open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amplituda

thumb|Sinusförmige Wechselspannung:<br />1 = Amplituda,<br />2 = Zirvə-Dib-qiyməti,<br />3 = Effektiv qiymət,<br />4 = Period

**Amplituda** (lat. amplitudo- qiymət, meyillənmə, A(yaxud xm) hərfi ilə işarə olunur) — yırğalanma və dalğaları hərəkətdə dəyişən kəmiyyətin qiymətinin orta qiymətdən maksimal sürüşməsi və ya dəyişməsidir. Təyin olunan fiziki parametrin vahidi ilə üst-üstə düşən müsbət skalyar kəmiyyətdir.

## Təsnifatı
Əgər amplitudanın qiyməti zamandan və fəzada vəziyyətdən asılı deyiləsə, onda ona sabit amplituda deyilir.

Amplitudanın aşağıdakı növləri vardır:
*Zirvə amplitudası- bu simmetrik periodik dalğaların (sinusoid, düzbucaqlı və ya mişar tipli) verimiş orta qiymətdən meyillənməsidir;
*Zirvə-zirvə amplitudası, bu müsbət və mənfi zirvələr arasındakı meyillənmədir,
*Orta kvadratik amplituda- bu qrafikin asimmetrik dalğaların üfüqi oxundan zamandan asılı olaraq meyillənməsinin kvadratının köküdür (peroidik impulsların bir istiqamətdə, mürəkkəb dalğalar.

## Mənbə
* Бронштейн И.Н., Семендяев К.А. **Справочник по математике. Для инженеров и учащихся втузов.** *Издание седьмое, стереотипное.Москва: Гостехиздат, 1957*.
İncəsənət və elm şəhəri

thumb|280px|L'Hemisfèric
**İncəsənət və elm şəhəri** () — İspaniyanın Valensiya şəhərində Turiya çayının qurudulmuş yatağında yerləşən beş tikilidən ibarət memarlıq kompleksi. Müasir memarlıq sənətinin ən görkəmli nümunələrindən biri hesab olunan kompleksin tikintisinə 1996-cı ildə başlanmış və 16 aprel 1998-ci ildə ilkin mərhələsi tamamlanmışdır. Kompleksin dizaynı valensiyalı memar Santyaqo Kalatravaya məxsusdur.

## Xarici keçidlər

*Official website
*Official tourism website of Valencia 
*Ciutat de les Arts i les Ciències at Google Maps
*Architectural photo
Məftil modeli

framed|Kub, ikosaedr və kürə üçün mftil modellləri
**Məftil modeli** (eyni zamanda *məftil qəfəs modeli* də adlanır) — hissələrin 3D modellərini vizuallaşdırmaq və 3D qrafiklərin modelləşdirilməsinə xidmət edir. Məftil modelinə kompüter qrafikasında həm də til modeli deyilir, çünki verilmiş modelin tilləri məftil və xətlər vasitəsilə əlaqələndirilir. Məftil modeli kompüter qrafikasında tətbiq olunan köməkçi alət rolunu oynayır. O, hissə haqqında məlumatı transparent şəkildə təsvir edir və digər modellərə nisbətən çox az hesablama vaxtı tələb edir.   

Məftil model 3D təsvirin ən sadə formasıdır. Sərhəd xəttləri bu modeldə bir-biri ilə bir başa əlaqədə olmadığından hissənin məftil modelinin yanlış intrepretasiya oluna bilmək təhlükəsi vardır.  Buna baxmayaraq məftil modelindən hissələrin cizgilərinin hazırlanmasında, hissənin fəzada vəziyyətinin təyini, transformasiyaların təsviri və proyeksiyalar üçün istifadə olunur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Mərkəzdənqaçma nasosu

**Mərkəzdənqaçma nasosu** ən geniş yayılmış nasos növüdür. Bu nasoslar həm soyuq, həm də isti halda olan suların, özlülüyü yüksək olan və aşındırıcı mayelərin, suyun qruntla, torfla, şlakla və s. bərk hissəciklərlə qarışığını nəql etmək üçün tətbiq olunur.  
Mərkəzdənqaçma nasosunun ümumi təsviri şəkildə verilmişdir. Bu nasoslar üçün mayenin fasiləsiz axması səciyyəvidir. Nasosun işçi üzvü üzərində pərlər bərkidilmiş rotordan ibarətdir. Rotor fırlanan valda oturdularaq çox hallarda bir başa elektrik mühərriki ilə əlaqələndirilir. Fırlanan rotorun pərləri mühərrikin enerjisini mayeyə verərərək mayedə təzyiq yaradır. 
Mühərrikin gövdəsinin orta hissəsində təzyiq kənarlarına nisbətən aşağı olduğundan mərkəzdənqaçma qüvvəsinin hesabına) maye girişdən çıxışa doğru hərəkət edir. Nasosun işçi çarxı həm bir tərəfli, həm də ikitərəfli hazırlana bilir.
Mayenin nasosun oxuna nisbətən hərəkət istiqamətinə görə mərkəzdənqaçma nasosları radial, yarımoxboyu və oxboyu olaraq fərqlənirlər.

## Tətbiq sahəsi

Mərkəzdənqaçma nasosları energetik nasoslarda tətbiq edilir. Bu tip nasoslar gücündən asılı olaraq müxtəlif konstruksiyalara malik olurlar. Məsələn, tankerlərdə istifadə edilən nasosların gücü saatda bir neçə megaton olur.  Mayenin vurulması üçün çox yüksək təzyiq tələb olunarsa onda çox pilləli nasoslar kara gəlir.  Bu nasosların işləməsi zamanı birinici nasosu yüksək təzyiq altında tərk edən maye ikinci nasos tərəfindən sorulur və daha yüksək təzyiqlə vurulur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi

**Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi** — maşın və mexanizmlərin tədqiqi və layihələndirilməsinin ümumi üsulları haqqında elmdir. Bu sahə ilk dəfə olaraq alman alimi Rölo tərəfindən fənn kimi ali təhsil sisteminə daxil edilmişdir. Mexanizmlər nəzəriyyəsində →maşın, aparat və →cihazların konkret tətbiq sahəsindən asılı olmayaraq bütün hallar üçün eyni olan  mexanizmlərin xassələri öyrənilir (məsələn: dişli çarxlar). Elmin digər sahəsini, müxtəlif sahə maşınları üçün ümumi olan tədqiqat və layihələndirmə üsullarını öyrənən maşınlar nəzəriyyəsi təşkil edir. Mexanizmlər istənilən maşının əsasını təşkil etdiyindən bu iki sahə bir -biri ilə sıx əlaqədədir.

## Məqsədi
Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsinin məqsədləri müxtəlifdir. Bunları aşağıdakı əsas qruplarda birləşdirmək mümkündür: mexanizmlərin sintezi, maşın və mexanizmlərin dinamikası (dinamik analiz) və maşın-avtomatlar nəzəriyyəsi. Sintez methodu ilə mexanizmin verilmiş hərəkətin icrası üçün lazım olan  parametrləri tapılır. Mexanizmlərin dinamikasının araşdırılması onun bəndlərinin xarici qüvvələrin təsiri altında hərəkətinin öyrənilməsinə xidmət edir. Maşın-avtomatlar nəzəriyyəsinin əsasında onların ayrı-ayrı mexanizmlərinin uyğunlaşdırılmış şəkildə qurulma sxemləri və optimal iş şəraitinin təminatı durur. 
Son illərdə robotların layihələndirilməsi də bu elmin tərkib hissəsi sayılır.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Məsaməlik

**Məsaməlik** material xassəsi olub, daxilində bu və ya digər səbəbdən yaranan boşluqların (məsamələrin) nisbətini göstərir.
Qiyməti 0÷1 (və ya 0 dan 100%-ə qədər) arasında yerləşən vahidsiz ölçüyə malikdir.
Materialın sıxlığı bir başa onun məsaməliyindən asılıdır. Materialın hissəciklərinin ölçülərinin məsaməliyə təsiri yoxdur. Hissəciklərin forması və materialda paylanması isə bunun əksinə olaraq bir-başa məsaməliyə təsir edir. Məsaməliyin hissəciklərin ölçüsündən asılı olması kürə ilə izah olunan misaldan aydın görünür.

## Məsaməliyin təyini
O, materialın sıxlığının ideal sıxlığa nisbəti ilə təyin olunur: 

~\Pi = \left( 1 - \rho_v / \rho_t \right) \cdot 100 \%,
Burada:
* ~\rho_t — məsaməli materialın faktiki sıxlığı, kq/m³
* ~\rho_v=m/V, burada:
** ~m — məsaməli nümunə kütləsi, kq
** ~V — məsaməli nümunə həcmi, m³
Bu asılılıq ölçüsü 100 mkm-dən böyük olan hissəciklərin ölçülməsi zamanı üst-üstə düşür. Daha xırda ölçülü dənəciklərdə məsaməlik kəskin artır. Bu, dənəciklər arasında mövcud olan cazibə qüvvəsi ilə izah olunur. Bu qüvvə dənəciyin səthi (d2) ilə mütənasibdir. Ona görə də, incə dənəvərliyə malik kütlədə təsadüfən yaranmış körpülər qalır. İncə dənəciklər böyük hissəciklərə böyük cazibə qüvvəsi ilə (öz çəkilərindən 10÷100 dəfə böyük) yapışırlıar. Hətta silkələmək və titrətməklə onların arasındakı boşluqları doldurmaq olmur.
Məsaməliyin ölçülməsinin ən geniş yayılmış üsulu materiala maye daxil etməklə ölçmə üsuludur. Bunun üçün məsaməli material, həcmi məlum olan maye ilə dolu qaba daxil edilir və mayenin materiala hopması müşahidə olunur. Material doyandan sonra onun udduğu suyun həcminə əsasən materialın daxilindəki boşluqları-məsamələri dolayı yolla tapmaq olur. Metalların həqiqi sıxlığını və bununla məsaməliyi Arximed üsulunun tətbiq etməklə tapılır.
Maşın hissələrində məsamələyin böyük olması onların möhkəmliyinə mənfi təsir göstərir. Böyük maye təzyiqi altında işləyən gövdələr tətbiq olunmazdan öncə xüsusi təzyiq üsulları ilə kipliyə yoxlanılırlar.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Paliç gölü

**Paliç gölü** — Serbiyada göl. Subotiça şəhərindən 8&nbsp;km aralıda yerləşir. Gölün ərazisi 4&nbsp;km², ən dərin yeri 3,5 m-dir. Dəniz səviyyəsindən 101 m yüksəklikdə yerləşir. Göldə 19 balıq növü var.

## Mənbə
Yatsuşiro dənizi

**Yatsuşiro dənizi** — Sakit okeanın qərbində, Yaponiya adaları arasında yerləşir. Dənizi bəzən Şiranui dənizi adlandırırlar. Dəniz adalar arası dəniz olaraq Kyusyu adası ilə Amakusa adaları arasında yerləşir. Ərasinin böyük qismi Kumamoto perfektoriyası, şimalda az bir qismi isə Kaqoşima perfektoriyasına daxildir. Şimalda Ariax körfəzinə, cənubda isə Şərqi Çin dənizinə çixışı vardır. Sahillərində iri sənaye şəhərləri olan Yatsuşima və Minamata şəhərləri vardır. Sahəsi 1,400&nbsp;km², uzunluğu 70, eni isə 6–16&nbsp;km arası dəyişir

## İstinadlar
Subotiça

**Subotiça** — Serbiyanın şimalında Voyvodina muxtar vilayətində yerləşən şəhər.

Serb dili gündəlik həyatda ən çox işlədilən dildir. Macar dili gündəlik söhbətlərində əhalinin təxminən üçdə biri tərəfindən də istifadə olunur. Həm dillər həm də kommersiya və rəsmi lövhələrdə geniş şəkildə istifadə olunur.

## Tarixi

## Əhalisi

## Mənbə
** Ferdinand, S. and F. Komlosi. 2017. The Use of Hungarian and Serbian in the City of Szabadka/Subotica: An Empirical Study, Hungarian Cultural Studies, Volume 10. Acc. 08/09/2017.

## İstinadlar
Kilikiya dənizi

**Kilikiya dənizi** — Aralıq dənizinin şərqində, Kiçik Asiya ilə Kipr adası arasında yerləşir. Adını Kiçik Asiyanın antik dövrdə mövcud olan eyni adlı vilayyətin (Kilikiya) adından götürmüşdür. Türkiyənin Adana, Mersin və Hatay, Şimali Kipr Türk Respublikasının isə Famaqusta və Kyrenia vilayyətləri sahillərində yerləşir. Dənizə Göysu və Ceyhan çayları axır. Şimal-şərqində İsgəndərum körfəzi yerləşir. Sahillərində İsgəndərum, Mersin və ən əsas limanı Ceyhan limanları vardır. Dəniz cənub şərqdə Livan dənizi, qərbdə isə Aralıq dənizi ilə əhatələnir.

## Xarici keçidlər
*Kilikiya dənizinin turizm potensiyalı
Con Milton Qreqori

**Con Milton Qreqori** (; ) — Urbana-Şampeyn İllinoys Universitetinin yaradıcısı və ilk prezidenti (1867–1880).

## Təhsil sahəsində

Urbana-Şampeyn İllinoys Universitetinin yaranmasını və əsas fənlərarası ali məktəb kimi formalaşmasını Con Milton Qreqorinin adı ilə əlaqələndirirlər. Belə ki, İllinoys ştatının bir sıra şəhərləri arasında sərt qiymət təklifi (auksion) müharibəsindən sonra 1867-ci ildə yeni yaradılacaq ali məktəbin ərazisi kimi Urbana şəhəri seçilir. Ali təhsil müəssisəsi **İllinoys Sənaye Universiteti** adlandırılır və ilk prezidenti Con Milton Qreqori təyin edilir. C. M. Qreqori humanitar ənənələrə söykənən universitet yaratmaq niyyətində idi, lakin İllinoys Sənaye Liqası, ştat sakinləri və Morill Qanununu qəbul edən şəxslər ali məktəbin yalnız "sənaye yönümlü" olmasını istəyirdilər. Bu məsələ ilə bağlı C. M. Qreqori və həmin şəxslər arasında mübahisələr yaranır. Nəhayət, 1868-ci il martın 2-də iki müəllim və kiçik tələbə qrupu ilə universitetdə dərslər başlanır.

Universitet fəaliyyətə başladıqdan sonra da Qreqori və ştat rəhbərliyi arasında debatlar davam edir. Nəticədə 1880-ci ildə Qreqori istefaya getmək məcburiyyətində qalır.

## Məzarı

Onun məzarı Urbana-Şampeyn İllinoys Universitetinin kampusunda Altgeld Holl və Henri inzibati binasının arasında yerləşir. C. M. Qreqorinin məzarı üzərindəki lövhədə *"Əgər siz onun abidəsini axtarırsınızsa, ətrafınıza baxın"* sözləri qeyd olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Presidents of Kalamazoo College
Miqyasdəyişmə

**Migyasdəyişmə** -CAD sistemlərində hissənin ölçüsünün başqasına uyğunlaşdırmaq məqsədilə aparılan əməliyyatdır. Əməliyyatın icrası zamanı hissənin ölçüləri xətti olaraq dəyişdirilir, yəni onun hər elementinin ölçüləri müəyyən miqyasdəyişmə faktoruna vurulur, yeni ölçülər hesablanır və səthlər yenidən təsvir olunur. Miqyasdəyişmə faktoru verilən tapşırıqdan asılı olaraq seçilir və böyük həddə dəyişilə bilir. Müasir CAD sistemləri hissənin miqyasının hər üç koordinat oxu boyunca eyni zamanda dəyişməsinə, yəni onların koordinatlarının transformasiyasına imkan verir. Əgər hər üç istiqamətdə miqyasdəyişmə faktorunun qiyməti eyni olarsa, onda buna homogen miqyasdəyişmə, müxtəlif olarsa anizotropik miqyasdəyişmə deyilir. Anizotropik miqyasdəyişmə zamanı hissənin həndəsi forması dəyişdirilir (məsələn: çevrə oval formasını alır). Miqyasdəyişmə koordinat oxlarından yalnız biri boyunca da aparıla bilər, bu hala dartma deyillir. Dartma zamanı hissənin ölçüləri müəyyən nisbətdə dəyişir.
CAD sistemlərində hissənin səthləri adətən müxtəlif təsviretmə üsulları vasitəsilə verilir: poliqon, nöqtələr çoxluğu və s. Miqyasdəyişmədə hissənin bütün elementlərini təyin edən parametrlərin qiymətləri faktora vurularaq yenidən hesablanır. Sonra səthlər alınmış yeni parametrlər əsasında oriqinalda olduğu üsullarla yenidən qurulur. Mürəkkəb həndəsəyə malik hissələrdə miqyasdəyişmə əməliyyatı xeyli vaxt tələb etdiyindən bunun üçün güclü kompyüterlərə ehtiyac yaranır.

CAD sistemlərində hissələrin modellərinin miqyası dəyişdikdə müəyyən problemlər ortaya çıxa bilər. Əgər hissənin modelində müəyyən kiçik xətalar varsa (ara boşluqları) onlar da böyüyürlər və modelin sonrakı tətbiqi zamanı problemlərə səbəb olur (məsələn: NC-proqramlaşdırmada). Miqyasdəyişmədə ən böyük problemlərdən biri də radiusların kəskin dəyişməsidir. Hissədə olan kiçik radiuslar kiçiltmə zamanı itirlər, bu da alınan modeldə yenidən korreksiya işlərinin aparılmasını, radiusların əl ilə konstruksiya edilməsini tələb edir. Bu problemlər hissə üçün artıq mövcud olan texnologiyaların kiçildilməsi zamanı da maneələr yaradırlar (məsələn: NC-proqramlarının miqyasının bir başa dəzgahda kiçiltməsi).

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Metalloqrafiya

**Metalloqrafiya** metal və xəlitələr haqqında elm olub, metalların makro və mikro strukturunu (müşahidə yolu ilə və ya elektron mikroskop altında), və həmçinin onların strukturunun dəyişməsindən asılı olaraq mexaniki, elektrik, maqnit, istilik və s. fiziki xassələrini öyrənir.

## Tətbiqi

Mikrostrukturu öyrənmək üçün rentgen struktur analizindən istifadə olunur. Bunun köməyi ilə struktur və xassə arasında əlaqə tədqiq edilir. Məsələn bir fazalı xəlitənin möhkəmliyi onun struktur dənəciyinin qiymətindən asılı olduğu halda, ona ikinci elemeneti daxil etdikdə yaranan iki fazalı sistemin rekristallaşması ikinci elementdən asılı olur.

Makrostruktur daha çox iri kristalların (dənəciklərin) ölçüsü və forması, metalda olan defektlər və qarışıqların yerləşməsi ilə müəyyyən olunur. Metal materialın mikrostrukturu isə ayrı-ayrı fazaların kristallarının ölçüsü, forması, qarşılıqlı vəziyyəti və sayından asılıdr. Metalın daxili quruluşunun formalaşması və dəyişməsi soyutma və qızdırma, həmçinin plastiki deformasiya zamanı baş verən dəyişmələr sayəsində baş verir. Ərinti şəklində olan metal soyuduqca onun daxilində öncə kiçik kristal özəkləri yaranır və sonra getdikcə böyüyərək bərk struktur formalaşdırır. Soyutmanın sürəti metalın daxilində narın strukturun, yəni kiçik ölçülü dənəciklərin əmələ gəlməsini şərtləndirir. Metalın mikrostrukturu temperatur dəyişməsindən və yaranan təzyiqdən asılı olaraq baş verən faza çevrilmələri ilə kəskin dəyişir. Bu halda da, struktur çevrilməsi baş verdiyi şəraitdən, əsasən temeratur intervalı, soyuma sürəti, fazanın kristal qəfəsinin qurulma xüsusiyyətlərindən asılı olur.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Türk xalqlarının mifologiyası

**Türk xalqlarının mifologiyası** və ya qısaca **Türk mifologiyası** — türk xalqlarının zəngin mənəvi mədəniyyətinin çox mühüm və gərəkli ünsürlərindən biri. Əcdadların uzaq keçmişdə, mifoloji dövrün başlanğıcında qoyduğu adət-ənənələrə qəti inam və onlara mütləq riayət olunması nəticəsində mifoloji cəmiyyətlərdə ixtilaf, pozğunluq olmur; burada hamı eyni cür düşünür və eyni cür hərəkət edir, miflərdə əcdadları barədə deyilən eyni simvolik obrazlara inanırlar.

Türk mifologiyasında totemizmin izləri özünü bariz şəkildə göstərir. Bunu görkəmli tədqiqatçı Bahəddin Ögəlin “Türk mifologiyası” adlı kitabı da təsdiq edir. Müəllif burada vaxtilə türklərdə mövcud olmuş müxtəlif totemlərin izləri haqqında geniş məlumat verərək qeyd edir ki, Çin mənbələrinə görə, Göytürk xaqanlığı içərisində və Altay dağlarında yaşayan tarduş türklərinin əcdadı “qurd başlı bir insan” imiş. Onun
fikrinə görə, bu da qədim türk totemizminin bir izi sayılmalıdır . Tədqiqatçı türklərdə qurdla bağlı inamlara toxunaraq, qədim türklərin totemlərindən biri kimi qurddan geniş söhbət açmışdır. V.Həbiboğlu da türk xalqlarının zoomorfik təsəvvüründə qurd toteminin xüsusi yer tutduğunu qeyd edərək, gətirdiyi nümunələr əsasında onu ətraflı tədqiq etmişdir . 

Qədim türklərdə ruh, onun ölməzliyi və o biri dünyanın mövcud olması haqqında animistik təsəvvürlər geniş yayılmışdır.
Məsələn, yakutlarda ölənin ruhu ilə əlaqədar müxtəlif adətlər mövcud idi. Belə adətlərdən biri “kut arrarıı” – “xüsusi kut” adlanırdı
və ölənin ona yaxın olan insanların “canını” da özü ilə aparmasına aid inama əsaslanırdı. Sayan-Altay türklərinin təsəvvürünə görə, ölən tamamilə yox olmur. Xakasların fikrincə, “böyük adam ölürsə, o, öz qohumlarının qayğısına qalmalıdır, çünki onun ruhu daima onlarla birlikdədir”

## Mifoloji qəhrəmanlar
Miflərdə mədəni qəhrəman cizgilərinə malik olan Ər Soqotok, Oğuz, Dədə Qorqud, Xızır, Basat, Qurd, Koroğlu, müxtəlif tanrı obrazları (Erlik, Ülgen), Uluq Türük və bu kimi başqa qəhrəmanlar haqqında ətraflı araşdırma aparılmış və bu
nəticəyə gəlinmişdir ki, mədəni funksiyalar daşıyan personajlar qədim türk mifologiyasında aparıcı mövqeyə malik olmuşlar.

## Həmçinin bax
* Pusat (mifologiya)
* Dayıxın
* Büke
* Calın
* Urğun

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Turkish Mythology Dictionary — Multilingual (Azərbaycan dilində)
* Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azərbaycan dilində)
Modal analiz

**Modal analiz** — ölçmə texnologiyasında maşın sistemlərinin məxsusi tezlik halını təyin etmək üçün tətbiq olunan sınaq-analitik üsuldur. Bu üsul məcburi mexaniki yırğalanmaların ölçülməsi və analizi əsasında sınaq yolu ilə maşınların dinamiki xassələrinin  araşdırılmasında geniş tətbiq edilir.

## Mahiyyəti

Hesabi modal analizi, strukturu və model parametrləri əvvəlcədən məlum xətti əvəzləyici modelə əsaslanır. Modelin yaradılmasında həndəsəsi sadə olan cismlərdən: tir, dairəvi lövhə, dördbücaqlı lövhənin məxsusi tezliyi və yırğalanma forması əsas götürülür. Kompleks maşın sistemi bu sadə elementlərdən istifadə olunaraq modelləşdirilir və sistemin kütlə, sərtlik və titrəməsöndürmə matrisaları yaradılır. Məxsusi çevrəvi tezliklər, modal titrəməsöndürmə və məxsusi vektorlar kimi modal parametrlər analitik və ya ədədi üsulla həll olunaraq təyin edilir. Modal sözü də məxsusi vektorun ingilis dilində mənasını ifadə edir. 
Sınaq yolu ilə aparılan modal analizində modal kəmiyyətlər maşının yırğalanması zamanı ölçülən kəmiyyətlər  əsasında tapılır. Bu halda xətti sistemin bütün xassələrinin ötürmə funksiyasında nəzərə alındığı hesab olunur. Belə ki, bu üsul iki hissəyə bölünür:
* Ötürücü funksiyanın ölçülməsi,
* Ötürücü funksiyanı qiymətləndirilməsi.

Ötürücü funksiyanın təyin edilməsi üçün maşının seçilmiş yerinə impuls çəkici ilə zərbə endirilərək sistem məcburi həyacanlandırılır. Həyacanlanmanın tezliyi və amplitudası istənilən nöqtədə təcil senzorlarının köməyi ilə təyin edilir. Giriş və çıxış siqnalları tezliklərə görə sıralanır. Onların Furye çevrilmələrinin nisbəti ötürücü funksiyanı yaradır. Maşının lazım olan nöqtələrində ölçmələr apardıqdan sonra onun dinamiki göstəricilərini qiymətləndirmək olur. 
Belə təsvir olunmuş ötürmə funksiyası rezonans və titrəməsöndürmə yerlərini tapmağa şərait yaradır. Prinsipial olaraq bu hər iki modal parametr bir funskiyanın tərkibində öz ifadələrini tapırlar. Əgər sistemin həyacanlandırılması təsadüfən bir məxsusi tezlik düyümündə baş verərsə onda məxsusi tezliyi təyin etmək mümkün olmur, çünki bu halda yalançı rezonanslar baş verir. 
Məxsusi vektorlar xarakterik struktur nöqtələrində yırğalanmanın qiymətləri əsasında təyin edilir. Maşın strukturunun həndəsi forması əsasında məxsusi yırğalanmanın forması tapılır. Onlar maşın strukturunun dinamik halını sxematik təsvir etməyə imkan yaradır. Modal analizin nəticəsindən maşın konstruksiyasının optimallaşdırılmasında geniş istifadə edilir.
Ölçmə nəticəsində alınmış məlumatlar həmçinin maşın konstruksiyalarının monitorinqi üçün də istifadə oluna bilir. Çox vaxt konstruksiyada yaranmış çatlar, yorğunluq halları onun həndəsi formasında  nəzərə çatmasa da dinamik xassələrinin dəyişməsinə səbəb olur. Modal analiz ilə ölçmə apardıqda konstruksiyada olan bu dəyişiklikləri aşkarlamaq mümkündür.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Vorvik Universiteti

**Vorvik Universiteti** () — İngiltərənin Koventri şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi; ölkənin ən aparıcı ali təhsil ocaqlarından biridir.

## Reytinqi
Böyük Britaniyanın "Times Higher Education Supplement - QS World Universities Rankings" jurnalının 2009-cu ildə apardığı dünya universitetlərinin reytinqinə əsasən, Vorvik Universiteti 100 ən yaxşı ali məktəb arasında 58-ci yerdə sıralanmışdır.

2010-cu il üzrə "Times Higher Education World University Rankings"in 200 universitetdən ibarət olan reytinq cədvəlinə Vorvik Universiteti daxil edilməmişdir.

2011-2012-ci tədris ilinin yekununa əsasən Vorvik Universiteti QS World University Rankings tərəfindən tərtib edilmiş "Dünyanın 50 gənc universitetinin reytinq cədvəli"ndə 3-cü pillədə olmuşdur.

## Məşhur məzunları
*Yakubu Qovon – Nigeriyanın sabiq prezidenti;
*Valentina Ştrasser – Syerra-Leone Respublikasının sabiq rəhbəri;
*Vernon Koaker – Böyük Britaniyanın Dövlət Təhlükəsizlik, Terrorizmlə Mübarizə, Cinayət və Mühafizə naziri;
*Kim Hauells – Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri;
*Devid Devis – Britaniya Mühafizəkarlar partiyasının siyasətçisi;
*Baronessa Amos – Avropa İttifaqının Afrika İttifaqında (53 Afrika dövlətindən ibarət) xüsusi nümayəndəsi, Böyük Britaniya lordlar palatasının sabiq lideri;
*Baronessa Morris – Böyük Britaniyanın təhsil məsələləri üzrə sabiq dövlət katibi, Leyborist partiyasının üzvü;
*Çan Yun Han – Honq-Konq Qanunvericilik şurasının sabiq üzvü;
*Corc Saitoti – Keniyanın sabiq vitse-prezidenti;
*Devid Li – Şərqi Asiya bankının sədri və baş icraçı direktoru;
*Corc Kanyeihamba – Uqanda prezidentinin hüquq məsləhətçisi;
*Merfin Cons – BBC İdarəçilər Şurasının üzvü, Banqor Uels Universitetinin vitse-kansleri;
*Ouayn Ceyms – Milli Tələbə Təşkilatının sabiq prezidenti;
*Tomas Samner (Stinq) – məşhur musiqiçi;
*Tom Solesbari – avarçılıq üzrə Olimpiya çempionu;
*Stiv Heyuey – "Liverpul" klubunun futbolçusu;
*Mark Hyuz – futbol meneceri.

## Mənbə
*Lamiyə Əliyeva, ''Dünya universitetləri: Uorvik Universiteti'' , "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 24.12.2010, № 50. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Vorvik İncəsənət Mərkəzi

**Vorvik İncəsənət Mərkəzi** () — Böyük Britaniyanın Londondan kənarda yerləşən ən böyük mədəniyyət mərkəzidir; Vorvik Universitetinə məxsusdur.

## Tarixi
Mərkəz Cek Martin ailəsinin Vorvik Universitetinə xeyriyyə yardımları hesabına yaradılmışdır.

2009-cu ilin yazında yenidən tikilmiş binası istifadəyə verilmişdir.

## Fəaliyyəti
Mərkəzdə hər il 3000-dən çox müxtəlif tədbirlər keçirilir. Bu tədbirlərə klassik və müasir musiqi, dram, rəqs, komediya, film və təsviri incəsənət aiddir.

Mərkəzin ildə 300000-dən çox ziyarətçisi olur.

Burada konsert zalı, iki teatr, kinozal, Mid qalereyası, musiqi mərkəzi, konfrans zalları, lüks otaqlar, restoran, kafe, mağazalar, iki bar, kitab mağazası və s. mövcuddur.

Mərkəzin Battervort zalı 1500-dən çox tamaşaçı tutumuna malikdir.

## "Ağ Koan"

Vorvik İncəsənət Mərkəzinin girişində rəssam Lilian Lijna aid müasir incəsənət əsəri olan "Ağ Koan" yerləşir. 6 metr hündürlüyündə olan ağ rəngli koan flüoressensiya (işıqlanma təsiri altında bəzi cisimlərin işıqvermə xassəsi) lampaları ilə elliptik işıqlandırılmaya malikdir və elektrik mühərrikin köməyi ilə fırlanır. Koan cavabsız suallar ətrafında buddistlərin axtarışlarını təcəssüm etdirən abidədir. Koan 1971-ci ildə Plimutda Piter Stayvesant Fondu Şəhər Abidə Layihəsinin bir hissəsi kimi yaradılıb. Daha sonra koan Londonda Heyvord Qalereyasında yerləşdirilib, 1972-ci ildə isə Vorvik Universiteti tərəfindən alınıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Vorvik Tibb Məktəbi

**Vorvik Tibb Məktəbi** () — Vorvik Universitetinin Tibb fakültəsinin nəzdində olan təhsil müəssisəsi.

## Tarixi və fəaliyyəti
2000-ci ilin sentyabrında fəaliyyətə başlamış və ilk tələbələrini də elə həmin il qəbul etmişdir.

2004-cü ildə bu məktəbi 64 məzun bitirmişdir. Həmin ilin oktyabrında isə məktəbə 403 tələbə qəbul edilmişdir.

Məktəbin fəaliyyəti sayəsində Vorvik Universiteti 2007-ci ildən tibb üzrə elmi dərəcə vermək hüququ əldə etmişdir.

## Xarici əlaqələri
Vorvik Tibb Məktəbi universitetin bir çox bölmələri ilə birgə fəaliyyət göstərərək beynəlxalq səviyyədə tibbi araşdırmalar aparır. Məktəb Koventri və Vorvikşir NHS Trust universitet xəstəxanaları, Vorvikşir Diabet, Endokrinologiya və Metabolizm İnstitutu ilə əməkdaşlıq edir.

## Təhsil haqqı
2009-2010-cu tədris ilində Vorvik Tibb Məktəbində 1 il təhsil alan əcnəbi tələbələr üçün 13720, 2-4 il təhsil alan tələbələr üçün isə 24990 funt-sterlinq olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Mühərrik bloku

**Mühərrik bloku** — daxili yanma mühərriklərində porşen-sürüngəc, dirsəkli val və silindrlərin daxili olduğu mühərrik hissəsidr.

## Quruluşu
Aşağı hissədən mühərrik bloku yağ vannası-karterlə örtülür. Mühərrik bloku yaxarı hissədən silindr başlığı ilə qapanır.  
Mühərrik bloku mühərrikin böyük sayda hissələrini daşıdığına, yüksək temperaturda işləyən yanma kamerasına malik olduğuna, həmçinin enerji çevrilməsi üçün məsuliyyətli olan ötürmə mexanizmlərinin yaratdıqları reaksiya qüvvələrini götürdüyünə görə, onun hazırlanmasına xüsusi tələbatlar qoyulur. Mühərrik blokları həmişə tökmə yolu ilə hazırlanır. Material kimi çuqun və aluminiumdan (yüngül mühərriklər üçün) isifadə olunur. Hava ilə soyudulan mühərriklərdə adətən silindr bloku mühərrik blokunun üzərinə qoyulur. Dizel 
mühərriklərində isə bloku asan  montaj və demontaj edəbilmək üçün onu bir neçə hissədən hazırlayırlar.

## İstinad
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Müstəvi pardaqlama dəzgahı

**Müstəvi pardaqlama dəzgahı** üst səthləri müstəvi olan maşın hissələrinin abraziv alətlə emalı üçün tətbiq olunur. Müstəvi pardaqlama dəzgahları şpindelin vəziyyətinə və stolun formasına görə fərqlənirlər. Şpindeli üfüqi vəziyyətdə yerləşmiş dəzgahlarda tətbiq olunan pardaq dairəsi doğuranı boyunca kəsmədə iştirak edir. Şaquli vəziyyətdə olan şpindeldə bərkidilmiş alət isə yan tərəfi ilə metal qatı çıxarır. 

## Quruluşu
thumb|Müstəvi pardaqlama dəzgahı

Müstəvi pardaqlama dəzgahları əsasən üfüqi şpindelə malik olurlar. Bu dəzgahların stolu bir, şpindel başlığı bərkidilmiş dayaq isə iki ox boyunca hərəkət edə bilir. Koordinat oxlarının bölgüsü dəzgahın təyinatından asılı olaraq fərqli ola bilər. Bu dəzgahlarda müstəvi, profil və müxtəlif dərinliklərin pardaq dairəsi ilə emalı aparılır. Proses tsiklik olaraq kompyüterdən idarə edilir. Tsikl pəstahın mövqeləşdirilməsi, pardaq dairəsinin verilmiş rejimdə işə salınma-
ması, alətin sürətlə pəstaha yaxınlaşması (boş gediş), alətin kəsməyə daxil olması (işçi gediş), səthin pardaqlanması, sığallama, alətin səthdən uzaqlaşdırılması kimi mərhələlərdən ibarətdir. Pardaq dairəsinin düzləndirilməsi ya prosesdə mərhələlər arası, ya da proses başa çatdıqdan sonra aparıla bilir. Düzləndirmə adətən almaz dənəciklə yerinə yetirilir.
Maşın hissələrinin müstəvi pardaqlama dəgahında emalı zamanı yüksək sərtlik tələb olunarsa, onda şaquli şpindelli dəzgahlardan istifadə olunur. Burada, kəsmə alətin yan tərəfi ilə aparıldığıdan yaranan kəsmə qüvvəsi və onun istiqaməti dəzgah tərəfindən daha əlverişli qəbul edilə bilir. Hazırlanmış səthlərdə tipik çevrə formalı abraziv izlər əmələ gəlir. Böyük pardaq dairələrinin tətbiqi ilə daha yüksək məhsuldarlıq əldə etmək mümkündür.  
  
Fırlanma səthlərə malik hissələrin emalı üçün dönən stola malik müstəvi pardaqlama dəzgahlarından istifadə edilir. Dəzgahın stolu emalda yalnız dönmə hərkətini yerinə yetirdiyi halda, alət başlığı həm şaquli, həm də radial istiqamətdə veriş hərəkəti alır.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Ən yaxşı ali məktəblərin siyahısı (THE–QS, 2004)

Bu siyahıda 2004-cü ilin "Times Higher Education–QS World University Rankings" siyahısında olan dünyanın ən nüfuzlu 200 ali məktəbi göstərilib.

## Top 200

## Regional reytinqlər (top 10)

### Asiya və Avstraliya

### Avropa

### Şimali Amerikaa

## İstinadlar
Disleksiya

**Disleksiya** — beyin qabığının zədələnməsi nəticəsində oxumaq (qiraət) qabiliyyətinin itməsidir.

Disleksiya anadangəlmə, inkişaf və zədəyə bağlı olaraq ikiyə ayrılır. Anadangəlmə disleksiya doğum əvvəli, doğum zamanı və doğum sonrası fəsadlara bağlı olaraq üçə ayrılır.
Anadangəlmə disleksiyaya zəif və rejimsiz qidalanma, hamiləlik zamanı keçirilən infeksiyalar və yanlış dərman istifadəsi səbəb ola bilər. Uzun və çətin doğuş zamanı uşağın nəfəs almasındakı gecikmə və sonradan keçirdiyi qızdırmalı xəstəliklər də disleksiyanın səbəblərindəndir.
İrsi faktorlara bağlı olaraq da disleksiya ortaya çıxa bilər..

Disleksiya anadangəlmə bir problem olduğu üçün uşaqlarda erkən yaşlarda özünü aşağıdakı əlamətlərlə göstərir:
# Danışmada gecikmə
# Yeni sözləri gec öyrənmə
# Hərəkət və koordinasiya pozuqluğu
# İstiqamət (sağ, sol, yuxarı, aşağı) və zaman (bu gün, sabah, əvvəl, sonra) anlayışlarında çətinliklər
# Danışarkən düzgün sözlərdən istifadə etməmək

## İstinadlar
Avşa

**Avşa adası** (, ) — Müasir Türkiyə ərazisində, Mərmərə dənizinin cənubunda yerləşən ada. Cənubi Mərmərə arxipelaqına daxil olan bu ərazi Balıkəsir ilinin Mərmərə ilçəsinə aiddir. Sahəsi 36&nbsp;km² olan ada 2005-ci ilə qədər ada "Türkeli" adlansada, sonradan dəyişdirilib Avşa adlandırıldı.

## Coğrafiyası
Avşa adası böyüklüyünə görə arxipelaqın 3-cü adasıdır.(Mərmərə və Paşalimanı adalarından sonra) Ümumilikdə ada yerləşən arxipelaqda 12 ada var. Geoloji baxımdan adalar materikin, Kapıdağ yarımadasının suda olan davamıdır. Dördüncü dövürdə dəniz səviyyəsinin qalxması nəticəsində ərazi adaya çevrilmiş. Ada yaşı 570–225 milyon il arasında dəyişən qranit, qneys və mərmər süxurlardan təşkil olunub. Ərazidə qumsal və qumlu ərazilər üstünlük təşkil edir. Adanın yerləşdiyi hövzənin dərinliyi 16–35 metr arasında dəyişir. Uzunluğu 7&nbsp;km, eni 4&nbsp;km olan bu adanın qərbində, adaya çox yaxın kiçik bir ada Hayırsız ada yerləşir.

### İqlimi
Adada Aralıq dənizi iqlim tipi hakimdir. Qışı ayları mülayim və rütüubətli, yayı isə əksinə isti, quraq keçir. Yağıntılar daha çox dekabr ayında düşür. Düşən yağıntılar yağış halında olsa da, bəzən yanvar, fevral, alarında qar yağır. Ortalama ən isti ayın temperaturu 24–30&nbsp;°C-dir. Adada çox güclü fırtınalar müşahidə olunur.

### Bitki və heyvanat aləmi
Meşə örtüyü ərazidə geniş yayılmış bağçılıq təsərrüfatı ilə əlaqədar yox dərəcəsindədir. Daha çox üzüm bağları üstünlük təşkil edir.

## Tarixi
Ada və onun yerli əhalisi haqqında ilk yazılı məlumata biz Strabonun və Plininin kitablarında ras gəlinir. Çoxda diqqət mərkəzində olmayan bu ada hər zaman ərazidə hakim olan dğvlətin təsir altında olmuşdur. Orta əsrlərə qədər daha sürgün yeri kimi istifadə edilən bu adada indiyə qədər heç bir sistemli arxeloji araşdırma aparılmamaışdır. Ada ərazisində Neolit, Tunc, Mis, Ellinizm, Roma , Bizansd və Osmanlı dövrülərinə məxsus tapıntılara rast gəlinir.

## Adın mənşəyi
Ada tarixən müxtəlif adlar daşımış. Plini adnı Ophiussa, bizans dövründə Afousia, sonra Panagiya, Afissıa adlandırılmış. Bir zamanlar Ərəblər adası kimidə tanınan bu ərazi yaxın zamanlara qədər rəsmi olaraq Türkeli adası adlanmış.

## Adanın görməli yerləri
Adanı əm maraqlı yerləri bunlardı: Çınar Köyü, Kumburnu, Mavi Köy, Değirmen, Manastır, Kumtur, Beyaz Saray ve Yiğitler Köyündeki Altın Kum. İstanbula yaxınlığı buranın turizm üçün əlverişli bir məkana çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Sakitliyi və Adakarası üzüm növündən hazırlanan şərbaları ilə tanınan bu ada bir çox turist marşurutları təşkil olunur.

## Şəkillər

Fayl:Avsha Marmara map.jpg|Adanın Mərmərə dənizindəki mövqeyi
Fayl:Sunset at Avşa Island, Turkey.jpg|Avşa adasında günəşin qürubu
Fayl:Avsa 03956.jpg|Avşa çimərliyi


## İntinadlar
Avşa Feribot Seferleri
Lazerlə kəsmə

**Lazerlə kəsmə** materialların kəsilməklə doğranması və forma verilməsi üçün tətbiq olunan lazerlə emal üsuludur. Adətən kompyüterdən idarə olunan, fokuşlaşdırılmış lazer şüası yüksək enerji konsentrasiyası yaradaraq istənilən materialı, onların istilik-fiziki xassələrindən asılı olmayaraq emalına imkan verir. Kəsmə zamanı material kəsmə şüasının təsirindən əriyir, buxarlanır və ya qaz şırnağı ilə üfürülür. Bu zaman ensiz, minimal termiki təsirə məruz qalan kəsmə yarığı əldə edilir. Lazerlə kəsmə emal olunan səthə mexaniki təsirə malik olmadığından səthdə həm emal zamanı, həm də ondan sonra minimal deformasiyalar əmələ gəlir.

## Mahiyəti

Prosesdə həm impilsiv, həm də fasiləsiz olaraq şüalanmadan istifadə olunur. İmpulsiv rejimdə kəsmə ardıcıl açılmış deşiklərin hesabına aparılır. Qat şəklində hazırlanan inteqral sxemlərinin parametrlərinin dəqiq tənzimlənməsi üçün onların istehsalında geniş tətbiq olunur. Bunun üçün aluminium-ittrium əsaslı başlığa malik, məhsuldarlığı modulyasiya olunan impulsiv lazerlərdən istifadə olunur. Proses aşağıdakı rejimlərdə aparılır: impulsun davamiyyəti 0,01÷100 mksan, şüalanma axınının sıxlığı 100 MVt/sm2, impulsun təkrar olunma tezliyi saniyədə 100÷5000 impulsdur. Avtomatik rejimdə işləyən lazer qurğusunda saatda 5 min əməliyyat aparmaq mümkündür.

Fasiləsiz şəraitdə CO2 ilə işləyən lazerin gücü bir neçə yüz Vt ilə bir neçə kVt arasında yerləşir. Onlar qazla birlikdə tətbiq olunaraq materialların kəsilməsində istifadə olunur. Qaz, emal olunan materialın xassələrindən asılı olaraq seçilir. Ağac, plastmas, kağız, karton və tekstil materialların kəsilməsi zamanı emal zonasına hava və ya inertli qaz vurulur. Onlar kəsmə zonasının kənarlarını soyudur, materialın yanmasının qarşısını alır və bununla kəsilən zolağın eninin genişlənməsinə imkan vermir. Şüşə, keramika, və bir çox metalların emalında qaz yaranan ərimiş materialı üfürərək uzaqlaşdırır. Bu, həm də səthin təmiz və dəqiq alınasını təmin edir. Dəmir, az legirli metalların və titanın emalında kəsmə zonasına oksigen verilir. Kəsmə zonasında yaranan ekzotermik reaksiyası sayəsində metalın oksidləşməsi əlavə istiliyə səbəb olur ki, bu da prosesin sürətlənməsinə gətirib çıxarır. Qazla lazer kəsmə üsulu üçün səciyyəvi kəsmə rejimləri: şüalanma gücü 300÷1000 Vt, şüalanma axının sıxlığı 100 kVt/cm2, kəsmə eni 0,3÷1 mm, kəsilən qatın qalınlığı 10 mm-ə qədər, materialın qalınlığı və xassələrindən asılı olaraq kəsmə sürəti 0,5÷10 m/dəq arasında yerləşə bilir, nazik materiallar isə 50 m/dəq sürətlə kəsilə bilir. Qaz-lazerlə emalın üstün cəhətləri ondan ibarətdir ki, proses asanlıqla avtomatlaşdırıla bilir, kəsmə eni kiçikdir və termiki emal təsirinin dərinliyinin kiçik olması şüşə, şüşə-plastik və sintetik materialların zərərli tullantısız kəsilməsinə şərait yaradır.

## Ədəbiyyat
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Bozdoğan kəməri

**Bozdoğan kəməri** və ya **Valensik su kəməri** (türkcə *Bozdoğan Kemeri*, yunanca *Άγωγός του ὔδατος*, Agōgós tou hýdatos; mənası - "su kəməri") — Roma İmperatoru Valens tərəfindən 368-375-ci illərdə inşa etdirilib. Fərqli dövrlərdə Osmanlı sultanları tərəfindən də restovrasiya etdilib. Orta əsrlərdə şəhərin su ehtiyacını ödəyən ən vacib su kəmərindən biri olub.

## Tarixi

### Bizans dövrü

### Osmanlı dövrü

## İstinadlar
Bosniya və Herseqovina konvertasiya olunan markası

**Bosniya və Herseqovina markı** (Bosniyaca, Xorvatca and Serbcə: **, Kiril: ) — Bosniya və Herseqovinanın valyutasıdır. Valyuta 100 feninqə bölünür. Valyutanın abreviaturası KM (latınca) və ya КМ-dir (kirilcə).

200 mark əsginas yalnız bir variantda hazırlanır və bütövlüklə Bosniya və Herseqovina üçün unikaldır. 50 feninqs əsginas 31 mart 2013-cü ildə, 1 mark əsginas 31 mart 2009-cu ildə, 5 mark əsginas isə 31 mart 2010-cu ildə dövriyyədən çıxarılıb.

## Tarixi və etimologiyası
Valyuta 1995-ci ildə Deyton sazişi ilə yaradılıb və 1998-ci ildə Bosniya və Herseqovina valyutası kimi *Serbiya Respublikası dinarı Xorvat kunasını və Bosniya və Herseqovina dinarını* əvəz edib. Valyutanın adı alman dilində olan Mark və Pfeninq sözlərindən gəlir.

## Sikkələr
1998-ci ilin dekabrında 10, 20 və 50 nominalında sikkələr təqdim olunub. Sonralar isə 1,2 və 5 maraka sikkələr təqdim olunub. Sikkələr Bosniyalı dizayner Kənan Zekic tərəfindən tərtib olunub və Llantrisantda Kral sikkəxanasında zərb olunub.
 

## Əskinaslar
1998-ci ildə kağız pullar 50 feninqs, 1 mark, 5, 10, 20, 50 və 100 mark nominalında təqdim olunub. 200 mark kağız pul 2002-ci ildə buraxıldı. Halbuki, 50 feninq, 1 və 5 mark kağız əsginaslar sonra dövriyyədən çıxarılıb. Bütün bu kağız əsginaslar bütün ölkə ərazisində qüvvədədir.

Kağız əsginaslar 5 və 200 markı çıxmaq şərtilə Serbiya Respublikası və Bosniya və Herseqovina Federasiyası üçün müxtəlif dizayn ilə Bosniya və Herseqovinanın Mərkəzi Bankı tərəfindən buraxılır. Serbiya Respublikasının əsginaslarındakı yazılar kiril əlifbası, sonra isə əksinə latın yazısı ilə çap olunur. Pul əskinasları, 200 mark istisna olmaqla, Fransanın Oberthur şirkəti tərəfindən çap olunur.

## Mübadilə dərəcəsi
İlk əvvəllər mark nominal dəyərinə görə Alman markına bağlı idi. 2002-ci ildə Alman markı avro ilə əvəz olundu. Bosniya markı Alman markının avro ilə əvəzlənməsindən əvvəlki mübadilə dərəcəsini istifadə edir (.

## Qeyd




## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Bosniya markası 1998
İrvin Yalom

**İrvin Yalom David** (; ) — amerikalı psixoloq və psixiatr, psixologiya elmlər doktoru, Stenford Universitetinin psixiatriya üzrə professoru.

## Həyatı
13 iyun 1931-ci ildə Vaşinqtonda, Kolumbiya ştatında yəhudi və rus əsilli ailədə anadan olub.

## Kitabları
O psixoterapiya və psixoterapiya tarixi barədə bir çox kitabların müəllifidir. Onun kitablarından aşağıdakıları göstərmək olar:
* Nitsşe ağlayanda (1992)
* Yalançı passient (1996)
* Ekzistensional psxiatriya (2000)
* Sevgidən müalicə (2005)
* Şopenhauer dərman əvəzinə (2005)
* Psixoterapiyanın imkanları (2005)
* Anam və həyatın mənası (2006)
* Qrup psixoterapiya, nəzəriyyə və praktika. (2007)
* Günəşə baxmaq. Ölüm qorxusu olmadan yaşam (2008)

1993-cü ildə "Nitsşe ağlayanda" kitabına görə "Commonwealth Gold Medal" mükafatına layiq görülür. 2000-ci ildə İrvin Yaloma "Oskar Pfister" adına (Bu mükafat din və psixiatriya sahəsinə yeniliklər gətirən şəxslərə verilir) mükafat təqdim olundu. 2009-cu ildə 22 noyabrda İrvin Yalom həyat yoldaşı ilə Rusiyaya dəvət olundu.

İrvin Yalom Ekzistensional psixologiyanın – müasir psixoloji nəzəriyyələrdən birinin əsasçılarındandır. O öz çıxışlarında psixoterapiyada formal yanaşmaya, bürokratikliyə qarşı çıxırdı. Özünün də adlandırdığı qısamüddətli diaqnoza yönəlmiş psixoterapiyaların əleyhinə idi. Onun fikrincə hər bir psixoterapiya pasientin problemindən asılı olaraq fərdi xarakter daşımalıdır. Əsas münasibətlər terapevt və pasient arasında qurulan indi və burada prinsipinə söykənməlidir. Hər bir münasibət mövcud əlaqələrin fəallığına söykənməlidir. Qarşılıqlı empatiya və paylaşma yaradılır. Hər bir pasientin öz hekayəsi var və biz terapiyanı onun qəhrəmanlarının istəyinə uyğun aparmalıyıq. İrvin Yalom öz nəzəriyyəsinə keçidi psixoanalizdən başlamış, daha sonra ekzistensional-humanitar yanaşmaya keçmişdir. Onun fikrincə insanlar ən böyük ekzistensional krizisi ölümlə qarşılaşanda yaşayırlar. Son əsəri "Günəşə baxmaq. Ölüm qorxusu olmadan yaşam" kitabında o deyir: "Biz öz ölümlü olmağımız haqqında həqiqəti dərk edib, qəbul etdikdə öz imkanlarımızı daha yaxşı dəyərləndirir, onları yenidən qurur, öz yaxınlarımızla daha yaxın münasibət qurur, həyat gözəlliklərini daha yüksək qiymətləndirir və həyat qarşısında riskləri qəbul etmə gücümüzü artırırıq".

Onun həyat yoldaşı Merlin Yalom və oğlu Reyd Yalom bir çox tarixi-dramatik məzmunlu kitabların müəllifləridirlər.

## İstinadlar
Hiuqa dənizi

**Hiuqa dənizi** — Sakit okeanın qərbində, Yaponiya arxipelaqına daxil adalar arasında yerləşir. Dəniz adalar arası dəniz olaraq Kyusyu adası ilə Honsyu adası arasında yerləşir. 
Adını sahillərini əhatə edən eyni adlı vilayyətdən götürmüşdür.
## İstinadlar
Bosniya vilayəti

**Bosniya vilayəti** — əsasən Bosniya və Herseqovina dövlətinin bugünkü ərazisi də daxil olmaqla Osmanlı imperiyasının birinci səviyyəli inzibati vilayətlərindən olub. Bu vilayət, cənubdan *Kosovo vilayəti* ilə həmsərhəd idi. 1867-ci il inzibati islahatlarından əvvəl vilayət Bosniya əyaləti adlandırılıb. 19-cu əsrin sonlarında olan məlumata görə, vilayətin 46000&nbsp;km² sahəsi var idi.

1878-ci ildə Avstriya-Macarıstanın Bosniya və Hersoqovinanı işğal etməsindən sonra, Osmanlı vilayəti kimi fəaliyyətini dayandırsa da, formal olaraq Avstriya-Macarıstan tərəfindən idarə olunmasına baxmayaraq, 1908-ci ilə qədər daha otuz il öz mövcudluğunu saxlayıb. 1908-ci ildə Avstriya-Macarıstan rəsmən vilayəti öz ərazisinə birləşdirdi.

## İnzibati ərazi vahidləri
Vilayətin sancaqları:
*Bosniya sancağı
*İzvornik sancağı
*Herseqovina sancağı
*Travnik sancağı
*Bihaç sancağı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Palairet, Michael R.. „The Balkan Economies c.1800-1914: Evolution without Development“.
Cənnət və Cəhənnəm çuxurları

**Cənnət və Cəhənnəm çuxurları** () — Mersin ilinin Narlıkuyu kəndi yaxınlığında karst prosesi nəticəsində meydana gələn mağaraların tavalarının çökməsi nəticəsəində formalaşan çuxurlar.
## Ümumi məlumat
Mersinin Aralıq dənizi sahillərinə yaxın hissəsində, Narlıkuyu kəndinin 3&nbsp;km-də, əhəng daşı süxurlarından təşkil olunmuş bir yayla da meydana gələn çüxurlar mənşə baxımdan karst mağaraları hesab olunur. Bir-birindən 80 metr məsafədə yerləşən çuxurların divarları çox dikdir. Vaxtilə tavan çökmüş və hal-hazırda da ərazidə çökmüş tavanın qalıqları qalmaqdadır. Hər iki çuxurun ağız hissəsi ellipsis formasındadır. Mağaralar tarixi, mifoloji və turizm baxımdan əhəmiyyətlidirlər.
## Cənnət çuxuru
Ölçüləri 250 m və 110 m olan bu çuxurun dərinliyi 70 metrdir. Çüxurun cənub ucunda uzunluğu 200 m, maksimium dərinliyi 135 metr olan mağara girişi mövcuddur. Girişdə  V əsrə aid olunan kiçik Məryəm Ana kilsəsi mövcuddur. Buradan mağara daxilinə axan kiçik axar su ehtimal olunur ki, Aralıq dənizinə qədər gedib çatır. Çuxurun dərin hissəsi bitki örtüyü ilə zəngindir və çox rütubətlidir. Strabonun yazdığına görə burda ən yaxşı zəfəran yetişdirilərdi. Buraya enən 452 pilləkən mövcuddur.
## Cəhənnəm çuxuru
Eyni mənşəyə malik olan Cəhənnəm çuxurunun ölçüləri nisbətən kiçikdir. 50 və 75 metr ölçülərə malik olan bu çuxurun dərinliyi 128 metrdir. Divarlarının çox dik olması aşağıya enməyi mümkünsüz edir.
## Tarixi
Mağaralar ilk dəfə Strabon tərəfindən mifoloji və geoloji bir ərazi kimi anladırmış. Mağarada olan kilsənin 4 sətirlik daş kitabəsində yazılanlara görə kilsə Paulus adında dindar tərəfindən inşa olunub. Kilsənin içi İsanın və həvarilərin freskaları ilə bəzədilmişdi.
### Zevsin məbədi
Mağaranın kənarında, cənubda Zevsin şərəfinə ucaldılmış məbədin qalıqları qalmaqdadır. E.ə. III əsrdə tikilmiş bu tikili dorik order üslubundadır.
## Mifologiyada
Qədim yunan mifologiyasına görə nəhəng Tifona Zevs galib gələrək ilk öncə onu bu mağarada əsr saxlamış, sonra isə əbədi olaraq Etna dağı altına göndərəmişdi. Tifon Geya və Tartarın oğlu idi və qurşaqdan yuxarı insan, aşağısı isə müxtəlif ilanlardan təşkil olunmuşdur.
## Şəkillər


File:023 Cennetobrugu.07.2006 resize.JPG|Cənnət çüxuru və ona düşən pilləkənlər
File:Meryem Ana Kilisesi Silifke.JPG|Mağara girişində yerləşən kilsə
File:015 Cennetobrugu.07.2006 resize.JPG|Mağaranın daxili görünüşü
File:CennetTempel1.jpg|Zevs məbədinin qalıqları
File:Cennet-Cehennem bilet.JPG|"Cənnət və Cəhənnəmə" bilet
File:Cennet-Cehennem tabela.JPG|Çüxurlara istiqamət bildirici tablo



## İstinadlar
Retezat Milli Parkı

**Retezat Milli Parkı** () — Rumıniyanın Hunedoara qraflığında yerləşən və Retezat dağlarını əhatə edən milli park.

## Coğrafiya

Milli parkda hündürlüyü 2.300 metrdən artıq 60 zirvə və suyu güzgütək şəffaf olan 80 dərin buzlaq gölü vardır. Retezat dağları Karpat dağlarının ən gözəl hissələrindən biridir. 1935-ci ildə Rumıniya hökumətinin qərarı ilə yaradılan milli park ölkənin ilk milli parkı olsa da, 2000-ci ildə rəsmi olaraq statusunu almışdır.

Sahəsi 380,47 km2-dır. Burada Avropanın ən qədim toxunulmamış meşələrindən biri və qitənin ən böyük qarışıq saf meşə sahəsi yerləşir. Retezat dağlarının ən böyük zirvəsi də buradadır: Peleaqa zirvəsi. (2509 metr)

1979-cu ildə UNESCO-nun İnsan və Biosfer Proqramı çərçivəsində milli park biosfer qoruğu elan edilmişdir.

## Flora və fauna
Park ərazisində 1190 bitki növü yaşayır və onların 190 növü "təhlükədə" və ya "müdafiəsiz" statusuna malikdir. Adi canavar, qonur ayı, adi vaşaq, meşə pişiyi, qarapaça, Avropa cüyürü, nəcib maral, porsuq, susamuru milli parkda yaşayan məməlilərdir.

Milli parkda qədim meşəni əhatə edən *Qemenele* (rumın dilində "əkizlər" deməkdir) elmi qoruğu milli parkın ən ciddi qorunan hissəsidir.

## Qalereya

Cesta od jezera Bucura do údolí.jpg
Krajina u Bucury.jpg
Most přes potok pod Retezatem (2).jpg
Retezat (2).jpg
Retezat, jezera.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
* Xəritə 
* Ciu Dərəsi portalı
* Alp dağlarında turizm
* Turizm xəritələri

## Həmçinin bax
Ekzoskelet

thumbnail|Ekzoskelet
**Ekzoskelet** ( — xarici və σκελετος — skelet) — xarici karkazın köməyi ilə insanın ümumi gücünün artırılmasına səbəb olan cihaz.

Bu mexanizm hərəkətlər zamanı sərf olunan gücün artırılması ilə insanın biomexanıkasını təkrar edir. Kütləvi İnformasiya Vasitələrinə istinadən hazırda (2015) Yaponiya və ABŞ-də işləyən ekzoskelet mövcuddur.
Aydar Qalimov

**Aydar Qaniyeviç Qalimov** (, 23 fevral 1967, Madaniyat, Qazaxıstan SSR, SSRİ) — müğənni, Tatarıstan və Başqırdıstan xalq artisti.

## Həyatı

## Karyerası

## Albomları

## Fəxri adları
* Tatarıstanın xalq artisti
* Başqırdıstanın xalq artisti

## Maraqlı faktlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aydar Qalimovun rəsmi saytı
* http://www.lastfm.ru/music/Айдар+Галимов
* http://www.bashinform.ru/news/346820/
Halmahera dənizi

**Halmaxera dənizi** () — Sakit okeanında adalar arası dəniz olaraq, İndoneziyaya məxsus Molukka və Yeni Qvineya adaları arasında yerləşir. Qərbdə Halmahera, şimalda Vayqeo, şərqdə Cedravasix, cənubda Misool,  cənub qərbdə isə Obi adaları arasında mövqe tutur. Sahəsi 75,000&nbsp;km², həcmi 56,000&nbsp;km³, orta dərinliyi 747 m, ən dərin yeri isə 2072 metr təşkil edir. Səthində temperatur avqustda 25,7 S, mayda isə 28,6 S təşkil edir. Duzluğu 34-34,6 ‰ arası dəyişir. Əsas limanı Soronq (Yeni Qvineya).

## Dib relyefi

Qısa və ensiz şelf xəttinə malikdir. Şimal-şərq, şərq ərazilərdə şelf xətti nisbətən parçalıdır və dənizdə kiçik dayazlıqlar əmələ gətirir. Dərinlik birdən-birə artaraq 1000 metrə çatır. Dənizin cənubunda dərinlik 2000 metri də keçir. Boğazlarda dərinlik 1000 m, cənub hissələrdə isə 100–500 m çatır. Bu səbəbdən cənub boğazlarında axınlar daha güçlüdür.

## İqlimi
Dəniz ekvatorial iqlim qurşağında yerləşir və mussonların təsirinə məruz qalır. İl boyu isti və rütubətli iqlimə malikdir. Temperatur 28 s, bəzi yerlərdə isə 35 s qədər yüksəlir. Dekabr-mart ayları qış mussonları müşahidə edilir. Bu zaman küləklər şimal-qərb, qərb, şimal-şərq istiqamətində əsir. Apreldən Maya qədər cənub-qərb küləkləri, iyun-sentyabr ayları isə cənub-şərq küləkləri müşahidə edilir. Dənizdə sentyabrda küləklərin güçü 3–5 m/san, qışda isə Sibir antisiklonu ilə Avstraliya antisiklonunun təsirinə məruz qalması ilə əlaqədar 5–6 m/san təşkil edir. İl boyu yağıntılı olur və yağıntının miqdarı 2500&nbsp;mm yüksək olur. 
## Canlılar aləmi
Dəniz canlılar aləmi zəngindir. Cənub hissədə isə nisbətən azdır. Burada delfin, dəniz tısbağası, skatlar və köpək balıqlarına rast gəlinir. Dənizdə 1309 növ balıq, 537 növ mərcan, 699 növ molusk vardır. Bu cür növ müxtəlifliyi dənizə alimləri və turistləri cəlb edir. Vayqeo adasında mirvari ferması vardır. 
## İstinad