open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ufa dəmiryol körpüsü

**Ufa dəmiryol körpüsü** (, ) — Ağidel çayının Ufa şəhərindən axan hissəsi üzrərində inşa edilmiş dəmiryol körpüsü.

## Tarixi
Ufa dəmiryol körpüsünün tikintisinə 1886-cı ildə başlanmışdır. Tikinti işləri 1888-ci ildə tamamlanmışdır. Körpü dəmir yolunun Ufaya çəkilişini təmin etmişdir. Sonradan isə bu xətt Çelyabinskə (1892) qədər uzadılmışdır.

Aşırımlı körpünün layihəsini Nikolay Belelyubski 1884-cü ilin nörmativləri əsasında hazırlamışdır. Tikilidə lazım olan hissələri Votnik zavonunda hazırlayırdılar. 
Belelyubski körpüdə özünün yeni ixtira etdiyi tenikianı tətbiq edir. 1890-cı ildə təşkil edilən Edinburq sərgisində bu dizayn Qızıl Medal ilə mükafatlandırıldı və daha sonra "Rusiyasayağı dəstək növü" adı altında xaricdə yayıldı.

8 sentyabr 1888-ci ildə körpünün açılışını Dəmir yolları naziri admiral Kostantin Poset etmişdir. Körpüdə əlavə piyada keçidi də vardı.

Körpünün sxemi —  hərəsinin arasında 109,25 metr  məsafə olan 6 aşırım.

1919-cu ildə Vətəndaş müharibəsi zamanı, altıncı aşırım kolçaklar tərəfindən partladılmış və dağılmışdır
Körpünün bərpası iki mərhələdə aparılmışdır. Əvvəlcə aşırım hazırlanmış, sonra isə əsaslı təmir edilmişdir. 10 oktyabr 1919-cu ildə Vladimir Lenin tərəfindən körpünü bərpa edən işçilər təbrik ediir.

Əsaslı təmir edilərkən professor Lavr Proskuryakovun dizaynının istifadə edilməklə edilmişdir. Diqqətlə hazırlanan layihə qatar yolunda minimal fasilə ilə təmin etdilmışdır.

XX əsr ərzində körpü dəfələrlə möhkəmləndirilmiş və ya təmir edilmişdir. 1937-1939-cü illər ərzində aşırım strukturlarının böyük ölçüləri aradan qaldırılması və gücləndirici metal əlavə edilməsi çəkisi 4% -ə qədər gücləndirilir. 1949 - 1951-cu illərdə isə  körpüdə təmir işləri aparılmışdır.

## Maraqlı fakt

1888-ci ildə Dyoma çayı üçün süni yataq qazılmışdı; müasir avtomobil körpüsündən yüz metr aşağıda başlayır və Ağidel istiqamətində birbaşa axır. Bu kanal Dyoma üərində belə bir dəmir yolu körpüsünün qurulmasından qaçınmaq üçün qazılmışdır.

Körpünün ilk rəngli fotosunu 1910-cu ildə Sergey Qorski çəkmişdir.
## Qalereya

Fayl:Ufa Rail Bridge.1915.jpg|Ufa dəmiryol körpüsü
Fayl:Уфа мост через Белую.jpg|Açıqca
Fayl:Ufa — Construction of a bridge over Belaya river (1886).jpg|Körpünün tikintisi

## Mənbə
* Körpü
## İstinadlar
Məhərrəm İncə

**Məhərrəm İncə** (; ) — Türkiyə siyasətçisi.

## Həyatı
4 may 1964-cü ildə Yalova şəhərində anadan olub. Cümhuriyyət Xalq Partiyası millət vəkili olmuşdur. Evlidir və bir uşağı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
May Narva

**May Narva** (; doğ. 22 oktyabr 1999, Tallin, Estoniya) — Eston şahmatçı. Qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2014).

## Həyatı
May Narva şahmatçılar ailəsində anadan olub. O, eston şahmatçılar Boris Rıtovun və Merike Rıtovanın nəvəsi, FİDE ustası Yaan Narvanın və qadınlar arasında şahmat üzrə Estoniya çempionu Regina Narvanın isə qızıdır.

Üç dəfə qadınlar arasında şahmat üzrə Estoniya çempionatlarında qalib olub: 2014, 2016 (əlavə turnirdən sonra), 2017. 2014-cü ildə Batumidə U16 yaş qrupunda qızlar arasında Avropa çempionu olub. 2015-ci ildə Karpaçda Estoniyanın qızlardan ibarət komandasının heyətində U18 yaş qrupunda Avropa komanda birinciliyinin qalibi olub. Estoniyanı şahmat olimpiadalarında təmsil etmişdir (2014, 2016).

Qustav Adolf Gimnaziyasında təhsil alıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*FIDE Chess profili
*Mai Narva . Chess-DB.com 
*Mai Narva . Chessgames.com 
*Mai Narva . 365Chess.com
Edmund Delli

**Edmund Delli**  — Amerika hərbçisi, polkovnik, mühəndis.

## Fəaliyyəti
Birinci Dünya müharibəsi (1914-1918) dövründə Şərur və Naxçıvan mahallarında yaradılmış müttəfiq idarəçiliyi zonasına Antanta dövlətlərinin Ermənistandakı ali komissarı, amerikalı polkovnik V.Haskel tərəfindən təyin edilmiş qubernator. 1919-cu il oktyabrın 23-də vəzifəsinin icrasına başlayacağı bildirilsə də, yalnız Naxçıvanın deyil, bütün İrəvan quberniyasının türk-müsəlman əhalisi Haskelin bu təyinatına qarşı çıxdı. 1919-cu il oktyabrın ortalarında Haskel Parisə çağırılmış, onun müavini polkovnik Ceyms Rey isə neytral zona məsələsini müzakirə etmək üçün Bakıya getmişdi. Oktyabrın 24-də o, Naxçıvana gələrək, Haskelin bəyanatını elan etmiş və bu bəyanata uyğun olaraq, Şərur və Naxçıvanda Amerika qubernatorluğu yaradılması, polkovnik Edmund L.Dellinin qubernator təyin edilməsi haqqında sərəncam imzalamışdı. Lakin bundan narazı qalan Naxçıvan Milli Şurasının və bütün Naxçıvan əhalisinin təkidi ilə Ceyms Rey qərarını dəyiş məli olmuş, polkovnik Edmund L.Delli Naxçıvanda general-qubernator kimi deyil, ali komissarın nümayəndəsi kimi qalmışdı. Ermənistanda olan ABŞ zabitlərinin noyabrda Edmund L.Delliyə köməyə gəlməsi Naxçıvan və Şərur əhalisinin narazılığını daha da artırmış və Delli ona köməyə gəlmiş zabitləri yenidən İrəvana qaytarmağa məcbur olmuşdu. Amerikalılar 1920-ci ilin yanvarında Şəruru və Naxçıvanı tərk etmişdilər.

## Həmçinin bax

* Naxçıvanda Amerika general-qubernatorluğu

## Ədəbiyyat

* Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918-1920-ci illər), B., 1993.
## İstinadlar
İşlənmiş yağlar

**İşlənmiş yağlar** tərkibində əsasən parafin və aromatik karbohidrogenlər, qocalma məhsulları və metallar olan dizel, aviasiya, həmçinin hidravlik sistemlərdə və transmissiyalarda istifadə olunan yağlardır.

## Tərkibi
Metallar əsasən qurğuşundan ibarətdir. Bu metallar yanacağa qatılan qurğuşun antidefonatorların istifadəsi ilə yağa düşür. Son 70-ci illərdə bu defonatorlara qoyulan məhdudiyyətlə onun istifadəsi hazırda 1,0%-dən 0,1%-dək düşmüşdür. Buna baxmayaraq işlənmiş yağların tərkibində onun azacıq miqdarı ekoloji problem yaradır.

Müxtəlif çətinliklərə baxmayaraq işlənmiş yağlardan faydalanmaq aktuallığı davam edir.

## Emal prosesləri
Emal prosesləri üç əsas istiqamətdə aparılır:
* baza komponentlərinin alınması;
* işlənmiş yağların təyinat növləri ilə regenerasiyası, bu halda qocalma prosesi ilə tərkibdə qalan aşqarların parçalanmasının qarşısını almaqla əmtəə yağlarının yenidən bərpası;
* işlənmiş yağlar qarışığından emal prosesi ilə yanma sobalarında istifadəsinin təyini.

## Toksikliyi
Təəssüf ki, sürtkü yağlarının işlənmiş nümunələrinin ətraf mühitə təsiri və onların müxtəlif sənaye tullantıların ətraf mühitə neqativ təsirini qiymətləndirən yeganə metod olmadığından onların verdiyi ziyanı kəmiyyətcə qiymətləndirmək mümkün olmur. Bu isə insanların zəhərlənməsi ilə əlaqədar onların əmək qabilyyətinin itirməsi, kadrların azalması, milli gəlirin aşağı düşməsi və s. ilə nəticələnir. Işlənmiş yağların tətbiq sahəsi müxtəlifdir:
xammal, yanacaq, sürtkülərin tərkibində istifadəsi, mühafizəedici maddələr və s. ilə yanaşı regenerasiya üsulu ilə təmizlənən məhsullarından baza yağı kimi müxtəlif təyinatlı motor yağlarının yaradılmasında tətbiqi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd olunan tətbiq sahələri iqtisadi cəhətdən böyük səmərə verir.

## Mənbə
* Fərzəliyev V, M., Cavadova H. Ə., Ramazanova Y. B., Məmmədova А, X., Hüseynova A. Ə., Cavadova E. M., Yusifova A. R. Gəmi dizelləri üçün motor yağı // Patent İ 2015 0075
MC-70 sürtküsü

**MC-70 sürtküsü** — Dəniz sürtküsü adı altında tanınır, yumuşaq mazdır.

## Xarici görünüşü və tərkibi
Qəhvəyi rəngli hamar yumşaq mazdır. Sabunlu-karbohidrogen sürtkülərinə aid olub və barium və aluminium sabunların və serizinin qarışığı ilə qatılaşdırılır.

## Tətbiq şəraiti
MC-70 sürtküsünün damcıdüşmə temperaturunun aşağı olması və dispersiya mühitinin yüksək buxarlanması səbəbindən onun tətbiq temperaturu 650C-dən yuxarı olmur. Yaxşı aşağıtemperatur xassələri sürtkünü mənfi −450C-də, daha güclü mexanizmlərdə isə mənfi −500C-yə qədər temperaturlarda müvəffəqiyyətlə istifadəsinə imkan verir.
MC-70 sürtküsünün fərqli xüsusiyyətlərindən biri onun suya qarşı davamlığı və yüksək mühafizə xassəsinə malik olmasıdır. Bu sürtkü daima dəniz suyu ilə təmasta olan mexanizmlər üçün, o cümlədən sualtı qayıq və dəniz gəmilərinin avadanlıqları və mexanizmləri üçün nəzərdə tutulur. Həmçinin, yüksək mühafizəedici qabiliyyət və eyni zamanda şaxtaya davamlıq tələb edən yerüstü maşınlarda da kifayət qədər geniş tətbiq edilir. MC-70 sürtküsünün saxlanma müddətində stabilliyi qənaətbəxşdir.
MC-70 sürtküsünü yelləmə və sürüşmə diyircəklərində, müxtəlif ötürücülərdə, sürtünmə səthlərinin işinin təmin edilməsində və s. istifadə edilə bilər. Tərkibində olan barium stearat bahalı olmasına baxmayaraq MC – 70 dəniz sürtküsünün qiymətli istismar xassələri onun geniş tətbiq sahəsinə malik olmasına səbəb olur. Zamanında bu sürtkünü MЗ sürtküsü əvəz edə bilər.

## MC – 70 sürtküsünün fiziki-kimyəvi göstəriciləri
* Xarici görünüşü — Açıq-qəhvəyidən tünd-qəhvəyi rəngli, şəffaf, nazik qatında düyünsüz, eynicinsli maz
* Damcıdüşmə temperaturu, 0C, az olmamalı — 80
* Effektiv özlülük, 300C temperaturda və deformasiya
sürətinin orta qradientinin10C1Па*c(П), çox olmamalı — 1500 (15 x 103)
* Tərpənməyə davamlıq həddi, 500C ПА(гс/см2), az olmamalı — 100 (1,0)
* Kolloid stabilliyi, ayrılan yağın %-i, çox olmamalı — 10,0
* Mühafizəedici xassələrinin sınağı 30 saat ərzində — Davam gətirir
* Suda həll olunan turşu və qələvilərin miqdarı — Yoxdur
* Küllülük, %, həddlərdə — 2,9–3,7
* Suyun kütlə payı, %, çox olmamalı — 0,1
* Mexaniki qarışıqların kütlə payi, % — Yoxdur
* Penetrasiya, 250C — Normalaşdırılmır
* 

## Mənbə
* http://www.expert-oil.com/site.xp/050054053124049049054050.html
Luka Bıç

**Luka Lavrentyeviç Bıç** (, ) — sağ menşevik. "Yedinstvo" təşkilatının üzvü. 1917–1918-ci illərdə Kuban Xalq Respublikasının ilk sədri.

## Həyat və fəaliyyəti
Luka Bıç 1870-ci ildə Pavlovski stanitsasında anadan olmuşdur. Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. Fevral inqilabı ərəfəsində — 1912–1917-ci illərdə Bakı şəhər rəisi olmuşdur. Fevral inqilabından (1917) sonra o, Bakı Şəhər Duması adından vurduğu teleqramda yeni hökuməti salamlayaraq bildirirdi ki, Bakıda bu münasibətlə bir günlük təbrik tətili keçirilmişdir. Bıç 1917-ci il martın 5-də Müvəqqəti hökumətin Bakıda yaratdığı İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur. 1917-ci ilin payızında Kuban vilayətində bolşeviklərə qarşı mübarizədə fəal iştirak etmiş, noyabrda müstəqil Kuban Respublikasının yaradıcılarından biri olmuş, ilk Kuban hökumətinin başçısı seçilmişdir. 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransında Kuban Respublikası nümayəndə heyətinin başçısı kimi iştirak etmiş, keçmiş Rusiya imperiyası ərazisində yaranmış yeni dövlətlərin nümayəndələri ilə birlikdə həm bolşevik hakimiyyətinə, həm də Denikinin Rusiya imperiyasını bərpa etmək cəhdlərinə qarşı qətiyyətlə mübarizə aparmışdır.

## Xarici keçidlər
* Кубанское казачество в 1917–1920 гг. на официальном сайте администрации Краснодарского края admkrai.kuban.ru 
* Казачий словарь-справочник (Калифорния, 1950-е): БЫЧ Лука Лаврентьевич на сайте cossackdom.com
* Коваль Р. Нариси з історії Кубані. Перший кубанський прем'єр Лука Бич

## İstinadlar
Mehmed Burhanəddin Əfəndi (II Əbdülhəmidin oğlu)

**Mehmed Burhanəddin Əfəndi** () — 34.Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin dördüncü oğlu, Osmanlı şahzadəsi.

## Həyatı
Atası Sultan Əbdülhəmidin səltənətində 19 dekabr 1885-ci ildə Ulduz sarayında dünyaya gəldi. 1891-ci ildə qardaşları Əbdülqadir Əfəndi və Nuri Əfəndi ilə birlikdə sünnət edildi. 29 iyul 1913-cü ildə Albaniya müstəqillik qazandıqdan sonra Albaniya taxtına namizəd seçilsə də, bu təklifi qəbul etmədi. 1921-ci ildə İraq generallarının dəvəti ilə İraq taxtına çıxmaq istəsə də, Birləşmiş krallığın müdaxiləsi ilə bu plan baş tutmadı. 5 iyun 1949-cu ildə Nyu-Yorkda vəfat etdi. Cənazəsi gəmiylə İstanbula gətirilsə də, limana daxil olmasına icazə verilmədi. Bu səbəblə cənazə Dəməşqə göndərildi və burada dəfn olundu.

## Ailəsi
* **Nurbanu Hidayət xanım** (1891-1946, Sivas)— Leyla Açbanın böyük bacısıdır. 15 iyul 1907-ci ildə Ulduz sarayında evlənmişdir. 1 övladı oldu. 
** **Mehmed Fəxrəddin Əfəndi** (26 noyabr 1911, İstanbul - 13 iyul 1968, Nyu-York) — 1933-cü ildə Parisdə əslən yunan olan Lili adlı bir xanımla evlənmişdir. Xanımı İkinci Dünya müharibəsi əsnasında Afinada baş verən bombardman zamanı həlak olmuşdur. Fəxrəddin Əfəndi bir daha evlənməmiş, övladı olmamışdır.
* **Aliyə Mələk Nazlıyar xanım** (13 oktyabr 1892, İstanbul - 31 avqust 1976, Ankara) — Çərkəz Hüseyn bəyin qızıdır. 7 iyun 1909-cu ildə Nişantaşı köşkündə evlənsələr də, 1919-cu ildə ayrıldılar. 1 övladı oldu. Ancaq daha sonra ayrıldılar. Aliyə xanım 1921-ci ildə Cavid bəylə (ö. 1926) evləndi və bu nigahdan türk yazar Şiar Yalçın dünyaya gəldi.
** **[[Ərtoğrul Osman Osmanoğlu|Ərtoğrul Osman Əfəndi]]** (d. 31 avqust 1912, İstanbul — ö. 26 sentyabr 2009, İstanbul)
* **Georgina Leonora Mosselmans** (d. 23 avqust 1900, Niderland — ö. 1969) — 29 aprel 1925-ci ildə Parisdə evlənsələr də, həmin il ayrıldılar.
* **Elsie Deming Jackson** (d. 6 sentyabr 1879, Nyu-York — ö. 12 may 1952, Nyu-York) — 3 iyul 1933-cü ildə evləndilər.

## Mənbə
* https://archive.org/stream/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005#page/n31/mode/2up

## İstinadlar
Azərbaycan rəssamlarının siyahısı

**Azərbaycan rəssamlarının siyahısı** — Azərbaycan Respublikası, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Rusiya İmperiyası, Azərbaycan xanlıqlarının tərkibində yaşayan etnik azərbaycanlı və Azərbaycanda yaşayan digər etnik qrupların rəssamlarının və heykəltaraşların siyahısı. Siyahı ad sırası ilə qeyd olunub. Siyahıya həmçinin Azərbaycanda doğulmuş, lakin sonradan köçən, digər ölkələrdə doğulmuş, lakin Azərbaycana köçən və ya orada mühüm bir müddətdə işləyən rəssamlar və heykəltaraşlar daxildir.

## Əlifba sırası

### A

### B

### C

### D

### E

### Ə

### F

### G

### H

### X

### İ

### K

### Q

### L

### M

### N

## 

### O

### Ö

### P

### R

### S

### Ş

### T

### U

### Ü

### V

### Y

### Z

## Həmçinin bax
* Azərbaycan fotoqraflarının siyahısı
* Azərbaycan memarlarının siyahısı

## İstinadlar
Bor oksidi

**Bor oksidi**–B2O3 – bor turşusunun anhidridi , rəngsiz , şüşəvari  və ya kristallik, acı dada malik dielektrikdir. Şüşəvari təbəqəli quruluşa malikdir. ( təbəqələr arasındakı məsafə 0,185 nm).B2O3 kristallik maddədir , 450ºC-də əriyir, 2250ºC-də qaynayır, ərintini soyutduqda şüşəyəbənzər faza əmələ gəlir. Şüşə halında B2O3 polimerdir, quruluşunda mərkəzdə B və təpələrdə O atomları olan üçbucaq fraqmentlər yerləşir.

## Xassələri
B2O3 hiqroskopikdir.Su ilə əvvəlcə ümumi formulu (HBO2)n olan  müxtəlif metaborat turşuları əmələ gəlir.Sonrakı sulaşma orta borat turşusunun H3BO3 əmələ gəlməsinə səbəb olur. Ərimiş B2O3 bir çox elementlərin oksidlərini yaxşı həll edir.Metal oksidləri ilə borat duzları əmələ gətirir. B2O3 turşu anhidrididir, çox zəif amfoterlik əlamətləri var.

Bor oksidinin 1000°C yüksək temperaturda elementar borla qızdırdıqda, buxarda termiki davamlı O=B-B=O xətti molekulu mövcuddur. Buxarın 300°C-dən aşağı temperatura sürətli soyutsaq müəyyən ərimə temperatur nöqtəsinə malik olmayan (B2O2)n ağ bərk polimeri əldə etmək olar.60 min atmosfer təzyiq altında  və 1500°C temperaturda bor oksidi elementar borla aşağıdakı reaksiya ilə qarşılıqlı təsirə girir.Bu bor oksidi qrafit kimi təbəqəli quruluşa malikdir.
## Alınması
* Ən təmiz bor borhidroksidin pirolizi ilə alınır. Belə bor yarımkeçirici materialların və nazik kimyəvi sintezlər zamanı istifadə olunur.
:: \mathsf{B_2H_6 \ \xrightarrow{\ t\ }\ 2B + 3H_2}

* Metall termiya üsulu ilə (əsasən maqnzezium və natrium ilə)
:: \mathsf{B_2O_3 + 3 Mg \longrightarrow 3 MgO + 2 B}

:: \mathsf{KBF_4 + 3 Na \longrightarrow 3 NaF + KF + B}

* Van Arkel metodu ilə hidrogenin iştirakı ilə 1000-12000C qızdırılmış volfram təbəqə üzərində bor bromid buuxarın termiki parşalanması ilə:

:: \mathsf{2BBr_3 + 3 H_2 \xrightarrow{\ W\ }\ 2 B + 6 HBr}
## Ədəbiyyat
#Реми Г. «Курс неорганической химии» М.: Иностранная литература, 1963
#V.M.Abbasov ,A.M.Məhərrəmov, M.M.Abbasov, M.B.Babanlı,A.M.Tağıyeva “Qeyri-üzvi kimya”
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əmək Müfəttişliyi

**Əmək müfəttişliyi (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti)** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə əməyin mühafizəsi, əmək haqqının dərəcələrini və əmək münaqişələrini tənzimləyən hökumət qurumu.

1919-cu il avqustun 5-də yaradılmışdı. Əmək Nazirliyi bundan əvvəl Ticarət və Sənaye Nazirliyi nəzdindəki fabrik müfəttişliyinin xidmətindən istifadə edirdi. Yeni müfəttişliyin yaradılması ilə əməyin mühafizəsinə nəzarət işi bir idarədə cəmləşdi; onun nəzarət funksiyası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bütün ərazisinə şamil olunurdu. 

Ölkənin 8 bölgəsinin hər birində rayon müfəttişi vardı və onlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əmək müfəttişliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərirdilər. Mürəkkəb münaqişələr yarandıqda tətilləri dayandırmaq, kollektiv müqavilələr hazırlamaq və əmək haqqının ödənilməsi dərəcələrini müəyyən etmək üçün razılaşdırıcı komissiyalar çağırılması kimi tədbirlər həyata keçirilirdi. 

## İstinadlar
İkinci fars-türk müharibəsi

**İkinci Göytürk-Sasani müharibəsi** — 603/619 cu illərdə Sasanilər ilə Qərbi Göytürklər arasında baş vermiş müharibə idi 

603/604-cü illərdə Qərbi Göytürk Xaqanlığının və Ağ Hunların Sasanilərin nəzarətində olan İrana hücumu ilə başlayan bir sıra münaqişələr. Müharibə Göktürklərin Sasanilərə qarşı qəti qələbəsi ilə nəticələndi.

603-cü ildə Kuşanlar İranın şərqində üsyana başladılar. Smbat 12000-dən çox itki versə də, Kuşanları məğlub edə bildi. Bu döyüşdə məğlub olan Kuşanlar “şimal bölgələrinin böyük xanı”ndan kömək istədilər. Bu vaxt Smbat öz qərargahını Nişapurda qurmuşdu və Göytürklər 604-cü ildə Hroxt şəhərinə çatdılar və tezliklə Smbatın qərargahının qarşısında göründülər. Çembuhun komandanlığı altında olan türklər onun qərargahında olan Smbatı mühasirəyə alaraq hücuma keçdilər. Smbat 3 nəfəri ilə döyüşdən qaça bilsə də, onun köməkçisi Datayan öldürüldü.

Sasani ordusunun məğlubiyyətindən sonra türklər İsfahana qədər bütün Şərqi İranı talan etdilər. Lakin böyük xanın əmri ilə Göytürk ordusu 604/605-ci ildə Toles üsyanı münasibəti ilə İran torpaqlarından geri çəkildi. 

Göytürk ordusunun geri çəkilməsindən sonra Smbat, üsyançı Kuşanların ərazilərinə yenidən hücum etdi. Bəlxi tutaraq talan etsə də, Baktriyaya girməyə müvəffəq olamadı ve yenidən imperiyanın şərq sərhədlərini gözləməyə başladı.

## Həmçinin-bax
* Üçüncü fars-türk müharibəsi
* birinci fars-türk müharibəsi

## Ədəbiyyat
* 'Pourshariati 2008, p. 139.[2]
* *Sebos*. İraq imeratorunun tarixi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Mətbuat haqqında nizamnaməsi

**Mətbuat haqqında nizamnamə** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə mətbuat məsələlərini təmzimləyən sənəd.

## Nizamnamənin hazırlanması

1919-cu ilin oktyabrın 30-da Parlament tərəfindən qəbul olunmuşdu. Hökumətin 1919-ci il 30 aprel tarixli qərarına əsasən, nizamnamə layihəsini hazırlamaq Ədliyyə Nazirliyinə tapşırılmışdı. Lakin 1919-cu il iyunun 20-də hökumət Daxili İşlər Nazirliyinin təqdim etdiyi qanun layihəsini bəyəndi və onu Parlamentin müzakirəsinə çıxardı. Nizamnamə söz və mətbuat azadlığı prinsiplərinə əsaslanırdı. Sənəddə deyilirdi ki, insan fəaliyyətinin hər bir sahəsi kimi, mətbuat da azadlıqla anarxiya arasında sərhədi müəyyən edən qanunlara tabe olmalıdır.

## Mətbuat haqqında müzakirələr

Mətbuat azadlığına yekdilliklə tərəfdar olan parlament üzvləri bu qanun layihəsini ən ciddi sənədlərdən biri hesab edirdilər. Bununla belə, layihəsinin Parlamentdə hər üç oxunuşu qızğın müzakirələrlə keçdi. "*Hümmət*" partiyası və sosialist fraksiyası layihəsinin əleyhinə çıxır və bildirirdilər ki, mətbuatı heç bir qanunla məhdudlaşdırmaq olmaz, Nizamnamə demokratiya və müstəqil dövlətçilik prinsiplərinə ziddir. Maddələrin ayrı-ayrılıqda müzakirəsi zamanı mətbuata ümumi nəzarət və rəhbərlik haqqında, redaktorun təbəəliyi, təhsili, yaş senzi, mətbəə yaradılmasına icazə verilməsi barədə maddələr geniş diskussiya doğurdu. İclasların birində bəzi bəndlərin qəbul olunması ilə  razılaşmayan sosialistlər salonu nümayişkaranə tərk etmişdilər.

## Nizamnamənin qəbul edilməsi

Mətbuat haqqında Nizamnamə oktyabrın 23-dən 30-dək parlamentin 87-90-cı iclaslarında müzakirə edildi və üçüncü oxunuşda, 1 deputat bitərəf qalmaqla, 21 səsə qarşı 28 səslə qəbul olundu. Nizamnaməyə əsasən, mətbəə açmaq, çap məhsullarını nəşr etmək, buraxmaq və satmaq üçün hökumətin heç bir icazəsi tələb edilmirdi. Yetkinlik yaşına çatmış hər bir vətəndaş mətbu nəşrin məsul redaktoru ola bilərdi. Mətbəə açmaq və ya mətbu nəşr buraxmaq istəyənlər mətbuat işləri üzrə baş müfəttişə bu barədə müəyyən edilmiş formada ərizə verməli idilər. Nizamnamənin bir sıra maddələrini pozmaqda təqsirli bilinən naşir, mətbəə sahibi və redaktor pulla cərimə ödəməli və ya həbs cəzasına məhkum edilməli idi. Nizamnaməyə mətbuat işləri üzrə baş müfəttiş ştatı əlavə olunmuşdu.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində mətbuat

## Xarici keçidlər

* Bugünkü mətbuatımız Cümhuriyyət dövrünün xələfidir 
* AXC dövrünün demokratik mətbuatı milli jurnalistikamızın öyünclü mərhələsidir 
* Milli mətbuatımız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə 

## Ədəbiyyat

* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ()1918-1920). Paylament (stenoqrafik hesabatlar), c.2, B., 1998

## İstinadlar
Əmanət Kassaları və Kiçik Kredit Məsələləri İdarəsi

**Əmanət kassaları və kiçik kredit məsələləri idarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təsərrüfat-iqtisadi həyatını canlandırmaq və pul dövriyyəsini tənzimləmək məqsədilə yaradılmış qurum. 

## Funksiyası

Bu qurumun funksiyasını həyata keçirən vəzifə, əsasən, Dövlət Bankına həvalə olunmuşdu. Bank həmin vəzifəni daha mükəmməl şəkildə yerinə yetirmək üçün onunla əlaqədə işləyən və ya onun göstərişləri əsasında fəaliyyət göstərən digər idarələrlə əməkdaşlıq etməli idi. Bunların sırasında əmanət kassaları birinci yer tuturdu. Ona görə də Azərbaycanın əmanət kassalarını işə salmaq üçün 1919-cu il oktyabrın 11-də Parlament Azərbaycan dövlət əmanət kassalarının nizamnamələrini, ştat cədvəlini və smetalarını təsdiq etdi. Bakı, Gəncə, Ağdaş, Göyçay, Zaqatala, Qazax, Quba, Nuxa (Şəki), Salyan, Şamaxı, Şuşa və s. xəzinədarlıqları və onların qeydiyyatında olan poçt-teleqraf kassalarındakı mərkəzi əmanət kassalarını açdı. 

## Əmanət kassaları
Əmanət kassalarının vəzifəsi artıq pul kütləsini dövriyəyə cəlb etəmk idi. Bundan əlavə, Dövlət Bankına əmanət kassaları vasitəsilə daxil olan vəsait Hökumətin göstərişinə uyğun olaraq, bank tərəfindən istifadə edilirdi. Azərbaycanın dövlət əmanət kassaları Rusiyadakı əmanət kassaları üçün səciyyəvi olan forma və prinsiplər əsasında fəaliyyət göstərsə də, bu kassaların ölkə həyatının iqtisadi və siyasi şəraitindən doğan bəzi özəllikləri də vardı: 

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin özünün faizli kağızları olmadığına görə, əmanət kassalarının öz passivlərini yerləşdirmək, habelə maliyyə nazirinin təsdiq etdiyi siyahıya əsasən və ya onun göstərişi ilə əmanətçilər üçün onların tapşırığına görə hər cür faizli kağızlar almaq hüququ vardı. Dövlət faizli kağızlar buraxacağı təqdirdə bu tədbir əhəmiyyətli ola bilər, eləcə də yerli ipoteka kağızlarının məzənnəsinin möhkəmlənməsinə xidmət edərdi. 

Əməliyyat kassalarının əməliyyatlarını inkişaf etdirmək və pul dövriyyəsinin qaydaya salınmasına, yəni əmanət kassalarında çek dövriyyəsinin tətbiqinə kömək etmək məqsədi ilə Maliyyə Nazirliyi bu sahədə dəyişikliklər aparılmasını nəzərdə tutmuşdu. Əmanət kassalarına nəzarət və rəhbərlik üçün Azərbaycan Dövlət Əmanət Kassaları idarəsi yaradılmışdı. Ona kiçik kredit idarələrinə rəhbərlik və nəzarət etmək də həvalə olunmuşdu.

1920-ci il yanvarın 15-də Parlamentin təsdiq etdiyi qanuna uyğun olaraq, əsas kapitalın yaradılması və artırılması üçün kiçik kredit idarələrinə borc verilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Bundan ötrü Azərbaycan əmanət kassaları və kiçik kredit idarələrinin sərəncamındakı xüsusi fonda xəzinə vəsaitindən 2 milyon manat ayrılmalı idi. Aprel işğalı (1920) nəticəsində digər maliyyə qurumları kimi əmanət kassaları və kiçik kredit idarələrinin fəaliyyəti də yarımçıq qaldı. 

## Həmçinin bax
* Bank əməliyyatları
* Bank

## İstinadlar
Başqırdıstan qatarı

thumb|280px|Rusiya Dəmir Yollarının standartlaşdırılmış rənglərində yenidən işlənməmişdən əvvəl köhnə Başqırdıstan qatarlarından biri
**«Başqırdıstan»** — keçmiş sürətli sərnişin qatarı (№ 039/040). Rusiya dəmir yollarına məxsus olan qatar, gün aşırı olaraq fəaliyyət göstərirdi. Ufa-Moskva-Ufa xətti ilə hərəkət edirdi. Qatarın yolda olma müddəti 26 saat idi. Xəttin nömrəsi 9/40-dır. Məsafə isə 1567 km-dir.

40 il öncə təsis edilmişdir. 1965-ci ildə «Başkiriya» adı ilə fəaliyyət göstərirdi. 1993-cü ildə isə adı «Başqırdıstan» olaraq dəyişdirilmişdir. İlk əvvəllər maşrut Ulyanovskdan keçirdi. 2005-ci ildə isə maşrut Samaradan keçir. 10 dekabr 2017-ci ildə qatar xətti ləğv edilmişdir. Onun yerinə qoşqu vaqonlarından istifadə etməklə № 13/14 olan «Cənubi Ural» qatarından istifadə edilir. Bu qatarlar Çelyabinsk-Moskva-Çelyabinsk xətti ilə hərəkət edir. Həmin xəttə əlavə vaqonlar qoşulmaqla Ufa əhalisinin Moskvaya gedişi təmin edilir. Bu qatarlar hər gün xəttə çıxır və 36 saat yolda olur.
Keçdiyi iri şəhərlər:Ufa, Buquruslan, Samara, Sızran, Ryazan və Moskva. Qatar Moskvanın Kazanski voğzalından hərəkət edir.
## Hərəkət cədvəli (noyabr 2017)

## Vaqonlar
qatarın tərkibində 4 tip vaqon vardı:
* Luks — ancaq yay ayları;
* Kupeli;
* Lüks kupeli (əlavə xidmətlərlə) — ancaq yay ayları;
* Plaskarlı.
Kupe vaqonları "Rusiya Dəmir Yolu" QSC-nin vahid dizayn layihəsinə uyğun olaraq vahid üslubda bəzədilmiş müasir Tver Qaqonqayırma zavodunda istehsal edilən vaqonlarla əvəz edilmişdir. Kondisanerlər, qızdırıcılar, sərnişinlər üçün elektron displeylər ilə təchiz olunmuşdur. Gündə 24 saat və yolun bütün hissələrində biotualetlər var. Kondisionerlər və istilik sistemi kompüterləşdirilmiş idarəetmə mövsümdən asılı olmayaraq vaqonda optimal temperaturu saxlayır. Əlil insanlar üçün ayrı bir kupe belə vardır.
## Mükafatlar
2004-cü ildə Yekaterinburqda Ümumrusiya müsabiqəsi çərçivəsində "Rusiya Dəmir Yolları" QSC-nin Sərnişin daşınması departamentinin "Xüsusi geyimdə ən yaxşı korporativ stil" nominasiyasında ən yaxşı sərnişin xidməti üçün birinci yeri tutmuşdur.

## İstinadlar
Cəlal Məmmədov

**Cəlal Cabbar oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan ictimai və dövlət xadimi, yazıçı, tərcüməçi, "Azərbaycan" jurnalının baş redaktoru (1966–1975), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi, SSRİ və Azərbaycan SSR Yazıçılar İttifaqının katibi.

## Həyatı
Cəlal Mirzə Cabbar oğlu Məmmədov 1918-ci il dekabrın 9-da görkəmli alim Mirzə Cabbar Məmmədzadənin (1882–1937) ailəsində doğulmuşdur. Mirzə Cabbar Məmmədzadə, öz növbəsində, fars dili mütəxəssisi kimi İrəvanda "Fars Abbas" adı ilə məşhur olan molla Abbas Məhəmmədzadənin (1846–1916) oğlu idi.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirsə də ədəbiyyata meyil etmişdir. "Azərnəşr"də bədii ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru, Azərbaycan Tədris-Pedaqoji Nəşriyyatında baş redaktor, Radio Verilişləri və Dövlət Televiziya Komitəsində sədr müavini, "Kommunist" qəzetində redaktor müavini vəzifələrində calışmışdır. 1966-cı ildə "Azərbaycan" jurnalının baş redaktoru təyin edilmiş, 1975-ci ildən ömrünün sonunadək isə Kitab Ticarəti, Poliqrafiya və Nəşriyyat işləri üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin birinci müavini vəzifəsində işləmişdir.

Cəlal Məmmədov 1983-cü il fevralın 4-də 65 yaşında vəfat etmişdir.

## Mənbə
Rəşid Qayıbov

**Qayıbov Rəşid Abdulla oğlu** () – Repressiya qurbanı.

Rəşid Qayıbov Azərbaycan SSRİ DİXK tərəfindən əksinqilabi millətçi təşkilatının üzvü kimi həbs edilmişdir. 1933-cü ildə Qayıbova casusluqda təqsirləndirilərək Azərbaycan Dövlət Siyasi idarəsi tərəfindən həbs edilmiş, amma ittiham sübut olunmadığı üçün azad edilmişdir.

DİXK tərəfindən 1937-ci ilin noyabrında yenidən həbs edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
Edigey dastanı

**"Edigey"** – özündə canlı tarixi əks etdirən dastandır və onun Krım-tatarlarına, başqırdlara, qazaxlara, qaraqalpaqlara, noqaylara, özbəklərə, baraba tatarlarına, dağlı altaylara və s. bir çox türk xalqlarına aid variantı mövcuddur.
"Edigey" ilk olaraq 1820-ci ildə "Сибирский вестник"də Q. İ. Spasski tərəfindən nəşr olunmuşdur. Daha sonralar Ç. Vəlixanov, V. V. Radlov, S.Cığatay və başqaları tərəfindən dastanın 30-a yaxın mətni nəşr edilmişdir.

XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəllərində baş verən hadisələri özündə bədii şəkildə əks etdirən dastanda Toxtamış xanla Edigey arasında gedən mübarizədən bəhs olunur.
Azərbaycanda "Edigey" dastanının noqay və Anadoludan toplanmış rumeli variantları Qumru Şəhriyar tərəfindən tərcümə olunaraq "Dədə Qorqud" dərgisində (Bakı, 2017 (1), (2); 2018 (1) nəşr edilmişdir.

## Qaynaqlar
1.	В. М.Жирмунский. Избранные труды. Тюркский героический эпос. Издательство "Наука", Ленинградское отделение, Ленинград, 1974

2.	Qəhramanlıq salnaməsi – "Edigey" dastanı (noqay variantı) – I (noqaycadan tərcümə edəni Q. Şəhriyar). Dədə Qorqud elmi-ədəbi toplusu, 2017 (1), s.158–179; II, 2017(2), s.160–189
Qazax dastanları

**[[Qazaxlar|Qazax]]** folkloru, o cümlədən qazax dastanları uzun əsrlər boyu inkişaf yolu keçmiş və müxtəlif dövrlərdə formalaşmışdı. Tədqiqatçılar qazax qəhrəmanlıq dastanının yaranmasını Qızıl Orda dövrünə aid edərək ayrı-ayrı epik əsərlərin XIV əsrin sonunda və XV–XVI əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd edirlər.
Qazax dastanlarında xalqın ictimai-siyasi həyatında baş vermiş hadisələr, o cümlədən xalqın azadlıq, haqq-ədalət uğrunda tarixi mübarizəsi, gələcəklə bağlı arzu və diləkləri əsas yer tutur. Günümüzədək yaşadılan qazax dastanları, əsasən, qəhrəmanlıq və sosial-məişət dastanları olmaqla iki qrupa bölünür. Qəhrəmanlıq dastanlarının əsas mövzusunu dastanın əsas qəhrəmanları olan igid batırlar tərəfindən doğma vətənin yadelli işğalçılardan qorunması təşkil edir. Bu qəhrəmanlar torpağa sevgi, düşmənə nifrət, dönməzlik, şücaət, mərdlik kimi xalqın malik olduğu ən üstün keyfiyyətləri təcəssüm etdirirlər. Belə dastanlara "Alpamıs", "Qoblandı batır", "Er Sayın", "Er Tarqın", "Er Kökşe", "Qambar batır", "Qırx batır" dastanları və s. aiddir. Bu dastanlar həm də irihəcmli olması ilə diqqəti cəlb edir. Məsələn, "Qoblandı batır" dastanı 10 000 misra təşkil edir.

Qazaxların əsrlər boyu qoruyub nəsildən-nəsilə yaşatdığı "Kozı Körpeş və Bayan Slu", "Qız Jibek", "Qulşe kız", "Ayman Şolpan", "Seypul Malik" və s. kimi digər dastanları isə sosial-məişət xarakterli olub, əsasən, lirik-epik jırlar kimi qazax folklorunda ayrıca yer tutur. Xalqın dinc həyatını, adət-ənənələrini, məişətini, əxlaqını təsvir edən belə dastanlarda, əsasən, gənclərin öz azadlığı və məhəbbəti uğrunda mübarizəsi öz əksini tapır.

Əsasən dombranın (ikisimli uzun ensiz barmaqla çalınan musiqi aləti) müşayiətilə ifa olunan bu dastanlar əsrlər boyu qazax epik ənənəsində xüsusi yeri və çəkisi olan akınlar tərəfindən qorunub günümüzədək çatdırılmışdı. Ümumiyyətlə, bütöv bir mədəniyyətin əsas daşıyıcısı olan akınlar (onlar jırau da adlandırılırlar) arasında çox tanınmış şəxsiyyətlər vardır: Birjan Tolımbayev (XIX əsr), Murın jırau Senqirbayev (XIX əsr), Marabay Kulbay ulı (XIX əsr), Nurpeys Bayqanin (XX əsr) və onlarla başqa epik söyləyicilər yaşadıqları dövrdə bu qədim dastan ifaçılığı sənətinin çox görkəmli simaları kimi tanınmışlar.

## Qaynaqlar
1. Казахский фольклор. Институт литературы и искусстваКазахыстана. Под редакцией Н. С. Смирнова. Издательство казахской ССР. 1968.

2. Н. С. Смирнова. Очерк истории казахского фольклора. – "История казахской литературы" в 3. т. Т.1. Алма-Ата, 1968.

3. Кобланды-Батыр. Казахский героический эпос. Главная редакция восточной литературы. Москва – 1975.
Azərbaycan fotoqraflarının siyahısı

**Azərbaycan fotoqraflarının siyahısı** — Azərbaycan Respublikası, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Rusiya İmperiyası tərkibində yaşayan etnik azərbaycanlı və Azərbaycanda yaşayan digər etnik qrupların fotoqraf və fotojurnalistlərin siyahısı. Siyahı ad sırası ilə qeyd olunub. Siyahıya həmçinin Azərbaycanda doğulmuş, lakin sonradan köçən; digər ölkələrdə doğulmuş, lakin Azərbaycana köçən və ya orada mühüm bir müddətdə işləyən fotoqraf və fotojurnalistlər daxildir.

## Əlifba sırası

### A

### D

### E

### Ə

### F

### H

### X

### İ

### K

### M

### O

### P

### R

### S

### Ş

### T

### Y

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlarının siyahısı
* Azərbaycan rəssamlarının siyahısı

## İstinadlar
Normandiya dördlüyü

**[[Normandiya dördlüyü]]** — yüksək səviyyəli dörd ölkə  nümayəndələrinin diplomatik qrupu (Almaniya, Rusiya, Ukrayna və Fransa) Şərqi Ukraynadakı vəziyyəti həll etmək üçün Krımda  icra sualları ilə  Minsk sazişinin həyata keçirilməsi.

## İştirakçıları

Angela Merkel (August 2012) cropped.jpg|***'<br /> Almaniya Federativ Respublikasının Federal Kansleri (2005)
Vladimir Putin - 2006.jpg|***'Rusiya Federasiyasının Prezidenti   Vladimir Putin
President Poroshenko Addresses the Media February 2015.jpg|***'<br /> [[Petro Poroşenko|Prezident Poroşenko]] 2015-ci ilin fevral ayında mediaya müraciət edir.
Emmanuel Macron during his meeting with Vladimir Putin, June 2017.jpg |***'  Emmanuel Makron  Prezident (14 May 2017-ci ildən etibarən)
Francois Hollande, Moscow 6 dec 2014 - 05-cropped.jpg|***'<br /> [[Fransua Olland]]  [[Prezident]] <br />(14 may 2017-ci ilə qədər)
</gallery>
== Xarici İşlər nazirləri ==
<gallery class="center" widths="155">
Sergey Lavrov 17.03.2010.jpeg|***'  Sergey Lavrov 
Frank-Walter Steinmeier Feb 2014 (cropped).jpg|***' <br /> [[Frank-Valter Ştaynmayer]] <br /> (2017-ci ilin yanvar ayına qədər)
Ayrault.jpg|***' Jan-Mark Ero  (2016-2017 may)
Jean-Yves Le Drian 2017 (2).jpg|***'<br /> [[Jan-İv Le Drian]] <br /> (2017-ci ilin  may ayından etibarən)
Laurent Fabius January 2015.jpg| ***' Loran Fabius    (2016-cı ilin fevral ayına qədər)
Sigmar Gabriel (2015-10-28).jpg|***'<br /> [[Ziqmar Qabriel]] <br />   (2017-ci il yanvar ayından etibarən)
Pavlo Klimkin by Tasnimnews 03.jpg|***' Pavel Klimkin  


[250px|thumb|right|Minskdəki danışıqlarda Normandiya Dördlüyü liderləri. 11 fevral [2015-ci il]]

## Tarix
2014-cü il 6 iyun tarixində Almaniya, Fransa, Rusiya və Ukraynanın liderlərinin  yığıncağı təyin olundu və Normandiya şəhərindəki Şato  de Benouville  şəhərində Müttəfiqlərin açılışının 70-ci ildönümü(1994) qeyd olundu. Dörd ölkənin rəhbərlərinin ən uzun görüşü fevralın 11-12-də Minskdə keçirildi və  bu görüş 17 saat davam etdi. Minsk sazişlərini həyata keçirmək üçün bir sıra addımlar atıldı.Liderlərin görüşləri zamanı danışıqlar müxtəlif dillərdə aparılırdı. Eyni zamanda, Putin, Merkel və Poroşenko rusca danışırdı. Putin də Fransa dövlət başçısı Fransua Ollande ilə ingilis dilində yaxşı danışır və o, da öz növbəsində Ukrayna prezidenti Normandiya dördlüyü ilə görüşləri zamanı eyni vaxtda üç dildə ünsiyyət qurmağa çalışırdı. 

### Əlaqələr

## Həmçinin bax
* Donbass müharibəsi
* Minsk qrupu
* Loran Fabius
* kansler
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* NORMANDİYA DÖRDLÜYÜ
* Putin "Normandiya dördlüyü"nün görüşünə qatılacaq 
* "Normandiya Dördlüyü" Xarici İşlər nazirləri bu dəfə Parisdə
* “Normandiya dördlüyü” birgə kommünike hazırlayır
* Rusiya XİN: "Normandiya dördlüyü" formatında görüşün keçirilməsi üzərində iş gedir
* Pyotr POROŞENKO: "Normandiya dördlüyü"  
* Sergey Lavrov: "Rusiya "Normandiya dördlüyü"
Dağlıq Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan hökuməti qarşısında təəhhüdləri

**Dağlıq Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan hökuməti qarşısında təəhhüdləri** — Dağlıq Qarabağ ermənilərinin bölgədə separatçılığa son qoymaları barədə 1919-cu il avqustun 22-də imzaladığı sənəd.

## Tarix
Sənəd Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin Qarabağda genişlənməkdə olan erməni təcavüzünün və separatçılığın qarşısını almaq məqsədilə həyata keçirdiyi qətiyyətli tədbirlər nəticəsində imzalanmışdı. Sazişin imzalanması ərəfəsində Qarabağda vəziyyət yenidən kəskinləşmişdi. Qarabağ general-qubernatoru Xosrov Paşa bəy Sultanovun əmri ilə vəziyyətin nəzarət altında saxlanması üçün Şuşanın erməni hissəsindəki xəzinədarlığın və poçtun Azərbaycan məhəlləsinə köçürülməsi, şəhər ətrafındakı səngərlərə əlavə postlar qoyulması, Şuşa-Yevlax yolunun təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə cəhd göstərilməsi erməni millətçilərinin rəhbərləri tərəfindən hiddətlə qarşılandı. Azərbaycan hakimiyyət orqanlarının bölgədə möhkəmlənməsinə yol verməmək üçün onlar silahlı təxribatlara əl atdılar. 

1919-cu il iyunun 4-də Şuşa və ətraf kəndlər silahlı qarşıdurma mərkəzinə çevrildi. İyunun 5-də bölgədəki ingilis komandanlığının köməyi ilə silahlı təxribatların təşkilatçıları olan Erməni Milli Şurasının üç fəalı həbs edilərək Azərbaycan ərazisindən çıxarıldı. İyunun 6-da Azərbaycan qoşun bölmələri Şuşanın erməni məhəlləsindəki qışlalarda yerləşdikdən sonra, ermənilər təxribatın törədilməsində kənardan gəlmə qüvvələrin təqsirkar olduğunu, Azərbaycan Hökumət orqanları ilə əməkdaşlığı genişləndirməyə meylli olduqlarını bildirdilər. 

## Şərtlər
Azərbaycan Hökumətinə münasibət məsələsi Qarabağ ermənilərinin 1919-cu il avqustun 16-da çağırılan 7-ci qurultayında da müzakirə edildi. Qurultay nümayəndələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hökumət orqanları ilə danışıqlar aparmağa və saziş imzalamağa razı oldular. Həmin gün qurultay nümayəndələrindən 20 nəfər Şuşaya gəlib, Azərbaycan Hökumət orqanları ilə imzalanacaq sazişin məzmunu barədə danışıqlar apardılar. Saziş 26 bənddən ibarət idi. Əsas məzmunu tərəflər arasında etimadın genişləndirilməsi, münaqişələrin sülh yolu ilə həlli üçün zəmin yaradılması ilə bağlı idi. Sazişə əsasən, Qarabağ general-qubernatorluğu yanında, hər iki tərəfdən, bərabər sayda olmaqla, 6 nəfərlik Şura yaradılmalı, millətlərarası məsələlər ilkin olaraq, bu Şurada müzakirə edilməli, general-qubernatorun mülki işlər üzrə müavini vəzifəsi təsis edilməli və həmin vəzifəyə erməni təyin olunmalı idi. Sazişdə digər məsələlər də əksini tapmışdı. Lakin sazişin imzalanması bölgədə sülhü təmin etmədi. Az sonra ermənilər öz niyyətlərinə nail olmaq üçün Zəngəzurda və Qarabağda türk-müsəlman əhaliyə qarşı qətlləri, təxribatları yenidən genişləndirdilər.  

## Həmçinin bax
* Xosrov bəy Sultanov
* Qarabağ general-qubernatorluğu
* Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi (1918-1920)

## Ədəbiyyat
* Süleymanov M., Azərbaycan ordusu (1918-1920). B., 1998  
* Məmmədova H., Qarabağ general-qubernatorluğunun erməni təcavüzünə qarşı mübarizəsi tarixindən səhifələr, B., 1999

## İstinadlar
Zaqatala (qəzet)

**Zaqatala qəzeti** — Zaqatalada nəşr olunan qəzet.

## Haqqında

“Zaqatala” qəzeti redaksiyası 1923-cü ilin mart ayından fəaliyyətə başlamışdır. 1923-cü ildə “Zaqatala kəndlisi” adı ilə fəaliyyətə başlayan qəzet 1962-ci ilədək “Kolxozun səsi”, "Kolxoza doğru", “Bolşevik kolxozu uğrunda” adları ilə çıxıb. 1962-1991-ci illərdə “Qırmızı bayraq” başlığı altında fəaliyyət göstərmişdir. 1991-ci ilin oktyabr ayından isə “Zaqatala” adı ilə fəaliyyətini davam etdirir.

## Həmçinin bax

* Şəki (qəzet)
* Şəfəq (qəzet)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Müzəffər Nərimanov

**Nərimanov Müzəffər Əliəkbər oğlu** () — Azərbaycan SSR dövlət xadimi, Nəriman Nərimanovun əmisi nəvəsi.

## Həyatı
Nərimanov Müzəffər ilk təhsilini rus-tatar məktəbində almışdır. Bakı realni məktəbində oxuyarkən inqilabi hərəkata qoşulmuşdur. Fevral-burjua demokratik inqilabından (1917) sonra Bakı quberniya ərzaq komitəsinin müvəkkili, Azərbaycanda Sovet hakimiyəti qurulduqdan sonra isə  Nuxa qəza və Zaqatala mahal fövqəladə komissarının müavini olmuşdur. 1921-ci ildə AK (b) P Fabrik və Zavod Rayon Komitəsinin katibi seçilmişdir. 1925-ci ildə  G.V.Plexanov ad. Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmiş, AK (b) P MK təşkilat şöbəsinin müdiri (1925-1927), Azərbaycan SSR Xalq FKM komissarını müavini (1927-1928), ÜİK (b) P Sverdlovsk Dairə Komitəsinin katibi (1929-1930), AK (b) P MK katibi, Ural Vil.İstehlak İttifaqının sədr müavini (1930-1933), AK (b) P MK kütləvi təşkilat şöbəsinin müdiri, Orconikidze Rayon Komitəsinin katibi, Bakı Komitəsinin katibi, sonra II katibi (1933-1937) vəzifələrində çalışmışdır.

ÜİK (b) P-nın 16 və 17-ci qurultaylarının, AKP və Zaqafqaziya kommunist təşkilatlarının bir sıra qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. Dəfələrlə AK (b) P MK,  ÜİK (b) P Zaqafqaziya Ölkəvə Sverdlovsk Vil.Komitələrinə, Azərbaycan SSR MİK və SSR MİK-nə üzv seçilmişdir. Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir.

Müzəffər Əliəkbər oğlu Nərimanov 1937-ci ildə sentyabrın 3-də Mir Cəfər Bağırov tərəfindən həbs edilmişdir. Saxtalaşdırılmış materiallar əsasında onun barəsində irəli sürülən ittihama görə Nərimanov Azərbaycanda fəaliyyətdə olan əksinqilabi təxribatcı və ziyanverici trotskiçi-terrorçu təşkilatın rəhbərlərindən biri kimi alman və türk kəşfiyyatı ilə xəyanətkar əlaqəyə girərək onların tapşırığı ilə Azərbaycanın xalq təsərrüfatına ziyan verən diversiya işlərini həyata keçirmişdir.

İstintaq zamanı M.Nərimanov 200 nəfər haqqında ondan tələb olunan ifadəni vermişdir.

Azərbaycan SSR PNIX-nın 1937-ci il 13 oktyabr tarixli qərarına müvafiq olaraq, o, SSRİ PNIX-nın sərəncamına göndərilmişdir.RSFRSR  CM-nin 58-1 “a”, 58-2, 58-7, 58-8 və 58-11 maddələri ilə SSRİ Ali Məhkəməsinin hərbi kollegiyasının qərarına əsasən Müzəffər Nərimanov ən yüksək cinayət cəzasına-  bütün əmlakı müsadirə edilməklə - güllələnməyə məhkum edilmişdir. 1938-ci il aprelin 21-də Müzəffər Nərimanov Moskvada güllələnmişdir.

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
* [Нариманов Музафар Акпер-оглы (1897)](https://ru.openlist.wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%8B_(1897))
Propaganda Games

**Propaganda Games** — Kanadanın Britaniya Kolumbiyasındakı Vankuver şəhərində 2005-ci ildə "Buena Vista Games" (indiki "Disney Interactive Studios") tərəfindən təsis edilən və videooyunlarının istehsalında ixtisaslaşan studiya. "Propaganda Games" 2011-ci ildə, "**'"un istehsalı zamanı bağlanmışdır.

== Tarix ==
"Propaganda Games" studiyası "[[Buena Vista Games]]" şirkəti və "[[EA Canada]]"nın keçmiş işçiləri tərəfindən [[2005|2005-ci ilin]] aprel ayında yaradılmışdır. Onlar [[2005|2005-ci ilin]] may ayında "[[Turok]]" personajının lisenziyasını almış və 3 il sonra, [[2008|2008-ci ild]]ə personaj barədə bir [[Turok (videooyun)|videooyun]] satışa çıxarmışdır. "''Turok 2''" adlı bir sikvel istehsal prosesində idi, ancaq ağır restrukturizasiya proqramının nəticəsində layihə dayandırılmışdır.

Studiya "**'"un istehsalı bitdikdən və "*[[Pirates of the Caribbean: Armada of the Damned|Armada of the Damned]]*" adlı bir "Karib dənizinin quldurları" mözvulu layihə ləğv olunduqdan sonra, 2011-ci ilin yanvar ayında "Disney" tərəfindən bağlamışdır.

## Məhsullar

## İstinadlar
İsmayıl İsmayılov

* İsmayıl İsmayılov (texnik)— Texnika elmləri doktoru, Professor, AMEA-nın müxbir üzvü (2017).
* İsmayıl İsmayılov (jurnalist)— Əməkdar jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
* İsmayıl İsmayılov (nazir müavini) — Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirinin müavini.

## Həmçinin bax
* İsmayıl (ad)
* İsmayılov
Kamal Sunalın filmoqrafiyası

**Kamal Sunalın filmoqrafiyası** — Türk teatr, komediya və kino aktyoru, ssenarist, prodüser Kamal Sunalın rol aldığı filmlərin və serialların siyahısı. Sunal, aktyorluq karyerası ərzində səksən iki filmdə rol almışdır. Bunlardan ilk filmi 1972-ci ildə çəkilmiş *[[Şirin dillim (film, 1972)|Şirin dillim]]* filmi, sonuncu filmi isə *[[Propaganda (film)|Təbliğat]]* filmidir.

## Filmlər

## İstinadlar
Kumertau Aviasiya İstehsalat Müəssisəsi

**«Kumertau Aviasiya İstehsalat Müəssisəsi»**  — Başqırdıstan Respublikası, Kumertau şəhərində yerləşən sovet/rus aviasiya inşası müəssisəsi. Zavodda Ka-226 tipli, həmçinin Ka-27, Ka-31 və Ka-32A11BC helokopterləri hazırlanır və təmir edilir. Müəssisə «Rusiya Helokopterləri» holdinqinə daxildir.

## Tarixi

1962-ci ildə təmir-mexanika zavodunun bazasında aviasiya zavodu fəaliyyətə başlayır. Zavodda 1968-cü ildə ilk dəfə Ka-26 tip helikopterlər istehsal edilməyə başlanılır. 1972-ci ildə müəssisə **Kumertau helikopter zavodu** adını alır. 1977-ci ildən **Kumertau Aviasiya İstehsalat Birliyinin** əsas müəssisəsi olur. 2008-ci ildə Kumertau Aviasiya İstehsalat Birliyi «Kumertau Aviasiya İstehsalat Müəsissəsi» ATSC adı altında Rusiya Helikopterləri Holdinqinə daxil edilir.

* 1973—1989-cu illər Pilotsuz uçuş aparatlar. 
* 1974—1978-ci illər M-17 təyyarələri «Geofizika».
* 1974—1980-ci illər Tu-154 təyyarəsinin qanadları istehsal olunurdu.
* 1982—1985-ci illər zavod Buran kosmik gəmisinin hazırlanmasında iştirak etymişdir. 
* 1992 — Kumertau Aviasiya İstehsalat Birliyinin təşkili.
* 1994 — zavodda bir nəqliyyat təyyarəsi olan İl-112 istehsalının təşkili planlaşdırıldı lakin bu heç vaxt baş verməmişdir.
* 2006 — zavodda 1286 mln rubl dəyərində olan məhsul istehsal edilmişdir.
* 2008 — Kumertau Aviasiya İstehsalat Müəssisəsi adlanması və 2301 mln rubl dəyərində məhsulun istehsalı (15 helikopter).
* 2012-2013 — "Rusiya helikopterləri" holdinqi  12 milyard rubldan çox qiymətləndirilən xarici borcun çoxunu bağlaya bilir
* 2015 — müəssisə yeni sifarişlər alır.

## İstehsalat

Hazırda Kumertau Aviasiya İstehsalat Müəssisəsi aşağıdakı məhsulları buraxır:
* Ka-27PS (araşa-xilasetmə);
* Ka-28, Ka-29 (hərbi nəqliyyat);
* Ka-31 (radiolakasiyalı);
* Ka-32А11ВС (çox məqsədli);
* Ka-226 (yüngül çox məqsədli) mülki və hərbi məqsədlər üçün
* 2015-ci ildən yeni model istehsal edilir - Ka-226T Arrius 2G mühərrikli helikopter. Mühərrik fransız Turbomeca (Safran) şirkətinə məxsusdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* http://www.kumapp.ru/  Müəssisənin rəsmi saytı
* ФГУП «КумАПП» , ИА «Башинформ»
* ФГУП «КумАПП»
Dəmək

**Dəmək** — Azərbaycanın əsasən Şimal rayonlarında ev quşlarının saxlanması üçün tikiliyə verilən ad.
Kiçik və alçaq ev mənasında; daxma.
Heyvanların torpaq altında qazıdıqları yuva.
1. Heyvanların torpaq altında qazıdıqları yuva. Tülkü dəməyi. Siçan dəməyi. – Günorta vaxtı siçan öz dəməyində olur, ona binaən ol zaman mallar yeri tapdalamaqdan dəməklərin deşikləri tutulduğuna siçanın nəfəsi darıxıb boğulub tələf olur. \"Əkinçi\".
2. məc. Kiçik və alçaq ev mənasında; daxma.
3. Təhqir olaraq, anal dəlik mənasında işlənən söz.

## İstinadlar
Göyüş Məmmədov

**Göyüş Qulaməli oğlu Məmmədov** () — Qubadlı rayonu İcraiyyə Komitəsinin sədri.

## Haqqında
1898-ci ildə Qubadlı qəzasının Qundanlı kəndində doğulub. 19 yaşında Gorusdakı yeddi sinifli rus məktəbini bitirib. 20-ci ildə əlinə silah götürüb Qırmızı Partizan dəstələrinə qoşulub, rəşadətlə döyüşdüyü və savadlı olduğu üçün qısa müddətdə dəstə komandiri təyin olunub. İki il meşə idarəsinin rəisi kimi sınaq pillələrindən keçib.

1922-ci ildə firqə üzvlüyünə qəbul olunub Teymur Müskanlı kənd sovetinin sədri vızifəsinə təyin olunmuşdur.. 1924-cü ildə Püsyan Nahiyə Kənd Təsərrüfatı Bankına müdir axtaran Qəza İnqilab Komitəsi məxsusi təmizliyinə görə onun adı üstə dayanıb. 1928-ci ildə Kürdhacı Nahiyə İcraiyyə Komitəsinə sədr seçilir. 1928–1930-cu illərdə Qubadlı qəza İcraiyyə Komitəsinin icraçı katibi təyin olunmuşdur. 1930–1933-cü ildə Qubadlı Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədr olmuşdur.

1937-ci ildə Azərbaycan Sənaye Şurası təşkilat şöbə müdiri vəzifəsinə irəli çəkiləndə də bu keyfiyyətləri nəzərə alınıb. Gön-dəri Sənaye İttifaqı Təşkilat şöbə müdiri, Azərbaycan Neft Kombinatı kadrlar şöbəsinin, Respublika Neft maşınları İdarəsi kadrlar şöbəsinin rəisi, Azərittifaqın sədr müavini, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (sonrakı Ali sovetin) üzvü… Bütün bu məsul vəzifələrdə ağır və sağalmaz xəstəliyilə çarpışa-çarpışa
işləyib, ilk növbədə isə şərəflə işləyib və "Şərəf nişanı" ordeniylə təltif olunub.

## İstinadlar
Azərbaycan memarlarının siyahısı

**Azərbaycan memarlarının siyahısı** — Azərbaycan Respublikası, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Rusiya İmperiyası, Azərbaycan xanlıqları və ondan əvvəlki dövrdə tarixən Azərbaycan torpaqlarının tərkibində yaşayan etnik azərbaycanlı və Azərbaycanda yaşayan digər etnik qrupların memarlarının siyahısı. Siyahı soyadı sırası ilə qeyd olunub. Siyahıya həmçinin Azərbaycanda doğulmuş, lakin sonradan köçən; digər ölkələrdə doğulmuş, lakin Azərbaycana köçən və ya orada mühüm bir müddətdə işləyən memarlar daxildir.

## Əlifba sırası

### A

### D

### E

### Ə

### F

### H

### X

### İ

### K

### Q

### M

### N

### Ö

### R

### S

### Ş

### T

### V

### Y

### Z

## Həmçinin bax
* Azərbaycan fotoqraflarının siyahısı
* Azərbaycan rəssamlarının siyahısı

## İstinadlar
Musa ağa Usubov

**Musa ağa Molla Yusif oğlu Usubov** — poruçik. General İbrahim ağa Usubov atası.

Musa ağa poruçik olub, hətta döyüş xidmətlərinə görə "Müqəddəs Stanislav" ordeninə layiq görülüb. O, 1891-ci ilin iyulun 22-də istefaya çıxıb və dövlət ona gümüş pulla 97 manat 50 qəpik təqaüd kəsib. Ancaq təqaüdü almaq ona qismət olmur. 10 gün sonra - avqustun 1-də Musa ağa vəfat edir

## İstinadlar