Əsas sümük

yarasa və ya uçan kəpənəyə bənzər sümükdür və kəllə əsasının ortasında üfüqi bir vəziyyətdə yerləşmışdır. Bunun cismi — , bir cüt  böyük qanadlar — , bir cüt kiçik qanadları —  və  bir cüt qanadabənzər çıxıntıları —   vardır.

## Cismi
Cisminin daxilində əsas cibi —  deyilən boşluq vardır. Həmin cib  adlanan arakəsmə vasitəsilə iki şöbəyə bölünür. Əsas sümüyü cisminin altı səthi vardır: yuxarı, aşağı, ön, dal və iki yan. Yuxarı səthi yəhərə bənzədiyinə görə onu türk yəhəri —  adlandırırlar. Yəhərin ortasını beyin artımına məxsus çuxur —  tutur. Bəzən bu zuxurun dibindən beyin artımı axacağına məxsus başlayır və əsas sümüyün cisminin aşağı səthinə açılır. Çuxurdan önə yəhər qabarcığı (yəhər qşı) —  və yan tərəfdə orta mail çıxıntı —  yerləşmişdir.

Yəhər qabarcığından önə görmə sinirlərinin çarpazına məxsus çarpaz şırımı —  keçir. Bu şırım yuxarı və ön tərəfdən əsas sümük hündürlüyü —  vasitəsilə əhatə olunmuşdur. Türk yəhəri arxadan yəhər arxası —  adlanan sümük səfhəsi ilə əhatə olunmuşdur və yan tərəflərdə dal mail şıxıntılar —  ilə tamam olur. Əsas sümüyün cisminin dal səthi ənsə sümüyünün əsas hissəsi ilə birləşir. Əsas cibi qabaq tərəfdən nazik sümük səfhələri — əsas sümük balıqqulaqları —  ilə örtülmüşdür.
Bu səfhələrin ön tərəfində əsas cibi yarığı —  adlanan kiçik dəlik  vardır. Əsas cibin arakəsməsi ön tərəfdə darağa —  keçir. Bu daraq şaquli vəziyyətdə olub şağı ucu dimdik —  adlanır. Əsas sümüyün cisminin aşağı səthi burun çəpəri ilə birləşərək burun boşluğuna baxır.

## Böyük qanadlar

Əsas sümüyünün cisminin yan tərəflərində yana doğru böyük qanadlar —  çıxır. Hər qanadın ön və ya gözyuvası səthi — , beyin səthi —  və gicgah çuxuruna baxan gicgah səthi —  və almacıq, alın, təpə və gicgah sümükləri ilə birləşməyə məxsus kənarları —  vardır. Beyin səthi basıq olub, üzərində üç dəlik vardır: ındə girdə dəlik — , bayır tərəfdə arxada oval dəlik —  və qanadların  adlanan arxa ucunda tin dəliyi —  olur. Böyük qanadların əsası yaxınlığında əsas sümüyü cisminin yan tərəfində arxadan önə doğru daxili yuxu arteriyasına məxsus şırım —  gedir. Həmin şırım qanadların arxa kənarında bayır tərəfdən  adlanan dilçəklə əhatə olunmuşdur. Böyük qanadların gözyuvası səthi hamardır, bu səthin yuxarı kənarı ilə kiçik qanadların aşağı səthi arasında göz ytuvasının yuxarı yarığı —  əmələ gəlir.  Böyük qanadların göz səthi altında  adlanan səth vardır; buraya böyük qanadların girdə dəliyi açılır. Böyük qanadların gicgah səthi üfüqi tərzdə gedən gicgahaltı darağı —  vasitəsilə iki hissəyə bölünür.

## Kiçik qanadlar
Kiçik qanadlar —  iki kök vasitəsilə əsas sümüyü cisminin yuxarı və ön şöbəsindən başlayır. Kıklər hər iki tərəfdən göz yuvasına açılan görmə kanalını —  əhatə edir. Kiçik qanadlar üçbucaq səfhəyə bənzəyirlər: bunların aşağı səthləri göz yuvasına və yuxarı səthləri kəllə boşluğuna çevrilmişdir. Arxa kənarı kəllə boşluğuna baxır və içəri ucu ön mail çıxıntı —  adlanır. Kiçik qanadların daxilində bəzi vaxt cib olur.

## Qanadabənzər çıxıntılar
Qanadabənzər çıxıntılar —  şaquli tərzdə böyük qanadların əsasından aşağıya doğru gedirlər. Hər çıxıntı birər içəri və bayır səfhələrdən —  inarətdir. Bu səfhələr yuxarıda geriyə açılmış bir çuxur —  və aşağıda, bir-birindən uzaqlaşaraq, oyma —  əmələ gətirir. Bu oyma tam kəllədə damaq sümüyünün piramid çıxıntısı ilə tutulur. Qanadabənzər çıxıntıların ön səthində şırım —  vardır. Bu şırımın yuxarı ucunda qanadabənzər çıxıntının əsasını deşərək öndən yuxarıya doğru gedən qanadabənzər kanal —  başlayır. Qanadabənzər çıxıntının bayır səfhəsi enli və qısa, içəri səfhəsi uzun və ensizdir. İçəri səfhə aşağı ucunda  adlanan qarmaqla tamam olunur. Qanadabənzər qarmaq üzərində bir şırım — qanadabənzər qarmaq şırımı —  vardır. İçəri səfhə yuxarıda əsas sümüyün cisminin aşağı səthinə keçərək yataq çıxıntısı —  əmələ gətirir; bu çıxıntının aşağı səthi ilə öndən arxaya doğru bir şırım —  uzanır. bəzən bu şırım əvəzində  adlanan kanala təsadüf olunur. Bu kanaldan içəri tərəfə  iləəsas sümüyün cisminin aşağı səthi arasında digər bir şırım — xış-yataq şırımı —  vardır. Həmin şırım xış qanadı vasitəsilə xış–yataq kanalına —  çevrilir. İçəri səfhənin yuxarı şöbəsinin arxa kənarında qayığabənzər çuxur —  və bu çuxurdan yuxarı və bayır tərəfə eşitmə borusu şırımı —  vardır. Qanadabənzər çıxıntıların bayır səfhəsi  vasitəsi ilə bucaq tiniilə birləşərək eyni adlı dəlik əmələ gətirir. Bəzən qanadabənzər tin bağı sümükləşərək  —  adlanır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. K.Ə. Balakişiyev, İnsanın Normal Anatomiyası, I cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1971