Avropa coğrafiyası

**Avropa coğrafiyası** — Yer kürəsindəki 7 qitədən biri hesab olunan (ənənəvi olaraq) Avropanın coğrafiyası. Coğrafi baxımdan Avropa və Asiya bir-biri ilə birbaşa bağlıdır və birlikdə Avrasiya materikini əmələ gətirirlər.

## Sərhədləri

Avropanın ənənəvi coğrafi sərhədləri aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:
* **Şərqdə:** Ural dağları Avropanın təbii şərq sərhədini formalaşdırır.
* **Cənub-şərqdə:** Sərhəd Ural çayı boyunca davam edərək Xəzər dənizinə çatır, oradan Qafqaz dağlarının silsilələri boyunca Qara dənizə qədər uzanır.
* **Cənubda:** İstanbul boğazı, Mərmərə dənizi və Dardanel boğazı qitəni Kiçik Asiyadan ayırır. Aralıq dənizi isə cənub sərhədini təşkil edir.
* **Qərbdə:** Atlantik okeanı qitənin qərb sərhədidir. İslandiya coğrafi baxımdan Şimali Amerikaya yaxın olsa da, mədəni və tarixi səbəblərə görə Avropanın bir hissəsi hesab olunur.

## Geologiya

Avropanın ən mühüm geoloji xüsusiyyəti Cənubi Avropanın dağlıq yaylaları ilə şimalda Böyük Britaniyadan Ural dağlarına qədər uzanan geniş Şimali Avropa düzənliyi arasındakı təzaddır. Bu iki hissə bir-birindən Pireney dağları, Alp dağları və Karpat dağları silsilələri ilə ayrılır.

Şimal düzənlikləri qərbdə Skandinaviya dağları və Britaniya adalarının yüksəklikləri ilə hüdudlanır. Şimal düzənliyinin su altında qalmış hissələrində əsas dayaz su hövzələri Kelt dənizi, Şimal dənizi, Baltik dənizi və Barens dənizidir.

Avropanın geologiyası olduqca müxtəlif və mürəkkəbdir. Şotlandiyanın yüksək dağlıqlarından Macarıstanın geniş düzənliklərinə qədər qitədə çoxsaylı landşaft formaları mövcuddur. Şimal düzənliyi qədim Baltika qitə blokunu əhatə edir və geoloji baxımdan "əsl qitə nüvəsi" hesab oluna bilər; cənub və qərbdəki dağlıq regionlar isə müxtəlif geoloji dövrlərdə digər plitələrin toqquşması nəticəsində yaranmışdır.

## Çaylar

Avropanın ən mühüm çayları Volqa, Dunay, Reyn, Elba, Odra və Dneprdir. Bu çaylar qitənin həm iqtisadiyyatında (nəqliyyat və enerji), həm də tarixində mühüm rol oynayır.

### Avropanın ən uzun çayları

Birbaşa Dünya okeanına və ya Qapalı hövzələrə tökülən Avropanın ən uzun çayları və keçdikləri ölkələr aşağıdakı kimidir:

# **[[Volqa]]** — 3,690 km, Rusiya
# **[[Dunay]]** — 2,860 km, Almaniya, Avstriya, Slovakiya, Macarıstan, Xorvatiya, Serbiya, Bolqarıstan, Rumıniya, Moldova, Ukrayna
# **[[Ural çayı|Ural]]** — 2,428 km, Rusiya, Qazaxıstan
# **[[Dnepr]]** — 2,290 km, Rusiya, Belarus, Ukrayna
# **[[Don çayı|Don]]** — 1,950 km, Rusiya
# **Peçora** — 1,809 km, Rusiya
# **[[Kama çayı|Kama]]** — 1,805 km, Rusiya
# **[[Oka çayı|Oka]]** — 1,500 km, Rusiya
# **[[Ağidel çayı|Belaya]]** — 1,430 km, Rusiya
# **[[Tisa çayı|Tisa]]** — 1,358 km, Ukrayna, Rumıniya, Slovakiya, Macarıstan, Serbiya
# **[[Dnestr]]** — 1,352 km, Ukrayna, Moldova
# **[[Reyn]]** — 1,320 km, İsveçrə, Lixtenşteyn, Avstriya, Almaniya, Fransa, Niderland
# **[[Elba]]** — 1,091 km, Almaniya, Çexiya
# **[[Visla]]** — 1,047 km, Polşa, Belarus, Ukrayna, Slovakiya
# **[[Taxo çayı|Taxo]]** (Tejo) — 1,038 km, İspaniya, Portuqaliya
# **[[Luara çayı|Luara]]** — 1,012 km, Fransa
# **Ebro** — 960 km, İspaniya
# **[[Sava çayı|Sava]]** — 933 km, Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya 
# **[[Rona]]** — 815 km, İsveçrə, Fransa
# **[[Sena]]** — 776 km, Fransa
# **[[Po (çay)|Po]]** — 652 km, İsveçrə, İtaliya

### Su sərfinə görə ən böyük çaylar
Saniyədə axıtdıqları suyun orta həcminə (deşarj) görə Avropanın əsas çayları:

# **Volqa** — 8,087 m³/san (Şərqi Avropanın ən böyük çayı)
# **Dunay** — 6,450 m³/san (Mərkəzi Avropanın ən böyük çayı)
# **Peçora** — 4,380 m³/san
# **Şimali Dvina** — 3,330 m³/san
# **[[Neva]]** — 2,490 m³/san
# **Reyn** — 2,315 m³/san (Qərbi Avropanın ən böyük çayı)
# **Rona** — 1,900 m³/san (Fransanın ən bol sulu çayı)
# **Dnepr** — 1,700 m³/san
# **[[Po (çay)|Po]]** — 1,460 m³/san (İtaliyanın ən böyük çayı, Adriatik dənizinə tökülür).
# **[[Visla]]** — 1,080 m³/san (Polşanın ən böyük çayı, Baltik dənizinə tökülür).
# **[[Don çayı|Don]]** — 890 m³/san (Azov dənizinə tökülür).
# **Mezen** — 890 m³/san (Rusiyada olan bu çay Ağ dənizə tökülür).
# **[[Luara çayı|Luara]]** — 889 m³/san (Fransanın ən uzun çayı, Atlantik okeanına tökülür).
# **[[Elba]]** — 860 m³/san (Şimal dənizinə tökülür).
# **Qlomma** — 709 m³/san (Norveçin ən uzun və ən bol sulu çayı).

## Adalar

Avropa qitəsi sahillərində yerləşən ən mühüm adalar və arxipelaqlar aşağıdakılardır:
* **Şimalda:** İslandiya, Farer adaları, Svalbard arxipelaqı, Xinnöya, Senya.
* **Qərbdə:** Böyük Britaniya, İrlandiya, Azor adaları, Madeyra.
* **Cənubda:** Balear adaları, Korsika, Sardiniya, Siciliya, Malta, Krit, Egey adaları, Dodekanes adaları (On iki ada), Kipr.
* **Baltik dənizində:** Aland adaları, Qotland, Saaremaa, Zelandiya, Fün, Şimali Yutlandiya.
* **Atlantik okeanında (uzaq):** Kanar adaları.

## Sıradağlar

Avropanın ən böyük sıradağları və onların ən yüksək zirvələri aşağıdakılardır:

* **[[Qafqaz dağları]]:** Elbrus (5642 m) — Qitənin ən yüksək zirvəsi hesab olunur.
* **[[Alp dağları]]:** Monblan (4810 m) — Qərbi Avropanın ən hündür zirvəsi.
* **[[Pireney dağları]]:** Aneto (3404 m).
* **[[Apennin dağları]]:** Korno-Qrande (2912 m).
* **[[Ural dağları]]:** Narodnaya dağı (1895 m).
* **[[Karpat|Karpat dağları]]:** Qerlaxovski-Ştit (2655 m).
* **[[Dinar dağları]]:** Maya-Yezerse (2694 m).
* **Skandinaviya dağları:** Qalhöpiqqen (2469 m).
* **[[Balkan dağları]]:** Botev (2376 m).
* **Kantabriya dağları:** Torre-de-Serredo (2648 m).

## Əhali

Avropanın əhalisi ilə bağlı göstəricilər qitənin sərhədlərinin hansı meyarlarla müəyyən edilməsindən asılı olaraq dəyişir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) məlumatlarına əsasən, standart fiziki-coğrafi sərhədlər daxilində Avropa əhalisi 2005-ci ildə 701 milyon nəfər təşkil edirdi. 2000-ci ildə Rusiya və Türkiyə kimi qitələrarası ölkələrin bütün ərazisini əhatə edən geniş təriflə bu rəqəm 857 milyon nəfərə çatırdı.

Avropa əhalisinin əsas xüsusiyyəti digər qitələrlə müqayisədə artım tempinin aşağı olması və "qocalan əhali" fenomenidir (median yaşın yüksək olması). Hazırda bir çox Avropa ölkəsində təbii artım mənfidir və əhali artımı əsasən miqrasiya hesabına baş verir.

## İqlim

Avropa qitəsi coğrafi enlikdən və dənizlərin təsirindən asılı olaraq dəyişən müxtəlif iqlim tiplərinə malikdir. Avropa iqliminin başlıca xüsusiyyəti onun mülayim olmasıdır. Şimaldakı kiçik bir ərazi istisna olmaqla, qitənin tamamı mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Burada Saxara çölündəki kimi kəskin istilər və ya Sibirdəki kimi ekstremal soyuqlar müşahidə olunmur.

### İqlimin əsas xüsusiyyətləri

* **Temperatur rejimi:** İllik orta temperatur şimaldan cənuba doğru artır. Lakin temperatur amplitudası (fərqi) qərbdən şərqə doğru artır ki, bu da şərqə doğru iqlimin kontinentallaşmasının göstəricisidir.
* **Yağıntıların paylanması:** Yağıntı miqdarı relyefdən asılıdır. Dağ yamaclarına daha çox yağıntı düşdüyü halda, düzənliklər nisbətən az yağıntı alır. Yağıntılar qərbdən şərqə doğru azalır. Şimalda yağıntıların maksimumu yaz və yayda, cənubda (Aralıq dənizi sahillərində) isə qışda müşahidə olunur.

### Əsas iqlim tipləri

# **[[Arktika iqlimi|Arktik]] və [[Subarktika iqlimi|Subarktik]] ([[Tundra]]) iqlimi:** Qitənin ucqar şimalında hakimdir. Yay qısa və sərin keçir, qış isə uzun və şaxtalıdır. Şimal Qütb dairəsindən yuxarıda yerləşən Skandinaviya və Rusiyanın şimal hissələrində polyar gündüz və gecələr müşahidə olunur.
# **[[Dəniz iqlimi|Okeanik (Dəniz) iqlimi]]:** Avropanın qərb sahillərində hakimdir. Qışı mülayim, yayı isə nisbətən sərin keçir. Qolfstrim isti su cərəyanı bu regionda qışın sərt keçməsinin qarşısını alır. Məsələn, eyni enlikdə yerləşən Moskvada yanvar temperaturu -10°C olduğu halda, Şimal Buzlu okeanı sahillərində 0°C-yə yaxın olur.
# **[[Quraq iqlim|Kontinental (Quru) iqlim]]:** Dənizdən uzaq olan daxili, şərq və şimal-şərq hissələrdə görülür. Qış soyuq və qarlı, yay isə isti keçir. Yağıntıların çoxu yaz və yay aylarında düşür.
# **[[Aralıq dənizi iqlimi]]:** Cənubda, Aralıq dənizi sahillərində yay isti və quraq, qış isə mülayim və yağışlı keçir.
# **Yüksək dağ iqlimi:** Alp dağları, Karpat dağları və Pireney dağlarının yüksək hissələrində qış kəskin soyuq və bol qarlı keçir.

## Dənizə çıxışı olmayan ölkələr

Bu ölkələrin birbaşa dünya okeanına çıxışı yoxdur:
* **[[Qərbi Avropa|Qərbi]] və [[Mərkəzi Avropa]]:** Lüksemburq, İsveçrə, Lixtenşteyn, Avstriya, Çexiya, Slovakiya, Macarıstan.
* **[[Cənubi Avropa]]:** Andorra, Vatikan, San-Marino, Şimali Makedoniya, Serbiya.
* **[[Şərqi Avropa]] və [[Qafqaz]]:** Belarus, Moldova, Ermənistan, Azərbaycan (Xəzər dənizinə çıxışı olsa da, qapalı hövzədir).
* **Qitələrarası:** Qazaxıstan.

## Ada dövlətləri

Tamamilə adalarda yerləşən Avropa dövlətləri:
* İslandiya
* Böyük Britaniya
* İrlandiya
* Malta
* Kipr

## Digər qitələrlə qonşu olan ölkələr

Bu ölkələr ərazilərinin bir hissəsinin digər qitələrdə yerləşməsi və ya digər qitələrlə birbaşa quru sərhədinə malik olması ilə fərqlənir:

### Avropa və Asiya (Transkontinental)

* **[[Azərbaycan]]:** Ərazisinin kiçik bir hissəsi (şimal-şərqi) coğrafi baxımdan Avropaya daxil edilir.
* **[[Gürcüstan]]:** Şimal hissəsi Qafqaz silsiləsi boyunca Avropa ilə sərhəddədir.
* **[[Qazaxıstan]]:** Ərazisinin təxminən 10%-i (Ural çayından qərbdəki hissə) Avropada yerləşir.
* **[[Rusiya]]:** Ərazisinin böyük hissəsi Asiyada olsa da, əhalisinin əksəriyyəti və paytaxtı Avropa hissəsindədir.
* **[[Türkiyə]]:** Şərqi Frakiya (ərazisinin 3%-i) Avropada yerləşir.

### Avropa və Afrika

* **[[İspaniya]]:** Afrikanın şimalında yerləşən Seuta və Melilya anklavları vasitəsilə Mərakeş ilə həmsərhəddir.

## Paytaxtı ilə eyni adı daşıyan ölkələr

* Lüksemburq (paytaxtı: Lüksemburq)
* Monako (şəhər-dövlət)
* San-Marino (paytaxtı: San-Marino)
* Vatikan (şəhər-dövlət)

## Paytaxtı ən böyük şəhəri olmayan ölkələr

Bəzi Avropa ölkələrində inzibati mərkəz (paytaxt) iqtisadi və demoqrafik baxımdan ən böyük şəhər deyil:

* **[[İsveçrə]]:** Paytaxtı Bern, ən böyük şəhəri Sürixdir.
* **[[Qazaxıstan]]:** Paytaxtı Astana, ən böyük şəhəri Almatıdır.
* **[[Lixtenşteyn]]:** Paytaxtı Vaduts, ən böyük şəhəri Şandır.
* **[[Malta]]:** Paytaxtı Valletta, ən böyük şəhəri Birkirkaradır.
* **[[San-Marino]]:** Paytaxtı San-Marino, ən böyük şəhəri Serravalledir.
* **[[Türkiyə]]:** Paytaxtı Ankara, ən böyük şəhəri İstanbuldur.
* **[[Şotlandiya]]:** (Böyük Britaniyanın tərkibində) Paytaxtı Edinburq, ən böyük şəhəri Qlazqodur.

## Qonşu ölkələrin sayına görə sıralama

Ölkələrin qonşu sayı onların həm Avropa, həm də (əgər varsa) digər qitələrdəki quru sərhədlərini əhatə edir:

* **14 qonşu:** Rusiya (Norveç, Finlandiya, Estoniya, Latviya, Litva, Polşa, Belarus, Ukrayna, Gürcüstan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Çin, Monqolustan və Şimali Koreya)
* **9 qonşu:** Almaniya
* **8 qonşu:** Avstriya, Fransa, Serbiya, Türkiyə
* **7 qonşu:** Macarıstan, Polşa, Ukrayna
* **6 qonşu:** İtaliya
* **5 qonşu:** Bolqarıstan, Xorvatiya, Rumıniya, İsveçrə, Belarus, İspaniya, Qazaxıstan, Slovakiya, Şimali Makedoniya
* **4 qonşu:** Belçika, Yunanıstan, Albaniya, Monteneqro, Sloveniya, Çexiya, Latviya, Litva, Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan
* **3 qonşu:** Finlandiya, Norveç, Lüksemburq, Bosniya və Herseqovina
* **2 qonşu:** İsveç, Niderland, Andorra, Lixtenşteyn, Estoniya, Moldova
* **1 qonşu:** Danimarka, İrlandiya, Böyük Britaniya, Monako, Portuqaliya, Vatikan, San-Marino
* **0 qonşu (Ada dövlətləri):** İslandiya, Malta, Kipr

## İstinadlar