Vergi uyğunsuzluğu

**Vergi uyğunsuzluğu** və ya *vergi qanunvericiliyinə əməl edilməməsi* — vergi ödəyicilərinin vergi qanunvericiliyinə tam riayət etməməsi, vergi öhdəliklərini düzgün və vaxtında yerinə yetirməməsi halları toplusu. Bu anlayış hüquqi, inzibati və etik aspektlərə malik olub, həm fərdi şəxslər, həm də korporativ subyektlər tərəfindən edilə bilər. Vergi uyğunsuzluğu həm qəsdən (vergi fırıldağı), həm də səhlənkarlıq nəticəsində baş verə bilər.

Vergi ödənişinə əməl etməyən şəxslərə vergi etirazçıları və vergi müqavimətçiləri daxildir. Vergi etirazçıları vergi qanununun alternativ şərhlərindən istifadə edərək vergiləri ödəməkdən yayınmağa çalışırlar, vergi müqavimətçiləri isə vicdanlı səbəblərə görə vergi ödəməkdən imtina edirlər. Birləşmiş Ştatlarda vergi etirazçıları hesab edirlər ki, Federal Ehtiyat Sisteminin vergitutması konstitusiyaya ziddir, vergi müqavimətçiləri isə daha çox onların qarşı çıxdıqları xüsusi hökumət siyasətləri üçün ödəniş etməməkdən narahatdırlar. Vergitutma çox vaxt ağır hesab edildiyi üçün hökumətlər ən qədim dövrlərdən bəri vergilərə əməl etməmə ilə mübarizə aparırlar.

Vergi uyğunsuzluğu ilə mübarizə beynəlxalq səviyyədə də aktualdır. Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF), İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) və Avropa İttifaqı kimi qurumlar üzv dövlətlərə texniki yardım və təlimatlar təqdim edirlər. BEPS () təşəbbüsü bu istiqamətdə mühüm qlobal proqramlardan biridir.

Vergi uyğunsuzluğu aşağıdakı əsas formalarda özünü göstərir:

* *Vergidən yayınma* – vergi öhdəliklərindən qəsdən boyun qaçırmaq. Bu qanunsuz əməllər vergi fırıldağı hesab olunur.
* *Vergidən yayınmamaq, lakin natamam hesabatlıq* – bəyannamələrin düzgün doldurulmaması, gəlirin və ya xərclərin yanlış göstərilməsi.
* *Verilən cərimə və faizlərin ödənilməməsi* – inzibati və maliyyə sanksiyalarının yerinə yetirilməməsi.
* *Vergi planlaşdırması ilə sui-istifadə* – vergi qanunvericiliyinin boşluqlarından istifadə etməklə az vergi ödəməyə çalışmaq (bəzi hallarda bu da uyğunsuzluq hesab edilə bilər).

## Qaçma və yayınma arasındakı fərqlər

**Vergidən yayınma** və **vergi optimallaşdırması** (bəzən **vergi azaldılması** və ya **vergi yüngülləşdirilməsi** də adlandırılır) kimi terminlərin istifadəsi müxtəlif yurisdiksiyalarda fərqli ola bilər. Ümumi mənada, "yayınma" qanunsuz fəaliyyətlərə, "optimallaşdırma" isə qanun çərçivəsində həyata keçirilən hərəkətlərə aiddir. Bəzi yurisdiksiyalarda isə "yüngülləşdirmə" (*mitigation*) termini də istifadə olunur. Bu, normativ müddəaların ilkin məqsədinə uyğun həyata keçirilən fəaliyyətlərlə, hüquqi baxımdan qanun çərçivəsində olsa da, həmin müddəanın məqsədinə zidd nəticələr doğuran fəaliyyətlər arasında fərq qoymaq üçün tətbiq edilir. Bu anlayışların hamısı eyni əsas məqsədə – ödənilən vergi məbləğinin azaldılmasına xidmət edir.

Xüsusilə ABŞ hüquq sistemində vergidən yayınma cinayət əməli sayılır və bu, 26 ABŞ Məcəlləsi §7201 maddəsinə əsasən tənzimlənir. Bu maddəyə görə, vergi ödəyicisi öz vergi öhdəliyini ödəmədikdə və ya bilərəkdən az ödədikdə (məsələn, *James v. United States* işində göstərildiyi kimi kriminal niyyət ilə), cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.

Digər tərəfdən, vergi optimallaşdırması vergi ödəyicisinin vergi öhdəliyini qanuni güzəştlər və kreditlərdən istifadə etməklə azaltmağa çalışdığı halları əhatə edir. ABŞ Daxili Gəlirlər Xidməti tərəfindən bu cür fəaliyyətlər qanuni hesab edilir, lakin bəzi hallarda mülki cərimələr tətbiq oluna bilər.

Ümumilikdə, vergidən yayınma ilə vergi optimallaşdırması arasındakı əsas fərq vergi ödəyicisinin niyyətində – yəni, vergi öhdəliyindən yayınmaq üçün qanunsuz niyyət (*mens rea*) daşıyıb-daşımamasındadır.

## Avropa
Riçard Merfi, Siti, London Universitetinin İctimai Siyasət professoru, müxtəlif Avropa ölkələrində vergi boşluğu ilə bağlı aşağıdakı təxminləri hazırlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*UK Statistics on Tax Gaps
* International Financial Centres Forum (IFC Forum) – research into the positive impacts of tax competition and tax planning
* Tax Justice Network – research into "the negative impacts of tax avoidance, tax competition and tax havens"
* *[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tax/ Tax Me if You Can]* – PBS Frontline documentary into tax avoidance
* The Tax Gap Special report from The Guardian about tax avoidance by big business
* US Justice Dept Press Release on Jeffrey Chernick, UBS tax evader
* US Justice Dept Press Release on Robert Moran and Steven Michael Rubenstein, two UBS tax evaders
* US States Atty for Central Dist of California Press Release on John McCarthy of Malibu, Calif, UBS tax evader