open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matra

**Matra** (Avstriya. *Mátra*) — Şimali Avstriyada dağdır.

## Coğrafiyası
Ən hündür zirvəsi Qora Kekeşdir. Hündürlüyü 1014 m-dir. Bu zirvə yalnızca Matranın deyil həmçini bütün Avstriyanın ən hündür zirvəsidir.

## Bitki örtüyü
Əsas bitkiləri palıd və vələsədir. Dağın ətəyində meyvə bağları xüsusilə üzüm bağları salınmışdır.

## Turizm
Matra dağının yamaclarında dağ-xizəyin inkişafı üçün əlverişli şərait vardır və bu sahə genişinkişaf etmişdir.
Byuksek, Parad və Matrafyured əsas kurort zonalarıdır.

## Maraqlı faktlar
Matra Slovakiyanın bayrağında Tatr və Fatr dağları ilə həkk olunmuşdur. Baxmayaraq ki dağ tamamilə Avstriyada yerləşir.

## İstinadlar
Çikvistavi

**Çikvistavi** —Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Çikvistavi- Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasında kənd adı. İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Çikdamlu və həmin quberniyanın Aleksandropol qəzasında Çikdamlu kənd adları (yenə orada) ilə eynidir. Türk dillərində çik-"dar dərə" sözündəndir. Azərbaycanda Çıx-Yal (Daşkəsən rayonu) dağ adı ilə sıra təşkil edir. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin müqaviləsinin IV bəndinə görə Azərbaycanda İran-Rusiya sərhəd xəttinin bir hissəsi Adnabazar çayının  sağ sahilində Çiko-İr (çik və qədim türk dillərində ir "dağın gündəşən tərəfi" sözlərindən) güney dağından keçirdi.

## Həmçinin bax
Kutaisi quberniyası

## İstinad
Rumıniyada krım tatarları

**Rumıniyada krım tatarları** — Rumıniyada yaşayan milli azlıqlardan biri. Türk tayfalarının Rumıniya ərazisinə köçü hunlar və Bolqarların adı ilə bağlıdır. Müxtəlif türk tayfalarının Rumıniya ərazisinə növbəti köçü Qızıl Orda dövlətinin Doburcaya hücumu zamanı baş vermişdir. XIV—XV əstrlərdə isə Osmanlı imperiyası noqayların Doburcanı nəzarətdə saxlamasına icazə vermişdir. 1593 və 1595-ci illərdə tatarlar da Doburcaya köç etmişlər

### Tarix

1783-cü ildə Rusiyanın Krımı işğal etməsindən sonra  krım tatarları Osmanlı imperiyasının sərhəd bölgələrinə üz tuturlar. Onlar əsasən Doburcada məskən salırlar. Gəldikləri ərazidə Şirin, Yayla, Ağməscit, Yalta, Kəfə, Bəybucaq adlı yaşayış məntəqələri salırlar.

1783 - 1853-cü illərdə 10 minlərlə krım tatarı və noqay Rusen vilayətinə üz tutmuşdur. Bölgə «Kiçik Tatariya» adı ilə tanınırdı. Bucaq vilayətindən noqaylar növbəti dəfə 1812-ci ildə Döburcaya üz tuturlar. Bölgədə yaşayan bu tatar birliklərindən toplanan ordu Bosniya və Hersaqovina və Kürdüstanda baş vermiş qiyamların yatırılmasında böyük rol oynamışdır. Onlar həm də Krım müharibəsində Osmanlı ordusunun tərkibində ruslara qarşı vuruşmuşlar.

Albanlar ilə yanaşı, Krım tatarları da Osmanlılar tərəfindən vergi imtiyazları əldə etmişdilər. Gəraylar sülaləsi (1427—1878) Doburcada böyük hörmətə malik idilər. Sultan II Mahmudun əmri ilə əsasən doburcalı olan Qara Hüseyn yeniçərilərin korpusunu ləğv edilməsində fəal iştirak etmişdir.

1877—1878-ci illərdə Doburcadan 80-100 min krım tatarı Kiçik Asiyaya köç etmişdir. Bunu doğuran çoxlu səbəblər vardır. 1883-cü ildən krım tatarlarının xristian rumın ordusuna cəlb edilməsi, Doburcada baş vermiş 1899-cu il aclığı, Balkan müharibələri (1912—1913) regionu boşaltmışdır.

### İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı dönəm
1940-cı ildə Cənubi Doburca Bolqarıstana verilir. Bununla da Rumıniyada krım tatarlarının sayı daha da azalır. 1977-ci ildə ölkədə cəmi 23 min tatar qalır. XX əsrin 90-cı illərində ölkədə cəmi 40 min tatar yaşayırdı. XXI əsrdə isə onların sayı 50 mini keçmişdir. Hazırda onlar milli kimliklərini türk olaraq söyləyirlər.

1947—1957-ci illərdə ölkədə tatar məktəbləri açılmışdır. 1955-ci ildə isə onlar üçün xüsusi əlifba təsis edilir. 1990-cı ildə isə Demokratik Müsəlman Tatar və Türk birliyi təşkil edilir.

## Həmçinin bax
* Rumıniya tatarları
## Mənbə
* Rumıniya tatarlarının saytı
Karnallit

**Karnallit** — KMgCl₃·6H₂O formuluna sahib mineral.

## Haqqında
Karnalit — rombik. Habitus psevdoheksaqonal, çəlləyəbənzər, bəzən qalın lövhəli. İkiləşmə {110} və {10} üzrə polisintetik və adi. Aqreqatı dənəvər. Rəngsiz, ağ, limonu-sarı, surğucu qırmızı. Parıltısı yağlı. Sərtliyi 2,5. Xüsusi çəkisi 1,6. Rütubətli atmosferdə səth üzrə yayılır. Dadı kəskin acı. Duz yataqlarında.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Mişarburunkimilər

Mişarburunkimilər-(*Pristiophoriformes*) dəstəsi. Dəstənin uzunluğu 1,5 m-ə qədər olan 4 növü məlumdur. Burun yastı-uzun, yanları dişcikli(mişaraoxşar) olan  bu balıqların 5-6 qəlsəmə yarımı olurş Burunun təxminən ortasında altda bir cür hərəki lamisə bığcığı var.

Əsasən dib həyatı keçirən bu *akula*lar xırda balıqlarla qidalanır. Burunları ilə dibi eşərək onurğasızları da yeyir. Boya nisbətən kiçik olmalarına baxmayaraq 12-yə qədər bala doğur.

## Xarici keçidlər
* Haichance,Qığırdaqlı balıqların qoruması 
* Köpəkbalığı şəkilləri
* Qığırdaqlı balıqların detallı təsnif edilmələri 

## Ədəbiyyat
* Abbasov H.S,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı,2007,səh 142.
* Abbasov H.S., Mustafayev Q.T., Məmmədova S.Ə., İsmayılov R.Ə. Bakı,1999,səh 116
* M.M.Seyid-Rzayev. Mingəçevir su anbarı vətəgə balıqlarının populyasiya strukturu və bioloji xüsusiyyətləri."Elm", Bakı-2017, 284 səh
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, 132s.
Kuremaa gölü

**Kuremaa gölü** () — Estoniyanın şərqində yerləşən kiçik göl. Göl düzənlik ərazidə yerləşir. İnzibati baxımından Estoniyanın Yıgevamaa vilayətinə daxildir. Estoniyanın orta ölçülü göllərindəndir. Vilayətin mərkəzi olan Yıgevamaa şəhərindən şərqdədir. Tıstamaa volosu, Enkkyula kəndinin ərazisində daxildir. Gölün sahəsi 398,4 ha-dır. Bu göstəriciyə görə Estoniyanın 10 ən iri göllərindən biridir. Yıgevamaa vilayətinə daxil olan Çud və Saadyarv göllərindən sonra sahəsinə görə 3-cü ən böyük göldür. Göl dəniz səviyyəsindən 83 metr yüksəklikdə yerləşir. Göldən Amme çayı başlayır. O isə öz növbəsində Emayıqi çayına tökülür. Amme çayı 59&nbsp;km uzunluğa və 501&nbsp;km² hövzəyə sahibdir. Göl axarlı olması səbəbindən şirinsuludur. Gölün sahil xəttinin uzunluğu 11.245&nbsp;km-dir. Əsasən uzunsov formaya malikdir. Göl buzlağın ekzarasiya fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Belə göllər çaylara bənzəyir. Əsasən uzunsov, dar və dərin olurlar. Onun maksimal dərinliyi 13,8 metr təşkil edir. Gölün orta dərinliyi isə 5,9 metrə bərabərdir. Göl daxilində ada yoxdur. Onun uzunluğu 4,3&nbsp;km, eni isə 1,3&nbsp;km-dir. Hövzəsinin sahəsi 25,4&nbsp;km²-dir. Gölün şimal-qərb sahillərində eyni adlı yaşayış məntəqəsi vardır. 2&nbsp;km cənubda isə Palamuse yaşayış məntəqəsi yerləşir. Sahillərinin böyük qismi sıx meşəliklərlə örtülüdür. Bəzi sahilə yaxın hissələrdə sıx bitən su bitkiləri, əsasən qamışlıqlar yayılmışdır. Göl ətrafı olduqca gözəl görünüşə malikdir. Gölün sularında adi durnabalığı, adi ilanbalığı, Alburnoides bipunctatus, Rutilus, Squalius cephalus, çay xanısı, Lota lota, Gymnocephalus cernuus kimi balıq növlərini müşahidə etmək olar.
Gölün sahilində Oscar Luts şərəfinə xatirə abidəsi ucaldılmışdır.

## İstinadlar
Türk ocağı

**Türk ocağı** — türk xalqlarının milli ruhda tərbiyəsinə, elmi, ictimai və iqtisadi səviyyəsinin tərəqqisinə nail olmaq məqsədilə yaradılmış cəmiyyət.

## Haqqında
1911-ci ilin martm 12-də İstanbulda təsis olunmuşdur. Cəmiyyət eyni adlı klublar, məktəblər açmağa, kitab və risalələr nəşr etməyə çalışırdı. Həmin dövrdə İstanbulda yaşayan Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də "Türk ocağı"-nda çalışmışlar.

Bakıda da eyni adlı xeyriyyə cəmiyyəti yaradılmışdı. 1918-ci ilin sentyabrın 24-də Cavad Axundzadə (Əhməd Cavad), Abdulla Şaiq Tahbzadə, Abbasqulu Kazımzadə, Kərbəlayi Vəli Mikayılzadə və Tağı Nağızadə Bakı şəhər komendatına müraciətlə, "*Osmanlı türkləri ilə Azəri türklərini bir-birinə yaxından tanıtmaq üçün*" bir "Türk ocağı" cəmiyyəti açmağa icazə verilməsini xahiş etmişdilər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir müraciət ərizəsinin üzərində belə bir kənar qoymuşdu: "Türk ocağı"nın proqramı dairəsində açılmasına məhdudiyyət yoxdur". Oktyabrın 7-də cəmiyyətin açılmasına icazə verilməsi barədə Bakı vitse qubernatorunun imzası və qubernatorluğun möhürü ilə təsdiqlənmiş 731 saylı vəsiqə verilmişdi. Abdulla Şaiq onun surətində vəsiqəni aldığını və proqramın iki nüsxəsini təqdim etməyi öhdəsinə götürdüyünü yazmışdı.

"Azərbaycan" qəzetinin 1918-ci il 6 noyabr tarixli 32-ci sayında hökumət tərəfindən "Türk ocağı" cəmiyyətinin yaradılmasına icazə verildiyi bildirilərək, onun məram və məqsədi barədə yazılmışdı: "*İndi türklüyü sevən, millətinə kömək etmək istəyən hər bir ziyalı türk, bu ocağın başına yığışmalı, bu ocağı öz səyi və müavinəti ilə işıqlandırmalı, hərarətləndirməlidir ki, bu ocaq da öz işığı ilə millətimizi işıqlandırıb, öz istisi ilə milli vücudumuzu isindirə bilsin*". Qəzetdə cəmiyyətin 5 fəsil və 22 maddədən ibarət proqramı da dərc olunmuşdu. Əhməd Cavadın noyabrın 14-də "Azərbaycan" qəzetində dərc edilmiş məqaləsində isə "Türk ocağı"-nın fəaliyyətə başladığı və ilk mühazirəni noyabrın 15-də ocağın konfrans salonunda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin oxuyacağı bildirilirdi.

1919-cu ilin dekabrında "Müsavat" partiyası Bakı Komitəsinin təşəbbüsü ilə "Türk ocağı" siyasi klubunun açılması qərara alınmışdı. Bu məqsədlə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Rza bəy Ağabəyov, Seyid Hüseyn və Məmmədbağır Şeyxzamanlıdan ibarət komissiya yaradılmışdı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Qafqaz İslam Ordusu

## İstinadlar
İngiltərə Dəniz Nəqliyyatı İdarəsi

**İngiltərə Dəniz Nəqliyyatı İdarəsi** — İngiltərə işğalçı rejiminin Xəzər donanmasının ticarət gəmilərinə nəzarət üçün Bakıda yaratdığı şirkət.

## Tarixi
Mudros barışığının (1918) şərtlərinə əsasən, Azərbaycan ərazisi ingilis qoşunlarının işğal zonasına daxil edilmişdi. Bununla əlaqədar, özünü Bakının hərbi qubernatoru elan etmiş general U.Tomsonun başçılığı ilə təxminən min nəfərdən ibarət ingilis qoşunu 1918-ci ilin noyabrın 17-də şəhərə daxil oldu. İngilis komandanlığı Bakıda hərbi vəziyyət elan etməklə, şəhərdə və Bakı quberniyasında inzibati hakimiyyəti ələ keçirdi, bütun məhkəmə və icra orqanları general Tomsonun ixtiyarına verildi. Bundan sonra ingilislər şəhərin iqtisadi həyatına təsirlərini gücləndirməyə başladılar. Noyabrın 29-dan Xəzər Donanmasının bütün ticarət gəmiləri ingilis komandanlığının sərəncamına keçdi. İngilislər bolşeviklərə qarşı "vahid və bölünməz Rusiya"nın bərpasında Denikin ordusuna kömək məqsədilə bütün Xəzər dənizinə nəzarət etməyə başladılar. Nəqliyyat vasitələrini nəzarət altına alan ingilis komandanlığı noyabrın 22-də Britaniya dəniz nəqliyyatı idarəsinin yaradıldığını elan etdi. Şirkətə başçılıq edən mayor Braunun sərəncamlarından birində bildirilirdi ki, "*Xəzər dənizinin limanları: Petrovsk, Bakı və Krasnovodsk ingilislərin idarəçiliyi altında qalır*". Bütün ticarət gəmiləri sahiblərinə verilsə də, onların üzərində ingilislərin nəzarəti qoyuldu. Ümumi və nəzarət şöbələri istisna olmaqla, dəniz nəqliyyatı idarəçiliyinin bütün şöbələri tədricən ləğv edildi. Beləliklə, ingilislər Xəzər dənizinə tam nəzarət etməyə başladılar. Britaniya dəniz nəqliyyatı idarəsinin sərəncamı ilə Xəzər dənizinin bütün ticarət gəmiləri heyətləri ilə birlikdə, müvəqqəti olaraq, hərbi komendantlığın sərəncamına keçirildilər. Bununla da, neft məhsullarının ixracı üzərində nəzarət Britaniya komandanlığınıın əlində cəmləndi.

İdarənin ilk sərəncamlarından biri Britaniya qərargahının icazəsi olmadan neftin dəniz vasitəsilə ixracının qadağan edilməsi idi. Qərargahın sərəncamına keçən gəmilər təkcə yük və sərnişin daşınması üçün deyil, xalis hərbi məqsədlər üçün də istifadə olunurdu. Xəzər ticarət donan-ması gəmilərinin hərəkət marşrutlarını ingilislər müəyyənləşdirirdi. Onlar Fransaya və İtaliyaya duru yanacaq ixracına hər vasitə ilə mane olur, Bakı nefti üzərində öz inhisarçı mövqeyini saxlamağa ciddi səy göstərirdilər.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar
Erzyanca Vikipediya

**Erzyanca Vikipediya** () — Vikipediyanın Erzyan dilində olan bölməsidir.   — Erzyan dilində olan Vikipediyada **5101** məqalə var. 2008-cü ilin 26 mayından  myv.wikipedia.org ünvanında Erzyanca dilində Vikipediya fəaliyyətə başlamışdır (əvvəl inkubatorda olmuşdur).

Layihənin təşəbbüsünü 2007-ci ilin iyul ayında Vikipediyanın Rus bölməsinin Moskvada yaşayan iştirakçısı Andrey Surikov irəli sürmüşdür. Təşəbbüs qrupuna həmçinin Finlandiyada Erzyan dilindən tədris edən dilçi Cek Pyuter, Sankt-Peterburqdan olan jurnalist Andrey Petrov  (Petryan Andryu) və Ulyanovdan olan mühəndis-proqramçı Mixail Stepçenko daxil idi.

19 fevral tarixində Vikipediyanın dil komitəsi «Erzyanca Vikipediyanı» uğurlu layihə elan edərək, onun hazırlığını və müəyyən edilmiş tələblərə uyğunluğunu təsdiqləyirlər. Bundan sonra mütəxəssislər 4 ay ərzində inkubatordan məlumatların ötürülməsi üçün bir platforma hazırladılar, məqalələrin həqiqiliyini təsdiq etdilər.

Erzyanca Vikipediyanın ilk yarım il ərzində idarəçiləri Andrey Surikov, Petryan Andryu və Cek Pyuter seçilmişdir.

16 may 2015-ci ildə Erzyanca Vikipediyada artıq 2 mindən çox məqalə yazılmışdı.

11 oktyabr 2017-ci il məlumatına görə vikipediyanın bu dil bölməsində 4000 məqalə vardı. Erzyanca Vikipediyanın fəal üzvü olan İli Vcyoravnovun sözlərinə görə: «Vikpediyanın bu dil bölməsində insan resurslarının çatışmazlığı hiss olunur. Bölmə tam mənası ilə bir neçə insanın daimi işinə əsasında ayaqda durur. Misal olaraq Veps dilində danışanların sayının az olmasına baxmayaraq Erzyanca Vikipediyadan təxminən iki dəfədən çox məqalə sayına sahibdirlər. Bunun səbəblərini mühakimə etmək çətindir, amma görünür ki Erzyanlar bu gün internet layihələrinə dəstək verməkdə birləşməmişlər.

## İstinadlar

## Mənbə
* Мелькужо Эрзянь Мастор — Erzyan ölkəsi forumu
Məhərrəm Kamil

**Məhərrəm Kamil** () — dilçi, ilk "Rusca-türkcə lüğət"in (1926) tərtibçilərindən biri, repressiya qurbanı.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində lüğətə böyük ehtiyac olduğundan o, Hənəfi Zeynallı, Yusif Əliyev, Süleyman Musabəyov, Vəli Xuluflu, Tağı Şahbazi Simurğ, Əhməd bəy Pepinov, Ələkbər Heydərli, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Məhərrəm Kamil, Rəşid Yusifzadə, Ələkbər Qərib, Sami Kamal, Süleyman Məlikovla birlikdə Ruhulla Axundovun redaksiyasında ilk "Rusca-türkcə lüğət"in (1926) tərtibçilərindən biri idi.
## İstinadlar
Süleyman İzzət bəy

**Süleyman İzzət bəy** () — Osmanlı və Türkiyə hərbi xadimi. 1918-ci ildə  Bakının daşnak-eser-menşevik –ingilis işğalından azad olunmasında fəal iştirak etmiş türk ordusu XV diviziyasının komandiri.

## Azərbaycanın işğaldan qurtarılmasında rolu
1918-ci ilin avqustun axırlarında Türkiyə və Azərbaycan hərbi hissələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etməyə hazırlaşdığı bir zamanda  qəti həmlə etmək üçün  Türkiyəyə müraciət etdi. Buna cavab olaraq daha bir diviziya – polkovnik-leytenant **Süleyman İzzət bəy**in rəhbərliyi ilə  avqustun 28-də Qarakilsə-Dilican-Ağstafa yolu ilə hərəkət edərək, sentyabrın 9-da Bakı ətrafına çatdı. Süleyman İzzət bəy və onun komandanlıq  etdiyi V və XV diviziyalar Azərbaycanın nizami və könüllü hərbi qüvvələri ilə birlikdə  sentyabrın 12-15-də Bakı uğrunda  gedən döyüşlərdə böyük şücaət göstərdilər. Bakı azad olunduqdan sonra Süleyman İzzət bəyin başçılıq etdiyi  XV diviziya  Dərbənd və Petrovsk-Port (Mahaçqala) şəhərlərini azad etməyə göndərildi. Oktyabrın 6-da  Biçeraxovun hərbi qüvvələri darmadağın edilərək, Dərbənd azad olundu. Diviziya noyabrın 8-də  Petrovsk-Portu da azad etdi.

## Əsəri
Süleyman İzzət bəy  sonralar XV diviziyanın Azərbaycan və Şimali Qafqazdakı xilaskarlıq əməliyyatlarına həsr olunmuş əsər yazıb çap etdirmişdi. Əsərin adı belədir:
**15 piyade fırkasının Azerbaycan və Şimali Kafkasyadakı harekatı və müharibeleri. 103 saylı Askeri mecmuanın tarıh kısmı [[1936]]-cı ildə [[Türkiyə]]də çap edilmişdir.

==Mənbə==
*[[Mehman Süleymanov]], *Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan''
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, səhifə 358.

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşlıq andı

**Vətəndaşlıq andı**, Azərbaycan vətəndaşlığının qəbulu zamanı dövlətə sədaqət andı.
## Mahiyyəti
Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edən hər bir şəxs Cümhuriyyət  Parlamentinin 1919-cu il, 11 avqust tarixli “*Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Qanun*”un  VI maddəsində göstərilən qaydada dövlətə sədaqət andı içməli idi.
## Andın mətni
Andda deyilirdi:

Andı qəbul etməyən şəxslər bu məzmunda, ancaq  “and içirəm” ifadəsi olmadan təntənəli surətdə söz verirdilər.
## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası
Boşko Raduloviç

**Boşko Raduloviç** (6 oktyabr 1996) — Monteneqrolu üzgüçü. Boşko Raduloviç Monteneqronu 2017-ci ildə XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.

## Karyerası
Boşko Raduloviç birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Budapeştdə baş tutan XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 50 m kəpənək stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 25.24 saniyəlik nəticəsi ilə 89 üzgüçü arasında 53-cü oldu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Yuri Alvear

**Yuri Alvear** (d. 29 mart, 1986) — Kolumbiyalı qadın cüdoçu. Cüdo üzrə 3 dəfə dünya çempionu olmuşdur.

## Həyatı
Yuri Alvear Kolumbiyanın üçüncü ən böyük şəhəri olan Jamundi şəhərində anadan olub. Onun atası Arnuy inşaatçı, anası Miryam isə evdar qadın idi. Gəncliyində o, su polosu, voleybol, həndbol, atletika kimi iştirak etdiyi hər cür idman növündə çox istedadlı idi. Litomer məktəbinin cüdo məşqçisi Ruperto Guanna cüdo komandası üçün 14 yaşında bir qız axtarırdı. Beləliklə Yuri Alvear cüdoçu oldu. Yurinin ən yaxşı rəfiqəsi qadın cüdoçu Anni Kortez idi.
2010-cu il Pan-Amerikan Cüdo Çempionatından iki həftə əvvəl o, sol dizində ağrı hiss etdi. O, həkimə getdi və o ACL yırtığını tapdı.

## Cüdo karyerası
2006-cı ildə Mərkəzi Amerika və Karib oyunlarının 57 kq-dək bölməsinin bürünc medalını qazanıb.

2008-ci ildə Pekindəki Olimpiya Oyunlarına qatıldı və burada 7-ci yeri tutdu. Əsas çəkilişdə Kubalı Anays Hernándezə məğlub oldu və daha sonra İspaniyadan Leire Iglesias'a qarşı çox yaxın bir matçda medalı itirdi.

2009-cu ildə Rotterdamda Dünya Çempionatını qazandı.
Finalda Macarıstanlı Anett Mezzaros üzərində qalib gəldi və 1984-cü ildə Nataşa Hernandez (Venesuela) və Daniela Krukover (Argentina) ilə birlikdə 2003-cü ildə ünvan qazanaraq üçüncü yerə layiq görülmüşdü.

2012-ci ildə Londondakı Olimpiya Oyunlarında bürünc medal qazanaraq, Çinli Chen Feiyi məğlub etdi. Bu, Cüdo üzrə Kolumbiya üçün ilk Olimpiya medal oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* JudoInside
* Sport-Reference 
* Worldjudo2014.ru
Per Mertezaker

** Per Mertezaker ** (; d. 29 sentyabr 1984, Hannover, AFR) — alman futbolçusu. Londonun Arsenalfutbol klubunun kapitanı və müdafiəçisi.

198 santimetr boya malik Mertezaker həm də Almaniya milli futbol komandasının oyunçusudur.

## Karyera

### Klub

Per Mertezaker öz futbol karyerasına "Pattensen" klubu ilə başlamış, 1995-ci ildə, 11 yaşında "Hannover 96" klubuna keçmişdir. Bundesliqada ilk matçını 2003-cü ilin noyabrında 19 yaşında "Köln" klubuna qarşı oynamışdır. Bu zaman o, müdafiəçi və yarımmüdafiəçi mövqelərində oynamışdır.

Mertzaker peşəkar müqaviləni imzalamaqla, dörd ay ərzində Bundesliqa üçün növbəti çağırışı gözləmək məcburiyyətində qaldı. Baş məşqçi Edvard Linenenin yanında "Hannover" klubunun əsas oyunçusu kimi mərkəz mövqeyini möhkəmləndirdi. O, artıq 2004/05 mövsümündə komandanən ən yaxşı oyunçusu idi.

8 avqust 2006-cı ildə "Verder Bremen" klubu ilə 2010-cu ilə qədər uzadılmış və 2012-ci ilə qədər davam etmiş müqavilə imzaladı.

Mertezaker Bundesmannşaftın tərkibində özünün ilk oyununu 9 oktyabr 2004-cü ildə İran milli futbol komandasına qarşı oyanmışdır. Çempionatda isə ilk dəfə 9 iyun 2006-cı ildə Münhendə Kosta-Rika komandasına qarşı oynamışdır.

30 avqust 2011-ci ildə Mertezaker 10 milyon funta Londonun Arsenal klubuna transfer edilmiş və 3 illik müqavilə imzalamışdır.

2017-ci ilin yayında "Arsenal" ın rəsmi saytı Mertezakerin bir il ərzində karyerasını oyunçu kimi başa çatdıracağını və klubun akademiyasına rəhbərlik edəcəyini bildirmişdir.

### Yığma
Mertezaker Almaniya milli futbol komandasının oyunçusudur və ilk matçını 9 oktyabr 2004-cü ildə İran yığmasına qarşı oynamışdır. 2014-cü ildə Dünya çempionu olmuşdur. 2006 və 2010-cu il dünya çempionatlarının bürünc medalçısıdır. Avropa çempionatında gümüş (2008) və bürünc (2012) medallar mükafatçısıdır.

2014-cü il avqustun 15-də Almaniyanın milli komandasında karyerasını başa çatdırmışdır.

## Xarici keçidlər

*  
* 
* Oyunçunun tvitter profili
* 
* 

## İstinadlar
Skuderiya Toro Rosso

**Scuderia Toro Rosso** (italyanca "qırmızı öküz") — Formula 1-də iştirak edən italyan komandası, Red Bull-un 2-ci komandası. Komandanın bütün sürücüləri Sebastyan Burde istisna olmaqla, Red Bull Junior Team-in üzvü olub.
Smolar şəlaləsi

**Smolar şəlaləsi** () — Makedoniya Respublikasının şərqində Yunanıstan ilə sərhəddə yerləşən şəlalə. Şəlalə Belasisa dağının şimal ətəklərində yerləşir. Şəlalə Lomnisa çayının orta axarlarında, sıx meşəlik daxilində qərarlaşır. Bu təbiət abidəsi dəniz səviyyəsindən 600 metr hündürlükdədir. Şəlalədən şimalda ona ən yaxın yaşayış məntəqəsi olan Smolari kəndi yerləşir. İnzibati baxımından Makedoniya Respublikasının Cənub-Şərq regionu, Strumisa icmasına daxildir.

## Təsviri
Şəlalə Lomnica çayı istiqamətində olan tektonik olaraq qeyri-sabit strukturda yerləşir. Şəlalənin töküldüyü hissədə dərin bir hovuz vardır. Bu hovuzun uzunluğu 5 metr, eni 11 metr, dərinliyi isə yerindən asılı olaraq 0,5–0,7 metr arasında dəyişir. Şəlalənin hündürlüyü 39.5–40 m arasındadır. Smolar şəlaləsi Makedoniya Respublikasında ən yüksək qalıcı şəlalə və Belasisa dağında ən yüksək olanıdır.

Şəlaləyə Smolar kəndindən getmək mümkündür. 2003-cü ildə şəlaləyə ensiz, 580 metr uzunluğu olan yol torpaq yol çəkilmişdir. Bu yolla turislər şəlaləyə gedə və geriyə qayıda bilirlər. Şəlaləyə gedən yolda 2007-ci ildə inşa edilmiş taxtadan bir bazar vardır. Burada yerli meyvə, tərəvəz və bal satılır. Bu bazar kənd üçün bir gəlir mənbəyidir. Yolda 300 daş pilləkən vardır. Bir fıstıq meşəsindən keçir və Belvoi-Deroi üzərində bir körpüdə bitir. Körpü ağac materialından inşa edilmişdir.

## Qalereya

Şəkil:Смоларски водопад (1).jpg|
Şəkil:Smolarski vodopad 15.JPG|
Şəkil:Smolarski vodopad 34.JPG|
Şəkil:Смоларски-водопади.jpg|
Şəkil:Smolarski vodopad 9.JPG|


## İstinadlar

## Mənbə

* Водопадите на Беласица
Müsəlman Şərqini Öyrənən Cəmiyyət

**Müsəlman Şərqini öyrənən Cəmiyyət** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş qeyri-hökumət elm təşkilatı. 

## Yaranması
1919-cu il dekabrın 29-da Bakı Universitetinin nəzdində yaradılmışdı. Əsas məqsədi islam dininə etiqad edən xalqların, onların yaşadıqları ölkələrin tarixini, həmçinin müsəlman mədəniyyətinin inkişafına bu və ya digər dərəcədə təsir göstərmiş tarixi və mədəni amillərin öyrənilməsi idi. L.A.Zimin cəmiyyətin sədri, Y.A.Belyayev sədrin müavini, Seydiyev katib, Abdulla bəy Sübhanverdixanov (Divanbəyoğlu) xəzinədar seçilmişdilər. Cavad bəy Rəfibəyli, general-leytenant Məmməd bəy Sulkeviç də cəmiyyətin üzvləri arasında idilər. 

## Fəaliyyəti
Cəmiyyət müsəlman şərqinin, xüsusən də Azərbaycan, Türkiyə, İran və Türküstanın tarix, dil, arxeoloji və etnoqrafik baxımından öyrənilməsinə xüsusi önəm verirdi. Əldə olunan əlyazmalar və materiallar cəmiyyətin muzeyinə toplanmalı, yaxud mühafizə və sistemləşdirilmək üçün "İstiqlal" milli muzeyinə verilməli, onların nəşri və tədqiq olunması ilə Bakı Universiteti məşğul olmalı idi. Qədim sikkələrin toplanmasına, salamat qalmış köhnə binaların və qədim şəhər qalıqlarının dəqiq və ətraflı qeydiyyata alınmasına xüsusi diqqət yetirilirdi.

Müsəlman şərqinin öyrənilməsi ilə maraqlanan azərbaycanlıların işə cəlb olunmasını və onların lazımi elmi hazırlıq keçməsini cəmiyyət özünün əsas vəzifələrindən hesab edirdi. Cəmiyyətin nizamnaməsi 1920-ci il fevralın 2-də təsdiq edilmişdi (mətni hələlik tapılmamışdır). Cəmiyyət 1920-ci ilin əvvəllərində Bakıdakı Şirvanşahlar Sarayının bərpası ilə məşğul olmuşdur. Bu abidənin mühafizəsi üçün M.Sulkeviç, V.A.Belyayev və Nəbioğludan ibarət komissiya yaradılmışdı. Cəmiyyət müsəlman incəsənətinə və mədəniyyətinə həsr olunmuş sərgi hazırlanması ilə məşğul olmuş, sərgini 1920-ci ilin sentyabrında açmaq, Azərbaycanın hər yerindən eksponatlar toplamaq nəzərdə tutulmuşdu. Cəmiyyət Tiflisdə Azərbaycana və müsəlman şərqinə aid ərəb, fars və türkdilli əlyazmaları ilə tanışlığa; Zaqatalanın arxeoloji baxımdan tədqiqinə; yerli kurqan arxeoloji abidələrinin planlarmın çəkilməsinə; qədim Azərbaycanın (Qafqaz Albaniyasının) paytaxtı Bərdənin öyrənilməsinə; Quba qəzasındakı Şabran şəhərinin yerinin müəyyənləşdirilməsinə; Nizami Gəncəvinin qəbirüstü abidəsinin, Gəncədə Şah Abbas dövrü abidələrinin, Suraxanıda Xilə məscidinin, Bülbülə kəndində İmamzadə qəbrinin, Mərdəkan qalalarının tədqiqinə dair elmi tədqiqat planları hazırlanmışdı.

## Fəaliyyətinin dayandırılması
Cəmiyyətin iclaslarında tarix, numizmatika, şərqşünaslıq və incəsənətə dair silsilə mühazirələr oxunmuşdur. Aprel işğalından (1920) sonra Müsəlman Şərqini öyrənən Cəmiyyətin fəaliyyəti dayandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Birinci Respublika Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasından 93 il ötür
Litosferə texnogen təsirlər

Yerin sahəsinin təxminən 60%-i 10 km dərinliyə qədər antropogen təsirə məruz qalmışdır. Litosferə antropogen təsirin nəticələri bunlardır: münbit torpaqların sıradan çıxması, süni səth və yeraltı strukturların yaranması, böyük həcmdə süxurların yerdəyişməsi, relyefin dəyişməsi, qruntların geodinamik tarazlığının pozulması; texnogen zəlzələlər, karst, torpağın oturması (enməsi), eroziyası, sürüşmələr, donuşluq rejiminin pozulması, torpaqların kimyəvi və radioaktiv çirklənməsi və s.

## Texnogen təsirlər
Texnogen təsirlər – faydalı qazıntıların yeraltı yuyulmalarla çıxarılması, yeraltı tikinti, yeraltı suların intensiv istifadəsi, bitki örtüyünün məhv edilməsi, axıntı sularının atılması və s. karst əmələgəlmə proseslərini yaradır və onların yaranmasına kömək edir. Texnogenezlə gücləndirilmiş (oyadılmış, hərəkətə gətirilmiş) karst təbii karstdan inkişafının sürəti ilə və baş verməsinin intensivliyi ilə, sahəsinin azlığına və yayılma dərinliyinə görə fərqlənir. Texnogen karst karbonat, gips – anhidrid və duz süxurlarında geniş yayılmışdır.
Texnogen təsirlər həmçinin külək eroziyasının inkişafına səbəb olur, burada deflyasiyanın (sovurub-çıxarmanın) aparıcı rolu vardır. Eol fəaliyyəti başlıca olaraq insanın həyat mühitinə məxsusdur, çünki texnogenez – bitkilərin məhvi, torpaqların şumlanması, qruntların qurudulması, terrasların düzəldilməsi və s. küləyin işini gücləndirir. Eol proseslərinin inkişafı üçün əlverişli olan çox böyük ərazilər vardır. Hərəkət edən qumlar, toz tufanları son onilliklər kortəbii xarakter daşıyır, xalq təsərrüfatına böyük zərər vurur. İnsan fəaliyyətinin təbii proseslərə təsiri ilə fəallaşan dəniz abraziyası geniş vüsət almışdır. Dənizə bərk axarın kəskin azalması, çimərliklərin (plyajların) təbii qidalanma mənbələrinin gücdən düşməsi, qum-çaqıl materialının təsərrüfat ehtiyacları üçün istifadə edilməsi və s. kimi hallar abraziyaya şərait yaradır. Sahillərin yuyulması güclənir, plyajların sahəsi azalır. Sahillərin dağılma sürəti indi 4–6 m/il-ə çatmışdır.

## Xarici keçid
* Texnogen təsirlər

## Həmçinin bax
* Eroziya

## İstinad
Müvəqqəti Rus Milli Komitəsi

**Müvəqqəti Rus Milli Komitəsi**— Milli mənsubiyyət prinsipi əsasında yaradılmış və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə fəaliyyət göstərmiş ictimai-siyası təşkilatlardan biri.
## Vəzifəsi
1918-ci il sentyabrın 21-də tanınması barədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinə müraciət etmiş, sentyabrın 22-də isə Nazirlər Şurasının sədrinə məktubunda qarşıya qoyduğu vəzifələri açıqlamışdı:  

1918-ci il sentyabrın 25-də şəhər dumasının və şəhər özünüidarəsinin milliyyətcə rus olan bütün deputatları və rəsmi nümayəndələri komitənin tərkibinə daxil edildi. Beləliklə, komitənin tərkibinə 18 nəfər daxil oldu və daha 12 nəfər tam üzv kimi tərkibə salındı. M.F.Podşivyakin komitənin sədri seçildi.

Komitə öz fəaliyyətini böyük Rusiya dövlətini bərpa etmək ideyasında görürdü. Buna görə də öz nümayəndəsini parlamentə göndərmək barədə Azərbaycan hökumətinin çağırışına cavab olaraq, komitə 1918-ci il noyabrın 28-dəki iclasında Ümumrusiya Müəssislər məclisi çağırılana qədər yerli qanunvericilik orqanlarının yaradılmasını lüzumsuz sayaraq, bu təklifi qəbul etməməyi qərara aldı.

## Neşşertsovun sorğusu
Komitənin 13 noyabr tarixli iclasında A.İ.Neşşertsov belə bir sorğu vermişdi.: 
# “Rus Milli Komitəsi Bakıda törədilmiş vəhşiliklərə nə üçün vaxtında etirazını bildirməmişdir. 
#  Rus Milli Komitəsinin aldığı 100 min rubl nə üçün digər millətlər arasında bölünməmiş, bütünlüklə, Rus Komitəsi tərəfindən götürülmüşdür” və s. 

Lakin bu sorğu iclasda müzakirə olunmamışdı. 1919-cu ilin mayın 23-də komitədə Kiçik Şura yaradıldı. Onun vəzifəsi məsələləri ümumi yığıncağa çıxarmaq üçün hazırlamaq, təxirəsalınmaz məsələləri həll etmək və s. idi. Komitə Bakının rus əhalisinə maddi kömək göstərmək məqsədilə şəhərin müxtəlif rayonlarında, mədən ərazilərində, ilk növbədə, valideynləri Bayılda işləyən uşaqlar üçün gündüz uşaq evi-bağçalar yaratmış və bunlara 3 min rubl ayırmışdı.

1919-cu il oktyabrın 15-də keçirilmiş iclasda Bakıda komitə adından, təcili olaraq, rus orta təhsil müəssisəsinin təşkilinə başlamaq qərara alınmışdı. Buraya ilk növbədə rus uşaqlarını qəbul etmək nəzərdə tutulurdu.

Rus Milli Komitəsi Denikinin könüllü ordusu ilə sıx əlaqədə idi. Bakıda gimnaziya açmaq, uşaq evini saxlamaq, kasıblara himayədarlıq etmək üçün vəsait verilməsi barədə xahişlə Könüllü ordu nəzdindəki Xüsusi müşavirəyə müraciət olunmuş, Şuranın üzvləri A.D.Roqov və B.L.Baybakov bu məqsədlə Şimali Qafqaza göndərilmişdilər.

1919-cu ilin dekabrında Könüllü ordunun gəmiləri Azərbaycanın limanlarını blokadaya almışdı. Bununla əlaqədar dekabrın 22-də komitə məktubla müraciətində bildirirdi ki, blokada Azərbaycana yox, Könüllü ordunun özünə ziyan vurduğuna görə məqsədəuyğun sayılmamalıdır.

Rus Milli Komitəsi ingilis komandanlığından və Amerika xeyriyyə komitəsindən də vəsait alırdı.Sonuncunun Bakıdakı nümayəndəliyi komitəyə hər ay 100 min rubl vəsait ayırırdı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar
Qafqaz Konfederasiyası Paktı

**Qafqaz Konfederasiyası Paktı** — Bolşevik işğalından sonra Avropada fəaliyyət göstərən qafqazlı mühacirlərin Qafqaz Konfederasiyası yaratmaq məqsədilə imzaladığı sənəd.

## Qafqaz Konfederasiyasının əsasları

1934-cü il iyulun 14-də Brüsseldə imzalanmışdır. “Qafqaz Konfederasiyası Paktı” adlanan 14 iyul anlaşmasında Azərbaycan, Gürcüstan və Şimali Qafqaz Milli Mərkəzləri “Bir millətin tam inkişafının ancaq tam bir istiqlal şərtilə mümkün olacağını, təkmil Qafqaz qüvvələrinin vahid və müştərək sərhədlər daxilində birləşmədən bu məqsədə çatmasının son dərəcə çətin olacağını, Qafqaz millətlərinin xarici siyasət və milli müraciətlərinin müştərək bir tərzdə ifadə edilməsinin zəruriliyini, Qafqaz Cümhuriyyətləri Konfederasiyasının məmləkətin siyasi və iqtisadi birliyindən irəli gələn bir forma olduğunu” nəzərə alaraq, Qafqaz Konfederasiyasının əsaslarını elan etdilər.

## Sənəddə qeyd edilənlər

Sənəddə göstərilirdiki, Qafqaz Konfederasiyası xaricdə tərkibinə qatılmış Cümhuriyyətlərin adından çıxış edəcək; yaradılacaq Qafqaz Konfederasiyası müştərək gömrük sərhədinə malik olacaq; konfederasiyaya daxil olan Cümhuriyyətlərin xarici siyasəti qurumun səlahiyyətli nümayəndələri tərəfindən birgə həyata keçiriləcək; konfederasiyanın sərhədləri Cümhuriyyətlərin ordularından təşkil edilən və vahid komandanlıq altında fəaliyyət göstərən konfederasiya ordusu tərəfindən müdafiə olunacaq; konfederasiyadaxili mübahisəli məsələlərə ali konfederasiya məhkəməsində baxılacaqdır. “Qafqaz Konfederasiyası Paktı”nı Azərbaycan adından Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Şimali Qafqaz adından Məmməd Girey Sunc, İbrahim Çulik, Tausultan Şakman, Gürcüstan adından N.jordaniya, A.Çxenkeli imzalamışdır.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
## İstinadlar
Quba məsələsi

**Quba məsələsi** — Dağlılar Respublikası hökumətinin bəzi üzvlərinin Quba qəzası ilə bağlı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə əsassız ərazi iddiası.

## Hadisələr
Dağlılar Respublikası 1918-ci ilin payızında Şimali Qafqazda öz mövqelərini möhkəmləndirmek üçün müəyyən tədbirlər görməklə yanaşı, bəzi addımları ilə Azərbaycan və Gürcüstanla münasibətlərdə problemlər yaratdı. Dağlı hökumətinin bəzi üzvləri Quba qəzası ilə bağlı Azərbaycana, Cənubi Osetiya və Abxaziya ilə əlaqədar isə Gürcüstana qarşı ərazi iddiası qaldırdılar. Dağlı Respublikası rəhbərliyinin ayrı-ayrı üzvləri Quba qəzası ilə bağlı ərazi iddiası irəli sürərkən, həmin bölgədə ləzgilərin də yaşamasını əsas gətirirdilər.

## Yalama dəmir yolu stansiyasının ələ keçirilməsi
Dağlı hərbçiləri bu əsassız iddianı həyata keçirmək məqsədilə, hətta, Quba qəzası ərazisinə müdaxilə etmiş, Yalama dəmir yolu stansiyasını ələ keçirmişdilər. Azərbaycan sərhəd keşikçiləri 1918-ci il dekabrın 24-də onları bu ərazidən çıxarmış, şimal sərhəddini keçmiş Bakı quberniyası hüdudları boyunca bərpa etmişdilər. Dağlı hökumətinin Bakıdakı nümayəndəsi Əlixan Qantəmir bu münaqişə ilə bağlı Azərbaycan hökumətinə etirazını bildirmiş, "mübahisəli" sərhəd məsələlərinin həlli üçün xüsusi orqan yaradılması, ona qədər isə Quba qəzasının idarə olunmasında hər iki tərəfi təmsil edən müştərək qrupun fəaliyyət göstərməsi təklifini irəli sürmüşdü.

## Sonrakı proseslər
Dağlı hökumətinin bəzi nümayəndələri bu cür əsassız hərəkətləri ilə ən yaxın müttəfiqləri olan qonşu dövlətlərlə münasibətlərdə soyuqluq yaradırdılar. Lakin hökumətin əksər üzvləri Azərbaycan və Gürcüstana qarşı ərazi iddiaları qaldırılmasına qəti etiraz etdilər. Xarici işlər naziri Heydər Bammatovun başçılıq etdiyi bu qrup Qafqazda ərazi mübahisələrinin həlli zamanı Azərbaycanın təklif etdiyi prinsipləri dəstəklədi. Həmin prinsiplər bunlar idi:
* Ərazi məsələlərinin həllində mübahisəli bölgədə yaşayan əhalinin öz iradəsini azad surətdə bildirməsi əsas götürülməlidir.
* Ərazi mübahisəsi yalnız əhalinin qarışıq yaşadığı bölgələrə aid edilməlidir.
* Əhalinin rəyi yekdil olmadığı halda bölgənin iqtisadi-təsərrüfat əlaqələrinə üstünlük verilməlidir.

Quba qəzası əhalisi və Quba Müsəlman şurası bu ərazinin Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu qəti şəkildə bəyan etdi. Quba nümayəndəsi Murtuza Axundzadə Azərbaycan Parlamentində bu məsələ ilə bağlı 1919-cu il fevralın 5-dəki çıxışında bildirdi:

Quba Müsəlman şurası Dağlı hökumətinə göndərdiyi məktubda onun bəzi üzvlərinin ərazi iddiasının ümummüsəlman mənafeyini müəmmalı məqsədlərə qurban vermək kimi qiymətləndirdi. "Quba məsələsi" Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qətiyyətli mövqeyi, Quba qəzası əhalisinin öz iradəsini birmənalı şəkildə bildirməsi və Dağlı hökumətində sağlam düşüncənin üstün gəlməsi nəticəsində qısa müddətdə həll edildi.

## Mənbə
* Göyüşov A ., 1917–1920-ci illərdə Şimali Qafqaz dağlılarının azadlıq uğrunda mübarizəsi, B., 2000;
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar, c.l, B., 1998.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin keçirdiyi döyüş əməliyyatları
Güllübağ

**Güllübağ** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Güllübağ- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. XIX əsrin ortalarında kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Həmin əsrin ortalarında Çoçqan kənd icmasına mənsub məntəqələrdən biri idi.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az 

## İstinad
Bakı Gömrükxanası

**Bakı Gömrükxanası** — Dövlətin ticarət maraqlarını qoruyan, yüklərin daşınmasına nəzarət edən və gömrük rüsumları toplayan hökumət müəssisəsi.

## Yaradılması

Rusiya senatının 1807-ci il 25 yanvar tarixli qanunu əsasında 1809-cu ildə yaradılmışdır. 1918-ci ilin fevralında gömrükxananın bazasında Bakı gömrükxanası nəzdində Fəhlə və Əsgər Deputatları Sovetinin Komissarlığı yaradılmış, martında isə komissarlıq yenidən Bakı gömrükxanasına çevrilmişdir. 1918 ilin mayında Bakı gömrükxanası kollegiyadan, əməliyyat-texniki şöbədən və sahil mühafizəsindən ibarət idi. Cümhuriyyət Hökümətinin apardığı islahatlarla əlaqədar Bakı gömrükxanası 1918 ilin avqustunda Ticarət və Sənaye Nazirliyinin gömrük idarəsinə, 1918 ilin dekabr — 1919 ilin yanvarında isə Maliyyə Nazirliyinin gömrük idarəsinə tabe edilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti 1919 il iyulun 29-da Maliyyə Nazirliyinin gömrük idarəsinin ləğvi, əvəzində nazirliyin dəftərxanası nəzdində gömrük rüsumları şöbəsinin yaradılması haqqında qanun qəbul etdi.

## Fəaliyyəti
    
Bakı gömrükxanası İran və Avropa dövlətləri ilə bağlanmış ticarət müqavilələrinin yerinə yetirilməsində öz səlahiyyətləri daxilində fəaliyyət göstərir, malların qəbulu, yoxlanılması, onlara gömrük rüsumu qoyulması, qaçaqmalçılıqla mübarizə, Bakı dəniz limanında olan bütün gəmilərin uçotu və qeydə alınması ilə məşğul olurdu. Həmin dövrdə Bakı gömrükxanası gəmi nəzarəti (kabotaj ticarətinə və xarici ticarətə nəzarət), pakqauz komandası (malların qəbulu, saxlanması, çeşidlənməsi və qaçaqmalın tutulması), mühasibat (pul və əmtəə kassası) və dəftərxandan (ümumi kargüzarlıq, məhkəmə işləri, müsadirə işləri, inzibati hissə) ibarət idi.

## Həmçinin bax

* Gömrük
* Gömrük rüsumu
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gömrük xidməti dəstələri

## Xarici keçidlər

*Dövlət Gömrük Komitəsi

## Mənbə
Karatikani

**Karatikani** Bolnisi rayonunda kənd adı.

## Toponimkası
Karatikani- Bolnisi rayonunda kənd adı. Qıpçaq mənşəli Tikan tayfasının adını əks etdirir. "Tikan qara camaatı" mənasındadır. İrəvan xanlığının Dərəkənd-Parçenis mahalında Tikanlı, Türkiyənin Qars əyalətində iki Tikanlı, Azərbaycanda indi Qara Tikanlı (Cəbrayıl rayonu), Dağlıq Şirvanda Tikanlı-Yurd və b.toponimlərlə mənşəcə eynidir. 

## Həmçinin bax
Gürcüstan Respublikası

## İstinad
Qırıqlı-Muğanlı

**Qırıqlı-Muğanlı** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Qırıqlı-Muğanlı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı. Muğanlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir. Muğanlı kəndlərinin bir-birindən fərqləndirmək üçün "qırıqlı kəndi yaxınlığında yerləşən Muğanlı kəndi" mənasındadır. 

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az 

## İstinad
Kerolit

**Kerolit -** mineral 

## Haqqında
Kerolit - qarışıq laylı nizamlanmamış quruluşlu Mg və Ni sulu silikatı. *a*-Kerolit serpentinəbənzər laylar, *b*-Kerolit isə talkabənzər laylar üstünlük təşkil edir. *b-*Kerolit maqneziumlu, pimelit isə - nikelli fasiləsiz izomorf seriyaların sonuncu üzvləridir. Hipergen; aşınma qabığında tapılır. Növ müxtəlifliyi: ferrikerolit, Ni və *b*-kerolit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Miranda (peyk)

**Miranda** — Uranın 5 sferoid peykindən ən kiçiyi və ən yaxını. Miranda Cerard Koyper tərəfindən 1948-ci il fevralın 16-da Teksasda yerləşən Mak-Donald rəsədxanasında aşkar edilmiş və Uilyam Şekspirin "The Tempest" adlı əsərindən Miranda adına layiq görülmüşdür. Uranın digər böyük peykləri kimi, Miranda da planetin ekvatorial müstəvisinə yaxın dövr edir.

470&nbsp;km diametri olan və hidrostatik tarazlıqda olduğuna inanılan Miranda Günəş sistemində ən yaxından izlənilən obyektlərdən biridir.

Mirandanın yaxından çəkilmiş yeganə görüntüləri 1986-cı ilin yanvarında Urana uçuşu əsnasında Mirandanı müşahidə etmiş Voyacer 2 zondu tərəfindən çəkilmişdir.  Uçuş zamanı Mirandanın cənub yarımkürəsi Günəşə doğru yönəldiyindən yalnız bu hissə tədqiq edilmişdir.

## İstinadlar
Topa ocaq

**Topa ocaq**-Ağcabədi rayonunun Kürdlər kəndindən 500 metr aralıda, Qarqar çayının sağ sahilində qeydə alınan maraqlı toponimlərdən biridir.

## Tarixi
Ağcabədi rayonunun Kürdlər kəndindən 500 metr aralıda, Qarqar çayının sağ sahilində qeydə alınan maraqlı toponimlərdən biridir.Bu sahə çökək yerdə 6 ağacdan ibarət olduğu üçün el arasında ona Topa ocaq deyilir. Bu ocağın yaranma tarixi çox-çox qədimdir.Qocaların dediklərinə görə,keçmiş zamanlarda bu ocağın yaxınlığında qoca bir kişi qoyun otarırmış.Qocanın nəvəsi gündüz radələrində ona yemək gətirir. Qoca arxası ağaclara tərəf oturub çörək yeyirmiş.Birdən qız əlini ağaclara tərəf uzadıb deyirː Baba, ora bax. Qoca dönüb ağaclara tərəf baxır. Ancaq heç nə görmür. Ona görə nəvəsindən soruşurː Nə olub, nədir ki.Qız dinməzcə barmağını ağaclara tərəf uzadır. Qoca sualını təkrar etdikdə qız deyirː Baba orada dayanan boz atlını görmürsənmi.Deyilənə görə qızın gözünə görünən Xızır Peyğəmbər imiş.Elə bu səbəbdən də o zamandan həmin yer müqəddəs hesab olunur. Bu ağacların altında vaxtilə bir bulaq axırmış. Buradan keçən köç arvadlarından biri həmin bulaqda oğurluq qoyunun qarnını yuduğu üçün müqəddəs olan bu bulaq quruyur. Ancaq çox illər keçsə də, ocaq ağacları heç yerdən su içmədiklərinə baxmayaraq heç vaxt qurumazmış. Yaşlı adamların dediklərinə görə, bulağa haram şey dəydiyi üçün o öz suyunu "qurutmuşdur".
## Həmçinin bax
Qazantəpə (Ağcabədi)

Kürdlər
## İstinadlar
Plaşlıkimilər

**Plaşlıkimilər** (*Chlamydoselachiformes*) dəstəsi. Bu dəstənin təkcə plaşlı akula adlı bir növü var. Onun uzunluğu 1,2-2,0 m-dir. 6 qəlsəmə yarığı var. Birinci qəlsəmə yarığı plaşvari dəri qatlaq əmələ gətirir. Ona görə də ona plaşlı akula deyilir.

O mötədil və isti dənizlərin dibə yaxın yerlərində yaşayır, az saylıdır, balıqlar və başıayaqlı molyuskalarla qidalanır. Plaşkimilər yumurtadiridoğandır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Abbasov H.S,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı,2007,səh 140.
# Abbasov H.S., Mustafayev Q.T., Məmmədova S.Ə., İsmayılov R.Ə. Bakı,1999,səh 116.

## Xarici keçidlər

* Filin.vn.ua saytında öküz akulalar
Estoniya adaları

**Estoniya adaları** — ölkə ərazisinin bir hissəsini təşkil edən torpaq parçası. Estoniya ərazisində 2222 ada vardır. 318 adanın sahəsi 1 hektardan çoxdur. Onların ümumi sahəsi - 4,2 min km², yaxud ölkə ərazisinin təxminən 9 % (45,227 min km²). Baltik dənizində 500-dən çox ada Estoniyaya məxsusdur. Ölkənin ən böyük adaları: Saaremaa, Hiyumaa, Muhu, Vormsi. Adı çəkilən adalar həm də Moonzund arxipelaqına daxildirlər. Estoniyanın və Moonzund arxipelaqının ən böyük adası Saaremaadır. Adanın sahəsi 2673&nbsp;km², əhalisi 30 min nəfər təşkil edir.

Estoniyanın adalarında ümumi əhalinin 3% yaşayır. Ümumən adadların 3-də (Saaremaa, Hiyumaa və Muhu) ada əhalisinin 97% cəmlləşmişdir. 2011-ci ildə Estoniyada əhalinin siyahıya alınmasına əsasən adalarda üzərində 40,715 nəfər yaşayır. 

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Fessaliya

**Fessaliya** (, Tessaliya) — Yunanıstanın şimal-şərqində Egey dənizi sahillərində tarixi region. Dörd idarəetmə vahidinə bölünür. Mərkəzi Larissa şəhəridir.

Qədim tarixə malik olan Fessaliya 1394-cü ildə Osmanlı dövlətinin tərkibinə daxil edilmiş, 1881-ci ildə Yunanıstanın tərkibinə keçmişdir.
## Xarici keçidlər

* Rəsmi səhifə
*
Dəyirman daşı

**Dəyirman daşları** — Buğda və ya digər taxılların üyüdülməsi üçün, üyüdücülərdə istifadə olunan daşlar.

## Həmçinin bax
*Dəyirman
Neyl Adams

**Neyl Adams** () — İngiltərə cüdoçusu. Cüdo üzrə çoxsaylı Olimpiya və Dünya Çempionatı medallarını qazanmışdır.
Miranda

**Miranda** — qadın adı.

* Miranda Riçardson — Böyük Britaniya aktrisası
* Miranda Kerr —    
* Miranda Kosqrov —  
* Miranda Hobbs — 

;Digər
* Miranda (peyk) — Uranın beş dəyirmi peykinin ən kiçiyi və ən kiçik hissəsidir.
Musa xan Vəziri

**Musa xan Vəziri** (1851-1926) — İran hərbçisi, mirpənc (general-mayor).

## Həyatı

Musa xan Lütfulla xan oğlu Vəziri 1851-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Hərbi məktəbdə oxumuşdu. İran Kazak diviziyasında xidmət etmişdi. Polkovnik rütbəsinədək yüksəlmişdi.

Musa xan Vəziri bir müddət kolonel Məhəmmədtağı xan Püsyanın müavini olmuşdu.

Musa xan Vəziri 1926-cı ildə vəfat edib.

Musa xan Vəziri Bibixanım Astrabadi ilə ailə qurnuşdu. Yeddi övladı vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qarabağdan qürbətə, Bakı:Mütərcim, 2018,- 240 səh;
*Ənvər Çingizoğlu, Vəzirilər, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, №5, səh.3-13;

## Həmçinin bax
*Vəzirovlar (II)
*Bibixanım Astrabadi
*Əlirza xan Vəziri
*Əlinağı Vəziri

## Xarici keçidlər
*Musa xan Vəziri
*Musa xan Vəzirinin övladları
Qarnıyarıq (yemək)

**Qarnıyarıq** — Sote edilmiş doğranmış soğan, sarımsaq, qara bibər, pomidor, istəyə bağlı yaşıl bibər, cəfəri və qiymə qarışığı ilə doldurulmuş badımcandan ibarət yemək.

## Şəkillər
  
File:Təbriz qarnıyarığı.jpg|Təbriz qarnıyarığı
File:Təbriz qarnıyarığı 2.jpg|Təbriz qarnıyarığı
File:Karnıyarık - Lunch at Yanyali Fehmi Lokantasi (6421044715).jpg|Qarnıyarıq
File:Karniyarik Eggplant stufed with Minced Lamb - degustation - Ottoman Cuisine.jpg|Qarnıyarıq


## İstinadlar
Zyarvinos

**Zyarvinos** () — Litvanın cənubunda yerləşən kənd. İnzibati baxımından Varen rayonu, Alitus qəzası ərazisinə daxildir. Marsinkonisdən 8 km şimal-şərqdə, Varenadan isə 16 cənub-qərbdə qərarlaşır.

## Ümumi xüsusiyyətləri

Zyarvinos kəndi Ula və onun qolu olan Povilnisa çayının sahilində yerləşir. Hər tərəfdən Daynav meşəliyi ilə örtülmüşdür. Ərazisi Cuki Milli paarkı ərazisinə daxildir.

Zyarvinos kəndi dövlət əhəmiyyətli arxitektur abidədir. Burada 48 ev vardır ki, onunda 8-i etnoqrafik əhəmiyyət daşıyır. Hazırda 11 yaşayış sahəsi qorunur və bura 35 tikili daxildir. Tarixi abidə olaraq XVIII əsrin sonu — XX əvvəllərindən qorunur.

Hələ XVIII əsrdə formalaşmış ənənəvi kənd arxitekturası və ümumi plan qorunub saxlanmışdır. Burada Həm də böyük taxta xaçlar, (arıçılıq ləvazimatları), qəbiristanlıq, Neolitik dövrünə aid düşərgə belə vardır.

Kənd ərazisindən Sankt-Peterburq-Varşava dəmiryolu keçir. Bu yol hazırda Bilnyus-Marcinkonis şəhər ətrafı dəmiryolu nəqliyyatına çevrilmişdir.

## Tarixi
Kəndin adı ilk dəfə 1742-ci il tarixi mənbələrində şəkilir. 1869-cu ildə kənddə cəmi 17 ev vardı. Birinci və İkinci dünya müharibələri aralığında kəndin yerləşdiyi ərazi əvvəl Orta Litva (1920–1922), sonradan isə Polşanın tərkibinə qatılmışdır. Sovetlər dönəmində kənddə ibtidai kəktəb fəaliyyət göstərirdi. Burada yazıçı Juozas Aputis yaşamış və işləmişdir. Kənd ərazisində "Hec kəs ölmək istəmirdi" (1965) və "Fakt" (1981) knoları çəkilmişdir.

## Əhali
Kəddə 1798-ci ildə 104, 1858-ci ildə — 133, 1921-ci ildə — 235 nəfər yaşayırdı. 1959-cu il siyahıya almasına görə, kənddə 190, 1970-ci ildə 186, 1989-cu ildə 103, 2011-ci ildə 47, 2013-cü ildə isə 50 nəfər yaşayırdı.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Stelmuj palıdı

**Stelmuj palıdı** () —Avropanın ən yaşlı palıd ağaclarından biri. Baltika dahillərində ən yaşlısı. Ensiklopedik mənbələrdə onun yaşının 2000, 1000 və ya 1500 olması yazılır.

Palıd Latviya ilə sərhədə yaxın ərazidə yerləşir. İnzibati baxımdan Litvanın Zarasay rayonu, Stelmuja kəndi ərazisində qərarlaşır. Belarus sərhədi arasında məsafə 30 km-dir.

## Təsviri
Ağac ehtimal ki, xaçlı silahlıları və Qılıncınlılar ordeninin yürüşlərinə şahidlik etmiş, tarixin bir necə dövründən xilas olub günümüzə gəlib çatmışdır. İlk dəfə olaraq 1916-cı ildə onun ətrafı abadlaşdırılmışıdr: ağac budanmış, daxili hissəsi çürüklərdən təmizlənmiş, ətrafındaçəpər quraşdırılmışdır. 1960-cı ildə Stelmuj palıdı təbiət abidəsi elan edlmiş və Litvanın qorunan obyekkləri siyahısına daxil edilmişdir.

Palıdın hündürlüyü 23 metrdir. Palıdın 3 metr gövdəsinə qalxsaq onda onun diametri 13,5 metrə çatır. Hal-hazırda ağacın vəziyyəti ürək açan deyildir. Onun üzəri mamır, şibyə və göbələklərlə örtülmüşdür. 2005-ci ildən etibarən onun vəziyyəti çex alimi arborist Martin Nemets tərəfindən araşdırılır. O, turistlərin kök zonasına daxil olmasına imkan verməyən bir çəpər qurmağı, ağacın ətrafındakı torpağı meşə çürüntüləri ilə əvəzləməyi, suyun axını üçün kiçik arxların qazılmasını, budama işləri aparmaqla onun yenidən inkişafını təmin etməyi təklif etmişdir. Meşə İnstitutunda (Kaunasın Giryinis şəhərində) ağacın klonlaşdırılmasını gerçəkləşdirmək istəyirlər.

## Stelmuj palıdı ədəbiyyatda
Tanınmış Litvanın uşaq yazıçısı Kostas Kubilinskas "Stelmuj palıdı" adlı şer belə yazmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Stelmužės ąžuolas
* Stelmužės ąžuolas 
* Stelmuj palıdı