Psixi səbəbiyyət

**Psixi səbəbiyyət**, həmçinin **Zehni səbəbiyyət** () — şüurun və fiziki dünyanın səbəb əlaqəsi, xüsusən də insan şüurunun onun davranışına təsiri. Gündəlik həyatda və elmi təcrübədə şüurla fiziki dünya arasındakı qarşılıqlı əlaqə təbii qəbul edilir. Psixi vəziyyətlərin və proseslərin insan davranışına təsiri gündəlik psixologiyada, elmi psixologiyada və psixologiya fəlsəfəsində müəyyən edilmiş fakt kimi qəbul edilir.

Eyni zamanda, müasir şüur ​​fəlsəfəsində və idrak elmində psixi səbəbiyyət problemi geniş müzakirə mövzusudur. Bu, qeyri-maddi şüurun və materiyanın qarşılıqlı təsirinin dünyanın Kartezyen mənzərəsinin müəyyən etdiyi nəzəri çərçivədə izahının mürəkkəbliyi ilə bağlıdır. Müasir filosofların və alimlərin böyük əksəriyyəti Kartezyen substansial dualizmi rədd etsələr də, onların bir çoxu əqli və fiziki arasında əsaslı fərq haqqında Kartezyen ideyasına sadiq qalırlar.

Zehni səbəbiyyət probleminin həllində əsas çətinlik fiziki aləmin səbəb-nəticə bağlanması prinsipini və psixi xassələrin fiziki xassələrə salınmazlığını ardıcıl şəkildə necə birləşdirməkdir. Psixi səbəbiyyət psixofiziki problemin ən mühüm komponentlərindən biridir və bir neçə aspekti özündə birləşdirir, o cümlədən: şüur ​​və bədən arasında əlaqə; azad iradə; mənəvi məsuliyyət; səbəbli cütləşmə problemi; enerjiyə qənaət qanunu; fiziki dünyanın səbəbli bağlanması və həddən artıq müəyyənləşmənin istisna edilməsi

## Tarixi
Psixi səbəb əlaqəsi ilə bağlı məsələlər bəzi qədim mətnlərdə, məsələn, Platonun "Fedon" traktatı və Aristotelin "Ruh haqqında" traktatında işlənir. Bununla belə, psixi səbəbiyyətin aktual problemi bir çox digər mühüm fəlsəfi problemlərdən çox gəncdir. Bu onunla izah olunur ki, nə fiziki aləmin səbəb-nəticə bağlanması prinsipi, nə də enerjinin saxlanması prinsipi qədim və orta əsrlər fəlsəfəsində məlum deyildi.

Psixi səbəbiyyət probleminin formalaşdırılması ilk növbədə Rene Dekartın əsərləri hesabına Avropa fəlsəfəsində geniş yayılan fiziki-mexanik təfəkkürün başlanğıcı ilə bağlıdır. Bu mütəfəkkir iki ayrı substansiyanın — təfəkkür (res cogitans) və genişlənmiş (res extensa) varlığı ideyasını irəli sürdü. Bədənin ölümündən sonra da mövcudluğunu davam etdirən ruh haqqında ənənəvi xristian ideyalarına əsaslanan bu ideya "substansial dualizm" adlanır. Dekartın irəli sürdüyü nəzəriyyə daxili təcrübələrin və xarici aləmin qavranılması ilə bağlı bir sıra fəlsəfi tapmacaları həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu və psixofiziki səbəbiyyətin nəzərdən keçirilməsini əhatə etmirdi, lakin bu nəzəriyyənin yaradılmasından qısa müddət sonra Dekart düşünən maddənin genişlənmiş maddəyə təsiri problemini həll etmək zərurəti ilə üzləşdi.

1643-cü ildə Bohemiya şahzadəsi Yelizaveta Dekarta məktub yazaraq ondan insan ruhunun qeyri-maddi bir varlıq olduğu halda, insan bədənində heyvan ruhlarının hərəkətini təyin edə bilməsinin necə mümkün olduğuna dair izahat tələb etdi. Dekart, ruhla bədən arasındakı əlaqənin epifiz vasitəsilə həyata keçirildiyini, enerjinin qorunma qanununun pozulmadığını, çünki ruhun fiziki dünyaya birbaşa təsir göstərmədiyini, ancaq dolayı yolla təsir etdiyini, istiqamətini enerji hərəkətinin dəyişdirdiyini söylədi. Psixi səbəbiyyət probleminin bu həlli çox az sayda mütəfəkkiri qane etdi və sonrakı əsrlərdə problem ən mühüm fəlsəfi suallardan birinə çevrildi. Eyni zamanda, müasir fəlsəfi və elmi fikirlərə uyğun olaraq bir neçə fərqli şəkildə yenidən formalaşdırılıb.

## Ağıl və bədənin qarşılıqlı əlaqəsi kontekstində səbəbiyyət əlaqəsinin növləri
Metafizikada zehni səbəbiyyətin "ağıl-bədən probleminin mərkəzində" olduğu və çox vaxt problemin necə qurulmasında birbaşa rol oynadığı deyilir.

Maks Velmans ağıl və bədəni əhatə edən səbəbiyyətin dörd mümkün variantını qeyd edir:

* fiziki səbəbin fiziki təsirə təsiri. Bu cür səbəb əlaqəsi ümumiyyətlə fizioloji pozğunluqları aradan qaldırmaq üçün fiziki müdaxilədən istifadə edən ənənəvi tibbdə tanınır.
* fiziki səbəbin psixi təsirə təsiri. Bu cür səbəb əlaqəsi ümumiyyətlə psixiatriyada tanınır və psixoaktiv dərmanların, neyrocərrahi üsulların və s.
* psixi səbəbin psixi təsirə təsiri. Bu cür səbəb əlaqəsi ümumiyyətlə bir çox psixoterapiya növlərində, o cümlədən hipnozda tanınır (bir terapiya kimi səmərəsiz olduğu göstərilmişdir və tədqiqatçılar tərəfindən özünü aldatma forması kimi təsvir edilmişdir hipnoz edilmiş şəxsin).
* zehni səbəbin fiziki təsirə təsiri. Emosional, sosial, davranış və digər psixoloji amillərin xəstənin vəziyyəti üçün vacib olmasına əsaslanaraq, bu tip səbəb əlaqəsi psixosomatik tibbin nəzəri əsasını təşkil edir (bu, davranış terapiyası, məsləhət psixoterapiyası, endokrinologiya və fizioterapiya növüdür). Təsirsiz və hətta zərərli olmaqla yanaşı, psixomediklərin ənənəvi tibbi müalicə əvəzinə, çölyak xəstəliyi, Lyme xəstəliyi və fibromiyalji kimi xəstəlikləri psixoanalitik məsləhət vasitəsilə müalicə etməyə çalışması da tənqiddir.

Ağıl və bədən arasında qarşılıqlı əlaqə problemini həll etmək üçün dörd mümkün fəlsəfi yanaşma var:

* reduksionizm — şüuru və bədəni eyniləşdirən baxış nöqtəsi;
* paralellik — şüurun və bədənin bir-birinə heç bir təsir göstərmədiyi, zehni səbəblərin yalnız ruhi nəticələrə, fiziki səbəblərin isə yalnız fiziki nəticələrə səbəb olduğu baxış nöqtəsi;
* epifenomenalizm — bədənin şüura təsir etdiyi, lakin özünün şüurdan heç bir təsir görmədiyi nöqteyi-nəzərdən;
* interaksionizm — ağıl və bədənin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olması fikridir.

Bu dörd yanaşmadan reduksionizm, paralellik və epifenomenalizm psixi səbəbiyyətin mövcudluğunu güman etmir, lakin onlar müasir ağıl filosofları və alimləri arasında o qədər də dəstək görmürlər. Hal-hazırda psixoloqların böyük əksəriyyəti interaksionist yanaşmanın tərəfdarıdır, baxmayaraq ki, şüurun empirik tədqiqatçıları arasında epifenomenalizm tərəfdarlarının çox az, lakin tədricən artan sayı (məsələn, Daniel Wegner) var. Müasir şüur ​​fəlsəfəsində dominant cərəyan reduktiv olmayan fizikiizmdir ki, bu da interaksionizm kimi psixi səbəbiyyət probleminin həllini tələb edir.

Digər məlumatlara görə, müasir şüur ​​fəlsəfəsində üstünlük təşkil edən cərəyan reduksionizmi defolt olaraq qəbul edən eliminativ materializmdir və insanlara görünən "zehni səbəbiyyəti" izah etmək üçün o, epifenomenalizm və reduksionizmi özündə birləşdirir — nəticədə müxtəlif variantlar illüzionizm yaranır. Yuxarıda göstərilənlərin hamısı (Velmansa görə) "psixikanın bədənə təsiri" növləri eliminativ materializm və illüziyaizm çərçivəsində dualizmin müqəddiməsindən və ya hipotezindən (xassələr dualizmi də daxil olmaqla) istifadə etmədən izah olunur.). Yəni onlar neyro-hesablama, fizioloji hadisələr kimi izah olunur. Və bu proseslərin necə işlədiyinə dair təhrif olunmuş qavrayış məhsulları yaradan proseslər kimi. Eyni zamanda, tədqiqatçılar psixikanın və psixi səbəbiyyətin mövcud olduğunu inkar etmirlər — onlar yalnız psixikanın qeyri-fiziki olmadığını və psixi səbəbiyyətin real ola biləcəyini söyləyirlər (bu termin bütün bu neyron (adətən şüursuz) prosesləri, davranış kondisionerini birləşdirir. və s., əslində fərdin hərəkətlərinə gətirib çıxaran və nevrologiya, etologiya və eksperimental psixologiyada tədqiqat obyekti olan və bəzən — aşkar (bu termin insanların fikir və hisslərini (ümumi adı — introspeksiya) birləşdirir) onların "zehni" hadisələrinin öz hərəkətlərinə necə gətirib çıxardığı haqqında). Və bu yanaşma ilə tədqiqatçıların vəzifəsi səbəbliliyin real mexanizmlərini izah etmək və görünən səbəbiyyət haqqında hisslər və fikirlər yaradan real qavrayış mexanizmlərinin izahını verməkdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*