open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əxtər (qəzet)

**Əxtər qəzeti** - Qacarlar dövlətində  mövcud vəziyyətini tənqid edən və əfkari – ümumiyyəyə güclü təsir göstərən, 1875-ci ildə İstanbulda çapdan çıxan və 20 il fəaliyyət göstərən mühacir mətbu orqanı. 

## Qəzetin nəşri və naşirləri
1875-ci ildən etibarən İstanbulda çap edilən «Əxtər» qəzetinin ilk nömrələri gündəlik nəşr olunurdu. Nəşrin üçüncü ilindən həftədə iki dəfə çıxmış, birinci ilindən sonra isə həftəlik olmuşdur. Qəzetin naşiri – imtiyaz sahibi Ağa Məhəmməd Tahir, katibi isə Mirzə Mehdi idi. 

## Qəzetdəki yazıların müəllifləri
«Əxtər»in ətrafında İstanbulda yaşayan nüfuzlu mühacirlər toplaşmışdılar. Qəzet vətənpərvər ziyalılar tərəfindən hazırlanırdı (adətən Qacarlar dövlətinin siyasi sosial məsələləri ilə bağlı yazıların müəlliflərinin adı ya verilmir, ya da şərti və ya baş hərflərlə verilirdi). Çoxlarının şəxsiyyətini müəyyən etmək çətin idi:
* «M.Müştəri»
* «M.Ə».
* «Vətən və azadlıq sevən»
* «Əxtər» və s.
Müxtəlif imzalarla müxtəlif iqtisadi, siyasi, mədəni, tarixi məsələlərin qoyuluşu və şərh olunması cəhətdən «Əxtər» o zamankı «Qərb» qəzetlərin nümunəsinə yaxınlaşırdı. Onun səhifələrində dövrün tanınmış azərbaycanlı ziyalıları Əbdürrəhimov Talıbov, Şeyx Əhməd Ruhi, Məhəmməd Tofiq Xəbirülmülk, Mirzə Həbib İsfahani, Mirzə Rza xan Vəkeşlu yaxından iştirak edirlər.

## Qəzetin başlıca mövzuları
«Əxtər» birinci mətbu orqanı kimi ilk dəfə olaraq Qacarlar dövlətində  mövcud quruluşu tənqid edərək bu quruluşda nə kimi dəyişiklik aparmaq fikrini irəli sürən qəzet olub. «Əxtər» tək Qacarlar dövlətində  deyil, Qafqazda, Yaxın Şərq ölkələrində yayılaraq maraqlı və məzmunlu yazılarına görə öz oxucuları arasında şöhrət tapmışdı.  «Əxtər»in ən görkəmli cəhətlərindən biri bundan ibarət idi ki, o iqtisadi məsələlərə fikir verir, elmi dəlil və izahatla Qacarlar dövlətinin nöqteyi nəzərdən dirçəlməsinin lazım olduğunu təbliğ edirdi. «Əxtər» eyni zamanda Avropa dövlətlərinin müstəmləkəçilik siyasətini təkcə İran miqyasında deyil, bütün Şərqdə ifşa edən bir qəzet idi». Qəzet xarici siyasət məsələsində Qacarlar dövlətinin müstəqil bir xarici siyasət proqramını qəbul edərək birtərəflik siyasəti (İngilis və ya Rus meyilli yox) aparmağa çağırır, yazırdı ki, xarici dövlətlər Qacarlar dövlətində  ancaq mənfəət güdür və müstəmləkəçi dövlətə yaxınlaşmaq Qacarlar dövlətinə heç bir fayda gətirməz.

## Qəzetdən sitatlar
«Əxtər» qəzetinin 1880-ci il (1298) 9-cu sayında belə qeyd olunurdu: 

 

Qəzet başqa bir məqaləsində bu məsələyə toxunaraq xarici siyasətçilərin Qacarlar dövlətinə verdiyi boş vədləri axmaqları aldadan boş söz adlandırırdı. Avropa ölkələrinin Şərq ölkələri ilə münasibətdə heç zaman beynəlxalq hüquqlara riayət etməyəcəyini qeyd edən «Əxtər» qəzeti 1880-ci il 33-cü sayında yazırdı: 

## Həmçinin bax
* Cənubi Azərbaycan mətbuatı
* Şəbnamə
* Əkinçi qəzeti

## Xarici keçidlər
* Pərvanə Məmmədli: İranın dövlət siyasəti Azərbaycan milli mətbuatının qarşısına sədd çəkib
* Güney Azərbaycan mətbuatı

## İstinadlar
Lisiy adası

**Lisiy adası** — Yapon dənizində, Naxodka körfəzində yerləşən ada. Rusiya Federasiyasının ən cənub adasıdır. Adanın eni 1,6 km, uzunluğu 400 m təşkil edir. Adanın güclü dəniz dalğalarından körfəzin qərbi qoruyur. İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı ərazisinə daxildir.

## Tarix
Adanın adı müəmmalıdır. Çünki adada heç zaman tülk olmamışdır. Böyük ehtimalla adanın adı yerli əhalinin dilində işlənmiş kəlmə ilə bağlıdır. Adanın ilkin adı Oblızin olmuşdur. Bu isə adanı 18 iyun 1859-cu ildə kəşf edən Amerika korvetinin ekipazı üzvünün soy addı olmuşdur.

1935-ci ildə adada nərə yetişdirən müəssisə inşa edilmişdir. Bu müəssisə ingilislərin vəsaiti ilə konsesuya şəklində idarə edilirdi. Burada dəniz kələmindən spirt və yod alınırdı.

1937-ci ildən 1945-ci ilin sentyabrına qədər burada qadın siyası məhkumlar saxlanılır və müəssisədə işlədilirdilər. 1947-ci ildən etibarən isə könüllülər işə cəlb olunmuşdur. İşçilər üçün baraklar və uşaq bağçası belə inşa edilmişdir.

## Təbiəti

Ada hündürdür, onun sahilləri sıldırımlıdır. 4,2 kilometrlik sahil xəttindən cəmi 1 kilometri daşlı çimərlikdən ibaətdir. O isə adanın şimal-qərbində yerləşir. Digər sahillər sıldırımlıdır. Cənub-qərbində isə sıldırımlı Erjikoviç burnu yerləşir. Ada əsasən enliyarpaq meşələrlə örtülüdür. Ağaclar arasında Monqol palıdi xüsusi ilə seçilir. Bitkilərin böyük qsmi Rusiya Federasiyasının qırmızı kitabına salınmışdır. Lisiy adası sahildən bəmi 1 km məsafədə yerləşməsinə baxmayaraq onun flora və faunası materikdən kəskin fərqlənir.

Adaya ilk hərtərəfli ekspedisiya ancaq 1994-cü ildə təşkil edilmişdir.

2002-ci ildə təşkil edilmiş elmi ekspedisiya buranın faunasının rəngarəng olmasını müəyyən edir: Amur üzümu, ağcaqayın, vələs, palıd, сökə.

Adada çoxlu sayda quş növünə rastlamaq mümkündür: Sahilqartalı, Göyərçin, Qarğa, Qarabatdaq, Qızılquş, Qağayı. Burada yayılmış Cyanopica cyana quşunun nəsli kəsilmək üzrədir. Məməlilərdən sahillərində Əsl suitilər, burunduklar, sürünənlərdən isə ilanlar və kərtənkələləri müşahidə etmək olar.

## Ekoloji problem
Lisiy adasından bir kilometr aralıda, materik ərazisində Rostneftə məxsus olan Neftdoldurma ticarət limanı fəaliyyət göstərir. Şirkət xristianlığın iki min illiyi münasinəti ilə adada hündürlüyü 5 metr olan provaslav xaçı quraşdırmışdır.

Yaxınlıqda olan neftayırma zavodunun fəaliyyəti həm də adanın ekologiyasına mənfi təsir edir. Günəşli günlərdə çirklənmiş su üzərində göyqurşağını görmək mümkündür.

## İnkişaf planları
Yaxın zamanlarda adaua tarix təbiət qoruğu statusunun verilməsi planlaşdırılır. 2012-ci ilin yayında adada yerləşən zirvəyə aparan pilləkənləri təmir etmişlər. Pilləkənlərdən Naxodka körfəzi və şəhər görünür. Bu usə bura turistlərin cəlbinə imkan verə bilər. Adanın zirvəsində müşahidə meydançasının inşası planlaşdırılır..

