open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kris Evans (aktyor)

**Kristofer Robert "Kris" Evans** () – ABŞ aktyoru. Evans Marvel Kinematoqrafiya Kainatının filmlərində Kapitan Amerikanı və Fantastik dördlük filmlərində Conni Ştormu canlandırmasına görə tanınır.

Karyerasına 2000-ci ildə "Qarşı cins" teleserialı ilə başlamışdır. Bundan bir çox filmlərdə görünmüşdür: *"Uşaqlara aid olmayan kino"*, *"Gün işığı"*, *"Skott Pilqrim dünyaya qarşı"*, *"Qar kürələyən"*, *"Hədiyyə edilmiş"* və s. 2014-cü ildə *"Biz getməmişdən qabaq"* filmi ilə dram debütünü etmişdir.

## Həyatı
Boston şəhərində anadan olmuş, Sadböri qəsəbəsində böyümüşdür. Anası Liza Konkord Gənclik Teatrında rəssamlıq direktoru, atası Robert diş həkimi idi. İki bacısı var: Karli və Şanna. Karli Nyu-York Universitetinin nəzdində Tiş İncəsənət məktəbində oxuyub və Linkoln-Sadböri Regional Liseyində müəllimdir. ABC-nin "Yaşamaq üçün bir həyat" adlı sabun operasında oynayıb. Dayısı Mayk Kapuano siyasətçidir. Anası yarı italyan, yarı irland mənşəlidir. O və bacı-qardaşları katolikdirlər.

Evans Sadböri-Linkoln Regional Liseyindən məzun olub. Daha sonra Nyu-Yorka köçüb və Li Strasberq Teatr və Film İnstitutunda dərslərə qatılıb.

## Şəxsi həyatı
*"[[Nyu Enqlend Petriots]]"* reqbi klubuna azarkeşlik edir və *"Amerikanın oyunu: Superboul çempionları"* adlı sənədli film seriyasını nəql edib.

LGBT hüquqlarını müdafiə edir. Katolik olmasına baxmayaraq, panteizmə meyillidir və buddizm ilə maraqlanır.

## Filmoqrafiya
### Filmlər

### Televiziya

### Teatr

### Video oyunlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Alfa-spektrometr

**Alfa-spektrometr**(A.s) -radioaktiv nüvələrin buraxdığı α-zərrəciklərinin energetik paylanmasını ölçmək üçün cihazdır. Nüvə fizikası inkişafının ilkin mərhələlərində və radioaktivliyin tədqiqində geniş tətbiq olunmuşdur. α-spektrlərin incə quruluşunu tədqiq etmək və α-zərrəciklərin enerjisinə görə nüvələri aşkar etmək üçün tətbiq olunur. Müasir A.-s.-in işi α-zərrəciklərin ionlaşdırıcı xassəsinə (ionlaşma A.-s.), ya da onların maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsirinə (maqnit A.-s.) əsaslanır. Ayırdetmə qabiliyyəti zəif və işıq qüvvəsi (cismi bucaq) çox böyük olan ionlaşma A.-s.-ləri uzun müddət yaşayan (yarımparçalanma dövrü 106 ildən böyük) və yeni yaranan nüvələri tədqiq etməyə imkan verir. Maqnit A.-s.-də enerji α -zərrəciklərin maqnit sahəsində meylinə görə təyin olunur. İonlaşma kameralarında α-zərrəciklərin enerjisi digər α-zərrəciklərin məlum enerjisi ilə müqayisə olunur.

**Alfa-spektroskopiya**- Ana nüvənin parçalanması ilə yaranan α-zərrəciklərin spektri bala nüvənin müxtəlif səviyyələrinin keçidlərinə uyğun çoxlu monoenergetik xətlərdən ibarətdir. α -zərrəcik spinə malik olmadığından saxlanma qanunlarına uyğun hərəkət miqdarı momentinə görə seçmə qaydaları I=L və cütlük sadə olur. α-zərrəciyin bucaq momenti L aşağıdakı intervalda qiymət ala bilər: α-aktiv nüvələrin buraxdığı α-zərrəciklər axınının enerjisi və intensivliyinin ölçülməsi üçün qazboşalma və yarımkeçirici zərrəcik detektorlarından, həmçinin spektrometrlərdən istifadə olunur.

## İstinadlar
* Тишкин П. А."Экспериментальные методы ядерной физики", М., 1970;
* Альфа-, бета-и гамма спектроскопия, под ред.
* Зигбана К., пер. с англ., в.2, М., 1969.
Raket zondlanması

## Raket zondlanması
Atmosferin yuxarı təbəqələrinin – 15–20&nbsp;km-dən 80–120&nbsp;km-ə kimi (stratosfer və mezosfer) zondlanması üçün istifadə olunur. Bu hündürlükdə ozonosferin çox hissəsi və ionosferin aşağı hissəsi və termosfer və ekzosferin daha hündür təbəqələri yerləşir. Orta atmosferi öyrənmək üçün 80–100&nbsp;km-ə kimi qaldırılan meteoroloji raketlərdən istifadə olunur. Onlar maye və bərk yanacaqla işləyirlər. Meteoroloji raketlərlə ölçülən əsas parametrlər bunlardır: təzyiq, temperatur, sıxlıq və havanın qaz tərkibi. Tədqiqat proqramından asılı olaraq, digər xarakteristikalar da ölçülə bilər. Yuxarı atmosferi öyrənmək üçün 100–150&nbsp;km–dən yuxrı qaldırılan güclü geofiziki raketlərdən istifadə edilir. Bu raketlərin köməyi ilə günəş və kosmik şüalanmanın intensivliyi, havanın optik xüsusiyyətləri, onun termodinamik və elektrik xüsusiyyətləri, Yerin maqnit sahəsinin parametləri ölçülür. Düzünə ölçmə metodlarına aid olan raket zondlanmasından əlavə, yuxarı atmosferi öyrənmək üçün radiolokasiya, meteolidar, İYT, optiki texnika və s. istifadə etməklə dolayı metodlar da tətbiq edilir. [Raket zondlama sistemi, ölçü cihazları ilə təhciz olunmuş raketin özündən və yerüstü ölçü kompleksindən ibarətdir. Bu kompleks atmosfer parametrləri haqqında telemetrik informasiyanı qəbul etmək və uçuş vaxtı  raketin koordinatlarını ölçmək üçün təyin olunan yerüstü radiotexniki vasitələr yığınından ibarətdir.

## İstinadlar
Bioindikasiya

**Bioindikasiya** — biotanın bu və ya digər yaşayanlarının təbii proseslərə aktiv surətdə (eksperimental) təsir etməyərək onlara müşahidə edilməklə mühitin vəziyyətinin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsindən ibarətdir.

Buraya bioindikatorlar kimi müxtəlif səviyyədə təşkil olunmuş biosistemləri misal göstərmək olar. Mühitin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi bioindikator əlamətlərinə görə yerinə yetirilir. Bu müşahidə edilən biosistemlərin elə xarakteristikaları üzrə aparılır ki, onlar daha tam və dəqiq surətdə onların salamatlığını əks etdirsin. Monitorinq tədqiqatlarının əsasını eksperiment deyil, müşahidə təşkil etdiyindən, bioloji monitorinqin əsas metodologiyasını bioindikasiya təşkil edir. Buna baxmayaraq, həmçinin çöl və laboratoriya şəraitində biotestdən keçirilmənin bəzi metodlarından da, mühitin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və onun antropogen dəyişikliklərin aşkar edilməsindən ötrü istifadə edilir.

## Bioindikator nümunələri
Effektiv toplayıcı bioindikator nümunələri kimi su xərçəngəbənzər xitin zirehləri və həşaratların sürfələri, molyusklar və onların çanaqları (sonuncular uzun müddət qala bilirlər və molyuskların məhvindən sonra belə indikasiya kimi istifadə edilə bilər), mamır, bəzi quş və məməli heyvanların orqanlarını (beyin, böyrəklər, dalaq, qara ciyər və s.) göstərmək olar.

