open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thamnophilus praecox

**Thamnophilus praecox** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Thamnophilus praecoxa əsasən Kolumbiya, Ekvador və Peruda rast gəlinir. Thamnophilus praecox monotipikdir. Bu növ T. nigriceps qardaş növlərdir. Thamnophilus praecox təxminən 16 sm uzunluğundadır. "Thamnophilus" cinsinin üzvləri qarışqaquşu fəsiləsinin iri nümayəndələridir; hamısının qıvrımlı dimdiyi var, həqiqi çəkənlərin dimdiyinə bənzəyir. Bu növ cinsi dimorfizm nümayiş etdirir. Yetkin erkəklər tamamilə qara rəngdədir, yalnız qanadaltı örtükləri ağ rəngdədir ki, bu da təbiətdə nadir hallarda görünür. Yetkin dişilərin başı, boğazı və üst döşü qara rəngdədir. Bəzi fərdlərin boğazında zəif ağ zolaqlar var. Bədəninin qalan hissəsi, qanadları və quyruğu qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir; alt hissələri arxa hissəsindən bir qədər açıq rəngdədir.

## Yayılması və ekologiyası

Thamnophilus praecox uzun müddət Ekvadorun şimal-şərqinə endemik hesab edilirdi, burada Rio Napo çayı və onun qolları boyunca lokal olaraq rast gəlinirdi. "Beynəlxalq Ornitoloji Komitəsi" onu hələ də bu şəkildə siyahıya alır. Bununla belə, 2021-ci ilə qədər "Amerika Ornitoloji Cəmiyyəti"nin "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" (SACC) onun Kolumbiyanın cənub mərkəzində, bu çay sisteminin yuxarı hissəsində də rast gəldiyini tanıdı. 2024-cü ilin martında SACC Perudan sənədləşdirilmiş qeydləri tanıdı. 2023-cü ilin sonunda "Clements" taksonomiyası onun yayılma sahəsini "Ekvadorun şimal-şərqi (şərqi Napo və şərqi Sucumbíosda Rio Napo və onun qolları boyunca lokal olaraq) və bitişik Kolumbiya (Putumayo və cənub-qərb Caqueta-da lokal olaraq); Perunun şimalında (cənub mərkəzi Loreto-da Puinahua kanalında) ayrı-ayrı yerlərdə" olaraq yenilədi.
Thamnophilus praecox qara su çayları boyunca, adətən kiçik çaylarda, mövsümi olaraq su basan "várzea" meşələrində tapılır. Sıx kolluqları və dolaşıq bitkiləri üstün tutur. Dəniz səviyyəsindən təxminən 160–300 metr yüksəklikdə rast gəlinir.

Thamnophilus praecox bütün yayılma sahəsində il boyu qalıcı quş hesab edilir.

Thamnophilus praecoxun qidası məlum deyil, lakin həşəratlar və digər buğumayaqlılarla qidalandığı güman edilir. Adətən tək və ya cüt halda qidalanır və nadir hallarda qarışıq növlərdən ibarət qidalanma sürülərinə qoşulur. Sıx bitkilikdə qidalanır və budaqlar arasında tullanaraq ovunu tutur.

Thamnophilus praecoxun çoxalma biologiyası haqqında heç bir məlumat yoxdur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Thamnophilus praecoxu "yaxın təhlükə altında" (Near Threatened) kimi qiymətləndirib. Çox məhdud yayılma sahəsinə malikdir və təxminən 8000 yetkin fərddən ibarət populyasiyasının azalmaqda olduğu güman edilir. "Yayılma sahəsinin qərb hissəsində (xüsusilə Ekvadorda) neft axtarışlarının genişlənməsi səbəbilə meşə təmizləmə geniş yayılıb, lakin yayılma sahəsinin şərq hissəsində geniş təmiz yaşayış mühiti qalır." Thamnophilus praecox 1937-ci ildə elmə təqdim edilsə də, 1990-cı ilə qədər yalnız holotip nümunəsi ilə məlum idi, o zaman həmin nümunənin toplandığı yaxınlıqda yenidən kəşf edildi. Ekvador və Peruda kifayət qədər çoxsaylı, lakin lokal hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Drepanoptila holosericea

**Drepanoptila holosericea** — Göyərçinlər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Drepanoptila holosericea "Drepanoptila" cinsində monotipikdir, lakin bu cinsin "Ptilinopus" cinsi ilə birləşdirilməsi daha məqsədəuyğun ola bilər. Drepanoptila holosericea Yeni Kaledoniyaya endemikdir və meşələrdə və Melaleuka savannalarında dəniz səviyyəsindən 1,000 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir.

Drepanoptila holosericea əsasən meşə yaşayış mühitində tez-tez rast gəlinir. Həmçinin Yeni Kaledoniyanın cənubunda, Ile des Pins boyunca yayılmışdır, lakin Loyalti adalarında tapılmır. 1998-ci ildə aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, onun ümumi yayılma sahəsində təxminən 140,000 fərd yaşayır.

Drepanoptila holosericea əsasən dəniz səviyyəsindən 1,000 metr yüksəkliyə qədər olan ilkin və ikincil rütubətli meşələrdə rast gəlinir. Görünür, 400-600 metr yüksəklikdə yerləşən rütubətli meşələri, xüsusilə meşə kənarlarını üstün tutur. Bununla belə, quşun qidalanması haqqında çox az məlumat var. Ornitoloqlar yalnız müxtəlif meyvə və giləmeyvələrlə qidalandığını müşahidə ediblər.

Bu quş əsasən ovçuların daha böyük hədəflər üçün mərmilərini qoruyub saxlaması səbəbilə az ovlanır. Əgər bu məhdudiyyətlər aradan qaldırılsa, göyərçin daha çox ovlana bilər və populyasiyası sürətlə azala bilər, baxmayaraq ki, bu quş qanunla qorunur. Digər təhlükələrə meşə yanğınları, meşə təmizləməsi və mədən əməliyyatları daxildir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Drepanoptila holosericeanı yaşayış mühitinin pozulması və ovlanma səbəbilə "yaxın təhlükə altında" (Near Threatened) kimi qiymətləndirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*  Голос ''Drepanoptila holosericea'' на сайте xeno-canto.org .
* BirdLife International 2012. Drepanoptila holosericea .
* David Gibbs, Eustace Barnes und John Cox: Pigeons and Doves&nbsp;— A Guide to the Pigeons and Doves of the World. Pica Press, Sussex 2001.
* Gerhard Rösler: Die Wildtauben der Erde&nbsp;— Freileben, Haltung und Zucht. Verlag M. & H. Schaper, Alfeld-Hannover 1996.

## Xarici keçidlər

* BirdLife International (2016) Species factsheet: Cloven-feathered Dove ''Drepanoptila holosericea'' ()
Megascops marshalli

**Megascops marshalli** — Bayquşkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Megascops marshalli monotipikdir. Onun ən yaxın qohumları Megascops petersoni və M. hoyi hesab edilir, lakin onların dəqiq qohumluq əlaqələri hələ də müəyyən edilməmişdir. Növün xüsusi epiteti, "gecə quşlarının müasir tədqiqatçısı" Joe T. Marshallın şərəfinə verilmişdir.

Megascops marshalli 20-23 sm uzunluğundadır. Bir erkək və bir dişi fərdin çəkisi müvafiq olaraq 105 qram və 115 qramdır. Bu, ən kiçik Megascops marshallilərdən biridir. Qırmızımtıl üz diski, yanlarında qara kənarlar, tünd qəhvəyi gözlər üzərində ağ qaş xətti və qısa "qulaq" kəkilli var. Başının üstü və üst hissələri zəngin qırmızı-qəhvəyi rəngdədir, qara ləkələr və açıq sarımtıl ensə "yaxası" var. Qatlanmış qanadında ağ ləkələr sırası var və quyruğu zolaqlıdır. Döşü qırmızımtıl rəngdədir, tünd zolaqlar və incə naxışlarla örtülüdür. Qarnı ağ rəngdədir, tünd zolaqlar və incə zolaqlarla örtülüdür.

