open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qara Mehmed Paşa (1828)

**Qara Mehmed Paşa** (ö. 1828) — Osmanlı sultanı II Mahmud dönəmində kaptan-ı dərya olan dövlət xadimi.

Nüseyri əsilli olub, saraya alınmışdır. Yüksələrək baş qapıçı, topçubaşı və sipahilər ağası olaraq xidmət etdi. 1821-ci ilin iyununda vəzir rütbəsi aldı. 20 aprel 1822-ci ildə kaptan-ı dərya təyin edilsə də, həmin ilin 9 dekabrında vəzifədən alındı və Ankara valiliyinə göndərildi. Çox keçmədən 1823-cü ilin noyabrında vəzifədən alınaraq Limni adasına sürgün edildi. 1828-ci ildə orada vəfat etdi. Əyyubsultanda dəfn edilmişdir. Mahmud bəy adlı oğlunun olduğu bilinir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 33.

## İstinadlar
Dəli Abdullah Paşa

**Dəli Abdullah Paşa** () — II Mahmud səltənətində 4 ay 20 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.

## Mənbə
* Alper, Ömer Mahir, "Abdullah Paşa (Deli, Bostancıbaşı)" (1999), *Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi*, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A. Ş. C.1 s.18 ISBN 975-08-0072-9
* Buz, Ayhan, (2009) *Osmanlı Sadrazamları*, İstanbul: Neden Kitap, ISBN 978-975-254-278-5
* Danışmend, İsmail Hâmi, (1961) *Osmanlı Devlet Erkâni*, İstanbul:Türkiye Yayınevi
Seyid Həsən Paşa

**Seyid Həsən Paşa** () — Osmanlı sultanı II Mahmud dönəmində kaptan-ı dərya olan dövlət xadimi.

Əslən Dimetokalı olub, saraya necə alındığı bilinmir. Baş qapıçılığa qədər yüksəldi və 1 mart 1818-ci ildə vəzirliklə Bursa valisi oldu. Həmin ilin 15 avqustunda kaptan-ı dərya olsa da, çox keçmədən 25 iyun 1819-cu ildə vəzifədən alındı. Öncə Əyriboz, daha sonra 1820-ci ilin oktyabrında Qarlili və İnəbaxdı mühafizəçisi, 1822-ci ildə Sivas valisi, 1824-cü ilin noyabrında Narda valisi oldu. Bir müddət vəzirliyi əlindən alınsa da, 1828-ci ildə geri verildi. Ancaq çox keçmədən vəzifədən alındı və köşkündə yaşamasına icazə verildi. Qısa zaman sonra orada vəfat etdi.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani II cild, səh. 310.
* Danışmend, İsmail Hâmi, (1961) *Osmanlı Devlet Erkâni*, İstanbul:Türkiye Yayınevi
Corc Russell

**Corc Uilyam Russell** (*;* ) — Britaniyalı Formula 1 sürücüsüdür. 2017-ci ildə GP3 və 2018-ci ildə Formula 2 çempionu olduqdan sonra 2019-cu ildə Williams komandası ilə Formula 1 yarışlarına başladı. O, 2022 mövsümündə Mercedes komandası üçün yarışacaq .

## Həyatı
Russell Norfolk ştatının King's Lynn şəhərində atası Stiv və anası Alisonun iki bacısı ilə birlikdə ən kiçiyi olub: bacısı Cara və böyük qardaşı Benjy. Russel 7 yaşında kartinqlə məşğul olub, vaxtının çox hissəsini kartinq treklərində və həm də rəqabətli kartinqlə məşğul olan qardaşı Benji ətrafında keçirib. Wisbech, Cambridgeshire-də böyüyən Russell, yarış komandalarına daha yaxın olmaq üçün 18 yaşında Milton Keynsə köçməzdən əvvəl Wisbech Grammar School-da təhsil almışdır.

Atası kimi o da Wolverhampton Wanderers Futbol Klubunun azarkeşidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Malazgird 1071

**Malazgird 1071** () — Türkiyə istehsalı tarixi və müharibə janrında olan film. Film 11 fevral 2022-ci ildə ilk baxışa çıxmışdır.

## Haqqında
Filmin adı 22 noyabr 2019-cu ildə "*Malazgird 1071: Bizansın sonu"* olaraq adlandırıldı. Amma sonra filmin tarixi və adı dəyişdirildi.

## Mövzu
Film Anadolu və Türk tarixinin ən vacib tarixi hadisələrindən olan Malazgird döyüşü (1071) haqdadır.

Məqsədi müsəlmanları Səlcuq bayrağı altında birləşdirmək olan sultan Alp Arslan əmisi Toğrul bəyin vaxtında başlayan Anadolu yürüşlərini davam etdirir. Bizans imperiyasındakı daxili çəkişmələr türklərin Anadoluda irəliləməsinə yol açır.  Bu vəziyyətə son qoymaq istəyən Bizans komandiri Romen Diogen çevriliş edib hakimiyyəti ələ keçirməyə çalışanda, məğlub olaraq edam edilir. Romen Dijoyenin əsas məqsədi türkləri Anadoludan çıxartmaq idi. Beləcə iki böyük ordu Muş ilinin Malazgird ərazisində müharibəyə başlayır.

## Rollarda

## Həmçinin bax

* Malazgird döyüşü
* Anadolu tarixi
* Türk tarixi

## İstinadlar
Vasan (ədəbiyyat)

– buddaları, bodhisattvaları, sekta qurucularını tərifləyən yapon şeirləri və mədhləri. Şeirlər və ya qatalar buddist sutralarında və mətnlərində keçmiş zamanlardan yer alır. Vasanlar isə Çindən götürülmüş mədhlər və Yaponiyada mövcud olan mədhlər əsasında yaranıb.

## Tarixi
Bazar yeri müqəddəsi olan Kuya budda Amida üçün nəğmələr oxuyaraq nembutsuyu öyrətmişdir. Yuzu Nembutsu sektasının qurucusu olan Ryonin doktrinasını təbliğ etmək üçün Tenday mərasim musiqisindən istifadə edirdi. Ennin, Qenşin və Senkan kimi Tenday sektası müəllimləri Amida və Təmiz torpağı tərifləyən bir çox poetik əsər yaradıblar. Vasan İppen tərəfindən qurulmuş Ci sektası tərəfindən də geniş istifadə olunub.

Codo Şin sektasının qurucusu olan Şinran vasanlar yazan ədiblər arasında ən tanınmışı hesab olunur. Onun tərəfindən yazılmış 500-dən çox bənd bir neçə kolleksiyada toplanmışdır. XV əsrdə yaşamış Rennyo ibadətlərdə istifadə etmək məqsədilə Şinranın 3 mətnini "Sanco Vasan" əsərində cəmləmişdir: "Codo Vasan" 118, "Koso Vasan" isə 119 bənddən ibarətdir və ikisi də 1248-ci ildə yazılıb. "Şozomatsu Vasan" isə 116 bənddən ibarət olub 1257-ci ildə tamamlanıb. "Sanco Vasan" kolleksiyasının məzmunun Şinranın Codo Şin doktrinin əsas traktatı olan Kyoqyoşinşonun nəzəriyyələrinə uyğun gəlir. "Codo Vasan" 3 Təmiz torpaq sutrasının xülasəsidir, "Koso Vasan" isə Şinran tərəfindən nəzəriyyələrinin mənbəsi hesab olunan 7 patriarxın doktrinalarından bəhs edir. Buddist esxatologiyasının 3 mərhələsi nəzəriyyəsinə əsaslanan "Şozomatsu Vasan" əsərində isə Şinran dinin və cəmiyyətin tənqidini aparır, mükəmməl olmadığını etiraf edirdi. Əsərdə Zenkoci buddasını mədh edən bəndlər də yer alıb. Bu əsərlərdən əlavə, Şinran "Kotaişi Şotoku hosan" (1255) əsərində Şahzadə Şotokunu mədh edən 75 bənd, "Daynihonkoku zokusanno Şotoku tayşi hosan" (1257) əsərində isə 114 bənd yazmışdır. Şinran son mətnlərində Şahzadə Şotoku kultundan ilham almış, onu Kannonun təzahürü və Yaponiya buddizminin qurucusu adlandırmışdır.

