open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomson saçılması

**Tomson saçılması** —  klassik elektromaqnetizmin təsvir etdiyi kimi, pulsuz bir yüklü hissəcik ilə elektromaqnit şüalanmanın elastik səpilməsidir. Bu, yalnız Compton səpilməsinin az enerji sərhədidir: \nu\ll mc^2/h  partikül kinetik enerjisi və foton frekansı səpilmə nəticəsində dəyişmir. Bu məhdudiyyət foton enerjisinin parçacığın kütlə enerjisindən daha az olduğu müddətdə etibarlıdır: işığın dalğa uzunluğunun parçacığın Compton dalğa uzunluğundan çox olduqda və ya bərabərdir.

## Fənnin təsviri
Az enerji limitində, hadisənin dalğasının elektrik sahəsi (foton) yüklənmiş hissəcikləri sürətləndirir, bununla da hadisənin dalğası ilə eyni tezlikdə radiasiyanı yaymağa səbəb olur və dalğa dağılır. Thomson saçılması plazma fizikasında mühüm bir hadisədir və ilk fizik J. J. Thomson tərəfindən izah edildi. Parçanın hərəkəti qeyri-relativ deyil (yəni onun sürəti işıq sürətindən daha azdır), hissəciklərin sürətlənməsinin əsas səbəbi hadisənin dalğasının elektrik sahəsinin komponenti ilə bağlıdır. Birincisi, maqnit sahəsinin təsiri nəzərə alınmır. Parçacıq, elektromaqnit dipol radiasiyasına səbəb olan salınan elektrik sahəsinin istiqamətində hərəkət edəcəkdir. Hareketli parçacık, hızlandırmaya dik bir doğrultunda ən yüksek dərəcədə yayar və radiasyon hərəkətinin önündə polarize olacaqdır. Buna görə, bir müşahidəçinin yerləşdiyi yerə görə, kiçik həcmli elementdən səpilmiş işıq az və ya çox polarizə görünə bilər.

Daxil olan və müşahidə olunan dalğanın elektrik sahələri (yəni çıxan dalğa) müşahidə təyyarəsində (gələn və müşahidə olunan dalğalar tərəfindən formalaşan) və həmin düzəldən dik olan komponentlərə bölünür. Təyyarədə yayılan komponentlər "radial" adlanır və təyyarəə dik olanlar "tangensional" olur. (Bu terminlərin təbii görünməsi çətindir, amma standart terminologiyadir.)

Sağdakı diaqram müşahidə təyyarəsini təsvir edir. Bu, qəza nöqtəsində yüklənmiş hissəciklərin sürətləndirilmənin radial bir komponentini (yəni müşahidə sxeminə bir tərkib hissəsi) göstərməsinə səbəb olan hadisənin elektrik sahəsinin radial komponentini göstərir. Göstərilən dalğanın amplitüdünün χ kosinosuna, hadisənin və müşahidə olunan dalğaların arasındakı aralığa mütənasib olacağı göstərilə bilər. Genlik kvadratı olan intensivlik daha sonra cos2 (x) bir faktorla azalacaq. Görülə bilərik ki, tangensional ( )komponentlər (diaqramın düzəpinə dik) bu şəkildə təsirlənməyəcəkdir.

Dağılım ən yaxşı şəkildə ε dt dV dΩ dl kimi təyin olunan bir emissiya əmsalı ilə təsvir edilir, zaman dt-də həcm elementi dV ilə dalğalanan dalğalar uzunluğu λ və λ + dλ arasındakı d Bir müşahidəçi baxımından, radiasiya polarlaşmış işıq və müvafiq olaraq polarizə işığa uyğun olan iki emissiya əmsalı var. Parsiyallaşmamış hadisə işıqları üçün bunlar aşağıdakılardır:

## İstinadlar
Kolxida daşsarmaşığı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Qafqazda, Türkiyədə, Kiçik Asiyada, İranda rütubətli subtropiklərdə yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30 m-ə çatan güclü, lianaşəkilli, həmişəyaşıl koldur. Zoğları nazik, qısasorucu köklüdür. Meyvə verən zoğları isə qalın və tüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 25 sm-ə qədər, müxtəlif formaalı: parlaq dərili, bütöv, bəzən üç hissəli, yaşıl və spesifik qoxuludur. Payızda çiçəkləyir. Çiçəkləri ikicinsli, beşhissəli, yaşılımtıl-sarı, 12-35 ədədi çətirşəkilli hamaşçiçəklərə yığılmışdır. Saplaqlarının uzunluğu 2-3 sm-ə çatır. Kolxida sarmaşığının çiçək qrupunun bütün hissələri sarı-qonur, çoxşüalı, pulcuqlu tükcüklərlə örtülmüşdür. Ləçəklərin uzunluğu 4-4,5 mm və eni 2-2,5 mm, uzunsov-yumurtavari, ucu bizdir. Erkəkcikləri bir az ləçəklərindən qısadır. Sütuncuğun uzunluğu 1,5 mm-dir. Meyvələri qara, şarşəkilli, diametri 10-13 mm, 2,5 toxumludur. Növbəti ilin yayında yetişir.

## Ekologiyası
Kolxida sarmaşığı kölgəli, nəmişli meşələrdə bitir, qayalarda sürünür. Şaxtaya az davamlıdır. Aşağı və orta meşə zolağında, 1500 m hündürlüyə qədər rast gəlinir. Təzə, məhsuldar torpağa ehtiyac vardır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Qazaxda, Tərtərdə yarımkölgəli yerlərdə bitir. Bir çox formalarına rast gəlinir.

## İstifadəsi
Şaquli yaşıllaşdırmada istifadə edilir. Sarmaşığın bütün hissələrində qədərində və çox miqdarda saponin vardır ki, ondan hazırlanan dərmanlar mədə şirəsinin sərbəst sulfat turşusunu azaldır, qanda şəkərin miqdarını azaldır. Həlimindən soyuqdəymədə, vərəm xəstəliklərində, böyrək daşının təmizlənməsində, podaqraya qarşı istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vadokayçin

, **Vado-kayçin** və ya **Vado-kayho** – ən qədim rəsmi yapon sikkəsi və pulu. İmperatriça Qenmeyin əmri ilə 29 avqust 708-ci ildə zərb olunmağa başlamışdır.

## Haqqında
Ortasında kvadratşəkilli dəlik olan bu metal pul 958-ci ilə kimi tədavüldə olmuşdur. Bu, *cunizeni* bə ya koço *cunisen* adlandırılan sikkə seriyasının birincisi idi.

"Vadokayçin" sözü sikkənin üzərində yazılan 4 kancinin transliterasiyadır. "Vado" dövr adı ilə yanaşı, "xoşbəxtlik" mənasını verir. "Kayçin" isə "valyuta" deməkdir. Bu sikkələr Çinin Tan sülaləsi tərəfindən buraxılan və ilk dəfə 621-ci ildə Çanqanda zərb olunan "Kayqentsuho" () adlı sikkədən ilham alınaraq hazırlanmışdı. Vadokayçin bu Çin sikkəsi ilə eyni xüsusiyyətləri daşıyırdı: diametri 2,4 santimetr, çəkisi 3,75 qram təşkil edirdi.

## Həmçinin bax
* Ryo
* Vado (dövr)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Brown, Delmer M. and Ichirō Ishida, eds. (1979).  ''Gukanshō: The Future and the Past.'' Berkeley: University of California Press. ; OCLC 251325323
* Ponsonby-Fane, Richard. (1959). *The Imperial House of Japan.* Kyoto: Ponsonby Memorial Society. OCLC 194887
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005).  ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Titsingh, Isaac. (1834).  ''Annales des empereurs du Japon'' (*[[Nihon Odai Ichiran]]*). Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691
* Varley, H. Paul. (1980). *A Chronicle of Gods and Sovereigns: Jinnō Shōtōki of Kitabatake Chikafusa.* New York: Columbia University Press. ; OCLC 6042764

## Xarici keçidlər
* ''Vadokayçin'' Yaponiya Zərb Muzeyindən.
Arif Məhərrəmov

* Arif Məhərrəmov (rəssam) — Azərbaycan rejissoru və rəssamı.
* Arif Məhərrəmov (hərbçi) — Hərbçi.
* Arif Məhərrəmov (fizik) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor.

## Həmçinin bax
* Arif 
* Məhərrəmov
Mikayıl Mikayılov

* Mikayıl Mikayılov (aktyor) — azərbaycanlı aktyor.
* Mikayıl Mikayılov (rejissor) — azərbaycanlı kinorejissor.
Los-Anceles Gelaksi FK

**Los Anceles Qelaksi** () — MLS-da oynayan futbol klubu. 1994-cü ildə Anschutz Entertainment Group tərəfindən yaradılmışdır. MLS-də 6 dəfə çempion olmuşdur və bu liqanı təşkil edən 10 klubdan biridir. 1994–2002 illərində matçları Rose Bowlda keçirirdilər. Hazırda oyunları StubHub stadionunda keçirirlər. Devid Bekhem də LA Qalaksidə oynamışdır.

## Heyət

## İstinadlar
Luis Paradela

**Luis Xavier Paradela Diaz** (21 yanvar 1997-ci ildə anadan olub) — Kuba təmsilçələrindən olan *Pinar del Rio* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Kuba futbolçusu.

## Milli karyerası
Paradela Kuba milli futbol komandasında debütünü 27 avqust 2018-ci ildə Barbados millisinə qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Kuba rəqibi ilə 0-0 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. O, 8 sentyabr 2018-ci ildə Törks və Kaykos adaları millisinə qarşı oyunda het-triklə yadda qalmış və millisi rəqibinə 11-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Bu nəticə Törks və Kaykos adaları millisinin ən böyükhesablı məğlubiyyəti kimi tarixə düşmüşdür.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

### Milli komanda qolları
:*Nəticələr və qollar Kuba hesablamasının birinci siyahısındadır.*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Papnovka (Şaran)

**Papnovka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Miçurinsk kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 28&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Miçurinsk): 10&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 73&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə marilər (49%), ruslar (36%) üstünlük təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Abdallah Aberkane

**Abdallah Aberkane** () — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq Ayaks klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusu.

## Klub karyerası

### Yonq Ayaks
Aberkane *ADO Den Haaq* akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Oyunçunu bir müddət Liverpul klubu transfer etmək istəmişdir. 11 aprel 2016-cı ildə Aberkane Erediviziya təmsilçilərindən olan Ayaks klubu ilə 2019-cu ilin 30 iyun tarixinə kimi müqavilə imzalamışdır.  Aberkane öz peşəkar karyerasında debütünü 10 sentyabr 2018-ci ildə AZ Alkmaar II klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 65-ci dəqiqədə Din Solomonsu əvəz etmişdir. Eerste Diviziya görüşündə Yonq Ayaks rəqibinə 1-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Şəxsi həyatı
Yasper Quda şəhərində anadan olmuşdur. Valideynləri isə Mərakeş vətəndaşlarıdır.

## Karyera statistikası

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Klub
 **"[[Ayaks AFK|Yonq Ayaks]]"**
*  Eredviziya U-19 — 2016–2017

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Noa Lanq

**Noa Noell Lanq** () — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq Ayaks klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusu.

## Klub karyerası

### Yonq Ayaks
Lanq Feyenoord akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. 6 fevral 2017-ci ildə Lanq Erediviziya təmsilçilərindən olan Ayaks klubu ilə 2019-cu ilin 30 iyun tarixinə kimi olan ilk peşəkar müqaviləsini imzalamışdır. Lanq öz peşəkar karyerasında debütünü 3 aprel 2017-ci ildə Yonq Utrext klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 81-ci dəqiqədə Ezra Valianı əvəz etmişdir. Eerste Diviziya görüşündə Yonq Ayaks rəqibinə 2–0 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Lanq karyerasında ilk qolunu 15 dekabr 2017-ci ildə *Emmen* klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. Eerste Diviziya görüşündə Yonq Ayaks rəqibi ilə 2–2 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Şəxsi həyatı
Lanq Niderlandın Kapelle aan den İYssel şəhərində anadan olmuşdur. Valideynləri isə Surinam vətəndaşlarıdır.

## Karyera statistikası

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.

## Uğurları

### Klub
 **"[[Ayaks AFK|Yonq Ayaks]]"**
*  Erediviziya — 2017–2018

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bitti

**Bitti** () — İtaliyanın Sardiniya regionunda şəhər. Əhalisi 2.837 nəfərdir. Nuoro şəhərindən 35 km șimal istiqamətində yerləşir.

## Tanınmış şəxsləri
* Canuario Karta – siyasətçi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Official Website of Bitti
Con Akton

**Con Frensis Edvard Akton** və yaxud **Ekton**, 6-cı baronet **Eldenxem** (, ; ) — Napoleon müharibələri zamanı Toskana donanmasının və Napoli krallığının komandiri.

Bezanson şəhərində anadan olub. Birinci Fransız donanmasında xidmət edib. Toskana hersoqluğunda xidmətində Leopold Habsburqdan admiral rütbəsini aldı. İspanların 1775-ci ildə Əlcəzairi ələ keçirmək cəhdinin uğursuzluğu dövründə donanmaya rəhbərlik edib.

Leopoldun bacısı Mariya Karolin ilə əlaqəsi sayəsində, həyat yoldaşı, Napoli və Siciliyadakı Ferdinand Ferdinand, milli donanmanın yenidən təşkil edilməsi və təkmilləşdirilməsi üçün dəvət aldı. 1779-cu ildə o, kraliçanın qorunmasından istifadə edərək, Napoliyə köçdü, hərbi nazir daha sonra maliyyə naziri olur və 1789-cu ildən, Krallığın ikinci şəxsi, dövlət katibi seçilmişdir.

O, yenidən Siciliya kralı ilə qaçmağa məcbur oldu Fransız ordusunun təzyiqi altında 1806-cı ilə qədər köhnə despotik siyasətini davam etdirdi. Onun mərmər türbəsi Santa Ninfa di Palermo Krosiferi () kilsə girişində yerləşir.

Roma Papasının razılığı ilə admiral 63 yaşında qardaşıqızı Mariya Anna Akton ilə evləndi. Oğulları Ferdinand Riçard və Çarlz Akton, Çarlz Roma Kürüsündə parlaq bir karyera etdi və kardinala yüksəldi.

## Ədəbiyyat
* John Anthony Davis. *Naples and Napoleon: Southern Italy and the European Revolutions (1780–1860)*. Oxford University Press, 2006. 2nd ed. ISBN 9780198207559.
* Girolamo Imbruglia. *Naples in the Eighteenth Century: The Birth and Death of a Nation State*. Cambridge University Press, 2007. ISBN 9780521038157.
* Фикельмон, Дарья Фёдоровна. Дневник 1829–1837. Весь пушкинский Петербург, Публикация и комментарии С. Мрочковской–Балашовой, Москва, издательство Минувшее, год=2009, страницы=568–569, серия isbn=978-5-902073-66-6, тираж 3000.
* Сибарева Г. , Неаполитанское королевство и Россия в последней четверти XVIII века, Москва,издательство Наука, год 1981.

## İstinadlar
Güngörməz

**Güngörməz** Borçalı bölgəsində kənd adı.

## Toponimkası
Güngörməz- Borçalı bölgəsində kənd adı. İrəvan quberniyasının Sürməli qəzasında Güngörməz dağ və kənd, Azərbaycanda Cavanşir və Şamaxı qəzalarında Güngörməz dağ adları ilə mənaca eynidir. "Quzey yerdə yerləşən dağ" mənasındadır.

## Həmçinin bax
Borçalı kəndləri

## Xarici keçid
www.google.az/search 

## İstinad
Əli Əkbər Saremi

Əli Əkbər Saremi () — əslən İran azərbaycanlılarından olan memar.

## Həyatı
1943-cü ilin oktyabr ayının 28-də Zəncan şəhərində anadan olmuşdur. 2017-ci ilin yanvar ayının 21-də Tehran şəhərində vəfat etmişdir.

## Təhsili
Orta təhsilini Zəncan şəhərində tamamlamışdır. Memarlıq üzrə bakalavr və magistr pillələri üzrə təhsilini Tehran Universitetinin İncəsənət fakültəsində 1968-ci ildə tamamlamışdır. Doktarantura təhsilini isə məşhur memar Luis Kahnın elmi rəhbərliyi altında Pensilvaniya Univeristetində 1976-cı ildə tamamlamışdır.

## Üslubu
Saremi müasir şəhər memarlığı sahəsində dünya ən məşhur şəxslərdəndir. Tağı Radmard ilə müsahibəsində istehza ilə demişdi:

## Karyerası
1968-cı ildən etibarən Tacir Mühəndislər Konsultasiyasi qurumunun rəhbəri olmuşdur. Fərabi Universitetində (İsfahan İncəsənət Universiteti) 1976-cı ildən 1980-ci ilə qədər dərs demişdir. Həmçinin İslami Azad Universitetində də 1994-cü ildən 1997-ci ilə qədər dərs demişdir.

## Layihələri
Sareminin əsas memarlıq layihələri bunlardır:
* Pasteur İnistitut Amfiteatrı (1988)
* İranın Albaniyadakı səfirliyi (2000)
* Təbrizdəki bəzi kommersiya binaları və Təbriz Kristal Qüllələri (2001)
* Məşhəd şəhərində mədəniyyət abidələri və kommersiya binaları (2004)
* Kişdə ofislər və sərgi kompleksi (2006)

## İstinadlar
Şaqqıldaq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

## Arealı
Şaqqıldağın növləri Avrasiyanın mülayim iqlimə sahib olan bölgələrində (Mərkəzi və Şərqi Avropa, Kiçik və Orta Asiya, Qafqaz və Zaqafqaziya) yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kayfuso

– Yaponiya şairləri tərəfindən hazırlanmış ən qədim Çin poeziyası (kanşi) kolleksiyası.

751-ci ildə naməlum tərtibatçı tərəfindən yaradılmışdır. Şairlərin qısa tanışlığında naməlum yazışı İmperator Kobuna olan peşmançılığını və taxta çıxmasından cəmi 8 ay sonra 672-ci ildə İmperator Tenmu tərəfindən taxtdan endirilməsi haqqındakı peşmançılıqlarını nümayiş etdirir. Bu, ənənəvi olaraq İmperator Kobunun böyük nəvəsi Avami Mifuneyə ünvanlanıb.

Kolleksiyada Çində VIII əsrdə populyar olmuş eleqant üslubda yazmağa üstünlük vermiş 64 müəllifin 17 illik zaman müddətində yazdığı 120 şeiri yer alıb. Şairlərin çoxu Şahzadə Otsu kimi şahzadələr, imperatorlar və yüksək rütbəli vəkillərdir. "Kayfuso" şairlərinin 18-inin (Şahzadə Otsu da daxil olmaqla) daha sonra hazırlanmış "Manyoşu" kolleksiyasında da işləri var.

"Kayfuso"nun yazıldığı dövrdə Çin ədəbiyyatı hətta vakadan da çox Yaponiya ədəbiyyatında yüksək yer tuturdu. Yığılmış işlərin çoxu ictimai istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Kayfuso'' mətni
Süyündük (Şaran)

**Süyündük** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Durtüylü kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 13&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Durtüylü): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Kandrı stansiyası): 27&nbsp;km.
## Əhali

## Tarixi
Kənd Sovetlər dönəmində meydana gəlmişdir. İlk dəfə 1982-ci ildə 20 nəfərlik kənd olaraq xəritəyə salkınır. 1989-cu ildə 7 nəfər (4 kişi, 3 qadın), 2002-ci ildə 2 nəfər (1 kişi, 1 qadın, başqırdlar (100 %)), 2010-cu ildə isə kəndə yaşayış olmamışdır. 2012-ci ildə isə kənd ləğv edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sünbaş (Şaran)

**Sünbaş** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Nürəy kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 35&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Nürəy): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Kandrı stansiyası): 40&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (73%), tatarlar (27%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ayan Allahverdiyeva

**Ayan Allahverdiyeva** () — azərbaycanlı şahmatçı, qadınlar arasında beynəlxalq usta (2024).

## Karyerası
Ayan şahmat oynamağa altı yaşında başlayıb. İlk müəllimi Vasif Abdullayevdir.

2014 və 2015-ci illərdə 10 yaşlı qızlar arasında, 2016 və 2017-ci illərdə isə 12 yaşlı qızlar arasında Azərbaycan çempionu olub. 2018-ci ildə eyni uğuru 14 yaşlı qızların qrupunda təkrarlayıb. 2018-ci ildə, həmçinin 20 yaşlı qızların qrupunda çıxış edib və bürünc medal qazanıb.

Müxtəlif yaş kateqoriyalarında Azərbaycanı yeniyetmələr arasında şahmat üzrə dünya və Avropa çempionatlarında təmsil etmişdir. 2015-ci ildə 10 yaşlı qızlar arasında keçirilən Avropa çempionatında ikinci olub. İki il sonra 12 yaşlı qızların qrupunda üçüncü yeri tutub. 2018-ci ildə Riqa şəhərində keçirilən yeniyetmələr arasında Avropa çempionatında 9 oyundan 8 xal yığmaqla 14 yaşlı qızlar arasında Avropa çempionu adını qazanıb. 2019-cu ildə Bratislavada keçirilmiş Avropa çempionatında 9 oyundan 7,5 xal yığaraq ikinci dəfə 14 yaşlı qızlar arasında Avropa çempionu adını qazanıb.

2023-cü ilin noyabrında İtaliyanın Montesilvano şəhərində qız və oğlanlar arasında keçirilmiş dünya birinciliyində 11 oyundan 9,5 xal toplamaqla 18 yaşlı qızlar arasında dünya çempionu olub.

2024-cü ilin fevral ayında qadınlar arasında Azərbaycan çempionatında 7 mümkün xaldan 5.5 xal toplayaraq, Azərbaycan çempionu adını qazanıb. Eyni ilin iyun ayında Hindistanın Qandinaqar şəhərində gənclər arasında dünya çempionatında bürünc medal qazanmışdır.

2025-ci ilin mart ayında Monteneqronun Petrovaç şəhərində 50 ölkədən 200-dən çox şahmatçının mübarizə apardığı gənclər arasında dünya çempionatında ikinci yeri tutub. 

## Milli komanda

2016-cı ildə Bakıda keçirilmiş 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Azərbaycanın qadınlardan ibarət üçüncü komandasının heyətində mübarizə aparmışdır.

2025-ci ilin noyabrında İspaniyanın Linares şəhərində təşkil olunmuş dünya komanda çempionatında Azərbaycan yığmasının heyətində gümüş medala sahib olub.

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ayan Allahverdiyeva ''Chessbase.com'' saytında
Arkadiya konfransı

**Arkadiya konfransı** — Birləşmiş Krallıq və ABŞ nümayəndələri arasında 22 dekabr 1941 – 14 fevral 1942-ci il tarixləri arasında Vaşinqtonda təşkil edilən, tərəflər arasında Avropadakı müharibə ilə bağlı strategiyaların müəyyən edildiyi görüşlərdir. Konfransa hər iki ölkənin dövlət rəhbərləri kimi Vinston Çörçil və Franklin Delano Ruzvelt başçılıq etmişdir.

## Konfransdan əvvəlki hadisələr
Nasist Almaniyası və İtaliyanın 11 noyabr 1941-ci il tarixində ABŞ-yə müharibə elan etməsi ilə ABŞ-nin Avropadakı müharibəyə qatılması qaçınılmaz hala gəlmişdi. Ardıyca yaponların 7 yanvar 1941-ci ildəki Pörl-Harbora hücumundan sonra ABŞ Sakit okeanda yaponlarla müharibəyə başlamışdı. Pörl-Harbora hücumu eyni zamanda Birləşmiş Krallığı Uzaq Şərqdəki təsir sahələrinə daha çox qüvvə ayırmağa məcbur etmişdi. Bu vəziyyətdə hər iki ölkə güclərinin birləşdirilməsi və hər iki müharibə sahəsində bölüşdürülməsi üçün stratejik qərarlar almağa məcbur oldular.

Başlanğıcda ABŞ-nin Avropada müharibəyə girmək barədə düşüncəsi La-Manş sahillərindəki Fransa torpaqlarına hücum etmək yönündə idi. Stalin Avropada ikinci cəbhənin açılması məsələsində israrlı idi. Ancaq Çörçil konfrans zamanı cəbhənin Avropada yox, Şimali Aftrikada açılması məsələsində israr edirdi.

Şimali Afrikada ABŞ VIII Ordusunun 18 noyabr 1942-ci ildə başlatdığı Səlib hərəkatının davamında Ervin Rommelin komandanlığındakı Alman-İtalyan qüvvələri Sirenaykanın qərbinə çəkilməyə başlamışdılar. Çörçil  şimal-qərbi Afrika sahillərinə ediləcək ABŞ hücumunun Almaniyanı Şimali Afrikada iki cəbhəli döyüşlərə məcbur edəcəyinə inanırdı.
## Konfrans
Konfransın nəticəsində ABŞ-nin şimal-qərbi Afrikaya hücum təşkil etməsi prinsipcə qəbul edilmişdi. Bu prinsip qərarı Məşəl hərəkatı ilə 8 noyabr 1942-ci ildə tətbiq edildi. Bundan başqa 1 yanvar 1942-ci il tarixli görüşmələrdə BMT-nin qurulması məsələsində prinsip razılaşması əldə edildi. 
## Nəticələri
Arkadiya konfransından sonra ABŞ-nin Alman-İtalyan qüvvələrinə qarşı Avropada müharibə planı dəyişmişdir. Qərbi Fransa sahillərindən ediləcək desant hücumu hərəkatı ikinci mərhələ olaraq müəyyən edilmiş, şimal-qərbi Afrika sahillərinə ediləcək hücum  planı gündəmə gətirilmişdir. Bu *Şimal-qərbi Afrika layihəsi* davamında Siciliyanın tutulması (Husky hərəkatı) və İtaliyaya qoşun çıxartma olaraq cəbhəni cənubi İtaliyaya çəkmişdir.

Ancaq ikinci cəbhənin Avropa üzərindən açılması III Reyxi qeydsiz-şərtsiz təslimə məcbur edəcək səviyyədə olmamışdır, İtaliya torpaqlarının istilası ilə sonlanmışdır. Avropada müharibəni sonlandıran əsas hərəkat yenə Fransa torpaqlarından edilən hücum olmuşdur. Hərəkatın bu formada davam etdirilməsi şübhəsiz bir tərəfdən Fransa torpaqlarındakı son qarşıdurmanı daha az riskli edərkən, digər tərəfdən də Avropada müharibəni uzatmışdır.  
## Həmçinin bax
* İkinci Dünya müharibəsi
## İstinadlar
Əlcəzair ekspedisiyası (1775)

**Əlcəzair ekspedisiyası (1775)** — iyul 1775-ci ildə keçirilən Əlcəzair Respublikasına ,bir sığınacaq, qarşı İspan Alejandro O'Reli (İrlandiya) marşalı əmrindəki İspan və Toskana qoşunlarının birgə ekspedisiyası.

## Tarix
1775-ci ildə İspan kralı Karl III pirat Əlcəzair Respublikasına qarşı çıxdı. 1 iyul eskadra Əlcəzairə yaxınlaşaraq qoşunlarını enişə hazırlamağa başladı. Amma güclü küləklər bir həftə boyunca enişi gecikdirdi. O vaxta kimi əlcəzairlər 100.000 qoşun yığmağı bacardılar. İyulun 8-də ispanlar hələ axının sol sahilinə endi.

Əlcəzair tərəfə gedən yolu bağlamaq məqsdədi ilə ərəblər düşməni  koldan ibarət ərazidə qarşıladılar. İspan ordusunun hücumu bir sıra qeyri-dəqiq və təcrübəsiz hücumlarda baş verib, heç bir nəticəyə gətirib çıxarmadı və İspan ordusu itkilər verdi. Qısa müddətdə böyük bir itkiyə uğradıqdan sonra, O'Relli Əlcəzairə qarşı hərəkətlərini dayandırmağa məcbur oldu və yalnız 600 nəfərin öldürüldüyü və təxminən 2 min yaralı və bütün silahları tərk edərək, gəmilərə qoşun göndərmək və Avropaya tərəfə yollanmağı bacardı.

## Ədəbiyyat
* “Алжирские экспедиции” , страницы 321, том 2.
* Военный энциклопедический лексикон (в 14 томах). Второе исправленное издание под общим руководством М. И. Богдановича. СПб, 1852—1858. Том 1.
Ümumdünya Kosmos Həftəsi

**Ümümdünya Kosmos Həftəsi** — dünyanın əksər ölkələrində hər il 4–10 oktyabrda bu bayram qeyd olunur. Ümumdünya Kosmos Həftəsinin məqsədi kosmik elmlərin və texnologiyanın müasir cəmiyyətin inkişafındakı rolunu işıqlandırmaqdır.

## Tarix
Beynəlxalq Millətlər Təşkilatının Kosmos üzrə III Konfransında Mərakeş nümayəndə heyəti 20 iyul — ABŞ kosmonavtlarının aya endiyi günü kosmos günü kimi qeyd etməyi təklif etdi. Əksər ölkələr kosmos günü ideyasını dəstəkləsə də, tarix olaraq 20 iyul seçilməsi məsələsi mübahisəyə səbəb oldu. Rusiya nümayəndə heyəti kosmos günü ideyasını dəstəkləsə də, 20 iyul tarixi ilə razılaşmadı. Çünki kosmos erası 1957-ci il 4 oktyabrda SSRİ tərəfindən Yerin ilk süni peykinin göndərilməsi ilə başlayır. Bu səbəbdən Rusiya 4 oktyabr tarixini təklif etdi. Lakin alternativ olaraq 10 oktyabr Kosmos Haqqında müqavilənin imzalandığı gün təklif olundu. İran nümayəndəsi isə kosmos günü deyil Kosmos həftəsi keçirməyi təklif etdi və bu təklif əksər ölkələrin nümayəndələri tərəfindən dəstəkləndi. Nəticədə 1999-cu il dekabrın 6-da Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 4–10 oktyabr tarixinin hər il Ümumdünya Kosmos Həftəsi kimi qeyd olunacağını elan etdi: 1957-ci il 4 oktyabr Yerin ilk süni peyki buraxıldığı və 1967-ci il 10 oktyabr Kosmos haqqında Müqavilə imzalandığı gün.

## İllik mövzular
Ümumdünya Kosmos Həftəsi kosmik fəzanın araşdırılmasına həsr olunan kosmos sahəsində beynəlxalq səviyyəli tədbirlərdən biridir. Hər il 90-dan çox ölkədə Ümumdünya Kosmos Həftəsi layihəsi daxilində müxtəlif tədbirlər keçirilir. Beynəlxalq Kosmos Həftəsi Assosiasiyasının İdarə Heyəti tərəfindən hər il üçün mövzu seçilir.

İlk Ümumdünya Kosmos Həftəsi 2000-ci ildə keçirilmişdir. Mövzu isə "Kosmik minilliyin Başlanğıcı" seçilmişdir.

2017-ci ildə dünyanın 80 ölkəsində Ümumdünya Kosmos həftəsi çərçivəsində 3700-dən çox tədbir keçirilmişdir. Həmin il üçün "Kosmosda yeni aləmlərin araşdırılması " mövzusu seçilmişdir. Əsas istiqamət olaraq kosmosun tədqiqi və yaxınlıqdakı Günəş tipli planet sistemlərində Yerə bənzər planetlərin kəşfi seçilmişdir. 2018-ci il üçün isə "Kosmos Dünyanı Birləşdirir" mövsusu seçilmişdir. Bu mövzu bu il Vyanada baş tutacaq UNISPACE+50 toplantısı ilə bağlıdır.

## Fəaliyyətlər və tədbirlər
Ümumdünya Kosmos Həftəsi Assosiasiyası 50-dən çox ölkənin milli koordinatorları tərəfindən dəstəklənən qeyri-hökumət, qeyri-kommersiya təşkilatıdır. Assosiasiyanı Bazz Oldrin, Bill Nay, Tom Henks, İlon Mask, Dorin-Dmitri Prunari, Maks Grimard, Liza LaBonte — dən ibarət İdarə Heyəti idarə edirlər. Həmçinin dünyanın bütün ölkələrindən kosmos sahəsində liderlər könüllü olaraq idarə edirlər. Assosiasiyanın məqsədi insanları kosmosun tədqiqindən gələn faydalar haqqında məlumatlandırmaq, iqtisadiyyatın inkişafını stimullaşdırmaq üçün kosmosun istifadəsini təbliğ etmək , elm və təhsilə maraq yaradılması, həmçinin kosmosun təbliği vasitəsilə millətlərin birgə əməkdaşlığı üçün zəmin yaratmaqdır. Birləşmiş Millətlər təşkilatı hər il Ümumdünya Kosmos Həftəsini qeyd edən ölkələrin tədbirlərinin təqvimini hazırlayır. Təqvimlə linkdən tanış ola bilərsiniz.

## İstinadlar
Tuqərək (Şaran)

**Tuqərək** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Nürəy kənd şurasının tərkibindədir.

## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 35 km,
* kənd sovetliyindən (Nürəy): 5 km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Kandrı stansiyası): 40 km.

## Əhali

## Tarix
Kənd 1952-ci ildə təşkil edilmişdir. 1982-ci ildə xəritəyə salımnan kənddə 60 nəfər yaşayırdı. 1989-cu ildə kəndə 19 nəfər (7 kişi, 12 qadın), 2002-ci ildə 8 nəfər (3 kişi, 5 qadın, başqırdlar (100 %)), 2010-cu ildə isə 3 nəfər (1 kişi, 2 qadın) yaşayırdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Gennadi Qaquliya

**Gennadi Qaquliya** () — Abxaziya keçmiş rejiminin baş naziri.

## Həyatı
Gennadi Qaquliya 4 yanvar 1948-ci ildə Gürcüstanın Lıxnı şəhərində anadan olmuşdur.

O, Abxaziya Nazirlər Kabinetinə 1995–1997-ci və 2002–2003-cü illərdə rəhbərlik edib, 2018-ci il aprelin 25-də yenidən bu vəzifəyə qayıdıb.

8 sentyabr 2018-ci ildə yol qəzasında həlak olmuşdur.

## İstinadlar
Dəniz sinerariyası

**Dəniz sinerariyası** — mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Təbii yayılması
Aralıq dənizi ölkələrində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 50-60 sm olan,çoxillik koldur.Ağ-gümüşü rəngli yarpaqları bitkiyə dekorativ görünüş verir.Lələkvari bölünmüş yarpaqlarının aşağı hissəsi gümüşü tüklərlə örtülmüşdür.Apreı-may aylarında çiçəkləyir.Çiçəkləri sarı rəngdədir.Toxum və qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Torpağa tələbkar deyil,lakin,yüngül torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Mədəni şəraitdə Bakıda,Gəncədə,Balakəndə,Qubada və s. şəhər və rayonlarda becərilir.

## İstifadəsi
Bağ və parklarda canlı çəpərlərin salınmasında,bordür və müxtəlif dekorativ kompozisiyaların yaradılmasında geniş istifadə olunur.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Sərvəoxşar santolina

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii halda İtaliyada və Aralıq dənizyanı ölkələrində bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 50-60 sm-ə çatan kol bitkisidir. Yarpaqlarının uzunluğu 3,5 sm-ə qədər olub, lələkvari bölünmüşdür. Cavan yarpaqları açıq-yaşıl, yaşlıları isə boz-gümüşü rəngdə, tükcüklüdür. Sarı rəngli ətirli çiçəkləri uzun çiçək saplaqlarında yerləşmişdir. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir. Çobanyastığının qoxusuna bənzər güclü ətri vardır. Toxumları oktyabrda yetişir. Toxum və qələmlərlə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Günəşli, isti, quru torpaqlarda bitir. Sərt şaxtalarda yerüstü hissəsi donur.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində introduksiya oçunmuşdur. Bakı şəhərinin park və bağlarında mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Çiçəkliklərdə, qazonlarda, müxtəlif kompozisiyaların qurulmasında qiymətli bitkidir. Yarpaqlarından alınan ekstraktlardan aromaterapiyada bir çox xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pırkalyarpaq mahoniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Təbii yayılması
Vətəni Şimali Amerikadır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1 m-ə qədər olan həmişəyaşıl koldur. Cavan zoğlarının qabığı uzununa zolaqlı, çəhrayı-boz olub, tədricən qonur-boz rəng alır. Yarpaqları 20 sm uzunluğundadır, mürəkkəb, təklələkvaridir, uzunluğu 3-9 sm, eni 1,5-2,5 sm-ə çatan üst səthdən parlaq, tünd-yaşıl, alt səthdən isə tutqun, açıq-yaşıl rəngdə, dərivari olub, 5-9 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqaltlıqları 2-5 mm uzunluğunda, qılvaridir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri sarı rəngdədir, diametri 9 mm-ə çatır. Çoxçiçəkli salxımların uzunluğu 1 sm olub, yumurtavari təpə tumurcuqların qoltuğundan çıxır. Zoğların ucunda toplaşmış çiçək salxımının uzunluğu 5-8 sm-dir. Giləmeyvələrin uzunluğu 9,5 mm, yəni 8 mm, göyümtül-qara rəngdə, uzunsov ellipsvari, zərif tüklü və 2-8 toxumludur, avqustda yetişir. Toxumları 4-5 mm uzunluğunda, 2,3 mm enində və 1,5 mm qalınlıqda olur. Uzunsov, parlaq və şabalıdı rəngdədir. Toxum, qələm, pöhrə və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır. 30° C-ə qədər şaxtaya davam gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Hirkan florasında — Lənkəranda, Astarada, Masallıda təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Bordürlərin, canlı çəpərlərin salınmasında qrup halında əkilir. Meyvələri turşdur, yeyilir, həmçinin qənnadı istehsalında, şərabların rənglənməsində istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əbdülqasım (Uçalı)

**Əbdülqasım** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Kunakbay kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Şaran): 26&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Kunakbay): 18&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Uçalı stansiyası): 30&nbsp;km.

## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100 %) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Qəşəm İsabəyli

**Qəşəm İsa oğlu** **İsabəyli** () — şair, nasir, 1986-cı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1983).

## Həyatı
Qəşəm İsabəyli 1948-ci il avqustun 14-də Azərbaycanın Kürdəmir rayonundakı Xəlsə kəndinda ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Xəlsə kəndində, onbirillik məktəbi qonşu Axtaçı kəndində bitirmişdir (1966). Üç aya yaxın Bakıda metro tikintisində, sonralar isə Xəlsədə işləmişdir. ADU-nun Geoloji-coğrafiya fakültəsinin Coğrafiya şöbəsini bitirmişdir (1967-1972). Kürdəmir rayonunun Axtaçı və Beyi kənd məktəblərində müəllim işləmişdir (1972-1975). Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində ştatdankənar müxbir olmuşdur (1975-1976). C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında sənədli filmlər birliyində inzibatçi, sifariş filmləri redaktoru vəzifələrində çalışmışdır (1976-1982). "Yazıçı" nəşriyyatında klassik ədəbiyyat və folklor şöbəsində redaktor olmuşdur (1982-1984). "İşıq" nəşriyyatında sifariş ədəbiyyatı redaksiyasının müdiri (1984-1992) işləmişdir. Azərbaycan Respublika Mədəniyyət Nazirliyinin "Şur" nəşriyyatında direktor vəzifəsində çalışmışdır (1992-1998). Bədii-ensiklopedik "Cik-cik" uşaq qəzetinin təsisçisi, naşiri və baş redatorudur (1993-cü ildən). Həmçinin "Şirvannəşr" nəşriyyatının təsisçisi və naşiridir (1996-cı ildən). 1967-ci ildən dövri mətbuatda şeirləri ilə müntəzəm çıxış edir. Rus, Ukrayna, Litva və Latviya ədəbiyyatından tərcümələri vardır. Şeirləri rus, ukrayna, belarus və s. dillərə tərcümə olunmuşdur. 1980-cı ildə "Sovet Azərbaycanı maarifi — 60" mahnı müsabiqəsində mükafata layiq görülmüşdür. "Əkil-bəkil" (poema) kitabı "Ən yaxşı uşaq kitabı" I respublika müsabiqəsində ikinci mükafata layiq görülmüşdür (1989). Aldığı mükafatı şəhidlərin xatirəsinə ucaldılacaq abidə fonduna köçürmüşdür. "Cin" nağıl povesti Bakıda ingilis dilində (Vaqif Qəmbərovun tərcüməsində) kütləvi tirjla nəşr olunmuşdur.

## Əsərləri
# Balaca-bapbalaca. Bakı: Gənclik, 1982, 72 səh.
# Heç nə istəmir ana. Bakı: Yazıçı, 1983, 75 səh.
# Şam nağılı. Bakı: Gənclik, 1984, 64 səh.
# Əkil-bəkil (poema). Bakı: Gənclik, 1987, 72 səh.
# Əkil-bəkil. Bakı: İşıq, 1990, 170 səh.
# Üüü... Bakı: Gənclik, 1990, 208 səh.
# Cin (nağıl-povest). Bakı: Şur nəşriyyatı və "Cik-cik" qəzeti nəşri, 1993, 32 səh.
# Nənəm təkdi. Bakı: "Cik-cik" qəzetinə əlavə. 1995, 45 səh.
# Ömrün Xəlsə çağları. "Cik-cik" qəzetinə əlavə, 1996, 16 səh.
# Şamaxı — Şam nağılı. Bakı: "Cik-cik" qəzetinə əlavə, 1996, 16 səh.
# Əlli yaşında. Bakı: Şirvannəşr, 1998, 100 səh.
# Ay külək, nə əsirsən. Bakı: Şirvannəşr, 2002, 52 səh.
# İlk məhəbbətin intiqamı. Bakı: Şirvannəşr, 2024, 224 səh.

## Tərcümələri
# S.Şenkman. Biz kişilər. Bakı: İşıq, 1988, 256 səh. (şərikli).

## Xarici keçidlər
* 
* Qəşəm İsabəyli - Uşaq şeirləri (edebiyyatqazeti.az)
* Qəşəm İsabəyli Andersen Fəxri Diplomuna layiq görülüb (alpaninfo.com)
Altıntaş (Uçalı)

**Altıntaş** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd İlçəqol kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Uçalı): 73&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (İlçəqol): 16&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Altın Taş stansiyası): 0&nbsp;km.
## Əhali

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Tartan-partan (jurnal)

"***Tartan-partan***" (jurnal) — həftəlik satirik jurnal. Tiflisdə — "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşr olunduğu məkanda ortaya çıxdı. Jurnalın baş redaktoru Ə. Qarayev olmuş, vətənpərvərlik və ictimai tənqid yolunu davam etdirən bu nəşr Sovet Azərbaycanı və ölkədəki ictimai-siyasi dəyişikliklərə öz bədii-cəmiyyətçi təsirini göstərmək məqsədi daşıyırdı.

## Haqqında
“Molla Nəsrəddin” ənənəsini davam etdirən jurnallardan biri də Ə. Qarayevin redaktorluğu ilə çıxan *“Tartan-partan”* jurnalıdır. Başqa müasirlərindən fərqli olaraq bu satirik mətbuat orqanı Tiflisdə – “Molla Nəsrəddin”in şəhərində çıxdı. Həm də artıq “Molla Nəsrəddin” nəşrini dayandırdığı zaman dərc olunur. Bu jurnal həm də ona görə maraq doğurur ki, kommunist Ə. Qarayevin Cümhuriyyət dövrünə münasibəti ifadə edilir. *“Tartan-partan”* 8 səhifədən (4 səhifə yazı, 4 səhifə şəkil) ibarətdir. Buradakı rəsmlər isə “Molla Nəsrəddin”in məşhur rəssamı Oskar Şmerlinqə məxsusdur.
Vəsaitin olmaması üzündən birinci nömrədən sonra davam edə bilməyən bu jurnal qarşısına böyük məqsədlər qoymuşdu. İlk sayındakı “Həkim Nuni Sağir” imzası ilə dərc olunan baş məqalədə jurnalın məqsədi aşağıdakı şəkildə açıqlanır:“... rəhmətlik uşağı nə məqsədsəbsizdir, məcmua olsun, cəfəngiyyatdan-filandan yazsın. Bahalıq idi, oxuyaq kefimiz açılsın və yazdıqlarımızı çap etsin. Yoxsa “Molla Nəsrəddin” gedəndən bəri heç üzümüz gülmür” (*“Tartan-partan”*, 1918, 24 sentyabr).Jurnalda şeir, xarici xəbərlər, elanlar, axırıncı xəbərlər başlığı altında satirik yazılar dərc olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Məşəl (jurnal)
* Molla Nəsrəddin (jurnal)

## Xarici keçidlər
* MİLLİ MƏTBUATIMIZIN “MƏŞƏL”İ, “TARTAN-PARTAN”I... 
* TARTAN-PARTAN, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti – Obastan
* Satirik jurnallardan "Tartan-partan"

## Mənbə

* 
* 
* 

## İstinadlar
Azərbaycanda yerli əhəmiyyətli dekorativ-tətbiqi sənət nümunələrinin siyahısı

**Azərbaycanda yerli əhəmiyyətli dekorativ-tətbiqi sənət nümunələrinin siyahısı** — Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycanda qeydiyyata alınması göstərilmiş yerli əhəmiyyətli dekorativ-tətbiqi sənət nümunələrinin siyahısı. Siyahıda ən qədim abidələr Xaçmaz və Şamaxıdakı XIV əsrə aid ərəb sənduqələridir.

## Siyahı

Fayl:Açıq səma altında muzey. Möminə Xatun türbəsinin yanında.jpg|Naxçıvanda 48 ədəd daş qoç fiqurları
Fayl:Qəbələ rayonu Həzrə kəndində qədim sənduqə.jpg|Qəbələ rayonu Həzrə kəndində qədim sənduqə

## İstinadlar
Frits Ştuxlik

**Frits Ştuxlik** (; 11 fevral 1966, Vyana, Avstriya) — sabiq FIFA referisi, FIFA və UEFA hakim-inspektoru, UEFA Konvensiya meneceri, FIFA və UEFA RAP (Hakimlərə Dəstək Proqramı) təlimatçısı, AFFA Hakimlər və Hakim-İnspektorlar Komitəsinin sədri (2018-2022).

## Həyatı
Frits Ştuxlik 11 fevral 1966-cı ildə Vyanada anadan olub. Hakimlik karyerasına 1982-ci ildə başlayıb. 1992-ci ilin iyulundan 2009-cu ilin dekabrına qədər Avstriya Bundesliqasının hakimi olub. 1994-cü il yanvarın 1-dən 2009-cu il dekabrın 31-dək FIFA referisi olaraq fəaliyyət göstərib. Avstriya çempionatının yüksək divizionunda 267, beynəlxalq arenada isə 89 oyun idarə edib. Vyana Futbol Federasiyasında gənc hakimlərin təlim-tədrisi ilə məşğul olub. 2010-cu ildən FIFA/UEFA hakim-inspektorudur. UEFA Konvensiya meneceri, FIFA/UEFA RAP (Hakimlərə Dəstək Proqramı) təlimatçısıdır. O, həmçinin, Avstriya Futbol Federasiyasında katib vəzifəsində çalışıb. 2018-ci ilin mart ayında qarşılıqlı razılıq əsasında federasiyadakı vəzifəsindən ayrılıb.

14 sentyabr 2018-ci ildə AFFA Hakimlər və Hakim-İnspektorlar Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin olunub və 30 iyun 2022-ci ilədək bu vəzifədə qalıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Worldreferee.com'' saytında profili 
* ''Eu-football.info'' saytında profili
Abbas Əzimov

**Abbas Əzim oğlu Əzimov** () — idman jurnalisti, AFFA-da futbol muzeyinin direktoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti (2008).

## Həyatı
Abbas Əzimov 19 dekabr 1936-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Səkkizinci sinfi bitirəndən sonra Neft texnikumunu, sonra isə Bakı axşam məktəbini bitirib. Bakı neft texnikumunda oxuduğu illərdə 1956–1959-ci illərdə "*Dinamo*" cəmiyyətində əməkdar məşqçi Əfqan Səfərovun rəhbərliyi altında yüngül atletika ilə məşğul olmağa başlayıb. Həmin illərdə orta ixtisas məktəbləri arasında keçirilən spartakiadalarda iştirak edərək 5000 və 10000 metr məsafələrə qaçanlar arasında mükafata layiq yerləri tutub. Əmək fəaliyyətinə 1962-ci ildə Texnikumu bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almağa başlayıb və eyni zamanda Azərbaycan televiziyasında işləməyə başlayıb. O, ali məktəb tələbələri arasında keçirilən yarışlarda da uğurla çıxış edib, fəxri fərmanlarla təltif edilib. Uzun sürən xəstəlikdən sonra A.Əzimov 31 avqust 2018-ci il tarixdə vəfat edib.

## Fəaliyyəti
Universitetdə olduğu illərdə hakimliyə başlayıb. 1962-ci ildə respublika, 1969-cu ildə isə Ümumittifaq dərəcəli hakim adını qazanmışdır. Onun idman jurnalistikasına gəlişi Valid Sənaninin adı ilə bağlıdır. Məşhur telejurnalist marağını nəzərə alaraq onu 1967-ci ildə idman proqramları redaksiyasına dəvət edib. 1962-ci ildən 1997-ci ilədək redaktor kimi fəaliyyətə başlayan Abbas Əzimov sonralar Azərbaycan Dövlət Televizya və Radio Verilişləri Şirkətində idman proqramları redaksiyasında baş redaktor müavini vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1980-cı ildə Moskvada keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında hakimlik edib və əməyinə görə xatirə medalına layiq görülüb. Bundan əlavə o, Avropa çempionatı, Avropa Kuboku, "Dostluq–84" və bir çox beynəlxalq turnirlərin hakimi olub. Abbas Əzimov 1964-cü ildən SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvüdür. 1995-ci ilin idman yekunlarına görə A.Əzimov ilin ən yaxşı idman jurnalisti sayılıb. 1997-ci ildən Beynəlxalq İdman Jurnalistləri Assosiasiyasının (AİPS) üzvüdür. 1997-ci ilin aprelindən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyasında AFFA-da işləyib. Azərbaycanın ən təcrübəli idman statisti kimi tanınan Abbas Əzimov 2008-ci ildən AFFA-da fəaliyyət göstərən futbol muzeyinin direktoru olmuşdur.

### Kitabları
* "*Neftçi-70*";
* "*Futbolumuzun futzal salnaməsi*";
* "*Xatirələrdə yaşayanlar*";
* "*Futbolumuz müstəqillik dövründə*".

## Mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə Abas Əzimov 5 mart 2008-ci ildə "*[[Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti|Əməkdar jurnalist]]*" fəxri adına, 21 dekabr 2016-cı ildə isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

## Həmçinin bax
* Valid Sənani
* Aqşin Kazımzadə

## Xarici keçidlər
* AFFA-nın əməkdaşı dünyasını dəyişib
* Bu il dünyasını dəyişən TANINMIŞLAR — Məmurlar, sənətçilər, jurnalistlər və… 

## İstinadlar
Eskadra

**Eskadra** (, , ) — dəniz qüvvələrinin əməliyyat birliyi, dəniz və okean hərbi əməliyyatlar teatrlarında əməliyyat döyüş məsələlərini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

## Tarix

### Donanma
Yelkənli gəmilər dövründə, *eskadra* donanmanın əsas döyüş vahidi idi. 1720-ci ilədək Petrovskiy dəniz nizamnaməsinə əsasən, donanma üç dənə heyətdən ibarət idi:

* *ağ bayraq*— kordebataliya
* *göy bayraq*— avanqard
* *qırmızı bayraq*— arerqard

### Hava donanması
Hava gəmisində dünyanın birincisi olan imperial dövrün Rus Silahlı Qüvvələrində — Ilya Muromets təyyarələrinin heyətində meydana gəlmişdi.

### Zirehli qüvvələr
Həm də, 1923-cü ildə, heyət Qırmızı Ordu zirehli qüvvələrin nisbətən böyük bir kombinasiyası adlandırıldı: iki donanma: ağır və işıqlı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Морской Словарь, М, Военное издательство МО СССР, 1959
* А. И. Радзиевский, Танковый удар., М: Воениздат, 1977 год;
* Морской Энциклопедический Словарь, Л-д, "Судостроение", 1991, ISBN 5-7355-0280-8

## Xarici keçidlər
* Милитера, А. И. Радзиевский, Танковый удар., Воениздат, 1977 г.
Şah Şüca

**Şah Şüca** (Cəlaləddin Şah Şüca) — Müzəffərilər sülaləsindən olan hökmdar,1358-1384-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Həyatı
Şah Şüca 10 mart 1333-cü ildə anadan olmuşdur. O, Mübarizəddin Məhəmmədin Makdum Şahdan olan oğlu idi.1341-ci ildə Mübarizəddin Məhəmmədin Kirmanı işğalından sonra oğlu Şah Şücanı Monqol tayfa başçılarından birinin qızı ilə evləndirdi. Daha sonra atasının dahi fars şairi Sədi Şirazinin məqbərəsini dağıtmasının qarşısını aldı. 1358-ci ildə atasının gözlərinə mil çəkdirərək, həbs etdirir.

## Hakimiyyət illəri
Hakimiyyətə gələr gəlməz dövlətin mərkəzini Şiraz şəhərinə köçürür və oğlu Zeynəlabidini vəliəhd təyin edir. Şah Şüca atasından daha sərt bir insan olduğunu sübut edir. Beləki tez-tez qardaşları ilə arasında olan çəkişmələr dövləti zəiflədirdi.Şah Şüca hakimiyyətinin ilk illərində Xacə Kıvaməddini vəzir təyin etməsinə baxmayaraq,1362-ci ildə Xacə Kıvaməddin edam etdirərək onun yerinə Kəmaləddin Hüseyn Rəşidini vəzir təyin edir. Qardaşı Qütbəttin Şah Mahmudu İsfahana, digər qardaşı İmaduddin Əhmədi isə Kirmana vali təyin edir. İlk əvvəllər Cəlairi Şah Üveysin üzərinə hücuma hazırlaşsa da, sonradan Teymurun  yaxınlaşdığı xəbərini alır və  bu səfəri nəticəsiz qalır. Bir müddət sonra isə xanədan daxilində çəkişmələr başlayır. 1363-cü ildə İsfahanın idarəsini tapşırdığı qardaşı Qütbəddin şah Mahmuda qarşı hücuma keçdi. Lakin çox keçmədən barışıq əldə edildi. Bu illər ərzində Şah Mahmud öz qaynatası Cəlairi Şeyx Üveysə arxalanaraq Farsı və Şirazı tutur. Şah Şüca 1366-cı ilə qədər paytaxt Şirazı yenidən fəth edə bilmir. Şah Mahmud öz qohumluq əlaqlərindən istifadə edərək 1374-cü ildə Cəlairi Şeyx Üveysin ölümündən sonra Təbrizə hücum edir. Şəhəri tutmasına baxmyaraq ağır xəstəliyə yaxalanaraq buranı tərk edir. Şah Şücanın İsfahanı işğalından sonra isə vəfat edir. Qardaşları ilə olan mübarizədən qalib ayrılan Şah Şüca Teymuri təhlükəsini nəzərə alaraq ona tabe olmağa qərar verir.Şah Şüca Azərbaycanı və Arranı 4 aylıq işğal edir lakin Farsdakı daxil vəziyyət pisləşdikdən sonra geri qayıtmalı olur.Onun ikinci qardaşı Şah Müzəffərin oğlu Şah Yəhya İsfahanda üsyan qaldırır. Ölkəni başqa bir təhlükədən xilas etmək üçün o Cəlairilərlə sülh bağlamağa qərar verir və bu məqsədilə oğlu Zeynalabidini Cəlairi sultanı Şeyx Hüseynin bacısı ilə evləndirməyi təklif edir. Lakin Cəlairilər bu təklifi rədd edir. 1383-cü ildə o oğlu Sultan Şəblini kor etdirir və daha sonra bu qərarından peşmanlıq duyur.

### Ölümü
Ardıcıl baş verən uğursuz hadisələr- anasının və qardaşı oğlu Şah Hüseynin ölümü nəticəsində o içkiyə qurşanır və xəstələnərək vəfat edir. Ölümündən bir müddət əvvəl oğlu Zeynalabidini taxta çıxarır.Üçüncü qardaşı İmadəddin Əhmədi isə Kirman valisi təyin edir. Ölüm yatağında olarkən dönəmin ən güclü hökmdarlarından Teymura məktub yazaraq oğluna şahlıq verdiyini bildirir.

## İstinadlar
Qara xan (Talış xanı)

**Seyid Cəmaləddin Mirzə bəy** və ya xan olduqdan sonra bilinən adı ilə **Qara xan** — Talış xanlığının ilk müstəqil xanı.

## Uşaqlığı
Qara xanın atası Seyid Abbas Məhəmməd Peyğəmbərin nəslindən gəlib Talış bölgəsinə gəlmə idi. O Boradigah kəndinin bəyi Əsəd bəylə yaxınlaşaraq onun qızı Ahu xanımla evlənir. Bu evlilikdən Seyid Cəlaləddin dünyaya gəlir. 1736-cı ildə Suqovuşandakı qurultayda Nadir şahın hakimiyyətini tanıyan Seyid Abbas bəy oğlu Seyid Cəlaləddini bəyi onun qulluğuna göndərir. Maraqlıdır ki Cəlaləddin bəy "Qara" ləqəbini bu qulluğda dərisinin rənginə görə almışdı.
Seyid Cəlaləddin Dağıstan səfərində göstərdiyi igidliyə görə Nadir şahdan "xan" titulunu alır və Qara xan adlanmağa başlayır.

## Xanlıq dövrü
1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra vətənə qayıdan Qara xan Talış xanlığının taxtına çıxır. Qara xan ilk iş olaraq sərhədləri möhkəmləndirir, daimi ordu formalaşdırır. Mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək üçün narazı feodalların torpaqlarını xanlıq torpaqlarına əlavə edir. İran hakimiyyəti uğrunda gedən mübarizədə xanlığı qorumaq üçün paytaxtı Lənkərana köçürür və Rusiyaya yaxınlaşır.

Qara xanın dövründə işğalçı siyasət yeridən Kərim xan Zənd arasında əlaqə pisləşir. Kərim xanın müttəfiqi Gilan xanı Hidayət xan 1768-ci ildə Talış xanlığına hücum edərək Qara xanı məğlub edir. Qara xan Hidayət xana bac verməyə məcbur olur. Talış xanlığı 1785-ci ildə Qubalı Fətəli xandan vassal asılığına düşür. Qara xan 1786-cı ildə vəfat edir.

## Xatirəsi
● Cəmaləddin Mirzə bəy adına Lənkəran şəhərində park salınmışdır.

● Cəmaləddin Mirzə bəy adına Bakı şəhərinin Lökbatan qəsəbəsində park salınmışdır.

## İstinadlar
Bosniya və Herseqovina Silahlı Qüvvələri

**Bosniya və Herseqovinanın Silahlı Qüvvələri**  (Boşnaqca, Xorvatca, Serpcə: Oružane snage Bosne i Hercegovine, OSBIH; Kiril alfabesi: Оружане снаге Босне и Херцеговине, ОСБИХ)Bosniya-Herseqovinanı kənardan gələ biləcək təhlükələrə qarşı qorumaqla vəzifəli olan Boşnak , Xorvat və Serblərdən ibarət olan silahlı qüvvələrdir. Bosniyalı Serblər, 1992-2006 illəri arası ayrı bir ordu olan Srpska Respublikasının Ordusunda xidmət ediblər.http://www.mod.gov.ba/en/shema.asp?id=os  
## Tərkibi
2004-ci ildə yaradılan Bosniya Və Herseqovina Müdafiə Nazirliyi, silahlı qüvvələrə cavabdehdir. Silahlı qüvvələrdə təxminən 9.200 fəal və peşəkar hərbçi, 4.600 ehtiyat əsgər və 1.000 mülki şəxsi heyət var. http://www.freeasphost.net/security1/cinovi%20u%20os%20bih.pdf

## İstinadlar

# http://www.mod.gov.ba/en/shema.asp?id=os 
# http://www.freeasphost.net/security1/cinovi%20u%20os%20bih.pdf
# http://www.mod.gov.ba/Language.aspx
Amangildə (Uçalı)

**Amangilde** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Amangilde kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Uçalı): 65&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Bələbəy Kazakkol): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Ural Tau stansiyası): 33&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100 %) üstünlük təşkil edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*