## Mənbə
* Страшная тайна острова в заливе Находка
Həbəş əyaləti

**Həbəşistan əyaləti** — Osmanlı imperiyasının Afrika qitəsindəki əyalətlərindən biri.

## İstinadlar
Maks Teqmark

**Maks Erik Teqmark** () — İsveç mənşəli amerikalı kosmoloq. Teqmark, Massaçusets Texnologiya İnstitutunda professor və Foundational Questions Institute-da alim olaraq işləyir.

## Həyatı

### İlk illər
Teqmark; Karin Teqmark və Harold S. Şapironun oğlu olaraq İsveçdə dünyaya gəlib. Stokholmda yerləşən Kraliyyət Texniki Universitetinə qəbul oldu və doktoranturasını Berkli Kaliforniya Universitetində aldı. Pensilvaniya Universitetində bir müddət işlədikdən sonra hələ də təhsil üzvü olduğu Massaçusets Texnologiya İnstitutuna gəldi.

### Karyerası
İşlərində kosmologiyaya fokuslanan Teqmark, 200-dən çox məqalə dərc etmişdir və bunların 9-na 500 dəfədən artıq istinad edilmişdir. İnformasiya nəzəriyyəsi çərçivəsində məlumat təhlil vasitələri inkişaf etdirmiş və bunu COBE, QMAP və WMAP kimi kosmik mikrodalğa arxa plan şüalanması təcrübələrində istifadə etmişdir. Teqmark həmçinin "riyazi olaraq var olan hər şey fiziki olaraq da vardır" əsası ilə ortaya atdığı "hər şeyin yekun nəzəriyyəsi"ni də formalaşdırmışdır. Bu sadə nəzəriyyəyə görə öz fərqindəlik bazasını saxlayacaq qədər mürəkkəb olan strukturlarda, bu öz fərqindəlik strukturları özlərini subyektiv olaraq "real" fiziki dünyada varlarmış kimi qəbul edərlər. Bu fikir "riyazi kainat fərziyyəsi" olaraq adlandırılmışdır.

### Şəxsi həyatı
1997-ci ildə astrofizik Angelica de Oliveira-Costa ilə evlənib, 2009-cu ildə boşanan Teqmarkın Filip və Aleksandr adında iki oğlu var.

## KİV
Teqmark, BBC-nin Horizon adlı elmi sənədli filmləri sırasında "Whos afraid of a big black hole"?, "What time is it"?, "To Infinity and Beyond", "Is Everything We Know About The Universe Wrong"? Və "What is Reality"? Adlı seriallarda iştirak edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Teqmarkın şəbəkə səhifəsi
Günorta topu

thumb|Günorta topu
**Günorta topu** (ingl. *Noonday Gun*) - Honkonqda görməli turistik zonasındadır. Kozuey-Bəydə rayonunda yerləşir. Top «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən düzəldilib.   
## Tarixi
Günorta topunun yerləşdiyi zona heç vaxt İst-Poynt adlanmayıbdır. İst-Poynt ilk torpaq hissəsi olmuşdur. 1841-ci ildə koloniya admistrasiya yaranıb. Bu torpaq «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən alınmışdır. Hal-hazırda keçmiş adı "İst-Poynt" istifadə olunmur. Landşaftın dəyişməsi və meliorativ tədbirlərin həyata keçirilməsi ərazi tamamilə dəyişib. Bu səbəbdən bura Kozuey-Bəy adlanır.

1941-ci ildə Honkonqun Yaponiya tərəfindən işğalı nəticəsində şəhər dağıldılmışdır. 1945-ci ildə Britaniyalı hərbçilər Honkonqa qayıdır. Bu səbəbdən Kral ailəsi buranı «Cardin Matison» kompaniyasına verir.

1 iyul 1947-ci ildə ən ənəvi olaraq top atırlar. Bu top atışı çox səsli-küylü idi.

## Turistləri
Britaniya qaydaları 1997-ci ildə Honkonqda ləğv edildikdən sonra Cardines tərəfindən günorta topu onun tərəfindən atılmağa başladı. Günorta topu əsasən ildə bir dəfə Yeni il axşamı atılır. Bu səbəbdən burada çoxlu sayda turist gəlir.

## Şəkillər
thumb|References are made to Jardines on the gun's descriptory plaque
thumb|The Noonday Gun
thumb|The Noonday Gun in the background, facing Causeway Bay Typhoon Shelter

## İstinadlar
Qomati çayı

**Qomati çayı** (, , ) — Qanq çayının qolu olub. Hindistan çayıdır.

## Coğrafiyası
İnduizmin ən müqəddəs çaylarından hesab edilir. İnduizmə görə çay müdrik Vasiştxinin qızının özəlləşdirilmiş formasıdır. Belə ki, Qomati çayının suları ilə yuyunmaq bütün günahlardan təmizlənmək kimi izah edilir. Belə ki, Bxaqavata-puranedə bu çayın adı Hindistanın müqəddəs çay kimi çəkilir. Çayın mənbəyi Hindistanın Pilibxite bölgəsində Himalay dağlarındadır. Uzunluğu-900&nbsp;km-dir.

## Əsas xüsusiyyətləri
Qanq çayına isə Saidpurada Qxazipur yaxınlığında tökülür. Mənbədən 20&nbsp;km məsafədə Qomatiyə balaca Qayxai çayı tökülür. Mənbədən 100&nbsp;km məsafədə isə Moxanmadi yaxınlığında ən iri qollarından olan Sarayu ona tökülür ki, bundan sonra çay daha çox gücə malik olur. Djaunpur yaxınlığında isə Qamatiyə onu digər iri qolu olan Sai tökülür. Daha sonra isə Qxazipur şəhəri yaxınlığında Uttar-Pradeşdə Qomati özü Qanq çayına tökülür. Mənbədən 240&nbsp;km məsafədə çayın sahilində iri Lakxnau şəhəri yerləşir. Hansı ki, burada çayın suyundan şəhərin əhalisinin su təchizatı ödənilir. Ümumiyyətlə Qomati sahillərində 15 şəhər yerləşir. Lakxnaudan başqa Lakşmipur-Kxeri, Sulanpur və Djaunpuru söyləyə bilərik. Çay özü ekoloji cəhətdən çirkli çay hesab edilir. Əsas çirklləndirici mənbələr kanalizasiya suları və sənaye müəssisələrinin tullantılarıdır. Yağışlı dövrlərdə suyun səviyyəsi xeyli qalxır ki, buda subasmalara səbəb olur.

## Qalereya

Fayl:Gomati River.JPG|
Fayl:Gomti River Water stopped for riverfront construction..jpg|
Fayl:Gomti Riverfront - Heavy Machinery right over riverbed, flood plain..jpg|
Fayl:Gomti riverfront- Reclaimed riverbed and flood plain.jpg|


## Həmçinin bax
* Qandak çayı 
* Bxaqiratxi çayı 

## Mənbə
*Bhaktivedanta VedaBase: Srimad Bhagavatam 5.19.17-18 (4 января 2010). Проверено 4 января 2010.   21 апреля 2012 года.
*Foundation laid for country's largest STP to clean Gomti in UP (25 июля 2008). Проверено 21 декабря 2008.
*Архивировано 21 апреля 2012 года.
Kreyser qayaları

**Kreyser qayaları** — Yapon dənizində, adalar, kiçik qayalıqlardan və daşlardan ibarət olan arxipelaq. İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı, Partizanski rayonu ərazisinə daxildir. Primorski diyarının cənub-şərqində yerləşir. Naxodka şəhərindən 30 km cənub-şərqdə qərarlaşır. Ada Okunyovaya və Triozyornaya buxtarara keçid üçün mayak rolunu oynayır.

## Tarixi
Arxipelaq ilk dəfə 1860-cı ildə Vostok gəmisində Vasili Matveyeviç Babkinin rəhbərlik etdiyi ekspedisiya tərəfindən kəşf edilmişdir. Ekspedisiya üzvləri arxipelaqın adını onun ən böyük adasının şərəfinə vermişlər.

## Coğrafiya
Arxipelaq bir neçə kiçik ada, qaya və su üstü adaşlardan təşkil olunmuşdur. Ümumilikdə 1,4 km məsafədə uzanır. Maksimal hündürlükləri: 44 və 51,5 m.

Arxipelaqın tərkibinə daxildir: Kreyser qayası adası, Pribrejnaya qayası adası, Kopna qayası, Pupır qayası və bir neçə kiçik qalalıqlar. Qayalıqlarda quş koloniyasını, sahildə isə Ləkəli suitiləri müşahidə etmək olar.

### Kreyser qayası adası

Kreyser qayası adası arxipelaqın ən iri adasıdır. Adaya ad onun parlaq boz rəngə sahib olan qayalıqları səbəbindən verilmişdir. Belə ki, ada kənardan yelkənli kreyseri xatırladır.

Adanın saəsi 0,0555 km², uzunluğu ən azı 400 metr, eni isə 150 metrdir. Adada hündürlüyü 51,5 metr olan zirvə vardır.

Adanın şərq sahili bir başa açıq dənizə açılır. Bu hissə olduqca sıldırımlıdır. Qərb sahili isə qranitdən trəşkil olunsada, bir neçə on metrlərlə qum və gildən təşkil olunmuş çimərliyə sahibdir. Şimalında isə dil vardır.

Ada bitki örtüyünə sahibdir. Şərq hissədə ot örtüyü mövcuddur. Burada alçaq boylu palıd, cökəvə sıx kola malik zirinc bitir. Adada şirin su mənbəyi yoxdur.

### Pribrejnaya qayası adası

Pribrejnaya qayası arxipelaqın materikə ən yaxın adasıdır. Onunn sahəsi 0,0167 km² təşkil edir. Kreyser qayası ilə matrereik arasında yerləşir. Materikdən 350, Kreyser qayasından isə 500 metrlik boğazla ayrılır. Sahilləri qranitdən təşkil edilmişdir. Pribrejnaya qayası adasında ancaq ot bitkiləri bitir.

### Kopna qayası

Kopna qayası Kreyser qayasından cənubda yerləşir və ondan 50 metrlik boğazla ayrılır. Öz növbəsində hündür olan qaya parlaq-boz rəngə malikdir.

### Pupır qayası

Kopna qayasından 200 metr cənubda, dəniz səviyyəsindən isə 1,5 metr hündürlüyə malik qaya parması. Qayanın ətrafında dərinlik olduqca böyükdür.

## İstinadlar
Piridin

**Piridin** -bir azot atomundan ibarət altı həlqəli tsiklik quruluşa malik aromatik birləşmədir. Formulu -  C5H5N

## Alınması
Piridin hələ əlkimyaçılar dövründən məlumdur. 1851- ci ildə Şotland kimyaçısı Tomas Anderson tərəfindən alınmışdır.
Piridin almaq üçün əsas xammal daşkömür qatranıdır. Sənayedə piridini 2:1 nisbətində asetilen və hidrogen sianiddən 
2HC≡CH + HC≡N→C5H5N.
və ya katalizator iştirakı ilə nitrildən sintez edirlər.  Katalizatir olaraq kobalt birləşməsi götürülür

## Xassələri
Piridin maye şəklində olub kəskin iyə malikdir, rəngsizdir, suda və digər üzvi həlledicilərdə həll olur. Piridin zəif əsasdır, qüvvətli mineral turşularla duz əmələ gətirir. Həmçinin ikiqat duzlar və kompleks birləşmələr əmələ gətirir.

Piridin alifatik aminlərə nisbətən  daha zəif əsasdır. Onun sulu məhlulu lakmusu göy rəngə boyayır.

Piridin üçlü aminlərin xassələrini göstərir:  N-oksidlər, N-alkilpiridin duzları əmələ gətirir. Eyni zamanda piridin aromatik xassələrə malikdir.

## Tətbiqi
Boyaq maddələri , dərman maddələri istehsalında, analitik kimyada, əksər üzvi və qeyri üzvi madələr üçün həlledici kimi istifadə edilir.
Piridin toksik madədir, insanın əsəb sisteminə, dərisinə təsir edir.

## Mənbə
* Пиридин — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Д. А. Хардин. Пиридин // Энциклопедический словарь  Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Berg. L., Harrison J.M., Montgomery C.W., Ind. Eng. Chem., 1945, v.37, 585.
* Waldron J.W., пат. США 2454019, ноябрь 16, 1948.
* Arndt F., Nachtwey P., Ber. deut. chem. Gesell., 1926, 59B, 448.

## İstinadlar
Qhaqhara çayı

**Qhaqhara çayı** () — Asiyada çay. Qanq çayının ən bolsulu qollarından biri.

## Coğrafiyası
Çinin, Hindistanın, Nepalın ərazisindən axır. Uzunluğu-950&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə-127 950&nbsp;km²-dir. Hər bir keçdiyi ölkənin ərazisində özünəməxsus adı daşıyır. Mənbəyi Tibet dağlıq yaylasından Mapam-Yumço gölü yaxınlığından keçir. Karnali adlı dar dərədən çay Himalay dağlarını keçərək Hind-Qanq ovalığına çıxır. Harada ki, o Moxan çayı ilə birləşərək Qhaqharanı yaradır. Nepalda  ən uzun və ən iri çay hesab edilir. Çayın qidalanmasında qar, buzlaq suları əsas rol oynayırlar. yaz və yay aylarında qarların əriməsi ilə çayda suyun səviyyəsi xeyli qalxır ki, buda subasmalara səbəb olur. Bu çayın sularından həmçinin suvarmada istifadə edilir. Ayodxya şəhəri yaxınlığında çay nəqliyyat əhəmiyyətlidir. Aşağı axarında isə Fayzabad şəhəri yerləşir.
Kan-i-Qut mağarası

**Kan-i-Qut** (Kaniqut və ya Kani-Qut) — Qırğızıstanda karst mağarası. Mağara *Camal-Çul* tirəsinin cənub yamacında, Batken vilayətində, Samarkandık qışlağının 18&nbsp;km-də yerləşir. Mağara haqqında geniş məlumat artıq X—XI əsrlərdə məlum idi. Məhs bu dövrlərdə mağara ərazisində gümüş və digər qiymətli daşlar əldə etmək üçün qazıntılar aparılmışdır. Sonradan bu ərazi unudulmuş və «Məhv edilmiş filiz» adlandırılmış.

Kan-i-Qut haqqında ilk məlumatlara İbn Sinanın yazılarında rast gəlinir. O yazmış: « Dünyanın hər yerindən toplanılmış qızıl və digər ziynət əşyaları qoruyub saxlamaq çətin idi. Bu səbəbdən Mavəraünnəhr ölkəsində, dağlar arasında yerləşən İsfərə şəhərində Qut adlı yerdə sərvət gizlədilmiş və lənətlənmişdir».

## Adlandırılması
Kan-i-Qut mağarasının (Məhv olmuş filiz) adı Kokand xanı Xudayarla bağlıdır. Cəzalandırılmış insanları mağaraya düşürmüşlər. Onu məcbur edirdilərki mağaranın daha dərinliyinə doğru hərəkət etsin və gizlədilmiş ziynət əşyaları və gümüşü tapsın. Gedənlər ya məhv olur, ya da geri dönməli olurdular. Əyər onlar hansısa yeni məlumatla və ya sərvətlə qayıtsalar öldürülür, ya da yenidən geriyə mağaraya göndərilmiş. Mağaraya gedənlər müxtəlif əfsanələr və hekayələr uydurmuş. Bu fikirlər sonradan digərlərində də bu sərvəti əldə etmək arzusunun yaranmasına səbəb olmuşdur.

## Quruluşu
Mağara bir-neçə girişə malikdir. Əsas giriş quru Zankur çay yatağından bir az yuxarıda yerləşir. İkinci giriş birincidən 1&nbsp;km aralı yerləşir. İki giriş arasında hündürlük fərqi 60 metrdir. Bunlardan başqa iki pəncərə-giriş mövcuddur: İşıqlı qapı və İşıqlı pəncərə. Bunlar da mağara girişləri hesab olunur. Ərazidə iki süni giriş mövcuddur. Mağara ətrafında 30 və 60 metr dərinliyində olan şaxta quyusu mövcuddur. Mağara yerləşdiyi ərazi seysmik cəhətdən fəaldır. Mağara daxilində müxtəlif kristallik formalara rast gəlinir (karbotanlar, kalsit, araqonit, gips və s.). Ölçüsü 6 metrə yaxın olan nəhəng gips  "lüsturlar" diqqəti cəlb edir.

## Tədqiqat tarixi
1896-cı ildə Türküstan həvəskar arxeoloqlar dərnəyinin üzvləri Kan-i-Qut mağarasını ziyarət etmişlər ( Malliskiy, Nikolay Qureviç və Andreev, Mixail Stepanoviç). Bu çətin səfər haqqında Malliskiy xüsusi "Məhv olmuş filiz" yazısını yazmış.

İkinci dünya müharibəsi öncəsi mağarada Orta Asiya üzrə tanınmış tədqiqatçı, təbiətşünas, geoloq, dağ və sənaye mühəndisi *Nazarov Pavel Stepanoviç* tədqiqatlar aparmışdır. O mağaranın ikinci yarusuna yetişmiş və geniş araşdırma nəticəsində təsdiq etmişdir ki, mağara tərk edilmiş qurğuşun-gümüş yatağıdır.

## İstinadlar

## Video görüntü
* http://rutube.ru/video/b68fbd823df81e9c39078b7644cbb40e/

## Xarici keçidlər
* http://wikimapia.org/17544683/ru/Кан-и-Гут-или-Рудник-Погибели
* http://kani-gut.narod.ru/
Dukakinoğlu Əhməd Paşa

**Dukakinoğlu Əhməd Paşa** (ö. 4 mart 1515, Amasiya) — Yavuz Sultan Səlim dönəmində 18 dekabr 1514 - 4 mart 1515 tarixlərində ümumilikdə 2 ay 16 gün Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.

## Həyatı
Albaniyanın nüfuzlu ailələrindəndir. Vaxtilə babası duka ləqəbi alaraq Şkoder şəhərində bəylik qurmuşdu. Buna görə də Əhməd Paşa tarixi mənbələrdə **Dukakinzadə** vəya **Dukakinoğlu** olaraq qeyd olunur. Əhməd Paşa və qardaşı Mehmed II Bəyazid dönəmində saraya alınaraq müsəlman edilmiş və tərbiyə almışdır. Ancaq qardaşı çox keçmədən vəfat etmiş, Əhməd Paşa isə sipahi olaraq saraydan ayrılmışdır. II Bəyazid dönəmində gedən Osmanlı-Məmlük müharibəsində Ankara sancaqbəyi olaraq iştirak etmişdir. 1511 tarixində Anadolu bəylərbəyi təyin olundu. II Bəyazidin son zamanlarında şahzadələr arasında gedən taxt mübarizəsində Şahzadə Səlimin tərəfini saxlamış, Şahzadə Əhmədə qarşı göndərilən dəstələrə də rəhbərlik etmişdir.

Dukakinoğlu Əhməd Paşa Yavuz Sultan Səlimin Səfəvilər üzərinə tərtiblədiyi Çaldıran səfərinə də qatılmış, bu səfər əsnasında önəmli rol oynamışdır. 20 minlik ordu ilə Sivas bölgəsinin müdafiəsində iştirak etdi. Çaldıran döyüşündə ikinci vəzir olaraq padşahın yanında mərkəzdə yer aldı. Qələbədən sonra Dəftərdar Piri Mehmed Çələbi, məşhur tarixçi İdris Bitlisi və 500 nəfər qapıqulu əsgəri ilə Təbrizə daxil oldu. Bu heyətin əsas göndərilmə məqsədi isə Şah İsmayılın xəzinəsini qorumaq və şəhər əhalisini yatırmaq idi.

Səfərdən dönərkən Amasiyada qışlayan ordu ayaqlandı və buradakı əhalinin mülklərinə hücum etdi. Hadisəyə adı qarışanlar arasında Sədrəzəm Herseqli Əhməd Paşa və ikinci vəzir Dukakinoğlu Əhməd Paşa da vardı. Hər iki paşa, qədim türk adətinə görə, çadırları başlarına dağıdılaraq vəzifədən alındılar. Ancaq Sultan Səlim çox keçmədən 18 dekabr tarixində Dukakinoğlu Əhməd Paşanı sədarətə gətirdi. Ancaq ordu bu təyinatdan narazı idi və yenidən ayaqlandılar. Nəticədə vəzifədən alınan Əhməd Paşa haqqında tədqiqat aparıldı. Nəticədə təqsirkar hesab edilən Əhməd Paşa şəxsən padşah tərəfindən döyüldü və xəncərlə yaralandıqdan sonra edam edildi (4 mart 1515). Cənazəsi İbn-i Kamalın babası Kamal Paşanın türbəsinə dəfn olunmuşdur.

Bütün mal-mülkü müsadirə edilən Əhməd Paşanın bir çox yerdə xeyriyyə işləri vardı. Əvvəlcə II Bəyazidin qızı Aişə Sultandan doğulan Aişə xanım Sultanla, daha sonra isə Sultan Səlimin qızı Hafsa Sultanla evlənən Əhməd Paşanın sülaləsi əsrlər boyunca davam etdi. Oğlu Mehmed Paşa I Süleyman dövründə Misir və Hələb bəylərbəyi olmuş, nəvəsi Osman Əfəndi isə müdərrisliyə gətirilərək Misir və İstanbul qazısı olmuşdur. Nəticələri Dukakinzadə Əhməd bəy və Yəhya bəy məşhur divan şairləridir.

## Mənbə
İsrail–Rusiya münasibətləri

**İsrail–Rusiya münasibətləri** — İsrail və Rusiya dövlətləri arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər.

Rusiya Federasiyasının İsrailin Tel-Əviv şəhərində səfirliyi, Hayfa şəhərində isə konsulluğu fəaliyyət göstərir. İsrailin isə Rusiyanın Moskva şəhərində səfirliyi, Yekaterinburq şəhərində isə konsulluğu fəaliyyət göstərir.

İsrail illər boyunca Rusiya yəhudiləri üçün sığınacaq rolu oynamışdır. İsrail və Rusiya Soyuq müharibə dövründə qarşı tərəflərdə olmuşdur. İki dövlət arasında əlaqələr 2000-ci illərin əvvəllərindən xüsusilə də, Rusiyada Vladimir Putinin, İsraildə isə Ariel Şaronun hakimiyyətə gəlməsindən sonra yaxşılaşmışdır.

Rus dili İsraildə ivrit və ərəb dillərindən sonra əhali arasında ən çox istifadə olunan üçüncü dildir.

Rusiyada yaşayan İsrail vətəndaşlarının ümumi sayı 100,000 nəfərdən çoxdur ki, onların da 80,000 nəfəri paytaxt Moskva şəhərində məskunlaşmışdır. İsraildə yaşayan Rusiya vətəndaşlarının sayı isə yüz minlərlədir. Hesablamalara əsasən İsraildə rus dilini ana dili kimi istifadə edənlərin sayı 1.5 milyon nəfərdir.

## Tarix
[thumb|[Roş Haşana bayramının ilk günü Moskva şəhərində 50,000 nəfərə yaxın yəhudi tərəfindən dövrəyə alınmış İsrailin Sovet İttifaqındakı səfiri vəzifəsində xidmət edən Qolda Meir. 1948-ci il.]]
### Sovet dövrü
1944-cü ilin sonlarından etibarən yeni siyasi mövqe tutan İosif Stalin Yaxın Şərqdə ingilis müstəmləkəçiliyinin daha sürətlə ləğv edilməli olduğunu bəyan etmişdir. Bunun nəticəsi olaraq 1947-ci ilin noyabrında SSRİ tərəfi digər Sovet bloku ölkələri ilə birlikdə sonradan İsrail dövlətinin yaradılmasına səbəb olmuş Fələstin üçün BMT-nin Paylaşma Planının lehinə səs vermişdir. İsrail dövləti müstəqilliyini elan etdikdən üç gün sonra 17 may 1948-ci il tarixində Sovet İttifaqı rəsmi şəkildə bu dövlətin müstəqilliyini *de-yure* olaraq tanımışdır. Bununla da, SSRİ yəhudi dövlətinin müstəqilliyini ABŞ-dən sonra tanıyan ilk dövlət olmuşdur.

2 sentyabr 1948-ci il tarixində fəaliyyətə başlayan Qolda Meir İsrailin Sovet İttifaqındakı ilk səfiri təyin olunmuşdur. O, 1949-cu ilin mart ayına qədər bu vəzifədə xidmətini davam etdirmişdir.

Siyasi və diplomatik dəstəyə əlavə olaraq Sovet blokunun üzvü olan Çexoslovakiya İsraili müxtəlif növ silah-sursatla təchiz etmişdir. Bu silahlar 1948-ci ildə baş vermiş Ərəb-İsrail müharibəsi ərzində vacib rol oynamışdır. Bu müharibə dövründə SSRİ ərəb dövlətləri tərəfindən hücuma məruz qalmış İsraili dəstəkləmişdir. Lakin, Soyuq müharibə dövründə iki dövlət arasında əlaqələr zəifləməyə başlamışdır. Sovet İttifaqının Suriya, Liviya, Misir və İraq kimi ərəb dövlətlərini Sovet istehsalı silah və texnika ilə təchiz etməsi İsrailin narazıçılığına səbəb olmuşdur.

1967-ci ildə baş vermiş Altıgünlük müharibə ərzində SSRİ İsraillə diplomatik əlaqələrini kəsmişdir. Hər iki ölkə 1991-ci ilə qədər bu əlaqələri bərpa etməmişdir.

## Həmçinin bax
* İsrail
* Rusiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Embassy of Israel in Moscow
* Embassy of the Russian federation in Israel
Sayda (dəqiqləşdirmə)

*Sayda — balıq. 
*Sayda (rayon) — Livanda rayon. 
*Sayda (şəhər) — Livanın üçüncü ən böyük şəhəridir.
Tacikistan rublu

**Tacikistan rublu yaxud rubl** (tacik. rubl) — 1995-ci il 10 may tarixindən 2000-ci il 29 oktyabr tarixinə qədər Tacikistanın rəsmi valyutası. Formal olaraq 100 təngə.
## Tarixi
Keçmiş Sovet Sosialist Respublikalarında olduğu kimi Tacikistan hətta müstəqilliyinin əldə etdikdən sonra da sovet rublundan istifadəyə davam etmişdir. 1993-cü il 26 iyul tarixində rus rublunun yeni versiyası tədavülə buraxıldı və sovet pullarının Rusiya Federasiyasına axınına son qoyuldu. Tacikistanda bu pullardan 1994-cü il 8 yanvar tarixinə qədər istifadə edilmişdir. 1994-cü il 1 yanvar tarixindən başlayaraq Tacikistan hüdudlarında ödəniş vasitəsi kimi 1993-cü ildə tədavülə buraxılan rus rublu qəbul edildi. Buna qədər 1993-cü ilin noyabrında milli tacik ornamentləri ilə rus pullarının dəyişdirilməsinin mümkünlüyü məsələsinə baxıldı. 1995-ci ilin mayın 10-da rus rublu tacik rublu ilə əvəz edildi: 1 tacik rublu 100 rus rubluna bərabər idi. Başlanğıcda tacik rublundan pul kuponu kimi istifadə edilməsi təklif edilirdi.  

2000-ci ilin oktyabr ayının 30-da tacik rublu yeni milli valyuta olan somoni ilə əvəz edildi. 1 somoni 1000 tacik rubluna bərabər olaraq müəyyən edildi. Mübadilə 2001-ci ilin 1 aprelinə qədər reallaşdırıldı və bu dövr ərzində hər iki valyuta bərabər dövriyyəyə malik idi. 

## Xatirə pulu
1999-cu ildə tacik rublu valyutasının yeganə xatirə pulu tədavülə buraxıldı.

## Həmçinin bax
* Somoni 
## İstinadlar
Axlyostışev adası

**Axlyostışev adası** — Yapon dənizində Ruskiy adasından şərqdə yerləşən kiçik ada. Şimaldan və şərqdən Ussuri körfəzinin, cənubdan isə dayaz Axlyostışev buxtasının suları ilə yuyulur. Ada M. A. Axlyostışevin şərəfinə adlandırılmışdır. 1895–1912-ci illərdə ada Luçenko adını daşıyırdı. İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı, Vladivostok şəhəri Fruzenski rayonu ərazisinə daxildir.

## Təbiəti
Ruskiy adası ilə Axlyostışev adasının qərbi arasında məsafə 70 metr təşkil edir. Qababarma və çəkilmə zamanı burada yaranan axınlar və dayazlıq səbəbindən boğazı keçmək olmur. İkinci boğaz isə adanın cənub-şərq hissəsi ilə Ruskiy adasında yerləşən Axlyostışevski burnu qərarlaşır. Onun eni 170 metr təşkil edir. Bu boğazın dərinliyi 1 metrdir. Dibinin suxuru isə qumdan ibarətdir. Adətən turistlər adaya getməkdən ötrü bu boğazdan istifadə edirlər.

Ada planlna nəzər salsaq ovalvarı formaya malikdir. Qərbdən şərqə döğru 320 metr məsafədə uzanır. Axlyostışev adasının maksimal eni 170 metrdir. Ada olduqca alçaq və hamardır. Adanınmaksimal hündürlüyü 2 metrə çatmır. O isə adanın şimal-şərqində yerləşir. Adada hündürlük cənub-qərbə doğru azalır. Sahilləri düz olsa da ancaq cənub-qərbində kiçik yarımada vardır. Bu yarımada sayəsində kiçik buxta əmələ gəlir. Shil xəttinin uzunluğu 880 metrdir. Şimal və şərq sahillərində daşlı çimərliklər vardır. Çimərliyin eni 6 metrə çatır. Cənub və qərb hissədə çimərlik 1,5–2,5 m enə sahibdir və gildən ibarətdir. Kiçik buxta olan hissədə qumlu çimərlik vardır.

Ada küləklərdən qorunur. İlin isti dönəmində külək, şaxta və duman bölgə üçün adi haldır. Açıq dənizdən gələn dalğalardan ada daşlı riflə qorunur. Qış dönəmində isə Ussuri körfəzi dreyf edən buzlarla dolu olur. Adada şirin su mənbəyi yoxdur.

Ada səthinin demək olar ki hamıısı sərt kollarla örtülmüşdür. Adanın cənub-qərb rayonu ərazisində antropogen mənşəli 5 turist düşərgə vardır. Onlar çəmənlərlə örtülmüşdür. Onların ümumi sahəsi 450 m2-dir və ilbəil sahə artır.

Heyvanlardan adada ancaq qağayıları görmək olar Bəzə onlar koloniya şəklində adanın şərq və ya şimal sahillərində görünürlər.

## Əhali
1941-ci ildə Vladivostokun sahil xəttinin mühafizəsi məqsədi ilə 249 saylı DOT qurulmuşdur. O adanın şimal-şərqində yerləşir. Hazırda isə o tərk edilmişdir.

2012-ci ildə Ruskiy adasında körpü işə salınmadan əvvəl Axlyostışev adası nadir hallarda insanlar tərəfindən ziyarət edildi. Buna səbəb Vladivostokdan gələn bərə və aşağı sərnişin gəmilərinin bəndlərdən uzaq durması ilə bağlı idi. Körpü və yolun tikintisindən sonra vəziyyəti dramatik şəkildə dəyişib. Yol əslində Ruskiy adasının Axlyostışevski burnu yaxınlığında bitirdi. Nəticədə ada insanlar tərəfindən mənimsənildi, landşaftda olan antropogen yük çox qısa müddətdə iki əmsala artdı.

## İstinadlar
Baklan buxtası

**Baklan buxtası**, və ua **Mançjur** — Böyük Pyotr körfəzinə daxil olan çoxsaylı buxtalardan biri. Yapon dənizi akvatoriyasına daxildir. XIX əsrin 80–90-cı illərdən "Mançjur" kononer qayığının şərəfinə adlandırılmışdır. Hazırkı ad 1972-ci ildə Uzaq Şərqdə çin mənşəlli adların dəyşdirilməsi zamanı qoyulmuşdur. Su səthinin sahəsi 22,7 km² təşkil edir.

## Coğrafiyası

Baklan buxtası Klerka yarımadasının sonucunda yerləşən burunla Bryusa yarımadasında yerləşən Çirok burnu arasında qəralaşır. Buxtanın çıxacağında iki ada yerləşir: Sibiryakov və Antipemko. Cənub-qərb sahillərini Klerka yarımadasının şimal-şərq sahilləri təşkil edir. Şimal-şərq sahilləri qumlu çimərlikdən ibarətdir. Burada Poyma çayının mənsəbi yerləşir. Bu hissədə buxtanın dibi 5 metrdir. əsasən qumdan ibarətdir. Şimal sahilləri hündür və qayalıdır. Poyma çayının buxtaya töküldüyü hissə meşə və kolluqlar, cənub hissə isə kol və otlarla örtülüdür. Buxtada sahillərə doğru getdikcə dərinlik azalır. Buxtanın dibi əsasən qumdan təşkil olunmuşdur nadir hallarda isə daşlara rastlanılır. Onlar əsasən su altı daşlardılar. Onların hündürlüyü 2,4 metrdir. Nerpa burnu yaxınlığında hündürlüyü 3,9 metr olan rif vardır. Nerpa burnu otla örtülsədə qayalıdır. Burnun cənub ətəkləri boz rəngdədir. Burundan qərbdəki sahillər isə hamardır. Nerpa burnundan şimal-şərqdə dərinliyi 7 metr olan bankə vardır. Çayların buxtaya töküldüyü hissələr alçaqdır. Əsasən ot və kollarla örtülüdür. Mənsəndə çayın eni 75 metr, dərinliyi isə 0,6–0,8 metrdir. Mənsəbdən 2 mil aralıda isə dərinlik 2 və ya 2,5 metrə çatır. Dərinliyi 4,5 metr bankı Poyma çayından şərqdə yerləşir. Şirok burnu qayalıdır və Baklan buxtasının şimal çıxışını təşkil edir. Çirok urnundan şərqdə rif yerləşir. Burada rifin hündürlüyü 0,8 metrdir

## Turizm
SAhil xətdinin girintili-çıxıntılı olması səbəbindən burada çoxlu sayda kiçik buxtalar əmələ gəlir. Burada 4 km uzunluğu olan çimərlik, laqun və dil vardır. Demək olar ki ona tökülən çayların mənsəbi dayazdır. Onlar buxtaya tonlarla qum gətirir. Sahillərində olan çimərliklərin eni 30–100 metr arsında dəyişir. Sahillərində ördək və vağlar yuva qurur

Qabarma elə də böyeük düyildir. Günlük 16–17 sm, maksimum isə 50 sm-dir.
Yayda sahil sularında suyun hərarəti 26 °C və yuxarı olur. Avqustda orta temperatur 21–22 °C-dir.
Qışda yanvardan marta qədər buxta buzla örtülür.

## İstinadlar
Azərbaycan musiqisi (film, 2009)

***Azərbaycan musiqisi*** — rejissor Ziya Şıxlinski tərəfindən 2009-cu ildə çəkilmiş qısametrajlı sənədli film. "Yaddaş" Sənədli Filmlər Studiyasında istehsal edilmişdir. Filmdə dahi Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığından tutmuş bizim günlərədək peşəkar milli musiqi sənətinin inkişafı tarixindən və uğurlarından söhbət açılır.

## Məzmun
Filmdə Üzeyir Hacıbəyovun yaradıcılığından tutmuş bizim günlərədək peşəkar milli musiqi sənətinin inkişafı tarixindən və uğurlarından söhbət açılır. Tamaşaçılar bu film vasitəsilə bütün qitələrdə Azərbaycana şöhrət qazandırmış parlaq bəstəkarlar və ifaçılar pleyadası, böyük musiqiçilərin yaradıcılığı ilə tanış olmaq imkanı qazanırlar.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Şəhla Həsənova
Rejissor: Ziya Şıxlinski
Operator: Adil Abbas
Prodüser: Cavid İmamverdiyev

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2009-cu ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Butan iqtisadiyyatı

**Butan** aqrar ölkədir, ən az inkişaf etmiş dünya ölkələri sırasına aid edilir və Hindistan, Avropa ölkələri, beynəlxalq təşkilatların göstərdiyi xarici köməkdən çox asılıdır. ÜDM həcmi 5 milyard dollar, adambaşına – 7000 dollardır (alıcılıq qabiliyyəti paritetinə görə; 2013). ÜDM-in real artımı 5,8% (2013); insan inkişafı indeksi 0,538 (dünyanın 186 ölkəsi arasında 140-cı yer, 2012). ÜDM-in 13,8%-i kənd təsərrüfatı, 41,2%-i sənaye və tikinti, 45,0%-i xidmət sferasının payına düşür (2013). Turizm və energetikanın inkişafı hökumətin diqqət mərkəzindədir. Qəbul edilmiş iqtisadi proqramlar ətraf mühitin və əhalinin ənənəvi həyat tərzinin qorunub saxlanmasına yönəlmişdir. Marka ticarəti və xarici turizm valyuta gəlirinin əsas mənbəyidir və turist sayını tənzimləyən dövlətin tam nəzarəti altındadır.

## Sənayesi
Beynəlxalq Valyuta Fondunun Butan üçün tərtib etdiyi ÜDM-un illər üzrə göstəriciləri

Əhəngdaşı, gil, mərmər, dolomit, qrafit, şist və qiymətli daşlar hasil edilir, az miqdarda dəmir filizi və kömür çıxarılır. Hidroenergetika iqtisadiyyatın ən sürətlə inkişaf edən sahəsidir. İldə 2 mlrd. kVt.saat elektrik enerjisi istehsal olunur, onun 99,9%-i SES-lərin payına düşür; daxili tələbat azdır. Ən iri SES-lər *Çhukha*, *Kuriçhu*, *Tala* və *Basoçhudur*. Butanda istehsal olunan elektrik enerjisinin böyük hissəsi (ildə 1,5 mlrd. kVt.saatdan çox), əsasən, Hindistana ixrac edilir. Kustar sənətkarlıq (parça, xalça, soyuq silah, bədii metal və ağac emalı) geniş yayılmışdır. Emal sənayesi zəif inkişaf etmişdir; əsas sahələri: sement, yeyinti, meşə. Kiçik müəssisələr üstünlük təşkil edir. İri istehsal yalnız 1960-cı illərdə – iki sement zavodu, sellüloz zavodu, meyvə emalı, faner, ağac-yonqarlı tavalar, kanifol və skipidar istehsalı müəssisələrinin açılışından sonra yaranmışdır. Əsas sənaye mərkəzi Phunçholinqdir (bütün sənaye məhsullarının təqr. 1/2-i). 1970–80-ci illərdə meşə tədarükünün (hər il 3,2 mln. m³) sürətli inkişafı meşələrin azalmasına gətirib çıxarmışdır. 

## Kənd təsərrüfatı

Ölkə ərazisinin 7,7%-i əkin üçün yararlıdır. Ənənəvi olaraq terraslı və dincə qoyulmuş əkinçilik (hazırda qadağan olunmuşdur) inkişaf etmişdir. Əsas bitkilər: çəltik, qarğıdalı, kartof, sitrus, meyvələr. Qaramal (əsasən, ölkənin şərqində və cənubunda), at (şərqində), yak və donuz (qərbində), davar, ev quşları (cənubunda) saxlanılır. 1977-ci ildən dövlət fəal surətdə balıqçılığın inkişafını dəstəkləyir. Dağ çaylarında forel ovlanır; süni göllərdə karp yetişdirilir.

## Nəqliyyatı
Dəmir yolu yoxdur. Avtomobil yollarının (62%-i bərk örtüklüdür) uzunluğu 8050&nbsp;km-dir (2003). İki aeroport, Paroda beynəlxalq aeroport var (2012). 

## Xarici ticarəti
İxracatın dəyəri 721 min dollar, idxalatın 1,2 mlrd. dollar təşkil edir (2012). Əsas ixrac məhsulu elektrik enerjisidir; oduncaq, meyvə, toxuculuq malları, sement, ədviyyat, metal məmulatları, qiymətli daşlar da ixrac edilir. Əsas ticarət partnyorları Hindistan (83,8%) və Honkonq (10,8%). Hindistandan (72,3%), Cənubi Koreyadan (6%), Yaponiyadan və Böyük Britaniyadan yanacaq, dənli bitkilər, maşın və avadanlıq idxal olunur (2013). 

## Həmçinin bax
# Butan
# Butan coğrafiyası

## Mənbə

## İstinadlar
Bima-Sumban xalqları

**Bima-Sumban xalqları** - Şərqi İndoneziyada, Kiçik Zond adalarında (Qərbu Nusa-Tenqqara və Şərqi Nusa-Tenqqara əyalətləri) yaşayan Avstroneziya xalqları qrupu: bimalar Sumbava adasının şərqində (586 min nəfər, 2000), manqqarailər (586 min nəfər), endelər (120 min nəfər), nqadalar (70 min nəfər), nagelər və keolar (114 min nəfər) liolar (179 min nəfər) və b. Flores adasının qərbində:sumbalar (kamberalar, lauralar, mamborular, kodilər və başqaları da daxil olmaqla 235 min nəfər, Sumba adasında; havular (savular: 115 min nəfər) Savu adasında yaşayırlar. Ümumi sayları 2 milyon nəfərdən çoxdur. 
## Dilləri və dinləri
Bima-Sumban xalqlarının təqribən 20 dili Avstroneziya dillərinin Mərkəzi Malayya-Polineziya qolunun Bima-Sumban qrupunu təşkil edir. Onların antropoloji tipində protoavstraliya substratının və Cənubi Asiya komponentlərinin izləri müşahidə olunur. Manddarailər və xüsusilə bimalar arasında müsəlmanlar; simbalar, nqadalar, liolar, naqelər, keolar və endelər arasında xristianlar; havular arasında isə ənənəvi etiqadlarını saxlayanlar üstünlük təşkil edirlər.
## Əsas məşğuliyyətləri
Əsas ənənəvi məşğuliyyətləri toxa əkinçiliyidir. Əsasən çəltik və digər dənli bitkilər becərirlər. (onların Qərbi İndoneziyadan gətirildiyi ehtimal olunur). Ənənəvi yerli bitkilər köküyumrulardır (yams, taro, maniok). Satış üçün qəhvə, meyvə-tərəvəz, eləcə də bibər və s. ədvalar yetişdirirlər. Ovçuluq, balıqçılıq və heyvandarlıqla (at, camış, davar) məşğuldurlar. Hörmə sənəti, toxuculuq, metal emalı, həmçinin həyat dövrləri ilə bağlı mərasimləri əks etdirən ikat parçalarının istehsalı inkişaf etmişdir. 
## Etnoqrafik xüsusiyyətləri
Dağ yaşayış məskənləri sıx, yaxud dairəvi plandadır, bəzən daş divarla əhatə olunur, mərkəzi meydanda məbəd və əcdadların meqalit ziyarətgahları yerləşir. Evləri iri ailələrdən ibarət icma üçün tikilən yortacəsaslı, uzunsov evdir. ("ana" yortac digər yortaclardan fərqli olaraq bəzədilmir, onun yanında əcdadlar mehrabı yerləşir), manqqarailərdə avstroneziyalılara qədərki avtoxron əhaliyə xas olan dairəvi planlı evlər saxlanılmışdır. Avtoxron əhali ilə həmçinin yerli meqalit mədəniyyəti əlaqələndirilir. Bu mədəniyyət daş divarlar, sarkofaqlar, mehrablar (Bima-Sumban xalqlarının mədəniyyətini Okeaniya ilə bağlayır) və qəbirdaşı, yaxud xatirə abidələri olan mengirlər və dolmenlərlə təmsil olunur. XIII əsrdən Kiçik Zond adaları Yava dövlətlərinin təsirinə məruz qalmışlar. XVII-XVIII əsrlərdə bimalarda və manqqarailərdə erkən dövlət qurumları mövcud olmuşdur. Ata xətti ilə qohum olan qruplar, krosskuzen nikahlar və dairəvi konnubium, gəlin üçün ödəmə, təsərrüfat işləri başlamazdan əvvəl mərasim döyüşləri ilə yekunlaşan bayramlarda qeyd olunan inisasiyalar (oğlanların sünnət olunmaları, qızların dişlərinin mişarlanması və qaraldılması), aqrar və ovçu ayinləri (nqadalarda) qalmaqdadır. XX əsrin ortalarınadək "düşmən başlarının ovu" adəti mövcud olmuşdur.

## İstinadlar
Zolotoy Roq buxtası

**Zolotoy Roq buxtası** — Yapon dənizində Şərq boğazında, ensiz ən uzun buxta.3 Buxtanın sahilləri boyunca Vladivostok şəhəri yerləşir. Buxtaya gəmilər aslıqla yan ala bilir. Burada Vladivostok ticarət və balıqçı limanı yerləşir. Buxta üzərindən asma körpü keçir. Su səthinin sahəsi 4,44&nbsp;km²-dir.

## Coğrafiyası
thumb|250px
Buxta Şərqi Bosfor boğazının şimal sahilini təşkil edir. Buxta şimal-qərbdən Şkot yarımadası ilə əhatələnir.

Buxtanın girəcəyində dərinliyi 20—27 metrdir. İçərilərə doğru isə dərinlik azalır. Sahilə yaxın dərinlik 5,2 - 15,2 metr arasında dəyişir. Buxtanın dibi lillidir. Zolotoy Roq buxtasının sahilləri əvvəlcə sıldırımlı və hündür idi. Limanın tikintisi ilə əlaqədar olaraq isə müəyyən artırmalar olmuşdur. Buxtanın yuxarı hissəsi alçaqdır. Bu hissədə Obyasneniya çayı buxtaya tökülür.

## Tarixi
250px|thumb|Zolotoy Roq buxtası (1903)
250px|thumb
Böyük Pyotr körfəzi Avropada 1852-ci ildə məşhur olmuşdur. Bu isə fransız balina ovçularının Poset körfəzində qışlamasından sonra baş verir. Məlumata görə bu balina ovçuları Böyük Pyotr körfəzini 1851-ci ildə ziyarət etmişlər. 
1856-cı ildə fransız-ingilis eskadronu olan «Vinçester» gəmisi Rusiya eskadronunu tapmaq məqsədi ilə buxtaya daxil olmuşdur.
Bu zaman buxta cin mənçəlli ada sahib idi: **Xayşryvay**. İngilislər buxtanı Mey adlandırırlar ().

1859-cu ildə Şərqi Sibirin qubernatoru Nikolay Nikolayeviç Muravyov-Amurski Amerika korvetində Şərqi Rusiyanı dolaşarkən əlverişli bir buxta aşkarlayır. O buxtanı İstanbulda olan Qızıl Buynuz buxtasının şərəfinə adlandırır.

## Hidrometrologiya
Zolotoy Roq buxtası bütün küləklərdən ideal şəkildə qorunur. Qışda burada aydın havalar müşahidə edilir. Şimal və şimal-qərb küləkləri əsir. Qışda küləklərin güçü 6–8&nbsp;m/s və daha çoc ola bilir. Yayda küləklərin güçü azalır. Yayda cənub, cənub-şərq küləkləri əsir. Əsasən yağışlı və dumanlı hava müşahidə edilir.

Duman buxtada apreldən avqusta kimi adi haldır. Ən əsas isə iyun və iyulda olur. Qabarmalar buxtada günlükdür.

## Ekoloji vəziyyət
2013-cü ildə buxta Rusiyanın ən çirkli akvatoriyası elan edilir. Buxta Vladivostokun mərkəzində yerləşir. Şəhər təsərrüfatına cəlb olunur. Burada Vladivostok ticarət və balıqçı limanı, «Dalzavod» adlı gəmi təmiri zavodu, Rusiyanın Sakit okean donanmasının bir hissəsi yerləşir. Buxtanın səthi neft məhsulları və tullantı ilə doludur.
250px|thumb|Zolotoy Roq buxtası (2009)

Vladivostok TES-2 inşası buxtanın mikro iqliminə böyük təsir göstərir. Buxta hətta ən soyuq illərdə belə tam donmur. Halbuki əvvəllər tamamən donurdu.

## Mənbə
* Вид на бухту Золотой Рог н

## İstinadlar
Hafiz Baxşəliyev

**Hafiz Baxşəliyev** () — Azərbaycan idmançısı, dünya və Avropa çempionu. Kikboksinq üzrə Avropa çempionatının gümüş (2006), dünya çempionatının bürünc (2007) mükafatçısı, üç qat dünya çempionudur (2004, 2006, 2008).

## Həyatı
Hafiz Baxşəliyev 1980-ci il aprel ayının 1-də Naxçıvanda anadan olub. 1986–1996-cı illərdə orta məktəbdə təhsil alıb. 1996–2000-ci illərdə Təfəkkür Universitetinin İqtisad fakültəsinin məzunu olub. 2000–2001-ci illərdə hərbi xidmətdə qulluq etmişdir.

## Fəaliyyəti&nbsp;
Kikboksinqə 1997-ci ildə başlayıb. 91+ kg çəki dərəcəsində Azərbaycanı beynəlxalq yarışlarda təmsil edib. İştirak etdiyi müddətdə dəfələrlə dünya, avropa çempionatlarının qızıl, gümüş və bürünc medalçısı olmuşdur. 2007-ci ildə rəsmi K-1 peşəkar yarışlarda Azərbaycanı ilk dəfə təmsil etmişdir. 2005-ci ildə "*Россия против Мир*" peşəkar kikboks yarışında dünyanın ən güclü kikboksçuları arasında rinqə çıxmış və bütün yarışda rus idmançısına yeganə qalib gələn idmançı olmuşdur. 2009-cu ildən Londonda (Böyük Britaniya) yaşayır. 2011-ci ildə idmandan uzaqlaşsa da, 2017-ci ildə yenidən döyüşmək qərarı alır.

Uelsin paytaxtı Kardiff şəhərində peşəkarlararası Avropa çempionu titulu uğrunda ispan idmançısı İsmail Berqamini nakautla məğlub edib və Böyük Britaniyada Avropa kəmərini qazanıb.

Hafiz Baxşəliyev xaricdə Azərbaycan və Qarabağla bağlı təşkil olunan diaspor tədbirlərində və tez-tez İngiltərədə keçirilən nüfuzlu idman yarışlarında fəxri qonaq qismində iştirak edir. O, 2017-ci ildə&nbsp;AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasında Sərbəst İnformasiya Resurslar şöbəsinin rəhbəri, diaspor üzrə araşdırmaçı-jurnalist Elnur Eltürklə birgə Xaricdə Yaşayan Azərbaycanlı İdmançılar Birliyini yaradıb.

2016-ci ildə Londonda "Qafqaz" İdman Klubunu yaradaq, "ermənilərin kluba girişi qadağandır" sözlərinə Parisdə nəşr olunan "Nouvelles Armenie" jurnalı öz səhifəsində yer ayırmışdı.

### Nəticələri
* 7 dəfə Azərbaycan çempionu&nbsp;
* 2010 – Britaniya çempionu&nbsp;
* 2004, 2006, 2008 – Dünya çempionu&nbsp;
* 2003, 2008, 2017 – Avropa çempionu&nbsp;

## Həmçinin bax
* Kikboksinq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Məşhur boksçunun əlcəkləri idmançımıza verildi
* Fransada nəşr olunan erməni jurnalı azərbaycanlı idmançıdan yazdı
* Dördqat dünya çempionu Azərbaycanı tərk etdi
Dağ bülluru

**Dağ bülluru** — mineral

## Haqqında
Dağ bülluru su kimi şəffaf, adətən rəngsiz, bəzən zəif sarımtıl kvarsdır. Dağ bülluru əmələ gəlməsi əsasən orta və aşağı temperaturlu hidrotermal proseslər zamanı qranit peqmatitlərdə, kvarslı, kvars-çöl şpatlı və kvars-karbonatlı boşluqlarında formalaşması ilə bağlıdır. Dağ bülluru qüsursuz kristalları və onun rəngli növləri, qiymətli pyezooptik və zərgərlik xammalıdır. Kvars qumları şüşə istehsalı üçün əsas xammaldır. 

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Putyatin adası

**Putyatin adası** — Yapon dənizinə daxil olan Böyük Pyotr körfəzində yerləşən ada. Vladivostokdan 50&nbsp;km cənub-şərqdə, Nxodkadan isə 35&nbsp;km qərbdə yerləşir. Rus generalı və siyası xadimi olan Evfimiy Vasileviç Putratinin şərəfinə adlandırılmışdır.  İnzibati baxımdan Rusiya Ferederasiyası Primorsk diyarı ərazisinə daxildir.

## Əhali
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən adada 1133 nəfər; 2005-ci ildə — 1058 nəfər; 2010-cu ildə isə 994 nəfər yaşayır. Adada bir yaşayış məntəqəsi vardır. Adada yaşayan büetün əhali burada cəmləşmişdir.

## Tarixi

1891-ci ilsdə adanının bir hssəsini tacir Aleksey Dmitrieviç Starsev satın alır. O, dekabrist Nikolay Aleksandroviç Bestuujevin oğlu idi. Adanın 1000 desyantin sahəsi ona məxsus olur. digər ərazilər isə icarəyə götürülür. 
Oadada təsrrüfat qurur: üzüm plantasiyası, iki bağа, ferma, atçılıq zavodu. O adada 1893—1896-cü illərdə kərpiç və saxsı zavodu inşa elətdirir. 
1893-cü ildə adada yerləşən atçılıq zavoduna 5 erkək və 10 dişi olmaqla orlov cinsinə aid at gətirilir. Sonradan isə bura 34 monqol cinsinə aid at köçürülür (80 atdan yolda 46-sı həlak olur). Artıq beş ildən sonra adada 200 yeni cins at vardı. Qəzetlərdə adada olan kərpiç zavoddan belə bəhs edilir. Burada həm də sement, mebel belə istehsal edilirdi. Saxsı zavodunda bütün bölgədə yeganə olan çay dəstləri, güldanlar hazırlanırdı. Burada Puşkinin saxsı heykəli hazırlanmışdı. Bu saxsı heykət yarışmada medal qazanmışdır.

1929-cu ildə adada sovxoz təşkil edilir, balıqtəmizləmə kombinatı inşa edilir.

## Coğrafiyası
Putyatin adası Böyük Pyotr körfəzinin şimalında yerləşir. Ada ilə materik arasında məsafə 1,5&nbsp;km-dir. Adanın uzunluğu 24&nbsp;km-dir.
Adanın səthi dağlıqdır. Ən hündür zirvəsi Starsev dağıdır. Zirvə adanın şimalında yerləşir. Zirvə 353 metr hündürlüyə malikdir. Şərq sahilləri qranitdən təşkil olunmuşdur. Şimal hissəsi meşə və kolluqlarla örtülüdür. Sahillərində riif yereləşir. Adanın ümumi sahəsi 2790 ha və ya 27,9&nbsp;km²-dir.

## İqlimi
Primorsk diyarının cənubuna xas iqlimə malikdir. Yanvar ayının orta temperaturu −12,0&nbsp;°C, avqust ayının orta temperaturu +21,0&nbsp;°C-dir. İyuldan sentyabra qədər dəniz suyunun temperaturu +20&nbsp;°C-dir.
## Toponim
Bartenev burnu ilk dəfə 1859-cu ildə xəritəyə salınmışdır. Bu ada buruna 1866—1878-ci illərdə Bartenevlərə görə verilmişdir.

Radionov burnu Böyük Pyotr körfəzində hidroqrafik işlər görən E. L. Radionovun şərəfinə adlandırılmışdır.

Şulepnikov burnu Kronştat limanının komendantı A. V. Şulepnikovun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İncəsənətdə
* «Putyatin adası» — Yuri İosifoviç Vızborun mahnısı.

## Mənbə
* Остров Путятина на Shamora.info
* Остров Путятина на leto.primpogoda.com 
* Путятин был островом-сказкой
## İstinadlar
Azərbaycan... Əbədiyyət yolu (film, 2006)

***Azərbaycan... Əbədiyyət yolu*** qısametrajlı sənədli filmi rejissor İqbal Məmmədəliyev tərəfindən 2006-cı ildə çəkilmişdir. "Salnamə" sənədli filmlər studiyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycanın qədim tarixinə, abidələrinə və zəngin mədəniyyətinə, həmçinin bu gününə həsr olunmuşdur.

## Məzmun
Film Azərbaycanın qədim tarixinə, abidələrinə və zəngin mədəniyyətinə, həmçinin bu gününə həsr olunmuşdur. Filmdə həmçinin, Azərbaycanın dini tollerantlığı, xalqımızın tarixi keçmişində islam dininin yeri barədə həqiqətlər öz əksini tapıb.

Filmdə, xüsusi olaraq, ən maraqlı və təqdirəlayiq məqamlardan biri də, Azərbaycanın tarixi qədimliyinə və zənginliyinə görə seçilən Azərbaycan məscidlərinin erməni vandalları tərəfindən vəhşiliklə dağıdılmasının bir fakt kimi öz əksini tapmasıdır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Südabə Ağabalayeva, Tofiq Məmmədov
Rejissor: İqbal Məmmədəliyev
Operator: Köçəri Məmmədov, Orxan Dadaşov
Prodüser: Tofiq Məmmədov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2006-cı ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı