open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uto-astek dilləri

**Uto-Aztek dilləri**  — Mərkəzi Meksikadan ABŞ-ın qərb hissələrinə qədər uzanan geniş coğrafiyada danışılan böyük bir dil ailəsidir. Bu dil ailəsi adını iki əsas qolundan alır: Ute dilləri (ABŞ-ın cənub-qərbində danışılan) və Aztek dilləri (Meksika bölgəsində danışılan). Uto-Aztek dilləri tarixi cəhətdən həm Şimali, həm də Mərkəzi Amerikada çox geniş yayıldığı üçün bu bölgələrin ən vacib dil ailələrindən biri sayılır.

## Coğrafi yayılma
[right|thumb|[Meksika və ətrafındakı uto-Aztek dilli icmalar]]
Uto-Aztek dil ailəsi iki əsas coğrafi bölgüyə bölünür: Şimali qolu — ABŞ-ın qərbində (Nevada, Kaliforniya, Arizona, Utah, Vyominq) və Meksikanın şimalında danışılan dilləri əhatə edir. Cənub qolu — Meksikanın mərkəzində və cənubunda danışılan dillərdir.

### Şimali qolu
# Ute — ABŞ-ın Kolorado və Utah ərazilərində danışılan yerli dil.
# Hopi — ABŞ-ın Arizona ştatında yaşayan Hopi xalqının danışdığı dil.
# Şoşoni — ABŞ-ın Nevada, Utah və Vyominq bölgələrində danışılır.
# Paiute — Nevada və Koliforniya bölgələrində danışılır.

### Cənubi qolu
Nahuatl — Aztek imperiyasının rəsmi dili və Uto-Aztek dillərinin ən məşhur nümunəsidir. Bu dil hələ də Meksikada milyonlarla insan tərəfindən danışılır. Nahuatl dili Azteklərin siyasi, hərbi və dini dili idi və bu dilin leksikası ispan dilinə də müəyyən təsir göstərmişdir.  Pipil — El Salvadorun qərb bölgəsində danışılan dil, Nahuatl dilinə çox yaxındır.

## Uto-Aztek dillərinin tarixi və mədəni əhəmiyyəti
Uto-Aztek dilləri xüsusilə Cənubi Amerikadakı Aztek imperiyasının dil mədəniyyətinə böyük təsir göstərmişdir. Nahuatl, Azteklərin dili olaraq geniş siyasi və mədəni əhəmiyyətə malikdir. Aztek imperiyasının yüksəlişi ilə birlikdə Nahuatl dili mərkəzi Meksikada lingua franca rolunu oynadı. Azteklərin böyük mədəni irsi nəticəsində Nahuatl dilindən bir çox sözlər digər dillərə, xüsusilə də  ispan və ingilis dillərinə keçmişdir.

## Ümumi dil xüsusiyyətləri
Uto-Aztek dilləri bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir: Aqqlütinativ morfologiya — bu dillər müxtəlif prefiks və suffikslərin köklərə birləşdirilərək yeni sözlər yaratma xüsusiyyəti ilə xarakterizə olunur. Söz sırası dilin növünə görə dəyişsə də, bir çox Uto-Aztek dillərində subyekt-obyekt-fel qaydası geniş yayılmışdır. Zəngin morfologiya- Bu dillər xüsusilə mürəkkəb feillərə və geniş qrammatik formalar toplusuna malikdirlər.

## Mövcud vəziyyəti
Bəzi Uto-Aztek dilləri, xüsusən Şimali qoldakı dillər, demək olar ki, yox olmaq təhlükəsi altındadır və yalnız az sayda yaşlı nəsil tərəfindən danışılır. Buna baxmayaraq, Nahuatl kimi dillər hələ də canlıdır və bu gün Meksikada təxminən 1.5 milyon insan tərəfindən danışılır. Nahuatl dili həm məktəblərdə öyrədilir, həm də mədəni və tarixi baxımdan qorunur. 

Uto-Aztek dilləri zəngin tarixə malik olub, həm qədim Mezoamerika, həm də ABŞ-da müxtəlif xalqların mədəniyyətində mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
* 
*
*

## Xarici keçidlər
*Uto-Aztecan.org, a website devoted to the comparative study of the Uto-Aztecan language family
*Swadesh vocabulary lists for Uto-Aztecan languages (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
Vilya de Leqanes Kuboku

**Vilya de Leqanes Kuboku** () – hər il İspaniyanın "Leqanes" futbol klubu tərəfindən keçirilən yoldaşlıq turniri. Turnirin qaliblərinə "Qızıl xiyar" mükafatı təqdim olunur.

## Tarix və format

Vilya de Leqanes Kuboku 1980-ci ildə yay turniri kimi təsis olunmuşdur. Yoldaşlıq turniri xarakterli bu turnirdə ev sahibi "Leqanes" klubu ilə bir qonaq komanda yarışır. Turnir əsasən İspaniyada baş tutsa da, 1998-ci ildəki turnir "Kampomayorense" klubu ilə Portuqaliyada və 2013-cü ildəki turnir "Qətər" klubu ilə Qətərdə keçirilmişdir. "Leqanes" turnirin ən uğurlu komandasıdır (24 dəfə).

Turnir müxtəlif formatlar üzrə keçirilmişdir. 1980–1996-cı illərdəki turnirlərin çoxu dörd komanda ilə baş tutmuş, qalib yarımfinal və final oyunları ilə müəyyən edilmiş, üçüncü yer uğrunda oyun keçirilmişdir. 1985, 1989, 1994 və 1995-ci illərdəki turnirlər, eləcə də, 1997-ci ildən etibarən keçirilən bütün turnirlər ancaq 2 komandanın iştirakı ilə baş tutmuşdur. Yeganə istisna 2011-ci ildəki turnirdir: 3 komandanın iştirakı ilə baş tutan turnirin qalibi liqa formatı ilə müəyyən edilmişdir. 2020-ci ildəki turnir COVID-19 pandemiyası səbəbilə keçirilməmişdir. Son qalib 2024-cü ildə "Rayo Valyekano"nu 3:1 hesabı ilə məğlub etmiş "Leqanes"dir. Kişilərlə yanaşı, qadın klubları üçün də Vilya de Leqanes Kuboku keçirilir.

## Mükafat
2018-ci ildən etibarən turnirin qaliblərinə "Qızıl xiyar" mükafatı (), ikinci yeri tutanlara isə "Gümüş xiyar" () mükafatı təqdim olunur. Belə ki, Leqanes qəsəbəsi İspaniyada xiyar yetişdiriciliyinə görə tanınır və bu bölgədə yaşayanlar *"pepineros"* () adlandırılır. Bu səbəbdən klubun ləqəbi "xiyar yetişdirənlər" və talismanı "Super Xiyar" adlı antropomorfik xiyardır.

"Qızıl xiyar" mükafatı ən qəribə futbol mükafatlarından biri hesab olunur. Mükafat 24 santimetr hündürlüyündə və 5 kiloqram ağırlığındadır. Mükafatın ideyası zarafat kimi yaranmışdır: Kriştiano Ronaldo 2016-cı ildə Qızıl top mükafatını qazandıqdan sonra "Leqanes" klubunun rəsmi Twitter hesabı qızıl xiyar formasında olan mükafat fotosu paylaşmışdır.

## Nəticələr

## Həmçinin bax
* Joan Qamper kuboku

## İstinadlar
Fələstin mandatlığı

**Fələstin mandatlığı** 1920–1948-ci illər arasında Fələstin bölgəsində Millətlər İttifaqının Fələstin Mandatı şərtlərinə əsasən mövcud olan geosiyasi qurum idi.

1916-cı ildə Birinci Dünya müharibəsi zamanı ərəblərin Osmanlı İmperatorluğuna qarşı üsyanından sonra İngilis qüvvələri Osmanlı qüvvələrini Levantdan qovdu.

Birləşmiş Krallıq MakMahon-Hüseyn Yazışmalarında üsyan halında ərəblərin müstəqilliyinə hörmətlə yanaşacağına razılaşdı, lakin sonda Böyük Britaniya və Fransa Osmanlı Suriyasını Says-Piko sazişinə əsasən böldülər. Bu, ərəblərin gözündə xəyanət aktıdır. Digər bir məsələ isə 1917-ci il Balfur bəyannaməsi idi və burada İngiltərə Fələstində yəhudilərin "milli evi"nin yaradılmasına dəstək vəd edirdi. Daha sonra 1920-ci ildə məcburi Fələstin quruldu və İngilislər 1922-ci ildə Millətlər Liqasından Fələstin üçün Mandat aldılar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Böyük Livan
Hicran Əhmədova

**Hicran Əhmədova** — azərbaycanlı peşəkar futbolçu. Azərbaycan Yüksək Qızlar Liqasında çıxış etmiş "Zaqatala" klubunun futbolçusu olmuşdur.

## Həyatı və Karyerası
Hicran Əhmədova ilə bağlı Peşəkar futboldaki arxiv məlumatları çox azdır. Belə ki, 2019-ci ilin yanvar 22-si "Fidan" ilə "Zaqatala" oyununda, aqressiv davranışa görə qırmızı vərəqə alaraq meydandan kənarlaşdırılıdığı bəllidir.

Daha sonra futbolçunun karyerasını harada davam etdirdiyi barədə məlumat yoxdur. Ehtimal ki, karyerasını erkən dönəmlərdə bitirmişdir.

## Həmçinin bax
* Ayşən Əhmədova
* Şəhanə Hümbətova
* Müjgan Seyidova

## İstinadlar
Gəncə keçidi

**Gəncə keçidi**, həmçinin **Gəncə aralığı** () və ya **Gəncə dəhlizi** () — Azərbaycan və Gürcüstanı birləşdirən, İran və Rusiyadan ayrı olmaq şərti ilə, Avropa və Asiya arasında nəqliyyat daşımalarına imkan verən dar sərhəd ərazisidir. Keçidin adı yaxınlıqda yerləşən, Azərbaycanın ikinci ən böyük şəhəri olan Gəncənin adından götürülmüşdür. Bu nəqliyyat dəhlizi qərbdə Türkiyəyə, Qara dəniz regionuna və Avropaya, şərqdə isə Mərkəzi Asiyaya və daha sonra Çinə gedib çıxır.

Gəncə keçidindən avtomobil və dəmir yolu, eləcə də Qərbi Avropa və Xəzər regionunu birləşdirən fiber-optik kabel keçir. Digər nəqliyyat kommunikasiyalarına əlavə olaraq, Gəncə keçidi karbohidrogenlərlə zəngin, lakin dənizə çıxışı olmayan Azərbaycanın dünya bazarına çıxışını asanlaşdıran mühüm neft və qaz əlaqələrinə imkan verir. Bu bölgədən keçən əsas neft və qaz kəmərləri Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Supsa və Cənub Qaz Dəhlizidir.

Amerikanın "The Diplomat" nəşrinin yazdığına görə, Ukraynada müharibə başlayandan sonra Gəncə keçidi qərb ölkələri tərəfindən Qazaxıstan neftinin daşınması üçün Rusiyadan yan keçən alternativ marşrut kimi təklif edilir. ABŞ Əfqanıstan müharibəsində bu yol vasitəsilə Xəzər dənizindən Mərkəzi Asiyaya daşımalar etmişdir.

## İstinadlar
Kitfo

***Kitfo*** (amh. ክትፎ, tigrinya ኪትፎ) — Efiopiya mətbəxində ənənəvi yeməkdir. Bu yemək mitmita və niter kibbehində marinad edilmiş qiymə çiy mal ətindən ibarətdir (otlar, ədviyyatlarla və kərə yağı ilə qarışdırılır).

Az bişmiş kitfoya "*kitfo leb leb*" deyilir. Kitfo adətən *ayibe* adlı yumşaq pendir və ya *gomen* adlanan bişmiş göyərti ilə verilir. Efiopiyanın bir çox yerlərində kitfo, teff unundan hazırlanan injera adlı süngər kimi turş çörəklə servis olunur. Gurage mətbəxində isə *kocho* adlı ensete bitkisindən hazırlanan qalın çörəkdən istifadə edilir. *Ensete* yarpağı bəzək kimi istifadə oluna bilər. Kitfo çox ləziz hesab edilməsə də, ümumiyyətlə yüksək qiymətləndirilir.

Kitfo adətən xüsusi günlərdə, bayramlarda təqdim edilir. Xüsusilə, Efiopiyada hər il 27 sentyabrda qeyd edilən "Əsl Xaçın Tapılması" və ya "Meskel" bayramında hazırlanır.

## Həmçinin baxın
* Injera
* Ing. Kitfo resepti

## İstinadlar
Mitmita

**Mitmita**, Efiopiyada geniş istifadə olunan narıncı-qırmızı rəngli toz ədviyyat qarışığıdır. Onun tərkibində üyüdülmüş <span lang="en" dir="ltr">ingl.</span> Piri piri çili bibəri, Efiopiya kardamomu (ing. korerima), mixək və duz var. Bəzən darçın, cirə və zəncəfil də əlavə edilir.

## İstinadlar
Birləşmiş Krallıq–Rusiya münasibətləri

**Birləşmiş Krallıq–Rusiya münasibətləri**, yaxud **Böyük Britaniya–Rusiya münasibətləri** — Rusiya və Böyük Britaniya arasında ikitərəfli münasibətlər. İngiltərə kral məhkəmələri ilə Rusiya dövləti arasında formal münasibətlər 1553-cü ildə qurulmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində Rusiya və Britaniya imperiyaları Napoleona əleyhinə müttəfiq olsalar da, artıq Krım müharibəsi zamanı (1853-1856) Böyük Britaniya Osmanlı İmperiyası, Fransa və Sardiniya Krallığı ilə birlikdə Rusiyaya qarşı çıxdı. İki dövlət arasında Orta Asiya üzərində nəzarət uğrunda gedən mübarizə “Böyük oyun” adlanırdı. XX əsrin əvvəllərində Böyük Britaniya, Fransa və Rusiya Antantanın tərkibində Üçlər ittifaqına qarşı hərbi blok yaratdılar. Birinci Dünya müharibəsinin başlamasında Antanta və Üçlər İttifaqı ölkələri arasında kəskin ziddiyyətlər əsas rol oynadı. Oktyabr inqilabından sonra Böyük Britaniya Sovet Rusiyasına qarşı xarici hərbi müdaxilədə iştirak etdi.

Ziddiyyətlərə baxmayaraq, İkinci Dünya müharibəsi illərində SSRİ və Böyük Britaniya anti-Hitler koalisiyası çərçivəsində əməkdaşlıq etdilər və müharibə başa çatdıqdan sonra BMT-nin həmtəsisçilərindən birinə çevrildilər. Sonradan Soyuq müharibə dövründə (1947-1989) SSRİ və Böyük Britaniya iki əks hərbi-siyasi düşərgəyə - Varşava Müqaviləsi Təşkilatı və NATO-ya daxil oldular. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra nəhəng rus iş adamları 1990-cı illərdə London maliyyə institutları ilə möhkəm əlaqələr yaratdılar.

İki ölkə uzun müddət bir-birinə qarşı intensiv casusluq fəaliyyəti ilə məşğul olub: 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər SSRİ Britaniya kəşfiyyat və təhlükəsizlik xidmətlərinin ən yüksək eşelonlarına sızmağı bacarmışdır. XIX əsrdən bəri İngiltərə rus siyasi mühacirləri, qaçqınlar və rusdilli ölkələrdən olan digər varlı qaçqınlar üçün məşhur bir sığınacaq halına gəldi.

XXI əsrin əvvəllərində, xüsusən 2006-cı ildə Aleksandr Litvinenkonun zəhərlənməsindən sonra iki ölkə arasında münasibətlər pisləşdi və 2014-cü ildən Rusiya-Ukrayna müharibəsi, 2018-ci ildə Sergey və Yuli Skripalın zəhərlənməsi səbəbindən münasibətlər getdikcə daha da soyuqlaşmağa O vaxtdan bəri 28 ölkə diplomat kimi fəaliyyət göstərən şübhəli rus casuslarını ölkədən çıxarıb.  2021-ci ilin iyun ayında Qara dənizdə ingilis HMS Defender esminesi və Rusiya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin iştirakı ilə insident baş verdi.

Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya hərbi təcavüzündən sonra iki nüvə dövləti arasında münasibətlər yenidən pisləşdi. İngiltərə Rusiya mediasına qarşı iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdi, rus oliqarxlarının aktivlərini ələ keçirdi, vətəndaşlarını geri çağırdı və Rusiya ilə bütün işgüzar əlaqələri kəsdi. Rusiya Britaniyaya qarşı öz sanksiyaları ilə cavab verib və onu Sevastopol dəniz bazasına, Şimal axını qaz kəmərinə və Krım körpüsünə hücumlarda iştirakda ittiham etdi. Böyük Britaniya Ukraynaya maliyyə və hərbi yardım baxımından ən böyük donorlardan biri və Avropada Ukraynaya hərbi artilleriya sistemləri verən ilk ölkədir. 

## İstinadlar
Amleset Muçi

**Amleset Muçi** () — efiopiyalı model, aktrisa və rejissor. 2012-ci ildən efiopiyalı müğənni Teddi Afronun həyat yoldaşıdır.

## Erkən həyat və karyera
Amleset 5 aprel 1987-ci ildə Əddis-Əbəbədə, Efiopiyada anadan olub. O, Nyu-York Film Akademiyasında rejissorluq, Əddis-Əbəbədəki Unity Universitetində isə jurnalistika təhsili alıb.

2004-cü ildə Miss University gözəllik yarışmasında qalib olub və Efiopiyanı təmsil edib. 2006-cı ildə isə Miss World Efiopia yarışmasının qalibi olub.

Amleset həm də rejissordur. O, Min Alesh? (az. "O, Nə dedi"), "Şilə Fikir" (az. Sevgi haqqında"), *Adoption* (az. "Övladlığ") və "Yaşıl Efiopiya" sənədli filmini yazıb və prodüserliyini edib.

Amleset Efiopiyada Etete Süd Məhsullarının sözçüsüdür və ölkənin ekoloji problemləri ilə bağlı açıqlamalar verib.

2018-ci il martın 11-də o, Əddis-Əbəbədə keçirilən BMT-nin qadınlar üçün təşkil etdiyi 5 km qaçış yarışında iştirak edib və 25 dəqiqə 25 saniyə ilə Icon Women yarışının qalibi olub.

## Şəxsi həyat
Amleset 27 sentyabr 2012-ci ildə Əddis-Əbəbədə Müqəddəs Üçlük Katedralində müğənni Teddi Afro ilə evləndi. Onların üç övladı var və 2022-ci ilin oktyabrında Amleset dördüncü övladını gözləyirdi.

## İstinadlar
Sumatra PDF

**Sumatra PDF** — azad və açıq kodlu PDF, DjVu və s. formatlarda sənədlərə baxış vasitəsi. Bir neçə PDF faylları fərqli vərəqələrdə bir pəncərin içində açmaq olar.
## İstinadlar
Dünya müharibəsi Z

***Dünya müharibəsi Z*** (orijinal adı: ***World War Z***) — 2013-cü ildə yayımlanmış qorxu, dram və döyüş filmidir.

Bred Pittində baş rolda olduğu filmdə Cənubi Koreyada meydana çıxan bir virusun insanları canlı ölülərə çevirməsi və insanlığın iki yerə ayrılmasından bəhs edilir. Bred Pittin baş rolda oynadığı və eyni zamanda da prodüseri olduğu film insanlar və zombilər arasında baş verən qeyri-adi müharibədən bəhs edir. Film Maks Brouksun 2006-cı ildə yazdığı *Dünya müharibəsi Z* kitabına əsaslanaraq  çəkilmişdir. Filmdə Bred Pitt zombi pandemiyasını dayandırmağın yollarını tapmaq üçün dünyanı gəzərək ipucu əldə etməyə çalışan keçmiş Birləşmiş Millətlər Təşkilatının tədqiqatçısı Cerri Leyn obrazına həyat vermişdir.

2009-cu ildə Metyu Maykl Karnahan filmin ssenari xəttini yenidən yazması üçün işə qəbul edilmişdir. Filmin çəkilişləri 2011-ci ilin iyul ayında Maltada təxmini olaraq 125 milyon dollarlıq bir büdcə ilə başlamışdır. Filmin davam çəkilişləri isə 2011-ci ilin avqust ayında Qlazqo, 2011-ci ilin oktyabr ayında isə Budapeşt şəhərində olmuşdur. Filmin əvvəlcə 2012-ci ilin dekabr ayında nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulsa da, filmin istehsalı zamanı bəzi problemlər baş vermişdir. 2012-ci ilin iyun ayında filmin nümayiş tarixi təxirə salınmış və filmin çəkiliş heyəti yeddi həftəlik əlavə çəkilişlər üçün Budapeştə qayıtmışdır. Filmin üçüncü hissəsini yenidən yazmaq üçün Deymon Lindelof işə götürülmüş, lakin onun ssenarini bitirməyə vaxtı olmadığı üçün onu yenidən yazmaq işi bu dəfə Dru Qoddarda həvalə edilmişdir. Filmin yenidən çəkilişləri 2012-ci ilin sentyabr-oktyabr ayları arasında baş tutmuş və bu çəkilişlər filmin büdcəsini 190 milyon dollara qədər artırmış, lakin, bəzi buraxılışlar bu rəqəmi 269 milyon dollara çatdırmışdır.

Dünya müharibəsi Z filminin premyerası 2 iyun 2013-cü ildə Londonda baş tutmuş, 35-ci Moskva Beynəlxalq Film Festivalının açılışında nümayiş etdirilmiş və 21 iyun 2013-cü ildə ABŞ-də 2D və RealD 3D formatında nümayiş olunmuşdur. Film, həmçinin ən yaxşı qorxulu səhnə nominasiyası üzrə MTV Film Mükafatını əldə etmişdir.

Film Bred Pittin performansına və zombi janrının real təsvirinə görə müsbət rəylər almış olsa da, lakin o anti-klimaks, köhnəlmiş CGI-dən (kompüter əsaslı qrafika) istifadə və mənbə materialının olmamasına görə müəyyən tənqidlər də almışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, film kommersiya nailiyyəti əldə edərək 190 milyon dollarlıq istehsal büdcəsinə qarşı 540 milyon dollardan çox gəlir əldə etmiş və bu nəticə ilə də bütün zamanların ən çox gəlir gətirən zombi filmi olmuşdur. Filmin nümayişindən qısa bir müddət sonra onun davam filminin olacağı da elan edilmiş, lakin büdcə problemlərinə görə 2019-cu ilin fevral ayında bu iş ləğv edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Nihon Hidankyo

— 1956-cı ildə hibakuşalar tərəfindən yaradılan qrup. 1945-ci ildə Hiroşima və Naqasaki atom bombardmanından sağ qalan qurbanların müdafiəsini yaxşılaşdırmaq və nüvə silahlarının ləğvi üçün lobbiçilik fəaliyyətini yaxşılaşdırmaq üçün Yaponiya hökumətinə təzyiq etmək məqsədilə qurulan təşkilatdır.

## Haqqında
Bu təşkilat 2024-cü il Nobel Sülh Mükafatına "nüvə silahlarından azad bir dünyaya nail olmaq səylərinə və nüvə silahından bir daha heç vaxt istifadə edilməməli olduğu ifadələrini nümayiş etdirdiyinə görə" layiq görülüb.

## Mükafatları
* 2010: Nobel Sülh Mükafatlarının Ümumdünya Sammitindən Sosial Fəaliyyət Mükafatı
* 2024: Nobel Sülh Mükafatı

## İstinadlar
Soyğun filmi

**Soyğun filmi** və ya **Soyğunçuluq filmi** — cinayət filminin alt janrıdır. Bu janra aid ilk nümunələrdən biri 1950-ci ildə çəkilmiş *“Almaz oğruları”* filmidir. 1990-cı illərdən etibarən soyğun filmlərində əsas diqqət cinayətin özündən çox personajların münasibətlərinə yetirilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

*
*
Nobuyo Oyama

və ya doğum adı ilə  – Yaponiya aktrisası və seyyusu. "Doraemon" anime serialının eyniadlı baş qəhrəmanını səsləndirməsinə görə tanınır. "Actors 7" agentliyinin üzvü olmuşdur.

