Fransisko de Montexo

**Fransisko de Montexo y Alvares** (; ) — Mərkəzi Amerikada fəaliyyət göstərən adelantado titulu daşıyan İspan konkistadoru, Qrixalva, Kortes və Alvaradonun müttəfiqi və rəqibi. Ən çox Yukatanın fəthçisi kimi tanınır.

## Şəxsi həyat
Montexonun erkən həyatı haqqında etibarlı məlumat yoxdur. Montexonun İspaniyanın Salamanka Universitetində hüquq dərəcəsi aldığı dəqiq məlumdur. Həmçinin qeyd olunur ki, 1508-ci ilin dekabr ayı ətrafında Sevilyada Montexo yerli aristokrat ailəsindən Dona Anna de Leon tərəfindən qanunsuz bir uşaq dünyaya gətirib. Ana oğluna Montexo-nun adını verərək ona atasının adını və soyadını verib. Sonradan bu uşaq Montexo oğlu kimi tanınıb. 1519-1523-cü illər arasında İspaniyaya qayıdarkən, Doña Anna o vaxta qədər vəfat etdiyi üçün onu mütəmadi olaraq ziyarət edib. 1523-cü ildə Yeni Dünyaya qayıdan Montexo, oğlunu Kuba əmlakından, eləcə də qardaşı Xuan və oğlu Fransiskonu özü ilə aparıb. Üç tam ad arasında qarışıqlığın qarşısını almaq üçün o, "Montexo qardaşı oğlu" adlandırılıb. 1524-cü ildə Montexo-nun oğlu Kortesin xidmətinə girib.

1525-ci ildə İspaniyaya növbəti qayıdışı zamanı Montexo zadəgan ailəsindən olan dul qadın Doña Beatriz Alvarez de Herrera ilə evləndi. Toydan sonra yeni evlənənlər Salamanka yaxınlığındakı ailə mülklərində yaşamağa getdilər və bir il sonra Montexo-nun qızı Katalina orada dünyaya gəldi. 1534-cü ildə həyat yoldaşı Montexo və uşaqları ona qoşulmaq üçün Meksikaya gəldilər.

1542-ci ildə Montexonun qızı Katalina yerli hüquqşünas Alonso de Maldonado y Solisin arvadı olur.

## Hərbi karyera

1514-cü ildə Montexo Kubaya səyahət etdi və orada Xuan de Qrijalvanın xidmətinə başladı. Yukatan ekspedisiyası zamanı Montexo kapitan kimi dörd gəmiyə komandanlıq etdi. Kubaya qayıdan Montexo ona xidmət və Meksikanın fəthində iştirak etmək imkanı təklif edən Korteslə görüşdü. Lakin Pedrariasın ekspedisiyasının başlanğıcı fəlakətli oldu: bir ay ərzində yeddi yüz nəfər aclıq və xəstəlikdən öldü. Montexo qubernator Pedrariasın rəhbərliyindən açıq şəkildə narazılığını bildirən və Espaniolaya qayıtmağa məcbur olan sağ qalanlar arasında idi  .

1515-ci ildə Montexo, Alvarado, Bernal və Alonso de Avila ilə birlikdə Kuba qubernatoru Velaskesin xidmətinə girdi. Velaskesin xidmətində Montexo hindlilərlə döyüşlərdə hörmət və cəsur döyüşçü kimi şöhrət qazandı və daha sonra qubernator tərəfindən Havana yaxınlığında yerləşən enkomienda ilə mükafatlandırıldı. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Montexo Astek ərazisinə çatan ilk avropalı oldu - bu, Montexo tərəfindən qurulmuş bugünkü Verakruz şəhəri ərazisində baş verdi. Montexo, Ordaz kimi, əvvəlcə Velaskesin tərəfdarı idi, lakin Kortes ona alkaldo vəzifəsini təklif etdikdə, Fransisko öz əsgərləri ilə birlikdə Kortesin tərəfinə keçmişdir.

