open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dənizkənarı Şaranta

**Dənizkənarı Şaranta** () — Fransanın qərbində Yeni Akvitaniya regionunda yerləşən departament, sıra nömrəsi-17, inzibati mərkəzi isə La Roşel şəhəridir.
2010-cu ildə departamentlər arasındakı əhali siyahısına görə 39-cu sırada yer almışdır.
## Coğrafiyası
Departament ərazisi 6864&nbsp;km²-dir. Ərazi vasitəsilə Şaranta, Qaronna çayı cənubdan departamentin sərhədini təşkil edir. Departamentin qərbində, Oleron adasının yaxınlığında, Stridiya ənənəvi olaraq yetişdirilməkdədir.
### İnzibati bölgüsü
Departament 5 rayona, 51 kantona və 472 kommuna bölünmüşdür.
#### Departamentin rayonları
* Jonzak
* La Roşel
* Sen-Jan-d’Anjeli
* Sent
* Roşfor

## Demoqrafiya

## Qalereya

Fayl:La Rochelle2tours.jpg|La Roşel
Fayl:Arc de Germanicus.JPG|Sent
Fayl:Porte arsenalRochefort.jpg|Roşfor

Fayl:Port Royan.jpg|Ruayan
Fayl:Les tours Saint-Jean-d'Angely.jpg|Sen-Jan-d’Anjeli
Fayl:Tonnay-Charente rive droite.JPG|Tonne-Şarant

Fayl:Surgeres jardin mairie.jpg|Sürjer
Fayl:Marennes5.jpg|Maren
Fayl:FortVaubanPlage.JPG|Fura

Fayl:Mirrorpond.JPG|La Roş-Kurbon qəsri.
Fayl:Talmont-sur-Gironde 17 Église chevet 2013.jpg|Talmon-sür-Jirond.
Fayl:F06.Aulnay.2181.jpg|Olne.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Página oficial de Charente-Maritime 
* Boletín de noticias de Charente-Maritime
* Zoo de la Palmyre, cerca de Royan
Bobinyi (rayon)

**Bobinyi** () — Fransanın İl-de-Frans regionun rayonlarından () biri. Departamenti — Sen-Sen-Deni. Suprefektura — Bobinyi.

Rayonun əhalisi 2006-cı ildə 572.550 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 8,675 nəf / km². Rayon ərazisi — 66 km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Bobinyi rayonu
Myanmada neft və təbii qaz sənayesi

**Myanmada neft və təbii qaz sənayesi** — Myanmada XIX əsrin əvvəllərində başlayaraq inkişaf edən və Myanma İttifaqı Respublikasının iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rolu olan iki sahə. Asiyanın ən mühüm neft və təbii qaz istehsalçısı olan Myanmada ilk xam neft ixracatı 1853-cü ildə başlamışdır. On illərlə davam edən izolyasiya, ölkəyə qoyulmuş sanksiyalar, texniki tutumluq azlığı, hökumətin qeyri-şəffaf daxili siyasəti və qeyri-kafi investisiya ölkənin uğurlu bir karbohidrogen sektoru yaratmaq səylərinə mane olmuşdur. Son dövrlərdə başlamış və yavaşca davam etməkdə olan siyasi islahatlar beynəlxalq cəmiyyətin Myanmaya qoyduqları sanksiyaları azaltmaqlarıyla nəticələnmişdir.

## Tarix
Birmadakı erkən Britaniya tədqiqatçıları 1795-ci ildə Yenandjaun qəsəbəsində böyük bir neft mənbəyi tapmışdılar. Ərazidə yüzlərlə neft quyusu var idi və bunların hamısı 24 yerli ailənin əlində idi.

Britaniya Birması ilk xam neft barrelini 1853-cü ildə ixrac etmişdir. Baş qərargahı London şəhərində olan Burmah Oil Company (BOC) 1871-ci ildə təsis edilmişdir və fəaliyyətin 1887-ci ildə Yenandjaun yatağında, 1902-ci ildə isə Çau yatağında başlamışdır. BOC bu sahədə 1901-ci ildə qədər monopoliya saxlamışdır. 1901-ci ildə American Standard Oil Company Birmada fəaliyyətə başlamışdır. Ölkədəki neft ehtiyatı Britaniya Hindistanının tələbatına cavab vermişdir. İkinci dünya müharibəsi və Yaponiyanın Birmanı işğal etməsindən əvvəl ölkə hər il 6.500.000 barrel istehsal edirdi. 1948-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra Birma zəngin neft yataqları və güclü kənd təsərrüfatına görə Asiyadakı ən uğurlu ölkələrdən biri olaraq qalmışdır.

1963-cü ildə U Ne Vin rəhbərliyindəki sosialist hərbi rejim neft və təbii qaz sənayesini milliləşdirmişdir. Bu. iyirmi illik iqtisadi durğunluğa səbəb olmuşdur. 1989-cu ildə hərbi xunta xarici investisiyaları çoxaltmaq üçün ölkəni beynəlxalq cəmiyyətə açmağa başlamışdır. Britaniyanın Shell şirkəti 1991-ci ildə Yanqondan 50 uzaqda yerləşən Apyauk təbii qaz yatağında fəaliyyətə başlamışdır.

### Hal-hazırda
Hal-hazırda Myanma təbii qaz istehsalatına daha çox diqqət ayırır. 2015-ci ildə əldə edilən məlumatlara görə Myanma Çin və Tailanda təbii qaz izrac edir. 2012-ci ildə Myanmada 10.000.000.000 metr kub ölçüsündə təbii qaz ehtiyatı var idi. Ölkədəki neft ehtiyatı 2013-cü ildə 50.000.000 barrel idi. Yenandjaun neft yatağı fəaliyyətinə hələ də davam edir.

Ölkədə neft və təbii qaz tədqiqatı üçün 51 quru və 53 sahil bloku var. Bu sahil bloklarının 26-sı dənizin dərinliklərində yerləşir.

Myanmanın neft sahəsində fəaliyyətgöstərən əsas beynəlxalq neft şirkətləri – Total S.A., Essar Group, CNOOC, Petronas və Sinopec.

Parami Energy Group və MPRL kimi yerli şirkətlər Myanmanın neft və təbii qaz sahəsində böyük rol oynayırlar. are some who are leading players in this field. Parami şirkətinin Baş Əməliyyat Direktoru Kvon Ven Yapa görə Myanmanın neft və təbii qaz sahəsinin şəffaf bir hökumətə ehtiyacı olduğunu demişdir.

## İstinadlar
İriçiçəkli nargülü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yabanı halda Çində, Yaponiyada, Qərbi Avropada, ABŞ və digər ölkələrdə geniş yayılmışdır. XX əsrin əvvəllərindən Krımda, Qafqazın Qara dəniz sahillərində becərilir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 6-8 m-dək olan, tez böyüyən, işıqsevən, budanmanı yaxşı keçirən lianadır. Yarpaqları tək, lələkvari, 7-9 ədəd, 3-6 sm uzunluğunda, yumurtavarı və ya yumurtavarı-lansetvarı, ucu biz, dişli, çılpaq, xırda olur. Çiçəkləri iri, yumşaq və ya süpürgəvari çiçək qruplarında yerləşir, kasacığı 5 ədəd, lansetvarı, mərkəzinə qədər bölünmüş hissəlidir. Çiçək tacı qıfvari, kasacığın təxminən yarısınadək olan borucuqlu, qırmızı rəngli, eni 7-8 sm-ə çatır. Qutucuğu uzunsov-silindrik, ucu kütdür. İriçiçəkli kampsis tez böyüyür. Kök və gövdə qələmləri, zoğlarla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Yarımkölgəyə dözür, ancaq yaxşı çiçəkləməsi üçün günəşli yer tələb edir. Kampsis işıqsevən və istisevəndir. -2-5°C-dək qısamüddətli şaxtalara dözür. Zəngin, orta miqdarda nəmişli torpaqda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii və mədəni şəraitdə rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çəpərlərin şaquli yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Birgə fəaliyyət

**Birgə fəaliyyət** – iştirakçıların iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və ya ictimai maraqların irəli getməsi üçün xüsusi şəxslərin öz təşəbbüsləri üzrə əməkdaşlığıdır.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, T. Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Xarici keçidlər
* совместные действия
Virtual təşkilat

**Virtual təşkilat** () – coğrafi mərkəzə malik olmayan və telekommunikasiya vasitələri ilə fəaliyyət göstərən korporativ, qeyri-kommersiya, təhsil və s. qurumlar kimi mövcud olan təşkilatdır.

