Mərkəzi Asiya - Mərkəzi qaz kəməri sistemi

**Mərkəzi Asiya - Mərkəzi qaz kəməri sistemi** Türkmənistandan Özbəkistan və Qazaxıstandan Rusiyaya keçən bir Qazprom tərəfindən idarə olunan qaz kəmərləri sistemidir. Şərq filialına Türkmənistanın cənub-şərq qaz yataqlarından başlayaraq 1, 2, 4 və 5 boru kəmərləri daxildir. Qərb filialı 3-cü boru kəmərindən və yeni paralel Xəzər boru kəmərinin inşası layihəsindən ibarətdir. Qərb filialı Türkmənistanın Xəzər dənizinin sahilindən şimala doğru axır. Qərbi Qazaxıstanda filiallar var. Oradan boru kəmərləri şimala gedir, burada Rusiya qaz boru kəməri sisteminə qoşulurlar.
## Tarixi
Sistem 1960 -1988-ci illər arasında qurulmuşdur. İnşaat, Amudərya hövzəsindəki Türkmən Carkak yatağının kəşfindən sonra başladı və boru kəmərinin ilk hissəsi 1960-cı ildə tamamlandı.  1 və 2 boru kəmərləri 1969-cu ildə, 4-ü isə 1973-cü ildə istismara verilmişdir. 1976-cı ildə Şatlıq kompressor stansiyası ilə Xivə arasında iki paralel xətt çəkildi. Boru kəməri 5  1985-ci ildə istismara verildi, 1986-88-ci illərdə isə Dovletabad-Xivə xətti bağlandı. Qərb filialı (boru kəməri 3) 1972-1975-ci illərdə tikilmişdir.

2003-cü ildə Türkmənistanın mərhum prezidenti Saparmurat Niyazov mövcud sistemlərin yenilənməsini və qərb filialına yeni paralel boru kəmərinin çəkilməsini təklif etdi.  12 may 2007-ci ildə Rusiyadan Vladimir Putin, Qazaxıstandan Nursultan Nazarbayev və Türkmənistandan Qurbanqulu Berdiməhəmmədov qaz kəmərinin qərb hissəsinin yenidən qurulması və genişləndirilməsi ilə bağlı memorandum imzaladılar. 20 dekabr 2007-ci ildə Rusiya, Türkmənistan və Qazaxıstan mövcud olan 3 boru kəmərinə (Qaraboğaz-Avropa boru kəməri və ya Okarem-Beyneu kəməri kimi tanınır) paralel olaraq Xəzər sahilində boru kəmərinin inşası ilə bağlı razılığa gəldilər.

## Texniki xüsusiyyətlər
Demək olar ki, bütün Özbəkistan və Türkmənistan istehsal sahələrinin yerləşməsi və qərb filialının texniki vəziyyətinin pis olması səbəbindən təbii qaz Mərkəzi Asiya - Mərkəz qaz boru kəməri sistemi ilə, əsasən şərq filialı vasitəsilə verilir. 1, 2, 4 və 5-ci boru kəmərləri Türkmənistanın cənub-şərqindəki qaz yataqlarından, əsasən Dovletabad qaz yatağından verilir. Şərq qolu Dövlətabad yatağından başlayır və Tejenin şərqindəki Şatlıq qaz yatağından Xivəyə qədər davam edir. Bundan əlavə, boru kəməri sistemi qazı Amudərya boyunca Özbəkistanın Kunqrad kompressor stansiyasına qədər nəql edir. Kunqraddan qazın böyük hissəsi Qazaxıstan vasitəsilə Rusiyadakı Aleksandrov Qayı qaz analiz stansiyasına nəql olunur. Bundan əlavə, qaz kəməri Soyuz və Orenburq- Novopskov boru kəmərləri ilə birləşdirilir. Oradan iki xətt Moskvanın şimal-qərbində, digər iki xətt Volqa çayından Şimali Qafqaza Moskva sisteminə axır.
Qərb filialı Türkmənistan və İran arasındakı sərhədə yaxın olmayan Okaremdən başlayır və şimaldan axır. Qazaxıstanın Janaozen ərazisindən keçən Okarem və Balkanabat arasında Xəzər dənizinin sahilində səpələnmiş yataqlardan şərq filialına cavab verən Beyneu kompressor stansiyasına qədər axır. Xəzərdən cənubda, qərb sistemində diametri 710 mm, Xəzər ilə Beyno arasında isə 1220 mm olan bir boru kəməri var.
## Xəzəryanı boru kəməri
20 dekabr 2007-ci ildə Rusiya, Türkmənistan və Qazaxıstan mövcud boru kəmərinə paralel yeni Xəzər boru kəmərinin inşasına dair razılığa gəldilər. Boru kəmərinin Türkmənistandakı Belek kompressor stansiyası ilə Aleksandrov Qay kompressor stansiyası arasında tikilməsi planlaşdırılır. Yeni boru kəmərinin gücü ildə 20-30 milyard kubmetr olacaq, qaz planlaşdırılan Şərq-Qərb boru kəmərindən veriləcəkdir.  Boru kəmərinin inşasına 2009-cu ilin ikinci yarısında başlanmalı idi. 
## İstinadlar