open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elasticsearch

**Elasticsearch** — axtarış sistemidir. Java dilində yazımışdır. Elastic şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Vikimedia Fondu, Quora, Amazon, IBM, Netflix şirkətləri tərəfindən istifadə edilir.

## Tarixi
2004-cü ildə Şey Banon Elasticsearch-in sələfi olan Compass sistemini yaratmmışdır. 2010-cu ilin fevralında Elasticsearch-in ilk versiyası isitfadəyə verilmişdir.

## İmkanları
Üfüqi miqyaslanabilməni təmin edir. Çoxaxınlılığı dəstəkləyir.

## İstinadlar
Müqəddəs Bavon kafedralı

**Müqəddəs Bavon kafedralı** () — Gent şəhərində yerləşən Roma-Katolik kilsəsi. 89 metr hündürlüyündə olan bu Qotika üslublu dini bina, Gent Yeparxiyasının təsis yeridir və Gentli Müqəddəs Bavonun şərəfinə adlandırılmışdır. 
## Tarixi
Kafedral əvvəllər Müqəddəs İohann Baptist Şapelinin yerləşdiyi ərazidə yerləşir. Bu şapel əsasən taxtadan tikilmişdi və 942-ci ildə Tournai və Noyon yepiskopu Transmarus tərəfindən təqdis edilmişdi. Kafedralın kriptində sonrakı Romanesk strukturdan qalıqlar qalıb. Qotika üslublu kilsənin tikintisi təxminən 1274-cü ildə başladı.

XIV–XVI əsrlər ərzində kilsə üzərində demək olar ki, fasiləsiz genişləndirmə layihələri həyata keçirildi. Yeni xor, şüa şapelləri, transeptlərin genişləndirilməsi, kapital zalı, nef yan qanadları və tək qülləli qərb hissəsi əlavə edildi.

1539-cu ildə kilsədə vəftiz edilmiş V Karla qarşı üsyan nəticəsində köhnə Müqəddəs Bavon Abbatlığı ləğv edildi. Onun abbatı və rahibləri, daha sonra Müqəddəs Bavon Kilsəsi adlanan kilsəyə bağlı bir kapitalda keşiş oldular. 1559-cu ildə Gent Yeparxiyası qurulduqda, kilsə onun kafedralı oldu. Tikinti işləri 7 iyun 1569-cu ildə tamamlandı.

## Daxili interyeri
Kafedral Gent Qurbangah rəsmi ilə məşhurdur. Bu əsər əvvəlcə Just Vijd Şapelində yerləşirdi. Rəsmi olaraq Hubert və Jan van Eyk tərəfindən hazırlanmış aşağı mərkəzi rəsmə görə Mistik Quzunun Səcdəsi adlanır. Bu əsər Van Eykin şah əsəri və Şimali Renessansın ən mühüm əsərlərindən biri, həmçinin Belçikanın ən böyük incəsənət şedevrlərindən biri hesab olunur. Rəsm əsərinin ən alt sol paneli olan Ədalətli Hakimlər 1934-cü ildə oğurlanmış və hələ də tapılmamışdır. Bu panel Jef Van der Veken tərəfindən hazırlanmış sürəti ilə əvəz edilmişdir.

Kafedralda digər məşhur rəssamların əsərləri də var. Peter Paul Rubens tərəfindən çəkilmiş "Müqəddəs Bavon Gent Monastırına daxil olur" rəsmi burada saxlanılır. Lukas de Heere tərəfindən çəkilən əsərlər də var, onlardan biri "Gentin Mənzərəsidir". Frans Pourbus (Böyük) tərəfindən "Müqəddəs Andreyin Tarixi" (1572) və "Viglius Aytta Triptixi" (1571) kimi 14 panel çəkilmişdir. Kaspar de Krayer tərəfindən "Gentli Müqəddəs Makarius", "Müqəddəs İohann Baptistin Başının Kəsilməsi" və "Müqəddəs Barbaranın Şəhadəti" kimi rəsmlər var. Kilsədə Anton van den Heuvel tərəfindən çəkilmiş "İsa və Zina Edən Qadın" və "İsanın Dirilməsi" kimi əsərlər də saxlanılır. Lukas van Uden və Jan van Klif tərəfindən çəkilmkiş əsərlər də kilsə kolleksiyasına daxildir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Собор Святого Бавона
* Гент. Собор Святого Баво
* Кафедральный собор святого Бавона (Sint-Baafskathedraal)
Dryophytes avivoca

**Dryophytes avivoca** — Ağacqurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Dryophytes avivoca kiçik bir növdür və uzunluğu təxminən 5 sm-ə çatır. Üst tərəfi adətən açıq boz və ya qəhvəyi rəngdə olur, lakin rəngi temperatur və fəallıq səviyyəsindən asılı olaraq dəyişə bilər və daha açıq yaşıl rəngdə ola bilər. Tez-tez arxa tərəfində tünd qəhvəyi xaç şəkilli bir işarə və ətraflarında tünd rəngli sahələr olur. Qarın hissəsi boz rəngdədir və arxa ayaqlarının alt tərəfində sarı rəngli naxışlar var. Erkəklərin boğazı tünd rəngdədir. Bu qurbağa daha böyük olan boz ağac qurbağasına çox bənzəyir, lakin boz ağac qurbağasının arxa ayaqlarında narıncı rəngli naxış var. Hər iki növün gözlərinin altında ağ rəngli kvadrat şəkilli bir sahə var. Quş səsli ağac qurbağası yaz və yay aylarında xarakterik səsi ilə asanlıqla fərqləndirilə bilir.

Dryophytes avivoca ABŞ-nin cənub-şərqində geniş yayılmışdır, o cümlədən Kentukki, Luiziana, Florida, Alabama, Missisipi, Corciya, Cənubi Karolina, Tennessi, Oklahoma və Arkanzasda rast gəlinir. Bu növün əsas yaşayış yeri çay və çayların yaxınlığında yerləşən meşəli bataqlıqlardır, burada əsasən sərv, ağcaqayın, tupelo kimi bitkilər üstünlük təşkil edir.

Dryophytes avivoca adətən ağaclarda yaşayır və yalnız çoxalmaq üçün yerə enir. Gecə fəaliyyət göstərən bu qurbağa alaqaranlıqda ortaya çıxaraq həşərat və digər kiçik onurğasızlar ilə qidalanır. Çoxalma yazın sonunda və yayın əvvəllərində, adətən güclü yağışlardan sonra baş verir. Erkəklər müvəqqəti su hövzələrinin və ya gölməçələrin kənarındakı kollar və aşağı bitkilərdən səs çıxarır.

## Qorunma statusu
Dryophytes avivoca Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısında "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kateqoriyasında siyahıya alınmışdır. Bu növün yayıldığı ərazilərdə böyük populyasiyaları var və saylarında heç bir azalma müşahidə edilmir. Yaşadığı bataqlıqların təmizlənməsi və ya qurudulması onun üçün zərərli ola bilər, lakin bu hal hazırda geniş miqyasda baş vermir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Acris blanchardi

**Acris blanchardi** — Ağacqurbağaları fəsiləsinin Sisəy ağacqurbağası cinsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Acris blanchardi Şimali Amerikada yaşayan Sisəy ağacqurbağasından biridir. Onların dərisi adətən qabarıq və qəhvəyi, boz, açıq qəhvəyi və ya zeytun yaşılı rəngdədir, ayaqlarında isə tünd rəngli zolaqlar var. Dəriləri həmçinin yüksək dərəcədə damarlıdır, bu da maddələrin onların bədəninə tez daxil olmasına səbəb olur və xəstəliklərə qarşı həssaslığını artırır. Bu səbəbdən, onları çılpaq əllə tutmaq tövsiyə edilmir. Gözləri arasında tünd, üçbucaq şəkilli bir işarə tez-tez görünür və bu, növü asanlıqla müəyyən etmək üçün istifadə edilə bilər. Müxtəlif rənglər müəyyən fərdlərin belində görünə bilər, adətən tünd qırmızı, narıncı, açıq yaşıl və ya nadir hallarda bu rənglərin birləşməsi şəklində olur. Onlar kiçik qurbağalardır, orta uzunluğu 1,5 sm təşkil edir.

