Açıq cəmiyyət və onun düşmənləri

**Açıq cəmiyyət və onun düşmənləri** — 1938–1943-cü illərdə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Karl Popper tərəfindən yazılmış siyasi fəlsəfəyə dair ikicildlik əsər. İlk dəfə 1945-ci ildə Londonda nəşr edilmişdir. SSRİ -də nəşr olunmamış, ilk dəfə 1992-ci ildə Rusiyada nəşr edilmişdir.

Müəllif Platonun, Hegelin və Marksın əsərlərini tənqid edir, onları teleoloji historisizm nəzəriyyələri adlandırır və onların müəlliflərini totalitarizmin ideoloji əsasını təşkil etməkdə ittiham edir .

## Quruluşu
Rus dilindəki nəşrinə olan ön sözdə Popper yazır :Hitlerin doğma Avstriyaya hücumu haqqında öyrəndiyim gün bu kitabı yazmağa qərar verdim […]. Kitab nasizm və kommunizmə — 1939-cu il paktının bir müddətlik müttəfiq etdiyi Hitler və Stalinə qarşı yönəlmişdi.

Bu kitabda hitlerizmin yaranmasına səbəb olan tarixi izləmək qərarına gəldim və siniflər baxımından düşünən ilk siyasi ideoloq olan böyük filosof Platonun təlimlərinə müraciət etdim […]. Stalin fiquru məni Karl Marksın fəlsəfəsini öyrənməyə yönəltdi. Marksizmi tənqid edərkən mən özümü də müəyyən dərəcədə tənqid edirdim, çünki ilk gəncliyimdə marksist, hətta kommunist olmuşdum. (Bu təlimi rədd edəndə isə heç 17 yaşım yox idi.)Kitab iki cilddən ibarətdir:

: I cild. "Platonun cazibəsi"
: II cild. "Yalançı peyğəmbərlər dövrü: Hegel, Marks və digər kahinlər"

Popper Platonun sosial dəyişikliklərlə bağlı təhlilini bəyənir, Platonu böyük sosioloq adlandırır, lakin Popper Platonun ideal cəmiyyəti nəyin təşkil etməsi ilə bağlı fikirlərini rədd edir. O , Afina demokratiyasını "açıq cəmiyyət"in sələfi hesab edir. Birinci cildin son fəslində Popper belə nəticəyə gəlir ki, liberal demokratiya islahatların zorakılıq və qan tökülmədən aparılmasına imkan verən yeganə idarəetmə formasıdır.

İkinci cild Hegel və Marksın fəlsəfəsinin tənqidinə həsr olunub. Popper bu filosofların fikirlərini XX əsrdə meydana çıxan totalitarizmin ideoloji əsası hesab edir.

## Marks haqqında

### Sosializmin gəlişi
Marks hesab edirdi ki, kapitalizm daxilində istehsal vasitələrinin getdikcə azalan kapitalistlərin əlində cəmləşməsi mövcuddur. Muzdlu işçilərlə kapitalistlər arasında artan ziddiyyətlər sosial inqilaba səbəb olmalıdır. Popperin fikrincə, inqilabdan sonra onun rəhbərləri — Leninist qvardiya və Stalinist nomenklatura yeni hakim sinfə, yeni aristokratiyaya çevrildi. Popper hesab edirdi ki, zorakılıqdan istifadə etmək olmaz. Bu gün Marksın irəli sürdüyü bir sıra tələblər Qərb demokratiyasında tam şəkildə həyata keçirilib — mütərəqqi vergi, əmlak vərəsəliyinə böyük vergi, pulsuz təhsil imkanı, uşaq əməyi qadağandır. Lakin bununla yanaşı, Marksın torpaq mülkiyyətinin və istehsal vasitələrinə xüsusi mülkiyyətin müsadirə edilməsi tələbləri həyata keçirilmədi.

### Sosial inqilab
Marksın fikrincə, kapitalizmdən sosializmə keçid həm sülh yolu ilə, həm də qorxuya ehtiyac olmayan zorakılıq yolu ilə mümkündür. Popper bu tövsiyəni səhv hesab edir və göstərir ki, zorakılıqdan istifadə yalnız tiranlığı devirərək demokratiyanı bərqərar etdikdə haqlıdır.

### Kapitalizm və onun taleyi
Marks kapitalizmi tarixən məhdud formasiya və buna görə də məhv olmağa məhkum hesab edirdi. Eyni zamanda islah edilən kapitalizm onun əmək və kapital arasındakı daxili ziddiyyətlərini aradan qaldıra bilməz. Bu tendensiyanın qarşısını almaq üçün Qərb əsas iqtisadi göstəricilərin dövlət tənzimlənməsindən istifadə etməyə başladı. Həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyəti fəhlələrin vəziyyətini yaxşılaşdırır. Marksın dövründən hər yerdə işçilərin əmək haqqı və həyat səviyyəsi yüksəldi, iş saatları azaldıldı, sənaye təhlükəsizliyi yaxşılaşdırıldı. Bütün bunlar Marksın proqnozlarına ziddir. Fridrix Engels ömrünün sonunda İngiltərədə proletariatın getdikcə daha çox işçi aristokratiyasına çevrildiyini anladı və marksistləri dəstəkləmək istəmədi. Con Keyns iqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsi sistemini, işsizlikdən sığortanı təklif etdi. Bu gün fəhlələr inqilab planlaşdırmaqdansa, maaşlar üzərində sövdələşməyə daha çox meyillidirlər.

## Tənqidi
Amerikalı filosof Sidni Huk Popperin kitabını "azadlıq sevgisini [və] açıq cəmiyyətin mövcudluğunu təhdid edən tarixçi fikirləri", "incə mübahisəli və şiddətlə yazılmış tənqid" kimi qiymətləndirmişdir . Huk Popperin tarixçiliyi tənqidini "faydasız qaynar hava" adlandırır, lakin Huk etiraf edir ki, tarixçilik "cəmiyyətin inkişafında alternativlərə, tarixi prosesdə çoxsaylı səbəbli proseslərin fəaliyyətinə və insan ideallarının müəyyən edilməsində roluna biganədir. gələcək." Huk iddia edir ki, Popper "Popperin məqsədlərinə xidmət edən zaman Platonu çox hərfi oxuyur və Popper Platonun sözlərinin "əsl" mənası olduğuna çox əmindir, Platonun mətnləri isə birmənalı deyil." Bundan əlavə, Huk Popperin Hegelə münasibətini "tamamilə təhqiramiz" və "açıq-aşkar yalan" adlandırır və qeyd edir ki, " Hitlerin "Mein Kampf" əsərində Hegelə bir dənə də olsun istinad yoxdur".

## İstinadlar