VI Bohemond (Antioxiya knyazı)

**VI Bohemond** () və ya **Yaraşıqlı Bohemond** () () — 8-ci və sonuncu Antioxiya knyazı və 9-cu Tripoli qrafı.

O, Antioxiya knyazı V Bohemondun yeganə oğlu idi. Atasının vəfatının ardından 1252-ci ildə hakimiyyətə gətirildi. Ancaq azyaşlı olması səbəbilə anası Senili Lusiya taxt naibəsi təyin olundu. Naibəlik dönəmində Lusiyanın Tripolidən ayrılmaması və Antioxiya knyazlığını uzaqdan idarə etməsi yerli əyanlarının narazılığına səbəb oldu. Yaranan çaxnaşmaları aradan qaldırmaq məqsədilə VI Bohemond Roma papasına məktub yazdı və artıq yetişkin olduğunu, taxtı təkbaşına idarə biləcəyini bildirərək icazə istədi. Papadan gələn təsdiq məktubunun ardından hakimiyyəti ələ alan VI Bohemond daxili çaxnaşmalara son qoydu.

Onun səltənəti dönəmində Antioxiya Məmlük sultanlığı ilə Hülakilər dövləti arasında mübarizə meydanına çevrildi. Məmlüklərə qarşı monqolları dəstəkləyən VI Bohemond və ona bağlı səlib qüvvələri tərəflər arasında gedən döyüşlərdə iştirak etməyə başladılar. Ancaq 1260-cı ildə baş tutan Əyn Cəllud döyüşündə Məmlüklər monqollar üzərində qəti qələbə qazandı və monqolların qərbə doğru irəliləyişinə mane oldular. Çox keçmədən 1268-ci ildə Antioxiya knyazlığı Məmlük sultanı Baybars tərəfindən işğal edildi və knyazlığa son qoyuldu. VI Bohemond qaçaraq digər səltənəti olan Tripoliyə sığındı.

Qalan illərini Tripolidə keçirən VI Bohemond 1275-ci ildə vəfat etdi və yerinə oğlu VII Bohemond Tripoli qraflığına təyin edildi. Antioxiya knyazlığı isə işğal edilməsi səbəbilə sadəcə titul olaraq saxlanıldı.

## Həyatı

VI Bohemond Antakyalı V Bohemond və Seqnili Lusiennin oğlu, Papa III İnnokentinin böyük qardaşı qızı idi. V Bohemond 1252-ci ilin yanvarında vəfat edəndə, 15 yaşlı VI Bohemond anasının tabeliyində uğur qazandı. Lakin Lucienne heç vaxt Tripolini tərk etmədi və əvəzində knyazlığın hökumətini qohumlarına verdi. Bu, onun populyarlığını itirdi, buna görə də gənc Bohemond VI, o zaman Səlib yürüşündə olan Fransa kralı IX Lüdovikin təsdiqi ilə bir neçə ay əvvəl Papa IV İnnokentdən knyazlığı varis olmaq üçün icazə aldı. Gənc Bohemond daha sonra Kral Lui tərəfindən cəngavər olduğu Akka səyahət etdi və Antakyada hakimiyyəti ələ keçirdi. Kral Luinin səyləri ilə Antakya ilə Kilikiya Ermənistanı arasında da barışıq danışıqları aparıldı. Luinin təklifi ilə 1254-cü ildə 17 yaşlı Bohemond Ermənistan kralı I Hetumun qızı Sibilla ilə evləndi və bu, iki dövlət arasında onun babası IV Bohemonun başlatdığı hakimiyyət mübarizəsinə son qoydu.

**Müqəddəs Sabas Müharibəsi**

Bohemond həm də Genuya Embriako ailəsinin hökmdarı idi. Bu, onu genuyalılar və venesiyalılar arasında mübahisəyə cəlb etdi, 1256-cı ildə başlayan və Müqəddəs Torpaqdakı bir çox zadəganları cəlb edən, qiymətli resursları boşa çıxaran və on minlərlə insanın həyatını itirən Müqəddəs Sabas müharibəsi. Gibeletin (müasir Byblos) Embriako lordları Antakya knyazlarının qəti əleyhdarları idilər. Bohemond genuyalıları venesiyalıları dəstəkləməyə inandırmağa çalışdı, lakin Embriako ailəsi 1258-ci ildə ona qarşı üsyan etdi və vəziyyəti onilliklər boyu davam edən vətəndaş müharibəsinə çevirdi. Bohemond üsyanın lideri Bertrand Embriakonun (Gu I Embriaco-nun əmisi oğlu) bəzi təhkimçilər tərəfindən öldürülməsi ilə müəyyən qədər sülhə nail ola bildi, lakin acılıq davam etdi.

Bertrandın oğlu Bartholomew Embriaco Embriaco ailəsi tərəfindən qurulan Kommunanın meri oldu. Bartholomew'in qardaşı Vilyam, əmisi oğlu Gibelet lordu ilə birlikdə sonda Bohemonun oğlu VII Bohemond tərəfindən məğlub edildi və sonra müsəlmanlar tərəfindən tamamilə qovuldu.

**Monqollar**

Bohemonun hakimiyyəti dövründə də Məmlüklər və Monqollar arasında böyük bir qarşıdurma yaşandı. Monqol ordusu orta Asiyadan, Kilikiya Ermənistanı və Antakya ilə birbaşa onun yolunda dayanaraq yaxınlaşırdı. Monqolların layiqli amansızlıq şöhrəti var idi - əgər onların yolundakı yaşayış məntəqələri dərhal təslim olmasaydı, on minlərlə sakinlər öldürüldü. Gürcüstanın xristian ölkəsi 1236-cı ildə fəth edilmişdi. Bohemonun qayınatası Ermənistandan olan I Hetum ehtiyatla monqol hakimiyyətinə tabe olmaq qərarına gəldi və 1247-ci ildə qardaşı Sempadını təfərrüatları müzakirə etmək üçün Qarakorumdakı monqol sarayına göndərdi. 1260-cı ildə monqollar. Daha sonra 1260-cı ildə Hələb və Dəməşqin monqol fəthləri zamanı həm Hetum, həm də Bohemond öz qüvvələri ilə iştirak etdilər. Orta əsr tarixçisi Sur Məbədinin yazılarından sitat gətirən tarixi hesablar tez-tez üç xristian hökmdarını dramatik şəkildə təsvir edərdi (Hetum və Dəməşqin Kitbuqama şəhərinə birlikdə daxil olmaları) zəfər, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bu hekayəni apokrif kimi şübhə altına alırlar.

Monqollar Bohemonu sədaqətinə görə mükafatlandırdılar və ona Lattakiye, Darkush, Kafr Debbin və Jabala kimi müsəlmanların itirdiyi müxtəlif əraziləri qaytardılar. Bohemond daha sonra bəzi Tampliyerlərin və Hospitalistlərin köməyi ilə onları yenidən işğal edə bildi.

Monqollar Bizans İmperiyası ilə əlaqələri gücləndirməyə çalışdıqları üçün Bohemond torpaqların müqabilində Latın patriarxının yerinə Antakyada Yunan patriarxı Euthymius'u təyin etməli oldu. Bu, Bohemona Akkoda latınların düşmənçiliyi qazandırdı və Bohemonu Qüds Patriarxı Jak Pantaleon xaric etdi. Papa IV Aleksandr Bohemonun işini qarşıdakı şurasının gündəliyinə qoydu (eləcə də Ermənistanın I Hetumunun və Rusiyanın 1-ci Hetumunun işləri), lakin müşavirə hələ 12 ay əvvəl vəfat edə bildi. Yeni Papa üçün seçim Papa Urban IV adını alan Pantaleona düşdü və Bohemonun monqollara tabe olması ilə bağlı izahatını eşitdikdən sonra onun xaric edilməsi cəzasını təxirə saldı.

Dəməşqi aldıqdan sonra Monqol Ordusu Monqol İmperiyasındakı daxili problemlər üzündən qərbə doğru hərəkətlərini dayandırmalı oldu. Monqol ordusunun əsas hissəsi Suriyanı tərk etdi, daha kiçik bir qüvvə isə ərazini işğal etmək üçün Kitbuqanın altında qaldı. Bu, Misir Məmlükləri üçün fürsət yaratdı. Məmlüklər monqolları cəlb etmək üçün Qahirədən şimala doğru irəlilədilər, yol boyunca Acre frankları ilə misirlilərə Frank ərazilərindən maneəsiz keçməyə icazə verən qeyri-adi neytrallıq paktını müzakirə etdilər. Məmlüklər bununla da 1260-cı ilin sentyabrında tarixi Ayn Cəlut döyüşündə monqolları məğlub edə bildilər. Monqol ordusu çıxarıldıqdan sonra məmlüklər əvvəllər monqollar tərəfindən dağıdılmış Suriya və İranı fəth etməyə davam etdilər. Məmlüklər də liderləri Baybarsın rəhbərliyi altında Antakyanı təhdid etməyə başladılar.

