open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qara gəndəlaş

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Kəndəlaş bitkisinin Azərbaycanda 2 növü yayılmışdır. Bunlardan biri – qara kəndəlaş adlanır. Təbabətdə ancaq qara kəndəlaşdan istifadə olunur.

## Təbii yayılması
Makroneziya, Şimali Afrika, Asiyada İranda, Türkiyədə, Avropada, Cənubi Qafqazda, Ukraynada, Moldovada, Belarusda, Yeni Zelandiyada yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 4-10 metrə çatan koldur. Gövdələri budaqlı, nazik, oduncaqlı, qabığı və yumşaq məsaməli özəyi vardır. Yarpaqları üzbəüz, iri, uzunluğu 10-30 sm, lələkvarı, 3-7 ədəd uzunsov-yumurtavari xırda yarpaqlardan ibarətdir. Çiçəkləri sarımtıl-ağ rəngli (ayrıca çiçəkləri ağ), diametri 5-8 mm, beşləçəkli, iri, diametri 10-25 sm olan çiçək qruplarına yığılmışdır. Meyvəsi qara-bənövşəyi, giləmeyvə, diametri 5-7 mm olan sulu çəyirdəkdir. May-iyunda çiçəkləyir, meyvələri avqust-sentyabrda yetişir.

## Ekologiyası
Yaxşı havalı və quru ərazilərdə bitir. Azərbaycanın torpaq-iqlim şəraitinə davamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bir çox rayonlarında — Gədəbəydə, Şamaxıda, Qəbələdə, Qubada, Lənkəranda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Quru meyvələri qoxusuz, turşaşirin dadlıdır. Qara gəndəlaşın çiçəklərindən və meyvələrindən dərman hazırlanır. Bitkinin müxtəlif hissələrində bioloji aktiv, aşı maddələri, seliklər, pentozanlar, qatranlar, meyvələrində — antosianlar, askorbin turşusu, karotin, yarpaqlarında: quru xammalda — sambuniqrin, qatranlar vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İydə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda 2 növü yayılıb: **daryarpaq iydə** (*Eleagnus angustifolia*) və **Xəzər iydəsi** (*Eleaegnus caspica*). Yuxarıda göstərilənlərdən başqa, Azərbaycanda 2 növ iydə becərilir. Onlardan biri **tikanlı** və ya **daim yaşıl iydə** (*E. pungens*) o biri isə **şərq iydəsi** (*E. orientalis*) adlanır.

Azərbaycanda becərilən iydə növləri bəzək, meliorativ və eləcə də xoş dad malik meyvələri bitki hesab olunur. Onların hamısının meyvələri yeməlidir.

İydə meyvəsinin lət hissəsində 40 %-ə qədər şəkərlər vardır ki, bunların da 20 %-ni qlükoza və fruktoza təşkil edir. Bundan əlavə tərkibində selik, zülal maddələr, aşı maddələr, C vitamini, üzvi turşular, boyayıcı maddələr də vardır. Meyvəsinin lət hissəsi kalium və fosfor duzları ilə zəngindir.

Azərbaycanda becərilən iydə ağaclarının meyvələrindən xoşətirli və dadlı nemət kimi geniş istifadə olunur. Bundan əlavə meyvələrin lət hissəsindən alınan aşı və kolloidli maddələrin konsentratı olan "pşatin" preparatından mədə – bağırsaq xəstəliklərində, büzüşdürücü, bakterisid və antiseptik vasitə kimi də istifadə olunur.

Meyvələrindən həmçinin, böyrək xəstəliklərində sidikqovucu, bürüyücü maddə kimi də istifadə edilir. Bundan əlavə boğaz ağrısında, ağız nahiyəsinin iltihabında qarqara dərmanı kimi "loxtan" adı preparatı işlədilir.

İydə ağacının respublikada daha geniş becərilməsi zəruridir.

## Növləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Başınağacı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Azərbaycanda yabanı halda 3 növü yayılıb, təbabətdə **adi başınağacı** () istifadə edilir.

Adi başınağacı – yaşıltəhər, qonur – boz rəngdə qabıqlı gövdəyə malik koldur. Qarşı-qarşıya düzülmüş, yumurtaşəkilli, kənarı iri dişli yarpaqları vardır. Çiçəkləri ağdır, çətir formada yerləşir. Al qırmızı rəngli yumurtavari – girdə formada bir çəyirdəkli yeməli meyvələri var. Bitki may – iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri avqust – sentyabrda yetişir.

Başınağacı Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafaqzın meşəliklərində və Talışda – ovalıqdan başlayaraq orta dağ qurşağına kimi geniş yayılıb. Ona daha çox meşələrdə, çayların kənarında və kolluqlarda rast gəlinir. Bundan əlavə – bağlarda, parklarda bəzək bitkisi kimi də becərilir.

Başınağacının meyvələrindən daha çox istifadə edilir. Meyvələrini tamam yetişəndə toplayır, onlardan həm təzə-tər, həm də xüsusi quruducularda qurudub istifadə edirlər.

Meyvələrinin tərkibində çoxlu miqdarda şəkər – (32 %-ə qədər), aşı maddələri (3 %), ursol və xlorogen turşuları, üzvi turşular (3-4 %), C və K vitaminləri vardır.

Elmi təbabətdə başınağacının qabıqlarından sulu dəmləmə, bişirmə və duru ekstrakt formada preparatlar hazırlayıb, daxili qanaxmalarda, eləcə də uşaqlıq və mədə-bağırsaq qanaxmalarında qankəsici dərman kimi işlədilir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gilas

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Ukraynada, Moldovada, Krım və Qafqazda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Gilas aprel-mayda çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ, ətirli, beşləçəkli və uzun saplaqlıdır. Bir neçə çiçək bir yerdən çətir kimi sallanır. Meyvələri iyun-iyulda yetişir. Forması yumru və ya ürək şəklindədir. Qara, sarı-qırmızı və tünd qırmızı rəngdə olur. Dadı acıtəhər və bəzən şirin olur. Şirinlər təzə halda yeyilir, eləcə də ondan kompot, şirə, ekstrakt, mürəbbə və başqa məhsullar hazırlanır. Meyvələrinin tərkibində aşı maddəsi, şəkər, boyayıcı və pektin maddələri, üzvi turşular, B2, C vitaminləri, eləcə də karotin vardır. Acı gilaslar isə şərab istehsalı üçün yararlıdır. Çəyirdəyində 30% yağ və 1%-ə qədər efir yağı vardır. Texniki məqsədlər üçün işlədilə bilər. Yarpaqlarında 250 mq% C vitamini vardır. Yabanı gilas külli miqdarda qatran ifraz edir ki, bundan da parçaların boyanmasında istifadə edilir.

Gilas şirəsi qidanın yaxşı həzm olunması üçün tətbiq edilir. Xalq təbabətində qəbz olmağa qarşı da istifadə olunur. Oduncağı bərk, sarı-qırmızı rəngdədir. Gilasın oduncağından xarrat məmulatı, nazik budaqlarından isə qəlyan çubuqları hazırlanır. Gilas balverən və bəzək bitkisi kimi də əhəmiyyətlidir. 1 hektar çiçəkləyən gilas sahəsindən arılar 36–40 kq bal hasil edə bilirlər.

Hazırda mədəni gilas sortları çox olduğundan yabanı gilas öz əhəmiyyətini itirmişdir. Lakin meşələrdə yabanı formalara təsadüf edilir.

## Əhəmiyyəti
Gilas mədə-bağırsaq, sidik yolları xəstəliklərində, həmçinin iştahartırıcı pəhriz qidası kimi çox xeyirlidir. Gilas və albalı meyvələrindən və onların şirəsindən qaraciyər xəstəliklərinə tutulanlara müalicə məqsədilə vermək zəruridir.

Bu meyvələrdən eyni zamanda xroniki mədə-bağırsaq xəstəliklərində həzm prosesini yaxşılaşdıran və maddələr mübadiləsini tənzim edən vasitə kimi də istifadə etmək faydalıdır.

Gilas insan orqanizminə ürək-damar xəstəliklərinin dərmanı kimi təsir edir, eləcə də damarları təmizləyir. Həkimlər bütün yaş təbəqələrindəki insanlar üçün gilasın xeyirli olduğunu bildirir. Gilasların tərkibində qlükoza və pektin var. Bu da orqanizmdən xolesterini çıxarmağa kömək edir. Gilas əsasən qanazlığı (anemiyadan) və damarların varikoz genişlənməsindən əzab çəkən xəstələr üçün daha xeyirlidir. Çünki onların köməyi ilə orqanizmdə olan artıq maye çıxarılır və damarların divarları bərkiyir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xurma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bəzi növləri daha çox qiymətli, qara, ağır taxtasına görə tanınır. Bu ağaclar **ebena** adlanır. Bəzi növləri isə meyvələrinə görə tanınır və **xurma ağacı** adlanır.

Xurma birtoxumlu, ətirli və şirin dadlı meyvədir. Yetişəndə qırmızı və ya qonur-qırmızı rəng alır. Lət hissəsi şirin və dadlıdır. Xurma ağacı çox məhsuldar bitkidir, onun müxtəlif növləri vardır. Azərbaycanda becərilən xurma (Şərq xurması - Diospyros kaki), əsasən Lənkəran zonasında (Astara, Lənkəran, Masallı), bundan başqa, Göyçay, Ağdaş, Ağdam, Gəncə,Balakən  Zaqatala rayonlarında becərilir. Şərq xurmasından başqa Azərbaycanda iki növ yabanı xurmaya da rast gəlinir. Bunlar da Qafqaz xurması (*Diospyros lotus) və Virgin xurması (Diospyros virginiana) adlanır.

Azərbaycanda becərilən şərq xurmasının tərkibində 13-16% qlükoza və fruktoza şəkəri, 0,8%-ə qədər üzvi turşular, aşı maddələri, karotin, C vitamini və yod birləşmələri olduğuna görə onun mühüm müalicəvi əhəmiyyəti vardır. Şərq xurmasını zəiflik, qanazlığı, vitamin azlığı, xroniki mədə-bağırsaq xəstəlikləri zamanı yedikdə çox faydalıdır. O, həzm prosesinin fəaliyyətini artırır, maddələr mübadiləsini nizama salır, həmçinin triotoksikoz, ürək-damar sistemi xəstəliklərinin müalicəsinə yaxşı təsir göstərir.

## Etimologiya
Xurma fars mənşəli sözdür. Ebena sözü isə Misir dilindən () Qədim Yunan dilinə (), ordan isə Latın dilinə () və sonra Orta İngilis dilinə (*ebony*) keçmişdi.

Xurma cinsinin latın adı () Qafqaz xurmasının yunan adından gəlir (). Diós (Διός) - Zevs və pyrós (πῡρός) - buğda, yəni "Zevsin buğdası", "Tanrı yeməyi" və ya "ilahi meyvə".

## Becərməsi və istehlakı

### Meyvəçilik

2019-cu ildə dünyada 4,27 ton xurma meyvəsi yığılıb. Bundan 75%-i Çin Xalq Respublikası istehsal edib. Ticarət məqsədi üçün ən çox istehsal olunan xurma meyvəsi xirnik () növünə aiddir. O, əslən Çindən, şimal-şərqi Hindistandan və Hind-Çindən gəlir.

ABŞ vətəndaş müharibəsi zamanı Konfederativ əsgərlər və cənubun sakinləri Virciniya xurması qəhvə əvəzedicisi şəkildə işlənilirdi.

### Taxta
Oyulmuş ebena taxtası qədim Misirin meqbərələrində aşkar olunub. O, dünyanın ən baha taxta növlərindən biridir. Afrikada və Asiyada böyüyən xurma cinsinə aid olan bir sıra ağac növü ebonit ağacları kimi sayılır. Bu növlərin bir neçəsi təhlükə altındadır. Məsələn, 1994-cü ildə Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Cənubi və Cənub-şərqi Asiyada böyüyən *Diospyros ebenum* növünü Qırmızı kitaba əlavə etmişdi.

Rezindən hazırlanan ebena taxtasının əvəzedicisi ebonit adlanır.

### Yarpaq
Xirnik növünün yarpaqları çay hazırlamaq üçün istifadə etmək olar. Özəlliklə Koreyada bunun üçün xirnik yarpaları may və ya iyun aylarında yığılır. Yaponiyanın Nara prefekturasına aid olan suşi növü skumbriyadan hazırlanır və xirniyin yarpaqına bükülüb, bir neçə gün ərzində fermentasiya olunur. Cənubi Asiyada Koromandel ebenasının (*Diospyros melanoxylon*) yarpaqları bidi (və ya biri) siqaretlərini bükmək üçün istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yemişan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

## Botaniki xarakteristikası
Ağac və ya iri kol bitkisi olub, növbə ilə düzülmüş yumurtaşəkilli yarpaqları vardır. Yarpaqlarının kənarı mişarvaridir. Ağ rəngli ətirli çiçəkləri, uzunsov kürəvari giləmeyvəyəoxşar lətli və şirəli meyvəsi olur. Meyvəsi yetişən vaxt qırmızı, qara, şabalıdı və s. rəngə boyanır. Meyvəsinin içərisində açıq-sarı rəngli toxumları yerləşir. Bitki may-iyun aylarında çiçək açır, sentyabr-oktyabr aylarında meyvələri yetişir.

ASE və bəzi başqa qaynaqlarda cinsin adı səhvən *Grataegus* kimi verilmişdir. 

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

### Süni hibridləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Heyva

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Təsviri
Kiçik ağac və ya koldur, hündürlüyü 1,5-5 m-dir. Yarpaqları yumurtavari-oval və ya oval, tam kənarlı, üst tərəfdən tünd yaşıl, (2) 4-5 (14) sm uzunluğunda, (2) 3-5 (11) sm enində, qısa saplaqlıdır. Kasayarpaqları oval, sıx tükcüklüdür. Çiçəkləri iri, tək, diametri 5 sm-ə qədərdir. Ləçəkləri çəhrayı, və ya demək olar ki, ağ rəngli, tərsyumurtavari, uzunluğu 2-3 sm-dir. Yetişməmiş meyvələri sıx keçə tükcüklü, yetişmiş meyvələr çılpaq, sarı rəngli, ətirli, armudvari və ya yumurtavari-şarvaridir.

## Tarixi
Meyvə onu "supurgillu" adlandıran akkadlılara məlum idi. Heyva almanın yetişmədiyi Mesopotamiya düzənliyində çiçəkləyir, Aralıq dənizi ətrafında qədim dövrlərdən becərilirdi. Bu dövrdə meyvə "qızıl alma" olaraq tanınırdı.

## Yayılması
Heyvanın müxtəlif iqlimlərdə inkişaf etməsi və Şotlandiyaya qədərki şimal enliklərində də uğurla yetişdirilə bilməsinə baxmayaraq, bitkinin əsl vətəni Xəzər dənizinin cənubundakı Hirkan meşələridir. Heyva həmçinin Böyük Qafqazın qərbi və şərqi, Samur-Dəvəçi və Xəzər sahili ovalığının rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Meşədə, kollu cəngəlliklərin arasında, meşə kənarlarında bitir. Tək-tək və ya qrup şəklində rast gəlinir.

O, çox qədimdən şərq ölkələrində becərilən və istifadə olunan qiymətli bitkilərdən biridir. Heyvanın elmi adı "Sidoniya"dır. Bu Yunan sözüdür – deməli heyvaya bu adı verən yunanlar olmuşdur. Ədəbiyyatdan məlumdur ki, hələ b.e.ə VII əsrdə yunanlar heyvanı "Krit" adasında becərmişlər. Heyvanın meyvələrinin dadı və gözəlliyi xoşlarına gəldiyi üçün yunanlılar ona şəhərləri "Sidoniyanın" adını vermişlər.

Tarixi məlumata görə, qədim yunanlarda belə bir adət varmış ki, qızlarının xeyir işində, daha doğrusu qızlarını köçürən məqamda onlara heyva yedirdərmişlər ki, "Afrodit" kimi sevgidə xoşbəxt olsunlar.

Heyva məlum olduğu kimi, 1,5-5 m-ə qədər hündürlüyü olan ağacdır. Onun yumurtavarı, yaxud girdə şəkildə yarpaqları və solğun-çəhrayı çiçəkləri var. Yarpaqlarının alt hissəsi yumşaq tüklərlə örtülüdür. Xoşagələn ətirli və dadlı, yetişəndə sarı rəngə boyanan meyvələri olur.

Bitki aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvələri sentyabr-oktyabrda yetişir. Heyva çox faydalı bitki kimi respublikamızın əksər rayonlarında çox qədimdən becərilir.

Heyva meyvələrində bir çox faydalı və müalicə əhəmiyyətli maddələr vardır: onlardan 4-5 %-ə qədər şəkər, 2 %-ə qədər üzvi turşular (alma, limon turşuları), karotin və C vitaminləri, peyvənd maddələri, efir yağı, dəmir duzları və s. göstərmək olar.

Heyva toxumlarında isə 14-18 % selikli maddələr, 16-20 % piyli yağ, 1-2 % qatran və çoxlu miqdarda zülal vardır. Xalq təbabətində heyvanın yarpaqlarını qurudub, çay kimi dəmləyərək, ürək ağrısında sakitləşdirici dərman kimi içirlər. Meyvəsinin mürəbbəsi ürək zəifliyində qüvvətverici kimi və həzm prosesini yaxşılaşdırıcı kimi çox xeyirlidir.

## Hasilat
2020-ci ildə heyvanın dünyadakı hasilatı 696 861 ton təşkil etmiş və bunun 43%-i Türkiyə və Çinin payına düşmüşdür.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Musa Bayramov (neftçi)

**Musa Xudakərim oğlu Bayramov** () — Neftçıxarma sənayesi qabaqcılı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1959), Azərbaycan SSR fəxri neftçisi (1964).

## Həyatı və fəaliyyəti
   
Musa Bayramov 1901-ci ildə İrəvanın Qarakilsə kəndində doğulub. 1905-ci ildə Azərbaycanlılara qarşı törədilən soyqırımda Musa Bayramovun ana və atası erməni daşnakları tərəfindən qətlə yetirilir. Uşaq yaşda valideynlərini itirən Musa qardaşının himayəçiliyində böyüyür.
  
1916-cı ildə Ağdam şəhərinə gəlir. Ağdamda Elman adlı təsərüfatçının köməkçisi kimi işləyir. Abdurrəhim Gülməmmədoğlu Ağdamda Musa Bayramovun olduğu kəndə gedir və onu Bakıya gətirir. Beləliklə Musa Bayramov Bakıya gəlir və o, Balaxanıda yaşayır. Gündüzləri Balaxanıda quyulardan neft çıxararaq özünü dolandırır. 1918-ci ildə Musa Bayramov Balaxanıda neft mədənində işləməyə başlayır.

1924-cü ildə Musa Bayramov əsgərliyini bitirəndən sonra qayıdır Balaxanı 3 cü neft mədənində çalışmağa. 1933-cü ildə Neft akademiyası açılır və Musa Bayramov akademiyanın ilk tələbələrindən olur. 1937-ci ildə akademiyanı nümunəvi bitirdiyinə görə Musa Bayramovu Moskva şəhərinə çağırırlar. Musa Bayramova Moskvada Balaxanının 7-ci mədəninin müdiri vəzifəsini verirlər.
  
1971-ci ildən "Leninneft" Neft və Qazçıxarma İdarəsi 8-ci rayon mühəndis-texnoloji xidmət sahəsi müdiri işləmişdir. AKP-nin 9-cu və 20-ci qurultaylarında AKP təftiş komissiyasının üzvü seçilmiş, SSRİ Ali Sovetinin(4-cü çağırış) deputatı olmuşdur. 3 dəfə Lenin ordeni, Oktyabr inqilabı ordeni və medallarla təltif edilmişdir.1988 ci il sentyabr 19-da alimlik dərəcəsini müdafiə etmişdir.

## Ailəsi
Nəvəsi Ramiz Bayramov Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak edib və həlak olub.

## İstinadlar
Adi armud

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Avropadan Qərbi Asiyaya qədər yayılmışdır. Ermənistan və İranda geniş arealı vardır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20 m və daha çox olan, piramidal çətirli, qalıntəhər budaqlı ağacdır. Budaqların qabığı boz, iynələrlə örtülmüşdür. Cavan zoğları açıq qonur və tükcüklü, sonradan çılpaq olur. Tumurcuqları çılpaq, qısa-ellipsvari, sarımtıl-qonurdur. Xırda və ya kifayət qədər iridir. Yarpaqları yumru-rombvari, uzunluğu 8,5 sm-dək və eni 5 sm, ucu biz, yaşıl və üstü parlaq, alt tərəfi bir az keçəli, kənarları dişlidir. Çiçəkləri çox iri, 7–10 ədəd qalxanlara yığılmışdır. Meyvələri tək-tək və ya qalxanlarda yerləşəndir. Basıq kürəvi hamardır və ya armudvaridir, diametri 3 sm olub, iri, qalın kasacıqlıdır. Meyvələri avqust-sentyabr ayları arasında yetişir.

## Ekologiyası
İşıqlı enliyarpaqlı meşələrdə, daşlı-qayalı quru yamaclarda, dəniz səviyyəsindən aşağı və orta dağ qurşaqlarında rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Kiçik Qafqazda-Zəngilan rayonu ərazisində təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dekorativ çiçəklərə malikdir. Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İri fındıq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Tərkibində 70 % piyli yağ, 9, 6 % şəkər, dəmir duzu, B1 vitamini, qabığında isə boyayıcı və aşı maddələri vardır. Fındıq ləpəsindən sidik yolunda daş əmələ gəldikdə ağrıkəsici vasitə kimi istifadə olunur. Revmatizm xəstəliyinin müalicəsində, həmçinin orqanizm qüvvətdən düşdükdə və ya ümumi zəiflik yarandıqda fındığı bala qatıb yemək faydalıdır.

Omeqa 3 qaynağı olduğu üçün ürəyin və damarların dostudur, təzyiqi salır, şəkər xəstələrində ürək xəstəliyi riskini azaldır. E vitamini ilə zəngin olan fındıq tez yaşlanmağın qarşısını alır, yaraların tez sağalmasına kömək edir, prostat xərçəngindən qoruyur. Fındıqda olan B5 vitamini stresi ardan qaldırmağa yardım edir, immuniteti gücləndirir. Tərkibindəki B9 vitamini isə damar sərtliyi, infarkt, iflic riskini azaldır, qırmızı qan hüceyrələrini yaradır. Fındıq borla zəngin olduğundan sümükləri gücləndirir.

## Təbii yayılması
Avropanın cənub-qərbində, Asiyada təbii halda yayılmışdır. Türkiyədə, Şimali Amerikada, Fransada, Almaniyada geniş arealları vardır.

## Botaniki təsviri
3-10 m hündürlükdə ağacvari koldur. Gövdəsinin və iri budaqlarının qabığı külrəngli bozdur. Cavan şaxələrinin üzəri sıx tüklü, qırmızımtıl-yaşıl, tumurcuqları yumurtavari, açıq-qonur rəngdədir. Yarpaqları dəyirmi-ürəkvari və ya enli-ovaldır, 7-12 sm uzunluqda və 6-10 sm enindədir, qısa sivriləşmişdir və zəif, ikiqat dişlidir, yaşıl və ya tünd-qırmızı rəngdədir. Tozluq sırğalarının uzunluğu 10 sm-ə qədər, qalınlığı isə 1 sm-dir. Meyvələrinin 3-8-i bir yerdədir, uzunluğu 3 sm-ə qədər olan ayaqcıq üzərindədir; yanları dişli, enli, qırmızı-yaşıl rəngdə dilimlərə bölünmüşdür, məxməri tüklüdür və nazik vəziləri vardır. Qozu uzunsov yumurtavari, silindrik və digər formalarda olub, uzunluğu 2-2,5 sm-ə, diametri 1,5 sm-ə çatır. Fevral-mart aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Ekologiyası
Təzə, çürüntü ilə zəngin olan torpaqlarda bitir.Üst kök sisteminə görə güclü torpaq qatı tələb etmir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazın dağ-meşə rayonlarında və Zaqatalada becərilən fındıq sortlarının zəngin kolleksiyası cəm edilmişdir; Qutqaşen-Niç 30-B sortu, 1-ci çərkəz sortu,5/39 №-li Qutqaşen sortu, qıvrım sortu və s.

## İstifadəsi
İrimeyvəli fındıq dekorativ bitkidir. Ləpələri çox yağlı və tərkibində protein olması ilə fərqlənir. Fındıq ləpəsi və yağı qənnadı və yeyinti sənayesində geniş istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kann kinofestivalı

**Kann beynəlxalq kinofestivalı** və ya **Kann Film Festivalı** ( və ya qısaca ) — dünyanın ən məşhur kinofestivallarından biri. Fransanın cənubunda olan Kann şəhərində təşkil edilir. Əsas mükafatı Qızıl Palma Budağıdır.

Kann kinofestivalı ilk dəfə 1946-cı ildə 20 sentyabrdan 5 oktyabra kimi keçirilmişdir. Lakin sonralar may ayında keçirilməyə başladı.

Bu festival A kateqoriyasına aiddir.

Kann Film Festivalı Avropadakı ən əhəmiyyətli 3 əsas film festivalında biridir. Kann Film Festivalında hər il təxminən 20 film yarışırdı. Bu filmləri juri başçısı və juri üzvləri tərəfindən təltif olunur. Kann Film Festivalında verilən mükafatlar Qızıl Palma Budağı, Qran-pri, Qızıl Kamera, Jüri mükafatıdır.

İlk beynəlxalq film festivalı 1945-ci ildə Auguste və Louis Lumiere tərəfindən reallaşdırılacaqdı. Amma İkinci dünya müharibəsi səbəbindən təxirə salındı. Buna görə də Festival ilk dəfə 1946-cı ildə "Casino de Cannes"də edilmişdir. Siyasi qarışıqlıq üzündən 1968-ci ildə festival keçirilməmişdir.

Kann Film Festivalında gözlənilməyən hadisə 1975-ci ildə yaşanmışdır. Bir azlıq tərəfindən festivalı etiraz etmək məqsədli hücum reallaşmış, Festival bombalanmış, amma bu hücumda ölü və ya yaralı olmamışdır.

## Mükafatları

Ən fəxri mükafat ən yaxşı film üçün verilən "Qızıl palma budağı"dır.

Digər mükafatları bunlardır: 
* Qran-pri, 
* ən yaxşı aktyor, aktrisa, rejissor, ssenaristə verilən mükafat, 
* Jüri mükafatı,
* qısametrajlı film üçün "Qızıl palma budağı"
* ən yaxşı debüt üçün "Qızıl kamera" mükafatı.

## Mənbə
* "Cinema Festival". //"Cinema News" jurnalı.- 2008.- iyun.- səh. 20-21.

## Xarici keçidlər
* Cannes Film Festival
* Tales of a festival: remembering Cannes in sound and picture   
* Kann kinofestivalının rəsmi saytı
* Kann kinofestivalı video arxivi

## Həmçinin bax
* Qızıl Palma Budağı mükafatları siyahısı

76 -cı Kaan  Film Festivalında vizyona girəcək filmlərin siyahısı:
•Club Zero -Jessica Hausner
•The Zone of İnterest - Jonathan Glazer
•Fallen Leaves -Aki Kaurismaki
•Olfa's Daughters -Kaouther Ben Hania
•Asteroid City -Wes Anderson
•Anatomy of a fall -Justin Triet
•Monster -Kore -eda -Hirokazu
•Il sol Dell'avvenire -Nanni Moretti
•Last summer -Catherine Breillat
•Kuru otolaryngology üstünde -Nuri Bilge Ceylan
•La Chimera -Alice Rohrwacher
•The Passion of Dodin Buffant -Tran Anh Hun
•Rapito - Marco Bellocchio
•May December -Todd Haynes
•Youth -Wang Bing
•The Old Oak -Ken Loach
•Banel e Adama -Ramata -Toulaye / SY
•Perfect days -Wim Wenders
•Firebrand -Karim  Ainouz
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası himni

**Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası himni** — 1944–1992-ci illərdə Azərbaycan SSR-nin dövlət himni.

## Ümumi məlumat
Himnin musiqisi Üzeyir Hacıbəyova, sözləri isə Səməd Vurğun , Süleyman Rüstəm və Hüseyn Arifə məxsusdur. 1978-ci ildə himnin sözlərində müəyyən dəyişikliklər edilmiş, həmçinin İosif Stalin haqdakı sözlər mətndən çıxarılmışdır.

## Himnin musiqisi

## Himnin sözləri

### 1978–1992-ci illərdə

### 1944–1956-cı illərdə

## Xarici keçidlər

* MP3 vokal versiyası
* MIDI
Mikayıl Gözəlov

**Mikayıl Gözəlov** () — Şuşa Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1991).

## Həyatı
Mikayıl Gözəlov 5 aprel 1948-ci ildə Ağdam rayonunun Mərzili kəndində doğulmuşdur. Mərzili kəndində 7 illik orta məktəbi bitirdikdən sonra Novruzlu kəndində orta təhsilini başa vurmuşdur (1964). Çingiz İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunun inşaat fakültəsini bitirmişdir (1969). Təyinatla Şuşa şəhərinə göndərilmişdir. 92 saylı tikinti idarəsində tikinti ustası, iş icraçısı, baş iş icraçısı və s. vəzifələrdə çalışmışdır. Həmin idarənin rəisi olmuşdur (1976). Şuşada, Xocalıda, Ağdamda, Laçında, Qubadlıda, Kəlbəcərdə, DQMVdə və Azərbaycanın digər bölgələrində onlarla tikinti obyektlərinin icraçı mühəndisi, rəisi kimi fəaləiyyət göstərmişdir. 1988-ci ildə Şuşa Rayon XDS İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilmiş, 1989-cu ildə Xankəndi şəhərində yerləşən 9 saylı DQMV tikinti trestinin rəis müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

1990-cı ildə 360 saylı Şuşa seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinə deputatlığa namizədliyi qeydə alınmışdır. Seçki gününə bir gün qalmış, adı çəkilən dairədən seçkilərin keçirilməsi dayandırılmışdır.

7 noyabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı ilə Şuşa rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilmişdir.

Mikayıl Gözəlov Azərbaycan Respublikası Milli Ordusunun ilk rəsmi hərbi hisələrindən olan 816 saylı Şuşa ərazi özünümüdafiə taborunu yaradanlardan biri olmuşdur. Şuşanın ermənilər yaşayan Qala dərəsi, Böyük Qala dərəsi, On verst, Salatın kənd (keçmiş Yeğsahoğ) kəndlərinin azad edilməsi əməliyyatına rəhbərlik etmişdir. Laçın-Şuşa yolunun təhlükəsizliyini təmin edənlərdən biri olmuşdur.

### Qətli
İş başında ikən, 11 dekabr 1991-ci ildə əslən Şuşalı olan təcili yardım maşını sürücüsü Elbrus İbrahimov tərəfindən avtomat silahdan açılan atəşlə qətlə yetirilmişdir. Qətlin səbəbləri indiyədək müəmmalı qalır. Ömürlük həbs cəzasına məhkum edilən Elbrus İbrahimov 2019-cu ildə həbsxanada vəfat etmişdir.

Ölümündən sonra Şuşa rayonu kolxozlarından birinə, Şuşa şəhərində küçəyə adı verilmiş, yaşadığı binaya xatirə lövhəsi vurulmuşdur.

## Ailəsi
Qızı Səbinə Gözəlova Şuşa şəhər 1 nömrəli məktəbin direktorudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vicdanlı icra başçısı, vətənpərvər məmur, qeyrətli oğul… 
* İcra başçısını kabinetində qətlə yetirən həbsxanada öldü — bir qətlin və qatilin tarixçəsi
Ramiz Qəmbərov

**Qəmbərov Ramiz Bulud oğlu** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Şuşa özünümüdafiə batalyonunun komandiri, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Ramiz Qəmbərov 2 iyul 1962-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. 1979-cu ildə H. Hacıyev adına Şuşa şəhər orta məktəbini bitirmişdir. 1980-ci ildə hərbi xidmətə çağırılmış, 1982-ci ildə ordudan tərxis olunaraq Şuşaya qayıtmışdır. 1986-cı ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstituna daxil olmuşdur. Amma təhsilini başa çatdıra bilməmişdir. Erməni təcavüzkarlarının başlatdığı Qarabağ müharibəsi minlərlə qeyrətli Azərbaycan oğulları kimi Ramizi də torpaqlarımızın müdafiəsinə qalxmağa məcbur etmişdir. Ramiz 1988-ci ildən xalq hərəkatına qoşulmuşdur. O, 1992-ci ildə könüllü özünümüdafiə batalyonu yaratmış və bu batalyonun başçısı olmuşdur. Onun taboru Şuşa şəhərinin, Kərkicahan, Kosalar, Nəbilər, Qaybalı, Malıbəyli, Quşçular, Göytala kəndlərinin müdafiəsində mərdliklə vuruşmuşdur. 29 aprel 1992-ci ildə erməni işğalçıları Kosalar və Kərkicahan kəndləri yaxınlığındakı postlara hücum edən zaman Ramiz Qəmbərovun taboru döyüşə atılmış və bu döyüşdə cəsur komandir ağır yaralanmışdır. Bir gün sonra, 30 aprel 1992-ci ildə o vəfat etmişdir.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyun 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Qəmbərov Ramiz Bulud oğlu ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür

Ramiz Qəmbərov Şuşa şəhərində dəfn edilmişdir.

## İrsi
Bakı şəhərindəki küçələrdən biri onun adını daşıyır.

Ramiz Qəmbərov haqqında rejissor Kəmalə Musazadənin quruluşunda "Şuşalı şəhid" adlı film çəkilir.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 159–160.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Video Ramiz Qəmbərov

## Əlavə məqalə
* https://azvision.az/news/359553/-susada-adina-kuce-verilen-komandirin-qardasi---meni-girovluqdan-o-azad-etdi--.html
Kibernetika İnstitutu

**Kibernetika İnstitutu** — Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin strukturuna daxil olmuş elmi tədqiqat institutu. 1958-1965-ci illərdə **Hesablama Mərkəzi**, 1965-2014-cü illərdə **Kibernetika İnstitutu**, 2014-cü ildən 2026-cı ilə qədər isə **İdarəetmə Sistemləri İnstitutu** adlanmışdır.

2025-ci ildə İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun və Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun əsasında Riyaziyyat İnstitutu Publik Hüquqi Şəxs yaradılmışdır. 

## Elmi istiqamətləri
İnstitutda aşağıdakı istiqamətlərdə fundamental nəzəri və tətbiqi elmi tədqiqat işləri yerinə yetirilir:

* İdarəetmənin nəzəri və tətbiqi problemləri;
* Süni intellekt texnologiyaları;
* Sosial-iqtisadi sistemlərin tədqiqi.

## Tarixi
Azərbaycanda Kibernetika sahəsində ilk tədqiqatlar 1952-ci ildə AEA-dakı Neft ekspedisiyası nəzdində Elektromodelləşdirmə laboratoriyasında başlanmışdır. 1952–1953-cü illərdən bu laboratoriyada quraşdırılmış şəbəkə modellər maşını neft laylarındakı müxtəlif proseslərin modelləşdirilməsi, süzülmə nəzəriyyəsi və neft yataqlarının əlverişli işlənməsi məsələləri həll edilirdi.

Neft ekspedisiyasının yenidən təşkili ilə əlaqədar olaraq Laboratoriya 1956-cı ildə Elmlər Akademiyasının Fizika və Riyaziyyat, 1958-ci ildə isə Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun tərkibinə daxil edilmiş və Hesablama mərkəzi adlandırılmışdır. 1959–1960-cı illərdə Azərbaycana ilk universal rəqəmli elektron maşınları ‒ "Ural-1" ,"BESM-2" gətirildikdən sonra ədədi üsullar, proqramlaşdırma, alqoritmlər yaradılması və ümumiyyətlə xalq təsərrüfat əhəmiyyətli səciyyəvi məsələlərin həlli sahəsində fəaliyyət başlandı və tezliklə xeyli sürətləndi.

1960-cı ildə isə Hesablama Mərkəzi müstəqil təşkilat kimi təsdiq edilmişdir. 1965-ci ildə Hesablama Mərkəzinin əsasında **Kibernetika İnstitutu** yaradılmışdır.

1971-ci ildə İnstitutun nəzdində təsərrüfat hesablı "Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sistemləri" şöbəsi (2002-ci ildə müstəqil İnformasiya Texnologiyaları İnstitutuna çevrildi) yaradılmışdır. Kibernetika İnstitutu "Respublika Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sisteminin" yaradılması üzrə baş təşkilat təyin olunmuşdu.

2014-cü ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə institutun adı dəyişdirilərək **"İdarəetmə Sistemləri İnstitutu"** adlandırılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 28 iyul tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının **"İdarəetmə Sistemləri İnstitutu"** Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.

## Direktorları
* 1952–1965-ci illərdə: t.e.d., professor Səid Əmiraslan oğlu Ələsgərov,
* 1965–1970-ci illərdə: akademik Əşrəf İsgəndər oğlu Hüseynov,
* 1970–1988-ci illərdə: akademik Cəlal Eyvaz oğlu Allahverdiyev,
* 1988–2020-ci illərdə: akademik Telman Abbas oğlu Əliyev,
* 2021-2025-ci il illərdə: akademik Əli Məhəmməd oğlu Abbasov.

## Həmçinin bax

* Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu
* Məlumat Hesablama Mərkəzi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tikanlı kəvər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Aralıq dənizi sahillərində, Cənubi Avropada, Qafqazda, Orta Asiyada, Pakistanda və Hindistanda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik yarımkol bitkidir. Oduncaqlı əsas gövdədən hər tərəfə sürünən, uzunluğu 2 m-dək olan budaqları çıxır. Çoxsaylı kiçik yarpaqlarıyumru və ya ellipsvari formalı, ucu biz, qısa saplaqda yerləşir, saplaqların bünövrəsində iynə kimi yalançı zoğları vardır. Çiçəkləri tək, iri (diametri 5-8 sm), ağ bəzən sarımtıl və ya çəhrayı çalarlıdır. May-iyunda, bəzən iki dəfə (sentyabr-oktyabrda)çiçəkləyir. Meyvələri uzunsov-oval, ətli, giləmeyvə şəkilli, uzunluğu 2 sm-dək, yaşıl rənglidir. Yetişdikdə içəri tərəfdən  çoxsaylı, qonur toxumları, burulan dörd laylarla açılır. Kökü qalın, güclüdür.

## Ekologiyası
Yaxşı drenajlı, günəşli yerdə, pH 6, 3-8, 3 olan quru torpaqlarda bitir. Qışda temperaturu +10&nbsp;°C-dən aşaği olmayan rayonlarda becərilməsi məsləhətdir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda tikanlı kəvər ancaq yabanı növü halda yayılmışdır. Böyük və Kiçik Qafqazda, Abşeronda, Şamaxıda, Naxçıvanda, Sumqayıtda, Xızıda və s. rayonlarda bitir.

## İstifadəsi
Qabığının həlimi iştaha artıran və mədənin fəaliyyətini yaxşılaşdıran ədviyyat kimi istifadə edilir. Köklərin hər qabığı diş ağrısında çeynənir və irinli yaralarda istifadə olunur. Kaperslərin meyvələrində steroid saponinlər, alkaloidlər, karbohidratlar (32,9%), askorbin turşusu (150 mq %-dək) və yağ (3,75%);küklərin qabığında-staxidrin alkaloidi vardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İsrafil Hüseynov

**İsrafil Sami oğlu Hüseynov** () — görkəmli neftçi, qazma ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1977), Azərbaycan Dövlət mükafatı (1972), Lenin ordeni laureatı, SSRİ Ali Sovetinin deputatı (IX–X çağırış).

## Həyatı
Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə "Gürgan-neft" Mədənlər İdarəsində başlamışdır. 1965 ildən qazma ustası işləmişdir. 1980 ildən Azərbaycan Neft və Qaz Sənayesi İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri, Sovet Sülhü Müdafiə Komitəsi sədrinin müavini, SSRİ Ali Sovetinin (9-10-cu çağırış) deputatı, Azərbaycan Kommunist Partiyası 29-cu, Sovet İKP 25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. "Azərbaycan neft ustası", "SSRİ fəxri neftçisi" fəxri adlarına layiq görülmüşdür. 2 dəfə Lenin ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

İsrafil Sami oğlu Hüseynov fəhlə, texnik, istehsalat şöbəsinin mühəndisi, Neft-qaz sənayesi işçilərinin həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin sədri işləmişdir.

İ.Hüseynov briqadası, açıq dənizdə işləyərək ölkə praktikasında ilk dəfə olaraq 1531 saylı quyunu nəzərdə tutulduğundan 69 gün əvvəl təhvil vermişdir (2040 m). Quyunun kommersiya sürəti plana görə 290,5 m/dəz-ay, normaya görə 365,9 olsa da 496,9 m/dəz-ay təşkil etdi. Bu maili qazmada Avropa rekordu idi.

İ.Hüseynovun briqadasının yenilikçi qazmaçıları ilk dəfə olaraq qazma işində boru-sütun boru baltasının mexaniki tutucusunu, müxtəlif tipli mexaniki açarların və s. sınanılmasını və praktikaya tətbiq edilməsini həyata keçirmiş, qazma nasosunu hərəkətə gətirmək üçün - 10 güc aqreqatından istifadə edərək dizellərin verilmiş rejimdə avtomatik işləməsini təmin etməklə yanaşı dizel yağına qənaət etməyə və istehsalatın inkişaf səviyyəsini yüksəltməyə nail olmuşdur.

Görkəmli qazma ustasının adı ilə Xəzərdə yeni neft rayonunun mənimsənilməsi bağlıdır. Məhz burada Neft Daşlarının bir neçə kilometrliyində, Xəzərin dərinliyində tikilmiş stasionar platformalarda İsrafil Hüseynovun briqadası uğurla ilk quyuları qazmışdır. Hazırda fəaliyyətdə olan *28 May* adına yatağın işlənməsinin əsasını İ.Hüseynovun briqadası qoymuşdur.

## İstinadlar
Atatürk evi

**Atatürk evi muzeyi** — geniş yayılmış fikrə görə Mustafa Kamal Atatürkün 1881-ci ildə Salonikidə doğulduğu və bu gün muzey kimi istifadə edilən ev.

Saloniki bələdiyyəsi, Türkiyə Respublikasının 10 illiyi münasibətilə 1933-cü ildə evi satın alaraq Mustafa Kamala hədiyyə etmək qərarını vermiş; satınalma işləri tamamlanıb hədiyyə edilməsi 1937-də baş tutan ev 1953-də muzey olaraq açılmışdır.

Ev-muzeyi ildə 50 mindən artıq insan ziyarət edir. Evin bağçasında Atatürkün atası Əli Rza Əfəndi tərəfindən əkildiyi rəvayət olunan tarixi nar ağacı, tarixi və mədəni dəyəri səbəbilə muzeyin ən çox diqqət çəkən nöqtələrindəndir.

Ev 2011-də Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən "müasir abidə" kimi təsdiq edilmişdir.

## Ünvanı
"*Agiu Dimitriu məhəlləsi, Apostolu Pavlu pr.17*" ünvanında yerləşən evin Osmanlı dönəmindəki ünvanı "*Koca Kasım Paşa məhəlləsi, İslahane prospekti və ya Numan Paşa prospekti*" şəklindədir.

## Surətləri

### Atatürk Meşə Ferması Atatürk Evi
Atatürkün 100 illiyi münasibətilə türk xalqının atasına sevgi və hörmətinin dəlili olaraq Salonikidəki Atatürk evinin eyni plan və ölçülər içərisində bir surəti, Ankara Ticarət Palatasının dəstəyi ilə Çarmıqlı qardaşları tərəfindən Atatürk Meşə Fermasının ərazisində inşa etdirilərək 1981-ci il 10 noyabr günü mərasimlə ziyarətə açılmışdır. Bu fəaliyyətlər çərçivəsində Əkinçi Atatürk Abidəsi də ucaldılmışdır. Atatürk evi Atatürk Meşə Ferması idarəsi tərəfindən idarə olunmaqdadır.

### Ovçular Atatürk Evi
Ovçular Anbarlı Məhəlləsində yaradılan bu monumental əsər, Atatürkün Salonikidə doğulduğu ev model alınaraq hazırlanmışdır. Əli Külək və Tuncay Gürpınarlı tərəfindən Atatürkün Salonikidəki evi layihələndirildikdən sonra, Memar Müslüm Kaptan tərəfindən Ankara, Sivas və Ərzurumda araşdırma gəzintiləri aparılaraq lazımi məlumat və sənədlər toplandı. Orijinalına sadiq qalınaraq yaradılan bu əsər üçün 650 milyard lirə xərclənmişdir.

## İstinadlar
Cümhuriyyətə doğru üç addım (film, 2008)

## Məzmun
Film Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 90 illiyinə ithaf olunub. Filmdə şərqdə ilk demokratik dövlət olan Azərbaycan Cumhuriyyətinin qurulmasında Gəncənin  rolundan bəhs edilir.

## Film haqqında
Filmdə ilk dəfə olaraq bəstəkar Fikrət Əmirovun atası Məşədi Cəmil Əmirov tərəfindən bəstələnən, Nuru Paşanın şərəfinə 1919-cu ildə Gəncədə səsləndirilmiş "Türk marşı" da yer almışdır.

## Səhv
Titrlərdə "film" əvəzinə flim yazılmışdır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Müəllif:** Zakir Muradov
:**Rejissor:** Zakir Muradov
:**Kamera:** Nazim Quliyev
:**Montaj:** Nazim Quliyev
:**Məsləhətçi:** Bəşir Əhmədov
:**Musiqilərindən istifadə edilən bəstəkar:** Üzeyir Hacıbəyov, Müslüm Maqomayev, Məşədi Cəmil Əmirov, Fikrət Əmirov, E.Dadaşova
:**Mətni oxuyan:** Zakir Muradov (titrlərdə yoxdur)

### Filmdə iştirak edənlər
:Rəfat Cuvarlı (Nəsib bəyin bacısının nəvəsi)
:Əhməd İsayev (əməkdar jurnalist)
:Bəşir Əhmədov (müəllim)
:Hüseyn Verdiyev (musiqi müəllimi)
:Musa Kazımov (Nağı bəyin bacısının nəticəsi)
:Mirzə Abbas Abbaszadə (müəllim)
:Zabil Qəhrəmanov (hüquqşünas)

### Arxiv kadrlarda iştirak edənlər
:Fətəli xan Xoyski (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Əhməd bəy Ağaoğlu (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Ələkbər bəy Rəfibəyli (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Həsən Ağayev (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Dəli Alı (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Ənvər Paşa (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Hacı Əhməd bəy (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Nuru Paşa (şəkil)(titrlərdə yoxdur)
:Məmmədbağır bəy Şeyxzamanlı (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Nağı bəy Şeyxzamanlı (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Salman Əhmədli (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Məşədi Cəmil Əmirov (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Mobil Əhmədov (video və şəkil)(titrlərdə yoxdur)
:Heydər Əliyev (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Sarı Ələkbər (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:İbrahim xan Xoyski (titrlərdə yoxdur)
:Tomris Azəri (Nağı Şeyxzamanlının nəvəsi) (titrlərdə yoxdur)
:Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:İsmayıl xan Ziyadxanov (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Xudadat bəy Rəfibəyov (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Həmid bəy Yusifbəyli (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:İsmayıl bəy Qaspıralı (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Eyyub bəy Yusifbəyli (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Hüseyn Cavid (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Əhməd Cavad (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Üzeyir Hacıbəyov (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Müslüm Maqomayev (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Cəlil Məmmədquluzadə (şəkil) (titrlərdə yoxdur)
:Həsən bəy Zərdabi (şəkil) (titrlərdə yoxdur)

## Sitatlar
:İstanbuldan gəldin Gəncəyə doğru
:Haydı gavurlara anlat bu zoru
:Gəncədən Bakıya zəfərdir yolu
:İrəli, irəli ər Paşa Nuru

## İstinadlar
Daşkənd (dəqiqləşdirmə)

**Yaşayış məntəqələri**

;Azərbaycanda
* Daşkənd (Xocalı) — Xocalı rayonunda kənd.
* Daşkənd (Yardımlı) — Yardımlı rayonunda kənd. 13 iyun 2008-ci ildə ləğv olunmuşdur.
* Yeni Daşkənd — Bərdə rayonunda kənd.

;Ermənistanda
* Daşkənd — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu ərazisində kənd.
* Daşkənd (Göyçə) — Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalında kənd.

;Özbəkistanda
* Daşkənd — Özbəkistanın paytaxtı.

;Türkiyədə
* Daşkənd (Konya) — Konya ilində kənd.

;Digər
* Daşkənd zəlzələsi (1966) —
Zibeydə xanım

**Zibeydə Xanım** (; ) — Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün anasıdır. Əslən Karamanlıdır.

## Ailə mənşəyi
Osmanlı İmperiyası dövründə, II Mehmed zamanında Anadoludan (İzmir) Rumeliyə köçən və Saloniki yaxınlarındakı Langazada torpaq işləri ilə məşğul olan bir Türkmən ailəsi olan Hacı Sufi ailəsindəndir. **Atası**: Sofuzade Feyzullah (Sadullah) Ağa, **anası** : Molla Xanım olaraq xatırlanan Aişə Xanımdır. Dövründə qadınların məktəbə getməsi məşhur olmadığı üçün, oxucu yazar olması səbəbiylə özü də *Zibeydə Molla* olaraq xatırlanardı.

Hacı Sufi kimi dininə bağlı bir ailədən gəldiyi üçün özü də elə idi. Türk tarix kitablarında tez-tez keçən, təhsil sisteminin qarışıq olduğu bir dövrdə, Mustafa Kamalın nə növ bir məktəbə gedəcəyi mövzusundakı mübahisə/müzakirələrdə Zibeydə Xanımın, dini təhsil verən Məhəllə Məktəbinə getməsində israrçı olması bu yüzdəndir.

Salonikidə Gömrük Mühafizə Təşkilatında məmur Əli Rza Əfəndi ilə 1871-ci ildə hələ 14 yaşında ikən evləndi. Əli Rza Bəy, sarışın və mavi gözlü bir qadınla evlənməyi xülyalarkən, özündən 20 yaş kiçik olan, qara saçlı və dərin mavi gözlü bu qadına sevdalandığını ifadə etmişdir.

Yeni cüt Saloniki Yenikapı səmtində yeni həyatını başlatmış və Zibeydə Fatma, Ömər və Əhməd adlı uşaqları doğulmuşdur. Ancaq Fatma bu dövrdə ölmüşdür.

Bərabər/yoldaşı Əli Rza Əfəndi Yunanıstan sərhədində Çayağzı (ya da Keşiş Köprüsü)ına təyin ediliği üçün daşınmış və orada Ömər və Əhməd ölmüş.

1881-ci ildə dördüncü uşaqları Atatürk, 1885-ci ildə Məqbula Atadan, 1889-cu ildə Naciyə doğuldu. Naciyəni də kiçik yaşda vərəmdən itirdilər. Əli Rza Əfəndi də 1888-ci ildə öldü.

## İkinci Evlilini
Bunun üzərinə Zibeydə Xanım, uşaqlarını da götürərək böyük qardaşı Hüseyn Beyin Langazadakı cütlüyünə getdi. Atasının erkən ölümünün və dayısının cütlüyündə ailənin kişis(n)i olaraq yaşadıqlarının Mustafa üzərində dərin təsirləri olduğu düşünülər.

Böyük qardaşına daha çox yük olmaq istəməyən Zibeydə Xanım, ikinci evliliyini Saloniki Gömrüklər Başmüdürü Ragıp Bəy ilə etdi. Ragıp Beyin də əvvəlki evliliyindən dörd uşağı vardı. Bu evlilik, atasının xatirəsinə hörmət göstərilmədiyini düşünən Mustafa Kamalı hirsləndirdi. Zibeydə Xanım, Balkan Döyüşündən sonra Ragıp Bəydən ayrıldı və artıq Osmanlı torpağı olmaqdan çıxan Salonikiyi tərk edərək qızı Məqbula Atadan ilə birlikdə İstanbula köç edib Beşiktaş Akaretlerdə bir evə yerləşdi.

Mustafa Kamal, Əli Fuad Cebesoya, Ragıp Bəy haqqında

*Mənə qarşı hamı/həmişə çox hörmətli davranmış, böyük adam muameleri etmişdir. Nəzakətli və nəzakətli bir insandır.*

demişdir.

1919-cu ildə Anadoluya çıxdığından bəri görmədiyi və üstəlik Osmanlı Padşahı tərəfindən haqqında ölüm əmri verildiyini öyrəndiyi oğulu Mustafa Kamal ilə ancaq 14 iyun 1922da Adapazarıında təkrar görüşən Zibeydə Xanım, onun yanına Ankaraa yerləşdi. Ancaq bu şəhərin sərt iqlim şərtləri sağlamlığını mənfi təsir edincə müalicə məqsədiylə İzmira getdi. 14 yanvar 1923 günü 66 yaşında həyatını itirdi. İzmirın Karşıyaka, mahalında 1940-cı ildə etdirilən abidə məzarda yatmaqdadır.

## İstinadlar
Əli Rza Əfəndi

**￼Əli Rza Əfəndi** (; d. 1839, Saloniki - ö. 1888/1893, Saloniki) — Mustafa Kamal Atatürkün atasıdır. Onun atası Qızıl Hafiz Əhməd Əfəndi, Şimali Makedoniyanın torbeş kəndlərindən biri olan Qocacıqda (mak. Коџаџик/Kodžadžik) anadan olub. Polis zabitliyi, katiblik və taxta-şalban ticarəti ilə məşgul olmuş Əli Rza Əfəndi, 1871-ildə Zibeydə Xanım ilə evlənmişdir.

## İstinadlar
Həzrəti Əli qalası

**Həzrəti Əli qalası** — Şəki rayonunun Baş Küngüt kəndində yerləşən qala.

## Haqqında
Çay daşlarından tikilən, o qədər də böyük olmayan qala dairəvi planda inşa edilib. Qalanın ərəblərin Azərbaycanda hakimliyi dövründə gözətçi məntəqəsi kimi tikildiyi güman edilir.

## Həmçinin bax
Lex qalası

**Lex qalası** — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu ərazisində yerləşən erkən orta əsrlər dövrünə aid qala.

## Haqqında
Kəlbəcər qalalarını tədqiq edənlərin fikirincə, bu qalalar karvan yollarının üstündə tikilirmiş və bununla da həmin yollara nəzarət olunurmuş. "Lex" qalasının başında qayadan yonulmuş, dərinliyi 3-5 metrə çatan quyular var. Bu quyularda ərzaq, ya da su saxlanılırmış. Həmin quyuların içərisində nəhəng palıd ağacları bitib. Bu palıdların hər birinin diametri 30-40 santimetrdi. Qalanın Ləv çayı istiqamətində iki mağarası aşkar olunub. Bura ən qədim insan məskənlərindən  hesab olunur. Yayda olduqca sərin, qışda isə isti olan bu mağarada istənilən ərzaq məhsulunu bir ay saxlamaq mümkündür.
Qala uca dağ zirvəsində inşa edilib. Yerli qaya daşlarından inşa olunan qalanın müdafiə məqsədilə tikildiyi güman edilir.

Lök qalası ilə bağlı maraqlı əfsanə mövcuddur. Əfsanəyə görə, göylərdən aşağı düşmüş qanadlı insanlar Lökü tikmişdir. Lökün özü isə mifik qəhrəman idi, görünüşünü dəyişə bilir və zəhmli ordunu idarə edirdi.

## Adının mənası
Kəlbəcər rayonu ərazisində Lex qalası da özünün erkən orta əsrlər dövrünə aid olması ilə yanaşı, həm də möhkəmliyi ilə diqqəti çəkəndir. Adı qalanın formasını tamamlayır. Qalanın beli dəvə boynuna oxşayır. Karvan yolu üzərində tikilmiş bu qala məhz həmin o formanı özündə ehtiva edir.

## Karvan yolları
Qalanın divarları üstündə daşdan yonulmuş nəzarətçilərin dayana biləcəyi yerlər də var və onlar da burda dayanmaqla karvan yolunu nəzarət altında saxlayıblar.  Lex qalasının üzərində yerləşdiyi və Ləf çayı adlanan həmin axarın önündə iki böyük mağara da var. Həmin mağaralar da təbii ki, tədqiqatlar zamanı tapılıb, müəyyənləşibdi. Arxeoloqların fikrinə görə, yayda olduqca sərin, qışda isə isti olan bu mağaralar qala sakinlərinin yaşayış yeri olubdu. Göründüyü kimi, Lex qalası Kəlbəcərdə uca dağ zirvəsində inşa edilib, özü dağın üstündə qaya daşlarından tikilərək müdafiə məqsədi daşıyıbdı.

## Həmçinin bax
* Qala
* Kəlbəcər
* Qarabağ

## Xarici keçidlər
* Şuşa qalaları
* Memarlıq abidələrinin siyahısı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Cavanşir qalası

**Cavanşir qalası** — İsmayıllı rayonunda yerləşən tarixi abidə. Rayonun qədim dövrlərə aid tarixi abidələrinin böyük əksəriyyəti Albaniya tarixinə aiddir. Məlumdur ki, Albaniya tarixinin son dövrləri, onun əsas vilayətlərindən olan Girdiman vilayəti və tanınmış sərkərdəsi Cavanşirin adı ilə bağlıdır. Qala 7-ci əsrdə tikilmişdir.

Qafqaz Albaniyasında Mehranilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə hökmdar Cavanşir tərəfindən tikdirilmişdir və buna görə də qala onun adını daşıyır. Qalanın inzibati mərkəz kimi istifadə olunduğu güman edilir.

Qala İsmayıllı rayonunun Talıstan kəndindən 4&nbsp;km şimalda, Ağcaçayın sağ sahilində yerləşir. Əsas hissə "içqala"dan ibarətdir. Əsas hissənin cənub divarlarının qalınlığı 2 m, hündürlüyü isə 10 m-dən çoxdur. Düzgün olmayan çoxbucaqlıyla "içqala" dağın ən hündür yerində tikilmişdir. Qalanın şimal qurtaracağında eni 2 m, uzunluğu isə 50 m olan divar çıxıntı var. Divar silindirvari bürclə tamamlanır. Müdafiə istehkamıdır. Qaladan təqribən 7&nbsp;km məsafədə yerləşən "Qız qalası"na yeraltı yolun olması güman edilir. Qalanın həyətində heç yanda tapılmayan nadir güllər və bəzək ağacları bitir. Qalanın qərb divarları sürüşmə nəticəsində uçub dağılmışdır. Sahəsi təqribən 2 ha-dır. Qalada diametri 8 m-ə çatan 6 bürc var. Qalaya getmək üçün Talıstan kəndinə qədər avtomobillə, kənddən qalaya qədər olan 4&nbsp;km. məsafəni isə piyada və ya atla qət etmək lazımdır.

Cavanşir qalasının tam sxemini ilk dəfə olaraq 1963-cü ildə coğrafiya elmləri doktoru, professor Ramazan Tarverdiyev bussol planaalma yolu ilə tərtib etmişdir.

## Qalereya


Fayl:Ramazan Tarverdiyev. Cavashir qalasi-1.jpg
Fayl:Ramazan Tarverdiyev. Cavashir qalasi – 2.jpg


## İstinadlar
 

## Mənbə
* Albaniya dövrünün ən möhtəşəm müdafiə istehkamı - Cavanşir qalasından reportaj
* Cavanşir qalası

## Xarici keçidlər
*İsmayıllı - Qalalar diyarı
*http://gomap.az/Info/Description.aspx?pID=1503627
 
## Həmçinin bax
* Qafqaz Albaniyası
* Cavanşir
Niyalqala

Qala İsmayıllı rayonu ərazisində yerləşir. Qalanın Qafqaz Albaniyası dövründə tikildiyi və əsas yaşayış yerlərindən biri olduğu mənbələrdə qeyd olunub. Uzun bir dövr ərzində yaşayış yeri kimi istifadə olunan qalanın xarabalıqları indi dı qalmaqdadır.

Əl-Məsudi Şirvanşahın Qabh dağındakı Niyal adlanan qalasını xatırladır və onun *"dünyada misli-bərabəri olmayan qala"* olduğunu göstərir. Niyalqaladan bir fərsəng aralı, ondan 7–8 km şərqdə şahın zindanının yerləşdiyi daha bir möhkəm qala, ehtimal ki, Sulut qalası yerləşirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Girdiman qalası ilə dəyişik salınan Niyalqala – Azərbaycanda ən qədim istehkamlardan biri (FOTO)
Çalğıqala

**Çalğıqala** — Laçın rayonu ərazisində yerləşən qala.

Tikilmə tarixi məlum deyil. Birqülləli qalanın ərazisi o qədər də böyük deyil.
Qərbi Makedoniya

**Qərbi Makedoniya** — Yunanıstanda bölgə.

## Qalereya

Fayl:sakoulevas.jpg|Florina
Fayl:Ptolemaida,_Kozani_prefecture,_Greece_-_aerial_view.jpg|Ptolemaida
Fayl:Kastoria2 200704.JPG|Kastoria - The lake Orestiada
Fayl:Mamatsios.jpg|Aghios Nikolaos Clock Tower in Kozani


## İstinadlar
Orta Makedoniya

**Orta Makedoniya** — Yunanıstanda bölgə.

## İllər
* Ampelókipoi (Αμπελόκηποι)
* Evosmos (Εύοσμος)
* Kalamariá (Καλαμαριά)
* Kateríni (Κατερίνη)
* Políchni (Πολίχνη)
* Sérres (Σέρρες)
* Stavroúpoli (Σταυρούπολη)
* Sykiés (Συκιές)
* Thessaloníki (Θεσσαλονίκη)
* Véroia (Βέροια)
Türkiyə Dövlət qəbiristanlığı

**Türkiyə dövlət qəbiristanlığı** — Türkiyənin dövlət başçıları ilə Atatürkün silahdaşlarının (Türkiyə Qurtuluş Savaşı zamanı ən azı diviziya komandiri olmuş 61 komandanın) məzarlarının yerləşdiyi, 1988-ci ildə istifadəyə verilmiş "abidə-park" xüsusiyyətindəki qəbiristanlıq.

Ankarada, Atatürk Meşə Fermasının ərazisində yerləşir. 536 min kvadrat metrlik sahədə yerləşən və 356 min kvadrat metri yaşıl sahə olan park, xalqa açıqdır. Məzarlıq Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyi tərəfindən idarə olunur.

### Prezidentlər

### Türkiyə Böyük Millət Məclisi sədrləri

### Baş nazirlər

### Dövlət məzarlığında dəfn edilən hərbçilər

## İstinadlar
Blaqoyevqrad vilayəti

**Blaqoyevqrad vilayəti** (област Благоевград, *oblast Blagoevgrad* , Благоевградска област, *Blagoevgradska oblast*) - Bolqarıstanda inzibati ərazi vahidi.

## Həmçinin bax