open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adem Kılıççı

**Adem Kılıççı** () — türk boksçusu. İstanbulda Fənərbaxça Boks Şöbəsinin üzvüdür.

## Həyatı
Adem Kılıççı 5 mart 1986-cı ildə Ağrıda anadan olub. Əslən Azərbaycan Türklərinin alt qrupu hesab olunan Qarapapaq tayfasına mənsubdur. Ailəsi Ağrıya Qafqaz köçləri ilə birgə köçmüşdür. Bu barədə o Fənərbaxça TV-yə verdiyi müsahibəsində bildirib. Gənclik illərindən boksla maraqlanıb və məşqini Ağrıda alıb. Ağrı İbrahim Çeçen Universitetində təhsil alan Adem Kılıççı 2004-cü ildən Fənərbaxçanın boks komandasında çalışır. 2008 və 2012-ci il Olimpiadalarında Türkiyəni boksda təmsil edən Kılıççı 2016-cı il Olimpiadasına vəsiqə qazansa da, iştirak edə bilməyib.

## Survivor Macərası
Acun Ilıcalının təqdim etdiyi Survivor yarışmasında 2017-ci ildə finala çıxsa da, Ogeday Girişkendən sonra ikinci olub. Survivor 2018 yarışmasında Nagihan Karadere ilə finala yüksələn Kılıççı həmin mövsümün çempionu olub və hal-hazırda Survivor All Star-2022-də yarışaraq finala qədər irəliləyib. Başdan sona qədər güclü yarışma sərgilməsinə baxmayaraq finalda sms səsverməsində rəqibinə məğlub olaraq 2-ci yerin sahibi olub. Hələ boksla məşğul olan Adəm Kılıççı 2019-cu ildə "**Sportial"** adlı idman zalı açıb. 2025-ci ildə Survivor 2025 All Star Könüllülərdə 2. dəfə çempion olub.

## Nailiyyətlər
* 2004-cü ildə Antalyada keçirilən boks üzrə dünya çempionatında gümüş medal qazanmışdır
* 2007-ci ildə Çikaqoda keçirilən Həvəskar Boks üzrə Dünya Çempionatında bürünc medal qazandı
* 2008-ci il Yay Olimpiya Oyunları çərçivəsində avqustun 10-da 69 kiloqram çəki dərəcəsində ilk raundda ingilis Billy Joe Saundersə 14–3 hesabı ilə uduzdu. İlk raundda 2–0, 2-ci raundda 6–1, 3-cü raundda isə 11–2 hesablı geridə qalan Kılıçcı matçı da 14–3 hesabı ilə uduzdu
* 2009-cu ildə Aralıq dənizi Oyunlarında gümüş medal qazanıb. (Paskara, İtaliya)
* 2011-ci ildə böyüklər arasında Avropa çempionatında gümüş medal qazandı. (Ankara)
* 2012-ci ildə London Olimpiadasında iştirak edib. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 1 fevral 2017-ci il tarixli qərarı ilə o, dopinq testində dehidroxlormetil testosteron (turinabol) adlı qadağan olunmuş maddə aşkar edildiyi üçün London Olimpiadasından kənarlaşdırılıb və dərəcəsi (5-ci yer) ləğv edilib
* 2013-cü ildə Aralıq dənizi Oyunlarında qızıl medal qazandı. (Mərsin)
* 2014–2015-ci il Dünya Boks Federasiyasının (AIBA) təşkilatçılığı ilə APB Peşəkar Boks Liqasında Dünya Çempionu kimi Rio Olimpiadasında iştirak etmək hüququ qazanıb. Nümunəsində qadağan olunmuş maddə aşkar edildiyi üçün o, Rioya gedə bilməyib.
* 21 yanvar 2017-ci ildə yayımlanan 2017 Survivor heyətində iştirak etdi və Məşhurlar komandasında yarışdı. Böyük finalda 2-ci oldu.
* 10 fevral 2018-ci ildə yayımlanan Survivor 2018 All Star-Könüllülər Məşhurlar heyətində iştirak etdi. Böyük finalda çempion olub.
* 15 yanvar 2022-ci ildə yayımlanan 2022 Survivor 2022: All Star heyətində iştirak etdi və Məşhurlar komandasında yarışdı. Böyük finalda 2-ci oldu.
* 01 yanvar 2025-ci ildə yayımlanan 2025 Survivor 2025: All Star-Könüllülər heyətində iştirak etdi və All Star komandasında yarışdı. Böyük finalda 2-ci dəfə çempion oldu.

## İstinadlar
Flotel

**Flotel** (üzən otel) — su hövzələrinin mərkəzlərində, gəmidə yerləşən mehmanxana. Flotellər daha çox neft sənayesində, liman bölgələrində və s. kimi yerlərdə çalışan işçilər üçün nəzərdə tutulur. Flotel ideyası ilk dəfə irəli sürüləndə ekipajın qazma işlərini fasiləsiz həyata keçirə bilməsi üçün dəniz qurğusunun yaxınlığında yerləşdirilmiş yarıdalma platforma kimi hazırlanmışdır.

## İstinadlar
Arxipo-Osipovka

**Arxipo-Osipovka** — Krasnodar diyarında kənd. Gelencik şəhər-kurort rayonu ərazisinə daxildir. Arxipo-Osipvka kənd dairəsinin mərkəzi.

## Coğrafiyası
Kənd Qara dəniz sahilində, Vulan və Teşebs çaylarının hövzəsində yerləşir. Krasnodardan 125 km cənub-qərbdə, Novorossiysk — Tuapse magistral yolunun üzərində yerləşir. Arxipo-Osipovkanın inzibati yurisdiksiyası altında olan ən yaxın yaşayış məntəqələri şimal-qərbdə Tekos və şərqdə Teşebsdir. Dzubqa və Betta kəndləri çimərlik sahili və kurort yerinin olması baxımından Arkhipo-Osipovka kəndinin qonşudur. Betta xutoru Qara dənizdən 10 km qərbdə yerləşir, avtomobillə ona olan məsafə 36 kilometirdir.

Relyeif əsasən dağlıq və dağ ətəyidir. Kənd bütövlükdə sahildən şimala doğru uzanan formaya malikdir. Arxipo-Osipovkanın cənub hissəsi əsasən Rusiyanın və kənarda gələn turistlərin qəbulu və yerləşdirilməsi uyğundur. Mərkəzi çimərlikdən uzaq olan şimal hissəsi əkinçilik və bağçılıq sahəsi üzrə ixtisaslaşıb.

## Tarix
1475-ci ildən sonra bu ərazi bütün Qara dəniz sahilləri ilə birlikdə Osmanlı İmperatorluğunun bir hissəsi idi. 1829-cu ildən Adrianopol sülhü bağlandıqdan sonra ərazi Rusiyaya keçdi. Bundan sonra Vulan çayının mənsəbində, Qara dəniz sahil zolağının dayaqlarından biri olan Mixaylovski qalası inşa edildi.

Qafqaz müharibəsi bitməzdən əvvəl Adıge kəndi Psixop (adıge Psişop) kəndin yerində yerləşirdi. K. H. Meretukovun yazdığına görə, Adıgeylər arasında kənd Tsopsin kəndi kimi də tanınırdı.

Müasir qəsəbənin əsası 1864-cü ildə Vulanskaya kəndi kimi qoyulmuşdur.

1889-cu ildə kənd Arxipo-Osipovka adlandırıldı. Kəndə 1840-cı ildə qəhrəmancasına fədakarlıq göstərmiş rus ordusu siravisi Arxip Osipovun adı verlmişdir.

1960-cı il martın 8-də kənd kurort şəhəri statusu almışdır.

## Əhalisi
2010-cu ilin ümum Rusiya əhalinin siyahıya alınmasına görə qəsəbənin əhalisi 7 853 nəfərdir. Milli tərkib baxımdan ruslar üstünlük təşkil edir.

## İqtisadiyyatı
Əsas sənaye obyektləri: ağac emalı sexi, meyvə saxlama, qida istehsalı (şərab, meyvə konservləri və s.).

Kəndin yaxınlığında "Mavi axın" qaz kəmərində təzyiqi saxlayan dünyanın ən böyük qaz kompressor stansiyalarından biri "Sahil" yerləşir.

## İstinadlar
İrakli Qamrekeli

**İrakli Qamrekeli** (; ) — gürcü quruluşçu rəssamı və gürcü avanqard səhnə dizaynının yaradıcılarından biri.

Qəmrəkeli Qoridə anadan olub. Onun istedadı Oskar Uayldın "*Salome*" əsəri üçün Qamrekelinin illüstrasiyalarına heyran olan aparıcı gürcü teatr rejissoru Kote Marcanişvilinin əsərlərindən ibarət sərgi zamanı aşkar edilib. 1922-ci ildən 1943-cü ilə qədər Qamrekeli Rustaveli Teatrında əvvəlcə Marcanişvilinin, daha sonra isə Sandro Axmetelinin rəhbərliyi altında işləmiş və burada Uilyam Şekspirin *[[Hamlet]]* (1925), *Sandro Şanşiaşvilinin Anzor* (1928), Fridrix Şiller *Quldurlar* (1933) və Şekspirin *[[Otello]]* (1937) da daxil olmaqla 50 tamaşanın dizaynını hazırlamışdır*.*

Mücərrəd həndəsi konstruksiyaları və geniş, lakin seyrək bəzədilmiş ölçüləri ilə diqqət çəkən Qəmrəkelinin mənzərəli dizaynları Rustaveli Teatrına xas olan monumental və qəhrəmanlıq üslubunu müəyyən etməyə kömək etdi. Daha sonrakı karyerasını 1930–1940-cı illərdə Qəmrekeli Opera və Balet Teatrında və də Tbilisi Qriboyedov adına Rus Dram Teatrında davam etdirib. O, həmçinin Tbilisidəki Gürcüstanın dövlət kinostudiyası ilə əməkdaşlıq edib: 1929-cu ildə o, həmkarı rəssam Valerian Sidamon-Eristavi ilə Kote Mikaberidzenin təməlini qoyan "*Mənim* nənəm" ekspressionist filmi üzərində işləyir, lakin film onilliklər ərzində Sovet senzurası tərəfindən qadağan edilmişdi. Qamrekeli həm də " *Arsena"* (1937) və *Giorgi Saakadze* (1942–1943) filmlərinin bədii rəhbəri olub. Səhnə dizaynı ilə yanaşı, Qəmrəkeli 1924-cü ildə mənsub olduğu eyniadlı gürcü avanqard rəssamlar qrupunun ilk və yeganə nəşri – *H2SO4-*ün tərtibatını hazırlamaq üçün də seçildi.

O, Gürcüstanın əməkdar artisti adına və "Şərəf nişanı" ordeninə layiq görülüb. 1943-cü ildə Tbilisidə vəfat etmiş və Didube panteonunda dəfn edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Irakli Gamrekeli . Georgian National Filmography.
* Müəllifin əsərlərinin qalereyası. Wikimedia Commons
Vovnuşki

**Vovnuşki** ( — müdafiə qalaları) — orta əsrlərə aid inquş mühafizə qalaları kompleksi. Bu, Ceyrax-Assa Dövlət Tarix-Memarlıq və Təbiət Muzey-Qoruğunun tərkibinə daxil olan unikal İnquş memarlıq abidəsidir. Müasir İnquşetiyanın yüksək dağlıq rayonu olan Ceyrax rayonunda yerləşir. "Vovnuşki" qalaları ənənəvi olaraq inquş çayının "Ozdoy" qalaları kimi də adlandırılır.
Vovnuşkinin ilk təsvirləri XVIII əsrin əvvəllərinə aiddir.

## Təsviri
Vovnuşki qədim İnquşetiyanın müdafiə strukturları arasında ən qeyri-adi və ekzotik qala komplekslərindən biridir. İnquş dilindən tərcümədə "Vovnuşki" (düzgün tələffüz "Vouvnuşke", birinci hecada vurğu ilə) adı "Döyüş qüllələrinin yeri" deməkdir. Arxeoloq və tədqiqatçıların fikrincə, bu qalla kompleksi, eləcə də digərləri (Tarqim, Egi-Kale, Xamxi) Böyük İpək Yolu yolunun qorunmasında mühafizəçi rolunu oynamışdır. Assinski dərəsi boyunca ticarət karvanları Böyük Qafqaz silsiləsinin şimal yamaclarına, Sunja çayı vadisi ilə Maqasa — "Günəş şəhəri"nə gedirdilər.

Vovnuşki abidəsi üç əsas qaladan ibarətdir, bunlardan ikisi bir qayanın üstündə, biri isə əks qayanın üstündə yerləşir. Kompleksin qalaları Qafqazın heyranedici qayalıqları və silsilələri fonunda Quloyxi çayının mənzərəli dərəsində yerləşməsinə baxmayaraq, uzaqdan diqqəti cəlb edir. Qüllələr daşdan tikilib və zirvələrində tikildiyi qayaların təbii davamı kimi görünür. Bu qalalar düz damları və dar boşluqları olan kəsilmiş piramidal formalı dörd mərtəbəli binalardır. Qalalara girişə maneə törədən divarları, əlçatmaz süxurların təbii relyefinə üzvi şəkildə həkk olunmuşdur.

## Qalereya

Şəkil:Vovnushki-1.jpg
Şəkil:Bashnya2_vovnushki.jpg|Qərb qalaları
Şəkil:Vovnushki_vaynakh.jpg|Şərq qalaları
Şəkil:Bashni_vovnushki.jpg|
Şəkil:Vovnushki_ingushetia.jpg|
Şəkil:Вовнушки 1910 год.jpg|1910-cu il şəkli


## Görməli yerləri

2008-ci ildə Vovnuşki qala kompleksi "İzvestiya" qəzeti, "Rossiya" telekanalı və "Mayak" radiostansiyası tərəfindən təşkil edilən "Rusiyanın yeddi möcüzəsi" müsabiqə layihəsinin finalçısı oldu.
 

2009-cu ildə Vovnuşki qala kompleksinin təsviri "Regionlar" seriyasında "İnquşetiya Respublikası" rus poçt markasında verildi.

2010-cu ildə Rusiya Bankı Rusiyanın xatirə sikkələrinin "Memarlıq abidələri" seriyasında 3 rubl nominalında və çəkisi 31,1 qram olan "Vovnuşki" kompleksinin müdafiə qalalarından birinin təsviri olan 10 000 nüsxə gümüş sikkə buraxdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Виноградов В. Б., Марковин В. И. Археологические памятники Чечено-Ингушской АССР.— Грозный, 1966.
* Гольдштейн, Аркадий Федорович Средневековое зодчество Чечено-Ингушетии и Северной Осетии.— М.: Наука, 1975.
* Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия.— М.: Наука, 1971.

## Xarici keçidlər
* Башни "Вовнушки" в фото галерее Кавказа
* Замок-крепость "Вовнушки" на сайте Чудеса России
* Замковый комплекс "Вовнушки" на портале культурного наследия России
Ureki

**Ureki** () — Gürcüstanın Quriya diyarının Ozurgeti bələdiyyəsində olan şəhər tipli qəsəbə. Ureki Gürcüstanın cənub-qərbində, Qara dəniz sahilində yerləşir. Maqnit qumlu çimərlikləri ilə məşhurdur.

## Adlanması
Bir vaxtlar bütün Ureki ərazisi meşə ilə örtülü idi və orada ov etmək mümkün deyildi. Ona görə də bu yer *Ureki* adlanır. Gürcü dilində "*sıx meşə"* deməkdir.

