Türkiyədə Cümhuriyyətin elanı

**Türkiyədə Cümhuriyyətin elanı** () — hüquqi olaraq, Mustafa Kamal tərəfindən 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin iclasında hazırlanmış konstitusiya dəyişikliyi təklifinin qəbul edilməsi ilə Türkiyə dövlətinin idarəetmə forması kimi bir respublikanın qurulmasıdır.

Daha geniş anlamda, Respublikanın elan edilməsi Türkiyə cəmiyyətini modernləşdirməyə yönəlmiş Atatürk islahatlarının bir hissəsidir, digər modernləşmə və islahatlara yol açan siyasi inqilabi hərəkatdır.

*"Konstitusiyanın bəzi maddələrinin dəqiqləşdirilməsi və dəyişdirilməsi haqqında 29 oktyabr 1339 tarixli 364 nömrəli Qanun"*la 1921-ci il Konstitusiyasının altı maddəsinə (1, 2, 4, 10, 11 və 12-ci maddələr) düzəlişlər edidi; birinci maddə aşağıdakı kimi dəyişdirildi:

*"Suverenlik qeyd-şərtsiz millətə məxsusdur. İdarəetmə sistemi xalqın öz taleyini birbaşa və fəal şəkildə idarə etməsi prinsipinə əsaslanır. Türkiyə Dövlətinin idarəetmə forması Cümhuriyyətdir".*

Konstitusiyanın digər maddələrinə edilən dəyişikliklərlə Prezident vəzifəsi yaradıldı; Prezidentin Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvləri arasından seçiləcəyi şərti qoyuldu; hökumətin formalaşdırılması üsulu dəyişdirildi. Hökumətin strukturu baxımından parlamentar rejim qəbul edildi və məclis tərəfindən idarə olunan idarəetmə sistemi ləğv edildi.

## Arxa plan
Osmanlı imperiyası 1876-cı ilə qədər mütləq monarxiya ilə idarə olunurdu. Bu dövrdə Sultan xalq üzərində mütləq hakimiyyətə sahib idi. Respublika ideyası Tənzimat dövrü ilə müzakirə olunmağa başlasa da, Osmanlı ziyalıları konstitusiyalı monarxiyanın qurulmasını kifayət hesab edirdilər. Osmanlı imperiyası 1876-1878 və 1908-1918-ci illər arasında konstitusiyalı rejimlə idarə olunurdu.

Osmanlı imperiyasının süqutu ilə nəticələnən Birinci Dünya müharibəsindən sonra Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında başlayan milli mübarizənin ilk illərindən xalqın iradəsinin artıq idarəetmədə dominant olacağı açıq şəkildə bəlli idi. Ərzurum konqresindən sonra 23 iyul 1919-cu ildə verilən bəyannamənin üçüncü bəndində "Milli qüvvələrin təsirli və milli iradənin dominant olması vacibdir" ifadəsi bu anlayışı yansıtırdı.

Milli iradəni konkret şəkildə nümayiş etdirəcək məclis, İstanbulun işğalı və Məclisi-Məbusanın buraxılmasından sonra, 23 aprel 1920-ci ildə Ankarada Böyük Millət Məclisi adı altında toplanıldı. Fövqəladə səlahiyyətlərə malik olan bu 390 üzvlü məclisin sədri həm də hökumət və dövlət başçısı təyin edildi.

Parlament tərəfindən 20 yanvar 1921-ci ildə qəbul edilən və konstitusiya xarakteri daşıyan "Təşkilat-i Əsasiyyə Qanunu" (*Təşkilatın Əsas Qanunu*) adlı qanunla suverenliyin Türk millətinə məxsus olduğu elan edildi. Parlament 1 noyabr 1922-ci ildə qəbul etdiyi qərarla "Sultanlığı" ləğv etdi.

1 aprel 1923-cü ildə yeni seçkilər keçirmək qərarından sonra Birinci Məclis  dağıldı və yeni məclis toplanana qədər Mustafa Kamalın rəhbərliyi altında yeni konstitusiya hazırlıqlarına başlandı. Mövcud konstitusiya milli iradənin türk millətinə məxsus olduğunu və bu iradəni millət adından təmsil etmək səlahiyyətinin parlamentə həvalə edildiyini təsdiqləsə də, dövlətin idarəetmə forması və ya paytaxtını elan etməmişdi. Yeni konstitusiyaya hazırlıqlar zamanı Mustafa Kamal çevrəsindəkilərlə respublikanın elan edilməsi ilə bağlı müzakirələr apardı. Mustafa Kamalın 22 sentyabr 1923-cü ildə Avstriyanın *"Neue Freie Presse"* qəzetinin müxbirinə verdiyi və xülasəsinin ilk dəfə *"İkdam"* qəzetində türk dilində dərc olunmuş açıqlaması, həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə böyük səs-küyə səbəb oldu. Çünki o, müxbirin sualına cavab olaraq "respublika" sözünü açıq şəkildə ifadə etmişdi. 1923-cü ilin oktyabrında İsmət Paşa və bir qrup millət vəkili Ankaranın dövlətin paytaxtı kimi tanınmasını təklif edən qanun layihəsi təqdim etdilər. 13 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində qəbul edilən tək maddəli qanunla Ankara dövlətin paytaxtı elan edildi. İstanbulun paytaxt olub-olmaması ilə bağlı mübahisələrə son qoyan bu qanun, eyni zamanda respublikanın elan edilməsi istiqamətində mühüm addım oldu.

## Dövr

### Hökumət böhranı
1 noyabr 1922-ci ildən etibarən artıq monarxiya idarəçilik rejiminin olmadığı ölkə parlament hökuməti tərəfindən idarə olunurdu. Hər nazirin parlament tərəfindən seçildiyi bu idarəetmə sistemi, uyğunsuz şəxslərin bir araya gəldiyi idarəetmə formasına gətirib çıxardı ki, bu da hər nazirlikdə uzun mübahisələrə səbəb oldu. Yeni Məclis seçildikdən sonra İcra Şurasının üzvləri bu şərtlər altında işləməyin çətinliklərindən şikayətləndilər. Hökumətin zəifliyi 23 oktyabrda açıq şəkildə özünü büruzə verdi. Daxili İşlər Naziri və İcra Şurasının sədri olan Fəthi bəy Daxili İşlər Nazirliyini Əhməd Fərid Tək bəyə təhvil vermək istəsə də, parlament bunu qəbul etmədi və Ərzincan millət vəkili Sabit bəyi seçdi. Böyük Millət Məclisinin ikinci başqanı Əli Fuad bəy də istefa verib Yusif Kamal bəyi öz varisi kimi namizəd göstərsə də, məclis bunu daqəbul etmədi və onun yerinə Rauf Orbayı seçdi.

Bu vəziyyətə cavab olaraq, Məclisin sədri Mustafa Kamal 25 oktyabr 1923-cü il axşamı Çankayada hökuməti topladı. İclasda Nazirlər Şurasının istefa verib, yeni Nazirlər Şurasının seçilməsi qərarı alındı.

### Konstitusiya dəyişikliyi layihəsi
27 oktyabr 1923-cü ildə Böyük Millət Məclisində Nazirlər Şurasının istefası oxunduqdan sonra yeni nazirlər şurasının formalaşdırılmasına başlandı. Müxalifətin yeni hökumət qurmaq səyləri nəticə vermədi. 28 oktyabrda Çankaya köşkündəki şam yeməyində Mustafa Kamal Paşa, İsmət Paşa, Fəthi bəy, Kazım Paşa (Özalp), Kəmaləddin Sami Paşa, Xalid Paşa, Fuad Bulca (Rizə millət vəkili) və Ruşən Əşrəf Ünaydın (Afyon millət vəkili) qonaq etdi. Şam yeməyində kabinet böhranının necə həll ediləcəyini müzakirə eedərkən Mustafa Kamal Paşa qonaqlarına: "Sabah Respublika elan edəcəyik" dedi. Şam yeməyindən sonra Mustafa Kamal Paşa və İsmət Paşa birlikdə qanun layihəsini hazırladılar.

### Xalq Partiyası Qrupunun iclası
29 oktyabr 1923-cü il səhəri Məclisdə toplanan Xalq Partiyası Qrupu kabinetin yenidən qurulması ilə bağlı müzakirələrə başladı. Danışıqlarda nəticəyə varılmadığından, məsələnin həlli ilə Mustafa Kamal Paşanın məşğul olacağı qərara alındı. Həll yolu üçün bir saatlıq möhlət istəyən Mustafa Kamal, bir saat sonra kürsüyə çıxdı və hökumət idarə formasının Respublika olduğu halda, hökumət böhranlarının olmayacağını bildirdi. Ona görə də rejim Respublika kimi qeydiyyata alınmalı və hökumət forması buna uyğun olaraq təşkil edilməlidir. Daha sonra o, konstitusiyaya dəyişiklik təklifini təqdim etdi. İclasdakı çıxışlardan sonra təklif əvvəlcə bütövlükdə oxundu, sonra isə onun ayrı-ayrı bəndləri oxunaraq, qəbul edildi.

### Parlament iclası
Xalq Partiyası Qrupunun iclasından dərhal sonra parlament iclası açıldı. Təklif olunan qanun layihəsi Konstitusiya Komitəsi tərəfindən rəsmi olaraq araşdırıldı və protokol hazırlandı. Qanun bir çox çıxışçının çıxışları əsasında qəbul edildi və "Yaşasın Cümhuriyyət!" sözləri ilə alqışlandı. Bundan sonra prezident seçkiləri keçirildi. 158 üzvün yekdil səsi ilə Ankara millət vəkili Qazi Mustafa Kamal prezident seçildi.

## İstinadlar