## Həyatı
Nobuyo Oyama 16 sentyabr 1933-cü ildə Tokioda doğulmuşdur. Hayyuza aktyorluq məktəbindən məzun olmuşdur. 1956-cı ildə bir NHK serialında debüt etmiş, 1957-ci ildə ilk dəfə dublajla məşğul olmuşdur. Xarici serialların dublajı ilə məşğul olduqdan sonra anime seriallarında personajları səsləndirməyə başlamışdır. 1960–1967-ci illərdə NHK-nin "Bu Fu Vu" kukla şousunda iştirak etmişdir. "Sazae-san" animesinin personajı Katsuo İsononu orijinal səsləndiricisi olmuşdur.

Oyama 1979–2005-ci illərdə – 26 il boyunca Doraemon personajını səsləndirməsinə görə tanınır. "Doraemon" manqasının yaradıcısı Fuciko F. Fucio Oyamanın performansı haqqında danışarkən "Doraemonun səslənməli olduğu dəqiq səs" ifadəsindən işlətmişdir. Oyamanın *"Boku Doraemon"* ( ifadəsi uşaqlar arasında məşhur olmuşdur. Onun 2006-cı ildə  adlı avtobioqrafiyası nəşr olunmuşdur. O, anime üçün *"Doraemon no Uta"* mahnısını oxumuşdur.

Oyama "Invincible Super Man Zambot 3" animesində Kappey Cini, "Hazedon" animesində baş qəhrəmanı səsləndirmişdir. Onun əsas rollarından biri "Danganronpa" video oyun seriyasında və oyunun 2012-ci ildəki anime serialı adaptasiyasında əsas antoqonistlərdən biri olan Monokumanı səsləndirmək olmuşdur. O, həmin anime serialının ikinci açılış mahnısı olan *"Monokuma Ondo"* mahnısı ifa etmişdir.

Oyama serial və filmlərdə rol almaqla yanaşı 2007-ci ildə dublaj məktəbinin müəllimi olmuş, tez-tez yemək verilişlərində iştirak etmişdir. Əri Keysuke Saqava ilə birlikdə yazdığı yemək kitabı bestseller olmuşdur.

## Ölümü
Oyama 29 sentyabr 2024-cü ildə təbii səbəblərdən Tokioda yerləşən bir xəstəxanada 90 yaşında ölmüşdür. Ölümü 11 oktyabrda açıqlanmışdır. 2015-ci ildə onun 2012-ci ildən demensiyadan əziyyət çəkdiyi məlum olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Abdulla Şərifov

**Abdulla Məhəmməd oğlu Şərifov** (; ) — Azərbaycan dilçi alimi, Azərbaycan dilçiliyinin banilərindən biri.

## Həyatı
1893-cü ilin noyabrında Rusiyanın Orenburq vilayətinin Troitsk şəhərciyində anadan olub. Burada rus-tatar məktəbinə gedib, 1908-ci ildə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin pulu ilə İstanbula gedərək orta təhsilini başa vurub. Orta təhsilini başa vuraraq 1914-cü ildə vətənə qayıdır. Troitskə qayıdan A. Şərifov müəllimliklə yanaşı ardıcıl jurnalistlik fəaliyyəti olub. 1919-cu ilin sentyabrın 1-dən Anjersk musiqi məktəbi və Tümenskdə birinci tatar məktəbində müəllim işləyib, RK(b)P üzv seçilib və 1921-ci ilin martında Tümen quberniya rəhbərinin milli məsələlər üzrə müavin olub.

O, 1921-ci ilin payızında Tomsk Universitetinin ictimai fənnlər fakültəsinə qəbul olunur. 1923-cü il iyununda Bakıya gələn A. Şərifov Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsinin dil və ədəbiyyat şöbəsini bitirmişdir (1928). Daha sonra aspiranturada oxuyub (1931).

Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda türk-tatar dialektologiyası, türk (azərbaycan) və rus dili kurslarından dərs deyib (1931–1933).

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun Lüğət və terminlər şöbəsinin müdiri olub.

Onun ilk elmi əsərləri Azərbaycan dilinin fonetik quruluşunun tədqiqinə həsr edilmişdir. "Türk dilinin (Azərbaycan dili) qrammatik kateqoriyalarının təsnifatının əsasları" əsəri bu gün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

1932-ci ildə orta məktəbin bütün sinifləri üçün Azərbaycan dili dərsliklərinin yaradılması üzrə xüsusi komissiyanın tərkibinə daxil edilmiş, keyfiyyətli dərsliklərin yazılmasında iştirak etmişdir. Komissiyada Abdulla Tağızadə, Xalid Səid Xocayev, İdris Həsənov, Qulam Bağırov və Ələkbər Babazadə var idi.

O, Azərbaycan dilinin dialektlərinin tədqiqinə də töhfə verir, Şamaxıya ekspedisiyalar təşkil edir. Elmi nəticələri Bakıda, Moskvada, Leninqradda nəşr olunur.

1937-ci il iyunun 21-də "xalq düşmənləri" Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, Qulam Bağırov və b. dil elmində "təxribat törətməkdə" ittihamı ilə həbs edilib. 1938-ci ildə ölüm hökmünə məhkum edilərək güllələnib. Nəşrə hazırladığı kitabları: "Azərbaycan türk dili" (1931), "Elmi tərcümə problemləri" (1936) qadağan edilib. 1956-cı ildə reabilitasiya olunub.

## Əsərləri
# Türk-tatar dillərinin sinqarmoniyası haqqında.
# Türk dili qrammatik katoqoriyalarının təsnifat prinsipləri haqqında.
# Azərbaycanın Şamaxı dialekti. (Şamaxı rayonuna iki illik ekspedissiyanın yekunları).
# Texnikumlar üçün qrammatika (T. Bağırov və İ. Həsənovlv birlikdə). I və II hissələr.
# Orta məktəblər üçün türk dilinin qrammatikası (İdris Həsənovla birlikdə). I və II hissələr.
# Türk məktəblərində rus dilinin tədrisi (müqayisəli metodun əsaslandırılması).

## İstinadlar
Sevastopolun mühasirəsi (1941-1942)

Sevastapolun Mühasirəsi, İkinci Dünya müharibəsinin şərq cəbhəsində

Sevastopolun Almaniya qoşunları tərəfindən mühasirəsi. SSRİ idarəsindəki şəhərə Almaniya-Faşist İtaliya və Rumıniya qoşunları hücum etmişdir. Şəhər, Krım yarımadasının giriş yeri idi. 22 İyun 1941 tarixində başlayan Barbarossa əməliyyatı ilə Alman qoşunları, SSRİ"nin qərb tərəfinin böyük hissəsini ələ keçirmişdi. Eyni ilin payızında, Alman qoşunları Kırım bölgəsinə çatdı və isğala başladı. Əslində Alman  qoşunları, SSRİ içində bir çox bölgəya hücum etmişdiş. Noyabr 1941"ə qədər edilən hücumlar, şəhərin müdafiəsini yoxlamaq məqsədi güdürdü. Əsas hücum Noyabr ayının sonunda olacaqdı, lakin leysan səbəbiylə 17 Dekabra qədər gecikdi. Alman qoşunları, Erix fon Manşteyn"in liderliyi altında şəhəri ələ keçirəcək gücdə deyildi. Bu prosesdə Sovet qoşunları, dənizdən enişlərin qarşısını almaq üçün Kerç boğazı"nda ehtiyat tədbirləri gördü.

1942"ilin yay aylarına qədər mühasirə davam etdi. Yayda Sovet orduları mühasirəya alındı, havada və dənizdə Alman üstünlüyü yarandı. 2 İyun 1942 tarixində Störfang(Azərbaycancası: Nərə balığını tut) adındakı Alman əməliyyatı başladı. Bundan sonra bölgədəki Rus ordusu və donanması şiddətli Lüftvaffe basqınlarına məruz qalmışdır. Alman hava qüvvələri (Lüftvaffe), mühasirə üçün çox əhəmiyyət kəsb edirdi. Alman topçularının çatışmazlığı, bu sayədə ört basdır edilmişdir. Nəticə olaraq 4 İyul 1942 tarixində geriyə qalan Sovet orduları və liman təslim olmuşdur. Hər iki tərəfdə mühasirəda ağır itkilər vermişdir.

## Mənbə


## Biblioqrafiya

* ISBN 978-625-7631-36-5-Ölüm mələyi(Lüdmila Pavliçenko-

Forczyk, Robert. *Sevastopol 1942: Von Manstein's Triumph*. Osprey, Oxford, 2008.
Demokrat Partiyası (Qacar)

**Demokrat Partiyası** () — məşrutə dövründə Qacar İranında sosial-demokrat siyasi partiya. Partiya o dövrdəki iki böyük parlament partiyasından biri idi. O, əsasən orta səviyyəli ziyalılardan ibarət idi və din ilə dövlətin ayrılmasını müdafiə edirdi. Partiyanın orqanı 1909–1911-ci illərdə çıxmış "İrane-nou" qəzeti olmuşdur.

## Tarixi
Əvvəlcə Zaqafqaziyada fəaliyyət göstərən İctimaiyyun-Amiyyunun bir qolu olan partiya Bakı ilə birbaşa əlaqələrini kəsdi və mühafizəkar ictimaiyyətə hörmətlə yanaşaraq “Sosial” sözünü adından çıxardı. Bununla belə, onun ideologiyası əsasən köhnə partiyadan götürülmüşdü.

1918-ci ildə partiya Baharın başçılıq etdiyi "Yenidən təşkil tərəfdarı Demokratlar" () və "Yenidən təşkilə Qarşı Demokratlar" () olaraq iki yerə parçalandı.
## Parlament seçkilərinin nəticələri

## İstinadlar
Mayki Medison

**Mikaela Mayki Medison Rozberq** (; ) — ABŞ aktrisası. O, Z nəslinin "Oskar" qazanan ilk üzvüdür. O, bu mükafatı "*[[Anora]]*" filmində canlandırdığı seks işçisi obrazı ilə qazanıb.

## Erkən və şəxsi həyatı
Mikaela Medison Rozberq 25 mart 1999-cu ildə Los-Ancelesdə anadan olub. Hər iki valideyni psixoloqdur. Onun biri əkiz olmaqla iki qardaşı və iki bacısı var. O, ilk olaraq at yarışı üzrə təlimlər almağa başlamış, daha sonra isə 14 yaşında ikən aktrisalığa başlamışdır. Yeddinci sinifdən sonra evdə təhsil almağa davam etmişdir. Əslən yəhudidir.

O, sosial media istifadə etmir və 2024-cü ilin noyabrında verdiyi bir müsahibədə bunun ona ""orijinal və ya təbii" gəlmədiyini və sosial mediaya "əlavə edəcək çox təsirli bir şeyinin" olmadığını qeyd etmişdir. O, özünün "çox həssas bir insan" olduğunu və insanların özləri haqqında başqalarının dediklərini oxumaması lazım olduğuna inandığını və bu səbəblə mental sağlamlığı üçün özünü "internetin bu hissəsindən uzaq" saxladığını bildirmişdir.

Medison özünü dindar olmayan, amma "çox mənəvi insan" olaraq təsvir edir.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Leonard Oçman

**Leonard Oçman** () - Amerikalı rəssam.

## Həyatı
Oçman 1854-cü il oktyabrın 21 — də Niderlandın *Zonmaire* şəhərində anadan olub. Ailəsi 1866-cı ildə Nyu-Yorkun Albani şəhərinə köçüb.

Leonard Oçman 27 oktyabr 1934-cü ildə Konnektikut ştatının Qrinviç şəhərindəki evində vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Gənc yaşlarından başlayaraq Oçman Albanidəki ağac emalı firmasında rəssam kimi çalışıb. 1879-cu ildə Oçman Albanidən Nyu-Yorka köçüb və burada həmkarı rəssam Çarlz İtonla birlikdə qalıb. O 1879-cu ildə Nyu-Yorkun *İncəsənət Tələbələri Liqasında* həm öyrənib, həm də dərs verib. Oçman 1882-ci ildə *Milli Dizayn Akademiyasında* çəkdiyi əsərləri sərgiləyib. O 1886-cı ildə Avropaya səyahət edib və burada *Hollandiya Haaqa Məktəbinin* rəssamları olan Ceykob Maris və Anton Mayuvun rəsm əsərlərindən təsirlənib və rəsmlər çəkib. 1887-ci ildə Nyu-Yorka qayıdıb. Oçman 1904-cü ildə Akademik fəaliyyətə başlayıb. 1912-ci ildə Oçman heykəltəraş dostu *Edvard Klark Potter Qrinviç* ilə bərabər *Rəssamlar Cəmiyyətini* və *Brüs Muzeyini* qurdular. Oçman 1912-ci ildə cəmiyyətin birinci vitse-prezidenti olub. 1916–1932-ci illərdə cəmiyyətin prezidenti və Brüs Muzeyinin ilk sənət kuratoru kimi fəaliyyət göstərib.

## Həmçinin bax
* Con Viliam
* Levi Varner
* Aleksandr Kolder

## Xarici keçidlər
* Leonard Ochtman
* Ochtman, Leonard, 1854–1934

## İstinadlar
Ale Khirtsizhiqo

**Xırtsıjıqo** **Alə Cançat** () Çərkəz komandanı və əsgəri. Rus-Çərkəz Müharibəsində iştirak etmişdir.

## İstinadlar

* Xırtsıjıqo Alə şarkısı (Adıq dilində)
* Xırtsıjıqo Alə şarkısı (Adıq dilində)
Eskista

Eskista, Amhara etnik qrupundan gələn ənənəvi Efiopiya rəqsidir. Kişilər, qadınlar və uşaqlar tərəfindən ifa edilir. Bu rəqs, çiyinlərin intensiv hərəkəti ilə tanınır və Eritreyadakı Tiqrinya xalqının şim-şim rəqsi ilə oxşardır. Rəqsdə çiyinlər yuvarlanır, sinə titrəyir və boyun müxtəlif istiqamətlərə əyilir. Adətən ənənəvi Efiopiya musiqisi ilə ifa olunsa da, eskista müasir musiqi ilə də uyğunlaşdırıla bilər. Eskista rəqsinin mürəkkəb təbiəti ənənəvi rəqslərin ən çətin texniki formalarından biridir.
Fayl:הפרויקט של יוהנס במופע בחג הסיגד בנשר 32.jpg|eskistanı ifa edən xanımlar
Fayl:הפרויקט של יוהנס במופע בחג הסיגד בנשר 31.jpg|eskistanı ifa edən xanımlar
Fayl:הפרויקט של יוהנס במופע בחג הסיגד בנשר 20 (cropped).jpg|eskistanı ifa edən xanımlar
Fayl:ריקודי כתפיים, להקת ביתא (2008), כוריאוגרפיה - רות אשל, צילום - עופר זבולון.jpg|Xanımlar və kişilər eskistanı təcəssüm etdirir
Fayl:הפרויקט של יוהנס במופע בחג הסיגד בנשר 20.jpg|Eskista


Eskistanın ən azı 20 fərqli növü var və onların hamısı fərqli tarixə və mənşəyə malikdir, lakin çoxu Efiopiyanın dağlıq bölgələrində fermerlərin çətin həyatından ilham alıb.

## İstinadlar
Endi Robin

**Endi Robin** (; ) — Amerikalı kompüter proqramçısı, sahibkar və vençur kapitalisti. Rubin 2003-cü ildə, daha sonra 2005-ci ildə Google tərəfindən satın alınmış Android-i təsis edib. Rubin doqquz il Google-un vitse-prezidenti vəzifəsində çalışıb və işlədiyi müddətdə Google-un mobil telefonlar və digər cihazlar üçün Android əməliyyat sisteminin yaradılması və təşviqi üzrə səylərinə rəhbərlik edib. 2014-cü ildə cinsi pozğunluq iddialarından sonra Google-dan ayrılıb ancaq bu, ilk başlarda işdən çıxarılma deyil, könüllü istefa kimi təqdim edilib. Rubin daha sonra 2015-ci ildən 2019-cu ilədək Playground Global vençur kapitalı firmasının həmtəsisçisi və baş direktoru vəzifəsində çalışıb. Rubin həmçinin 2015-ci ildə Essential Products-ın, 2020-ci ildə alıcı tapmadan bağlanan mobil telefon startapına kömək edib.

1989-cu ildə robotlara olan sevgisinə görə Apple-dakı həmkarları tərəfindən Rubinə "Android" ləqəbi verilib və bu ləqəb sonda Android əməliyyat sisteminin rəsmi adı olub. Android-dən əvvəl Rubin 1999-cu ildə Danger Inc.-in yaradılmasına da kömək edib. Rubin 2003-cü ildə Android-də işləmək üçün Danger-dan ayrılıb.

2018-ci ildə The New York Times, Rubinin 2014-cü ildə Google-dan getməsinin təfərrüatlarını açıqlayan məqalə dərc edib. Məqalədə qadın işçilərə cinsi təcavüz etdiyinə dair etibarlı iddialara görə könüllü deyil, məcbur edildiyini və Google-un Rubinə prosesi sürətləndirmək üçün 90 milyon dollarlıq işdən çıxma paketi ödədiyi açıqlanıb. Google-un bu miqdarda paket ödəməsi böyük mübahisələrə səbəb olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Designing Products Your Customers Will Love" , Andy Rubin speaks at Stanford University
* "Android on the March", Financial Post September 17, 2010
* "Android Invasion", Newsweek October 3, 2010
Dumdi Dumdi

***Dumdi Dumdi*** () – Cənubi Koreya qız qrupu "(G)I-dle" tərəfindən buraxılmış ilk sinql albomu. 3 avqust 2020-ci ildə həm koreyaca versiya, həm də çincə versiya ilə buraxılmışdır. Fiziki buraxılış iki versiyadan ibarətdir: "Day" və "Night". Alboma iki sinqldan ibarətdir. Qrup üzvləri albomun hazırlanmasında aktiv iştirak etmişdirlər. *"Dumdi Dumdi"* ən çox satılan ikinci qız qrupu sinql albomu rekordunu yeniləmişdir.

## Buraxılması
14 iyul 2020-ci ildə qrupun avqustun əvvəlində geri dönüş edəcəyi açıqlanmışdır. 17 iyulda qrup alboma daxil olan əsas mahnının adını açıqlamış, yay mövzusunda tizer paylaşmışdır.

21 iyulda "Cube Entertainment" mahnı haqqında fərqi şərhlər yayımlanmış və konsept fotolar buraxılmışdır. *"Dumdi Dumdi"* albomunun buraxılışı üçün qrup "Naver" şirkətinin *"Happybean Good Action"* tədbirində iştirak etmişdir. Tədbir ərzində yığılmış məbləğ tibbi və psixoloji sağlamlığa dəstək olmaq üçün bağışlanmışdır. 3 avqustda qrup tanıtım performansı gerçəkləşdirmiş, albomu tanıdaraq "Drum Dance" adlı xoreoqrafiyanı ifa etmişdir.

Albomun iki versiyası buraxılmışdır: "Day" və "Night". "Day" versiyasında hovuz və günəş göstərilmişdir, "Night" versiyasında qrupun xüsusi gecə şənliyi əks olunmuşdur.

## Sinqllar
Albom iki sinqldan ibarətdir. *"[[I'm the Trend]]"* 28 iyun 2020-ci ildə anons edilmişdir. Sinql kimi 7 iyul 2020-ci ildə buraxılmışdır. Minni və Uqi tərəfindən bəstələnmiş bu mahnı latın musiqi ritmində olub qrupun əvvəlki mahnılarından bəhs edir. *"Dumdi Dumdi"* yay mahnısı olub tropik təbil səsinə və munmbaton ritmə malikdir. Mahnı gənclik və əyləncə mahnısıdır.

## Qəbul
*"Dumdi Dumdi"* buraxılıdığı ilk həftə ərzində 94,587 nüsxə sataraq "Hanteo" hit-paradında ikinci yeri tutmuşdur. Albom ən çox satılan ikinci qız qrupu sinql albomu olmuşdur. Albom "Gaon" albomlar hit-paradında 2-ci yeri tutmuşdur.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
İto Hirobumi

**Ito hirobumi** (ing. 伊藤博文) — Yaponiya-nin dövlət xadimi. komandanı, Yaponiya-nin ilk  Baş nazir.

## Həyatı

## Maraqlı faktlar

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Motol

**Motal** () — Belarusiyanın Brest vilayətinin İvanovo rayonundakı kənd təsərrüfatı şəhəri. Motolski kənd sovetinin inzibati mərkəzi. Yaselda çayının sağ sahilində yerləşir. Motol kəndi kənd təsərrüfatı şəhərciyinə çevrilmiş, lakin kənd yaşayış məntəqəsi statusunu dəyişməmişdir. Kəndin qədim adı Motıldır.

## İstinadlar
Haim Veytzman

**Haim Veytsman** (; ) — rusəsilli biokimyaçı, İsrailin ilk prezidenti
## Həyatı
Sionist lider və İsrail dövlət xadimi olmuşdur. Sionist təşkilatının prezidenti, sonra isə İsrailin ilk prezidenti olmuşdur. O, 1949-cu il fevralın 16-da seçildi və 1952-ci ildən ölümünə qədər bu vəzifəni icra etdi. Veyzmann 1917-ci il Balfur Bəyannaməsinin əldə edilməsində və Birləşmiş Ştatlar hökumətinin 1948-ci ildə yeni yaradılmış İsrail Dövlətini tanımağa inandırmaqda mühüm rol oynamışdır.

Bir biokimyaçı olaraq, Veizmann sənaye fermentasiyasının "atası" hesab olunur. O, bakterial fermentasiya yolu ilə aseton, n-butanol və etanol istehsal edən aseton-butanol-etanol fermentasiya prosesini inkişaf etdirmişdir. Onun aseton istehsal üsulu Birinci Dünya müharibəsi zamanı Britaniya müharibə sənayesi üçün kordit partlayıcı yanacaqların istehsalında böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. O, Rehovotda Sieff Tədqiqat İnstitutunu (sonralar onun şərəfinə Veytzman Elm İnstitutu adlandırıldı) təsis etdi və Yerusəlim İvrit Universitetinin yaradılmasında mühüm rol oynadı.

## Həmçinin bax
* Aşkenazi yəhudiləri
* İsrail
## İstinadlar
Baldadaş Əliyev

**Əliyev Baldadaş Məhəmməd oğlu** — həkim, Lənkəran səhiyyəsinin təşkilatçılarından biri, səmərələşdirici.
1936-cı ildə Lənkəran rayonunun Lüvəsər kəndində anadan olmuşdur. Lüvəsər kənd orta məktəbində ibtidai məktəbi bitirmiş, daha sonra Bakı şəhər 165, 194 saylı və Lənkəran şəhər 4 saylı rus məktəblərində təhsilini davam etdirmişdir. 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Stomatologiya fakültəsinin rus sektorunu bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Lənkəran Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında diş həkimi kimi başlamışdır.

1966-cı ildə ixtisasartırma kursu keçərək qulaq-boğaz-burun həkimi ixtisasına yiyələnmiş və həmin ildən Lənkəran Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında "Qulaq-boğaz-burun" şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

İxtisasını təkmilləşdirmək məqsədilə dəfələrlə SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində — Bakı, Tbilisi və Kiyevdə ixtisasartırma kurslarında olmuşdur.

1972-ci ildə Lənkəran Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında səhiyyə üzrə partiya təşkilat katibi, 1974–80-ci illərdə isə Lənkəran MRX-nın baş həkimi vəzifələrində çalışmışdır.

Baş həkim vəzifəsində işləyərkən Lənkəranda yeni xəstəxana kompleksinin tikilməsinin təşəbbüskarı olmuş, qısa müddətdə müasir tipli xəstəxana, poliklinika, dispanser və s. tibb obyektlərinin tikilib istifadə verilməsinə nail olmuş, əyalət səhiyyəsini paytax səviyyəsinə qaldırmışdır.

1981-ci ildən təqaüdə çıxana qədər (2011-ci il) "Qulaq-boğaz-burun" şöbəsinin müdiri işləmişdir. Yüksəkixtisaslı həkim kimi tanınan Baldadaş Əliyev adi cərrahi əməliyyatlarla yanaşı, keçmiş SSRİ məkanında ən ağır və mürəkkəb əməliyyatlar aparmışdır. B. Əliyevin həmin əməliyyatları haqqında SSRİ-nin 1 saylı tibb jurnalı olan "Uxo, qorlo, nos" jurnalında xüsusi məqalə çap edilmişdir. Qeyd edilməlidir ki, son illərə qədər cərrahlar həmin əməliyyatlarda B. Əliyevə istinad edirlər.

B. Əliyev ixtiraçı həkimdir. O, 350-dən artıq ixtira, səmərələşdirici təklif və ideyalar müəllifidir. Onlardan 9-na SSRİ Dövlət İxtira Komitəsi, Rusiya Federasiyası Dövlət İxtira Komitəsi tərəfindən müəlliflik şəhadətnaməsi və patentlə bağlı sənədlər verilmişdir.

Baldadaş Əliyevin tarxi xidmətlərindən biri də Həzi Aslanova II dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adının verilməsini meydana çıxarmasıdır. O, general-mayor H. Aslanovun şəxsi həkimi olmuş Q. R. Beqişvilini axtarıb tapmış, onun arxiv sənədlərində 40 ildən artıq gizli qalmış bu tarixi əhəmiyyətli faktı üzə çıxarmış və müvafiq dövlət orqanlarına təqdim etmişdir.

## İstinadlar
İxtiralar:

https://rusneb.ru/catalog/000224_000128_0001774868_19921107_A3_SU/ Qulaq-boğaz-burun əməliyyatları üçün masa

https://rusneb.ru/catalog/000224_000128_0001831333_19930730_A3_SU/ Şpris başlığı

https://rusneb.ru/catalog/000224_000128_0002019164_19940915_C1_RU/ ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЧЕСКОЕ ПНЕВМАТИЧЕСКОЕ УСТРОЙСТВО

https://rusneb.ru/catalog/000224_000128_0002051611_19960110_C1_RU/ ЛОБНЫЙ РЕФЛЕКТОР
Mavi iqtisadiyyat

**Mavi iqtisadiyyat** (), həmçinin **göy iqtisadiyyat** — dəniz mühitinin istismarı, qorunması və bərpasının sektorlararası qarışığını təsvir edən iqtisadi termindir. Termin adətən beynəlxalq inkişaf sahəsində sahil və dəniz resurslarına davamlı inkişaf yanaşmasını təsvir etmək üçün istifadə edilir. Mavi iqtisadiyyat ənənəvi balıqçılıqdan və dəniz nəqliyyatından tutmuş sahilyanı bərpa olunan enerji mənbələri, dəniz dibi mədəni və biokəşfiyyat kimi yeni sahələrə qədər geniş çeşidli iqtisadi sektorları əhatə edə bilər.

Mavi iqtisadiyyat, dəniz və okean resurslarının dayanıqlı istifadəsi və qorunması prinsiplərinə əsaslanır. Bu yanaşma, su ekosistemlərinin bərpası, dəniz biologiyası, turizm, balıqçılıq və enerji istehsalı kimi sahələrdə dayanıqlı inkişafı təşviq edir.

Mavi iqtisadiyyatın əsas məqsədi, dəniz resurslarından istifadə edərkən ekosistemlərin mühafizəsini təmin etməkdir. Bu, həmçinin iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizəni də əhatə edir. Dəniz sahələrinin və sualtı həyatın qorunması, ekoturizmin inkişafı və yenilənə bilən enerji mənbələrinin (məsələn, dəniz küləyi və dalğa enerjisi) təşviqi, mavi iqtisadiyyatın əsas elementlərindəndir.

Bu yanaşma, həm də iqtisadi inkişaf, iş yerlərinin yaradılması və cəmiyyətin rifahını artırmağı hədəfləyir.

## Sahələri
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı Mavi iqtisadiyyatın 11 əsas və 6 inkişaf etməkdə olan sektorunu müəyyən edir.
* Ənənəvi sənayelər:
** Balıqçılıq;
** Dəniz məhsulları emalı;
** Çatdırılma;
** Liman infrastrukturu;
** Gəmi tikintisi və gəmi təmiri;
**Şelfdə qaz və neft hasilatı;
** Dəniz tikintisi;
** Dəniz və sahil turizmi;
** Dəniz biznesi xidmətləri;
** Dəniz Ar-Ge və təhsili;
** Dərinləşdirmə;
* İnkişaf etməkdə olan sənayelər:
** Dəniz külək enerjisi;
** Okeanların bərpa olunan enerjisi;
**Dəniz Biotexnologiyası;
** Yüksək texnologiyalı dəniz məhsulları və xidmətləri;
**Dərin dəniz zonalarında neft və qaz hasilatı;
**Dəniz akvakulturası.

## Problemləri
Mavi İqtisadiyyatı inkişaf etdirmək üçün bəzi problemlər var. Dünya Bankı onun inkişaf potensialını məhdudlaşdıran üç əsas problemi müəyyən edir:

* okean ehtiyatlarını sürətlə pisləşdirən cari iqtisadi meyllər;
* Mavi İqtisadiyyatın innovativ sektorlarında məşğulluq və inkişaf üçün insan kapitalına investisiyanın olmaması;
* dəniz ehtiyatlarına və okean ekosistemi xidmətlərinə kifayət qədər qayğı göstərilməməsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Мнение: «Синяя» экономика&nbsp;— путь к процветанию человечества
* В Киеве презентовали книгу «Синяя экономика»
* Автор Синей экономики Гюнтер Паули: Мы в состоянии получать выгоду безвредными для природы методами
* The Blue Economy
* Гюнтер Паули и синяя экономика
* Гюнтер Паули: «Из кризиса можно выйти только через принципиально новую модель экономики»
*Минчичова В.С., Оглоблина Е.В. Международная кооперация и региональные инициативы в области синей экономики  // Общество: политика, экономика, право. 2021. № 11. С. 36–45. https://doi.org/10.24158/pep.2021.11.4.
Müşfiq Məmmədov

**Müşfiq Məmmədov Xıdır oğlu** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Müdafiə Nazirliyinin Şəxsi Heyət Baş İdarəsinin rəisi.

## Həyatı və fəaliyyəti
Müşfiq Məmmədov əslən Laçın rayonundandır. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasının məzunudur.

O, uzun müddət Azərbaycanın Türkiyədəki hərbi attaşesi olub. Məmmədov həm də Azərbaycanın Bolqarıstanda akkreditə olunmuş hərbi attaşesi vəzifəsini icra edib.

2020-ci ilin dekabrın 15-də Prezidentin müvafiq sərəncamı ilə “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif olunub.

2023-cü ilin noyabrında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə general-mayor rütbəsi verilib.

2024-cü ilin mayında Prezidentin müvafiq sərəncamı ilə general-mayor Müşfiq Məmmədov Müdafiə Nazirliyinin Şəxsi Heyət Baş İdarəsi rəisi vəzifəsinə təyin olunub.

## İstinadlar
Latata

***Latata*** – Cənubi Koreya qız qrupu "(G)I-dle" tərəfindən buraxılmış debüt sinqlı. 2 may 2018-ci ildə qrupun *"[[I Am (minialbom)|I Am]]"* debüt minialbomunun əsas sinqlı kimi buraxılmışdır. Mahnının klipi həmin gün buraxılmışdır. Mahnının sözləri qrup üzvü Soyon tərəfindən yazılmışdır. 22 may 2018-ci ildə "(G)I-dle" bu mahnı ilə ilk musiqi verilişi qalibiyyətini əldə etmişdir.

