open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vitali Şerbo

**Vitali Venediktoviç Şerbo** (; doğ. 13 yanvar 1972-ci il, Minsk, Belorus SSR, SSRI) — Sovet və Belarus gimnastı, 1992-ci ildə altı dəfə Olimpiya çempionu (tarixdə tək oyunlarda 6 qızıl mükafat qazanan yeganə üzgüçü olmayan idmançı), bütün dövrlərin ən yaxşı gimnastlarından biri (bütün 8 kateqoriyada - fərdi və komanda çempionatlarında dünya çempionu olmuş yeganə kişi idmançı, eləcə də bütün 6 alətdə). SSRİ-nin əməkdar idman ustası (1991), Belarus Respublikasının əməkdar idman ustası (1994). Vitalinin ilk məşqçisi Leonid Vydritskidir. "Əmək ehtiyatları" idman cəmiyyətində çıxış edirdi.

## Həyatı
Şerbo 1992-ci ildə Barselona Olimpiadasında əfsanəyə çevrildi. O altı qızıl medal qazandı. Tarixdə yalnız  iki nəfər bir olimpiadada 6-dan çox qızıl medal qazana bilmişdir - 1972-ci ildə Münhendə 7 qızıl medal qazanan amerikalı üzgüçü Mark Spitz və Pekin-2008-də 8 qızıl medal qazanan Maykl Felps.

Gimnastika yarışlarının keçirildiyi Palau San Jordidə Vitali komandanın tərəfdaşları ilə (İqor Korobchinsky, Grigory Misyutin, Valeri Belenkiy, Alexey Voropaev və Rüstəm Şaripov) Çin və Yaponiya milli komandalarını məğlub edərək komanda çempionluğunu qazandı. Sonra Qriqori Misyutin və Valeri Belenkiyi qabaqlamaqla mütləq çempionluğu qazandı. 2 avqust 1992-ci ildə o, ümumiyyətlə idman və xüsusilə gimnastika tarixində misilsiz bir nailiyyətə imza atdı - 1 gündə 4 Olimpiya qızıl medalını qazandı. 1992-ci ildə BOK Şerboya ilin ən yaxşı idmançısı kimi Jesse Owens mükafatını təqdim etdi.

Hal-hazırda Vitali Las Vegasda yaşayır və burada «Vitaly Scherbo School of Gymnastics» məktəbini işlədir.

## İstinadlar
Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsi (Staroçerkasskaya)

**Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsi** (  ) və ya **Petropavlovsk Kilsəsi** (  ) — Rusiyanın Rostov vilayətində, Aksaysky rayonu, Starocherkasskayada 1751-ci ildə inşa edilən  Rus Pravoslav kilsəsidir. Bütün Rostov vilayətindəki ən qədim kilsələrdən biridir.

## Tarixi
Çerkasskdakı taxtadan kiçik Pyotr və Pavel Kilsəsi ilk rəsmi sənədlərdə 1692-ci ildə qeyd edilmişdir. 1744-cü ildə şəhərdəki yanğından sonra, 1749-cu ildə Rusiya İmperatoru I Yelizaveta yerli ataman Danil Efremova yeni bir kilsə tikmək üçün on hörgü və suvaqçı göndərdi. İnşaat tezliklə bitdi. 1751-ci ildə Müqəddəs Con Varriora həsr olunmuş kilsənin açılışı oldu.

Elə həmin il yeni təqdis olunan kilsədə, məşhur Ataman Matvey Platov vəftiz edildi. 2013-cü ilin avqustunda kilsə divarına lövhə qoyuldu:*Burada, Müqəddəs Pyotr və Pavel kilsəsində 1753-cü ildə Don Ordusunun Atamanı, [[Fransa-Rusiya müharibəsi|1812-ci il Vətən Müharibəsinin]] qəhrəmanı və süvari general Matvey Platov vəftiz edildi.*Sovet dövründə kilsə bağlandı və dağıldı. 1970-ci illərdə bina acınacaqlı vəziyyətdə idi: günbəz və yan binalar yox idi və zəng qülləsi tamamilə sökülmüşdü. Pyotr və Pavel Kilsəsində bərpa işləri 1975-ci ildə başlamışdı, lakin kifayət qədər maliyyə olmadığına görə dayandırılmışdı. 2004-cü ildə rayon rəhbərliyinin ayırdığı vəsaitlə iş yenidən başladı. 2008-ci ilə qədər təmir işlərinin çoxu tamamlandı.

## İstinadlar
Maksim Mirnıy

**Maksim Nikolayeviç Mirnıy** (; doğulub 6 iyul 1977-ci ildə, Minsk, SSRİ) — Belarusiyalı peşəkar tennisçi, əməkdar idman ustası. Keçmişdə dünyadakı ilk raketkası (cütlükdə); qarışıq cütlərdə 2012 Olimpiya çempionu; cütlüklərdə  Böyük Dəbilqə turnirlərinin 10 qat qalibi; cütlüklərdə ATP Final Turnirinin ikiqat qalibi (2006, 2011); 53 ATP turnirinin qalibi (onlardan biri təkdir).

29 Noyabr 2018-ci ildə idman karyerasının başa çatdığını elan etmişdir .

## Bioqrafiyası
Maksim -  Nikolay və Tatyana Mirnıyın iki oğlundan böyüyü idi; qardaşının adı Peterdir. Maksimin ailsə idmançı ailəsi idi: atası 1960-cı illərdə voleybolda SSRİ çempionatının elit divizionunda oynayıb, anası isə keçmiş üzgüçü olub, 1971-ci ildə 200 metr kəpənəkdə (butterfly) BSSR rekordunu müəyyənləşdirmişdir.

Maksim 2004-cü ildə model Ksenia Rubçeniya ilə evləndi. Onların dörd övladı var: qızları Melaniya (2004) və Petra (2007), oğulları Demid (2009) və Trofim (2014).

Maksim yeddi yaşından tennislə məşğuldur; uşaqlıqdan onun məşqiçisi zaman-zaman Amerikanın müxtəlif  mütəxəssisləri tərəfindən köməklik olunan atası idi.

Oyun karyerasından əlavə olaraq Mksimin bir sıra qeyri-idman layihələri var: Bradentonda, yerli tennis mərkəzindən aralıda Maksim öz pizza məkanını işlədir.  Minskdə isə - tennis kortu, idman salonu və gözəllik salonu olan idman mərkəzi fəaliyyət göstərir.

1994-cü ilin mayında, 16 yaşında, Maksim Devis Kubokunun seçmə mərhələlərində Belarusiya yığması üçün debüt etdi. 1996-cı ilin iyun ayında ilk dəfə Rosmalendə  ATP turnirinin əsas yarışlarında çıxış etdi. Həmin ilin iyul ayında, Mançesterdə  ATP Challenger seriyasında ilk cütlük titulunu qazandı. Mövsümün sonunda, Amarillodada növbəti cütlük qələbəsini qazandı. Maksim xüsusilə cütlüklərdə uğurlu idi. Uzun müddət Davis Kubokunda Belarus komandasının lideri olmuşdur.

## İstinadlar
Fransız öpüşü (dəqiqləşdirmə)

*Fransız öpüşü — Bir öpüş forması.
*Fransız öpüşü (film, 1995) — 1995-ci il istehsalı olan ABŞ-Fransa filmi.
Seda Sayan

**Aysel Gürsaçer** və ya səhnə adıyla **Seda Sayan** () — Türkiyəli müğənni və aparıcı.

## Diskografiyası
### Albomları
*1985: Anılarım
*1987: Seda Sayan'la Başbaşa
*1989: Seviyor musun?
*1990: 80'li Yıllar (Nejat Alp ile birlikte)
*1990: Ya Benim Olursun
*1991: Git Demesi Kolay
*1992: İşte Seda Sayan
*1993: Yeter ki İste
*1994: Vız Gelir Her Şey
*1996: Ah Geceler
*1997: Sensizliğe Yanarım
*1999: Ben Sana Demedim mi?
*2001: Var Mısın?
*2004: Sıkı Sıkı
*2005: Bebeğim
*2007: Gecelerce Ağlarsın Unutma
*2009: Aşkla
*2012: Seda Sayan 2012

### EP
* 2014: Hatıran Yeter
*2017: Seni Seviyorum

### Sinqlları
*2011: İftira
*2012: Yağmur Altında Eriyorum
*2016: Karagözlüm Ölesim Var
*2017: Tabi Tabi
*2018: Milletin Duâsı 
*2019: Son Sözüm
*2019: Üzülme (Aşkın'ın Şarkıları)
*2019: Keten Helva 
*2020: Düşerim
*2020: Gerçekçi Ol

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Şəxsi vebsaytı
Nəsnas

**Nəsnas** (,  – "*orman-adam, meşə insanı*"), Primatlar dəstəsinin Hominidae ailəsinə daxil olan bir cinsdir və iki bioloji növə ayrılır:
* **Sumatra nəsnası** (*Pongo abelii*); İndoneziyanın Sumatra adasında yaşayan və təbiətdə sayısı hardasa 7,000-7,500 olan növdür.
* **[[Pongo pygmaeus|Borneo nəsnası]]** (*[[Pongo pygmaeus]]*); Borneo adasına yaşayan və təbiətdə sayısı 50,000 olan növdür.

## İstinadlar
Müqəddəs Dimitri kilsəsi (Novoçerkassk)

**Müqəddəs Dimitri Kilsəsi** ( ) — Novocherkasskda Rus Pravoslav kilsəsi. Müqəddəs Dimitriyə həsr olunmuşdur. Kilsə şəhər qəbiristanlığında yerləşir və buna görə bəzən **Müqəddəs Dimitri qəbiristanlığı kilsəsi** adlanır.

## Tarixi
1810-cu ilin payızında, şəhər qəbiristanlığının yerində Müqəddəs Dimitrinin taxta bir kilsəsi təqdis edildi. Bu taxta kilsə 1861-ci ilə qədər mövcud idi. Don kazağı Ataman Çomutov və Novoçerkassk arxiyepiskopu Conun təşəbbüsü ilə 1857-ci ildə taxta kilsənin yerində yeni bir daş kilsənin inşaatı başladı. İnşaat Don kazakları və müxtəlif tacirlər tərəfindən maliyyələşdirilmiş və 1859-cu ildə tamamlanmışdır. Layihənin memarı məşhur memar İvan Valpred idi.

1901-ci ildə kilsənin tərkibində bir kilsə məktəbi açıldı və hələ də fəaliyyətini davam etdirir. Burada həmçinin bir vaxtlar Birinci Dünya müharibəsində həlak olmuş kazakların xatirəsinə həsr olunmuş bir ibadətgan da var idi.

Qəbiristanlıqda I Pyotr və Aleksey Kaledin dövründən bəri Don kazaklarının ilk seçilmiş Atamanı (məzarı qorunub saxlanılmamışdır); Don tarixçisi V. Suxorukov; Atamanın oğlu Çomutov və başqaları dəfn olunmuşdur. Qalan qəbirlər arasında, talan edilsə və ya məhv edilsə də, general Hresçatitski, General Lyutenskov və başqaları da var.

1920-ci ildə Novoçerkasskda Sovet rejimi qurulandan sonra kilsə bağlanmadı və xidmətdə olmağa davam etdi. 1999-cu ildə kilsə müqəddəsləşdirildi. Kilsəyə altı yeni zəng əlavə edilidi və bina ümumilikdə yeniləndi.

## İstinadlar
Əsgər sinaqoqu (Rostov-na-Donu)

**Əsgər sinaqoqu** () — Rusiyanın Rostov-na-Donu şəhərində yeganə aktiv sinaqoq. 1872-ci ildə tikilib. Sinaqoq 1905-ci il talanı zamanı yandı, lakin 1913–1914-cü illərdə bina bərpa edildi. 1935-ci ildə sinaqoq ibadət üçün bağlandı. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra bina yenidən yerli yəhudi icmasına təhvil verildi. Əsgər Sinaqoqu regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti statusuna malikdir.

## Tarixi
1862-ci ildə təqaüdçü yəhudi əsgərlər Rostov-na-Donuda Yəhudi Dua Cəmiyyəti qurdular. 31 may 1862-ci ildə Dnepr hökuməti cəmiyyətə ibadət ayinləri üçün ayrıca bir otaq icarəyə verməyə icazə verdi. Sinaqoqunun layihəsi 4 iyun 1872-ci ildə Rosotov səlahiyyətliləri tərəfindən təsdiq edildi və həmin il bina tikildi. Bəzi məlumatlara görə, sinaqoqların inşası üçün pulu Rostov taciri İosif Markoviç Elitser bağışlamışdı. Sinaqoqun memarının Ernest Ernestoviç fon Şulman, tikinti podratçısısının isə Moisey Leontyeviç Qeronimus olduğu ehtimal edilir.

Sinaqoqun binası bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur. 1881-ci ildə, şərq hissəsində üç mərtəbəli bir kərpic bina tikildi. 1891-ci ildə sinaqoqun cənub divarına iki mərtəbəli bir bina da qoşuldu. Bianın birinci mərtəbəsində kasıb əsgər uşaqları üçün məktəb, ikinci mərtəbədə isə dua məktəbi yerləşirdi. Sinaqoq 1905-ci ildə yəhudi əleyhinə poqrom zamanı vurulan atəş nəticəsində ciddi ziyan gördü.Bina yalnız 1913–1914-cü illərdə lazımi vəsait toplananda bərpa edildi. Yenidənqurma layihəsinin müəllifi Peterburq memarı Yakov Germanoviç Gevirts idi. Sinaqoqda ibadət Pasxa günü 29 Mart 1914-cü ildə bərpa edildi.

1935-ci ildə sinaqoq ibadət üçün bağlandı.Binada kimya fabriki yerləşirdi. Müharibə illərində bu müəssisələr şəhərdən təxliyə edildi. 1943-cü ildə, Rostov-na-Donu sinaqoqu azad edildikdən sonra yenidən yəhudi icması tərəfindən alındı. Binanın yəhudi icması tərəfindən istifadəsinə rəsmi icazə 14 aprel 1945-ci ildə icazə verildi.

2005-ci ildə sinaqoqun əsaslı təmiri həyata keçirildi. 1940-cı illərdə dağıdılmış, Davud ulduzları ilə bəzənmiş künc günbəzi bərpa edildi. Yenidənqurma işləri ilin sonunadək başa çatdı və sinaqoq 26 dekabrda açıldı.

## Memarlıq
Əsgər Sinaqoqunun memarlığı Modern və Şərq üslubunun elementlərinə malikdir. Binada kompleks konfiqurasiya planı var. Şəbəkənin yuxarı hissəsindəki zəif açıqlıqlar naxışlı, qotik gül ilə bəzədilmişdir. Sinaqoqun girşi tağlarla bəzədilib.

## İstinadlar
Gertruda planı

Gertruda, Gertrude və ya Gertrud, Nasist Almaniyasının Türkiyəni işğal etmək planlarında istifadə olunan kod adıdır və fikir 1942-ci ilin yayının əvvəllərində formalaşmağa başlamışdı. Bu kod adı sonradan dəyişdirildi.

Qırmızı Ordunun Qafqazdakı hücum hərəkətləri və müttəfiqlərin Siciliyadakı əməliyyatları səbəbindən bu fikirdən imtina edildi.

Şərq regionları nazirliyindən tapılan sənədlərə görə Nasist liderləri, gec-tez türkçülük və Azərbaycanın Türkiyə ilə birləşməsinin Almaniyaya təhlükə yaradacağını bilirdilər. “Böyük Turan” adı ilə Azərbaycan və Türkiyənin birləşməsi 1942 və 1943-cü illərdə nasist liderləri tərəfindən müəyyənləşdirildi. Birləşmiş Ermənistan ideyası türklərin Qafqazdakı istəklərinə qarşı tarazlaşdırıcı bir fikir ola bilərdi.

Müstəqil Qafqaz Hərəkatı ermənilərin müstəqillik tələblərini qeyd etmişdi. Bəzi iddialara görə, bu Adolf Hitler tərəfindən bu ideya təklif edilmiş və təsdiq edilmişdir.
Reyx işğalı altındakı Şərq regionları Nazirliyi

[thumb|[Alfred Rozenberq]]
[thumb|Rozenberqin [1942-ci ildən etibarən istifadə etdiyi ofisi]]

Reyxin işğal etdiyi Şərq Torpaqları Nazirliyi ( or **RMfdbO**) Adolf Hitler tərəfindən 1941-ci ilin iyul ayında yaradılan və Baltik Alman və Nasist nəzəriyyəçisi Alfred Rozenberqin rəhbərlik etdiyi bir nazirlik idi. Alfred Meyer Rozenberqin köməkçisi olub. Bu nazirlik Almanların Barbarossa əməliyyatı nəticəsində Şərqi Avropa və Rusiyada ələ keçirdikləri böyük ərazilərə nəzarət etmək üçün yaradılmışdır. Orta Asiyadakı anti-sovet qruplarının dəstəklənməsində də mühüm rol oynamışdır.

## Həmçinin bax

Gertruda planı
Alfred Meyer

Dr. **Alfred Meyer** () nasist zabiti idi. Avropada İkinci Dünya müharibəsinin sonunda, ölümünə qədər Staatssekretär və Reyx işğalı altındakı Şərq regionları Nazirliyinin (Reichministerium für die Besetzten Ostgebiete və ya Ostministerium) nazir idi. Həm də toponomiyanı öyrənən bir arxeoloq idi.

## Gənclik
Meyer Göttingen şəhərində bir hökumət rəsmisinin oğlu olaraq anadan olub. 1911-ci ildə *Soest*i bitirib Gimnaziyada oxudu. 1912-ci ildə Infanterieregiment 68 (Koblenz) ilə bir Fahnenjunker (hərbi tələbə) oldu. 1913-cü ildə zabit imtahanından keçdi.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə iki dəfə Dəmir Xaç medalı qazandı. Qərb cəbhəsində Infanterieregiment 363 qoşununun tərkibində döyüşdü. 1917-ci ildə fransızlar tərəfindən yaralandı və tutuldu. 1920-ci ilin martında sərbəst buraxıldı və leytenant rütbəsi ilə ordudan ayrıldı.

Meyer müharibədən sonra Bonn universitetlərində, sonra isə Würzburgda siyasi elmləri öyrənmədən əvvəl Deutsche Erdöl AG-də işləmişdir. Doktorantura ilə məzun olmuşdur. 1922-ci ildə Gelsenkirchen mədən şirkətinin Hüquq müşavirliyinə qoşulmuşdur. 1920-ci ildə Anna Dorothee Schenker ilə evləndi.

## Nasist karyerası
1928-ci ilin aprelində Meyer Nasist Partiyasına qoşuldu və 1929-cu ilin oktyabrında yerli qrup lideri oldu. 1930-cu ilin sentyabrında Reyxstaqın üzvü oldu və 1931-ci ilin yanvarında Şimali Vestfaliyada NSDAP Gauleiter təyin edildi. Nasistlər 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra, 1933-cü ilin may ayında Lippe und Schaumburg-Lippe Reichsstatthalter (qubernatorun müavini) olaraq Alfred Meyer təyin edildi. 1936-cı ilin avqust ayında Lippe und Schaumburg-Lippe federal hökumət Staatsminister (qubernator) təyin edildi.

1939-cu ildə Meyer Chef der Zivilverwaltung oldu və 1941-ci ildə işğal olunmuş Şərq Torpaqları Reyx Nazirliyində Alfred Rozenberqin müavini oldu. Meyer siyasət, idarəetmə və iqtisadiyyat şöbələrinə cavabdeh idi. Bu rolda işğal altındakı sovet ərazilərindəki istismar, ictimai repressiyalar, qətllər və xüsusilə yəhudilərin və qul fəhlələrin təşkilatlatını idarə etmişdir.

Meyer 1942-ci ilin yanvarında Rozenberqin nümayəndəsi olaraq Wannsee konfransında iştirak etmişdir. Həmin ilin noyabrında VI. Müdafiə zonasının (Şimali Vestfaliya) Reichsverteidigungskommissar (Reyx Müdafiə Komissarı) təyin edildi.

## Ölüm
Meyer 11 aprel 1945-ci ildə Weser çayında ölü tapılmışdır. Ölüm səbəbi intihar kimi qeydə alınıb. Meyerin ehtimal ki, Almaniyanın müharibədəki məğlubiyyəti ilə əlaqəli olaraq özünü öldürdüyü düşünülür.

## İstinadlar
Sevgil Musayeva

**Sevgil Musayeva** (,  ) — Ukraynalı jurnalist, "Ukrayna həqiqəti" onlayn nəşrinin baş redaktoru. 2011-2013-cü illərdə "Forbes Ukrayna" jurnalının müxbiri, 2014-cü ildə "Hubs" onlayn biznes dərcinə başlamış və onun baş redaktoru olmuşdur. Neft və qaz və yanacaq-enerji kompleksi mövzularında ixtisaslaşmışdır. Sergey Kurçenkonun biznesi, Nestor Şufriç və Nikolay Rudkovskinin neft və qazla bağlı işləri və Yuri İvanyuşçenkonun gəlirləri barədə öz araşdırmalarını aparmışdır. Beş dəfə "PRESSzvanie Business mükafatı" almışdır.
## Bioqrafiyası
Sevgil Musayeva 18 iyun 1987-ci ildə Çümə şəhərində (Özbəkistan) anadan olub. 1989-cu ildə Krım tatarlarının Krıma qayıtmasına icazə verildikdə, ailəsi Kerçə köçür. Məktəbdə oxuyarkən 9-cu sinifdən yerli jurnalistika məktəbində oxuduğu Sevgil respublika mətbuatında dərc olunmağa başlayır. Kiçik Elmlər Akademiyasının üzvü olur və Krım Nazirlər Sovetindən təqaüd alır. 2004-cü ildən 2010-cu ilə qədər Taras Şevçenko adına Jurnalistika İnstitutunda oxumuşdur.

Jurnalist karyerasına 2007-ci ildə İqtisadi Xəbərlər Agentliyində başlamış, 2008-ci ildə Delo qəzetinə keçmişdir. 2009-cu ilin fevralında Pulun gücü nəşrinin müxbiri olur. 2011-ci ilin iyununda Sevgil Forbes Ukrayna jurnalına keçir, dərc Sergey Kurçenko tərəfindən alındıqdan sonra 2013-cü ilin avqustunda oradan ayrılır. Avromaydanın başlaması ilə Facebookda, o cümlədən ixtişaşlar zamanı Hub layihəsi üçün hesabatlar verir.

2014-cü ilin fevral ayında Hubs ayrıca bir onlayn işgüzar nəşr kimi fəaliyyətə başlayır və onun baş redaktoru olur. Krımın Rusiya Federasiyası tərəfindən işğalından sonra Sevgil, etibarlı məlumat təmin etmək, təhlükəsizlik, köçürmə və qaynaq axtarışlarında insanlara kömək məqsədi daşıyan Krım_SOS layihəsinin təşəbbüskarlarından biri kimi də çıxış edir. 2014-cü ilin oktyabrında "Ukrayna həqiqəti" onlayn nəşrinin baş redaktoru oldur.

## Ailəsi
Sevgilin bacısı - Elyadiye Musayeva. STB-də işləyirdi. Molodost Film Festivalında Krım tatarlarının deportasiyası ilə bağlı OTUZ filmini bir rejissor olaraq təqdim etmişdir. Hazırda Elyadiye Nyu-Yorkda yaşayır.
## İstinadlar
Birləşmiş Ermənistan

**Böyük Ermənistan** və ya **Birləşmiş Ermənistan** — ermənilərin tarixən və etnik olaraq Ermənistan ərazisi kimi qəbul etdikləri və Ermənistana birləşdirməyə yönəlmiş irredentist siyasi iddiadır. Ayrıca müasir Türkiyənin şərq hissəsini təşkil edən ərazilərin çoxunda erməni soyqırımının olduğu iddia edilir. Bundan əlavə, iddia Azərbaycan, Gürcüstan və İran ərazilərini əhatə edir.

## Cari istifadəsi
Bu gün "Böyük Ermənistan" termini Ermənistan İnqilabi Federasiyası tərəfindən aşağıdakı regionları əhatə edəcək şəkildə istifadə olunur:

* Ermənistan
* Şərqi Anadolu regionu (bir hissəsi)
* Qara dəniz regionu
* Qarabağ
* Naxçıvan
* Samtsxe-Cavaxeti (Axıska).

## Tarix
Böyük Ermənistanın iki növü var. Bunlar;

: **Tarixi Böyük Ermənistan**: Bu Ermənistanın sərhədləri Ermənistan Krallığının sərhədlərinin ən geniş hədlərinə çatdığı. Böyük Tiqran dövründən gəlir. Bu Ermənistanın sərhədləri Xəzər dənizindən Aralıq dənizinə qədər uzanır. Osmanlı dövründə 1919-cu il Paris Sülh Konfransına Ermənistan Demokratik Respublikası nümayəndə heyətinin təqdim etdiyi "Vahid Ermənistan" xəritəsi əsasən "Tarixi Böyük Ermənistan"dan bəhs edir


Proposed Armenian state in Asia Minor.png|“Birləşmiş Ermənistan”, Paris Sülh Konfransı (1919)
Armenian Empire.png|Ermənistan Krallığının ən geniş sərhədləri, Böyük Tiqran dövrü (E.ə 95 – E.ə 55)


: **Etnik Böyük Ermənistan**: Osmanlı və Rusiya imperiyalarında yaşayan ermənilərə söykənən bir Ermənistandır. Ancaq qitə dövlətinin üzləşəcəyi iqtisadi və beynəlxalq problemlər nəticəsində ermənilərin çoxluqda və ya əhəmiyyətli bir etnik azlıq olmadığı Trabzon regionu da bu Ermənistana əlavə olunur və Etnik Ermənistan genişləndirilir. Bu genişlənmə "Vilson Ermənistanı"nda da mövcuddur. Müasir mənada Böyük Ermənistan bu genişlənmiş Etnik Böyük Ermənistandan meydana gəlir.


Armenia between russian and ottoman empires.png|Dənizə çıxışı olmayan əsil Etnik Böyük Ermənistan, Altı region və Rusiya Ermənistanı
TreatyOfSevres (trad).PNG|Sevr müqaviləsinə əsasən Ermənistan 
United Armenia.png|Müasir Böyük Ermənistan anlayışı


## Biblioqrafiya

*
*
*
*
*
*
*
* 
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
Aleksandra Gerasimenya

**Aleksandra Viktorovna Gerasimenya** (; doğulub. 31 dekabr 1985 , Minsk) — Belarusiyalı üzgüçü, 2012 Olimpiya Oyunlarının ikiqat çempionu (50 və 100 metr sərbəst), 2016 Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı (50 metr sərbəst), Dünya və Avropa çempionatlarında “uzun hovuzda” (50 m hovuz) və "qısa" da (25 m hovuz)  qızıl medalların sahibi. Universiadanın çoxqat çempionu (2009, 2011 və 2013). Belarus Respublikasının əməkdar idman ustası (2012). Sərbəst üzgüçülükdə, arxası üstə, kəpənəkdə çıxış etmişdir.

## Bioqrafiyası
2003-cü ildə Gerasimenya 4 il müddətinə diskvalifikasiya edildi, lakin sonradan cəzası 2 ilə azaldıldı.

Gerasimenja 2010-2012-ci illərdə ən yüksək nailiyyətlərə imza atdı. 2010-cu ildə Budapeştdə keçirilən Avropa Su İdmanı Çempionatında 50 metr məsafədə qalib gəldi (həm də 100 metr məsafəyə sərbəstdə ikinci oldu). 2011-ci ildə Şanxayda keçirilən dünya çempionatında Aleksandra 100 metr məsafəyə sərbəst üzməkdə birinci yeri danimarkalı Janette Ottesen ilə bölüşdü.

Avqustun 2-də Londonda keçirilən 2012 Olimpiadasında  Alexandra 100 metr məsafəyə sərbəst üzməkdə milli rekorda imza atdı  (53.38 saniyə) və ikinci oldu. 53.00 saniyə ilə Hollandiyalı Ranomi Kromovidiyo birinci oldu. Avqustun 4-də 50 metr məsafədə tarix yenə təkrarlandı: Gerasimenya milli rekordla ikinci(24.28 saniyə) oldu. Kromovidiyoya (24.05 saniyə) isə birinci oldu.

2012-ci ilin sonunda 25 metrlik hovuzda 50 metrlik sərbəst yürüşdə əvvəlcə Çartresdəki Avropa çempionatında, daha sonra İstanbulda keçirilən Dünya çempionatında qızıl medal qazandı.

7 avqust 2019-cu ildə idman karyerasını başa vurduğunu elan etdi.

## Xarici keçidlər

* Александра Герасименя на сайте sports-reference.com 
* Александра Герасименя: «Второй Герасимени в Беларуси не будет»

## İstinadlar
Sahibcamal Qizzatullina-Voljskaya

**Sahibcamal Qizzatullina-Voljskaya** ( ) — Tatar əsilli Rusiya, Sovet aktrisası və rejissoru. Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti.
## Bioqrafiyası
Sahibcamal Qizzatullina-Voljskaya 1892-ci ildə Qazanda anadan olmuşdur. 1907-ci ildə İlyasbek Aşkazarskinin truppasının üzvü olur. 1912-ci ildə müasir "Nur" teatrının davamçısı olduğu ilk "Nur" teatrının tatar truppasını təşkil edir. Bu truppa Rusiya vətəndaş müharibəsinin çətin illərində dağılır. Sahibcamal Qırmızı Ordunun Şərq Cəbhəsinin 2-ci ordusunda 6-cı Cəbhə qrupunun lideri olur. Vətəndaş müharibəsinin sonunda Sahibcamal İjevsk və Kazanda dram teatrları qruplarında çalışır. 1923-cü ildə Başqırdıstan Dram Teatrıında çıxış edir.
Sahibcamal Qizzatullina-Voljskaya realist bir aktrisa kimi tanınırdı. O, Luiza (Fridrix Şillerin "Hiyləgərlik və Sevgi"), Trilbı (Corc dyu Maurierin  Q. Qe romanı), Marianna (Molyerin, "Xəsis" komediyası) kimi rolları canlandırdı. Şafiqə (debüt rolu, 1907, Namiq Kamalın, "Bədbəxt uşaq"), Sarbi (Kamal Qәliәsgәrin, "Zibillik"), Bibi (Z. Seyid-Zadə, "Bədbəxt Bibijixan"), Katerina (Aleksandr Ostrovskinin Şimşək preysi) kimi parlaq rollarını oynamışdır. 

Başqırdıstan Dram Teatrında Züleyxa (Kərim Tinçurinin "Yusif və Züleyxa"), Sarbi (Fəthi Burnaşın "Gənc Ürəklər") rollarını oynayır.

Rejissor kimi böyük və güclü hissləri əks etdirən qəhrəmanlıq-romantik, faciəli əsərlərə müraciət edir: "Gənclik", "Qeyri-bərabər" (Fatih Əmirxan), "Züleyha" (Ayaz İshaki) və s.

Tatar yazıçısı, şairi və dramaturqu Nəqi İsənbət onun həyat və yaradıcılığına "Gülcamal" () pyesini həsr edir. Qazanda Karl Marks küçəsi, 60 ünvanında yaşayırdı. 1974-cü ildə Çistay şəhərində vəfat edir.

Qazan şəhəri Novo-Tatar qəsəbəsindəki tatar qəbiristanlığında dəfn edilir.

## Ədəbiyyat
* Башкирская энциклопедия в 7 т., т. 2 (В-Ж), 2006 г., Уфа, «Башкирская энциклопедия», 624 с.
## Mənbə
* Статья в электронной версии Башкирской энциклопедии
* Сахибжамал Гиззатуллина-Волжская. Биобиблиографический справочник
* От «Шафики» до «Катерины»: сценические образы первой татарской актрисы
## İstinadlar
Altı region

[thumb|300px| [II Əbdülhəmid dövründə nəşr olunan (1893) Osmanlı imperiyasının Yaxın Şərqdəki torpaqlarını göstərən xəritə.]]

[thumb|[XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində 6 əyalət (qırmızı rəngdə)]]

Vilâyatı Sitte (ولاية ستة; mənası: Altı region), 13 iyul 1878-ci ildə imzalanmış Berlin müqaviləsinə görə Osmanlı imperatorluğunun Ərzurum, Van, Mamurətül-əziz, Diyarbəkir, Sivas, Bitlis adlı əsas əhalisi ermənilərdən təşkil edilmiş olan altı regionunun adı.

[thumb|[1912-ci ildə 6 erməni əyalətinin siyahıya alınması]]

30 oktyabr 1918-ci il tarixli Mudros sülh müqaviləsinin 24-cü maddəsində “Altı erməni vilayəti” adlandırılmışdır. 

Ermənilər tərəfindən Qərbi Ermənistan (erm: Արեւմտեան Հայաստան/rom: Arevmdyan Hayasdan) adlandırılan region Türkiyənin sərhədləri içərisindədir
Qərbi Ermənistan

**Qərbi Ermənistan** (Qərbi ermənicə: Արեւմտեան Հայաստան rom: Arevmıdyan Hayasdan), ermənilərin tarixi vətəninin bir hissəsi və bugünkü Türkiyənin (keçmiş Osmanlı imperiyası) şərq bölgəsinə aid bir termindir. Bizans Ermənistanı olaraq da bilinən Qərbi Ermənistan, 387-ci ildə Böyük Ermənistanın Bizans İmperiyası (Qərbi Ermənistan) və Sasanilər İmperiyası (Şərqi Ermənistan) arasında bölünməsindən sonra yaranmışdır. Osmanlı imperiyası daxilindəki millətlərin müstəqillik əldə etməyə başladığı parçalanma dövründə ermənilər arasında da yaranan müstəqillik ideyasını yatırtmaq üçün 1890-cı illərin əvvəllərində əsasən kürd dəstələrindən olmaqla müsəlman xalqları silahlandıraraq Həmidiyə alayları kimi bir birlik meydana gətirildi. Bu birliyin 1894-1896-cı illər arasında həyata keçirdiyi qırğınlar və dövlətin iqtisadi qorxutma siyasətinin yaratdığı aclıq və epidemik xəstəliklər kimi hadisələr nəticəsində erməni əhalisi xeyli itki verdi. 1915-ci ildə qüvvəyə minən Köçürmə Qanunu ilə, Suriya səhrasına sürgün edilən ermənilərin mövcudluğu bölgədə sona çatdı. Mədəni irsin sistematik şəkildə məhv edilməsi bəzi tədqiqatçılar tərəfindən mədəni soyqırım nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

Keçmişdə bölgədə yaşayan bəzi ermənilər assimilyasiya olmuş və şəxsiyyətlərini gizlədərək həyatlarını davam etdirirlər. Ermənistan İnqilabi Federasiyası kimi tərəflərin söylədiyi irredentist baxışa görə, bu bölgə Böyük Ermənistanın bir hissəsidir və torpaqlar geri qaytarılmalıdır.[thumb|300px|[Rusiya İmperiyası dövründə Osmanlı imperiyası sərhədləri daxilində, Qərbi Ermənistan olaraq adlandırılan region yaşıl rəngdə göstərilmişdir. Hal-hazırda Qara daxil olmaqla Türkiyə sərhədləri daxilində olan region Qərbi Ermənistan adlandırılır.]]
## Tarixi
Bölgə əsrlər boyu Osmanlı imperiyası tərəfindən idarə edilmişdir. Ermənistan İnqilab Federasiyasının töhfəsi ilə 1915-1918-ci illər arasında ermənilər tərəfindən müvəqqəti Qərbi Ermənistan İdarəsi adı altında idarə olunan bölgə 30 1918-ci il 30 oktyabr tarixli Mudros sülh müqaviləsinin 24-cü maddəsində “Altı erməni vilayəti” adlandırıldı. Qərbi Ermənistan 3 dekabr 1920-ci il tarixli Gümrü müqaviləsi nəticəsində Türkiyə hakimiyyəti altında qalsa da, Ermənistan Respublikası İstiqlal Bəyannaməsinin 11-ci maddəsində yazılmış *“Ermənistan Respublikası [[1915]]-ci ildə Qərbi Ermənistanda təşkil edilmiş [[erməni soyqırımı]]nı beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına çalışmaqdadır”* hissəsi ilə qətliamın soyqırım kimi beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasından başqa qarşıya qoyulan milli hədəflər içərisində torpaq tələbini də sayır.

## İstinadlar
Venera Qimadiyeva

**Venera Qimadiyeva** ( ) — tatar əsilli rus opera müğənnisi (soprano), Böyük Teatrın solisti (2011—2017). Rusiya Federasiyası Prezident mükafatçısı (2012) və Qızıl Maska Teatr Mükafatı (2014) laureatı. Baykal Gölü Vəqfi İctimai Şurasının üzvüdür.
## Bioqrafiyası
Qimadiyeva Tatarıstanın Qazan şəhərində hərbçi və riyaziyyat müəllimi ailəsində anadan olub. 2003-cü ildə Qazan Musiqi Kollecini xor dirijorluğu ixtisası üzrə bitirib. 2004-2009-cu illərdə Venera Sankt-Peterburq Konservatoriyasında oxuyuR. Rimski-Korsakov Opera müğənniliyi kafedrasında, professor Svetlana Vladimirovnanın sinfində təhsil alır.

2008-ci ildə Venera Yu. I. Aleksandrovun rəhbərliyi ilə Sankt-Peterburq Operasına solist kimi dəvət edildi. Məhz orada Lusiya (Qaetano Donizettinin "Lusiya di Lammermur" əsəri), Qilda (Cüzeppe Verdinin "Riqoletto"), Lusiya (Benjamin Britten "Cızıqlanmış Lukresiya") kimi partiyalarda debüt edir.

Venera Qimadieyva 2009-cu ildə professor D. Y. Vdovinin rəhbərliyi ilə Rusiya Dövlət Böyük Tetrasının Gənclər Proqramına qəbul edilir və 2011-ci ildə məzun olduqdan sonra Böyük Teatrının aparıcı solisti olur.

## Debüt
* 2009 - E. Mironov Millətlər Teatrının açılış mərasimi;
* 2012 - A. Sladkovskinin Roberto Alanya ilə duet şəklində keçirdiyi Qazan Payız Festivalı
* 2012 - Macarıstan Dövlət Opera Teatrı
* 2012 - BBC Proms, Albert Hall, London
* 2013 - Savonlinne Beynəlxalq Opera Festivalı
* 2014 - La Feniçe, Venesiya
* 2014 - Böyük Britaniyanın Qlyndeborn şəhərində Opera Festivalı
* 2014 - Bastilya Operası, Paris
* 2014 - Peru, Qrand Lima VII Festivalı
* 2015 - Teatro Real, Madrid
* 2015 - Hollywood Bowl, ABŞ
* 2015 - QİÇS Qala, Alman Operası, Berlin
* 2016 - Royal Opera Evi Kovent Qarden, London
* 2016 - Drezden Dövlət Operası, Almaniya
* 2016 - La Monnet, Brüssel
* 2016 - Almaniyadakı musiqidə həyat vida turunda Xoze Karreras ilə 
* 2017 - Sürix Opera Evi, İsveçrə, Nello Santi ilə birlikdə
## Mükafatları
* 2008 - Rimski-Korsakov adına müsabiqə laureatı, Sankt-Peterburq, 3-cü mükafat və tamaşaçı mükafatı
* 2009 - Competizione dell’Opera müğənnilərinin Müsabiqəsi, diplom
* 2010 - "Tarla üzərindən səslər" Fyodor Şalyapin adına beynəlxalq müsabiqə, Üstəgəl, 1-ci mükafat
* 2011 - Gənc mədəniyyət xadimləri üçün Rusiya Federasiyası Prezidentinin mükafatı laureatı - görkəmli ifaçılıq bacarıqlarına, yerli vokal məktəbinin ənənələrini zənginləşdirməyə və inkişaf etdirməyə görə.
* 2012 - Kirill Serebrennikovun rejissoru olduğu "Qızıl tutuquşu" tamaşasında ən yaxşı aktrisa üçün "Qızıl maska" mükafatına namizəd
* 2014 - Ən yaxşı qktrisa üçün Qızıl Maska Mükafatının qalibi.
* 2015 - Paris Opera Müsabiqəsi, Paris, 2-ci mükafat
* 2018 - Bravo mükafatının qalibi (Rusiya) - "Ən yaxşı klassik qadın vokal ifaçısı" 
## İstinadlar
Kseniya Petrovna

**Kseniya Petrovna** ( ) —  Erzyan şairə, yazıçı, dramaturq.
## Bioqrafiyası
Kseniya Semenovna Petrova 1892-ci ildə Samara əyalətinin Buquruslan şəhərində torpaqsız təsərrüfat fəhləsi ailəsində anadan olub.

Məktəbdə yalnız üç ay təhsil almağı müvəffəq olur. 1919-cu ildə müəllim adı almaq üçün imtahan verməli olur. Bundan sonra məktəbdə dərs deyir. Böyüklər arasında savadsızlığın aradan qaldırılmasında fəal iştirak edir.

Vətəndaş müharibəsi illərində Buquruslan qəzasındaə Ağ Qvardiya və Çexoslovakiya üsyançılarına qarşı vuruşur. Döyüşlərin birində ağır yaralanır.
1920-ci ildə Buquruslan qəzası xalq maarif şöbəsinin müdiri işləyir.

1921-ci ildə Moskvada Qlavpolitprosvetin Mordoviya bölməsində mədəni-maarif işləri aparır və eyni zamanda Millətlər Xalq Komissarlığının təlimatçısı olur.

1923-cü ildə Samara əyalətinə qayıtdıqdan sonra Staro-Buyanskaya qəzası Binaradka kəndində yeddi illik bir məktəbin müdiri vəzifəsində çalışır.

1926-1932-ci illərdə Malo-Tolkayski Pedaqoji Kollecinin ana dili müəllimi işləyir. Bu illər ərzində o, dram klubunun və tələbə həvəskar teatrının daimi rəhbəri olur. Buquruslan qəzası uzun müddət erzyan dili mədəniyyətinin və ədəbiyyatının formalaşması üçün vacib mərkəzlərdən biri olmuşdur. Buradan çox sayda şair, elm adamı, yazıçı - P. S. Kirillov, T. A. Raptanov, V. K. Radaev, A. Moreau, A. M. Lukyanov və başqaları, o cümlədən tanınmış erzyan şairləri və hekayəçilər A. S. Juravlev, K. Q. Batraev, İ. P. Novokaev, E. P. Buzuyev, Y. V. Qubernski, I. P. Verxovtsev, S. M. Lyulyakina.

O dövrdə bir çox gənc erzyan şair, yazıçı və mədəniyyət xadimlərinin meydana gəlməsi Kseniya Petrovanın pedaqoji fəaliyyətində iştirak edirdi.

O, 1932-ci ildə Saransk şəhərinə köçür, Komvuzda ana dili və ədəbiyyatı müəllimliyi edir,  tədqiqat işləri aparır.

1936-1942-ci illərdə Kuibışev vilayətinin, Kuyavlinski rayonu Starı Sosnı kəndində müəllim işləyir.

Ədəbi işinə şeirlər və bir səhnəli pyeslərlə başlamışdır (1926).

1942-ci ildə Kuibışev vilayətinin, Kuyavlinski rayonu Starı Sosnı kəndində dəfn edilir.

## Naliyyətləri
Kseniya Petrovna tərəfindən yazılmış erzyan dilinin qrammatikası dərsliyi bir ildən çox erzya məktəblərində tədris vastəsi kimi istifadə edilir. 1938-ci ildən Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur.
## Mənbə
* Библиотека литературы Мордовии
* Поэты Мордовии
* ЭРЗИАНА эрзянский литературный сайт
* Эрзянь морот (Нудей)
* Персональный сайт эрзянского поэта Числава Журавлёва
Qərbi erməni dili

**Qərbi ermənicə**, **Türkiyə ermənicəsi** və ya **İstanbul ermənicəsi** () — hind-Avropa dili olan iki müasir erməni ləhcəsindən biridir. 1915-ci ilə qədər bütün Mərkəzi, Şərq və Cənub-Şərqi Anadolu Regionlarında danışılırdı. 1915–1917-ci illərdə Erməni deportasiyası və xarici ölkələrə mühacirət səbəbi ilə hal-hazırda əsasən erməni diasporu tərəfindən danışılır. Türkiyədəki və İstanbuldakı ermənilərin cüzi bir hissəsi bu dildə danışır. Türkiyədə erməni dili (Qərbi erməni ləhcəsi) müasir erməni cəmiyyətində yalnız kiçik bir azlıq tərəfindən danışılır. Əsas dil olaraq türk dilinin erməni dilinin yerini almasına görə Türkiyədə erməni dili məhv olma prosesinə daxil olmuş və YUNESKO tərəfindən Türkiyədə erməni dili dünya illik "Atlas of the World's Languages in Danger" Atlasına  (Təhlükədə olan Dünya Dilləri Atlası) əlavə edilmiş və burada Qərbi Erməni ləhcəsini "definitely endangered language" ("mütləq nəsli kəsilməkdə olan bir dil") kimi xarakterizə etmişdir.

Erməni diasporundan olan bəzi danışanların Ermənistana və Ermənistanın işğalı altında olan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionuna köçürülməsinə görə də burada bir az danışılır; lakin Şərqi ermənicə Ermənistanda daha çox yayılmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Arak29 Eastern Armenian 
* Arak29 Western Armenian
* Arak29 A Course in Modern Western Armenia 
* Arak29 On-Line Dictionaries 
* Arak29 Etymology 
* Videos of people speaking Armenian 

**Qərbi Erməni dili Online Lüğətlər**
* Nayiri.com (Erməni dilində lüğətlər kitabxanası):
** Բառգիրք հայերէն լեզուի Revdən. Antraniq Qranyan (təxminən 18.000 termin; 1998-ci ildə Beyrutda nəşr olunmuşdur). Tələbələr üçün mükəmməl bir lüğət.
** ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ՆՈՐ ԲԱՌԱՐԱՆ 1992-ci ildə Beyrutda iki cilddə nəşr olunmuşdur (təxminən 56.000 əsas söz). Bu lüğət hal-hazırda mübahisəsiz olaraq mövcud olan ən yaxşı Qərbi erməni dilində lüğətdir.
** ՀԱՅԵՐԷՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ Stepan Malxasiants tərəfindən nəşr olunmuşdur (təxminən 130.000 qeyd). Qəti olaraq erməni dilinin ən yaxşı lüğətlərindən biridir. (Təriflər Şərqi erməni dilindədir, lakin bütün sözlərin Qərbi erməni dilindəki mənaları qeyd edilmişdir.)
** ՀԱՅԵՐԷՆ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ Hraçya Açaryan tərəfindən nəşr olunmuşdur. (5062 söz kökü). Erməni dilindəki sözlərin köklərinin tarixi və mənşəyinin tədqiq edildiyi ən yaxşı əsərdir. Bundan başqa müasir dövrdə istifadə edilən hər bir söz kökünün izahatları da qeyd edilmişdir. (İzahlar Şərqi erməni dilində verilmişdir, lakin söz kökləri Qərbi erməni dili də daxil olmaqla bütün erməni dillərində əhatə edir.)
** Erməni-ingilis dilində lüğət (təxminən 70,000 qeyd).
** İngilis-erməni dilində lüğət (təxminən 96,000 qeyd).
** Erməni-fransız dilində lüğət (təxminən 18,000 qeyd).
** Fransız-erməni dilində lüğət (təxminən 20,000 qeyd).
Şərqi erməni dili

**Şərqi erməni dili** () — Hind-avropa dili olan müasir erməni dilinin iki dialektindən biridir. Qafqaz dağlarında (xüsusilə Ermənistan, Gürcüstan və 2023-cü ilə qədər Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionu) və İrandakı erməni icması tərəfindən danışılır. Ermənistandan və İrandan gələn bəzi bu dildə danışanların erməni diasporuna köçməsi səbəbi ilə bəzi insanlar tərəfindən diasporada danışılır; lakin Qərbi ermənicə diasporada daha çox danışılır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* Dora Sakayan. (2007) *Eastern Armenian for the English-speaking World. A Contrastive Approach (with CD-ROM)*. Yerevan State University Press. 

## Xarici keçidlər

* Arak29 Şərqi erməni dili
* Arak29 Qərbi erməni dili
* Arak29 Onlayn lüğətlər

**Eastern Armenian Online Dictionaries**
* Nayiri.com (Erməni lüğətləri kitabxanası):
** Armenian Explanatory Dictionary (ՀԱՅԵՐԷՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ) Stepan Malxasiants tərəfindən nəşr olunmuşdur (təxminən 130.000 söz). Ənənəvi erməni orfoqrafiyası ilə yazılmışdır. Qəti olaraq erməni dilində olan ən yaxşı lüğətlərdən biridir.
** Explanatory Dictionary of Contemporary Armenian (ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ) 1969-1980-ci illər arasında Ermənistan SSR Elmlər Akademiyası tərəfindən nəşr edilmişdir. Şərqi Erməni dilində islahatlar aparılmış orfoqrafiya ilə çap edilmişdir (təxminən 125.000 əsas söz).
** Modern Armenian Explanatory Dictionary (ԱՐԴԻ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ) Eduard Ağayan tərəfindən nəşr olunmuşdur (təxminən 135,600 əsas söz). Şərqi Erməni dilində islahatlar aparılmış orfoqrafiya ilə çap edilmişdir.
** Armenian Language Thesaurus (ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ) Aşot Sukiasyan (təxminən 83 000 söz) tərəfindən çap edilmişdir. Şərqi Erməni dilində islahatlar aparılmış orfoqrafiya ilə çap edilmişdir.
Vironika Dumbrevyanu

**Vironika Dumbrevyanu** ( ) — Moldovalı qadın siyasətçi. Hüquq magistri. 14 noyabr 2019-cu ildən etibarən İon Kikunun rəhbərlik etdiyi Kiku hökumətində Moldova Respublikasının Səhiyyə, Əmək və Sosial Müdafiə naziri. 29 iyul-14 noyabr 2019-cu il tarixlərində Moldova Respublikası Prezidentinin sosial məsələlər üzrə müşaviri.

## Bioqrafiyası
23 dekabr 1976-cı ildə Kişinyovda anadan olmuşdur. 1994-1997-ci illərdə Respublika İnformatika Kollecində (Colegiul Republic de Informatică, hazırda - Centrul de Excelenin Informatică Tehi Tehnologii, CEITI) Hüquq Fakültəsində ümumi hüquq üzrə təhsil alır. 1997-2001-ci illərdə Moldova Dövlət Universitetində hüquq ixtisası üzrə təhsilini davam etdirmişdir. 2003-cü ildə cinayət hüququ və kriminologiya ixtisası üzrə hüquq magistri dərəcəsi almışdır.

2002-2003-cü illərdə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Sosial Müdafiə İdarəsində baş məsləhətçi kimi çalışmışdır. 2003-2005-ci illərdə Risk və bərabər imkanlarda övladları olan ailələrin problemləri şöbəsinin müdiri, 2005-2007-ci illərdə məsləhətçi, 2007-2008-ci illərdə Sosial Müdafiə, Ailə və Uşaq Nazirliyinin Ailə və uşağın müdafiəsi şöbəsinin müdiri, 2008-2009-cu illərdə nazir Larisa Katriniçin müavini, 2009-2016-cı illərdə Ailə və uşaq hüquqlarının müdafiəsi siyasəti şöbəsinin müdiri, 2016-2017-ci illərdə isə nazir Rusand Qlavanın müavini kimi işləmişdir. 2017-ci ildə Səhiyyə, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində Sosial Müdafiə üzrə Dövlət Katibi təyin edilir. 29 iyul 2019-cu ildə Prezident İqor Dodon tərəfindən Moldova Respublikası Prezidentinin sosial məsələlər üzrə müşaviri təyin edilir. 14 noyabr 2019-cu ildə Kikunun hökumətində Səhiyyə, Əmək və Sosial Müdafiə Nazirinin portfelini alır.

Rus və ingilis dillərində sərbəst danışır.

Ailəlidir. İki övladı var.

2010-cu ildə "Mülkiyyətə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Elena Levçenko

**Elena Stepanova Levçenko** (; doğ. 30 aprel 1983, Qomel, BSSR, SSRİ) — Belarus Respublikasının peşəkar basketbolçusu, WNBA (Qadınların milli basketbol assosiyasıyası) oyunçusu. Mərkəz oyunçu mövqeyində oynayır. Çinin "Sıçuan Uels" klubunda oynamışdır.

## Bioqrafiyası
30 aprel 1983-cü ildə Belarusun Gomel şəhərində anadan olub. Gomelin SDYŞOR-9-da basketbol klubunda oynamağa başlamışdır. Elenanın ilk məşqçisi Viktor Orlov idi. Daha sonra Minsk Respublika Olimpiya Ehtiyatları Məktəbinə keçd etmişdir. İlk debütü 1999-cu ildə Avropa çempionatında olmuşdur. 2000-ci ildə təhsil almaq məqsədi ilə ABŞ-yə köçdü. Qərbi Virciniyadakı kolleci bitirib ABŞ-də çıxış edən ilk Belarus idmançısı oldu. İlk vaxtlar dizində olan zədə ona oynamağa mane olurdu. Mövsümdə 42 oyun keçirə bilmişdir. Elena Şarlott Hornets klubunun şərəfini qorumuşdur. 2007-ci ildə isə Washington Mysticsda oynamışdır. ABŞ-də 6 il yaşadıqdan sonra Belarusa qayıtmışdır. 2010-cu ildə Атланты Dreamın tərkibində WNBA finalını oynamışdır.

Avropaya gəldikdən sonra Litvanın VIČI-Aistės Kaunas klubu ilə müqavilə imzalayır. Avro liqada Yekaterinaburqun UQMK klubunda yarım finala kimi gəlib çıxır.. Sonda fransa komandasına məğlub olaraq bürüncə sahib olurlar. Elena hal-hazırda Türkiyənin *Yakin Dağu* klubunda çıxış edir.

2001-ci ildən Belarus milli basketbol komandasında oynayır. 2008 və 2016 Olimpiya Oyunlarının, Çexiyada keçirilən Dünya Kubokunun, 2007, 2009,2010, 2011, 2013 və 2015 Avropa çempionatlarının iştirakçısıdır. 2010-cu ildə keçirilən dünya çempionatında komandası Rusiya millisinə qalib gələrək dördüncü yerə sahib çıxırlar. Elena Levçenko turinirin ən yaxşı beş oyunçusundan biri seçilir.

## Xarici keçidlər
* Профиль на официальном сайте БК УГМК
* Елена Левченко в twitter
* Официальный сайт Елены Левченко

## İstinadlar
Müqəddəs Aleksandr Nevski kilsəsi (Novoçerkassk)

**Müqəddəs Aleksandr Nevski kilsəsi** () — Rusiya, Rostov vilayətinin Novoçerkassk şəhərində pravoslav kilsəsi.

Aleksander Nevski kilsəsi neo-Bizans üslubunda inşa edilmişdir. Kilsə 1500 nəfəri yerləşdirə bilər.

## Tarix
1805-ci ildə Novoçerkassk kafedralı qurulandan sonra, Voronej və Çerkasi Yepiskopu tərəfindən yeni bir Alexander Nevski Kilsəsinin inşası üçün şəhərdə bir yer müqəddəs edildi. Zamanla, məbədin inşası üçün yer dəyişdirildi və yenidən keşiş Vasili Rubaşkin tərəfindən təqdis edildi. Əvvəlcə kilsə memar Lavopier layihəsi əsasında ağacdan inşa edilmişdir. 29 iyun 1810-cu ildə memar Aleksey Oridovski taxta kilsəni Müqəddəs Aleksandr Nevskinin adına müqəddəs etdi.

1822-ci ildə kilsəyə eyni il 26 oktyabrda keşiş Yaqub Merhalev tərəfindən təqdis edilən Müqəddəs Böyük Şəhid Paraskeva adına bir ibadətgah bağlandı. 1827-ci ildə ataman Kuteynikov Novoçerkasskda Aleksander Nevskinin taxta kilsəsinin yerinə daş kilsə tikməyi təklif etdi. Bu təklif ruhanilər tərəfindən bəyənildi və plan və xərc smetası tərtib edildi. Bunlar 1829-cu ildə daş Aleksander Nevski Kilsəsinin inşasına başlamağı əmr edən İmperator I Nikolay tərəfindən təsdiq edildi.

Zəng qülləsi 1834-cü ildə tikilmişdir. 1835-ci ildə kilsə özü yenidən quruldu: daş təməllər qoyuldu və yeni bir səcdəgah quruldu. 1866-cı ildə kilsənin taxta damı dəmir damla əvəz edildi.

1889-cu ildə kilsənin yeni layihəsi hazırlandı. Bu layihə kazak ataman knyaz Nikolay Svyatopolk-Mirski tərəfindən təsdiqləndi. Layihə  həmçinin arxiyepiskop Makariosun xeyir-duasını aldı.

Yeni kilsənin inşası işləri 1891-ci ildən bəri aparılırdı. 1893-cü ildə kilsə kobud şəkildə tikildi. 1894-cü ilin yayında əsas günbəzə xaç quraşdırıldı.

1896-cı ilin yayında kilsəyə yeni ikonostaz quraşdırıldı. Kilsənin sağ sırası arxiyepiskop Asanasiusun xeyir-duası ilə Müqəddəs Böyük Şəhid Paraskevanın şərəfinə təqdis edildi. 1899-cu ildə kilsə boyanmış və divar rəsmləri ilə örtülmüşdür.

Vətəndaş müharibəsindən sonra Aleksander Nevski kilsəsi bağlandı. İkinic Dünya Müharibəsində Almaniyanın işğalı zamanı məbəd açıldı, lakin sonra 1960-cı ildə yenidən bağlandı.

1970-ci illərin ortalarında kilsə binasında bərpa işləri başladı. 1990-cı illərdə kilsə yenidən açıldı. 12 mart 1995-ci ildə kilsədə yeni bir zəng çalındı.

## Mənbə
* "Донская Церковная Старина", вып. 2-й, 1909 г., стр. 31.
Staroçerkasskaya monastırı

**Staroçerkasskaya monastırı** ( ) — Rusiya, Rostov vilayətinin Aksay rayonunda Staroçerkasskaya kəndində pravoslav monastırı. Sovet rejimi tərəfindən darmadağın edildiyi 1837-1927-ci illərdə fəaliyyət göstərən keçmiş Efremov konvensiyasının ərazisində, 1994-cü ildə qurulmuşdur.

## Tarixi
Monastır ev kilsəsi olaraq xidmət etmək üçün ataman Stepan Efremov tərəfindən 1756 -1761 illərində qurulmuşdur. Kilsənin şərqində Efremovlar ailəsinin məzarları var.

Monastır, 12 sentyabr 1837-ci ildə açıldı. Monastırın inşası üçün vəsait polkovnik Daniil Efremovun dul həyat yoldaşı tərəfindən verilmişdir.

20-ci əsrin əvvəllərində monastırda 16 maaşlı rahibə var idi.

Vətəndaş müharibəsi illərində monastırın, habelə kilsənin qalıqları xaricə aparıldı. Yenidən qurulmasından əvvəl monastır Staroçerkassk Tarixi və Memarlıq Muzey-Qoruğu tərəfindən idarə edilirdi.

Monastır 5 oktyabr 1994-cü ildə yenidən quruldu. Rahiblər Staroçerkasskda icarəyə götürülmüş fərdi evdə yerləşdilər və kilsənin bərpa işlərini apardılar. Məbədin ətrafındakı torpaqları gübrələdilər, qəbirləri qaydasına saldılar və kilsəyə zəng əlavə etdilər.

1995-ci ildə Qnilovskaya kəndindən olan kazaklar monastıra Don xanımının böyükölçülü ikonasını verdi. Monastır bərpa olunana qədər bi həfiyyə bir müddət Diriliş kafedralındə yerləşdirildi. Sonradan, ikona təntənəli şəkildə *Don Xanımımız* kilsəsinə verildi. İndi o, məbədin anteşamperində saxlanılır.

Monastır kilsəsindəki xorun solunda, Donun hamisi Müqəddəs Dimitrinin nişanı var.

## İstinadlar
Sergey Aleynikov

**Sergey Yevgeneviç Aleynikov** (; 7 noyabr 1961, Minsk, BSSR) — Sovet və Belarusiya SSRİ millisinin oyunçusu. Müdafiəçi və yarımmüdafiəçi mövqeyində oynamış. Oyun karyerasını başa vurduqdan sonra məşqçiliklə məşğul olmuşdur.

## Bioqrafiyası
11 yaşından etibarən Sergey bir çox məşhur futbolçunun oynadığı Minsk SDYŞOR-5-də futbol oynamağa başlamışdır. Tezliklə Minskin Dinamo klubunda düblunu həyata keçirdi. 1981-ci ildə 19 yaşlı Aleinikov əsas komandanın baş məşqçisi Eduard Malofeyevin rəhbərliyi altında məşq etmiş, ancaq mövsümün sonuna kimi bir neçə dəfə meydanda çıxa bilmişdir.

1982-ci ildə Minsk klubu tarixində ilk dəfə SSRİ çempionluğunu qazandı və Sergeyin bu uğurda əməyi böyük idi. Meydanda tez-tez görünməməsinə baxmayaraq (ümumilikdə 34 matçdan 21-də oynamışdı), 8 qol vurmağı bacarmışdır. "Spartak" klubuna qarşı keçirilən çempionatın son turunda qapıçı Rinat Dasayevin qoruduğu qapıya qol vuraraq hesabı 4: 1 çatdırdı. Ancaq bundan sonra moskvalılar fərqi minimuma endirməyə müvəffəq oldular və oyun 4:3 hesabı ilə başa çatdı və Aleynikov  "qızıl" qol vuraraq komandasına qələbə qazandırdı.

1989-cu ildə Aleynikov 4 milyon dollar müqavilində Yuventus klubuna transfer oldu. Yarımmüdafiəçinin uyğunlaşmasına komanda yoldaşı Aleksandr Zavarovun böyük rolu olmuşdur.

Sergey əsas heyətdə omağı bacardı və bir mövsümdə İtaliya kubokunda və UEFA kubokunu qazanmağı bacardı. Ancaq mövsüm sonunda Aleynikov komandanı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bir versiyaya görə, buna səbəb Sergeyi komandaya dəvət edən baş məşqçi Dino Zoffun vəzifəsindən getməsi olub.

Futbol karyerasını başa vurduqdan dərhal sonra Aleynikov İtaliyada həvəskar komandalarln məşqçisi olmasına qərar verdi. Bundan sonra o, qısa müddətə Rusiya Torpedo-Metallurq və Vidnoe komandalarına rəhbərlik etsə də uğur qazana bilmədi.

2003-cü ildə İtaliyaya qayıtdı, burada Lecce və Juventus klub akademiyalarında çalışdı, sonra yenidən həvəskar komandalara məşq etdi. Məşqçilik karyerasında son klubu 2014-cü ildə baş məşqçi olduğu Litvanın Daynava olmuşdur.

## Xarici keçidlər

* Алейников за границей
* Биография
* С. Алейников, Д. Беленький. И жизнь, и слёзы, и футбол…
* С.Алейников: «На моём имени заработали миллион» — «Русский курьер»

## İstinadlar
Əbabil

**Əbabil** — İslam ənənəsinə görə, Yəmən hökmdarı Əbrəhə döyüş filləri ilə birlikdə Kəbəni dağıtmaq üçün Məkkə üzərinə hücum edəndə Allahın əmri ilə bir dəstə quş Qırmızı dəniz tərəfdən uçub gəlmişdi. Onların hər biri dimdiyində və iki caynağında bişmiş gildən düzəlmiş xırda daş tutmuşdular. Quşların atdıqları daşlar döyüşçülərin bədənində yara əmələ gətirərək tezliklə onların ölümünə səbəb oldu. Bu hadisə barədə Qurani-Kərimin 5 ayədən ibarət olan Fil surəsində (105-ci surə) bəhs edilir.

Bu quşların hansı növə aid olması məlum deyildir. Çünki, əbabil sözü "quş dəstəsi" mənasına gəlir. Quranda Fil surəsində istifadə olunan {طَيْرًا اَبَابِيلَ, oxunuş: tayran əbabil(ə)} ifadəsi isə aşağıdakı kimi izah olunur.

# "Tayr" uçan bir şey (xüsusən quş) deməkdir, dilimizdəki təyyarə sözünün kökü də bu sözdür.
# "Əbabil" isə dəstə/sürü mənasına gələn və çoxluq ifadə edən sözdür (dilimizdəki ilxı, naxır sözləri kimi). Ərəb dilində dəvə sürüsü, at sürüsü ifadələrində də "sürü" mənasını ifadə edərkən "əbabil" sözü işlənir. Azərbaycanda və bir sıra digər ölkələrdə qara uzunqanad (lat. Apus apus) növünü də bəzən əbabil adlandırırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Quran. "Fil" surəsi
Nemeş Aqnes

**Nemeş Aqnes** ( ) — Macar şairəsi.

## Bioqrafiyası
1922-ci ildə Kalvinist ailəsində anadan olmuşdur. 1944-cü ildə Budapeşt Universitetini bitirir. Burada macar və latın dillərini, sənət tarixini öyrənir. Müharibədən sonra Yeni Ay jurnalının ədəbi qrupuna (Maqda Sabo, Qeza Otlik və başqaları) aid idi. Yanosh Pilinski ilə dost olmuşdur. 1948-ci ildən sonra jurnal hakimiyyət tərəfindən bağlandıqdan sonra (yalnız 1986-cı ildə fəaliyyətə davam etdi), on il Nemeş Aqnes yalnız tərcümələri çap edir, pedaqoji bir jurnalda çalışır və məktəbdə ədəbiyyat öyrədirdi. 1944–1958-ci illərdə ədəbi tənqidçi və Dünya xalqları ədalətliləri mükafatının lauriyyatı Sale Balaj Lendel ilə evli olur.

## Yaradıcılığı
Nemeş Aqnes obyektiv poeziyanın Eeliot xəttini inkişaf etdirir və duyğuların birbaşa dindarlığını ifadə edirdi. O, Qarasiy, Şelli, Vitmen Fernando Pessoa, Stefan Malarme, Rayner Mariya Rilke, Sen-Jon Persin şeirlərini, Pyer Kornel, Jan Rasin, Jan Kokto, Bertolt Brext, Fridrix Dürrenmattın dramlarını tərcümə etmişdir.

## Təltifləri
Şairənin mirası kiçik, lakin son dərəcə əhəmiyyətlidir. Ən böyük milli mükafatlara layiq görülmüşdür: Ferens Baumqarten (1946), Attila Jozef (1969), Layoş Koşut (1983). Şeir və əsərləri ingilis, alman, fransız, ispan, italyan və digər dillərə tərcümə edilmişdir.

## Sənət əsərləri
* Kettős világban/ İkiləşmiş dünyada (1946)
* Szárazvillám/ Zarnisa (1957)
* Vándorévek/ Səyahər illəri (1964, tərcümə)
* Napforduló/ Gündönümü (1967)
* A lovak és az angyalok/ Atlar və mələklər (1969)
* Éjszakai tölgyfa/ Gecə palıdı (1979)
* Egy pályaudvar átalakítása/ Dəmir yolu stansiyasının yenidən qurulması (1980)
* Között/ Aralıqda (1981)
* A Föld emlékei/ Torpaq yaddan çıxartmır (1986)

## İstinadlar