Qabriel Qarsiya Markes

**Qabriel Xose de la Konkordiya "Qabo" Qarsiya Markes** (; ) — Kolumbiyalı romançı, jurnalist, ssenarist, qısa-hekayə yazıçısı, Neyştadt Beynəlxalq Ədəbiyyat Mükafatı (1972) və Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı (1982).

## Həyatı
Kolumbiya yazıçısı Qabriel Xose Qarsia Markes Karib dənizi sahilindəki Arakataka şəhərində doğulmuşdu. Ailədəki on altı uşaqdan ən böyüyü idi. Yerli poçt şöbəsində teleqrafçı işləyən atası maddi çətinliklərlə üzləşdiyindən Qabriel ana babasının və nənəsinin himayəsində böyümüşdü. Xüsusən nənəsinin danışdığı nağıl, əfsanə və əsatirlər gələcəkdə yazıçının işinə yaramış, bir çox əsərləri üçün əla xammala çevrilmişdi. İstefaya çıxmış polkovnik olan babası da vətəndaş müharibəsi və gənclik həyatı haqqındakı maraqlı xatirələri ilə nəvəsinin bədii təxəyyülünün formaşalaşmasında mühüm rol oynamışdı.

Gənc Markes 1947-ci ildə Boqot unversitetinin hüquq fakültəsində oxumağa başlamışdı. Sonra Kartagena universitetinə dəyişilmişdi. Lakin nəticədə yenə də diplom ala bilməmişdi. Amma bu aradan dörddə bir əsr keçəndən sonra yazıçının Nyu-Yorkun məşhur Kolumbiya universitetinin fəxri doktoru seçilməsinə mane olmamışdı. Boqotada çıxan "Espektador" ("Müşahidəçi") qəzeti onun "Üçüncü imtina" hekayəsini 1947-ci ildə çap etmişdi. Sonrakı illərdə həmin qəzetdə yazıçının 20-yə qədər hekayəsi çıxmışdı. Şəxsi etirafına görə Markesin yazıçı kimi təsirləndiyi müəllif Frans Kafka olmuşdu. Onun digər sevimli sənətkarları sırasına Ernest Heminquey, Ceyms Coys, Uilyam Folkner və Virciniya Vulf daxil idi.

Nəhayət, 1954-cü ildə Markes "Espektador"da müxbir kimi daimi işə götürülmüş və Avropaya göndərilmişdi. Avropa limanlarına yan alan Kolumbiya hərbi gəmilərinin narkotik qaçaqmalçılığı ilə məşğul olmaları haqqındakı silsilə məqalələri gənc jurnalistin həm özünə, həm də əməkdaşı olduğu qəzetə baha başa gəlmişdi. "Espektador" bağlanmış, Markes işsiz qalmışdı. Bu dövrdə Markesin sadəcə jurnalist və ədəbiyyat həvəskarı deyil, yazıçı olduğunu göstərən "Yanmış yarpaq" (1955) povesti çap edilmişdi.

Bir neçə il Avropada ispandilli qəzetlərin ştatdankənar müxbiri və Kubanın Prensa Latina dövlət agentliyinin əməkdaşı kimi çalışdıqdan sonra yazıçı 1961-ci ildə Mexikoya köçmüşdü. "Polkovnikə heç kim məktub yazmır" (1961) povesti və "Böyük Ananın dəfni" (1962) hekayələr məcmuəsi burada nəşr olunmuşdu.

Lakin Markesə həm ədəbi, həm də kommersiya uğuru gətirən əsəri 1967-ci ildə çap etdirdiyi "Yüz ilin tənhalığı" romanı olmuşdu. Pablo Neruda bu romanın meydana çıxmasını Servantesin "Don Kixot"undan sonra ispandilli ədəbiyyatın ikinci mühüm hadisəsi hesab etmişdi. Peru yazıçısı Varqos Losa isə onu "ədəbi zəlzələ"yə bənzətmişdi. Əsərdəki yazıçı təxəyyülünün məhsulu olan Makondo kəndi və Buendia ailəsi bütün Latın Amerikasının təcəssümü idi.

"Patriarxın payızı" (1975) adlandırdığı ikinci romanında isə Qarsia Markes Latın Amerikası diktatorlarının ümumiləşdirilmiş obrazını yaratmışdı. "Elan olunmuş qətlin xronikası"nda (1981) yazıçı bir daha sözə sahiblik qüdrətini, orijinal və mürəkkəb süjet qurmaq məharətini nümayiş etdirmişdi. Amerika tənqidçisi Uilyam Makferson haqlı olaraq Markes yaradıcılığını magiya, metafor və mifin fantastik şəkildə çulğalaşdığı ədəbiyyat cəngəlliyinə bənzətmişdi. Məhz reallıqla irreallığın bu qəribə sintezinə görə tənqidçilər Markesin özünəməxsus ədəbi üslubunu magik realizm kimi qiymətləndirmişlər.

"Patriarxın payızı"nı Markes "hakimiyyətin tənhalığı haqqında poema" adlandırırdı. Əsərin prorotipi kimi bəzən Venesuela diktatoru Markos Peres Jimenesin adı çəkilsə də, müəllif əsasən Karib hövzəsi üçün səciyyəvi olan diktator-ların sintetik, məcmu surətini yaratdığını bildirmişdi. Romanın çapından sonra Markes Mexikoya köçmüş və Çili diktatoru Pinoçetə etiraz əlaməti olaraq onun hakimiyyəti dövründə heç bir əsər yazmayacağını bildirmişdi.

1982-ci ildə Qabriel Qarsia Markes "fantaziya və reallığın bir-biri ilə qarışığından ibarət olan və bütöv bir regionun həyatını, münaqişələrini əks etdirən əsərlərinə görə" Latın Amerikası ədəbiyyatının ilk Nobel laureatı olmuşdu. Şübhəsiz, mükafat Kolumbiya yazıçısına həmin dövrə qədərki bütün yaradıcılığı üçün verilsə də, burada "Yüz ilin tənhalığ"ı romanın xüsusi çəkisi olmuşdu.

Roman üzərində işləyəcəyi dövrdə ailəsinin həyatını təmin etmək üçün maşınını satan və xeyli borca düşən Markes əsərin nəşrindən sonra ölkəsinin zəngin adamlarından birinə çevrilmişdi. "Yüz ilin tənhalığı" həm də Venesuelanın Romulo Kallages mükafatını (1972) qazanmışdı. Latın Amerikasının xalq mədəniyyəti ünsürlərindən, ispan barokkosundan, Avropa sürrealizmindən və digər modernist ədəbi təmayüllərin təcrübəsindən məharətlə yararlanan Markes həqiqətən də dünya ədəbiyyatında analoqu olmayan yeni ədəbi nümunə yaratmışdı.

"Yüz ilin tənhalığı" romanı Latın Amerikası miqyaslı yazıçı və ictimai xadim kimi də Markesin nüfuzunu xeyli artırmışdı. Əsərin ilk nəşrindən sonra Barselonaya köçən və həyatının növbəti yeddi ilini burada yaşayan yazıçı ölkəsindəki daxili siyasi qruplaşmalar arasındakı qarşıdur-manı nizama salmaq üçün vasitəçi rolunu oynamışdı. Onun Fidel Kastro ilə dostluğu da bu dövrdə başlamışdı. Kuba diktatoru ilə sıcaq əlaqələrinə görə ABŞ Markesin ölkəyə gəlməsinə yasaq qoymuşdu. Lakin Bill Klinton prezident seçiləndən sonra "Yüz ilin tənhalığı"nın özünün ən sevimli romanı olduğunu bildirmiş və yasağı ortadan qaldırmışdı.

Markes Stokholmdakı Nobel mühazirəsini "Latın Amerikasının tənhalığı" adlandırmışdı. Laureatın fikrincə, mükafat onun şəxsində regionun yalnız ədəbiyyatına deyil, bütünlükdə Latın Amerikası xalqlarının keşməkeşli tarixinə və yaratdıqları təkrarsız, özünəməxsus mədəni irsə verilmişdir.

Markesin əksər əsərlərində hadisələrin cərəyan etdiyi Makondo kəndi əslində onun doğulduğu kiçik Arakataka şəhərini təcəssüm etdirirdi. Uilyam Folkner bütün əsərləri üçün Yoknapatofanı seçdiyi kimi Markes də təkrarsız nağıl dünyasını yaradarkən Makondo üzərində dayanmışdı. Maraqlıdır ki, müəllif Nobel mükafatı aldıqdan və Makonda adı bütün dünyada məşhurlaşdıqdan sonra Arakataka sakinləri şəhərin adının dəyişdirilib Makonda qoyulması üçün referendum keçirmişdilər. Əksəriyyət razılıq bildirsə də, yetərsay olmadığından qərar qəbul edilməmişdi.

Həkimlər 1992-ci ildə Markesdə ağ ciyər xərçəngi aşkara çıxarmışdılar. Uğurlu əməliyyatdan sonra xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaq mümkün olmuşdu. 1999-cu ildə isə yazıçının limfalarında xərçəng tapılmışdı. Lakin ABŞ və Meksikadakı cərrahiyyə əməliyyatları nəticəsində Markes bu dəfə də xəstəliyə qalib gəlmişdi. 2000-ci ildə bir sıra Latın Amerikası qəzetlərində yazıçının ölümü ilə bağlı xəbərlər yayılsa da, bunların ucuz sensasiya olduğu tezliklə aşkara çıxmışdı.

Pinoçetin hakimiyyətdə olduğu dövrdə yazmamaq haqqında 1975-ci ildəki vədinə baxmayaraq, Markes yaradıcılığını davam etdirdi. Böyük uğurla ekranlaşdırılan "Vəba zamanı məhəbbət" (1995) romanını yazdı. Son illərdə isə o, üç cilddən ibarət memuarları üzərində işləyirdi. Bu trilogiyaya daxil olan ilk kitab — "Yazmaq üçün yaşamaq" artıq 2002-ci ildə çapdan çıxıb.

2004-cü ildə Qarsia Markes böyük səs-küy yaradan növbəti əsərini — "Mənim kədərli fahişələrimin xatirələri" romanını tamamlayaraq Kolumbiya nəşriyyatlarından birinə təqdim etmişdi. Çap prosesində piratlar əsərin elektron variantını oğurlamağa və rəsmi nəşrdən əvvəl oxuculara çatdırmağa müvəffəq olmuşdular. Vəziyyətdən çıxış yolu axtaran yazıçı isə orijinal bir yola əl atmış, romanın sonluğunu dəyişməklə ədəbiyyat quldurlarını müftə qazancdan məhrum etməyə çalışmışdı. Ancaq pirat nəşr də, öz növbəsində bahalı biblioqrafik relikviyaya çevrilərək ədəbiyyat oğrularına o qədər də pis qazanc gətirməmişdi.

Qarsia Markes Azərbaycanda nisbətən yaxşı tanınan Nobel laureatlarındandır. Onun ayrı-ayrı əsərlərini Əkrəm Əylisli, Natiq Səfərli, Afaq Məsud kimi yazıçılar Azərbaycan dilinə çevirmişlər.

Qabriel Qarsiya Markes 17 aprel 2014-cü ildə Mexikoda vəfat etmişdir.

## Əsərləri

### Romanları
* Arzuedilməz saat () (1959)
* Yüz ilin tənhalığı () (1967)
* Patriarxın payızı () (1975)
* Gözlənilən bir qətlin tarixçəsi () (1981)
* Vəba günlərində eşq () (1985)
* Öz labirintində olan general () (1989)
* Hüznlü Fahişələrim () (2004)

### Povest və hekayələri
* Üçüncü sadəlik () (1947)
* Ölümün digər tərəfi () (1948)
* Yeva öz pişiyinin daxilində () (1948)
* Tuvalkain ulduzlarda () (1948)
* Üç somnambulun əsəbi () (1949)
* Güzgü ilə dialoq () (1949)
* Düz saat altıda gələn qadın () (1950)
* Mavi itin gözləri () (1950)
* Natanael vizit gətirdi ()
* Mələkləri gözləməyə məcbur edən qaraca – Nabo () (1951)
* Kim bu qızılgülləri dağıtsa o () (1952)
* İçkinin rəhbərlik etdiyi gecə () (1953)
* Yağış yağanda gələn kişi () (1954)
* Düşmüş yarpaq () (1955)
* İsabel yağışa Makondada baxır () (1955)
* Şənbədən sonrakı gün () (1955)
* Polkovnikə məktub yoxdur () (1957)
* Zamanla itən dənizlər () (1961)
* Dul qadın Montel () (1961)
* Qızılgün incəsənəti () (1961)
* Böyük ananın dəfni () (1961)
* Bizim şəhərdə oğrular yoxdur () (1962)
* Baltasararın həyatında unudulmaz gün () (1962)
* Çərşənbə axşamı Siesta () (1962)
* Bu günlərdən biri () (1962)
* Nəhəng qanadlarla çox yaşlı insan () (1968)
* Möcüzələr satan xeyirxah Blakaman () (1968)
* Dünyada ən gözəl suda boğulmuş adam () (1968)
* Ruhlar gəmisində sonuncu səyahət () (1968)
* Açıq dənizdə batmayanların nağılı () (1970)
* Sevgi ölümdən qaçmağa səbəb deyil () (1970)
* Sadəqəlbli Erendiranın inanılmaz, kədərli tarixi və onun qəlbsiz nənəsi () (1972)
* Senyor Forbesin xoşbəxt yayı () (1982)
* Qarda sənin qan izlərin () (1982)
* Mariya dos Prazeres () (1992)
* Yaxşı yol, möhtərəm prezident! () (1992)
* Tramontana () (1992)
* Avqust qorxuları () (1992)
* Müqəddəs () (1992)
* İşıq – su kimidir () (1992)
* Yatmış gözəlin təyyarəsi () (1992)
* Mən yalnız telefondan zəng etməyə gəlmişəm () (1992)
* On yeddi göndərilmiş ingilis () (1992)
* Oğlumu görmək üçün kirayəşinəm () (1992)
* Sevgi və başqa şeytanlar () (1994)
* Qaçırılma haqqında məlumat () (1996)

### Sənədli əsərləri
* Bunu danışmaq üçün yaşamaq () (2002)

### Azərbaycanca tərcümə edilmiş əsərləri
* Gözlənilən bir qətlin tarixçəsi (Tərcümə edən: Əkrəm Əylisli)
* Patriarxın payızı (Tərcümə edən: Afaq Məsud)
* Sənin qar üzərindəki izinlə (Tərcümə edən: Nəriman Əbdülrəhmanlı)
* Polkovnikə heç kim yazmır (Tərcümə edən: İshaq İbrahimov)
* Bizlərdə oğru yoxdur (Tərcümə edən: Mahir N. Qarayev)
* Bu günlərdən biri (Tərcümə edən: Mehman Musabəyli)
* Üç somnambul üçün kədər (Tərcümə edən: Mehman Musabəyli)
* Nəhəng qanadlı senyor (Tərcümə edən: Mehman Musabəyli)

## Markesin Azərbaycanca çap edilmiş kitablarının üz qabığları

Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Polkovnikə məktub yoxdur.jpg|Polkovnikə məktub yoxdur (tərcüməçi: İshaq İbrahimov)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Sənin qar üzərindəki izinlə.jpg|Sənin qar üzərindəki izinlə (tərcüməçilər: Nəriman Əbdülrəhmanlı və Mahir N. Qarayev)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Patriarxın payızı.jpg|Patriarxın payızı (tərcüməçi: Afaq Məsud)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Gözlənilən bir qətlin tarixçəsi.jpg|Gözlənilən bir qətlin tarixçəsi (tərcüməçi: Əkrəm Əylsili)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Yüz ilin tənhalığı.jpg|Yüz ilin tənhalığı (tərcüməçi: Günel Mövlud)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Hüznlü fahişələrim.jpg|Hüznlü fahişələrim (tərcüməçi: Əziz Rzazadə)
Fayl:Qabriel Qarsiya Markes. Eşq və başqa cinlər.jpg|Eşq və başqa cinlər (tərcüməçi: Əziz Rzazadə)


## İstinadlar

## Mənbə
* Vilayət Quliyev. Ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatı laureatları. Bakı: "Kitab aləmi" Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2009, səh.

## Xarici keçidlər
* Qarsiya Markes

## Həmçinin bax