Suzdal

**Suzdal** — Rusiyanın Vladimir vilayətində şəhər-qoruq, Suzdal rayonunun inzibati mərkəzi. Şəhər kimi 1024-cü ildən mənbələrdə adı çəkilir. Tərkibində yeganə yaşayış məntəqəsi kimi şəhər qəsəbəsi statusu ilə Suzdal şəhərinin bələdiyyə quruluşunu təşkil edir. Əhalisi - 9286 nəfər (2021).

Vladimirdən 26&nbsp;km şimalda, Nerlin çayının qolu olan Kamenka çayının sahilində yerləşir. Rusiyanın qızıl halqasına daxildir. Suzdal Rusiyanın ən qədim şəhərlərindən biridir. XII əsrdə knyazlığın paytaxtı oldu, Moskva isə sadəcə ona tabe olan yaşayış məntəqələrindən biri idi. Hazırda Suzdal Rusiyanın qızıl halqasının şəhərlərinin ən kiçiyidir, lakin burada 40-dan çox tarixi əhəmiyyətli abidə və 200 memarlıq obyekti var. Bu abidələrin bir neçəsi YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyhısında qeydiyyata alınıb.

## Adı
İlk dəfə tarixi mənbə olan "Keçmiş illərin nağılı”nda 1024-cü ildə “Sudjdal” şəklində adı qeyd olunub:

XIX-cu əsrdə D.Evropeyus "suzd"un ilkin komponentini - fin sözündən "susi" və ya "qurd" mənasında estonca "suzi" kimi izah etmişdir. A.A.Şahmatov termini Fin-uqor dillərində "susudal" kimi təqdim edib. Lakin Maks Vasmer bu mülahizəni səhv hesab edərək, qeyd edir ki,fin dilində belə bir söz yoxdur.. O.N.Trubaçovun fikrincə, şəhərin adı köhnə slavyan dinində olan "sjdati" felindən gəlir, mənalarından biri “gildən qəliblənmək” deməkdir. V.P.Neroznak hesab edirdi ki, Suzdal adı felin hərəkətinin nəticəsini bildirən isim kimi "zizhdu" “qurmaq” şəklindən yaranıb. Alimlərin böyük hissəsinin fikrincə Suzdal adı Skandinaviya mənşəli sözün kökünün köməyi ilə yerli dilə uyğun  dəyişikliyə uğrayaraq yaranıb.

## Tarixi

Arxeoloji məlumatlara görə, sonralar Suzdal şəhərinə çevrilən yaşayış məntəqəsi Kamenka çayının sahilində yerləşirdi. X əsrin ortalarında - ikinci yarısında, ən qədim Slavyan-Meryansk yaşayış məntəqəsi təxminən 1,5 hektar ərazisi olan Kremlin şimal-qərb hissəsində üç cərgə xəndəkləri və bir qalası olan bir burnu yaşayış məntəqəsi idi.

XII əsrin sonu - XIII əsrin əvvəllərində yaradılan "Gesta Hungarorum" ("Macarların aktları") macar salnaməsində lider Almosun rəhbərliyi altında macarların Volqadan keçərək Xorvatiyaya köçməsi haqqında məlumatlar var. Bu epizod səlnamədə 884-cü il başlığı altında yerləşdirilən "Susudal adlanan Rus torpağı" vasitəsilə qərbə doğru getdilər şəklində ifadə olunur.

İlk rus tarixçilərindən biri Vasili Tatişev “Rus tarixi” kitabında yazırdı ki, 982-ci ildə Kiyev knyazı I Vladimir “Çölə getdi və Polşa torpaqlarını fəth etdi, Suzdal şəhərini aldı”.

Rus salnaməsində 1024-cü ildə valaxların üsyanından bəhs edərkən ilk dəfə Suzdal şəhər kimi xatırlanır.

İlk istehkamlar XI əsrin birinci rübündən gec olmayaraq, yəqin ki, 1024-cü ildə valaxların üsyanından sonra sökülüb. Bundan sonra Yaroslav 14 hektar ərazisi olan qəsəbədə daha güclü istehkamlar tikdi.

Arxeoloji qazıntılara görə, XI əsrin üçüncü rübündə Suzdalda onun sakinləri arasında Skandinaviya mənşəli bir qrup döyüşçü gəlib. O vaxt Suzdalda zadəgan Varyaqlar, troitskiy Georgi Şimonoviç (Şimon Afrikanoviçin oğlu) yaşayırdı.

1096-cı ildə, salnamədə Suzdalda Kamenka çayının sahilində Kiyev-Peçora lavrasının sürətinin - taxta Dimitriyevski monastırının yaradılması qeyd olunur.

1096-cı ildə Suzdalda məskunlaşan knyaz Mstislav Vladimiroviç "kəndlərdəki dəstəni dağıtdı". Göründüyü kimi, bu kəndlər yaxınlığında kurqanları olan yaşayış məntəqələri - Kidekşa, Novoselki, Vasilki, Ves, Qnezdilovo idi. 1097-ci ildə Mstislav Suzdal yaxınlığında Oleq Svyatoslaviçi məğlub etdi.

Şahzadə Yuri Dolqorukinin dövründə (XII əsrin əvvəlləri) Suzdal Rostov-Suzdal knyazlığının mərkəzinə çevrildi. 1107-ci ildə Volqa Bulqarları Suzdalı mühasirəyə aldılar.

1157-ci ildə knyaz Andrey Boqolyubski paytaxtı Suzdaldan Vladimirə köçürdü.

Dairəvi şəhərin ərazisindəki orta əsrlərə aid bir mülkdə, yanmış taxıl yığılmış kömür və kül qatında XII-XIII əsrin əvvəllərinə aid kulon tapılıb.

XIII əsrin ortalarından Suzdal müstəqil Suzdal knyazlığının paytaxtı oldu. XIV əsrin əvvəllərində - Suzdal-Nijni Novqorod knyazlığının paytaxtı idi. 1392-ci ildə Suzdal Böyük Moskva knyazlığının bir hissəsi idi.

1445-ci ildə Spaso-Evfimiyev monastırının divarları altında, Suzdal yaxınlığında qoşunların sayına görə çox da böyük olmayan, lakin böyük nəticələri olan döyüş baş verdi. Bunun nəticəsində Moskvanın Böyük knyaz II Vasili tatarlar tərəfindən əsir götürüldü. Suzdal talan edildi.

XVII əsrin ortalarında iqtisadi yüksəlişin yeni dövrü başladı. 1681-ci ildə Suzdalda 6145 sakin və 515 təsərrüfat var idi ki, onlardan Moskva streletslərinin maaşı üçün 669 rubl, 16 qızıl və 4 pul yığılırdı. XVIII əvvəllərindən Suzdal "ofen"in (xırdavat tacirləri) sərgərdan tacirlərinin mərkəzi və danışılmamış paytaxtı idi. Buna görə də Rusiyanın digər bölgələrinin sakinləri ofenləri (xırdavat tacirləri) "Suzdal" mənasını verən "suzdala" sözü ilə adlandırırdılar.

1708-ci ildə şəhər Suzdal quberniyasının mərkəzi kimi Moskva quberniyasına tabe edildi (vilayətə Pereslavl-Ryazan, Kostroma, Yuryevo-Polskaya, Vladimir, Pereslav-Zalesskaya, Tula, Kaluqa quberniyaları da daxil idi). 1778-ci ildə şəhər Vladimir quberniyasının Suzdal rayonunun qəza şəhəri, 1796-cı ildə Vladimir vilayətinin mahal şəhəri oldu.

XIX əsrin ikinci yarısında Suzdal heç bir sənayesi olmayan ucqar əyalət şəhəri hesab olunurdu. Bu, qismən Suzdalın dəmir yolundan uzaq olması ilə bağlıdır. Bu vəziyyət qədim tikililəri və ilk növbədə məbədləri yöndəmsiz təmir və yenidənqurma işlərindən qoruyub saxlamağa imkan verdi. Sovet hakimiyyəti illərində Suzdalda 15-ə yaxın kilsə söküldü.

1967-ci ildə Suzdalın inkişafının baş planı qəbul edildi. Plana görə o, muzey şəhəri oldu. İslah müəssisələri şəhərdən çıxarıldı. Şəhərin kənarında, Korovnikidə əsas turizm kompleksi tikildi, muzey ekspozisiyaları yerləşdirildi. Abidələrin bərpası və şəhərin abadlaşdırılması işlərini həyata keçirildi. 1965-ci ildə moskvalı jurnalist Yuri Bıçkov Suzdalda rəsmi işlərlə məşğul olarkən hal-hazırda Rusiyanın Qızıl Üzüyü kimi tanınan dairəvi turizm marşrutu təklifi ilə çıxış etdi.

Suzdal mədəni irsin qorunub saxlanmasına və turizmin inkişafına görə “Şərəf nişanı” ordeni ilə təltif edilib (1974). 1982-ci ildə Beynəlxalq Turizm Jurnalistləri və Yazıçıları Federasiyası Suzdala beynəlxalq turizmin inkişafına verdiyi töhfəyə görə “Qızıl alma” mükafatını təqdim etdi. 1992-ci ildə UNESCO Suzdalın ağ daş abidələrini Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edib.

2004-cü ildə Vladimir vilayətinin qanunu ilə Suzdal şəhərinə şəhər qəsəbəsi statusu verilib. Dörd il sonra Suzdal şəhəri rayon tabeliyində olan şəhərdən Suzdal vilayətinin regional tabeliyində olan şəhərə çevrildi.

## Əhalisi
2020-ci il Ümumrusiya Əhali Siyahıyaalmasına əsasən, 1 oktyabr 2021-ci il tarixinə əhalinin sayına görə şəhər Rusiya Federasiyasının 1118 şəhəri arasında 939-cu yerdə idi
## İqtisadiyyatı

Şəhərdə iqtisadi fəaliyyətin əsasını turistlərin qəbulu və xidmətinə yönəlmiş xidmət sahəsi təşkil edir: mehmanxana biznesi, iaşə və s.

2000-ci illərdə yenidən qurulma nəticəsində Suzdal tikiş fabriki, ağcaqayın qabığından, gildən və keramika məmulatlarından suvenirlər istehsalı sexi bir müəssisəyə - Suzdal şəhərinin suvenir sexinə birləşdirildi.

Şəhərdə Suzdal süd zavodu var. 1980-ci ildə istehsal şəhər mərkəzindən sənaye zonasına köçürülüb. 1993-cü ildən şirkət ASC Suzdal Süd Zavodu adlanır. 2002-ci ildə o, 2011-ci ildən "Wimm-Bill-Dann" holdinqinə daxil olan Opolje holdinq şirkətinin bir hissəsi olub. 2015-ci ildən - "Suzdal Süd Zavodu" MMC adlanır.

Şəhərdə medovuxa istehsalı zavodu - "Suzdal Medovuxa zavodu" QSC var.

Həmçinin şəhər ərazisində sənaye müəssisələri: Suzdal Tikiş Fabriki MMC, Suzdal Qənnadı Fabriki ASC, interyer mebel fabriki, Obuvpolimer MMC var.

Sakinlər yardımçı təsərrüfatçılığı fəal şəkildə inkişaf etdirirlər.

## Mədəniyyəti
### Festival və bayramları
* Şəhər Günü avqustun hər ikinci şənbə günü keçirilir və geyim yürüşü, konsertlər, ustad dərsləri və s. daxildir və bayram atəşfəşanlığı ilə başa çatır.
* 2002-ci ildən etibarən Rusiya animasiyasının əsas şousu olan Suzdal turizm kompleksində hər il Açıq Rusiya Animasiya Filmləri Festivalı keçirilir.
* Hər il iyulun ikinci şənbə günü Suzdalda Xiyar Festivalı keçirilir. Məkan: Taxta Memarlıq Muzeyi.
* 2010-cu ildən bəri hər il Rus hamamı festivalı keçirilir.
* Hər yay şəhərdə Yeni Adlar Beynəlxalq Yaradıcılıq Məktəbi keçirilir.
* 2015-ci ildən etibarən GRUT trail qaçış yarışı iyulun üçüncü həftəsonu keçirilir.
* Oktyabr ayında hər il "Rusiya tarixində Suzdal" yerli tarix oxunuşları keçirilir, bunun nəticəsində iştirakçıların hesabatları toplusu nəşr olunur.
* 2008-ci ildən etibarən hər il "SUZDAL BLUES-VELOLOGIES FESTİVALI" keçirilir.
## Elm və təhsil
Suzdalda müxtəlif sahəli təhsil müəssisələri fəaliyyət göstərir:
* Sankt-Peterburq Mədəniyyət İnstitutunun Suzdal filialı (1979-cu ildə əsası qoyulmuş Suzdal İncəsənət və Bərpa Məktəbinin yenidən təşkili ilə əlaqədar Rusiya Federasiyası Mədəniyyət Nazirliyinin 23 dekabr 2011-ci il tarixli 1229 nömrəli əmri ilə yaradılmış və Sankt-Peterburq Mədəniyyət İnstitutuna daxil edilib);
* Suzdal Sənaye və Humanitar Kolleci;
* Vladimir Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatı İnstitutu
## Görməli yerləri
* "Mjarski” (“Panki”) kurqanı müasir şəhərin cənub-şərq kənarında, Mjara və Kamenka çayları arasında yerləşən orta əsr Suzdalının (XI-XII əsrlər) nekropoludur.
* Şəhərin mərkəzində yanğın qülləsi.

Suzdal çoxlu sayda memarlıq abidəsini qoruyub saxlamışdır:
* Suzdalın mərkəzi, Suzdal Kremli və qalaların yaxınlığında Kremlə aid üç kilsə:

** Uspenski (XVII əsr)
** Nikolskaya (1720-1739)
** Milad (1775)
* Monastır ansamblları
** Müqəddəs Xilaskar Efim monastırı
** Şəfaət monastırı
** Aleksandr monastırı
** Rizopolojenskyi monastırı
** Vasilyevski monastırı
Suzdaldan 4&nbsp;km aralıda Yuri Dolqorukinin iqamətgahı olan Kidekşa kəndi yerləşir. Kənddə monqol dövrünə qədərki memarlıq abidəsi - Borisoqlebskaya kilsəsi (təxminən 1152-ci il) qorunub saxlanılıb.

## Muzeylər
Suzdal ərazisində Vladimir-Suzdal Tarix, Bədii və Memarlıq Muzey-Qoruğunun muzey obyektləri var.

* Suzdal Kremli 
* Müqəddəs Xilaskar Efim monastırı
* Taxta fiqurlar Memarlıq Muzeyi
* Posad evi
* Şəfaət monastırının komanda daxması
Müqəddəs Nikolay kilsəsində keşiş Andrey Davıdovun ikon-rəssamlıq emalatxanası fəaliyyət göstərir və burada mum fiqurlar muzeyi xidmət göstərir.
## Filmlər
Sənaye inqilabından praktiki olaraq təsirlənməyən Patriarxal Suzdal tarixi mövzularda filmlərin çəkilişi üçün əlverişli yerlərdən biridir. Şəhərdə və onun ətrafında 60-dan çox bədii film çəkilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* *Вагнер Г. К.* Белокаменная резьба древнего Суздаля. — М.: Искусство, 1975. — (:Ru:Памятники древнего искусства).
* *[[:Ru:Вагнер, Георгий Карлович|Вагнер Г. К.]]* Суздаль. — М.: Искусство, 1969.
* *[[:Ru:Варганов, Алексей Дмитриевич|Варганов А. Д.]]* Суздаль. — М., 1944. — (:Ru:Сокровища русского зодчества).
* 
* *Варганов А. Д*. Суздаль: историко-экономический очерк. — Владимир, 1957.
* *Варганов А. Д.* Суздаль. Очерки по истории и архитектуре. — Ярославль, 1971. — 184 с.
* *Варганов А. Д., Варганов А. А.* Суздаль. Путеводитель. Исторический очерк. — М.: Сов. Россия, 1985. — 160 с.
* *[[:Ru:Воронин, Николай Николаевич|Воронин Н. Н.]]* Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. — М.: Искусство, 1958. — (:Ru:Архитектурно-художественные памятники городов СССР).
* *Достоевский М. Ф.* Суздаль / под ред. И. Н. Бороздина. — М.: Т-во «Образование», 1910. — 75 с. — (Культурные сокровища России. Вып. 14)
*  
* *Овчинников А. Н.* Суздальские златые врата : альбом. / на рус. и англ. яз. — М.: Искусство, 1978.
* *[[:Ru:Полторацкий, Виктор Васильевич|Полторацкий В. В.]]* Дорога в Суздаль. Книга о любимой земле. — М.: Сов. Россия, 1971. — 208 с.
* *Ранинский Ю. В.* Суздаль — туристский центр. — М., 1981.
* Сокровища Суздаля : сб. ст. / сост. С. В. Ямщиков. — М.: Изобразительное искусство, 1969. — 196 с.
* Суздаль / авт.-сост. С. В. Ямщиков. — М.: Планета, 1970. — 89 с.
* 
* Суздаль и его достопамятности // Тр. Владимирской учён. архив. комиссии. — Кн. 14. — М., 1912.
* Суздалю — 950 лет (по материалам юбилейной научной конференции). — Ярославль, 1977.

## Xarici keçidlər

* Суздаль — официальный сайт города Суздаля 
* Суздаль — история, архитектура, гостиницы, рестораны 
* Владимиро-Суздальский музей-заповедник
* История герба Суздаля 
* Суздаль на WikiMAPIA 
* Фотографии города Суздаль 
* Аэропанорамы Суздаля 
* «Владимир, Суздаль и Кидекша », документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры»