open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qırqovullar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Fəsiləyə aid növlər geniş yayılmışdır. Bir neçə daha kiçik müstəqil yarımfəsilələrə bölünür.

Buna qohum olan tetrakimilər fəsiləsindən fərqli olaraq, qırqovulkimilərin pəncə lüləsi çılpaqdır. Dimdiyi möhkəm olub üst hissəsi aşağıya doğru bir az əyri, qanadı qısa və enlidir. Erkəkləri iri, ayağında mahmız və çoxunun rəngi əlvan olur. Fəsiləyə 50-dən artıq cins və 180-ə yaxın növ aiddir. Avropa, Asiya, Amerika (soyuq qurşaqlar müstəsna olmaqla) və Afrikada vardır. Azərbaycanda 7 növü — bildirçin, xınalı kəklik, turac, Qafqaz uları, Xəzər uları (fır kəklik), boz kəklik (çil) və qırqovul yayılmışdır. Tarla, çöl və çəmənlərdə, meşə, göl ətrafı və qamışlıqlarda, dağlarda, qayalıqlarda yaşayır. 6-20 yumurta qoyur. Giləmeyvə, toxum, bitki, cücülər və onurğasız heyvanlarla qidalanır. Kənd təsərrüfatına xeyir verir. Qiymətli ov quşlarıdır. Bəzi növləri ev quşlarının əcdadları hesab olunur. Tovuz quşu əhliləşdirilmiş, qırqovul ovçuluq təsərrüfatlarında saxlanılır.  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qəsəbə

**Qəsəbə** — əhalisinin əksəriyyəti iqtisadi, sənaye, sosial, kommunal təsərrüfatı, ictimai-iaşə, tarixi, mədəni, kurort obyektlərində, dövlət idarəetmə və ya inzibati orqanlarında və s. sahələrdə işləyən ərazi vahididir.

**Qəsəbə** — inkişafına görə kənddən yüksək, şəhərdən isə aşağı səviyyəli yaşayış məntəqəsi statusudur. Azərbaycanda rayon və şəhər tabeliyində olan çox sayda qəsəbə vardır. Qəsəbələr böyüyüb inkişaf etdikcə şəhər tipli qəsəbə halına gələ bilər və daha sonra şəhər statusunu qazana bilər.

## Qəsəbənin kəndlərdən fərqi
Qəsəbələrin kəndlərdən ən əsas fərqi əhalisi və onun məşğuliyyətidir. Azərbaycanda çox qəsəbələrdə xəstəxana, kitabxana, uşaq  bağçası və s. vardır.

## Həmçinin bax
* Ölkə
* Rayon
* Şəhər
* Kənd
Qürvə

**Qürvə** (farsca: قروه) İranın Kürdüstan ostanında bir şəhərdir. Bu şəhər Qürvə şəhristanının  inzibati mərkəzidir. Əhalisi 66.390 nəfərdir (1996).

Qəsəbə Kürdüstan ostanının şərqində, ostan mərkəzi Sənəndəc şəhərindən 93 kilometr şərqdə yerləşir. Qürvə mineral bulaqlar ilə zəngindir.

Əhalisi əsasən azərbaycanlılar və kürdlərdən ibarətdir.

## Mənbə
SMTP

**SMTP** (; sadə poçt ötürülməsi protokolu) — TCP/IP şəbəkələrində elektron poçtun ötürülməsində tətbiq olunan protokoldur.

SMTP poçtun, istifadəçidən serverlərə və serverlər arasında poçtu qəbul edən tərəfə göndərilməsində istifadə olunur. Poçtu qəbul etmək üçün poçt klienti POP3 və ya IMAP protokolu istifadə etməlidir.Məlumatı ünvana çatdırmaq üçün onu ünvanın yerləşdiyi domenin poçt serverinə göndərmək lazımdır.Bunun üçün adətən DNS sisteminin MX (tələffüz: "em iks". Mail eXchange — poçt mübadiləsi) yazısı istifadə olunur. MX olmadığı təqdirdə elə həmin məqsəd üçün A tipli yazı istifadə oluna bilər.Bəzi müasir SMTP serverləri (məsələn Exim[1]) göndərilən ünvanın domendəki poçta xidmət edən serverini müəyyənləşməsi üçün SRV- yazı (RFC 2782)maraqlandıra bilər. SMTP protokolunun geniş istifadəsi 1980-ci illərə təsadüf edir. SMTP protokolundan əvvəl, məlumatı göndərən tərəfdən məlumatın göndərildiyi ünvanın tam olaraq marşrutu və kordinatlarını və ya məlumatı göndərən və məlumatı alan kompyuterlər arasında bilavasitə ya da daimi əlaqəni tələb edən UUCP protokolu istifadə olunurdu.Sendmail, SMTP ilə işləyən məlumatın göndərilməsi üçün istifadə olunan ilkin agentlərdən biri idi. Hal-hazırda SMTP protokolu elektron poçt üçün standart hesab olunur və onu bütün klient və serverlər istifadə edir.

## Həmçinin bax
* Elektron poçt
Açıq Səma Altında Muzey (Naxçıvan)

**Açıq Səma Altında Muzey** — Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2002-ci il 11 iyul tarixli Sərəncamı əsasında yaradılmış, Naxçıvan şəhərində muzey.

## Haqqında
Muzey 2002-ci ildə Naxçıvan şəhərində təşkil olunmuşdur. "Əcəmi" seyrangahında yerləşən muzeydə Naxçıvan Muxtar Respublikasınin ərazisindən tapılmış müxtəlif dövrlərə aid qoç heykəllər, daş kitabələr, müxtəlif daş fiqurlardan və qəbirüstü sanduqələrdən ibarət 169 maddi-mədəniyyət nümunəsi mühafizə və nümayiş etdirilir. 2,58&nbsp;ha sahəni əhatə edən muzeyin ərazisində Azərbaycan Atabəylər dövlətinin fəaliyyətini əks etdirən XII əsrə aid Mömünə xatun türbə-muzeyi də fəaliyyət göstərir.

## Eksponatlar
Naxçıvanın müxtəlif bölgələrindən tapılmış daş eksponatlar əsasında yaradılmışdır. Muzeydə 220-dən artıq daş abidə qorunur və ekspozisiyalarda nümayiş etdirilir. Ekspozisiyada 4 qrup daş abidələr – eksponatlar vardır.
* Sütun altlıqları və başlıqları
* İnşaat işlərində istifadə olunan sütunlar
* Dekorativ üzlüklər
* Daş dibəklər
* Məişətdə istifadə olunan dəstərlər
* Şirəsüzənlər
* Məzar daşları
* Beş ton ağırlığında olan dəyirman daşı
* Qoç heykəlləri
* Dini inanclarla bağlı sənduqələr
* Qayaüstü təsvirlər
* Təbiətdən hazır əldə olunan zoomorf fiqurlar və bəndlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Naxçıvan Muxtar Respublikası
Naxçıvan Ədəbiyyat Muzeyi

**Naxçıvan Ədəbiyyat Muzeyi** — Naxçıvan şəhərində muzey.

## Haqqında
Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyi — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 1966-cı il tarixli qərarına müvafiq olaraq, 1967-ci il iyunun 12-də Naxçıvan şəhərində açılmışdır; açılış zamanı 98 eksponatı var idisə, hazırda onları sayı 19000-dən çoxdur. Muzeyin fondunda çoxəsrlik Azərbaycan ədəbiyyatı tarixini əks etdirən qiymətli əlyazmaları, tətbiqi və təsviri sənət nümunələri, qədim və müasir kitablar (o cümlədən avtoqraflı), qəzet və jurnallar, xatirə əşyaları və digər muzey materialları mühafizə olunur.

