İstanbuldakı sinaqoqların siyahısı

[thumb|right|300px|[Həmdat İsrail sinaqoqu]]
**İstanbuldakı sinaqoqlar** — Bizans imperiyası dövründə şəhərə ilk gələn yəhudilərin dini ehtiyacları üçün qurulan ibadət yerləri. Tarixi sənədlərdəki qeydlərə əsasən, İstanbulda ilk sinaqoq e.ə.318-ci ildə misgərliklə məşğul olan yəhudilərin yaşadığı Halkopratiya məhəlləsində tikilmişdir. Bu sinaqoq II Feodosi dövründə kilsəyə çevrilsə də, hər dövrdə şəhərin müxtəlif yerlərində yerləşən sinaqoqlar fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1453-cü ildə İstanbulun türklər tərəfindən fəthindən sonra yəhudilər İstanbulda yaşamağa davam etdilər. Osmanlı imperiyası 1492-ci ildə İspaniyadan sürgün edilən yəhudilərə sığınacaq verdiyi üçün; Osmanlı torpaqlarında yəhudilərin sayı xeyli artdı. Türkiyədə cümhuriyyət elan edildikdən sonra ölkənin hər yerindən xeyli sayda yəhudi İstanbula gələrək burada məskunlaşdı.

Hazırda Türkiyədə 20 minə yaxın yəhudi olduğu düşünülür. Onların təxminən 18 mini İstanbulda yaşayır. İstanbuldakı yəhudilərin əksəriyyəti ispanəsilli Səfərad yəhudiləri, 500-ə yaxını isə Aşkenazi yəhudiləridir. Türkiyə baş ravvinliyi Türkiyə yəhudilərinin qanuni təmsilçiliyini öz üzərinə götürüb. Baş Rabbinatın qərargahı İstanbulda yerləşir. Baş ravvinliyin səlahiyyətini tanımayan və muxtar icma təşkil edən karaimlərin sayı isə 80-ə yaxındır.

Bütün Türkiyədə olduğu kimi İstanbulda da sinaqoqlar vəqf statusuna malikdir. İstanbulda yəhudi icmasının ibadətlərini yerinə yetirmələri üçün davamlı olaraq fəaliyyət göstərən 20 sinaqoq var. Onlardan 3-ü yalnız yay aylarında açıq olur. İstanbulun ən qədim sinaqoqları XV əsrdən bəri davamlı olaraq istifadə edilən Ahrida və Yanbol sinaqoqlarıdır.

İstanbulda yəhudi icmasının istifadəsi üçün ayrılmış 8 dəfn yeri var. Bu dəfn yerləri Kuzquncuq, Hasköy, Ortaköy, Ulus, Şişli, Bağlarbaşı, Acıbadəm və Kilyosda yerləşir. Kilyosda 1991-ci ildən icma üçün ayrılmış qəbiristanlıq ərazisi icmanın ən yeni dəfn ərazisidir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
İstanbuldakı sinaqoqlar memarlıq baxımından biri-birilərindən çox fərqlənirlər. Sinaqoqların memarlıq xüsusiyyətləri tikildiyi dövrün zövq və formalarına görə dəyişib. Mühacir sinaqoqlarında köç etmiş bölgənin memarlıq xüsusiyyətlərini görmək olur. Uzun illər zəlzələlər və yanğınlar nəticəsində zədələnmiş sinaqoqlar, onların orijinallarına sadiq qalınaraq əsaslı dəyişikliklərlə təmir edilmiş və ya yenidən qurulmuşdur.

Sinaqoqlar düzbucaqlı və ya dörd künc formalı inşa edilmişdirlər. Bir çoxları taxta və hörgüdən istifadə edilməklə tikilmişdir. Demək olar ki, hamısının dam örtüyü taxtadır və heç birində günbəz elementi yoxdur. Sinaqoqlar ümumiyyətlə yəhudilərin sıx yaşadığı rayonlarda tikiliblər. Sinaqoqların bayır divarlarında bəzək əşyaları və təmtəraq olmasa da, həyətyanı səhəsi, bağı olmuşdur. İbadətdən əvvəl əlləri yumaq üçün həyətlərində bulaqlar da vardır. Həyətlər çöldən hündür divarlarla hörülüdür, bayıra açılan girişlərində isə Davud ulduzu motivinə və sinaqoqun ivrit dilində olan lövhəsinə də tez-tez rast gəlinir.

## Adlandırma ənənələri
İstanbulla bağlı ən əhatəli mənbələrdən biri olan *Keçmişdən Bu günə İstanbul Ensiklopediyasının* sinaqoqlar bölməsində İstanbul sinaqoqları adlarına görə 5 əsas başlıq altında yer alır. Bu qruplardan birincisini, yerləşdikləri rayona və ya yerə görə adlandırılan sinaqoqlar təşkil edir. İstanbul sinaqoqlarının əksəriyyəti bu qrupdadır. Məsələn, Bakırköy, Caddəbostan və Yeniköy sinaqoqları yerləşdikləri rayonun, Zülfaris sinaqoqu adının yerləşdiyi küçənin (indiki Perçəmli küçəsi, keçmiş Zülfaris küçəsi), Çorapçı Xan sinaqoqu isə yerləşdiyi binanın adını almışdır.

İkinci qrupa daxil olan sinaqoqlar onların təsisçilərinin və ya camaatının mənşəyinə görə adlanır. Bu sinaqoqların əksəriyyəti Bizans dövründən qalmış və ya 1492-ci il köçündən sonra yaradılmışdır. Makedoniya, Ohrid mühacirləri tərəfindən qurulan Ahrida sinaqoqu; Yanboludan gələn bolqar mühacirlərinin qurduqları Yanbolu sinaqoqunu, günümüzdə tərk edilmiş Saloniki və Verya (Veria) sinaqoqlarını bu qrup altında dəyərləndirmək olar.

Üçüncü qrup sinaqoqlar adlarını qurucularının və ya yığıncaqlarının peşələrindən götürən sinaqoqlardır. İstanbul sinaqoqlarında belə adlar çox nadirdir. Qalatadakı Dərzilər sinaqoqu və Hasköydəki çoxdan tərk edilmiş *Parça Tacirləri sinaqoqu* bu sinaqoq qrupuna misaldır.

Dördüncü qrup sinaqoqları onları quran və ya tikintisində əməyi olan ailələrin adına olan sinaqoqlardır. Belə sinaqoqların sayı da çox azdır. Bu qrupa Böyükadadakı Hesed Le Avraam sinaqoqu da daxil edilə bilər. Bu ad, sinaqoqun tikintisi üçün torpağını bağışlayan Avraam Arslan Əfəndinin şərəfinə sinaqoqa verilmişdir.

Beşinci qrupda fəlsəfi, əfsanəvi və mesaj verən adlar daşıyan sinaqoqlar vardır. Ortaköydəki Etz Ahayim sinaqoqu (Həyətağacı sinaqoqu), Heydərpaşadakı Həmdat İsrail sinaqoqu, Qalatadakı Neve Şalom sinaqoqu bu qrupa daxildir.

## Siyahı

## Tərk edilmiş sinaqoqlar

## Yəhudi qəbiristanlıqları
İstanbulda yəhudi icması üçün ayrılmış 9 qəbiristanlıq vardır. Kuzquncuq, Hasköy və Ortaköy qəbiristanlıqlarının tarixi XVI-XVII əsrlərə gedib çıxır. Bəyoğlunda yerləşən Hasköy qəbiristanlığı İstanbulun ən böyük yəhudi qəbiristanlığıdır. Ulusda Səfərad və Aşkenazi icmalarına aid iki ayrı qəbiristanlıq da vardır. Şişli ilə Məcidiyəköy arasındakı qeyri-müsəlman qəbiristanlığında erməni və yunan icmaları ilə birlikdə İtalyan yəhudi icması üçün də bir hissə ayrılmışdır. Yəhudi bölməsi qəbiristanlığın qərb hissəsində yerləşir. Bundan əlavə Anadolu yaxasında Bağlarbaşı və Acıbadəmdə yəhudi qəbiristanlıqları da vardır. İstanbuldakı yəhudi qəbiristanlıqları adətən bir sinaqoqun ətrafında tikilir. Bu gün bu ənənə itirilmiş və qəbiristanlıqların ətrafındakı sinaqoqların bəziləri sökülmüşdür. İstanbuldakı yəhudi qəbiristanlıqları zaman-zaman zəlzələlər, güclü yağışlar və baxımsızlıq nəticəsində dağılmış, təhlükəli vəziyyətə düşmüş qəbiristanlıqlar bəzən ideoloji hücumlara da məruz qalmışdır. Bəzi qəbiristanlıqlar da içindən və ya ətrafından yolların keçməsi səbəbi ilə dağıldılmışdır. Urbanizasiya ərazilərini açmaq üçün çox qədim qəbiristanlıqlar köçürülmüş və ya dağıdılmışdır. Bu gün yəhudi icması üçün ayrılmış ən yeni qəbiristanlıq Sarıyerin Kilyos ərazisində yerləşir. 1991-ci ildə icmaya verilən qəbiristanlıq ərazisində tənzimləmə işlərinin başa çatdırılması ilə 2010-cu ilin əvvəlindən dəfn prosedurlarına başlanılmışdır. Ortaköy, Hasköy, Bağlarbaşı, Ulus Səfərdik, Ulus Aşkenazi və Kilyos qəbiristanlıqlarının idarə və baxımını Neve Şalom sinaqoqu vəqfi təşkil edir.

## Qalereya

Şəkil:Istanbul Ashkenazi Sinagogue Interior.JPG|İstanbul Aşkenazi sinaqoqu, Qalata
Şəkil:Adalar 6974.jpg|Bet Yaakov sinaqoqu, Heybəliada
Şəkil:Etz Ahayim Synagoge.jpg|Etz Ahayim sinaqoqu, Ortaköy
Şəkil:Karaite Synagogue.jpg|Karaim sinaqoqu, Hasköy
Şəkil:Maalem sinagog2.jpg|Maalem sinaqoqu, Hasköy
Şəkil:Mayor Synagogue street.jpg|Mayor sinaqoqu, Hasköy
Şəkil:Zulfaris synagogue jewish museum turkey ehal.jpg|Zülfaris sinaqoqu, Bəyoğlu
Şəkil:Ahrida Synagogue.jpg|Ahrida sinaqoqu, Fateh
Şəkil:20240413_Terziler_Sinagogu_2.jpg|Dərzilər sinaqoqu, Bəyoğlu 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Türkiyə Yəhudi icmasının Baş Hahamlığının rəsmi saytı 
* Türk Yəhudi icması və Yəhudi Mədəniyyətini Tanıtma layihəsi rəsmi saytı  
* Türk yəhudilərinin 500 il Vəqfi Muzeyi