open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amaurospiza concolor

**Amaurospiza concolor** (*Mavi toxumyeyən*) və ya *Kabanis toxumyeyəni* — "Cardinalidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Cənubi Meksika ilə Mərkəzi Amerikada rast gəlinir. Ekvador toxumyeyəni ("Amaurospiza aequatorialis") əvvəllər onun yarımnövü hesab edilirdi.

## Təsvir
"Amaurospiza concolor" 11,5–14 sm uzunluğunda və 12–15 qram çəkisindədir. Nominal erkək fərd tamamilə boz-mavi rəngdədir. Dişi fərdin üst hissələri darçını rəngində, alt hissələri isə qəhvəyi rəngdədir. "A. c. relicta" yarımnövünün erkək fərdi nominaldan daha boz (daha az mavi) rəngdədir və qara lələklərə malikdir; dişi fərd isə daha açıq darçını rəngindədir. Mahnı və çağırışlar müxtəlif şəkildə təsvir edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Amaurospiza moesta

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uraeginthus angolensis

**Uraeginthus angolensis** (*Mavi mumdimdik*) — Həmçinin "cənub mavi mumdimdiyi", "mavi döşlü mumdimdik", cənubi "kordon-bleu", mavi yanaqlı "kordon-bleu", mavi döşlü "kordon-bleu" və Anqola "kordon-bleu" kimi də tanınan, Cənubi Afrikada rast gəlinən ümumi bir "estrildid" finç növü. Həmçinin qəfəsdə saxlanılan quşlardan biridir.

## Təsvir

Mavi mumdimdik toz mavi üz, döş, bel və yan tərəflərə, açıq qəhvəyi üst hissələrə malikdir. Dişi fərd erkəkdən daha solğundur və mavi rəng yalnız bel, quyruq, baş və üst döş hissəsindədir, qalan alt hissələr isə qəhvəyi rəngdədir. Uzunluğu 12–13 sm-dir. Çağırışı yumşaq "si-si" səsidir, tez-tez təkrar olunur və quş kolluqların alt hissələrindən uçur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Calloselasma

**Calloselasma** — Tək növdən ibarət bir cins və bu cinsə "Calloselasma rhodostoma" adlı çuxurlu ilan növü daxildir. Bu növ Cənub-Şərqi Asiyada, Tailanddan şimali Malayziyaya və Yava adasına qədər olan ərazilərə endemikdir. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Bu növ orta hesabla 76 sm uzunluğa çatır, dişilər erkəklərdən bir qədər uzun olur. Bəzi hallarda 91 sm uzunluğa qədər böyüyə bilərlər. 81 sm ümumi uzunluğa malik bir fərdin quyruğu 9 sm uzunluğundadır.
Dorsal hissəsi qırmızımtıl, boz və ya solğun qəhvəyi rəngdədir və iki sıra iri, tünd qəhvəyi, qara kənarlı üçbucaq şəklində ləkələrə malikdir. Bu ləkələr alternativ və ya qarşılıqlı yerləşir. Həmçinin, incə tünd qəhvəyi bir onurğa zolağı var ki, bu zolaq bəzi nümunələrdə kəsikli və ya zəif ola bilər. Üst dodaq pulcuqları çəhrayı və ya sarımtıl rəngdədir və qəhvəyi nöqtələrlə örtülüdür. Gözdən ağız küncünə qədər geniş, tünd qəhvəyi, qara kənarlı diaqonal zolaq var və onun üstündə daha dar açıq rəngli zolaq yerləşir. Ventral hissəsi sarımtıl rəngdədir, bəzən boz-qəhvəyi nöqtələrlə örtülü ola bilər. Dorsal pulcuqlar hamar şəkildə 21 sıra halında düzülüb. Ventral pulcuqlar 138-157; anal lövhə tam; subkaudal pulcuqlar 34-54 cüt.
Burun ucu sivri və yuxarı qalxmışdır. Rostral pulcuq eni qədər dərinliyə malikdir. İki internazal və iki prefrontal var. Frontal pulcuq, burun ucundan olan məsafəsi qədər və ya bir qədər uzundur, pariyetal pulcuqlarla eyni uzunluqda və ya bir qədər qısadır. 7-9 üst dodaq pulcuğu var. Loreal çuxur üst dodaq pulcuqları ilə təmasda deyil.
Bu, böyük tac pulcuqları və hamar dorsal pulcuqları olan yeganə Asiya çuxurbaş ilanıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trimeresurus purpureomaculatus

**Trimeresurus purpureomaculatus** — Ümumi adları ilə "mərcan ilanı", "mənbə ilanı" və ya "sahil mərcan ilanı" kimi tanınan, Hindistan, Banqladeş və Cənub-Şərqi Asiyaya məxsus zəhərli bir çuxurbaş ilan növü.

## Təsvir

Erkəklərin ümumi uzunluğu 66,5 santimetr (26,2 düym), dişilərin isə 90 santimetr (35 düym) olur. Maksimum quyruq uzunluqları isə müvafiq olaraq 12,5 santimetr (4,9 düym) və 14 santimetr (5,5 düym) təşkil edir. Bədənin orta hissəsində 25-27 uzununa sıra təşkil edən pulcuqlar var. Bədən rəngi yüksək dərəcədə dəyişkəndir: üst tərəfi zeytun, boz, tünd bənövşəyi-qəhvəyi. Alt tərəfi ağ, yaşıl və ya qəhvəyi, bəzən qəhvəyi ləkələrlə örtülü; birinci sıra pulcuqlar boyunca uzanan açıq rəngli xətt ola bilər və ya olmaya bilər; baş zeytun rəngli, qəhvəyi rənglə qarışıq.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çəkilmə sindromu

**Çəkilmə sindromu** — dərman maddəsinin qəbulunun dayandırılması və ya dozunun azaldılması zamanı orqanizmdə yaranan bir reaksiyadır. Bu zaman xəstənin vəziyyəti pisləşir,  müalicədən əvvəlki simptomlar geri qayıdır. Bəzi hallarda isə yeni simptomlar əmələ gəlir.

Çəkilmə sindromu istənilən psixotrop maddənin intensiv istifadəsinin kəsilməsi nəticəsində də yarana bilir. Bu hal abstinensiya kimi də tanınır.
Bunlara hipotenziv dərmanların (təzyiq salan dərmanların) dayandırılmasından sonra arterial təzyiqin yüksəlməsini, antianginal preparatların (məsələn, nitroqliserin) dayandırılmasından sonra stenokardiyanın (ürək ağrılarının) güclənməsini misal göstərmək olar. Ana hamiləliyin üçüncü trimestrində fenobarbital qəbul edibsə, doğulan uşaqda kəskin çəkilmə sindromunun əlamətləri müşahidə oluna bilər.

## Çəkilmə sindromunun risk amilləri
Çəkilmə sindromu ilk növbədə orqanizmdən tez xaric olan preparatlar üçün xarakterikdir. Dərman orqanizmdən nə qədər sürətlə xaric olunursa, çəkilmə sindromu bir o qədər güclü və aydın formada özünü göstərə bilər.

Risk amilləri yalnız dərmanın qəbulunun tam dayandırılması ilə bağlı deyildir.
* Çəkilmə sindromu müalicə zamanı dərmanın növbəti dozasının təsiri arasında olan fasilələrdə də ortaya çıxa bilər.  Çəkilmə sindromunun bir növü də "sıfır saat fenomeni"dir (ing. zero-hour phenomenon).
Bu halda simptomlar növbəti dərman dozasının qəbulu arasında çox uzun fasilə olması səbəbilə baş verir. Məsələn, səhər saatlarında, xəstə hələ dərmanı qəbul etməmişkən, əvvəlki dozanın təsiri tam bitmiş olur və simptomlar yaranır.
Digər bir növ isə "rikoshet fenomeni" (ing. rebound effect) və ya "mənfi son təsir" fenomenidir. Bu vəziyyətdə çəkilmə sindromu çox sürətlə orqanizmdən çıxması nəticəsində meydana gəlir. Bu, qısa təsir müddətli bəzi preparatların qəbulu zamanı və ya dərmanın birdən-birə dayandırıldığı hallarda, məsələn, intravenoz (damar daxilinə) yeridilən dərmanın qəfil kəsilməsi ilə müşahidə oluna bilər.

