarında yumurtalardan çıxan tırtıllar tumurcuqlarla, sonra isə yarpaqlarla qidalanmağa başlayırlar. Tırtıllar sarımtıl, bəzən də açıq-boz rəngdə olmaqla belinin üst tərəfindən iki zolaq uzanır. Bəzək ağacları üzərində aparılan müşahidələrə əsasən, bitkinin tırtıllar tərəfindən zədələnmiş hissələri torla örtülür. Onlar özlərini xarici təsirlərdən mühafizə etmək məqsədilə torla bir-birinə yapışmış yarpaqlar arasında gizlənirlər. Tırtılların inkişafı 14-200 C temperaturda 20-26 gün çəkir. İyun-iyul aylarında inkişaflarını başa çatdırıb, ifraz etdikləri sap vasitəsilə torpağa düşərək, torpağın 5-10 sm dərinliyində barama hörüb pup halına keçir və 3 ayadək torpağın altında diapauza dövrü keçirir. Kəpənəklərin uçuşu oktyabr-noyabr aylarında başlayır. Yumurta mərhələsində qabığın altında qışlayır. 
## Yayılması
Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsi, Qafqaz, Şərqi və Orta Avropa, İslandiya, Yaponiya, qərbi Amerika, Kanada. Azərbaycanda Şamaxı-Qobustan bölgəsində yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013

## Həmçinin bax
Daşlıq dələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Bədənin uzunluğu 45-54 sm, quyruğun uzunluğu 25-35 sm-dir. Çəkisi 1700-1800 qramdır. Xarici görünüşcə meşə dələsinə çox oxşayır. Lakin meşə dələsinin boğazının altı bütünlüklə narıncı-sarı rəngdə olduğu halda, daşlıq dələsinin boğazının altındakı tamamilə ağdır. Ona görə də bu dələyə ağdöş dələ deyirlər.

## Yayılması
Daşlıq dələsinin hazırkı arealı Qərbi Avropa, Ön, Orta, Mərkəzi və Şərqi Asiya ölkələrinin ərazisini əhatə edir. Dəniz səviyyəsindən 3000 m-dək yüksəkliklərə qalxırlar. Xəz-dərili heyvan kimi ABŞ Viskonsiya ştatına introduksiya edilmişdir.

Azərbaycan ərazisəndə meşə dələsinə nisbətən daşlıq dələsi geniş yayılmışdır. Hazırda əsasən Böyük və Kiçik Qafqaz sıra dağlarının qayalıqlarında, Naxçıvan MR-da, Talış dağlarının dağ və dağətəyi, eləcə də meşəlik sahələrində yayılmışdır. Ən çox Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi fıstıq və qarışıq meşələrində təsadüf olunur.

## Həyat tərzi
Həyat tərzi meşə dələlərində olduğu kimidir, lakin meşə dələlərindən fərqli olaraq, yaşayış məntəqələrindən çox da uzağa getmir. Qayalıq yerlərə üstünlük verir və yuvasını yarğanlarda və ağac köklərinin arasında düzəldir. Çevikliyi, cəldliyi, uzunsov bədən quruluşuna malik olması sahəsində dar dəliklərdən və deşiklərdən asanlıqla keçir.

## Qidalanması
Əsasən gecə yırtıcısı olub, xırda gəmiricilərlə, quşlar, sürünənlər və suda-quruda yaşayan heyvanlarla, az hallarda isə bəzi meyvələrlə qidalanırlar.

## Çoxalması
İyul ayında cütləşirlər. 236-274 gün davam edən boğazlıq dövründə sonra ana dələ 8-ə qədər bala doğur. Balalrın sayı çox vaxt 3-4-dür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çikaqo sosiologiya məktəbi

thumb|274x274px
**Çikaqo məktəbi** — ABŞ sosiologiyasında XX əsrin 20-ci illərində formalaşmış istiqamət.

## Haqqında
Çikaqo Universitetinin sosiologiya kafedrasının əməkdaşları R. Park, E. Bercess, R. Makkenzi, Q. Zorbo, L. Virt və b.-nın adları ilə bağlıdır. Empirik sosioloji tədqiqatların inkişafında və şəhər sosiologiyasının təşəkkülündə mühüm xidməti olmuşdur. 

## Müzakirələr
Robert Park və Bercess sosiologiya üzrə ilk dərsliyin müəllifləridir. Park fərdlər arasında qarşılıqlı təsirin iki səviyyəsini ayırmışdır: biotik və mədəni. Parka görə, təbiət populyasiyalarındakı qarşılıqlı təsirə bənzər biotik qarşılıqlı təsirin məhsulu icmadır. İnsan toplumunda yaşamaq uğrunda mübarizə, təbii seçim, mühitə uyğunlaşma əmək bölgüsünü və kooperasiyanı nəzərdə tutan iqtisadi rəqabətin çevrilmiş formasında çıxış edir ki, bunun da nəticəsi əhalinin və resursların məkan üzrə spesifik bölgüsü olur. Cəmiyyəti, yəni mütəşəkkil adətlərin, hisslərin, sosial yönümlənmələrin məcmusunu Park şəxsiyyətlərarası qarşılıqlı təsir, kommunikasiya kimi başa düşülən mədəni qarşılıqlı təsirin məhsulu hesab edirdi. Parka görə, “insan ekologiyası”nın öyrənəcəyi qarşılıqlı təsirin biotik səviyyəsi sosiologiyanın obyekti olan qarşılıqlı təsirin mədəni səviyyəsinin əsasını təşkil edir. Çikaqo məktəbinin diqqət mərkəzində kənaraçıxan davranış, sosial nəzarət, konsensusun saxlanılması problemləri dururdu. Çikaqo sosioloqlarının konsepsiyasında şəhər kortəbii inkişaf edən orqanizm kimi şərh olunurdu; şəhər əhalisinin məruz qaldığı biotik proseslərin təsiri altında o, spesifik sosial-iqtisadi quruluş kəsb edirdi. 30-cu illərin sonlarında L. Virt şəhərin sosioloji tədqiqinin yeni metodunu təklif edərək, şəhər həyat tərzi anlayışını önə çəkmişdir. Çikaqo məktəbinin ideyaları 50–60-cı illərdə A. Houli və “neoekoloji” istiqamətin nümayəndələri O. Dunkan, L. Şnore və b.-nın əsərlərin də inkişaf etdirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çikaqo Universiteti Sosiologiya Departamenti 

## Həmçinin bax
* Çikaqo Universiteti
Meyvə qabıqyeyəni

**Meyvə qabıqyeyəni** () — buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin qabıqyeyənlər fəsiləsinə aid olan növ.

## Həyat tərzi
Sürfə mərhələsində qışlayır. Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən aprel ayında pup mərhələsində keçir, bizim tədqiqatlara görə, pup mərhələsinə əsasən may ayının birinci ongünlüyündə keçir. Böcəklərin təbiətdə uçuşu, iyunun əvvəlindən iyulun ortalarına qədər davam edir. bu müddətdə dişi fərdlər ağacın qabıq hissəsini gəmirərək, iri deşiklər açır və oraya 60-dan 120-yə qədər yumurta qoyur. 6-8 gündən sonra yumurtalardan çıxan sürfələr qidalana-qidalana uzun yollar açaraq qabığın alt qatlarına, oduncağa qədər gedirlər. Sürfə mərhələsindən sonra oduncaq hissədə də puplaşırlar. İldə bir nəsil verir, bəzək bitkilərindən başqa digər meyvə ağaclarına da ciddi zərər verir. Bizim müşahidələrimizə görə ən çox əriyə (25-30%) və şama (20-24%) zərər verir. 2 növ (Dermestes bicolor L., Tanasimus formicarius L.) entomofaqı müəyyən olunmuşdur. 
## Yayılması
Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsində, Qafqazda, Sibirdə və Orta Asiyada, Azərbaycanda isə Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Şamaxı- Qobustan, Gəncə- Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR, Lənkəran bölgəsində.

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013

## Həmçinin bax
* Ərik qabıqyeyəni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İstixana ağqanadlısı

**İstixana ağqanadlısı** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin ağqanadlılar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yaşlı fərdin (imaqo) bədəni açıq-sarı, qanadları isə ağ rəngdədir. Dişilərin bədən ölçüsü 1,1 mm, erkəklərin isə 0,9 mm-dir. Ayaqları bozumtul rəngdə olmaqla, əvvəlcə açıq-sarı, 8-10 gündən sonra isə qara rəngdə olur. Yumurtadan çıxan sürfənin (ölçüsü 0,3 mm) ayaqları və bığcıqları görünür. Sürfələr üçüncü yaşda 0,5 mm, dördüncü yaşda isə 0,73 mm ölçüdə olurlar. Yaşlı sürfələrin, nimfa halına keçən vaxtı, qırmızı rəngdə gözləri görünməyə başlayır. Nimfa yaşılımtıl- ağ rəngdədir.  

## Həyat tərzi
Ağqanadlının inkişafı 7 mərhələdə gedir: yumurta, sürfə 1-4 yaş, nimfa və imaqo. Dişilər yumurtalarını topa halında yarpaqların alt səthinə yapışdırırlar. Onların sayı 30-500-ədək ola bilir. 8-10 gündən sonra yumurtalardan sürfələr çıxırlar və yaşlı fərdə çatanadək yarpaqların şirəsini sormaqla qidalanırlar. Pupdan çıxan ağqanadlılar bir müddət qidalandıqdan sonra cütləşirlər. Mayalanmış dişilər yumurta qoymağa başlayırlar. Aşkar olunmuşdur ki, dişi və erkək arasında cütləşmə baş vermirsə, onda yumurtalardan yalnız erkək fərdlər çıxır. Onlar 300 növ bitki ilə, o cümlədən 20 növ bəzək bitkisi ilə qidalanırlar və bitki üzərində də çoxalırlar. İldə 15 nəsil verir.

## Yayılması
ABŞ, Əfqanıstan, Hindistan, Yaponiya, İran, Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycan. Azərbaycanda müxtəlif zonalarda məskunlaşmışlar. 

## Ekoloji təsirləri
Zərərverici cücülər digər bitkilər kimi bostan-tərəvəz bitkilərinin də məhsuldarlığının aşağı düşməsinə səbəb olurlar və bunların içərisində ağqanadlılar əsas zərərvericilərdən hesab olunur. Onlar bitkilərin şirəsi ilə qidalanaraq, gövdə və budaqları deformasiyaya uğradır, fotosintez və tənəffüs prosesini pozur. Yarpaqlar və meyvələr tökülür, bitki zəifləyir. Bostan - tərəvəz zərərvericilərdən biri də polifaq zərərverici olan istixana ağqanadlısıdır (Trialeurodes vaporariorum West.). Pomidor yetişdirilən istixanalarda aparılan müşahidələr nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, pomidor kollarının istixana ağqanadlısı ilə yoluxması müxtəlifdir. Aşağı yarusdakı yarpaqlar ağqanadlılar tərəfindən az zədələnir. Alt yarusda yarpaqların üzərində yalnız 3-4 qanadlı fərdə və sürfəyə rast gəlinir. Orta yarusdakı yarpaqlar aşağıdakılara nisbətən daha çox yoluxmuş olur. Orta səviyyədə olan yarpaqlar üzərində istixana ağqanadlısının həm yumurta, həm sürfə və puplarına, həm də çoxlu miqdarda qanadlı fərdlərinə rast gəlinir. Lakin pomidor kollarının üst yarusunda olan yarpaqlar zərərverici ilə daha çox zədələnmiş olur, onların üzərində çoxlu miqdarda yumurtalara, sürfələrə, puplara rast gəlinir. Yuxarı yarusda qanadlı fərdlər də külli midarda olur. 1 yarpaq üzərində 138 qanadlı fərd, 120 sürfə və 80-90 ədəd yumurta sayılmışdır. Üst qatdakı yarpaqların epidermis hüceyrələri daha yumşaq olur, buna görə də yetkin fərdlərin yarpağı deşib bitki şirəsi ilə qidalanması asanlaşır. 

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004
Aegosoma scabricorne

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. 

## Həyat tərzi
İmaqo mərhələsinə 2009-cu ildə Novxanı kəndində şam və tut ağacının gövdəsi üzərində rast gəlinmişdir. Sürfələri isə sentyabr ayında Nardaran kəndində, palıd ağacının kökə yaxın gövdəsindən və yerə yıxılmış çürük və quru qovaq ağacından götürülmüşdür. Sürfələr ağacın qabığının altından başlayaraq qidalana-qidalana, gövdənin orta hissəsinə qədər gedib çıxır və oradaca inkişaflarını başa vurub puplaşırlar.

Puplaşma ayrı-ayrı oyuqlarda, barama içərisində gedir. Bu baramalar ağac ovuntularından düzəldilir. İyulun ortalarında böcəklər uçmağa başlayırlar. Bir nəslin inkişafı iki ilədək çəkir. Böcəyə dənizkənarı sahələrdə daha çox rast gəlinir. Kütləvi halda bir neçə ağacı sıradan çıxara bilirlər, ağac məhv olmaqdan başqa öz keyfiyyətini itirir və tamam yararsız hala düşür.

## Yayılması
Cənubi Avropa, Asiya, Ukrayna, Qafqaz, Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Gəncə-Daşkəsən, Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan MR və Lənkəran vilayəti.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Blazius nalburunu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Ölçüləri ortadır: bədəninin uzunluğu 46-54 mm, bazusu  43,5-49,0 mm, kütləsi 10,5-13,3 qramdır. Yəhərin forması armudşəkilli, nəştərin köndələn qırışının ortasında büküm vardır.

## Yayılması
Arealı Cənubi Avropanı, Şimalı və Şərqi Afrikanı, Ön, Kiçik və Orta Asiyanı, İranı və Əfqanıstanı əhatə edir. Azərbaycan hüdudlarında Böyük Qafqazın cənub yamaclarında (Şamaxı ətrafı) və Kiçik Qafqazda (Şuşa, Ordubad ətrafı, Şahbuz rayonunun, Marallı kəndi) 750-1400 m hündürlüklərdə aşkar edilmişdir.

## Həyat tərzi
Bu fərdlər dağ  meşələri qurşagına və dağüstü kserofitlərə uyğunlaşmışdır. Yalnız yeraltı sığınacaqlarda aşkar edilmişdir ki, bu da həmin növ üçün səciyyəvidir. İstər Azərbaycanda (yığınlarda 10-dan artıq heyvan olmamışdır), istərsə də arealın  Avropa hissəsində azsaylıdır. Bu nalburunların ən böyük miqdarı (500-ə qədər) 1962-ci ilin noyabırında  Azərbaycanın  İranla  həmsərhəd rayonlarında tapılmışdır. Nadir və azsaylı növdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şimali Makedoniyada boşnaklar

thumb|
**[[Makedoniya Respublikası]]nda [[boşnaklar]]** () Makedoniya Respublikasında yayılmış xalqlardan biridir. 2001-ci ildə Makedoniya Respublikasının Konstitutsiyasına görə milli azlıq olaraq təstiqlənmişdir. 2001-ci il siyahıya alınmağa görə Makedoniyada 17018 nəfər boşnak yaşayır. Bu isə ümumi əhalinin 0,84% təşkil edir. 
Makedoniya ərazisində yayılmış boşnaklar əsasən Skopye və ətrafı ərazilərdə yayılmışdır. 8 fevral 2007-ci ildən ölkədə 28 sentyabr beynəlxalq boşnak günü kimi qeyd edilir. İcma üçün isə həmin gün istirahət günüdür. Boşnakların ölkədə iki siyası partiyası vardır: Boşnakların Demokratik Liqası və Demokratik Hərəkat partiyası.

## Tarixi
Boşnaklar Makedoniya ərazisində bərabər yayılmışdır. Makedoniya ərazisində ilk boşnaklar Bosniya və Herseqovinanın 1875—1878 illərdə Avtriya-Macarıstan tərəfindən işğalından sonra meydana gəlmişdir. Balkan müharibələrindən sonra boşnakların bir qismi Türkiyə köçmüşdür. Makedoniya Sosialist Respublikası qurulduqdan sonra boşnaklar 1950-1960-ci illərdə Sancak ərazisindən əsasən Tutin, Plav, Qusine və Novi-Pazar ərazilərindən gəlmişdirlər. Türkiyə və Yuqoslaviya arasında anlaşmaya görə müsəlmanlar Makedoniya ərazisindən keçməklə Türkiyəyə gələ bilərlərdilər. Ancaq əhalinin bir qismi burada qalmışlar. Boşnakların yaşadığı Batins, Sredno-Konyari və Qorno-Orizari kəndlərində cəmləşmişdilər ki, burada da çoxlu sayda türk yaşayırdı. Hazırda isə boşnakların böyük qismi Skopye rayonu, Yorbeşiya, Prilep vilayətləri və Babuna, Topolka çayları vadisində cəmləşmişdir. Boşnaklar süni-müsəlmanlardır.

## Əhali
2001-ci ildə aparılan siyahıya alınmağa görə boşnakların yaşayış icmaları:

## Tanınmış nümayəndələri
* Fehim Xuskoviç, rəssam
* Ferid Muxiç, filosof
* Mayya Muxiç, katib
* Damir Xaciç,
* Elvir Mekiç, müğənni
* Almira Papiç, Tv xəbər aparıçısı.
* Elvira Paxiç, müğənni
* Xido Turkuqolu, türk basketbolçusu.
* Rafet Muminoviç, Makedoniya deputatı.
* Safet Bişevas, jurnalist.
* Necat Memiç, jurnalist
* Elvir Kurtanoviç, 1994-cü ildə Karate üzrə Avropa çemionu.

## Mənbə
* U Ljubinu nadomak Skoplja otvorena prva škola na bosanskom jeziku u Makedoniji 
* Jesu li Bošnjaci Makedonije zaboravljeni?

## İstinadlar
Elçin Sangu

**Elçin Sangu** (d. 13 avqust 1985) — Türk aktrisa.

## Bioqrafiyası
Çərkəz əsilli olan Elçin Sangu, 1985-ci ilin Avqust ayının 13-də Türkiyənin İzmir ilində anadan olmuşdur. Sangu, universitet təhsilini Mersin Universitetinin Opera bölməsində tamamlamışdır. Sangu, *Səhnə Tozu Teatrı-*da aktyorluq təhsili aldıqdan sonra seriallarda aktyorluq etməyə başlamışdır. İlk olaraq 2011-ci ildə Elə *Bir Keçər Zaman Ki* () adlı serialda *Jale* obrazı ilə tanınmışdır. Ardından 2012-ci ildə *Aşk Kaç Beden Giyer* adlı serialda *Nehir* obrazını canlandırmışdır. Daha sonra Bir Eşq Hikayəsi (), *[[Qurd Səyid və Şura|Qurd Seyid və Şura]]* () və *Sevdam Alabora* seriallarında rol almışdır. 2015-ci ildə, Star TV-də nəşr olunan, baş rollarını Barış Arduç ilə birlikdə paylaşdığı *Kirayə Eşq* () adlı serialda *Defne* obrazını canlandırmışdır.

## Filmoqrafiyası

## Həmçinin bax
* Yaxşı gündə, pis gündə (teleserial, 2020)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IMDb-də Elçin Sangu
Sphaerolecanium prunastri

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Dişi fərdinin bədəni uzunsovdur. Bədənin ön tərəfi isə ensizdir. Tünd qonur rəngə malikdir. Çanaq ön tərəfdən sarımtıl rəngə çalır. Uzunluğu 3–4 mm., eni isə 3-3,2 mm-dir. Bel nahiyəsində xırda qıllar vardır. Dişi fərdin bığcıqları altı buğumludur. Erkək fərd qanadlıdır, qırmızımtıl rəngdədir, ayaqlarının üzəri tüklə örtülüdür, on ədəd buğumdan ibarət olan nazik, uzun bığcıqlara malikdir. Bədəninin uzunluğu 1,5-1,8&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Müşahidələrə əsasən, mart ayının sonu, aprel ayının əvvəllərində gorünürlər. Erkək fərdlər may ayında ucmağa başlayırlar. Dişi fərdlər isə may ayının axırında tədricən yumurta qoymağa - "bala doğmağa" başlayırlar. E.S.Suqonyayevə görə gavalı ağacı üzərində bir dişi fərd orta hesabla 800-ə qədər, O.V.Paramanovaya görə orta hesabla 597, G.Ə.Mustafayevaya görə isə alça ağacı üzərində orta hesabla 425 yumurta qoyur. Dişi fərdin qoyduğu yumurtalar qırmızımtıl rəngdə olur, uzunluğu 0,4 mm, eni isə 0,3 mm olur. Yumurta qoyulan zaman onun içərisində artıq yetkin sürfələr olur. Birinci yaş sürfələri, qırmızımtıl rəngli, uzunsov formaya malikdir. Altı buğumdan ibarət bığcıqları var. Bədənin kənarında isə on üç cüt qıllar vardır. İkinci yaş sürfələri oval formalıdır. Üzəri azacıq şişkindir. Rəngi sarı, bəzən isə qırmızımtıldır, üzərində qara nöqtələr vardır. Bədənin kənarlarında on doqquz cüt qıllar vardır. Bədənin üzəri isə ifrazatla örtülüdür. İkinci yaş sürfə mərhələsində qışlayırlar. 

Ağaclar çiçəkləməyə başladıqda onlar qış yuxusundan oyanaraq bitkinin şirəsi ilə qidalanmağa başlayırlar. May ayında erkək fərdlər görünürlər. Bu müddətdə mayalanma baş verir. Bir ay müddətində dişi fərd yumurta qoymağa başlayır. Sonra yumurtalardan sürfələr çıxır. Avqust ayında, ikinci yaş sürfələrə rast gəlinir ki, onlar da qışlayırlar. Sürfələr yarpaqlara keçmir, budaqlara yapışırlar. 3000-dək yumurta qoymağa malikdirlər. İldə bir nəsil verir.

## Yayılması
İlk dəfə 1931-ci ildə A.D.Arxangelskaya və P. Arxangelski tərəfindən qeydə alınmışdır. Karantin növ hesab olunur. Rusiya Federasiyasında, Moldovada, Ukraynada, Qafqazda, Özbəkistanda, Türkiyədə və İranda geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Esperanto Akademiyası

right|thumb|Esperanto Akademiyasının emblemi
**Esperanto Akademiyası **(, ) — dilin əsas prinsipləri ilə ardıcıl olaraq Esperanto dilinin təkamülünü nəzarət edən müstəqil bir dil akademiyası. Fransa Akademiyasından bir az modellənmişdir, Esperanto dilinin yaradıcısı olan Lüdviq Lazar Zamenhof tərəfindən Esperantonun Birinci Ümumdünya Esperanto Konqresi tərəfindən təklif edildi və qısa müddət sonra *Lingva Komitato* () adı altında quruldu. Bu Komitənin *Akademio* () adlı bir "üstün komissiyası" var idi. 1948-ci ildə, ümumi bir yenidənqurma çərçivəsində, Dil Komitəsi () və Akademiya () Esperanto Akademiyasını yaratmaq üçün bir araya gəldi.

Orqan 45 üzvdən, prezidentdən, vitse-prezidentdən və katibədən ibarətdir. Maliyyə, Dünya Esperanto

Assosiasiyasından hədiyyələr və ianələr ilə qarşılanmaqdadır.

## Üzvlər
Üzvlər doqquz il ərzində həmkarları tərəfindən seçilir. Seçkilər hər üç ildən bir keçirilir. 2016-cı ilin Fevral ayında son seçkiləri taxıban, Esperanto Akademiyası  aşağıdakı üzvlərdən ibarətdir ibarətdir:
* Mars Bavant
* Vilmos Bentsik
* Qerrit Bervelinq
* Marek Blahuş
* Maryoriye Boulton
* Tsuril Broş
* Renato Sorsetti (katib)
* Markos Kraymer
* Probal Dasqupta (prezident)
* Edmund Qrimli-Evans
* Paul Qubbins
* Nikolao Qudskov
* Boris Kolker
* Katalin Kovats
* Eriç-Diyeter Krauze
* Harri Layne
* Youko Lindstedt
* Hayitao Liyu
* Françoyis Lo Yakomo
* Anna Lövenstayn
* Ma Yanq-taye
* Karmel Malliya
* Stano Martsek
* Aleksander Melnikov
* Karlo Minnaya
* Paulo Mojayev
* Brayn Mun (vitse-prezident)
* Nquyen Xuan Tu
* Barbara Piyetrzak
* Sergey Pokrovski
* Otto Pritz (vitse-prezident)
* Baldur Raqnarson
* Qiridhar Rao
* Orlando Raola
* Tsivi Sadan
* Saka Tadasi
* Aleksander Şlafer 
* Hamfri Tonkin
* Usuyi Hiroyuki
* Amri Vandel
* Con Kristofer Vels
* Bertilo Vennerqren
* Yamasaki Seiko
Köhnə üzvlər arasında Qaston Varinqiyen, Rüdiqer Eiçholz, Yorc Kamaço, Viktor Sadler, Mişel Duk-Qoninaz və Vilyam Auldu (1979-cu və 1983-cü illər arasında Akademiyanın prezidenti) var.

## Həmçinin Bax
* Esperanto
* Ümumdünya Esperanto Konqresi

## İstinadlar
Monqolların Azərbaycana III yürüşü

Monqolların Azərbaycana III və sonuncu   yürüşü

## [[Monqollar]]ın hücumu ərəfəsində [[Azərbaycan]]da siyasi durum
Bu dövrdə Azərbaycanı Ali Monqol Xaqanlarının canişinləri idarə edirdi(1231-1256).

## [[Monqollar]]ın III yürüşü
Yürüşə böyük xaqan Münkenin qardaşı Hülakü xan başçılıq edirdi.Münke xan Orta Şərqdə işğal etdikləri ərazilərdə daha da möhkəmlənmək,hələ də müstəqilyini saxlayan feodalları tabe etmək və yeni torpaqlar əldə etmək üçün Hülakü xanı böyük qoşunla yürüşə yolladı.Hülakü xan 1256-cı ildə Azərbaycan(Cənubi Azərbaycan) və Aranı(Şimali Azərbaycan) ələ keçirdi.1258-ci ildə monqollar Bağdadı işğal etdilər.Xəlifə Əl-Mötəsim Billah edam edildi və bununla Abbasilər xilafətinin varlığına son qoyuldu.
## Nəticələr
Hülakü xan bu yürüşlərdən sonra yeni dövlətin əsasını qoydu.Bu dövlət tarixdə Hülakülər və Elxanilər adı tanınır.Azərbaycan imperiyanın əsas vilayəti sayılırdı.Hülakülərin paytaxtı olan Marağa,Təbriz,Sultaniyə şəhərləri bu məmləkətdə yerləşirdi.Hülakülər 101 il hakimiyyətdə oldular(1256-1357).
## Həmçinin bax
*Monqolların Azərbaycana ilk yürüşü
*Monqolların Azərbaycana II yürüşü
Amerika qara brantası

**Amerika qara brantası**, **Sakitokean qara brantası** () — Ördəklər fəsiləsinə aid Qara brantanın yarımnövünü təşkil edir.

## Təsviri
Ördəklər 55–69 sm hündürlüyə, 1,2–2,2 kq çəkiyə malik olur. Qanadları arasında məsafə 110–120 sm təşkil edir. Sakitokean qara brantası qısa boyuna və elə də böyük olmayan dimdiyə sahib olmasıdır. Başı və boynu qara, boğazı ağ, beli və qanadları tünd bozdur.

## Yayılması
Sakitokean qara brantası əsasən Xatanqa körfəzi və Lena çayının deltasından şərqdən başlayaraq Anadır körfəzinə qədər olan ərazilərdə yayılmışlar. Onlar həm də Yeni Sibir adaları və Vrangel adasındanda belə yuva qura bilirlər. Onlara həm də Şimali Amerikanın arktika adaları sahillərində müşahidə edilirlər. Əsasən Alyaska ştatı ərazisi üstünlük təşkil edir. Qışlama Aşağı Kaliforniya ərazisində keçirilir. Sakitokean qara brantası kiçik qruplar halında yaşayırlar. Qruplar 10 və daha çox cütdən ibarət ola bilir. Brantlar ümumilikdə antropogen təsirə olduqca həssasdır. Yuva bir qayda olaraq quru ərazidə qurulur. Əsasən qayalıqda yerləşir. Bir dəfəmə 3–6 ağ yumurta qoyurlar.

## Qorunma staturu
Hazırda Sakitokean qara brantasının ümumi sayı 114 000 başdır. İl ərzində insanlar tərəfindən 14 000 baş quş ovlanılır. Bu populyasiyasının sayı 1981-ci ildə 200 000 quş olduğu halda 1987-ci ildə saylsrı iki dəfə azalaraq 100 000 düşmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Millington, Richard. (1997). Separation of Black Brant, Dark-bellied Brent Goose and Pale-bellied Brent Goose. *Birding World* **10**(1): 11–15; an identification paper.
* Syroechkovski, E. E., C. Zöckler and E. Lappo (1998). Status of Brent Goose in northwest Yakutia. *British Birds* **93**(2): 94–97; this paper presented claims that Black Brant and Dark-bellied Brent Goose were interbreeding extensively in the Russian Arctic.
* Sangster, George. (2000). Taxonomic status of *bernicla* and *nigricans* Brent Goose. *British Birds* **91**(12): 565–572; a critical re-evaluation of the claims made in the above paper by Syroechkovski et al.
* Bloomfield, Andrew and James McCallum (2001). Changing fortunes of the Black Brant. *Birding World* **14**(2): 66–68; discusses the history of Black Brants in Europe, and the history of hybridisation between Black Brant and Dark-bellied Brent Goose.
* Martin, John (2002) From the Rarities Committee’s files: Unusual Brent Geese in Norfolk and Hampshire. *British Birds* **95**(3): 129–136; this article discusses two Brent Geese, seen in Norfolk and Hampshire in 1998/99, which showed some but not all characters of Black Brant; photographs of both accompany the article.
* Wynn, Russell. (2002). Brants — the hybrid problem. *Birdwatch* **118**: 16–18; an examination of possible hybrid Black Brant × Dark-bellied Brent Goose, based on wintering birds in Hampshire
* Black Brant Geese, an indicator of wildlife sustainability in the Georgia Basin Environment Canada. Retrieved October 10, 2006.

## Xarici keçidlər
Soviç ilankölgəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1abc (ii,iii,iv). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir.Bitkinin hündürlüyü 50 sm-dir. Kökətrafı yarpaqları üçküncdür, üçər bölümlüdür, son ayları lansetvari və ya ovalvaridir, 15 mm uzunluğundadır. Ləçəkləri uzunsovdur, kənardakılar tükcüklüdür, uzunluğu 1,5 mm-dir. Meyvələrinin kənarları enli qanadlıdır, diametri yarımmeyvə ilə bərabərdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə iyul ayına təsadüf edir. Aşağı dağ qurşaqlarında, gilli-gipisli və quru, daşlı dərələrdə rast gəlinir. 

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır (Duzdağ ərazisi; Sədərək rayonu — Vəlidağ, Şərur rayonu — Ardıcdağ; Culfa rayonu — Dərəşam ərazisi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya məhdud ərazilərdə və azsaylı olduğu üçün ehtiyatı azdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen iqlim amillərinin məhdudlaşdırıcı təsiri. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiya təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir. Yayıldığı mühitə uyğun geniş ərazilərdə reintroduksiya edilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax