Xəlifət əl-xüləfa

**Xəlifət əl-xüləfa** ("xəlifələr xəlifəsi") — Səfəvi-Ərdəbil təriqətinin geniş yayılmış nümayəndələr şəbəkəsinin başçısı idi (xüləfa — ərəbcə "xəlifə" sözünün cəm halıdır). Əslində o, Səfəvi təriqətinin bütün fəaliyyətini istiqamətləndirir və ona nəzarət edirdi. Öz nümayəndələrinin yaxşı təşkil edilmiş xidməti sayəsində Səfəvilər Azərbaycanı, indiki Ermənistan ərazisini, Kiçik Asiya və İranın şimal vilayətlərini əhatə edən geniş ərazilərə səpələnmiş qızılbaş tayfalarını öz tərəflərinə çəkib şiəlik bayrağı altına toplaya bildilər. Beləliklə, xəlifət əl-xüləfa idarəsi Şeyx Səfiəddin tərəfindən əsası qoyulmuş "Səfəviyyə" təriqətinin teokratik təşkilatının qalığı idi.

V. F. Minorskinin göstərdiyi kimi, hakimiyyətə gələn Səfəvilər ikili
idarəçiliklə qarşılaşdılar, onlara başçılıq etdilər. Onlar "krallar kimi öz
sələflərinin (əsasən, Ağqoyunluların) idarəetmə sistemini irsən qəbul
etdilər. Onlar ilkin təriqətin ali başçıları kimi öz sufilərindən kor-koranə
itaət tələb etdilər". Böhranlar dövründə onlar öz tərəfdarlarının
"şahsevənlik" hisslərinə müraciət edirdilər, çox zaman tayfalararası
didişmələri təriqət ardıcılları arasında hökm sürən, müridləri öz "mürşidi
kamilinə" (yəni şaha) danışıqsız itaətə çağıran ən sərt intizam sayəsində
yoluna qoyurdular.

"Xəlifələrlə" yanaşı "ithaf olunanlar"ın "pirə" ("böyüklər,
ağsaqqallar") adlanan daha bir kateqoriyası da var idi. V. F. Minorskinin
fikrincə, "xüləfa" "xəlifət əl-xüləfanın" qısaldılmış formasıdır. Təriqətin
işlərini idarə edən və onun tələblərində bacarıqlı sərkərdə kimi xidməti
olan İsmayılın ən yaxın silahdaşlarından biri mənbəklərdən göründüyü
kimi Xədim bəy Xüləfa, yaxud adı tez-tez qısaca çəkilən Xüləfa bəy
olmuşdur.

"Xəlifət əl-xüləfa" qızılbaş tayfalarının imtiyazlı zümrəsi
içərisindən təyin edilir və bir qayda olaraq, türk (azərbaycanlı) olurdu.
Səfəvi sülaləsinin şahları onların köməyi ilə yalnız özlərinin
arxalandıqları, onları hakimiyyət başına gətirmiş qüvvələrə deyil, həm də
öz ardıcıllarının geniş şəbəkəsinə nəzarət edirdilər. Xəlifət əl-xüləfalar
böyük hakimiyyətə malik olub "mürşid-i kamilin" (yəni şahın) təriqət
işləri üzrə müavinləri sayılırdılar. Məsələn, I Şah Təhmasib dövründə
xəlifət əl-xüləfa vəzifəsini tutan Hüseynqulu Xüləfa Rumlunun adı
çəkilir. O, "təbil və bayraq sahibi" olmasa da, böyük nüfuz və təsir sahibi
idi. Diyarbəkirdən və Kiçik Asiyanın digər vilayətlərindən "şah
astanasına" gələn çoxsaylı sufilər tamamilə ona tabe idilər96. İskəndər
bəy Münşi I Təhmasibin müasirləri olan əmirlərin siyahısında adi
"xəlifə"lərin siyahısında 3 şamlı, 1 türkman, 4 zülqədər, 3 qacar, 1 kürd,
1 cağatay tayfa əmirlərinin adlarını çəkir.

Sufi təşkilatı o dərəcədə yaşamağa qabil idi ki, hətta I Abbasın ölümündən sonra da şahın öz ardıcıllarının "mürşid-i kamili" olması
ideyası onun nazirləri tərəfindən tanınmışdı. Lakin sonralar xəlifət əlxüləfa vəzifəsi siyasi hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və sadəcə olaraq "sufilərin işlərinə dair katibliyə" çevrildi. Məsələn, "Təzkirət əlmülük" də göstərilir ki, şahın adından fəaliyyət göstərən xəlifət əl-xüləfa bütün vilayətlərə (məmalik) öz nümayəndələrini (xəlifə) təyin edir.

## Həmçinin bax
* Səfəvi təriqəti

## İstinadlar