Özünüqavrama nəzəriyyəsi

**Özünüqavrama nəzəriyyəsi** () — psixoloq Deril Bem tərəfindən işlənib hazırlanmış mövqe formalaşmasına dair bir yanaşma. 

Bu nəzəriyyəyə görə, insanlar əvvəlcədən formalaşmış mövqe olmadıqda (məsələn, təcrübə çatışmazlığı səbəbindən və ya emosiya reaksiyası qeyri-müəyyən olduqda) öz mövqelərini öz davranışlarını müşahidə etməklə və həmin davranışlara hansı mövqenin səbəb ola biləcəyini nəticə çıxarmaqla formalaşdırırlar. Nəzəriyyə intuitiv gözləntilərə ziddir, çünki ənənəvi baxışa əsasən mövqelər davranışı müəyyən edir. Bundan əlavə, nəzəriyyə insanların daxili idrak və emosional vəziyyətlərinə birbaşa çıxış əldə etmədən mövqelər formalaşdırdıqlarını irəli sürür. 

Şəxs öz açıq (müşahidə edilə bilən) davranışlarını başqalarının davranışlarını izah etməyə çalışdığı kimi rasional şəkildə şərh edir.

## Bemin orijinal eksperimenti
Fərdlərin daxili vəziyyətlərinə çıxış olmadan, sadəcə müşahidəçi kimi öz mövqelərini formalaşdırıb-formalaşdırmadığını müəyyən etmək məqsədilə Bem şəxslərarası simulyasiyalardan istifadə etmişdir. Bu simulyasiyalarda “müşahidəçi–iştirakçı”ya koqnitiv dissonans eksperimentinin bir şərtinin ətraflı təsviri verilirdi. İştirakçılar darıxdırıcı sancaq çevirmə tapşırığını böyük həvəslə təsvir edən bir kişinin səs yazısını dinləyirdilər.

İştirakçılara kişinin bu ifadəsinə görə 20 dollar aldığı, başqa bir qrupa isə cəmi 1 dollar aldığı deyilirdi. Sonuncu şərtdə olanlar kişinin tapşırıqdan daha çox zövq aldığını düşünürdülər; 20 dollar alanla müqayisədə bu nəticə daha güclü idi. Əldə olunan nəticələr Festinqer-Karlsmit eksperimentinin orijinal nəticələri ilə oxşarlıq göstərirdi. 

Daxili idrak və emosional vəziyyətlərə çıxışı olmayan müşahidəçilər aktyorların həqiqi mövqeyini düzgün nəticə çıxara bildiklərinə görə, ehtimal etmək olar ki, aktyorların özləri də mövqelərinə öz davranışlarını müşahidə etməklə gəlib çıxırlar. Xüsusilə Bem qeyd edir ki, “dissonans eksperimentlərində əsas asılı dəyişənləri təşkil edən mövqe ifadələri müşahidəçi ilə müşahidə olunanın eyni şəxs olduğu şəraitdə verilmiş şəxslararası mühakimələr kimi qəbul edilə bilər.”

## Əlavə sübutlar
Psixoloqlar tərəfindən aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar özünüqavrama nəzəriyyəsini dəstəkləyir və emosiyaların davranışlardan sonra formalaşa bildiyini göstərir. Məsələn, müəyyən edilmişdir ki, uyğun emosiyalar (bəyənmə, bəyənməmə, xoşbəxtlik, qəzəb və s.) eksperimentatorlar tərəfindən manipulyasiya edilmiş açıq davranışlardan sonra iştirakçılar tərəfindən bildirilib. Bu davranışlara müxtəlif üz ifadələrinin, baxışların və duruşların nümayiş etdirilməsi daxil idi. Eksperimentin sonunda iştirakçılar, əvvəlcədən onlara bu cür davranmaları tapşırılsa belə, öz hiss və mövqelərini məşq etdikləri davranışlara əsaslanaraq nəticə çıxarıb bildirirdilər. Bu tapıntılar emosiyaya dair Ceyms–Lanqe nəzəriyyəsi ilə uyğunluq təşkil edir.

1974-cü ildə Ceyms Laird üz ifadəsindəki dəyişikliklərin emosiyalarda dəyişiklik yaradıb-yaratmadığını araşdırmaq üçün iki eksperiment aparmışdır. İştirakçılardan üz əzələlərinin müxtəlif qruplarını yığmaq və ya boşaltmaq xahiş olunmuş, bununla da onlar fərqində olmadan gülümsəyir və ya qaşqabaq tökürdülər. İştirakçılar qaşqabaq tökdükdə özlərini daha qəzəbli, gülümsədikdə isə daha xoşbəxt hiss etdiklərini bildirmişlər. Həmçinin gülümsəmə zamanı baxılan karikaturaların, qaşqabaq tökmə zamanı baxılanlara nisbətən daha gülməli olduğu qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, iştirakçılar qaşqabaq sınaqları zamanı aqressiya üzrə daha yüksək, gülümsəmə sınaqları zamanı isə coşğunluq, sosial yaxınlıq və müsbət emosiyalar üzrə daha yüksək nəticələr göstərmişlər. Laird bu nəticələri “fərdin ifadəedici davranışının onun emosional təcrübəsinin keyfiyyətini vasitələndirdiyini göstərən” tapıntılar kimi şərh etmişdir. Başqa sözlə, üz ifadəsi emosional vəziyyətin nəticəsi deyil, səbəbi ola bilər; yəni insan xoşbəxt olduğu üçün gülümsəmək əvəzinə, gülümsəməklə özünü xoşbəxt hiss etdirə bilər.

2006-cı ildə Tiffani İto və həmkarları üz ifadəsindəki dəyişikliklərin irqi qərəzdə dəyişiklik yaradıb-yaratmadığını araşdırmaq üçün iki tədqiqat aparmışlar. Tədqiqatların açıq məqsədi “üz geribildiriminin İmplicit Assosiasiya Testi (IAT) ilə ölçülən gizli irqi qərəzi modulyasiya edib-etmədiyini” müəyyənləşdirmək idi. İştirakçılar qələmi ağızlarında tutmaqla gizli şəkildə gülümsəməyə sövq edilmiş və tanımadıqları qara və ya ağ dərili kişilərin şəkillərinə baxmışlar; başqa bir qrup isə üzlə bağlı heç bir manipulyasiya olmadan şəkillərə baxmışdır (yalnız 1-ci tədqiqatda). Daha sonra bütün iştirakçılar üz ifadəsi manipulyasiyası olmadan IAT testini tamamlamışlar. Nəticələr münasibətin “yayılma effekti”ni göstərmişdir: şüursuz şəkildə qara dərili kişilərin şəkillərinə baxarkən gülümsəməyə məcbur edilən şəxslər, ağ dərili kişilərin şəkillərinə baxarkən gülümsəyənlərlə müqayisədə daha az gizli qərəz nümayiş etdirmişlər. Beləliklə, iştirakçıların mövqeləri onların davranışları nəticəsində dəyişmişdir.

Çayken və Bolduinin 1981-ci ildə apardıqları tədqiqat özünüqavrama nəzəriyyəsini ekoloji mövqelər kontekstində araşdırmışdır. Hər bir iştirakçının ekoloq və ya təbiəti mühafizə tərəfdarı olmağa dair əvvəlcədən formalaşmış mövqelərinin güclü və ya zəif olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Daha sonra iştirakçılar keçmişdəki ya ekoloji yönümlü, ya da anti-ekoloji davranışları xatırlatmağa yönəlmiş iki sorğu variantından birini doldurmuşlar. Məsələn, “Heç vaxt tullantıları təkrar emal etmisinizmi?” kimi suallar fərdin keçmiş müsbət ekoloji davranışlarını xatırladırdı. “Siz həmişə tullantıları təkrar emal edirsinizmi?” kimi suallar isə fərdin bunu etmədiyi halları ön plana çıxarırdı. Sonradan iştirakçıların ekoloji mövqeləri yenidən ölçülmüşdür. Ətraf mühitlə bağlı ilkin mövqeləri güclü olan şəxslər bu manipulyasiyadan ciddi şəkildə təsirlənməmişlər. İlkin mövqeləri zəif olanlar isə təsirlənmişdir. Nəticədə, pro-ekoloji şərtdə olanlar (“Heç vaxt təkrar emal etmisinizmi?”) özlərini anti-ekoloji şərtdə olanlarla (“Siz həmişə təkrar emal edirsinizmi?”) müqayisədə daha ekoloji yönümlü kimi qiymətləndirmişlər. Beləliklə, müəyyən keçmiş davranışların xatırladılması insanların öz mövqeləri barədə inanclarına təsir göstərmişdir.

Özünüqavrama nəzəriyyəsinə dair sübutlar real həyat vəziyyətlərində də müşahidə olunmuşdur. Yeniyetmələr təkrar və davamlı könüllülük fəaliyyətlərində iştirak etdikdən sonra, onların mövqelərinin başqalarına qarşı daha qayğıkeş və diqqətli istiqamətdə dəyişdiyi göstərilmişdir.

## Çətinliklər və tənqidlər
Özünüqavrama nəzəriyyəsi ilkin olaraq koqnitiv dissonans nəzəriyyəsinin eksperimental tapıntılarını izah etmək üçün alternativ yanaşma kimi irəli sürülmüşdür. Bu səbəbdən də insanların mövqe dəyişikliklərini dissonansı azaltmaq cəhdi kimi, yoxsa özünüqavrama proseslərinin nəticəsi olaraqmı yaşadıqları barədə mübahisələr yaranmışdır. Özünüqavrama nəzəriyyəsinin koqnitiv dissonans nəzəriyyəsindən əsas fərqi ondan ibarətdir ki, birincisi insanların “dissonans” adlanan və aradan qaldırmağa çalışdıqları “mənfi hərəkətverici vəziyyət” yaşadığını qəbul etmir. Bu iki nəzəriyyəni müxtəlif şərtlər altında müqayisə etmək məqsədilə aşağıdakı eksperiment aparılmışdır.

Koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi üzrə erkən tədqiqatlar göstərir ki, insanların davranışları əvvəlki mövqeləri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə, həqiqətən də oyanma (arousal) vəziyyəti baş verir. Vaterman 77 kişi birinci kurs kollec tələbəsinin öz razı olduqları mövqeyə zidd bir esse yazmalarını tələb edən bir eksperiment tərtib etmişdir. Daha sonra onlardan dərhal sadə və çətin bir tapşırıq yerinə yetirmələri istənilmiş və hər iki tapşırıq üzrə performansları qiymətləndirilmişdir. Məlum olmuşdur ki, bu iştirakçılar sadə tapşırıqda daha yaxşı, çətin tapşırıqda isə daha zəif nəticə göstərmişlər; bu nəticələr öz real mövqelərinə uyğun esse yazanlarla müqayisədə əldə edilmişdir. Sosial fasilitasiyaya əsasən, sadə tapşırıqlarda performansın artması və çətin tapşırıqlarda azalması, davranışların mövqelərlə ziddiyyət təşkil etdiyi zaman insanların oyanma vəziyyəti yaşadıqlarını göstərir. Buna görə də bu halda koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi təsdiqlənmiş sayılır.

## Zahiri təkzib
Mövqe dəyişikliklərinin arxasında duran əsas mexanizmin dissonans, yoxsa özünüqavrama olması ilə bağlı mübahisələr davam etmişdir. Əsas çətinlik ondan ibarət idi ki, hər iki çevik nəzəriyyənin aydın şəkildə fərqli proqnozlar verəcəyi bir eksperiment tapmaq çətin idi. Sosial psixologiya sahəsində tanınmış bəzi alimlər, o cümlədən Entoni Qrinvald, bu iki nəzəriyyəni bir-birindən ayırmağın mümkünsüz olduğunu düşünürdülər.

1974-cü ildə Zanna və Kuper fərdlərin öz mövqelərinə zidd esse yazdıqları bir eksperiment aparmışlar. İştirakçılar aşağı seçim (low choice) və ya yüksək seçim (high choice) şərtlərinə bölünmüşdür. Eyni zamanda onlara bir plasebo verilmiş və bu plasebonun ya gərginlik, ya rahatlama yaradacağı, ya da heç bir təsiri olmayacağı deyilmişdir. Aşağı seçim şəraitində bütün iştirakçılar mövqe dəyişikliyi göstərməmişdir ki, bu da həm koqnitiv dissonans, həm də özünüqavrama nəzəriyyəsi ilə uyğun idi. Yüksək seçim şəraitində isə, plasebonun gərginlik yaradacağını düşünən iştirakçılar mövqe dəyişikliyi göstərməmiş, plasebonun rahatlama yaradacağını düşünənlər isə daha böyük mövqe dəyişikliyi nümayiş etdirmişlər.

Bu nəticələr özünüqavrama nəzəriyyəsi ilə izah edilə bilməz, çünki bu nəzəriyyəyə görə oyanmanın mövqe dəyişikliyinin əsas mexanizmi ilə əlaqəsi olmamalıdır. Koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi isə bu nəticələri asanlıqla izah edə bilir: əgər iştirakçılar xoşagəlməz oyanma vəziyyətlərini plasebo ilə əlaqələndirə bilirdilərsə, mövqelərini dəyişməyə ehtiyac qalmırdı.

## “Barışıq” eksperimenti
1977-ci ildə Fazio, Zanna və Kuper hər iki nəzəriyyənin — koqnitiv dissonans və özünüqavrama nəzəriyyələrinin — eyni vaxtda mövcud ola biləcəyini göstərən başqa bir eksperiment aparmışlar.

Zanna və Kuperin 1974-cü il tədqiqatına bənzər eksperimental dizaynda əlavə bir dəyişən manipulyasiya edilmişdir: mövqeyə zidd essenin sosial mühakimə nəzəriyyəsinə görə qəbul zonasında (latitude of acceptance) və ya rədd zonasında (latitude of rejection) yerləşib-yerləşməməsi. Məlum olmuşdur ki, esse rədd zonasında olduqda nəticələr koqnitiv dissonans nəzəriyyəsini, qəbul zonasında olduqda isə özünüqavrama nəzəriyyəsini dəstəkləyirdi.

Koqnitiv dissonansın, yoxsa özünüqavramanın daha faydalı nəzəriyyə olması məsələsi hələ də geniş mübahisə mövzusudur və bu sahədə böyük bir ədəbiyyat mövcuddur. Bəzi hallarda müəyyən bir nəzəriyyəyə üstünlük verilir, lakin adətən terminologiya baxımından standart olaraq koqnitiv dissonans nəzəriyyəsindən istifadə edilir. Koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi insanların davranışları onlar üçün aydın və mühüm olan ilkin mövqeləri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə baş verən mövqe dəyişikliklərini izah edir; özünüqavrama nəzəriyyəsi isə ilkin mövqelərin nisbətən qeyri-müəyyən və az əhəmiyyətli olduğu hallarda tətbiq olunur. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, ənənəvi inanclara zidd olaraq insanların mövqelərinin böyük bir hissəsi zəif və qeyri-müəyyəndir. Buna görə də özünüqavrama nəzəriyyəsi fərdin öz mövqelərini, məsələn, öz şəxsiyyət xüsusiyyətlərini qiymətləndirməsini və ya məqsədə çatmaq üçün fırıldaq edib-etməyəcəyini şərh etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Q. Cademir və Yocifusa görə, interpretativ nəzəriyyədə müxtəlif aspektlərin fərqli qavranılması dissonans və mübahisə ilə bağlı şərait kimi bir çox amillərlə izah oluna bilər. Bu fərqlər həmçinin mövqelərin məsuliyyət və ölçülər baxımından qiymətləndirilməsinə tətbiq olunan balans nəzəriyyəsi ilə də əlaqəli ola bilər.

## İstinadlar

### Biblioqrafiya
* Allen, Theodore, *The Invention of the White Race*, 2 vols. Verso, London 1994.
* Baum, Bruce David, *The Rise and Fall of the Caucasian Race: A Political History of Racial Identity*. NYU Press, New York and London 2006, .
* 
* Brodkin, Karen, *How Jews Became White Folks and What That Says About Race in America*, Rutgers, 1999, .
* 
* Foley, Neil, *The White Scourge: Mexicans, Blacks, and Poor Whites in Texas Cotton Culture* (Berkeley: University of California Press, 1997)
* Gossett, Thomas F., *Race: The History of an Idea in America,* New ed. (New York: Oxford University, 1997)
* Guglielmo, Thomas A., *White on Arrival: Italians, Race, Color, and Power in Chicago*, 1890–1945, 2003, 
* Hannaford, Ivan, *Race: The History of an Idea in the West* (Baltimore: Johns Hopkins University, 1996)
* Ignatiev, Noel, *How the Irish Became White*, Routledge, 1996, .
* Jackson, F. L. C. (2004). Book chapter:  *British Medical Bulletin* 2004; 69: 215–35 . Retrieved 29 December 2006.
* Jacobson, Matthew Frye, *Whiteness of a Different Color: European Immigrants and the Alchemy of Race*, Harvard, 1999, .
* Oppenheimer, Stephen (2006). *The Origins of the British: A Genetic Detective Story*. Constable and Robinson, London. .
* 
* 
* 
* 
* Smedley, Audrey, *Race in North America: Origin and Evolution of a Worldview,* 2nd ed. (Boulder: Westview, 1999).
* Tang, Hua., Tom Quertermous, Beatriz Rodriguez, Sharon L. R. Kardia, Xiaofeng Zhu, Andrew Brown, James S. Pankow, Michael A. Province, Steven C. Hunt, Eric Boerwinkle, Nicholas J. Schork, and Neil J. Risch (2005) *Genetic Structure, Self-Identified Race/Ethnicity, and Confounding in Case-Control Association Studies Am. J. Hum. Genet.* **76:** 268–275.
* 

## Ədəbiyyat
* Gilovich, T., Keltner, D., & Nisbett, R. E. (2006). Social Psychology. New York: Norton & Company.
* Bem, D. J. (1972). "Self-perception theory". In L. Berkowitz (Ed.), *Advances in Experimental Social psychology*, Vol. 6, 1-62. New York: Academic Press. Full text (PDF). Summary.
* Myers, D. G. & Twenge, J. M. (2019). Social psychology (14th ed.). McGraw-Hill Education.

## Xarici keçidlər
* Changingminds.org: self-perception theory
* Self-perception theory, Daryl Bem, 1972