Şok (iqtisadiyyat)

**Şok (iqtisadiyyat)** — iqtisadiyyatın özündə müsbət və ya mənfi dəyişikliklərə səbəb olan xarici hadisə. Hadisənin şok olub-olmaması iqtisadi hadisəni izah etmək üçün istifadə olunan modeldən asılıdır. Tipik olaraq, şoklar modelin özündə nəzərə alınmayan və onunla izah edilməyən xarici hadisələrdir. Sarsıntıların mənbəyi həm iqtisadi agentlərin hərəkətləri, həm də dövlət siyasəti ola bilər.

Şok modelin ekzogen və endogen dəyişənlərinə və ya onun parametrlərinə təsir göstərə bilər. Şok iqtisadiyyatın tarazlıqdan çıxmasına və ya sabit vəziyyətdən çıxmasına səbəb olur. Şokun nəticələri köhnə vəziyyətə qayıtmaq və ya yeni tarazlığa və ya stasionar vəziyyətə keçid şəklində müşahidə olunur. Statik modellərdə təsirlər müqayisəli statikadan istifadə etməklə təhlil edilir. Dinamik modellər analiz üçün impuls cavab funksiyalarından istifadə edir.

## Konsepsiyası
İqtisadi modellər bəzi stasionar vəziyyəti və ya tarazlıq vəziyyətini təkrarlayır. Sabit vəziyyət endogen dəyişənlərin sabit dəyərləri ilə xarakterizə olunur. Tarazlıq vəziyyəti stasionar vəziyyətdən onunla fərqlənir ki, model fərqli maraqlara malik iqtisadi agentləri ehtiva edir. Şok, modelləşdirilmiş iqtisadiyyatı tarazlıqdan çıxaran hipotetik və ya real hadisədir. Statik modellərdə yeni vəziyyət axtarmaq üçün tənliklər sistemini yenidən həll etmək lazımdır. Dinamik modellərdə təkcə yeni vəziyyəti deyil, həm də ona doğru hərəkət trayektoriyasını hesablamaq mümkündür. Hesablama ya analitik (ümumiyyətlə) və ya ədədi ola bilər.

## Klassifikasiyası
### Təsir istiqamətində
İqtisadi göstəricilərə təsirinin xarakterindən asılı olaraq şoklar mənfi və ya müsbət ola bilər. Məsələn, ixrac edilən mallara tələbin və ya qiymətlərin artması ixrac edən iqtisadiyyat üçün müsbət şokdur. Tələbin və ya qiymətlərin azalması mənfi şoka misaldır.

Şokun iqtisadi mahiyyəti onun konkret modeldə istifadə olunan riyazi formasından fərqləndirilməlidir. Riyazi nöqteyi-nəzərdən şoklar həm mənfi, həm də müsbət ola bilər, lakin əksinə iqtisadi məzmuna malikdir. Məsələn, xərclərin artması riyazi baxımdan müsbət zərbədir, iqtisadi baxımdan mənfidir.

### Müddətinə görə
Təsirin müddətinə əsasən daimi (daimi) və müvəqqəti zərbələr arasında fərq qoyulur. İqtisadi agentlərin reaksiyası şokun növündən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Məsələn, daimi gəlir fərziyyəsində daimi gəlirin dəyişməsi istehlaka, müvəqqəti gəlirin dəyişməsi isə əmanətlərə təsir göstərir.

### Agentlərin gözləntilərinə münasibət
Şok gözlənilən və ya gözlənilməz ola bilər. İqtisadi agentlərin reaksiyası şokun növündən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Gözlənilən şok vəziyyətində agentlər hadisənin baş verdiyi anda deyil, hadisə haqqında məlumatın göründüyü anda reaksiya verirlər. Gözlənilməz şok halında agentlər hadisəyə birbaşa reaksiya verirlər. Effektiv bazar fərziyyəsində gözlənilən və gözlənilməz şoklar mühüm rol oynayır.

### Tələb və təklif
Makroiqtisadiyyatda tələb şokları və təklif şokları arasında fərq qoyulur. Tipik olaraq, tələb şokları bir dövrü tetikler, təklif şokları isə uzunmüddətli iqtisadi artıma təsir göstərir.

### Şok mənbələrinə görə
Sarsıntının mənbələri həm iqtisadi agentlərin (ev təsərrüfatları və firmaların), həm də hökumətin hərəkətləri ola bilər. Hökumət siyasətinə misal olaraq: tənzimləyici tədbirlər, monetar (pul) və fiskal (fiskal) siyasətlər və s.

## Həmçinin bax
* İqtisadi model

## Ədəbiyyat
*