open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Su rejimi

Vaxt etibarilə çaylarda və göllərdə suyun səviyyəsinin və həcminin dəyişlməsidir. Yazda dağlarda qarın əriməsi ilə əlaqədar Azərbaycanın çaylarında su çoxalır, daşqın olur, yayda suyun səviyyəsi aşağı düşür, payızda yağışların hesabına səviyyə yenidən qalxır, qışda yenə səviyyə alçaq olur.

## Həmçinin bax
* Su məsarifi
* Çay
* Göl

## İstinad
Sutoplayıcı hövzə

**Sutoplayıcı hövzə**, sutoplayıcı sahə - Müəyyən çaya, gölə və ya dənizə yerüstü və yeraltı suların axdığı ərazidir. Sutoplayıcı hövzə suayrıcılarda bir-birindən ayrılır.

## Həmçinin bax
* Çay
* Göl

## İstinad
Süxur

**Süxur** — Yer qabığını əmələ gətirən təbii mineral birləşmələr. Mənşəyinə görə süxurlar müxtəlif qruplara bölünür.

## Torpaqəmələgətirən süxurlar

Ana süxurları torpaqəmələgətirən süxurlar üçün əsas sayılır, onların üst qatlarından torpaq yaranır. Süxurların xüsusiyyətləri torpağın kimyəvi və fiziki xassələrinə müəyyən qədər təsir göstərir. Qranit üzərində əsasən az münbit torpaqlar əmələ gəlir. Bazalt süxurlar isə münbit torpağın yaranması üçün qiymətli material hesab olunur. Landşaftın, hidroqrafiyanın və bitki örtüyünün xüsusiyyəti dağ süxurlarının xarakteri və formasından asılıdır.

## Maqmatik süxurlar

Maqmanın yer qabığının dərinliklərində və ya yer kürəsində soyuyaraq qatılaşmasıyla əmələ gələn süxurlara maqmatik süxurlar deyilir. (Məsələn:Qranit, Siyenit, Trakit, Andezit, Latit, Diyorit, Qabro, Obsidian, Monsonit, Perlit, Riolit, Qranodiorit, Bazalt, Harzburgit, Diabaz və s.) Maqmatik süxurlar da özlüyündə 2 qrupa bölünür:

# **[[Effuziya|Effuziv]]-** Maqma püskürüb yer səthinə çıxaraq aşağı temperatur və toyiq şəraitində soyuduqda yaranan süxurlar
# **İntruziv** — maqma yer səthinə çatmayıb yüksək təzyiq şəraitində müəyyəndərinlikdə yavaş-yavaş soyuyub kristallaşaraq yaranan süxurları deyilir.

## Sedimental süxurlar
Maqmatik süxurların xarici təsirlər nəticəsində(hava, su, külək və s.) kiçik parçalara bölünməsilə meydana gələn süxurlara deyilir. (Məsələn:Qumdaşı, Gildaşı, Konqlomera və s.)

Sedimental süxurların növləri:

* Mexaniki Sedimentar süxurlar
* Kimyəvi Sedimentar süxurlar
* Üzvi Sedimentar süxurlar

## Metamorfik süxurlar

**Metomorfik süxurlar** — yerin daxilində olduğu yerdəcə çöküntü süxurlarından yaranmışdır. Yüksək temperatur və təzyiq nəticəsində çöküntü süxurlar sıxılmış, bir hissəsi ərimiş və sementləşmişdir. Çöküntü süxurların belə dəyişmə prosesi birlikdə metomorfizm adlanır. (Məsələn:Mərmər, Amfibolit, Kvarsit, Hornfels, Miqmatit, Şist, Qneys, Sleyt və s.)

## Çökmə süxurlar

**Çöküntü süxurlar** — ilkin süxurların parçalanmasından, parçalanan süxurların külək, su və ya buz vasitəsilə aparılaraq yer səthində və ya su hövzələrində çökməsindən yaranır.

Qum, çınqıl, gil — çökmə süxurlardır. Onlardan tikintidə geniş istifadə olunur.

Torf, daş kömür, əhəngdaşı, təbaşir kimi çökmə süxurlar bitki və heyvan qalıqlarından yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şərq şaqqıldağı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
Yabanı halda Şərqi və Cənubi Qafqazda yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1–3 m-ə çatan koldur. Yarpaqları 5-7 sm uzunluğunda, 4-5 cüt yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqları dəyirmi və enli, tərs-yumurtavaridir. Qaidəsi pazvari, çılpaq, uzunluğu 15–20 mm, eni 11–13 mm-ə yaxındır. Göyümsov, yaşıldır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Hər salxımda  2-4 ədəd çiçək yerləşir. Kasa yarpaqları enli, zəngvari, iti dişicikli, borucuqdan 3-4 dəfə qısadır. Tacı narıncı, 20 mm-ə qədər uzunluqdadır. Kürəkləri qayıqcıqdan qısa, oraqvaridir. Meyvəsi paxlaşəkilli, şişkin, nazik divarlı, uzunluğu 4-5 sm, eni 2 sm-ə qədərdir. Qısa saplaqlı olub, çılpaq, bənövşəyi rəngdədir, avqust ayında yetişir. Yetişdikdə uc hissədən açılandır.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlı, işıqsevən, torpağa az tələbkar, dekorativ koldur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazın aşağı və orta dağ qurşaqlarında, daşlı yamaclarda, seyrək meşəliklərdə təsadüf edilir.

## İstifadəsi
Park və bağlarda qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Konkordant sahillər

**Konkordant sahillər** (yun.concordans-uyğun) — Sahilə paralel uzanan sıra dağların istiqaməti ilə uyğun olan sahillərə deyilir. Məsələn:Amerikanın Sakit okean sahili.

## Həmçinin bax
* Şerm sahil tipi
* Diskordant sahil
* Akkumulyativ sahil tipi

## İstinadlar
Hippocrepis emerus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizyanı ölkələrində, İspaniyadan Kiçik Asiyaya qədər olan ərazilərdə və Şərqi Avropada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
0,5-1,5 m hündürlüyündə, yarpağını tökən koldur. Budaqları yaşıl rəngli, tillidir. Yarpaqları təklələkvari, 5-9 ədəd tərs yumurtavari formalı yarpaqcıqdan ibarətdir. Onların uzunluğu 0,6-2,3 sm, eni 0,3-1 sm olub, qısa saplaqlı və ya oturaqdır. Yarpaq altlığı üçkünc, çiçəkləri qızılı-sarı rəngdə, 3-8 ədədi birlikdə qoltuqlarda çətirvari çiçək qrupu təşkil edir. Onlar yarpaqdan 2-3 dəfə iridir. Kasacığı zəngvari, 3-5 mm uzunluqda, ensiz, tərs-yumurtavari, qayıqcıq formalı, oraqvaridir. Bütün ləçəkləri dırnaqcıqlı, kasacıqdan 2 dəfə uzundur. Paxlaları 2,5-6 sm uzunluqda, 1,5-2 mm enində olub, ucdan nazik, əyridir. Toxumları uzunsov-tilli, 4 mm uzunluğunda və 1 mm enində, qəhvəyi rəngli, hamardır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. 

## Ekologiyası
Kölgəsevən və suya çox tələbkardır. Günəşli, quru yerlərdə sıx kolluqlar əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Mədəni şəraitdə becərilir. 

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Chamaecytisus ruthenicus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Sibirin quru çınqıllı sahələrində, Avropa, Qərbi Asiya, Şimali Afrika və Makroneziyada yayılmışdır. Qafqazda 6, Azərbaycanda isə 1 növü məlumdur.
  
## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1,5-2 m, dik qalxan budaqlara, üçər yarpaqlara malik olan koldur. Yarpaqcıqları tərs yumurtavari, oturaq, alt tərəfdən ipəkvari tükcüklüdür. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri qızılı-sarı rəngdə olub, tək-tək salxımlarda yerləşir. Meyvələri avqust ayında yetişir. Paxlası xətvari, qara rəngli, tükcüklü olub, 3 sm uzunluqdadır.
    
## Ekologiyası
Bu növ şaxtaya, quraqlığa dözümlü və işıqsevəndir.
    
## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat bağında introduksiya edilmişdir.
    
## İstifadəsi
Dekorativ kol kimi dağlıq sahələrdə, bağ və parklarda istifadə oluna bilər. Yaxşı balverən bitkidir. 
    
## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yığcam naz

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
İtaliya və Cənub-Şərqi Avropada yayılmışdır. Bu növ Böyük Qafqaz dağlarından orta qurşağa kimi daşlı yamaclarda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 30-50 sm-ə qədər olan, sürünən gövdəli, həmişəyaşıl yarpaqları olan koldur. Bu bitkinin yarpaqları uzunsov-ellipsvari, uzunluğu 2,5 sm-ə qədərdir. Yarpaqların aşağı hissəsi yumşaq tükcüklərlə örtülmüşdür. Sarı rəngli oturaq çiçəkləri iyun-iyul aylarında budaqların uc və ya qoltuq hissələrində salxımlar əmələ gətirir. Çiçəkləmə müddəti 40-65 gündür. Çiçəkləri zərif, nazik kasayarpaqları ilə örtülmüşdür. Paxlaları ensiz, uzunsov, bir qədər əyilmiş formada olub, çox toxumludur. Toxumları mərcimək formalı, yumru, müxtəlif künclüdür. Toxumla və ya qələmlə çoxaldılır. Vegetativ çoxaldılma zamanı qələmlərin kökvermə faizi aşağı olduğu üçün stimulyatorlardan istifadə etmək məsləhət görülür. Kök atmış qələmlər yazda əvvəlcədən hazırlanmış xüsusi sahələrə əkilir.

## Ekologiyası
Quru yamaclarda, qayaların, daş divarların ətrafında əkilməsi məsləhət görülür. Bu bitki xüsusi qulluq tələb etmir, günəşli sahədə yaxşı inkişaf edir. İşıqsevən, quraqlığa və soyuğadavamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz dağlarında, orta qurşağa kimi daşlı yamaclarda bitir.

## İstifadəsi
Boyaq bitkisi kimi geniş isifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çubuqlu naz

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qafqazın endemik növüdür. Böyük Qafqaz dağlarında, aşağı qurşaqda, quru dağ yamaclarında bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Uzunluğu 15-30 sm, qalınlığı 2 mm olan, nazik və zəif budaqlı kollardır. Yarpaqları uzunsov, ensiz-neştərvari, 15x1-2 mm, yarpaqaltlıqları çox xırdadır. Çiçəkləri sarı, qısa saplaqlı, kasacığı yapışıq, tükcüklü, pərləri xətvari-neştərvari, qalxanı enli yumurtavari, 10x8 mm, apeksi yumru, bünövrəsi ürəkvaridir. Paxlaları yapışıq, tükcüklü, xətvari-uzunsov, 18-22 x 4 mm-dir.

## Ekologiyası
İşıqsevən bitkidir, xüsusən daşlı-qayalı yerlərdə əkilmək üçün qiymətlidir. Torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın aşağı dağ yamaclarında bitir.

## İstifadəsi
Tərkibində boyaq maddələri vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çiçəklənən naz

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Piriney yarımadasında yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1,5 m olan, çubuqvari gövdəli, yarpağını tökən, bəzən yerə sərilmiş kolcuq, yarımkol və ya koldur. Zoğları şırımlı və tüklü, qabığının rəngi yaşıldır. Yarpaq düzülüşü növbəli, bəzi hallarda qarşılıqlı və qönçəvaridir. Yarpaqları sadə, kənarı tam, bəzən üçbölümlü olub, uzunluğu 20 mm-dir. Möhkəm kök sisteminə malikdir. Çiçək tumurcuqları yarpaqların qoltuğunda örtülmüş, görünəndir. Qızılı rəngli çiçəkləri sadə salxımlarda toplanır. Yelkənciyi tam çılpaqdır. Kasacığı zınqırovşəkilli, ikidodaqlıdır. Üst dodağı iki, alt dodağı isə üçdişlidir. Tacı sarı, nadir hallarda ağdır. Çiçəkdəki 10 erkəkcik birləşərək boru əmələ gətirir. Paxlaları ensiz, uzunsov, bir qədər əyilmiş, yanlardan basıq, tüklü, əksərən çoxtoxumlu, uzunluğu 1,5 sm-dir. Toxumları qara rəngli, parlaqdır. Toxumla artırılır.

## Ekologiyası
İşıqsevən bitkidir, xüsusən daşlı-qayalı yerlərdə əkilmək üçün qiymətlidir.

## Azərbaycanda yayılması
Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsinə introduksiya edilmişdir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitki kimi becərilir. Tərkibində boyaq maddələri vardır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yal

**Yal** — Sıra dağların və ya dağ massivlərinin qarşı-qarşıya durmuş yamacları arasında ən hündür hissəsinə deyilir. Yal zirvə və gədik zolağından ibarət olub, adətən suayrıcı xəttini təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Yamac
* Dağ
* Yamacın dikliyi
* Yal (qayıq)
* Yal (heyvan)
* İt yalı

## İstinadlar
Abgəz

**Abgəz** — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda kənd.

## Toponimikası
Abgəz — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda kənd.
Rayondakı Aldərə kəndindən 14 km şimalda yerləşirdi. 30-cu illərdə əhalisi rayon mərkəzinə
və rayonun Hamravar kəndinə köçürülərək kənd ləğv edilmişdir.
Toponim fars dilində "su" mənasında işlənən ab sözü ilə Azərbaycan dilində "aşırım", "dağ
qılıcında nazik yer", "gəzdək, dağ çökəyi, dağın təpəsindəki çökək" mənasında işlənən gəz sözünün
birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Həmçinin bax
* Yelizavetpol quberniyası
* İrəvan xanlığı
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## xarici keçid
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf

## İstinadlar
Əmdulla Mehrabov

**Əmdulla Mehrabov** (*tam adı Əmdulla Oruc oğlu Mehrabov; doğulub - 15.04.1952*) — fizik, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru.

## Həyatı
Əmdulla Mehrabov 1952-ci il aprel ayının 15-də Gürcüstan Respublikası Bolnisi rayonunda anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universitetini bitirmişdir. Hal-hazırda Türkiyə Cümhuriyyətinin paytaxt şəhəri olan Ankarada yaşayır. Orta Doğu Texniki Universiteti, Metallurgiya və Materiallar Mühəndisliyi Departamentində fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyəti

### Əsas elmi nailiyyətləri
Müdafiə və mülkü sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə olunmaq üçün çox-komponentli kristal-, amorf- ve nano-strukturlu yeni yüksək texnologiya materiallarının nəzəri ve kompüter hesaplama metodlarıyla dizaynı, sintezi ve inkişaf etdirilməsi.

### Elmi, elmi-pedaqoji və digər fəaliyyəti haqqında məlumat
* 1974 – Bakı Dövlət Universiteti, Bərk cisimlər fizikası (BCF) ixtisası;
* Həmin ildə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin (MDU) fizika fakültəsinə BCF ixtisası üzrə məqsədli aspiranturaya qəbul olub;
* 1978 – MDU-da dissertasiya işini müdafiə edib və fizika-riyaziyyat elmləri namizədi elmi dərəcəsini alıb;
* 1978-ci ildən – BDU-nun "Optika və Molekulyar fizika" kafedrasında əvvəlcə assistent, sonra baş müəllim, dosent, professor və kafedra müdiri vəzifələrinə qədər yüksəlmişdir;
* 1984 –1 il müddətində Yaponiyanın Tokyo Universitetindəki "Materiallar Elmi və Mühəndisliyi" departamentinə ezam edilmişdir;
* 1989 –Tbilisi Dövlət Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmlər doktoru alimlik dərəcəsini almışdır;
* 1991 – 4 ay müddətinə ABŞ-nin Kaliforniya Universitetindəki "Nüvə və Kimya Mühəndisliyi" departamentinə ezam olunmuşdur;
* 1992 – Türkiyənin Ankara şəhərindəki Orta Doğu Texniki Universiteti (ODTU), mühəndislik fakültəsindəki "Metallurgiya və Materiallar Mühəndisliyi" departamentinə ezam olunmuşdur; 
* 1998 – türk həmkarları ilə bərabər "Metallurgiya və Materiallar Mühəndisliyi" departamentində "Yüksək Texnalogiya Materiallarının Dizaynı və İnkişaf Etdirilməsi" (NOVALAB) laboratoriyasını qurmuşdur; 
* ODTU-da çalışdığı 25 ildən yuxarı müddət ərzində BCF və materiallar elmi və mühəndisliyinin həm nəzəri, həm də praktiki cəhətdən  ən aktual problemlərinin həlli  ilə məşğul olmaqdadır;
* Dünyanın  tanınmış jurnallarında və beynəlxalq konfransların materiallarında çap olunmuş 200-dən çox elmi məqaləsinə 500-dən artıq istinad verilmişdir;
* Türkiyənin bir çox dövlət və özəl şirkətlərində məsləhətçi olaraq da fəaliyyət göstərməkdədir; 
* 2000 – İslam Dünyası Elmlər Akademiyasına həqiqi üzv;
* 2009 – Akademiyanın illik toplantısında İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir;
* Həyat və fəaliyyəti, ABŞ-də çap olunan "Marquis Who’s Who" biblioqrafik ensiklapediyasının "Elm və mühəndislikdə kim kimdir" kitabının 8-ci (2005-2006) çapında yer almışdır.
* Hal hazırda ODTU-da "Metallurgiya və Materiallar Mühəndisliyi" departamentində professor və laboratoriya müdiridir.

## Həmçinin bax
* Mais Süleymanov
* Arif Bərdəli
* Arif Quliyev (professor)
* Mehman Musayev
Geosistem

**Geosistem** – Coğrafi təbəqənin maddə, enerji və məlumat axınları ilə birləşən bir-biri ilə əlaqəli komponentlərinin məcmusunu ifadə edən coğrafiya və geoekologiyanın fundamental kateqoriyasıdır. Coğrafiya elmləri təbii mühitin komponentləri arasında qarşılıqlı əlaqə məsələləri ilə məşğul olduğundan, geosistem anlayışına yaxın olan kifayət qədər anlayışlar mövcuddur. Ümumiyyətlə, bu anlayış biogeosenozun tərifinə çox yaxındır.

"Geosistem" anlayışı sovet elminə akademik V. B. Soçava tərəfindən daxil edilmişdir. Əvvəlcə bu termin yalnız təbii ərazi sistemlərini ifadə etmək üçün istifadə olunurdusa, hazırda sosial-iqtisadi və təbii-sosial məkan sistemlərini ifadə etmək üçün istifadə olunur.

Geosistem təbiətin, əhalinin və iqtisadiyyatın sıx əlaqəsi və qarşılıqlı təsirində formalaşan, bütövlüyü geosistemin altsistemləri arasında inkişaf edən birbaşa, əks və transformasiya olunmuş əlaqələrlə müəyyən edilən nisbətən ayrılmaz ərazi formasiyasıdır. Hər bir sistem elementlərdən, onlar arasındakı münasibətlərdən və onların xarici mühitlə əlaqələrindən formalaşan müəyyən bir quruluşa malikdir. Element müəyyən bir funksiyanı yerinə yetirən sistemin əsas vahididir. Bu yanaşma müxtəlif miqyaslı ərazi sistemləri ilə işləyən coğrafiyada ən vacibdir.

## Geosistemin miqyası
# **Qlobal geosistem** (coğrafi təbəqə ilə sinonimdir).
# **Regional geosistem** coğrafi mühitin strukturunun yerli xüsusiyyətlərini kifayət qədər tam xarakterizə edən coğrafi təbəqənin ən müfəssəl bölməsidir. O, miqyasda və konfiqurasiyada ladşafta uyğundur;
# **Lokal geosistem**, nisbətən qısamüddətli, sürətlə transformasiya olunan kompleksdir, onun daxilində təbii şərait demək olar ki, eynidir. Fiziki coğrafiyayanın fazasına uyğundur.

## Həmçinin bax
* yer səthi
* landşaft

## İstinadlar
Alalan (Gilan)

**Alalan** — İranın Gilan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Talış şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Əsalim kəndistanında, Həştpər qəsəbəsindən 16 km cənubda, Ənzəli-Astara avtomobil yolunun 5 kilometrliyindədir.

## İstinadlar
Monoklinal

**Monoklinal** — Yer qabığında süxur laylarının bir istiqamətə doğru maili yerləşməsi.

 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* МОНОКЛИНАЛЬ
Henrix Bart

**Henrix Bart** (; d. 16 fevral 1821, Hamburq, Almaniya – ö. 25 noyabr 1865, Berlin, Almaniya) — alman coğrafiyaşünas-səyyahı, etnoloq. 1863-cü ildən Berlin Universitetinin professoru, Berlin Coğrafiya Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur.

## Həyatı
16 fevral 1821-ci ildə Hamburqda anadan olmuşdur.

1844-cü ildə Berlin Universitetindən məzun olaraq, İtaliya və Siciliyanı ziyarət etmiş və Aralıq dənizi ölkələri ilə səyahət etmək üçün bir plan hazırlamışdı.

25 noyabr 1865-ci ildə Berlində vəfat etmişdir.

## Səyahətləri
1850–1855-ci illərdə C. Riçardsonun Afrikaya ekspedisiyasında iştirak etmiş, iki dəfə Böyük Səhranı keçmiş, bir sıra vahəni, Air və Damerqu platolarını, Çad gölü hövzəsini, Niger çayını və onun sol qolu olan Benueni tədqiq etmişdir.

1858–1864-cü illərdə Balkan yarımadasını və Kiçik Asiyanı öyrənmişdir.

## Mükafatları
* Qüdrətli Hamam ordeni – 1862

## İstinadlar

## Mənbələr
*
*
* 
*
*

## Ədəbiyyat
* 
*
* 
* 
*
*
*

## Xarici keçidlər

*Heinrich-Barth-Gesellschaft
*Heinrich-Barth-Institut for Archaeology and Environmental History of Africa (Heinrich-Barth-Institut e.V. für Archäologie und Umweltgeschichte Afrikas), University of Cologne
*Scan of one of Barth's notebooks, Gallica. Contains vocabulary and fragments of his journal between 18 November 1853 and 31 July 1854.
Indigofera heterantha

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbii halda Himalayda bitir.

## Botaniki təsviri
1,5 m hündürlükdə olan kol bitkisidir. Zoğları bir qədər tilli, gümüşü-boz rənglidir. Üzəri sıx, yastı tükcüklərlə örtülmüş olur. Yarpaqları təklələkvari, 5-6 sm uzunluğunda bozumtul, 13-21 ədəd qarşılıqlı düzülmüş, yumurtavari və ya enli-neştərşəkilli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqcıqların uzunluğu 1-1,5 sm, yuxarısı dəyirmi və ya oyuq, azca iti, hər iki tərəfdən sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Iyul-avqust aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri çəhrayı rəngli, 1 sm uzunluğunda olub, düz qalxan, 15 sm uzunluğunda sıx çiçək salxımlarında yerləşir. Kasacığı neştərdişlidir. Tacı nazik tükcüklərlə örtülü yelkən formasındadır. Meyvəsi oktyabr ayında yetişir, paxla formalı, silindrşəkilli, 3-5 sm uzunluqda, 6-10 toxumludur. Toxum vasitəsilə çoxaldılır. Kökündən yeni zoğlar verir və hər il bir neçə dəfə çiçəkləyir.

## Ekologiyası
Şaxtaya davamlıdır. Rütubətli torpaqlarda normal çiçəkləyir və keyfiyyətli toxum verir. Yerüstü hissəsi soyuqda və ya quraqlıqda tələf olur.

## Azərbaycanda yayılması
Mərkəzi Nəbatat bağında və Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsində becərilir. Mədəni şəraitdə isə Qafqazın Qara dəniz sahillərində park və bağlarda becərilir.

## İstifadəsi
Kolun ucları kəsildikdə cavan zoğlar yaxşı inkişaf edir və yaxşı çiçəkləyir, dekorativ kol kimi tək-tək qruplarla və canlı çəpər salmaq üçün istifadə oluna bilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hava proqnozu

**Hava proqnozu**– İri miqyaslı atmosfer proseslərinin təhlili əsasında havanın gələcək vəziyyəti haqqında irəli sürülmüş elmi fikir. Qısamüddətli (bir ayadək və daha artıq) olur. Həm müəyyən ərazi (vilayət, ölkə, rayon, dəniz akvatoriyası və s.), həm də ayrı-ayrı yaşayış məntəqələri, aeroport, nəqliyyat yolları, otlaqlar və s. üçün tərtib
edilir. Xalq təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələrinin işində çətinliklər törədən və onlara zərər vuran, həmçinin əhalinin təhlükəsizliyini qorxu altına alan təhlükəli hava
hadisələri (siklon, tufan, duman, çovğun, güclü külək, toz fırtınası, ayaz və s.) də xüsusi hava proqnozularına daxildir. Hava proqnozu sinoptik meteorologiyanın məlumatları
əsasında tərtib olunur.

## Çoxillik hava proqnozları
48 saatdan artıq müddətə tərtib edilən proqnozlara uzunmüddətli proqnozlar deyilir. Praktiki olaraq 3 gündən bir neçə ay müddətinə qədər tərtib edilən proqnozlar bura aid edilir. Bəzən atmosfer sirkulyasiyasının ümumi xüsusiyyətlərini və hava şəraitinin bir il, bir neçə il və yaxud bir- neçə onilliklər qabaqcadan müəyyənləşdirməyə cəhd edilir. Belə proqnozlar daha uzunmüddətli və yaxud ultrauzunmüddətli proqnozlar adlanır. Çoxillik proqnozların məzmunu qısamüddətli proqnozlara nisbətən ümumi xarakterə malik olur. Bu proqnozlar ya meteoroloji elementlərin orta qiyməti şəklində, ya da onların müxtəlif qradasiyalarının təkrarlanması və ya çoxillik orta qiymətlərdən meyletmə şəklində verilir. Çoxillik hava proqnozlarının nisbətən ümumi şəkildə verilməsinə baxmayaraq, onlar böyük təsərrüfat əhəmiyyətinə malikdir. Çoxillik hava proqnozları əsasən atmosferin ümumi sirkulyasiyası ilə hava şəraiti arasında statistik əlaqələrin yaradılmasına əsaslanır.

## Proqnozların qiymətləndirilməsi
Proqnozun qiymətləndirilməsi faktiki (meteoroloji elementin müşahidə olunmuş məlumatı) məlumati ilə hesablanmış məlumat arasında fərqin tapılması prosesi. Havanın və iqlimin proqnozunun qiymətləndirməsinin məqsədi proqnostik kəmiyyətin:

# İqtisadi əhəmiyyətini;
# Elmi əhəmiyyətini;
# Inzibati əhəmiyyətinin nə qədər yararlı və yararsız olduğunu müəyyən etməkdən ibarətdir.

Proqnozun qiymətləndirməsinin əsas meyarı proqnozların terminalogiyasını müəyyən etməkdir. Bunun üçün proqnozun obyektivliyini gözləmək lazımdır. Proqnoz istər ədədi qiymətlə, istərsə də keyfiyyət xarakterli olsa belə dəqiq verilməlidir. Bəzi meteoroloqlar subyektiv qiymətləndirmənin lehinə çıxış edirlər, xüsusilə də sinoptik xəritələrin qiymətləndirilməsi zamanı. Bununla bele proqnostik kəmiyyətlər düzgün verilməlidir.

## İstinadlar
Ağdamlar

**Ağdamlar** - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.

## Toponimikası
İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1897-ci ildə 39 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. XX əsrin əvəllərində - 1905-1906-cı illərdə ermənilərin təcavüzü nəticəsində azərbaycanlılar deportasiya olunmuş və kənd ləğv edilmişdir.

Toponim rəng bildirən ağ sözü ilə -lar cəm şəkilçisi qəbul etmiş, türk dilində «ev, divar» mənasında işlənən dam sözünün  birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf
Notogeya

**Notogeya** (yun.notos-cənub və gaya-yer) — qurunun üç əsas zoocoğrafi bölgüsündən biri. Notogeya Avstraliyanı, Yeni Qvineyanı, Yeni Zelandiyanı və Polineziya adalarını əhatə edir. Notogeyanın heyvanlar aləmi üçün endemiklər, çoxlu kisəli məməlilər (kenquru, kisəli canavar və s.) xüsusiyyət təşkil edir.

## İstinadlar
Asiya qış antisiklonu

**Asiya qış antisiklonu**, (**Mərkəzi Asiya antisiklonu, Monqolustan antisiklonu, Sibir maksimumu, Sibir antisiklonu**) – qış aylarında Asiya üzərində materikin güclü soyuması nəticəsində yaranan yüksək təzyiq sahəsi.

Materikdaxili rayonlarda qış uzunmüddətli, soyuq və, demək olar ki, qarsızdır. Yanvar ayında Asiya qış antisiklonunun mərkəzində atmosfer təzyiqi 1070 millibardan çox olur (Yer kürəsində ən yüksək göstərici). Yayda Asiya qış antisiklonunu Asiya depressiyası əvəz edir.

## İstinadlar
Zəlzələnin episentri

**Zəlzələnin episentri** (, ) — zəlzələnin hiposentrinin yer səthində proyeksiyası. Seysmik enerji axınının sıxlığı ən çox Z.e. olur. Ən güclü dağıntı episentr sahəsində baş verir.

## Həmçinin bax
* Çay
* Göl
* Yamac

## İstinadlar
Zəncirvari kraterlər

**Zəncirvari kraterlər** (, ) — bir xətt üzərində bir-birinə yaxın yerləşən kraterlər. Zəncirvari kraterlər bir- birinə yaxın yerləşən bir neçə kanaldan eyni zamanda, təxminən eyni güclü püskürmə nəticəsində əmələ gəlir.

## Həmçinin bax
* Krater
* Yamac

## İstinadlar
Zirehlənmiş karst

**Zirehlənmiş karst** (, ) — qaya süxurlar altında inkişaf etmiş karst /bazalt, andezit, qumdaşı, əhəngdaşı və s. Zirehlənmiş karst üçün səthdə batıq relyef formaları /qıf, çökəklik/, bəzən də dolanbac mağara yolları səciyyəvidir.

## Həmçinin bax
* Karst
* Süxur
* Yamac

## İstinadlar
Zirehlənmiş relyef

**Zirehlənmiş relyef** (, ) — uzun müddət aşınma və digər denudasiya amillərinə məruz qalan, altında yatan və aşınma proseslərinə qarşı davamsız süxurları aşınmadan qoruyan bərk süxur laylarının cilalanmış səthinə uyğun gələn, yayla, plato, ada şəkilli yüksəkliklər və zirvələr. Zirehlənmiş relyef bəzən inversiya nəticəsində yaranır sinklinal dağ silsilələri və s.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Səth
* Dağ

## İstinadlar
Atlantika astanası

**Atlantika astanası,** – Atlantika okeanında sualtı qalxım. Qrenlandiya, İslandiya, Farer və Şetland adaları arasındadır. Atlantika astanası üzərində dərinlik təqribən 600 m-dir. Atlantika astanası Atlantika və Şimal Buzlu okeanlarının su mübadiləsinə mane olur. 700–800 m dərinlikdə astananın şimal yamacında suyun temperaturu 0°C-dən aşağı, cənub yamacında 3–5°C-dir. Şimali Atlantika axınının ilıq və duzlu suları Atlantika astanasından (əsasən, Şetland adaları və İslandiya arasındakı boğazdan) keçərək Norveç dənizinə gəlir. Danimarka boğazında Şimal Buzlu okeanının soyuq və nisbətən az duzlu sularının əks axını üstündür.

## Mənbə
*
Tektonik vadi

Yer qabığının tektonik batıqlarında yerləşən vadidir (dərədir). Məsələn: Orta Dunay vadisi, Alazan dərəsi və s.

## Həmçinin bax
* Yer qabığı
* Tektonik hərəkətlər
* Tektonik struktur
* Vadi
* Orta Dunay düzənliyi

## İstinad
Yüksəyə qaldırılmış düzənlik

**Yüksəyə qaldırılmış düzənlik** (, ) — dəniz səviyyəsindən müəyyən qədər yüksəyə qaldırılmış düzənlik, mütləq yüksəkliyi 200 m-dən çox olur.

## Həmçinin bax
* Düzənlik
* Dəniz
* Relyef

## İstinadlar
Tektonik dağ

Yer qabığının deformasiyası nəticəsində əmələ gələn dağdır. Yer qabığının deformasiyasının xarakterindən asılı olaraq dağ əmələgəlmənin 3 növü var:
# Qırışıq dağlar
# Qırışıq-faylı dağlar
# Faylı dağlar

## Həmçinin bax
* Dağ
* Tektonika
* Tektonik hərəkətlər
* Tektonik struktur
* Yer qabığı

## İstinad
Tektonik göl

Çökəklikləri tektonik proseslər nəticəsində (qrabendə) əmələ gəlmiş göldür. Məsələn: Baykal, İssık-Kul, Tanqanika, Nyasa və s.

## Həmçinin bax
* Çökəklik
* Tektonika
* Tektonik struktur
* Tektonik hərəkətlər

## İstinad
Periqlyasial çöküntülər

**Periqlyasial çöküntülər** — (yun.peri-yaxınlıqda və lat. glacies-buz) Keçmiş və müasir buzlaqların ucqarlarında əriyən sulardan çökən çöküntülərə və onların əmələ gətirdiyi relyef formalarına deyilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Buzlaq relyefi
* Flüvial relyef formaları
Benzilamin

**Benzilamin** (α-aminotoluol) C6H5CH2NH2.

## Fiziki xassələri
Suda, spirtdə, efirdə, benzolda yaxşı həll olur. Anilinlə, fenolla, m-krezolla azeotrop qarışıq əmələ gətirir.

## Kimyəvi xassələri
Benzilamin güclü əsasdır (K 2,35×10-5). Xassələrinə görə alifatik aminlərə yaxındır. Onun N-alkiltörəmələri, məs. C6H5CH2NHR daha güclü əsasdır. Benzilamin benzolla (tərkib 1:3, ərimə t-ru 15,30C), p-krezolla (1:1, ərimə t-ru 60C) və qarışqa turşusu (1:1, ərimə t-ru 810C) ilə adduklar əmələ gətirir. Karbon və mineral turşuların məhlulları ilə duzlar əmələ gətirir, Məs., monohidroxlorid (ərimə t-ru 2600C), sulfat (ərimə t-ru 930C), pikrat (ərimə t-ru 1940C). Havadan CO2-ni udaraq bərk karbamat əmələ gətirir. Benzilaminnin sirkə turşusu ilə reaksiyasından N-asetilbenzilamin, HNO3 ilə nitrolaşmasından nitrobenzilaminlər (müvafiq olaraq 8, 49 və 43% orto-, meta- və para- izomerlərin qarışığı), katalitik hidrogenləşməsindən heksahidrobenzilamin C6H11CH2NH2 alınır.
:C6H5CH2NH2  +  2 RBr  →   C6H5CH2NR2  +  2 HBr
:C6H5CH2NR2  +  H2  →   C6H5CH3  +  R2NH

## Alınması
Sənayedə benzilamini benzonitrilin (kat-Ni; 1100C; 2MPa) və ya benzaldehidin (kat-Reney nikeli; 1000C; 15MPa) NH3 iştirakında katalitik hidrogenləşməsindən, eləcə də benzilxloridin NH3-lə qarşılıqlı təsirindən alırlar.
:

## Tətbiqi
Benzilamin kation boyaların, dərman maddələrinin istehsalında aralıq məhsuludur.

## Ədəbiyyat
Химическая энциклопедия, Изд. “Советская энциклопедия”, М., 1988,     т. 1, с. 494.
Sahil terrasları

**Sahil terrasları** — Qurunun qalxması və dənizin ləpədöymə işi nəticəsində sahildə əvvəlki səviyyədən yuxarıda yerləşən abraziya platformalarıdır. Sahil terrasları bir-birindən hündürdə yerləşən bir neçə terrasdan ibarət ola bilər.Qafqazın Qara dəniz sahilboyunda belə terraslar aydın görünür.

## Həmçinin bax
* Sahil
* Sahil xətti
* Terras

## İstinadlar
Molekulyar dispersiya

**Molekulyar dispersiya** ya da işıq səpələnməsi- molekulyar refraksiyasına analoji olaraq maddələrin tərkiblərini və quruluşlarını təyin edən xüsusi kəmiyyətdir.

## Təyin olunması
Hər maddəni xarakterizə edən dispersiya onun iki müəyyən olunmuş dalğalarının şüasındırma əmsalları fərqi ilə təyin olunur. 

Adətən, bunun üçün elementlərin atom spektrində olan dalğaların uzunluğuna görə ən parlaq xətlərinə cavab verən şüalar götürülür.
Təyin olunmuşdur ki, işıq üçün şüasındırma əmsalının ən böyük qiyməti daha kiçik dalğa uzunluğuna malikdir və əksinə.

## Molekulyar dispersiyaların növləri
Laboratoriya təcrübəsində daha çox işıq mənbəyi olan sarı natrium xətti D, həmçinin F və G hidrogen xətləri götürülür.
nF – nG fərqi orta dispersiya kimi,
aşağıdakı nisbət nisbi dispersiya:

(n(F)–nG)/nD *105

Bu nisbət isə :

(n(F)–nG)/ρ *104
xüsusi dispersiya adlandırılır.
Xüsusi dispersiya maddənin iki müxtəlif uzunluqda dalğalarının (F, G) refraksiya əmsalları fərqinin onun sıxlığına nisbəti ilə təyin edilir.

## Neft məhsullarının xüsusi dispersiyalığı
Neft məhsullarının xüsusi dispersiyalığı onların kimyəvi tərkibi və şüasındırma əmsallarının arasındakı asılığı göstərir.
Bu asılılıqdan istifadə etməklə neft kimyasında neft fraksiyalarının qrup tərkibini təyin etmək mümkündür. Xüsusi dispersiya additivdir və qarışdırma qayda-qanununa əsasən hesablana bilər. Bu qayda benzinin tərkibindəki arenlərin təyininə imkan verir.
Müqayisədə arenlərin xüsusi dispersiyaları alkanların və sikloalkanların dispersiyalarından qat-qat yüksəkdir.

## Karbohidrogenlərin müxtəlif homoloji sıralarının xüsusi dispersiyasının dəyəri
* Doymuş karbohidrogenlə=99
* Arenlər	
# benzol=190.5
# toluol=184.9
# Etilbenzol, ksilol=179.2
# Monotsikliklilər=200-ə qədər
# Politsiklikyüksək temperaturda qaynayanlar=465-ə qədər

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, dispersiyanın təyini üçün ən vacib göstəricilərdən biri şüasındırma əmsalı və sıxlıqdır.
Ən dəqiq və tez şüasındırma əmsalı 1.33·10−4 – 1.78·10−4 intervalda və maddənin dispersiyalıllığı ±1.5·105 dəqiqliyi ilə Pulfrix (ИРФ-2) refraktometrində ölçülür.

## Ədəbiyyat
* Технический словарь том II. Удельная дисперсия. Стр. 236
* Справочник химика 21, Химия и химическая технология. Атомная рефракция, стр. 56.
Alanağ (Bostanabad)

**Alanağ** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bostanabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 3.434 nəfər yaşayır (954 ailə).

## Coğrafi yerləşməsi
Təbriz şəhristanının Bostanabad bölgəsinin Mehranrud kəndistanında, Bostanabad qəsəbəsindən 22 km şimal-qərbdə, Təbriz-Bostanabad avtomobil yolunun 10 kilometrliyindədir.

## İstinadlar
Şimali Amerika antisiklonu

**Şimali Amerika antisiklonu** — İqlim xəritəsində Şimali Amerikanın qərb hissəsində qışda materikin soyuması və Arktika hava kütləsinin irəliləməsi ilə əlaqədar olaraq əmələ gələn antisiklondur.

## Həmçinin bax
* Şimali Amerika minimumu
* Siklon
* Arktika iqlimi

## Xarici keçidlər
* Atmosferin sirkulyasiyası

## İstinadlar
Alanbirağus (Sərab)

**Alanbirağus** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. Eyni adlı bəxşim mərkəzidir.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 6,072 nəfər yaşayır (1,407 ailə).
## Coğrafi yerləşməsi
Sərab şəhristanının Alanbirağus bölgəsində, Qoşadağın ətəyindədir. 
## İstinadlar
Alangiş (Ərdəbil)

**Alangiş** — İranın Ərdəbil ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Xalxal şəhristanının Səncid bölgəsinin Givi kəndistanında, bölgənin mərkəzindən 15 km şimalda, Xalxal-Ərdəbil avtomobil yolunun 12 kilometrliyindədir.

## İstinadlar
Şimali Amerika minimumu

**Şimali Amerika minimumu** — İqlim xəritəsində Şimali Amerikada-Kaliforniya körfəzindən şimal-şərqdə yayda əmələ gələn minimumdur(758 mm).

## Həmçinin bax
* Şimali Amerika antisiklonu
* İqlim tipləri

## İstinadlar
Alan (Sərab)

**Alan** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 2,373 nəfər yaşayır (533 ailə).

## Coğrafi yerləşməsi
Sərab şəhristanının Alanbirağus bölgəsinin eyniadlı kəndistanında, Təbriz-Sərab avtomobil yolunun 15 kilometrliyindədir. Kənd ərazisindən Acıçay axır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alan (Kürdüstan)

**Alan** — İranın Kürdüstan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Sənəndəc şəhristanının Qərvə bölgəsinin Xudabəndalu kəndistanında, Gültəpə qəsəbəsindən 7,5&nbsp;km şimalda, Həmədan-Bicar avtomobil yolunun üstündədir.

## İstinadlar
Alateymur (Miyanə)

**Alateymur** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd..

## Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Türkmən bölgəsinin Üçtəpə kəndistanında, Türkmən qəsəbəsindən cənubda, Miyanə-Təbriz avtomobil yolunun 8 kilometrliyindədir.

## İstinadlar
Batisit

**Batisit** — mineral, Na2BaTi2[Si2O7]2 

## Haqqında
Batisit - rombik. Kristalları lövhəvari. Ayrılma{100} üzrə. Rəngi tünd qəhvəyi. Sərtliyi 8. Xüsusi çəkisi 3,4. Qələvi peqmatitlərdə ramzait, evdialit, torit və b. ilə birlikdə rast gəlir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Georgievka (Bakalı)

**Georgievka** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Bakalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Köhnə Şərəşle kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Bakalı): 10&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Köhnə Şərəşle): 3&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 85&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə kryaşenlər (94 %) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Tektonik çökəklik

**Tektonik çökəklik** — Tektonik hərəkət nəticəsində Yer qabığında əmələ gəlmiş çökəklikdir. Tektonik çökəklikdə adətən çöküntü və vulkanogen süxurlar toplanır. Geosinklinal batıqlar, dağlararası çökəkliklər, habelə okeanların dərin çökəklikləri, kənar və daxili dənizlərin çökəklikləri tektonik çökəklikdir.

## Həmçinin bax
* Tektonik hərəkət
* Süxurlar
* Tektonik struktur

## İstinadlar
Termik qradiyent

Üfüqi və ya şaquli istiqamətdə müəyyən məsafə vahidində temperaturun dəyişilməsidir. Yer səthində üfüqi termik qradiyentin kəmiyyəti təqribən 100&nbsp;km-də 1 dərəcə, troposferdə şaquli termik qradiyent isə təqribən 100 m- də 0,6 dərəcədir.

## Həmçinin bax
* Atmosfer 
* Temperatur qradiyenti 
* Temperatur inversiyası

## İstinad
Terrigen çöküntüsü

Materik dayazlığında və materik yamacında qurudan çayların gətirdiyi qırıntı materiallarından və ləpədöymə nəticəsində sahilin dağılmasından əmələ gələn qırıntı materialından ibarət dəniz çöküntüsüdür.

## Həmçinin bax
* Süxurlar
* Mineral

## İstinad
Texniki bitkilər

Texniki bitkilər-məhsulu sənayedə xammal kimi istifadə olunmaq üçün becərilən bitkilərdir. texniki bitkilərə adətən əyirmə, kauçuklu, efir-yağlı, yağlı, şəkərli və dərman bitkiləri aid edilir.

## Həmçinin bax
* Bitkilər
* Kauçuk
* Efir-yağı
* Dərman bitkiləri
* Dərman bitkilərinin siyahısı

## İstinad
Təpəlik

Bir xətt üzrə uzanan, dairəvi yüksəklikdir. Çox vaxt təpəlik qədim dağılmış dağların qalıqları olur.

## Həmçinin bax
* Təpə
* Dağ
* Uca dağ

## İstinadlar
Yavərkənd

**Yavərkənd** -İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonu ərazisində kənd.

## Toponimikası
Rayon mərkəzindən 18 km şimal-şərqdə, Ağkəndin yanında yerləşirdi. Burada 1922-ci ildə 2 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1924-25-cı illərdə kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

Toponim Azərbaycan dilində «yuxarı rütbəli zabitlərin yanında xidməti tapşırıqları və ya qərargah işlərini yerinə yetirən kiçik rütbəli hərbi vəzifəli şəxs» mənasında işlənən yavər sözü ilə  kənd coğrafi nomeni əsasında əmələ gəlmişdir. Antropotoponimdir. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə  
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf
Kamay (Bakalı)

**Kamay** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Bakalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Köhnə Koros kənd şurasının tərkibindədir. Kənd ıərazisində dörd küçə vardır:Mir, Molodyojnaya və Sentyalnaya.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Bakalı):31&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Köhnə Koros): 12&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 107&nbsp;km.
## Əhali

## İstinadlar
Başqırdıstan Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsi

**Başqırdıstan Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsi** () — Başqırdıstan Dövlət Universitetinin fakültələrindən biri. Fakültənin dekanı Azamat Niqmatullindir.

## Fəaliyyəti

Fakültədə coğrafiya, geologiya, kartoqrafiya və geo-informasiya, hidrometeorologiya və turizm sahələri üzrə mütəxəssislər hazırlanır.

Hazırda bakalavr və magistr dərəcələri üzrə iki pilləli sistemə tədricən keçid uğurla həyata keçirilir ki, bu da məzunların yalnız Rusiya Federasiyasında deyil, xaricdə də işləməsinə imkan verəcəkdir.

## Gənc alimlər
Fakültənin gənc alimləri beynəlxalq, federal və regional konfranslarda, simpoziumlarda və olimpiadalarda fəal iştirak edirlər.

## Məzunları
Başqırdıstan Respublikası Təbii Sərvətlər Nazirliyi, Torpaqların Müdafiəsi və Torpaqların İdarəetməsi üzrə Dövlət Komitəsində, Hidrometeorologiya və Ətraf Mühitin Monitorinqi İdarəsində və başqa elmi-tədqiqat təşkilatlarında Başqırdıstan Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin çox sayda məzunlar fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Xalı kənd

**Xalı kənd** — Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda qışlaq. 

## Tarixi
Xalı kənd  qışlağı Çaykənd kəndinin yaxınlığında yerləşmişdir. Tarixən kənd olmuş,
sonradan sakinləri Çaykəndə köçmüşdür. 1926-cı ildə burada 5 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. Toponim «sahibsiz, yiyəsiz, tutulmamış, boş» mənasında işlənən xali (Azərbaycan dilinin
qərb dialektində «xalı» formasında «əkilən torpaq sahəsinin əkilməmiş hissəsi» mənasında işlənir)
sözü ilə, kənd coğrafi nomeninin birləşməsi əsasında əmələ gəlmişdir. Relyeflə bağlı
yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

## Həmçinin bax
* Yelizavetpol quberniyası
* İrəvan xanlığı
* Qərbi Azərbaycan
* Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
* Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf
Dəmirçi Cəfərli

**Dəmirçi Cəfərli** - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd olmuşdur.

## Toponimikası
Erməni mənbələrində kəndin başqa adlarının Günnüd, Günnüd Cəfərli, Günnüd Kalavan olduğu da göstərilir. Çanaxçı kəndinin yaxınlığında Boz Hunnu dağının ətəyində yerləşirdi.

Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Günnüt Cəfərli kimi qeyd edilmişdir . Kənddə 1873-cü ildə 178 nəfər, 1886-cı ildə 209 nəfər, 1897-ci ildə 333 nəfər, 1904-cü ildə 406 nəfər, 1914-cü ildə 409 nəfər, 1916-cı ildə 383 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır, 1918-19 - cu illərdə ermənilər kəndin sakinlərini vəhşicəsinə qırıb dağıtmışlar. Sağ qalanlar öz kəndlərini tərk etməyə məcbur olmuşlar. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan kənd sakinləri bu doğma ocaqlarına dönə bilmişdir. 1926-cı ildə burada 25 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
1929-1930-cu illərdə kənddə yaşayan azərbaycanlılar köçürülmüş və kənd ləğv edilmişdir.

Toponim türk tayfasından olan dəmirçilər və Cəfərli etnonimləri  əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf
Zimmi

**Zimmi** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd olmuşdur.

## Tarixi
Məngük kəndinin yaxınlığında, Zimmi dərəsində, Yağan dağının ətəyində yerləşirdi. 1728-ci il tarixli "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Zimmi Vedisi formasında qeyd edilmişdir. Kənddə 1873-cü ildə 184 nəfər, 1886-cı ildə 231 nəfər, 1897-ci ildə 322 nəfər, 1904-cü ildə 259 nəfər, 1914-cü ildə 285 nəfər, 1916-cı ildə 216 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır 1918–19-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qovulmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılardan sağ qalanı kəndlərinə dönə bilmişlər. 1922-ci ildə 24 nəfər, 1926-cı ildə 60 nəfər, 1931-ci ildə 31 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır 1948–49-cu illərdə kəndin sakinləri SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunaraq Azərbaycana köçürülmüş və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.

## Toponimi
Toponim VII əsrdə Arran əhalisinin islam dinini qəbul etməyən hissəsinə xristianlara ərəblərin verdiyi Zimmi sözü əsasında formalaşmışdır. İslamı qəbul edən yerli əhalini ərəblər movla, islamı qəbul etməyənləri Zimmi adlandırmışlar. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
1828–1832-ci illərdə kənddə xaricdən gəlmə ermənilər yerləşmişlər. 1949-cu ildə azərbaycanlılar köçürülmüşdür. 1728-ci ilə aid mənbədə "Vadi-Zimmi" kimi qeyd olunmuşdur. Həmin mənbədə "Zimmi dər nəzdi kariye-i Menquk" ifadəsi də vardır. Ona görə XVII əsrə aid mənbədə həm də "Xristian Vedisi" adlanmışdır. Ərəbcə zimmi ("əhl əz zimma") "Müsəlman dövlətinin himayəsi altında olan adamlar (xristianlar)" mə'nasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  [ http://www.erevangala]
*
2017 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi

**2017 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi** () — sayca 15-ci ənənəvi Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsidir. Müsabiqə 26 noyabr 2017-ci il tarixində "Shine bright" devizi altında Gürcüstannın paytaxtı Tbilisi şəhərində keçirilmişdir. Bu Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində bundan öncə üç dəfə qələbə qazanan Gürcüstanın müsabiqəyə ilk ev sahibliyi olmuşdur. Müsabiqəyə Helen Kalandadze və 2014 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində Gürcüstanı təmsil etmiş Lizi Caparidze aparıcılıq etmişdir.

9 avqust 2017-ci il tarixdə Avropa Yayım İttifaqı 16 ölkənin Tbilisidə keçirilən müsabiqədə iştirak edəcəyini təsdiqləmişdir. Bu ölkələrdən Portuqaliya doqquz illik fasilədən sonra müsabiqəyə geri dönmüşdür. 2016-cı ildə müsabiqədə iştirak etmiş Bolqarıstan və İsrail isə müsabiqəyə hazırlıq üçün zamanın çox az olduğunu səbəb göstərərək, 2017 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirakdan imtina etmişdir.

## Keçirildiyi yer
2016 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində 10 yaşlı Maryam Mamadaşvilinin "Mzeo" mahnısı ilə Gürcüstana qələbə qazandırmasının ardınca Avropa Yayım İttifaqı (AYİ) 2017-ci ilin fevral ayında Gürcüstanın növbəti müsabiqəyə ev sahibliyi edəcəyini açıqlamışdır. İndiyədək müsabiqədə üç dəfə qalibiyyət əldə etməsinə baxmayaraq, bu Gürcüstanın müsabiqəyə ilk ev sahibliyidir. 9 avqust 2017-ci il tarixdə paytaxt Tbilisidə baş tutacaq müsabiqənin 4000 nəfər izləyicini qəbul edə biləcək Tbilisi Olimpik Sarayında keçiriləcəyi açıqlandı.

## İştirakçılar

## Digər ölkələr
Aşağıda adları göstərilən ölkələr daha öncə Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində iştirak etsələr də, 2017-ci ildə müsabiqədə iştirak etməmişdirlər.

*  (2012-2013)
*  (2003-2012)
*  (2003-2005)
*  (2007-2016)
*  (2003-2005)
*  (2004)
*  (2003-2006)

*  (2012-2016)
*  (2003-2014)
*  (2003-2011)
*  (2007-2011)
*  (2010-2013)
*  (2014-2015)

*  (2003-2005)
*  (2003-2009)
*  (2013-2015)
*  (2014-2015)
*  (2003-2014)
*  (2003-2008)

## Xəritə

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi
* Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

## Xarici keçidlər
* JuniorEurovision.tv
Caragana halodendron

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yabanı halda İranda və Şimali-Qərbi Monqolustanda, Zaqafqaziyada və Orta Asiyada yayılmışdır. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m, sallaq zoğlara malik, gövdəsinin rəngi qonur koldur. Bitkinin yarpaqlaması mürəkkəb, 3-6 cüt gümüşü cütlələkvari çılpaq yarpaqlardan ibarətdir. Yarpaqların üzəri bozumtul, gümüşü tükcüklərlə örtülmüş olur. Uc hissədəki tək yarpaq tikanla əvəz olunmuşdur. Bu tikanlar qışda yarpaqcıqlar töküldükdən sonra saplaqlarla birlikdə gövdə üzərində uzun müddət qalır. Yarpaqaltlıqları bizvari tikanlara çevrilmişdir. Çiçəkləri 2-3 ədəd olmaqla yarpaqların qoltuğundakı salxımlarda yerləşir. Kasayarpaqları dişli olub, 3-6 sm uzunluğunda, enli, üçbucaq formasındadır. Tacı bənövşəyi, qırmızımtıl, çəhrayı və ya ağ, uzunluğu 15-18 mm-dir. Paxlası saplaqlı, sarımtıl-qonur, uzunluğu 1-3 sm, eni 7-12 mm, üzəri qırışıqlı, uc hissəsi əyilmiş və gec açılandır. Toxumları şabalıdı rəngdə, çılpaq, uzunluğu 2,5-3 mm və eni 2 mm-dir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, oktyabr-noyabrda meyvələri yetişir. Toxumla, budaqlarını basdırmaqla və kök pöhrəsi vasitəsi ilə artırılır. Bolluca çiçək açır.

## Ekologiyası
Gilli, qumlu, kirəcli torpaqlarda çoxlu kök bicləri olur. Quraqlığa davamlı, işıq sevən və torpağa az tələbkar olan dekorativ koldur. 

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanda, Kür-Araz ovalığında (yabanılaşmış halda), quru yamaclarda, çayların sahillərində, çınqıllı və daşlı-qumlu vadilərdə bitir.

## İstifadəsi
Daşlı və orta şoranlaşmış yerləri yaşıllaşdırmaq məqsədilə istifadə edilir. Yaxşı bal verən bitkidir. Köklərində boyaq maddəsi alınır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şan

**Şan** () – Lixtenşteynin ən iri yaşayış məntəqəsi. 

## Əsas göstəriciləri
Ölkənin paytaxtı Vadus şəhərinin yaxınlığında, mərkəzində  yerləşir. 2010-cu ilin məlumatlarına görə əhalinin sayı 5767 nəfər, sahəsi isə 26,921&nbsp;km²-dir. Rəsmi kodu 7005, poçt indeksi 9494.

## Coğrafiyası
Cənubdan paytaxt Vadusla, şərqdən Trizenberq və Plangen, şimaldandan isə Eşen və Qamprin şəhərləri ilə sərhədlənir. Qərbdən isə İsveçrə ilə həmsərhəddir. Şərq hissədə "Üç bacı" sıra dağları ucalır.

## İstinadlar
Yuxarı Hımud

**Yuxarı Hımud** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu ərazisində qışlaq.

Yaxınlığında həmçinin **Aşağı Hunud** qışlağı yerləşirdi.

## Toponimikası
**Yuxarı Hımud** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Şəmşəddin rayonu ərazisində qışlaq. 1930-cu ildə ləğv edilmişdir. Toponim hun adlı qədim türk etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Toponimin əvvəlindəki "yuxarı" sözü fərqləndirici əlamət bildirir. Hunud toponimindəki "ud" topoformantdır. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Həmçinin bax
* Hunud (dəqiqləşdirmə)
* Tiflis quberniyası
* Borçalı qəzası

## İstinadlar

## Xarici keçid
* http://www.erevangala
* http://anl.az/el/a/av_tqs.pdf
Trizen

**Trizen** () – Lixtenşteyn knyazlığında bir əyalət

## Ümumi məlumat
2010-cu ilin məlumatlarına görə əhalinin sayı- 4826 nəfər, sahəsi isə 26,477&nbsp;km²-dir. Rəsmi kodu 7002, poçt indeksi 9495.

## Coğrafi mövqeyi
Trizen şəhəri şimaldan paytaxt Vadus şəhəri ilə, şimal-şərqdən Trizenberq, cənubunda isə Qraubyunden kantonu ilə (İsveçrə), cənub-qərbdən Balçers və qərbdən Sankt-Qallen (İsveçrə) ilə sərhədlənir.

## Həmçinin bax
* Lixtenşteyn
* Şan şəhəri

## İstinadlar
Balçers

**Balçers** ()- Lixtenşteyn knyazlığının şəhəri.

## Ümumi məlumat
2010-cu ilin məlumatlarına görə əhalinin sayı 4528 nəfər, sahəsi isə  19,730&nbsp;km²-dir. Rəsmi kodu 7003, poçt indeksi 9496. Kommunanın geniş hissəsi Reyn çayının sahilində yerləşir. Balçersdə balaca aerodromu yerləşir. Lixtenşteynin özündə aeroport yoxdur.

## Əhali
* 2009 - 4 467 nəfər.
* 2011 - 4 528 nəfər.
* 2012 - 4 526 nəfər.
* 2013 - 4 539 nəfər.

## Tarixi
Tarixi və müasir kommunalarına iki kənd Balçers və Mels yerləşir. Bu kəndlərin özünəməxsus adət ənənələri mövcuddur. Belə ki, yaz fəslində ocaq qalamaq və onun ətrafına toplanmaq ənənəsi hələ xristian dinindən də öncə bu ərazilərdə keçirilirdi. Hal-hazırda da bu ənənə kəndlərdə keçirilir.

## Həmçinin bax
* Lixtenşeyn
* Şan
* Trizen 

## İstinadlar