Şinranın istifadə etdiyi lirik üslub adi insanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Nəzəriyyələrinin daha çox adama çatması və asan başa düşülməsi üçün 5–7 hecalıq misralardan istifadə edirdi.

## Xüsusiyyətlər
Vasanda bir bənd 4 misradan ibarətdir və misraların heca sayı 7 və 5 olmaq üzrə bir-birini əvəz edir. Tam vasan 20 və ya 30 bənddən ibarətdir. Heyan dövrünün əvvəllərindən etibarən vasanlar təmiz torpağın buddizmini təbliğ etmək üçün istifadə olunan vasitə idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Matəmi

**Matəmi** () — XVI əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi. Əvvəlcə Səfəvilər sarayında, daha sonra isə Osmanlı imperiyasında yaradıcılıqla məşğul olub.

## Bioqrafiya
Matəmi XV əsrdə Ağqoyunlular dövlətinin ərazisində anadan olub. Dini baxışlarına görə müsəlman olan şairin, İslamın şiəlik məzhəbinə aid olduğu güman edilir.

Şah İsmayıl Xətainin dövründə, Səfəvilər dövlətinin sarayında yaşamış və saraydakı məclislərdə iştirak edib.

1514-cü ildən sonra Osmanlı İmperiyasına köçərək, yaradıcılığını orada davam etdirib.

Şairin vəfat etdiyi tarix məlum deyil.

## Yaradıcılığı
Səfəvi sarayında yaradıcılıqla məşğul olduğu zaman, sarayda baş tutan və "Məliküş-şüəra" Həbibi tərəfindən idarə edilən ədəbi məclislərdə iştirak edib. Şair haqqında məlum olan azsaylı məlumatlardan biri, şairin Şah İsmayılın sarayında "şairlərin şahı" sayılan şair Həbibi başda olmaqla Süruri, Şahi, Tüfeyli və Qasimidən ibarət ədəbi məclisin üzvu olmasıdır.

Osmanlı İmperiyası ərazisində yaşadığı zaman Osmanlı şairləri və Matəminin müasirləri onun şeirlərdən ibarət toplularını *"Məcməlnəzayer"* və *"Məcmuətəlnəzayer"* adlandırırdılar.

Şair Matəmi, Osmanlı şairi Necatinin qəzəlinə bu cür cavab yazıb:

## İstinad
Məhəmməd Dandamayev

**Məhəmməd Əbdülqədiroviç Dandamayev**; () — sovet və rus tarixçisi, Qədim İran və Mesopotomiya tarixi üzrə mütəxəssis. Tarix elmləri doktoru, professor, REA-nın müxbir üzvü (1997).

## Həyatı
Məhəmməd Əbdülqədiroviç Dandamayev 2 sentyabr 1928-ci ildə Dağıstanın Lak rayonunun Unçukatl kəndində anadan olmuşdu. 1937-ci ildən 1947-ci ilədək doğma kəndlərində oxumuşdu. 1948-ci ildən Leninqrad Pedoqoji institutunda oxumuşdu. 1952-ci ildən 1954-cü ilədək Dağıstanda tarix müəllimi işləmişdi. 1954-cü ildən 1958-ci ilədək SSRİ EA-nın Tarix institutunun aspiranturasında oxumuşdu. Akademik Vasili Struvenin yetirməsidir. Onun müəllimləri arasında Vasili Abayev, Lev Lipin, İqor Dyakonov və başqaları vardı.

Məhəmməd Dandamayev 28 avqust 2017-ci ildə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində vəfat edib.

## Seçilmiş əsərləri

### Rus dilində
# *Дандамаев M. А.* Месопотамия и Иран в VII–IV вв. до н. э.: социальные институты и идеология. СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2009. 512 с.
# Подати и повинности на Древнем Востоке. Сборник статей / Отв. ред. М. А. Дандамаев. — СПб.: Петербургское востоковедение, 1999. — 160 с. (Серия "Orientalia").
# *[[Фихман, Ицхок Фишелевич|Фихман И. Ф.]]* Введение в документальную папирологию. Отв. ред. М. А. Дандамаев. М.: Главная редакция восточной литературы. 1987.
# *Дандамаев М. А.* Политическая история Ахеменидской державы. М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1985.
# *Струве В. В.* Избранные труды. Ономастика раннединастического Лагаша. М.: Главная редакция восточной литературы. 1984.
# *Дандамаев М. А.* Вавилонские писцы. Ответственный редактор И. М. Дьяконов. М.: Издательство "Наука", Главная редакция восточной литературы. 1983.
# *Дандамаев М. А.* Рабство в Вавилонии VII–IV вв. до н. э. (626–331 гг.) / Отв. ред. И. М. Дьяконов. М.: Издательство "Наука", Главная редакция восточной литературы, 1974.
# Азиатский музей — Ленинградское отделение Института востоковедения АН СССР / Редакционная коллегия: А. П. Базиянц, Д. Е. Бертельс (отв. секретарь), Б. Г. Гафуров, А. Н. Кононов (председатель), Е. И. Кычанов, И. М. Оранский, Ю. А. Петросян, Э. Н. Тёмкин, О. Л. Фишман, А. Б. Халидов, И. Ш. Шифман. М.: Наука, 1972.

### Xarici dillərdə
# Dandamaev M. A. A political history of the Achaemenid empire. Translated into English by W. J. Vogelsang. Leiden, 1989.
# Dandamayev M. A. Iran under the early Achaemenids (6-th century B. C.). Translated from Russian into Persian by Rouhi Arbab. Tehran, 1973.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fəxrəddin Mustovfi

**Fəxrəddin Mustovfi** — İran dövlət xadimi. O, Qəzvinin Mustovfi soyundan olmuş və Elxanlı hakimiyyətinin erkən illərində yaşamışdır. Mustovfi tarixçi və coğrafiyaşünas Həmdullah Qəzvininin yaşca böyük əmisi oğlu idi.

## Həyatı
Həmdullah Qəzvininin yazdığına görə, Fəxrəddin Mustovfinin Elxanlı hakimiyyəti dövründə uğurlu karyerası olmuşdur. O, əvvəlcə Anadolu padşahlığı dövründə Keyxatu xanın sahibi-i divanı (maliyyə naziri, vəziri), daha sonra Arqun xanın (1284–1291-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) dövründə bürokrat kimi xidmət etmişdir. O, Arqunun ətrafındakı müşavirlər dairəsinin tərkibində Elxanlı sahibi-i divanı Şəmsəddin Cüveyninin süqutunda rol oynamışdır. O, Arqunu Şəmsəddini atası Abaqa xanın (1265–1282-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) zəhərləmək ittihamı ilə mühakimə etməyə inandırmışdır. 16 oktyabr 1284-cü ildə Şəmsəddin edam edilmiş və Fəxrəddinin sahibi-i divan vəzifəsi bərpa edilmişdir.

Buna baxmayaraq, 1286-cı ildə onu Cəlaləddin Simnani əvəz etmiş və o, Anadolu padşahlığına göndərilmişdir. Həmin il Fəkrəddin nifrət dolu böhtanlarla Şəmsəddinin oğlu Şərəfəddin Harun Cüveyninin edamına təhrik etmişdir. Fəxrəddin Mustovfi özü 1290-cı ildə edam edilmişdir. Bunun təhrikçisi, buna böhtanlarla nail olan yeni sahib-i divan Sədəddövlə idi. Bu, Mustovfi ailəsinin düşmənçiliyinə səbəb olmuşdur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
*  
*
Fəxrəddin (tarixçi)

**Fəxrəddin** — XIII əsr müsəlman tarixçisi. O, 1258-ci ildə Abbasilər xilafətinin dağıdılmasına qədərki yeganə xəlifə tarixi haqqında əsər olan "*Sülalələrin xronoloji tarixi*"nin müəllifi olmuşdur. Bu, Fransa Milli Kitabxanasında əlyazma şəklində saxlanılır. Antuan İsaak Silvestr de Sasi ərəbdilli müntəxabatında əsərdən sitat gətimişdir. Georq Freytaq, Ogüst Şarbonno onun mühüm hissələrini tərcümə etmişdir.

## İstinadlar
Zəfərnamə (Mustovfi)

**Zəfərnamə** (, "*Zəfər kitabı*") — İran şairi Həmdullah Qəzvininin (1281–1339/1340) yazdığı epik poema. 75 min beytdən ibarət epik hekayə İranın ərəb işğalından monqol hakimiyyətinə qədərki tarixini araşdırır. Qəzvinini bu əsəri yazmağa vəzir və tarixçi Rəşidəddin Həmədani ruhlandırmışdır. Əsər Firdovsinin "*[[Şahnamə]]*"sinin davamıdır. Qəzvini əsəri yazmağa 1320-ci ildə başlamış və işini 1334-cü ildə tamamlamışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Canpoladzadə Mustafa Paşa

**Canpoladzadə Mustafa Paşa** (ö. iyun 1636) — Osmanlı sultanı IV Murad dönəmində kaptan-ı dərya olan dövlət xadimi.

Əli Paşanın oğlu olub, Əndərunda yetişmiş, 1629-cu ildə baş miraxur təyin edilmişdir. 1630-cu ildə vəzir rütbəsiylə kaptan-ı dərya təyin edilmişdir. 1633-cü ildə vəzifədən alınaraq Anadoluya sürgün edildi. Burada artan zülmü və özbaşınalığı səbəbilə 1636-cı ilin iyununda edam edilmişdir. Oğlu Hüseyn Paşadır.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 165.
Tarixi-güzidə

***Tarixi-güzidə*** və ya ***Tarix-e qozide*** (; "Seçilmiş tarix") — Həmdullah Qəzvini tərəfindən yazılmış və 1330-cu ildə tamamlanan İslam tarixinin dünyanın yaradılmasından 1329-cu ilə qədərki hissəsini əhatə edən əsər. Quru, sadə üslubda yazılmış və Qiyasəddin ibn Rəşidəddinə həsr edilmişdir.

"*Tarixi-güzidə*" çox məşhur olmuşdur və onun çoxlu nüsxələri mövcud idi. Onların çoxuna Avropa kolleksiyalarında rast gəlinirdi. 1903-cü ildə Jül Qantin tərəfindən qismən fransız dilinə tərcümə edilmişdir. Eduard Qranvil Braun 1910-cu ildə tam nəşrini və 1913-cü ildə qısaldılmış ingilisdilli versiyasını nəşr etmişdir. 1960-cı ildə Əbdülhüseyn Nəvai "*Tarixi-güzidə*"nin tam versiyasını nəşr etdirmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
*
Cənubi İran

**Cənubi İran** — Zaqros dağları və Mərkəzi İran silsiləsindən, Xuzistan düzənliyindən, Bəsra körfəzinin şimal sahillərindən və Hörmüz boğazından ibarət region.

Buraya 
* Fars
* Kohgiluyə və Boyer-Əhməd
* Hörmüzgan
* Buşehr ostanları daxildir. 
Bəzən:
* Xuzistan
* Kirman da bu regiona aid edilir. 
Ən böyük şəhərləri Şiraz, Bəndər-Abbas, Buşehr, Mərvdəşt, Cəhrüm, Yasuc, Fəsa və Bürazcandır.

İranın cənubu etnik cəhətdən müxtəlifdir. Burada farslar, lurlar, bəxtiyarilər, qaşqaylar, əçomilər, basirilər, bəluclar, ərəblər, ermənilər, afroiranlılar və yəhudilər yaşayır. Cənubi İran sakinlərinin əksəriyyəti İrandillidir. Cənubi İran fars xalqının yarandığı yerdir.

## İstinadlar
Çarlz P. Melvil

**Çarlz P. Melvil** (; ) — Britaniya akademiki. O, 2008-ci ildən Kembric Universitetində İran tarixi üzrə professordur, həmçinin Britaniya Farsşünaslıq İnstitutunun prezidentidir.

## Həyatı
Çarlz P. Melvil 10 may 1951-ci ildə Birləşmiş Krallığın paytaxtı London şəhərində anadan olmuşdur. O, Vellinqton Kollecində təhsil almış, sonra Kembricdəki Pembrok Kollecində ərəb və fars dillərini öyrənmişdir. Melvil daha sonra London Şərq və Afrikaşünaslıq Məktəbində İslam tarixi üzrə magistr dərəcəsi və İranda tarixi seysmiklik üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. O, London İmperial Kollecində (1974–1982) və Kembric Universitetində şərqşünaslıq üzrə köməkçi professor olmuşdur. 2008-ci ildən İran tarixi üzrə professordur. Melvil "*The Cambridge History of Iran*" (VII cild) və "*History of Literature of Iran*" kitablarının redaktorlarından biri olmuşdur.

Melvil akademik yoldaşı, doktor Firuzə Abdullayeva ilə evlidir. Cütlüyün Cozefina və Şarlotta adlı iki qızı var.

## İstinadlar
Hatif İsfahani

**Seyid Əhməd Hatif İsfahani** () — XVIII əsr İran şairi. Əslən Ordubaddan olmuşdur.

## Həyatı
Əslən Azərbaycanın Ordubad şəhərindən olan Hatifin ailəsi Səfəvilər dövründə İsfahana köçmüş, özü isə XVIII əsrin birinci yarısında həmin şəhərdə anadan olmuşdur. İsfahanlı Nəsir Təbibdən ənənəvi elmləri, Mir Seyid Əli Müştaq İsfahanidən isə ədəbi sənətləri öyrənmişdir. O, dövrün digər mühüm ədəbiyyat adamları, o cümlədən Səbahi və Azər Bəydili ilə də ünsiyyətdə olmuşdur. İsfahandan başqa bir müddət Kaşanda da yaşamış və son illərini Qumda keçirmişdir. O, farsdilli poeziyada ifrat "hind üslubu" (Səbki-Hindi) hesab etdiyi hərəkatı inkar edən və erkən farsdilli poeziyanın üslub prinsiplərinə daha yaxın olan poetik idomi qəbul edən "*bazqəşti ədəbi*" adlı "ədəbi qayıdış" hərəkatının nümayəndəsi idi. 

## İstinadlar
Divan (idarə)

**Divan** () — bir sıra tarixi İslam dövlətlərində icra və qanunvericilik hakimiyyətinin ali orqanı, habelə bu orqanın rəhbərinin adı.

## Tarixi
"Divan" islam mədəniyyətində müxtəlif mənalı söz olmuşdur. Bu, əvvəlcə ərəb istilalarıın ilk dövründə xəlifə Ömərdən başlayaraq dövlət gəlirlərinin qeydə alındığı, siyahıların saxlanıldığı yer idi. Bundan sonra, Əməvilər və Abbasilər dövründə vergilər və maliyyə işləri ilə məşğul olan dövlət idarəsi idi. "Divan" termini digər hökumət idarələrində də tətbiq edilirdi. Osmanlı imperiyasında böyük vəzirdən, müftidən və başqa vəkillərdənn ibarət dövlət şurası olmuşdur. Dunay knyazlıqları Moldaviya və Valaxiyada dövlət şurası, ali məsləhətçi və icraçı orqan idi. Rumıniya 1859-cu ildə yarananadək Buxarestdə, Krayovada və Yassıda ali məhkəmə orqanları da divan adlandırılırdı. Divan idarə sistemi erkən orta əsrlərdən Azərbaycanda da mövcud olmuşdur. Səlcuqilər, Eldəgezlər, Elxanilər, Cəlairilər, Şirvanşahlar, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər dövründə dövlətin və təsərrüfatın bu və ya digər sahəsinin idarəsini özündə cəmləşdirən müxtəlif divanlar mövcud idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Cənubi Mesopotamiya

**Cənubi Mesopotamiya** və ya **Aşağı Mesopotamiya** — Mesopotamiyada tarixi region. İraqın Həmrin dağlarından Bəsrə körfəzi yaxınlığındakı Fao yarımadasına qədər allüvial düzənliyində yerləşir. Orta əsrlərdə bu region həm də Səvad və əl-Cəzirə əl-sfliyə ("Aşağı Cəzirə") kimi tanınırdı. Növbəti dövrlərdə region "Əcəm İraqı" adlanan Cibaldan fərqli olaraq əl-İraq əl-Ərəbi () adlanmışdır. Cənubi Mesopotamiya Şumer və Babilistanın vətəni idi.

## İstinadlar
Diyar Rəbiə

**Diyar Rəbiə** () — orta əsrlərdə Cəzirənin ən şərqdəki və ən böyük vilayətinin ərəbcə adı. Vilayətdən digər ikisi Diyar Bəkr və Diyar Mudar idi. Orta əsr coğrafiyaşünası Bəlazuri yazmışdır ki, hər üç vilayət VII əsrdə ərəb istilaları zamanı Müaviyə tərəfindən oraya köçürülən əsas ərəb qəbilələrin adı ilə əlaqəlidir. Diyar Rəbiədə Rəbiə qəbiləsi yaşayırdı.

Diyar Rəbiə Xabur çayının yuxarı axarını və onun qollarını, yəni Tur-Abdin və Ərbayistan bölgələrini, eləcə də şimalda Cəzirət ibn Ömər yaxınlığından Dəclə çayının hər iki sahilini, cənubda Tikrit bölgəsində İraqla sərhədə, o cümlədən Yuxarı Zab və Aşağı Zabın aşağı axarlarını əhatə edirdi. Vilayətin əsas şəhəri Mosul idi və digər mühüm şəhər mərkəzləri Bаlаd, Cəzirət ibn Ömər, Sinnə, Bərqayid, Sincar, Nüseybin, Mardin və Rəsulayn idi. Vilayət Əməvilər və Abbasilər dövründə qərmətilərin basqınlarından əziyyət çəkmişdir. X əsrin ortalarında vilayət paytaxtı Mosul olan yerli Həmdanilər sülaləsinin nəzarəti altına keçmişdir. Həmdanilər əmirliyi 980-ci ildə Buveyhilər tərəfindən süquta uğradılmışdır, vilayət isə sonradan Ukeylilərin nəzarətinə keçmişdir, lakin onlar da XI əsrin sonlarında Səlcuqlular tərəfindən fəth edilmişdir.

## Mənbə
* Canard, Marius & Cahen, Claude (1965). "Diyār Bakr". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;343–345. OCLC 495469475.
* Canard, Marius & Cahen, Claude (1965). "Diyār Rabī'a". In Lewis, B.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. pp.&nbsp;348–349. OCLC 495469475.
Auroracoin

**Auroracoin** *(qısaltma:* AUR, *simvol:* ᚠ) — 2014-cü ilin fevral ayında birjaya çıxarılan P2P kriptovalyuta. Müəllifi bilinməyən qurucu və ya qurucular Baldur Friqqar Odinsson (qısaca Odinsson) ləqəbini istifadə edirlər. 

## Tarixi
Kriptovalyutanın qurulma səbəbləri olaraq İslandiya əhalisinin kriptovalyutalara və həmçinin Bitcoin-ə olan marağı, kronun uzun müddət qeyri-sabit olacağı, məhdud nağd pul istifadə edilməsi və digər səbəblər göstərilmişdir.

Baldur Friqqar Odinsson kapitalın 6%-dən çoxu qaldıqda, qalan pulun yarısını sistemin inkişafına, digər yarısını isə xeyriyyə fondlarına verəcəyini demişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Auroracoin fondunun rəsmi saytı
* Auroracoin rəsmi saytı
Kumis (region)

**Kumis** (, ) — İslamdanqabaqkı İranda, Əlburz dağlarının cənub su hövzəsi ilə Dəşti-Kəvir çölünün şimal hüdudları arasında vilayət. Sasanilər dövründə Rey və Gürgan vilayətləri arasında yerləşən əraziyə aid edilirdi. Kumis orta əsrlərdə İranın kiçik bir vilayəti olaraq qalmışdır. Vilayətin qərb sərhədləri Reyin şərqindəki şəhərətrafı ərazilərində, şərq sərhədləri isə Xorasanda idi. Xorasan yolu ilə yarıya bölünən vilayətdə Xoara (indiki Aradan), Simnan, Şəhr-i Kumis (indiki Damğan), Bəstam və Biyar (indiki Biyarcümənd) şəhərləri yerləşirdi. 856-cı ildə Kumisdə baş verən zəlzələ nəticə 200 minə yaxın insan həlak olmuşdur. Bu, bəşər tarixində qeydə alınmış ən ölümcül zəlzələlərdən biri olmuşdur. Vilayətdə ismaililər tərəfindən tikilmiş bir neçə qala var ki, onların əksəriyyəti işğalçı monqollar tərəfindən ələ keçirilmişdir. "Kumis" adı XI əsrin əvvəllərindən köhnəlməyə başlamışdır. Hal-hazırda region indiki Mazandaran və Simnan ostanları arasında bölünmüşdür.

## İstinadlar
İrəvan dialekti (Azərbaycan)

**İrəvan dialekti** — Azərbaycan dilinin mərkəzi Ermənistanda danışılan qərb dialekti. Məmmədağa Şirəliyevə görə, İrəvan dialektinin formalaşması XVIII əsrə, Azərbaycan xanlıqlarının yarandığı vaxta təsadüf edir.

## Təsnifat
Almaniya filoloqu Gerhard Dörferin fikrincə, İrəvan dialekti Naxçıvan və Ordubad dialektləri ilə yanaşı Azərbaycan dilinin cənub qrupuna daxildir. Azərbaycanlı filoloq Məmmədağa Şirəliyev də bunu cənub qrupuna aid edir və bu qrupa Təbriz dialektini də əlavə edir. Sovet filoloqu Ninel Hacıyeva Şirəliyevlə həmfikirdir. İsveç filoloqu Lars Yohansson və azərbaycanlı filoloq Elbrus Əzizov Azərbaycan dilinin dialektlərinin təsnifatında İrəvan dialektini qeyd etmirlər..

## Xüsusiyyətləri
İrəvan dialekti aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:
* ə səsinin uzun tələffüz olunması
** n samitinin düşməsi: **mə:** "mənə", **sə:** "sənə" (İraq, Şamaxı, Muğan, İrəvan, Şəki)
** d samitinin düşməsi: **o qə:r** "o qədər" (Naxçıvan, Zəngibasar, İrəvan)
* ö səsinin uzun tələffüz olunması: **kərö:z** "kərəvüz" (Təbriz, Zəngibasar, İrəvan)
* e-ə əvəzlənməsi: **pənir** "pendir" (Təbriz, Meğri, İrəvan)
* -yız, — yiz, -yuz, -yüz, -iyiz, -iyiz,-uyuz,-üyüz şəkilçiləri: **ziliyiz** "sizin ziliniz", **suçuyuz** "sizin suçunuz", **gülüyüz** "sizin gülünüz" (Cəbrayıl, İrəvan, Ordubad, Təbriz, Zəngilan)
* sıyız, -siyiz, -suyuz, -süyüz şəkilçiləri. Məsələn: **uşaxsıyız** "uşaqsınız", **həkimsiyiz** "həkimsiniz", **qonşusuyuz** "qonşusunuz", **sürücüsüyuz** "sürücüsünüz" (İrəvan, Zəngibasar)
* m, p, r, s, f samitləri vasitəsilə çoxaltma dərəcəsinin yaranması: **düpdüz** (İrəvan, Zəngibasar) – çox düz.
* Azərbaycan dilinin Qazax, Şəki, Gədəbəy, İrəvan, Ordubad şivələrində qəti gələcək zaman -ası, -əsi şəkilçiləri ilə də formalaşır: **aparasısan** "aparacaqsan", **gətirəsisən** "gətirəcəksən", **qarşılıyasısan** "qarşılayacaqsan". Azərbaycan ədəbi dilində daha çox XIV–XVI əsrlərdə qəti gələcək zaman şəkilçisi kimi işlənən -ası,-əsi sonradan həmin vəzifəni ifa etməmiş, lakin bir sıra dialekt və şivələrimizdə indiki dövrdə də qalmışdır.

## İstinadlar
İrəvan dialekti (erməni)

**İrəvan dialekti** ( *Yerevani barbař*) — şərqi erməni dilinin İrəvan və onun ətrafında danışılan dialekti. Qrabar sözləri İrəvan dialektinin lüğət tərkibinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Tarix boyu bu dialekt bir çox dillərin, xüsusən də rus və fars dillərinin təsirinə məruz qalmışdır və bu gün çoxlu alınma sözlər var. Bu gün erməni dilinin ən geniş yayılmış dialektidir.

Tarixən bu dialekti əsasən danışıldığı Ağrı vadisinə istinadən **Ararat dialekti** kimi tanınırdı. XIX əsrdə müasir ədəbi erməni dilinin yaradılması üçün səylər göstərilmişdir. 1841-ci ildə erməni yazıçısı Xaçatur Abovyan İrəvan dialekti yazdığı "*[[Ermənistanın yaraları]]*" romanını tamamlamışdır. 1918-ci ildə İrəvan Birinci Ermənistan Respublikasının paytaxtı elan edildiyinə görə İrəvan dialektinin əhəmiyyəti artmışdır. Sovet dövründə şərqi erməni dili və İrəvan dialekti üstünlük təşkil edən rus dilinin güclü təsiri altına düşmüşdür və 1980-ci illərin sonunda ruslaşdırma erməni dilinin gələcəyi üçün zərərli hesab edilmişdir.

Bu gün İrəvanda yaşayan ən azı 1 milyon insan danışıq ermənicəsinin əsasını təşkil edən İrəvan dialektində danışır. Bundan əlavə, Ermənistanda, qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasında və Gürcüstanın Samtsxe-Cavaxetiya regionunda faktiki olaraq bütün dialektika təhsil sistemi vasitəsilə İrəvan dialektinin təsiri altındadır. 1980-ci illərin sonundan xarici ölkələrə köçmüş ən son erməni mühacirləri İrəvan dialektində danışırlar.

## İstinadlar
V1400 Sentavr

**1SWASP J140747.93−394542.6** (1SWASP J140747, J1407 və ya Mamajek's Object) Yerdən 434 işıq ili məsafədə Sentavr bürcündə yerləşən Günəşə bənzər ulduzdur. Nisbətən cavan ulduz hesab olunur. Yaşının 16 milyon il, kütləsinin Günəşin kütləsinin 90%-i olduğu təxmin edilir. Görünən ulduz ölçüsü 12.3 olduğu üçün yalnız teleskopla görmək mümkündür. Ulduzun adı SuperWASP (Wide Angle Search for Planets - Planetlərin Geniş Bucaq Axtarışı) proqramından və ulduzun koordinatlarından gəlir. Ulduz planetin ətrafında dövr etdiyinə görə dəyişkəndir və dəyişkən ulduz təyinatı olan V1400 Centauri adı verilmişdir.

Ulduz çox böyük halqaları ilə məşhurdur. Halqa sistemi 178.965 milyon kilometr olub Saturnun 243.897 kilometr olan halqa sistemindən daha böyükdür. Ulduzun böyük qaz nəhəngi və ya halqa sisteminə malik olan qəhvəyi cırtdan olduğu düşünülür.

Planet 2012-ci ildə Nyu-Yorkda yerləşən Roçester Universitetində astronom Erik Mamayek tərəfindən kəşf edilmişdir.

## İstinadlar
Gliese 504 b

**Gliese 504 b** (çox vaxt **GJ 504 b** olaraq qısaldılır) HiCIAO alətindən və AO188 adaptivindən istifadə edərək(Subaru Telescop) of Mauna Kea Observatory, Hawaii by Kuzuhara et al.) birbaşa görüntüləmə yolu ilə aşkar edilmiş 59 Virginis (GJ 504) günəş analoqu sistemindəki nəhəng planet və ya qəhvəyi cırtdandır. Vizual olaraq GJ 504 b bənövşəyi rəngə sahib planetdir.

## İstinadlar
Lisa Vikari

**Lisa Vikari** (*;* ) — almaniyalı aktrisa. 

## Bioqrafiya
Vikari 1997-ci ildə Münhen şəhərində həkim ailəsində anadan olmuşdur. O on yaşında teatr təhsili aldı və qısa müddət sonra ilk qısa filmi olan *Tunnelblicke*-də rol aldı. 2010-cu ildə uşaqlar üçün olan *Hanni və Nanni* filmində rol aldı. Sonrakı il *Hell* filmində rol aldı. Vikari 2017-ci ildə *Luna* filmində baş rolu canlandırdı. 2017-2020-ci illər aralığında Netflix serialı *Dark*-da Marta Nilsen rolunu canlandırdı. Vikari Potsdamda media təhsili alır.

Vikari 2020-ci ildə Netflix-in romantika-komediya janrında olan *Isi və Ossi* filmində rol aldı.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## Mükafatlar və namizədliklər

* *Hell* filmindəki Leonie roluna görə "Ən yaxşı gənc istedad mükafatı" (2011)
* *Luna* filmindəki Luna roluna görə Münhen Film festivalında "Gənc almaniyalı aktrisa mükafatı"na namizəd oldu (2017)

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
Bavariyalı Anna Mariya

* Bavariyalı Anna Mariya (21 mart 1551 - 29 aprel 1608) — Avstriya hersoqinası. 
* Bavariyalı Anna Mariya (8 dekabr 1574 - 8 mart 1616) — Avstriya hersoqu II Ferdinandın xanımı, Avstriya hersoqinası. 
* Bavariyalı Mariya Anna Viktoriya (28 noyabr 1660 - 20 aprel 1690) — Fransa kralı XIV Lüdovikin varisi Burbonlu Lüdovikin ilk xanımı, İspaniya kralı V Filippin anası.

## Həmçinin bax
* Anna Mariya
Anna Mariya

**Anna Mariya** — qız adı.

* Anna Mariya Yopek
* Anna Mariya Motsart
* Anna Mariya Jukovska

## Həmçinin bax
* Bavariyalı Anna Mariya
Qina Stebitz

**Qina Stebitz** (*;* ) — almaniyalı aktrisa.

## Bioqrafiya
Stebitz aktrisalıq fəaliyyətinə 2010-cu ildə *Womb* filmi və *Wie erziehe ich meine Eltern?* serialı ilə başladı. Bir il sonra *In aller Freundschaft* serialında rol aldı. Karyerasını 2016-cı ildə *Familie Dr. Kleist* və *Großstadtrevier* serialları ilə davam etdirdi. O 2017-ci ildə *Dark* serialında rol aldı və serialın 2-ci və 3-cü mövsümlərində də rolunu davam etdirdi.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Maya Şöne

**Maya Şöne** (*;* ) — alman aktrisa.

## Bioqrafiya
Şöne 1 yanvar 1976-cı ildə Ştutqartda anadan oldu. Özündən böyük bir qardaşı var. 1997-ci ildə aktrisa olmağa qərar verdi və 2001-ci ildə Westphalian Drama School-da təhsil almağa başladı. Şöne 2001-ci ilin fevral ayında Hamburqa köçdü.

2004-cü ildə *Cowgirl* filmi ilə film karyerası başladı. 2008-ci ildən 2013-cü ilə qədər *Tatort* serialında rol aldı. 2011-ci ildə *The Brand* filmində rol aldı. O, 2017-ci ildə *Neu in unserer Familie*  adlı miniserialda rol aldı. Həmin il Netflix-in elmi fantastika və dram janrında olan serialı *Dark*-da rol aldı.

Şöne almaniyalı aktyor Karlo Lyubek ilə evlidir. Cütlüyün bir qızı var.

## Filmoqrafiya

* 2001: *Schluss mit lustig!*
* 2004: *Doppelter Einsatz: Der Fluch des Feuers*
* 2004: *Das Zimmermädchen*
* 2004: *Cowgirl*
* 2004: *Der Traum vom Süden*
* 2004: *Aller Tage Abend*
* 2005: *Tatort: Im Alleingang*
* 2005: *Mörderische Erpressung*
* 2005: *Dow Jane Index*
* 2006: *Stubbe-Von Fall zu Fall: Verhängnisvolle Freundschaft*
* 2007: *Polizeiruf 110: Dunkler Sommer*
* 2007: *Tatort: In eigener Sache*
* 2007: *Tatort: Hart an der Grenze*
* 2007: *Der Dicke: Angstpartie*
* 2007: *1. Mai – Helden bei der Arbeit*
* 2008: *KDD – Kriminaldauerdienst: Chancen*
* 2008: *Buddenbrooks*
* 2008: *Tatort: Das Mädchen Galina*
* 2008: *Tatort: Oben und unten*
* 2008: *Tatort: Tödliche Tarnung*
* 2009: *Zarte Parasiten*
* 2009: *Wanna Be* (qısa film)
* 2009: *Summertime Blues*
* 2009: *Tatort: Blutgeld*
* 2009: *Tatort: Altlasten*
* 2010: *KDD – Kriminaldauerdienst: Chancen*
* 2011: *Polizeiruf 110 – Feindbild*
* 2011: *Der Brand*
* 2012: *Stralsund – Blutige Fährte*
* 2012: *Tatort: Spiel auf Zeit*
* 2013: *Bella Block: Hundskinder*
* 2014: *Frau Roggenschaubs Reise*
* 2014: *Sternstunde ihres Lebens*
* 2015: *Blochin – Die Lebenden und die Toten* (televiziya miniserialı)
* 2015: *Tatort: Preis des Lebens*
* 2016: *Neu in unserer Familie*
* 2017: *Neu in unserer Familie 2* (televiziya filmi)
* 2018: *Tatort: Du allein*
* 2018: *A Dark in the Light*
* 2019: *Eine fremde Tochter* 
* 2017–2020: *[[Dark (TV series)|Dark]]* (teleserial)
* 2020: *Der Mann der die Welt aß*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şahzadə və dilənçi

## Qısa məzmun

Mark Tvenin “Şahzadə və dilənçi” povesti 200 ilə yaxındır ki, həm böyüklərin, həm də kiçiklərin sevimli əsəridir. Yazıçı əsərin qəhrəmanını kral sarayından İngiltərənin ən ucqar, ən gizli və təhlükəli yerlərinədək aparıb çıxarır, ağlasığmaz hadisələrlə qarşılaşdırır. Şahzadə Eduardın və dilənçi Tomun başına gələn məcəraların köməyi ilə orta əsrlər ingilis cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin həyat tərzini, dünyagörüşünü, arzularını açıb göstərir. Şahzadə Eduardın üzləşdiyi vəziyyətlər o qədər gərgindir ki, oxucu onun döyülməsini, istehzaya məruz qalmasını, ölüm, asılmaq təhlükəsini sakitliklə qarşılaya bilmir, bəzən özünü qəhrəmanın yerində hiss edir, çətin vəziyyətdən necə çıxacağını fikirləşir. Sərsərilərin, kəndlilərin əhatəsinə, hətta həbsə düşən şahzadə tacqoyma mərasiminə gəlib çıxır. Bəs şahzadə, əsl kral öz haqqını ala biləcəkmi? Ədalət məhkəməsi qurulacaqmı?

## Yazıçı haqqında
Mark Tven 30 noyabr 1835-ci ildə ABŞ-nin Missuri əyalətinin Florida bölgəsində dünyaya gəldi.Oxuculara daha çox "Şahzadə və dilənçi"  və "Tom Soyerin macəraları" adlı romanları ilə tanışdır. Mark Tven bir çox məşhur aforizmlərin müəllifi kimi də tanınır. Klemens dövrünün ən məşhur adamları-prezidentlər, dünya şöhrətli incəsənət xadimləri, sənayeçilər və Avropa kral ailələri ilə dostluq münasibətlərində olmuşdur.

## Xarici keçidlər
Yördis Trebel

**Yördis Trebel** (*;* ) — alman aktrisa.

## Həyatı
Trebel Berlinin Prenzlauer-Berq ərazisində dörd bacıdan ikinci böyüyü olaraq anadan oldu. Berlin divarının dağılmasından əvvəl teatrda müəyyən kiçik rollarda yer aldı.

1997-ci ildən 2001-ci ilə qədər Ernst Busch Academy of Dramatic Arts-da aktyorluq təhsili aldı.

## Karyerası
Trebel teatr fəaliyyətindən başqa 2005-ci ildə *Wolffs Revier* adlı teleserialda rol almışdır. Rol aldığı filmlərə *Ein guter Sommer*, *Westen,* *Lagerfeuer* və *Emmas Glück*  misal göstərilə bilər.  O həmçinin 2017-ci ildə Netflix-in *Dark* serialında rol almışdır.

## Şəxsi həyatı
Trebel 2014-cü ildə ayrıldığı almaniyalı aktyor Mattias Uedenhoferdən iki oğlu var.

## Filmoqrafiya

* 2003: *Lange Tage* (qısa film)
* 2005: *Wolffs Revier* (teleserial)
* 2006: *Emma's Bliss*
* 2006: *Heteros Nomos* (qısa film)
* 2006: *Speed Dating* (qısa film)
* 2007: *KDD – Kriminaldauerdienst* (teleserial)
* 2007: F*rühstück mit einer Unbekannten* (televiziya filmi)
* 2007: *Eine gute Mutter* (televiziya filmi)
* 2007: *Der Kommissar und das Meer* (teleserial)
* 2008: *A Woman in Berlin*
* 2008: *Das Duo* (teleserial)
* 2008: *Warten auf Angelina*
* 2009: *This Is Love*
* 2009: *Pope Joan*
* 2010: *The Hairdresser*
* 2010: *Tatort: Am Ende des Tages* (teleserial)
* 2011: *Familiengeheimnisse* (televiziya filmi)
* 2011: *Freilaufende Männer* (televiziya filmi)
* 2011: *Ein guter Sommer* (televiziya filmi)
* 2012: *Rosa Roth* (teleserial)
* 2013: *Meine Schwestern*
* 2013: *Western*
* 2013: *Das Jerusalem-Syndrom* (televiziya filmi)
* 2013: *Der fast perfekte Mann*
* 2013: *Wolfskinder*
* 2015: *Me and Kaminski*
* 2015: *Blochin – Die Lebenden und die Toten* (televiziya filmi)
* 2015: *Familienfest*
* 2015: *One Breath*
* 2017: *Dark* (teleserial)
* 2017: *Babylon Berlin* (teleserial)

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
Antye Traue

**Antye Traue** (*;* ) — alman aktrisa.

## Həyatı
Traue keçmiş Qərbi Almaniyanın (ADR) Saksoniya vilayətinin Mitvayda şəhərində anadan olmuşdur. Anası rəqqas və müğənni idi. Traue rus dilində danışaraq böyümüşdür. İngilis və alman dilində axıcı danışır.

## Karyerası

Traue Almaniyada, Avropada və Nyu-Yorkda səhnələrdə görünərək dörd il ərzində prodüserlə çıxış etdi və qastrol etdi. 

2013-cü ildə Traue Supermen filmində Faora-Ul rolunu oynadı və müsbət rəylər aldı.Faora roluna hazırlaşarkən Traue 4 aylıq intensiv məşq və pəhriz proqramı keçib.O vaxtdan bəri o, baş rollarda və ya təkrarlanan köməkçi rollarda bir neçə alman və beynəlxalq film və televiziya istehsalına çəkilib, o cümlədən Sem Qarbarskinin rejissoru olduğu aktyor Moritz Bleibtreu ilə birlikdə 2017-ci ildə “Bye Bye Germany” filmi və 2017-ci ildə Amazon seriyasının pilot epizodu Oasis. Traue-nin 2017 və 2018-ci illərdə sonrakı aktyorluq çıxışlarına Alman Netflix serialı Dark (Agnes Nielsen kimi) və alman filmləri Das Ende der Wahrheit, Spielmacher və Ballon daxildir. 2019-cu ildə Traue Almaniyanın ZDFneo TV mini-serialında Çıxmaz Sonda aktyor heyətinə başçılıq etdi.

Traue, 2023-cü ildə yayımlanan The Flash filmində Faora-Ul rolunu təkrarladı.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cardano

**Cardano **— açıq mənbəli kriptovalyuta şəbəkəsi. Daxili valyutası ADA adlanır. Layihə  mərkəzi İsveçrədə yerləşən Cardano fondu tərəfindən idarə olunur.

