11 sentyabr hücumlarının itkiləri

2001-ci ilin 11 sentyabr hücumları zamanı ümumən 2977 insan tələf olmuşdur. Bunlardan 19-u təyyarə qaçırmaqla özünə sui-qəsd edən terrorçu və 2996 nəfər dinc əhali idi. Hücumlar nəticəsində minlərlə insan yaralandı və onların uzunmüddətli bərpa-sağlamlıq prosedurlarlına ehtiyacı yarandı. Aşağı Manhettendə yerləşən Dünya Ticarət Mərkəzi kompleksinin Əkiz Qüllələri hücuma məruz qaldıqda, ölənlərin sayının ən çoxu Nyu-York şəhərində oldu. Şimal qülləsindən təxminən 1600, Cənub qülləsindən isə minə yaxın insan tələf oldu. Virciniya ştatının Arlington qraflığında iki yüz mil cənub-qərbdə, Pentaqonda daha 125 nəfər öldürüldü. Qalan 265 nəfərin ölümünə American Airlines 11 saylı Uçuşun doxsan iki sərnişini və ekipajı, United Airlines 175 saylı Uçuşun göyərtəsində olan altmış beş nəfər, American Airlines 77 Uçuşunda olan altmış dörd nəfər və United Airlines 93 saylı uçuşa minən qırx dörd nəfər daxildir. Dünya Ticarət Mərkəzinin təkcə Şimal Qülləsinə hücum bəşər tarixində ən çox insan tələfatı olan terrorizm aktı oldu.
Dünya Ticarət Mərkəzində və Nyu Yorkda yerdə həlak olan Nyu-York Yanğınsöndürmə İdarəsinin 343 üzvü və 71 hüquq-mühafizə orqanının əməkdaşı istisna olmaqla, həlak olanların əksəriyyəti mülki şəxslərdir. Bundan başqa, mülki şəxslərə aid olmayan United Airlines 93 reysi Pensilvaniya ştatının Şenksvill yaxınlığındakı tarlaya çırpılması nəticəsində həlak olan Amerika Birləşmiş Ştatlarının Hüquq-mühafizə orqanlarının Balıq və Vəhşi Təbiət Xidməti Ofisinin əməkdaşı; Virciniya ştatının Arlinqton qraflığında Pentaqonda həlak olan 55 hərbçi və dörd təyyarənin göyərtəsində həlak olan 19 terrorçu həlak olmuşdu. Hücumlarda ən azı 102 ölkə vətəndaşını itirib.

Əvvəlcə Dünya Ticarət Mərkəzinin ərazisində cəmi 2603 qurbanının olduğu təsdiqləndi. 2007-ci ildə Nyu-York şəhərinin tibbi ekspertiza ofisi, rəsmi ölənlərin sayına ərazidən çıxan tozun təsirindən yaranan xəstəliklərdən ölən insanları əlavə etməyə başladı. İlk belə qurban 2002-ci ilin fevralında xroniki ağciyər xəstəliyindən vəfat etmiş mülki hüquq müdafiəçisi olan qadın idi. 2009-cu ilin sentyabrında ofis 2008-ci ilin oktyabrında vəfat etmiş kişini və 2011-ci ildə 2010-cu ilin dekabrında vəfat etmiş kişi mühasibi əlavə etdi. Bu da, Dünya Ticarət Mərkəzinin saytından qurbanların sayını 2,606 və 11 sentyabr terror aktında ölənlərin ümumi sayını 2,996-ya çatmağını əsas səbəbidir.
 səhiyyə agentilikəri hücumlar zamanı Aşağı Manhettendə işləyən, yaşayan və ya oxuyan 1140 nəfərə "partlayış yerində toksinlərə məruz qalma" nəticəsində xərçəng diaqnozu qoyulduğu qənaətinə gəliblər. 2014-cü ilin sentyabrında, hücumlardan sonrakı günlər və aylar ərzində hadisə yerinə gələn 1400-dən çox xilasedicinin öldüyü bildirildi.

