open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Savoyyalı Bona

**Savoyyalı Bona** () () — Milan hersoqu Qalezzo Mariya Sforzanın ikinci xanımı, Milan hersoqinası. Atası Savoyya hersoqu Lüdovik, anası isə Kipr kralı Yanoşun qızı Annadır.

1464-cü ildə İngiltərə kralı IV Eduardla nişanlanması müzakirə edilsə də, kralın Elizabet Vudvillə gizlicə evlənməsi bu planı pozdu. Ardından 9 may 1468-ci ildə Milan hersoqu Qalezzo Mariya Sforzayla evləndirildi və bu nikahdan 4 övladı dünyaya gəldi. Savoyyalı Bona gələcəkdə qızlarından birinin onun oğlanlarından biriylə evlənməsinə qarşı çıxaraq İngiltərə kralından intiqamını almış oldu.

Ancaq ərinin 26 dekabr 1476-cı ildə əsilzadələr tərəfindən öldürülməsinin ardından 7 yaşlı oğlu hersoq elan edildi. Savoyyalı Bona isə bir çox əsilzadənin etirazlarına baxmayaraq oğlunun taxt naibi olaraq 1481-ci ilədək fəaliyyət göstərdi. Daha sonra artan siyasi gərginlik səbəbilə Fransaya qaçmağa cəhd etsə də, ələ keçirildi və Pyemont yaxınlığındakı qəsrlərdən birində ölümünədək həbs tutuldu.

## Mənbə
* Caterina Santoro, Gli Sforza, Tea Storica, pp. 224–225
* Daniel M. Bueno De Mesquita (1969). "Bona di Savoia in *Dizionario Biografico degli Italiani*"

## İstinadlar
Fransalı İolanda

**Valualı Yolanda** (; ) () — Savoyya hersoqu IX Amadeusun xanımı, Savoyya hersoqinası. Atası Fransa kralı VII Çarlz, anası isə onun ikinci xanımı Anjulu Mariyadır.

1452-ci ildə Savoyya hersoqu Lüdovikin böyük oğlu Amadeusla evləndirildi. Ərinin 1465-ci ildə taxta çıxmasıyla Savoyya hersoqinası oldu. Ancaq ərinin epilepsiya xəstəsi olması səbəbilə hersoqluğun idarəsində söz sahibi olmuşdur.

1472-ci ilin martında əri IX Amadeusun vəfat etməsiylə, oğlu Filibert hersoq, özü isə taxt naibi elan edildi. Atasına qarşı ayaqlanıb onu taxtdan devirən qardaşı XI Lüdovikə qarşı Burqundiya hersoqu Cəsur Karlla ittifaq bağladı. Ancaq müttəfiq qoşunların 1476-cı ildə fransızlara məğlub olmasının ardından, oğlu bütün bu itkilərin səbəbkarı olaraq anasını gördü və onu həbs etdirdi. Qısa müddət sonra azadlığa buraxılan Yolanda daha sonra qardaşı olan Fransa kralı XI Lüdoviklə barışdı və ölümünədək onunla dost münasibət saxladı.

Orta əsrlər tarixində Avropada pələng əhilləşdirən ilk insan olaraq tanınan Yolandanın 1478-ci ildə Turin sarayında bunlardan birini bəslədiyi bilinir.

## Mənbə
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Əl-Kamil fit-Tarix

**əl-Kamil** və ya **əl-Kamil fit-Tarix** () — 1230–1231-ci illər arasında Mosulda İzzəddin Əli İbnül-Əsir tərəfindən yazılmışdır.

## Əsər
İbn əl-Əsir kitabında 12–13-cü əsrlərdə qurucusu İmadəddin Zəngi olan Zəngilər, Şimali İraq və Suriyada Səlcuqlu Atabəyləri kimi zaman-zaman hökmranlıq edən bu sülalənin əhəmiyyətini izah edir. O, bu əsərində 1090-cı ildə səlibçilərin Qüdsün mühasirəsi və Qüdsdəki Məscidül-Əqsaya hücumu zamanı on minlərlə müsəlmanın öldürülməsindən bəhs edir.

Qəzalinin həyatını ehtiva edən əsas mənbə əsəridir. 915-ci ilə qədər olan tarixi hadisələri nəql etmişdir. O, Təbərini nümunə götürüb, öz üslubunda yazıb. Təbərinin xəbər vermədiyi bəzi məsələlər; xüsusilə Şimali Afrika və Əndəlüs coğrafiyası haqqında məlumat verir. Təbəridən sonrakı dövr haqqında məlumat verərkən mövcud mənbələrə və hadisələrin şahidlərinə istinad edərək mənbələrə istinad etmişdir.

Əsər 1800-cü illərdə Avropada tanınıb. İbnül-Əsirdən mənbə kimi istifadə digər əsərlərə nisbətən daha yaxındır.

## İstinadlar
^ Abdülkerim Özaydın, "İBNÜ’l-ESÎR, İzzeddin", https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-esir-izzeddin, İstanbul 2000, s.26
^ Mehmet Azimli, "http://isamveri.org/pdfdrg/D04111/2009_3/2009_3_AZIMLIM.pdf", http://www.doguedebiyati.com/doguarastirmalari03-2009-1.pdf, Sayı: 3, İstanbul 2009, s. 59–64
İraq müharibəsi zamanı İraqın suverenliyi

**İraqın suverenliyi** — beynəlxalq münasibətlərdə məsələ. Ölkənin suverenliyi 2003-cü ildə İraqa müdaxilə zamanı Səddam Hüseyni devirən çoxmillətli qüvvələr tərəfindən pozulmuşdur. 8 iyun 2004-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1546 saylı qətnaməsi yekdilliklə qəbul edilmiş, bu qətnamədə "30 iyun 2004-cü ilə qədər işğala son qoymağa və İraqın tam suveren və müstəqil Müvəqqəti Hökumətinin tam məsuliyyət və səlahiyyəti öz üzərinə götürməsi"nə çağırış edilmişdir.

Suverenliyin verilməsi faktiki olaraq vaxtından bir-iki gün əvvəl baş vermişdir. Bu, İraqın rəhbərlik etdiyi hakim qüvvələrə suverenliyin qanuni şəkildə qaytarılması və işğalın formal olaraq sona çatması ilə nəticələnsə də, praktiki məsuliyyətlər hələ də İraqdakı çoxmillətli qüvvələrə həvalə edilir.

## Tənqidi
İraqda müharibənin tərəfdarları İraqın 2003-cü ilin iyununda öz suverenliyini bərpa etməsi və bununla da işğala son qoyulması fikri ilə razılaşırlar. Bu tərəfdarlar qiyamçıları İraq hakimiyyətinə qarşı üsyançılar kimi görürlər. Müharibənin bəzi əleyhdarları çoxmillətli qüvvələrin İraqda fəaliyyətinə davam etməsini işğal hesab edirlər.

Müvafiq olaraq, onlar qiyamçıları əsas məqsədi xarici qüvvələri qovmaq olan "müqavimət" döyüşçüləri kimi müsbət müstəvidə xarakterizə edirlər. Tənqidçilər Fransadakı Vişi rejimini və 1980-ci illərdə SSRİ tərəfindən işğal olunmuş Əfqanıstanda Kremlin dəstəklədiyi rejimlə müqayisə edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Why Iraq could descend into Civil War - Hammernews
* U.S. sees Syria 'facilitating' insurgents
* Mission and Justice Aggregated News relating to the war and aftermath in Iraq.
Bianka Mariya Sforza

**Bianka Mariya Sforza** (; ) () — Müqəddəs Roma imperatoru I Maksimilyanın ilk xanımı, Avstriya hersoqinası və imperatriça. Eyni zamanda dayısı oğlu olan Savoyya hersoqu I Filibertlə baş tutan ilk evliliyi səbəbilə Savoyya hersoqinası olmuşdur. Atası Milan hersoqu Qalezzo Mariya Sforza, anası isə onun ikinci xanımı Savoyyalı Bonadır.