## Tarixi
Platforma 2017-ci ildə Ethereum qurucularından biri Çarlz Hoskinson tərəfindən qurulmuşdur. Platformanın adı Cerolamo Kardanodan, kriptovalyutanın adı isə Ada Lavleysdən götürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kubular

**Kubular** — Sumatra adasının (İndoneziya) cənub-şərqində yaşayan xalq. İndoneziyanın qədim əhalisinin nəsilləridir. Özlərini "oranq-darat" ("torpaq adamları") adlandırırlar. Sayları 50000 nəfərdir. Dilləri İndoneziya dilinə yaxındır. Dindarları müsəlmandır, qədim animizm etiqadı da qalır. Tədricən oturaq həyata keçən kubular əkinçiliklə məşğul olurlar.

## Ədəbiyyat
* Зарубежная Азия. Юго-Восточная Азия. М.: 1979 (серия "Страны и народы").

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
Formula 2

**Formula 2**, F2 kimi qısaldılmış Formula 2, tək oturacaqlı və açıq təkərli formula vasitələri ilə keçirilən avtomobil yarışlarından biridir. Formula 1 yarışlarından fərqli olaraq, daha kiçik və daha az güclü avtomobillər üçün təşkil olunur.

## İstinadlar
GP3

**GP3 Series** və ya qısaca **GP3**, 2010-cu ildə başlayan avtomobil yarışları seriyasıdır. O, 2010-cu ildə GP2 promouteri Bruno Mişel tərəfindən təqdim edilib. Bu, sürücülər baxımından GP2-ni gücləndirən çempionatdır. Hər il pilotlar GP3-dən GP2-yə keçirlər.

## İstinadlar
David Kuqultinov

**David Nikitiç Kuqultinov** və ya **Köqltin Dava** (;   ) — kalmık sovet şairi, Kalmık MSSR xalq şairi (1969), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1976), 1943-cü ildən Sov. İKP üzvü, Kalmıkiya MSSR Ali Sovetinin deputatı (1980, 198), SSRİ Xalq deputatı (1989-1991).

## Həyatı
David Kuqultinov 13 mart 1922-ci ildə Kalmıkiya Respublikasının Yaşaltin rayonunun Abqaner Qaxankin (hazırda Esto-Altay) kəndində, imkanlı ailədə anadan olmuşdur.

## Yaradıcılığı
Sovet vətənpərvərliyi, xalqlar dostluğu və beynəlmiləlçiliyin, sülhün tərənnümü David Kuqultinovun yaradıcılığının əsas mövzularıdır ("Məhəbbət və hərb" (1957), "Moabit məhbusu" (1958), "Gözəl quşun nəğməsi" (1961), "Vyetnam xatirələri" (1966), "Zamanın hakimi" (1967), "Ağlın üsyanı" (1965-1971) və s. poemaları; "Bütün illər boyu" (1939-1967), "Həyat və düşüncələr" (1963-1967) şeir silsilələri, "Mən sənin yaşıdınam" (1966), "Aprel çağırışı" (1975) və s. şeir kitabları). Lenin ordeni, Qımızı Əmək Bayrağı ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
TOI 1338

**TOI 1338** Yerdən təqribən 1320 işıq ili uzaqlıqda Pictor bürcündə yerləşən qoşa ulduz sistemidir. O, Transiting Exoplanet Survey Satellite (TESS) tərəfindən kəşf edilib.

## Nomenklatura və tarix
TOI qısaltması "TESS Objects of Interest (TESS Maraq Obyektləri)." deməkdir. Planeti "Goddard Kosmik Uçuş Mərkəzinə" yay stajçısı kimi qatılan lisey şagirdi Wolf Cukier kəşf edib.

Wolf Cukier'in qardaşı "Wolftopia" adını  təklif etdi. Amma Cukierin planetə öz adını verməsinə icazə verilmədi.

## İstinadlar
Alajen (mif)

**Alajen** *()* — Talış mifologiyasında iri döşlü, saçı önə tökülmüş qadın personajı.Alajen cəmiyyət tərəfindən rədd edilən və zərər verə bilən qadındır. Zərdüştlükdən sonra İslamın gəlişi personajın xüsusiyyətlərinə və xarakterinə birbaşa təsir göstərmiş və daha çox "qadın cin" kimi məşhurlaşdırmağa başlamışdır.Ümumilikdə ədəbiyyatda və əfsanələrdə, Alajen xüsusilə yeni doğuş edən qadınlara, doğuşdan sonrakı ilk altı gün ərzində onları təqib edərək, özlərinə və dünyaya gətirdiyi uşaqlara zərər vurmağa çalışan təhlükləli qadın hesab olunur. Məşhur rus etnoqraf Qriqori Çursin öz əsərlərində Alajendən bəhs edib və onun haqqında araşdırmalar edib.

## Etimologiya

## Mifoloji təsvir
Talış mifologiyasında Alajen vəhşi, iri bədənlidir. Uzun qara və qırmızı rəngdə saçı var və çox vaxt önə tökülmüş formadadır. İri gözləri və iri döşləri var. İri döşlərini öndən arxaya doğru çiyinlərinə atıb gəzir. Alajen doğuş zamanı bir qadına zərər verə onu qorxuda bilər və ya vura, döyə bilər. Eyni zamanda yeni doğulmuş uşağa zərər verə, onu qaçıra və ya öldürə də bilər. O, çayda üzməyi, atları hiddətlə sürməyi, sahibi olan atları azdırıb yallarını düyünlərə bağlamağı sevir. Onu qorxutmaq və ya uzaqlaşdırmaq üçün yastığın altında küt, iti dəmir alətlərdən, iti bıçaqdan və ya mifologiyada talışların Alajen üçün xüsusi hazırladıqları *alajeni çiq* adlı alətdən istifadə edilir. Bəzi mənbələrdə bu alət Alajenin öz topuq sümüyündən hazırlanmış küt alətdir. Əfsanələrə görə Alajen dəmirdən çox qorxur. Həmçinin yastıq altına qoyulmuş *dıvon* (), da onun zərərsizləşdirilməsində köməkçidir. Rus etnoqraf Çursin Filipoviç bir əfsanəyə istinad edərək yazır ki, Alajenin həm də tutula biləcəyinə inanılır. Yaxalanmış bir Alajenin paltarına polad iynə taxmaq kifayətdir ki, o, onu tutan şəxsin köləsinə çevrilsin.

Alajenin əri Biabanqulidir. Biabanquli qarağac kimi uzun, gamış kimi hər yeri tüklü təsvir edilir. O da öz növbəsində xüsusən uşaqlar üçün təhlükləlidir.

## İstinadlar
Maykl Eksvorti

**Maykl Corc Endrü Eksvorti** (; ) — Britaniya akademiki, yazıçısı və şərhçisi.

## Karyerası
Maykl Corc Endrü Eksvorti 1998–2000-ci illərdə Britaniya Xarici İşlər, Birlik və İnkişaf Departamenti İran şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. Qeyri-bədii janrda nəşr etməklə yanaşı, o, "*Prospect*" və "*[[The Independent]]*" jurnallarına, eləcə də "*[[BBC|BBC Radio 4]]*" radiostansiyasının "*Start the Week*" verilişinə töhfə vermişdir. 2008-ci ildə Eksvorti Ekseter Universitetinin Ərəb və İslamşünaslıq İnstitutunun nəzdində yerləşən Fars və İranşünaslıq Mərkəzinə (CPIS) rəhbərlik etmişdir. 2019-cu ilin mart ayında xərçəng xəstəliyindən vəfat etmişdir.

## Əsərləri
*
*, republished as a Penguin paperback: 
*
*
* (editor)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Rudi Matti

**Rudolf P. Matti** () və ya **Rudi Matti** (; ) — ABŞ tarixçisi. O, Delaver Universitetinin Tarix Departamentinin Con və Doroti Munro adına Görkəmli Tarix Professorudur. Matti Yaxın Şərq tarixindən dərs deyir və erkən müasir İran tarixi üzrə ixtisaslaşmışdır. O, 1991-ci ildə Kaliforniya Universitetində fəlsəfə doktoru dərəcəsini almışdır. Matti 2003–2005-ci və 2009–2011-ci illərdə iki dəfə prezidenti olduğu Farslaşmış Cəmiyyətlərin Tədqiqi Assosiasiyasının üzvüdür. Səfəvi və Qacar ​​dövlətləri ilə bağlı çoxsaylı kitab və məqalələrin müəllifidir.

## Seçilmiş nəşrlər
A selection of Matthee's works:
* 
* 
* 
* 
* 
* (Editor, with Beth Baron) *Iran and Beyond: Essays in Middle Eastern History in Honor of Nikki R. Keddie*, Mazda Publishers (Costa Mesa, CA), 2000.
* 
* (Editor, with Nikki R. Keddie) *Iran and the Surrounding World: Interactions in Culture and Cultural Politics*, University of Washington Press (Seattle, WA), 2002.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* (Editor) *The Safavid World *, Routledge, 2021.

## Mükafatları
* Albert Hürani Kitab mükafatı. Şimali Amerika Yaxın Şərq Assosiasiyası tərəfindən mükafatlandırılmışdır.
* Səidi Sircani mükafatı (2004–2005). Beynəlxalq İranşünaslıq Cəmiyyəti tərəfindən mükafatlandırılmışdır.
* Britaniya-Küveyt Dostluq Kitab mükafatı (2012)
* İran haqqında ən yaxşı xarici kitab (iki dəfə İran Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən mükafatlandırılmışdır).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Curriculum Vitae of Rudolph (Rudi) P. Matthee
Volqa ticarət yolu

**İdil ticarət yolu** və ya **Volqa ticarət yolu** ― orta əsrlərdə Şimali Avropanı və Rusiyanın şimal-qərbini Xəzər dənizi və Volqa çayı vasitəsilə Sasani imperiyası ilə birləşdirən ticarət yolu. Ruslar bu yoldan Xəzər dənizinin cənub sahillərində yerləşən müsəlman ölkələri, bəzən isə Bağdad şəhərinə qədər ərazilər ilə ticarət etmək üçün istifadə etmişlər. Güclü İdil bulqarları yarımköçəri konfederasiya yaratmış, Volqa çayı boyunca Rusiya və Skandinaviya vikinqləri, eləcə də cənubdakı Bizans imperiyası ilə ticarət əlaqələri qurmuşlar. Şahmat Kiyev Rus dövlətinə İran və ərəb torpaqlarından Volqa ticarət yolu vasitəsilə təqdim edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Johannes Brøndsted (1965). *The Vikings*. (transl. by Kalle Skov). Penguin Books.
* Peter Benjamin Golden (2006) "Rus." *Encyclopaedia of Islam* (Brill Online). Eds.: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill.
* Logan, Donald F. (1992). *The Vikings in History* 2nd ed. Routledge. 
* Thomas Schaub Noonan (1987–1991). "When Did Rus/Rus' Merchants First Visit Khazaria and Baghdad?" *Archivum Eurasiae Medii Aevi* 7, pp.&nbsp;213&ndash;219.
* Carl L. Thunberg (2010). *Ingvarståget och dess monument*. Göteborgs universitet. CLTS. , 
* Thunberg, Carl L. (2011). *Särkland och dess källmaterial*. Göteborgs universitet. CLTS. ,
Azov donanması

**Azov donanması** və ya **Azov flotu** () — Birinci Azov səfərindən sonra yaradılmış yelkənli hərbi donanma. Azov qalasının alınmasında həlledici rol oynamışdır. 1711-ci ildə Azovun türklərə qaytarılması ilə əlaqədar Prut səfərindən sonra məhv edilmişdir. Azov donanması rus nizami hərbi donanmasının əsasını qoymuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Елагин С. И. Исторія русскаго флота. Періодъ Азовскій. — Санкт-Петербург: Типография Гогенфельдена, 1884.
* Елагин С. И. История русского флота. Период Азовский = печатается по ксерокопии издания 1864 года. — Воронеж: Центр.-Чернозём. кн. изд-во, 1997. — 533 с. — ISBN 5-7458-0633-8.
* Расторгуев В. И. Воронеж — родина первого Адмиралтейства. — Воронеж, 2007. — С. 8.
* Азовский флот // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Блонский Л. В., Титкова Т. В. Парусный флот во 2-й половине XVIII в. // Флот России. — М., 2009. — С. 32—33.
* Доценко В. Д. и др. Глава 7. Строительство Азовского флота. Великое посольство. Керченский поход // История отечественного судостроения IX - XIX вв. — Санкт-Петербург, 1994. — Т. I. — С. 77.
* Комолов Н. Калейдоскоп воронежской истории. — Научно-популярное издание. — Воронеж: ООО «Творческое объединение «Альбом», 2008. — 192 с. — ISBN 978-5-91440-005-4.

## Xarici keçidlər
* Современный судостроительно-судоремонтный комплекс в Азове www.korabel.ru
Azov səfərləri (1695–1696)

**Azov səfərləri** () — 1686–1700-cü illərdə Rusiya–Osmanlı müharibəsi zamanı Azov dənizinə və Qara dənizə çıxmaq üçün I Pyotrun Azov qalasına hərbi səfərləri. 1695-ci ildə baş tutmuş birinci səfər ordunun pis təşkili və donanmanın olmaması üzündən müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdır. 1696-cı ildə rus ordusu ikinci səfərə başlamışdır. Azov donanmasının, Don və Ukrayna kazaklarının köməyi ilə 19 iyunda Azov qalası alınmışdır. Azov səfərləri Rusiyanın dəniz dövlətinə çevrilməsinin başlanğıcı olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Гордон П. Дневник. 1690—1695 / Ред. М. Р. Рыженков. М.: Наука, 2014. — 624 с. — (Памятники исторической мысли). — ISBN 978-5-02-038041-7.
* Гордон П. Дневник. 1696—1698 / Ред. М. Р. Рыженков. М.: Наука, 2018. — 326 с. — (Памятники исторической мысли). — ISBN 978-5-02-040036-8.
* Манойленко Ю. Е. Русская артиллерия в Азовских походах Петра I и осаде Азова в 1736 году. // Военно-исторический журнал. — 2011. — № 11. — С. 56—61.
* Павленко Н. И. Пётр Великий. — М.: Мысль, 1990
* Павлов А. Н. Грамота Петра I Патриарху Адриану о взятии Азова // Вестник церковной истории. 2006. № 2, С. 240—242.
* Тарле Е. В. Русский флот и внешняя политика Петра I. — СПб.: Фирма «БРАСК», Морской исторический сборник, 1994.
Vladimir Azin

**Vladimir Martinoviç Azin** (; ; ) — Latviya hərbçisi və Rusiyada vətəndaş müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Vladimir Martinoviç Azin 26 sentyabr 1895-ci  ildə Polotsk qəzasında anadan olmuşdur. Milliyətcə latışdır. 1918-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. 1918-ci ilin tanvarında latış kommunist dəstəsinin komandiri təyin edilmiş, sonra Nuxratda Qızıl qvardiya dəstələrini təşkil etmişdir. Azin 1918-ci ildə Kazanın ələ keçirilməsində böyük rol oynamış, Sarapul, İjevsk və Votkinsk şəhərinlərinin alınmasına başçılıq etmişdir. Azin komandir olduğu 28-ci atıcı diviziya Kolçak qoşunlarına, 1919-cu ilin sentyabrında isə Denikin qoşunlarına qarşı vuruşmuşdur. Azin 18 fevral 1920-ci ildə Manıç çayı sahilindəki Tixoretsk stansiyasında döyüşdə ağların əlinə keçmiş və öldürülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ладухин В. Н. Азин. — М., 1967.
* Кондратьев Н. Д. Начдив Владимир Азин — М.: Воениздат, 1968. — 236 с.
* Голубинцев А. В. Казачья Вандея. — М.: Вече, 2012. — ISBN 5-905820-52-6.
* Калинин И. М. Русская Вандея. — Краснодар: Традиция, 2010. — 1500 экз. — ISBN 5-8903578-90-0.
* Ковтюх Е. И. «Железный поток» в военном изложении. — М.: Государственное военное изд-во, 1935.
* Ладухин В. В. М. Азин (К 70-летию со дня рождения). // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 9. — С. 124—126.
* Андрей Алдан-Семёнов. Красные и Белые. — М.: 1975.
* Славные Имена. Железный начдив // Журнал «Уральский следопыт». — Свердловск. — 1958. — № 1. — С. 45—46.

## Xarici keçidlər
* Владимир Мартынович Азин
* *Александр Кручинин.* Герой или авантюрист?