Ekspozisiyada: Nizami Gəncəvi, Əcəmi Naxçıvani, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai, Molla Pənah Vaqif, Xaqani Şirvani, Məhsəti Gəncəvi, Mirzə Fətəli Axundov, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadə, Məmməd Səid Ordubadi, Nəriman Nərimanov, Hüseyn Cavid, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əhməd Cavad, Almas İldırım, Abbas Səhhət, Ömər Faiq Nemanzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məhəmməd Hadi, Üzeyir Hacıbəyov, Cəfər Cabbarlı, Mikayıl Müşfiq, Səməd Vurğun, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri: Əliağa Vahid, Sabit Rəhman, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm, Süleyman Rəhimov, Mehdi Hüseyn, Mirzə İbrahimov, Əli Vəliyev, Mir Cəlal, İlyas Əfəndiyev, İsa Hüseynov, Balaş Azəroğlu, Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Nəbi Xəzri və b.-na geniş yer ayrılmışdır. Naxçıvan torpağının yetirdiyi şair və yazıçılar: Heyran xanım, Qönçəbəyim, Məhəmməd Tağı Sidqi, Eynəli bəy Sultanov, Əliqulu Qəmküsar, İslam Səfərli, Aqşin Babayev, Müzəffər Nəsirli, H. İbarhimov, Məmməd Araz, Əkrəm Əylisli, Hüseyn Razi, Kəmalə, Ə. Yusifli, H. Elsevər, E. Həbib, H. Arzulu, filoloq-ədəbiyyatşünaslar: M. Şaxtaxtlı, Əziz Şərif, Əli Sultanlı, M. H. Təhmasib, Məmməd Cəfər, Abbas Zamanov, L. Hüseynzadə, Yavuz Axundlu, Firudin Hüseynov, İsa Həbibbəyli və b.-larının yarıdıcılığı təmsil olunmuşdur.

"*Torpaq uğrunda ölən varsa Vətəndir*" ekspozisiyasında muxtar respublikanı erməni təcavüzündən xilas edərkən şəhid olmuş vətən övladlarının xatirəsi əbədiləşdirilmişdir.

Ekspozisiyada və fondda Azərbaycanın fırça ustalarından: Əzim Əzimzadə, Bəhruz Kəngərli, Mikayıl Abdullayev, Oqtay Sadıqzadə, E. Şahtaxtiskaya. İsmayıl Axundov, Nəcəfqulu, Toğrul Nərimanbəyov, yerli rəssamlardan: Hüseyn Əliyev, M. İsmayılov, M. Seyidov, N. Əliyev, Q. Bağırov, Ə. Axundov, P. Əliyeva və b.-larının müxtəlif janrlarda yaratdıqları boyakarlıq və heykəltəraşlıq əsərləri, Naxçıvan teatrının tarixinə aid sənədlər — afişalar, proqramlar, tamaşa eskizləri, S. Mövləvi, İ. Musayev, İ. Həmzəyev, Z. Həmzəyeva, Ə. Haqverdiyev, M. Mirişli, F. Əlixanova, M. Quliyev, Ə. Qardaşbəyov, A. Şahsuvarov, Z. Əliyeva, V. Babayev, H. Qazıyeva, N. Ələkbərov və b. görkəmli sənətkarların yaradıcılığını əks etdirən fotoşəkillər də nümayiş etdirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Burda ədəbi irsimiz qorunur…
* Naxçıvan Ədəbiyyat Muzeyi — 40 Elm və mədəniyyət məbədi
* C. Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədəbiyyat Muzeyi 
* NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan muzeyləri
İmamverdi Qəmbərov

**Qəmbərоv İmamverdi Əlibala оğlu** (1932–1984) — Azərbaycan jurnalisti, tərcüməçi, ensiklоpediyaçı.

Bakıda fəhlə ailəsində dоğulmuş, оrta məktəbi, Azərbaycan Dövlət Universiteti filоlоgiya fakültəsinin jurnalistika şöbəsini bitirmiş, əmək fəaliyyətinə mətbuatdan başlamışdır. 1955-ci ildən "Sоsializm tarlaçısı" (Cəlilabad rayоnu), "Azərbaycan bədən tərbiyəçisi", "İdman" qəzetlərində məsul katib, tərcüməçi, ədə-
bi işçi vəzifələrində işləmişdir. 1967–1984-cü illərdə Azərbaycan Sоvet Ensiklоpediyasının Baş redaksiyasında elmi redaktоr, böyük elmi redaktоr və elmi sahə redaksiyasının müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Çоxlu sayda elmi-publisistik, ensiklоpedik məqalənin və tərcümənin müəllifidir. Q. eyni zamanda klassik ədəbiyyatın qəzəl və rübai janrlarında şerlərin müəllifi, şətrənc (şahmat) оyunlarının qabil nəzəriyyəçilərindən biri idi.

## Mənbə
***Şahverdiyev A.B.,** *Azərbaycan mətbuatı tarixi*, "Təhsil" nəşriyyatı, 2006
Tetralar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan tribası.

## Cinsləri
* Bonazi tetrası (*[[Bonasa]]*)
* Yovşanlıq tetrası (*[[Centrocercus]]*)
* Mavi tetra (*[[Dendrapagus]]*)
* Dikuşa (*[[Dikuşa|Falcipennis falcipennis]]*)
* Ağ kəklik (*[[Ağ kəklik|Lagopus lagopus]]*)
* Tetra quşu (*[[Lyrurus]]*)
* Sibir xoruzu (*[[Tetrao]]*)
* Səhra tetrası (*[[Tympanuchus]]*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dünya (dəqiqləşdirmə)

**Dünya **aşağıdakıları ifadə edir:

## Ümumi izahat
* Dünya mövcud olan hər şeydir — Kainat.
* Dünya — Yer deyil.
* Dünya — dar mənada, düşüncəmizə görə uzaqlarda olan mövcudluq. Məsələn, paralel dünya, virtual dünya və s.
* Dünya — nəzəri surətdə kainatda mövcud olan həyatların məcmusu.
* Dünya — sosial anlamda insan cəmiyyəti, bəşəriyyət, ölkələrin cəmi .
* Mənəvi dünya — insanların birgəyaşayış qaydalarının mədəni hissəsi.
* Daxili dünya — insan psixikasının quruluşu.
* Dünya — araşdırmalara görə sözün etimologiyası "əsəbləşərkən şirniyyat yeyən xanım" mənasını daşıyır.

## Adlanma
* Dünya, Dünyaxanım — azərbaycan qadın adı.
* Dünyamin — azərbaycan kişi adı.
* Dünya — mətbuat adlarında işlədilən söz. Məsələn, "Rabitə dünyası" qəzeti.
Rəhman Quliyev

**Rəhman Quliyev** () — "Əməkdar mədəniyyət işçisi", Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının keçmiş direktoru.

## Həyatı
Rəhman Ağarəhim oğlu Quliyev 26 iyul 1954-cü ildə Bakıda doğulub. 1974–1978-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsil alıb.

## Fəaliyyəti
1978–1981-ci illərdə Azərbaycan Özfəaliyyət Yaradıcılığı Evində zəhmətkeşlərin istirahətinin təşkili şöbəsinin müdiri, 1981–1984-cü illərdə Bakı şəhəri Mədəniyyət İşçiləri Evinin direktoru, 1984–1989-cu illərdə Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla teatrının direktor müavini, 1989-cu ildən isə direktor vəzifəsində çalışıb.

Azərbaycan prezidentinin 16 may 2006-cı il tarixli sərəncamına əsasən, "Əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülüb.

O, 2010-cu il aprelin 7-də axşam saatlarında elə iş yerində vəfat edib.

## Mənbə
* Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının direktoru vəfat edib
CD-ROM

**CD-ROM** () — müxtəlif məlumatlar yazılmış və ancaq oxunma üçün nəzərdə tutulan kompakt-disk. Tutumu təxminən 700 Meqabaytdır.

İlkin olaraq disk audio yazılışların saxlanması üçün hazırlanmışdır. Lakin sonralar digər rəqəmli informasiyaların saxlanılması üçün istifadə edilib.

Daha sonra CD-ROM-un bazası əsasında çoxsaylı yazmalar üçün istifadə olunan CD-R və CD-RW kimi disklər yaradıldı. Daha sonra isə inkişaf etdirilərək DVD-ROM-lar yaradıldı.
CD-R

**CD-R** () — yazıla bilən kompakt-disk. İnformasiyanın birdəfəlik yazılması üçün nəzərdə tutulur. Bu cür disklərə informasiya istifadəçi tərəfindən xüsusi yazı qurğusu (CD-Writer) ilə diskin həcmindən asılı olaraq bir neçə dəfə yazıla bilər. CD-R CD-ROM və CD-RW qurğusu ilə oxunur.

CD-RW qurğusu ilə həm də CD-R-ə informasiya yazmaq mümkündür. Yazılmış faylın üzərində dəyişiklik etmək mümkün deyil. Belə kompakt-disklərdəki informasiyanı oxumaq və yazılış nizamlamasından asılı olaraq ləğv etmək də mümkündür.

Standart CD-R-in tutumu 74 dəqiqə audio və ya 650 MB yaddaşdır. Hazırda isə bu standart 702 MB (daha dəqiq 736 966 656 Bayt) və ya 79 dəqiqə 59,74 saniyədir. Daha az yayılmış 90 dəqiqəlik (790 MB) və 99 dəqiqəlik (870 MB) disklər də mövcuddur.

## Həmçinin bax
*CD-RW
CD-RW

**CD-RW** (ingiliscə Compact Disc-Rewritable) — informasiyaların istifadəçi tərəfindən çoxlu sayda yazılıb, silinməsi üçün nəzərdə tutulmuş kompakt-disk. 1997-ci ildə yaradılmışdır. Yaddaşın həcmi ən azı 700 Mbayt ola bilər.
Soyad

**Soyad** — bir insanın ümumi əcdaddan başlayaraq bir nəslə, yaxud daha dar mənada bir ailəyə mənsubluğunu göstərən irsi ata adı.

## Soyadlar şəkilçilərlə
Soyadların araşdırılıb və təsdiq olunması dünyada nisbətən yeni haldır. İsveçdə soyadın mütləq olması 1901-ci ildə qərarlaşdırılıb. Avropada yalnız zadəgan ailələr soyadlarını təsdiqləyirdilər. Bunu ona görə edirdilər ki, miras yalnız soyadın davamçılarına qismət olsun.

Rusiyada bu hərəkat təhkimçilik hüququnun ləğv olunmasından sonra başladı, 1861-ci ildə və XX əsrdə sona yetdi. Əvvəllər burada insanlar ad əvəzinə ləqəblərdən istifadə edirdilər, yerləşdiyi məkanın adlarını verirdilər, sahiblərinin adlarını, heyvanların, quşların, təbiət hallarının. Məsələn, Çar nəsli — Romanov soyadı

XVIII əsrə qədər yəhudilərin soyadları mövcud deyildi. Yəhudi soyadları əsasən "KO(Y)EN və "LEVI" titullarından əmələ gəlib. Faiz etibarilə müasir İsraildə bu soyadlar birinci və ikinci yerləri tutur. 

Özlərini məsləkləri ilə assosiyasiya etmiş insanlar bunun izini şəkilçilərdə əks etdiriblər. Məsələn — Çİ şəkilçisi (Beluççi, Karduççi), -ÇI -ÇU,-Cİ,-CA, gürcü soyadlarında -DZE kimi, yapon soyadlarında isə -DZİ -DZU -DZO -TSİ,-TSU,-TSI (Hodze, Kutzyo, Godzyo, İtidzyo, Sumatzu, Tukodaydzi). Türk mühitində çox tanınmış eləcə də İtaliyada yayılmış -LI, -LU, şəkilçiləri bir kəsin hansısa yerə məxsus olduğuna işarə edir. -EL -UL -OL -IL -AL şəkiçilər növüdə vardır, bunlar türk dilinə "dünya", "cəmiyyət", "varlıq" "əl" (Yaradanın əli) kimi tərcümə olunur.

Hazırda Azərbaycan vətəndaşlarının çoxunun soyadı "ev,ov"/“eva,ova” və "yev/yeva"
şəkilçiləri ilə bitir. Bəzi soyadlar isə “zadə”, “lı”, “-iç” və “soy” sonluğu ilə bitir. "ev,ov" və "yev" rus mənşəli, "zadə" isə fars mənşəlidir.

## Mənbə
*'''Sevinc Bağırova''', ''Soyad sirləri'' 

## Xarici keçidlər
* "Günün ardınca". Soyadın dəyişdirilməsi
Roza Otunbayeva

**Roza İsaq qızı Otunbayeva** (; ) — Qırğızıstan Respublikasında baş verən 7 aprel 2010-cu ildə qarşıdurmalardan sonra yaradılan müvəqqəti hökumətin rəhbəri idi. Qırğızıstan Respublikasının 3-cü Prezidenti (03 iyul 2010 – 01 dekabr 2011) idi.

## Həyatı
Roza Otunbayeva 1950-ci ildə Qırğızıstan Respublikasında anadan olub. 1972-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin fəlsəfə fakültəsini bitirib. Fəlsəfə elmləri namizədidir. Qırğızıstan Dövlət Universitetinin (indiki Qırğız Milli Universiteti) kafedra müdiri olub.

1981-ci ildə partiya işinə keçib. Frunze (indiki Bişkek) Şəhər Partiya Komitəsinin ikinci katibi işləyib.

1986–1989-cu illərdə Qırğızıstan Respublikasının Nazirlər Soveti Sədrinin Müavini, Qırğızıstan Respublikasının Xarici İşlər Naziri postunu tutub.

1986–1991-ci illərdə SSRİ Xarici İşlər Nazirliyinin YUNESKO məsələləri üzrə komissiyasına rəhbərlik edib.

1992-ci ildə Qırğızıstan Respublikasının Baş Nazirinin Müavini, Qırğızıstan Respublikası Xarici İşlər Naziri, həmin ildən 1994-cü ilə qədər Qırğızıstanın ABŞ və Kanadada səfiri vəzifələrində çalışıb.

1994–1997-ci illərdə yenidən Qırğızıstan Respublikası Xarici İşlər Naziri olan Otunbayeva 1997–2002-ci illərdə ölkəsini Böyük Britaniya və İrlandiyada səfir kimi təmsil edib.

2002-ci ildən BMT baş katibinin Gürcüstandakı xüsusi nümayəndəsinin müavini postunda çalışıb.

2004-cü ildə ölkəsinə dönərək "Ata-Yurt" müxalif hərəkatının yaradıcılarından olub. Əsgər Akayev prezident postundan devriləndən sonra xarici işlər vəzifəsinə gətirilib. Ancaq 2005-ci il prezident seçkisindən sonra parlament onu nazir postuna təsdiqləməyib.

2007-ci ildən Qırğızıstan parlamentinin deputatı, 2009-cu ildən sosial demokrat fraksiyasının rəhbəridir.

Qırğızıstan Respublikasında baş verən 7 aprel 2010-cu ildə qarşıdurmalardan sonra yaradılan müvəqqəti hökumətin rəhbəri idi.

Qırğız, rus, ingilis, alman, fransız dillərini bilir.

Həyat yoldaşından boşanmış Roza Otunbayeva bir qız, bir oğul anasıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
2010 Qırğızıstan qiyamı

Qırğızıstanda kütləvi iğtişaşlar başlayıb, bəzi vilayətlərdə hökumət binaları ələ keçirilib. Ölkənin rayonlarında da kütləvi etirazlar baş verib. Narın və Çuy vilayətlərinin, eləcə də Moskva rayon administrasiyasının binaları ələ keçirilib. Talas vilayət mərkəzində də etiraz aksiyasının keçirildiyi təhmin edilir.

Qırğızıstanda yaranan qarşıdurmalarda həlak olanların sayı barədə hələ dəqiq məlumat yoxdur. Bununla bağlı müxtəlif versiyalar səsləndirilir. Müxalifət 100-ə yaxın insanın öldüyünü iddia edir. Yüzlərlə insanın isə yaralandığı bildirilir. Səhiyyə nazirliyin məlumatına görə, həlak olanların əksəriyyətinə odlu silahlardan atəş açılıb. Xatırladaq ki, dünən Qırğızıstanın baş naziri Daniyar Usenov istefaya gedib. Bununla da Qırğızıstan hökuməti fəaliyyətini dayandırıb. Müxalifət qüvvələri vəziyyətə nəzarəti ələ almağa çalışaraq keçmiş xarici işlər naziri Roza Otunbayeva başda olmaqla xalq etimadı hökumətini formalaşdırıb. Qırğızıstan müxalifətinin lideri, keçmiş Müdafiə naziri və ölkənin təhlükəsizlik şurasının katibi İsmayil İsakov nümayişçilərin tələbi ilə azadlığa buraxılıb. Məlumatlara görə ölkə milisi də yeni hökumətin tərəfinə keçdiyini bildirib. Qırğızıstanın "Ak Şumkar" partiyasını lideri Temir Sariyev deyib ki, Qırğızıstan xüsusi xidmət orqanına Keneşbek Duşebayev, DİN-ə isə Bolot Şerniyazov başçılıq edəcəklər. Onun sözlərinə görə, milli etimad hökumətində bütün postlar yaxın saatlarda bölüşdürüləcək. Yayılan məlumatlara görə dövlət başçısı Kurmanbek Bakiyev və müdafiə naziri Oş şəhərinə uçublar. Hazırda onların ölkə prezidentinin cənub iqamətgahında olduğu bildirilir.

## Beynəlxalq reaksiyalar
 BMT baş katibi Pan Gi Mun Qırğızıstanda müxalifətlə hökumət qüvvələri arasında baş verən toqquşmalarda insanların həlak olmasından dəhşətə gəldiyini bildirib və tərəfləri qan tökülməsinə yol verməmək üçün təcili dialoqa çağırıb.
 Birləşmiş Ştatlar Qırğızıstanda baş verənlərdən narahatlığını ifadə edib. Amerikanın Qırğızıstanın Manas hava limanındakı hərbi bazası isə müvəqqəti olaraq fəaliyyətini dayandırıb.
 Rusiya prezidenti Qırğızıstandakı son hadisələri ölkənin daxili işi hesab edir.
 Qazaxıstan vətəndaşlarına Qırğızıstana getməyi qadağan edib.

## İstinadlar
Qitə

**Qitə** — Qitə ərazisinin əksəriyyətində su hövzəsi olmur və kənarları dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. "Qitə" anlayışına ekvivalent və ya yaxın olan söz kimi "materik" termini də istifadə olunur.

## Haqqında
Qitə spesifik mürəkkəb dərinlik quruluşu ilə səciyyələnən, olduqca iri, mühüm qlobal struktur elementdir. Qitə, Yerin xarici örtüklərini təşkil edən maddənin uzunmüddətli təkamül prosesində və radiogen istiliyin təsiri ilə planetin ümumi qızması və qismən əriməsi, fiziki-kimyəvi və qravitasiya diferensasiyası nəticəsində əmələ gəlmiş heterogen cisimdir. Əsasən, regional metamorfizm və qranitləşmə ilə əlaqədar olan diferensasiya prosesi nəticəsində Qitə başlıca strukturlara — qırışıqlıq vilayətlərə və platformalara parçalanmışdır. Qitə qabığı maddəsinin planetar ərimə prosesində mantiyanın ümumi diferensasiya prosesinə məruz qalma dərinliyi 1200–1400 km həddində qiymətləndirilir. Belə hesab edilir ki, kimyəvi tərkibinə görə 300 km dərinliyə kimi qitələr altındakı qabıq okeanlar altındakı qabıqdan fərqlənir. Qitə qabığı altında dalğaötürücü qatın (aşağı sıxlıqlı qat) qalınlığı 50 km-ə yaxın olub, təxminən 100–150 km dərinlikdə yerləşir. Qitə qabığının dabanında təzyiq 1,0–1,5 QPa, temperatur isə 600–7000 C təşkil edir. Qitə sərhədi, okean tərəfə qurunun sualtı davamını hüdudlayan qitə yamacının ətəyindən keçir. Geomorfologiyada "qitə" Yerin geoteksturlarına aid edilən ən iri müsbət relyef formasıdır. Qitə üçün düzən və dağlarla əlaqədar olan qitə platformaları və dağəmələgəlmə vilayətləri (bəzi tədqiqatçılara görə, platforma və geosinklinal zonalar) kimi geostruktur zonalar səciyyəvidir.

## Qitələrin sayı
Müxtəlif təriflərə görə qitələrin sayı dəyişir, dörddən yeddiyə qədər ola bilər. İngilisdilli ölkələrin əksəriyyəti yeddi qitəni tanıyır. O cümlədən müasir Azərbaycan tədris sistemində 7 qitə modeli tədris olunur.

## İstinadlar
Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatı

**Beynəlxalq Hidroqrafiya Təşkilatı** (ingiliscə International Hydrographic Organization) — üzv-dövlətlərinin hidroqrafik fəaliyyətlərinin koordinasiyası məqsədilə 1921-ci ildə yaradılmış beynəlxalq təşkilat. İlkin dövrdə "Beynəlxalq Hidroqrafik Büro" (ingiliscə International Hydrographic Bureau) adlanırdı.

Mənzil qərərgahı Monakoda yerləşir.
Köşki balaban

**Köşki balaban** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Bir müddət bundan əvvəl bayramqabağı günlərdə, şənliklərdə, yığıncaqlarda Azərbaycanın çox yerlərində, xüsusən Araz çayı qıraqlarında böyük yaşlı uşaqlar və cavanlar dəstə-dəstə toplanıb köşki balaban oyununu oynayardılar.

## Oyunun qaydaları
Onlardan qüvvətliləri 5–7 nəfər birinci cərgəni düzəldib əllərini bir-birilərinin çiyninə qoyub durardılar. İkinci cərgə 3–5 nəfər olub birincilərin çiyninə çıxıbdurardılar. Üçüncü cərgə isə 2–3 nəfərdən ibarət olub ikinci cərgənin çiyni üstə çıxırdılar. Sonra bir yerdə köşki balaban mahnısını oxuyub dolanardılar.


Köşki balaban Araza baxar, Arazın suyu gözlərdən axar. Ay Araz, quru, axma bir zaman, Ay bizi oda yandırıb yaxan. Köşki balaban Araza baxar, Arazın suyu gözlərdən axar, Ay canım Araz, ay gözüm Araz, Sən dayanmasan, mən odlanaram.. Gün batan zaman qəlbim daralır, Bağrım olur qan, rəngim saralır, Baxıram sənə hava qaralır. Köşki balaban Araza baxar, Ay canım Araz, ay gözüm Araz, Sən dayanmasan, mən odlanaram.


Bu oyunda oyunu bacarmayanlar oyundan kənarlaşdırılırdı. Qalan oyunçular oyunun sonunadək oynayır. Oyunda qələbə qazanmaq, eləcə də uduzmaq kimi qaydalar yoxdur.

## Mənbə
* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.116.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Yoqa

**Yoqa** – Hind mənşəli olan yoqa (mənası "boyunduruq","birləşmə") bədənin və zehnin idarə olunması vasitəsilə azadlığa (mokşa) nail olmağı hədəfləyən fiziki,zehni və mənəvi təcrübə və ya intizamlar sistemidir.Yoqa qədim Hindistanda formalaşmış özünəməxsus fəlsəfi əsaslara malikdir və Hinduizm,Caynizm və Buddizm ənənələrində tətbiq olunmuşdur.Müasir dövrdə yoqanın müxtəlif formaları dünya miqyasında geniş yayılmışdır və çox vaxt bədən duruşlarına əsaslanan fiziki məşqlər,stressin azaldılması və rahatlama texnikalarını əhatə edir.

Yoqa,ehtimal edilir ki,vedikadan əvvəlki dövrlərə gedib çıxır,lakin onun mövcudluğu e.ə. I minilliyin əvvəllərində təsdiqlənmişdir.O,Qanq çayının şərq hövzəsində müxtəlif ənənələr şəklində inkişaf etmiş və vedik elementlər də daxil olmaqla ümumi təcrübələr toplusundan qaynaqlanmışdır.Yoqa ilə bağlı praktikalar haqqında məlumatlara Riqveda və bir sıra erkən Upanişad mətnlərində rast gəlinir.Hindu yoqasının klassik mətni olub, əsasən samxya fəlsəfəsinə əsaslanır, lakin eyni zamanda buddizmin təsiri də hiss olunur. Bu əsər bizim eranın ilk əsrlərinə aid edilir.
Hatha yoqa mətnləri isə IX–XI əsrlər arasında meydana çıxmağa başlamış və öz mənşəyini tantrik ənənələrdən götürmüşdür.

## Mənası
"Yoqa" sözü öz mənşəyini sanskrit dilindəki "yuq" sözündən götürür ki, o da tərcümədə "birləşmə", "qovuşma", "tövhid" mənasını verir. Yoqa – altı əsas ortodoksal hind fəlsəfi sistemindən birini təşkil edir. Bu təlim ilk dəfə sistemli şəkildə qədim hind müdriki Patacalinin (e.ə. I əsr) "Yoqa sutra" əsərində təsvir edilir. Ümumi halda, yoqa sistemi – Hatha yoqa, Raca yoqa, Karma yoqa, Jnani yoqa, Bhakti yoqa və s. kimi mərhələlərə bölünür ki, bu mərhələlərin hamısından uğurla keçənlər müasir yoqlar kimi havada uçmağı, özgələrin fikirlərini oxumağı və s. bacarırlar.

## Tarixi
İnsanlığın başlanğıcından bəri Yoqa tətbiq olunmaqdadır. İlk başlarda Ustaddan şagirdə şifahi köçürülən məlumatlar zaman içində başqa təlimlərlə qarışdırıldığı üçün günümüzdən 2000–3000 il əvvəl Ustad Patancali tərəfindən təkrar orijinal halına sadələşdirilib kitab halına gətirilmişdir. Yoqanın bu orijinal halını izah etdiyi kitab Yoqa Sutradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bəy Baba

**Bəy Baba** — Azərbaycan şairlərindən biri.

Fatma xanım Kəminənin atası, Qarabağda **Tahirzadə** familiyası ilə məşhur olan və hərdənbir şeir söyləyən Bəy Babanın təxəllüsü "**Fəna**"dır.

## İstinadlar
Leyli məktəbləri

**Leyli məktəbləri** — Azərbaycanda qız pansionları.

İlk Leyli məktəbini 1901-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və xərci ilə Bakıda (indiki AMEA Əlyazmalar İnstitutunun binasında) açmışdı. Bu məktəbə H. Z. Tağıyevin qız məktəbi də deyilirdi.

## İstinadlar
Aorta

**Aorta** — (yun. άορτή – qaldırmaq) – Böyük qan dövranının ən böyük qoşa olmayan arterial damarları. Onurğalılarda qan-damar sisteminin əsas arteriyası. Aorta divarlarının elastikliyi qan cərəyanının fasiləsizliyini və bədənin bütün orqan və toxumalarının arterial qanla təchiz olunmasını təmin edir. Quşlarda və məməlilərdə Aorta qan dövranının əsas damarıdır. O, ürəyin sol mədəciyindən başlayır, lap başlanğıc hissədə genişlənmə əmələ gətirərək (Aorta soğanağı), yuxarı qalxır (qalxan Aorta), arxaya və sola (məməlilərdə), yaxud arxaya və sağa (quşlarda) dönür (Aorta qövsü) və bədənin aşağı hissəsinə doğru istiqamətlənir (enən və ya onurğa Aortası). Sürünənlərdə Aortanın 2 qövsü var: ürəyin sol mədəciyindən çıxan – sağ arterial və sağ mədəcikdən çıxan sol – venoz. Onlar birləşərək, qarışıq qanı olan ümumi onurğa Aortasını əmələ gətirir. Suda-quruda yaşayanlarda ürəyin yeganə mədəciyindən sərbəst yığıla bilmək qabiliyyətinə malik arterial konus, ondan isə bir (quyruqsuzlarda) və ya iki (quyruqlularda) cüt Aorta qövsü çıxır və birləşərək onurğa Aortasını əmələ gətirir. Balıqlarda və girdəağızlılarda mədəcikdən, yaxud ürəyin
arterial konusundan arterial qövs sistemindən venoz qanı qəlsəmələrə (balıqlarda) və ya qəlsəmə kisəciklərinə (girdəağızlılarda) daşıyan qarın Aortası çıxır. Ora da oksigenlə zənginləşmiş qan onurğa Aortasına yığılır. Onurğasızlarda (mollyusklarda, buğumayaqlılarda) ürəkdən çıxan iri damar Aorta adlanır.

## Həmçinin bax
* Aorta qövsü
* Aorta qapağı

## İstinadlar

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
İnsanda qan dövranları

**İnsanda qan dövranı** — insan vücudundaki qanın hərəkətidir.

Böyük qan dövranı sol mədəcikdən başlayıb sağ ürək qulaqcığında qurtarır. Kiçik qan dövranı sağ mədəcikdən başlayıb sol ürək qulaqcığında qurtarır.

## Böyük qan dövranı

Qan orqanizmdə öz hərəkətini böyük və kiçik qan dövranı ilə başa çatdırır. Böyük qan dövranında ürəkdən qovulan qan bədənin ən ucqar hissələrinə paylandıqdan sonra yenidən ürəyə qayıdır. Böyük qan dövranı ürəyin sol mədəciyindən ən iri arteriya olan aorta vasitəsilə başlayır. Aorta ürəkdən çıxdığı yerdə qövs əmələ gətirir. Aorta öz gedişində şaxələr verir ki, bunlardan bir cütü ürək əzələsini qanla təchiz edir. Bunlara ürəyin tac damarları deyilir.

Digər şaxələr isə qanı boyuna, başa və yuxarı ətraflara aparır. Döş və qarın boşluğunda aortadan ayrılan arteriya şaxələri gövdəni, döş və qarın boşluğundakı orqanları və nəhayət, aşağı ətrafları qanla təchiz edir. Hər bir üzvdə arteriyalar tədricən daha kiçik şaxəyə bölünərək, sıx kapilyar şəbəkəsini əmələ gətirir. Bu kapilyarlardan qan keçərkən özündəki oksigeni və qida maddələrini verir, özü isə toxumalardan karbon qazı və mübadilənin son məhsullarını alır. Kapilyar birləşib əvvəlcə kiçik, sonra getdikcə iri venalar əmələ gətirir. Bunlardan qan iki böyük venaya toplanır. Yuxarı boş vena başdan, boyundan, yuxarı ətraflardan və gövdədən qanı ürəyə daşıyır. Hər iki boş vena ürəyin sağ qulaqcığına açılır. Sağ qulaqcıqdan venoz qan sağ mədəciyə tökülür. Beləliklə, qanın sol mədəcikdən çıxıb bədənin bütün arteriyaları, kapilyarları və venaları ilə sağ qulaqcığa qədər keçdiyi yola böyük qan dövranı deyilir.

Daha geniş: Qan dövranı

## İstinadlar
Udumbara

**Udumbara** — "Cənnətdən gələn çiçək" adlandırılan nadir bitki növü

Buddizm inanclarında yer alan, 3 min ildə bir dəfə çiçək açdığına inanılan udumbara çiçəyinin biri təsadüfən Çində aşkarlanıb. İndiyə qədər dünyada yalnız 15 dənəsi aşkarlanan udumbara çiçəyi 50 yaşlı Miao Vei adlı qadının paltaryuyan maşınının altında tapılıb.

Çin rəsmiləri nadir rast gəlinən çiçəyin bir neçə millimetr böyüklüyündə olduğunu bildiriblər. Bu çiçəyin kökləri bir gündə 18 fərqli çiçək açaraq görənləri heyrətə salıb. Buddizm əfsanəsinə görə cənnətdən gələn çiçək sayılan udumbara dünyanın axarını dəyişən ən böyük qlobal hadisələr ərəfəsində çiçək açır.

Nadir rast gəlinən bu çiçəyin 3 min ildə bir dəfə çiçəklədiyi söylənsə də, bu, hələ elmi cəhətdən sübut olunmayıb. Ona görə də bəziləri udumbaranın düşünüldüyü kimi nadir halda çiçəklədiyi qənaətində deyil. Digər tərəfdən, hündürlüyü bir neçə millimetri keçməyən bu çiçəyi görmək və aşkarlaman da normal şərtlərdə asan deyil.Avatar' filminde mutluluğu yakalayanların üzerine konan ve 3 bin yılda açan Udumbara çiçeği en son olarak Türkiye'de Elazığ'da görüntülendi
Miokard

thumb|240px|Ürək divarının təbəqələri
**Ürəyin əzələ qişası** və ya **Miokard** (latınca myocardium, yunanca μυος — əzələ, καρδιά — ürək) — ürəyin əsas hissəsini təşkil edən orta təbəqəsinin, ürək əzələsinin adı.

Miokard ən qalın qişa olmaqla, iki tip kardiomiositlərdən təşkil olmuşdur.Tipik kardiomiositlər formaca eninəzolaqlı əzələ liflərindən ibarət olsa da, morfoloji və fizioloji xüsusiyyətlərinə görə ondan kəskin fərqlənir. Belə ki, tipik kardiomiositlər 50-120 mkm uzunluğunda, 15-20 mkm enində olmaqla sarkolemmaya, sarkoplazmaya və mərkəzdə yerləşən oval və ya uzun formalı 1-2 nüvəyə malikdir. Eninəzolaqlı əzələdən fərqli olaraq, ürəkdə belə kardiomiositlər dəstələr şəklində deyil, bir-birinə anastomozlaşır və tor - simolast şəklini alırlar

## Haqqında
thumb|Miokardın əzələ lifləri
Miokard təbəqəsi Epikard və Endokard təbəqələrinin arasında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Endokard
*Epikard
Donuz kimi qışqırma çempionatı

**Donuz kimi qışqırma çempionatı** — Qeyri-adi yarış növü

Fransanın kiçik bir qəsəbəsində hər il reallaşdırılan bu yarışmada Dünyanın ən qəribə yarışmaları yarışmacılar mikrofondan bir donuz kimi qışqırır. Əvvəl bir donuzun qışqırmasını dinlədilən yarışmacılar Dünyanın ən qəribə yarışmaları eşitdikləri səsin bənzərini çıxarmağa çalışaraq çempion olmağa çalışır.

## İstinadlar
Rezin çəkmə atma festivalı

**Rezin çəkmə atma festivalı** — iştirakçıların rezin çəkməni mümkün qədər uzağa atmasını tələb edən yarış. 

Yeni Zelandiyanın Taihape qəsəbəsi sakinləri və ziyarətçiləri rezin çəkmə ataraq hər il dünya rekordunu qırmaq üçün çalışır.

## İstinadlar
Ekstremal ütüləmə

**Ekstremal ütüləmə** və ya qısaca **EÜ** – insanların ekstremal yerlərdə paltar ütüləməyə çalışdıqları ekstremal idman növü. Ekstremal Ütüləmə Bürosuna görə bu idman növü dünyada ən təhlükəli idman növlərindən biridir.

Medianın ekstremal ütüləməyə olan marağının səbəblərindən biri də ekstremal ütüləmənin həqiqətən idman növü olub-olmadığı məsələsidir.

Ekstremal ütüləmə dağlıq ərazilərdə, meşədə, heykəllərin üstündə, küçənin ortasında, magistral yolda, suyun dibində, donmuş gölün buz təbəqəsinin altında kimi yerlərdə yerinə yetirilə bilər. Hətta paraşütlə tullanaraq və xizək sürərək ekstremal ütüləmə edən şəxslər də var.

## Tarix
Ekstremal ütüləmə Tom Hayam tərəfindən 1980-ci ildə İngiltərədə yerləşən Yorkşir Deyls Milli Parkında ixtira edilmişdir. O, bacanağı Con Sleyterin düşərgə çadırında ütüləməyə davam etməsindən ilhamlanmışdır. 1990-cı ilə kimi Toni ütü və ütü stolunu özü ilə daşıyaraq qəribə yerlərdə ütüləmə ilə məşğul olmuşdur. İdman növü ilə məşğul olanların çoxu isə hesab edir ki, ekstremal ütüləmə ilk dəfə 1997-ci ildə İngiltərənin Lester şəhərində Fil Şou tərəfindən başladılmışdır. Şou həmin dövrdə Lesterdə bir fabrikdə işləyirdi və ev işlərinə vaxt ayırmaqda çətinlik çəkirdi. Bir gün alpinizmlə məşğul olmağa gedən Şounun ağlına bu iki fəaliyyəti birləşdirmək gəlmiş və yeni idman növü yaratmışdır. 1999-cu ildə o, beynəlxalq səfər çıxaraq yeni idman növünü tanıtmışdır. Bu səfər zamanı ABŞ, Fici, Yeni Zelandiya, Avstraliya və CAR-ı ziyarət etmişdir. Yeni Zelandiyada alman turistlərlə qarşılaşması Beynəlxalq Ekstremal Ütüləmə və Alman Ekstremal Ütüləmə Şöbəsi təşkilatlarının yaranmasına səbəb olmuşdur. 2003-cü ildə Britaniyanın Channel 4 kanalı tərəfindən *"Ekstremal ütüləmə: Zəfər üçün basmaq"* adlı sənədli film yayımlanmışdır. 

2003-cü ildə britaniyalılar Con Roberts, Ben Qibbons və Kristofer Cousey Everest baza düşərgəsindən yüksəkdə Britaniya bayrağını ütüləyərək idman növü üçün yüksəklik rekordu müəyyənləşdirmişdilər.

28 mart 2011-ci ildə Hollandiyanın Oss şəhərində 173 dalğıc eyni anda sualtında ütüləyərək yeni rekord qırmışdırlar.

2018-ci ildə dalğıc Roland Pikkoli İtaliyada dünyanın ən dərin hovuzunun 42 metr dibində köynək ütüləmişdir.

## Həmçinin bax
* Ekstremal violençel

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Alman Ekstremal Ütüləmə
Silviya Rayt

**Silviya Rayt** () — alman futbol mütəxəssisi.

1960-cı il iyunun 11-də anadan olan Silviya Rayt futbolçu karyerası ərzində Almaniyanın "Bavariya" və "Frankfurt–Mayn" klublarında çıxış edib. O, Almaniya millisinin heyətinə ilk dəfə 1982–ci ildə dəvət olunub. Milli komandada 58 oyunda 4 qol vuran Rayt 1989 və 1991-ci illərdə qadınlar arasında Avropa çempionatının qalibi olub.

Silviya Rayt UEFA-nın A kateqoriyalı məşqçi lisenziyasına malikdir. O, 2004-2008-ci illərdə "Bavariya"nın qadınlardan ibarət komandasının məşqçisi olub. 2008-ci ilin iyulundan Bavariya Futbol Federasiyasında məşqçi işləyən Rayt 2009-cu ilin oktyabrınadək kişilərdən ibarət "TSV Exinq" klubunun məşqçisi kimi fəaliyyət göstərib.

## Mənbə
* Azərbaycanın daha bir yığma komandası almanlaşdırılır
Endokard

**Endokard** (lat. endocardium — daxili qişa) — ürək divarının daxili təbəqəsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Miokard
*Epikard
Aorta qapağı

**Aorta qapağı** — (lat. *valva aortae*) ağciyər kötüyü qapağı kimi üç aypara qapaqcıqdan ibarətdir. Bunlardan biri — (lat. *valvula semilunaris posterior*) arxada, ikinci — (lat. *valvula semilunaris dextra*) sağda və üçüncüsü — (lat. *valvula semilunaris sinistra*) solda yerləşmişdir. Bunların hamısı ağciyər kötüyünün eyniadlı qapaqcıqlarından qalın və möhkəmdir və üzərində olan düyüncüklər və aycıqlar (lat. *noduli et valvularium semilunarium aortae*) yaxşı gözə çarpırlar.
Aorta dəliyini örtən aypara qapaqcıqların ciblərinə aorta cibləri — (lat. *sinus aortae (Valsalvae — BNA)*) deyilir. Sağ və sol aorta ciblərindən ürəyi qidalandıran tac arteriyalar — (lat. *art-ae coronariae dextra et sinistra*) başlayırlar.

## Mənbələr

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
Om Şanti Om (film, 2007)

**"Om Şanti Om"** () — rejissor Fərəh Xanın filmi.

## Məzmun
Filmdəki hadisələr 30 il əvvəldən başlayır və 70-ci illərin Bombeyi təsvir olunur. Om Prakaş Mahica və onun dostu Pappu sənətə yeni başlayan aktyorlardır. Rejissorlar onlara deyiləcək çox sözü olmayan kiçik və epizodik rollar verirlər.  Baş qəhrəman belə hesab edir ki, onun şöhrət qazanmaq üçün möhtəşəm soyadı yoxdur. Məsələn, belə: Om Kapur! Omun anası oğlunu inandırır ki, o, nə vaxtsa böyük bir filmdə baş rol ifa edəcək...

Om Prakaş gənc kino ulduzu Şanti Priyaya aşiqdir. Filmlərdən birinin çəkilişi zamanı yanğın baş verəndə Om Şantini alovun içindən xilas edir və beləcə onlar dost olurlar. Şanti minnətdarlıq əlaməti kimi Omla görüşməyə razılıq verir. Om isə elə güman edir ki, bu görüşlər bir gün tam ciddi münasibətlərə çevriləcək. Lakin sonra Om öyrənir ki, Şanti artıq ərdədir – prodüser Mukeş Mehranın arvadıdır. Onlar uzun müddətdir ki, bu nikahı hamıdan gizlədirlər. Om təsadüfən Mukeşlə Şantinin danışığını eşidir və anlayır ki, Şanti ərindən uşaq gözləyir. Mukeşsə Şantiyə yeni filmə çəkilmək üçün hazırlaşmağını tapşırır. Axşam onlar hər  ikisi filmin yeni dekorasiyalarına baxmağa gedirlər. Lakin həmin axşam faciə ilə sona çatır. Mukeş dekorasiyalar olan pavilyonu yandırır və Şantini həmin pavilyonda qoyub qapını bağlayır. Onu xilas etməyə çalışan Om buna müvəffəq olmur və Şanti ölür. Om yaralı vəziyyətdə xəstəxanaya gətirilir. Həmin axşam böyük hind aktyoru Rac Kapurun arvadı da xəstəxanaya gətirilir. Beləliklə, eyni vaxtda həm uşaq dünyaya gəlir, həm də Om Prakaş vəfat edir.

İkinci hissə, hazırkı dövrü göstərir. Artıq 30 il keçib. Rac Kapurun oğlu Om Kapur 30 yaşını qeyd edir. İstedadlı və tanınmış aktyor Om Kapur bütün arzuolunan şeyləri əldə etmişdir. Yeganə qorxusu isə alovdandır. Getdikcə o, qəribə və ona yad olan xatirələri yadına salır. Və o, özündə Om Prakaş Mahicanı hiss etməyə başlayır. Elə bu zaman onun həyatında Mukeş Mehra peyda olur. Om məhəbbəti naminə intiqam almaq qərarına gəlir bə Mukeşi böyük aktrisa Şanti Priya haqqında film çəkməyə inandırır. Şanti roluna aktrisa seçimləri elan edilir. Bu seçimlərə Om öz dostunu və qoca anasını da cəlb edir... 
Daha sonra əsl Şantinin ruhu Mukeşin ölümünə səbəb olur. Beləcə Om intiqam almağa müvəffəq olur.

Bu filmdə komediya və faciə, melodram və mistika eyni zamanda verilir. 
 
## Film haqqında

* Film 2007-ci il Bollivudunun ən uğurlu layihələrindəndir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər

:**Ssenari müəllifləri :** Fərəh Xan, Müştaq Şeyx, Mayur Puri
:**Rejissor :** Fərəh Xan
:**Operator :** V. Manikandan
:**Prodüserlər :** Sanciv Çavla, Qauri Xan, Şahrux Xan
:**Bəstəkarlar :** Vişal Dadlani, Şexar Ravciani

### Rollarda

## Xarici keçidlər
* 
* Filmin rəsmi saytı (ing.)
* indiafm.com (ing.)
* Musiqili səhnələr, müsahibə, treylerlər indiafm.com saytında (video)
Morris Cepson

**Morris Cepson** — 1945-ci il avqustun 6-da Yaponiyanın Xirosima şəhərinə atom bombası atan "B-29" təyyarəçinin pilotlarından biri

Kiçik leytenant Morris Ceppson döyüş uçuşu zamanı atom bombasının hazırlanması və döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilməsinə cavabdeh olub. O, 2010-cu il martın 30-da vəfat edib.

Təyyarəçinin həyat yoldaşı bildirib ki, Morris 1945-ci ildə öz işini yerinə yetirib: *"O deyirdi ki, digər ekipaj üzvləri də əmri yerinə yetiriblər"*.

Ceppson əvvəllər müharibədəki rolu barədə danışmaqdan imtina edirmiş. Amma sonradan 1945-ci il bombardmanı barədə fikirlərini bölüşməyə başlayıb: *"Burada fərəhləndirici heç bir hal yoxdur. Bombardman dağıdıcı effektə malik olub. Amma ola bilsin ki, bu bombardman yüz minlərlə amerikalının və ondan da çox yaponun həyatını xilas edib"*.

Hiroşima şəhərinin 1800 feet (550 mt.) Üzərində partdadılan nüvə bombası, 13000 ton TNT (TriNitroToluen) gücündə. 70.000-dən çox insanın ölümü partlamasında saniyələr sonra reallaşdı. Bunun iki qatı qədərini da partlayışdan sonra yayılan radiasiya təsiri öldürdü. Təbii ki təsiri daha bir çox insanın xəstələnməsinə, şikəst doğulmasına, canlı həyatını təhdid edəcək şəkildə genetik strukturlarının dəyişməsinə səbəb oldu. İllərcə yaydığı radiasiyanın təsiri müzakirə edildi. İndiki vaxtda belə təsirlərinin hiss düşünülməkdədir.

Təyyarə B-29 Enola Gay adını hələ uçuş xəttində ikən seçən pilot Paul Tibbetin anası Enola Qay Tibbetsdən almışdır. İkinci dünya müharibəsinin son mərhələlərində 6 avqust 1945-ci ildə dünyada atom bombası atan ilk təyyarə olmuşdur. Xiroşima'daki partlayış, ABŞ-də edilən Trinity Test'in sonra gələn, tarixin ikinci nüvə partlayışıydı. Bunan, üç gün sonra Nagasakiyə atılan "Fat Man" adlı atom bombası izləmişdir. *"Little Boy" ("Kiçik Oğlan")* adlı atom bombasının hədəfi kimi Yaponiyanın Hiroşima şəhəri seçilmiş və şəhərdə görünməmiş dağınıtıya səbəb olmuşdur. "Enola Gay" Kokuranı hədəf almaq istəyən ikinci atom hücumunda kəşfiyyat təyyarəsi kimi iştirak etmişdir. Lakin buludlar və tüstüyə görə hədəf dəyişdirilərək Naqasaki şəhəri seçilmişdir. Bütünlüklə təmir olunmuş "Enola Gay" 2003-cü ildən *Stiven F.Udmar-Heyzi muzeyi*ndə sərgilənir. Heyətinin həyatda sağ qalan sonuncu üzvü Teodor Van Kirk 28 iyul 2014-cü ildə 93 yaşında vəfat etmişdir.

## Mənbə

*Xirosimaya atom bombası atan təyyarəçi öldü
Dünya saqqal və bığ çempionatı

**Dünya saqqal və bığ çempionatı** — qeyri-adi yarış növü. İştirakçılar bığ və saqqallarının uzunluğu, eləcə də, stili ilə yarışırlar.

## Tarixi
Birinci yarış 1990-cı ildə Almaniyanın Höfen-an-der-Ents qəsəbəsində baş tutmuşdur. 2025-ci ildəki yarış İngiltərənin Bristol şəhərində baş tutacaq.

## Kateqoriyalar
Yarışın bığ, tam saqqal, yarım saqqal kimi kateqoriyaları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 2019-cu ildəki yarışın nəticələri.
Mədəcik (ürək)

**Mədəcik** — ürəyin ürək qulaqcığından qanı qəbul edib arteriyalara ötürən bir şöbəsidir.

## [[Sağ mədəcik]]
**Sağ mədəcik** — (lat. *Ventriculus dexter*) üçbucaqlı piramidaya bənzəyir; bu piramidanın oturacağı sağ qulaqcığa və zirvəsi isə aşağıya doğru baxır.

## [[Sol mədəcik]]
**Sol mədəcik** — (lat. *Ventriculus sinister*) ürəyin sol və arxa hissəsini tutaraq sivriləşmiş ellipsə bənzəyir; sağ mədəcikdən uzun və ensizdir; divarlari təxminən üç dəfə qalındır, daxili səthində olan ətli atmaların miqdarı çox, ensiz həm də bir-birinə sıxdır.
Splin

**Splin** — Rusiyanın rok qrupudur.

## Yaranma tarixi
1994-cü ildə Vasilyev-Morozov-Rostovskiy triosuna 2 musiqiçicinin də — Stas Berezovskiy və Andrey Lısov`un da daxil olması ilə SPLİN qrupu rəsmi olaraq yaranır. 1987-ci ildə Vasilyev ləqəbi Morris olan Morozovla tanış olur.. İlk zamanlar Morozovun evində çox da peşəkar olmayan mikrofon və maqnitofondan istifadə edərək mahnılar yazmağa başlayırlar.. Beləliklə, "Mitra" qrupu yaranır. Qrupun tərkibində Vasilyev və Morozovdan başqa bir neçə musiqiçi də olur. Onlar Piter rok-klubuna daxil olmaq istəyirdilər, lakin dinləməni keçmədilər.

1988-ci ildə Splin qrupunun lideri əsgərliyə gedir. Orada da mahnılar yazmağa davam edir. Bu mahnıların da bəziləri "Pılnaya Bıl" albomunda yer alıb. 1993-cü ildə Vasilyevlə Morris Buff teatrında işləməyə başlayır, məhz burada da onlar pianist Nikolay Rostovskiy ilə 10000 tirajla yox olan "Pılnaya Bıl" albomunu doldururlar. Bu zaman da Splin qrupu yaranmağa başlayır.

Bu zamanlar da elə gitarist Stas Berezovskiy və zərbçi Andrey Lısov tərkibə daxil olur. Bu heyətlə onlar 3 albom doldururlar : *Коллекционер Оружия* (1996), *Фонарь Под Глазом* (1997), *Гранатовый Альбом* (1998)…

1998-ci ildə qrup heyətində dəyişikliklər baş verir. Qrupa zərbçi Sergey və fleytist Yan gəlir. Bu heyətlə də bir albom yazılır: *Альтависта* (1999)…
2000-ci ildə seçmə mahnılardan ibarət *Знаменатель* albomu ərsəyə gəlir. Köhnə mahnılarla yanaşı, yeni mahnılar da bu alboma daxil olur.. Həmin il də *Линия жизни* mahnısı *Брат-2* filminin soundtrack-i seçilir.

2001-ci ildə *25-й кадр* albomu işıq üzü görür.

Rus müxbirlərdən biri belə deyib: "Bu musiqi haqqında yazmaq istəmirəm…Onu dinləmək lazımdır.. Daha dəqiq, hiss etmək…Çünki bu musiqi deyil, bu emosiyadır". 2001-ci ildə БИ-2 qrupu ilə əməkdaşlıq da qrupun məşhurlaşmasında az rol oynamadı. Onlar birlikdə *Феллини* mahnısını yazır və eyni adlı turne təşkil edirlər. Hətta Belorus prezidenti də mahnını dinləyib, onu yerli radiolarda qadağan etmişdi. Daha sonra bu Rusiya və ətrafı bölgələrə də yayılmağa başladı. Vasilyev isə kinayə ilə bu cavabı verdi: "Mənə elə gəlir ki, bu əladır, prezidentin gənc musiqisini dinləməyə də vaxtı tapılır".

Qrupun indiki tərkibi:
* Morris – bass-gitara,
* Stas – gitara,
* Yan – fleyta, vokal,
* Sergey – vokal, akustik gitara,
* Saşa – vokal, akustik gitara,

## Mənbə
http://www.rok.az

## İstinadlar
Qrup 84

"Seksendört" qrupu Ankaralı 4 gənc tərəfindən qurulub…

Üzvlər:

* Tuna (vokal, gitara)
* Okan (bass gitara)
* Erdem (gitara)
* Serter (zərb)

Qrup qurulduğu gündən etibarən, Cem Karaca, Moğollarkimi türk rokunun əvəzedilməz nümayəndələri ilə 500dən çox instut səviyyəli konsertdə ifa edib. İlk qurulduğu vaxtlarda ingiliscə cover və bəstələr ifa edirdi. Daha sonra isə, yaradıcılıqlarını türkcə davam etdirməyə başladılar. 2001-ci ildə ilk türkcə bəstələri olan "Değiştir kendini"ni yazdılar. 2003-cü ildə "Ölürüm hasretinle" mahnısını bəstələdilər. İlk albomda yer almağı planlaşdırılan "Ölürüm hasretinle" mahnısı ilk demo variantından sonra internetdə sürətlə yayılmağa və məşhurlaşmağa başladı. Bir çox yerli və xarici radiolarda gələn istəklər nəzərə alınaraq yayım proqramı dəyişdirildi və bu mahnı tez-tez eşidilməyə başladı. 2005-ci ilin dekabrında qrupun adı ilə eyni olan ilk albom işıq üzü gördü. Albomda yer alan 10 mahnının sözləri və musiqisi qrupa aiddir. 2008-ci ildə isə K. B. G adlı ikinci albomları yenə də özlərinə aid 11 mahnı ilə dinləyicilərə bəxş olundu. Bu albomun birinci alboma nisbətən daha dinamik olduğu hiss olunur. Klassikləşəbiləcək mahnılardan isə "Azap", "Kara gözlüm" və "Yüzün var mı"nı misal göstərmək olar.

## Mənbə
Ağciyər kötüyü

ürəyin sağ mədəciyinin arterial konusundan başlayaraq, qalxan aorta kökünün qabaq səthilə sola və yuxarı doğru gedir, 4-cü və 5-ci döş fəqərəsi bərabərində aorta qövsünün altında iki uc şaxəyə: sağ və sol ağciyər arteriyalarına — *arteriae pulmonales dextra et sinistra* (*rami dexter et sinister — BNA*) ayrılır. Bunun diametri təxminən 3 sm və uzunluğu 4–5 sm-ə bərabərdir, başlanan ucunda aypara qapaqcıqlara müvafiq ciblər — *sinus trunci pulmonalis* vardır.

**Ağciyər arteriyası** (latınca arteria pulmonalis) — kiçik qan dövranının böyük (uzunluğu 5 sm, diametri 3 sm-ə qədər) qoşa qan damarları. Sağ mədəcikdən ayrılan ağciyər kötüyünün (*truncus pulmonalis*) davamı.
O, ürəyə daxil olan və ondan çıxan bütün damarlardan qabaqda və solda yerləşir və ağciyərlərə venoz qan daşıyır.

## İstinadlar

## Mənbələr

**Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
**Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
**Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
**Anatomy: Embryologie

## İstinadlar
Eninə zolaqlı əzələ

right|thumb|Skelet əzələlərinin quruluşu|300px

Eninəzolaqlı əzələ hüceyrələri, uzun və silindr şəklində hüceyrələrdir. Bir əzələ teli boyunca birdən çox nüvə mövcud olur. Əzələ hüceyrələrinin sərhədləri müəyyən deyil və sitokinez (sitoplazma bölünməsi) görülmür. Beynin idarəsində, iradi çalışırlar. Düz kassa nisbətlə daha sürətli sıxılırlar. Oynaq qıçlılardakı əzələlər bu tipdəndir.

Eninəzolaqlı əzələ liflərində açıq və tünd bantlar, xüsusi zülalların fərqli nizamda sıralanmasından meydana gələr. Bu zülallar aktin (açıq) və miyozin (tünd) dir.
Qida borusu

**İnsanın qida borusu** — Həzm sistemi kanalının bir hissəsi. Yarıməzələvi borudan ibarət olub, udlaqdan qəbul edilmiş qidanın mədəyə ötürülməsi funksiyasını yerinə yetirir.

Yetkin insanın qida borusunun uzunluğu 25–30 sm-dir. VI–VII boyun fəqərələrindən başlayaraq udlaqın davamı olub, döş boşluğundan keçərək döş qəfəsinin X–XI fəqərələri səviyyəsində qarın boşluğunda mədəyə açılır. Qida borusu diafraqmadan qida borusu dəliyi vasitəsilə keçir ki, hansı ki qida borusu ilə yanaşı hər iki azan sinir də bu dəliklə diafraqmadan qarın boşluğuna keçir.

## İstinadlar
Epikard

**Epikard** (yunanca epi — çıxan, xaric olan, cardium — ürək) — ürək divarının xarici təbəqəsi.

## Haqqında

Epikard təbəqəsi Miokard təbəqəsi və Ürək kisəsi arasında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Miokard
*Perikard
*Endokard
*Ürək kisəsi