Hamun gölü

**Hamun gölü** və ya **Hamun vahəsi** — Əfqanıstan-İran sərhədindəki Sistan bölgəsində yerləşən Sistan qapalı hövzəsindəki göl və bataqlı ərazi. İranda Sistan gölü olaraq da tanınır. Ölçüsünə görə İranın ən böyük 3-cü gölü olan Hamun gölü həm də İranın şirinsulu ən böyük gölüdür.

Hamun yazda yaxınlıqdakı dağlarda qar əriməsinin nəticəsində İranın cənub-şərqindəki səhralarda və Əfqanıstan ilə Pakistanın ona bitişik ərazilərində adətən mövsümi xarakter daşıyan dayaz göllərə aid ümumi termindir.

Hamun çoxlu mövsümi su qolları ilə qidalanır; əsas qolu Əfqanıstandakı Hindukuş dağlarından başlayan çoxillik Helmand çayıdır. Müasir dövrdə və kənd təsərrüfatının suvarılması üçün bəndlərin mövcudluğundan əvvəl yaz daşqınları daha böyük gölləri meydana gətirərdi.

## Coğrafiya

Əfqanıstanda, Helmand çayının dendritik delta əmələ gətirdiyi Daşt-e Margow səhrasının qərbindəki Sistan bataqlıqlarında yerləşir. Su şimal-şərqdə Hamun-e Puzak ilə başlayan göllər silsiləsi ilə dairəvi şəkildə axır, Hamun-e Sabari'yə süpürülür və nəhayət cənub-qərbdə Hamun-e Helmand'a axır.

Əvvəllər yuxarı göllərin kənarlarında sıx qamış yataqları və tamarisk qalınlığı olan təxminən 4000 km2 (1500 kv mi) ərazini əhatə edirdi. Ərazi vəhşi heyvanlar və köçəri quşlarla çiçəklənirdi.

Khajeh dağı kimi tanınan trapezoid formalı bazalt çıxıntısı,ortasında əvvəllər Hamun gölü və Hamun-e Helmandın şimal-şərq kənarı olan bir ada kimi yüksəlir. Onun düz zirvəsi dəniz səviyyəsindən 609 metr hündürlükdə, diametri 2–2,5 km (1,2–1,6 mil) olan Sistan düzənliklərində qalan yeganə təbii yüksəlişdir. 

Hamun gölü bəzən üç qardaş dayaz göl kimi təsnif edilir, yəni Hamun-e Helmand, Hamun-e Sabari və Hamun-e Puzak, sonuncusu Əfqanıstanın Farah əyalətinin Lash wa Cuwayn rayonuna uzanır.

Hamun gölü, əsasən, Harut çayı da daxil olmaqla, Əfqanıstan tərəfindəki su hövzələrindən qidalanır. Sistan bölgəsindədir və Əfqanıstanın Fərəh vilayətinin Laş və Cuvayn rayonundadır. Harut çayı sərhədin Əfqanıstan tərəfindəki gölə tökülür. 1976-cı ildə Əfqanıstanda çayların müntəzəm axdığı zaman göldə suyun miqdarı nisbətən çox idi. 1999 və 2001-ci illər arasında göl tamamilə qurudu və yox oldu, 2001-ci il peyk görüntüsündə də göründüyü kimi.

Əfqanıstanda quraqlıq baş verdikdə və ya Hamun gölünü dəstəkləyən su hövzələrindəki su digər təbii və ya insan səbəbli səbəblərlə çəkildikdə, nəticədə İranda quru göl yatağı yaranır. Bundan əlavə, göl quruyanda mövsümi küləklər açıq göl yatağından incə qumları uçurur. Qum, keçmiş göl sahili boyunca yüz və ya daha çox balıqçı kəndini əhatə edə bilən nəhəng təpələrə çevrilir. Gölün ətrafındakı vəhşi təbiətə mənfi təsir göstərir və balıqçılıq dayanır. Bölgədəki su siyasətindəki dəyişikliklər və əhəmiyyətli yağışlar 2003-cü ilə qədər Hamun gölündəki suyun çox hissəsinin geri qaytarılmasını təmin edəcəyinə ümid edir.

1975-ci ildə Hamun, Hamun-e Sabari ilə birlikdə Ramsar ərazisi təyin edildi.

## Tarix
## '''Arxeoloji yerlər'''

Ərazidə mühüm arxeoloji qalıqlar var. Ərazidə tarixdən əvvəlki nəhəng Şəhr-i-Söhta şəhəri yerləşir. Həm də Hamun gölünün yaxınlığında qədim Əhəməni şəhəri Dahan-e Qulaman (“Qullar qapısı”) xarabalıqları var. Shahr-i-Sokhta Dahan-e Gholaman'dan təxminən 35 km cənub-qərbdə yerləşir.

1975-ci ildə Hamun-e Helmand, Hamun-e Sabari ilə birlikdə Ramsar ərazisi təyin edildi.

## '''Suvarma'''

Son beş minillikdə insanlar Hamun Oazisi və onun bataqlıq əraziləri və vəhşi təbiəti ətrafında yaşayıblar. Səhra bataqlıqlarına uyğun həyat tərzi ilə Hamun ətrafında formalaşmış xüsusi mədəniyyət. Onlar dayaz sularda hərəkət etmək üçün uzun qamışdan qayıqlar düzəltdilər və səhranın istisinə tab gətirmək üçün qırmızı gildən evlər tikdilər. Onların dolanışığı demək olar ki, tamamilə ovçuluq, balıqçılıq və əkinçiliklə bağlı idi.
20-ci əsrin sonlarına qədər Sistan hövzəsində suvarma 4000 ildən çox müddətə bataqlıqları məhv etmədən zəiflədi və zəiflədi, lakin sonra əhali sürətlə artdı və bölgəyə yeni su idarəetmə texnologiyaları gətirildi. Tezliklə suvarma sxemləri hövzənin hər yerində öz yoluna girməyə başladı. Daha qərbdə, fırlanan Əfqan hökumətləri suyu çayın yuxarı axınından yayındıran böyük bəndlər (Arqandab bəndi, Kajaki bəndi) inşa etdilər.

## '''1999-2001-ci illərdə həddindən artıq quraqlıq nəticəsində dağıntılar'''
Hindukuşda yağıntıların dəyişkənliyi Helmandda alternativ daşqın dövrləri və quraqlıqlarla nəticələnir ki, bu da bütün laqonların qurumasına səbəb ola bilər. Bu, 20-ci əsrdə göllərin yalnız yuxarı hissəsi su altında qalanda bir neçə dəfə baş verdi. Landsat peyk çəkilişləri yağıntının kəskin azalmasının Helmand hövzəsində qarla örtülmüş ərazinin 1998-ci ildəki 41.000 km2-dən 2000-ci ildə 26.000 km2-ə qədər azalması ilə nəticələndiyini göstərir. 2001-ci ilə qədər İran və Əfqanıstanda ardıcıl üçüncü il ərzində bu həddən artıq ağır sınaqlar yaşandı. O qədər şiddətli idi ki, Hamun tamamilə qurudu.

Müharibə şəraitində olan Əfqanıstandan olan qaçqınlar tərəfindən qabaran Sistan əhalisi su qıtlığından ciddi şəkildə zərər çəkib. Suvarma kanalları quruyub və kənd təsərrüfatı dayanıb, bu da insanların su axtarışında köçməsi nəticəsində bir çox kəndlərin tərk edilməsi ilə nəticələnib.

Quraqlıq və kütləvi suvarma birləşməsi bataqlıqlar üçün şok oldu. Beş il ərzində (1998-2002) bir vaxtlar münbit bataqlıqlar sürətlə pisləşdi. Biz əsaslı şəkildə güman edə bilərik ki, Hamunun ətraf ərazilər kimi quraq ölkəyə çevrilməsi, əsasən, 1970-ci illərdən bəri suvarılan əkinçiliyin genişlənməsi (peyk şəkillərində parlaq qırmızı ləkələr, əsasən buğda və arpa kimi təmsil olunur) və ən pis quraqlıqlardan biri ilə əlaqədardır. 1999-2001-ci illərdə Orta Asiyada şahidi olduq.
Bataqlıq əraziləri daha çox cansız şoranlıqlar və çürüyən qamışlıqlar əvəz etmişdir. Bir vaxtlar Hamounu əhatə edən vəhşi təbiət, şəhərlər, balıqçılıq və kənd təsərrüfatı hamısı məhv olub, çöllərə səbəb olub.

Vaxtilə bataqlıq ərazilərin suları ilə soyuyan küləklər indi qurumuş göl yatağından toz, qum və duzu ətraf kəndlərə sürükləyir və bu qum sürüşmələri Aral dənizi fəlakətini xatırladan mənzərədə 100-ə yaxın kəndi təpələrin altında su altında qoyub. Məhsulların əksəriyyəti toz qabı şəraitinə çevrildi, mal-qara sürüləri məhv edildi və illik 12.000 ton ovlanan inkişaf edən balıqçılıq məhv edildi. Nəsillər boyu Hamunun ətrafında yaşayanların çoxu ya köçdü, ya da hər şeyini itirdi.
Yerli quş populyasiyası yoxa çıxdı və köçəri quşlar sığınacaq çatışmazlığından artıq dayanmır, səhrada dolana bilməyən və ya başqa bir vahəyə uzun səyahət edə bilməyən canlılar tələf olur.Qalan bataqlıqlar indi qurudulmuş şoranlıqların sərt parıltısını verir. Yeganə nisbətən böyük su hövzələri içməli su üçün saxlanılan Çah-Nimeh IV su anbarıdır.

## Həmçinin bax

*Sistan hövzəsi
*Helmand çayı
*Khajeh dağı
*Araxoziya
*Drangiana
*Sistan

## İstinadlar