Fiskal federalizm

**Fiskal federalizm** () —  dövlət idarəetmə sistemində iqtisadi və maliyyə səlahiyyətlərinin mərkəzi hökumət ilə yerli və ya regional hökumətlər arasında bölüşdürülməsi prinsipidir. Bu konsepsiya, müxtəlif səviyyəli hökumətlərin bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu və maliyyə resurslarının bölüşdürülməsi vasitəsilə iqtisadi funksiyaların necə həyata keçirildiyini izah edir. Fiskal federalizm əsasən ölkənin iqtisadi inkişafını təmin etmək, yerli ehtiyacları daha yaxşı qarşılamaq və maliyyə resurslarının effektiv idarə olunmasına şərait yaratmaq məqsədi daşıyır.

## Əsas prinsipləri
Fiskal federalizmin əsas prinsipləri mərkəzi və yerli idarəetmələr arasında məsuliyyətlərin aydın şəkildə bölüşdürülməsinə əsaslanır. Mərkəzi hökumət adətən milli müdafiə, xarici siyasət və makroiqtisadi sabitlik kimi genişmiqyaslı məsələlərlə məşğul olur. Yerli və regional hökumətlər isə təhsil, səhiyyə, infrastruktur və ictimai xidmətlər kimi daha spesifik məsələləri idarə edir. Bununla yanaşı, fiskal federalizm maliyyə resurslarının bölüşdürülməsi və vergi siyasətinin uyğunlaşdırılmasına diqqət yetirir ki, hər bir hökumət öz məsuliyyətlərini yerinə yetirə bilsin.

## Üstünlükləri və tətbiqi
Fiskal federalizm yerli idarəetmələrin müstəqilliyini artıraraq, onların öz bölgələrinin ehtiyaclarına uyğun siyasətlər həyata keçirməsinə imkan verir. Bu yanaşma, qərar qəbuletmə prosesini daha çevik və effektiv edir. Həmçinin fiskal federalizm, resursların daha ədalətli bölüşdürülməsinə və iqtisadi qeyri-bərabərliyin azaldılmasına kömək edir. Bu sistem ABŞ, Kanada, Almaniya və Hindistan kimi federal dövlətlərdə geniş şəkildə tətbiq olunur və onların iqtisadi idarəetmə sisteminin əsasını təşkil edir. Bununla belə, fiskal federalizmin uğurlu tətbiqi, mərkəzi və yerli hökumətlər arasında düzgün əməkdaşlıq və güclü hüquqi çərçivə tələb edir.

## Yerli, milli və beynəlxalq ictimai mallar
Dövlətin müxtəlif səviyyələrdə həyata keçirdiyi fəaliyyətlər bir-birindən fərqlənir. Dövlətin müxtəlif səviyyələrinə aid məsuliyyətlərin bölüşdürülməsini başa düşmək üçün problemlərin yerli və ya mərkəzi səviyyədə həll edilməsinin daha məqsədəuyğun olub-olmadığını müəyyən etmək faydalı ola bilər. Ümumiyyətlə, ictimai mallar nə istisna edilə bilən, nə də rəqabətə əsaslanan mallardır. Bu səbəbdən, adətən hökumət tərəfindən təmin edilir. Bəzi mallar üçün üstünlüklər müəyyən bir ərazinin və ya icmanın sakinlərinə aid olur. Bunlar yerli ictimai mallar adlanır. Onlara nümunə olaraq işıqforlar və ya yanğınsöndürmə xidmətlərini göstərmək olar.  Bunun əksinə olaraq, milli ictimai mallar bütün ölkə vətəndaşlarına fayda gətirir və buna görə də, onların təminatı federal hökumət tərəfindən həyata keçirilməlidir. Milli müdafiə buna bir nümunədir. Eyni zamanda, bəzi ictimai mallar bütün dünyada yaşayan insanlara fayda gətirir. Bunlar beynəlxalq ictimai mallar adlanır, məsələn, qlobal ətraf mühit problemləri.

İctimai malların səmərəli təmin edilməsi üçün milli ictimai mallar milli səviyyədə, yerli ictimai mallar isə yerli səviyyədə təmin edilməlidir. Əgər milli ictimai malların təminatı yerli icmalara həvalə edilərsə, pulsuz istifadə () problemi  ortaya çıxa bilər və həmin malların kifayət qədər təmin edilməməsi mümkündür. Eyni şəkildə, beynəlxalq ictimai mallar milli hökumətlər tərəfindən təmin edildikdə, onların çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Lakin milli hökumətlərdən yuxarıda duran və qlobal xarici problemlərin həllinə məsuliyyət daşıyan ən yüksək səviyyəli bir hökumət mövcud deyil. Qlobal hökumətin ən yaxın analoqu yəqin ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasıdır.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* Ferrara, A. (2010) Cost-Benefit Analysis of Multi-Level Government: The Case of EU Cohesion Policy and US Federal Investment Policies, London and New York: Routledge.http://www.routledge.com/books/details/9780415568210/
* Groenendijk, Nico. 2002. 'Fiscal federalism Revisited' paper presented at Institutions in Transition Conference organized by IMAD, Slovenia Ljublijana.
* King, David. 1984. Fiscal Tiers: The Economics of Multilevel Government, London: George Allen and Unwin.
* Oates, W.E. 1999. 'An Essay on Fiscal federalism', Journal of economic Literature, 37(3):1120-49 JSTOR.
* Bahl, R., & Bird, R. 2008. Subnational taxes in developing countries: The way forward. *Public Budgeting & Finance*, *28*(4), 1-25.
* Faguet, J.P. and C. Poschl 2015. https://global.oup.com/academic/product/is-decentralization-good-for-development-9780198737506?cc=us&lang=en&*Is Decentralization Good for Development? Perspectives from Academics and Policymakers.* Oxford: Oxford University Press.
* Stiglitz, Joseph E. (1999). *Economics of the public sector.* New York, London: W.W. Norton & Company. pp.&nbsp;733–734. . 
* Hillman, Arye L. (2009). *Public Finance and Public Policy.* (Second edition ed.). New York: Cambridge University Press. p.&nbsp;728. .
* Gruber, Jonathan (2012). *Public Finance and Public Policy.*(fourth edition ed.). New York: Worth Publishers. p.&nbsp;269-271. ISBN 
* Kadochnikov, Denis V. (2019) *[https://www.tandfonline.com/eprint/ABWRVGIZB98F9XC2SQ8B/full?target=10.1080/23792949.2019.1705171 Fiscal decentralization and regional budgets’ changing roles: a comparative case study of Russia and China]*, Area Development and Policy, DOI: 10.1080/23792949.2019.1705171