Massospondiluslar

**Мassospondiluslar** () — Yura dövrünün əvvəllərində (200–183 milyon il əvvəl) yaşamış otyeyən dinozavr. Dünyanın ən qədim dinozavrlarındandır. *Massospondylus* sözünün mənası:  (massōn, "uzun") və  (spondylos, "onurğa").

İlk dəfə 1854-cü ildə Riçard Ouen tərəfindən Cənubi Afrika ərazisində aşkarlanmış qalıqlar əsasında qeydə alınır. Qalıqları Lesoto, Zimbabve, Namibiya, CAR, ABŞ və Hindistan ərazilərində aşkarlanmışdır.

Мassospondiluslar uzun boyun və quyruğa sahib idilər. Yetkin fərdlərin uzunluğu 5 metr təşkil edirdi. Onlar arxa ayaqları üzərində gəzirdilər. Ön ətrafları isə qidanı saxlamaq üçün istifadə edilirdi. Balalar isə dörd ayaqları üzərində gəzirdilər. Bu səbəbdən analarının qayğılarına ehtiyacı olu.

2012-ci ildə Qızıl Qapı Milli Parkında () (Cənubi Afrikada) paleontoloqlar qrupu başda Robert Reyş () qədim dinozavr yumurtaları olan yuva aşkarlamışlar.

## Növləri
* *M. carinatus*;
* *M. kaalae* Barrett, 2009 — növ, Yura dövründə təxmini 199–189 milyon il əvvəl yaşamışlar. 2009-cu ildə kəlləsinin hissələri aşkarlanmışdır. Onların qalıqları *Voyizane* adlı yerdə, Upper Elliot formasiyasında Cənubi Amerika ərazisində aşkarlanmışdır;
* *M. rawesi*.
## Kəşf tarixi və itmiş kolleksiya
Massospondilusun ilk qalıqları 1853-cü ildə Cənubi Afrikanın Drakensberq dağlarında dövlət topoqrafı Cozef Orpen tərəfindən tapılmışdır. Bu materiallar (56 sümük fraqmenti) Londondakı Hanterian Muzeyinə bağışlanmış və 1854-cü ildə Riçard Ouen tərəfindən təsvir edilmişdir.

Lakin bu kolleksiya ilə bağlı faciəvi bir hadisə baş vermişdir:
* **The Blitz (1941):** İkinci Dünya müharibəsi zamanı Londonun bombalanması nəticəsində Hanterian Muzeyi birbaşa hit almış və Massospondilusun bütün orijinal "holotip" (nümunə) qalıqları məhv olmuşdur. Hazırda elm dünyasında yalnız həmin sümüklərin gips nüsxələri və çəkilmiş illüstrasiyaları qalmışdır.
* **Neotipin təyini:** Orijinal sümüklər itdiyi üçün 2010-cu ildə paleontoloqlar "Big Momma" (Böyük Ana) ləqəbli, demək olar ki, tam skeleti (BP/1/4934 nümunəsi) yeni etalon — **neotip** kimi qəbul etmişlər.

## Skelet quruluşu və biomexanika
Massospondilusun skelet quruluşu həm otyeyən pəhrizinə, həm də çevik hərəkət tərzinə uyğunlaşmışdı. Yetkin fərdlərin uzunluğu təxminən 5 metrə çatırdı.

### Kəllə və dişlər
Onun kəlləsi bədəninə nisbətən olduqca kiçik idi. Dişləri homodont quruluşa malik idi və kənarları mişarvari şəkildə kəsici idi. Bu diş quruluşu bitki liflərini çeynəməkdən daha çox, onları qoparmaq üçün əlverişli idi. Üst çənəsində təxminən 14–22, alt çənəsində isə 26-ya qədər diş yerləşirdi.

### Ətrafların funksiyası
Мassospondiluslar uzun boyun və quyruğa sahib idilər. Onlar əsasən arxa ayaqları üzərində gəzirdilər. Beş barmağı olsa da, ön ətraflarda yalnız ilk üç barmaq aktiv istifadə olunurdu. Birinci barmaqdakı (baş barmaq) nəhəng pəncə sümüyü həm müdafiə, həm də qidanı manipulyasiya etmək üçün ixtisaslaşmışdı. Bioloji mexanika baxımından bu pəncə ağac budaqlarını özünə çəkmək və ya torpağı qazaraq kökləri çıxarmaq üçün bir "qarmaq" funksiyasını yerinə yetirirdi.

## Paleobiologiya və inkişaf
Massospondilusun sümüklərinin histoloji (toxuma) analizi göstərir ki, bu dinozavrların inkişafı ətraf mühit faktorlarından birbaşa asılı idi.

* **Fasiləli böyümə:** Massospondilus "dayan-davam et" tipli böyümə strategiyasına malik idi. Qida bol olduqda onlar sürətlə böyüyür, quraqlıq zamanı isə inkişaf tamamilə dayanırdı. Bu adaptiv mexanizm onlara Yura dövrünün sərt iqlimində sağ qalmağa kömək edirdi.
* **Ömür uzunluğu:** Tapılan nümunələrin analizi göstərir ki, bu canlılar təxminən 15–20 il yaşamışlar.
* **Qidalanma:** Əsasən otyeyən olsalar da, bəzi alimlər onların "fırsətcil omnivor" (həmçinin kiçik heyvanlarla qidalanan) ola biləcəyini istisna etmirlər. Uzun boynu ona yüksək ağac budaqlarına çatmağa imkan verirdi ki, bu da digər rəqibləri ilə qida rəqabətini azaldırdı.

## Yumurta və embrionların analizi
1976-cı ildə tapılan "Rooidraai" yatağındakı (Cənubi Afrika) yumurtalar dünya elmi üçün inqilabi tapıntıdır:

* **Yumurta qabığı:** Massospondilus yumurtalarının qabığı cəmi **0,1 mm** qalınlığında idi. Bu, müasir quş yumurtalarından və daha sonrakı dövrlərdə yaşamış nəhəng zavropodların yumurtalarından qat-qat nazikdir.
* **Valideyn qayğısı:** Yumurtaların daxilində tapılan embrionların dişlərinin olmaması sübut edir ki, balalar doğulduqdan sonra müəyyən müddət valideynləri tərəfindən bəslənmiş və xüsusi qayğıya ehtiyac duymuşlar.

## Növləri və səhv təsnifatlar
* ***M. carinatus:*** Əsas tipik növ.
* ***M. kaalae:*** 2009-cu ildə Cənubi Afrikanın Elliot formasiyasında aşkarlanmışdır.

Müasir analizlər əvvəllər bu cinsə aid edilən bir çox tapıntının əslində fərqli dinozavrlar olduğunu üzə çıxarmışdır:
# **Amerika qalıqları:** ABŞ-ın Arizona ştatında tapılan qalıqlar 2010-cu ildə müstəqil bir cins olan *[[Sarahsaurus]]* kimi qeydə alınmışdır.
# **Argentina qalıqları:** Argentinada tapılan materiallar 2009-cu ildə *[[Adeopapposaurus]]* cinsinə aid edilmişdir.
# **Hindistan qalıqları:** *M. hislopi* və *M. rawesi* növləri hazırda "şübhəli adlar" (nomen dubium) sayılır; onların bir qisminin əslində dinozavr deyil, başqa sürünənlər olduğu ehtimal edilir.

## Paleoxronologiya və Coğrafi yayılma
Erkən Yura dövründə qitələr vahid **[[Pangeya]]** superqitəsinin tərkibində idi. Bu, Massospondilusun geniş ərazilərə yayılmasını izah edir. Geologiyada bu dinozavrın şərəfinə **"Massospondylus Range Zone"** adlı xüsusi biostratiqrafik zona adlandırılmışdır ki, bu da süxurların yaşını təyin etmək üçün marker rolunu oynayır.

## İstinadlar

## Mənbə
* ''Massospondylus'' 
* Prosauropoda

* 
* 
* 
* Ancient dinosaur nursery oldest nesting site yet found - University of Toronto.
* Barrett, P. M. (2009). "A new basal sauropodomorph dinosaur from the Upper Elliot Formation of South Africa". Journal of Vertebrate Paleontology 29(4):1032–1045.