## Akkumilyasiya indikasiyası haqqında ümumi məlumat
Belə ki, qeydedici və toplanan və ya akkumulyasiya bioindikatorları fərqləndirilir. Yuxarıda nəzərdən keçirilən qeydedici bioindikasiya göstəriciləri biotaya mühit amillərinin ümumi təsir səviyyəsi barəsində mühakimə yürütməyə imkan verir. Akkumulyasiya üzrə bioindikasiya amillərin (kimyəvi) özlərini keyfiyyətcə qiymətləndirməyə imkan verir, bunun üçün orqanizmlərin toxumlarında, müəyyən orqanlarda və bədənin hissələrində çirkləndirici maddələrin toplanması xüsusiyyətindən istifadə edilir. Bir sıra polyutantların orqanizmdən yavaşca çıxarılan konsentrasiyası (məsələn, metallar, bəzi xlor üzvi birləşmələr və s.) ətraf mühitdəkindən bir neçə tərtib yüksək ola bilər.

## Xarici keçidlər
* Bioindikator

## Həmçinin bax
* Molyuskalar
* Mamır
* Akkumilyasiya

## İstinadlar
Taxo çayı

**Taxo** (), və ya **Teju** (),  — Pireney yarımadasından axan uzun çay.

Çay öz başlanğıcını İspaniya ərazisindən götürür və Lissabon rayonu ərazisində Atlantik okeana tökülür. Mənbəyi 1580 m yüksəklikdən başlayır. Uzunluğu 1038&nbsp;km təşkil edir ki, bununda 716&nbsp;km İspaniya ərazisindən, 47&nbsp;km iki ölkə arasında sərhəddən və 275&nbsp;km Portuqaliya ırazisindən axır. Hövzəsinin sahəsi 80 600&nbsp;km², orta su sərfiyyatı 444 m³/s təşkil edir.

Taxo İspaniyanın Araqon, Kastiliya, Madrid və Estremadura vilayətləri ərazisindən axır. Çay Portuqaliya ərazisində Taju adlanır. İkili ad bəzən xəritələrdə yazılır. Çay Mar-da-Palya körfəzinə tökülür. Mar-da-Palya körfəzi bəzən onun estuarisi hesab edilir.

Taxonun axdığı ərazilərdə ən iri şəhərlər: Toledo (İspaniyada) və Lissabon (Portuqaliyada).

Çayda yerləşən adalardan birində Almourol qəsri yerləşir.
## Mənbə

* Página oficial de la Confederación Hidrográfica del Tajo
* Estado de los embalses de la cuenca española del Tajo
* Datos en tiempo real del caudal del Tajo, según el Sistema Automático de Información Hidrológica de la Cuenca Hidrográfica del Tajo, en la página oficial de la Confederación Hidrográfica del Tajo
* Estudio general de la Demarcación del Tajo (Zona española).
Şəmsmülk Nəsr xan

** Nəsr bin İbrahim bin Nəsr bin Əli xan Qaraxani** Qərbi Qaraxanilər dövlətinin xaqanı. 1068. ildə atası İbrahim Tamğaç xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.

## Həyatı
Şəmsmülkün Türkistan səfəri zamanında Alp Arslanın oğlu Ayaz xan Buxara və Səmərqəndu talan etdi. Bu hadisələrdən xəbər tutan Şəmsmülk geri qayıdır və Ayazın ordusuna qalib gəlir, çoxlu əsir alır. Arvadı Ayşə Bibi xatunu ayağındakı ayaqqabı ilə vura vura öldürür və deyir: "Sən mənim arvadım deyilmişsən, mənim sarayımda mənə qarşı olan bir casusmuşsan’’. Qızının öldürüldüyünü eşidən Alp Arslan 465. il Məhərrəm ayının (1072 Sentyabr) sonlarında iki yüz minlik ordu ilə Mavəraünnəhr səfərinə çıxdı. Şəmsmülk arvadının öz əcəli öldüyünü bu danışılanların yalan olduğunu Alp Arslan bildirdi.

## Mədəniyyət
Şəmsmülk Nəsr xan hakimiyyəti ilərində
Ömər Xəyyam Səmərqendə gəlmişdir.

## Qalereya

Rabat Malik 12-50.JPG|Nəsr xanın əmri ilə tikilən Rabat Məlik karvansarası, Nəvai şəhəri
Mausoleum of Aisha Bibi-closer!.jpg|Xanın əmri ilə arvadı Ayşə Bibi xatun üçün tikilən Ayşə Bibi xatun türbəsi, Taraz şəhəri
Babazhi Khatun Mausoleum.JPG|Ayşə Bibi xatunun türbəsinin yanında xatunun dayəsi üçün tikilən Babaci xatun türbəsi
416-cı diviziya. Biz qalib gəldik

***416-cı diviziya. Biz qalib gəldik*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Emil Yusifov tərəfindən 2010-cu ildə çəkilmişdir. Film Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Film 416-cı Azərbaycan diviziyasının keçdiyi şərəfli döyüş yolu haqqında bəhs edir.

## Məzmun
416-cı milli diviziyanın döyüş yolu Qafqazdan başlanmışdır. Diviziya 1942-ci ilin sentyabrın əvvəllərində 44-cü ordunun tərkibinə daxil edilərək Şimali Qafqazda Xasavyurt rayonuna göndərilmişdi. Diviziyanın cəbhəyə getdiyi vaxt Qafqaz uğrunda döyüşlərin ən şiddətli dövrü idi. Almaniyanın "Cənub" ordu qrupu komandanlığına 1942-ci ilin 25 sentyabrında Bakını zəbt etmək əmri verilmişdi. 1942-ci ilin oktyabrında 416-cı diviziya 58-ci ordunun tərkibinə daxil edilərək, Sulak çayının şərq sahilində düşmənin Mahaçqala istiqamətindəki hücumlarına qarşı mövqedə yerləşdirildi. Həmin ilin noyabrında diviziya yenidən 44-cü ordunun tərkibinə daxil edildi və təcili olaraq Terek stansiyası zonasında yeni döyüş xəttinə göndərildi. 1942-ci ilin 30 noyabrında diviziya hücuma keçdi.

1943-cü ilin 17 avqustunda Taqanroq istiqamətində başlanmış hücumlarda iştirak edirdi və avqustun 30-da diviziya 28-ci ordunun tərkibində Taqanroq şəhərinin düşməndən azad edilməsində böyük qəhrəmanlıq göstərdi və bu qələbəyə görə ona "Taqanroq diviziyası" fəxri adı verildi.

Film 416-cı Azərbaycan diviziyasının keçdiyi şərəfli döyüş yolu haqqında bəhs edir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Anar Həsənov
Rejissor: Emil Yusifov
Operator: İqor Boqomolov, Elman Əliyev

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2010-cu ilin Azərbaycan filmləri
2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Nemanya Matiç

**Nemanya Matiç** (serbcə: Немања Матић; ) İngiltərənin Mançester Yunayted klubunda və Serbiya milli yığmasında forma geyinən serbiyalı müdafiəyə meyilli yarımmüdafiəçidir. O, meydanda öz döyüşkən oyun stili ilə fərqlənən futbolçudur.

Matiç peşəkar futbol karyerasına Kolubara klubunda başlamış, 2007-ci ildə Slovakiyanın Koşitse klubuna transfer olmuşdur. O, 2009-cu ildə 1.5 milyon funt-sterlinq qarşılığında İngiltərənin Çelsi klubuna keçmişdir. 2011-ci ilin yanvarında Portuqaliyanın Benfika klubuna transfer olan Matiç, 2013-cü ildə Portuqaliya çempionatının ən yaxşı futbolçusu adına layiq görülmüşdür. Matiç 2014-cü ilin yanvarında 21 milyon funt-sterlinq qarşılığında yenidən Çelsiyə transfer olmuş, burada da bir sıra mükafatlara layiq görülmüş və 2017-ci ilin iyul ayında keçmiş baş məşqçisi Joze Mourinyonun başçılıq etdiyi Mançester Yunayted klubuna transfer olmuşdur.

2008-ci ildə ilk dəfə Serbiya milli yığmasının heyətində debüt edən Matiç indiyə qədər bu millinin heyətində 30-dan çox oyuna çıxmışdır.

## Şəxsi həyatı
Matiçin kiçik qardaşı Uroş da peşəkar futbolçudur. O, hazırda Danimarka çempionu olan Kopenhagen klubunda karyerasını davam etdirir. Matiçin babası əslən makedoniyalıdır. Həmçinin, onun anası da Makedoniyanın Volkoviya kəndindəndir.

## Uğurları

### Klub

#### Koşitse
* Slovakiya kuboku: 2008-09

#### Çelsi
* Premyer Liqa: 2014-15, 2016-17
* FA kuboku: 2009-10
* Liqa kuboku: 2014-15

#### Benfika
* Portuqaliya çempionatı: 2013-14
* Portuqaliya kuboku: 2011-12

### Şəxsi
* Portuqaliya çempionatında ilin ən yaxşı futbolçusu: 2012-13
* Serbiyada ilin futbolçusu: 2014, 2015
* Portuqaliya çempionatında ayın futbolçusu: Dekabr 2012, Yanvar 2013, Aprel 2013
* FİFA Puşkaş mükafatı: 2013 (ikinci yer)
* İngiltərədə ilin heyəti: 2014-15

## Həmçinin bax
* Mançester Yunayted
* Çelsi
* Serbiya milli futbol komandası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Əlavə vaxt

**Əlavə vaxt**, bəzi oyunların gedişatında itmiş  vaxtı bərqərar etmək məqsədilə oyunun normal vaxtına əlavə olunan vaxtdır. Futbol, Amerikan futbolu, Kanada futbolu, basketbol, Buzüstü hokkey, Həndbol, Beyzbol, Softbol, Reqbi, Avstraliya futbolu, Su polosu, Körlinq,  Kriket kimi idman növlərində tətbiq olunur.
KamAZ "Shuttle"

**KamAZ "Shuttle"** (KamAZ "Chelnok") — 2016-cı ildə KamAZ və METAAMİ (abr. Mərkəzi Elmi Tədqiqat Avtomobil və Avtomobil Mühərrikləri İnstitutu) tərəfindən birgə istehsal edilən kiçik elektrikli avtobus. İlk dəfə 2016-cı ildə Moskva Beynəlxalq Avtosalonunda nümayiş edilmişdi.

Yandex, yol və nəqliyyatın intensivlik məlumatlarının emalı üçün infrastrukturun qurulması üçün məsuliyyət daşıyırdı və ona görə də avtobusun layihə inkişaf komandası ilə əlaqə saxlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Engadget:Russia's search giant is making a self-driving shuttle bus. 
* КАМАЗ и НАМИ показали автомобиль под названием «Шатл». 
* Видео от редакции журнала «Drive2». (YouTube)

## Həmçinin bax
Essekibo çayı

**Essekibo** ()  — Qayana ərazisindən axan çay. Uzunluğu 1000&nbsp;km təkil edir. Sipu və Çokidor çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Mənbə ölkənin cənubunda Akaray silsiləsində yerləşir.

Şimala doğru rütubətli meşə və savannadan axır. Axarı boyunca orta və aşağı hissələrdə adalar əmələ gətirir. Corctaundan 21&nbsp;km şimalda Atlantik okeana tökülür. mənsəbində eni 20&nbsp;km olan estuari əmələ gətirir  (Xoq, Lequan). Estuariyə Kyuni və Mazarubi çayları tökülür.  
Venesuela Essekibonun sol sahilini öz ərazisi hesab edir (Qayananın 60 % ərazisi) və bölgəni Qayana-Essekibo ştatı adlandırır.

## Mənbə
*  Aerial view of the mouth of the Esequibo River.
Kris Evans

*Kris Evans (aktyor) (d. 1981) — ABŞ aktyoru.
*Kris Evans (alim) (d. 1951) — Britaniya alimi.

## Həmçinin bax
*Kris
*Evans
Quavyare çayı

**Quavyare** ()  — Kolumbiya və Venesuela ərazisindən axan çay. Uzunluğu 1497&nbsp;km təkil edir. Aryari və Quayabero çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Hövzəsinin sahəsi 140000&nbsp;km²-dir. Orta axarlarda axının  sürəti 8200 m³/s təkil edir. Çoxlu qollara sahibdir ki, onlar arasında ən irisi İnirida çayıdır. Ümumilikdə 630&nbsp;km (391 mil) məsafədə naviqasiyaya yararlıdır.

## Mənbə
* Territorial-Environmental Information System of Colombian Amazon SIAT-AC website
Hadı Əliyev

**Hadı Əliyev Bədəl oğlu** () — coğrafiyaşünas alim, professor.

## Həyatı
Hadı Əliyev 1900-cu ildə anadan olub. Orta təhsilini Bakının Maştağa kəndində Realnı məktəbində almışdır. Azərbaycanda Coğrafiya elminin və coğrafiya təhsilini qoyanlardan biridir. 1927-ci ildən Coğrafiya elminin tədrisi ilə məşğul olmuşdur. 1939-cu ildə coğrafiya elmləri üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş və Azərbaycanda ilk coğrafiyaşümas alimlərdən biri olmuşdur. XX əsrdə Azərbaycanda coğrafiyaçıların ilk milli müəllimi olnuşdur.

## Elmi fəaliyyəti
O, 1939-cu ildə ADPU-nə müəlimliyə dəvət olunmuşdur. Bir müddət həmin institutun prorektoru vəzifələrində çalışmışdır. 1938-ci ildə keçmiş SSRİ EA-nın Azərbaycan filialında ilk iqtisadi coğrafiya şöbəsini təşkil edir və ona ictimai əsaslarla rəhbərlik edir. 1945-ci ildə Coğrafiya institutuna direktor təyin edilir. Elə o vaxtdan etibarən ADU-də iqtisadi coğrafiyadan dərs deyir. Onun təşəbbüsü ilə 1944-ci ildə universitetdə yeni yaradılmış geologiya-coğrafiya fakültəsinin nəzdində iqtisadi coğrafiya kafedrası açılmış və 1980-ci ilədək həmin kafedraya rəhbərlik etmişdir. H.Əliyev  1960-cı ildən universitetdə yeni yaradılmış "xarici ölkələrin  iqtisadi və siyasi coğrafiyası" kafedrasına rəhbərlik edib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin böyük elmi şurası H.Əliyevin coğrafiya elmi qarşısında böyük xidmətlərini nəzərə alaraq 1965-ci ildə ona professor adı vermişdir. H.Əliyev böyük ictimayyətçi idi. 1950–1975-ci illərdə o Azərbaycan SSR "Bilik" cəmiyyətinin "Beynəlxalq həyatı" bölməsinin rəhbəri, 1939–1957-ci illərdə Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin sədri, 1970-ci ildə keçmiş SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilmişdir. H.Əliyev  yüzlərcə elmi məqalənin müəllifidir. Orta məktəb şagirdləri üçün rus və Azərbaycan dillərində "Azərbaycan SSR-in iqtisadi coğrafiyası" və ali məktəb tələbələri üçün "Azərbaycan SSR-in iqtisadi coğrafiyası" dərsliyinin müəllifidir. Onun "Çin Xalq Respublikası", "Misir Ərəb Respublikası" və "Afrika bu gün" kitabları indidə öz əhəniyyətini saxlayır.

## Mükafatı
* "Əməkdar elm xadimi" — 1979

## Həmçinin bax
* Rəna Qaşqay
* İrina Kuçinskaya

## İstinadlar
Filipe Luis

**Filipe Luis Kasmirski** (d. 9 Avqust 1985, Yaraqua do Sul, Santa Catarina), Braziliyalı futbolçu. La Liqa ekiplerinden Atletiko Madrid'də və Braziliya milli futbol komandasında forma geyinmekdədir. Müdafiənın solunda və  ya Yarımmüdafiəçi kimi çıxış edir .
Əsas sərnişin

**Darina Alekseyevna Qromova** (Dünyaya, **"Əsas sərnişin"** (*rus.* **Главный пассажир**) yazısı ilə tanındı) () — Qatçina şəhərindən olan 10 aylıq qız. O, 2015-ci il 31 oktyabrda "Airbus 321" avialaynerinin "9268 Metrojet" reysinin Misirin Sinay yarımadasında qəzaya uğraması nəticəsində, valideynləri ilə birgə həlak olub. Darina Qromovanın anası, Tatyana Qromova tərəfindən "VKontakte" (*rus.* ВКонтакте) sosial şəbəkəsinə "Əsas sərnişin" (*rus.* Главный пассажир) yazısı ilə yerləşdirilən foto, dünyanın bir çox KİV tərəfindən yayımlanıb və Rusiya tarixinin ən faciəvi təyyarə qəzasının bir növ rəmzinə çevrilib.

## Həyatı və ölümü
Darina Qromova 2014-cü il 26 dekabrda Leninqrad vilayətinin Qatçina şəhərində anadan olub. Onun, valideynləri Aleksey (1988–2015) və Tatyana (1988–2015), "Resteq" Sərgi Birliyində çalışırdılar.

Darina Qromova, 2015-ci il 15 oktyabrda valideynləri ilə birgə, Peterburq şəhərinin "Pulkovo" Beynəlxalq Hava Limanından Misirə səyahətə yollandı və oktyabrın 31-də, "Airbus 321" avialaynerinin "9268 Metrojet" reysi ilə vətənə, Rusiyaya qayıtmalı idi. Amma, təyyarə səmaya qalxdıqdan 23 dəqiqə sonra, Misirin Sinay yarımadasında faciəvi qəzaya uğradı və nəticədə, təyyarənin göyərtəsində olan 224 nəfər şərnişinin hamısı həlak oldu. 10 aylıq Darina Qromova, həmin təyyarədə olan ən gənc sərnişin idi.

8 dekabrda Darina Qromova, valideynləri ilə birgə Puşkin şəhərinin Kuzmin məzarlığında dəfn olundu.

## Hava Limanından foto
Darina Qromovanın anası, Tatyana Qromova oktyabrın 15-i saat 15:45-də Peterburq şəhərinin "Pulkovo" Beynəlxalq Hava Limanından, "VKontakte" (rus. ''ВКонтакте'') sosial şəbəkəsində, "Əsas sərnişin" (rus. *Главный пассажир*) yazısı ilə foto yerləşdirdi. Foto, Darina Qromovanın, "Pulkovo" Beynəlxalq Hava Limanının gözləmə zalının 1 nömrəli terminalından, aerodromda olan təyyarələrə baxmasından ibarət idi. Həmin foto, Tatyana Qromovanın sosial şəbəkələrdə etdiyi sonuncu paylaşım idi.

Oktyabrın 31-də, Darina Qromova və valideynlərinində olduğu təyyarə, faciəvi qəzaya uğrayandan və həlak olan insanların adlarının ictimaiyyətə bəyan edilməsindən sonra, sosial şəbəkədə paylaşılan həmin foto, Rusiya tarixinin ən faciəvi təyyarə qəzasının bir növ rəmzinə çevrildi. Həmin fotoya, dünyanın bir çox KİV-də geniş yer ayrıldı.

## Xatirəsi
Təyyarə qəzasından bir il sonra, Rusiyalı sənətçi İqor Matviyenko, "Yaşamaq" (rus. *Жить*) adlı mahnını ərsəyə gətirdi. 27 estrada müğənnisinin ifa etdiyi mahnı, 2016-cı ildə təqdim edildi. "Yaşamaq" mahnısını Qriqori Leps, Polina Qaqarina, Yuliya Samoylova, Timati və daha neçə-neçə məşhur simalar ifa etdi.

Həmçinin, təyyarə qəzasından bir il sonra, "The Davincies" qrupu, "Əsas sərnişin" (rus. *Главный пассажир*) adlı mahnını ərsəyə gətirdi. Mahnı, məhz 10 aylıq Darina Qromovaya ithaf edildi.

## İstinadlar
Sabitlik qanunu

**Sabitlik qanunu** — ilk dəfə  V.İ.Vernadski tərəfindən şərh edilmişdir: Belə ki, qanunun əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki,  biosferin canlı maddəsinin miqdarı (müəyyən geoloji vaxt ərzində) sabit kəmiyyətdir. Bu qanun daxili dinamiki tarazlıq qanunu ilə sıx əlaqədardır. Sabitlik qanununa görə biosferin hər hansı bir sahəsindəki canlı maddə miqdarının hər hansı bir dəyişikliyi mütləq biosferin digər bir sahəsində əks işarə ilə həcmcə həmin qədər canlı maddə miqdarının dəyişməsinə səbəb olur.

## İstinadlar
Dieqo Qodin

**Dieqo Qodin** () — Argentinanın "Velez Sarsfild" klubunun və Uruqvay milli futbol komandasının müdafiəçisi. Uruqvay milli komandasının kapitanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təbii sistemin inkişaf qanunu

**“Təbii sistemin onu əhatə edən mühitin hesabına inkişaf qanunu”**—hər hansı təbii sistem onu əhatə edən mühitin material, enerji və məlumat imkanlarından istifadə etməklə inkişaf edə bilər.

## Ümumi məlumat
Bu qanun termodinamika qanunlarından irəli gəlir. Bu qanun əsasında aşağıdakı nəticələr əldə olunur:

1) Necə ki, *“əbədi  mühərrik”* yaratmaq mümkün deyil, onu kimi də mütləq tullantısız istehsal texnologiyasının yaradılması da mümkün deyildir;

2) Mütəşəkkil biotik sistemlər yaşayış mühitindən istifadə  etməklə və həyat şəraitini dəyişirlər. Həmçinin onlar az mütəşəkkilli sistemlər üçün potensial təhlükə yaradırlar. Belə ki, yer biosferində həyatın yenidən doğulması mümkün deyildir, çünki o mövcud olan orqanizmlər tərəfindən məhv ediləcəkdir;

3) Yer biosferi  bir sistem kimi təkcə planetlər ehtiyatı hesabına deyil həm də kosmik sistemlərin (hər şeydən əvvəl Günəşin) idarəçiliyi ilə inkişaf edir. Enerji axını zəminində mühitlə orada yaşayan orqanizmlər arasında baş verən maddələr və enerji mübadiləsi nəticəsində həyat inkişaf edir. 

## Həmçinin bax
* Termodinamika

## İstinadlar
Daxili dinamiki tarazlıq qanunu

**Daxili dinamiki tarazlıq qanunu** — zəncir reaksiyası daxili dinamiki müvazinətin pozulmasına səbəb olur.

## Ümumi məlumat
İlk dəfə olaraq N. İ. Reymers tərəfindən irəli sürülmüş bu qanun onunla izah olunur ki, hər hansı bir maddə, enerji, informasiya, ayrı-ayrı təbii sistemlərin dinamiki keyfiyyətləri bir-biri ilə o qədər sıx əlaqədə olurlar ki, onların hər hansı birində baş vermiş dəyişiklik digərində müəyyən dəyişikliyin yaranmasına səbəb olur. Həmçinin bu halda sistemin dinamiki, məlumat vermə və energetik keyfiyyətləri saxlanılır. Bu qanun ekosistem və biosfer də daxil olmaqla ayrı-ayrı təbii sistemlərin maddə, enerji, məlumat vermə və dinamiki keyfiyyətlərinin bütövlükdə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu müəyyən edir və bu göstəricilərdən hər hansı birinin hər hansı dəyişməsi sistemim ümumi keyfiyyətinin saxlanılması ilə bütün digər göstəricilərinin funksional struktur kəmiyyət və keyfiyyət dəyişməsinə səbəb olur. Təbii mühitin istənilən bir elementinin dəyişməsindən sonra mütləq zəncirvari reaksiyalar artır ki, bunun da nəticəsində həmin dəyişikliyin neytrallaşmasına cəhd olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, göstəricilərdən birinin cüzi dəyişməsi bütün ekosistem üzrə digər göstəricilərin güclü dəyişməsinə də səbəb ola bilər.

## İstinadlar
Ander Herrera

**Ander Herrera** () İngiltərənin Mançester Yunayted klubunda və İspaniya milli yığmasında çıxış edən ispan yarımmüdafiəçidir.

O, peşəkar futbolçu karyerasına İspaniyanın Real Zaraqoza klubunda başlamış, 2011-ci ildə Atletik Bilbao klubuna və sonradan 2014-cü ildə isə 36 milyon avro qarşılığında Mançester Yunayted klubuna transfer olmuşdur. Ander Herrera 2016-17 sezonunda möhtəşəm çıxışına görə Mançester Yunayted klubunda ilin futbolçusu mükafatına layiq görülmüşdür.

O, İspaniya milli yığmasının aşağı yaş qruplarında bir sıra müsabiqələrdə qalib olmuş və Londonda keçirilən 2012-ci il Yay Olimpiya Oyunlarında ölkəsini təmsil etmişdir. Milli yığmada isə ilk oyununa 2016-cı ilin noyabr ayında Uembli Stadionunda İngiltərə millisinə qarşı çıxmışdır.

## Şəxsi həyatı
Ander Herreranın atası Pedro Maria da futbolda yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmişdir. O, Real Zaraqoza və Selta Viqo klublarında çıxış etmiş, futbolçu karyerasını bitirdikdən sonra isə hər iki klubda da baş menecer vəzifəsində xidmət etmişdir.

## Uğurları

### Klub
**Mançester Yunayted**
* FA Kuboku: 2015-16
* İngiltərə Liqa Kuboku: 2016-17
* İngiltərə Super kuboku: 2016
* UEFA Avropa Liqası: 2016-17

### Beynəlxalq
**İspaniya U-20**
* Aralıq dənizi Oyunları: 2009
**İspaniya U-21**
* UEFA Avropa U-21 çempionatı: 2011

### Fərdi
* UEFA Avropa U-21 çempionatı turnirin heyəti: 2011
* Ser Mett Basbi ilin oyunçusu: 2016-17
* UEFA Avropa Liqası (final matçının ən yaxşısı): 2017
* UEFA Avropa Liqası (sezonun heyəti): 2016-17

## Həmçinin bax
* Mançester Yunayted
* Atletik Bilbao
* İspaniya milli yığması

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* BDFutbol profile
Azərbaycan–Monako münasibətləri

**Azərbaycan–Monako münasibətləri** — Azərbaycan Respublikası ilə Monako Knyazlığı arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Viza
Monakoya gedən ümumi pasportlara, həmçinin xidməti və xüsusi pasportlar malik Azərbaycan vətəndaşları üçün viza tələb edilir. Diplomatik pasportlar üçün 90 günə qədər viza tələb edilmir.

## İstinadlar
Ravşana Kurkova

**Ravşana Kurkova** (; d. 22 avqust 1980, Daşkənd, SSRİ) — rusiyalı teatr və kino aktrisası, prodüser, model.

## Həyatı
Ravşana Kurkova (qızlıq soyadı Matçanova) 1980-ci il avqustun 22-də Daşkənddə, aktyor ailəsində anadan olub. Onun atası Bəhram Matçanov "İlhom" teatrında aktyor, anası Rano Kubaeva isə kinoaktrisa və rejissor idi. Dayısı Rauf Kubaev rejissor və ssenarist olub.

Ravşana uşaqlıda balerina olmaq istəyirdi, lakin boyu balerina üçün hündür olduğundan, onu o zamanlar bütün Orta Asiyada ən nüfuzlu musiqi məktəblərindən biri olan, Daşkənddəki Uspenski adına musiqi məktəbinə qoyublar.

1992-ci ildə, 12 yaşında ikən "Özbəkfilm" kinostudiyasında istehsal olunmuş "Qıjıların sirri" () filmində çəkilir. Bir müddət sonra Ravşananın valideynləri ayrılır və o, anası ilə birlikdə Moskvaya köçür. Burada o, musiqi məktəbinə daxil olaraq fortepiano və vokal dərsləri alır. Sonralar London Universitetinin filialı olan liseyə daxil olur. Liseyi bitirdikdən sonra Rusiyada qalmaq qərarına gəlir və Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olur. Universiteti bitirdikdən sonra qrimçi köməkçisi, rejissor köməkçisi və tok-şou redaktoru işləyib.

Ravşana Kurkova kino aləmində Murad İbrahimbəyovun 2007-ci ildə ekranlara çıxan "Üç qız" filmindən sonra tanınmağa başlayıb. Aktrisa bu filmdə canlandırdığı Maya roluna görə "Yeni kino. XXI əsr" Beynəlxalq Film Festivalının "Ən yaxşı qadın aktrisa" mükafatına layiq görülüb.

2007-ci ildə rejissor Pavel Ruminovun "Ölü qızları" adlı qorxu filmində çəkilib. Bu filmdən sonra Ravşanaya çoxlu təkliflər gəlməyə başlayıb. Növbəti iki il ərzində "Kənarda dayanıram", "Məhəbbətin bir gecəsi", "Zabitlər 2", "Hindistan kinosu", "Qardaşlar" və s. film və seriallarda çəkilib.

2009-cu ildə TNT telekanalında efirə çıxan və gənclər arasında sevilən "Barvixa" teleserialında əsas rollardan birini ifa edib.

Rövşanə Kurkova kino ilə yanaşı, Machete-nin "Nejnost" və Kasta qrupunun "Soçinyay meçtı" kliplərində çəkilib.

## Şəxsi həyatı
Aktrisanın birinci həyat yoldaşı əyləncə gecəsində tanış olduğu fotoqraf Semyon Kurkov olub. Boşanmadan sonra Ravşana birinci ərinin soyadını saxlayıb.

2004-cü ildən 2008-ci ilədək aktyor Artyom Tkaçenko ilə nikahda olub.

2012-ci ildən 2016-cı ilədək "Qlavkino"nun baş direktoru İlya Baçurinlə münasibətdə olub. Aktrisa 2016-cı ilin mayında münasibətlərinin pozulduğunu elan edib.

2017-ci ilin avqustunda Kurkova özündən 11 yaş kiçik olan aktyor və kaskadyor Stanislav Rumyançevlə evlənib. Cütlük 2016-cı ildə baş rolda oynadıqları "Qara rus" tamaşası zamanı tanış olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Ravşana Kurkova ''Ruskino.ru'' saytında
* Ravşana Kurkova ''Kinomania.ru'' saytında
Türkan xatun

**Türkan xatun** və ya **Cəlaliyə xatun**  Qaraxani xatunu. Atası Qaraxanilər dövlətinin hökmdarı  İbrahim Tamğaç xan idi.

## Həyatı
1068. ildə Mərv şəhərində böyük bir şənliklə Türkan xatun və I Məlikşah nikahlandı. Türkan xatunun böyük bir cehizi var idi. O, Mərv şəhərindəki Səlcuq sarayına cehizindən başqa min türk qul və cariyə gətirmişdir.

1094. ildə İsfahanda vəfat etmişdir.

## Ailəsi
### Şahzadə Davud xan Səlcuq (Xatunzadə Davud xan Qaraxani)
Davud xan vəliəhd elan edildikdən bir il sonra uşaq yaşda 1084. ildə vəfat etdi.

### Şahzadə Əhməd xan Səlcuq (Xatunzadə Əhməd xan Qaraxani)
Əhməd xan 1077. ildə Mərv şəhərində anadan oldu. Atadan Səlcuqlu anadan Qaraxani qanı daşıyan Əhməd xan vəliəhd elan edildi. Amma qardaşı Davud xan kimi uşaq yaşda 1088. ildə 11 yaşında vəfat etdi.

### Şahzadə [[I Mahmud (Səlcuqlu)|Mahmud]]  xan Səlcuq (Xatunzadə [[I Mahmud (Səlcuqlu)|Mahmud]] xan Qaraxani)
Mahmud xan 1087. ildə anadan oldu. Anası Türkan xatun Bağdaddakı Abbasi xəlifəsi və yeznəsi  Müqtədiniyə xəbər verdiki Bağdadda I Mahmudun adına xutbə oxusun. Atası Məlikşahın ölümündən 6 gün sonra, 25 Noyabr 1092-də beş yaşında Səlcuqlu sultanı elan edildi. 1094-cü ildə Sultan Mahmud çiçək xəstəliyinə tutularaq vəfat etdi.

### Şahzadə Mah Mələk xatun Səlcuq (Xatunzadə Mah Mələk xatun Qaraxani)
Abbasi xəlifəsi Mah Mələk xatunu özünə istəyir. Bu məqsədlə vəzirini İsfahana göndərir. I Məlikşah əmri ilə vəzir Türkan xatunla görüşür. Türkan xatun vəzirə qızını Qaraxani və Qəznəvi hökümdarlarının da istədiyini, 400.000 dinar qarşılığında qızı Mah Mələk xatunu  Xəlifə Muktədi-Biemrillah verəcəyini bildirmiş. Xəlifənin narazılığına görə  həm 50.000 dinar süt haqqı və 100.000 dinar mehir verməsi, həm də xəlifənin başqa arvadı cariyəsi olmaması şərti ilə Türkan xatun qızını verməyə razı olmuşdur. 1087. ildə  nikah bağlanır və bu nikahdan Ebül-Fazl Cəfəri adlı bir oğlan doğuldu. I Məlikşah Xəlifə Muktədi-Biemrillahdan Müstazhir-Billahı vəliəhdlik dən azad edib yerinə qızi Mah Mələk xatundan  olan nəvəsi Ebül-Fazl Cəfəri vəliəhd elan etməzini istiyir, amma Muktədi-Biemrillahdan bunu qəbul etmir. Ramazan ayının 24-dü 485. ildə (28 sentyabr 1092) Bağdada  səfər edən I Məlikşah xəlifəyə öz istəyi ilə taxtan əl çəkib Bağdaddan  Bəsrəya getməsini istəyir. Mühüm din xadimlərinin istəyi ilə Xəlifəye on gün möhlət verilir. Amma bu günlərdə I Məlikşah zəhərlənir və Şəvval ayının 16-sı 485. ildə (19 Noyabr 1092) Bağdadda vəfat edir. Mah Mələk xatun oğlu ilə birlikdə İsfahana qayıdır.
Bermexo çayı

**Bermexo** (, )  — Boliviya və Argentina ərazisindən axan çay. Uzunluğu 1600&nbsp;km təkil edir, hövzəsinin sahəsi 133 000&nbsp;km²-dir. Cənubi Amerika qitəsinin cənubundan axan iri çaylardan biridir. Çayın mənbəyi Boliviyada Mərkəzi Andın şərq ətəklərində yerləşir. Orta axarlarda axının sürəti 340 m³/san təkil edir.

## İstinadlar
Səmra Özal

**Səmra Özal** (; ) — Türkiyənin 8-ci birinci xanımı. O, Türkiyənin 8-ci prezidenti olan Turqut Özalın həyat yoldaşı olub. Onlar 1954-cü ildə evləniblər. Bu evlilikdən onların üç övladı dünyaya gəlib: Əhməd Özal (d. 1955), Zeynəb Özal (d. 1956) və Efe Özal (d. 1967). Səmra Özal Ana Vətən Partiyasının hakimiyyəti zamanı "Türk Qadınını Gücləndirmə və Tanıtma Fondu"na sədrlik edirdi. 1991–1992-ci illər arasında Ana Vətən Partiyasının İstanbul vilayəti təşkilatına sədrlik edib. 1993-cü ildə Turqut Özalın ölümündən sonra İstanbulda yaşamağa davam edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Seyfulla Əkbərov

**Seyfulla Əkbərov** — Azərbaycan SSR və Azərbaycan Respublikasının tanınmış dövlət və ictimai-siyasi xadimi. Azərbaycan SSR Baş prokuroru.

## Həyatı
Seyfulla Əkbərov 1914 cü ildə Göyçayda anadan olub. 1931-1937-ci illərdə Bakıda Neft-Kimya İnstitutunda təhsil alıb. Böyük Vətən müharibəsindən əvvəl Bakıda neftayırma sənayesində bir sıra mühüm vəzifələrdə çalışıb. Müharibədən sonra isə respublika prokurorluğunun qısamüddətli hüquq kursunu bitirərək prokurorluğun Mərkəzi aparatında ümumi nəzarət şöbəsinə işə qəbul olunub. Sonralar Bakı şəhərinin keçmiş Orconikidze (indiki Suraxanı) rayon, Gəncə şəhərində rayon prokuroru, Naxçıvan Muxtar Respublikasının prokuroru vəzifələrində çalışıb. S.Əkbərov 1948-ci ildə Moskva Ümumittifaq Hüquq institutunu bitirib. 1951-1963-cü illərdə Respublika Prokuroru vəzifəsində işləyib. Keçmiş SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25 sentyabr 1959-cu il tarixli Fərmanı ilə ona II dərəcəli Dövlət Ədliyyə müşaviri xüsusi rütbə dərəcəsi verilib. S.Əkbərov 1976-1980-ci illərdə keçmiş Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin hüquq şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb, keçmiş Azərbaycan SSR Ali  Məhkəməsinin üzvü vəzifəsinə seçilib. 1985-1987-ci illərdə Azərbaycan SSR Ədliyyə Nazirliyində baş məsləhətçi vəzifəsində çalışıb. Hüquq-mühafizə orqanlarında səmərəli fəaliyyətinə görə S.Əkbərov “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar hüquqşünası” fəxri adına layiq görülüb. S.Əkbərov 1995-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://goychay.cls.az/front/files/libraries/995/documents/422144011.pdf
Rekuperasiya

**Rekuperasiya** — texnoloji proseslərdə sərf edilmiş maddələrin yenidən bərpa edilməsi və ilkin halda istehsalata qaytarılması prosesi.

## Ümumi məlumat
Rekuperasiya tulantıların sənayedə yenidən istifadə edilməsi kimi də başa düşülür. Belə ki, həlledicilərin rekuperasiyası adsorbentlərin köməyi ilə, xüsusi aparatlarda – adsorberlərdə həyata keçirilir. Adətən, bu məqsədlə aktivləşdirilmiş kömürdən istifadə edilir. Tərkibində həlledici buxarları olan hava, adsorbent layı içərisindən keçirilir. Adsorbent doydurulduqdan sonra ondan həlledicini ayırırlar.

## İstinadlar
Kodonlar

**Kodonlar** hüceyrədə sintez edilən zülalların birincili quruluşu onun nüvəsindəki DNT-nin müəyyən
hissələrində olan mononukleotidlərin yerləşmə ardıcıllığı ilə əlaqədardır.
Zülalın quruluşu haqda informasiya DNT-dən ribosomlara m-RNT vasitəsilə verilir. Məlumdur ki,
zülalların molekulunda 20-ə qədər aminturşu qalıqları olduğu halda nuklein turşusunun tərkibinə yalnız dörd
nukleotid daxildir. Deməli, nuklein turşuları olan monomerlərin hər biri zülal molekulundakı bir aminturşu
qalığının adını ifadə edə bilməz.
F.Krik və onun əməkdaşları göstərmişdir ki, aminturşuların ardıcıllığı nuklein turşusu zəncirindəki
nukleotid tripletləri (üçlük) ilə ifadə edilir. Yəni zülal molekulundakı aminturşuların hər birinin adı nuklein
turşusu zəncirində asan üç nukleotid vasitəsilə şifrlənir. Bir aminturşu qalığına müvafiq gələn nukleotid üçlüyü
kodon adlanır. Nuklein turşularında olan dörd növ nukleotidlərin əmələ gətirdiyi müxtəlif tripletlərin sayı
=64 bərabərdir. Beləliklə, ehtimal olunan kodonların sayı (64) aminturşuların sayından xeyli artıqdır. Buradan
belə nəticə çıxarmaq olar ki, hər bir aminturşunun bir deyil, bir neçə kodonu vardır. Bioloji kimya
elminin son illərdəki ən böyük nailiyyətlərindən biri bütün aminturşu qalıqlarına müvafiq gələn kodonların
nukleotid tərkibinin eksperiment yolu ilə öyrənilməsidir. Məsələn, M.Nirenberq (ABŞ) göstərib ki,
zülal sintezinə sərf edilən məlumat RNT-nin uridin nukleotidlərinin birləşməsindən ibarət olan sintetik
polinukleotid zənciri ilə əvəz etdikdə ribosomlarda molekulun yalnız bir növ aminturşu – fenilalanin qalığından
ibarət olan polipeptid sintez edir. Deməli, m-RNT–si üzərində fenilalanin aminturşusuna uyğun gələn kodon üç
ədəd uridin nukleotidlərindən ibarətdir: U – U – U.
Hal-hazırda müəyyən edilmişdir ki, zülalların biosintezi aminturşuların ATF vasitəsilə aktivləşməsindən
ibarətdir.

## Ədəbiyyat
* A.M. Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev. Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları, Ali məktəblər üçün dərslik, Bakı: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2009, 288 s.
1890-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

__NOTOC__

----

----

## 1898
#1898-ci il avqustun 4-də Balaxanıda neft fontanı (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Balaxanı-Sabunçu Polis İdarəsi süvari qorodovoylarının at oynatmaları (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Bazar küçəsi sübh çağı (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Bibiheybətdə neft fontanı yanğını (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Əlahəzrət Buxara əmirinin "Veliki knyaz Aleksey" paroxodunda yolasalma mərasimi (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#İlişdin (film, 1898) (qısametrajlı bədii film)
#Qafqaz rəqsi (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#"Qafqaz və Merkuri" Cəmiyyətinə məxsus paroxodun limandan yola düşməsi (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Qatarın dəmiryol stansiyasına daxil olması (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)
#Şəhər bağında xalq gəzintisi (film, 1898) (qısametrajlı sənədli film)

## İstinadlar
Türkiyə-Cənubi Koreya münasibətləri

**Türkiyə-Cənubi Koreya münasibətləri** — Türkiyə Respublikası ilə Cənubi Koreya arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

Türkiyə 1950 ilində Cənubi Koreyaya kömək etmişdir Koreya müharibəsinde hətta müharibənin qədərini dəyişdirib

Cənubi Koreyada Türkiyə qardaş ölkə olaraq anılıb

2002 FİFA Dünya Kubokunda Cənubi Koreya və Türkiyə üçüncülüq üçün qarşı qarşıya gəlib maç qardaşlıq havasında keçib Türkiyə üçüncü olub
Azərbaycan–Yeni Kaledoniya münasibətləri

**Azərbaycan–Yeni Kaledoniya münasibətləri** — Azərbaycan Respublikası ilə Yeni Kaledoniya arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Tarixi
18 aprel 2024-cü ildə Bakıdaya gəlmiş Yeni Kaledoniya deputatlarının iştirakı ilə "Yeni Kaledoniya: Tarix, müasir çağırışlar və gözlənilən gələcək" mövzusunda konfrans keçirilmiş, Milli Məclis ilə Yeni Kaledoniya Konqresi arasında əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanmışdır. Sənəd Milli Məclisin sədri Sahibə Qafarova və Yeni Kaledoniya Konqresinin üzvü Omayra Naiselin tərəfindən imzalanmışdır. Sənəddə dostluq əlaqələrinin gücləndirilməsi və deputatlardan ibarət müvafiq qrupun yaradılması kimi məsələlər nəzərdə tutulmuş, Milli Məclisin Aparatı ilə Yeni Kaledoniya Konqresinin Bürosu arasında daimi əlaqələrin yaradılmasına qərar verilmişdir.

19 oktyabr 2024-cü ildə Yeni Kaledoniya Konqresinin prezidenti Veilma Faleo əməkdaşlıq memorandumunu ləğv etmişdir.

### Yeni Kaledoniya müstəqillik hərəkatında
Azərbaycanın Fransanın dənizaşırı ərazilərinə müstəqillik verilməsinə dəstək verməsi səbəbilə Yeni Kaledoniyada müstəqillik uğrunda keçirilən aksiyalarda Azərbaycan bayrağının dalğalanılması hallarına rast gəlinir. 21 oktyabr 2023-cü ildə Milli Məclisdə Kaledoniya Birliyi Partiyasının baş katibinin müavini David Vanabo daxil olmaqla Yeni Kaledoniya nümayəndə heyəti arasında görüş keçirilmişdir. Milli Məclisin deputatı Azər Kərimli Azərbaycanın Yeni Kaledoniya xalqının müstəqillik uğrunda mübarizəsini dəstəklədiyini bildirmişdir. Yeni Kaledoniyanın Kanak və Sosialist Milli Azadlıq Cəbhəsi Azərbaycanın Yeni Kaledoniya xalqına fransız müstəmləkəçiliyinə qarşı mübarizəsində göstərdiyi dəstəyi vurğulamışdır.

Fransa daxili işlər naziri Jerald Darmanen Azərbaycanı 2024-cü ilin mayında Yeni Kaledoniyada başlamış iğtişaşlara müdaxilə etməklə ittiham etmişdir. Azərbaycan tərəfi bu ittihamı "əsassız" adlandıraraq rədd etmişdir.

## Viza
Yeni Kaledoniyaya gedən ümumi pasportlara, həmçinin xidməti və xüsusi pasportlara malik Azərbaycan vətəndaşları üçün viza tələb edilir. Diplomatik pasportlar üçün 3 aya qədər viza tələb edilmir.

## İstinadlar
Zığ gölü

**Zığ gölü** — Abşeron yarımadasında göl.

## Ümumi məlumat
Zığ gölü səthinin sahəsi 20 ha, dərinliyi 1,5 m olmaqla Zığ qəsəbəsindən axan məişət-sənaye suları və yeraltı sular hesabına qidalanır. Gölə axıdılan məişət tullantı sularının illik həcmi 1826 min kub m, sənaye (neft, qaz) tullantıları isə 73 min kub m-dir.

## Suyunun tərkibi
Götürülmüş su nümunələrinin analizlərinin nəticələri göstərir ki, gölün suyu şor olmaqla minerallaşma dərəcəsi 166 q/l-ə çatır. İon tərkibində xloridlər 96, maqnezium 42,6 və sulfatlar 5,4 q/l olmaqla sanitar normaları müvafiq olaraq 274,21 və 11 dəfə aşır. Gölün suyunun oksigen rejimin pozulmuşdur. Oksigenin konsentrasiyası sanitar normadan 1,6 dəfə aşağıdır.

## Ekoloji vəziyyət
Çirkləndirici maddələrdən yüksək miqdarda kadmium 8,4, mis 6, detergenlər 0,45 mq/l olmaqla müşahidə olunur ki, bu da sanitar normadan uyğun olaraq 8,4 ; 6 ; 4,5 dəfə yüksəkdir. Zığ gölünün dib çöküntülərində manqan (222 mq/kq), neft məhsulları (63 mq/kq), mis (66 mq/kq), nikel (40 mq/kq), kadmium (21 mq/kq), sink (18 mq/kq), xrom (12 mq/kq) və kobalt (8,6 mq/kq) toplanmışdır. Göldə ekoloji vəziyyəti orta qiymətləndirmək olar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Zığ gölü təmizlənəcək
Mirzələdi gölü

**Mirzələdi gölü** - Abşeron yarımadasında yerləşən göl.

## Ümumi məlumat
Novxanı və Binəqədi qəsəbələri arasında dəniz səviyyəsindən 12,1 m hündürlükdə yerləşir. Gölün orta dərinliyi 1 m, sahil zolağının uzunluğu 21&nbsp;km, su tutumu 1,9 mln m³-dir. Mirzələdi gölü duzlu göldür. Gölə il ərzində, əsasən, Binəqədi qəsəbəsindən məişət-kommunal suları (1095 min kub m) və yaxınlıqda yerləşən neft buruqlarından (182 min kub m) lay suları axıdılır.

## Suyunun tərkibi
Suyunun minerallaşma dərəcəsi 388 q/l olmaqla Mirzələdi gölü şor sulu göllər qrupuna aiddir və onun fon tərkibində xloridlər (231 q/l) üstünlük təşkil edir. Bu da sanitar normaları 160 dəfə aşır. Kalsium 0,6 q/l, maqnezium isə 3,4 q/l olmaqla normadan müvafiq olaraq 3 və 6 dəfə yüksəkdir.

## Ekoloji vəziyyəti
Çirkləndirici maddələrin konsentrasiyaları kifayət qədər yüksək olmaqla sanitar normaları dəfələrlə aşır. Normanı daha çox kadmium 19 dəfə və mis 12 dəfə aşır. Neft məhsulları və detergenlər normadan 7 və 4 dəfə yüksək qeydə alınmışdır. Gölün suyunun oksigen rejimi də pozulmuşdur. Suyun tərkibində həll olmuş oksigenin miqdarı normadan 8 dəfə azalaraq 0,49 mq/l təşkil edir. Mirzələdi gölünün dib çöküntülərində hər kiloqramında 820 mq neft məhsulları, 560 mq manqan, 55 mq nikel, 42 mq kadmium, 37 mq sink, 30 mq mis, 23 mq xrom və 22 mq kobalt müşahidə olunur. 

## Xarici keçidlər
* Bakı və Abşeronda çökmə və uçqun baş verə biləcək sahələr müəyyənləşdirilib

## Həmçinin bax
* Azərbaycan gölləri

## İstinadlar
Leyli və Məcnun (Dəhləvi)

**"Leyli və Məcnun"** —  Əmir Xosrov Dəhləvinin "Xəmsə" toplusuna daxil olan üçüncü əsəridir.
## Məzmunu
200px|thumb|right|Leyli və Məcnunun məktəbdə bir-birinə aşiq olması, 1597-1598, Uolters Sənət Muzeyi

Dəhləvinin “Leyli və Məcnun”unu Nizaminin eyni adlı əsərinin təsiri ilə yazsa da, onun məzmunu bir qədər fərqlidir. Burada Qeys həqiqi bir dəli kimi təqim edilir. Əsərin başlanğıcında Nizaminin istifadə etdiyi xalq ədəbiyyatından gələn stil də yoxdur. O, hadisəni

deyə başlayır. Qeysin gələcəkdə aşiq olacağını falçılar təyin edirlər. Məktəbdə Leyliyə aşiq olması, Leylinin anasının xəbərdar olub ona nəsihət verməsi, atasının Leylini ev dustağı etməsi təsvir edilir. Məcnun dağa-səhraya düşür, atası onu tapır. Anası elçi getsə də, Məcnunun atası qızı vermir. Bundan sonra hadisələr başqa cür inkişaf edir. Qəbilənin əmiri olan Nofəl Leylini zorla almaq istəyir. Lakin, qızın öz qəbiləsi tərəfindən öldürüləcəyini eşidən Məcnun yalvarıb müharibəni dayandırır.

Burada Leyli ərə verilmir. Ancaq Məcnun evlənir. Atası ondan razılıq alıb Nofəlin qızı Xədicəni ona nikah edir. Böyük toy olur, ancaq Məcnun gərdəkdən səhraya qaçır. Leyli ilə Məcnun bir-birlərini yuxuda görürlər. Leyli bağda oxunan Məcnun qəzəlini eşidir və anasına vəsiyyət edərək ölür. Məcnun da cənazə üstündə ölür.

## Tədqiqi

H. Araslı qeyd edir ki, *“Dəhləvinin “Leyli və Məcnun”unda qəhrəmanların xarakter və psixologiyası zəif ifadə edildiyi kimi, süjet də rabitəsiz və qeyri-təbii inkişaf edir. Əsər [[Nizami]]-[[Füzuli]] məharətindən son dərəcə uzaqdır. Burada verilən obrazlı misralarda Nizaminin təsiri açıq hiss olunur. Əsərin əsas qəhrəmanı olan Məcnun dəli bir şairdir. O, bəzən tərəddüd edir, evlənməyi qərara alsa da, toy gecəsi qaçır.”* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Həmçinin bax
* Leyli və Məcnun
* Hindistan ədəbiyyatı
Qurgen Qabrielyan

**Qurqen Qabrielyan** (; ) — erməni şair və yazıçı. Qarabağdakı erməni separatizminin öncüllərindən. 1986-cı ildə Azərbaycan SSR-nın əməkdar mədəniyyət işçisi adına layiq görülmüşdür.

Qurqen Qabrielyan 1927-ci ildə Xocalı rayonunun Xanyeri kəndində anadan olmuş, 2005-ci ildə Xankəndi şəhərində vəfat etmişdir. Əsərlərindən bəziləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir.

1949-cu ildə ikiillik Xankəndi Pedoqoji İnstitunda təhsilini başa vurmuş, 1954-cü ildə Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunun Filologiya şöbəsində qiyabi oxumuşdur.

1940–1950-ci illərdə Xocalının Badara kənd məktəbində erməni dili və ədəbiyyatı müəllimi işləmişdir.

1950–1960-cı illərdə Xocalının Yemişcan kəndində müəllim fəaliyyətinə davam etmişdir.

1960–1963-cü illərdə, Xankəndi Xalq Yaradıcılıq Evinin direktoru, 1963–1966-cı illərdə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Mədəniyyət Şöbəsinin direktoru, 1971–1974-cü illərdə Radio redaktoru, 1974–1976-cı illdər Xankəndidə Maksim Qorki adına Erməni dram Teatrının direktoru, 1978–1988-ci illərdə isə "Sovet Qarabağı" () qəzetinin mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəsifələrində işləmişdir.

1996-cı ildən Xankəndidə yerləşən Hovannes Tumanyan adına kitabxananın müdiri olmuşdur.

## Əsərləri
*Լեռնային վտակ (Dağ çayı), Bakı, Azərnəşr, 1961
*Ես հո փոքրիկ չեմ (Mən ki uşaq deyiləm), Bakı, Azərnəşr, 1967
*Լեռնային կածան (Dağ Yolu, Горная тропа), Moskva, 1973
*Ընտիր երկեր (Seçilmiş Əsərləri), Bakı, Gənclik, 1978
*Ակունքներ (Qaynaqlar), Bakı, Yazıçı, 1981

## Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş əsərləri
* "Mən ki uşaq deyiləm", "Gənclik", 1974, Bakı, tərcüməçi: İlyas Tapdıq

## İstinadlar
Riçard Kuklinski

**Riçard Kuklinski** (11 aprel 1935, Cersi-Siti – 5 mart 2006, Trenton) – amerikalı-polyak mənşəli seriyalı qatil. Cinayətləri işlədikdən sonra cinayət vaxtının bəlli olmaması üçün cəsədləri dondurduğundan *"Buz adam"* ləqəbini almışdır. 250-dən çox insanın ölümündən məsuldur.

## Həyatı və karyerası
1935-ci ildə Cersi-Sitidə anadan olub. Ailəsi və yaşadığı mühit ona pis təsir edib: iki qardaşından biri Florian atası tərəfindən öldürülüb. İkinci qardaşı isə 12 yaşlı qıza təcavüz edib qızı öldürüb.

Riçard ilk cinayətini 13 yaşında işləyib. Daha sonra cinayət ailələrinin diqqətini çəkmiş və peşəkar qatilə çevrilmişdir. Əvvəlcə Dekavalkante cinayət ailəsi və Nyu-Yorkda başqa 5 mafiya ailəsi üçün sifarişli qatil kimi xidmət göstərib. Daha sonra Qambino ailəsi ilə işləməyə başlayıb.

## Tutulması
17 dekabr 1986-cı ildə Riçardın yaxın dostlarından biri olan Fil Solimen ilə əməkdaşlıq edən FBI tərəfindən yaxalanıb. Yaxalanması belə olur: Riçard növbəti "sifariş"ini alır və onu yerinə yetirməyə yollanır. Əldə etdiyi sianidi bir küçə itində yoxlamağa qərar verir, lakin itin ölmədiyini görüb bunun qurma olduğunu anlasa da, artıq gec olur. Yaxalandıqdan sonra 250-dən çox cinayətdən məsul olduğunu etiraf edib və bu cinayətlərin işıqlandırılmasında özü kömək edib. Həbsdə qaldığı müddətdə bir çox jurnalist, psixiatra onunla görüşməsinə icazə verib.

5 mart 2006-cı ildə Sent-Frensis Sağlamlıq Mərkəzində həyata gözlərini yumub.

## Stili
Qurbanlarını müxtəlif üsullarla öldürüb: tapança, bıçaq, partlayıcı maddə, boğma, zəhərləmə, hətta bəzən yalın əllə, amma əsasən sianiddən istifadə etməyə üstünlük verib. Belə ki, sianid tez öldürür və meyityarma zamanı müəyyən edilməsi çətin olur.

## Film
Riçard Kuklinsi haqqında HBO tərəfindən iki sənədli film çəkilib. Bundan əlavə, 2012-ci ildə onun həyatını ələ alan *"[[Buz adam (film, 2012)|Buz adam]]"* adlı film də istehsal olunmuşdur. Filmdə Kuklinski rolunu Maykl Şennon oynamışdır. Film Antoni Brumanın *"Buz adam: Soyuqqanlı qatilin əsl hekayəsi"* kitabının motivləri əsasında çəkilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* HBO documentary (1992), *The Iceman Tapes: Conversations with a Killer*.

## Xarici keçidlər
* 
* Murderpediya saytında