open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TCP/IP

**Internet protokol dəsti** və ya daha çox tanınan adı ilə **TCP/IP** — funksional meyarlara uyğun olaraq İnternetdə və oxşar kompüter şəbəkələrində istifadə olunan kommunikasiya protokollarının dəstini təşkil etmək üçün freymvork. Paketdəki əsas protokollar TCP, UDP və IP-dir. Bu modelinin ilkin versiyaları Müdafiə Departamenti modeli kimi tanınırdı, çünki tədqiqat və tərtibatı DARPA vasitəsilə ABŞ Müdafiə Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilirdi.

İnternet protokol dəsti verilənlərin necə paketləşdirilməsini, ünvanlanmasını, ötürülməsini, yönləndirilməsini və qəbul edilməsini təyin edən ucdan-uca kommunikasiyanı təmin edir. Müəyyən bir tətbiq üçün təbəqələrin tətbiqi protokol yığınını təşkil edir. Aşağıdan yuxarıya doğru təbəqələr bir şəbəkə seqmentində (bağlantı) qalan məlumatlar üçün kommunikasiya üsullarını ehtiva edən keçid təbəqəsidir: müstəqil şəbəkələr arasında interneti təmin edən internet təbəqəsi, host-to-host kommunikasiyasını idarə edən nəqliyyat təbəqəsi və proqramlar üçün process-to-process məlumat mübadiləsini təmin edən tətbiq səviyyəsi.

İnternet protokol dəstinin və onun tərkib protokollarının əsasını təşkil edən texniki standartlar IETF tərəfindən qorunur. İnternet protokol dəsti ümumi şəbəkə sistemləri üçün daha əhatəli istinad çərçivəsi olan OSI modelindən əvvəl yaranmışdır.
## Həmçinin bax
* BBN Report 1822
* Fast Local Internet Protocol
* Avtomatlaşdırma protokollarının siyahısı
* İnformasiya texnologiyaları akronimlərinin siyahısı
* IP protokol nömrələrinin siyahısı
* Şəbəkə protokollarının siyahısı
* TCP və UDP port nömrələrinin siyahısı
## İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Xarici keçidlər
* Internet History – Pages on Robert Kahn, Vinton Cerf, and TCP/IP (reviewed by Cerf and Kahn).
* The Ultimate Guide to TCP/IP
* The TCP/IP Guide – A comprehensive look at the protocols and the procedure and processes involved
*
Çempionlar Liqası

**Çempionlar Liqası** bu mənaları ifadə edə bilər:

* UEFA Çempionlar Liqası
* KONKAKAF Çempionlar Liqası
* OFK Çempionlar Liqası
* AFK Çempionlar Liqası
* KAF Çempionlar Liqası
* Voleybol CEV Qadınlar Çempionlar Liqası
Portuqaliya–Səfəvi münasibətləri

**Portuqaliya–Səfəvi münasibətləri** — Portuqaliya Krallığı ilə Səfəvi dövləti arasındakı mövcud olmuş ikitərəfli əlaqələr.

Aralıq dənizi vasitəsilə digər qərb ölkələrindən odlu silahlar ala bilməyən Şah İsmayıl Çaldıran döyüşü ərəfəsi Portuqaliya ilə yaxınlaşmağa cəhd göstərirdi. Məqsəd Fars körfəzi vasitəsilə bu dövlətdən odlu silahlar, artilleriya mütəxəssisləri almaq idi. Buna görə də o, Portuqaliyanın İran körfəzində möhkəmlənməsinə mane olmadı. Səfəvi–Portuqaliya danışıqları rəsmi sazişlə nəticələndi. Lakin bu müqavilənin də Səfəvilər üçün real nəticəsi olmadı. Çünki Səfəvi dövlətinin Osmanlı İmperiyası ilə toqquşdurub hər ikisini zəiflətmək siyasəti yeridən Portuqaliya Şah İsmayıl ordusunu odlu silahla təchiz etmədi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Portuqal–Səfəvi müharibəsi
* Azərbaycan–Portuqaliya münasibətləri
Mücahidin Milli Partiyası

**Mücahidin Milli Partiyası** — XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mövcud olmuş partiya.

## Haqqında
1915-ci ildə Naxçıvan və Culfada Mücahidin Milli adlı partiya da yaradılmışdı. Onun liderləri Mirbağır Mirheydərzadə, İsmayıl bəy Camalbəyov, K. və R.Səfərbəyovlar idi. Partiyanın 60 nəfər üzvü var idi.

## Mənbə
*Багирова И.С. Политические партии и организации Азербайджана в начале ХХ века. 1900–1917. Баку, 1997, с.30, 31–32.
*http://elibrary.bsu.edu.az/files/kitablar/948.pdf
Sofi Həmid türbəsi

**Sofi Həmid türbəsi** — Bakının Qaradağ rayonunun Səngəçal qəsəbəsində, Miəcik ərazisində yerləşir.

## Sofi Həmid pirini
Sofi Həmid pirini Səngəçal və Umbakı qəsəbələri arasında kiçik dağlarla əhatələnmiş sahədə yerləşir.

Hümmət qoyunçuluq, Həmid isə dəvəçiliklə məşğul olub. El arasında öz sufi həyat tərzi ilə böyük mərifət sahibi kimi şöhrət tapmış Həmid bütün varlığı ilə sufizmin təbliğçilərindən olub. Yerli sakinlərin söylədikləri fərziyyələrə görə, Sofi Həmid Azərbaycana Ərəbistandan gəlmişdir. O, öz müridlərinə vəsiyyət edib ki, onu dəvənin yatacağı yerdə dəfn etsinlər. Müridlər onun vəsiyyətinə əməl edirlər və tezliklə bu məzar pirə çevrilir. Məzarı üzərindəki daş hasara alınmış ərazidə əbədiyyət rəmzi olan ağ dəvə heykəli ona inam gətirənlərin məhəbbət ifadəsi hesab edilir. Sofi Həmid pirini məşhurlaşdıran əlamətlərdən biri də ətrafdakı qəbiristanlıqda olan əlvan boyalı məzar daşlarıdır. Dünyada bəlkə də oxşarı olmayan bu məzar daşları öz forma, naxış və rənglərinə görə "sirr dağarcığı" timsalındadır.

## Türbə haqqında
Gözdən-könüldən uzaq bu ziyarətgaha-Sofi Həmid türbəsinə üz tutanlar arasında çoxluğu ana olmaq arzusuyla yaşayan qadınlar təşkil edir. İnanca görə, bu məkana pənah gətirmiş insanlar bir qədər aşağıda təfərrüatı ilə açıqlanan ritualın daha təsirli alınması üçün onu 3 dəfə etməlidirlər.

Rəvayətə görə, Sofi Həmid XIV əsrdə bu regiona molla kimi gələn bir ərəb taciri olub. Ölümünün yaxınlaşdığını anlayanda öz səyahət yoldaşlarından xahiş edir ki, onu dəvəsinin dayandığı yerdə dəfn etsinlər. Yoldaşları Sofi Həmidin vəsiyyətini yerinə yetirirlər. Deyilənlərə görə, hazırda ziyarətgahın həyətinin ortasında qərar tutan ağ dəvə heykəli elə tacirin dəvəsinin dayandığı yerdə qoyulub. Maraqlıdır ki, o zaman dəvə dizləri üstə necə dayanıbsa, heykəli də həmin formada daşdan yonublar. Bu günə qədər "ağ dəvə" ətrafında bəzi inanc və adətlər formalaşıb.

İnanca görə, dizləri üstə çökən "ağ dəvə" ilə yer arasında yaranmış çox qısa məsafəni keçə bilən insan öz arzusuna çatır. Görünür, bu səbəbdən uzun illər axın-axın ziyarətçilərin çoxluğuna tab gətirməyən heykəlin altındakı mərmər örtüklü qat bir qədər aşağı çöküb.

Ziyarətgah quruluş etibarilə sadədir. Hündür ağ divarlarla əhatəyə alınmış bu pirə daxil olmaq üçün kiçik dəmir qapı qoyulub. Ümumiyyətlə, ziyarətgah Sofi Həmidin dəfn olunduğu türbədən və ağ dəvə heykəlindən ibarətdir.

İnanca görə, əvvəlcə dəvə, sonra isə Sofi Həmidin qəbri ziyarət edilir. Qəbr həyətin baş tərəfində, kiçik və sadə evə bənzər türbədə yerləşir. Sofi Həmidin kimliyi haqqında heç bir tutarlı məlumat yoxdur.

Deyilənlərə görə, əvvəllər Sofi Həmidin qəbri üzərində türbə olmayıb. Türbə XVIII əsrdə tikilib. Sofi Həmid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qorunur.

## İstinadlar
Üst paleolit mədəniyyəti

**Üst Paleolit dövrü** — paleolit dövrünün son çağı.
Üst paleolit 40 min il bundan əvvəl başlayıb, b.e.ə. XII minilliyə qədər davam etmişdir. Bu dövrdə nəhəng maral və mağara ayılarının nəsli kəsildi, müxtəlif növlü qaşovlar geniş yayıldı, "ağıllı insan"ın (Homo sapiens) yaranması başa çatdı.

Paleolit dövründə ibtidai incəsənət yarandı. Bunu buynuzdan yonulmuş heykəllər, sümük üzərindəki təsvirlər və mağara rəsmləri sübut edir.

İbtidai insanların ilk məşğuliyyəti yığıcılıq və ovçuluq olmuşdur. Onlar yabanı meyvə giləmeyvə,quş yumurtası toplayır,yeməli bitkilərin köklərini,torpaqda olan cücülərin süfrələrini qazıb çıxarırdılar. Yığıcılıqla qadınlar məşğul olurdular. İnsanların ilk əmək alətləri dəyənək,itilənmiş ağac və çapacaqlar olmuşdur. Bunlarla silahlanmış insan qrupları xırda heyvanları, iri heyvanların balalarını, xəstə və sürüdən geri qalan heyvanları ovlayırdılar.Ovçuluqla əsasən kişilər məşğul olurdular.Ən qədim insan sadə işlər görür, əmək alətləri hazırlaya bilirdi. Onların hazırladıqları ilk əmək alətləri dəyənək, sivri daş, iti uclu ağac idi

Qədim insanları heyvanlardan ayıran əsas məsələ onların əmək alətləri hazırlaması və oddan istifadə etmələri olmuşdur. Heç bir heyvan ən adi primitiv alət hazırlaya bilmədiyi kimi, oddan da qorxmaqda idi. İnsanlar ilk vaxtlar şimşək çaxması,vulkan püskürməsi, üzvi maddələrin öz-özünə yanması zamanı yanan odu götürərək istifadə edirdilər. Odu heç bir zaman sönməyə qoymurdular. Oddan isinmək, vəhşi heyvanlardan qorunmaq, yemək hazırlamaq üçün istifadə olunurdu. Odu sönməməsi üçün böyük tonqallar qalanır və qadınlar daim odun keşiyində dururdular.

Həmçinin göstərilir ki,Paleolit dövründə Kinetik dildən istifadə edilmişdir və kinetik dil Üst Paleolit dövrünə aiddir.

## İstinadlar
Xələc yaşayış yeri

**Xalac yaşayış yeri** — Şərur rayonunun Xələc kəndindən 200 m cənubda, Araz çayının sol sahilində, eyni adlı dağın şimal yamacında yerləşən Eneolit dövrünə aid yaşayış yeri. Bütövlükdə Xələc yaşayış yeri e.ə. IV-III minillikləri əhatə edir.

Xələc yaşayış yeri burada açılan mərmər daş karxanasında gedən işlər zamanı dağıdılmışdır. Onun salamat qalmış hissəsinin sahəsi 0,5 hektardır. Abidədən toplanan yerüstü materiallar boz və çəhrayı rəngli gil qab parçalarından, əmək alətlərindən ibarətdir.

Xələc yaşayış yerində 2009-cu ildə Abbas Seyidov və Vəli Baxşəliyevin rəhbərliyi ilə arxeoloji qazıntı aparılmışdır. Məlum olmuşdur ki, burada insanlar son eneolit dövründən məskunlaşmışdır. 

Yaşayış yerindən aşkar olunan keramika özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə "Xalac keramikası" adlandırılmışdır. Boyalı qabları ilə fərqlənən "Xalac keramikası" Yaxın Şərq və Şərqi Anadolu ilə sıx əlaqələr şəraitində inkişaf etmişdir.

Yerli əhali Xələc abidəsinin yerləşdiyi ərazidən qəbiristanlıq kimi istifadə edərkən ətrafa çoxsaylı maddi mədəniyyət nümunələri səpələnmişdir. Buradan saman və qum qatışıqlı gildən əldə hazırlanmış qırmızı rəngli keramika məmulatları – küpə, xeyrə, kasa tipli qablar toplanmışdır. Qabların bir qisminin xarici səthində daraqvari alətlə işlənmiş naxışlar vardır. Digər qisminin xarici, bəzən də daxili səthləri müxtəlif çalarlı qırmızı və çəhrayı rəngli boya ilə örtülmüşdür. Bəzi nümunələr yapma, çərtmə və cızma üsulu ilə bəzədilmişdir.

Yaşayış yerindən dən daşları, obsidian və çaxmaqdaşı lövhələri tapılmışdır. Çaxmaqdaşı lövhələrinin kürək hissəsinin daraqvari alətlə bəzədilməsi diqqət çəkmişdir. Tədqiqatçılar Xələc tapıntılarının Ovçular təpəsi materialları ilə yaxın olduğunu qeyd etmişlər. Üzəri boyalı keramika nümunələri Urmiya gölünün şimalındakı Eneolit abidələrinin keamikası ilə analogiya təşkil edir.

Dağı ətəyindən çəkilən suvarma kanalının kənarlarında isə İlk Tunc dövrünə - Kür-Araz mədəniyyətinə aid keramika nümunələri aşkarlanmışdır. Yaşayış yerindən bir qədər kənarda Orta Tunc dövrünə aid bütöv boyalı qab nümunələri də tapılmışdır. Həmin qablar həm ornamentlərinə, həm də formalarına görə I Kültəpə qablarının eynidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007. 
* Seyidov A., Baxşəliyev V. Xələc. Bakı: Elm, 2010.

## Həmçinin bax
Ərəbyengicə yaşayış yeri

**Ərəbyengicə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Ərəbyengicə yaşayış yeri Şərur rayonunun eyni adlı kəndinin yaxınlığında, Araz çayı ilə Arpaçayın birləşdiyi yerdə salınmışdır. Eneolit və Erkən Tunc dövrünün abidəsidir. Yaşayış yeri  1-1,5 m yüksəklikdə olan oval təpənin üzərindədir. Sahəsi 0,8 hektardır. Yaşayış yerinin böyük bir qismi hazırda əkin sahələrinin altında qalmışdır.

1984-1986-cı illərdə yaşayış yerində aparılan tədqiqatlar nəticəsində abidənin yerləşdiyi sahədən xeyli yerüstü materiallar toplanmışdır. Onlar dən daşları, sürtkəc və keramikadan ibarətdir.

2008-ci ildə A.Q.Seyidov və Vəli Baxşəliyev tərəfindən yaşayış yerində tədqiqatlar aparılmış, mədəni təbəqə 2,4 m dərinliyədək öyrənilmişdir. Tədqiqat zamanı dördrünc və oval formalı binaların qalıqları aşkar olunmuşdur. Keramika əsasən boz və qonur-qara rəngli gil qabların müxtəlif hissələrindən ibarətdir. Əsasən qum, bəzən isə saman qarışığı olan gildən hazırlanmışdır. Onlar küpə, çölmək və kasalarla təmsil olunmuşdur. Saxsı qabların bəzisi çəhrayı astarlıdır. Ağzının kənarı içəridən çəhrayı və qəhvəyi rənglə, xaricdən isə qara rənglə boyanaraq cilalanmışdır. Gil qabların naxışlanmasında spiralşəkilli ornamentdən, oval batıqlardan istifadə edilmişdir. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş gil məmulatı Son Eneolit dövrünə,Kür-Araz mədəniyyətinin erkən, əsasən isə orta və son dövrləri üçün xarakterikdir. Yaşayış yeri  e.ə. IV-III minilliklərə aid edilir 
. 

## İstinadlar
Göytəpə yaşayış yeri

**Göytəpə yaşayış yeri** — Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya ərazisində aşkar edilmiş arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Göytəpə yaşayış yeri Urmiya gölünün qərbində, Urmiya şəhərindən 7&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir. Abidədə aparılan səkkiz qazıntı sahəsindən yalnız birində Kür-Araz mədəniyyətinə aid edilən "K" təbəqəsinə rastlanmışdır. Abidənin mərkəzində yerləşən I qazıntı sahəsində (83 m²) Kür-Araz mədəni təbəqəsi bilavasitə Eneolit dövrünə aid edilən "М" təbəqəsinin üzərində yerləşir. Göytəpənin "K" təbəqəsi Barton- Braun tərəfindən aşağıdan yuxarıya doğru K1, K2, K3 olmaqla, üç tikinti qatına bölünmüşdür. Xarakterik keramika ilə fərqlənən bu tikinti qatlarındakı memarlıq qalıqları qazıntılar zamanı öyrənilməmişdir. Aşağı K1 təbəqəsində qalın kül layları halında güclü yanğın izləri, kömür qalıqları, ev tavanlarının yanmış ağaclarının qalıqları aşkar olunmuşdur. Bu təbəqədən, həmçinin çiy kərpicdən hörülmüş böyük divarın bir hissəsi də aşkar edilmişdir. Onun eni 1,65m-dir.

## Tapıntılar
K2 və K3 tikinti qatlarında müxtəlif dərinliklərdə çiy kərpicdən divar qalıqlarına, kiçik çay daşlarından hörülmüş təməl qalıqlarına rast gəlinmişdir. Çiy kərpiclər tam olaraq əldə edilməmişdir (? x 0,21 x 10 sm). Bəzi yerlərdə gillə suvanmış döşəmə qalıqları aşkar edilmişdir. Ocaqlar divarların yaxınlığında olmuş, lakin onların formasını müəyyən etmək mümkün olmamışdır.

K3 qatında döşəmədə qazılaraq ağzı yastı daşlarla örtülmüş çuxurun içərisində irihəcmli, yuvarlaq oturacaqlı, üç qulplu gil qabın olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Şübhəsiz ki, bu qab ərzaq ehtiyatı saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Tapıntılar içərisində gil məmulatı üstünlük təşkil edir. Əldə edilən arxeoloji materiallardan gil təkər modelləri, heyvan fiqurları, iy başlıqları, muncuqlar diqqəti cəlb edir. Bu təbəqədən tunc nizə ucluğu, üzük, sancaq, metal çubuqlar tökmək üçün gil qəliblər də tapılmışdır. K3 təbəqəsindən götürülən kömürün analizi e.ə. 2574 + 146-cı ili göstərmişdir.

## İstinadlar
Yanıqtəpə yaşayış yeri

**Yanıqtəpə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Urmiya gölünün şərqində, Təbriz şəhərindən 31 km cənub-qərbdə yerləşən Yanıqtəpə abidəsi yaxşı öyrənilmişdir. Bu abidənin təsərrüfat-məişət komplekslərində Kür-Araz mədəniyyətinin əsas əlamətləri aydın şəkildə izlənmişdir.

Yanıqtəpə yaşayış yeri qədim dövrdə ardıcıl olaraq yaranan üç təpədən ibarət olmuş, zaman keçdikcə onlar bir təpə halında birləşmişdir. Onun hündürlüyü 16,5 m, diametri 300 m-dən artıqdır. Yaşayış yerində Neolit, Eneolit və İlk Tunc dövrünə aid təbəqələrə rast gəlinmişdir. Kür-Araz mədəniyyətinə aid təbəqə abidənin ən üst qatında yerləşmişdir. Lakin Eneolit təbəqəsi ilə Kür-Araz təbəqəsinin bir-birinə münasibəti stratiqrafik baxımdan həll edilməmişdir. Belə ki, qazıntı zamanı heç yerdə Kür-Araz təbəqəsinin Eneolit təbəqəsini örtdüyü müəyyənləşdirilməmişdir.

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 66
**Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev*. *Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild.* Bakı: Elm, 2007
Qordlartəpə yaşayış yeri

**Qordlartəpə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Qordlartəpə yaşayış yeri Urmiya şəhərindən 13 km şərqdə yerləşən, 16 m yüksəkliyi, 225 m diametri olan bir təpədir. Yaşayış yeri 1972-1978-ci illərdə K.Kromer, daha sonra isə A.Lippertin rəhbərlik etdiyi Avstriya ekspedisiyası tərəfindən öyrənilmişdir. Bu yaşayış yerinin alt təbəqəsi İlk Tunc dövrünə aid materiallar vermişdir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Günəştəpə yaşayış yeri

**Günəştəpə** — Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Eneolit və Erkən Tunc dövrünə aid olan yaşayış yeri Füzuli şəhərinin şimalında, Köndələnçayın sağ sahilində yerləşir.

Abidənin İlk Tunc dövrünə aid mədəni təbəqəsinin qalınlığı 2 m-dir. Bu təbəqədə qaya parçaları və çay daşlarından tikilmiş, gil məhlulu ilə bərkidilmiş dairəvi formalı yaşayış binasının qalıqları aşkar olunmuşdur. Binanın diametri 7 m- dir. Divarların ətrafında xeyli suvaq və çiy kərpic parçalarının qeydə alınması, divarların daş təməl üzərində çiy kərpicdən tikildiyini göstərir.

E.ə. II minillikdə Günəştəpə qəbiristana çevrilmişdir. Оrоnim iki — "Günəş" və "təpə  terminlərindən ibarətdir. Həmin ərazini Günəş şüası çоx tutduğu üçün əraziyə Günəştəpə deyilir. Tədqiqatlar Günəştəpənin e. ə. V-III minilliklərdə оturaq əkinçi-maldar əhaliyə məxsus оlduğunu göstərir.

1964-cü ildə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı yaşayış yerindən Kür-Araz mədəniyyəti üçün xarakterik olan qara cilalı gil qab parçaları, daş və sümükdən hazırlanmış əmək alətləri, heykəlciklər, əkinçilik alətləri və s. aşkar edilmişdir. Arxeoloji qazıntılar Günəştəpə yaşayış yerinin Erkən Tunc dövrünün yalnız müəyyən mərhələsində mövcud olduğunu göstərir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007.

## Xarici keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
Meynətəpə yaşayış yeri

**Meynətəpə** — Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Füzuli şəhərinin mərkəzindən 5 km şimal-şərqdə, Köndələnçayının sağ sahilində yerləşən yaşayış yeri.

## Haqqında
Köndələnçayın sağ sahilində, Qaraköpəktəpədən 6 km şərqdə yerləşən Meynətəpə yaşayış yeri üç təpədən ibarətdir. Kənarda yerləşən təpələrin ikisi 1 hektar, mərkəzdə yerləşən üçüncü təpə isə 2 hektar sahəni əhatə etmişdir. Burada mədəni təbəqənin qalınlığı 3–4 m arasındadır. Uzunsov, düzbucaqlı formada, küncləri qatlanmış şəkildə olan bu təpənin hündürlüyü 80 m-dən çox deyildi. Meynətəpənin maddi mədəniyyət nümunələri Qaraköpəktəpənin tapıntıları ilə eyniyyət təşkil edir. Bu abidədə də erkən və orta tunc dövrü təbəqələrinin arası kəsilməzdir, bu da öz növbəsində, Meynətəpədə həyatın hər iki dövrdə ardıcıl davam etməsini göstərir. Təpələrin hər üçündə əmək alətlərinə, gil qab parçalarına rast gəlinmişdir. Abidənin ətrafı əkinçilik üçün yararlı sahələrlə əhatə olunmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı Meynətəpədən çоxlu gil qablar, оcaq qurğuları, dən daşları, daş bıçaq, çəkic və s. aşkara çıxarılaraq tədqiq edilmişdir. Ətrafında üzümlük saqələri оlduğu üçün tоpоnim el arsında "Meynətəpə" adı almışdır. Üçüncü təpə maddi-mədəniyyət qalıqları ilə daha da zəngindir. Köndələnçayın uçurumlu sahilində yaranan kəsikdə təpənin mədəni qatları aydın şəkildə izlənir. Təbəqə yanmış torpaq qatlarından, gil qab parçalarından, çay daşlarından və digər maddi-mədəniyyət qalıqlarından ibarətdir. Arxeoloji materialların təhlili Мeynətəpənin Kür-Araz mədəniyyətinin bütün dövrü ərzində mövcud olduğunu göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Avşarova İ.N., Pirquliyeva Q.Ə. Qafqaz arxeologiyası. Dərslik. Bakı: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2010, 248 s. 
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). Bakı: Elm, 2007, 239 s. 
* Kürdəmir Regional Mədəniyyət İdarəsi
Uzuntəpə yaşayış yeri

**Uzuntəpə** — Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri Füzuli şəhərinin mərkəzindən 9 km şimal-şərqdə, Köndələnçayın sağ sahilində yerləşir.

Uzuntəpə оrоnimdəki uzun termini оbyektin relyef fоrmasını və quruluşunu mənalandırır. Оnоqrafik оbyektlərin relyef fоrmasının uzunsоv оlması ilə əlaqədər belə оrоnimlər çоxdur.

Uzuntəpə yaşayış yeri Мeynətəpədən bir qədər aralıda yerləşir. Abidə uzunluğu 200, eni 60 m-ə yaxın uzunsov təpə şəklindədir. Hündürlüyü 1 m olan yaşayış yeri hər tərəfdən əkin sahələri ilə əhatələnmişdir. 1968-ci ildə aparılan kəşfiyyat qazıntıları zamanı mədəni təbəqənin 1m qalınlığında olduğu müəyyən edilmişdir. Мədəni təbəqə kül qatları, tikinti qalıqları, gil qab parçaları və digər maddi-mədəniyyət qalıqlarını özündə cəmləşdirmişdir.

Aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı buradan e.ə. III minilliyə — İlk Tunc dövrünə aid daş tоxalar, çaxmağından оraq dişləri, dən daşları, kül çölmək, cam,   süzgəc, bоyalı qab qırıqları (İlk və Orta Tunc dövrlərinə aid) və s. tapılmışdır. Uzuntəpədən açıq, bоz, qırmızı rəngli gil qab nümunələri, xarici səthi cilalanmış, daxili səthi isə azacıq hamarlanmış qab qırıntıları, kiçik ölçülü zооmоrf heykəlcikləri və s. aşkar edilmişdir. Uzuntəpə  materialları göstərir ki, burada о zamanlar əhali оturaq əkinci-maldar təsərrüfatı ilə məşğul оlubdur.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Şomutəpə (yaşayış yeri)

**Şomutəpə** (və ya **Şomulutəpə**) — Ağstafa rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. 

## Haqqında
Azərbaycanın şimalında formalaşan Eneolit mədəniyyəti bu abidənin adı ilə bağlıdır. Ağstafaçay dəmir yol stansiyasının şərqində yerləşən yaşayış yerində 1961-1964-cü illərdə 400 kv.m sahədə tədqiqat aparılmışdır. Şomutəpənin məişət-təsərrüfat tikintiləri eyni tikinti qatına aiddir. Araşdırmalar göstərir ki, uçub tökülən binalar tez-tez təmir olunmuşdur. 

Şomutəpə sakinləri bir sıra çiy kərpicdən tikilmiş dairəvi formalı evlərdə yaşamışlar. Evlərin divarları bəzən silindrik olmuş, bəzən isə yuxarıya doğru yığılmışdır. Tavan döşəməyə basdırılan xüsusi dirəklə saxlanmışdır. Evlərin bir, bəzən isə iki girişi olmuşdur. Evləri qızdırmaq üçün istifadə edilən ocaqlar divarların dibində yerləşdirilmişdir. Yaşayış binalarının diametri ən çox 3,7 m olmuşdur. Ocaqlar bəzən də həyətdə olmuşdur. Şomutəpənin təsərrüfat binaları da yaşayış evləri kimi dairəvi planlı olmuşdur. Yaşayış evlərinə bitişik olan təsərrüfat binaları bir həyətin ətrafında yerləşmişdir. Bir sözlə, Şomutəpə yaşayış yeri müəyyən ailələrə məxsus olan ayrıca təsərrüfat-məişət komplekslərinin məcmuyundan ibarət olmuşdur. Diametri 3 m olan binalardan yalnız biri yarımqazma tipli olmuşdur. Onun içərisinə girmək üçün xüsusi pilləkən düzəldilmişdir. Şomutəpə yaşayış yerindən taxıl dənləri, daşdan və sümükdən hazırlanmış əmək alətləri, o cümlədən dən daşları, oraq dişləri, sümükdən oraq çərçivəsi, toxalar, sümükdən hazırlanmış qadın fiquru aşkar olunmuşdur. Keramika məmulatı qum qarışıq gildən hazırlanmış, bəzən qırmızı boya ilə örtülmüşdür. Şomutəpədə dördkünc formalı dulus kürəsinin qalıqlarına, bəzi evlərin həyətində isə təsərrüfat quyularına rastlanmışdır.

Şomutəpə yaşayış yeri Uzuntəpədən 40–50 m şimal-qərbdə yerləşən hündür, konusvari təpənin üzərindədir. Onun hündürlüyü 6, diametri 80 m-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). Bakı: Elm, 2007 

## Həmçinin bax
Xantəpə yaşayış yeri

**Xantəpə** — Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. E.ə. V-II minilliklərə aid çоxtəbəqəli yaşayış yeri Füzuli şəhərinin cənub-şərqində yerləşir.

Tоpоnim "xan" və "təpə" sözlərindən ibarətdir. "Xanın təpəsi" mənasındadır. Titul bildirən xan kоmpоnentinə təpə termini birləşərək Xantəpə оrоnimini yaratmışdır.

Təpə dairəvi fоrmalıdır. Hündürlüyü 8-10 metrdir. Xantəpə yaşayış yerində, yalnız kəşfiyyat xarakterli qazıntı işləri aparılmışdır. Bu qazıntı işləri zamanı buradan eneоlit ilk və tunc dövrlərinə aid gil məmulatı və daş alətlər tapılmışdır. Eneоlit dövrünə aid mədəni təbəqədən (5 metr qalınlığından) gil qab qırıqları, daş alətlər (bıçaqvari lövhələr, müxtəlif qəlpələr, dən daşları, həvəngdəstə, sürtgəc və s.) aşkar edilmişdir. Xantəpənin gil məmulatı içərisində üzərində оd və his izi qalmış yuvaraq fоrmalı bоz rəngli qab (butə) diqqəti cəlb edir. Məhz, bu qab Zaqafqaziyada ən qədim metal tapıntıdır. Gil qabların üzərində yapma və cızma naxışlara, dairəvi batıqlara rast gəlinmişdir. 

Tədqiqatlar göstərir ki, Xantəpədə Günəştəpədə оlduğu kimi, e.ə. V-II minilliklərdə оturaq əkinçi-maldar tayfaları yaşamışlar. 

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Kültəpə yaşayış yeri

* Kültəpə yaşayış yeri (Beyləqan) — Beyləqan rayonunun Aşağı Çəmənli kəndi yaxınlığında qədim yaşayış yeri.
* Kültəpə yaşayış yeri (Füzuli) — Füzuli rayonunun Bala Bəhmənli kəndi yaxınlığında qədim yaşayış yeri.
* Kültəpə yaşayış yeri (Culfa, İran) — İranın Culfa şəhristanında qədim yaşayış yeri.
* I Kültəpə yaşayış yeri (Babək) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Kültəpə kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.
* II Kültəpə yaşayış yeri (Babək) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Aşağı Uzunoba kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.
* Kültəpə yaşayış yeri (Axura, Şərur) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Axura kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.
* I Kültəpə yaşayış yeri (Maxta, Şərur) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.
* II Kültəpə yaşayış yeri (Maxta, Şərur) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri.

## Həmçinin bax
* Kültəpə
Çardaqzağa yaşayış yeri

**Çardaqzağa** — Qobustan rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri.

Çardaqzağa yaşayış yeri Anazağadan 200–250 m cənubda, Böyükdaş dağında yerləşir. Qazıntılar zamanı müəyyən edilmişdir ki, burada mədəni təbəqənin qalınlığı 30–40 sm-dir. Təbəqə çox yerdə yuyulub qarışmışdır. Mədəni təbəqədə, başlıca olaraq İlk Tunc dövrünə aid keramika, obsidian və çaxmaq daşından hazırlanmış əmək alətləri aşkar olunmuşdur. Sığınacağın divarlarında aşkar olunan qayaüstü təsvirlərin də bu dövrə aid olduğunu demək olar.

## İstinadlar
Təpəyatağı yaşayış yeri

**Təpəyatağı** — Xaçmaz rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri.

Təpəyatağı yaşayış yerində aşkar olunan suvaq qalıqları və onların üzərində qalmış çubuq izləri, burada toxuma divarlı, hər iki üzdən saman qarışığı olan gillə suvanmış evlərin olduğunu sübut edir. Abidədə, həmçinin ağac və təsərrüfat çuxurlarının qalıqlarına da rast gəlinmişdir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Nəhəcir yaşayış yeri

**Nəhəcir yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Nəhəcir kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri Naxçıvan şəhərindən 30 km şimal-şərqdə yerləşir. 

Yaşayış yeri Nəhəcir dağının ətəyi boyunca cənub-şərq istiqamətində uzanır. Yerüstü materiallar içərisində Orta Tunc dövrünə aid boz və çəhrayı rəngli keramika ilə bərabər, bu dövrə aid boyalı qablar, həmçinin Orta əsr materialları da tapılmışdır. Təbii aşınma nəticəsində Nəhəcir yaşayış yerində meydana gələn kəsiklərdə daşdan hörülmüş tikinti qalıqları, boyalı qablar, əmək alətləri və osteoloji qalıqlar aşkara çıxmışdır.

Yaşayış yerində mədəni təbəqənin qalınlığı 3 metrdən artıqdır. Abidənin üzərindən toplanan materiallar həvənglər, dəstələr, dən daşları, oraq dişləri, monoxrom boyalı qablardan ibarətdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Dairə yaşayış yeri

**Dairə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Dairə yaşayış yeri Böyükdaş dağının aşağı şimalında yerləşir. Ətrafı irihəcmli yonulmamış daşlardan hörülmüş divarla əhatə edilmişdir. Sahəsi 200 m² olan yaşayış yerinin 1/3 hissəsi qazıntılarla öyrənilmişdir. Divar boyunca aparılan qazıntılar abidənin tam planını ortaya çıxarmağa imkan vermişdir.

Yaşayış yerini əhatə edən müdafiə divarı içəridə dikinə, o biri tərəfdən isə yastısına qoyulmuş daşlarla tikilmişdir. Мüəyyənləşdirilmişdir ki, mədəni təbəqə yalnız divar boyu yığılmışdır. Təbəqənin qalınlığı 30- 40 sm- dir. 

Yaşayış yerinin şərq hissəsində yaşayış binalarına aid tikinti qalıqları aşkar olunmuşdur. Lakin onlar yaxşı qalmadığından, ümumi planlarını müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Tədqiqat zamanı gil qab parçaları, əmək alətləri, ocaq yerləri aşkar edilmişdir.

Abidənin cənub hissəsinin tədqiqi zamanı tikinti qalıqları, ocaq qurğusu, gil qab parçaları və daş alətlər aşkar olunmuşdur. Şimal-şərq tərəfdə, divar boyu daş döşənmiş sahə, divar qalıqları və dairəvi formalı ocaq aşkar olunmuşdur. Ocağın ətrafından gil qab və iri manqal parçaları da tapılmışdır. Мaddimədəniyyət qalıqlarına əsasən demək olar ki, abidədə yaşayış başlıca olaraq müdafiə divarı boyunca olmuşdur. Onun mərkəzi hissəsindən, ehtimal ki, ictimai məqsədlər üçün istifadə edilmişdir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Böyükdaş yaşayış yeri

**Böyükdaş yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Böyükdaş yaşayış yeri eyni adlı dağın üst hissəsində aşkar edilmişdir. Yaşayış yerinin çox hissəsi Duvannı daş karxanası tərəfindən dağıdılmışdır. Qobustan arxeoloji ekspedisiyası bu yaşayış yerində 318 m² sahədə qazıntı işləri aparmışdır. Burada bir sıra daşdan hörülmüş dördkünc planlı, çoxotaqlı binanın qalıqları aşkar edilmişdir. Dağılmış tikinti qalıqları arasında, üzərində çubuq izləri olan gil suvaq parçalarına rast gəlinmişdir.

Qazıntılar zamanı 3 №-li otaqdan oval formalı ocaq, onun yaxınlığında isə suvaq qalıqları aşkara çıxarılmışdır. Onun ətrafı, uzun müddət yanan ocağın təsirindən qızarmışdı. Ocaqdan şimalda, içərisinə dağdağan toxumu yığılmış dairəvi qurğulara rast gəlinmişdir.

1 və 2 №-li otaqların mərkəzi hissəsində, içərisi küllə dolmuş, dairəvi formalı ocaqlar aşkar olunmuşdur. Buradan müxtəlif gil qab parçaları, manqal qalıqları, dən daşları, sürtgəclər, toxa və oraq dişləri də əldə edilmişdir. Çay daşlarından hazırlanmış əmək alətləri çoxluq təşkil edir.

Şübhəsiz ki, bu bina cüt nikah əsasında qurulmuş patriarxal ailəyə mənsub olmuşdur. F.М.Мuradova arxeoloji materiallara əsasən, bu yaşayış yerini e.ə. III minilliyin sonu və II minilliyin başlanğıcına aid etmişdir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Nəhəcir nekropolu

## Coğrafi mövqeyi
Nəhəcir nekropolu, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində arxeoloji abidə.
## Haqqında
Nəhəcir nekropolu Nəhəcir yaşayış yerinin şərq qurtaracağında yerləşir. Nekropol şimaldan Nəhəcir dağı, qərbdə Tunc dövrünün yaşayış yeri, cənubda Nəhəcir kəndi, şərqdə torpaq yolla məhdudlaşır. Buradakı qəbirlərin bir çoxunun yerüstü əlamətləri itmişdir. Lakin diametri 9-11 metr olan kromlexlər indi də qalmaqdadır. Nekropoldakı qəbirlərin bir neçəsi vaxtilə qazılıb, dağıdılmışdır.

Nekropoldakı kromlexlərdən birinin tədqiqi göstərdi ki, qəbir kamerası torpaqda qazılmış oval çaladan ibarətdir. Nəhəcir nekropolundan aşkar olunan materiallar monoxrom boyalı küpə və kasa tipli qablardan ibarətdir. Bizim A.Q.Seyidovla apardığımız araşdırmalar zamanı həmçinin basma naxışlı keramika məmulatı da aşkar olunmuşdur.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007

## Həmçinin bax
Şortəpə nekropolu

**Şortəpə nekropolu** — Şərur rayonunun ərazisində arxeoloji abidə.

Şortəpə nekropolu İbadulla kəndindən şərqdə eyniadlı yaşayış yerinin yaxınlığındadır. 1934-cü ildə bu ərazidə kanal qazılarkən nekropol dağıdılmış, buradan xeyli monoxrom boyalı qablar aşkar edilmişdir.

## Aşkarlanmış maddi-mədəniyyət nümunələri
Başlıca olaraq küpə, çölmək və kasa tipli qablardan ibarət olan arxeoloji materiallar hazırda Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Aşkar edilmiş tapıntılar küpə, çölmək, kasa, çaynik tipli qablardan ibarətdir. Onlar narın qum qarışığı olan gildən hazırlanaraq qırmızı rəngdə, keyfiyyətli bişirilmişdir. Qabların bir qrupu qırmızı rəng üzərindən qara rənglə, həndəsi motivdə naxışlanmışdır.

Polixrom boyalı qablar bir küpə ilə təmsil olunmuşdur. Onun ağzının kənarı bir qədər yanlara doğru genişlənərək ucda dəyirmiləşdirilmişdir. Boğazı silindirik, gövdəsi qabarıq, oturacağı yastıdır. Gövdəsinin mərkəzi hissəsi sarı anqobla örtülərək qara və qırmızı rəngdə çəkilmiş bir-birinin içərisində olan üçbucaqlarla naxışlanmışdır. İçəridəki üçbucaqlar qırmızı rənglə çəkilmiş torla doldurulmuşdur. Naxışlar aşağıdan və yuxarıdan qara rənglə çəkilmiş düz xətlərlə məhdudlaşdırılmışdır.

Qəbirlərin forması və dəfnlər haqqında heç bir məlumat qalmamışdır.

## Tarixi dövrləşdirilməsi
 nekropolun materialını e.ə. XVII–XV əsrlərə aid edir. Şortəpə nekropolundan tapılmış monoxrom boyalı qabları II Kültəpənin, Şahtaxtının, Nəhəcirin eyni dövr qabları ilə müqayisəli şəkildə e.ə. III–II minilliklərə aid edirik.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
* Abbas Seyidov, Vəli Baxşəliyev. Şortəpə. Bakı: "Təhsil+" Q. R, 2013
* Abbas Seyidov. Naxçıvan e.ə. VII–II minilliklərdə. Bakı: Elm, 2003
* Vəli Baxşəliyev. Naxçıvanın arxeoloji abidələri. Bakı: Elm, 2008

## Həmçinin bax
Sarıdərə yaşayış yeri

**Sarıdərə yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində yerləşən abidələr kompleksi.

Sarıdərə yaşayış yeri Şahbuz rayonun Aşağı Remeşin kəndi yaxınlığında, Küküçayın sağ sahilində, hündür təpə üzərində yerləşir. Abidə tunc dövrünə aid edilir.

Yaşayış yeri hər tərəfdən dərin dərələrlə sərhədlənir. Abidə oval planda olub iki terrasdan ibarətdir. Abidənin sahəsi 1500 m² – dir. Burada tikinti qalıqlarına təsadüf edilmişdir. Yerüstü materiallar çəhrayı və boz rəngli gil məmulatından ibarətdir.

Təpənin yamacında boz və qara rəngli tufdan hazırlanmış dən daşlarına təsadüf edilmişdir. Tapıntıların təhlili və analizi Sarıdərə yaşayış yerinin e.ə. III – I minilliklərə aid olmasını göstərmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Boyalı Qablar mədəniyyəti
Kərki (qədim yaşayış yeri)

**Kərki yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Kərki yaşayış yeri Sədərək rayonunun Kərki kəndindən cənubda, Tejkar dağının üzərində yerləşir. Yaşayış yerində kobud yonulmuş iri qaya parçalarından tikilmiş divar qalıqları qalmışdır. Yerüstü materiallar Orta Tunc dövrünə aid çəhrayı rəngli monoxrom boyalı gil qablar, dən daşları, həvəng və dəstələrdən ibarətdir.

## Mənbə

***Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev**. *Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild.* Bakı: Elm, 2007
Kərki nekropolu

**Kərki nekropolu** — Sədərək rayonunun ərazisində, tunc dövrünə aid arxeoloji abidə.

## Tarixi-coğrafi mövqeyi
Nekropol Kərki kəndindən qərbdə yerləşir. Sahəsi 2 hektara yaxındır. Qəbirlər daş qutu tipli olub kənarları iri sal daşlardan qurulmuş, üzəri iri sal daşlarla örtülmüşdür. Bəzi qəbirlərin ətrafında kromlexlərə təsadüf olunur. Daş qutuların bəzisi aşınma nəticəsində üzə çıxmış və dağıntıya məruz qalmışdır. 

## Tədqiqi və aşkarlanmış maddi mədəniyyət nümunələri
1979-cu ildə nekropolun ərazisində təsərrüfat işləri  görülərkən təsadüfən bir neçə qəbir dağıdılmışdır. Dağıdılmış qəbirlərin materiallarının bir qismi Naxçıvan MR Dövlət Tarix Muzeyinə verilmişdir. Tapıntılar əsasən monoxrom boyalı küpə və kasalardan ibarətdir. Onların üzəri qırmızı anqobla örtülərək yaxşı cilalanmış, qırmızı anqob üzərindən qara rənglə çəkilmiş xətlə naxışlanmışdır. Naxışlar şaquli çəkilmiş paralel dalğalı xətlərlə doldurulmuş üçbucaqlardan ibarətdir. Küpələrin birinin üzərində üçbucaqların arasında konsentrik dairələr çəkilmişdir.

Bu tip boyalı qablar Naxçıvan MR abidələri üçün xarakterik olub Çalxanqala, Nəhəcir, Yaycı, II Kültəpə və b. abidələrdən məlumdur.

## Dövrləşdirilməsi
Aşkar olunmuş materiallara əsasən Kərki nekropolunu e.ə. III minilliyin sonu, II minilliyin əvvəllərinə aid etmək olar.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
* Vəli Baxşəliyev. Naxçıvanın arxeoloji abidələri. Bakı: Elm, 2008 
* Abbas Seyidov. Naxçıvan e.ə. VII-II minilliklərdə. Bakı: Elm, 2003
Ağsal yaşayış yeri

**Ağsal yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Ağsal yaşayış yeri Culfa rayonunun Ərəfsə kəndi yaxınlığında yerləşir. Abidə yalnız kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlarla öyrənilmişdir. Buradan Orta Tunc dövrünə aid gil qab parçaları, dən daşları aşkar olunmuşdur. Tapıntılar arasında boyalı qab parçaları da vardır.

Ağsal yaşayış yeri 1991-ci ildə qeydə alınmışdır. sahəsi 3600 m².-dir. Arxeoloji qazıntılar sübut edir ki, tikili müdafiə xarakteri daşıyırdı.

## Mənbə
* Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, 596 səh.
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Töyrətəpə yaşayış yeri

**Töyrətəpə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Töyrətəpə yaşayış yeri Qazax rayonunun Göyçəli kəndi yaxınlığındadır. Çoxtəbəqəli yaşayış yerində Neolit, Eneolit və Tunc dövrünə aid mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Töyrətəpənin üst mədəni təbəqəsi Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterik olan arxeoloji material vermişdir. Qazıntılar zamanı gillə suvanmış toxuma divarlı tikinti qalıqları, dördkünc formalı qurğular, gil möhürlər və müxtəlif formalı gil qablar aşkar olunmuşdur. Töyrətəpə yaşayış yerində rast gəlinən keramika məmulatının bir qismi basma naxışlıdır.

## Mənbə
* Vəli Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı, Elm, 2007.
Sarıtəpə yaşayış yeri

**Sarıtəpə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Sarıtəpə yaşayış yeri Qazax şəhərinin cənub-şərqində yerləşir. Yaşayış yerində 1956-cı ildə İ.H.Nərimanov tərəfindən tədqiqat işlərinə başlanmışdır. Aşkar olunan arxeoloji materiallar əhalinin məşğuliyyəti və həyat tərzi haqqında məlumat verir. Yaşayış məskəninin qalıqlarına əsasən binanın ilkin planını bərpa etmək mümkün olmuşdur. Daxili hissədə ümumi sahəsi 300 m² olan böyük zal, zalda "Persopol" üslubunda dirəklər vardı.

Tədqiqatçılar müəyyən etmişlər ki, e.ə. VII əsrdə Sarıtəpədə güclü yanğın baş vermişdir. Yanğından əmələ gəlmiş kül qatından ibarət təbəqənin qalınlığı 0,7 m-ə çatır. Həmin təbəqədən aşkar olunmuş yerüstü binaların inşasında çay daşlarından, saman qarışıqlı palçıqdan, həmçinin, ağacdan geniş istifadə olunmuşdur. Sarıtəpədə qeydə alınan yaşayış binaları uzunsov, dördkünc formalıdır. Binaların divarları çay daşları ilə hörülərək, gil məhlulu ilə möhkəmləndirilmişdir. Divarların içərisi və evlərin döşəməsi gillə suvanmışdır.

Arxeoloji qazıntılar zamanı Sarıtəpədən xeyli təsərrüfat və dini xarakterli binaların qalıqları aşkar olunmuşdur. Öyrənilmişdir ki, bu abidələr öz xarakterləri baxımından bir ailə və ya kiçik bir kollektivə aid deyil, böyük icmaya məxsus olmuşdur. Elə buna əsaslanaraq tədqiqatçılar Sarıtəpəni böyük tayfa ittifaqlarından birinin mərkəzi hesab edirlər.

Arxeoloji tədqiqatlar zamanı yaşayaş yerindən Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterik olan tunc bəzək əşyaları, boz və qara rəngli iri təsərrüfat küpləri, üzəri cızma naxışlı məişət qabları, yanmış taxıl və üzüm dənləri, xırdabuynuzlu və iribuynuzlu heyvan sümükləri əldə edilmişdir. Yaşayış yerindən aşkar olunan heyvan başlıqlı tunc qolbaqlar, dairəvi və düzbucaq formalı gil möhürlər diqqəti cəlb edir. Bu möhürlərin aşkar olunması Son Tunc dövründə xüsusi mülkiyyətin mövcudluğunu təsdiq edən faktlardan biridir. Yaşayış yeri, aşkar olunan arxeoloji materiallar əsasında e.ə. II minilliyin sonu, I minilliyin əvvəlinə aid edilir.

## Mənbə
* **Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev**. *Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild.* Bakı: Elm, 2007
* İradə Avşarova, Qənirə Pirquliyeva. Qafqaz arxeologiyası. Bakı, 2010
Axmaxi kurqanları

**Axmaxi kurqanları** — Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonu ərazisində Xaçınçayın sahilində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aid arxeoloji abidə.. 

Araçadzor və Ballıqaya arasında yerləşən Axmaxi kurqanları kiçik həcmli olması ilə fərqlənir. Onların kurqanaltı qəbirləri daş qutularla təmsil olunmuşdur. Axmaxidəki 1 №-li kurqanda dörd skelet aşkar olunmuşdur. Onların biri uzanmış, üçü isə oturmuş vəziyyətdə olmuşdur. Axmaxidəki 3 №-li kurqanın qəbir kamerasında 9 insan skeleti aşkar olunmuşdur. Onların biri uzadılmış, səkkizi isə oturmuş vəziyyətdə olmuşdur. Oturmuş vəziyyətdə aşkar olunmuş skeletlərdə zorla öldürmə əlamətlərinə rast gəlinmişdir.

## Mənbə

***Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev**. *Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild.* Bakı: Elm, 2007
## İstinadlar
Mərdangöl nekropolu

**Mərdangöl nekropolu** — Ordubad rayonunun ərazisindəki Xarabagilanda yerləşən tarixi abidə.

Mərdangöl nekropolundakı qəbir abidələrinin quruluşu Xalıkeşanda olanlarla oxşardır. Qəbir abidələrinin tədqiqi zamanı boz və çəhrayı rəngli keramika qabları aşkar edilmişdir. Boya ilə naxışlanmış qablar azlıq təşkil edir. Qazıntılar zamanı, həmçinin dəmir əşyaların parçaları, tuncdan hazırlanmış bəzək əşyaları, xeyli miqdarda muncuq da tapılmışdır. Muncuqlar arasında ağ rəngli daşdan hazırlanmış silindrik möhürlər də vardır.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007

## Həmçinin bax
Culfa nekropolu

**Culfa nekropolu** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Culfa nekropolu dəmir yolu çəkilərkən, 1939–1940-cı illərdə dağıdılmışdır.

Bu nekropolun materialları, hazırda Gürcüstan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. V. H. Əliyev tərəfindən nəşr olunan həmin materiallar e.ə. XIII–IX əsrlərə aid edilir.

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Boyəhməd nekropolları

**Bayəhməd nekropolları** — Culfa rayonunun Boyəhməd kəndində arxeoloji abidə.

## Boyəhməd nekropolu I
Culfa rayonunun Boyəhməd kəndinin cənub qərbində Dərə çayın hər iki sahilində arxeoloji abidə. Hər tərəfdən hündür dağlarla əhatə olunmuşdur. Sahəsi 5000 kv.m-dir. Tikinti işləri görülərkən aşkar edilmişdir (1989). Dağılmış qəbir abidələrindən arxeoloji materialların bir qismi toplanmışdır. 1991-ci ildə arxeoloji ekspedisiya Boyəhməd nekropolunda iki dağılmış və iki salamat qəbir abidəsini öyrənmiş, tapıntıların bir qismini də yeri əhalidən toplayıb Culfa rayon tarix-diyarşünaslıq muzeyinə təhvil vermişdir. Daş qutu qəbirlərdən xeyli bəzək əşyası, tunc xəncərlər, yabalar, zəncir, nizə ucluğu və s. Materiallar aşkar olunmuşdur. Kəşfiyyat işləri nəticəsində qəbirlərin heç bir yerüstü əlamətə malik olmadığı qeyd edilmişdir. Qazıntı sahəsinin 1 m dərinliyindən başlayaraq insan skeleti qalıqlarına, qəbirin qərb divarı yaxınlığında qərbində-şərqində istiqamətində yönəldilmiş, təpəsi aşağı, üzü yuxarı olan iki kəllə sümüyünə təsadüf edilmiş, altından tunс xənсərlər tapılmışdır, üçüncü kəllə onlar dan 20 sm ara lıda dikinə qoyulmuşdur, dördüncü kəllə cənub divarı yaxınlığında aşkar olunmuş, altından tunc qın tapılmışdır. Skeletlərin ətrafından bəzək şeyləri (bilərziklər, boyunbağılar, üzüklər, asmalar, muncuqlar və s.), qəbirdən isə boz rəngli gil məmulatı (küp, qədəh tipli qablar, kasa, nimçə, badya və s.) əldə olunmuş dur. Tapıntılardan Boyəhməd nekropolunun e. ə. 1-ci minilliyin əvvəllərinə aid olması ehtimal edilir.

## Boyəhməd nekropolu II
Culfa rayonunun Boyəhməd kəndindən şimalda ilk Dəmir dövrünə aid arxeoloji abidə. Şərq və cənub şərqdə dərin dərə ilə məhdudlaşan qəbiristanlıq hündür dağın yamacında yerləşir.  1991-ci ildə tədqiq edilmişdir. Qəbirlər heç bir yerüstü əlamətə malik deyil. Yol çəkilərkən dağıdılmış daş qutu tipli qəbirdən iki tunc bilərzik, tunc bıçaq və gil qab nümunələri aşkar olunmuşdur. Arxeoloji materialların təhlili abidənin e.ə. 1-ci minilliyin əvvəllərinə aid olduğunu göstərir. Boyəhməd nekropolu Culfa rayonunun Bayəhməd kəndindən cənub-qərbdə yerləşir. Nekropol hündür təpənin dağ çayına enən yamacındadır. Tikinti işləri görülən zaman təsadüfən aşkar olunan nekropolda 1989-1991-ci illərdə V.B.Baxşəliyev tərəfindən tədqiqat işləri aparılmış və dörd qəbir abidəsi öyrənilmişdir. Qəbirlər daş qutu tipli olub, yanlarda iri sal daşlarla qurulmuş, üzəri böyük yastı daşlarla örtülmüşdür. Qəbirlər üçün kollektiv dəfn adəti xarakterik olmuşdur. Aşkar edilmiş gil məmulatı, tunc silah və bəzək əşyaları Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Arxeoloji materiallara əsasən, nekropolu e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid etmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
* Novruzlu Ə.İ., Baxşəliyev V. B., Culfa bölgəsinin arxeoloji abidələri., B., 1999

## Həmçinin bax
Daşkəsən nekropolu

**Daşkəsən nekropolu** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə.

Daşkəsən nekropolunun daş qutu tipli qəbirləri bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Burada uzadılmış vəziyyətdə dəfn adətindən tutmuş, kəllənin altına kasa qoyulmasına, kollektiv dəfn, kəlləsiz dəfn etməyə qədər müxtəlif dəfnlərə, həmçinin küllə doldurulmuş qablara-urnalara da rast gəlinmişdir. Dəfn edilmiş skeletlərin bəzisi qeyri-adi böyüklükdə (uzunluğu 2,13 m) və uzunbaşlı olmuşdur. Qəbirlərdən boz rəngli, konnelyur naxışlı və sadə qablar aşkar olunmuşdur.

## Mənbə

***Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev**. *Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild.* Bakı: Elm, 2007
Yastıtəpə yaşayış yeri (Qazax)

**Yastıtəpə yaşayış yeri** — Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidə

Yastıtəpə yaşayış yeri Qazax rayonunda, Ağstafa dəmiryol stansiyasından 1 km şimal-qərbdə, çox da hündür olmayan təpə üzərində yerləşir. 1957-1961-ci illərdə burada aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı xeyli miqdarda gil qab parçaları, dən daşları, gil möhürlər və təsərrüfat küpələrinin qalıqları əldə
edilmişdir. Yastıtəpə yaşayış yerinin boz və qara rəngli keramikası Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Aşkar olunmuş arxeoloji materiallar əsasında, yaşayış yeri e.ə. I minilliyin əvvəllərinə aid edilmişdir.

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 92
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007
Haqqıxlıq nekropolu

**Haqqıxlıq nekropolu** — Şahbuz rayonunun Külüs kəndi yaxınlığında, Külüs çayının sol sahilində, hündür təpənin üzərində yerləşir. Nekropolda 1979-cu ildə V. H. Əliyev və A. Q. Seyidov tərəfindən kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmışdır. Nekropoldakı qəbirlər daş qutu tiplidir. Qəbirlərin divarları müxtəlif tikinti texnikası ilə inşa edilmişdir. Onların bəzisinin divarları sal daşlarla qurulmuş, bəzisininki isə iri qaya parçalarından hörülərək, üzəri böyük sal daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlər, başlıca olaraq, yamacda yerləşdiyindən təbii aşınma nəticəsində üzə çıxmış və dağılmışdır.

1990-cı ildə bu nekropoldakı qəbirlərin ikisi V. B. Baxşəliyev tərəfindən tədqiq edilmiş və dağıdılmış qəbirlərin materialları toplanmışdır. Tədqiq edilmiş qəbirlərdə kollektiv dəfn adəti qeydə alınmışdır. Aşkar edilən gil məmulatı Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin xarakterik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Arxeoloji materiallara əsasən, nekropolu e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəllərinə aid etmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev. Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007