Darıxdırıcı əhvalat

** Darıxdırıcı əhvalat ** — () — Anton Çexovun 1889-cu ildə yazdığı "Qocanın dəftərlərindən" altyazılı romanıdır. Çexovun qardaşı Nikolayın vərəmdən ölməsinin təsiri ilə bu əsər Çexovun ən qalıcı əsərlərindən biri və “yaşlı və ölüm ayağında olan tibb professorunun zehninə nüfuz edən bir araşdırma” kimi təsvir edilmişdir.

## Yaradılış tarixi

Hekayə yazıçının bacı və qardaşlarının yaşadığı Luka kəndində (Xarkov vilayəti, Sumı rayonu) yazılmışdır. Çexov orada üç yayı - 1888, 1889 və 1894-cü illərdə keçirib. Burada "Darıxdırıcı hekayə" ilə yanaşı, "Problem", "Ad günü" hekayələri yazılıb və burada Anton Pavloviç "Naməlum bir adamın hekayəsi" üzərində işləyirdi. Kənddə yazıçı müalicə işi ilə də məşğul olurdu: xəstələri öz kabinetində təmənnasız qəbul edirdi. 1889-cu ilin yayında Çexovun qardaşı Nikolay öldü - ölümü yazıçını vurdu. 1889-cu ildə "yumorist Antoşa Çexontenin ədəbi fəaliyyətindən Anton Çexovun yaradıcılığına" keçid baş verdi. "Darıxdırıcı bir hekayə" 1889-cu ilin sentyabrında tamamlandı və Çexovun "Qadsız insanlar" (1890) kolleksiyasına daxil edildi. Hətta mətn üzərində işləyərkən müəllif yazıçı və tənqidçi Aleksey Pleşçeyevə yazdığı məktubunda belə etiraf edib: " Mən doğulduğumdan bəri heç vaxt belə bir şey yazmamışam, motivlər mənim üçün tamamilə yenidir və qorxuram ki, təcrübəsizliyim məni ələ salacaq. Daha doğrusu, boş şeylər yazmağa qorxuram. Sonralar Pleşçeyev bitmiş hekayəni oxuyanda Çexova səmimiyyətlə yazırdı: " Sənin heç vaxt bu şey qədər güclü və dərin bir şey olmayıb". " Darıxdırıcı bir hekayə " mətbuatda müxtəlif reaksiyalar aldı. Bəzi tənqidçilər bunu "uydurma-patoloji araşdırma", tibb yazıçısının qoca bir ruhun ölümünü izləmək cəhdi adlandırdı, bəziləri isə hekayəni "cənab Çexovun indiyə qədər yazdıqlarının ən yaxşısı və ən əhəmiyyətlisi" hesab etdi. Hekayə oxucuların böyük marağına səbəb oldu.

## Məzmun

Tamaşa bir qocanın xəstəlikdən dünyasını dəyişməsindən bəhs edir. Bu qoca Nikolay Stepanoviç tanınmış professor, çoxlarının hörmət etdiyi ən ağıllı insandır. O, bütün ömrü boyu hörmət qazanmaq üçün çalışmışdı, indi isə cəmi altı ay qalmışdı. Xəstəliyinin əlamətlərini bilən ağıllı bir insan kimi bu termini özü özünə verib. Amma o, nə etməlidir? Bütün intellektinə, savadına, elmi dairələrdə nüfuzuna baxmayaraq, o, qoca, cılız və ölüm ayağındadır. Davamlı ölüm gözlədiyi üçün qəhrəman yatmağı dayandırdı, həyatın bütün kiçik cazibələrinin zövqünü itirdi, indi ona tamamilə mənasız görünür. Suallarına cavab axtarır - və ümumiyyətlə, onun bütün həyatının mənası nə idi ki, bu belə bir sona səbəb oldu. Axı o, baş verənləri düzəldə bilməz. O, heç vaxt axirətə inanmırdı, amma indi bu mövzular üzərində düşünməyə, suallarına cavab axtarmağa başladı. Aldanmış kimi hiss etdiyindən, daimi narazılıqdan əsəbiləşdi. Evdə hadisələr həmişəki kimi inkişaf edir - arvad və qızı gündəlik işlərini yaşayırlar və bu, Nikolay Stepanoviçə qıcıqdan başqa bir şey gətirmir. Onun yeganə təsəllisi uşaqlıqdan övladlığa götürdüyü dostunun qızı Katyadır. Gəncliyindən teatrı sevirdi, aktrisa olmağa çalışırdı, alınmadı, sevməyə çalışdı , amma alınmadı, övladı öldü, ümumiyyətlə, şirin yaşamırdı. Katya onu başa düşdü və “Nə etməliyəm?” deyə soruşdu. Nikolay Stepanoviç cavabı bilmirdi, çünki özü də eyni suala cavab verə bilmirdi. Sonradan hekayənin qəhrəmanı belə nəticəyə gəldi ki, onun bütün həyatını və sonda onu rahatlığa aparacaq hərəkətlərini birləşdirən ortaq bir tel yoxdur. Amma onun belə bir məqsədi yox idi və daha onu düşünməyə, tanımağa və anlamağa vaxtı yox idi. Onun üçün həyatın mənası itirdi, təslim oldu və tam biganəliklə sonunu gözləməyə qərar verdi.  Belə biganəlik qorxulu idi, çünki bu, həyatdan heç nə almayan ruhun ölümü demək idi. Bu hekayə deyir ki, insan kim olursa olsun, son hamı üçün eyni olacaq. Odur ki, vaxtımızı heç bir məna kəsb etməyən gündəlik işlərə sərf etdikdə, insanın varlığının səbəbi haqqında düşünməyə dəyər. Axı, əgər o, ölümə məhkumdursa, sonra peşman olmayacağınız ən yüksək, ən gözəl, mənəvi məqsədlərə çatmaq üçün bunu etmək daha yaxşı deyilmi?

## Tənqid

Tənqidçilər hekayəni birmənalı qiymətləndirmirdilər. Yazıçı Pleşçeyev müəllifə yazdığı məktubunda hekayəni belə qiymətləndirir: “Sizin heç vaxt bu şey qədər güclü və dərin bir şey olmamışdır. Qoca alimin tonu təəccüblü dərəcədə yaxşı dayanır və hətta subyektiv qeydlərin eşidildiyi arqumentlər də buna zərər vermir. Bu üz isə sanki canlı kimi oxucunun qarşısında dayanır. Katya əla çıxdı. Bütün ikinci dərəcəli üzlər də çox canlıdır. Çoxlu iradlar doğrudur, bəzən hətta dərindir. Motivin mütləq yeniliyini demirəm. Onu subyektiv və publisistik hesab edən Suvorin də hekayə haqqında P.Svobodin, K.F.Qolovin, D.Strunin, L.Obolenski və başqaları kimi öz fikirlərini yazıblar. Deməli, P.Svobodin yazırdı: “Moskvadan gedərkən “Sarı hekayə”ni bütövlükdə oxudum  və oxuyandan sonra öz-özümə dedim ki, L.Tolstoy səni nədənsə “fikirli” adlandırıb. Çox çox yaxşı". K. Qolovinin fikrincə, Çexovun "Darıxdırıcı hekayə" hekayəsi "ictimaiyyət arasında ən böyük uğur qazanan hekayələrindən biri idi". Hekayəyə qulaq asan Lev Nikolayeviç Tolstoy Çexovun ağlına heyran idi. Tənqidçi D.Strunin hekayənin əsas ideyasını belə müəyyənləşdirmişdir: " Çexov belə bir vəhyə gəldi: " Ağıl və vicdanın tələblərindən hər hansı bir sapma, hər hansı ixtisas, o cümlədən elm adamı insanı azaldır onu təsadüfən əsarətə salır, məhrum edir, onun həyatın tələblərini dərk etməsi və nəhayət, həyatının belə yaşanmadığını kədərli dərk etməsinə səbəb olur. Vvedenski və Nikolaev bu hekayədə müəllifin Lev Tolstoyu uğursuz təqlid etdiyinə inanırdılar.

## İstinadlar