open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prenam Pesse

**Prenam Pesse** (31 dekabr 1997) — Toqolu sprinter. Prenam Pesse Toqonu 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Prenam Pesse birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 100 m məsafəyə qaçış yarışlarında 1-ci təsnifat mərhələsində 12.38 saniyəlik nəticə ilə 3-cü cığırda 4-cü yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
## Mənbələr

## İstinadlar
1 mətbuat konfransının tarixi

**1 mətbuat konfransının tarixi** — qısametrajlı sənədli film.

Film Qulp studioda istehsal edilmişdir. Film tariximizdə önəm daşıyan bir mətbuat konfransından bəhs edir. 1990-cı il 20 yanvar faciəsindən bir gün sonra o vaxtlar Moskvada yaşayan Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəliyinə gələrək Rusiya rəhbərliyini bu faciənin baş verməsində ittiham etdi. Məhz bu tarixi mətbuat konfransı şahidlərin xatirələri ilə filmin əsasını təşkil edir.

## Məzmun
1990-cı il 20 yanvar faciəsindən bir gün sonra o vaxtlar Moskvada yaşayan Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı nümayəndəliyinə gələrək Rusiya rəhbərliyini bu faciənin baş verməsində ittiham etdi. Məhz bu tarixi mətbuat konfransı şahidlərin xatirələri ilə filmin əsasını təşkil edir.

1990-cı il yanvar ayının 19-dan 20-ə keçən gecə Bakıya qoşun yeridiləndə  həmin anların dəhşətini Moskvada yaşayan və təhsil alan azərbaycanlılar da yaşadı. Onlar dərhal Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək nümayəndəliyin qapısını sındırıb içəri girdilər. Azərbaycanlı həmvətənlər tanıdıqları bütün qurumlara bu hadisə barədə məlumat verməyə başladılar. Artıq səhər saatlarında nümayəndəliyin önü adamlarla dolmuşdu. Beləliklə, burada məbuat konfransı təşkil edildi və Heydər Əliyev bu konfransda sərt nitqilə baş verən faciədə birbaşa o vaxtki rəhbərliyi günahlandırdı. Bu çıxışdan sonra ona qarşı təzyiqlər edilməyə başlandı. Həmçinin, 1990-cı ilin yanvarında baş verən hadisəylə bağlı Moskvada azərbaycanlıların etiraz yürüşü keçirildi.

Heydər Əliyev Moskvada mətbuat konfransında faciəyə ilk dəfə siyasi qiymət verdi. Nəticədə 20 Yanvar faciəsi barədə əsl həqiqətlər dünya ictimaiyyətinə çatdırıldı.

## Film haqqında
*19 yanvar 2017-ci ildə Bakı Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində filmin təqdimatı keçirilmişdir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Müəllif: Mübariz Əsgərov
Rejissor : Ruslan Mollayev
Operator: Ramil Əzizov, Müşfiq Əliyev, Elçin Məmmədov, Andrey İvanov
Prodüser: Anar Həsənov

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2015-ci ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Bazarçayı nahiyəsi

**Bazarçayı nahiyəsi** — Naxçıvan ölkəsinin Səfəvilərin Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil olduğu zamanlarda onun tərkibinə daxil olan inzibati vahidlərdən biri idi.
XVI əsrin əvvəllərdin Bazarçayı nahiyəsinin ərazisinə gəldikdə isə bu ərazi, təqribən, 460 kvadratkilometrə yaxın olmuşdur. Bu mahal şimaldan Çuxursəd
bəylərbəyliyi, şərqdən Sisəcan, cənubdan Şahbuz, qərbdən isə Dərələyəz nahiyəsi ilə həmsərhəd olmuşdur.

## Səfəvilər dövründə

## Osmanlı dövründə
1590-cı ildə

* Bazarçayı kəndi. Başqa adı Yaylaqdır.
* Qalacıq kəndi. Başqa adı Pürnadikdir.(başqa adı Pürnadik)
* Türküt kəndi.
* Qızılcakilsə kəndi. Qızılca (başqa adı Karqərib)
* Ağcadamal kəndi.
* Kələdək kəndi.
* Pur (Pul-?)kəndi
* Şiqad kəndi. Şaqad
* Tülkütəpəsi kəndi
* Yenicə kəndi.
* Əriklidərə kəndi
* Surbanus (?) kəndi
* Berdi kəndi

## İkinci Osmanlı hakimiyəti dövründə

## Mənbə
* Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII–XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s. , s. 85

### Həmçinin bax
* Sisian

## İstinadlar
Hirkan qovağı

**Hirkan qovağı** - (lat. *Populus hyrcana* Grossh.)  Söyüdkimlər— (*Salicaceae* Lindl.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir –VU D2. Qafqazın *endemik* növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Orta və ya ucaboylu ağacdır. Qabığı ağ bozumtuldur, şahmatşəkilli düzülmüş rombvari çatları vardır. Uzanmış zoğlarının yarpaqları uzunsov –yumurtavari, aşağıdan enli, yuxarıya doğru daralmış ucadan sivri, kənarları bütöv, az-az hallarda azca dilimlidir. Nadir hallarda dilimləri aydın nəzərə çarpır. Yarpaqları 8-10 sm uzunluğunda, 4-7 sm enində olub, üst hissədən tünd-yaşıl, alt hissədən ağ rəngli sıx tükcüklüdür. Qısalmış zoğlarının yarpaqları yumurtavari və ya deltavaridir. Kənarları bütövdür və ya nisbətən dərin oyuqvari dişlidir. Üst tərəfi yaşıl, alt tərəfi pambığaoxşar bozumtul tükcüklü və ya çılpaqdır. Sırğalarının və qutucuğunun oxu çılpaqdır.
## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel, meyvəverməsi iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Meyvələri avqust –sentyabr aylarında yetişir. Tozlanması –*anemofildir*. əsasən kök pöhrəlri ilə çoxalır. İşıqsevən, tezböyüyən və istisevən ağac cinsidir. Subtropik zonanın podzollu və podzollu-qlryli torpaqlarının həm suvarma, həm də yeraltı sular vasitəsilə artıq dərəcədə nəm olan yerlərində bitir. Tez böyüyən ağac cinsi kimi oduncaq tədarükü üçün və tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının və yaşıllıqların salınmasında istifadə oluna bilər.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi və Lənkəran ovalığı (Düzən meşələrində, çay sahili boyunca rütubətli dərələrdə bitir).

### Sayı və tendensiyası
Ehtiyatı azdır. Lənkəran rayonunun Xanbulaq su anbarı və Hirkan qəsəbəsi yaxınlığında kiçik qrup halında, tək-tək rast gəlinir.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Təbii bərpasının zəif gedir. Oduncağından məişət təsərrüfatında istifadə olunur. 

### Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. 

## İstinadlar
İda Froynd

**İda Froynd** (d. 15 aprel 1863, Vyana, Avstriya İmperiyası – ö. 15 May, 1915, Kembric, Böyük Britaniya) – Avstriyalı kimyaçı.

Böyük Britaniyada universitetdə kimya dərsi keçən ilk qadındır. İki əhəmiyyətli kimya dərs kitabı yazan İda Froynd aktiv bir sufrajet idi.

## Bioqrafiya
İda Froynd 1863-cü ilin aprel ayının 5-də Avstriyanın Vyana şəhərində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarında olan anası vəfat etmişdir. Buna görə nənəsi tərəfindən böyüdülmüşdür. Dövlət məktəbində təhsil aldıqdan sonra müəllimlik sertifikatı aldı. Nənə və babası vəfat edəndən sonra 1881-də Böyük Britaniyada skripkaçı olan əmisinin yanına getdi.

1882-ci ildə Kembricdə yerləşən Girton Kollecinə qəbul edildi. 1886-cı ildə Kembric Müəllimlik Məktəbi-də dərs keçməyə başladı. 1887-ci ildə Nyuham Kollecində kimya təcrübəçisi (köməkçi müəllim) olaraq işlədi və 1890-cı ildə təhsil işçisi oldu. Ancaq 1890-cı ildə onu əlil edən bir əməliyyat keçirdi və Kembricdən ayrılaraq əmisinin yanına getdi. 1893-cü ilə qədər Londonda qaldı. 1899-cu ildə əmisinin ölümündən sonra Nyuhamdakı işinə geri qayıtdı. Orada 1913-cü ilə qədər işlədi.

1903-də *"The history prior to 1800 of theories concerning the ultimate constitution of matter"* () başlıqlı məqaləsi ilə Gamble Mükafatı aldı. 1904-cü ildə ilk kitabı *"The study of chemical composition"* () nəşr olundu.

Froynd sağlamlığı səbəbiylə 1912-ci ildə təqaüdə ayrıldı və 1914-cü ildə vəfat etdi. *"The experimental Basis of Chemistry"* () adlı kitabı üzərində ömrünün son günlərinə qədər işlədi. Tamamladığı on hissə 1920-ci ildə nəşr edilmişdir. Nyuham Kollecində İda Freund adına mükafat mövcuddur.

## Xatirəsi
1998-ci ilin Aprel ayında Nyuhamdakı laboratoriya İda Froynd üçün bir xatirə olaraq bərpa edildi. *İda Froynd Memorial Fondu*, daha çox iş fürsəti verərək qadın müəllimlərin fizika elmlərindəki standartlarını yüksəltmək üçün qurulmuşdur. *İda Freund Memorial Mükafatı*, Nyuham Kolleci tərəfindən mükafatlandırılır. Həmçinin, Girton Kolleci İda Freund Mükafatını birinci sinif akademik uğurlar üçün fizika elmləri tələbələrinə mükafatlandırır.

## İstinadlar
Zar nahiyəsi

** Zar nahiyəsi** — Naxçıvan ərazisində nahiyə.

## Osmanlı dövründə
Zar nahiyəsi 25 kənd və 1 məzrəədən ibarət idi.

## Həmçinin bax
* Sisian

## İstinadlar
Zebil nahiyəsi

** Zebil nahiyəsi** — Naxçıvan ərazisində nahiyə.

## Osmanlı dövründə
Zebil nahiyəsində isə 24 kənd olmuşdur. Bunlardan əlavə Zebil nahiyəsində 18 yaylaq da qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Sisian

## İstinadlar
Qaraçı bayrağı

**Qaraçı bayrağı** () — Qaraçıların beynəlxalq səviyyədə tanınmış milli bayrağı. Bu bayraq rəsmi olaraq 1971-ci ildə Londonda keçirilmiş Birinci Ümumdünya Qaraçı Konqresində qəbul olunmuşdur.

## Dizayn və simvolizm
Bayraq üfüqi şəkildə iki bərabər hissəyə bölünmüşdür və mərkəzində qırmızı rəngli çarx simvolu yerləşir. Hər bir elementin xüsusi mənası vardır:

* 🟦 **Göy zolaq:** Səmanı, azadlığı və mənəvi dəyərləri simvolizə edir.🌌
* 🟩 **Yaşıl zolaq:** Yer üzünü, təbiəti, məhsuldarlığı və qaraçıların tarixən bağlı olduğu köçəri həyatın keçdiyi yolları təmsil edir.🌱
* 🎡 **Qırmızı çarx (Dharma Çakra):** 16 milli çarx həm arabaların təkərini (daimi hərəkəti), həm də qaraçıların Hindistan mənşəli olduqlarını bildirir. Bu simvol Hindistan bayrağındakı "Aşoka Çakra" simvoluna bənzəyir.🔴

## Tarixi
Bayrağın tarixi 1971-ci ildən daha əvvələ gedib çıxır. İlk variantlar 1933-cü ildə Rumıniyada "Ümumi Qaraçılar Birliyi" tərəfindən istifadə edilmişdir. Lakin müasir forma məhz 1971-ci ildə qəbul edilmiş və qaraçıların beynəlxalq birliyinin simvoluna çevrilmişdir.

## İstifadəsi
Bayraq qaraçıların mədəni birliyini nümayiş etdirmək üçün istifadə olunur. Xüsusilə hər il **8 aprel** tarixində qeyd olunan Beynəlxalq Qaraçı Günündə rəsmi binalarda və mədəni tədbirlərdə qaldırılır.

## Həmçinin bax
* Çakra
* Qaraçılar
* Etnik bayraqlar

## İstinadlar
Dərman sarımsaqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20–100 sm, gövdəsi düz budaqlanmış, ikiillik ot bitkisidir. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaqlarda yerləşib, böyrəkşəkilli, iri oyuqludişlidir. Gövdə yarpaqları ürəkşəkilliyumurtavaridir, sivri dişli, təpə yarpaqlarıyumurtaşəkilli-üçbucaq, qaidə hissəsi küt və ya pazvaridir. Çiçəkləri uzun salxımdadır. Ləçəkləri ağ rəngdədir, uzunluğu (4) 6–8 mm-dir. Çiçək saplağı meyvə verəndə qalınlaşır, uzunluğu 3–15 mm-dir. Qını köndələn şəkildə üzüyuxarı duran, çılpaq və çoxtoxumludur. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, iyun-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Samur-Şabran oval., Xəzəryanı, Qobustan, Kür düz., BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ., Lənk.-dağ., Lənkəran oval. Orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlarda, bağlarda, hasarların yanında rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Sarımsaqotunun yarpaqları sarımsağın əvəzinə ədviyyat kimi istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Analsim

**Analsim** (yun. άναλkις – zəif, zəif elektrikləşmə xüsusiyyətinə görə) – Na [AlSi2O6]· H2O - *Kubik sinqoniya.* Rast gəlmə tezliyi şkalası: nadir

## Xassələri
Rəng – rəngsiz, yaxud bozumtul, sarımtıl, yaşılımtıl çalarlı ağ, bəzən Fe oksidləri qarışığından asılı olaraq ətrəngi-qırmızı olur; Mineralın cizgisinin rəngi– ağ; Parıltı – şüşə; Şəffaflıq – şəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,24-2,31; Sərtlik – 5,5; Kövrəkdir; Ayrılma – bəzən {100} üzrə olduqca qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamar, qabıqvari; Başqa xassələr – sürtüldikdə və qızdırıldıqda zəif elektrikləşmə; molekulyar ələk xassəsi; Morfologiya – kristallar: tetraqon-trioktaedrik, bəzən heksaedrlə kombinasiyada; İkiləşmə: {001}və {110} üzrə polisintetik; Mineral aqreqatları: dənəvər, radial-şüalı, sıx kütlələr, jeodalar, druzalar, kristallik qabıqlar. 

## Mənşəyi və yayılması
Maqmatik analsim teşenitlər, esseksitlər, siyenitlər və doleritlər üçün səciyyəvidir. Mineralın hidrotermal əmələgəlmələri adətən qələvi effuziv və intruziv əmələgəlmələrdə qeyd edilir. Mineralın qələvi süxur peqmatitlərindəki yığınlarında o, əsasən nefelini əvəzləyir. Autigen - diagenetik analsim bəzi çökmə əmələgəlmələrdə–qumdaşlarında, argillitlərdə, gilli süxurlarda, göl çöküntülərində, torpaqda, kömür yataqlarında geniş yayılmışdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kalsit, prenit, xlorit, illit, həmçinin natrolit, şabazit, tomsonit və başqa seolitlər. Mineralın tapıldığı yerlər: Siklop adaları (İtaliya); Sankt-Andreasberq (Almaniya); Rodop dağları (Bolqarıstan); İlmen dağları (Rusiya); Kutaisi rayonu (Gürcüstan); Berqen-Hill (ABŞ); Oaxu adası; Havay adaları və b. Azərbaycanda Dağlıq Talışda, Dağlıq Qarabağda, Qubadlı, Göy-Göl, Göranboy, Laçın rayonlarında, Naxçıvan MR-nın, Kiçik Qafqazın Qazax və Ağcakənd çökəkliklərinin bir çox məntəqələrində tapılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Mineral Analcime
Selesten Buqle

**Selesten Buqle** (1.6.1870, Kot-dü-Nor dep-ti, Sen-Briyo – 25.1.1940, Paris) — fransız sosioloqu, Fransız sosioloji məktəbinin nümayəndəsi.

## Həyatı
1893-cü ildə Ali Normal Məktəbi bitirmişdir. Tuluza universitetində (1900–1907-ci illər ) və Sorbonnada (1908-ci ildən professor) dərs demiş, Sosial Sənədləşdirmə Mərkəzinin direktoru (1920-ci ildən), Ali Normal Məktəbin direktoru (1935-ci ildən) olmuşdur. E. Dürkheymin davamçısı olan, həmçinin G. Zimmelin ideyalarından bəhrələnən Buqle sonuncunun təsiri ilə sosiologiyanın vəzifəsini sosial formaların, onların səbəb və nəticələrinin öyrənilməsində görürdü.

## Fəaliyyəti
Buqle sosiologiyada biologizmi tənqid etmiş, Qərb cəmiyyətlərində bərabərlik ideyalarının yayılmasının sosial amillərini araşdırmışdır (“Bərabərlik ideyaları”, 1899).

Buqlenin Hindistanda kasta sisteminin sosioloji təhlilinə həsr olunmuş “Kasta rejiminə dair oçerklər” (1908) kitabı klassik əsərə çevrilmiş və bu sahədə aparılan sonrakı tədqiqatlara (L. Dümon və b.) əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Üçüncü respublika ideologiyasının mühüm elementi olan həmrəylik ideyalarının Fransa cəmiyyətində formalaşmasında Buqlenin də xidməti vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qutenberq layihəsində Selensten Buqlenin əsəsrləri
* İnternet arxivində Selesten Buqlenin əsərləri
Meşә çәpәrsarmaşığı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3–3,5 m-ə qədər, gövdəsi zəif sarmaşan və çılpaq olan çoxillik ot bitkisidir. Bitki uzun sürünən kökümsova malikdir. Yarpaqlar adətən uzun saplaqlı, üçbucaq və ya enli yumurtaşəkillidir, sivri və ya küt sonluqludur, yarpağın qaidə hissəsi ürəkşəkilli və ya oxvaridir; nazik bölümləri tin-tin və ya kələ-kötür bölümlü olub, kütdür. Çiçək oxu uzun və təkçiçəklidir. Tacı ağ rənglidir və çox böyükdür, uzunluğu 6–8 (9) smdir. Qutucuğunun uzunluğu 1 sm, dəyirmidir və təpə hissədə kiçik ucluğu vardır. Toxumları yumurtaşəkili olub, çılpaqdır. May-avqust aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan-Əyriçay, KQ mərkəzi, Lənk. dağ., Lənk. oval. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə ətrafında, kolluqlarda, çay plantasiyalarında, çay boyunca və çay sahilində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Builər

**Builər** — bueylər, buyailər, buçjunlar, bujaolar, puyilər, pumanlar (özlərini buxqyaix, hərfi mənada – insan adlandırırlar; Çin dilində buyiszular, qədim adları çjunszya, tuszya– yerli; iszular, bendilər, şuyxular) — Cənubi və Cənub-Qərbi Çində çjuandun xalqlarından biri.

## Yayılmaları

Əsasən, bui və myao xalqlarının Syannan və Syansi muxtar qəzalarında (Quyçjou əyaləti), həmçinin Yunnan və Sıçuan əyalətlərində yaşayırlar. Sayları Çində 3,3 mln. nəfər (2005), Vyetnamda 2 min nəfərdir. Builər tay dillərinə aid, cənub, mərkəz və qərb dialektləri olan bui dilində danışırlar; Çin dili də yayılmışdır.

Yazısı 1956-cı ildən latın qrafikası əsasındadır, bundan əvvəl Çin yazısını tətbiq etmək cəhdləri olmuşdur. Ənənəvi inanclarını saxlayırlar, dindarların bir qismi xristiandır (19-cu əsrin sonlarından). Builər mənşə, dil və özlərinə verdikləri ad baxımından çjuanlara yaxındırlar. Qədimdə çjuanlar, taylar və digərləri ilə yanaşı sioular, loyuelər, bayyuelər, eramızın 1-ci minilliyinin sonlarından manlyaolar, lilyaolar, 2-ci minilliyin ortalarından çjunszyalar, çjunszyamyaolar və s. adlar altında məlum olmuşlar. Ənənəvi mədəniyyətləri Şərqi Asiya xalqları üçün səciyyəvidir.

## Kənd təsərrüfatı

Əsas məşğuliyyətləri terraslı suvarma əkinçiliyidir. Hörmə, toxuculuq, batik istehsalı, tikmə (insan, gül, heyvan təsvirləri), daş və ağac üzərində oyma, dəmirçilik inkişaf etmişdir. Kişi və qadın geyimləri: kofta, yaxud gödəkcə və şalvar, çalma, gümüş bəzək əşyaları; paltarlarında göy rəng üstünlük təşkil edir. Beyyandanşan rayonunda qadın geyimlərində yaş fərqləri saxlanılmışdır: qızlarda –şalvar və enli kəmərlə bağlanan qısa xələt, hörükləri başlarının ətrafına bərkidilir; qadınlarda tikişsiz uzun yubka və baş örtüyü.

Sınaq nikahı adəti saxlanılmışdır: ilk uşağı dünyaya gələnədək qadın valideynlərinin evində yaşayır, uşaqsız nikahlar isə pozulur. Ruhların və əcdadların kultları inkişaf etmişdir. Hər kənddə toyuq içalatı əsasında gələcəkdən xəbər verən falçı var. Bayramları ümumçin bayramlarıdır, əsas bayramları – Yeni ildir. Qoşa rəqs-pantomimalar yayılmışdır. 19–20-ci əsrlərdə ağacdan düzəldilmiş maskalar da çıxış edən aktyorlarla musiqili dram formalaşmışdır.

## Həmçinin bax
* Bubilər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Builər etnik azlıqlar
* Çin dövlətində etnik qrupların xəritədə yerləşməsi
Pirit

**Pirit (kükürd kolçedanı, dəmir kolçedanı)** — kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Kobaltpirit, nikelli pirit, mərgümüşlü pirit.

## Xassələri
Rəng – açıq bürüncü-sarı, tez-tez oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – qara; Parıltı – güclü metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,9–5,2; S – 6–6,5; Ayrılma – {100} və {111} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – qabıqvari; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiricisidir; termoelektrik xassəsi var; bəzən detektor xassələri təzahür edir; Morfologiya – kristallar: heksaedrik, pentaqon-dodekaedrik, hərdənbir oktaedrik, bəzən burulmuş; heksaedr üzləri üzrə kobud, başqa üzlər üzrə isə nazik ştrixlərin olması ilə səciyyələnir; İkiləşmə: {110} və {111} üzrə təmas və qarşılıqlı nüfuzetmə; Mineral aqreqatları: bütöv dənəvər kütlələr, müxtəlif süxurlarda püruzlar, böyrək- və salxımvari aqreqatlar; konkresiyalar, sekresiyalar, stalaktitlər, bəzən – druzalar, pirrotin, maqnetit, hematit və üzvi qalıqlar üzrə psevdomorfozalar, markazit üzrə paramorfozalar, isti bulaqların çöküntülərində qabıq, qaysaq və nazik təbəqələr.

## Mənşəyi və yayılması
Ən geniş yayılmış sulfid olub, müxtəlif genetik tipli filiz və süxurlarda rast gəlir. Piritin ən iri yığınları hidrotermal-çökmə və hidrotermal-metasomatik kükürd kolçedanı, mis-kolçedan və kolçedan-polimetal obyektlərində yerləşir. Kobaltpirit isə geniş miqyasda Mərkəzi Afrikanın stratiform tipli mis yataqlarında yayılmışdır. Skarnlar və maqnetit filizləri üzrə inkişaf edən sulfidlərlə sıx assosiasiyada kontakt-metasomatik yataqlarda rast gəlir. Daş kömürlər içərisində, həmçinin çökmə mənşəli dəmir, manqan və alüminium filizlərində və çökmə süxurlarda qeyd olunur. Aksessor mineral kimi püskürmə süxurlarda müşahidə edilir. Meteoritlərdə də aşkar olunmuşdur. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: xalkopirit, sfalerit, qalenit, pirrotin, markazit, barit, siderit, kvars. Mineralın tapıldığı yerlər: çoxsaylıdır: Rio-Tinto (İspaniya); Möqqen, Rammelsberq (Almaniya); Sulitelma (Norveç); Falun (İsveç); Kalatinski, Deqtyarski, Blyava və Uralın digər kolçedan yataqları (Rusiya); Jayrem (Qazaxıstan); Yaponiya; Zair; Zambiya və dünyanın bir çox başqa yerləri. Azərbaycanda kolçedan, polimetal, qızıl, dəmir, mis — və molibden-porfir və b. filiz yataqları və təzahürlərində (Çıraqdərə, Toğanalı, Filizçay, Katex, Katsdağ, Paraqaçay, Gədəbəy, Bittibulaq, Daşkəsən, Dağkəsəmən, Qızılbulaq, Vejnəli və s.) geniş yayılmışdır.

## Tətbiqi
Sulfat turşusu almaq üçün xammaldır; kobaltpirit kobalt mənbəyidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL PYRITE
Yumurtaqoyanlar

**Yumurtaqoyanlar yarımdəstəsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsiə aid olan yarımdəstə.

## Xarici quruluşu
Bığcıqları 7–9 bğumludur. 6-cı buğum o birilərdən uzun olur. Nadir hallarda bığcıq 6 buğumlu olur. Qabaq qanadlarda (əgər inkişaf etmişsə) 1–2 uzununa damar olur. Damarlar qanadın zirvəsindən uzanır. Aeolothripidae fəsiləsində kənar damar, eləcə də köndələn damarlar olur. Arxa qanadlar bir uzununa damarlı və ya damarsız olur. Ayaq pəncələri ikibuğumludur. Dişinin qarıncığında yaxşı inkişaf etmiş yumurtaqoyan vardır, hər iki cinsdə qarıncığın qurtaracağı boru şəklində uzanmamışdır. Yumurtaları paxlavaridir.

## Yayılması
MDB-də və Azərbaycanda (Naxçıvan MR) yayılıb. İki fəsiləsi vardır.

## Təsnifatı
* **' fəsiləsi
* **' fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kür altağızı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Az saylı, yerli (aborigen) növdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Ağızı aypara şəklindədir. Alt çənəsinin arxasında dəliklər yoxdur. Azərbaycan sularından ovlanmış fərdlərinin uzunluğu 25.0 sm-ə, kütləsi 160.0 q-a qədər olur. Cinsi dimorfizmi zəif inkişaf etmişdir. 

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, dibi daşlı olan sularda yaşayır. Dib həyatı keçirir. Əksər fərdləri 4 ilə qədər yaşayır. 2 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması kürü şəklində olur. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 2 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Kür-Araz çaylarında və onların qollarında yayılmışdır.
  
## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü bir dəfəyə tökür. Kürüləməsi mart ayının axırlarından aprel ayının sonlarına qədər, suyun temperaturu 12.0 - 14.0 C° olduqda baş verir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü bir dəfəyə 15.4 minlə 18.5 min ədəd arasında olmaqla tökür. Reproduktivliyin periodu ildə bir dəfə. Generasiyaların sayı ömrün orta uzunluğundan asılı olaraq 2-3 dəfə olur.

## Sayı və limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen faktorlar.

## Rasionu
Qidasını yosunlar, su bitkiləri, detrit, su cücüləri və balıq kürüləri təşkil edir.

## İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə müəyyən qədər ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
AMEA Zoologiya İnstitutu ixtiologiya laboratoriyasının kolleksiya fondu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aolotripidlər

**Aolotripidlər fəsiləsi**-() Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici görünüşü
Bığcıqları 9 buğumludur. Qabaq qanadları enli, ucları dəyirmidir, 2 uzununa, 4-5 köndələn damarı vardır. Arxa qanadlar zəif ifadə olunmuş uzununa damarlıdır. Qabaq qanadın ön kənarında kirpikciklər yoxdur. Yumurtaqoyan yuxarıya əyilmişdir. Erkəyin qarıncığının uc seqmentlərində dişiciklər və ya buynuzabənzər törəmələr vardır. Sürfələrin bığcığı 7 buğumludur, 3-cü və 7-ci buğumlar köndələn şırımlarla ayrılmışdır, bığcığın son buğumu mil şəklində uzanmamışdır. Sürfənin ayaqları dartılmışdır. I yaş sürfəsinin qarıncığının IX seqmenti dişciksiz, II yaş sürfəsində isə 4 dişciklidir.

## Həyat tərzi
Aelothripinae yarımfəsiləsinin növləri yırtıcı olub, gənələri və xırda cücüləri məhv edir. Mədəni və yabanı ot bitkilərində yaşayaraq cücülərin və gənələrin yumurtalarını məhv edir.

## Yayılması
MDB-də 17 növ, Azərbaycanda 7 növü vardır. Naxçıvan MR-də, Qarabağda və Azərbaycanın başqa zonalarında geniş yayılmışdır. Melanothrips fuscus L.

## Təsnifatı
*  (Cinsi)
**  
** 
** 
**  
** 
** 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Thripidae

## Həmçinin bax
Dschinghis Khan (mahnı)

**Dschinghis Khan** ("Çingiz xan") — Qərbi Almaniyanı 1979-cu il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən Dschinghis Khan qrupunun ifa etdiyi mahnı. Bu mahnının motivləri əsasında 1997-ci ildə finlandiyalı müğənni Frederik, 1980-lərdə kantopop stilindəki ifaçı Corc Lam və 2008-ci ildə yapon Berryz Kobo qrupu tərəfindən kaver versiyalar ifa olunmuşdur,

## Orijinal ifa
Mahnı müsabiqədə doqquzuncu yerdə ifa edildi və səsvermənin nəticəsində 86 xalla 19 iştirakçı arasında 4-cü oldu. Mahnının müəllifləri - bəstəkar Ralf Zigel və sözlərin müəllifi Bernd Maynunger bu mahnını disko-musiqisinin, xüsusilə Boney M qrupunun mahnılarının təsiri altında yazıblar. Mahnının adından göründüyü kimi, o monqol hökmdarı Çingiz xandan bəhs edir. Mahnının sözlərinə əsasən, Çingiz xan öz gücünə görə heç kimin ona qarşı qoya bilmədiyinə görə düşmənlərinə gülür və cinsi həyatının aktivliyi ilə qürrələnir (onu sevməyən qadın yoxdur, o bir gecədə yeddi uşaq atası olur).

### Çartlar

## Frederikin versiyası
Fin ifaçısı Frederik *Tsingis Khan* adlı mahnısını özünün eyniadlı albomuna daxil edib. Fin dilindəki sözlər Yuxa Vaynio tərəfindən yazılıb. Müğənninin öz saytında verdiyi məlumata görə, mahnının bəstəkarı Ralf Zigel bu versiyanın orijinaldan daha yaxşı alındığını bildirib.

## Digər versiyalar
1979-cu ildə Royal Sprites Tayland qrupu tərəfindən ifa olunmuşdur.

"Sin Amor" adlı ispan versiyasını 1979-cu ildə ifaçı Ivan oxumuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Berryz Kobonun versiyaları
** 
** 
** 
** 
**
Uzunbığlı qumlaqçı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azsaylı, yerli (aborigen) növdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Bədəni nisbətən hündürdür. Boğazında 8-10 ədəd dağınıq yerləşən tünd ləkələr olur. Bığları uzundur və bədən uzunluğunun orta hesabla 10%-ni, başın uzunluğunun 50%-ni təşkil edir. Xarici görünüşünə görə Kür qumlaqçısına oxşayır, lakin ondan başının qısa olması ilə fərqlənir. Azərbaycan sularında yaşayan fərdlərinin uzunluğu 13.7 sm-ə qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, dibi qumlu, daşlı, axar sularda yaşayır. Ömrün uzunluğu orta hesabla 2-3 il olur. Əksər fərdləri 2 yaşında, tək-tək fərdləri isə 1 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması kürü şəklində olur. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda bir növü (Romanogobio ciscaucasicus) yayılmışdır. Yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanın Şimal-Şərq hissəsindən axan çaylarda (Ağçay, Qaraçay, Vəlvələçay, Vələmirçay, Xurayçay, Telçay və s.) yayılmışdır.

## Sayı və limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, çay yataqlarının qazılması, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen faktorlar.
 
## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürülərini hissə-hissə üç dəfəyə tökür. Kürüləməsi iyunun ortalarından başlayır avqustun sonlarına qədər davam edir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü üç dəfəyə 1.3 minlə 8.8 min ədəd arasında olmaqla tökür. Reproduktivliyin periodu ildə bir dəfə. Generasiyaların sayı ömrün orta uzunluğundan asılı olaraq 1-2 dəfə olur.

## Rasionu
Su cücülərinin sürfələri, xironomid sürfələri, su bitkiləri və detritlə qidalanır.

## İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə müəyyən qədər ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin, çay yataqlarının qazılmasının, dəyişdirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Effuziya

**Effuziya** — püskürmə ilə əlaqədar olaraq vulkanın yer səthindən çıxmasına deyilir.

## Effuziyanın növləri
Effuziyanın 3 növü mövcuddur: lateral, subterminal və terminal. Səthə yayılan lava effuziv süxurlar və örtük əmələ gətirir.

## Effuziv kompleks
Effuziv kompleks hər hansı bir regionda müəy­yən vaxt kəsimində vulka­nizm nəticəsində əmələ gələn effuziv və piroklastik əmələ­gəl­mələrin məcmusudur. Effuziv kompleksdə böyük fasi­lələr olmur və maqmatik ocaq fəaliyyəti məh­sullarının maddi tərkibinin qanunauyğun inki­şafı müşahidə edilmir. Effuziv kompleks tərkibinə, başlıca olaraq, örtüklər şəkilində yatan effuziv və piroklastik süxurlar və yerüstü vulkan apparatları və kök sistemləri, onlarla əlaqədar olan hidrotermal fəaliyyət və mineral­­laşma daxildir. Hal-hazırda bir çox geoloqlar həmçinin boğaz və subvulkanik fatsiyalarını da effuziv kompleksə aid edirlər.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Boruquyruqlar

**Boruquyruqlar yarımdəstəsi** () — Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsiə aid olan yarımdəstə.

## Xarici quruluşu
Bığcıqları 8, bəzən 7 buğumludur (MDB-də aşkar edilməmiş Urothripidae fəsiləsinin nümayəndələrində 4-5 buğumlu). Bığcıqların trixomaları pulcuqlu, bəzən çoxsaylıdır. Qabaq və arxa qanadlar uzunluğuna və eninə görə təxminən eynidir. Damarsızdır, yalnız qabaq qanadın kökündə uzununa damarın güclü xitinləşmiş rudimenti qalmışdır. Qanadların kənarlarında uzun tükcüklərdən sıx saçaqlar, qabaq qanadın arxa kənarının zirvəsində isə çox vaxt əlavə kirpikciklər olur. Bəzən qanadlar gödəlmişdir və ya heç yoxdur. Qabaq ayaqların pəncələri birbuğumludur. Qarıncığın X seqmenti borucuq şəklində dartılmışdır.

## Həyat tərzi
Dişilərində yumurtaqoyan yoxdur. Sürfələrinin 2 yaş mərhələsi var, bığcıqları imaqonunkuna bənzəyir. Qanadlı formaların pronimfalarında qanad rüşeymləri vardır. Bığcıqları irəli yönəlmişdir, ancaq buğumları bitişikdir. Nimfanın bığcıqları arxaya yönəlmişdir. Qanadların rüşeymi arxa tərəfdə döş nahiyəsini keçir. Əgər varsa, 2-ci nimfa daha uzun bığcıqlı və qanad rüşeymlidir. Bir fəsiləsi vardır.

## Yayılması
MDB-də və Azərbaycanda (Naxçıvan MR) yayılıb.İki fəsiləsi vardır.

## Təsnifatı
* ** fəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Enliyarpaq zəngçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1 m-dən yuxarı, gövdəsi düz, sadə, çılpaq və ya kifayət qədər seyrək tüklüdür, uzununa-zolaqlı çoxillik ot bitkisidir. Kökü liflidir, südlü şirəsi vardır. Yarpaqları çılpaq, bəzən nahamar olur, uzunluğu 7–12 sm, eni 3–6 sm-dir, alt tərəfdən tutqundur, kənarları qeyri-müntəzəm iki növ mişarvaridir; kökətrafı yarpaqlar yumurtaşəkilli-uzunsovdur, qaidə hissəsi ürəkşəkillidir, gövdə yarpaqlarına nisbətən daha uzun dişlidir; aşağı gövdə yarpaqları qısa saplaqlı, yumurtaşəkilli və sivriləşmişdir, yuxarı yarpaqlar oturaq, daha ensiz və demək olar ki, tamkənarlıdır. Çiçəkləri iridir, saplaqlıdır, yuxarı yarpaqların qoltuğunda bir ədəd olmaqla yerləşmiş, düzdür, ensiz, demək olar ki, sünbülşəkilli və nisbətən seyrəkçiçəkli salxım əmələ gətirəndir. Tac göy və ya bəzən, demək olar ki, ağ rəngdədir. Uzun yumşaq tüklərdən ibarət olan qıfşəkilli daxili şırımlıdır. Qutucuq üç deşiklə açılır, yumurtaşəkilli və enəndir. Toxumları yumurtaşəkilli, yastıtəhər və tutqun-sarı rəndədir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, iyul-avqust aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi. Yuxarı meşə və subalp qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Yarpaqlı və qarışıq meşələrdə, subalp yüksəkotluqlarda rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qəşəng sığırquyruğu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 35–80 sm olan, gövdəsi düz, silindrik, yarpaqla örtülmüş, əvvəlcə boz keçə tüklü, daha sonar isə çılpaq, tünd-qonur rəngli, sadə, seyrək budaqlı ikiillik, boz və ya ağımtıl yun kimi keçə tüklü bitkidir. Kökətrafı və aşağı yarpaqları yarpaq ayasından qısa olan saplaq üzərindədir, yumurtaşəkilli və ya yumurtaşəkilli-uzunsov, kütdür, qaidə hissədə azacıq ürəkşəkilli və ya demək olar ki, kütdür, kənarları iri dairəvi-dişli və ya az lələkvari bölümlü və ya aşağı yarısında bir neçə bölümlüdür, yarpaq ayasının qaidə hissəsinin aşağısı, bəzən yan hissədən 1–2 ədəd kiçik sərbəst enli dilimlidir; sonrakı yarpaqlar qısa saplaqlı və ya oturaqdır, yumurtaşəkilliuzunsov, elliptik və ya yumurtaşəkillidir, sivritəhər, sivri və ya qəfil sivriləşəndir, kənarları xırda dişlidir. Çiçəkləri çiçəkaltlığı yarpaqlarının qoltuğunda yerləşmiş, təkdir, oturaqdır, sıx, ağ və ya boz keçə tüklü düz sünbül əmələ gətirir. Tac sünbülşəkillidir, diametri 30–60 mm-dir, aşağı hissədə parlaq, qarabənövşəyi, qalanı isə sarı rəngdədir, çiçəkləmədən sonra uzun müddət qalandır, xaricdən keçə tüklü, daxildən isə çılpaqdır. Qutucuq şarşəkillidir, qısa sivri ucludur, uzunluğu 7–8 mm-dir, sıx keçə tüklüdür. May-iyun aylarında çiçəkləyir, iyun-iyul aylarında emeyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Xəzəryanı, (Beşbarmaq), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər, əsasən aşağı dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Quru daşlı, gilli və qayalı yamaclarda, töküntü yerlərdə, yovşanlıqda, ardıc seyrək meşəliyində, kolluqlarda, bəzən əkin sahələrinin kənarlarında, bağ və üzümlüklərdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dəstəyarpaq qoyunboğan

**Dəstəyarpaq qoyunboğan** () — Hündürlüyü 30–100 sm, gövdəsi düzduran, sadə və ya budaqlanmış olan çoxillik ot bitkisidir. Sürünən şaxələnmiş kökümsovlu, vəzili-tüklərlə örtülmüş çoxillik ot bitkisidir.

## Yarpaq
Yarpaqları çiçək köbəsində 3–4 ədəd olmaqla düzülmüşdür, yumurtavari-uzunsovdur, küttəhər və ya bəzən sivritəhərdir, alt tərəfdən yumşaq tüklüdür, qismən çox uzun və ya qısa (1–2 sm) saplaq üzərindədir.

## Çiçək
Çiçəkləri saplaq üzərindədir, yarpaqların qoltuğunda yarım çiçək köbələrilə toplanmış və çox vaxt onları ötüb keçir. Çiçəkaltlığı yoxdur. Tac sarı rəngdədir; onun payları yumurtaşəkilli, kənarları vəzili-kirpiklidir.

## Meyvə
Qutucuq şarşəkilli, kasacıqdan qısadır. Toxumları üçtilli olub, qaradır.

## Çiçəkləməsi
May

## Meyvə verməsi
May-Avqust

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Samur-Şabran oval., BQ şərq, BQ qərb,
Alazan-Əyriçay, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ
cənub, Nax.-dağ. Yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlar arasında, rütubətli yerlərdə, çayların sahilində rast gəlinir.

## İstinadlar
Bankroft sap qurdu

**Bankroft sap qurdu** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu parazit sap şəklində olub, limfa damarlarında ve limfa düyünlərində yaşayır. Erkək fərdin uzunluğu 4 sm, dişi fərdin uzunluğu isə l0 sm-dir.. 
## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Bu qurdlar limfa damarlarında külli miqdarda olduqda insanda “fil xəstəliyi” – elefantiazis törədir, ətrafların, xayaların, döş ve digər orqanların həddindən artıq şişməsinə səbəb oldularına görə də bu xəstəliyə "*fil xəstəliyi*" (Zoa boa) və ya elefantiazis deyilir.. Bu nematod  Yetkin qurdlar ən çox limfa vəziləri və limfa damarlarında rast gəlinir. Limfa damarlarının tutulması nəticəsində onların divarları iltihabdan qalınlaşır və limfanın durğunluğu yaranır. Zədələnmiş yer ölçücə çox böyüyür. Dişilər külli miqdarda sürfələr əmələ gətirir. Bunların hər birinin uzunluğu 0,3&nbsp;mm-ə yaxın olur. Onlar “gecə mikrofilyariləri” adı almışlar, çünki gecələr periferik qan damarlarında olurlar. Gündüzlər isə bədənin dərinliyinə keçib ağciyər damarlarında, ürək və böyrəklərdə dayanırlar. Bu cür dövrülük parazitlərin keçməsi xüsusiyyəti ilə əlaqədardır ki, bu da aralıq sahiblər vasitəsilə-Acdes, Culex, Mansoniave s. cinslerindon olan-yəni müxtəlif qan soran ağcaqanadlarla baş verir.İnsanın orqanizmində bu qurd 15 il və daha artıq yaşaya bilir. Ağcaqanadlar axşam və ya gecə filyari daşıyanların qanını sorduqda, sürfələr ağcaqanadın mədəsinə düşür sonra isə onun bədən boşluğuna keçirlər. Orada onlar bir qədər böyüyür və nəhayət həşəratın sancıcı xostumunun əsasında toplanırlar. Sağlam adamın qanını sorduqda həmin ağcaqanad xortumun sancıcı qılcıqlarını dəriyə   batırır; bu zaman filyarinin sürfələri xortumdan çıxıb fəal surətdə dərinin içərisinə daxil olur, sonra isə qana keçir..
## Yayılması
Bu parazit ən çox tropika və suptropikada yayılmışdır. Təsadüfi hallarda Orta Asiyada qeydə alınmışdır. Cənub-Şərqi Asiyada, Afrikanın, Cənubi Amerikanın bir çox ölkələrində və Sakit okean adalarında geniş yayılmışdır.
## Təsnifatı
## Ədəbiyyat
* V.A.Dogel “Onurğasızlar zoologiyası”. Bakı, “Maarif”, 1988, 288 səh. 
* B.İ.Ağayev, Z.A.Zeynalova “Onurğasızlar Zoologiyası”. Bakı, “Təhsil”, 2008, 568 səh.
## Həmçinin bax
Dəyirmi qurdlar

Ankilostom

Uşaq bizquyruğu

Tükbaş qurd

Rişta

## Xarici keçidlər
* Onurğasızlar zoologıyası
* Onurğasızlar zoologiyası

## İstinadlar
Şoviss ilan soğanı

Hündürlüyü 10–15 (20) sm olan, bitkidir. Soğanağı yumurtaşəkilli olub, tünd-boz rəngli qını vardır.

## Yarpaq
Şoviss ilan soğanının yarpaqları ensiz xətvaridir, asılı haldadır, üst tərəfdən novşəkillidir və gövdədən uzundur.

## Çiçək
Salxımı sıxdır, uzunsov yumurtaşəkillidir, uzunluğu 4 sm-ə qədərdir. Çiçək saplağı çiçəklərdən qısadır. Çiçək yanlığı yumurtaşəkilli-bardağaoxşar olub, uzunluğu 5 mm-ə qədərdir, açıq-göy, mavi, nadir hallarda ağımtıl rəngdədir; çiçəkyanlığının dişcikləri dəyirmi-üçbucaqlıdır, bükülmüşdür və ağ rəngdədir. Bar verməyən
çiçəkləri çoxsaylı deyidir, bar verənlərə nisbətən daha açıq çalarlıdır.

## Çiçəkləməsi
Şoviss ilan soğanının çiçəkləməsi (aprel) may-iyun aylarında baş verir.

## Azərbaycanda yayılması
Şoviss ilan soğanı BQ (Quba), BQ şərq, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ., Nax. düz. Aşağı dağ qurşağından, orta dağ qurşağına qədərki ərazilərdə yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Şoviss ilan soğanı otlu yamaclarda, kolluqlarda, meşə kənarında, qayalı-çınqıllı və əhəngli yerlərdə, dağ-bozqır yamaclarda rast gəlinir. Həmçinin bağlarda alaq kimi rast gəlinir.

## İstinadlar
Adi pulikariya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 25-60 (80) sm, gövdəsi düz, adətən qalxanşəkilli, az hallarda süpürgəvaribudaqlanmış formada, qısa-yumşaq tüklü, bozumtul-yaşıl olan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaqdır, yumşaqdır, üst tərəfdən qabarıq-tükcüklü, alt tərəfdəndən nazik və bozumtul-keçəli tüklüdür, uzunsovneştərvaridir, dəyirmi qulaqcıqları ilə gövdənin həcmini ürəkşəkilli artırandır, sivridir, kənarlardan dalğalıdır, tamkənarlı və ya xırda seyrək dişlidir. Səbət yarımşarşəkilli olub, eni 7–10 mm-dir, yarpaqla örtülmüş, uzun saplaqda yerləşimişdir. Qını keçə-tüklüdür; yarpaqcıqları çoxsaylıdır, ensiz- neştərvari-xətvari formadadır, təpə hissədə uzun sivriləşmişdir. Kənar çiçəklərin dilciyi sarı rənglidir, ensiz-xətvari, qatlanmış vəziyyətdə olub, qından uzundur. Toxumlarının uzunluğu 1&nbsp;mm-ə yaxındır, uzunsovdur, az tükcüklüdür; kəkili ağ rəngdədir, 3-4 dəfə ondan uzundur. İyul-oktyabr (noyabr) aylarında çiçəkləyir, avqust-oktyabr (noyabr) aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), Kür-Araz oval., BQ şərq, Nax. dağ., Lənk. oval.. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Rütubətli yerlərdə, bataqlıqların, çayların kənarında, arxlarda, düyü sahələrində və mədəni əkin sahələrində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rişta

**Rişta** () Yumru qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu təhlükəli insan paraziti ağ kəndir şəklindədir, uzunluğu 32-100 sm-ə çatır.. 

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Ağ rəngli sap şəklində olan qurd insanlarda dəri altında və aşağı ətraf oynaqlarında yaşayır. Bəzən yuxarı ətraf oynaqlarında və bədənin digər nahiyələrində də təsadüf olunur. Rişta dərialtı birləşdirici toxumalarda parazitlik edərək irinli yara əmələ gətirir. Yaranın içərisində dişi fərd çoxlu sürfələr doğur. Qurdun cinsi orqanları bədənin ön tərəfində yerləşir. insan suya girdikdə və yuyunduqda inkişaf etmiş sürfələr suya buraxılır. Sürfənin sonrakı inkişafı suda gedir. Burada onlar aralıq sahib olan siklop tərəfindən udulur. Çox kiçik olduğuna görə mikrofilyariya adlanan sürfə siklopun bədən boşluğunda l-1,5 ay müddətində inkişafinı davam etdirərək, 1 mm-ə qədər böyüyür. İnsan qaynanmamış suyu içdikdə siklopu da udur və parazitə yoluxur. Sürfə insan orqanizmində mürəkkəb miqrasiya edərək, aşağı ətrafların dərialtı hüceyrələrinə daxil olur. Beləliklə, riştanın inkişafı üçün iki sahib: insan və siklop tələb olunur. insan əsas sahib, siklop isə aralıq sahibdir. Riştanın törətdiyi xəstəlik drakunkuloz adlanır.
. Rişta birləşdirici toxumada parazitlik edir və dərialtı yaralar-irinlilər əmələ gətirir. İrinlikdə, adətən yumaq kimi bükülmüş dişi qurd yerləşir. Demək olar ki, onun bütün bədəni saysız-hesabsız rüşeymlə dolu olan nəhəng balalıqla tutulmuşdur. Erkəklər çox kişik ölçüdədir (2sm). İrinliklər əsasən ayaqlarda, bəzən əllərdə və bədənin digər hissələrində əmələ gəlir. Yarılmış irinlikdən yumaq kimi bükülmüş riştanın ucu çıxır; irinlik açıldıqdan azca sonra dişi, çoxlu miqdarda sürfə doğur ki, onlar da yaradan xaricə çıxırlar. Sürfələrin sonrakı inkişafı suda gedir. Rişta ilə xəstələnmənin təhlükəsi, parazit parçalandıqda irinliyin çirklənməsi iləizah olunur. Bu zaman riştanın möhtəviyyatı yaraya tökülür, şiddətli ağrı verir və fleqmona (birləşdirici toxumanın irinli iltihabı) əmələ gətirir.

## Yayılması
Riştaya ən çox tropik ölklərdə və Orta Asiyanın bəzi yerərində rast gəlmək olar. Rişta tropik ve subtropik qurşaqda, iranda, Hindistanda, tropik Afrikada, Orta Asiyanın bəzi rayonlarında (Buxara) geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz əsməsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3–10 sm, gövdəsinin əsası yarpaqsız və ya 1–2 ədəd yarpaqlı, diametri 5–13 mm olan yumurtaşəkilli və yaxud dəyirmi kök yumrularından ibarət çoxillik ot bitkisidir. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaq üzərində yerləşmiş, üçər-yarıya bölünmüş, seqmentləri 2–3 ədəd olub, mişarvari kəsilmişdişlidir, yuxarı tərəfdə çılpaq və ya az tükcüklüdür. Çiçəkləri təkdir, qısa-tükcüklü, (meyvə verəndə əyilmiş) çiçək oxunda toplanmışdır. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqları 8–10 sayda olub, uzunluğu 7–15 mm-dir, xətvari-uzunsovdur, göy və ya mavi rənglidir, üst tərəfdən çılpaqdır. Meyvələri tüklüdür və qısa əyilmiş sütuncuqludur. Aprel ayında çiçəkləyir, aprel-may aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk.-dağ.. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlarda, meşə ətrafında, dağ çəmənliklərində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İtaliya qoyunqulağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropanın cənubundan İranın çimal-qərbinə qədərə ərazilərdə yayılmışdır.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü (25) 40-60 (80) sm, gövdəsi düz, aşağı hissədə sıx və yumşaq tüklə örtülmüş, yuxarı hissədə çılpaq və yapışqanlı, boş süpürgəvari-budaqlanmış olan çoxillik yaşıl ot bitkisidir. Kökü çoxbaşlı olub, barsız budaqları və çiçəkli gövdəsi vardır. Yarpaqları qısa tüklüdür, kənarları kirpiklidir, bar verməyən budaqlarda və gövdənin aşağı hissəsində qismən uzun saplağa keçən, oval və elliptik ayası kürəkvaridir, uc hissədə qısa sivri qurtaracaqlıdır, qalanları kürəkvari-neştərşəkilli və yaxud elliptik fomadan neştərşəkilli-xətli formaya qədər dəyişir, aşağı yarpaqları qısa saplağa daralmışdır, yuxarıdakılar oturaqdırlar. Çiçək qrupunun piramidaşəkillisüpürəvari budaqları uzun, düz olub, çox əyilmişdir, yuxarı hissədə 3 (1), nadir halda 7 çiçəkli dixazisi vardır. Ləçəkləri ağ rəngdədir. Qutucuğun uzunluğu 8-10 (12) mmdir, uzunsov-yumurtaşəkillidir. Toxumları qaraqonur rəngli, böyrəkşəkilli, qabarıq olub, uzunluğu 1 mm-dir. May ayında çiçəkləyir, may-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün dağlıq, meşəli rayonlarında. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlarda, meşə kənarında, talalarda, çəmənliklərdə, yamaclarda rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Cavan budaqları şıl şəkildə qidada istifadə olunur. Dekorativdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yeddinöqtəli parabüzən

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Naxçıvan şəraitində böcəklər aprel ayının birinci ongünlüyündə yabanı kolların üzərində görünməyə başlayırlar. Tədricən aqresonozlara və bağlara miqrasiya edirlər. Miqrasiyanın başlanması bunların spesifik qidasını təşkil edən mənənələrin, fitonomuslar, yastıcaların və tor gənəciyinin yayılması və çoxalması ilə əlaqədardır. Hər böcək gün ərzində 200-300-ə qədər mənənə yeyir, sürfələr isə daha intensiv qidalanır. Sürfələr qida axtarmaqda kifayət qədər aktiv olurlar. Qida çatışmaqda sürfələrdə hannibalizm (bir-birini yemək) baş verə bilər. Sürfələrin inkişafı metamorfozdur, 4 dövr keçirirlər. Bu proses qabıqdəyişmə yolu ilə gedir. Sürfələrin üzərində sarımtıl-qırmızı nöqtələr olur. Uzunluğu 3-10 mm-ə çatır, üzəri tükcüklərlə örtülür.Puplama fazası qidalandığıyerlərdə baş verir. Bu zaman sürfələr arxa hissəsi ilə özlərini yarpağa yapışdırırlar. Pupuları 6-7 mm olur. Temperaturdan asılı olaraq 3-5 gündən sonra pupdan böcək çıxır. 10-12 gündən sonra cavan böcəklər də yumurta qoyurlar. Bu proses bizim  şəraitdə iyul ayının sonunda baş verir. İkinci nəsil iyulun sonu, avqustun əvvəlindən başlayır. İsti yay günlərində bükülmüş yarpaqların içində, ağacların koğuşunda və s. gizli yerlərdə yay sükunəti (diapauza) dövrü keçirirlər. Bu mərhələ yalnız isti deyil, həm də qida çatışmazlığı ilə əlaqədardır.
İkinci nəsildən sonra qışlamaya hazırlaşan böcəklər çox sürətlə qidalanırlar. Oktyabr ayının sonu, noyabrın əvvəllərində bunlarda tam qışlama dövrü başlayır. Ümumiyyətlə, parabüzənlərin bütün həyatıi proseslərinin intensivliyi: qidalanması, sürfələrin qabıq dəyişməsi və ümumi inkişafının sürəti temperaturdan asılıdır.

## Yayılması
Azərbaycan, o cümlədən də Muxtar Respublika üçün adi növdür, bütün təbii zonlarında və əksər biotoplarda və stansiyalarda yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kolorimetr

**Kolorimetr** (latınca color –" rəng") müəyyən spektral diapazonda (bəzən kifayət qədər geniş) maddənin rənginin intensivliyinə görə onun qatılığını ölçmək üçün cihazdır. Hazırda kalorimetrlər əsasən spektrofotometrlərlə (onlar monoxromatik işıq istifadə edir və geniş dalğa uzunluğu diapazonunda maddənin spektrini yazmağa imkan verir) əvəz olunmuşdur. Kolorimetrlərin kalorimetrlərlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.nkpi.az/?page=addread&id=2682