İnterpol bildirişi

**İnterpol bildirişi** — üzv dövlətin (və ya səlahiyyətli beynəlxalq qurumun) hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən digər ölkələrin polisi ilə cinayətlər, cinayətkarlar və təhlükələr barədə məlumat mübadiləsi aparmaq üçün İnterpol tərəfindən yayılan beynəlxalq xəbərdarlıqdır. Bildirişlər vasitəsilə ciddi cinayətlərə görə axtarılan şəxslər, itkin düşmüş insanlar, naməlum meyitlər, mümkün təhdidlər, həbsdən qaçanlar və cinayətkarların *[[modus operandi]]*-si haqqında məlumatlar paylaşılır.

İnterpolun ümumilikdə səkkiz növ bildirişi vardır; bunların yeddisi funksiyasına uyğun olaraq rənglərlə işarələnir: qırmızı, mavi, yaşıl, sarı, qara, narıncı və bənövşəyi. Ən çox tanınan bildiriş *qırmızı bildirişdir* və bu, “müasir dövrdə beynəlxalq həbs orderinə ən yaxın alət” hesab olunur. Səkkizinci növ – *xüsusi bildiriş* – Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasının tələbi ilə verilir.

Bildirişlər ya İnterpolun öz təşəbbüsü ilə, ya da üzv dövlətlərin milli mərkəzi bürolarının (NCB), eləcə də Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi kimi səlahiyyətli qurumların müraciəti əsasında yayımlanır. Bütün bildirişlər İnterpolun təhlükəsiz rəsmi saytında yerləşdirilir. Əgər müraciət edən tərəf razılıq verərsə, bildirişlərin xülasəsi təşkilatın açıq saytında da dərc oluna bilər.

İnterpol yalnız hüquqi meyarlara tam uyğun bildirişləri yayımlaya bilər. Məsələn, təşkilat öz konstitusiyasına zidd olan — yəni siyasi, hərbi, dini və ya irqi xarakterli fəaliyyətlərə aid olan — bildirişi dərc etmir. İnterpol həmçinin məqbul hesab etmədiyi və ya riskli gördüyü müraciətlərin dərcini rədd edə bilər.

Bildirişlər İnterpolun dörd rəsmi dilində yayımlana bilər: ingilis, fransız, ispan və ərəb dillərində.

## Bildiriş növləri

2025-ci ildə Interpol cinayətkar aktivlərinin izlənməsi məqsədilə Gümüşü Bildirişin pilot tətbiqinə başladı.

Bildirişlərə bənzər digər əməkdaşlıq mexanizmi — “difüziya” — daha qeyri-formal vasitədir və üzv dövlət tərəfindən birbaşa digər seçilmiş ölkələrə və ya bütün üzvlərə göndərilir. Həmin məlumat eyni zamanda Interpolun bazasına da daxil edilir.

## Tarixi
Beynəlxalq bildiriş sistemi 1946-cı ildə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra İnterpolun Parisin Sent-Kloud qəsəbəsində yenidən qurulması zamanı yaradılıb. İlk sistem altı rəngli bildirişi əhatə edirdi: qırmızı, mavi, yaşıl, sarı, qara və bənövşəyi. 2004-cü ildə yeddinci — narıncı bildiriş əlavə edildi.

2005-ci ildə Interpol–BMT Təhlükəsizlik Şurası xüsusi bildirişi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1617 saylı qətnaməsi əsasında yaradıldı. Məqsəd, Əl-Qaidə və Talibanla əlaqəli şəxslərə qarşı tətbiq edilən aktivlərin dondurulması, səyahət qadağaları və silah embarqosunun icrasını gücləndirmək idi. Bildiriş İnterpolun 2005-ci ilin sentyabrında Berlində keçirilən 74-cü Baş Assambleyasında qəbul edildi.

## Mübahisələr

### Qırmızı bildirişlə bağlı mübahisələr
Bill Brauderin *[[Qırmızı bildiriş (kitab)|Qırmızı Bildiriş: Yüksək Maliyyə, Qətl və Bir Nəfərin Ədalət Uğrunda Mübarizəsinin Həqiqi Hekayəsi]]* () kitabında qeyd edildiyi kimi, Rusiya hökuməti onun həbsi üçün Interpoldan dəfələrlə Qırmızı bildiriş tələb edib. Interpol isə müraciəti rədd edərək bildirmişdir ki, bunun “əsasən siyasi xarakter daşıdığı” üçün qurumun qaydalarına ziddir. Rusiyada ekstradisiya mümkün olmadıqda Brauder sonra vergi qaçaqçılığı ittihamı ilə Moskva məhkəməsində *[[qiyabi məhkəmə|qiyabi olaraq]]* mühakimə olunub.

2017-ci ilin yanvarında Böyük Britaniyada yerləşən qeyri-hökumət təşkilatı Fair Trials İnterpoldan daha ciddi yoxlama mexanizmləri tətbiq etməyi tələb etdi. Fair Trials təşkilatının baş direktoru Kaqo Rassell bildirmişdi: “*İnterpol özünü dünyanın repressiv rejimləri tərəfindən insan haqları müdafiəçilərini, jurnalistləri və siyasi opponentləri təqib etmək üçün istifadə olunmağa imkan verir*”. Mart 2017-ci ildə BƏƏ-nin İnterpola 54 milyon ABŞ dolları həcmində ianə etməsi – bu məbləğin bütün digər üzv dövlətlərin ümumi töhfəsinə bərabər olduğu – münaqişə maraqları ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olmuşdu. Interpolun baş katibi Yurgen Stok isə bildirmişdi ki, təşkilat müraciətlərin “daha intensiv şəkildə” yoxlanılması üçün yeni işçi qrup yaradıb.

2020-ci ilin iyununda İran, Qasım Süleymaninin qətlə yetirilməsindəki rollarına görə ABŞ prezidenti Donald Tramp və daha 35 amerikalı siyasi və hərbi rəsmiyə qarşı həbs orderi çıxardı və İnterpoldan qırmızı bildiriş verməsini xahiş etdi. İnterpol bu tələbi siyasi xarakter daşıdığı üçün rədd etdi. Tramp vəzifəsini tərk etdikdən sonra İran 2021-ci ilin yanvarında müraciəti yenilədi, lakin cavab yenə mənfi oldu.

2013-cü ildə aparılan araşdırmalar göstərmişdi ki, İnterpolun Qırmızı bildirişləri bəzən qeyri-dəqiq və siyasi motivli ola bilər. Fair Trials International kimi QHT-lər təşkilatın siyasi sui-istifadənin qarşısını almaq üçün məhdud daxili nəzarət mexanizmlərinə malik olduğunu bildiriblər. Bir çox üzv dövlətlərin zəif insan hüquqları praktikasına malik olması və korrupsiyalaşmış, qeyri-demokratik idarəçilik səbəbilə Qırmızı bildirişləri siyasi məqsədlərlə sui-istifadə etməsi ilə bağlı ittihamlar mövcuddur.

Bəzi Qırmızı bildirişlər mübahisəli olmuş və müxtəlif rejimlərin opponentlərini təqib etmək üçün istifadə edilmişdir. Məsələn, Ukraynanın sabiq prezidenti Viktor Yanukoviç haqqında verilmiş Qırmızı bildiriş həmin müraciətin siyasi xarakterli olması müəyyən edildikdən sonra geri götürülmüşdür.

2015-ci ildə Interpol yeni qaçqın siyasəti qəbul edərək bildirmişdi ki, qaçqın statusu almış şəxs barədə Qırmızı bildiriş, həmin şəxsin qaçdığı ölkənin tələbi ilə verilməməlidir.

2018-ci ilin noyabrında Bəhreyn, futbolçu və siyasi dissident Hakim əl-Araibi barədə Qırmızı bildiriş yaydı. O, 2014-cü ildə Bəhreyndən qaçaraq Avstraliyada qaçqın statusu almışdı. Taylanda bal ayı üçün gedərkən o, Tayland polisi tərəfindən saxlanıldı. Bir neçə gün sonra bildiriş qanunsuz olduğu üçün geri götürülsə də, Bəhreyn ekstradisiya tələbini yeniləyib və Tayland məhkəməsi işə baxmağa başladı. 11 fevralda ittihamlar çıxarıldı və əl-Araibi azad olundu; ertəsi gün Avstraliyaya qayıtdı. Bir ay sonra, 12 mart 2019-da ona Avstraliya vətəndaşlığı verildi.

Qaçqınların qanunsuz şəkildə Qırmızı bildirişlərlə hədəf alınması ilə bağlı narahatlıqlar artır. Əl-Araibi hadisəsinə qədər də bir sıra oxşar hallar mövcud idi; məsələn, rusiyalı fəal Petr Silayevin İspaniyada saxlanılması və cəzairli hüquq müdafiəçisi Rəşid Meslinin İtaliyada həbs edilməsi buna misaldır.

## İnterpolun fayllara nəzarət komissiyası
İnterpolun Fayllara Nəzarət Komissiyası (CCF) müstəqil monitorinq qurumudur. Komissiya bir sıra rəsmi qaydalara uyğun fəaliyyət göstərir və üç əsas funksiyanı yerinə yetirir:

* İnterpol tərəfindən emal olunan şəxsi məlumatlara tətbiq edilən məlumatların qorunması qaydalarına nəzarət
* Şəxsi məlumatların emalına dair hər hansı layihə və ya əməliyyatlarla bağlı məsləhət vermək
* Şəxslərin İnterpol məlumat bazasına çıxışla bağlı müraciətlərini emal etmək

2008-ci ildə İnterpolun Baş Assambleyası CCF-i təşkilatın daxili hüquqi strukturuna inteqrasiya etmək üçün nizamnaməyə dəyişiklik etdi və bununla da onun müstəqilliyi təmin edildi.

Komissiyanın ən mühüm funksiyası fiziki şəxslərin Qırmızı bildirişlərin ləğv edilməsi ilə bağlı etdiyi hüquqi müraciətləri qiymətləndirməkdir. Bu müraciətlər yalnız o halda qəbul olunur ki, Qırmızı bildiriş İnterpol Nizamnaməsini pozmuş hesab edilsin; məsələn, Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinə zidd olması və ya siyasi, dini, hərbi və ya irqi səbəblərlə verilməsi.

## Populyar mədəniyyətdə
* 1985-ci ildə Broderbund şirkətinin buraxdığı “Where in the World Is Carmen Sandiego?” video oyununda hər missiyanın ilk hissəsi uydurma cinayətkar dəstənin üzvü üçün İnterpolun qırmızı bildirişinin (natamam şəkildə “həbsetmə orderi” kimi təsvir olunurdu) əldə edilməsindən ibarət idi.
* Patrisiya Kornuellin “Black Notice” adlı kriminal romanı Interpol prosedurunun adını daşıyır.
* “Red Notice” və “SAS: Red Notice” filmləri də eyni prosedurdan ad götürmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* of Interpol notices
**Wanted persons
**Missing persons