1263-cü ildə Bohemond və Hethum vəziyyətə nəzarəti bərpa etmək üçün müxtəlif üsullara əl atdılar. Yunan patriarxı Evtimiyi oğurlayıb Ermənistana apardılar və Latın patriarxı Opizzo ilə əvəz etdilər. Onlar həm də Məmlüklər üzərində müəyyən maliyyə rıçaqları əldə etməyə çalışırdılar. Məsələn, Bohemond və Hethum Cənubi Anadolu və Livanın meşələrinə nəzarət edirdi, odunları Misir Məmlüklərinin gəmi tikməsi üçün lazım idi. Hethum, Məmlüklərlə barışıq əldə etmək üçün bundan sövdələşmə vasitəsi kimi istifadə etməyə cəhd etdi. Lakin blokada cəhdləri Baybarsı daha da qızışdırdı.

1264-cü ildə Bohemond da monqollardan kömək istədi. O, Hülakü sarayına getdi, Məmlüklərin irəliləməsi əleyhinə Monqol hökmdarlarından mümkün qədər çox dəstək almağa çalışdı. Lakin Hülakü Anadoludakı türklərə qarşı Bizans ittifaqı onun üçün vacib olduğu üçün yunan patriarxını Latın patriarxı ilə əvəz etdiyi üçün Bohemonddan narazı idi.

**Antakyanın İtirilməsi**

1266-cı ildə Hetum da kömək üçün yalvararaq monqol sarayına yola düşdü. Lakin o getdiyi vaxt Mari döyüşündə məmlük ordusu Hetumun oğullarının komandanlıq etdiyi erməni ordusuna hücum etdi. Məmlüklər qalib gəldilər. Onlar Hetumun oğullarından birini öldürdülər, digərini əsir götürdülər və Kilikiya Ermənistanını xarabalığa çevirdilər, paytaxtı xarabalığa çevirdilər. Məmlük ordusu Kilikiyanı darmadağın etdikdən sonra diqqətini Antakyaya çevirdi. Lakin generallar Ermənistandan qənimətini doyurdular və növbəti döyüşə can atmırdılar. Beləliklə, Bohemond onlara hücum etməmək üçün rüşvət verə bildi.

Baybars generallarının zəifliyinə qəzəbləndi və hücuma qayıtdı. 1267-ci ilin mayında o, Akka hücum etdi və 1268-ci ildə Bohemond Tripolidə olarkən şəhəri ələ keçirərək Antakyanın mühasirəsinə başladı. Suriyanın bütün şimalı tez bir zamanda itirildi və Bohemonda Tripolidən başqa heç bir mülk qalmadı.

**Tripolinin Mühasirəsi**

Baybars 1271-ci ildə Tripolini mühasirəyə alaraq yenidən hücuma keçdi, Bohemona məktub göndərərək onu tamamilə məhv ediləcəyi ilə hədələdi və monqollarla ittifaqına görə onu ələ saldı:

“Sarı bayraqlarımız qırmızı bayraqlarınızı dəf etdi, zəng səsi isə “Allah Əkbər!” (...) Divarlarınızı və kilsələrinizi xəbərdar edin ki, tezliklə mühasirə texnikamız onlarla, cəngavərlərinizlə, qılınclarımız öz evlərinə çağırılacaq (...) O zaman görək sizin nə faydanız olacaq.

Bohemond Tripolini də itirməmək üçün atəşkəs üçün yalvardı. Baybars onu cəsarətsizliyinə görə məsxərəyə qoydu və ondan Məmlük kampaniyasının bütün xərclərini ödəməsini istədi. Bohemonun təklifi rədd etmək üçün kifayət qədər qüruru var idi, lakin may ayında Baybars ona hər halda barışıq təklif etdi. Bu vaxta qədər Məmlüklər Frankların hər bir daxili qalasını ələ keçirmişdilər, lakin məmlüklər yeni bir Səlib yürüşü haqqında xəbərlər eşitmişdilər, bu, sonradan İngiltərə kralı I Edvard olacaq şahzadədən. Edvard 1271-ci il mayın 9-da Akkoya endi və orada tezliklə Bohemond və onun əmisi oğlu Kipr Kralı III Hyu ona qoşuldu.

Bohemond Tripolini də itirməmək üçün atəşkəs üçün yalvardı. Baybars onu cəsarətsizliyinə görə məsxərəyə qoydu və ondan Məmlük kampaniyasının bütün xərclərini ödəməsini istədi. Bohemonun təklifi rədd etmək üçün kifayət qədər qüruru var idi, lakin may ayında Baybars ona hər halda barışıq təklif etdi. Bu vaxta qədər Məmlüklər Frankların hər bir daxili qalasını ələ keçirmişdilər, lakin məmlüklər yeni bir Səlib yürüşü haqqında xəbərlər eşitmişdilər, bu, sonradan İngiltərə kralı I Edvard olacaq şahzadədən. Edvard 1271-ci il mayın 9-da Akka enmişdi, burada ona tezliklə Bohemond qoşuldu və əmisi oğlu CBohemond Kralı III Hyu 1275-ci ildə öldü, bir oğlu və üç qızı qaldı: Antakyanın nominal şahzadəsi VII Bohemond (Antakya mövcudluğunu dayandırsa da) və Tripoli qrafı; Gənc ölən İzabelle; Lucia, sonradan Tripolinin titullu qrafinyası; və Marie (ö. təqribən 1280), Nikolas de Saint-Omer (ö. 1294) ilə evli idi.

VI Bohemonun monqollarla ittifaqı ilə bağlı məmlüklərin qəzəbi 1289-cu ilə qədər Tripolinin son süqutuna qədər qalacaqdı.

## Notlar

1."Erməni padşahı monqollarla ittifaqı, daha doğrusu, onlara çevik və sülh yolu ilə tabe olmağı ən yaxşı hərəkət yolu kimi görürdü."

2."Ermənistan kralı monqol ittifaqına girmək qərarına gəldi, Antakya istisna olmaqla, Latın baronlarında çatışmayan bir kəşfiyyat."

3."Monqolların Rumdakı qonşularından və düşmənlərindən qurtuluşunu dərindən düşünən Kiçik Ermənistanın kralı Het'um öz qardaşı konstabl Smbatı (Sempad) Quyuqun sarayına göndərdi ki, ona tabe olsun."

4.“Antakya knyazı Ermənistan şahının qayınatası təsiri altında Hülequya tabe olmağı üstün tutmuşdu”.

5."Martın 1-də Kitbuqa monqol ordusunun başında Dəməşqə daxil oldu. Onun yanında Ermənistan kralı və Antakya şahzadəsi də var idi. Xilafətin qədim paytaxtının vətəndaşları altı əsr ərzində ilk dəfə olaraq üç xristian padşahının öz küçələrində zəfərlə gəzdiyini gördülər"

6."Tripoli və Antakyadan olan VI Bohemond, qonşusu və qayınatası Kilikiya erməni kralı Hetum ilə birlikdə Hülequnun vassalı olmuşdu. Hər ikisi də tabe olmaları müqabilində əlavə ərazi almışdılar."

7."1260-cı ildə franklar necə cavab verəcəkləri ilə bağlı fikir ayrılığına düşdülər. Qısaca Outremerin ən mühüm güc dəllallarından biri olan Antioxiya-Tripolidən olan VI Bohemond, bir monqol sakini və Antakyanın özündə yerləşdirilmiş batalyonu ilə artıq monqol hökmdarlığını qəbul etmişdi və onlar 1268-ci ildə Frankişlər Monqolustanlı Monqolların köməyi ilə şəhərin Məmlüklərin əlinə keçənə qədər burada qaldılar. Hələb, beləliklə, qismən çox ənənəvi Frank hədəfinə çatdı və bunun əksinə olaraq, Acre frankları monqollara tabe olmaqda heç bir üstünlük görmədilər.

8."Acre Bohemonun itaətkarlığı latınlar üçün biabırçı görünürdü, xüsusən də Antakyadakı Latın Kilsəsinin alçaldılmasını ehtiva etdiyi üçün... Bohemond bu ittifaq üçün Papa tərəfindən xaric edildi."

## Mənbə

* Asbridge, Thomas (2000). *The Creation of the Principality of Antioch, 1098–1130*. Boydell Press. ISBN 978-0-85115-661-3
* Barber, Malcolm (2012). *The Crusader States*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-11312-9
* Brown, Gordon S. (2003). *The Norman Conquest of Southern Italy and Sicily*. McFarland&Company, Inc. ISBN 978-0-7864-1472-7
* Lilie, Ralph-Johannes (1993). *Byzantium and the Crusader States, 1096–1204*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820407-7
* Runciman, Steven (1989b). *A History of the Crusades, Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100–1187*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-06162-8

## İstinadlar