Lüksemburq

**Lüksemburq** və ya rəsmi adı ilə **Lüksemburq Böyük Hersoqluğu** (lüksemb. *Groussherzogtum Lëtzebuerg*, fr. *Grand-Duché de Luxembourg*, alm. *Großherzogtum Luxemburg*) — Qərbi Avropada yerləşən suveren dövlətdir. Dənizə çıxışı olmayan Lüksemburq şimalda və qərbdə Belçika, cənubda Fransa, şərqdə isə Almaniya ilə həmsərhəddir.

## Coğrafiya
### Yerləşməsi
Lüksemburq Qərbi Avropada, 49°45′ şimal en dairəsi və 6°10′ şərq uzunluq dairəsində yerləşir. Ümumi sahəsi 2,586.4 km² olan ölkə Avropa İttifaqının ən kiçik üzv dövlətlərindən biridir.
### İqlim
Lüksemburqda mülayim-kontinental iqlim hakimdir. Qışlar mülayim və yağışlı, yaylar isə sərin keçir. Orta illik temperatur 9°C, yağıntının orta illik miqdarı 782 mm təşkil edir.
### Təbiət
Lüksemburq ərazisinin çox hissəsi meşələrlə örtülüdür. Ölkədə Ardennes meşələri və Moselle çayı kimi təbiət abidələri var. Lüksemburqda təbiət qoruqları və milli parklar da mövcuddur.
### İdman
Lüksemburqda idman həyatı da çox canlıdır. Ölkədə futbol, velosiped idmanı, üzgüçülük və atçılıq kimi idman növləri geniş yayılmışdır. Lüksemburq milli futbol komandası və velosipedçiləri beynəlxalq yarışlarda uğurlar qazanmışlar.
### Ekologiya
Lüksemburq ekoloji cəhətdən zəngin bir ölkədir. Ölkədə müxtəlif ekosistemlər, heyvan və bitki növləri mövcuddur. Lüksemburq hökuməti ekoloji qoruma sahəsində bir çox tədbirlər həyata keçirir. Ölkədə təbiət qoruqları, milli parklar və ekoloji təmizləmə proqramları mövcuddur.
### Turizm
Lüksemburqda turizm sahəsi də inkişaf etmişdir. Ölkədə tarixi abidələr, təbiət parkları və mədəni tədbirlər turistləri cəlb edir. Lüksemburqda turizm infrastrukturu çox inkişaf etmişdir. Ölkədə bir çox otellər, restoranlar, muzeylər və turistik marşrutlar mövcuddur. Lüksemburqda turizm sektoru ölkə iqtisadiyyatına böyük töhfə verir.
## Tarix
### Erkən dövr
Lüksemburqun tarixi 963-cü ildə Qraf Ziqfridin Lüksemburq qalasını tikdirməsi ilə başlayır. Orta əsrlərdə Lüksemburq Müqəddəs Roma İmperiyasının əhəmiyyətli bir hissəsinə çevrildi.
### Müasir dövr
1815-ci ildə Vyana Konqresində müstəqil Böyük Hersoqluq statusu alan Lüksemburq, Hollandiya kralının şəxsi mülkü oldu. 1839-cu ildə Lüksemburq Belçika ilə müharibədən sonra müstəqilliyini qazandı və 1867-ci ildə tam müstəqillik əldə etdi.
### İkinci Dünya Müharibəsi
İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Lüksemburq nasist Almaniyası tərəfindən işğal edildi. Müharibədən sonra ölkə yenidən müstəqilliyini bərpa etdi və Avropa İqtisadi Birliyinin (sonradan Avropa İttifaqı) qurucu üzvlərindən biri oldu.
### Müasir Lüksemburq
Müharibədən sonra Lüksemburq sürətli iqtisadi inkişaf yaşadı. Ölkə 1957-ci ildə Avropa İqtisadi Birliyinin (EEC) qurucu üzvlərindən biri oldu və 1999-cu ildə Avropa İttifaqının tərkibinə daxil oldu. Lüksemburq həm də NATO-nun qurucu üzvlərindən biridir.
## İqtisadiyyat
Lüksemburq yüksək gəlirli, inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatına malikdir. 2022-ci ildə ÜDM 82.2 milyard dollar təşkil etmişdir.
### Maliyyə mərkəzi
Ölkə Avropanın əsas maliyyə mərkəzlərindən biridir. 125-dən çox bank və 2000-dən artıq investisiya fondu burada fəaliyyət göstərir.
### Sənaye
Lüksemburqda polad sənayesi, kimya sənayesi və avtomobil istehsalı kimi sahələr inkişaf etmişdir. Ölkə dəmir filizi və digər təbii ehtiyatlara malikdir.
### Turizm
Lüksemburqda turizm sahəsi də inkişaf etmişdir. Ölkədə tarixi abidələr, təbiət parkları və mədəni tədbirlər turistləri cəlb edir.
### Nəqliyyat
Lüksemburqda nəqliyyat infrastrukturu çox inkişaf etmişdir. Ölkədə avtomobil yolları, dəmir yolları və hava nəqliyyatı kimi nəqliyyat vasitələri mövcuddur. Lüksemburq Hava Limanı beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərir.
### Kənd təsərrüfatı
Lüksemburqda kənd təsərrüfatı da əhəmiyyətli yer tutur. Ölkədə əkinçilik, heyvandarlıq və meyvəçilik inkişaf etmişdir. Lüksemburqda ənənəvi kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal olunur və ixrac edilir.
### Enerji
Lüksemburq enerji sahəsində də inkişaf etmişdir. Ölkədə elektrik enerjisi istehsalı, yenilənəbilən enerji mənbələri və enerji effektivliyi sahələrində işlər aparılır. Lüksemburq enerji istehsalında yenilənəbilən enerji mənbələrinə üstünlük verir.
## Əhali
### Demoqrafik göstəricilər
2023-ci il məlumatına görə ölkə əhalisinin sayı 645,397 nəfərdir. Əhalinin 47.9%-i əcnəbilərdir.
### Dillər
Lüksemburqun üç rəsmi dili var:

Lüksemburq dili - milli dil statusuna malikdir
Fransız dili - qanunvericilik və inzibati işlərdə istifadə olunur
Alman dili - mətbuat və gündəlik həyatda geniş yayılıb

### Din
Lüksemburqda əhalinin əksəriyyəti xristiandır. Katoliklər əhalinin 67%-ni təşkil edir. Protestantlar, pravoslavlar və müsəlmanlar da azlıq təşkil edir.
### Sosial rifah
Lüksemburqda sosial rifah sistemi çox inkişaf etmişdir. Ölkədə sosial təminat, səhiyyə xidməti və təhsil kimi sahələr dövlət tərəfindən dəstəklənir.
### Səhiyyə
Lüksemburqda səhiyyə sistemi çox yüksək səviyyədədir. Ölkədə dövlət və özəl xəstəxanalar, klinikalar və səhiyyə mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Lüksemburqda orta ömür müddəti çox yüksəkdir.
### Təhsil
Lüksemburqda təhsil sistemi çoxdillidir və üç rəsmi dil (lüksemburq, fransız, alman) tədris olunur. Ölkədə Lüksemburq Universiteti kimi ali təhsil müəssisələri var.
### Elm
Lüksemburqda elm sahəsi də inkişaf etmişdir. Ölkədə tədqiqat institutları və elmi mərkəzlər fəaliyyət göstərir. Lüksemburq Universiteti və Lüksemburq Elmi Tədqiqatları İnstitutu kimi qurumlar elmi araşdırmalar aparır.
### Ədəbiyyat
Lüksemburq ədəbiyyatı çox zəngindir. Ölkədə bir çox məşhur yazıçılar və şairlər yetişmişdir. Lüksemburq ədəbiyyatında fransız və alman dilləri əsas yer tutur. Lüksemburq yazıçıları beynəlxalq ədəbiyyat mükafatlarına layiq görülmüşlər.
### Musiqi
Lüksemburqda musiqi həyatı da çox zəngindir. Ölkədə bir çox məşhur musiqiçilər və bəstəkarlar yetişmişdir. Lüksemburqda klasik musiqi, caz, rok və pop musiqisi kimi müxtəlif janrlar inkişaf etmişdir. Lüksemburqda musiqi festivalları və konsertlər tez-tez keçirilir.
### Kino
Lüksemburqda kino sənayesi də inkişaf etmişdir. Ölkədə bir çox məşhur rejissorlar və aktyorlar yetişmişdir. Lüksemburqda kino festivalları və mükafatları keçirilir. Lüksemburq kinosu beynəlxalq kino festivallarında mükafatlar qazanmışdır.
### Memarlıq
Lüksemburqda memarlıq sahəsi də çox zəngindir. Ölkədə tarixi abidələr, müasir binalar və memarlıq şedevrləri mövcuddur. Lüksemburqda memarlıq festivalları və sərgiləri keçirilir. Lüksemburq memarları beynəlxalq memarlıq müsabiqələrində mükafatlar qazanmışlar.
## Siyasət
### Dövlət quruluşu
Lüksemburq konstitusiyalı monarxiyadır. Dövlət başçısı Böyük Hersoqdur. Böyük Hersoq ölkənin rəsmi təmsilçisidir və məhdud səlahiyyətlərə malikdir. Hökumət başçısı Baş nazirdir. Baş nazir hökumətin fəaliyyətini idarə edir və parlamentə cavabdehdir.
### Qanunvericilik
Lüksemburqda qanunvericilik hakimiyyəti Deputatlar Palatası tərəfindən həyata keçirilir. Deputatlar Palatası 60 üzvdən ibarət birpalatalı parlamentdir. Deputatlar 5 il müddətinə seçilirlər.
### Məhkəmə hakimiyyəti
Lüksemburqda məhkəmə hakimiyyəti müstəqildir. Ölkədə Konstitusiya Məhkəməsi, Ali Məhkəmə və bir sıra aşağı instansiya məhkəmələri fəaliyyət göstərir. Məhkəmələr qanunun aliliyini təmin edir və ədaləti həyata keçirir.
## Beynəlxalq əlaqələr
### Avropa İttifaqı
Lüksemburq Avropa İttifaqının qurucu üzvlərindən biridir. Ölkə Avropa İttifaqının siyasi, iqtisadi və sosial inteqrasiyasına töhfə verir. Lüksemburq Avropa İttifaqının mərkəzi qurumlarında fəal iştirak edir.
### NATO
Lüksemburq həm də NATO-nun qurucu üzvlərindən biridir. Ölkə NATO-nun hərbi əməliyyatlarına və təhlükəsizlik siyasətinə töhfə verir. Lüksemburq NATO-nun müxtəlif missiyalarına qoşulur və beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak edir.
### Beynəlxalq təşkilatlar
Lüksemburq bir çox beynəlxalq təşkilatların üzvüdür. Ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı kimi təşkilatların fəal üzvüdür.
## Mədəniyyət
### İncəsənət
Lüksemburq mədəniyyətində fransız və alman təsirləri güclüdür. Son illərdə multikulturalizm mədəni həyatın əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilib. Ölkədə muzeylər, teatrlar və sərgilər kimi mədəni məkanlar var.
### Mətbəx
Lüksemburq mətbəxi alman və fransız mətbəxlərinin təsiri altında formalaşıb. Məşhur yeməklər arasında *Bouneschlupp* (paxla şorbası), *Judd mat Gaardebounen* (donuz əti və paxla) və *Quetschentaart* (sliva piroqu) var.
### Təhsil
Lüksemburqda təhsil sistemi çoxdillidir və üç rəsmi dil (lüksemburq, fransız, alman) tədris olunur. Ölkədə Lüksemburq Universiteti kimi ali təhsil müəssisələri var.
### Elm
Lüksemburqda elm sahəsi də inkişaf etmişdir. Ölkədə tədqiqat institutları və elmi mərkəzlər fəaliyyət göstərir. Lüksemburq Universiteti və Lüksemburq Elmi Tədqiqatları İnstitutu kimi qurumlar elmi araşdırmalar aparır.
### Ədəbiyyat
Lüksemburq ədəbiyyatı çox zəngindir. Ölkədə bir çox məşhur yazıçılar və şairlər yetişmişdir. Lüksemburq ədəbiyyatında fransız və alman dilləri əsas yer tutur. Lüksemburq yazıçıları beynəlxalq ədəbiyyat mükafatlarına layiq görülmüşlər.
### Musiqi
Lüksemburqda musiqi həyatı da çox zəngindir. Ölkədə bir çox məşhur musiqiçilər və bəstəkarlar yetişmişdir. Lüksemburqda klasik musiqi, caz, rok və pop musiqisi kimi müxtəlif janrlar inkişaf etmişdir. Lüksemburqda musiqi festivalları və konsertlər tez-tez keçirilir.
### Kino
Lüksemburqda kino sənayesi də inkişaf etmişdir. Ölkədə bir çox məşhur rejissorlar və aktyorlar yetişmişdir. Lüksemburqda kino festivalları və mükafatları keçirilir. Lüksemburq kinosu beynəlxalq kino festivallarında mükafatlar qazanmışdır.
### Memarlıq
Lüksemburqda memarlıq sahəsi də çox zəngindir. Ölkədə tarixi abidələr, müasir binalar və memarlıq şedevrləri mövcuddur. Lüksemburqda memarlıq festivalları və sərgiləri keçirilir. Lüksemburq memarları beynəlxalq memarlıq müsabiqələrində mükafatlar qazanmışlar.
## İstinadlar

## Həmçinin bax