Mühafizəkarlıq

**Mühafizəkarlıq** (və ya **konservatizm**) — ənənəvi sosial institutları təbliğ etməyə və qorumağa çalışan estetik, mədəni, sosial və siyasi fəlsəfə. Mühafizəkarlığın mərkəzi müddəalarına görə, mədəniyyət və sivilizasiya status-kvo ilə dəyişə bilər. Qərb mədəniyyətində mühafizəkarlar mütəşəkkil din, parlament hökuməti və mülkiyyət hüquqları kimi bir sıra institutları qoruyub saxlamağa çalışırlar. Mühafizəkarlığın tərəfdarları çox vaxt proqressivizmə qarşı çıxır və ənənəvi dəyərlərə qayıdış axtarırlar. Termin siyasi kontekstdə ilk dəfə istifadə edilməsi 1818-ci ildə Fransua-René de Chateaubriand ilə Fransa İnqilabının siyasətlərini geri qaytarmağa çalışan Burbon bərpası dövründə yaranmışdır. Tarixən sağçı siyasətlə əlaqəli olan bu termin o vaxtdan bəri geniş baxışları təsvir etmək üçün istifadə olunur. Mühafizəkar kimi qəbul edilən vahid siyasət dəsti yoxdur, çünki mühafizəkarlığın mənası müəyyən bir yerdə və zamanda ənənəvi hesab ediləndən asılıdır. Mühafizəkar düşüncə özünü mövcud adət-ənənələrə və milli mədəniyyətlərə uyğunlaşdırdığı üçün xeyli müxtəlif olmuşdur. Məsələn, bəzi mühafizəkarlar dövlətin iqtisadiyyata daha çox müdaxiləsini müdafiə edir, digərləri isə daha sərbəst bazar iqtisadi sistemini müdafiə edir. Beləliklə, dünyanın müxtəlif yerlərindən olan mühafizəkarlar — hər biri öz adət-ənənələrini qoruyur — geniş spektrli məsələlərdə fikir ayrılığına düşə bilər. Fransız İnqilabına qarşı çıxan, lakin Amerika İnqilabını dəstəkləyən 18-ci əsr siyasətçisi Edmund Burke 1790-cı illərdə mühafizəkarlığın əsas nəzəriyyəçilərindən biri kimi qəbul edilir.

## Xarakterikası
Samuel P. Hantinqton kimi bəzi politoloqlar mühafizəkarlığı situasiya kimi görürlər. Bu tərifə əsasən, mühafizəkarlar öz dövrlərinin qurulmuş institutlarını müdafiə edənlər kimi qəbul edilir. 1959-cu ildə Britaniya Mühafizəkarlar Partiyasının sədri Kvintin Hoqqun fikrincə: "Mühafizəkarlıq daha çox bir fəlsəfə deyil, bir münasibət, daimi bir qüvvədir, azad cəmiyyətin inkişafında zamansız funksiyanı yerinə yetirir və dərin və daimi bir siyasətə uyğundur. Universal tərifin olmamasına baxmayaraq, bəzi mövzular mühafizəkar düşüncədə ümumi kimi qəbul edilə bilər.

### Ənənə
Maykl Oukşottun fikrincə, "Mühafizəkar olmaq: tanış olanı naməlumdan, sınanmışı sınanmamışdan, faktı sirrdən, aktualı mümkündən, məhdudu sərhədsizə, yaxını uzaqdan üstün tutmaqdır. Bu cür ənənəvilik, "ölülərə səs" verən zamanın sınağından keçmiş ictimai təşkilat üsullarına inamın əksi ola bilər. Ənənələr həm də şəxsiyyət duyğusuna köklənmiş ola bilər.

### İerarxiya
Mühafizəkarlığın ənənəyə əsaslanan tərifindən fərqli olaraq, Kori Robin kimi bəzi siyasi nəzəriyyəçilər konservatizmi ilk növbədə sosial və iqtisadi bərabərsizliyin ümumi müdafiəsi baxımından müəyyən edirlər. Beləliklə, sağçı siyasət müəyyən sosial nizamların və iyerarxiyaların qaçılmaz, təbii, normal və ya arzuolunan olduğu fikrini dəstəkləyir və adətən təbii qanun, iqtisadiyyat və ya ənənə əsasında bu mövqeyi dəstəkləyir. Bu nöqteyi-nəzərdən, mühafizəkarlıq daha çox köhnə institutları dəstəkləmək cəhdidir və daha çox "güc sahibi olmaq, onun təhlükə altında olduğunu görmək və onu geri qazanmağa çalışmaq təcrübəsi üzərində düşüncə və onun nəzəri ifadəsidir". Əksinə, bəzi mühafizəkarlar iddia edə bilərlər ki, onlar "təcrübəsiz hüquqlar"ı qorumaqdan daha az öz güclərini qorumaq istəyirlər və onların hər bir vətəndaşa şamil edilməklə, əbədi və əbədi olması lazım olduğuna inandıqları norma və qaydaları təbliğ edirlər.

### Realizm
Mühafizəkarlığı Noel O'Sullivan "insan qeyri-kamillik fəlsəfəsi" adlandırıb.onun tərəfdarları arasında insan təbiətinə mənfi baxışı və onu "utopik" sxemlər vasitəsilə təkmilləşdirmək potensialına dair bədbinliyi əks etdirir. Realist sağın intellektual xaç atası" Tomas Hobbs, insanlar üçün təbiət vəziyyətinin "kasıb, murdar, vəhşi və qısa" olduğunu və mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət tələb etdiyini müdafiə etdi.

## Formaları

### Liberal mühafizəkarlıq
Liberal mühafizəkarlıq iqtisadiyyata dövlətin minimal müdaxiləsinə dair klassik liberal baxışı özündə birləşdirir. Fərdlər hökumətin müdaxiləsi olmadan bazarda sərbəst iştirak etməli və sərvət əldə etməlidirlər. Bununla belə, fərdlərdən həyatın digər sahələrində məsuliyyətlə hərəkət etməkdən tamamilə asılı olmaq olmaz, ona görə də liberal mühafizəkarlar qanunu və asayişi təmin etmək üçün güclü dövlətin və millət qarşısında vəzifə və məsuliyyət hissini yetişdirmək üçün sosial institutların lazım olduğuna inanırlar. Liberal mühafizəkarlıq mühafizəkarlığın liberal mövqelərdən güclü şəkildə təsirlənən bir variantıdır. Bu son iki termin zamanla və ölkələr arasında fərqli mənalara malik olduğundan, liberal mühafizəkarlığın da çox müxtəlif mənaları var. Tarixən bu termin tez-tez laissez-faire bazarlarını müdafiə edən iqtisadi liberalizmin klassik konservatizmin qurulmuş ənənəyə, hakimiyyətə hörmətə və dini dəyərlərə qayğısı ilə birləşməsinə istinad edirdi. O, həm iqtisadi, həm də sosial sahədə fərd üçün azadlığı dəstəkləyən klassik liberalizmlə ziddiyyət təşkil edirdi. Vaxt keçdikcə bir çox ölkələrdə ümumi mühafizəkar ideologiya fiskal mühafizəkar arqumentləri qəbul etdi və liberal mühafizəkarlıq termini mühafizəkarlıqla əvəz olundu. Bu, ABŞ kimi liberal iqtisadi ideyaların ənənə olduğu və buna görə də mühafizəkar hesab edildiyi ölkələrdə də belədir. Liberal mühafizəkar hərəkatların siyasi əsas cərəyana daxil olduğu digər ölkələrdə, məsələn, İtaliya və İspaniyada liberal və mühafizəkar terminləri sinonim ola bilər. Birləşmiş Ştatlardakı liberal mühafizəkar ənənə klassik liberalların iqtisadi fərdiliyini mühafizəkarlığın Burkean forması ilə birləşdirir (bu həm də Amerika mühafizəkar ənənəsinin bir hissəsinə çevrilmişdir. Avropada inkişaf etmiş liberal mühafizəkarlıq termini üçün ikinci dərəcəli məna sosial liberalizmlə daha müasir mühafizəkar (daha az ənənəvi) baxışların birləşməsidir. Bu, sosializmin daha kollektivist baxışlarına müxalifət kimi inkişaf etmişdir. Çox vaxt bu, azad bazar iqtisadiyyatının mühafizəkar baxışlarını və fərdi məsuliyyətə inamı, vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi, ekologiya və məhdud rifah dövlətinə dəstək haqqında kommunitar baxışları vurğulamaqdan ibarətdir. Kontinental Avropada bunu bəzən ingilis dilinə sosial mühafizəkarlıq kimi də tərcümə edirlər.

### Libertar mühafizəkarlıq
Libertar mühafizəkarlıq ABŞ-də libertar iqtisadi məsələləri mühafizəkarlığın aspektləri ilə birləşdirən müəyyən siyasi ideologiyaları ən qabarıq şəkildə təsvir edir. Onun dörd əsas qolu konstitusionalizm, paleolibertarizm, kiçik hökumət mühafizəkarlığı və xristian libertarizmidir. Onlar ümumiyyətlə paleomühafizəkarlardan daha çox şəxsi və iqtisadi azadlığa üstünlük vermələri ilə fərqlənirlər. Samuel Edvard Konkin III kimi aqoristlər libertar mühafizəkarlığı sağ-libertarizm adlandırdılar. Paleo-mühafizəkarlardan fərqli olaraq, libertar mühafizəkarlar azad ticarət, hər hansı bir milli banka müxalifət və biznes qaydalarına qarşı çıxmaq kimi sərt laissez-faire siyasətini dəstəkləyirlər. Onlar ekoloji qaydalara, korporativ rifahlara, subsidiyalara və iqtisadi müdaxilənin digər sahələrinə kəskin şəkildə qarşıdırlar.

Bir çox mühafizəkarlar, xüsusən də ABŞ-də hesab edirlər ki, hökumət biznesin tənzimlənməsində və iqtisadiyyatın idarə olunmasında böyük rol oynamamalıdır. Onlar adətən yüksək vergi dərəcələrinin tutulması və yoxsullara kömək etmək üçün gəlirin yenidən bölüşdürülməsi səylərinə qarşı çıxırlar. Onların fikrincə, bu cür səylər daha yüksək vergi tətbiqləri səbəbindən müəssisələrin işçiləri işə götürmək imkanlarını azaltmaqla işsizlik və yoxsulluq bəlasını daha da gücləndirməyə xidmət edir.

### Fiskal mühafizəkarlıq
Edmund Burke "Fransada İnqilab Üzrə Mülahizələri"ndə iddia edirdi ki, hökumətin böyük borclar qoymağa və sonra yükü vergi ödəyicisinin üzərinə atmağa haqqı yoxdu. Vətəndaş cəmiyyətinin ilk və ilkin inancının girov olması dövlətin kreditorunun tələblərinə deyil, vətəndaşın mülkiyyətinə verilir. Vətəndaşın iddiası vaxtından qabaqdır, mülkiyyət baxımından üstündür, kapital baxımından üstündür. Fərdi şəxslərin sərvətləri, istər əldə etmə, istərsə də nəsil və ya hansısa bir cəmiyyətin mallarında iştirak sayəsində sahib olduqlarından asılı olmayaraq, açıq və ya nəzərdə tutulan kreditorun təminatının bir hissəsi deyildi. Və ya senat tərəfindən, dövlət əmlakından başqa heç bir şey girov ola bilməz; və bütövlükdə vətəndaşlara ədalətli və mütənasib bir məcburiyyətdən irəli gələn şeylər istisna olmaqla, heç bir ictimai əmlaka malik ola bilməz.

### Milli mühafizəkarlıq
Milli mühafizəkarlıq ilk növbədə Avropada standart mühafizəkarlıqdan daha çox milli maraqlara diqqət yetirən, habelə mədəni və etnik kimliyi qoruyan , açıq şəkildə millətçi və ya ifrat sağçı yanaşmanı dəstəkləməyən mühafizəkarlığın variantını təsvir etmək üçün istifadə edilən siyasi termindir. Avropada milli mühafizəkarlar adətən avroskeptikdirlər. Milli mühafizəkarlıq ağır şəkildə ənənəvi ailə və sosial sabitliyə, eləcə də immiqrasiyanın məhdudlaşdırılmasına yönəlib. Beləliklə, milli mühafizəkarları iqtisadi mühafizəkarlardan fərqləndirmək olar, onlar üçün azad bazar iqtisadi siyasətləri, tənzimlənmənin ləğvi və fiskal mühafizəkarlıq əsas prioritetlərdir. Milli mühafizəkarlıq da ənənəvi mühafizəkarlıqla bağlıdır. Ənənəvi mühafizəkarlıq təbii qanun və transsendent əxlaqi nizam, ənənə, iyerarxiya və üzvi birlik, aqrarçılıq, klassizm və yüksək mədəniyyət prinsiplərinə, eləcə də kəsişən sədaqət sferalarına ehtiyac olduğunu vurğulayan siyasi fəlsəfədir. Bəzi ənənəçilər, Maarifçilik dövründən bu yana bu terminlərə əlavə edilən stiqmaya qarşı çıxaraq, "mürtəce" və "əks-inqilabçı" etiketlərini qəbul etdilər. Cəmiyyətə iyerarxik baxışa malik olan bir çox ənənəçi mühafizəkarlar, o cümlədən bir neçə amerikalı (görkəmli nümunələr, o cümlədən Ralph Adams Cram, Solange Hertz, William S. Lind, Charles A. Coulombe, monarxiya siyasi quruluşunu ən təbii və faydalı ictimai quruluş kimi müdafiə edir.

### Mədəni konservatizm
Mədəni mühafizəkarlar bir millətin irsinin və ya milli sərhədlərlə müəyyən edilməyən ortaq mədəniyyətin qorunmasını dəstəkləyirlər. Ortaq mədəniyyət Qərb mədəniyyəti və ya Çin mədəniyyəti qədər fərqli ola bilər. ABŞ-də "mədəni mühafizəkar" termini mədəniyyət müharibəsində mühafizəkar mövqeni ifadə edə bilər. Mədəni mühafizəkarlar hətta monumental dəyişikliklər qarşısında belə ənənəvi düşüncə tərzindən möhkəm yapışırlar. Onlar ənənəvi dəyərlərə və ənənəvi siyasətə çox inanırlar və çox vaxt təcili millətçilik hissi keçirirlər.

### Dini mühafizəkarlıq
Dini mühafizəkarlıq prinsipial olaraq müəyyən dinlərin təlimlərini siyasətə tətbiq edir. Bəzən sadəcə olaraq bu təlimlərin dəyərini elan etməklə; digər vaxtlarda isə həmin təlimlərin qanunlara təsir göstərməsi ilə görsənir. Əksər demokratik ölkələrdə siyasi mühafizəkarlıq ənənəvi ailə strukturlarını və sosial dəyərləri qorumağa çalışır. Dini mühafizəkarlar adətən aborta, LGBT davranışına (və ya müəyyən hallarda şəxsiyyətə), narkotik vasitələrdən istifadəyə və nikahdan kənar cinsi fəaliyyətə qarşı çıxırlar. Bəzi hallarda mühafizəkar dəyərlər dini inanclara söykənir və mühafizəkarlar ictimai həyatda dinin rolunu artırmağa çalışırlar.

### Sosial mühafizəkarlıq
Sosial mühafizəkarlıq mədəni mühafizəkarlıqdan fərqlidir, baxmayaraq ki, bəzi üst-üstə düşür. Sosial mühafizəkarlar cəmiyyətin vəzifə, ənənəvi dəyərlər və qurulmuş təsisatlar vasitəsilə dəstəklənməli olan kövrək əlaqələr şəbəkəsi üzərində qurulduğuna və hökumətin ənənəvi dəyərlərin və ya davranışların təşviq edilməsində və ya tətbiqində rolu olduğuna inana bilərlər. Sosial mühafizəkar, çox vaxt radikal siyasət və ya sosial mühəndislik hesab etdikləri şeylərə qarşı çıxmaqla ənənəvi əxlaqı və sosial əxlaqı qorumaq istəyir. Sosial dəyişiklik ümumiyyətlə şübhəli hesab olunur. Sosial mühafizəkarlar bu gün ümumiyyətlə abort mübahisəsində abort əleyhinə mövqeyə üstünlük verirlər və insan embrion kök hüceyrə tədqiqatına qarşı çıxırlar (xüsusilə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilirsə); biokonservatizmi dəstəkləyərkən həm yevgenikaya, həm də insanın təkmilləşməsinə (transhumanizm) qarşı çıxmaq, bir kişi və bir qadın kimi nikahın ənənəvi tərifini dəstəkləmək; nüvə ailə modelinə cəmiyyətin təməl vahidi kimi baxmaq; vətəndaş nikahının və uşaq övladlığa götürülməsinin eyni cinsli cütlüklərə yayılmasına qarşı çıxmaq; ictimai əxlaqı və ənənəvi ailə dəyərlərini təbliğ etmək; ateizmə, xüsusilə döyüşçü ateizmə, dünyəviliyə və kilsə ilə dövlətin ayrılmasına qarşı çıxmaq; narkotiklərin, fahişəliyin və evtanaziyanın qadağan edilməsini dəstəkləmək; və pornoqrafiyanın senzurasını və ədəbsiz və ya ədəbsiz hesab etdiklərini dəstəkləyirlər.

### Paternalist mühafizəkarlıq
Paternalist mühafizəkarlıq cəmiyyətlərin üzvi şəkildə mövcud olduğuna və inkişaf etdiyinə və onların daxilindəki üzvlərin bir-birinə qarşı öhdəliklərinə malik olduğuna inamı əks etdirən mühafizəkarlığın bir xəttidir. İmtiyazlı və varlı olanların cəmiyyətin yoxsul təbəqələri qarşısında atalıq öhdəliyinə xüsusi diqqət yetirilir. Paternalist mühafizəkarlar tarixən daha aristokratik baxışa üstünlük verirlər (daha monarxist ənənəvi mühafizəkarlıqdan fərqli olaraq) və ideoloji cəhətdən Yüksək Torilərlə əlaqəlidirlər. Daha müasir dövrdə onun tərəfdarları yoxsulluqla mübarizə üçün sosial təhlükəsizlik şəbəkəsinin vacibliyini, sərvətin məhdud yenidən bölüşdürülməsinə dəstək və həm istehlakçıların, həm də istehsalçıların maraqlarına uyğun olaraq bazarların dövlət tənzimlənməsinin vacibliyini vurğulayırlar. Paternalist mühafizəkarlıq ilk olaraq Birləşmiş Krallıqda Baş nazir Benjamin Disraelinin "Bir Millət" Torizmi altında fərqli bir ideologiya olaraq ortaya çıxdı. Bir millətin müxtəlif mühafizəkar hökumətləri olmuşdur. Birləşmiş Krallıqda baş nazirlər Disraeli, Stenli Bolduin, Nevil Çemberlen, Uinston Çörçill, Harold Makmillan və Boris Conson bir millətin mühafizəkarları idilər və ya onlardır. Almaniyada 19-cu əsrdə Almaniya kansleri Otto fon Bismark işçilər üçün xəstəlik, bədbəxt hadisələr, əlillik və qocalıqdan dövlət tərəfindən təşkil edilmiş icbari sığorta siyasətini qəbul etdi. Kansler Leo von Kaprivi "Yeni Kurs" adlı mühafizəkar gündəmi irəli sürdü. ABŞ-də Teodor Ruzvelt siyasi ənənə kimi mütərəqqi mühafizəkarlıqla eyniləşdirilən əsas fiqur olmuşdur. Kanadada müxtəlif mühafizəkar hökumətlər Qırmızı tarix ənənəsinin bir hissəsi olmuşdur, Kanadanın keçmiş əsas mühafizəkar partiyası 1942-ci ildən 2003-cü ilə qədər Kanadanın Proqressiv Mühafizəkar Partiyası adlandırılmışdır. Kanadada baş nazirlər Artur Meighen, R. B. Bennett, Con Diefenbaker, Joe Clark, Brayan Mulroney və Kim Campbell Red tory federal hökumətlərinə rəhbərlik edirdilər.

### Avtoritar mühafizəkarlıq
Avtoritar mühafizəkarlıq və ya mürtəce mühafizəkarlıq antisemitizm kimi müəyyən irqi komponentlər mövcud ola bilsə də, öz ideologiyasını etnik millətçilikdən çox mühafizəkar millətçilik ətrafında cəmləyən avtokratik rejimlərə aiddir. Avtoritar mühafizəkar hərəkatlar din, adət-ənənə və mədəniyyətə güclü sədaqət nümayiş etdirir, eyni zamanda digər ifrat sağ millətçi hərəkatlara bənzər qızğın millətçiliyi ifadə edir. Avtoritar mühafizəkar liderlərə misal olaraq António de Oliveira Salazar və Engelbert Dollfuss daxildir. Avtoritar mühafizəkar hərəkatlar faşizmlə bəzən toqquşduğu dövrdə qabarıq idi. Avtoritar mühafizəkar hərəkatlar faşizmlə bəzən toqquşduğu dövrdə qabarıq idi. Baxmayaraq ki, hər iki ideologiya milliyyətçilik kimi əsas dəyərləri paylaşsa və kommunizm və materializm kimi ortaq düşmənlərə malik olsa da, avtoritar mühafizəkarlığın ənənəvi təbiəti ilə faşizmin inqilabi, palingenetik və populist təbiəti arasında ziddiyyət var idi — beləliklə, avtoritar mühafizəkar rejimlər üçün ümumi idi. İki ideologiya arasındakı düşmənçilik Engelbert Dollfussun öldürülməsi ilə əlamətdar olan Avstriyada Nasional Sosialistlərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi ilə vurğulanır.1966 Qollist hərəkatları və müasir Fransa və İtaliyada monarxistlər. Sağ ekstremistlər mühafizəkardırlar, inqilabçı deyillər. Onlar mədəni və iqtisadi institutları qorumaq və ya bərpa etmək üçün siyasi institutları dəyişdirməyə çalışır, mərkəzin və solun ekstremistləri isə mədəni və sosial inqilab üçün siyasi vasitələrdən istifadə etməyə çalışırlar.

## Tarixi

### Mühafizəkar düşüncə tarixi
Böyük Britaniyada, Bərpa dövründə (1660–1688) Tori hərəkatı mühafizəkarlığın xəbərçisi idi. Torizm ilahi hüquqla idarə olunan monarxın olduğu iyerarxik cəmiyyəti dəstəkləyirdi. Bununla belə, Torilər mühafizəkarlardan onunla fərqlənir ki, onlar suverenliyin xalqdan alınması ideyasına qarşı çıxıblar, parlamentin səlahiyyətlərini və din azadlığını rədd ediblər. Robert Filmerin Patriarxı: və ya Kralların Təbii Gücü (ölümündən sonra 1680-ci ildə nəşr olundu, lakin 1642–1651-ci illər İngiltərə Vətəndaş Müharibəsindən əvvəl yazılmışdır) onların doktrinasının ifadəsi kimi qəbul edildi, lakin 1688-ci il Şanlı İnqilabı İngiltərədə konstitusiya hökuməti qurmaqla bu prinsipi müəyyən dərəcədə məhv etdi və Torilərin müxalif Viq ideologiyasının hegemonluğuna gətirib çıxardı. Məğlubiyyətlə üzləşən Torilər öz hərəkatlarında islahatlar apardılar. Onlar daha mühafizəkar mövqelər qəbul etdilər, məsələn, suverenliyin yalnız Tacda deyil, Tacın, Lordların və Müştərəklərin üç mülkündə olduğunu müdafiə etdilər. Riçard Huker (1554–1600), Markes Halifax (1633–1695) və David Hume (1711–1776) dövrün proto-mühafizəkarları idi. Halifax hökumətdə praqmatizmi təbliğ edərkən Hume siyasi rasionalizm və utopiyaya qarşı çıxış edirdi.

#### Edmund Burke
Edmund Burke (1729–1797) müasir mühafizəkarlığın fəlsəfi banisi kimi geniş şəkildə qəbul edilmişdir. Burke Rokinqem Markizinin şəxsi katibi və Whig partiyasının Rockingham şöbəsində rəsmi broşürtor kimi xidmət etmişdir. Torilərlə birlikdə onlar 18-ci əsrin sonlarında Birləşmiş Krallıqda mühafizəkar idilər. Börkün fikirləri mühafizəkarlıq və respublikaçılığın qarışığı idi. O, 1775–1783-cü illər Amerika İnqilabını dəstəklədi, lakin Fransız İnqilabının (1789–1799) zorakılığından nifrət etdi. O, şəxsi mülkiyyətin mühafizəkar ideallarını və Adam Smitin iqtisadiyyatını (1723–1790) qəbul edirdi, lakin düşünürdü ki, iqtisadiyyat mühafizəkar sosial etikaya tabe olmalıdır, kapitalizm orta əsrlər sosial ənənəsinə tabe olmalıdır və biznes sinfi aristokratiyaya tabe idi.

O, orta əsr aristokratik ənənəsindən irəli gələn şərəf standartlarında israr edirdi və aristokratiyanı millətin təbii liderləri kimi görürdü. Bu, Tacın səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması demək idi, çünki o, Parlamentin təsisatlarını icra hakimiyyəti tərəfindən təyin olunan komissiyalardan daha yaxşı məlumatlı hesab edirdi. O, qurulmuş kilsəyə üstünlük verirdi, lakin müəyyən dərəcədə dini dözümlülüyünə icazə verirdi. Burk son nəticədə sosial nizamı ənənə əsasında əsaslandırdı: ənənə növün müdrikliyini təmsil edirdi və o, cəmiyyəti və sosial harmoniyanı sosial islahatlardan daha yüksək qiymətləndirirdi.

#### Joseph de Maistre
Mühafizəkarlığın başqa bir forması İngiltərədəki mühafizəkarlığa paralel olaraq Fransada da inkişaf etmişdir. Joseph de Maistre (1753–1821) və Louis de Bonald (1754–1840) kimi kişilərin əks-maarifçilik əsərlərindən təsirləndi. Bir çox kontinental mühafizəkarlar kilsə və dövlətin ayrılmasını dəstəkləmir, əksəriyyəti isə İnqilabdan əvvəl Fransada mövcud olan Katolik Kilsəsinin dövlət tərəfindən tanınmasını və onunla əməkdaşlığı dəstəkləyir. Mühafizəkarlar da əvvəllər Fransada liberalizm və İnqilabla əlaqəli olan millətçiliyi qəbul etməyə erkən idilər. Digər erkən fransız mühafizəkarı Fransua-Rene de Şatobriand (1768–1848) müasirliyə romantik müxalifəti müdafiə edərək, onun boşluğunu ənənəvi iman və sədaqətin "tam ürəyi" ilə müqayisə edirdi. Qitənin başqa yerlərində alman mütəfəkkirləri Yustus Möser (1720–1794) və Fridrix fon Gentz (1764–1832) İnqilabdan irəli gələn İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsini tənqid etdilər. Müxalifət Avqust Vilhelm Rehberq (1757–1836), Adam Müller (1779–1829) və Georg Vilhelm Fridrix Hegel (1771–1830) tərəfindən də ifadə edildi, sonuncular həm sol, həm də sağçı ardıcılları ilhamlandırdılar.

Həm Burk, həm də Maistre, səbəbləri fərqli olsa da, ümumilikdə xalis demokratiyanı tənqid edirdilər. Maistre insanların qaydalara əməl edə bilməsi haqqında bədbin idi, Burk isə insanların fitri qaydalar yaratmaq qabiliyyətinə şübhə ilə yanaşırdı. Maistre üçün qaydaların ilahi mənşəyi var idi, Burke isə onların adətdən yarandığına inanırdı. Burk üçün adət-ənənənin olmaması və Maistre üçün ilahi rəhbərliyin olmaması insanların dəhşətli yollarla hərəkət etməsi demək idi. Hər ikisi də inanırdılar ki, pislik azadlığı çaşqınlıq və siyasi çöküşə səbəb olur. Onların ideyaları birlikdə anti-rasionalist mühafizəkarlıq axınına axacaq, lakin yenə də ayrı qalacaqlar. Burk mübahisələrə və fikir ayrılığına daha açıq olduğu halda, Maistre daha qeyri-liberal düşüncə gərginliyinə səbəb olan hakimiyyət və itaət istəyirdi.

### Mühafizəkar partiya və hərəkatların tarixi
Mühafizəkar siyasi partiyalar əldə etmək istədikləri məqsədlərə görə ölkədən ölkəyə çox müxtəlifdir. Həm mühafizəkar, həm də liberal partiyalar kommunist, sosialist və yaşıl partiyalara zidd olaraq mülkiyyətin xüsusi mülkiyyətinə üstünlük verirlər, bu partiyalar kommunal mülkiyyətə və ya mülkiyyət sahiblərindən sosial məsuliyyət tələb edən qanunlara üstünlük verirlər. Mühafizəkarlarla liberalların fərqli olduğu yerlərdə ilk növbədə sosial məsələlər var. Mühafizəkarlar bəzi sosial normalara uyğun gəlməyən davranışları rədd etməyə meyillidirlər. Müasir mühafizəkar partiyalar çox vaxt özlərini liberal və ya işçi partiyalarına qarşı olduqları ilə müəyyən edirlər. Birləşmiş Ştatlarda "mühafizəkar" termininin istifadəsi yalnız bu ölkəyə xasdır. Liberalların və radikalların (Risorgimento) birləşdiyi İtaliyada sağ tərəf kimi mühafizəkarlar deyil, liberallar meydana çıxdı. Hollandiyada mühafizəkarlar 1980-ci ildə yeni xristian-demokrat partiyaya birləşdilər. Avstriya, Almaniya, Portuqaliya və İspaniyada mühafizəkarlıq faşizmə və ya ifrat sağa çevrildi və daxil edildi.1940-cı ildə bütün yapon partiyaları vahid faşist partiyasına birləşdirildi. Müharibədən sonra yapon mühafizəkarları qısa müddətə siyasətə qayıtdılar, lakin dövlət vəzifələrindən böyük ölçüdə təmizləndilər. Mühafizəkar elitalar uzun müddətdir ki, Latın Amerikası ölkələrində hökmranlıq edirlər. Əsasən buna partiya siyasəti ilə deyil, vətəndaş institutlarına, kilsəyə və silahlı qüvvələrə nəzarət və dəstək vasitəsilə nail olunub. Tipik olaraq, kilsə vergilərdən azad idi və onun işçiləri mülki təqiblərdən immunitetə malikdirlər. Milli mühafizəkar partiyaların zəif və ya mövcud olmadığı yerlərdə mühafizəkarlar daha çox üstünlük verilən hökumət forması kimi hərbi diktaturaya arxalanırdılar.

## İstinadlar