Laokoon və oğulları

**“Laokoon və oğulları”** () və ya **“Laokoon qrupu”** () — Vatikanın Pio-Klementino Muzeyində Laokoon və oğullarının ilanlarla olan mübarizəsini təsvir edən heykəl. 1506-cı ildə qazıntılar zamanı Romada aşkara edilmiş heykəl Vatikanda yerləşdirilmiş və ictimai baxışı təşkil edilmişdir. Ehtimal edilir ki, *“Laokoon və oğulları”* Böyük Plininin təriflədiyi məşhur heykəldir. Heykəli təşkil edən fiqurlar demək olar ki, təbii boy ölçüsündədir, ümumilikdə heykəl  bir metrdən bir qədər artıq hündürlüyə malikdir. Heykəl Troya kahini olan Laokoon və onun oğulları Antifant və Timbreyə dəniz ilanının hücum etməsi səhnəsini təsvir edir.

Bu əsər incəsənət tarixində *“insan əzabı ikonasının prototipi”* adlandırılmışdır. Xristian incəsənətində tez-tez təsvir edilən və İsanın əziyyətləri, o cümlədən cəfakeşləri göstərmək üçün istifadə olunan aqoniyadan fərqli olaraq Laokoonun əziyyəti günah yumaq üçün vasitə deyil və mükafatlandırılmır. Əziyyət fiqurların əyilmiş üz mimikalarında (Çarlz Darvin qeyd edir ki, Laokoonun qabarıq qaşları fizioloji olaraq mümkün deyil), o cümlədən müqavimət göstərən bədənlərin, xüsusilə Laokoonun bədəninin gərgin əzələlərində ifadə olunur. 
 
Plini heykəlin müəllifinin imperator Titin sarayında fəaliyyət göstərmiş üç Rodoslu yunan heykəltəraşı – Aqesandr, Afinador və Polidor olduğunu göstərsə də, nə onun işlənmə tarixini, nə də sifarişçisini qeyd etmir.

Əsər “ellinizm barokkosunun ən gözəl nümunələrindən biri” hesab edilsə də, onun orijinal olduğu, yoxsa daha qədim dövrə aid tunc və ya mərmər Qədim Yunan heykəlinin kopyası olduğu bilinmir. Əsərin e.ə. II əsrdə yaradılmış orijinal heykəl olduğu düşünülsə də, hazırda bu ideyanın tərəfdarları azdır və əksər tədqiqatçılar onu tunc orijinalın kopyası hesab edirlər. Digərləri isə onun orijinal iş olduğunu qəbul edərək, daha gecə dövrdə yaradıldığını və Perqam stilinin istifadə olunduğunu düşünürlər. İstənilən halda o, zəngin romalının, bəlkə də imperator ailəsi üzvlərindən birinin evi üçün zifariş edilmişdir. Heykəlin tarixləndirilməsi üçün e.ə. 200-cü ildən e.ə. 70-ci ilə kimi müxtəlif təqvimlər göstərilsə də, hazırda daha çox *“[[Yulilər-Klavdilər]] sülaləsinin hakimiyyəti dövrü (e.ə. 68-e.ə. 27)”* heykəlin yaradılması tarixi kimi qeyd edilir.

Qazıntı zamanı əldə edilmiş heykəl üçün əsər kifayət qədər yaxşı vəziyyətdə olsa da, tədqiq edilməsi göstərmişdir ki, həm qədim dövrdə, həm də yenidən aşkarlanmasından sonra abidə üzərində bərpa işləri aparılmışdır. Hazırda heykəl Vatikan muzeylərinin tərkibinə daxil olan Piy-Kliment muzeyində sərgilənir.

## Mövzu

Troyalı kahin Laokoonun hekayəsi Troya müharibələri epik silsiləsindən olsa da, Homer tərəfindən xatırlanmır. Laokoonun başına gələnlər Sofoklun dövrümüzə çatmamış faciəsinin mövzusu olmuş, eyni zamanda müxtəlif yunan yazıçıları tərəfindən xatırlanmışdır. Buna baxmayaraq, ilanın hücum etməsi səhnəsi hər dəfə fərqli təsvir olunmuşdur. Hadisənin dövrümüzə çatmış ən məşhur təsviri Vergilinin *“[[Eneida]]”*sındadır ki, bu da ehtimal ki, heykəlin yaradılmasından sonrakı dövrə - e.ə. 29-19-cu illər aiddir.  Buna baxmayaraq, bəzi tədqiqatçılar heykəlin Vergilinin əsərində təsvir edilən hadisəni təsvir etdiyini düşünürlər.

