Podkamennaya Tunquska

**Podkamennaya Tunquska** (**Orta Tunqus**, **Çulakan**, **Kа****tanqa**) (, ) — Rusiyanın Sibir ərasisində yerləşən çay. İrkutsk vilayəti ərazisindən başlayaraq Krasnoyarsk diyarından axaraq Yenisey (sağ qolu) çayına tökülür. Yayla ərazisindən axan çay yüksək axın sürətinə malikdir. 
## Coğrafiyası

Çayın uzunluğu 1865&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 240 min km² təşkil edir. Orta Sibir yaylasından axır. Yuxarılarda çay dərin dərələrlə axır və **Katanqa** adlanır. Ümumulikdə Podkamennaya Tunquskanı dağ çayı adlandırmaq olar. Bəzi yerlərdə çay vulkanik suxurların arasından axır. Yuxarı axarlarda çay xüsusi ilə sərt suxurların arasında 3–4&nbsp;m/s sürətlə axır. Çayda çoxlu sayda astana və ensiz yatağ boğazları vardır. Onlar arasında «Bolşoy» (mənsəbdən 535&nbsp;km), Munjoy (417&nbsp;km), «Poliquzskie»*]] (471—474 km), «Velminskie» (254 km) və başqalarını göstərmək olar.

== Qolları ==
Əsas qolları: (sağdan) — Kamo, Velmo; (soldan) — Çula, Tetere, Çunya.

== Hidrologiyası ==
Çayın qidalanmasının 60 % qar, yerdə qalan hissəsi isə yağış və yeraltı sular hesabına ödənilir. Gursululuq dövrü mayın ortalarında iyunun sonlarına qədər davam edir. İyuldan oktyabra qədər suyun səviyəsi 5,5 metr olur. Çayın ilik sərfiyyatı mənsəbdə 1587,18 m³/s təşkil edir. Çayın donması oktyabrın ortalarına təsadüf edir. Təmiz buzlanma 7-16 gün çəkir. Oktyabrın ortalarından mayın ortalarına qədər çay donur. Çayın hövzəsinə daxil olan bir çox ərazilər daimi qrut buzlağı zonasında yerləşir. Çayın hidrologiyası Kuzmovka stansiyasında 52 il aparılan təcrübə sayəsində öyrənilmişdir.

Çayın hidroqrafikası aşağıdakı kimi əks (1939-1999) olunmuşdur:
<center>
<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:7000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yanvar.
  bar:Fév text:Fevral.
  bar:Mar text:Mart.
  bar:Avr text:Aprel.
  bar:Mai text:May.
  bar:Jun text:İyun.
  bar:Jul text:İyul.
  bar:Aoû text:Avqust.
  bar:Sep text:Sentyabr.
  bar:Oct text:Oktyabr.
  bar:Nov text:Noyabr.
  bar:Déc text:Dekabr.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 298
  bar:Fév from:0 till: 249
  bar:Mar from:0 till: 227
  bar:Avr from:0 till: 266
  bar:Mai from:0 till: 6608
  bar:Jun from:0 till: 5944
  bar:Jul from:0 till: 1431
  bar:Aoû from:0 till: 1047
  bar:Sep from:0 till: 1178
  bar:Oct from:0 till: 870
  bar:Nov from:0 till: 473
  bar:Déc from:0 till: 391

PlotData=
  bar:Jan at: 298 fontsize:S text: 298 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 249 fontsize:S text: 249 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 227 fontsize:S text: 227 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 266 fontsize:S text: 266 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 6608 fontsize:S text: 6608 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 5944 fontsize:S text: 5944 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 1431 fontsize:S text: 1431 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 1047 fontsize:S text: 1047 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1178 fontsize:S text: 1178 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 870 fontsize:S text: 870 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 473 fontsize:S text: 473 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 391 fontsize:S text: 391 shift:(-10,5)
</timeline>
</center>
== Yaşayış məntəqələri ==
*Podkamennaya Tunquska* çayının sahillərində Vanavara, Baykit, Podkamennaya Tunquska kəndi.
== Əhəmiyyəti ==
Çayın yatağı boyunca gəmilər 1 146&nbsp;km hərəkət edə bilirlər. Xüsusi ilə orta həçmli gəmilər mənbədən 571&nbsp;km yuxarı axara qədər hərəkət edə bilirlər. Digər kiçik gəmilər isə  Velmo çayının mənsəbindən 275&nbsp;km yuxarı axara qədər hərəkət edə bilirlər. 
== Maraqlı məlumat ==
Çayı adı insanlar arasında 30 iyun [[1909]]-cı ildə ki, daşqından sonra daha çon anılır. Bu daisə tarixə *'Tunqus meteoritu*' kimi düşmüşdür. Onun səviyyəsi dəfələrlə yüksək olmuşdur. Bəziləri Çeko gölünün bu daşqln nətucəsində yarandığını düşünürlər. Bəziləri isə ərazinin insanlar tərəfindən pis öyrənilməsi səbəbindən ola bilsin ki, o zamanlara qədər göl müəyyən edilməmişdir. Bununla belə göl Podkamennaya Tunquska çayının hövzəsinə daxildir.

== İstinadlar ==

== Mənbə ==
* [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo2/geo-3723.htm  «Coğrafi adlar»]
* [http://volk.karabin.com.ua/tunguska_2007/index.html *Podkamennaya Tunquska 2007'']