## Yayılması və ekologiyası
Megascops marshalli əvvəlcə yalnız Perunun cənub və mərkəzi hissələrində, Pasco, Cuzco və Puno departamentlərində məhdudlaşdığı düşünülürdü. 2005-ci ildən etibarən Boliviyanın şimalında da qeydə alınıb. Bulud meşələrində, rütubətli, mamırlı, epifitlər, qıjılar və sıx alt mərtəbə ilə zəngin mənzərədə yaşayır. Dəniz səviyyəsindən ən azı 1,900-2,600 metr yüksəklikdə, bəlkə də daha yüksəklərdə rast gəlinir.

Megascops marshalli meşənin yuxarı mərtəbəsində qidalanır, əsasən həşəratlarla qidalandığı güman edilir.

Megascops marshallinin çoxalma fenologiyası haqqında çox az məlumat var. Görünür, iyunun sonu ilə avqust arasında çoxalır və cinsinin digər növləri kimi ağac deşiklərində yuva qurduğu güman edilir.

Megascops marshallinin mahnısı "monoton uğultuların davamlı seriyası"dır ki, intensivliyi artır və sonra qəfil bitir. Həmçinin bəzən "trillə bənzəyən qısa mahnı" ifa edir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Megascops marshallini "yaxın təhlükə altında" (Near Threatened) kimi qiymətləndirib. "Çox məhdud yayılma sahəsinə malik olduğu və buna görə də yaşayış mühitinə hər hansı bir gələcək təhlükəyə qarşı çox həssas olduğu güman edilir."
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Myiopsitta luchsi

**Myiopsitta luchsi** — Tutuquşukimilər fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Myiopsitta luchsi uzun müddət Myiopsitta monachusun yarımnövü kimi qəbul edilirdi. Morfoloji və davranış fərqləri, həmçinin coğrafi fərqliliklər səbəbilə, "Beynəlxalq Ornitoloji Komitəsi" 2015-ci ildə Myiopsitta luchsini ayrı bir növ kimi tanıdı. "BirdLife International"-ın "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" 2020-ci ildə, "Amerika Ornitoloji Cəmiyyəti"nin "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" isə 2024-cü ilin sonunda bu təsnifatı təsdiqlədi. 2024-cü ilin sonuna qədər "Clements" taksonomiyası onu hələ də monax tutuquşusunun yarımnövü kimi qəbul edir. Bu növ alman həkimi və quş bəsləyicisi Ernst Luçsın şərəfinə Otto Finç tərəfindən təsvir edilmişdir.

## Təsviri
Myiopsitta luchsi 30 sm uzunluğunda və təxminən 120 qram ağırlığındadır. Yetkin fərdlərin üzü, boğazı və döşü boz, qarnı sarı rəngdədir. Yanları, quyruqaltı lələkləri və budları yaşıl rəngdədir. Arxa başı, ensəsi və beli müxtəlif çalarlı yaşıl rəngdədir. Mərkəzi quyruq lələkləri tünd yaşıl və ya mavimtıl, digər lələklərin xarici hissəsi yaşıl, daxili hissəsi və ucları sarı rəngdədir. Birinci dərəcəli lələkləri, xarici ikinci dərəcəli lələkləri və örtükləri mavi, qanadın qalan hissəsi yaşıl rəngdədir. Dimdiyi sarımtıl-qəhvəyi rəngdədir, bəzən çəhrayı çalarlı ola bilər. Gözləri tünd qəhvəyi rəngdədir və göz ətrafı çılpaq boz dəri ilə əhatələnib.

## Yayılması və ekologiyası
Myiopsitta luchsi Boliviyanın Çukisaka, Koçabamba, La Pas, Potosi və Santa Krus departamentlərində tapılır. Qayalıqların yaxınlığında yerləşən quru dağarası vadilərdə yaşayır. Dəniz səviyyəsindən 1,300-3,000 metr yüksəklikdə rast gəlinir.

Myiopsitta luchsinin köçəri olmadığı güman edilir.

Myiopsitta luchsinin əsas qidası meyvə və toxumlardır, həmçinin əkin sahələrindən götürülmüş qarğıdalı ilə də qidalanır.

Myiopsitta luchsi qayalıqlar üzərində həcmli budaq yuvası qurur. Monax tutuquşusunun yuvalarından fərqli olaraq, bu yuvalar kollektiv deyil, lakin bir-birinə yaxın inşa edilə bilər. (Bu iki növ yuvalarını boşluqlarda və ya oyuqlarda qurmayan yeganə tutuquşularıdır.) Yuva ölçüsü təxminən altı yumurta olaraq qiymətləndirilir. Bəzi sübutlar göstərir ki, bəzən bir ildə iki balalıq böyüdülür.

Myiopsitta luchsinin mahnısı və çağırışları xarakterikdir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Myiopsitta luchsini "az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirsə də, 2021-ci ildən etibarən onu "yaxın təhlükə altında" (Near Threatened) kimi təsnif edir. Çox məhdud yayılma sahəsinə malikdir və təxminən 10,000-dən az yetkin fərddən ibarət populyasiyasının azalmaqda olduğu güman edilir. Yayılma sahəsi boyunca bərabər paylanmır və kənd təsərrüfatı zərərvericisi kimi təqib olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ramphastos citreolaemus

**Ramphastos citreolaemus** — Tukanlar fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Ramphastos citreolaemus "Beynəlxalq Ornitoloji Komitəsi" (IOC) və "BirdLife International"-ın "Dünya Quşlarının Təlimat Kitabı" tərəfindən ayrı bir növ kimi qəbul edilir. Bununla belə, "Amerika Ornitoloji Cəmiyyəti"nin "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" və "Clements" taksonomiyası onu R. vitellinusun yarımnövü kimi qiymətləndirir. Ramphastos citreolaemus monotipikdir.

Ramphastos citreolaemus təxminən 48 sm uzunluğunda və 360 qram ağırlığındadır. Erkək və dişi fərdlər oxşar görünüşə malikdir. Dimdiyi əsasən qara rəngdədir. Dimdiyinin üst hissəsində dar yaşıl-sarı bir xətt, üst çənəsinin əsasında geniş sarı zolaq və alt çənəsinin əsasında mavi-yaşıl rəng var. Göz ətrafı çılpaq açıq mavi dəri ilə əhatələnib. Lələklərinin böyük hissəsi qara rəngdədir. Sağrısı, quyruqüstü lələkləri, boğazı və döşü açıq limon sarısı rəngdədir və döşün altında dar qırmızı bir zolaq var. Quyruqaltı lələkləri qırmızı rəngdədir.

## Yayılması və ekologiyası

Ramphastos citreolaemus şimali Kolumbiyadan şimal-qərb Venesuelaya qədər olan ərazilərdə rast gəlinir. Düzənliklərdə və təpə ətəklərində yerləşən rütubətli meşələrdə yaşayır. Venesuelada dəniz səviyyəsindən 500 metrə, Kolumbiyada isə 900 metr yüksəkliyə qədər olan ərazilərdə tapılır. 

Məlumatlara görə, Ramphastos citreolaemus bütün yayılma sahəsində il boyu qalıcı quşdur.

Ramphastos citreolaemus adətən meşənin orta və yuxarı mərtəbələrində qidalanır, lakin yerə düşmüş meyvələri də toplayır. Əsas qidası müxtəlif meyvələrdən ibarətdir, həmçinin həşəratlar, digər buğumayaqlılar, kərtənkələlər, quşlar və onların yumurtaları ilə də qidalanır.

Ramphastos citreolaemusun çoxalma mövsümü ən azı yanvardan iyula qədər davam edir. Onun çoxalma biologiyasının kanal dimdikli tukanınkına bənzədiyi güman edilsə də, bu mövzuda heç bir tədqiqat aparılmayıb.

Ramphastos citreolaemus "qurbağa bənzər, qısqıltılı 'cree-op' notları" seriyası ilə xarakterizə olunan bir mahnıya malikdir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Ramphastos citreolaemusu "az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirib. Geniş yayılma sahəsinə malikdir, lakin populyasiya ölçüsü məlum deyil və azalmaqda olduğu güman edilir. Hər hansı bir dərhal təhlükə müəyyən edilməmişdir. Kolumbiyada nadir hesab edilir və bir neçə qorunan ərazidə rast gəlinir. Venesuelada isə "Marakaibo gölü" ətrafındakı And dağlarının təpə ətəklərində yaşayış mühitinin sürətlə məhv olması səbəbilə az rast gəlinən və yerli bir növ hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Cacatua citrinocristata

**Cacatua citrinocristata** — Kakadular fəsiləsinə aid quş növü.

## Ümumi məlumat
Cacatua citrinocristata tünd boz dimdiyi, açıq narıncı qulaq ləkələri və güclü ayaqları və dırnaqları olan orta ölçülü kakadu növüdür. Böyük qanad və quyruq lələklərinin alt tərəfi açıq sarı rəngdədir. Göz qapağının rəngi çox açıq mavidir. Hər iki cins oxşar görünüşə malikdir. Dişilərin gözləri mis rəngindədir, erkəklərin gözləri isə çox tünd qara rəngdədir.

Bu növ İndoneziyanın Kiçik Sunda adalarından olan Sumba adasına endemikdir. Qidası əsasən toxumlar, tumurcuqlar, meyvələr, qozlar və otlu bitkilərdən ibarətdir.

2022-ci ildə "Birdlife International" Cacatua citrinocristatanı ayrı bir növ kimi tanıdı və "Cacatua citrinocristata" adı ilə "Təhlükə Qarşısında Kritik Vəziyyətdə" (Critically Endangered) kimi qiymətləndirdi. 2023-cü ildə isə "Beynəlxalq Ornitoloji Konqresi" onu ayrı bir növ kimi təsnif etdi.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Cacatua citrinocristatanı "Təhlükə altında" kimi qiymətləndirib. Populyasiyası məskunlaşma itkisi və qəfəs quşu ticarəti üçün qanunsuz ovlanma səbəbilə azalmış təhlükə qarşısında kritik vəziyyətdə olan bir quşdur. 1993-cü ildə Sumbada aparılmış bir araşdırma növün sayını 2000-dən az fərd olaraq qiymətləndirdi. 2012-ci ildə bu rəqəm 563-ə düşdü və 2019-cu il məlumatlarına görə populyasiya 1200-2000 fərd, o cümlədən 800-1320 yetkin fərd olaraq qiymətləndirilir. Bu növ "CITES" siyahısının I əlavəsində qeyd olunub. Nəticə etibarilə, beynəlxalq ticarət ciddi şəkildə tənzimlənir və vəhşi təbiətdə tutulmuş sitron kəkilli kakaduların ticarəti qanunsuzdur.

## Qalereya

File:CitronCrestedCockatoo.jpeg
File:Cacatua sulphurea citrinocristata kakadu žlutolící ZOO Děčín.jpg
File:Orangehaubenkakadu.jpg


## Həmçinin bax
* Cacatua ophthalmica

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Иерусалимский И.* Попугаи и певчие птицы: виды, содержание, обучение. &nbsp;— Ростов-на-Дону: Владис, 2001.&nbsp;— 320 с.&nbsp;— ISBN 5-94194-073-4
* Энциклопедия декоративных и экзотических птиц / Авт-сост. А.&nbsp;П.&nbsp;Умельцев.&nbsp;— М.: Локид-Пресс, 2002.&nbsp;— 368 с.&nbsp;— ISBN 5-320-00436-2

## Xarici keçidlər

* Royal Society for the Protection of Birds website - threats to wild bird populations
Sarıbaş quyruqsallayan

**Sarıbaş quyruqsallayan** () — Quyruqsallayanlar fəsiləsinə aid quş növü.

## Taksonomiyası
Bu quşun sistematikası, filogeniyası və taksonomiyası XXI əsrin əvvəllərində geniş müzakirə mövzusudur. Bunun səbəbi, bu quşun şərqi (M. tschutschensis) və qərbi sarı sallaqquyruq (M. flava) ilə birlikdə gizli növ kompleksi təşkil etməsidir. Bu qrupdakı çoxsaylı taksonlardan hansının hansı populyasiyaya aid olduğu yaxın gələcəkdə həll olunması mümkün deyil.

"Motacilla" latın dilində ağ sallaqquyruq üçün istifadə olunan addır, əslində "motare" (hərəkət etmək) sözünün kiçildilməsi olsa da, orta əsrlərdən etibarən "cilla"nın "quyruq" kimi səhv başa düşülməsinə səbəb olmuşdur. Xüsusi ad olan "citreola" isə latın dilində "limon sarısı" deməkdir.

## Təsviri
Bu quş incə quruluşlu, 15,5-17 sm uzunluğunda olub, "Motacilla" cinsinə xas olan uzun, daim tərpənən quyruğa malikdir. Çoxalma dövründə yetkin erkək fərdlərin üst hissəsi əsasən boz və ya qara rəngdədir, uçuş lələkləri ağ rəngdədir, alt hissəsi və başının böyük hissəsi parlaq sarı rəngdədir, yalnız ensəsi qara rəngdədir. Qış lələk örtüyündə sarı alt hissələri ağ rənglə qarışa bilər və başı qəhvəyi rəngdə olub, sarımtıl supercilium xətti var. Dişi fərdlər ümumiyyətlə qış lələk örtüyündəki erkəklərin solğun versiyalarına bənzəyir.

## Yayılması
Bu növ Mərkəzi Palearktikada nəmli çəmənliklərdə və tundrada çoxalır. Qışda Cənubi Asiyaya, tez-tez yüksək dağlıq ərazilərə miqrasiya edir. Onun yayılma sahəsi qərbə doğru genişlənir və qərbi Avropaya nadir, lakin artan sayda səfərçi kimi rast gəlinir. Səfərçilər miqrasiya marşrutundan kənara çıxmaqdan daha çox miqrasiyanı uzadırlar; məsələn, Butanda, növün miqrasiya marşrutu boyunca olsa da, sitrin sallaqquyruq bir neçə gün və ya həftə qalmaqdan daha çox nadir hallarda keçid edən kimi qeydə alınmışdır.

Bu quş açıq ərazilərdə, su yaxınlığında, məsələn, nəmli çəmənliklərdə və bataqlıqlarda yaşayan həşərat yeyən bir quşdur. Yer üzərində yuva qurur və 4-5 xallı yumurta qoyur.
## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Sarıbaş quyruqsallayanı "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirib.
## Qalereya

File:Citrine wagtail I IMG 8326.jpg|Dişi Sarıbaş quyruqsallayan
File:Citrine Wagtail I IMG 8316.jpg|Gənc Sarıbaş quyruqsallayan
File:Citrine wagtail I IMG 5467.jpg|
File:Citrine Wagtail (Moticilla citreola) 12-10-2006 1-29-57 PM.JPG|
File:Citrine Wagtail Motacilla citreola.jpg|
File:Citrine Wagtail at Nalsarovar Bird Sanctuary.jpg|
Motacilla citreola citreola MHNT.ZOO.2010.11.203.20.jpg|Sarıbaş quyruqsallayan yumurtaları


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Sálim Ali, Dillon Ripley, Handbook of the Birds of India and Pakistan, Delhi 1987, Vol. IX, S. 283ff

## Xarici keçidlər

* Позвоночные животные России: Желтоголовая трясогузка
Şencini

**Şencini** () — Albaniya Republikasında şəhər və keçmiş bələdiyyə. 

2023-cü il siyahıyaalınmasında əhalinin sayı 6,963 nəfər idi.

## Yerləşməsi
Şencini Albaniyanın şimal-qərbində, Drina çayının ağzından şimalda, Leja şəhərindən 8 km şimal-qərbdə, Adriatik dənizinin sahilində yerləşir. Şəhərin şərq hissəsində, Adriatik dənizin sularından təqribən 100 m məsafədə və hündürlüyü təxminən 159 m olan, Rrenci adlı dağ var. Həmçinin, şəhərin yaxınlığında Adriatik dənizinin Drina körfəzinin sahilində eyniadlı burnu yerləşir.

Şencini Tirana şəhərində yerləşən "Ana Tereza Beynəlxalq Hava Limanı"ndan təxminən 60 km məsafədə yerləşir.

Şəhərin cənubunda "Kune-Vain-Tale" Təbiət Parkının qorunan ərazisi yerləşir və bu, insanlara bataqlıqların və dəniz sahillərinin təbii mühitindən həzz almaq imkanı yaradır. Eynilə, şəhər mərkəzinin bir az şimalında, sahil xətti boyunca kənd və inkişaf etməmiş qum təpələrindən ibarət olan və Qheq Alban dilində "Rana e Hedhun" və ya standart Alban sahilində "Rera e Hedhur" yerləşir.

Şencini Albaniyanın, Dürres şəhərindən şimalında yerləşən, ən əhəmiyyətli limanıdır. Şəhərdə həmçinin hərbi baza var və orada daimi olaraq patrul gəmisi yerləşdirilib.

## Tarixi
Şəhər, Qay Yuli Sezarın qeyd etdiyi Lissdən (indiki Leja) 3 mil məsafədə yerləşən Nimfey limanı ( ,  - pərilərin ziyarətgahı) ilə eyniləşdirilir.

Orta əsr xəritələrində liman Medea (Medeya, Medua) kimi qeyd olunurdu. Bu adın etimologiyası məlum deyil. Bəziləri onu qədim Meteon şəhəri ilə əlaqələndirirlər.

Liman Vəftizçi İohannın şərəfinə italyanca San-Covanni-di-Midua () adı ilə tanınır. Albanca adı Shen Gjon italyan adının təsrifidir və "Müqəddəs İohann" (Shën Gjon) deməkdir.

Şəhərin limanı 1878-ci il Berlin Konqresinin qərarlarına uyğun olaraq 1880-ci ildə Monteneqronun Ulsin verildikdən sonra Şencini limanının əhəmiyyəti daha da artdı.

Şəhər İtaliya-Türkiyə müharibəsi (1911-1912) zamanı İtaliya donanması tərəfindən atəşə tutulub.

Birinci Balkan Müharibəsi zamanı Serbiya Adriatik dənizinə çıxış əldə etmək üçün şəhər limanına iddia qaldırır. İddianın təmin olunması üçün Serbiyanın müttəfiqi olan Rusiya İmperiyasının Xarici İşlər Naziri S. D. Sazonov Antanta dövlətlərinin dəstəyi ilə Avstriya-Macarıstan hökuməti ilə bu məsələ ilə bağlı danışıqlar aparır. Ancaq bu iddia üçlər ittifaqı dövlətləri tərəfindən rədd edilir.

7 aprel 1939-cu ildə Alfredo Quzzoni baş komandanlığı altında italyan qoşunları Albaniya limanlarına, o cümlədən Şencinidə lövbər salır.

## İstinadlar
Carduelis citrinella

**Carduelis citrinella** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Taksonomiyası
Bu quş cənub-qərbi Avropanın dağlıq ərazilərində, İspaniyadan Alp dağlarına qədər olan bölgədə yaşayır və çoxalır. Onun ən şimal çoxalma sahəsi cənub-qərbi Almaniyanın Qara Meşəsində yerləşir.

Carduelis citrinella ilk dəfə 1764-cü ildə alman zooloqu Peter Simon Pallas tərəfindən "Fringilla citrinella" binomial adı ilə təsvir edilmişdir. Cari cins adı olan "Carduelis", latın dilində Avropa qızılquşu mənasını verir, xüsusi epiteti olan "citrinella" isə italyan dilində kiçik sarı quş deməkdir. Bu, latın dilindəki "citrinus" (sitrin və ya açıq yaşıl-sarı) sözünün kiçildilməsidir. Bir zamanlar Korsika sərçəsi (Carduelis corsicana) sitrin sərçəsi ilə eyni növ kimi qəbul edilsə də, indi ayrı bir növ kimi təsnif edilir. Molekulyar genetik tədqiqatlar göstərir ki, sitrin sərçəsi Avropa qızılquşu (Carduelis carduelis) ilə yaxın qohumdur.

## Təsviri və sistematikası
Carduelis citrinellanın ümumi uzunluğu 12 sm, çəkisi isə təxminən 12,5 qramdır. Üst hissələri boz rəngdədir, belində qəhvəyi çalar və qara zolaqlar var. Alt hissələri və qanad çubuqları sarı rəngdədir. Qohumları kimi, onun da parlaq üz maskası var ki, bu növdə də sarı rəngdədir. Cinsiyyətlər oxşardır, baxmayaraq ki, cavan dişilər alt tərəfdən daha solğun ola bilər, cavan quşlar isə (Avropa "Serinus" növlərindən fərqli olaraq) qəhvəyi rəngdədir və lələklərində sarı və ya yaşıl rəng yoxdur. Oxuması Avropa qızılquşu (C. carduelis) və Avropa sərini (Serinus serinus) oxşayan gümüşü cığırltıdır. Əsas çağırışı "tee-ee" səsi ilə oxşarlıq təşkil edir ki, bu da Avrasiya siskinə (Spinus spinus) bənzəyir. 

Carduelis citrinella Korsika sərçəsindən (C. corsicana) yaşayış mühiti seçimi ilə fərqlənir. Carduelis citrinella əsasən subalp iynəyarpaqlı meşələrində və Alp çəmənliklərində yaşayarkən, Korsika sərçəsi dəniz səviyyəsindən dağ yamaclarının ən yüksək nöqtələrinə qədər müxtəlif yaşayış mühitlərində tapıla bilər. Carduelis citrinella əsasən şam (Pinus) və küknar (Picea) kimi iynəyarpaqlı ağaclarda yuva qurur, Korsika sərçəsi isə ağac şibyəsi (Erica arborea), ardıc (Juniperus) və böyürtkən (Rubus) kimi alçaq kollardan da istifadə edir.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Carduelis citrinellanı "az təhlükə altında" (Least Concern) kimi qiymətləndirilir.
## Qalereya

Carduelis corsicana.JPG|Erkək Carduelis citrinella
Carduelis citrinella.jpg|Dişi Carduelis citrinella
Carduelis citrinella MHNT.ZOO.2010.11.221 Fort de Tournoux.jpg|Carduelis citrinellanın yumurtaları, Tuluza muzeyi


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Förschler, Marc Imanuel & Kalko, Elisabeth K.V. (2007): Geographical differentiation, acoustic adaptation and species boundaries in mainland citril finches and insular Corsican finches, superspecies *Carduelis [citrinella]*. *[[Journal of Biogeography]]* **34**(9).  (HTML abstract)
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*Audio recordings from Xeno-canto
* Oiseaux Photos
"Michelin" ulduzu

**"Michelin" ulduzu** () və ya Michelin Red Guide — Fransız təkər istehsalçısı Michelin tərəfindən otel mətbəxlərinə və restoranlara verilən prestijli mükafatdır. Müəssisələr müxtəlif meyarlar əsasında qiymətləndirilir. Michelin ulduzu qazanmaq və ya ulduzlarının sayını artırmaq restorana beynəlxalq tanınma və üstünlük qazandırır.

## Tarixi
1900-cü ildə Fransada 3000-dən az avtomobil var idi. Avtomobil şinlərinə olan tələbatı artırmaq məqsədilə, Michelin şinləri istehsalçıları, Edouard və André Michelin qardaşları Fransız motoristlər üçün "Guide Michelin" adlı bələdçi nəşr etdilər. İlk pulsuz nəşr 35.000 nüsxə ilə yayılmışdı və sürücülərə xəritələr, təkərlərin təmiri və dəyişdirilməsi təlimatları, avtomobil mexanikası siyahıları, otellər və Fransa üzrə yanacaqdoldurma məntəqələri kimi faydalı məlumatlar təqdim edirdi.

Birinci Dünya müharibəsi illərində Guide Michelin bələdçinin nəşri dayandırıldı. Restoran bölməsinin artan populyarlığını nəzərə alaraq, qardaşlar restoranlara baş çəkmək və onları qiymətləndirmək üçün anonim müfəttişlərdən ibarət bir komanda yaratdılar.

Michelin 1926-cı ildən etibarən restoranlara ulduzlarla mükafat verməyə başladı. Başlanğıcda yalnız bir ulduz verilirdi. Lakin, 1931-ci ildə sıfır, bir, iki və üç ulduzdan ibarət iyerarxiya tətbiq olundu. 1936-cı ildə isə, restoranların qiymətləndirilməsində istifadə olunan reytinq meyarları dərc olundu:

1 ulduz: "Öz kateqoriyasında çox yaxşı restoran" (Une très bonne table dans sa catégorie)

2 ulduz: "Əla yemək, gəlməyə dəyər" (Table excellente, mérite un détour)

3 ulduz: "Müstəsna mətbəx, buranı xüsusi ziyarət etməyə dəyər" (Une des meilleures tables, vaut le voyage).

2023-cü ilin fevralında İsrailin Turizm Nazirliyi "Michelin ulduzunu" öz ölkəsinə gətirmək üçün 1,5 milyon avro ödəmə təklifini elan etdi.

## İstinadlar
Şakirin məscidi

**Şakirin məscidi** — İstanbulun Üsküdar ilçəsi, Qaracaəhməd qəbiristanlığının girişində yerləşən məscid. Məscidin açılışı 7 may 2009-cu ildə baş tutub. Məscid İbrahim Şakir və Semiha Şakirin xatirəsinə *Semiha Şakir Vəqfi* tərəfindən tikildirilmişdir.

Məscidin adı ərəbcədən "şükür" mənasını verir.
## Tarixi
Məscidin memarı Ankaradakı Qocatəpə məscidi üzərindəki işləri və memarlıq konservasiyası işləri ilə tanınan Xosrov Tayla idi. Məscidin interyer dizayneri isə Semiha Şakirin böyük qardaşı qızı Zeynep Fadıllıoğlu olub. Qəzetlərin yazdığına görə o, ilk məscid interyer dizayneri edən qadın dizayner olub, həmçinin müasir Türkiyədə məscid dizayn edən ilk qadın olub.

Məscidin tikintisi dörd il çəkdi. Sahəsi isə 10.000 kvadratmetrdir. Hər birinin hündürlüyü 35 metr olan iki minarəsi və alüminium kompozit günbəzi vardır. Günbəzin daxilindəki yazılar Semih İrtəş tərəfindən işlənmişdir. İbadət zalının üç tərəfindəki böyük pəncərələr isə Orxan Koçan tərəfindən dizayn edilib. Akril olan minbər Tayfun Ərdoğmuş tərəfindən hazırlanıb. Dekorativ motivlər Anadolu Səlcuqlu Dövləti sənətindən götürülüb. Böyük, asimmetrik çilçıraqda Nahidə Böyükqaymaqçı tərəfindən hazırlanmışdır. "Allahın nurunun ibadət edənlərə yağış kimi düşməsi duasını əks etdirən" su damcısı şəklində şüşə kürəciklər də vardır. Qadın bölməsi xüsusilə çilçıraqın aydın görünməsi üçün nəzərdə tutulub. Həyətdəki fəvvarə Uillyam Pay tərəfindən hazırlanmışdır. Dayanacağa yaxın yerdə inşa edilən məscidin sərgi sahəsi də vardır. Məscidin memarı isə müasir dövrdə məscid dizayn edən ilk qadın hesab edilir.

## Qalereya

Fayl:Sakirin cami ic gorunum.jpg|Şakirin məscidinin daxili görünüşü
Fayl:Sakirin cami avlusu.jpg|Şakirin məscidinin həyəti


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sakirin Mosque, designed by Zeynep Fadillioglu - Article Blog LeMonde.fr
* Picture and details published in ''Time Magazine'', USA
Holbrookia propinqua

**Holbrookia propinqua** — Adətən "dişli qulaqsız kərtənkələ" kimi tanınan, Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü.

## Təsvir

Adından da göründüyü kimi, bel pulcuqları kiçik, iti və dişlidir. Yan pulcuqlar oxşar olsa da, daha kiçikdir. Qarın pulcuqları isə düz və hamar olub, bel pulcuqlarından 3–4 dəfə böyükdür. Yetkin fərdlərin burun-dəlik uzunluğu (SVL) 62 mm (2+1⁄2 düym), ümumi uzunluğu isə 140 mm (5+1⁄2 düym) qədər ola bilər.

## Yarımnövlər

"Holbrookia propinqua"nın üç tanınmış yarımnövü var:
*Şimal dişli qulaqsız kərtənkələsi, "*Holbrookia propinqua propinqua*" Berd & Girard, 1852
*Cənub dişli qulaqsız kərtənkələsi, "*Holbrookia propinqua piperata*" H.M. Smit & Burger, 1950
*Stounun dişli qulaqsız kərtənkələsi, "*Holbrookia propinqua stonei*" Harper, 1932

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mədəni xəritələşdirmə

**Mədəni xəritələşdirmə** (), **mədəni resursların xəritələşdirilməsi** və ya **mədəni landşaftın xəritələşdirilməsi** — dünyada müxtəlif xalqların yerli məkanlarda mövcud olan maddi və qeyri-maddi mədəni sərvətlərini “xəritələşdirmək” üçün istifadə edilən geniş tədqiqat üsul və vasitələrini ifadə edir. Mədəni müxtəlifliyin mühafizəsində maraqlı olan təşkilatlar (o cümlədən YUNESKO) bu termini işlətməkdədirlər.

Mədəni xəritələşdirmə həm də müəyyən regionların və ya şəhərlərin ümumi mədəni sərvət və resurslarını müəyyənləşdirmək, təsvir etmək, təqdim etmək, təbliğ etmək və onların gələcək istifadəsini planlaşdırmaq üçün tədqiqat metodları, vasitə və texnikalarının tətbiqi kimi də başa düşülür:

Mədəni xəritələşdirmə həmçinin formalaşmaqda olan fənlərarası bir sahədir. Burada müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur və o, aşağıdakılar kimi tətbiq edilir:

## Həmçinin bax
* Mədəni landşaft

## İstinadlar
Phrynosoma blainvillii

**Phrynosoma blainvillii** (*San Dieqo buynuzlu kərtənkələsi* və ya *Blenvil buynuzlu kərtənkələsi*) — Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan və ABŞ-nin cənub və mərkəzi Kaliforniya ştatları ilə Meksikanın şimali Aşağı Kaliforniya bölgəsində yaşayan bir kərtənkələ növü. 2016-cı il məlumatına görə, bu növ Kaliforniyada "xüsusi qayğıya ehtiyacı olan növlər" siyahısında 2-ci prioritet kimi qeyd edilmişdir.

## Görünüş

"Phrynosoma blainvillii" yastı bədənli, başının üstündə və yanlarında uzun dikənli buynuzları olan bir kərtənkələdir. Bədəni və quyruğu boyunca daha kiçik tikanlar var. Yetkin bir kərtənkələnin uzunluğu burun ucundan quyruğun başlanğıcına qədər 2,5–4,5 düym (6,4–11,4 sm) arasında dəyişir. Rəngləri qırmızı, qəhvəyi, sarı və ya boz ola bilər, belində və boynunda bir neçə qara ləkə var. Bu kərtənkələlərin bel rəngləri yüksək dərəcədə dəyişkəndir, lakin adətən "torpağın üstünlük təşkil edən rənginə" uyğun olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Petrosaurus mearnsi

**Petrosaurus mearnsi** — Həmçinin "zolaqlı qaya kərtənkələsi" kimi tanınan Phrynosomatidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Şimali Amerikanın qərb hissəsinə məxsusdur.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*mearnsi*", ilk nümunələri toplayan amerikalı təbiətşünas Edqar Aleksandr Mernsin şərəfinə verilmişdir.

## Coğrafi yayılması

"P. mearnsi" Kaliforniyanın cənub ucqarı və Meksikanın Aşağı Kaliforniya bölgəsinə endemikdir. Həmçinin Isla El Muerto adasında da rast gəlinir.

## Təsvir

"P. mearnsi" son dərəcə yastı bədənli bir kərtənkələdir. Bel hissəsi zeytun, qəhvəyi və ya boz rəngdə olub, ağ və ya mavi ləkələrə malikdir. Tək bir qara boyun zolağı, zolaqlı quyruğu və bədənində xırda pulcuqları var. Quyruğunda və ətraflarında dişli pulcuqlar mövcuddur. Fərdlərin burun-dəlik uzunluğu 6,2–8,7 sm (2,4–3,4 düym) arasında dəyişir. Erkəklər dişilərdən daha parlaq boğaz naxışları və daha canlı mavi rəngə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cophosaurus texanus

**Cophosaurus texanus** (*Böyük qulaqsız kərtənkələ*) — Monotipik "Cophosaurus" cinsində yeganə növ. Bu növ kiçik qulaqsız kərtənkələlər və "Holbrookia" cinsinə aid digər növlərlə yaxından əlaqəlidir. Əslində, 1852-ci ildən 1970-ci illərə qədər bu növ Holbrookia cinsinə aid edilərək "Holbrookia texana" adlandırılmışdır. Qulaqsız kərtənkələlərin xarici qulaq açıqlığı yoxdur, bu onların qumda qazmağa uyğunlaşmasıdır. Eyni zamanda, çənə altı hissəsi daxilə çəkilmiş və üst dodaq pulcuqları genişləndirilmişdir. Böyük qulaqsız kərtənkələlər cinsi dimorfizm nümayiş etdirir: erkəklər dişilərdən daha böyük və rəngarəng olur, xüsusilə cütləşmə mövsümündə çəhrayı və yaşıl rənglərlə parlayır. Erkəklərin yan tərəflərində iki qalın qara zolaq var, dişilərdə isə bu zolaqlar zəif ifadə olunur və ya bəzən tamamilə yoxdur.

## Təsvir

"Cophosaurus texanus" orta ölçülü bir kərtənkələdir (yaşadığı ərazidəki digər növlərlə müqayisədə) və qulaqsız kərtənkələlərin ən böyüyüdür. Müxtəlif müəlliflər tərəfindən müxtəlif ölçülər qeyd edilmişdir: Texas böyük qulaqsız kərtənkələsi (C. t. texanus), erkəklər 8,3–18,1 sm (3,3–7,1 düym), dişilər 7–14,3 sm (2,8–5,6 düym); Chihuahuan böyük qulaqsız kərtənkələsi (C. t. scitulus), erkəklər 9–18,4 sm (3,5–7,2 düym), dişilər 6,7–13,5 sm (2,6–5,3 düym) ümumi uzunluğa malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sceloporus undulatus

**Sceloporus undulatus** (*Şərq çit kərtənkələsi*) — "Phrynosomatidae" fəsiləsinə aid olan orta ölçülü bir kərtənkələ növü. Bu növ ABŞ-nin şərq hissəsində meşə kənarlarında, qaya yığınlarında və çürümüş ağac gövdələrində və ya kütüklərində tapılır. Bəzən "çöl kərtənkələsi", "çit sürətlisi", "boz kərtənkələ", "boğazlı kərtənkələ", "şimal çit kərtənkələsi" və ya "şam kərtənkələsi" kimi də adlandırılır. Həmçinin, qeyri-rəsmi olaraq "buynuzlu kərtənkələ" kimi də tanınır. Ən diqqətçəkən davranışlarından biri odlu qarışqalarla qarşılaşdıqda qaçma davranışıdır, çünki odlu qarışqalar onların bir çox populyasiyalarını işğal edərək mənfi təsir göstərir.

## Təsvir

"Sceloporus undulatus"un ümumi uzunluğu (quyruq daxil olmaqla) 4,0 ilə 7,5 düym (10 ilə 19 sm) arasında dəyişir. Adətən boz və ya qəhvəyi rəngdə olur və dişli pulcuqlara malikdir. Budun arxa hissəsində tünd bir xətt var. Dişilər adətən boz rəngdədir və belində bir sıra tünd, dalğalı xətlər var. Qarın hissəsi ağ rəngdədir və qara ləkələr var, boğaz və qarın hissəsində açıq mavi rəng olur. Erkəklər adətən qəhvəyi rəngdədir və yay aylarında qarın və boğaz tərəflərində dişilərdən daha çox yaşıl-mavi və qara rənglərə malikdir. Cavan fərdlər dişilərə bənzəyir, lakin daha tünd və solğun olur. Hər iki cinsin dişli pulcuqları var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Care sheet for pet owners of the eastern fence lizard
Plestiodon multivirgatus

**Plestiodon multivirgatus** — Ümumi adı ilə "çoxxətli skink", "şimal çoxxətli skinki" və ya "dəyişkən skink", Şimali Amerikada yayılmış orta ölçülü bir kərtənkələ növü. Bu növ, "Scincidae" fəsiləsinin "Plestiodon" cinsinə aiddir və əsasən ABŞ-nin qərb bölgələrində rast gəlinir.

## Təsvir

"Plestiodon multivirgatus" orta ölçülü bir skinkdir və burundan anal açılışa qədər olan uzunluğu (SVL) təxminən 7.5 sm, ümumi uzunluğu isə təxminən 19 sm-dir. Bədəni zeytun-qəhvəyi rəngdədir. "P. m. multivirgatus" yarımnövündə bədən və quyruq boyunca qara zolaqlar var, "P. m. epipleurotus" yarımnövündə isə iki ağ zolaq və onların qara kənarları mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*BISON fact sheet for *P. m. epipleurotus*
Abdullah ibn Hənzələ

**Əbu Əbdürrəhman Abdullah ibn Hənzələ əl-Qasil ibn Əbu Amir əl-Əvsi** (; ) — Harrə döyüşündə mədinəlilərə başçılıq etmiş şəxslərdən biri, səhabə.

## Bioqrafiyası
Hicri 4-cü (625) ildə Mədinədə dünyaya gəlib. Atası Hənzələ, anası Cəmilə bint Übeydir. Abdullah, Məhəmməd peyğəmbər vəfat etdiyi zaman yeddi yaşında idi. Lakin buna baxmayaraq o, səhabə hesab olunur.

Mənbələr Harrə döyüşü istisna olmaqla ondan bəhs etmirlər. Onun Mədinə də böyük hörməti var idi. Ona görə də Dəməşqə göndərilən heyətin tərkibində o da var idi. Dəməşqdən qayıdan heyət Yezidin xəlifə olmağa layiq bir şəxs olmadıqlarını vurğuladılar. Bunu eşidən mədinəlilərin böyük əksəriyyəti Abdullah ibn Hənzələyə beyət etdilər. Mədinədəki bu proseslərin, daha sonra Hicazda xəlifə elan olunacaq Abdullah ibn Zübeyr ilə əlaqəli olduğu güman edilir.

Mədinədəki xəbərləri eşidən Yezid, əvvəlcə məktub yazaraq mədinəliləri təhdid etdi. Daha sonra isə Numan ibn Bəşir əl-Ənsarini Mədinəyə göndərək onlardan dərhal itaət etmələrini tələb etdi. Lakin heç nəyə nail ola bilməmişdi. Bu vaxt mədinəlilər valini və Əməvi tərəfdarlarını mühasirəyə aldılar. Yezid də olduqca yaşlı, lakin sərt və kobut olan Müslüm ibn Uqbənin komandanlığı altında Mədinəyə ordu yolladı.

Üzərlərinə ordu göndərildiyini öyrənən Abdullah və tərəfdarları, Mədinə valisi və Əməviləri şəhərdən çıxararaq xəndəklər qazdılar və döyüşə hazırlaşdılar. Müslüm ibn Uqbə şəhərdən çıxarılanlardan məlumatlar əldə etdi və Mədinənin şərqindəki Harrəyə gəldi. Öncə üç gün möhlət verərək xalqı itaətə və Məkkədəki Abdullah ibn Zübeyrə qarşı birləşməyə dəvət etdi. Lakin Mədinə xalqı edilən təklifləri rədd etdilər. Üç günlük müddət başa çatdıqdan sonra başlayan döyüş, çox şiddətli və qanlı oldu. Abdullah və tərəfdarları ağır məğlubiyyətə uğradılar. Abdullah, kiçik bir qrupla birlikdə sona qədər döyüşdü və hicri 63-cü (avqust 683) ilin Zilhiccə ayında döyüş meydanında öldürüldü.

## Hədis elmindəki yeri
Abdullah ibn Hənzələ, gecələri ibadətlə keçirən, Quran tilavətindən tez təsirlənən, abid, zahid, yüksək mövqeyə sahib bir şəxs olmuşdur. Onu rəvayət etdiyi hədislərə Əhməd ibn Hənbəlin "*əl-Müsnəd*"ində, Əbu Davudun, Tirmizinin və Dəriminin "*əs-Sünən*"lərində yer verilmişdir. Həmçinin o, Ömərdən, Abdullah ibn Salamdan və Kəb əl-Əhbardan hədis rəvayət etmişdir. Ondan da Abdullah ibn Yezid əl-Hətmi, İbn Əbu Müleykə, Əsma bint Zeyd ibn Xəttab hədis rəvayət etmişlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Harrə döyüşü
Plestiodon callicephalus

**Plestiodon callicephalus** — Ümumi adı ilə "dağ skinki", Şimali Amerikaya endemik olan orta ölçülü skink növü. Bu növ, "Plestiodon" cinsinin digər növləri ilə müqayisədə fərqli xüsusiyyətlərə malikdir və müstəqil bir növ kimi qəbul edilir.

## Təsvir

"Plestiodon callicephalus" orta ölçülü bir skinkdir və burundan anal açılışa qədər maksimum 7.5 sm uzunluğa çata bilir. Bədəni zeytun-qəhvəyi rəngdədir və yan tərəflərində qara zolaqlar var. Baş hissəsində təxminən Y formasında işıqlı bir naxış mövcuddur ki, bu da onun elmi adının mənşəyidir: "*callicephalus*" yunanca "gözəl baş" deməkdir. Digər "Plestiodon" növləri kimi, dağ skinkinin balaları da parlaq mavi rəngli quyruğa malikdir. Lakin bu cinsin digər növlərindən fərqli olaraq, yetkin fərdlər də bu rəngi qoruyur, baxmayaraq ki, yaşlandıqca rəng bir qədər solğunlaşır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*BISON fact sheet
*An image
Plestiodon tetragrammus

**Plestiodon tetragrammus** (*Dördxətli skink*) — Şimali Amerikaya endemik olan bir kərtənkələ növü. Bu, "*Plestiodon*" skinklərinin orta ölçülü nümayəndəsidir.

## Təsvir

İki yarımnöv rəng və zolaqları ilə fərqlənir. Uzunxətli skink boz və ya açıq qəhvəyi rəngdədir və gözlərindən ön ayaqlarının arxasına qədər uzanan açıq zolaqlara malikdir. Qısaxətli skink isə daha tünd rəngli olub, zolaqları ön ayaqlardan əvvəl bitir. Hər iki yarımnövün cavan fərdləri, bir çox "Plestiodon" növü kimi, mavi quyruğa malikdir, bu rəng yaşla birlikdə solur. Yetkin fərdlərin burun-tullana uzunluğu (SVL) təxminən 7,5 sm (3 düym), ümumi uzunluğu (TL) isə təxminən 18 sm (7,1 düym) çatır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Info on the range (Qeyd: Digərlərindən ayrılmış qərb silsiləsi (və ya arealı), əslində *[[Plestiodon callicephalus]]* növünün yayıldığı ərazidir.)
Abdullah ibn Muti

**Abdullah ibn əl-Muti ibn Əsvəd əl-Qureyşi əl-Ədəvi** (; v. 693) — Əməvilərə qarşı müxalifət hərəkatının başçılarından biri olan səhabə.

## Bioqrafiyası
Mədinədə anadan olub. Atası adı Muti ibn Əsvəd, anasının adı Ümmü Hişam Əminə bint Əbdüyaleyldir. Onun İshaq, Yaqub, Məhəmməd, İmran, İbrahim, Büreyhə, İsmayıl, Zəkəriya, Fatimə, Ümmü Sələmə və Ümmü Hişam adlarında on bir övladı var idi. 

Siyasi fəaliyyətinə Müaviyənin təyin etdiyi valiyə qarşı çıxaraq, elə onun dövründə başlayıb. Bu hadisədən sonra həbs olunub. Abdullah ibn Ömər başda olmaqla Ədi qəbiləsinə mənsub şəxslərin etirazından sonra azadlığa buraxılıb. 

Hüseyn ibn Əlini Kufəyə yollanmaq fikrindən daşındırmağa çalışsa da uğursuz oldu. Yezidin xəlifəliyinə etiraz edərək Mədinədən çıxıb getmək istədi. İbn Ömərin onu fikrindən daşındırmasından sonra Mədinə də qalaraq Yezid əleyhində fəaliyyətlərə davam etdi. Bir sıra şəxslərin Məkkədə xəlifə elan olunan Abdullah ibn Zübeyrə beyət etməsinə nail oldu. Harrə döyüşündə Əməvilərə qarşı vuruşdu. Döyüş vaxtı insanları xütbə oxuyaraq döyüşə ruhlandırdı. Mədinə Əməvilərin əlinə keçdikdən sonra Məkkəyə getdi. Orada Abdullah ibn Zübeyr ilə birlikdə Əməvilərə qarşı vuruşdu. Hicri 65-ci (684-685) ildə İbn Zübeyr tərəfindən Kufə valisi təyin edildi. Burada Muxtarın fəaliyyətin narahat oldu və hicri 66-cı (685-686) ildə yenidən Məkkəyə qayıtdı. Həccac Məkkəni mühasirəyə aldığı vaxt yaralandı və İbn Zübeyrdən bir müddət əvvəl öldü.

## Hədis elmindəki yeri
Onun atası vasitəsi ilə rəvayət etdiyi yeganə hədisə Müslimin "*Səhih*"ində, Dəriminin "*əs-Sünən*"ində və Əhməd ibn Hənbəlin "*əl-Müsnəd*"ində yer verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Harrə döyüşü
Aspidoscelis hyperythrus

**Aspidoscelis hyperythrus** — "Teiidae" fəsiləsinə aid bir kərtənkələ növü. Bu növ əvvəllər "Cnemidophorus" cinsinə daxil edilmişdir. Üç yarımnöv, o cümlədən nominotipik yarımnöv tanınmışdır.

## Təsvir

"A. hyperythrus" qara, qəhvəyi və ya boz bel tərəfində beş və ya altı açıq rəngli zolaq var. Orta zolaq hər iki ucunda çəngəl şəklində ola bilər. Növün alt tərəfi ağ-sarı və ya krem rəngindədir və portaqlı boğazı var (dişilər və cavan fərdlərdə bu xüsusiyyət olmaya bilər). Başı sarı-qəhvəyi və ya zeytun rəngindədir, dili çəngəl şəklindədir və davamlı olaraq hərəkət edir. Burun-tullana uzunluğu 5-7,2 sm (2,0-2,8 düym) arasındadır.
Bu növün cavan fərdlərinin ayaqları və quyruqları kobalt mavi rəngdədir. Erkəklərin bütün alt tərəfi, o cümlədən quyruq, portaqlı rəngdə ola bilər, lakin yumurta daşıyan dişilər də xüsusilə alt çənə boyunca portaqlı rəngə malik ola bilər. Rənglər çütləşmə mövsümündə ən fərqlidir. Erkəklərin femoral deşikləri dişilərdən daha böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*This article is based on a description from "A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Coastal Southern California", Robert N. Fisher and Ted J. Case, USGS, https://www.werc.usgs.gov/fieldguide/index.htm.
*Information & picture at U.S. Geological Survey website
Aspidoscelis laredoensis

**Aspidoscelis laredoensis** (*Laredo zolaqlı çubuqquyruq*) — ABŞ-nin cənubunda, Texasda və şimali Meksikanın Koahuila, Nuevo-Leon və Tamaulipas ştatlarında tapılan bir kərtənkələ növü. Bəzi mənbələr onun Texas xallı çubuqquyruğu (Aspidoscelis gularis) və Altıxətli yarışçı (Aspidoscelis sexlineatus) arasında geniş hibridləşmə nəticəsində yaranması ehtimalını irəli sürür. Bu, partenogenetik (dişi fərdlərin cütləşmə olmadan çoxalması) olan bir çox kərtənkələ növündən biridir.

## Təsvir
"Aspidoscelis laredoensis" 6–11 düym uzunluğa qədər böyüyür. Ümumi rəngi tünd yaşıl və ya tünd qəhvəyidir, başdan quyruğa qədər uzanan yeddi sarı və ya ağ zolaq, həmçinin ağ alt tərəfə malikdir. İncə bədənli və uzun quyruqludur.

## Həmçinin bax
* Aspidoscelis exsanguis
* Aspidoscelis hyperythrus
* Aspidoscelis inornatus
* Aspidoscelis neomexicanus
* Aspidoscelis tesselata
* Aspidoscelis tigris
* Aspidoscelis uniparens

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vito Arucau

**Vito Arucau** — (; doğum adı: **Vitali Orucov**; ) — ABŞ-ni təmsil edən güləşçi.

## Karyerası
10 yaşından atasının rəhbərliyi altında güləşlə məşğul olmağa başlayıb.

2016-cı ildə Tbilisidə keçirilmiş 17 yaşlılar arasında dünya çempionatında gümüş medal qazanıb. İki il sonra eyni nəticəni Tallində baş tutmuş 20 yaşlılar arasında dünya çempionatında təkrarlayıb.

2021 və 2023-cü illərdə Pan Amerika Oyunlarının qalibi olub. 2023-cü ildə, həmçinin, dünya çempionatında qızıl medala yiyələnib.

2024-cü ildə Tiranadə təşkil olunmuş dünya çempionatında bürünc medal qazanıb.

## Şəxsi həyatı
Vito Orucov 1 iyun 1999-cu ildə, əslən Azərbaycandan olan güləşçi Vüqar Orucov ilə əslən Belarusdan olan baydarkaçı Janna Sarnavskayanın ailəsində, Qomel şəhərində anadan olub. Onun, Nəriman (Nik) və Corc adlarında iki qardaşı var. 1999-cu ildə Vitonun anası Janna "Green Card" lotereyasının qalibi olub və onlar ailəlikcə Kaliforniya ştatına köçüblər.

2015-ci ildə Kornell Universitetinə qəbul olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vito Arucau ''Whatsmat.uww.org'' saytında
Türkiyədə bələdiyyə seçkiləri (2014)

**2014-cü il Türkiyə bələdiyyə seçkiləri** — 2014-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətində keçirilən Bələdiyyə seçkiləri. Türkiyə daxilində yerli özünüidarələri müəyyən etmək üçün 30 Mart 2014-cü ildə keçirilmişdir. Türkiyədə 2972 ​​saylı qanunun səkkizinci maddəsinə uyğun olaraq beş ildən bir keçirilir. Son seçki 29 mart 2009-cu il tarixində keçirilmişdir.

## Arxa planı

Bələdiyyə seçkilər beş ildən bir keçirildiyi üçün 30 mart 2014-cü ildə keçirilməsi planlaşdırılan seçkilərin 2012-ci ildə AK Partiya və MHP-nin hazırladığı təkliflə 27 oktyabr 2013-cü il tarixinə keçirilməsi təklif edilmişdir. Əsas səbəb ondan ibarət idi ki, qış aylarında seçkiqabağı təşviqat çətin idi. CHP də bu təklifi qismən dəstəklədi.

### Seçki təqvimi
Seçkilərdən əvvəl həyata keçiriləcək seçki təqvimi 21 dekabr 2013-cü il tarixində Ali Seçki Şurası (YSK) tərəfindən açıqlanıb. 30 mart 2014-cü il, əyalətlərin ən azı yarısında, yəni 30 sentyabr 2013-cü ildə səsvermə gününə ən azı altı ay qalmış təşkilatlar yaradan və böyük qurultaylarını keçirmiş siyasi partiyalar 30 Mart 2014-cü il yerli seçkilərdə iştirak etmək hüququ qazandılar. 17 yanvar 2014-cü ildə Ali Seçki Şurası (YSK) seçkilərdə iştirak edə biləcəyi partiyaları elan edib. YSK-da 27 yanvar 2014-cü il tarixində Xalqın Yüksəlişi Partiyası istisna olmaqla 26 siyasi partiyanın seçkilərdə istifadə olunacaq bülletendəki yerlərini müəyyən etmək üçün püşkatma keçirilib.

### Seçicilərin sayı və səsvermə prosedurları
30 mart 2014-cü il tarixində keçirilən bələdiyyə seçkilərində veriləcək səslərin sayı Ali Seçki Şurası (YSK) tərəfindən 320 olaraq müəyyən edilmişdir.

Səslər seçicilərin yaşadığı yerdən asılı olaraq dəyişirdi. Müvafiq olaraq, kəndlərdə yaşayan seçicilər əyalət şurası, kənd muxtarı və kənd ağsaqqallar şurası seçkilərinə səs verə bilirdilər. Böyük şəhər olmayan vilayətlərdə yaşayan seçicilər əyalət şurası, bələdiyyə sədri, bələdiyyə məclisi seçkiləri, məhəllə muhtarları və məhəllə ağsaqqallar məclisi seçkilərinə səs verə biliblər. Türkiyədə böyük şəhər bələdiyyələrinin hüdudlarında yaşayan seçicilər böyük şəhər bələdiyyə başqanı, bələdiyyə seçkiləri, bələdiyyə məclisi seçkiləri, məhəllə muhtarları və ağsaqqallar məclisi seçkilərində səs verə biliblər.

Səslər seçicilərin yaşadığı yerdən asılı olaraq dəyişirdi. Müvafiq olaraq, kəndlərdə yaşayan seçicilər əyalət şurası, kənd muxtarı və kənd ağsaqqallar məclisi seçkilərinə səs verə bilirdilər. Böyük şəhər olmayan vilayətlərdə yaşayan seçicilər əyalət şurası, bələdiyyə sədri, bələdiyyə məclisi seçkiləri, məhəllə muhtarları və məhəllə ağsaqqallar məclisi seçkilərinə səs verirdilər. Türkiyədə böyük şəhər bələdiyyələrinin hüdudlarında yaşayan seçicilər böyük şəhər bələdiyyə başqanı seçkiləri, bələdiyyə sədri seçkiləri, bələdiyyə məclisləri seçkiləri, məhəllə muhtarları və məhəllə ağsaqqallar məclisi seçkilərində səs verə bilirdilər.

## İstinadlar
Müslüm ibn Uqbə

**Müslüm ibn Uqbə ibn Rəbah ibn Əsəd əl-Murri** (; ) — Harrə döyüşündə Əməvi ordusunun komandanı.

## Bioqrafiyası
O Məhəmməd peyğəmbərin dövründə yaşamış, lakin onu görməmişdir. Siffində Muaviyə tərəfdən vuruşmuş və piyadalara başçılıq etmişdir. Yezid onu özünə itaət etməyən mədinəlilərin üzərinə hərbi yürüşə yollamışdır. Ordusunun əksəriyyətinin xristianlardan ibarət olduğu və olduqca yaşlı olduğu üçün bütün yolu kəcavədə qət etdiyi deyilmişdir.

Müslim, Mədinə əhalisinə divan tutmuş, təcavüz və zorakılıq etmişdir. Əməllərində çox ifrata varmış, böyük-kiçik demədən hər kəsi qətlə yetirmişdir. Buna görə də ona "Müsrif" (; ) ləqəbini verilmişdir. O, Mədinənin üç gün ərzində talan olunmasına icazə vermişdi. Sonra qətlləri dayandırmış və sağ qalanlardan Yezidə qul olmaq şərtilə beyət almışdır. Daha sonra ordusunu Məkkəyə, İbn Zübeyrin üzərinə yönətmiş, lakin yolda vəfat etmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Harrə döyüşü