Pireney pişiyi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Əvvəllər tez-tez adi vaşaqın alt növü hesab olunurdu. Bu gün sübut edilmişdir ki, bunlar Pleistosen dövründə bir-birindən asılı olmayaraq təkamül keçirmiş iki fərqli növdür. Rəngini bəbir rənginə bənzədən daha açıq rəngi və açıq ləkələri ilə sonuncudan fərqlənir. Qışda xəz matlaşır və nazikləşir. O, adi bir vaşaqın yarısı qədərdir və buna görə də əsasən kiçik ov heyvanlarını - dovşanları və dovşanları ovlayır, yalnız bəzən maral balalarına hücum edir.

## Ərazi
İber vaşaqına İspaniyanın cənub-qərbində (əksəriyyəti Koto Donana Milli Parkında) rast gəlinir, baxmayaraq ki, əvvəlcə İspaniya və Portuqaliyada geniş yayılmışdı. İndi onun əhatə dairəsi yalnız dağlıq ərazilərlə məhdudlaşır.

İber vaşaqları arbutus, mastik və ardıc kimi sıx kollarla, holm və mantar palıdları kimi ağaclarla qarışıq açıq çəmənliyin heterojen mühitinə üstünlük verir.

Əvvəllər İber vaşaqları da İber yarımadasında və Fransanın cənubunda yaşayırdılar. 1950-ci illərdə onun şimal silsiləsi Aralıq dənizindən Qalisiyaya və şimal Portuqaliyanın bəzi hissələrinə, cənub silsiləsi isə mərkəzin cənubundan İspaniyaya qədər uzanırdı. Əhali 1940-cı illərdəki 15 alt populyasiyadan 1990-cı illərin əvvəllərində cəmi iki alt populyasiyaya qədər azaldı.

1973-cü ilə qədər İber vaşaqları Sierra de Gata, Montes de Toledo, şərq Sierra Morena, Sierra de Relumbrar və Doñana sahil düzənliklərində də yaşayırdı. 1960-cı illərin və 2000-ci illərin əvvəllərində o, ərazilərinin təxminən 80%-ni itirdi. Hazırda İber vaşaqına yalnız İspaniyanın cənubundakı çox məhdud ərazilərdə, Sierra Morena və Doñana sahil düzənliklərində rast gəlmək olar.

## Xarici görünüşü
İber vaşaqının xallı və qısa sarıdan sarımtıl-qəhvəyi rəngli xəzi, qısa bədəni, uzun ayaqları və qısa quyruğu var. Onun səlis qulaqları olan kiçik bir başı və aydın bığı var. Qısa quyruğu da daxil olmaqla (12-30 sm), çəkisi 13-15 kq-dır. (15 - 35 funt).

Kişilər ölçü və çəki baxımından qadınlardan daha böyükdür, başdan bədən uzunluğu təxminən 68,2 ilə 77,5 sm (26,9 ilə 30,5 düym) arasındadır və çəkisi 9,2 ilə 10 kq (20 ilə 22 lb) arasında ola bilər.

Nöqtəli xəz nümunəsi bərabər və sıx şəkildə paylanmış kiçik ləkələrdən tutmuş, arxadan yanlara doğru ölçüləri azalan xətlərlə düzülmüş daha uzun ləkələrə qədər dəyişir.

## Vaşaq yetişdirilməsi
Təbiətdə həm erkəklər, həm də dişilər bir yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Bununla belə, praktikada nadir hallarda ərazinin boşalmasını gözləyərək belə sürətlə çoxalırlar. Müşahidə edilən dişilərdən biri anası vəfat edənə qədər beş yaşına qədər çoxalmadı. Çiftleşme mövsümündə dişi erkək axtarışında öz ərazisini tərk edir. Onun hamiləlik müddəti adətən təxminən iki aydır; Çox vaxt pişiklər mart-sentyabr ayları arasında doğulur, doğuşlarının əsas zirvəsi mart və aprel aylarında baş verir.

Bir zibil adətən çəkisi 200 ilə 250 qram (7,1 və 8,8 unsiya) arasında olan iki və ya üç (nadir hallarda bir, dörd və ya beş) pişikdən ibarətdir. Pişiklər 7-10 aylıq yaşlarında analarından müstəqil olurlar, lakin təxminən 20 aya qədər onunla qalırlar. Gənc İberiya vaşağının sağ qalması əsasən yırtıcıların mövcudluğundan asılıdır.

Bacı-qardaşlar 30-60 gün arasında bir-birlərinə qarşı aqressivlik nümayiş etdirməyə başlayırlar, zirvəyə təxminən 45 gündə çatırlar, pişik bacısı tez-tez amansız döyüşdə öz qardaşını öldürür. Bu aqressiya epizodlarının niyə baş verdiyi məlum deyil, lakin hazırda bununla bağlı iki nəzəriyyə mövcuddur. Güman edilir ki, bu, pişik ana südündən ətə keçdikdə hormonların dəyişməsi və ya aqressiya epizodları iyerarxiya və ən uyğun olanın sağ qalması ilə əlaqələndirilir.

Təbiətdə maksimum ömür 13 ildir.

İber vaşaqlarının əsirlikdə yetişdirilməsi ilə bağlı ilk hadisə 29 mart 2005-ci ildə baş verib. Həmin gün üç pişik bala dünyaya gəlib. May ayında pişiklərdən biri qardaşı ilə aqressiv əlaqə zamanı öldü[8]. 2006-cı ildə 4 pişik balaları artıq əsirlikdə doğulmuşdu

## Təhlükəsizlik
İber vaşağı ən nadir məməli növlərindən biridir. 2005-ci ildə onun əhalisinin cəmi 100 nəfər olduğu təxmin edilirdi. Müqayisə üçün: 20-ci əsrin əvvəllərində onların sayı 100 minə yaxın idi, 1960-cı ildə - artıq 3 min, 2000-ci ildə - cəmi 400. ), həmçinin siyahılarda Ümumdünya Təbiəti Mühafizə İttifaqı (IUCN), kateqoriya I (nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar)

## Araşdırma
2012-ci ilin avqustunda tədqiqatçılar İberiya vaşaqının genomunun nəhayət ardıcıllaşdırıldığını və araşdırıldığını elan etdilər. 2012-ci ilin dekabrında məlum olub ki, tədqiqatçılar şəxsi və muzey kolleksiyalarında 466 iberiya vaşaqının qalıqlarını aşkar ediblər. Bununla belə, onlar son 20 il ərzində nümunələrin təxminən 40%-nin itdiyini təxmin edirlər.

İber vaşaqlarının genetik müxtəlifliyi digər məlum felidlərdən (o cümlədən, çitalar (Acinonyx jubatus), Nqoronqoro krater aslanları və Skandinaviyada Avrasiya vaşaqları) daha aşağıdır. Tədqiqatçılar bunun populyasiyanın azalması və növlərin təcrid olunmasının nəticəsi ola biləcəyinə inanırlar.

2013-cü ildə edilən bir araşdırma, həm allel tezliyi, həm də tərkibində Doñana və Andujar vaşaq populyasiyaları arasında güclü genetik fərq göstərdi. Birincilər, daha uzun müddət təcrid olunmaları və daha kiçik əhali sayına görə orijinal əhalidən daha çox fərqlənirdilər.

## Qalereya


Iberian Lynx cub fight.jpg|Vaşaq balaları oynayır
Iberian Lynx cub 12.jpg|Старший рысёнок
Iberian Lynx cub 09.jpg|Gənc vaşaq
Iberian Lynx cub 28.jpg|Körpə


## İstinadlar

## Xarici keçidlər