open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müqəddəs Pyotr kilsəsi (Münxen)

**Müqəddəs Pyotr kilsəsi ** () — Münxen şəhərində yerləşən Katolik kilsəsi. 
## Tarixi
Müqəddəs Pyotr kilsəsi Münhen şəhərinin daxili hissəsində yerləşən Roma-Katolik məhəllə kilsəsidir. Kilsənin 91 metr hündürlüyündə olan qülləsi "Alter Peter" (Köhnə Pyotr) adı ilə tanınır və Münhenin simvollarından biridir. Müqəddəs Pyotr kilsəsi Münhendə qeydə alınmış ən qədim məhəllə kilsəsidir və ehtimal ki, o, şəhərin əsası ilə birgə qoyulub.

Münhenin 1158-ci ildə şəhər kimi qurulmasından əvvəl bu ərazidə Merovinqlər sülaləsi dövründən əvvələ aid bir kilsə var idi. VIII əsrdə rahiblər bu kilsə ətrafında, Petersberql adlı təpədə yaşayırdılar. XII əsrin sonunda Bavariya Romanesk üslubunda yeni bir kilsə təqdis edildi və 1327-ci ildə baş verən böyük yanğından qısa müddət əvvəl Qotika üslubunda genişləndirildi. Yanğın nəticəsində bina tamamilə məhv oldu. Yenidənqurmadan sonra kilsə 1368-ci ildə yenidən təqdis edildi. XVII əsrin əvvəllərində 91 metrlik qülləyə İntibah dövrü üslubunda zirvə əlavə edildi və yeni Barokko xor hissəsi tikildi.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Münhenin müttəfiq bombardmanı nəticəsində kilsə ağır ziyan gördü.

Kilsənin daxili interyerində Erasmus Grasser tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Pyotr heykəlinin yerləşdiyi yüksək altar əsas yer tutur. Digər dövrlərin şedevrləri arasında Jan Polak tərəfindən hazırlanmış beş Qotik rəsm və İqnaz Günther tərəfindən hazırlanmış bir neçə qurbangah var. Yohan Baptist Zimmermann tərəfindən 1753–1756-cı illərdə hazırlanmış tavan freskası 1999–2000-ci illərdə bərpa edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 360° View from the Tower of St Peter's Church
* St Peter's Church - photos & infos (German)
* Der Alte Peter
18-ci Türkiyə hökuməti

**18-ci Türkiyə hökuməti** və ya **Günaltay hökuməti** — 16 yanvar 1949-cu ildən 22 may 1950-ci il tarixləri arasında Türkiyədə fəaliyyət göstərmişdir.

## Arxa planı
Əvvəlki baş nazir CHP-dən olan Həsən Saka 14 sentyabr 1949-cu ildə istefa verdi. Prezident İsmət İnönü Şəmsəddin Günaltayı yeni baş nazir təyin etdi. Günaltay din, fəlsəfə, tarix alimi idi. Dünyəviliyi müdafiə etməsi ilə tanınan bir partiyanın baş naziri kimi din aliminin olması gözlənilməz idi.

## Kabinet

## Sonrası
Günaltay 1950-ci il mayın 14-də keçirilən Parlament seçkilərində partiyası məğlub olduqdan sonra istefa verdi. Növbəti hökuməti Demokrat Partiyasından olan Adnan Menderes qurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yustina Blakeney

**Yustina Blakeney** (; ) — "Boho" estetikası ilə tanınan amerikalı dizayner, rəssam, interyer dizayneri, yazıçı və natiq. O, ev əşyaları və ev dekorasiyası brendi olan "Jungalow"u təsis edib. Onun ilk kitabı olan "The New Bohemians: Cool and Collected Homes" "The New York Times"ın bestseller kitabı olub.

## Həyatı
Yustina Blakeney 1979-cu ildə Kaliforniyanın Berkli şəhərində anadan olub. O, uşaqlıqdan yaradıcılığa və sənətə böyük maraq göstərirdi. Ailəsində fərqli mədəniyyətlərin təsiri olduğu üçün o, dizaynda eklektik və bohem üslubuna yönəldi. 

Təhsilini Los-Anceles Kaliforniya Universitetində incəsənət və dizayn üzrə alıb. Daha sonra İtaliyada yaşayıb və Florensiyada dizayn təcrübəsi qazanıb. Bu təcrübə onun rənglərə, teksturalara və təbiət elementlərinə olan sevgisini daha da gücləndirdi.

Blakeney karyerasına illüstrasiya və qrafik dizayn sahəsində başladı. O, əvvəlcə blog yazarı kimi fəaliyyət göstərirdi, lakin zamanla dizayn dünyasında tanınmağa başladı. Onun “The Jungalow” adlı dizayn bloqu qısa müddətdə populyarlaşdı və bu, onun interyer dizayneri kimi tanınmasına kömək etdi.

2014-cü ildə Blakeney özünün “The Jungalow” adlı brendini yaratdı. Bu, yalnız bir blog kimi deyil, ev dekorasiyası, mebel və tekstil məhsulları təqdim edən bir dizayn şirkəti kimi inkişaf etdi.

### Əsərləri
* "The New Bohemians: Cool and Collected - Homes" (2015) – Bu kitab boho üslubunun müasir evlərdə necə tətbiq edilə biləcəyini izah edir.
* "The New Bohemians Handbook: Come Home to Good Vibes" (2017) – Ev dekorasiyası və pozitiv enerjini artıran dizayn məsləhətləri təqdim edir.
* "Jungalow: Decorate Wild" (2021) – Justina Blakeneyin dizayn fəlsəfəsini və ilham mənbələrini əks etdirən son kitabıdır.

## İstinadlar
Marian Norkoviski

**Marian Stanisław Norkowski** () — Polşalı futbolçu olub və hücumçu kimi çıxış edib.

Norkowski karyerasına Pomorzanin Toruń klubunda başlayıb, 1952-ci ildə Polonia Bydgoszcz klubuna keçib və 1970-ci ilə qədər orada qalıb. Polonia ilə o, Ekstraklasada 7 mövsüm oynamış və ümumilikdə 91 qol vurmuşdur. 1960 mövsümündə liqanın ən yaxşı bombardiri olub, 17 qol vurmuşdur. O, Polşa milli komandasında 6 dəfə çıxış etmiş və 1 qol vurmuşdur. Norkowski, 1960 Yay Olimpiya Oyunları üçün Polşa komandasında yer alsa da, heç bir oyunda iştirak etməyib. Karyerasını bitirdikdən sonra məşqçi olaraq çalışıb, lakin xüsusi uğurlar əldə etməyib.

## Nailiyyətləri
**Fərdi**
* Ekstraklasa ən yaxşı bombardir: 1960

## İstinadlar
Coanna Qeyns

**Coanna Qeyns** (; ) — Amerikalı interyer dekoratoru, televiziya aparıcısı və yazıçısı. O, əri Çip Qeynslə birlikdə 2013-cü ildə HGTV-də yayımlanan "Fixer Upper" ev təmiri şousunun aparıcısı olub. 
## Həyatı
Coanna Qeyns 19 aprel 1978-ci ildə ABŞ-ın Kanzas ştatının Viçita şəhərində anadan olmuşdur. O, qarışıq etnik kökənə malikdir, anası koreyalı, atası isə alman və livan əsillidir. Coanna uşaqlıq illərini Texas ştatında keçirmiş və Baylor Universitetində təhsil almışdır. O, burada Kommunikasiya fakültəsində oxumuş və jurnalistika sahəsində ixtisaslaşmışdır. 

Coanna Qeynsin karyerası həyat yoldaşı Çip Qeyns ilə birgə qurduğu "Magnolia Realty" adlı daşınmaz əmlak şirkəti ilə başlamışdır. O, interyer dizaynı və evlərin təmiri sahəsində özünəməxsus üslubu ilə seçilmişdir. 2013-cü ildə Coanna Qeyns və Çip, HGTV kanalında yayımlanan "Fixer Upper" adlı televiziya şousu ilə geniş tanındılar.
"Fixer Upper" verilişində cütlük köhnə və baxımsız evləri alır, onları təmir edir və daha cəlbedici bir hala gətirirdi. Coanna Qeyns bu prosesdə əsas dizayner rolunu oynayır, minimalizm və rustik elementləri birləşdirən unikal üslubunu tətbiq edirdi. Onun ağ və pastel tonlara üstünlük verməsi, taxta elementlərdən geniş istifadə etməsi və sadə, eyni zamanda zərif detallar əlavə etməsi tamaşaçıların rəğbətini qazandı.

Coanna Qeyns həm də bestseller yazıçıdır. O, həyat hekayəsini və dizayn prinsiplərini bölüşdüyü bir neçə kitab yazmışdır:
* "The Magnolia Story" – Çip və Coanna Qeynsin həyat və iş təcrübələrini izah edən avtobioqrafik kitab.
* "Homebody: A Guide to Creating Spaces You Never Want to Leave" – Ev dekorasiyası və interyer dizaynına dair bələdçi.
* "Magnolia Table" – Ailə reseptlərini və yemək bişirmə məsləhətlərini təqdim edən kitab.

Coanna və Çip Qeyns beş uşaq sahibidirlər və ailələri ilə birlikdə Texasın Vako şəhərində yaşayırlar. Onlar ailə dəyərlərinə və sadə həyat tərzinə böyük önəm verirlər. Coanna həyatının hər sahəsində təbiiliyi və ailəyə bağlılığı əsas prinsip kimi qəbul edir.

## İstinadlar
Elsi de Vulf

**Elsi Anderson de Vulf** və ya qısaca **Ledi Mendl** (; ) — ABŞ interyer dizayneri, yazıçısı və aktrisası. 
## Həyatı
Elsi Anderson de Vulf 20 dekabr 1859-cu ildə Nyu-Yorkda anadan olub. O, varlı, lakin aristokrat olmayan bir ailədə böyüyüb. Gənc yaşlarında London və Paris kimi şəhərlərdə təhsil alıb, burada sənət və memarlıqla maraqlanmağa başlayıb. Onun zövqlü geyimlərə və incəsənətə olan marağı gələcəkdə interyer dizaynında unikal üslub yaratmasına səbəb oldu. 

Elsi de Vulf gəncliyində teatr aktrisası kimi fəaliyyət göstərirdi. O, həm Broadvey, həm də Londonda teatr səhnələrində çıxış edib. Lakin teatr karyerası onu tam qane etmirdi və o, daxili dizayna yönəlməyə qərar verdi.

Elsi de Vulf XX əsrin əvvəllərində interyer dizaynına keçid etdi və tezliklə bu sahədə inqilabi dəyişikliklər etdi. O, dövrün ağır və qaranlıq Viktorian üslubunu rədd edərək işıqlı, açıq və zərif interyerlər yaratmağa başladı. Onun ilk böyük layihəsi 1905-ci ildə Nyu-Yorkun "Colony Club" adlı eksklüziv qadın klubu üçün interyer dizaynı oldu. Bu layihə onun adını interyer dizayn dünyasında məşhur etdi. Ağ divarlar, pastel rənglər, güzgülər, fransız mebelləri və yüngül parçalarla dolu bir məkan yaratdı. O, o dövr üçün radikal sayılan dəyişikliklər edərək qaranlıq və ağır mebelləri, zəngin bəzək elementlərini tamamilə ortadan qaldırdı. 

O, qısa zamanda Amerika və Avropanın ən nüfuzlu insanlarının sevimli dizaynerinə çevrildi. Onun müştəriləri arasında şahzadələr, məşhur aktrisalar, sənayeçilər və aristokratlar var idi.

Elsi de Vulf 1930-cu illərdə Versalda yerləşən Villa Trianonda yaşamağa başladı. O, ömrünün sonuna qədər dizayn etməyə və zövqlü həyat tərzini davam etdirməyə davam etdi. O, 1950-ci ildə 90 yaşında burda vəfat etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Flanner, Janet (1938) "Handsprings Across the Sea," *The New Yorker,* 1938-01-15, as posted online http://www.newyorker.com/printables/archive/040927fr_archive01; profile of de Wolfe
* 
* 
* "A Decorator's Life: Elise De Wolfe 1865–1950", Canadian Interior Design 
* "Elsie de Wolfe" Encyclopædia Britannica 
* The house in good taste (University of Wisconsin Digital Collections)
* Sarah E. Mitchell, "Review of Elsie de Wolfe, ''The House in Good Taste''", Vintage Designs
* Elsie de Wolfe House
* Penny Sparke, ''Elsie de Wolfe: The Birth of Modern Interior Decoration'' , 
* Elsie De Wolfe – Famous Interior Designers 
* ''A Decorator’s Life: Elsie De Wolfe 1865 – 1950'', Canadian Interior Design
* Her stage career on IMDb
Vilyam Gilbert

**Vilyam Gilbert** (, /ˈɡɪlbərt/; ) — həmçinin **Gilberd** kimi tanınan, ingilis həkimi, fiziki və təbiət filosofu. O, həm mövcud Aristotel fəlsəfəsini, həm də universitet tədrisinin Sxolastik metodunu ehtirasla rədd etdi. O, bu gün əsasən "De Maqnete" (1600) kitabı ilə xatırlanır.

Maqnit potensialı kimi də tanınan maqnitomotor qüvvə vahidi onun şərəfinə Gilbert adlandırılmışdır; indi o, Amper dönüşümünün təsiri ilə əvəz edilmişdir.

## Həyatı və fəaliyyəti

Gilbert Kolçesterdə rayon qeydçisi Jerom Gilberdin ailəsində anadan olub. O, Kembricdəki Müqəddəs Con Kollecində təhsil alıb. 1569-cu ildə Kembricdən tibb doktoru dərəcəsi aldıqdan və qısa müddət Müqəddəs Con Kollecinin bursari vəzifəsində çalışdıqdan sonra Londonda tibb təcrübəsi keçdi və qitəyə səyahət etdi. 1573-cü ildə Kral Həkimlər Kollecinin üzvü seçildi. 1600-cü ildə kollecin prezidenti seçildi. O, 1601-ci ildən 1603-cü ildə vəfat edənə qədər I Elizabetin öz həkimi idi və VI və I Ceyms onun təyinatını yenilədilər.

Onun əsas elmi işi - Robert Normanın əvvəlki əsərlərindən ilhamlanaraq - 1600-cü ildə nəşr olunmuş De Magnete, Magnetisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure (Maqnit və Maqnit Cisimləri və Böyük Maqnit Yer haqqında) əsəri idi. Bu əsərdə o, terrella adlanan Yer modeli ilə apardığı bir çox təcrübəni təsvir edir. Bu təcrübələrdən o, Yer kürəsinin özünün maqnit olduğu və kompasların şimala yönəlməsinin səbəbinin də məhz bu olduğu qənaətinə gəldi (əvvəllər bəzi insanlar kompasın qütb ulduzu Polaris və ya şimal qütbündəki böyük bir maqnit adası tərəfindən cəlb edildiyinə inanırdılar). O, Yer kürəsinin mərkəzinin dəmir olduğunu iddia edən ilk şəxs idi və maqnitlərin vacib və əlaqəli xüsusiyyətini, yəni onların kəsilə bilməsini, hər birinin şimal və cənub qütbləri ilə yeni bir maqnit əmələ gətirməsini düşündü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Galileo Project — biography of William Gilbert.
* The Great Magnet, the Earth  — website hosted by NASA — *Commemorating the 400th anniversary of "De Magnete" by William Gilbert of Colchester*.
* Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries  High resolution images of works by and/or portraits of William Gilbert in .jpg and .tiff format.
* 
* 
* On the Magnet — Translation of *De Magnete* by Silvanus Thompson for the Gilbert Club, London 1900.  Full text, free to read and search. Go to page 9 and read Gilbert saying the Earth revolves leading to the motion of the skies.
* The Natural Philosophy of William Gilbert and His Predecessors
*''De Magnete'' From the English Printing Collection in the Rare Book and Special Collection Division at the Library of Congress
* William Gilbert, the first electrician.
Sister Paris

**Sister Paris** və yaxud **Doroti Mey Kinnikutt** (; ) — Amerika interyer dizaynının pioneri. 
## Həyatı

Əsl adı Doroti Mey Kinnikutt olan Sister Paris 15 iyul 1910-cu ildə ABŞın Nyu-Cersi ştatında dünyaya gəldi. Zəngin və nüfuzlu bir ailədə böyüyən Paris, uşaqlıqdan sənət və estetika ilə maraqlanırdı. O, dəbdəbəli evlərdə böyüməsinə baxmayaraq, evin rahat və funksional olmasının vacibliyinə inanırdı.  

O, məktəb təhsilini tamamladıqdan sonra Radkliff kollecində qısa müddət oxudu, lakin akademik təhsilini davam etdirmədi. Bunun əvəzinə daxili dizayna olan həvəsini şəxsi araşdırmaları və praktiki təcrübələrlə inkişaf etdirdi.  
Sister Paris 1933-cü ildə Böyük depressiya dövründə daxili dizayn sahəsində fəaliyyətə başladı. O dövrdə gənc bir qadının bu sahədə uğur qazanması qeyri-adi bir hal idi. Öz evini dizayn etdikdən sonra, ailə dostları və tanışlarının da interyer dizayn işlərini görməyə başladı. Bu, onun peşəkar fəaliyyətinə təkan verdi və qısa müddətdə müştəri çevrəsi böyüdü. Parisin dizayn üslubu ənənəvi Amerika kənd evi estetikasını zəriflik və rahatlıqla birləşdirirdi. O, təbii materiallardan, naxışlı parçalar və antik mebellərdən istifadə edərək klassik, lakin səmimi məkanlar yaradırdı. Onun imza üslubu daxili məkanları canlı, rahat və insan ruhuna toxunan bir şəkildə dizayn etmək idi.

Sister Parisin karyerasındakı ən böyük dönüş nöqtələrindən biri 1960-cı illərdə ABŞ-ın birinci xanımı Jaklin Kennedi ilə əməkdaşlığı oldu. Con Kennedi 1961-ci ildə ABŞ Prezidenti seçildikdə, yeni birinci xanım Jaklin Kennedi Ağ Evdə əsaslı bir daxili yenidənqurma layihəsi həyata keçirmək istəyirdi. O, bu iş üçün Sister Parisi Ağ Evin ilk qadın daxili dizayneri kimi seçdi.

Paris Ağ Evin otaqlarını yenidən dizayn edərək ona istilik və klassik Amerika üslubu gətirdi. Onun dizayn etdiyi məkanlar, xüsusilə Prezidentin yataq otağı və ailə otağı, sadə, lakin zərif detallar və rahat atmosferi ilə diqqət çəkirdi. Bu layihədən sonra Sister Paris ABŞ-ın ən nüfuzlu daxili dizaynerlərindən biri kimi tanındı və onun karyerası daha da yüksəldi.

Sister Paris 1994-cü ildə 84 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Abbott James A., and Elaine M. Rice. *Designing Camelot: The Kennedy White House Restoration.* Van Nostrand Reinhold: 1998. .
* Monkman, Betty C. *The White House: The Historic Furnishing & First Families.* Abbeville Press: 2000. .
* *The White House: An Historic Guide.* White House Historical Association and the National Geographic Society: 2001. .
* West, J.B. with Mary Lynn Kotz. *Upstairs at the White House: My Life with the First Ladies.* Coward, McCann & Geoghegan: 1973. SBN 698-10546-X.
* "Sister Parish." Encyclopædia Britannica. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 21 May. 2008
* Bartlett, Apple., "Sister:  the life of legendary American interior decorator Mrs. Henry Parish II." 2000. St. martin's press. New York.  pages 114–133, 134-158
Hüseyn xan

**Hüseyn xan** (; ) — 1688-ci ildən 1689-cu ilə qədər Qaytaqın usmisi, Quba xanları sülaləsinin banisi.

## Həyatı

1640-cı illərdə Qaytaq usmiləri nəsli iki əsas qola bölündü. Bunlardan böyüyü Məcalisdə, kiçiyi isə Yengikənddə yaşayırdı. İki qoldan nəslin ən yaşlı və ən bacarıqlı üzvləri növbə ilə usmi titulunu aldılar. Usmi olmuş şəxsdən ailəsi ilə birlikdə Başlıda məskunlaşmaq tələb olunurdu, burada o, inzibati funksiyaları yerinə yetirirdi. O vaxtlar usmi olan Rüstəm xan Yengikənd şöbəsinə mənsub idi. 1640-cı illərin birinci yarısında nəsillər arasında daxili müharibə başladı. Yengikənd qolu Məcalisə hücum edərək bu qolun bütün üzvlərini məhv etdi. Yalnız öz süd qardaşı (və ya sadəcə sirdaşı) Ayda bəy tərəfindən xilas edilərək Tərki şamxalının yanına aparılan gənc Hüseyn xan Məcalis qolundan sağ qalan yeganə şəxs idi.

Beləliklə, Quba xanları sülaləsi Qaytaq usmilərinin Məcalis qolundan gəlir və onlar Qaytaq türklərindən olan qumuqlardır. Sonuncuların nəslini ədəbiyyatda adətən Qureyş qəbiləsindən olan ərəblərlə əlaqələndirir və İslam peyğəmbəri Məhəmmədin əmisi Həmzə ibn Əbdülmüttəlibin nəslindən olması iddia edirlər. Hətta, Hacı Zeynalabdin Şirvani 1832-ci ildə yazdığı ''Bustanüs-səyahə'' əsərində yazır ki, "Şeyxəli xanın atası Fətəli xan və onun ata-babaları Qubanın hakimləri olmuşlar. Onlar Seyyidüş-Şühəda Həmzənin qızından olan nəsildəndirlər".

Yetkinlik yaşına çatanda Hüseyn Dağıstanı tərk etdi, yolüstü bir müddətdə Salyanın Rudbar kəndində bir qazının evində qalaraq onun qızı ilə evləndi. Həmin qadından Hüseynin bir qızı olmuşdu, hansı ki, bu qız Salyan və Rudbar sultanları nəslinin başlanğıcını qoymuşdu. Tezliklə Hüseyn, Ayda bəy və bütöv bir döyüşçü dəstəsi ilə birlikdə paytaxt İsfahana getdi. Zəngin bir Qacar zadəganının qızı Zöhrə xanım Hüseyn xana aşiq olur və onun gələcək ictimai-siyasi həyatı üçün şərait yaradır. Bu səbəbdən Qacar şahı Ağa Məhəmməd Hüseyn xanı, Şeyxəli xanı öz qohumu adlandırır.

Tezliklə Hüseyn xan Quba xanlığının xanı oldu və Xudat qalasını tikərək onu öz iqamətgahına çevirdi. Hüseyn xan usmilik taxt-tacını ələ keçirmək üçün Qaytağa yürüş etməyə hazırlaşmağa başladı. Şah Süleymandan əhəmiyyətli hərbi yardım alan Hüseyn xan hicri 1100-cü (m. 1688-1689) ildə Qaytaq üzərinə yürüş edərək Başlı kəndini tutdu. Bundan sonra Əli Sultan 30 min nəfərlik böyük bir ordu ilə Başlıya hücum edərək hakimiyyətini yenidən bərpa etdi və Hüseyn xanı Qubaya çəkilməyə məcbur etdi.

## Şəxsi həyatı
Hüseyn xanın rudbarlı Xədicə bəyimdən Qəbilə xanım adlı bir qızı dünyaya gəlib. Varisi olan oğlu Əhməd xan isə Zöhrə xanım Qacardan doğulmuşdur. Zöhrə xanımın yazdığı məşhur qəzəl — “Qara geymiş qumuq xalqı” ifadəsi ilə yadda qalan əsər — Hüseyn xanın ölümündən sonra yazıldığı güman edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
*
Rita Hernandez

**Rita Hernández** (16 mart 1969 doğumlu) İspaniyalı əl topu oyunçusudur. O, əl topu – Qadın turniri 1992 Yay Olimpiya Oyunları qadın turnirində iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Kalyo

**Kalyo** ( — Peruda Sakit okean sahilində yerləşən liman şəhəri. Şəhər Lima Meqapolisi Bölgəsinin bir hissəsidir və Perunun əsas dəniz limanıdır. 
## Tarixi
Kalyonun əsası ispan kəşfiyyatçısı Fransisko Pizarro tərəfindən 1537-ci ildə qoyulub. Perunun əsas limanı kimi, İspaniya imperiyasının Amerika müstəmləkələri ilə ticarət əlaqələrində strateji rol oynadı. Şəhər əsasən qızıl və gümüş kimi qiymətli mədən məhsullarının Avropaya daşınması üçün istifadə olunurdu. Kalyo limanı zəngin ticarət mallarına görə tez-tez dəniz quldurlarının hücumuna məruz qalırdı. Bu hücumların qarşısını almaq üçün 1747-ci ildə məşhur Real Felipe Qalası inşa edildi. Bu qala şəhərin müdafiəsində mühüm rol oynadı və indiyə qədər Perunun ən əhəmiyyətli tarixi abidələrindən biri hesab olunur. 

Kalyo 28 oktyabr 1746-cı ildə böyük bir zəlzələ və sunami nəticəsində demək olar ki, tamamilə məhv oldu. Bu fəlakət nəticəsində liman şəhəri yenidən quruldu və daha güclü müdafiə tədbirləri görüldü. Şəhər Perunun müstəqillik hərəkatında mühüm rol oynadı. 1821-ci ildə general Xose de San Martín Perunun müstəqilliyini elan etdikdən sonra, İspan ordusu Real Felipe Qalasını tərk etməyə məcbur oldu. Kalyo limanı bu prosesdə strateji mərkəz idi.

XX və XXI əsrlərdə Kalyo Perunun əsas ticarət və sənaye mərkəzlərindən birinə çevrildi. Şəhər həmçinin multikultural əhalisi, zəngin mədəniyyəti və turistik yerləri ilə tanınır. Kalyo limanı bu gün də ölkənin iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rol oynamağa davam edir.
Kalyonun tarixi həm ticarət, həm də hərbi baxımdan çox əhəmiyyətlidir və şəhərin inkişafında bu amillər mühüm rol oynamışdır.

Kalyo şəhəri Lima Meqapolisi ərazisinin bir hissəsidir. 2017-ci il etibarilə burada təxminən 1 milyon insan yaşayırdı və bu rəqəm daim artır. Əhalinin sıxlığı 6816 nəfər/km²-dir, Ventanillanın şimal rayonunda isə 3993 nəfər/km²-dir. Qadınlar üstünlük təşkil edir: 51,15%. 14 yaşdan kiçik uşaqların nisbəti 24,5% -dir. Savadlılıq səviyyəsi 92,9% -dir. Etnik tərkibdə metizolar (73,9%) və keçua (10,6%) üstünlük təşkil edir. Dindarların arasında katoliklər (76%) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Municipality of Callao 
* Regional government of Callao
* Jorge Chavez International Airport; 
* National University of Callao
Uaço

**Uaço** () — Peruda Sakit okeanı sahilində yerləşən liman şəhəri. Şəhərin əhalisi 100.700 nəfərdir. Pan-Amerikan şossesi şəhərdən keçir. Şəhər paytaxt Limadan təxminən 150 kilometr şimalda yerləşir. Uaço "Şirin Torpaq" (Tierra Dulce) adlanır, çünki burada istehsal olunan şirin kartof və qarğıdalı Peruda məşhurdur.

## Tarixi
Uaço şəhərinin tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır. Qazıntılar zamanı burada qədim məbədlər və qəbirlər tapılıb. İspanlar Perunu işğal etdikdən sonra Uaço sahil şəhəri kimi əhəmiyyət qazandı. Şəhər müstəmləkə dövründə balıqçılıq və kənd təsərrüfatı ilə tanınırdı. Uaço Peru müstəqillik mübarizəsində mühüm rol oynayıb. 1820-ci ildə general San Martín Peru müstəqilliyini Uaço sahillərində elan etmişdi. Hazırda Uaço balıqçılıq və kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan bir şəhər olaraq tanınır və turistik məkanları, xüsusilə də yaxınlığındakı arxeoloji yerlər və təbii gözəllikləri ilə diqqət çəkir.

Şəhər ərazisində yağ və pambıq emalı zavodları fəaliyyət göstərir. Düyü, pambıq, şəkər qamışı və müxtəlif dənli bitkilər yetişdirilir.

Şəhərdən 30 kilometr aralıda, Las Salinas de Huacho adlanan ərazidə duz çıxarılır.

Uaçonun balıqçı gəmilərinin yerləşdiyi limanı, eləcə də balıq emalı fabrikləri var.

Şəhərdə Perunun şimalındakı ən böyük şəkər emalı zavodu yerləşir və təxminən 2000 nəfər işləyir. Şəkərdən əlavə, şirkət spirt də istehsal edir. Şəhərdəki digər mühüm müəssisə quşçuluq fermasıdır, onun toyuqları bir neçə qonşu əyalətə tədarük olunur.

Şəhəri həm perulular, həm də xarici vətəndaşlar turizm məqsədilə ziyarət edirlər. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Официальный сайт
* Портал Уачо
* Портал Уачо
Silvestr Ceyms Geyts

**S. Ceyms Geyts Jr.** və ya **Cim Geyts** kimi tanınan **Silvestr Ceyms Geyts Jr.** (; ) — supersimmetriya, superqravitasiya və supersim nəzəriyyəsi üzərində işləyən amerikalı nəzəri fizikdir. Hal-hazırda Merilend Universitetində Fizika üzrə Toll Professorudur. O, həmçinin Merilend Universitetinin Kompüter, Riyaziyyat və Təbiət Elmləri Kollecində fizika kafedrasında Elm üzrə Klark Liderlik Kafedrasını tutur. O, həmçinin Merilend Universitetinin İctimai Siyasət Məktəbi ilə əlaqəlidir. O, əvvəllər Braun Universitetinin Nəzəri Fizika Mərkəzinin direktoru və Ford Fondunun Fizika üzrə professoru olub. O, keçmiş prezident Barak Obamanın Elm və Texnologiya üzrə Məsləhətçilər Şurasında çalışıb.

## Erkən həyatı və təhsili

Dörd bacı-qardaşın ən böyüyü olan Geyts, Florida ştatının Tampa şəhərində, karyerası ABŞ ordusu əsgəri olan Silvestr Ceyms Geyts Jr. və Çarli Engels Geytsin ailəsində anadan olub. Anası, Geyts 11 yaşında ikən 44 yaşında döş xərçəngindən vəfat etdi. Geyts, böyük, ABŞ ordusunda tam ştatlı xidmət edərkən uşaqlarını böyütdü və 27 illik xidmətdən sonra çavuş mayoru rütbəsində təqaüdə çıxdı - bu vəzifəni qazanan ilk afroamerikalılardan biri. Geyts, böyük, daha sonra dövlət təhsili və həmkarlar ittifaqı təşkilatçısı kimi çalışdı.

Geytsin hər iki valideyni uşaqlarının təhsilinə son dərəcə sadiq idilər, baxmayaraq ki, heç birinin kollecə getmək imkanı yox idi. Geyts, böyük, heç vaxt orta məktəbi bitirmədi, çünki o, on yeddi yaşında ABŞ ordusuna qoşuldu. Daha sonra o, G.E.D. dərəcəsi aldı. Geyts böyüyərkən ailə dəfələrlə köçdü, lakin 1963-cü ilin yanvarında Florida ştatının Orlando şəhərində məskunlaşdı və Geyts kiçik Jones Liseyində oxudu - bu, onun təcrid olunmuş afroamerikalı məktəbdəki ilk təcrübəsi idi. Öz məktəbinin keyfiyyətini qonşu ağ məktəblərlə müqayisə edərək, "Mən çox tez başa düşdüm ki, vəziyyət həqiqətən də bizim əleyhimizdə idi." Buna baxmayaraq, 11-ci sinifdə fizika kursu Geytsin fizikaya, xüsusən də onun riyazi tərəfinə karyera marağını yaratdı. Atasının təkidi ilə o, Massaçusets Texnologiya İnstitutuna qəbul olmaq üçün müraciət etdi.

Geyts MIT-dən riyaziyyat və fizika üzrə iki bakalavr dərəcəsi (1973), eləcə də doktorluq dərəcəsi (1977) aldı. Bakalavr dissertasiyası üçün o, "Rijke borusu ilə elektrik enerjisi istehsal etməyin mümkünlüyü haqqında" yazdı. Ceyms E. Yanqın rəhbərliyi altında doktorluq dissertasiyası MIT-də supersimmetriya üzrə ilk dissertasiya idi. Geyts M. T. Qrisaru, M. Roçek və V. Siqel ilə birlikdə supersimmetriya üzrə ilk əhatəli kitab olan "Superspace, yaxud supersimmetriyada min bir dərs" (1984) kitabını birgə yazdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
*
*
*Gates, Sylvester James Jr. Interviewed by David Zierler. 30 July and 3 August 2020. American Institute of Physics.
Otto Robert Friş

**Otto Robert Friş** (; ) — Avstriya əsilli Britaniya fiziklərindən biri idi və nüvə fizikası üzərində işləyirdi. Otto Ştern və İmmanuel Estermann ilə birlikdə ilk dəfə protonun maqnit momentini ölçdü. Xalası Liza Meytner ilə birlikdə nüvə parçalanmasının ilk nəzəri izahını irəli sürdü (terminini yaratdı) və parçalanmanın yan məhsullarını ilk dəfə eksperimental olaraq aşkar etdi. Daha sonra, əməkdaşı Rudolf Payerls ilə birlikdə 1940-cı ildə atom bombasının partlaması üçün ilk nəzəri mexanizmi hazırladı. 1945-ci ildə Los Alamos Kritik Yığıncaqları təcrübələrinə rəhbərlik edərək, o, Əjdaha cihazında dünyanın ilk təcili kritikliyinə nəzarət etdi.

## Erkən həyatı

Otto Robert Friş 1904-cü ildə Vyanada yəhudi ailəsində anadan olub. Rəssam Yustinian Friş və konsert pianoçusu Ogüst Meitner Frişin oğlu idi. O, özü hər iki sahədə istedadlı idi, eyni zamanda xalası Liza Meytnerin fizikaya olan sevgisini bölüşdü və Vyana Universitetində təhsil almağa başladı və 1926-cı ildə yeni kəşf edilmiş elektronun duzlara təsiri üzərində bir sıra işlər görərək məzun oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Annotated bibliography for Otto Frisch from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
* Los Alamos National Laboratory on the British mission  
* Oral history interview transcript with Otto Robert Frisch on 8 May 1963, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives
* Oral history interview transcript with Otto Robert Frisch on 3 May 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives
* "On the Feasibility of Coal-Driven Power Stations" (Spoof essay by Frisch written in commemoration of the 70th birthday of Niels Bohr, 7 October 1955)
Piter Froynd

**Piter Corc Oliver Froynd** (; ) — Çikaqo Universitetində nəzəri fizika professoru idi. O, hissəciklər fizikası və sim nəzəriyyəsinə mühüm töhfələr vermişdir. O, həmçinin yazıçı kimi də fəaliyyət göstərmişdir.

## Bioqrafiyası

Piter Corc Oliver Froynd Rumıniyanın Timişoara şəhərində anadan olmuş, böyümüş və təhsil almışdır. O, macar-yəhudi əsilli idi. Atası Josef Freund (1901-1982) cərrah və ginekoloq idi, Almaniyada universitet məzunu idi və 1935-ci ildə Timişoaranın mərkəzində Froynd Sanatoriyası (Sanatoriul Freund) kimi tanınan özəl klinika qurmuşdur. Anası, ixtisasca macar opera müğənnisi olan Rozsi, Luqojda tanınmış tekstil tacirinin ailəsində anadan olmuşdur. Atasının ailəsi XIX əsrin əvvəllərindən Timisoarada məskunlaşmışdı. Froynd uşaqlıqda Timişoara şəhərinin mərkəzində, "Färber Sarayı" kimi tanınan bir binada yaşayırdı. 13 yaşında Froynd Timişoara məktəbləri arasında keçirilən yarışda 33 metrlik brass üsulu ilə üzmə kateqoriyasında üzgüçülük çempionu oldu. Doğma şəhərində Timişoara Politexnika Universitetində oxuyub. 1956-cı ilin noyabr ayında antisovet nümayişində iştirak etdiyinə görə Froynd kommunist təhlükəsizlik polisi olan Sekuritate tərəfindən həbs edildi və digər tələbələrlə birlikdə divar və tanklar sırası arasında düzüldü. Bu, əsasən zirehli atəş dəstəsi idi və qarışıqlıq içində atəş açmırdı.

1959-cu ildə Rumıniyanı tərk etməyi bacardı. Froynd nəzəri fizika üzrə doktorluq dərəcəsini Vyana Universitetində aldı və Valter Tirrinq onun dissertasiya rəhbəri idi. 1965-ci ildən Froynd Çikaqo Universitetinin müəllim heyətinin üzvü idi. O, Çikaqoda klinik psixoloq olan həyat yoldaşı Lüsi ilə birlikdə yaşayırdı. Onların iki qızı (Sietldə vəkil işləyən Polin və Vaşinqtonda iqtisadçı işləyən Karolin), eləcə də beş nəvəsi var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Exquisite Corpse
Mylene Flicka

**Mylene Flicka** (doğum adı **Marie-Madeleine Fifamè Akrota**; 22 iyul 1996) Beninli bloqçu, fəal və sosial media sahibkarıdır.

## Bioqrafiya
Marie-Madeleine Fifame Akrota 22 iyul 1996-cı ildə doğulub. 14 yaşında, [Mary O'Hara'nın ''My Friend Flicka'' romanından ilhamlanaraq Mylène Flicka takma adını götürüb.17 yaşında Benində [qadın hüquqları mövzusuna həsr olunmuş ilk bloqunu açıb.Bu fəaliyyət bir Beninli iş adamının qadınların iş yerində faydasız olduğunu deməsi ilə stimullaşıb.2011-ci ildə Benində Ədəbiyyat Bakalavrında birinci yerə çıxıb.

2015-ci ildə tələbə təqaüdündən əldə etdiyi vəsaitlə Irawo Media-nı quraraq Benindən və digər ölkələrdən olan gənc nümunələri tanıdıb.O, həmçinin Benində Milli İdarəetmə və Hüquq Məktəbindən diplom alıb.2018-ci ildə Parisdə MBA təhsilinə başlayıb.

Irawo xüsusilə fransız dilli Afrikadan olan gəncləri tanıtmağa fokuslanır. Flicka tərəfindən ilk tanıdılanlardan biri Marie-Cécile Zinsou olub.

## Fəallıq
Flicka bir neçə onlayn kampaniyaya rəhbərlik edib, məsələn 2016-cı ildə yaradıcıların işlərinin kreditləndirilməsini tələb edən #GiveMeMyCredit kampaniyası.Həmin il Irawo Benin hökumətinin Bonouko kəndinə su təminatındakı korrupsiyanı ifşa edib.2017-ci ildə #FreeMyBoobs kampaniyasını keçirərək qadınların büstqalter taxmaması məsələsini müzakirəyə çıxarıb.2017-ci ilin sentyabrında ilk TEDx çıxışı.
2018-ci ildə #TaxePasMesMo kampaniyasında iştirak edib; hökumət sosial media üçün internet, mesaj və zəng vergisi tətbiq etmək istəmişdi.Flicka həm onlayn kampaniyanı, həm də şəhərlərdə sülhsevər etirazları təşkil edib.On gün sonra hökumət vergini geri çəkib. Internet Without Borders kampaniyaya dəstək verib və Flicka onlara məsləhətçi kimi çalışır. 2018-ci ilin oktyabrında Flicka UNICEF tərəfindən Fransız Milli Məclisində Dünya Qızlar Günü ilə bağlı çıxış etməyə dəvət alıb.

## İstinadlar
Valter Gerlax

**Valter Gerlax** (; ) — laboratoriya təcrübəsi vasitəsilə maqnit sahəsində spin kvantlaşdırmasını, Ştern-Gerlax effektini kəşf edən alman fiziki idi. Təcrübə 1921-ci ildə Otto Ştern tərəfindən düşünülmüş və ilk dəfə 1922-ci ilin əvvəllərində Gerlax tərəfindən uğurla aparılmışdır. O, 1943-cü ilin dekabrından 1945-ci ilin may ayında ABŞ ordusu tərəfindən əsir götürülənə qədər Nasist Almaniyasının nüvə fizikası üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi olmuşdur.

## Təhsili

Gerlax Almaniya İmperiyasının Hessen-Nassau əyalətinin Bibrix şəhərində tibb doktoru Valentin Gerlax və həyat yoldaşı Mari Niderhaeuserin ailəsində anadan olmuşdur.

1908-ci ildən Tübingen Universitetində təhsil almış və 1912-ci ildə Fridrix Paşenin rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsi almışdır. Dissertasiyasının mövzusu radiasiyanın ölçülməsi idi. Doktorluq dərəcəsini aldıqdan sonra, 1911-ci ildən bəri Paschen-in köməkçisi kimi çalışmağa davam etdi. Gerlax Birinci Dünya Müharibəsi zamanı xidmət edərkən 1916-cı ildə Tübingendə reabilitasiyasını başa vurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ogüsten-Jan Frenel

**Ogüsten-Jan Frenel** (; ) — fransız inşaat mühəndisi və fizikdir. Onun optika sahəsindəki tədqiqatları 1830-cu illərin sonlarından 19-cu əsrin sonlarına qədər Nyutonun korpuskulyar nəzəriyyəsini tamamilə əvəz edən işığın dalğa nəzəriyyəsinin demək olar ki, yekdilliklə qəbul edilməsinə gətirib çıxardı. O, bəlkə də daha çox katadioptrik (əks etdirici/sındıran) Frenel linzasının ixtirası və dənizdə saysız-hesabsız insanın həyatını xilas edərək mayakların görünürlüyünü artırmaq üçün "pilləli" linzaların istifadəsində qabaqcıl olması ilə tanınır. İlk dəfə Qraf Büffon tərəfindən təklif edilən və Frenel tərəfindən müstəqil şəkildə yenidən ixtira edilən daha sadə dioptrik (tamamilə sındıran) pilləli linza ekran böyüdücülərində və kosmos proyektorları üçün kondensator linzalarında istifadə olunur.

Frenel düz kənarlarla difraksiyanın ilk qənaətbəxş izahını, o cümlədən düzxətli yayılmanın ilk qənaətbəxş dalğa əsaslı izahını verdi. Frenel işıq dalğalarının tamamilə eninə olduğunu fərz edərək polyarizasiyanın təbiətini izah etdi. Daha sonra ikiqat refraksiya üzərində işlədi.

Frenel ömür boyu vərəmlə mübarizə apardı və 39 yaşında vəfat etdi. O, həmyaşıdları tərəfindən, o cümlədən (ölüm yatağında) Kral Cəmiyyətinin Rumford medalı ilə təltif olunmaq üçün kifayət qədər yaşadı və onun adı müasir optika və dalğa terminologiyasında hər yerdədir. 1860-cı illərdə işığın dalğa nəzəriyyəsi Maksvellin elektromaqnit nəzəriyyəsi ilə əvəz edildikdən sonra, Frenelin töhfəsinin böyüklüyündən bəzi diqqətlər yayındırıldı. Frenelin fiziki optikanı birləşdirməsi ilə Maksvellin daha geniş birləşməsi arasındakı dövrdə müasir bir nüfuzlu şəxs Hemfri Lloyd Frenelin eninə dalğa nəzəriyyəsini "fiziki elm sahəsini bəzəyən ən nəcib parça, yalnız Nyutonun kainat sistemi istisna olmaqla" kimi təsvir etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* List of English translations of works by Augustin Fresnel at Zenodo.
* United States Lighthouse Society, especially "Fresnel Lenses ".
* .
Yakov Frenkel

**Yakov İliç Frenkel** (rusca: *Яков Ильич Френкель*; ) — kondensləşdirilmiş maddə fizikası sahəsindəki işləri ilə tanınan sovet fizikidir. O, həmçinin Yakob Frenkel kimi də tanınır və ingilis dilində nəşrlərdə tez-tez J. Frenkel adını istifadə edir.

## İlk illəri

O, 10 fevral 1894-cü ildə Rusiya İmperiyasının Don Host vilayətinin Rostov-na-Donu şəhərində yəhudi ailəsində anadan olub. Atası inqilabi fəaliyyətlə məşğul olub və bir müddət Sibirə sürgün olunub; 1905-ci ildə qırğın təhlükəsi yaranmağa başladıqdan sonra ailə bir müddət İsveçrədə yaşayıb və Yakov Frenkel təhsilinə başlayıb. 1912-ci ildə Sankt-Peterburqdakı Karl May Gimnaziyasında oxuyarkən Yerin maqnit sahəsi və atmosfer elektrik enerjisi ilə bağlı ilk fizika işini tamamlayıb. Bu iş Abram İoffenin diqqətini cəlb edib və sonradan onunla əməkdaşlığa səbəb olub. O, ABŞ-yə köçməyi düşünürdü (1913-cü ilin yayında repetitorluqla qazandığı pulla ABŞ-a səfər etmişdi), lakin buna baxmayaraq, 1913-cü ilin qış semestrində Sankt-Peterburq Universitetinə qəbul oldu və bu zaman hər hansı bir mühacirət planı sona çatdı. Frenkel universiteti üç ildən sonra bitirdi və professorluq üçün hazırlaşmaq üçün orada qaldı (Oktyabr inqilabı hadisələri səbəbindən magistr dərəcəsi üçün şifahi imtahanı təxirə salındı). İlk elmi məqaləsi 1917-ci ildə işıq üzü gördü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Biography of Jacov Il'ich Frenkel
*
Yozef fon Fraunhofer

**Yozef Ritter fon Fraunhofer** (*Joseph Ritter von Fraunhofer*, /ˈfraʊnˌhoʊfər/; Almanca: [ˈfraʊnˌhoːfɐ]; ) — Alman fizik və optik linza istehsalçısı idi. O, optik şüşə, axromatik teleskop və obyektiv linzalar istehsal etmişdir. O, difraksiya qəfəsini inkişaf etdirmiş və həmçinin spektroskopu icad etmişdir. 1814-cü ildə o, hazırda Fraunhofer xətləri kimi tanınan günəş spektrində qaranlıq udma xətlərini kəşf etmiş və tədqiq etmişdir.

Tətbiqi tədqiqatların inkişafı üzrə Avropanın ən böyük Cəmiyyəti olan Alman tədqiqat təşkilatı Fraunhofer Cəmiyyəti onun adını daşıyır. Fraunhofer xətləri astronomiyada səma cisimlərinin tərkibini təyin etmək üçün istifadə olunur. Onun epitafiyasında latınca "O, ulduzları yaxınlaşdırdı" mənasını verən Aproximavit sidera yazılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
Qızxanım

**Qızxanım** — Azərbaycan şairi və Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqifin həyat yoldaşı. Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin "İki od arasında" əsərində o, Vaqifin ölümündən sonra sıra ilə Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşirlə, Sarıcalı Hüseyn bəylə, Mustafa xanla və mayor Abbasqulu ağa ilə evlənmişdir.

## Həyatı

Araz Dadaşzadəyə görə, Molla Pənah Vaqifin iki həyat yoldaşı var idi. Onların adı Mədinə və Qızxanım idi.

Salman Mümtaz qeyd edirdi: *"Cürbəcür fəlakətlər və dürlü-dürlü, növbənöv hadisələr və faciələrin şahidi-möhtəşəmi olan Vaqif ən yaxın rəfiq və əhbabını, hətta altuna, cəvahirata susamış rəfiqeyi-həyatını-Qızxanımı böylə bivəfa və xain görərkən üstüörtülü olaraq bu son şeirini söyləmişdir:"*


*Dövlətü iqbalü malın axırın gördüm tamam,*
*Həşmətü cahü cəlalın axırın gördüm tamam,*
*Zülfü ruyü xəttü xalın axırın gördüm tamam,*
*Həmdəmi-sahibcəmalın axırın gördüm tamam,*
*Başədək bir hüsnü surət, qəddü qamət görmədim.*


Bəzi tədqiqatlarda qeyd edilir ki, Molla Pənah Vaqifin ölümü həyat yoldaşı Qızxanıma görə baş vermişdir. Molla Pənah Vaqif Qarabağ taxtına iddiaçı olan Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşir tərəfindən öldürülmüşdür. Vaqif "*Qızxanımın gözəlliyi uğrunda*" oğlu ilə birlikdə Cıdır düzündə öldürülərək basdırılmışdır. Yusif Vəzir Çəmənzəminli "İki od arasında" əsərində bu hadisəni və Qızxanımın sonrakı taleyini belə təsvir edir:

## Mədəniyyətdə
Yusif Vəzir Çəmənzəminli "İki od arasında" əsərində Molla Pənah Vaqifin həyat yoldaşı Qızxanımın və oğlu Qasım ağanın personajlarını yaratmışdır. Romanda Vaqif Mədinə adlı qadına aşiq olur və onunla günlərini keçirir. Buna görə də Qızxanım qəmgin olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Molla Pənah Vaqif. Həyatı və yaradıcılığı (kollektiv). Sənətkarın elmi pasportu–31. Bakı, "Elm və təhsil", 2022, 342 səh.
* "Molla Pənah Vaqif: sələflər və xələflər – Erkən yeni dövr əlyazmaları və Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi problemləri" mövzusunda XV ənənəvi respublika elmi-nəzəri konfransının materialları, (Bakı, 20 oktyabr 2017), 97 s.
Ceyms Frank

**Ceyms Frank** ( [ˈdʒɛɪ̯ms ˈfʁaŋk]; ) — alman-amerikan atom fizikidir. 1925-ci ildə "elektronun atom üzərində təsirini tənzimləyən qanunları kəşf etdiyinə görə" Qustav Herts ilə birlikdə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür.

Frank doktorluq dərəcəsini 1906-cı ildə, 1911-ci ildə isə Berlindəki Frederik Vilyam Universitetində alimlik dərəcəsini almış və 1918-ci ilə qədər mühazirə oxumuş və dərs demiş, fövqəladə professor vəzifəsinə çatmışdır. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Alman Ordusunda könüllü kimi xidmət etmişdir. 1917-ci ildə qaz hücumunda ağır yaralanmış və 1-ci dərəcəli "Dəmir xaç" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Frank Fiziki Kimya üzrə Kaiser Vilhelm Gesellschaft-ın fizika bölməsinin rəhbəri olmuşdur. 1920-ci ildə Frank, Göttingen Universitetində Eksperimental Fizika üzrə adi professor və İkinci Eksperimental Fizika İnstitutunun direktoru oldu. Orada olarkən Nəzəri Fizika İnstitutunun direktoru olan Maks Born ilə birlikdə kvant fizikası üzərində işlədi. Onun işlərinə atomun Bor modelinin mühüm təsdiqi olan Frank-Herts təcrübəsi də daxil idi. O, fizika sahəsində qadınların, xüsusən də Liza Meytner, Herta Sponerin və Hilde Levinin karyeralarını təşviq etdi.

1933-cü ildə Almaniyada Nasist Partiyası hakimiyyətə gəldikdən sonra Frank, həmkarlarının işdən çıxarılmasına etiraz olaraq Göttingen Universitetindəki vəzifəsindən istefa verdi. O, noyabr ayında Almaniyanı tərk etməzdən əvvəl Frederik Lindemanna işdən çıxarılan yəhudi alimlərin xaricdə iş tapmasına kömək etdi. Danimarkadakı Nils Bor İnstitutunda bir il işlədikdən sonra ABŞ-yə köçdü və orada Baltimordakı Cons Hopkins Universitetində, daha sonra isə Çikaqo Universitetində çalışdı. Bu dövrdə fotosintezlə maraqlanmağa başladı.

Frank, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Metallurgiya Laboratoriyasının kimya bölməsinin direktoru kimi Manhetten layihəsində iştirak etmişdir. O, həmçinin atom bombası ilə bağlı Siyasi və Sosial Problemlər Komitəsinin sədri idi. Komitə, ən çox Yaponiya şəhərlərində xəbərdarlıq edilmədən atom bombalarından istifadə edilməməsini tövsiyə edən Frank Hesabatının tərtibi ilə tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Oral history interview transcript with James Franck on 9 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session I
* Oral history interview transcript with James Franck on 10 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session II
* Oral history interview transcript with James Franck on 11 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session III
* Oral history interview transcript with James Franck and Hertha Sponer Franck on 12 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session IV
* Oral history interview transcript with James Franck and Hertha Sponer Franck on 13 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session V
* Oral history interview transcript with James Franck and Hertha Sponer Franck on 14 July 1962, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives—Session VI
Vilyam Alfred Fauler

**Vilyam Alfred Fauler** (; ) — Amerikalı nüvə fiziki, sonradan astrofizik idi və Subrahmanyan Çandrasekar ilə birlikdə 1983-cü ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür. O, ulduzlardakı nüvə reaksiyaları və bu prosesdə yaranan enerji elementləri ilə bağlı nəzəri və təcrübi tədqiqatları ilə tanınır və nüfuzlu "BFH" məqaləsinin müəlliflərindən biri idi.

## Erkən həyatı

Fauler 9 avqust 1911-ci ildə Pittsburqda anadan olub. Faulerin valideynləri Con Makleod Fauler və Cenni Sammers Uotson idi. Fauler, bacı-qardaşları Artur və Neldanın ən böyüyü idi.

Fauler iki yaşında olanda ailə buxar dəmir yolu şəhəri olan Ohayo ştatının Layma şəhərinə köçdü. Pensilvaniya Dəmir Yolu həyətinin yaxınlığında böyümək Faulerin lokomotivlərə olan marağına təsir etdi. 1973-cü ildə o, Xabarovsk və Moskvanı birləşdirən təxminən 2500 kilometrlik (1600 mil) marşrut üzrə hərəkət edən Trans-Sibir dəmir yolunu hərəkətə gətirən buxar mühərrikini müşahidə etmək üçün Sovet İttifaqına səyahət etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Oral history interview transcript with William Fowler on 8 June 1972, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives - Session I
* Oral history interview transcript with William Fowler on 9 June 1972, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives - Session II
* Oral history interview transcript with William Fowler on 5 February 1973, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives - Session III
* Oral history interview transcript with William Fowler on 6 February 1973, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives - Session IV
* Oral history interview transcript with William Fowler on 30 May 1974, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives - Session V
* 1983 Audio Interview with William Fowler by Martin Sherwin Voices of the Manhattan Project
* W.A. Fowler: ''Radioactive elements of a low atomic number'', Ph.D. dissertation
* Guide to the Papers of William A. Fowler, 1917-1994
* Caughlan and Fowler 1988: THERMONUCLEAR REACTION RATES, Oak Ridge National Laboratory
* Interview with William A. Fowler , Caltech Archives Oral Histories Online
Mədinə (Molla Pənah Vaqif)

**Mədinə** — Azərbaycan şairi və Qarabağ xanlığının vəziri Molla Pənah Vaqifin həyat yoldaşı və ya rəfiqəsi. Rəvayətə görə, Mədinə Molla Pənah Vaqiflə eşq macərası yaşamışdır. Salman Mümtazın fikrincə, Vaqifin şeir poeziyasının müəyyən bir hissəsi Mədinəyə olan sevgiyə görə formalaşmışdır.

## Həyatı

Araz Dadaşzadəyə görə, Molla Pənah Vaqifin iki həyat yoldaşı var idi. Onların adı Mədinə və Qızxanım idi. Salman Mümtaza görə, Vaqif bir çox şeirlərini Mədinəyə həsr etmişdir:

Salman Mümtazın fikrincə, Vaqifin şeir poeziyasının müəyyən bir hissəsi Mədinəyə olan sevgiyə görə formalaşmışdır. Salman Mümtazın iddiasına görə, aşağıdakı qoşma da Mədinəyə yazılmışdır:

*Ey Kəbəm, Kərbəlam, Məkkəm, Mədinəm,*
*Bir zaman kuyində ziyarətimdir.*
*Qiblə deyib, qaşlarına baş əymək –*
*Gecə-gündüz mənim ibadətimdir.*
Salman Mümtaz özündən sonrakı tədqiqatçılardan fərqli olaraq, Mədinəni Vaqifin həyat yoldaşı yox, rəfiqəsi adlandırır. Firudin bəy Köçərli isə Mədinəni Vaqifin həyat yoldaşı adlandırır. Kəlbərli Aşıq Əlinin həyat yoldaşı Səkinə Mədinə ilə görüşmüşdür, bu, Aşıq Əlinin şeirində də qeyd olunur.

Araz Dadaşzadəyə görə, Molla Pənah Vaqifin üç uşağının da anası Mədinədir. Uşaqlar Qasım ağa və ya Əliağa adlı oğlan və iki qız idi. Əliağa "Alim" ləqəbi ilə şeirlər yazmışdır.

## Şeiri
Mədinə Vaqif kimi şair təbiətli idi. Rəvayətlərin birinə görə, Vaqiflə eşq məcarası yaşayan Mədinə şairdən ayrı düşür, Vaqif Əsgəranda qalır. Vaqif Əsgərandan şeir yazıb Mədinəyə göndərir. "*Həsrətin Vaqifi Məcnun eyləmiş, Onun üçün gəzər, çöllər dolanır*" – misraları ilə qurtaran şeirə cavab olaraq Mədinə yazmışdır: "*Ahular mələr gəzər, Dağları dələr gəzər. Yar yarını istəsə, Gecəni yarar gəzər.*"

## Mədəniyyətdə
Mədinə xanımın ölümündən sonra Vaqif kədər içində olur. Bu zaman qazaxlı şairi İsrafil Sail (və ya İrfani) mərsiyə yazmışdır:

Biçarə Vaqifin, Molla Pənahın
Hayıf oldu Mədinəsi yıxıldı.

Yusif Vəzir Çəmənzəminli "İki od arasında" əsərində Molla Pənah Vaqifin həyat yoldaşı Qızxanımın və oğlu Qasım ağanın personajlarını yaratmışdır. Romanda Vaqif Mədinə adlı qadına aşiq olur və onunla günlərini keçirir. Buna görə də Qızxanım qəmgin olur.

## Vikimənbədə
* Bir gözəl qamətli yari-lalərəngi sevmişəm (Müəllifi: Molla Pənah Vaqif)
* Ey Kəbəm, Kərbəlam, Məkkəm, Mədinəm (Müəllifi: Molla Pənah Vaqif)
* Bu gövhər sözlərin, ey alicənab (Müəllifi: Kəlbərli Aşıq Əli)
* Mədinənin mərsiyəsi (Müəllifi: İsrafil Sail və ya İrfani)
* Azərbaycan ədəbiyyatı (Salman Mümtaz)/Molla Pənah Vaqif

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Molla Pənah Vaqif. Həyatı və yaradıcılığı (kollektiv). Sənətkarın elmi pasportu–31. Bakı, "Elm və təhsil", 2022, 342 səh.
* "Molla Pənah Vaqif: sələflər və xələflər – Erkən yeni dövr əlyazmaları və Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi problemləri" mövzusunda XV ənənəvi respublika elmi-nəzəri konfransının materialları, (Bakı, 20 oktyabr 2017), 97 s.
* Mahmud Allahmanlı, TƏXƏLLÜSÜ VAQİF, NƏZMİ DÜRƏFŞAN, Ləman Nəşriyyat Poliqrafiya, Bakı, 2017, 340 səh.
Ralf Fauler

**Ser Ralf Hovard Fauler** (; ) — Britaniyalı nəzəri fizik.

## Bioqrafiyası

Ralf Hovard Fauler 17 yanvar 1889-cu ildə İngiltərənin Roydon şəhərində, Burnham-on-Sea şəhərindən olan Hovard Fauler və Mançesterdən olan pambıq taciri Frances Eva Dyuhurst ailəsində anadan olub.

Vinçester Kollecində təhsil aldıqdan sonra Fauler Kembricdəki Trinity Kollecində təqaüd qazandı və orada riyaziyyat təhsili aldı və Riyazi Triposların II hissəsində "Wrangler" oldu.

Birinci Dünya müharibəsində Fauler Kral Dəniz Artilleriyasında komissiya aldı və Çanaqqala döyüşündə çiynindən ağır yaralandı. Yara dostu Arçibald Hillə istedadlarından düzgün istifadə etməyə imkan verdi. Hillin ikinci komandiri olaraq, Balina Adasında HMS Excellent-in Zenit Əleyhinə Eksperimental Bölməsində zenit ballistikası üzərində çalışdı. O, fırlanan mərmilərin aerodinamikasına böyük töhfə verdi. 1918-ci ildə "Britaniya imperiyası" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Biography of Ernest Rutherford, with names of Ralph & Eileen's children 
* Ralph Howard Fowler Trinity College Chapel
*
Ceyms Devid Forbs

**Ceyms Devid Forbs** (; ) — istilik keçiriciliyi və seysmologiya sahəsində geniş çalışmış Şotlandiyalı fizik və qlyasioloq. Forbs ömrünün çox hissəsini Edinburqda yaşamış, oranın Universitetində təhsil almış və 1833-cü ildən 1859-cu ildə Birləşmiş Sent-Endryus Kollecinin direktoru olana qədər orada professor olmuşdur.

## Həyatı və fəaliyyəti

Forbes 20 aprel 1809-cu ildə Edinburqda, Corc küçəsi 86 ünvanında, Monimask və Pitsliqodan olan 7-ci baronet Ser Uilyam Forbesin (1773–1828) və İnvermeydən olan Uilyamina Belçesin dördüncü oğlu olaraq anadan olmuşdur. Qardaşları Fetterkern və Pitsliqodan olan vəkil və əkinçi Ser Con Stüart Hepbern Forbs və bankir Çarlz Forbs idi.

O, 1825-ci ildə Edinburq Universitetinə daxil olmuş və qısa müddət sonra "Δ" imzası ilə anonim olaraq Edinburq Fəlsəfə Jurnalına məqalələr yazmağa başlamışdır. On doqquz yaşında Edinburq Kral Cəmiyyətinin üzvü oldu və 1832-ci ildə London Kral Cəmiyyətinə seçildi. Bu zaman o, Ser David Brüsterlə yazışmalar apardı və Brüster onu elm sahəsində orijinal tədqiqatlar aparmağa təşviq etdi. Bir il sonra o, Ser Con Leslinin yerinə Edinburq Universitetində təbiət fəlsəfəsi professoru təyin edildi və 1860-cı ilə qədər vəzifəsindən imtina etmədiyi bu vəzifədə çalışdığı müddətdə o, özünü fəal və səmərəli müəllim kimi sübut etməklə yanaşı, universitetin daxili şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün də çox iş gördü. 1859-cu ildə o, Birləşmiş Sent-Endryus Kollecinin direktoru vəzifəsində Brüsterin varisi təyin edildi və bu vəzifəni 1868-ci ildə Kliftonda ölümünə qədər tutdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Pictures and texts of ''Travels through the Alps of Savoy and other parts of the Pennine Chain'' by James David Forbes can be found in the database VIATIMAGES.
*Forbes's seismometer.
* [Papers of James David Forbes ](https://pacific.st-andrews.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=show.tcl&dsqSearch=(RefNo==%27JFOR%27)), University of St Andrews.