## Mənbə
* Wiesflecker, Hellmut (1991). Maximilian I: Die Fundamente des habsburgischen Weltreiches (in German). Vienna/Munich: R. Oldenbourg.  and ISBN 3-486-55875-7
* Weiss, Sabine (2010). *"Die" vergessene Kaiserin: Bianca Maria Sforza — Kaiser Maximilians zweite Gemahlin ; [die Biografie zum 500. Todestag]* (in German). Tyrolia-Verlag. ISBN 978-3-7022-3088-3
* Benecke, Gerhard (2019). *Maximilian I (1459–1519): An Analytical Biography*. Routledge. pp. lxv, lxvii. ISBN 9781000008401
* Müller, Jan-Dirk (15 October 2003). "The court of Emperor Maximilian I". In Vanderjagt, A. J. (ed.). *Princes and Princely Culture 1450–1650, Volume 1*. BRILL. p.&nbsp;305. ISBN 978-90-04-25352-0
* Stratford, Jenny (2003). *The Lancastrian Court: Proceedings of the 2001 Harlaxton Symposium*. Shaun Tyas. p.&nbsp;100. ISBN 978-1-900289-63-4
* George R. Marek, *The Bed and the Throne: The Life of Isabella D'Este*, p.&nbsp;42, Harper & Row, 1976, ISBN 978-0-06-012810-4
* Hunt, Lynn; Martin, Thomas R.; Rosenwein, Barbara H.; Hsia, R. Po-chia; Smith, Bonnie G. (2007), *The Making of the West*, vol. II (Second ed.), Boston: Bedford/St. Martin's, p.&nbsp;458, ISBN 978-0-312-43946-0
* Bendix, Regina F.; Fenske, Michaela (2014). *Politische Mahlzeiten. Political Meals*. LIT Verlag Münster. pp.&nbsp;128–129. ISBN 978-3-643-12688-7
* Riegel, Nicole (2014). "Bausteine eines Residenzprojekts Kaiser Maximilian I. in Innsbruck". In Herbert Karner; Ingrid Ciulisová; Bernardo José García García (eds.). *The Habsburgs and their Courts in Europe, 1400–1700* (PDF). Palatium e-Publication. p.&nbsp;32. ISBN 978-94-6018-483-3
* Moffatt, Constance; Taglialagamba, Sara (12 January 2016). *Illuminating Leonardo: A Festschrift for Carlo Pedretti Celebrating His 70 Years of Scholarship (1944–2014)*. BRILL. p.&nbsp;157. ISBN 978-90-04-30413-0
* Palmer, Allison Lee (15 December 2018). *Leonardo da Vinci: A Reference Guide to His Life and Works*. Rowman & Littlefield. p.&nbsp;19. ISBN 978-1-5381-1978-5
* Antenhofer, Christina (2011). "Emotions in the Correspondence of Bianca Maria Sforza". In Heinz Noflatscher/Michael A. Chisholm/Bertrand Schnerb (ed.). *Maximilian I. 1459–1519. Wahrnehmung – Übersetzungen – Gender. Innsbrucker Historische Studien* (PDF). Innsbruck: Studienverlag GmbH. pp.&nbsp;267–286. ISBN 978-3-7065-4951-6
* Größing, Sigrid-Maria (2002). *Maximilian I. – Kaiser–Künstler–Kämpfer* (in German). Vienna: Amalthea. ISBN 3-85002-485-7

## İstinadlar
Monferratlı Byanka

**Savoyyalı Blanş** () () — Savoyya hersoqu I Çarlzın xanımı, Savoyya hersoqinası. Atası Montferat markizi VIII Uilyam, anası isə Milan hersoqu I Françesko Sforzanın qızı Elizabet Sforzadır.

1 aprel 1485-ci ildə Savoyya hersoqu I Çarlzla evləndirildi və bu nikahdan 2 övladı dünyaya gəldi. Ərinin 1490-cı ildə ölümü və 1 yaşlı oğlunun hersoq elan edilməsinin ardından Blanş taxt naibi təyin edildi. Naibliyi dövründə Fransa ilə dost münasibətlər saxlanıldı. Hətta Fransa kralı VIII Çarlza və ordusuna İtaliyanı və Neapolu işğal etdiyi səfəri əsnasında hersoqluğun ərazisindən keçməyə icazə verildi.

Ancaq oğlunun 6 yaşında ikən yatağından düşərək ölməsi nəticəsində taxt boş qaldı. Səltənət ərinin əmisi olan Savoyyalı Filippin əlinə keçdi. Ancaq II Filipp taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə varisi olan 16 yaşlı oğlu Filiberti mərhum hersoq I Çarlz və Blanşın 9 yaşlı qızı Yolanda ilə evləndirdi. Ancaq 2 il sonra Yolanda vəfat etdi və beləcə Blanşın soyu kəsilmiş oldu.

1518-ci ilin dekabrında səhhəti pisləşən Savoyyalı Blanş vərəm xəstəsi idi və uzun sürən xəstəliyin ardından 30 mart 1519-cu ildə vəfat etdi.

## Mənbə
* Denieul-Cormier, Anne (1968). A Time of Glory: The Renaissance in France, 1488–1559. Doubleday & Company, Inc.
* Jansen, S. (2002). The Monstrous Regiment of Women: Female Rulers in Early Modern Europe. Palgrave Macmillan.

## İstinadlar
Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında Müqavilənin uyğunlaşdırılması haqqında Saziş

**Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında Müqavilənin uyğunlaşdırılması haqqında Saziş** (AASQHMUHS) — Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında Müqavilənin Soyuq müharibədən sonrakı versiyası. 19 noyabr 1999-cu ildə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) İstanbul sammitində imzalanmışdır.

## Vəziyyət
### İmzalayanlar
30 dövlət: Azərbaycan, Almaniya, Belarus, Belçika, Bolqarıstan, Çexiya, Ermənistan, Danimarka, Fransa, Gürcüstan, Kanada, Yunanıstan, Macarıstan, İslandiya, İtaliya, Qazaxıstan, Lüksemburq, Moldova, Niderland, Norveç, Polşa, Portuqaliya, Rumıniya, Rusiya, Slovakiya, İspaniya, Türkiyə, Ukrayna, Birləşmiş Krallıq və ABŞ.

Sonradan NATO-ya daxil olan Sloveniya, Litva, Estoniya və Latviya müqaviləni imzalamamışdır.

### Təsdiq edənlər
4 ölkə: Belarus, Qazaxıstan, Rusiya (2007-ci ildə dayandırılmışdır), Ukrayna.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The Adapted Conventional Armed Forces in Europe Treaty at a Glance &mdash; Arms Control Association
* Agreement on Adaptation of the Treaty on Conventional Armed Forces in Europe - OSCE website
* "Maturing partnership" &mdash; Russian Defense Minister, Sergei Ivanov, *NATO Review*, (winter 2005)
*History of NATO – the Atlantic Alliance - UK Government site
Petr Fiala

**Petr Fiala** () — çexiyalı siyasətçi, 17 dekabr 2021-ci ildən bəri Çexiyanın Baş Naziridir.

## İstinadlar
Maqomed Tuşayev

**Maqomed Tuşayev** (; ) — Rusiya Silahlı Qüvvələrinin çeçen əsilli General-mayoru.

## Həyatı

Tuşayev Çeçenistan Milli Qvardiyasının 141-ci motoatıcı alayının komandiri və OMON-un üzvü olub. 2022-ci ilin 26 fevral tarixində təsdiqlənməmiş məlumatlara görə Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi zamanı Ukrayna Milli Qvardiyasının *Alfa Bölməsinin* əsgərləri tərəfindən Qostomel yaxınlığında öldürülüb.

## İstinadlar
Qostomel

**Hostomel** () və ya **Qostomel** () - Ukraynanın Kiyev vilayətində, paytaxt Kiyev şəhərinin şimal-qərbində yerləşən şəhər statuslu yaşayış məntəqəsi. İnzibati cəhətdən İrpin Bələdiyyəsinə tabedir. 2021-ci ilin məlumatına görə şəhər əhalisi təqribən 17,534 nəfərdir.

## İstinadlar
Starlink

Starlink, Amerikanın SpaceX peyk şirkəti tərəfindən peyk interneti təmin etmək üçün inşa edilmiş bir peyk şəbəkəsidi. SpaceX rabitə şəbəkəsi xəbərləri ilk dəfə 2015-ci ilin yanvarında ictimaiyyətə təqdim edildi. Bəyanatlarda, bütün yenidən qurulan rabitə trafikinin 50% -ni daşımaq üçün kifayət qədər bant genişliyini dəstəkləyə biləcəyi və sıx şəhərlərdə yerli internet trafikinin 10% -ə qədərini təmin edə biləcəyi ifadə edildi.internet şəbəkəsinin normal çalışması üçün minimum 780 peyk lazımdır. Elon Musk 1-ci mərhələdə Yer kürəsinin orbitində 12.000 ədəd Starlink peyki yelrəşdirməyi planlaşdırır.Kosmosda qurulmağa başlayan bu internet şəbəkəsinin sürətli və sabit işləməsi üçün birinci mərhələdə 12000 peyk, ikinci mərhələdə 30000 peyk göndəriləcəkdir. Elon Musk’ın son hədəfi cəmi 42000 peykdir.Starlink peyklərinin hər biri 260 kq ağırlığında və bir masa ölçüsündədir. Üzərində 4 güclü antena var. Bunların sayəsində bir-biri ilə və dünya ilə əlaqə qura bilərlər. Enerjisini akkordeon şəklində açan günəş panellərindən əldə edir. Bu peyklər ion mühərriklərinin sürətlənməsi ilə hərəkət və manevr edə biləcək.

## Starlink Azərbaycanda
2022-ci ilin dekabr ayında İlon Maskın şirkəti “Starlink Azerbaijan” MMC adında Bakıda qeydiyyatdan keçib.

## İstinadlar
Hindistan Premyer Liqası

**Indian Premier League** (**IPL**) Hindistanın on şəhərindən yerləşən on komandanın mübarizə apardığı peşəkar kişi kriket liqasıdır. Liqa 2007-ci ildə Hindistanda Kriketə Nəzarət Şurası (BCCI) tərəfindən təsis edilmişdir.

IPL dünyanın ən çox iştirak edən kriket liqasıdır və 2014-cü ildə bütün idman liqaları arasında orta tamaşaçı sayına görə altıncı yerdə qərarlaşıb. 2010-cu ildə IPL YouTube -da canlı yayımlanan dünyada ilk idman tədbiri oldu. 2019-cu ildə IPL brendinin dəyəri 6,3 milyard ABŞ dollarına çatıb.

IPL turnirinin on dörd mövsümü olub. Cari IPL titulunun sahibləri 2021 mövsümünü qazanan Chennai Super Kings komandasıdır.

## İstinadlar
Dərya Hüdayı

**Darya Hodaei** (Azərbaycan dili. Dərya Hüdayı, , ) amerikalı-iranlı əczaçı və uşaq Yazıçıdır. İran Azərbaycanının Təbriz şəhərində doğulub boya-başa çatmışdır. 9 yaşından etibarən qısa hekayələr yazmağa başlayan Dərya daha sonra Təbriz milli univeristesindən əczaçılıq üzrə elmər doktorluq dərəcəsi almışdır. 26 yaşında ABŞ-yə köçmüş və əczaçılıq peşəsini inkişaf etdirməyə çalışmışdır. Eyni zamanda Dərya Hüdayı uşaq ədəbiyyatına və ana dilinə öz yaradıcılığında diqqət ayıraraq Amerikada uşaq kitabları müəllifi oldu. Kitab nəşri ilə yanaşı hazırda Florida ştatının Mayami şəhərində yaşayan Dərya Hüdayı özünün "EnglishAzerbaijani" platformasında baş direktor vəzifəsində çalışır. Dərya Hüdayı Azərbaycan türklərinin mədəni adət-ənənələri haqqında videolar və məzmunlar hazırlayır. Onun "Jirtdan’s Halloween" ("Cırtdanın Hallovini") kitabı mediada geniş işıqlandırılmış və Amazon satış platformasının "ən çox satılanlar" siyahısına daxil olmuşdur. Dərya Hüdayı Azərbaycan dilini və mədəniyyətini dünyaya daha geniş tanıtmağı öz gələcək fəaliyyətinin əsas istiqaməti kimi müətyənləşdirib.
https://www.laweekly.com/author-darya-hodaeis-creative-contribution-to-cultural-language-diversity-in-society/

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Daryanın kitabları
Savoyyalı İolanda Luiza

**Savoyyalı Yolanda Luiza** () () — Savoyya hersoqu II Filibertin xanımı, Savoyya hersoqinası. Atası Savoyya hersoqu I Çarlz, anası isə Milan hersoqu I Françesko Sforzanın nəvələrindən Blanşdır.

Hələ 3 yaşında ikən atası vəfat etmiş, yerinə balaca qardaşı II Çarlz hersoq, anası Blanş isə taxt naibəsi elan edilmişdi. Ancaq qardaşı 6 yaşında ikən bədbəxt hadisə nəticəsində ölmüş, taxt Savoyyalı Lüdovikin oğlu II Filippə keçmişdi. Ancaq II Filipp taxt iddiasını gücləndirmək məqsədilə varisi olan 16 yaşlı oğlu Filiberti 9 yaşlı Yolanda ilə evləndirdi. Çünki Yolanda Savoyya hersoqu I Çarlzın qızı və onun şəcərəsindən gələn ən böyük varis idi. Atasının qısa səltənəti və ölümünün ardından Filibert taxta çıxdı. Ancaq 2 il sonra xanımı Yolanda vəfat etdi və Filibertin taxt iddiası zəiflədi.

## Mənbə
* Scott, John Beldon (2003). *Architecture for the Shroud, Relic and Ritual in Turin*. University of Chicago Press

## İstinadlar
Robert Breydvud

**Robert Con Breydvud** (; ) — amerikalı arxeoloq və antropoloq, elmi arxeologiyanın banilərindən biri, Yaxın Şərqin tarixdən əvvəlki dövrünün aparıcı tədqiqatçısı.

## Bioqrafiyası
Robert Breydvud Miçiqan Universitetində təhsil alıb, 1933-cü ildə burada memarlıq üzrə magistr dərəcəsi almışdır. Bir il sonra o, Ceyms Brestedin rəhbərliyi ilə Amuk vadisində qazıntılar aparan Çikaqo Universitetinin Şərq Ekspedisiyasına qoşulub və burada işləyib. 1938-ci ilə qədər ekspedisiyada iştirak etmişdir. Ekspedisiyada olarkən o, Miçiqan Universitetindəki keçmiş dostu Linda Şrayberlə evləndi, sonra o, qazıntılarda onun tərəfdaşı və tədqiqatda həmmüəllif oldu.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı o, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrində xidmət edib və burada meteoroloji xəritələrin tərtibinə cavabdeh olub. 1943-cü ildə cənab Çikaqo Universitetində doktorluq dərəcəsi aldı və bu universitet onu dərhal Şərqşünaslıq İnstitutunda və Antropologiya şöbəsində professor kimi işə götürdü. Breydvud təqaüdə çıxana qədər bu vəzifəni tutdu.

İndiana Cons personajının prototiplərindən biri hesab olunur.

## Fəaliyyəti
Braidwood İstanbul Universitetinin tədqiqatçıları ilə birlikdə Türkiyənin cənubundakı Çayönü bölgəsində bir ərazini tədqiq etmiş və 8000–12000 il əvvəl Türkiyənin cənubunda ovçu-yığıcı cəmiyyətdən əkinçilik cəmiyyətinə keçidin olduğu nəzəriyyəsinə geniş və mühüm dəlillər gətirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Stephen L. Brusatte, "Robert John Braidwood", in *[[Encyclopedia of Anthropology]]* ed. H. James Birx (2006, SAGE Publications; ISBN 0-7619-3029-9)

## Xarici keçidlər
* University of Chicago obituary
* Photograph of the Amuq Plain expedition, 1936
Ərkil

**Ərkil** — İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.

## Tarixi
Mənbədə Arkel kimidir. 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin İrəvan qəzasında kənd adı, 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Qırxbulaq nahiyəsində kənd adı. "Qara Abdal kəndinin yaxınlığında yerləşir".

## Toponimi
Ərk adından və qədim türkcə il (azərbaycanca el-"tayfa") cözündən ibarətdir. Erkən orta əsrlərdə Van gölündən şimal-qərbdə Tavrubəran əyalətində (Araz çayının yuxarı axını ilə Murad-Su və Bingöl-Su, yə'ni Mingəl-Su çayları arasında) Ark (Ərk) mahalından çıxmış ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. XX əsrin 30-cu illərində kəndin əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Murda

**Önder Doğan** (30 yanvar 1984; Amsterdam, Hollandiya) – türk əsilli hollandiyalı reper və bəstəkardır.

## Karyerası
O, Hollandiyanın Amsterdam şəhərində anadan olub. O, bir müddət İspaniya'nın Madrid şəhərində yaşayıb. Daha sonra Hollandiyaya qayıtdı və musiqi ilə maraqlandı və 2008-ci ildə ilk EP-ni buraxdı. Murda; Bizzey, Kraantje Pappie və Ronnie Flex də daxil olmaqla bir çox məşhur adlar və Hollandiyalı hip-hop sənətçiləri ilə işləmişdir. Ezhel ilə YouTube vasitəsilə tanış olduq və Doğan bundan sonra karyerasını Türkiyədə davam etdirmək qərarına gəldi.

Onun "Aya" mahnısı YouTube video paylaşım saytında 140 milyon dəfə izlənilib. Daha sonra Ezhel və Murda yanvarda "Come in My Next Life" adlı daha bir mahnını, daha sonra isə "Made In Turkey" adlı başqa mahnını buraxdılar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Murda'nın YouTube kanalı

*
Nordeynde

**Nordeynde** () —  Niderland kral ailəsinin istifadə etdiyi üç saraydan biri. Haaqada yerləşir, hazırda 2013-cü ildən Kral Villem Aleksandrın işçi sarayı kimi istifadə olunur.

## İstinadlar
Barış Arduç

**Barış Arduç** () — türk serial və kino aktyoru.

## Həyatı
İsveçrə'nin Şerzingen şəhərində doğulub böyüyən, sonra ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə qayıdan Arduç ibtidai və orta təhsilini burada başa vurub. Teatr aktrisası Ayla Alqanla tanış olduqdan sonra peşəkar aktyorluğa addım atıb.

## Fəaliyyəti
O, əvvəlcə *Küçük Hanımefendi* (2011), *Dinle Sevgili* (2011), *Pis Yedili* (2011) kimi seriallarda göründü, sonra isə *Benim İçin Üzülme* (2012), *Bugünün Saraylısı* (2013–2014) kimi seriallarda rol aldı.) və *Racon: Ailem İçin* (2015).

O, indiki populyarlığını ona gətirən *Kiralık Aşk* (2015–2017) adlı serialda rol alıb. Daha sonra *Kuzgun* və *Çukur* serialında da rol alıb. 2021-ci ildən etibarən TRT 1-də yayımlanan *Alparslan: Büyük Selçuklu* serialının baş rol ifaçısıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* Bağlı Olduğu Menajerlik Ajansı
Teodor Jeriko

**Jan Lui Andre Teodor Jeriko** (fr. Jean-Louis-André-Théodore Géricault; ) — fransız rəssamı, Romantizm dövrü Avropa rəssamlığının ən böyük nümayəndəsi. Onun rəsmləri, o cümlədən “Meduza salı” və “Epsomdakı yarışlar” rəssamlıqda yeni stilə çevrildi, baxmayaraq ki, onların təsviri sənətin inkişafındakı əsl əhəmiyyəti çox sonralar dərk edildi. Tədqiqatçılar arasında rəssamın hansı istiqamətin nümayəndəsi olması ilə bağlı vahid fikir yoxdur: o, romantizmin sələfi, dövrünü qabaqlayan realist və ya Davidin davamçılarından biri hesab olunur.

## Həyatı
Teodor Jeriko 1791-ci ildə Ruanda anadan olub. Atası Georges-Nicolas Gericault varlı bir adam idi: tütün plantasiyalarının sahibi və böyük tütün taciri, anası Luiza-Jeanne-Marie Caruel de Saint-Marten isə Normandiya aristokratiyasına mənsub bir ailədən idi. . Jerikonun ailəsi 1796-cı ildə Parisə köçdü. 1801-ci ildə Teodor Dubois-Loiseau özəl pansionatının internat məktəbinə yerləşdirildi, sonra atası onu Rene Riçard Kastelin internat məktəbinə köçürür. 1804-cü ildə Jeriko İmperator Liseyinə daxil oldu. Anasının ölümündən sonra Teodor atası tərəfindən böyüdü. Uşaq rəsm çəkməyə erkən maraq göstərməyə başladı, buna Flaman və Hollandiya rəssamlarının əsərlərini toplayan əmisi Jean-Baptiste Caruel ilə ünsiyyət kömək etdi. Tanış əmilər, təcrübəsiz rəssamlar və Guerin tələbələri, Adelaide de Montgolfier və Louise Swaton, Teodoru özləri ilə muzeyə apardılar və burada köhnə ustaların əsərlərini köçürdülər. Oğlan tətillərini Normandiyada keçirdi, burada dostlarından birinin dediyinə görə, çoxlu rəsm çəkdi.

1808-ci ilin sonunda Jeriko, əsərində imperiya Parisinin bütün həyatını əks etdirən döyüş və janr səhnələri ustası Karl Vernetlə təhsil almağa getdi. Vernetin emalatxanasında naşı rəssam daha çox at təsviri ilə məşq edir, heyvanın anatomik rəsmləri ilə tanış olur, burada ingilis heyvan rəssamlarının əsərlərindən hazırlanmış izləri görmək imkanı qazanır, Vernetin rəsmlərini köçürür. Géricault həmçinin Luvrda olub, burada qədim sarkofaqları bəzəyən atçılıq səhnələrini öyrənib. Teodor Vernetin evinin üzvü oldu, onunla birlikdə Frankoni sirkinə, Parisin arenalarına və atçılıq fermalarına və onun yaxın ətrafına baş çəkdi. Təhsil illərində Vernet müəllimin oğlu Horace ilə dostluq etməyə başladı, bəlkə də bu dostluqlar Gerikonun Vernetin emalatxanasında bu qədər uzun müddət qalmasına səbəb olub.
1929-cu il birja çöküşü

**1929-cu ilin birja çöküşü** — 24 oktyabr 1929-cu il *Qara Cümə axşamı günü* başlayan və Qara Cümə (25 oktyabr), Qara Bazar ertəsi (28 oktyabr) və Qara Çərşənbə axşamı (oktyabr) günlərində fəlakətli nisbətdə olan ABŞ səhmlərinin qiymətlərində kütləvi enişidir. Wall Street Crash kimi tanınan bu birja çökməsi Böyük Depressiyanın başlanğıcı idi.
## Tarixi
Çöküşdən əvvəl 1920-ci illərin ortalarında spekulyativ bum baş verdi, bu zaman çoxlu sayda adi amerikalı şirkətlərin iqtisadi göstəricilərinə deyil, səhm qiymətlərinin yüksəlməsinə əsaslanaraq səhmlər aldı. Artan tələb qiymətləri şişirdi, bu da səhmlərdə spekulyasiya etməklə varlanmaq istəyən daha çox sakini cəlb etdi. Bu, iqtisadi köpüyün yaranmasına səbəb oldu. Eyni zamanda, bir çox amerikalılar əvvəllər alınmış qiymətli kağızların təminatı qarşılığında banklardan lazımi vəsaiti borc alaraq kreditlə səhmlər alırdılar.

1929-cu il sentyabrın 3-dən başlayaraq 381,17 pik həddinə çatan Dow Jones sənaye orta indeksi düşməyə başladı. Cümə axşamı, 24 oktyabr 1929-cu il, indeks artıq sentyabr ayı ilə müqayisədə təxminən 20% itirdi və 305,85 ətrafında idi. Birjanın açılışından əvvəl də çaxnaşma yaranmışdı, çünki artıq əvvəlki gün indeks 4,6% aşağı düşüb. Açılışla panika daha da gücləndi. Səhmlərini tam dəyərdən düşmədən qurtarmağa çalışan investorlar həmin gün 12,9 milyon qiymətli kağız satdılar[1]. Satışların həcmi o qədər böyük idi ki, Dow Jones indeksi bir gündə 11% düşdü. Sonrakı günlərdə təxminən 30 milyon daha çox səhm satıldı və qiymətlər aşağı düşdü, daha az çevik olanı məhv etdi. Ümumilikdə, birja çaxnaşması həftəsi ərzində bazar 40% azaldı və kapitallaşmada təxminən 30 milyard dollar itirdi - ABŞ hökumətinin bütün Birinci Dünya müharibəsi zamanı xərclədiyi məbləğdən çox.

Əvvəllər analoji səhmlərin təminatı ilə səhmlərin alınmasını maliyyələşdirmiş banklar borclarını ödəyə bilməyiblər və müflis olduqlarını elan ediblər. İnsanlar birjada pullarını itirərkən, müəssisələr bank kredit xətlərini itirir və bağlanır, bu da işsizliyin artmasına səbəb olur.
## Nəticəsi
1929-cu ildə birja böhranı iqtisadiyyata dağıdıcı təsir göstərdi və bəlkə də Böyük Depressiyanın ən böyük səbəbi oldu.

ABŞ fond bazarı üçün fond bazarının çökməsinin nəticələrindən biri 1934-cü ildə tənzimləyici orqanın - Qiymətli Kağızlar və Birja Komissiyasının yaradılması oldu ki, bu komissiya belə birja bazarı çökmələrinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş qaydalar və qaydalar hazırladı. O cümlədən:

# Əməliyyatı ödəmək üçün kifayət qədər vəsait olmadan səhmlərin alınması qadağan edildi.
# Birjaların və brokerlərin icbari qeydiyyatı tətbiq edilib.
# Vəkil tərəfindən biznesin aparılması qaydaları formalaşdırıldı.
# Komissiya açıq bazarda səhm təklif edən şirkətlərdən özləri haqqında əhəmiyyətli məlumatları açıqlamağı tələb edib.

1929-cu il böhranı maliyyə dünyası üçün yaxşı bir dərs oldu və o vaxtdan bəri bir çox birjalar kotirovkaların çox sürətli düşməsi halında ticarətin dayandırılmasını tətbiq etdilər. Bu təcrübə sayəsində 1987-ci ildə birja çöküşünün təsiri 1929-cu ildəkindən daha yüngül idi.

## İstinadlar
Üç Kuruş

**Üç kuruş,** rejissoru Sinan Öztürk olan, ssenari müəllifi Damla Serim və Eset Akçilad olan, ilk bölümü 1 noyabr 2021-ci ildə yayımlanan, Ay Yapım imzası ilə çəkilmiş, aksiyon, dram və detektiv janrında Türkiyə istehsalı olan televiziya serialıdır. Baş rolları Uraz Kaygılaroğlu, Ekin Koç və Necip Memili paylaşır.

## Mövzusu
Çaka ailəsinin böyük oğlu Qartalın idarə etdiyi Çınqıraklı məhəlləsində İrfan adlı serial qatil tərəfindən bir-birinin ardınca qətllər törədilir. Qartal qatili tapmaq üçün Mütəşəkkil Şöbə Müvəkkili Efe ilə əməkdaşlıq edir və onlar qatili tutmağa çalışırlar.

## Çəkilişlər
Serial İstanbul'un Fatih səmtinin Balat səmtində və Sarıyer mahalının Çayırbaşı səmtində çəkildiyi halda, bəzi səhnələr Beykozdakı köhnə ayaqqabı fabrikində cərəyan edir.

## Aktyorlar və personajlar
* **Qartal Çaka** (Uraz Kaygılaroğlu): Çıngıraklı məhəlləsinin lideridir.
* **Efe Tekin** (Ekin Koç): O, Mütəşəkkil Büronun üsyankar, idealist komissarıdır.
* **Bahar Yöndel** (Nəsrin Cavadzade): Nezih'in qızıdır.
* **Leyla Çaka** (Aslıhan Malbora): Qartal'ın bacısıdır.
* **Oqtay Çaka** (Civan Canova): Qartal'ın atasıdır.
* **Baybars** (Kadir Çermik): Mafiya lideri.
* **Çetin** (Bora Akkaş): Baybars və Nəriman'ın oğlu. .
* **Kılıç Hicaz** (Necip Memili): Baybars'ın büyük oğlu.
* **Nezih Yöndel** (Zafer Algöz): Mafiya lideridir. Bahar'ın atasıdır. Baybars üçün işləyir.

## Xarici keçidlər

* Show TV'nin resmî sitesinde Üç Kuruş
* 
*
Fariz İbrahimov

**Fariz Rasim oğlu İbrahimov** (11 sentyabr 1989; Kiyev, Ukrayna — 21 iyul 2014; Nelipivka, Donetsk, Ukrayna) — Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin baş əsgəri, Donbass müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Fariz İbrahimov 11 sentyabr 1989-cu ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində anadan olmuşdur. Atası Fariz İbrahimov azərbaycanlı, anası Larisa Petrovna ukraynalıdır. Ailəsi və dostları, xüsusilə də, ulu babası onu Fedor olaraq çağırırdı. Boks üzrə Kiyev çempionu, Dinamo Kiyev FK azarkeşlərinin hərəkatının təşkilatçılarındandır. 2013-2014-cü illərdə Avromeydan hərəkatında iştirak etmişdir. Müharibənin başlaması ilə əlaqədar əvvəlcə, hərbçilərə kömək məqsədilə "Ürəkdən ürəyə" xeyriyyə fondunu qurdu, sonra isə könüllü olaraq Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə yazıldı.

### Hərbi xidməti və ölümü
Fariz İbrahimov 2014-cü ilin aprelindən başlayan Donbass müharibəsində "baş əsgər" rütbəsində, qumbaraatan və köməkçi atıcı vəzifəsində iştirak etmişdir. Mexanikləşdirilmiş Qoşunların Kropivnitski şəhərində yerləşən 34-cü Motoatıcı Batalyonunun tərkibində bir çox hərbi əməliyyatlarda fərqlənmişdir. Fariz İbrahimov 21 iyul 2014-cü ildə Dzerjinsk şəhəri yaxınlığında terrorçuların kəşfiyyat məntəqəsinə hücum edən dəstənin tərkibində döyüşə davam etmişdir. Nelipivka yaxınlığında terrorçular pusquda birinci BMP-ni əldən verdilər. Əsgərləri xilas etmək üçün o, sürücüyə yanan zirehli transportyoru qabağa gətirməyi əmr edir ki, bu da terrorçuların atəşini dayandırdı. Döyüşdə ukraynalı əsgərlər və çoxlu terrorçu öldürülüb, keçid məntəqəsi bir neçə dəqiqə ərzində ələ keçirilib. Döyüşlərdə Fariz İbrahimov da şəhid olmuşdur. O, Kiyevdə dəfn olunmuşdur. 

Ukraynanın dövlət suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsində göstərdiyi şəxsi şücaət və qəhrəmanlığa, hərbi anda sədaqətinə görə Fariz İbrahimov ölümündən sonra Ukrayna Prezidenti Petro Poroşenko tərəfindən 04.06.2015-ci il tarixində III dərəcəli "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri

*  (04.06.2015) — "İgidliyə görə" medalı III dərəcəli (ölümündən sonra)

## Xarici keçidlər

* İbrahimov Fariz Rasim oğlu ("Fedya", "Panda"). memorybook.org.ua (Xatirə Kitabı).
* Hərbçilərin dövlət mükafatlarıyla təltif edilməsi haqqında Sərəncam. zakon.rada.gov.ua. 04.06.2015.
Qışlaq-i Acıişmə-i Nurəhməd (Biləsuvar)

**Qışlaq-i Acıişmə-i Nurəhməd** () — İranın Ərdəbil ostanının Biləsuvar şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 34 nəfər yaşayır (10 ailə).

## İstinadlar
Ben Fero

**Ben Fero** və ya **Fərhad Yılmaz** () — türk repçi və bəstəkar.

## Həyatı və karyerası
25 fevral 1991-ci ildə Berlindən əvvəl Almaniyanın paytaxtı Bonn şəhərində anadan olub. Atası Trabzonlu, anası isə Sivaslıdır.1994-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə qayıdıb İzmirə köçüb. O, 8 yaşında Tupak dinləməklə rep musiqisi ilə tanış olub. Sabancı Universitetinin Biznesin idarə edilməsi fakültəsini bitirib.

O, 2018-ci ilin aprel ayında ilk mahnısı olan *Mahallemiz Esmer* ilə debüt etdi. 2018-ci ilin avqustunda çıxardığı *Kimlerdensin* adlı sinqlından sonra o, özəl bir şirkətdə satış meneceri kimi işini tərk edib musiqiyə fokuslanmağa qərar verdi. O, 30 noyabr 2018-ci ildə *3 2 1* sinqlı buraxdı. 2 dekabr 2018-ci ildə Spotify-da Türkiyənin ən çox dinlənilən mahnıları siyahısında 1-ci yerə yüksəldi.

20 fevral 2019-cu ildə o, əvvəlki sinqllarını ehtiva edən *Orman Kanunları* albomunu buraxdı. Albomun çıxdığı gün albomun bütün mahnıları Spotify Turkey Top 50-nin ilk 12-liyində yer aldı. Beləliklə, o, Türkiyədə albomdakı bütün mahnıları bu siyahıda saxlayan ilk sənətçi oldu. Bu alboma daxil olan *Biladerim İçin* mahnısı uzun müddət hit-paradların zirvəsində idi. O, əvvəlcə *Akalım* adlanan mahnısının adını *Demet Akalın* olaraq dəyişib. Daha sonra mahnının klipini Demet Akalınla birlikdə çəkdirdilər.

Mahnılarında tez-tez bodibildinqdən danışır. Türkiyədə demək olar ki, bənzərsiz olan orfoqrafiya üslubu bəzi dinləyicilərdən reaksiya aldı.9 may 2019-cu ildə keçirilən 16-cı Radio Boğaziçi Musiqi Mükafatlarında "Ən Yaxşı Sıçrayışçı Sənətçi" mükafatına layiq görüldü.

19 yanvar 2020-ci ildə Sinan Erdem İdman Salonunda keçirilən 2020 Basketbol Super Liqası All-Star oyununun sonunda səhnəyə çıxdı.

25 sentyabr 2020-ci ildə o, 5 mahnıdan ibarət *Yabani* adlı EP albomunu buraxdı. Daha sonra Maho G ilə *İzmir'in* Ateşi adlı bir single çıxardı. 2021-ci ildə Cash Flow ilə *Üçe Beşe Bakamam* və *Gringo* ilə *50 Kilo* adlı sinql buraxdı.

## İstinadlar
Mirauxqışlaq

**Mirauxqişlaq** — İrəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində "Mərəna dərəsi" və "Mərənə xarabası"adlı iki kənd qeyd olunur. "Kitabi-Dədə QoMirauxqişlaq — İrəvan xanlığının Dərələyəz mahalında kənd adı. 

## Tarixi
1828–1832-ci illərdə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır.

## Toponimi
1828–1832-ci illərdə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Dərəçiçək nahiyəsində "Mərəna dərəsi" və "Mərənə xarabası"adlı iki kənd qeyd olunur. "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda deyilir ki, (II boy) Bayburanın oğlu ov ovlayarkən babasının tövləsi üzərinə gəldi (bu mə'lumatda tövlə dedikdə at saxlanılan yer nəzərdə tutulmalıdır). Imraxur başı (əsli əmir-axur "at tövləsinin əmiri") onu qarşıladı. Ehtimal ki muraxur sözü danışdıqda təhrif olunaraq "Miraux" formasına düşmüşdür və Miraux qışlaq keçmişdə at ilxılarının saxlandığı yer olmuşdur. Qorqud" eposunda deyilir ki, (II boy) Bayburanın oğlu ov ovlayarkən babasının tövləsi üzərinə gəldi (bu mə'lumatda tövlə dedikdə at saxlanılan yer nəzərdə tutulmalıdır). Imraxur başı (əsli əmir-axur "at tövləsinin əmiri") onu qarşıladı. Ehtimal ki, muraxur sözü danışdıqda təhrif olunaraq "Miraux" formasına düşmüşdür və Miraux qışlaq keçişdə at ilxılarının saxlandığı yer olmuşdur.

## İstinadlar
Falcon 9

**Falcon 9** — ABŞ-də SpaceX tərəfindən dizayn və istehsal edilmiş qismən təkrar istifadə edilə bilən iki mərhələli orbitə orta qaldırıcı daşıyıcı raket. Falcon 9 dünyada ilk təkrar istifadə edilə bilən raket adını qazanmışdır.

## Sərmayə
SpaceX Falcon 1-dən fərqli olaraq Falcon 9-u NASA-nın sərmayəsi ilə hazırlamışdır.

SpaceX 2011-ci ildə Falcon 9 v1.0 üçün lazım olan məbləğin 300 milyon dollar olacağını təxmin etmişdi.

SpaceX Falcon 9 və Dragon kapsulu üçün lazım olan maliyyənin 450 milyon dollarını öz büdcəsindən, 396 milyon dollarını isə NASA-nın verdiyi maliyyə yardımından istifadə etdi.

## İstinadlar
İraq təhlükəsizlik qüvvələri

**İraq təhlükəsizlik qüvvələri** (; *ISF*) – İraq Respublikasının federal hökumətinin hüquq-mühafizə və hərbi qüvvələrini təsvir etmək üçün Amerika Birləşmiş Ştatlarının Müdafiə Nazirliyi tərəfindən istifadə edilən termin. İraq müharibəsi zamanı bu təşkilatlar ABŞ-nin 101-ci Hava Desant Diviziyası və 82-ci Hava Desant Diviziyasının nəzdində təlimdən keçmişdir. İraq Konstitusiyasına görə, peşmərgə İraq Kürdüstanında ümumi təhlükəsizlik və sabitliyə cavabdehdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Ministry of Defense
*  Ministry of Interior
Böyük Orta Şərq

**Böyük Orta Şərq** — "Ərəb dünyası" adlanan qeyri-müəyyən formada təyin edilmiş region, üstəgəl Əfqanıstan, Kipr, İran, İsrail, Pakistan və Türkiyəni əhatə edən ərazi üçün nəzərdə tutulmuş siyasi termin. Bu, 2004-cü ilin martında ABŞ administrasiyasının Orta Şərq və Şimali Afrika ilə 2004-cü ilin iyununda G8 sammitinə hazırlıq işlərinin bir hissəsi kimi Beynəlxalq Sülh üçün Karnegi Fondunun sənədində təqdim edilmişdir. Bundan əvvəl, Xarici Siyasət Tədqiqat İnstitutundan Adam Qarfinkl Böyük Orta Şərqi Mərkəzi Asiya və Qafqazla birlikdə MENA regionu kimi müəyyənləşdirmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Greater Middle East: The US plan"
* "The Greater Middle East Initiative: Sea Island and Beyond (U. S. Senate)"
* "Blood Borders: How a better Middle East would look"
* A legacy of U. S. military failure in the Middle East over the past three decades"
İstanbul Əməkdaşlıq Təşəbbüsü

**İstanbul Əməkdaşlıq Təşəbbüsü** () — NATO-nun 2004-cü ildə İstanbulda keçirilən sammitində irəli sürülən təşəbbüş. Sammit zamanı ittifaq liderləri NATO-nun Aralıq dənizi Dialoqunu əsl tərəfdaşlığa yüksəltmək və daha geniş Orta Şərqdə ayrı-ayrı ölkələrlə İstanbul Əməkdaşlıq Təşəbbüsünü işə salmaq qərarına gəlmişdir. Təşəbbüs Böyük Orta Şərqdə dövlətlərlə praktiki təhlükəsizlik əməkdaşlığı fəaliyyətləri ilə məşğul olmaq təklifindən ibarətdir.

## Üzvlər
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
İraq Müvəqqəti Hökuməti

**İraq Müvəqqəti Hökuməti** — ABŞ və onun koalisiya müttəfiqləri tərəfindən 2005-ci ilin yanvarında keçiriləcək prezident seçkilərindən sonra yeni konstitusiyanın hazırlanmasından əvvəl İraqı idarə etmək üçün qurulan hökumət. 28 iyun 2004-cü ildən 3 may 2005-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu müddət ərzində hökurmət ABŞ, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Ərəb Dövlətləri Liqası tərəfindən İraqın yeganə qanuni hökuməti kimi tanınmışdır. Əyad Ələvi baş nazir vəzifəsini öz üzərinə götürmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official Homepage of the Iraqi Interim Government 
* Iraq Assembly Off to a Faltering Start (One World, Aug 15)
* middleeastreference.org.uk: Members of the Iraqi Cabinet
* Iraq: The interim government leaders (Council on Foreign Relations)
Aralıq dənizi Dialoqu

**Aralıq dənizi Dialoqu** — ilk dəfə 1994-cü ildə yaradılmış NATO və Aralıq dənizi hövzəsinin yeddi ölkəsi arasında əməkdaşlıq forumu. Onun məqsədi "bütün regionda yaxşı münasibətlər və daha yaxşı qarşılıqlı anlaşma və etimad yaratmaq, regional təhlükəsizlik və sabitliyi təşviq etmək və NATO-nun siyasət və məqsədlərini aydınlaşdırmaqdır".

Dialoq NATO-nun Avropada təhlükəsizliyin Aralıq dənizində təhlükəsizlik və sabitliklə əlaqəli olduğuna dair fikirlərini əks etdirir. Bu, həmçinin Avropa–Aralıq dənizi Tərəfdaşlığını və Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının Aralıq dənizi Təşəbbüsünü gücləndirir və tamamlayır.

## Üzvlər

Aralıq dənizi Dialoqu əvvəlcə beş ölkə ilə fəaliyyətə başlamış, lakin zaman keçdikcə daha iki ölkə əlavə edilmişdir

*  (1995-ci ilin fevralında qoşulmuşdur)
*  (2000-ci ilin martında qoşulmuşdur)
*  (1995-ci ilin fevralında qoşulmuşdur)
*  (1995-ci ilin noyabrında qoşulmuşdur)
*  (1995-ci ilin fevralında qoşulmuşdur)
*  (1995-ci ilin fevralında qoşulmuşdur)
*  (1995-ci ilin fevralında qoşulmuşdur)

### Liviya
2012-ci il Çikaqo Sammitində NATO dövlət başçıları bəyanat yayaraq, Aralıq dənizi dialoqu vasitəsilə Liviyanın NATO tərəfdaşı kimi "xoş gəldin" olduğunu qeyd etdilər. Liviya hələ ki, cavab verməyib.

## Fərdi Əməkdaşlıq Proqramı
16 oktyabr 2006-cı ildə NATO və İsrail Aralıq dənizi dialoqu çərçivəsində ilk Fərdi Əməkdaşlıq Proqramını (ICP) yekunlaşdırdılar və burada İsrail NATO-nun Aktiv Dəniz Əməliyyatına töhfə verəcək. ICP terrorizmlə mübarizə və Aralıq dənizində birgə hərbi təlimlər kimi ümumi maraq doğuran bir çox sahələri əhatə edir. Misir (2007) və İordaniya (2009) ilə daha çox ICP sazişi imzalanıb və NATO gələcəkdə əlavə Aralıq dənizi Dialoquna üzv dövlətlərlə əlavə sazişlərin imzalanacağını gözləyir.

## Həmçinin bax
* İstanbul Əməkdaşlıq Təşəbbüsü
* Şimali Atlantik Şurası
* Sülh Naminə Tərəfdaşlıq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mediterranean Dialogue website
Sülh Naminə Tərəfdaşlıq

**Sülh Naminə Tərəfdaşlıq** (; *PfP*) — Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) ilə Avropanın digər dövlətləri və postsovet ölkələri arasında etimadın yaradılmasına yönəlmiş NATO proqramı; 20 dövlət bura üzvdür. İlk dəfə Bolqarıstanın "Novae" cəmiyyəti tərəfindən müzakirə edilmişdir. Bu, 20–21 oktyabr 1993-cü ildə Almaniyanın Travemünde şəhərində keçirilən NATO Müdafiə Nazirlərinin görüşündə ABŞ təşəbbüsü kimi təklif edilmiş və 10–11 yanvar 1994-cü ildə Belçikanın paytaxtı Brüssel şəhərində keçirilən NATO sammitində rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamışdır. ABŞ Dövlət Departamentinin məxfilikdən çıxarılmış sənədlərinə görə, prezident Bill Klinton Sülh Naminə Tərəfdaşlığı "NATO üzvlüyünə aparacaq yol" və "Avropanı bir neçə yüz mil şərqə doğru ayıran başqa bir xətt çəkməyən" yol kimi təsvir etmişdir.

NATO təlimlər, fəlakətlərin planlaşdırılma və cavab tədbirləri, elmi və ətraf mühit məsələləri, peşəkar inkişaf, siyasətin planlaşdırılması və mülki hökumətlə əlaqələrdə əməkdaşlıq vasitəsilə tərəfdaşlarla əlaqələr qurur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Partnership for Peace programme
* Partnership for Peace Information Management System (PIMS)
* Building a Partnership for Peace
İstanbul sammiti (1999)

**İstanbul sammiti** — 18–19 noyabr 1999-cu il tarixlərində Türkiyənin İstanbul şəhərində keçirilmiş Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) VI sammiti. Sammitin yekunu olaraq İstanbul Sammiti Bəyannaməsi qəbul edilmiş və Avropa Təhlükəsizlik Xartiyası imzalanmışdır. Həmçinin, İstanbulda ATƏT-in 30 iştirakçı dövləti Soyuq müharibədən sonrakı hadisələri əks etdirmək üçün, 1990-cı ildə qəbul olunan Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında Müqaviləyə düzəlişlər edən Avropada adi silahlı qüvvələr haqqında Müqavilənin uyğunlaşdırılması haqqında Saziş imzalanmışdır. NATO-nun Kosovo münaqişəsinə müdaxiləsi və İkinci Çeçenistan müharibəsinin başlaması ilə bağlı Rusiya ilə Qərb arasında şifahi toqquşma olmuşdur. Dnestryanı münaqişəsi, Abxaziya–Gürcüstan münaqişəsi və Gürcüstan–Osetiya münaqişəsi də müzakirə edilmişdir. Sammitdə Rusiya 21 dekabr 2002-ci ilə qədər Moldova və Gürcüstandan hərbi qüvvələrini çıxaracağını vəd etsə də, bu baş tutmamışdır.

## İstinadlar
İlon Mask: Tesla, SpaceX və möhtəşəm gələcəyin izi ilə

**İlon Mask: Tesla, SpaceX və möhtəşəm gələcəyin izi ilə** () — 2015-ci ildə nəşr olunmuş, Eşli Vensin yazdığı İlon Maskın bioqrafiya kitabı. Mask kitabda heç bir şeyi dəyişdirməmişdir.

Kitab New York Times-da bestseller, Azmazon-da İş dünyası/Sahibkarlıq mövzusunda bestseller və İlin ən yaxşı kitabı, Wall Street jurnalında İlin ən yaxşı iş dünyası kitabı adını qazanmışdır.

## Rəylər
New York Times:
*"Kitabın sonlarına doğru oxucu Stiv Cobs ilə İlon Maskı müqayisə etməyə ehtiyac hiss edəcək. Maska fürsət verin. Kimsə onun kimi ola bilməz!"*
Riçard Brenson (Virgin Group-un təsisçisi):
*"İlon Maskla çox oxşar tərəflərimiz var: riskə gedən, uğursuzluqlardan qorxmayan və insanlığa parlaq gələcək vermək üçün daima çalışan biri. Eşli Vens Maskın mükəmməl həyat hekayəsini ulduzlarla dolu bir tərcümeyi-halla təqdim edir".*
Toni Fadel (iPod və iPhone-nun yaradıcısı, Nest Labs-ın baş icraçı direktoru):
*"Dəfələrlə çətin vəziyyətə düşmüş və köhnə düşüncəli adamlarla mübarizə aparmış, dünyanı dəyişdirməyə çalışan bir adama açıq bir baxış. Bu kitabı oxuyub baxışlarını bir az daha irəliyə yönəltməyən insanlara təəccüb edirəm".*Bu rəylərdən əlavə, həmçinin The Washington Post, Wall Street jurnalı, The Guardian, Forbes, Don Qraham, Tayler Kauen, Kreiq Venter, Mark Andressen, Aron Levi də kitab haqda müsbət rəylər yazmışdır.

## İstinadlar
Əlikram Hüseynov

**Əlikram Həsən oğlu Hüseynov** () — Azərbaycan tarzəni, orkestrin solisti; Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (1991)

## Həyatı
Əlikram Hüseynov 20 aprel 1926-cı ildə Bakıda doğulub. 1942–1946-cı illərdə Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbində oxumuşdur. Oxuduğu müddətdə Əhməd Bakıxanov və Adil Gəraydan dərs almışdır. 1947-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov və Cəfər Cəfərovun iştirakı ilə keçirilən musiqi müsabiqəsində Orta Mahuru çalmış, birinci yerə çıxmışdır. 1947-ci ildə həmçinin Praqada keçirilən Festivalda da orta mahuru çalmışdır.

1959, 1960, 1961-ci illərdə konsert və tədbirlərdə Azərbaycan opera müğənnisi Bülbülü müşayiət etmişdir.

Əlikram Hüseynovun ilk təyinatı Şəkiyə verilmişdir. 1957-ci ildən 2006-cı ilə qədər isə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında çalışmışdır.

Rübabə Muradova, Zeynəb Xanlarova, Rəsmiyyə Zeynalova, Arif Babayev, Baba Mahmudoğlu, Mənsum İbrahimov kimi sənətkarlarla çalışmışdır. Azərbaycan milli opera sənətinin inciləri olan "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah İsmayıl" və "Aşıq Qərib"də tarzən kimi ifa etmişdir.

2006-cı il aprelin 19-da Rəşid Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında 80 illiyinə həsr olunmuş yubiley gecəsi keçirilmişdir.

18 avqust 2006-cı ildə 80 yaşında Bakıda vəfat edib. Köhnə Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.

## Təltifləri
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti — 19 sentyabr 1991

## Ailəsi
Əlikram Hüseynov Sürayə xanımla ailə həyatı qurmuş, Məxfirət adlı qızı və Yaşar adlı oğlu olmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Hüseynov Əlikram. Oxu tar /Əlikram Hüseynov; Toplayıb tərtib edən: S. Q. Quliyeva.- B.: Günəş, 2005, 112 səh.

## İstinadlar
İnfanta Mariya Tereza Braqanza

**Mariya Tereza Braqanza** () () — İspaniya və Portuqaliya infantası.

Atası Portuqaliya kralı VI Con, anası isə İspaniya kralı IV Karlın qızı Şarlottadır. Bu səbəblə eyni zamanda Portuqaliya infantası idi. Napoleon Bonapartın Avropadakı işğalçı siyasəti səbəbilə bütün saray əhalisi 1807-ci ildə Portuqaliyanı tərk edərək Braziliyaya qaçdı. Nənəsi I Mariyanın səltənətində doğulan Mariya Tereza vəliəhdin ən böyük övladı olaraq 13 may 1810-cu ildə Rio-de-Janeyroda bibisi oğlu İnfant Pedro Karlosla evləndirildi. Ancaq çox keçmədən ərinin vəfatıyla dul qaldı.

Olduqca mühafizəkar olan Mariya Tereza kiçik qardaşı İnfant Miquelin Portuqaliya taxtı uğrunda, dayısı bə bacısının əri olan İnfant Karl İsidronun isə İspaniya taxtı uğrunda apardığı siyasi mübarizəni dəstəklədi. Digər dayısı VII Ferdinandın İspaniyadakı səltənətinin son illərində Mariya Tereza Madridə qayıtdı və burada siyasi propaqandasına davam etdi.

15 yanvar 1837-ci ildə korteslər birliyi üsyançı İnfant Karl İsidroya dəstək verməsini səbəb göstərərək Mariya Terezanın ana şəcərəsindən gələn taxt hüququnu ləğv etdi. Oğlunun da taxt hüququ ləğv edilsə də, 1859-cu ildə bərpa edildi.

Növbəti il Mariya Tereza uzun illərdir dəstək verdiyi, vəfat edən bacısının əri və dayısı olan İnfant Karl İsidroyla evləndi. Bu evlilikdən övladı olmadı və bacısının uşaqları olan ögey övladlarıyla məşğul oldu. İspaniyadakı taxt mübarizəsində məğlub olan cütlük çox keçmədən ölkəni tərk etdilər. Mariya Tereza 17 yanvar 1874-cü ildə Triestdə vəfat etdi.

## Mənbə
* Albano da Silveira Pinto. "Serenissima Casa de Bragança". *Resenha das Familias Titulares e Grandes des Portugal* (in Portuguese). Lisbon
* La Princesa de Beira y los Hijos de Don Carlos by Conde de Rodezno (1938)

## İstinadlar
Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planı

**Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planı** (; *IPAP*) — NATO ilə müxtəlif ölkələr arasında hazırlanmış, hər iki tərəf arasında dialoq və əməkdaşlıq üçün kommunikasiyanın məqsədlərini və çərçivəsini müəyyən edən planlar. NATO FTüƏP təşəbbüsünü 2002-ci ildə Praqa Sammitində irəli sürmüşdür.

## İştirak
Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planı aşağıdakı ölkələrdə tətbiq olunur:

*  (29 oktyabr 2004)
*  (27 may 2005)
*  (16 dekabr 2005)
*  (31 yanvar 2006)
*  (19 may 2006)
*  (10 sentyabr 2008)
*  (15 yanvar 2015)

Azərbaycan, Ermənistan, Moldova, Qazaxıstan və Serbiya hazırda NATO-ya üzv olmaq niyyətində olmadıqlarını bildirsələr də, onların hamısı NATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq proqramında iştirak edirlər. Gürcüstan və Ukrayna hazırda NATO-ya üzvlük üçün intensivləşdirilmiş dialoqdan keçir, Bosniya və Herseqovinanın isə Üzvlük Fəaliyyət Planı var və NATO-ya daxil olmaq üçün fəal çalışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Individual Partnership Action Plans Website
İnfanta Mariya Fransiska Braqanza

**Mariya Fransiska Braqanza** (; ) — İspaniya və Portuqaliya infantası.

Atası Portuqaliya kralı VI Con, anası isə İspaniya kralı IV Karlın qızı Şarlottadır. Bu səbəblə eyni zamanda Portuqaliya infantası idi. Napoleon Bonapartın Avropadakı işğalçı siyasəti səbəbilə bütün saray əhalisi 1807-ci ildə Portuqaliyanı tərk edərək Braziliyaya qaçdı. Nənəsi I Mariyanın səltənətində doğulan Mariya Fransiska 22 sentyabr 1816-cı ildə Madriddə dayısı İnfant Karl İsidroyla evləndirildi. Cütlüyün bu evlilikdən 3 oğlu dünyaya gəldi.

* Karlos Luiz de Burbon
* Xuan Karlos de Burbon
* Fernando de Burbon (1824-1861)

Digər dayısı VII Ferdinandın ölümündən sonra İspaniyada başlayan taxt mübarizəsində o və əri 3 yaşlı dayısı qızı II İzabellanın səltənətini qəbul etmədi. Nəticədə bütün ailəsiylə birlikdə ölkədən sürgün olundular və öncə Portuqaliyaya, daha sonra isə İngiltərəyə köçdülər. İngiltərədə ikən Mariya Fransiskanın səhhəti pisləşdi və 4 sentyabr 1834-cü ildə vəfat etdi. Cənazəsi ilk öncə burada Müqəddəs Məryəm kilsəsinə dəfn olunsa da, daha sonra qalıqları İtaliyadakı Triest Kafedralına köçürüldü. Vəfatından 4 il sonra, bacısı Mariya Tereza dul qalan əriylə evləndi və övladları xalası olan ögey analarının himayəsində böyüdü.

## Mənbə
* Albano da Silveira Pinto. "Serenissima Casa de Bragança". *Resenha das Familias Titulares e Grandes des Portugal* (in Portuguese). Lisbon
* La Princesa de Beira y los Hijos de Don Carlos by Conde de Rodezno (1938)
* https://www.stmarysgosport.org.uk/carlist-queen-maria-francisca-of-sp 

## İstinadlar