## Ədəbiyyat

R. Əliquliyev, T.Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Xarici keçidlər

Виртуальная организация
Nəriman Yusifov

**Nəriman Həbib oğlu Yusifov** — uzun müddət SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətində məsul vəzifələrdə işləmiş dövlət xadimi və Azərbaycan SSR-nin ədliyyə naziri.

## Həyatı və fəaliyyəti
Nəriman Həbib oğlu Yusifov 1926-cı ildə Vedibasar mahalının Böyük Vedi kəndində anadan olub.

Bakıda hüquq təhsili aldıqdan sonra bir müddət müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Daha sonra 1966–1978-ci illərdə 12 il Moskvada, Kremldə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin aparatında məsul vəzifələrdə işləyib. Sonradan Azərbaycana gəldikdən sonra bir müddət Bakı şəhər prokuroru, sonradan isə Azərbaycan SSR ədliyyə naziri vəzifələrində işləyib.

Təqaüdə çıxdıqdan sonra Moskvada işlədiyi illər haqqında "12 il Moskvada — Kremldə" adlı kitab yazıb. Kitabda müəllif Şevardnadze, Voroşilov, Georqadze, marşal Budyonnı, Kosıgin, Rudenko ilə bağlı xatirələrini qeyd edib.

21 noyabr 2018-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra 92 yaşında vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədliyyə nazirlərinin siyahısı

## İstinadlar
Hesablama buludları

**Hesablama buludları** () – kommunikasiya texnologiyalarının köməyi ilə böyük təşkilatlarda yerləşən çoxsaylı kompüterlərin (server, kompüter, data mərkəz və s.) hesablama və yaddaş resurslarının klasterləşməsi və virtuallaşmasını həyata keçirməklə, istifadəçilərin verilənlərinin emalı və yadda saxlanmasına xidmət edən hesablama sistemidir.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, T. Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Xarici keçidlər
Cloud computing

cloud computing
Könüllü hesablamalar

**Könüllü hesablamalar** () – təqdim olunmuş könüllü hesablama resursları əsasında paylanmış hesablamalardır. Belə hesablama sistemləri qrid bazasında yaradılır.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, T.Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Xarici keçidlər

Volunteer computing

What is volunteer computing?
Tədqiqat şəbəkəsi

**Tədqiqat şəbəkəsi** () – elmi işlərə dəstək məqsədi daşıyır. Əksər tədqiqat şəbəkələri bir-biri ilə birləşib qlobal tədqiqat şəbəkəsi yaradır.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, T.Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Xarici keçidlər

Research Networks

Education Research Network
Bon (rayon)

**Bon** () — Fransanın Burqundiya regionun rayonlarından () biri . Departamenti — Kot-d'Or. Suprefektura — Bon. Rayonun əhalisi 2006-cı ildə 94,120 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 44 nəf / km² . Rayon ərazisi — 2118 km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Bon rayonu
Xırdayarpaq şümşad

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yaponiyada təbii halda bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 6-8 m olan yığcam çətirli koldur. Cavan zoğları çılpaqdır və dördtillidir. Yarpaqları 0,5-2 sm uzunluğunda,0,3-1,2 sm enində, tərs yumurtavari və ya neştərşəkillidir, dəyirmi və ya oyuq təpəli olub, qaidəsi pazvaridir. Oturaq çiçəklərdən ibarət çiçək qrupu budaqların ucunda yerləşmışdir. Erkək çiçəklərinin uzunluğu dişi çiçəklərin uzunluğuna bərabərdir. Kolun bölünməsi və qələm vasitəsilə çoxaldılır.

## Ekologiyası
Quru və yarımrütubətli subtropik rayonlarda normal böyüyüb inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Zaqatalada, Şəkidə, Gəncədə park və bağlarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Canlı çəpər yaradılmasında, bordür salınmasında istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pərvin Etisaminin evi

**Pərvin Etisaminin evi** - İranda fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı şairə Pərvin Etisaminin yaşadığı ev.

## Haqqında
Təbrizdə yerləşən bu qədim ev Pərvin Etisaminin şəxsi evi olub. Ev XIX əsrdə Qacarlar dövründə tikilib. Digər hissəsinin tikilməsi isə Pəhləvilər dövrünə təsadüf edir. Hazırda evin yalnız pəhləvilər dövründə tikilən hissəsi salamat qalıb. Ev Çaykənarı xiyabanında yerləşir. Həyətindəki divarlarda Təbrizin görkəmli şəxslərinin şəkilləri əks olunub. Evin girişində isə pilləkanları qalxan halda təsvir olunmuş Pərvin Etisaminin heykəli qoyulub. 28 mart 2006-cı ildən etibarən ev İranın milli mədəni irsi siyahısına salınıb.

## Şəkillər

Pərvin Etisaminin evi (17).jpg
Pərvin Etisaminin evi (8).jpg
Pərvin Etisaminin evi (1).jpg
Pərvin Etisaminin evi (2).jpg
Pərvin Etisaminin evi (20).jpg
Pərvin Etisaminin evi (28).jpg
Pərvin Etisaminin evi (26).jpg
Pərvin Etisaminin evi (4).jpg


## Həmçinin bax
* Məşrutə Evi
* Əmir Nizam evi
* Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın ev muzeyi

## İstinadlar
Mahmud Hesabi

**Seyid Mahmud Hesabi** və ya **Mahmud Xan Mirzə Hesabi** (; ) — iranlı fizik. O, həmçinin Məhəmməd Musəddiq İranın baş naziri olduğu dövrdə 1951–1952-ci illərdə İranın Təhsil naziri vəzifəsində çalışmışdır. Eyni zamanda o, İranda akademik və nüvə fizikasının əsasını qoyan alim hesab edilir.

## Həyatı
Seyid Mahmud Hesabi 23 fevral 1903-cü ildə Təfriş şəhərində anadan olmuşdur. 4 yaşında olan ailəsi Beyruta köçdüyünə görə ibtidai sinfə burada getmişdir. O, məktəbdə oxuduğu zaman Birinci Dünya müharibəsi başladığına görə oxuduğu məktəb bağlanmışdır. Bundan sonra Hesabi təhsilini evdə davam etdirmiş və 1922-ci ildə Beyrut Amirakan Universitetinin yol mühəndisliyi ixtisasına qəbul olmuşdur. Universiteti bitirib, bir müddət Livan Nəqliyyat Nazirliyində işlədikdən sonra təhsilini davam etdirmək üçün Fransaya getmişdir. O, Fransanın " École Superieure d'Electricité" universitetinin elektrik mühəndisliyi ixtisasına qəbul olmuş, 1927-ci ildə qeyd edilən təhsil müəssisəsində doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Parisdə Aimé Cotton ilə çalışmışdır. Mahmud Hesabi 3 sentyabr 1992-ci ildə Cenevrə Universitetinin xəstəxanasında vəfat etmişdir.

O, elmdən başqa ədəbiyyat, musiqi və idmanla maralanmış, Qurani Kərim və Hafizin divanını əzbər bilmişdir. Hesabi İran klassik şeri və ədəbiyyatı, eləcə də klassik qərb musiqisi ilə yaxından tanış idi. O, həmçinin skripka və pianoda çox gözəl ifa etməyi bacarırdı. İdman ilə də məşğul olmuş, bir çox idman sahələrində uğurlara imza atmışdır.

İranın Yol və Şəhərsalma Nazirliyi bu ölkənin arsenalında olan gəmilərdən birinə Mahmud Hesabinin adını vermişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
Pəhləvilər dövründə Mahmud Hesabi İranın 1-ci, 2-ci və 3-cü çağırış Senatının Tehrandan seçilmiş senatoru olmuşdur. O, həmçinin Məhəmməd Musəddiqin baş nazir olduğu dövrdə 1951–1952-ci illər ərzində Təhsil naziri vəzifəsində çalışmışdır.

## Elmi və ictimai fəaliyyətləri
Mahmud Hesabi xaricdə qalıb, öz fəaliyyətinə davam etmək şansına sahib olsa da, İrana qayıtmış və öz ölkəsində modern elm sahələrinin tədrisi, müəllimlər institutunun, Tehran Universitetinin elm və mühəndislik fakültələrinin təsisi, yüzlərlə kitabın yazılması, eləcə də İranda fizika və innovativ fizikanın əsasısının qoyulmasında yeganə şəxs olmuşdur.

## Tehran Universitetinin yaradılması layihəsi
Mahmud Hesabi Tehran Universitetinin yaradılmasından sonra texniki elmlər fakültəsinin ilk dekanı olmuşdur. Tehran Universitetinin yaradılmasında iranlı fizikin rolunun olması ilə bağlı isə müxtəlif fikirlər səsləndirilməkdədir. Bəzi tədqiqatçılar Mahmud Hesabinin Tehran Universitetinin yaradılmasında rolu olan əsas şəxslərdən biri olduğunu bildirsələr də, digər qism bunu inkar edir.

## İstinadlar
Kökatan nargülü

**Kökatan nargülü**

## Təbii yayılması
Kökatan nargülü Şimali Amerika, Çin və Vyetnamda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15 m-ə qədər olan, iri, qalın gövdəsi üzərində külli miqdarda hava kökləri əmələ gətirən sarmaşıqdır. Budaqda xırda yarpaqların sayı 9–11 ədəd olub, qarşılıqlı, lələkvari, ellipsvari, uzunluğu 3–6 sm-dir, üst hissəsi yaşıl, kənarları dişli, çılpaq, alt hissəsi isə açıq-yaşıl, kənarları bütöv, damarcıqları damarcıqları tüklüdür. Qıfabənzər iri çiçəkləri, 10 sm uzunluğunda, 5 sm enində, kənarları tünd-narıncı rəngli, çiçəkləri dəstədə 4–12 ədəd olmaqla süpürgə çiçək qrupunda toplanır. Çiçək tacının uzunluğu 5–7 sm, diametri 3–4 sm olub, uzunsov-boruşəkilli, üstdən narıncı, içəridən sarıdır. Çiçəkləməsi yay aylarına təsadüfən edir və uzun müddət çiçəkləyir. Meyvələrin uzunluğu 12 sm-ə qədər olan, uzunsov-silindrik qutucuqlardır. Toxumlarla, kök qələmləri və zoğlarla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Kökatan nargülü zəngin və orta miqdarda nəmişli torpaqlarda tez böyüyür. Quraqlığa davamlı, işıq və istisevəndir, ancaq qışda −20 °C temperaturda şaxta vurur. Budanmanı asanlıqla keçirir.

## Azərbaycanda yayılması
Kökatan nargülü 1940-cı ildən mədəni şəraitdə becərilir. Abşeronda, Kür-Araz ovalığında, Lənkəranda, Kür-Araz ovalığında, Lənkəranda, Gəncədə, Qubada və s. şəhərlərdə yaşıllıqlarda təsadüf edilir.

## İstifadəsi
İri lələkvari yarpaqları və çiçəkləri çox effektli görünür. Divarların, çəpərlərin şaquli yaşıllaşdırılması və qazonlarda piramida, şar formaları düzəldilməsi üçün istifadə edilir.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.
Qaffariyyə Günbəzi (Marağa)

**Qaffariyyə Günbəzi** Marağa şəhərinin şimal-qərbində, Sufiçayın kənarında yerləşir. Abidə Azərbaycan Elxanilər dövlətinin 9-cu hökmdarı Sultan Əbu Səid Bahadur xan tərəfindən tikdirilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Qaffariyyə Günbəzi Marağa şəhərinin digər tarixi abidələri kimi katakombaya malik daş bünövrə üzərində ucaldılmış dörd guşəli bina formasında inşa edilmişdir. Binanın hər 4 tərəfində rombşəkilli ornamentlətrlə bəzədilmiş sütunlar yerləşir. Binanın şimal tərəfə açılan qapısınnın hər tərəfində iki tağ, bir tərəfində isə kitabə yerləşir.

Binanın qara, ağ və açıq mavi rəngli kaşılarla işlənmiş fasadı memarlıq-üsbul baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etməklə yanaşı, binanın ümumi görünüşünə unikal şəkil verməkdədir.

Portalın üzərində həkk olunan epiqrafik yazı abidənin Elxani hökmdarı Əbu Səid Bahadurxanın (716–736 hicri-qəməri) hakimiyyət illərində inşa edildiyini xəbər verir.

## Ümumi məlumat
Tarixi mətnlərdə qeyd edilənlərə əsasən, Sultan Yaqub bin Həsən bəy Ağqoyunlunun hakimiyyət illərində yaşayan Nizaməddin Əhməd bin Hüseyn Əlqəffari adlı bir arif həcc ziyarətindən qayıdan zaman bu günbəzin yaxınlığında abidə tikdirmiş, eləcə də bağ saldırıb, digər əmlaklarla birgə onu abidənin tərkibində vəqf kimi bağışlamışdır. Ona görə də qeyd edilən abidə, ona məxsus digər binalar, eləcə də Qaffariyyə Günbəzi bu şəxsin adı ilə məşhurlaşmışdır.

Binanın üzərində olan bütün yazılan Reyhani xətti ilə işlənmişdir. Günbəzin üzərində kitabə mövcud olsa da, o, zamanla dağılmış və oxunmaz vəziyyətə düşmüşdür. Lakin günbəzin sahibinin adının bu kitabə üzərində yazıldığı qeyd olunur.

## Şəkillər

File:(((گنبد غفاریه مراغه=Gunbad-i ghaffaryeh, Maragha))) - panoramio.jpg| 
File:(( زمستان گنبد غفاریه=winter-Ghafarie Dome)) - panoramio.jpg| 
File:(((گنبد غفاریه مراغه=Gunbad-i ghaffaryeh, Maragha))) - panoramio (2).jpg| 
File:گنبد غفاریه3.jpg| 
File:(((گنبد غفاریه))) - panoramio (1).jpg| 


## İstinadlar
İxtiyar Hüseynli

**İxtiyar Kərim oğlu Hüseynli** () — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti, "Tərəqqi" medalı və "Prezident Təşəkkürnaməsi" təltifçisi.  Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü,, Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi yanında İctimai Şuranın katibidir.

## Həyatı
İxtiyar Hüseynli 1977-ci ilin iyun ayının 20-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Əslən Ağdam rayonunun Gülablı kəndindəndir. Həbibbəy Mahmudbəyov adına texniki-humanitar elmləri liseyində orta təhsil almışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.

Tələbəykən təcrübə keçdiyi "*Yeni Azərbaycan*" qəzetində işə başlayan İxtiyar Hüseynli 1997-ci ilin avqust-dekabr aylarında müxbir və şöbə müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1998-ci ilin yanvar ayında — 20 yaşında hakim partiyanın qəzetində baş redaktorun müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

### Ailəsi
Ailəlidir, iki övladı var.

## Fəaliyyəti
Fəaliyyətini 2001-ci ildə televiziya sahəsində — "*Media Holdinq*"in "*Lider*" teleşirkətində davam etdirən İxtiyar Hüseynli burada xəbər və analitik verilişlər departamentində reportyor, həmçinin "*Azərbaycan*" redaksiyasında redaktor vəzifələrində çalışmış, gündəlik "*Sədadan sonra*" verilişinin aparıcısı olmuşdur. Həmin dövrdə onun ssenari müəllifliyi ilə 5 sənədli film çəkilmişdir. 2002-2025-ci illərdə rəsmi dövlət nəşri olan "*Azərbaycan*" qəzetinin Parlament və siyasət şöbəsinin redaktoru, Baş redaktorun müavini vəzifələrində çalışıb.

İxtiyar Hüseynlinin indiyədək 2 mindən artıq analitik məqaləsi, ictimai-siyasi mövzulu araşdırması çap edilmişdir. Onun adı ölkə mediasında məqalələri digər KİV-də ən çox çap edilən, istinad olunan azsaylı jurnalistlər sırasındadır. 150-dən artıq yazılı və elektron KİV-də məqalələri dərc edilmişdir. 30-dan artıq kitabın müəllifi, redaktoru, tərtibçisidir, Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

2026-cı ilin fevral ayında Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi yanında İctimai Şuraya üzv seçilib. İctimai Şuranın katibidir.

## Mükafatları
2010-cu ildə Azərbaycan milli mətbuatının inkişafındakı xidmətlərinə görə Prezident İlham Əliyev tərəfindən "Tərəqqi" medalı" ilə təltif edilib. Prezident İlham Əliyevin 14 sentyabr 2018-ci ildə imzaladığı sərəncamla milli mətbuatın inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti fəxri adına layiq görülüb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 2024-cü ilin 10 dekabrında "Prezident Təşəkkürnaməsi" ilə təltif edilib. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə təsis edilən "Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)" Azərbaycan Respublikasının medalı ilə təltif olunub. "Qızıl qələm" mükafatı laureatı, çoxsaylı yaradıcılıq müsabiqələrinin qalibidir. Həmçinin İ.Hüseynli müxtəlif dövlət orqanları tərəfindən fəxri fərmanlar, təltiflər və medallarla mükafatlandırılmışdır.

## İstinadlar
Taxıl böcəkləri

**Taxıl böcəkləri** () — sərtqanadlılar və ya böcəklər dəstəsinin karabidlər  () fəsiləsinin əsl karabidlər yarımfəsiləsinə () aid cinsdir. 

## Xarici quruluşu

Cinsə daxil olan növlərin bədəni əsasən enli olub oval formalıdır, az-çox uzunsovdur, yanları çox vaxt paraleldir. Növlərin əksəriyyətinin rəngi qətrana oxşar qaradır, 
çox vaxt metal parlaqlığı var. 
Bığcıqları sap şəklındədir, 11 buğumludur, üzərində qıllı məsamələr var. Bığcıqların ikinci buğumu boyca birincinin yarısı qədərdir, üçüncü buğumu isə birincidən demək olar ki, iki dəfə uzundur. Qalan buğumlar təxminən eyni uzunluqda olub, üçüncü buğumdan bir qədər qısadır, azca sıxılmışdır. Sonuncu buğum uzunsov-oval şəklindədir. 
Cinsə daxil olan növlərin başı yoğun və nisbətən iridir, dəyirmi formalıdır, lakin ön tərəfdən bir qədər daralmışdır. növlərin çoxunun alnında hər gözün daxili kənarında bir qıllı məsamə vardır, və ya məsamə yoxdur. Çənələri qüvvətli, qısa, enli və qalındır. Çənə duyğu üzvləri sap şəklindədir. Gözləri balaca və dairəvidir. Alnı qabarıq və enlidir. 
Belqabığı köndələn vəziyyətdədir, iri və qabarıqdır. Belqabağının naxışları, adətən, qırnöqtəlidir. Qırışıqlarısa və zərifdir.

## Həyat tərzi

Bu cinsə tipik bitkiyeyən karabidlər daxildir. Belə ki, cənub karabid böcəyi (*Zabrus morio* Men.), *Z.tenebrioides*, *Z.trinii* Azərbaycanda dənli bitkilərin əsas ziyanvericilərindən biri olub, payızlıq taxıla mühüm ziyan vurur. Qeyd olunan növlər həm sürfə, həm də yetkin mərhələdə taxılın müxtəlif hissələrini zədələyir.

## Yayılması

## Yarımcinsləri
* Aulacozabrus Antoine, 1947 
* Cantabrozabrus Anichtchenko & Ruiz-Tapiador, 2008 
* Craspedozabrus Ganglbauer, 1931 
* Epomidozabrus Freude, 1986 
* Euryzabrus Ganglbauer, 1931 
* Eutroctes Zimmermann, 1831 
* Himalayozabrus Andujar & Serrano, 2000 
* Iberozabrus Jeannel, 1942 
* Italozabrus Andujar & Serrano, 2000 
* Lobozabrus Ganglbauer, 1931 
* Macarozabrus Freude, 1986 
* Pelor Bonelli, 1810 
* Platyzabrus Jeanne, 1970 
* Polysitus Zimmermann, 1831 
* Zabrus Clairville, 1806

## Ədəbiyyat

# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. II cild. Buğumayaqlılar / M.Ə.Musayevin redaktəsi ilə. Bakı: Elm, 2004, 388 s.
# Səmədov N.H. Taxıl böcəkləri və onlarla mübarizə tədbirləri. Bakı: 1954, 134 s.
Yasəmənyarpaq katalpa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimali Amerikada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Çətirli, enli, hündürlüyü 20 m olan, yumru ağacdır.Yarpaqları adi yasəmən yarpağına bənzəyir, lakin ondan böyükdür, üst tərəfi açıq-yaşıl, altı tüklü olub, iridir.Enli yumurtavari və ya ürəkşəkilli yarpaqları 10-20 sm uzunluğunda. 10-15 sm enindədir. Çiçəkləri ağ rəngli, 3sm enində, az ətirli, qırmızı-qəhvəyi, qonur xallarla örütülü olub, çoxçiçəkli süpürgə çiçək qrupunda yerləşir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. İkicinslidir, kasacığı ikiyə bölünmüşdür, dişiciyi 1, erkəkcikləri 5 ədəd olub, yalnız ikisində tozcuq əmələ gəlir.Meyvələrin uzunluğu 15-20 sm, qalınlığı 6-8 mm olan uzun qutucuqlardır, toxumları qanadlıdır.

## Ekologiyası
Qışadavamlı, isti, rütubət və işıqsevəndir. Torpağa tələbkar deyil. Şəhər şəraitinə dözür. Küləyə davamlı deyil.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Naxçıvanda və Cənub bölgəsində mədəni halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çətiri və yarpaqları dekorativdir.Azərbaycanda park və xiyabanlarda, küçələrin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Gözəl katalpa, hibrid katalpa, yumurtavari katalpa növlərinə də təsadüf edilir.Tək ağac kimi alleyalarda, qrup halında massivlərdə istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bunge katalpası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimali Çində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Yığcam yumru formalı, hündürlüyü 8–12 m olan, yarpağını tökən, dekorativ görünüşlü koldur. Yarpaq ayalarının uzunluğu 6–15 sm və eni 8 sm, i8ri, üçkünc-oval və ya uzunsov-oval, ürəkşəkilli, tünd-yaşıl, bünövrəsində enli, pazşəkilli, ucu uzun, biz, tükcüklüdür. Ətirli çiçəkləri iri, zəngvari, ağ və ya çəhrayı-bənövşəyi, düz dayanan süpürgələrə yığılmışdır. Çiçək qrupları qalxanvari-salxımşəkilli, ucda 2–12 çiçəklidir. Kasacığı 2 dodaqlı, ucunda 2 dişlidir. Çiçək tacı açıq-qırmızı, uzunluğu 3–3,5 sm, 2 sarı zolaqlı və boğazında tünd-qırmızıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri sallaq, qınşəkilli, silindrik, uzunluğu 25–45 sm, eni 0,6 sm olan, toxumlu qutucuqlardır və bütün qışı bitkinin üstündə qalır. Saplaqların uzunluğu 2–8 sm-dir. Toxumlarla, yay qələmləri və zoğlarla çoxalır.

## Ekologiyası
Küləkdən qorunan günəşli yerdə əkilməsi məsləhət görülür. Torpağa tələbkar deyil, bataqlıq yerləri sevmir. Qarsız sərt qışda cavan nümunələri dona bilər, ona görə payızda gövdəətrafı dairələr quru yarpaqlarla mulçalanır.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində introduksiya edilmişdir. Qəbələ, Zaqatala, Qax, Balakən, Şəki və başqa rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bonvil (rayon)

**Bonvil** () — Fransanın Ron-Alp regionun rayonlarından () biri . Departamenti — Yuxarı Savoyya. Suprefektura — Bonvil. Rayonun əhalisi 2006-cı ildə 173 495 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 111 nəf / km² . Rayon ərazisi — 1558 km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Bonvil rayonu
Nazmi Solok

**Nazmi Solok** (; d. 1876, Balıkəsir ili, Osmanlı İmperiyası – ö. 1956, İstanbul, Türkiyə) — Türk əsgəri.

## Hərbi fəaliyyəti
1896-ci ildə hərbi məktəbə daxil olmuş və 1899-ci ildə oranı bitirmişdir. Balkan müharibələrində və Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. 12 mart 1918-ci ildə Müstəqil 50-ci tümən komandiri kimi xidmət göstərdi.

27 mart 1918-ci ildə Bağdad döyüşündə əsir götürüldü və 12 iyun 1920-ci ildə əsirlikdən azad edildi.

2 oktyabr 1939-cu ildə təqaüdə çıxdı. 1956-cı ildə İstanbulda vəfat etdi. 29 noyabr 1988-ci ildə nəşi Türkiyə Dövlət məzarlığına köçürülmüşdür.

## Medal və təltifləri
* "Osmaniyyə" ordeni
* Məcidiyyə ordeni
* "Müharibə" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "Ləyaqət" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

## Həmçinin bax
* Balkan müharibələri 
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

## Mənbə
* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 94.
Dairəvi Günbəz türbəsi

**Dairəvi günbəz türbəsi** — Marağa şəhərində yerləşən Səlcuqlar dövrünə aid abidədir. Abidə Göy Günbəz türbəsi ilə 10 metrlik məsafədə yerləşir. Abidənin üzərində kufi xətti ilə onun tikilmə tarixi hicri 563-cü il göstərilsə də, içəridə yerləşən qəbirlə bağlı heç bir məlumat verilməmişdir. Binanın tikilişi zamanı işlənmiş müxtəlif rəngli kaşılar, naxış və ornament növləri o dövrdə kaşı ilə işləmə sənətinin inkişaf etdiyini göstərməklə yanaşı, türbənin ümumi görüşünə xüsusi rəng qatmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Abidə dairəvi formalı, sadə və üzəri ikitərəfli günbəzlə örtülmüş fasada malik türbədir. Lakin zamanla abidənin tavanı və günbəzi dağılaraq tarixə qovuşmuşdur. Türbənin qeyd edilən iki hissəsi dağıldıqdan sonra isə binanın digər hissələrini qoruyub-saxlamaq üçün köhnə günbəzin yerində çardaq formalı dam tikilmişdir.

Dairəvi türbə giriş qapısını əhatə edən çərçivə və aypara şəkilli tağlarla bəzədilmişdir. Tağın aşağı və yuxarı hissəsində isə kərpic və firuzəyi kaşılarla bəzədilmiş mürəkkəb naxışlara malik kufi xəttlə yazılmış kitabələr memarlıq-üslub baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etməkdədir. 
Abidə öz tikildiyi tarix ilə Qırmızı Günbəd türbəsinin tikildiyi tarix arasındakı qısa zamanda öz fasad quruluşunun keçdiyi böyük inkişaf və təkamül yolunu göstərdiyi üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bina zirzəmisi olan hündür daş bünövrə üzərində tikilmişdir.

## Şəkillər

Fayl:GONBADMODAVAR5.jpg|Portalın üzərində olan küfi yazı
Fayl:GONBADMODAVAR3.jpg|Dairəvi türbənin interyeri
Fayl:GONBADMODAVAR2.jpg|Zirzəminin giriş qapısı
Fayl:GONBADMODAVAR4.jpg|Zirzəmi
Fayl:Modavvar tower and Kabud dome.JPG|Dairəvi türbə və Göy türbənin ümumi görüntüsü


## Həmçinin bax
* Qırmızı Günbəz türbəsi
* Xərrəqan türbələri
* Göy Günbəz türbəsi

## İstinadlar
Zaur Əliyev (dövlət məmuru)

**Zaur Rafik oğlu Əliyev** () — İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri.

## Həyatı
Əliyev Zaur Rafik oğlu 5 mart 1981-ci ildə Azərbaycanda, Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

Evlidir, üç övladı var.

## Təhsili
2000–2003-cü illərdə "East Anglia" universitetində (Norviç şəhəri, Böyük Britaniya) mühasibat və maliyyə ixtisası üzrə ali təhsil almışdır.

2003–2009-cu illərdə "Ernst & Young" şirkətinin Almatı, Bakı və London şəhərlərindəki ofislərində müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir.

"London Business School" (London şəhəri, Böyük Britaniya), "Harvard Business School" (Boston şəhəri, Birləşmiş Ştatlar) və "IE Business School" (Madrid şəhəri, İspaniya) tərəfindən keçirilmiş təlimlər də daxil olmaqla, bir sıra peşəkar təlimlərdə iştirak etmişdir.

## Fəaliyyəti
2010–2015-ci illərdə "PAŞA Holdinq" MMC-də və "PAŞA Sığorta" ASC-də müxtəlif rəhbər vəzifələrdə işləmişdir.

İxtisaslaşmış Sertifikatlı Mühasiblər Assosiasıyasının (London şəhəri, Böyük Britaniya) üzvüdür.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2015-ci il 27 oktyabr tarixli 1474 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 11 sentyabr tarixli 3222 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 may 2022-ci il tarixli 1677 nömrəli Fərmanı ilə "Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi"nin (TƏBİB) Müşahidə Şurasının sədri təyin olunub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 aprel 2023-cü il tarixli Fərmanı ilə "Azərbaycan Respublikasının Tarif (qiymət) Şurası"nın üzvü təyin olunub.

18 yanvar 2025-ci il tarixində növbəti 4 il müddətinə Azərbaycan Üzgüçülük Federasiyasının prezidenti seçilib.

