open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin Ris

**Martin Con Ris**, **Ludloulu Baron Ris** (; ) — britaniyalı kosmoloq və astrofizik. O, 1995–2025-ci illərdə on beşinci Kral Astronomu, 2004–2012-ci illərdə Kembricdəki Triniti Kollecinin rəhbəri (Master) və 2005–2010-cu illərdə Kral Cəmiyyətinin prezidenti vəzifələrində çalışmışdır. Yüksək enerjili astrofizika, qalaktikaların yaranması, struktur formalaşması və kosmologiya sahələrinə verdiyi fundamental töhfələrə görə o, 2024-cü ildə Fizika üzrə Volf mükafatı da daxil olmaqla, müxtəlif nüfuzlu mükafatlara layiq görülmüşdür.

## Erkən həyatı və təhsili

Ris 23 iyun 1942-ci ildə İngiltərənin York şəhərində anadan olub. Müharibə dövründə keçən səyyah həyat tərzindən sonra, hər ikisi müəllim olan valideynləri ailənin tək övladı olan Ris ilə birlikdə Şropşirin Uelslə sərhədə yaxın kənd bölgəsində məskunlaşmışlar. Orada onun valideynləri mütərəqqi təhsil konsepsiyalarına əsaslanan pansionat tipli Bedstoun Kollecini təsis etmişlər.

Ris əvvəlcə Bedstoun Kollecində, 13 yaşından etibarən isə Şryusberi məktəbində təhsil almışdır. O, Kembricdəki Triniti Kollecində riyaziyyat üzrə fərqlənmə dərəcəsi (Mathematical Tripos) ilə məzun olmuşdur. Daha sonra Kembricdə aspirantura pilləsində tədqiqatlar aparmış və 1967-ci ildə Dennis Siamanın rəhbərliyi altında fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini tamamlamışdır. Risin 1960-cı illərin ortalarında astrofizika sahəsində apardığı aspirantura tədqiqatları Böyük partlayışın təsdiqlənməsi, neytron ulduzlarının və qara dəliklərin kəşfi kimi bir çox inqilabi yeniliklərin baş verdiyi dövrə təsadüf etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hübert Rivz

**Hübert Rivz** () — fransız-kanadalı astrofizik və yazıçıdır.

## Erkən həyatı və təhsili

Rivz 13 iyul 1932-ci ildə Monrealda anadan olmuş, uşaqlıq illərini Leri şəhərində keçirmişdir. O, Monrealın nüfuzlu fransızdilli təhsil müəssisəsi olan Jan-de-Brebeof Kollecində təhsil almışdır. 1953-cü ildə Monreal Universitetində fizika üzrə bakalavr dərəcəsi, 1956-cı ildə MakGill Universitetində "Hidrogen və heliumda pozitroniumun yaranması" mövzusunda magistr dissertasiyası müdafiə edərək magistr dərəcəsi, 1960-cı ildə isə Kornell Universitetində fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almışdır.

## Karyerası

1960-cı ildən 1964-cü ilə qədər Monreal Universitetində fizika fənnindən dərs demiş və NASA-da məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1965-ci ildə Fransa Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzində (CNRS) tədqiqat direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

## Şəxsi həyatı və vəfatı

Rivz elmin təbliği məqsədilə tez-tez televiziya proqramlarında çıxışlar etmişdir. O, Fransanın Paris şəhərində yaşamış və 13 oktyabr 2023-cü ildə, 91 yaşında orada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*  
* Biography in English
Tullio Recce

**Tullio Recce** (; ) — italyan nəzəriyyəçi fizik.

## Bioqrafiyası

Recce 1952-ci ildə Mario Verde və Qleb Vataqinin rəhbərliyi altında Turin Universitetində fizika üzrə bakalavr dərəcəsi (laurea), 1957-ci ildə isə Roçester Universitetində Robert Marşakın rəhbərliyi altında fizika üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini almışdır. 1958–1959-cu illərdə o, Maks Plank Fizika İnstitutunda fəaliyyət göstərmiş və burada Verner Heyzenberq ilə birlikdə çalışmışdır. 1961-ci ildə Turin Universitetində Nisbilik kafedrasının rəhbəri təyin edilmişdir. O, həmçinin 1965–1979-cu illərdə Perspektivli Tədqiqatlar İnstitutunda (IAS) vəzifə tutmuşdur. Recce Turin Politexnik Universitetinin fəxri professoru (emeritus) olmuş, eyni zamanda CERN-də dəvət olunmuş alim kimi tədqiqatlara töhfə vermişdir.

Recce 23 oktyabr 2014-cü ildə vəfat etmişdir. O, fizik Rozanna Çester ilə evli idi; onların Daniele, Marta və Anna adlı üç övladı var.

## Recce nəzəriyyəsi

1959-cu ildə Recce Şredinger tənliyində potensial səpilmənin riyazi xüsusiyyətini kəşf etmişdir. Bu kəşfə görə, səpilmə amplitudası impuls momentinin analitik funksiyası kimi nəzərdən keçirilə bilər və qütblərin mövqeyi səpilmə bucağı kosinusunun böyük qiymətlərinin (yəni  \cos(\theta)\rightarrow \infty, kompleks bucaqlar tələb olunur) sırf riyazi sahəsində amplitudanın üstlü artım templərini müəyyən edir. Bu formul Recce nəzəriyyəsi kimi tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*  ''L'utopia del progresso a "rischio zero"'', articolo di Tullio Regge su "La Repubblica" (2001)
*   L'imperdibile intervista a Tullio Regge e Rita Levi-Montalcini, da ''Memoro - la Banca della Memoria''
*  ''Premi Guilio Natta e Nicolò Copernico'': Tullio Regge, biographical sketch of prize committee member.
* *Pietro Frè*. Tullio Regge // Biographical Memoirs // PROCEEDINGS OF THE AMERICAN PHILOSOPHICAL SOCIETY VOL. 160, NO. 3, SEPTEMBER 2016
Çandrasekhara Venkata Raman

Ser **Çandrasekhara Venkata Raman** (, ; ) — işığın səpilməsi sahəsindəki fəaliyyəti ilə tanınan hindistanlı fizik. Özünün təkmilləşdirdiyi spektroqrafdan istifadə edərək, o və tələbəsi K. S. Krişnan aşkar etmişlər ki, işuq şəffaf materialdan keçərkən meyil edən şüaların dalğa uzunluğu dəyişir. İşığın o vaxta qədər məlum olmayan və onların "dəyişdirilmiş səpilmə" adlandırdıqları bu fenomeni sonradan *Raman effekti* və ya *Raman səpilməsi* adlandırılmışdır. Raman bu kəşfinə görə 1930-cu ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüş və bu mükafatı alan ilk asiyalı, həmçinin qeyri-ağ dərili şəxs kimi tarixə düşmüşdür.

Tamil Brahmin ailəsində doğulan Raman erkən inkişaf etmiş bir uşaq idi; orta və tam orta təhsilini müvafiq olaraq 11 və 13 yaşlarında bitirmişdir. 16 yaşında Prezidentlik Kollecində fizika üzrə fərqlənmə diplomu ilə Mədrəs Universitetinin bakalavr imtahanında birinci olmuşdur. İşığın difraksiyasına dair ilk elmi məqaləsi 1906-cı ildə, hələ magistratura pilləsində oxuyarkən dərc edilmişdir. Növbəti il o, magistr dərəcəsini almışdır. 19 yaşında Kəlkətədə Hindistan Maliyyə Xidmətində baş mühasibin köməkçisi kimi fəaliyyətə başlamışdır. Orada Hindistanın ilk tədqiqat institutu olan Hindistan Elmi Təşviq Assosiasiyası (IACS) ilə tanış olmuş, bu da ona müstəqil tədqiqat aparmaq imkanı vermişdir. Məhz burada o, akustika və optika sahəsində mühüm elmi töhfələrini vermişdir.

1917-ci ildə Aşutoş Mukherci tərəfindən Kəlkətə Universitetinin Racabazar Elm Kollecində ilk Palit Fizika Professoru təyin edilmişdir. Avropaya ilk səfəri zamanı Aralıq dənizini müşahidə etməsi onu dənizin mavi rəngi ilə bağlı o dövrdə mövcud olan izahın (səmadan əks olunan Reyli səpələnməsi) yanlış olduğunu sübut etməyə sövq etmişdir.

O, 1926-cı ildə Indian Journal of Physics jurnalının əsasını qoymuşdur. 1933-cü ildə Banqalora köçərək Hindistan Elm İnstitutunun ilk hindistanlı direktoru olmuşdur. Elə həmin il Hindistan Elmlər Akademiyasını təsis etmişdir. 1948-ci ildə isə ömrünün sonuna qədər çalışdığı Raman Tədqiqat İnstitutunu yaratmışdır.

Raman effekti 28 fevral 1928-ci ildə kəşf edilmişdir. Bu tarix Hindistan hökuməti tərəfindən hər il Milli Elm Günü kimi qeyd olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Nobel Prize in Physics 1930 at the Nobel Foundation
*Archive of all scientific papers of C.V. Raman
** Scientific Papers of C. V. Raman, Volume 1 Volume 2 Volume 3 Volume 4 Volume 5 Volume 6
*Raman Effect: fingerprinting the universe
* by Raja Choudhury and produced by PSBT and Indian Public Diplomacy.
Nikolaus Ril

**Nikolaus Vasilyeviç Ril** (, ; ) — rus-yəhudi mənşəli alman nüvə kimyaçısı. Berlinin süqutundan əvvəl "Auergesellschaft AG" şirkətinin elmi qərargahının direktoru vəzifəsində çalışmış, sonradan Sovet İttifaqına aparılmışdır.

Ril keçmiş SSRİ-nin nüvə silahı proqramında iştirak edən çoxsaylı alman nüvə fiziklərindən biri idi. O, 1945-ci ildə bu proqrama cəlb edilmiş və 1955-ci ilə qədər orada fəaliyyət göstərmişdir. Almaniyadakı Münxen Texniki Universitetində texniki vəzifə təklifini qəbul etdikdən sonra sovet nəzarətindən azad edilmişdir. Sovet İttifaqındakı fəaliyyətinə görə bir çox yüksək dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## Təhsili

Nikolaus Ril 1901-ci ildə Rusiya imperiyasının paytaxtı Sankt-Peterburq şəhərində anadan olmuşdur. Atası Vilhelm Qotfrid Ril "Siemens" şirkətində çalışan alman mühəndis, anası Yelena Ril (qızlıq soyadı Kaqan) isə yəhudi mənşəli rus qadını idi. Ril həm alman, həm də rus dillərində sərbəst danışırdı və Rusiyadakı alman dilli məktəblərdə təhsil almışdı. Ailə Birinci Dünya müharibəsi boyu Rusiyada qalmış, 1918-ci ildə Berlinə köçmüşdür. 1920-ci ildə o, Berlin Universitetinin kimya fakültəsinə daxil olmuşdur.

Nüvə elmi mövzularında o, "Auer" şirkətinin adından Otto Han ilə əməkdaşlıq etmişdir. 1927–1929-cu illər arasında Ril, Liza Meytnerin rəhbərliyi altında nüvə kimyası üzrə dissertasiyasını müdafiə etmişdir; onun elmi işi beta-şüa spektroskopiyası üçün nəzərdə tutulan Geyger-Müller sayğacları ilə bağlı tədqiqatları əhatə edirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*History – Technische Hochschule München
Əlfiyyə əl-İraqi

**Əlfiyyə** () və ya **ət-Təbsirə vət-təzkirə** () — Zeynəddin əl-İraqinin hədis üsulu ilə bağlı qələmə aldığı ədəbi əsər.

## Əsər
Bu əsər İbn əs-Salahın "Ülumül-hədis" əsərinin xülasəsidir. Əsəri Zeynəddin əl-İraqi Cəmaziyəl-axir hicri 768-ci (fevral 1367) ildə Mədinədə tamamlamış və onu "Təbsirətül-mübtədi və təzkirətül-müntəhi" adlandırmışdır (Qahirə: 1937). Zeynəddin əl-İraqi hədis üsulu mövzularının asan əzbərlənməsi üçün "Ülumül-hədis"i 1002 beyt formasında xülasə etmişdir. Zeynəddin əl-İraqinin bu ədəbi əsəri sonralar "*Əlfiyyə*" deyə məşhurlaşmışdır. 

Əsər hədis üsulu öyrənən tələbələr tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmış və ona hədis alimləri tərəfindən müxtəlif şərhlər yazılmışdır. Zeynəddin əl-İraqi özü də əsərə "Fəthul-muğis bi-şərhi-Əlfiyyətil-hədis" adlı şərh yazmışdır.  

"Əlfiyyə" ilk dəfə Səxavinin eyni kitab üzərindəki şərhi ilə birlikdə nəşr edilmişdir (Ləknəv: 1885). 

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Berton Rixter

**Berton Rixter** (; ) — amerikalı fizik. O, 1974-cü ildə "J/ψ mezonu"nu (cey-psi) kəşf edən Stenford Xətti Sürətləndirici Mərkəzinin (SLAC) komandasına rəhbərlik etmişdir. Eyni vaxtda Brukhaven Milli Laboratoriyasında (BNL) Semuel Tinqin rəhbərliyi altında çalışan digər komanda tərəfindən də reallaşdırılan bu kəşfə görə, hər iki alim 1976-cı ildə Fizika üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşdür. Bu nailiyyət zərrəciklər fizikasında "Noyabr inqilabı"nın tərkib hissəsi idi. Rixter 1984-cü ildən 1999-cu ilə qədər SLAC-ın direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

## Həyatı və fəaliyyəti
Nyu-York şəhərində anadan olan Rixter Bruklində yəhudi ailəsində doğulmuş və Kuinsin Far-Rokavey məhəlləsində böyümüşdür. Onun valideynləri tekstil işçisi olan Abraham Rixter və Fanni (Pollak) Rixter idi. O, digər Nobel mükafatçıları — Barux Semyuel Blamberq və Riçard Feynmanı da yetişdirmiş Far-Rokavey orta məktəbinin məzunu olmuşdur. Pensilvaniyadakı Mersersburq Akademiyasında təhsil aldıqdan sonra Massaçusets Texnologiya İnstitutuna daxil olmuş, burada 1952-ci ildə bakalavr, 1956-cı ildə isə fəlsəfə doktoru (PhD) dərəcəsini almışdır. Daha sonra Stenford Universitetinin müəllim heyətinə qoşulmuş və 1967-ci ildə professor elmi adını almışdır. Rixter 1984–1999-cu illərdə Stenford Xətti Sürətləndirici Mərkəzinə (SLAC) rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin Freeman Spogli Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun baş elmi işçisi və Stenford Universitetinin fizika elmləri üzrə fəxri (emeritus) Pol Piqot professoru idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Nobel Prize in Physics 1976
* Richter Burton, Nobel Luminaries Project, The Museum of the Jewish People at Beit Hatfutsot
* SLAC Flickr album
* Historical photos of Burton Richter
* NIF Secretary of Energy Board
* Honoring Burton Richter at APS April 2019
* Persis Drell, Vera Luth, and Maury Tigner, "Burton Richter", Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (2022)
* Oral History Interview with Burton Richter by Elizabeth Paris, 1996 July 15, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives
Vürtemberq krallığı

**Vürtemberq krallığı** () — 1806-1918-ci illərdə indiki Baden-Vürtemberq əyalətində mövcud olan tarixi dövlət.

## Vürtemberq kralları

* I Fridrix
* I Vilyam
* I Karl
* II Vilyam

## Mənbə

### Ədəbiyyat

*  
*  
*
I Fridrix (Vürtemberq kralı)

**I Fridrix** (; ) — son Vürtemberq hersoqu, ilk Vürtemberq kralı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

*  (PDF)
* 
* Paul, Ina Ulrike. *Württemberg 1797–1816/19. Quellen und Studien zur Entstehung des modernen württembergischen Staates* (Quellen zu den Reformen in den Rheinbundstaaten, Vol. 7). Munich 2005.
* Sauer, Paul. *Der schwäbische Zar. Friedrich – Württembergs erster König.* Stuttgart 1984.
* David, Saul (1998). *Prince of Pleasure*. New York: Atlantic Monthly Press. pp. 200. ISBN 0-87113-739-9

### İstinadlar
I Vilyam (Vürtemberq kralı)

**I Vilyam** (; ) — Vürtemberq kralı.

Taxta çıxdığı 1816-cı ildə Vürtemberqdə qıtlıq və aclıq hökm sürürdü. 25 sentyabr 1819-cu ildə əyalət məclisinin konstitusiyanı təsdiq etməsinin ardından ölkədə köklü reformlar başladı. 47 illik səltənəti dövründə mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Constantin von Wurzbach : *Württemberg, Wilhelm Friedrich Karl King*, *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*. Volume 58. L C Zamarski, Vienna, 1889, p.&nbsp;246
* Eugen Schneider: *Wilhelm I. Friedrich Karl, König von Württemberg*, *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Volume 43, Duncker & Humblot, Leipzig 1898, p.&nbsp;209–213.
* Johannes Grauer: *Wilhelm I., König von Württemberg. Ein Bild seines Lebens und seiner Zeit.* Schwabenverlag, Stuttgart 1960.
* Otto–Heinrich Elias: *König Wilhelm I. (1816–1864).* Robert Uhland (ed.) *900 Jahre Haus Württemberg*. Kohlhammer, Stuttgart 1984, .
* Eberhard Fritz: *Die Verbesserung des Weinbaus in Württemberg unter König Wilhelm I. (1816–1864).* Tübingen 1994, .
* Eberhard Fritz: *König Wilhelm und Königin Katharina von Württemberg. Studien zur höfischen Repräsentation im Spiegel der Hofdiarien.* *Zeitschrift für Württembergische Landesgeschichte.* 54/1995, p.&nbsp;157–177.
* Otto-Heinrich Elias: *6.0.19. Wilhelm I.* Sönke Lorenz, Dieter Mertens, Volker Press (ed.): *Das Haus Württemberg. Ein biographisches Lexikon.* Kohlhammer, Stuttgart 1997, , p.&nbsp;302–306.
* Paul Sauer: *Reformer auf dem Königsthron. Wilhelm I. von Württemberg.* Stuttgart 1997, .
* Jürgen Hagel: *Cannstatt und seine Geschichte.* Herausgegeben von Pro Alt-Cannstatt e. V., Silberburg-Verlag, Tübingen 2002, .
* Gunter Haug: *In stürmischen Zeiten – die Jugendjahre König Wilhelms I. von Württemberg ; historischer Roman*. DRW-Verlag, Leinfelden-Echterdingen 2003, .
* 

### İstinadlar
Bobbi

**Bobbi** — ad.

* Bobbi Çarlton — ingilis keçmiş futbolçu
* Bobbi Andonov — Makedon əsilli Avstraliya müğənnisi
* Bobbi Robson — İngiltərə futbolçusu.
* Bobbi Berk

## Həmçinin bax
* Bobbi-Bobbi
Bruk

**Bruk** — ad.

* Bruk Kendi — ABŞ repçisi, müğənnisi və bəstəkar.
* Bruk Adams — ABŞ aktrisası, kinorejissoru, ssenaristi və prodüseri.
* Bruk Heyven

## Həmçinin bax
* Bruk sindromu — nadir rastlanan genetik xəstəlik.
Böyük Baden hersoqluğu

**Böyük Baden hersoqluğu** () — 1806-1918-ci illərdə Reyn çayının sol sahilində mövcud olan tarixi dövlət.

Bölgə XII əsrdən etibarən Baden markqraflığının tabeliyində idi. 1535-ci ildə Baden-Baden və Baden-Durlax markqraflıqlarına parçalansa da, son Baden-Baden markqrafı Avqust Georqun varissiz ölümüylə mülklər yenidən birləşdi. 1806-cı ildə Müqəddəs Roma imperiyasının parçalanmasından sonra böyük hersoqluq statusuna yüksəldi. 1871-ci ilədək müstəqilliyini qorusa da, sonrakı illərdə Vahid Almaniya imperiyasının bir parçası kimi varlığını davam etdirdi. 1918-ci ildə Almaniya imperiyasının süqutundan sonra Veymar Respublikası tabeliyində Baden Respublikası adlanan kukla dövlətin idarəsinə verildi.

## Böyük Baden hersoqları

* Karl Fridrix
* I Karl
* I Lüdovik
* I Leopold
* II Lüdovik
* I Fridrix
* II Fridrix

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* Grill, Johnpeter Horst.  (Univ of North Carolina Press, 1983).
* Lee, Loyd E. The Politics of Harmony: Civil Service, Liberalism, and Social Reform in Baden, 1800–1850 (University of Delaware Press, 1980).
* Liebel, Helen P. "Enlightened bureaucracy versus enlightened despotism in Baden, 1750–1792." Transactions of the American Philosophical Society 55.5 (1965): 1–132.
* Selgert, Felix. "Performance, pay and promotion: implementing a Weberian bureaucracy in nineteenth century Baden." Cliometrica 8.1 (2014): 79–113.
* Tuchman, Arleen. Science, Medicine, and the State in Germany: The Case of Baden, 1815–1871 (Oxford University Press, 1993).
Karl Fridrix (Böyük Baden hersoqu)

**Karl Fridrix** (; ) — son Baden markqrafı, ilk Böyük Baden hersoqu.

1728-ci ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. O əsnada babası III Karl Vilyam Baden-Durlax markqrafı idi. Atasının 1732-ci ildə ölümünün ardından babasının yeganə varisi oldu və onun ölümüylə 1738-ci ildə Baden-Durlax markqrafı elan edildi. Son Baden-Baden markqrafı Avqust Georqun varissiz ölümüylə Baden-Baden markqraflığını miras aldı və beləcə, Baden taxt-tacı yenidən birləşdi. 1803-cü ildə kürfürst ünvanı aldı.  1806-cı ildə Müqəddəs Roma imperiyasının parçalanmasından sonra böyük hersoqluq statusuna yüksəldi.

1767-ci ildə işgəncəni, 1783-cü ildə isə köləliyi qadağan etdi. 1747-ci ildə Böyük Britaniya Kral cəmiyyətinə üzv seçildi. 

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Frei, Alfred; Kurt Hochstuhl; G. Braun (1996). *Wegbereiter der Demokratie* (in German). G. Braun Buchverlag. ISBN 3-7650-8168-X

### İstinadlar
Qurcara Pratihara

**Qurcara Pratihara**) — VI–XI əsrlərdə Şimali Hindistan ərazisinin böyük hissəsini idarə etmiş Hindistan sülaləsidir. Ən yüksək çiçəklənmə dövründə (təxminən 836–910-cu illərdə) Qurcara-Pratihara imperiyası tutduğu əraziyə görə Qupta imperiyası ilə müqayisə edilə bilirdi.

«Prithvirac-raso» epik əsərində təsvir olunan əfsanəyə görə, Pratiharalar böyük rişi Vasişthanın Abu dağında yandırdığı qurban odundan yaranmış aqnikula racput tayfasına mənsub idilər. Pratihara imperiyasının paytaxtı Kannauc şəhəri olmuşdur.

X əsrdə Qurcara-Pratihara hökmdarları özlərini Maharajadhiraca Aryavarta (yəni Şimali Hindistanın hökmdarları) adlandırırdılar.

## İstinadlar
I Karl (Vürtemberq kralı)

**I Karl** (; ) — Vürtemberq kralı.

Atasının yeganə oğlu kimi onun ölümünün ardından 1864-cü ildə taxta çıxdı. Atasının dövründə başlanan, ancaq son illərdə səngiyən reform hərəkatını davam etdirdi. Avstriya-Prussiya müharibəsində Avstriyanı dəstəkləsə də, sonrakı illərdə Fransa-Prussiya müharibəsində Prussiya ilə müttəfiq oldu. 1870-ci ildə könülsüz şəkildə Prussiyanın liderliyindəki yeni Almaniya imperiyasına qatıldı.

1846-cı ildə Rusiya çarı I Nikolayın qızı Olqa Nikolayevna ilə evlənsə də, I Karlın homoseksuallığı səbəbilə cütlüyün övladı olmadı. 1870-ci ildə xanımının qardaşı qızı olan Vera Konstantinovnanı övladlığa götürdülər. Hakimiyyətinin son illərində I Karl dövlət işlərindən uzaqlaşdı və kişi sevgililəriylə çıxan skandal münasibətləriylə məşğul oldu. Ölümünün ardından bacısı oğlu II Vilyam taxta çıxdı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 

* 
* 

* 
* 

### İstinadlar
Dövlət Su Reyestri

**Dövlət Su Reyestri** — Rusiya Federasiyasının qanunvericiliyində bu, federal mülkiyyətdə olan su obyektləri, Rusiya Federasiyasının təsis qurumlarının, bələdiyyələrin, fiziki və hüquqi şəxslərin və fərdi sahibkarların mülkiyyəti, su obyektlərindən istifadə, çay hövzələri və hövzə rayonları haqqında sənədləşdirilmiş məlumatların sistemləşdirilmiş toplusudur.

## İstinadlar
Milli Bobbi Braun

**Milli Bonni Boncovi** (əvvəlki və hamıya məlum olan adı ilə: **Milli Bobbi Braun**; ) — Birləşmiş Krallıq aktrisası və kinoprodüseri. "Netflix" platformasında yayımlanan "Qəribə şeylər" (2016–2025) serialında On bir () obrazını yaratması ilə məşhurlaşıb. Bu işinə görə iki dəfə "Praymtaym Emmi" mükafatına namizəd olub. 2018-ci ildə "Time" jurnalı onu dünyanın ən nüfuzlu şəxsləri siyahısına salıb. Həmin ildə "UNICEF"in xoşməramlı səfiri seçilib və bu statusu qazanan ən gənc şəxs olub.

M. B. Braun "" (2019) və onun ardınca gələn "Qodzilla Konqa qarşı" (2021) filmlərində əsas rola imza atıb. Aktrisanın "Netflix" platformasında nümayiş olunan "Enola Holms" (2020), "Enola Holms 2" (2022), "Xanım qız" (2024) və "Elektron hal" (2025) layihələrində isə həm kamera qarşısında dayandığı, həm də prodüserlik etdiyi məlumdur.

## Erkən illəri
Doğum adı Milli Bonni Braun olan aktrisa 2004-cü il fevralın 19-da İspaniyanın Marbelya şəhərində anadan olub. Britaniyalı ana-atası Kelli və Robert Braunun dörd övladından üçüncüsüdür. Atası əmlak agenti kimi çalışır. Orta adı "Bonni" olsa da, ekranlara çıxmağa başlayanda bunu "Bobbi" ilə əvəzləyib. Sol qulağında qismən eşitmə qabiliyyəti olmadan dünyaya gəlib və zamanla o qulağı eşitməsini tamamilə itirib. Dörd yaşında olarkən ailəsi ilə İngiltərənin Bornmut şəhərinə köçüblər. Səkkiz yaşı olanda isə Florida ştatının Orlando şəhəri onların yeni evi olub. Özü deyir ki, "*pulsuz-parasız*" böyüyüb və bu çətin günlər onun pula münasibətini formalaşdırıb. "Qəribə şeylər" serialı ilə böyük şöhrət qazansa belə, yetkinlik illərində bu təsir hələ də davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
I Karl (Böyük Baden hersoqu)

**I Karl** (; ) — Böyük Baden hersoqu.

1786-cı ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. O əsnada babası Karl Fridrix Vahid Baden markqrafı idi. 1801-ci ildə atasıyla çıxdığı Rusiya səyahətindən dönüşdə atasının ölümünün ardından babasının varisi oldu. Bütün etirazlarına baxmayaraq, babasının istəyilə 8 aprel 1806-cı ildə Parisdə Napoleon Bonapartın övladlıq qızı Stefaniya ilə evləndirildi.

1807-ci ildə Baden birliyinin komandanı olaraq Napoleon müharibələrinə qatıldı və Qdansk mühasirəsində iştirak etdi. Ancaq babasının xeyli yaşlı olması və dövlət idarəsindəki çətinliyi səbəbilə ertəsi il geri döndü. Babasının 1811-ci ildə vəfatından sonra taxta çıxdı.

Səltənət illərində xarici əlaqələrdə uğurlu oldu. Belə ki, bacılarından biri Bavariya kralı I Maksimilyanla, biri Rus çarı I Aleksandrla, biri İsveç kralı IV Qustav Adolfla, biri isə Böyük Hesse hersoqu II Lüdoviklə evli idi. Ancaq doğulan oğul övladları körpə ikən vəfat etmişdi və bir varisi yox idi. Üstəlik doğma əmilərinin də həyatda qalan oğlu qalmamışdı. Şəcərənin davamını təmin etmək məqsədilə, 4 oktyabr 1817-ci ildə aldığı qərarla babasının ikinci evliliyindən doğulan övladlarına Baden şahzadəsi ünvanı verərək monarx ailəsinə qəbul etdi. Bu isə ölkənin Bavariya krallığına birləşdirilməsinin qarşısını aldı.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Frei, Alfred; Kurt Hochstuhl; G. Braun (1996). *Wegbereiter der Demokratie* (in German). G. Braun Buchverlag. ISBN 3-7650-8168-X

### İstinadlar
Ligustrum japonicum var. ovalifolium

*  — Ligustrum japonicum bitki növünün sinonimi.
*  — Ligustrum ovalifolium bitki növünün sinonimi.
Müqəddimətü İbn əs-Salah

**Müqəddimətü İbn əs-Salah** () və ya **Ümumül-hədis** () — İbn əs-Salahın hədis üsulu sahəsinə aid əsəri.

## Əsər
"Müqəddimətü İbn əs-Salah"ın tam adı "Mərifətü ənvəi-elmil-hədis" olsa da, əsər "*Ülumül-hədis*" olaraq tanınır. Əsərin digər bir adı da "Əqsəl-əməl vəş-şövq fi ülumi-hədisir-Rəsul"dur.

Əsəri müəllifi hicri 630-cu ildə yazmağa başlamış və hicri 634-cü ildə tamamlamışdır. Əsərin əsas istinad mənbələri Rəmhörmüzinin "əl-Mühəddissül-fəsil"i, Hakim ən-Nisaburinin "Mərifətü ülumil-hədis"i Xətib Bağdadinin "əl-Kifayə" ilə "əl-Cəmi li-əxlaqir-ravi"sidir.

İbn əs-Salah əsərin müqəddiməsində hədis elminin və bu elmlə məşğul olanların dəyərindən, bu elmin digər elmlər üçün daşıdığı əhəmiyyətdən bəhs etmiş, insanların yalnız hədis dinləmək və yazmaqla kifayətləndiklərini, hədisləri anlamağa səy göstərmədiklərini, yaxşı yetişmiş mühəddislərin azaldığını gördükdən sonra bu əsəri qələmə almağa qərar verdiyini bildirmişdir. Ardınca əsərdə toxunduğu səhih, həsən, zəif, mərfu, məvkuf, məktu, mürsəl, mudəl, mövzu hədislər, həmçinin səma, kitabət, mərifətü ədəbil-mühəddis, müxtəlifül-hədis, səhabə, əvtənür-rüvət, mərifətü əsbabil-hədis və s. kimi mövzuların fihristini təqdim etmişdir. Əsərdə hər mövzu ilə bağlı müxtəlif təriflər verildikdən sonra, ən doğru olanına işarə edilmiş və vacib sayılan bəzi məlumatlar "fəvaid mühümmə" və "təfriat" kimi başlıqlar altında ayrıca qeyd edilmişdir. Hər bölmədən sonra həmin mövzuda yazılmış əsərlərin adları qeyd edilmişdir. İbn əs-Salah əsərdə məlumatları isnadsız şəkildə nəql etmişdir.

"Müqəddimətü İbn əs-Salah"ı ilk dəfə ixtisar edən Nəvəvi olmuşdur. Daha sonralar isə əsərin tərtibatını bəyənməyən İbn Həcər əl-Əsqəlani onu yenidən dizayn edib ixtisar etmişdir. Bu müxtəsər İbn əl-Cəzərinin "Nəbzə min ədiyə nəbəviyyə" ilə Birgivinin "Mustələhul-hədis"i ilə birlikdə nəşr edilmişdir.

"Müqəddimətü İbn əs-Salah" dəfələrlə nəşr edilmişdir (Ləknəv: hicri 1304, hicri 1314; Mumbay: hicri 1357; Hələb: hicri 1350; Beyrut: hicri 1398; Qahirə: 1974 və s.).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
I Lüdovik (Böyük Baden hersoqu)

**I Lüdovik** (; ) — Böyük Baden hersoqu.

1763-cü ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. Atası Karl Fridrix və qardaşı oğlu I Karlın səltənətinin ardından yaşça ən böyük şahzadə kimi 1818-ci ildə taxta çıxdı. Frayburq Universitetinin hamisi oldu.

1830-cu ildə ölümünün ardından şəcərə atasının ikinci evliliyindən doğulan ögey qardaşlarına keçdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Frei, Alfred; Kurt Hochstuhl; G. Braun (1996). *Wegbereiter der Demokratie* (in German). G. Braun Buchverlag. ISBN 3-7650-8168-X

### İstinadlar
I Leopold (Böyük Baden hersoqu)

**I Leopold** (; ) — Böyük Baden hersoqu.

1790-cı ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. Vahid Baden markqrafı Karl Fridrixin ikinci evliliyindən doğulan oğludur. Morqanatik bir evlilik olduğu üçün o və bacı-qardaşları taxt hüququndan məhrum idi. Ancaq qardaşı oğlu I Karlın son illərində kişi şəcərəsindən varis olmadığı üçün şəcərənin davamını təmin etmək məqsədilə, 4 oktyabr 1817-ci ildə verilən qərarla, o və bacı-qardaşlarına Baden şahzadəsi ünvanı verildi və monarx ailəsinə qəbul edildilər. 

Taxt hüququndan məhrum edildiyi üçün gənclik illərində Fransa ordusunda xidmətə göndərildi və burada hərbi karyera qurdu. Qardaşı oğlu I Karlın ölümündən sonra 1818-ci ildə sonsuz olan ögey qardaşı I Lüdovik taxta çıxdı. Ögey qardaşı onun taxt hüququnu gücləndirmək üçün İsveç kralı IV Qustav Adolfun qızı Sofiya ilə evləndirdi. Üstəlik gəlin namizədinin anası, onun ögey qardaşı qızı idi. Nəhayət, qardaşının vəfatından sonra 1830-cu ildə taxta çıxdı.

1848-ci ilin martında baş tutan Alman inqilabı nəticəsində taxtdan endirilsə də, Prussiya və Alman İttifaqının səyləriylə avqust ayında hakimiyyəti bərpa olundu.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Frei, Alfred; Kurt Hochstuhl; G. Braun (1996). *Wegbereiter der Demokratie* (in German). G. Braun Buchverlag. ISBN 3-7650-8168-X
* Huberty, Michel; Giraud, Alain; Magdelaine, F.; B. (1991). *L'Allemagne Dynastique, Tome VI*. France: Laballery. pp. 108, 113–114, 120–121, 141–142. ISBN 2-901138-06-3

### İstinadlar
Ədəbül-müfti vəl-müstəfti

**Ədəbül-müfti vəl-müstəfti** () — İbn əs-Salahın fiqh sahəsinə aid əsəri.

## Əsər
"Ədəbül-müfti vəl-müstəfti"nin digər bir adı "*Şürut əl-müfti*"dir. Əsər müftilərin və müstəftilərin (fətva soruşan, müqəllid) əməl etməli olduğu qayda və prinsiplərdən bəhs edir: fətva verərkən dəlili qeyd etmək, fətvanın dil üslubu, fəta verərkən oxunacaq dualar və s. mövzulara toxunulur, müftülərin səbirli və anlayışlı olmalarının vacibliyi vurğulanır. Əsərdə həmçinin müftilərə kəlam məsələlərində ehtiyatlı olmaq tövsiyə edilir.

"Ədəbül-müfti vəl-müstəfti" müxtəlif əsərlərlə birlikdə və müxtəlif adlar altında dəfələrlə nəşr edilmişdir (Beyrut: 1986; Qahirə; 1992 və s.). Əsərin Mədinə (Məktəbət əl-Ülum vəl-Hikəm: 1986) nəşri 215 səhifə təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
II Lüdovik (Böyük Baden hersoqu)

**II Lüdovik** (; ) — Böyük Baden hersoqu.

1824-cü ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Leopold ilk Böyük Baden hersoqu Karl Fridrixin ikinci evliliyindən doğulan oğlu, anası isə İsveç kralı IV Qustav Adolfun qızı Şahzadə Sofiyadır. Doğulduğu əsnada sonsuz olan ögey əmisi I Lüdovikin səltənəti davam edirdi və atası taxtın varisi elan olunmuşdu. Hələ 7 yaşında ikən atası taxta çıxdı.

Taxtın gələcək varisləri kimi o və qardaşı Şahzadə Fridrix müasir təhsil aldılar və tez-tez şimali İtaliya və Hollandiyaya səyahətlər etdilər. 1842-ci ildə qardaşıyla birlikdə Vyanaya göndərildilər. Burada bir il qalan qardaşlar mühüm dövlət xadimləriylə rəsmi görüşlərə qatıldılar. Ancaq Vyanada qaldığı vaxt ərzində Lüdovikin əqli zəifliyi üzə çıxdı. 1852-ci ilin martında onun müalicəsi mümkün olmayan bir əqli xəstə olduğu təsidqləndi. Buna baxmayaraq, atasının ölümünün ardından taxta çıxarıldı. Dövlət idarəsində  söz sahibi olmadı və əvəzinə sevimli qardaşı Şahzadə Fridrix naib olaraq dövləti idarə etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Frei, Alfred; Kurt Hochstuhl; G. Braun (1996). *Wegbereiter der Demokratie* (in German). G. Braun Buchverlag. ISBN 3-7650-8168-X
* Huberty, Michel; Giraud, Alain; Magdelaine, F.; B. (1991). *L'Allemagne Dynastique, Tome VI*. France: Laballery. pp. 108, 113–114, 120–121, 141–142. ISBN 2-901138-06-3

### İstinadlar
I Fridrix (Böyük Baden hersoqu)

**I Fridrix** (; ) — Böyük Baden hersoqu.

1826-cı ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Leopold ilk Böyük Baden hersoqu Karl Fridrixin ikinci evliliyindən doğulan oğlu, anası isə İsveç kralı IV Qustav Adolfun qızı Şahzadə Sofiyadır. Doğulduğu əsnada sonsuz olan ögey əmisi I Lüdovikin səltənəti davam edirdi və atası taxtın varisi elan olunmuşdu. Hələ 4 yaşında ikən atası taxta çıxdı.

Taxtın gələcək varisləri kimi o və qardaşı Şahzadə Lüdovik müasir təhsil aldılar və tez-tez şimali İtaliya və Hollandiyaya səyahətlər etdilər. 1842-ci ildə qardaşıyla birlikdə Vyanaya göndərildilər. Burada bir il qalan qardaşlar mühüm dövlət xadimləriylə rəsmi görüşlərə qatıldılar. Əqli xəstə olan qardaşı II Lüdovikin səltənəti boyunca naib olaraq dövləti idarə etdi. Bu dövrdə Alman imperatoru I Vilyamın qızı Luiza ilə evləndi.

Qardaşının 1858-ci ildə ölümünün ardından taxt varisi olaraq taxta çıxdı. 

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* M. & B. Wattel (2009). *Les Grand'Croix de la Légion d'honneur de 1805 à nos jours. Titulaires français et étrangers*. Paris: Archives & Culture. p. 419. ISBN 978-2-35077-135-9
* Jørgen Pedersen (2009). *Riddere af Elefantordenen, 1559–2009* (in Danish). Syddansk Universitetsforlag. p. 463. ISBN 978-87-7674-434-2

### İstinadlar
II Fridrix (Böyük Baden hersoqu)

**II Fridrix** (; ) — son Böyük Baden hersoqu.

1857-ci ildə Karlsruedə dünyaya gəldi. Atası Şahzadə Fridrix Böyük Baden hersoqu I Leopoldun oğlu, anası isə Alman imperatoru I Vilyamın qızı Luiza ilə evləndi. Doğulduğu əsnada əqli xəstə olan əmisi II Lüdovikin səltənəti davam edirdi və atası naib kimi dövləti idarə edirdi. Hələ 1 yaşında ikən əmisinin vəfatıyla atası taxta çıxdı. 

Heydelberq Universitetində təhsil aldı. 1880-ci ildə Prussiya ordusunda hərbi karyerasına başladı. 1882-ci ildə kapitan, 1884-cü ildə mayor, 1889-cu ildə polkovnik, 1891-ci ildə general mayor, 1893-cü ildə general leytenant, 1897-ci ildə general, 1905-ci ildə isə general-feldmarşal rütbələrinə yüksəldi.

1885-ci ildə Nassaulu Adolfun yeganə qızı Şahzadə Hildayla evlənsə də, bu evlilikdən yetkinlik yaşına çatan övladı olmadı.

1907-ci ildə atasının vəfatından sonra taxta çıxdı. Ancaq Birinci Dünya müharibəsinin ardından başlayan Noyabr inqilabı əsnasında 14 noyabr 1918-ci ildə öz adına, 22 noyabrda isə varisi Şahzadə Maksimilyanın adına taxtan çəkildi. Taxtdan endirilməsinin ardından 1920-ci ildə Frayburq-im-Braysqauda yaşamağa başladı. Sonrakı illərində gözləri tamamilə tutuldu və yalnız müalicə üçün Baden-Badenə qayıtdı.

8 avqust 1927-ci ildə əmisi oğlu Şahzadə Maksimilyanın oğlu Şahzadə Bertoldu övladlığa götürdü. Bunda məqsəd isə Badendə qalan ailə mülklərinin hökumət tərəfindən milliləşməsinin qarşısını almaq idi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* M. & B. Wattel (2009). *Les Grand'Croix de la Légion d'honneur de 1805 à nos jours. Titulaires français et étrangers*. Paris: Archives & Culture. p. 419. ISBN 978-2-35077-135-9
* Jørgen Pedersen (2009). *Riddere af Elefantordenen, 1559–2009* (in Danish). Syddansk Universitetsforlag. p. 463. ISBN 978-87-7674-434-2
* Lothar Machtan: *Prinz Max von Baden: Der letzte Kanzler des Kaisers.* Suhrkamp Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-518-42407-0
* Günter Wegner: *Stellenbesetzung der Deutschen Heere 1815-1939. Band 1: Die Höheren Kommandostellen*, Biblio-Verlag, Osnabrück 1990, ISBN 3-7648-1779-8

### İstinadlar
Valter Rits

**Valter Henrix Vilhelm Rits** (; ) — isveçrəli nəzəriyyəçi fizik. O, daha çox Yohannes Ridberqlə birgə hazırladığı Ridberq-Rits kombinasiya prinsipi üzərindəki işi ilə tanınır. Rits, həmçinin öz adını daşıyan variasiya metoduna — Rits metoduna görə də məşhurdur.

## Həyatı

Valter Ritsin atası Rafael Rits Vale kantonunda anadan olmuş tanınmış rəssam idi. Anası (qızlıq soyadı Nördlinger) tübingenli mühəndisin qızı idi. Rits xüsusi istedadı ilə seçilən tələbə olmuş, Siondakı bələdiyyə liseyində təhsil almışdır. O, 1897-ci ildə Sürixdəki politexnik məktəbinə daxil olaraq mühəndislik ixtisası üzrə təhsil almağa başlamışdır. Lakin tezliklə o, mühəndisliklə bağlı təxmini hesablamalar və kompromislərlə barışa bilməyəcəyini başa düşərək, riyazi baxımdan daha dəqiq olan fizika elmlərinə keçid etmişdir.

1900-cü ildə Rits vərəmə (ehtimal ki, həm də plevritə) yoluxmuş və sonradan bu xəstəlikdən vəfat etmişdir. 1901-ci ildə səhhəti ilə əlaqədar Göttingenə köçən Risə burada Voldemar Foqt və David Hilbert böyük təsir göstərmişlər. Rits atomların spektral xətləri haqqında dissertasiya yazaraq doktorluq dərəcəsini fərqlənmə diplomu (summa cum laude) ilə almışdır. Bu mövzu sonradan Rits kombinasiya prinsipinin yaranmasına, 1913-cü ildə isə Ernest Rezerford və Nils Borun atom modellərinin işlənib hazırlanmasına yol açmışdır.

1903-cü ilin baharında o, Leydendə Hendrik Antuan Lorensin elektrodinamik problemlər və yeni elektron nəzəriyyəsi haqqında mühazirələrini dinləmişdir. 1903-cü ilin iyununda Rits Bonn şəhərindəki Haynrix Kayzer İnstitutunda olarkən, dissertasiyasında əvvəlcədən proqnozlaşdırdığı kalium spektral xəttini aşkar etmişdir. 1904-cü ilin noyabrında isə Parisdə, Ali Normal Məktəbdə (École Normale Supérieure) infraqırmızı fotolövhələr üzərində işləmişdir.

1904-cü ilin iyulunda xəstəliyi kəskinləşdiyi üçün yenidən Sürixə qayıtmışdır. Xəstəlik ona 1906-cı ilə qədər elmi fəaliyyətini davam etdirməyə mane olmuşdur. 1907-ci ilin sentyabrında anasının doğma yurdu olan Tübingə, 1908-ci ildə isə yenidən Göttingenə köçmüş və orada universitetdə privat-dosent kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. O, burada özünün "Recherches critiques sur l'Electrodynamique Générale" (Ümumi Elektrodinamika üzrə Kritik Tədqiqatlar) adlı əsərini nəşr etdirmişdir.

Tələbə, dost və ya həmkar kimi Ritsin Hilbert, Andreas Haynrix Foyqt, Herman Minkovski, Lorens, Eme Kotton, Fridrix Paşen, Anri Puankare və Albert Eynşteyn kimi dövrün bir çox görkəmli alimləri ilə əlaqələri olmuşdur. O, Sürixdə təhsil aldığı illərdə Eynşteynin tələbə yoldaşı idi. Rits Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsinin əleyhdarlarından biri kimi tanınırdı.

Rits Göttingendə vəfat etmiş və Sürixdəki Nordhaym qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Ailə məzarlığı 15 noyabr 1999-cu ildə ləğv edilmişdir. Onun başdaşı 17-ci bölmədə, 84457 nömrəli qəbirdə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* Abbreviated Biographical Sketch of Walter Ritz
* Critical Researches on General Electrodynamics, Walter Ritz, 1908, English translation
* Ritz, Einstein and the Emission Hypothesis
*
Sarıbaş kənd məscidi

**Sarıbaş kənd məscidi** — 1591-ci ildə Sarıbaş kəndində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

Sarıbaş kənd məscidi 1591-ci ildə Sarıbaş kəndində tikilib. Məscid 1883-cü ildə yenidən bərpa olunub. 

Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar. Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Sarıbaş kənd məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb. 

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid dindarların istifadəsinə verilib. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. 2017-ci ildə qəzalı vəziyyətdə olan məscid bərpa olunub və 2019-cu ildə dindarların istifadəsinə verilib. 

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Etyen-Qaspar Rober

**Etyen-Qaspar Rober** (; ) — daha çox "**Robertson**" səhnə adı ilə tanınan görkəmli fizik, illüziyaçı və Lyej yepiskopluğundan olan fantaqmaqoriya (şəkillərin proyeksiyası vasitəsilə yaradılan tamaşa) sənətinin nüfuzlu tərtibatçısıdır. Çarlz Dikkens onu "şərəfli və yüksək təhsilli şoumen" kimi xarakterizə etmişdir. Öz tamaşaları üçün proyeksiya texnikaları sahəsindəki qabaqcıl işləri ilə yanaşı, Rober həm də fizika mühazirəçisi və aviasiyanın sürətli inkişaf dövründə aeronavt (hava şarı pilotu) olmuşdur.

## İlk fəaliyyət illəri

Lyej yepiskopluğunun Lyej şəhərində anadan olan Rober Lövendə təhsil almış və optika sahəsi üzrə ixtisaslaşmış fizika professoru olmuşdur. O, həmçinin rəssamlığa böyük maraq göstərmiş və incəsənət sahəsində karyera qurmaq məqsədilə Fransaya köçmək niyyətində olmuşdur. 1791-ci ildə Parisə köçərək rəssam və cizgiçi kimi fəaliyyət göstərib dolanışığını təmin etmişdir. Parisdə olduğu müddətdə o, Kollec de Fransda təbiət elmləri üzrə mühazirələrlə yanaşı, həmkarı və hava şarı tarixinin mühüm simalarından biri olan Jak Şarlın mühazirələrində iştirak etmişdir. Şarl sonradan Roberin mentoru olmuşdur.

1796-cı ildə, Fransa inqilabı dövründə və Fransa ilə Böyük Britaniya arasında müharibə elan edildikdən üç il sonra, Rober Fransa hökuməti ilə görüşərək Britaniya Krallıq donanmasının gəmilərini yandırmaq üçün bir üsul təklif etmişdir. Arximed güzgüləri haqqındakı mifə əsaslanaraq, o, Britaniya gəmilərinə intensiv günəş işığı yönəltmək üçün nəhəng güzgülərdən istifadə etmək istəyirdi. Lakin hökumət onun bu təklifini rədd etmişdir.

Rober fizikanın müxtəlif sahələrində təcrübələr aparmış, 1790-cı illərdə və 19-cu əsrin əvvəllərində qalvanizm və optika sahəsindəki tədqiqatları barədə kütləvi nümayişlər keçirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Donkervoort

**Donkervoort** — çox xəfif yarış avtomobillərinin istehsalçısı olan Holland mənşəli şirkət.

## Tarixçə
Şirkətin əsası 1978-ci ildə Yup Donkervort tərəfindən qoyulub. Şirkətin istehsal etdiyi ilk model isə S7 olmuşdur. Bu model 525 kq ağırlığında və 90 at gücündə idi.

## İstehsal
Şirkətdə avtomobillər yalnız əllə, müştərinin istəyinə uyğun olaraq istehsal edilir.

## Modellər
Şirkətin 1978–2024 illəri arasında istehsal etdiyi *bəzi* avtomobil modellər bunlardır:

* S7.
* D10.
* D8 Cosworth.
* D8 270 (RS).
* D8 FTO-RS.
* F22.
* F22 Bare Naked.
* P24 RS.

## İstinadlar
2S40 Floks

**2S40 Floks** (; "Floks") — Rusiyanın təkərli şassi üzərində yerləşdirilmiş 120 mm-lik özüyeriyən minaatan sistemi. Sistem Ural-4320 6x6 yük avtomobili şassisindən istifadə edir, zirehli heyət və sursat bölmələrinə malikdir. Nəqliyyat vasitəsi ilk dəfə ictimaiyyətə "Ordu-2016" sərgisi zamanı təqdim edilmişdir.

Maşının əsas yeniliyi bütün növ minaatan minalarından və mərmilərindən atəş açmağa imkan verən yarı-avtomat yivli topudur (2S31 Vena və 2S34 Khosta sistemlərində də quraşdırılan 2A80 avtomatik top-haubitsa-minaatanı ilə unifikasiya edilmişdir). Top həm haubitsa, həm də minaatan kimi atəş aça bilir, həmçinin birbaşa tuşlama üçün istifadə oluna bilər. İstehsalçı Rostex 5 oktyabr 2023-cü ildə "Floks" sistemlərinin Rusiya Silahlı Qüvvələrinə təhvil verilməsinə başladığını elan etmişdir.

2023-cü ilin oktyabrında Ukrayna mənbələri 2S40 sistemlərinin FPV dronları ilə vurulma videolarını yayımlamışdır ki, bu da "Floks" sistemlərinin Rusiya-Ukrayna müharibəsində istifadə edildiyini sübut edir.

## İstifadəçilər

* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Военная приемка. Флокс. Новая колесная артиллерия. Часть 2 on YouTube
Haynrix Rorer

**Haynrix Rorer** (; ) — skanedici tunel mikroskopunun (STM) layihələndirilməsinə görə 1986-cı il Fizika üzrə "Nobel" mükafatını Gerd Binniq ilə paylaşan isveçrəli fizik. Mükafatın digər yarısı isə Ernst Ruskaya verilmişdir. Onun xatirəsinə Yaponiya Səth Elmləri Cəmiyyəti, IBM Research – Zurich, İsveçrənin Yaponiyadakı səfirliyi və xanım Rorer tərəfindən hər üç ildən bir "Haynrix Rorer" medalı təqdim olunur. Bu medalı Nano Seul 2020 konfransında təqdim olunan "Haynrix Rorer" mükafatı ilə qarışdırmaq olmaz.

## Bioqrafiyası

Rorer Sankt-Qallendəki Buks şəhərində əkiz bacısından yarım saat sonra anadan olmuşdur. 1949-cu ildə ailəsi Sürixə köçənə qədər qayğısız bir kənd uşaqlığı keçirmişdir. O, 1951-ci ildə İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutuna daxil olmuş, burada Volfqanq Pauli və Paul Şerrerin tələbəsi olmuşdur. Onun doktorluq dissertasiyasına kriogen mühəndisliyi sahəsində çalışan P. Qrassman rəhbərlik etmişdir. Rorer, Yorqen Lükke Olsen tərəfindən başladılan bir layihə çərçivəsində, maqnit sahəsi tərəfindən stimullaşdırılan ifratkeçirici keçid zamanı ifratkeçiricilərin uzunluq dəyişikliklərini ölçmüşdür. Tədqiqatları zamanı o, ölçmələrin vibrasiyaya qarşı həddindən artıq həssas olması səbəbindən işlərinin böyük hissəsini şəhər yuxuya getdikdən sonra — gecə vaxtı görməli olduğunu aşkar etmişdi.

Onun təhsili İsveçrə dağ piyada qoşunlarında hərbi xidmət keçməsi ilə əlaqədar fasiləyə uğramışdır. 1961-ci ildə Roza-Mari Eqqer ilə evlənmişdir. Onların ABŞ-yə bal ayı səyahəti, həmçinin Nyu-Cersidəki Ratqers Universitetində Berni Serin ilə birgə II növ ifratkeçiricilərin və metalların istilik keçiriciliyi üzərində tədqiqat aparmağı da əhatə etmişdi.

1963-cü ildə o, Ambros Şpayzerin rəhbərliyi altında Rüşlikondakı IBM Tədqiqat Laboratoriyasına qoşulmuşdur. IBM-dəki ilk illərində impulsiv maqnit sahələrində maqnitomüqavimətli Kondo sistemlərini öyrənmişdir. Daha sonra maqnit faza diaqramlarını öyrənməyə başlamış və bu, nəticədə onu kritik hadisələr sahəsinə gətirib çıxarmışdır.

1974-cü ildə o, Santa-Barbarada yerləşən Kaliforniya Universitetində yaradıcılıq məzuniyyəti (sabbatical) keçirərək Vins Cakarino və Alan Kinq ilə birlikdə nüvə maqnit rezonansını (NMR) öyrənmişdir.

Rorer 1982-ci ilə qədər skanedici tunel mikroskopu üzərində çalışmışdır. O, 1986-cı ildə "IBM Fellow" fəxri adına layiq görülmüş və 1986–1988-ci illərdə tədqiqat laboratoriyasının fizika şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. Rorer 1990-cı ildə İsveçrə Fizika Cəmiyyətinin fəxri üzvü, 2008-ci ildə isə Academia Sinica-nın fəxri akademiki seçilmişdir.

Rorer 16 may 2013-cü ildə İsveçrənin Vollerau şəhərindəki evində, 79 yaşında təbii səbəblərdən vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə

**Nəsbur-Rayə li-təxrici əhadisil-Hidayə** () və ya **Nəsbur-Rayə** () — Camaləddin Zeylainin hədis (təxricül-hədis) sahəsi ilə bağlı qələmə aldığı əsər.

## Əsər
Əsəri fərqli edən xüsusiyyətlərinin başında Hənəfi məzhəbinin yanında digər üç məzhəbin dəlillərini də ehtiva etməsi gəlir. Zeylai, "əl-Hidayə"dəki bir hədisi qeyd etdikdən sonra onu zikr edən səhabə raviləri və rəvayətləri qaynaqlarıyla birlikdə nəql edər. Hənəfi məzhəbinin dəlil aldığı hədislərdə bir zəiflik varsa, onu da ifadə edər. Mərğinaninin verdiyi hədisin mətniylə hədis qaynaqlarında iştirak edən mətin arasında fərqlər varsa, bu cür rəvayətlər üçün "qərib" və ya "qəribun ciddən" ifadəsini istifadə edər. Mövzuyla əlaqədar mərfu hədislərin ardından məvquf və məqtu rəvayətləri nəql edər Bu rəvayətlər haqqında özündən əvvəl edilən tənqidləri nəql edər, qismən öz tənqidlərinə də yer verər. Daha sonra digər məzhəbləria dəlillərini detallı şəkildə yazar. Keçmiş alimlərin sözlərini yeri gəldikcə tənqid edər. Müəllimi İbn ət-Türkmani onun ən çox tənqid etdiyi adlardan biridir. "Nəsbur-Rayə" əhkam hədisləri mövzusunda Bədrəddin əz-Zərkəşi, İbn əl-Müləqqin, İbn Həcər əl-Əsqəlani və Süyuti kimi müəlliflərin ən əhəmiyyətli mənbələrindəndir. "Kütubi-Sittə" ilə yanaşı Malik ibn Ənəsin "əl-Muvatta"sı, Əbu Davud, Əbd ibn Humeyd, İshaq ibn Rəhuyə, Əbu Əvanə əl-İsfərayini, Abdullah ibn Zübeyr əl-Humeydi, Əhməd ibn Hənbəl, Əbu Yalə əl-Mövsili və Bəzzarın müsnədləri, İbn Əbi Şeybə və Əbdürrəzzaq əs-Sənani müsənnəfləri, Beyhəqinin "əs-Sünənül-kübrə"si, "əl-Xilafiyyat"ı və "Dəlailün-Nübüvvəsi", Hakim ən-Nişaburinin "əl-Müstədrək"i, Darəqutninin "Sünən"i, İbn Sədin "ət-Təbəqat"ı, İbn Hibbanın "əs-Siqat"ı ilə "əl-Məcruhi"ni, Xətib əl-Bağdadinin "Tarixu Bağdad"ı, Mizzinin "Təhzibül-Kəmal"ı və "Tühfətül-Əşrəf"i, Zəhəbinin "Mizanül-İqtidali" Zeylainin bəhrələndiyi və təlxislər yazdığı bir çox əsər arasında qeyd edilə bilər. "Nəsbur-Rayə", İbn Həcər əl-Əsqəlani tərəfindən "əd-Dirayə fi təxric"i (təlxisi, müntəhabi) "Əhadisil-Hidayə" adıyla ixtisar edilmişdir.

Əsər müxtəlif tarix (hicri 1393, 1987, 1997 və s.) və yerlərdə (Ləknəv, Qahirə, Beyrut və s.) nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Natan Rozen

**Natan Rozen** (ivritcə:נתן רוזן; ) — hidrogen molekulunun quruluşu üzərindəki tədqiqatları, həmçinin Albert Eynşteyn və Boris Podolski ilə birlikdə kvant dolaşıqlığı və EPR paradoksu üzərindəki əməkdaşlığı ilə tanınan amerikalı və israilli fizikdir. O, həmçinin soxulcan dəliklərinin məlum olan ilk növü — Eynşteyn-Rozen körpüsü ilə də xatırlanır.

## Erkən həyatı

Natan Rozen Nyu-Yorkun Bruklin səmtində yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. O, Böyük depressiya illərində Massaçusets Texnologiya İnstitutunda təhsil almış, burada elektromexanika mühəndisliyi üzrə bakalavr, daha sonra isə fizika üzrə magistr və doktorluq dərəcələri qazanmışdır. Tələbə ikən o, bir neçə mühüm məqalə dərc etdirmişdir ki, bunlardan biri də neytronun Ceyms Çadvik tərəfindən kəşf edilməsindən bir il əvvəl atom nüvəsinin quruluşunu izah etməyə çalışan "Neytron" məqaləsi idi. Miçiqan və Priston universitetlərində tədqiqatçı kimi çalışdığı müddətdə dalğa funksiyalarına, daha sonra isə qravitasiya sahəsinə maraq göstərmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Marşal Rozenblut

**Marşal Nikolas Rozenblut** (; ) — amerikalı plazma fiziki, Milli Elmlər Akademiyasının və Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. 1997-ci ildə idarə olunan termonüvə sintezi sahəsindəki kəşflərinə, plazma fizikasına verdiyi töhfələrə və hesablamalı statistik mexanika üzrə işlərinə görə Milli Elm Medalı ilə təltif edilmişdir. O, həmçinin E.O. Lourens mükafatı (1964), Albert Eynşteyn mükafatı (1967), Plazma fizikası üzrə Ceyms Klark Maksvell mükafatı (1976), Enriko Fermi mükafatı (1985) və Hannes Alfven mükafatının (2002) laureatıdır.

## Erkan həyatı və təhsili

Rozenblut yəhudi ailəsində anadan olmuş və 1942-ci ildə Stayvesant Liseyini (Stuyvesant High School) bitirmişdir. O, bakalavr təhsilini Harvard Universitetində almış, 1946-cı ildə məzun olmuşdur (B.S., Phi Beta Kappa). Eyni zamanda, 1944–1946-cı illərdə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrində xidmət etmişdir. 1949-cu ildə isə Çikaqo Universitetində doktorluq (Ph.D.) dərəcəsini qazanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*1994 Audio Interview with Marshall Rosenbluth by Richard Rhodes Voices of the Manhattan Project
*University of Texas Memorial Text
*Marshall N. Rosenbluth Papers MSS 670. Special Collections & Archives, UC San Diego Library.
*Rosenbluth Award
Sünən əd-Darəqutni

**Əs-Sünən** () — Darəqutninin özündə çoxsaylı qüsurlu hədislər ehtiva edən əhkamla bağlı hədis kitabı.

## Əsər
Digər sünənlərdən fərqli olaraq, əhkamla bağlı illətli (qüsurlu) hədisləri, onların arasındakı fərqləri və nöqsanları ortaya çıxarmaq məqsədilə yazılmış bu əsərdə səhih, həsən, zəif və mövzu (uydurma) olmaqla hər cür hədisə yer verilmişdir. Hətta bəzi bölmələrində heç bir məqbul (qəbul edilən) hədisə rast gəlinmədiyi müşahidə edilmişdir.

"Əs-Sünən" əsəri iyirmi üç kitab daxilində təxminən 5687 mərfu, məvquf və məqtu hədis ehtiva etməkdədir. Darəqutni bunlardan bəzilərinin səhhət dərəcəsini açıqlamış, çoxu haqqında isə heç bir şey qeyd etməmişdir. Əsər sonrakı dövrlərə Darəqutninin tələbələri vasitəsilə gəlib çatmışdır. Lakin tələbələrinin nəqlləri arasında da ziddiyyətlər mövcuddur. Bu ziddiyyətlərə Əbu Tahirin rəvayətində "Kitab əs-Səbaq"ın əskik olmasını misal çəkmək olar.

"Əs-Sünən" üzərində müxtəli elmi tədqiqat işləri həyata keçiriliş (Dehli: 1910; ər-Riyad: 1991; Beyrut: 1986 və s.) və əsər türk dilinə tərcümə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar