open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Axundov

**Axundov** — Azərbaycan soyadı.

;Bu soyadlı tanınmış şəxslər

### A
* Abdulla Axundov (1913—1970) — meliorasiya, suvarma əkinçiliyi sahəsində alim
* Ağa Axundov (1882—1949) — Azərbaycan mühəndisi, energetik
* Ağamusa Axundov (1932—2015) — Azərbaycan ədəbiyyatşünası

### B
* Bəhram bəy Axundov (1861—1932) — həkim, Fransanın Lill Akademiyasının məzunu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü

### D
* Davud Axundov (1918—2003) — Azərbaycan memarı, tarixçi

### Ə
* Əbdülxalıq Axundov (1863—1950) — Azərbaycan həkimi, publisist, tərcüməçi
* Əsəd bəy Axundov (1893—1939) — Azərnəşrin direktoru.
* Əsədulla Axundov (1873—1927) — Azərbaycanda sovet hakimiyyəti uğrunda mübariz, Hümmət Partiyasının qurucularından biri

### H
* Hüseyn Axundov
** Hüseyn Məmməd oğlu Axundov (1921—2015) — rəssam
** Hüseyn Yusif oğlu Axundov (1922—1986) — siyasətçi

### İ
* İsmayıl Axundov
** İsmayıl Hüseyn oğlu Axundov (1907—1969) — Azərbaycan Xalq Rəssamı, ictimai xadim, kitab qrafikası ustası
** İsmayıl Əbdülxalıq oğlu Axundov (1897—1952) — Azərbaycanda tibb elminin təşkilatçılarından biri

### M
* Məhəmmədsadıq Axundov (1887—194?) — Azərbaycan publisisti, tərcüməçi və teatr tənqidçisi
* Mirzə Fətəli Axundov (1812—1878) — Azərbaycan dramaturgiyasının banisi
* Mirzə Məhəmməd Axundov (1875—1926) — Azərbaycan maarif və teatr xadimi, dramaturq, tərcüməçi

### N
* Nadir Axundov (1912—1959) — dövlət xadimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri

### R
* Ruhulla Axundov (1897—1938) — Azərbaycan sovet dövlət və partiya xadimi, publisist, alim

### S
* Süleyman Sani Axundov (1875—1939) – Azərbaycan dramaturqu, nasir, maarif xadimi

### Ş
* Şirəli Axundov (1886—1960) — Lənkəran Qəza İcariyyə Komitəsi sədri (1920–1930)

### V
* Vəli Axundov (1916—1986) – Azərbaycanın ictimai-siyasi xadimi, akademik. Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1959–1969)

### Soylar
* Axundovlar — Qarabağ soylarından biri.

## Həmçinin bax
* Axundova
Nişan (informatika)

**Nişan**(ing.mark, ru. метка)- 1. Tətbiqi proqramlarda və verilənlərin saxlanmasında: çoxluğun elementini tanıdan (identifikasiya edən) simvol və ya qurğu. Nişan sözün başlanğıcını və ya sonunu, informasiya sahəsini və ya faylı göstərə bilər. Tətbiqi proqramda, məsələn, mətn prosessorunda nişan redaktə olunmuş mətnin orijinaldan seçilməsi üçün xüsusi simvol ola bilər. Menyu sistemi olan proqramlarda nişan, məsələn, menyunun seçilmiş bəndini əyani bildirən “quş” simvoludur. Apple Macintosh kompüterlərində nişan, bunlardan başqa, fayldan oxunulmalı və ya fayla yazılmalı olan növbəti verilənlər baytının daxili göstəricisidir.
	2. Verilənlərin rəqəmli ötürülməsində: rabitə xəttinin vəziyyəti (müsbət və ya mənfi) ikilik rəqəmə (1 və ya 0) uyğun olur; asinxron ardıcıl rabitədə nişan göstərir ki, ikilik vahidlərin arasıkəsilməz ötürülməsi yerinə yetirilir və bununla da xəttə erişmənin mümkünsüzlüyünü xəbər verir. Tut: SPACE; 
3. Səsvermə və ya test blanklarının optik oxunmasında: kompüterin xüsusi simvol kimi tanıdığı, karandaşla qoyulmuş işarə.

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Axundova

**Axundova** — Azərbaycan qadın soyadı.

;Bu soyadlı tanınmış şəxslər
* Alla Axundova (d. 1939) — Ssenarist.
* **[[Elmira Axundova]]**
:* Elmira Axundova (1911—1988) — müğənni.
:* Elmira Axundova (d. 1953) — nasir, publisist, siyasətçi.
* Fidan Axundova (d. 1977) — aktrisa, televiziya aparıcısı, şairə.
* Nərgiz Axundova (d. 1959) — tarix üzrə elmlər doktoru, professor.
* Nigar Axundova (d. 1953) — sənətşünas.
* Pikə Axundova (d. 1984) — bəstəkar-pianoçu.
* Rəfiqə Axundova (d. 1931) — Rəqqasə.
* Sona Axundova (1896—1982) — Tibb elmləri doktoru, professor.
* **[[Şəfiqə Axundova]]** (1924—2013) — Şərqdə ilk opera yazan bəstəkar qadın.
* Tamara Axundova — Azərbaycan pedaqoqu.
* Yeganə Axundova (d. 1960) — Azərbaycan pianoçusu.
* Zümrüd Axundova (1912—1961) — alim, pedoqoq.

### Soylar
* Axundovlar — Qarabağın qədim və ünlü soylarından biri.
* Axundovlar (II) — Şamaxının tanınmış soylarından biri.

## Həmçinin bax
* Axundov
Əli Məmmədov (əmək qəhrəmanı)

**Əli Cəlil oğlu Məmmədov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Əli Məmmədov 1898-ci ildə İliç rayonunun Şahtaxtı kəndində anadan olmuşdur. 1928–1953-cü illərdə Naxçıvan rayonunun "Azərbaycan" kolxozunda sədr işləmişdir. 1948-ci ildə qoyunçuluq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin (2-ci çağırış) deputatı olmuşdur. Azərbaycan SSR və Zaqafqaziya MİK-lərinə, Azərbaycan KP MK Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinə üzv seçilmişdir. 24 iyun 1949-cu ildə qoyunçuluğun inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, Lenin ordeni, "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. Əli Məmmədov 1968-ci ildə Naxçıvanda vəfat etmişdir.

## Mənbə
* 
* Məmmədov Əli Cəlil oğlu // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.
Vektor prosessoru

***Vektor prosessoru*** (Vector processor) – rəqəmli verilənlərin birölçülü massivləri (vektorlar) üzərində paralel hesablamalar üçün komandalar toplusuna malik olan kompüter. Vektor prosessoru ilə matris prosessoru oxşar məsələləri həll etsələr də, onlar arasında fərq var: vektor prosessorda vektor bütövlükdə xüsusi funksional bloka verilir, matris prosessorunda isə vektorun hər bir elementi ayrıca hesab qurğusuna göndərilir.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Paralel hesablama tarixinin inkişafı
Radio düyməsi

**Radio düyməsi** (en. Radio button) – qrafik istifadəçi interfeysində: adətən, dialoq boksunun bölümündə parametrlərdən birinin seçilməsi vasitəsi; bu halda siyahıdakı parametrlərdən yalnız birini seçmək olar. Başqa seçim vasitəsi olan yoxlama bokslarında birdəfəyə bir neçə parametri aktivləşdirmək olar. Adi halda kiçik dairəcik şəklində olan *radio düyməsini* aktivləşdirdikdə dairəciyini içərisində nöqtə əmələ gəlir. *Radio düyməsi* radioaparatura düymələrinə bənzədiyinə görə belə adlandırılıb: hər hansı düymənin seçilməsi ondan qabaq seçilmiş düyməni "söndürür".

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Əlaqəli ifadə

**Əlaqəli ifadə** – iki, yaxud bir neçə əlaqəni tutuşdurmaq üçün əlaqə (münasibət) operatorlarının (məsələn, “kiçikdir”, yaxud “böyükdür”) istifadə olunduğu ifadə.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Əlaqəli model

**Əlaqəli model** () — verilənlərin əlaqələr əsasında təşkil olunduğu model; çağdaş verilənlər bazalarının idarəolunması sistemlərinin əksəriyyətində bu model gerçəkləşdirilib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Nisbi ünvan

**Nisbi ünvan** (, ) və ya **ofset** — kompüterin yaddaşında yeri başlanğıc nöqtədən (baza ünvanından) olan məsafə (sürüşmə) kimi müəyyənləşdirilən sahə (oyuq).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Optimal ekoloji şərait

Orqanizmin ekoloji dözümlülük həddi daxilində böyüməsi və inkişafı eyni deyildir. Orqanizim üçün hər bir faktorun zəiflədici təsir bölgələri arasında optimal təsir bölgəsi yerləşir.Həmin optimal bölgədə orqanizim özünü ən yaxşı hiss edir. Lakin bəzi növlərin müəyyən ekoloji faktorlara qarşı ***optimal tələbi***  onun ekoloji dözümlülük həddi diopozonunun orta hissəsinə yox, bir tərəfinə düşə bilir. Məsələn qızılxallı (forel) körpələri üçün çayda optimal şərait oksigenin orta miqdarda olduğu yer deyil, ən çox zəngin olduğu hissədir.

Bioloji növ elə şəraitdə yaşayıb qala bilir ki, onu təşkil edən fərdlər ekoloji dözümlülük həddinin optimal bölgəsində yerləşmiş olsun.  Belə şəraitdə həmin fərdlər mövcud olmaqla kifayətlənməyib, nəsil verə bilirlər. Məhz optimal ekoloji şəraitdə yerləşmiş  fərdlər xəstəliyə, parazitlərə, təbii düşmənlərə və müxtəlif antropogen təsirlərə müqavimət göstərib yaşaya bilirlər.

Hər bir faktorun canlılara təsiri səciyyəvi elementlərə malikdir. Elə faktor yoxdur ki, onun canlılara təsirində  müəyyən bir ana xətt görünməsin.

## İstinadlar

Mustafayev Q. T. Ekologiyadan konspekt.Bakı, Şərq-Qərb,1993, 184 s.
Paket kommutasiyası

**Paket kommutasiyası** (packet switching) – verilənlərin ötürülməsi üsuludur. Bu üsulda göndərən və qəbul edən tərəflər arasında informasiya kiçik vahidlərə-paketlərə bölünərək, optimal marşrutla kompüter şəbəkəsinin stansiyalarından keçməklə retranslyasiya olunur. Paket kommutasiyalı şəbəkədə informasiya kiçik porsiyalarla emal edilir; uzun məlumatlar marşrutlanmadan əvvəl bir neçə paketə ayrılır. Hər bir paket müxtəlif yollarla ötürülə bildiyindən və məlumatı təşkil edən paketlər son məntəqəyə müxtəlif vaxtlarda və ya fərqli ardıcıllıqla çata bildiyindən, qəbuledici kompüter ilkin məlumatı yenidən qurur. Məlumatların paketlənməsi prosesi paketlərin qurulması və sökülməsi adlanır (Packet Assembly and Disassembly – PAD). Paket kommutasiyalı şəbəkələr ən sürətli və səmərəli hesab olunur. Trafikin marşrutlanması və paketlərin qurulub-sökülməsi prosesinin idarə olunması üçün bu cür şəbəkələrdə ötürməni idarə edən kompüterlər və proqram təminatları müəyyən səviyyədə “intellekt”ə malik olmalıdır. Şəbəkələrdə paket kommutasiyası Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının (CCITT) X.25 tövsiyəsində sənədləşdirilmişdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 623 s.

## Xarici keçidlər
* packet-switched
Mühafizə halqaları

**Mühafizə halqaları** (en. Protection ring) - Ring 0, Ring 1, Ring 2, Ring 3; sistem və istifadəçi səviyyəsində üstünlüklərin (imtiyazların) texniki cəhətdən ayrılmasını gerçəkləşdirən informasiya təhlükəsizliyi və dayanıqlı fəaliyyət arxitekturası. Üstünlüklərin strukturunu bir neçə konsentrik dairə şəklində göstərmək olar. Bu halda resurslara maksimal erişməni təmin edən sistem rejimi (supervizor rejimi, yaxud “0 halqası”) daxili dairə, məhdud erişimli istifadəçi rejimi isə xarici halqadır. Ənənəvi olaraq, x86 mikroprosessorları ailəsi dörd mühafizə halqasını təmin edir.
  

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tapşırıqlar zolağı

**Tapşırıqlar zolağı** – taskbar ~ панель задач ~ görev çubuğu ~ Windows əməliyyat sistemində: ekranın aşağısında məsələlərin siyahısından ibarət üfüqi zolaq. Tapşırıqlar zolağı iş masasının yuxarı, sol və ya sağ qırağına da yerləşdirilə bilər. Açılmış hər bir proqram tapşırıqlar zolağında düymə kimi təmsil olunur və istənilən zaman həmin proqrama keçmək üçün, sadəcə, tapşırıqlar zolağındakı uyğun düyməni çıqqıldatmaq lazımdır.

**Tapşırıqların idarəolunması** — task management ~ управление задачами ~ görev yönetimi ~ kompüterdə, xüsusən çoxistifadəçi rejimində yerinə yeririlən ayrı-ayrı tapşırıqları və prosesləri izləmək və onları lazım olan resurslarla təmin etmək üçün əməliyyat sisteminin gördüyü işlər.

**Tapşırıq** – task ~ задача ~ görev ~ müstəqil element kimi yerinə yetirilən avtonom tətbiqi proqram, yaxud altproqram.

**Tapşırıqlar meneceri** – Task Manager ~ Диспетчер задач ~ Görev Yöneticisi ~ Microsoft Windows əməliyyat sistemləri ailəsində: başladılmış proseslərin və onların istifadə etdikləri resursların (status, prosessor vaxtı və sərf olunan operativ yaddaş və s.) siyahısını ekrana çıxarmaq üçün utilit. Proseslər üzərində bəzi əməliyyatlar etmək (məsələn, prosesi durdurmaq) imkanı vardır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax
* Kompüter qurğuları
* Kompüter proqramları
* Kompüter təhlükəsizliyi
Əxbarnamə

**Əxbarnamə** () — Talış xanları Mir Mustafa və Mir Həsən xanların vəziri olmuş Mirzə Xudaverdinin oğlu Mirzə Əhməd Zərgər tərəfindən 1882–1883-cü illərdə fars dilində qələmə alınmış kitab.

## Məzmun
Əsərdə Talış xanlığının tarixində baş verən bir sıra dramatik hadisələr, o cümlədən Ağa Məhəmməd şah Qacarın Talış xanlığını özünə tabe etdirmək məqsədilə Talışa hücumu detalları ilə qeydə alınmışdır. Kitabda Lənkəran-Astara bölgəsinin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatı, eləcə də adət-ənənələri barədə məlumat verilməklə yanaşı bir çox mahal və kənd adları çəkilir ki, onların əksəriyyətinin adları indi dəyişdirilmiş, yaxud təhrif edilmişdir. "Əxbərnamə" əsərinin əksər hissəsi müəllifin atasından eşitdikləri və bir qismi isə özünün başına gələn əhvalat və müşahidələri əsasında yazılmışdır.

"Əxbarnamə"də əsas etibarilə 60 illik bir dövrdə (1740–1800) Talışda cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələr şərh edilir. Əsər Talış xanlığının tarixini öyrənmək nöqtəyi nəzərindən qiymətli bir tarixi mənbədir.

## Nəşri
"Əxbarnamə" 1955-ci ildə AzSSR EA Tarix İnstitutunun elmi işçisi Musa Ələsgərli tərəfindən turk dilinə tərcümə edilmişdir. 1975-ci ildə əsərin tərcüməsinin yeni variantı Əli Hüseynzadə tərəfindən hazırlanmış və xidməti istifadə üçün 120 nüsxə ilə nəşr edilmişdir.

2000-ci ildə Elxan Əlibəylinin və Şəfaət Baxşızadənin təşəbbüsü ilə "Əxbarnamə"nin 1975-ci il nəşrinin foto surəti ona əlavə edilən muqədimmə ilə bir yerdə 655 nüsxə ilə işıq üzü görür.

XIX əsrin 80-ci illərində "Əxbarnamə" ixtisasca geoloq olan İshaq Axundov tərəfindən çapa hazırlanmışdır. İshaq Axundov kitabı çapa hazırlasa da, 1992-ci ilin 15 oktyabrında öldüyündən son arzusunu yerinə yetirə bilməmişdir. Onun oğlu Tufan Axundov atasının işini başa çatdıraraq 2009-cu ildə "Əxbarnamə"ni çap etdirmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qarabağnamələr
* Dərbəndnamə
* Şəki xanlarının müxtəsər tarixi

## Xarici keçidlər
* Kitabın 2009-cu il nəşrini: oxu; yüklə
* ; APA TV-də izlə
Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə və avtomatlaşdırılmış istehsal

**Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə və avtomatlaşdırılmış istehsal** *(CAD/CAM — computer-aided design / computer-aided manufacturing)* – məhsulun layihələndirilməsi və istehsalı prosesində kompüterlərin tətbiq olunması. CAD/CAM sistemində məhsul (məsələn, maşın detalı) CAD proqramı vasitəsilə layihələndirilir, onun nəticələri isə bilavasitə texnoloji avadanlıqlarda və dəzgahlarda məhsulun hazırlanmasında, yığılmasında və istehsalın idarəedilməsində istifadə olunan göstərişlər ardıcıllığına (təlimata) çevrilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
 CAD/CAM definition
Elektron jurnal

**Elektron jurnal** və ya **E-dərgi** – İnternetdə, yaxud başqa onlayn xidmətdə yerləşdirilmiş və çox zaman havayı olan nəşr məhsuludur.

E-dərgi müstəqil nəşr, həmçinin çap dərgisinin onlayn-versiyası ola bilər. Məqalələr , bir qayda olaraq, müntəzəm: hər həftə və ya hər ay dərc edilirlər və bununla da bloqlara oxşayırlar. Lakin əsas səhifədə adətən məqalələrin tam mətni yox, ancaq mövzuların  başlıqları verilir. Adətən müəyyən mövzu seçilir: iqtisadiyyat, biznes, tikinti, dizayn, dekor, floristika, ev və ailə, sağlımlıq, elm, kənd təsərrüfatı və s.

E-dərgilər veb-saytlarda mövcud olmaqla yanaşı elektron ünvanlar və CD-disklər vasitəsilə göndərilə bilər. Bəzi nəşrlər müəyyən vaxt keçdikdə məqalələri CD-disklər yazıb ənənəvi poçt vasitəsilə göndərirlər.

Hesab olunur ki, ilk belə jurnal  Cult of the Dead Cow xakerlar təşkilatı tərəfindən buraxılmışdır. Onlar tərəfindən 1984-cü ildən buraxılan jurnal hal-hazırda da nəçr olunur. 1985-ci ildə tanınmış jurnal Phrack yarınmışdır. Həmin jurnal telefon sistemlərinin qırılması və hakinqa həsr olunub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 257 s.

## Xarici keçidlər
Kompüter gözlüyü

**Kompüter gözlüyü** – kompüterin ekranına iki və ya üç fut (1 fut = 30.48 sm) məsafədən baxmaq üçün gözlük. Kompüter gözlüklərinin linzalarının üzərinə süzgəc funksiyasını yerinə yetirən bir neçə qatdan ibarət xüsusi örtük çəkilir. Belə çoxqatlı "süzgəc" monitordan şüalanan və spektrlərin göz üçün ziyanlı olan sahələrinin qarşısını alır və gözü daimi titrəmələrdən qorumağa kömək edir. Bundan başqa, kompüter gözlüyünün örtüyündə antistatik qat da var ki, linzaları maqnitləşmədən, gözləri isə maqnit sahəsinin təsirindən qoruyur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 257 s.
Tələt Mehdiyev

**Tələt Mehdiyev** (*Tələt Rzaqulu oğlu Mehdiyev*) — Azərbaycanlı alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, əməkdar mədəniyyət işçisi, AMEA Fizika İnstitutunun İnformasiyanın qəbulu, saxlanması və işlənməsi şöbəsinin rəhbəri.

## Həyatı
Tələt Mehdiyev iyunun 4-ü 1944-cü ildə Bakı şəhərinin tarixi rayonu olan İçərişəhərdə, ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Bakı xanı Səlim xanın, Səlimxanovlar nəslinin davamçısıdır. 1962-ci ildə Bakı şəhəri Voroşilov rayonunun 6 saylı orta məktəbini bitirərək həmin il S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olmuş və 1970-ci ildə həmin fakültəni fizik ixtisası üzrə bitirmişdir. 1964-cü ildən, AMEA Fizika İnstitutunda işləyir. Tələt Mehdiyev 1977-ci ildə namizədlik, 1992-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, əvvəl fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, sonra isə, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1975-ci ildə, AMEA Fizika İnstitutunda İnformasiyanın qəbulu, saxlanması və işlənməsi şöbəsini yaradaraq onun rəhbəri olmuşdur. O, 2015-ci ildə Əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülmüşdür.

* **Elmi əsərlərinin sayı**- 121
* ** Dil bilikləri** - Azərbaycan, Rus, Alman və İngilis - sərbəst
Yusif İsmayılov

**Yusif İsmayılov** () — Naxçıvanın əmək qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Yusif Abbas oğlu İsmayılov 15 fevral 1927-ci ildə Azərbaycan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu Çomaxtur kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Moskva şəhərində Ümumittifaq Həmkarlar İttifaqları Ali məktəbini bitirib.

## Əmək fəaliyyəti
Şərur rayonu Maxta kəndi kolxozunun sədri(1961–1964). Naxçıvan XDS İcraiyyə Komitəsinin təşkilat şöbəsinin müdiri(1965–1968). Naxçıvanda "SSRİ-nin 50 illiyi" adına kolxozun sədri(1968–1988). Çomaxtur kənd kolxozun sədri (1988–1991).1980-ci ildə yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. Yusif İsmayılov ictimai fəaliyyəti də zəngin olmuşdur. O,9-cu Naxçıvan MSSR,10-cu Azərb. SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

Gərgin əməyi yüksək qiymətləndirilən Yusif İsmayılov kalxozçuluq sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə bir çox orden və medallarla təltif edilmiş,2-dəfə "Lenin" ordeni,"Oktyabr inqilabı" ordeni "Şərəf nişanı" ordeni, ən əsası O, sovet dövrünün ən yüksək adlarından biri olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası dövlət idarəetmə, iqtisadiyyat, elm və təhsil, mədəniyyət və incəsənət sahəsində böyük xidmətlərinə görə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə 2 oktyabr 2002-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

## İstinadlar
Strijyov adası

**Strijyov adası** — Laptevlər dənizində, Belkovski adasının cənububda yerləşən ada. İnzibati baxımdan Yakutiya ərazisində yerləşir. 
Ada admiral Aleksandr Vasileviç Kolçak tətəfindən Pyotr Strijyovun şərəfinə adlandlrılmışdır:
«Pyotr Strijyov əla kayutaçı idi. O, 1901-02-ci illin qışında A. Kolçakla birlikdə Belkovski və Semyonovski adalarının şəklini çəkmək və geoloji işlər aparmaq məqsədilə səfər gerçəkləşdirmişlər. Sonrdan onlar Kotelnı adasına qayıtmışlar. Məhs bu zaman Kolçak Arktika xəritəsində *ikinci Strijyov adasının* qeyd edilməsini təklif etmişdir.

## Xəritə

* Xəritə
## İstinadlar
Elçin Əliyev (mühəndis)

**Elçin Rəşid oğlu Əliyev** () –  AMEA İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun İntellektual qərar qəbuletmə üsulları və kompüter sistemləri laboratoriyasının müdiri, SİNAM şirkətinin rəhbəri, professor.

## Haqqında
Elçin Əliyev Bakı Dövlət Universitetinin İnformasiya Texnologiyaları və proqramlaşdırma kafedrasının professor əvəzi vəzifəsində çalışmışdır.

Elçin Əliyev 2004–2008-ci illərdə Amerika Ticarət Palatasının İKT komitəsinin sədri, 2005–2007-ci illərdə Xəzər İnteqrasiya Biznes Klubunda İT və rabitə ilə bağlı məsələlər üzrə prezident, 2009–2010-cu illərdə NATO-nun elmi proqramında həmdirektor vəzifələrində çalışmışdır. O, 2004-cü ildən SINAM şirkətinin prezidenti, 2002-ci ildən isə Azərbaycanın İnternet Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsini daşıyır.

## Əsərləri
* О безопасности передачи данных в распределенных информационных сетях // Известия НАНА сер. Физ.техн. и мат. наук, т.ХХI, "Информатика и проблемы управления", 2001, № 2, с.21–25.
* Стратегия информатизации в Азербайджане // Известия НАНА сер. Физ.техн. и мат. наук, т.ХХI, "Информатика и проблемы управления", 2001, № 2, с.3–8.
* Об основных методах и особенностях передачи данных // Известия НАНА сер. Физ.техн. и мат. наук, т.ХХI, "Информатика и проблемы управления", № 2, 2001, с.15–20.
* Информационная технология анализа помехи и принятия решения промышленных интеллектуальных системах / Пятый Международный симпозиум "Интеллектуальные системы. INTELS '2002", c.14–16.
* Способ мониторинга и прогнозирования землетрясений. Евразийский патент № 011003, приоритет изобретения-16 июня 2006 г.

## Təltif və mükafatları
* 2004 – Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin medalı
* 2005 – "Ən yaxşı İnternet kontent və kreativlik" Ümumdünya sammiti mükafatı
* 2006 – Rusiya poçtlarının medalı (Rusiya Federasiyası)
* 2012 – Tərəqqi medalı – Azərbaycan Respublikasının dövlət mükafatı
* 2014 – Qırğızıstan Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən informasiya kommunikasiya texnologiyalarının inkişafına verdiyi töhfəyə görə medal

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://isi.az/56-aliyev-elchin.html
Marxal

**Marxal -** qar kütləsinin dağ zirvələrindən və yamaclardan sürüşüb axması və sürüşdükcə yeni qar kütlələrini özü ilə aparmasıdır. 

## Baş vermə səbəbi
Qar uçqunlarının əmələ gəlməsinin əsas səbəbləri yamaclarda qarın həddindən artıq yığılması, qar kütləsinin daxilində gedən kristallaşma prosesi və qar sahəsinin temperatur dəyişkənliyi nəticəsində sıxlaşmışdır. Qar uçqunlarının sürəti 20-30 m/san-yə, həcmi bir neçə mln.m3-ə çata bilər. Bu böyük dağıntılara səbəb olur. Qar uçqunları zamanı onun önündə əmələ gələn hava dalğası çox güclü dağıdıcı qüvvəyə malik olur. Qar uçqununun zərbə gücü qar kütləsinin0,5 sıxlığında 1 m2-də 60-100 t təşkil edir. qar uçqunları dağlarda mailliyi 15° və qarın hündürlüyü 40-50 sm-dən yuxarı olan yamaclarda baş verir.

## Növləri
Hərəkət yolunun səciyyəsinə görə qar uçqunu 3 cür olur:
# Məcradan kənarda bütün yamac boyu sürüşmə şəklində
# Çay məcrası ilə hərəkət edən
# Sərt sütunlardan qopan qar uçqunu

## Yayıldığı ərazilər
Alp, Şimali Amerikanın Kordilyer, Qafqaz, Xibin və Orta Asiya dağlarında müşahidə edilmişdir. Azərbaycanda bu təbii fəlakət az yayılmışdır və əsasən Böyük Qafqazın cənub yamacında müşahidə edilir.

## Xarici keçid
* Təbii mənşəli fövqəladə hallar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi

## İstinad
Göyəzən ekstruzivi

## Haqqında
**Göyəuzan və yaxud Göyəzən Kiçik Qafqazın ekstruziv** günbəzləri arasında özünün morfoloji ifadəliliyinin kəskinliyi ilə fərqlənir və ətraf ərazi üzərində baxımlı görünüşü ilə heyrətamiz bir mənzərə yaradır. Coğazçayın sol sahilində (Ağstafaçayın sağ qolu), Abasbəyli kəndinin yaxınlığında yerləşən bu günbəz azmeyilli dərətəpəli yerdə basdırılmış nəhəng daş sütununu xatırladır. Günbəz gec təbaşir (santon əsri) dövründə baş vermiş güclü vulkanik püskürmə mərkəzi yerində törəmişdir və albitləşmiş riolitlərdən ibarətdir. Günbəzin nisbi hündürlüyü 250 m, mütləq hündürlüyü 850 m, bünövrəsinin diametri isə 250 m təşkil edir. Göyəuzan günbəzi özünün vulkanik aparatının morfoloji əlamətlərinə görə Vest-İndiyadakı Martinika adasında yer səthinə çıxan (Karib dənizinin Kiçik Antil adaları) məşhur Mon-Pele vulkanik obeliskini xatırladır. Guman edilir ki, vulkanik aktivlik fazasında ekstruziv günbəz daha hündür olmuş və yüksəkliyi 500 m çatırdı. Hazırda bu ekstruziv günbəz Azərbaycan Respublikasının qərb regionundakı Avey təbiət-tarixi qoruğunun ərazisində yerləşir.

## Mənbə
"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 **

*
*
Kür şamayısı

**Kür şamayısı** / **gümüşcəsi** () — Çəkikimilər dəstəsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Xəzər dənizinin əsasən cənub-qərb hissəsində, Kür çayının aşağı və orta axarlarında, Qanıxçay, Araz çaylarında rast gəlinir. Bundan əlavə Varvara, Yenikənd, Şəmkir və Mingəçevir su anbarlarında şəmayının şirinsu populyasiyaları mövcuddur.

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni uzunsovdur, yanlardan azacıq basıqdır. Bel üzgəcində əksərən 8–10, anal üzgəcində 14–17 şüa var. Yan xətt orqanı pulcuqlarının sayı 56–70-dür, udlaq dişləri 2.5–5.2-dir. Başı kiçikdir, ağzı yuxarı açılır. Uzunluğu adətən 18–34 sm, kütləsi 127–610 q olur. Pulcuqları gümüşü rəngdədir. Bel tərəfi tünd yaşıl, qarın tərəfi və üzgəcləri isə açıq rəngdə olur. Üzgəcləri rəngsiz, kənarları bozdur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Keçici balıqdır. Dəniz sahillərində yaşayır, kürü tökmək üçün çaylara, əsasən Kür çayına girir. Çaya miqrasiyası noyabr ayında başlayır, mart ayında qurtarır. Plankton orqanizmlər, başlıca olaraq ibtidai xərçəngkimilərlə, az miqdarda isə — quru və hava cücüləri ilə, çox nadir hallarda detritlə qidalanır. Mingəçevir su anbarı yarandıqdan sonra tipik keçici balıq olan Kür şəmayısının da su anbarında oturaq və kürüləmək üçün Kür çayı ilə yuxarı, əvvəlki kürüləmə yerinə gedən keçici populyasiyaları əmələ gəlib.

## Çoxalması
3–4 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Kür şəmayısı çaya yenicə girdikdə onun cinsi məhsulları hələ yetişməmiş olur və çayda bir neçə ay qaldıqdan sonra yetişməyə başlayır. Kürüsünü iyun-iyul aylarında hissə-hissə tökür. Kürülərin miqdarı 10 mindən 60 minə qədərdir. Kürü mayalandıqdan sonra substrata yapışır. Kürüdən sürfələrin çıxması 3–4 gün davam edir. Körpələr qısa müddətdən sonra dənizə qayıdır.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qiymətli vətəgə balıqlarından hesab olunur. Əvvəllər Kür çayında ildə 2–3 min sentnerə qədər şəmayı tutulurdu, lakin çayın üzərində bəndlər tikildikdən sonra çoxalma yerlərinə gedən yollar kəsildiyindən onun ehtiyatı xeyli azalmışdır. Hazırda Mingəçevir su anbarından ildə 150–200 s. şəmayı balığı ovlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 80.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, s.143.
Usuk-Karqa

**Usuk-Karqa adası** — Laptevlər dənizində, Kotelnı adası yaxınlığında yerləşən ada. İnzibati baxımdan Yakutiyanın Bulunski ulusu ərazisində yerləşir. 
Ada Kotelnı adasının qərbində yerləşir. Şimaldan cənuba doğru uzanır. Vısax-Karqa dilinın davamını təşkil edir. Ətrafında Temp buxtası yerləşir. Dayazlıqlarında qumlar yığılmışdır.
## Xəritə

* Xəritə
Koroğlu ekstruzivi

**Koroğlu ekstruzivi** — Tovuzçayın sağ sahilində, Yuxarı Öysüzlü kəndinin yaxınlığında yerləşir. Riolitlərdən ibarət oval formalı bu günbəz təbiət abidəsi kimi ətraf alçaq təpəliyin fonunda 70–80 m yüksəlir və Kiçik Qafqazda gec təbaşir vulkanizmi məhsullarının (santon əsri) morfoloji əlamətlərini açıqaydın özündə əks etdirir. Obyekt yüksək estetik cazibədarlığı ilə fərqlənir və böyük elmi əhəmiyyət daşıyır. Ekstruzivin cənub yamacında riolitlərin sütunvari ayrılması müşahidə edilir, zirvədə isə Koroğlu dastanının əfsanəvi qəhrəmanının adı ilə bağlı olan orta əsr qalasının qalıqları yerləşir.

## İstinadlar
Piri-Süleyman xanəgahı

**Piri-Süleyman xanəgahı** — Şərur rayonunun Tənənəm kəndindəki Piri-Süleyman adı ilə məşhur olan ziyarətgah-türbələrdən biri.

## Memarlıq quruluşu
Pir memarlıq baxımından о qədər də möhtəşəm olmayan bir binadan ibarətdir (şəkil 59). Binanın günbəzi tacvari formalı olub, dairəvi planlıdır. Vaxtı ilə abidənin giriş qapısı üzərində kitabə olsa da həmin epiqrafik sənəd zaman keçdikcə məhv olaraq sıradan çıxmışdır. Binanın içərisində qəbir vardır. Pirdə əsas ziyarət obyekti bu qəbirdir. Ancaq qəbirin və binanın üstündə epiqrafik sənəd-kitabə olmadığı üçün onların tarixi, mənsubiyyəti və təyinatı haqqında sanballı elmi fikir söyləmək mümkün deyildir.

##### Tarixi və mənşəyi ilə bağlı mülahizələr
Yaşlı əhalinin söylədiyinə görə pirin tarixi Tənənəm kəndinin tarixindən qədimdir. Pirin nə üçün "Piri-i Süleyman" adlanması haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Fikrimizcə, ziyarətgahın adındakı "Pir" sözü sufi təriqəti rəhbərlərinə verilən ən yüksək tituldur. Görünür, Süleyman sufilikdə ən yüksək məqam olan "Pir" səviyyəsinə qədər yüksəlmiş bir şəxsiyyət olmuşdur. Sufi təriqəti pirlərinə məxsus bütün keyfiyyətlər Pir Süleymana da aid olmuş və о, Tənənəm kəndi ərazisində fəaliyyət göstərən xanəgahın rəhbər şeyxi olmuşdur.
Yerli əhali içərisində bəzi adamlar "Pir Süleyman" ziyarətgahını "Birinci Süleyman" adlandırırlar. "Pir" sözünün mənşəyi haqqında danışarkən t.e.d. M. S. Nemət yazır ki, bu istilahı türk sözü "Bir"lə bağlayırlar. Bəzi kitabələrdə və orta əsr mənbələrində bu söz "Birə" formasında işlənib. "Pir", "Bir" və yaxud "Birə" sözü güman ki, birinci, yəni öndə gedən, mürşid mənasını bildirir. Alimin sözlərinə əsasən deyə bilərik ki, Piri-Süleymanla "Birinci Süleyman" sözləri də eyni kökdəndir və ayrı-ayrı adamlar tərəfindən müxtəlif deyiliş formasıdır. Ehtimal ki, burada hansı isə sufi təriqətinə mənsub xanəgah fəaliyyət göstərmiş, Sülyeman isə həmin sufi məskəninin rəhbər şeyxlərindən olmuşdur. Müridləri və əhali arasında böyük nüfuza, hörmətə malik olan bu şeyx öldükdən sonra öz xanəgahında dəfn olunmuş, qəbri ziyarətgaha çevrilmişdir.
Tənənəm kəndindəki bu xanəgah zəmanəsinin nüfuzlu sufi mərkəzlərindən olmuşdur. О, nəinki təkcə Tənənəm kəndində, bütövlükdə Şərur bölgəsində böyük nüfuz qazanmış, zəmanəsinin sosial-siyasi və ideoloji həyatında mühüm rol oynamışdır. Xanəgah – türbənin üzərində epiqrafik sənəd qalmadığı üçün onun inşa tarixi haqqında konkret və dəqiq fikir söyləmək mümkün deyildir. Ancaq onun ətrafında orta əsrlər dövrünə, xüsusilə XIV əsrə aid saxsı qab qırıqları və kaşı parçalarına əsasən demək olar ki, bu sufi məskəni XIV–XV əsrlərdən etibarən fəaliyyət göstərmiş, Piri-Süleyman isə onun rəhbər şeyxlərindən olmuşdur.

## Mənbə
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.

## İstinadlar
Gəmiqaya Tarix-Bədii Qoruğu

**Gəmiqaya Tarix-Bədii Qoruğu** — dünyada dəniz səviyyəsindən 3700 metr yüksəklikdə yerləşən nadir qoruqlardan və muzeylərdən biri.

## Haqqında

Naxçıvandakı Gəmiqaya təbiət və tarix muzeyi isə turistlər üçün iki cəhətdən maraqlı ola bilər. İlk növbədə, xaricilər üçün maraqlıdır ki, bu ərazi ümumdünya tufanından sonra insanlığı bəladan qurtaran Nuhun gəmisinin torpağa toxunduğu ilk nöqtədir. Bu ərazidə yaradılmış muzey həm də dünyada dəniz səviyyəsindən çox  yüksək nöqtədə yerləşən  muzeylərdən biridir.

## Yaradılma tarixi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri “Ordubad rayonundakı Gəmiqaya abidəsinin tədqiq edilməsi haqqında” 2001-ci il aprelin 26-da Sərəncam imzalamış, abidə ətraflı tədqiq olunmuş, Gəmiqaya Tarix-Bədii Qoruğu yaradılmışdır. 2013-cü ildə isə “Gəmiqaya” Tarix-Bədii Qoruğu və muzey üçün bina tikilmişdir.
2 yardımçı otaqdan və ekspozisiya zalından ibarət olan muzeyin fondunda açılış zamanı 184 eksponat olmuşdur.  Muzeyə üzərində rəsmlər olan qaya daşları, Gəmiqayada aparılan tədqiqat işlərinə aid müxtəlif kitablar, qəzetlər, fotoşəkillər, qayaüstü rəsmlərin fotoşəkilləri, eləcə də Naxçıvanın 5 minillik tarixinə aid elmi simpoziumların materialları toplanmışdır.

## İstinadlar
Komsomol həqiqəti adaları

**Komsomol həqiqəti adaları** — Laptevlər dənizinin qərbində, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən adalar qrupu. Qrup 9 adadan ibarətdir. Taymır sahilləri ilə 40&nbsp;km məsafədə uzanır. Materikdən Azad Kuba boğazı ilə ayrırılır. Boğazın ən enli hissəsi 5,6&nbsp;km-dir. Böyük (20✖11&nbsp;km) və Samuil adalarıdır (14 ✖ 5,6&nbsp;km). Maksimal hündürlüyü 68 metrdir (Sarı Donqar dağı  Böyük adasınln mərkəzində yerləşir). Reltefi təpəlidir. Artktika tundrası yauılmışdır. Adalarında uzunluğu 4&nbsp;km çatan quruyan çayları vardır. Samuil adasınln şərqində, Dikson Hidroqrafları boğazı sahilində qütb stansiyasının qalıqlarını müşahidə etmək olar. Sahillərini Terezs Klarenes və Sims körfəzləri yuyur. Samuil və bir çox digər adaları 1736-ci ildə Vasili Vasileviç Pronçişev eksoedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Mənbə
* Byrranga.ru
Ətiq Ordubadi

**Ətiq Ordubadi** — XVI əsrin görkəmli xəttatı

Şah İsmayılın dəftərxanasında münşilik təcrübəsi alan,"tuğrayi‐şahi" adlanan xətt növünü ixtira edən Ətiq Ordubadi dövrünün tanınmış sənətkarlarından olmuşdur. Araşdırmamız zamanı aydın oldu ki, tuğra, padişahın adı və ləqəbi yazılan möhür mənasına gəlir. Tuğra, xəttatlıq sənaətinin bir qolu olmuş və yüz illərcə usta xəttatlar tərəfindən istifadə olunmuşdur. Türk dilində söz olaraq padşahın adını ehtiva edən xüsusi bir işarə, padşahın imzası kimi mənalar da ifadə edir. Oğuz ləhcəsində isə bu söz tuğrağ şəklindədir, hökmdarın möhürü mənasını ifadə edir. Qeyd edək ki, M. Tərbiyət özünün "Danişməndani-Azərbaycan" əsərində də bu haqda məlumat vermişdir:

"Ətiq Ordubadi sonralar dəftərxanadakı vəzifəsini tərk etmiş, Məşhəd məqbərəsi ziyarətgahının işlər müdiri olmuş, uzun müddət orada yaşayaraq, Şahrux mədrəsəsi yanında özünə məqbərə tikdirmişdir". Mənbələrdən əldə etdyimiz məlumatlarda onun təmkinli, alicənab və saf savada malik insan olduğunu görürük. Şah İsmayıl dəftərxanasında xüsusi hörmətə malik olan Ətiq Ordubadi haqqında bir çox təzkirədə məlumat verilmişdir..

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan təsviri sənəti
* Azərbaycan mədəniyyəti
Qədimqanadlılar

**** () bir neçə qədim dəstəni özündə birləşdirən qanadlı həşəratlar yarımsinfinə  mənsub heyvan infrasinfidir. Dəstələrin  nümayəndələrinin böyük əksəriyyəti palaeozoyun sonuna doğru məhv olub sıradan çıxmışdır. Hazırda yalnız Gündəcələr  (Ephemeroptera) və İynəcələr (Odonata) dəstələri mövcuddur. 

## Ümumi xarakteristikası
Palaeoptera infrasinfinə mənsub olan həşəratlarda, Neoptera infrasinfinin nümayəndələrindən fərqli olaraq, qanadların qarıncığın arxasında bükülüb yığılmaması onların başlıca əlamətidir . Məhv olmuş diafanopterodlar (Diaphanopterodea) dəstəsi nümayəndələrində isə bu qabiliyyət mövcud idi. Qanadların bükülüb yığılmasının fərqli mexanizmləri və uçuş zamanı onların işi qədim qanadlı və yeni qanadlı həşəratların təkamül yollarının fərqli olduğunu sübut edir. Gərəkli miqdarda paleontoloji materialın yoxluğu palaeopterlərin müxtəlif qrupları arasında yaxın qohumluq əlaqələrinin müəyyən edilməsində xeyli çətinliklər yaradır. Hazırda 3 dəstəstünü, əsasən onların bədən quruluşunun yeni qanadlılardan olan fərqləri birləşdirir. Müasir zamanda mövcud olan 3 hipotezdən birinə görə, qədim qanadlıların bir dəstəüstlüyü yeni qanadlılarla, digər 2 dəstəüstünə nisbətən daha yaxın qohumluq əlaqəsinə malikdir. Beləliklə,  paleopterlər parafiletik qrupu təşkil edirlər. Bu, o deməkdir ki, əgər Diaphanopterodea dəstəsi nümayəndələri qanadlarını qarıncıq ətrafına büküb yığa bilirlərsə, onda Palaeodictyopteroidea-nın bütün dəstəüstləri bütün pteriqotların (qanadlı həşəratların) erkən təməl qrupu hesab edilməlidir.

## Təsnifatı
* Dəstəüstü Odonatoptera (Odonatoidea)
** Dəstə İynəcələr (Odonata)
* Dəstəüstü Panephemeroptera
** Dəstə Gündəcələr (Ephemeroptera)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BioLib

## Həmçinin bax
Ziya Ordubadi

**Ziyai Ordubadi** (?–1520/1521, Təbriz) – XVI əsr Azərbaycan şairi.

## Həyatı
Mənbələrin verdiyi məlumata görə, özbək hökmdarı Sultan Hüseyn Bayqaranın zamanında Herata köçmüş, özbək klassik ədəbiyyatının banisi Əmir Əlişir Nəvai ilə yaxın olmuşdur. Ömrünün sonlarına doğru Ordubada qayıtmış, daha sonra Təbrizə gedərək, orada vəfat etmişdir. Əlişir Nəvainin "Məcalisün-nəfais", Sam Mirzənin "Töhfeyi-Sami", Lütfəli bəy Azərin "Atəşkədə" təzkirələrində, Şəmsəddin Saminin "Qamüsül-aləm"ində (c.4) Ziyai Ordubadidən bəhs edilmişdir. Şeirlərindən nümunələr Azərbaycan Milli EA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan bir sıra cünklərdə mühafizə olunmuşdur.

Həsən bəy Rumlunun "Əhsənüt-təvarix" əsərində Azərbaycan şairlərindən İmadəddin Nəsimi, Cahanşah Həqiqi, Ziya Ordubadi və başqa görkəmli simalar barədə fikir söylənilmiş, onların yaradıcılıqlarından bəzi nümunələr gətirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Məhəmmədəli Tərbiyət. Danişməndani-Azərbaycan, B., 1987, səh. 156.

## Həmçinin bax
Yaqub Budaqov

**Yaqub Qurban oğlu Budaqov** () — həkim-nevropatoloq, tibb elmləri namizədi və Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi.

## Həyatı
Yaqub Budaqov 1927-ci ildə Babək rayonunun Sovetabad kəndində (indiki Xətai küçəsi) anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitunun (İndiki Azərbaycan Tibb Universiteti) müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir. 1964-cü ildə tibb elmlər namizədi və Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi olmuşdur. 1957-ci və 1993-cü illər arasında, Naxçıvan Respublika Xəstəxanasında nevropotologiya şöbəsinin müdiri, eyni zamanda Naxçıvan MR-ın Səhiyyə Nazirliyinin baş nevropatoloqu vəzifəsində işləmişdir. 1993-cü ilin oktyabr ayının 2-də Naxçıvan şəhərində 65 yaşında vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
1994-cü ildə Naxçıvan MR Psixonevroloji Dispanserinə Yaqub Budaqovun adı verilmişdir.

## Həmçinin bax
* Tahir Budaqov
* Bahadur bəy Sultanov

## İstinadlar
Şamil Allahverdiyev

**Şamil İsmayıl oğlu Allahverdiyev** () — Geoloq, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.

## Həyatı
Şamil Allahverdiyev 1930-cu ildə Şərur rayonunun Yengicə kəndində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (İndiki Bakı Dövlət Universiteti) geologiya-coğrafiya fakültəsini, 1959-cu ildə isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunun aspiranturasını bitirmişdir. Həmin İnstitutda elmi, böyük elmi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmış, 1988-ci ildən İzotop geologiyası və geoxronologiyası laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. Elmi fəaliyyəti ofiolit kompleksi süxurlarının petrologiyası və mineralogiyası ilə bağlıdır. Ofiolit kompleks süxurlarında Azərbaycan üçün yeni olan 30-dan çox müəyyən və təsvir etmişdir. 100 — qədərelmi işi, 3 monoqrafiyası (2-si həmmüəlliflə) çap olunmuşdur. BDU-da və Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında pedoqoji fəaliyyət də göstərmişdir. Geologiya, maqmatizm, filizəmələgəlmə, problemlərinə dair beynəlxalq və respublika konferans və simpoziumlarında məruzələr etmişdir. Şamil Allahverdiyev, 1998-ci ilin mart ayının 3-də Bakı şəhərində 67 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Nadir Sarıbacaq

**Nadir Sarıbacaq** (d. 14 sentyabr 1977, Ankara), teatr və kinoteatr aktyoru.

## Həyatı

2000-ci ildə Çanaqqala On Səkkiz Mart Universitetinin "Türk dili Müəllimliyi" fakultəsindən məzun olan Nadir Sarıbacaq,2000-2002-ci illərdə Ovçular Bələdiyyə Teatrında aktyorluq etmişdir. 2004-cü ildə Akademiya İstanbulun "Teatr" fakultəsini qurtardı. Daha sonra 2004-2006-cı illər ərzində  Baxcaşəhər Universitetinin "İrəli Aktyorluq Magistr Proqramı"ndan məzun oldu. 2004-cü ildə qoşulduğu Samovar Kampaniyanın çoxlu teatr oyununda rol aldı.İndi isə Səyyar Səhnədə, Yeraltından Qeydlər adlı oyunu göstərilir. Üstəlik teatr aktyorluğu ilə yanaşı reklam, kinoteatr və televiziya işləri ilə də məşğuldur. 2012-2013-cü illərdə, EfLAtunfilm studiyasının hazırladığı və TRT 1 kanalında yayımlanan 32 seriyalı "Şubat" https://az.wikipedia.org/wiki/Şubat_(teleserial,_2012) yəni Fevral adlı serialda "Duble" yəni Davud yadlı şəxsi oynamışdır.


## Rol aldığı seriallar
Sədiyar Rəhimov

**Rəhimov Sədiyar Soltan oğlu** —

## Həyatı
Sədiyar Rəhimov 25 mart 1958-ci ildə İsmayıllı rayonu, Qalacıq kəndində anadan olmuşdur. 1971-ci ildə Qalacıq kənd orta məktəbinin 8-ci sinifini qurtarıb, Bakı şəhərində 1saylı fizika-riyaziyyat təmayüllü orta məktəbinə daxil olmuşdur. 1974-cü ildə həmin məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinə daxil olmuşdur. 1977-1979-cu illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1975-ci ildən AMEA-nın Fizika İnstitutunda işləyir. 1982-ci ildə BDU-nin Fizika fakultəsini bitirmiş, 1985-ci ildə Fizika İnstitutunun qiyabi aspiranturasına daxil olmuş və 1988-ci ildə oranı bitirmişdir. 1990-cı ildə “Ag-Sb-Te sistemində kinetik hadisələr” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını,  2010-cu ildə isə “Yuxarıtemperaturlu ifratkeçirici Y-Ba-Cu-O, Bi-Sr-Ca-Cu-O sistemlərində elektrik yüklərinin və istiliyin daşınması hadisələri” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1993-2003-cü illərdə böyük elmi işçi, 2003-cü ildən isə aparıcı elmi işçi, 2016-cı ildən laboratoriya rəhbəri və Fizika İnstitutunun İnnovasiya sektorunun rəhbəri vəzifəsində çalışır.

## Əsas elmi nəticələri
Ag-Sb-Te sistemində kinetik hadisələr tədqiq edilmiş və alınan nəticələr ilk dəfə olaraq ikifazalı mühüt nəzəriyyəsi əsasında izah edilmişdir.
5000C temperaturunda kəskin soyudulmuş AgSbTe2 və Ag19Sb29Te52 tərkiblərinin yüksək həssas termoelektrik materialı kimı istifadə edilməsi tövsiyə edilmişdir.
İlk dəfə olaraq Bi2Sr2CaCu2O8+x yuxarı temperaturlu ifratkeçiricidə istilikkeçirmənin maqnit sahəsində artması müşahidə edilmişdir.
Maqnit sahəsinin yuxarı kritik sahələrini təyin edən, termoe.h.q. maqnit sahəsindən asılılığina əsaslanan ektrapolyasiya üsulu təklif edilmişdir.

## Əsas elmi əsərləri
# С.А.Алиев, С.С.Рагимов, Термоэлектрические свойства образцов системы Ag-Sb-Te, Известия РАН “Неорганические Материалы”т.28,№2, стр.329-334
# С.С.Рагимов, Алиев С.А. «Характер α→β –перехода Ag2Te в сплаве системы Ag-Sb-Te, отвечающем составу AgSbTe2» Неорганические материалы, 2007, т.43, №11, с.1321-1323
# С.С.Рагимов С.А.Алиев, Алиев В.М. «Влияние магнитного поля на теплопроводность Bi2Sr2CaCu2OX в области сверхпроводящего фазового перехода» Физика Низких Температур, 2009, т.35, №11, стр.1085-1088
# С.С.Рагимов, И.Н.Аскерзаде «Термоэдс в висмутовых высокотемпературных сверхпроводниках Bi2Sr2Ca2Cu4O11» Журнал технической физики, 2010, том 80, вып. 10, с.150-151
# В.М. Алиев, С.С. Рагимов, Р.И. Селим-заде “Псевдощель в CdBa2Cu3O7–δ ВТСП материале”, Физика Низких Температур, 2013, т. 39, № 6, c. 635–641
# S.S.Ragimov A.A.Saddinova V.M.Aliev R.I.Selim-zade “The influence of fluctuations on the superconducting properties of Bi2Sr2Ca0.6Zn0.4Cu2OX and Bi2Sr2CaCu2OX” Materials Science Forum Vol. 845, (2016), p.17-20

## İstinadlar
Pyotr adaları

**Pyotr adaları** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən adalar qrupu. Adalar qrupu Taymır yarımadasının şimal-şərqində, Marii Pronçişev buxtası ilə Faddey körfəzi arasınds yerləşir. Arxipelaqın ümumi sahəsi 300&nbsp;km² təşkil edir. Adalar  1736-ci ildə Vasili Vasileviç Pronçişev ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir.
Arxipelaqın ən böyük adası Şimal adasıdır. Ada 175&nbsp;km² sahəyə malikdir. Taymır sahillərindən şərqdə yerləşir. Adaya ən yaxın sahil xətti arasında məsafə 1,2&nbsp;km təşkil edir.

Cənub adası kifayət qədər kiçik adadır. Şimal adasından 9&nbsp;km cənub şərqdə yerləşir.

Pyotr adalarına həm də daxildir: Dojdevoy, Vstreç, Kleşnya, Serpastı, Volnolomnı, Mnoqomısnı, Adsız, Andreya, Koşka, Qolaya Kosa.

Adaların iqlimi arktikdir. İl boyu ətrafı buzla örtülü olur. Ətrafında hərəkət edən iri buz parçaları olur. Bunun hesabına bir sıra heyvanlar adalara sərbəst şəkildə keçə bilirlər.

Adalar Şimal dəniz yolu üzərində yerləşir.
## Mənbə
* Russian Polar Explorations 
*Northern Sea Route User Conference
Kleşnya adası

**Kleşnya adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Materikdən 17 km aralıda yerləşir və ondan Mod boğazı ilə ayrılır. Adanın adı onun yengəcə bənzəməsindən ortaya çıxmışdır. Adanın ən hündür nöqtəsi 7 metrdir. Pyotr adaları qrupunun tərkibinə daxildir.
Adanın təsvirini ilk dəfə Xariton Prokofeviç Laptev vermişdir.

## İstinadlar
Ümumi təyinatlı registr

**Ümumi təyinatlı registr** — (ingiliscə **general-purpose register**, rusca **регистр общего назначения** — çoxamaclı registr, ümumi təyinatlı registr – müxtəlif məqsədli istifadə üçün nəzərdə tutulmuş registr və ya əməliyyat sistemi tərəfindən hər hansı konkret məqsəd üçün ayrılmamış registr. (registr – mikroprosessorda saxlanma yeri kimi istifadə olunan çox da böyük olmayan yüksək sürətli sxem).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
http://www.cpushack.com/CPU/cpu7.html
https://software.intel.com/en-us/articles/intel-sdm
Dojdevoy adası

**Dojdevoy adası** — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı ərazidində yerləşən elədə böyük olmayan ada. Materikdən 1,5 km aralıda yerləşir və ondan Şlyopoçnı boğazı ilə ayrılır. Şimal qutaracağı ilə cənubu (Perekatnı burnu) arasında məsafə 3,2 km-dir. Şərqdən qərbə uzunluğu 3 km təşkil edir. Adanın ən hündür nöqtəsi 8 metrdir. Pyotr adaları qrupunun tərkibinə daxildir. Üzəri mamırla örtülmüşdür.

## Mənbə
* Russian Polar Explorations
Orxan Xanlarov

**Orxan Xanlarov** (10 yanvar 1994) — azərbaycanlı zorxana və pəhlivan güləşçisi, idman ustası. Avropa çempionu, Dünya çempionatının və Dünya kubokunun mükafatçısı. Orxan Xanlarov IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında 2 gümüş və 1 bürünc medal qazanıb.

## Həyatı
Orxan Xanlarov, ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında alıb.

## Karyerası
Orxan Xanlarov 2012-ci ildə keçirilən gənclər arasında Avropa çempionatında (Palanqa, Litva) komanda hərəkətlərində 3-cü yer, çərxi-tiz yarışlarında qızıl, 70 kq çəki dərəcəsində pəhlivan güləşində bürünc medalın sahibi, 2013-cü ildə İran İslam Respublikasının Sərəndec şəhərində keçirilən beynəlxalq turnirdə komanda hərəkətlərində bürünc, çərxi-tiz yarışlarında bürünc medal qazanıb, 2014-cü ildə keçirilən böyüklər arasında Avropa çempionatında (Minsk, Belarus) komanda hərəkətlərində qızıl, çərxi-tiz yarışlarında qızıl medal qazanıb, 2015-ci ildə böyüklər arasında keçirilən Dünya kuboku (Düşənbə, Tacikistan) komanda hərəkətlərində gümüş, çərxi-tiz yarışlarında gümüş, 80 kq pəhlivan güləşində bürünc medal qazanıb, 2016-cı ildə İran İslam Respublikasında keçirilən beynəlxalq turnirdə komanda hərəkətlərində gümüş, çərxi-çəməni yarışlarında bürünc medal qazanıb, həmin il keçirilən Dünya çempionatında (Cakarta, İndoneziya) komandalı hərəkətlərində gümüş, çərxi-tiz yarışlarında bürünc, çərxi-çəməni yarışlarında bürünc medal qazanıb, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatılıb. Orxan Xanlarov, çərxi-tiz yarışlarında bürünc, çərxi-çəməni yarışlarında isə gümüş medala layiq görülüb. Komanda yarışlarında isə o, Məmmədi Salamov, Rüfət Gülalıyev, Tural Əliyev və Xəyyam Orucov ilə birgə 2-ci yeri tutub və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib olub. 2018-ci ildə böyüklər arasında keçirilən Avropa çempionatında (Minsk, Belarus) komanda hərəkətlərində qızıl, çərxi-tiz yarışlarında qızıl, çərxi-çəməni yarışlarında qızıl medal qazanıb. 2020-ci ildə böyüklər arasında keçirilən Dünya çempionatında (Bojnourd, İran) komanda hərəkətlərində bürünc, çərxi-tiz yarışlarında bürünc, çərxi-çəməni yarışlarında bürünc medal qazanıb.2024-cü ildə böyüklər arasında keçirilən Dünya Kuboku(İsfahan, İran)komanda hərəkətlərində gümüş, çərxi-tiz yarışlarında bürünc, çərxi-çəməni yarışlarında gümuşmedal qazanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://neftchi.org/xeberler/1937-orxan-xanlarov-avropa-empionatnda-3-qzl-medal-qazanb.html
* https://allsport.az/xəyyam-orucov-milbazidə-2-ci-orxan-xanlarov-cərxi-tizdə-3-cu-olub/
* http://amina-azif.az/2018/07/20/zorxana-guləsi-üzrə-milli-komandamizin-idmancilari-belarusiyada-keciriləcək-5-ci-avropa-oyunlarinda-zəfər-qazanmaq-ucun-xanlar-muəllimin-rəhbərliyi-altinda/
* http://www.futbolxeber.az/news/others/36702  http://amina-azif.az/2020/12/25/orxan-xanlarov/http://neftchi.org/news/1444-islamiada-our-athlete-won-2-medals-in-the-zurkhaneh-competition.html