Borsunlu nekropolu

**Borsunlu nekropolu** — Tərtər rayonu, Borsunlu kəndi ətrafında, İncəçayın orta axarlarına yaxın yerləşən arxeoloji abidə. 

Borsunlu nekropolu təkcə Qarabağda deyil, bütövlükdə Azərbaycanın tunc dövrü ilə bağlı aşkar edilmiş sinxron abidələri içərisində özünəməxsus yer tutur.
## Ümumi məlumat
Borsunlu nekropolundakı kurqanlarının bir qrupu Hidayət Cəfərov tərəfindən tədqiq edilmişdir. H.F.Cəfərov ayrı-ayrı qruplar halında cəmləşən kurqanları beş tipə bölünmüşdür. Kurqanların bəzisi kromlexlərlə əhatələnmişdir. Alim müəyyən etmişdir ki,  kurqanların altında yerləşən qəbir kameraları dördkünc formaya malik olub gəc məhlulu ilə bərkidilən daş lövhələrdən inşa olunub. Bəzi qəbir kameralarının giriş yolu vardır. Borsunlu kurqanları üçün inqumasiya, kremasiya, həmçinin kollektiv dəfnlər xarakterikdir.
Borsunlu kurqanları 1981-ci ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmışdır. Ərazidə tapılan kurqanların sahəsi və memarlıq xüsusiyyətləri onların dövrün ictimai-siyasi və dini təsəvvürləri haqqında mühüm məlumatlar əldə etməyə imkan vermişdir.
Borsunlu nekropolunda tədqiq olunan 1 №-li kurqanın qəbir kamerası dairəvi, 30 №-li kurqanın qəbir kamerası isə dördkünc formalıdır. Qəbirlərdən insan skeletinə aid qalıqlar, qara cilalı gil qablar və digər maddi-mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur. Arxeoloji materiallar göstərir ki, Borsunlu ərazisində yaşamış insanlar əsasən üzümçülük və maldarlıqla məşğul olmuşdur. Bu, İlk Tunc dövrü Azərbaycanında iqtisadi fəaliyyətin inkişafını və əhalinin yaşayış səviyyəsini əks etdirir. Borsunlu kurqanları dünya arxeoloji irsində nadir tapıntılardan biri hesab olunur. Tabutun qızıl mismarlarla bəzədilməsi bu bölgənin mədəniyyət tarixində mühüm yer tutduğunu göstərir. Borsunlu kurqanları Azərbaycan Respublikasının dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələri siyahısına daxil edilmişdir və dövlət tərəfindən qorunur.

## Qəbir quruluşu
Kurqanlardan biri 15 kvadratmetrlik sahədə gil daşlardan kvadrat şəklində hörülmüş və üç mərtəbədən ibarət bir qəbirdir. Qəbrin müxtəlif mərtəbələrində aşkar olunan insan skeletlərinin sayı aşağıdakı kimidir:
* Üst təbəqədə: 1 skelet,
* İkinci mərtəbədə: 8 skelet,
* Üçüncü mərtəbədə: 10 skelet.
Ərazidə, həmçinin "Çar kurqan" adlandırılan tayfa başçısının basdırıldığı ehtimal edilən böyük bir qəbir də aşkar edilmişdir. Bu qəbrin ölçüləri 32 metr uzunluq, 8 metr en və 4 metr dərinliyə malikdir.

## Qəbir tapıntıları
"Çar kurqan" adlandırılan qəbrin xüsusiyyətləri dövrün yüksək sənətkarlığını və dəfn adətlərini əks etdirir. Qızıl və tuncla mismarlanmış, üzəri arqan ağacları ilə örtülmüş tabutlar, döyüş silahları, saxsı qablar, bəzək əşyaları kimi tapıntılar, 

Qul və kənizlərin skeletləri, həmçinin atların basdırıldığı qəbrin digər hissələri kimi sahələr aşkar edilmişdir.
### Borsunlu dəfinəsi
Borsunlu dəfinəsi Borsunlu kəndinin cənubunda, İncəçayın sağ sahilində, təsərrüfat işləri zamanı tapılmışdır. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə pullar iki saxsı qabın içərisində olmuşdur. Yerində aparılan yoxlamalar buranın heç bir yaşayış yeri ilə bağlı olmadığını göstərib.
Cəmisi 261-ədəd pul tapılıb.

Tarixçi M.Seyfəddinin müəyyənləşdirməsinə görə sikkələr Səfəvilər sülaləsi dövrünə aiddir. Pullar hicri ilə 948-958-ci illər arasında Naxçıvan, Təbriz, Şamaxı, Gəncə, Ordubad, Ərdəbil, Sultaniyyə, İrəvan, Qəzvin, Qum şəhərlərinin zərbxanalarında Səfəvilər sülaləsinin nümayəndəsi I Şah Təhmasibin adından kəsilmişdir. Pulların üzərində I Şah Təhmasibin titulu – "Əl-Sultan, Əl-Aqil, Əl-Kamil Əbdül Müzəffər Bahadur xan Şah Təhmasib" sözləri həkk edilmişdir.
## İstinadlar

## Mənbə
* Hidayət Cəfərov. Qədim Qarabağ. Bakı; "Elm", 2020, — 528 s.
* Г.Ф.ДЖАФАРОВ. АЗЕРБАЙДЖАН И ДРЕВНИЙ ПЕРЕДНИЙ ВОСТОК: культурно–экономические связи в эпоху поздней бронзы и раннего железа. Баку; "АФполигрАФ", 2023, — 232 стр.
* Гидаят Джафаров. КУРГАНЫ ДРЕВНИХ ПРАВИТЕЛЕЙ КАРАБАХА: Северный Азербайджан на пороге возникновения раннего государственного строя. Баку; "Элм", 2022, – 144 с.
## Xarici keçidlər

* Borsunlu tarixinə işıq salacaq qədim məzarlıq
* Borsunlunun sirli kurqanları və türbələr