Lidiya

**Lidiya çarlığı** — Lidiya, Anadoluda Tunc dövründən II minilliyin ikinci yarısında hökm sürən çarlıqdır. Maians adlı bir qəbilənin yaşadığı bilinən bölgəyə qədim zamanlarda Lidiya deyilirdi. Paytaxt Sardis şəhəri olmuşdur. Şərqdə Fripiya (Afyon , Eskişehir , Kütahya), şimalda Mysia (Balıkesir), qərbdə Ailoia və Ioania (İzmir) , cənubda Karia (Aydın , Muğla) və Homer ilə əhatə olunmuşdur.

## Tarix və Mənşəyi
İlk gəliş tarixləri dəqiq bilinmir. Bəziləri Lidyalıların Anadoluya Tunc dövrünün sonunda (miladdan öncə 2002) Friglərlə eyni zamanda gəldiyini söyləyirlər. Bəziləri, Lidiya dili ilə Hitit arasında bir əlaqənin olduğunu və Lidyalıların II minilliyin əvvəllərində Anadolunun qərbinə gəlib yerləşdiklərini iddia edirlər. Araşdırmalarda Lidiyalıların isdifadə etdiyi mixi yazı bunuda ehtimal edir ki, Lidyalıların II minillikdən əvvəl şərqə gələn Hind-Avropa olmaları mümkündür. Lidiya tarixi dəqiq olaraq bilinmir, lakin Lidiyalıların tunc dövrünün sonlarında Fragiyalılarla eyni zamanda (təxminən e.ə 1300–1200 dönəmləri) Anadoluya yerləşdikləri ehtimal edilir. Herodot , Lidiya Krallığının eramızdan əvvəl VII əsrdən əvvəl 3 kral sülaləsi tərəfindən idarə olunmuşdur.
* **Altyadlar**
Atyad sülaləsi-Mənbələrə əsasən bu sülalə ikinci minilliyin ikinci Tyarısında hakimiyyətdə olmuşdur. Bu sülalə böyük Hitit Kralı IV Tudhaliya dövründə (e.ə. 1250–1220) mövcud olmuşdur. Tudhaliyanın dövründə tapılmış bir mixi yazılı lövhə üzərində yazılan Malazitin bu sülalənin ilk kralı Meleslə eyni olduğu düşünülür. Madduw-attes adı ilə bu dövrdə yaşamış Aly-attes kimi Lidiya padşahlarının adları arasındakı oxşarlıq göstərir ki, Tunc dövrünün sonunda Qərbi Anadoluda yaşayan Lidiya ilə tarixi əsrlərdə yaşayan Lidyalılar eyni dildən istifadə etmişlər.
.
* **Heraklid**
Heraklidlər və ya Tilonidlər- "Herodotun verdiyi məlumata görə, Dəmir dövrünün əvvəllərində Lidiyanı idarə edən Heraklid və ya tilonidlər 22 nəsil üçün 505 il hökm sürdülər. Herodotun xronologiyasına görə, Heraklidlər Lyadiyalılar tərəfindən Tilonidlər kimi tanınırdı. Bu ailənin Heraklit adı bu miflə əlaqədardır. Rəvayətə görə Herakl, Eyxaliya kralı Evrytos tərəfindən təşkil edilən ox yarışmasında iştirak edir və yarışmada qalib gəlir. Ancaq Evrytos, müsabiqənin qalibinə qızı İoleni vermir. Herakl qəzəblənir və Evrytos'un oğlu İphitos'u öldürür. Bu cinayətdən qurtulmaq üçün həm dul, həm də gözəl olan Lidiya kraliçası Omphalenin köləsi olaraq satılır. Omphale və Herkul aşiq olur və bu münasibətdən 3 oğul var. Bu mifə görə Herakllar ailəsi 3 oğuldan ibarət idi. Bu sülalənin son və ən önəmli kralı yunanlıların Myrsilos adını verdikləri Kandaulesdir. Kandaules sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi sülalənin süqutunu sürətləndirir və Mermnad(Mernods) sülaləsinin hökmranlığının əsasını qoyur.

ölgəsi də eramızdan əvvəl II minillikdə Santorinidə meydana gələn vulkan püskürməsi nəticəsində vulkanik kül ilə örtülmüşdür. Eramızdan əvvəl VII əsrin birinci yarısı, krallığın mühüm bir dövlət olaraq ortaya çıxdığı və sıx xarici əlaqələrə sahib olduğu bir dövrdür. Qədim yazıçı Gaius Plinius, Lidiyanın İoniyanın kənarında yayıldığını, şərqdə Frigiya, şimalda Propontis və cənubda Caria ilə bitişik olduğunu xatırladır . Strabon, Ligiya nəzarətinin Gigis dövründə Biga Yarımadasına qədər uzandığını və bölgədə Gigis adlı bir burun varlığından bəhs edir. Lidiya Krallığının marağı yalnız şimalda deyil, Qərbi Anadoludakı İon bölgəsindəki Yunan şəhərlərinə maraq Gigis dövründə başladı. Gigis dövründə Milet , Smirni , Kolofon və Magneziyaya hücumlar təşkil edildi . Bu kralın dövründə Misir və Assuriya dövlətləri ilə müttəfiq idi . Gigisin varisləri olan Ardis və Alyattis , Yunan şəhərlərinə hücumları davam etdirirlər. Croesus, Alyattis'in böyük oğlu, Lidiyalılar, Likiya və Kilikiya xaricində , Kızılırmak'ın qərbindəki bütün bölgələrə hakim olmağı bacardılar.

Lidyalıların şərqə yayılması, eramızdan əvvəl vııı əsrin sonu və vıı əsrin əvvəllərində Anadoluya köçəri kimmerilərin böyük məhvi ilə də əlaqəlidir . Eramızdan əvvəl 665-ci ildə Kimmerlər Sardisə çatmağı bacarırlar. Köçəri qəbilələrin bu təzyiqi altında Gigis , Assuriya Kralı Aşurbanipala bir elçi göndərərək kömək istəyir. Gigis bir qonaq kimi bir xərac və ya qızı göndərmək əvəzinə Aşşuraya hədiyyələr və salam göndərir. Bunu etməklə, Lidiya üzərində Aşşur hökmranlığını inkar etdi. Aşşur lövhələrinə görə, Lidiya ölkəsi o dövrdə Aşşur domeni xaricində idi. Yenə eyni lövhələrdə Lidyalıların Aşşurlara yaxın digər Anadolu xalqlarına nisbətən çox fərqli bir dildə danışdıqları, Lidiya kralının adını əvvəllər belə eşitmədikləri və bu dildə danışan bir tərcüməçi tapa bilmədikləri şikayətlənir. Davamlı inkişaf etdirdikləri hücumlar nəticəsində Kimmerlər Lidiyanı tutub Gigisi öldürürlər. Oğlu Ardis, Assuriya səlahiyyətlərini qəbul etmək məcburiyyətində qalır. Buna baxmayaraq, Kimmeriya hücumları davam etdi və nəticədə Sardis şəhərinin akropol xaricindəki hissəsini ələ keçirdilər. Alyattis 'in, Lidar kralı olduğu təxmin edilən Orta Anadoluda yayılmada aktiv rol oynamışdır. Herodotun yazdığına görə, böyük bir ekspedisiyanın sonunda yalnız Lidiyanı deyil, həm də bütün Anadolunu Kimmeriklərdən qurtaran Alyattisdir. Lidiyanın Alyattisin rəhbərliyi altında şərqə doğru genişlənməsi onları İran ərazilərində getdikcə daha da güclənən Midiyalılarla qarşı-qarşıya qoyur. Beləliklə, Orta Anadoluda baş verəcək uzunmüddətli bir müharibə başlayır. e.ə 585-ci ildə meydana gələn Günəş tutulması müharibəni bitirir. Bu bölgədəki digər hərbi ekspedisiyalar haqqında ətraflı məlumat olmasa da, Lidyalıların Frig və digər qonşu Anadolu krallıqlarını məğlub etdikləri və miladdan öncə VI əsrin birinci yarısında Gordion kimi mühüm mərkəzlərdə hərbi qarnizonlar qurduqları bilinir. Təxminən eradan əvvəl 550-ci ildə Midiya, Fars Kralı II. Kir tərəfindən bölgədən qovulması şərq sərhədlərində Lidyalılar üçün yeni bir təhlükə yaradır. Bunun üzərinə Krosus Farslara hücum etmədən keçmək və eyni zamanda ərazilərini Kızılırmakdan da genişləndirmək istəyirdi. Ancaq bunu etməzdən əvvəl, bu mövzuda Yunanıstanın aparıcı keşişlərinə müraciət etmək qərarına gəldi. Yunan əfsanəsinə görə kahinlərdən cavabı Farslara hücum etsə böyük bir imperatorluğu məhv edəcəyi cavabını aldı. Bu cavabdan ruhlanan Krosus Farslarla görüşməyə başladı. Kerkenes üz-üzə gələn iki ordu Croesusun orduları daha çox olsa da, geri qayıtmaq qərarı verilir. Croesus əsgərlərini evlərinə göndərir və Sardisə qayıdır və gələn il Farslara qarşı yürüş üçün Misirdə və Spartada müttəfiq axtarmağa başlayır, lakin II. Kir Lidiya ordusunu gözlənilmədən və çox sürətlə izlədi, öz şəhər divarları qarşısında birdən hücum etdi. Lidiya ordusu, çətin olsa da, tamamilə məğlub olmadan şəhər divarları daxilində sığınacaq alır. Şəhər iki həftəlik mühasirədən sonra düşür. Lidiya Krallığı Əhəmənilər İmperiyasının bir vilayətinə çevrilərək suverenliyini tamamilə itirir.

Eramızdan əvvəl 546-cı ildə Fars hakimiyyəti müstəqil Lidiya dövlətinin sonunu gətirdi. Sonuncu kral Krezus böyük sərvəti və gücü ilə Karun kimi tanınırdı . Gigis nəslindən olan və Alyattisin oğlu Krosus, filosof Tales Miletus və Afina dövlət xadimi Solon kimi vacib və məşhur Yunan qonaqlarını taxtında qonaq etdi .

## Coğrafiya
Lidiya bölgəsi son dərəcə zəngin və təbii ehtiyatlarla məhsuldar olmuşdur. Burada nəqliyyat o qədər rahat olmamışdır. Bol balıqları ilə Hermos (Gediz) və Kaystros (K. Menderes) çayları və torpaqları çox məhsuldar idi. Dağlar meşələrlə örtülmüşdü. Çox sayda gil yatağı var idi. Bu gildən kərpic, kərpic, kase və çini kimi müxtəlif əşyalar hazırlanırdı. Tmolos (Bozdağ) dağında mərmər çarpayılar olduğundan Türbə və Heykəllərin inşası üçün istifadə edilmişdir. Eyni zamanda Tantalosun müxtəlif növ meyvələri ilahi qonaqlarına təqdim edir; Fındıq, nar, alma, şabalıd və qoz kimi ağacların yetişdirildiyi Tmolosda şərabçılıqda istifadə olunan üzümlər də yetişdirilmişdir. Yenə də bu dağdan toplanan zəfərandan ətir kimi lüks istehlak materialları Lidyalıların diqqətini çəkdi. Burada ilk dəfə möhür hazırlanmasında istifadə edilən tünd qırmızı bir növ kvars daşına rast gəlinir . Lidiya krallığı mis və qızıl kimi çox sayda qiymətli material olduğundan zəngin idi. Bu hadisənin mifi belə təsvir olunur.

## Dil və yazı
Lidyalıların mədəniyyəti, yerli Anadolu xalqı olan qonşuları, Friqiyalılar və Karilərlə və digər qonşu Şərq Yunanlılarla bənzəyir. Lidyalıların eramızdan əvvəl VI əsrin əvvəllərindən yazılı əsərlər istehsal etmişdirlər. Dil və təhlili Bu cür ilə Lud — aramik dili , Ludca- yunan kimi ikili dilində yazılar vasitəsilə yer tutur. Bu Hind-Avropa mənşəli dil qrammatik xüsusiyyətləri və söz quruluşu ilə Köhnə Anadolu qrupuna aid edilmişdir. Ancaq bəzi sözlərin mənası hələ bilinmir, bu yazı 26 hərfdən ibarətdir. Frigiya və Likya yazılarına bənzəyən Lidiya dilindəki bu oxşarlıqların Finikiya və Friglərlə əlaqələrə deyil, Qərbi Anadoluda o dövrdə formalaşmağa başlayan yüksələn düşüncə sisteminə aid edilməli olduğu düşünülür. Eramızdan əvvəl II minillikdə Lidyalıların mənşəyi ilə bağlı tədqiqatlar hələ bağlanmamışdır. Digər tərəfdən dillərindəki Luvian təsiri Dəmir dövründə formalaşmış ola bilər. Lidian dilində yazılmış sənədlər azdır. Bunlar daha çox türbələrdə və adət daşlarında, keramika, möhür və sikkələrdəki rəsmlərdə görülür. Lidiya yazısı eramızdan əvvəl III əsrə qədər yaşamışdır.

## Din
Lidyalıların dini haqqında çox məlumat yoxdur. Ancaq İonların təsiri altında olduqları bilinir. Ana Goddess Cybele çox hörmətlidir. Uzun saçlı kahinlərin töküldüyü dini mərasimlər zamanı qamçılarını, dəflərini, zənglərini və saçlarını Cybele'ye təqdim edərdilər. Bundan əlavə, Lidyalılar Zeus, Apollo və Artemis kimi Yunan tanrılarına ibadət edirdilər. Lidiyalılar öz padşahlarını və zadəganlarını Friglər kimi tumullara basdırırdılar. Tumuldəki məzar otaqlarının gözəl və bəzəkli mərmər örtükləri Lidyalıların ölümdən sonra həyata inamlarını göstərir. Bu türbələr paytaxt Sardes yaxınlığındakı Bintəpə bölgəsindədir. Lidiya əfsanələrində Tantalus , Pelops , Midas , Arachne və Omfali kimi personajlara rast gəlinir. Yunan mifologiyasına görə Tantalın oğlu Pelops Lidyandır.

## Mədəniyyət
Eramızdan əvvəl vıı və vı əsrlərdə Lidiya mədəniyyətinin Yunan təsiri, xüsusilə Egey sahilində yaşayan Şərqi Yunanların təsirindən dərindən təsirləndiyi anlaşılır. Yunan təsirləri əsasən keramika, memarlıq (daş işləri və terrakota bəzəkləri), yazı sistemi və heykəltəraşlıqda özünü göstərir. Yığılmış torpaqla örtülmüş tumurus tipli türbələr, qaya türbələri və bəzi keramika növləri Anadolu təsirlərinə nümunə olaraq göstərilə bilər. Gigis dövründən bəri ticarət və firavanlığın artması həm Lidiyanı, həm də İoniyanı sıx bir ticarət şəbəkəsinə saldı . Rumlar məhsulları hinterlanddan alır və sənayesinə lazım olan ticarət mallarını gətirirdilər. Yunan yazılı mənbələrində adı çəkilən vacib Lidiya məhsulları arasında tekstil (xalçalar, qızıl iplə toxunan parça və çestikis adlanan incə və şəffaf toxumalı paltar), qırmızı boya və kosmetika (bakkaris və brenthiori) vardır. Lidiya keramikasının ümumi xüsusiyyətlərinə nəzər saldıqda, gəmi formalarının daha çox Yunan keramika və daha az dərəcədə qonşu Frigiya keramika təsiri altında olduğu görülür. Lidiya saxsı qablarına xas olan digər bir element də "mərmər imitasiya dekorasiyası" adlanan rəngləmə texnikasıdır. Dekorasiyada istifadə olunan əsas rənglər ağ, qırmızı-narıncı və qəhvəyi-qara tonlardır. Lidiyanın ən məşhur sərvət mənbəyi qiymətli metaldır. Lidiya Krallığı, Sardis yaxınlığında asanlıqla əldə edilə bilən elektron ərintisinin mənbəyinə sahib idi. Ömrü boyu zənginliyi ilə seçilən Gigisdən sonrakı nəsillərdə elektron pul icad edildi və pul Lidiya ilə İonya arasındakı ticarət ehtiyaclarına xidmət etdi. Lidiya Krallığında yaşayan və möhkəm istehkamlarla qorunan insanlar öldükdən sonra sosial təbəqələrinə görə müxtəlif yerlərdə basdırıldı. Əsas dəfn ənənəsi tənəffüsdür, başqa sözlə, yandırılmadan birbaşa dəfndir. Sadə daş lahit türbələrindən yüksək keyfiyyətli daş işləri və möhtəşəm tumulası olan otaqlı türbələrəTürlərdən məzarlara qədər dəyişir. Lidiya kralları və kral ailəsinin üzvləri yığılan təpələrlə örtülmüş əzəmətli, möhtəşəm məzarlara sahib olmaq imtiyazına sahib idilər. Lidiya tumulaları Frigiya tumulalarından fərqlənir. Frigiya tumulilərində dəfn otaqları taxtadan, Lidiyada isə daşdan, Lidiyada dəfn otaqları tavansız bir və ya iki otaqlı və dromoslu (giriş dəhlizi) ola bilər. Tumulun yuxarı hissəsində ümumiyyətlə falos şəklində daş işarəsi olur. Bintəpədəki tumulalardan ən böyüyü, Herodotun da təsvir etdiyi Krosusun atası Alyattisə məxsus tumuldur. Baza diametri 350, hündürlüyü 60 metr olan məzar, Roma dövründə qəbir quldurları tərəfindən açıldı.

## Pul vahidi
Eramızdan əvvəl VII əsrə qədər insanlar ticarət mübadiləsi aparırdılar və mübadilə etdikləri şeylər arasında daşınması çətin olan mal-qara və daş kimi şeylər var idi. Eramızdan əvvəl VII əsrdə Lidyalılar ticarətdə və asanlıqla portativ mübadilə vasitəsi olaraq istifadə ediləcək pulları kəşf etdilər. O dövrün sikkələrinə sikkələr deyilirdi. Dünyada ilk pulu (sikkə) yaradan dövlət olmuşdur. Sikkələr dövlətlər tərəfindən möhürlənir və rəsmiləşdirilməsinə zəmanət verilir. İlk Lidiya sikkələri gümüş və qızıl qarışığı olan elektrumlardan hazırlanmışdır. Croesus dövründə sikkələr ilk dəfə qızıl və gümüşdə ayrıca zərb edildi. Sikkələr metaldan hazırlandığı üçün kağız puldan üstün olmuşıdur. Kağız pulun maddi dəyəri yoxdur. Dəyərindən fərqli olaraq daha faydalıdır. Bu səbəblərdən kağız pullara nisbətən sikkələrə üstünlük verilirdi. Pullar və ya sikkələr düz bir səthə əridilmiş metal tökərək qazanılırdı. Dibi düz olan bu metalların üstü yuvarlaq idi. Bunu düzəltmək üçün çəkiclə vuruldu. Bu əməliyyatın pul üzərində bir iz buraxdığı başa düşüldükdə, bu izlərin aşağı dəyərli və ya saxta pulun çapına mane ola biləcəyi aydın oldu. Bunun üzərinə hökmdarın və ya dövlətin işarəsi bu sikkələrə həkk olundu və mübadilə dəyəri dövlət tərəfindən rəsmi olaraq təsdiq edildi. Sikkənin ortaya çıxması haqqında qədim mənbələr tərəfindən verilən məlumatlar Lidiya və İoniyada aparılan qazıntılarla təsdiqlənir. 1904–1905-ci illərdə Britaniya Muzeyi adından David George Hogarth başçılığında Artemis MəbədiMüxtəlif saxsı qablar, fil sümüyü heykəlciyi və zərgərlik əşyaları ilə birlikdə 93 elektrum sikkə tapıldı. Köhnələrin üzərində heç bir lövhə və şəkil yox idi, düz qaldılar. Biraz daha inkişaf etmiş nümunələrdə bəzi işarələr və ya təsvirlər var idi. Bəzilərində aslan təsvirləri var idi. Bu cür sikkələrin Anadolunun qərbində geniş bir ərazidə tapılması və aslanın Lidiya Krallığının gerbi olması, bunların Lidiya krallarının ilk sikkələri olduğunu göstərir. Əslində, Herodot, Croesusun Delphi'deki Apollon Məbədinə möhkəm qızıl şəklində 10 talanton (təxminən 250 kiloqram) bir aslan heykəlciyi verdiyini söyləyir. Bu, aslanın Lidiya Krallığı üçün əhəmiyyətini və bir kral simvolu olduğunu göstərir.

## İstinadlar

## Mənbə
Ekrem Akurgal, AnadoluKültür Tarihi, Tübitak Eski Anadolu ve Trakya Uygarlıkları (Başlangıçtan Pers Egemenliğine Kadar), Veli sevin anadolu uygarliklari 1982
https://lidyatarih.wordpress.com/about/
https://www.anadoluuygarliklari.com/lidya/
https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/74908/mod_resource/content/1/Ders6Konu4.1.pdf
https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/74908/mod_resource/content/1/Ders6Konu4.1.pdf