## Coğrafiyası
Şəhər Qara dəniz sahilindən keçən "Samtredia — Batumi" dəmir yol xəttindəki stansiya ərazisindədir. Urekinin dəniz sahilində olan kurort ərazisi Maqnetiti adlanır. Məhs bu zona qara maqnit qumu ilə zəngindir. Əsas çimərliklər burdadır. Urek sahilindən Sepa, Kuçis Abano, Natanebi, Supsa çayları Qara dənizə tökülür. Qəsəbə dəniz səviyyəsindən 4 metr yükəsklikdə yerləşir.

Ərazi Aralıq dənizi iqliminin rütubətli tipinə aid zonaya daxildir. Qışı yumşaq, yayı isti və rütubətlidir. Orta illik temperatur 14,5&nbsp;°C-dir. Ən isti ay iyul ayıdır. Orta temperatur 23,1&nbsp;°C, ən soyuq ay isə yanvar ayıdır. Yanvarın orta temperatur 5,8&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntı 2069&nbsp;mm-dir. Ən az yağıntı may ayında düşür — 75&nbsp;mm, ən çox yağıntı dekabrda düşür. Orta hesabla 232&nbsp;mm. Günəş işığının illik orta müddəti 1800–2000 saatdır.

1970-ci illərdə Urekidə ilboyu fəaliyyət göstərən "Qornı Xrustal", "Kolxida", "Meqobroba" (Dostluq) sanatoriyaları inşa edilmişdir.

2014-cü ildə Gürcüstanın Tibilisidə yerləşən Duşeti rəsədxanası Ureti çimərliyindəki maqnit sahəsinin intensivliyini ölçmüşdür. Urekidə maqnit anomaliyasının orta səviyyəsi 150–250 μT (mikrotesla), bəzi yerlərdə 850 μT-ə çatır. Bu çimərlik bir çox xəstəliklərin müəalicəsində çox faydalıdır. Daha çox ürək-damar xəstələri üşün məsləhətdir.

Ureki ərazisində dövlət zooparkı, istirahət evi və pansionat var. Bundan başqa şəhərdə onlarca otel və gesthauslar var.

Ureki şəhəri Batumi şəhərindən 60&nbsp;km şimalda yerləşir. Tibilisi şəhəri isə qəsəbədən 300&nbsp;km aralıda yerləşir. Poti şəhəri isə Urekidən 10&nbsp;km şimaldadır. Hal hazırda Ureki Gürcüstanın ən məşhur dəniz kənarı kurort ərazilərindən biridir. Qəsəbə III saat qurşağında yerləşir.

## Əhalisi
Ureki qəsəbəsinin əhalisi 2014-cü ilin siyahıya alınmasına əsasən 1166 nəfərdir. Əhalinin milli tərkibi belədir: gürcülər ümumi əhalinin 94,9%-ni təşkil edir. Ruslar isə əhalinin 2,7 %-ni təşkil edir. Ermənilər isə ümumi əhalinin 1 %-ni təşkil edir.

## İstinadlar
Çakvi

**Çakvi** () — Gürcüstanın Acarıstan ərazisində şəhər tipli qəsəbə. Çakvi Gürcüstanın cənub-qərbində, Qara dəniz sahilində yerləşir. Qəsəbə Kobuleti rayonunda yerləşir. Qəsəbədə Natanebi-Batumi dəmir yol stansiyası yerləşir. Müasir dövrdə Çakvi populyar turizm və istirahət zonasıdır.

## Əhalisi
Çakvi son 20 ildə yetərincə azlmışdır. 2002-ci ilin məlumatına görə qəsəbədə 8100 nəfər yaşayırdı. 2014-cü ilin siyahıya alınmasına görə qəsəbədə 6720 nəfər yaşayır. Milli tərkib baxımdan əhalinin 95,6 %-ni gürcülər təşkil edir. Ermənilər 1,7 %, ruslar isə 1,5 %-dir.

## Tarixi
Gürcü çayçılığının tarixi Çakvidə başlayıb. Onun şərq ətrafı Çaysubani ("çay məhəlləsi") adlanır. Hələ Rusiya İmperiyası dövründə çay mütəxəssisi Lau Con Zhau Çindən buraya gətirilib və ilk çay növlərini bura gətirib.

1954-cü ildən Çakvi şəhər tipli qəsəbə statusu almışdır. Keçmiş adı — Çakva olmuşdur.

Sovet dövründə Çakvidə üç çay fabriki, çay presi, meyvə-giləmeyvə və sitrus şərab zavodu fəaliyyət göstərirdi. Çay və sitrusçuluq sovxozları olmuş. Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat Çay və Subtropik Bitkilər İnstitutunun filialı var idi.

Burada məşhur sovet çayçısı Kseniya Baxtadze işləyirdi.

## Turizm
Dəniz subtropik iqlimi, gözəl çınqıl və qumlu çimərliyi olan isti təmiz dəniz, mənzərəli sahil turisləri cəlb hər zaman cəlb etmişdir. Ətraf ərazidə olan şam və evkalipt bağları, bir çox park və bağçalar Çakvini istirahət etmək və müalicə almaq üçün əla məkana çevirmişdir. Şimal hissəsində uzun müddətdir ki, yeksək beton örtüklü sahil zolağı var. Bu ərazidən dəniz çox gözəl görəsnir. Yaxınlıqda Yaşıl və Sixisdziri burunları yerləşir. "Kastello Mare" otel qəsri burda yerləşir. Bu bölgənin əsas üstünlüklərindən biri insan sıxlığının az olmasıdır.

2007-ci ildə ABŞ ordusu Mühındislər Birliyi Avropa Bölgəsi üçün Çakvidə 600 000 dollarlıq radar stansiyası inşa etmişdir. Stansiya hım ticarət, həm də hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
Aviles

**Aviles** () — İspaniyanın şimalında, Ovyedo əyalətində şəhər. Asturiya tarixi vilayətində yerləşən şəhər Aviles çayının Biskay körfəzinə töküldüyü yerdə liman rolunu daşıyır. Burada metallurgiya və kimya sənayesi var. Kurort şəhərdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Paseo ilustrado por el casco histórico de Avilés*, Concejalía de Turismo, Ayuntamiento de Avilés, **del Río, Alberto**
* *Avilés*, Ediciones: Mases, **Ovies Ruiz, José Ramón**
* *Asturias a través de sus concejos*, Ediciones: Prensa Asturiana S.A.
* *Heráldica Institucional y Vexilología del Principado de Asturias*, Ediciones: Principado de Asturias, **Panizo Gómez, Eduardo**
* *Avilés, una historia de mil años*, Ediciones Azuzel, **Juan Carlos de la Madrid**
* *Avilés, su fe y sus obras*, author's edition, **Ángel Garralda García**
* *Gran Enciclopedia Asturiana*, Silverio Cañada, Several authors

## Xarici keçidlər

*Municipality of Avilés
*Avifoto - pictures of the city(requires flash)
*Avilés Hall Webcam
*Oscar Niemeyer International Cultural Centre
Dimitri Şevardnadze

**Dimitri Şevardnadze** (; ) — gürcü rəssamı, sənət kolleksiyaçısı və İosif Stalin repressiyaları zamanı Böyük təmizləmə qurbanı ziyalı.

## Həyat
Gürcüstanın qərbində, o zaman Rusiya İmperiyasının bir hissəsi olan Quriya əyalətində kiçik bir kənd olan Baxvidə anadan olub, Sankt-Peterburq və Münhen rəssamlıq akademiyalarında təhsil alıb. Gürcüstana qayıtdıqdan sonra o, 1916-cı ildə Gürcüstan Rəssamları Assosiasiyasını yaradıb və ona rəhbərlik edib. O, həmçinin Milli İncəsənət Qalereyasının (1920) və Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının (1922) yaradılmasına kömək etmişdir. O, bir sıra opera və teatr tamaşalarını, kinofilmləri bəzəyib, Tbilisi Dövlət Universitetinin rəsmi loqosunu tərtib edib. Həmçinin orijinal gürcü çapının, poçt markalarının və əskinaslarının dizaynını hazırlayıb.