1519-cu ildə Kortes Montexoya vacib bir missiya həvalə etdi: Meksikanın fəthi ilə bağlı xəzinələri və mesajları Kral V Karla çatdırdı. Montexo, 1519-cu ilin oktyabrında Sevilyaya gəlişinin olduqca uyğunsuz olmasına baxmayaraq - Kral I Çarlz Müqəddəs Roma İmperiyasının tacını götürməyə və imperator olmağa hazırlaşırdı - bu vəzifəni parlaq şəkildə yerinə yetirdi. O dövrdə İspaniya faktiki olaraq Hindistan Şurasının rəhbəri vəzifəsini də icra edən Burqos yepiskopu Xuan Rodriges de Fonsekanın rəhbərlik etdiyi regensiya şurası tərəfindən idarə olunurdu. Fonsekanın Kortesə qarşı Dieqo Velaskesə güclü dəstəyinə baxmayaraq, Montexonun diplomatik bacarıqları ona kral sarayında isti qarşılanma qazandırdı. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, kralın Kortesə münasibətinə göndərdiyi hədiyyələr də təsir etmişdi: konkistador əsgərləri qənimətlərinin bir hissəsini təhvil verməyə inandırdı, özü isə bütün qızıllarını verdi. Kral sarayına belə uğurlu səfər sayəsində 15 oktyabr 1522-ci ildə kral fərmanı ilə Kortesin kapitan general və Yeni İspaniyanın qubernatoru təyin edilməsi təmin edildi və Montexo Verakruzun korregidoru və San Xuan de Ulua qalasının komandiri təyin edildi. Daha sonra Montexo daha bir il İspaniyada qaldı və Kortesin və yeni koloniyasının maraqları üçün sarayda lobbiçilik etdi. 1523-cü ildə Havanaya çatan Montexo, Kortesin 1524-cü ildə Hondurası fəth etmək üçün göndərdiyi Olid ilə görüşdü.

1524-cü ilin ortalarında Kortes Montexonu İmperator V Çarlzın sarayında dinləyicilər üçün İspaniyaya geri göndərdi. Montexonun Mexiko şəhərindən İspaniyaya səyahəti təxminən bir il çəkdi, buna görə də Fransisko 1525-ci ilin mayında Seviliyə gələndə Kortesin yoxa çıxması xəbərinin ondan əvvəl gəldiyini və Kortesin əleyhdarlarının onu bütün təyinatlarından və vəzifələrindən məhrum etdiyini öyrəndi.

## Yukatanın fəthi
1526-cı ildə Alonso de Avila ilə görüşdükdən sonra Montexo Yeni Dünyaya öz ekspedisiyasını təşkil etmək və müasirlərinin böyük bir ada hesab etdiyi Yukatanı araşdırmaq qərarına gəldi. İmperator sarayındakı əlaqələri, eləcə də imperatorla şəxsi tanışlığı Montexoya çox qısa müddətdə - üç ay ərzində təslim olmağa imkan verdi. 8 dekabr 1526-cı ildə Montexo kral fərmanı ilə Yukatanın kapitanı və əyalətin qubernatoru təyin edildi, qubernatorluq üçün ildə yüz əlli min maravedi və kapitanlıq generalı üçün yüz min maaş aldı. O, həmçinin "övladlarına və nəsillərinə əbədi və əbədi" miras olaraq ötürüləcək baş alguacil və adelantado titullarına layiq görüldü və ona on kvadrat liq torpaq (yəni təxminən üç yüz kvadrat kilometr) və kəşf edilmiş və fəth edilmiş torpaqlardan əldə edilən bütün gəlirin dörd faizi verildi. Ekspedisiyaya hazırlıq altı aydan az vaxt apardı və 1527-ci ilin mayında üç qalleon Yeni Dünyaya yola düşdü. Doña Beatriz və Montexonun kiçik qızı Montexo Yukatanı fəth edib yeni torpaqda möhkəmlənənə qədər İspaniyada qaldılar. Yol boyu ekspedisiya Santo Dominqoya baş çəkdi, sonra Kubada və Kosumel adasında qısa dayanacaqlar etdi; daha sonra gəmilər qərbə, Yukatanın şərq sahilinə doğru yola düşdülər.

Yukatanın fəthi 1528-ci ildə başlamışdır. Lakin ekspedisiya dərhal iqlim, ağcaqanadlar və Montexonun əmri ilə yaradılmış yeni şəhər Yeni Salamanka üçün yanlış seçilmiş yer səbəbindən problemlərlə üzləşdi. Əsgərlərin bir qismi Kubaya və ya Kosumelə qayıtmağı təklif etdi. Montexo, Kortesin nümunəsini izləyərək gəmiləri yandırdı və geri dönüş imkanını aradan qaldırdı. Lakin Montexo özü xəstələndi və ölüm təhlükəsi ilə üzləşdi; sağaldıqdan sonra isə daha sağlam ərazilərə köçməyə qərar verdi.Yeni Salamankada isə yüzə yaxın xəstə qaldı; onlara tezliklə hamısının götürüləcəyi vəd edilmişdi. Digər əsgərləri isə Montexo və Avila şimal istiqamətində sahil boyunca apardılar. İlk mərhələdə ispanlar yerli əhalinin dəstəyini əldə edə bildilər. Lakin qərbə irəliləyərkən, Çauak-Ha şəhərinə çatanda yerli kasik tərəfindən qurulmuş tələyə düşdülər. Təşkilsiz hücumu dəf etdikdən və kasiki sülh müqaviləsinə məcbur etdikdən sonra Montexo başa düşdü ki, yerli əhali ilk fürsətdə məğlubiyyətin qisasını almağa çalışacaq. Buna görə də yaxınlıqdakı Ake kəndinə yönəldi. Orada vəziyyət təkrarlanmış, ispanlar qarşı tərəfi on dəfə çox olan qüvvələrlə döyüşməyə məcbur olmuşdular.Montexo bir daha hücumçularla atəşkəs razılaşması əldə edə bildi, lakin təhlükəsizlik məqsədilə kəndi tərk etməli oldu. O, Yeni Salamankaya geri dönmək qərarına gəldi, lakin yeni marşrutla cənub-qərbə üz tutdu. Orada o, ilk dəfə avropalı kimi Çiçen-İtsa şəhərinin — Maya-Toltek dövlətinin keçmiş paytaxtının qalıqlarını gördü.

Yeni Salamankaya qayıdan Montexo yalnız on səkkiz sağ qalan tapdı. Altı aylıq ekspedisiyanın sonunda Montexo əsgərlərinin dörddə üçünü itirmişdi - üç yüz səksən nəfərdən yalnız yüz nəfəri qalmışdı. Bunların əksəriyyəti yerli əhalinin silahlarından deyil, fəth edilmiş torpaqların düşmən iqliminin və ağcaqanadların yaratdığı xəstəliklərdən tələf oldu.

Santo Dominqodan möhkəmləndirici qüvvələrlə başqa bir qalleon gəldikdən sonra Montexo yenidən yeni bir məskunlaşma yeri axtarmağa başladı və Çetumal körfəzinə çatdı. Orada Kortesin tərcüməçisi Jeronimo de Aquilar ilə birlikdə Maya xalqı tərəfindən əsir götürülmüş ispan Fransisko Gerreronu tapdı. Montexo Yeni Salamankanı ora köçürmək qərarına gəldi, lakin Gerrero onu aldadaraq planlarından əl çəkib ərazini tərk etməyə məcbur etdi.

Yukatan adasını fəth etmək üçün kifayət qədər resursunun olmadığı qənaətinə gələn Montejo əsgər toplamaq və avadanlıq almaq üçün Meksikaya yola düşdü, Avila və qarnizon isə Yeni Salamankada qaldı.

1528-ci ilin aprelində Mexiko şəhərinə çatan o, Kortesi görməyə getdi. Orada öyrəndi ki, Kortes Honduras ekspedisiyası zamanı Yukatanın bir ada deyil, Tabasko torpaqları ilə həmsərhəd bir yarımada olduğunu şəxsən kəşf edib və Kortes səkkiz il əvvəl Meksikanı fəth etməyə başladığı yerdən başlayıb. Kortesin məsləhəti ilə Montexo Yukatanı qərbdən fəth etmək və Tabaskoda baza yaratmaq qərarına gəldi. Lakin Montexo İspaniyada verdiyi təslim sənədində Tabaskodan bəhs edilmədiyi üçün Montexonun orada olması qanunsuz hesab ediləcəkdi. Belə bir icazə almaq üçün o, prezident Nuno de Quzmandan onu Tabasko qubernatoru təyin etməsini xahiş etməli idi. Lazımi səlahiyyəti aldıqdan və ərzaq və qoşunla yüklənmiş üç gəmi icarəyə götürdükdən sonra, 1530-cu ildə Montexo oğlunu dəniz yolu ilə Santa Mariya de la Viktoriya şəhərinə, Tabaskoya göndərdi, özü isə bir batalyon süvari ilə quru yolu ilə ora səyahət etdi.

Üstəlik, şərq sahillərində, xüsusən də Tulum və Çetumalda yaşayan Maya hinduları şiddətli müqavimət göstərdilər. Montexo ən vəhşi edamlara əl atdı, bütün kəndləri qırdı və qadınları və uşaqları hücum edən itlər tərəfindən yeyilmək üçün atdı.

Əvvəlcə bu ekspedisiya əvvəlkindən bir qədər daha uğurlu oldu. Tabaskoya çatdıqdan sonra Montexo əvvəlcə Yukatanın şərq sahilinə gəmilər göndərdi ki, bir ildən çoxdur ki, adelantadonun qayıtmasını gözləyən bütün kolonistləri götürsün. Bütün qüvvələri toplandıqdan sonra Montexo Yukatana ekspedisiya başladı: plan Qrixalva çayı boyunca Çiapas şəhərinə doğru irəliləmək və oradan cənubdan yarımadanın naməlum torpaqlarına daxil olmaq idi. Lakin xəstəlik səbəbindən Montexo geri qayıtmaq məcburiyyətində qaldı və komandanlıq Avilaya həvalə edildi.

1531-ci ilin iyul ayında Montexo və Avila yenidən ayrıldılar, hər biri öz yolu ilə getdi və Çetumalda görüşməyə razılaşdı. Montexo yarımadanın şimal-qərb sahillərini araşdırdı və maraqla irəliləyərək daha da daxili ərazilərə səyahət etdi  .

Çiçen İtza ərazisinə qayıdan Montexo, Siudad Real şəhərini qurdu. Lakin yerli kasikanın qətlindən sonra Montexo və adamları hiyləgər bir üsulla qaçmağa məcbur oldular. İspanlar zınqıra bağlı bir iti qoyub getdilər. Sahiblərinə yoldaşlıq etmək istəyən it bütün gecəni zəng vuraraq hindliləri kömək çağırdıqlarını düşünməyə vadar etdi.

1533-cü ildə Montexo kiçik Montexo qarnizonla birlikdə yerləşdiyi Salamanka de Kampeçeyə qayıtdı. Orada o, yenidən yarımadanı qərbdən şərqə, cəngəllikdən keçərək hind kanoeləri ilə Hondurasa çatan Avila ilə qarşılaşdı.

1534-cü ilin əvvəllərində Montexo və Avila Meksikaya gəldilər və Montexo Salamanka de Kampeçeyə-də kiçik bir qarnizonla qaldılar.

Meksikaya çatdıqdan sonra həyat yoldaşı ilə görüşür və Honduras qubernatoru vəzifəsini tutmağa çalışaraq yeni bir ekspedisiya təşkil etməyə başlayır  .

Montexonun Honduras qubernatoru təyin edilməsi ilə bağlı kral fərmanı, əvvəlki il eyni vəzifəyə təyin olunmuş və həmin vaxt İspaniyada olan Alvaradonun tərəfdarları ilə silahlı münaqişəyə səbəb oldu. 1539-cu ildə Alvarado Qvatemala və Hondurası idarə etmək üçün geniş kral səlahiyyətləri ilə Yeni Dünyaya qayıtdı. Alvarado Montexoya Çiapas əyalətini təklif etdi. 1540-cı ildə Montexo oğlunu özünə müavini təyin etdi və Yukatanı fəth etmək üçün bütün titulları və səlahiyyətləri ona verdi, özü isə Çiapası idarə etməkdə qaldı.

1540-cı ildə Montexo Yukatan adasına qarşı yeni bir hücum təşkil etdi və bu dəfə yarımadanın fəthi ilə başa çatdı. Montexo-nun böyük oğlu  (1508-1565) bu hücumda əsas rol oynadı. Kiçik Montexo Kintana Ruda fəal şəkildə döyüşdü və Kampeçe (1540) və Merida (1542) şəhərlərini qurdu. Ümumilikdə  Yukatan adasında hər biri təsis edildiyi zaman Salamanka adlandırılan yeddi şəhər qurdu.

1546-cı ildə Montexo yenidən Yukatanın kapitan generalı və adelantado vəzifələrini öz üzərinə götürdü, lakin Dieqo de Landa da daxil olmaqla, hindlilərin kölələşdirilməsi ilə bağlı ruhanilərlə çoxsaylı münaqişələr səbəbindən. 1550-ci ildə Montexo xüsusi kral fərmanı ilə bütün rütbə və titullardan məhrum edildi və istintaq davam edərkən iki il Meridada qaldı. 1552-ci ildə o, işinin cildləri ilə birlikdə İspaniyaya göndərildi və uzun və ağır xəstəlikdən sonra 1553-cü ildə vəfat etdi  .

## Montexo haqqında müasirlər

Hindlər qul vəziyyətinin ağırlığını çətinliklə dözürdülər. Lakin ispanlar onların ölkədəki yaşayış məntəqələrini ayrı-ayrılıqda saxlayırdılar. Buna baxmayaraq, ispanlara qarşı üsyan qaldıran hindlər kifayət qədər idi və onlar buna çox sərt cəzalarla cavab verirdilər, bu isə əhalinin azalmasına səbəb oldu. Onlar Kupul vilayətində bir neçə soylu şəxsi diri-diri yandırdılar, başqalarını isə asdılar. Yobain kəndi, Çeley sakinlərinin üsyanı barədə məlumatlar alındı. İspanlar soylu şəxsləri tutdular, onları bir evdə zəncirlədilər və evi yandırdılar. Onları ən qəddar şəkildə diri-diri yandırdılar. Bu barədə Dieqo de Landa deyir ki, o, kəndin yaxınlığında böyük bir ağac görmüşdür; ağacın budaqlarına kapitan çoxsaylı hind qadınlarını asmış, ayaqlarına isə onların öz uşaqlarını bağlamışdır. Eyni kənddə və ondan iki liqa uzaqlıqda yerləşən Verey adlı digər kənddə iki hind qadın — biri gənc qız, digəri isə yenicə ərə getmiş qadın — asılmışdır. Onlar heç bir günahdan ötəri deyil, çox gözəl olduqları və ispan düşərgəsində üsyanların baş qaldırmasından qorxulduğu üçün öldürülmüşdür; bu, hind qadınların ispanlar üçün əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmək məqsədi daşıyırdı. Bu iki qadın haqda hindlər və ispanlar arasında canlı yaddaş qalmışdır, onların gözəlliyi və öldürülmə üsulunun qəddarlığı buna səbəb olmuşdur.Cochua və Chectemal vilayətlərinin hindləri qəzəbləndilər, lakin ispanlar onları belə sakitləşdirdilər ki, əhalisi ən çox olan iki vilayət ölkədə ən acınacaqlı vəziyyətdə qaldı. Orada misli görünməmiş qəddarlıqlar törədilmiş, qadınların burunları, əlləri, qolları, ayaqları və döşləri kəsilmiş, ayaqlarına balqabaq bağlayaraq dərin göllərə atılmış, uşaqlar isə ana ilə eyni sürətlə getmədikdə qılıncla vurulmuşdur. Zəncirdən aparılanlar yavaşladıqda və digər kimi getmədikdə, onlar digər insanlardan çəkinmədən başları kəsilərək irəliləmənin dayanmaması təmin edilmişdir.Böyük sayda kişi və qadın əsir işləmək üçün aparılırdı və onlarla bu cür rəftar edilirdi. Bildirilir ki, Don Fransisko de Montexo bu qəddarlıqlardan heç birini törətməmiş və onların yanında olmamışdır. Əksinə, o, bu hərəkətləri çox pis hesab edirdi, lakin artıq heç bir şey edə bilmirdi..


## Həmçinin bax

* Mərkəzi Amerika
* Konkistador
* İspan İmperiyası

* Çemberlen, Robert Stoner (1953) Hondurasın Fəthi və Kolonizasiyası
* M. Stingl tərəfindən rus dilində qeyd olunub. Hindistan Piramidalarının Sirləri . Moskva, 1977.

## Qeydlər

# Andrey Kofman. Kortes və onun kapitanları. — Moskva: ООО "Pan Press", 2007. — 352 s. — S. 258. — ISBN 978-5-9680-0061-3.
# Robert S. Chamberlain. Spanish Methods of Conquest and Colonization in Yucatan, 1527–1550. The Scientific Monthly, Vol. 49, No. 3, pp. 227–244 (Sep., 1939).
# Konkista Yukatana. https://www.indiansworld.org/. Əlyetmə tarixi: 12 dekabr 2019. Arxivləşdirilib: 14 avqust 2020.
# Del Kastilyo Bernal Dias. Doğru tarix: Yeni İspaniyanın fəthi. — Moskva: Forum, 2000. — 400 s. — ISBN 5-89747-020-0.
# De Landa Diego, Knorozov Yuriy Valentinoviç. Yukatan işləri haqqında hesabat. — Moskva: SSRİ Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, 1955. — 310 s.