## Təltifləri
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 27 may 2019-cu il tarixli 1205 nömrəli Sərəncamı ilə İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Zaur Əliyev "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı ilə təltif edilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin adından Azərbaycan Respublikası Müdafiə nazirinin 0214t nömrəli 24 dekabr 2020-ci il tarixli əmri ilə İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Zaur Əliyev "Hərbi əməkdaşlıq sahəsində xidmətlərə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 2024-cü il 2 fevral tarixli 4289 nömrəli Sərəncamı ilə İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Zaur Əliyev "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923-2023)" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Həmişəyaşıl şümşad

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Qərbi Əlcəzairdə, Şimali və Şərqi İspaniyada, Cənubi və Mərkəzi Fransada, İsveçrədə və Kiçik Asiyada təbii halda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
6–10 m hündürlüyə çatan ağac və ya koldur. Qabığı bozumtul-sarı, hamar, yaşlı gövdələrdə isə xırda çatlıdır. Yarpaqların hər iki tərəfi tükcüklü, 1,5-3 sm uzunluğunda, 0,5-1,0 sm enində olub, uzunsov yumurtavari, ellipsvari, rombvari və ya dəyirmi formalıdır. Üst tərəfdən tünd-yaşıl, parlaq, altdan çox açıq rəngli və qısa saplaqlıdır. Mart ayında çiçəkləyir. Çiçəkləri qoltuq çiçək qrupunda yerləşmişdir. Dişicik çiçək qrupunda təkdir, bəzi hallarda inkişaf etmir. Erkək çiçəklərdə çiçəkyanlığının xarici yarpaqcığı çox batıqdır. Daxili yarpaqcıq 2-2,5&nbsp;mm uzunluğundadır. Erkəkciyi çiçəkyanlığının daxili yarpaqcığından 1,5-2 dəfə böyükdür. Mart ayında çiçəkləyir, meyvəsi iyulda yetişir. Qutucuq meyvəsi 5–10&nbsp;mm uzunluğunda, 5–6&nbsp;mm enində olub, yumurtavari-kürəşəkillidir.

## Ekologiyası
Mülayim iqlim zonalarında, quru yerlərdə, qarışıq meşələrdə, əhəngli torpaqlarda yayılmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
Təbii halda cənub bölgəsində, Gəncədə, Göygöldə, Bakıda bağ və parklarda rast gəlinir.

Kolxida şümşadı adı ilə Azərbaycan üçün xarakterik və mühafizəsinin gücləndirilməsi tələb olunan vəhşi fauna və yabanı flora növləri siyahısına daxildir.

## İstifadəsi
Müxtəlif fiqurların, yaşıl çəpərlərin, bordürlərin və s. düzəldilməsində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çin simmondsiyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Mərkəzi Amerikanın yarımsəhra zonalarında bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m-ə çatan həmişəyaşıl kiçik ağac və ya koldur. Yarpaqları boz-yaşıldır. Çiçəkləri sarımtıl-yaşıl rənglidir. Çiçəkləməsi və meyvəverməsi 5-6 yaşından başlayır.Əsasən qış-yaz dövründə çiçəkləyir. Meyvəsi diametri 1-3 sm olan kiçik qozalara bənzəyir və qonur rənglidir.Kök sistemi dərin və yaxşı inkişaf etmişdir. Qələmlə və toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası
Qumluca torpaqlarda, 12-38°C temperaturda yaxşı bitir. Düz düşən günəş şüalarına dözür. Şaxtaya davamsızdır. Ətraf mühitin nəmişliyinə tələbkar deyildir. İl ərzində suvarılması məhduddur.

## Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1987-ci ildə introduksiya olunmuşdur. Abşeronda mədəni şəraitdə yaşıllaşdırmada rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bitkinin meyvəsindən alınan yağ ətriyyatda, saçlara yaxşı təsir etdiyi üçün kosmetikada və əczaçılıqda istifadə edilir. Bitki dekorativ görünüşlü olduğundan yaşıllaşdırmada istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Coğrafi sürtünmə

**Coğrafi sürtünmə** — Yer kürəsi hərəkət etdiyi zaman havanın yer səthi ilə yaratdığı sürtünmə.

## Sürtünmə qüvvəsi
Atmosferdə hərəkət edən hava Yer səthi ilə təmasda olduqda sürtünmə məruz qalir. Atmosferdə havanın hərəkətinə sürtünmə qüvvəsi mənfi təsir göstərir. O, hərəkəti zəiflədir və hətta onun istiqamətini dəyişir.

Hava qaza məxsus özlüyə malikdir. Özlülük iki lay arasında bir-birinə nisbətən sürüşməsinə müqavimət göstərir. Havanın özlülüyü hündürlük artdıqca azalır. Yəni sürtünmə qüvvəsi havada təsir göstərən digər qüvvələrə nisbətən cüzidir. Buna görə də sürtünmə qüvvəsi müşahidə olmayan orta hesabla 1000 m-ə yaxın hündürlük sürtünmə səviyyəsi adlanır. Yer səthindən sürtünmə səviyyəsinə qədər troposferin aşağı qatı sürtünmə layı və planetar sərhəd layı adlanır. Sürtünmə nəticəsində küləyin sürəti eyni barik qradientə yer səthinə Geostrafik küləyin sürətindən 2 dəfə zəifdir. Yüksəklik artdıqca sürtünmə qüvvəsi azalır, küləyin sürəti temperatur fərqinə görə artır və 1000 m hündürlükdə geostrafik küləyin sürətinə yaxın olur.

Ekvator və ona yaxın enliklərdə Yer səthinə yaxın olan külək gradient küləyindən daha çox iti bucaq altında şimal yarım kürəsində sağa, cənub yarımkürəsində isə sola meyil edir. Beys-Bollanin müəyyən etdiyi barik qanuna görə şimal yarımkürəsində üzümüzü külək əsən tərəfə çevirsək, ən aşağı təzyiq solda, ən yüksək təzyiq sağda olacaqdır.

## Həmçinin bax
* Coğrafiya
* Atmosfer
* Atmosfer yağıntıları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ço-Oyu

**Ço-Oyu**, **Çovovuyaq**, **Ço-Oy** (; ) — Himalayda dağ zirvəsi. Ço-Oyu dağının dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 8188 metrdir. O səkkizminliklər içərisində altıncı hündür zirvədir. Tibet dilində Ço-Oyu "firuzəyi ilahə" deməkdir.

## Coğrafiyası
Ço-Oyu dağı Nepalla Çinin (Tibet Muxtar Vilayəti) sərhəddində yerləşir. Zirvə Himalaya aid olub Mahalanqur-Himal dağ silsiləsində daxildir. Ümumən bu silsilə Comolunqma dağ massivinin tərkibinə aiddir. Ço-Oyu dağının hündürlüyü 8201 metr olub dünyada altıncı hündür dağdır.

Ço-Oyu dağından bir neçə kilometr qərbdə Nanqpa-La aşırımı (5716 m) yerləşir. Aşırım buzla ilə örtülüdür. Bu aşırımdan şerplərin Tibetlə olan əsas ticarət yolu keçir. Bu özəlliyə görə Ço-Oya zirvəsi alpinistlərə görə ən asan fəth edilən səkkizminliklərdəndir. Ço-Oyu dağı ölüm hadisələrinə görə çox az əmsala malikdir. Zirvəyə əsasən Tibet ərazisindən dırmanırlar. Nepal ərazisindən, əsasən cənub divarından zirvəyə dırmanmaq daha çətindir. Bu istiqamətdən zirvəni fəth etmək tək-tük alpinistlərə qismət olmuş. Ço-Oya zirvəsi Nepalın Saqarmatha Milli parkına aiddir. İlkin ölçmələr nəticəsində Ço-Oyu dünyanın yeddinci hündür zirvəsi hesab edilirdi (8150 m). 1996-cı ildə həyata keçirilə yeni ölçmə işləri nəticəsində hündürlük 8188 metr müəyyən edilmiş.

## Fəth olunma tarixi
2016-cı ilə qədər Ço-Oyu dağına 15 fərqli marşrut mövcud idi.

1952-ci ildə Edmund Hillari ərazidə ilk kəşfiyyat işlərini həyata keçirmiş. 1954-cü ildə isə zirvənin ilk fəthi baş tutdu. 19 oktyabrda avstriya ekspedisiyasının üzvləri Cozef Joçer, Herbet Tiçi və şerp Pasanq Dava Lama zirvəyə dırmana bilmişlər. 1958-ci ildə Pasanq Dava hindistandan olan ekspedisiya ilə yenidən zirvəyə dırmanmış. Bu ekspedisiya zamanı ilk alpinist ölümü qeydə alındı. 1978-ci ildə avstriyalı alpinistlər çətin cənub-şərq divarı üzrə zirvəyə dırmanmağa bacarmışlar. Raynhold Messner dördüncü cəhtdən sonra zirvəni fəth edə bilmiş. 1984-cü ildə çexoslavakiyadan olan ilk qadın alpinist: Dina Şterbova və Vera Komarkova zirvəyə dırmanmış. İlk qış dırmanışı 1985-ci il 12 fevralda baş tutmuşdur. 2014-cü ildə 16 yaşlı amerikalı alpinist Mettyu Monis ən gənc alpinist kimi zirvəni fəth etmişdir.1994-cü ildə ilk solo (təkbaşına) dırmanışı yapon Yasusi Yamanoy həyata keçirmiş. O Ço-Oyunın zirvəsinə cənub-qərb divarında dırmanmış

## İstinadlar
Rona (departament)

**Rona** () — Fransanın cənubi şərqində yerləşən Overn-Rona-Alp regionun  departamentlərindən biri. 2015-ci ildə daxilində yerləşən Lyon şəhəri digər kommunlardan ayrılaraq inzibati mərkəzə çevrilidi. Hal-hazırda departamentin inzibati mərkəzi Lyon şəhəridir.
## Coğrafiyası
Departamentin sahəsi 2,715&nbsp;km²-dir. Ərazidən Rona və Sona çayı keçir. Buraya 1 rayon 13 kanton və 228 kommun daxildir.
## Əhalisi
Rona departamentin ərazisinin əhalisi 471,026 nəfərdir. 2011-ci ildəki siyahıyaalınmasına görə isə Lyon şəhərində əhalisin sayı 491,268 nəfər idi. Ayrılmış ərazilər daxil olmaqla 1 yanvar 2012-ci il tarixində əhalinin sayı 1,762,866 nəfər olmuşdur.

## Qalereya

Fayl:View from Chiroubles Cru Beaujolais.jpg|
Fayl:Oingt, July 2012 (3).jpg| Fransanın ən gözəl şəhərlərindən biri
Fayl:Château de Jarnioux 1.JPG| 

## Həmçinin bax
* Jer (departament)
* Nyevr
* Yuxarı Qaronna
* Yuxarı Provans Alpları (departament)
* Luare (departament)
* Şaranta (departament)
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Prefectura 
* Web del Consejo departamental
Bule-Mozel (rayon)

**Bule-Mozel** () — Fransanın Lotaringiya regionun rayonlarından () biri . Departamenti — Mozel. Suprefektura — Bule-Mozel. Rayonun əhalisi 2006-cı ildə 76 965 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 107 nəf / km² . Rayon ərazisi — 722 km².

Rayon 2014-cü ilin dekabr ayında 2014-cü il 1721-ci il tarixli Fərmanı əsasında 2014-cü ilin dekabr ayında ləğv edilmiş və 2015-ci il 1 yanvar tarixindən etibarən Forbak rayonunun Forbak-Bule-Mozel şəhərində Mozel departamentinin 169 kommunası üçün inzibati mərkəz kimi birləşdirilmişdir.

## Tərkibi
* Bule-Mozel (mərkəzi — Bule-Mozel)
* Buzonvil (mərkəzi — Buzonvil)
* Folkemon (mərkəzi — Folkemon)

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Bule-Mozel rayonu
Farqeza katalpası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Qərbi Çinin subtropik və isti iqlimli ərazilərindəki meşələrdə bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 20 m-ə çatan, ulduzvari-tüklü cavan zoğlu, yarpağını tökən ağacdır.Yarpaqları ucu biz və ya yumru, ürəkşəkilli, qarşı-qarşıya düzülüşlü, uzunluğu 20 sm-ə qədər olub, uzun saplaqlıdır. Kənarları bütöv və ya çıxıntılı, sadədir. Yarpaq ayasının üst səthi bir az tüklü, alt tərəfi isə çox tüklüdür, saplağın uzunluğu 10 sm-dir, sürtüldükdə xoşagəlməz qoxuludur. Çiçəklərinin uzunluğu 3,5 sm, rəngi çəhrayı və ya çəhrayı-qırmızıdır, 7-15 ədəd olmaqla, süpürgə çiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçək tacı içəri tərəfdən xallıdır.

## Ekologiyası
Sərt qışda zoğlar, adətən donur. Qışın sərt keçməsinə baxmayaraq katalpa hər il çiçəkləyir, lakin meyvə vermir. Bitki küləkdən yaxşı qorunan yerlərdə çətirinin gözəlliyini saxlaya bilir və şaxtalarda donmur.

## Azərbaycanda yayılması
Bakı, Gəncə, Şəki və s. şəhər və rayonlarda həyətyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Cinsin digər növlərinə nisbətən yarpaqları tez açılır və payızın axırlarına qədər rəngini dəyişmədən yaşıl qalır. Parkların və şəhər əkinlərinin yaşıllaşdırılması üçün məsləhət görülən dekorativ növdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gözəl katalpa

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbii şəraitdə Qərbi Çinin subtropik və isti iqlimli ərazilərindəki meşələrdə, Şimali Amerikanın şərqində bitir.

## Botaniki təsviri
Sıx, geniş, piramidal çətirə malik, hündürlüyü 30 m-ə çatan, qamətli ağacdır. Gövdəsinin üzəri boz, qalın təbəqəli qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqlarının uzunluğu 30 sm, eni 15 sm, iri, üst səthi hamar, parlaq-yaşıl, alt səthi seyrək tüklü olub, uzun saplaqlarda yerləşir.Çiçəkləri süpürgə çiçək qrupuna yığılmışdır, diametri 7 sm, uzunluğu 15-20 sm olub, iri, gözəl, açıq-sarı, ağımtıl-çəhrayı rəngli, kənarları dalğalıdır. Meyvəsi silindrik, uzunsov, təpəsinə doğru getdikcə daralan, dərivari, bərk, tünd-qonur rəngli, açılan qutucuqdur və 2 taylıdır. Toxumu hamar, qanadlı, uzunsov-xətvari, hər iki ucunda saçaqlı, açıq-qonur, bərk, xırda, uzunluğu 24-31 mm, eni 6-8 mm, qalınlığı 0,3 mm-dir. Meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Toxumla, qələmlə, kök pöhrələri ilə çoxaldılır.

## Ekologiyası
İşıq və rütubətsevən, şaxtayadavamlı bitkidir, quraqlıqdan əziyyət çəkir. Küləkdən qorunan yerdə əkildikdə bitki şaxtadan az zədələnir, çayların və göllərin sahillərində, çox nəmişli, zəngin torpaqlarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ keyfiyyətlərinə — iri, gözəl yarpaqlarına, ətirli çiçəklərinə, meyvələrinə və şəhər şəraitinə davamlılığına görə yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində, alleyalarda geniş istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zirehlilər dəstəsi

** Zirehlilər dəstəsi **() — Qamçılılar sinfinə aid olan dəstə.

## Haqqında
Zirehlilər, əsasən dənizlərdə yaşayırlar. Bədənləri sellülozadan təşkil olunmuş ikitaylı zirehə malikdir. Dəstənin əksər növlərində sarı-qonur, az hallarda yaşıl xromotoforlar vardır ki, bunlar holofit qidalanmanı təmin edir. Zirehlilər içərisində animal üsulla qidalanan formalar da vardır. Bunlara isti dənizlərdə yayılan gecə işıqcası adlanan zirehli qamçılını misal göstərmək olar. Gecə işıqcası bir qamçılı, iri kürə şəklində formada olub, diametri 2mm -ə qədərdir. Yayın axırlarında onlar külli miqdarda çoxalırlar. Gecə işıqcası növü dəstənin digər nümayəndələri kimi dənizdə xüsusi işıq saçmaq qabiliyyətinə malikdir. Gecələr suyun üst- səthində mavi, ağ, sarımtıl rəngli işıq saçırlar. Bu sitoplazmada olan yağabənzər damlaların oksidləşməsi nəticəsində baş verir. Müxtəlif heyvanlara xas olan belə işıq buraxmaq xassəsi biolüminesseniya *(yunanca bios – həyat, latınca, lumen – işıq deməkdir)* adlanır. Dənizlərdə yaşayan bəzi meduzalar, xərçəngkimilər, molyuskalar, balıqlar və.s quruda isə bəzi həşərat növləri bu xüsusiyyətə malikdirlər.

## Mənbə
**B. İ. Ağayev, Z. A. Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası.** Bakı , "Təhsil" 2008 , 568 səh

## Həmçinin bax
* Evqlenakimilər dəstəsi
* Qamçılılar

## Xarici keçidlər
* Dinoflagellata
* Динофлагелляты

## İstinadlar
Osman Nuri Koptagəl

**Osman Nuri Koptagəl** (; ) — Türk hərbi xadim.

## Fəaliyyəti

### Hərbi fəaliyyəti
Balkan müharibələrində və Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. 1919-cu ildə Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsinə qoşuldu. Böyük hücumda polkovnik rütbəsi ilə 12-ci tümən komandiri oldu. Müharibədən sonra qırmızı lentli "İstiqlaliyyət medalı" ilə təltif edildi. 

8 may 1934-cü ildə təqaüdə çıxdı.

### Siyasi fəaliyyəti
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin V və VI dövrlərində Malatyanın millət vəkili oldu.

22 noyabr 1942-ci ildə Ankarada vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* Məcidiyyə ordeni
* "Ləyaqət" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "İmtiyaz" medalı (Osmanlı imperiyası)
* Dəmir xaç ordeni
* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

## Mənbə
* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 38.
Bulon-sür-Mer (rayon)

**Bulon-sür-Mer** () — Fransanın O-de-Frans regionun rayonlarından () biri . Departamenti — Pa-de-Kale. Suprefektura — Bulon-Sür-Mer. Rayonun əhalisi 2014-cı ildə 161 401 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 255 nəf / km² . Rayon ərazisi — 633,65&nbsp;km².

## Tərkibi

Bulon-sür-Mer rayonun kantonları (22 mart 2015-ci ildən):

* Bulon-sür-Mer-Nor-Vest
* Bulon-sür-Mer-Nor-Est
* Bulon-sür-Mer-Сюд
* Devr
* Markiz
* Portel
* Samer
* Utro

Bulon-sür-Mer rayonun kantonları (22 mart 2015-ci ildən  31 dekabr 2016-ci ilə qədər):

* Bulon-sür-Mer-1
* Bulon-sür-Mer-2
* Devr
* Kale-2 
* Utro

Bulon-sür-Mer rayonun kantonları (1 yanvar 2017-ci ildən):

* Bulon-sür-Mer-1
* Bulon-sür-Mer-2
* Devr
* Utro

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu —  Bulon-sür-Mer rayonu
T-10

IS-10 (Object 730) KV, IS və ya 1943-cü ildən istehsal edilən SSRİ ağır tanklarının ən son məhsuludur. Bu tanklar əvvəllər IS-8 və ya IS-9 adlandırılmalı olsa da, sonda IS-10 adı ilə 1952-ci ildə xidmətə qəbul edilmişdirlər, lakin 1953-cü ildə Stalinin ölümü ilə SSRİ-də dəyişmiş olan siyasi ab-havanın təsiri nəticəsində tankın adı dəyişdirilərək T-10M edilmişdir. Doğrudan da “əcdadı” olan IS-3 tanklarından daha uzun bir gövdəyə, 6 cüt yol təkərləri yerinə 7 cüt yol təkərlərinə, inkişaf etdirilmiş olan bir dizel motoruna və artan zirehi ilə duman çıxardan yeni bir silah montaj  edilmiş böyük bir tank qülləsinə sahib idi. T-10 daha artıq cəbbəxana daşımaq qabilliyyətinə sahib olmasına baxmayaraq, ümumi olaraq performansı IS-3 tankları ilə bərabər hesab edilmişdir. T-10M tanklarının ordularına aid müstəqil tank taborları və müstəqil tank alayları formalaşdırılmışdır. Bu müstəqil tank birlikləri piyadaların həyata keçirdikləri hərbi əməliyyatları dəstəkləmək və hərəkət edə bilmək üçün mexanikləşdirilmiş birliklərə bağlı ola bilərdilər. Bu xidmətə qəbul edilmiş olan sonuncu SSRİ ağır tankı olmuşdur. Zaman keçdikcə təkmilləşdirilən T-64MBT tankları T-10M tanklarının yerinə cəbhələrdə vəzifələrə göndərilirdilər.

Zireh: 250&nbsp;mm

Əsas silah: 122&nbsp;mm-lik D-25TA topu

Köməkçi silah: 2 ədəd 12.7&nbsp;mm-lik DShKM pulemyotu (piyadalara və hava hücumlarına qarşı)

Mühərrik: 
39 l 12-silindirli dizel model V-2-IS

Mühərrik gücü: 700 at gücü (522&nbsp;kW)

Hərəkət ehtiyatı: 250&nbsp;km

Sürəti: 42&nbsp;km/saat (yolda)

## İstehsal müddəti

İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ **M103**, Böyük Britaniya isə **Conquerer** adlı ağır tanklar istehsal edirdilər. SSRİ ordusu buna cavab olaraq IS seriyalı tanklardan fərqli olaraq daha uzun gövdəyə sahib olan və daha böyük tank istehsal etməyə qərar verir. Tankın idarəetmə sisteminin texnologiyası 1940-cı illərdən qalsa da, mühərriki yenilənmişdi və əvvəlki ağır müharibə tankları kimi yavaş hərəkət etmirdilər. Üstündəki top iki ədəd mərmi atmağı bacarsa da, bu tankın topunun dəqiqədəki atəş gücü zəif idi.

Dəyişən müharibə şərtləri ilə ağır tanklar artıq işə yaramamağa başlamışdı, bunun üçün də, SSRİ əsas döyüş tanklarının istehsalına önəm verməyə başladı. Yavaş-yavaş vəzifədən çıxardılan T-10 tankları 1993-cü ildən etibarən tamamilə sıradan çıxardıldılar. Hal-hazırda bu tankların böyük bir qismindən mərmilərin sınaqları üçün istifadə edilir.

## Xarici keçidlər