Yeni klassik makroiqtisadiyyat

**Yeni klassik makroiqtisadiyyat** — təhlilini yalnız neoklassik nəzəriyyəyə söykənən makroiqtisadiyyatdakı düşüncə məktəbidir. Xüsusilə mikroiqtisadiyyata əsaslanan nəzəri bir çərçivənin, rasional gözləntilər baxımından əhəmiyyətini vurğulayır.

Yeni klassik makroiqtisadiyyat, makroiqtisadi analiz üçün yeni nəzəri əsaslar yaratmağa çalışır. Bu, erkən keynsçilik versiyalarına bənzər makroiqtisadi modellər yaratmaq üçün qiymət əlaqələri və mükəmməl rəqabət kimi mikro təməllərdən istifadə edən yeni keynsçilik rəqibi məktəbi ilə ziddiyyət təşkil edir.

## Tarixi
### İqtisadi düşüncənin inkişafı
Klassik siyasi iqtisad ilk müasir iqtisadiyyat məktəbi üçün istifadə olunan termindir. 1776-cı ildə Adam Smit tərəfindən "The Wealth of Nations" adlı kitabın nəşri bu məktəbin doğuşu hesab olunur. Əsas fikir bazarın özünü düzəltməyə qadir olması və mənbələrin bölgüsündə ən yaxşı qurum olmasıdır. Klassik siyasi iqtisadiyyatın əsas fərziyyəsi bütün insanların öz faydalarını maksimum dərəcədə artırmasıdır.

XIX əsrin sonlarında Avropada Karl Menger, Uilyam Stenli Cevons və Leon Valrasın rəhbərlik etdiyi marjinal inqilab, Alfred Marşall tərəfindən rəsmiləşdirilən neoklasik iqtisadiyyatı doğurdu və Valrasın ümumi tarazlığı iqtisadi tədqiqatları riyazi və deduktiv vasitələrlə gücləndirərək möhkəmləndirməyə kömək etdi.

1930-cu illərin Böyük Depressiyasına qədər neoklassik məktəb bu ərazidə hakim idi. Bununla birlikdə, Con Meynard Keynsin 1936-cı ildə İşədüzəltmə, Faiz və Pulun Ümumi Teorisi  nəşr edilməsi ilə bəzi neoklassik fərziyyələr rədd edildi. Keynes, mikro və makroiqtisadiyyat arasındakı mövcud fərqə səbəb olan makroiqtisadi davranışı izah etmək üçün məcmu bir çərçivə təklif etdi. Keynsin nəzəriyyələrində iqtisadi əhəmiyyəti "heyvan ruhları" kimi izah etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu mənada sözdə rasional (maksimuma gətirən) agentin rolunu məhdudlaşdırdı.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Keyns iqtisadi siyasəti ABŞ və Qərbi Avropada geniş tətbiq olundu. 1970-ci illərdə bu sahədə üstünlük təşkil etməsi ABŞ Prezidenti Riçard Nikson və iqtisadçı Milton Fridmanın mübahisəli bəyanatında ən yaxşı şəkildə əks olundu: "İndi hamımız Keynsçiyik."

Problemlər 1973-1975 neft böhranının yaratdığı 1973-1975 tənəzzülü zamanı yarandı. Keyns siyasətinin cavabı işsizliyi azaltmadı, əksinə yüksək inflyasiya dövrünə və iqtisadi böyümədə durğunluğa — staqflyasiyaya səbəb oldu. Orijinal Fillips əyrisi eyni zamanda yüksək inflyasiyanı və yüksək işsizliyi istisna etdiyi üçün keynsçilər stagflyasiyanın baş verməsi ilə təəccübləndilər.

### Yeni klassik məktəbin yaranması
Yeni Klassik Məktəb 1970-ci illərdə keynsçilik  iqtisadiyyatının stagflyasiyanı izah edə bilməməsinə cavab olaraq ortaya çıxdı. Sırasıyla Robert Lukas və Milton Fridman rəhbərlik etdiyi yeni klassik və monetarist tənqidlər keynsçilik iqtisadiyyatını yenidən düşünməyə məcbur etdi. Xüsusilə, Lukasın tənqid edilməsi Keynes modelinə şübhə yaradır. Bu, makromodellərin mikroiqtisadiyyata əsaslandığı mübahisəsini gücləndirdi.

1970-ci illərdən və Keyns iqtisadiyyatının aşkar uğursuzluğundan sonra *Yeni Klassik Məktəb* bir müddət dominant makroiqtisadiyyat məktəbinə çevrildi.

## Analitik metod
Yeni klassik iqtisadi artımdakı üç dalğalanma amilinin öyrənilməsinə əsaslanır: məhsuldarlıqda xaç, kapitalda xaç və əməyin xaçı. Neoklasik baxış və iş dövrlərinin mühasibatı sayəsində real iqtisadiyyatda baş verən dalğalanmaların əsas "günahkarlarını" tapmaq olar.

* Məhsuldarlıq çarpazlığı — ümumi istehsal səmərəliliyinin sadə ölçüsüdür. Böyük depressiyada məhsuldarlıq, iqtisadiyyatda mövcud kapital və işçi qüvvəsi nəzərə alınmaqla iqtisadiyyatın daha az məhsuldar olması deməkdir.
* Kapitalın çarpazlığı — istehlakdakı müvəqqəti marjinal əvəz dərəcəsi ilə kapitalın marjinal məhsulu arasındakı boşluqdur. Bu təhrif olunmuş kapital (qənaət) vergisi kimi çıxış edərək kapital yığılması və qənaət qərarlarını təsir edən daxili zərər dərəcəsi var.
* Əməliyyat çarpazlığı — istehlakın rekreasiya əvəzetmə dərəcəsi ilə marjinal əməyin məhsulu arasındakı münasibətdir və işəgötürənləri daha az gəlir gətirən əməyə verginin təhrifedici vergisi kimi çıxış edir.

## Çatışmamazlıqlar haqqında müzakirə
Yeni klassik modellər aşağı izah və proqnozlaşdırma gücünə malikdir. Modellər eyni zamanda real dövrlərin müddətini və böyüklüyünü izah edə bilmir. Bundan əlavə, modelin əsas nəticəsi budur ki, yalnız pulda gözlənilməz dəyişikliklər iş dövrünə təsir göstərə bilər və işsizlik faktoru standart empirik sınaqlardan keçmədiyi üçün əhəmiyyətsiz olmuşdur 

Əsas axın yeni neoklasik sintezə çevrildi. Əksər iqtisadçılar, hətta yeni klassik iqtisadçıların əksəriyyəti, bəzi səbəblərə görə əmək haqqı və qiymətlərin tədarük və istehlak edilən miqdar arasında uzunmüddətli bir tarazlıq üçün lazım olan dəyərlərə sürətlə və rəvan keçə bilməyəcəyi yeni Keynsist görüşünü qəbul etdilər. Buna görə də monetarist və yeni siyasət aparan pul siyasətinin qısa müddətdə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə biləcəyini düşünən yeni Keynesçi nöqteyi-nəzərini qəbul edirlər. Yeni klassik makroiqtisadiyyat, rasional gözləntilər fərziyyəsini və zamanlararası optimallaşdırma ideyasını yeni Keyns iqtisadiyyatına və yeni neoklassik sintezə təqdim etdi.

## İstinadlar