open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qızmeydan palçıq vulkanı

**Qızmeydan palçıq vulkanı** — Azərbaycan Respublikasının palçıq vulkanlarından biri. 

## Haqqında
Qızmeydan palçıq vulkanı Şimali Qobustanın Qovdağ-Sumqayıt tektonik örtük kompleksinin şimal kənarı boyu üst təbaşir çöküntüləri üzərində sıra ilə yerləşən beş “ekzotik” vulkanından (bundan şimal-qərbdə Dəmirçi, cənub-şərqdə isə Qasımkənd, Köhnəqədi və Kurkaçıdağ palçıq vulkanları da məşhurdur) biridir. Palçıq brekçiyasında rast gələn paleogen yaşlı mikrofauna bu sahənin tektonik təbiətli olmasına və alloxton təbaşir dəstəminin dabanında daha cavan avtoxton kaynozoy süxurlarının mövcudluğuna dəlalət edir. Palçıq vulkanı Qurd Yaylağı və Qızkeçdi silsilələri arasındakı çuxurda yerləşir və mütləq hündürlüyü 1350–1380 m, sahəsi 12 ha olan və cənub-şərq istiqamətində uzanan azacıq qabarıqlı brekçiya təpəliyinə cavab verir. Bu meydança ətraf landşaftın dağ yamaclarının bitki örtüyü fonunda özünün açıq ağımtıl rəngi ilə aydın seçilir. Brekçiya sahəsinin hüdudlarında fəaliyyət göstərən və “yatmış” 320-yə yaxın salz və qrifon üç yerdə qərarlaşaraq təkraredilməz “valehedici” bir mənzərə yaradır. 

## Həmçinin bax
* Axtarma-Paşalı palçıq vulkanı
* Qoturdağ palçıq vulkanı
* Xərə-Zirə adası palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan möcüzələri - Palçıq vulkanları
Çovdarçı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Bozca cinsinə 5 növ daxildir:

* Yaxalıqlı çovdarçı (Charadrius hiaticula Linn., 1758)
* Halqalı kiçik çovdarçı (Charadrius dubius Scop., 1786)
* Böyükdimdik çovdarçı (Charadrius leschenaultii Les., 1826)
* Xəzər çovdarçısı (Charadrius asiaticus Pall., 1773)
* Dəniz çovdarçısı (Charadrius alexandrinus Linn., 1758)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı: "Elm", 2004.-620 səh.

## Xarici keçidlər
* www.viata-salbatica.ro / little ringed plover (Charadrius dubius) on the nest.avi

## Həmçinin bax
* Dağ çovdarçısı
Xərə-Zirə adası palçıq vulkanı

**Xərə-Zirə adası palçıq vulkanı** - Azə''rbaycan Respublikasın''*ın palçıq vulkanlarından biri.* 

## Haqqında

Bakı arxipelaqının ən iri (3.5 km2) palçıq vulkanı adası olan Xərə-Zirə Bakı şəhərindən 45 km cənub-qərbdə, Ələt burnundan 13.5 km şərqdə yerləşir. Oval formaya malik olub, uzunluğu dil ilə birlikdə -3.3 km, eni 2.5 km-dir. Palçıq vulkanının brekçiyasının sahəsi 680 ha, orta qalınlığı 30 m-dir. 
Xərə Zirə adası palçıq vulkanı Cənubi Xəzərdə neft və qaz yataqları ilə əlaqəsi olan vulkanik ada qurğularının xarakter nümunəsidir. Sahəsi 3,5&nbsp;km² olan ada, dil və əlavə çıxıntısı istisna olmaqla, oval formaya malikdir və uzununa qırılmalarla mürəkkəbləşmiş pliosen-holosen çöküntüləri üzrə gömülmüş qalxımın tağında yerləşən nəhəng palçıq vulkanının krateri və krater bəndinə cavab verir. Krater meydançası dəniz səviyyəsindən  yük­­səkliyə qalxmışdır və burada həm fəaliyyətsiz, həm də qaz və lilli palçıq ifraz edən qrifonları müşahidə etmək mümkündür. Adanın ətrafında və açıq dənizdə suyun üzərində qaz ifrazatları və zəif neft pərdəcikləri açıq-aydın görünür. Vulkanın ilk dəfə sənədləşdirilmiş püskürməsinin qeydə alınma tarixi 1810-cu ilə aiddir və o vaxtdan bu günə kimi onun aktivliyinin 13 parok­sizmi qeydə alınmışdır ki, onların da axırıncısı 2006-cı ilin payına düşür. Xərə-Zirə adası palçıq vulkanı ilk dəfə 1810-cu ildə püskürüb. Daha sonra 1859, 1886, 1959, 1960, 1962, 1993, 2006-cı illərdə püskürüb. 
 
## Həmçinin bax
* Zənbil palçıq vulkanı

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın hələ də tam öyrənilməyən dünya əhəmiyyətli xəzinəsi - palçıq vulkanları
GIGO (zibil girən zibil çıxar)

**GIGO (zibil girən zibil çıxar)** - (ingiliscə *GIGO (garbage in, garbage out)*, rusca *“мусор на входе, мусор на выходе”* – hesablama texnikasında: kompüterin təbiətini və orada yerinə yetirilən prosesləri xarakterizə edən aksiomlardan biri; prosesin girişinə yanlış və ya korlanmış verilənlər daxil olduqda nəticə də yanlış və ya korlanmış alınır.

**garbage** - (rusca **мусор**) - tullantı – dəyərsiz verilənlər; yanlış və ya korlanmış verilənlər.

**garbage collection (GC)** - rusca **сборка мусора** -  tullantı toplama – yaddaşın istifadə olunmayan bloklarını boşaldan və onları “boş” kimi nişanlayan silmə üsulu. Bütün yaddaş sahəsi boyu səpələnməş “boş” blokların yerdəyişmə yolu ilə iri “boş” blok şəklində bir yerə toplanması da belə adlandırılır. 

## Microsoft Windows

https://www.facebook.com/informatika.suallari/posts/504855699562946 Zibil qutusu (Корзина, Recycle Bin)

İşçi stol üzərindəki hər bir nişan və yarlıq konkret obyekti təmsil edir. Həmin obyekt haqqında informasiya almaq üçün kursoru nişanın üzərinə qoyub siçanın sağ düyməsini sıxmaq, açılmış menyuda Xassə (Свойства, Properties) əmrini yerinə yetirmək lazımdır. Bu zaman açılmış pəncərədə obyektin tipi, həcmi/, yaranma tarixi, harada yerləşməsi və s. atributlar barədə məlumat əldə etmək mümkündür. İşçi stolun üzərindəki nişanı və ya yarlığı ləğv etmək üçün kursoru nişanın üzərində qoyub, siçanın sol düyməsini sıxmaqla onu qeyd etmək, sonra isə klaviaturadan “Delete” düyməsini basmaq lazımdır. Bu zaman onun təmsil etdiyi obyektləri – fayl və ya qovluğu Zibil qutusuna göndərmək haqda pəncərədi açılır. Müsbət cavab verdikdə obyektlər Zibil qutusuna atılır.
Zibil qutusu – xüsusi qovluq olub, lazımsız olan faylları müvəqqəti saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Zibil qutusunun tutumu, adətən bərk diskin tutumunun 10% - i qədəridir. Ümumiyyətlə isə Zibil qutusu nişanının xassə pəncərəsində, Zibil qutusu qovluğunun (sürgünü hərəkət etdirməklə), informasiya ləğv olunarkən xəbərdarlıq edilib – edilməməsi kimi parametrləri tənzimləmək olar. Zibil qutusu dolan kimi buradakı informasiyalar avtomatik ləğv olunur – Zibil qutusu boşaldılır. Zibil qutusuna atılmış informasiyanı bərpa etmək mümkündür. Bunun üçün kursoru Zibil qutusu nişanı üzərinə qoyub, 2 dəfə siçanın sol düyməsini sıxmaq lazımdır. Açılmış pəncərədə qutudakı ləğv olunmalı informasiyanın siyahısı görünəcək. Bu və ya digər lazımi informasiyanı seçib, fayl menyusundan Bərpa etmək (Востановить, Restore) əmrini yerinə yetirmək lazımdır. Eyni qayda ilə, Zibil qutusunun dolmasını gözləmədən ayrı- ayrı faylları və bütünlüklə Zibil qutusundakı informasiyasını ləğv etmək olar. Bunun üçün uyğun olaraq fayl menyusunda Ləğv etmək (Удалить, delete), Təmizləmək (Очистить корзину, Empty recycle Bin) əmrlərini yerinə yetirmək lazımdır.

## Həmçinin bax
* GMTA (Böyük beyinlər eyni düşünür)
## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Nizami Qaraxani

**Nizami Qaraxani** - şair.

## Həyatı
Nizami Qaraxani isə XVI əsrdə qurulan Səfəvilər dövlətində saray şairi olub. Çox istedadlı şair kimi tanınan Qaraxani çox gənc ikən – 24 yaşında vəfat edib..

Nizami Qaramanlı 1435-1440-cı illər arasında Türkiyənin Koniya vilayətinin Qaraman adlı məntəqəsində anadan olmuşdur. Onun atası Molla Vəliyəddin Konyanın məşhur müəllimlərindən olmuşdur. Nizami Qaramanlıya ilk təhsili də elə atası vermişdir. Atası oğlu üçün Konyadakı təhsili uyğun görməmiş və onu İrana göndərmişdir. İranın hansı vilayətinə getməsi barədə indiyədək əlimizdə məlumat yoxdur.

Həmin vaxtda İran ərazisində Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu və Teymurilər dövlətləri var idi. Onun bu dövlətlərdən hansının ərazisində tələbə olması məlum deyil, hətta İranda kimlərdən dərs alması da indiyədək məlum deyil. Onun İranda nə qədər qalması da məlum deyil.

Təqribən 1462-ci ildə Konyaya qayıdan Nizami Qaramanlı yerli hakim İbrahim bəyə mədhiyyələr yazır. İbrahim bəy 1464-cü ildə vəfat edir və onun yerinə qardaşı Pir Əhməd bəy keçir. Nizami Qaramanlı məhz onun dövründə tanınmış şair olur. Ona həsr etdiyi 53 beytlik qəsidəsində deyir:

 Fərzi-əyn oldu bizə həmdi-xudavəndi-əhəd
 Ki, oldu şah kişvəri-Keyxosrova, han Pir Əhməd..
## İstinadlar

## Həmçinin Bax
VDSL

**VDSL** ( — *"Çox yüksək sürətli rəqəmsal abunəçi xətti"*) — verilənləri əvvəlki asimmetrik rəqəmsal abunəçi xətti (ADSL), G.992.1, G.992.3 (ADSL2) və G.992.5 (ADSL2+) standartlarından daha sürətli ötürən rəqəmsal abunəçi xətti (DSL) texnologiyaları.

VDSL 25 kHz-dən 12 MHz-ə qədər tezlik diapazonundan istifadə edərək tək bükülmüş mis naqillər üzərində aşağı axın üzrə 52 Mbit/s və yuxarı axınında 16 Mbit/s sürət təklif edir. Bu dərəcələr o deməkdir ki, VDSL bir əlaqə üzərindən yüksək dəqiqlikli televiziya kimi proqramları, eləcə də telefon xidmətləri və ümumi internetə çıxışı dəstəkləyə bilir. VDSL analoq telefon xidməti və aşağı sürətli DSL əlaqələri üçün istifadə edilən mövcud naqillər üzərində yerləşdirilir. Bu standart 2001-ci ilin noyabrında Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ) tərəfindən təsdiq edilmişdir.

İkinci nəsil sistemlər (**VDSL2**; ITU-T G.993.2 2006-cı ilin fevralında təsdiq edilmişdir) həm yuxarı, həm də aşağı axın istiqamətlərində eyni vaxtda 100 Mbit/s-dən çox məlumat sürətini təmin etmək üçün 30 MHz-ə qədər tezliklərdən istifadə edir. Maksimum mövcud bit sürəti təxminən  məsafədə əldə edilir. Lokal halqa zəifləməsi artdıqca performans azalır.

## Konsepsiyanın inkişafı
VDSL konsepsiyası ilk dəfə 1991-ci ildə "Bellcore"–Stenford birgə tədqiqatı vasitəsilə nəşr edilmişdir. Tədqiqat o zamanlar geniş yayılmış, hər ikisi 1,5 Mbit/s sürət təmin edən HDSL və nisbətən yeni ADSL-in potensial davamçılarını axtarmışdı. Xüsusilə o qısa telefon xətlərində 10 Mbit/s-dən çox olan simmetrik və asimmetrik məlumat sürətinin mümkünlüyünü araşdırmışdır. VDSL2 standartı ITU T G.993.1-in təkmilləşdirilməsidir. Bu 35 MHz-ə qədər bant genişliyindən istifadə edərək bükülmüş cütlərdə 400 Mbit/s-ə qədər iki istiqamətli xalis məlumat sürətində asimmetrik və simmetrik ötürülməni dəstəkləyir.

## Supervektorlaşdırma
Supervektorlaşdırma vektor texnologiyasının "Deutsche Telekom" tərəfindən icad edilmiş və geniş şəkildə həyata keçirilən təkamülüdür. Bu, qarşılıqlı əlaqə və müdaxilə müqavimətini daha da artırır, 250 Mbit/s aşağı axın və 100 Mbit/s yuxarı axın sürətində evdə sabit internetə imkan verir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* InterOperability Laboratory: Knowledge Base
* InterOperability Laboratory: DSL Testing Services Equipment
Embassy Suites by Hilton

**Embassy Suites by Hilton** — Hilton Otellər Şəbəkəsinin suitlərdən ibarət olan dəbdəbəli ticari markası. 2015-ci il sentyabr ayının 30-da otelin 6 ölkə ərazisində 223-dən çox filialı mövcud idi. Hilton digər otel brendləri kimi, əksər *Embassy Suites* otelləri fərdi mülkiyyətdədir və ya françayzinqlər tərəfindən idarə edilir.  

## Tarixi
Embassy Suites ilk öncə daha çox *Holiday İnns* kimi tanınan Holiday Korporasiyası tərəfindən yaradılmışdır. İlk Embassy Suites oteli 1984-cü ildə Kanzasda Overland parkında fəaliyyətə başlamışdır.

1990-cı ildə, Embassy Suites otelinin ana şirkəti *Promus Companies Incorporated* olur.

1999-cu ilin dekabr ayında, Embassy Suites oteli Hilton Otellər Şəbəkəsi və Promus Otel Korporasiyası birləşəndən sonra Hilton Şirkətinə qoşulur.

2007-ci ilin iyul ayında, Blackstone qrupu Hilton Otellərini $ 26 milyard alacağını elan edir.

## Mülkiyyət xüsusiyyətləri və servisi
Embassy Suites yalnız suitlərdən ibarət olan otel zənciridir. Bu otel zəncirinin bütün qonaq otaqları iki hissədən ibarət olur: *qonaq otağı* və *yataq otağı*. Bir çox otellərdə olduğu kimi, qonaqlar böyük ölçülü çarpayı və ya iki ayrı geniş çarpayı seçə bilərlər. Qonaq otağında adətən yumşaq mebel dəsti və televizor olur.

## Reklamları
2011-ci ilin əvvəllərində, Embassy Suites yeni 3 ədəd 30 saniyəlik reklam filmini yayınladı. Bu reklam filmi əksər bazarlarda 2011-ci ilin mart ayından sonra nümayiş edildi. Reklam filmində *Cənab Mor* adlı bir personaj var idi və Roman Kappola tərəfindən yönləndirilmişdir. Bu reklam seriyalarında Embassy otellərinin üç əsas standartları vurğulanırdı: *Əsl iki otaq suitləri*, *Bişir-servis et səhər yeməyi* və *Menecer qəbulu*. Reklam filmində olan nəzərəçarpan ifadə isə belə idi: “*Çoxdan daha çox və azdan daha az əldə etməkdən yaxşı nə ola bilər?*”.

2000-ci illərdə, Embassy Suites reklam filmlərində Austin adlı bir oğlan Embassy Suites otelində ailəsi olan məzuniyyəti təsvir edirdi. 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində Embassy Suites reklam filmləri öz reklam çarxlarında Qarfildi göstərərək belə bir sloqan əlavə etmişdilər: “ *Suit həyatının zövqünü yaşamaq üçün kök bir pişik olmağına ehtiyac yoxdur*”. 

## Qalereya

Embassy Suites Laredo.JPG|Texasda Laredo Embassy Suites
Embassy Suites Hotels inside, Tahoe.jpg|Taxoda yerləşən Embassy Suites otelinin interyeri
Embassy Suites - Av Fco Miranda.JPG|Venesuelada Karakasda Embassy Suites
Embassy Suites Philadelphia.jpg|Filadelfiyada yerləşən Embassy Suites


## Həmçinin bax
* Waldorf Astoria
* Double-Tree
* Conrad Hotels
* Homewood Suites by Hilton

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Hilton Embassy Suites rəsmi internet səhifəsi
Yaddaş modeli

**Yaddaş modeli ** (, ) — proqramda istifadə olunan kodun və verilənlərin ünvanlanması üsulu. Yaddaş modeli proqramda kod və verilənlər üçün ayrılan yaddaşın həcmini göstərir. Aşağıdakı yaddaş modelləri mövcuddur: kiçicik (TINY), kiçik (SMALL), orta (MEDIUM), kompakt (COMPACT), böyük (LARGE), nəhəng (HUGE).

**Böyük model**– Intel 80x86 prosessorları  ailəsində  qəbul olunmuş yaddaş modeli. Böyük model, ölçüsü 64 Kbayt’dan artıq olan proqram və verilənlərdən istifadə etməyə imkan verir, lakin ümumi həcm 1 Mbayt’ı aşmamalıdır və  hər bir verilənlər strukturu 64 kbayt’dan az olmamalıdır. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Video RAM (VRAM)

***Video RAM (VRAM)*** – videoadapterdə, yaxud videokontrollerdə: video-görüntüləri monitora çıxartmaq üçün onların həm yazıldığı, həm də oxunduğu dinamik operativ yaddaş qurğusu.

## Video-yaddaş

***Video-yaddaş*** – videokartda, yaxud video altsistemində yerləşən və ekrana çıxarılan görüntünün götürüldüyü yaddaş. Bəzi hallarda video-yaddaşa yalnız displeyin aparat vasitələri müraciət edə bilər, ancaq çox zaman həm videoprosessorun, həm də mərkəzi prosessorun video-yaddaşa çıxışı olur və görüntülər video-yaddaşı yeniləyən mərkəzi prosessorun işinin nəticəsi kimi alınır. Video-yaddaşı oxuma və ora yazma zamanı video-qurğular prosessora nisbətən üstunlüyə malikdir, buna görə də video-yaddaşın tərkibinin yenilənməsi operativ yaddaşa müraciətə nisbətən yavaş baş verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
SGRAM (Synchronous Graphics RAM) haqqında 

VRAM
İnformasiya nəzəriyyəsi

**İnformasiya nəzəriyyəsi** (; ; ) – predmeti informasiyanın xarakteristikaları və ötürülməsi olan riyazi fənn. İnformasiya nəzəriyyəsində başlıca olaraq kommunikasiyanın, informasiyanın kabellərlə ötürülməsindən tutmuş, bütövlükdə cəmiyyətdə informasiya axınına baxılmasınadək, verilənlərin həcmi, veriliş sürəti, kanalın buraxılış imkanı və verilişin dəqiqliyi kimi aspektlərinə baxılır. 1948-ci ildə riyaziyyatçı Klod Elvud Şemon (C.E.Shannon) tərəfindən yaradılmış informasiya nəzəriyyəsi ilkin olaraq rabitə sahəsində tətbiq olunmuş, hazırda isə hesablama texnikası da daxil olmaqla digər sahələrə tətbiq edilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Norma (riyaziyyat)

**Norma** — vektor fəzasında verilmiş funksionaldır, vektorun uzunluğu anlayışının ümumləşməsidir və ya ədədin mütləq qiymətidir.

## İstinadlar
VisiCalc

***VisiCalc*** – fərdi kompüterlər üçün ilk elektron cədvəl. 1979-cu ildə Den Briklin (Dan Bricklin) və Bob Frenkston (Bob Frankston) tərəfindən Apple II fərdi kompüterləri üçün işlənib hazırlanıb. Tez-tez deyirlər ki, məhz Visicalc mikrokompüterləri əyləncə və hobbi alətindən işgüzar sənəd dövriyyəsi aparmaq üçün ciddi alətə çevirdi. Cəmi 6 il ərzində proqramın 700 000-dən çox nüsxəsi satılmışdı.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
VisiCalc proqramının tarixi haqqında

VisiCalc
Vulkanik günbəzlər

## Haqqında
**Vulkanik** və ya **ekstruziv-eksploziv gümbəzlər** müxtəlif ölçülü, hərdən yüzlərlə metr hündürlüyə çatan dəyirmi qübbəvari və sərt yamaclı relyef formaları olaraq, qatı lava kütləsinin vulkan kanalından sıxılıb çıxarılması nəticəsində yaranmışlar. Onlar özlüyündə həm geoloji (tektonik-maqmatik), həm də geomorfoloji obyektlər olub planetin qədim və müasir vulkanik-plutonik qurşaqları üçün səciyyəvidir və adətən heyrətamiz dərəcədə gözəl və cəlbedici görünüşə malikdirlər. Azərbaycan Respublikası hüdudlarında ətraf landşaftda üstünlük təşkil edən bu relyef formaları Kiçik Qafqazın şimal, şimal-şərq yamacları və cənub-şərq batımında, həmçinin Naxçıvan MR ərazisində kifayət qədər geniş inkişaf etmişlər. Bənzərsiz skulpturaya malik olan vulkanik gümbəzlərin bir qismi ölkənin geoloji irsinin siyahısında layiqincə təmsil edilmişdir.

## Həmçinin bax
* İlandağ
* Əlincə ekstruzivi
* Göyəzən dağı
* Koroğlu ekstruzivi

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Lokallaşdırma

**Lokallaşdırma** () – məhsulun buraxılacağı ölkə və regionun dilinə uyğunlaşdırılması prosesi. Lokallaşdırma prosesi zamanı həmin regionun mədəni xüsusiyyətləri də nəzərə alınır. Lokallaşdırmanı bildirmək üçün ingilis dilində olan "l10" qısaltmasından istifadə olunur: "l" və "n" hərfləri "lokallaşdırma" () sözünün ilk və son hərflərini ifadə edir. 10 ədədi isə bu iki hərf arasındakı hərf sayını simvolizə edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Qloballaşma və Lokallaşdırma Assosiasiyası (GALA)
* Mozilla lokallaşdırma proyekti
* Lokallaşdırma Araşdırma Mərkəzi
* Dünya lokallaşdırma konfransı
Əlincə ekstruzivi

## Haqqında

**Əlincə ekstruzivi** İlandağ ekstruzivindən 5,5&nbsp;km şimal-qərbdə, Əlincə çayının sağ sahilində, Xanagah kəndinin yaxınlığında çay yatağına nisbətən 380 m (mütləq hündürlüyü 1811,9 m) yüksəkdə qərar tutmuşdur. O özlüyündə aralarında milli qəhrəman Babəkin istehkam məntəqələrindən biri sayılan qədim Əlincə və ya Ərəncik qalasının (Ərlər, yəni qəhrəmanlar qalası) yerləşdiyi üç ayrı-ayrı zirvəli dik konusdan ibarətdir. Submeridional istiqamətli ellips formalı bu ekstruziv günbəzin bünövrəsinin sahəsi 1,3 kv.km-ə çatır.

Orta eosen çöküntü qatını yaran bu ekstruziv günbəz cəhrayı-boz rəngli andezit-dasitlərdən təşkil olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın palçıq vulkanları
* Vulkanik gümbəzlər
* İlandağ

## Mənbə
* *"Azərbaycan Respublikasının Geoloji İrsi" // Bakı, "Nafta-Press" nəşriyyatı, 2013 *
Hüseyn Şərqi

**Hüseyn Şərqi Soytürk** — Zəncan Universitetinin professorudur. İranda Azərbaycan və fars dillərində nəşr olunan "Xudafərin" jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

## Həyatı

Azərbaycanda nəşr olunan "Güney Azərbaycan türkologiyası" (2013),   "Güney Azərbaycan dramaturgiyası" (2014), eləcə də Cənubi Azərbaycanda nəşr olunan "Azərbaycan ədəbi dil tarixi" (1997), "Azərbaycan ədəbiyyat tarixi" (1997), "Məsihi divanı" (Tehran), "Əski türk kitabları" (Ərdəbil), "Müsəlman-Türk dünyası", "Ədəbi örnəklər" (Tehran) kitabları bunlardan bir neçəsidir. 

Hüseyn Soytürk Misirin "Xədiviyyə" kitabxanasında saxlanılan, Nizaminin əlyazması şəklində olan anadilli şeirlərini 2006-cı ildə  Azərbaycanın "Nurlar" nəşriyyatında nəşr etdirmişdir. Bu şeirlər İranda da nəşr edilmişdir. Nədənsə, Azərbaycanda bu kitab böyük sensasiyaya səbəb olmuş,  ancaq diqqətdən yayınmışdır. Görünür, gələcək tədqiqatçılar bu nadir tapıntıya bir daha müraciət etməli olacaqlar.
İndiyə qədər İranda onlarla kitab nəşrinə imza atan Hüseyn Soytürk Azərbaycan tarixi və mədəniyyəti ilə bağlı bir çox əsərləri, o cümlədən prof. Cəmil Həsənlinin "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti" kitabını fars dilinə tərcümə edib nəşr etdirmişdir.

## Əsərləri
* Divani-Nizami (Gəncəli) : qəsidələr-qəzəllər: Xədiviyyə nüsxəsi - Tehran nəşri əsasında / tərt.: Eloğlu, H.Ş Soytürk. - Bakı : Nurlar NPM, 2006. - 64 s
* Güney Azərbaycan türkologiyası: I cild. Müəllif, Soytürk Hüseyn Şərqi Dərəcək İbrahim oğlu. Nəşriyyat, Elm və təhsil. Nəşr yeri, Bakı. Nəşr ili, 2013.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
http://yadadushdu.com/journal/article/328
Dərbəndi

**Dərbəndi** — təxəllüs.

;Bu təxəllüsü olan tanınmışlar
* Həkim ibn İbrahim ibn Həkim əl-Xınalıqi Dərbəndi
* Fazil Dərbəndi
* Qəzənfər Dərbəndi
* Əbubəkr mirzə Dərbəndi
* Sultan Məhəmməd Dərbəndi

## Həmçinin bax
* Dərbəndi (rəqs)
Kürəşəkilli ulduz topası

**Kürəşəkilli ulduz topaları** və ya sadəcə kürəşəkilli topa – çoxlu sayda ulduzlardan ibarət olan, qravitasiya ilə bir-birinə sıx bağlı olan və qalaktik mərkəzin ətrafında peyk olaraq fırlanan ulduz topalarıdır.
Aşıq Fətullah

**Aşıq Fətullah** (1920 — 1942) — aşıq.

## Həyatı
Aşıq Fətullah 1920-ci ildə Babək rayonunun Şıxmahmud kəndində anadan olmuşdur. Çobankərəli Cəfərə şagirdlik etmişdir. Aşiqanə qoşmaları ("İstər könlüm", "Zülflərin", "Yan, barı", "Bənzər", "Allı qız", "Gözəl" və s.) ilə tanınmışdır. 1942-ci ildə Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan folkloru antalogiyası. Naxçıvan folkloru. Bakı, 1994

## İstinadlar
Tabasaran

**Tabasaran** — Dağıstanda mövcud olmuş tarixi ərazi.

Heysam ibn Məhəmməd — Məzyədilər sülaləsindən Tabasaran və Dərbənd əmiri.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Məmməd Cəfərov (əmək qəhrəmanı)

**Məmməd Abdulla oğlu Cəfərov** () — Sosialist əməyi qəhrəmanı (1949).

## Həyatı
Məmməd Cəfərov Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. 1941–82-ci illərdə keçmiş Naxçıvan rayonundakı "Azərbaycan" kolxozunda briqadir, sonralar sədr, Naxçıvan şəhər inkubator stansiyasında direktor, Şərur rayonundakı 3 saylı tütünçülük sovxozunda direktor və s. vəzifələrdə işləmişdir.

1982-ci ildən Babək rayonundakı Böyükdüz cins düyə yetişdirmə kompleksinin direktoru idi. 1948-ci ildə qoyunçuluq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (3-cü çağırış) deputatı seçilmişdir.

"Əmək şöhrəti" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kapoşi sarkoması

thumb|right|200px|İnsan belində yaranmış kapoşi sarkoması.

**Kapoşi sarkoması** - Human herpes virus 8 (HHV8) və ya Kapoşi sarkoması ilə əlaqəli herpes virusun (KSHV) səbəb olduğu bir şiş tipidir. 

1980-cı illərdə QİÇS xəstələrində tez-tez görülməyə başlamasından sonra daha geniş tanınmışdır. İlk dəfə 1872-ci ildə Macar dermatoloq Moritz Kapoşi tərəfindən təsvir edilmişdir və onun adı ilə bağlı adlandırılmışdır. Xərçəngin bir növünə səbəb olan bu virusun DNT-si ilk dəfə 1994-cü ildə müəyyən olunmuşdur. Virusların səbəb olduğu bu xəstəliyə qarşı, *KSHV/HHV-8* təhlükəsi altında olan insanlar arasında maarifsizlik mövcuddur.

Kapoşi sarkoması dəri üzərində yaranan sistemli toxuma pozulmasıdır. Bu toxuma pozulması daxili orqanlarda da bəzi hallarda özünü göstərir.

## Xüsusi risk qrupları
Kapoşi sarkomasının inkişaf riski əsasən aşağıdakı amillərlə bağlıdır: 

* Etnik mənsubiyyət**.** Yəhudi və ya Aralıq dənizi mənşəli insanlarda, eləcə də ekvatorial afrikalılarda Kapoşi sarkomasının inkişaf riski daha yüksəkdir.
* Cins. Kişilərdə Kapoşi sarkoması inkişaf riski qadınlara nisbətən daha yüksəkdir.
* İnsan herpes virusu 8 (HHV-8) və Kapoşi sarkoması herpesvirusu (KSHV) bu xəstəliyə səbəb ola bilər. Bununla belə, HHV-8 infeksiyası olan insanların əksəriyyətində Kapoşi sarkoması inkişaf etmir. Xərçəng ən çox HHV-8 olan bir insanın immun sisteminin funksiyası ilə bağlı problemlər olduqda ortaya çıxır.
* İmmun çatışmazlığı. İnsan immunçatışmazlığı virusu (İİV) və qazanılmış immun çatışmazlığı sindromu (QİÇS) olan insanlarda və orqan transplantasiyasından sonra immun sistemi zəifləmiş insanlarda Kapoşi sarkomasının inkişaf riski daha yüksəkdir.
* Cinsi fəaliyyət. Müdafiəsiz cinsi fəaliyyət HHV-8, eləcə də İİV-ə yoluxma riskini artıra bilər, çünki bu viruslar bədən mayeləri vasitəsilə yayılır.

Tədqiqatçılar Kapoşi sarkomasına hansı amillərin səbəb olduğunu, o cümlədən qarşısının alınması yollarını araşdırmağa davam edirlər. 

## Təsnifatı
Kapoşi Sarkomasının 4 fərqli tipi var: 

* Klassik Kapoşi sarkoması. Bu forma daha çox italyan, yəhudi və ya Şərqi Avropa mənşəli yaşlı kişilərdə (60 yaşdan yuxarı) görünür. Kurs asemptomatikdir və adətən xəstəlik bir neçə dəri zədəsi ilə məhdudlaşır. Ümumiyyətlə ölümcül deyil.
* Afrika tipli Kapoşi sarkoması. Buna endemik formada sarkoma da deyilir. Bu forma Afrikada HİV infeksiyasından asılı olmayaraq baş verir. 2 əsas növü var:  Prepubertal limfadenopatik forma: bu, əsasən uşaqlara təsir göstərir; ilkin şişlər limfa düyünlərini əhatə edir. Ümumiyyətlə, kurs fulminant və ölümcül olur. Yetkin forma: bu forma klassik Kapoşi sarkomasına bənzəyir.
* Müalicə nəticəsində yaranan Kapoşi sarkoması. Bu forma adətən orqan nəqlindən illər sonra inkişaf edir. Kurs, immunodepressiyanın dərəcəsindən asılı olaraq az və ya çox sürətlidir.
* QİÇS ilə əlaqəli Kapoşi sarkoması. Bu forma QİÇS-lə əlaqəli ən çox görülən şişdir və klassik sarkomadan daha aqressivdir.

## İstinadlar
Naxçıvan döyüşü (1406)

**Naxçıvan döyüşü** — 1406-cı ildə Qaraqoyunlu hökmdarı Qara Yusiflə, Teymurilərin Təbriz hakimi Əbu Bəkr mirzə arasında Naxçıvan yaxınlığında baş vermiş döyüş.

## Tarixi
1405-ci ildə Qara Yusif Suriyanı tərk etdi və Mardinə ordan da Mosula getdi. Ardınca Bitlisə yolan düşdü. Qara Yusifin həbsdən azad olduğunu bilən kimi bütün keçmiş tərəfdarları və qoşunu ətrafında yığılmağa başladılar. Şərqi Anadolunu tabe edən Qara Yusif həbsdə olarkən Sultan Əhmədlə andlaşmasına uyğun olaraq Azərbaycana üz tutmağa hazırlaşırdı.

1406-cı ilin iyununda Sultan Əhməd və Qara Yusif Bağdadı ələ keçirdilər. 1406-cı ilin sonunda Təbrizə yaxınlaşdılar. Şirvanşah İbrahim Sultan Əhmədin İraqdan Azərbaycana yürüşünü qanuni hökmdarın dönüşü kimi qəbul etdi. I İbrahimə müvəqqəti sığınan Azərbaycan əmirləri Qara Yusifin tərəfinə keçdilər.

Qara Yusifi qarşılamaq üçün Əbu Bəkr 23 avqust 1406-cı Təbriz gəldi. Şənbi Qazanda dayandıqdan sonra Naxçıvana yola düşdü. Əmirlərlə keçirilmiş müşavirə əsasında Qaraqoyunlularla döyüşə qərar verildi. 1406-cı ilin oktyabrın 14-də Naxçıvanın qərbində iki ordu qarşılaşdı. Qara Yusifin ordusunun sağ qolunda Pirhüseyn Səədli, sol qolunda Urmiya hakimi Dizək, mərkəzdə isə Qara Yusifin özü, Musa bəy Dögər, Pir Ömər, Piri bəy və başqa böyük Qaraqoyunlu sərkərdəkləri yer almışdılar.

Döyüşün birinci günü tərəfər arasında kəşfiyyat işləri görüldü. Beləki hər iki tərəf ox atmaqla bir-birilərinin qüvvələrini öyrəndilər. Döyüşün ikinci günü Əbu Bəkr Arazı keçərək Qaraqoyunlu ordusunun üzərinə həlledici hücuma keçdi. Qara Yusif, *"bizim şəxsi düşmənliyimiz üzündən bu qədər insan tələf olur. İgidlik və bahadırlıq hər ikimizin qarşı-qarşıya gələrək vuruşmağımızı tələb edir"*. dəsə də Əbu Bəkr bu təklifi qəbul etmədi. Az müddətdən sonra Teymuri ordusu davam gətirə bilməyərək geriyə çəkilməyə başladı. Əbu Bəkr döyüş meydanını tərk edərək Təbrizə gəldi. Şəhəri qarət və talan etdikdən sonra Sultaniyyəyə çəkildi. Həsən bəy Rumlu bu haqda *"Qızılbaşlar tarixi"* kitabında yazır: 

## Ədəbiyyat
* Prof. Dr. Faruk Sümer. *Kara Koyunlular (Başlangıçtan Cihan-Şah’a kadar)*. I. cilt Türk Tarih Kurumu Basım Evi — Ankara — 1967
* Nuriyeva İradə Tofiq qızı. *Azərbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək)*. – Bakı: Mütərcim, 2015. – 336 səh.
* *Qızılbaşlar tarixi.* Tərcümə və şərhlər M. Ə. Məhəmmədinindir. — Bakı, "Azərbaycan" nəşriyyatı. 1993–48 s.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qaraqoyunlular
* Teymurilər

## Xarici keçidlər
Karakoyunlu
Samolyoviçin muzeyi

**Samoyloviçin muzeyi** — sovet qütb araşdırmaçısı, professor (1928), coğrafiya elmləri doktoru (1934) Rudolf Lazareviç Samoyloviçin şərəfinə təşkil edilmiş memorial kompleks. Komorial kompleks 11-12 sentyabr 1981-ci ildə açılmışdır. Hazırda Rusiya ərazisində Arktika və Antarktika araşdırmaçısı şərəfinə təşkil edilmiş ilk və yeganə muzeydir. 

Muzeyin adresi: Rostov vilayəti. Azov şəhəri, Leninqrad küçəsi, ev 46.

## Tarixi
sovet qütb araşdırmaçısı, professor (1928), coğrafiya elmləri doktoru (1934) Rudolf Lazareviç Samoyloviçin şərəfinə təşkil edilmiş muzey 12 sentyabr 1981-ci ildə açılmışdır. Muzey qutb araşdımaçısının həyatını əks etdirən ilk muzeydir.

Muzeydə Rudolf Lazareviç Samoyloviçin 130 illiyi münasibətilə multimediya ekspozisiyası açılmışdır. 

Rudolf Lazareviç Samoyloviç adı bu qəbildən Amundsen, Skott, Nansen, Rusanov və d. kimi qütb araşdırmaçıları ilə eyni səslənir. Alim Arktikanın araşdırılmasında böyük iz qoymuşdur. Rudolf Lazareviç Samoyloviç 1938-ci ildə həbs edilmişdir. 4 mart 1939-cu ildə həbs edilmişdir.

Coğrafiya elmlər doktoru, professor, Lenin ordenləri kavaleri, SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin rəhbəri, «Aero-Arktika» Beynəlxalq təşkilatının rəhbəri, ABŞ, İsveç, Avstriya coğrafiya cəmiyyətlərinin fəxri üzvü Rudolf Lazareviç Samoyloviç Azovda anadan olmuşdur. O, Arktikaya təşkil edilən 20 elmi-araşdırma eksoedisiyasını təşkil etmişdir. 

Hazırda muzey bir mərtəbəli kərpiç binada yerləşir. Bina Rudolf Lazareviç Samoyloviçin adasına məxsys olmuşdur. Burada dördsinifli kimi gimnaziyasını daha sonra isə Mariupol Aleksandr gimnaziyasında oxuyur. Təhsilinin sonuna yaxın Almaniyanın Freyburq şəhərində Dağ akadekiyasında təksil alır.  

Muzeyin otaqlarının interyeri XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərinə uyğunlaşdırılmışdır. Divarlarda  ailə şəkilləri asılmışdır. Otaqlarda şəxsi əşyalar qoyulmuşdur. Burada yazı stolu, stol və stollar, ktablar əsilləri deyildir. Alimin əl işləri, kitabları, şəkilləri ekspozisiya zalında nümayiş etdirilir. Muzeyin zallarının birində İ. Şisburqun hazırladığı büst nümayiş etdirilir.

Şəkillər arasında Rudolf Lazareviç Samoyloviçin səkkiz yaşında olarkən çəkdirdiyi şəkillərə belə rast gəlinir. Üstəlik Azov sahilləri, Mariupol gimnaziyası və Rudolf Lazareviç Samoyloviçin səyahətə çıxdığı gəmilərinin şəkilləri belə vardır.
## Ədəbiyyat
* Каневский З. М. Рудольф Самойлович: превратности судьбы // Наука в СССР. — 1990. — № 2 (март-апрель)..
* Самойлович Р. Л. Путь к полюсу. — Л.: Изд-во Всесоюзного Арктического института, 1933.

## Mənbə
* Мемориальный комплекс Р. Л. Самойловича
* Боранова Г. Н. Мемориальный музей Р. Л. Самойловича.
## İstinadlar
Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrı

**Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrı** — 1989-cu ildə Naxçıvanda uşaqlar üçün yaradılmış teatr.

## Tarixi
Azərbaycan Nazirlər Sovetinin 14 sentyabr 1989-cu il tarixli 383 saylı qərarı ilə yaradılmışdır. Teatr Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının binasında yerləşib. Onlara ayrılan salon teatr üçün yenidən qurulub. 2004-cü ildə müasir bina ilə təmin olunan kukla teatrının qonşu Türkiyə, Tacikistan və İrana səfərləri beynəlxalq mədəni əlaqələrin qurulmasında əhəmiyyətli rol oynayıb. 2004-cü il mart ayının 11-dən Məhəmməd Tağı Sidqinin adını daşıyır. Teatr uşaq və yeniyetmələrin milli, mənəvi-əxlaqi dəyərlər ruhunda tərbiyəsində, dünyagörüşlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayan əsərləri tamaşaya qoymuşdur. Teatr Azərbaycanın digər bölgələrində, Türkiyə,, İran İslam Respublikası, Tacikistan Respublikalarında təşkil edilmiş kukla teatrı festivalında iştirak etmişdir.

## Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrının yaradıcı heyəti
Bədii rəhbər direktor -Şirzad Abutalıbov Əsəd oğlu(1999-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti,2005–2008-ci illərdə Prezident mükafatı,2008-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti Fəxri adlarına layiq görülmüşdür.)

* Quruluşçu Rejissor- Nadir Hüseynov Məmməd oğlu.
* Bədii Quruluş hissə müdiri- Fazil Bayramov Sabir oğlu.
* Musiqi hissə müdiri- Əli Məmmədov Kamil oğlu.
* Baş Rəssam — Rafael Qədimov Sabir oğlu.
* Ədəbi hissə müdiri- Durna Təhməzova Tofiq qızı.
* Pedaqoq — Fikrət Əliyev Səfər oğlu.
* Ulduz Süleymanova İbrahim qızı (Rejissor Assisenti).

Aktyorlar
* Vəsmə Quliyeva Fətullaf qızı- (2009-cu il Azərbaycan Respublikasının Prezident mükafatçısı)
* Süleyman Süleymanov İman oğlu-(2013-cü il Tərəqqi medalı, 2017-ci il Azərbaycan Respublikasının Prezident mükafatçısı)
* İlham Babayev Hüseyn oğlu-(2016-cı il Azərbaycan Respublikasının Prezident mükafatçısı)
* İlqar Babayev Hüseyn oğlu.
* İbad Nəbiyev Fərrux oğlu.
* Arzu Səfərov Fazil oğlu.
* Əfqanə Ələsgərova Elşad qızı.
* Ləman Əhmədova Vəli qızı.
Mirzə Əli Təbrizi

**Abdulla Seyrafi Təbrizi** - Azərbaycan miniatür sənətinin görkəmli nümayəndəsi.

Mirzə Əli Təbrizinin "Hindistan elçilərinin qəbulu","Xosrov Bərbədin musiqisini dinləyir", "Sarayda musiqi məclisi", Müzəffər Əlinin ov və döyüş səhnələri tabloları şərq miniatür sənətində müstəsna yer tutur..

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan təsviri sənəti
* Azərbaycan mədəniyyəti
Mühzəbəddin Təbrizi

**Mühzəbəddin Təbrizi** — XII əsrdə Təbrizin tanınmış həkimlərindən

## Əsərləri
* "Əl-Muxtar"
* "Kitabi tibb əl-Cəlali"

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda təbabət

## İstinadlar
Naxçıvani

**Naxçıvani** — təxəllüs. Sinonimi Nəşəvi.

;Bu təxəllüsü olan tanınmışlar
* Nəcməddin Naxçıvani -  XIII əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri.
* İbrahim Zeynalabdin oğlu Naxçıvani 
* Kəmaləddin Naxçıvani
* Əcəmi Naxçıvani - XII əsr Azərbaycan memar
* Əmirəddin Məsud Naxçıvani - XII əsr Azərbaycan memar
* Hinduşah Naxçıvani - XIII əsr tarixçi, dilçi alim, filosof, ədib, mütərcim, şair, katib, dövlət xadimi
* Əkmələddin Naxçıvani -  XIII əsr həkimi.
* Əhməd Naxçıvani -	XIII əsr Azərbaycan memar
* Nemətullah Naxçıvani
* Molla Məhəmməd Naxçıvani
* Böyük xan Naxçıvani
* Əli Əkbər Naxçıvani
* Əli Naxçıvani
* Behiyyə Naxçıvani
* Movlana Naxçıvaninin qızılbaş olaraq məşhur olan tayfanın əhvalı risaləsi. Yazılış tarixi m. 1505. 
* Qasım naxçıvani
Məczub Təbrizi

**Məczub Təbrizi** — şair.

## Həyatı

Şərəfəddin  Mirzə Məhəmməd Məczub Təbrizi haqqında Vəliqulu bəy Şamlu "Qisəsi-Xaqani" adlı təzkirəsində yazır:"Onun əsli təbrizlidir. Şairlik fənnində böyük ustaddır. Fəzilət ehsanı süfrəsindən tam bəhrəsi var. Çox fəsahətli və bəlağətli olduğundan nəzm və nəsr gülüstan və bustanının qəzəlxan bülbülüdür. Qəzəldə Xacə Hafiz Şirazinin yolu ilə getdiyini bildirir. Təxminən üç min beytlik "Şahrahi-nicat"adlı məsnəvisi var. Onun toplanmış beytlərinin sayı on mindən artıqdır". Məczubun təvəllüd tarixi məlum deyil. Bir rübaidən aydın olur ki, o,1682-ci ildə vəfat etmişdir. Məhəmmədəli Tərbiyət "Danişməndani-Azərbaycan" əsərində məlumat verir ki, şair üç min beytlik "Şahrahi-nicat"("Nicat yolu") məsnəvisini 1655-ci ildə qələmə almış, 1677-ci ildə yazıb bitirdiyi üç yüz on dörd bəndlik "Təyidat" ("Təsdiq olunan fikirlər") adlı mənzum risaləsini Şah Suleyman Səfəviyə (1666-1694) ithaf etmişdir. Bu əsər tövhidə, imaməti təsdiq edən hədislərə, on iki imamın mədhinə həsr olunub. Bunlardan başqa, şairin qəsidə, qəzəl, müxəmməs, tərcibənd, saqinamə və rübailərdən ibarət dörd min beytlik farsca divanı da vardır

## Yaradıcılığı

Məczubun nəşrinə məqalə həsr etdiyimiz anadilli divanının təqribən üçdə birini şiə imamlarının mədhinə həsr olunmuş şeirlər təşkil edir. Məczubun şeirlərindən onun qatı şiə ideoloqu olunduğunu,bir sıra təsəvvüf təriqətlərini sərt bir formada tənqid edərək, onları təqib etməyə çağırdığını və bununla fəxr etdiyini görürük. Lakin şairin yaradıcılığının digər diqqətəlayiq cəhətlərinə diqqəti cəlb edən  Paşa Kərimov yazır: "Məczub geniş mütaliə dairəsinə malik, elmin bir sıra sahələrini, ədəbiyyatı gözəl bilən şairdir. Lirik şeirlərində o, səmimi duyğuları tərənnüm etməsi, poeziyaya yeni obrazlar gətirməsi ilə diqqətimizi cəlb edir. Məczub vəsf etdiyi eşqin hər kəsə nəsib olmayan bir duyğu, Tanrı vergisi olduğu iddia edir:
 
  

Eşq Tanrı vergüsidür, ta kimə Tanrı verə,
Özünü yoxsul xəyali-xamilə şah etməsün".
  

Paşa Kərimov Məczubun şeirlərindəki aşiq obrazından ətraflı danışır. Qeyd edir ki, şairin yaratdığı aşiq obrazı eşqinin paklığı, saflığı, səmimiyyəti, sevgisi yolunda hər bəlaya hazır olması, fədakarlığı ilə diqqəti cəlb edir. Məczubun şeirlərindəki səmimiyyəti dəyərləndirən tədqiqatçı yazır:"Səmimi hisslərin ifadəsi şairin bir sıra beytlərində orijinal obrazların yaranmasına səbəb olmuşdur.Lirik qəhrəmanının həsrəti elə böyükdür ki, o sərapa (başdan -ayağa) söz olub yarım gözləyir. Görüş üçün verilən vədədən cəmi bir nəfəs gecikdiyinə görə aşiqin bağrı qan olur:
 
 
Vədə verdin dün gecə, lütf etdin, ehsan eylədin,
Bir nəfəs gec gəldin əmma bağrımı qan eylədin"
 

Tədqiqatçı, Məczubun şeirlərində bədii ifadə vasitələrindən, poetik fiqurlardan məharətlə, istedadla istifadə etməsini ətraflı nəzərdən keçirmişdir. Şairin dilindən danışarkən onun şeirlərində "Örkən nə qədər uzun olsa da, doğanaqdan keçər","Ot kökü üstə bitər",  "Nə əkərsən onu biçərsən","Azın çoxla oyunu olmaz", "Əl məndən, ətək səndən","Könüldən könülə yol var" kimi atalar sözləri və məsələləri işlətdiyini göstərmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

]
Heydər Seyidov

**Heydər Mirabbas oğlu Seyidov** () — 1884-cü ildə, Şərur-Dərələyəz mahalında anadan olmuşdur. 1953-cü il aprelin 17-də Naxçıvanda (indiki Kəngərli rayonunda) vəfat etmişdir. 1949-cu ildə Sovet Azərbaycanın heyvandarlıq üzrə, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı medalına layiq görülmüşdür.

## Həyatı
1928-ci ildə keçmiş Noraşen (indiki Şərur) rayonunda, Beria kolxozunda (sonradan "Azərbaycan kolxozu") çobanlıq fəaliyyətinə başladı. Sonradan baş çoban seçildi.

Onun rəhbərliyi ilə 1948-ci ildə heyvandarlıq sahəsində yaxşı nəticələr əldə edildi. Yüksək heyvandarlıq məhsuldarlığına görə Seyidov Heydər Mirabbas oğlu 24 iyun 1949-cu ildən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Oraq və Çəkic" medalı, "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" və "Lenin ordeni" mükafatlarına layiq görüldü.

## Mənbə
*
Bədrəddin Təbrizi

**Bədrəddin Təbrizi** — Orta əsrlərdə anadoluda yaşamış Azərbaycan türklərindən olan memar və alim.

## Həyat və yaradıcılığı
Təbrizli Bədrəddin 1273–1274-cü illərdə Konyada Cəlaləddin Rumi türbəsini tikdirmişdir.

Bədrəddin Təbrizi də XIII əsrin ortalarında Monqolların Sərcuklara hücumu əsnasında təhlükəsizlik axtararaq Anadoluya gəlib, Konyada məskunlaşmışdır. 

Şəmsəddin Əhməd Əflaki tərəfindən yazılmış müasir mənbə olan "Manakib əl-Harefin" əsasinə əsasən Bədrəddin Təbrizi "astrologiya, riyaziyyat, həndəsə, nücum və kabbalistika, kimyagərlik, fəlsəfə və becəmə" kimi bir çox sahələrdə də biliklərə sahib olub. Ruminin şagirdi olan Şəmsəddin Əflaki Bədrəddin Təbriziyə "ikinci Sokrat və Yunan Əflatunu" kimi təriflər vurub.

## İstinadlar
Xanəgah məscidi (Culfa)

**Xanəgah məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Xanəgah kəndində yerləşən məscid.

## Coğrafi mövqeyi
Məscid kəndin qərb tərəfində, Əlincəqalanın şərq ətəyində, Əmirxan türbəsindən təxminən 100 metr şimalda, Əlincə dağının yamacında inşa edilmişdir.

## Memarlıq quruluşu
Dördbucaqlı şəklində inşa oluan məscidin daxilində qadınların oturması və ibadət etməsi üçün xüsusi dayaqlarla ikinci mərtəbə hazırlanmışdır. Məscidin şərqdən və şimaldan giriş qapısı vardır. Şərq tərəfdən olan qapı kişilər, şimal tərəfdən olan qapı isə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Məscid dağın yamacında inşa edildiyi üçün qadınlara aid qapı yüksəklikdə qoyulmuşdur. Ona görə də qadınlar həmin qapıdan birbaşa məscidin daxilində ikinci mərtəbə sayılan balkona daxil olurlar. Binanın pəncərələrinin başlıqları yarımdairəvi formada hazırlanmışdır. Məscidin minarəsi dördkünc formada inşa olunmuşdur. Məscid binasında sonradan aparılan tikinti işlərinə əsasən demək olar ki, abidə XX əsrdə bərpa edilmişdir. Ancaq məscidin ətrafında orta əsrlərə aid tikinti qalıqları qalmaqdadır. Kəşfiyyat xarakterli axtarışlar zamanı məscidin ətrafından orta əsrlər dövrünə aid keramika nümunələri aşkar edilmişdir.

Hazırda kənd əhalisi tərəfindən istifadə olunan məscidin üzərində epiqrafik sənəd olmadığı üçün onun inşa tarixi haqqında dəqiq fikir söyləmək çətindir. Ancaq əldə olunan arxeoloji materiallara, məscidin tikinti texnikasına (abidə günbəzli məscidlər qrupuna daxildir. Ancaq binanın üstü qar və yağış sularından qorunmaq üçün dəmir təbəqə ilə örtüldüyündən günbəz görünmür),

## Tarixi dövrləşdirilməsi
Xanəgah kəndində XV yüzillikdə inşa edilən digər memarlıq abidələrinin olmasına, xüsusilə yaxınlıqda tarixi dəqiq məlum olan Əmirxan türbəsinin yerləşməsinə və onunla bəzi oxşar cəhətlərinə əsasən abidənin inşa tarixini XV yüzilliyə aid etmək olar.

## Mənbə
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
Gotcha

**Gotcha – “qoça”** - proqramda, sistemdə istənilən kimi işləməyən nəsnə. C dilində “qoça”ya klassik nümunə:

if (a=b) code;

sintaktik cəhətdən düzgündür. O, b dəyişəninin qiymətini a-ya mənimsədir və sonra a sıfır deyilsə, code hesablanır. Əslində isə, proqramçı, yəqin ki, bunu nəzərdə tutmuşdu:

if (a==b) code;

yəni, əgər a və b dəyişənlərinin qiymətləri bərabərdirsə, code hesablansın. Müasir kompilyatorlar belə konstruksiyaya rast gəldikdə, xəbərdarlıq edir. Bu “qoça”dan qaçmaq üçün bəzi proqramçılar konstatları müqayisə işarəsinin solunda saxlamağı, məsələn, х == 42 deyil, 42 == х yazmağı  tövsiyə edir. Beləliklə, == operatorunun əvəzinə = operatorundan istifadə olunması kompilyator xətasına səbəb olur. Başqaları isə belə yazılışın kodun oxunuşunu çətinləşdirdiyini hesab edir.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Bibikinə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Bibikinə cinsinə 1 növ daxildir:
* Çibiş bibikinə (Vanellus vanellus Linn., 1758)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı: "Elm", 2004.-620 səh.

## Xarici keçidlər
* Vivak — Vanellus vanellus — Northern lapwing with a chick

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mantissa

**Mantissa** (ing.mantissa, ru.мантисса)- loqarifmli hesablamalarda: 10 əsaslı loqarifmin müsbət onluq hissəsi. Məsələn, 16-nın onluq loqarifmi 1.2041-dir; xarakteristikada (tam hissə) – 1, mantissa (kəsr hissə) isə 0.2041-dir. Sürüşkən nöqtəli yazılışda mantissa ədədin qiymətli rəqəmlərini ifadə edən hissəsidir. Məsələn, 640000 ədədinin sürüşkən nöqtəli şəkli 6.4E+05, burada mantissa – 6.4, tərtib (E+05) isə 640000 ədədini almaq üçün 6.4-ün yüksəldiləcəyi 10-nun qüvvətini göstərir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
GOTO

**GOTO** - (**, , **) — Fortran, BASIC və başqa proqramlaşdırma dillərində: idarəetməni proqramın başqa bir hissəsinə ötürən idarəedici deyim. Məsələn,  BASIC dilindəki aşağıdakı proqram 1000 dəfə “Hello” kəlməsini çap edir:

10  LET X=0
20  PRINT “HELLO”
30  LET X=X+1
40  IF X<1000 THEN GO TO 20

Proqramlaşdırmanın bir çox nəzəriyyəçiləri və praktikləri proqramlarda GOTO deyimindən istifadə etməməyi məsləhət görürlər, bəzi proqlamlaşdırma dillərində isə (məsələn, Modula-2) belə deyim ümumiyyətlə yoxdur. Bu ona görə edilir ki, GOTO deyimi bir tərəfdən proqramın daha əyani olan bloklu quruluşunu pozur, digər tərəfdən kompilyatorun optimal kod generasiya etməsini çətinləşdirir. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Abdulla Axundov

**Abdulla Qasım oğlu Axundov** () — meliorasiya, suvarma əkinçiliyi sahəsində alim. Texnika elmləri doktoru (1960).

## Həyatı
Abdulla Axundov 1913-cü ilin fevralın 8-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək kəndində anadan olmuşdur. 1930-cu ildə Bakıda Yer quruluşu texnikumunu, 1937-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun hidromeliorasiya fakültəsini, 1947-ci ildə Moskva Hidromeliorasiya İnstitunun aspiranturasını bitirmişdir. 1930–1932-ci illərdə Naxçıvanda yer quruluşu dəstəsinə başçılıq etmişdir. 1937–1939-cu illərdə Balakən suvarma sistemləri idarəsinin rəisi olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısıdır. 1947–1949-cu illərdə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda müəllim, Pambıqçılıq İnstitutunda meliorasiya və suvarma şöbəsinin, Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Hidrotexnika və Meliorasiya İnstitutunda drenaj şöbəsinin müdiri işləmişdir. "Qırmızı Ulduz" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Abdulla Axundov 1970-ci il, martın 16-da Bakıda vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* Şirvan düzünün duzlu torpaqlarının meliorasiyası və kənd təsərrüfatında mənimsənilməsi. Bakı, 1965

## İstinadlar
Diferensial hesabı

**Diferensial hesabı** — riyaziyyatın funksiyaların xassələrini törəmə və diferensiallar vasitəsilə öyrənən bölməsi. D.h. mahiyyəti ondan ibarətdir ki, funksiyanın lokal (ayrı-ayrı nöqtələrin ətrafındakı) xassələrini araşdırmaqla onun xassələrini bütövlükdə təsvir etsin. D.h. bəzi məsələlərinə hələ qədim yunan riyaziyyatçıları diqqət yetirmişlər. D.h. bir çox məsələləri öz həllini, həm də yüksək səviyyədə, fransız riyaziyyatçıları R. Dekartın, P. Fermanın və başqalarının işlərində tapmışdır.

Amma buna baxmayaraq diferensial hesabının əsasını qoyanlar ingilis alimi İsaak Nyuton və alman alimi H. Leybnist hesab edilir. Onların işlərində diferensial hesabının əsas anlayışları olan törəmə və diferensial anlayışları verilmişdir. Bu anlayışların əsasında limit anlayışı durur. Ancaq o dövrdə hələ limit anlayışı riyazi mənada tam əsaslandırılmamışdı.

XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq diferensial hesabı limitlər nəzəriyyəsinin teoremləri ilə əsaslandırıldı (O. Koşi, B. Bolsano, K. Hauss).

Diferensial hesabının ilkin anlayışlarının daha dərindən analizi çoxluqlar nəzəriyyəsinin inkişafı ilə bağlıdır.

XVIII əsrdən başlayaraq diferensial hesabı müxtəlif elm sahələrinin — diferensial həndəsə, variasiya hesabı, diferensial tənliklər və s. yaranmasına səbəb oldu.

## Diferensial həndəsə
Riyaziyyatın üçölçülü Evklid fəzası, yaxud Affin fəzasında əyrilərin və səthlərin xassələrini, o cümlədən, çoxölçülü səthləri və s. həndəsi obrazları riyazi analizin üsulları ilə öyrənən sahəsidir. 

## Ədəbiyyat
# M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
# "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
# "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000–2012-ci illər, Bakı.
Xəritə (İnformatika)

**Xəritə **(ing.map, ru.карта)- 1. Obyektin strukturunun təsviri. Məsələn, yaddaş xəritəsi obyektlərin yaddaşda yerləşməsini (düzülüşünü) göstərir, simvol xəritəsi isə proqramda simvolun adları ilə proqramda yaddaş ünvanları arasında assosiasiyaları sadalayır. 
2. Bir obyektin və ya qiymətin başqasına çevrilməsi. Məsələn, kompüter qrafikasında xəritə üçölçülü obyektin müstəvidə və ya ikiölçülü görüntünün sfera üzərində təsvirini göstərə bilər.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
V.92

**V.92** – 2000-ci ildə Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ, ) tərəfindən təsdiq olunmuş standart. Telefon xətləri üzərindən verilənlərin modem vasitəsilə ötürülməsi üçün nəzərdə tutulub. Onun başlıca üstünlükləri: abonent informasiyasının ötürülmə sürətinin 48 Kbit/san sürətədək yüksəldilməsində, bağlantı qurulması müddətinin qısaldılmasında və İnternetdə iş zamanı gələn telefon zənglərinə cavab vermək üçün işin dayandırılması və danışıq bitdikdən sonra onun avtomatik bərpası imkanının olmasındadır.

## V.44
**V.44** – 2000-ci ildə ITU-T tərəfindən qəbul olunmuş və modemlə ötürülən verilənlərin sıxılması üçün standart. Üst-üstə düşən sətirlərin axtarışı zamanı Lempel-Ziv metoduna əsaslanır. V.42bis ilə müqayisədə sıxma dərəcəsi müxtəlif fayllarda orta hesabla 26% yüksək olur ki, bu da analoq modemlərin məhsuldarlığını artırır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
V.92 üzrə tövsiyələr

V seriyası üzrə tövsiyələr
Şəbəkə interfeys kartı

**Şəbəkə interfeys kartı** (network interface card) – lokal şəbəkədə iş zamanı verilənləri qəbul etmək və ötürmək üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi genişləndirmə lövhəsi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* [Physical Network Interface](https://technet.microsoft.com/en-us/library/dd392944(v=ws.10).aspx), Microsoft
* Predictable Network Interface Names, Freedesktop.org
* Multi-queue network interfaces with SMP on Linux