Asiya dəyərləri

**Asiya dəyərləri** – 1990-cı illərdə Cənub-Şərqi və Şərqi Asiya xalqları üçün ümumi olan cəmiyyət, mədəniyyət və tarix elementlərini müəyyən edən siyasi ideologiya idi. İnsanları iqtisadi və sosial rifahı üçün birləşdirmək üçün ümumi cəhətlərdən, məsələn, kollektivizm prinsipindən istifadə etmək nəzərdə tutulurdu. Bu, ümumbəşəri insan hüquqlarının Avropa idealları ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Bu konsepsiya Mahathir Məhəmməd (Malayziyanın Baş Naziri, 1981–2003, 2018–2020) və Li Kuan Yu (Sinqapur Baş Naziri, 1959–1990) və digər Asiya liderləri tərəfindən müdafiə edilmişdir. Bundan tez-tez qeyri-demokratik liderlər tərəfindən siyasi opponentlərə qarşı təzyiqlərə haqq qazandırmaq üçün istifadə edilmişdir, bu, "insan hüquqları Asiya dəyərlərinin bir hissəsi deyil"səbəbi ilə insan hüquqlarının pozulması kimi təsvir edilmişdir.

Konsepsiyanın populyarlığı 1997-ci il Asiya maliyyə böhranından sonra, Asiyanın böhranla mübarizə aparmaq üçün ardıcıl regional institusional mexanizmə malik olmadığı aşkar edildikdən sonra azaldı.

## Tarixi
Tarixən ortaq bir "Asiya" kimliyi olmamışdır və vahid coğrafi regional kimlik anlayışı 20-ci əsrdə məşhur olduğu dövrdə, şübhəsiz ki, Asiya ilə məhdudlaşmırdı. Asiya dəyərləri Çin Xalq Respublikasında, Çin Respublikasında (Komintang dövründə Tayvan), Malayziyada (Mahathir Məhəmməd dövründə), Sinqapurda (Li Kuan Yunun rəhbərliyi altında), İndoneziyada, Cənubi Koreyada və Yaponiyada (bəlkə də İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəlki dövr) Qərbdə Asiya dəyərlərinin öyrənilməsi Asiyanı başa düşmək və regionla daha yaxın əlaqələr qurmaq üçün bir yol kimi qəbul edilirdi.

Onun Malayziya və Sinqapurdakı tərəfdarları iddia edirlər ki, bu konsepsiya İslam, Konfutsiçilik və Hinduizmi uzlaşdırmağa kömək edir və Qərb fəlsəfəsindən fərqli olaraq birləşdiricidir. bir millətin taleyini iqtisadiyyatı və ya siyasəti ilə deyil, mədəniyyəti ilə müəyyən edəcəyini müdafiə etdi.

Yaponiyada "Şərq idealları" anlayışı Qərbə meydan oxuduğundan və yeni Asiyada Yapon liderliyi imkanını təklif etdiyi üçün bəzi millətçi dairələrdə qəbul edilmişdir.Bəziləri 1960–1980-ci illərdə Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin iqtisadi uğurlarını "Asiya dəyərləri" adlandırırlar; Totalitarizm və liberal demokratiyaya alternativ olan üçüncü yol onu Asiya siyasi modelinə bağlayır. Liberal Demokrat Partiyasının 1955-ci ildən bəri demək olar ki, fasiləsiz hakimiyyətdə olduğu 1955-ci il Sistemi altında Yaponiyanın iqtisadi möcüzəsi bu siyasi modelin uğurunun nümunəsi kimi istifadə olunur.

"Asiya dəyərləri" 1997-ci ildə Honq-Konqun Çinə təhvil verilməsi planında da aydın görünürdü.

Konsepsiyanın populyarlığı davam etmədi. Bəzi fərziyyələrə görə, o dövrdə Asiyada baş verən dini, sosial, mədəni və iqtisadi dəyişikliklərə töhfə vermiş ola bilər; Məsələn, Asiya maliyyə böhranı və İndoneziyada Suharto rejiminin süqutunun qarşısı liberal demokratiya tərəfindən uğurla alınmış ola bilər.

## İstinadlar
* Loh Kok Wah F. and Khoo B. T. "Democracy in Malaysia: Discourses and Practices" Curzon Press, Richmond Surrey, 2002.
* Subramaniam S. "The Asian Values Debate: Implications for the Spread of Liberal Democracy" *[[Asian Affairs]]*. March 2000.
* Ankerl G. "Coexisting Contemporary Civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western" INUPRESS, Geneva, 2002