Mahnının yaponca versiyası 12 iyul 2019-cu ildə eyniadlı minialbomun əsas sinqlı kimi, ingiliscə versiyası isə 15 may 2020-ci ildə buraxılmışdır.

## Musiqi və sözlər
*"Latata"* mumbaton və trep mahnısı olub reqqi ritminə malikdir. Mahnının sözləri aşiq bir qadının sevdiyi şəxslə rəqs etmək arzusu haqqındadır. Soyon verdiyi bir müsahibədə mahnının adının komediyaçı Son Çon Kun tərəfindən məşhurlaşdırılmış *"Ratata Arata"* ifadəsindən yarandığını bildirmişdir: "Mən latın musiqisinə qulaq asanda bu ifadəni xatırladım, beləcə bu mahnı yarandı".

## Tanıtım
Qrup *"Latata"* mahnısını 3 mayda tanıtmağa başlamışdır. Onlar əvvəlcə mahnını Mnet-in *"[[M Countdown]]"* verilişində ifa etmiş, daha sonra KBS-in *"[[Music Bank]]"*, MBC-in *"[[Show! Music Core]]"* və SBS-in *"[[Inkigayo]]"* verilişlərində çıxış etmişdirlər. Qrup mahnıya görə ilk musiqi qalibiyyətini 22 may 2018-ci ildə SBS MTV-nin *"[[The Show]]"* verilişində əldə etmişdir. 2 gün sonra – 24 mayda *"M Countdown"* verilişində ikinci musiqi qalibiyyətlərinə çatmışdırlar.

## Qəbul
*"Latata"* buraxıldığı ilk həftədə "Gaon" rəqəmsal hit-paradına daxil ola bilməsə də, onun rəqəmsal hit-paradında 68-ci yerdə debüt etmişdir. Mahnı "Gaon" sosial hit-paradına 4-cü yerdə daxil olmuş növbəti həftə 3-cü yerə yüksəlmişdir. ABŞ-də "Billboard" Dünya Rəqəmsal Mahnılar hit-paradına 11-ci yerdə daxil olmuş, növbəti həftə 4-cü yerə yüksəlmişdir. 2018-ci ilin avqustuna qədər Şimali Amerikada 3000 nüsxəsi satılmışdır.

2020-ci ilin sentyabrında "Latata" mahnısının klipi 160 milyon YouTube baxışını keçmişdir. 27 iyun 20220-ci ildə baxış sayı 200 milyona çatmışdır.

## İstinadlar
Afyonkarahisar Sağlamlıq Elmləri Universiteti

**Afyonkarahisar Sağlamlıq Elmləri Universiteti** — Türkiyənin Afyonkarahisar şəhərində, səhiyyə elmləri sahəsində qabaqcıl dövlət universiteti. 18 may 2018-ci ildə Afyon Kocatepe Universitetindən ayrıldıqdan sonra tibb universiteti olaraq yaradılmışdır.

## Akademik strukturu

### İnstitutları
* Ali Təhsil məktəbi

### Fakültələri

* Stomatologiya fakültəsi
* Əczaçılıq fakültəsi
* Tibb fakültəsi
* Sağlamlıq Elmləri fakültəsi
** Qidalanma və Pəhriz
** Fizioterapiya və Reabilitasiya
** Tibb bacısı
** Səhiyyə idarəetməsi

### Kollecləri

* Atatürk Sağlamlıq Xidmətləri kolleci
* Bolvadin Sağlamlıq Xidmətləri kolleci
* Şuhut Sağlamlıq Xidmətləri kolleci

Universitet həmçinin Afyonkarahisar Tibb Elmləri Universitetində Sağlamlıq Araşdırmaları və Tətbiqi Araşdırmalar Mərkəzi ilə əməkdaşlıq edərək kliniki xidmətlər göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Əmək haqqı fondu

**Əmək haqqı fondu** — bir müəssisənin işçilərinə ödəməli olduğu əmək haqqının toplamını ifadə edir. Bu fond, işçilərin əmək haqqı, bonuslar, sosial müavinətlər və digər əmək ödənişlərini əhatə edir.

## Daxildir
Əmək haqqı fondunun tərkibinə aşağıdakılar daxildir:

# Əmək haqqı — işçilərin aylıq, həftəlik və ya saatlıq ödənişləri.
# Bonuslar — illik mükafatlar, hədəf bonusları və ya performansa əsaslanan mükafatlar.
# Sosial müavinətlər — sığorta, pensiya fondlarına ödəmələr və digər sosial təminatlarla bağlı xərclər.
# Vergilər — işçi əmək haqqından tutulmalı olan vergilər və işəgötürənin ödəməli olduğu sosial sığorta vergiləri.

### Daxil olmayan
Əmək haqqı fonduna təqaüdlər, pensiyalar, xüsusi fondlardan birdəfəlik pul mükafatları, müavinətlər, gündəlik müavinətlər, sosial sığorta müavinətləri, xüsusi geyim xərcləri daxil edilmir.

Əmək haqqı fondunun təhlili zamanı fondun planlı və faktiki həcmi müqayisə edilir, maya dəyəri və tənzimləyici yanaşmalardan  istifadə edilir, indeks metodundan istifadə edilir.

## Əmək haqqı fondunun idarə edilməsi

# Planlaşdırma — müəssisələr, maliyyə imkanlarına uyğun olaraq əmək haqqı fondunu planlaşdırmalıdırlar.
# Təhlil — fondun istifadəsi və işçi məmnuniyyəti arasında balansın qorunması vacibdir.
# Hüquqi tələblərə riayət — işçilərin hüquqlarını qorumaq üçün əmək qanunvericiliyinə uyğun davranmaq.

Əmək haqqı fondu, müəssisənin maliyyə sağlamlığını və işçi motivasiyasını təsir edən mühüm amildir. Düzgün idarə edildikdə, bu fond işçilərin məmnuniyyətini artıraraq, müəssisənin məhsuldarlığını yüksəldə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Зубарева О.&nbsp;А.&nbsp;Анализ формирования и эффективности использования фонда заработной платы //Современное состояние и приоритетные направления развития аграрной экономики и образования.&nbsp;— 2019.&nbsp;— С. 234—237.
* Григолец&nbsp;П.&nbsp;С. К вопросу о сходстве и различии понятий «фонд оплаты труда» и «фонд заработной платы».&nbsp;— 2018.
* Методика по расчету общего объёма фонда заработной платы работников Республики Беларусь: постановление Национального статистического комитета Респ. Беларусь от 19.05.2015 №&nbsp;27 // КонсультантПлюс: Беларусь. Технология 3000 [Электронный ресурс] / ООО «ЮрСпектр».&nbsp;— Минск, 2018
* 
* Селин В.&nbsp;А.&nbsp;Развитие методических подходов к формированию фонда заработной платы на предприятии : дис.&nbsp;— Байкальский государственный университет экономики и права, 2005.
* 
* 
* 
*
Zakir Əliyev

* Zakir Əliyev (xanəndə) — xanəndə, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti 
* Zakir Əliyev (professor) — professor, Tibb elmləri doktoru

## Həmçinin bax
* Zakir
* Əliyev
Zakir Əliyev (professor)

**Zakir Məmməd oğlu Əliyev** () — Azərbaycan tibb alimi, nevropatoloq. Tibb elmləri doktoru (1987), professor (1989).

## Həyatı
1944-cü il 7 iyun tarixində Gornaboy rayonunda dünyaya gəlib.1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirmişdir. 1977–89-cu illərdə II nevrologiya və tibbi genetika kafedrasında dosent, 1989–92-ci illərdə prof., 1992–2011 illərədə uşaq nevrologiyası kafedrasında müdir vəzifəsində çalışmışdır. 2011-ci ildən ATU nun II Nevrologiya və Tibbi Genetika kafedrasının professoru idi. 2 metodiki tövsiyənin və 85 elmi əsərin müəllifidir. Azərbaycan Nevroloqlar Assosiasiyasının vitse — prezidenti idi. 2021-ci ildə pasiyentləri təhqir etməsi ilə bağlı iddia gündəmə gəlmişdi. 14 oktyabr 2024-cü ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar