open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Usupaşvili

**David Usupaşvili** (gürcü: დავით უსუფაშვილი, Davit Usupašvili; ) — 2012-2016 -cı illərdə Gürcüstan Parlamentinin sədri olmuş gürcü hüquqşünas və siyasətçidir. Respublika Partiyasının sədri vəzifəsində çalışıb. 27 İyun 2005 -ci ildən 3 Noyabr 2013-cü ilə qədər Gürcüstanın Lelo Siyasi Şurasının sədridir.

## Karyera
Sovet Gürcüstanının Magharo şəhərində anadan olan Usupaşvili 1992 -ci ildə Tbilisi Dövlət Universitetində  hüquq fakültəsini bitirib və 1999 -cu ildə Duke Universitetində Beynəlxalq İnkişaf Siyasəti üzrə magistr dərəcəsi alıb. Gürcüstan Dövlət Şurasının hüquq məsləhətçisi olaraq o, 1993-1995-ci illərdə Gürcüstan Konstitusiyasını hazırlayıb. 1994-cü ildə insan hüquqlarının və qanunun aliliyinin təşviqinə həsr olunmuş Gürcüstan Gənc Hüquqşünaslar Dərnəyinin qurucu üzvləri arasında idi və 1994-cü ildən 1997-ci ilə qədər birinci sədr vəzifəsini icra etdi. Mixail Saakaşvilini Gürcüstan prezidentliyinə aparan 2003-cü ilin Noyabr Gül İnqilabı zamanı QHT-nin təşkil etdiyi etiraz aksiyalarında fəal iştirak etdi. Usupaşvili daha sonra Saakaşvili ilə ittifaqdan uzaqlaşaraq müxalifətə çəkildi və 2005 -ci ilin iyununda Gürcüstan Respublika Partiyasının sədri oldu və 2013 -cü ilin noyabrında Xatuna Samnidzenin yerinə keçməsinə qədər bu vəzifədə çalışdı.

2011-ci ildə Usupaşvili çox milyarder iş adamı olan siyasətçi Bidzina İvanişvili ilə əlaqə qurdu və Respublika Partiyasının üzv olduğu İvanişvilinin "Gürcü Arzusu" koalisiyasının liderlərindən biri oldu. 2012 -ci il parlament seçkilərində koalisiyanın qələbəsindən sonra Usupaşvili 21 oktyabr 2012 -ci ildə Gürcüstan Parlamentinin sədri seçildi. Respublikaçılar Partiyası "Gürcü Arzusu" ilə əlqaəni kəsdi və 2016 -cı ilin oktyabrında keçiriləcək parlament seçkilərində iştirak etmək üçün lazım olan həddi aşa bilmədi. Seçkilərdən qısa müddət sonra Usupaşvili siyasi və taktiki fikir ayrılıqlarını əsas gətirərək Respublikaçılar Partiyasından ayrıldı. 2016 -cı ilin iyun ayında Usupaşvili, 2017 -ci ilin oktyabrında keçiriləcək bələdiyyə seçkilərində rəqabət aparmaq məqsədi ilə yeni mərkəzçi siyasi hərəkatın yaradıldığını elan etdi.

Usupaşvili keçmiş Respublikaçılar Partiyası siyasətçisi Tinatin Xidaşeli ilə evlidir.

## İstinadlar
Mekanskaya

**Mekanskaya** (çeç. Макан-Гӏала) Çeçenistanın Naurski bölgəsində kənddir. Mekenski kənd qəsəbəsinin inzibati mərkəzidir.

## Coğrafiya
Terek çayının sol sahilində, Naurskaya kəndinin rayon mərkəzindən 4 kilometr şimal -şərqdə yerləşir.

Kəndə ən yaxın yaşayış məntəqələri qərbdə Çernokozovo kəndi, cənub -şərqdə Savelyevskaya kəndi və Meken -Yurt kəndi, cənub -qərbdə Naurskaya kəndi və Nadtereçnoye kəndidir.

## Tarix
Kəndin yaxınlığında, arxeoloji abidələr siyahısına daxil edilmiş Meken kurqanlarının böyük qrupları var, abidələr dövlət tərəfindən qorunur.

1926-cı ildən etibarən Mekanskaya kəndi Şimali Qafqaz ərazisinin Tersk Dairəsinin Naurski rayonuna aid idi. 1926 -cı il siyahıyaalınmasına görə, kənddə 2466 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 2440 -ı ruslar təşkil edirdi.

1 Yanvar 1990-cı il tarixindən etibarən Çeçen-İnquş MSSR Naurski rayonunun Mekenski kənd məclisinə Mekanskaya kəndi, Klinkov, Korneyev, Mayorski, Mirni təsərrüfatları və bir dəmir yolu daxil idi.

1990-cı illərdə, Naurski rayonunun digər yaşayış məntəqələrində olduğu kimi Mekanskaya kəndində də özünü Çeçenistan adlandıran İçkeriya Respublikasının hakimiyyəti əməkdaşları və ayrı-ayrı silahlı cinayətkarlar tərəfindən rusdilli əhaliyə qarşı çoxsaylı cinayətlər baş verirdi və bu hal məqsədyönlü olaraq etnik təmizləmə xarakteri daşıyırdı.

1999-cu il oktyabrın 8-də, İkinci Çeçen müharibəsi zamanı, Meken şəhərində federal qüvvələrin nəzarət edilməsindən bir həftə əvvəl yerli sakin olan 43 yaşlı döyüşçü Əhməd İbrahimov  məqsədli şəkildə kənd sakinləri olan qadınlar, qocalar və uşaqlar da daxil olmaqla 34 rus, habelə bir axıska türkünü öldürdü. Qətlin səbəbi sakinlərdən birinin səngər qazmaqdan imtina etməsi idi. Bir neçə gün sonra, kənd məclisində İbrahimov çubuqlar və lülələrlə döyülərək öldürüldü, yerli molla cinayətkarın cəsədini basdırmağı qadağan etdi. Sonradan, Mekanskayada qətliam faktı ilə bağlı cinayət işi, ÇXR-in prezidenti Aslan Masxadova qarşı irəli sürülmüş Çeçenistanın rusdilli əhalisinin hüquqlarının pozulması ittihamlarının tərkib hissələrindən biri oldu.

Bəzi məlumatlara görə, 2001 -ci ildə kənddə cəmi 42 rus ailəsi yaşayırdı.

1990 -cı illərdə kənddəki bir pravoslav kilsəsi dağıdıldı.

2011-ci ilin əvvəlində kənddə Naur bölgəsinin ən böyük məscidi açıldı. 2002 -ci il siyahıyaalınmasına əsasən, Meken şəhərində 1476 kişi və 1513 qadın yaşayırdı, əhalinin 77% -i çeçenlər idi.

## İstinadlar
Psou (çay)

**Psou** (abx. Ҧсоу, Gürcücə ფსოუ)  Qərbi Qafqazda çaydır. Uzunluq - 53 km, hövzə sahəsi təxminən 421 km². Qara dənizə orta illik axını 0.65 km³-ə çatır. Orta su istehlakı 19.2 m³ / s təşkil edir. 

Çay uzunluğu boyunca Gürcüstan tərəfindən Rusiya və Gürcüstan arasında dövlət sərhədi (Gagra bələdiyyəsi) olaraq qəbul edilən Rusiya Federasiyası (Krasnodar Bölgəsi) ilə Abxaziya Respublikası (Qaqra bölgəsi) arasında dövlət sərhədini təşkil edir.
Aqepsta dağından 4,5 km məsafədə, Turih dağlarının cənub yamaclarından axır. Mzımta çayından 8 km cənub-şərqdə Qara dənizə axır. Soçinin şərq sərhədi Psou çayı boyunca uzanır. Psou vadisində Aibqa, Yermolovka, Nijneşilovskoe, Vesyoloye kəndləri var.

## Coğrafiya
Qısa olmasına baxmayaraq, Psoudakı cərəyan sürətlidir və özü də kifayət qədər su ilə zəngindir, çünki Böyük Qafqazın qərb yamaclarında maksimum yağış (ildə 3000 mm-ə qədər) düşür. Psounun uzunluğu təxminən 53 km-dir. Adler yaxınlığında Qara dənizə axır. Psounun yuxarı axını müxtəlif vulkanik qayalardan, həmçinin qranit və əhəng daşlarından ibarət olan çox yüksək Turiya dağları ilə əhatə olunmuşdur (Ajituko zirvəsi 3230 metr yüksəkliyə çatır). Psou vadisinin ilk 28 kilometri dik yamaclara malikdir, lakin Axaç və Dzixra dağlarının qollarını kəsdikdən sonra çayın qalan 25 km-i çınqıl daşqını olan geniş bir vadi boyunca dənizə axır. Çayda suyun mineralizasiya səviyyəsi orta səviyyədədir. 
Bu dağların yamacları möhkəm küknar meşələri ilə örtülmüşdür, aşağı hissələrində fıstıq meşələri böyüyür, Psou vadisinin aşağısında, meşələr müxtəlif üzümlərlə (çöl üzümləri) palıd, fıstıq, ağcaqayın, fındıq və meyvə ağaclarından ibarət qarışıq meşələr yayılmışdır.  
19-cu əsrin ortalarına qədər Psou Vadisinin əsas əhalisi etnik Abxazlar idi. Ancaq müsəlmanların Türkiyəyə getməsi ilə Psou vadisi az qala əhalisini itirdi və 19-cu əsrin son onilliklərində burada ruslar, ermənilər, estonlar, yunanlar və başqaları yaşayırdı. 

## Qolları
Ərazini nəzərə alaraq, Rusiya tərəfdən axan Psounun sağ qolları (Pxista və Beş) sol qollardan daha uzun və daha sulu olur. Sağ qollarından Qlubokaya, Mendelixa, Bezimyanka, Arkva və başqaları, Abxaziya tərəfdən sol qollarından Troitskaya qolu olan Pxista çayı seçilir.

## Tarix
Psou adı, adıq dilində ps (ı) "çay" və Abxaz-adıq dilində au,auı "uzun"  sözlərindən götürülmüşdür. 1918-ci ildə Gürcüstan qoşunlarının Tuapseyə nisbətən uğurlu irəliləməsi ilə əlaqədar olaraq, 7 may 1920-ci il tarixli Sovet-Gürcüstan müqaviləsi Psou çayı boyunca RSFSR ilə Gürcüstan arasında sərhəd müəyyənləşdirdi. Pilenkovskaya volostu ("Pilenkovo" o dövrdə Tsandripş adlanırdı), habelə əsasən ermənilər (25,7%) və ruslar (21,9%) yaşadıqları bütün Qaqrinski rayonu, bununla da müstəqil Gürcüstanın bir hissəsi oldu. Lakin Psou boyunca olan sərhəd uzun sürmədi. Beləliklə, Pilenkovskaya volostu RSFSR-in Kuban-Qara dəniz vilayətinə verildi. Ancaq Abxaziya ASSR, RSFSR ilə 7 il davam edən ərazi mübahisəsini başlatdı və bütün mübahisəli ərazilərin Abxaziyaya verilməsi ilə sona çatdı. 1929-cu ildə Pilenkovskaya volostu Abxaziya SSR-in Qaqra rayonuna birləşdirildi və Psou yenidən RSFSR-in, daha sonra Rusiya Federasiyasının cənub sərhədi oldu.

## İstinadlar
Rustavi (ansambl)

Rustavi Ansamblı və ya Gürcüstan Dövlət Akademik Ansamblı, 1968-ci ildə bəri yeddi nəsil əhatə edən görkəmli gürcü musiqiçi, müğənni və folklorşünası Anzor Erkomaişvili tərəfindən yaradılmış Gürcüstan xalq musiqisi ansamblıdır. Yarandığı gündən bəri Rustavi ansamblı dünyanın 80-dən çox ölkəsini uğurla gəzmiş və 5000 -dən çox (bəzi ölkələrdə bir neçə dəfə) konsert vermişdir.

## Xarakteristika
İş və müharibə üçün mahnı və rəqslər, möhtəşəm geyimlər, özünəməxsus gürcü üslubu polifonik oxuma və zəngin səslər Rustavi Xorunu xarakterizə edir. Üst -üstə düşən, davamlı hərəkət edən ahəngləri ilə müqəddəs ilahiləri səsləndirirlər. Rustavi həm də milli və müxtəlif ənənəvi rəqsləri yüksək keyfiyyətlə ifa edir. Mükəmməl kostyumlar, parlaq performans və zərif xoreoqrafiya ansamblın işinin keyfiyyət göstəricisidir.

Erkomaişvilinin bu işə baxışı, bütün Gürcüstandan etnoqrafik olaraq orijinal musiqi ifa edərkən regional üslubların etnik sərhədlərini aşmaq idi. Ansamblın ifa tərzi ənənəvi regional xalq xorlarının güclü, kobud səsli səciyyəvi xüsusiyyətlərini günümüzdə getdikcə daha çox beynəlxalq miqyasda konsert təqdimatına yönəlmiş daha yeni, daha təmiz, daha incə biləkli bir estetiklə sintez edir.
Ansambl üzvləri orijinal səslərini və səs tembrlərini qorumağa və bəzi hallarda yenidən yaratmağa çalışarkən daha möhkəm, daha parlaq harmoniyalar yaratmaq üçün əvvəlki xorların istifadə etdiyi mürəkkəb tərəziləri sadələşdirdilər. Müəyyən mahnılarda daha az sayda müğənninin istifadəsi də onların musiqi quruluşunu aydınlaşdırmağa kömək etdi. 

## Mükafatlar
UNESCO -nun Pacha Mükafatı 2001 -ci ildə Gürcüstan Respublikasında gürcü polifonik mahnısının qorunmasına və təbliğinə görə Rustavi Dövlət Akademik Oxuma və Rəqs Ansamblına verildi. 2005-ci ildə UNESCO, Rustavi ansamblını 60 illik yubileyində Tokioda bir konsert verməyə dəvət etdi.

## Qeydlər
1998-ci ildə qrup, Mirangula CD-lərini Rustavi Xalq Xoru adı ilə lentə aldı və bu musiqilərinin Gürcüstan xaricində daha geniş qiymətləndirilməsinə imkan verdi. Bu CD-yə dünya miqyasında bir qədər populyar xalq mahnısı olan *Tsintskaro* daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Dmanisi kəllə sümüyü 5

Kəllə 5 və ya D4500 olaraq da bilinən Dmanisi kəllə, Gürcüstanın Dmanisi şəhərində aşkarlanan və erkən Homo erectus olaraq təsnif edilən beş kəllədən biridir. 2013-cü ilin oktyabr ayında bir nəşrdə təsvir edilən, təxminən 1,8 milyon yaşında olduğu təxmin edilən və bir Pleystosen homo növünün ən qədim kəllə sümüyü olub və qədim dövrün ilk tam yetkin hominin kəllə sümüyüdür.Tədqiqatçılara görə, bu kəşf "kiçik beyni olan erkən Homo'nun , ancaq bədən kütləsi, boyu və əza nisbətləri ilə müasir dəyişimə çatan yetkin fərdin olduğuna dair ilk sübutdur."
Kəllə 2017-ci ildən bəri hələ də davam edən bir paleontoloji mübahisənin səbəbi olmuşdur: Homo rudolfensis və ya Homo habilis kimi fərqli növlərdən olduğu düşünülən bir çox hominin fosili ümumiyyətlə ayrı növ olmaya bilər. Daha doğrusu, tək inkişaf edən bir nəsil ola bilər.

## Kəllə sümüyünün kəşf edilməsi
1991-ci ildə gürcü alimi David Lordkipanidze Gürcüstanın Dmanisi mağarasında erkən insan məşğuliyyətinin izlərini tapdı. O vaxtdan bəri, ərazidə beş erkən hominin kəllə sümüyü aşkar edilmişdir. 2005-ci ildə tapılan Kəllə 5 daha qədim dövrün nümunəsidir. Əlavə təhlillərdən sonra 5 il əvvəl tapılan çənə (D2600) ilə birləşdirildi. Kəşfin son təhlili uzun illər çəkdi və yalnız 2013-cü ildə nəşr edildi.

## Kəllə sümüyünün təsviri
Böyük bir Australopithecus böyüklüyündə bir beyin həcminə baxmayaraq, (546 kub santimetr) Homo erectusun bütün xüsusiyyətləri Kəllə 5-də açıqca görünür. Kəllə sümüyü 5-in görkəmli və kütləvi olan kəllə üstquruluşları, ehtimal ki, bir kişi olduğunu göstərir. Üzü, bu günə qədər kəşf edilmiş insan əcdadlarının ən böyüyüdür. Tədqiqatçılar fərdin boyunun 146 santimetr ilə 166 santimetr, çəkisinin 47 kiloqram ilə 50 kiloqram arasında olduğunu təxmin edirlər.
1980-ci illərə qədər, elm adamları homininlərin ilə bütün Erkən Pleystoseni Afrika qitəsi ilə (təqribən 0,8 mln. qədər) məhdudlaşdırırdı. Dmanisi arxeoloji ərazisi, Afrikadan çıxan ilk hominin sahəsidir və onun təhlili bəzi homininlərin, əsasən Homo Erektusun 1.85 milyon il əvvəl Afrikanı tərk etdiyini göstərir. 5 kəllə sümüyünün hamısı təxminən eyni yaşdadır.
Nəticədə, Dmanisi kəllə tarixlərinin paleontoloji əhəmiyyəti böyükdür. Bu əhəmiyyət yalnız kəllə 5-in kəşfi ilə deyil, həmçinin eyni ərazidə tapılan başqa bir nümunə, D2700 olaraq da bilinən Dmanisi kəllə 3 ilə də əlaqələndirilmişdir.

## İstinadlar
Kalmar oyunu

***Kalmar oyunu*** (; *Ojingeo Geim*) və ya ingiliscə tanınan adı ilə ***Squid Game*** — Hvan Don-hyok tərəfindən "Netflix" üçün ekranlaşdırılmış, Cənubi Koreya istehsalı sağ qalma, dram serialı. Baş rollarda Li Con Ce, Pak He Su, Vi Ha-cun, Ho Yon Çon, O Yen Su, Ho Son The, Anupam Tripati və Kim Cu Ryon çəkilib.

Serial "Netflix" tarixində ən çox izlənilən serial biri olmuşdur və bu titulu hələ də qoruyur.

13 iyun 2022-ci il tarixində "Netflix" serialın ikinci mövsümünün tizerini yayımlayıb. İkinci mövsüm 26 dekabr 2024-cü ildə yayımlanmışdır.

6 may 2025-ci il tarixində "Netflix" serialın üçüncü mövsümünün treylerini təqdim edib. Üçüncü mövsüm 27 iyun 2025-ci ildə yayımlanmışdır.

## Tarix
Serialın ideyası 2008-ci ildə Hvan Don Hyokun maliyyə problemləri ilə üzləşdiyi dövrdə yaranıb. O, “Döyüş Royali” və “Yalançı oyunu” kimi Yapon manqalarından ilhamlanıb. Ssenari 2009-cu ildə yazılmış, lakin sərt məzmununa görə prodüserlər layihəni maliyyələşdirməkdən imtina ediblər. 2019-cu ildə Netflix xarici dildə kontentin istehsalını genişləndirərək ideyanı dəstəkləyib. Rejissor və ssenarist kimi çıxış edən Hvan təkcə əyləncəli deyil, həm də dərin simvolik məna daşıyan, rəqabətçi cəmiyyətin reallıqlarını əks etdirən serial yaradıb.

Serialın adı 1970-1980-ci illərdə Koreyada populyar olan və Hvanın ən aqressiv hesab etdiyi uşaq oyununa istinad edir. Serialın dizaynı, nəzarətçilərin maskaları və dairə, üçbucaq və kvadrat fiqurları (hanqıl hərfləri O, J, M — Ojing-eo Geim qısaltması) diqqətlə işlənib. Musiqini “Parazitlər” filminin bəstəkarı Con Cə İl yazıb, Pak Min Cu və 23-ün trekləri ilə tamamlanıb.

## Rollarda
* Lee Jung-jae – Seong Gi-hun (456)
* Park Hae-soo – Cho Sang-woo (218)
* Ho Yon Çon – Kang Sae-byeok (067)
* O Yeong-su – Oh Il-nam (001)
* Heo Sung-tae – Jang Deok-su (101)
* Anupam Tripathi – Abdul Ali (199)
* Kim Joo-ryoung – Han Mi-nyeo (212)
* Vi Ha-cun – Hwang Jun-ho

## İstinadlar
Sunja (Şimali Osetiya)

**Sunja** (oset. Сунжæ, inquş. Ахки-Юрт)– Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının Priqorodnı bölgəsində yerləşən kənd.

"Sunja kənd qəsəbəsi" bələdiyyə quruluşunun inzibati mərkəzidir.

## Coğrafi mövqeyi
Kənd Sunja çayının sol sahilində, rayon mərkəzində Oktyabrskoye şəhərindən 10 km şərqdə və Vladiqafqaz şəhərindən 16 km məsafədə yerləşir.

## İqlimi
İqlimi rütubətli və mülayimdir. Qışı mülayimdir, çox vaxt qar az yağır. Yanvarın orta temperaturu +4,0 °C -dir. Yazı isti və yağışlıdır. İyulun orta temperaturu +21,0 °С-dir. Orta illik yağıntı təqribən 950 mm-dir. Yağışların daha bol olduğu fəsil yazdır.

## Tarixi
Kənd XV əsrin sonunda Tişa Yovle kəndindən olan Yevloyev Axk adlı bir inquş tərəfindən qurulmuşdur. 1859-cu ildə inquşlar qovuldular və kəndin yerində Sunjenskaya kazak xəttində Sunjenskaya kəndi quruldu.

Vətəndaş müharibəsi bitdikdən sonra Terek bölgəsi xalqlarının qurultayının qərarına əsasən kazaklar qovuldular və kənd İnquş Muxtar Dairəsinə daxil edildi. Nikolskaya Kilsəsi dağıldı və əvvəlki Axki-Yurt adını aldı. Kənd 1922-ci ildən 1930-cu illərin sonuna qədər Muxtar Vilayətin Dağlıq Bölgəsinin rayon mərkəzi idi.

1944-cü ildə, İnquşların Orta Asiyaya sürgün edilməsindən sonra Axki-Yurt kəndi yenidən Sunja adlandırıldı və Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verildi və məscid yerlə yeksan edildi. Sonradan osetinlər zorla kəndə köçürüldülər. Çeçenlər və inquşlar Qafqaza qayıtdıqdan sonra, bölgədəki digər yaşayış məntəqələrindən fərqli olaraq, inquşların Oktyabrskoye, Komqaron və Sunja kəndlərinə geri dönməsinə və məskunlaşmasına icazə verilmədi. Sunjada, 1989-cu ilə qədər kəndin əhalisinin 98% -i osetinlər, qalanları isə ruslar, ermənilər və gürcülər idi.1989-cu ilin fevral ayında kəndin girişində bir neçə gənc inquş millətçisi, kənd gəncləri ilə yeni gələnlər arasında davaya çevrilən "Zikr" adlı rəqsi ifa etdilər.

1990–2000-ci illərdə bir çox osetin, Cənubi Osetiya və Gürcüstandan olan qaçqınlar, bir neçə gürcü ailəsi və daha sonra Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən olan ermənilər bu kəndə köçdülər.

1993-cü ilin yazında Sunja 170 illik yubileyini qeyd etdi. 2007-ci ilin yazında Pravoslav Kilsəsi quruldu.

## İstinadlar
Piçənisçay

**Piçənisçay** — Azərbaycanın Laçın rayonunda çay. Şəlvəçayın sol qoludur. Mıxtökən silsiləsindən başlanır. Uzunluğu 29 kilometr, hövzəsinin sahəsi isə 198 km2-dir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mehrdad İzadi

**Mehrdad İzadi** (; ) — kürd əsilli İran alimi. Onun maraq dairələri xüsusilə Yaxın Şərq və kürdlərdir.

## Karyera
İzadi altı il Harvard Universitetində Yaxın Şərq Dilləri və Sivilizasiyaları Fakültəsində dərs demişdir. O, Yaxın Şərq və Cənub-şərqi Avropa mövzularında bir çox kitab və məqalənin müəllifidir. İzadi 2001-ci ildən Fordhem Universiteti, Nyu-York Texnologiya İnstitutu və Peys Universitetində müəllimidir.