## Sağ qalanlar

Şimal Qülləsinin təsir zonasında, yuxarıda və ya altında heç kim sağ qalmadı. Ən çox sağ qalanlar 91-ci mərtəbədən olub. 22-ci mərtəbədən aşağıda olan təxminən 15 nəfər Dünya Ticarət Mərkəzinin 1-ci binasının dağılmasından sonra və ya dağıntılar altından xilas edilərək sağ qalıb.

9:03-də United Airlines 175 reysi ilə Cənub Qülləsinin zərbə zonasından (77–85-ci mərtəbələr) cəmi 14 nəfər, daha dördü isə yuxarıdakı mərtəbələrdən enərək qaça bilmişdi. Bəzi insanlar Cənub Qülləsinin təsir zonasından şimal-qərb küncündəki zərbədən sonra toxunulmaz qalan A nömrəli yeganə pilləkəndən istifadə edərək qaça bilmişdi. Müstəntiqlər hesab edirlər ki, A nömrəli pilləkən 9:59-da Cənub Qülləsi çökənə qədər işlək vəziyyətdə idi. 911 operatoru ilə Yanğınsöndürmə və Nyu-York Polis departamentinin xilasediciləri arasında rabitə çətinlikləri səbəbindən onların əksəriyyəti A nömrəli pilləkənin işlək vəziyyətdə olmasından xəbərsiz olduğundan təsir zonasının üstündəki sağ qalanlara xilasetmə personalının köməyini gözləməyi tapşırmışdılar.

### Dağıntıdan sonra

Qüllələr dağıldıqdan sonra qüllələrdə və ya aşağıda 12 yanğınsöndürən və üç Port Aparatının polis məmuru da daxil olmaqla, yalnız 20 nəfər dağıntılar altından xilas ola bilib. Uçmaqda olan Şimal Qülləsinin içərisində olan yalnız 16 nəfər sağ qalaraq xilas edilib və onların hamısı binanın mərkəzində yerləşən B nömrəli pilləkəndən istifadə edərək təxliyə olmağa çalışıblar. Əkiz qüllələr arasındakı vestibül ərazisində olan 4 nəfər sağ qalıb və ya özlərini xilas ediblər, ya da xilas ediliblər. Cənub qülləsi dağılan zaman orada olanlardan heç kim sağ qalmayıb. Dünya Ticarət Mərkəzinin çökməsinin dağıntılarından çıxarılan sonuncu sağ qalan insan Şimal Qülləsinin dağılmasından 27 saat sonra dağıntılardan tapılıb.

## İtkilər

### Dünya Ticarət Mərkəzi

Hücumlar və sonradan qüllələrin uçması nəticəsində Dünya Ticarət Mərkəzində olan və yerdə olan 2606 nəfər həlak olub. Bu rəqəm 2,192 mülki şəxsdən ibarət idi; Nyu-York Şəhər Yanğın Departamentinin (FDNY) 343 üzvü; və 71 hüquq-mühafizə orqanı zabiti, o cümlədən 23 Nyu-York Şəhər Polis Departamentinin (NYPD), 37 Port Authority Polis Departamentinin (PAPD), dörd Nyu-York Dövlət Vergi Mühafizəsi İdarəsinin (OTE), üç polis əməkdaşı Nyu York Ştat Məhkəmə İdarəsi (OCA), hüquq-mühafizə orqanlarına and içmiş (həmçinin öldürülən 343 FDNY üzvü arasında olan) Nyu York Şəhər Yanğın Departamentinin (FDNY) bir yanğınsöndürmə marşalı, Federal Təhqiqat Bürosunun bir üzvü (FBI), Nyu-York Yanğın Patrulunun (FPNY) bir üzvü və ABŞ Gizli Xidmətinin (USSS) bir üzvü. Buraya bomba qoxuyan Sirius adlı it də daxildir.

Nyu Yorkda ölənlərin orta yaşı 40 idi. Binalarda yaşayan ən gənc qurbanlar Los-Ancelesdən David Brandhorst və Massaçusets ştatının Qroton şəhərindən olan Kristin Hanson idi, onların hər ikisi üç yaşında idi. Ən yaşlısı Men ştatının Lubek şəhərindən olan 85 yaşlı təqaüdçü Robert Norton idi. Hücumlarda on hamilə qadın və onların doğulmamış uşaqları da həlak olub.

Digər qurbanlar arasında fotojurnalist Bill Biqqart da var; aktyor Keith A. Glascoe; Qayana milli kriket komandasında oynayan Nezam Hafiz; Eamon McEneaney; və Den Trant - NBA basketbolçusu.

#### Dünya Ticarət Mərkəzi Hoteli

Cənub qülləsinin dağılması zamanı və sonra hoteldə sığınanların çoxu 1993-cü ildə baş verən partlayışdan sonra Liman İdarəsi tərəfindən quraşdırılmış gücləndirilmiş tirlərlə qorunduğu üçün otel daxilində baş verən ölümlərin dəqiq sayı yoxdur. Bununla belə, Cənub Qülləsinin parçaları hotelə fəlakətli ziyan vurdu, bir çoxları hotelin yıxılan dağıntılar nəticəsində yarıya bölündüyünü iddia etdi. Yanğınsöndürənlər isə dağıntılar altında qalanları çıxarmağa çalışdılar. Şimal Qülləsinin dağılmasından sonra əlavə dağıntılar dağıntılar altında qalanların əzilməsinə və iki otel işçisi də daxil olmaqla ölmələrinə səbəb oldu; Joe Keller və Abdu Malahi. Bundan əlavə, hoteli təmizləməyə çalışan ən azı 41 yanğınsöndürən və qeydiyyatda olan 940 qonaqdan 11-i həlak olub.

#### Atlanma və ya düşmə nəticəsində ölümlər

Yanğınlar qüllələrin içərisində alışdıqca, çoxlu sayda insan hər iki göydələndən saatda 125–200 mil (201–321 km/saat) sürətlə havaya uçdu, Bu, yerə çırpılan zaman ani ölümə səbəb olmaq üçün kifayət etdi. Təxminən 100–200 nəfər Şimal Qülləsindən yıxıldı və ya tullandı, cənubdan isə ən az üç nəfər müşahidə edildi. Cənub qülləsindən düşərək ölənlərin sayının son dərəcə məhdud olmasına baxmayaraq, qüllədən bir qurban 09:30 radələrində binaya girməyə hazırlaşarkən yanğınsöndürən Denni Suhrun üzərinə enməsi nəticəsində ölümcül qəza baş verdi, onun kəllə sümüyünü əzərək öldürdü. 

Dünya Ticarət Mərkəzindən yıxılan insanların çoxu həddindən artıq istidən, tüstüdən və alovdan xilas olmaq üçün tullanmağa məcbur olmuşdu, Daha kiçik bir hissəsi özünü öldürmək niyyətində olmasa da, pəncərələrin yanında olarkən tarazlığını itirmiş və nəticədə yıxılmışdı. Şimal Qülləsindən bir neçə qurban, eləcə də Cənub Qülləsindən iki nəfər  müvəqqəti kəndir köməyi ilə pəncərədən sallanaraq yenidən daxil olmaq ümidi ilə aşağı enməyə çalışıblar. Bəzi şahidlər insanların cüt-cüt və ya qrup halında tullandığını gördüklərinə deyir və sağ qalanlardan yıxılarkən əl-ələ tutan altı nəfərdən biri olduğunu iddia edirlər. Hər bir qüllədə sıxışan qurbanlar vertolyotla xilas olmaq ümidi ilə damlara doğru yollandılar, ancaq giriş qapılarının bağlı olduğunu aşkar etdilər.
Qüllələrdən yıxılarkən lentə alınan və ya fotoşəkili çəkilən insanların heç biri, o cümlədən şəkli *The Falling Man* kimi tanınan şəxs də rəsmi olaraq müəyyən edilməmişdir. Qalıqlarının hadisə yerindən çıxarılmasına qədər qüllələrin uçması onları DNT analizi ilə müəyyən etməyi qeyri-mümkün etdi . Harada şəraitin ən dəhşətli olduğunu və xüsusilə də yanğınların ən şiddətli mərtəbələrində hansı mərtəbələrdə olduğunu müəyyən etmək üçün NIST insanların tullanan və ya yıxılan görüntülərini və fotoşəkillərini təhlil etdi. Hər bir qüllə arasında 104 qurbanı qeyd etmələrinə baxmayaraq, onlar öz hesabatlarında qeyd ediblər ki, bu rəqəm, ehtimal ki, bu şəkildə ölənlərin həqiqi sayını az göstərir. Qüllələrdən yıxılan, sonra "yumurta kimi yerə çırpılan" bu şəxslərin görüntü və səsi bir çox şahidi dəhşətə gətirdi və sarsıtdı. Düşənlərin ölüm şəhadətnaməsində ölüm səbəbi kimi adam öldürmə nəticəsində yaranan " küt travma " göstərilir.

Qüllə başına düşən qurbanların sayındakı uyğunsuzluq qismən hər bir zərbədəki fərqlərlə, eləcə də 11-ci Uçuşun təsirindən xeyli daha çox qurbanı daha az mərtəbədə sıxışdırmaqla əlaqələndirilə bilər. Uçuş 11, Şimal Qülləsinin 93 və 99-cu mərtəbələr arasında birbaşa ortasında qəzaya uğradı, zərbə zonasında hər üç pilləkən qəfəsini (A, B və C) məhv etdi, eyni zamanda 50-ci mərtəbədən yuxarıya doğru hər bir lifti yararsız hala gətirdi. 92-ci mərtəbədəki işçilər texniki cəhətdən qəza xəttinin altında olsalar da, öz mərtəbələrindəki pilləkənlərə çökmüş zərbə zonasından dağıntıların tələsinə düşdülər,  və onlardan səkkizi qəsdən bir-birinin ardınca atılaraq öldü. Təyyarə 12 dəqiqə sonra dərhal yuxarıya çarpdı. Alovun daha az sayda mərtəbədə sıx şəkildə cəmləşməsinə əlavə olaraq, mərkəzləşdirilmiş zərbə yanan təyyarə yanacağını qüllənin dörd tərəfinə səpələdi və tələyə düşənlər üçün çox az və ya heç bir boşluq olmadığını təmin etdi. Təyyarə qülləyə uçandan bir neçə saniyə sonra sıxılmış sərnişinlər tərəfindən pəncərələr sındı və ilk tullanan zərbədən iki dəqiqə keçməmiş göründü. Cənub qülləsindəki təqribən 300 nəfərdən çox daha kiçik bir məkanda 800-dən çox insan var idi, vəziyyət təhlükəli şəkildə *həddən* artıq dolduqca darboğaz effekti yaradırdı. 

Çox güman ki, Cənub Qülləsi qaçırılmış təyyarənin vurduğu ilk bina olsaydı, daha çox insanın yıxıldığını görmək olardı; 08:46-da 3500-dən çox insan 77–110-cu mərtəbələri tutub, onların təxminən dörddə üçü saat 09:03-ə qədər bu zonadan qaçıb. Təyyarə mərkəzdən təxminən 25 fut şərqdə Cənub Qülləsinin cənub fasadına dəydi, bu da təyyarə yanacağının binaya tökülmək əvəzinə açıq yerə səpilməsinə səbəb oldu. Yanğınlar əsasən şərqlə məhdudlaşdı, bəziləri şimal və cənub tərəflərə yayıldı. Qərb tərəfdə və ya təyyarənin giriş nöqtəsindən yuxarı mərtəbələrdə heç bir zərbə və ya yanğın müşahidə edilməyib. Hər iki qüllədə sıxışan sakinlər pəncərələri sındırsa da, cənubda yerlər daha az idi. Düşdüyü qeydə alınan üç nəfər bir pəncərədən 79-cu mərtəbənin şərq tərəfinin cənub hissəsinə gəldi,i 77 və 85-ci mərtəbələrin daha aşağı təsir zonası, eləcə də görünən yanğınları olmayan bütöv bir tərəfi ilə 175-ci Uçuşun qəzasından sağ çıxanların Şimal Qülləsindəkilərə nisbətən tüstü və alovdan uzaqlaşmaq üçün daha çox yeri qalmışdı. İki qəza arasındakı əsas fərq ondan ibarətdir ki, 11-ci uçuş Şimal Qülləsinin 91-ci mərtəbəsindən yuxarı bütün qaçış imkanlarını aradan qaldırsa da, 175-ci Uçuşun ofset yanaşması təyyarənin cənub divarının şərq hissəsinin yaxınlığındakı cənub divarına dəydikdə, ən şimal-qərb pilləkən qəfəsini (Pilləkən A) fiziki cəhətdən salamat qaldı. Cənub-şərq küncü Cənub qülləsindəkilərin tamamilə tələyə düşmədiyini göstərirdi. Qapalı mərtəbələrdən yalnız 18 nəfər Cənub Qülləsindən təhlükəsiz şəkildə çıxsa da, bir NYPD bölməsi 09:58-dən qısa müddət əvvəl naməlum pilləkənlərdən aşağı enən böyük bir qrup mülki şəxslə yolları kəsdi, bu da digər qurbanların olduğunu deməyə əsas verir.

#### Sui-qəsd nəzəriyyələri
Yəhudilərin həmin gün işə getməmələri ilə bağlı xəbərdarlıq edildiyinə dair bəzi sui-qəsd nəzəriyyələrinin əksinə olaraq, hücumlarda ölən yəhudilərin sayı ölənlərin soyadlarına əsaslanaraq müxtəlif şəkildə 270 ilə 400 arasında təxmin edilir.

### Pentaqon

Pentaqonda işləyən ən azı 125 nəfər həlak olub, onların əksəriyyəti ABŞ Ordusu və ya Birləşmiş Ştatların Hərbi Dəniz Qüvvələrində işləyirdi. Bu 125 ölümdən 70-i mülki şəxs idi – 47 Ordu əməkdaşı, 6 Ordu podratçısı, 6 Hərbi Dəniz Qüvvələrinin əməkdaşı, 3 Hərbi Dəniz Qüvvələrinin podratçısı, 7 Müdafiə Kəşfiyyat Agentliyinin işçisi və bir Müdafiə Naziri Ofisinin podratçısı – və 55-i Birləşmiş Ştatların Silahlı Qüvvələri – 33 Hərbi Dəniz Qüvvələri dənizçisi və 22 Ordu əsgəri . Ordu Baş Qərargah rəisinin müavini general-leytenant Timoti Maude Pentaqonda öldürülən ən yüksək rütbəli hərbçi idi.

### Dörd təyyarənin göyərtəsində
Dörd təyyarənin göyərtəsində olan 265 nəfərin ölümünə aşağıdakılar daxildir:

* American Airlines 11 saylı reysin göyərtəsində 87 mülki şəxs (11 ekipaj üzvü daxil olmaqla) və beş qaçıran
* 60 mülki şəxs (o cümlədən 9 ekipaj üzvü) və United Airlines 175 saylı reysin göyərtəsində beş qaçıran
* American Airlines 77 saylı reysin göyərtəsində 59 mülki şəxs (6 ekipaj üzvü daxil olmaqla) və beş qaçıran
* 39 mülki şəxs (7 ekipaj üzvü daxil olmaqla), Birləşmiş Ştatların Balıq və Vəhşi Təbiət Xidməti İdarəsinin Hüquq-mühafizə orqanlarının zabiti və United Airlines 93 saylı uçuşun göyərtəsində olan dörd qaçıran.

Ölənlər arasında səkkiz uşaq var idi: beşi American Airlines 77 Uçuşunda, 3-dən 11 yaşa qədər, və üçü United Airlines 175 Uçuşunda, 2, 3 və 4 Ən gənc qurban 175-ci reysin iki il yarım yaşlı uşaq, ən yaşlısı isə 11-ci reysin 85 yaşlı sərnişini idi Həmin görkəmli sərnişinlər arasında 11-ci Uçuşda həlak olmuşlar, o cümlədən *Frasier*, ** sitkomunu yaradan televiziya prodüseri David Angell, aktrisa Berri Berenson, Entoni Perkinsin dul arvadı. Kinorejissor Carolyn Beug, Van Halen tərəfindən " Right Now " adlı musiqi klipinin prodüseri, Akamai Technologies internet şirkətinin həmtəsisçisi olan sahibkar Daniel Lewin . və astronavt Çarlz Edvard Cons . 11-ci reysin başqa bir sərnişini idi Buz xokkeyçiləri Garnet Bailey və Mark Bavis 175 reysi ilə uçarkən təyyarə qaçırılıb. fizik William E. Caswell Barbara Olson, televiziyanın siyasi şərhçisi və o zamankı ABŞ Baş prokuroru Teodor Olsonun həyat yoldaşı ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təqaüdçü kontr-admiralı Wilson Flagg, və qadın gimnastika məşqçisi Mari-Rae Sopper 77 saylı reysdə idi.

#### Bıçaqla və ya kəsilərək ölümlər
Uçuşlarda həlak olan sərnişinlərin və ekipaj üzvlərinin demək olar ki, hamısı sonrakı təyyarə qəzalarında dərhal həlak olsa da, bəziləri qaçırma zamanı bıçaq və ya digər kəsici alətlərlə öldürülüb. Bunun ən azı bir dəfə 11-ci reysdə və iki dəfə 175 və 93-cü reyslərdə baş verdiyi güman edilir. 77 saylı reysdə təyyarə qaçıranların hər hansı bir şəkildə zorakılığa məruz qalması barədə məlumat verilmədi, baxmayaraq ki, onların bıçaq gəzdirdikləri və girovları onlarla hədələdikləri qeyd edildi. Ehtimal olunur ki, 11-ci reysdə sərnişin Daniel Levinin boğazı kəsilib, hansısa yolla qaçırmanın qarşısını almağa cəhd edib və ya sadəcə olaraq terrorçunun digər qurbanlara qorxu aşılamağa cəhd edib,  Mark Rotenberq isə 93 saylı reysdə də eyni səbəblərdən öldürülmüş ola bilər. 11-ci uçuşda ekipaj üzvləri Betti Onq  və Emi Svini  ayrıca bir neçə nəfərin, o cümlədən boğazı kəsilmiş bir adamın (Levin) bıçaqla hücumuna məruz qaldığını bildirdilər. Uçuş 175 terrorçular tərəfindən idarə edildikdən qısa müddət sonra stüardessa Robert Fanqman hər iki pilotun öldürüldüyünü xüsusi qeyd edərək, digər ekipaj üzvlərinin ölümcül xəsarət almadığını bildirib.

11 sentyabr hücumları, zamanı odlu silah və bibər qazı kimi əşyalar təhlükəli kateqoriyalara aid edilirdi və aviaşirkətin icazəsi olmadan təyyarəyə götürülə bilməzdi. Digər tərəfdən, uzunluğu dörd düymdən az olan cib bıçaqları qadağan edilmədi, qaçıranlar planlarını həyata keçirmək üçün açıq şəkildə istifadə etdilər.

### Xarici ölümlər

Cinayəti törədən 19 nəfəri (onlardan 15-i Səudiyyə Ərəbistanından, ikisi BƏƏ- dən və hər biri Misir və Livandan gəlmiş) nəzərə almasaq, ABŞ-dan başqa 102 ölkədən ən azı 372 nəfər ölüb.

## Həmçinin bax
* 11 sentyabr hücumlarının qurbanlarının siyahısı
* 11 Sentyabr hücumlarından doğan sağlamlıq təsirləri
* Alicia Esteve Head, daha sonra fırıldaqçı olduğu ortaya çıxan hücumlardan xilas olmuş özünü elan etdi
* Henryk Siwiak-ın öldürülməsi  terror hücumlarından başqa, 11 sentyabr 2001-ci ildə Nyu Yorkda qeydə alınan yeganə qətl hadisəsi
* 11 Sentyabr Ailələr Sülh Sabahları üçün
* Dünya Ticarət Mərkəzinin Sağlamlıq Proqramı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər