Azərbaycan mədəniyyət hamiliyi

**Azərbaycan mədəniyyət hamiliyi**, **himayədarlığı** və ya **messenatlığı** — müxtəlif şəxslərin, dövlətlərin, icmaların, təşkilatların bu və ya digər şəkildə azərbaycandilli mədəniyyətə və ya Azərbaycan mədəniyyətinə qarşı göstərdiyi hamilik fəaliyyəti.

## Tarixi-mədəni arxa plan

### Bölgədə hamiliyin tarixi
Rəvvadilər və Şəddadilər tarixən güclənərək, özlərini ərəb və İran hökmdarları kimi aparmaq, şeir və sənətə hamilik etmək istəyirdilər. Qətran Təbrizi bu meylə cavab olaraq, əsərlərini sarayla bağlayırdı.

IX əsrdən XVI əsrdə qədər Şirvanşahlar sülaləsinin Şirvanda hakimiyyətdə qalması, sülalənin incəsənətə hamilik etməsi və Şirvanşahlar dövlətinin daha balaca olan Şirvan xanlığı şəklində davam etməsi nəticəsində bu bölgə tarix boyunca oynadığı şair və musiqiçilərin məkanı rolunu qorumuşdur.

## Tarixi

### Orta əsrlər və erkən müasir dövr

Burci Məmlükləri dövründə (1382–1517) Azərbaycan ədibləri iş və hami axtarışı məqsədilə Məmlük sultanlığına gəlirdilər.

XV–XVI əsrlərdə Azərbaycan və İranın azərbaycandilli şairləri ya Osmanlıya, ya da Orta Asiyaya gedirdilər. Bu dövrdə həm Osmanlı sultanları və yüksəkrütbəli mənsəb sahibləri, həm də Sultan Hüseyn Bayqara və Əlişir Nəvai mədəni himayədarlıqla məşğul idilər. Azərbaycan şairi Kişvəri öz əsərlərini Əlişir Nəvaininkilərdən aşağı görmürdü, sadəcə Bayqara kimi bir hami tapa bilməməsindən şikayətlənirdi.

Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun sarayında dövrün alimləri, şairləri və sənətkarları toplaşmışdı. Saraylarda tez-tez şeir məclisləri təşkil olunurdu.

Şah İsmayıl Xətai elmin, sənətin və ədəbiyyatın böyük himayədarı idi. Xətainin məclisi Azərbaycan ədəbiyyatının sonrakı dövrlərinin (XIII əsrdən sonra) məclisləri arasında ən məşhurudur. Şah İsmayıl Xətai ədəbi məclisinə azərbaycanca yazan şairləri, həmçinin rəssamları, heykəltəraşları və digər sənətkarları toplamışdır. Süruri, Şahi, Matəmi, Tüfeyli, Qasimi bu dövrün şöhrətli şairlərindən idi və onlar Şah İsmayılın məclisinin fəal üzvləri idi. Şah İsmayılın sarayına cəlb edilən digər şairlər Susəni bəy, Piriqulu bəy, Şahqulu bəy, Məhəmməd bəy Şəmsi, Fikarı, Pəri Peykər idi. Həbibinin rəhbərliyində və Xətainin himayəsi ilə bir çox azərbaycandilli şairlər saraya toplanmışdır.

Səfəvilərin şiəliyi rəsmi din etməsindən sonra İran və Azərbaycanın türkdilli şairləri ya Misir və Suriyaya (Məmlük hamiliyində yaşamaq üçün), ya da Osmanlı imperiyasına getmişdir. XVI əsrin II yarısı-XVII əsrin I yarısında Azərbaycan və İrandan bir çox söz və sənət adamı Hindistana, Böyük Moğol imperiyasına getmişdir. Bunun səbəbi həm onların azad fikirli olması, həm də şeir və sənət adamlarını himayə etməsi idi.

Əbdülbaqi Nihavəndinin Moğol dövləti sərkərdəsi Əbdürrəhim xan Baharlının türk dialektlərini bilməsi haqqında verdiyi məlumat daxil olmaqla, bir sıra tarixi mənbələrin işığında artıq ehtimal edilir ki, İran türkcəsi və ya Azərbaycan dili adlandırılan dil Hindistandakı türkdilli mühitin bir parçası idi. Ancaq buna baxmayaraq, Füzulinin divanının nüsxəsi Hindistanda hamilik axtaran, İran türkcəsi və ya Azərbaycan dilini ana dili kimi danışan şəxslərin türk dilində mətni Hindistana gətirməsi haqqında ilk, birbaşa, mətn formasındakı sübutdur.

Şuşa şəhəri mədəni həyatı Qarabağın XVIII əsrdə hakim sülaləsi olan Cavanşirlər tərəfindən himayə edilmişdir. Cavanşirlər sülaləsi mədəniyyət və təhsil sahəsində iştirak edir və bu sahələrə hamilik edirdilər.

21 il Şəki hökmdarı olmuş Məhəmmədhüseyn xan Müştaq (h.i. 1759–1780) zalım hökmdar adlandırılsa da, o, mədəniyyət hamisi olmuşdur. Məhəmmədhüseyn xan Şəki xan sarayının tikintisini sifariş vermişdir. Ehtimal etmək olar ki, onun otağındakı ağzında gül-çiçək tutmuş əjdahalar təsviri ideyasında rolu olmuşdur. Şəki xan sarayının memarını öldürməsi ilə bağlı hekayə şübhə doğurur, Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl"indəki "*Hökmdar Neman və sənətkar Simnar*" hekayəsi ilə oxşarlıq təşkil edir. Məhəmmədhüseyn xanın Molla Vəli Vidadi və Molla Pənah Vaqiflə yaxın dostluq əlaqələri olmuşdur. Araz Dadaşzadə qeyd edir: "*Şəki xanlığı ilə [[Qarabağ xanlığı]] arasında əlaqələr o qədər də yaxşı deyildi. Lakin bu Müştaqla Vaqif arasındakı dostluğa maneçilik törətmirdi*". Müştaq özü də şair olmuş, sarayında şeir məclisləri keçirmişdir. Küngütlü Nəbiyə, şair Süleymana, Raciyə, Kəlbirli Rafeiyə, Ağcayazılı Hacı Məhəmməd Çələbi Əfəndi Zariyə, Molla Vəli Vidadiyə, Molla Pənah Vaqifə, şamaxılı Ağa Məsih Şirvaniyə hamilik etmişdir. Şəki Xan məscidi hicri təqvimi ilə 1183-cü ildə Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xanın sifarişi ilə tikilmişdir. Məscidin tikintisi başa çatdıqdan sonra bu münasibətlə o dövrdə yaşamış şair Hacı Məhəmməd Çələbi Əfəndi Zari 9 beytdən ibarət bir qəzəl yazmışdır.

### XIX əsrdən müasir dövrə qədər

Qacarlar öz Təbriz saraylarında (vəliəhdin qaldığı yer) Azərbaycan dilində, rədif-dəstgah ənənəsinə bənzər musiqi ənənəsinə himayəlik edirdilər. Bu saray musiqisi Azərbaycan muğamının əsasını təşkil etmişdir. Etnoqraflar tərəfindən rədif-dəstgahın farsdilli ərazilərin musiqi normalarına uyğun gəlmədiyi bildirilmiş, Jin Durinq isə bu sistemin birbaşa 12 muğam sistemindən gəlmədiyini, mənşəcə azərbaycanlılara uyğun göründüyünü qeyd etmişdir. Ehtimal edilir ki, dəstgah sisteminin İrana gəlməsi mənşəcə Azərbaycandan olan, Tehran saraylarına Azərbaycan və türk musiçilərini gətirən Qacarların işidir.

Şamaxı zadəganı Mahmud ağanın istəyi ilə onun atası Əhməd Sultan üçmərtəbəli saray tikdirmişdir. Sarayın ikinci mərtəbəsindəki "Qızılı salon" muğam və musiqi məclisləri üçün ayrılmış, burada müsabiqələr keçirilmişdir. Mahmud Ağa bu müsabiqələrin proqramını təyin edirdi. Bu məclislərin sorağı Bakı, Qarabağ, Gəncə və Naxçıvana, İrəvan və Tiflisə, İran və Orta Asiyaya gedib çıxmışdır. Beləliklə, Mahmud ağa bir incəsənət məbədinin, muğam universitetinin yaradıcısı və hamisi olmuşdur. O, təkcə poeziyaya və muğama yox, Şamaxıda maarifçiliyin inkişafına, məktəblərin yaradılmasına kömək etmiş, hamilik etmişdir.

Yoxsul sənətkar, şair və alimlər, azərbaycanlı tələbələr Xurşidbanu Natəvan tərəfindən yardım alırdı. Qarabağ və bütün Zaqafqaziyanın sənət adamları onun himayəsinə sığınırdı.

### Bakı milyonçuları

XIX əsrin sonu—XX əsrin əvvəlində Azərbaycanda messenatlıq geniş yayılmışdır. Messenatlıq çərçivəsində təhsil və elmə, incəsənət və memarlığın inkişafına, mədəniyyətin müxtəlif sahələrinə külli miqdarda pul qoyulmuşdur. 1882-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyev teatr binası layihəsini Bakı şəhər dumasına təqdim etmişdir. Teatr binası 1883-cü ildə tikilib istifadəyə verilmiş, beləliklə, Bakıda ilk dəfə teatr binası yaranmışdır.

Murtuza Muxtarov Bakı şəhərində, onun ətraf kəndlərində, Rusiyanın şəhərlərində və Avropanın bəzi ölkələrində bir çox binalar tikdirmişdir. 1910-cu ildə Əmircan kəndində tikdirdiyi məscid binası indiyədək öz memarlıq quruluşu və əzəməti ilə seçilir. 1913-cü ildə Şimali QRES-də Şüvəlanda Mayak, Abşeronda 17 bina, Əmircan kəndində məktəb, Mərdəkanın Pirhəsən adlanan yerində Axund Mirzə Abu Turabın qəbri üstündə günbəz, Vladiqafqaz şəhərində məscid, Kislovodskda, Rusiyanın başqa şəhərlərində, Avropada, İtaliyanın Florensiya şəhərində mövcud olan gözəl, yaraşıqlı binalar Murtuza Muxtarovun pulu ilə tikilmişdir. Balaxanıda özünün təsis etdiyi "Xeyriyyə cəmiyyəti"nin və Kustar Neft Sənayesi Həmkarlar İttifaqının sədri olmuşdur. "Nəşri-maarif" cəmiyyətinin Balaxanıdakı camaat məktəbinin vəkili idi. 1910–1911-ci illərdə həmin məktəbdə işləyən M. Ə. Sabirlə yaxından dostluq etmiş, yazıları ilə "Günəş" qəzetində onun müdafiəsinə qalxmışdır. 1911-ci ilin fevralında Balaxanıdakı camaat məktəbi nəzdində "Nur" qiraətxanasını açmışdır.

Bəşir bəy Aşurbəyov qazancının müəyyən hissəsini xeyriyyə işlərinə xərcləyirdi. Ona görə də Bəşir bəy zəmanəsinin səxavətli mesenatlarından biri kimi ad qazanmışdı. 1897-ci ildə Sabunçu qəsəbəsində möminlərin istifadəsinə verilmiş məscidi də Bəşir bəy Aşurbəyov tikdirmişdi. Şəmsi Əsədullayev xeyriyyəçiliklə məşğul olmuş, elmə, mədəniyyətə xüsusi qayğı göstərmiş, onlarla azərbaycanlı gəncin Almaniyada, Fransada, Varşavada, Kazanda, Kiyevdə, Moskvada, Odessada, Peterburqda və Xarkovda oxumasına himayədarlıq etmişdir. Tiflisdə olan Aleksandr müəllimlər institutu onun şəxsi vəsaiti hesabına fəaliyyət göstərmişdir.

