Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı

**Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı** — Qarabağ, eyni zamanda onun ətrafında yerləşən Azərbaycan ərazilərində Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı qismən və ya tamamilə dağıdılmış talan edilmiş və ya hər hansı bir şəkildə zərər çəkmiş tarix-memarlıq abidələrini əks etdirən siyahı.

Siyahının hazırlanması zamanı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət qeydiyyatına alınmış daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısından istifadə edilmişdir. Tarix və memarlıq abidələri qeydiyyata alınma prinsipinə uyğun olaraq, dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətliyinə görə üç başlıqda göstərilmişdir.

Cədvəllərdə abidələrinin sıralanma nömrəsi, adı, ünvanı ilə yanaşı qısa təsvir bölməsində tarixi və müvafiq mənbələr əsasında dağıdılması haqqında məlumatlar, mümkün şəkli (dağıdıldıqdan sonra və ya əvvəl) və dəqiq koordinantları qeyd edilmişdir.

Eyni zamanda, siyahıya müharibələr zamanı yuxarıda qeyd edilmiş ərazilərdə dağıdılmış və ya ziyan görmüş monumental-heykəltəraşlıq nümunələri və muzeylər də daxil edilmişdir.

## Zəmin

Erməni komandiri Arkadi Ter-Tadevosyanın dediyinə görə, 1992-ci ildə Şuşa işğal edildikdən sonra şəhər yaxınlıqdakı Xankəndindən olan ermənilər tərəfindən talan və məhv edilmişdir. Ter-Tadevosyan demişdir ki, Qarabağ erməniləri azərbaycanlıların geri dönməməsi üçün evləri yandırmışdır. 2002-ci ildə, şəhərin erməni qüvvələri tərəfindən işğal edilməsindən on il sonra, şəhərin təxminən 80%-i xarabalıq halında idi. Ermənilər Şuşadan olan üç azərbaycanlı musiqiçi və şairin tarixi büstlərini də söküb satmışdır.

Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) araşdırma missiyası 2005-ci ildə Füzuli şəhərinə səyahət etmiş və şəhərin xarabalıq olduğunu bildirmişdir.

Ağdam şəhəri erməni qüvvələrinin hücum əməliyyatı əsnasında və sonrasında dağıdılmışdır. Ermənilər geridə qoyulan xarabalıqları belə yağmalamışdır.

### İslam Konfransı Təşkilatı

İslam Konfransı Təşkilatının 10/11 saylı qətnaməsində üzv dövlətlərin "işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində arxeoloji, mədəni və dini abidələrin (İslam abidələri də daxil olmaqla) talan və məhv edilməsindən" narahat olduqları bildirilir.

İslam Konfransı Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 10/37 saylı qətnaməsinin üçüncü hissəsində Azərbaycan ərazisində tarixi İslam abidələrinin məhv edilməsini pislənir. İslami müqəddəs yerlərin qorunması haqqında 2/37-C saylı qətnamənin İşğal altında olan Azərbaycan ərazilərində İslam tarixi və mədəni reliktlərinin və ziyarətgahlarının məhv edilməsi və ləkənməsi bölməsi altında üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurası Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin, arxeologiyasının və etnoqrafiyasının İslam irsinin tərkib hissəsi olan qisminin Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdə qalan nümunələrinin məhvi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə etmişdir. Həmçinin, burada Azərbaycan ərazisində etnik təmizləmə məqsədi ilə Azərbaycan məscidlərinin və digər İslam ziyarətgahlarının tamamilə və vəhşicəsinə məhv edilməsinin insanlığa qarşı cinayət olduğu bir daha təsdiqlənmişdir. Qətnamədə Ermənistan Respublikasının işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərində Ermənistanın İslam irsinə təcavüzü nəticəsində, o cümlədən nadir qədim əsərlərin və İslam sivilizasiyasının, tarix və memarlıq abidələrinin, məscidlər, türbələr, məzarlar, arxeoloji qazıntılar, muzeylər, kitabxanalar, rəsm sərgi salonları və hökumət teatrları və konservatoriyalar, çoxlu miqdarda qiymətli xəzinələrin və milyonlarla kitabın və tarixi əlyazmanın məhv edilməsi və qaçaqmalçılıq yolu ilə ölkədən çıxarılması işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində İslam irsini tamamilə məhv etmək cəhdi kimi tanınmış və Azərbaycanın özünə vurulan ziyana görə adekvat təzminat almaq hüququ təsdiqlənmişdir. Burada həmçinin, Ermənistan Respublikasının bu cür əməllərə görə təzminat ödəmək məsuliyyəti olduğu qeyd edilmişdir.

### Azərbaycan Ermənistana qarşı
2020-ci ilin sonunda həm Azərbaycan, həm də Ermənistan İkinci Qarabağ müharibəsi ilə əlaqədar bir-birinə qarşı məhkəmə işi açmışdır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası hər iki işə baxacaq.

Azərbaycan Ermənistana qarşı məhkəmə işində iddiaçı olan Azərbaycan tərəfi 2020-ci ilə qədər məscidlər, kitabxanalar, tarixi abidələr də daxil olmaqla Azərbaycan irsinə daxil olan abidələrin erməni tərəfi tərəfindən məhv edildiyini irəli sürmüşdür. Bura Şuşa qəbiristanlıqları və mövcud olmuş 67 məsciddən (və ya İslam ziyarətgahları) 65-i daxildir. Qalan iki məscid zədələnmişdir.

## Tarix-Memarlıq abidələri
### Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri
Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri arasında ən çox ziyan çəkəni e.ə. II minilliyin sonlarına aid olan və Orta Tunc dövrü insanlarının yaşayış izlərini daşıyan Üzərliktəpə arxeoloji abidəsidir. 1993-cü ildən ermənilərin işğalı altında olan abidə ərazisi 2019-cu ilə kimi mütəmmadi olaraq hər il ermənilər tərəfindən yandırılmışdır.

Ağdam rayonu ərazisindəki Qutlu Musa türbəsi baxımsızlıqdan qəzalı vəziyyətə düşmüş, türbənin fasadlarını bəzəyən unikal divar rəsmləri boyanaraq məhv edilmiş, interyerindəki oyma naxışlı daş plitələri isə dağıdılmışdır. Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən abidələr şəhərin 90-cı illərdə ermənilər tərəfindən bombardman edilməsi zamanı ciddi zədə almışdır. 1992-ci ildə şəhərin ermənilər tərəfindən işğal edilməsindən sonra burda olan İslam memarlıq nümunələrinin hamısı tamamilə və ya qismən dağıdılmışdır.

XIII əsrə aid Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir. 2000–2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.

1992-ci ildə Laçın rayonunun işğal edilməsi ilə ermənilərin nəzarəti altına keçən Sisərnəvəng monastırı 1999–2000-ci illərdə əsaslı təmir edilmiş, bu zaman abidənin dam örtüyü, fasadları və interyerinə ciddi dəyişikliklər edilmişdir. 2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatına əsasən Laçın rayonu ərazisini tərk edən ermənilərin monasıtın həyətində yerləşən VI–IX əsrlər və sonrakı dövrlərə aid bədii təsvirli daşlar və xaç daşları aparmalarını əks etdirən fotolar sosial mediada yayımlanmışdır.
}
|-
| 2
| Gəncəsər monastırı
| Kəlbəcər, Vəngli
| 1216–1261-ci illərdə inşa edilmiş Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir. 2000–2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.
| 
| 
|-
| 3
| Üzərliktəpə
| Ağdam, Xındırıstan
|Orta Tunc dövrünə aid Üzərliktəpə yaşayış yeri Qafqazda ilk şəhər tipli yaşayış məskəni hesab edilir. 1993-cü ildən ermənilərin nəzarəti altında olan Üzərliktəpə abidəsi ərazisində tədqiq edilmiş kurqanlar məhv edilib, ərazi hərbi məqsədlərlə istifadə olunub və dəfələrlə yandırılıb.
|
| 
|-
| 4
| Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 5
| Sisərnəvəng monastırı
| Laçın, Hüsülü
| Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər monastır ərazisindəki VI–XIII əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar.
| 
| 
|}

### Ölkə əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri
}
|-
| 2
| Şeyx Babı türbəsi
| Füzuli, Babı
|
|
| 
|-
| 3
| Amaras monastırı
| Xocavənd, Sos
|
| 
| 
|-
| 4
| Gürcülü türbəsi
| Qubadlı, Gürcülü
|
| 
| 
|-
| 5
| Məlik Əjdər türbəsi
| Laçın, Cicimli
|
| 
| 
|-
| 6
| Şuşa qalası
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 7
| Qarabağ xan sarayı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 8
| Qaraböyük xanım sarayı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 9
| Hacı Quluların mülkü
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 10
| Xan qızı Natəvanın sarayı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 11
| Əsəd bəyin evi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 12
| Yuxarı Gövhər ağa məscidi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 13
| Aşağı Gövhər ağa məscidi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 14
| İki mərtəbəli karvansara
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 15
| Mehmandarovların evi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 16
| İbrahimxəlil xan sarayı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 17
| İsa bulağı
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 18
| Üzeyir Hacıbəyovun evi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 19
| Xanlıq Muxtar karvansarayı
| Şuşa
| Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra karvansaradakı İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir.
|
| 
|-
| 20
| Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarayı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 21
| Zülfüqar Hacıbəyovun evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 22
| Saatlı məscidi
| Şuşa
| Şəhər 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən işğal edildikdən sonra məsciddəki İslam elementləri və ərəb dilindəki yazılar erməni xaçı və yazısı ilə əvəzlənmişdir.
| 
| 
|-
| 23
| Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 24
| Qazançı kilsəsi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 25
| Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 26
| Yuxarı məscid mədrəsəsi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 27
| Səfərov qardaşlarının karvansarayı
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 28
| Sadıqcanın evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 29
| Uğurlu bəyin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 30
| Şirin su hamamı
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 31
| Seyid Şuşinskinin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 32
| Vaqif türbəsi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 32
| Qasım bəy Zakirin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 33
| Behbudovların evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 34
| Firudin bəy Şuşinskinin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 35
| Firudin bəy Köçərlinin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 36
| Mir Möhsün Nəvvabın evi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 37
| Bülbülün evi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 38
| Hüseyn bəy Köçərlinin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 39
| Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 40
| Karvansaray axırı
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 41
| Gəray Əsədovun evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 42
| Süleyman Sani Axundovun evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 43
| Cabbar Qaryağdıoğlunun evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 44
| Məmmədbəyli türbəsi
| Zəngilan, Məmmədbəyli
|
| 
| 
|-
| 45
| Dairəvi qüllə
| Zəngilan, Hacallı
|
|
| 
|-
| 46
| Şərifan yaşayış yeri və sərdabələri
| Zəngilan, Şərifan
|
|
| 
|-
| 47
| Mirəli türbəsi
| Füzuli, Aşağı Veysəlli
|
| 
| 
|-
| 48
| Qarğabazar karvansarası
| Füzuli, Qarğabazar
|
| 
| 
|-
| 49
| Katarovəng monastırı
| Xocavənd, Ziyarət dağının zirvəsi, Köhnə Tağlar və Susanlıq kəndlərinin arası
| 2000-ci illərdə ermənilər tərəfindən təmir edilən abidənin orijinal dam örtüyü və fasad elementləri dəyişdirilmişdir. İkinci Qarabağ müharibəsində Ziyarət dağının Azərbaycan Ordusu tərəfindən azad edilməsindən sonra abidəyə zərər yetirilmişdir. Sosial şəbəkədə naməlum Azərbaycan əsgəri tərəfindən yayımlanmış videoda monastırın dağıdılmış giriş qapısı və abidə ətrafında dağıdılmış xaç daşlar görünür.
| 
| 
|}

### Yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri
}
|-
| 2
| Pənahəli xanın türbəsi
| Ağdam
|
|
| 
|-
| 3
| Xanoğlu türbəsi
| Ağdam
|
|
| 
|-
| 4
| Ağdam türbəsi
| Ağdam
|
|
|
|-
| 5
| Papravənd türbəsi
| Ağdam, Papravənd
|
|
| 
|-
| 6
| Papravənd məscidi
| Ağdam, Papravənd
|
|
| 
|-
| 7
| Maqsudlu türbəsi
| Ağdam, Maqsudlu
|
|
| 
|-
| 8
| Maşallah məscidi
| Ağdam, Qiyaslı
|
|
| 
|-
| 9
| Boyəhmədlilər məscidi
| Ağdam, Boyəhmədli
|
|
| 
|-
| 10
| Kəngərli türbəsi
| Ağdam, Kəngərli
|
|
| 
|-
| 11
| Sultan Allahverdi hamamı
| Cəbrayıl
|
|
| 
|-
| 12
| Xudayarlı türbələri
| Cəbrayıl, Xudayarlı
|
|
| 
|-
| 13
| Şıxlar türbəsi
| Cəbrayıl, Şıxlar
|
|
| 
|-
| 14
| Çələbilər məscidi
| Cəbrayıl, Çələbilər
|
|
| 
|-
| 15
| Papı məscidi
| Cəbrayıl, Papı
|
|
| 
|-
| 16
| Daşkəsən
| Cəbrayıl, Daşkəsən
|
|
| 
|-
| 17
| Qərb məscidi
| Cəbrayıl, Məzrə
|
|
| 
|-
| 18
| Müəllimlər evi
| Füzuli
|
|
| 
|-
| 19
| Füzuli şəhər İcra Hakimiyyətinin binası
| Füzuli
|
|
| 
|-
| 20
| Pənahəli xan məscidi
| Füzuli, Qorqan
|
|
| 
|-
| 21
| Hacı Ələkbər məscidi
| Füzuli
|
|
| 
|-
| 22
| Arran məscidi
| Füzuli, Böyük Bəhmənli
|
|
| 
|-
| 23
| Şah Abbas məscidi
| Füzuli, Qarğabazar
|
|
| 
|-
| 24
| Qarğabazar türbəsi
| Füzuli, Qarğabazar
|
|
| 
|-
| 25
| Xanlıq məscidi
| Füzuli, Dədəli
|
|
| 
|-
| 26
| Qacar məscidi
| Füzuli, Qacar
|
|
| 
|-
| 27
| Çayqırağı məscidi
| Füzuli, Merdinli
|
|
| 
|-
| 28
| Gecəgözlü məscidi
| Füzuli, Gecəgözlü
|
|
| 
|-
| 29
| Əzəmət məscidi
| Füzuli, Yuxarı Veysəlli
|
|
| 
|-
| 30
| Şöləxanım məscidi
| Füzuli, Yuxarı Veysəlli
|
|
| 
|-
| 31
| Camaat məscidi
| Füzuli, Araz Dilağarda
|
|
| 
|-
| 32
| Ərənlər məscidi
| Füzuli, Qoçəhmədli
|
|
| 
|-
| 32
| Qaradağlı məscidi
| Füzuli, Qaradağlı
|
|
| 
|-
| 33
| Divanlılar türbəsi
| Füzuli, Divanalılar
|
|
| 
|-
| 34
| Qaraxanbəyli məscidi
| Füzuli, Qaraxanbəyli
|
|
| 
|-
| 35
| Xocavənd türbəsi
| Xocavənd
|
|
| 
|-
| 36
| Həzrəti Əbülfəzl ağa məscidi
| Xocavənd
|
|
| 
|-
| 37
| Albanberd kilsəsi
| Xocavənd, Qarakənd
|
|
| 
|-
| 38
| Dəmirçilər məscidi
| Qubadlı, Dəmirçilər
|
|
| 
|-
| 39
| Çöl məscidi
| Qubadlı, Dondarlı
|
|
| 
|-
| 40
| Yusifbəyli məscidi
| Qubadlı, Yusifbəyli
|
|
| 
|-
| 41
| Həzrəti Həvvaxanım türbəsi
| Qubadlı, Boyunəkər
|
|
| 
|-
| 42
| Molla Mirzəxan məscidi
| Qubadlı, Mollalı
|
|
| 
|-
| 43
| Həzrəti Mahmud məscidi
| Qubadlı, Mirlər
|
|
| 
|-
| 44
| Cümə məscidi
| Qubadlı, Məmər
|
|
| 
|-
| 45
| Böyüklər məscidi
| Qubadlı, Xələc
|
|
| 
|-
| 46
| Mahruzlu məscidi
| Qubadlı, Mahruzlu
|
|
| 
|-
| 47
| Mahruzlu məscidi
| Qubadlı, Mahruzlu
|
|
| 
|-
| 48
| Güləbird türbəsi
| Laçın, Güləbird
|
|
| 
|-
| 49
| Həmzə Sultan sarayı
| Laçın, Hüsülü
| Hüsülü kənd ərazisini tərk edən ermənilər saray ərazisindəki XIV–XV əsrlərə aid bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşlarını Ermənistana aparıblar.
| 
| 
|-
| 50
| Soltan Əhməd sarayı
| Laçın, Soltanlar
|
|
| 
|-
| 51
| Soltan Baba türbəsi
| Laçın, Zeyvə
|
|
| 
|-
| 52
| Şeyx Əhməd türbəsi
| Laçın, Zeyvə
|
|
| 
|-
| 53
| Meşəkənarı məscidi
| Laçın, Qarıqışlaq
|
|
| 
|-
| 54
| Xanlar məscidi
| Laçın, Piçənis
|
|
| 
|-
| 55
| Piçənis məscidi
| Laçın, Piçənis
|
|
| 
|-
| 56
| Abadxeyir türbəsi
| Laçın, Əhmədli
|
|
| 
|-
| 57
| Realniy məktəbin binası
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 58
| Aslan Qaraşovun evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 59
| Çuxur məhlə məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 60
| Mərdinli məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 61
| Culfalar məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 62
| Bəhmən Mirzənin evi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 63
| Turşsu bulağı
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 64
| Köçərli məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 65
| Mamayı məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 66
| Zöhrabbəyovların malikanəsi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 67
| Quyuluq məscidi
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 68
| Xoca Mərcanlı bulağı
| Şuşa
|
|
| 
|-
| 69
| Zəngilan Cümə məscidi
| Zəngilan
|
|
| 
|-
| 70
| Yaylalar məscidi
| Zəngilan, Malatkeşin
|
|
| 
|-
| 71
| Muş məscidi
| Zəngilan, Qıraq Müşlan
|
|
| 
|}

## Monumental və xatirə abidələri
}
|-
| 2
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Ağdam
|
| 
| 
|-
| 3
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Cəbrayıl
|
| 
|
|-
| 4
| Məhəmməd Füzulinin heykəli
| Füzuli
|
| 
|
|-
| 5
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Füzuli
|
|
|
|-
| 6
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Kəlbəcər
|
|
|
|-
| 7
| Qaçaq Nəbi və Həcərin heykəli
| Qubadlı
|
|
|
|-
| 8
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Qubadlı
|
|
|
|-
| 9
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Laçın
|
| 
|
|-
| 10
| Molla Pənah Vaqifin büstü
| Şuşa
|
| 
|
|-
| 11
| Üzeyir Hacıbəyovun heykəli
| Şuşa
|
| 
|
|-
| 12
| Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi
| Şuşa
|
| 
| 
|-
| 13
| Molla Pənah Vaqifin heykəli
| Xankəndi
|
|
|
|-
| 14
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Xankəndi
|
|
|
|-
| 15
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Xocavənd
|
|
|
|-
| 16
| Böyük Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirə abidəsi
| Zəngilan
|
|
|
|}

## Muzeylər
}
|-
| 2
| Füzuli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Füzuli
|
|
| 
|-
| 3
| Sarı Aşığın xatirə muzeyi
| Laçın, Güləbird
|
|
|
|-
| 4
| Bülbülün ev-muzyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 5
| Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 6
| Mir Möhsün Nəvvabın ev-muzeyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 7
| Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Zəngilan
|
|
|
|-
| 8
| Zəngilan Daş Heykəllər Muzeyi
| Zəngilan
|
|
|
|-
| 9
| Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Laçın
|
|
|
|-
| 10
| Qubadlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Qubadlı
|
| 
|
|-
| 11
| Əsgəran Tarix - Diyarşünaslıq Muzeyi
| Əsgəran
|
|
|
|-
| 12
| Cəbrayıl Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Cəbrayıl
|
|
|
|-
| 13
| Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Ağdam, Qaradağlı
|
|
|
|-
| 14
| Çörək muzeyi
| Ağdam
|
|
|
|-
| 15
| Xurşidbanu Natəvanın xatirə muzeyi
| Ağdam
|
|
|
|-
| 16
| Xurşidbanu Natəvanın ev-muzeyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 17
| Süleyman Sani Axundovun ev-muzeyi
| Ağdam, Seyidli
|
|
|
|-
| 18
| Şuşa Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 19
| Azərbaycan Dövlət Qarabağ Tarixi Muzeyi
| Şuşa
|
|
|
|-
| 20
| Hadrut Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Hadrut
|
|
|
|-
| 21
| Xocavənd Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Xocavənd
|
|
|
|-
| 22
| Ağdərə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
| Ağdərə
|
|
|
|-
| 23
| Laçın Dövlət Rəsm Qalereyası
| Laçın
|
|
|
|-
| 24
| Şuşa Dövlət Rəsm Qalereyası
| Şuşa
|
|
|
|-
| 25
| Qubadlı Dövlət Rəsm Qalereyası
| Qubadlı
|
|
|
|-
| 26
| Ağdam Dövlət Rəsm Qalereyası
| Ağdam
|
|
|
|}

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi incəsənətdə
* *Kamal Salayev*. ERMƏNİLƏR DAĞLIQ QARABAĞ ƏRAZİSİNDƏKİ TARİXİ ABİDƏLƏRİ OĞURLAMAĞA CƏHD EDİR. Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2021, Cild 2, Say 2, Sıra 4. ss.72-79

## İstinadlar