open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Möcüzə (film, 2017)

**Möcüzə** () — 2017-ci ildə çəkilmiş Amerikan komediya-dram filmi olan Wonder rejissor Stiven Çboski, ssenari-müəllifi Cek Torn, Stiv Konrad və Çboski olmaqla yazıçı R. C. Palasio 2012-ci ildə çap edilmiş eyni adlı romanı əsasında çəkilmişdir. Filmin əsas aktyor heyəti Culiya Roberts, Ouen Vilson, Ceykob Tramble, Mendi Patinkin və Devid Diqs olmuşdur. Treacher Collins sindromlu bir uşağın cəmiyyətə uyğunlaşmasından bəhs edən bu film, 17 noyabr 2017-ci ildə Lionsgate şirkəti tərəfindən Amerika Birləşmiş Ştatlarında çəkilmişdir. Film tənqidçilər və tamaşaçılar tərəfindən müsbət rəylər qəbul etmişdir. Filmin büdcəsi 20 milyon dollar təşkil etməklə filmdən 305 milyon dollar gəlir əldə edilmişdir. Film 90-cı Oskar Mükafatlarında ən yaxşı saç düzümü və makyaj nominasiyası üzrə namizədliyini təqdim etmişdir.

## Məzmun
Ouqust "Oqi" Pulman Nyu-Yorkda, yuxarı Manhettenda, Şimal Çay Yüksəkliyində anası İzabel, atası Neyt, böyük bacısı Oliviya və iti Deysi ilə yaşayan 10 yaşlı oğlandır. Onda nadir görünən tibbi üz deformasiyası olduğundan 27 müxtəlif əməliyyat keçirmişdir. Ouqi evdə təhsil alsa da, 5-ci sinfə çatanda valideynləri qərara gəlirlər ki, onu özəl məktəbə göndərsinlər. Təhsil ilindən əvvəl Ouqi Cənab Tuşman ilə və ona məktəbi gəzdirəcək olan üç şagirdlə (Vill (Noh Cup), Culiyan Albans (Brays Qayser, and Karlotte Kodi (Elle MakKinnon)) görüşür. Məktəb başlayan zaman Ouqi ilkin olaraq bütün uşaqlar tərəfindən mənfi qarşılanır, lakin tezliklə Cek ilə yaxın dost olur.
Hellouinə görə Ouqi kabus kostyumu geyinərək məktəbə gedən zaman o əmin idi ki, onun kostyumu onun anonimliyini ələ verməyəcək. Otağa girən zaman dostu Cekin onu tanımadığını və digərləri ilə birlikdə onun haqqında danışaraq güldüklərini görür. Ouqi çox pis olur və anasını bacısı Viya ilə olan ana-qız gününü tərk edib onu məktəbdən götürməyə məcbur edir. Viyanın bu hadisəyə üzülməyinə baxmayaraq qardaşı Ouqini onunla şirniyyat toplamağa razı salmağı bacarır.Filmin sonunda məktəb ilinin bitməsi ilə əlaqədar təşkil olunmuş tədbirdə Ouqi alqışlarla Henri Vord Biçir Medalı ilə təltif olunur və İzabelin onu "Möcüzə" adlandırması ilə film sonlanır.

## Musiqi
Bi Miller film üçün 3 avqust 2017-ci ildə işıq üzü görmüş "Brand New Eyes" mahnısını bəstələmişdir. "Möcüzə" kitabının müəllifi R. C. Palasio ən çox satılan bu kitabını yazarkən Natali Mörçantın 1995-ci il tarixli "Tigerlily" albomunun "Möcüzə" mahnısından ilhamlanmışdır. Sözügedən mahnı filmin arxa fon musiqisi kimi də duyulmaqdadır.

## İstinadlar
Mehmet Xeyri Tərxan

**Mehmet Xeyri Tərxan** () (d. 1880 – ö. 11 noyabr 1934, Ankara, Türkiyə) — Türk əsgəri.

## Hərbi fəaliyyəti
1899-ci ildə hərbi məktəbə daxil olmuş və 1902-ci ildə oranı leytenant rütbəsi ilə bitirmişdir. Daha sonra isə təhsilini Hərbi Akademiyada davam etdirmiş və 1905-ci ildə kapitan rütbəsi ilə məzun olmuşdur. Balkan müharibələrində və Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. 1920-ci ilin 21 iyununda Anadoluya gələrək Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsinə qoşuldu. Müharibədən sonra “İstiqlaliyyət medalı”  ilə mükafatlandırıldı. 30 avqust 1929-cu ildə general-mayor rütbəsinə yüksəlmiş və Paşa olmuşdur. 10 dekabr 1934-cü ildə təqaüdə çıxdı. O, 1934-cü il dekabrın 11-də vəfat etmişdir. Ankarada dəfn edilmişdir.

## Medal və təltifləri
* "Müharibə" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "Ləyaqət" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "İmtiyaz" medalı (Osmanlı imperiyası)
* "İstiqlaliyyət" medalı (Türkiyə Respublikası)

## Həmçinin bax
* İtaliya-Osmanlı müharibəsi
* Balkan müharibələri 
* Birinci Dünya müharibəsi
* Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

## Mənbə
* T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 147.
Zorakı cinayət

**Zorakı cinayət** və ya **zorakılıq cinayətləri** — cinayətkarın cinayətin qurbanına qarşı güc tətbiq etməsi və ya güc tətbiq etməklə hədələməsi ilə müşayiət olunan cinayət. Bu qrupa həm zorakılığın cinayəti başa çatdırmaq üçün bir vasitə kimi istifadə olunduğu, həm də zorakılığın cinayətin obyektiv cəhətini təşkil etdiyi cinayətlər, məsələn, qəsdən adamöldürmə və ya zorlama kimi cinayətlər daxildir. Zorakı cinayətlər silahla və ya silahsız törədilə bilər. Zorakı cinayətlərə, əsasən, hava gəmisini qaçırma, bank soyğunçuluğu, soyğunçuluq, ev oğurluğu, terrorizm, avtomobil oğurluğu, zorlama, adam oğurluğu, işgəncə, qəsdən adamöldürmə, banditizm, narkokartel və başqaları daxildir.

## Ölkələr üzrə zorakı cinayətlər
Dövlətlər arasında zorakı cinayətlərin statistikasının müqayisəsi adətən problemli olur, çünki dövlətlər cinayətlərin fərqli təsnifatını aparırlar. Müqayisənin etibarlı olması üçün müxtəlif yurisdiksiyalardakı oxşar hüquq pozuntularının müqayisəsi aparılmalıdır. Lakin çox zaman bu, mümkün olmur. Yurisdiksiyadan asılı olaraq zorakı cinayətlərə aşağıdakılar aid ola bilər: adamöldürmə, qəsdən adamöldürmə, zorlama, adam oğurlama. Dövlətlər həmçinin cinayətlərin qeydə alınmasında da fərqli sistemlərdən istifadə edirlər. Avstraliyada cinayət qurbanları ilə bağlı ilk milli sorğu 2008-09-cu illərdə keçirilmişdir.

## İstinadlar
Beyin aхını

**Beyin aхını** (, ) — mütəxəssis, alim və ixtisaslı işçilərin siyasi, iqtisadi, dini və digər səbəblərdən ölkə və ya regiondan kütləvi surətdə miqrasiya etməsidir. Bu anlayış elmi ədəbiyyata ilk dəfə 1962-ci ildə mühəndis, teхnik və alimlərin Böyük Britaniyadan ABŞ-yə miqrasiya etməsindən sonra istifadə olunmağa başlanıb. Qeyd etmək lazımdır ki, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının üzvü olan ölkələr arasında bu ölkə mühacirət etmiş mütəxəssislərin sayına görə öndə olmuşdur. Əhalinin ən savadlı hissəsinin kütləvi surətdə ölkəni tərk etməsinin əsas səbəbləri qazanc əldə etmək, daşınmaz əmlak qiymətlərinin, vergilərin yüksək olması, əlverişsiz iqlim şəraiti və s.-dir.

"Beyin aхını” prosesinin ölkədaхili (yüksəkiхtisaslı mütəxəssislərin digər sahələrə, хüsusən biznes və gəliri çoх olan işlərə qoşulması) və хaricə miqrasiya (yüksək qazanc və karyera ardınca inkişaf edən ölkələrə köçmə) tərəfləri vardır. Beləliklə, "beyin aхını” əsas ölkə üçün “beyin itkisi” (brain waste), gedilən ölkə üçün isə “bilik və təcrübənin paylanması” (brain eхchange) kimi qiymətləndirilə bilər.
Hazırkı dövrdə İnternetin yaranması və İT-nin imkanları "beyin aхını”nın yeni, fiziki yerdəyişmədən fərqli olaraq, ölkəni tərk etmədən onlayn mühitdə fəaliyyətlə xarakterizə olunan virtual formasını yaratmışdır.

Onu da əlavə edək ki, “beyin aхını”, elm və teхnikanın güclü inkişafına gətirib çıxarmış, kompüterlərin, İT-nin, İnternetin, yüksək texnologiyaların və s. yaranmasına təkan vermiş, bununla da bəşəriyyətin bütövlükdə inkişafına səbəb olmuşdur.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, T.Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları,  2018, 150 s.

## Xarici keçidlər
*"Beyin axını" intellektual təhlükəsizlik kimi
*Brain Drain
Ajen (rayon)

**Ajen** () — Fransanın Akvitaniya regionun rayonlarından () biri. Departamenti — Lo və Qaronna. Suprefektura — Ajen. Rayonun əhalisi 2006-cı ildə 114 951 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı 113 nəf. / km². Rayon ərazisi — 1013 km².

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Ajen rayonu
* Site of information and research on the professionals in the area of Agen
Kroudsorsinq

**Kroudsorsinq** — fikirlər, səslər, mikro tapşırıqlar və maliyyə daxil olmaqla əmtəə və xidmətlərə töhfə verən və ya istehsal edən dağınıq üzvlərin böyük bir qrupu. Müasir kroudsorsinq ümumi nəticə əldə etmək üçün iştirakçılar arasında işi cəlb etmək və bölmək üçün çox vaxt rəqəmsal platformaları əhatə edir. Bununla belə kroudsorsinq onlayn fəaliyyətlə məhdudlaşmır və onun müxtəlif tarixi nümunələri var. İngiliscə *crowdsourcing* sözü "*crowd*" və "*[[Autsorsinq|outsourcing]]*" sözlərindən əmələ gəlir. Outsorsinqdən fərqli olaraq kroudsorinq adətən daha az spesifik və daha çox ictimai iştirakçı qruplarını əhatə edir.

Kroudsorsinqdən istifadənin üstünlüklərinə daha aşağı xərclər, təkmilləşdirilmiş sürət və keyfiyyət, artan çeviklik və/və ya işin miqyasının artırılması, eləcə də müxtəlifliyin təşviq edilməsi daxildir. Kroudsorsinq metodlarına müsabiqələr, virtual əmək bazarları, açıq onlayn əməkdaşlıq və məlumat ianəsi daxildir. "İdea müsabiqələri" və ya "innovasiya yarışmaları" kimi bəzi Kroudsorsinq formaları təşkilatlara işçilərinin təqdim etdiyi "bilik bazası"ndan kənarda öyrənmə yollarını təmin edir (məsələn Lego Ideas). Amazon Mechanical Turk kimi kommersiya platformaları müştərilər tərəfindən göndərilən mikro tapşırıqları onları yerinə yetirən işçilərə göndərir. Kraudsorsinq qeyri-kommersiya təşkilatları tərəfindən Vikipediya kimi əsas əmtəələrin inkişafı üçün də istifadə olunur.
## Tərifləri
Kroudsorsinq termini 2006-cı ildə Wired nəşrinin redaktorları, Cef Hove və Mark Robinson tərəfindən bizneslərin İnternetdən "işi kütləyə həvalə etmək" üçün necə istifadə etdiyini təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir ki, bu da tez bir zamanda "kraudsorsinq" sözünün yaranmasına gətirib çıxardı. Hove 2006-cı ilin iyun ayında bir bloq yazısında bu terminin tərifini dərc etdi:

Daren Brabham kraudsorsinqi "onlayn, paylanmış problemlərin həlli və istehsal modeli" kimi izah edir. Kristen Qut və Brabham aşkar etdilər ki, kraudsorsinq platformalarında təklif olunan ideyaların icrasına təkcə onların keyfiyyəti deyil, həm də istifadəçilər arasında ideyalar haqqında ünsiyyət və platformanın özündə təqdimat təsir göstərir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
In absentia

**In absentia** — hüquqi termin olub Latın dilində mənası *iştirakı olmadan* deməkdir.

## İstinadlar
Həbs orderi

**Həbs orderi** və ya **Tutulma haqqında qərar** — cinayəti törətməkdə şübhəli olan şəxsə, ittiham elan edilməli olan şəxsə və ya haqqında seçilmiş qətimkan tədbirinin şərtlərini pozan təqsirləndirilən şəxsə, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası yerinə məcburi göndərilməsi və ya təyin olunmuş cəzanın digər cəza növü ilə əvəz edilməsi, habelə şərti məhkum etmənin, cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmənin, yaxud cəzanın çəkilməsinin təxirə salınmasının ləğvi məsələsinin həlli məqsədi ilə məhkuma tətbiq olunan prosessual məcburiyyət tədbirini əks etdirən qərar.

## İstinadlar
Sığınacaq axtaran

**Sığınacaq axtaran** — öz ölkəsindən qaçıb başqa bir ölkəyə daxil olan və sığınacaq üçün, yəni bu ölkədə beynəlxalq qorunma hüququ üçün müraciət edən şəxs. Sığınacaq axtaran şəxs miqrantın bir növüdür və qaçqın və köçkünlər bu qrupa aid edilə bilər, lakin iqtisadi miqrantlar bura aid edilmir. Miqrantların sığınacaq axtaran olması tələb olunmur. Şəxs başqa ölkədə qalmaq üçün rəsmi müraciət etdiyi andan sığınacaq axtaran şəxs statusu qazanır və həmin müraciət nəticələndiyi vaxta qədər bu status qalır. Əgər şəxsin müraciəti qəbul edilərsə və şəxsə sığınacaq verilərsə, ona "sığınacaq almış şəxs" deyilir. Sığınacaq ölkəsinin miqrasiya məsələləri üzrə səlahiyyətli orqanları sığınacaq verilməsi ilə bağlı əsasların olub-olmadığını müəyyən edirlər. Buna uyğun olaraq, ya sığınacaq axtaran şəxs müdafiə ilə təmin olunur və rəsmi olaraq qaçqın (sığınacaq almış şəxs) kimi tanınır; ya da sığınacaq verməkdən imtina olunur və şəxs ölkəni tərk etməli olan, hətta deportasiya edilə bilən qanunsuz miqranta çevrilir. Əgər şəxsin vəziyyəti 1951-ci il Qaçqınların statusu haqqında Konvensiyada və ya sığınacaq üçün Avropa İttifaqına üzv dövlətlərə müraciət edildiyi halda tətbiq edilən Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası kimi qaçqınların hüquqi statusunu tənzimləyən digər beynəlxalq sənədlərdə qeyd olunan mənada "qaçqın" anlayışının təsir dairəsinə düşərsə, sığınacaq axtaran şəxs qaçqın kimi tanına və ona qaçqın statusu verilə bilər. Bununla belə, qaçqın konvensiyasına üzv dövlətlər sığınacaq axtaranların müdafiəsi ilə əlaqədar məsələləri öz siyasətləri çərçivəsində həll edirlər və barəsində sığınacaq verilməsindən imtina olunan şəxslərin sayı ölkədən ölkəyə və ildən ilə fərqlənir. 
  
## İstinadlar
Mülki və siyasi hüquqlar

**Mülki və siyasi hüquqlar** — fərdlərin azadlığını hökumətlərin, ictimai təşkilatların və fərdi şəxslərin müdaxiləsindən qoruyan hüquqlar. Bu hüquqlar hər bir şəxsin heç bir diskriminasiya və siyasi repressiyaya məruz qalmadan cəmiyyətin və dövlətin ictimai və siyasi həyatında iştirak etməsinə təminat verir.
Şikayət

## Şikayətin verilməsi qaydası

Vətəndaş onun hüquq və azadlıqlarını pozan qərarlar və hərəkətlər barəsində birbaşa məhkəməyə və ya tabelik qaydasında yuxarı dövlət orqanlarına və yerli özünüidarə orqanlarına, müəssisələrə, idarələrə və təşkilatlara, ictimai birliklərə, vəzifəli şəxslərə şikayətlə müraciət edə bilər.

## İstinadlar
Məcburi əmək

**Məcburi əmək** — cəza verməklə hədə-qorxu gələrək hər hansı bir şəxsin boynuna qoyulan hər cür iş və xidmət.

## İstinadlar
Şərti məhkumetmə

**Şərti məhkumetmə** — cəza təyin edən məhkəmənin, məhkumun cəza çəkmədən islah olunmasını mümkün saydığı təqdirdə, həmin cəzanın şərti olaraq tətbiq edilməsi haqqında qərarı

## İstinadlar
Məxfilik

**Məxfilik** — müəyyən növ informasiyaların açıqlanması və əldə edilməsinə məhdudiyyətlərin qoyulmasını nəzərdə tutan normalar və qaydalar sistemi.

## İstinadlar
Vicdanlı etirazçı

**Vicdanlı etirazçı** — vicdan azadlığı, fikir azadlığı və din azadlığına əsaslanaraq, hərbi xidmət keçməkdən imtina etmək hüququnun olduğunu iddia edən şəxs.

## İstinadlar
Konstitusionallıq

**Konstitusionallıq** — konstitusiyaya uyğunluq.  Hər hansı hüquq norması, hərəkət və ya qanun konstitusiyaya zidd olduqda o, qeyri-konstitusional hesab olunur. Digər qanunlar isə mübahisə edilmədiyi və əksi sübuta yetirilmədiyi müddət ərzində konstitusional hesab olunur. Bu funksiya əsasən məhkəmələr tərəfindən məhkəmə nəzarəti konsepsiyasına uyğun olaraq həyata keçirilir. 

## İstinadlar
İttiham

**İttiham** — şəxsin cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş konkret əməli törətməsinin israr edilməsi. İttihamın əksi bəraətdir ("təqsirli deyil"). Şotlandiya və Niderlandda həmçinin "sübut edilmədi" verdikti də mövcuddur, hansı ki o da bəraət sayılır.

## İstinadlar
Qazaxıstan–Özbəkistan münasibətləri

**Qazaxıstan–Özbəkistan münasibətləri** — Qazaxıstan və Özbəkistan arasındakı ikitərəfli münasibətlər. 
## Qarşılıqlı əlaqələrin vəziyyəti
Ən sabit ölkələrdən hesab edilirlər və ən yeri tarixdə qazaxlar və özbəklər arasında milli zəmində heç bir qarşıdurma baş verməmişdir.
Özbəkistanda Müstəqil Dövlətlər Birliyinə daxil olan ən böyük, dünyada isə ikinci ən böyük qazax diasporu yaşayır (Çin qazaxları).
Qazaxıstanm Prezidenti Nursultan Nazarbayev Özbəkistanla münasibətlərdə "Sabitləşmə potensialı və barıt var" deyə bildirmişdir. 2008-ci ilin aprelində Özbəkistan Prezidenti İslam Kərimovun Qazaxıstana səfəri başa çatdıqdan bir gün sonra sonra, Özbəkistan Ədliyyə Nazirliyi bu ölkədə fəaliyyət göstərən Qazaxıstan Mədəniyyət Mərkəzinin fəaliyyətində ciddi pozuntular aşkarlamışdır. Bu isə onun fəaliyyətini dayandırmasına səbəb olmuşdur. Ədliyyə Nazirliyinin ictimai birlik və dini qurumlar üzrə rəhbəri Jalalo Abdusattarov Qazaxıstan Mədəniyyət Mərkəzinin bağlanmasına səbəb kimi, qeydiyyata alınan orqan barədə məlumatı olmadan hüquqi ünvanı dəyişdirmək, icarə müqaviləsinin qeydiyyata alınmaması, iş və maliyyə gəlirləri təqdim edilməməsi olduğunu bəyan edir.

Eyni zamanda qazaxıstanlı siyasətçilər dəfələrlə iki ölkə arasında olan mübahisəli ərazilərdə etnik qazaxlara qarşı özbək sərhədçilərinin qanunsuz davranışından narazılığını ifadə etdikləri məlumdur. Qazaxıstan Milli Təhlükəsizlik Komitəsi dəfələrlə sərhəd ərazilərində yaşayan qazaxlara qarşı xidməti silahlardan əsassız istifadə və bunun nəticəsində bir neçə nəfərin ölümü qeyd etmişlər. 2016-cı ildə iki ölkə arasında bütün mübahisəli sahələr bölünmüş və delimitasiya həyata keçirilmişdir.
Qazaxıstan və Özbəkistan Mərkəzi asiyanın iri ölkələridirlər. onlar bir çox məsələlərdə irtaq mövqe sərgiləyirlər. Buna misal olaraq Mərkəzi Asiyanın transsərhəd çaylarından istifadə və NATO-nun Əfqanıstanda iştirakını göstərmək olar. Əsasən Rusiya Federasiyası ilə iqtisadi və  hərbi məsələlərdə, Türk Şurasına yanaşmada fərqli mövqe sərgiləyirlər. Hər iki məsələdə Qazaxıstan müsbət, Özbəkistan isə nənfi yanaşma sərgiləyir.

## Qazaxıstan–Özbəkistan sərhəddi
2001—2002-ci illərdə iki ölkə arasında bütün sərhədlərin delimitasiyası gerçəkləşdirilir. Bəzi ərazilərdə isə etnik kimlik əsasında torpaqların dəyişdirilməsi baş verir. Astana qazax üstünlük təşkil etdiyi Baqıs qəsəbəsini və Arnasay su anbarı rayonundakı əraziləri, Daşkənd isə Cənubi Qazaxırtan və Qzıl-Orda vilayətlərinin özbək əsilli əhalisinin üstünklük təşkil etdiyi əraziləri əldə edir.

## Özbəkistanın tənqidləri
Tez-tez özbək siyasətçiləri Qazaxıstanı Rusiyanın maraqları üçün lobbiçilik etməkdə ittiham edirlər.
## Qazaxıstanın tənqidləri
Qazaxıstanlı politoloqlar Özbəkistanı Qazaxıstan sərmayələrinin aşağı səviyədə qorunmaqda, Türk dünyasına inteqrasiyadan imtina etməkdə günahlandırırlar. Qırğızıstanın cənubundakı qırğız-özbək millətçiləri arasında baş verən qarşıdurmalarda Qazaxıstan Prezidenti Nursultan Nazarbayev Mərkəzi Asiyada separatizmin qəbuledilməz olduğunu və bununla da Qırğızıstanın bir hissəsinin Özbəkistana verilməsinə icazə verməyəcəyini açıq şəkildə bəyan etmişdir.

## İstinadlar
Apellyasiya məhkəməsi

**Apellyasiya Məhkəməsi (** - çağırış) - ikinci instansiya məhkəməsi . Cinayət və mülki məhkəmə proseslərində apellyasiya şikayəti əsasında hakimlər tərəfindən qəbul edilmiş qərarların qanuniliyi və əsaslılığı yoxlanılır. Ümumi yurisdiksiya məhkəmələrində apellyasiya instansiyası birinci instansiya məhkəmələrinə münasibətdə yuxarı instansiya məhkəmələridir. Arbitraj prosesində birinci instansiyada çıxarılmış arbitraj məhkəmələrinin bütün qərarları apellyasiya şikayəti əsasında yoxlanılır. 

Apellyasiya və kassasiya icraatı məhkəmə nəzarəti üsullarıdır, lakin bu üsullar məzmununa görə fərqlənir. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi məhkəmə qərarının qanuniliyini və əsaslılığını yoxlayaraq, sübutları bilavasitə araşdırmaq və iş üzrə birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən qəbul edilmiş qərardan fərqli olaraq yeni qərar qəbul etmək hüququna malikdir.

Kassasiya instansiyası məhkəməsi sübutları yalnız qanunla məhdudlaşdırılmış hallarda bilavasitə tədqiq edir və məhkəmənin qərarını qanunsuz hesab edə, onu ləğv edə və işin yenidən baxılması üçün birinci instansiya məhkəməsinə göndərə bilər. 

Azərbaycanda apellyasiya məhkəməsinin hakimlərini Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin təqdimatı ilə Milli Məclis təyin edir.

## İstinadlar


## Ədəbiyyat

* Lax, Jeffrey R. "Apellyasiya Məhkəmələrində Hüquqi Qaydaların qurulması".  101.3 (2007): 591-604
Cinayət prosesi

**Cinayət prosesi** — cinayət təqibi üzrə həyata keçirilən prosessual hərəkətlərin və qəbul olunan prosessual qərarların məcmusu. Hər bir dövlətin qanunvericiliyində cinayət prosesinin tənzimlənməsi fərqlənsə də, əsasən, ittihamın irəli sürülməsi ilə başlayır və cavabdeh barədə ittiham və ya bəraət hökmünün verilməsi ilə başa çatır.

## İstinadlar
Sənədləşdirilmiş sübut

**Sənədləşdirilmiş sübut**, **Yazılı sübut** və ya **Sənədli sübut** — məhkəmə işi üçün əhəmiyyətli hallar barədə məlumat verən sənədlərdən ibarət sübut. Bu mənada o, şifahi şahid ifadələrindən fərqlənir. Sənədləşdirilmiş sübut çox zaman yazılı sübutlarla (qəbz, müqavilə və ya vəsiyyətnamə kimi) əlaqədar istifadə edilir, lakin informasiyanı özündə əks etdirən digər vasitələr də, məsələn, fotoşəkillər; lent yazısı və film kimi nümayiş etdirilməsi üçün xüsusi mexaniki cihaza ehtiyacı olan vasitələr; həmçinin elektron poçt kimi rəqəmsal sübutların çap edilmiş forması da sənədləşdirilmiş sübut hesab olunur.

Bir qayda olaraq, sənədləşdirilmiş sübutlar sübut kimi qəbul edilməzdən əvvəl, onların orijinallığı digər sübutlarla təsdiqlənməlidir.

Əgər sənəd onun məzmununun müəyyənləşdirilməsi deyil, başqa məqsədlə təqdim edilmişdirsə, o, sənədli sübut hesab olunmayacaq. Məsələn, əgər üzərində qan ləkəsi olan məktub sadəcə cavabdehin məktubun müəllifini məktubu yazarkən arxadan bıçaqladığını göstərmək üçün təqdim olunubsa, o halda həmin məktub sənədli deyil, maddi sübut hesab olunacaq. Əəgr daha sonra eyni məktubun məzmunu qəsdən adamöldürmənin motivini sübut etmək üçün təqdim edilərsə, o halda həm maddi, həm də sənədli sübut hesab olunacaq.

## Autentikasiya
Sənədləşdirilmiş sübutların təsdiq edilməsi üçün müxtəlif autentikasiya üsulları tətbiq olunur: şahid ifadələri, sənədlərin həqiqiliyinin müəyyən edilməsi, ekspertiza, güman edilən müəllifin əlyazmasını müəyyən edə biləcək şahidin ifadəsi və s.

## İstinadlar
Həbs yeri

**Həbs yeri** — tutulmuş və ya həbs edilmiş şəxsin saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş müvəqqəti saxlama yerləri, istintaq təcridxanaları və ya qarnizon hauptvaxtları.

Böyük Britaniyada həbs yerləri əsasən polis məntəqələrində təşkil olunur. Əvvəllər bütün polis məntəqələrində cinayətkarların saxlanıla biləcəyi az sayda fərdi kameralar var idi. Hazırda isə əksər tutulmuş şəxslər məhbusların saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş böyük polis məntəqələrinə aparılırlar.

## İstinadlar
Təyinatlı vəkil

**Təyinatlı vəkil** — məhkəmə işində iştirak edən şəxslərin vəkilin xidmətlərini ödəmək üçün kifayət qədər vəsaiti olmadıqda, onların maraqlarının təmsil olunması və prosessual hüquqlarının həyata keçirilməsi üçün pulsuz (dövlət hesabına) peşəkar hüquqi yardım almaq hüququnun təmin edilməsi məqsədilə dövlət hesabına təyin olunmuş vəkil. Böyük Britaniya, Avstraliya, Yeni Zelandiya da daxil olmaqla bəzi Birlik dövlətlərində **təyinatlı solisitor**lar cinayət işi üzrə şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərə müvafiq xidmətləri göstərirlər. Kanadada belə vəkillərə **təyinatlı konsul**lar deyilir.

## İstinadlar
Eksterritorial yurisdiksiya

**Eksterritorial yurisdiksiya** — hökumətin öz hakimiyyətini sərhədlərindən kənarda həyata keçirmək imkanı.

## İstinadlar
Alanson (rayon)

**Alanson** () — Fransanın Normandiya regionun rayonlarından (). Departamenti — Orn. Suprefektura — Alanson. 2015-ci ildə əhalisinin sayı – 87127 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı 56 nəfər / km² təşkil edir. Rayonun sahəsi — 1548,5 km² .

## Tərkibi
Alanson rayonun kantonları (22 mart 2015-ci ilə qədər):

* Alanson-1
* Alanson-2
* Alanson-3
* Karruj
* Kurtome
* Donfron
* Jüvinyi-su-Anden
* La-Ferte-Mase
* Mel-sür-Sart
* Passe
* Se

Alanson rayonun kantonları (22 mart 2015-ci ildən 31 dekabr 2016-cı ilə qədər):

* Alanson-1
* Alanson-2
* Banyol-de-l’Orn
* Damini
* Donfron
* La-Ferte-Mase
* Mani-le-Dezer
* Radon
* Re
* Se
* Fler-1

Alanson rayonun kantonları (1 yanvar 2017-ci ildən):

* Alanson-1
* Alanson-2
* Banyol-de-l’Orn
* Damini
* La-Ferte-Mase
* Mani-le-Dezer
* Radon
* Sе

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
* Fransanın prefektura və suprefektura siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Statistika İnstitutu — Alanson rayonu
Birləşmək azadlığı

**Birləşmək azadlığı** — insanın ayrı-ayrı birliklərə daxil olmaq və ya həmin birlikləri tərk etmək azadlığı və birliklərin öz üzvlərinin maraqlarına əsasən birgə hərəkət azadlığı və  birləşmələrin müəyyən kriteriyalara əsasən üzvləri qəbul etmək ya etməmək azadlığı. 
## Haqqında
Birləşmək azadlığı insanların ən əsas hüquqlardan biridir. Hər bir fərdin təşkilatlanma işində, formal və ya qeyri-rəsmi olaraq qruplar qurmaqda və sərbəst iştirak etməkdə sərbəst olmasını təmin edir.

Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsinin 20-ci maddədə, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 11-ci maddədə və Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 22-ci maddədə əks olunur.

## İstinadlar
Hərəkət azadlığı

**Hərəkət azadlığı** — insanların ölkə ərazisi daxilində bir yerdən başqa yerə getmək, ölkəni tərk etmək və öz ölkəsinə maneəsiz qayıtmaq hüququ. Hərəkət azadlığı şəxsin təkcə bir yerdən başqa yerə getmək deyil, həm də sərbəst surətdə özünə yaşayış yeri seçmək azadlığını da ehtiva edir.

## İstinadlar
Double jeopardy

**Double jeopardy** — eyni əmələ görə eyni əsaslar üzrə təkrar mühakimə etmənin qarşısını alan prosessual müdafiə üsulu. Double jeopardy ilə bağlı ABŞ Ali Məhkəməsinin ilk qərarlarının birində də qeyd edildiyi kimi, "qadağanın məqsədi şəxsin iki dəfə cəzalandırılmasının əleyhinə deyil, əksinə şəxsin iki dəfə təhlükə ilə üzləşməsinin qarşısını almaqdır. Eləcə də, hər bir ittiham edilən şəxs məhkum edilməsindən və ya bəraət almasından asılı olmayaraq, ilkin məhkəmə prosesində bərabər səviyyədə mühakimə edilməlidir."

## İstinadlar
Sərbəst toplaşmaq azadlığı

**Sərbəst toplaşmaq azadlığı** — insanların öz düşüncələrini ifadə etmək, təbliğ etmək, davam etdirmək və müdafiə etmək məqsədilə siyasi və ictimai fəallığını həyata keçirmək azadlığı. Əsasən birləşmək azadlığı ilə bir yerdə istifadə olunur.

## İstinadlar
Azadlıq prospekti

*Azadlıq prospekti (Rusiya)
*Azadlıq prospekti (Ukrayna)
*Azadlıq prospekti (Bakı)   
*Azadlıq prospekti metrostansiyası  
*Azadlıq küçəsi (Taqanroq)
Osetin dəstəsi

[thumb|right|150px|''Osetin dəstəsinin'' başçısı millətcə osetin [Mirzə Abayev.]]

**Osetin dəstəsi** (; ) - Qarabağ müharibəsi zamanı ermənilər tərəfindən döyüşmüş əsasən etnik osetin və kabardinlərdən təşkil olunmuş hərbi dəstə. **Osetin otryadı** adı ilə tanınmış dəstəyə millətcə osetin olan mayor Mirzə Abayev rəhbərlik etmişdir.

## Arxa plan

Osetin dəstəsinin Qarabağ müharibəsinə gəlişi 1992-ci ildə baş vermişdir. 30 osetin, 3 rusiya ermənisi, 1 kabardin, 1 rus və 1 nəfər tatardan ibarət, ümumilikdə 36 nəfərdən ibarət dəstə 1992-ci ildə Rusiyadan Qarabağa gəlmişdir. Dəstə üzvlərinin əksəriyyəti Qarabağ müharibəsindən əvvəl Gürcü-osetin münaqişəsində aktiv iştirak etmişdir. Dəstə, Ağdam, Cəbrayıl, Ağdərə və Füzuli rayonlarının işğal olunmasında fəal iştirak etmişdir. Dəstə üzvü olan Boris Əliyevin Ağdərə rayonun işğalında səhra komandiri olduğu və Azərbaycan ordusu tərəfindən öldürüldüyü məlumdur.

Dəstənin tanınmış döyüşçülərindən Georgi Vəliyev (qranatamyotçu), Oleq Qusov (Tsxinvalidən xüsusi təyinatlı), Qulbeq İnalov (Tsxinvalidən xüsusi təyinatlı), Nurmaqomed Budaev, Aleksandr Zanqiev, Boris Əliyev və Zaurmaq Barayevi misal göstərmək olar. Zaurmaq Barayev Qarabağ müharibəsindən sonra Bosniya müharibəsində döyüşməyə yollanmışdır. Dəstənin komandiri olmuş Mirzə Abayev isə Monte Melkonyanın komandanlığı altında *Martuni* alayında döyüşməyə başlamışdır. Daha sonra isə milliyyətcə osetin olan əsgərlərdən ibarət dəstəyə rəhbərlik etmiş və ölümünə qədər də bu dəstənin rəhbəri olmuşdur.

Öz dəstəsi ilə bir çox vacib döyüşlərdə iştirak edən Mirzə Abayev 1993-cü ildə Füzulinin işğalında fərqlənmişdir.. 1994-cü ildə Cəbrayıl uğrunda döyüşlərdə öldürülür. 1995-ci ildə mayor Abayev ölümündən sonra Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının mükafatı olan "Artsax Qəhrəmanı" mükafatını almışdır.

## İstinadlar
Əbdülxaliq Qicdüvani

**Əbdülxaliq Qicdüvani** () — Nəqşibəndiyyənin şeyxi, mürşüdü.

## Həyatı
Əbdülxaliq 1103-cü ildə Buxara yaxınlığında Gicduvan adlı qəsəbədə anadan olmuşdu."Risale-i Ṣaḥibiyyə" adlı əsərində (s. 95–96) anlatdığına görə atası, İmam Malik nəslindən, zahiri və batıni elmlərə vaqif bir alim olan Malatyalı Əbdülcəmil İmamdır. Düşmənləri tərəfindən şəhərdən çıxarılan Malatya sultanının taxtına dönməsini bacaran Əbdülcəmil, 113 yaşında olmasına baxmayaraq mükafat olaraq sultanın qızıyla evləndirilir.

Əbdülxaliq Gicdüvani yenə öz ifadəsinə görə, iyirmi iki yaşına qədər onu mənəvi övlad edən Xacə Xızırın tərbiyəsi altında qaldıqdan sonra Buxaraya gələn məşhur fəqih və mütəsəvvif Yusif Həmədaninin (ö. 1140) müridləri arasına qatıldı. Bəzi qaynaqlara görə Yusif Həmədani Buxaraya deyil, Səmərqəndə gəlmiş və Gicdüvani ona burada intisab etmişdir.

Nəqşibəndi təriqətinin ilk təməl əsaslarını quran Əbdülxaliq Qicdüvani Məvəraünnəhr və Buxara bölgəsində təsəvvüf və təriqət xidmətlərini davam etdirmişdir. Nəqşibəndiliyin "on bir əsasını" quran Qucdüvanidən Bahaəddin Nəqşibəndin "üveysi" yolu ilə feyz aldığı rəvayət edilir.

Əbdülxaliq Qucdüvaninin Bahaəddin Nəqşibənddən daha əvvəl ölməsinə baxmayaraq, aralarında məşrəb bənzərliyi səbəbiylə, üveysi bir yaxınlıq olmuşdur. Əbdülxalıq Qicdüvani də, Şahı Nəqşibənd də, xəfi zikri cəhri zikrə tərcih etmişlər.

Nəqşibəndiliyin on bir əsası Əbdülxaliq Qicdüvani tərəfindən tənzim edilmişdir.

## Ədəbiyyat
# F. Meier, Zwei Abhandlungen über die Naqšbandiyya, Stuttgart 1994, s. 25;
# Kasım Kufralı, "Gucduvânî", İAA, IV, 820–821;
# S. Naficy, "G̲h̲ud̲j̲duwānī", EI2 (İng.), II, 1077–1078;
# K. A. Nizami, "ʿAbd-al-Ḳāleq Ḡoǰdovānī", EIr., I, 120–121.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Nəqşibəndilik
* Yusif Həmədani
Əsas hüquq və azadlıqlar

**Əsas** və ya **fundamental hüquq və azadlıqlar** — beynəlxalq hüquq və ayrı siyasi hakimiyyətin tərəfindən təsis olunmuş və qurulan, insanların cəmiyyətdə münasibətləri idarə edən norma və qaydaların yığması.

## İstinadlar
Cəzasızlıq

**Cəzasızlıq** — cəza çəkməkdən azad olmaq. Beynəlxalq hüquq və insan hüquqlarında bu termin hüquq pozuntusu törədən şəxslərin mühakimə edilməsinin mümkünsüzlüyü və nəticə etibarilə zərər çəkmiş şəxslərin hüquqlarının müdafiə edilməsinin inkar edilməsi mənasında istifadə olunur. Cəzasızlıq, xüsusilə də, hüququn aliliyinin mövcud olmadığı, korrupsiyanın hökm sürdüyü və məhkəmə hakimiyyətinin zəif olduğu, eləcə də təhlükəsizlik qüvvələrinin üzvlərinin xüsusi yurisdiksiyalar və ya immunitetlər ilə qorunduğu dövlətlər üçün xarakterikdir. 

8 fevral 2005-ci ildə BMT-nin İnsan hüquqları Komissiyasına təqdim edilmiş, düzəlişlər edilmiş *Cəzasızlığa qarşı mübarizə məqsədilə insan hüquqlarının qorunması və təşviqi prinsipləri* cəzasızlığı aşağıdakı kimi müəyyən edir:
: "hüquq pozuntusu törədən şəxslərin, onların ittiham edilməsi, tutulması, təqsirləndirilməsi və ya mühakimə edilməsi, təqsirli olduqda müvafiq cəzanın təbiq edilməsi, eləcə də hüquq pozuntusunun qurbanlarına təzminat verilməsi və reparasiya edilməsi ilə nəticələnəcək cinayət, mülki, inzibati və digər prosedurlara cəlb edilməsinin de-yure və ya de-fakto mümkünsüzlüyü."

Həmin sənədin Birinci prinsipi qeyd edir ki:
: "Cəzasızlıq dövlətlərin hüquq pozuntusunu araşdırmaq; hüquq pozuntusu törədən şəxslərə münasibətdə müvafiq tədbirlər görmək (xüsusilə də, ədalət mühakiməsi sahəsində), o şərtlə ki, cinayət törətməkdə şübhəli bilinən şəxslər ittiham ediləcək, mühakimə ediləcək və müvafiq şəkildə cəzalandırılacaq; hüquq pozuntusuna məruz qalmış şəxsləri səmərəli hüquq-müdafiə vasitələri ilə təmin etmək və onların hüquqlarının bərpa ediləcəyinə, kompensasiya veriləcəyinə əmin etmək; hüquq pozuntuları haqqında həqiqəti bilmək kimi ayrılmaz hüququ təmin etmək; və hüquq pozuntularının yenidən baş verməsinin qarşısını almaq üçün zəruri tədbirlər görmək öhdəliklərini yerinə yetirməməsindən irəli gəlir."

Dövlət çevrilişi, hərbi diktatorluq, vətəndaş müharibələri və oxşar dövrlərdə insan hüquqları pozuntularının daha çox qeydə alındığı ölkələrdə keçmiş hadisələrə işıq salmaq üçün həqiqət və uzlaşdırma komissiyaları yaradılır. Bu cür mexanizmlər günahkarların təqib edilməsi və cəzalandırılmalarına kömək edə bilsə də, pozuntularla eyni vaxtda qəbul edilmiş amnistiya/əfv qanunlarının müdafiəsini təqsirli şəxslər üçün təmin etməklə onların cəzasız qalmalarına səbəb olduğu üçün çox zaman tənqid olunur.

17 iyul 1998-ci ildə qəbul edilmiş və 1 iyul 2002-ci ildə qüvvəyə minmiş Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutunun başlıca məqsədi "bütünlükdə beynəlxalq ictimaiyyəti narahat edən ən ciddi cinayətləri" [...] "törədən şəxslərin cəzasız qalmasına son qoymaq"dır.

## Həmçinin bax
* Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi
* Beynəlxalq humanitar hüquq
* Beynəlxalq hüquq
* Korrupsiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* International Center for Transitional Justice, Criminal Justice page
İstintaq

**İstintaq** və ya **dindirmə** yaxud **dindirilmə** — zəruri məlumatlar əldə etmək məqsədilə hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları, hərbi personal və kəşfiyyat orqanları tərəfindən geniş şəkildə istifadə olunur. Dindirmənin həyata keçirilməsi zamanı müxtəlif üsullardan istifadə olunur.
Hədə-qorxu

**Hədə-qorxu** — şəxsin bədən xəsarəti almaqdan qorxmasına səbəb ola biləcək qəsdən edilən davranış. Zərərçəkmişin həqiqətən də qorxmuş olduğunu sübut etməyə ehtiyac yoxdur.

## İstinadlar
Yuvenal məhkəmə

**Yuvenal məhkəmə** — yetkinlik yaşına çatmayan şəxslər tərəfindən törədilmiş cinayətlər üzrə qərar qəbul etmək səlahiyyəti olan xüsusi məhkəmədir. Əksər müasir hüquq sistemlərində cinayət törətmiş uşaqlar və yeniyetmələr eyni cinayəti törətmiş yetkinlik yaşına çatmış şəxslərdən fərqli mühakimə edilirlər.

## İstinadlar
Yuvenal cinayətkarlıq

**Yuvenal cinayətkarlıq** ( – gənc, cavan) — yetkinlik yaşına çatmayanların (qanunla müəyyən edilmiş yaş həddinə çatmayanlar) cinayətin törədilməsində iştirak etməsi. Əksər hüquq sistemləri yetkinlik yaşına çatmayanlarla əlaqədar xüsusi prosessual normalar müəyyən edir; məsələn, tərbiyə müəssisələri və yuvenal məhkəmə kimi. ABŞ-da yuvenal cinayətkarlar dedikdə adətən yaşı 18-dən aşağı olan və hüquq pozuntusu törədən şəxslər nəzərdə tutulur, hansı ki həmin yaş həddində müvafiq pozuntunu törədəcəkləri halda əməl cinayət kimi tövsif ediləcəkdi. Corciya, Nyu-York, Miçiqan, Missuri, Şimali Karolina, Nyu-Hempşir, Texas və Viskonsin ştatlarında isə 17 yaşadək olan şəxslər nəzərdə tutulur. Törədilən hüquq pozuntusunun növündən və ictimai təhlükəliliyindən asılı olaraq, 18 yaşınadək şəxslərin yetkinlik yaşına çatmış şəxslər kimi ittiham edilməsi mümkündür. 

2016-cı ildə verilmiş informasiyaya görə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə gənclərin daha böyük bir qismi hələ 20-li yaşlarının əvvəllərində tutulurlar. Baxmayaraq ki, bəzi alimlər belə nəticəyə gəlirlər ki, bu statistika gənclərin davranışındakı dəyişikliklərdən daha çox sərt cinayət mühakiməsi və sıfır tolerantlıq siyasətlərinin nəticəsini özündə əks etdirir. Yuvenal hüquq pozuntularına daha çox inzibati xətalar, mülkiyyət əleyhinə cinayətlər və zorakı cinayətlər daxildir. ABŞ hökumətinin rəsmi statistikasına görə 1993-cü ildə gənclərin şiddətə meylli hərəkətləri 12%-ə qədər azalmışdı: bu isə əksər yuvenal hüquq pozuntularının qeyri-zorakı olduğunu göstərirdi.

Bununla belə yuvenal hüquq pozuntusu törətmək normal ərgənlik davranışı hesab edilə bilər. Bunun başlıca səbəbi odur ki, əksər yeniyetmələr bir və ya bir neçə qeyri-zorakı hüquq pozuntularını məhz ərgənlik dövründə törətməyə meylli olurlar. Təkrar törədilən və ya zorakılıq əlamətlərinin olduğu hüquq pozuntuları isə növbəti və daha zorakı hüquq pozuntularının törədilməsinə gətirib çıxara bilər. Hüquq pozuntusu törədən şəxs hətta ərgənlik dövründən əvvəl antisosial davranış nümayiş etdirmişdirsə, belə pozuntuların baş verməsi labüddür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Edinburqda gənclər tərəfindən törədilən cinayətlərin tədrisi - Edinburq Hüquq fakültəsində əsas fənn
*"Ağır və Zorakı Yuvenal Cinayətlərə Dövlətin Cavab Tədbirləri." - Yuvenal Mühakimə və Cinayətlərin Qarşısının Alınması üzrə Şöbə.
*Cinayətkar və kasıb ərgənlərin zehninə səyahət 
*Nyu-York şəhərindəki Yuvenal ədalət mühakiməsi üzrə bələdçi
*Kaliforniyada cinsi azadlıq əleyhinə törədilən yuvenal cinayətlır və yuvenal cinayətkarlar
Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə

**Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə** — cinayət törətməkdə ittiham olunan şəxsə verilən elə cəzadır ki, onun ömrünün qalan hissəsini həbsxanada keçirməsini nəzərdə tutur. Bəzi dövlətlərdə qəsdən adamöldürmə, qəsdən adamöldürməyə cəhd, terrorizm, ciddi uşaq istismarı, zorlama, uşaqların cinsi istismarı, casusluq, vətənə xəyanət, narkotik ticarəti, insan alveri, dələduzluq, iqtisadi cinayətlərin ağır halları, eləcə də ağırlaşdırıcı hallarda şəxsin ölümünə və ya sağlamlığına ağır zərər vurulmasına səbəb olduqda adam oğurlama, ev oğurluğu və ya oğurluq, dəniz quldurluğu, hava gəmisini qaçırma və müəyyən hallarda soyqırım, etnik təmizləmə, insanlıq əleyhinə cinayətlər, müəyyən hallarda müharibə cinayətlərinə görə şəxs bu cəzanı ala bilər. Bəzi ölkələrdə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə ölümlə nəticələnən nəqliyyat vasitələrinin təhlükəsizliyi əleyhinə olan cinayət törətmiş şəxslərə də tətbiq olunur. Ömürlük azadlıqdan məhrumetmə bütün dövlətlərdə mövcud deyil. 1884-cü ildə Portuqaliya ömürlük azadlıqdan məhrumetməni ləğv edən ilk dövlət olmuşdur.

## Dövlətlər üzrə

## İstinadlar
Məhdud yurisdiksiya

**Məhdud yurisdiksiya** və ya **xüsusi yurisdiksiya** — məhkəmənin yalnız müəyyən məsələlər üzrə, məsələn, müflisləşmə, ailə hüququ və s. məsələlər üzrə yurisdiksiyaya malik olmasını bildirir.

Ümumi yurisdiksiyalı məhkəmələrdən fərqli olaraq, məhdud yurisdiksiyalı məhkəmələrə konstitusiya və ya qanunla belə səlahiyyətlər verilir. Məhdud yurisdiksiyalı məhkəmələr baxılan iş üzrə xüsusi səlahiyyətli məhkəmə olduqlarını göstərməlidirlər. Bunun əksinə, ümumi yurisdiksiyalı məhkəmələrin isə yalnız şəxsə görə yurisdiksiyalarının olduqlarını sübut etmələri kifayət edir.

## İstinadlar
Xatirə kompleksi

**Xatirə kompleksi** və ya **memorial kompleks** — vəfat etmiş şəxsin və ya hər hansı hadisənin xatirəsinə ithaf olunan kompleks. Xatirə komplekslərinin ən geniş yayılmış formalarına mühüm obyektlər, eləcə də incəsənət əsərləri, heykəllər, fontanlar və parklar daxildir.

## Növləri
Ən çox yayılmış növləri baş daşı və memorial lövhələrdir. Müharibədə ölənlərin xatirəsinə ucaldılan komplekslər də geniş yayılıb. Xristian dövlətlərində xaçşəkilli komplekslərdən istifadə olunur.

Təbii məzarlıqların sayının artması ilə baş daşları, eləcə də xatirə lövhələrinə icazə verilmədiyindən onlayn xatirə komplekslərindən istifadə də artmağa başladı.

Biri öldükdə, ailəsi ondan bir xatirə qalması üçün xeyriyyə məqsədilə hədiyyə (adətən pul) verilməsini və ya həmin şəxsin xatirəsinə bir ağac əkilməsini xahiş edə bilər.

Bəzən yuxarı sinif şagirdi vəfat etdikdə onun adına təhsil təqaüdü yaradılır və növbəti illərdə yüksək nailiyyətlər əldə etmiş şagirdlərə təqdim olunur.


Haymarket-martyrs-memorial-Forest-Home-Cemetery-IL.jpg|Heymarket Şəhidləri Abidəsi. Forest Park, İllinoys
Fayl:Martyrs Memorial. Algiers, Algeria.jpg|Şəhidlər Xatirə Kompleksi. Əlcəzair şəhəri, Əlcəzair   
Fayl:Podlaskie - Białystok - Białystok - św. Rocha - Koścół św. Rocha - Tablica ofiarom katastrofy smoleńskiej 20120428 05.JPG|2010-cu il təyyarə qəzasının qurbanlarına həsr olunmuş xatirə kompleksi. Smolensk, Belostok, Polşa 
Fayl:Airborne Museum 'Hartenstein'.jpg|İkinci Dünya müharibəsi zamanı şəhərin azad edilməsinə həsr olunmuş muzey. Arnem, Niderland 
Fayl:Berlin_ghostbike.jpg| Ağ velosiped. Berlində yolkənarı memorial
Fayl:Orthodox Cathedral of St. Andrew in South Bound Brook.jpg|Qolodomor qurbanlarına həsr olunmuş, 1965-ci ildə tikilmiş Müqəddəs Endrü Memorial Kilsəsi. Saut Baund Bruk, Nyu Cersi
Fayl:Victoria Memorial situated in Kolkata.jpg|Kəlkətə şəhərindəki Viktoriya Memorialı Hindistanda mühüm abidələrdəndir.


## Həmçinin bax
* Ağ velosiped
* Memorial skamya
* Abidə
* Yolkənarı memorial

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Commemorative Landscapes of North Carolina
Yetkinlik yaşı

**Yetkinlik yaşı** — qanunla şəxsin tam fəaliyyət qabiliyyətli hesab olunduğu yaş. Yetkinlik yaşına çatanlar həmin andan sonra artıq öz hərəkətlərinin mənasını başa düşür, öz hərəkətlərinə rəhbərlik edə bilirlər, eləcə də himayəçiliyə və valideynlərinin onların hərəkətlərinə görə hüquqi məsuliyyətinə xitam verilmiş olur. Əksər dövlətlərdə yetkinlik yaşı 18 yaşdır. Yetkinlik yaşı şəxsin psixi pozuntusu və cinsi inkişafı ilə əlaqədar deyil.

Yetkinlik yaşı keçid dövrü, cinsi əlaqədə olmaq yaşı, nikah yaşı, məktəbi bitirmək yaşı, alkoqollu içkilər qəbul etmək, nəqliyyat vasitəsini idarə etmək, səsvermə yaşı, tütün məmulatlarından istifadə, qumar yaşı və s. ilə qarışdırılmamalıdır. Onların hər biri ayrılıqda müəyyən edilir.

Şəxs yetkinlik yaşına çatsa da, yaş məhdudiyyətinə məruz qala bilər: məsələn, seçkili və təyinatlı vəzifələrdə belə məhdudiyyət tətbiq edilir.

## Haqqında
Yetkinlik yaşı bəzən lisenziya yaşı ilə qarışdırılır. Hüquq termini kimi "lisenziya" "icazə" mənasını verir və qanunla müəyyən hüquq və imtiyazları əhatə edir. Odur ki, lisenziya yaşı şəxsin müəyyən fəaliyyətlə məşğul olması üçün dövlət orqanlarından icazə almağa imkan verən müddəti ehtiva edir. Başqa sözlə, yetkinlik yaşı şəxsin yetkin olmasının dövlət tərəfindən tanınmasıdır.

## Mülki hüquqda
Bir çox dövlətlərdə yetkinlik yaşına çatmayanlar emansipasiya olunur: yurisdiksiyadan asılı olaraq, bu, nikah, iqtisadi cəhətdən özünü təmin etmək, elmi dərəcə və ya diplom almaqla və ya hərbi xidmətdə iştirak etməklə mümkündür. ABŞ-nin bütün ştatlarında emansipasiyanın müəyyən formaları tanınır.

Müvafiq siyahı dövlətlərdə aşağı həddən başlayaraq yüksək həddə qədər yetkinlik yaşını göstərir:

### 15 yaşadək

*  – yetkinlik yaşı cinsi yetkinliyin *(həddi-büluğ)* fiziki əlamətlərinə əsaslanır və yuxarı həddi 15-dir.
*  – hicri-qəməri təqvimlə qadınlarda 9, kişilərdə 15 yaş.

### 15 yaş

* 
* 
* 

### 16 yaş

* 
* 
* 
* 
*  (qadınlar)
* 
* 
* 

### 17 yaş

* 
* 

### 18 yaş

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Farer adaları və Qrenlandiya da daxil olmaqla)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (2022~)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (kişilər)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* :
* 
* 
* 
* 
* 

### 19 yaş
* 
* 
* 
* 

### 20 yaş

*  (2022-ci ilədək)
* 
* 
* 
* 

### 21 yaş

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Gənclik

## İstinadlar
Milliyyət

**Milliyyət** — şəxslə dövlət arasında hüquqi əlaqə.  Vətəndaşlıq şəxs üzərində dövlətin yurisdiksiyasını yaradır və şəxsin dövlət tərəfindən müdafiəsini təmin edir. Şəxsə verilən hüquq və vəzifələr dövlətdən dövlətə fərqlənir.

Beynəlxalq adət hüququ və beynəlxalq konvensiyalara görə, hər bir dövlətin vətəndaşlarının kim olduğunu müəyyən etmək hüququ var. Bu cür təsbit vətəndaşlıq hüququnun əhatə dairəsinə düşür. Bəzi hallarda milliyyətin müəyyən edilməsi həm də beynəlxalq ümumi hüquqla tənzimlənir: məsələn, apatridlər haqqında beynəlxalq müqavilələr və ya Vətəndaşlıq haqqında Avropa Konvensiyası ilə tənzimlənməni nümunə göstərmək olar.

## İstinadlar
Milli təhlükəsizlik

**Milli təhlükəsizlik** — vətəndaşlar, iqtisadiyyat və digər institutlar da daxil olmaqla milli dövlətin təhlükəsizliyi. Onun təmin edilməsi hökumətin vəzifəsi hesab olunur.

Əslində hərbi hücumdan qorunma kimi qəbul edilən milli təhlükəsizlik artıq daha geniş mənalarda istifadə edilməklə qeyri-hərbi aspektləri, yəni iqtisadi təhlükəsizlik, enerji təhlükəsizliyi, ekoloji təhlükəsizlik, ərzaq təhlükəsizliyi, kiber təhlükəsizlik və s. sahələri də əhatə edir. Eynilə, milli təhlükəsizlik risklərinə digər milli dövlətlərin hərəkətləri ilə yanaşı, zorakı qeyri-dövlət subyektləri, narkokartellər və transmilli şirkətlərin fəaliyyəti, eləcə də təbii fəlakətlərin təsirləri daxildir.

Dövlətlər milli təhlükəsizliyi qorumaq üçün müxtəlif tədbirlərə, o cümlədən siyasi, iqtisadi və hərbi güc də daxil olmaqla, diplomatiyaya arxalanırlar. Hökumətlər təhlükəsizliyin transmilli səbəblərini (iqlim dəyişikliyi, iqtisadi bərabərsizlik, siyasi təcridetmə və nüvə silahlarının yayılması) azaltmaqla həm regional, həm də beynəlxalq səviyyədə təhlükəsizlik şəraiti qurmağa çalışırlar.

## İstinadlar
Non bis in idem

**Non bis in idem** () — bu prinsipin mənasına görə əvvəllər törətdiyi cinayətə görə məhkum edilmiş şəxsin həmin cinayətə görə təkrarən məhkum edilməsi qadağan edilir. Prinsip Roma mülki hüququnda formalaşmışdır. Lakin mahiyyət etibarilə ümumi hüquqda formalaşmış double jeopardy *(autrefois acquit)* konsepsiyası ilə eyniyyət təşkil edir.

Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt double jeopardy vəziyyətindən azad olmaq hüququna təminat verir, lakin bu, iki dövlət tərəfindən həyata keçirilən təqiblərə şamil edilmir (əgər müvafiq ekstradisiya müqaviləsi bunu qadağan etmirsə). Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutu *non bis in idem* prinsipinin fərqli formasını təsbit edir.

## Roma Statutu və ''ad hoc'' BMT tribunalları
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini (BCM) yaradan Roma Statutu müəyyən edir ki, *non bis in idem* prinsipinin, xüsusilə də Avropa dövlətüstü hüququ ilə müqayisədə xüsusi mənası var. BCM-nin yurisdiksiyası milli qanunvericiliyi tamamlayır və Roma Statutunun 20-ci maddəsi müəyyən edir ki, prinsip ümumi mənada qalsa belə, əgər dövlətüstü məhkəmənin yurisdiksiyasının mövcudluğu kifayət etməzsə, nəzərə alına bilməz. YBCT Nizamnaməsinin 10-cu maddəsi və RBCT Nizamnaməsinin 9-cu maddəsinə görə müvafiq prinsip əsasən *ad hoc* tribunalının hökmlərinin yerli məhkəmələrdən "daha güclü" olduğunu aydınlaşdırmaq üçün tətbiq edilə bilər.

Başqa sözlə, əgər beynəlxalq məhkəmələr eyni cinayətlərə görə artıq cəza müəyyən etmişdirsə, milli məhkəmələr beynəlxalq məhkəmənin yurisdiksiyasında olan cinayətlər üzrə cavabdehlərə qarşı tədbir görə bilməz. Lakin YBCT və RBCT aşağıdakı hallar olduğu təqdirdə milli məhkəmələr tərəfindən artıq mühakimə olunmuş cinayətkarları mühakimə edə bilər:
* verilmiş cəza cinayətin "adi" cinayət olduğunu müəyyən edərsə;
* milli məhkəmə prosesi müstəqil və qərəzsiz olmamış, təqsirləndirilən şəxsi beynəlxalq cinayət məsuliyyətindən qorumaq məqsədi daşımış və ya işin istintaqı lazımi səylə aparılmamışdırsa.

## Həmçinin bax
* Ekstradisiya
* Latın hüquq terminlərinin siyahısı

## İstinadlar
Pozitiv öhdəliklər

**Pozitiv öhdəliklər** və ya **müsbət öhdəliklər** — beynəlxalq insan hüquqları hüququnda dövlətin fundamental hüquqlardan səmərəli istifadəni təmin etmək üçün hər hansı bir aktiv fəaliyyətini təşviq edən öhdəliklər. Bu mənada o, dövlətlərin insan hüquqlarını pozmaqdan çəkinməyini nəzərdə tutan neqativ öhdəliklərdən fərqlənir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin fikrincə, pozitiv öhdəliklərin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, praktikada onlar milli hakimiyyət orqanlarından hüququn təmin edilməsi üçün zəruri tədbirlər görülməsini, yaxud daha dəqiq desək, fərdin hüquqlarını qorumaq üçün ağlabatan və münasib tədbirlər görülməsini tələb edirlər. Pozitiv öhdəliyin mövcud olub-olmadığını müəyyən edərkən, diqqət ictimaiyyətin ümumi maraqları və fərdlərin maraqları arasında ədalətli balansa yönəldilməlidir, bu bütün Konvensiyaya xas olan axtarışdır. 

## Növləri
### Maddi-hüquqi öhdəliklər
Bu növ pozitiv öhdəliklər təmin olunan hüquqların tam həyata keçirilməsi üçün tələb olunan əsas tədbirlərin görülməsini nəzərdə tutur. Məsələn, polisin müdaxiləsini tənzimləyən düzgün normaların müəyyən edilməsi, qəddar rəftarın və ya məcburi əməyin qadağan olunması, həbsxanaların zəruri şəraitlə təmin olunması, Konvensiya normalarının övladlığa götürmə haqqında qanunvericiliyə və ya daha geniş mənada ailə qanunvericiliyinə daxil edilməsi və s.

### Prosessual öhdəliklər
Bu öhdəliklər şəxslərin daha yaxşı müdafiəsini nəzərdə tutan dövlətdaxili prosedurların təşkili, hüquqların pozulmasına görə yetərli müdafiə vasitələrinin təmin olunmasını ehtiva edir. Məsələn, fərdlərin səmərəli araşdırma aparılmasını tələb etmək hüququ (onların hüquqlarının iddia edilən pozuntuları ilə bağlı) və daha geniş konteksdə dövlətin çəkindirici və səmərəli cinayət qanunvericiliyini qəbul etmək vəzifəsi təmin olunur.

## İstinadlar