Acris blanchardilər soyuq aylarda, oktyabrın sonundan başlayaraq qış yuxusuna yatır və martın sonunda və ya aprelin əvvəllərində oyanır.

Çoxalma mayın ortasından iyulun ortasına qədər davam edir. Dişilər kiçik qruplar halında və ya tək yumurta qoyur. Çömçəquyruqlar yayın sonunda ortaya çıxır. Çoxalma dövründə erkəklər növə xas olan metalik klikləmə səsi çıxarır.

Bu yarımnöv məşhur Amerika herpetoloqu Frank N. Blanhardın şərəfinə adlandırılmışdır. Qurbağalar əsasən axıntısız və ya dayaz su hövzələrində, məsələn, çaylar və bataqlıqlarda tapılır, burada çoxalma baş verir. Yalnız bir neçəsi ikinci çoxalma mövsümünə qədər yaşayır. Əgər çoxalma mövsümü uğursuz olarsa, həmin ərazidə populyasiya kəskin şəkildə azala bilər.

## Qorunma statusu
Acris blanchardi ABŞ-nin Orta Qərb bölgəsində geniş yayılmışdır, şimalda Miçiqan və Viskonsindən cənubda Texasın cənubuna qədər, qərbdə Koloradodan şərqdə Qərbi Virciniyaya qədər uzanır. Federal səviyyədə siyahıya alınmasa da, Acris blanchardilər bəzi ştatlarda risk altında hesab olunur. Bu növ Viskonsində nəsli kəsilmək üzrə olan növlər siyahısına daxil edilmişdir, Miçiqanda isə 1970-ci illərin sonundan bəri populyasiyanın kəskin azalması səbəbilə təhlükə altında olan növ kimi qeyd olunur. Yaşayış mühitinin itirilməsi, kimyəvi çirklənmə və resurslar üçün rəqabət bu azalmanın səbəbləri kimi göstərilir. Miçiqanın Aşağı Yarımadasının cənub və qərb hissələrində hələ də populyasiyalar mövcuddur. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) Qırmızı Siyahısında "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kateqoriyasında siyahıya alınmışdır.
## Qalereya

File:Blanchard's Cricket Frog Red-Orange-Green Pattern.jpg|
File:Blanchard's Cricket Frog Abnormal Light Patterns.jpg|
File:Blanchard's Cricket Frogs Major and Minor Red Stripes.jpg|
File:Blanchard's Cricket Frog Patternless.jpg|
File:Blanchard's Cricket Frog Abnormal Green Patterns.jpg|
File:Blanchard's Cricket Frog Dark Patterns.jpg|
File:Acris blanchardi.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dryophytes chrysoscelis

**Dryophytes chrysoscelis** — Ağacqurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat

Dryophytes chrysoscelis əsasən meşəli ərazilərdə yaşayır, lakin bəzən çoxalma gölməçəsinə çatmaq üçün daha açıq ərazilərə də gedə bilər.

Edvard Drinker Kope bu növü 1880-ci ildə təsvir etmişdir. Növün elmi adı olan chrysoscelis, yunanca chrysos və scelis sözlərindən götürülmüşdür. D. chrysoscelis və D. versicolorun xromosomlarının mikroskopik tədqiqi xromosom sayında fərqlər olduğunu göstərir. D. chrysoscelis diploiddir, yəni iki tam xromosom dəstinə malikdir. 

Həm D. chrysoscelis, həm də D. versicolorun arxa ayaqlarında qara işarələrlə parlaq narıncı və ya sarı ləkələr var, bu da onları digər ağac qurbağalarından fərqləndirir. Bu parlaq-sarı naxış normalda gizlidir, lakin qurbağa tullandıqda görünür. Bu "parıltı naxışı" yəqin ki, qurbağanın qaçması zamanı yırtıcını qorxutmaq üçün xidmət edir. Bu növün dərisinin naxışı və rəng dəyişkənliyi tapıldığı mühitdən asılı olaraq dəyişir. Oxşar gizli parlaq naxışlar müxtəlif Lepidoptera növlərində, məsələn, Catocala cinsinə aid güvələrdə də müşahidə olunur. Hər iki boz ağac qurbağası növü cinsi dimorfizmə malikdir. Erkəklərin cütləşmə mövsümündə qara və ya boz boğazları olur, dişilərin boğazı isə daha açıq rəngdədir. Adətən, bu növün cavan fərdləri çoxalma mövsümündə daha çox yaşıl rəngdə olur. Yaşlandıqca yaşıl rəng itir və fərqləndirici boz rəngə çevrilir. Bu növün dəri ifrazatları ağız, göz və digər selikli qişalar üçün qıcıqlandırıcı və ya zəhərli ola bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* '' Hyla chrysoscelis''. Amphibiaweb. Accessed 2 June 2013.
* ''Hyla chrysoscelis''. NatureServe. Accessed 2 June 2013.
Dryophytes squirellus

**Dryophytes squirellus** — Ağacqurbağaları fəsiləsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Dryophytes squirellusa Baham adalarında da rast gəlinir. Bu növ kiçik qurbağalardır, yetkin fərdlərin uzunluğu təxminən 3,8 sm olur. Bir neçə rəng dəyişkənliyi var, lakin ən çox yaşıl rəngdə olur və Amerika yaşıl ağac qurbağasına çox bənzəyir. Onlar həmçinin müxtəlif çalarlarda sarı və ya qəhvəyi rəngdə ola bilər. 

Çömçəquyruq mərhələsində Dryophytes squirellus əqrəb sürfələri, nəhəng su böcəkləri, yırtıcı balıqlar və tritonlar tərəfindən ovlanır. Çömçəquyruqlar metamorfozdan keçdikdən sonra qurbağaların yırtıcıları kiçik məməlilər, digər qurbağalar, ilanlar və quşlar olur.

Çömçəquyruqların yırtıcılardan qaçmaq üçün sıx bitki örtüyündən istifadə etdiyi müşahidə edilmişdir. Bununla belə, bu örtük altında fəaliyyətlərini azaltmırlar. Yetkin fərdlər isə kiçik ölçülərindən və rəng dəyişdirmə qabiliyyətlərindən istifadə edərək yırtıcılardan qaçırlar.

Çömçəquyruqlar qaya, bitki və ağac qabıqları üzərindəki orqanik və qeyri-üzvi maddələri qazıyarak qidalanır. Yetkin Dryophytes squirellus həşəratlar və digər onurğasızlar üzərində çox aqressiv yırtıcılardır. Onlar axşam vaxtı veranda işıqlarının yanına gələrək işığa cəlb olunan həşəratları tutduqları və təzə mal peyin yığınları ətrafında dolaşaraq peyinə cəlb olunan milçəkləri yedikləri müşahidə edilmişdir.

Dryophytes squirellus ABŞ-nin cənub-şərqində, Virciniyadan şərqi Texas və Florida Keysə qədər yayılmışdır. Bu növ Cənubi Karolina və Corciya sahil düzənliklərində geniş yayılmışdır. Son zamanlarda Baham adalarına, Grand Bahama adasına və Kiçik Bahama sahilində də görünürlər. 

Çoxalmaq üçün bataqlıqlara qayıdırlar, adətən müvəqqəti gölməçələr, yol kənarı xəndəklər və ya yırtıcı balıqlardan təhlükəsiz olan meşə örtüyü altındakı gölməçələr kimi yerlərdə çoxalırlar. Çoxalma yağış hadisələri ilə sıx bağlıdır. Dişilər yumurta qoyur və yumurtalar tək-tək və ya cüt-cüt qoyulur, adətən sayı minə qədərdir. Erkəklərin xüsusi cütləşmə çağırışı var ki, bu çağırış martdan avqusta qədər, bəzi bölgələrdə isə payıza qədər eşidilə bilir. Onlar yay aylarında böyük qruplar halında çoxalırlar.

Dryophytes squirelluslar hal-hazırda geniş yayılmış populyasiyaya malikdir və qorunma statusu ilə bağlı ciddi təhlükə yoxdur. Bununla belə, yaşayış mühitlərinin itirilməsi, şəhərləşmə və kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri kimi amillər bu növ üçün potensial təhlükələr ola bilər.
## Qalereya

Hyla squirella1.jpg
Tree frog Fern Forest.jpg
Hyla squirella.jpg
Squirrel Tree frog on Tree.JPG
Squirrel Tree Frog - Hyla squirella, Okaloacoochee Slough Wildlife Management Area, Immokalee, Florida.jpg
Hyla cinerea.jpg
Squirrel Tree Frog - Hyla squirella, Okaloacoochee Slough Wildlife Management Area, Immokalee, Florida - 8262962608.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The IUCN Red List of Threatened Species: Hyla squirella
* USGS: Squirrel Treefrog (''Hyla squirella'')
Bob Rey

**Robert Keith Rae**   (2 avqust 1948-ci ildə anadan olub)  2020-ci ildən Kanadanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatındakı hazırkı səfiri olan kanadalı siyasətçi və diplomatdır.  Onu 17 noyabr 2025-ci ildə David Lametti əvəz edəcək.  Rae daha əvvəl 1990-1995-ci illərdə Ontarionun 21-ci baş naziri, 1982-1996-cı illərdə Ontario Yeni Demokratik Partiyasının lideri və 2011-2013-cü illərdə Kanada Liberal Partiyasının müvəqqəti lideri olub. 1978-2013-cü illər arasında o, 11 dəfə federal (Broadview, Broadview-Greenwood, Toronto Centre) və əyalət (York South) parlamentlərinə seçilib. 

Rae 1978-1982-ci illərdə Yeni Demokrat Partiyasının (NDP) parlament üzvü olub. Daha sonra əyalət siyasətinə keçdi, 7 fevral 1982-ci ildən 22 iyun 1996-cı ilə qədər Ontario NDP lideri olaraq xidmət etdi. 1990-cı il əyalət seçkilərində partiyasını qələbəyə apardıqdan sonra o, 1990-cı il oktyabrın 1-dən 26 iyun 1995-ci ilə qədər Ontarionun 21-ci Baş naziri vəzifəsində çalışdı və Manitobanın şərqində əyalət NDP hökumətinə rəhbərlik edən ilk şəxs oldu. Vəzifədə olarkən o, Sosial Müqavilə kimi ənənəvi NDP tərəfdarları tərəfindən bəyənilməyən təşəbbüslər irəli sürdü. Rae hökuməti 1995-ci il əyalət seçkilərində məğlub oldu. Sonradan MDP-nin solçuluğu ilə razılaşmaması onun üzvlüyündən istefa verməsinə səbəb oldu.

2006-cı ildə Liberallara qoşuldu; o, əvvəllər 1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərində liberal idi. 2006-cı ildə Rae üçüncü səsvermədə üçüncü yeri tutaraq Liberalların liderliyinə namizəd idi. O, 17 Mart 2008-ci il ara seçkilərində qalib gəldikdən sonra 31 Mart 2008-ci ildə Kanada İcmalar Palatasına qayıtdı və daha əvvəl Liberal Bill Qrem tərəfindən keçirilən yarışı tutdu. 2008-ci ildə keçirilən ümumi seçkilərdə yenidən seçildi. Rae yenidən partiya rəhbərliyinə namizəd kimi iştirak etdi, lakin 12 dekabr 2008-ci ildə geri çəkildi. O , 2011-ci ildə keçirilən ümumi seçkilərdə Toronto Mərkəzində yenidən seçildi və bir neçə həftə sonra Liberal Partiyasının müvəqqəti lideri seçildi,  Michael Ignatieff-i əvəz etdi; o, 2013-cü ilin əvvəlində Castin Trüdonun partiya lideri seçilməsinə qədər bu vəzifədə çalışıb. 

19 iyun 2013-cü ildə Rae, əyalət hökuməti ilə apardıqları danışıqlarda James Bay bölgəsi Birinci Millətlər üçün baş müzakirəçi olmaq üçün parlamentdən istefa verəcəyini bildirdi.  Onun parlamentdən istefası 2013-cü il iyulun 31-dən qüvvəyə minib.  Rae, 2014-cü ilin fevral ayında aborigen müştəriləri təmsil etmək üzrə ixtisaslaşan Olthuis Kleer Townshend LLP hüquq firmasına tərəfdaş kimi qoşuldu. Rae Kanadanın Ekofiskal Komissiyasında məsləhətçi vəzifəsində çalışır. Rae 2017-ci ilin oktyabrından 2018-ci ilin aprelinə qədər Kanadanın Myanma üzrə xüsusi nümayəndəsi olub və baş nazir Castin Trüdoya Rohinca böhranı ilə bağlı məsləhətlər verib.    O, həmçinin Raoul Wallenberg İnsan Haqları Mərkəzinin baş əməkdaşı və Toronto Universitetində Munk Məktəbinin görkəmli əməkdaşıdır.  6 iyu
Acris crepitans

**Acris crepitans** — Ağacqurbağaları fəsiləsinin Sisəy ağacqurbağası cinsinə aid qurbağa növü.
## Ümumi məlumat
Acris crepitans Şimali Amerikanın ən kiçik üç onurğalısından biridir, uzunluğu 19–38 mm arasında dəyişir. Onların böyük küt burunları var. Bel tərəfinin rəngi geniş dəyişkənlik göstərir və boz, yaşıl və qəhvəyi rənglərdə olur, tez-tez qeyri-müntəzəm ləkəli naxışlara malikdir. Bel zolaqlarının parlaqlığı və rəngi dəyişir və metamorfoz baş verənə qədər mövcud deyil. Nyu-Yorklu bir bioloq altı fərqli rəng morfu və dörd naxış morfunu, həmçinin bunlar arasında bir neçə aralıq formanı müəyyən etmişdir. Adətən ayaqlarda tünd zolaqlar və gözdən ön ayağın əsasına qədər ağ zolaq var.

Acris crepitanslar yavaş axan, daimi su hövzələrinin kənarlarını üstün tuturlar. Onlar açıq, dayaz suları və bol su bitkiləri olan əraziləri sevirlər. Yetkinlər mülayim mühitlərdə yaşayır, çömçəquyruqlar isə müxtəlif temperaturlu dayaz şirin su hövzələrində yaşayır. Onların böyük qrupları tez-tez dayaz çayların çəmənli sahillərində, xüsusən miqrasiyadan əvvəlki qruplaşma zamanı tapıla bilər. Acris crepitansların sudan uzaq, yüksək ərazilərdə qış yuxusuna yatdığı müşahidə edilmişdir. Kiçik ölçüləri və böyük səth-həcm nisbəti nəzərə alınmaqla, bu növün mikroyaşayış mühitlərindən istifadə etməsi təəccüblü deyil. Bu növ üçün mikroyaşayış mühiti seçimini təsir edən müxtəlif amillər var, temperatur, suya yaxınlıq, sığınacaq əlçatanlığı və s.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Animal Diversity Web: ''Acris crepitans''
* USGS: Northern Cricket Frog
* Frogs & Toads of Georgia: ''Acris crepitans crepitans''
* Conant et al. (1998). *A Field Guide to Reptiles and Amphibians of Eastern and Central North America*. Boston: Houghton Mifflin. .
* Martof et al. (1980). *Amphibians and Reptiles of the Carolinas and Virginia*. Chapel Hill: University of North Carolina Press. .
Krım-Konqo hemorragik qızdırması

**Krım-Konqo hemorragik qızdırması** (*KKKA* və ya *Krım-Konqo*) — İnsanlara, eləcə də ev və vəhşi heyvanlara yoluxa bilər. Xüsusilə Şərqi və Qərbi Afrikada yayılmış patogen virus Bunyaviridae ailəsinin Nairovirus qrupuna aid olan RNT virusudur .

Yoluxmuş məməlilərdə klinik xəstəlik nadir olsa da, insanlarda tez-tez ağır olur və ölüm nisbəti 30% təşkil edir . Virus endemik ərazilərdə gənə vasitəsilə keçdiyi üçün əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan insanlar yüksək risk qrupuna daxildir.

## İstinadlar
Paviya kafedralı

**Paviya kafedralı** () — Paviya şəhərində yerləşən Roma-Katolik kilsəsi. Şəhərin ən böyük kilsəsi olan bu dini məbəd Paviya Yeparxiyasının mərkəzidir. Tikinti işləri XV əsrdə əvvəllər mövcud olan iki Roman "qoşa" kafedralın (Santo Stefano və Santa Maria del Popolo) yerində başlamışdır. Xarici hissənin mərmər örtüyü heç vaxt tamamlanmamışdır.

Kafedralın yanında 1330-cu ildə məlum olan və 1583-cü ildə genişləndirilən Mülki Qüllə (Torre Civica) yerləşirdi. Qüllə 17 mart 1989-cu ildə uçub.

## Tarixi

Santo Stefano və Santa Maria Maggiore (ümumiyyətlə Santa Maria del Popolo adlanır) "qoşa" kafedralları bir vaxtlar indiki kafedralın yerləşdiyi ərazidə yerləşirdi. İki orijinal kilsə VI-VII əsrlərdə təsis edilmiş və sonradan təmir edilmişdir. Lakin təxminən XI-XII əsrlərdə onlar Roman formada yenidən qurulmuşdur. İki kilsə İntibah tikinti sahəsi irəlilədikcə təqdisdən çıxarıldı və tədricən söküldü. Sonuncu elementlər XIX əsrin sonunda yeni kafedralın ön hissəsi üçün yer açmaq məqsədi ilə sökülmüşdür, halbuki Santa Maria del Popolonun kriptasının böyük bir hissəsi (XI əsrdən) qorunub saxlanılmışdır.

Kilsə Yunan Xaç planı üzrə inşa edilmişdir. Transept eyni uzunluq və enə malikdir. Təxminən 84 metr hündürlüyü ilə şimali İtaliyadakı ən böyük mərkəzi planlı tikililərdən biridir. Mərkəzi günbəz səkkizbucaqlı planla, 97 metr hündürlüyündədir və ümumi çəkisi təxminən 20,000 tondur. İtaliyada ölçüsünə görə Müqəddəs Pyotr bazilikası, Panteon və Florensiya kafedralından sonra dördüncü yerdədir.

## Memarlığı
Abidə böyük bir tikilidir. Kilsə üç nef üzərində durub (mərkəzi nef yan neflərdən iki qat genişdir və keçid qalereyası ilə kəsişir). Yan neflər yarımdairəvi tikililərlə əhatə olunmuşdur. Daxili hissə İntibah memarlıq xətləri ilə böyük əzəmət hissi yaradır, bu hiss çox ağ mərmər örtüyünün parlaqlığı ilə daha da güclənir. Fasadda Barokko dövrünün iki şah əsəri var, Cerano kimi tanınan Covanni Battista Krespinin "Müqəddəs Məryəm və Müqəddəs Sirus və Antonio" əsəri və Daniele Krespinin "Maqların Səcdəsi" əsəri. Girişdə freskalardan ibarət nəhəng Barokko dekorasiyası var. Struktur mərkəzində qızıl buludlar olan parlaq bir mağaranı təsvir edir, onun mərkəzində iki mələk böyük bir dikənli tac tutur. Onun ətrafında mələklər, yan tərəflərdə isə Din və Vətənin iki simvolik fiquru var.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi (Breda)

**Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi** () — Breda şəhərində yerləşən Protestant kilsəsi. Kilsə Bredanın ən mühüm abidəsi və simvoludur. Kilsə Qotika üslubunda inşa edilmişdir. Kilsənin qülləsi 97 metr hündürlüyündədir. Planı Latın Xaçı şəklindədir.

## Tarixi
Bredada daş kilsə haqqında ilk məlumat 1269-cu ilə aiddir. 1410-cu ildə kilsənin xor hissəsinin inşasına başlanmışdır. 1468-ci ildə kilsə hazır idi, lakin 1457-ci ildə köhnə qüllə uçdu və 1468-1509-cu illər arasında indiki qüllə inşa edildi. İnşaat 1547-ci ilə qədər davam etdi və kilsə indiki formasını aldı. 1566-cı ildə Reformasiya baş verdi və kilsə artıq Katolik kilsə olmadı. 1637-ci ildə kilsə Protestant oldu. Qüllənin şpili 1694-cü ildə yandı və indiki şpil 1702-ci ildə inşa edildi. 1843-cü ildən etibarən bir çox bərpa işləri aparıldı, son böyük bərpa 1993-cü ildən 1998-ci ilə qədər davam etdi.

Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsindəki orqan Niderlandın ən böyük orqanlarından biridir və onun tarixi XVI əsrə gedib çıxır. O zaman orqanın cəmi 16 registri var idi. Bir neçə dəfə yerini dəyişdirdikdən sonra, orqan 1712-ci ildə kilsədəki indiki yerinə gəldi. Kilsənin 1904-1956-cı illər arasında bərpasından sonra, Zaandamdan D.A. Flentropdan yeni bir orqan sifariş edildi. 1969-cu ildə yeni orqan istifadəyə verildi.

Bu günlərdə kilsə həm də tədbir zalı kimi xidmət edir. İl ərzində kilsədə yüzlərlə müxtəlif tədbir keçirilir. 1000 nəfərlik yer tutumu və şəhərin mərkəzində yerləşməsi ilə bu, ideal bir tədbir yeridir. Bəzi tədbirlər hər il təkrarlanır, bəziləri isə yalnız bir dəfə keçirilir. Məsələn 2019-cu ildə kilsənin içində bir foodtruck festivalı və bir çox yarmarka keçirildi.

Xorun şimalında yerləşən Prinsenkapel (Şahzadə kapellası), Niderland kral ailəsinin əcdadları olan van Nassau-Breda sülaləsinin köhnə mavzoleyidir, Oran sülaləsi Evi adlanır. Kapella Breda Lordu III Henri Nassau-Bredanın əmri ilə 1520-ci ildən 1525-ci ilə qədər inşa edilmişdir. Kapellada on yeddi ailə üzvü dəfn olunub.
## Qalereya

File:Grote Kerk of Breda.JPG
File:BredaTower.jpg
File:Grote Kerk Interior.JPG
File:Breda Onze-Lieve-Vrouwekerk Interior.JPG
File:Grote Kerk Breda grafmonument van Renesse en van Hemel 1.png
File:Grote Kerk Breda P1010950.JPG
File:Grote Kerk Breda gewelf viering 1.png
File:Johannes Bosboom - Het koor van de Onze Lieve Vrouwekerk te Breda met het grafmonument van Engelbert II van Nassau.jpg
File:Breda Grote Kerk Praalgraf Engelbrecht aanzicht schuin 2.jpg
File:Breda Grote Kerk Praalgraf Engelbrecht close-up Engelbrecht II van Nassau 2024-12-04-1.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Website van de Grote Kerk
* Kerkschat in de Nievaartkapel
* Haast 200 foto's
*Artikel over de kerk op Brabantserfgoed.nl
Müqəddəs Nikomed kilsəsi

**Müqəddəs Nikomed kilsəsi** () — Ştaynfurt şəhərində yerləşən Roma-Katolik kilsəsi. 
## Tarixi

Kilsə 1885-ci ildə sökülmüş olan Borqhorst Abbatlığının keçmiş kollegial kilsəsinin yerində yerləşir. 1885-1889-cu illər arasında Hilqer Hertel (Böyük) tərəfindən inşa edilmişdir. Bina Neoqotika üslubunda bir zal kilsəsidir və yonulmuş daş fasadlara malikdir. Kilsənin qülləsi 99 metr hündürlüyündədir və buna görə də Reyindəki Müqəddəs Antonio Bazilikası (102,5 metr) və Billerbekdəki Ludqerusdom (100 metr) qüllələrindən sonra Münsterland bölgəsində üçüncü ən hündür kilsə qülləsidir.

Müqəddəs Nikomed kilsəsinin ən qiymətli dini əşyası qızıl xaçıdır. Bu xaç "Borghorster Stiftskreuz" adlanır. Bu Vestfaliyadakı ən qiymətli Otton dövrü zərgərlik əsərlərindən biridir. Mənşəyi məlum deyil. O, XI əsrdə yaradılmışdır. Taxta bir özəyə malikdir və ön tərəfi qızıl lövhə, arxa tərəfi isə mis lövhə ilə örtülmüşdür. Xaç 29 oktyabr 2013-cü ildə kilsədən oğurlanmışdır. 2017-ci ilin fevral ayında bir neçə milyon avroya sığortalanmış bu sənət əsəri geri qaytarıldı. Onu oğramış üç Bremenli bir neçə il həbs cəzasına məhkum edildi. 2018-ci ildə təqdimat və təhlükəsizlik qaydalarının həyata keçirilməsindən sonra sənət əsəri kilsəyə qaytarıldı.

Müqəddəs Nikomed Kilsəsinin 40-dan çox pəncərəsi (sahələri) var ki, bunlar müxtəlif rəssamlar tərəfindən rənglənmişdir. Monastır şapelindəki pəncərələr 1968-ci ildə rəssam Frans Heilmann tərəfindən yaradılmışdır. 

Kilsə orqanı xüsusi sifarişlə düzəldilib və onun 68 əyləci var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Die Kirche St. Nikomedes auf der Website der Kirchengemeinde
Hava yoqası

**Hava yoqası** - 2006-cı ildə Mişel Dortiqnak tərəfindən yaradılmış hibrid yoqa növüdür və ənənəvi yoqa pozaları,pilates və rəqs hərəkətlərini asılqan (hammock) istifadəsi ilə birləşdirilmişdir.2009-cu ilə qədər bu istiqamətdə bir neçə hava yoqası brendi meydana çıxmışdır,o cümlədən Flori Ravinetin "Fly Yoga",Rafael Martinezin "AeroYoga" və Karmen Körtisin (Carmen Curtis) "AlReal Yoga" brendləri.

## Tarixi

2006-cı ildə Mişel Dortiqnak tərəfindən yaradılmışdır.Bu yoqa növü ənənəvi yoqa pozalarını,pilates və rəqs elementlərini asılqan (hammock) vasitəsilə birləşdirən hibrid məşq sistemidir.2009-cu ildə Fransada Flori Ravinet bir fizioterapevtlə əməkdaşlıq edərək "Fly Yoga" metodunu inkişaf etdirmiş və bu üsul "səhiyyə mütəxəssisləri tərəfindən təsdiqlənmiş" kimi qeyd olunmuşdur.Təxminən eyni dövrdə Rafael Martinez tərəfindən AeroYoga sistemi yaradılmışdır.Həmçinin 2009-cu ildə Karmen Körtis tərəfindən "AlReal Yoga" məktəbi təsis edilmişdir.

## Asılqan

Hava yoqası üçün xüsusi hazırlanmış asılqan tələb olunur.Bu asılqan adətən 300 kiloqrama qədər yük daşıma qabiliyyətinə malik olur.Qurğu,əsasən,dayaq zəncirlərindən,lentvari kəmərdən,ipək asılqandan və karabinlərdən ibarətdir.İki dayaqlı zəncir tavandan asılır və yer səviyyəsindən təxminən bir metr aşağıda yerləşir;asılqan isə istifadəçi tərəfindən müəyyən edilən hündürlükdə bərkidilir.Hava yoqası asılqanının quraşdırılmasının iki əsas üsulu mövcuddur:iki dayaqlı sistem - daha sabit mövqe üçün və bir dayaqlı sistem - hərəkət diapazonunu genişləndirmək üçün.

Asılqan,hava yoqasında irəli və arxaya əyilmələr zamanı omba hissəsini dəstəkləyən yelləncək kimi fəaliyyət göstərir.Döşəmə üzərində yerinə yetirilən mürəkkəb yoqa pozaları hava yoqasında asılqanın köməyi ilə daha asan icra oluna bilər.Bundan əlavə,asılqanın hərəkəti məşqlərə müxtəliflik qataraq hava yoqasının fiziki və dinamik təsirini artırır.

## Sağlamlığa Təsiri

Hava yoqası ilə bağlı bu günədək klinik tədqiqatlar aparılmamışdır.Lakin müşahidə xarakterli qeydlər göstərir ki,bu məşq növü zamanı bədənin bütövlükdə əyilmə,dartılma hərəkətlərini yerinə yetirməsi əzələ və oynaqların möhkəmlənməsinə və bərpasına,eləcə də bədənin sərbəst asıldığı vəziyyətdə onurğanın dekompressiyasına kömək edə bilər.Ümumilikdə yoqa,o cümlədən hava yoqası emosional,psixoloji və mənəvi sağlamlığa müsbət təsir göstərən fəaliyyət kimi təbliğ olunur.

## Məşhur Pozalar

Hava yoqasının pozaları sırasında bir neçə əsas mövqe fərqləndirilir.Xaç pozası - bədənin belin bir qədər üstündən asılqanla dəstəkləndiyi,qolların yanlara açıldığı vəziyyətdir.Ulduzvari tərs duruş (star inversion) zamanı asılqan quyruq sümüyünü dəstəkləyir və bədən arxaya əyilmiş formada yerləşir.Bir ayaqlı kral göyərçin pozası (One-legged king pigeon pose) isə ulduzvari tərs duruşa bənzərdir,lakin bu vəziyyətdə bir ayaq asılqanın ön hissəsinə keçirilir.Bu pozanın bağlı variantında (bound variant) arxadakı ayaq biləyi əllərlə tutulur.

## İstinadlar
Co Baer

**Cozefina Qail Baer** və ya qısaca **Co Baer** (; ) — Amerika rəssamı, minimalizm və konseptualizmin əsas təmsilçilərindən biri. 
## Həyatı
Cozefina Baer 7 avqust 1929-cu ildə Vaşinqton ştatının Sietl şəhərində anadan olub. O, ilk təhsilini Korniş İncəsənət Kollecində alıb. Sonra isə 1946-1949-cu illərdə Vaşinqton Universitetində təhsil alıb. O, 1960-cı illərdə Nyu-Yorka köçərək sənət dünyasında öz yerini tapmağa başlamışdır. Baer ilk dövrlərində daha ənənəvi sənət üslubları ilə işləyirdi, amma daha sonra minimalist incəsənətə olan marağını kəşf etdi və bu sahəyə yönəlmişdir. 

Co Baer minimalist hərəkata daxil olsa da, onun işləri daha geniş, daha təfərrüatlı və təbii mənaların təhlilinə yönəlmişdir. Minimalistlər ümumiyyətlə vizual sadəlik və formanın asan təfsiri üzərində cəmləşirdilər, amma Baer bu yanaşmanı özünəməxsus bir şəkildə inkişaf etdirdi. She lived and worked in Amsterdam, Netherlands.

O ilk dövrlərində xüsusən 1960-cı illərin sonlarında, rəng sahəsi və sərhədsiz formaların sadəliyini təmsil edən əsərlər yaratdı. Ancaq onun minimalist yanaşması zamanla daha çox konseptual yanaşmalarla qarışmağa başladı. Baerin ən tanınmış işlərindən biri "Circle in a Square" adlı seriyadır. Bu əsərlərdə o, dairəni və kvadratı birləşdirərək insanın və obyektin qarşılıqlı əlaqələrini və kənarlaşdırılmış anlayışları sorğuladı. O, daha sonra "The Inevitable" kimi əsərlərlə də eyni şəkildə formanın təkrarlanmasını və müxtəlifləşdirilməsini təqdim etdi. Baer həmçinin "White Paintings" seriyası ilə də tanınır. Bu seriyada o, çox sadə ağ rəngli tuval üzərində kiçik dəyişikliklər və formalı elementlər yaratdı. Bu əsərlər, onun rənglərlə olan əlaqəsinin ən təmiz, ən həssas təfsirini təmsil edir. 

Onun əsərləri dünyanın ən önəmli muzeylərində nümayiş olunur. Onlar Lüdviq muzeyində, Amsterdam Stedelijk Muzeyində və s. nüfuzlu muzeylərdə sərgilənir.

Co Baer 21 yanvar 2025-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra 95 yaşında Amsterdamda vəfat edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Jo Baer. Paintings 1962–1975.* Oxford, Museum of Modern Art, 1977.
* Marja Bloem and Marianne Brouwer, *Jo Baer: Paintings 1960–1998*. Amsterdam, Stedelijk Museum, 1999.
* Lynne Cooke, *Jo Baer: The Minimalist Years, 1960–1975*. New York: Dia Center for the Arts, 2003.
* Julia Friedrich, ed., *[https://www.worldcat.org/oclc/855706064 Jo Baer]*. Kohn. Walther Konig, 2013.
## Xarici keçidlər
* Official website
* 
* Abbi Jacobson interviews Jo Baer in 2017 on *[[:en:A Piece of Work (podcast)|A Piece of Work]]*
* Oral history interview with Jo Baer, 2010 Oct. 5-7 from the Smithsonian :en:Archives of American Art
* Artcyclopedia
* bombsite 
* contemporary art daily
*
Marqarita Aliqer

**Marqarita İosifovna Aliqer** (; ) — Rusiya sovet şairi, tərcüməçisi, jurnalisti və müharibə müxbiri. İkinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1943).
## Həyatı
Marqarita Aliqer (qız soyadı Zeliqer) 24 oktyabr 1915-ci ildə Rusiya imperiyasının Odessa şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra o, 1933-cü ildə Moskva Yazıçılar İttifaqının nəzdindəki Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olmuş və 1937-ci ildə oranı bitirmişdir. Bu institutda təhsil aldığı illərdə o, şeirlər yazmağa başlamış və tezliklə Sovet ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən birinə çevrilmişdir.

Onun ilk şeir toplusu "İlk Kitab" (1938) adlı əsəri ilə ədəbi mühitdə tanınmağa başladı. Şairənin yaradıcılığı Sovet ideologiyası ilə sıx bağlı olub, vətənpərvərlik, sosializm quruculuğu və xalqın həyatını əks etdirən mövzulara həsr edilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə o, cəbhədə müxbir kimi fəaliyyət göstərmişdir.  
### Məşhur əsərləri
* "Zoya" (1942) – Bu poema alman işğalçılarına qarşı müqavimət göstərən və qəhrəmancasına həlak olan Sovet partizanı Zoya Kosmodemyanskayanın həyatına həsr olunmuşdur. Əsər müharibə dövrünün simvolik nümunələrindən biri hesab edilir. 
* "Leningrad Şeirləri" – Müharibə illərində Leningrad mühasirəsi zamanı xalqın qəhrəmanlığını təsvir edən poetik əsər.
* "İllər, illər" – Sovet insanının həyat tərzini və ideologiyasını əks etdirən şeirlər toplusu.

Aliqer SSRİ Yazıçılar İttifaqının fəal üzvü kimi çalışmış və ədəbiyyat sahəsində müxtəlif təşkilati işlərdə iştirak etmişdir. O, həmçinin 1950–1960-cı illərdə ədəbi tənqid və jurnalistika ilə məşğul olmuşdur.

Marqarita Aliqer 1 avqust 1992-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Маргарита Алигер
* Л. Медовар. Маргарита Алигер: жизнь в литературе
* Маргарита Алигер. Стихи. Поэмы. Биография. Фотогалерея.
* Библиография переводов на немецкий язык
* Маргарита Иосифовна Алигер, Русская классическая поэзия
*
Annika Broksşmidt

**Annika Broksşmidt** (; ) — Almaniya jurnalisti, yazıçısı və podkast prodüseri. O, xüsusilə ABŞ-da Xristian sağ hərəkatı və onun demokratiyaya təsiri mövzusunda apardığı araşdırmalar ilə məşhurdur. 
## Həyatı
Annika Broksşmidt 24 avqust 1992-ci ildə Berlin şəhərində anadan olub. O, orta təhsilini "Canisius-Kollec" Berlin məktəbində almışdır. Daha sonra Heydelberq Universitetində tarix və alman dili üzrə təhsilini davam etdirmiş, Erasmus proqramı çərçivəsində İngiltərənin Durham Universitetində bir semestr oxumuşdur. 2017-2019-cu illərdə Potsdam Universitetində Müharibə və Münaqişə Araşdırmaları üzrə magistr dərəcəsi əldə etmişdir.

Broksşmidt müxtəlif Alman media qurumlarında sərbəst jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2014-2017-ci illərdə fizik Dennis Şhuls ilə birlikdə "Science Pie" adlı elmi podkast hazırlamış, bu podkast həm ingilis, həm də alman dillərində yayımlanmışdır. 2017-ci ildə gənc oxucular üçün nəzərdə tutulmuş "Goethes Faust und Einsteins Haken. Der Kampf der Wissenschaften" adlı kitabı nəşr etdirmişdir.

2021-ci ildə Broksşmidt ABŞ-da Xristian sağ hərəkatının yüksəlişini araşdıran "Amerikas Gotteskrieger" adlı kitabını nəşr etdirmişdir. Bu əsər Almaniyada bestseller olmuş və geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. Kitabın nəşrindən sonra Broksşmidt Almaniya mediasında ABŞ-dakı dini sağ hərəkat mövzusunda tez-tez çıxışlar etmişdir.  2022-ci ildə 2024-cü ilin fevral ayında o, "Die Brandstifter. Wie Extremisten die Republikanische Partei übernahmen" adlı kitabını nəşr etdirmişdir. Broksşmidt həmçinin "Kreuz und Flagge" adlı podkastın aparıcısıdır. Bu podkastda ABŞ-dakı dini sağ hərəkatın tarixi və cari vəziyyəti müzakirə olunur.

Annika Broksşmidt hazırda sərbəst jurnalist və yazar kimi fəaliyyətini davam etdirir. O, "Der Freitag", "Religion Dispatches" və "Zeit Online" kimi nəşrlər üçün məqalələr yazır. Sosial mediada da aktiv olan Brockschmidt, "ardenthistorian" istifadəçi adı ilə Instagram platformasında fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
* 
* Kreuz und Flagge (Podcast von Annika Brockschmidt über die :de:Religiöse Rechte in den USA)
* 
* Annika Brockschmidt, Artikel bei Zeit Online
Meta Brevurt

**Marqaret "Meta" Klaudiya Brevurt** və yaxud sadəcə **Meta Brevurt** (; ) — Amerikalı qadın alpinist. O, XIX əsrdə qadınların bu idmanda rolunu gücləndirən və dövrünün sərt gender maneələrinə baxmayaraq, bir çox çətin zirvələri fəth edən cəsarətli alpinist kimi tanınıb.
## Həyatı

Meta Brevurt 8 noyabr 1825-ci ildə Nyu-Yorkda varlı ailədə anadan olub. O, ilk illərini Paris monastırı olan "Couvent Sacré Coeur" məktəbində keçirib. Yay aylarında o, ailəsi ilə birlikdə Alp dağları ilə tanış olduğu İsveçrəyə gedirdi. Brevurt burda 39 yaşına qədər alpinizmlə məşğul olub.

Brevurt əsasən Alp dağlarında keçirdiyi ekspedisiyalarla tanınır. Onun ən mühüm nailiyyətlərindən biri Aiquille du Dru (Fransa, 3754 m) zirvəsinə ilk qadın olaraq qalxması idi. Bu, dövrün kişi alpinistləri üçün belə olduqca çətin bir zirvə hesab olunurdu. O, həmçinin 1871-ci ildə Meije dağına (3984 m) uğurlu ekspedisiya təşkil etməyə cəhd etdi, lakin hava şəraiti səbəbindən zirvəyə tam çata bilmədi. Bununla belə, onun cəsarətli səyi qadınların alpinizmdəki yerini möhkəmləndirdi. 1876-cı ildə o, Dent Blanşe (4357 m) zirvəsinə qalxaraq, bu zirvəyə çatan ilk qadın alpinist oldu.

Meta Brevurt 19 dekabr 1876-cı ildə qardaşı qızı ilə birlikdə yaşadığı İngiltərənin Dorkinq şəhərindəki evində vəfat edib. Onun ölümünə streptokok infeksiyası nəticəsində yaranan revmatik qızdırma səbəb olub. Onun cəsədi Oksforda aparıldı və burada o, Müqəddəs Qəbiristanlıqdakı qəbirdə, bacısı xanım Kulidcin qəbrinin yanında dəfn edildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Köksal Engür

**Köksal Engür** () — teatr aktyoru, dublyaj sənətçisi.

## Həyatı
5 mart 1946-cı ildə Qarsda anadan olub.	Ankara Universitetinin Dil və Tarix-Coğrafiya fakültəsini bitirib.

"Leyla ile Mecnun", "Dudaktan kalbe" kimi türk serialları ilə populyarlaşıb.

26 mart 2023-cü ildə böyrək çatışmazlığı səbəbilə 77 yaşında İstanbulda vəfat edib.

## İstinadlar
Val Kilmer

**Val Kilmer** () — ABŞ aktyoru.

## Həyatı
Val Kilmer 31 dekabr 1959-cu ildə Los-Ancelesdə anadan olub. Culyard musiqi məktəbini bitirib.

"Bətmən əbədi" və "The Doors" filmlərindəki rollarına görə məşhurlaşıb.

Kilmer bir neçə il boğaz xərçəngi ilə mübarizə aparmış və müalicə zamanı traxeotomiya əməliyyatı keçirmişdi.
2022-ci ildə “Top Gun: Maverick” filmində yenidən Tom Kruzla eyni ekranı paylaşması tamaşaçılar tərəfindən böyük nostalji ilə qarşılanmışdı.

1 aprel 2025-ci ildə Los-Ancelesdə pnevmoniya nəticəsində 65 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar
Emre Törün

**Emre Törün** () — aktyor, dublyaj sənətçisi.

## Həyatı
11 mart 1972-ci ildə İstanbulda anadan olub.

Emre Törün ilk dəfə 1996-da "Qara mələk" serialında oynayıb.

Uzun müddət xərçəng xəstəliyindən müalicə alsa da 15 iyul 2025-ci ildə 53 yaşında Edremitdə vəfat edib.

## İstinadlar
Nicky Katt

**Nicky Katt** () — Amerikalı aktyor.

## Həyatı
Nicky Katt 11 may 1970-ci ildə Akapulkoda anadan olub.

1993-cü ildə Richard Linklaterin "Dazed and Confused" filmi ilə şöhrət qazanıb. O, həmçinin "Boston Public" serialında baş rolda çıxış edib. 2002-ci ildə Steven Soderberghin "Full Frontal" filmində Julia Roberts və Brad Pitt ilə birlikdə rol alıb. 2013-cü ildə isə "Behind the Candelabra" adlı Liberace bioqrafik filmində iştirak edib.

Katt son dəfə 2018-ci ildə "Casual" adlı komediya serialının bir bölümündə rol alıb. Bundan sonra o, aktyorluq fəaliyyətini dayandırıb.

8 aprel 2025-ci ildə Berbankda 54 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar
Rhodospingus cruentus

**Rhodospingus cruentus** (*Qırmızıdöş ispinoz*) — Həmçinin "qırmızı ispinoz-tanager" adı ilə tanınan, kiçik ispinozabənzər bir quş növü. Qərbi Ekvador ilə şimal-qərbi Peruya bitişik meşəlik və kolluqlarda yaşayır. Bu növ, "Rhodospingus" cinsinin yeganə nümayəndəsidir. Ənənəvi olaraq "Emberizidae" fəsiləsinə aid edilsə də, molekulyar filogenetik tədqiqatlar göstərmişdir ki, o, "Thraupidae" (tanager) fəsiləsinə aiddir.

## Təsvir

"Rhodospingus cruentus" kiçik bir ispinozdur, uzunluğu 11 sm və çəkisi orta hesabla 11,6 qramdır. Qısa quyruğu və uzun, incə, nisbətən düz dimdiyi var. Erkəyin başı qaradır və parlaq qırmızı təpə ləkəsinə malikdir. Üst hissələri, qanadları və quyruğu qaradır, boğazı qırmızıdır, döş hissəsində tünd qırmızıya çevrilir və alt qarın hissəsində daha az intensiv qırmızı rəng alır. Quyruqaltı və alt quyruq örtükləri çox vaxt ağ rəngdə olur və çəhrayı çalarlara malikdir. Təzə lələklərdə bel, boyun və bəzən üzdə zeytun rəngli lələk ucları görünür. Gözləri tünd qəhvəyi, üst dimdiyi qara (çox vaxt mavi-boz kəsici kənarlarla), alt dimdiyi isə mavi-boz rəngdədir. Ayaqları tünd boz rəngdədir. Dişi fərdlər əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir və uzun, düz dimdiyi olan solğun "Sporophila" ispinozunu xatırladır. Dişilər üstdən açıq qəhvəyi (baş, üst hissələr, qanadlar və quyruq daxil olmaqla), üzdə və alt hissələrdə bəzəkli və ya açıq sarı superciliuma malikdir, yan tərəfləri qəhvəyi çalarlıdır. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin gənc erkəklər çox vaxt döş hissəsində narıncı çalarlar nümayiş etdirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xeno-canto: audio recordings of the crimson-breasted finch
Laniarius atrococcineus

**Laniarius atrococcineus** (*Qırmızıdöş alaçöhrə*) — Afrikanın cənubunda yaşayan bir quş növü. 
Üst hissələri qara rəngdədir, qanadlarında ağ bir parıltı var, alt hissələri isə parlaq qırmızıdır. "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) tərəfindən "Narahatçılıq Doğurmayan" kimi qiymətləndirilmişdir.

## Təsvir

Hər iki cins eyni rəngə malikdir və bir-birindən fərqləndirilə bilməz. Üst hissələri, o cümlədən qanadlar və quyruq, qara rəngdədir, qanadlarda geniş ağ zolaq var. Alt hissələri parlaq qırmızıdır. Bəzən sarıdöş formalara da rast gəlinir və əvvəllər bunlar ayrı bir növ hesab edilirdi. Cavan quşlar ləkəli və zolaqlı sarımtıl-qəhvəyi rəngdədir və açıq rəngli dimdiyə malikdir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

"Laniarius atrococcineus" köçəri deyil və cənubi Anqoladan Cənubi Afrikanın Fri-Steyt əyalətinə və "Northern Cape"ə qədər geniş bir ərazidə yayılmışdır. Üstünlük verdiyi yaşayış mühiti quru tikanlı kolluqlar, sıx meşəliklər və çay kənarı kolluqlardır. Kiçik mövsümi köçlər edir, soyuq dövrlərdə daha aşağı yüksəklikləri üstün tutur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qırmızıdöş alaçöhrə - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
*Crimson-breasted shrike Afrikanın cənubundakı növlər üçün strukturlaşdırılmış bələdçi
İzu Şaboten Zooparkı

– Yaponiyanın Şizuoka prefekturasının İto şəhərində yerləşən zooloji park və botanika bağı. Zoopark burada saxlanılan kapibaralara və ilin bütün vaxtı açıq olan parniklərinə görə tanınır.

## Tarixi

İzu Şaboten Zooparkı 1959-cu ildə açılmışdır. "İzu" zooparkın yerləşdiyi yarımadanın adıdır. "Şaboten" sözü isə kaktus mənasına gəlir və 1960-cı illərə qədər istifadə olunmuşdur. Müasir yapon dilində "saboten" sözü üstünlük verilsə də, zoopark adında orijinal sözü saxlamışdır.

## İstixanalar
Parkda 1500-dən çox növə aid olan sukkulent bitkilər yerləşir. Bura dünyada insanların kaktus toplaması üçün nəzərdə tutulmuş yeganə yerdir. Parkdakı sukkulentlər beş parnik üzrə nümayiş etdirilir. Meksika parniki ən böyük olanıdır. Burada Meksika və Şimali Amerikdan olan 150-dən çox kaktus növü saxlanılır. Bu istixanadakı ən populyar kaktus növləri 8 metr hündürlüyündə olan *[[Neobuxbaumia polyopha]]* və barel kaktusudur. Bu kaktus Yaponiyadakı ən böyük kaktus konuslarından biridir və təxminən 1850-ci illərə aiddir.

Madaqaskar parnikində Madaqaskar adasından olan nadir bitkilər saxlanılır. Madaqaskarda kaktus olmadığı üçün burada *[[Alluaudia ascendens]]*, aloe və digər sukkulent bitkiləri görmək olar. Kaktus ağacı parnikində cəngəllikdə yetişən kaktuslar saxlanılır. Buradakı kaktuslardan biri holland borusu kaktusudur. Cənubi Amerika parnikində Cənubi Amerikadan olan kaktus növləri saxlanılır. Braziliyaya xas olan *[[Notocactus haselbergii]]* kaktusu burada yetişir. Afrika parnikində Afrikaya aid sukkulent bitkilər və əjdaha qanı ağacı saxlanılır.

## Heyvanlar

İzu Şaboten Zooparkı qış aylarında onsendə çimən kapibaralarına görə tanınır. Kapibaralar zooparkın populyarlığında vacib yer tuturlar. Yaponiyada onsendə çimən kapibara trendinin bu parkda yarandığı güman olunur. Belə ki, 1982-ci ildə zooparkdakı işçilərdən biri sərgi zonasını isti su ilə yuyarkən kapibaraların isti su gölməçəsi ətrafında toplaşdıqlarını görmüş və kapibaraların qışda onsendə sağ qala biləcəklərini kəşf etmişdir. Parkda kapibaraların çimməsini noyabr–aprel aylarında seyr etmək mümkündür. Ziyarətçilərə park restoranında kapibara mövzusunda olan dana burgerlər təklif olunur.

Zooparkda kapibaralarla yanaşı 140-dan çox heyvan növü saxlanılır. Tovuz quşu və sincabaoxşar meymunun parkda sərbəst formada dolaşmasına icazə verilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Arif Erkin Güzelbeyoğlu

**Arif Erkin Güzelbeyoğlu** () — Türkiyəli aktyor, bəstəkar, memar.

## Həyatı
11 sentyabr 1935-ci ildə Qaziantepdə anadan olub. İstanbul Texniki Universitetini bitirib. 

A. Erkin "Yeditepe İstanbul", "Arka sokaklar", "Canım ailem", "Muhteşem yüzyıl" kimi bir çox məşhur seriallarda yer alıb.

O, son olaraq 2023-cü ildə "Türk dedektif" serialında çəkilib.

16 oktyabr 2025-ci ildə 90 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar
Ramphocelus sanguinolentus

**Ramphocelus sanguinolentus** (*Qırmızıboyun tanaqra*) — Orta Amerikada yaşayan, kifayət qədər kiçik bir oxuyan quş növü. İlk dəfə 1831-ci ildə fransız təbiətşünası Rene Primever Lesson tərəfindən təsvir edilmişdir. Xüsusi epiteti olan "sanguinolentus" latınca "qanlı" mənasını verir və quşun qırmızı lələklərinə istinad edir.

## Təsvir

"Ramphocelus sanguinolentus" orta hesabla 19-20 sm uzunluğundadır. Yetkin fərdlərin lələkləri qara rəngdədir, ensə, boyun və döş hissəsini əhatə edən qırmızı bir boyunluq var (bu naxış erkək qırmızıboyun qalın dimdik quşunun naxışına çox bənzəyir). Bütün quyruq örtükləri də qırmızıdır. Dimdiyi açıq mavi, ayaqları isə mavi-boz rəngdədir. Yetkin fərdlərdə gözlərin iris hissəsi qırmızıdır. Dişilər erkəklərdən bir qədər solğun ola bilər, lakin bəzən onlardan fərqləndirmək çətindir. Cavan quşlar oxşar görünüşə malikdir, lakin başlıq hissəsi tünd qırmızı, qara hissələr qəhvəyi çalarlıdır və döş hissəsi qırmızı və qara ləkəlidir. Cavan quşların dimdiyi daha solğun rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Psilopogon rubricapillus

**Psilopogon rubricapillus** (*Qırmızıalınlı barbet*) — Həmçinin "Şri-Lanka barbeti" adı ilə tanınan, Şri-Lankaya endemik olan Asiya barbeti növü. Bu quş tropik rütubətli ovalıq meşələrində, dəniz səviyyəsindən 1,300 m (4,300 fut) yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə yaşayır.

## Təsvir

"Psilopogon rubricapillus"un əsasən yaşıl lələk örtüyü və qanadları var, baş və boynun yan tərəfində mavi zolaq və gözün arxasında qara aypara formasında ləkə var. Uzunluğu 15 sm (5,9 düym), qısa boynu, böyük başı və qısa quyruğu var. Meyvə və həşəratlarla qidalanır və ağac deşiklərində yuva quraraq 2-4 yumurta qoyur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Dryobates cathpharius

**Dryobates cathpharius** (*Al-qırmızı boyunarxalı ağacdələn*) — Həmçinin "al-qırmızı döşlü ağacdələn" və ya "əlvan döşlü ağacdələn" kimi tanınan, Ağacdələnlər (Picidae) fəsiləsinə aid bir quş növü. Bu növ Butan, Çin, Hindistan, Myanma və Nepalda yayılmışdır. Onun təbii yaşayış yerləri subtropik və tropik rütubətli aşağı dağətəyi meşələr, həmçinin subtropik və tropik rütubətli dağ meşələridir. Daha əvvəl bu növ boyunbağlı ağacdələn (Dendrocopos temminckii) ilə eyni növ hesab edilirdi.

## Təsvir

Bu növün kürəyi, qanadları və çiyni qara rəngdədir, qanadlarında isə ağ ləkələr və nazik eninə zolaqlar var. Qanadların üst tərəfində bir qədər böyük ağ ləkə müşahidə olunur. Quyruğun yuxarı hissəsi qara, kənar lələk örtükləri isə ağ eninə zolaqlıdır. Quyruğun alt hissəsi isə qara-ağ zolaqlarla örtülmüşdür. Çənə və boğaz ağ rəngdədir. Döşün mərkəzi hissəsi qırmızı, qalan hissəsi isə ağ və ya açıq qəhvəyi olub qara zolaqlarla örtülmüşdür. Bəzi fərdlərdə ventral nahiyədə (bədən altı) qırmızı və ya çəhrayı çalarlar görünə bilər. Alın ağ, təpə hissə isə qara rəngdədir. Erkək fərdlərin ensə nahiyəsində qırmızı ləkə olur. Malara (ağız kənarı) bölgəsindən ensəyə qədər uzanan və döş tərəflərində davam edən qara zolaq mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sphecidae

**Sphecidae** — Apocrita yarımdəstəsinə aid olan kosmopolit bir arı fəsiləsi. Bu fəsiləyə qum arıları, gilə arıları və digər nazik belli arılar daxildir. "Sphecidae" adı əvvəllər daha böyük bir arı qrupu üçün istifadə edilirdi. Lakin bu qrupun parafiletik olduğu müəyyən edildikdən sonra, əksər köhnə yarımfəsilələr "Crabronidae" fəsiləsinə köçürüldü.

## Biologiya

"Sphecidae"nin biologiyası, hətta məhdud tərif altında belə, olduqca müxtəlifdir. Bəzi "Sceliphrinae" növləri ibtidai sosial davranış nümayiş etdirir, bəzi Sphecinae növləri isə bir böyük balalıq otağında birdən çox sürfə böyüdür. Çoxu əvvəlcədən mövcud olan boşluqlarda yuva qurur və ya torpaqda sadə yuvalar qazır, lakin bəzi növlər müstəqil gil yuvaları və hətta (bir cinsdə) rezin yuvalar tikirlər. Bütün növlər yırtıcı və parazitoiddir, lakin ov növləri hörümçəklərdən müxtəlif dictyopteranlara, ortopteroidlərə və ya Lepidopteranın və digər Hymenopteranın sürfələrinə qədər dəyişir. Əksər növlər kütləvi təchizat tətbiq edir, yəni yumurta qoymadan əvvəl bütün ovları təmin edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Catalog of Sphecidae ''sensu lato'' at Cal Academy
* Online Identification Guide to Eastern North American Sphecidae
*  Biology of Australian Sphecidae
* Image Gallery