open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Lüdviq Kox

**Karl Lüdviq Kox** (; ) — Almaniya entomoloqu və araxnoloqu. O, çoxlu sayda hörümçəkləri təsnif etmişdir.

## Əsərləri
* *Die Pflanzenläuse, Aphiden.* Lotzbeck, Nürnberg 1857.
* *Übersicht des Arachnidensystems.* Zeh, Nürnberg 1837–50.
* *Deutschlands Crustaceen, Myriapoden und Arachniden.* Pustet, Regensburg 1835–44.
* *Die Arachniden.* Zeh, Nürnberg 1831–48.
* *System der baierischen Zoologie.* Nürnberg, München 1816.

## İstinadlar
Hüseynqulu sultan Şamlı

**Hüseynqulu sultan Şamlı** (?-1581)—Şamlı elindən qızılbaş sərkərdəsi, Səbzivar vilayətinin hakimi.

## Həyatı
Hüseynqulu sultan Şamlı hərbi xidmətə I Şah Təhmasib Səfəvinin ilxısında mehtərbaşı vəzifəsi ilə başlamışdı. sonra saraya gətirilmişdi. Yasavulbaşı təyin edilmişdi.

II Şah İsmayıl Səfəvi saray vəzifəsi eşikağasıbaşı (saray təşrifçisi) Hüseynqulu xan Şamlıya həvalə edildi.

Sonra Səbzivar vilayətinə hakim göndərildi.

Hüseyqulu sultan Şamlı elinin Azərbaycan qrupunun başçısı idi. Şirvanda, Xaçmaz üzərinə yürüş ucbatından Əmir xan Türkmanla Şahrux xan arasında ədavət düşmüşdü. Pirə Məhəmməd xan Ustaclının və Hüseynqulu sultan eşikağasıbaşı Şamlının başçı olduqları ustaclı və şamlı tayfaları Şahrux xanın tərəfini saxlayaraq türkman tayfasına qarşı çıxdılar. Qulu bəy qorçibaşı tayfalararası silahlı toqquşmanın qarşısını çətinliklə ala bildi. Əmirlərin Şirvan yürüşündən Təbrizə qayıtmasından sonra, adları çəkilən qızılbaş tayfaları arasındakı münasibətlər daha da kəskinləşdi. Həmin tayfalar arasında baş vermiş toqquşmalar barəsində Xorasandan alınmış məlumatlar buraya çatdıqdan sonra isə tayfaların toqquşması labüd oldu.

Türkman tayfasından olan Əmir xan və Məhəmməd xan Hüseynqulu sultanın və onun müttəfiqi Pirə Məhəmməd xan Ustaclının üzərinə hücuma keçdilər. Şaha, şahzadəyə xəyanət edənlər və düşmənlər kimi, onların saraydan qovulmalarını tələb etdilər. Onların hücumlarına məruz qalmış Pirə Məhəmməd xan Ustaclı və Hüseynqulu sultan Şamlı cavablarında bildirdilər ki, Xorasandakı ədavətin yaranmasının bütün günahı, Məşhəd hakimi Murtuzaqulu xan Türkmanın üzərinə düşür. Çünki o, özünün müstəqillik barədə fitnə-fəsad və iddiaları ilə, Xorasan əmirlərinin birliyini özbək xanlarının hücumu qarşısında heçə endirir. Onlar öz tayfalarının şaha və şahzadə Həmzəyə sədaqətini ifadə etdilər və Osmanlı istilası, Xorasana özbək basqını təhlükəsi ilə aqğır mübarizə şəraitində qızılbaş tayfalarını birləşdirməyə çağırdılar.

## Ailəsi
**Oğlu**
Mehdiqulu bəy

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
Sultan Hüseyn xan Şamlı

**Sultan Hüseyn xan Durmuş bəy oğlu Şamlı** (1524-1618) — Şamlı elindən qızılbaş sərkərdəsi, Qəzvin hakimi, Herat bəylərbəyi.

## Həyatı

Sultan Hüseyn xan hərbçi ailəsindən çıxmışdı. I Şah Təhmasib Səfəviyə, II Şah İsmayıl Səfəviyə, Şah Məhəmməd Xudabəndə Səfəviyə və I Şah Abbas Səfəviyə xidmət etmişdi. Şah Məhəmməd Xudabəndə Səfəvi onu Qəzvin hakimi təyin etmişdi.

I Şah Abbas Səfəvi 1598-ci ildə Xorasan əyalətini azad etdikdən sonra onu Herat bəylərbəyi göndərdi.

## Ailəsi
Sultan Hüseyn xan Şamlı Xanixan xanımla (?-1581) ailə qurmuşdu.Xanixan xanım Həmzə mirzə Səfəvinin tərbiyəçisi olmuş və Məhdi Ülya öldürüldükdən sonra, əslində ona anasını əvəz etmişdi. Əmir xan Türkman və onun həmfikirləri Əliqulu xan Şamlıın qiyamına, separatçı hərəkətlərinə əsaslanaraq bildirirdilər ki, qiyamçının anası bundan sonra sarayda yaşaya bilməz. Onlar hərəmxana binasına soxuldular və "günahsız qadını" boğub öldürdülər. Sonra isə Əliqulu xanın atası Sultan Hüseyn xanın izinə düşdülər. Sultan Hüseyn xanın qətlə yetirilməsini, öldürülmüş Mirzə Vəli xəlifə Şamlının oğlu İsmayılqulu bəyə tapşırdılar. Ona Sultan Hüseyn xanın tutduğu Qəzvin hakimi vəzifəsi (xan və tavaçıbaşı fəxri adları ilə) vəd edidi.

Əmir xanın və onun güruhunun məkrli fitnələri nəticəsində Hüseynqulu sultan Şamlı, vəzir, Hüseyn bəy, habelə Sultan Hüseyn xan Şamlı öldürüldülər. Beləliklə, saraydakı şamlı əyanlarına divan tutuldu

**Oğlanları:**
*Əliqulu xan Şamlı
*Həsən xan Şamlı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
Böhtan

**Böhtan** və ya **iftira** — olmayan bir şeyi olmuş kimi təqdim etmək. Böhtan və ya iftira çox mənfi olaraq qiymətləndirilir.

## İslamda böhtan
İslamda böhtan böyük günahlardandır. Qurani-Kərimdə insana böhtan atmağın günah olması aşkar şəkildə qeyd edilir: "Mömin kişiləri və qadınları etmədikləri bir işdən (günahdan) ötrü incidənlər, şübhəsiz ki, öz üzərlərinə böhtan və açıq-aydın bir günah götürmüşlər!"; "(Ey insan!) Bilmədiyin bir şeyin ardınca getmə (bacarmadığın bir işi görmə, bilmədiyin bir sözü də demə). Çünki qulaq, göz və ürək-bunların hamısı (sahibinin etdiyi əməl, dediyi söz barəsində) sorğu-sual olunacaqdır." "Məgər o yalan sözü eşitdiyiniz zaman mömin kişilər və qadınlar öz ürəklərində (özləri haqqında yaxşı fikirdə olduqları kimi, dostlarının da əhli-əyalı barəsində) yaxşı fikirdə olub: "Bu, açıq-aydın bir böhtandır!" — deməli deyildilərmi? (Aişəyə iftira yaxanlar) nə üçün özlərinin doğru olduqlarını təsdiq edəcək dörd şahid gətirmədilər? Madam ki, şahid gətirmədilər, deməli, onlar Allah yanında əsl yalançıdırlar! Əgər Allahın dünyada və axirətdə sizə neməti və mərhəməti olmasaydı, o yalan sözünüzə görə sizə şiddətli bir əzab toxunardı. O zaman ki, siz (münafiqlərin yaydığı) yalanı dilinizə gətirir, bilmədiyiniz sözü ağzınıza alır və onu yüngül (asan, insana günah gətirməyən) bir şey sanırdınız. Halbuki bu (Peyğəmbərin əhli-əyalı haqqında nalayiq söz danışmaq) Allah yanında çox böyük günahdır!"

Hz. Əlidən nəql olunan hədisdə böhtan atma həyasızlıq və abırsızlıq kimi dəyərləndirilir: "Böhtan atmaq kimi həyasızlıq və abırsızlıq yoxdur."

Əli ibn Hüseyndən nəql olunan hədisdən aydın olur ki, camaatın eyblərini açan, onların qeybətini edən şəxslər bu dünyada böhtana məruz qalarlar: "Kim camaatda olan eyb barəsində danışsa, camaat onda olmayan eybi ona aid edər."

Böhtan atanın Qiyamət günü cəzalandırılacağı haqqında kifayət qədər hədis nəql olunub. Məsələn İslam peyğəmbəri (s) buyurur: "*Kim mömin kişiyə və ya qadına böhtan atsa, yaxud onun barəsində onda olmayan şeyi desə, Allah Qiyamət günü onu həmin şəxs barəsindəki sözünü geri götürənə kimi bir od təpənin üstündə saxlayar.*"

## İstinadlar
Tərəzi bürcü (astronomiya)

**Tərəzi bürcü** — səmada 534 kvadrat dərəcəlik sahəni tutur. Onun tərkibinə adi gözlə görünən 50 ulduz daxildir. "Tərəzi"də parlaq ulduz yoxdur, amma onu himayə edən Venera ("Dan ulduzu") Ay və Günəşdən sonra Yerdən görünən ən parlaq planetdir. Qədim romalılar tərəfindən məhəbbət, gözəllik və izdivac ilahəsi Veneranın şərəfinə adlandırılan bu planet təkcə "Tərəzi"ni deyil, həmçinin Buğa bürcünü də idarə edir. Onun radiusu 6050 km, elementi hava, tərkibi istilik, xarakteri isə hakimiyyətlilikdir.

## Tərəzi ulduzları
Göydə dördbucaqlı şəklində düzülmüş ən parlaq ulduzlardandır:

* α Tərəzi, Zuben Əl-Cənubi, Parıltılıq dərəcəsi: 5,15m, 2,75m
* β Tərəzi, Zuben Əl-Şimali;
* γ Tərəzi, Zuben Əl-Əqrəb;
* δ Tərəzi — dəyişkən ulduz. Parıltılıq dərəcəsi 4,8m — 6,0m;
* σ Tərəzi — dəyişkən ulduz..

α və β tərəzinin birləşdirici xəttini, а γ и σ — tərəzi qapanlarını təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Tərəzi bürcü (astrologiya)

## Xarici keçidlər
* '''WIKISKY. ORG:'''

* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Libra

## İstinadlar
Saleh xan Bayat

**Saleh xan Bayat** (?-1754) — Bayat elindən olan sərkərdə, Nişapur və Fars ostanının valisi.

## Həyatı
Nadir şah Əfşardan sonra onun qazandığı torpaqlarda ağır vəziyyət yarandı. Bu zaman İran dovlətinin taxttacına yiyələnən Adil şah dovran sururdu. Onun sarayının görkəmli səxsiyyətlərindən biri, Xorasanın Bayat tayfalarından olan Saleh xandır.

O, 1747-ci ildə Fars ostanının valisi, eyni zamanda ordu komandiri təyin olunaraq oraya gondərilmisdir. Saleh xanın qardası Həsən xanın da sarayda boyuk nufuzu var idi. Saleh xan bu təyinatdan az bir müddət keçdikdən sonra Farsın hakimi vəzifəsindən məhrum edilmis, bu vəzifəyə Mirzə Əbulhəsən Şirazi təyin olunmusdur. Lakin iki aydan sonra Əbulhəsən xan xəstələndiyindən Saleh xan yenə də hər iki vəzifəni icra etməyə baslayır. Bu zaman İran torpaqları birinin əlindən digərinin əlinə kecirdi. Hakimiyyət bir müddət Mir Seyid Sahruxun əlində olarkən, Saleh xan Adil sahın tərəfdarı kimi Sirazdan surgun edilir, Xorasana gəlir.

Nadirin qardası oğlu İbrahim xan İranın mərkəz, qərb və simal yerlərini zəbt etdikdə Saleh xan onun muxalifi olduğu ucun Sirazdan cıxıb, Yəzd tərəfə getdi. Yalnız İbrahim sah Sahrux sahın ordusu tərəfindən məğlub edilərək olduruldukdən sonra Saleh xan oz tərəfdarları ilə Sirazı müdafiə edə bilməyən Fətəli xan Ərəşli-Avşara qalib gəldi və səhərə daxil oldu. O yenidən Farsın hakimi və qubernatoru vəzifəsini yerinə yetirməyə basladı.

Saleh xan 1754-cu ildə Kərim xan Zənd tərəfindən qətlə yetirilmisdir. Onun Sirazda gorduyu islərdən biri səhərdə tikdirdiyi istehkamdır ki, sonralar Kərim xan Zənd onu tamamlamısdır. Qacarlar sulaləsinin banisi Ağa Məhəmməd şah Qacar 1793-cu ildə Siraza gəldiyi zaman tapsırmısdı ki, butun burc və qala divarlarının ozulləri mohkəmləndirilsin.

## Xarici keçidlər
* Saleh xan
Məhəmmədhüseyn xan Qaragözlü

**Məhəmmədhüseyn xan Qaragözlü** (?-?) — Şamlı elinin Qaragözlü oymağının başçısı, Qacarlar dövlətinin sərkərdəsi.

## Həyatı
Qacarlar hakimiyyəti dovrundə diqqəti cəlb edən Qaragözlü oymağı Cənubi Azərbaycanın Həmədan əyalətinda yasayan türk mənşəli Azərbaycan tayfalarındandır. Mənbələrdə adları XVI əsrdən etibarən çəkilən bu tayfa XVIII əsrdə İran və Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında nəzərə çarpacaq dərəcədə fəal iştirak etmişdir. Qacarlar sülaləsi yarandığı ilk dövrlərdən ona itaətkarlıq göstərmiş, Ağa Məhəmməd şah Qacarı müdafiə edənlərdən idilər. Bu tayfanın görkəmli, tanınmış başcılarından və xanlarından biri Məhəmmədhuseyn xan Həmədani Qaragözlüdür.

Məhəmmədhüseyn xan Qaragözlü Şamlı elinin Qaragözlü oymağının Aşıqlı tayfasındandır. Ağaməhəmməd şah Qacarın tapşırığı ilə Əfqanıstana elçi getmişdi. Orda Dürranilər sülaləsindən olan Zaman şah Dürrani ilə görüşmüşdü.

Cəfər xan Zənd 1199-cu ildə (1785) Şirazdan gələrək, İsfahanı isğal etdikdən sonra İranın digər səhərlərini tutmaq fikrinə dusdu. Bu məqsədlə Həmədən istiqamətində irəlilədiyi zaman Məhəmmədhuseyn xan Qaragozlu və Əli xan Avşar Xəmseyi Ağa Məhəmməd sah Qacarın gostərisi ilə doyusə girərək, torpağı müdafiə etdilər. Bu zaman Cəfər xan onları məğlub etdi. Lakin Kurdustan valisi və Gorus xanları onlara koməyə gələrək, Cəfər xan Zəndi elə məğlubiyyətə uğratdılar ki, əlacsız qalıb, İsfahana, oradan da Siraza qayıtmalı oldu. Bu tarixdən Qaragozlu oymağı Qacarların havadarı hesab olunmus və Qacarlar hakimiyyəti dovrundə İran ordusunun mühüm dəstəsini təşkil etmişdir. Bu tayfanın rəisləri və xanları cox nufuzlu və zəngin olmuslar.

## Ailəsi
Məhəmmədhüseyn xanın Rüstəm xan, Nəbi xan, Fəzlulla xan, Əlingi xan adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2010, № 5, səh.66–79.

## Həmçinin bax
* Qaragözlü oymağı

## İstinadlar
Məhəmmədəli xan Qaragözlü

**Məhəmmədəli xan Əbdülhüseyn xan oğlu Qaragözlü** (1847 - 1915) — Maarifçi, publisist, xəttat

## Həyatı
XIX əsrdə İran dovlətinin bir sıra idarələrində bacarıqlı katib-xəttat kimi calısan azərbaycanlı səxsiyyətlər olmuslar. Onlardan biri Mirzə Məhəmmədəli xan Qaragozlu Həmədanidir. O, 1847-ci ildə Həmədanda anadan olmusdur və Əbdulhuseyn xanın oğludur.

Allahqulu xan Elxanı Həmədan hakimi təyin olunduğu zaman Məhəmmədəli xanı oz munsibasısı, (rəisi-dəftəri-hökumət), yəni Həmədan hökumətinin dəftərxana rəisi vəzifəsinə təyin etdi. O, gözəl xəttə malik idi və 1876-cı ildə Allahqulu xan
başqa isə təyin olunaraq, Tehrana dəvət olunduqda onun yanında munsi-xəttat vəzifəsini icra etməyə baslamısdır.

Allahqulu xan Elxanı 1881-ci ildə Zəncan hakimi təyin olunduğu zaman Məhəmmədəli xan da oz əvvəlki pesəsi ilə onun yanında xidmət etməyə basladı. Məhəmmədəli xan 1882-ci ildə Allahqulu xan vasitəsilə Londondan Tehrana qayıtmıs İranın səlahiyyətli nümayəndəsi Mirzə Mülkum xanla tanıs olmus, sonra isə İngiltərə səfirliyinə munsi vəzifəsinə təyin olunaraq onunla Londona getmişdir, 6 il İranın Londonda fəaliyyət gostərən səfirliyində calısmısdır. O, bu müddət ərzində nümayəndə kimi iki dəfə Tehrana gəlmisdir. Mirzə Məhəmmədəli xan burada fəaliyyət gostərərkən Mirzə Mülkum xanın İranın İslər Nazirliyinə
gondərdiyi məlumat və raportları səlis xətlə yazır, eyni zamanda "Qanun" qəzetinin nəsrində fəal iştirak edirdi.

Mirzə Məhəmmədəli xan Londonda nəsr olunan və İrana gətirilməsi qadağan edilmis "Qanun" qəzetində fəaliyyətinə görə Nəsrəddin şahın gostərisi ilə həbs olunmusdu. Məlum olduğu kimi bu qəzet İranda hokm surən haqsızlıqları, o cümlədən sah usul-idarəsini acıq tənqid etdiyi ucun qadağan edilmisdi. Burada dərc olunan yazıların Mirzə Məhəmmədəli xanın qələmindən cıxdığı guman edildiyi ucun bir necə adamı, o cümlədən onu Qəzvinə surgun edib, 22 ay orada saxladılar. Qeyd etmək lazımdır ki, Nəsrəddin şahın qatili Mirzə Rza
Kirmani də onların arasında idi.

Məhəmmədəli xan Həmədani həbsdən azad edildikdən sonra yenidən Avropaya getmis, 1892-1902-ci illərdə orada calısmıs, yasamısdır. O, 1903-cu ildə Avropadan qayıtdıqdan sonra Fəridülmülk (dovlətin misilsiz, yeganə adamı) ləqəbinə layiq gorulərək, Kirmansaha gondərilmis və orada xarici islər üzrə karguzar və pasport isləri rəisi vəzifəsinə təyin olunmusdur. Məhəmməd xandan "Yaddasthayi-ruzaneyi xətti" adlı gundəlik yadigar qalmısdır. O, gundəliyin bir yerində belə yazır: "Şükur edirəm ki, burada (Kirmansahda-Ə.Ç.) hec kəs məndən narazı və sikayətci deyildir. Yaxsı ad qazanmağı dunya malından və insanlara əziyyət verməkdən ustun tutdum. Kirmansahda qazandığım yazdıqlarımdır".  O, iki il Həmədanda karguzarlıqla məşğul olmus, cətin səraitdə yasamısdır.

Məhəmmədəli xan Həmədani 1334-cu (1915) ildə, 71 yasında vəfat etmişdir.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2010, №5, səh.66-79.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qaragözlü oymağı

## Xarici keçidlər
*Mirzə Məhəmmədəli xan Qaragözlü (Fəridülmülk)
Tomas İqnatius Mariya Forster

**Tomas İqnatius Mariya Forster** (; ) – İngiltərə astronomu və təbiətçisi.

## Bəzi işləri
* *Researches About Atmospheric Phenomena* (London, 1812; 2nd ed., 1823)
* *Reflections on the Destructive Operation of Spirituous Liquors* (London, 1812);
* *Pocket Encyclopedia of Natural Phenomena* (from his father's MSS., 1826);
* *Beobachtungen uber den Einfluss des Luftdruckes auf das Gehor* (Frankfurt, 1835);
* *Observations sur l'influence des Cometes* (1836);
* *Pan, a Pastoral* (Brussels, 1840);
* *Essay on Abnormal Affections of the Organs of Sense* (Tunbridge Wells, 1841);
* *Annales d'un Physicien Voyageur* (Bruges, 1848);
* *The Gentleman's Magazine* qəzetinin bəzi saylarındakı məqalələr.
* *A Synoptical Catalogue of British Birds: Intended to Identify the Species Mentioned by Different Names in Several Catalogues Already Extant. Forming a Book of Reference to Observations on British Ornithology* Printed by and for Nichols, son, and Bentley, 1817
Qayışləçək

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yədulla xan Bəydili

**Yədulla xan Hüseynqulu xan oğlu Bəydili** () — Hərbçi

## Həyatı
Yədulla xan Şamlı elinin Bəydili oymağındandır. Onların oymağı Zəncan vilayətinin Xərqan mahalında yerləşirdi. Atası Hüseynqulu xan hərbçi olduğundan Yədulla xan Tehran şəhərində dünyaya gəlmişdi. Babi-Hümayunda hərb məktəbində oxumuşdu. Rza şah Pəhləviyə xidmət etmişdi. Əsləhədarbaşı kimi tanınırdı.

Qaradağda Əyyub xanla bərtabər vuruşmuşdu.

Yədulla xan Azərbaycan Milli hökumətinə qarşı vuruşmuşdu. Qulam Yəhya özxatirələrində yazır:

## Mükafatları
* Şiri-Xurşid ordeni ilə təltif olunmuşdu.

## İstinadlar
Aeridostachya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kurt Sprengel

**Kurt Sprengel**; **Kurt Şprengel** (; 3 avqust 1766 — 15 mart 1833) — alman botaniki, həkim və filoloq.
## Elmi əsəsləri

* Beitrage zur Geschichte des Pulses (1787)
* Galens Fieberlehre (1788)
* Apologie des Hippokrates und seiner Grundsätze (1789)
* Versuch einer pragmatischen Geschichte der Arzneikunde (1792—1799)
* Handbuch der Pathologie (1795—1797)
* Antiquitatum botanicarum specimen (1798)
* Historia rei herbariae (1807—1808)
* Anleitung zur Kenntniss der Gewächse (1802—1804 und 1817—1818)
* Flora Halensis (1806—1815)
* Von dem Bau und der Natur der Gewächse (1812)
* Plantarum Umbelliferarum prodromus … (1813)
* Plantarum minus cognitarum pugillus (1813—1815)
* Geschichte der Botanik (2 Bände, 1817-18)
* Species umbelliferarum minus cognitae (1818)
* Geschichte der Chirurgie (1819)
* Geschichte der Medicin (1820)
* Neue Entdeckung im ganzen Umfang der Pflanzenkunde (1820—1822)
* Institutiones pharmacologiae (6 Bände, 1809—1819)
Verner Qreuter

**Verner Qreuter** (; ) – professor, İtaliya botaniki.

## Həmçinin bax
27 fevral 1938-ci ildə Genovada doğulub.

## Mükafatları
* OPTIMA Gold Medal, 1998.
* Distinguished Services Award, XVI International Botanical Congress, St Louis, Missouri
* Theophrastus Medal of Honour of the Hellenic Botanical Society, 2000
* Honorary Professorship (Categoría Docente Especial de Profesor Invitado), Universidad de La Habana, 2004

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Prof. Greuter's page on the The Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem (BGBM) web site
* Example of a combination published by Greuter: ''Dittrichia viscosa'' (L.) Greuter
Pyer Delforqe

**Pyer Delforqe** (; ) — Belçika botaniki.    
## Elmi fəaliyyəti
470-dan yuxarı takson təsnif edən Pyer Delforqe toxumlu bitkilər üzrə ixtisaslaşmışdır.

## Əsərləri
* 1995. *Orchids of Britain and Europe (Collins Field Guide)*. Ed. Collins. 480 pp. ISBN 0002200244
* 2001. * Guide des orchidees d'europe d'afrique du nord et proche orient*. Ed. Delachaux & Niestle. 640 pp. ISBN 2603012282
* 2005. * Guía de la Orquídeas de España y Europa*. Ed. Lynx. 598 pp.&nbsp;1075 fotos. ISBN 8487334385
* 2006. * Orchids of Europe, North Africa And the Middle East*. Ed. Timber Pr. 640 pp. ISBN 0881927546
* 2007. *Guide Des Orchidées De France, De Suisse Et Du Benelux*. Ed. Delachaux & Niestle. 288 pp.

## Şərəfinə adlandırılmış taksonlar
* (Orchidaceae) *[[Ophrys]] delforgei* Devillers-Tersch. & Devillers

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
Cozef Dalton Huker

**Cozef Dalton Huker** (; ) — ingilis botaniki və səyyahı.

## Bioqrafiyası
* 1844–1859: *Flora Antarctica: the botany of the Antarctic voyage*. 3 vols, 1844 (general), 1853 (New Zealand), 1859 (Tasmania). Reeve, London.
* 1846–1867: *Handbook of the New Zealand flora*
* 1849: *Niger flora*
* 1849–1851: *The Rhododendrons of Sikkim-Himalaya*
* 1854: *Himalayan Journals, or notes of a naturalist, in Bengal, the Sikkim and Nepal Himalayas, Khasia Mountains …*
* 1855: *Illustrations of Himalayan plants*
* 1855: *Flora indica*, with Thomas Thomson
* 1858: with George Bentham, *Handbook of the British flora*. ("Bentham & Hooker")
* 1859: *A century of Indian orchids*
* 1862–1883: with George Bentham, *Genera plantarum*
* 1870; 1878: *The student's flora of the British Isles*. Macmillan, London.
* 1872–1897: *The flora of British India*
* 1898–1900: *Handbook to the Ceylon flora*
* 1904–1906: *An epitome to the British Indian species of Impatiens*

## Çap olunmuş əsərləri
* *Hooker J. D.* On the flora of Australia: Its origin, affinities, and distribution, being an Introductory essay to the Flora of Tasmania. — L.: Lovell Reeve, 1859
* *Hooker J. D.* On the origin and distribution of species: Introductory essay to the Flora of Tasmania // American Journal of Science and Arts. Ser. 2. 1860. Vol. 29. P. 1–25, 305–326
* *Hooker J. D.* Outlines of the distribution of Arctic plants // Transactions of the Linnean Society of London. 1861. Vol. 23, N 17. P. 251–348
* *Hooker J. D.* Address to the Geographical Section of the British Association: On geographical distribution. — L.: Spottiswood and Co., 1881
* *Hooker J. D.* Lecture on insular floras: delivered before the British Association for the Advancement of Science at Nottingham, August 27, 1866. — L.: L. Reeve and Co., 1896

## İstinadlar
II Ptolemey Filadelf

**II Ptolemey** () — Ptolemeylər sülaləsindən olan Misir kralı.

Eradan əvvəl 285-246/5-ci illərdə hökmranlıq etmişdir. I Ptolemey və I Berenikin oğludur.

## İstinadlar
VII Ptolemey

**VII Ptolomey Neos Filipator** (; ) — VI Ptolomeyin və II Kleopatranın ikinci oğlu, bir neçə ay müddətində atası ilə müştərək, ölümündən sonra anasının himayəsi altında təkbaşına hökmranlıq etmiş. VIII Ptolomey II Evergetlə ittifaq bağladığına görə onların toyundaca qətlə yetirilmişdir.

## İstinadlar
Əmanətdarlıq

## İslamda əmanətdarlıq

  Əlidən nəql olunur ki, əmanətdarlıq imanın üstünlüyünün göstəricisidir və əmanəti istənilən halda sahibinə qaytarmaq vacibdir: "İmanın ən üstünü əmanətdarlıq, ən pis xislət isə xəyanətkarlıqdır."  "*Sənə etibar edib əmanət tapşıran şəxsə xəyanət etmə, hətta o sənə xəyanət etmiş olsa belə.Onun sirrini faş etmə, hətta əgər o sənin sirrini faş etmiş olsa belə.*"

Peyğəmbər (s) əmanətə xəyanət edənin onun ümmətindən olmadığı qeyd edir: "*Əmanəti əhəmiyyətsiz sayaraq bu səbəbdən onu zay edən kəs bizdən deyil.*" 

İslam peyğəmbəri (s) həmçinin etibarsız şəxsə əmanət tapşırılmamasını tövsiyə edir: "*Allah etibarsız şəxsə əmanət tapşıran kəsin zamini deyil. Çünki Allah insanı etibarsız şəxsə əmanət tapşırmaqdan çəkindirib.*"

## İstinadlar
I Ptolemey

**I Ptolemey** ( — "Xilaskar Ptolomey"; ; ) — Makedoniyalı İsgəndərin sərkərdəsi və silahdaşı, Misirin ellinizm dövrünün əvvəlcə diodoxlardan biri sonra firon hökmdarı (e.ə. 323 — e.ə. 283), ptolomeylər sülaləsinin yaradıcısı. E.ə. 305-ci ildə firon rütbəsini qəbul etmişdir.

## Həyatı
Makedoniyalı yunan aristokratı Laqın oğludur. Makedoniyalı İsgəndərin ən sadiq silahdaşı, sərkərdəsi və eyni zamanda cangüdəni olmuşdur. İsgəndərin Əfqanıstan və Hindistan yürüşlərində fəal iştirak etmişdir. İsgəndərin əmri ilə e.ə. 324 cü ildə Şuşan şəhərində Əhəmənilər sülaləsinin hökmdarı II Ərdəşir/II Artakserksin nəvəsi fars aristokratı II Artobazın qızı Artakama evlənmişdir.

## İstinadlar
VI Ptolemey

**VI Ptolemey Filometor** (; ) — Ptolemeylər sülaləsindən ellinizm dövrünə aid firon hökmdar, V Ptolemey Epifananın böyük oğlu, VIII Ptolemey II Everqatın qardaşı, bacısı II Kleopatra ilə ilk nigahdan olan  VII Ptolemey və III Kleopatranın atası.

## İstinadlar
Barrel (həcm vahidi)

**Barrel** ( — çəllək) — maye həcminin qədim ingilis ölçü vahidi. Qısaca: *br*.

## Pivə barreli

Pivə və elin ölçülməsi üçün İngiltərədə qədimdən pivə barrelindən istifadə edirdilər:

1 pivə barreli = 2/3 xoqsxed = 2 kilderkin = 4 ferkin.

Müxtəlif əsrlərdə pivə barrelinin ölçüsü müxtəlif olurdu. Məsələn:
* 1454-cü ildə pivə və elin ölçü asılı olaraq barrelin ölçüsü müxtəlif olurdu . 1 barrel = 32 el qallon 147,88 litr = 36 qallon pivə 166,36 litr.
* 1688-ci ildə: 1 barrel = 34 el qallonu = 157,12 litr.
* 1803-cü ildə: 1 barrel = 36 el qallonu = 166,36 litr.
* 1824-cü ildə: 1 barrel = 36 ingilis qalonu = 163,66 litr.

## İngilis barreli

Tökülən material üçün «ingilis» barreli:

1 «ingilis» barreli = 4,5 buşel = 163,66 litr.

## ABŞ barreli

1 ABŞ barreli  = 31,5 amerika qallonu = 119,2 litr = 1/2 xoqsxed.

1 ABŞ pivə barreli  = 31 amerika qallonu  (117,3 litr).

## Həmçinin bax
* Barrel
* Barrel (amerika neft kütləsi vahidi)
Arçil Qomiaşvili

**Arçil Mixayloviç Qomiaşvili** () — Sovet və rus aktyoru, sahibkar və Gürcüstan SSR xalq artisti (1966).

## Həyatı

Arçil Mixayloviç Qomiaşvili 23 mart 1926-cı ildə anadan olmuşdur.

1940-1942-ci illərdə Tbilisi incəsənət texnikumunda təhsil almışdır. Teatra olan böyük həvəsi Qomiaşvilini "MXAT" məktəb-studiyasına gətirir. O, bu təhsil ocağında bir neçə il oxumuşdu. Lakin orada az qala dava-dalaş həddinə qədər gəlib çıxmış qalmaqaldan sonra o, məhkəmə ilə problemləri yarandığından Moskvanı tərk edir. Tbilisidə onu Marcanişvili adına Akademik teatrın truppasına qəbul edirlər. 1958-ci ildə isə aktyor Poti şəhərinə gedir və əvvəl Eristavi adına teatrda, sonra isə Qriboyedov adına Tbilisi rus teatrında işləməyə başlayır.

Arçil Qomiaşviliyə ümumxalq məhəbbətini isə 1971-ci ildə kinorejissor Leonid Qaydayın İlf və Petrovun əsəri əsasında çəkdiyi "12 stul" filmində ifa etdiyi Ostap Bender rolu gətirir. 2 il sonra o, Lenin komsomolu adına Moskva teatrının aktyoru olmağa nail olur. Bir neçə ildən sonra isə Puşkin adına teatra keçir.

1990-cı ildə Arçil Qomiaşvili "Siti-biznes" səhmdar cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur. 1992-ci ilin axırlarında isə Moskvada "Qızıl Ostap" klubunu açır. Bu klub tezliklə paytaxtın ən nüfuzlu məkanlarından birinə çevrildi. Klubun restoranı isə 1996 və 1997-ci Avropanın ən yaxşı belə məkanlarından seçilmişdir.

Ömrünün son illərini Arçil Qomiaşvili xəstəliklərlə keçirirdi. 2004-cü ildə onda bədxassəli şiş tapılmışdı. ABŞ-də həyata keçən əməliyyat zamanı onun 40-dan artıq limfa düyünlərini kəsib götürürlər.

Arçil Qomiaşvili 31 may 2005-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir. İyunun 3-ü elə həmin şəhərdə də dəfn olunmuşdur.

## Ailəsi
* Birinci həyat yoldaşı — Liana Georgiyevna, aktrisa
** Oğlu — Zurab, mühəndis
** Oğlu — Mixail, aktyor
* İkinci həyat yoldaşı — Tatyana Fyodorovna, balerina
** Qızı — Nina, aktrisa
*** Nəvəsi — Anastasiya (d. 1992);
*** Nəvəsi — Georgi (Giya), jurnalist, Gürcüstan xarici işlər nazirinin müavini (2004–2005), sahibkar
** Qızı — Yekaterina (d. 1978), dizayner
* Üçüncü həyat yoldaşı — Tatyana Okunevskaya
 
## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Биография на сайте «Биографии, мемуары, истории»
Mirzə İsmayıl xan Mümtazəddövlə

**Mirzə İsmayıl xan Əliəkbər xan oğlu Mümtazəddövlə** (1880-1933) — İranın dövlət xadimi, nazir, hüquqşünas, birinci İran parlamentinin əsasını qoyan şəxslərdən biri və parlamentin IV spikeri.

## Həyatı

Mirzə İsmayıl xan Əliəkbər xan oğlu 1880-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. 1933-cü ildə 53 yaşında olarkən ürək tutmasından vəfat etmişdir.  

### Təhsili
İbtidai təhsilini doğma şəhərində, ali hüquq təhsilini İstanbul şəhərində almışdır. 

## Fəaliyyəti
İran Dövlət Departamentində işləmişdir. Sonradan isə Azərbaycan Demokratik Respublikasında baş konsul olmuşdur. Daha sonra İstanbul şəhərində İran dövlətini təmsil etmişdir. 

Mirzə İsmayıl xan Mümtazəddövlə 1906-cı ildə İran Milli Məclisinə Cənubi Azərbaycandan nümayəndə seçilmişdir. O, bir neçə kabinetdə mədəniyyət, maliyyə, təhsil və ədliyyə naziri postunu tutmuşdur. 

İran Konstitusiyasının müəlliflərindən biridir. Fransız dilini sərbəst şəkildə bilməsi və ixtisasca hüquqşünas olmaq İranın ilk konstitutsiyasının yazılmasında fəal şəkildə iştirak etməsinə səbəb olmuşdu. Konstitutsiyanı yazarkən Belçika konstitutsiyasından təsirlənmişdir.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Məşhur avşarlar, Bakı, “Mütərcim”, 2014,  324 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Səməd xan Mümtazəssəltənə

## Xarici keçidlər
* William Morgan Shuster, *The Strangling of Persia* William Morgan Shuster#The Strangling of Persia
Prestij (film, 2006)

**Prestij** — Rejissorluğunu Kristofer Nolanın etdiyi 2006 ili Amerika, İngiltərə ortaq istehsalı film. IMDb saytında 200000-dən çox insanın xalları ilə 10 üzərindən 8,5 bal almış və ən yaxşı filmlər arasına girmişdir. Əvvələr birlikdə işləyən iki sehrbazın daha sonra rəqabətə və hətta düşmənliyə çevrilən hekayəsini izah edildiyi filmin mövzusu *Viktoriya dövrü* olaraq da tanınan zaman hissəsində keçir.

Baş rollarda Hyu Cekman, Kristian Beyl, Maykl Keyn, Skarlet Yohansson, Devid Bouinin yer aldıqları film iki sahədə 79-cu Oskar mükafatına namizəd görülmüş, lakin mükafat ala bilməmişdir.
Xan Məlik Sasani

**Seyid Əhməd Xan Məlik Sasani** (1882–1967)—İran tarixçisi, diplomat

## Həyatı
Seyid Əhməd Xan Məlik Sasani 1882-ci ildə Tehran şəhərində doğulmuşdu. Məlikülkittab ləqəbli Mirzə Məhəmmədhüseyn Hüseyni-Fərahaninin oğludur.  Qacarlar və pəhləvilər dövrünün diplomat və tarixçilərindəndir. Möhtəşəmüssultan ləqəbini daşıyırdı. Təhsilini İsveçdə almışdı. Təhsilini tamamlayandan sonra Tehrana dönmüş Sultan Əhməd şah Qacarın sarayında çalışmışdı. Ona sarayda "Müəllim" deyirdilər. 1918-ci ildə Xarici İşlər nazirliyində işə düzəldi. Osmanlı dövlətinə İstanbul şəhərinə göndərilmişdi. Səfarətdə münşi kimi xidmət etmişdi. Sonra Fransaya ezam edilmiş, səfarətin kargüzarlıq şöbəsinə rəhbərlik etmişdi. 1934-cü ildə təqaüdə çıxıb yaradıcılıqla məşğul olmuşdu.

## Əsərləri
*Khan-Malek Sāsāni, Siasatgaran-e Dore-ye Qajar
*،نارته ،هيراجاق هرود نارگتسايس ،یناساس کلم ناخ
*Khan-Malek Sāsāni,Yādbudhā-ye sefārat-e Estānbol (Memories from the Iranian Embassy in Istanbul), Tehran, 1966.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük Quruluş Partiyası

**Böyük Quruluş Partiyası** və ya qısaca **BQP** — Azərbaycanda Fazil Mustafa tərəfindən 2003-cü ildə təsis edilmiş, 12 avqust 2005-ci ildə rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmış, əvvəlcə mərkəz sol, sonra isə mərkəz sağ spektrda fəaliyyət göstərən siyasi partiya.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin 2023-cü ilə aid hesabatına əsasən Böyük Quruluş Partiyasının üzvlərinin 66,3%-i kişi, 33,7%-i isə qadın olmuşdur.

## Haqqında
Böyük Quruluş Partiyası Fazil Mustafa rəhbərliyində 2003-cü ildə təsis edilmişdir.

2008-ci ildə Məhəmməd Soltanoğlunun rəhbərlik etdiyi rəsmi dövlət qeydiyyatı olmayan Milli Etimad Partiyası Böyük Quruluş Partiyasına birləşmə qərarı almışdır. Milli Etimad Partiyasının üzvlərinin fərdi şəkildə Böyük Quruluş Partiyasına üzv olması qərara alınmışdır.

2008-ci ildə Ədalət Partiyasının mətbuat xidmətinin rəhbəri Elxan Şükürlü Ədalət Partiyası və Böyük Quruluş Partiyasının vahid partiyada birləşməsini, yeni yaranacaq partiyanın liderinin İlyas İsmayılov, sədrinin isə Fazil Mustafa olmasını təklif etmişdir, lakin Fazil Mustafa bu təklifi qəbul etməmişdir. Birləşmə əvəzinə o, əməkdaşlığı üstün tutmuşdur.

## Seçkilərdə
2005, 2010, 2015, 2020-ci illər parlament seçkilərində 1 nəfər — Fazil Mustafa millətvəkili seçilmişdir.

### Parlament seçkiləri

### Bələdiyyə seçkiləri

### Ara bələdiyyə seçkiləri

## İdeologiya
İdeologiyasının əsası quruluşçuluq (strukturalizm) və dövlət səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılmasıdır. Proqramının hədəfi cəmiyyətdə liberal-demokratik ideyaların yayılmasıdır. Siyasi sistemdə mövqeyi sağ-mərkəzçilikdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Tahirə Allahyarova, Fərhad Məmmədov. Azərbaycanda siyasi partiyalar: seçkidən seçkiyə. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzi. Bakı: 2010, səh. 128–129.
Henri Nikolas Ridli

**Henri Nikolas Ridli** (; ) — ingilis botaniki və geoloqu.

## Elmi əsərləri
* 1889: Botanical papers, Sinqapur: Royal Asiatic Society, Straits Branch. 
* 1889: Report on the destruction of coco-nut palms by beetles, Sinqapur: the Government Printing Office. 
* 1897: "Malay plant names", The Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society (Royal Asiatic Society) 30: 32–120 [S.l.]. 
* The story of the rubber industry, with an appendix by L. Lewton-Brain, showing the growth of the rubber industry in Malaya from 1905 to 1912, London: Waterlow. 
* 1907: Materials for a flora of the Malayan Peninsula, Sinqapur: the Methodist Pub. House. 
* 1909: The Scitamineae of the Philippine Islands, Manila: Bureau of Printing.
* 1912: Spices, London: Macmilla. 
* 1922–1925: Flora of the Malay Peninsula, Vols 1-5, London: L. Reeve & co. 
* 1930: The Dispersal of Plants Throughout the World, Ashford, Kent: L. Reeve & Co.

## İstinadlar
Robert Allen Rolfe

**Robert Allen Rolfe** () — Britaniya botaniki.O, əsasən orkidelərin tədqiqi üzrə ixtisaslaşmışdı. Bir müddət Welbeck Abbey bağlarında çalışmışdır. O, Kiu Botanika Bağlarındakı orkide herbarisinin ilk kuratoru olmuş, The Orchid Review jurnalını təsis etmiş və müxtəlif orkide növlərinin hibridləri haqqında çoxsaylı məqalələr nəşr etdirmişdir. Amarantlar fəsiləsinə aid olan *Allenrolfea* cinsinə onun şərəfinə ad verilmişdir, bu adı isə Carl Ernst Otto Kuntze vermişdir.

## Ədəbiyyat
*Brummitt RK; Powell CE. (1992). Authors of Plant Names. Royal Botanic Gardens, Kew. ISBN 1-84246-085-4.
## Həmçinin bax

## İstinadlar
Nataniel Vallix

**Nataniel Vallix** (; ) — XIX əsrin birinci yarısında Danimarka və İngiltərə cərrahı və botaniki.

## Həyatı

## Vallixin adı ilə bağlı bitki adları

* *[[Catreus wallichii]]*
* *[[Clerodendrum wallichii]]*
* *[[Debregeasia wallichiana]]*
* *[[Dombeya wallichii]]*
* *[[Dryopteris wallichiana]]*
* *[[Geranium wallichianum]]*
* *[[Hoya wallichii]]*
* *[[Ligusticum wallichii]]*
* *[[Meconopsis wallichii]]*
* *[[Nageia wallichiana]]*
* *[[Pinus wallichiana]]*
* *[[Rotala wallichii]]*
* *[[Rubus wallichii]]*
* *[[Schima wallichii]]*
* *[[Schefflera wallichiana]]*
* *[[Taxus wallichiana]]*
* *[[Ulmus wallichiana]]*
* *[[Valeriana wallichii]]*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kew botanical gardens
* Indian Museum 
* Wallich Catalog
* ''Plantae Asiaticae rariores'' scan on Biodiversity Heritage Library
Karl Linney (kiçik)

**Karl Linney (kiçik)** (, , ) — İsveç həkimi və təbiətçisi (botanik); Karl Linneyin oğlu (, , 1707–1778).

## Həyatı

## İstinadlar
Müxtəliflik (botanika)

**Müxtəliflik** — botaniki adlandırmalarda **var.** ( sözünün qısaldılmış forması) növdən də kikik taksonomik vahidi göstərir və bu zaman həmin taksonomik vahid 3 adın köməyilə yazılır.

## İstinadlar
Calvin Klein

**Calvin Klein** – geyim və ətir firması. Firma 1968-ci ildə Nyu-Yorkda Barri Şvars və dostu Kelvin Kleyn tərəfindən yaradılıb.

1978-ci ildə Kleyn dünyada ilk dəfə cinsləri podiumda nümayiş etdirməklə və dizaynlı cinsləri satışa çıxarmaqla moda aləmində sözün həqiqi mənasında dizayn dönüşü edir. Geyimlərlə yanaşı "Calvin Klein" kişi və qadınların ürəyini riqqətə gətirən ətirləri ilə də məşhurdur.

3 dəfə "Coty" mükafatına, 4 dəfə mili "American Fashion Awards"-a layiq görülən "Calvin Klein" ən çox satılan elit parfüm və kosmetika brendi kimi tanınır. Brendin ilk ətiri 1981-ci ildə istehsal edilib. İndiyə qədər 61 adda ətir təqdim edilib.

## Mənbə
* "Calvin Klein"
Nazik bağırsaq

**Nazik bağırsaq**, **orta bağırsaq** (;  ona görə də onun iltihabı enteritis adlanır) ― həzm kanalının ən uzun hissəsini təşkil edir. Nazik bağırsaq birinci bel fəqərəsinin bərabərində mədə çıxacağından başlayaraq, sağ qalça çuxurunda kor bağırsağa açılır. Böyüklərdə meyitdə uzunluğu 6–7 m-dir və üç hissəyə bölünür:
* Onikibarmaq bağırsaq – 
* Acı bağırsaq – 
* Qalça bağırsaq – 

Acı bağırsaq və qalça bağırsaq peritondan əmələ gəlmiş çöz (müsariqə) –  vasitəsilə qarın boşluğunun arxa divarına bağlanmışdır; ona görə bunlara biryerdə çözlü (müsariqəli) bağırsaq –  deyilir. Nazik bağırsağın hissələrinin diametri bir deyildir, belə ki, yuxarı hissələrdə 4-6 sm və aşağıda 2.5-3 sm-ə bərabərdir.

Nazik bağırsağın daxili səthi xovlarla örtüldüyü üçün məxmər kimi olur. 1 kv san-də olan 2500-ə qədər xov nazik bağırsaqların selikli qişasının sorma səthini artırır. Xovların divarları birqat epiteli ilə örtülmüşdür. Hər bir növ xov hüceyrəsi 3000-ə qədər mikroxovcuqlara malikdir. Hər xova qan və limfa damarı daxil olub, burada kapillyar tor əmələ gətirir. Suda həll olmuş aminturşular və qlükoza xovların kapilyarlarından qana sorulur. Xovlar bağırsağın sorma səthini 1000 dəfəyə qədər artırır. Qliserin və yağ turşuları əvvəlcə xovların epiteli hüceyrələrinə keçir və burada insan orqanizmi üçün xarakterik olan yağlar əmələ gətirir. Yağlar limfa damarlarına sorulur və limfa ilə birlikdə ürəyin sağ qulaqcığına açılan boş vena məcrasına qovuşur. Onikibarmaq bağırsağın uzunluğu 25–30 sm, diametri 3–5 sm bərabərdir. Onikibarmaq bağırsağa qaraciyər və mədəaltı vəzinin axarları açılır.

Nazik bağırsaq şirəsinin mühiti qələvi reaksiyaya malik olub, mədədən daxil olan turş qida mühitini neytrallaşdırır. Nazik bağırsaqlarda həzm prosesi bir-birilə əlaqəli 3 mərhələdə gedir: boşluq həzmi, membran həzmi və sorulma. Öyrəndiyimiz hüceyrədaxili və hüceyrəxarici həzm tipindən başqa A.M.Uqolyev tərəfindən kəşf edilən üçüncü membran həzm tipi müəyyən edilmişdir. Membran həzmini hüceyrədaxili və hüceyrəxarici mühit sərhədində membranın üzərində xovlar arasında fiksə olunmuş çoxlu fermentlər həyata keçirir. Ölçüləri iki qonşu mikroxovlar arasındakı məsafədən kiçik olan qida hissəcikləri membran həzmə məruz qalır. Su, aminturşular, qlükoza, qliserin və monosaxaridlər xovların qan kapilyarlarına sorulur və bütün orqanizmə aparılır.

## Mənbələr
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie
Hind quşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 2 növü var. Əhliləşdirilmişdir. Normal inkişaf etmiş fərdin kütləsi 12-16 kq, bədəninin uzunluğu isə 100-110 sm-ə qədər olur.

Hind toyuğu Azərbaycana 1730-cu ildə İspaniyadan gətirilmişdir. Bu quşa İrandakı azərbaycanlılar və həmçinin qaşqaylar "Həştərxan quşu" da deyir. Ehtimal olunur ki, bu quş Cənubi Azərbaycana ilk dəfə Xəzər dənizinin şimalında olan Həştərxan şəhərindən gəldiyinə görə bu adla tanınmışdır. Bu quşa ingilis dilində "Turkey" deyilir. Ehtimal ki, bu quş ilk dəfə Türkiyədən qərb ölkələrinə getdiyinə görə bu adla tanınmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sianeya (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi

**Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi** () — öyrənmə nailiyyətlərini ölçmək və müqayisə etmək yollarını və onların bir
müəssisədən digərinə köçürülrməsini təmin edən kredit sistemi. Bu sistem ilkin olaraq Erazmın (Erasmus) (1989–1996) proqramı əsasında qurulmuşdur
və Avropa Birliyinin bütün Üzv Dövlətlərində və Avropa İqtisadi Ərazisı ölkələrində 145 ali təhsil müəssisəsinin cəlb olunduğu pilot layihəsində 6 il müddətində sınaqdan keçirilmişdir.

1997–1998-ci illərdə Sokrat/Erasmus proqramında Müəssisə Müqaviləsinin təqdimatından bəri bütün Avropa universitetləri Avropa Kredit Köçürməsi Sistemində iştirak edə bilərlər. Tədris proqramının şəffaflığını yaratmaq və akademik tanınmanı asanlaşdırmaq üçün Avropa Kredit Köçürməsi Sistemi Avropa boyu mütəhərrikliyi, irəliləməni dəstəkləyir.

Şəffaflıq tədris proqramı və onun dərəcəyə uyğunluğu ilə bağlı ətraflı məlumatı təmin etməklə yaradılır. Avropa Kredit Köçürməsi Sisteminin fəaliyyət göstərməsi və akademik tanınmani asanlaşdırmaq üçün istfadə olunan əsas vasitələr öyrənmə razılıq paketi və sənədlərin surətinin transkripsiyasıdır(surətinin çıxarılması)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təsək

**Təsək** — adətən gecələr başa qoyulan toxunulmuş və ya parçadan tikilmiş papaq.

## İstinadlar
Don (geyim)

**Don** — üstdən geyinilən uzunətəkli, belibuzməli və ya büzməli paltar. Qərb mədəniyyətində, don adətən qadınlar tərəfindən geyilən paltardır. Gövdəni əhatə edərək, ayaqlar üzərində asqılı parçadan ibarət olur. Donlar rəsmi və ya gündəlik olaraq dəyişə bilir. Müxtəlif ölçüdə və rəngdə olur. Donun qolları, qayışları ola bilər və çiyinləri açıq saxlanılaraq, sinə ətrafında elastik bir vəziyyətdə qala bilər. Paltarların ətəyinın uzunluğu daşıyıcının xarakterindən, şəxsi zövqündən, hava şəraitindən və dəbdən asılı olaraq dəyişir.

## Tarixi

### XI əsr
XI əsrdə Avropadakı qadınlar kişilərin tunikalarına bənzər, boş və dizlərinin altına çatan paltar geyirdilər. Əsrin sonunda bu geyimlər qadınların yuxarı bədənlərinə daha da uyğunlaşdı. Paltarlar bir qadının bədən fiquruna uyğun gəlmək üçün sıx daraldılıb, hər tərəfində yarıqlar açılaraq hazırlanırdı.

### XVI əsr
1550-ci illərdən başlayaraq, Avropadakı orta və yuxarı sinif qadınlar qalstuk, büzməli yaxa parçası olan paltarlar geyinirdilər. İngiltərədə kraliça Elizabet qadınlara hansı növ geyimləri geyməyə icazə verildiyini diktə etdi. Fransız qadınlar ispan tərzi korsetlərdən və eyni zamanda büzməli yaxa geyindilər. XVI əsrdə geyimlərdə səthi bəzəkləri nümayiş etdirən tikmə üsulu yarandı. Həm XVI, həm də XVII əsrlərdə Rusiyada qadın geyimləri qadının cəmiyyətdə və ya ailələrində yerini müəyyənləşdirdi.

### XVII əsr
XVII əsrdə geyim modasında xüsusilə diqqət çəkən Hollandiya tikiş istehsalı mərkəzi kimi meydana çıxır. İngiltərə və Fransada paltarlar daha "təbii" formada olurdu. Krujeva və kəsiklər məşhur bəzəklər idi. Yubkalar dolğun, bərabər qatlardan və üst ətək bir-birinə zidd olan parçandan ibarət olsa da alt ətəyin görünməsinə mane olmurdu. Yeni kəşf olunmuş heyvan və bitkilər kimi elmi kəşfləri əks etdirən naxışlar məşhur idi. İngilis koloniyalarında çox parçalı paltarlar daha az lüks olsa da məşhur idi. İşləyən qadınlar və Amerikadakı köləlikdə olan qadınlar yun , kətan, pambıq don hazırlamaq üçün sadə naxışlardan istifadə etdilər. Bir qadın yemək bişirən zaman və ya qızdıranda atəşin yanında olarkən ətəklərin ucları bel kəmərinə ilişə bilərdi.

### XVIII əsr
XVIII əsrdə böyük, üçbucaqlı siluetlərə üstünlük verildi, geniş və halqa alt ətəkləri ilə birləşdirildi. Tək parça donlar əsrin ortalarına qədər populyar olaraq qaldı. Daha açıq rənglərə üstünlük verildi.

### XIX əsr
XIX əsrdə qadın geyimləri günün ayrı–ayrı vaxtına və müxtəlif məqsədlər üçün təsnif olunmağa başladı. Yüksək belli paltarlar təxminən 1830-cu ilə qədər məşhur idi.

### XX əsr
İkinci Dünya müharibəsi dövründə paltarlar daha incə və hərbi geyimlərə uyğun hazırlanırdı. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Christian Dior tərəfindən irəli sürülən '’Yeni Görünüş’’, moda və qadın paltarlarının görünüşü on il ərzində öz təsirini saxlamışdır.

### Sadə donlar
Sadə don müxtəlif vəziyyətlərə uyğun olaraq aksessuarlarla geyilə bilən, sadə dizaynlı, əsasən tünd rəngli geyim növüdür. Sadə paltarlar müxtəlif növ zərgərlik əşyaları, kəmərlər, qalstuklar və gödəkçələrlə geyilə bilər.

## İstinadlar
Qırış

**Qırışlar** — mimika əzələlərinin aktivliyi, dərinin elastikliyinin itirilməsi və digər səbəblərdən dəridə yaranan bükük qatların
Don (ad)

**Don** — Dünyada işlədilən şəxs adı.

**Bu adı olan tanınmış şəxslər**
*Don Keefer — aktyor.
*Don Knotts — ABŞ aktyoru
*Don Makkalin — britaniyalı fotojurnalist
 
## Həmçinin bax
* Don (dəqiqləşdirmə)
Don (şaxta)

**Don, şaxta** — havanın sıfırdan aşağı dərəcəsi.
Havada  və torpaqda temperaturun dəyişməsi nəticəsində yaranan təhlükəli atmosfer hadisələrindən biridə Şaxtadır.Şaxta davamlı müsbət temperatur müşahidə edilən zaman ,havanın və torpaq səthinin temperatutunun 0&nbsp;°C və ya daha aşağı düşməsi adlanır.Şaxta əmələ gəlməsinə görə 3 tipə bölünür : "radiyasion" ,"advektiv" ,"advektiv-radiasion (qarışıq) .

Temperaturun aşağı həddi mütləq sıfırdır, Kelvin şkalası üzrə 0,00 K kimi müəyyən edilir, mütləq termodinamik temperatur şkalasıdır. Bu, Selsi şkalası üzrə -273,15 °C, Farenheit şkalası üzrə -459,67 °F və Rankine şkalası üzrə 0,00 °R-ə uyğundur. Temperatur bir cismin və ya maddənin bir nümunəsinin saxladığı istilik enerjisi ilə əlaqəli olduğundan, maddənin hissəcik komponentlərinin təsadüfi hərəkətinin kinetik enerjisi, cisim daha soyuq olduqda daha az istilik enerjisinə, daha isti olduqda isə daha çox olacaqdır. Sistemi mütləq sıfıra qədər soyutmaq mümkün olsaydı, maddə nümunəsindəki hissəciklərin bütün hərəkəti dayanar və klassik mənada tam sükunətdə olardılar. Obyekti sıfır istilik enerjisi kimi təsvir etmək olar. Mikroskopik olaraq kvant mexanikasının təsvirində, qeyri-müəyyənlik prinsipinə görə maddə hələ də mütləq sıfırda da sıfır nöqtə enerjisinə malikdir.

## İstinadlar
Roma Sapientsa Universiteti

**Roma Sapientsa Universiteti** () — İtaliyanın Roma şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Əsası 1303-cü ildə Papa VIII Bonifatsi tərəfindən qoyulmuşdur.

## Məşhur məzunları

* Həkim və pedaqoq Mariya Montessori
* yazıçı Qabriel d'Annunsio
* Alban yazıçı Musine Kokalari
* Rejissor Bernardo Bertoluççi

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Sapiensta universiteti haqqında
Ümumi qalça arteriyası

**Ümumi qalça arteriyası** –  dördüncü bel fəqərəsinin aşağı kənarı bərabərliyində qarın aortasından başlayaraq aşağı və bayır tərəfə doğru gedir və oma qalça oynağı bərabərliyində iki şaxəyə bölünür:
#Daxili qalça arteriyası –  kiçik çanağa məxsus
#Xarici qalça arteriyası –  böyük çanağa və aşağı ətrafa məxsus

Bunların hər ikisi pariyetal peritonun arxasında yerləşir və bayır tərəfdə bel əzələlərinin içəri kənarına söykənir. Aorta orta xətdən solda olduğu üçün sağ ümumi qalça arteriyası sol tərəfdəkindən bir az (təxminən 6–7&nbsp;mm) uzundur. Bunların hər ikisi eyniadlı venaların önündədir.

## İstinadlar

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
Cüzeppe Qaribaldi

**Cüzeppe Qaribaldi** (; ) — İtaliyanın milli qəhrəmanı.

## Həyatı
İtaliyada Cüzeppe Madzini adlı bir inqilabçının qurduğu "Gənc İtaliya" təşkilatı ilə birləşmişdi. Mazzini uzun illər boyu Papa dövlətinə və kilsəyə qarşı apardığı mübarizədən sonra İtaliya birliyini quran yüksək dərəcəli bir masondur. Ateist olduğu tarixdən məlumdur. Ona dəstək verən digər iki məşhur masonla - yəni Cüzeppe Haribaldi və Kont de Kavurla birlikdə 1870-ci ildə İtaliya Birliyini qurub və Papa dövlətini bugünkü Vatikanın hüdudlarına sıxışdırmışdı. Bundan sonra da İtaliyada Mussolininin 1920-ci illərdə bаş qаldırаn faşist diktaturasına zəmin hazırlayan bir proses başlamışdı.

Qısası, Mazzini, Haribaldi və Kavurun Avropada dinə qarşı mübarizədə böyük iş görən üç lider olduğunu söyləmək mümkündür. Mazzini dinə qarşı mübarizədə təkcə lider kimi deyil, həm də bir ideoloq kimi mühüm rol oynamışdı. Onun irəli sürdüyü "hər millətə bir dövlət" şüarı Avstriya-Macarıstan və Osmanlı imperiyası kimi çoxmillətli dövlətlərin çökməsinə səbəb olacaq inqilablara qığılcım vermişdi. Mazzininin bu şüarı insanları din qardaşlığı düşüncəsindən uzaqlaşdıraraq, soylarına görə ziddiyyət yaradan, "qəzəbli soy qoruyuculuğuna" ("Fəth" surəsi, 26) yönəldən bir çağırış idi. Bu çağırışın müəllifinin bir mason, həm də yüksək səviyyəli bir mason olması şübhəsizdir. "10000 Famous Freemasons" (10000 məşhur mason) adlı loja nəşrində bildirildiyinə görə, Mazzini uzun illər davam edən masonluq yüksəlişinin ardınca, 1867-ci ildə İtaliya "Grand Orient"inin Böyük Ustadı seçilmişdi. 1949-cu ildə Romada Mazzininin heykəlinin açılışına toplaşan 3000 mason onu hörmətlə yad etmişdir.

Mazzininin sağ əli olan Cüzeppe Haribaldi isə 1863-cü ildə İtaliya masonlarının Ali Məclisində 33-cü dərəcəyə çatıb, 1864-cü ildə Böyük Ustad seçildi. Bu Böyük Ustadın xatirəsinə ABŞ-də Nyu-York "vadi"sində 542 nömrəli "Haribaldi" adlı bağlı loja var.

## Ədəbiyyat
* Delvan, "G., vie et aventures 1807—1859" Paris, 1867);
* Vecchi, "G. auf Caprera" (нем. перев., Leypsiq, 1862);
* Elpis Melena, "Garibaldis Denkw ü rdigkeiten" (Hamburq, 1861) "
* G., Mitteilungen aus seinem Leben" (2 изд, Hannover, 1855);
* Balbiani, "Scene storiche della vita politica e militare di G. G." (Milan, 1872);
* Bent, "Life of G." (London, 1881);
* Guerzoni, "G. con documenti editi e inediti" (Тур., 1882);
* Mario "G.e i suoi tempi" (Милан, 1884);
* "Epistolario di G. G." (Милан, 1885);
* "G. Memorie scritte da sè stesso" (florensiya, 1888).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*1848-1849-cu illər İtaliya inqilabı

## Xarici keçidlər
Vətəndaşlıq

**Vətəndaşlıq** () — dövlətin üzvü olmaq statusu. Bu vətəndaşların öz dövlətlərinə  sədaqətli olmaliarını, onun qorunmasına və siyasətinin müdafiəsinə hüquqları olmasını nəzərdə tutur.

## Ədəbiyyat
* Vətəndaşlıq 
* Vətəndaşlıq haqqında Avropa konvensiyası, 1997

## xarici keçidlər
* Avropa Şurasının portalı

## Həmçinin bax
* Vətəndaş cəmiyyəti
Qısaüzlü kenquru

**Qısaüzlü kenquru** () — kenqurular fəsiləsinə aid olan bir məməli heyvan.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər