Musa Qasımlı

**Qasımlı Musa Cəfər oğlu** () — görkəmli Azərbaycan tarixçisi, tarix elmləri doktoru, professor (1992), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Qafqazşünaslıq İnstitutunun qurucu direktoru (2015–2024), AMEA-nın müxbir üzvü (2017), ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin IV, V, VI, VII çağırışlar deputatı. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi sədrinin müavini (23.09.2024-cü ildən).

## Həyatı
Musa Qasımlı 1957-ci il 28 oktyabrda Yardımlı rayonunun Hamarkənd kəndində anadan olmuşdur. 1974-cü ildə orta məktəbi tərifnamə ilə bitirmiş, həmin il Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1979-cu ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təyinatla Yardımlı rayonunda işləmişdir. 1982–1985-ci illərdə BDU-nun Avropa və Amerika ölkələrinin yeni və müasir tarixi kafedrasının əyani aspiranturasında təhsil almışdır. Beynəlxalq münasibətlər tarixi üzrə ixtisaslaşmışdır. 1986-cı ildə namizədlik, 1992-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1986–1992-ci illərdə BDU-nun Avropa və Amerika ölkələrinin yeni və müasir tarixi kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent, Tarix fakültəsinin dekan müavini vəzifələrində çalışmışdır. BDU-nun Avropa və Amerika ölkələrinin yeni və müasir tarixi kafedrasının professorudur. 1992–1997-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin beynəlxalq əlaqələr şöbəsində işləmişdir. AMEA İctimai Elmlər bölməsinin 2016-cı il 24 iyun tarixli iclasında səsvermə yolu ilə Qafqazşünaslıq İnstitutunun qurucu direktoru seçilmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
IV çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə 2010-cu il 7 noyabrda keçirilən seçkilərdə 42 saylı Sumqayıt ikinci seçki dairəsindən, 2015-ci il 1 noyabrda keçirilən V çağırış, 2020-ci il 9 fevralda keçirilən VI çağırış seçkilərində 72 saylı Yardımlı-Masallı seçki dairəsindən millət vəkili seçilmişdir. Milli Məclisin Elm və Təhsil Komitəsinin sədr müavini, Azərbaycan-Əfqanıstan parlamentlərarası işçi qrupunun sədri, Türkiyə, Kanada, Braziliya, Peru, Meksika, Argentina, Danimarka, Malta, Estoniya, Bosniya və Herseqovina parlamentləri ilə dostluq qrupunun, Azərbaycan Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin və Dünya Azərbaycanlılarını Əlaqələndirmə Şurasının üzvü olmuşdur. VII çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə 2024-cü il sentyabrın 1-də keçirilən seçkilərdə 75 saylı Yardımlı-Masallı seçki dairəsindən deputat, sentyabrın 23-də Milli Məclis sədrinin müavini seçilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Azərbaycan tarixinin öyrənilməmiş aşağıdakı aktual problemlərinin tədqiqi Musa Qasımlının adı ilə bağlıdır:  Azərbaycanın beynəlxalq mədəni əlaqələri (1946–1991); Seyid Cəfər Pişəvəri hərəkatından sonra Cənubi Azərbaycanda yaranmış şəraitin Birləşmiş Millətlər Təşkilatında müzakirəsi; Azərbaycan-Türkiyə diplomatik-siyasi münasibətləri (1920–1922); xarici dövlətlər və Azərbaycan (1920–1922); Birinci Dünya müharibəsi illərində "könüllü" adı altında erməni silahlı bandalarının hazırlanması və fəaliyyətləri; Birinci Dünya müharibəsi illərində böyük dövlətlərin Azərbaycan siyasəti (1914–1918); SSRİ-Türkiyə diplomatik-siyasi münasibətləri (1960–1991); Azərbaycan istiqlal mübarizəsi və xarici dövlətlər (1920–1945); "Erməni məsələsi"ndən "erməni soyqırımı"na (1724–1920); Cənubi Qafqaz Rusiya, Türkiyə və Antanta ölkələri arasında (1920–1923); Azərbaycan Respublikasının xarici siyasəti (1991–2003); Azərbaycan parlamentarizmi tarixi; Azərbaycan Respublikasının siyasi tarixi (1991–2003; 2003–2021) və b. 

Musa Qasımlı Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə, ABŞ, Gürcüstan, Böyük Britaniya, Avstriyada BMT, Çexiyada ATƏT arxivlərində çalışaraq akademik araşdırmalar aparmışdır.

İlk böyük tədqiqat işi İkinci Dünya müharibəsindən sonra SSRİ dağılanadək olan dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq mədəni əlaqələri olmuşdur. Sovet hakimiyyəti illərində Mərkəzin nəzarəti altında həyata keçirilən Azərbaycanın beynəlxalq mədəni əlaqələrinin inkişaf dinamikasının və nəticələrinin zəngin arxiv materialları əsasında tədqiq edilməsi sonrakı araşdırmaları üçün başlanğıc olmuşdur. Bakıda nəşr edilən bu monoqrafiya sonralar Gürcüstanda "Artanudci" nəşriyyatında da çap edilmişdir. 

1993-cü ildə tədqiqatçı və tarixçi-alim Musa Qasımlı tərəfindən "Azərnəşr" nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan “*Beynəlxalq münasibətlərdə Azərbaycan məsələsi”* adlı monoqrafiyada Seyid Cəfər Pişəvəri hərəkatından sonra Cənubi Azərbaycanda yaranmış beynəlxalq vəziyyət və bu məsələnin BMT Baş Məclisinin ilk iclasında müzakirəsi araşdırılmışdır. Bu əsər Azərbaycan tarixşünaslığında bu mövzuya həsr olunmuş ilk sistemli tədqiqat işi kimi qiymətləndirilir. Əsərdə BMT Baş Məclisində Azərbaycandan olan iki nəfərin — SSRİ-nin BMT-dəki nümayəndəsi A. Vışınskinin və İranın nümayəndəsi, əslən Ordubaddan olan Seyid Həsən Tağızadənin İranda sovet qoşunlarının olmasına dair mübahisələrinin, Cənubi Azərbaycanda ABŞ və sovet siyasətinin mahiyyətini izah edilir. Monoqrafiyada həmçinin ABŞ və SSRİ-nin Cənubi Azərbaycandakı maraqları və bu bölgədəki fəaliyyətlərinin xarakteri təhlil olunur. Əsərində soyuq müharibənin başlanğıcı ilə bağlı Qərbdə formalaşmış ənənəvi yanaşmanı tənqid edərək bildirir ki, soyuq müharibənin ilk böhranı məhz Cənubi Azərbaycan məsələsi kontekstində meydana çıxmışdır. Müəllifin fikrincə, uzun illər tarix elmində soyuq müharibənin başlanmasına görə əsas məsuliyyətin Qərb dövlətlərinə və ABŞ-a aid edilməsi ilə bağlı yanaşma geniş yayılmış olsa da, SSRİ-nin regiondakı fəaliyyəti bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Musa Qasımlı yazır: “Azərbaycan məsələsi 1946-cı il martın 5-də Vinston Çörçillin Fulton çıxışı ilə əsasları qoyulan soyuq müharibənin ilk toxumlarının səpildiyi və cücərdiyi beynəlxalq münasibətlərin mühüm mübahisə obyektlərindən biri olmuşdur”. Bu konsepsiya Azərbaycan tarixşünaslığında yeni istiqamət kimi qiymətləndirilmiş və sonrakı dövrlərdə digər tarixçilər tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. 

Musa Qasımlı həmçinin işğal edilib bolşevikləşdirildikdən sonra SSRİ-nin yaradılmasına qədərki dövrdə Azərbaycanın xarici dövlətlərlə, o cümlədən Türkiyə ilə diplomatik-siyasi münasibətlərini tədqiq etmişdir. Bu illər nisbi müstəqillik illəri olmuşdur. Müəllif bolşevik Rusiyasının Azərbaycanın xarici siyasətinə son qoyduğunu, nümayəndəliklərini bağladığını tədqiq etmişdir. Bakı ilə yanaşı bu kitab digər ölkələrdə də işıq üzü görmüşdür.  

Musa Qasımlı Birinci Dünya müharibəsi dövründə böyük dövlətlərin Azərbaycan siyasətinə dair ilk sistemli araşdırmanı aparmış və bu mövzuda üçcildlik monoqrafiya nəşr etdirmişdir. Bu tədqiqat Azərbaycan tarixşünaslığında mövzuya dair aparılmış ilk genişhəcmli elmi əsər hesab edilir. Onun araşdırmalarından sonra bir sıra tədqiqatçılar Birinci Dünya müharibəsi illərində müxtəlif dövlətlərin Azərbaycanla bağlı siyasətini öyrənməyə başlamışlar. 

Musa Qasımlı həmçinin Azərbaycanda ilk dəfə olaraq Birinci Dünya müharibəsi illərində Qafqaz cəbhəsində “könüllü” adı altında təşkil olunmuş erməni silahlı dəstələrinin hazırlanmasını və fəaliyyət istiqamətlərini araşdırmışdır. Bu mövzu ilə bağlı bir sıra beynəlxalq elmi simpoziumlarda çıxış etmiş və məruzələri müvafiq elmi nəşrlərdə çap olunmuşdur.

Alimin tədqiqat sahələrindən biri də 1920–1945-ci illərdə Azərbaycanın istiqlal mübarizəsi və xarici dövlətlərlə münasibətləri olmuşdur. Bu mövzuya həsr olunmuş genişhəcmli monoqrafiyası 2006-cı ildə İstanbulda “Kaknüs” nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmiş və həmin il Almaniyanın Frankfurt şəhərində keçirilmiş beynəlxalq kitab sərgisində ən çox satılan nəşrlərdən biri olmuşdur.

Musa Qasımlı 1920–1923-cü illərdə Cənubi Qafqazda Rusiya, Türkiyə və Antanta ölkələri arasında gedən diplomatik və siyasi mübarizəni də tədqiq etmişdir.

Bundan əlavə, o, Rusiya imperatoru I Pyotrun məlum fərmanından başlayaraq 1920-ci ildə Ermənistanın sovetləşdirilməsinədək olan dövrdə ermənilərin Azərbaycan ərazilərinə köçürülməsi, torpaq iddiaları, silahlı dəstələrin yaradılması və mülki əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıqlar mövzusunu da əhatəli şəkildə araşdırmışdır. Bu tədqiqat arxiv sənədləri və birinci mənbələr əsasında hazırlanmışdır. Nəticədə, həmin mövzuya həsr olunmuş iri həcmli monoqrafiya Azərbaycan, rus, türk və ingilis dillərində bir neçə ölkədə nəşr olunmuşdur.

Musa Qasımlı 1991–2003-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətinə dair yazdığı və rus dilində də nəşr olunmuş iki hissəli monoqrafiyası ilə bu sahədə ilk fundamental tədqiqat əsərini ortaya qoymuşdur. O, həmçinin Azərbaycan parlamentarizmi tarixini əhatə edən ilk iki cildlik monoqrafiyanın müəllifidir.

Musa Qasımlının Azərbaycan Respublikasının 1991–2003, 2003–2021-ci illəri əhatə edən siyasi tarixinə həsr edilmiş  iki cildlik əsəri sistemli elmi təhlilli ilk geniş həcmli araşdırmadır. 

Musa Qasımlının ABŞ, Argentina, Türkiyə, Böyük Britaniya, Almaniya,  Polşa, Çexiya, Rumıniya, Rusiya, Ukrayna, Moldova, Gürcüstan, Qazaxıstan, İran və digər ölkələrdə Azərbaycan tarixinin az araşdırılmış sahələrinə həsr olunmuş 19 kitabı və nüfuzlu elmi jurnallarda 100-dən çox elmi məqaləsi müxtəlif dillərdə nəşr olunmuşdur. Bu əsərlərə dair müsbət rəylər beynəlxalq elmi jurnallarda dərc olunmuş, tədqiqatlarına Amerika, Avropa, Asiya və Afrika ölkələrinin alimləri tərəfindən maraq göstərilmişdir.

Musa Qasımlının və əsərlərinin adı 55 ölkədə nəşr olunan kitab və məqalələrdə qeyd olunmuş, əsərlərinə ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Türkiyə, Rusiya, Özbəkistan, Belarus və digər ölkələrdə ümumilikdə 398 istinad qeydə alınmışdır. Alim H10 indeksinə sahibdir. 

1983–2024-cü illərdə Azərbaycanda keçirilən 50-dən çox, 1987–2024-cü illərdə isə ABŞ, Türkiyə, Rusiya, Almaniya, İran, Polşa, Qazaxıstan, Ukrayna və digər ölkələrdə baş tutan 50-dən artıq beynəlxalq elmi konfransda çıxış etmişdir.

O, ali məktəblər üçün “Beynəlxalq münasibətlər tarixi”, “Avropa və Amerika ölkələrinin müasir tarixi” dərsliklərinin və fənn proqramlarının müəllifidir. Eyni zamanda, Orta Asiya və Qafqaz Araşdırmaları Mərkəzinin (Türkiyə) üzvüdür. "Romanian Euroasian Studies" (Rumıniya), "Qafqaz və Mərkəzi Asiya araşdırmaları", "Turan SAM", "Türk bilimi", "Atatürk yolu" (Türkiyə), "Qafqaz i mir" (Gürcüstan), "Evropeyski istoriçhı studii: naukoviy jurnal" və "Amerikanska istoria ta politika: naukoviy jurnal" (Kiyev, Ukrayna) elmi jurnallarının redaksiya heyətinin üzvüdür.

ABŞ-nin Vircinya ştatının Fairfax şəhərindəki George Mason Universitetində araşdırma proqramı üzrə çalışmışdır (2004). SSRİ Siyasi Elmlər Assosiasiyasının, SSRİ Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq münasibətlər və xarici siyasət tarixi Elmi Şurasının üzvü (1987-1991), Azərbaycan EA Tarix İnstitutunda fəaliyyət göstərən ixtisaslaşdırılmış doktorluq Müdafiə Şurasının həmsədri (1997-1999), Təhsil Nazirliyi Elmi Metodik Şurası tarix bölməsinin (1997-1999), Dərslikləri Qiymətləndirmə Şuarsının (2009-2014), Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının tarix və siyasi elmlər ixtisası üzrə Ekspert Şurasının (2004-2007), BDU-da fəaliyyət göstərən Müdafiə Şurasının üzvü olmuşdur. Azərbaycan EA Tarix İnstitutunda fəaliyyət göstərən ixtisaslaşdırılmış doktorluq Müdafiə Şurasının üzvüdür. 

Musa Qasımlının rəhbərliyi ilə 29 fəlsəfə doktoru və 3 elmlər doktoru dissertasiyası müdafiə olunmuşdur. Müdafiə edənlər arasında xarici ölkə vətəndaşları da vardır.

## Nəşrləri
Xarici ölkələrdə nəşr olunan kitabları:

* Uluslararası ilişkilerdə Güney Azerbaycan meselesi (40-lı yıllar). Ankara: Asena nəşriyyatı, 1997.- 80 s. **(Türkiyə)**. 

* Azərbaycan-Türkiyə diplomatik-siyasi münasibətləri (aprel 1920-ci il - dekabr 1922-ci il). Təbriz:Təbriz nəşriyyatı,1999 (fars dilinə çevirəni Əli Daşqın). 7,5 ç/v.(fars dilində). **(İran).**

* Азербайджан в международных культурных связях (1946-1990). Тбилиси: Изд. Артануджи, 2005.- 298 s. **(Gürcüstan).**

* Azerbaycan türklerinin milli mücadele tarihi. 1920-1940. İstanbul: Kaknüs nəşriyyatı, 2006. -704 s. (**Türkiyə)**. 

* СССР-Турция: от нормализации отношений до новой холодной войны.1960-1979-е гг. Москва: ИНСАН, 2008. -576 с. **(Rusiya).**

* Турция-СССР: от переворота до распада. 1980-1991. Москва: ИНСАН, 2010.-418 с. **(Rusiya).**

* От Майендорфа до Астаны: принципиальные аспекты армяно-азербайджанского нагорно-карабахского конфликта. М.: изд. МГУ, 2010. – 552 с. (колл.). **(Rusiya)**. 

* SSCB-Türkiye ilişkileri. Türkiyede 1980 Darbesinden SSCB-nin Dagılmasına kadar. İstanbul: Kaknüs, 2012. - 464 s. **(Türkiyə)**. 

* Украинско-азербайджанские политические отношения: история и современность. Киев:Издательский дом Дмитрия Бураго, 2012. -160 с. (О. Купчик, А. Дамиров). **(Ukrayna).**

* Türkiye-Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği ilişkileri. Ankara: Atatürk Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2013. - 599 s. **(Türkiyə).**

* Анатолия и Южный Кавказ в 1724-1920-е гг.: в поисках исторической истины. Москва: ИНСАН, 2014.- 550 с. **(Rusiya).**

* Kafkaslarda ermeni sorunu. 1724-1920. Ankara: İpek Universitesi yayınları, 2014.-484 s. **(Türkiyə).**

* Азербайджан, Армения и Турция в 1920–1994 гг.: реальная история. Москва: ИНСАН, 2016.- 616 с. **(Rusiya).**

* Внешняя политика Азербайджанской Республики (1991-2003 гг.). I часть. Москва: ИНСАН, 2016. - 704 с. **(Rusiya).**

* Внешняя политика Азербайджанской Республики (1991-2003 гг.). II часть. Москва: ИНСАН, 2016. -724 с. **(Rusiya).**

* Ermeni sorunu ve büyük devletler. 1724-1920. Ankara: Astana yayınları, 2017. - 480 s. **(Türkiyə).**

* Azerbaycan, Ermenistan ve Türkiye: gerçek tarih arayışı. 1920-1994. Ankara: T. C. Atatürk Araştırma Merkezi, 2019.- 642 s. **(Türkiyə).**

* The Post-Soviet Conflicts: The Thirty Years’ Crisis. North Carolina-Greensboro: Lexington Books, 2020.- 398 p. (coaut.) **(ABŞ).**

* Başlangıçtan günümüze Türkiye-Azerbaycan ilişkileri. Ankara: Türk Tarih Kurumu yayınları, 2023.- 862 s. (kollektiv) **(Türkiyə).**

## Təltif və mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə "Şöhrət" ordeni (28.10.2017), "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2008)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı (27.05.2018),"Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı (2024), Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin "Qabaqcıl təhsil işçisi" döş nişanı (2009), Qazaxıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının xatirə medalı (10.11.2017),  Azərbaycan parlamentinin 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin "Parlament" medalı (2018), Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin sərəncamı ilə " Azərbaycan Respublikası diplomatik xidmət orqanlarının 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı (09.07.2019), Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti rəisinin əmri ilə "Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı (14.08.2019) ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. Dördüncü çağırış. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin nəşri. Bakı, 2011.
* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. Beşinci çağırış. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin nəşri. Bakı, 2015.
* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. Altıncı çağırış. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin nəşri. Bakı, 2021.
* Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. Yeddinci çağırış. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin nəşri. Bakı, 2025.

## Xarici keçidlər