### Azərbaycan dövləti
Heydər Əliyev Azərbaycan mədəniyyətinin hamisi sayılır. 2007-ci ildə onun bu fəaliyyəti ilə bağlı film çəkilmiş, Şuşada Molla Pənah Vaqif türbəsinin açılışı, Hüseyn Cavidin nəşinin Azərbaycana gətirilməsi kimi fraqmentlər bu filmdə verilmişdir.

Azərbaycanın Xalq artisti Fərhad Bədəlbəyli İlham Əliyevi Azərbaycan mədəniyyətinin hamisi adlandırmışdır. İlham Əliyevin hakimiyyəti dövründə 4 Dünya irsi, 24 qeyri-maddi mədəni irs, 3 əlyazma toplusu UNESCO-nun siyahısına daxil edilmişdir. İlham Əliyev Alban-Udi kilsəsinin bərpa edilməsində, Böyük Qayıdışın həyata keçirilməsində, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mədəni quruculuq fəaliyyətində, Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsində rol oynamışdır. İlham Əliyevin hakimiyyəti dövründə xaricdə Azərbaycan mədəniyyət mərkəzləri və evləri açılmış, Azərbaycan həftəsonu məktəbləri təşkil olunmuşdur. Bu dövrdə Azərbaycanda Bakı prosesi forumları, 2012 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi və 2015 Avropa Oyunları keçirilmişdir.


Fayl:Vaqif və Heydər Əliyev.jpg|Heydər Əliyevi Vaqif türbəsində. Azərpoçt
Fayl:Ağdam Muğam Mərkəzinin açılışı 2.jpg|İlham Əliyev Ağdam Muğam Mərkəzinin açılışında
Fayl:Unveiling ceremony of the monument to Ashig Alasgar in Baku 3.jpg|İlham Əliyev Aşıq Ələsgərin Bakıdakı heykəlinin açılışında
Fayl:Ilham Aliyev, First Lady Mehriban Aliyeva and their daughter Leyla Aliyeva have viewed the restoration work carried out by the Heydar Aliyev Foundation at the Shaki Khan’s Mosque Complex 04.jpg|Azərbaycan rəsmiləri Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın tikdirdiyi Xan məscidi kompleksində
Fayl:Ilham Aliyev and Mehriban Aliyeva attended opening of Kharibulbul Festival in Shusha 21.jpg|İlham Əliyev Xarıbülbül festivalında


#### Heydər Əliyev Fondu

Mehriban Əliyeva və onun rəhbərlik etdiyi Heydər Əliyev Fondu Azərbaycan mədəniyyətinin hamisi adlandırılmışdır. 2018-ci ildə "Mehriban Əliyeva — Azərbaycan Mədəniyyətinin Hamisi" adlı kitab nəşr edilmişdir.

Azərbaycanda fondun dəstəyi ilə 2005-ci ildə Cavad xanın qəbri üzərində məqbərənin ucaldılması, Comərd Qəssabın məzarı və məzarüstü türbəsinin bərpası, Abdulla Şaiqin ev-muzeyinin bərpası, Xəzər rayonunun Mərdəkan qəsəbəsində kütləvi kitabxana üçün müasir binanın inşası, 2007-ci ildə Mərdəkan Mədəniyyət Sarayının yenidən qurulması, 2008-ci ildə Qala Arxeoloji-Etnoqrafik Muzey Kompleksinin yaradılması, Gəncə qapılarının ilkin şəkildə qurulması, Salyan Dövlət Rəsm Qalereyasının yenidən qurulması, Ağcabədidə Qarabağ Muğam Mərkəzinin inşası, Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin inşası, 2009-cu ildə Ağdaşda Xalq artisti Habil Əliyevin adını daşıyan uşaq musiqi məktəbinin inşası, Bakı Müasir İncəsənət Muzeyinin yaradılması, 2010-cu ildə Xəzər rayonunun Türkan və Binə qəsəbələrində yeni mədəniyyət mərkəzlərinin inşası, 2011-ci ildə Qala Arxeoloji-Etnoqrafik Muzey Kompleksinin ərazisində Etno-Ekoloji Mərkəzin və Qala Əntiq Əşyalar Muzeyinin yaradılması, 2014-cü ildə Gəncədə Nizami Gəncəvi Muzeyinin inşası, Məhsəti Gəncəvi Mərkəzinin inşası, Bakıda Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi üçün yeni binanın inşası həyata keçirilmişdir.

Fondun xarici ölkələrdə tarixi-mədəniyyət abidələrinin bərpası və yeni mədəniyyət obyektlərinin inşası sahəsində fəaliyyətinə 2006-cı ildə Gürcüstanın Tiflis şəhərində Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinin — Mirzə Şəfi Vazehin, Mirzə Fətəli Axundovun, Həsən bəy Ağayevin və Fətəli xan Xoyskinin qəbirüstü abidələrinin yenidən qurulması və xiyabanın yaradılması, 2007-ci ildə Parisdə Versal Sarayının parkındakı ümumbəşəri abidələrin bərpası, 2008-ci ildə Luvr Muzeyinin bərpası, 2011-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı yanmış və dağıdılmış Berlin qəsrinin bərpası, 2012-ci ildə Romanın Villa Borgeze parkında Nizami Gəncəvinin abidəsinin ucaldılması, Vatikanda Roma katakombalarının bərpası, Moskvada M. İ. Rudomino adına Ümum-Rusiya Dövlət Xarici Ədəbiyyat Kitabxanasının atriumunda Azərbaycanın görkəmli yazıçısı, filosofu və humanisti Mirzə Fətəli Axundovun abidəsinin ucaldılması, Parisdə Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin yaradılması, 2013-cü ildə Romada Kapitolini Muzeyinin "Filosoflar zalı"nın təmirini misal göstərmək olar.

Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü və təşkilati dəstəyi ilə 2007–2012-ci illərdə Bakıda Mstislav Rostropoviç adına Beynəlxalq Musiqi Festivalları, 2009, 2011 və 2013-cü illərdə "Muğam aləmi" Beynəlxalq Muğam Festivalları, 2009–2013-cü illərdə Qəbələ şəhərində Beynəlxalq Musiqi Festivalları keçirilmişdir. Digər keçirilən tədbirlər Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri, "Tolerantlığın ünvanı-Azərbaycan" layihəsidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
* Qarayev N. S. XIX əsr Azərbaycan ədəbi məclisləri. Bakı, Nurlan, 2012, 325 s.
* BAHARLU, İlgar. "KOCA TEBRIZ: KARAKOYUNLU, AKKOYUNLU VE SAFEVI TÜRKMEN DEVLETLERINDE BIR BAŞKENTIN SERÜVENI." T. C. Dışişleri Bakanlığı Tebriz Başkonsolosluğunun Kuruluşunun 100. Yılı.
* Y. M. Babayev. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIII–XVIII əsrlər). Dərslik. Təkrar nəşr. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 760 səh.
* Ə. Səfərli, X. Yusifli. "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (qədim və orta əsrlər)", Bakı, "Ozan", 2008, 696 səh.
* Seyfəddin Qəniyev. Səadət Veysova. Məşhur xeyriyyəçi Mahmud Ağa və naməlum muğam universiteti. Bakı, "Elm və təhsil", 2014, 292 səh.
* 
* Parlaq bədii istedada malik söz sənətkarı — Xurşidbanu Natəvanın 190 illik yubileyi münasibətilə mərkəzi kitabxanaların uşaq şöbələri, MKS-nin şəhər, qəsəbə, kənd kitabxana filialları üçün hazırlanmış metodik vəsait tərt.ed. Ruhiyyə Məmmədli ixt.red. və burax. məsul Ş. Qəmbərova; — Bakı: F. Köçərli ad. Respublika Uşaq Kitabxanası, 2022. — 47s.
* Əsgərzadə, M. (2024). Qədim zamanlardan günümüzədək islam şəriəti əsasında sosial yardımlar. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi Mass Communication Special Issue, 11 (1), 14–28.
* Rice, Kelsey, "Forging The Progressive Path: Literary Assemblies And Enlightenment Societies In Azerbaijan, 1850–1928" (2018). Publicly Accessible Penn Dissertations.