open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vətəndaş millətçiliyi

thumb|200px|Qartal, Amerikanın milli simvollarından biridir

**Vətəndaş millətçiliyi**&nbsp;— vətəndaş millətinin dəyəri ətrafında qurulan və siyasi azadlıq, liberal demokratiya, siyasi plüralizm, tolerantlıq, tolerantlıq, bərabərlik və insan hüquqları kimi ənənəvi liberal dəyərlərə sadiq qalan millətçiliyin əhatəli forması.

Vətəndaş millətçiləri milli kimliyin dəyərini müdafiə edərək, insanların mənalı, muxtar həyat sürməsinin zəruri olduğunu və demokratiyaların düzgün fəaliyyət göstərməsi üçün buna ehtiyac olduğunu müdafiə edirlər. Vətəndaş millətçiliyi çox vaxt etnik millətçiliklə ziddiyyət təşkil edir.

Ernest Renan erkən vətəndaş millətçilərindən hesab olunur

## Vətəndaş milləti
*Vətəndaş milləti* — müəyyən bir dövlətdə ortaq vətəndaşlıq ətrafında qurulmuş siyasi kimlikdir. Beləliklə, vətəndaş milləti onun dili və ya mədəniyyəti ilə deyil, vətəndaşlarının dəstəkləməyə söz verdiyi siyasi institutlar və liberal prinsiplər ilə müəyyən edilir. Vətəndaş millətinə üzvlük bu dəyərləri bölüşən hər kəs üçün açıqdır.

Nəzəri olaraq, vətəndaş xalqı və ya dövləti bir mədəniyyəti digərindən üstün tutmağa çalışmır. Alman filosofu Yurgen Habermas iddia edirdi ki, liberal demokratik dövlətdə immiqrantlar qəbul etdikləri ölkənin mədəniyyətinə assimilyasiya edilməməli, ancaq ölkə konstitusiyasının prinsiplərini qəbul etməlidir.

Liberal millətçiliyin daha müasir tərifini Yuli Tamir özünün klassik Liberal Millətçilik kitabında və həmçinin onun daha yeni kitabında “Niyə Millətçilik” kitabında təklif edir. Hər iki kitab iddia edir ki, müasir demokratiyalar xalqın özünü idarə etməyə layiq siyasi varlıq kimi özünü müəyyən etməsinə imkan verən milli çərçivə olmadan yaşaya bilməz. Tamir həmçinin iddia edir ki, müasir rifah dövlətinin formalaşması millətin ümumi taleyi və ümumi baxışı paylaşan siyasi vahid kimi ideyasından asılı idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* Tamir, Yael (1993). **. Princeton University Press. ISBN 0-691-07893-9
*
Niko Uilyams

**Niko Uilyams** (; ) — İspan futbolçu, "Atletik Bilbao" klubunun və İspaniya millisinin futbolçusu. 2024-cü il Avropa çempionu.

## İstinadlar

* 
*
Veronika Eskobar Romo

**Veronika Eskobar Romo**() — Meksikalı hüquqşünas və İnstitusional İnqilab Partiyasından siyasətçi. 2012-ci ildə o, Manuel Anorve Banyosu əvəz edərək Akapulko şəhərinin meri vəzifəsində çalışıb.
## Həmçinin bax
* Akapulko merlərinin siyahısı (bələdiyyə)

## İstinadlar
Bakşon mədəniyyəti

*
*'Bakşon mədəniyyəti*' – [[Vyetnam]]da [[Neolit dövrü]]nə *(e.ə. 10 6-cı minilliklər)* aid arxeoloji mədəniyyət.

Abidələri Bakşon dağlarında aşkar olunduğu üçün belə adlandırılmışdır. Bakşon mədəniyyəti üçün kobud daş çapacaqlar, qaşovlar, tiyəsi qismən cilalanmış baltalar, kərkilər, mikrolitlər, üzərində novçaları olan və Bakşon nişanları adlandırılan uzunsov çınqıllar səciyyəvidir. Bakşon mədəniyyətinin erkən mərhələsində *(e.ə. 10–8-ci minilliklər)* yalnız mağara düşərgələri məlumdur.

Bakşon mədəniyyətinin son mərhələsində *(e.ə. 7–6-cı minilliklər)'' düzənliklərdə salınmış açıq yaşayış məskənləriŞ ştamplama və cızma naxışlı keramika, düz boğazı olan bardaqlar altlıqlı piyalələr, qulplu qədəhlər və s. meydana gəlir. Bakşon mədəniyyətinin Vyetnam ərazisində əkinçiliyin yaranması ilə bağlı olduğu ehtimal edilir.

## İstinadlar
Kris Heister

**Kris Heister** () — İsveçli mötədil partiya siyasətçisi və Stokholm Rayon Şurasında müxalifətin keçmiş lideri. 1991-ci ildən vəzifəyə seçildi və 2002-ci ilə qədər bu vəzifəni icra etdi. 1999-2003-cü illərdə partiya sədrinin müavini olub. 2002-ci ildə o, Stokholmda yerli siyasətdə karyera qurmaq üçün Riksdaqdan ayrılmağa qərar verdi. Riksdaqda səhiyyə nümayəndəsi kimi təcrübəyə malik olmaqla o, Stokholm Rayon Şurasının əsas funksiyası olan sağlamlıq məsələlərində çox fəaldır.
Heister 2008-ci ildə Vasterbotten qraflığının qubernatoru təyin edildi və 2012-ci ilə qədər bu vəzifəni icra etdi. 1 fevral 2012-ci ildən 31 avqust 2017-ci ilə qədər o, Stokholm dairəsinin qubernatoru vəzifəsində çalışıb.

## İstinadlar
Safiya Həsən Şeyx Əli Cimale

**Safiya Həsən Şeyx Əli Cimale** — Somalili siyasətçi. O, 27 may 2019-cu ildən 30 iyul 2020-ci ilə qədər Beledveyne şəhərinin meri olub.  Safiya Somali vətəndaş müharibəsindən sonra ölkənin ilk qadın meri seçilmişdir.
Siyasətçi Qəyyumluq dövründə və həmçinin yeni müstəqil Somali Respublikasında Əmək və Sosial Məsələlər Naziri vəzifəsində çalışmış Şeyx Əli Cimalinin nəvəsidir.

## İstinadlar
Urmu nəzəriyyəsi

**Urmu nəzəriyyəsi** – türklərin ilkin vətənlərinin Altay deyil, Ön Asiya olduğunu iddia edən nəzəriyyə. Firudin Ağasıoğlu tərəfindən ortaya atılmışdır.

## Haqqında
Urmu nəzəriyyəsinə görə Ön Asiyada yaranmış proto-türk dili e.ə. IV. min ilin ortalarında qərb və şərq qollara ayrılmış, şərqə gedən proto-türk ailələri Orta Asiyadan İdil yaxalarına və Altaya qədər ayrı-ayrı bölgələrdə ikinci Ana vətənlər salmışlar.

Bu nəzəriyyə IV.-II. minilliklər arasında şərqə köç etmiş Şərq Türk qolunun Altayda saldığı ikinci Ana Vətənin səhv olaraq türklərin ilkin ana vətəni kimi şərh edildiyini iddia edir. Bu iddianı arxeoloji, mədəniyyət, etnoqrafik və dilçilik baxımından sübut etmək istəyənlər olmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkologiya
Qızlar qalası

**Qızlar qalası** ilə bu məhfumlar nəzərdə tutulmuş ola bilər:

* Qızlar qalası (Qəbələ)
* Qızlar qalası (Marağa)

## Həmçinin bax
* Qız qalası (dəqiqləşdirmə)
Alex G

**Alex G** (əsl adı: *Aleksandr Cannaskoli*; ) — ABŞ-dən olan musiqiçi, prodüser, mahnı yazarı. O, musiqi karyerasına yaşadığı şəhərdəki qruplarda ifa etməklə başlamış, sonradan solo sənətçi kimi öz karyerasını davam etdirmək qərarına gəlmişdir.

Aleks 18 yaşından etibarən mahnılar yazıb-buraxmaqdadır. O, 2010-cu ildə **Sandy (Alex G)** təxəllüsü ilə özünün debüt studiya albomu olan "Race"-ni  çıxarıb. Aleks "Trick" də daxil olmaqla ilk albom relizlərinin çoxunu müstəqil şəkildə, Bandcamp vasitəsilə yayımlayıb. Aleks 2014-cü ildə Orchid Tapes leyblının iştirakı ilə buraxdığı beşinci studiya albomu "DSU" sayəsində geniş dinləyici auditoriyası qazanıb.

Aleks 2015-ci ildə Britaniya mərkəzli leybl olan Domino ilə müqaviləyə imza atmışdır. Onun altıncı studiya albomu "Beach Music" bu şirkət vasitəsilə yayımlanıb. Aleksin 2017-ci ildə çıxardığı "Rocket" adlanan yeddinci studiya albomu ictimaiyyət tərəfindən müsbət rəylərlə qarşılanıb. "House of Sugar" adlanan sayca səkkizinci studiya albomunu 2019-cu ildə buraxıb.

Aleks, amerikalı rejissor Ceyn Şönbrunun "*We're All Going to the World's Fair*" və "Televizorun parıldadığını gördüm" filmləri üçün musiqi bəstələmişdir. Aleks 2019-cu ilin sentyabrında "God Save the Animals" adlı sayca doqquzuncu studiya albomunu çıxarıb. 2024-cü ilin əvvəllərində RCA ilə müqavilə bağlayıb.

## Həyatı
Aleksandr Cannaskoli 3 fevral 1993-cü ildə Pensilvaniya ştatının Havertaun şəhərində anadan olub. Ata tərəfdən qohumları İtaliyanın Abruttso bölgəsindəndir. Aleks 11 yaşında ikən qardaşından gitara hədiyyə almışdır. O, bu gitarada çalmağı öyrənmiş, daha sonra isə öz musiqisini yazmağa başlaməşdır.

## Diskoqrafiya

### Studiya albomları

* *[[Race]]* (2010)
* *Winner* (2011)
* *Rules* (2012)
* *[[Trick]]* (2012)
* *[[DSU]]* (2014)
* *Beach Music* (2015)
* *[[Rocket]]* (2017)
* *[[House of Sugar]]* (2019)
* *[[God Save the Animals]]* (2022)

### Saundtrek albomları

* *We're All Going to the World's Fair (Original Motion Picture Soundtrack)* (2022)
* *[[Televizorun parıldadığını gördüm]] (Original Motion Picture Score)* (2024)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trick

***Trick*** — ABŞ musiqiçisi Alex G-nin üçüncü studiya albomu. 5 noyabr 2012-ci ildə buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Hornungia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Race

***Race*** — ABŞ musiqiçisi Alex G-nin debüt studiya albomu. 1 yanvar 2010-cu ildə Bandcamp vasitəsilə buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
DSU

***DSU*** — ABŞ musiqiçisi Alex G-nin beşinci studiya albomu. 17 iyun 2014-cü ildə Orchid Tapes vasitəsilə buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Garcinia affinis

*  — Garcinia gummi-gutta var. gummi-gutta bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Garcinia celebica bitki növünün sinonimi.
*  — Garcinia livingstonei bitki növünün sinonimi.
Oxycarpus indica

*  — Garcinia celebica bitki növünün sinonimi.
*  — Garcinia indica bitki növünün sinonimi.
Rüfət Qaspıralı

**Rüfət (Refat, Qabdelrafiya) İsmayıl oğlu Qaspıralı (Qasprinski)** (; ) — krım-tatar ictimai və mədəniyyət xadimi "Tərcüman" qəzetini naşiri (1914-1918-ci illərdə). Bağçasaraydakı İsmayıl Qasprinski Muzey və Kitabxanasının rəhbəri, Krım xan sarayı muzeyinin direktor müavini. Pedaqoq, naşir və siyasətçi İsmayıl Qaspıralının oğlu, tatar əsilli Türkiyə siyasətçisi və yazıçısı, Türk Tarix Qurumunun ilk sədri Yusif Akçuranın əmisi nəvəsi.
## Həyatı
Rüfət Qaspıralı 1886-cı il aprelin 14-də Tavriya vilayətinin Bağçasaray şəhərində maarifçi İsmayıl Qaspıralı (1851-1914) və Zöhrə Akçurinanın (1862-1903) ailəsində anadan olub. Onun Xədiçə (eyni ata, fərqli analar), Nağar, Şəfiqə, Heydər və Mənsur adlı qardaş və bacıları olub. 1894-cü ildə Simferopol Kişi Gimnaziyasına daxil olur və onu müvəffəqiyyətlə bitirib. 1904-cü ildə İmperator Kazan Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. Sonra Xarkov Universitetinə keçib. 1909-cu il aprelin 25-dən o, “Tərcüman” qəzetinin rəsmi redaktoru oldu. 1914-cü ildə İsmayıl Qasprinskinin ölümündən sonra, “Tərcüman” qəzeti Rüfət Qaspıralıya miras qaldı. O, da redaktor vəzifəsini Həsən Səbri Ayvazova tapşırdı. 1918-ci il fevralın 23-də bolşeviklərin Krım-tatar milli hərəkatına qarşı törətdiyi repressiyalara cavab olaraq “Tərcüman” qəzeti fəaliyyətini dayandırdı.

İnqilabdan sonra onun bütün qohumları mühacirət etdi. Rüfət Qaspıralı isə Krımda tək qaldı. O, Hüseyin Bodaninski ilə birlikdə İsmayıl Qaspıralının Ev Muzeyini təşkili ilə məşğul olub.

1921-ci il martın 21-də Rüfət Qaspıralı bu muzeyin direktoru təyin edilib. Baxçasarayda İsmayıl Qaspıralı adına kitabxananın müdiri olub. Sonralar o, Baxçasaraydakı Krım xan sarayı muzeyinə direktor müavini təyin olunub.

O, 1925-ci il dekabrın 5-də 41 yaşında böyrək xəstəliyindən vəfat edib. Rüfət Qaspıralı Zincirli mədrəsə qəbiristanlığında ata və anasının məzarlarının yanında dəfn olunub.

## Ailəsi
Rüfət Qaspıralı iki dəfə ailə həyatı qurub.

Birinci həyat yoldaşı Fatimə Qaspralı (Fatimənin anası Simbirsk vilayətinin Sengileyevski rayonundan olan Zuxra Akçurinanın yaxın dostu və həmyerlisi idi). Qızının adını 1903-cü ildə vəfat edən anasının şərəfinə Zöhrə (1914) qoyub.

İkinci həyat yoldaşı - Tənzilə Qaspralı. Bu evlilikdən onun iki uşağı dünyaya gəlib (bir qız və bir oğlan), hər ikisi körpə yaşlarında vəfat edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Абдульваапов Н.* Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. Симферополь: Доля, 1999, стр. 69.
* *Сеитваниева Г. Ю.* Некоторые сведения о потомках Исмаила Гаспринского. Ульяновск: «Симбирский научный вестник», 2016, № 1(23).
* *Д. П. Урсу*. Деятели крымско-татарской культуры (1921—1944 гг.). Симферополь.

## Xarici keçidlər
* ismailgaspirali.org Исмәгыйль Гаспринскийга багышланган портал
* *Евгений Пажитнов*. Родословная Исмаила Гаспаринского. Портал Проза.ру
Oşoqbo

**Oşoqba** — Nigeriyada yerləşən şəhər, 1991- ci ildə Osun əyalətinin paytaxtı oldu.

## Tarixi
Oşoqbo, XVII əsrin əvvəllərində quraqlıqdan əziyyət çəkən yaxınlıqdakı kənddən olan ovçular tərəfindən qurulmuşdur. 

Köhnə Oyo süqutundan sonra, digər Yoruba şəhərlərindən miqrasiya səbəbindən şəhər əhalisinin sayı artdı.
Oşoqbo Oşun çayı üzərində yerləşir və Laqosdan Kanoya dəmir yolu ilə keçir.

Şəhər öz sənət məktəbi və keçmiş hökmdarın sarayı olan Oca-Oba bazarının binası ilə məşhurdur.
NP-nin mərkəzinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 308 metrdir. 

Oşoqbo kənd təsərrüfatı bölgəsinin ticarət mərkəzi hesab edilir. Yam (bitki), maniok, tütün, pambıq və digər məhsullar burada yetişdirilir.

Bir neçə mehmanxana və 10 min tamaşaçı tutumuna malik futbol stadionu var.

1988-ci ildən etibarən  əhalinin 27%-i kənd təsərrüfatında, 8%-i ticarətdə, 30%-i isə işçi və müəllimlər idi.

## Demoqrafiya
İllərə görə şəhər əhalisinin artım dinamikası: 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Osun-Osoqbo

## Xarici keçidlər

* https://whc.unesco.org/en/list/1118 https://web.archive.org/web/20181214090339/https://whc.unesco.org/en/list/1118
* https://web.archive.org/web/20090916052616/http://www.fallingrain.com/world/NI/0/Oshogbo.html
Əsləm Türk

**Əsləm ibn Ömər Deilmi (türk)**, Süleyman **,** Səlim və ya Əsləm Türki Hüseyn ibn Əlinin davamçısı və katibi idi.

O bir Azərbaycan Türkü olaraq Qəzvinli idi.

Əsləm həmişə Hüseyn ibn Əlinin yanında olub və Kərbəla hadisəsində şəhid olub.

## İstinadlar
Kentaro Oi

– Yaponiya siyasətçisi və vəkili. 1870 və 1880-ci illərdə Yaponiyada azadlıq və insan hüquqları hərəkatının fəal iştirakçısı olmuş, Meyci hökumətini tənqid etmişdir.

## Həyatı
1843-cü ildə Yaponiyanın Buzen əyalətində (indiki Oita prefekturası) samuray ailəsində doğulmuşdur. 1860-cı illərdə Naqasaki və Edo şəhərlərində oxumuş, Kayseycoya daxil olaraq Rinşo Mistukuridən siyasi nəzəriyyələr, hüquq və iqtisadiyyat üzrə təhsil almışdır. Daha sonra Tokio Universitetinin sələfi olan Dayqaku Nankoda oxumuşdur.

## Siyasi fəaliyyəti
1868-ci ildə baş verən Meyci islahatından sonra Taysuke İtaqaki və Eto Şinpey ilə qruplaşaraq milli assambleyanın yaradılması üçün hökumətə petisiya yollamışdır. Belə bir assembleyanın yaradılmasının tez olduğunu müdafiə edən bürokrat Hiroyuki Kato ilə debatından sonra məşhurlaşmışdır. 1876-cı ildə hökumətdəki işindən ayrılmışdır.

Oi 1882-ci ildə İtaqaki tərəfindən yaradılmış Liberal Partiyaya qoşulmuşdur. Partiyanın ekstremist qolunun iştirakçısı olan Oi hökumətə qarşı birbaşa hərəkətə keçməyi müdafiə etmişdir. O, 1884-cü idə Saytama prefekturasında baş verən kəndli üsyanı olan Çiçibu insidentində vacib rol oynamışdır. 1885-ci ildə Koreya islahat hərəkatında iştirak etdiyi üçün həbs olunmuş və 9 illik həbs cəzası almışdır. 1889-cu ildə konstitusiyanın qəbul edilməsindən sonra azadlığa çıxmışdır.

Oi Yaponiyada seçki hüquq üçün hərəkat başlatmışdır. Yaponiya parlamentinin Nümayəndələr palatasına seçilmişdir. Yenidən təşkil olunmuş Liberal Partiyanın kompromisçi siyasətini bəyənməmiş və 1892-ci ildə Asiya Liberal Partiyasını qurmağa qərar vermişdir. Seçki hüququnu, güclü xarici siyasəti və fermerlərin hüquqlarının qorunmasını müdafiə edən bu partiya 2 ay sonra fəaliyyətini dayandırmışdır. 1898-ci ildən sonra siyasi fəaliyyətini dayandırsa da, xeyriyyəçiliklə məşğul olmağa davam etmişdir. Fransız liberalizminin ideallarını və reaktsionist millətçiliyini müdafiə etdiyi üçün digər siyasətçilərdən uzaqlaşmışdır. Yazıçı kimi siyasət və iqtisadiyyat haqqında kitablar yazmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
*
Eyiti Negisi

**Eyiti Negisi** - (一 *[[Romanizasiya|Rom]]: Negishi Eiichi* ) Yaponiya kimyaçısıdır. Negisi reaksiyasının kəşfçisi kimi tanınır. Perdyu Universitetinin (ABŞ) fəxri professorudur. 2010-cu il kimya üzrə Nobel mükafatı laureatıdır.

## Bioqrafiyası

E.Negisi 14 iyul 1935-ci ildə Çançun şəhərində anadan olub (o vaxt - Yaponiyanın kukla dövlətinin paytaxtı Mançukuo, hazırda Çinə məxsusdur). 1958-ci ildə Tokio Universitetində üzvi kimya üzrə bakalavr dərəcəsini bitirmişdir. 1958-ci ildən 1960-cı ilə qədər Teidzin şirkətində işləmişdir.

O, 1963-cü ildə Pensilvaniya Universitetində üzvi kimya üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. Diplomunu aldıqdan sonra 1966-cı ilə qədər işlədiyi Teidzin şirkətinə işini davam etməyə qayıdıb. Daha sonra ABŞ-a köçmüş və burada Perdyu Universitetində Herbert Brovn ilə iki il dissertant kimi çalışmışdır. 1968-ci ildə orada dosent vəzifəsini almışdır. 1972-1979-cu illərdə Sirakuz Universitetində əvvəlcə dosent köməkçisi, 1976-cı ildən isə dosent vəzifələrində işləmişdir. 1979-cu ildə Perdyu Universiteti>nə tam professor kimi qayıtmışdır.

1999-cu ildən Perdyu Universitetində kimya üzrə fəxri professordur.

2018-ci ilin mart ayında o, həyat yoldaşı ilə İllinoys ştatında maşın sürərkən ehtimal ki, yolu azdıqları üçün itkin düşmüşdürlər. Sonra E.Negisi sağ tapılsa da, lakin həyat yoldaşı ölü tapılmışdır.

E.Negisi 6 iyun 2021-ci ildə 85 yaşında vəfat etmişdir.

## Elmi nailiyyətləri

E.Negisi elmi tədqiqatlarına 1966-cı ildə Herbert Braunun rəhbərliyi ilə başlamışdır. Onun ilk işləri karbon-karbon bağlarının əmələ gəlməsinin müxtəlif bororqanik reaksiyalarının tədqiqinə həsr edilmişdir. Bir müddət sonra alim başa düşmüşdür ki, sintezi sürətləndirən katalitik reaksiyaların tapılmasına diqqət yetirmək lazımdır.

1972-ci ildə E.Negisi keçid metallarının kataliz etdiyi orqanometalik reaksiyalar üzrə tədqiqatlara başlamışdır. 1976-1978-ci illər ərzində E.Negisi palladium və ya nikel ilə katalizləşdirilmiş maqnezium, sink, bor, alüminium, stronsium və sirkonium olan müxtəlif orqanometal maddələrin iştirakı ilə çarpaz birləşmə reaksiyalarını təsvir edən 10-a yaxın məqalə dərc etmişdir.

Bu gün tərkibində sink, alüminium və ya sirkonium olan reaksiyalara Negisi reaksiyaları deyilir. Bu kəşflərə görə E.Negisi 2010-cu ildə gündəlik həyatımızı yaxşılaşdıran mürəkkəb molekulların qurulması məqsədi ilə karbon atomlarını bir-biri ilə birləşdirmənin yeni, daha səmərəli yollarını təkmilləşdirdiklərinə görə Kimya üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüşdür. Bu mükafatı Riçard Hek və Akir Suzuki ilə bölüşmüşdür.

## Elmi cəmiyyətlərə üzvlüyü

* Amerika Kimya Cəmiyyəti (1979-cu ildən)
* Amerika Elmin İnkişafı Assosiasiyası (I dəfə —1975-1980; II dəfə — 1992-1994 illər arasında)
* Phi Lambda Epsilon (1984-cü ildən)
* Yapon Kimya Cəmiyyəti (1985-ci ildən)
* Sigma Xi (1989-cu ildən)
* ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (2014-cü ildən)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cimmi Neytron: Dahi oğlan

**Cimmi Neytron: Dahi oğlan** () — 2001-ci ildə "Nickelodeon Movies" şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş animasiya filmi. Con A. Devisin rejissoru olduğu animasiyanı Debi Derriberri, Patrik Stüart, Martin Şort, Rob Paulsen ve Ceffri Qarsiya səsləndiriblər.

## Səsləndirənlər
* Debi Derriberri — Cimmi Neytron
* Ceffri Qarsiya — Şen Estevez
* Rob Paulsen — Karl Vizer
* Karolin Lorens — Sindi Vortex
* Kristal Skeyls — Libbi Folfaks
* Frenk Velker — Qoddard
* Mark Dekarlo — Hyu Neytron
* Meqan Kavana — Cudi Neytron
* Martin Şort — Ooblar
* Patrik Stüart — Kral V Qubot

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Flemingia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sabiqlər

***Sabiqlər*** — tammetrajlı Azərbaycan televiziya tamaşası. Rejissor Ələkbər Kazımovski tərəfindən 1999-cu ildə ekranlaşdırılmışdır. Azərbaycan televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmdə hadisələr sabiq vəzifə sahiblərinin ailəsində və ətrafında cərəyan edir. Əsas rolları Səyavuş Aslan, Yaşar Nuri, Elxan Ağahüseynoğlu, Kübra Əliyeva,Firəngiz Mütəllimova, Səidə Quliyeva və Məcnun Hacıbəyov ifa edirlər. Əsərin müəllifi Seyfəddin Dağlıdır.

## Məzmun
Film-tamaşada hadisələr sabiq vəzifə sahiblərinin ailəsində və ətrafında cərəyan edir.
Belə ki, sabiq nazir (Səyavuş Aslan), sabiq rəis(Yaşar Nuri), sabiq müdir(Elxan Ağahüseynoğlu) sərxoşluqa mübtəla olduqda, əvvəla, qəm dəryasına düçar olur, daha sonra vəzifələrini əldən verdiklərini unudurlar, xülasə, məhzəkədən yan ötməyən vəziyyət yaranır.
Hadisələr məhz vəzifə sahiblərinin sabiqliyinin bərqərar olması ilə üz verir.(Sabiqlərin Fərəc dayının evinə qonaqlığa gəlməsi ilə)
Sabiqlər vəzifə sahibi olduğu zamanları xatırlayaraq, hərçənd onlardan biri bəd rəftarına, digəri həyatdan geri qaldığına, bir digəri isə nəfsli olduğuna görə işdən azad edilmişdi, fəqət özxoşuna vəzifədən imtina etdiklərini dilə gətirirdilər. Film-tamaşada nəinki sabiqlər, o cümlədən onların xanımları da ötən günləri xatırlayıb indiki vəziyyətlərindən gileylənirlər.
Seyfəddin Dağlının "Sabiqlər" əsərində olduğu kimi film-tamaşada da zəmanənin etinasız, acgöz, milli məfkurəyə yad vəzifə sahibləri təndiq edilir, gülüş obyektinə çevrilir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Əsərin müəllifi: Seyfəddin Dağlı

Rejissor: Ələkbər Kazımovski

Operator: Aydın Mansurov

## Rollarda
Səyavuş Aslan — sabiq nazir

Yaşar Nuri — sabiq rəis

Elxan Ağahüseynoğlu — sabiq müdir

Kübra Əliyeva — sabiq nazirin xanımı

Firəngiz Mütəllimova — sabiq rəisin xanımı

Səidə Quliyeva — sabiq müdirin xanımı

Məcnun Hacıbəyov — Fərəc dayı

Mahirə Yaqubova — Fərəc dayının xanımı

Şövqi Hüseynov — Gündüz (Ayazın dostu)

Nofəl Vəliyev — Ayaz(Fərəc dayının oğlu)

## Həmçinin bax
* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
* 1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## İstinadlar
Fuad Lətifov

**Fuad Lətifov** (tam adı:*Lətifov Fuad Seyfəddin oğlu*) — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor

## Həyatı
Fuad Lətifov 1955-ci ildə İsmayıllı şəhərində doğulub. 1961–1972-ci illərdə İsmayıllı şəhər 2 saylı orta məktəbdə təhsil alıb, sonra da indiki Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub.

1977-ci ildə ali təhsilini başa vurub təyinatla Təbii qazın nəqlə hazırlanması və nəqli üzrə Ümumittifaq Elmi Tədqiqat Layihə İnstitutunda işə başlayıb. 1984-cü ildən 2010-cu ilədək AMEA-nın Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun nəzdindəki xüsusi konstruktor bürosunda əvvəlcə baş konstruktor, sonra da baş elmi işçi vəzifələrində çalışıb.

1983-cü ildə namizədlik, 2003-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.

2012-ci ilin sentyabrından AzMİU-nun Ali riyaziyyat kafedrasının müdiri vəzifəsində işləyib. Kafedranın tədris proqramlarının, dərslik və dərs vəsaitlərinin hazırlanmasında mühüm işlər görüb, bir çox elmi konfransların keçirilməsinin təşkilatçısı və təşəbbüskarı olub.

18 iyul 2024-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar
Abdullah Öcalanın milliyətçiliyi

**Abdullah Öcalanın milliyətçiliyi** — Abdullah Öcalanın milliyətçiliklə bağlı fikirləri. O, əvvəlcə sözdə kürd milliyətçisi olsa da, sonda ondan uzaqlaşmışdır.

## Tarixi
Öcalan 1978-ci ildə PKK-nı təsis edən zaman onun orijinal ideologiyası sözdə marksizm–leninizmlə qarışmış kürd milliyətçiliyi idi. Öcalan 1999-cu ildə həbs olunduğu zaman milli dövlət, eləcə də dövlət sosializmi ideyasından imtina etmişdir. Öcalan milliyətçiliyə qarşı çıxan anarxist, libertarian sosialist, bələdiyyəçi və envayromentalist ideoloq Mürrey Bukçinin təlimlərindən çox ilham almışdır.

Həbsindən sonra Öcalan demokratik konfederalizm ideologiyasını yaratmışdır. Bu, libertarian sosializmin kürd dövləti deyil, muxtar, demokratik və mərkəzləşdirilməmiş bir cəmiyyət yaratmağı hədəfləyən bir forması idi. O, demokratik konfederalizmin təkcə kürdlər üçün olmadığını, həm də Yaxın Şərqdə və dünyada avtoritarizm, sistematik təzyiq, etnik münaqişələr və ya dini zorakılıqdan qaynaqlanan bütün problemlərin həlli olduğunu iddia etmişdir. Demokratik konfederalizm etnik, dini, mədəni və siyasi multikulturalizmi müdafiə edir. Öcalan ideologiyanı milli dövlətlər və onlarda yaşayan azlıqlardan yaranan separatçı qarşıdurmalara alternativ olaraq yaratmışdır. Öcalan əvvəlcə milliyətçilikdən uzaqlaşmışdır, lakin demokratik konfederalizm ideologiyasını yaratdıqdan sonra ona qəti şəkildə qarşı çıxmağa başlamış, bunu hamıya anti-milliyətçi, çoxmillətli, beynəlmiləlçi siyasi sistem və hərəkat kimi təqdim etmişdir.

Öcalanın milliyətçiliyi rədd etməsi PKK ilə digər kürd qrupları arasında qarşıdurmanın səbəblərindən birinə çevrilmişdir.

## İstinadlar
Kürdüstan Regionu–PKK münaqişəsi

**Kürdüstan Regionu–PKK münaqişəsi** — İraq Kürdüstanında hakim Kürdüstan Regional Hökuməti ilə Kürdüstan Fəhlə Partiyası (PKK) və onun müttəfiq qruplarına qarşı bir sıra döyüşlər və toqquşmalar. 1983-cü ildə başlamış və hələ də üsyan şəklində davam edir. PKK-nın əsas üsulu "Peşmərgə"yə qarşı partizan döyüşündən istifadə etməkdir.

## İstinadlar
Qaratigin özbəkləri

**Qaratigin özbəkləri** və ya əvvəllər **Dormon özbəkləri** —  Tacikistanın Qaratigin bölgəsinin yerlisi olan, lakin hazırda Şimali Əfqanıstanda Bəlx və Kabil arasındakı bölgələrdə yaşayan karluk-türk etnik qrupu. XVI əsrdə qırğızlar tərəfindən indi yaşadıqları ərazilərə qovulmuşdular.

Qaratigin adı Tacikistanın tarixi Qaratigin regionundan götürülmüşdür. Qırğızlar Fərqanə, Kulab və Bəlxin cənub regionlarına yayılmamışdan əvvəl burada Qaratigin özbəkləri (əvvəllər Dormon özbəkləri adlanırdı) yaşayırdılar.

## İstinadlar
Rəşt vadisi

**Rəşt vadisi** (; ) — Tacikistanda yerləşən vadi. Bu, Ləxş, Rəşt, Roqun, Tavildərə, Tacikabad və Nurabad daxil olmaqla altı rayonun əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Rəşt vadisi tarixən Qaratigin adlanır. 1992–1997-ci illərdə Tacikistanda vətəndaş müharibəsi zamanı region Emoməli Rəhmon hökumətinə qarşı olan qüvvələrin qalası olmuş və çoxsaylı döyüşlərin meydanına çevrilmişdir. BMT-nin Tacikistandakı Müşahidəçilər Missiyasının dörd üzvü 1998-ci ildə Gərm rayonunda qətlə yetirilmişdir.

## İstinadlar
Ərəb faşizmi

**Ərəb faşizmi** () — faşizmi ərəb millətçiliyi ilə birləşdirən ifrat sağçı ideologiya.

## Tarixi
İdeologiya Birinci Dünya müharibəsindən qısa müddət sonra ortaya çıxmış və müharibələrarası dövrdə böyümüşdür. Ərəb faşizminin yüksəlişi ərəblərin Osmanlılardan müstəqilliyi ilə eyni vaxtda olduğuna görə ərəb faşistləri çox türkofob idi. Ərəb faşizmi Nasist Almaniyası və Faşist İtaliyanın dəstəyi ilə böyümüşdür. Ərəb faşistləri İsrailin qurulmasından sonra getdikcə daha çox antisemit olmağa başlamışdılar. Ərəb faşizmi ilk dəfə Suriya, Livan, İraq, Fələstin və Misirdə böyümüşdür. Bəzi ərəb faşistləri islamçılığı öz millətçiliyinə daxil etmiş, bəziləri isə sekulyar idi.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
*
BƏƏS-çilərarası münaqişə

**BƏƏS-çilərarası münaqişə** — Suriyanın rəhbərlik etdiyi BƏƏS Partiyası və onun alt qrupları ilə İraqın rəhbərlik etdiyi BƏƏS Partiyası və onun alt qrupları arasındakı münaqişə.

## Tarixi
Münaqişə 1966-cı ildə Suriyada Mişel Əfləq və Səlahəddin Bitarın Hafiz Əsəd və Səlah Cədid tərəfindən devrildiyi dövlət çevrilişindən sonra BƏƏS Partiyasının Suriya və İraq fraksiyasına bölünməsindən sonra ortaya çıxmışdır. 1970-ci illərdə iki BƏƏS partiyası barışmağa nail olmuşdu, lakin 1979-cu ildə İraqdakı BƏƏS Partiyasında təmizləmə nəticəsində münaqişə yenidən alovlanmışdır.

1980-ci ildə Səddam Hüseyn İrana hücum edərək İran–İraq müharibəsinə səbəb olanda Suriya BƏƏS-i İranla müttəfiq olmağı seçmişdir. Nəticədə Suriya BƏƏS-i şiə islamçılarla, İraq BƏƏS-çiləri isə Qərb və sünni islamçılarla ittifaq qurmuşdur. BƏƏS Partiyasının bütövlükdə sekulyar olduğunu iddia etməsinə baxmayaraq, İraq BƏƏS-nə sünnilər, Suriya BƏƏS-nə isə nüseyrilər rəhbərlik etdiyi üçün münaqişə qismən məzhəbçilikdən qaynaqlanır. İraq BƏƏS-i Suriya BƏƏS-nə qarşı üsyanlarında "Müsəlman Qardaşlar"a dəstək vermişdir.

## İstinadlar
Ovçunun intiqamı

**Ovçunun intiqamı** () — Conatan Mostounun rejissorluğu ilə çəkilmiş ingilis-amerikan filmidir. Filmin süjet xətti gənc bir qadına ailəsinin öldürülməsində iştirak edənlərdən intiqam almağa kömək edən qatil haqqındadır. Filmdə baş rolda Sem Vortinqton çəkilmişdir. Filmin premyerası 8 iyun 2017-ci ildə baş tutmuşdur.

## Süjet xətti

Lukas (Sem Vortinqton) adlı muzdlu qatilə Ella (Odeya Raş) adında gənc bir qızı öldürmək tapşırığı verilir, lakin Lukas qızı öldürməyə cəsarət etmir. Ellanın öldürülməsi planı baş tutmayandan sonra, bu işdə marağı olanlar onların hər ikisinin qətlinə fərman verirlər. Həyatda qalmaq üçün isə qatil ilə qız məcburi olaraq öz aralarında ittifaq yaradırlar. Bütün Avropada təqib edilən bu cütlüyün sağ qalmaq üçün yeganə ümidi qızın ailəsinin vəhşicəsinə qətlinə görə məsuliyyət daşıyanları ifşa etmək və onları ədalət məhkəməsinə təhvil verməkdir.

## Rollarda

* Sem Vortinqton&nbsp;— Stiven Lukas
* Odeya Raş — Ella Hatto 
* Allen Liç &nbsp;— Riçard Edison 
* Martin Kompston&nbsp;— İtan
* Eudalt Font&nbsp;— Serxiyo
* Samira Rok (titrlərdə: Samira Eligeti kimi verilmişdir)&nbsp;— Silvi
* Emi Landeker — Benks
* Veronika Eçeqi&nbsp;— Dani
* Klaudiya Truxilo&nbsp;— Mimi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Interview with author Kevin Wignall
Türkiyədə suriyalı poqromları (2024)

**Türkiyədə suriyalı poqromları** — Türkiyə vətəndaşları ilə suriyalı məcburi köçkünlər arasında baş tutmuş münaqişə. Hadisələr bir suriyalı miqrantın yerli qıza təcavüz etməsi nəticəsində yaranmışdır.

## Zəmin
Suriyada vətəndaş müharibəsi başlayandan sonra bir qrup suriyalı qaçqın axını Türkiyəyə üz tutmuşdur. Bu qaçqınlar artdıqca onların sayı 3,6 milyon nəfərə çataraq ölkədə iqtisadi problemlərə və antimiqrant əhval-ruhiyyəsinin artmasına səbəb olmuşdur.

2024-cü il iyunun sonunda suriyalı məcburi köçkün Türkiyənin Kayseri şəhərində yerli bazarda 5 yaşlı qıza təcavüz etmişdir. Bu, yerli vətəndaşların narazılığına səbəb olmuşdur. Bundan sonra şəhər vətəndaşları etiraz aksiyalarına çıxmış, burada suriyalı məcburi köçkünlərinə mülklərinə qarşı zorakılıq tətbiq etmişdilər. Kayseri valiliyi təcavüz edənin saxlanıldığını təsdiqləmişdir.

Etirazçılar prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın istefasını tələb etmişdilər. Öz növbəsində Ərdoğan bəyan etmişdir ki, məcburi köçkünlərə qarşı zorakılıq və ksenofobiyaya təhrik etmək yolverilməzdir.

## İstinadlar
Kürdüstanda İslam Dövləti

**Kürdüstanda İslam Dövləti** — Kürdüstanda fəaliyyət göstərən və İslam Dövlətinə ləyaqətlərinə beyət etmiş müxtəlif mütəşəkkil məxfi hüceyrə sistemləri, həmçinin İslam Dövləti təşkilatının Kürdüstandakı fəaliyyətləri.

## Zəmin
Çeçenəsilli bir İslam Dövləti döyüşçüsü İslam Dövlətinin Kürdüstanı öz xilafətində rəsmi vilayətə çevirməyi planlaşdırdığını təsdiqləmişdir. Buna baxmayaraq, İslam Dövləti Kürdüstanda hər hansı əhəmiyyətli əraziyə nəzarət edə bilmədiyi üçün bu, dəfələrlə gecikdirilmişdir. Bununla belə, Kürdüstanda fəaliyyət göstərən kürdlərin üstünlük təşkil etdiyi və İslam Dövlətinə qarşılıqlı sədaqətləri ilə bir-birinə bağlı olan çoxlu mütəşəkkil hüceyrələr var. İslam Dövləti daha sonra "Kürdüstanın valisi" adlanan rəsmi inzibati vəzifə təsis etmişdir. Bu vəzifədə İslam Dövlətinin Kürdüstandakı fəaliyyətlərinə nəzarət etmək və xəlifəyə hesabat vermək üçün şəxs təyin olunur.

## İstinadlar
Ərdoğanomika

**Ərdoğanomika** () — Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iqtisadi siyasətlərinə istinad etmək üçün istifadə edilən termin.

## Tarixi
Türkiyə iqtisadiyyatının yaxşı performans göstərdiyi 2016-cı ildə Ərdoğanın siyasətlərində əhəmiyyətli dəyişikliklər başlanmışdır. Bu zaman "Ərdoğanomika" ifadəsi meydana çıxmışdır. Türkiyə iqtisadiyyatı daha yavaş və sabit sürətlə olsa da, geriləməyə başlamışdı. 2018-ci ildə başlayan Türkiyə iqtisadi böhranından sonra Türkiyə iqtisadiyyatı kəskin şəkildə geriləməyə başlamışdı. Ərdoğan Türkiyə Varlıq Fonduna rəhbərlik etdiyi dövrdə iqtisadi geriləmənin böyük bir hissəsindən birbaşa məsul idi, qalanları isə onun siyasətinin nəticələri idi. Ərdoğan şəxsən Türkiyə Mərkəzi Bankına da müdaxilə etmişdir. Ərdoğan və tərəfdarları Türkiyənin iqtisadi uğursuzluqlarının səbəbi xarici güclərin, eləcə də digər konspirasiya nəzəriyyələri olduğunu təkrar-təkrar bəhanə etmişdilər. Ərdoğan və hökumətinin islahatlara və vədlərə baxmayaraq, lirənin çökməsi davam etdiyi üçün heç bir dəyişiklik olmamışdı. Ərdoğan tənqidlərə baxmayaraq qeyri-adi iqtisadi siyasətlərini davam etdirmişdir. 2024-cü ildə lirə ucuzlaşmağa davam edən zaman "İzvestiya" nəşri Türkiyənin iqtisadiyyatını xilas edə bilməməsinin səbəbinin Ərdoğan olduğunu iddia etmişdir.

## İstinadlar
Novruz toqquşmaları (2023)

**Novruz toqquşmaları** — 2023-cü ildə Türkiyədə Novruz bayramı zamanı kürd milliyətçiləri ilə solçular arasında baş tutmuş qarşıdurma.

## Tarixi
Toqquşmalar Novruz bayramından əvvəl bütün kürd milliyətçilərini kürd solçularına və Novruz şənliklərində yürüşləri tanınan LGBT icmasına və onun tərəfdarlarına hücum etməyə çağıran bəyanat dərc etdirən "Kürdên Nasyonalist" kimi tanınan kürd neo-nasist qrupu tərəfindən başladılmışdır. Milliyətçilər xüsusi olaraq "kamalçı sol"u hədəf alaraq onları "parazit" adlandırmışdır. Əlavə olaraq, qeyd edilmişdir ki, "bir kürdün dırnağı əyilsə, bütün milliyətçilər sizin başınıza qonar". Onlar həmçinin, Mustafa Kamal Atatürkü sevən hər kəs bayrama gəlsə hücuma məruz qalacağını söyləmişdilər.

Diyarbəkirdə keçirilən Novruz bayramında bir qrup kürd milliyətçisi LGBT işarələri və bayraqları daşıyan bir qrup şəxsə yaxınlaşaraq onlara fiziki hücum etmişdir. Milliyətçilərin bir üzvü solçu türklərin də hücuma məruz qalacağını vurğulamışdır. O, öz qrupuna demişdir ki, "Novruz və ya kürdlüklə heç bir əlaqəsi olmayan TİP və LGBT bayraqlarını görsəniz, Novruz atəşini alovlandırmaq üçün onlardan istifadə edə bilərsiniz". Milliyətçilər münaqişəni sakitləşdirmək istəyən İnsan Haqları Dərnəyi (İHD) və TİP üzvlərinə hücum etmişdir. Solçuların və LGBT tərəfdarlarının çoxu döyülmüşdür. Milliyətçilərə qarşı cinayət işi də qaldırılmışdır. Hücumların qurbanlarından biri döyülməmişdən əvvəl təqib edildiyini, onlara "bu bayraq nədir?" və "Kürdüstanda sizə yer yoxdur" deyildiyini bildirmişdir. Əksəriyyəti Bərzani və KDP tərəfdarı kimi qələmə verilən milliyətçilər LGBT-yə tolerant olanları və solçuları da güllələməyi planlaşdırdıqlarını qeyd etmişdilər. PKK tərəfdarları da milliyətçilərin hücumuna məruz qalmadan əvvəl "yaşasın Apo" şüarları səsləndirmişdilər. Milliyətçilərin çoxu bıçaqla silahlanmışdı. LGBT simpatizanları başqa bir bayramda "Amedspor" xuliqanları və HAKPAR tərəfdarlarının hücumuna məruz qalmışdır. Novruz bayramından sonra milliyətçi qruplaşmalar hücumlarla öyünmüş və təxribatçı bəyanatlar vermiş, LGBT icması isə Novruz şənliklərində iştirak etməyə davam edəcəklərinə söz vermişdilər.

TİP öz tərəfdarlarını hücumlara görə bütün kürdləri ümumiləşdirməməyə çağırış etmiş, kürdləri dəstəkləməyə davam edəcəklərini və kürd millətçilərindən qorxmadıqlarını bildirmişdir.

## İstinadlar
Haqq və Azadlıqlar Partiyası

**Haqq və Azadlıqlar Partiyası** (, , qısaldılmış olaraq **HAK-PAR**) — Türkiyədə kürd milliyətçisi siyasi partiya.

Federalizmi ölkənin cənub-şərqində kürd muxtariyyətinin artırılması vasitəsi kimi müdafiə edən partiya 2002-ci ildə Demokratik Xalq Partiyasından (DEHAP) ayrılmışdır. Partiyanın mərkəzi Diyarbəkirdədir. 2015-ci ilin oktyabrında vəfat edənə qədər partiyaya Fəhmi Dəmir rəhbərlik edirdi.

2014-cü ilin lokal seçkilərində partiya 43,846 səs toplayaraq Muşun Qonuqbəklər bələdiyyə başqanlığını qazanmışdır. 2015-ci ilin iyun ayında keçirilən ümumi seçkilərdə HAK-PAR 58,698 səs qazanaraq ilk dəfə ümumi seçkiyə qoşulmuşdur.

## İstinadlar
Tomas Steys

**Tomas Steys** (; ) — amerikalı biokimyaçı, 2009-cu ildə Venkatraman Ramakrişnan və Ada Yonat ilə bərabər "*[[ribosom]]un strukturu və funksiyası üzrə tədqiqatlarına görə*" kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdür.

ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının (1990-cı ildən), Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının (1990-cı ildən), London Kral Cəmiyyətinin (2011-ci ildən) əcnəbi üzvüdür.

## Bioqrafiyası
Tomas Steys 23 avqust 1940-cı ildə Miluokidə (ABŞ) anadan olmuşdur. O, Lourens Kollecində (Appleton, Viskonsin) kimya üzrə bakalavr dərəcəsini (BA, 1962), Harvard Universitetində molekulyar biologiya və biokimya üzrə doktorluq dərəcəsini (Ph. D.) almışdır.

Kimya professoru kimi T. Steys 1986-cı ildən Yel Universitetində və Howard Hughes Tibb İnstitutunda molekulyar biofizika və biokimya kafedralarında çalışmışdır. O, Yel&nbsp;Universitetinin molekulyar biofizika və biokimya üzrə professoru olan Joan A. Steitz ilə evlənmişdir. Onlar Konnektikut ştatının Branford şəhərində yaşayırdılar və Con adlı bir oğulları var idi.

## Mükafatları
* 1980-ci il — Amerika Kimya Cəmiyyəti adından Pfizer Mükafatı
* 2001-ci il — Peter Moore və Harri F. Noller ilə bərabər Rosenstiel Mükafatı
* 2001-ci il — Amerika Elmin İnkişafı Assosiasiyası (AAAS) adından Nyukomb Klivlend Mükafatı
* 2001-ci il — Lawrence Universitetinin Lucia R. Briggs adına Görkəmli Nailiyyət Mükafatı
* 2006-cı il — Keyo Mükafatı
* 2007-ci il — Beynəlxalq Gairdner Mükafatı
* 2009-cu il — Venkatraman Ramakrişnan və Ada Yonat ilə bərabər "Ribosomun strukturu və funksiyalarının tədqiqinə görə" Kimya üzrə Nobel mükafatı
* Digərləri

## Sosial fəaliyyəti
2016-cı ildə o, Qrinpis, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və bütün dünya hökumətlərini geni dəyişdirilmiş orqanizmlərə (GMO) qarşı mübarizəni dayandırmağa çağıran bir məktub imzalamışdır.

## İstinadlar
İzzəddin İldırım

**İzzəddin İldırım** — kürdəsilli Türkiyə nurçu aktivisti və "Med-Zehra" lideri. O, "Kürd Hizbullahı" tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

## Həyatı
İzzəddin İldırım 1946-cı ildə Ağrı vilayətinin Patnos rayonunun Qızılqaya kəndində anadan olmuşdur. Onun atası imam olan Tahir İlıdırm İzəddin çox gənc ikən vəfat etmişdir. İbtidai təhsilini öz kəndində başa vurduqdan sonra müxtəlif vilayətlərdə müxtəlif mədrəsələrdə oxumuşdur. Səid Nursinin "Risalə-i Nur"unu oxumağa başlamış və nurçu olmağa qərar vermişdir. Sonra hərbi xidmətini başa vurmaq üçün İstanbula getmişdir. 1990-cı ildə yaxın dostları Zəkəriyyə Özbək, Hüseyn Daşqın, Qiyasəddin Bingöl və Yasin İldırımla birlikdə "Med-Zehra" adı ilə tanınan Zəhra Təhsil və Mədəniyyət Vəqfini təsis etmişdir.

İzzəddin İldırım 29 dekabr 1999-cu ildə təravih namazına hazırlaşan zaman qaçırılmışdır. Həftələrlə ondan xəbər alınmamışdır. İzzettin Yıldırımın cəsədi 2000-ci ildə İstanbulda təşkil edilən reydlər çərçivəsində "Hizbullah"ın Ümraniyyədəki hücrə evində tapılmışdır. 1 fevral 2000-ci il çərşənbə axşamı Əyyubsultan qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. Dəfn mərasiminə on minlərlə insan qatılmışdır. Dəfn mərasimində iştirak edən on minlərlə insan onun qətlinə görə ədalət tələb edirdi.

## İstinadlar
Körpülü Hafiz Əhməd Paşa

**Körpülü Hafiz Əhməd Paşa** () — I Mahmud səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, Misir bəylərbəyi.

## Həyatı
Doğum tarixi haqqında məlumat yoxdur. Atası Sultan Əhməd dövrünün sədrəzəmlərindən Körpülü Nöman Paşa, anası isə onun ilk xanımı Ruqiyyə xanımdır. Dövrünün məşhur alimlərindən dərslər alaraq hüsn-xətt üzrə icazət aldı. Atasının vəfatının ardından saray xidmətinə alınan Əhməd Paşa 1730-cu ildə qapıçılar kəndxudası, 1731-ci ildə qübbə vəziri, 1733-cü ildə Vidin qalası mühafizi təyin edildi. Ardından 1738-ci ildə Rumeli bəylərbəyi təyin edilərək Sofiyaya göndərildi. 1740-cı ildə Saloniki valisi, 1744-cü ildə Kandiyə sancaqbəyi, 1746-cı ildə Yanya sancaqbəyi, 1748-ci ildə Əyriboz sancaqbəyi, 1751-ci ildə Belqrad valisi, 1752-ci ildə Bosniya bəylərbəyi və 1764-cü ildə Hələb bəylərbəyi olaraq təyin olundu.

1768-ci ildə Misir bəylərbəyi təyin edildi və bu vəzifədə ikən 1769-cu ildə Qahirədə vəfat etdi. Aliyə, Səadət, Hafsa və Dürrə adlı qızlarının olduğu bilinir.

## Mənbə

* Köprülüzade El-Hac Hafız Ahmet Paşanın H. 1150 / M. 1737 tarihli Vakfiyesi. Murat Sayın
* Behçetî İbrahim. Silsiletü’l Asafiyyeti Fi Devleti’l*-*Hakaniyyeti’l*-Osmaniyye (Tarih-i* Sülale*-*i Köprülü). Köprülü Kütüphanesi, Ahmet Paşa, No: 212
* Gökbilgin, T. (1976). Köprülüler. İA içinde (VI, 892-908). MEB Yayınevi: İstanbul
* Şeşen, R. ve İzgi, C. (1986). Köprülü Kütüphanesi Yazma Eserler Kataloğu*.* İstanbul: IRCICA
Səyid Abdulla Özənbaşlı

**Səyid Abdulla Özənbaşlı** (; ) — Krım tatar yazıçısı, dramaturq, musiqiçi. Əhməd Özənbaşlının atası.
## Həyatı
Səyid Abdulla Özənbaşlı 1867-ci ildə Bağçasarayda anadan olub. İbtidai təhsilini yerli müəllim Hüseyn Əfəndidən alıb. Çalışqanlığı və istedadı sayəsində müstəqil olaraq ərəb, fars və rus dillərini öyrənib. Gəncliyində kommersiya fəaliyyətinə üstünlük verərək, məşhur varlı Hacı Abdullanın ticarət evində mühasib işləyib. Eyni zamanda “Tərcüman” qəzetində çalışıb.

Baxçasarayda, "Avropa" çayxanasında bir növ yeni ideyalar klubu yaradıldı. Hər gün sağ tərəfdə qızğın müzakirələr gedirdi. Nəhayət, ifrat solçular onlardan ayrılaraq "Çubukçi" qəhvəxanasına köçdülər. Bu gənclərin arasında gələcək krım tatar mütəfəkirlərinin çoxu var idi. Onlar arasında Hüseyin Bodaninski, Əhmət Nuriddin, Mehmetşah Akçurin, Pıçakçı Mustafa və onlara qoşulmuş Səyid Abdulla Özənbaşlı və Səyid İbrahim də var idi.

Krım tatarları arasında o, teatr üçün ilk əsərlər yazanlardan olub. 1900-cü ildə Baxçasarayda Səyid Abdulla Özənbaşlının əsərlərindən biri olan “Olacağa çarə yoxdur” (“Nə olar, qaçmaq olmaz”) əsasında ilk teatr tamaşası yaradılmışdır. Tamaşada tatarın kor-koranə inancına, taleyə kor-koranə boyun əyməsi məsxərəyə qoyulurdu. səgnəyə qoyulan zaman o, bu tamaşada qadın rolunu oynayıb. Bir tərəfdən teatr tamaşasının özü, digər tərəfdən qadın rolunda olan kişi Baxçasaray sakinlərini inanılmaz dərəcədə qəzəbləndirdi. Yazar və aktyor Səyid Abdulla Özənbaşlı hücuma məruz qalıb.

1902-ci ilin aprelində Özənbaşlı Baxçasarayda emalatxana açır və burada gənclərə müxtəlif sənətlər öyrədirdi. Müasirlərinin fikrincə, o, tikmə və xəttatlıq sənətinin mahir ustası olmaqla yanaşı, şərq musiqisinin də gözəl ifaçısı idi.

## Ailəsi
Oğlu — Əhməd Özənbaşlı, Krım tatar yazıçısı, dramaturq, həkim, ictimai və siyasi xadim.

## Əsərləri
* “Bağçasaray dastanları” (Baxçasaray əfsanəsi): Kərim İ.Qaspıralının “Canlı” tarixi 1883-1914 - Akmescit, 1999.- S. 104-106.
* “Olacağa çarə yoxdur” (Nə olur, qaçmaq olmaz): Çal. - Bağçasaray, 1902. - 23 san. // Kerim İ. Kırımtatar ədəbiyatı. - Akmescit, 1995. - s. 97-109 // Yıldız. - 1995.- No 1.- S. 17-31.
* “Ey, könül” (Hey, ürək): Şeir, Kərim İ.Qaspralının “canlı” tarixi 1883-1914.- Akmescit, 1999.- S. 101-103.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Велиулаева А. Алиева Л. Къырымтатар эдебияты: 7-нджи сыныф ичюн дерслик-хрестоматия.&nbsp;— Акъмесджит, 1993. С. 88-89.
* Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944&nbsp;гг.): Биобиблиографический словарь.&nbsp;— Симферополь, 1999.
* Керимов И. Сеид—Абдулла Озенбашлы (1867—1924) // Голос Крыма.-- 1996.-6 сентября.
* Керим И. Его при жизни называли «народный поэт»// Голос Крыма.-- 1997.-- 21 февраля.

## Xarici keçidlər
* О крымскотатарском театре
Ən yaxşı orijinal ssenari üçün BAFTA Mükafatı

**Ən yaxşı orijinal ssenari üçün BAFTA Mükafatı** Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası (BAFTA) tərəfindən hər il film üçün yazilmiş ən yaxşı ssenari müəllifinə təqdim edilən Britaniya Akademiyası Film Mükafatıdır .

Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası (BAFTA) kino, televiziya, uşaq filmləri və televiziyası və interaktiv media üçün illik mükafat şoularına ev sahibliyi edən Britaniya təşkilatıdır. 1983-cü ildən bəri seçilmiş filmlər illik mərasimdə "*Ən yaxşı uyğunlaşdırılmış ssenari*" üçün BAFTA mükafatına layiq görülür.

Aşağıdakı siyahıda qızılı sarı fonda **qalın şriftlə** yazılmış adlar, müvafiq olaraq qaliblər və alıcılardır,  qalın olmayan şriftlə yazılanlar isə yerdə qalan namizədlərdir. Həmçinin qalib hər kateqoriyada qeyd olunan ilk addır.

## Tarixi
Kino və televiziya sənəti Britaniya Akademiyasının (BAFTA) ən yaxşı orijinal ssenari üçün mükafatı qaliblərə 1984-cu ildən təqdim edilir. Bu tarixdən etibarən ilkin nominasiya (ən yaxşı ssenari üçün BAFTA mükafatı) iki nominasiyaya bölündü: ən yaxşı adaptasiya olunmuş ssenari ucün BAFTA mükafatı və ən yaxşı orijinal ssenari.

Müsabiqədə ən çox qalib gələn Vudi Allendir, o dörd mükafat almışdır.
Bələdiyyəçilik

**Bələdiyyəçilik** və ya **munisipalizm** — bir şəhər və ya qəsəbə kimi lokal səviyyədə daxili idarəetməni, beləliklə, suveren bir dövlətin inzibati bölməsi kimi öz idarəetmə səlahiyyətinə malik bələdiyyə sistemini müdafiə edən siyasi ideologiya. Bələdiyyəçilik bələdiyyələrə primitiv dəstəkdən daha geniş anlayışdır. Bu, bələdiyyələrin lokal səviyyədə siyasi dəyişikliklərin həyata keçirilməsi vasitəsi kimi üstünlüyünü dəstəkləyir və bununla da hökumətin daha yüksək səviyyələrində siyasi dəyişiklikləri həyata keçirmək üçün qrasruts hərəkatları dəstəkləyir. Bu, bələdiyyədən dəyişiklik həyata keçirmək üçün vasitə kimi istifadə etməyə yönəlmiş sosial dəyişikliyin həyata keçirilməsinə yanaşmadır.

Fransa inqilabı zamanı inqilabi icmalar bələdiyyə hökumətlərini idarə etmi. və qonşu şəhərlər arasında ittifaqlar qurmuşdur. Beləliklə, Fransanın cənubunda **kommunalizm** kimi tanınan yüzlərlə "bələdiyyə respublikası" federasiyası yaradılmışdır.

Bələdiyyəçilik daha spesifik ideoloji nəticələrə səbəb olmaq üçün müasir siyasi hərəkatlar tərəfindən də istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
İnstitusional irqçilik

**İnstitusional irqçilik** və ya **sistemli irqçilik** — irq və ya etnik qrupa görə bəzi insanlar üçün davamlı ədalətsiz üstünlük və digərlərinə qarşı ədalətsiz və ya zərərli rəftarla nəticələnən və bunu dəstəkləyən bütün cəmiyyət və ya təşkilatda mövcud olan siyasət və təcrübələr. Bu, cinayət ədaləti, məşğulluq, mənzil, səhiyyə, təhsil və siyasi təmsilçilik kimi sahələrdə diskriminasiya kimi özünü göstərir.

Fərdi və ya formal imkan bərabərliyi adətən bərabərsizliyin və irqçiliyin sistemli və ya institusional aspektlərini nəzərə almır. İnstitusional irqçilik güc balanssızlığından qaynaqlana bilər. İnstitusional irqçiliklə mübarizə struktur dəyişiklikləri üçün motivasiyadır. Fərqli irqlərə və etnik mənsubiyyətə əsaslanan nəticələrin bərabərliyi ilə əsaslı bərabərlik institusional irqçiliyin qarşısının alınmasının bir yolu ola bilər. İnstitusional irqçiliyi azaltmaq üçün müxtəliflik, bərabərlik və inklüzivlik tətbiq oluna bilər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Institutional Racism and the Police Institutional Racism and the Police: Fact or Fiction?, Civitas thinktank pamphlet about the Macpherson Report
* Paying the Price: The Human Cost of Racial Profiling On causes and effects of institutional racism in the Canadian criminal justice system
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Canada Consolidation Indian Act R.S.C., 1985, c. I-5 Current to 9 June 2015. Last amended on 2 April 2015 and published by the Minister of Justice at the following address: "Justice Laws Website" / "Site Web de la législation (Justice)", Government of Canada
* John Komlos, “Covert Racism in Economics,” *FinanzArchiv/Public Finance Analysis*, 77 (2021) 1: 83–115.
Adumu

**Adumu** və ya **masai tullanma rəqsi** — Keniya və Tanzaniyada yaşayan masai xalqının ifa etdiyi rəqs növü. Gənc masai döyüşçüləri ümumiyyətlə toylar, dini ayinlər və digər əhəmiyyətli mədəni tədbirlər də daxil olmaqla mərasimlərdə enerjili və akrobatik rəqs nümayiş etdirirlər.

## Etimologiyası
Müxtəlif mənbələr tərəfindən verilən bir sıra müxtəlif şərhlər var. Buna görə "adumu" termininin dəqiq mənşəyi və etimologiyası tam məlum deyil. "Adumu" sözünün masaimənşəli olduğu, "atlanmaq" və ya "sıçrayış" mənasını verən "dumu" felindən əmələ gəldiyi düşünülür. Bu fikrə görə, "adumu" sözü xüsusi olaraq rəqsin əsas komponenti olan tullanma və sıçrayış hərəkətlərinə aid edilir. Rəqsin özü masai mədəniyyətinin və kimliyinin mühüm tərkib hissəsidir. Terminin etimologiyası ilə bağlı çaşqınlığa baxmayaraq, adı masai icması daxilində və xaricində yaxşı tanınır.

## Tarixi
Keniya və Tanzaniyada yaşayan masai xalqı adumu ənənəvi rəqsi ilə qarışıq bir tarixə və mədəniyyətə malikdir. Rəqsin mənşəyi qeyri-müəyyəndir, lakin onun masai döyüşçülərinin döyüş üçün məşq etmələri və dözümlülüklərini, çevikliklərini və gücünü nümayiş etdirmələri üçün bir üsul olaraq inkişaf etdirildiyi düşünülür. Masai tarixində iddia olunur ki, rəqs əvvəlcə gənc döyüşçülər tərəfindən həm ovçuluq, həm də döyüş üçün zəruri olan sıçrayış və tullanma qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək üçün bir üsul olaraq həyata keçirilirdi. Rəqs daha mütəşəkkil, rituallaşdırılmış rəqsə çevrildiyi üçün toylar, dini ayinlər və digər festivallar da daxil olmaqla əhəmiyyətli mədəni hadisələrdə ifa olunmağa başladı.

## Qalmaqal
Adumu rəqsinin masai mədəniyyəti üçün əhəmiyyətinə baxmayaraq, son vaxtlar tənqid olunmağa başlamış və müzakirələrə səbəb olmuşdur. Bəzi insanlar rəqqasların xəsarət alması və masai mədəniyyətinin turizm məkanları üçün istismar edilməsi ehtimalından narahat olduqlarını bildirmişlər. Bununla belə, bir çox masai hələ də rəqsi öz mədəni irsinin mühüm tərkib hissəsi hesab edir. Bu rəqs növünün hörmət çərçivəsində və təhlükəsiz şəkildə ifa edilməsinə zəmanət vermək üçün təşəbbüslər həyata keçirilir.

## İstinadlar
Beq End

**Beq End** yada **Bəq End** () — ingilis yazıçısı Con R. R. Tolkinin "''Hobbit və ya oraya və geriyə''" hekayəsində və "''Üzüklərin hökmdarı''" romanında təsvir edilmiş, Şırda Bilbo və Frodo hobbitlərinin yeraltı yaşayış yeri. Beq End hobbitlərin səyahətləri zamanı getdikləri “kənarda” təhlükəli dünya ilə ziddiyyət təşkil edən tanış, təhlükəsiz və rahat yeri təmsil edir. Buradan həm Bilbo, həm də Frodo Orta Dünyaya səyahətlərinə başlayırlar və səyahətlərinin sonunda burada qayıdırlar. Beləliklə, Beq End həm "*Hobbit*"də, həm də "*Üzüklərin hökmdarı*"nda əsas hekayə xətlərini açır və bağlayır.

Con R. R. Tolkin özü özünü ölçüdən başqa hər şeydə "hobbit" kimi təsvir etmişdir. Onun əsərlərinin tədqiqatçılarının fikrincə, Beq End Tolkinin zehnində onun xarakterinin əsas xüsusiyyətlərini əks etdirən ideal ev obrazı idi.

## İstinadlar