open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Müqəddəs Stefan kilsəsi (Tuğ)

**Müqəddəs Stefan kilsəsi** — Xocavənd rayonunun Tuğ kəndində yerləşən XII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi. Kilsə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.

## Tarixi

Kilsə Tuğ kəndinin cənub-qərb tərəfindəki qəbirsanlıq ərazisində yerləşir. M. Barxudaryants öz əsərində kilsəninin timpanındakı kitabənin tərcüməsini verir: *“1196-cı ilin yayında (miladi təqvimlə [[1747]]-ci il) [[Məlik Yeqan]] və onun oğlu Məlik Yesai Stepanos kilsəsinin damını bərpa etdirdilər. Ruhumuzun xatirəsinə həsr  olunsun.”*

Kitabədən məlum olur ki, kilsə daha əvvəl də mövcud olub və Məlik Yeqan oğlu ilə birlikdə onun təmirini həyata keçiriblər. Dövrümüzə çatmış tikilinin inşasında həmin ərazidə olmuş daha qədim kilsənin inşaat materiallarından, həmçinin çoxlu sayda xaçdaş və məzar daşlarından istifadə edilmişdir. Qarabağın Dağlıq ərazisinin dini memarlığında bu hala tez-tez rast gəlinir: XIV-XV əsrlərdə dağıdılmış qədim məbədlərin yerində XVI-XVIII əsrlərdə inşa edilən tikililərdə qədim binaların qalıqları və inşaat materialları da istifadə edilir.

İncəsənət tarixçisi Karen Mkrtçyan ehtimal edir ki, Müqəddəs Stefan kilsəsi qədim bütpərəst məbədinin yerində inşa edilmişdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Kilsə, planda düzbucaqlı zal formasına malik olmaqla, tağtavan (12x7.8 m), şərq tərəfində isə altar və köməkçi otaqlara malik tikilidir. Kilsənin divarları çapılmış və kobud yonulmuş daşlardan tikilmişdir. Fasad üzlənmələrində kobud yonulmuş daşlardan, tağ, həmçinin pəncərə və qapə çərçivələrinin hörgüsündə isə yaxşı yonulmuş daşlardan istifadə edilmişdir.

Binanın əsas ağırlığını daşıyan pilonların hörgüsündə butobeton əsasdan istifadə edilmiş, üzlənmədə isə yaxşı yonulmuş daşlar tətbiq edilmişdir. Apsidanın hörgüsü qədim tikilinin təməlini gizlətməmişdir. Günbəzli qədim tikilinin qalıqlar yalnız tikilinin daxilində deyil, həm də eksteryerində cənub divarın qarşısında  aydın görünür. Kilsənin hazırk ibadət zalı həcm-məkan kompozisiyası ilə Ktişvəng monastırının narteksini xatırladır. Hər iki tikilidə yan nef mərkəzi nefdən divarvari kolonnada ilə ayrılmışdır.

Kilsənin mərkəzində yerləşən qeyri-adi formalı pilon onun həcmini iki hissəyə bölür: kiçik hissədə qədim məzarlar vardır. Ərazinin relyef xüsusiyyətlərinə görə, kilsənin döşəməsi bəzi hissələrdə yer səviyyəsindən 1.5 metr aşağıdadır.

Kilsənin divarlarında ümumilikdə 51 xaçdaş vardır. Onlar arsında həm ənənəvi bərabər qollu alban xaçları, həm də aşağı qolu uzanmış XIII-XV əsr xaçdaşları vardır. Xaç daşların bir çoxu kitabələrlə bəzədilmişdir.

Kilsə ətrafndakı onlarla qədim məzar daşları üzərində atlı, ovçu, musiqiçi motivləri ilə bəzədilmiş çoxlu bədii səhnələr vardır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
Müqəddəs Məryəm kilsəsi (Tuğ)

**Müqəddəs Məryəm kilsəsi** — Xocavənd rayonunun Tuğ kəndində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Kilsə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.

## Tarixi

Tuğ kəndinin şimal-qərb hissəsindəki qəbirsanlıq ərazisində yerləşir. Qəbirsanlığın yerləşdiyi ərazi yerli əhali tərəfindən *Qızlar düzü* adlandırılır. Hündür qoz ağacları ilə əhatə olunmuş sahənin mərkəzində yerləşən kilsə, təbiətlə harmoniya təşkil edir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Kilsə, tərəfləri 2x3 metr ölçüyə malik sadə düzbucaqlı zal-kilsə formasına malikdir. Kilsə, demək olar ki, yarıya qədər yerin altındadır və buna görə də, cənub divarındakı qapı vasitəsiylə içəri girmək mümkün deyil. İbadət zalı, apsida və köməkçi otaqlar da qismən yerin altında qalmışdır.

Kilsənin divarlar kobud çapılmış daşlardan hörülmüşdür. Tağtavan daşıyıcı divarların qarşısındakı pilonlar və onları birləşdirən qabırğavari tağlar vasitəsiylə saxlanılır.

Kilsənin yaxınlığında çoxlu sayda rahib hücrələri və mülki tikililərin qalıqları, həmçinin məzar daşları vardır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Qırmızı vəba

Qırmızı vəba (The Scarlet Plague), Cek London tərəfindən postapokaliptika janrında yazılmış və 1912-ci ildə London Magazine-də yayımlanan qiyamət sonrasını ifadə edən romandır. Kitabın 2020-ci ildə Koronavirus epidemiyasına çox bənzər olduğu, xüsusilə Londonun yaşadığı dövrdə  yazıldığı qeyd edilməlidir. O dövrdə hazırda olduğu kimi dünya ölkələri bir-birinə bu qədər səyahətlə bağlanmamışdı.

## Süjet
Hekayə 2073-cü ildə, idarəolunmaz bir epidemiya olan Qırmızı Ölümün  planetin əhalisinin sayının azaldıqdan altmış il sonra baş verir. James Smith, qırmızı vəba epidemiyasından sonra sağ qalanlardan biridir və hələ də San Fransisko bölgəsində   qalır və nəvələri Edvin, Hoo-Hoo və Hare-Lip ilə birlikdə səyahət edir. Nəvələri gəncdir və çoxsaylı insan yaşadığı dünyada ibtidai ovçu kimi yaşayırlar. Dil qabiliyyətləri kimi ağılları da məhduddur. Edvin, "Granser" dedikləri Smithdən qırmızı ölüm adlandırılan xəstəlikdən danışmağını istəyir.
Smith, İngilis professoru olduğu zaman vəba xəstəliyindən əvvəlki həyat hekayəsini danışır. 2013-cü ildə, "Beşinci Morgan, Maqnatlar Şurası tərəfindən Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti təyin edildikdən" bir il sonra xəstəlik meydana gəldi və sürətlə yayıldı. Əzab çəkənlər, ilk olaraq  qızılı (və ya qırmızı) rəngə çevrilir və ayaqlarında uyuşumalar başlayırdı. Qurbanlar ümumiyyətlə simptomları ilk dəfə gördükdən 30 dəqiqə sonra ölürdü. Xalqın həkimlərə və elm adamlarına etibar etməsinə baxmayaraq, heç bir müalicə yolu tapılmır və buna cəhd edənlər də xəstəlik nəticəsində ölürdülər. Nəvələr Smithin görünə bilmədikləri üçün xəstəliyə səbəb olan "mikroblara" inamını şübhə altına alır.
Smith, hekayəsinə davam edərək dərs verərkən gənc bir qadının üzünün qırmızıya çevrildiyi zaman qırmızı vəba qurbanının ilk şahidi olduğunu qeyd edir. O qız tez ölür və tezliklə şəhərciyi bir çaxnaşma bürüyür. Smith evə qayıdır, ancaq ailəsi onun yoluxduğundan qorxduqları üçün ona yaxınlaşmaqdan imtina edir. Tezliklə epidemiya ərazini bürüyür və sakinlər iğtişaşlar törətməyə və bir-birini öldürməyə başlayırlar. Smith, kollecin kimya binasında həmkarları ilə görüşür, problemin həll olunmasını  burada gözləməyi ümid edirlər. Tezliklə təhlükəsizlik üçün başqa bir yerə getməli olduqlarını və şimala doğru köçməyə başlamalı olduqlarını anlayırlar. 
Qısa müddətdə Smithin ətrafında olan bir çox insan bu xəstəlikdən ölür və yalnız o bu vəziyyətdən xilas olur. Uzaq bir yerdə üç il tək başına yaşayır. Nəhayət, sosial əlaqəyə ehtiyacı onu başqa insanları axtarmaq üçün yenidən San Fransisko bölgəsinə gəlməyə məcbur edir.  Burada qəbilələrə bölünən bir neçə sağ qalan insanlarla yeni bir cəmiyyət qurulduğunu kəşf edir. Danışılanların bir real hadisəyə əsaslanmağına baxmayaraq, uşaqlar(nəvələr) onlar üçün tamamilə inanılmaz görünən keçmişlə bağlı xatirələri ələ salır.

## İstinadlar
Rəsmi dövlət maşını

[thumb|Türkiyə prezidenti və Türkiyə baş naziri tərəfindən istifadə olunan [Mercedes-Benz S-Class avtomobilinin nümunəsi.]]
[thumb|[ABŞ prezidentlərinin siyahısı|ABŞ prezidenti tərəfindən istifadə olunan Cadillac One model atomobili.]]

**Rəsmi dövlət avtomobili** — hökumət tərəfindən dövlət başçısının və ya hökumət başçısının daşınması və zaman zaman digər dövlət məmurların və digər ölkələrdəki vəzifə sahiblərinə baş çəkmək üçün qanuni səlahiyyətlər ilə istifadə edilən nəqliyyat vasitəsi. Rəsmi ziyarət zamanı avtomobil dövlət başçısı tərəfindən rəsmi istifadə üçün olduğu yerə aparıla bilər. Dövlət avtomobilləri həm də prezidentin və onun ölkəsinin simvolu rolunu oynaya bilər. Rəsmi dövlət avtomobillərinin bəzi meyarlarından biri də kifayət qədər təhlükəsiz, qabiliyyətli və vəzifələrinə görə cəlbedici olmalarıdır. Limuzin, yüksək səviyyəli avtomobillər və SUV kateqoriyalı avtomobillər ən çox seçilən sinifdir.

Vəzifəli şəxslərin yüksək təhlükəsizlik riskinə görə bu nəqliyyat vasitələri tez-tez yüksək dərəcədə təhlükəsiz və müdafiəli olurlar. Nəqliyyat vasitələri istehsalçı və ya səlahiyyətli şirkətlər tərəfindən zirehləndirilə bilər. Vəzifəli şəxs daşınarkən nəqliyyat vasitəsi polis və ya hərbçilərdən ibarət konvoy ilə müşayiət altında ola bilər. Avtomobilin sürücüsü də polis və ya hərbi təşkilatdan ola bilər.

Yerli avtomobil istehsalçılarına sahib olan ölkələrdə hökumət yerli istehsalçılardan birinə rəsmi avtomobil sifariş edir və ya bir neçə şirkətə rəsmi bir nəqliyyat vasitəsi parkı təmin etməyə icazə verir. Bir avtomobil şirkəti üçün öz ölkəsinin rəsmi dövlət avtomobilləri təminatçısı kimi seçilmək qürurverici və milli müdafiə sənayesi sahəsində hökumətin etibarını qazandığının göstəricisidir. Misal üçün; ABŞ prezidenti tez-tez istehsalçı şirkətdən götürülən Cadillac və ya Lincoln, Yapon İmparatoru Toyota, Fransa Baş Naziri Renault və ya PSA Peugeot Citroën, İtaliyanın Baş naziri Maserati idarə edir.

Avtomobil şirkəti olmayan ölkələrdə rəsmi nəqliyyat vasitələri güclü iqtisadi və diplomatik əlaqələrin mövcud olduğu bir ölkənin uyğun istehsalçısından alınır.

Bəzi hallarda rəsmi avtomobillər normal dövlət qeydiyyat nişanı daşıya bilər, bunun xaricində ya xüsusi bir qeydiyyat nişanından istifadə olunur, ya da ümumiyyətlə istifadə olunmur.

[thumb|[Rauf Denktaş tərəfindən istifadə edilmiş olan BMW 750 Li avtomobilinin nümunəsi.]]
Bengütürk (kanal)

**Bengütürk** — Türkiyədən yayımlanan milli bir xəbər kanalıdır. 2007-ci ildə sınaq yayımına başlayıb. Kanal Milliyyətçi Hərəkat Partiyasına yaxınlığı ilə tanınır.

## Tarixi
1 mart 2016-cı il tarixində Türksat ilə müqavilənin yaratdığı problem səbəbindən Türksat peykində yayımlar kəsilmişdir. Murat İde bunu öz Facebook-hesabında söyləmişdi. Kanal 11 mart 2016-cı il tarixində Türksat peykindəki yayımlarına qayıtmışdır.

İdarə heyətinin sədri Murat İde 2017-ci ildə Türkiyədə keçirilən referendum konstitusiya dəyişikliyində "xeyr" oyunun istifadə ediləcəyi səbəbiylə kanaldan çıxarılıb. Buna cavab olaraq kanalın tanınmış üzvləri vəzifələrindən istefa etmişdir.

## Azərbaycan rüzgarı
Kanalda 1 avqust 2018-ci ildən "Azərbaycan rüzgarı" veriliş yayımlanır. Verilişin aparıcısı Səidə Ömərovadır.

## Xəbər diktorları
* Alptekin İyigun
* Pelin Koç
* Kubra Eser
* Cem Acikgöz ve Bengü
* Muhammet Kutlu
* Sibel Mazrek
* Melikşah GÜLER
* Refik SARIÖZ

## İstinadlar
Vat Samfran

**Vat Samfran** (tay. วัดสามพราน) — Banqkokun təxminən 40 km qərbində yerləşən Nakhon Pathom əyalətində buddist məbədi. Məbəd rəsmi olaraq 1985-ci ildə qeydiyyata alınıb.

O, bütün hündürlüyü boyunca qırmızı və yaşıl rəngli, nəhəng əjdəha heykəli ilə dövrələnmiş 17 mərtəbəli slindrşəkilli çəhrəyı binası ilə məşhurdur. Heykəlin içində isə bəzi yerləri korlanaraq pis vəziyyətə düşmüş spiralvari pilləkənlər var. Burada həmçinin digər buddist heykəllərindən əlavə, Buddanın da nəhəng heykəli mövcuddur.

Məbədin ruhanilərinin adı 2004-cü ildə uzunmüddətli həbs cəzaları ilə nəticələnən cinsi zorakılıq skandalına qarışmışdır.

## İstinadlar
Verlandet

**Verlandet** —  Norveçin Askvoll bələdiyyəsində ada. Sahəsi 9 km² olan ada Bulandet adalar qrupunun şərqi boyunca uzanır. Alden adası Verlandetin təxminən 2 km şimal-şərqində yerləşir. Ada Askvoll sahilinin təqribən 16&nbsp;km qərbindədir və oraya sadəcə qayıqla getmək mümkündür. Adadadakı daimi bərə dayanacağı onu Askvollun əsas kəndi ilə birləşdirir. Bundan əlavə, adada Verlandet kilsəsi, eyni zamanda, onu Bulandet adaları ilə birləşdirən bir sıra körpülər mövcuddur. Əhalisi 2001-ci ildə təxminən 200 nəfər olan adada LORAN (hiberbolik radio naviqasiyası) da var.

## İstinadlar
Alden

**Alden** — Norveçin Askvoll məntəqəsində ada. Sahəsi 3.4 km² ada Sunfyord regionunun sahil ərazisi boyunca uzanır. Alden adası Dalsfyordenin fyordunun dənizə açılan hissəsindən bir neçə km qərbdə, Verlandet adasından 2 km şərqdə, Atloyna adasından isə təxminən 5 km qərbdə yerləşir. Sakinlər adanın cənub sahilində yaşayır. Aldendə yeganə nəqliyyat vasitəsi qayıqdır və daima adada dayanan bərələr yoxdur. Adaya ən yaxın bərə dayanacağı təxminən 2.2 km cənub-şərqdə Verlandet adasındadır. Verlandetdəki bərə Askvollun kəndinə çatmaq üçün şərqə doğru təqribən 20 km yol qət edir.

Ada ən çox özünün 460 metr hündürlüyündəki *Norskehesten* dağı ilə diqqət çəkir. Dağ adanın sahil xəttlərinə dik görüntü verir. İnsanların məskunlaşa biləcəyi yeganə yer adanın cənub sahilindəki kiçik düzənlik ərazidir. Bu hündür dağ əsrlərdir adanın yaxınlığından üzüb keçən balıqçılara yaxşı məlumdur.

## İstinadlar
Səxavət Baxışov

**Səxavət Mamed oğlu Baxışov** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki, İkinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Haqqında
3 aprel 1979-cu ildə Qəbələ rayonu Tüntül kəndində anadan olmuşdur.1994-cü ildə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyə daxil olmuşdur və 1997-ci ildə oranı bitirərək, elə həmin ildə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə daxil olmuşdur. 2001-ci ildə Hərbi məktəbi "Tankçı" ixtasısı üzrə bitirmişdir.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Səxavət Baxışova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri
*  — "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi (1991-2001)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918-2008)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)" yubiley medalı
*  — "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı
*  — "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı
*  — "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" II dərəcəli medalı
*  — "Hərbi xidmətlərə görə" medalı
*  — "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı
*  — "Qüsursuz xidmətə görə" 2-ci dərəcəli medalı
*  — "Qüsursuz xidmətə görə" 1-ci dərəcəli medalı
*  — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  — "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı
*  — "Laçının azad olunmasına görə" medalı
*  — Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı (2 fevral 2024)

## İstinadlar
Xaliq İbrahimov

**Xaliq Arif oğlu İbrahimov** () — Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin I dərəcəli kapitanı, Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin sabiq polkovnik-leytenantı, İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Xaliq İbrahimov 1985-ci il iyulun 11-də Sumqayıt şəhərində anadan olub. 1992–2003-cü illərdə Sumqayıt şəhər 36 saylı tam orta məktəbdə təhsil alıb. Daha sonra isə o, 2003–2007-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində ali hərbi təhsil alıb. Təhsilini bitirdikdən sonra "leytenant" hərbi rütbəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında xidmətə başlayıb.

## Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun polkovnik-leytenantı olan Xaliq İbrahimov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi məqsədilə başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd və Qubadlının azad edilməsində savaşıb.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal edilmiş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirərkən igidlik və mərdlik nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli 2336 nömrəli Sərəncamına əsasən Xaliq İbrahimov "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı ilə təltif edilib.

İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin sıralarında polkovnik-leytenant olaraq xidmət edən Xaliq İbrahimov, müharibədən sonra Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sıralarında I dərəcəli kapitan kimi xidmətini davam etdirməyə başladı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri
*  (26 iyun 2008) — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008)" yubiley medalı
*  (26 iyun 2013) — "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013)" yubiley medalı
*  (26 iyun 2015) — III dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
*  (26 iyun 2018) — "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı
*  (26 iyun 2020) — II dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalı
*  (9 dekabr 2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (24 dekabr 2020) — "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı
*  (25 dekabr 2020) — "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı
*  (25 dekabr 2020) — "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı
*  (29 dekabr 2020) — "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı
*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## Həmçinin bax
* Vətən Müharibəsi
* "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar
Qoca Xosrov Mehmed Paşa

**Qoca Xosrov Mehmed Paşa** () — Sultan Əbdülməcid səltənətində 10 ay 26 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.

## Mənbə

* Atâ Bey, Târih, II, 118-127.
* Şânîzâde, Târih, I, 362.
* C. M. Farlane, Constantinople in 1828, London 1829, tür.yer.
* H. von Moltke, Türkiye’deki Durum ve Olaylar üzerine Mektuplar (trc. Hayrullah Örs), Ankara 1960, s. 22, 78-80, 104.
* Çobanzâde Halil, Müntehabât-ı Müfîde-i Mükâtebe, DTCF Ktp., İsmail Sâib, nr. 3117.
* Cevdet, Târih, VII, 212-222, 233-236, 255; 
* Lutfî, Târih, I, 32-34, 312-317;
* Rifat Paşa, Müntehabât-ı Âsâr, İstanbul 1290, tür.yer.
* Mehmed Süreyyâ, Nuhbetü’l-vekāyi‘, İstanbul 1290, s. 75, 269.
* Sicill-i Osmânî, II, 275.
* Mustafa Selâhaddin, Bir Türk Diplomatının Evrâk-ı Siyâsiyyesi, İstanbul 1306, s. 20-23.
* Faik Reşit Unat, “Hüsrev Paşa’nın İran Elçisi Hüdâdât Han Hakkına Bir Azr Tezkiresi”, TV, I/5 (1941), s. 369-373.
* Halil İnalcık, “Hüsrev Paşa”, İA, V/1, s. 609-616.
* “K̲h̲osrew Pas̲h̲a Mehmed”, EI2 (İng.), V, 35-36.
Hamaralın kaymanlar

**Hamaralın kaymanlar** () — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinmə daxil olan cins. Cənubi Amerikanın şimal hissəsində, cənubda 20–25 °Cənub enliyində yaşayırlar.

## Qoruma statusu
Uğurlu qoruma fəaliyyətləri sayəsində 1988-ci ildən etibarən təhlükə altında deyillər. Bu onların Təbiətin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Birliyin Qırmızı Siyahısından çıxarılmasına imkan vermişdir. Onların iqtisadi istifadəsi indi ciddi şəkildə yoxlanılır və ticarəti Beynəlxalq Ticarət haqqında Konvensiyanın II müddəalarına uyğun olaraq tənzimlənir.

## Növləri
Cinsə iki növ daxildir:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hamaralın kayman

**Hamaralın kayman** () — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Hamaralın kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Daxil olduğu cinsin iki növündən biridir.

## Təsviri
Hamaralın kayman bütün çağdaş timsah növləri arasında ən kiçiklərindən biridir. Erkəklərin uzunluğu 210 sm-ə, dişilər isə 150 sm-dən çox deyil. Ümumiyyətlə isə 160 sm-dən çox böyümürlər və çəkiləri 20 kq-dan azdır. Ən böyük nümunənin uzunluğu 1,72 m olmuşdur.

Bu növ kaymanların fərqli bir xüsusiyyəti, şaquli qara zolaqlı olan qəhvəyi gözlərdir. Bəzən gözlər qızılı sarı ola bilir. Timsahların belə bir göz rəngi olması çox nadirdir.

## Yaşayış yeri və yaşayılması
Arealı — Amazon ovalığı və Cənubi Amerikanın şimalından Karib dənizinə qədər olan ərazilər. Kaymanlar nisbətən sürətli cərəyanlara malik dayaz sulara üstünlük verir. Eyni zamanda durğun və dərin sulara da dözə bilirlər. Su basmış meşələrdə də aşkarlanırlar.

## Fotoqalereya

Dwarf Calman.jpg
Paleosuchus fgo1.jpg
Paleosuchus palpebrosus.jpg
Paleasuchus palpebrasus 1.jpg
Paleosuchus palpebrosus Prague 2011 3.jpg 
Paleosuchus palpebrosus Prague 2011 1.jpg 
Paleosuchus palpebrosus Prague 2011 2.jpg 


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* crocodilian.com: ''Paleosuchus palpebrosus'' 
* Hamaralın kayman — Paleosuchus palpebrosus
Şnayder kaymanı

**Şnayder kaymanı** () — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Hamaralın kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Daxil olduğu cinsin iki növündən biridir.

## Təsvir
### Görünüş
Yetkin nümunələrin ölçüsü ümumiyyətlə 1–1.3 m-i keçmir, lakin bəzən 2 m-ə çatan fərdlər də var. Maksimum ölçüləri 2.6 m olur.

### Areal və yaşayış yerləri
Şnayder kaymanı Venesuela, Qayana, Surinam və Qviana, Braziliyanın şimal və cənubunda, Orinoko və Amazon çayları hövzələrində yayılmışdır.

### Çoxalması
Əsasən 10 ilə 17 arasında yumurta qoyur.

## Şnayder kaymanı və insan
ABŞ zooparklarında omnlara rast gəlmək mümkündür. Braziliya, Venesuela, Kolumbiya, Qayana, Surinam və Qvianadakı milli parklarda qorunur. Uğurlu qoruma səyləri və Şnayder kaymanlarının effektiv qorunması sayəsində Təbiətin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Birliyin Qırmızı Siyahısından çıxarılmışdır, lakin Beynəlxalq Ticarət Konvensiyasının II siyahısı ilə tənzimlənməyə davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nazlı Hüseynquliyeva

**Nazlı Hüseynqulu qızı Hüseynquliyeva** () — Azərbaycanın görkəmli teatr aktyoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti.

## Həyatı
 
Hüseynquliyeva Nazlı Hüseynqulu qızı. 1960-cı il fevral ayının 7-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1997-ci ildən Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında aktrisa kimi işə başlayıb. Nazlı Hüseynquliyeva teatrın səhnəsində Telli (Ü.Hacıbəyov. "Arşin mal alan"), Melina (N. Həsənzadə "Pompeyin Qafqaza yürüşü"), Ana (İ. Coşğun. "Ana laylası") Pəri (Ə.Əsgərov. "Qız atası"), Məryəm (S.Vurğun "Fərhad və Şirin"), Bəlx hökmdarı (K.Ağayeva "Məhsəti"), Zəhra (A. Məmmədov "Həmyerlilər"), Nona ( R. Muxtar "Şəhərli kürəkən") və başqa müxtəlif rollar oynayıb. Həmçinin Naxçıvan Dövlət Televiziyasının hazırladığı teletamaşalarda çıxış edib.

Nazlı Hüseynquliyeva 2008-ci ildə Prezident mükafatçısı olub.

5 mart 2020-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

## İstinadlar
Ülker

**Ülker** — İstanbul mərkəzli Türkiyənin qida və içki istehsalçısı. Məhsulları 110 ölkəyə ixrac olunur.

## İstinadlar
Sara İbrahimova

**Sara İbrahimova** () — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (2008), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomçusu (2019), tanınmış kitabxana işi mütəxəssisi. 1984–2020-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Elmi kitabxanasının direktoru vəzifəsində çalışmışdır. Bakı Dövlət Universitetinin 80 illiyi münasibətilə "Tərəqqi" medalı (2000), həmçinin "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Həyatı
Sara Hökmulla qızı İbrahimova 6 yanvar 1940-cı ildə Lənkəran şəhərində dünyaya göz açmışdır. Ailəlidir. İki övladı var.

## Təhsili
Lənkəran şəhər 4 saylı orta məktəbdə (1950–1960) təhsil alıb. 1960-cı ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun mexanika-riyaziyyat fakültəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olmuşdur. 1962–1967-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) Kitabxanaçılıq fakültəsində təhsil almışdır.

## Fəaliyyəti
1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanasında (indiki Bakı Dövlət Universitetinin Elmi kitabxanasında) işə düzəlir. O, 1967-ci ildə bu kitabxanada şöbə müdiri təyin olunur, 1984-cü ildə isə kitabxanaya direktor vəzifəsinə irəli çəkilir. 2020-ci ilədək bu kitabxananın direktoru vəzifəsində çalışmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçilərinin siyahısı
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu ilə təltif edilənlərin siyahısı
* "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilənlərin siyahısı
Sun Çya Lu

**Sun Çya Lu** (; ) — Çin aktrisası və modeli.

## Həyatı
Sun Tsyaolu Çin uşaq televiziya serialı olan "*ba-la-la kiçik şeytan Peri*"də Lin Mayzi rolunda çıxış edib. Üç il sonra onun atası onu Haydan Gimnaziyasına göndərdi və o, milli uşunu öyrənməyə başladı. Şounu bitirdikdən sonra o, moda biznesini açdı və sosial şəbəkələrdə nüfuzlu bir insana çevrildi.

## Ölümü
Aktrisa 1 yanvar 2021 ildə (25 yaşında) ürək tutmasından vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər
Rəşad Nadirov

**Rəşad Soltanağa oğlu Nadirov** () — pilot, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki. İkinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Rəşad Nadirov 13 iyun 1982-ci ildə Bakı şəhərində doğulub. Əslən Masallı rayonunun Əhmədli kəndindəndir. Atası mühəndis, anası evdar qadın olub. Ailədə 4 qardaş 1 bacı olmaqla Rəşad ailənin kiçik övladıdır.

Ailəlidir, iki qızı var.

## Təhsili
Bakının Nizami rayonundakı 129 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. Heydər Əliyev adına Ali Hərbi təyyarəçilik məktəbinə qəbul olub. Həmin məktəbin raket və kosmonavtika texnikasının uçuş istismarı fakültəsinin məzunu olub. Təhsilini bitirdikdən sonra hərbi hissədə təyyarəçi-operator kimi xidmətə başlayıb. Mi-24 tipli döyüş-nəqliyyat vertolyotunda pilot olub. Akademiyadan kapitan rütbəsində məzun olub. Sonra Mi-24 eskadriliyasının komandiri kimi xidmətə davam edib.

2016-cı ilin avqust ayında növbəti ali təhsil almaq üçün Almaniya Federasiyasının Köln şəhərində birləşmiş dillər məktəbində 1 il, 2017-ci ildə isə Almaniyanın generallar-admirallar baş qərargah kursunda ali təhsil alıb.

Bir çox Avropa ölkələrində Almaniya, Avstriya, İngiltərə, Belçikada təlimlərdə iştirak edib.

İngilis, türk, rus və alman dillərini bilir.

## Hərbi xidməti
İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Füzuli-Cəbrayıl istiqamətində düşmən həmlələrinin qarşısını almaq məqsədilə uçuşlar edib. Hədəfin seçilib dəqiq məhv edilməsində peşəkarlıq nümayiş etdirmişdir. Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl istiqamətindəki Arazboyu hücumları zamanı qoşunlara hava dəstəyi verilməsində yaxından iştirak etmişdir. Düşmənin hücuma keçən tank kalonu və avtomobil texnikasının məhvində, geridən ön xəttə gətirilən silah-sursat və eləcə də ərzaq təminatının qarşısının alınmasında da uğurlu əməliyyatları olmuşdur.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Rəşad Nadirova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri
*  (9 dekabr 2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## Həmçinin bax
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Azərbaycan aviasiyasının canlı əfsanəsi Vətən müharibəsi qəhrəmanı pilot Rəşad Nadirov
Saleh Həsənov

**Saleh Valeh oğlu Həsənov** (1986, Qızılhacılı, Goranboy rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovnik-leytenantı. İkinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Həyatı
1986-cı ildə Goranboy rayonunun Qızılhacılı qəsəbəsində anadan olub. Şəhid Dilbazi Qasımov adına 1 saylı tam orta məktəbdə təhsil alıb. 2011-ci ildə Pakistan Xüsusi Əməliyyat Məktəbini, 2017–2018-ci illərdə Rusiya Ryazan Hava Desant Məktəbini bitirib.

## Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun mayoru Saleh Həsənov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə, Xocavəndin, Cəbrayılın, həmçinin Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Saleh Həsənova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## Təltifləri
* "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı
* "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı
* "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı
* "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı
* "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı
* "Qüsursuz xidmətə görə" 2-ci dərəcəli medalı
*"Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı
* "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" 3-cü dərəcəli medalı
* "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi (1918–2013) " yubiley medalı
* "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008) " yubiley medalı
*  (9 dekabr 2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## İstinadlar
Şahin Hüseynquliyev

**Şahin Yusif oğlu Hüseynquliyev** () — Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının polkovnik-leytenantı, İkinci Qarabağ müharibəsinin qazisi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Hərbi xidməti
Heydər Əliyev adına Hərbi Lisey (2006–2009) Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti Akademiyası (2009–2013) Azərbaycan Ordusunun polkovnik-leytenantı olan Şahin 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə döyüşüb.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Şahin Hüseynquliyevə "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## İrsi və xatirəsi
* 2022-ci il sentyabrın 29-da İctimai Televiziyanın "Heç kim unudulmur, heç nə yaddan çıxmır" verilişinin növbəti seriyası Şahin Hüseynquliyevə həsr edilmişdir.

## Təltifləri
*  (09.12.2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (02.02.2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## İstinadlar
Rza İsfəndiyarlı

**Rza İsfəndiyarlı** () — Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti.

## Həyatı
Rza İsfəndiyarlı 1896-cı il martın 12-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. Hüseyn Ərəblinskinin Naxçıvana səfəri zamanı teatrda  sənhələşdirdiyi N. Nərimanovun "Nadir şah" faciəsində kütləvi səhnələrdə iştirak etməklə aktyor fəaliyyətinə başlayıb. 1912-ci ildə Naxçıvan teatrının səhnəsində N.B. Vəzirovun  "Pəhləvani-zəmanə" pyesində Qurban kşi rolunu çox məharətlə yaradıb. Naxçıvan teatrının 20-ci əsrin birinci yarısında ən layiqli sənətkarlarından olub. Onun obrazlar  qalareyasında "Arşin mal alan"da Əsgər, "Ölülər"də Şeyx Əhməd, Şeyx Nəsrullah, "Solğun çiçəklər"də Axund, "Aydın"da Mirzə Cavad, "Şeyx Sənan"da Dərviş, Kor Ərəb, Şeyx Kəbir kimi rollar var. Rza İsfəndiyarı Naxçıvan teatrının səhnəsində 150-dən çox rol oynayıb. Onun səhnə fəaliyyəti Naxçıvan teatrının salnaməsinə əbədi daxil olub. H. Ərəblinski, R. Təhmasib, Ə. Qəmküsar, B. Kəngərli və başqa böyük sənətkarlarla çiyin-çiyinə çalışan R. İsfəndiyarlı Naxçıvan teatrının ölməz sənətkarlarındandır. 

Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti Rza İsfəndiyarlı 1972-ci il yanvar ayının 26-da Naxçıvan şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar
Li Hunq Kam

**Li Hunq Kam** - Honkonqlu veteran opera müğənnisi, aktrisası.

## Həyatı
Məşhur opera müğənnisi Li Hunq Kam 13 yanvar 1932-ci ildə Tayvanda anadan olmuşdur. İlk dəfə 14 yaşında, 1946-cı ildə səhnələrə gəlmişdir və Kanton operalarının birində kiçik çıxış etmişdir. 

Orta məktəbi bitirdikdən sonra ali təhsil ala bilməyən Li Hunq Kam 1950-ci ildə məşhur opera müğənnisi Xiao Conqkun ilə evləndi və bu evlilikdən onun Xiao Ziyun adlı bir qızı oldu. Ancaq, evlilik 7 il davam edə bildi və 1957-ci ildə həyat yoldaşından boşanan Li qızı ilə birlikdə Kanadaya köçdü. Bundan sonra Li heç evlənmədi, daha sonra, Tan Binqven ilə dəfələrlə əməkdaşlıq etdi, bir neçə film istehsal edən şirkətlər qurmaq üçün ortaq müəssisələr qurdu.

Li Hunq Kamın 1970-ci illərdə bir neçə dəfə görünən və televiziyalarda göstərilən iki qardaşı var idi, lakin, sonra Li iki qardaşı ilə əlaqəsinin tamamilə kəsildiyini etiraf etdi.

Linin ilk filmi 1956-cı ildə çəkilmişdir. Sonra o, Tan Binqven ilə şərik olaraq film şirkəti təsis etdi və burada bir çox komediyalar çəkdi. 1976-cı ildə özü tək "Lee's Film Company" şirkətini qurdu və burada da bir neçə komediya filmi çəkdi. 

2007-ci ilin noyabrında, Guan Shuyi'nin aparıcı müğənnisi "Üç min il əvvəl" monoloqu ilə CASH Mükafatları Mərasimində "Ən Yaxşı Alternativ İş" mükafatını qazandı. Elə həmin ilin dekabrında 17 illik yoxluqdan sonra ailəsinin TVB- yə qayıtdı .

2008-ci ilin yanvarında "Sheng Shi Renjie" dramının çəkilişini təşkil etdi. Fevral ayında "Ən yaxşı köməkçi aktrisa" nominasiyasında namizəd olan və " 2008 On Min Ulduz Mükafat Mərasimi"ndə final beşliyinə girən "Fırtına Ürəyinin Evi" dramını çəkdi . Daha sonra, "Ming Pao Weekly Performing Arts Power Awards 2008" də "Ən Görkəmli TVB Qadın Sənətçi" mükafatını qazandı.

2011-ci ildə "2011 On Min Ulduz Mükafat Mərasimi"ndə "**Həyat Boyu Uğur Mükafatı**"nı qazandı. On illərdir səhnə sənətləri dərnəyində olub və aktyorluq bacarığı gənc nəsillər və tamaşaçılar tərəfindən təsdiqlənərək sevilib. Li Xiangqin TVB-nin rəsmi saytına görə bu vaxta qədər TVB seriallarının istehsalına qatılmasa da, hələ də TVB sənətçisidir. Son illərdə demans səbəbiylə dram çəkilişlərini dayandırdı.

## Ölümü
Li Hunq Kam 4 yanvar 2021-ci ildə Honkonqda yerləşən müalicə aldığı Kraliça Elizabet Hospitalında dünyasını dəyişdi. Ölümün səbəbini mətbuata açıqlayan qızı Xiao Ziyun və yaxınları opera müğənnisinin 2020-ci ilin dekabrından bəri narahatlıq hiss etdiyini və buna görə, xəstəxanaya yerləşdirildiyini dedilər.

## İstinadlar
Paraqvay kaymanı

**Paraqvay kaymanı** () — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Əvvəllər gözlüklü kaymanların bir yarımnövü sayılırdı. Görünüş baxımından gözlüklü kaymanlara bənzəyir. Maksimum uzunluğu 2,5–3 m-ə çatır (ümumiyyətlə erkəklər dişilərdən daha böyükdür.). Təsdiqlənməmiş məlumatlara görə, bu növün bəzi fərdləri 4 metr uzunluğa çata bilir.

Paraqvay kaymanı Şimali Argentina, Cənubi Braziliya, Boliviya və Paraqvayda yayılmışdır. Bu növünün arealı La Plata çayının axarı ilə cənuba qədər uzanır. Bataqlıqlarda və bataqlıqlaşmış ovalıqlarda yaşayır. Əsasən üzən adalara sığınır.

Suda yaşayan onurğasızlar (ilbizlər) və onurğalılar — əsasən balıqlar (xüsusilə piranaların sayını tənzimləyirlər), bəzən ilanlar və Paraqvay anakondalarını ovlayır. Çənələrin və dişlərin quruluşu, eyni zamanda təbii qorxu ona böyük heyvanların öhdəsindən gəlməyə imkan yaradır. Cütləşmə mövsümün ortalarında, dişilər 21–38 arası yumurta qoyduqları yuvalar qururlar. Kaymanların aktiv şəkildə məhv edildiyi yerlərdə, dişilər yumurta qoyduqdan sonra yuvaları tərk edirlər; digərlərində isə yuvaların yanında qalırlar. Mart ayında yumurtalardan balalar çıxır. Pantanalda yaquarların əsas quidasını təşkil edirlər. Onları yaquarlardan başqa Braziliya susamuru, küçə itləri və böyük anakondalar ovlaya bilir.

## Populyasiyanın statusu
Paraqvay kaymanlarının sayı ümumiyyətlə azdır. Boliviya, Braziliya və Argentinada kayman populyasiyasının qorunması üçün ortaq proqramlar var. Boliviyada təbii kaymaların becərilməsi tətbiq olunur, timsah fermaları isə Braziliya və Argentinada fəaliyyət göstərərir. Onlar Təbiətin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq Birliyin Qırmızı Kitabına daxildir. Mövcud sayı çox yüksək deyil (100.000–200.000 baş). Ancaq saylarında sabitlik var və hətta əlverişsiz mövsümlərdə də eyni səviyyədə qalır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Müqəddəs İohann kilsəsi (Tuğ)

**Müqəddəs İohann kilsəsi** — Xocavənd rayonunun Tuğ kəndində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır.

## Tarixi

Kilsə Tuğ kəndinin mərkəzində yerləşir. Ümumi xüsusiyyətləri və nisbətləri ilə Xocalı rayonunun Çanaqçı kəndindəki kilsəni xatırladır. K. Mkrtçyan kilsənin plan və həcm-məkan kompozisiyası xüsusiyyətlərinə görə erkən bazilikalardan biri olduğunu qeyd edir.

Kilsənin dövrümüzə çatmamış xaç altlığında yerləşdirilmiş kitabədə deyilirdi: *“1185-ci ilin (1736-cı il) yayı. Müqəddəs İohann kilsəsinin damı vardapet Qukasın oğlu [[Məlik Yeqan]] tərəfindən bərpa etdirilmişdir. Kim oxusa, heç olmasa bir dəfə desin: Allah rəhm elə.”*

Abidənin kitabəsini oxuyaraq nəşr etmiş Makar Bərxudaryan qeyd edir ki, bina özü daha qədim tarixə malik olmaqla ən geci XIII əsrdə inşa edilmişdir. Tuğdakı Müqəddəs Stefan kilsəsi kimi bu məbədin də daha qədim dövrə aid məbədin yerində inşa edildiyi müəyyən olunmuşdur. Kilsə apsidasının sağ tərəfində, köməkçi otağın girişinin qarşısında döşəmə səviyyəsindən bir qədər yüksəkdə nəhəng sütun altlıqlarının qalıqları görünür.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Müqəddəs İohann kilsəsi böyük maililiyə malik ərazidə inşa edilmişdir. Kilsənin qərb divarı bütövlükdə qayaya sıxılmış olsa da, şərq divarı tamamilə açıqdır və hətta təməli də görünür. Buna görə də qərb divarında bir, şərq divarında isə üç pəncərə yeri açılmışdır.

Kilsənin yeganə qapısı cənub divarında, daş qala divarları ilə əhatə olunmuş kiçik həyətdən açılır. 12.9x21.7 metr ölçülərə malik zalın tavanı yerli daşlardan hazırlanmış dörd pilona söykənir. Cənub divarının hörgüsündə yaxşı yonulmuş kvadrat formalı daşlar, digər divarlarda isə yarımyonulmuş daşlar istifadə edilmişdir. Tağtavanın yüksəkliyi səbəbiylə damın tərəfləri sərt maililiyə malikdirlər.

Həyətin cənub-şərq tərəfi dairəvi qala bürcü ilə müdafiə olunur. Buradan bütün kənd ərazisinə, həmçinin ətraf bağlar və dağlara gözəl mənzərə açılır. Həyətin cənub tərəfində iki mərtəbəli bina vardır. Binanın ikinci mərtəbəsinin qapısı həyətə açılır, birinci mərtəbəsi isə yalnız həyətdən görünür.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
Enlisifət kayman

**Enlisifət kayman** () — timsahlar dəstəsinə, Alliqatorlar fəsiləsinə, Kaymanlar cinsinə daxil olan növ. Kaymanlar cinsinə daxil olan üç növdən biri. Uzunluğu ümumiyyətlə 2 m-dən çox deyil, maksimum olaraq 3,5 m-dir. Rəngi zeytun yaşıl, parlaqdır.

Enlisifət kayman Atlantik sahillərində, Braziliyanın cənub-şərqində, Boliviya, Paraqvay, Uruqvay və Argentinanın şimalında yayılmışdır. Areaı Paraqvay kaymanları ilə üst-üstə düşür, lakin fərqli yaşayış yerlərini seçdikləri üçün bu iki növ bir-birinə rəqib deyil. Enlisifət qayman əsasən manqrov bataqlıqlarında, şirin və duzlu suyun qarışdığı bataqlıqlaşmış ovalıqlarda məskunlaşaraq, ciddi bir su həyatı sürür. Tez-tez insan yaşayış yerlərinin yaxınlığında, heyvandarlığın suvarıldığı göllərdə məskunlaşır. Dəniz səviyyəsindən 600 m yüksəklikdə yaşayaraq kifayət qədər aşağı temperaturlara davam gətirdiyini isbatlayır. Əsasən su ilbizləri, eləcə də digər onurğasızlar və kiçik onurğalılar (balıq, suda-quruda yaşayan) ilə qidalanır. Təcrübəli erkəklər bəzən daha böyük ov axtarırlar. Məsələn: kapibaralar. Xüsusilə çənələri bir tısbağanın çanağını dişləməyə qadirdir. Yumurtalamaqları (bir dəfəyə 20–60 yumurta) yağışlar mövsümündə təcrid olunmuş çay adalarında baş tutur. Erkəklər bəzən yuva qurmaqda dişiyə kömək edir. İnkubasiya təxminən 70 gün davam edir.

Osteodermalara baxmayaraq, bu kaymanların dərisi digər qaymanlardan daha yaxşıdır. XX əsrin ortalarında brakonyerlik populyasiyasının sayını təsir etmişdir, lakin bu kayman növü, gizliliyi və yaşayış yerlərinin əlçatmazlığı səbəbindən qanunsuz ovçuluq üçün o qədər də cəlbedici deyil. Daha böyük problem enlisifət kaymanın yaşayış yerlərinin məhv edilməsidir — çirklənmə, hidroelektrik stansiyalarının inşası zamanı meşələrin qırılması və əkinçilik ərazilərinin genişləndirilməsi. Enlisifət kayman CITES Konvensiyasının I Əlavəsində verilmişdir. Sayı 250.000 ilə 500.000 arasındadır və sabit sayılır. Argentinada timsah təsərrüfatlarında enlisifət kaymaların yetişdirilməsi üçün proqramlar davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* crocodilian.com: ''Caiman latirostris'' 
*
Röyal Quliyev

**Röyal İlham oğlu Quliyev** — Dövlət Sərhəd Xidmətinin polkovnik-leytenantı, İkinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Quliyevə "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Quliyev "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Zəngilan rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Quliyev "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edildi.

## Təltifləri
*  (09.12.2020) — "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
*  (24.12.2020) — "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı
*  (25.12.2020) — "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı
*  (2 fevral 2024) — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## Həmçinin bax
* "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar
Siyahim Dəmirov

**Siyahim Əlizamin oğlu Dəmirov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Baş Qərargahının tabeliyində olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin kiçik giziri; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Siyahim Əlizamin oğlu Dəmirov 1990-cı il, sentyabrın 13-də Beyləqan rayonunun Əlinəzərli kəndində anadan olub.

2008-ci ildə Beyləqan rayonu Əlinəzərlı kənd R. Nəsirov adına 1 nömrəli tam orta məktəbindən məzun olub.

2009-cu ildə Neftçala Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 2009–2010-cu illərdə cəbhə bölgəsində, N saylı hərbi hissədə xidmət edib.

2014-cü ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "MAHHXHQ və QHQ hazırlığı kursu"nu bitirib.

Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 19 aprel 2019-cu il tarixli əmri ilə "K/gizir" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 6 il ərzində artilleriya divizionunda artilleriya taqım komandirinin müavini — top komandiri, hərbi hissənin xüsusi təyinatlı dəstəsinin minaatan manqasının heyət nəfəri, xüsusi təyinatlı taqımın atəş dəstək manqasının minaatan qrupunun komandiri — tuşlayıcı vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmri ilə "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi yubiley medalı" ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən xüsusi əməliyyata, həmçinin Hadrutun və Şuşanın uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 29-da Şuşa şəhəri istiqamətində döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhid olub. Beyləqan rayonunun Əlinəzərli kəndində dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Xocavəndin azad olunmasına görə", "Şuşanın azad olunmasına görə", "Kəlbəcərin azad olunmasına görə", "Şücaətə görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Subay idi.

## İstinadlar
Şeyxboran (Hurand)

**Şeyxboran** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Hurand şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 51 nəfər yaşayır (13 ailə).

## İstinadlar
Çarx çörəyi

**Çarx çörəyi** () - Qəzvin bölgəsinin yerli və ənənəvi şirniyyatlarından biridir ki daha çox Novruz bayramında hazırlanır.

## Lazım olan ərzaqlar

* 500 q düyü unu
* 500 q ağ un
* 375 q qatı yağ
* 350 q şəkər tozu
* 5 ədəd yumurta sarısı
* 150 q qatıq
* 1 çay qaşığı qabartma tozu
* 1 yemək qaşığı hil tozu
* 4 yemək qaşığı gülab

## Hazırlanma qaydası
İlk olaraq yağı hamar olana qədər qarışdırıcı ilə qarışdırıb, sonra şəkər tozunu üstünə töküb və 4 dəqiqə qarışdırıcı ilə qarışdırın ki içi boş və yüngül olsun.
Sonra hil tozu ilə yumurta sarısını əlavə edib və yenidən bir qarışdırıcı ilə qarışdırın. Daha az qarışdırırıq.
İndi qabartma tozunu qatıqla qarışdırıb, hazırlanandan sonra , gülabı üzərinə töküb qarışdırın, sonra qatıq əlavə edib qarışdırın.Tərkiblərimizi yaxşı qarışdırıldıqdan və maddələr hamar olduqdan sonra bir dəfə düyü unu və ağ un əlavə etdikdən sonra əlimizin barmaqları ilə qarışdırmağa və yoğurmağa başlayırıq (təbii ki, xəmir yağlandığı və bərk olduğu üçün çox yoğurmamalıyıq).Xəmiri top(yuvarlaq) şəklinə çıxartmaqdan sonra freezer bag ilə üstünü örtüb bir sərin yerdə 4-5 saat qoyun qalsın.
çörək qalıbını ətçəknə quraşdırırıq.
Dincəlməkdən sonra xəmiri yenidən yumşalıncaya qədər çox yüngül yoğurun.İndi ətçəkənə töküb və dəyirmanın içindən keçirin, sonra xəmiri qayçı ilə istədiyiniz ölçüdə kəsin.Çörəyin üzünə döyülmüş püstə töküldükdən sonra sobada 15-20 dəqiqə 175° temperaturunda hazırlanmalıdır.

## İstinadlar
Şokolad kafesi
SD Compostela

**SD Compostela** — 1928-ci ildə Ramon Kastromil Kasal tərəfindən təsis edilən İspaniyanın futbol klubu. İspaniya Vətəndaş Müharibəsi başlayana qədər mövcud olub. Sonradan 1962-ci ildə indiki SD Compostela yenidən təsis edilib.

28 oktyabr 1962-ci ildə yeni yaradılmış SD Compostela Club Arenal ilə birləşdi və Club Arenal onun ehtiyat komandasına çevrildi.

## İstinadlar
Rhamphosuchus crassidens

**Rhamphosuchus crassidens** — nəsli kəsilmiş timsah növü, müasir qavial timsahın qohumu. Bu növ Hindistanda Miosen dövründə yaşamışdır. Yalnızca natamam fosil dəstlərindən, əsasən dişlərdən növ olaraq təstiqlənmişdir. Rhamphosuchus cinsinin yeganə nümayəmndəsidir.

## Təsvir
Ənənəvi olaraq, paleontoloqlar bunu Yer üzündə yaşamış ən böyük timsah hesab edirlər. Onların təxminlərinə görə Ramphosuchusun uzunluğu 15–18 metrə çata bilərdi, lakin sonradan onun uzunluğunun 8–11 metrə çatdığını düşünməyə başladılar. Puruszavrlar, Deynozux, Sarkozuxlarda bu qədər böyüdüyü bilinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər