open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adi qılquyruq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
İri dəniz ördəyidir.Erkəklərdə bədəninin ümumi rəngi qaradır, gözünün üstündə və qanadın üzərində ağ ləkə vardır. Dişilərinin rəngi tünd qəhvəyidir.

## Yayılması
Skandinaviyadan (Norveç və İsveç) Finlandiyaya və Estoniyaya qədər, eləcə də qərbi Sibirdən Yenisey çayına qədər yuvalayır. Qərbi Avropanın sahil zonalarında qışlayır, əsasən Baltik dənizdə. Azərbaycanda nadir qeydə alınan qışlayan və köçəri növdür. Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən Abşeron sahillərində, adalarda, Qızılağac körfəzində və Ağgöl ərazisində müşahidə olunmuşdur. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Sahilə yaxın dəniz sularında, sirin sulu göllər və çaylarda yuvalayır. Yuvasına sahilə yaxın torpağın üzərində, ot və kolların arasında qurur. Bəzən qağayı koloniyalarının arasında da yuvalayır. Adətən 7-9 yumurta qoyur. Qidasının əsasən molyusklar və kiçik balıqlar təşkil edir. Kifayət qədər yaxşı dalğıcdır. 

## Sayı
Dünya populyasiyası 250,000 fərd olaraq qiymətləndirlir. Avropada sayı 85-100 min cüt arasında qiymətləndirilir. Azərbaycanda təsadüfən qeydə alınır. 60-cı illərdə tək-tək fərdlər Böyük Qızılağac körfəzində və Ağgöldə qeyd edilmişdir.Ümumiyyətlə bütün Dünyada sayı azalmaqdadır.

## Azalma səbəbləri
Azərbaycanda bu növ üçün əsas təhlükələrə qanunsuz ov, neft çirklənməsi və digər növ çirklənmələr aiddir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğuvə Ağgöl Milli Parklarında qorunur. Avropa Mühafizə statusuna malikdir Declining)ş Ramsarç Bernç Bonn konvensiyalarina və AEÜA razilşmasında daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Su biotoplarının çirklənmələrinin qarşısının alınması və növün qorunmasının geniş təbliği vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Anqut

**Qırmızı anqut** () — Qazkimilər dəstəsinin ördəklər fəsiləsinə aid quş növü.
Çəkisi 900 q-dan 1,5 kq-a qədərdir. Göllərdə yaşayır, Azərbaycanda Mil düzündə çoxdur. Rəngi kürən (narıncı-xınalı), quyruğu və çalma lələkləri qaradır. Qanadının üstündə ağ ləkə var. Azərbaycanda həm yuvalayır, həm də qışlayır. Anqutun dişi fərdinin başı daha açıq rəngli, erkəyinin boynunda isə qara halqa olur. 27-29 gün kürt yatır. Yuvalarını qaya yarıqlarında və ya koğuşlarda, çox vaxt gəmiricilər, hətta tülkülərlə qonşuluqda qururlar. Qırmızı anqut ala ördəklər yarımfəsiləsinə daxil olan və Yer kürəsinin şimal yarımkürəsində yaşayan iki növündən biridir.
## İstinadlar
Mərmər cürə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Kateqoriya və statusu
(III-VU). Həssas, sayı azalmaqda olan növdür.

## Qısa təsviri
Bədəninin ümumi rəngi bozdur, üzərində açıq rəngli dəyirmi ləkələr və naxışlar vardır. Erkəyin başında kəkil var.

## Yayılması
Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda Kür-Araz və Lənkəran ovalıqlarının su hövzələrində, Xəzərin sahillərində, Araz dəryaçasında məskunlaşır. Ağgöldə və Sarısuda yuvalayır. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qamış və qarğılıqlarla zəngin olan subasarlar və göllərdə yaşayır. Alxovka, Cil, Kələdəhnə, Qarasu, Şilyan, Sor-Sor və digər göllərin qurudulması nəticəsində yaşayış yerləri kəskin azalıb. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda yuvalayan, ötüb keçən və qeyri–müntəzəm qışlayan populyasiyaları var. Həşərat sürfələri, molyusk, bitki toxumları və vegetativ hissələri ilə qidalanır. Aprelin ortalarında cütlərə ayrılırlar. Xırda adalarda və qarğı topaları arasında, su keçidləri çox olan dayaz yerlərdə yuva tikir. 7-12 yumurta verir.

## Sayı
Azərbaycanda əsas qışlaq yerləri Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, yuvalama yerləri isə Ağgöl Milli Parkıdır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda qışda 2004-cü ildə 680, 2005-ci ildə 420, 2006-cı ildə 200 fərdi qeyd edilmişdir. Reproduksiya dövründə Ağgöldə 1961-1964-cü illərdə hər il 50-60, 1998-ci ildə 45, 2005-ci ildə 10 cütü  qeyd edilib. Digər su hövzələrində həm qışda, həm də reproduksiya dövründə tək-tək hallarda rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Reproduksiya dövründə yayıldığı hövzələrdə suyun səviyyəsi aşağı düşür və ördəyə zərər verir. Yuva yerlərinə çaqqal, tülkü və s. yırtıcılar asanlıqla daxil olaraq yuvaları dağıdır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağan edilib. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan və Ağgöl Milli Parkları, su-bataqlıq sahələrində yasaqlıqlar sayına müsbət təsir edir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Azərbaycanın və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Qırmızı kitablarına, Bern, Bonn, Ramsar konvensiyalarınavə AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yenikənd subasarına və Sarısu gölünə qoruq statusunun verilməsi, növün qorunmasının geniş təbliği vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaxalıqlı qurqur

**Yaxalıqlı qurqur** () — Göyərçinkimilər dəstəsinə daxil olan quş növü.

## Görünüşü
Yaxalıqlı qurqur Çöl göyərçini boyda olurlar. Uzunluqları 31 ilə 33 sm-ə çatır. Bununla belə daha yüngül və quyruğu daha uzun olması ona daha incə və zərif görünüş verir. Qanadları arasında məsafə 47 ilə 55 sm arasında dəyişir. Bədən çəkisi 150 ilə 200 qr arasındadır. Növün fərqli bir xüsusiyyəti başın arxasındakı qara açıq bir halqadır. Cinsi dimorfizm yoxdur. Gənc quşlarda başın arxasında qara yarım üzük yoxdur.

Uçuş zamanı quş tez-tez təkrarlanan xırtıldayan səslər çıxarırlar.

## Yayılması
Yaxalıqlı qurqurlar 1930-cu illərdən bəri, Yaxın Şərq, Balkan yarımadası, Avropa və Orta Asiya ərazilərinə yayılıblar. Məskunlaşma üçün antropogen mənzərələrə üstünlük verərkən yayılma böılgələrini genişləndirməyə davam edirlər. Quşlar həmişə yaşayış məntəqələrinə yaxın parklarda və bağlarda yaşayır. Bir neçə iynəyarpaqlı ağacın olduğu sakit yaşayış yerlərini üstün tuturlar. İynəyarğaqlı ağaclar yuva qurmaq üçün olduqca vacibdir.

## Qidalanlası
Yaxalıqlı qurqurlar, tum, buğda və meyvələrlə qidalanırlar.

## Çoxalması
Əsasən ağaclarda, budaq qırıntısı və ya çöplərdən yuva qururlar. Yuvalama zamanı 1–2 yumurta qoyurlar. Balalar 21 gündən sonra yumurtadan çıxır. Quşlar ildə bir neçə dəfə yuva qurur bilərlər. Belə ki, balalar tez-tez yırtıcılar (pişiklər, quzğun, dələ) səbəbindən ölürlər.

