open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fitonomus

**Fitonomus** () — buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin uzunburun böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Yetkin fitonomus 5–8&nbsp;mm (xortumsuz) böyüklükdə olur. Böcəyin başı uzanaraq boru formasını almışdır. Cavan böcəklərin rəngi sarımtıl-bozdur. Yaşlı böcəklərin üzəri boz tükcüklərlə örtülü olur. Böcəklərin üst tərəfindən uzununa doğru əvvvəlcə enli, sonra isə birdən nazilən tünd-qəhvəyi rəngli zolaq gedir. Yumurtası 0,5-0,65&nbsp;mm böyüklükdədir, ellips şəklindədir, əvvəlcə sarı-kəhrəba rəngində olub, inkişaf etdikcə tədricən tutqunlaşır. Sürfənin uzunluğu 10&nbsp;mm-dir. Ayaqsızdır. Bədənin alt tərəfindən hər buğumda bir cüt iri şişkinlik vardır. Bunlar sürfənin hərəkət etməsinə, daha doğrusu, sürünməsinə kömək edir. Sürfənin rəngi yaşıldır, başı tünd-qonur, yaxud qara rənglidir. Pupu böcəklərə xas olan açıq tiplidir və ipək sapdan toxunmuş barama içərisində yerləşir.

## Həyat tərzi
Böcəklər yetkin dövründə xortumları ilə bitkilərin gövdələrini deşib, yumurtaqoyanı vasitəsilə ora yumurta qoyur. Hər bir deşikdə 15-25 yumurta olur. Bir dişi böcək ömrü boyu 2000-2500-ə qədər yumurta qoya bilir. Rüşeymin inkişafı dövrü 10-18 gündür. Yumurtadan çıxan sürfə gövdənin ucuna doğru sürünərək, cavan yarpaqların və təpə tumurcuqlarının arasına girib 9qapalı yaşayış dövrü) onları gəmirir. Bitkilərin üzərində sürfələrin miqdarı çox olan zaman onların böyüməsi dayanır. Sürfələr tədricən böyüyüb, açıq-yaşayış dövrünə keçərək açılmış yarpaqlarla qidalanır. 15-28 gündən sonra sürfə bir neçə yarpağı bir-birilə birləşdirib, arasında topdan barama hörür və onun içərisində pup halına keçir. Pupun inkişafı 6-11 gün davam edir, onlardan çıxan cavan böcəklər bir müddət yonca bitkisi ilə qidalanır, yay istilərinin düşməsi ilə əlaqədar olaraq kölgə yerlərə (bağlara, kolluqlara, tökülmüş yarpaqların altına və s.) girib yay yuxusuna gedir. Böcəklərin əksəriyyəti yonca tarlasından çox da uzaqlaşmır. Havaların sərinləşməsi ilə əlaqədar olaraq böcəklər yay yuxusundan oyanır. Böcək pupdan çıxan zaman onda cinsi məhsullar yetişməmiş olur. Bu məhsul (yumurta) payızda yetişir, bundan sonra o, yumurta qoymağa başlayır. 
Fitonomusun əsas zərərverici fazası onun sürfəsidir. Sürfələr yoncadan başqa heç bir bitki ilə qidalanmır. Qidalanma nəticəsində yem məhsulu kəmiyyətcə azalır və onun kefiyyəti xeyli pisləşir.
Fitonomusun sürfələrinin tüfeyli minici konidia (Conidia exiqua Gerw) və göbələk xəstəliyi (Tarichum phytonomi Jacz.) kütləvi surətdə məhv edir.

## Yayılması
Rusiyanın Avropa hissəsi, Qafqaz, Qazaxıstan, Orta Asiya və Kiçik Asiya, bütün Qərbi Avropa, Norveç istisna olmaqla, Kanar adaları, Şimali Afrika, Şimali Amerikada yayılıb. Azərbaycanda yonca bitkisi əkilən bütün rayonlarda fitonomus geniş yayılmaqla onun ən təhlükəli zərərvericisi hesab olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* S.R.Məmmədova, B.B.Xəlilov. Kənd təsərrüfatı entomologiyası. 1986, səh 188

## Xarici keçidlər
* Листовой люцерновый долгоносик Phytonomus variabilis Hbst 
* Определитель жуков-долгоносиков (Coleoptera: Curculionidae) России

## Həmçinin bax
Tərsinə çevirmək

**Tərsinə çevirmək** (ing. invert ~ ru. инвертировать ~ tr. ters çevirmek) – əksinə dəyişdirmək, məsələn, monoxrom displeydə rəngin tərsinə çevrilməsi ağı qaraya, qaranı isə ağa dəyişdirir. Analoji olaraq, tərsinə çevirən rəqəmsal mikrosxem, onun girişinə verilən siqnalları tərsinə çevirərək çıxışa ötürür. Belə əməl DEYİL (NOT) inkar Bul əməlinin elektron ekvivalentidir, məsələn, əgər “A” doğrudursa, onda “DEYİL A” yalandır. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tərsinə çevrilmiş siyahı

**Tərsinə çevrilmiş siyahı** ( ing. inverted list ~ ru. инвертированный список ~ tr. ters çevrilmiş liste) – verilənlər yığını üçün alternativ göstəricilərin yaradılması üçün metod. Məsələn, avtomobillər haqqında məlumatların toplandığı faylda 3, 7, 19, 24 və 32 yazılarının RƏNG sahəsində “Qırmızı” qiyməti ola bilər. Tərsinə çevrilmiş siyahının (indeksin) RƏNG sahəsində  3, 7, 19, 24 və 32 nömrəli göstəricilərlə müşahidə olunan “Qırmızı” yazısı olur.  

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Tərsinə çevrilmiş fayl

**Tərsinə çevrilmiş fayl** (ing. inverted file ~ ru. инвертированный файл ~ tr. ters çevrilmiş dosya) – verilənlər bazasının idarəolunması sistemlərində: yazının açarından və ona göstəricidən ibarət olan fayl. Hər bir açar bənzərsiz şəklidə yazını tanıdır (identifikasiya edir), göstərici isə yazının verilənlər bazasında fiziki olaraq harada yerləşməsini proqrama göstərir. Faylın tərsinə çevrilməsi o anlamı verir ki, açarlar ardıcıl çeşidlənib, verilənlər bazasının bu faylla göstəricilər vasitəsilə bağlı olan yazıları isə ixtiyari qaydada (məsələn, yaradılma ardıcıllıqları ilə) yerləşə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Tərs siyahılı verilənlər bazası

**Tərs siyahılı verilənlər bazası** (ing. inverted list database ~ ru. база данных инвертированного списка ~ tr. ters listeli veritabanı) – relyasiyalı verilənlər bazasından aşağıdakı fərqləri olan verilənlər bazası:
* Tərsinə çevrilmış siyahı cədvəlinin sətirləri (yazıları və ya kortejləri) hər hansı indeksləmə ardıcıllığından asılı olmayaraq müəyyən fiziki ardıcıllıqla yerləşir.
* Ümumi verilənlər bazasını, bazanın cədvəlləri üçün qurulmuş müəyyən məntiqi birləşdirmə meyarlarından istifadə etməklə nizamlamaq olar.
* Siyahının açarlarının sayı istənilən qədər ola bilər, həm də istər sadə, istərsə də mürəkkəb açarların əksinə olaraq, burada onlar istənilən sahə və ya sahələrin kombinasiyası ola bilər.
* Bütövlüyə və ya unikallığa heç bir məhdudiyyət yoxdur.
* Nə indekslər, nə də cədvəllər istifadəçiyə göstərilir.

Belə verilənlər bazasının idarə olunması sistemindəki bu fərqlərə görə verilənlərin uzlaşmasını, bütövlüyünü və təhlükəsizliyini təmin etmək çox çətindir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Düzibalğanş dağı

**Düzibalğanş dağı** – Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1823,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Səfərdərə yüksəkliyindən (3826,4 m)  cənub-qərbə ayrılan Xoşkesin qolunun suayırıcısında zirvə.  Parağa kəndindən 1&nbsp;km cənub-şərqdə, Parağaçayın sol sahilindədir. Orta Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, şimal yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. 

## Həmçinin bax:
* Ağdağ (Ordubad rayonu)
* Cindağ (Ordubad)
* Almalıdağ

## İstinadlar
Iomega

**Iomega** – Zip disk qurğusunun və başqa daşınabilən yaddasaxlama qurğularının istehsalçısı olan şirkət. 1980-ci ildə qurulub və 2008-ci ildə EMC şirkətinin tərkibinə daxil olub. 2013-cü ildə EMC şirkəti Lenovo ilə birləşərək LenovoEMC şirkətinə çevrilib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Vavilovo

**Vavilovo** – Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasının Dərbənd rayonunda yerləşən kənd. Vavilovo kəndi Xəzər inzibati vahidliyinə daxildir.
## Əhali
Milli tərkibi: Azərbaycanlılar, Ləzgilər, Tabasaranlılar. Dini baxımdan islam dininin  həm sünni həm də şiə məzhəbində etiqad edirlər.
## Yerləşməsi
Dərbənd şəhərindən 8&nbsp;km cənubda yerləşir.
## Tarixi
Vavilovo kəndi Dağıstan təcrübə stansiyası ərazisində təşkil edilmişdir. Kənd Nikolay İvanoviç Vavilovun şərəfinə adlandırılmışdır. Təcrübə üçün yeri hələ akademik 1930-cu illərdə seçmişdir. Ancaq kənd 1969-cu ildə təsis edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dağıstan təceübə stansiyasl
İon-depozisiya printeri

**İon-depozisiya printeri** ( ing. ion-deposition printer ~ ru. ионно-депозиционный принтер ~ tr. iyon-yerleştirme yazıcı) – lazerli printerə bənzəyən, ancaq daha bahalı texnologiyaya əsaslanan elektroqrafik printer. Əsasən böyük həcmli verilənlərin emalı sistemlərində istifadə olunan bu printerlər, adətən, bir dəqiqədə 30-90 səhifə çap edir. Başqa elektroqrafik printerlər kimi, ion-depozisiya modelləri elektrostatik yüklənmiş barabanlardan istifadə edir. Lazerli, LED- və LCD-printerlərdə edildiyi kimi, müəyyən xarakteristikalı işıq şüalarını çevirmək əvəzinə ion-depozisiya printeri barabana ionlar selini yönəltməklə onu yükləyir, boyaq (toner) isə, adətən, əriyib kağıza yapışır – bu həm tez olur, həm də yüksək temperatur tələb etmir. Bu üsulda kağız bir az parıltılı olur, ancaq daha işgüzar yazışmaya yaramır. Bundan başqa, ion-depozisiya printeri “qalın”, simvolları bir az da qeyri-dəqiq çap edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
IO.SYS

**IO. SYS ** – MS-DOS əməliyyat sisteminin diskdə yerləşən və əməliyyat sisteminin yüklənməsini yerinə yetirən iki gizli sistem faylından biri. MS-DOS’un IBM firması tərəfindən gerçəkləşmiş versiyasında IBMBIO. COM adlanan IO. SYS faylı periferiya qurğularının, məsələn, displeyin, klaviaturanın, yumşaq və sərt disk qurğularının, ardıcıl portun və sistem saatının drayverlərini özündə saxlayır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* MS-DOS Device Driver Names Cannot be Used As File Names
* SYS. COM Requirements in MS-DOS Versions 2.0–6.0
Diskin tutumu, diskin həcmi

**Diskin tutumu, diskin həcmi** (disk capacity)– diskə yerləşdiriləbilən baytların (simvolların) ümumi sayı. Kompüterin əməliyyat sistemi öz məqsədləri üçün diskdə müəyyən yeri ehtiyatda saxlayır, bundan başqa, fayıllar diskə bayt-bayt ardıcıl olaraq deyil, bloklar şəklində yazıldığından, diskin gerçək tutumu onun saxlamaq üçün mümkün olan sahəsindən bir qədər çox olur.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
 Disk capacity

 Translation
Şəbəkəarası paket mübadiləsi

**Şəbəkəarası paket mübadiləsi** (, ) – Novell NetWare şəbəkələrində paketlərin server və işçi stansiyalar arasında ötürülməsini və yönləndirilməsi üçün istifadə olunan təməl protokol. İlk versiyası Xerox şirkətində işlənib hazırlanıb. IPX paketləri Ethernet və ona bənzər sistemlərin paketləri ilə uyğun gəlmir. IPX yeddi səviyyəli OSI modelinin şəbəkə səviyyəsinə uyğundur, ancaq kanal səviyyəsinin bir sıra funksiyalarını da özündə birləşdirir. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* RFC 1132 - A Standard for the Transmission of 802.2 Packets over IPX Networks
* Ethernet Frame Types: Don Provan's Definitive Answer
Eşşək-meydanı aşırımı

**Eşşək-meydanı aşırımı**  – Ordubad rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Gilançayın mənbə hissəsində aşırım (hünd. 2862,0 m).  Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid çökmə (Alt Paradaş yarımlay dəstəsi) və vulkanogen-çökmə (Biləv lay dəstəsi) süxurlardan təşkil olunmuş hamar səthli gəzdəkdir.  Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq qurtaracağında müşahidə edilən Əyridağ sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Cənub yamacında andezit tərkibli subvulkanik kütlə açılır. Səthində və yamaclarında şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətli fay qırılmaları, həmçinin dioritli porfirit və siyenit-diorit daykaları izlənilir.  

## Həmçinin bax:
* Ağdağ (Ordubad rayonu)
* Cindağ (Ordubad)
* Biçənək aşırımı
* Aqlar silsiləsi
* Aşırım
## İstinadlar
Görünməz su işarələri

**Görünməz su işarələri** (ing. invisible watermark ~ ru. невидимые водяные знаки ~ tr. görünmez filigran) – şəkildə gizlədilmiş və müəlliflik hüququ, yaxud başqa məxfi məlumatları özündə daşıyan kod. Görünməz su işarələri görüntünün çox da böyük olmayan hissələrində kontrastlığın elə azacıq dəyişdirilməsindən ibarətdir ki, insan gözü onu görmür. Görüntü kağıza çap olunduqda, fotoşəkli çəkildikdə və yenidən skanerdən keçirildikdə belə, münasib proqram təminatı görünməz su işarələrini bərpa edə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Nataliya Şerstyuk-Timoşkina

**Nataliya Şerstyuk-Timoşkina** (qızlıq soyadı: **Şerstyuk**; d. 25 may 1952; Lezniki, Ukrayna) — Sovet İttifaqını təmsil edən Ukraynalı sabiq həndbolçu. Nataliya Şerstyuk, Sovet İttifaqının yığması ilə birgə 1976 Monreal Olimpiadasında və 1980 Moskva Olimpiadasında qızıl medal qazanıb. Nataliya Şerstyuk, həm də Dünya Çempionatlarında 2 gümüş və 1 bürünc medala sahib olub.

## Karyerası
Nataliya Şerstyuk, 1976-cı ildə Sovet İttifaqının yığması ilə birgə Kanadanın Monreal şəhərində baş tutan XXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların son turunda Sovet İttifaqının yığması, Şərqi Almaniya yığmasını 14:11 hesabı ilə məğlub etdi və XXI Yay Olimpiya Oyunlarının çempionu oldu.

Nataliya Şerstyuk növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına, 1980-ci ildə elə Sovet İttifaqının Moskva şəhərində baş tutan XXII Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. Bu səfər, yarışların son turunda Sovet İttifaqının yığması, yenə Şərqi Almaniya yığmasını 18:13 hesabı ilə məğlub etdi və XXII Yay Olimpiya Oyunlarının çempionu oldu.

## İstinadlar
İntensivlik qırmızı-yaşıl-göy

**İntensivlik qırmızı-yaşıl-göy** ( ing. IRGB (Intensity Red Green Blue ~ ru. интенсивность красный-зеленый-голубой ~ tr. yoğunluk kırmızı-yeşil-mavi) – rəngin, ilkin olaraq IBM firmasının Color / Graphics Adapter (CGA) videoadapterində, sonradan isə Enhanced Graphics Adapter (EGA)EGA (Enhanced Graphics Adapter) və Video Graphics Array (VGA) videoadapterlərində istifadə olunmuş kodlaşdırma sxemi. IRGB sxemində səkkiz rəngi rəngi təyin edən 3-bitli RGB sxeminə dördüncü bit (parlaqlıq) artırılıb ki, bu da qırmızı, yaşıl və mavi rənglərin işıqlılığını artırmağa imkan verir və nəticədə 16 rəng alınır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Proqram təminatı patenti

**Proqram təminatı patenti** — proqram təminatında olan riyazi və alqoritmik metodlara alınan patent; yaxud kompüterdə proqram təminatı vasitəsilə yerinə yetirilən hər hansı bir şeyə alınan patent. Proqramlar və verilənlər bazaları əsasən müəlliflik hüququ ilə qorunur. Bu, proqramın konkret reallaşmasına icazəsiz istifadədən hüquqi qorunma təminatı verir. Ölkələrin əksəriyyətində belə qorunma müddəti müəllifin ölüm günündən hesablanmaqla 70 ildir. Bəzi ölkələrdə proqram təminatını patent hüququ mexanizmlərinin köməyilə qorumağa icazə verilir. Başqa patentlər kimi, proqram təminatı patenti də daha qısa müddətə (adətən, təxminən 20 il) verilir, ancaq bu zaman verilmiş texnologiyanın reallaşmasının əsasında dayanan ideyaları qoruyur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 794 s.

## Həmçinin bax
* Proqram təminatının verifikasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xəta aşkarlama kodlaşdırması

**Xəta aşkarlama kodlaşdırması** – verilənlərin saxlanması və ya ötürülməsində yaranan xətaları aşkarlamağa imkan verən kodlaşdırma üsulu. Belə kodlaşdırma üsullarının əksəriyyəti, onların aşkarlaya biləcəyi yanlış bitlərin sayı ilə xarakterizə olunur. Fayldakı yanlış bitlərin sayı həmin həddi aşarsa, xətalar aşkarlanmamış qala bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Attestat

**Attestat** ( – şəhadət verirəm, təsdiq edirəm; attestari – şəhadət vermək) — 1) müəyyən məktəbi bitirdiyi və vəzifə daşımağa səlahiyyəti olduğu haqda verilən şəhadətnamə; 2) orta məktəbi bitirmək və ya xidmət haqqında şəhadətnamə; 3) elmi rütbə verilməsi haqqında sənəd; hərbidə: 4) ezamiyyətə göndəriləndə müxtəlif növ ərzaqla təmin edilməsi üçün hərbi xidmətçiyə verilən vəsiqə; 5) qanun yol verdiyi zaman hərbi qulluqçuya düşən maaşın bir hissəsini hər ayda almaq üçün ailəsinə verilən vəsiqə; 6) ezamiyyə və ya yeni yerə köçürülməsi barədə hərbi qulluqçuya verilən şəhadətnamə.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Erqonomik klaviatura

**Erqonomik klaviatura** – klavişlərlə sürəkli iş zamanı əllər üçün zərərli nəticələrin heçə endirilməsini əsas götürərək layihələndirilmiş klaviatura. Klaviaturaların əksəriyyətində klavişlər yazı makinalarında olduğu kimi bir xətt boyunca yerləşir. Bu cür dizayn insan üçün rahatlıq düşüncəsinə deyil, yazı makinasının mexanikasının qoyduğu məhdudiyyətlərə əsaslanır; nəticədə əlləri çox zaman qeyri-təbii vəziyyətdə saxlamaq lazım gələr. Yazı makinalarının mexanikası ilə əlaqəli olan məhdudiyyətlərə əməl etmək zərurətindən azad olan çağdaş erqonomik klaviaturaların konstruktorları çox zaman hansısa əlavə imkanlar (məsələn, klavişlərin alternativ tərtibatı, ovuclar üçün dayaqlar və s.) nəzərdə tuturlar. Erqonomik klaviaturanın imkanlarının dəqiq diapozonu istehsalçıdan və konkret modeldən asılı olur. Belə modellərdən biri Microsoft Natural Keyboard klaviaturasıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
ISA

**ISA (Industry Standart Architecture)**  – IBM PC/XT kompüterlərinin genişləndirmə yuvalarına kart taxmaqla sistemə müxtəlif qurğular artırmağa imkan verən şinin qeyri-rəsmi adı. İlkin olaraq 8-bitlik verilənlər kanalına malik olan ISA standartı 1984-cü ildə genişləndirilərək (IBM’in PC/AT modelində) 16-bitlik verilənlər kanalına çevrildi. Adətən, ISA genişləndirmə yuvalarının (8-bitlik və 16-bitlik) özlərinə aid edilir. 16-bitlik yuva faktiki olaraq bir-birinə qarşı quraşdırılmış iki ayrıca genişləndirmə yuvasından ibarət olur, deməli, bir 16-bitlik kart iki yuvaya taxılır. 8-bitlik genişləndirmə kartı 16-bitlik yuvaya taxıla və istifadə edilə bilər, 16-bitlik kartı isə 8-bitlik yuvaya qoymaq olmaz.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.hardwarebook.info/ISA|title=Connector 
* http://download.microsoft.com
İSO 9000

**İSO 9000** – keyfiyyətin idarə olunması ilə bağlı ISO standartları qrupu. Onlar müxtəlif ölkələrdə toplanmış təcrübə əsasında işlənib hazırlanıb. ISO 9000 standartları 1987-ci ildə təsdiq olunub və 1994-cü ildə yenilənib. ISO 9000, istehsalatda komplektləşdirmə məmulatlarının, materialların və texnoloji proseslərin seçilməsi və tətbiqi üzrə göstərişlər də daxil olmaqla, keyfiyyətin təmin edilməsinə aid ümumi təlimatlardan və standartlardan ibarətdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.iso.org/tc176/sc2
Məhdudiyyət yoxlaması

**Məhdudiyyət yoxlaması** () – proqramlaşdırmada: müəyyən informasiyanın məqbul məhdudiyyətlərə uyğunluğunu yoxlamaq üçün test. Məsələn, verilmiş massivin elementlərindən savayı bütün yaddaşı yeniləyən (yenidən yazan) proqram bu massivə daxil olmayan bütün verilənləri silir. Buna görə də məhdudiyyət yoxlaması proqramlarda tez-tez istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Silmək

**Silmək** – verilənlərin, adətən, disk və ya lent kimi yaddasaxlama qurğusundan geri qaytarılması mümkün olmayan uzaqlaşdırılması. Müəyyən sahənin silinməsi, bir qayda olaraq, orada olan informasiyanın sıfırlarla və ya başqa boş simvollarla əvəzlənməsi yolu ilə həyata keçirilir.

Hesablama texnikasında silmənin (erase) heç də uzaqlaşdırma (DELETE) ilə ekvivalent olması vacib deyil. Adətən, uzaqlaşdırma, sadəcə, əməliyyat sisteminə göstərilən verilənlərin və ya faylin əhəmiyyət daşımadığını xəbər verir, ancaq uzaqlaşdırılmış faylın diskdə tutduğu yer (sahə) əməliyyat sisteminə başqa məqsədlər üçün gərəkli olanadək həmin verilənlərə müraciət etmək mümkündür. Buna görə də uzaqlaşdırılmış verilənlərin yerinə (tutduğu sahəyə) yeni informasiya yazılmamışsa, həmin faylı “geri qaytarmaq” (UNDELETE) mümkün olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Orta təhsil

**Orta təhsil** – əksər ölkələrin maarif sistemində əsas təhsil dərəcəsinin ənənəvi adı. Orta təhsil adı təhsil səviyyəsinin təbəqələşməsi nəticəsində yaranmışdır.

**Orta ixtisas təhsili** – xalq təsərrüfatı, səhiyyə və mədəni-maarif müəssisələri üçün orta ixtisas təhsilli mütəxəssislər hazırlanması sistemi. XX əsrin I yarısından müstəqil təhsil sahəsi kimi formalaşmışdır.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Internet Society

**İnternet cəmiyyəti** ( – İnternetin rəhbər orqanlarından olan beynəlxalq ictimai qeyri-kommersiya qurumu. 1992-ci ildə qurulan bu təşkilat şəbəkə standartlarına və protokollarına nəzarət edir. Onun tərkibinə 150-dən çox təşkilat, o cümlədən IETF, IAB daxildir. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.internetsociety.org
Smoke test

**Smoke test** () — proqram təminatının sınaqdan keçirilməsində: aşkar xətaları müəyyən etmək üçün minimal test toplusu. Tüstü testi, adətən, proqramçının özü tərəfindən aparılır; bu testdən keçməyən proqramı daha dərin testlənməyə vermək mənasızdır. Bu tipli ilk sınaqları soba ustaları aparmışlar; hazırladıqları sobanın bütün qapaqlarını tutur, sobanı qalayır və tüstünün yalnız lazım olan yerlərdən keçməsini müşahidə edirdilər.

Terminin ikinci "doğuluşu" radioelektronikda baş verdi. İstehsalatdan gəlmiş radioelektron qurğunun birinci dəfə işə salınması çox qısa (saniyədən kiçik) zamanda yerinə yetirilir. Sonra mühəndis bütün mikrosxemlərə əllə toxunaraq, onların qızıb-qızmamasını yoxlayır. Bu saniyə ərzində çox qızmış mikrosxemdə kobud xətanın olması ehtimalı böyükdür. Əgər birinci sınaqda qızma aşkarlanmırsa, cihaz bu dəfə uzun müddət üçün işə salınır. Beləliklə, yoxlama bir neçə dəfə təkrarlanır. Mühəndislər "smoke-test" ifadəsini zarafatla işlədirlər, çünki tüstünün əmələ gəlməsindən (və deməli, qurğunun hissələrinin xarab olmasından) qaçmaq istəyirlər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 789 s.

## Xarici keçidlər
* https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/51556/smoke-test
SNOBOL

**SNOBOL** — 1962-67-ci illərində AT&T Bell Laboratories (ABŞ) tədqiqat şirkətində Ralf Qrisuold tərəfindən işlənib hazırlanmış, əsasən, sətir və mətnlərin emalı üçün nəzərdə tutulmuş proqramlaşdırma dili. SNOBOL güclü, yığcam dil olsa da, geniş tətbiq olunmadı, çünki strukturlu proqramlaşdırmada istifadə olunan şərtsiz keçidi etibarlı təmin etmir. SNOBOL-un kompilyasiya olunan versiyaları yaradılsa da, başlanğıcdan o, interpretasiya olunan dildir.

## Proqramın nümünəsi

```snobol
OUTPUT = "Hello world"
 END
```


## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 790 s.

## Xarici keçidlər
* https://dmoztools.net/Computers/Programming/Languages/Snobol/ 
* http://archives.lib.umn.edu/repositories/3/resources/302
Linspire

**Linspire** – əməliyyat sistemi, Linuxun kommersiya distriburivi. Debian Linux, sonra isə Ubuntu Linux əsasında işlənib hazırlanıb. Linspire, Inc şirkəti tərəfindən yayılıb və 2008-ci ildə bu şirkət Xandros şirkəti tərəfindən alındıqdan sonra Linspire brendinin mövcudluğuna son qoyulub.

**Lindows** (**Lindows OS**) – Linspire əməliyyat siteminin ilkin adı; Windows əməliyyat sisteminin adı ilə həmahəng səsləndiyinə görə Microsoft şirkətinin qaldırdığı məhkəmə iddiasından sonra dəyişdirilib.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
İzometrik görünüş

**İzometrik görünüş** (, , ) – kompüter qrafikasında: fəza fiqurlarını və ya obyektlərini üç ölçüdə – hündürlük və enlə, ancaq dərinliklə verilə bilən perspektivi dəyişmədən göstərən təqdimolunma üsulu. Məsələn, kubun izometrik görünüşünü yaradan rəsm proqramı onun tərəfini dərinlik fərqi olmaqla hündürlüyünə və eninə birin-birə nisbətində göstərir; yəni uzun tərəflər perspektivdə olan görüntü kimi məsafə artdıqca qısalmır. İzometrik görünüşün üstünlüyü ondadır ki, görüntünün hər bir tərəfinin uzunluğu şəklin miqyasına nisbətdə həmişə "düzgün", dəqiq olur. Tut: PERSPECTIVE VIEW.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Isometric Projection
Müslüm Məmmədov

* Müslüm Məmmədov (deputat) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin V çağırış deputatı.
* Müslüm Məmmədov (nazir) — AKP Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1989–1990).

## Həmçinin bax
* Müslüm
* Məmmədov
Itanium

**Itanium** – Intel və Hewlett-Packard şirkətlərinin birgə işləyib hazırladığı mikroprosessor. İlk dəfə 2001-ci ilin mayın 29-da təqdim olunub. 2002-ci ilin iyulunda Itanium 2 çıxdıqdan sonra istehsalı dayandırılıb. 2007-ci ilin noyabrında Intel şirkəti Itanium 2 prosessorları seriyasının adını dəyişərək yenidən Itanium qoydu.

thumb

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Intel Itanium home page
* Some undocumented Itanium&nbsp;2 microarchitectural information 
* Itanium Docs at HP
* Historical background for EPIC instruction set architectures
İterasiya

**İterasiya** (, , iterasyon, öteleme) – proqramlaşdırmada: deyimlər, yaxud komandalar qrupunun dönə-dönə təkrar yerinə yetirilməsi (rekursiya ilə qarışdırmaq olmaz). Hər hansı əməliyyatı dəfələrlə təkrarlamaq gərək olduqda, proqramlaşdırmada dövrlərdən istifadə olunur. Məsələn, tutaq ki, “Hello, World!” mətnini 200 dəfə ekrana çıxartmaq lazımdır. Bu halda eyni bir komandanı 200 dəfə təkrar verməkdənsə, 200 dəfə yerinə yetirilən dövr yazıb, mətni ekrana çıxaran komandanı həmin dövrün gövdəsində yerləşdirmək daha münasibdir. Dövrün bir addımına elə iterasiya deyilir. Bax: ITERATIVE STATEMENT, LOOP; Tut: RECURSION.

 program Iteration;
var
   i: integer;
begin
     for i := 0 to 200 do
         WriteLn ('Hello, world!');
end.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Əriklidərə dağları

**Əriklidərə dağları** — Ordubad rayonu ərazisində tirə. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Yağlıdərə yüksəkliyindən (3835,9 m) ayrılan Girdəni qolunun cənub-qərb istiqamətli eyniadlı şaxəsində, Vənəndçay və Ciqandərəçayın suayırıcısında uzunluğu 6&nbsp;km-dən artıq olan, şimal-qərbə əyilmiş silsilədir. Ən yüksək zirvəsinin hündürlüyü 2056,9 m-dir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin Zəngəzur qalxım zonası ilə təmas zolağında yerləşir. Qərb və şərq hissələri Alt Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından, mərkəzi hissəsi isə Şərqi Ordubad dərinlik qırılma zonasının nəzarət etdiyi eyniyaşlı Ağrıdağ intruziyasının diorit və dioritli porfiritlərindən təşkil olunmuşdur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Opponent

**Opponent** [lat. opponents – qaytaran etiraz edən, ing. opponent – rəqib, düşmən]

1) dissertasiya müdafiələrində elmi şurada öncədən təsdiq edilmiş rəsmi rəyçi;
2) müzakirələrdə, dissertasiya müdafiələrində, elmi mübahisələrdə etirazla çıxış edən şəxs;
3) mübahisədə, polemikada əks tərəf;
4) kiməsə qarşı etirazla çıxış etmək.


## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
SmartMedia

**SmartMedia**-Toshiba şirkəti tərəfindən MiniCard, CompactFlash və PC Card formatlarına rəqib kimi yaradılmış və 1995-ci ildə bazara buraxılmış ilk fləş-kart yaddaşlarından birinin ticarət markası. Birinci adı Solid State Floppy Disk Card (SSFDC) olub və disketlərin "davamçısı" kimi elan olunub. SmartMedia kartlarının iki versiyası var: 5 V və 3.3 V (versiyalar işçi gərginliyə uyğun olaraq adlandırılıb). Korpusları, demək olar ki, eynidir, yeganə fərq "kəsilmiş" küncün yerindədir. Çəkisi – 2 q, ölçüləri – 45,0×37.0×0.76 mm, tutumu – 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128 MB, verilənlərin ötürülmə sürəti – 2 MB/s, enerji təminatı olmadan informasiyanın saxlanma müddəti 10 ildir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,788 s.

## Xarici keçidlər
* https://web.archive.org/web/20050306221106/http://www.ssfdc.or.jp/english/common/kikanshi.htm
* http://pinouts.ru/Memory/smatrmedia_pinout.shtml
Popchips

**Popchips** kartof və qarğıdalını emal edərək çipsi kimi qida məhsulları istehsal edən bir marka. Proseslər yüksək təzyiq və temperaturda kartof nişastasıyla birlikdə edilir.

## Məhsullar
**Çipsi**
* Xama və soğanlı
* Qril 
* Dəniz duzu və sirkə 
* Yer alması
* Parmesan və sarımsaq
* Duzlu və bibərli 
* Çili limonu
* Tay yer alması
* Ketçuplu
**Pizza**
* Naço pendiri
* Ferma
* Çili limon
* Salsa
**Qarğıdalı**
* Ketinin Ketl Qarğıdalı

## Xarici əlaqələr
* Rəsmi sayt

## İstinadlar
Sətir keçirmə

**Sətir keçirmə** ( (*LF*)) – kursorun və ya çap başcığının yerini dəyişmədən kompüterə və ya printerə informasiyanı cari sətirdən bir sətir aşağıda çıxarmaq komandasını verən idərəedici simvol. Məsələn,

Bu, mətnin bir sətridir.

cümləsinin sonunda qoyulmuş sətir keçirmə simvolu kursoru və ya printerin çap başcığını bir sətir aşağı nöqtənin altına hərəkət etdirəcək. Kursoru və ya printerin çap başcığını yeni sətrin başlanğıcına hərəkət etdirmək üçün sətir keçirmə simvolu karetin dönüşü simvolu ilə (CARRIAGE-RETURN CHARACTER) müşayiət olunmalıdır. ASCII yığınında sətir keçirmə simvolunun onluq qiyməti 10-dur (onaltılıq 0Ah). Adətən, sətir keçirmə və karetin dönüşü (onluq qiyməti 13, onaltılıq qiyməti 0Dh) simvolları bir-birinin ardınca gəlir və bu kombinasiya çox zaman sətir keçirmə-karetin dönüşü kimi qeyd olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Əshabi-Kəhf

* Əshabi-kəhf dağı — Babək rayonunda yerləşən dağ
* Əshabi-Kəhf (mağara) — Culfa rayonunda yerləşən mağara
* Əshabi-Kəhf (ziyarətgah) — Culfa rayonunda yerləşən ziyarətgah
* Əshabi-Kəhf (film, 2000) — Culfada yerləşən eyniadlı mağara haqqındakı film
* Əshabi-Kəhf mineral bulağı  — Culfa rayonunda yerləşən mineral su bulağı
* Əshabi-Kəhf kompleksi — Türkiyənin Qəhrəmanmaraş ilinin Afşin ilçəsində yerləşən kompleks
Əxtər

**Əxtər** -(farsca ulduz deməkdir) M.T.Sidqinin 1892-ci ildə Ordubadda təsis etdiyi,yeni təlim-tədris üsulu ilə fəaliyyət göstərən ibtidai məktəb.

## Ümumi məlumat
Məktəbdə dərslər ana dilində aparılırdı. Lakin o zaman Azərbaycan dilində dərsliklə olmadığından M.T.Sidqi "Əxtər" məktəbi üçün əlyazması şəklində ana dili, coğrafiya və hesabdan dərsliklər hazırlamışdı. "Əxtər əhalidən toplanan maddi vəsait hesabına fəaliyyət göstərirdi. Milli məktəb kimi fəaliyyətə başlayan bu təhsil ocağı 1896-ci ildə rus-Azərbaycan məktəbinə çevrilir. M.T.Sidqi 2 il "Əxtər" məktəbinə rəhbərlik etmişdir. Azərbaycanın ilk diplomatlarından İbrahim Əbilov, yazıçı M.S.Ordubadi ibtidai təhsillərini bu məktəbdə almışlar.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan daşyonma məktəbi
* Naxçıvan şəhəri 10 nömrəli tam orta məktəb
* Naxçıvan şəhəri 7 nömrəli tam orta məktəb
* Məhəmməd Tağı Sidqi

## Xarici keçidlər
* Yorulmaz maarif fədaisi

## İstinadlar
Əshabi-kəhf dağı

**Əshabi-kəhf dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1685,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan eyniadlı ayrılmasının qurtaracağında, Nəcəfəlidizə kəndindən 4,5&nbsp;km şərqdə yerləşən qövsvari sıldırım yamaclı tirənin  suayırıcısında zirvə. Orta Miosenin Tarxan reğiomərtəbəsinin alt hissəsinə aid Çaşırdağ lay dəstəsinin vulkanogen süxurlarını yarıb çıxan Orta Miosen yaşlı teşenitlərdən ibarət şimal-şərq istiqamətində uzanmış sill formalı subvulkanik intruziv kütlənin əmələ gətirdiyi yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Saltaq-Kotandağ antiklinalının tağ hissəsində  yerləşir. Yamaclarında acılan teşenitlər yaxşı ifadə olunan sütunvari ayrılmalarla səciyyələnir. Əshabi-kəhf mağarası dağın cənub-qərb yamacındadır.  

## Həmçinin bax:
* Biləvətəpə dağı
* Elti dağı
* Arxac dağı
* Əsəbkəf

## İstinadlar
Hersşprunq-Ressel diaqramı

Hersşprunq-Ressel diaqramı-Spektr-işıqlıq diaqramı

XX yüzilliyin əvvəllərində artıq yüzlərlə ulduzun illik parallaksı, başqa sözlə bu ulduzlara qədər məsafə məlum idi. Odur ki, həmin ulduzların görünən ulduz ölçülərini bilməklə onların mütləq ulduz ölçüləri, mütləq ulduz ölçüləri bilməklə ulduzların işıqlıqlarını, nəhayət, spektral sinifləri, yaxud effektiv temperaturları təyin edilmişdi.

Bütün statistik məlumatlar əsasında XX yüzilliyin 5–13-cü illərində danimarkalı astrofizik Hersşprunq və amerikalı astrofizik Ressel ulduzların işıqlığı ilə onların spektral sinifləri arasında maraqlı əlaqə olduğunu müəyyən etmişlər. Bu aslılıq "spektr-işıqlıq" diaqramı, yaxud Hersşprunq-Ressel (H.-P.) diaqramı adlanır. Hersşprunq diaqramda baş ardıcıllıq və ondan altda cırtdan ulduzları yerləşdirmiş, Ressel isə sonra üstdəki ulduzları diaqrama əlavə etmişdir. Sonralar "spektr-işıqlıq" diaqramı təkmilləşdirilmiş, sol və sağ ordinat oxunda işıqlıq və mütləq ulduz ölçüsü, alt və üst absis oxunda isə spektral siniflər (yaxud əsas rəng göstəricisi) və effektiv temperatur olmaqla diaqramda ulduzların vəziyyəti müəyyən edilmişdir.
Ximeydi

**Ximeydi** - Dağıstan Respublikasının Dərbənd rayonunda ərazisində mövcud olmuş kənd.
## Coğrafiya
Kənd 354 m hündürlüyə malik dağın ətəyində, Dərbənd şəhərindən 23&nbsp;km qərbdə yerləşir.

## Tarix
Kənd icma mərkəzi (ХIХ əsr). 1976-cı ildən tərk edilmişdir.

## Əhali
1895-ci il məlumatına görə 195 ev mövcud olmuşdur. Burada 834 nəfər yaşayırdı (yahudilər — 123 nəfər).
Sovet rəsmi statistikasında kənd əhalisi azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Digər mənbələrdə isə onların tat olması qeyd olunur. Belə ki, onlar öz aralarında Azərbaycan dilindən istifadə etmişlər. Ancaq rəsmi mənbələr onların azərbaycanlı olmasını təstiqləyir. Onlar digər ətraf azərbaycanlı kəndlərindən fərqli olaraq islam dininkn sünni məzhəbində etiqad edirdilər,.

## Təsərrüfat
Böyük xalçaçılıq mərkəzi (ХIХ əsr.).

## Tanınmış şəxsləri
Şair Əhmədin yurdu (1868—1930).

## Mənbə
* Топографические карты K-39-XIII - 1 : 200 000
* Топографические карты K-39-61 - 1 : 100 000
## İstinadlar
Geoloji kəsiliş

**Geoloji kəsiliş ** — süxurların yatım şəraitinin, müxtəlif yaşlı və tərkibli süxurların qarşılıqlı münasibətinin, geoloji kütlələrin forma və qalınlıqlarının dəyişməsinin, qırışıqlıq və qırılma pozulmalarının xarakterinin, müxtəlif fatsiyaların və onların bir-birinə qarşılıqlı münasibətinin şaquli müstəvidə qrafik təsviri. Geoloji kəsiliş geoloji xəritə ilə birlikdə tərtib edilir və dərinə getdikcə quruluşun dəyişməsini əyani şəkildə göstərir. Geoloji kəsiliş tərtibində təkcə yerüstü müşahidə materialları deyil, həmçinin quyu və geofiziki müşahidə materiallarından da istifadə olunmalıdır. Bəzən Geoloji kəsiliş məfhumu əvəzinə səhvən "Geoloji profil" termini işlədilir.

## Azərbaycanda

### Paleontoloji və stratiqrafik nadir geoloji obyektlər

### Geotektonik nadir geoloji obyektlər

### Mineraloji-petroqrafik nadir geoloji obyektlər

### Geomorfoloji nadir geoloji obyektlər

### Hidrosferin nadir geoloji obyektləri

## Həmçinin bax
* Geoloji planalma
* Geoloji tsikl (geoloji inkişaf tsikli)

## Mənbə
* 

### İstinadlar
Elektrolüminessensiya

**Elektro-lüminessensiya** – elektrik cərəyanının təsiri altında maddənin işıq şüalandırması. Elektrolüminessent tablolardan portativ kompüterlərdə maye kristal displeylərin (LCD) işıqlandırılmasında geniş tətbiq olunur. Belə tablolarda, adətən, iki elektrodun (biri, demək olar ki, şəffaf olan) arasında yerləşdirilmiş lüminofor qatından istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Elektrolüminessent displey

**Elektrolüminessent displey** – yastı-ekran displeylərin lüminofor qatının üfüqi və şaquli elektrodların arasına salındığı növü. Üfüqi və şaquli elektrodların kəsişdiyi hər bir nöqtə bir pikseldir (PIXEL) ki, o da cərəyan uyğun elektrodlardan keçdikdə işıqlanır. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Elektromaqnit

**Elektromaqnit** – maqnit sahəsi yaradan qurğu. Tipik elektromaqnit dəmir və ya polad mil üzərinə sarınmış naqildən ibarətdir. Naqildən cərəyan keçəndə maqnit sahəsi yaranır. Elektromaqnitlərdən, məsələn, disksürənlərdə diskin səthində yazılış aparmaq üçün istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Elektromaqnit uyğunluq

**Elektronmaqnit uyğunluq**

* Başqa qurğudan gələn xarici elektromaqnit maneəsinin və sahəsinin (qəsdən törədilməmiş) təsirinə baxmayaraq elektron avadanlığın normal işləyə bilməsi; məsələn, kompüterin yanında olan televizor maneəsiz işləməlidir.
* Qurğunun öz elektromaqnit şüalanmasını başqa qurğuların işinə təsir etməmək səviyyəsinədək məhdudlaşdırması.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Bakı nəşriyyatı, 2017.
Geoloji planalma

**Geoloji planalma -** Yer qabığının hər hansı bir sahəsinin geoloji quruluşunun və perspektiv mineral-xammal ehtiyatlarının müəyyən edilməsinin əsas üsullarından biri; sahənin birbaşa naturadan geoloji xəritəsini qurmaq üçün aparılan işlərin məcmusu. İki mərhələdən ibarətdir: çöl tədqiqatları və toplanmış faktiki materialın kameral işlənilməsi. Çöl işləri zamanı çöl geoloji xəritəsi tərtib edilir. Bunun üçün təbii çıxışlar, qazıma quyuları, layların yatım elementlərini göstərməklə dağ-mədən qazımaları planlı surətdə öyrənilərək topoqrafik əsasa köçürülür. Geoloji sərhədlər, tektonik strukturlar, qırılma pozulmaları izlənilir, süxurların litoloji tərkibi, mənşəyi, yatma şəraiti və təxmini yaşı müəyyən edilir. Eyni zamanda, kontakt zonaları, faydalı qazıntıların, xüsusilə qaz və neftin təzahürləri qeydə alınır. Süxur, faydalı qazıntı, fauna və flora nümunələri götürülür. Bütün müşahidələr geoloji gündəlikdə qeyd edilir. Kameral işləmə prosesində çöl tədqiqatlarının nəticələri dəqiqləşdirilir: çöldə yığılmış süxur və faydalı qazıntı nümunələri xüsusi laboratoriya tədqiqat üsulları (mikroskopik, kimyəvi, spektroskopik, lüminssent və b.) öyrənilir. Fossil fauna və flora qalıqları təyin edilir, qrafiklər (stratiqrafik sütunlar, geoloji kəsilişlər, xəritələr və b.) çəkilir və geoloji hesabat tərtib edilir. Təyinatından asılı olaraq geoloji planalma marşurut və sahəvi olur. Marşurut geoloji planalma hər-hansı bir istiqamət, çox vaxt, çay dərələri üzrə aparılır. Sahəvi geoloji planalma isə öyrənilən ərazi təxminən bərabər şəbəkələr üzrə marşurutlara bölünür və tədqiq edilir. Sahəvi geoloji planalma kiçikmiqyaslı (1:1000000 və 1:500000), ortamiqyaslı (1:200000 və 1:100000) və irimiqyaslı və ya dəqiq (1:50000; 1:25000 və daha böyük) planalmalara bölünür. Böyük sahəni əhatə edən irimiqyaslı regional geoloji planalma əsas etibarilə rayonda geoloji tədqiqatlarının birinci mərhələsini təşkil edir və rayon haqqında ilkin məlumatları əldə etməyə imkan verir. Orta miqyaslı geoloji planalma rayonun geoloji quruluşu və inkişaf tarixi haqqında daha dəqiq təsəvvür yaradır, faydalı qazıntıların müəyyən püskürmə süxur kompleksi və ya çökmə süxur dəstələri ilə əlaqəsini müəyyən etməyə, onların perspektivliyini qiymətləndirməyə və gələcək axtarışların aparılması üçün səhələri ayırmağa imkan verir. Dəqiq geoloji planalma xüsusi geoloji və tətbiqi-geoloji axtarış və kəşfiyyat məsələlərinin həllini təmin edir. Bu planalma əsasən faydalı qazıntıların perspektivli sayılan sahələrində orta miqyaslı planalmadan sonra aparılır və rayonun dəqiq geoloji quruluşunu müəyyən edir; kəşf edilmiş faydalı qazıntı yataqlarının ölçüləri və əhəmiyyəti qiymətləndirilir, dəqiq axtarış və axtarış-kəşfiyyat işlərinin aparılacağı sahələrin hüdudları təyin edilir. Filizli, kömürlü və neftli sahələrdə aparılan geoloji-kəşfiyyat dəqiq geoloji planalma ixtisaslandırılmış planalma adlanır. Bəzən geoloji ədəbiyyatda və təcrübədə geoloji planalma əvəzinə "geoloji xəritəalma" termininin işlədilməsi tamamilə səhvdir.

## Mənbə
*
Xitinozoalar

**Xitinozoalar** (*Chitinozoa*) – sistematik mənsubiyyəti aydın olmayan (*Incerta regnum*) canlılar; fossil halda onların çox möhkəm xitinəbənzər qabıqları (kapsula) 30–40-dan 500 mkm, çox vaxt 100 mkm-dək ölçülərində olur. Bu kapsullar xarici görünüşünə görə xitini xatırladır, lakin kimyəvi tərkibinə görə, ondan, fərqlənir. Kapsullar formasına görə adətən kolba və butulkaya oxşayır. Üst səthləri hamar və ya müxtəlif çıxıntılarla örtülüdür. Kapsulun daralmış qurtaracağında iri dəlik, əks tərəfdə isə kiçik yarımörtülü dəlik yerləşir. Paleozoyun (ordovik-devon) epikontinental dənizlərində yaşamışdır. Xitinozoalar platforma vilayətlərində yayılan ordovik-çökmələrinin dəqiq stratiqrafik korelyasiyası üçün böyük əhəmiyyəti vardır.

## Mənbə
*
Geosinklinal

**Geosinklinal** — tektonikanın ən mühüm anlayışlarından olub, yer qabığının nisbətən mütəhərrik və sabit vilayətlərinin bir-birinə qarşı qoyulması nəticəsində meydana çıxmışdır. Geosinklinal haqqında təlimin əsasları kimi bu termin yüksək mütəhərrik, geodinamik gərginliyin təzadlı dəyişməsi, çöküntülərin böyük qalınlığı (10–25 *km*), yer qabığının əhəmiyyətli dərəcədə parçalanması və yüksək keçiriciliyi, aktiv maqmatizm və metamorfizmlə səciyyələnən zona kimi başa düşülür; geosinklinal inkişafı ilə sıx bağlı olan yer qabığının xətti uzanmış, qövsvari və ya mozaik qurulmuşlu zonalarıdır; inkişafın başlanğıc mərhələsində geosinklinal gömülmənin üstünlüyü (geosinklinal mərhələnin özü) və dəniz şəraitləri ilə, yekun mərhələsində isə qalxmaların (orogen mərhələ) və dağəmələgəlmənin üstünlüyü ilə səciyyələnir; həmçinin fiziki halı intensiv qırışıqəmələgətirmə proseslərinə şərait yaradan plastik zonalardır. Geosinklinal yer qabığı və üst mantiyanın quruluşu və qalınlığı xeyli dəyişkən olub kəskin qravitasion anomaliyalar və xətti anomaliyalı maqnit sahələri ilə səciyyçələnir. Müasir (və çox güman, qədim) geosinklinal yüksək seysmikliklə fərqlənir. Geosinklinal nəzəriyyəsinin müasir tektonikaya böyük təsiri çoxsaylı terminlərin olmasında da özünü göstərir. Bu terminlərdən başlıcaları bunlardır: Geosinklinal sistem, Geosinklinal vilayət, Geosinklinal mütəhərrik qurşaq. 

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Xloritoid

**Xloritoid** — mineral. Tərkibi dəyişkəndir, Fe2+-nin Mg, Mn və Al-un Fe3+ əvəzlənməsi adidir. İki polimorf modifikasiyası vardır: monoklinik və triklinik. Habitus vərəqvari, qısa sütunvari. İkiləşmə {001} üzrə sadə, polisintetik və üçlüklər. Ayrılma {001} üzrə mükəmməl, {110} üzrə orta; sınma {010} üzrə. Tünd-yaşıl. Sərtliyi 6,5. Xüsusi çəki 3,5-3,8. Gilli çökmələrin regional metamorfizminin aşağı və orta pillələri üçün səciyyəvidir. Hidrotermal proseslərdə də əmələ gəlir. Növ müxtəlifliyi: ottrelit, mavinit, sismondin.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Bernulli diski

thumb
thumb
**Bernulli diski** (Bernoulli box)-– növbə ilə dəyişdirilən və enerjidən asılı olmayan kartriclərin istifadə edildiyi böyük həcmli yaddasaxlama qurğusudur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Damcıtökən

**Damcıtökən** – qrafik redaktorlarda: mövcud obyektin rəngini "özünə çəkən" və onu aktiv rəng edən alət. Bunun üçün, sadəcə, həmin aləti istədiyiniz sahənin üzərinə aparıb çıqqıldatmaq lazımdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Verilənlər elmi

**Verilənlər elmi** () — informasiyanın alınması üsullarına sahib olmaqdır. "Data science" termin kimi ilk dəfə 1960-cı illərdə kompüter elmlərinin pionerlərindən sayılan Peter Naur tərəfindən "Datalogy, the science of data and of data processes and its place in education" adlı məruzəsində səsləndirilmiş, fənn kimi isə keçən əsrin 60-cı illərindən formalaşmağa başlamışdır. Bu 1966-cı ildə Elm və Texnika üçün Məlumat Komitəsinin (CODATA – International Council for science: Committee on Data for Science and Technology) təsis edilməsinə təsadüf edir. 1974-cü ildə Peter Naur "Concise Survey of Computer Methods in Sweden and the United States" kitabında verilənlərin müasir emal metodlarının icmalını vermiş və verilənlər haqqında elmi rəqəmsal verilənlərin həyat dövrünü (yarandığı andan başqa bilik sahələrinə təqdim olunmaq üçün edilən dəyişikliklərə qədər) öyrənən bir fənn kimi təyin etmişdir. Ancaq, termin 1990-cı illərdə geniş istifadə olunmağa başlamış və 2000-ci illərin əvvəllərindən hamı tərəfindən qəbul edilmişdir. 2001-ci ildə Purdue Universitetinin professoru, statistika, verilənlərin vizuallaşdırılması, maşın təlimi sahəsində tanınmış mütəxəssis Uilyam Klivlend (William S. Cleveland) statistik tədqiqatların texniki aspektlərinin inkişaf planı (Data Science: An Action Plan for Expanding the Technical Areas of the Field of Statistics) adlı tədqiqatında diqqəti "data science" fənninin tədrisi məsələsinə yönəltmişdir. O, planda "data science"-i ayrıca akademik fənn kimi irəli sürmüşdür. Bu da "data scientist" adlanan kadrların hazırlanmasına marağı stimullaşdırmışdır. Təsadüfi deyildir ki, təxminən əmin vaxtdan da CODATA-nın "Data Science Journal"-ı (2002-ci ildən) nəşr olunmağa başlanmışdır.

## Xarakteristikaları
Verilənlər elmi ənənəvi informatikadan başlayaraq riyaziyyata qədər müxtəlif sahələr üzrə bacarıq və vərdiş tələb edir. Bu elmin əsas məqsədi verilənlərdə qanunauyğunluqların tapılması, verilənlərdən ümumiləşdirilmiş halda biliklərin aşkarlanmasıdır. Mayk Lukides verilənlər haqqında elmi verilənləri yalnız informasiyaya deyil, həmçinin məhsula çevirdiyini iddia edir. Bu sahədə vacib olan bacarıqlar adətən, mütəxəssisə lazım olan ümumi fənlərlə informasiya texnologiyalarındakı təcrübələrin və riyazi statistika biliklərinin kəsişməsi – Venn diaqramı vasitəsilə izah olunur.

## Ədəbiyyat
* Hacırəhimova M., Gözəlova H. "Böyük verilənlərdən verilənlər haqqında elmə: fənlərarası perspektiv", "Big data: imkanları, multidissiplinar problemləri və perspektivləri" I respublika elmi-praktiki konfransı Bakı şəhəri, 25 fevral 2016-cı il
* Hacırəhimova M. Ş., Gözəlova H. Y. "Data science və onun tibbi ixtisaslar üzrə proyeksiyaları", "Elektron tibbin multidissiplinar problemləri" I respublika elmi-praktiki konfransının əsərləri, Bakı, 24 may 2016, səh. 184–187

## İstinadlar
Xloritlər

**Xloritlər** — Minerallar sinfinə aid olub, maqnezium (Mg) və dəmirin (Fe) təbəqəli quruluşlu, sulu metaalümosilikatlarıdır:(Mg,Fe2+)3[(OH)2 | AlSi3O10] {(Mg,Fe3)3(OH)6}. Dioktaedrik və trioktaedrik xloritlər məlumdur; əksəriyyətinin kristal quruluşu qismən və ya tamamilə nizamsız olur. Geniş izomorf əvəzlənmələr müşahidə edilir. 

Bütün xloritlər aşağıdakı ümumi xüsusiyyətlərə malikdir: monoklinik və ya triklinik sinfə aiddir; kristal vərdişi lövhəvari və ya lövhəcik formasındadır. İkiləşmə mika qanununa uyğundur. İkiləşmə tikişi (001), ikiləşmə oxu isə [001] istiqamətindədir. {001} müstəvisi üzrə mükəmməl ayrılma qabiliyyətinə malikdir. Aqreqatları pulcuqvari, sferolit, oolit, gizlikristallik olur. Əsasən yaşıl rəngdədir, lakin bəzi hallarda çəhrayı-qırmızı (Cr tərkibli), ya da qonuru-qara (Fe-xlorit) rəngdə də ola bilər. Sərtliyi 2–3, xüsusi çəkisi 2,6–3,3 intervalındadır. 

Xloritlərin şüa sındırma qabiliyyəti tərkibində Fe, Mg və Cr-un miqdarının artması ilə yüksəlir, SiO2 miqdarının azalması ilə isə azalır. Pulcuqvari ayrılmaları elastik deyil, lakin əyilə biləndir. 

Xloritlər əsas püskürmə süxurlarındakı Mg-Fe mineralların hidrotermal dəyişməsi nəticəsində, eləcə də yaşıl şistlərin metamorfizminin aşağı pilləsində əmələ gəlir. Süxurların aşınma məhsullarında geniş yayılmışdır. Çökmə süxurlarda —  məsələn, şamozit-kaolinitli, oolitli, dəmirli və digər gilli süxurlarda — həm klastik, həm də avtigen mineral kimi rast gəlinir. Dəmirə zəngin olan xloritlər (şamozit, türingit) isə sənaye əhəmiyyətli dəmir filizləridir.

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı:  679.
Navaxlısuçay

**Navaxlısuçay** — Culfa rayonu ərazisində çay. Ərəfsə çayının (Əlincə hövzəsi) sağ qolu.

## Haqqında
Zəngəzur silsiləsinin yaxınlığından, 2500 m. hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 5&nbsp;km-dir. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar