Aviadaşıyıcı

**Aviadaşıyıcı** — göyərtə aviasiyasiyası daşıyan hərbi gəmi

Özünü qorumaq üçün aviadaşıyıcılarda zenit-raket kompleksləri və zenit artilleriya qurğuları da olur. Aviadaşıyıcılardan ilk dəfə Birinci Dünya müharibəsində istifadə etməyə başlamışlar. İkinci dünya müharibəsində onlar ABŞ, Yaponiya və Böyük Britaniya donanmasının əsas zərbə qüvvəsini təşkil edirdi. Müharibə illərində cəmi 194 aviadaşıyıcı düzəldilmişdir. Müasir aviadaşıyıcıda uçus-eniş zolağı, katapultlar, göyərtəaltı anqarlar və digər imkanlar var.

Enerji qurğusuna görə adi və atom aviadaşıyıcıları var. Aviadaşıyıcıdan donanma qüvvələrini məhv etmək, sahil obyektlərini dağıtmaq, okean (dəniz) kommunikasiyasını qorumaq və s. üçün istifadə edilir.

## Fərqli xüsusiyyətlər
Təyyarə daşıyıcılarında uçuş göyərtəsi və hava gəmilərinin və ya vertolyotların uçuşu, enişi və bazasını təmin edən digər vasitələr (xüsusən də, anqarlar, təyyarələrə xidmət və yanacaqdoldurma üçün texniki vasitələr) və uçuşa nəzarət və dəstəkləmə vasitələri mövcuddur. Təyyarənin gəminin uçuş göyərtəsindən çıxarılması həm başlama gücləndiricilərinin, həm də buraxılış katapultlarının istifadəsi ilə və onlardan istifadə edilmədən həyata keçirilə bilər. Başlatma qurğuları və ya katapultlar həm uçuş göyərtəsində, həm də sözdə künc göyərtəsində (ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təyyarə daşıyıcılarında olduğu kimi) və yalnız künc göyərtəsində (Fırtına layihəsinin Rusiya təyyarə daşıyıcılarında planlaşdırıldığı kimi) yerləşə bilər. Təyyarənin gəminin uçuş göyərtəsindən çıxarılması həm başlama gücləndiricilərinin, həm də buraxılış katapultlarının istifadəsi ilə və onlardan istifadə edilmədən həyata keçirilə bilər. Başlatma qurğuları və / və ya katapultlar həm uçuş göyərtəsində, həm də sözdə künc göyərtəsində (ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təyyarə daşıyıcılarında olduğu kimi) və yalnız künc göyərtəsində (Fırtına layihəsinin Rusiya təyyarə daşıyıcılarında planlaşdırıldığı kimi) yerləşə bilər. Təyyarələri havaya qaldıranda və yerə enərkən istənilən təyyarə gəmisi küləyə qarşı maksimum sürətlə hərəkət edir. Təyyarə gəmisindən təyyarələrin uçuşları, gəminin ölçüsünə və dizayn xüsusiyyətlərinə görə, 3–7 baldan çox olmayan dəniz dalğaları ilə mümkündür. Eniş zamanı təyyarənin yürüşünün azaldılması aerofinişer vasitəsi ilə əldə edilir, bunun üçün göyərtəyə eniş edən təyyarə öz çəngəllə ilişib qalır. Müdafiə silahları kimi, təyyarə daşıyıcılarında: orta və kiçik çaplı zenit-artilleriya, gəmi-hava sinifinin zenit-raket silahları (ZURO)

Aparıcı təyyarə gəmisi tətil qrupları, təyyarə daşıyıcıları, okeanların istənilən bölgəsində əhəmiyyətli qüvvələri cəmləşdirə bilən əməliyyat və taktiki yüksək mobil döyüş birləşmələrinə sahibdirlər.

1960-cı illərdən bəri, raket silahlarının inkişafı ilə əlaqədar olaraq, donanmanın əsas diqqəti çəkən gücü kimi təyyarə daşıyıcılarının strateji əhəmiyyəti xeyli azaldı. Təyyarə daşıyıcıları aşağıdakılara bölünür:

* yerdəyişmə: ağır və yüngül;
* məqsəd və döyüş tapşırıqlarına görə: hücum, karvan, sualtı qayıq və helikopter daşıyıcılarına. Ağır bir təyyarə daşıyıcısı, ən azı 75.000 ton, gövdə uzunluğu ən azı 300 m, eni təxminən 40 m, uçuş sürəti 33 düyünədək, 2800 ÷ 3300 nəfərlik bir heyət var. 90-a qədər təyyarə və vertolyot yerləşdirə və 120-yə qədər təyyarə və vertolyot daşıya bilir. Yüngül bir təyyarə gəmisinin yerdəyişməsi 27000 tona qədər, gövdə uzunluğu 210 ÷ 270 m, eni 24 ÷ 32 m-ə qədər, gəmi sürəti 34 düyünə qədər, heyət 1300 ÷ 1400 nəfərə qədərdir. 30-a qədər təyyarə və vertolyot daşıya bilir. Hücum — ümumiyyətlə ağır bir təyyarə daşıyıcısı, tez-tez bir nüvə stansiyası. Ağır zərbə nüvə daşıyıcıları ABŞ və Britaniya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin vuruşan gücünün əsasını təşkil edir. Donanmanın vəzifələrini dəstəkləmək üçün, habelə sahil quru hədəflərindəki hərəkətləri təmin etmək üçün yüksək dənizlərdə düşmən təyyarələri ilə mübarizə üçün tətil daşıyıcı birləşmələrin tərkibinə daxil edilmişdir. Bəzi əsaslı təyyarələr nüvə və raket silahlarının istifadəsi üçün hazırlanmışdır. Gəmi-yer raketləri uçuş uçuşlarından istifadə edərək atılır. Konvoy hava gəmisi, ümumiyyətlə, hava qrupunun qüvvələri tərəfindən bir karvanın döyüş qoruması üçün hazırlanmış yüngül bir təyyarə daşıyıcısıdır. Bir qayda olaraq, bir karvan təyyarə gəmisinin yerdəyişməsi 25 min tona qədər, uzunluğu — 200 m-ə qədər, eni — 20 m, kruiz sürəti — 15–20 düyün, ekipaj — 1000–1100 nəfər, 50-yə qədər təyyarə və vertolyot daşıyır. Sualtı əleyhinə müdafiə təyyarəsi daşıyıcısı (sualtı qayığa qarşı təyyarə daşıyıcısı) — bazaya qarşı sualtı qayıqlara və helikopterlərə uyğunlaşdırılmış və sualtı qayıqlarla işləmək üçün hazırlanmış ağır və ya yüngül bir təyyarə daşıyıcısı. Sualtı əleyhinə təyyarə gəmisinin heyətində 1700–2800 nəfər var. Helikopter daşıyıcısı — 40–50 helikopterə əsaslanmaq üçün xüsusi uyğunlaşdırılmış bir təyyarə daşıyıcısı. Bir vertolyot daşıyıcısının yerdəyişməsi — 15.000 tona qədər, sürəti — 20 düyünədək, heyət — 1000 ÷ 1200. Çox vaxt vertolyot daşıyıcıları sualtı qayıqlara qarşı təyyarə daşıyıcısı rolunu oynayır. Çox vaxt vertolyot daşıyıcılarına təyyarə daşıyıcıları (ümumiyyətlə vertolyot daşıyıcıları) eniş gəmiləri də deyirlər, bu ümumiyyətlə doğru deyil — buna baxmayaraq eniş
Hal-hazırda təyyarə daşıyıcıları ən böyük istismar olunan hərbi gəmidir. Müasir bir təyyarə daşıyıcısının göyərtəsində döyüşçülər, hücum təyyarələri, yanacaqdoldurma təyyarələri, havadan əvvəlcədən xəbərdarlıq və idarəetmə təyyarələri, sualtı qayıqlara qarşı hava gəmiləri, kəşfiyyat təyyarələri və elektron döyüş təyyarələri ola bilər. Bununla yanaşı, təyyarə gəmisində axtarış-xilasetmə, kəşfiyyat, sualtı qayıq və nəqliyyat vasitələri olan bir qrup helikopter var.

Müasir bir təyyarə gəmisi güclü bir elektrik stansiyasına (nüvə elektrik stansiyaları olan demək olar ki, bütün ağır təyyarə daşıyıcıları) malikdir və böyük bir reaktiv yanacaq və təyyarə təchizatı daşıyır, bu da təyyarə gəmisinin sahildən çox uzaq bir müddətdə işləməsinə imkan verir.

Təyyarə daşıyıcılarının vəzifələrinə çox vaxt daxildir:
* yürüşdə və əməliyyat teatrında hava birləşmələri və dəniz birləşmələrinin müdafiə;
* sahil zonasında quru qüvvələrinin hava dəstəyi;
* düşmənin hava hücumundan müdafiə və yerli hava üstünlüyünə nail olmaq, düşmən gəmilərinin məhv edilməsi. Nüvə sürət sistemi ilə müasir bir təyyarə daşıyıcısının qurulmasının dəyəri təqribən 4–6 milyard ABŞ dolları həcmində qiymətləndirilir. (Düzdür, ABŞ bu yaxınlarda "rekord" qoydu — yeni bir təyyarə daşıyıcısının hazırlanması 13 milyard dollara başa gəldi.) Hər bir təyyarə daşıyıcısının saxlanması aylıq dəyəri (işçilərin əmək haqqı xaric) 10 milyon dolları aşır. (Doğrudur, Amerika Birləşmiş Ştatlarının xaricindəki yerüstü Amerika hava bazalarının bütün şəbəkəsinin saxlanması xərcləri fonunda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin bütün təyyarə daşıyıcılarının saxlanmasının ümumi dəyəri nisbətən təvazökar görünür.)

Hal-hazırda yalnız on ştatın donanmalarında təyyarə daşıyıcıları, daha üçü potensial təyyarə daşıyıcılarıdır (rəsmi olaraq, universal eniş vertolyot daşıyıcı gəmiləri). Daha az ölkədə gəmiqayırma sənayesi təyyarə daşıyıcıları və ya təyyarə daşıyıcıları qura bildi.

Aşağıdakı cədvəldə təhlili iki amili nəzərə almalı olan xülasə məlumat verilir: UDC UDC'yi Fransız Mistral, İspan Juan Carlos və Koreyanın Dokdo kimi sayaraq, vertolyot daşıyıcılarının məhdud rolunu oynayır, yerdəyişmə, hava qanadları və hava hücumu baxımından müqayisə olunmayan daşıyıcıları müqayisə edir "Sovet İttifaqı Donanmasının admiralı Kuznetsov" və Taylandın "Chakri Narubet" və ya Braziliyanın "São Paulo".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Təyyarə daşıyıcılarının təsviri, dizayn fərqləri, yaranma tarixi və döyüş istifadəsi 
* Təyyarə gəmisi: donanmanın ən güclü seqmentinin tarixi və perspektivləri 
* Авианосцы и их вооружение