open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikolay Danilov

**Nikolay Danilov** () — Sovet alim-zooloqu, biologiya elmləri doktoru, professor; SSRİ Elmlər Akademiyası Ural Elmi Mərkəzi, Bitki və Heyvan Ekologiyası İnstitutunun Biogeosenotik Proseslərin Enerji Laboratoriyasının rəhbəri; Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı.

Beş monoqrafiya da daxil olmaqla 150-dən çox elmi əsəri dərc edilmişdir. Nikolay Danilov Akademik S. S. Şvartsın "Təkamülün ekoloji qanunları" adlı son monoqrafiyasının (əlyazmasının layihələri əsasında) çapa hazırlanması ilə bağlı iki illik əsərin müəllifidir.
## Bioqrafiya
23 iyul 1920-ci ildə Perm vilayətinin Osa şəhərində anadan olub.

1922-ci ildən Yaroslavl vilayətinin Rıbinsk şəhərində valideynləri ilə birlikdə yaşadı. 1938-ci ildə Rıbinsk 3 nömrəli orta məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad Dövlət Universitetinin bioloji fakültəsinə daxil olduur. 1941-ci ildə, universitetdə təhsilinin üçüncü ilindən sonra orduya könüllü olaraq gedir və Leninqrad bölgəsində düşmən cəbhələrinin arxasında fəaliyyət göstərən Vasileostrovski Könüllü Partizan Alayının 6 saylı dəstəsinə yazılır. Daha sonra Nikolay Danilov bir avtomobil mexanikası və sürücüsü olur. Baltikyanı dövlətlər azad edildikdən sonra Şaulayayski hərbi qeydiyyat şöbəsində sürücü işləyir.

1945-ci ildə ordudan tərxis olundur. 1947-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirdiyi universitetə bərpa edilir. Başlanğıcda Leninqrad bölgəsindəki ensefalit ocaqlarını tədqiq edən Eksperimental Tibb İnstitutunun ekspedisiyasının elmi işçisi olaraq çalışır. Sonra tədris üçün Ural Dövlət Universitetinin Sverdlovsk şəhərinə göndərilir. Zoologiya kafedrasında işləmiş, ornitologiya, zoogeoqrafiya, sahə zooloji tədqiqat metodları dərsləri vermiş, zoologiyada sahə praktikası aparmış və tədqiqat işi ilə məşğul olmuşdur.

1955-ci ildə "Orta Ural və Trans-Ural Quşları" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edir. 1961-ci ildə dosent olur. 1967-ci ildə "Subarktikada quşların mövcudluq şərtlərinə uyğunlaşma yolları" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir və 1969-cu ildə professorluq dərəcəsi alır. Müəllimliyini 1985-ci ilə qədər davam etdirir.
Nikolay Danilov elmi ilə yanaşı ictimai fəaliyyətlə də məşğul olmuşdur. Sverdlovskdakı Pionerlər Sarayı və Gənc Təbiətçilər Stansiyasının bioloji dairələri ilə əməkdaşlıq etmişdir. Akademik S.Svarts ilə birlikdə Sverdlovsk vilayətinin müəssisə və təşkilatlarının rəhbərləri üçün ekoloji təlim təşkil edir, təbiətin qorunması mövzusunda mühazirələr oxuyur. Bundan əlavə Moskva Təbiət Mütəxəssisləri Cəmiyyətinin, RSFSR-in Siyasi və Elmi Biliklərin Yayılması Cəmiyyətinin, Ümumittifaq “Bilik” Cəmiyyətinin və Ümumittifaq Ornitoloji Cəmiyyətinin üzvü olur. SSRİ Elmlər Akademiyası Faunanın Mühafizəsi Problem Şurasının Ekoloji Komissiyası Bürosunun, SSRİ Elmlər Akademiyasının Biogeosenologiya və Təbiətin Mühafizəsi Problemləri üzrə Elmi Şurasının, SSRİ Elmlər Akademiyası Ural Elmi Mərkəzinin Təbiətin Mühafizəsi üzrə Ural Komissiyasının üzvü, Ekologiya jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Данилов Николай Николаевич
* Данилов Николай Николаевич
Mamayı bulağı

**Mamay bulağı** — Şuşa rayonu ərazisində, Mamayı məhəlləsində yerləşən məşhur bulaqlardan və tarixi yerlərdən biri.
## Ümumi məlumat
Ənənəvi olaraq Şuşada 17 məhəllə var idi. Və hər məhəllənin öz bulağı, öz məscidi, öz hamamı var idi. 17 bulağın hamısı Şuşa erməni işğalı altında olduğu 30 il müddətində qurudulmuş, 17 məscidin hamısı dağıdılmışdır. Ermənilər bulağın ətrafındakı tikilinin üzərindəki ərəb əlifbasını silib üstünü təzə hazırlanmış xaçlarla örtmüşdülər.

Bulaqlar artıq formalaşmış şəhər meydanlarında tikilirdi və bəzi hallarda onlar ümumiyyətlə məhəllə meydanları ansambllarının tərkibinə daxil edilmirdilər, lakin ən izdihamlı ayrı-ayrı küçələrdə və yol ayrıclarında salınaraq, onlara müəyyən şəhərsalma ifadəliliyi verdilər.Bulaqların belə yerləşdirilməsini də sırf mühəndislik və santexnika mülahizələri ilə izah edilir ki, görünür, onların yerini qravitasiya su təchizatı müəyyən edib. Müstəqil memarlıq rolunu oynayan bu bulaq küçə qovşağının bütün kompozisiyasını canlandırır və təşkil edir. Buna misal olaraq, məscidin yerləşdiyi daş kub şəkilli meydanda deyil, iki küçənin kəsişməsində olan Mamay məhəlləsi bulağını göstərmək olar.

Şuşa bulaqlarının əksəriyyəti kifayət qədər yığcam, ölçüləri kiçik, adətən kubik formada, plastik dizaynlı fasad arxitekturasına malikdir. Şuşa bulaqları eyni üslubda hazırlanmış kiçik formalı memarlıq kimi şəhərin küçə və meydanlarının ansambllarını əhəmiyyətli dərəcədə tamamlayır və bəzəyir, ümumşəhər ansamblının üslub vəhdətinə gözəllik verir.

## Tarixi

İlk hərbi kazarmaların yerləşdiyi Şuşa məktəbinin həyətində su qıtlığından əsgərlər gündəlik ehtiyacları üçün qardan su mənbəyi kimi istifadə edirdilər. Məhəllə sakinlərinin içməli su ilə təmin edilməsi üçün Mamayı məhəlləsində bu bulaq inşa edilmişdir. Məhəllə adı ilə əlaqədar olaraq bulağa da Mamayı bulağı adı verilib. Mamay bulağı Şuşa şəhəri 1910-cu ildə tanınmış sahibkar, şuşalı Səməd ağa Cavanşir 10 min manat pul xərcləyib Şuşada müsəlmanlar yaşayan bir məhəlləyə içməli su kəməri çəkdirərək, şəhərin su təchizatı problemini demək olar ki, aradan qaldırdı (ondan əvvəl Şuşaya 1873-cü ildə Xan qızı Natəvan su çəkdirmişdir). Cavanşirov Şuşaya çəkdirdiyi bu su kəməri yerli camaat tərəfindən Mamayı bulağı adı ilə adlandırılır. 

Mamayı - Şuşada yerləşən yuxarı məhəllələrdən birinin adıdır. Bulaq da bu adla bağlıdır.

Məhəllə Mamay bəyin adı ilə bağlıdır, ancaq bulağın üzərində kitabələrdə bulağı Səməd bəy Cavanşirovun vəsaiti hesabına inşa edildiyi göstərilmişdi.

## Həmçinin bax
* Mamayı məhəlləsi 
* Mamay məscidi
## İstinadlar
Amil Avey

**Amil Avey**(tam ad:*Amil Yusif oğlu Məmmədov*, ) — Azərbaycan şairi, yazıçısı və publisisti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2009)

## Həyatı
Amil Avey 28 yanvar 1953-cü ildə Azərbaycanın Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndində anadan olmuşdur.
İbtidai təhsilini doğulduğu kənddə, orta təhsilini Qazax şəhər 1 saylı orta məktəbdə bitirmişdir (1970).
Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinin axşam bölməsini bitirmişdir (1980).
Əmək fəaliyyətinə Sumqayıt Kimya Sənaye İstehsalat Birliyində fəhləliklə başlamışdır (1974). Bir müddət fəhlə yataqxanasında tərbiyəçi (1975-1978), N.Nərimanov adına mədəniyyət sarayında dərnək rəhbəri (1978-1979), “Kimyaçı” qəzetində müxbir (1980-1981), Azərbaycanfilm kinostudiyasında inzibatçı (1981-1982), “Müxbir” dərgisində redaktor (1982-1989), “Açıq söz” dərgisində redactor (1990-1991), “Türk dünyası” dərgisində məsul katib (1991-1992), “Azərbaycan dünyası” dərgisində baş redaktor (1992-1993) vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra “Müxalifət” qəzetində şöbə redaktoru işləmişdir.
2009-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü seçilmişdir.
Ailəsi ilə birlikdə Almaniyaya müalicəyə getmiş və yaradıcılığını orda davam etdirmişdir..
### Ölümü
2020-ci ilin noyabrın 23-də Almaniyada vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Amil Avey yaradıcılığa orta məktəbdə oxuduğu illərdə poeziya ilə başlamışdır. Daha çox folklor üslubunda yazıb yaratmışdır. Yaradıcılığa erkən başlasa da, uzun müddət əsərlərini kitab şəklində nəşr etdirməmişdir. Müəllifin poetik axtarışları “Gor andı” (2011), “Üzü Allaha tərəf” (2017) kitablarında toplanmışdır.
Poeziya ilə yanaşı, publisistik fəaliyyətlə də ardıcıl məşğul olmuş, Azərbaycan mətbuatının inkişafına töhfə vermişdir. Onun çoxsaylı publisistik məqalələri “Azadlıq”, “Amerikanın səsi”, “BBC” kimi beynəlxalq radiostansiyalarda səsləndirilmişdir.
Əsərlərini Amil Avey, Amil Avoğlu və başqa imzalarla nəşr etdirmişdir.

## Kitabları

* Azərbaycan tacirləri (Rafiq H. Əliyevlə). Bakı: “Səda” nəşriyyatı, 2002, 261 s.
* Müasir jurnalistikamızın problemləri (dərs vəsaiti). Bakı: 2003
* Gor andı (şeirlər). Bakı: “Xatun Plyus” nəşriyyatı, 2011, 211 s.
* Üzü Allaha tərəf. Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2017, 210 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Unudulan Bağanıs-Ayrım yarası
İordaniya–Mərakeş münasibətləri

**İordaniya—Mərakeş münasibətləri** — Mərakeş və İordaniya arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. İordaniyanın Rabatda, Mərakeşin isə Əmmanda diplomatik nümayəndəliyi vardır. Hər iki ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlamentləri Birliyi, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının, UNESCO-nun üzvüdürlər

İkitərəfli münasibətlər yalnız ölkələr arasındakı yaxın sosial-iqtisadi əməkdaşlıqla deyil, həm də hakim krallıq sülalələri, Haşimilər və Alauitlər arasındakı güclü əlaqələrlə xarakterizə olunur. Bundan əlavə İordaniya və Mərakeş bölgədəki ən liberal monarxiya dövlətlərindən hesab olunur.

## Tarix
İordaniya ilə Mərakeş arasında müasir ikitərəfli münasibətlər XIX əsrdə, hər iki ölkənin sırasıyla İngiltərə və Fransadan müstəqillik qazandıqdan sonra qurulur. 20-ci əsrdə hər iki krallıq daxili iğtişaşlar və xüsusən də pan-ərəb hərəkatları, zorla hökuməti devirmək cəhdləri ilə qarşılaşmışlar. Hər iki ölkənin hökumətlərinin İsrail ilə gizli ikitərəfli əlaqələri olduğu da təsbit edilmişdir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, əsrin ikinci yarısında İordaniya (Hüseyn ibn Talal) və Mərakeş (II Həsən) hökmdarları öz dövlətləri daxilində siyasi və sosial-iqtisadi vəziyyəti sabitləşdirməyi bacarmışlar. Məlumdur ki hər iki kral yaxın bir şəxsi münasibətlərə sahibdir və bu da kral ailələri arasında dostluq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə kömək etmişdir]. Oğulları sırasıyla II Abdullah ibn Hüseyn və VI Məhəmməd, bu gün də hər iki ölkədə məşhur və populyar dövlət rəhbərləridirlər. 

2017-ci ildə II Abdullah "VI Məhəmməddən isti dəvət" alaraq rəsmi olaraq Mərakeşə səfər edir.
## Mədəni və coğrafi-siyasət
Mərakeş və İordaniya əksəriyyətinə görə müsəlman ölkələrdir və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) üzvüdürlər. Hər iki ölkə ərəb dilli ölkədir.
## Beynəlxalq əməkdaşlıq

İordaniya ilə Mərakeş arasında siyasi və iqtisadi müqavilələrdən təhlükəsizlik əlaqələrinə qədər müxtəlif sahələrdə sıx münasibətlər mövcuddur. Hər iki krallıq Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən Körfəz Əməkdaşlıq Şurasında iştirak etmək üçün dəvət olunmuşdur. Bundan əlavə dövlətlər politoloqlara görə, İranla beynəlxalq münasibətlərdə "ehtiyatlı" davranışlar sərgiləyir. Rabat İran hakimiyyətinin Qərbi Saharanı dəstəkləməsindən şübhələndiyinə görə Tehranla diplomatik əlaqələrini kəsəndə İordaniya Mərakeşi dəstəklədiyini bildirmişdi.

2017-ci ildə Qətər diplomatik böhranı zamanı İordaniya və Mərakeş bitərəf qalmaq üçün ortaq bir istəklərini ifadə etdilər. Bu Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman Al Səudu “qane etmədi”.

## İstinadlar
İvan Kostyakov

**İvan Kostyakov və ya İvan Martınoviç Kostyakov** (xakasca: *Иван Мартынович Костяков*, ) — Xakasiya şairi, yazıçısı, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü

## Həyatı
İvan Matrınoviç Kostyakov 5 dekabr 1916-cı ildə Rusiyanın Yenisey quber-niyasının Sinyavino ulusunda (indiki Xakasiyanın Ust-Abakan bölgəsi) anadan olmuşdur.

Kansk şəhərində yeddiliik məktəbi və kooperativ məktəbi bitirmişdir.

İstehlakçı kooperasiya sistemində, sonra Askiz regional "Udarnik" qəzetində, daha sonra regional "Qızıl aal" (Хызыл аал) qəzetində çalışmışdır. İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Müharibədən sonra Sov. İKP Xakasiya vilayət komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsində işləmişdir. Xakasiya Kitab Nəşriyyatına rəhbərlik etmişdir.

1939-cu ildən "Lenin yolu" (Ленин чолы) qəzetinin müxbiri kimi çalışmışdır.

### Ölümü
27 yanvar 1983-cü ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
İvan Kostyakovun ilk əsərləri 1930-cu illərin sonunda nəşr olunmuşdur. Onun şeirləri "Yeni il küknarı" (Наа чыл елказы), "Yeni çöl" (Наа чазы), "Xoşbəxtlik nəğməsi" (Часка ыры) və s. kitablarda toplanmışdır. Uşaqlar üçün "Heyvanların izi ilə" (Ан чолларынча) "Mənim dostlarım" (Минін нанчыларым) hekayələr toplusu yazmışdır. İvan Kostyakovun müharibə və sevgidən bəhs edən "İpək kəmər" (Чібек хур) povesti ona şöhrət gətirmişdir. O, bir çox rus xalq mahnılarını xakas dilinə tərcümə etmişdir. Əsərlərini xakas və rus dillərində yazmışdır.

Onun bir çox şeirlərinə musiqi bəstələnmişdir.

## Kitabları

### Xakasca
* (Şeirlər). — Абакан, 1948. — 28 s.
* Наа чыл елказы (Yeni il küknarı): Uşaqlar üçün şeirlər. — Абакан, 1954. — 15 s.
* Наа чазы (Yeni çöl): Şeirlər toplusu. — Абакан, 1955. — 40 s.
* Часка ыры (Xoşbəxtlik nəğməsi): Şeirlər. — Абакан, 1959. — 53 s.
* Ан чолларынча (Heyvanların izi ilə): Uşaqlar üçün hekayələr. — Абакан, 1960. — 59 s.
* Чiбек хур (İpək kəmr): roman. — Абакан, 1966. — 222 s.
* Həm də. — 1989. — 232 s.
* (Seçilmiş şeirlər). — Абакан, 1970. — 57 s.
* Минiн нанчыларым (Mənim dostlarım): Hekayələr. — Абакан, 1971. — 119 s.
* Иртенгi салымча (Erkən səhər): Şeilər toplusu. — Абакан, 1981. — 80 s.

### Rusca
* Даль степная: Стихи. — Красноярск: Кн. изд-во, 1960. — 34 с.

## İstinadlar
Qasım bəy Zakirin evi (Şuşa)

**Qasım bəy Zakirin evi** — XVIII əsrdə tikilmişdir
Görkəmli şair Qasım bəy Əli oğlu Zakir 1784-cü ildə Şuşa şəhərində Qarabağda məşhur olan Cavanşirlər nəslində dünyaya göz açmışdır.,

## İstinadlar
Qasım bəy Zakirin evi (Ağdam)

**Qasım bəy Zakirin evi** — 1815-ci ildə Ağdam rayonunun Xındırıstan kəndində inşa olunan bu binada bu günə qədər uşaq musiqi məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Son günlərədək musiqi məktəbi kimi istifadə olunan bina 1830-cu ildə, Xurşudbanu Natəvanın atası Mehtiqulu xan tərəfində Qasım bəy Zakirə hədiyyə edilib. O vaxtlar bir mərtəbədən ibarət olan evin ikinci qatı 1904-cü ildə əlavə olunub. Sovet hakimiyyəti illərində, tikili anbar, xəstəxana, məktəb və ən nəhayət musiqi məktəbi rolunu oynayıbSovet hakimiyyəti illərində, tikili anbar, xəstəxana, məktəb və ən nəhayət musiqi məktəbi rolunu oynayıb. Yaşı iki əsrə yaxın olan bəy evi son illər təhlükəli vəziyyətə düşdüyündən onun yenisi ilə əvəzlənməsi nəzərdə tutulub. Qəzalı vəziyyətdə olan tarixi binanın yerində yeni musiqi məktəbi tikilib. Ağdam Rayon Mədəniyyət şöbəsi binanın təmiri üçün binaya baxış keçirən mütəxəssisləri təmir məqsədilə müdaxiləni məqbul hesab etməyiblər. Ona görə də, bina sökülüb. Həmin ərazidə yeni məktəb məktəb binası inşa edilib.

Evin damında iki daş kitabə var. Kitabələrin birinin üstünə "Şiri-xurşid" nişanı çəkilib və ərəb əlifbası ilə yazı həkk edilib. Bu yazı pozulmaq üzrədir. İkinci kitabə rusca yazılıb və çox aydın oxunur:
 “Başlandı 1 noyabr 1904, qurtardı 20 fevral 1905-ci ildə. Ev məxsusdur Nəsir bəy Xındırıstanskiyə”.

Kitabədən, xındırıstanlıların xatirələrindən bizə məlum olur ki, Zakirin evinin ikinci mərtəbəsi nəvəsi Nəsir bəy Xındırıstanski tərəfindən tikdirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qasım bəy hamamı
* Ağdam rayonu
* Qasım bəy hamamı

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 

## İstinadlar
Kumo-Manıç çökəkliyi

**Kumo-Manıç çökəkliyi** () — Ergeninskaya və Stavropol alçaq dağlıqlarını ayıran dar ovalıq. Geoloji keçmişdə Qara və Xəzər dənizlərini birləşdirən qədim boğazdır. Hazırda Kuban-Priazovskaya və Xəzər ovalıqlarını birləşdirir. Kumo-Manıç ovalığı və Kumo-Manıç bərzəxi kimi də tanınır.

Eni 20–30 km (mərkəzi hissədə 1–2 km-ə qədər), uzunluğu 500 km-dən çoxdur. Asiya ilə Avropa arasında sərhəd çəkmə seçimlərindən biri də Kumo-Manıç çökəkliyi boyunca uzanır.

17–15 min il əvvəl Novoevsin hövzəsi Manıç-Kerç kanalı vastəsi ilə Erkən Xvalın hövzəsi ilə əlaqələnirdi.

## Relyefi və geoloji quruluşu
Kumo-Manıç çökəkliyi tektonik mənşəlidir və çökəklikdə yerləşir. Tarixi İskit lövhəsinin platforma örtüyünün meydana gəlməsinin başlanğıcına qədər davam etmişdir. Çökəkliyin mənfi quruluşu Perm-Triasdakı (təxminən 250 milyon il əvvəl) ovalıq şəklində relyefdə ifadə edilmişdir. Son təbaşir dövründə strukturlar sıx şəkildə su altında qalmış və dənizlə örtülmüşdür. Yenidən canlanma Orta və Üst Pliyosende baş verir. Yəni 2–3 milyon il əvvəl relyef quruluşu olaraq yenidən meydana gəlir.

Manıç çökəkliyi mərkəzi hissəsində ən yüksək hündürlüyə çatır (təxminən Divnoe kəndindən Zunda Tolqa kəndinə qədər), lakin bu səviyyə dəniz səviyyəsindən yalnız 20 metrdən bir qədər yuxarı qalxır.

## Hidroqrafiya
Kumo-Manyç çökəkliyinin hidroqrafik şəbəkəsi nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Çay şəbəkəsinin çox hissəsi 0,2–0,3 km/km² sıxlıqdadır. 1932-ci ilə qədər çökəkliyin hidroqrafik şəbəkəsi daha çox təbii idi və su obyektləri çaylar, göllər və az sayda gölməçələrlə təmsil olunurdu. Hövzənin əsas çayları birincisi Azov dənizi hövzəsinə, digəri isə Xəzərə məxsus olan Qərbi və Şərqi Manıçdır. Bu çayların bu dövr üçün bir xüsusiyyəti, az su miqdarı və Kalaus çayının iki tərəfə ayrılması idi. Onun axını həm Qərbi, həm də Şərqi Manıça gedirdi. 1960-cı illərə qədər suyun böyük hissəsi Şərqi Manıça axırdı.
1932–1940-cı illərə qədər Qərbi Maniç, 1969-cu ilə qədər Şərqi Maniç quru illərdə və hətta orta su miqdarı olan illərdə bir neçə ayda qurumuş və qışda donaraq bir-biri ilə əlaqəsiz uzanmalar zəncirinə çevrilmişdir. Çaylardakı su yüksək dərəcədə minerallaşmış, duzlarla doymuş və şoranlaşmışdı. Bənzər proseslər göllərdə də qeyd olunurdu.

20-ci əsrdə Manıç çökəkliyinin hidravlik sistemi insan tərəfindən dəyişdirildi: Qərbi Manıçda (Proletarskoe, Veselovskoe və Ust-Manıç) və Şərqi Manıçdakı Çoqray su anbarı qurulur. Yüksək axın və duzsuzlaşma təmin etmək üçün Don və Kuban çaylarının suyu bir neçə əsas kanal vasitəsilə Manıça axıdılır. Su anbarlarının əmələ gəldiyi çay vadilərində həm kiçik, həm də böyük göllər su altında qalır. Kalaus çayının mənsəbində, bu çayın Şərqi Manıça axınını dayandıran bir bənd tikilir.

Kumo-Manıç çökəkliyinin hidroqrafik şəbəkəsinin bir xüsusiyyəti sıx kanallar, paylayıcılar, drenajlar və kollektorlar şəbəkəsidir. Onların əksəriyyəti quraq çöl bölgələrinin suvarılması, həmçinin Qərbi Manıç çayında naviqasiyanı təmin etmək üçün qurulmuşdur.

## İstinadlar
Gürcü zadəganlarının Rusiya hakimiyyətinə qarşı çevriliş cəhdi (1832)

**Gürcü zadəganlarının Rusiya hakimiyyətinə qarşı çevriliş cəhdi** () — Gürcüstan dövlətçiliyini və Baqrationilər sülaləsinin hakimiyyətini bərpa etmək üçün Gürcüstanın çar ailəsi və zadəganları tərəfindən hazırlanmış çevriliş və ya sui-qəsd hadisəsi olmuşdur.

## Arxa plan
1801-ci ildə imzalanmış Georgiyevsk müqaviləsinə əsasən Şərqi Gürcüstan (Kartli-Kaxetiya) Rusiya imperiyasına ilhaq edildi. Gürcüstanın zadəgan ailələri isə Rusiyanın digər vilayətlərinə sürgün edildilər. Rus hakimiyyətindən narazı olan gürcülər, Rusiyanın bölgədən çıxmasını və gürcü zadəganlarının yenidən hakimiyyətə gəlməsini istəyirdilər. Şərqi Gürcüstanın son hökmdarı XII Georginin oğlu knyaz Okropir də müstəqilliyə can atan zadəganlar içərisində idi. Okropir və digər yoldaşları Moskva və Sankt-Peterburqdakı gürcü tələbələr ilə toplantılar keçirərək onlara rus hakimiyyəti altındakı ölkələrinə qarşı vətənpərvərlik hissi aşılamağa çalışırdılar. Beləliklə, Tiflis şəhərində Baqrationilər sülaləsini hakimiyyətə gətirmək isətəyən və gizli fəaliyyət göstərən cəmiyyət yarandı.Okropir 1830-ci ildə Gürcüstana səfər etdi. O, səfəri zamanı Gürcüstandakı sui-qəsdçilər və filosof Solomon Dodaşvili ilə görüşlər keçirdi. Həmçinin sui-qəsd planı Qərbi Gürcüstandakı Rusiya tərəfindən ləğv edilmiş İmereti çarlığından olan gürcülər və Abxaziyanın hakim sülaləsi olan Şervaşidzelər tərəfindən də dəstəklənirdi.

## Sui-qəsd cəhdi
Gürcü sui-qəsdçilərin çoxu liberal-respublikaçılar yox, monarxistlər və milliyyətçilər idi. Sui-qəsdçilərin aldığı qərara əsasən Rusiyanın Gürcüstandakı baş komandanı və ölkənin idarəetməsində rol oynayan digər şəxslər ziyafətə dəvət olunmalı və orada ödürülməli idilər. Sonrakı plana isə Dəryal keçidini ələ keçirərək rusların bölgəyə göndərəcəyi dəstəyin qarşısını almaq və Qacar İranında yaşayan keçmiş Kartli-Kaxeti çarı II İraklinin oğlu Aleksandrı çar elan etmək daxil idi.

Sui-qəsdin planlaşdırıldığı ziyafət 20 noyabr 1832-ci ilə planlaşdırılmışdı. Lakin ziyafət gözlənilmədən 9 dekabra və ardınca isə 20 dekabra təxirə salındı. Dekabr ayında sui-qəsdçilərin sıralarına daxil olan Palavandişvili tərəfindən bütün plan barədə səlahiyyətli şəxslərə məlumat verildi. Bundan sonra sui-qəsdçilərin hamısı həbs edildilər. Həbs olunmuş şəxslərdən on nəfərinə ölüm cəzası verildi, lakin sonradan bu qərar təxirə salındı və onlar Rusiyanın uzaq vilayətlərinə sürgün edildilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* *Suny, R. G.* The making of the Georgian nation / R. G. Suny. — 2nd ed. — [Bloomington, IN] : Indiana University Press, 1994. — 418 p. — .
* *Jones, Stephen F.* Russian Imperial Administration and the Georgian Nobility: The Georgian Conspiracy of 1832 : [англ.] // The Slavonic and East European Review. — 1987. — Vol. 65 (January). — P. 53–76.
* *Вачнадзе, Мераб.* История Грузии (с древнейших времен до наших дней) часть 2, глава 2, § 3 / Мераб Вачнадзе, Михаил Бахтадзе, Вахтанг Гурули. — 2008.
* Stephen F. Jones, "Russian imperial administration and the Georgian nobility: the Georgian conspiracy of 1832." *Slavonic and East European Review* 65.1 (1987): 53-76. Online
Qənd çörəyi

**Qənd çörəyi** () — Qəzvin bölgəsinin yerli və ənənəvi şiriniyyatlarından biri sayılır ki daha çox Novruz bayramında hazırlanır.

## Lazım olan ərzaqlar
* 500 q ağ un
* 250 q şəkər tozu
* 250 q qatı yağ
* 1 mürəbbə qaşığı qabartma tozu
* 1 mürəbbə qaşığı hil tozu

## Hazırlanma qaydası
Qənd çörəyi hazırlamaq üçün ilk olaraq qatı yağı və hil tozunu əlimizlə hamar olana qədər ovuşdururuq. Az-az şəkər tozu əlavə edib hamar olana qədər qarışdırın. Unu az-az üstünə töküb yaxşı yoğurun. Hazırlanmış xəmir mətbəxdə 4 saat istirahət etsin. Dincəldikdən sonra bir az yoğurub, sonra xəmirdən bir fındıq ölçüsü götürüb və əlinizdə 180 dərəcə bir sobada 15 dəqiqə orta mərtəbədə şirniyyatın rəngi qızıla çalana qədər qoyun qalsın.

### Nöktələr
Soba qabının yağlanmasına və ya yağdan təmizlənmiş kağıza ehtiyacı yoxdur. Sobanı 20 dəqiqə öncədən yandırın. Heç vaxt qatı yağı əritmirik, niyə ki bərk olmalıdır. Xəmirin yarısını kakao ilə rəngləndirib və çörəyi iki rəngdə hazırlaya bilərsiniz. Şirniyyatları sobaya qoymaqdan öncə bıçaqla naxış salın ki, bişdikdən sonra xəmirdə çiçək açsınlar.

## İstinadlar
Yaşayış görüntüsü
Çiləbürt qalası

**Çiləbürt qalası** və ya **Çaraberd qalası**  – Ağdərə rayonunun Çiləbürt kəndində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Qala, Tərtər və Turağay çaylarının birləşdiyi yerdə, sıldırım qaya üzərində inşa edilmişdir. Orta əsr mənbələrində qala həm də *Craberd* və *Çaraberd* adı ilə qeyd edilir.

Çiləbürd qalası ilk dəfə VII əsrin 20-ci illərində xəzərlərin Qafqaz Albaniyasına yürüşləri ilə bağlı Moisey Kalankatlı tərəfindən xatırlanır. Adından göründüyü kimi Çola və Car başlıqları tarixi Dərbənd  (Çola) adıyla eyni səslənir . Çiləbürt qalası boş və  müharibə zamanı əhali tərəfindən qala sığınacaq kimi istifadə edirdi.

Qaladan Üç körpə monastırına aparan cığırın altında 1.5 metr diametrə malik tunel vardır. Qala böyük ərazini əhatə edir. Qala divarları daxilində süni düzləşdirilmiş meydançalar, çoxlu sayda tikililərin qalıqları və məzar daşları vardır.

## Yerləşməsi

Çiləbürt qalası Tərtər və Turağay çaylarının birləşdiyi yerdə, sıldırım qaya üzərində inşa edilmişdir. İki tərəfdən – şərq və qərbdən - Tərtər və Turağay çayları üzərində vertikal divarlar asılmışdır, sıldırım qayanın cənub tərəfi isə Tərtər çayına enir. Ş. Mkrtçyan qeyd edir ki, qala ətrafında kiçik də olsa düz relyefli ərazi tapmaq mümkün deyildir. Lakin, qalanı əlçatmaz edən yalnız onun möhtəşəm divarları və əlçatmaz sıldırım qayalar deyil. Qala üç tərəfdən çayların coşğun suları ilə əhatə olunmuşdur.

## Tarixi

Orta əsr mənbələrində qala həm də *Craberd* və *Çaraberd* adı ilə qeyd edilir. Tarixçi Mxitar Qoş *“[[Alban salnaməsi]]”* əsərində Arrana yürüşlərdən bəhs edərkən *“Çaraberd knyazı və onun qalası”* ifadəsini işlədir.

Çiləbürd qalası ilk dəfə VII əsrin 20-ci illərində xəzərlərin Qafqaz Albaniyasına yürüşləri ilə bağlı xatırlanır. Moisey Kalankatlı qeyd edir ki, Alban Katolikosu Viro *“Bu böyük ölkənin...o zaman Çaraberd qalasında olan bütün rəhbər kişilərini, hökmdar ailəsindən olan zadəganları, havar rəhbərlərini, kənd ağsaqqallarını, iyerey, dyakon və yazarları...öz yanına çağırdı.”*

Sülh vaxtı Çiləbürt qalası boş və istifadəsiz qalır, yalnız müharibə zamanı əhali qaladan sığınacaq kimi istifadə edirdi. Sonuncu dəfə 1789-cu ildə Çiləbürt qalası məlik Məclumun ailəsi tərəfindən sığınacaq kimi istifadə olunmuşdur.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Qaladan Üç körpə monastırına aparan cığırın altında 1.5 metr diametrə malik tunel vardır. Bu tunel qalanın qarşı tərəfinə, yüksəklik əraziyə aparır. Buradan qalaya keçid etmək qismən rahatdır.

Qala böyük ərazini əhatə edir. Qala divarları daxilində süni düzləşdirilmiş meydançalar, çoxlu sayda tikililərin qalıqları və məzar daşları vardır. Ehtimal ki, qala ərazisində müvəqqəti yaşayış binaları və hərbi düşərgə olmuşdur. Gizli girişin yığılıb-açılan pilləkənləri vasitəsi ilə qayalıqdan Tərtər çayına düşmək mümkündür. Əsrlər boyunca yerləşdiyi havarın əsas müdafiə mərkəzi olan Çiləbürt qalası xırda çığırlar və dağ yolları vasitəsiylə Müqəddəs Yelisey, Ürəkvəng, Üç Körpə, Xudavəng və Gəncəsər kimi dini mərkəzlər, həmçinin 300-dən artıq dağ kəndi ilə əlaqələndirilmişdir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
## Həmçinin bax
* Mehranilər
* Xaçın knyazlığı
* Xanabert qalası
* Qaxaç qalası
Üçüncü aralıq dövr (Misir)

**Üçüncü aralıq dövr** — Qədim Misir tarixinin dövrlərindən biri. Xronoloji olaraq bu zaman kəsiyi yeni padşahlıq və sonrakı dövr arasında yerləşir.

## Ümumi məlumat
XX sülalə hökmdarı III Ramzes hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün din xadimləri ilə yaxınlaşır. Firondan geniş səlahiyyətlər və var-dövlət alan kahinlər çox güclənərək artıq mərkəzin siyasəsitindən yayınırlar. III Ramzesdən etibarən fironun təsir gücü azalmağa başlayır.

Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi ayrı-ayrı bölgələrin müstəqilləşməsinə, hərcmərcliyə, sosial-iqtisadi vəziyyətin pisləşməsinə səbəb olur. IV Ramzesin dövründə Suriya və Fələstin torpaqları itirildi. Tebesdəki Amon məbədi baş kahinini o qədər güclənir ki, artıq firon da ona mane ola bilmir. Din xadimlərinin gücü baş kahin Amenhotepin zamanında daha da artır. Sonuncu firon XI Ramzesin hakimiyyəti zamanında baş kahin Herihor bütün vacib dövlət vəzifələrini əlində cəmləşdirmişdi. Artıq din xadimləri fironlarla yox, tanrı ilə insanlar arasında vasitəçi rolunu oynayırdı. Buna görə hökmdarlar əvvəlki kimi ilahiləşdirilən gücə malik deyildilər.

XI Ramzesin ölümü ilə XX sülalə də süqut etdi. Tebes və ətraf torpaqlarda hakimiyyət baş kahin Herihorda qalırsa, Nil deltasında XXI xanədan taxta çıxdı. Beləliklə Misirdə mərkəzləşdirilmiş dövlət yenidən bölündü. Bu hadisə isə Qədim Misirdə üçüncü aralıq dövrün başlamasına səbəb oldu.

Nomlardakı firon mülkləri yerli varlı şəxslərin və kahinlərin əlinə keçdi. Aristokrat təbəqə arasında mübarizə güclənir. Misir demək olar ki, bütün ətraf torpaqlarını itirir. Ölkə bölünür və yadelli hücumları qarşısında aciz hala gəlir. Bu səbəbdən liviyalıların Aşağı Misirə köçü başladı. Eyni zamanda Yuxarı Misir Tebes kahinlərinin hakimiyyəti altına düşdü.

XI Ramzesin qızının əri Smendes Tanisdə taxta çıxaraq XXI sülalənin əsasını qoyur. Bu xanədanlıq ancaq Tanis şəhəri və ətraf ərazilərdə hakimlik edə bilirdilər. Bubastis şəhərinnə liviyalalar nəzarət edirdi (XXII sülalə). XXIII xanədanlığın fironları isə Meşveş bərbər tayfasından idilər. E.ə. 960-cı ildə liviyalı I Şeşonk Misir taxtını ələ keçirdilər. Buna baxmayaraq Tanis fironlarının hakimiyyəti tamamilə kəsilmədi. E.ə. 817-ci ildə bu nəsildən olan I Petubastis müstəqilliyini elan etdi. Sais şəhərində isə XXIV sülalə hökmdarlıq edirdi.

E.ə. VII–VIII əsrlərdə yadelli Kuş çarlığı Yuxarı Misiri işğal etdi. Misirdə hökmranlıq etmiş Kuş çarları XXV sülalə kimi tanınır. E.ə. 728-ci ildə XXIV sülalədən Tefnaxt kuşitlərə qarşı hücum etsə də məğlub olur.

E.ə. 715-ci ildə kuşitlər ərazilərini Aşağı Misirə doğru genişləndirirlər. E.ə. VII–VIII əsrlərdə Assuriya çatlarının Misirə hücumları geniş miqyas alır.

E.ə. 656-cı ildə Tanutamonun ölümü ilə kuşitlərin Misirdəki hakimiyyəti sona çatır. Bu hadisə üçüncü aralıq dövrün baş çatması ilə də xarakterikdir.

## İstinadlar
Çalıquşu (teleserial, 1986)

**Çalıquşu** – R.N.Güntəkinin eyniadlı əsəri əsasında O.F.Sedənin çəkdiyi, 7 bölümdən ibarət teleserialdır.  

## Məzmun
Kamrana olan böyük sevgisinə baxmayaraq, qüruru səbəbindən İstanbulu tərk edib Anadolunun ucqar kəndlərində müəllimlik edən çox gənc bir qadının, Fəridənin həyatı göstərilir. Serialda, bundan əlavə, həmin dövrdə qadınların yaşadığı çətinlik, ucqar bölgələrdə təhsilin vəziyyətinin bərbad olması kimi sosial problemlərə də toxunulmuşdur. Fəridə (Çalıquşu), yeni nəsil Cümhuriyyət qızının əsl təsviridir. Gözəlliyi ilə hamının dilini dastan olan, bu səbəbdən məcburən təyinatını başqa yerlərə dəyişdirən Fəridə, güclü xarakteri ilə hər bir türk qadınına nümunədir.

Kiçik yaşlarında anasını itirən Fəridə, təhsili üçün fransız dili məktəbinə verilir. Dəcəlliyinə görə, ələlxüsus, tənəffüslərdə ağaclara dirmanması səbəbindən "Çalıquşu" adını almışdır. Xalasıoğlu Kamran ona xüsusi hisslər bəsləyir. Bunu görən Fəridə də ona qarşı biganə olmadığını görür və nəhayət, nişanlanırlar. Toya bir neçə gün qalmış Kamranın onu Münəvvər adlı bir qadınla aldatmasını öyrənir. Bunu qüruruna sığdırmayan Fəridə, İstanbulu tərk edir.
 
Fəridə fövqəladə gözəlliyi səbəbindən "rüzgarların uçurduğu payız yarpağı"na çevrilir. təyinatını daima dəyişdirməli olur. Son təyinatlarından birində atası kimi hərbi həkim olan Xeyrullah bəy ilə tanış olan Fəridənin həyatı tamamailə dəyişir.
 
İnsani xarakterli Xeyrulla bəy Fəridəni qızı kimi sevməsinə baxmayaraq, dedi-qodulara son qoymaq üçün evlənməli olurlar. Fəridənin hələ də Kamranı sevdiyini başa düşən Xeyrulla bəy onları qovuşdurmaq üçün əlindən gələni edir. Ölümündən əvvəl etdiyi xahişini yerinə yetirən Fəridə İstanbula qayıdır. Yazdığı məktubla bərabər, Fəridənin gündəliyini də Kamrana çatdıran Xeyrulla bəy sonda bir-birlərini hədsiz sevən iki gənci qovuşdurur.

## Rollarda
Aydan Şənər — Çalıquşu, Fəridə. Əsərin baş qəhrəmanı

Kənan Kalav — Kamran, Fəridənin xalasıoğlu və nişanlısı

Sadri Alışık — Xeyrulla bəy. Fəridə ilə Kamranın əzablarını və peşmanlığını duyan həkim, oları qovuşdurur.Xərçəng xəstəliyindən vəfat edir.

Minə Çayıroğlu — Munisə, Fəridənin övladlığa götürdüyü 13 yaşlı qız. Difteriyadan vəfat edir.

## Çəkiliş
Seralın çəkilişində dönəmin bir çox peşəkar aktyor və aktrisaları da iştirak etmişdir. Ekranlara çıxdığı vaxtdan, hər kəs tərəfindən sevilərək izlənilən "Çalıquşu" bir müddət sonra bütün SSRİ-də məşhurlaşmışdır.
Teleserialda istifadə olunmuş E.Engin imzalı musiqilər ən az serialın özü qədər məşhurlaşmışdır.
Bu serial indiyənədək və bəlkə bundan sonra da çəkiləcək ən yaxşı "Çalıquşu" serialıdır.

## İstinadlar
[tr.wikipedia.org/Çalıkuşu_(dizi_1986)]

## Həmçinin bax
* Çalıquşu (film, 1966)
* Çalıquşu (roman)
* Rəşad Nuri Güntəkin
* Aydan Şənər
Çalıquşu

* Çalıquşukimilər (Regulidae) — quş fəsiləsi.
* Çalıquşu (Regulus) — quş cinsi
* Çalıquşu (roman)
* Çalıquşu (film, 1966)
* Çalıquşu (teleserial, 1986)
Rut Hendler

**Rut Marianna Hendler** () amerikalı biznesmen qadın və ixtiraçı.Oyuncaq istehsalçısı Mattel Inc-in keçmiş prezidenti.1959-cu ildə bütün dünya üzrə milyarddan çox satış etmiş Barbi kuklalarını ixtira etməsi ilə məşhurdur.

## Erkən həyatı
O,1916-cı ildə Kolorado ştatının Denver şəhərində polyak-yəhudi immiqrantları olan İda və Yakob Moskonun övladı olaraq dünyaya gəlib.Orta məktəb sevgilisi Elliot Hendler ilə evlənərək və 1938-ci ildə Los-Ancelesə köçdü.Əri yeni növ plastik olar pleksidən özlərinə mebel düzəltməyə başlayandan Rut mebel biznesinə başlamağı təklif etdi.Douglas Aviasiya Şirkəti ilə müqavilə imzalayaraq işə başladı.

## Mattelin qurulması
Elliot Hendler və iş ortağı Harold "Matt" Matson şəkil çərçivələri istehsalı üçün kiçik bir şirkət qurdular və adlarının bir hissəsini birləşdirərək "Mattel" adlandırdılar("Matt" və "Elliot") Daha sonra istehsalat artıqlarından kukla evi qurdular.Daha sərfəli olduğunu görüb kukla istehsalına daha çox diqqət ayırdılar.Şirkətin ilk böyük satışı oyuncaq ukulele olan "Uke-a-doodle" oldu.

## Barbinin yaranması
Barbi kuklasını yaradərkən Rut,qızı Barbaradan ilhamlanmışdı.Rut,qızının və dostlarının yetkin qız formasında oyuncaqlarla oynamağı kiçik uşaq oyuncaqlarından daha çox sevdiyini görmüşdü.Həmin vaxta qədər yetkin qız formasında oyuncaqları karton kağız formasında olurdu.Rut isə oyuncağın üçölçülü formasını düzəltməyə qərar verdi.
Rut əvvəlcə Mattel şirkıtini buna razı sala bilməsə də Almaniyaya gedərək oradan Lili adlı oyuncaq kuklanı almış və Mattel şirkətini Barbi kuklası istehsal etməyə razı salmışdı.İlk Barbi kuklası 1959-cu ildə istehsal olundu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Barbi
Güllə keçirməyən şüşə

**Güllə keçirməyən şüşə** — optik cəhətdən təmiz, lakin odlu silahlara qarşı davamlı olan bir şüşə növüdür. Lakin, hər hansı bir material kimi, tamamilə keçilməz deyildir. Ümumiyyətlə biri sərt və biri yumşaq olan iki və ya daha çox növ şüşənin birləşməsi nəticəsində istehsal olunur. Daha yumşaq təbəqə şüşəni parçalanmaq əvəzinə uzana bilməsi üçün onu daha elastik edir. Güllə keçirməyən təbəqələrdə istifadə olunan şüşənin hər ikisində də şüşəni şəffaf saxlamaq və pozulmuş olmayan bir görünüşü təmin etmək üçün qırılma göstəricisi təxminən eyni olmalıdır. Güllə keçirməyən şüşənin qalınlığı 19 ilə 89&nbsp;mm arasında dəyişir.

Güllə keçirməyən şüşə zərgərlik mağazaları və səfirliklər kimi təhlükəsizlik tələb edən binaların pəncərələrində, həmçinin hərbi və xüsusi nəqliyyat vasitələrində istifadə olunur.

## İstinadlar
APCBC

**APCBC** (; ) — sursat tank əleyhinə mərmi tipi idi. İkinci Dünya müharibəsi əsnasında kəşf edilən və istehsal olunan zireh dağıdıcı mərmilər o qədər də müvəffəqiyyətli deyildilər. Buna görə də mühəndislər tərəfindən atış yolunu itirməyən və hədəfi daha effektiv bir formada vura bilən belə bir mərmi növü hazırlanmışdır. Bu tip mərmi APCBC adlanır. Bu mərmi növü zirehi dağıtdıqdan sonra partlayır. Zireh dağıdıcı başlıq mərminin normalizasiyasını (dağıtma gücü) artırır. Mərminin partlaması üçün müəyyən qədər zirehi dağıtması lazımdır. Daha çox İkinci Dünya müharibəsində istifadə edilən bu sursat 1950-ci illərdə belə istifadə edilirdi, lakin HEAT-FS mərmilərinin yaradılması ilə bu mərmi növü ləğv edilmişdir.

## Biblioqrafiya

*
*
*
Səfərov qardaşlarının karvansarası

**Səfərov qardaşlarının karvansarası** — XIX əsrdə Şuşada inşa edilmiş karvansara. Xoca Mərcanlı məhəlləsində yerləşir. XIX əsrin Respublika əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir. Şuşa şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalından sonra karvansaranın binası dağıdılmışdır. Hazırda xarabalıqları qalır.

## Haqqında
Səfərov qardaşları karvansarası kimi taninan bu məşhur karvansara əslində Şuşanın adlı sanlı taciri Haci Murtuza Səfərov tərəfindən oğlanlari — Əhəd, Səməd, Mürsəl və Manafin şərəfinə 19 əsrin sonlarinda inşa etdirmişdir. Səfərov qardaşlarının adini adını daşıyan bu karvansara zamaninda Şuşa şəhərinin ən böyük karvansarası olub. Bu karvansarayın inşasında Şuşanın məşhur memarı Kərbalayi Səfixan Sultanhüseyin oğlu Qarabağinin böyük rolu olub. Karvansarayın sağ və sol qanadları iki qatdan, mərkəzi hissəsi isə üç qatdan ibarət olub,1-ci qat dükanlardan, emalatxanalardan, 2-ci və 3-cü qatlar isə zərgər emalatxanası, yeməkxana və mehmanxana kimi istifadə olunub. Karvansarayin öz həyəti, namaz otaqları, gələn qonaqlarin atlarinin xüsusi saxlamaq yeri və s. ibarət olub.

## Səfərov qardaşları

Murtuzanin böyük oğlu Əhəd 1895-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuş,Şuşa real məktəbində oxumuş və sonralar Kiyev universitetini bitirmiş, bolşeviklər Azərbaycani işğal etdiyi zaman İrana mühacirət etmiş və 1968-ci ildə İranda vəfat etmişdi. Hacı Murtuzanın ikinci oğlu Səməd 1897-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuş, Şuşa real məktəbində ilk təhsilini almiş, Kiyev universitetini bitirmədən vəfat etmişdi. Haci Murtuzanin üçüncü oğlu Mürsəl 1899-cu ildə Şuşa şəhərində anadan olmuş, Şuşa real məktəbində oxumuş və sonrakı illərdə Baki şəhərinə köçmüş, Pedaqoji institutunu bitirmiş, Bakının 173 və 199 sayli məktəblərində ədəbiyyat fənnindən müəllim işləmiş və 1961-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdi. Haci Murtuzanin dördüncü oğlu Manaf 1900-cü ildə Şuşa səhərində anadan olmuş, Şuşa real məktəbi bitirmiş və Kiyev Universitetinə qəbul olunmuş, lakin bolşevik işğali nəticəsində təhsilini yarımcıq qoymuşdu. Manaf da İrana mühacirət etmək zamanı müəmmalı şəkildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Qaz boşalması

**Qaz boşalması** — qazlardan elektrik cərəyanı keçdikdə baş verən proseslər toplusu. Tipik olaraq, nəzərəçarpacaq cərəyanın axını yalnız qazın kifayət qədər ionlaşmasından və plazmanın formalaşmasından sonra mümkün olur.

## Alovsuz qaz boşalması
Alovsuz qaz boşalması qaz boşalmasının bir növüdür.

Alçaq təzyiqlərdə (10−2−10−3 mm c.süt.) baş verir. Elektrodlar arasındakı gərginlik bir neçə yüz volt olmalıdır. Alovsuz qaz boşalması neon işıqlarda, reklam lampalarında, qaz lazerlərində və eyni zamanda ündüz işığı lampalarında istifadə olunur. Qazın rəngindən asılı olaraq, alovsuz boşalmanın da rəngi müxtəlif cür olur.

Məsələn, müxtəlif qazların qarışığı olan hava-moruğu, arqon-göyümtül yaşıl, firuzəyi rəngə çalan işıq verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avans

**Avans** ( — əvvəlcədən) və ya **əvvəlcədən ödənilmiş xərclər** —  iki əks öhdəliyin olması halında tərəflərdən biri qarşı öhdəliyin icrasına başlamazdan əvvəl öhdəliyini yerinə yetirmək üçün digərinə köçürən müəyyən pul və ya digər əmlak dəyəri.

Avans ilə ilkin ödəniş qarışdırılmamalıdır. Bu terminlər ümumi xüsusiyyətlərə malik olmasına və üst-üstə düşən nəticələrə səbəb olmasına baxmayaraq, tamamilə fərqli hüquqi hərəkətləri təyin edir. Fərq ondadır ki, müqavilə yerinə yetirilmədiyi təqdirdə pozuntuya cavabdeh tərəf depoziti itirir (əmanət alan şəxs məsuliyyət daşıyırsa, onu ikiqat məbləğdə qaytarır). Bu qayda əvvəlcədən ödənişlərə şamil edilmir. Bundan əlavə, depozitdən fərqli olaraq, avans yalnız öhdəliyin icrası kimi köçürülür, lakin müqavilənin təminatı forması kimi deyil.
## Haqqında
Kredit şərtləri ilə çatdırılma üçün əvvəlcədən ödəmə tələb olunur, ümumiyyətlə müqavilə dəyərinin 10-40% -i və son hesablaşmaya daxil edilir; 100% Avans nadir hallarda tətbiq olunur. Öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi halında, əvvəlcədən ödəniş geri qaytarılır. Böyük müqavilələr olduqda, Avansın qaytarılması bank zəmanəti ilə təmin edilir. Bir depozit kimi bir avans, bir müqavilənin bağlanmasının sübutu kimi xidmət edir, lakin əmanətdən fərqli olaraq, bu, onun həqiqi icrasını təmin etmək üçün bir yol deyil, çünki bir öhdəlik yerinə yetirilmədiyi təqdirdə, geri qaytarılmalıdır və başqa bir şey yoxdur. Bu səbəbdən, müqavilə tərəflərinin yazılı razılaşmasında bu ödəmənin depozit olduğu açıq şəkildə göstərilmədiyi təqdirdə, hər hansı bir avans ödənişi avans hesab olunur. Bahalı avadanlıq və kənd təsərrüfatı məhsullarının beynəlxalq ticarətində istehlakçı avansları ixracatçılara idxalatçılar tərəfindən borc vermə forması kimi kifayət qədər geniş yayılmışdır. Əvvəlcədən ödəmə, müştəri sifariş verən bir müştəri tərəfindən mal və ya xidmətlərin göndərilməsindən əvvəl edilən hər hansı bir ödənişdir.

Rusiya Federasiyasının mülki qanunvericiliyində “avans” termininin birbaşa tərifi yoxdur. Bununla birlikdə, mənası mülki münasibətləri tənzimləyən qaydaların sistematik bir şərhindən bərpa edilə bilər. Ticarət praktikasında əvvəlcədən ödənişin verilməsi (xərclənən əməyin miqdarı və keyfiyyətindən birbaşa asılı olmayan müəyyən bir şərti məbləğ), sonra isə ay üçün əmək haqqı verilir.

**Avans** —  mülki hüquqda — bir müqavilə tərəfinin bu ödəməyə qarşı nağd ödəməli olduğu, lakin müqavilənin predmeti həqiqi icrasından əvvəl ödədiyi pul məbləği. Məsələn, Rusiya Federasiyası Mülki Məcəlləsinin 380-ci maddəsinin 3-cü bəndinə görə, əvvəlcədən ödənilmiş məbləğ, bu məbləğlə bağlı yazılı müqavilədə əmanət olduğuna dair birbaşa göstəriş olmadıqda, avans kimi tanınır. Avans ödəniləcək məbləğin bir hissəsidir.

## Xarici keçidlər

* Avans və depozit: sövdələşmə edərkən nə seçmək lazımdır
İşığın dispersiyası

**İşığın dispersiyası** mühitin sındırma əmsalının düşən işığın tezliyindən (dalğa uzunluğundan) asılılığı deməkdir.

## Dispersiya hadisəsi
Ağ işıq şəffaf üçbucaqlı prizmanın yan səthinə düşəndə sınır və bu zaman 7 rəngə ayrılır. Bu rənglər bildiyimiz göyqurşağı rənglərinin eynisidir: qırmızı, narıncı, sarı, yaşıl, mavi, göy və bənövşəyi. Bənövşəyi işıq ən kiçik, qırmızı işıq isə ən böyük dalğa uzunluğuna malikdir.
Ən çox sınan, yəni sındırma əmsalı ən böyük olan bənövşəyi işıq, sındırma əmsalı ən kiçik olan isə qırmızı işıqdır.

Vakuumda rəngindən, yəni tezliyindən asılı olmayaraq bütün şüalar eyni sürətlə, yəni c=3*108 m/san sürətlə yayılır. Mühitdə qırmızı işıq ən böyük sürətlə, bənövşəyi işıq isə ən kiçik sürətlə yayılır.

## Həmçinin bax
* İşıq dalğası
* İşığın difraksiyası
* İşığın interferensiyası
* Göy qurşağı
Qarairdağ

**Qarairdağ** — Goranboy rayonu ərazisində dağ. Dağ rayonun cənub-qərbində yerləşir. Hündürlüyü 497 m. Oronim qara (bir çox türk dillərində “görünmək” mənasında işlənir), ir (türk dillərində “qılıç, dalğavari zirvə”) və dağ komponentlərindən düzəlib, “zirvəsi dalğavari gorünan dağ” mənasındadır.

## İstinadlar
APCR

***APCR*** (**[[İngilis dili]]** → ***Armour-Piercing, Composite Rigid***) (**[[Azərbaycan dili]]** → ***Sərt başlıqlı zireh dağıdıcı***) — tank əleyhinə mərmi növüdür. Mərminin başlığının içərisində çox sərt bir volfram metal örtüklü nüvəcik mövcuddur. Bu nüvənin xarici hissəsi daha yumşaq alüminium metal qapaq ilə örtülmüşdür. Mərmi tanka dəyəndə alüminium hissəsi dərhal dağılır, lakin volfram başlığı zirehə nüfuz edir və tankın içərisinə təsir göstərir. Beləliklə, tankın içindəki heyəti, avadanlıqları zərərsizləşdirə bilir. Bu mərmiyə Amerikalılar ***High Velocity Armour Piercing*** (HVAP) (**[[Azərbaycan dili]]ndə** → Lülədən yüksək çıxış sürəti olan zireh dağıdan mərmi); Almanlar isə ***Hartkernmunition*** deyirlər.
Mtiuleti üsyanı (1804)

**Mtiuleti üsyanı** — 1804-cü Rusiya imperiyasının tərkibindəki Gürcüstan quberniyasına daxil olan keçmiş Kartli-Kaxetiya çarlığı ərazisində (Şərqi Gürcüstanda) baş tutmuş üsyan. Üsyan Rusiya İmperator Ordusu tərəfindən yatırılmışdır. 

## Arxa plan
1801-ci ilin yanvarında Rusiya imperiyası mövcud siyasi vəziyyətdən istifadə edərək Kartli-Kaxetiya çarlığını ilhaq etdi. Həmin ilin may ayında Rusiya ordusunun generalı Karl Knorrinq Kartli-Kaxetiya taxtına namizəd olan Davidi devirdi və yerinə Rus ordusunun digər zabiti İvan Lazarevi gətirdi. Beləliklə, Kartli-Kaxetiyadakı çarlıq rejimi aradan qaldırıldı və bölgə Rusiyanın vilayətlərindən birinə çevrildi. Rusiyanın hakimiyyəti bölgəyə sülh gətirsə də, Kartli-Kaxetiyadakı vəziyyət qarışıq olaraq qaldı.

## Üsyan
Üsyan Dəryal keçidinin yaxınlığındakı bölgədə baş tutmuşdu. Bir neçə yerli osetin, bölgədə yerləşdirilmiş kazakların onlardan taxıl və ət tələb etməsindən narazı idilər. Cavabında kazaklar narazı şəxsləri quyuya ataraq öldürdülər. Bu hadisədən sonra kazaklar yerli sakinlərə qarşı daha böyük aqressivlik göstərməyə başladılar. Kəndlilər məcburi əməyə cəlb edildilər, iki kişi qamçı ilə vurularaq öldürüldü, mal-qara ölənə qədər istismar edildi və s.

Buna cavab olaraq Araqvi vadisinin sakinləri Gürcüstandakı rus qoşunlarının komandanı Dmitri Volkonskiyə tabe olan əsgərlərə hücum edərək onlardan bir neçəsini öldürdülər. Daha sonra isə yaxınlıqdakı bir neçə qalanı ələ keçirdilər. 1804-cü ilin yaz aylarında osetinlərdən və gürcülərdən ibarət olan 4000 nəfərlik üsyançı Baqrationilər sülaləsindən olan şəhazdə Parnaozu onlara rəhbərlik etməyə dəvət etdi. Həmin ilin avqustunda Lomisi istiqamətində Rusiya ordusunun və üsyançıların qüvvələri arasında toqquşma baş verdi. Bəzi gürcü əyanlarının ruslardan çəkinməsi və həmçinin İrəvanın mühasirəsindən geri qayıdan Pavel Sisiyanovun rus ordusuna dəstək verməsi nəticəsində ruslar məğlubiyyətdən xilas oldular. Nəhayət üsyan yatırıldı. Üsyanda iştirak etmiş yüzlərlə şəxs süngüdən keçirildi və ya həbs edildi.

Mtiuleti üsyanına bir çox gürcü zadəganı da qatılmışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Əxlat tüməni

**Əxlat tüməni** — XIV əsr. İnzibati ərazi. Elxanilər dövləti Ərməniyyə vilayətinin tümənindən biri.

Dövrün tanınmış tarixçi-coğrafiyaşünas alimi Həmdüllah Mustovfi Qəzvini (1281–1345) Ərmən vilayəti və xüsusilə də, "Böyük" və "Kiçik" Ərminiyyələr barədə maraqlı məlumat verir. Müəllif "Ərmən", "Ərminiyyə" adlandırdığı bu vilayətin 2 hissədən -"Böyük Ərminiyyə" və "Kiçik Ərminiyyə"dən ibarət olduğunu xəbər verir. Onun yazdığına görə, Kiçik Ərminiyyə İran ərazisinə daxil deyil. Böyük Ərminiyyə isə Kiçik Ərminiyyədən şərqdə yerləşməklə İrana (yəni Hülakular dövlətinin tərkibinə) daxildir və dövlətin bir tümənini (Əxlaq tümənini) təşkil edir. Böyük Ərminiyyənin hüdudları Kiçik Ərminiyyə (qərbdə), Rum, Diyarbəkr, Kürdüstan, Azərbaycan (tarixi Atropatena) və Arrana kimi çatırdı. Mərkəzi Əxlaq (İxlat) şəhəri idi. Dövlətə 39 tümən vergi ödəyirdi (hansı ki, təkcə Azərbaycan əlaləti — tarixi Atropatena ərazisi bu dövrdə 9 tümənə bölünmüşdü və dövlətə 1000 tüməndən artıq vergi verirdi). Əxlat tüməninin tərkibinə Əxlat, Ərciş, Xəradin, Van, Vəstan və s. kimi şəhər, qala, qəsəbə və başqa məskənlər (müəllif 18 ad sadalayır) daxil idi .Alimin məlumatından göründüyü kimi, "Böyük Ərminiyyə" Hülakular dövləti tərkibində kiçik inzibati vahid — təkcə bir tüməndən (Əxlat tüməni) ibarət idi və onun şərq hüdudları Arran, Azərbaycan (tarixi Atropatena) və Kürdüstanla sərhədlənirdi.

* Emir Sutay
* Şadi Sargur Aka b Çağan Aka

## İstinadlar
Marağa tüməni

**Marağa tüməni** — inzibati vahid. Elxanilər dövləti Azərbaycan vilayətinin tüməni.

H.Qəzvininin "Nüzhət əl qülub" əsərində verilmiş məlumatların təhlili göstərir ki, Marağa Azərbaycan vilayətinin tərkibində bir tümənə çevrilmişdir. Belə ki, əsərin VIII bölümündə Azərbaycan vilayətinin tərkibindəki tümənliklər sırasında Təbriz, Ərdəbil, Pişkin, Xoy, Sərab, Marağa və Mərəndlə yanaşı Naxçıvanın da adı çəkilmişdir. Marağa tüməni öz növbəsində mahallara bölünmüşdü. Tümən əmir tərəfindən, mahal isə mahal hakimi tərəfindən idarə edilirdi.

## Ərazisi
Marağa (Marağa, Bəsavu, Dehxarqan, Nilan) nahiyələrinə bölünürdü

### Həmçinin bax
* Marağa
* Marağa xanlığı

## İstinadlar
Svaneti üsyanı (1921)

**Svaneti üsyanı** — 1921-ci ildə Gürcüstanın Svaneti bölgəsində Sovet-bolşevik hakimiyyətinə qarşı baş tutmuş üsyan. Üsyan həmin ilin dekabr ayında Sovet-bolşevik birləşmələri tərəfindən yatırılmışdır.

## Üsyan
Üsyan Qırmızı Ordunun Gürcüstanı işğal etməsindən və Gürcüstan SSR-nin qurulmasından (1921-ci ilin fevral-mart ayları) bir qədər sonra, Qərbi Gürcüstanın dağlıq bölgələrindən olan Svanetidə baş vermişdir. Yerli əhali arasında ilk iğtişaşlar 1921-ci ilin may ayına təsadüf edir. Üsyan sürətlə genişləndi və Gürcüstandakı keçid höküməti sayılan Gürcüstanın İnqilab Komitəsinə (yaxud Revkom) qarşı müqavimət göstərməyə başladı. Mosostr Dadeşkeliani, Nestor Gardapxadze və Bidzina Pirvelinin rəhbərlik etdiyi partizan dəstələri sentyabr ayında Svanetidə yerləşən Qırmızı Ordu qüvvələrini tərksilah etdilər. Onların sonrakı planı Gürcüstanın ikinci böyük şəhəri olan Kutaisinin nəzarətini ələ keçirmək idi.

Üsyanın getdikcə genişlənərək ümummilli səciyyə daşıması və vətəndaş müharibəsinə çevrilməsi ilə qarşı-qarşıya qalan Gürcüstan İnqilab Komitəsi üsyançıları "siyasi quldurlar" adlandırdı və 7 oktyabr 1921-ci il tarixində onlara qarşı xüsusi cəza dəstələrinin yaradılması ilə bağlı əmr verdi. 15 noyabr 1921-ci ildə Sovet rəsmiləri Svaneti üsyançılarının sayının 1600 nəfər olduğunu və onların Gürcüstan Milli-Demokratik Partiyası tərəfindən koordinasiya edildiklərini qeyd etdilər.

Svanetidəki döyüşlər altı ay davam etdi. Sovet qoşunları döyüşlərdə üstünlük əldə etdilər və üsyanın qonşu bölgələrə yayılmasının qarşısını aldılar. 1921-ci ilin dekabrında Qırmızı Ordunun da dəstəyi ilə üsyan yatırıldı. Üsyana rəhbərlik edən şəxslər edam edildilər və ərazidə sərt repressiya tədbirləri görüldü. Svanetiya üsyanının yatırılması Gürcüstanın əsas müxalifət partiyalarını daha sıx əməkdaşlıq əlaqələri qurmağa məcbur etdi. Qiyamdan 3 il sonra, 1924-cü ilin avqustunda Gürcüstanda Sovet hakimiyyətinə qarşı ümumi üsyan qaldırıldı (bax : Avqust qiyamı). Lakin həmin üsyan da uğursuzluqla nəticələndi və 5 sentyabr 1924-cü ildə yatırıldı.

## İstinadlar
Çətir şəlaləsi

**Çətir şəlaləsi** — Şuşa rayonunda Daşaltı dərəsində yerləşir. Çətir şəlaləsi el arasında suyun yaratdığı nadir səsə görə "Şır-şır" şəlaləsi kimi də tanınır.

Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı işğal edilmişdir. Qarabağ separatçılarının rəsmisi Lusine Qaraxanyanın dediyinə görə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra, şəlalənin olduğu ərazi neytral zona sayılır. 2023-cü ildə Azərbaycanın nəzarəti bərpa edilmişdir.

## Qalereya

Հունոտի_կիրճ07.JPG
Հունոտի_կիրճ.JPG
2014_Górski_Karabach,_Widoki_ze_szlaku_turystycznego_Dżanapar_(13).jpg


## İstinadlar