open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pirçəvan

**Pirçəvan** — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında qəsəbə.

## Tarixi
Zəngilan dedikdə əslində Pirçivan şəhəri nəzərdə tutulmalıdır. Çünki Zəngilan şəhərinin əsl adı Pirçivan yaxud da Pircavan olmuşdur, amma sözün kökündə Pir sözü olduğu üçün yaxud da tariximizi təhrif etmək məqsədiylə rayona 1930-cu ildə Zəngilan adı verilmişdir. İlk adı Pirçivan olan rayon mərkəzi isə yalnız 1957-ci ildən Zəngilan adlandırılmışdır.

## Əhalisi

## İstinadlar
İslami İran İnşaatçılar İttifaqı

**İslami İran İnşaatçılar İttifaqı** (, *İtilafi *'Abadgərani** İrani İslami'') və ya qısaca **Abadgəran''' () İranda mühafizəkar partiya və təşkilatlar ittifaqıdır. 2004-cü ildə edilən məclis seçimlərində İslam məşvərət şurasının seçici sayının 54 fazini almışdır. İttifaqın ən önəmli şəxslərindən biri köhnə Tehran Bələdiyyə Başçısı və 2005-2013 illəri arasında İran prezidenti olan Mahmud Əhmədinejaddır.

## İstinadlar
Oskar mükafatı (1928)

Mayın 16-sı, 1929-cu ildə Kaliforniya Ştatının, Los-anceles şəhərində, Hollivud Ruzvelt Mehmanxanasında Kinofilm İncəsənət və Elm Akademiyası (AMPAS) tərəfindən təqdim olunan 1-ci Oskar mərasimi keçirilmişdir. Mərasimdə 1927 və 1928-ci ilin ən yaxşı filmləri seçilib mükafatlandırılmışdır. Mərasim AMPAS prezidenti Duqlas Ferbenks tərəfindən keçirilmişdir. Biletlərin qiyməti 5 $, (inflyasiya nəzərə alaraq, 2016-cı ildə 69 dollar olub) 270 nəfəri tədbirdə iştirak edib və təqdimat mərasimi on beş dəqiqə davam edib. Mükafatlar Lui B. Mayer, Pictures Korporasiyasının (hazırda birləşmiş Metro-Goldwyn-mayer--) banisi tərəfindən hazırlanıb. Bu radio və ya televiziya vasitəsilə yayımlanmayacaq tək Akademik Mükafatlandırma mərasimi idi.

Mərasim zamanı AMPAS on iki nominasiya üzrə Oskar (indi, adətən, Oskar adlandırırlar) təqdim edib. Qaliblər canlı tədbirdən üç ay əvvəl elan edilib. Bəzi nominasiyalar müəyyən bir filmə istinad etmədən Mühəndis Effektləri nə görə Ralph Hammeras və Nugent Slaughterə təqdim edildi.

## İstinadlar
Uzunoba

* Aşağı Uzunoba — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Yuxarı Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Yuxarı Uzunoba — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Yuxarı Uzunoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Uzunoba (Xaçmaz) — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Uzunoba (Sərdarabad) — 
* Uzunoba (Marağa) — 
* Uzunoba su anbarı
Markus Karlsbakk

**Markus Seehusen Karlsbakk** (7 may 2000-ci ildə Norveçdə anadan olub) — Norveç Eliteserien təmsilçilərindən olan *Olesunn* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Norveçli futbolçu.

## Klub karyerası

### Olesunn
Karlsbakk Olesunn akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Karlsbakk öz peşəkar karyerasında debütünü 8 iyul 2017-ci ildə *Molde* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 87-ci dəqiqədə Aron Brandarsonu əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Olesunn liqa görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Norveç Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Malaxlar dağı

**Malaxlar dağı** — Qax rayonu ərazisində dağ.

## Ümumi məlumat
İlisu kəndindən cənubda yerləşir. Hündürlüyü 2199 metrdir. Ehtimal ki, həmin rayonun ərazisində mövcud olmuş Malaxlar kəndinin adı ilə adlandırılmışdır, yəni adın köçürülməsi baş vermişdir. Bu kəndin adı 1917-ci ildə Malıx, 1933-cü ildə Malax variantında qeydə alınmışdır. Güman ki, oykonim Malay etnotoponiminin tələffüz variantıdır. Hazırda Qax rayonunda Aşağı Malax və Ləkit Malax adlı iki kənd mövcuddur.

## İstinadlar
Eerik Kantola

**Eerik Kantola** (9 mart 2000-ci ildə Finlandiyada anadan olub) — Finlandiya Veikkausliiqa təmsilçilərindən olan *RoPS* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Finlandiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### RoPS
Kantola RoPS akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kantola öz peşəkar karyerasında debütünü 6 fevral 2017-ci ildə *Oulu* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 46-cı dəqiqədə Adeniyi İbiyomi ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə RoPS kubok görüşündə rəqibinə 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Finlandiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Konstrantinos Sergiu

**Konstrantinos Sergiu** (2 oktyabr 2000-ci ildə Kiprdə anadan olub) — Kipr Birinci Divizion təmsilçilərindən olan "Nea Salamina" klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Kiprli futbolçu.

## Klub karyerası

### Nea Salamina
Sergiu Nea Salamina akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Sergiu öz peşəkar karyerasında debütünü 21 may 2017-ci ildə *Doksa* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Nea Salamina liqa görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Kipr Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Kaspars Kokins

**Kaspars Kokins** (26 aprel 2000-ci ildə Latviyada anadan olub) — Latviya Yüksək Liqası təmsilçilərindən olan *Dauqavpils* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Latviyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Dauqavpils
Kokins Dauqavpils akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kokins öz peşəkar karyerasında debütünü 13 mart 2016-cı ildə *Metta* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 82-ci dəqiqədə Marks Derujinskisi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Dauqavpils liqa görüşündə rəqibinə 2-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Latviya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Pedro Fernando

**Pedro Fernando** (əsl adı; *Paulo Fernando Fazenda Manuel*; ) — Anqola rapper.

## Həyatı
Pedro Fernando 19 noyabr 1998-cu ildə Luanda şəhərində anadan olub.

## Karyera
Pedro hələ məktəbdə oxuyarkən özünə **Paulo** ləqəbini seçmişdir və o zamandan etibarən "Pedro Fernando" kimi tanınır.

## Diskoqrafiya
### EP'lər

* 2016: Golden God - EP

### Sinqlları

* 2016: Vibe
* 2017: Confiar

## İstinadlar
Nyuton dağı

**Nyuton dağı** () — Şpitsbergen arxipelaqında (Norveç) hündürlüyünə görə ən böyük zirvə. Zirvə Qərbi Şpitsbergen adasında yerləşir. Zirvənin hündürlüyü 1713 metrə çatır.
Nyu-Frisland yarımadasının cənubunda yerləşir. Zirvəni ilk dəfə 1900-cü ildə rus və norveçli geoloq, minereloq və Şpitsbergenə təşkil olunmuş rus-isveç ekspedisiyasının iştirakçısı Helqe Qyotrik Baklund fəth etmişdir. Zirvə ingilis alim İsaak Nyutonun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Store Norske Lexicon
Alovtəpə yaşayış yeri

**Alovtəpə** — Kəngərli rayonunda Yurdçu kəndindən şərqdə orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
Sahəsi 2 hektardır. Qərb tərəfdən dərə ilə məhdudlaşır. Mədəni təbəqə olduqca az qalmışdır. Yaşayış yerinin mərkəzi hissəsində dördkünc formalı evlərə aid daş təməl qalıqları mövcuddur. Tikinti qalıqlarına əsasən demək olar ki, evlər daş təməl üzərində çiy kərpicdən və möhrədən inşa olunmuşdur. Yerüstü materiallar şirli və şirsiz saxsı məmulatından ibarət olub əsasən çəhrayı rəngdədir. Gil məmulatı içərisində küpə tipli qabların oturacaq hissəsinin və onların gövdəsinin sınıqları üstünlük təşkil edir. Tapıntıların əksəriyyəti forma verməyən parçalardan ibarətdir.
Bəzi qabların gilinə iri qum qatılaraq qeyri-bərabər bişirilmiş, içəri tərəfinə qırmızı boya çəkilərək yaxşı hamarlanmışdır.Digərləri iri qum və 

Bitki qarışığı olan gildən hazırlanmış çəhrayı rəngdə bişirilmişdir. Xarici səthi yaxşı hamarlanmışdır. Şirli keramika məmulatının şir qrupu ağ rəngli gildən hazırlanaraq yaxşı bişirilmiş, hər iki üzdən şüşəvari şirlə örtülmüşdür. Yaşayış yerini təxminən 9-17-ci əsrlərə aid etmək olar.

## Ədəbiyyat
Novruzlu Ə.İ.Baxşəliyev V.B.Şərurun arxeoloji abidələri.Bakı.1993.

## İstinadlar
Nyu-Frisland yarımadası

**Nyu-Frisland** ( — «Yeni Frislandiya») —  Qərbi Şpisbergen adasının (Şpitsbergen, Norveç)

Nyu-Frisland öz növbəsində bir yarımadadır. Qərbdən Viyedeford və şərqdən Hinlopen boğazı ilə əhatələnmişdir. Ərazi Niderlandın Frisland vilayətinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Qordon Vir Çayld

**Qordon Vir Çayld** (*14.4.1892, [[Avstraliya]], [[Sidney]] – 19.10.1957, [[Sidney]] yaxınlığında*) — ingilis arxeoloqu.

## Haqqında
Britaniya akademiyasının üzvü (1940), London Universiteti arxeologiya institutunun direktoru (1946–56). Şotlandiya, Şimali İrlandiya və Orkney adalarında arxeoloji qazıntılar aparmışdır. Əsas əsərləri Avropa və Şərqin ən qədim tarixinə həsr olunmuşdur. “Miqrasiya nəzəriyyəsi”nə qarşı çıxmışdır. Əkinçiliyin meydana gəlməsi və inkişafını tədqiq etmişdir.

## Həmçinin bax
* Con Ambroz Fleminq
* Hans Ayzenk

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əsərləri
Sinekologiya

**Sinekologiya** — ekologiyanın populyasiya və qruplaşmaların xarici və biosenoloji mühitlə əlaqəsini, onların mühit yaradıcı rolunu, populyasiya qruplaşmalarında gedən fizioloji prosesləri, o cümlədən fotosintezi, tənəffüs və transpirasiyanı öyrənən bölməsi.

## Tarixi
Əvvəllər bu termin yalnız botanikada istifadə olunurdu. Ancaq XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Brokrauza və Efronanın ensiklopedik lüğətində bu terminə daha da aydınlıq gətirilmişdir.

Sinekologiya bitkilərin formasiyalarını öyrənən elmdir və aşağıdakı bölmələrə bölünür:
# Fizinomik sinekologiya — bitkilərin formasiylarını onların tərkibi nöqteyi nəzərindən öyrənir (həyatı forma).
# Coğrafi sinekologiya — bitkilərin formasiyalarını coğrafi cəhətdən yəni harada, hansı dağlıq zonada və geoloji süxurlarda yerləşməsini və bu xüsusiyyətinin bitkiyə təsirini öyrənir.
# Ekoloji sinekologiya — bitkilərin yayıldığı sahələri, ekoloji bölmələri və s. öyrənir.
# Tarixi sinekologiya — bitkilərin müxtəlif bölmələrini formasiylarının və tarixi miqrasiyaları öyrənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sinekoloji termini
İohann

**İohann** — ad.

* İohann Ştrauss
* Vəftizçi İohann
* İohann Lambert
* Katolikos II İohann
* Katolikos I İohann
* VIII İohann Paleoloq
* XIV Karl İohann
* İohann Yakob Kaup
* İohann Kepler
* İohann Pestalotsi
* Karl İohann Bernadot
* İohann Denner
* İohann Altuzi
* IV İohann
* İohann Henrix Ross
* İohann Bernulli
* İohann Yakob Reyske
* Filipp İohann fon Stralenberq
* İohann Qlauber
* İohann Sebastyan Bax
* II İohann Pavel
* İohann Karl Vilhelm İlliger
* İohann Yakob Smit
* İohann Yakob Bernhardi
* Vəftizçi İohann kafedralı (Komrat)
* İohann Mixael Moşeroş

## Həmçinin bax
* Müqəddəs İohann kilsəsi
Sinoptik xəritə

**Sinoptik xəritə** – üzərində rəqəmlər və şərti işarələrlə hava (temperatur, təzyiq, buludluq, küləyin istiqaməti, sürəti və s.) haqqında məlumat verilmiş xəritə. Sinoptik xəritə meteoroloji stansiyalarda müəyyən vaxt ərzində aparılan müşahidələrin məlumatına əsasən gündə bir neçə (2-8) dəfə tərtib edilir. Sinoptik xəritə havanın təhlili və qabaqcadan xəbər verilməsi (proqnozu) üçün əsas materialdır. 

## Sinoptik meteorologiya
Meteorologiyanın bölməsi olub hava proqnozu üsullarını işləyib hazırlamaq məqsədilə hava şəraiti və onun dəyişkənliyini müəyyən edən atmosfer proseslərini öyrənir.

## Xarici keçid
* Sinoptik meteorologiya

## Həmçinin bax
* Hava
* Atmosfer

## İstinad
Çebarkul (göl)

**Çebarkul** — Rusiya Federasiyasının Çelyabinsk vilayətində göl.

## Haqqında
Sahəsi 19,8 *km<sup>2</sup>
*. Cənubi Uralın şərq yamacında, 320 *m* yüksəklikdədir. Qarışıq mənbədən, əsasən, qar suları ilə qidalanır. Səviyyə tərəddüdü 1,25 *m*-ədəkdir, ən yüksək səviyyə iyunda olur. Noyabrın birinci yarısından mayadək donmuş olur. Çebarkuldan Koel qaçayı (Ob hövzəsi) başlanır. Sahilləri mənzərəlidir. İstirahət evləri və sanatoriyalar var. Çebarkul şəhəri Çebarkul sahilindədir.

## Qalereya

Chebarkul meteorite sample.jpg|Alimlər donmuş Çebarkul gölünün buz təbəqəsində meteorit nümunələrini tapdılar.
Chebarkul meteorite sample on lake ice.jpg|Meteorit parçalarının təxminən 10% dəmirdir
Strewnfield map of Chelyabinsk meteorites.jpg|Meteorit fraqmentlərinin olduğu yerlər, o cümlədən Çebarkul gölünün yerləşdiyi ərazini göstərən xəritə.



## Həmçinin bax
* Çapala gölü
* Cenevrə gölü
* Baykal
* Ladoqa gölü
* Lama gölü
* Oneqa gölü
* Pskov gölü
* Taymır gölü
* Vivi gölü
* Xanka gölü
* Çud gölü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çebarkulda yeni yerləşdirilən kamerada meteorit izi tapılmışdır.
Sinsenogenez

**Sinsenogenez** – Mövcud biosenoza, fitosenoz və ya assosiasiya tiplərindən öz xüsusiyyətləri ilə fərqlənməyən biosenozların formalaşması prosesi. 

## Ümumi məlumat
Biosenozların sindinamikasının təzahüründən biri sayılır. Sinsenogenez aşağıdakı müxtəlif amillərlə təmin olunur: senobiontlarda olan genetik informasiya (avtonizamlanma), orqanizmlərin çoxalıb artması və miqrasiyası, ekotopik və biosenotik seçmə. Sinsenogene biosenotik mühitin formalaşması ilə eyni vaxtda baş verir. Sinsenogenez prosenozların meydana gəlməsi ilə (yaranması ilə) başlanır və onların ardıcıl dəyişməsi və ya suksessiyaları ilə davam edir.

## Xarici keçid
* Sinsenogenez 

## Həmçinin bax
* Sindinamika
* Biosenoz

## İstinad
Həştərxan qoruğu

**Həştərxan qoruğu** — Volqa çayı deltasında 1919-cu ildə salınmışdır.

## Məlumat
Həştərxan qoruğu çayın deltasının nadir təbii kompleksinin mühafizəsi və ilk növbədə burada su quşlarının qışlaması və yuvalaması, onların tüləmə yerlərinin qorunması məqsədilə yaradılmışdır. Həştərxan qoruğu vətəkə balıqlarının təbii çoxalmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qoruğun ümumi sahəsi 63,4 min hektardır. Həştərxan qoruğunun su quşlarının qorunmasında beynəlxalq əhəmiyyəti vardır. 1968-ci ildə Həştərxan qoruğu nəzdində ornitoloji stansiya təşkil edilmişdir. Qoruqun iqlimi mülayim kontinentaldır: yayı isti, qışı isə soyuqdur. Qar örtüyü 60 gün, buz örtüyü isə 60–90 gün qalır. Qoruqda olan bütün hövzələrin suyu şirindir.

## Flora və fauna
Həştərxan qoruğu sularında 65 fəsiləyə daxil olan 290 növ bitki və onurğasız heyvanların 500 növü qeydə alınmışdır. Onlara misal olaraq ibtidailəri, rotatoriləri, şaxəbığcıqlı, kürək ayaqlı xərçəngləri və həşərat süfrələrini göstərmək olar. Qoruğun sularında 50 növ balıq yaşayır, Volqa çayının aşağı hissəsi balıqların çoxalmasında böyük rol oynayır. Bura aid olan 250 növ quş qeyd edilmişdir ki, bunların 100-dən çox növü burada yuvalayır, sürünənlərin isə yalnız 6 növünə rast gəlinir. Həştərxan qoruğu Xəzər dənizinin flora və faunasının qorunmasında böyük rol oynayır.

## İstinadlar
Karlos Çaves

**Karlos Çaves** (*əsl soyadı və adı Padua Çaves-i-Ramires Karlos Antonio de; (13.6.1899, [[Mexiko]] yaxınlığındakı [[Kalsado-de Takula]] – 2.8.1978, [[Mexiko]]*) — Meksika bəstəkarı, dirijor, pianoçu, pedaqoq və ictimai xadim.

## Həyatı
P.L. Oqason və M. Ponsedən fortepianoda çalmaq dərsləri almış, kompozisiyanı müstəqil surətdə öyrənmişdir. 1925–26-cı illərdə Mexikoda müasir musiqidən ibarət konsertlər təşkil etmişdir. 1928-ci ildə Mexiko simfonik orkestrini yaratmış (*sonralar Milli simfonik orkestr*) və 1949-cu ilə qədər ona rəhbərlik etmişdir. Milli Konservatoriyanın direktoru (1928–34), Meksika musiqi nəşriyyatını yaradanlardan biri (1945), “Nuestra Musica” jurnalının təsisçisi (1946), Zərif Sənətlər Milli İnstitutunun baş direktoru (1947–52) olmuşdur. Meksika və Latın Amerikası bəstəkarlarının yaradıcılığını təbliğ edərək, dirijor kimi Amerika və Avropa ölkələrində konsertlər vermişdir. Musiqi tənqidçisi kimi mətbuatda çıxış etmişdir.

## Fəaliyyəti
Bir çox xarici akademiya və institutların fəxri üzvü seçilmişdir. S. Revueltasla bərabər Meksika müasir bəstəkarlıq məktəbinin banisi, Latın Amerikası aparıcı bəstəkarlarından olmuşdur. 20–30-cu illərdə yaratdığı əsərlərdə Meksika xalq musiqisinin, hindi musiqisinin elementləri (*asteklərin həyatından götürülmüş süjetlərə yazılmış baletlər, “Hindi simfoniyası”*) üstünlük təşkil edirdi. Həmin illərdə Çaves musiqi modernizmi ilə maraqlanaraq bir sıra əsərlər (*“Çoxbucaqlılar”, “Altıbucaqlılar”, “Enerji”, “Spiral” və s*.) yaramışdır. Xor və orkestr üçün “Proletar simfoniyası” (1934), “Respublika uvertürası” (1935), Meksika şairi K.Qutyerres Krusun sözlərinə yazılmış xor və orkestr üçün “Günəş” kantatası (1934) və s. əsərlərin müəllifidir. 20-ci əsrin 40-cı illərindən başlayaraq Çavesin musiqisi milli xüsusiyyətlərini saxlamaqla akademik xarakter almışdır. Müasir Meksika bəstəkarlarına Çaves yaradıcılığının böyük təsiri olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Armando Manzanero

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Karlos Çavesin bioqrafiyası və əsərləri
Amerika Sosiologiya Assosiasiyası

**Amerika Sosiologiya Assosiasiyası** ()– 1905-ci ildə amerikan sosioloqlarının cəmiyyəti kimi yaradılmışdır. 12 mindən artıq üzvü olan Amerika Sosiologiya Assosiasiyası indiki adını 1959-cu ildə almışdır. Amerika Sosiologiya Assosiasiyasında üç üzvlük kateqoriyası var: daimi üzvlər, müxbir üzvlər, tələbələr. Amerika Sosiologiya Assosiasiyasının məqsədi sosioloji tədqiqatların keyfiyyətinin yüksəldilməsi, sosioloji təhsilin inkişafına yardım və elmi-sosioloji problemlərin öyrənilməsi ilə məşğul olan alimlərin görüşlərini təşkil etməkdir. Assosiasiya öz üzvləri arasından işçi orqan – Şura təsis edir və o, cəmiyyətin cari işlərini planlaşdırır və icrasını həyata keçirir. Amerika Sosiologiya Assosiasiyasının icraçı orqanı icraçı katibdən və 14 köməkçisi olan 5 üzvdən ibarətdir. İcraçı orqan sosiologiyanın təliminə aid materialların toplamaq və yaymaq, milli azlıqlardan olan tələbələrə kömək göstərmək, dövlət və özəl təhsil sektorlarında sosiologiyanın və sosioloqların rolunu və nüfuzunu yüksəltmək, sosioloqları daimi işlə təmin etmək üçün inzibati rəhbərliyi həyata keçirir. Amerika Sosiologiya Assosiasiyasının tərkibində sosioloji biliklərin ayrı-ayrı sahələri üzrə 45 tədqiqatçıdan ibarət komitə fəaliyyət göstərir. Assosiasiya hər il Amerika Birləşmiş Ştatlarının ayrı- ayrı şəhərlərində milli elmi konfranslar keçirir.

## Mənbə
*
Sinuziya

**Sinuziya** ( — birlikdə mövcudluq, cəmiyyət) — eyni bir ekobiomorfa aid olan növlərin biosenozda olan populyasiyaların məcmusu. Sinuziya məkanca və ekoloji cəhətdən fitosenozun ayrılmış (xüsusi) bir hissəsidir. Yalnız bir populyasiyadan və ya bir neçə populyasiyadan (məs. efemerlərin sinuziyası) ibarət ola bilər. Başqa cür sinuziyalar da ayırırlar: epifit şibyələrin sinuziyası, soprofit bitkilərin sinuziyası, cücülərin və başqa heyvanların sinuziyası.

## Terminin tarixi
İlk dəfə sinuziya termininə 1917-ci ildə isveçrəli geobotanik E. Rubelyanın mühazirələrində, çap şəklində isə 1918-ci ildə avstriyalı geobotanik Heelmuta Qamsanın kitablarında rast gəlinir. Sonralar isə bu termin XX əsrdə eston geobotanik Teador Limpapanın əsərlərində tez-tez işlədilir.

## Sinuziyalıq
Biosenoza daxil olan ayrı-ayrı növ populyasiyalarının sahədə "ləkə" halında və ya qırıq-qırıq (kəsikkəsik) yayılması.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Suksessiya
Sklerofitlər

**Sklerofitlər** ( – quru, bərk) — güclü inkişaf etmiş mexaniki toxumaları (sklerenxim, libriform) olan skleromorf bitkilər. Sklerofitlər sərtyarpaqlara, bəzən yüksək xüsusi çəkili oduncağa malik olur. Bura aiddir: sklerohiqrofitlər (məs. probka (mantar) palıdı, daş palıd), bir çox sklerokserofitlər (məs. saqqızağacı), xüsusilə yarımkollar (boyalıcı ebelek).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Sarı-boz kenquru
Soliflyukasiya

**Soliflyukasiya** ( - torpaq və  - axma) — Yamacda torpağın artıq rütubətlənmiş qatının tədricən sürüşməsi. Soliflyukasiya prosesi həmçinin dağlıq sahələrdəki dik yamaclarda güclü yağışlar nəticəsində torpağın rütubətlə doyması hesabına da baş verir. Soliflyukasiya nəticəsində relyefin soliflyukasiya mezo və mikroformaları (soliflyukasiya terrasları) əmələ gəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* Ekoloqların məlumat kitabı

## Həmçinin bax
* Qrenlandiya adası
Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası

**Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası** – faydalı su orqanizmlərinin yaşayış şəraitinin yaxşılaşmasına və su sahələrinin bioloji və təsərrüfat məhsuldarlığının süni yüksəlməsinə yönəldilən kompleks tədbirlər. Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası balıq təsərrüfatında (su hövzəsinin dərinləşdirilməsi və təmizlənməsi, təbii balıq kürü qoyan yerlərin saxlanması və süni kürüləmə yerlərinin düzəldilməsi), həm də ov təsərrüfatında istifadə olunur. Su hövzələrinin bioloji meliorasiyasına həm də hövzədə bitki ilə qidalanan balıqların introduksiyası daxildir (su hövzələrinin "çiçəkləməsi"" ilə mübarizə məqsədilə).

## Xarici keçid
* Su bioresursları

## Həmçinin bax
* Su
* Balıq

## İstinad
Su müalicəsi

**Su müalicəsi** – sudan müalicə və profilaktika məqsədi ilə istifadə edilməsi. Hələ İbn-Sina orqanizmi möhkəmləndirmək və bir sıra xəstəliklərin qarşısını almaq üçün Su müalicəsinin böyük əhəmiyyətini göstərmişdir. Su yüksək istilik tutumu, istilik keçiriciliyi, konveksiya və müxtəlif qazları, duzları həll etmək qabiliyyətinə malikdir. Su müalicəsi zamanı dəridə yerləşən sinir ucları qıcıqlanır. Azərbaycan Respublikasında bir sıra balneoloji müəssisələr (İstisu, Turşsu, Qalaaltı, Suraxanı, Şıxburnu və s.) fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* İstisu (Masallı)
* İstisu (Kəlbəcər)

## İstinad
Su təsərrüfatı

**Su təsərrüfatı** – Su ehtiyatlarının öyrənilməsi, uçotu, kompleks istifadəsinin planlaşdırılması, yeraltı və yerüstü suların çirklənməsinin və azalmasının mühafizəsi ilə məşğul olan xalq təsərrüfatı sahəsi. Su təsərrüfatınin əsas vəzifəsi xalq təsərrüfatının bütün sahələrini zəruri miqdarda keyfiyyətli su ilə təmin etməkdir. Su təsərrüfatının ən əsas məsələlərindən biri də su hövzələrini sənaye və məişət suları ilə çirklənməkdən qorumaqdır.

## Su təsərrüfatı kadastrı
Xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində sudan istifadə vəzifəsi, miqdarı və formasına uyğun olaraq su resursları üzrə məlumatların toplanması.

## Xarici keçid
* **[http://mst.gov.az AZƏRBAYCAN MELİORASİYA VƏ SU TƏSƏRRÜFATI AÇIQ SƏHMDAR CƏMİYYƏTİ]**

## Həmçinin bax
* Su
* Su ehtiyatı
* Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı ASC

## İstinad
Ziqfrid xətti

**Ziqfrid xətti** (Almanca: Siegfriedstellung) Birinci Dünya müharibəsi zamanı-1916–17-ci illərdə Almanlar tərəfindən şimali Fransada tikilmiş istehkam xəttidir. İngiliscə bu termin dedikdə 1930-cu illərdə Fransanın Maginot xəttinin daha da şərqində inşa edilən İkinci Dünya müharibəsi dövründəki "Qərb divarı" nəzərdə tutulur. Ziqfrid xəttini 630&nbsp;km-dən çox uzanır və 1800 sığınacaq, tunellər və tank tələlələri ilə təchiz edilmişdir. Xətt Niderland sərhəddindəki Klevedən başlayaraq Alman imperiyasının qərb sərhədləri boyu, oradan da İsveçrə ilə sərhəd olan Weil am Rhein şəhərinə qədər davam edirdi.

: 1936-da tikilməsinin planlaştırılmasına baxmayaraq 1938–1940-cı illərdə inşa edilmişdir.
: 1944–1945-ci illərdə Ziqfrid xətti əsasən Amerikanlar olmaqla (100000-dən çox əsgər) müttəfiqlərin güclü hücumlarına məruz qaldı. Yekunda Amerikanlar 140 minə yaxın əsgər itirmişdi, Almanlar isə dəqiq məlum deyildir.

## "Qərb divarı" adının mənşəyi
: Almanca "Qərb divarı" , ingiliscə "Ziqfrid xətti" adlandırılan bu istinad divarı 1930-cu illərin sonlarına qədər müxtəlif adlarla hissə hissə inşa edilmişdir.
:* Ən qabaqcıl hallar üçün sərhədd nəzarət proqramı (qabaqcıl proqram) (1838)
:* "limes" proqramı
:* Aaxen-Saarland proqramı (1939)
:* "Geldern Emplacement" Brüggen və Kleve arasında (1939–1940)
:* "Qərbi hava hücum müdafiə zonası" (1938)
: Bu proqramların hamısı bütün mövcud resurslardan istifadə edilərək yüksək texnologiya ilə inşaa edilmişdir. "Qərb divarı" adının kökəni bilnmir, amma 1929-cu ilin ortalarından etibarən çox içlənməyə başlanmışdır. Adolf Hitlerin 20 may 1939-cu ildə buradakı əsgər və işçilərə təlimatlar göndərməsi haqqında bir səsyazma vardır.

## İnşası
: istehkamlar ilkin olaraq özəl firmalar tərəfindən inşa edilirdi, lakin tələb olunan işçilərin armasını bu firmalar təmin edə bilmədiyinə görə Todt təşkilatı bu boşluğu doldurdu. Bu təşkilatın köməyi ilə eyni anda 500000-ə qədər əsir eyni anda Ziqfrid xəttində işləyirdi. Materialların çatdırılması Birinci Dünya müharibəsi dövründə Almaniyanın qərbində qurulmuş, inkişaf etmiş və strateji əhəmiyyətli Deutsche Reichsbahn dəmiryolu vasitəsilə həyata keçirilirdi.
: İş şəraiti çox ağır idi. Ağır tonnajlı parçaların qaldırılması üçün primitiv alətlərdən istifadə edilirdi. İşçilərin həyatları daim təhlükə içində olurdu. Bəzi işçilər inşaat bitdikdən sonra medallarla mükafatlandırılmışdır.

## İstinadlar
Oskari Sallinen

**Oskari Sallinen** (22 iyun 2001-ci ildə Finlandiyada anadan olub) — *JJK* klubundan icarə əsasında da Erediviziya təmsilçilərindən olan *Qroningen* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Finlandiyalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Villiketut
Sallinen Villiketut akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Sallinen öz peşəkar karyerasında debütünü 7 may 2017-ci ildə *TP-47* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Villiketut liqa görüşündə rəqibinə 4-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### JJK
Sallinen 2017-ci ilin yayında *JJK* klubuna transfer olmuşdur. O, klub ilə debütünü 15 iyun 2017-ci ildə HJK Helsinki klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 83-cü dəqiqədə Tommi Karini əvəz etmişdir. Həmin görüşdə JJK liqa görüşündə rəqibinə 4-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

### Qroningen
19 iyul 2017-ci ildə Sallinen satın alma qarşılığında Erediviziya təmsilçilərindən olan *Qroningen* klubuna icarəyə verilmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Finlandiya Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Huqo Vetlesen

**Huqo Vetlesen** (29 fevral 2000-ci ildə Norveçdə anadan olub) — Norveç Eliteserien təmsilçilərindən olan *Stabek* klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Norveçli futbolçu.

## Klub karyerası

### Stabek
Vetlesen Stabek akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Vetlesen öz peşəkar karyerasında debütünü 2 aprel 2017-ci ildə *Olesunn* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Stabek liqa görüşündə rəqibinə 3–1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Norveç Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anabolik maddələr

**Anabolik maddələr** – orqanizmdə zülal sintezini stimullaşdıran preparatlar. Anabolik maddələr quruluşuna görə kişi cinsiyyət hormonlarına yaxın olan androgen xassəli steroidlərə (klostebol, metandiyenon, metandriol, nandrolon) və nisbətən zəif anabolik təsirli qeyri-steroidlərə (orot turşusu, inozin, karnozin, mildronat, kreatin-fosfat, etaden, metilurasil, pentoksil) bölünür. Anabolik maddələr orqanizmdə azotu, kaliumu,kükürdü, fosforu saxlamaqla azot mübadiləsinə müsbət təsir göstərir, sidik cövhərinin böyrəklərlə xaric olmasını azaldır və kalsiumun sümüklərdə saxlanılmasını təmin edir. Onlar, həmçinin, iştahanı artırır, əzələ kütləsini çoxaldır, sümüklərin minerallaşmasını, dəri və selikli qişa zədələnmələrinin epiteli ilə örtülməsini sürətləndirir. Anabolik maddələr kaxeksiya, artan əzələ distrofiyası zamanı, ağır cərrahi əməliyyatlardan, yanıqlardan, sınıqlardan sonrakı bərpa dövründə, sağalmayan yaralarda, osteoporozda, sümük iliyi qanyaranması çox zəiflədikdə, bəzi endokrin xəstəliklərdə istifadə olunur. Prostat və süd vəzilərinin xərçəngi, prostatit, kəskin hepatit, qara ciyər sirrozu zamanı, hamiləlik və əmizdirmə dövründə Anabolik maddələr əks göstərilir. İdmanda Anabolik maddələr klassik dopinq hesab olunur və istifadəsi qadağandır. 

## Mənbə
Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsi

Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsi – içməli su mənbələrinin çirklənmədən qoruyan qanunverici, təşkilatı və sanitar-texniki tədbirlər sistemi. Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsi barədə ilk dövlət qanunu 19-cu əsrin 70-ci illərində B.Britaniyada, 90-cı illərdə isə Fransada həyata keçirilmişdir. SHSM-də ciddi rejimli və məhdudlaşdırılmış sanitariya mühafizəsi zonası müəyyənləşdirilmişdir. Birinci zonaya su götürülən yer və su kəmərinin baş qurğuları aiddir; bura hasara alınır, sahəsi yaşıllaşdırılır, qorunur və tikinti işləri qadağan edilir. İkinci zonaya su təchizatı mənbəyinə təsir göstərə bilən sahə aiddir. Çayın sahili 150-200 m enində yaşıllaşdırılır və sanitariya rejimi gözlənilir. Su hövzələrinin sanitariya mühafizəsində sanitariya-epidemioloji stansiyalar nəzarət edir.

## Su hövzəsinin özü-özünə çirklənməsi
Parçalanan ölü maddələrlə çirklənməsi. Su hövzəsinin özü-özünə çirklənməsi yosunların kütləvi parçalanması (əsasən göy-yaşıl yosunların) nəticəsində baş verir. Su mühiti bu zaman nəinki ölü üzvi maddələrlə zənginləşir, həm də mürəkkəb molekulyar strukturlu zəhərli maddələrin ayrılması nəticəsində zəhərlənir, heyvan və insanlar üçün təhlükəli olur. Zəhərli yosunlarla zəhərlənmiş balıqları insan qəbul etdikdə zəhərlənə bilər.

## Su hövzələrinin özü-özününü təmizlənməsi
Su hövzəsinin üzvi və qismən qeyri üzvi maddələri zərərsiz birləşmələrə çevirməsi qabiliyyəti. Su hövzələrinin özü-özünü təmizlənməsi fiziki (suspenziya hissəcikərinin çökməsi, buxarlanma); kimyəvi (maddələrin oksigen və hidrogen peroksidlə oksidləşməsi, suda həll olması, hidrantlara çevrilməsi: kolqulyasiya və çökmə; toksikantların hidrolizi); bioloji (çirklənmiş maddələrin mübadilə prosesinə girməsi, onların parçalanması və ya zəhərsiz formalara keçməsi). Su hövzələrinin özü-özünü təmizlənməsidə bütün hidrobiontlar iştirak edir, əsas rolu isə bakteriyalar, göbələklər, ibtidailər və çoxhüceyrəli heyvanlar-süzdü- rücülər oynayır.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Su
* Su anbarları

## İstinad
Tefrit

**Tefrit** — teralitin effuziv analoqu olub qələvi bazaltoidlərin tipik və çox geniş yayılmış növü. Xarici görünüşünə görə bazalta çox oxşayır, əsas kütlədən və mineral püruzlərdən təşkil olunmuşdur. Püruzlər plagioklaz, piroksen və olivindən, bəzən nefelin və ya analsimdən ibarətdir. Bütöv və ya mandelşteyn teksturla səciyyələnir. Tefrit mineral tərkibi əsas paragenezislərə görə təyin olunur: plagioklaz, monoklinal piroksen, olivin, feldşpatoidlər. Qələvi çöl şpatı, hornblend, biotit də iştirak edə bilər. Aksessor mineralları: apatit və titanmaqnetit. Törəmə mineralları: seolitlər, xlorit, kalsit. Tefrit quruluşu porfir və ya afir, əsas kütlənin quruluşu isə intersertaldır. Sinonim: Nefelinli bazanitoid, linozait, linozit, monsonit, nefelinli dolerit, tefrit-bazalt və b. Növ müxtəlifliyi.: bereşit, analsimli, analsim-leysitli, hayuinli, olivinli, skapolitli tefrit və b.

## Mənbə
*
Neydson da Silva

**Meydson da Silva** () — **Neydson** kimi də tanınan, *Molde* klubundan icarə əsasında Eliteserien təmsilçilərindən olan *Elverum* klubunda qapıçı kimi çıxış edən peşəkar Norveçli futbolçu.

## Klub karyerası

### Molde
Neydson Molde akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Neydson öz peşəkar karyerasında debütünü 8 noyabr 2015-ci ildə *İK Start* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 89-cu dəqiqədə Etan Horvatı əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Molde liqa görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

19 iyul 2017-ci ildə Neydson 2017-ci ilin sonuna qədər *Elverum* klubuna icarəyə verilmişdir.

### Brattvaq
29 dekabr 2017-ci ildə Neydson Molde klubundan ayrıldıqdan sonra *Brattvaq* klubu ilə müqavilə imzalamışdır.

## Karyera statistikası
### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Molde Profile
Termodinamik sistem

**Termodinamik sistem** — tarazlıq vəziyyətində konsentrasiya, temperatur, təzyiq və b. hal parametrlərinin müəyyən qiymətlərilə səciyyələnən və çoxsaylı hissəcikləri (atomlar, molekullar və b.) olan fiziki sistem (cism); termodinamikada "sistem" adı altında onu xəyalən bütün ətraf mühitdən ayıran cismlər (məsələn: süxurlar, minerallar və b.) nəzərdə tutulur. Termodinamik sistem hüdudlarından kənardakı cismlər xarici mühitə aid edilir. Sistemə öz fiziki xüsusiyyətlərini dəyişən və (yaxud) öz aralarında və ətraf cismlərlə (mühitlə) qarşılıqlı əlaqəyə girərək köhnələrin yeniləşməsi, ya da tamamilə itməsi və yeni fazaların yaranmasına səbəb olan yekcins cismlər (fazalar) aiddir. Faza məfhumunu təmin edən yekcinslilik əlaməti ona əsaslanır ki, həmin cism (faza) özünün bütün hissələrində tamamilə eyni fiziki xüsusiyyətlərə və eyni kimyəvi tərkibə malik olur. Birfazalı sistemlər homogen, iki və daha artıq fazalılar isə heterogen adlanır. Bir mineralın digərindəki möhtəvisi mineralların iki bərk fazalı heterogen, qaz və maye möhtəviləri isə üç fazanın (bərk, maye və qazın) heterogen sistemini əmələ gətirir. Müxtəlif sərbəstlik dərəcəsinə görə divariantlı, monovariantlı, nonvariantlı, polivariantlı; komponentlərin sayına görə birfazalı, ikifazalı, üçfazalı, çoxfazalı; ətraf mühitə münasibətinə görə qapalı, təcrid olunmuş, açıq; fiziki-kimyəvi amillərə görə izobar-izoentropik, izotermik-izobarik, izoxor-izotermik termodinamik sistemlərə ayrılır.

## Mənbə
*
Turbiditlər

**Turbiditlər**, Kiepep, 1964 — müasir və qədim turbidit (suspenzion, lehmə) axıntı çöküntülərinin adı. Adətən qum, alevrit və pelit çöküntüləri təbəqələrinin növbələşməsindən ibarət olub, özünəməxsus qradatasion laylaşması ilə səciyyələnir. Sahilyanı rayonlarda, qitə yamacında, abissal düzənliklərdə, dərin okean novlarında, rift dərələrində, sualtı dağ silsilələri və yüksəkliklərin yamaclarında geniş yayılmışdır. Müasir turbiditlər əksəriyyəti 2000 *m*-dən dərin sahələrdə çökür. Dərinlik turbiditlər bəzən yenidən çökdürülmüş dayaz su faunası və quru florasının qalıqlarına rast gəlinir. Ayrı-ayrı fərdi turbiditlər təbəqələrinin qalınlığı bir neçə *mm*-dən 6 *m* arasında dəyişir. Okean və dəniz hövzələrində böyük dərinliklərdə tapılan qumlu çöküntülər çox hallarda turbiditlərə aiddir. Turbiditlər bəzən abissal düzənliklərdə, məsələn: Kaliforniya sahilləri, Puerto-Riko təknəsi, Meksika körfəzində çox böyük sahələri tutur. Böyük Qafqazın təbaşir fliş çöküntülərində geniş yayılmışdır.

## Mənbə
*
Trepel

**Trepel** — kövrək və ya zəif sementləşmiş, çox yüngül, incə məsaməli ağ, boz-qonur, qırmızı və qara çökmə opal süxur Fiziki-kimyəvi xassələrinə görə diatomitə uyğundur, lakin trepel üzvi qalıqlar az olur və ya tamamilə olmur.  Əsasən kiçik sferik opal və bəzən xalsedon qloblalarından (0,01–0,02 *mm*) təşkil olunmuşdur.  Diatomea skeletlərinin iştirakından asılı olaraq diatomealı və diatomeasız (qlobulyar) trepel fərqləndirilir.   Adətən tərkibində az miqdarda gilli maddə, qlaukonit, kvars, çöl şpatları dənələri olur.  Təbaşirin dəniz çöküntülərində, qismən kaynazoy çöküntülərində yataqları məlumdur. Biogeokimyəvi mənşəli olması ehtimal edilir. Trepel izolyasiya, cilalama, tikinti materialı, uducu, katalizator, doldurucu, adsorbent kimi və dinamit hazırlamaq üçün istifadə edilir.

## Mənbə
*
Trapp formasiyası

**Trapp formasiyası** — maqmatik formasiya Qırışıqlıq strukturların platforma inkişaf rejimi üçün səciyyəvi olub, çox vaxt qədim və cavan platformaların örtüyünün tərkibinə daxil olur. Trapp formasiyası əmələ gəlməsinə səbəb olan maqmatizmin miqyası olduqca geniş olub yer səthinə çıxarılan və ya litosferin üst qatlarına nüfuz edən maqmatik materialın həcmi 1*mln.km*3-ə çatır. Trapp formasiyası üçün süxurların effuziv örtük və intruziv (subvulkan) formalı horizontal yatım, qitə və laqun çöküntüləri, bəzən isə tuflarla assosiasiya yaratması səciyyəvidir. Trapp formasiyası **s**üxurları ilkin toleit-bazalt maqmasından əmələ gəlir və yeknəsəq olması ilə fərqlənir. Trapp formasiyası effuziv süxurları adətən labrador və monoklinik piroksendən, az miqdarda filiz minerallarından və olivindən (bəzən olmur) ibarətdir. Süxurların çoxunda az miqdarda qalıq şüşə və ya kvars-çöl şpatı aqreqatları olur. Trapp formasiyası intruziv süxurları poykilit, ofit və ya intersertal (sillərin kənar hissələrində) quruluşlu olub labradordan və piroksendən (pijonit və ya avgit və rombik piroksendən) ibarətdir; bunlarda az miqdarda biotit, hornblend (buynuzdaşı), apatit, filiz mineralları (maqnetit, ilmenit və b.) iştirak edir. Trapp formasiyası süxurlarının müxtəlifliyinin əsas səbəbi kristallaşma diferensasiyasıdır və bunun da əsas nəticəsi kristallaşmanın gec məhsullarında Fe yüksək miqdarda olmasıdır.

## Geomorfoloji termin
**Trapp** — (, ) /isv. trapp- pilləkən, pillə/ – Skandinaviyada bərk, tutqun rəngli maqmatik süxurlar /bazalt, porfirit, diabaz və s./ üçün işlədilən termin; hazırda bu termin platformada geniş örtük təşkil edən bütün qədim tərkibli püskürmə süxurlar /dolerit, diabaz, porfirit, bazalt və s./ üçün işlənilir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Faydalı qazıntılar

## İstinadlar
New Star Games

**New Star Games** - videooyunları yaradan şirkət. Xüsusilə idman simulyatorları ilə əlaqəli kompüter oyunları və mobil oyunlar yaradır.

Saymon Rid tərəfindən qurulub. Yanvar 2006-dan bəri oyun yaratma müddətini anlatdığı bir internet gündəliyi (bloq) vardır..

## Oyunlar
*New Star Games* tərəfindən yaradılan oyunlar:
* *[[New Star Soccer 5]]*
* *[[New Star Tennis]]*
* *[[New Star Hockey]]*
* *[[New Star GP]]*
* *[[Super Laser Racer]]*
* *[[New Star Soccer 4]]*
* *[[Sensational Soccer]]*
* *[[New Star Soccer 3]]*
* *[[New Star Soccer 2]]*
* *[[New Star Soccer]]*
* *[[Euro Cup Manager]]*
* *[[World Cup Manager]]*
* *[[New Star Cricket]]*

## İstinadlar
Termal su

**Termal su** — yüksək temperaturlu yeraltı və bulaq suyu. Termal su temperaturu müvafiq ərazidə havanın orta illik temperaturundan yüksək olan — nisbi (temperaturu 20&nbsp;°C-dən az olan soyuq sular da bu növ suları təşkil edə bilər) və temperaturu 20–37&nbsp;°C (Yer kürəsində havanın orta maksimal temperaturundan çox və insan bədəninin normal temperaturundan yüksək) olan — mütləq növlərə ayrılır. Yeraltı suların temperatur rejimi Yerin daxili — endogen və müvafiq ərazinin iqlim xüsusiyyətindən asılı olan ekzogen istiliklə əlaqədardır. Müasir vulkanizm əyalətlərində bu sular buxar və ya qaynar bulaq — geyzer şəklində yer səthinə çıxır. Belə suların minerallaşma dərəcəsi az, qələviliyi isə yüksək olur. İon tərkibində Na üstünlük təşkil edir. Termal su bəzi növləri akroterm (akratoterm) adlanır; qaz tərkibinə görə əsasən azotlu olur. Lakin karbon qazlı, metanlı və hidrogen-sulfidli termlərə də rast gəlinir. Azotlu termlər üç əsas növə ayrılır: 1. Qranit massivlərinin çatlarında yayılmış, minerallaşma dərəcəsi adətən 0,3 *q/l*-dən az olan silisiumlu, yüksək miqdarda radon və bəzi mikroelementlərin iştirakı ilə səciyyələnən term; 2. Tufogen qatlarda, şist və qumdaşlarda yayılmış və hidrogen-sulfidin iştirakı ilə səciyyələnən term; 3. Karbonatlı (əhəngdaşı, dolomit və b.) süxurlarda yayılmış, yüksək minerallaşma dərəcəli term.

## Mənbə
*
Tektonika

thumb|Plate Tectonics map
**Tektonika -** geologiya elminin sahəsi. 1. Yer qabığının tektonik deformasiyaların məcmusu və onların inkişaf tarixilə əlaqədar olan müəyyən bir hissənin quruluşu. 2. Yer qabığının geoloji strukturlarının quruluşu, onların yerləşmə və inkişaf qanunauyğunluqları haqqında təlim 

## Haqqında
Tektonika bu halda "Geotektonika" termininin sinonimidir. Tektonika bir neçə müstəqil bölməyə ayrılır: ümumi, yaxud morfoloji tektonika (struktur geologiya), regional tektonika, tarixi tektonika, genetik, yaxud nəzəri tektonika, müqayisəli tektonika, eksperimental tektonika, neotektonika və b. Ümumi, yaxud morfoloji tektonika litosferin kiçik və orta miqyaslı struktur elementlərinin müxtəlif tiplərini öyrənir. Regional tektonika struktur formaların yer qabığının ayrı-ayrı sahələrində, yaxud litosferdə müasir vəziyyətini tədqiq edir, geoloji planalma və geofiziki üsulların məlumatlarına əsaslanaraq tektonik rayonlaşdırma məsələlərini işləyib hazırlayır. Tarixi tektonika tektonik hərəkətlərin, Yer qabığının və onun ayrı-ayrı elementlərinin əmələgəlmə tarixini öyrənir, inkişafın əsas mərhələlərini və onun ümumi qanunauyğunluqlarını araşdırır. Genetik, yaxud nəzəri tektonika yer qabığı strukturlarının ümumi inkişaf nəzəriyyəsini işləyib hazırlayır, tektonik hərəkətlərin səbəblərini və tektonik pozulmaların ayrı-ayrı növlərinin əmələgəlmə mexanizmini tədqiq edir. Mü­qa­yisəli tektonika bir sinfin struktur elementlərini, onların tipomorf xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmaqla inkişaf ardıcıllığını müəy­yən edir. Eksperimental tektonika müxtəlif tipli strukturların əmələgəlmə şəraitinin eksperimental yolla öyrənilməsilə məşğul olur. Neotektonika geo­morfoloji üsüllarla Yer tarixində  yeni (neogen – dördün­cü dövr) tektonik hərəkətləri və onların yaratdığı strukturları öyrənir. Faydalı qa­zıntıların axtarışı və kəşfiyyatının səmərəli istiqamətləndirilməsi üçün tektonika bö­yük tətbiqi əhəmiyyəti vardır. Yer qabığının üst laylarının strukturu və yeni tektonik hərəkətlərin intensivliyi haqqındakı mə­lumatlar müxtəlif mühəndisi qurğuların (kanal, SES və b.) tikintisində nəzərə alınır.

*Ən yeni tektonika* geotektonikanın bölmələrindən biri; müasir relyef formalarını əmələ gətirən tektonik prosesləri öyrənir. Ən yeni tektonika hərəkətlərin yaşını əksər tədqiqatçılar neogen-dördüncü dövr hesab edirlər. Bəzən onun aşağı sərhədini kaynozoyun əvvəlinədək endirilir və müxtəlif regionlar üçün müxtəlif qəbul edilir.

## Həmçinin bax

* Geologiya
* Yer qabığı
* Geotektonika

## Mənbə
*
Talaçay

**Talaçay** — Böyük Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində, mənbəyini elə həmin dağlardan götürən və Qanıx (Alazan) çayına tökülən, Zaqatala rayonu ərazisindən axan çay. Qidalanmasında qar və yağış suları əsas yer tutur. Axımı tənzimlənməyib.
Ceyms Çadvik

**Ceyms Çadvik** () — ingilis fiziki, London Kral Cəmiyyətinin üzvü (1927). Nobel mükafatı laureatı (1935). Ernest Rezerfordun şagirdi.

## Həyatı
Mançester və Kembric universitetlərini bitirmişdir. Kembric Universitetində dərs demiş və Kavendiş laboratoriyasının direktor müavini (1923– 35), Liverpul Universitetinin professoru (1935–48) olmuşdur. Əsas işləri atom nüvəsi fizikasına aiddir. 1914-cü ildə beta-şüalanmanın kəsilməz enerji spektrini kəşf etmişdir. İlk işləri radioaktivliyə həsr olunmuşdur.

## Fəaliyyəti

1920-ci ildə eksperimental olaraq nüvənin yükünün elementin sıra nömrəsinə bərabər olmasını təsdiq etmişdir. Alfa-zərrəciklərin təsiri altında elementlərin çevrilməsini (Ernest Rezerfordla birlikdə) və qamma-kvantlarla elektron-pozitron cütünün əmələ gəlməsini öyrənmişdir (*P. Blekket və C. Ok kialini ilə birlikdə*). Çedvikin ən böyük xidmətlərindən biri, berillium hədəfi alfa-hissəciklər seli ilə şüalandırarkən neytronu kəşf etməsidir (1932). 1934–35-ci illərdə əməkdaşı M. Qoldhaberlə birlikdə qamma-kvantların təsiri altında deytronun neytron və protona fotodissosiasiyasına aid təcrübələr qoymuşdur. 1943–45-ci illərdə Los-Alamos (ABŞ) laboratoriyasında atom bombasının layihəsi üzərində işləyən ingilis alimləri qrupuna rəhbərlik etmişdir.

## Həmçinin bax
* Hemfri Devi
* Piter Hiqqs

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ceyms Çedvikin bioqrafiyası və fəaliyyəti
* Ceyms Çedvik Atom İrsi Fondu

## İstinadlar
Moldova Milli Diviziyası

**Moldova Milli Liqası** — hazırda **Divizia Națională** adlandırılan və Moldovaın peşəkar futbol klublarının çıxış etdiyi güclülər dəstəsidir.

1992-ci ildən cəmi 5 klub Moldovanın Milli Liqasında çempion olmuşdur. Şerif Tiraspol liqanın cari çempiondur.

## Milli Diviziya üzvləri (2017 mövsümü)

## Statistika

* 1992 Zimbru Kişinyov (1)
* 1992-93 Zimbru Kişinyov (2)
* 1993-94 Zimbru Kişinyov (3)
* 1994-95 Zimbru Kişinyov (4)
* 1995-96 Zimbru Kişinyov (5)
* 1996-97 Constructorul Kişinyov (1)
* 1997-98 Zimbru Kişinyov (6)
* 1998-99 Zimbru Kişinyov (7)
* 1999-00 Zimbru Kişinyov (8)
* 2000-01 Şerif Tiraspol (1)

* 2001-02 Şerif Tiraspol (2)
* 2002-03 Şerif Tiraspol (3)
* 2003-04 Şerif Tiraspol (4)
* 2004-05 Şerif Tiraspol (5)
* 2005-06 Şerif Tiraspol (6)
* 2006-07 Şerif Tiraspol (7)
* 2007-08 Şerif Tiraspol (8)
* 2008-09 Şerif Tiraspol (9)
* 2009-10 Şerif Tiraspol (10)
* 2010-11 Daçiya Kişinyov (1)

* 2011-12 Şerif Tiraspol (11)
* 2012-13 Şerif Tiraspol (12)
* 2013-14 Şerif Tiraspol (13)
* 2014-15 Milsami Orhey (12)
* 2015-16 Şerif Tiraspol (14)
* 2016-17 Şerif Tiraspol (15)
* 2017 Şerif Tiraspol (16)
* 2018 Şerif Tiraspol (17)
* 2019 Şerif Tiraspol (18)
* 2020-21 Şerif Tiraspol (19)

* 2021-22 Şerif Tiraspol (20)
* 2022-23 Şerif Tiraspol (21)
* 2023-24 Petrocub-Хınçеş (1)
* 2024-25 Milsami Orhey (2)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Peşəkar Futbol Liqası
Rəhimli (Kəlbəcər)

**Rəhimli** (əvvəlki adı: **Aşağı Xaç, Aşağıxaç**) — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Çaykənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiya
Rəhimli kəndi Tərtər çayın sahilində, dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Tarixi
Bu kəndin bünövrəsini Çaykənd kəndindən köçmüş bir neçə ailə qoyub. Həmin ailələr heyvandarlıqla məşğul olurmuşlar. Kəndin əvvəlki adı AşağXaç olub. 1992-ci ildə kəndin adı dəyişdirilərək onun bünövrəsini qoyan Alxanov Rəhim Ocaqverdi oğlu şərəfinə Rəhimli adlandırılmışdır. Oğlu Alxanov Köçəri isə Kəlbəcərdə sayılıb–seçilən adamlardan olub. Kənd əhalisi Kürdlərin Azərbaycan dilində danışan Alxasi tayfasına mənsubdur.

Kəlbəcər rayonu 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qələbəsindən sonra imzalanmış Üçtərəfli bəyanat əsasında Kəlbəcər rayonu 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılmışdı.

## Yaylaqlar, bulaqlar, məşhur yerlər
### Yaylaqlar
Rəhimli kəndinə məxsus olan bu yaylaqlar var: Behbudbəyin ağqayasının yurdu, Alagöllər yaylağı, Sudəyənqaya yurdu, Söyüdlü yaylağı, Qara Nəsibin yurdu, Mustafanın yurdu, Alıquluağanın yurdu, Taxtadüz yurdu, Sarıbulaq yurdu, Ketilərdüşən yurd, Əsəd bəyin yurdu, Mədinəli dərəsinin yurdu, Novruzdüşən göl yurdu.

### Bulaqlar
Rəhimli kəndinə məxsus olan bu bulaqlar var: Zeynalın bulağı, Novlu bulaq, Bərk bulaq, Nəcəfölən bulaq, Korca bulaq, Lazımin bulağı, Gölmə bulaq.

### Məşhur yerlər
Rəhimli kəndinə məxsus olan bu məşhur yerlər var: Tələlər, Ortaburun, Qırmızıqaya, Güneyinboynu, Biçənəklər, Şişin döşü (dağ), Uzuntala, Hacı Əmrahın yurdu, Kərimin biçənəyi, Mustafanın darı yeri, Heydərin yeri, Xaça yolaşan, Xanışın yeri, Ağkaha, Hüseynalının çüxuru, Sarıburun, Qaradaşın dərəsi, Qaramalıx, Suduran, Həşəriyyə, Qarağatlıqobu, Əsgərin kahası, Elyolu, Sarının yurdu, Mis, Bulağınbaşı, Yatalğalar.

## İstinadlar
Ostin Çemberlen

**Ostin Çemberlen** (; ) — Böyük Britaniya dövlət xadimi.

## Haqqında
Mühafizəkar C. Çemberlenin oğlu. 1892-ci ildən parlament üzvü idi. 1924–29-cu illərdə xarici işlər naziri olmuşdur. Böyük Britaniyanın Avropada rəhbər mövqe tutmasına səy göstərmiş, SSRİ və Fransaya qarşı mübarizə məqsədilə Almaniyanın yenidən militaristləşdirilməsinə tərəfdar çıxmışdır. Çemberlen SSRİ ilə diplomatik əlaqələri kəsməyin (1927, may) və ona qarşı yeni hərbi müdaxilə cəhdlərinin təşəbbüsçülərindən biri olmuşdur. Ömrünün son illərində Almaniyanın təcavüzkarlıq niyyətlərinin təhlükəli olduğunu göstərmişdir.

## Həmçinin bax
* Ketrin Eşton
* Marqaret Tetçer
* Robert Pil
* Sesil Rods
* Tereza Mey

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nobel bioqrafiyası
Texnosfer

**Texnosfer** (yun. techne – incəsənət, ustalıq və spharia - kürə deməkdir.

## Növləri
# Cəmiyyətin sosial-iqtisadi tələbatına uyğun olaraq insan tərəfindən texniki vəsaitin bilavasitə və ya vasitəli təsiri ilə biosferin yeni şəklə salınmış (dəyişdirilmiş) hissəsi. 
# Biosferin dəyişilməsində texnikanın böyük rolu olmaqla təkamülün müasir pilləsi (mərhələsi).

## Xarici keçid
* MÜHƏNDİS EKOLOGİYASI 

## Həmçinin bax
* Texnogenez

## İstinad
Termogen bakteriyalar

**Termogen bakteriyalar** – böyümə və fəaliyyəti prosesində özündən ətraf mühitə xeyli istilik (+70-80&nbsp;°C-dək) ayıran bakteriyalar. Termogen bakteriyalara yüksək temperaturda inkişaf edən bakteriyalar aiddir. Üzvi maddələrlə zəngin olan torf, meşə döşənəyi, peyin və quru otda çoxalır, onların populyasiyalarının ən intensiv böyüməsi 50&nbsp;°C-dən yüksək temperaturda gedir. Termogen bakteriyalar öz mühitinin yanmasına özü «səbəbkar»” ola bilər.

## Termogen mikroorqanizmlər
Qıcqırma prosesində iştirak edən mikroorqanizmlər: bu zaman üzvi substratın oksidləşməsi gedir və çoxlu miqdarda istilik ayrılır

## Xarici keçid
* Termogen bakteriyalar 

## Həmçinin bax
* Bakteriyalar
* Bitkilər

## İstinad
Yuxarı Reyn

**Yuxarı Reyn** () — Şərqi Fransada departament, Elzas rayonunun departamentlərindən biridir. Seriya Nömrəsi-68. İnzibati mərkəzi - Kolmar (inzibati bölgə). Əhali sayı - 765.634 nəfər (şöbələri arasında 29-ci yeri tutur)  (2010-cu il məlumatına görə).

## Coğrafiyası
Şöbənin sahəsi 3525&nbsp;km².Şöbənin ərazisində Reyn çayı axır.

### İnzibati bölgü
Department 6  rayonu və tərkibinə 377 bələdiyyə daxil olan 31 kantonu birləşdirir:

Qeyd edək ki, Fransada dairənin inzibati mərkəzinə suprefektura deyilir və suprefekt tərəfindən idarə olunur. Əgər dairə mərkəzi eyni vaxtda departamentin mərkəzidirsə belə olan halda artıq suprefektura deyil, prefektura adlanır.

## Tarixi
Yuxarı Reyn -  1790-ci ildə mart ayında yaradılmış, ilk 83 şöbədən biri  keçmiş Elzas  vilayətində yerləşir.

## Turizmi

Fayl:Mulhouse - Town hall.jpg|Müluz bələdiyyə binası
Fayl:Colmar - Alsace.jpg|Kolmar
Fayl:67-Riquewihr-arcade.jpg|Rikvir
Fayl:2012-11-16 16-00-31-vallee-doller.jpg|Ballon-d'Alzasdan açılan mənzərə. 
Fayl:Hunawihr1P7.jpg|Yunavir və Elzasda üzüm sahəsi


## Həmçinin bax
* Lo və Qaronna
* Kantal

## Xarici keçidlər
* Préfecture
* Conseil général 
* A la découverte des villes et villages du Haut-Rhin
* Portail de Mulhouse et du Haut-Rhin