## Qalereya

Fayl:Eurasian_Collared_Dove-Mindaugas_Urbonas-1.jpg| 
Fayl:Eurasian Collared Dove (Streptopelia decaocto) at Sultanpur- Preening I Picture 027.jpg| 
Fayl:Eurasian Collared Dove (Streptopelia decaocto) at Sultanpur I Picture 025.jpg| 
Fayl:Eurasian Collared Dove- Amritsar I IMG 4033.jpg| 
Fayl:Tourterelle turque MHNT.jpg| *Streptopelia decaocto*



## Ədəbiyyat
* M. Kasparek: *Dismigration und Brutarealexpansion der Türkentaube (Streptopelia decaocto).* In: *J. Orn.* 137 1996, S. 1–33.
* J. Hölzinger, U. Mahler: *Die Vögel Baden-Württembergs. Nicht-Singvögel 3.* Ulmer 2001 S. 48–65.

## İstinadlar

## Mənbə
* База данных "Позвоночные животные России": кольчатая горлица 
* RSPB factsheet
* Collared Dove call at the BBC
* Collared Dove audio and Quicktime video clip at the RSPB
* Eurasian Collared Dove — ''Streptopelia decaocto'' — USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Eurasian Collared Dove Information and Photos — South Dakota Birds and Birding
* Eurasian Collared Dove Species Account — Cornell Lab of Ornithology
Ağ leylək

**Ağ leylək** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid quş növü.

İri bataqlıq quşu olan ağ leylək leyləklərin ən tanınmış nümayəndəsidir. Bu quş əsasən ağ rəngdə olub, qanadlarının uc hissələri qara rəngdədir. Ağ leyləyin həmçinin boynu uzun, dimdiyi nazik və uzun, ayaqları isə uzun olub qırmızıya çalan rəngdədir.

## Mənbə
Qazkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Qazkimilər geniş yayılmış quş dəstəsidir və Yer kürəsinin mülayim qurşaqlarındakı biosferdə mühüm rol oynayırlar. Bu dəstəyə aid bəzi növlər isə mühüm kənd təsərrüfatı əhəmiyyətinə malikdir.

## Fəsilələri
* 
* Anhimidae
* 
* †Dromornithidae
* †Presbyornithidae
* †Gastornidae(?)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi buruqboyun

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Dimdiyi qısa va iti, başı yumru, quyruğu olduqca uzundur. Yerdə tullanır, ağac budaqlarına dırmaşır. Kürəyi boz, qəhvəyi və çirkli sarı rənglərdə sıx naxışlıdır. Kürəyinin ortasında uzun və tünd rəngli bir xətt vardır. Alt tərəfi incə xəttli, boğazı qızıl rəngi kremdir. Quyruğu geniş və sıx xəttlidir. Səsi kəskin, yumşaq, boğazdan gələn kişnəməni xatırladan "kii-kii-kii-kii-kii" şəklindədir.

## Arealı
Avropanın mülayim iqlimli bölgələri və Asiyada yaşayır. İmmiqrantdır, qışı tropik Afrika və Cənubi Asiyada keçirir. Açıq meşəlik bölgə və meyvə bağçalarının quşudur. Köç əsnasında tez-tez qumlu sahələrdə qarışqa axtararkən görülür.

## Qidalanma və artım
Başlıca qidası qarışqalar və digər böcəklərdir. Yuva qurmaq üçün ağacdələnlərın açdığı dəlikləri istifadə edir. Yumurtaları ağdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dryobates minor

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Erkəklərdə tünd qırmızı tac, qəhvəyi alın, qara qaş bölgəsi xətti və boyuna doğru dimdiyinin dibindən keçən başqa bir xətt vardır. Boynunun arxası və belinin üst hissəsi qaradır, aşağı hissəsi isə xəttli qara və ağdır. Qanadlarda daha geniş və daha diqqət çəkici xəttlər vardır və eyni zamanda quyruq tükləri də xəttlidir. Altı və yanları xəttli və ağdır. Dimdiyi və ayaqları açıq boz rənglidir. Dişilərdə tac ağdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağbel ağacdələn

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Böyüklüyü 24-26 sm-dir. Erkəklərinin başında qırmızı, dişilərində isə qara tac vardır. *D. l. leucotos* növü Mərkəzi və Şimali Avropa, *D. l. lilfordii* növü Balkan və Türkiyə forması olaraq tanınır. Nadir bir quş olub meşələrlə bol cansız odunlara ehtiyac duyarlar. Şimali Avropa ölkələrində sayları azalmışdır. Çoxalma dövründə çürümüş ağac gövdələrində 7-30 sm dərinliyində yuva açır. 3-5 yumurta qoyub 10-11 gün kürt yatır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İri ağacdələn

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətlər

Tüklərinə baxmayaraq əksəriyyətlə gözə dəyən bir quş deyildirlər. Böyük ağ çiyin yamağı və göz yamağı vardır. Böyüklükləri 23–26 sm, qanad açıqlıqları isə 38–44 sm qədərdir. Kişinin üst parçaları düz və parlaq qaradır, peysərdə tünd qırmızı bir nöqtə, üz və boyun kənarlarında ağ tüklər vardır. Dimdik qara və qıçlar yaşıl bənzəri bozdur. Dişidə və gəncdə, peysərdə tünd qırmızı nöqtə yoxdur amma tac tünd qırmızı rənglidir. Son buzlaq çağı əsnasında yaşayan Tarix əvvəli 'P. m. submajor'' daxil bir neçə alt cinsi vardır.

## Arealı
Avropa və Şimali Asiyada yayılmışdır. Meşəlik bölgələr və parkların sakinidirlər, yemək üçün bağlıdır və yuva üçün yaşlı ağacların üzərinə yerləşərlər.

## Şəkillər

FlyingDendrocoposMajor.jpg |
Dendrocopos major.jpg | 
Picchio rosso maggiore, giovane maschio (Casale).JPG |
Dendrocopos_major_1_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Dendrocopos_major_3_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Dendrocopos_major_4_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Dendrocopos_major_5_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Great_Spotted_Woodpecker-Mindaugas_Urbonas.jpg |
Dendrocopos_major_2_(Marek_Szczepanek).jpg|
Dendrocopos major MHNT 232.jpg|


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vladimir Portnov

**Portnov Vladimir Samuiloviç** () — şair, tərcüməçi, tənqidçi, 1980-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinın üzvü.

## Həyatı
Vladimir Portnov 1927-ci il may ayının 21-də Moskva vilayətinin Babuşkino kəndində doğulmuşdur. Bakıda orta məktəbi bitirdikdən sonra ordu sıralarında xidmət etmiş, 1951-ci ildə tərxis olunmuşdur. "Bakinski raboçi" qəzeti redaksiyasında korrektor, ədəbi işçi işləmişdir. M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunda təhsil almışdır (1953–1957). Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik dövründən başlamış, mətbuatda şair-tərcüməçi və tənqidçi kimi çıxış etmişdir.

Onun Leninqradda üç illik ədəbi fəaliyyətini nəzərə almasaq, demək olar ki, 1957-ci ildən etibarən uzun müddət "Bakinski raboçi" qəzeti redaksiyasında ədəbiyyat və incəsənət şöbəsində böyük müxbir vəzifəsində işləmiş, sonra yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Azərbaycan və fransız ədəbiyyatından tərcümələr edir.

## Əsərləri
* 1. Ясный вечер. Баку: Гянджлик, 1971, 79 стр.
* 2. Варианты. Баку: Язычы, 1979, 98 стр.
* 3. Равновесие. Баку: Язычы, 1982, 144 стр.

## Tərcümələri
(azərbaycancadan)
* 1. Родная моя республика. Баку: Азернешр: 1970.
* 2. Анар. Круг. М.: Известия, 1973.
* 3. Родные тропы. Баку: Азернешр: 1977.
* 4. Анар. Деде Коркуд. М.: Детская литература, 1979.
* 5. Ислам Сафарли. Избранные. Баку: Азернешр, 1977.

(fransızcadan)
* 1. Бодлер. Лирика. М.: Художественная литература, 1966.
* 2. Варлен. Урика. М.: Художественная литература, 1969.
* 3. Гюго. Лирика. М.: Художественная литература, 1971.
* 4. Готье. Избранные. (в двух томах). Т. I. Стихи. М.: Художественная литература, 1973.
* 5. Лопе де Вега. Стихи. М.: Художественная литература, 1974.

## Filmoqrafiya
# Araqarışdıran (film, 1987)

## İstinadlar
Polimer Materialları İnstitutu (Azərbaycan)

**Polimer Materialları İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi tədqiqat institutu.

## Fəaliyyət istiqamətləri
* İnstitutun quruluşunun dəyişdirilməsi, yeni quruluşda polimer materialları istiqamətinə üstünlük verilməsi;
* Elmi istiqamətlərin müasirləşdirilməsi, multidissiplinar xarakterli istigamətlərə üstünlük verilməsi, müvafiq layihələrin tərtibi və maliyyələşdirmə üçün təqdimi;
* İTK vasitələrinin tətbiqinin genişləndirilməsi, dünya elmi informasiya bazalarından və mənbələrindən məlumatların toplanması;
* Kadr dəyişiklikləri, yüksək ixtisaslı kadrların instituta cəlb edilməsi ilə yanaşı, gənc kadrların hazırlanması və onların aparıcı vəzifələrə yerləşdirilməsi;
* İnstitutda əvvəllər əldə edilmiş elmi-praktiki nəticələrin təhlili və tətbiq üçün təkliflərin verilməsi;
* Beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi, birgə layihələr üzrə müqavilələr bağlanması;
* Sənaye qurumları, elm və təhsil müəssisələri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi;

## Təşkilatın tarixi haqqında
İnstitut 1966-cı ildə yaradılmışdır. O, 1966–1978-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Neft Kimya Prosesləri İnstitutunun filialı kimi fəaliyyət göstərmiş və sonradan 1979-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Xlor Üzvi Sintez İnstitutuna çevrilmişdir. 1991-ci ildən indiyə qədər AMEA Polimer Materialları İnstitutu kimi fəaliyyət göstərir. İnstitutun ilk direktoru (1966–1973) k.e.d., professor S. İ. Sadıqzadə olmuşdur. İnstituta 1973–1986-cı illərdə AMEA-nın müxbir üzvü, k.e.d., professor M. M. Hüseynov direktorluq etmişdir. 1987-ci ildən 2007-ci ilədək institutun direktoru AMEA-nın həqiqi üzvü, k.e.d., professor A. A. Əfəndiyev, 2007–2014-cü ilin mart ayına qədər AMEA-nın müxbir üzvü, k.e.d., professor A. M. Quliyev olmuşdur. 2014-cü ilin mart ayından 2016-cı ilin iyun ayına qədər institutun direktoru AMEA-nın akademiki A. H. Əzizov olmuşdur. Hal-hazırda isə institutun direktoru AMEA-nın müxbir üzvü, k.e.d., professor B. Ə. Məmmədovdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

## Xarici keçidlər
* Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
Stokholm

**Stokholm** ( ) — İsveç Krallığının paytaxtı. Melaren gölünün şərq sahilində yerləşir. Əhalisi 2.000.000-a yaxındır. 6.519&nbsp;km² ərazisi olan metropoliya ərazisində isə əhalinin sayı 2 milyon nəfərdir. 2009-cu ilin statistikasına görə İsveç əhalisinin 22 faizi Stokholm metropoliyasında yaşayır. Kralın iqamətgahı, Beynəlxalq Arlanda aeroportu, Hökumət binası və riksdaq bu şəhərdə yerləşir. 2008-ci ildə 1.1 milyon turistin ziyarət etdiyi Stokholm Skandinaviyada 2-ci ən çox turist qəbul edən şəhər olmuşdur (1-ci yerdə Kopenhagen). Bəzən Stokholmu "Şimalın Venesiyası" adlandırırlar.

## Tarixi
Bu şəhər haqqında ilk məlumat Aqnafit haqqında saqada rast gəlinir. Burada ilk yaşayış məntəqəsi 1187-ci ildə tikilmişdir. Stokholm haqqında ilk yazılı məlumata 1252-ci ildə rast gəlinir. İlk vaxtlar İsveçi xarici hücumlardan qorumaq üçün hərbi obyekt vəzifəsini yerinə yetirən Stokholm sonradan Baltik dənizi ölkələri ilə ticarətin nəticəsində sürətlə böyüməyə başladı. Həmin vaxtlar Stokholm Hamburq, Riqa, Qdansk və başqa şəhərlərlə sıx ticarət əlaqələri saxlayırdı. 1296-cı ildən şəhər şurası fəaliyyət göstərməyə başladı. Şuranın 24 üzvü var idi və bunların yarısı şəhərin almandilli əhalisi içindən seçilirdi. Şura 1478-ci ilə qədər mövcud olub. 15-ci əsrin sonlarından etibarən Danimarka bu şəhərə davamlı hücumlar etməyə başlayır. 1520-ci ildə Danimarka kralı II Kristian şəhərə daxil olur. O şəhərə daxil olduqdan sonra orada böyük qırğınlar törədir. Bu faciə İsveçin Kalmar Birliyindən çıxmasının əsas motivi olmuşdur. 1523-cü ildə paytaxtı Stokholm olan İsveç krallığı yaranır. Həmin vaxt şəhərin əhalisi 5.000-7.000 nəfər arasında idi və əhalisinin sayına görə İsveçdə ən böyük şəhər olmasına baxmayaraq, bu göstəricisinə görə Avropanın əksər böyük şəhərlərindən geri qalırdı. Təxminən 1600-cü ildə Stokholmun əhalisi 10.000 nəfərə çatır. Həmin dövrdə şəhərin əhalisinin böyük hissəsi almanlar və finlərdən ibarət idi.

## Köhnə şəhər

Köhnə şəhər Gamla Stan əsas olaraq Stadsholmen adasında yerləşir. Bu şəhər dar küçələrdən ibarətdir. Burada Kral sarayı, Nobel muzeyi, alman kilsəsi, Storkyrkan və ya zadəganların evi kimi fərqli maraqlara xitab edən strukturlar var.

## Mədəniyyəti
Djurgarden Stokholmun adalarından biridir. Şəhərdə turistlərin marağına səbəb olan Vaza Muzeyi, Skansen, Şimal muzeyi, Gröna Lund əyləncə parkı yerləşir. Mariatorget meydanı, Norrmalm, Östermalm, Kungsholmen və Skepsholmen Kral sarayı (Kunglika Slotett) və xəzinəsi, Alexandre Tyska Kyrkan Kilsəsi, Milli Muzey (Historiska Museet), Milli İncəsənət Muzeyi, Gustave malikanəsi də çox bəyənilən yerlərdəndirlər.

Stokholm incəsənət baxımından olduqca inkişaf etmiş şəhərdir. Burada 70 muzey və təxminən 100 sənət qalereyası var. Şəhərin batan bir gəmisini dıniz altından çıxararaq muzey halına gətirmişlər. Stokholmun ən çox ziyarət edilən yeri olan bu muzey Vaza Muzeyi adlanır. Gəmi çox yaxşı qorunmuş və turistlərin rahatca gəzə bilməsi təmin edilmişdir.

## Əhalisi
Əhalisi 2.054.343 nəfər (2011)dir. Əhali quruluşu etibarilə Stokholm olduqca qarışıqdır. Burada 70 millətin nümayəndəsini tapmaq mümkündür.

## Həmçinin bax
* Kunqstredqorden metrostansiyası

## İstinadlar
Pekin ördəyi

**Pekin ördəyi** (lat. *Anas platyrhynchos domestica*), (Anseriformes) dəstəsindən bir quş növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Müşk ördəyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
## Ümumi məlumat
Müşk ördəyi böyük ördək növüdür. Erkəklərin uzunluğu təxminən 76 sm, çəkisi isə 7 kq qədər ola bilər. Dişilər isə əhəmiyyətli dərəcədə kiçikdir və təxminən 3 kq çəkiyə qədər böyüyür, yəni erkəklərin yarısı qədərdir. Bu quş əsasən qara və ağ rəngdədir. Erkəklərin bel lələkləri parıltılı və parlaq olur, dişilər isə daha solğun rənglərə malikdir. Boyun və başdakı ağ ləkələrin miqdarı dəyişkəndir, həmçinin dimdiyi sarı, çəhrayı, qara və ya bu rənglərin qarışığı ola bilər. Qanadlarında ağ ləkələr və ya zolaqlar ola bilər ki, bu xüsusiyyət uçuş zamanı daha çox nəzərə çarpır. Hər iki cinsin dimdiyi ətrafında çəhrayı və ya qırmızı rəngli ətliklər var, lakin erkəklərdə bu ətliklər daha böyük və daha parlaq rəngdədir.

Müşk ördəyi təbii halda Mərkəzi və Cənubi Amerikanın tropik və subtropik bölgələrində yaşayır. Bu növ əsasən meşəli ərazilərdə, çaylar, göllər və bataqlıqların yaxınlığında məskunlaşır. Evcəlləşdirilmiş növləri isə dünyanın müxtəlif yerlərində fermalarda və həyətyanı təsərrüfatlarında saxlanılır.

Müşk ördəkləri əsasən otlaq və suda üzən quşlardır. Onlar bitkilər, həşəratlar, balıqlar və kiçik onurğasızlar ilə qidalanır. Bu növün erkəkləri çoxalma dövründə daha aqressiv ola bilər və öz ərazilərini qoruyur.

Müşk ördəkləri yuvalarını ağac deşiklərində, qayalıqlarda və ya digər təbii sığınacaqlarda qurur. Dişi fərd bir dəfəyə 8–16 yumurta qoyur və onları təxminən 35 gün müddətində kürtəyə yatır. Balalar yumurtadan çıxdıqdan sonra tez bir zamanda müstəqil hərəkət etməyə başlayır.

Müşk ördəyi təbii halda geniş yayıldığı üçün nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşmir. Lakin evcəlləşdirilmiş növlərin vəhşi təbiətdə yayılması bəzi bölgələrdə ekoloji problemlər yarada bilər, çünki onlar yerli quş növləri ilə rəqabət apara bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Donkin R. A.* Muscovy Duck, ''Cairina moschata domestica'': Origins, Dispersal, and Associated Aspects of the Geography of Domestication. — Rotterdam: A.A. Balkema Publishers, B.R., 1989. — ISBN 90-6191-544-9
* *Hilty S. L.* Birds of Venezuela. — : Christopher Helm, 2003. — ISBN 0-7136-6418-5
* *Johnson K. P., Sorenson M. D.* Phylogeny and biogeography of dabbling ducks (genus Anas): a comparison of molecular and morphological evidence // Auk. — 1999. — Vol. 116. — No. 3. — P. 792—805.
* *Stiles F. G., Skutch A. F.* A Guide to the Birds of Costa Rica. — Ithaca: Comstock, 1989. — ISBN 0-8014-9600-4

## Xarici keçidlər
* Мускусная утка в Популярной энциклопедии о животных И. Л. Евстафьева «Мир животных»
* Мускусные утки на сайте «Породы сельскохозяйственных животных» Регионального общественного фонда «Исследования аграрного развития»
* Мускусная утка в «The IUCN Red List of Threatened Species™»
Geologiya İnstitutu (Azərbaycan)

**Geologiya və Geofizika İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi tədqiqat institutu.

## Tarixi
1926-cı ildə Azərbaycanın tədqiq olunması və öyrənilməsi cəmiyyəti yaradılmışdır (geologiya və geofizika sahəsində tədqiqatlar daxil olmaqla).

1932-ci ildə bu cəmiyyətin bazasında SSRİ Elmlər Akademiyasının Zaqafqaziya filialının Azərbaycan şöbəsi (EAZDAzŞ) təşkil edilmişdir.

1935-ci ildə EAZFAzŞ bir sıra institutlar ilə və o cümlədən Geologiya sektoru ilə birlikdə SSRİ-in Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialına çevrilmişdir.

1938-ci ildə Azərbaycanın görkəmli alimləri — Ş.A.Əzizbəyov, M.A.Qaşqay, Ə.A.Yaqubovun təklifi və SSRİ EA-nın yardımı ilə müstəqil elmi-tədqiqat idarəsinə — Geologiya İnstitutuna çevrilmişdir (Geologiya İnstitutunun təşkil edilməsinin rəsmi tarixi).

2003-cü ildə Geologiya İnstitutu və Dərin neftqaz yataqları problemləri institutunun (DNQYPİ) bazasında Azərbaycan MEA Geologiya İnstitutu yaradıldı.

2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Geologiya İnstitutu Geologiya və Geofizika İnstitutu adlandırıldı.

İnstitutun yaranması və inkişaf Azərbaycanda neft və qaz sənayesinin sürətli inkişafı ilə eyni vaxta düşdü. İnstitutun qurulmasında və inkişafında məşhur rus alimləri İ.M.Qubkin, D.B.Qolubyatnikov, Vladimir Boqaçyov, N.B.Vasseviç, V.V.Veber, A.V.Vinaqradov, S.A.Kovalevskiy, D.V.Nalivkin, E.F.Savarenskiy, J.V.Rizniçenko, M.A.Sadovskiy, Vladimir Tixomirov, B.S.Sokolov, Viktor Xain və s. böyük rolu olub.

Yarandığı müddətdən indiyə qədər İnstituta: professor Məmməd Ağabəyov (1938–1943), akademik Qambay Əlizadə (1943–1945), akademik Əzəl Sultanov (1945–1949;1958–1970), Azərbaycan EA müxbir üzvü Əbdül Əliyev (1949–1951), g.-m.e.n. A.S.Bayramov (1951–1954), akademik Şəfayət Mehdiyev (1954–1958), professor Ənvər Əlixanov (1970–1976) rəhbərlik etmişlər. 1976-cı ildən İnstituta akademik Akif Əlizadə rəhbərlik edir.

Geologiya və Geofizika İnstitutu mövcud olduğu illərdə respublika ərazisinin geoloji quruluşunun öyrənilməsi, Azərbaycanın mineral-xammal bazasının yaradılması və möhkəmləndirilməsi üzrə fundamental və tətbiqi məsələlərin həyata keçirilməsində başlıca rol oynayan elmi-geoloji fikir mərkəzinə çevrilmişdir.

## Fəaliyyət istiqamətləri
# Neft və qazın geologiyası və geokimyası
# Petrologiya və Metallogeniya
# Regional geologiya
# Yer fizikası
# Neft və qaz yataqlarının işlənilməsinin nəzəriyyəsi və praktikası

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

## Xarici keçidlər
* AMEA Geologiya və Geofizika İnstitututunun saytı
Boz durna

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Ümumi rəngi bozdur. Boğazı, boynunun aşağı hissəsi və başının yuxarı hissəsi qaradır. Uçuş vaxtı boynunu və ayaqlarını düz uzadır. Peysəri çılpaqdır, qırmızı rəngdədir. Ayaqları qaradır. Uçuş vaxtı durna dəstəsi adətən üçbucaq əmələ gətirir

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda köçəri və köçəri- qışlayan növdür. 1970-ci illərədək Ağgöl, Mehman, Şilyan və Qarasu göllərində qışlamışdır. Hazırda qışı mülayim keçən illərdə qeydə alınır. 2003-cü ildə Əyriçay su anbarında 1 fərd, 2005-ci ildə Samux rayonu ərazisində 14 fərd, 2008-ci ildə Naxçıvan ətrafında 8 fərd, 2011-ci il 4 fevralda Biləsuvar rayonunun Xırmandalı kəndi ərazisində 3 fərd qış dövründə qeydə alınmışdır. Köç vaxtı 2000-ci illərdə 300-600 fərdə qədər olan dəstələri dağ aşırımlarında Zaqatala rayonunda, Göygöl Milli Parkı ərazisində, Naxçıvan şəhəri trafında qeydə alınır. Ümumiyyətlə köçü Goyçay rayonu ərazisində mart ayında müntəzəm olaraq köç vaxtı qeydə alınır. Payız və yaz köçü Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda müntəzəm qeydə alınır.

## Həyat tərzi
Dayaz su bataqlıq ərazilərdə və onların ətrafında rast gəlinir. Payız köçü avqust-noyabrda, yaz köçü mart-mayda olur. Azərbaycanda 3 miqrasiya yolu olduğu müəyyən edilib. Zaqatala-Gəncə-Naxçlvan; Qəbələ-Ağcəbədi-Araz çayı istiqaməti üzrə və Xəzər sahil boyu üzrə köç edirlər. 2005-2010-cu illərdə köç zamanı yerə yenərək 20-23 məntəqədən yemlənmək, gecələmək, istirahət məqsədilə istifadə edirdi. Cücərti, dən, toxum, həşəratlarla, qurbağalarla, siçanabənzər gəmiricilərlə və s. ilə qidalanır

## Sayı
Dünyada sayı 360-370 min fərd təşkil edir. Azərbaycan ərazisində yaz-payız köçü zamanı sayları 3542-3562 fərd təşkil edir. XX əsrin 50-ci illərinə qədər Ağgöl və Şilyan gölü ətrafında hər il 100-ə qədər fərdi qışlayıb. Köç vaxtı (X. 1958-ci ildə) Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda 500, 10. IX. 1974-cü ildə 36, 15. X. 2001-ci ildə Mingəçevir su anbarının Şimal sahil zolağında 11 fərdi qeydə alınıb. Payız köçündə, 2005-ci ildə 1208; 2006-cı ildə 3358; 2007-ci ildə 3407; 2008-ci ildə 5120; 2009-cu ildə 4843; 2010-cu ildə 3318 fərd qeydə alınmışdır. Yaz köçündə, 2005-ci ildə 3088; 2006-cı ildə 3696; 2007-ci ildə 3412; 2008-ci ildə 3674; 2009-cu ildə 4246, 2010-cu ildə 3258 fərd qeydə alınmışdır. 

## Azalma səbəbləri
XX əsrin 70-ci illərinə qədər su-bataqlıq biotoplarının qurudulması, kənd təsərrüfatının intensivləşdirilməsi, qanunsuz ov.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Durnakimilər - Gruiformes Durnalar - Gruidae Bonn, Bern, Ramsar konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilmişdir. Azərbaycanda mədəni-mənəvi dəyərə malik quş olduğundan durnalar keçmişdə əhali tərəfindən müqəddəs quş sayılmış, ovlanmamış, əti yeyilməmiş və ənənvi olaraq qorunmuşdur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Mahmudçala-Ağçala göllərinə yasaqlıq statusunun verilməsi və ətrafındakı yarımsəhralarda payızlıq dənli bitki əkininin genişləndirilməsi, növün qorunmasının geniş təbliği vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zoologiya

**Zoologiya** — Heyvanlar aləmindən bəhs edən elmdir. Zoologiya heyvanlar aləminin müxtəlifliyini, onların bədən quruluşunu, həyat fəaliyyətini, yaşadığı mühitlə əlaqəsini, fərdi və tarixi inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənir. Heyvanlar aləmində ən ali sistematik vahid tip adlanır. Hazırda heyvanlar 23 tipə ayrılır.

## Maraqlı faktlar
* Ən böyük məməli heyvan göy balinadır. Onun kütləsi 150 tona çatır.
* Ən kiçik məməli heyvan isə kiçik ağdişdir. Onun kütləsi isə cəmi 3 qramdır.

## Mənbələr
* *Ağamalıyev F.* '''Onurğasızlar zoologiyası ali məktəblər üçün dərslik'''. Bakı, 2012.
* *[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]].* **Azərbaycanın heyvanlar aləmi**, 3 cilddə: II cild (Buğumayaqlılar), III cild (Onurğalılar). Bakı: Elm, 2004.
* Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı. Nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan hetvan və bitki növləri. Bakı: İşıq, 1989.
* *Əliqızı E. və b.* Azərbaycanın quşlar aləmi: ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: "Letterpress" nəşriyyat evi, 2009.
* *Şahtaxtinskaya Z. M.* Zoologiya: '''I hissə'''. Bakı: "Maarif", 1974.- 296 s.

## Həmçinin bax
* Biologiya
* Botanika
Kəsmə temperaturu

**Kəsmə temperaturu** — mexaniki emalda yonqarçıxarma zamanı yaranan istiliyin təsirindən alətin qızma temperaturuna deyilir. Yonqarçıxarmada tətbiq olunan enerjinin demək olar ki, hamısı istiliyə çevrilir. Emal olunmuş səthin bərkiməsinə sərf olunan enerji həddən çox kiçik olduğundan nəzərdən atılır. Kəsmədə yaran istilik mənbələri şəkildə təsvir edilmişdir.

Burğulamada yaranan istiliyin 80%-i yonqarla xaric edilir. Yerdə qalan 10% pəstaha, 10% isə alətə keçir. Buna baxmayaraq alətdə yaranan temperatur hamıdan yüksək olur, o orta temperaturu 2–2,5 dəfə, pəsathınkını isə 20–30 dəfə keçir. Ümumiyyətlə, kəsmə temperaturu alət və pəstah materialları ilə bərabər həm də emal rejimlərindən asılıdır. Kəsmə sürəti, veriş artdıqca kəsmə zonasında görülən iş də artır. Alətdə istiliyin nisbətən az hissəsinin cəmləşdiyinə baxmayaraq, onun qızma temperaturu xeyli yüksək olur (bəzən 1000 °C-dən artıq olur). Alət materialının aşağı istilikkeçirmə qabiliyyəti ucbatından onun üst qatı çox qızır və burada yüksək istilik toplanır. Onun en kəsiyi böyunca müxtəlif izotermlər yaranır. Nəticədə alət deformasiyaya uğrayır, səth korlanır. Ona görə də texnoloji proses layihələndirilən zaman istiliyin təsiri nəzərə alınmalıdır.
İpəkqurdu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Təbii ipək əldə etmək məqsədilə insanlar tərəfindən bəslənilir.

İpəkqurdu tut yarpağını yeyib yapışqanlı şirə ifraz edir, bu şirə bərkiyib ipək tellərə dönür.
İpəkqurdu hazırladığı ipək tellərdən öz ətrafında üç günə barama toxuyur, özü baramanın içində qalır.

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Keçid (film, 2005)

## Məzmun
Filmdə Azərbaycanın ucqar bölgələrinin adət-ənənələrindən, dünya və bəşəriyyətin yaranmasından söhbət açılır.

## Film haqqında
* Film sözsüzdür.
* Rejissor öz filminin yaranmasını belə xatırlamışdı:

## Festivallar və mükafatlar
:1)2006-cı ildə Kino Günündə "Qızıl Çıraq" nominasiyası 
:*Film "Ən yaxşı qısametrajlı film", "Ən yaxşı operator işi"nə görə Mükafatlara layiq görüldü.

:2)2006-cı ildə Buxarestdə(Rumıniya) UNESCO-nun keçirdiyi "Eko-Etno" beynəlxalq film festivalı
:*Film Baş mükafata layiq görülmüşdür.

:3)2007-ci ildə Amsterdamda(Niderland) keçirilən "Şadof film" festivalı
:*Film Azərbaycanı təmsil etmişdir.

:4)2007-ci ildə Qırğızıstanda "Dağ İncisi" beynəlxalq film festivalı 
:*Film festivalın baş mükafatını-"Qran-pri"sini almışdır.

:5)2007-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən "Şakin Ulduzları" beynəlxalq film festivalı
:*Film "Ən yaxşı qısametrajlı film" mükafatına layiq görülmüşdür.

:6)2007-ci ildə Kislovodskda(Rusiya) "Zolotoy vityaz" ("Qızıl Pəhləvan") festivalı
:*Film "Xalqların mədəniyyətinin ən yaxşı bədii həlli" nominasiyası üzrə Xüsusi Mükafat almışdır.

:7)2008-ci ildə "Novoye kino. XXI vek" ("Yeni kino. XXI əsr") V Beynəlxalq festivalı
:*Film Azərbaycanı təmsil etmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Rejissor:** Yusif Quliyev
:**Ssenari müəllifi:** Yavər Rzayev

## İstinadlar

## Mənbə
* İntiqam. “"Keçid" filmi” //Mədəniyyət.-2009.- 11 mart .- səh. 10.

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Parabüzənlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Bu fəsiləyə aid qırmızı bərk qalxanvari qanadları üzərində 7 ədəd qara xalları olan  növü faydalıdır. Bədənin uzunluğu 4–7&nbsp;mm, girdə və üstü qabarıq (sferik) formalıdır. Dünyanın hər yerində müxtəlif növləri yayılmışdır. Azərbaycanda 60-dan çox növü vardır. Böcəklər əsasən bitkilərdəki zərərverici həşəratlardan mənənə, yastıca və onların sürfələri ilə qidalanır. Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərərverənlərə qarşı bioloji mübarizə məqsədilə insanlara xeyir verən böcəkdir. Parəbüzənləri kimyəvi mübarizə üsullarından qorumaqla onların çoxalmasına səbəb yaradılmalıdır.

## Yarımfəsilələri
* Chilocorinae
* Coccidulinae
* Coccinellinae
* Epilachninae
* Hyperaspidinae
* Microweiseinae
* Scymninae
* Sticholotidinae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* 12-nöqtəli vibidiya
Sisəklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Ümumi məlumat
Sisəklər orta və ya iri ölçülü cücülər olub, bədəni nisbətən yastılaşmışdır. Pəncələri üç buğumludur. Qanadlı formalarla yanaşı, qanadsız formaları da olur. Erkək fərdlərin qanadüstlüyündə iri cırıldama orqanı vardır. Dişi fərdlərdə nizəşəkilli, uzun yumurtaqoyan vardır. Adətən gecə həyat tərzi keçirirlər. Əksər hallarda torpağın səthində, qisməndə ağac və kolluqlarda yaşayırlar. Əsas nümayəndələri çöl sisəyi (*Melanogryllus desertus* (Pallas, 1771)), tarla sisəyi (*[[Tarla sisəyi|Gryllus campestris]]* Linnaeus, 1758), ev sisəyi (*Acheta domesticus* (Linnaeus, 1758)) və s. növlərdir.

## Yarımfəsilələri
* *Brachytrupinae* 
* *Gryllinae* 
* *Gryllomiminae* 
* *Gryllomorphinae* 
* *Itarinae*
* *Landrevinae* 
* *Sclerogryllinae* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xərçəng (dəqiqləşdirmə)

* Xərçənglər — onayaqlılar dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.
* Xərçəngkimilər — buğumayaqlılar tipinə aid yarımtip.
* Xərçəng xəstəliyi — Bədxassəli şişlərlə əlaqəli xəstəlik.
* Xərçəng (astrologiya) — Ulduzlar sistemində dördüncü yeri tutan Xərçəng bürcü təxminən iyunun 22-dən iyulun 22-nə qədər olan dövrü (31 günü) əhatə edir.
* Xərçəng (astronomiya) — ən az nəzərə çarpan zodiak bürcü. Xərçəng bürcünü yalnız aydın gecədə Şir və Əkizlər bürcləri arasında görmək olar.
* Xərçəng (film)
Çəyirtkə

**Çəyirtkə** — Düzqanadlılar (Orthoptera) dəstəsindən bir böcək növü. 
Quruluşuna görə baş, döş və qarıncıqdan ibarətdir. İkicinslidir, dişisi və erkəyi bir-birindən fərqlənir. Dişilərdə yumurtaqoyan adlı orqan var. İnkişafı natamam çevrilmə ilə gedir.**Tənəffüs sistemi** traxeyalardan ibarət olub, ətraf mühitlə nəfəsgah vasitəsilə əlaqələnir.

**Qan-damar sistemi** tipin digər nümayəndələri kimi açıq olub, rəngi bədən mayesi ilə eyni rəngdədir

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda Çəyirtkələrlə Mübarizə Komitəsi

## İstinadlar
Termitlər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi. El içində bu həşəratlara əsasən ağ qarışqa desələr də, bunlar qarışqa deyillər.

## Termit (ağ qarışqa) inqulinləri
Termit inqulinləri də qarışqa yuvalarında olduğu kimi kimyəvi gizlənmə yolu ilə termit yuvalarına daxil olurlar. Termit inqulinlərinin, qonaqlarının vücud divarındakı epikutikular hidrokarbon qarışıqlarının quruluşunu təqlid etdikləri müəyyən edilmişdir. Bir qarışqa növü olan hipoponera eduardi ilə termit növlərindən retikulitermas santonensis və qrassei arasındakı münasibət də bunu açıq şəkildə göstərməkdədir. H. eduardi, termitləri ovlamaqla bəslənməsinə baxmayaraq termit yuvasına daxil olarkən heç bir təcavüzkar davranışla qarşılaşmır. Həm ovçu, həm də ov olan növlərdə münasib formada bənzər kimyəvi molekulların olması, termitlərin qarışqalara xoş davranmalarına səbəb olur. Qarışqa-termit münasibətlərində, vücud divarındakı bənzərlikdən tamamilə fərqli bir kimyəvi gizlənmənin olduğu da bildirilməkdədir. Alifatik alkollara malik termit ovçusu bəzi qarışqalar, termit qalereyalarına daxil olanda, onlarda diqqət davranışı meydana gəlməkdədir. Halbuki, keton və aldehit istehsal edən eyni cinsə mənsub qarışqalar, termitlərə yaxınlaşanda 1-5 mm-lik məsafədə diqqət davranışının nümayiş etdirilməsi gözlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Filiasiya

**Filiasiya** — vətəndaşlığın əldə edilməsi üsullarından biri. Şəxsin doğulduğu andan vətəndaşlıq əldə etməsi. Bu isə yalnız iki prinsip əsasında baş verir: qan hüququ əsasında və torpaq hüququ əsasında.

## İstinadlar
Bayramlı

**Kəndlər və qəsəbələr**
* Bayramlı (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Bayramlı (Gədəbəy) — Azərbaycanın Gədəbəy rayonunda kənd.
* Bayramlı (İmişli) — Azərbaycanın İmişli rayonunda kənd.
* Bayramlı (Şəmkir) — Azərbaycanın Şəmkir rayonunda kənd.
* Bayramlı (Tovuz) — Azərbaycanın Tovuz rayonunda kənd.
* Bayramlı (Yevlax) — Azərbaycanın Yevlax rayonunda kənd.
* Bayramlı (Şirvan) — Azərbaycanın Şirvan şəhərində qəsəbə.

## Həmçinin bax
* Bayram (ad)
* Bayramlı (soyad)
* Bayramov
* Bayramlı bələdiyyəsi
* Əli Bayramlı (dəqiqləşdirmə)
Orbit

**Orbít** ( — yol, cığır) və ya **Mədar** — səma cisminin hərəkət trayektoriyası. Böyük obyektlərin qravitasiya təsiri altında orbit fərqli formalarda ola bilər (dairəvi, elliptik, hiperbolik, parabolik). Bundan əlavə bir neçə obyektin qravitasiya təsiri nəticəsində mürəkkəb formalı orbitləri də mövcuddur.

Orbit dedikcə təkcə göy cisimlərinin hərəkət trayektoriyası yox, həmçinin elektronların atom nüvəsi ətrafındakı hərəkəti kimi qarşılıqlı təsir nəticəsində cisimin başqa bir cisim ətrafında (və ya bir-birlərinin ətrafında) dairəvi və ya dairəyəbənzər formada olan hərəkət trayektoriyası başa düşülür.
 

## İstinadlar
Səma

**Səma** və ya **göy** — Yer səthindən yuxarıya doğru maneəsiz bir görünüş. Buraya atmosfer və kosmik fəza daxildir. O həm də yerlə kosmos arasındakı bölgə kimi də hesab olunur, buna görə də kosmosdan fərqlidir.

Astronomiya sahəsində səmaya göy sferası da deyilir. Bu, Günəş, Ay, planetlər və ulduzların sürükləndiyi Yerə konsentrik olan mücərrəd sferadır. Göy sferası ənənəvi olaraq bürclər adlanan təyin olunmuş ərazilərə bölünür.
Adətən "göy üzü" termini qeyri-rəsmi bir şəkildə Yer səthindən baxış bucağı kimi başa düşülür, amma mənası və istifadəsi fərqli ola bilər. Yer kürəsindəki bir müşahidəki gündüzlər gecəyə görə daha düz görünən bir günbəzə bənzəyən (bəzən göy kasası da deyilir) göy üzünün kiçik bir hissəsini görə bilər. Bəzi hallarda, məsələn, hava haqqında danışarkən, səma atmosferin yalnız aşağı, daha sıx təbəqələrini ifadə edir.

Gündüz səması mavi görünür, çünki hava molekulları günəş işığının daha qısa dalğa uzunluqlarındakını daha uzun olanlara (qırmızı işıq) nisbətən daha çox səpələyir. Gecə səma əsasən qaranlıq bir səth və ya ulduzlarla örtülmüş bölgə kimi görünür. Gündüz səma buludlarla örtülmədiyi təqdirdə Günəş və bəzən Ay görünür. Gecələr səmada eyni şəkildə Ay, planetlər və ulduzlar görünür.

Göydə görünən təbii hadisələrdən bəziləri buludlar, göy qurşağı və qütb parıltısıdır. Göydə şimşək çaxması və yağıntı da müşahidə oluna bilər. Bəzi quşlar və həşəratlar, eləcə də təyyarələr və çərpələnglər kimi insan ixtiraları səmada uça bilir. İnsan fəaliyyəti nəticəsində böyük şəhərlərdə gündüzlər smoq, gecələr isə işıq çirklənməsi müşahidə olunur.

## Etimologiya
Səma mənasını verən ingiliscə *sky* sözü qədim skandinav dilindəki *sky* sözündən gəlib, mənası Tanrının iqamətgahı deməkdir. Skandinav versiyası həm də qədim ingiliscə  sözünün də mənbəyidir və klassik latınca  sözü ilə eyni Hind-Avropa kökünü paylaşır, mənası "qaranlıq" deməkdir.

*Cənnət* mənasını verən qədim ingilis dilindəki *heaven* sözü müşahidə olunan genişlikdən yuxarı olan ərazini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Orta İngilis dövründə *heaven* indiki dini mənasına doğru dəyişməyə başladı.

## Gündüz vaxtı
Birbaşa günəş işığı istisna olmaqla, gündüz səmasında işığın çox hissəsi səpələnmə nəticəsində baş verir. Bu səpilmədə Reyli səpələnməsi adlanan kiçik hissəciklərin qapanması üstünlük təşkil edir.

Molekulyar ölçülü hissəciklərin (məsələn, havadakı hissəciklər) səbəb olduğu səpilmə, işıq mənbəyinə tərəf və işıq mənbəyindən uzaq yönlərə doğru daha çoxdur. Lakin, mənbəyin perpendikulyar istiqamətlərində səpilmə daha azdır.

## Alatoranlıq vaxtı
Gün ərzində səmanın parlaqlığı və rəngi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Bu xüsusiyyətlərin kök səbəbləri də müxtəlifdir. Günəş yüksək nöqtədədirsə, birbaşa günəş işığının səpilməsi, yəni Reyli səpələnməsi dominant işıq mənbəyidir. Ancaq gün batımı ilə gecə arasındakı alatoranlıq dövründə və ya gecə ilə günəşin doğuşu arasında vəziyyət daha mürəkkəbdir.

## Mifologiyadakı əhəmiyyəti

## İstinadlar
Qızılvəng monastırı

**Qızılvəng məbədi** — Naxçıvanda erkən orta əsrlər dövrünə aid xristian alban məbədi. Arazın sahilində Naxçıvan şəhərindən 18 km məsafədə, qədim qəbristanın ərazisindədir. Məbəd yaxşı yonulmuş qırmızı daşdan və çiy kərpicdən tikilib. Salamat qalmış əsas kilsə binası daxilində dini məzmunlu 18 şəkil vardır. Bunlardan 8-i böyük dördkünc sütunlar üzərində, 10-u isə gümbəzdədir. Məbədin hazırda izləri qalmışdır.
I Şah İsmayıl 1505-ci ildə Qızılvəng monastırı haqqında fərman vermişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qızılvəng qəbristanı
Səkkizayaqlılar

**Səkkizayaqlılar** (Oktapodlar) (;  "səkkiz" və  "ayaq") — Molyusklar tipinin başıayaqlılar sinfinə aid dəstə.

## Maraqlı məlumatlar
* Ən iri gözlü heyvan səkkizayaqlıdır. Onun gözünün diametri 40–50 sm-dir.


Octopus2.jpg|
Octopus_macropus_-_The_Coral_Kingdom_Collection.jpg|
Octo2.jpg|


## İstinadlar

## Həmçinin bax
İstridyə

**İstridyə** — (Ostrea) molyusklar tipinin ikitaylılar sinifindən ilbiz. Çanaqlar bir-birinə bağlayıcı əzələlər ilə bağlanır. Substrata yapışdığına görə ayaq və bissus vəzisi reduksiya olunmuşdur. Suyu süzməklə qidalanır. Bir istridyə suyun temperaturundan asılı olaraq saatda 1-3 litr suyu süzür. Ayrıcinsiyyətli və hermafroditdir. İriləri bir neçə min yumurta verir. İstridyələrin çoxu tropik və subtropik dənizlərdə yaşayır. Vətəgə əhəmiyyəti var Qara dəniz və Yapon dənizində böyük ehtiyatı var. Yeyilir. Bir sıra ölkələrdə süni surətdə artırılır.

## Adı
**İstiridiyə** () sözü Osmanlı türkcəsindən gəlib, kökü isə yunanca Στρείδι (stridi) sözüdür.
Ayrıca köhnə dildə və el içində **dərya ilbizi**, **su ilbizi**, **dəniz ilbizi** kimi sözlər işlənilir.

## Mənbə
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, 9. cild, səh46.

## Qalereya
İlbiz

**İlbiz** — (Gastropod) dəstəsindan bir Molyusk növü. Onların bədənləri 3 əsas hissədən: baş, gövdə və ayaqdan ibarətdir. Əzələli ayaqları qarın hissədə yerləşir.

İlbizlər şirin sularda, okeanlarda və bütün ətrafda görüləbilən heyvanlardır. Nəmli yerlərdə, yağışın bol olduğu və havanın tam soyumadığı payız aylarında tez-tez görünərlər. Bədənlərində bol miqdarda su olduğu üçün çox soyuq havalarda donarlar. Çox isti havalarda isə su itirərək quruyabilərlər.

Keçdikləri yerdə iz buraxmalarının səbəbi parlaq rəngdə sümüksü bir maye istehsal etmələridir. Qabıqlarıyla gövdələrinin arasındakı qurumuş sümüksü maye, bədənlərindəki nəmi itirməmələrini təmin etməyə imkan verir. Qışda torpaq altına ya da ağac gövdələrinə sığınaraq aktivliklərini sürdürürlər.

İlbizlər yemək yemədən üç il yata bilirlər. Həm otyeyən(çoxunluqla), həm də ətyeyəndirlər.

Qarınayaqlılar sinfinə aid olan ilbizlərin bir neçə növü var: göl ilbizi, makara ilbizi, tənək ilbizi, çılpaq ilbiz və s. Ən geniş yayılmış nümayəndəsi böyük göl ilbizidir.

## Təsnifat və kladoqram

#### Gastropod kladogramı

#### Gastropod təsnifatı

## Qalereya

Fayl:Snail2.JPG|Ilbiz
Fayl:GardenSnail1.jpg|Bağ ilbizi
Fayl:European brown snail.jpg|Avropa qəhvəyi ilbiz
Fayl:Gardensnail.jpg|Bağ ilbizi
Fayl:Snail-WA edit02.jpg
Fayl:Snail WA.jpg
Fayl:Cepaea nemoralis pair banded shells.jpg|Cepaea nemoralis
Fayl:Achatina fulica Thailand.jpg|Achatina fulica, Tayland
Fayl:Kadina-snails-climb-fence-0716.jpg|Kadina ilbizləri hasara dırmaşırlar


*
Dilsuz

**Mustafayev Dilsuz Murtaza oğlu** () - şair, tərcüməçi,  1985-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü.

## Həyatı
Dilsuz 1945-ci il martın 1-də Tərtər rayonunun Buruc kəndində anadan olmuşdur. Burada səkkizillik məktəbin ikinci sinfini bitirdikdən sonra ailəliklə Tərtər rayon mərkəzinə köçdüklərindən orta təhsilini orada, 1 saylı məktəbdə başa vurmuşdur (1961). Sonra Azərbaycan Dövlət Politexnik İnstitutunun avtomatika fakültəsində təhsil almışdır (1962-1968).

Əmək fəaliyyətinə Bakı yaxınlığında olan Əmircan qəsəbəsindəki sənaye müəssisəsində layihəçi-mühəndis kimi başlamışdır (1968-1970). Azərbaycan Radio və Televiziya Şirkətində səs operatoru (1970-1973), ədəbi-dram baş redaksiyasının incəsənət və radio teatrı şöbəsində redaktor (1973-1979), "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi, publisistika şöbəsinin müdiri (1979-1992), sonra "Axtarış" qəzetində ədəbi işçi (1992), "Kəndin səsi" qəzetinin redaktor müavini vəzifəsində çalışmışdır (1992-1993). Hazırda Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetində məsul işçidir (1993-cü ildən). Bədii yaradıcılığa 70-ci illərdən başlamışdır. Onun şerləri, publisist yazıları "Azərbaycan", "Ulduz" jurnallarında və qəzetlərdə müntəzəm çap edilir. Şerləri xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə olunmuşdur. Yaradıcılığında bədii tərcüməyə xüsusi yer verir.

## Əsərləri
* Ağ atlı oğlanın nağılı. Bakı: Yazıçı, 1981, 67 səh.

## Filmoqrafiya
* Günaydın, mələyim! (film, 2008)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tarantul

**Tarantul** , (Araneae) dəstəsindan bir böcək növü. 

## Su Hörümçəklərinin Suya Başvurma Üsulu
Asiya və Avropanın mülayim iqlimli bölgələrində yaşayan su hörümçəkləri (argyroneta aquatica) həyatlarının böyük hissəsini su altında keçirirlər. Çünki bu hörümçəklər yuvalarını suyun içində qururlar.

Yuvanı qurarkən hörümçək əvvəlcə su bitkilərinin saplaqları və ya yarpaqlarının arasında iplərlə platforma hörür. Bu iplər hörümçəyə həm evinin yolunu göstərən işarə, həm platformanı möhkəmləndirən bağ, həm də ovun yaxınlaşdığını bildirən radar vəzifəsini yerinə yetirir.

Platforma hörüldükdən sonra hörümçək platformanın altına ayaqları və bədənilə hava qabarcıqları daşıyır. Beləliklə, tor yuxarıya doğru şişir və hava əlavə edildikcə zınqırov formasını alır. Bu zınqırov hörümçəyin su altında olduğu müddətdə sığınacağı olan yuvasıdır.

Hörümçək gündüzlər yuvasının içində gözləyir. Yaxınlığından hər hansı kiçik bir heyvan, xüsusilə həşərat və ya tırtıl keçdikdə bayıra çıxaraq onu tutur və yemək üçün yuvasına aparır. Suyun səthinə düşən həşərat onu titrədir. Bu titrəmələrdən xəbər tutan hörümçək yuxarı çıxır və həşəratı tutub suyun altına aparır. Hörümçək suyun səthindən sanki bir tor kimi istifadə edir. Suya düşən hərşəratın tora ilişən digər ovlardan fərqi yoxdur.

Qış yaxınlaşdıqda isə hörümçək donmamaq üçün qoruyucu tədbirlər görməlidir. Bunun üçün qışın yaxınlaşmasıyla su hörümçəyi göldə daha da aşağı enir. Bu dəfə qış üçün zınqırov hörərək içini hava ilə doldurur. Bəzi hörümçəklər isə suyun dibində su ilbizi qabığına yerləşir. Zınqırovun içində heç tərpənmir və bütün qış boyu demək olar ki, heç enerji sərf etmirlər. Bunun səbəbi artıq enerji itirməmək və oksigen ehtiyacını aradan qaldırmaqdır. Bu tədbir sayəsində yuvaya daşınan hava qabarcığındakı oksigen hörümçəyə qışı keçirəcəyi 4-5 ay ərzində kifayət edir.

Göründüyü kimi, su hörümçəyinin əmələ gətirdiyi qabarcıq və yem ovlama forması həmin hörümçəyin suda yaşaması üçün ən ideal şəkildə qurulmuşdur. Təsadüflər nəticəsində quruda yaşayan bir canlının suda yaşamaq üçün tədbir görməsi, şübhəsiz, mümkün deyil. Bu canlı əgər suda yaşamaq xüsusiyyətlərinə malik deyilsə, suya girən kimi öləcək, təsadüfü və ya başqa bir şeyi gözləmək üçün vaxtı da olmayacaq. Ona görə quruda yaşayan canlı olmasına və bu xüsusiyyətləri daşımasına baxmayaraq suda yaşayan canlı xüsusiyyətinə ortaya çıxdığı ilk andan etibarən malikdir. Yəni canlı bütün bu xüsusiyyətləri ilə birlikdə Allah tərəfindən bir andaca yaradılmışdır. Allah su hörümçəklərində olduğu kimi tayı-bərabəri olmayan nümunələr yaradaraq sonsuz elmini və hikmətini bizlərə tanıdır.
Taxtabiti

**Taxta biti** (**Anobium punctatum**), (Coleoptera) dəstəsindan bir böcək növü. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İlan ulduzu

**İlan ulduzu** (Asterozoa) — dəstəsindan bir Dərisitikanlı növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hind siçanı

**Hind siçanı** () — Gəmiricilər dəstəsinə aid məməli heyvan növü.

Yayılma arealı Əfqanıstan, Banqladeş, Çin, Misir, Hindistan, İran, İraq, İsrail, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Suriya, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistandır.

## İstinadlar
Dəniz lalələri

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Haqqında
Dəniz dibinə təhkim olunmuş çətir, gövdə və köklərdən ibarət olan heyvanlar. Bədənin əsas hissəsi bir-birinə bitişən, müxtəlif saylı lövhəciklərdən təşkil olunmuş fincan (teka) içərisində yerləşir. Teka üzərində, adətən, 5 budaqlanan qol vardır. Tekanın aşağı hissəsi fincan, üst hissəsi-qolların əsasını təşkil edən disk, yaxud qapaq adlanır. Ağız dəliyi diskin ortasında, anal dəliyi mərkəzdən bir qədər kənarda, bəzən xortum üzərində yerləşir. Fincanın əsasından başlayaraq içərisindən ox kanalı keçən kalsium-karbonatlı buğumlardan təşkil olunmuş və kök şaxələri ilə substrata təhkim olunan gövdə yerəlşir. Bəzi nümayəndələrində gövdə olmur. Müasir nümayəndələri böyük dərinliklərdə məskunlaşırlar. Fosil halında çox vaxt gövdənin buğumları, nadir hallarda bütöv fincanlar tapılır. Ordovik-müasir. Sinonim: Krinoidealar.

## Şəkillər

Crinoid_anatomy.png
Jimbacrinus bostocki MHNT Gascoyne Junction, Western Australia.jpg|Jimbacrinus bostocki
CrinoidHoldfastRoots.JPG
JurassicCrinoidsIsrael.JPG
OrdCrinoidHoldfasts.jpg
Isocrinus nicoleti Encrinite Mt Carmel.jpg
Feather Star (Lamprometra palmata).jpg


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəniz günəşi

**Dəniz günəşi** (lat. *Pycnopodia helianthoides*),  Dərisitikanlıların Dəniz ulduzları sinfinə aid onurğasız heyvan növü.