Vergilinin əsərində Poseydonun kahini olan Laokoon Troya atına nizə ataraq onun sirrini açmağa çalışdıqdan sonra oğulları ilə birlikdə qətlə yetirilir. Sofoklun təsvirində Apollonun kahini olan Laokoon əbədi bakir qalmalı olsa da, evlənir. İlanlar əziyyət çəkməsi üçün onun oğullarını öldürür, özünü isə sağ saxlayırlar. Digər versiyaya görə, o, Poseydon məbədində həyat yoldaşı ilə sekslə məşğul olduğuna görə öldürülür və ya məbəddə olan həyat yoldaşını qurban verir. Birinci variantda ilan Poseydon tərəfindən göndərilir, ikinci variantda isə onu Poseydon, Afina və Apollon göndərirlər və hər iki variant troyalılar tərədindən Troya atının müqəddəs olması kimi təfsir edilir. Buna baxmayaraq, hər iki versiya fərqli mənəvi dəyərə malikdir: Laokoon ya düz hərəkət etmədiyinə görə cəzalandırılın, ya da düz söz dediyinə görə.

Heykəldəki ilanlar həm dişləyir həm də üç personaja dolanaraq onları boğmağa çalışırlar və ehtimal ki, Vergilinin təsvirinə uyğun olaraq o, zəhərlidir. 1537-ci ildə heykəli tərif edən Pyetro Aretino da belə fikirləşir:

Hekayənin yunan versiyalarından birində böyük oğul qaçmağa müvəffəq olur və ehtimal ki, heykəl də buna ehtimal yaradır.

## Tarixi
### Qədim dövr

Əsərin stili ellinizm dövrünün *“Perqam barokkosu”*na yaxındır. Təxminən e.ə. 200-cü ildə Kiçik Asiyanın yunan hissəsində yaranmış bu stilin dövrümüzə çatmış ən məşhur nümunəsi Perqam altarıdır (e.ə. 180-160-cı illərdə hazırlanmış əsər hazırda Berlindəki Perqam muzeyində saxlanılır). Altarı bəzəyən Alkioney fiquru (ilan da daxil olmaqla) Laokoona bənzər stil və formada təsvir edilsə də, *“daha müstəqil və öz prinsipləri baxımından çılğındır”*.

Qrupa daxil olan heykəllərin qədim dövrdə bərpa işlərinə məruz qaldığı nəzərə alındıqdan belə, Laokoon qrupu bütün ölçülər və işlənməsi baxımından çox yüksək keyfiyyətlidir. Qrupa daxil olan iki gənc fiquru ata ilə müqayisədə xeyli kiçikdir ki, bu da mərkəzi fiqurun təsirliyini daha da artırır. Zərif ağ mərmərin yunan mənşəli olması ehtimal edilsə də, tədqiqatlar zamanı bunun sübut edilməsi mümkün olmamışdır.

#### Plini

Ensiklopedik xarakterli *“[[:en:Natural History (Pliny)|Təbii tarix]]”* əsərində Qədim Yunan və Qədim Roma daş heykəltəraşlığından bəhs edərkən (XXXVI, 37) Plini deyir:

Ümumi qəbul edilmiş fikrə görə Plininin təsvir etdiyi əsər, hazırda Vatikanda saxlanan heykəl hesab edilir. Müasir dövrdə əksər tədqiqatçılar rodoslu sənətkarların, e.ə. 200-cü illərdə yaşamış Perqamlı sənətkar tərəfindən bürüncdən yaradılmış əsəri kopyaladığını düşünürlər. Maraqlıdır ki, Plini bu məsələni açıq şəkildə müzakirə etmir və bu onu göstərir ki, o, *“əsəri orijinal iş kimi qəbul edir.”* Plini əsərin imperator Titin sarayında saxlandığınıqeyd edir və ehtimal ki, 1506-cı ldə kəşf edilənə kimi əsər elə orda da qalmışdır. Lakin, Plini əsərin bütöv bir mərmər blokundan yonulduğunu qeyd etsə də, Vatikandakı əsər ən azı yeddi müxtəlif daş blokdan hazırlanmış hissələrə malikdir. Plininin istifadə etdiyi *“razılığı”* () ilə ifadəsi bəzi tədqiqatçılar tərəindən heykəltəraşların işində yox, sifarişə aid edilir. Naycel Spivi həmin hissəni belə tərcümə edir: *“[sənətkarlar] sovetin qərarı ilə heykəl qrupunun layihəsini işlədilər”*. Burdan belə çıxır ki, Tit heykəli sifariş edərkən bəlkə də aralarında həm də Plini olan sənətkarlarla məsləhətləşmişdir.

Həmin sənətkarların adı, ata adları ilə birlikdə başqa sıra ilə olsa da (Afinador, Aqesandr, Polidor) Tiberinin Sperlonqdakı villasında saxlanan heykəllər qrupu üzərində də qeyd edilir. Buna baxmayaraq həmin adların əsərlərin sahibini göstərdiyi və eyni adların heykəltəraşları göstərmədiyi ehtimalı da vardır. Hər iki heykəl qrupu arasında bir çox oxşar xüsusiyyətlərin olmasına baxmayaraq, Laokoon qrupu detalların yüksək keyfiyyətli işlənməsi ilə seçilir.

Bəzi tədqiqatçılar Rodos adasındakı Lindos arxeoloji abidəsi ərazisindən aşkarlanmış e.ə. 42-ci ilə aid Afinador və Aqesandr imzasına əsaslanaraq, əsərin yaradılma dövrünü e.ə. 42-20-ci illər hesab edirlər. Lakin, Sperlonqda sənətkarlarının atalarının adlarının da qeyd edilməsi, ən azından Lindosda adı qeyd edilən Aqesandrın fərqli adam olduğunu deməyə əsas verir. Ola bilsin ki, nəsildən-nəsilə adlar təkrarlanmış və ya ustad adı olaraq ötürülmüşdür. Ümumilikdə heykəllər və postamentlər üzərində səkkiz “Athenodoros” imzası dövrümüzə çatmışdır ki, onlardan da beşi İtaliya ərazisindədir. Onlardan bəziləri, o cümlədən Sperlonq qrupu heykəlləri ata Aqesandra aid edilir. Ümumilikdə mövzu akademik diskussiyaya açıq olaraq qalmaqdadır.

### İntibah

Heykəl qrupu 1506-cı ilin fevralında Feliçe de Fredis üzümlüyündə aşkarlanmışdır; klassik incəsənətlə maraqlanan Roma Papası II Yuli heykəlin aşkarlanması haqqında məlumat aldıqdan sonra onun tədqiqinə dövrün ən məşhur sənətkarlarını cəlb edir. Heykəlin üzə çıxarılmasından dərhal sonra Mikelancelo qazıntı yerinə çağırılır. Onu Florensiya memarı Culyano da Sanqallo və on bir yaşlı oğlu Françesko da Sanqallo müşayiət edir. Kiçik Sanqallo təəssüratlarını sonradan belə təsvir edir:

Feliçe de Fredise yazar vəzifəsi və Roma qapılarından birinin gəlirini verən II Yuli 23 martda heykəli alır. Həmin ilin avqustunda əsər tamamilə yeni Belveder bağının divarındakı nişdə yerləşdirilir və ictimai nümayişə açılır. Belveder sarayı sonradan Vatikan muzeylərinin tərkibinə çevrilir, heykəlin alınma tarixi isə Vatikan muzeylərinin əsasının qoyulduğu tarix kimi qəbul olunur. Müxtəlif təsvir və qravürlərdən bəlli olur ki, aşkarlandığı zaman böyük oğul heykəli ümumi qrupdan tamamilə  ayrılmışdı.