## Bəzi nümunələr
Çəkilmə sindromunun inkişaf riski yüksək olan dərmanlara aşağıdakılar aiddir:

* Bəzi antidepressantlar
* Antipsikotik dərmanlar
* Barbituratlar
* Benzodiazepinlər
* Opiatlar
* Psixostimulyatorlar

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Lehmann, Peter.* Coming off Psychiatric Drugs.&nbsp;— Germany: Peter Lehmann Publishing, 2002.&nbsp;— ISBN 1-891408-98-4.

## Keçidlər
* Sørensen A, Rüdinger B, Гётше, Петер|Gøtzsche PC, Toft BC. A practical guide to slow psychiatric drug withdrawal
Aysmayer

**Aysmayer** — 2022-ci il Avstriya dram filmidir. Filmin ssenari müəllifi və rejissoru David Vaqnerdir.

Film 79-cu Venesiya Film Festivalında Tənqidçilər Həftəsi Böyük Mükafatını qazanmışdır.

## Rollarda

* Gerhard Libmann – Şarl Aysmayer
* Luka Dimiç – Mario Falak
* Yuliya Koşits – Kristina Eismayer
* Anton Noori – Ştriql
* Karl Fişer – Hirzberqer
* Kristofer Şerf – Karnaval
* Lion Tatzber – Dominik Eismayer
* Tomas Momçinoviç – Tomiç
* Tomas Otroq – Naql
* Stan Ştaynbixler – Veber
* Mattias Hak – Qratsl
* Lukas Yone – Yan
* Harri Lampl – Mader

## Süjet
Film Avstriya Ordusunda qorxulan və amansız bir təlim serjantı olan Baş çavuş Şarl Eismayerin (Gerhard Libmann) hekayəsini izləyir. Eismayer sərt və güzəştsiz təlim üsulları ilə tanınır və yeni əsgərlər arasında qorxulu bir fiqur kimi qəbul olunur.

Lakin Aysmayerin bir sirri var: o, gizli homoseksualdır. Diqqətlə qurduğu heteronormativ görüntü, açıq homoseksual olan Mario Falak (Luka Dimiç) adlı bir əsgərlə tanış olduqdan sonra dağılmağa başlayır. Ordunun sərt və kişi üstünlüklü mühitinə baxmayaraq, ikisi arasında gizli və ehtiraslı bir münasibət yaranır.

Film Aysmayerin daxili mübarizəsini dərin şəkildə araşdırır. Bir tərəfdən o, sərt və güzəşt tanımayan təlim serjantıdır; digər tərəfdən isə sevgi və qəbul olunmaq arzusu ilə yaşayan bir insandır. Mario Falakla olan münasibət, Aysmayeri öz həqiqi kimliyi və cəmiyyətin ona yüklədiyi gözləntilərlə üz-üzə qalmağa məcbur edir.

Gerhard Libmann güclü bir performans sərgiləyir, Aysmayer obrazının mürəkkəbliyini ustalıqla çatdırır. Onun canlandırması hərbi sərtlik və qəzəbi ilə şəxsi anlarındakı nəzakət və həssaslığı incə şəkildə tarazlayır. Luka Dimiçin Mario Falak rolu da eyni dərəcədə təsirlidir və Aysmayerin özünü kəşf etmə yolundakı əsas katalizator rolunu oynayır.

*Aysmayer* təkcə sevgi hekayəsi deyil; bu, kimlik, qəbul və çətinliklər qarşısında özünə sadiq qalmaq cəsarətinin duyğulu araşdırmasıdır. Filmin rejissorluğu, aktyor oyunu və xam, emosional süjeti ona tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymət qazandırıb, o cümlədən Venesiya Tənqidçilər Həftəsinin Böyük Mükafatını.

## İstehsal
Film real hadisələrə əsaslanır və Golden Girls Film tərəfindən ORF Film/Fernseh-Abkommen və ZDF ilə əməkdaşlıq şəraitində, həmçinin Arte ilə birlikdə istehsal olunub.

## Buraxılış
Filmin premyerası 79-cu Venesiya Film Festivalında, Beynəlxalq Tənqidçilər Həftəsi yan panelində baş tutdu və burada ən yaxşı film üçün Böyük Mükafat qazandı.

## Qəbulu
Rotten Tomatoes-da, 10 tənqidçinin 90%-i müsbət rəy verib və orta qiymət 7.0/10 təşkil edir. Film ən yaxşı ssenari, ən yaxşı musiqi, ən yaxşı aktyor (Gerhard Libmann) və ən yaxşı ikinci plan aktyoru (Luka Dimiç) kateqoriyalarında dörd Avstriya Film Mükafatı qazanıb.
## Xarici keçidlər
* 
## İstinadlar
Dlusskyidris

**Dlusskyidris qarışqası** — Formicidae fəsiləsinin Sphecomyrminae yarımfəsiləsinə aid olan nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. Sphecomyrmini qəbiləsinə daxil edilmiş beş cinsdən biridir. Bu cins yalnız bir növü özündə birləşdirir, Dlusskyidris zherichini. Bu növ, Şimali Rusiyada tapılmış Təbaşir dövrünə aid üç fosil ilə məlumdur.
## Tarixi və təsnifatı
Dlusskyidrisin üç erkək fərdi Taymır kəhrəbasında qorunub saxlanılmış yetkin fərdlər əsasında müəyyən edilib. Yarımadanın kəhrəbaları Keta formasiyasının yuxarı təbəqələrində tapılıb. Keta formasiyasının yaşı Konias və Santon dövrləri arasında təxmin edilir, kəhrəbalar isə əsasən yuxarı təbəqələrdə tapıldığı üçün onların Santon dövrünə aid olduğu güman edilir. Dlusskyidris fərdləri Yantardaks yatağından toplanıb. Bu yataq Maimeça çayının Keta çayı ilə birləşdiyi yerdən təxminən 3 km yuxarıda, Maimeşa çayının sahilində yerləşir. Ledyanaya və Mutino formasiyalarının flora və faunasına əsasən, qədim meşənin rütubətli və mülayim iqlimi olub, ağaclar çay kənarlarında bitib.

Bu üç erkək fərd ilk dəfə rus paleoentomoloqu Gennadi Dlusski tərəfindən tədqiq edilib. Dlusski 1975-ci ildə cins və növün təsvirini nəşr etdirib. O, cinsə Palaeomyrmex, növə isə Palaeomyrmex zherichini adını verib. Lakin Palaeomyrmex cins adı artıq 100 il əvvəl Osvald Heer tərəfindən Palaeomyrmex prodromus növü üçün istifadə edilib. Adın artıq mövcud olması səbəbindən, 1994-cü ildə Barri Bolton tərəfindən növ yeni cins adı olan Dlusskyidris-ə köçürülüb.

## Təsviri
Dlusskyidris erkəkləri digər Sphecomyrminae erkəklərindən bir neçə xüsusiyyətlə fərqlənir. Arxa və orta ayaqların tibialarında mahmızlar var. Qarıncığın son seqmentinin tergiti üçbucaq formasındadır, subgenital plaka da eyni formaya malikdir. Qarıncıqda yaxşı inkişaf etmiş cerci var, paramerlər isə dar və ortada yüngül əyilmə ilə ucları itidir. Dlusskinin ilkin təsvirində o, qanad damarlanmasını primitiv və Armaniidae cinslərinin damarlanmasına bənzər hesab edib. Lakin Perfilieva qeyd edib ki, Dlusski tərəfindən təqdim edilən damarlanmanın iki fərqli versiyası var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Wilson E.O., Carpenter F.M., Brown W.L. (1967). *«The first Mesozoic ants».* // Science 157: pp.&nbsp;1038–1040. .
* Wilson E. O. and Bert Hölldobler. :en:The Ants.&nbsp;— Harvard University Press. 1990.&nbsp;— pp.&nbsp;23–25.&nbsp;— ISBN 0-67-404075-9.

## Xarici keçidlər

* fossilworks.org: †''Dlusskyidris zherichini'' Dlussky 1975 (ant)
Yeni Niderland

**Yeni Niderland** (, , ) (1614—1674)&nbsp;— ABŞ-nin şimal-şərqində yerləşən region. XVII əsrdə regionda koloniya vilayəti olub. Delmarva yarımadasının böyük hissəsini əhatə edib. ABŞ-ın hazır ki, Nyu York, Nyu-Cersi, Delaver, Konnektikut ştatları, Pensilvaniyanın bir hissəsi və Roud adası tarixən Yeni Niderlandın tərkibinə daxil idilər.
## Tarixi
Koloniya 1621-ci ildə Niderland Ost-Hind Şirkəti tərəfindən Şimali Amerikaa ilə ticarətdən faydalanmaq məqsədilə təsis edilib. Henri Hudzonun kapitanı olduğu gəmi ilk dəfə Amerika qitəsinin şimal sahillərinə gələrək buranı kəşf edib. İlk dövrlər Başlanğıcda, Niderland Ost-Hind Şirkətinin siyasi səhvləri və yerli amerikalılarla münaqişələr səbəbindən yerləşmə ləngiyirdi. Koloniya 1650-ci illərdə sürətli bir şəkildə inkişaf etdi və Şimali Atlantik üzərindəki ticarət mərkəzlərindən birinə çevrildi.

1609-cu ildə İngilis dəniz kapitanı və kəşfiyyatçı Henri Hudzon tərəfindən əsası qoyulan koloniya zamanla böyük ticarət mərkəzinə çevrildi. Hudzon Niderland Ost-Hind Şirkəti tərəfindən Asiyaya gedən Şimal-Şərq keçidini tapmaq üçün işə götürülmüşdü. O, ikinci cəhdində Arktika buzları ilə qarşılaşaraq geri dönməyi qərara aldı və qərb istiqamətində gedərək Şimali Amerikanın şərq sahilini kəşf etdi. İlk olaraq Nyufoundlandda, sonra isə Cape Codda eniş edib. Bu kəşflər, hollandların bu əraziləri ələ keçirməsinə zəmin yaratdı.

1625-ci ildə Manhettenin cənub ucunda Yeni Amsterdamın (sonradan Nyu-York şəhəri) əsası qoyuldu. 1626-cı ildə mohakilər mogikanları burdan qovdu. 1643-cü ildə hindular və hollandlar iki il davam edən Kieft müharibəsi apardılar. Müharibə koloniyanın böyüməsini yavaşlatdı. Bununla belə, 1653-cü ildə hollandlar Hudson çayı üzərində o zaman Şimal çayı (Nurtrivier) adlanan yeni yaşayış məntəqəsi olan Esopus qəsəbəsinin əsasını qoydular. 1655-ci ildə Yeni Hollandiya Delaver çayı üzərindəki Yeni İsveç koloniyasını ələ keçirdilər. 1659-cu ildə Hollandiya Delavarlar arasında müharibə başladı. 1664-cü ildə qubernator Peter Stuyvesant Yeni Hollandiyanı ingilislərə təhvil verdi.

## Sakinləri
Yeni Niderlandın sakinləri Avropa əsilli mühacirlər, yerli amerikalılar və əsir işçi qüvvəsi olaraq gətirilmiş Afrikalılar idi. Yerli amerikalılar istisna edilməklə koloniyanın əhalisi 1650-ci ildə 4,301 nəfər, 1674-cü ildə isə təxminən 8,000-9,000 arasında idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* The New Netherland Museum
* New Netherland Project
* 17-page article on Jewish arrival in New Netherland
* Right of the People to Petition the Government for a Redress of Grievances; exercised in 1649 and codified in 1791 First Amendment
* New York and its origins
* Dutch Portuguese Colonial History: history of the Portuguese and the Dutch in Sri Lanka (Ceylon), India, Malacca, Bengal, Formosa, Africa, Brazil. Language Heritage, lists of remains, maps.
* NEW NETHERLAND AND BEYOND: Collections of Genealogy and History, Including Maps and Various Lists!
Atom bağçılığı

**Atom bağçılığı** – bitkiləri radiasiyaya məruz qoymaqla həyata keçirilən mutasiyalı seleksiyanın növü. Bu yolla bəzi yeni sortlar alınmışdır. Əsasən qamma radiasiyasının tətbiq olunduğu qamma bağlarından istifadə olunur.

Bitkilərin radiasiya şüalanması ilə yetişdirilməsindən 2000-dən çox yeni bitki sortu alınmışdır. 1970-ci illərdə Texas ştatında alınmış və 1984-cü ildə təsdiqlənmiş Rio Red qreyfurt sortu atom bağçılığının bir məhsuludur.

## Tarixi
Atom bağları 1950-ci illərin əvvəllərində başladılmış "Sülh üçün atomlar" proqramının bir hissəsi idi. Bu proqram İkinci Dünya müharibəsindən sonra nüvə enerjisinin sülh məqsədləri üçün istifadə olunmasını hədəfləmişdi. Qamma bağları ABŞ, Avropa, SSRİ, Hindistan və Yaponiyadakı laboratoriyalarda yaradılmışdır. Onların ilkin məqsədi radiasiyanın bitkilərin həyatı üzərindəki təsirini öyrənmək idi, lakin tədricən bu tədqiqatlar faydalı xüsusiyyətlərə malik olan bitki sortlarının alınmasına yönəlmişdir. Bu cür xüsusiyyətlərə pis hava şəraitinə dözümlülük və daha tez yetişmə daxil idi. 1959-cu ildə britaniyalı nüvə aktivisti Muriel Hovort tərəfindən Atom Bağçılığı Cəmiyyəti qurulmuşdur.

1960-cı ildə Hovort atom bağçılığı haqqında kitab nəşr etdirmişdir. Atom Bağçılığı Cəmiyyətinin üzvləri şüalanmaya məruz qalmış bitki toxumları qəbul edir, onları öz bağlarında yetişdirir və nəticələri Hovorta göndərirdilər. Hovort öz bağında iki fut hündürlüyündə olan yerfındığı bitkisi yetişdirə bilmişdir. Cəmiyyətin ən gənc üzvü 15 yaşlı Kristofer Abbey idi. İstborn Kollecinin tələbəsi olan o, şüalanmaya məruz qalmış bir neçə toxumu yetişdirdiyinə görə sertifikat əldə etmişdir.

İlk illərdəki aktivliyə baxmayaraq Atom Bağçılığı Cəmiyyəti 1960-cı illərin ortasından populyarlığını itirməyə başlamışdır. Əsas səbəblər ictimai rəyin nüvə enerjisindən uzaqlaşması və cəmiyyət üzvlərinin əhəmiyyətli nəticələr əldə edə bilməməsi olmuşdur. Buna baxmayaraq, böyük ölçüdə olan qamma bağları istifadədə qalmış və müxtəlif bitki sortları alınmışdır.

## Metodologiya
Qamma bağları adətən 2 hektar sahəyə və dairəvi formaya malik olur. Radiasiya mənbəyi mərkəzdə yerləşdirilir. Bitkilər piroq dilimi formasında yerləşdirilir. Radioaktiv bombardman təxminən 20 saat davam edir. Bundan sonra alimlər qoruyucu geyimlər geyinərək nəticələri yoxlayırlar. Mərkəzə ən yaxın olan bitkilər adətən ölür, bir az daha uzaqda olan bitkilərdə isə "anormal böyümələr" müşahidə olunur. Daha uzaqda yerləşən bitkilər əsas tədqiqat obyektidir: radiasiya mənbəyindən bir qədər uzaqda olduğu üçün mutasiyalar ölümcül səviyyədə olmur.

Yaponiya Radiasiyalı Seleksiya İnstitutu müasir dövrdə atom bağçılığının texnikalarından istifadə etməyə davam edir.

## Mədəniyyətdə
Atom bağlarının populyarlığı İkinci Dünya müharibəsindən sonra nüvə enerjisinin yeni tətbiq sahələrini axtaran cəmiyyətin marağı ilə əlaqələndirilir. Bir çox alim aclığı və enerji problemini həll etməyin yolunu nüvə enerjisindən istifadədə görmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Radiasiyalı Seleksiya İnstitutu
La Casa de Papel seriyalarının siyahısı

''La Casa de Papel'' *(tərc. Kağız ev.* , tərc. *Pul soyğunu)* Aleks Pina tərəfindən yaradılan İspaniya teleserialıdır. İki hissədən ibarət ilk mövsüm 2 may 2017-ci il tarixində İspaniyanın Antena 3 telekanalında yayımlanıb. Serial bir qrup soyğunçunun İspaniya Kral Zərbxanasında və İspaniya Bankında soyğunlarından bəhs edir.

## Seriyalar

### ''1-ci hissə''

### ''2-ci hissə''

### ''3-cü hissə''

### ''4-cü hissə''

### ''5-ci hissə: İlk 5 seriya''

### ''5-ci hissə: Son 5 seriya''

## Həmçinin bax

* Berlin (İspaniya teleserialı)
* La Casa de Papel
* La Casa de Papel: Korea
Friz atı

**Friz atı** — Şimali Hollandiyanın Frizland bölgəsinə aid at cinsi. Bu cins bir neçə dəfə demək olar ki, nəsli kəsiləcək vəziyyətə gəlib. Friz atları yüngül yük atı kimi təsnif edilir və müasir dövrdə minik və araba çəkmək üçün istifadə olunur. Friz atları əsasən tamamilə qara rəngli dərisi, uzun və dalğalı yalı və quyruğu, ayaqlarında tüklü "ləçəkləri", yüksək baş daşıma vəziyyəti və yüksək addımları ilə tanınır.
## Tarixi
Friz atlarının vətəni şimali Hollandiyanın Frizland əyalətidir. Burada min illər boyu at populyasiyalarının mövcud olduğuna dair sübutlar var. IV əsrə aid Friz atlarının döyüşlərdə istifada edilməsindən bəhs edən mənbələr var. Friz süvariləri haqqında yazmış ingilis yazıçısı Entoni Dent əsərində bu növ atları tərifləyir. Dent və başqaları yazırdı ki, Friz atı həm Britaniya Şayr atının, həm də Fell poninin əcdadıdır. Lakin onun söylədikləri fərziyyə olaraq qalır.

Müasir Friz atlarının əcdadları orta əsrlərdə cəngavərlər tərəfindən döyüşlərdə istifadə olunurdu. XII və XIII əsrlərdə xaçlı səfərləri zamanı bəzi şərq atları Friz atları ilə çarpazlaşdırıldı. XVI və XVII əsrlərdə Niderlandın İspaniyanın tərkibində olduğu dövrdə, döyüş silahları dəyişərək yüngülləşdiyi üçün ağır döyüş atlarına tələbat azaldı. Əndəlüs atları Friz atları ilə çarpazlaşdırıldı və nəticədə şəhərlərdə araba atı kimi istifadə üçün daha uyğun yüngül atlar əldə edildi.

## Xüsusiyyətləri
Friz at cinsinin ümumi quruluşu güclü və sümük strukturu yaxşı inkişaf etib. Bəzən o, "Barokko tipi" bədən quruluşlu at adlandırılır. Friz atlarının uzun və qövs boyunları, yaxşı zərif formalı qısa qulaqları və İspan tipli başları var. Onların maili çiyinləri, yığcam və əzələli bədənləri, maili arxa hissələri və aşağı oturan quyruqları var. Ayaqları qısa və güclüdür, aşağı hissələrində uzun tüklər  var. Friz atlarının həmçinin uzun və qalın yalı və quyruğu var, tez-tez dalğalı olur. Bu cins canlı və yüksək addımlı yerişi ilə tanınır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Koninklijke Vereniging "Het Friesch Paarden-Stamboek" (KFPS) Royal Friesian studbook association
* Friesian Horse Association of North America (FHANA) KFPS representative in USA
* Other KFPS-official foreign breeding associations (about 30)
* The Friesian Horse Society, a North American registry for Friesians, crosses, and Arabo-Friesians
Cyanoptila cyanomelana

**Cyanoptila cyanomelana** (*Mavi boğazlı milçəkqapan*) — "Muscicapidae"yə aid olan köçəri, oxuyan quş növü. Bu növ həmçinin "Yapon milçəkqapanı" kimi də tanınır. O, Yaponiya, Koreya, Çinin şimal-şərqi və Rusiyanın Uzaq Şərq bölgələrində çoxalır. Qışı isə Cənub-Şərqi Asiyada, xüsusilə Vyetnam, Kamboca, Tailand, Sumatra və Kalimantan kimi yerlərdə keçirir. Bu növ 2014-cü ildə Şri-Lankanın Sinharaja yağış meşəsində nadir hallarda müşahidə edilmişdir.

## Təsvir

Mavi boğazlı milçəkqapan iri (16–17 sm uzunluqda, orta hesabla 25 qram ağırlığında) və gözəl bir milçəkqapandır. Erkək fərdlərin rəngi tünd kobalt mavisidir, üz hissəsindən sinənin yuxarı hissəsinə və yan tərəflərə qədər qara rəng hakimdir. Qarın hissəsi isə ağ rəngdədir. Ağ rəng quyruq lələklərinin xarici hissəsində də görünür. Cavan erkək fərdlərdə qanadlar mavi, digər hissələr isə qəhvəyi rəngdədir. Dişi fərdlər orta hesabla erkəklərdən kiçik olur. Baş, üz və üst hissələr boz-qəhvəyi, boğazın aşağı hissəsi isə açıq bej-ağ rəngdədir. Cavan erkəklər dişilərə çox bənzəyir. Dişi fərdlərin başı digər qəhvəyi milçəkqapanlara nisbətən daha kiçikdir. Onların mahnısı qısa və kədərli səslənən fit səslər ardıcıllığıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Turan Moralı

**Turan Moralı** () — türk diplomatı və siyasətçi, Türkiyənin Danimarkada (1.01.1996 - 1.01.1999), Azərbaycanda (19.11.2004 - 4.01.2007), İranda (8.01.1999 - 11.28.2001) və İrlandiyada (1.15.2007-8.31.2008)  fövqaladi və səlahiyyətli səfiri.

## Bioqrafiyası
Turan Moralı 26 sentyabr 1943-cü ildə Türkiyənin Manisa şəhərində anadan olub. 1966-cı ildə Ankara Universitetinin Siyasi elmlər fakültəsini bitirib.

## Karyerası
Turan Moralı 1967-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinə daxil olaraq müxtəlif vəzifələrdə çalışıb:

1987–1988-ci illərdə xarici işlər naziri Məsud Yılmazın xüsusi müşaviri.

1996–1999-cu illərdə Türkiyənin Danimarkada səfiri.

1999–2001-ci illərdə Türkiyənin İranda səfiri.

2001–2002-ci illərdə Xarici İşlər Nazirliyinin müşaviri.

2002–2004-cü illərdə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində Beynəlxalq Təhlükəsizlik məsələləri üzrə baş direktor.

2004–2007-ci illərdə Türkiyənin Azərbaycanda fövqaladi və səlahiyyətli səfiri olub. Turan Moralı Bakıda işlədiyi müddətdə strateji əhəmiyyətli Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin açılışı oldu və qaz kəməri layihəsinə start verildi. O, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında sıx birliyin olduğunu, Azərbaycanın Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə əldə etdiyi uğurları qeyd edirdi: "Bu gün Türkiyə və Azərbaycan Respublikaları bütün maneələrə və siyasi oyunlara qalib gələrək sıx birliyə nail olmuşlar və ölkələrimiz iqtisadi cəhətdən inkişaf edərək gələcəyə inamla addımlayır. Prezident İlham Əliyevin apardığı uğurlu siyasət sayəsində Azərbaycan regionun lider dövlətinə çevrilir".

2007–ci ildə Türkiyənin İrlandiyada səfiri təyin olunub və 2008-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışıb.

2008-ci ildə Turan Moralı yaş həddi ilə əlaqədar təqaüdə çıxıb.

## Həmçinin bax
* Türkiyənin Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Marvar atı

**Marvar atı** və ya **Marvari**, həmçinin **Melani** — Hindistanın Marvar bölgəsindən olan nadir at cinsi. O, ekzotik formalı qulaqları və dözümlülüyü ilə tanınır. Marvar Kathiyavaridən gələn hind cinsinə çox bənzəyir. Marvar yerli hind ponilərinin ərəb atı ilə, ehtimal ki, həmçinin monqol atının çarpazlaşması nəticəsində yaranıb. 
## Tarixi

Tarix boyu Marvar bölgəsinin sakinləri tərəfindən süvari atı kimi istifadə edilən Marvar atları, döyüşdə sədaqəti və cəsarəti ilə tanınıb. 1930-cu illərdə zəif idarəetmə təcrübəsi nəticəsində yetişdirmə ehtiyatları azaldığı üçün bu cinsin sayı azalıb. Lakin hazırki dövrdə yenidən populyarlıq qazanmağa başlayıb. Marvar atları yüngül yük daşıma, kənd təsərrüfatı işləri, həmçinin minik və yük daşıma üçün istifadə olunur.

Marvar atlarının mənşəyi qeyri-müəyyəndir. Bu cinsin Rajastanın Marvar və Mevar bölgələrindəki Rajput döyüşçülərinin döyüş atlarından törədiyi güman edilir. Bundan əlavə, bu növ atın yetişməsində XVI əsrdə Moğol işğalçıları tərəfindən bölgəyə gətirilən Türkoman tipli atların da təsiri olub.

## Taksonomiyası
Bu cins Qucaratın Kathiavar yarımadasından olan Kathiavari cinsi ilə yaxından əlaqəlidir və onunla qulaqlarının qeyri-adi daxəri əyilmiş formasını bölüşür. Bu at cinsində bütün at rəngləri, o cümlədən ala və qəhvəyi rənglər də mövcuddur. Marvar atları davamlı minik atlarıdır və təbii bir yeriş gedişi nümayiş etdirə bilərlər.

## Xüsusiyyətləri
Marvar atlarının cidar boyu orta hesabla erkəklərdə 150 sm, madyanlarda isə 140 sm təşkil edir. Onların dəri rəngi istənilən ola bilər, lakin ən çox tünd və ya açıq doru rəngdə olur. Bəzən isə Akhal-Teke atlarında tez-tez görülən metalik parıltıya malik olur. Həmçinin boz, kəhrəba, bəzən isə palomino, ala və ya qəhvəyi rəngdə də ola bilərlər. Ağ rəngli atlar qeydiyyata alınmır. Boz atlar uğurlu hesab olunur və ən qiymətli sayılır, ala və qəhvəyi rəngli atlar isə ikinci ən üstünlük verilənlərdir. Qara atlar uğursuz hesab olunur, çünki bu rəng ölüm və qaranlığın simvoludur. Alın nahiyəsində ağ ləkə və dörd ağ dırnağı olan atlar isə uğurlu sayılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*

## Xarici keçidlər

* Marwari Bloodlines website
İslandiya atı

**İslandiya atı** &nbsp;— İslandiyada yetişdirilən at cinsi. Onun səciyyəvi xüsusiyyətləri kiçik boy (solğunluqda 144 sm-ə qədər), dolğun və qaba bədən quruluşu, iri baş, tüklü qalın alın, uzun yal və quyruqdur. Atlar müxtəlif rənglərdə ola bilər - məsələn, qara, bay, qırmızı, piebald, boz. Çılpaq atlar yoxdur.

İslandiyalıların özləri yüzə qədər növ və rəng çalarlarını sayırlar. İslandiya atları yetkinliyə gec 7-8 yaşında çatır. Lakin uzun müddət yaşayırlar, bəzən 40 ilə qədər. Sürü ilə saxlanılır, təmiz havada böyüyürlər. Yalnız qışın gəlməsi ilə sığınacaqlara aparılırlar. Atlar soyuqdan qorxmur, çünki qalın, sıx tüklərlə əhatələniblər və nadir hallarda xəstələnirlər.
## Tarixi

İslandiya atları IX və XX əsrlərdə İslandiyaya Skandinaviya mühacirləri tərəfindən gətirilən poni cinslərindən törəyib. Bu cins İslandiya tarixi boyunca müxtəlif sənədlərdə qeyd olunub. Adıçəkilən atlara aid ilkin istinadlar XII əsrdən ortaya çıxıb. İslandiyanın sərt iqlimi zəif atları erkən mərhələdə məhv edirdi, ən güclülər isə genlərini nəsillərə ötürürdü. 1780-ci illərdə Laki vulkan püskürməsinin nəticəsində cinsin böyük bir hissəsi məhv olub.

## Təsnifatı
Bu atlar digər cinslərə nisbətən daha kiçik olsa da, əksər qeydiyyat orqanları onu at kimi təsnif edir. Bu cins uzunömürlü və davamlıdır, bu da öz doğma ölkəsinin sərt təbiətindən irəli gəlir. İslandiyada onların az xəstəlik və problemləri var, buna görə də ölkəyə xaricdən atların idxalı qadağandır və ixrac edilən atların geri qayıtmasına icazə verilmir. İslandiyada yeganə at cinsi olan İslandiya atı həmçinin beynəlxalq səviyyədə məşhurdur və Avropa və Şimali Amerikada əhəmiyyətli populyasiyalar mövcuddur. Bu cins hələ də öz doğma ölkəsində ənənəvi qoyun otarılması zamanı, həmçinin asudə vaxt keçirmək, şoular və yarışlar üçün istifadə olunur.
## Təsviri

İslandiya atlarının çəkisi 330 ilə 380 kiloqram arasında dəyişir və orta hesabla 13 ilə 14 qarış hündürlüyə malikdirlər, baxmayaraq ki, ən qısa ölçülmüş İsland atı 113 sm, ən uzunu isə 157 sm olub. Bu tez-tez poni ölçüsü hesab edilsə də, yetişdiricilər və cins qeydiyyat orqanları həmişə İslandiya atlarını at kimi təsnif edirlər.

İslandiya atları adətən dörd yaşına çatana qədər minilmir və onların strukturlu inkişafı yeddi yaşına qədər tamamlanmır. Onların ən məhsuldar illəri səkkiz ilə on səkkiz yaş arasıdır. Danimarkada yaşayan bir İslandiya atı 56 yaşa qədər yaşayaraq rekord qırıb, digər bir at isə Böyük Britaniyada 42 yaşa qədər yaşayıb. Bu atlar yüksək məhsuldarlığa malikdirlər və hər iki cins 25 yaşına qədər yetişdirmə üçün uyğundur, atların 27 yaşında doğuş etdiyi qeydə alınıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* International Federation of Icelandic Horse Associations
* Canadian Icelandic Horse Federation
* United States Icelandic Horse Congress
* The Icelandic Horse Society of Great Britain
* Belgian Studbook of the Icelandic horse
* Studbook of origin of the Icelandic horse
* ''Eidfaxi''—Icelandic Horse magazine (archived)
* ''Tölt News''—US Icelandic Horse magazine]
* Landsmot—National horse show
Şimal Ronaldsay qoyunu

**Şimal Ronaldsay qoyunu** və yə **Orkney** () — Şotlandiyanın şimal sahilindən uzaqda yerləşən Orkney adalarının ən şimal nöqtəsi olan Şimal Ronaldsay adasında olan qoyun növü.

## Təsviri
Şimal Ronaldsay qoyunları çox kiçik olub, sərt və soyuq mühitə uyğunlaşıblar. Qoçlar adətən təxminən 30 kq, dişilər isə nadir hallarda 25 kq çəkidən artıq olur və hər iki cinsin boyu təxminən 41 sm hündürlüyə malikdir. Bu qoyunlar yavaş böyüyür və tam ölçülü bir quzu cəmi 13,6 kiloqram çəkiyə malik ola bilər.

## Qorunması

Şimal Ronaldsay Qoyun Cəmiyyəti bu növün qorunub saxlanması ilə məşğul olan bir neçə təşkilatdan biridir. Onlar 1974-cü ildə qurulmuş və bütün safqanlı heyvanları əhatə edən növ qeydiyyatı olan sürü kitabını qoruyub saxlayır. Bu kitabda bildirilir ki, 600-dən az çoxalmağa qadir dişi və təxminən 3700 qoyun mövcuddur. Nadir Növlərin Qorunması Fondu Şimal Ronaldsay qoyunlarını "zəif" statusunda siyahıya alıb.

## Taksonomiyası
Şimal Ronaldsay qoyunu qədim Avropa qısaquyruq qoyun növünün nəslindən gəlir. Nəsil adından da göründüyü kimi, onlar təbii şəkildə qısa quyruqlara malikdirlər. Onların sümükləri digər növlərə nisbətən daha incədir və başları içəriyə doğru əyilmiş formadadır. Bütün qoçlar buynuzludur, bu buynuzlar adətən dişli və spiral şəklindədir. Dişilərin yalnız 20%-i buynuzludur, qalanları isə buynuzsuzdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pygochelidon cyanoleuca

**Pygochelidon cyanoleuca** (*Mavi-ağ qaranquş*) — Nikaraquadan cənuba, Cənubi Amerikanın böyük bir hissəsində, çöllər və Amazon hövzəsi istisna olmaqla, çoxalan sərçəkimilər qrupuna aid bir quş növüdür. Cənub yarımnövü köçəridir və qışı Trinidad kimi şimal bölgələrə qədər uzanır, burada müntəzəm qonaqdır. Şimal yarımnövü isə, bu adada çoxalmaqda ola bilər.

## Təsvir

Yetkin mavi-ağ qaranquş orta hesabla 11–12 sm uzunluğunda və təxminən 10 qram ağırlığındadır. Üst hissələri tünd mavi, alt hissələri isə ağ rəngdədir. Qanadların altı və qısa çəngəlli quyruğun alt tərəfi qaradır. Cavan fərdlər üstdən qəhvəyi, altdan isə açıq sarımtıl rəngdə olur və quyruqları daha az çəngəllidir. Səsi vızıltılı bir "dzzzhreeee" kimi səslənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ophryacus undulatus

**Ophryacus undulatus** — Mərkəzi və Cənubi Meksikanın dağlıq ərazilərində tapılan zəhərli çuxurbaş ilan növüdür. Hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Yetkin fərdlər 55–70 sm uzunluğa çatır və orta dərəcədə möhkəm bədən quruluşuna malikdir. Uzun supraokulyar pulcuqlar gözlər üzərində bir cüt "buynuz" və ya "tikan" forması əmələ gətirir. Rəng naxışı gümüşü-boz zəmin rəngindən ibarətdir və üzərində qara dorsal ləkələr seriyası yerləşir. Bu ləkələr birləşərək geniş dalğalı bir zolaq əmələ gətirir. Yan tərəflərdə qara nöqtələr var. Başın üst hissəsi qara rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crax alberti

**Crax alberti** (*Mavi dimdikli kuraso*) — "Cracidae" fəsiləsinə aid olan və yalnız Kolumbiyada yaşayan quş növü.

## Təsvir
"Crax alberti" 82,5 ilə 92,5 sm uzunluğunda və 3,2 ilə 3,6 kq çəkiyə malikdir. Erkəklər əsasən qara rəngli olub, ağ quyruqaltı və quyruq ucuna malikdir. Dişilər də əsasən qara rənglidir, lakin onların alt qarın və quyruqaltı hissələri qırmızımtıldır. Onların qanadlarında və quyruğunda incə ağ zolaqlar var, nadir hallarda "zolaqlı" morf olan fərdlərdə sinə və qarın hissələrində də, zolaqlar mövcuddur. Hər iki cinsin qaldırıla bilən lələkli dəbilqəsi var: erkəklərdə qara, dişilərdə isə qara və ağ rənglidir.

## Həmçinin bax
* Crax alector

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anita Raja

**Anita Raja** () — İtalyan tərcüməçi və ədəbiyyat tənqidçisi. Raja əsasən alman ədəbiyyatından tərcümələri və intellektual fəaliyyətləri ilə tanınır. Onun adı daha çox məşhur italyan yazıçısı Elena Ferrante ilə əlaqələndirilir. Şəxsiyyəti müəmmalı olan Ferrantenin həqiqi kimliyi altında Anita Rajanın gizləndiyi ehtimal olunur.
## Həyatı
Anita Raja 1953-cü ildə İtaliyada anadan olub. Onun anası Polşa-Yəhudi əsilli, atası isə italyan idi. O, dil və ədəbiyyat sahəsində təhsil alaraq, xüsusilə Alman ədəbiyyatına dərin maraq göstərib. Raja uzun illər ərzində İtaliyada nəşriyyat sahəsində çalışıb, alman yazıçılarının əsərlərini italyancaya tərcümə edib. O, xüsusilə Krista Volf və digər məşhur alman müəlliflərinin əsərlərinin itkyan dilinə tərcümələri ilə tanınır. Onun tərcüməçilik fəaliyyəti İtaliya ədəbi mühitində yüksək qiymətləndirilib.

Yelena Ferrante bir neçə məşhur əsərləri ilə tanınır. Lakin yazıçının kimliyi bəlli deyil. O, İtaliya və dünya ədəbiyyatında sirli bir şəxsiyyət olaraq qalır. Onun əsərləri xüsusilə "Napoli Romanları" seriyası, beynəlxalq miqyasda məşhurluq qazanıb. Ferrantenin gerçək kimliyi haqqında müxtəlif nəzəriyyələr səsləndirilib. 2016-cı ildə aparılan jurnalist araşdırmalar və maliyyə qeydləri əsasında Anita Rajanın Ferrante ola biləcəyi ehtimalı irəli sürülüb. güclənmişdir. Lakin Raja və həyat yoldaşı Domeniko Starnone bu iddiaları nə təsdiq, nə də təkzib ediblər.

Anita Raja yalnız tərcüməçi kimi deyil, həm də mədəniyyətlərarası əlaqələri inkişaf etdirən bir intellektual kimi də tanınır. Onun tərcümələri, xüsusilə də alman ədəbiyyatını italyan oxuculara çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, o, İtaliyada feminist və postmodern ədəbiyyatın yayılmasına öz töhfəsini verib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anita Raja at Archivio di Festivaletteratura
Trimeresurus kanburiensis

**Trimeresurus kanburiensis** — Yalnız Tailandın bir neçə ərazisində tapılan zəhərli bir çuxurbaş ilan növü. Ümumi adları arasına "Kanburi çuxurbaş ilanı", "Kanburian çuxurbaş ilanı" və "pələng çuxurbaş ilanı" daxildir. Yüksək dərəcədə zəhərli olan bu növ ağacda yaşayan, lakin möhkəm bədən quruluşuna malikdir və qəhvəyi və ya sarımtıl rəngdə olur. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Yetkin fərdlər 76 sm-dən çox uzunluğa çatır və möhkəm bədən quruluşuna malikdir. Maksimum uzunluq məlum deyil. Orta bədəndə 19 sıra dorsal pulcuq, 159 ventral pulcuq, 42 subkaudal pulcuq və 10 üst dodaq pulcuğu var, üçüncü pulcuq ən böyükdür. Rəng naxışı zəif naxışlı qəhvəyi rəngdən sarımtıl rəngə qədər dəyişir, üzərində tünd qəhvəyi ləkələr və nöqtələr, həmçinin ventrolateral zolaq var. Bu növ, xüsusilə cənub populyasiyası (əvvəllər T. venustus adlandırılırdı və sonradan ayrı bir növ olduğu müəyyən edildi), tez-tez "T. purpureomaculatus" (mərcan çuxurlu əqrəbi) ilə qarışdırılır. Lakin bu iki növ bir-birindən asanlıqla fərqləndirilə bilər, çünki T. kanburiensis-də ilk üç üst dodaq pulcuğu daha böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sphecomyrma

**Sphecomyrma** — əxminən 79-92 milyon il əvvəl yaşamış nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi.
## Taksonomiyası
Sphecomyrma qarışqasının ilk nümunələri 1966-cı ildə Edmund Frey və həyat yoldaşı tərəfindən Kliffud qayalıqlarında aşkar edilmiş kəhrəbaya batmış halda tapılıb. 1967-ci ildə zooloqlar E.Vilson, Frank Carpenter və Villiam L.Braun C. Sphecomyrmanı təsvir edən və adlandıran bir məqalə dərc ediblər.

İlk Sphecomyrma fosillərinin kəşfindən əvvəl, Kretase kəhrəbasından başqa heç bir qarışqa fosil qeydi yox idi və o zaman ən qədim ictimai həşəratlar Eosen dövrünə qədər uzanırdı. O zaman ən erkən məlum qarışqa Tennessi ştatındakı Klaiborne Formasiyasında tapılan ön qanaddan təsvir edilmişdi.  Oliqosendəki Baltik kəhrəbasında və Florissant şistlərində və Miosendəki Siciliya kəhrəbasında tapılan çoxsaylı qarışqa fosilləri entomoloqları qarışqaları və qeyri-sosial eşşək qarışqaları birləşdirə biləcək Kretase dövrünün qarışqalarını axtarmağa sövq etdi. Bu cür əlaqə qarışqaların erkən mənşəyinə işıq sala bilərdi. Lakin S. freyi kəşf edilənə qədər heç bir ictimai həşəratın fosili mövcud deyildi, buna görə də qarışqaların erkən təkamülü sirr olaraq qaldı. Yalnız bir tək qanadlı Üst Kretase fosili aculeate qarışqalarının təkamülündə mümkün əhəmiyyət kəsb edən mövzu olub.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* .
Aleksandr İpsilanti

**Aleksandr İpsilanti** (; *[[Romanizasiya|Tom]]: Aleksandros İpsilantis*, ) — Yunan komandir. O, Yunanıstanın milli qəhrəmanı hesab olunur. Fənərli yunan ailəsi olan İpsilanti ailəsinin üzvü olmuşdur. Onu 1725-1805-ci illər arasında yaşamış eyniadlı babası ilə səhv salınmamalıdır.

## Həyatı

Aleksandr İpsilanti 1792-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Atası Moldova hakimi olan Konstantin İpsilanti idi. Onun atası Osmanlı imperiyası tərəfindən 1805-ci ildə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Rusiyanın paytaxtı Sankt-Peterburqa qaçmış və bu zaman oğlu Aleksandrı da özü ilə aparmışdır. Çar Rusiyası ordusunda xidmət etmiş Aleksandr İpsilanti Napoleon Bonapartın ordularına qarşı Rusiyanı müdafiə etmişdir. 1817-ci ildə o, rus ordusunda mayor rütbəsinə yüksəlmişdir.

## Yunanıstanın istiqlaliyyətini əldə etməsindəki rolu

1820-ci ildə Aleksandr İpsilanti Balkan yarımadasının Osmanlı imperiyasının işğalından azad edilməsi ideyasını müdafiə edən Filiki Eteriya təşkilatının prezidenti seçilmişdir. 1821-ci ildə Aleksandr İpsilantinin rəhbərlik etdiyi Filiki Eteriya təşkilatı Valaxiyada Osmanlı imperiyasına qarşı üsyan qaldırmış rumıniyalı Todor Vladimiresku ilə əməkdaşlıq etmişdir. Lakin Osmanlı imperiyası bu üsyanı yatırdıqdan sonra Vladimiresku ilə Aleksandr İpsilanti arasında münaqişə baş vermişdir. Vladimiresku Filiki Eteriya tərəfindən işgəncələr ilə öldürülmüşdür. Aleksandr İpsilantinin rəhbərliyi altında olan Filiki Eteriya orduları 19 iyun 1821-ci ildə Draqaşani şəhəri yaxınlığında Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edilərək darmadağın edilmişdir. Aleksandr İpsilanti qardaşı Nikolay ilə bərabər qaçaraq Avstriyaya sığınmışdır. Lakin Avstriya Aleksandr İpsilantiyə öz ərazisində Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizə aparmağa icazə verməmişdir. 7 illik həbsxana həyatından sonra rus çarı I Nikolayın təkidi ilə sərbəst buraxılmış və Vyanaya getməsinə icazə verilmişdir. 31 yanvar 1828-ci ildə yoxsulluq içərisində vəfat etmiş və Vyanada dəfn edilmişdir. 136 ildən sonra — 1964-cü ildə məzarı Afinaya köçürülmüşdür. Müasir dövrdə Aleksandr İpsilanti Yunanıstanın müstəqilliyinə verdiyi əvəzsiz töhfələrinə görə yunanlar tərəfindən milli qəhrəman hesab olunur.

## Əlavə məlumatlar

* 1831-ci ildə Aleksandr Puşkin tərəfindən qələmə alınmış "Biyelkin hekayələri" kitabının içərisində olan "Vuruş" hekayəsinin axırında hekayənin baş qəhrəmanı Aleksandr İpsilantinin başçılıq etdiyi üsyan zamanı güllələnərək öldürülür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
*  князь Александр Константинович Ипсиланти
* Michalopoulos, Dimitris, *America, Russia and the Birth of Modern Greece*, Washington & London: Academica Press, 2020, .
Böyük Mançester

**Böyük Mançester**  ()&nbsp;— İngiltərənin Şimal-Qərbində yerləşən əyalət. O, zəngin sənaye tarixinə malikdir. 1,277 km² ərazini əhatə edir və əhalisi 2.9 milyon nəfərdir. Əyalət Mançester, Salford, Bolton, Buri, Oldham, Roçdeyl, Stokport, Tamesid, Trafford və Viqan olmaqla on metropoliten bələdiyyəsindən ibarətdir. Mançester şəhəri onun ən böyük yaşayış məntəqəsi və mərkəzidir.
## Coğrafiyası
Ərazi mərkəzdə və cənub-qərbdə düzənliklər, şimalda və şərqdə isə dağlıq ərazilərlə xarakterizə olunur. Bu ərazilərin şimalında və şərqində Pennin dağları yerləşir. Bölgənin çayları məsələn, Mersey və İrvell, onun tarixi və iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayıb. Mançester Gəmi Kanalı isə Mersey körfəzinə vacib bir əlaqə təmin edir.

## Tarixi
Bu region Sənaye inqilabına qədər kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan bir yer idi. Lakin qısa dövr ərzində sürətlə sənayeləşdi. Ərazi pambıq parça istehsalı və kömür mədənçiliyi ilə məşhurlaşıb. Böyük Mançester həmçinin mühəndislik və elmi sahələrdə də böyük irəliləyişlərə imza atıb. İlk şəhərlərarası dəmiryolunun inşası və nüvə fizikası sahəsində Ernest Ruzerfordun kəşflərini buna nümunə çəkmək olar. XX əsrin ortalarında sənayenin geriləməsindən sonra, bu əyalət xidmət sektoru, media, rəqəmsal sənayelər və musiqi sahələrində inkişaf edib. Eyni zamanda bölgə idman və futbol komandaları ilə də tanınır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* www.agma.gov.uk, the :en:Association of Greater Manchester Authorities
* www.gmcro.co.uk, the :en:Greater Manchester County Record Office, for historical records relating to Greater Manchester
* www.visitmanchester.com, the official tourism website for Greater Manchester
Ara ararauna

**Ara ararauna** (*Mavi-sarı tutuquşu*) — Həmçinin, "mavi-qızılı papuqay" adlanan quş növü.

## Təsvir

Bu quşlar 81–91 sm uzunluğa və 1.0–1.5 kq çəkiyə çata bilər, bu da onları ailəsinin daha böyük nümayəndələrindən edir. Onlar parlaq görünüşə malikdirlər, bədənlərinin üst hissəsi baş istisna olmaqla, parlaq mavi rəngdədir. Baş isə yaşıl rəngdədir. Qarın hissəsi isə zəngin sarı/narıncı rəngdədir. Dimdiyi və çənə altındakı lələklər qara rəngdədir. Ayaqları boz rəngdədir, lakin dırnaqları qaradır. Quşun dərisi ağdır, üzü isə demək olar ki, lələksizdir, yalnız göz ətrafında zolaqlı naxış əmələ gətirən bir neçə qara lələk var. Gözlərinin iris rəngi açıq sarıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zaman piramidası

**"Zaman piramidası"** () – sənətçi Manfred Laberə məxsus olan və Almaniyanın Vemdinq şəhərində tikintisi davam edən ictimai sənət əsəri. Piramidanın tikintisi 1993-cü ildə – Vemdinq şəhərinin 1200 illiyi münasibətilə başlanmışdır. Hər 10 ildən bir yeni blokun quraşdırılması ilə tikilən piramida 120 blokdan ibarət olacaq və 3183-cü ildə tamamlanacaq.

## Konsepsiya
Vemdinq şəhərinin əsası 793-cü ildə qoyulmuşdur və şəhər 1993-cü ildə 1200 illik yubileyini qeyd etmişdir. "Zaman piramidası" yerli sənətçi Manfred Laber tərəfindən 1993-cü ilin iyununda bu 1200 illik zaman dövrünü qeyd etmək və insanlara 1200 illin nə mənaya gəldiyini "hiss etdirmək" məqsədilə yaradılmışdır.

Hər bir blokun 10 ildən bir qoyulması və tikintinin 1190 il sonra yekunlaşdırılması planlaşdırılır. Bu zamana layihənin başlanğıcında ilkin blokun qoyulması da daxildir. Layihənin 1200 il yox, 1190 il davam etməsi bununla izah olunur. Bütün blokların beton olması planlaşdırılsa da, gələcək bloklar gələcək nəsillərin əlində olacaq yeni materiallardan asılı olaraq dəyişə bilər.

Sənət əsəri müəllif olmadan tamamlanacaq və tamamlanması yerli icma tərəfindən davam etdiriləcək.

### Sənətçi
Manfred Laber 5 may 1932-ci ildə Vemdinq şəhərində doğulmuşdur. 1950-ci illərdə Berlində rəssamlıq təhsili almışdır. İspaniyanın Alkanar bələdiyyəsində və Fransanın Mormouron kommunasında sənət əsərləri yerləşir. Alkanar onun yaşadığı yerlərdən biri olmuşdur. Laber 17 avqust 2018-ci ildə ölmüşdür.

## Tikinti

"Zaman piramidası" Vemdinqin şimal qurtaracağında yerləşən dairəvi bir təpənin üzərisindəki beton bünövrədə yerləşir. İlk blok 1993-cü ilin oktyabrında yerləşdirilmişdir. 6,5 ton ağırlığında olan dördüncü və ən son qoyulmuş blok 9 sentyabr 2023-cü ildə saat 15:06-da yerləşdirilmişdir. Növbəti – beşinci blok 2033-cü ildə yerləşdiriləcək. Layihə ilkin olaraq yerli şirkətlərin ianələri əsasında maliyyələşmişdir. Layihə Vemdinqdə yerləşən bir fond tərəfindən idarə olunur.

Sənət əsərinin yekun modeli Vemdinq şəhərində nümayiş etdirilmişdir. Plana görə "Zaman piramidası"nın tamamlanması 4 mərhələdən ibarət olacaq. Birinci qat 64 blokdan ibarət olacaq və 2623-cü ildə tamamlanacaq. İkinci qat 36 blokdan ibarət olacaq və 2983-cü ildə tamamlanacaq. İkinci qat birinci qatın üzərisində yerləşəcəyi üçün tikintisi zamanı qaldırıcı vasitələrdən istifadə olunacaq. Üçüncü qat 16 blokdan ibarət olacaq və 3143-cü ildə tamamlanacaq. Sonuncu və dördüncü qat 4 blokdan ibarət olacaq və piramidanın tikintisini yekunlaşdıracaq. "Zaman piramidası" 3183-cü ildə tamamlananda 120 daş və beton blokdan ibarət olması planlaşdırılır. Hər bir blok 1,2 m uzunluğunda, 1,2 metr genişliyində və 1,8 metr hündürlüyündədir. Qonşu bloklar arasındakı məsafə 0,6 metr təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Coracias cyanogaster

**Coracias cyanogaster** — Zığ-zığ quşları fəsiləsinə aid olan və Seneqaldan, Konqo Demokratik Respublikasının şimal-şərqinə qədər uzanan dar bir zolaqda çoxalan bir quş növü. Bu növ, bəzi yerli mövsümi hərəkətlər istisna olmaqla, əsasən "Isoberlinia" ağacları ilə zəngin olan rütubətli savannalarda yaşayır.

## Təsvir

"Coracias cyanogaster" böyük bir quşdur, uzunluğu 28-30 sm-dir. Tünd qəhvəyi arxası, açıq sarı və ya təbaşir ağ rəngli başı, boynu və döşü var, qalan lələkləri əsasən mavi rəngdədir. Yetkin fərdlərin 6 sm uzunluğunda quyruq "tellerləri" var. Erkək və dişi fərdlər oxşardır, lakin cavan fərdlər yetkinlərdən daha solğun rəngdədir. Maviqarın zığ-zığ güclü və düz uçuşu ilə diqqət çəkir, qanadlarının parlaq mavi rəngi tünd arxa və krem rəngli başla ziddiyyət təşkil edir, quyruq "tellerləri" isə arxada izləyir. Bu quşun çağırışı kobud klikləmə səsi olan "qa-qa-qa" səsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Oxypogon cyanolaemus

**Oxypogon cyanolaemus** (*Mavi saqqallı dəbilqəbaş*) — "Lesbiinae" yarımfəsiləsinin "Lesbiini" qəbiləsinə aid olan "koketlər" qrupundan olan kolibri növü. Bu növ yalnız Şimali Kolumbiyanın Sierra Nevada de Santa Marta bölgəsində yayılmışdır.

## Təsvir

"Oxypogon cyanolaemus" kolibrilər təxminən 11,5 sm uzunluğundadır. Qısa və düz bir dimdiyə malikdir. Erkək fərdlərdə uzun qara və ağ lələklərdən ibarət dəbilqə və əsasən tünd rəngli üz hissəsi ilə birlikdə, buff rəngli ağ "yaxalıq" mövcuddur. Üst hissələri zeytun yaşılı rəngdədir. Boğazında nazik ağ və mərkəzində bənövşəyi mavi zolaq var. Alt hissələrin qalanı zeytun rəngli ləkələrlə örtülü buff rəngindədir və quyruqaltı örtükləri buff rəngli ağdır. Quyruq orta uzunluqdadır. Mərkəzi quyruq lələklərinin üst tərəfi tünd zeytun rəngində, digər lələklər isə ağ rəngli və qırmızımtıl tünd qırçıllı uclara malikdir. Alt tərəfi krem rəngli və enli zeytun rəngli uclarla örtülüdür. Dişi fərdlər erkəklərə bənzəyir, lakin dəbilqə və saqqaldan məhrumdur, ümumilikdə daha solğun rəngli və ağ boğazlıdır. Cavan fərdlər isə dişilərə bənzəyir, lakin ağ boğazdan məhrumdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tropidolaemus wagleri

**Tropidolaemus wagleri** — Daha çox "Vaqler çuxurbaş ilanı" kimi tanınan, Viperidae fəsiləsinin Crotalinae yarımfəsiləsinə aid zəhərli bir ilan növü. Bu növ Cənub-Şərqi Asiyaya endemikdir. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır. Bəzən "məbəd ilanı" adlandırılır, çünki Malayziyada Göy Bulud Məbədi ətrafında çoxsaylıdır.

## Təsvir

Tropidolaemus wagleri cinsi dimorfizmə malikdir. Dişilər quyruq daxil olmaqla təxminən 1 m uzunluğa çatır və qara rəngli bədənləri sarı zolaqlarla örtülüdür. Erkəklər isə adətən 75 sm-dən çox olmur. Erkəklər böyük üçbucaqlı başa və nisbətən incə yaşıl rəngli bədənə malikdir. Onlar demək olar ki, tamamilə ağacda yaşayır və dırmaşmaq üçün quyruqları tutucudur. Bu ilanlar geniş rəng və naxış çeşidində olur və tez-tez "fazalar" adlandırılır. Keçmişdə bəzi tədqiqatçılar müxtəlif fazaları yarımnövlər kimi təsnif edirdilər. Fazalar qara və ya qəhvəyi rəngli əsas zəmin üzərində narıncı və sarı zolaqlardan tutmuş açıq yaşıl rəngli əsas zəmin üzərində sarı və ya narıncı zolaqlara qədər müxtəlif ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər