Elis Pol

**Elis Pol** (; ) — amerikalı kvaker, sufrajist, feminist və qadın hüquqları müdafiəçisi. Pol, ABŞ Konstitusiyasına XIX Düzəlişin — qadınların səsvermə hüququnun cinsi ayrı-seçkilik əsasında məhdudlaşdırılmasını qadağan edən düzəlişin qəbulu uğrunda aparılan kampaniyanın ən aparıcı liderlərindən və strateglarından biri. Pol, Lyusi Berns və digərləri ilə birlikdə 1913-cü ildə "*Qadınların Səsvermə Yürüşü*" və "*Səssiz Keşikçilər*" kimi tədbirləri təşkil etmişdir. Bu tədbirlər XIX Düzəlişin 1920-ci ilin avqustunda qəbul olunması ilə nəticələnən uğurlu kampaniyanın bir hissəsi olmuşdur. Pol aktivist fəaliyyətinə görə tez-tez polis zorakılığına və fiziki təzyiqlərə məruz qalmış, lakin həmişə qeyri-zorakı və cəsarətli mövqe sərgiləmişdir. 1917-ci ildə Ağ Evin qarşısında "*Səssiz Keşikçilər*" aksiyasında iştirak etdiyinə görə həbs olunmuş və ağır şəraitdə saxlanılmışdır. Elis, daha əvvəl Böyük Britaniyada qadınlara səsvermə hüququnun verilməsi uğrunda apardığı mübarizə zamanı da bir neçə dəfə həbs olunmuşdu.

1920-ci ildən sonra Pol yarım əsr ərzində "Milli Qadınlar Partiyası"nın (NWP) lideri olmuşdur. Elis, ABŞ Konstitusiyasında qadınlar üçün bərabər hüquqları təmin etmək məqsədilə *Bərabər Hüquqlar Düzəlişini* () yazmış və onun qəbul olunması üçün mübarizə aparmışdır. O, 1964-cü ildə qəbul edilən Mülki Hüquqlar Aktına qadınların ayrı-seçkilikdən qorunması ilə bağlı müddəanın daxil edilməsinə nail oldu ki, bu da onun ən böyük uğurlarından biri sayılır.

## Həyatı və təhsili
Elis Pol 11 yanvar 1885-ci ildə Nyu-Cersi ştatının Maunt Lorel qəsəbəsində Polsdeyl adlı malikanədə anadan olmuşdur. Onun valideynləri I Vilyam Mikl Pol və Teysi Perri Pol idi. Onun üç bacı-qardaşı var idi: II Vilyam Mikl Pol, Helen Pol Şirer və Perri Heyns Pol.

Pol kvakerlər ənənəsinə uyğun olaraq ictimai xidmət ruhunda böyümüşdü. Qadınların səsvermə hüququ haqqında ilk dəfə anasından öyrənmişdi. Anası Milli Amerika Qadınların Səsvermə Assosiasiyasının (NAWSA) üzvü idi və Elis bəzən onunla birlikdə sufrajist görüşlərinə gedirdi. 1901-ci ildə Pol Svortmor Kollecinə daxil olmuş və 1905-ci ildə biologiya üzrə bakalavr dərəcəsi almışdır. Daha sonra Nyu-Yorkda sosial iş sahəsində təcrübə keçmiş, lakin bu sahənin ictimai ədaləti təmin etmək üçün yetərli olmadığını düşünərək hüquq və siyasi elmlər üzrə təhsil almağa qərar vermişdir. 1907-ci ildə Pensilvaniya Universitetində siyasət elmi, sosiologiya və iqtisadiyyat üzrə magistr dərəcəsi almışdır. Sonra təhsilini İngiltərədə davam etdirmiş və Birminhem Universitetində iqtisadiyyat dərsləri almışdır. Burada Kristabel Pankhörst çıxışını dinlədikdən sonra sufrajit hərəkatına qoşulmuşdur. Sonrakı illərdə o, London İqtisadiyyat Məktəbində təhsil alarkən qadınların səsvermə hüququ uğrunda mübarizə aparan Qadınların Sosial və Siyasi İttifaqına (WSPU) üzv oldu. Londonda mitinqlərdə və nümayişlərdə iştirak etdiyi üçün bir neçə dəfə həbs olunmuş və həbsxanada aclıq aksiyaları keçirmişdir.

1910-cu ildə ABŞ-a qayıtdıqdan sonra Pensilvaniya Universitetində sosiologiya üzrə doktorluq dərəcəsi almışdır. Doktorluq dissertasiyası "*Pensilvaniyada Qadınların Hüquqi Mövqeyi*" adlanırdı və qadın hüquqları hərəkatının tarixinə həsr olunmuşdu. Sonralar Pol  American Universitydə hüquq təhsili almışdır. 1922-ci ildə hüquq üzrə bakalavr dərəcəsi (LL.B), 1927-ci ildə hüquq üzrə magistr dərəcəsi (LL.M), 1928-ci ildə isə mülki hüquq üzrə doktorluq dərəcəsi (D.C.L) qazanmışdır.

### Şəxsi həyatı və vəfatı
Elis Pol 1912-ci ildən sonra şəxsi həyatını kənara qoyaraq tamamilə qadın hüquqları uğrunda mübarizəyə həsr etmişdir. O, vegetarian idi və həyatının son illərini Nyu-Cersi ştatında keçirmişdi. 1974-cü ildə insult keçirmiş və 9 iyul 1977-ci ildə 92 yaşında vəfat etmişdir. Elis Pol, Sinnaminson, Nyu-Cersidə Vestfild Frends qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Fəaliyyəti
### Böyük Britaniyada sufrajet hərəkatı və mülki itaətsizlik
Pol İngiltərədə Emmelin və Kristabel Pankhürstnun rəhbərlik etdiyi Qadınların Sosial və Siyasi İttifaqına (WSPU) qoşularaq aktiv mübarizəyə başlamışdır. Elis, bu hərəkatın təsiri ilə sosial işin yetərsiz olduğunu anlayaraq, yalnız hüquqi bərabərliyin qadınlar üçün fundamental dəyişikliklər gətirəcəyinə inanmağa başlamışdır. Pol mülki itaətsizlik taktikasına yiyələndi və İngiltərədə üç dəfə həbs olunmuşdur. O, həbs edildikdən sonra siyasi məhbus statusu tələb etmişdir, həbsxana geyimi geyinməkdən imtina etmiş və aclıq aksiyası keçirirmişdir. Onun bu hərəkətləri sufrajist hərəkatına böyük ictimai diqqət cəlb etmişdir.

### ABŞ-da fəaliyyəti və XIX Düzəlişin qəbulu
1912-ci ildə Elis ABŞ-a qayıtdı və qadınların səsvermə hüququ uğrunda mübarizəni davam etdirdi. 1913-cü ildə *"Qadınların Səsvermə Yürüşü*"nü təşkil etdmişdir. O, həmçinin Ağ Ev qarşısında Səssiz Keşikçilər etirazlarını təşkil edərək prezident Vudro Vilsona təzyiq göstərmişdir. Bu mübarizənin nəticəsində 1920-ci ildə ABŞ Konstitusiyasına XIX Düzəliş qəbul edildi və qadınların səsvermə hüququ rəsmiləşdirildi.

### 1964-cü il Mülki Hüquqlar Aktı
Pol 1964-cü il Mülki Hüquqlar Aktına qadınların da hüquqlarının qorunması ilə bağlı müddəanın daxil edilməsində mühüm rol oynamışdır.

## İrsi və xatirəsi
Pol ölümündən sonra bir sıra mükafatlara layiq görüldü:

* 1979-cu ildə Milli Qadınlar Şöhrət Zalına daxil edildi.
* 2010-cu ildə Nyu-Cersi Şöhrət Zalına daxil edildi.
* 2016-cı ildə ABŞ prezidenti Barak Obama, Polun adını Belmont–Pol Qadınların Bərabərlik Milli Abidəsinə verdi.
* 2012-ci ildə onun şəkli 10 dollarlıq qızıl sikkədə təsvir olundu.
* 2016-cı ildə ABŞ xəzinədarlığı onun təsvirini yenilənmiş 10 dollarlıq əskinasın arxa hissəsinə yerləşdirdi.
* 2004-cü ildə "*Iron Jawed Angels*" filmində Hilari Svonk tərəfindən canlandırıldı.
* 11 yanvar 2016-cı ildə Google Doodle onun 131 illik yubileyini qeyd etdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Baker, Jean H. *Sisters: The Lives of American Suffragists.* New York: Hill and Wang, 2005.
* _____. *Votes for Women: The Struggle for Suffrage Revisited.* New York: Oxford University Press, 2002.
* Butler, Amy E. *Two Paths to Equality: Alice Paul and Ethel M. Smith in the ERA Debate, 1921–1929.* Albany: State University of New York Press, 2002.
* Cahill, Bernadette. *Alice Paul, the National Woman's Party and the Vote: The First Civil Rights Struggle of the 20th Century.* Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2005.
* Cassidy, Tina. *Mr. President, How Long Must We Wait?: Alice Paul, Woodrow Wilson, and the Fight for the Right to Vote* (2019).
* 
* Cullen-Dupont, Kathryn. *American Women Activists' Writings: An Anthology, 1637–2002.* New York: Cooper Square Press, 2002.
* Dodd, Lynda G. "Parades, Pickets, and Prison: Alice Paul and the Virtues of Unruly Constitutional Citizenship." *Journal of Law and Politics* 24 (2008): 339–433. online
* Evans, Sara M. *Born for Liberty: A History of Women in America.* New York: The Free Press, 1989.
* 
* Hartmann, Susan M. "Paul, Alice"; ''American National Biography Online'' Feb. 2000 Access June 5, 2014
* 
* Hill, Jeff. *Defining Moments: Women's Suffrage.* Detroit: Omnigraphics, Inc., 2006.
* Irwin, Inez Haynes. *The Story of Alice Paul and the National Woman's Party.* Fairfax: Denlinger's Publishers, LTD, 1964.
* Leleux, Robert. "Suffragettes March on Washington." *The American Prospect* 24 (2013): 81.
* Lunardini, Christine. *Alice Paul: Equality for Women.* Boulder: Westview Press, 2013.
* _______. *From Equal Suffrage to Equal Rights: Alice Paul and the National Woman's Party, 1910–1928.* New York: New York University Press, 1986.
* 
* Olson, Tod. "One Person, One Vote." *Scholastic Update* 127 (1994): 15
** Piott, Steven L. * American Reformers, 1870–1920: Progressives in Word and Deed* (2006); chapter 12 is on Paul.
* Stevens, Doris. *Jailed for Freedom.* New York: Liverwright Publishing Corporation, 1920.
* Stillion Southard, Belinda Ann. "The National Woman's Party's Militant Campaign for Woman Suffrage: Asserting Citizenship Rights through Political Mimesis." (2008). PhD thesis, U of Maryland online
* 
* 
* Willis, Jean L. "Alice Paul: The Quintessential Feminist," in *Feminist Theorists,* ed. Dale Spender (1983).
* 
* 

## Xarici keçidlər

* The Alice Paul Institute
* Alice Paul at Lakewood Public Library: Women In History
* The Sewall-Belmont House & Museum – Home of the historic National Woman's Party
* Biographical sketch at the University of Pennsylvania
* Manuscript version of Paul's PhD dissertation, "The Legal Position of Women in Pennsylvania" at the University of Pennsylvania
* Papers, 1785–1985. Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.
* "I Was Arrested, Of Course…", American Heritage, February 1974, Volume 25, Issue 2. Interview of Alice Paul by Robert S. Gallagher.
* Conversations with Alice Paul: Woman Suffrage and the Equal Rights Amendment, An Interview Conducted by Amelia R. Fry, 1979, The Bancroft Library
* Michals, Debra. "Alice Paul". National Women's History Museum. 2015.