1798-ci ildə İtaliyanın işğalından sonra heykəl Fransaya aparılsa da, ayrı-ayrı hissələri Romada  qalmışdır. 1800-cü ildə heykəlin Luvrda nümayişinə başlanılması ilə sonradan *Napoleon muzeyi* kimi tanınan Mərkəzi İncəsənət Muzeyi açılmışdır. Heykəli tamamlayacaq yeni detalların işlənməsi üçün müsabiqə elan olunur. Qırıq hissələr olmadığından Fransua Jirardonun 150 yaşlı üzlük hissələrinin istifadəsinə qərar verilmişdir. 1815-ci ildə Napoleonun Vaterlo döyüşündə məğlub olmasından sonra əksər incəsənət əsərləri oğurlandıqları yelərə qaytarılmış, 1816-cı ilin yanvarında isə Laokoon Romaya çatdırılmışdır.
#### Tapıldığı ərazi

1506-cı ildə heykəlin tapıldığı ərazinin Oppian təpəsindəki (Eskvilin təpəsinin cənub istiqaməti) *Feliçe de Fredis üzümlüyü* olması həmişə məlum olmuş və əsərin Roma Papasına satılması haqqında sənəddə də bu məlumat qeyd edilmişdir. Lakin, zamanla üzümlük ərazinin harda olması haqqında dəqiq məlumat itirilmiş, yalnız Sanqallonun *“Santa-Mariya-Maccore kilsəsi yaxınlığında”* və *“[[:en:Domus Aurea|imperator Neronun sarayı]] yaxınlığında”* (müasir dördə Kolizeyin yaxınlığı) kimi təxmini məlumatlar saxlanmışdır. Santa-Mariya-in-Araçeli kilsəsindəki 1529-cu ilə aid kitabədə heykəlin Fredis və onun oğluna məxsus ərazidən tapılması göstərilsə də, ərazinin harda olması deyilmir. 2010-cu ildə yayımlanmış tədqiqatda bələdiyyə arxivlərindən əldə edilmiş iki sənəd təqdim edilir. Həmin sənədlər pis indeksləşdirildiyindən daha əvvəlki tədqiqatçıların nəzərindən qaçmışdır.  Sənədlərin ətraflı tədqiqi nəticəsində heykəlin tapıldığı ərazinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi mümkün olmuşdur: müəyyən edilmişdir ki, heykəl Oppian təpəsindəki Yeddi zal sisternasının xarabalıqlarından aşkara çıxarılmışdır. 

Tədqiq edilmiş ilk sənəddə qeyd edilir ki, 14 noyabr 1504-cü ildə, yəni heykəlin tapılmasından 14 ay əvvəl De Fredis, 135 dukata 1.5 ha üzümlük ərazisi almışdır. 1527-ci ilə aid ikinci sənəddə isə mülkə evin də daxil olması və yeri dəqiqləşdirilir; sənədin tərtib edildiyi dövrdə De Fredis artıq vəfat etmişdi, onun dul həyat yoldaşı isə evi kirayə verirdi. Həmin ev 1748-ci ilə aid xəritədə də göstərilmişdir. 2014-cü ildə ərazidəki monastırın həyətində üç mərtəbəli yaşayış binası qalmaqdadır. XIX əsrə kimi heykəlin tapıldığı ərazi kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunmuşdur. Müasir dövrdə isə ərazi tamamilə tikililərin altında qalmışdır. Ehtimal ki, De Fredis torpağı aldıqdan dərhal sonra ev tikintisinə başlamışdır. Heykəlin dörd metr dərinlikdən üzə çıxarıldığını nəzərə aldıqda adi tənək üçün qazılmış yerdən yox, ev və ya quyu üçün qazılmış yerdən tapıldığını düşünmək olar.

Abidənin tapıldığı ərazi Serv divarı yaxınlığında yerləşsə də, divar artıq şəhərin sərhəddini müəyyən etmirdi. Qədim dövrdə burada Avqustun tərəfdaşı və incəsənət hamisi olan Qay Messenatın sifarişi ilə salınmış Messenat bağı yerləşirdi. Messenat bağı e.ə. VIII əsrdə Avqusta bağışlamış, həmin tarixdən sonra isə bağda Avqustun varisi Tit yaşamışdır. Plini isə məlumatında Laokoon qrupunun vaxtilə Titin sarayında saxlandığını qeyd edirdi. Əgər Plinin gördüyü vaxt heykəl artıq tapıldığı ərazidə idisə, o zaman ola bilsin ki, ora Messenat və ya imperatorlardan birinin dövründə gətirilmişdir.

### Restavrasiya işləri

Heykəlin aşkarlanması zamanı Laokoonun sağ əli, uşaqlardan birinin əlinin hissələri və ilanın hissələri çatışmırdı. Sağ tərəfdə yerləşən böyük oğul digər iki heykəldən ayrılmışdır. Laokoonun istifadə edildiyi altarın yaşı naməlum olaraq qalmaqdadır. Rəssamlar və digər sənətkarlar heykəlin çatışmayan hissələrini təsvir etməyə çalışırdılar. Mikelancelo bildirirdi ki, çatışmayan əllər çiyinin üstündən arxa tərəfə bükülmüşdü. Digər sənətkarlar isə əksinə, qolların qəhrəmancasına çölə açıldığını ehtimal edirdilər.

Vazarinin verdiyi məlumata görə, Papanın memarı olan Bramante tərəfindən 1510–cu ildə keçirilmiş qeyri-rəsmi müsabiqə zamanı heykəlin sağ əlinin bərpa edilməsi üçün layihələr qəbul edilmiş, müsabiqə zamanı Rafaelin təklifi yüksək qiymətləndirilsə də, Yakopo Sansovino qalib gəlmişdir. Qalibin hazırladığı nümunələr orijinal əsərə birləşdirilməmiş və 1532-ci ilə kimi heykəl olduğu kimi qalmışdır. Həmin il Mikelancelonun tələbələrindən olan Covanni Antonio Montorosli düzxətli detalları heykələ birləşdirmişdir. Loakoona əlavə edilmiş həmin əl dövrümüzə kimi qalmışdır. 1725-1727-ci illərdə Aqostino Kornakkini kiçik oğulun qolunun çatışmayan hissələrini əlavə etmişdir; 1816-cı ildə isə Antonio Kanova heykələ edilmiş bütün əlavələri təmizləyərək onu aşkarlandığı ilkin vəziyyətə qaytarır.

1906-cı ildə arxeoloq, incəsənət əsərləri taciri və Barrakko muzeyinin direktoru Lüdviq Pollak heykəl qrupunun tapıldığı ərazidə qazıntı zamanı qol qalığı aşkarlamışdır. Tapılmış detalın Laokoon qrupu ilə stilistik oxşarlığını nəzərə alan Pollak onu Vatikan muzeylərinə təhvil verir: bundan sonra yarım əsr ərzində detal Vatikan arxivində saxlanılır. 1957-ci ildə Piy-Klement muzeyi tapılmış detalın Mikelancelo tərəfindən təklif edildiyi kimi gərilmiş olduğunu əsas gətirərək, onun Loakoona aid olduğuna qərar verir və heykələ birləşdirir. Paolo Livera bu haqqda yazır: *“Mühüm hissəsinin çatışmamasına baxmayaraq, tors və qol arasında əlaqə ideal şəkildə təmin edilmişdir.”*

1980-ci illərdə heykəl sökülmüş və Pollakın qolu ilə yenidən yığılmışdır. Uşaqların əl və barmaqlarının bərpa edilmiş hissələri təmizlənmişdir. Sökülmə zamanı metal mismar yerləri aşkarlanmış və bu yerlərə əsasən də antik dövrdə heykəl qrupunun piramidal formalı daha kompakt formada yığıldığını deməyə əsas vermişdir. Seymur Hovardın sözlərinə görə *“həm Vatikan, həm də Sprelonqdakı heykəllər qruplarında oxşar zövq və məkan dəyişikliyi baş verəcəyi halda əsərin quruluşunu dəyişməyə imakan verəcək açıq və dəyişdirilə bilinən forma xarakterikdir.”* Heykəlin daha açıq planoqrafik kompozisiyası *“Roma imperiyası, o cümlədən İntibah və müasir dövrlərdə həyata keçirilmiş dəyişiklikləri aşkar şəkildə nümayiş etdirir.”* *“Daha vahid, barokko stilinə uyğun və diaqonal üzrə miramidal kompozisiya”* yaratmaq üçün Seymur Hovard, böyük oğulun arxasını 90° altara çevirərək, onun baxışlarını atasına yox, yan izləyicilərə yönləndirməyi təklif edir. Bununla yanaşı, digər təkliflər də edilmişdir.

## Təsirləri

Loakoon heykəl qrupunun kəşf edilməsi böyük təsir yaradaraq, İtaliya sənətkarları arasında marağa səbəb olmuş və barokko incəsənətinə böyük təsir etmişdir. Məlumdur ki, Mikelancelo əsərin nəhəng ölçülərindən xüsusilə təsirlənmiş, onun ellinistik estetika hissi, xüsusilə kişi fiqurlarının təsvirini çox bəyənmişdir. Laokoon qrupu və Belveder torsunun təsirini sonradan Mikelancelo tərəfindən Roma Papası II Yulinin məzarının dekorasiyası üçün hazırlanmış *“[[Üsyankar qul]]”* və *“[[Ölən qul]]”* heykəllərində, həmçinin Sikstin kapellasının tavanını bəzəyən bir neçə iqnudi rəsmində müşahidə etmək mümkündür. Rafael otaqlarındakı *“[[Parnas]]”* adlı rəsmində Homerin üzünün ifadəsi Loakoonun üz ifadəsi əsasında işlənsə də, Rafaelin rəsmində bu ifadə ağrı və əziyyəti yox, korluğu ifadə edir.

Florensiya heykəltəraşı Baçço Bandinelliyə əsərin Papa X Lev üçün kopyasını hazırlamaq sifariş edilmişdi. Papa, sifariş etdiyi versiyanı Fransa kralı I Fransiskə göndərməyi planlaşdırsa da,  Bandinellinin versiyası o qədər yaxşı alınmışdır ki, Papa onu hədiyyə etmək fikrindən daşınmışdır. Hazırda Florensiyadakı Uffitsi qalereyasında saxlanan bu nüsxənin bütün orta əsrlər boyunca çoxlu sayda kiçik ölçülü nüsxələri yaradılmışdır. I Fransisk üçün Fontenbloda Primatiççonun rəhbərliyi ilə yaradılmış nüsxə hazırda Luvr muzeyində saxlanılır. Əsərin ən məşhur nüsxələrindən biri Rodos adasındakı Böyük sarayda saxlanılır. Bir çox nüsxələrdə Loakoonun əli dartılmış vəziyyətdə göstərilsə də, Rodos nüsxəsində bu təsvirdən qaçılmışdır.

Heykəl qrupu həm də çap nümunələrində yayılmış və bütün Avropada məşhurlaşmışdır. 1520-ci illərdə ehtimal ki, Tisianın heykəllə və ya onun yaxşı nüsxəsi ilə tanış olmaq imkanı qazanmışdır; belə ki, onun *“[[Averoldi poliptixi]]”* əsəri və qravürlərindən birində heykəlin təsiri hiss olunmaqdadır. Qravürdə üç insan yerinə üç meymun təsvir edilmişdir ki, bu da əksər halda Bandinellinin nüsxəsinin keyfiyyəti haqqında Tisianın satirik yanaşması kimi təfsir edilir. Həmçinin ehtimal edilir ki, bu qravür Tisianın o zaman gündəmdə olan insan və meymun fizionomiyasının oxşarlığı haqqında fikirlərə yanaşmasını göstərir.  Heykəlin Rubens tərəfindən işlənmiş on beşdən artıq eskizi dövrümüzə çatmışdır. Rəssamın Antverpen kafedralında saxlanan “Xaçdan endirilmə” adlı əsərində isə heykəlin təsiri müşayiət edilir. 


Fayl:Musée du Louvre - Galerie Michel-Ange - Un Esclave.JPG|Mikelancelo - *[[Üsyankar qul]]*, 1513, Luvr muzeyi, Paris
Fayl:Michelangelo, ignudo 08.jpg|Mikelancelo - *İqnudi*, Sikstin kapellasının tavanı, 1509, Sikstin kapellası, Vatikan
Fayl:Cropped image of Homer from Raphael's Parnassus.jpg|Rafael - *[[Parnas]]* rəsmindən Homer detalı, 1509, Rafael otaqları, Vatikan
Fayl:Parmigianino, testa del laocoonte, chatsworth.jpg|Parmicanino - *Laokoonun başı*, 1530-cu illər, Çatsuort-haus, Derbişir
Fayl:Polittico averoldi 02.jpg|Tisian Veçellio - *[[Averoldi poliptixi]]*ndən Müqəddəs Sebastyan detalı, 1522, Santi-Nazaro-Selso kilsəsi, Breşiya
Fayl:Laocoon-Uffizi.png|Baçço Bandinelli - *Laokoon və oğulları*, 1520, Uffitsi qalereyası, Florensiya
Fayl:El Greco (Domenikos Theotokopoulos) - Laocoön - Google Art Project.jpg|El Qreko - *[[Laokoon (El Qreko)|Laokoon]]*, 1610-1614, Milli Sənət Qalereyası, Vaşinqton


### ''Laokoon incəsənət idealı kimi''

Plini Laokoon qrupunu *“yaradılmış bütün rəsm və heykəltəraşlıq əsərlərindən daha çox hörmətə layiq”* əsər kimi təsvir edir və bu yanaşma sonradan əsərin ən böyük sənət əsəri kimi müzakirə edilməsinə səbəb olur. İohann İoahim Vinkelmann (1717-1768) ölüm və uğursuzluq səhnəsini təsvir edən əsərin gözəlliyinin tərfilənməsinin yaratdığı paradoksu müzakirə edir.  Mövzu ətrafında debatlara əhəmiyyəti töhfə vermiş Qothold Yefraim Lessinq *“Laokoon: Rəssamlıq və poeziyanın sərhədləri haqqında esse”* adlı əsərində təsviri və ədəbi incəsənətin sərhədlərini müzakirə edərək, heykəli Vergilinin şerləri ilə müzakirə edir. O, qeyd edir ki, həddən artıq ağrılı olduğuna görə rəssamlar fiziki ağrını real təsvir edə bilmirdilər. Buna görə də onlar, ağrını təsvir edərkən gözəlliyi də saxlamağa məcbur olurdular.

Debatlara müdaxilə edən Uilyam Bleyk *“Laocoön”* adlı əsərinin ətrafına bir neçə dildə müxtəlif istiqamətdə fikirlərini qeyd etmişdi. Bleyk, Vatikandakı qrupu  itirilmiş orijinal İsrail heykəlinin nüsxəsi hesab edir və yazır: *“[[Yehova]] və onun oğulları [[Şeytan|Satan]] və [[Adəm|Adam]] üç rodoslu tərəfindən [[Solomon məbədi]]nin xeruvimlərindən kopyalanmışdır.”* Bu cür yanaşma Bleykin Qədim Yunan və Qədim Roma incəsənətinin imitasiya edilməsinin yaradıcı təsəvvür üçün dağıdıcı rol oynaması haqqında fikirlərini təsdiqləyərək, dini incəsənəti təsvir edən yəhudi-xristian incəsənətindən fərqli olaraq, banal naturalizmi təqdim edən klassik heykəltəraşlığın dəyərsizliyi haqqında düşüncələrinə əsaslanır.

Laokoon heykəli Horeyşo Qrinou tərəfindən hazırlanaraq hindunu təsvir edən və *“[[:en:The Rescue (statue)|Xilas]]”* (1837-1850) adlandırılan heykəl üçün ilham rolunu oynamışdır. Heykəl yüz ildən artıq ABŞ Kapitolisinin şərq fasadı qarşısında dayanmışdır.

Çarlz Dikkensin *“[[Nəsrlə yazılmış Milad nəğməsi|Milad nəğməsi]]”* povestində Ebenezer Skruc özünü *“corablardan yaradılmış ideal Laokoon”* adlandırır və birbaşa Laokoon heykəlinə istinad edir.

İrvinq Babbit tərəfindən 1910-cu ildə nəşr edilmiş və XX əsrin əvvəllərində müasir incəsənəti müzakirə edən əsər *“Yeni Laokoon: İncəsənətin çaşması haqqında esse”* adlandırılmışdır. 1940-cı ildə Klement Qrinberq əsərin adını *“Daha yeni Laokoon yolunda”* adlı essesinin adına uyğunlaşdırmışdır. 2007-ci ildə Henri Mur İnstitutunda təşkil edilmiş sərgidə heykəlin müasir rəssamların əsərlərinə təsiri nümayiş etdirilmişdir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Barkan, Leonard, *Unearthing the Past: Archaeology and Aesthetics in the Making of Renaissance Culture*, 1999, Yale University Press, , 978-0-300-08911-0 
* Beard, Mary, Times Literary Supplement, "Arms and the Man: The restoration and reinvention of classical sculpture", 2 February 2001, subscription required, reprinted in *Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations*, 2013 EBL ebooks online, Profile Books, , 978-1-84765-888-3, Google Books 
* Boardman, John ed., *The Oxford History of Classical Art*, 1993, OUP, 
* "Chronology": Frischer, Bernard, Digital Sculpture Project: Laocoon, "An Annotated Chronology of the “Laocoon” Statue Group", 2009
* Clark, Kenneth, *The Nude, A Study in Ideal Form*, orig. 1949, various edns, page refs from Pelican edn of 1960
* Cook, R.M., *Greek Art*, Penguin, 1986 (reprint of 1972), 
* Farinella, Vincenzo, *Vatican Museums, Classical Art*, 1985, Scala
* Haskell, Francis, and Penny, Nicholas, 1981. *Taste and the Antique: The Lure of Classical Sculpture 1500–1900* (Yale University Press), cat. no. 52, pp.&nbsp;243–47
* Herrmann, Ariel, review of *Sperlonga und Vergil* by Roland Hampe, *[[The Art Bulletin]]*, Vol. 56, No. 2, Medieval Issue (Jun., 1974), pp.&nbsp;275–277
* Howard, Seymour, "Laocoon Rerestored", *American Journal of Archaeology*, Vol. 93, No. 3 (Jul., 1989), pp.&nbsp;417–422
* Isager, Jacob, *Pliny on Art and Society: The Elder Pliny's Chapters On The History Of Art*, 2013, Routledge, , 978-1-135-08580-3, Google Books
* Rice, E. E., "Prosopographika Rhodiaka", *The Annual of the British School at Athens*, Vol. 81, (1986), pp.&nbsp;209–250
* Spivey, Nigel (2001), ''Enduring Creation: Art, Pain, and Fortitude'', University of California Press, , 978-0-520-23022-4.
*Smith, R.R.R., *Hellenistic Sculpture, a handbook*, Thames & Hudson, 1991, 
*Stewart, A., "To Entertain an Emperor: Sperlonga, Laokoon and Tiberius at the Dinner-Table", *The Journal of Roman Studies*, Vol. 67, (1977), pp.&nbsp;76–90
* "Volpe and Parisi": Digital Sculpture Project: Laocoon. "Laocoon: The Last Enigma", translation by Bernard Frischer of Volpe, Rita and Parisi, Antonella, "Laocoonte. L'ultimo engima," in *Archeo* 299, January 2010, pp.&nbsp;26–39
*Warden, P. Gregory, "The Domus Aurea Reconsidered", *Journal of the Society of Architectural Historians*, Vol. 40, No. 4 (Dec., 1981), pp.&nbsp;271–278, 
## Xarici keçidlər
* University of Virginia's Digital Sculpture Project 3D models, bibliography, annotated chronology of the *Laocoon*
*''Laocoon'' photos
*Laocoon and his Sons in the ''Census'' database
*FlickR group "Responses To Laocoön", a collection of art inspired by the *Laocoön* group
* Lessing's ''Laocoon'' etext on books.google.com
*
* Laocoonte: variazioni sul mito, con una Galleria delle fonti letterarie e iconografiche su Laocoonte, a cura del Centro studi classicA, "La Rivista di Engramma" n. 50, luglio/settembre 2006  
* Nota sul ciclo di Sperlonga e sulle relazioni con il Laoocoonte Vaticano, a cura del Centro studi classicA, "La Rivista di Engramma" n. 50. luglio/settembre 2006  
* Nota sulle interpretazioni del passo di Plinio, Nat. Hist. XXXVI, 37, a cura del Centro studi classicA, "La Rivista di Engramma" n. 50. luglio/settembre 2006  
* Scheda cronologica dei restauri del Laocoonte, a cura di Marco Gazzola, "La Rivista di Engramma" n. 50, luglio/settembre 2006