## Üsyan
1937-ci ildə Gürcüstanın kommunist başçısı Lavrentiy Beriya Tiflisdəki orta əsr Metexi kilsəsini dağıtmaq niyyətində idi, lakin Dimitri Şevardnadzenin başçılıq etdiyi bir qrup gürcü ziyalısının inadkar müqaviməti ilə qarşılaşdı. Beriya müqavimətə cavab olaraq bildirir ki, hazırkı kilsə yerinə onun miqyaslı maketini insanların görə bilməsi üçün muzeydə saxlamaq kifayətdir. Daha sonra isə Şevardnadzeyə özəl olaraq bildirir ki, kilsəni xilas etmək səylərindən əl çəksə onu gələcək muzeyin direktoru təyin edəcəklər. Sənətçi bundan imtina etdi və nəticədə 1937-ci il 11 iyunda həbs olundu və daha sonra isə 12 sentyabrda edam edildi. Bununla belə, kilsə qorunub saxlanılmışdır.

## Ailə
Gürcüstanlı siyasətçi Eduard Şevardnadze Dmitri Şevardnadzenin əmisi oğlu idi.

## İstinadlar
Avlabar mətbəəsi

**Avlabar mətbəəsi** — Rusiya SDFP Qafqaz İttifaq Komitəsinin gizli mətbəəsi.

## Tarixi
Mətbəə 1903-cü ildə Tiflis şəhərinin Avlabar məhəlləsində yaradılmışdır. Bu, yer altında idi, mətbəəyə su quyusu ilə düşüb-çıxırdılar. RSDFP Qafqaz İttifaqının 1904-cü ildə keçirilən III qurultayının Avlabar mətbəəsinin gücünü artırmaq qərarı ilə əlaqədar, 1904-cü ilin yayında Bakı şəhərindən Tiflisə Auqsburq sistemli sürətli çap maşını gətirilmişdi. Avlabar mətbəəsində Vladimir Leninin "*Proletariatın və kəndlilərin inqilabi-demokratik diktaturası*", "*Kənd yoxsullarına*" əsərləri, RSDFP-nin Proqram və Nizamnaməsi, vərəqə və intibahnamələr çap olunmuşdur. "*[[Proletariatis brdzola]]*" (Proteletariatın mübarizəsi), "*Proletariatis brdzonlis purseli*" (Proletariatın mübarizə vərəqəsi) qəzetləri də burada çap edilmişdir. Avlabar mətbəəsində çap olunan məqalə, vərəqə və intibahnamələri Qafqaz İttifaqı Komitəsinin üzvləri – Mixail Sxakaya, Aleksandr Sulukidze, İosif Stalin, Stepan Şaumyan, Vladimir Borbovski, F. Maxaridze və başqaları hazırlayırdılar. Mətbəədə materiallar rus, gürcü, erməni dillərində çap edilir və Cənubi Qafqazda, həmçinin Rusiyada yayılırdı. Qafqaz İttifaq Komitəsinin göstərişi ilə Avlabar mətbəəsi Yelizavetpol (indiki Gəncə) bolşevik qrupu üçün vərəqələr çap olunurdu. 1905-ci ilin yayınadək ümumi tirajı 9,600 nüsxə olan 5 vərəqə nəşr edilmişdi. 15 aprel 1906-cı ildə jandarm mətbəəni dağıtmışdır. Sovet dövründə Avlabar mətbəəsi bərpa olunmuş və 1937-ci ildən burada tarixi abidə-muzey fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Авлабарская нелегальная типография Кавказского союзного комитета РСДРП (1903—1906). Сборник материалов и документов. Тбилиси, 1954.
Avlos

**Avlos** (; , nadir hallarda ) — nəfəslə çalınan qədim musiqi aləti. Yunanıstanda və Ön Asiyada yayılmışdı. Qədim Romada avlos **tibiya** adlandırılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Balabana oxşayan avlosun silindrik (bəzən konusvarı) gövdəsi, ikiqat dilçəyi olmuşdur. Gövdəsinin üzərində əvvəllər 3–4, sonralar isə 15-ə qədər dəlik açılırdı. Solo çalınarkən (avletika) ifaçı (avlet), adətən, eyni zamanda iki avlosdan istifadə edirdi. Avlosun iri il əsas melodiya ifa olunur, ikincisi ilə isə züy tutulurdu. Antik faciə tamaşalarında, qurban məraasimlərində, hərbi musiqisidə avlosdan istifadə edilirdi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* *Schlesinger K.* The Greek aulos. London, 1939.
* *Becker H.* Zur Entwicklungsgeschichte der antiken und mittelalterlichen Rohrblattinstrumente. Hamburg, 1966.
* *Bélis A.* Auloi grecs du Louvre // Bulletin de correspondance héllenique, 108 (1984), 111–22.
* *Bélis A.* L’aulos phrygien // Revue archéologique, 48 (1986), 21–40.
* *Bélis A.* Studying and dating Ancient Greek auloi and Roman tibiae // The Archaeology of Early Music Cultures [II]. Berlin, 1988, 233–48.
* *West M. L.* Ancient Greek Music. Oxford: Clarendon Press, 1992 (особенно сс. 366–368).
* *Katschmartschik W.* Zur Entwicklungsgeschichte der Permanentatmung // Tibia. — 1993. — Heft 1. — S. 346–351.
* *Katchmarschik W.* Some mysteries of ancient Greek aulets // Journal of International Double Reed Society. — 1994, July. — № 22, — Р. 93–99.
* *Bélis A.* Les musiciens dans l’Antiquité. Paris: Hachette Littératures, 1999.— 319 pp. ISBN 2-01-23-5279-0.
* *Wilson P.* The aulos in Athens // Performance culture and Athenian democracy. Ed. by S. Goldhill and R. Osborne. Cambridge: Cambridge University Press, 1999, p.58–95.
Vardane

**Vardane** — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərinin mikrorayonu. Lazarevski rayonunun "Soçi kurort-şəhər" tərkibinə daxildir.

## Coğrafiyası
Vardane rayonu Qara dəniz sahilində, Buu çayının mənsəbində yerləşir. Rayon mərkəzi Lazarevskoeden 37 km cənub-şərqdə, Soçinin mərkəzindən 40 km şimal-qərbdə və Krasnodardan 270 km cənubda (yolla) yerləşir.

A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmiryolunun bir qolu yaşayış məntəqəsindən keçir. Vardane dəmir yolu platforması yaxınlıqda yerləşir. Çınqıllı çimərlik zolağının uzunluğu 600 metr, eni isə 5 metrdir.

Vardana qəsəbəsi dar sahil zolağında yerləşir və üç tərəfdən dağlar və silsilələr ilə əhatə olunub. Kəndin relyefi əsasən dağlıqdır. Orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 36 metrdir. Mütləq yüksəklİK dəniz səviyyəsindən 300 metrə çatır.

Hidroqrafik şəbəkə əsasən Buu çayı ilə təmsil olunur. Kəndin cənub kənarında Buu və Hobza çaylarını ayıran Vardanski silsiləsi yerləşir.

İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik temperatur + 14 ° C, iyulda orta temperatur + 24,5 ° C, yanvarda orta temperatur təxminən + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Vardan indiki Soçinin ən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Burada ilk yaşayış məskənlərinin əsası daş dövründə qoyulmuşdur.

Orta əsrlərdə Ubıx cəmiyyətlərindən birinin mərkəzi *Vardan*, müasir yaşayış məskəninin yerində məskunlaşmışdır. Ubıx-Şapsuq cəmiyyəti Şahe çayından Mamay aşırımına qədər olan ərazilərdə məskunlaşdı. Burada şahzadənin soyadı üstünlük təşkil edirdi — Dzepş

## Etimologiyası
Vardane kəndinin müasir adı həmin ərazidə yaşayan Ubıx cəmiyyətindən yaranmışdır. Güman edilir ki, Adıqo-Ubıx dilində "dane" sözü *ipək* deməkdir. Məhs əvvəllər kəndin yaxınlığında tut ağaclarının əkilmiş, ipəkqurdu bəslənimişdir. Ərazi ticarət üçün əlverişli yer olduğundan yerli çərkəz tayfaları fəal şəkildə ipək satırdılar.

## Əhalisi
Mikrorayonun əhalisi 5 min nəfərdir. Əhalinin milli tərkibində ruslar və ermənilər üstünlük təşkil edir.

### Küçələri
Vardanenin əsas küçəsi A-147 federal avtomobil yolunun bir hissəsi olan Lvivskaya küçəsidir.

* Livovskaya
* Mineralnaya
* Molodyojnaya
* Fruktovaya

## İstinadlar
Şərqi Avropa düzənliyi

**Şərqi Avropa düzənliyi** və ya **Rus düzənliyi** — Şərqi Avropada geniş düzənlik, Avropa düzənliyinin bir hissəsi.

Düzənlik Baltik dənizi sahillərindən Ural dağlarına, Barens və Ağ dənizlərdən Qara, Azov və Xəzər dənizlərinə qədər uzanır. Şimal-qərbdə Skandinaviya dağları, cənub-qərbdə Sudet və Mərkəzi Avropanın digər dağları, cənub-şərqdə Qafqaz, qərbdə isə Visla çayı düzənliyin şərti sərhəddi rolunu daşıyır.

Dünyanın ən böyük düzənliklərindən biridir. Şimaldan cənuba düzənliyin ümumi uzunluğu 2,5 min kilometrdən çox, qərbdən şərqə isə 1 min kilometrdir.

Belarus, Latviya, Litva, Estoniya və Moldova tamamilə, Rusiya, Qazaxıstan, Ukrayna, Finlandiya, Polşa və Rumıniya isə qismən düzənlik ərazisində yerləşir.

## Xüsusiyyətləri
Şərqi Avropa düzənliyi platforma bünövrəsi üzərində qədim düzənlikdir. Şimal-qərbində qədim buzlaşma izləri qalmışdır. Şimalda tundra, cənub-şərqində səhra və yarımsəhra var. Meşə və çöl landşaftı üstündür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Aqoy

**Aqoy** — Krasnodar diyarının Tuapse rayonunda kənd. Nebuq kənd qəsəbəsi icması tərkibinə daxildir.

## Coğrafiyası
Kənd Qara dəniz sahilində, eyni adlı Aqoy çayının mənsəbində yerləşir. Tuapsedən 5 km şimal-qərbdə və Krasnodardan 101 km cənubda yerləşir. Qəsəbədən Tuapse-Novorossiysk avtomobil yolu keçir. Kəndin ərazisində, çay vadisində dənizə birbaşa bitişik "Aqoy" hərbi aerodromu yerləşir.

Şimal-qərbdən Nebuq, şərqdən Agui-Şapsuq və cənub-şərqdən Tuapse yaşayış məntəqələri ilə həmsərhəddir.

Kənd Qara dəniz sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir. Relyefi əsasən dağlıq və təpəlikdir. Sahil hissəsində və Aqoy çayının mənsəbində hündürlüyün dəyişməsi cüzidir. Kəndin orta hündürlüyü 15 metrdir. Mütləq yüksəklik 250 metrdir. Kəndin cənub-şərqində Aqoi ilə Tuapse şəhərini ayıran Aqoi aşırımı var. Dağlar sıx meşə ilə örtülüdür. Burada şam, şabalıd və s. geniş yayılıb.

Hidroqrafik şəbəkə Aqoy çayı ilə təmsil olunur. Çimərlik zolağının uzunluğu 1 km, eni isə 20–30 metrdir. Sahildə dənizin dibi düz, çıxıntısız və daşsızdır. Çimərlik mövsümü mayın sonundan oktyabrın əvvəlinə qədər davam edir.

Kənd mülayim iqlimdən subtropikə keçid zonasında yerləşir. Əsasən Qara dənizdən əsən hava kütlələri üstünlük təşkil edir. Orta illik temperatur təxminən + 13,5 °C, iyulun orta temperatur təxminən + 23 °C, yanvarın orta temperaturu + 4,5 °C-dir. Orta illik yağıntı təxminən 1200 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.

## Tarixi
Qafqaz müharibəsinin sonuna qədər birləşmiş Şapsuq yaşayış məntəqələri Aqoya çayı vadisi boyunca yerləşirdi. Mühacirlərdən sonra Aqoy çayının vadisi bir neçə onilliklər ərzində boş qalmışdır.

1915-ci ildə Aqoy çayının mənsəbində müxtəlif köçkünlər məskunlaşdı. 1917-ci il yanvarın 1-də Aqoy yaşayış məntəqəsi Qara dəniz vilayətinin Tuapse rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

## Əhalisi
Kənd əhalisinin sayı 2662 nəfərdir.

2010-cu ilin siyahıyaalmaya görə qəsəbə əhalisinin milli tərkibi aşağıdakı kimi olmuşdur

## İstinadlar
Xalimat Bayramukova

**Xalimat Bayramukova** () — Sovet şairi, nasir, dramaturq, 1939-cu ildən Yazıçılar İttifaqının üzvü. 
## Bioqrafiyası
1917-ci il avqustun 15-də Qaraçay-Çərkəz Respublikasının qədim Qaraçay Xurzuk kəndində anadan olmuşdur. Pedaqoji İnstitutunda oxuyur, sonra  M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu və Moskvada Ali Ədəbiyyat Kurslarını bitirir.

Müharibə illərində 2436 saylı evakuasiya xəstəxanasında tibb bacısı, komsomol təşkilatının katibi olur.

Rayon qəzetinin məsul katibi, Qaraçay yazıçılar təşkilatının birinci məsləhətçisi, Qaraçay-Çərkəz kitab nəşriyyatının baş redaktoru olur. 10 ildən artıq Qaraçay-Çərkəz yazıçılar təşkilatına rəhbərlik etmişdir. 
## Yaradıcılığı
1935-ci ildən, yəni 18 yaşı tamam olandan rayon “Qızıl Qaraçay” qəzetində ədəbi işçi kimi fəaliyyətə başlayır. Bir il sonra bu qəzetin səhifələrində onun “Ölkəmə” adlı ilk şeiri dərc olunur. Xalimat Bayramukova 14 şeir toplusunun, dörd romanın, beş povestin və bir çox hekayənin, dörd qeyri-bədii kitabın, "Sonuncu sürgün" librettosu ilə ilk milli operanın, həmçinin “Ailəsiz gəlin” əsəri ilə ilk qaraçay musiqili komediyasının müəllifidir. Əsərləri dünyanın əlli dilində nəşr olunmuşdur.

İlk ədəbi əsəri 1939-cu ildə nəşr olunan "İki ürək" pyesi olub. Sonrakı illərdə “Sevimli dağlar”, “Mən həyatı sevirəm”, “Etiraf”, “Ocağın tüstüsü”, “Yenə yolda”, “Aul məhkəməsi”, “Gündən-günə”, “Yaz günortası”, "Həftənin səkkizinci günü", "Ovsessiya" və s. şeir toplularını meydana çıxarır.

“Karçı ailəsi”, “Və oğul ağladı”, “Əbədi atlılar” povestləri, “İllər və dağlar”, “Səhər ulduzu”, “Myolek”, “On dörd il” və s. romanlarını qələmə alır.

"Mənim həyatım" - yazıçının vəfat etdiyi 1996-cı ildə nəşr olunan sonuncu kitabı olur. Bu onun böyüyüb püxtələşdiyi mühiti dərindən dərk edən, həyat müşahidəsinin, düşüncəsinin bəhrəsi olan avtobioqrafik kitabdır.

## Mükafatları
Qaraçay-Çərkəz Respublikasının xalq şairi Halimat Bayramukovanın ədəbi xidmətləri mükafatlar və ordenləri ilə qarşılığını tapmışdır: “Şərəf nişanı”, “Xalqlar Dostluğu”; “Rəşadətli əməyə görə” yubiley medalı.

## Xatirəsi
Onun adını Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Milli Kitabxanası daşıyır, Velinqrad (Bolqarıstan) şəhərinin fəxri vətəndaşı olmuşdur. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* : Эльбрусоид, 2008. — 594, [1] с. : ил., портр., фотографии; 25 см. — (Карачаево-балкарская энциклопедия. Серия «Карачаево-балкарская литературная классика» (КБЛК) / Фонд «Эльбрусоид»).; ISBN 978-5-91075-003-0
## Mənbə
* ХАЛИМАТ БАШЧЫЕВНА (1918—1996)
* вернуться бы из небытия…
Vityazevo

**Vityazevo** — Krasnodar diyarında kənd. Anapa kurort-şəhər rayonuna daxildir. Anapa administrasiyasına tabe olan *Vityazevski* kənd dairəsi onun tərkibində olan yeganə kənd məntəqəsidir.

## Coğrafiyası
Anapanın mərkəzindən 11&nbsp;km şimalda (Pionerski prospektinin sonunda) Vityazevski limanının sahilində, qum dyunları üzərində yerləşir. Qara dəniz sahilində 200 m enində yaxşı baxımlı çimərlik (balıqqulaqlı qum) var. Çimərlik mövsümü iyunun əvvəlindən sentyabrın sonuna kimi davam edir.

Düzənlik tərəfdən kənd üzüm bağları ilə əhatə olunub. Qəsəbədə yunanların administrasiyası və ictimai təşkilatlarının binaları, həmçinin Müqəddəs Georgi pravoslav kilsəsi və Stalin repressiyaları qurbanlarının adları yazılmış xatirə lövhəsinin yerləşdiyi xatirə muzeyi var. Anapanın hava limanı da "Vityazevo" adını daşıyır.

## Tarixi
1837-ci ildən 1854-cü ilə qədər müasir Vityazevo kəndində Vityazevskaya kəndi var idi və bu kənd mayor N. Vityazın adını daşıyırdı. 1862-ci ildə ərazidə pont yunanlarının məskunlaşdılar. Bu günə qədər yerli yunanlar yunan dilinin pont ləhcəsini qoruyub saxlamışlar.

1990-cı illərdə kənd Anapa şəhərinə tabe olan Vityazevski kənd dairəsinin tərkibinə daxil edildi. Bölgənin ən əsas problemi Vityazevski limanının qurumasıdır. Məhs dənizlə əlaqəsi bağlanılandan sonra bu proses sürətlənmişdir. 32 sentyab 2017-ci iləd Vityazevo kəndinin 180 illiyi qeyd edilmişdir.

## Əhalisi
2010-cu ilin siyahıyaalınmasına görə kənd əhalisinin sayı 7936 nəfərdir.

## Görməli yerləri
Vityazevonun əsas görməli yeri — "Paraliya" bulvarı (yunan dilindən tərcümədə — *sahil*), Georgi İvanoviç Sengerov tərəfindən tikilmiş kənd administrasiyasının binası. Vityazevo həm də körfəzdən çıxarılan və dayaq-hərəkət sisteminin müalicəsində istifadə edilən müalicəvi palçığı ilə tanınır. Dənizdə, sahildən 290 m aralıda, 1943-cü ildə alman qoşunları tərəfindən batırılan "Odessa Şəhər Şurası" yük gəmisi var. Vityazevoda şərab zavodu fəaliyyət göstərir. Kəndin mərkəzi bulvarında — "Paraliya"da çoxlu mağazalar, kafe və restoranlar, əyləncə parkları var. Yaxınlıqda müasir "Olimpiya" akvaparkı yerləşir.

## İstinadlar
Şimal-Şərqi Sibir

**Şimal-Şərqi Sibir** — Avrasiyanın artıq şimal-şərqində yerləşən ərazi. Müxtəlif yaşlı qırışıqlı-qaymalı struktur üzərində orta və alçaq dağlar, yaylalar, geniş akkumulyativ düzənliklərdən ibarətdir. İqlimi sərt kontinentaldır. Landşaftı tundra, dağ-tundra, cənubunda seyrək meşəlik və şimallında tayqasıdır.

## İstinadlar
Cənubi Sibir

**Cənubi Sibir** — qərbdən şərqə Qərbi Sibirdən Zeya-Bureya düzünə qədər uzanan, 3000 kilometr uzunluğu, 200 ilə 800 kilometr arasında eni olan dağlıq region. Şimali Asiyada yerləşən regionun yerli əhalisi ortaq tarixə, sosial-iqtisadi inkişaf və sıx qarşılıqlı əlaqəyə malik olduğundan oxşar mədəni və məişət xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir.

Ən yeni tektonik hərəkətlər nəticəsində müxtəlif yaşlı strukturlardan əmələ gəlmiş, yüksək və orta dağlardan ibarətdir. Göllər və akkumulyativ düzənliklərlə tutulmuş dərin tektonik çökəklər var. Dağlıq tayqa, cənubunda dağ meşə-çöl landşaftı üstündür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Михайлов Н. И. Горы Южной Сибири. — М., 1961.
* Горы Южной Сибири // Гвоздецкий Н. А., Михайлов Н. И. Физическая география СССР. — М.: Мысль, 1978.
Avrokosmos

**Avrokosmos** () — kosmik texnika və kosmonavtikanın inkişafına kömək etmək məqsədilə Avropanın 12 ölkəsində sənaye müəssisələri tərəfindən 1961-ci ildə yaradılan birlik. 1970-ci illərdə bütün aviasiya, elektronika, kimya, dəqiq mexanika və s. firmalar daxil olmaqla Avrokosmosun təqribən 150 üzvü var idi. Əsas fəaliyyəti Avropa ölkələri və təşkilatlarına kosmosun öyrənilməsi ilə əlaqədar təkliflər verməkdir. Avrokosmosun əsas məqsədi radiorabitə və telaviziya verilişləri üçün Yerin süni peyklərini buraxmaqdır.

## İstinadlar
Avstraliya iqlimi

**Avstraliya iqlimi** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan iqlim komponentləri. Avstraliyanın bir çox hissəsi tropik, şimalında subekvatorial, cənubu subtropik iqlim qurşağındadır. Düzənliklərdə az hündürlüklü düzənliklərin olması bütün materikdə daim yüksək temperaturun yaranmasına səbəb olur. Tempraturun mövsümi tərəddüdü, əsasən, tropik və subtropik qurşaqların daxili rayonlarında müşahidə edilir. Mütləq maksimum temperatur (53,1 °C) Klonkarridə (Kvinslend) müşahidə olunur. Mütləq minimum temperatur Avstraliyanın daxili rayonlarında – 4 °C-dən 6 °C-yə çatır. Avstraliyanın çox hissəsinin tropik qurşağın kontinental hissəsində yerləşməsi, materikin qərbdən şərqə böyük məsafədə uzanmada, sahillərinin az parçalanması, Böyük Suayırıcı Silsilənin okeandan gələn rütubətli küləklərin qarşısını saxlaması iqlimin quraqlığına səbəb olur. Avstraliya Cənub yarımkürəsinin ən isti və quru sahəsidir. Avstraliya sahilinin 38%-nə ildə 250 mm-dən az yağıntı düşür. Yayda (dekabr–fevral) materik 30 °C və daha artıq (Böyük Qumlu səhra) qızır. Yağıntının miqdarı sahildən (1,500 mm) materikin içərilərinə doğru azalır (22° cənub enliyindən cənubda 300 mm-dək).

## İstinadlar
Adəm Şoqensukov

**Adəm Şoqensukov** () — Kabardin şairi, nasir, dramaturq və publisist. Kabardin-Balkar MSSR xalq şairi (1969). Əsərlərini Kabardin və rus dillərində yazmışdır.

## Bioqrafiyası
Adəm Şoqentsukov 1916-cı il avqustun 31-də Rusiya İmperiyasının Terek vilayətinin Nalçik dairəsinin Kuçmazukino (indiki Baksan şəhəri) kəndində anadan olmuşdur.

İbtidai kənd məktəbində təhsil alır. 1940-cı ildə Kabardin-Balkar Universitetinin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirir. O, 1938-ci ildə ilk əsərlərini nəşr etdirir. 1939-cu ildə şeirlər silsiləsinə SSRİ Yazıçılar İttifaqına qəbul olunur.

1941-ci ilin noyabrından müharibənin sonuna kimi Adəm Şoqensukov Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrində vuruşmuş, Qafqazdan Praqa, Budapeşt və Vyanaya yürüş etmişdir.

Tərxis olunduqdan sonra Adəm Şoqentsukov Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olur. O zaman "Oşxamaho" jurnalının baş redaktoru işləyir. Uzun illər Kabardin-Balkar Respublikası Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin sədri (1951–54, 1956–58, 1970-ci ildən) olmuşdur.

Adəm Şoqentsukov "Ürəkdən ürəyə" (1962), "Tufan" (1966), "Yer üzünün xeyirxahlığı" (1974), "Yer sevinci" (1977), "Ürəkdə iz" (1980), "Yollar" (1981), "Oxuyan taxıl" (1986), "Bütün gecə yağış yağdı" və s. şeir toplularının, məşhur "Sofiyatı baharı" (1955), "Sənin adınla adlandıracam" (1970), İşıqlı pəncərə" (1984) povestlərini, həmçinin "Görüş", "Sakit payız", "Ayaqsız yalan", "Kunanın incikliyi" hekayələrini yazmışdır.

O, "Mədinə", "Aşiqlər", "Məhəbbət və hünər" pyeslərini yazır. yazdığı pyeslər, milli teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulur.

Adəm Şoqentsukov həm də rus və xarici klassiklərin tərcüməçisi kimi tanınır. Şeirdə Əlişir Nəvai, Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Nikolay Nekrasovun əsərlərini kabardin dilinə tərcümə etmişdir. Şekspirin və Lope de Veqanın pyeslərini ana dilinə çevirmişdir.

## Mükafatları
I dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni (06.11.1985);

II dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni (04.06.1985);

"Xalqlar Dostluğu" ordeni (12.09.1986);

İki dəfə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni;

"Şərəf nişanı" ordeni;

Kabardin-Balkar MSSR xalq şairi (1969);

KBMSSR Dövlət Mükafatı laureatı.

## Mənbə
* Ордена
* М. С. Ахматова. Художественное единство лирического и эпического в творчестве А. Шогенцукова

## Ədəbiyyat
* Краткая литературная энциклопедия.
* "Что мне делать с нею, с неутолённой жаждой бытия" — в кн. Шогенцукова Н. А. Лабиринты текста, Нальчик, "Эльбрус", 2002; Писатели Кабардино-Балкарии, Нальчик, 2003, с. 410–414.
* Писатели Кабардино-Балкарии, Нальчик, 2003.
* Куянцева Е. А. Художественные образы мира в кабардинской лирике, Нальчик, 2006.
* Из сердца извлекаю звуки. Нальчик, издательство М. и В. Котляровых, 2016.

## İstinadlar
Avstraliya coğrafiyası

**Avstraliya coğrafiyası** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan coğrafi komponentlər. Materikin çox hissəsi düzənliklərdir (səthinin təqribən 95%-nin dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 600 metrə qədərdir). Avstraliya oroqrafiyasına görə 3 hissəyə ayrılır: Qərbi Avstraliya yaylası, Mərkəzi ovalıq və Böyük Suayırıcı silsilə.

## İstinadlar
Qərbi Avstraliya yaylası

**Qərbi Avstraliya yaylası** () — Qərbi Avstraliyada qədim yastı relyef sahəsi. orta hündürlüyü 400–500 metrdir. Şimal kənarlarında kristallik süxurlardan ibarət Makdonnell (Zil dağı, 1.510 metr) və Masqreyv (Vudroff dağı, 1,440 metr) silsilələri ucalır. Yaylanın cənub-qərbini Darlinq silsiləsi (582 metr), şimal və cənubunu qumlu səhralar (Böyük Qumlu səhra, Böyük Viktoriya səhrası) və onların arasındakı daşlı Gibson səhrası tutur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Западно-Австралийское плато // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006..
* Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006..
Taus Baqurayev

**Taus Baqurayev** () — Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı, Naurski rayonunun rəhbəri (1998-ci il oktyabrın sonundan). ÇİR Silahlı Qüvvələrinin "Borz" xüsusi təyinatlı batalyonunun komandiri, ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Milli Qvardiyasının Naur batalyonunun komandiri. Çeçen İçkeriya Respublikasının "Millət Şərəfi" ordeninin şövalyeri. 
## Bioqrafiyası
Taus Baqurayev 17 noyabr 1964-cü ildə (digər məlumatlara görə, 1965-ci ildə) Çeçen-İnquş MSSR-in Naurski rayonunun Mekenskaya kəndində anadan olmuşdur.

Birinci Çeçenistan müharibəsinin əvvəlindən İkinci Çeçenistan müharibəsinin ilkin mərhələsinə qədər Çeçenistan ərazisindəki döyüş əməliyyatlarının iştirakçısı olmuşdur. O, briqada generalı rütbəsinə qədər yüksəlir.

Taus Baqurayev, özünü vətənpərvər hesab edirdi. Çeçenistanın müstəqilliyinin qatı tərəfdarı idi və Rusiyaya qarşı barışmmaz mövqe sərgiləyirdi. ÇİR prezidenti Cövhər Dudayevin etimadından bəhrələnir. O, Şamil Basayevin tərəfdarı olur, onda qəhrəman və güclü insan siması görürdü.
Taus Baqurayev İslamın sufi cərəyanına mənsub olub və Çeçenistan Respublikasında sələfilik ideyalarının yayılmasının fəal əleyhdarlarından biri olur. O, həmişə maşınlarda 10 nəfərə qədər mühafizəçilərin müşayiəti ilə hərəkət etməsi ilə bilinirdi.

Taus Baqurayev general Ruslan Gelayevin komandiri olduğu Borz xüsusi təyinatlı dəstəsinin tərkibində batalyon komandiri təyin edilmiş, sonra Gelayevin tabeliyindən ayrılaraq müstəqil partizan hərəkətlərinə keçmişdir. Sonra ÇİR Milli Qvardiyasının tərkibində Naurski batalyonuna rəhbərlik etmişdir.

1995-ci ildə qohumlarının yaşadığı Ximoy kəndində ev alır. Yerli əhalinin dəstəyindən bəhrələnir.

Komandir Vaxa Dadaşevin ölümündən və Vaxa Həmidovun yaralanmasından sonra Taus Çeçenistan Respublikasının Şatoy ayonundakı birləşmələrə rəhbərlik etmişdir.

Müharibə illərində Taus ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Şatoy alayının komandiri Balavdi Beloyev, Şamil Basayev və Şaroy rayonunun xüsusi idarəsinin rəisi Salman Maqomayevlə sıx əməkdaşlıq etmişdir].

Federal qoşunlar Çeçenistan ərazisindən çıxarıldıqdan sonra Taus müstəqil Çeçenistan Respublikasının Naurski rayonunun administrasiyasının rəhbəri təyin edilir. 1997-ci ilin iyununda Maskadovun fərmanı ilə o, vəzifəsindən kənarlaşdırılır.

2000-ci ilin martında Çeçenistan Respublikasının Urus-Martan rayonunun Komsomolskoye kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur.

Çeçen İçkeriya Respublikasının “Koman Siy” (“Millətin Şərəfi”) ordenilə təltif edilmişdir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Биография Багураева Тауса Садыковича («Тауз»)
Avstraliya geologiyası

**Avstraliya geologiyası** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan geoloji quruluş. Materikin çox hissəsi Kembridən əvvəlki platformadır. Platforma kristallik qalxanlardan (qərbdə Qərbi Avstraliya və mərkəzi hissədə Masqreyv), sineklizlərdən, onları birləşdirən qədim qırışıqlıq (Alt Proterozoy) zonasından ibarətdir. Üst Paleozoyda və Mezozoyun birinci yarısında Avstraliya platforması qədim Qondvana materiki ilə bitişik olmuşdur. Kembridən əvvəlki bünövrə üzərində yatan Alt Paleozoy çöküntüləri şimal hissədə Böyük Artezian hövzəsinin Triad, Yura kontinental çöküntüləri və Təbaşir (dəniz) çöküntülərinin qalın qatı ilə örtülür. Avstraliyanın qərb sahilində Kembridən əvvəlki süxurların üzərində metamorfikləşməmiş Üst Paleozoy (kontinental) və Yura (dəniz) çöküntüləri yatır. Cənub-şərqdə Nallarbor düzənliyində Kembridən əvvəlki bünövrəni Təbaşir, Paleogen və Neogen çöküntüləri örtür.

Tasmaniya adası və Avstraliyanın dağlıq şərq hissəsi Hersin qarışıqlığından ibarətdir. Burada Paleozoy çöküntülərinin qalın kompleksli şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətindəki qırışıqlarla pozulmuşdur. Üst Təbaşir dənizi transqressiyası Paleozoy yaşlı dağların aşağı hissələrini örtmüş, Kaynozoydakı sonrakı qlaxma prosesləri isə Şərqi Avstraliya dağlarının müasir relyefini əmələ gətirmişdir. Böyük Suayırıcı silsilədə qalxma ilə yanaşı, geniş sahədə vulkan püskürmələri də olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Горный энциклопедический словарь, т. 3. / Под ред. В. С. Белецкого. - Донецк: Восточный издательский дом, 2004. - 752 с. ISBN 966-7804-78-X
Avstraliya faunası

**Avstraliya faunası** — Avstraliyanın hüdudları daxilində mövcud olan heyvanlar aləmi. Avstraliya ərazisi xüsusi Avstraliya biocoğrafi sahəsinə daxildir. Avstraliyanın faunası qədim və yüksək dərəcədə endemikdir. Burada ali məməlilər, primatlar və yırtıcı heyvanlar (avropalıların gətirdiyi dinqo itindən başqa) yoxdur. Mezozoy və Kaynozoy dövrlərinə məxsus heyvanlar (kisəlilər və s.) qalmışdır. İbtidai məməlilərdən ördəkburun və yexidnaya təsadüf olunur. Heyvanların bir çoxu insanların təsərrüfat fəaliyyəti, ovçuluq və landşaftın dəyişməsi nəticəsində qırılmışdır. Materikə gətirilmiş adadovşanlarının Avstraliyada otlaqların xeyli hissəsini məhv etməsi kisəlilərin azalmasına səbəb olmuşdur. Kenquruların bir neçə növü qırılmış, kisəli canavar, vombatların bir neçə növünün nəsli kəsilməkdədir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Berra, T. M. 1998. *A Natural History of Australia*. Academic Press 
* Egerton, L. ed. 2005. *Encyclopedia of Australian wildlife*. Reader's Digest 
* Kuiter, R. H. 2000. *Coastal fishes of south-eastern Australia*. Gary Allen 
* McKay, G. M. et al. 1989. Biogeography and Phylogeny of Eutheria. In *Fauna of Australia* (D. W. Walton and B. J. Richardson, eds.). Mammalia, Canberra, Australian Capital Territory 1B:1–1227.
* Menkhorst, P. W.; Knight, F. 2004. *A field guide to the mammals of Australia*. Oxford University Press 
* Prokop, F. B. 2006. *Australian fish guide*. Australian Fishing Network. 
* Strahan, R. ed. 1983. *The Australian Museum Complete Book of Australian Mammals*. Angus & Robertson 
* Walton, D. W. Ed. 1987. *Fauna of Australia*, Volume 1A. Australian Government Publishing Service, Canberra. 
* Wells, A. Ed. 2005. Australian Faunal Directory, Department of Environment and Heritage
* Wilson, S.; Swan, G. 2017. *A complete guide to reptiles of Australia, 5th Edition*. Reed New Holland 

## Xarici keçidlər

* Australian Biological Resources Study
* Australian Insect Common names
* Australian Museum, Australia's natural history museum
* Crustacean Gallery- Marine crustacean from southeastern Australia
* The Reptile Database
* University of Melbourne Australian Venom Research Unit, descriptions and images of venomous species
* ''Fauna of Australia'', full contents of Mammalia and some of Amphibia & Reptilia available in .pdf format
* 30+ Native Australian Animals — Facts, Pics & Where To Find Them
Xızır Taxtamışev

**Xızır Taxtamışev** () — Elmlər doktoru, Qaraçay-Çərkəz Respublikasının xalq şairi.

1943-cü il oktyabrın 17-də Stavropol diyarının Çərkəz Muxtar Vilayəti Ersakon kəndində anadan olmuşdur. 
## Elmi və pedaqoji tərcümeyi-halı
1962-ci ildə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1967-ci ildə Cənubi Rusiya Dövlət Politexnik Universitetini mühəndis ixtisası ilə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1969-cu ildə əyani aspiranturaya (Milli Nəqliyyat Universiteti) daxil olmuşdur. 1973-cü ildə MNU-də namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1991-ci ildə MNU-da doktorluq dissertasiyası müdafiə edir. 
Onun uzunmüddətli elmi tədqiqatlarının nəticələri Rusiya Federasiyasının və MDB ölkələrinin Dövlət Standartında (ONTP-01-90), Moskva “Akademiya” nəşriyyat mərkəzi tərəfindən dəfələrlə təkrar nəşr olunan dərsliklərdə tətbiq edilmişdir.

Rusiya Federasiyası Təhsil və Elm Nazirliyinin Elmi Araşdırma Birliyi ona “Nəqliyyat və texnoloji maşın və komplekslərin istismarı” ixtisası üzrə “Magistr və bakalavrların hazırlanması üçün dərsliklər” nominasiyası üzrə I dərəcəli Diplom təqdim edilmişdir.

Elmi və pedaqoji fəaliyyətdə mühüm nailiyyətlərə görə texnika elmləri doktoru, professor Taxtamışev Xızır Mahmudoviç “Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsilinin fəxri işçisi” döş nişanı ilə təltif edilib.
## Yaradıcı fəaliyyəti
1995-ci ildən Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Ümumrusiya və regional ədəbi nəşrlərdə, almanaxlarda müntəzəm olaraq çap olunur. Şairin yaradıcılığında əsas yeri şeir-miniatür janrı (dörtlüklər) tutur.
## Mükafatları
2017 və 2018-ci illərdə Rusiyada ən böyük illik ədəbi mükafatın finalçısı - Rusiya Yazıçılar İttifaqının təsis etdiyi "İlin şairi".

2017-ci ildə Beynəlxalq Yazıçılar İttifaqının “Slavyan sözü” beynəlxalq ədəbi müsabiqəsi çərçivəsində təsis etdiyi Marina Svetayeva adına mükafatın finalçısı.

Rusiya Yazıçılar İttifaqı tərəfindən rus mədəniyyətinin və ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətlərinə görə ictimai mükafat olan Mayakovski medalı ilə təltif edilmişdir.

Rusiya Yazıçılar İttifaqı tərəfindən "Rus ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətlərinə görə" ictimai mükafat olan «НАСЛѢДIE» ulduzu ilə təltif edilmişdir.

Rusiya Yazıçılar İttifaqına “Müqəddəs Georgi lentinin 250 il” medalı – “milli kimliyin və vətənpərvərliyin möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə görə” ictimai mükafat verilib.

“İlin şairi” nominasiyasında Şimali Qafqaz və Cənubi FD-lərdə “2019-cu ilin adamları” siyahısına daxil edilib.

## Mənbə
* Информация о поэтическом сборнике 
* Информация о поэтическом сборнике
* Информация об учебном пособии  
* Информация об учебнике
* Информация об учебнике
* Публикация 
* Авторская страница 
* Авторская страница

## İstinadlar