open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emin Gəray (kalqay)

**Emin Gəray** ()() — Krım xanı I Sahib Gərayın oğlu və Krım kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Krım xanı I Sahib Gərayın böyük oğlu olaraq ehtimal ki, Bağçasarayda dünyaya gəldi. Əmisi oğlu kalqay Əhməd Gərayın atasının əmriylə öldürülməsinin ardından 1537-ci ildə kalqay elan edildi. Bu vəzifədə ikən atasının rus torpaqlarına və Lehistan üzərinə tərtiblədiyi basqın və səfərlərə qatıldı. 1539-cu ilin oktyabrında tərtiblənən hücumda Emin Gərayın birlikləri Kaşira bölgəsini darmadağın etdi.

1541-ci ilin yayında atasının Moskva knyazlığı üzərinə tərtiblədiyi səfərə qatıldı. Zaraysk qalası mühasirəyə alınsa da, ələ keçirilə bilmədi və tatar birlikləri rus torpaqlarına doğru irəlilədi. Oka çayı sahilində tatar birliklərinin əsas hissəsi məğlub olub geri çəkilsə də, Emin Gərayın süvariləri Odoyev bölgəsinə hücum etdi. Ancaq bu hücum da uğursuzluqla nəticələndi. 1542-ci ilin martında və 1544-cü ilin dekabrında  yenidən rus torpaqlarına hücum edildi. Son səfərdə xeyli qənimət və əsir ələ keçirildi.

1551-ci ildə Osmanlı padşahı Sultan Süleymanın əmriylə I Sahib Gəray və əmrindəki tatar süvariləri çərkəzlər üzərinə səfərə göndərildi. Ancaq məqsəd I Sahib Gərayı hakimiyyətdən devirmək idi. Belə ki, İstanbulda girov saxlanılan Dövlət Gəray yeniçərilərlə birlikdə Bağçasaraya göndərildi və xanın Krımda olmamasından istifadə edərək taxta çıxarıldı. Atası I Sahib Gəray və digər qardaşları Tamanda sui-qəsdlə qətlə yetirildi. Qaçaraq xilas olan Emin Gəray isə Alma çayı sahilində öz tərəfdarları tərəfindən öldürüldü. Ölümünün ardından Salaçıqda gizlədilən azyaşlı oğulları Cəfər (1541-1551) və Qutluq (1548-1551) da qətlə yetirildi.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Oz ölkəsinin cadugəri (film)

***Oz ölkəsinin cadugəri*** — rejissor Viktor Flemminqin 1939-ci ildə çəkdiyi film. Əsas rolları Cudi Qarlend,  Rey Bolger, Jack Haley, Bert Lahr və Frank Morqan ifa edirlər. Film *“[[Metro-Goldwyn-Mayer]]”*dən Mervin LeRoy tərəfindən istehsal edilmiş.

“Oz ölkəsinin cadugəri” Amerika Film İnstitutunun 100 Ən Yaxşı ABŞ Filmi siyahısının ilk onluğuna salınmış və Milli Film Registerində qeydiyyata alınmışdır.

## Məzmun
Qasırğa Doroti və balaca iti Totonu evlə birlikdə göylərə qaldırır, sonra sehrli yaşıllığa endirir – Oz ölkəsinə. Sən demə, qasırğanın çərpələng kimi uçurduğu ev cadugərin üstünə düşərək onu öldürüb, zülmdən qurtulan yerlilər Dorotiyə təşəkkürlərini bildirir... Doroti Kanzasa qayıtmaq üçün Zümrüd şəhərində yaşayan Oz sehrbazını axtarmağa başlayır. Sarı kərpicli yol ilə gedən qız qəribə varlıqlarla qarşılaşır: içi saman dolu müqəvva, tənəkə adam, qorxaq aslan. Oz sehrbazını axtarmağa yollanan dostlar səfər zamanı sürprizlərlə, təhlükələrlə üzləşirlər. Dorotinin tək istəyi Kanzasa qayıtmaqdır, məntiqli və düşüncəli Müqəvva beynini, həssas və emosional Dəmir Odunçu ürəyini, çox güclü və qorxusuz Aslan isə cəsarətini axtarır... Dorotinin başına gələn, möcüzəli macəralar o qədər ağlasığmazdır ki... Son anda gümüş başmaqları Dorotinin köməyinə gəlir...

## Rollarda
Cudi Qarlend — Doroti
Ray Bolger
Jack Haley
Bert Lahr
Frank Morqan
Marqaret Hamilton

## Həmçinin bax
*ABŞ filmlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici istinadlar

*
Çoxsporlu bitkilər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Çoxsporlu bitkilər  (yun. πολύς, polýs — çox, σπόρος, spóros — toxum, ἀγγεῖον, angeîon — boru, φυτόν, phytón — bitki) sporofitinin quruluşunun mürəkkəbləşməsi (sporofitdə çoxsaylı sporangi və apikal meristemlərin əmələ gəlməsi) ilə səciyyələnən damarlı bitkilər qrupu.

## Təsnifatı
Çoxsporlu bitkilər kladına aşağıdakı şöbələr daxildir:

* Qıjıkimilər (Lycopodiophyta)
* Qatırquyruğukimilər (Equisetophyta)
* Polypodiopsida
* Toxumlu bitkilər (Spermatophyta)

## Xüsusiyyətləri
Çoxsporlu bitkilər kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

* Sporofit nəslinin üstünlük təşkil etməsi. Gametofit nəsli kiçilir və sporofitdən asılı vəziyyətə düşür.
* Sporofitin quruluşunun mürəkkəbləşməsi. Sporofitdə çoxsaylı sporangi və apikal meristemlər əmələ gəlir.
* Damar sisteminin inkişaf etməsi. Ksilem və floema adlanan iki növ damar toxuması əmələ gəlir. Ksilem suyu və mineral maddələri köklərdən yarpaqlara daşıyır, floema isə fotosintez məhsullarını yarpaqlardan bitkinin digər hissələrinə nəql edir.
* Yarpaqların əmələ gəlməsi. Yarpaqlar fotosintez prosesini həyata keçirən əsas orqandır.
* Kök sisteminin inkişaf etməsi. Kök sistemi bitkini torpağa bağlayır, su və mineral maddələrin udulmasını təmin edir.

## Mənşəyi və təkamülü
Çoxsporlu bitkilər kladının mənşəyi Silur dövrünə təsadüf edir. Bu kladın ən qədim nümayəndələri Rhyniophyta şöbəsinə aiddir. Rhyniophyta bitkiləri kiçik, gövdəsiz bitkilər idi. Onların sporofitləri dixotomik budaqlanırdı və sporangiləri budaqların ucunda yerləşirdi.

Devon dövründə çoxsporlu bitkilər kladı sürətlə təkamül etmiş və müxtəlif formalar əmələ gətirmişdir. Bu dövrdə qıjıkimilər, qatırquyruğukimilər və ilk toxumlu bitkilər meydana gəlmişdir.

## Əhəmiyyəti
Çoxsporlu bitkilər kladı təbiətdə və insan həyatında mühüm rol oynayır. Bu qrupun nümayəndələri fotosintez prosesi vasitəsilə oksigen istehsal edir, qida zəncirinin əsasını təşkil edir, torpağın əmələ gəlməsində və su dövranında iştirak edir.

Çoxsporlu bitkilər kladının nümayəndələri insan tərəfindən qida, dərman, lif və yanacaq kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Evdikotlar

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Evdikotlar (yun. εὖ, eu, "həqiqi" +  δύο, dýo, "iki" + κοτυληδών, kotylēdōn, "toxum yarpağı"), çiçəkli bitkilərin (angiospermlərin) ən böyük qruplarından biridir. Bu qrup, cücərmə zamanı iki ədəd toxum yarpağı (ləpə) olması ilə xarakterizə olunur. Evdikotlar təxminən 175.000 növü əhatə edir və bu da bütün çiçəkli bitki növlərinin təxminən 75%-ni təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Evdikotların əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

* **İki ləpəli toxum:** Evdikotların adlarından da göründüyü kimi, cücərmə zamanı iki ədəd toxum yarpağı (ləpə) inkişaf etdirir. Bu ləpələr, cücərən bitkinin ilk yarpaqlarıdır və fotosintez prosesini həyata keçirərək bitkinin ilk qida mənbəyini təmin edir.
* **Torlu damarlı yarpaqlar:** Evdikotların yarpaqları torlu damarlanma nümunəsinə malikdir. Bu, yarpaq səthində damarların bir-biri ilə çarpazlaşaraq tor kimi görünməsidir. Bu damarlanma şəkli, yarpaqların daha effektiv şəkildə su və qida maddələri ilə təmin olunmasına kömək edir.
* **Üç məsaməli tozcuq dənələri:** Evdikotların tozcuq dənələri üç məsaməyə (apertura) malikdir. Bu məsamələr, tozcuq borusunun inkişaf etməsi və mayalanma prosesinin baş verməsi üçün vacibdir.
* **4 və ya 5 misilli çiçək hissələri:** Evdikotların çiçək hissələri (ləçəklər, kasa yarpaqları, erkəkciklər və dişiciklər) adətən 4 və ya 5 misilli qruplarda düzülür. Bu, evdikotların çiçəklərinin simmetriyasını və quruluşunu müəyyən edən əsas xüsusiyyətlərdən biridir.
* İ**kiqat mayalanma:** Evdikotlar digər çiçəkli bitkilər kimi, ikiqat mayalanma prosesi ilə çoxalır. Bu prosesdə, bir erkək gamet yumurta hüceyrəsini mayalandıraraq ziqot əmələ gətirir, digər erkək gamet isə iki qütb nüvəsini mayalandıraraq endosperm əmələ gətirir.

## Təsnifatı
Evdikotlar çox sayda fəsiləni əhatə edən böyük və müxtəlif bir qrupdur. Ən böyük və tanınmış evdikot fəsilələrindən bəziləri gülçiçəklilər (Asteraceae), paxlalılar (Fabaceae), söyüdçiçəklilər (Brassicaceae), gülçiçəyikimilər (Rosaceae) və badımcançiçəklilər (Solanaceae) fəsilələridir.

## Əhəmiyyəti
Evdikotlar təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (meyvə, tərəvəz, dənli bitkilər və s.), dərman, lif, yanacaq və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Evdikotlar həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Borulu bitkilər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu bitkilər, adından da göründüyü kimi, su və qida maddələrinin daşınmasını təmin edən ixtisaslaşmış damar toxumalarına malikdirlər. Bu xüsusiyyət, onların quru mühitdə yaşamağa uyğunlaşmalarında və müxtəlif formalarda təkamül etmələrində mühüm rol oynamışdır.

## Quruluşu
Borulu bitkilər kök, gövdə və yarpaqdan ibarət mürəkkəb bir quruluşa malikdir. Kök sistemi bitkini torpağa bağlayır, su və mineral maddələrin udulmasını təmin edir. Gövdə bitkinin dik durmasını təmin edir və yarpaqları günəş işığına doğru yönəldir. Yarpaqlar isə fotosintez prosesi vasitəsilə qida istehsal edir.

Borulu bitkilərin ən vacib xüsusiyyəti, ksilem və floema adlanan iki növ damar toxumasına sahib olmasıdır. Ksilem, suyu və mineral maddələri köklərdən gövdə və yarpaqlara daşıyır. Floema isə fotosintez məhsullarını yarpaqlardan bitkinin digər hissələrinə nəql edir.

## Təsnifatı
Borulu bitkilər dörd əsas qrupa bölünür: Qıjıkimilər (Lycopodiophyta), Qatırquyruğukimilər (Equisetophyta), Psilotophyta və Toxumlu bitkilər (Spermatophyta). Toxumlu bitkilər isə öz növbəsində Çılpaqtoxumlular (Gymnosperms) və Çiçəkli bitkilər (Angiosperms) olmaqla iki yerə ayrılır.

## Həyat dövrləri
Borulu bitkilər nəsil növbələşməsi ilə xarakterizə olunur. Bu o deməkdir ki, onların həyat dövründə iki fərqli nəsil — sporofit və gametofit — növbələşir. Sporofit nəsil diploiddir və sporlar əmələ gətirir. Gametofit nəsil isə haploiddir və gametlər (cinsi hüceyrələr) istehsal edir.

## Ekoloji rolu
Borulu bitkilər ekosistemlərdə çox mühüm rol oynayır. Onlar fotosintez prosesi vasitəsilə oksigen istehsal edir, qida zəncirinin əsasını təşkil edir və torpaq əmələ gəlməsində iştirak edir. Eyni zamanda, onlar iqlimə də təsir göstərir.

## Borulu bitkilər və insan
Borulu bitkilər insan həyatının bütün sahələrində əvəzolunmazdır. Onlar qida mənbəyidir, tibbdə istifadə olunur, sənaye və iqtisadiyyat üçün xammal təmin edir və mədəni və estetik dəyərə malikdir.

## Qoruma və təhdidlər
Borulu bitkilər yaşayış mühitinin itirilməsi, iqlim dəyişikliyi, invaziv növlər və çirklənmə kimi müxtəlif təhdidlərlə üzləşir. Bu təhdidlər, onların müxtəlifliyini və yaşama şansını azaldır.

## Gələcək perspektivlər
Borulu bitkilər üzərində aparılan tədqiqatlar, onların təkamülü, fiziologiyası və ekoloji rolu haqqında daha çox məlumat əldə etməyə imkan verir. Biotexnologiya və genetik müdaxilələr isə daha məhsuldar və xəstəliklərə davamlı bitki sortlarının yaradılmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Superasteridlər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu klad, təxminən 80.000 növü əhatə edir və bu da bütün çiçəkli bitki növlərinin təxminən üçdə birini təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Superasteridlər müxtəliflik baxımından çox geniş bir qrupdur və bu səbəbdən də ümumi morfoloji xüsusiyyətləri müəyyən etmək çətindir. Bununla birlikdə, bəzi molekulyar və biokimyəvi xüsusiyyətlərə əsasən bu kladı digər çiçəkli bitkilərdən ayırmaq mümkündür.

**İridoidlər:** Superasteridlərin bir çox növü, iridoid adlı ikincil metabolitlərə malikdir. Bu maddələr, bitkiləri ot yeyən heyvanlardan və zərərvericilərdən qorumağa kömək edir.

**Pentacyclic triterpenoids:** Superasteridlər, pentacyclic triterpenoidlər adlı bir sıra digər ikincil metabolitlərə də malikdir. Bu maddələr, bitkilərin böyümə və inkişafında rol oynayır.

## Təsnifatı
Superasteridlər, iki əsas qrupa ayrılır:

**Lamiids (lamiiidlər):** Bu qrup, əsasən ot bitkilərindən ibarətdir. Ən tanınmış lamiid fəsilələrindən bəziləri badımcançiçəklilər (Solanaceae), dodaqçiçəklilər (Lamiaceae), zeytunkimilər (Oleaceae) və dəfnəkimilər (Lauraceae) fəsilələridir.

**Campanulids (kampanuliidlər):** Bu qrup, həm ot, həm də ağac bitkilərindən ibarətdir. Ən tanınmış campanilid fəsilələrindən bəziləri gülçiçəklilər (Asteraceae), çançiçəklilər (Campanulaceae) və apiaceae (Apiaceae) fəsilələridir.

## Əhəmiyyəti
Superasteridlər, təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (meyvə, tərəvəz, qəhvə, çay və s.), dərman, ədviyyat, ətir, lif, yanacaq və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Superasteridlər həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kampanulidlər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu klad asteridlər kladının iki əsas qrupundan biridir və təxminən 40.000 növü əhatə edir. Kampanulidlər həm ot, həm də ağac bitkilərindən ibarətdir və müxtəlif yaşayış mühitlərində rast gəlinir.

## Xüsusiyyətləri
Kampanulidlər morfoloji və molekulyar xüsusiyyətlərinə görə digər asteridlərdən fərqlənir. Bu kladın bəzi ümumi xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Sympetalous corolla:** Kampanulidlər adətən, bitişik ləçəkli (sympetalous) çiçəklərə malikdir. Bu, ləçəklərin bir-birinə bitişərək boru və ya huni şəklində bir corrolla əmələ gətirməsidir.

**Inferior ovary:** Kampanulidlər adətən, aşağı yumurtalıqlı (inferior ovary) çiçəklərə malikdir. Bu, yumurtalığın çiçək hissələrinin altında yerləşməsidir.

**Secondary pollen presentation:** Kampanulidlər ikincil polen təqdimatı (secondary pollen presentation) adlanan bir mexanizmə malikdir. Bu mexanizm, polenlərin dişicik ağzına (stigma) daha effektiv şəkildə ötürülməsini təmin edir.

## Təsnifatı
Kampanulidlər iki əsas qrupa ayrılır:

**Asterales (gülçiçəklilər):** Bu sıraya, dünyada ən geniş yayılmış və növ sayına görə ən böyük bitki fəsilələrindən biri olan Asteraceae (gülçiçəklilər) daxildir. Asteraceae fəsiləsinin nümayəndələri arasında günəbaxan, papatya, marqaritka və astra kimi tanınmış bitkilər yer alır.

**Apiales (apiales):** Bu sıraya, Apiaceae (apiaceae) və Araliaceae (araliaceae) kimi fəsilələr daxildir. Apiaceae fəsiləsinin nümayəndələri arasında yerkökü, cəfəri, kərəviz və şüyüd kimi tanınmış bitkilər yer alır.

## Əhəmiyyəti
Kampanulidlər təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (meyvə, tərəvəz, qəhvə, çay və s.), dərman, ədviyyat, ətir, lif və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Kampanulidlər həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Superrozidlər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu klad, 88.000-dən çox növü əhatə edir və bu da bütün angiospermlərin dörddə birindən çoxunu təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Superrozidlər müxtəliflik baxımından çox geniş bir qrupdur və bu səbəbdən də ümumi morfoloji xüsusiyyətləri müəyyən etmək çətindir. Bununla birlikdə, bəzi molekulyar və biokimyəvi xüsusiyyətlərə əsasən bu kladı digər çiçəkli bitkilərdən ayırmaq mümkündür.

**Rosid sinapomorfiyaları:** Superrozidlər bir neçə molekulyar sinapomorfiyaya (ortaq törəmiş xüsusiyyət) malikdir. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi, matK geninin intronundakı bir inversiyadır.

**Flavonoidlər:** Superrozidlər flavonoidlər adlı bir sıra ikincil metabolitlərə malikdir. Bu maddələr, bitkilərin rənglənməsində, tozlandırıcıları cəlb etməsində və bitki-mikrob qarşılıqlı əlaqələrində rol oynayır.

## Təsnifatı
Superrosids, iki əsas qrupa ayrılır:

**Saxifragales:** Bu sıra, ağac, kol və ot bitkilərindən ibarətdir. Ən tanınmış Saxifragales fəsilələrindən bəziləri daşsarmaşığı (Saxifragaceae), qrossulariaceae (Grossulariaceae) və hamamelidaceae (Hamamelidaceae) fəsilələridir.

**Rozidlər:** Bu klad superrozidlərin ən böyük qrupudur və iki əsas qrupa ayrılır:

**Fabidlər:** Bu qrup, əsasən paxlalılar (Fabaceae), kələmçiçəklilər (Brassicaceae), gülçiçəyikimilər (Rosaceae) və balqabaqkimilər (Cucurbitaceae) kimi fəsilələri əhatə edir.

Malvids (malvidlər): Bu qrup, əsasən üzümkimilər (Vitaceae), söyüdçiçəklilər (Salicaceae), əməköməcikimilər (Malvaceae) və mersinkimilər (Myrtaceae) kimi fəsilələri əhatə edir.

## Əhəmiyyəti
Superrozidlər təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (meyvə, tərəvəz, qoz-fındıq, paxla və s.), dərman, lif, yanacaq, efir yağı və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Superrozidlər həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bazal evdikotlar

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Çiçəkli bitkilər (angiospermlər) içərisində ən böyük kladı təşkil edən bir qrupdur. Bu qrup, eudicotların əsas hissəsini təşkil edir və təxminən 145.000 növü əhatə edir.

## Xüsusiyyətləri
Bazal evdikotların əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Üç yarıqlı tozcuqlar:** Bazal evdikotların tozcuq dənələri üç yarığa (colpus) malikdir. Bu yarıqlar, tozcuq borusunun inkişaf etməsi və mayalanma prosesinin baş verməsi üçün vacibdir.

**Distinct petaloid perianth:** Bazal evdikotların çiçəkləri fərqli ləçək və kasa yarpaqları ilə xarakterizə olunur. Bu, çiçəklərin tozlayıcıları cəlb etməsi üçün vacibdir.

**Five carpellate gynoecium:** Bazal evdikotların dişicik sistemi beş meyvə yarpağından (karpel) ibarətdir. Bu, meyvənin inkişafı və toxumların yayılması üçün vacibdir.

## Təsnifatı
Bazal evdikotlar çox sayda fəsiləni əhatə edən böyük və müxtəlif bir qrupdur. Ən böyük və tanınmış bazal evdikot fəsilələrindən bəziləri gülçiçəklilər (Asteraceae), paxlalılar (Fabaceae), söyüdçiçəklilər (Brassicaceae), gülçiçəyikimilər (Rosaceae) və badımcançiçəklilər (Solanaceae) fəsilələridir.

## Əhəmiyyəti
Bazal evdikotlar təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (meyvə, tərəvəz, dənli bitkilər, qoz-fındıq və s.), dərman, lif, yanacaq və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Bazal evdikotlar həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, fotosintez prosesi ilə oksigen istehsal edir, torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Obazoa

**Obazoa** — ökaryotların Amorphea üst qrupuna daxil olan bir kladır. Bu klad, Opisthokonta (heyvanlar, göbələklər və əlaqəli protistlər), Breviatea və Apusomonadida kimi üç əsas qrupdan ibarətdir. Obazoa termini, bu üç qrupun baş hərflərindən (OBA) yaranmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Obazoa, bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Unikont hüceyrə quruluşu:** Obazoa üzvləri, tək qamçılı (unikont) hüceyrə quruluşuna malikdir. Bu, onların təkamül tarixində ortaq bir əcdaddan gəldiyini göstərir.
Posterior qamçı: Obazoa üzvlərinin qamçısı, hüceyrənin arxa tərəfində (posterior) yerləşir.

**Kristalı olmayan mitokondri:** Obazoa üzvlərinin mitokondriləri, kristaya malik deyil. Kristalar, mitokondrilərin daxili membranının qırışıqlarıdır və enerji istehsalında rol oynayır.

## Təsnifatı
Obazoa kladı, aşağıdakı üç əsas qrupdan ibarətdir:

**Opisthokonta:** Bu qrup, heyvanlar, göbələklər və əlaqəli protistləri əhatə edir. Opisthokonta, ən böyük və müxtəlif Obazoa qrupudur.
Breviatea: Bu qrup, az sayda növü əhatə edən kiçik bir qrupdur. Breviatea üzvləri, parazit və ya kommensal həyat tərzi sürən protistlərdir.

**Apusomonadida:** Bu qrup, tək hüceyrəli, qamçılı protistlərdən ibarətdir. Apusomonadida üzvləri, əsasən dəniz və şirin su mühitlərində yaşayır.

## Filogenetik əlaqələr
Obazoa kladının daxili filogenetik əlaqələri hələ tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bununla birlikdə, molekulyar filogenetik tədqiqatlar, Breviatea qrupunun Obazoa kladının ən ilkin qrupu olduğunu və Apusomonadida ilə Opisthokonta qruplarının bir-biri ilə daha yaxın əlaqəli olduğunu göstərir.

## İstinadlar
Şaqay Mübarək Gəray (nurəddin)

**Şaqay Mübarək Gəray** ()() — Krım xanı I Dövlət Gərayın oğlu, Krım nurəddini.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Krım xanı I Dövlət Gərayın oğludur. Atasının Moskva knyazlığı və Lehistan üzərinə tərtiblədiyi səfərlərə qatıldı. Atasının vəfatının ardından 1577-ci ildə böyük qardaşı II Mehmed Gəray taxta çıxdı və digər qardaşı Adil Gəray kalqay elan olundu. Ertəsi il Osmanlı sultanı III Muradın Səfəvilər üzərinə səfərə çıxmasıyla Krım tatarları da cəbhəyə çağırıldı. Ancaq səhhətinin pis olmasını bəhanə edən qardaşı səfərə getməyərək tatar birliklərini kalqay Adil Gərayın rəhbərliyində Şirvana göndərdi. Şaqay Mübarək və qardaşı Qazi Gərayın da daxil olduğu 20 min nəfərlik tatar birlikləri üçün bu səfər uğursuzluqla nəticələndi. Mollahəsənli döyüşündə ağır itkilər verildi və kalqay Adil Gəray əsir düşdü.

Kalqay rütbəsinə təyinatla bağlı qardaşı II Mehmed Gərayla münasibətləri pisləşən digər qardaşı Alp Gərayı dəstəklədi. Ancaq Krım xanı II Mehmed Gərayla Sultan Murad arasındakı gərginlik, Krım tatarlarının Səfəvilərlə davam edən müharibədən boyun qaçırmasıyla daha da şiddətləndi. Nəticədə sədrəzəm Özdəmiroğlu Osman Paşa idarəsindəki piyada ordu və kaptan-ı dərya Qılınc Əli Paşa idarəsindəki donanma Krım xanını cəzalandırmaq məqsədilə istiqaməti dəyişərək Kəfəyə yola düşdülər. Bundan xəbər tutan kalqay Alp Gəray qardaşları Səlamət və Şaqay Mübarək Gərayla birlikdə Osmanlı ordugahına sığındılar. O əsnada İstanbulda girov tutulan İslam Gəray isə Sultan Murad tərəfindən yeni Krım xanı elan edildi və yeniçəri birlikləriylə Bağçasaraya göndərildi. Osmanlı sultanının fərmanını görən digər yerli əyanlar da onun tərəfinə keçdilər. Taxtını itirən II Mehmed Gəray ailəsi və xidmətçiləriylə birlikdə Kubana sığınsa da, Alp Gərayın rəhbərlik etdiyi tatar birlikləri onu ələ keçirdi və sabiq xan boğularaq edam olundu.

Yeni taxta çıxan II İslam Gəray isə mükafat olaraq qardaşı Alp Gərayı kalqay olaraq saxladı və digər qardaşı Şaqay Mübarək Gəray nurəddin elan edildi (1584). 2 il boyunca mərhum xanın qaçaq düşən oğlu Səadət Gərayla mübarizə aparan Şaqay Mübarək Gəray çox keçmədən özü də ölkədən qaçdı. Belə ki, II İslam Gəray 1588-ci ildə vəfat etdi və İstanbula girov göndərilən qardaşı II Qazi Gəray xan elan edildi. Yeni təyin olunan qardaşının intiqam almasından çəkinən kalqay Alp Gəray və nurəddin Şaqay Mübarək Gəray ailələrini də yanlarına alaraq ölkədən qaçdılar. Alp Gəray İstanbula, Şaqay Mübarək Gəray isə xanımı Durbikə Xatunun çərkəz diyarındakı qohumlarının yanına sığındı. 1593-cü ildə burada vəfat etdi.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Dövlət Gəray (kalqay)

**Dövlət Gəray** ()() — Krım nurəddini Şaqay Mübarək Gərayın oğlu, Krım kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Atası Krım xanı I Dövlət Gərayın oğlu nurəddin Şaqay Mübarək Gəray, anası isə çərkəz bəylərindən birinin qızı Durbikə Xatundur. Əmisi II Qazi Gərayın hakimiyyətə gəlişinin ardından atası bütün ailəsiylə birlikdə Şimali Qafqaza qaçdı və burada vəfat etdi. Atasının vəfatının ardından qardaşı Canıbəy Gərayla birlikdə əmiləri Fateh Gəray və Səlamət Gərayın himayəsində böyüdüldü. 1609-cu ildə kalqay Mehmed Gəray və nurəddin olan qardaşı Şahin Gəray (II Səadət Gərayın oğlanları) ayaqlandılar və bu səbəblə vəzifədən alındılar. Onların yerinə qardaşı Canıbəy Gəray kalqay, Dövlət Gəray isə nurəddin təyin edildilər. Bu vəzifədə ikən Moskva knyazlığı üzərinə tərtiblənən səfərlərdə iştirak etdilər.

1610-cu ildə əmisi Səlamət Gərayın vəfatıyla qardaşı Canıbəy taxta çıxdı. Kiçik qardaşı Dövlət Gərayı kalqay, mərhum əmisinin oğlu Əzəmət Gərayı isə nurəddin təyin etdi. 1617-ci ilin avqustunda Osmanlı sultanı I Əhmədin əmriylə qardaşı Canıbəy Gəray 10 min nəfərlik ordusuyla davam edən Osmanlı-Səfəvi müharibəsinə qatıldı. O əsnada qardaşı kalqay Dövlət Gəray Bağçasarayda qalaraq xanlığı mühafizəsiylə vəzifələndirildi. Bu əsnada əmrindəki kiçik tatar birlikləriylə Lehistan üzərinə basqınlar tərtibləyən Dövlət Gəray Bila Tserkva yaxınlığını darmadağın etdi. 1618, 1620, 1621-ci ildə tərtiblənən səfərlərdə iştirak edən Krım tatarları sonuncu səfərdə baş tutan Hotin döyüşündə məğlub oldular.

Ancaq 1623-cü ildə Osmanlı sultanı II Osmanın taxtdan endirilməsi və I Mustafanın yenidən hakimiyyətə gəlməsinin ardından qardaşı Canıbəy Gəray taxtdan endirildi və yerinə üsyankar III Mehmed Gəray xan elan edildi. Beləcə, kalqay ünvanı əlindən alınan Dövlət Gəray qardaşıyla birlikdə Ədirnəyə qaçdılar. Ancaq III Mehmed Gərayın Osmanlı əleyhdarlığı və Krımda tayfalararası mübarizəni qızışdırması nəticəsində Canıbəy Gəray 21 iyun 1628-ci ildə yenidən xan, qardaşı Dövlət Gəray isə kalqay təyin edildi. İkinci kalqaylıq dövründə kazakların dəstəyiylə xanlığa hücum edən Mehmed Gərayla mübarizə apardı. Ardından 1629-cu ilin payızında Lehistan üzərinə hücuma keçən Dövlət Gəray burada ağır məğlubiyyətə uğradı. Ordusunun böyük qismi həlak oldu və əsir alındı.

Çox keçmədən Dövlət Gəray 13 noyabr 1631-ci ildə geridə varis qoymadan vəfat etdi. Yerinə isə illərdir nurəddin olan əmisi oğlu Əzəmət Gəray kalqay təyin edildi.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Aleksis

**Aleksis** — ad.

* Aleksis Miçiels — Fransalı keçmiş peşəkar velosiped yarışçısı.
* Aleksis Bledel — Amerikalı aktrisa.
* Aleksis Tsipras — Radikal Sol Koalisya partiyasının lideri
* Aleksis Kopello — Kuba əsilli Azərbaycanlı yüngül atlet.
* Aleksis Salemakers — Belçikalı peşəkar futbolçu.
* Aleksis Sançez ― Çili futbolçusu.
* Aleksis Amor
* Aleksis Ford
* Aleksis Yandard
## İstinadlar
II Vittorio Emanuele qalereyası

**II Viktor Emanuel qalereyası** (, lomb. *Galeria Vittori Emanuel II*) — İtaliyanın ən qədim alış-veriş qalereyası və Milan şəhərinin əsas simvollarından biridir. Şəhərin mərkəzində dörd mərtəbəli qoşa arkada yerləşmiş qalereya İtaliya Krallığının ilk kralı olan II Viktor Emanuelin adını daşıyır. 1861-ci ildə dizayn edilmiş və 1865–1877-ci illər arasında memar Cüzeppe Menqoni tərəfindən tikilmişdir.

Çoxsaylı dükanları və Milanın ümumi yığıncaq və yemək yeri kimi əhəmiyyətinə görə qalereyanı tez-tez "il salotto di Milano" (Milanın qonaq otağı) adlandırırlar.

2013-cü ildən etibarən arkada da, əsasən yüksək moda, zərgərlik, kitablar və rəsmlər satan lüks dükanlar, həmçinin restoranlar, kafelər, barlar və "Town House Galleria" adlı otel yerləşir. Qalereya Milanın ən qədim dükan və restoranlarına ev sahibliyi edir. Məsələn, Biffi Caffè (1867-ci ildə monarxın aşpazı Paolo Biffi tərəfindən yaradılmışdır), Savini restoranı, Borsalino papaq mağazası (1883) və s.

## İstinadlar
Səfa Gəray (kalqay)

**Səfa Gəray** (; ) — Krım xanı II Mehmed Gərayın oğlu, Krım nurəddini və kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Krım xanı II Mehmed Gərayın oğludur. Haqqındakı ilk məlumat Osmanlı sultanı III Muradın əmriylə taxtdan endirilən atası II Mehmed Gərayla birlikdə ölkədən qaçması barədədir. Perekop qalasına sığınan ailəsi burada dəstək qazana bilmədi. Əmisi kalqay Alp Gəray tərəfindən burada atası edam olundu. Səfa Gəray isə qardaşları Səadət Gəray və Murad Gərayla birlikdə ölkədən qaçaraq noqaylara sığındılar (may 1584).

O əsnada İstanbula girov tutulan əmisi II İslam Gəray Osmanlı sultanı III Muradın əmriylə xan elan edilsə də, hələ də Krıma gəlməmişdi. Bundan istifadə edən böyük qardaşı Səadət Gəray noqayları ətrafına toplayaraq Bağçasaraya hücum etdi. Özünü xan, qardaşları Səfa Gərayı kalqay, Murad Gərayı isə nurəddin elan etdi. Ancaq çox keçmədən — cəmi 1 ay sonra İstanbuldan yeniçəri birlikləriylə Bağçasaraya gələn II İslam Gəray hakimiyyəti ələ aldı. Məğlub edilən qardaşlar yenidən noqaylara sığındı. Ancaq bu dəfə tərəfdar toplaya bilmədilər və fərqli istiqamətlərə qaçdılar. İlk növbədə çərkəz diyarına qaçan Səfa Gəray daha sonra qardaşlarıyla birlikdə 1586-cı ilin baharında Moskva knyazı I Fyodra sığındı. Burada mərasimlə qarşılanan qardaşlar həmin ilin 18 iyulunda Həştərxana göndərildi və burada yaşamalarına icazə verildi.

Ancaq həmin ilin sonlarında Səfa Gəray və Murad Gəray rus təbəəliyindən imtina edərək noqay diyarına qaçdılar. Həştərxanda qalan qardaşları Səadət Gəray isə 1587-ci ildə müəmmalı şəkildə vəfat etdi. 1588-ci ildə II İslam Gərayın ölümü və İstanbulda girov tutulan digər əmiləri II Qazi Gərayın xan təyin edilməsiylə qardaşlar bağışlandı. Hələ İstanbulda ikən qardaşı uşaqlarına məktub yazaraq onları Krıma çağıran II Qazi Gəray onlara yüksək rütbə və ünvanlar vəd etdi. Həmin ilin mayında Səfa Gəray tatar əsilzadələrindən ibarət bir heyətlə Bağçasaraya gəldi və əmisi tərəfindən nurəddin elan olundu.

Bu vəzifədə ikən bir çox səfər və basqında iştirak edən Səfa Gəray 1589-cu ilin qışında noqay tayfasının köçürülməsinə nəzarətlə vəzifələndirdi. Ancaq Don çayının sol sahilinə köçürülmələrinə etiraz edən noqaylar üsyan başlatdılar. Səfa Gəray topladığı tatar süvariləriylə üsyanı yatırdı. Noqayların bir qismi ələ keçirildi. Qalanları isə qaçaraq Həştərxana sığındılar.

1591-ci ildə əmisi II Qazi Gərayın Moskva knyazlığı üzərinə tərtiblədiyi səfərə qatılan Səfa Gəray, uğursuz nəticələnən bu səfərdən döndükdən sonra Bağçasarayda vəfat etdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
El-Oxo

**El-Oxo**, və ya **Göz adası** — Argentinanın Buenos-Ayres əyalətindəki Parana deltasında, gölün içərisində yerləşən, yaşayış olmayan, üzən adadır .

## Təsviri
Ada digər üzən adalara baxdıqda unikaldır, çünki forması demək olar ki, mükəmməl şəkildə dairəvidir. Adanın altından çay keçdiyi üçün o daim öz oxu ətrafında fırlanır və bu kənarlarının eroziyaya məruz qalmasına səbəb olur. Beləliklə, bu fırlanma adanı buz disklərinə bənzər şəkildə dairəvi formaya salır. Ada təxminən  diametrində olsa da, zaman keçdikcə eroziyaya məruz qaldığı üçün kiçilir. Adanın ilkin olaraq necə və nə vaxt yarandığı məlum deyil, ilk "Google Earth" təsviri 2003-cü ilə aiddir. Ada yuxarıdan baxıldığında gözə bənzədiyi üçün belə adlandırılmışdır. Belə ki, ada gölün içərisində fırlandıqca göz hərəkət edir. El-Oxo, Men ştatının Vestbruk şəhəri yaxınlığındakı Presumpskot çayında müşahidə edilən oxşar formalı digər adalarla müqayisə edilmişdir.

El-Oxo argentinalı kinorejissor Serxio Neyspiller tərəfindən kəşf edilib və araşdırmalar göstərir ki, ada ən azı 2003-cü ildən mövcud olub. 2016-cı ildə Serxio Neyspiller və hidrotexniki mühəndis Rikardo Petroni adada araşdırmalar aparmaq üçün pul toplamaq istəsələr də, bu cəhdləri uğursuz oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Adanın fırlanmasını göstərən YouTube videosu
* Serxio Neyspiller tərəfindən çəkilmiş "El-Oxo" videosu ("Kickstarter"də)
* El-Oxoya təşkil təşkil edilmiş dron ekspedisiyasının videosu
Nigeriya şəhərlərinin siyahısı

**Nigeriya şəhərləri** — Nigeriyanın ən böyük yaşayış məntəqələrinin siyahısı.
World Gazeteer internet saytının məlumatına görə, Nigeriyanın əhalisi 22 min nəfərdən çox olan 200 şəhəri var..

## Nigeriya şəhərlərinin siyahısı

## İstinadlar
Man Research (Clapper)

**Man Research (Clapper)** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın öz adını daşıyan debüt studiya albomunda səsləndirilmiş mahnı. Albomun trek siyahısındakı altıncı mahnıdır.

## Haqqında
Mahnının musiqisi zəncirbənd vızıltısı ilə müşayiət olunur. Bek-vokallar Nudla səs verən yaponiyalı müğənni Miho Hatoriyə məxsusdur. Mahnı semplinq metoduna dayanan janr olan trip-hop janrındadır, ona görə ki, mahnıda Reymond Skotun "In the Hall Of The Mountain Queen" mahnısından nümunə istifadə olunmuşdur. Sözügedən mahnı müğənninin " Manhattan Research Inc." adlı albomunda yer alırdı.

## İstinadlar
Opisthokonta

**Opisthokonta** (yun. ὀπίσθιος (opísthios) 'arxa, posterior' və κοντός (kontós) 'qütb, yəni flagellum') — ökaryotların böyük bir kladıdır və həm heyvan, həm də göbələk səltənətlərini əhatə edir. Əvvəllər "Göbələklər/Metazoa qrupu" adlandırılan opisthokontlar, ümumiyyətlə, bir klad olaraq qəbul edilir. Opisthokontlar, Apusomonadida və Breviata ilə birlikdə daha böyük Obazoa kladını təşkil edir.

## Xüsusiyyətləri
Opisthokontların əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Tək dalğalı qamçı:** Opisthokontlar, üzən hüceyrələri olduqda, ümumiyyətlə tək dalğalı bir posterior qamçıya malikdirlər.
Xitin sintezi: Opisthokontlar, xarici skeletdə, kist/spor divarında və ya filamentli böyümə və hiflərin hüceyrə divarında hüceyrə xaricində xitin sintezi edir.

**Osmotrofik qidalanma:** Opisthokontlar, substratların hüceyrə xaricində həzm edilməsi və qida maddələrinin osmotrofik şəkildə udulması ilə xarakterizə olunur.

## Təsnifatı
Opisthokonta kladı, aşağıdakı iki əsas qrupdan ibarətdir:

**Holomycota (göbələklər):** Bu qrup, göbələkləri (Fungi) və onlarla yaxın əlaqəli olan bir neçə protist qrupunu əhatə edir. Göbələklər, tək hüceyrəli mayalardan tutmuş çoxhüceyrəli kiflərə və göbələklərə qədər müxtəlif formalarda olur.

**Holozoa (heyvanlar):** Bu qrup, heyvanları (Animalia) və onlarla yaxın əlaqəli olan bir neçə protist qrupunu əhatə edir. Heyvanlar, çoxhüceyrəli orqanizmlərdir və müxtəlif həyat tərzi və qidalanma strategiyalarına malikdirlər.

## Filogenetik əlaqələr
Opisthokonta kladının daxili filogenetik əlaqələri hələ tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bununla birlikdə, molekulyar filogenetik tədqiqatlar, Holomycota və Holozoa qruplarının bir-biri ilə yaxın əlaqəli olduğunu və bu iki qrupun ortaq bir əcdaddan gəldiyini göstərir.

## İstinadlar
Holozoa

**Holozoa** (Qədim Yunanca ὅλος (hólos) 'bütöv' və ζῷον (zôion) 'heyvan'), heyvanları (Animalia) və onların ən yaxın təkhüceyrəli qohumlarını əhatə edən, lakin göbələkləri xaric edən bir canlılar kladıdır. Bu klad, təxminən 1.5 milyon növü əhatə edir və bunların 300-ə yaxını təkhüceyrəlidir.

## Xüsusiyyətləri
Holozoa kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Tək dalğalı qamçı:** Holozoa üzvlərinin qamçılı hüceyrələri varsa, ümumiyyətlə tək dalğalı bir posterior qamçıya malikdirlər.

**Yoxluqlar:** Holozoa, hüceyrə divarının olmaması və fotosintetik plastidlərin olmaması ilə xarakterizə olunur. Bu, onların heterotrof həyat tərzi sürdüyünü göstərir.

## Təsnifatı
Holozoa kladı, aşağıdakı qrupları əhatə edir:

**Ichthyosporea:** Balıqlarda və digər heyvanlarda parazit olan bir qrup protist.

**Filasterea:** Choanoflagellata ilə yaxından əlaqəli bir qrup amöboid protist.

**Choanoflagellata:** Heyvanlara ən yaxın yaşayan təkhüceyrəli qohumlar olan bir qrup qamçılı protist.

**Animalia (Heyvanlar):** Çoxhüceyrəli, heterotrof ökaryotlardan ibarət olan bir krallıq.

## Filogenetik əlaqələr
Holozoa kladının filogenetik əlaqələri, molekulyar və morfoloji dəlillərə əsasən yaxşı dəstəklənir. Choanoflagellata, heyvanların ən yaxın yaşayan təkhüceyrəli qohumlarıdır və bu iki qrupun ortaq bir əcdaddan gəldiyi düşünülür. Filasterea, Choanoflagellata ilə yaxından əlaqəlidir və bu iki qrup birlikdə "Filozoa" adlı bir kladı təşkil edir. Ichthyosporea, Holozoa kladının ən ilkin üzvüdür.

## Əhəmiyyəti
Holozoa, heyvanların təkamülünü anlamaq üçün vacib bir qrupdur. Choanoflagellata və digər holozoan protistlərinin tədqiqi, heyvanların təkhüceyrəli əcdadlarından necə inkişaf etdiyinə dair dəyərli məlumatlar verir.

## İstinadlar
Nephrozoa

**Nephrozoa** (q.yun. νεφρός (nephrós) 'böyrək' və ζῷον (zôion) 'heyvan') — ikitərəfli simmetriyalı heyvanların (bilaterian) böyük bir kladıdır. Bu qrup, Xenacoelomorpha xaricində bütün bilateriyanları əhatə edir. Nephrozoa termini, bu heyvanların əksəriyyətinin ifrazat sistemi olaraq nefridiya (böyrəkəbənzər strukturlar) olması ilə əlaqədardır.

## Xüsusiyyətləri
Nephrozoa kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Nefridiya:** Nephrozoa üzvləri, bədən boşluğundan (selom) tullantıları çıxarmaq üçün istifadə edilən nefridiya adlı ixtisaslaşmış ifrazat orqanlarına malikdir.

**Tam inkişaf etmiş bağırsaq sistemi:** Nephrozoa üzvləri, ağız və anusu olan tam inkişaf etmiş bir bağırsaq sisteminə malikdir. Bu, onların qidanı daha səmərəli şəkildə həzm etməsinə və qida maddələrini daha yaxşı mənimsəməsinə imkan verir.

**Serebral ganglion:** Nephrozoa üzvləri, sinir sisteminin ön ucunda yerləşən və duyğu orqanlarından məlumat alan serebral ganglion adlı bir beyinə malikdir.

## Təsnifatı
Nephrozoa kladı, iki əsas qrupa ayrılır:

**Protostomia (İlkin ağızlılar):** Bu qrup, ağızın blastopor adlanan embrional açıqdan inkişaf etdiyi heyvanları əhatə edir. Protostomia, həşəratlar, molyuskalar, qurdlar və digər bir çox heyvan qrupunu əhatə edir.

**Deuterostomia (İkinci ağızlılar):** Bu qrup, ağızın blastopordan ayrı bir açıqdan inkişaf etdiyi heyvanları əhatə edir. Deuterostomia, xordalılar (insanlar da daxil olmaqla), dərisitikanlılar və yarımxordalılar kimi heyvan qruplarını əhatə edir.

## Filogenetik əlaqələr
Nephrozoa kladının filogenetik əlaqələri hələ tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bununla birlikdə, molekulyar filogenetik tədqiqatlar, Nephrozoa kladının Xenacoelomorpha kladının qardaş qrupu olduğunu və bu iki qrupun birlikdə Bilateria (ikitərəfli simmetriyalılar) kladını təşkil etdiyini göstərir.

## İstinadlar
Orange Juice

**Orange Juice** — ABŞ müğənnisi Melani Martinesin 2019-cu ildə çıxan ikinci studiya albomu "K-12"-də səsləndirilən mahnı. Musiqi klipi albomla yanaşı təqdim edilən eyniadlı filmdə də yer almışdır. Həmçinin, bu klip 3 fevral 2020-ci ildə ayrı olaraq buraxılmışdır.

2 sentyabr 2019-cu ildə albomun buraxılışından dörd gün qabaq, mahnıdan olan qısa bir parça (*snippet*) xüsusi olaraq Niderland, Rusiya və Türkiyədə yerləşən bir sıra məkanlarda səsləndirilib.

## Mövzusu
Mahnı Cry Baby-nin (*Melaninin uydurma [[alter eqo]]su*) rəfiqəsi Fleur-un (Sion Moreno) bulimiya xəstəliyi ilə mübarizə aparması haqqındadır. Fleur, filmdəki zorba qız Kellinin dost qrupunda olmuş və onun çəki ilə bağlı gözləntilərini qarşılamağa çalışmışdır. Bu təzyiq Fleur-da obessiv düşüncələr meydana gətirmiş, bu da öz növbəsində bulimiyaya səbəb olmuşdur. Fleur öz bədənindən qətiyyən məmnun deyil, fəqət Cry Baby isə onun gözəl olduğunu düşünür və ümid edir ki, o da özünü belə görməlidir. Mahnının lirikində ifadə edilir: "You turn oranges to orange juice" (), hansı ki, bulimiyaya istinad edir – bu azarı olanlar çəki artımının qabağını almaqdan ötrü yediklərini geri qaytarırlar.

## İstinadlar
Fabidlər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Bu klad, 14 sıradan ibarətdir və təxminən 70.000 növü əhatə edir. Fabids, müxtəlif bitki növlərini əhatə edir, o cümlədən ağaclar, kollar, otlar və üzüm bitkiləri. Bu bitkilər, dünyanın müxtəlif bölgələrində, tropiklərdən qütb bölgələrinə qədər geniş yayılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Fabids, bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Azot fiksasiyası:** Fabidlər, Fabaceae (paxlalılar) fəsiləsinə aid olan bir çox növü, köklərindəki bakteriyalarla simbiotik əlaqə quraraq azot fiksasiyası edə bilir. Bu proses, atmosfer azotunun bitkilər tərəfindən istifadə edilə bilən bir formaya çevrilməsini təmin edir.

**Zygomorphic çiçəklər:** Fabidlər, adətən, ziqomorf çiçəklərə malikdir. Bu, çiçəklərin bir simmetriya oxuna malik olması və iki bərabər hissəyə bölünməsidir.

**Pulvinus:** Fabidlər, yarpaq və yarpaqcıqların hərəkət etməsinə imkan verən pulvinus adlı bir quruluşa malikdir. Bu quruluş, bitkilərin işığa və digər stimullara cavab verməsinə kömək edir.

## Təsnifatı
Fabidlər aşağıdakı sıraları əhatə edir:

* Fabales (paxlakimilər)
* Rosales (gülçiçəyikimilər)
* Fagales (fıstıqkimilər)
* Cucurbitales (balqabaqkimilər)
* Oxalidales (əzgilkimilər)
* Malpighiales (malpigiyakimilər)
* Celastrales (gərməşovkimilər)
* Zygophyllales (zigoilkimilər)
* Hülsenfruchtartige (hülsenfruchtartige)

## Əhəmiyyəti
Fabidlər təbiət və insan həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Onlar qida mənbəyi (paxla, soya, mərci, noxud və s.), dərman, lif, yanacaq, efir yağı və digər məhsulların əsasını təşkil edir. Fabids həmçinin ekosistemlərdə mühüm rol oynayır, azot fiksasiyası ilə torpağın münbitliyini artırır və biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Matam

**Matam** () — Seneqalda, yerləşən bir yaşayış məntəqəsidir. Matamın 17,324 nəfər əhalisi var.

## İstinadlar
Tactopoda

**Tactopoda** (lat. tactus — toxunma və q.yun. πούς, podós — ayaq) — heyvanlar (Animalia) aləminin buğumayaqlılar (Arthropoda) tipinə aid olan bir kladdır. Tactopoda, əsasən suda yaşayan heyvanlardan ibarət olan iki qrupdan – xərçəngkimilər (Crustacea) və traxeyalılar (Tracheata) – ibarətdir.

## Xüsusiyyətləri
Tactopoda kladının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

**Çevik, seqmentləşdirilmiş bədən:** Tactopoda üzvləri, çevik, seqmentləşdirilmiş bədənə malikdirlər. Bu, onların hərəkətliliklərini və uyğunlaşma qabiliyyətlərini artırır.

**Ekzoskelet:** Tactopoda üzvləri, xitin və ya kalsium karbonatdan ibarət sərt bir ekzoskeletə malikdirlər. Bu ekzoskelet, onlara qoruma və dəstək təmin edir.

**Qoşalaşmış ətraflar:** Tactopoda üzvləri, bədənin hər seqmentində qoşalaşmış ətraflara malikdirlər. Bu ətraflar, hərəkət, qidalanma, duyğu və digər funksiyalar üçün istifadə olunur.

## Təsnifatı
Tactopoda kladı, aşağıdakı iki əsas qrupdan ibarətdir:

**Crustacea (Xərçəngkimilər):** Bu qrup, karides, xərçəng, lobster, kerevit və digər bir çox suda yaşayan heyvanı əhatə edir. Xərçəngkimilər, əsasən dənizlərdə və okeanlarda yaşayır, lakin bəzi növləri şirin sularda və quruda da rast gəlinir.

**Tracheata (Traxeyalılar):** Bu qrup, həşəratlar, çoxayaqlılar, örümcekler və digər bir çox quru onurğasızını əhatə edir. Traxeyalılar, quru mühitə uyğunlaşmışdır və nəfəs almaq üçün traxeya adlanan xüsusi borucuqlara malikdirlər.

## Filogenetik əlaqələr
Tactopoda kladının filogenetik əlaqələri hələ tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bununla birlikdə, molekulyar və morfoloji dəlillərə əsasən, Tactopoda kladının Mandibulata kladının qardaş qrupu olduğu düşünülür.

## İstinadlar
Xaçgülükimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  yarımfəsiləsinə aid bitki tribası.

Bu triba, 150-dən çox cinsi və 3000-dən çox növü əhatə edir. Senecioneae, dünyanın hər yerində, xüsusilə də mülayim və subtropik regionlarda geniş yayılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilər bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malikdir:

**Çiçək quruluşu:** Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilərin çiçəkləri, adətən, sarı rəngdədir və başcıq (capitulum) adlanan sıx bir çiçək qrupunda toplanır. Başcıq, çox sayda kiçik çiçəkdən ibarətdir və bir çiçək kimi görünür.

**Meyvə tipi:** Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilərin meyvələri, papus adlanan tüklü və ya tüksüz bir quruluşa malik olan akendir. Papuslar, meyvələrin küləklə yayılmasına kömək edir.

**Kimyəvi tərkibi:** Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilər pirolizidin alkaloidləri (PA) adlı bir qrup ikincil metabolit ehtiva edir. Bu alkaloidlər, bəzi növlərdə heyvanlar və insanlar üçün zəhərli ola bilər.

## Təsnifatı
Bu triba, təxminən 1000 növü əhatə edən Senecio cinsini də əhatə edir.

## Əhəmiyyəti
Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilərin təbiətdə və insan həyatında müxtəlif rollar oynayır. Bəzi növlər, bağ və parklarda bəzək bitkisi kimi istifadə olunur. Digər növlər isə ənənəvi tibbdə istifadə olunur. Bununla birlikdə, bəzi Xaçgülükimilər tribasına aid bitkilərin pirolizidin alkaloidləri ehtiva etməsi səbəbindən, bu bitkilərin istifadəsində diqqətli olmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İsser Harel

**İsser Harel** (; ) — 1952-ci ilə qədər Şabak Kəşfiyyat Təşkilatının direktoru olmuş və sonradan bu təşkilatın rəhbəri olmuş Mossad Kəşfiyyat Təşkilatının yaradıcılarından biridir. Onun ən mühüm işlərindən biri 1960-cı ildə Argentinada Adolf Eyxmanın şəxsiyyətinin müəyyən edilərək, xüsusi hissədən ibarət qrup tərəfindən tutularaq İsrailə gətirilməsi və burada müharibə cinayətləri, insanlığa qarşı cinayətlər və yəhudi xalqına qarşı cinayətlər üzrə mühakimə olunması üçün məhkəmə qarşısına çıxarılmasıdır. İsser Harel İsrail dövlətinin qurulmasının ilk 15 ilinin önəmli şəxsiyyətlərindən biridir.

## Həyatı
O, 1912-ci ildə Rusiya İmperiyasının Vitebsk şəhərində (indiki Belarusun bir hissəsi) çox uşaqlı ailədə anadan olub. O, bütünü ivrit dilində yazılmış 10 kitabın müəllifidir.
## İstinadlar
Qohum evliliyi

**Qohum evliliyi** yaxın qohumlar arasında nikahdır. Bu, qohumluq əlaqəsini ehtiva etsə də, insest cinsi əlaqədən kənar bir məna daşıyır. Klinik baxımdan, ikinci dərəcəli əmiuşağı və ya daha yaxın ailə üzvləri arasında olan evlilik qohum evliliyi hesab edilir. Bu, onların övladlarının ala biləcəyi gen nüsxələrinə əsaslanır. Bu cür evliliklər Böyük Orta Şərq regionu kimi bəzi icmalarda hələ də geniş yayılsa da, bir çox icmalarda ailə daxili evliliklərin sayı kəskin şəkildə azalmışdır.

## Yayılması və stiqma
Qlobal miqyasda, uşaqların 8.5%-nin qohum valideynləri var və insan əhalisinin 20%-i endoqamiya tətbiq edən icmalarda yaşayır. Qohum evliliyinin tabu olaraq inkişaf etməsi ilə bağlı nəzəriyyələr həm sosial, həm də bioloji inkişaf kimi dəstəklənə bilər.

### Sosial amillər
Sosial baxımdan, qohum evliliyinin tətbiqinə olan meyil sosial və maliyyə vəziyyətinə olan üstünlüklərlə əlaqədardır. Ailə strukturu və var-dövlətin qorunması, eləcə də evlilik razılaşmalarının asanlığı qohum evliliklərində dəyər verilən məqamlardır. Qohum evliliklərində yaşın aşağı olması və qohumluq əlaqələrinin fəsadları barədə məlumatsızlıq tez-tez müşahidə olunur.

## Qohum evliliyi Azərbaycanda
Prezident İlham Əliyev 23 iyul 2024-cü ildə Ailə Məcəlləsinə edilən dəyişikliyi təsdiqləyib. Belə ki, nikahın bağlanmasına mane olan halların sayı artırılır. Məcəlləyə aşağıdakı hallar əlavə edilir.

# qardaşların və (və ya) bacıların ümumi bioloji baba və (və ya) nənəsi olan uşaqları;
# bioloji qohumluğu olan əmi (dayı) və qardaş (bacı) qızı, həmçinin bibi (xala) və qardaş (bacı) oğlu;

Qadağa 2025-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minəcək.

## İstinadlar
Əzəmət Gəray (kalqay)

**Əzəmət Gəray** ()() — Krım xanı I Səlamət Gərayın oğlu, Krım nurəddini və kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi dəqiq bilinmir. Krım xanı I Səlamət Gərayın böyük oğludur. İlk illəri haqqında yetərli məlumat yoxdur. Atasının 1610-cu ildə vəfatının ardından Osmanlı sultanı I Əhməd tərəfindən kalqay Canıbəy Gərayı xan təyin etdi. Yeni xanın kalqayı qardaşı Dövlət Gəray, nurəddini isə Əzəmət Gəray seçildi. Bu vəzifədə ikən 1615-ci ilin yazında cənubi Lehistan torpaqlarına hücum edən Əzəmət Gəray Ukraynanın sağ sahilini darmadağın etdi. 1617-1619-cu illər ərzində Canıbəy Gərayla birlikdə davam edən Osmanlı-Səfəvi müharibəsinə qatıldı. Ancaq bu səfər Osmanlılar üçün məğlubiyyətlə nəticələndi.

1621-ci ildə Canıbəy Gərayın Lehistan səfərinə qatıldı və bu səfər Hotin döyüşündəki məğlubiyyətlə nəticələndi. 1623-cü ildə Osmanlı sultanı II Osmanın taxtdan endirilməsi və I Mustafanın yenidən hakimiyyətə gəlməsinin ardından Canıbəy Gəray taxtdan endirildi və yerinə üsyankar III Mehmed Gəray xan elan olundu. Beləcə, nurəddin ünvanı əlindən alınan Əzəmət Gəray qaçaraq İstanbula sığındı. Ancaq III Mehmed Gərayın Osmanlı əleyhdarlığı və Krımda tayfalararası mübarizəni qızışdırması nəticəsində Osmanlı sultanı IV Murad 1624-cü ildə Canıbəy Gəray və Əzəmət Gərayı hərbi birliklə Krıma yolladı. Burada III Mehmed Gəray və kalqay Şahin Gərayla döyüşdə məğlub olan Canıbəy Gəray geri çəkildi. Ancaq Əzəmət Gəray tərəf dəyişərək Bağçasaraya getdi və burada III Mehmed Gəraya tabeliyini bildirdi. Mükafat olaraq 1625-ci ildə nurəddin təyin edildi.

Həmin ilin payızında və 1626-cı ilin avqustunda Lehistanın cənub torpaqlarına basqın tərtibləyən Əzəmət Gərayın bu səfərləri uğursuzluqla nəticələndi. 1627-ci ildə Əzəmət Gəray yenidən qaçaraq bu dəfə Osmanlılara sığındı. Nurəddin ünvanı əlindən alınan Əzəmət Gəray İstanbulda bir müddət həbs saxlandıqdan sonra bağışlandı. Uzun mübarizənin ardından Canıbəy Gəray 21 iyun 1628-ci ildə yenidən xan, qardaşı Dövlət Gəray isə kalqay təyin edildi. Əzəmət Gəray isə yenidən nurəddin ünvanı aldı. 1631-ci ilin noyabrında kalqay Dövlət Gərayın ölümündən sonra Əzəmət Gəray onun vəzifəsinə təyin edildi. Ancaq çox keçmədən Canıbəy Gərayla münasibətləri yenidən pisləşən Əzəmət Gəray 24 iyun 1632-ci ildə edam olundu.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020