open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tamartaş

**Tamartaş** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında köçün (elatın) yaşadığı qışlaq adı. Yerli tələffüz forması Dəmirdaş.

## Toponimiyası
1728-ci ilə aid türkcə mənbədə Şirakel nahiyəsində Tomardaş kənd adıdır. 1878-ci ildə qışlağın əhalisi qovulmuş və orada ermənilər yerləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Vardakar adlandırılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə Tumar Taş kimidir.Lakin həmin əsrə aid ermənicə mənbədə Tamir yazılmışdır. Yerli tələffüz forması Tomar=Daş. Türk dillərində tomar "otlaq bitkili sucaq yer" (belə yerlər, adətən, maldar ellərin yaylaq və qışlaqlarda düşərgə yerlərinə çevrilir), yaxud türkcə tomor-"torpaq sahəsi", "təpəcik"sözlərindən biri ilə bağlıdır. Toponimdəki taş "daş", "qaya" sözü göstərir ki, bu adda tomor "təpəcik" sözü vardır. Qazaxıstanda Kara-Tomar, Türkmənistanda Tomar-övliyə və Türkiyədə Van gölünün içərisində Ax-Tamar adasının adı ilə mənaca eynidir. Van gölünün içərisində Axtamar mənbələrdə X əsrdən məlumdur. Axtamar adasının (IV əsrdə qala və XI–XIV əsrlərdə Axtamar monastırının) adı da məhz türk dillərində rəng bildirən aq (görünür, adanın vulkan mənşəli süxurunun ağımtıl rəngini bildirir) və tomor-"təpəcik" sözlərindən ibarətdir. Ona görə tədqiqatçıların bu adın erməni dilində "Vişab gölü" mənasın-da olması fikriqondarmadır.

## İstinadlar
Heydərbəy dağı

**Heydərbəy dağı** – Borçalı qəzasında (İndi Ermənistanda) dağ adı.

## Etimologiyası
Danışıqda əvvəlinə "h" səsi əlavə olunmuş aydar "kəkil", "başın ortasında (təpəsində) tük topası" sözündəndir. Qədim türklərdə oğlan uşaqlarının başını qırxdıqda təpəsində aydar "kəkil" saxlanması adəti pis ruhlara qarşı tədbir kimi səciyyələndirilirdi; ailədə 6–7 qızdan, yaxud bir neçə oğlan uşağının ölməsindən sonra doğulmuş oğlan uşağın bir qulağına sırğa keçirirdilər ki, bu da "aydar" adlanırdı. Aydarlı və sırğalı oğlana 7 yaşına qədər qız paltarı geydirirdilər. Belə inam vardı ki, pis ruh aydara və sırğaya görə oğlan uşağını qız hesab edərək ona toxunmayacaqdır. Bu "Aydar" adəti Don kazaxlarında indi də qalmışdır.

## Toponimiyası
Heydərbəy dağ adı bəki aydar (burada ehtimal ki, topa ağac) olan mənasındadır. Azərbaycan adətən dağların zirvələrindəki aydar müqəddəs pir hesab olunurdu. Cənubi Azərbaycanda Heydərbaba dağının adı (Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poemasında) da aydar "kəkil" sözündəndir. Heydərbək oronimi ilə Qazax və Gədəbəy r-nlarındakı Kəkildağ və Şamaxı r-nunda Kəkilnohur toponimləri mənaca eynidir. Orta Asiyada Qızılqum səhrasında bir qamışli şoran Aydar adlanır. 

## Həmçinin bax
* Pəmbək dağları

## İstinadlar
Zeyvə nekropolu

**Zeyvə nekropolu** — Şərur rayonunun eyniadlı kəndi yaxınlığında ilk dəmir dövrünə aid arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Tikinti işləri zamanı aşkar olunmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində gil qab nümunələri (əsasən boz rəngdə bişirilmiş kasa, piyalə və küpə tipli qablar və onların müxtəlif hissələri) toplanmışdır. Tapıntılar Şərur Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılır. Zeyvə nekropolunun materialları Naxçıvanın ilk dəmir dövrü abidələri (I və II Kültəpə, Sarıdərə, Kolanı, Şahtaxtı) içərisində özünə geniş analogiya tapır. Zeyvə nekropolunun eradan əvvəl 1-ci minilliyə aid olduğu ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Toğanşahlu Boyat

**Toğanşahlu Boyat** — İrəvan xanlığının Sürməli mahalında kənd adı. XIX əsrə aid məlumatda Toxanşalu-Bayat kimidir.XIX əsrə aid mə’lumatda Toxanşalu-Bayat kimidir.

## Əhalisi
1918-ci ildə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağılmışdır. Sonra ermənilər yerləşmişlər.

## Toponimiyası
Kənd 1935-ci ildə ermənicə Masis adlandırılmışdır. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Sürməli nahiyəsində Tokanşalu Sufla ("aşağı") adlı iki kənd göstərilir. Sonralar bu iki kəndi bir-birindən fərqləndirmək üçün biri Tokanşalu Boyat (yəni "Boyat kəndi yaxınlığında Tokanşalu kəndi), dtgəri Tokanşalu Qacar (yəni "Qacar kəndi yaxınlığında Tokanşalu kəndi") adlandırılmışdır. Toponimin sonluğunu təşkil edən "şalu" sözü göstərir ki, Tokan tayfa adıdır. Tokan (əsli Toğan, yaxud Tuqan) mənşəyi və tarixi aydın olmayan qədim tayfa adıdır. Albaniyanın Arsak (Dağlıq Qarabağ) bölgəsində ("Alban tarixi", I kitab, 28-ci fəsil) hələ V əsrin əvvəllərində Dib-Toqan (ermənicə yazılışda Divtakan kimidir). (X əsr ərəb müəllifi İstəxrinin məlumatında Divdakan), XIII əsrdə yenə orada Taqan (ermənicə yazılışı Taqanans kimidir kənd adları məlumdur. 1727-ci ilə aid türkcə mənbədə Dağlıq Qarabağın Dizak mahalında Taqan kəndinin adı çəkilir Kəlbəcər rayonunda Tağanalı=Su çayının adında da bu etnonim qalmaqdadır.

## Həmçinin bax
* Tamartaş
* Abdallar (Qırxbulaq)
* Pəmbək dağları

## İstinadlar
Firəng (kənd)

**Firəng kəndi** — İrəvan xanlığının Karbibasar mahalında kənd adı.

## Tarixi və toponimiyası
1590-cı ildən məlumdur. Daha sonra 1655-ci ilə aid ermənicə mənbədə çəkilir. Erməni mənbələrində Franqanos, 1728-ci ilə aid türkcə mənbədə Frəng kimidir. Kənd oradakı Frəng monastırının adındandır. Ona görə də 1724-cü ilə aid məlumata görə Səfəvi şahlarının Eçmiadzin kilsəsinə bağışladığı kəndlərdən (Kiraşlu, Muqni, Aqavnatun, Əştərək, Norahovit, Batrinc, Frəng) idi. Kəndin adı orta əsrlərdə türklərin ümumiyyətlə avropalılara verdiyi firəng (Yaxın Şərqdə bu söz Xaç yürüşlərindən sonra yaranmışdır) sözündəndir. XIV əsrdə İtaliya katolik missionerləri, başda Bartolemey olmaqla, İrəvan əyalətinə gələrək katolik məzhəbini yaymış, 14 kəndə bu məzhəbi qəbul etdirmiş və yerli əhalinin firəng adlandırdıqları monastırı tikmişdilər. Lakin erməni kilsəsi onları XVII əsrdə qriqoryanlaşdırmışdır. Katoliklərin məskunlaşdıqları kəndlərdən biri də Naxçıvanın Əlincə mahalında ermənicə Abaraner, Azərbaycanda Göy-Firəng adlanan kənd idi. İtalyanların İsfahanda XVII əsrin əvvəllərində firəng monastırı tikdiklərini Arakel Təbrizi qeyd edir.

## İstinadlar
Müdaxilənin aşkarlanması sistemi

**Müdaxilənin aşkarlanması sistemi**– kompüter sisteminə və ya şəbəkəyə icazəsiz giriş faktlarını aşkarlamaq üçün nəzərdə tutulmuş proqram və ya aparat vasitəsi.
Hər hansı aşkar edilmiş fəaliyyət və ya pozuntu adətən bir administratora bildirilir.

## IDS arxitekturası
Adətən, IDS arxitekturasına aşağıdakılar daxildir:

**sensor altsistemi** – təhlükəsizliklə əlaqəli hadisələr haqqında verilənləri toplayır;

**analiz altsistemi** – sensor məlumatları əsasında hücumları və şübhəli hərəkətləri aşkarlayır

**saxlanc** – ilkin hadisələrin və analizin nəticələrinin toplanmasını təmin edir;

**idarəetmə konsolu** – IDS-lə qorunan sistemin və IDS-in öz vəziyyətini müşahidə etməyə, analiz altsisteminin aşkarladığı insidentləri nəzərdən keçirməyə, IDS-i konfiqurasiya etməyə imkan verir.

## Müdaxilənin qarşısının alınması
**Müdaxilənin qarşısının alınması** – müdaxilənin qarşısını alır və ya onun uğurlu olmasını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir.
Honeypot, ildırımötürmə sistemləri– lighting rod systems, karantin sistemləri – quarantined faux systems, aldatma sistemləri – deception toolkits, tənha hücrə – padded cell (ing. psixiatriya xəstəxanasında keçə ilə üzlənmiş palatanı bildirir) kimi vasitələrlə həyata keçirilə bilər.

## Həmçinin bax
* Aanval

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
* Henry S., Chen, Kaihu, and Lu, Stephen C-Y, "Adaptive Real-time Anomaly Detection Using Inductively Generated Sequential Patterns, " 1990 IEEE Symposium on Security and Privacy
* Heberlein, L. Todd, Dias, Gihan V., Levitt, Karl N., Mukherjee, Biswanath, Wood, Jeff, and Wolber, David, "A Network Security Monitor, " 1990 Symposium on Research in Security and Privacy, Oakland, CA, pages 296–304

## Xarici keçidlər
* Некоторые методы обхода IDS: часть 1  и часть 2 
* Intrusion Detection Systems category at Open Directory Project
* Passive IDS Security System Example
* Guide to Intrusion Detection and Prevention Systems (IDPS) 
* Softpanorama: Intrusion Detection (General Issues)
* IDS Evasion with Unicode
* Linux Journal article
* Intrusion Detection/Protection Systems classification tree 
* Cross Reference Anomaly Processing: CRAP 
* Vulnerability Scanners
* Intrusion Detection Systems
Kamil Musavi

**Kamil Musavi** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı.

## Həyatı və fəaliyyəti
Kamil Musavi 6 iyul 1990-cı ildə Qazax şəhərində anadan olmuşdur. 1997-ci ildə Qazax şəhəri internat orta məktəbində ibtidai təhsilini almışdır. 8 avqust 2008-ci ildə Heyder Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə daxil olmuş, 2012-ci ildə leytenant hərbi rütbəsi alaraq bitirmişdir.

2015-ci ilin oktyabr ayında Naftalan, Talış kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə kəşfiyyat qrupu komandiri vəzifəsində döyüş tapşırığı yerinə yetirərkən mina partlaması nəticəsində xəsarət almışdır. Kamil Musavinin həmin əməliyyatda əsgəri olmuş Elşən Yusifovun bildirdiyinə görə, Kamil Musavi minalardan təmizlənməmiş ərazi ilə hərəkət etməklə texniki normaları pozmuş və nəticədə səhvə yol verərək həm özünün, həm də digər iki yoldaşının ağır yaralanmasına səbəb olmuşdur.

2020-ci il Azərbaycan parlament seçkilərində 60 saylı Salyan-Neftçala seçki dairəsindən namizəd olsa da, seçkidə qələbə qazana bilməyib. Seçki təbliğatı zamanı Kamil Musavi bir qrup şəxslə digər namizədə hücum etmiş, nəticədə, Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi onun barəsində araşdırmaya başlamışdır.

Evlidir, iki oğlu var.

## Təltifləri
"Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" yubiley medalı, "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı.

## İstinadlar
Aktualizm (geologiya)

**Aktualizm** — keçmişdə baş vermiş geoloji proses və hadisələri dərk etmək üçün müasir proseslərin tədqiqinə əsaslanan təlim. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, keçmişdə, xüsusilə müasir zamandan uzaq olan qədim dövrlərdə Yer səthində (və dərinlikdə) fiziki-coğrafi şərait və baş verən proseslər, qədimliyindən asılı olaraq, müasir zamandakından müəyyən dərəcədə fərqlənirdi. Təlimin əsasını İ. Valter qoymuş və sonralar Straxov (1945 və b.) tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Yerin geoloji həyatının müxtəlif tərəflərinə bu metodun tətbiqi məhduddur. Məsələn: aktualizm dərinlik proseslərinə, o cümlədən tektonik və maqmatik proseslərə tətbiq oluna bilməz. Çünki biz onların müasir dövrdə necə baş verdiyini bilmirik. Aktualizm tətbiqi paleontologiyada da olduqca məhduddur. Çünki üzvi aləmin inkişafı böyük sürətlə getdiyindən və orqanizmlərin şəraitə uyğunlaşması çox yüksək olduğundan müasir və qədim formaların müqayisəsi az inandırıcıdır və bir çox mübahisəli məsələlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Aktualizm ən çox və effektiv tətbiq sahəsi litologiyadır. Müasir çöküntütoplanma prosesinin hər hansı dəqiqliklə öyrənilməsi və kifayət qədər dərk edilməsi, digər tərəfdən, Yer səthindəki fiziki-kimyəvi şəraitin təkamülü və uyğun olaraq çökmə prosesinin özünün yavaş təkamülü ilə izah edilir. Beləliklə, müasir çöküntütoplanma proseslərini kiçik düzəlişlərlə son 500–600 mln. ili əhatə edən dövrlərə tətbiq etmək olar.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## İstinadlar
Arpaci günbəzi

**Arpaci günbəzi** — Cəbrayıl rayonunda təpə adı. Tovuz rayonunda Arpaçökəği və Qubadlı rayonunda Arpaçüxuru adları ilə mənaca eynidir.

## Həmçinin bax
* Astlablur
* Lələtəpə

## İstinadlar
Azərbaycan Birinci Divizionu 2016/2017

Azərbaycan Birinci Liqasınun 2016-2017 mövsümü. 14 komanda çıxış edir. Son çempion Neftçala FK olmuşdur.

## Cədvəl
Mənbə:

**Qeyd:** FIFA tələbinə əsasən "Rəvan"ın aktivindən 9 xal silinib. 
**Qeyd:** FIFA tələbinə əsasən "Rəvan" və "Şərurspor" klubları 20-ci turdan etibarən çempionatdan kənarlaşdırılıb. İntizam Komitəsinin qərarına əsasən növbəti oyunlarda hər iki komandaya 0-3 hesablı texniki məğlubiyyət veriləcək.
**Qeyd:** Mövsüm bitdikdən sonra Şəmkir futbol klubu maliyyə problemləri səbəbindən ikinci dəfə fəaliyyətini dayandırdı.
## Bombardirlər
Mənbə:

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Birinci Liqası
* Azərbaycan Premyer Liqası
* Azərbaycan Çempionatının Həvəskarlar Liqası
* Azərbaycanda futbol

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* PFL.az
* AFFA
Şirakqala

**Şirakqala** — İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı.

## Tarixi
Şirak yer adı ilk dəfə V əsr erməni mənbəyində çəkilmişdir., 1590-cı ilə aid mənbədə Şirəqala, 1728-ci ilə aid mənbədə isə Şirəkala kimidir.

## Əhalisi
1878-ci ildə kəndin Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və xaricdən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1886-cı ilə aid məlumata görə kəndin əhalisi ermənilər idi. Kənd oradakı qədim qalanın, qala isə qədim türk mənşəli Şirak tayfasının adı ilə adlanmışdır. Er. əvvəlki əsrlərdə şimaldan gəlmiş Sirak (Şirak) tayfası Cənubi Qafqazda əsas etibarilə iki bölgədə yerləşmişdi: Albaniyada Alazan və Qabırrıçay çaylarının aşağı axarında və indiki Ermənistan ərazisində.

## Toponimiyası
Ermənistandakı Şirak II əsr müəllifi Ptolemeyin əsərində Sirakene kimidir. Ondan əvvəl bu bölgə Urartu mənbələrində Eriaxi adlanır. Baş Şirakel (Baş Şörəyəl) kəndinin adı ilk dəfə "Kitabi Dədə Qorqud"da Şirəküvan, XIV əsrə və XVII əsrə aid erməni mənbələrində "Şirakovan" kimidir. Orta əsrlərdə Şirakların yaşadığı bu əyalət "Şirak ölkəsi,", əyalətin əhalisi isə Şirak-el (yəni "Şirak eli", ("Şirak tayfası"), təhrif forması "Şörəyəl" adlanmışdır. XVIII əsrdə Şörəyəl mahalı indiki Düzkənd, Aqin, Artik və Talin rayonlarının ərazisini əhatə edirdi. XIX əsrdə Qars əyalətinin Oltin qəzasında Şirak xaraba qala adı ilə mənşəcə eynidir.

## İstinadlar
Persey qolu

frame|277x277px|Südyolunun spiral qollarının forması.
**Persey qolu** — Südyolunun iki böyük spiral qolundan biridir. Digər böyük spiral qol qalxan-sentavr qoludur. Persey qolu, uzun Südyolu çubuğunun mərkəzdən uzaq olan son qismindən kənara doğru uzanır.  

Südyolu iki böyük və çoxlu sayıda kiçik qoldan meydana gəlmiş çubuqlu sipral qalaktikadır. Persey qolunun diametri təxminən 10,700 parsekdir və kiçik qu-quşu və oxatan qolu arasında yerləşir. Persey bürcünə olan yaxınlığından dolayı bu formada adlandırılır.

Persey qolunda çoxlu Messier cisimləri varː:
* Xərçəng dumanlığı
* NGC 1960
* NGC 2099
* NGC 1912
* NGC 7654
* NGC 581

## İstinadlar



## Həmçinin baxın
* Südyolu

## Xarici keçidlər
* Perseus Arm closer than previously thought
Şorəli

**Şorəli** — İrəvan xanlığının Göycə mahalında kənd adı.

## Toponimiyası
XIX əsrin ortalarından sonra kəndin adı mənbələrdə çəkilmir. Azərbaycan xalqının etnik tarixi ilə bağlı qədim toponimlərdəndir. Erkən orta əsrlərdə Albaniyada və indiki Ermənistan ərazisində yaşamış türk mənşəli Şor (əsli Çor) tayfasının adını əks etdirir. Peçeneqlərin Çor (Çur) tayfasının  adındandır. Azərbaycanda Çorman (Kəlbəcər r-nu), Çor-Yurt (Yardımlı r-nu), Corlu (Qəbələ r-nu), Corlu (Gürcüstanda) adları ilə eynidir. İlk dəfə “VII əsr Erməni coğrafiyası” adlı mənbədə Şorapor (“Şor dərəsi” yaxud “Şor vadisi” mənasındadır) toponimində əksini tapmış  bu elin adı ilə bağlı bir sıra toponimlər vardır. Əsl adı “Şor eli”, yəni “Şor tayfası” (“Şirak el” kimi).

## İstinadlar
Baba Səmədov

**Səmədov Baba Səməd oğlu** () — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı.

## Bioqrafiya
1934-cü ildə Azərbaycan SSR-nin Vartaşen (Oğuz) rayonu, Daşagil kəndində (indiki Azərbaycanın Oğuz rayonundakı kənd) fəhlə ailəsində anadan olmuşdur.
1946-cı ildən — traktor sürücüsü, 1950-ci ildən — Şəki rayonunun Orjonikidze adına taxıl sovxozunda işlədi.

Baba Səmədov uşaq yaşlarından traktorlarla maraqlanırdı və 11 yaşından etibarən traktor sürücüsünün köməkçisi, sonra isə sovxozda traktor sürücüsü kimi çalışırdı; traktor sürücüsü kurslarını belə bitirmədən 14 yaşında olan Baba Səmədov maraq dairəsi sayəsində çox təcrübə qazandı və hətta yaşlı, lakin daha az təcrübəli traktor sürücülərinə də dərs deyə bildi. Traktor sürücüsü kolxoz iclasında rasionalizasiya təklifi irəli sürdü — əvvəllər məhsul yığımında 7 nəfər iştirak edirdisə Səmədovun təklifi ilə traktor və maşın sürücüləri tarla əkinçilik, suvarma, məhsul yığımında iştirak etməyə başladı.Səmədov bu təklifi ilə dövlətə çox pul qazandırdı. Onuncu beş illik dövrdə Baba Səmədov taxılın yüksək məhsuldarlığına nail oldu. 1976-cı ildə maşınqayırma direktoru 180 hektardan planlaşdırılan 270 ton əvəzinə 381 hektardan 960 ton buğda götürdü. 1977-ci ildə Səmədov 533 hektar sahədən 1100 ton yüksək keyfiyyətli taxıl aldı. 1980-ci ildə Baba Səmədov 550 hektar ərazidən 920 ton taxıl götürmüşdür ki, bu da üç mövsüm norması idi.
SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 23 fevral 1978-ci il tarixli fərmanı ilə sosialist rəqabətin dəki yüksək nailiyyətlərə, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və dövlətə satılması ilə bağlı planların və sosialist öhdəliklərinin yerinə yetirilməsində göstərilən əmək şücaəti nə görə, 1977-ci ildə Baba Səməd oğlu "Lenin" ordeni ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Ölkənin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmişdir. 9, 10 və 11-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Şurasının üzvü, 148 saylı Cəfərabad seçki dairəsindən 9-cu çağırış Ali Məclisə seçilmiş, respublika Silahlı Qüvvələri əhalisinin ticarət və məişət xidməti komissiyasının üzvü olmuşdur. 1968-ci ildən Sov.İKP üzvü. 1976–1990-cı illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü. Sov.İKP XXIV, XXV və XXVI qurultaylarının və Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXIX, XXX və XXXI qurultaylarının nümayənsi olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 oktyabr 2011-ci il tarixli sərəncamı ilə ölkənin ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatındakı iştirakına görə Səmədov Baba Səməd oğlu "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.

2002-ci ildən — Prezident təqaüdçüsü. Şəki rayonunun Turan kəndində yaşayır.

## İstinadlar
Sahib Sailov

**Sailov Sahib Ağagül oğlu** () - Azərbaycan Kommunist Partiyası Şamaxı Rayon, Qasım İsmayılov Rayon və Astara Rayon partiya komitələrinin birinci katibi.

## Həyatı
Sahib Sailov 1933-cü ildə doğulmuşdur. 1954-cü ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakultəsini, 1959-cu ildə Moskva Ali Komsomol Məktəbini, 1975-ci ildə isə Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

1954-1956-cı illərdə orta məktəbdə müəllim kimi işləmişdir. Tarix elmləri namizədidir.

## Siyasi fəaliyyəti
1950-1964-cü illərdə ilk komsomol təşkilatı katibliyindən Azərbaycan LKGİ Mərkəzi
Komitəsinin katibi vəzifəsinə qədər yol keçmişdir. 1957-ci ildə Salyan Rayon Komsomol Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1961-1964-cü illərdə Azərbaycan LKGİ Mərkəzi
Komitəsinin təlimatçısı, şöbə müdirinin müavini, katibi olmuşdur.

1957-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvüdür. 1964-1965-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin inspektoru olmuşdur.  1963-1971-ci illərdə Respublika Xalq Nəzarəti Komitəsi Ali Şurasının üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

O, 1966-1969-cu illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Astara Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1969-1973-cü illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Qasım İsmayılov Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1974-cü ildən isə Azərbaycan Kommunist Partiyası Şamaxı Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi olmuşdur.

Öz iddiasına görə 1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışan Heydər Əliyevlə arasında yaranmış münaqişə səbəbindən o Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 26 dekabr 1976-cı il tarixli plenumunda Sahib Sailov plenum üzvlüyündən, Ali Sovetin deputatlığından və partiya üzvlüyündən xaric edildi.

Sahib Sailov 28 dekabr 1977-ci ildə Sahib Sailov səhər saat 10-da respublika prokurorluğuna çağırılmışdır və həbs olunmuşdur. Sahib Sailovun işi ilə bağlı 180 nəfər dindirilmiş və sonda Sahib Sailovun ittihamnaməsi 11 nəfərin cinayət işilə birlikdə baxılması üçün Ali Məhkəməyə göndərilmişdir. Ona 15 il cəza müddəti, onun da 3 ilini bağlı rejimdə, 12 ilini ciddi rejimdə çəkməklə kəsildi. O bağlı rejimini Şuşa həbsxanasında, qalanını isə 2 saylı kolonda çəkmişdir.

## Kitabları
11 kitabın müəllifidir. 
*“Muğanın övladları” 
*“Yaşadığım illər, keçdiyim yollar” - 2007-ci ildə “Araz” nəşriyyatı
*“Ömrün səhifələri” və
*“Saxta hökm (Həyat davam edir)”

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Şaban Rzayev

**Şaban Mehdi oğlu Rzayev** () — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı, Sosialist əməyi qəhrəmanı (1972), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1976).

## Həyatı və fəaliyyəti
19 noyabr 1938-ci ildə Azərbaycan SSR-in Ağcabədi rayonu, Hindarx kəndində (indiki qəsəbə) kəndli ailəsində anadan olmuşdur.

Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirib .

1953-cü ildən — traktor sürücüsü, 1957-ci ildən maşinist, 1971-ci ildən — Azərbaycan SSR Ağcabədi rayonunun "Tacikistan" kolxozunun kompleks mexanikləşdirilmiş briqadasının ustası.

Şaban Rzayev özünü kolxozda pambıq məhsuldarlığı əldə edən bacarıqlı və təcrübəli dəzgahçı kimi sübut etdi. Maşın operatorunun şöhrəti sürətlə bütün Azərbaycanda yayıldı. Rzayev işlədiyi maşını bütün imkanlarından istifadə edərək diqqətlə öyrəndi, yeni kənd təsərrüfatı üsullarını tətbiq etdi, səmərəli tətbiq olunan gübrələr istifadə etdi və komandasının komandasını zəhmətkeşliyə öyrətdi — bu onun uğurunun sirrlərindən biri idi. Briqada heyəti özləri ilə 100 hektar sahədə, hər hektarda 100 minədək pambıq kolu və hər pambıq kolundan 20 pambıq qutusu saxlamışlar. 1972-ci ildə Rzayev və onun dəstəsi sahəsindəki pambıq məhsulu hər hektardan 50 sentneri keçdi. 1971-ci ildə maşın sürücüsü maşın tərəfindən toplanır və hopperdən 430 ton, 572-də — 570 ton, 1973-cü ildə isə 600 tondan çox xam pambıq boşaltdı.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 14 dekabr 1972- ci il tarixli Fərmanı ilə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının və satışının artırılmasında qazanılan böyük uğurlara və məhsul yığımı zamanı göstərdiyi əmək şücaətinə görə Rzayev Şaban Mehdi oğluna “Lenin” ordeni medalları təqdim edilməklə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür .

Respublikanın ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmişdir. 8, 9, 10 və 11-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan SSR 159 saylı Hindarx seçki dairəsindən 8-ci çağırış Ali Məclisə seçildi. Kənd Təsərrüfatı Komissiyasının üzvü idi. Azərbaycan SSR 165 saylı Hindarx seçki dairəsindən 9-cu çağırış Ali Məclisə seçildi. Ticarət və istehlak xidmətləri komissiyasının üzvü idi. 1969-cu ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur. Sov.İKP XXV qurultayının, Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXIX və XXX Qurultaylarının nümayəndə, burada Respublika Kommunist Partiyası İnqilab Komitəsinin üzvü və müvafiq olaraq Mərkəzi Komitəyə namizəd seçilmişdir. 19–20 mart 1980-ci ildə Birlik Respublikaları Kollektiv Təsərrüfatları Şuraları nümayəndələrinin Ümumittifaq iclasında iştirak etdi.

2002-ci ildən — Prezident təqaüdçüsü oldu.

2 iyul 2007-ci ildə doğma kəndində vəfat etdi.

Azərbaycanlı müğənni Zeynəb Xanlarovanın ifasında bəstəkar Emin Sabitoğlunun "Bizim Şaban" mahnısı "Ağcabədinin şanlı oğlu" Şaban Rzayevə həsr edilmişdir

## İstinadlar
Ağababa Rzayev (jurnalist)

**Ağababa Səməd oğlu Rzayev** () — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı.

## Həyatı
Ağababa Rzayev 1921-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

## İstinadlar
Sərdar Zülfüqarov

**Sərdar Zülfüqarov** (*Zülfüqarov Sərdar Baba oğlu*; d. 1929, Zöhrəmi, Dəvəçi rayonu) — Dövlət mükafatı laureatı.

## Həyatı
Sərdar Zülfüqarov 1929-cu il avqust ayının 10-da Şabran (Dəvəçi) rayonunun Zöhrəmi kəndində anadan olmuşdur.

Zülfüqarov Sərdar Baba oğlu 2002–ci ilin sentyabr ayının 28-də Bakı şəhərində ürək çatışmazlığından vəfat etmişdir.

## Təhsili
Sərdar Zülfüqarov 1946-cı ildə M.S.Rəsulzadə adına ADU-nun geoloji coğrafiya fakultəsinə daxil olmuş və 1951 ci ildə geoloq ixtisası alaraq universiteti bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1969 cu ildə “Filizçay yataqlarının əmələ gəlməsinin struktur şəraiti” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək alimlik dərəcəsi almışdır. Bir monoqrafiyanın və 10 elmi əsərin müəllifidir. 1981 ci ildən respublika ərazisində radiaktiv elementlərin öyrənilməsində və ekologiyanın tədqiqi işlərinə rəhbərlik etmişdir.

## Əmək fəaliyyəti
1950-ci ildən Azərbaycan Geologiya idarəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad geoloji kəşfiyyat partiyasinda kollektor, icraçı geoloq, böyük geoloq və sahə rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 1954–1958-ci illərdə Ordubad geoloji kəşfiyyat partiyasının texniki rəhbəri vəzifəsində işləmişdir. Bu müddətdə Nüs-nüs kəndi sahəsində molibdenli kvaslı filiz yataqlarını aşkar etmişdir.

1958 – 1960 cı illərdə Daşkəsən geoloji kəşfiyyat ekspedisiyasının baş mühəndisi vəzifəsində çalışmışdır. 1960-1962 ci illərdə Kəlbəcər və Goranboy rayonları ərazisində civə miniralları, Filizçay polimetal yataqlarının kəşfiyyatında əvəzsiz xidmətləri olmuşdur.

1969 – 1974 cü illərdə Böyük Qafqazın Azərbaycan Respublikası ərazilərində yeni polimetal yataqlarının axtarışında, Zakatala Şəki, Balakən bölgələrinin geoloji xəritələri və bir çox yataqların perspektivliyini öyrənilməsində böyük xidmətləri olmuşdur.

1974 – 1981 ci illərdə Baş Qafqaz geologiya ekspedisiyasının rəisi vəzifəsində olduğu dövrdə filizçay yataqlarının ehtiyatının iki dəfədən çox olduğunu aşkarlamış və nəticədə Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

## Təltif və mükafatları
* Dövlət mükafatı
* Leninin 100 illiyi medalı — 1970
* Əmək veteranı

SSRİ xalq təsərrüfatı nəaliyyətləri sərgisinin iştirakçısı, dəfələrlə Geologiya Nazirliyinin fəxri fərmanları, kommunist əməyi zərbəçisi, sosialist yarışının qalibi kimi adlara layiq görülmüşdür.

## Ailəsi
*Atası* - Zülfüqarov Baba Sərdar oğlu 1888 ci ildə anadan olmuş, kolxozda çalışmış 1973 cü ildə vəfat etmişdir.

*Anası* - Hüseynova Züleyxa Hüseynalı qızı 1902 ci ildə anadan olmuş, kolxozda çalışmış və 1994 cü ildə vəfat etmişdir.

Sərdar Zülfüqarov 1960-cı ildə Zülfüqarova Həlimət Məmmədəli qızı ilə evlənmiş ,iki qızı,bir oğlu olmuşdur.
Dmitri Vasiliyev

**Dmitri Vasiliyev** (tam adı: *Dmitri Viktoroviç Vasiliyev*, ;  26 dekabr 1979, Ufa, Başqırd MSSR, SSRİ) — başqırd əsilli xizəklə tullanma üzrə Rusiya idmançısı, dəfələrlə Rusiya çempionu, Dünya Kuboku mərhələlərinin dəfələrlə mükafatçısı, beynəlxalq dərəcəli idman ustası, iki Olimpiya oyunlarının iştirakçısı (2006 və 2014) və doqquz dəfə dünya çempionu (1999–2017).

## Karyerası
1998/99-ci illərdən bəri Dünya Kubokunda yarışır. Dünya Çempionatında ən yaxşı performansı Oberstdorf 2005-də, komandalı normal təpə yarışında beşinci, ən yaxşı fərdi performansı isə, Sapporo 2007-də fərdi böyük təpədə yeddinci olduğu zaman idi. İtaliyanın Turin şəhərində keçirilən 2006 Qış Olimpiya Oyunlarında Vasiliyev komanda yarışında səkkizinci, fərdi normal təpə yarışında isə, onuncu olmuşdur.

2004 və 2006-cı illərdə keçirilən Dünya Xizəklə Tullanma Çempionatının komanda yarışlarında yeddinci olmuşdur. Vasilyevin ən yaxşı fərdi Dünya Kuboku performansı, 2001-ci ildə Qarmiş-Partenkirhen şəhərində fərdi böyük təpə yarışında ikinci olduğu zaman idi. Vasiliyevin ümumilikdə doqquz fərdi və üç komanda Dünya Kuboku podiumları var.

## Dünya Kuboku

## Dünya rekordu

### Ən uzun tullanma
15 fevral 2015 tarixində Vasiliyev Vikersund təpəsində  uzağa tullandı, lakin eniş zamanı ağır qəzaya uğradı. Bu, hələ də dünyanın qeyd edilən ən uzun sıçrayışıdır, lakin qara arxası ilə toxunduğuna görə etibarsız sayılmışdır.

### Yay dünya rekordu
15 oktyabr 2016 tarixində Vasiliyev Soçidə keçirilən Rusiya Milli Çempionatı zamanı, RusSki Qorki tullanma mərkəzində  uzağa tullandı və beş illik köhnə dünya rekordunu qırdı.

## Dopinq skandalı
2001-ci ildə keçirilən Dörd Təpə Turnirində Vasiliyev, qadağan olunmuş bir diüretik olan Furosemid maddəsi üçün sınaqdan keçdiqdən sonra müsbət cavab gəldi. Bu skandaldan sonra bütün müsabiqələrdən iki il qadağan edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Beynəlxalq Xizək Federasiyasında Dmitri Vasiliyev
Çester

**Çester** () — Böyük Britaniyanın qərbində şəhər. Çeşir qraflığının inzibati mərkəzi. Əhalisi 118,2 min nəfərdir (2011). Liverpuldan 25&nbsp;km. cənubda, Di çayı sahilindədir.

Çester romalıların dövründə Kastra Devana adlı Roma Britaniyasının mühüm mərkəzi idi. Erkən orta əsrlərdə tərk edilmişdir (ehtimal ki, dağıdılmışdır). Anqlsaks dövründə "Legaseaster" adlandırılmışdır (Çester adı da sonralar buradan alınmışdır). XIII əsrin ikinci yarısında İngiltərə krallarının Şimali Uelsi zəbt etmək uğrunda apardıqları mübarizənin mühüm dayaq məntəqəssi olmuşdur. Orta əsrlərdə iri çay portu (XIII əsr - XIV əsrin birinci yarısında daha mühüm rol oynamışdır) olmuş, sonralar tədricən əvvəlki əhəmiyyətini itirmiş, XVIII-XIX əsrlərdə isə port kimi qəti olaraq Liverpul tərəfindən sıxışdırılmışdır.

Çester qədim ticarət mərkəzidir. Suvenir istehsal edilir. Orta əsrlərin faxverkli tikililəri qorunub saxlanılmışdır. Qrovner muzeyi (yerli asari-ətiqə) var. Turizm mərkəzidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V cild, Bakı, 2017, səh,521.
Çekmaquşev rayonu

**Çekmaquşev rayonu** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayonun inzibati mərkəzi Çekmaquşev kəndidir.
## Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın şimal-qərbində, Ufa şəhərindən 111 km aralıda yerləşir. Rayonun ərazisi 1692 km² təşkil edir. İqlimi mülayim kontinental, isti, azmaz isə quraqdır. dır. Rütübət çatışmazlığı ilə seçilir. Ərazisindən Baza çayı başlayır. Ərazisi üçün qara, tünd boz və boz meşə torpaqları xarakterikdir. Meşələr ərazisinin 19,9 % əhatə edir. Ərazisində neft, kərpic gili, tikinti daşı, qum, əhəng daşı, agronom filizləri çıxarılır.

## Tarix
Çekmaquşev rayonu 20 avqust 1930-cu ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kantonları ləğv edərək yerində 48 rayon təşkil etməsi ilə təsis edilmişdir.
## Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Duvan rayonu ərazisin milli tərkibi: tatarlar — 62,8 %, başqırdlar — 30,7 %, çuvaşlar — 3,1 %, ruslar — 2,1 %, digər millər — 1,3 %.

## İnzibati-ətazi vahidləri
13 kənd inzibati vahidliyinə 78 yaşayış məntəqəsi daxildir

## İqtisadiyyat
Kənd təsərrüfatı üzrə iftisaslaşmış rayondur. Ərazisinin 136,9 min ha kənd təsərrüfatına cəlb olunmuşdur. 29,6 min ərazi otlaq sahələridir. Regionun ixtisaslaşması: taxıl, şəkər çuğunduru və günəbaxan əkilməsi, donuz və qoyun yetişdirilməsi.

## Nəqliyyat
Ərazisindən Kuşnarenkovo — Bakalı və Dyurtyuli — Buzdyak yolu keçir. Sərt səthli avtomobil yollarının uzunluğu 500 km-ə çatır, onlardan 160 km asfalt örtüklüdür.

## Sosial sfera
Rayon ərazisində 58 ümumtəhsil mərkəzi, 18 orta məktəb, peşə uçilişi, 29 kütləvi kitabxana, 56 klub, mərkəzi və 2 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Uşaq incəsənət məktəbi, uşaq yaradıcılığı evi, uşaq və gənclər idman məktəbi, mərkəzi kitabxana və yerli tarixi muzeyi var. Başqırd dilində "Sakmaqoş satkıları" və tatar dilində "İqence" qəzetləri nəşr olunur. Həftədə 2 dəfə yayımlanan yerli televiziya " Çekmaquş TV" fəaliyyət gösdtərir.

## Tanınmış şəxsləri
* Salih Qilimxanoviç Batıev — Tatar MSSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri (1960–1983), RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti sədrinin müavini.
* Kanzəfər Usayev — Emelyan İvanoviç Puqaçyov və Salavat Yulaevin yoldaşı.
* İlfak Musinoviç Smakov — Başqırd müğənnisi, RSFSR əməkdar artisti, Başqırd MSSR xalq artisti.
* Vaxit Qazimoviç Qalimov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Vazik Muhametşinoviç İsxakov — yazıçı.
* Qabdraxman Xakimoviç Latıpov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Giləmdar Zigandaroviç Ramazanov — yazıçı.
* Zinnat İbyatoviç Muratov — Sovet İttifaqının Tatar Regional Komitəsinin birinci katibi (dekabr 1944 — oktyabr 1957).
* Radner Ziryatoviç Muratov — Sovet aktyoru, RSFSR əməkdar artisti.

## Mənbə
* Çekmaquşev rayonu administrasiyası 

## İstinadlar
Ufa şəhər dairəsi

**Ufa şəhər dairəsi** () — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati-ərazi vahidlərindən biri.  
Şəhər dairəsinin tərkibinə 25 yaşayış məntəqəsi daxildir.İnzibati mərkəzi Ufa şəhəridir.	
## Tarixi
1 yanvar 2006-cı ildə həyata keçirilən inzibati islahat zamanı təşkil edilmişdir.

## Əhali
Milli tərkib: ruslar — 48,9 %, tatarlar — 28,3 %, başqırdlar — 17,1 %, ukraynalılar — 1,2 %, digər millətin nümyəndələri — 4,5 %.

## Yerli idarə etmə
Ufa Şəhər Şurasının sədrləri
* Valery Trofimov

Ufa şəhərinin şəhər rəhbərliyinin rəhbərləri
* İrek Yalalov

## İstinadlar
UEFA Çempionlar Kuboku finalı 1991

**UEFA Çempionlar Kuboku finalı 1991** — UEFA Çempionlar Kuboku 1990/1991 turnirinin final oyunu, bu final Çempionlar Kuboku yarışının sayca 36-cı finalı idi. Bu futbol oyunu 1991-ci il mayın 29-da Bari şəhərinin "San-Nikola" stadionunda keçirilmişdir. Finalda Yuqoslaviyanın "Srvena Zvezda" klubu Fransanın "Marsel" komandası ilə qarşılaşmışdır. Matçın əsas və əlavə vaxtı heç-heçə başa çatdı, oyun sonrası penaltilər seriyasında isə "Srvena Zvezda" 5:3 hesabı ilə qələbə qazandı. Bu qələbə ilə "Srvena Zvezda" tarixində ilk dəfə Çempionlar Kubokunun çempionu oldu.

## Finala gedən yol

## Oyun
### Detallar

## Xarici keçidlər
* Turnirin rəsmi saytı (*ingiliscə*)
Sabir Əliyev (xanəndə)

**Sabir Məhərrəm oğlu Əliyev** () — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının muğam bölməsinin solisti, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti (2017).

## Həyat və yaradıcılığı
Sabir Əliyev 1948-ci ildə Cəlilabad rayonunda anadan olmuşdur.

1967–1972-ci illərdə A.Zeynallı adına Bakı Musiqi texnikumunun muğam şöbəsində, 1981–1986-cı illərdə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil almışdır.

1968-ci ildə tələbə ikən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrına dəvət edilmiş və 50 ildən artıq bu teatrın muğam bölməsinin solisti olmuşdur.

Teatrda çalışdığı illər ərzində muğam bölməsinin tamaşalarında bir çox yadda qalan obrazlar — "Leyli və Məcnun"da (İbn Səlam, Zeyd, Şeyx), "Koroğlu"da (Vəli, Nadir), "Vaqif"də (Xanəndə, Züvvar), "Şah İsmayıl"da (Çapqınçı), "Əsli və Kərəm"də (Sofi, Osmanlı), "Aşıq Qərib"də (Aşıq Vəli, Şahvələd), "Gəlin qayası"nda (Əmioğlu, Şeyx), "Natəvan"da (Aşıq), "Sevil"də (Azançı) rolları yaratmışdır.

S. Əliyev müxtəlif səhnələrdə, radio və telekanallarda, Türkiyə, BƏƏ, Rusiya, Fransa, İsveçrə, İran, Misir, Nigeriya və b. ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuş və böyük uğurla çıxış etmişdir.

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə 16 sentyabr 2005-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti" fəxri adına, 15 sentyabr 2017-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Sabir Əliyev 22 dekabr 2020-ci ildə Bakı şəhərində koronavirusdan vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Oktyabrski Hava Limanı

**Oktyabriski Hava Limanı** ()  — Rusiyanın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikasında yerləşən bir hava limanı. Oktyabrski şəhərindən 7 kilometr uzaqlıqda olan hava limanı, 1962-ci ildə təsis edilmişdir.

1990-cı illərdən əvvəl hava limanı Moskva, Kazan, Ufa, Samara, Neftekamsk, Sterlitamak, Nijnevartovsk, Strejevoy, Surqut və s. şəhərlərə uçuşlar planlaşdırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Oktyabriski Hava Limanı urban3p.com-da
* Oktyabriski Hava Limanı aviapages.ru-da
Butovo mədəniyyəti

**Butovo mədəniyyəti** — Rusiyada Volqa-Oka hövzəsində Mezolit dövrünə (8,5-9,5 min il əvvəl) aid arxeoloji mədəniyyət.

Butovo mədəniyyəti 1976-cı ildə L.V.Koltsev tərəfindən müəyyənləşdirilmiş, Tver vilayətindəki Butovo I düşərgəsinin adı ilə adlandırılmışdır. Düşərgələrdə bəzən yerüstü tikililərin və yarımqazmaların izlərinə rast gəlinmişdir. Butovo mədəniyyəti üçün daş ox ucluqları, mikrolitlər, ərsinlər, tiyələr, bıçaqlar və s. səciyyəvidir. Butovo mədəniyyətinin mənşəyi son paleolit dövrünün Resseta mədəniyyətinin ənənələri ilə əlaqələndirilir. Neolit dövründə bu ərazidə yayılmış Yuxarı Volqa mədəniyyətinin mənşəcə Butovo mədəniyyəti ilə bağlı olmasına dair fərziyyə mübahisəlidir.

## İstinadlar
Buzaçi

Buzaçi - Xəzər dənizinin şimal-şərqində, Qazaxıstan Respublikasının cənub-qərbində yarımada. Maksimal hündürlüyı 61 metrdir. Səthi barxanlar və qum təpələri olan düzənlikdir. Yarımadanın şimalında geniş şoranlıqlar var. Bitkisi yarımsəhra tiplidir. Xəzər dənizinin səviyyə tərəddüdü ilə əlaqədar sahəsi dəyişkəndir. Buzaçi yarımadasında neft yatağı var. 

## Mənbə
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V cild, Bakı, 2017, səh,137.
Sarmanovo Aerodromu

**Sarmanovo Aerodromu** () — Rusiya Federasiyasının subyektlərindən biri olan Tatarıstan Respublikasında yerləşən asfalt uçuş-enmə zolağı olan kiçik bir aerodrom. Aedrom Sarmanovo kəndindən  uzaqlıqda yerləşir.

## Tarixi
Aedrom "*Altair-Aero*" Aeroklubu və Tatarıstan Respublikasına aid olan "*Super-İşıq Birləşmiş Aviasiya Federasiyası*"nın təşkilatçılığı tərəfindən təşkil olunan, 2016 Rusiya Paraqlaydinq Kubokuna ev sahibliyi etmişdir. Yarışa 4000-5000 arası tamaşaçı gəlmişdir.

## İstinadlar
Kamil Akimov

** Kamil Əlisoltan oğlu Akimov (Həkimov)** () — ictimai xadim, neft sənayesi təşkilatçısı, Azərbaycanın əməkdar mühəndisi.

## Həyatı
Kamil Akimov 1927-ci il iyulun 11-də Sabirabad şəhərində sənətkar ailəsində anadan olub. 1943-cü ildə Bakı Neft Texnikumuna daxil olmuş, 1947-ci ildə bu texnikumu fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təhsilini Azərbaycan Sənaye İnstitutunda davam etdirib və eyni zamanda Neftayırma zavodunda operator köməkçisi kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1952-ci ildə ali təhsilini neft və qazın emalı üzrə mühəndis-texnoloq ixtisası ilə başa vurduqdan sonra zavodun ən məhsuldar qurğularından birinə rəis təyin edilib.

## Əmək fəaliyyəti
* Kamil Akimov, 1962-ci ildə zavodun baş mühəndisini müavini;
* 1963-cü ildə Azərbaycan KP MK, respublika Nazirlər Soveti yanından yeni təşkil olunmuş Partiya Dövlət Nəzarət Komitəsinin neft və kimya sənayesi şöbəsinə rəis müavini;
* 1964–1967-ci illərdə Bakı Neft Emalı Zavodunun direktoru;
* 1967–1970-ci illərdə Azərbaycan SSR Neft Emalı Sənayesi nazirinin birinci müavini;
* 1970–1980-ci illərdə Azərbaycan SSR Neft Emalı Sənayesi naziri vəzifələrində çalışmışdır.
* 1980-ci ildə II çağırışda Ali Sovetin deputatı seçilib.
O, ayrı-ayrı illərdə İraqda və Kubada neft emalı zavodlarının yenidən qurulmasında sovet mühəndislərinin işinə birbaşa rəhbərlik edib, həmin ölkələrin fəxri fərmanları və yüksək mükafatlarına layiq görülüb.

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni
* "Oktyabr inqilabı" ordeni
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
* Azərbaycan respublikası Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilib.

## Ölümü
2019-cu il iyunun 16-da Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Ruha döyüşü

**Ruha döyüşü** — 1480-ci ildə Ruha şəhərini işğal etmək üçün Ağqoyunlular üzərinə hücuma keçən Məmlük ordusu və Ağqoyunlu ordusu arasında baş vermiş döyüşdür. Döyüşdə Məmlük ordusu ağır məğlubiyyətə uğradıldı.

## Tarixi
Sultan Yaqub dövründə Ağqoyunluların ən böyük xarici təhlükələrindən biri də Məmlük dövləti idi. Məmlük sultanı Qayıtbəy Uzun Həsənin ölümündən istifadə edərək, Əmir Yaşbəyin başçılığı ilə 40 minlik ordunu Urfanı tutmaq üçün göndərdi. Əmir Yaşbəy 1480-ci ildə Fəratı keçərək Urfanın mühasirəsinə başladı. Qala komandanı Əmirzadə Qütbəddin Bektaş qalanın müdafiə etməyə başladı. Bu xəbər Sultan Yaquba çatdıqda Bayandur bəy, Süleyman bəy Bicanoğlu və Xəlil bəy Bektaşın başçılığı ilə Urfanın müdafiəsi üçün qoşun göndərdi.

Ağqoyunlu qüvvələrinin şəhərə yaxınlaşmasından xəbər tutan Məmlük sərkərdələri Əmir Yaşbəyə geri çəkilməli olduqlarının daha doğru olduğunu desələr də, Əmir qoşunu geri çəkmədi. Beləliklə Urfa yaxınlığında iki ordu qarşılaşdı. Məmlük ordusunun sağ tərəfinə Dəməşq hakimi Qansu Yəhyavi, sol tərəfinə Hələb hakimi Özdəmir, mərkəzinə isə Yaşbəy başçılıq edirdilər. Döyüşün sonunda Məmlük qüvvələri ağır məğlubiyyətə uğradılaraq, darmadağın edildilər. Əmir Yaşbək, Qansu Yəhyəvi və Özdəmir əsir alındılar, məşvərət keçirildikdən sonra Əmir Yaşbək edam edildi. Əmir Yaşbəyin başı Sultan Yaquba göndərildi. Məmlük dövləti bu döyüşdən sonra ağır zərbə aldı və böyük sərkərdələrinin itirərək sarsıldı.

## Qeydlər




## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Nəcəfli T.H. *"Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında".* Bakı: Çaşıoğlu, 2000. — 198 s.
* V. Minorsky, Persia in A.D. *1478–1490 An abridge translation of Fadlullah b. Ruzbihan Khunji’s Tarikh-ı ‘Alam-Ârâ-yı Aminî,* London, 1957.
* J. E. Woods. 300 Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular: aşiret, konfederasyon, imparatorluk. Çev. Sibel Özbudun, Milliyet yay., İstanbul, 1993.
* Faruk Sümer, *"Çukurova Tarihine Dair Araştırmalar"*, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. I, Ankara, 1965
* İbn İlyâs, Muhammed bin Ahmed, *Bedâyiü’z -Zuhûr fî Vekâyi‘i’d-Duhû*r, Tahkik: Muhammed Mustafa, Kahire, 1982.
* Faruk Sümer,*"Akkoyunlular*", Diyanet Islam Araştırmaları, C. II, İstanbul, 1989
* İsmail Hakkı Uzunçarşılı, *Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletleri*, 4-cü Baskı,Ankara, 1988.
Rifkət Boqdanov

**Rifkət İbrahimoviç Boqdanov** (, d. 13 iyun 1950, Mamıkovo, Tatar MSSR — ö. 3 noyabr 2013, Moskva, Rusiya Federasiyası) — Tatar əsilli SSRİ və Rusiya riyaziyyatçısı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Skobeltsyn Nüvə Fizika İnstitutunun Nüvə Reaksiyalar Şöbəsinin aparıcı tədqiqatçısı. Rifkət Boqdanov, uzun bir xəstəlikdən sonra 3 noyabr 2013 tarixində, gecə vaxtdı Moskvada vəfat etmişdir.

## Elmi fəaliyyət
Boqdanovun əsas fəaliyyəti, diferensial tənliklər, qeyri-xətti dinamik sistemlər, bifurkasiya nəzəriyyəsi və diferensial geometriya sahəsində olmuşdur.

## Biblioqrafiya
* Версальная деформация особой точки векторного поля на плоскости в случае нулевых собственных чисел. // Тр. семинара им. И. Г. Петровского, вып. 2, М., МГУ, 1976, с. 37–65.
* Бифуркации предельного цикла одного семейства векторных полей на плоскости. // Тр. семинара им. И. Г. Петровского, вып. 2, М., МГУ, 1976, с. 23 35.
* Локальные орбитальные нормальные формы векторных полей на плоскости. // Тр. семинара им. И. Г. Петровского, вып. 5, М., МГУ, 1979, с. 51–84.
* Локальные относительные интегральные инварианты, связанные с фазовым портретом векторного поля на плоскости. // Тр. семинара им. И. Г. Петровского, вып. 17, М., МГУ, 1993, с. 261–277.
* Теория прямых измерений по Пуанкаре–Эренфесту для нестационарного уравнения Шрёдингера на прямой. // Тр. семинара им. И. Г. Петровского, вып. 20, М., МГУ, 1997, с. 226–269.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Общероссийский математический портал
Bulat Xayernasov

**Bulat Xayernasov** (d. 30 sentyabr 1994-ci il, Ufa, Başqırdıstan Respublikası, Rusiya Federasiyası) — Başqırd əsilli Rusiya futbolçusu, "Vityaz Podolsk" futbol klubunun oyunçusu. Hücumçu mövqeyində oynayır.

Xayernasov, 21 iyul 2012 tarixində Rusiyanın PFL ikinci divizionunda "Qorniyak Uçalı" üçün olan oyunda,  "Sızran-2003 Sızran" FK ilə qarşılaşmada debüt etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* sportbox.ru tərəfindən karyera xülasəsi
Mixail Rəhimkulov

**Mixail Nikolayeviç Rəhimkulov** (, , ) və ya **Məqdət Niqmatoviç Rəhimkulov** , , 16 oktyabr 1945, Moskva, SSRİ) — Tatar əsilli Rusiya-Macarıstan biznesmeni, "Kafajat Kft " MMC və Macarıstan bankı olan "Általános Értékforgalmi Bank"-ın idarə heyəti üzvü və əsas sahibi. Macarıstanda "Qazprom" agentliyinin keçmiş prezidenti, 2008-ci ildə Rusiyaya geri qayıtmazdan əvvəl Macarıstanın ən zəngin vətəndaşı.

## Həyatı
Məqdət Rəhimkulov 1945-ci ilin oktyabr ayının 16-da Moskva şəhərində anadan olmuşdur. 1971-ci ildə SSRİ Qaz Sənayesi Nazirliyində işə başlamışdır. 1973-cü ildə Ümumittifaq Yazışma Maliyyə-İqtisadiyyat İnstitutunu bitirmişdir. 1978-ci ildə Moskva Menecment İnstitutunu bitirmişdir. Həmin il, "Soyuzqazavtomatiki" (Minqazprom müəssisəsi) rəhbərinin müavini olmuşdur. 1989-1992-ci illərdə "Qazexport" xarici iqtisadi müəssisəsinin baş direktoru olmuşdur. 1991-ci ildə Qazexport-un birinci müavini olmuşdur. 1992-ci ildə "Interpromkom" MMC-nin baş direktoru olmuşdur. 1994-cü ildə treyder Panrusqas ("Qazprom" BM və Macarıstanın MOL Qrupu) baş direktoru təyin edilmişdir. 1996-cı ildə Kredit Bankının "Layihə Maliyyələri üzrə Şirkət" Müşahidə Şurasının sədri olmuşdur. 2001-ci ilə "Panrusqas" vasitəçi firmasının rəhbəri olmuş, sonra isə tamamilə öz investisiyaları üzərində işləmişdir. 2005-ci ildə Macarıstanın "Általános Értékforgalmi Bank"-ın sahibi olmuşdur. 2007-ci ildə Macarıstanın ən böyük bankı olan OTP Bank və MOL qaz şirkətinin paylarının bir hissəsini almışdır. 2007-ci ildə Budapeştdən Moskva şəhərinə geri qayıtmışdır. Forbes jurnalı 2011-ci ildə, Rəhimkulovun 1,6 milyard dollarlıq sərvətinin olduğunu təxmin etmişdir.

## Ailə
Evlidir. Arvadı Rəhimkulova Qalina Dmitriyevna. Uşaqları, Rəhimkulov Timur Məqdətoviç, (1977-ci ildə təhsil üzrə iqtisadçı, Budapeşt universitetini bitirmişdir) və Rəhimkulov Ruslan Məqdətoviç.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* gzt.ru
* toppersona.com
* rb.ru
* beautypa.ru
* polypipe.ru 
* forbes.com
Artsax (mahnı)

**Artsak** () — Ermənistan bəstəkarı Ara Gevorkyanın 1999-cu ildə *"Ani"* albomunda yayımlanmış instrumanetal xalq musiqisi. Yayımlanmasından qısa müddət sonra, mahnı Ermənistanda məşhurlaşmışdır. Musiqi kompozisiyasında Fikrət Əmirovun Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" dram əsərinin tamaşası əsaında çəkilmiş "Kor Ərəbin mahnısı" filmi üçün bəstələdiyi 4 dəqiqə 16-saniyyəlik mahnının ilk və son parçalarından istifadə olunur (melodiyanın 4-dəfə sürətləndirilmiş şəkli oranjman edilib, 25-50-ci saniyyələrində və 03:05-03:55-ci saniyyələrində). Musiqi bir çox mədəni, idman və siyasi mərasimlərdə istifadə edilmişdir.  Dünyanın müxtəlif ölkələrindən fiqurlu konkisürənlər, gimnastlar və digər idmançılar da dəfələrlə bu musiqiyə müraciət etmişlər.

## İdmanda istifadəsi

## Digər
* Pan-Armenian Oyunları
* Pervıy kanalda yayımlanan "Buz dövrü" adlı televiziya şousunda müğənni Aleksandra Savaleva və Rusiyada doğulmuş İsrail fiqurlu konkisürəni Sergey Saxnovski bu musiqinin sədaları altında çıxış etmişlər.
* 2017-ci ildə National Geographic Channel tərəfindən çəkilmiş *“Hidden Cities Revealed: Baku”* sənədli filmində (43-44-cü dəq.) istifadə edilib.

## Qalmaqal

2007-ci ildə Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Polad Bülbüloğlu "Artsak" mahnısında Azərbaycan musiqisindən istifadə edilməsini bildirmişdir. Ara Gevorkyan bu iddiaya cavab verərək, mübahisənin Rusiyanın Pervıy kanalında yayımlanan "Lednikoviy period" teleşousunun epizodlarından birində baş vermiş qarışıqlıqla əlaqəli olduğunu bildirmişdir. Belə ki, şouda müğənni Aleksandra Savaleva və Rusiyada doğulmuş İsrail fiqurlu konkisürəni Sergey Saxnovskinin çıxışı zamanı Ermənistan bəstəkarı Ara Gevorkyanın musiqisi səslənəcəyi elan edilsə də, Azərbaycan bəstəkarı Tofiq Quliyevin *"[[Sənə də qalmaz]]"* mahnısı səsləndirilmiş və yalnız bundan sonra Gevorkyanın *"Artsak"* mahnısından kiçik hissə əlavə edilmişdir.

2017-ci ildə Azərbaycanda dərs ilinin başlanması ilə əlaqədar Masazırda yerləşən 3 saylı orta məktəbdə təşkil olunmuş mərasimdə şagirdlər  Ara Gevorkyanın “Artsax” əsəri ilə xüsusi rəqs kompozisiyası təqdim ediblər. Məktəb rəhbərliyinə etiraz edilməsi zamanı, mahnının Fikrət Əmirovun “Qarabağ mirvarisi” adlı əsəri olduğu iddia olunub, lakin Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rektoru Səyavuş Kərimi və bəstəkarın oğlu Cəmil Əmirov, Fikrət Əmirovun belə bir əsərinin olmadığını və iddianın yalan olduğunu bildiriblər.

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Rüstəm Mərdanov

**Радий Фәрит улы Хәбиров** (; Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin sədri (8 sentyabr 2019-ci ildən).

## Təhsili
Ufa Dövlət Aviasiya Texniki Universitetinin (əvvəllər Ufa Aviasiya İnstitutu) mühəndis-iqtisadçı ixtisasını bitirib. İqtisadiyyat elmləri namizədi, dosentdir.
## Karyera
* 1986 - İqtisadiyyat və Makina Tikinti Təşkilatı İdarəsinin mühəndisi, AİM;
* 1986-1992 - SSRİ Elmlər Akademiyasının Başqırdıstan şöbəsinin İqtisadiyyat İnstitutunda aspirant, tədqiqatçı;
* 1992-1995 - baş müəllim, BDU-nun İstehsalat İdarəsi;
* 1995-1998 - kafedra müdiri. bölmə rəhbəri, Başqırstan Respublikası Milli Bankının sədr müavini - şöbə müdiri;
* 1998-2000-ci illər - Başqırdıstan Respublikasının İqtisadiyyat və Monopoliya Siyasəti nazirinin birinci müavini;
* 2000-2001-ci illər - Başqırdıstan Respublikasında Milli Bankın sədrinin müavini, birinci müavini;
* 2002-2013 -Başqırdıstan Respublikası Milli Bankının sədri;
* 2013-2015-ci illərdə - Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin sədrinin birinci müavini;
* 2015-ci ildən - Başqırdıstan Respublikası Hökumətinin sədri.
## Xarici keçidlər
http://presidentrb.ru/rus/press_serv/novosti/56138.html

http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956716