İzadi Laçın və Kəlbəcərin işğalında kürdlərin qovulmasına ermənilərin gətirdiyi arqumentləri rədd edərək belə bir ritorik sual verir: "*Sən də, Ermənistan*"?

## Tənqidi
Erməni kürdşünas və İranşünas Qarnik Asatryan İzadinin kitabı olan "*Kürdlər. Qısa əl kitabı*" əsərini "fantasmaqorik" adlandırmışdır.

İranşünas Riçard Folts qeyd edir ki, "Yəzdanizm adlı pankürd protodini müasir kürd alimi Mehrdad İzadinin uydurmasıdır".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qalançoj (göl)

**Qalançoj** ( — *Галайн-Ам*; *устар.* Галай-амъ (Кербеты-амъ), *устар.* Кербеты-Ам) - Çeçenistan Respublikasının Urus-Martan bölgəsindəki göl.
## Coğrafi məlumatlar və mənşəyi
Qalançoj gölü, Çeçenistanın dağlıq hissəsində, Qexi çayı hövzəsinin yuxarı hissəsində yerləşir. Osuxa çay vadisinin sağ yamacında, çay səviyyəsindən 100 metr yüksəklikdə və dəniz səviyyəsindən 1494.1 metr yüksəklikdə yerləşir. Göl, demək olar ki, oval formaya sahibdir. Bünövrəsidə dairəvidir. Gölün mərkəzindəki ən böyük dərinlik 35 metrdir. Su səthinin sahəsi təxminən 12 hektardır.

Gölün suyu gözlə görüləcək dərəcədə şəffafdır. Günəşli havalarda gölün suyu parlaq yaşılımtıl rəngə çalır. Yaz aylarında səth suyunun temperaturu 20 ° C -ə çatır. Qışda göl donur. Gölün yaxınlığında çoxlu qədim qüllələr və digər tarixi abidələr vardır. Həmçinin göl ətrafında, ona yaxın məsafədə sıx iynəyarpaqlı meşələr vardır. Buna görə göl ətrafı Qafqazın ən gözəl yerlərindən biri sayılır. 

Göl bulaqlardan və yağıntılardan qidalanır. Şərq yamacında ona üç bulaq axır. Gölün dibində bir çox çıxışları var. Gölün şimal yamacında tektonik yarıq zonasına gedən kiçik bulaq şəklində yeraltı axını var.

Göldə kumja balıqlarıda vardır.

Göl həm yerli əhalinin təsərrüfat həyatında mühüm rol oynayır. Xüsusilə heyvandarlıq üçün vacib əhəmiyyətə malikdir. Göl əsrarəngiz yerdə yerləşdiyindən turistlərin daimi gəldiyi məkanlardandır. Göl xüsusi ekoloji qorunma zonasına daxil olduğundan onun ətrafında ona zərər verəcək hər hansı böyük tədbirin keçirilməsi qadağandır. Buna baxmayaraq, göl il boyu ziyarətçilərin daima gəldiyi yerdir.

## Adlanması
Gölün adı "Qalayn-Am" çeçen dilindən "Qalay-Göl" olaraq tərcümə olunur.

## Yaranması haqqında əfsanə
Yerli əhali arasında Qalançoj gölü müqəddəs sayılırdı. Gölün ruhu öküzlə əlaqəli idi. Gölün mənşəyi ilə bağlı poetik mif Vsevolod Miller tərəfindən yazılmışdır:

Birdən ortaya çıxan göl əhaliyə batil qorxunu aşılamağa başladı: onu dibsiz hesab etdilər və suyunu içmədilər.

## İstinadlar
Monoxromator

**Monoxromator** ( – tək;  – rəng) — optik şüalanmanın müəyyən dalğa uzunluğuna uyğun hissəsini ayırmaq üçün cihaz. Əsas hissələri: kollimator, dispersiya yaradan element, fokuslayıcı obyektiv və diafraqmadır. Monoxromatorun keyfiyyəti onun ayırdetmə qabiliyyəti λ/Δλ (burada λ – monoxromatik şüanın uzunluğu, Δλ isə dalğa uzunluqları fərqidir), bucaq dispersiyası, xətti dispersiya və işıq şiddəti ilə xarakterizə olunur. Sonuncu monoxomatorun həndəsi xarakteristikasından, əksolunma və udulmadakı itkidən asılıdır. Monoxromatorun obyektiv linza və ya güzgüdən ola bilər. Güzgü daha geniş spektral diapazonda yararlıdır, spektrin seçilən sahəsində birrəngli işıqdan digərinə keçdikdə yenidən fokuslanma tələb etmir. Bu, spektrin görünən oblastı üçün xüsusilə əlverişlidir. Monoxromator monoxromatik işıqlanma mənbəyinin və spektrofotometrin mühüm tərkib hissəsidir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* МОНОХРОМАТОР — Физическая энциклопедия / Редкол.: Прохоров А.М. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1992. — Т. 3. — 672 с. — ISBN 5-85270-019-3.
* Монохроматор — Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969–1978.
* Топорец А. С., Монохроматоры, М., 1955; Пейсахсон И. В., Оптика спектральных приборов, Л., 1970.
Monpası

**Monpası** () — şəffaf karamel kütləsindən hazırlanmış xırda ölçülü şirniyyat növü. Monpası yarpaq, giləmeyvə, kürəcik və s. formalarda, müxtəlif rənglərdə hazırlanır. Səthi hamar, parlaq və ya şəhər tozu səpilmiş olur. Hiqroskopik olduğundan tənəkə qutularda buraxılır. Həmliyi 3%-dir.

## İstinadlar
Monruj

**Monruj** () — Fransada, O-de-Sen departamentində şəhər. Parisin cənubun şəhərətrafıdır. Elektrotexnika və tiktini sənayesi var. Alətlər və dəmir məmulat istehsal olunur.

## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Xuan Montalvo

**Xuan Mariya Montalvo i Fialos** () — Ekvador yazıçısı, publisisti.

## Həyatı
Xuan Montalvo 13 aprel 1832 Ambato şəhərində anadan olmuşdur. O, 1869-cu ildə mürtəce çevrilişindən sonra mühacirətdə liberal müxalifətə başçılıq etmişdir. Publisistik məqalə və esselərində (məsələn, "*Yeddi traktat*" (1882), "*Əxlaqi həndəsə*" (nəşri 1902) və s.) istibdadı, hərbi diktaturanı, hakim siniflərin, kilsənin cinayətlərini, irqi ayrı-seçkiliyi ifşa etmişdir. O, 17 yanvar 1889-cu ildə, 56 yaşında Fransanın paytaxtı Paris şəhərində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* *Las catilinarias* (1880)
* *Capítulos que se le olvidaron a Cervantes* (1868)
* *Libro de las pasiones* (1935)
* *Siete Tratados* (1882)
* *Geometría Moral* (1902)
* *Judas* (1872)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Pareja Diezcanseco, Alfredo (1989), Entry: "Juan Montalvo (1832-1889)"; In: Solé, Carlos A. (editor in chief) and María Isabel Abreu (associate editor), *Latin American Writers - Volume 1*; New York: Charles Scribner's Sons, 3 volumes.

## Xarici keçidlər

* Lascano, Mario: Juan Montalvo y su época
Çeçenistan gerbi

**Çeçenistan Respublikasının dövlət gerbi** () Çeçenistan Respublikasının rəsmi dövlət simvoludur. 2004-cü ildə qəbul edilib, 2020-ci ildə yenilənib. Gerb 25 may 2004-cü ildə Çeçenistan Dövlət Şurası Çeçenistan Respublikasının emblemi haqqında 027-GS nömrəli və 22 iyun 2004-cü il tarixli, 125 saylı "Çeçenistan Respublikasının Dövlət Bayrağı və Gerbi haqqında" fərmanla təsdiq edilib. 15 may 2008-ci ildə Çeçenistan Respublikası Parlamentinin Milli Məclisi 23-rz saylı "Çeçenistan Respublikasının Dövlət gerbi haqqında" qanunu qəbul etdi. 22 may Respublika Parlamenti Şurası tərəfindən təsdiq edildi. 7 noyabr 2019 -cu ildə Çeçenistan Respublikası Parlamenti gerbdə dəyişiklik etmişdir. Belə ki, hazırkı gerbin təsviri ənənəvi formada gümüş qalxanda yerləşdirilib. 12 mart 2020-ci ildə Parlament "Çeçenistan Respublikasının Dövlət Gerbi haqqında" qanunu qəbul etmiş, 23 martda Ramzan Kadırov onu təsdiqləmişdir.
## Təsviri
Çeçenistan Respublikasının rəsmi dövlət simvolu, mərkəzində qırmızı rənglə işlənmiş milli Çeçen bəzəyi şəklində birlik və əbədiyyət simvolu olan dairədir. Üstündə dağ zirvələri, solda - Çeçen qüllələri, sağda - neft qurğusu təsvir olunub. Bütün bunlar sünbül ilə haşiyələnmiş, gerb aypara və ulduzla bəzədilmişdir.

23 mart 2020 -ci il tarixli 16 saylı "Çeçenistan Respublikasının Dövlət Gerbi haqqında" Qanun — Parlament tərəfindən qəbul edilmiş və Çeçenistan Respublikası Başçısı tərəfindən imzalanmışdır.

## Simvolu
Gerb, milli zehniyyətə və Çeçen xalqının müasir dünyada tutduğu yerə uyğun olaraq məcazi üslublu bir həll üzərində qurulmuşdur. Aşağıdakı simvollar Çeçenistan Respublikasının gerbində istifadə olunur:

Çeçen milli ornamenti üzük əbədiliyin simvoludur. Mərkəzi bəzək elementi *birliyin* simvoludur;

Doqquz guşəli ulduz, tək bir xalq olaraq doqquz Çeçen tukxumunu simvollaşdırır. Sünbül Çeçen xalqının zənginliyinin simvoludur. Aypara İslam dinini simvollaşdırır;

Gözətçi qülləsi Çeçen xalqının tarixi irsinin simvoludur. Qazma qurğusu bölgənin sənaye və iqtisadi potensialını simvollaşdırır. Dağ zirvələri Çeçenistan Respublikasının ən yüksək dağı olan Tebulosmtanın () simvoludur.
## Tarixi
### Şimali Qafqaz Əmirliyinin gerbi

### Çeçen-İnquş Muxtar Sosialist Sovet Respublikasının gerbi

### Çeçenistanın İçkeriya Respublikasının gerbi

### Çeçenistan Respublikasının Müasir Dövlət Gerbi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Положение о Государственном гербе Чеченской Республики на странице Главы и Правительства ЧР
*  Геральдика.ру səhifəsində Çeçenistan Respublikası gerbi
* Геральдика.ру səhifəsində Çeçenistan Respublikası gerbi
* Чеченский «гербарий»: qüllələrdən canavarlara qədər
* Чечня - gerb və bayraq
Montan-Pele

**Montan-Pele** () və ya **Mon-Pele** () — Karib hövzəsində, Martinika adasında püskürən vulkan. Hündürlüyü 1397 metrdir. 1902-ci ildəki püskürməsi fəlakətli olmuşdur. Vulkan külü, bombası və qaymalarından ibarət arığ istis bulud kraterdən qopmuş və Sen-Pyer şəhərini 26 min əhalisi ilə birlikdə məhv etimşdir.

## Həmçinin bax
* Lui-Ogüst Silbaris

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər

* The eruption of Pelée : a summary and discussion of the phenomena and their sequels, Angelo Heilprin, Linpincott, 1908.
* Eruption of Mt. Pelée (1902) 
* "A Pioneering Volcanologist Narrowly Beats the Reaper" 
* La montagne Pelée
* Photos of Mount Pelée volcanic rocks (with text in French) retrieved 2009-05-17
* 
* 
* Mt. Pelee volcano, St. Pierre, Martinique 61 digitized photographs of the Mount Pelée volcano eruption, May 1902.
Vitautas Montvila

**Vitautas Mikolasoviç Montvila** (; ) — Litva sovet şairi.

## Həyatı
Vitautas Montvila 4 mart 1902-ci ildə ABŞ-nin Çikaqo şəhərində anadan olmuşdur. O, 1906-cı ildə ailəsi ilə birlikdə ABŞ-dən Litvaya qayıtmışdır. Montvila burada muzdurluq etmişdir. O, müharibə əleyhinə hərəkatda iştirakına görə 1924-cü ildə həbs olunmuşdur. Montvilanın 1925-ci ildə buraxılan ilk şeir kitabı qadağan edilmişdi. Burjua quruluşuna qarşı mübarizə "*Sərgərdan gecələr*" (1933) kitabındakı şeirlərin əsas mövzusudur. "*Geniş torpaqlarda*" (1940) şeir kitabı, "*Sovet Litvasına çələng*" şeir silsiləsi (1941; "*Leninə*", "*Lenin haqqında dayna*" və s. şairlər) var. 19 iyul 1941-ci ildə Kaunas şəhərində Vermaxt qoşunları tərəfindən güllələnmişdir.

## Əsərlər
* Raštai, t. 1—2. Vilnius. 1956.
* Į saulės taką. Vilnius, 1963.
* Laisva daina. Vilnius, 1964.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 501—505.

## Xarici keçidlər
* Montvila, Vytautas
Avar mətbəxi

thumb|300px|Xingəl**Avar mətbəxi** () — Şimali Dağıstanın orijinal mətbəxlərindən olan Avarların milli, qədim mətbəxi. Avarların əsas milli pəhrizi xingala əsaslanır. 
## Xüsusiyyətləri
Ənənəvi olaraq, avarlar çoxlu ət yeyirlər. Adətən yeməklər quzu və mal ətindən hazırlanır. Ətdən zəngin şorbalar (çurpa və ya şurva) bişirilir, ətli un yeməkləri hazırlanır və kabab qızardılır. Ən məşhur şorbaları arasında mərcimək şorbası, əvəlik şorbası və adi şorba seçilir.

Avar mətbəxinin əsas əlaməti qurudulmuş ətdir. Soyuducu olmadığı zamanlarda qurudulmuş ət uzun müddət qida xüsusiyyətlərini qorumağa imkan verirdi. Daha az tərəvəz, əsasən soğan və pomidor, daha az kartof və badımcan, çoxlu miqdarda müxtəlif göylər, sarımsaq, sirkə və digər isti ədviyyatlar istifadə olunur.

Avar yeməklərindən Avropa mətbəxinə belə qeyri-adi birləşmələr keçmişdir: otlu və sarımsaqlı pendir, südlü içkilərlə qurudulmuş kolbasa. Bu mətbəx üçün tipik olaraq mayasız xəmirdən Çudu kimi yeməklər hazırlanır. Hər cür doldurulma, yabanı göyərti, bir az xama və ya çiy və ya bişmiş yumurta ilə ətirli bir möcüzə əmələ gəlir. Belə doldurmalı xəmirli yeməklər quru (yağsız) qızartma qabda qızardılır və artıq bişmişlərin üzərinə yağ vurulur. 
## Milli yeməklər

Avar milli mətbəxinə Avar Xinkal, Botişal, Burcahal(avar. БуржахӀал), Maxara, İdqan, Çudu və s. kimi yeməklər aiddir. 

Xingal () gürcü xingalı yeməyinə bənzəyir, amma tamamilə fərqli bir yeməkdir. Avar xinkalı üçün xəmirə maya vurulur, sonra əllə yoğrulur. Xingal üçün xəmir parçalanır, sonra bulyona atılır. Bundan sonra, hazır olanlar böyük bir qaba qoyulur, üzərinə yağ atılırr. Xingal bulyonda və ya ayrıca - suda bişirilir, sonra daha möhtəşəm və daha gözəl görünür.

Xingal üçün ənənəvi sous, Dağıstandakı bütün millətlər kimi, sarımsaq, göy, qara bibər və qaraçörəkotu toxumu olan xama, bəzən tomat pastası da istifadə olunur. Ayrıca bir kasa güclü bulyon, turşu badımcan, turşu pomidor və digər tutmalar xingal ilə birlikdə verilir.

Xingalın yeyilməsi xüsusi bir prosesdir. Bir boşqabda iri qaynadılmış quzu, sarisi (boru şəklində bükülmüş və duzlu suda qaynadılmış qoyun yağı parçaları) qoyulur.

Avarlar arasında Çoban xingalı da məşhurdur.
## Şirniyyatlar
Ən məşhur milli şirniyyatlar Gex(avar. Кьех), pitsili, asta, baxux (halva), popkorn, Qırğız balı ilə qoz (şokolad və qoz mürəbbəsi qarışığı ilə) və s.

## Mənbə
* Аварская национальная кухня на сайте издания «Национальный акцент».
* Аварский хинкал на кулинарном сайте «Хинкал.ру».
* Аварское чуду или ботишалы на кулинарном сайте «Кулинар.ру».
## Ədəbiyyat
* Аварская кухня // Эхо Кавказа. — М., 1994 — № 1.
* *Ж. Н. Абуева.* Дагестанская кухня. Издательский дом «Эпоха», 2012.
* *Е. С. Омельченко.* Кулинария народов Северного Кавказа. Мх., Дагестанское книжное издательство, 1963.

## İstinadlar
Ayvor Montegu

**Ayvor Qoldsmid Semyuel Montegu** (; ) — İngiltərə ictimai xadimi, publisisti, kinossenaristi və rejissoru. Ümumdünya sülh tərəfdarları hərəkatının fəal iştirakçısı olan Montegu stolüstü tennis üzrə beynəlxalq idman xadimidir.

## Həyatı
Ayvor Qoldsmid Semyuel Montegu 23 aprel 1904-cü ildə Birləşmiş Krallığın paytaxtı London şəhərində anadan olmuşdur. 1932–1933-cü illər və 1937–1947-ci illərdə "*Deyli Uorker*" qəzetinin əməkdaşı olmuşdur. 1948–1967-ci illərdə Ümumdünya Sülh Şurasının katibi, 1969-cu ildən isə onun Rəyasət Heyətinin üzvüdür. Montegu kino nəzəriyyəsi və tarixinə dair əsərlərin müəllifi, bir sıra filmlərin quruluşçu rejissorudur. Montegu 5 noyabr 1984-cü ildə, 80 yaşında, İngiltərənin Uotford şəhərində vəfat etmişdir.

## Mükafatlar
Montegu 1959-cu ildə "Xalqlar arasında sülhü möhkəmlətməyə görə" Beynəlxalq Lenin mükafatına layiq görülmüşdür. O, Georgi Dimitrovun nasistlərin əlindən xilas edilməsi uğrunda mübarizədə xidmətlərinə görə BXR-in I dərəcəli Azadlıq ordeni, Monqolustan haqqında oçerklərinə görə isə MXR-nin "Qütb ulduzu" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Montagu, Ivor (1975) "Old man's mumble: reflections on a semi-centenary" *Sight and Sound*; autumn 1975, pp.&nbsp;220–224 & 247 (relates to the Film Society, found 1925)
*
*
* Brown, Geoff and Hogsbjerg, Christian. *Apartheid is not a Game: Remembering the Stop the Seventy Tour campaign.* London: Redwords, 2020. .

## Xarici keçidlər
* 
*Times obituary
*The Film Society (1925 - 1939): a guide to collections; British Film Institute national library
Oskar Montelius

**Qustav Oskar Avqust Montelius** (; ) — İsveç arxeoloqu.

## Həyatı
Oskar Montelius 9 sentyabr 1843-cü ildə İsveçin paytaxtı Stokholm şəhərində anadan olmuşdur. O, hazırladığı tipoloji metod əsasında Avropanın Neolit, Tunc və erkən Dəmir dövrlərinin xronoloji təsnifatını yaratmışdır. Monteliun metodundan müasir arxeoloqlar da istifadə edir, lakin digər evolyusionist arxeoloqlar kimi, Montelius da səhvən cansız əşyaların da canlı orqanizmlər kimi inkişaf etdiyi mülahizəsinin tərəfdarı idi. O, 4 noyabr 1921-ci ildə Stokholm şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Oscar Montelius. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. 8 May. 2011.
*
Monteoru

**Monteoru** — Rumıniyanın Serata-Monteoru kəndi yaxınlıqlarında Tunc dövrünün ortalarına (e.ə. 1700–1200-cü illər) aid arxeoloji mədəniyyət. Rumıniyanın şərqində və Moldovanın qərb rayonlarında yayılmışdır. Məskən və məqbərələrlə səciyyələnir. Əhali icmalada yaşamış, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşdur. Silah və əşyalar tuncdan və daşdan hazırlanmışdır. Serata-Monteoru kəndi yaxınlıqlarında VI–VII əsrlərə aid slavyan qəbiristanı da aşkar edilmişdir. Qəbiristandan dəmir bıçaqlar, saxsı qablar, şüşə muncuqlar, həmçinin qızıl, güüş və şüşədən hazırlanmış Bizans qabları və s. tapılmışır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
* Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria, pod red. Janusza Krzysztofa Kozłowskiego, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999.
* Под ред. Е. М. Жукова. Монтеору // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.
Monte-Roza

**Monte-Roza** (, , ) — Pennin Alp dağlarında, İtaliya və İsveçrə sərhədində dağ massivi. Qranit və qneyslərdən təşkil olunmuşdur. Maksimum hündürlüyü 4634 metrdir (Düfur dağı; hündürlüyünə görə Alp dağlarının ikinci zirvəsi). Buzlaqlar (ən böyüyü Qorner; uzunluğu təqribən 14 kilometrdir), alp və subalp çəmənlik və kolluqları, iynəyarpaqlı meşələr var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Video and photos of a climb up to Capanna Margherita
*Gressoney Monterosa - www.gressoneyonline.it
*Rifugi Monterosa - Mountain Huts on Monte Rosa
*Tour Monte Rosa - Matterhorn
*Photos of Monte Rosa, Italian side 
*Monte Rosa, some Photos, incl. panoramic view, Swiss side
*Freeride route from Monte Rosa with map and pictures
*Virtual field trip to Colle Gnifetti on Monte Rosa
Montegu-Çelmsford islahatı

**Montegu-Çelmsford islahatı** () — 1919-cu ildə Britaniya imperiyası parlamenti tərəfindən qəbul edilmiş, 1935-ci ilədək qüvvədə olan Hindistanın idarə olunmasına dair qanun. Hindistan işləri üzrə nazir Edvin Montegu və Hindistan vitse-kralı Frederik Çelmsford işləyib hazırlamışdılar. Montegu-Çelmsford islahatı bir sıra cüzi güzəştlər verməklə (Hindistan general-qubernatoru yanında iki palatalı qanunvericilik orqanı yaradılması və s.) Hindistanda genişlənməkdə olan milli azadlıq hərəkatının qarşısını almaq məqsədi daşıyır və əslində müstəmləkə hökmranlığının mahiyyətini dəyişmirdi. Montegu-Çelmsford islahatına görə Hindistan əhalisinin çox cüzi hissəsinə (təqribən 1%-i) seçki hüququ verilir, 1909-cu ildə qəbul olunmuş mürtəce dini-icma kuriaları bölgüsü sistemi saxlanılırdı.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Montagu Millennium entry on Montagu-Chelmsford Report 
* One Scholar’s Bibliography
* Britannica Encyclopaedia: Montagu-Chelmsford Report
* Puja Mondal, Montagu-Chelmsford Reforms and the Government of India Act, 1919.
* Self study history: Montagu-Chelmsford Reforms
* Paul Johnson (1991). *A History of the Modern World: from 1917 to the 1990s.* Weidenfeld and Nicolson London.
* *Merriam-Webster's Biographical Dictionary* entry on Edwin Montagu (1995). Merriam-Webster
Montespan

* Lui Anri de Pardayan de Qondren Montespan (1640–1691) — Fransa aristokratı, kral XIV Lüdovikinin xanımı.
* Fransuaza-Atenais de Montespan (1640–1707) — Fransa kralı XIV Lüdovikin xanımı.
* Montespan — Fransanın Yuxarı Qaronna departamentində kommuna.
* Montespan — Fransada Paleolit dövrünə aid mağara.
Montespan (kommuna)

**Montespan** — Fransanın cənub-qərbində, Yuxarı Qaronna departamentində kommuna.

## Əhalisi

## İstinadlar
Montröy (Sen-Sen-Deni)

**Montröy** (), həmçinin **Montröy-Su-Bua** () — Fransada, Sen-Sen-Deni departamentində şəhər. Parisin şərq şəhərətafı. Maşınqayırma, dəri, yeyinti, kimmya və şərabçılıq sənayesi var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Abbas İsrafilov

**Abbas İsrafilov** (, ) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, Əfqanıstandakı Sovet Qüvvələrinin 40-cı Ordusunun tərkibində 103-cü Qvardiya Hava -Desant Diviziyasının 357-ci Qvardiya Paraşütçü Alayının mühəndis taqımının komandir müavini, qvardiya çavuşu.

## Ailə
Atası İslam Abasoviç İsrafilov (1916) topçu olmuşdur. Kiyev, Lvov, Krakovun nasist işğalçılarından azad edilməsində və Berlinin alınmasında iştirak etmişdir. Hərbi ixidmətlərinə görə iki Şöhrət ordeni, "İgidliyə görə", "Berlinin alınmasına görə", "Almaniya üzərində qələbəyə görə" və digər medallarla təltif edilmişdir.

Anası Səlimət İsrafilova da atası kimi Beliçi konserv zavodunda işləyirdi.

## Həyatı
Abbas İslamoviç İsrafilov 28 sentyabr 1960-cı ildə Dağıstanın Dərbənd rayonunun Belici kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətcə ləzgidir. 1975-ci ildə səkkizinci sinfi bitirib 16 saylı Dərbənd peşə məktəbinə daxil olur, sonra rəngsaz və suvaqçı kimi işə başlayır.
1980-ci ildə bir qrup gənc inşaatçı, komsomolçu ilə birlikdə "Olimpiya kəndini" qurmaq üçün Moskvaya göndərilir. Elə həmin il orduya çağırılır və Litvaya hava-desant qoşunlarının təlim hissəsinə göndərilir.
1980-ci ilin mayında Abbas İsrafilovun hərbi təlim keçdiyi hissə Minskdən hava yolu ilə Əfqanıstana köçürülür.
1980–1981-ci illərdə Əfqanıstanda Sovet qoşunlarının kontingenti ilə xidmət edir. 357-ci Qvardiya Hava-Desant Alayının (10-cu Qvardiya Hava Desant Diviziyası) mühəndis taqımının komandir müavini olur. Bir sıra hərbi basqınlarında və əməliyyatlarında, mina təmizləmə taqımının komandiri vəzifəsini yerinə yetirən çavuş İsrafilov sütun yollarının mühəndis kəşfiyyatını təmin edir.

26 oktyabr 1981-ci ildə döyüşdə aldığı yaralardan ölür.

## Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 28 dekabr 1990-cı il tarixli fərmanı ilə Əfqanıstan Respublikasında beynəlxalq vəzifəni yerinə yetirərkən göstərdiyi şücaət və qəhrəmanlığa görə qarovul çavuşu İsrafilov Abbas İslamoviç Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülür (ölümündən sonra).

## Mükafatlar
* "Qızıl Ulduz" medalı (26.12.1990, ölümündən sonra);
* "Lenin" ordeni (26.12.1990, ölümündən sonra);
* "Qırmızı Bayraq" ordeni;
* "İgidliyə görə" medalı.

## Xatirəsi
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Abbas İsrafilovun şərəfinə Dağıstanın Dərbənd rayonunun Belici kəndində bir küçə və orta məktəb adlandırılmışdır. Dərbənd şəhərində İsrafilov parkı vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Исрафилов Абас Исламович
* Созвездие солдатской доблести…
* Абас Исрафилов
Georgi Sereteli

**Georgi Sereteli** (; ) — Sovet alimi, Gürcüstan şərqşünaslıq elmi məktəbinin qurucusu, ərəbşünas, Tbilisi Dövlət Universitetinin (TSU) Şərq fakültəsinin təsisçisi, Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun təsisçisi və ilk direktoru, Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki, Gürcüstan SSR əməkdar elm xadimi, filologiya elmləri doktoru, professor. SSRİ Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1968). 
## Bioqrafiya
Georgi Sereteli 1904-cü ildə Tianeti (Şərqi Gürcüstan) kəndində anadan olmuşdur. Atası Şahzadə Vasili Sereteli (1862-1937) məşhur gürcü həkimi, jurnalist və xeyriyyəçi, əmisi isə Mixail Sereteli (1878-1965) görkəmli tarixçi idi.

1927-ci ildə Sereteli TDU-ni bitirir. 1928-1931-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının aspirantı, 1931-1933-cü illərdə Leninqrad Dövlət Yaşayan Şərq Dilləri İnstitutunun dosenti olmuşdur.

1933-1973-cü illərdə Tiflis Dövlət Universitetində dosent (1933-1942) və professor (1942-1973) olur. 1933-1937-ci illərdə Gürcüstan Dövlət Muzeyində baş elmi işçi işləyir. 1940-1960-cı illərdə Sereteli Gürcüstan Elmlər Akademiyası Dilçilik İnstitutunda Şərq dilləri şöbəsinin müdiri olur. 1942-ci ildə filologiya üzrə doktorluq və professor elmi dərəcəsi alır.

1945-ci ildə Sereteli TDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsinin qurucularından biri, 1945-1973-cü illərdə bu fakültənin Semitologiya kafedrasının müdiri olur.

1946-cı ildə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki (həqiqi üzvü) seçilir. 1957-1967-ci illərdə Dövlət Elmlər Akademiyası Sosial Elmlər Bölməsinin akademik-katibi (sədri), 1967-1970-ci illərdə Dövlət Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, 1970-1973-cü illərdə Rəyasət Heyətinin üzvü olmuşdur.

1960-cı ildə Sereteli Gürsüstan SSR Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunu təsis edir. 1960-1973-cü illərdə bu institutun ilk direktoru olmuşdur.

1968-ci ildə Sereteli SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki seçilir. Eyni zamanda Böyük Britaniya və İrlandiya Kral Asiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü (1964) və Polşa Şərqşünaslar Cəmiyyətinin fəxri üzvü (1966) olur.

Georgi Sereteli 1973 -cü ildə Tiflisdə vəfat etdi. Tiflis Dövlət Universitetinin bağçasında dəfn edilmişdir. 
## Fəaliyyəti
Georgi Seretelinin elmi fəaliyyətinin əsas sahələri bunlar idi:
Orta Asiyanın ərəb ləhcələri;

Ərəb dilçiliyi və folkloru;

İvrit və Arami dilində tədqiqatlar;

Yaxın Şərq dilləri tarixi;

Yazı sistemlərinin tarixi;

Gürcü yazı tarixi;

Gürcüstan və Qafqaz tarixinin öyrənilməsi üçün mənbələr;

Rustvelogiya;

Nəzəri dilçilik sualları.

Sereteli 100 mühüm tədqiqat işinin və 10 monoqrafiyanın müəllifidir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Professor Giorgi Tsereteli's Memorial Page
* The G. Tsereteli Institute of Oriental Studies
* The Georgian National Academy of Sciences
Montespan (mağara)

**Montespan** () — Fransanın cənub-qərbində, Pireney dağlarının ətəklərində mağara. Alt paleolit dövrü adamlarına məxsus Madlet mədəniyyəti qalıqları qalmış mağaranın divarlarında bizon və at təsvirləri, gil döşəmədə isə yaşlıların və 13–14 yaşlı yeniyetmələrin ayaq izləri tapılmışdır. Montespan Paleolit dövrü adamlarının dini və magik məraasim yeri olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Брей У., Трамп Д.* МОНТЕСПАН // Археологический словарь .
*  // Словарь изобразительного искусства, 2004—2009.
*  // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
*
Ramiz Təkani

**Ramiz Təkani** — şair, 1971-ci il, Sumqayıt, Azərbaycan SSR, SSRİ

## Həyatı
Ramiz Təkani (Sultanov) Mirzəxan oğlu 1971-ci ilin yanvar ayının 1-də Sumqayıt şəhərində anadan olub. Əslən Yardımlı rayonu Bürzünbül kəndinin Sultanlı nəslindəndir. 1978-ci ildə Sumqayıt şəhəri Məhəmməd Füzuli adına 15 saylı orta məktəbə daxil olub, 1986-cı ildə Sumqayıt şəhər Inşaatçılar qəsəbəsinin 7 saylı texniki peşə məktəbinin şagirdi olmuşdur. Orta ixtisas təhsillidir. Şeir-sənət aləminə 10 yaşda qədəm qoymuşdur. 13 yaşından hərbi xidmətə qədər Sumqayıt şəhər Nəriman Nərimanov adına mədəniyyət evinin "İlkin" adına poeziya dərnəyində mərhum ustadı istedadlı satirik şair, mahir qəzəlxan Qulam Feyzullayevin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərmişdir. 1992-ci ildə Sumqayıt şəhər "Uşaq və yeniyetmələrin yaradıcılıq mərkəzi"ndə "Vahid" adına meyxana, poeziya dərnəyinin yaradıcısı və məhsuldar rəhbəri olmuşdur. Dövrü-mətbuatda mütəmadi olaraq çıxış etmiş, şeir müsabiqələrinin dəfələrlə qalibi olmuşdur. "Bu dünyanın dərddən başqa nəyi var ki…." adlı şeirlər kitabının müəllifidir. Hal hazırda Bakı şəhəri Suraxanı rayonu Yeni Bahar qəsəbəsində yaşayır. Evlidir. Bir övladı var.

## Kitabları
* Bu dünyanın dərddən başqa nəyi var ki.

## Şeirləri
* De necə barışım mən bu zamanla.
* Göyərçin.
* Bu millət bir olub ayağa qalxsa.
* Gizli məhəbbət.

## Həmçinin bax

* Yetim Eyvaz

## İstinadlar
Qərbi Manıç çayı

**Manıç (Qərbi Manıç)** — Kalmıkiya, Stavropol diyarı və Rastov vilayətində çay. Don çayının sol qolu. Kalaus çayının keçmiş bifurkasiya etdiyi yerdən, Manıç və Şərqi Manıç çaylarının hövzəsindən başlanır. Avropa və Asiya arasında olan coğrafi sərhəd variantlarından biri Manıç çayından keçir.

Uzunluğu — 420 km, şərti sutoplayıcı sahəsi  — 35,4 min km², bundan 2,1 min km² göllərlə əhatələni. Göllər əsasən duzlu və şordur. Kalaus çayı ilə birlikdə Manıçın uzunluğu 856 km-dir. Sutoplayıcı sahəsi isə — 48,45 min km²-dir.

Çayın qidalanması əsasən qar suları ilədir. Minerallaşma — 2—8 il/l. Nevinnomıs kanalı və Böyük Eqorlık çayının sol qolu vasitəsi ilə Manıç çayına Kuban çayının suyu daxil olur. Çay suyundan suvarmada geniş istifadə olunur. Balıqçılıq inkişaf edib. Çayın mənbəyindən 179 km-lik məsafə gəmiçiliyə yararlıdır.

Vesyolovskoe su anbarının sahilində, Yulovski qəsəbəsinin yaxınlığında üst paleolit dövrünə aid qədim yaşayış ərazisinin qalıqları qorunur. Radiokarbon üsülu ilə ərazinin yaşı hesablanaraq təxminən 15 290 ilə 24 480 il arası göstərilir.

## Relyefi
Qərbi Manıç çayı vadisi inkişaf etmiş terraslarla xarakterizə olunur. Ərazidə daha çox birinci və ikinci subasar üzərində formalaşan terraslar üstünlük təşkil edir. Onların hündürlüyü 10-30 metrlə 20-40 metr arasında dəyişir. Onları subasar üzərində formalaşan üçüncü terraslar əvəz edir. Bunlar nisbətən relyefdə az özünü göstərir. Hündürlüyü 30-60 metr arasında dəyişir. Çay dərəsinin gemorfologiyasında qədim Manıç boğazının və Kumo-Manıç çökəkliyinin xüsusiyyətləri özünü əks etdirir.

## İqlimi
Ərazinin ortaillik temperaturu 8,9 °C (şimal-qərb hövzəsində) ilə 10,2 °C (cənub-şərq hövzəsi) arasında dəyişir. Yağıntıların miqdarı da bu istiqamətdə dəyişir -  315 mm və 623 mm. Manıç çayının yuxarı axaraları quraq iqlimi ilə diqqəti cəlb edir. Yağıntıların miqdarı 300 mm-dən azdır. Buxarlanma bu ərazidə daha yüksəkdir. Əsasən yay yalarında, quru küləkli vaxtlarda buxarlanmanın qiyməti daha yüksək olur. Yağıntıların 62-71 % əsasən ilin isti dövrlərində düşür.

Bölgədə qara torpaqlar daha geniş yayılıb. Cənub-şərqdə isə şabalıdı torpaqlar üstünlük təşkil edir. Manıç hövzəsi tamamilə çöl zonasına daxildir. 

## İstinadlar
Molla Pənah Vaqifin büstü

**Molla Pənah Vaqifin büstü** ― XVIII əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi, məşhur siyasi və ictimai xadim Molla Pənah Vaqifin şərəfinə qoyulmuş büst. Büst 1992-ci ildə Şuşa işğal edildikdən sonra dağıdılıb. 7 noyabr 2020-ci ildə Şuşa şəhəri işğalçılardan azad edildikdən sonra abidə 2021-ci ildə Həyat Abdullayevanın ilkin eskiz layihəsi əsasında yenidən bərpa edilib.
## Haqqında
Molla Pənah Vaqifin büstü 1957-ci ildə heykəltaraş Həyat Abdullayeva tərəfindən tuncdan hazırlanaraq Şuşa şəhərində qoyulub. Büst 1958-ci ildə Cıdır düzünün yaxınlığında yerləşən indiki Vaqif türbəsinin yerində qəbirüstü abidə kimi yerləşdirilib. Daha sonra 1976-cı ildə şairin Şuşadakı evinin yaxınlığına köçürülüb. 1982-ci ildə Vaqif türbəsinin açılışından əvvəl büst və onun ətrafı təmir edilib, abidənin postamenti dəyişdirilib. 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Şuşa işğal edildikdən sonra şəhərdə yerləşən digər abidələr kimi Vaqifin büstü də vandalizmə məruz qalaraq dağıdılıb.

7 noyabr 2020-ci ildə Şuşa şəhəri işğalçılardan azad edildikdən sonra abidə Həyat Abdullayevanın ilkin eskiz layihəsi əsasında yenidən bərpa edilib və öz əvvəlki yerinə qaytarılıb. 29 avqust 2021-ci ildə Şuşa şəhərində Molla Pənah Vaqifin yeni büstünün açılışı olub.

## Şəkilləri

Vaqifin büstü (3).jpg
Molla Pənah Vaqifin büstü (3).jpg


## Həmçinin bax
* Vaqifin məqbərəsi
* Xurşidbanu Natəvanın büstü
* Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dahi Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin Şuşada büstü açılıb
Gürcüstan gerbi

**Gürcüstan gerbi** () — Gürcüstanın rəsmi dövlət simvollarından biridir. 1 oktyabr 2004-cü ildə qəbul edilmiş və üç heraldik versiyası vardır: böyük (əsas), orta və kiçik gerblər. Keçmiş gerb 14 noyabr 1990-cı ildən mövcuddur.

## Təsviri
Gürcüstanın müasir gerbi üzərində gürcü torpaqlarının himayədarı hesab edilən Müqəddəs Georginin at üzərində nizə ilə əjdahanı vurma səhnəsi təsvir edilən qırmızı qalxandır. Qalxan iki qızıl aslan tərəfindən tutulan Gürcüstanın Baqrationi çar ailəsinin qızıl tacı ilə taclanır. Qalxanın altında "Güc birlikdədir" devizi olan lent var. Bu gerb qismən Gürcüstan çarlığının Baqrationi evinin orta əsr gerbinə əsaslanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər