open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İsfəndiyar xan

**İsfəndiyar xan** (?-1643)—Şeybanilər sülaləsindən 14-cü özbək xanı.

## Həyatı

I Şah Səfi hakimiyyətə keçdikdən az sonra 1629-cu ildə Urgənc hakimi İsfəndiyar xan (1623-1642) Mərvə hücum edir. Məhəmməd Məsum onun Mərvə hücumuna I Şah Abbasın ona etmiş olduğu yaxşılıqlara cavab olaraq naşükürlüyə yol verməsi kimi baxır. O, yazır ki, Urgənc hakimi İsfəndiyar xan və onun yaxınlarına Səfəvi sarayında nəvaziş göstərilmiş, dəfələrlə müzəffər Səfəvi ordusunun köməyi ilə ölümcül döyüşlərdə xilas edilmişdi . Məhəmməd Məsumun bu məlumatını "Zeyl-i tarix-i alamara-ye Abbasi" də təsdiq edir. Mənbədə göstərilir ki, Xarəzm hakimi Ərəb Məhəmməd xanın (1602-1623) övladları arasında hakimiyyət üstündə müharibədə məğlub olmuş böyük oğlu İsfəndiyar I Şah Abbasa pənah gətirmiş və uzun müddət onun himayəsində yaşamışdır .

Məhəmməd Məsuma görə Mərv hakimi Aşur xanın başçılığı altında qala mühafizəçiləri çox ciddi səy göstərib qalanı canfəşanlıqla qoruyaraq bu qorxulu düşməni dəf etməyə tam hazır olduqlarını nümayiş etdirdilər. O, öz hərbi dəstəsinin sayının az olmasına baxmayaraq qorxmadan qaladan çıxıb düşmənin çoxsaylı ordusu ilə döyüşə başlayır. İlk toqquşmadan sonra İsfən-diyar xan geri çəkilməyə məcbur olub öz ölkəsinə qayıdır . Məhəmməd Məsuma görə Aşur xan özünün hərbi dəstəsi ilə İsfəndiyar xanı məğlub etmişdi. Doğrudur, ilk döyüşdə Mərv ordusu qələbəyə nail olmuşdu. Ancaq "Zeyl-i tarix-i alamara-ye Abbasi"də göstərilir ki, Rəhmanqulu Qara-daşın başçılığı altında 6-7 min nəfərdən ibarət türkmənin Qaradaş, Cəlayir, Salur ellərində səfərbər edilmiş ordu da İsfəndiyar xanla birləşmişdi. Belə olan halda Aşur xanın ilk qələbədən sonra döyüşü davam etdirməsi o qədər də asan deyildi. İsfəndiyar xan İsfahandan göndərilən ordu yaxınlaşdıqda Mərv ətrafını tərk etməyə məcbur olmuşdu .

A.N.Kononov yazır ki, "Xorasan qiyamı" nəticəsində İsfəndiyar xanın Səfəvi dövləti ilə münasibətləri pisləşdikdə xan qiyamın günahını qardaşı Əbülqazi xanın boynuna yıxıb onu girov kimi Səfəvi şahına göndərdi .

## Ədəbiyyat
* Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. Петроград, 1915
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б. В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И. М. Муминова. Ташкент, 1976

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Əbumüslüm xan Çavuşlu

**Əbumüslüm xan Çavuşlu** (?-?) — Ustaclı elinin Çavuşlu oymağının əmiri, Əsfərainin hakimi.

## Həyatı

Əbumüslüm  bəy  Şah Məhəmməd Xudabəndədən  öncə  sultan,  sonra  xan  ünvanı almışdı. I Şah Abbasın  şahlığının ilk  dönəmlərində  Əsfərainin  hakimi  idi.

Belə ki, Hacı Məhəmməd xanla əldə edilmiş razılıqdan sonra Fərhad xan və Əsfərayin hakimi Əbumüslüm xan Çavuşlunun qoşunları birləşərək Nişapur qalasını mühasirəyə aldılar. Bəlxdə bu xəbəri eşidən Əbdülmömin xan Bəlx, Bədəxşan, Hisari-Şadman, Əndxod və Sibircan orduları ilə Xorasana gələrək, Abdulla xanın isə Mavərənnəhr və Türküstanləşgəri ilə Xarəzmə hücum etməsi haqqında şayiə yaydığına görə, Hacı Məhəmməd xan Fərhad xandan ayrılaraq Xarəzmə qayıtmaq zorunda qaldı . Beləliklə də Səfəvi və Xarəzm qoşunları-nın özbəklərə qarşı birgə savaşı baş tutmadı. Fərhad xan Əbdülmömin xana qarşı təkbaşına savaşdan ehtiyatlanaraq Bəstama, oradan isə Şah Abbasın göstərişi ilə Qəzvinə qayıtdı. Səfəvi qoşununun geri çəkilməsindən istifadə edən Əbdülmömin xan Əsfərayin qalasını mühasirəyə aldı. Əsfərayin hakimi Əbu Müslim xan qalanı dörd ay müdafiə edə bilsə də, qüvvələr bərabər olmadığı üçün özbəklər qalib gələrək Əsfərayin qalasını fəth etdilər. Bundan sonra Əbdülmömin xanın qoşunları Səbzəvara, Məzinanı, Cacərmi, Səğanı və Curbədi də ələ keçirdikdən sonra Bəlxə qayıtdı. İskəndər bəy Münşinin məlumatına əsasən, ilin axırı olduğu, vilayətin da ğınıq hala düşməsi və ərzaq çatışmazlığına görə Şah Abbas Xorasana yürüşü təxirə salaraq, yazın əvvəlində yürüşə başlamaq niyyəti ilə hazırlıq görmək üçün İsfahana getdi .

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## İstinadlar
Yüreğir boyu

**Yüreğir boyu və ya Üreğir boyu** — Oğuz xan dastanında oğuzların 24 boyundan biri kimi qeyd edilir. Bu boyların Üçoq qolunun Oğuz xanın oğlu Dağ xanın soyundan gəldikləri qəbul edilmişdir. Simvolları qılıncdır.

XIII əsrdə Çingiz xanın rəhbərliyindəki Monqol işğallarından qaçaraq Adananın Misis hövzəsində məskunlaşmış və XIV əsrdə Ramazanoğulları bəyliyini qurmuşlar. Bu bəylik uzun müddət Məmlük dövlətindən asılı vəziyyətdə yaşamış və XVI əsrdə Osmanlı sultan I Səlimin Misir səfərində Osmanlılardan asılı düşmüşdü. 1609-cu ildə Pir Mənsur bəyin istəyi əsasında Osmanlı torpaqlarına daxil edilmişdir. Hal-hazırda Misis, Cebelnur bağı, Yumurtalık, Ceyhan, Yüreğir bölgələrində yaşayan türkmənlər bu boydan gəlməkdədir.

## Həmçinin bax
* Ramazanoğulları bəyliyi

## İstinadlar
Hadena irregularis

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Qanadları açılmış halda 30–32 mm-dir. Ön qanadları açıq-sarı rəngdədir. Yumuru naxışı ağdır, ortası açıq-boz rənglidir, böyrəkşəkilli naxışın əsası tutqundur. Pazşəkilli naxış aydın görünmür. Arxa qanadları qonuru-bozdur, alt tərəfi açıq rəngdə olub, üzərində iki eninə zolaq və aypara şəklində naxış var.

## Yayılması
Avropa, Rusiyanın cənubu və cənub-şərqi, Qazaxıstanın şimalı, Kiçik Asiya və Qafqazda yayılməşdır. Azərbaycanda isə Böyük (Zaqatala) və Kiçik Qafqazda (Hacıkənd) rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Dağətəyi və dağ meşələrinin açıqlığı. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənək iyun və iyul aylarında uçur. İyulun əvvəllərində tırtılı soğan və qoyunqulağı üzərində yaşayır

## Sayı
Azsaylıdır. 5 kəpənəyi işıqdan tutulmuşdur.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bibiş

**Bibiş** (25.01.1978-ci ildən **Berkaber**) — İcevan rayonunda kənd.

Erməni silahlı bölmələri bu kənddə yerləşən mövqelərindən daimi olaraq Qazax rayonunun həmin istiqamətdə yerləşən Azərbaycan mövqelərini atəşə tuturlar.

## Tarixi

## İstinadlar
Ramazanoğulları sülaləsi

**Ramazanoğulları sülaləsi** — Anadoluda Ramazanoğulları bəyliyini idarə edən sülalə. Sülalə Ramazanoğulları bəyliyinin qurucusu Ramazan bəy Yüreğirin adından başlayır. Ramazanoğulları sülaləsi Oğuzların Yüreğir boyundandır. Hal-hazırda da bu sülalənin nəsilləri indiki Adana ilində və Türkiyənin digər bölgələrində yaşamaqdadır.

## Sülalənin bəyləri
* Ramazan bəy Yüreğir (1352–1353)
* İbrahim bəy Ramazanoğlu (1354–1383)
* Şəhabəddin Əhməd bəy Ramazanoğlu (1383–1416)
* II İbrahim bəy Ramazanoğlu (1416–1418)
* İzzəddin Həmzə bəy Ramazanoğlu (1418–1426)
* Məhəmməd bəy Ramazanoğlu (1426–1435)
* Əylük bəy Ramazanoğlu (1435–1439)
* Dündar bəy Ramazanoğlu (1439–1470)
* Ömər bəy Ramazanoğlu (1470–1485)
* Qiyasəddin Xəlil bəy Ramazanoğlu (1485–1510)
* Mahmud bəy Ramazanoğlu (1510–1514, 1516–1517)
* Səlim bəy Ramazanoğlu (1514–1516)
* Qubad paşa Ramazanoğlu (1517–1520)
* Pir Məhəmməd paşa Ramazanoğlu (1520–1568)
* Dərviş bəy Ramazanoğlu (1568–1569)
* III İbrahim bəy Ramazanoğlu (1569-1589)
* II Məhəmməd bəy Ramazanoğlu (1589–1594)
* Pir Mənsur bəy Ramazanoğlu (1594–1608)

## Bəylikdən sonrakı nümayəndələri
* Ramazanoğlu Hüseyin Rza Paşa (1838–1904) — Osmanlı İmperiyası Ədliyyə naziri (1890–1895)
* Məcdi Ramazanoğlu (1924–1981) — Türk tibb alimi
Assimilyasiya (sosiologiya)

**Assimilyasiya** (lat. "oxşatma", "uyğunlaşdırma") — bir xalqın digər xalqla öz dilini, mədəniyyətini və s.-ni itirmək yolu ilə qarışması. Təbii və zorakı assimilyasiya mövcuddur. Təbii assimilyasiya heç bir məcburiyyət edilmədən milli azlıqların uzun müddət aralarında yaşadıqları daha böyük millətlə tədricən qovuşması yolu ilə gedir. İmperiyalarda, o cümlədən Rusiya imperiyasında tabelikdə olan xalqların zorakı, məcburi assimilyasiyasından (ruslaşdırmadan) geniş istifadə edilirdi.

## İstinadlar
Atropatilər

**Atropatilər** — əsası e.ə. 321-ci ildə Atropatenanın birinci hökmdarı Atropat tərəfindən qoyulmuş hökmdar sülaləsi. Atropatilər sülaləsinin bütün hökmdarlarının adlarını bilmirik, belə ki, Atropatena heç də həmişə antik mənbələrin əhatə dairəsinə düşməmişdir. Mənbələrdə Atropatilər sülaləsi hökmdarlarından Atropat, Artabazan, Mitridat, Artavazd, Ariobarzan, II Ariobarzan və II Artavazdın adları çəkilir; Atropatilər sülaləsinin sonuncu hökmdarı isə Atropatena nı eramızın 20-ci ilinədək idarə edən II Ariovast idi.

Atropatilər hökmdar sülaləsi eramızın əvvəllərində Parfiya Arşakilər sülaləsinin kiçik qolu ilə əvəz olunmuşdu, sonuncu isə Atropatena nı, görünür ki, onun Sasanilər tərəfindən işğalınadək idarə etmişdir.

## İstinadlar
Avarayr düzü

**Avarayr düzü** — İranda, Maku şəhəri yaxınlığında yerləşir. 451-ci il mayın 26-da hunlarla ittifaqda olan Sasani qoşunları Avarayr çölündə Vardan Mamikonyanın başçılıq etdiyi üsyançıları məğlub etdilər.

## İstinadlar
Avarayr döyüşü

**Avarayr döyüşü** və ya **Avaray döyüşü **— Sasani əsarətinə qarşı üsyan edən ermənilərlə İran qoşunu arasında döyüş. Maku ilə Xoy arasındakı Avarayr düzündə, 26 may 451-ci ildə olmuşdur. Üsyana Vardan Mamikonyan başçılıq edirdi. Döyüşdə ermənilərlə birlikdə qonşu iberlər və albanlar da iştirak etmişdi. İran qoşunu sayca az olan üsyançıları məğlub etmişdir. Bu vuruşmada Mamikonyan öldürülmüşdür, lakin Sasanilərin qələbəsi həlledici olmamışdır. 457, 481–484-cü illərdə Cənubi Qafqazda Sasanilərə qarşı yeni üsyanlar baş vermişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. – VII в. н. э.. — М.—Л.: Изд. АН СССР, 1959.
Avgi tövlələri

**Avgi tövlələri** — qədim yunan mifologiyasında motiv. Bunlar Elida padşahı Avginin tövlələridir. Çoxlu mal-qarası olan bu tövlə 30 il peyindən təmizləməmişdi. Herakl yaxınlıqlardakı çayların sularını Avginin tövlələrinə yönəltmiş və onları bir gündə peyindən təmizləmişdir, bu isə Heraklın beşinci (digər mənbələrə görə yeddinci) şücaəti olmuşdur. Mükafat olaraq Avgi ona mal-qarasının onda birini vəd etmiş, amma sözünü tutmamışdır. Buna görə də Herakl ilə Avgi arasında müharibə baş tutmuş, nəticədə Avgi həlak olmuşdur. Onun varisi Heraklin razılığı ilə oğlu Filey olmuşdur.

## İstinadlar
Avtarkiya

**Avtarkiya** — qədim yunan filosoflarının təliminə görə, xarici (o cümlədən maddi) şəraitdən asılı olmamaq. Avtarkiya əsl müdrikin fərqli cəhətidir. Bəzən avtarkiya bir dövlətin digərlərindən siyasi və iqtisadi cəhətdən asılı olmamasını bildirir.

## İstinadlar
Memorandum

**Memorandum**, diplomatik yazışma formalarından biri (əhəmiyyətinə görə notadan sonradır). Barəsində danışıqların aparıldığı məsələnin faktik və ya hüquqi tərəfinin təsviri formasında tərtib olunur və əksər hallarda diplomatik notanın müddəalarını əsaslandırmaq və inkişaf etdirmək məqsədilə ona əlavə edilir.
Çoxatauri bələdiyyəsi

**Çoxatauri bələdiyyəsi** () — Gürcüstan Respublikasının Quriya diyarında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Çoxatauri şəhəridir. Bələdiyyə şimal–qərbdə Lançxuti bələdiyyəsi, şimalda Samtredia bələdiyyəsi, şimal–şərqdə və şərqdə Vani bələdiyyəsi, cənub–şərqdə və cənubda Adıgün bələdiyyəsi, cənubda Xulo bələdiyyəsi, cənub–qərbdə Şuaxevi bələdiyyəsi və qərbdə Ozurgeti bələdiyyəsi ilə həmsərhəddir.

## İstinadlar
Patrisya qasırğası

thumbnail|right|Patrisya Qasırğası**Patrisya Tropik Qasırğası** () — Qərb yarımkürəsində səbt olunmuş ən güclü tropik qasırğadır. Bu qasırğa, 2015 oktyabr ayının ortasında, Meksikanın cənub qərbdə yerləşən Tehuantepek körfəzində daha güclənib və 5ci qat tropik qasırğa adlanıbdır. Patrisya  qasırğası Meksika sahillərində 325km/h sürəti yellər və 14 metirlik hündürlükdə dalğalar yaradıb, Meksikada böyük qorxu və xəsarətə səbəb olub gücsüzləşəndən sonra ABŞ Tekzas ştadına doğru yönlənmişdir. Son rəsmi rəqəmlərə görə bu qasırğa mustəqim olaraq 8 nəfər və qeyri mustəqim 5 nəfərin ölümünə və ən azı 37 milyon dollar maddi xəsarət vurmuşdur.
Stop the War Coalition

**Stop the War Coalition** () — Britaniyada yaranmış anti-müharibə hərəkatı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Rəsmi səhifəsi
Ozurgeti bələdiyyəsi

**Ozurgeti bələdiyyəsi** () — Gürcüstan Respublikasının Quriya diyarında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Ozurgeti şəhəridir. Bələdiyyə şimalda Lançxuti bələdiyyəsi, şimal–şərqdə və şərqdə Çoxatauri bələdiyyəsi, cənub–şərqdə Şuaxevi bələdiyyəsi, cənubda və cənub–qərbdə Kobuleti bələdiyyəsi və qərbdə Qara dənizlə həmsərhəddir.

## İstinadlar
Ramazan bəy Yüreğir

**Ramazan bəy Yüreğir**(? - 1353) - Oğuzların Yüreğir boyundan Ramazanoğulları sülaləsinin əsasını qoymuş türkmən bəyi.

Ramazan bəy Yüreğirin barəsində məlumatlar çox azdır. Üçoqlar Məmlüklərin Çukurova istilası zamanı onlara kömək etmişdi. Bu səbəbdən Çukurova işğal edildikdən sonra Adana və Misisin idarəsi Ramazan bəyə tapşırılmışdı. 1353-cü ildə Misirdə Sultan Salihə qarşı üsyan başladı. Bu üsyana Hələb hakimi Bəyboğa və  Zeynəddin Qaraca bəy Zülqədər də qoşuldu. Məmlük sultanı Türkmən bəyliyini Zülqədərli elindən alaraq Ramazan bəyə verdi. 1354-cü ildə Ramazan bəy öldüyü ehtimal olunur.

## Həmçinin bax
* Ramazanoğulları Bəyliyi
* Ramazanoğulları sülaləsi

## İstinadlar
Takeaki Matsumoto

**Takeaki Matsumoto**(; ) — 9 mart 2011-ci ildən 2 sentyabr 2011-ci ilədək Yaponiyanın xarici işlər naziri.

## Həyatı
Takeaki Matsumoto 25 aprel 1959-cu ildə Tokio şəhərində anadan olmuşdur. 1981-ci il oktyabr — Milli İctimai Xidmət Heyətinin 1-ci dərəcəli imtahanını vermişdir. 1982-ci mart — Tokyo Universitetinin hüquq fakultəsini bitirmişdir. 1982-ci il aprel — Yaponiya Sənaye Bankında çalışmışdır. 1989-cu il avqust — Mudafiə Agentliyi Naziri Curo Matsumotonun xüsusi köməkçisi olmuşdur. 1990-cı il fevral — Nümayəndələr Palatasının üzvü Curo Matsumotonun katibi vəzifəsində işləmişdir.

Takeaki Matsumoto 2000-ci il iyun ayında- Nümayəndələr Palatasına ilk dəfə olaraq seçilmişdir.
2009-cu il avqust — Nümayəndələr Palatasına seçilmişdir. 2010-cu il sentyabr — Xarici İşlər üzrə Dövlət Katibi olmuşdur. 2011-ci yanvar — Xarici İşlər üzrə Dövlət Katibi idi.
2011-ci il martdan — 2 sentyabr 2011-ci ilədək Yaponiyanın Xarici İşlər Naziri vəzifəsini daşıyıb.

## Xarici keçidlər
Yohannesburq Universiteti

**Yohannesburq Universiteti** () — Cənubi Afrika Respublikasının Yohannesburq şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitet hazırkı formatda 1 yanvar 2005-ci ildən fəaliyyət göstərir.

## Xarici əlaqələri
"Universitas 21" adlı beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyasına daxildir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Tetis okeanı

thumb|232x232px|Tetis okeanı.|alt=
**Tetis** (, ) — qədim okean olaraq Mezozoy erası dövründə mövcud olmuş, Qondvana və Lavrasiya kimi materiklərin arasında yerləşmişdir. Aralıq dənizi, Qara dəniz, Xəzər dənizi və Aral gölü bu okeanın qalıqlarıdır.

## Tarixi
Avropanın hündür nöqtələri Alp, Karpat dağlarında və Asiyanın Himalay dağlarının zirvələrində dəniz canlılarının qalıqları aşkarlanır. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, bu ərazilər tarixən suyun altında olmuşdur. Bunu əsas gətirən Zyoss Eduard 1893-ci ildə bu qədim okeanı Tetis adlandırmışdır. Bu ad yunan ilahəsinin adıdır. Bəzən isə bu okeanı  **Sarmat dənizi** və ya **Ponti dənizi** adlandırılır.

## Müasir baxış
Tetis okeanı milyard il önçə Qondvana və Lavraziya qitələrinin arasında meydana gəlmişdir. Materiklərin daim öz yerini dəyişməsi öz növbəsində okeanında sahəsinə və quruluşuna öz təsirini göstəsirdi. Onun konfiqurasiyası tez-tez dəyişirdi. Tetis okeanı bu səbəblərdən irəli gələrək nisbətən kiçik hissələrə bölünürdü:thumb|250px|alt=|Qitələrin ayrılması

* *Prototetis* alimlərin fikirncə bu hissə 850 milyon il əvvəl meydana gəlir. Bu okean 6-10 min km enə malik olmuşdur.
* *Paleotetis* 320—260 milyon il əvvəl yaranıb və Sakit okeanın böyük körfəzi rolunu oynayır.
* *Mezotetis* 200—66,5 milyon il əvvəl mövcud olmuş və Karib dənizi hövzəsindən Tibet dağları ərazisinə qədər uzanırmış.  
* *Neo tetis* 66—13 milyon il əvvəl Qondvananın bölünməsi zamanı yaranır. 50 milyon il öncə isə İndontan Asiya ilə birləşir. Bundan sonra Qafqaz, Himalay, Pamir və Karpat dağları yaranır.
* *Sarmat dənizi*  Krım və Qafqaz adaya bənzər şəkildə 13—10 milyon əvvəl yaranır.  5—4 milyon il əvvəl Qara dənizin səviyəsi qalxır və Xəzər dənizi, Türkmənistan ərazilərinə dolur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Tetis okeanının yerləşdiyi ərazi
* ТЕТИС — КРАТКАЯ ИСТОРИЯ СРЕДИЗЕМНОМОРСКОГО ПОЛИЦИКЛИЧЕСКОГО МЕЖКОНТИНЕНТАЛЬНОГО ПОДВИЖНОГО ПОЯСА
Şuaxevi bələdiyyəsi

**Şuaxevi bələdiyyəsi** () — Gürcüstanda, Acarıstan Muxtar Respublikasının tərkibində inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Şuaxevi şəhər tipli qəsəbəsidir. Bələdiyyə şimal–qərbdə Ozurgeti bələdiyyəsi, şimal–şərqdə Çoxatauri bələdiyyəsi, şərqdə və şərqdə Çoxatauri bələdiyyəsi, şərqdə Xulo bələdiyyəsi, cənubda və cənub–qərbdə Kobuleti bələdiyyəsi və qərbdə Türkiyə, cənub–qərbdə Keda bələdiyyəsi, şimal–qərbdə isə Kobuleti bələdiyyəsi ilə həmsərhəddir.

## İstinadlar
Cyrebia lacernaria

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Qanadları açılmış halda 20–22 mm-dir. Ön qanadları xeyli enlidir, onların forması sovkalar üçün səciyyəvi deyil. Qanadların yuxarı kənarı açıq-bozdur, cərgə ilə düzülmüş gümüşü rəngdə tutqun nöqtələr vardır. Qanadların rəngi dalğalı xaranı xatırladır. Qəhvəyi-qonur fon üzərində açıq rəngli, eninə istiqamətdə 5 əyri və nazik sarğı gedir. Arxa qanadlar da dalğalı cizgilidir.

## Yayılması
Avropanın cənubi-qərbi, Türkiyə, Kiçik Asiya, Fələstin, Yunanıstan, İspaniya ərazisində yayılırlar. Azərbaycanda isə yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasında və Talışın dağ-səhra ərazisində təsadüf edilir.

## Həyat tərzi
Dağətəyi və dağlıq ərazilərin kserofit biotoplarında yaşayır. Biologiyası ətraflı öyrənilməmişdir. Kəpənəyi mayda, iyunda və sentyabrda uçur. Tırtılı iyulda bozaqgül bitkisi üzərində yaşayır.

## Sayı
Azsaylıdır, cəmi 3 kəpənəyi tutulmuşdur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tarmaşirin xan

**Əlaəddin Tarmaşirin xan** () — Cığatay xanlığının xanı, Cığatay xanın törəməsi.

## Həyatı
Tarmaşirin xan ibn Duva xan bin Barak xan bin Yusun-Duva bin Mutugen bin Cığatay xan bin Çingiz xan.

1326-cı ildə xanlıq məqamına gələn Tarmaşirin xan, Mübarək — Şah və Barak xandan sonra gələn üçüncü müsəlman xandır və İslamiyəti qəbul etdikdən sonra Əlaəddin adını almışdır. Onun zamanında müsəlman Türk kütləsindən təşkil olan Türkistan coğrafiyasında xanədanın mənsubları da istisnalar olsa da, İslamiyətə girmişdilər. Əlaəddin Tarmaşirin xan 1329-cu ildə etdiyi səfər ilə hakimiyətini Dehli sultanlığı hududlarına çatdırmışdır. Cığatay ənənələrinə son dərəcə bağlı olan Tarmaşirin xan qış günlərində belə çadırda yaşamışdır. Tarmaşirin xanın İslamiyəti qəbulü Cığatay ulusu ilə İslam ölkələri arasındakı bağlantının qurulmasını da yaratmışdı. Bu sayədə müsəlman ölkələr ilə ticari fəaliyətlər canlanmışdır. Ancaq xanlığın mərkəzinin dəyişmiş olması ikilik çıxmasına səbəb olmuş, Tarmaşirin xan oğlu Səncəri vəzifələndirməsinə qarşı bu ikilik sona çatmamışdır. 1334-cü ilin yayında Almalıq yaxınlarında baş verən qurultayda, Çenkşi və Bozan — Oğulun başçıılığını etdikləri müxalif qrup, onun xanlıqdan çıxarılmasını bacararaq onu qətl etmişdilər.

## Həmçinin bax
* Cığatay xanlığı
Kebek xan

**Kebek xan** (?-1326) — Cığatay xanlığının xanı, Cığatay xanın törəməsi.

## Həyatı
Böyük qardaşı İsen-Buğa xanın 1319-cu ilin  ilk aylarında ölümündən sonra Kebek xan, Cıağatay xanlığının hakimi məqamına gəlmişdir. Kebek xan böyük qardaşları Künçük xan və İsen-Buka xanın zamanından bəri şəxsiyyəti, mübarizliyi və komandanlıq vəsfləri ilə tanınmış və cığataylılar  tarixində ilk dəfə adına pul kəsdirən hökmdar olaraq ünlənmişdir. Bu, o zamana qədər sadəcə kim tərəfindən zərb olunduğu bəlli olmayan pullar işlənən Cığatay xanlığının rəsmən istiqlalını sübut etməsi deməkdir. Kebek xanın kəsdirmiş olduğu pullar o qədər məşhur olmuşdur ki, ruslarda xırda pul qarşılığı işlənilən *Kopeek* kəliməsinin Kebekidən (Kebekin kəsdirdiyi pul) gəldiii biliniir. Kebek xan xanlığın mərkəzini də dəyişdirmiş və Karşı çevrəsinə daşımışdır. Ölümündən sonra xələfi İlçigiday xan, 1326-cı ildə xanlığa gətirilmiş fəqət eyni il toplanan qurultayda Tarmaşirin xan, xanlıq məqamına gətirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Cığatay xanlığı

## İstinadlar
Catocala fraxini

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Qanadları açılmış halda 85–106 mm-dir. Ön qanadları açıq boz olub, göyümtülə çalır. Eninə uzanan zolaqlar qara, yaxud tutqun bozdur, cütdür, dişlidir. Böyrəkşəkilli naxış göyümtül-boz, enli, qaramtıl-boz haşiyə ilə dövrələnmişdir. Yumru naxış çox zəif görünür və açıq-sarı rəngdədir. Qanadın saçaqları bozdur. Arxa qanadların əsası qaradır, enli göyrənglə, sonra enli qara rənglə haşiyələnmişdir. Qanadın kənarlarındakı saçaqlar ağdır.

## Yayılması
Mərkəzi və Şimali Avropada, Rusiyanın Avropa hissəsində, Qərbi Sibirdə, Qazaxıstanda, Uzaq Şərqdə, Şimali Çində, Qafqazda, Yaponiyada, Şimali Amerikada, Azərbaycanda isə Böyük və Kiçik Qafqazın dağlıq və Dağətəyi meşələrində və Lənkəranın Hirkan meşəsində təsadüf olunur. Kəpənəkləri may, iyun və oktyabrda uçur.

## Həyat tərzi
Enliyarpaq, tuqay və dəniz sahili meşələrdə və parklarda. Yumurta mərhələsində qışlayır. Tırtılı maydan iyula qədər müxtəlif növ qovağın yarpaqları, göyrüş, tozağac, fıstıq, qarağac, palıd, ağcaqayın, qızılağac, ağcaqovaqla qidalanır. İyulda yarpaqların arasında yumşaq barama içərisində puplaşır. Kəpənəyi mayın axırından, oktyabrın axırına qədər uçur. Ağac qabığının yarıqlarına tək-tək, yaxud bir neçə yumurta qoyur.

## Sayı
Lokal şəkildə, həm də az miqdarda təsadüf edilir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların və meşələrin əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək, biologiyasını ətraflı öyrənmək, süni surətdə artıraraq təbiətə buraxmaq lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Duva xan

**Duva xan** () — Cığatay xanlığının xanı, Cığatay xanın törəməsi.

## Həyatı
Buğa-Teymur xanın ölümündən sonra Duva xan onun yerinə Cığatay xanlığı hakimi məqamına gəlmişdir. Kaydu xanın yarlığı ilə Cığatay ulusunun başına keçən Duva xan, Barak xanın oğullarındandır. Onun səltənəti boyunca Cığatay xanlığı üst-üstə gələn təxribat, yağma və qətli-amların meydana gətirdiyi yaraları müalicə etməyə çalışmışdır. Duva xan harap şəhərləri təmir edərkən Əndican adında yeni bir şəhər  qurmuşdur. Hər nə qədər bu imar-inşaat işləri Məsud bəy tərəfindən edilmiş və Kaydu xana bağlı olaraq yürütülmüşsə də, nəticə etibariylə öz xanlıq sahəsi Duva xan ilə hüzura kavuşmuştur. 1272-ci ildə Buxaranın təxribi sırasında yıxılan yerlər təkrar canlanmış, Abaqa zamanında təxrib edilən Məsudiyə mədrəsəsi yenidən inşa edilmişdir. Kubilay qaan bu dönəmdə Kaydu və Duva arasındakı ittifaqa qarşı ciddi bir təərrüzü gözə almamışdır. Bu durumdan istifadə edən Duva xan, Xorasan hüdudunu əmniyətə almış hətta Qəznə daxil Hindistana qədər olan bölgələri xanlığı sınırlarına daxil etmişdir. Ancaq Kubilayın törəmələrindən Olcaytu Teymur Qağanın diqqəti Kaydu ilə Duva arasındakı ittifaqa yönəlmişdir. Olcaytu Teymur Qağan ilə Kaydu arasında başlayan müharibələrdə Kaydu həyatını itirmişdir.

Duva xan, Kaydu ilə Olcaytu Teymur Qağan arasındakı mücadiləyə qatılmamış və bu şəkildə yaxşı bir siyasət izləmişdir. Atasının ölümündən sonra Kaydunun yerinə keçən oğlu Çapar xan atasının dirəniş-dirayətini göstərə bilməmiş, şəhərləri idarə edən Məsud Yalavacın nəvəsi Satılmış Yalavac da 1303-cü ildə  vəfat etmiş, onun yerinə Məsud Yalavacın üçüncü oğlu Sevinc bəy, Çapar xanın yarlığı ilə şəhərlərin idarəsinə təyin edilmişdir. Sevinc bəy, atası və babası kimi mərkəzi Kokand şəhəri olaraq dəğil, Qaşğar olaraq təyin etmişdir. 
 
1303-cü ildə  Duva xan ilə Çapar xan arasında başlayan hüzursuzluq sonrasında çarpışmalar meydana gəlmişdir. Bu durumdan yararlanmaq istəyən Olcaytu Teymur  Qağanın orduları, Çapar xan üzərinə yürümüşdülər. Duva xan ilə Çapar xan arasındakı çarpışmalar, 1304-cü ildə savaşa dönüşmüş, Çapar xanın qüvvələri Cığatay ölkəsinə girmişdilər. Eyni zamanda Olcaytu Teymur Qağanın orduları isə Çapar xanın ölkəsini istila etməyə başlamışdılar. 1305-ci ildə  çox üstün qüvvələr ilə Ögedeylilərin yurduna girən Qağanlıq orduları Kaydu xanın qurduğu bu güclü eli tamamilə təxrib edib, xaraba qoymuşdular. 1305-ci 1306-cı ilə bağlayan aylarda dağılan Ögedey tayfalarının bir qismi qağanın ordularına boyun əymiş, geri qalanlar isə Çapar xan başda olmaq üzrə Duva xana sığınmaq məcburiyətində qalmışdılar. Duva xan, köç edənləri Ceyhun çayını keçirərək Şimali Əfqanıstana yerləşdirmişdir. Beləcə Kaydu xanın ulusu tamamən dağılmıştır. Teymur  xanın orduları, Ögedey ulusunu yox etməklə qalmamış, ayrıca Cığatay xanlığının mərkəzi durumunda olan İli çayı hövzəsi ilə Yeddi-Su və Talas hövzələrini də tamamilə yağmalamışdılar. Duva xan, qağanın orduları ilə mücadilə etmiş və daha irəli hərəkata davam etmələrini önləmişsə də, qısa bir müddət sonra vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax

* Cığatay xanlığı

## İstinadlar
2016 Yay Paralimpiya Oyunları

thumb|200x200px
**2016 Yay Paralimpiya Oyunları** və ya rəsmi adı ilə **XV Yay Paralimpiya Oyunları** — 2016-cı il sentyabrın 7-dən 18-nə qədər Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan Yay Paralimpiya Oyunları.

Rio-de-Janeyro Paralimpiadasının medal sıralanmasında birinci yeri, 107 qızıl, 81 gümüş və 51 bürünc medal qazanan Çin yığması tutdu.

## Medal sıralanması (top-10)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nikko

**Nikko** () — Yaponiyanın müqəddəs şəhəri.

## Ümumi məlumat
Nikko – Yaponiyanın müqəddəs məkanlarından biridir. Toçiqi prefekturasında yerləşir. Nikko ("günəş işığı") şəhəri qeyri-adi gözəlliyə malik ərazidə, qar basmış zirvələrlə əhatə olunan hündür dağların ətəyində yerləşir. Burada rast gəlinən ağacların əksəriyyəti 300 ildən çox tarixə malikdirlər. Bu ərazidə yerləşən və Yaponiyanın şintoizm məbədlərindən hesab olunan Tosyoqu məbədi də həmin ağaclarla həmyaşıddır. Nikko şəhərinin buddizm və şintoizm məbədləri YUNESKO-nun dünya mədəni irs siyahısına daxil edilmişlər.
	
Nikko şəhəri Tokiodan 140&nbsp;km.lik məsafədə yerləşir. Nikko şəhərində yerləşən "Nikko Milli Parkı" öz ərazisindəki 97 metr hündürlüyündə olan Keqon şəlaləsi və Tyudzendi gölü diqqəti xüsusilə cəlb edir. Şəlaləyə aparan yol isə 1300 m hündürlüyündədir. Nikko şəhərində açıq səma altında yerləşən Edo-Muro muzeyini də ziyarət etmək olar. Kabuki teatrının aktyorlarının iştirak etdiyi səhnələşmiş meydan və nümayiş döyüşlərinin keçrildiyi  Nindzaların bir evi uşaqların və böyüklərin diqqətindən kənarda qalmır.

## Xarici keçidlər
* Nikko Tourist Association 
* Nikko Tourist Association  
* Nikko City official website 
* Shrines and Temples of Nikko  
* Early foreign tourist  Isabella Bird's report 
* Edo Wonderland Official Site
Cığataylılar

**Cığataylılar** — Çingiz xanın oğlu Cığatay xanın ulusu və törəmələri.

## Soy ağacı

Cığatay xan
         ___________________|__________
        |                              |
     Mutugen                        Baydar xan
      _____|_______                    |
     |             |                  Alqu xan
   Есун-Тува  Qara-Hülaku      
     |               |
   Борак-хан  Мубарек-шах
          |
         Duva xan
      ______|_________________________________________
     |                            |                   |
 Дурра Тимур-хан           Tarmaşirin xan           Эмил-Ходжа
     |                                                |
 Buzan xan                                   Tuğluq Teymur xan
                                           ___________|___________
                                          |                       |
                                      Xızır Xoca        İlyas xoca
                                          |
                                    I Məhəmməd xan

## Xarici keçidlər
* Дом Чагатая
İstiqlaliyyət küçəsi (İstanbul)

**İstiqlal Küçəsi**, (Osmanlıca: (1927'dən əvvəl) *Cadde-i Kebir*, Böyük Küçə, Fransızca: * Grande Rue de Péra*) — İstanbulun ən qədim səmtlərindən biri olan Bəyoğluda Tünel ilə Taksim Meydanı arasında uzanan və 19-cu əsrin sonlarından bəri Türkiyənin ən məşhur küçələrindən biri olma səviyyəsini qoruyan küçədir. 1.400 metr uzunluğundakı küçənin orta nöqtəsi Qalatasaray Liseyinin yanından keçən Yeniçarşı küçəsi ilə kəsişdiyi ve "50-ci il" heykəlinin yerləşdiyi yer qəbul edilir. Paralelinde uzanan Tarlabaşı Bulvarı ilə bərabər Bəyoğlu bölgəsinin ana hissəsində yerləşir. Ortalama olaraq 74 metr yüksəklikdə yerləşən İstiqlal küçəsi idari olaraq 9 müxtəlif məhəllədən ibarətdir.

## Küçənin xüsusiyyətləri
İstiqlal küçəsi və ətrafı keçmişdən gələn müsbət və mənfi xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamaqla yanaşı, istisnasız olaraq Türkiyənin ən kosmopolit bölgəsi olma xüsusiyyətini də özündə daşıyır. İstanbula gələn xarici və yerli ziyarətçilərin əvəzedilməz məkanı olan İstiqlal küçəsi səhərə yaxın bir neçə saat istisna olmaqla, demək olar ki, bütün gün insanlarla dolu olur. Bu gün küçə, dünyaca məşhur brendlərdən tutmuş ucuz paltar satan keçidlərə qədər alış-veriş baxımından küçə geyim mağazası kompleksinə bənzəyir. Geyim, alt paltarı, aksesuar, bijuteriya, ayaqqabı-çanta mağazaları küçədəki alış-veriş sahələrinin təxminən yarısını təşkil edir. Qalanları, demək olar ki, banklar və hər ağız dadına və büdcəyə uyğun yemək (fastfud) köşklərindən tutmuş qlobal restoran şəbəkələrinə, balıq restoranları, muhallebi, desert və şirniyyat dükanları kimi ənənəvi ləzzətlərə qədər restoranlardan ibarətdir. Gecə gəzintiləri üçün meyxanalardan tutmuş xalq mahnıları evlərinə, ailəvi məkanlarından rok barlara, striptiz klublarından gey barlara qədər geniş çeşidli məkanlara sahibdir. Küçədə teatr, kino, kitab mağazaları və sənət qalereyaları kimi bir çox mədəniyyət mərkəzləri də var.

Eyni zamanda illərlə bu cəmiyyətdə öz hüquqlarını müdafiə etmək, səsini ucaltmaq, gözə dəymək istəyən bir çox insan bu küçədə toplaşıb, hüquqlarını müdafiə ediblər. 15 may 2011-ci il tarixində Türkiyədə on minlərlə insan 22 avqust 2011-ci ildə qüvvəyə minəcək qanuna etiraz etmək üçün bu küçəyə toplaşdı.

## Həmçinin bax
* İstanbulda bomba partlayışı (12 mart 2016)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aşkelon

**Aşkelon** () və ya **Əsqəlan** () — İsrailin Aralıq dənizi sahilində yerləşən şəhəri.

Bəzi azərbaycandilli mənbələrdə **Əsqalan** da adlandırılır.

## Tarixi
Yafanın 60 km. cənub-qərbində olan Askalan Tövratda Aşkelon adıyla keçir. Helenistik, Roma və xristianlıq dövrlərində dini və ticari həyatda önəmli bir yerə sahib olan Fələstinin öndə gələn şəhərlərindən biri idi. "Suriyanın gəlini" (Sponsa Syrine, Arusüş-Şam) ləqəbiylə məşhur olan Askalan müsəlmanların ən son fəth etdikləri Fələstin şəhərlərindəndir. peyğəmbər də Askalanı "iki gəlindən biri" (digəri Qəzzə) olaraq vəsf edirdi (bax. Müsnəd, III, 225). Xəlifə Ömər, Kayseriyyəni fəth edən Suriya valisi Müaviyəyə yazdığı məktubda Fələstinin geri qalan yerlərinin fəthinə davam etməsini əmr etmişdir. Bu əmir üzərinə Müaviyə 640-cı ildə Askalanı fəth etdi və oraya əsgəri birliklər yerləşdirdi. Digər bəzi rəvayətlərdə isə Əmr ibn Asın daha öncə buranı fəth etmiş olduğu, ancaq Askalan əhalisinin rumların (Bizanslılar) onlara yardım etmələri üzərinə aparılan andlaşmanı pozmuş olduqları və Müaviyənin buranı Xəlifə Ömərin vəfat etdiyi 644-cü ildə yenidən fəth etdiyi bildirilir. Xəlifə Ömər və Xəlifə Osman Əsqalanı bəzi kimsələrə iqta etmişdilər. Rumlar Abdullah b. Zübeyr zamanında Əsqalanı yıxdılar və xalqını da oradan çıxardılar. Əbdülməlik b. Mərvan xəlifə olunca şəhəri yenidən inşa və təhkim etdi; ayrıca buraya bir çox insan yerləşdirərək onlara torpaq iqta etdi. Abbasi xəlifəsi Mehdinin 772-ci ildə burada bir məscid və minarə tikdirdi, qazılarda olan kitabələrdən anlaşılır.

## Qardaş şəhərlər
* , Qrodno
* , Kvebek
* , Xinyanq
* , İkike
* , Eks-An Provans
* , Vani
* , Kutaisi
* , Aviano
* , Pankov (Berlin)
* , Sopot
* , Entebbe
* , Portlend
* , Baltimor
* , Sakramento

## Əhalisi
Erkən dövrdə şəhər əsasən mizrahi yəhudiləri tərəfindən məskunlaşmışdır. Hazırda da əhalinin əksər hissəsini mizrahi yəhudiləri təşkil edir. 1950-ci ilin əvvəllərində çox sayda Cənubi Afrika yəhudiləri Aşkelon şəhərində məskunlaşmışdır. Bu hadisədən sonra Britaniya yəhudilərinin də immiqrasiyası başlamışdır. Efiopiya və Rusiya yəhudilərinin köçü isə 1990-cı illərin əvvəlində başlamışdır.

## Təhsil
Şəhərdə 19 ibtidai, 9 orta-ixtisas və ali təhsil məktəbi yerləşir. Burada yerləşən Aşkelon Akademik Kolleci 1998-ci ildə açılmışdır və hazırda bu təhsil ocağında minlərlə tələbə təhsil alır. Aşkelon şəhərində Harvard Universitetinin arxeoloji yay məktəbi fəaliyyət göstərir.

## Qalereya

Fayl:View of the park in Afridar, Ashqelon, Israel.jpg |Aşkelon, Əfridar parkı
Fayl:Night view from Ashqelon.jpg| Marinanın gecə görüntüsü 
Fayl:Ашкелон.jpg| Aşkelon çimərliyi
Fayl:Средиземное море - вид с Ашкелона.jpg| Aralıq dənizi - şəhərdən görüntü
Fayl:Улица Летчиков.JPG| Təyyarəçilər küçəsi
Fayl:Ашкелон2.jpg| Əfridar parkı çıxışından görüntü 
Fayl:Вид на Ашкелон во время хамсина.jpg|Aşkelon görüntüsü


## Həmçinin bax
* İsrail
* İsrail cənub dairəsi
* Fələstin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Ashkelon City Council 
* Pictures of Ashkelon—Holy Land Pictures
* Ancient Ashkelon—University of Chicago
Ramazanoğlu İbrahim bəy

**Sarımüddin İbrahim bəy Ramazanoğlu** () — 1354–1383-cü illərdə Ramazanoğulları bəyliyinə hökmdarlıq etmiş bəy.

## Həyatı
Ramazan bəyin ölümündən sonra Ramazanoğulları bəyliyinin başına oğlu Sarımüddin İbrahim bəy keçdi. O, 1354-cü ildə Qahirəyə gedərək Məmlük sultanına hədiyyələr təqdim etdi. Məmlük sultanı isə onun bu hərəkətini müsbət qarşıladı və ona bəylik hüququ verdi. İbrahim bəy Adanaya dönərək bəyliyin ərazilərini genişlətməyə başladı. 1360-cı ildə Hələb valisi Əmir Səyfəddin Baydəmirin rəhbərliyindəki Məmlük ordusu Türkmənlərin köməyi ilə Kilikiya Erməni çarlığının əlindəki Adana və Tarsus bölgələrini azad etdi. Bu torpaqlar Ramazanoğullarının torpaqlarına qatıldı. Sonralar Sis şəhəridə Ramazanoğullarının tabeliyinə keçməsi ilə Çukurova bölgəsi tamamilə Ramazanoğullarının əlinə keçmiş oldu.
Sarımüddin İbrahim bəy Çukurovada hakimiyyətini müstəqilləşdirmək üçün Əlaəddin bəy Qaramanoğlu ilə ittifaq bağladı. Daha sonralar Məmlüklərin əlindəki Sis şəhərini azad etmək üçün Xəlil bəy Zülqədər ilə ittifaq bağladı. Ancaq, 1381-ci ildə Xəlil bəy Zülqədərin Məmlüklərə məğlub olmasından sonra İbrahim bəy Sis hakimi Torumtayın köməyi ilə Sultandan bağışlanmasını istədi.

İbrahim bəyin sultana bağlılığı çox az çəkdi. 1383-cü ildə Sultan İbrahim bəyin Əlaəddin bəy Qaramanoğlu ilə ittifaqını bəhanə edərək üstünə ordu göndərdi. Hələb hakimi Yelboga ən-Nasirinin başçılıq etdiyi Məmlük ordusu 1383-cü ildə İbrahim bəylə yanaşı qardaşı Qara Məhəmməd bəy Ramazanoğlunuda öldürdü.

## İstinadlar
Vulkanodon

**Vulkanodon** ( — "Vulkan dişi") — Sauropoda infradəstəsinə daxil olan dinozavr cinsi.

## Təsviri
Vulkanodon elə də böyük olmayan ölçülərə malik olmuşlar. Uzunluğu 6,5 m və hündürlüyü isə 1,9 m olurmuş. Ümumi çəkiləri 750 kq olmuşdur. Bədən ölçülərinə nisbətdə quyruğu və boynu uzun olur.

Onlar ot yeyən dinozavr olmuşdur. Əsəsən yarpaqlar otlar və kollarla qidalanırdılar. Dişləri gövşəməyə xidmət edir. Onlar Cənubi Afrika ərazisində (Zimbabve), təxminən 208–201 milyon il əvvəl (Yura dövrü) yayılmışdır.

## Açılışı
Vulkanadonu ilk dəfə Maykl Raat 1972-ci ildə qeydə almışdır. İlk əvvəllər onlar həm ət həm də ot yeyən canlılara daxil edilirdi. Dişlərinin formasına görə bu fikir irəli sürülürdü. Sonradan bu dişlərin Vulkanadona aid olmaması müəyyənləşir.

## Ədəbiyyat
* Все о динозаврах. СЗКЭО 2008. ISBN 978-5-9603-0089-6
* Стив Паркер. Торжество Динозавров. Лик Пресс 1998. ISBN 5-7839-0035-4

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Euhelop

**Euhelop** (лат. *Euhelopus*) — Ot yeyən dinozavr olaraq Sauropoda infradəstəsinə aiddir. Onlar Təbaşir dövrünün əvvəllərində (130–112 milyon il əvvəl) yaşamışlar. Asiya ərazisində yayılmışlar. Qalıqları isə Çinin Şandun vilayəti aşkarlanmışddır.

Çəkiləri 15–20 ton (bəzi mənbələrdə 4 ton hesab edilir), yetkin fərdlərin hündürlüyü 12–15 m olmuşdur, а длина шеи до 5 метров. Cinsin əsas tipik növü:*Euhelopus zdanskyi*. Onların hazırda skleti İsveçin Uppsala şəhər muzeyində saxlanılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qlazqo kafedralı

**Qlazqo kafedralı** (), bəzən **Hay Kirk of Qlazqo** (), **Sent Kentigerns** () və ya **Sent Manqo Kafedralı** () – Şotlandiyanın Qlazqo şəhərinin şərq hissəsində yerləşir.

## Tarixi
1136-ci ildə, kral I Devidin iştirakı ilə Sent Manqo Kafedralının yerində kafedral inşa olunmuşdu. Yanğın sonrası kafedral yenidən tikilmişdir və 1197-ci ildə təqdis edilmiş, və növbəti iki əsrlərdə təmir olunmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xrizip

**Xrizip** () — Pulcuqqanadlılar fəsiləsinin nimfalidlər fəsiləsinə aid kəpənək növü.

## Təsviri
Qanadları açıq halda 66–88 mm-dir. Ön qanadın uzunluğu 33–43 mm-dir. Başı və döşü qara olub, parlaq dairəvi ağ ləkələrlədir. Ön qanadların zirvəsindən çoxsaylı ağ dairəvi ləkələrdən ibarət çəpinə enli zolaq keçir. Alt səthdə də anoloji naxış vardır, lakin ağ zolaqla qanadın zirvəsi arasında sarı və ya kərpici-sarı zolaq yerləşir. Qanadın qalan hissəsi şabalıdı-qəhvəyi rəngdədir. Arxa qanadlar dairəvi formada və kərpici-sarı rəngdədir. Dişi fərdin arxa qanadları üzrində 3, erkək fərddə isə 4 qara ləkə vardır. Cinsi dimorfizm zəif ifadə olunmuşdur.

## Yayılması
Yunanıstan, İspaniya, Kiçik Asiya, Suriya, Kipr, İran, Hindistan, cənub-qərbi Çin, şimali, mərkəzi və şərqi Afrika, Madaqaskar, Kanar adaları, Orta Asiya, Qərbi Qazaxıstan, Cənubi Qafqaz ərazilərində rast gəlinir. Azərbaycanda Lənkəran ovalağında yayılmışlar.

## Həyat tərzi
Arx, kanal və su hovuzları yaxınlığında sıx bitkili açıq sahələrdə yayılırlar. Kəpənəklər sentyabr-oktyabr aylarında uçuşur, elə bu vaxt yumurtalarını quduzotu fəsiləsindən olan Cynanchum acutum, bitkisi üzərinə qoyur, may-iyun aylarında tırtıllar bu bitkilərin yarpaqları ilə qidalanır. Azərbaycanda ildə bir, tropiklərdə isə 12 nəsil verir. Təbii düşməni və xəstəlikləri məlum deyil.

## Sayı
Talışda R. Əffəndi tərəfindən 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Hirkan qoruğundan kənar ərazilərdə kəpənəyin yayıldığı biotopların insanlar tərəfindən istifadəsi, qida bitkilərinin biçilməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxildir. Hirkan Milli Parkında qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Hirkan qoruğundan kənarda qalan təbii yaşayış yerlərində kəpənəyin qida bitkilərinin qorunması.

## Şəkillər

Plain tiger egg.JPG
Plain tiger moat.JPG
The caterpillar of Plain Tiger Danaus chrysippus WLB DSC 0233.jpg
The caterpillars of Plain Tiger Danaus chrysippus WLB WP 20160826 11 52 47 Pro.jpg
The caterpillar of Plain Tiger Danaus chrysippus WLB WP 20160826 11 52 14 Pro.jpg
The early stage of Pupa of Plain Tiger Danaus chrysippus WLB WP 20160827 12 24 48 Pro.jpg
Plain tiger pupa.jpg


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycan Qırmızı Kitabı. 1989 İl
# Azərbaycan Qırmızı Kitabı, Bakı, II Cild, 2013
# Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР, т. V, М.–Л., изд-во АН СССР, 1958, с. 351–475;
# Щеткин Ю.Л. Высшие чешуекрылые Вахшской долины (Таджикистан). Сталинабад, 1960, 303 с.;
# Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф. дис. канд. биол. наук, Баку, 1971, 24 с.;
# Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич. обозрение, т. LI, вып.1–2, 1972, с. 136–154, 352–368;
# Staudinger O. Catalog der Lepidopteren des palaearctischen Faunengebietes. I Theil. Berlin, 1901, 411 p.

## Xarici keçidlər
Danaidlər (cins)

**Danaidlər** () — Nymphalidae fəsiləsinə və *Danainae* alt fəsiləsinə daxil olan kəpənək cinsi.

## Növləri
* *[[Danaus cleophile]]* (Godart, 1819) — Yamayka monarxı
* *[[Danaus plexippus]]* (Linnaeus, 1758) — Danaida monarxı
* *[[Danaus erippus]]* (Cramer, 1780) — Cənub monarxı
* *[[Danaus ismare]]* (Cramer, 1775))
* *[[Danaus genutia]]* (Cramer, 1779)
* *[[Danaus affinis]]* (Fabricius, 1775)
* *[[Danaus melanippus]]* (Cramer, 1777)
* *[[Danaus petilia]]* (Stoll, 1790)
* *[[Danaus chrysippus]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Danaus dorippus]]* Linnaeus, 1758)
* *[[Danaus eresimus]]* (Cramer, 1777) — Tropik kraliça
* *[[Danaus gilippus]]* (Cramer, 1776)

Əvvəllər cins üç alt cinsə bölünürdü: *Danaus*, *Salatura*, və *Anosia*.

## Ədəbiyyat
* Ackery, P. & Vane-Wright, R. (1984) *Milkweed Butterflies: Their Cladistics and Biology*. London: British Museum (Natural History).
* Jiggins, F. M.; Hurst, G. D. D.; Jiggins, C. D.; Schulenburg, J. H. G. v. D. & Majerus, M. E. N. (2000): The butterfly *Danaus chrysippus* is infected by a male-killing *Spiroplasma* bacterium. *Parasitology* **120**(5): 439–446.
* Lushai, G., Goulson, D., Allen, J. A., Maclean, N., Smith, D. A. S., & Gordon, I. J. (2003). Incomplete sexual isolation in sympatry between subspecies of the butterfly Danaus chrysippus (L.) and the creation of a hybrid zone. *Heredity, 90*(3), 236–246.
* Smith, D. A. S., Gordon, I. J., Lushai, G., Goulson, D., Allen, J. A., & Maclean, N. (2002). Hybrid queen butterflies from the cross Danaus chrysippus (L.) x D. gilippus (Cramer): Confirmation of species status for the parents and further support for Haldane's Rule. *Biological Journal of the Linnean Society, 76* (4), 535–544.
* Smith, D. A. S., Lushai, G., & Allen, J. A. A. (2005). A classification of Danaus butterflies (Lepidoptera: Nymphalidae) based upon data from morphology and DNA. *Zoological Journal of the Linnean Society, 144* (2), 191–212.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Superzavr

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 

Qalıqları Təbaşir dövrünün sonlarına aiddir və ABŞ-nin Kolorado ərazisində aşkarlanmış. Adı "yuxarıkərtənkələ" mənasını verir. Onların skeletlərinin müxtəlif hissələri aşkarlanmışdır. Ola bilsin ki, bu qalıqlar müxtəlif növlərə aiddir. Superzavrlar 33–34 metr uzunluğa, 35–40 ton çəkiyə malik idilər.

## Həyat tərzi

Superzavrlar öz həmcinsləri kimi əsasən su tutarları yaxınlığında yaşayırdılar. Onlar əsasən su və bataqlıq bitkiləri ilə qidalanırdılar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Monterrey Texnologiya İnstitutu

**Monterrey Texnologiya İnstitutu** () — Meksikanın Monterrey şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
İnstitutun əsası 6 sentyabr 1943-cü ildə qoyulmuşdur.

## Xarici əlaqələri
"Universitas 21" adlı beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyasına daxildir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Parazauroloflar

**Parazauroloflar** () — Hadrosauridaelər fəsiləsinə aid dinozavr cinsi.

Təbaşir dövrünün sonlarında təxmini 76–73 milyon il əvvəl Şimali Amerika ərazisində yayılmışlar. Qalıqları Kanadanın Alberta vilayəti və ABŞ-nin Nyu-Meksiko, Yuta ştatları ərazisində aşkarlanmışdır. İlk dəfə 1923-cü ildə Vilyam Parks tərəfindən qeydə alınmışdır. Alimlər onları ördəkburun dinozavrlara aid edirlər.

Bir çox dinozavrlar kimi Parazaurolofların da skletlərinin bütün sümükləri tapılmamışdır. Hesablamalara görə *P. walkeri* növü 9,5 metr (31 fut) uzunluğa malik olmuşdur. Kəlləsinin isə 1,6 metr (5,2 fut) uzunluğu vardır. *P. tubicen* növündə kəllə 2 metr (6,6 fut) idi. Bədəninin uzunluğu isə 12 metr olmuşdur. Çəkilərinin 2,5–2,7 ton olması ehtimal edilir. Ördəkburun dinozavrlar arasında ön ətrafları nisbətən kiçikdir. Bud sümüyü 103 sm olmuşdur. Çanağ sümükləri kifayət qədər möhkəm idi.

Digər ördəkburun dinozavrlar kimi parazauroloflarda həm dörd həm də iki ayaqları üzərində sərbəst gəzə bilirdilər. Çox böyük ehtimal ki, onlar dörd ayaq üzərində gəzir və iki ayaq üzərində qaçırdılar. Onlar burun qapaqlarını bağlayıb nəfəs verərkən hava burun üzərindəki boşluğa daxil olur və güclü səs çıxarırdı. Bu səslər ola bilsin ki, parazauroloflar arasında əlaqə vastəsi rolunu oynayırdı.

## İncəsənətdə
* Parazaurolof Stiven Spilberqin "Yura dövrü parkı" və "Yura dövrü parkı 2" filmlərində sonradan isə <<Yura dövrü parkı 3" filmində.
* Dinozavrlar Kralı cizgi filmində əsas persanajlardsndır.
* Parazauroloflar həmçinin *Primal Carnage* oyununda.
* "Jurassic Park: The Game" video oyununda hətta Parazaurolofu azad edərək çölə buraxmaq olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* dino-saurs.ru
Pinanq ştatı məscidi

**Pinanq dövlət məscidi** — Malayziyanın Pinanq ştatının paytaxtı və ən böyük şəhəri olan Corctaunda yerləşən dövlət məscidi. 4.6 hektar sahəni əhatə edən məscidin tikintisi 1980-ci ildə 4 il müddətində tamamlanıb. Eyni vaxtda 5000 min nəfər məsciddə ibadət edə bilər. Bu məscid həmçinin Pinanq şatının ən böyük məscididir.

Məscid braziliyalı memar Oskar Nimeyerin layihəsini verdiyi *Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsinin* dizaynından ilhamlanaraq tikilib. Onun arxitekturası qərb modernizminin birləşməsindən ibarətdir. Məscidin layihəsi filippinli memar *Efren Brindez Paz* tərəfindən verilib.

## İstinadlar
Xəzərin sahilində (albom)

***Xəzərin sahilində*** — Yuxu qrupunun 11 oktyabr 1993-cü ildə yayımlanmış birinci studiya albomu. Azərbaycanın ilk hard-rok albomudur. 20 sentyabr 2020-ci ildə Uzelli Müzik şirkəti tərəfindən albomun val versiyası yayımlanıb.

## Mahnı siyahısı

## Heyət
* İbrahim Emin — bass gitara, vokal (10-cu mahnıda)
* Cəsur Nemətov — vokal
* Namiq Nağdəliyev — gitara
* Çingiz Eyvazov — zərb alətləri
* İsmayıl Uzəlli () — prodüser
* Yavuz Sönməz () — qrafik dizayn
Actinotia radiosa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Qanadları açılmış halda 32-36 mm-dir. Ön qanadlar qırmızımtıl-qonur rəngdədir, üzərindəki haşiyə ağdır, qara rəngli pazşəkilli naxışla kəsişir. Yumuru və pazşəkilli naxışlar zəif görünür. Böyrəkşəkilli naxış qonur rəngdə olub, ortası qara, kənarları isə ağdır. Dalğavari zolaq dişlidir və "w" hərifinə oxşayır. Arxa qanadlar ağımtıldır.

## Yayılması
Avropa, Rusiyanın cənubu və cənubi-şərqində, Şimali Qafqaz ərazilərində rast gəlinir. Azərbaycanda Kiçik Qafqazın cənub yamaclarında yayılıb.

## Həyat tərzi
Dağətəyi bağlar, otluqlar və yabanı bitki biotopları. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənəyi işığa çox zəif sürətdə iyunda uçur. Tırtılı iyul və avqust aylarında xallı dazı bitkisi üzərində yaşayır.

## Sayı
Azsaylıdır, cəmi 2 kəpənəyi Ordubad rayonunun Biləv kəndində işıqdan tutulmuşdur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşadığı biotopların və meşələrin əkin üçün istifadə olunması, həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən toplanması.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Actinotia

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növlər
* *[[Actinotia australis]]* Holloway, 1989
* *[[Actinotia conjuncta]]* (Püngeler, 1900)
* *[[Actinotia gnorima]]* (Püngeler, 1907)
* *[[Actinotia intermediata]]* (Bremer, 1861)
* *[[Actinotia polyodon]]* – Purple Cloud (Clerck, 1759)
* *[[Actinotia radiosa]]* (Esper, 1804)
* *[[Actinotia stevenswani]]* Hreblay, Peregovits & Ronkay, 1999

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kökyeyənlər

**Kökyeyənlər** () — Sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid cins

## Növləri
Cinsə daxil olan növlər:

## Mənbə
* Proyecto ''Iberodorcadion'' - RedIRIS
* Enlaces Texto y traducciones Breuning, 1943
* Biología Puesta ''Iberodorcadion marinae'' 
* VIDEOS - Dorcadion, Cerambycidae, Coleoptera
* Cerambycidae, Coleoptera, Dorcadion, Coleopteros VIDEOS 
* Weblog ''Iberodorcadion'' Dorcadion
* BIBLIOGRAFIAS ''Iberodorcadion'' - Biblioteca electrónica
Yomra

**Yomra** () — Trabzon ilinin ilçəsi. Yaşayış məntəqəsi 19 iyun 1957-ci ildə 7033 saylı qanunla ilçə statusu alıb. 4 aprel 1959-cu ildə Trabzon ilinin tərkibinə daxil edilib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax