open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müfti məscidi

**Müfti məscidi** — Krımın Kefe şəhərində yerləşən məsciddir.

## Haqqında
Kefenin Çarşı məhəlləsində yer alan məscid Musa adında bir əfər tərəfindən 1623-cü ildə inşa edilmişdir. Krımın rus işğalına uğramasından sonra məscid öncə ortodokslar tərəfindən, sonra da erməni katoliklər tərəfindən istifadə edilmək üçün kilsə halına salınmışdır. Məscid 1975-ci ildə restavasiya edilmişdir. Kəsmə daşlı kərpiçdən hazılanan səkkiz güşəli minarə məscidə bitişikdir. Giriş tərəfinin sağ küncündə olan minarəsi uçurulmuş və 1976-cı ildə yenidən inşa edilmişdir. Minarənin girişi məscidin içindədir. Övliya Çələbi Səyahətnamə əsərində Müfti məscidindən qurğuşunla əhatəli məscid olaraq bəhs etmişdir. Mehrabının genişliyi 7 metrə, dərinliyi 3 metrdir. Məsciddə çox sayda iti kəmərli pəncərə vardır. Məscidin yaxınında köhnə döşəmə parçaları və türk hamamı qalıntılar qorunmuşdur. 1995-ci ildə Krım tatarlarının Krıma geri dönmələrindən sonra məscid ibadətə təkrar açılmışdır. Təkrar açılan məscidin kilsə zamanında edilən bəzəkləri təkrar ortaya çıxarılmışdır.

## İstinadlar
Leyla Acametova

**Leyla İlyas qızı Acametova** (; ; ) — Ukrayna yüngül atletika idmançısı. Yay Paralimpiya Oyunlarının çempionu və medalçısı. Ukrayna çempionu. Ukrayna idman ustası namizədi.

Özbəkistanda anadan olmuşdur. 1999-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Krıma köçdü.

11 yaşından bəri atletika ilə məşğul olur. Hazırda "İnvasport" adlı Xarkov regional əlillər bədən tərbiyəsi və idman mərkəzində məşq edir.

2016 Yay Paralimpiya Oyunlarının ikiqat çempionu (100 m üzrə dünya rekordu vurmuşdu və 400 m) və gümüş medalçı (200 m üzrə Avropa rekordu vurmuşdu).

## Fərqlənmə nişanları və mükafatları
III dərəcəli "Xidmətlərə görə" ordeni (4 oktyabr 2016) — 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində (Braziliya Federativ Respublikası) keçirilən XV Yay Paralimpiya Oyunlarında yüksək idman nəticələri nailiyyətləri, qələbəyə doğru göstərilmiş mərdlik, fədakarlıq və iradə və Ukraynanın beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə görə təqdim olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ukrayna Əlillər Milli İdman Komitəsinin saytında məlumat  
* Krım tatarı 2016 Paralimpiya Oyunlarında dünya rekordu qırdı
Əbdünnəsir Kusravi

**Əbdünnəsir Kusravi** () — tatar təhsil xadimi və din alimi. Dini islah hərəkatının öncüllərindəndir.

## Həyatı
1776-cı ildə tacir atanın oğlu olaraq Kazan bölgəsinin Kursa kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini eyni bölgədəki Meçkere kəndində almış və sonrasında Kuran, hədis sahələrində özünü yetişdirmək üçün Buxaraya getmişdir. Nəkşibəndi şeyxi Niyazqul xan Türkməniyə mürid olub, 4 il xidmət etmiş və sonrasında icazə almışdır. Burada müxtəlif alimlərlə təmaslar qurmuş və zəngin kitabxanalardan faydalanmışdır. Bu onun sxolastik din anlayışınına tənqidi yanaşmasını təmin etmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonr Kursaya dönərək müdərrislik etmişdir. 1807-ci ildə təkrar Buxaraya getmiş və burada fikirləri tanınmağa başlamışdır. Yenilikçi fikirlərinə görə dinsizlik və zındıqlarda ititham edilmişdir. Şeyxinin onu öldürəcəklərindən ehtiyat etdiyinə görə vətəninə geri dönmüşdür. Burada mədrəsə açaraq dərs verməyə başlamışdır. Fikirləri bəzi din adamlarının marağını çəkməklə bərabər, din adamlarının da narazılığı ilə qarşılanmışdır. 1812-ci ildə ölmüşdür. Qaracaəhmət məzarlığında dəfn edilmişdir.

## Fikirləri
Kursavinin sahib olduğu yenilikçi fikirlərin qaynağını Əbülmuin ən-Nəsəfinin ət-Təmhid, Əli əl-Karinin Minəhur-ravzil-əzhər və İmam Rəbbaninin bir qisim əsələri təşkil etmişdir. Kursavi ictihat qapısının açıq olduğunu bildirərək, İslam alimlərinin Quran və hədisləri şərh edərək ictihad etmələrinin lazım olduğunu müdafiə etmişdir. Ona görə, ağlı istifadə etmə ictiadın mənası içərisində yer alır.
Xürafata, dini istismara və təqlidə qarşı mübarizə aparmışdır. Sxolastik dini düşüncəni tənqid etməsiylə yanaşı, mədrəsələrdə tədris edilən kitabları da tənqid etmişdir. Buxarada bir zamanlar kitabları qadağan edilmişdir. Dində yeniləşmənin təhsillə təmin ediləcəyini düşündüyündən təhsilə əhəmiyyət vermişdir. Tatar cədidçiliyinin kökü halına gələrək özündən sonra gələn Şəhabəddin Mərcani, Rzaəddin Fəxrəddin, Nizaməddin ibn Siracətdin Karuci kimi şəxslər tərəfindən fikirləriqəbul edilmiş və kitabları mədrəsələrdə dərs kitabı olaraq oxudulmuşdur.

## Əsərləri
* Heftiyek-i Şerîf — Türkcə təsfir
* Kitâbü’l-İrşâd li’l-ʿibâd — Cədcilik fikrinin ilk əmsallarından
* Şerḥu’l-ʿAḳāʾidi’n-Nesefiyye el-cedîd
* Şerḥ ʿalâ Risâle fî baḥs̱i’ṣ-ṣıfât
* Kitâb fî beyâni aḳsâmi’l-ḥadîs̱
* Kitâbü’l-Levâʾiḥ

## İstinadlar
Zakir Qadiri Uqan

**Zakir Qadiri Uqan** (; ) — tatar əsilli antropoloq, tarixçi və yazıçı. İbn Haldunun Müqəddimə adlı əsəri ilə Quran təfsirçisi Təbərinin Tərixul-Ümum və Mülük adlı əsərini türkcəyə tərcüməsi ilə tanınır.

## Həyatı
Zakir Qadiri Uqan əslər tatardır. Samara vilayətinin Berende bölgəsinin Osta Kandal (Abdullovo) kəndində 1878-ci ildə doğulmuşdur. Təhsilinə kəndində başlayıb, Simbir şəhərindəki Vəli Həzrət və Şakir Axund mədrəsələrində davam etmişdir. 16 yaşında Buxaraya gedib 5 il islam fəlsəfəsi və hikmət təhsili almışdır.
Ardıyca İstanbula gedib Yaqub Mustafa adı ilə Darül-Fünün İlhaiyyat fakültəsinə qəbul olmuşdur. Hakimiyyət əleyhinə düşüncələri olduğu üçün təqib edildi və Hicaza qaçdı. Şeyx İshaq əl-Hindidən təfsir və hədis, Ədibül Hicaz Mehmed Əli Əfəndidən ərəb ədəbiyyatı dərsləri aldı. Daha sonra Misirə getdi və Əl-Əzhər Universitetində təhsil almağa başladı. Burada əl-Liva qəzetinə və əl-Aləmil İslami jurnallarına yazılar yazdı.

Rus inqilabından əvəl müsəlman liderlərdə Ridaəddin Fəxrəddin tərəfindən çağırıldı və ilk əvvəl Orenburqda açılan Hüseyniyyə mədrəsəsində, ardından Ufadakı Mədsərə-i Aliyyədə müəllimlik etdi. Yeni qurulan Cənub Volqa-Ural Respublikasının milli idarəçilik üzvü oldu. Bolşevik inqilabı olduqda isə qaçıb Uyaqdoğuya getdi.
1922-ci ildə yeni qurulan Türkiyə Respublikasına getdi və Türkiyə vətəndaşı oldu. Milli təhsil naziri Həmdullah Subhi tərəfindən Türk Tarix Heyətinə təyin edildi. Heyət dağılınca tərcüməçilik və Süleymaniyyə kitabxanasında təsnif məmurluğu etdi. 1937-1939-cu illər arasında Finlandiyadakı türklərin dini ibadətlərində işləmək üçün Finlandiyaay getdi. İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl Türkiyəyə geri döndü və 1954-cü ildə Ankaradakı Yeni Məhəllədəki evində vəfat etdi.

## Atatürkün qəzəbi
2011-ci ildə araşdırmaçı yazıçı Atilla Oral tərəfindən Atatürkə aid yayımlanmamış bir məktub ortaya çıxardıldı. Bu məktuba görə, Zakir Qadiri Uqan məktəblərdə tədris ediləcək tarix kitablarında İslam tarixi və Türklərin islamdakı yeri bölümlərini yazmaqla vəzifələndirilmişdi. Atatürk bu bölmələrdə ərəb millətçiliyi edildiyini irəli sürərək bu bölmələrin düzəldilməsini istəmişdi. Ancaq Uqanın düzəltmələrindən məmnun olmadı və qəzəbli üslubda yazılmış bu məktbubu yazdı.

## İstinadlar
Ayşə Dittanova

**Ayşə Dittanova** (, ; ) — Krım tatar aktrisası, Krım Tatar Dram Teatrının yenindən qurulmasının təşəbbüskarı, Ukrayna əməkdar artisti (1993).

## Həyatı
Ayşə Dittanova Yalta yaxınlığındakı Derekoy adlı kiçik kənddə anadan olmuşdur, hazırda o ərazi şəhərin rayonlarından biri hesab olunur. 1933-cü ildə Simferopol Teatr Kollecini bitirmişdir, sonra Krım Tatar Dram Teatrının truppasında işləməyə başladı. "Baxçasaray fəvvarəsi" tamaşasında aldığı rol onun karyerasının ən vacib rollardan biri sayılır.

Krım tatarlarının deportasiyası zamanı Tacikistana sürgün edildi, 1946-cı ildə burada yenidən peşəkar teatr səhnəsinə qayıtdı. SSRİ-nin siyasətinə görə Dittanova və eləcə də krım-tatar mənşəli digər aktyorlar milli sənətlə məşğul ola bilmirdilər.

Ayşə xanım 1988-ci ildə Krıma qayıtdı, Krım Tatar teatrının bərpası işinə başladı və 1990-1996-cı illərdə burada işlədi, sonradan mədəniyyətin inkişafındakı əhəmiyyətli töhfələrinə görə "Ukraynanın əməkdar artisti" fəxri adını aldı.

1996-cı ildən ömrünün sonuna qədər Nyu-Yorkda yaşasa da, dəfələrlə Krıma səfər etmişdir. 2014-cü ildə, BMT-nin Baş Qərargahında keçirilən Krım tatarlarının deportasiyasının 70 illiyinə həsr olunmuş mərasimdə çıxış etmişdir. 15 noyabr 2015-ci  ildə o, vəfat etdi.

## Mükafatları

* Ukrayna əməkdar artisti (1993)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Norfolk (Virciniya)

**Norfolk** — ABŞ-nin Virginia əyalətində yerləşən bir şəhərdir. 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən 242,803 nəfər əhalisi var. Bu əyalətdə Virginia Beachdən sonra ikinci ən böyük şəhərdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Moqan gölü

**Mogan** (, yerli adı: *Gölbaşı*) — Ankara şəhərindən 20 km cənubda, Gölbaşı rayonunda yerləşən kiçik göl.

## Ümumi məlumat
Göl səthinin sahəsi 5,61 km², dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 968 metrdir. Uzunluğu — 5,5 km, orta eni — 500 metr, sahil xəttlərinin uzunluğu — 14 km-dir. Mogan gölünün orta dərinliyi — 2,80 metrdir. Ancaq yağışlı mövsümdə bəzən suyun orta dərinliyi 5 metrə çata bilir. Quraqlıq vaxtları maksimal dərinlik 4,5 metr olur. Göl suyunun həcmi — 13 milyon m³-dir. Göl suyu bir az duzludur.

Göl Anadolu yaylasında, Ankara yaxınlığında yerləşir, uzanmış formaya malikdir və göl dağlar və düzənliklərlə əhatə olunmuşdur. İncesu çayı vadisinə toplanan allüvial çöküntüləri çay yatağının dolmasına səbəb olmuş göl formalaşmışdır. Şimal, şərq və cənub-şərq hissəsində gölün sahilləri dik, cənub, qərb və cənub-şərq hissələrində isə düzdür. Gölün dibi düz və çuxursuzdur. Göl dibinin təxminən 80% -i sualtı bitkilərlə örtülmüşdür. Mogan gölü bir çox kiçik çaylarla qidalanır. Bunların arasında ən əhəmiyyətli olanları Başpinar, Yavrucak və Çelovadır.

Gölün yerləşdiyi bölgənin iqlimi kontinentalldır. Yay quraq və isti, qış isə soyuq keçir. Qışda göl suyu donur və sahilə duz toplanır. Göl ərazisinin çox hissəsinin qamışlıqlar, cilliklər tutur. Mogan gölünün cənubunda Çökək və Gölcük bataqlığı yerləşir.

Göldən 3 km şimal-şərqdə Eymir gölü yerləşir. Eymir gölü Morgan gölünün suyu ilə qidalanır və onları kanal birləşdirir. Eymir gölü daxil olmaqla Morgan gölünün ümumi sahəsi 971 km²-dir və vahid ekosistem hesab olunur.

Bir vadidə yerləşən və meşəsiz dağlar ilə əhatə olunan Mogan gölü mikroiqlimin yaranmasına və Ankara iqliminin sabitləşməsinə təsir göstərir. Çöl zonasında yerləşməsinə baxmayaraq, göl mikroorqanizmlərlə zəngindir. Müxtəlif flora və faunaya malikdir. Eyni zamanda Beynəlxalq Qırmızı Kitabda yer alan bir çox quş növü üçün yuva qurma məkanı hesab olunur. Göl xüsusi bir təbii ərazi kimi qorunur və eyni vaxtda 20 mindən çox quş qəbul edə bilir.

## İstinadlar
Visual Studio Code

**Visual Studio Code** və ya **VS Code** — Microsoft Windows, Linux və macOS üçün hazırlanmış pulsuz mənbə kodu redaktorudur. Xüsusiyyətlərə diskussiya, sintaksisin işıqlandırılması, ağıllı kod doldurma, parça, kodun düzəldilməsi və quraşdırılmış Git (GitHub) daxildir. İstifadəçilər mövzunu, klaviatura qısa yollarını, üstünlüklərini dəyişdirə və əlavə funksionallıq yaradan genişləndirmələr quraşdıra bilərlər. Mənbə kodu icazə verilən MIT lisenziyası əsasında azad və açıq mənbəyidir. Tərtib edilmiş binarilər hər hansı bir istifadə üçün pulsuzdur.

Stack Overflow 2019 Developer Anketində Visual Studio Code ən populyar inkişaf etdirici mühit aləti sırasına daxil edildi, 87.317 respondentdən 50.7% -i istifadə etməyi iddia etdi.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Tadevos Akopyan

**Tadevos Akobyan** (; ) — erməni əsilli SSRİ tarixşünası və çoğrafiyaşünası.

## Həyatı
Tadevos Akopyan 15 iyun 1917-ci il tarixində o vaxtlar Rusiya imperiyası daxilində olan Ermənistanın Sünik mərzində yerləşən Lernadzor kəndində anadan olmuşdur.

Akopyan 1940-cı ildə İrəvan Dövlət Universitetinin (İDU) Coğrafiya-Geologiya fakültəsindən məzun olmuşdur. O, 1955–1957-ci və 1963–1965-ci illərdə İDU-nun dekanı olmuşdur. Akopyan 1962–1986-cı illərdə həmin fakültəyə rəhbərlik etmişdir. Onun işinin əksəriyyəti Ermənistanın tarixi coğrafiyasını əhatə edirdi.

Tadevos Akopyan 15 oktyabr 1989-cu il tarixində, 72 yaşında SSRİ respublikalarından olan Ermənistan SSR-in paytaxtı İrəvan şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Երևանի պատմությունը (1500-1800 թթ.), Երևան 1971
* Պատմական Հայաստանի քաղաքները, Երևան, 1987
Manavqat çayı

**Manaqvat** () və ya **Melas** () — Türkiyənin Antaliya ilində çay. Mənbəyini Tavr dağlarından götürür və Aralıq dənizinə tökülür.

## Ümumi məlumat
Çayın mənbəyi Qərbi Tavr dağlarının şərq yamaclarında yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1350 metr yüksəklikdə bir neçə yer altı su mənbəyi birləşərək Manavqat çayını formalaşdırır. Bu mənbələrdən ən bol sulu olanları Dumanl 1 və Dumalı 2 -dir. Bundan sonra Manaqvat çayı dar kanyon dərələrlə cənuba doğru axır. Çayın yatağı parçalanmış bərk süxurlardan ibarətdir. Kanyon ərazilərində çay yeraltı sularla qidalanır. Manavqat şəlaləsindən sonra çay sahil boyu düzənliklə axır və Manavqat şəhərinin 3&nbsp;km-də Aralıq dənizinə tökülür.

Çayın su sərfi il boyu kəskin dəyişir. Ən aşağı su sərfi yay aylarında 36 m³/s olur. Maksimum göstərici — 500 m³/s-dir. Orta illik su sərfi 147 m³/s-dir. Çayın su toplayıcı hövzəsi 1221&nbsp;km²-dir. Çayın uzunluğu isə 93&nbsp;km-dir.

Manavqat çayı hövzəsində çoxlu mağaralar mövcuddur. Bunların içində Altınbeşik mağarası daha məşhurdur. Mağara 1966-cı ildə geoloq, professor *Temuçin Aygen* tərəfindən kəşf olunub. Mağara öz adını yerləşdiyi Altınbeşik dağından götürmüş. Mağaranı 1955-ci ildə çex, 1966-1967-ci illərdə britaniya, fransız, 1986-cı ildə isə yapon mütəxəsisləri tədqiq etmişlər. Tədiqatlar müasir dövrdə də davam edir.

Çay kənarında Manavqat şəhəri və Sinanhoca qəsəbəsi yerləşir.

Çay üzərində iki bənd inşa edilmişdir. Manvqat şəlaləsindən 12 şimalda Oymapinar bəndi yerləşir. Bənd 1984-cü ildə inşa edilmişdir. Bəndin tikintisindən sonra sahəsi 500 hektar olan su anbarı formalaşmışdır. Ondan cənubda isə 1987-ci ildə inşa edilmiş Manvqat bəndi yerləşir. Manvqat su anbarının sahəsi 900 hektardır.

### Manvqat şəlaləsi
Manavqat şəlaləsi Manavqat çayı üzərində, Side şəhəri yaxınlığında, Manavqat şəhərinin 3&nbsp;km-də yerləşir. Hündürlüyü 4 metr, eni isə 40 metrdir. Çayın bol sulu dövründə şəlalə bəzən su altında qalır.

## Şəkillər

Fayl:Arch dam Oymapinar (Manavgat River, Turkey).JPG|Oymapinar bəndi
Fayl:2009 07 31 Turquie-Manavgat Baraji.jpg|Manavqat su anbarı
Fayl:Oymapinar reservoir 15.JPG|Manavqat çayı Oymapınar su anbarına tökülür
Fayl:Oymapinar reservoir 16.JPG|Oymapınar su anbarı

## İstinadlar
Nur Bekri

**Nur Bekri** (; ) — uyğur mənşəli keçmiş Çin siyasətçisi. O, daha çox 2007-ci ilin dekabr ayından ÇKP partiya komitəsi rəhbərinin müavini və Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunun regional hökumətinin sədri kimi tanınır.

1982-ci ilin dekabr ayından Çin Kommunist Partiyasının üzvü, 18-ci çağırış ÇKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (17-ci çağırışın namizədi).

## Həyatı
Milliyətcə uyğurdur.

1983-cü ildə Sincan Universitetinin siyasət fakultəsini bitirdi. Elə həmin universitetdə 1983-84-cü illərdə gənclər liqasının rəhbəri və 1984-cü ildən rəhbər müavini, 1989-1992-ci illərdə komsomol komitəsinin rəhbəri, 1992-1993-cü illərdə partiya komitəsinin təbliğat şöbəsinin müdiri. 1986-89-cu illərdə ÇKP Mərkəzi Komitəsi nəzdindəki Partiya məktəbində siyasi nəzəriyyə ixtisası üzrə təhsil almışdır.

Kaşğər administrasiyasının 1993-cü ildən köməkçisi, 1995-96-cı illərdə isə xüsusi nümayəndəsi olmuşdur.

1996-98-ci illərdə Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu Regional Hökumətinin katibinin müavini olmuşdur.

1998-ci ildən ÇKP şəhər komitəsi rəhbərinin müavini və vitse-meri, 1998-2000-ci illərdə Urumçi şəhrinin meri idi. 2000-ci ilin dekabr ayından partiya komitəsinin daimi komitəsinin üzvü olmuşdur, 2001-ci ilin yanvar ayından Sincan Uyğur Muxtar Respublikası partiya komitəsi rəhbərinin müavini və eyni zamanda 2001-2003-cü illərdə partiya komitəsinin siyasi və hüquq komissiyası rəhbərinin müavini olmuşdur.

2007-ci ilin dekabr ayında İsmayıl Tilivaldini əvəz edərək Sincan Uyğur Muxtar Rayonu Regional Hökumətinin Sədri təyin olunmuşdur.

O, Çin liderlərinin yüksələn altıncı nəsli arasında yer alır.

Aprelin 2-də Ali Xalq Prokurorluğu Nur Bekrini rüşvət almaqda şübhəli bilinərək həbs etmək qərarına gəldi. İyulun 25-də Lyaonin əyalətindəki Şenyan Aralıq Xalq Məhkəməsinin birinci instansiyası Nur Bekrinin məhkəməsinə başladı və ittihamçı Nur Bekrini 79.1 milyon rüşvət almaqda günahlandırdı. Dekabrın 2-də Şenyandaki Lyaonin Aralıq Xalq Məhkəməsi, Nur Bekriyə rüşvət aldığına görə ömürlük həbs cəzası verdi, onu ömürlük siyasi hüquqlarından məhrum etdi və bütün şəxsi əmlakını müsadirə etdi.

## İstinadlar
Alabuqa rayonu

**Alabuqa rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şimal-şərqində yerləşir.

İnzibati mərkəzi Alabuqa kəndidir.
## Coğrafiyası
Mendeleyev, Mamadış, Aşağı Kana, Tukay rayonları, Yar Çallı şəhəri və Udmurt Respublikası (Qraxovski və Kiznerski rayonları) ilə həmsərhəddir.

Bölgənin ən böyük çayları Kama, Vyatka, həmçinin onların qollarıdır (ümumi uzunluğu 20&nbsp;km-dən çox):

Kama hövzəsi - Toyma, Tanayka, Yuraşka (Toyma qolu), Karinka, Kriuşa;

Vyatka hövzəsi - Umyak, Anzirka, Yuraşka (Adamka qolu).

Rayon ərazisində açıq boz, boz meşə torpaqlar üstünlük təşkil edir.
## Tarixi

Müasir Alabuqa rayonunun ərazisi X əsrin ikinci yarısında Volqa bolqarırının nəzarətində idi. 1236-cı ildə Batı xanın bolqarların torpaqlarını fəth etməyə müvəffəq olur və Alabuqanın ətraf əraziləri ilə birlikdə bölgə Qızıl Ordanın bir hissəsi olur. 1438-ci ildə Qızıl Ordanın süqutu nəticəsində inzibati olaraq 5 daruqa bölünmüş Kazan xanlığı qurulur.

Mövcud bölgənin əsas hissəsi, Alabuqa ilə birlikdə Çuvaş (sonradan Zureyskaya adlandırıldı) Daruqasının bir hissəsi, bölgənin şimal hissəsi isə Qazan xanlığının Arskoy Daruqasına daxil olur. Kazan xanlığının süqutundan sonra Kazan çarlığı Böyük Pyotrun islahatlarına qədər Moskva dövlətinin tərkibində de-jure mövcudluğunu davam etdirdi və inzibati-ərazi bölgüsü olaraq qaldı.

1708-ci ildə Kazan çarlığı ləğv edildi və Kazan əyaləti quruldu. Alabuqa ərazisi Kazan əyalətinin bir hissəsi oldu. 1781-ci ildə Kazan vilayətindən Vyatka quberniyası ayrıldı. Tərkibində Alabuqa rayonu quruldu. 1920-ci ildə Tatar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası qurulur. 1928-ci ildə Alabuqa kantonu qurulur.

10 avqust 1930-cu ildə Alabuqa rayonu qurulur. Onun ölçüləri daim dəyişir:

1931-1955-ci illər arasında Alabuqa rayonu Mendeleyev rayonunun ərazisinə daxil olur.

19 fevral 1944-cü ildə Alabuqa rayonundan Kosteneevski rayonu ayrılır (4 aydan sonra Mortovsk adlandırıldı).

1954-cü ildə Mortovsk rayonu ləğv edildi, ərazisi Alabuqa rayonuna birləşdirilir.

1 fevral 1963-cü ildə rayon ləğv edilir və Mendeleyev rayonunun bir hissəsi olur.

15 avqust 1985-ci ildə rayondan Mendeleyev rayonundan ayrılır.

## Əhalisi
Ruslar — 51,7 %, tatarlar — 42,6 %, marilər — 1,2 %.

; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Alabuqa şəhəri) rayon əhalisinin  86,35 % -i yaşayır.
## Yerli özünü idarəetmə
Alabuqa rayonu ərazisinə 1 şəhər və 15 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 50 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İstinadlar
Nabil Atif

**Nabil Atif**, Mərakeş aktyoru, 1972-ci ildə Kasablankada anadan olub. Bir sıra Mərakeş filmlərində və seriallarında iştirak etmişdir.
## İstinadlar
Abeskun

**Abeskun**, **Absükun** və ya **Abaskun** () — orta əsrlərdə Xəzər dənizinin cənub-şərqində eyniadlı adada liman şəhəri və ticarət mərkəzi. İndiki İranın Gürgan ərazisindədir.

## Coğrafiya
Ptolemey müəllifi olduğu «*[[Coğrafiya (Ptolemey)|Coğrafiya]]*» əsərində Hirkan vilayətindəki Sokanda çayının adını qeyd edir. Şəhərin adı buradan törəmiş ola bilər. Abaskun şəhərinin yeri naməlumdur. Ehtimal olunur ki, şəhər Gürgan çayının mənsəbində yerləşib. Ərəb coğrafiyaşünasları qeyd edir ki, Abaskun ilə Gürgan arasındakı məsafə 1–3 günlük idi. Şəhər Xacə Nəfəs kəndi və ya Gümüşan şəhəri yaxınlığında yerləşmiş ola bilər.

## Tarix
Abaskun tacirlərin Deyləm, Dərbənd və Atil şəhərlərinə getmək üçün istifadə etdiyi çiçəklənən bir ticarət mərkəzi idi. Şəhərin məhsullarına saqren, yun parçaları, balıq və dəniz quşlarının lələkləri aid idi. X əsrdə Abaskunda qala mövcud idi, hansı ki, odadavamlı kərpicdən hazırlanmışdı və bazar hissəsində məscid var idi. Şəhərin zənginliyi və mövqeyi onu rusların Xəzər ekspedisiyalarının hədəfinə çevirmişdi. Ruslar ilk kiçikmiqyaslı basqınlarını 864–884-cü illərdə həyata keçirmiş, 909 və ya 910-cu ildə şəhərini yağmalamışdır. Ruslar şəhəri 913-cü ildə yenidən yağmalamışdır, ancaq bu dəfə daha böyük miqyasda.

Xərəzm şahı II Məhəmməd 1220-ci ildə Abaskun yaxınlığındakı bir adada monqollardan gizlənir. Şəhərin adı bundan sonra sənədlərdə qeyd olunmur. İran coğrafiyaşünası Mustovfi XIV əsrdə qeyd edir ki, Abaskun bir müddət Aral əvəzinə, Xəzər dənizinə axan Amudərya çayının Xəzərin səviyyəsini artırması nəticəsində batmış bir ada idi.

## İstinadlar
Zəy rayonu

**Zəy rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şərqində yerləşir. 
Respublikanın Tukay, Sarman, Əlmət, Aşağı Kama rayonları ilə həmsərhəddir.
İnzibati mərkəzi Zəy şəhəridir.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər Zəy rayonunun ərazisi Ufa vilayətinin Minzələ qəzasının bir hissəsi olur. 1920-ci ildə Minzələ qəzası yeni qurulan Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil olur.

Rayon 10 fevral 1935-ci ildə təsis edilmişdir. 1 fevral 1963-cü ildə ərazinin Almət və Tukay rayonlarına verilməsi ilə ləğv edilir. 1 fevral 1972-ci ildə bərpa edilir.
## Əhalisi
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Zəy şəhəri) rayon əhalisinin 73,45 % -i yaşayır.
; Milli tərkib
Tatarlar - 57,5%, ruslar - 39,2%, çuvaşlar - 1,4% 

## Yerli özünü idarəetmə
Zəy rayonu ərazisinə 1 şəhər və 22 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 86 yaşayış məntəqəsi daxildir.

## İqtisadiyyat
Rayon iqtisadiyyatının əsas sahəsi kənd təsərrüfatıdır. Yazlıq buğda, qışlıq çovdar, şəkər çuğunduru, arpa və s. əkilir. Etlik və südlük heyvandarlıq inkişaf etdirilir.

Volqa bölgəsində ən böyük olan Zəy dövlət elektrik stansiyası Zəy rayonunda yerləşir. Maşınqayırma (TatEK, Mefro Uilz, Zəy metal konstruksiyalar zavodu "Timer"), yeyinti sənayesi (əy şəkər zavodu, Zəy kraker şirkəti, Zəy çörək qəbulu, Zəy çörək zavodu, Vamin - Zəy süd fabriki) inkişaf etmişdir. 
## Nəqliyyat
Əsas yollar: 16A-0003 Yar Çallı - Zəy - Almət, 16K-0858 Zəy - Şremetyevka, 16K-0862 Zəy - Sukarevo, 16K-0818 Zəy - Sarmanovo.

Ərgerce - Yar Çallı - Kuybışev dəmir yolunun Akbaş dəmir yolu xətti ərazini şimaldan cənuba keçir. Bölgədəki stansiyalar və dayanma nöqtələri (Yar Çallıdan)

Beqişevo, D 144&nbsp;km, Zıça, D 136&nbsp;km, Zəy, D 119&nbsp;km, Svetloye Ozero, D 103&nbsp;km, Mavrino.
Daha əvvəl mövcud olan Zəy - Kama Alanı (AES) dəmir yolu xətti 1990-cı illərdə sökülmüşdür.

Zəydən 30&nbsp;km məsafədə Beqişevo hava limanı yerləşir.
## KİV
Zəy üfüqləri və Yeni Zəy regional qəzetləri tatar və rus dillərində nəşr olunur.
## İstinadlar
Zelendol rayonu

**Zelendol rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şimal-qərbində yerləşir. Kazan şəhər dairəsi, Biektau, Yuxarı Oslan, Kaybiç rayonları ilə, Çuvaşıstan (Kozlovski, Urmarski rayonları) və Mari El (Voljski rayonu və Voljsk şəhər dairəsi) ilə həmsərhəddir.

İnzibati mərkəzi Zelenedol şəhəridir.
## Coğrafiyası
Volqa çayının hər iki sahilində yerləşən respublikanın yeganə rayonudur. Rayon ərazisində Sviyaqa (Volqanın sağ qolu) və Çanta çaylarının mənsəbləri yerləşir.

1957-ci ildə Kuybışev su anbarının doldurulması nəticəsində ərazidə yerləşən qədim Sviyajsk şəhəri su anbarının altında qalır, Burada yalnız kənd şəkilində Sviyaqa adasında yerləşmişdir. 2008-ci ildə Sviyqaanın sol sahilindən Sviyajskaya gedən bir bənd ilə yol salınır və ada faktiki olaraq yarımadaya çevrilir. 2011-ci ildə bəndin üstündən bir kanal və bir körpü inşa edilmişdir.

Volqa-Kama qoruğunun Raifski hissəsi rayon ərazisində yerləşir.
## Tarixi
Rayonun ərazisi 1920-ci ilə qədər Kazan qəzasının, 1920-1927-ci illərdə isə Arsk kantonunun tərkibinə daxil olur.

Yudino rayonu adı ilə 4 avqust 1938-ci ildə ləğv edilmiş Kazan rayonunun qərb hissəsindən qurulmuşdur. Rayonun inzibati mərkəzi işçi Yudino kəndində yerləşirdi (indi Qazanın bir hissəsidir).

1 yanvar 1948-ci il tarixinə rayona 3 kənd məclisi daxil olur: Vasilyevski, Oktyabrski, Yudinski, həmçinin 24 kənd: Ayşin, Belo-Bezvodninski, Bişninski, Bolşe-Derbışkinski, Bolşe-Klyuçinski, Bolşe-Kulbaşski, Bolşe-Kurquzinski, Bolşe Yakinski, Borisoqlebski, Qarinski, Kadışevski, Kinder, Krasnoqorsk, Malo-Klyuçinski, Nikolski, Novopolski, Osinovski, Osoko-Kovalinski, Remplerski, Rusko-Mari-Kovalinski, Semiozerski, Suxoretski, Urazlinski, Şiqalinski. Yudino rayonunun ərazisi 906&nbsp;km² idi.

16 iyul 1958-ci ildə rayon mərkəzi Yudino kəndindən Zelenodolsk şəhərinə köçürüldü və rayon Zelenodolo adlandırıldı.
## Əhalisi
; Milli tərkib
Əhalisi: 162,3 min nəfər. 1989-cu il siyahıyaalınmasına görə: 51,4% -i ruslar, 43.5% -i tatarlar, 2.6% -i çuvaşlar, 0.7% -i marilər. 2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən etnik tərkib: 48,7% - ruslar, 46,2% - tatarlar, 2,5% - çuvaşlar, 0,5% - marilər.
; Urbanizasiya
Şəhər şəraitində (Zelenedol şəhəri) rayon əhalisinin 75,08 % -i yaşayır.

## İstinadlar
Aygül İdrisova

**Aygül İldusovna İdrisova** (, doğ. 11 iyul 1995-ci il) — Başqırdıstanlı dama üzrə beynəlxalq qrosmeyster. 2019-cu ildə keçirilən dünya çempionatının gümüş mükafatçısı, 2017-ci dünya çempionatının bürünc mükafatçısı. Avropa çempionu (2016).

## Təhsili
2002-ci ildən 2011-ci ilə qədər A. Validi (İşimbay) adına 2 nömrəli Başqırd respublika Gimnaziyasında (İşimbay), 2011-2013-cü illərdə R.Qaripov adına 1 nömrəli Başqırd respublika Grammatika Məktəbində (Ufa) oxumuşdur. Yüksək təhsil göstəricilərinə görə medalla təltif olunmuşdur. 2013-cü ildən Başqırd Dövlət Universitetinin Fiziki-Texniki İnstitutunun Tətbiqi Fizika kafedrasının tələbəsidir.

## İdman karyerası
6 yaşında, uşaq bağçasına gedəndə dama oynamağa başlamışdır. Birinci sinifə getdikdən sonra məktəbdəki dama bölməsinə qatıldı. 9 yaşında, 2004-cü ildə qadınlar arasında beynəlxalq yarışda Rusiya fərdi komandasında iştirak edərək ən yüksək səviyyədə debüt etdi. Ufa şəhər 23 nömrəli Gənclər İdman Məktəbinin şagirdidır. 2011-ci ilə qədər *Satrash* dama klubunda (Ishimbay) oynamışdır. 2012-ci ildən *Yunost* (Ufa) klubunda oynamışdır. "Başneft" (Ufa) peşəkar dama klubunda oynayır.

Qadınlar arasında Rusiya çempionatının bürünc medalçısı (2011, Ufa). Həm fərdi, həm də komanda şəklində Rusiya çempionu (noyabr 2011, İşimbay, Rusiya). Qızlar arasında dama üzrə dünya çempionatının bürünc mükafatçısı (Noyabr 2011, Ulan-Bator, Monqolustan). Qadınlar arasında Rusiya çempionatının gümüş mükafatçısı (2012, Ishimbay). 2012-ci ildə Lildə keçirilən Dünya İntellektual Oyunlarının çempionu.

2013-cü ildə 19 yaşadək qızlar arasında keçirilən dünya çempionatınının qalibi (Fransa, Mirpua). Rusiya millisi ilə Avropa çempionu (Oktyabr 2014, Estoniya). 2014-cü ildə qızlar arasında Avropa çempionatının qalibi oldu (Belarus, Pinsk) Beynəlxalq dama oyunu üzrə dünya çempionatında 6-cı yeri tutdu (2015). 2016-cı ilin blits formatlı dünya çempionatının, eyni zamanda Avropa çempionatının qalibi. Həmən ili Beynəlxalq Qrosmeyster (GMIF) titulunu aldı. 2017-ci ildə Dünya Kubokunda bürünc mükafatçısı. 2019-cu ildə Dünya Kubokunda ikinci yerə çıxdı.

## İstinadlar
Furkan Aldemir

**Furkan Aldemir** (*Furkan Aldemir, doğ.* 9 avqust 1991-ci il, İzmir, Türkiyə) — türk peşəkar basketbolçusu. Basketbol üzrə Türkiyə çempionatında **Darüşşafak** klubunda oynayır.

## Bioqrafiyası
Aldemir peşəkar karyerasına doğma İzmir klubu olan Karşiyakada başlamışdır. 2010-cu ilin iyulunda Furkan 20 yaşa qədər Avropa çempionatında Türkiyə millisinin şərəfini qorumuşdur. Turnirin nəticələrinə görə Furkan hər oyuna 11,6 xal toplayaraq yarışın ən yaxşılarından biri olmuşdur. Ancaq Türkiyə millisu 13-cü yerlə kifayətlənmişdir.

2011-ci ilin iyun ayında  Galatasaray BK ilə 4 illik müqavilə imzaladı. Növbəti mövsümdə yenidən Avropa çempionatında (20 yaşa qədər). Türkiyə millisi turniri dördüncü yerdə tamamladı. Furkan ortalama 15,9 top çalma və 14,8 xalla Avropa çempionatlarının (20 yaşa qədər) tarixində ən yaxşı nəticə göstərdi. Onu çempionatın simvolik beşliyinə daxil etdilər.

2012-ci ilin yanvar ayında mövsümü əla başlayaraq Türkiyə çempionatında, həm də Avroliqada Aldemir *All Star*  komandasına seçildi.

### NBA
28 iyun 2012-ci ildə Aldemir 53 nömrə ilə 2012 NBA draft yarışına dəvət edildi. Furkan Los-Anceles Klippers komandasında çıxış etdi. Daha sonra Furkanı Hyuston Roketsin oyunçusu Lamara Odoma ilə dəyişdilər.

13 iyul 2013-cü ildə Hyuston Rokets klubu Furkanın hüquqlarını Filadelfiya Seventi Siksers klubuna dəyişdi. Aldemir Filadelfiya klubu ilə 15 dekabr 2014-cü ildə müqavilə imzaladı və həmin gün yeni komandasında debüt etdi.

## İstinadlar
Şahbaba Məcidov

**Şahbaba Yaqub oğlu Məcidov** () — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, İtaliya Xalq Müqavimət Hərəkatının iştirakçısı.

## Həyatı
Şahbaba Yaqub oğlu Məcidov 9 may 1920-ci ildə Şəki rayonunun Şin kəndində anadan olub. Orta təhsilini kənd məktəbində aldıqdan sonra, 1937-ci ildə Şəki şəhəri V.İ. Lenin adına Pedaqoji Texnikuma daxil olub. Texnikumun III kursunda təhsil alarkən həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və Qızıl Ordu sıralarında xidmət edib.

Məcidov Böyük Vətən Müharibəsi illərində Ukraynanın Sumı vilayəti Romnı şəhəri yaxınlığında ağır yaralanıb və əsir düşüb. 1944-cü ilin sentyabr ayında İtaliyanın Ravenna vilayətində hərbi əsir düşərgəsindən başqa yerə aparılarkən yolda qaçıb və partizanlara qoşulub. 1944–1945-ci illərdə 28-ci Qaribaldi briqadasının 7-ci bölüyünün tərkibində vuruşub. Partizanlar arasında "Franko" ləqəbi ilə tanınırdı. 1945-ci ildə İtaliya Kommunist Partiyası sıralarına qəbul edilmişdir. Müharibədən sonra İtaliyanın Punta Marina kəndində ilk iri kooperativ yaradıb, 8 il ərzində burada sədr vəzifəsini icra edib. 1955-ci ildə Azərbaycana qayıdan Şahbaba Məcidov əvvəlcə Şəkidə, 1960-cı ildən isə Sumqayıtda ticarət sistemində işləyib.

Şahbaba Məcidov "II dərəcəli Vətən müharibəsi" ordeni, "Qaribaldi ulduzu", "Almaniya üzərində qələbə", "İtaliyanın faşizmdən xilasının 20 illiyi", "Rovenna–Qaribaldi diviziyası", "İtaliya Kommunist Partiyası", " Faşist Almaniyası üzərində qələbənin 20 illiyi", "Faşist Almaniyası üzərində qələbənin 25 illiyi ", "Faşist Almaniyası üzərində qələbənin 30 illiyi", "SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 50 illiyi", "SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 60 illiyi", "Rəşadətli Əməyə görə", "Əmək veteranı" medalları ilə təltif olunub və haqqında sənədli film çəkilib.

Şahbaba Məcidovun şəxsi əşyaları Sumqayıt Tarix Muzeyində saxlanılır. O, həmin muzeyinin təntənəli açılışında da çıxış edib.

Şahbaba Məcidovun oğlu Şauro Məcidov respublikada vokalistlər üçün italyan dilində kurs aparırdı.

## İstinadlar
Tofiq Mövləvi

**Tofiq Səməd oğlu Mövləvi** () — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti.

## Həyatı
Mövləvi Tofiq Əbdülsəməd oğlu 21 dekabr 1938-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 24 may 2024-cü ildə vəfat edib.

### Ailəsi
Mövləvi Səmədin oğludur.

## Fəaliyyəti

### Səhnə fəaliyyəti
1954-cü ildən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında işləyir. Əsas rolları: Heydər ("Qız atası", Ə. Əsgərov), Serqo ("Şeyx Sənan" Hüseyn Cavid), Çərkəz Murad ("Ana", Hüseyn Cavid), Rza bəy ("O olmasın, bu olsun",Üzeyir Hacıbəyov), Müküş ("Mənim nəğməkar bibim", Əkrəm Əylisli) və s.

## Üzv olduğu təşkilatlar
* Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı

## Təltif və mükafatları
* 1987 — Naxçıvan Muxtar Respublikası əməkdar artisti
* 1999 — Azərbaycan SSR əməkdar artisti
* 2008 — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti

## İstinadlar
Azot flüorid

**Azot flüoru** — azotun flüorla qeyri-üzvi birləşməsi. Azot triflüor NF, diflüordiazin NF, tetraflüorhidrazin NF, triazot flüor FN, azot oksiflüor NOF kimi də tanınır.

## Fiziki xassələri
Azot flüoru spesifik iyə malik şəffaf qazdır.

## Alınması
NF3: NH4HF2 elektrolizindən.

N2F4: NF3-in karbonla reaksiyasından.

N2F2: flüorun natrium azotla reaksiyasından.

## Ədəbiyyat
* John K. Ruff. Derivatives of Nitrogen Fluorides // Chem. Rev.. — 1967. — Т. 67, № 6. — С. 665–680. — doi:10.1021/cr60250a004.
* Charles J. Hoffman, Roy G. Neville. Nitrogen Fluorides and their Organic Derivatives. // Chem. Rev.. — 1962. — Т. 62, № 1. — С. 1–18. — doi:10.1021/cr60215a001.
* B. R. Bronfin, R. N. Hazlett. Synthesis of Nitrogen Fluorides in Plasma Jet. // Ind. Eng. Chem. Fundamen.. — 1966. — Т. 5, № 4. — С. 472–478. — doi:10.1021/i160020a007.
* A. V. Pankratov. CHEMISTRY OF SOME INORGANIC NITROGEN FLUORIDES. // Russ. Chem. Rev.. — 1966. — Т. 32, № 3. — С. 157–163. — http://mr.crossref.org/iPage?doi=10.1070%2FRC1963v032n03ABEH001321
Riçard Ouen

**Riçar Ouen** (; ) — İngilis alim, bioloq, anatomist və palentoloq. Elmə Dinozavr terminini gətirmiş şəxsiyyət.

## Həyatı
 
20 iyul 1804-cü ildə Lankasterdə doğulub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kombinə tsiklli elektrik stansiya

**Kombinə tsiklli elektrik stansiyalar**- Brayton və Renkin tsiklinin kombinasiyası üzrə fəaliyyət göstərən, faydalı iş əmsalının yüksək olması ilə seçilən güc qurğularıdır.
Ötən əsrin 60-cı illərindən sonra energetika sahəsində KTES-lərə maraq artmışdır və müasir dövrdə də bu tendensiya davam edir. Belə ki, artıq dünyada 64 % faydalı iş əmsalına malik KTES-lər mövcud olsa da, bu sahədə fəaliyyət göstərən dünya şirkətləri faydalılığın daha da artırılması yönündə işlər aparır.
KTES-lərin yüksək səmərəliliyini nəzərə alaraq Azərbaycanda da 21-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq bu tip elektrik stansiyaların inşasına başlanıldı. Gözlənildiyi kimi Azərbaycanda KTES-lərin inşası ölkənin enerji sisteminə öz müsbət təsirini göstərdi və Azərbaycan elektrik enerjisi idxalçısından, ixracatçısına çevrildi.
## Həmçinin bax
* Kombinə tsiklli elektrik stansiyalar (Dərs vəsaiti)
* İstilik elektrik stansiyası
* Elektrik stansiyası
## İstinadlar
Şərif Şərifov (heykəltaraş)

**Şərif Şərifov** () — Azərbaycanın əməkdar rəssamı, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü, Dünya Reklamçılar Assosiasiyasının üzvü, Azərbaycan Rəssamlar və Memarlar İttifaqlarının üzvü, Gəncə şəhərinin baş rəssamı.

Nəriman Nərimanovun və Heydər Əliyevin Gəncədə ucaldılmış abidələrinə görə Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının qızıl medalına layiq görülüb.

2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı fəxri adına layiq görülmüş Şərif Şərifov 2012-ci ildən Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvüdür. Onun Moskva Şərq Xalqları Muzeyində, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının Sərgi salonunda, Rusiyanın bir sıra muzey və qalereyalarında, həmçinin Türkiyə, İsveçrə, Meksika, Çexiya, Macarıstan, Polşa, Fransa və bir sıra xarici ölkələrin muzey və qalereyalarında 50-dən artıq əsəri nümayiş etdirilib.

## Bioqrafiyası
Şərif Şərifov 1945-ci ildə Gəncə şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə M. Ə. Sabir adına 5 nömrəli orta məktəbi bitirmişdir. 1961–1966-cı illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbinin heykəltərəşlıq fakültəsində təhsil almışdır. Elə həmin il Moskva Ali Rəssamlıq-sənaye məktəbinin *(əvvəllər Stroqonov adına olmuşdur)* memarlıq-dekorativ plastika fakültəsinə qəbul olmuş və 1971-ci ildə təhsilini bitirərək Azərbaycana qayıtmışdır.

İlk əmək fəaliyyətinə Respublika Rəssamlar İttifaqı Yaradıcılıq Kombinatının Gəncə filialında rəssam-heykəltaraş kimi başlamışdır. Bir ildən sonra SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilmiş, 1978-ci ildə SSRİ Rəssamlar Akademiyasının həvəsləndirici mükafatına və diplomuna layiq görülmüşdür. 1980-ci ildə SSRİ mədəniyyət nazirliyi, Rəssamlar İttifaqı və ÜİLKGİ-nin ikinci dərəcəli mükafatı və diplomu ilə təltif olunmuşdur. Eyni zamanda Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı laureatı olmuşdur.

2006-cı ildən Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamıdır. 2012-ci ildə Rusiya Rəssamlar Akademiyasının fəxri üzvü seçilmişdir.

Şərif Şərifovun Moskva şərq xalqları muzeyində, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasında, Rusiya mədəniyyət nazirliyinin muzey və qalereyalarında, eləcə də Amerika, Türkiyə, İsveçrə, Meksika, Çexiya, Macarıstan, Polşa, Fransa və müstəqil ölkəmizin muzey, qalereya və ayrı-ayrı bölgələrində 50-yə yaxın heykəltaraşlıq əsər nümayiş etdirilir.

## Filmoqrafiya
* 1981. Kirovabadlı gənc rəssam: Şərif Şərifov

## İstinadlar
Paata İmnadze

**Paata İmnadze** ( ) — Gürcü immunoloq, professor, tibb elmləri namizədi,  Xəstəliklərə Nəzarət və Xalq Sağlamlığı Milli Mərkəzinin baş direktorunun müavini, Luqar Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri.

## Bioqrafiya
Paata İmnadze 1953-cü ilin 11 fevral tarixində Tbilisidə anadan olub. 1976-cı ildə Tbilisi Dövlət Tibb İnstitutunun pediatriya fakültəsini bitirib. 1979-1991-ci illərdə Tiflis Dövlət Tibb İnstitutunun Mikrobiologiya və İmmunologiya kafedrasında assistenti, 1991-1994-cü illərdə dosenti, 1989-1992-ci illərdə isə Epidemiologiya və Gigiyena Elmi Mərkəzinin direktor müavini olmuşdur. 1983-cü ildə *"Yenidoğulmuş və körpələrin bağırsaq mikroflorası və immun vəziyyəti"* mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir. 2003-2006-cı illərdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Tropik Xəstəlikləri Tədqiqatları üzrə Koordinasiya Şurasının üzvü idi. 2004-cü ildən bəri Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Tropik Xəstəliklərinin Tədqiqatı üzrə Avropa Regionunun İmmunlaşdırma Mütəxəssisləri Komitəsinin üzvüdür.

1992-ci ildən 2010-cu ilədək Xəstəliklərə Nəzarət Milli Mərkəzinin baş direktoru vəzifəsində çalışmışdır; 2010-2013-cü illərdə Elmi Şuranın rəhbəri olmuşdur; 2013-cü ildən bəri isə baş direktorun müavini vəzifəsində çalışır. 2005-ci ildən Tbilisi Dövlət Universitetinin səhiyyə kafedrasının tam professorudur.

Paata İmnadze "Şərəf" ordeninin kavaleri (2003), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının "Fəxri" medalının (2002) və İvane Cavaxişvili adına mükafatın laureatıdır (2014).

105 elmi məqalənin və mikrobiologiya üzrə iki dərsliyin müəllifidir.

## Ədəbiyyat

* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Paata İmnadze — Gürcüstanın bioqrafik lüğəti
* Paata İmnadze — Tbilisi Dövlət Üniversiteti  
* Paata İmnadze — Xəstəliklərə Nəzarət və Xalq Sağlamlığı Milli Mərkəzi  
* Patta İmnadze — Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı
Əcdəbiyyə

**Əcdəbiyyə** () — Liviyanın şimal-şərqində şəhər. Benqazidən 150&nbsp;km cənubda yerləşir. Xəlifə Haftər burda anadan olub.
## İstinadlar
Sabrata

**Sabratha** —Tripolinin 70&nbsp;km qərbində şəhər. Şəhər UNESCO tərəfindən Ümumdünya irsi olaraq qorunur.
## Qalereya

Fayl:Theater Sabratha 01.JPG|Sabratada 2 ci əsrdən qalma teatr
Fayl:Thater Sabratha 02.JPG|Teatr
Fayl:Theatre of Sabratha, Libya.jpg|Sabrata teatrının görünüşü
Fayl:Theater Sabratha 03.JPG|
Fayl:Theater Sabratha 04.JPG|Teatr içindəki bir çox yollardan biri
Fayl:Theater Sabratha 05.JPG|Teatrın içi
Fayl:Theater Sabratha 06.JPG|Teatr xarabalıqları
Fayl:Theater Sabratha 07.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 08.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 09.JPG|Teatrın bir neçə girişindən biri
Fayl:Theater Sabratha 10.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 11.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 12.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 13.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 14.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 15.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 17.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 18.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 19.JPG|Bas-relyef (səhnənin altındakı), teatr
Fayl:Theater Sabratha 20.JPG|Teatrdakı relyef
Fayl:Theater Sabratha 21.JPG|Teatrdakı relyef
Fayl:Theater Sabratha 22.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 23.JPG|Sütunlar
Fayl:Theater Sabratha 24.JPG|Sütun
Fayl:Theater Sabratha 25.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 26.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 27.JPG|Teatr səhnəsinə gedən yolda pilləkənlər
Fayl:Theater Sabratha 28.JPG|Teatr
Fayl:Theater Sabratha 29.JPG|Teatr darvazası
Fayl:Theater Sabratha 30.JPG|
Fayl:Theater Sabratha 31.JPG|Teatrın arxa tərəfi
Fayl:Theater Sabratha.JPG|
Fayl:Nymphaeum Sabratha 01.JPG|Nimfaum
Fayl:Nymphaeum Sabratha 02.JPG|Nimfaum
Fayl:Seaside Bath Sabratha01.JPG|Dənizkənarı istilik sistemləri
Fayl:Agora Sabratha.JPG|Məclis Palatası
Fayl:Curia Sabratha.JPG|
Fayl:Mosaic Peristyle house Sabratha.JPG|
Fayl:Mosaic Peristyle house Sabratha 01.JPG|
Fayl:Peristyle house Sabratha 01.JPG|
Fayl:Peristyle house Sabratha 02.JPG|
Fayl:Seawards bath Mosaic Sabratha.JPG|
Fayl:Inscription Capitolium Sabratha.JPG|
Fayl:Baptisterium Sabratha Apuleus Basilica.JPG|
Fayl:Pylone Basilica Apuleus Sabratha.JPG|
Fayl:Flavius Tullus Sabratha.JPG| 
Fayl:Podium Antonine Temple Sabratha.JPG|
Fayl:Portic Antonine Temple Sabratha.JPG|
Fayl:Podium Antonine Temple Sabratha 01.JPG|
Fayl:Mausoleum of Bes (Sabratha, Az Zawiyah, Libya).jpg|
Vilyam Yarell

**Vilyam Yarell** (; ) — İngiltərə təbiətçisi.

## Əsərləri
* *Observations on the Tracheae of Birds, with Descriptions and Representations of several not hitherto figured*. — Linn. Trans. 1827, 15. 378.
* *Description of a species of [[Tringa]], killed in Cambridgeshire, new to England and Europe.* — Linn. Trans. 16. 109.
* *On the Organs of Voice in Birds*. — Linn. Trans. 16. 305.
* *On a new species of Wild Swan, taken in England, and hitherto confounded with the Hooper*. — Linn. Trans. 16. 445.
* *Description of the Organs of Voice in a new species of Wild Swan ([[Cygnus buccinator]], Richards.)*. — Linn. Trans. 17.
* *Descriptions of Three British Species of Freshwater Fishes, belonging to the genus [[Leuciscus]] of Klein*. — Linn. Trans. 17. 5.
* *On the Habits and Structure of the Great Bustard ([[Otis tarda]] of [[Carl Linnaeus|Linnaeus]])*. — Linn. Trans. 21. 155.
* *Notice of an Interwoven Mass of Filaments of [[Conferva fluviatilis]] of extraordinary size*. — Proc. Linn. Soc. 1. 65.
* *On the Influence of the Sexual Organ in modifying External Character*. — Journ. Linn. Soc. 1857, 1. 76–82.
* ''On the Growth of the Salmon in Freshwater, with six coloured illustrations of the fish of the natural size''. Oblong Folio. van Voorst, London, 1839.
## Xarici keçidlər
* Princeton University: William Yarrell Collection

## İstinadlar
UEFA Avro 2000 (seçmə mərhələsi, 1-ci qrup)

UEFA Avro 2000-in seçmə mərhələsinin 1-ci qrupunda İtaliya, Danimarka, İsveçrə, Uels və Belarus milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan İtaliya millisi qazanmışdır. 2-ci yeri tutan Danimarka millisi final mərhələsinə vəsiqə qazanmaq uğrunda İsrail millisi ilə pley-off oyunu oynamışdır.

## 1-ci qrupun cədvəli


----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## Bombardir
*  Yon-Dal Tomasson — 3 top
*  Filippo İndzagi — 3 top
*  Kristian Vyeri — 3 top
*  Stefan Şapyuiza — 3 top
*  Kubilay Türkyılmaz — 3 top

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytının rusdilli variantında 

## Həmçinin bax
Zuvarə

**Zuvarə** — Liviyada Aralıq dənizi sahilində bərbər dilli şəhər.

## Həmçinin bax
* Cumayl

## İstinadlar
Kufrə

**Kufrə** Liviyanın Kirenaika ərazisində şəhər.
Xüsusilə təcrid olunmuş bir ərazidə yerləşir, yalnız Saxara səhrasının ortasında olduğu üçün deyil, həm də üç tərəfdən çöllərin şərq-qərb quru nəqliyyatında keçidini üstün edən depressiyalarla əhatə olunduğu üçündür. Müstəmləkəçi italyanlar üçün bu, İtaliyanın Şərqi Afrikasına şimal-cənub hava yolunda bir stansiya kimi də vacib idi. Bu amillər, Kufrənin Liviyanın cənub-şərqi Kirenaika bölgəsinə hakim olması ilə birlikdə, vahidin strateji əhəmiyyətini və İkinci Dünya müharibəsi əsnasında qarşıdurma nöqtəsi olduğunu vurğuladı.
## İstinadlar
Mingis (məhəllə)

**Mingis** (digər adı: *Məngis*) — Ordubad şəhərində qədim məhəllə

## Haqqında

Ordubad çayının sol sahilindədir. Adi mingislilərlə, yəni, müəyyən tarixi, iqtisadi əlaqələr nəticəsində  Mingis adlanan yerdən köçüb gələnlərlə əlaqədardır. XVIII əsrin əvvəllərində Naxçıvan sancağının tərkibinə daxil olan Azadciran nahiyyəsi Ordubad qəsəbəsinin məhəllərindən biri kimi adı çəkilir. Mənbələrin yazdığına görə, məhəllənin kiçik meydandan ibarət mərkəzində məhəllə məscidi, kəhriz, xırda dükanlar yerləşirdi. Mingis meydanı orta əsr məhəllə meydanının gözəl örnəyi kimi cəhətlərini qoruyub saxlamaqla, buradak məscid və bazar bitkin, vahid kompleks təşkil edir.

## Mənbə
*
Əcəm İraqı

**Əcəm İraqı** və ya **İraq-i Əcəm** ( *İraq-i Əcəm,*  *İraq əl-Əcəm) —* İranın qərbində tarixi bir bölgədir. Bu gün İran sərhədləri daxilində qalır. Qərbdən Zaqros dağları şərqdən Kəvir səhrası, şimaldan Əlborz dağlarına dayanır. Kirmanşah, Həmedan, İsfahan, Rey, Qəzvin və Kaşan, Qum, Təfriş bu bölgənin əsas şəhərləri olmuşdur.

Əvvəlcə İslamdan əvvəlki dövrlərdə Midiya ərazisi olaraq bilinən bölgə, dağlıq yerləşməsi səbəbindən ilk İslam coğrafiyaçıları tərəfindən Cibal ("dağ, təpə") olaraq tanınmışdır. 11-12-ci əsrlərdə, Səlcuq dövründə bu ad tədricən tərk edildi və ərazini Mesopotamiyadakı İraq-i ərəbindən ("Ərəb İraqı") fərqləndiməl üçün İraq-i Əcəm ("Əcəm İraqı") adlandırıldı.

Orta əsr tarixçisi və coğrafiyaşünası Yaqut əl-Həməvinin dediyinə görə, bu adlandırma Səlcuq sultanlarının həm İraqı, həm də Cibalı idarə etdiyi və bununla da "sultan əl-İraq" adlandığı zaman başlamışdır. Lakin bir müddət sonra Cibaldakı Həmədan şəhəri onların paytaxtına çevrildi və nəticədə bölgə Əcəm (keçmişdə ərəb olmayanlara, xüsusən farslara deyilirdi)  İraqı kimi tanınmağa başladı. 13-cü əsrdə Monqolların İrana hücumundan sonra Cibal adı tamamilə köhnəlmişdi. Sonrakı əsrdə coğrafiyaçı Həmdullah Qəzvini Cibal adından xəbərsiz idi və ərazini yalnız İraq-i Əcəm olaraq adlandırırdı.

Osmanlı İmperiyası sultanı Süleyman Qanuninin  İraqa səfərində Ərəb İraqı ilə birlikdə Əcəm İraqı da ələ keçirildi.

Sonralar, 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər İrandakı İraq termini, Savə şəhristanının cənubu və Qumun qaərbi üçün daha kiçik bir bölgəyə aid idi. Bu bölgə hal-hazırda Ərak adlandırılan Sultanabadın mərkəzində idi.

## İstinadlar
Tətbiqi fizika

**Tətbiqi fizika** müəyyən texnoloji və ya praktiki məqsədə çatmaq niyyəti ilə fiziki obyektlər haqqında biliklərin istifadəsidir. Həmçinin fizika və mühəndislik arasında körpü və ya əlaqə olaraq hesab edilir. "Tətbiqi" ifadəsi tədqiqatçıların motivasiyası və münasibəti və fəaliyyətdən təsirlənə biləcək texnologiya və ya elmlə əlaqənin təbiəti kimi amillərin incə kombinasiyası ilə "saf"dən fərqlənir. Tətbiqi fizika fundamental həqiqətlərə və fiziki elmlərin əsas anlayışlarına söykənir, lakin elmi prinsiplərin praktik cihazlarda və sistemlərdə istifadəsi və fizikanın elmin digər sahələrində tətbiqi ilə əlaqədardır.
Tətbiqi fizika müəyyən mənada mühəndislikdən fərqlənir; tətbiqi fizik bir şey dizayn etmir, əksinə yeni texnologiyaların inkişafı və ya mühəndislik probleminin həlli məqsədilə fizika tədqiqatları aparır. Bu yanaşma tətbiqi riyaziyyata olan yanaşma ilə oxşardır.

Tətbiqi fiziklər də elmi tədqiqatlar üçün fizikanın istifadəsi ilə maraqlanırlar. Məsələn, sürətləndirici fizikası sahəsi yüksək enerji toqquşdurucularının dizaynını və inşasını təmin edən mühəndislərlə işləməklə nəzəri fizikadaki tədqiqatlara töhfə verə bilər.

## Tədqiqat və təkmilləşdirmə sahələrinin nümunələri
* İlk dəfə Con Bardin, Ualter Houzer Bratteyn və Vilyam Şokli tərəfindən 1947-ci ildə icad edilən tranzistor
* Lazer
* Kvant optikası
* Maqnit rezonans tomoqrafiya
* Akustika
* Yarımkeçirici
* Sürətləndirici fizikası
* Stels texnologiyası
* Elektronika
* Nüvə mühəndisliyi
* Sonar
* Radar
* Lidar
* Biofizika
* Geofizika
* Hesablama fizikası

## Həmçinin bax
* Tətbiqi riyaziyyat

## İstinadlar