open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sahibataoğulları bəyliyi

**Sahibataoğulları bəyliyi** — 1275–1343-cü illər arasında Səlcuqlular vəziri Sahibata Fəxrəddin Əlinin oğulları tərəfindən Afyon və çevrəsində qurulan beylik.

## Tarixi
Vəzirliyi sırasında Konya, Sivas kimi bəzi şehərlərdə böyük xeyir müəssəsələri yaptırması səbəbiylə, Xoca Sahibata ünvanıyla anılan Fəxrəddin Əli, Monqol işgalinin ən zor günlərində vəzifə apardı. Anadoluya hakim olan Monqollar, özlərinin rahatı üçün Türkiyə Səlcuqluları şahzadə və dövlət adamlarının iqtidar və mövqe istəklərini əsas tutaraq onları vəzifələrə şirnikləndirirdilər.

Elxanlıların Anadolu valisi Əmir Teymurtaş Çobanlı, ona qarşı baş qaldıran uc bəylərini hakimiyyəti altına almaq üçün səfərə çıxdığında, Sahipataoğlu Nüsrəddin Əhməd bəy, Germiyanoğullarına sığındı. Qarahisarı mühasirəyə alan Teymurtaş, atası Əmir Çoban Sulduzuın elxanlı hökmdarı Sultan Əbu Səid Bahadur xan tərəfindən öldürülməsi üzərinə mühasirəni qaldırıb Misirə qaçınca (1327), yurduna geri dönən Nüsrəddin Əhməd, Germiyanoğullarının hakimiyyətini tanıdı. Onun ölümündən (1343) sonra da torpaqları Germiyanoğulları bəyliğinə qatılan Sahibataoğulları ortadan qalxdı.

## Həmçinin bax
* Anadolu bəylikləri

## İstinadlar
I İrakli

**I İrakli** (; ) — 5 oktyabr 610 – 11 fevral 641 illərdə hökmranlıq etmiş, 100 illik İraklilər sülaləsinin əsasını qoymuş Bizans imperatoru. Onun hökmranlığı ilə Bizans imperiyasının tarixində yeni dövrü başlanmış olur.
I İrakli V əsrdə Suriyada məşhur olan ailədən çıxmışdır. Onun eyni ada malik atası Sananid imperiyasına qarşı müharibədə sərkərdə və Karfaqo eksarxı olmuşdur.
I İrakli atasının dəstəsilə Konstantinopola daxil olaraq imperator Fokanı devirərək 5 oktyabr 610 ildə imperator taxtına oturmuş olur.

## İraklilər sülaləsinin zaman xətti

## İstinadlar

## Mənbələr
* Lexikon des Mittelalters: Band IV Spalte 2140
Çormoqun

**Çormoqun noyon** () — Sunit ulusundan Çingiz xanın qorçusu.

## Həyatı

## Ailəsi
Çormoqun noyonun Siramun noyon, Borak noyon adlı oğlanları vardı.

## Həmçinin bax
* Böyük Monqol imperiyası
* Çingiz xan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ČORMĀGŪN
Baycu noyon

**Baycu noyon** () — Besut ulusundan monqol sərkərdəsi.

## Həyatı
Baycu noyon Hülaku xanın sərkərdəsi idi. Tümənbəyi sayılırdı. 30 min qoşunla Sivasda Səlcuqlulara qalib gəldi.

Baycu noyon 1261-ci ildə Hülaku xan tərəfindən öldürüldü.

## Ailəsi
Baycu noyonun Adak noyon adlı oğlu vardı.

## Həmçinin bax
* Böyük Monqol imperiyası
* Çingiz xan
* Hülaku xan
* Kösedağ döyüşü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bayjü
Zimmilər

**Zimmilər** (, ümumi halda ,  *əhl əl-zimma*; mənası  *danışıq insanları*) — ərəb ordusunda könüllü xidmət edən xristianlar.

## Ərəb ordusunda
Ərəblər Azərbaycanda və Arranda möhkəmlənəndən sonra, öz hərbi səfərlərində yerli əhalidən, istər məvalilərdən, istər zimmilərdən döyüşçü kimi yararlanmağa başladılar, ancaq məvaliləri piyada qoşuna götürürdülər..

Bu hərbi səfərlərdə zimmilərgörkəmli rol oynayaraq, əvvəllər yerli hərbi rəislərin komandanlığı altında əlahiddə döyüş vahidləri kimi əməliyatda iştirak edirdilər. Zimmi birləşmələri ərəblərlə birlikdə, müqavilə əsasında. vuruşurdular və dövlətin hesabına dolanmırdılar. Onlar yalnız qənimətin bölüşdürülməsində iştirak edirdilər.

Ərəblər zimmi birləşmələrindən vuruşmaların ən ağır sahələrində istifadə edirdilər; şəraitdən asılı olaraq, ya ərəb qoşunlarını qoruyan, ya da düşmənin başlıca zərbəsini öz üzərinə götürürdülər. Zimmi qoşunlarından istifadə barədə məlumatı həm yerli, həm də ərəb müəlliflərinin əsərlərindən tapmaq olar..  M.Kaqankatvatsi bildirir ki, 713\4-cü ildə Məsləmə ibn Əbdülmalik xəzərlərin təzyiqi altında Dərbənddən geri çəkiləndə,"bütün əmlakılə birlikdə öz qərargahını tərk etdi, hətta öz hərəmxanası da arxada buraxmışdı. Onun arxasını Aqvan patrisilərindən Aranşahik Vaçaqan müdafiə edirdi..

## Ədəbiyyat
* «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама

## İstinadlar
Zəmindar

**Zəmindar** — Dehli sultanlığında hərbi xidmət müqabilində dövlətdən torpaq alan şərti torpaq sahibi.

## Ədəbiyyat
* *Торнер Д. «Аграрный строй в Индии», Москва 1959.* (rusca)

## İstinadlar
Böyük depressiya sorğu vərəqi

**Böyük depressiyanın sorğu vərəqəsi (BDSV)** () – Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) işçi qrupu tərəfindən işlənib hazırlanmış depressiyanın özünüqiymətləndirə skrininq testidir. Bu sorğu vərəqəsi ÜST-in Beynəlxalq Xəstəliklər Təsnifatında, 10-cu baxış (BXT-10) qeyd olunmuş depressiv pozuntunun diaqnostik kriteriləri əsasında yaradılmışdır. Keçirilmiş tədqiqatlar BDSV-nın depressiyanın ilkin diaqnostikasında yüksək etibarlığını göstərmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zikkurat

thumb|260px|Ur şəhərinin Zikkuratı. İraq.

**Zikkurat** — Mesopotamiyada Şumer memarlığına xas olan 3, 5, 7 mərtəbəli pilləli məbəd. Zikkuratın yuxarı pilləsində kiçik ibadətgah yerləşirdi.

Zikkuratdan səma cisimlərini müşahidə etmək üçün rəsədxana kimi də istifadə edirdilər.

Mesopotamiyada özünəməxsus məbəd memarlığı üslubu var idi. Orada yaşayan müxtəlif xalqlar məbədlərini, bir birinin üstündə qurulan kəsik piramidalardan və ya terraslardan ibarət olan, uca qüllə formasında inşa edirdilər.

Əslində onlar, kvadrat və ya düzbucaq formalı, irihəcmli (hündürlüyü və divarlarının eni 90 metrə çatan), çox möhkəm süni təpəliklər idilər. Məbədin ən uca yeri tanrıların məkanı hesab edilirdi. Bu cür tikililərə "Zikkurat" (müqəddəs dağ) deyirlər və onların ən qədim nümunələri e.ə. IV minillikdə inşa edilmişdir. Sonuncu zikkuratlar e.ə. VI əsrdə Babilistan çarları tərəfindən inşa edilmişdir.

Əvvəl zikkuratlar bir terraslı, e.ə. III minillikdən başlayaraq isə çox terraslı şəkildə inşa edilirdi. Onlar müxtəlif rənglərlə boyanırdılar. Bir terrasdan başqasına pilləkanlar vasitəsi ilə qalxmaq olardı. zikkuratlar gildən və kərpicdən inşa edilirdi. Bəzilərinin üzərində çoxlu pəncərələr, qapılar var idi.

İlk zikkuratlar Mesopotamiyada şumerlər tərəfindən inşa edilmişdir. Onlar tanrılara ibadəti uca yerlərdə edirdilər, çünki Mesopotamiya köçməmişdən öncə, dağlıq ərazilərdə yaşamışlar, tanrılara təpəliklərin və dağların başında ibadət edirdilər, sonralar bu adət samilərə də keçmişdir.

İranda və İraqda bəzi qədim zikkuratların xarabalıqları qalmaqdadır.

Zikkuratlar haqqında Əhdi-Ətiqdə (Yaradılış, 11: 1-9) də yazılmışdır. Orada olan rəvayatə görə, dünya tufanından öncə, insanlan bir dildə danışırdılar. Onlar Babilistanda yığışıb, göylərə qədər ucalan bir qüllə inşa etmək istəmiş və bu işə başlamışdırlar. Lakin Ulu Tanrı, bu planın qarşısını almaq üçün insanların dillərini qarışdırmışdır. Onlar bir-birini başa düşmədilər və qüllə inşasını dayandırıb, yer üzərinə dağıldılar. Yaradılış kitabındaki qüllə Babilistan qülləsi adlanır.

## Mənbə
* Aydın Əlizadə. Qədim Şumer-Akkad dini və onun digər dünya dinlərinə təsiri  // Dövlət və Din ictimai fikir toplusu. - 2008. - N 4. - S. 81-95.

## Həmçinin bax
* Qədim Mesopotamiya dini
Yınal

**Yınal** — Oğuz dövlətində əsilzadə təbəqəsinə verilən titullardan biri. Bəzi mətnlərdə bu ünvan 'inal' şəklindədir.

## Həmçinin bax
*İbrahim Yınal
Yezuitlər ordeni

**Yezuitlər ordeni** və ya **Yezuitlər** ( «**İsa cəmiyyətinin** rəsmi adı» () — Roma-katolik kilsəsinin kişi ruhani ordeni, 1534-cü ildə İqnati de Loyola tərəfindən təsis edilib və Papa  III Pavel tərəfindən 1540-cı ildə təsdiq edilib. Yezuitlər kontrremormasoyada fəal iştirak etdilər, elm, təhsil və missioner fəaliyyəti ilə məşğul oldular. Ordenin devizi "*[[Ad majorem Dei gloriam]]"* ("Allahın şərəfinə")-dir.

2007-ci il məlumatına görə yezuitlərin indi sayı 19 min 216 nəfərdir, onlardan 13 min 491 nəfəri keşidir. Onlar dünyanın 112 ölkəsində iş aparır və 1536 kilsəsində fəaliyyət göstərirlər. Dini cəmiyyət yezuitlərə dünyəvi həyat sürməyə icazə verirlər.

## Ədəbiyyat
* *Марек Инглот SJ*. Общество Иисуса в Российской империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире. М.: Институт философии, теологии и истории.
* *Мишель Леруа*. Миф о иезуитах: От Беранже до Мишле. М.: Языки Славянской Культуры, 2001.
* *Генрих Бемер*. История Ордена Иезуитов // Сборник *Орден Иезуитов Правда и Вымысел*. АСТ, 2007.
* *Габриэль Моно*. Об Истории Общества Иисуса // Сборник *Орден Иезуитов Правда и Вымысел*. АСТ, 2007.
* *Псы господни*. В. Пикуль.

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 102
* Официальный сайт ордена
* Иезуиты в России 
* История общества Иисуса 
* 
* Иезуиты на Украине
* О. Константэн Симон. Иезуиты в России
* Собеседования первых отцов
* Тайные наставления ордена Иисуса 1614 г.

## İstinadlar
Yepiskop

**Yepiskop** ( — "nəzarətçi") — Müasir xristian kilsələrində ali, üçüncü dərəcə ruhani rütbəsi, eyni zamanda *arxierey* də adlanır.Eyni zamanda axierey də adlanır. Və Azərbaycanca mənası 'nəzarətci'adlanır

## Mənbə
* Ignatius of Antioch, Epistles of to the Ephesians, Magnesians, Trallesians, and Smyrnans, Lightfoot, trans., Harmer, ed. (Kessinger, 1891/2003). ISBN 0-7661-6498-5
* Mathews, James, Set Apart To Serve: The Role of the Episcopacy in the Wesleyan Tradition (Nashville: Abingdon, 1985).
* Moede, Gerald, The Office of Bishop in Methodism: Its History and Development (Nashville: Abingdon, 1965).
* Епископ 
* ''Служение церковного управления — епископство'': ''Настольная книга священнослужителя''. Т. 4.М.: Изд-во Московской патриархии, 2001
* Глава "Епископы" Том IV. "История церкви в период Вселенских соборов" // В. В. Болотов. ''Лекции по истории Древней Церкви''.
Gülən adam

**Gülən adam** () — Viktor Hüqonun 1869-cu ildə nəşr olunmuş ən məşhur romanlarından biri. Süjetin başlanğıcı Portlenddə 29 yanvar 1690-cı ildə müəmmalı şəraitdə bir uşaq atılır.

## Tarixi
Viktor Hüqo "Gülən adam" romanının siyasi düşüncələri səbəbindən sürgün edildiyi Çanel adalarında keçirdiyi 15 ay ərzində qələmə almışdır. Kitab üzərində işləyərkən kitabın adını "Kralın Əmrində" kimi düşünsə də, dostlarının məsləhəti ilə onu "Gülən Adam" olaraq dəyişib. Gülən Adam — Viktor Hüqonun 1869-cu ilin aprelində fransızca "L'Homme qui rit" — " Gülən adam " adı ilə nəşr olunmuş romanıdır. O, həmçinin Kralın sərəncamı ilə roman kimi nəşr edilmişdir. 1928-ci ildə Pol Leninin rejissorluğu ilə Konrad Veydt, Meri Filbin və Olqa Baklanovanın rol aldığı eyniadlı film buraxıldı.

## Personajlar
* Quinpen — əslzadə atası kralı təhqir etdiyi üçün onu cəzalandırılmaq üçün Qunpen bu hala salınır. O, tərk edildiyi qarlı gecədə haraya getdiyini bilmədən sığınacaq axtararkən qar içində soyuqdan doyaraq ölmüş qadın cəsədinin qucağında gözləri kor körpəni götürüb xilas edir.
* Ursus
* Deya
* Lord Klençarli
* Lord Devid Derri-Moyr
* Hersoginya Coziana
* Kraliça Anna
* Barkilfedro

## İstinadlar
Veteran

**Qazi** və ya **Veteran** — lat. veteranus < vetus – qoca, sınanmış, qoca əsgər.

## Mənaları
* Qədim Romada xidmət müddətini bitirmiş əsgər
* Keçmiş döyüşçü; müharibə iştirakçısı olmuş şəxs
* Hər hansı bir sahənin köhnə, əməkdar işçisi, xadimi
* Müharibə iştirakçısı olan qocaman döyüşçü
* Cəbhəçi
* Döyüşdə sınaqdan çıxmış

## Həmçinin bax
* Veteran (film, 1991)
* Veteran neftçi (film, 1971)
* İncəsənət veteranı (film, 1966)
* Səhnə veteranı (film, 1974)

## Xarici keçidlər

* Veteranlar haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU 

## İstinadlar
Traybalizm

**Traybalizm** (,  – tayfa) — dövlət hakimiyyətinin  tayfa-nəsil əsasında formalaşdırılması, tayfa məxsusluğunun forması.

Traybalizmdə əhalinin digər nümayəndələrinə qarşı yadlıq hökm sürür. Cəmiyyətdə demokratik institutların yaranmasına mane olur və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını pozur. Bir sıra ölkələrdə baş verən vətəndaş müharibələri traybailzmin təzahürüdür.

## Mənbə

* http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1256890080 
* Sow, Adama:  Ethnozentrismus als Katalysator bestehender Konflikte in Afrika südlich der Sahara,  am Beispiel der Unruhen in Côte d`Ivoire at: European University Center for Peace Studies (EPU), Stadtschleining 2005 
* "The New Tribalism" by University of Oregon president Dave Frohnmayer, condemning a "new tribalism" in the traditional sense of "tribalism," not to be confused with "new tribalism".
* "Tribalism in Africa" by Stephen Isabirye
* "Tribalism on the terrace"  An article in Greek about soccer tribalism in Britain
* "KENYA: It’s the economy, stupid (not just "tribalism")"  An IRIN article on post election violence in Kenya – January 2008
Verden döyüşü

**"Verden döyüşü"** — Birinci Dünya müharibəsinin gedişində 1916-cı ilin fevral-dekabr aylarında Verden qalasına hücum edən almanlarla fransızlar arasında döyüşlər başlandı. Döyüşlər uzandığından hər iki tərəfdən saysız-hesabsız ölənlər və yaralananlar olurdu. Meyitlərin çoxu parça-parça olduğundan bu vuruşma tarixə **"Verden qəssabxanası"** adı ilə daxil olmuşdur. Altı ay davam edən bu döyüşlərdə bir milyona qədər alman və fransız əsgər və zabit məhv edilmişdi.

## Verden qələbə hədəfi olaraq
1914-1915-ci illərdə gedən qanlı döyüşlərdə verilən itkilərə görə Almaniyanın genişmiqyaslı hərbi addım atmağa qüvvəsi qalmamışdı. Bu səbəbdən də 8 Fransız diviziyası tərəfindən qorunan kiçik rayon olan Verden Parisə daxil olmaq üçün əlverişli yol ola bilərdi. Almanlar Verdendə qazanılacaq qələbənin Fransanın təslim olmağı ilə bağlı ilk addım kimi hesab etmişdilər.
Tigin

**Tigin (çincə: **特勤**)** — Türk dövlətlərində xaqanın vəliəhdlərinin daşıdığı titul. Bunlardan ən məşhuru Kül Tegindir. Günümüzdə "Təkin", "Tegin" olmaqla şəxsi ad kimi istifadə olunur.

## İstinadlar
Termlər

**Termlər** (yunanca) — "Termos" sözündən olub, isti deməkdir. Romada imperatorun əmri ilə tikilən, isti və soyuq hovuzları olan hamamlar. Termlərin qapıları bütün azad adamlar üçün açıq olurdu. Romalılar vaxtlarının çoxunu burada keçirirdilər.

## Ədəbiyyat
* Сергеенко М. Е. «Жизнь Древнего Рима». М.-Л., 1960
* Hoffmann Th.R. «Die Kunst der römischen Antike».Stuttgart, 2005.

## Xarici keçidlər
Uzun divarlar

**Uzun divarlar** ) — e.ə. V əsrdə Afinadan Pirey limanına gedən yolu mühafizə etmək üçün tikilmiş divarlar. Afina Sparta ilə apardığı müharibədə (e.ə.431-e.ə. 401) məğlub olandan sonra "Uzun divarlar" dağıdıldı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* G. E. M. de Ste. Croix. *The Origins of the Peloponnesian War*. Duckworth and Co., 1972. ISBN 0-7156-0640-9
* Fine, John V. A. *The Ancient Greeks: A Critical History*. Harvard University Press, 1983. ISBN 0-674-03314-0
* Hornblower, Simon and Spawforth, Anthony ed. *The Oxford Classical Dictionary*. Oxford University Press, 2003. ISBN 0–19-866172-X
* Kagan, Donald. *The Peloponnesian War*. Penguin Books, 2003. ISBN 0-670-03211-5
* Kagan, Donald. *The Outbreak of the Peloponnesian War*. Cornell, 1969. ISBN 0-8014-9556-3
* Conwell, David H. *Connecting a City to the Sea: The History of the Athenian Long Walls*. Brill NV, 2008. ISBN 978-90-04-16232-7
Malena (film, 2000)

**"Malena"** (,) — rejissor Cüzeppe Tornatorenin filmi.

## Məzmun
Gözəl və dul qadın Malena kişilərin xəyalı və ən gözəl qadın simvoludur. Onun paxıllığını çəkən bütün qeybətçi qadınlar Malena haqqında çirkin şayiələr yaymağa başlayırlar. Kişilər isə onun hər addımını izləyir, ardınca düşür və Malena haqqında gözəl xəyallar qururlar. Lakin Malena heç kəsə bağlanmayaraq yalnız müharibədə olan ərinin cəbhədən qayıtmasını gözləyir.

## Film haqqında
* Film yeniyetmənin intim münasibətlərə baş vurması ilə əlaqədar ciddi tənqidlərə məruz qalmışdır. Filmin Şimali Amerikadakı distribütoru "Fine Line Features" şirkəti ekran işinin 17 dəqiqəsindən çoxunu kəsib çıxarmışdı. ABŞ-də nümayiş zamanı film heç bir uğur qazana bilmədi. Ancaq 2005-ci ildə art-haus həvəskarları üçün filmin Şimali Amerikada DVD-ləri işıq üzü görmüşdür.
* Filmin ABŞ üçün olan versiyasında ciddi ixtisarlar edilmişdi. Filmdən çıxarılan kadrlar, əsasən, yeniyetmə baş qəhrəmanın Malena haqqında göz önünə gətirdiyi xəyallar idi. İxtisar zamanı yeganə saxlanılan erotik kadr yeniyetmənin Malenaya oxşar fahişə ilə olan kadrları olur.
* Kişilərin şövqlə Malenaya baxması səhnəsi Mikelancelo Antonioninin "Macəra" filmi ilə səsləşir. Həmin filmdə aktrisa Monika Vitti eyni situasiyada çəkilmişdir.
* Ennio Morrikonenin bu filmə yazdığı musiqi "Oskar" (2001) və "Qızıl qlobus" (2000) mükafatlarına namizəd olmuşdur.

## Filmin musiqiləri
* Inchini Ipocriti E Disperazione
* Malèna
* Passeggiata In Paese
* Visioni
* Nella Casa
* Malèna (End Titles)
* Linciaggio
* Orgia
* Il Ritorno
* Bisbigli Della Gente
* Ma L'Amore No
* Casino Bolero
* Altro Casino
* Visioni (Fantasie D'Amore)
* Cinema D'Altri Tempi
* Ipocrisie
* Pensieri Di Sesso
* Momenti Difficili

## Sitatlar
* "Onu ilk dəfə görəndə mənim 13 yaşım var idi. Zaman keçdi. Mən çox qadınlara aşiq oldum. Bütün qadınlarla yaxın olanda onlar soruşurdular: mən onları xatırlayacağammı? Mən isə: "Hə, əlbəttə, mən sizi xatırlayacağam" – deyirdim. Lakin mənim heç vaxt unuda bilməyəcəyim qadın bu sualı məndən heç vaxt soruşmamışdı. Onun adı Malena idi".

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Əsərin müəllifi:** Luçiano Vinsenzoni
:**Ssenari müəllifi:** Cüzeppe Tornatore
:**Rejissor:** Cüzeppe Tornatore
:**Operator:** Layoş Koltai
:**Bəstəkar:** Ennio Morrikone
:**Prodüser:** Harvi Veynşteyn

### Rollarda
:Monika Belluççi – Malena Skordiya
:Cüzeppe Sulfaro – Renato Amorozo
:Luçiano Federiko – Renatonun atası
:Matilda Piana – Renatonun anası

## Xarici keçidlər
* '''Filmin treyleri''' sayt YouTube
Vətəndaş

**Vətəndaş** – dövlət-hüquqi münasibətlər mənasında deyil, vətəndaş cəmiyyəti, vətəndaş təşəbbüsü, vətəndaşların birliyi və s. kontekstində cəmiyyətin üzvü kimi başa düşülür.

**Vətəndaş** — müəyyən dövlətlə siyasi-hüquqi münasibətlə bağlı olan fərd. Bu münasibətlərə malik olmayan digər cəmiyyət üzvlərinə nisbətən müəyyən hüquqlara və vəzifələrə malik olmağa imkan verir. Öz hüquqi statusuna görə vətəndaş bu ölkənin ərazisində yaşayan digər ölkə vətəndaşlarına və ya vətəndaşlığı olmayan şəxslərdən fərqlənir.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, T.Fətəliyev. Vətəndaş Elmi. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2018, 150 s.

## Həmçinin bax
* Dövlət
* Konstitusiya
Mərzban

**Mərzban** — İranda Sasanilərin dövründə (III–VII əsrlər), əsasən, "sərhəd qoruyanlar"adlanırdı.

## Mənbə
* İ. Zeynalov. İzahlı tarix terminləri lüğəti. Bakı, "Azərnəşr", 2006, 284 səh.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan tarixi
Noyon

**Noyon** — Monqolustanda dünyəvi feodal. Noyon - Monqol ordusunda yüksək rütbəli başçı.

## Mənbə
*İ.Zeynalov. İzahlı tarix terminləri lüğəti. Bakı, "Azərnəşr", 2006, 284 səh.
Tinli

* Tinli (Cəbrayıl) — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Tinli (Qubadlı) — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
İbrahim Yınal

**İbrahim Yınal** (?-23 iyul, 1059)— Səlcuqlular sülaləsindən Türk bəyi.

## Həyatı
Atası Yusif Yınal, Səlcuq bəyin dörd oğlundan biriydi. Səlcuq bəyin böyük oğlu Mikayıl bəy ölüncə, Orta Asiyada yaygın olan levirat adəti uyarınca dul arvadı, qardaşı Yusif bəylə evləndirildi və bu evlilikdən İbrahim Yınal dünyaya gəldi. Dolayısıyla İbrahim Yınal, Toğrul bəy və Çağrı bəyin anabir  qardaşı, ata tərəfdən əmisioğludur.

Dandanakan savaşından sonra İbrahim Yınal ölkənin qərb ucuna göndərildi. Əmisi oğlu Həsən bəyin gürcülər tərəfindən pusquya düşürülüb öldürülməsi görə, diğər əmisi oğlu  Qutalmış bəylə bərabər Bizans torpaqlarına girdi. Gürcü tavadı (knyazı) Liparitin başçılıq etdiyi Bizans-Gürcü ordusunu Pasinlərdə məğlubiyyətə uğratdı (1048). Çox sayda əsir və qənimət ələ keçirdi. (Ərəb tarixçi İbn əl-Əsir, əsir sayını artıraraq 100.000 olaraq göstərir.)

Qərb sərhədindəki axınları idarə edən İbrahim Yınal, atəş xəttində olub əsgəri yükü daşıdığını düşünərək iqtidar mərkəzini dinləməməyə başladı. 1058-ci ildə yönünü şərqə çevirib Toğrul bəyin üzərinə yürüş etdo. Digər Səlcuqlu bəylərindən gözlədiyi dəstəyi görməyən İbrahim bəy məğlubiyyətə uğradı.  Qardaşi/əmisi oğlu Toğrul bəy tərəfindən yay kirişiylə boğularaq öldürüldü.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Yınal
*Səlcuqlular
*Toğrul bəy

## Xarici keçidlər
İsfəndiyar (mərzban)

**İsfəndiyar ibn Fərruxzad** — Sasanilər dövlətinin Azərbaycanda mərzbanı. Fərruxzad Bavəndinin oğlu.

## Həyatı
639-cu ildə ərəb qoşunu Urmiya gölü tərəfdən Azərbaycana soxuldu . Nəhavənd döyüşündən sonra isə ərəblər baş şəhər Ərdəbil üzərinə gələrək , ölkəni tabe etməyə girişdilər.

Ərdəbildən bir qədər aralı, Cərmidan dağı yanında İsfəndiyarın hələ yaxşı möhkəmlənə bilməmiş dəstələri onları qarşıladı. Mənbələrin məlumatına görə, bu, Bukeyrin Azərbaycan ərazisində azərbaycanlılarla ilk toqquşması idi. Bir neçə gün davam edən qanlı döyüş ərəblərin qələbəsilə başa çatır. İsfəndiyar özü isə əsir düşür.

Mənbələrə görə, mərzban İsfəndiyar qardaşı Bəhramla birlikdə güclü müqavimət göstərdi. Dirənmə uzun çəkdi, Bukeyr və Utba adlı ərəb sərkərdələrinin qoşunları da buraya yeridildi. Mərzban basılıb barışığa gəldi. İsfəndiyar sərkərdə Bukeyrə "*əgər məni öldürsəniz, bütün Azərbaycan mənim intiqamımı alacaq*" demişdi. Azərbaycan əhalisi tabe olub torpaq və can vergisi ödəməyi, "hər kişi" bir ərəb əsgərini evində saxlamağı üzərinə götürdü. Ərəblər isə onların dini görüşlərinə – etiqad, ayin və adətlərinə toxunmayacaqlarına söz verir, ölkəni tərk etmək istəyənlər aman alır, ərəb qoşununa öz istəyi ilə girmək arzusunda olanlar bir il vergilərdən azad edilirdi. Ərəb qoşunu buradan Muğana yollandı. Ancaq Azərbaycan əhalisi üsyana qalxıb bağlaşmanı yerinə yetirməkdən boyun qaçırdı.

Ərəblərə qarşı onun müqaviməti haqqında mənbələrdə qeydlər var. Qaynaqlarda yazılır ki, Azərbaycan qoşunlarına mərzban İsfəndiyar ibn Fərruxzad komandanlıq edirdi. O Bacrəvan, Meymənd,Nariz, Şiz, Məyanic və digər yerlərin
əhalisindən Ərdəbildə böyük qoşun toplayıb ərəblərlə vuruşmağa girişdi. Vuruşma bir neçə gün davam etdi və ərəblərin qələbəsi ilə sona çatdı..

646-cı ildə əl-Valid ibn Ukbanın başçılığı ilə buraya göndərilən yeni qoşun üsyanı yatırdı. Yeni bağlaşma üzrə ərəblərə ildə 800 dirhəm vergi ödənilməli idi.

İsfəndiyar sonra ərəb valisi ilə əvəzləndi. Bəlazuri isə yazır ki, *"hicri 18-ci ildə Xuzeyfə ibn əl-Yəmən Azərbaycanı dinc yol ilə istila edib, Azərbaycan əhalisi adından hərəkət edən Azərbaycan mərzbanı ilə müqavilə bağlamışdır. [[Qazaka|Şiz]] əhalisinin öz bayramlarında rəqs etməsinə və (keçmişdə) icra etdikləri hər işi açıq görmələrinə mane olmasınlar". Bundan sonra xəlifə Ömər, Xuzeyfə ibn əl-Yəməni vəzifəsindən götürdü və Utbə ibn Farkadı [[Azərbaycan]]a canişin təyin etdi. Lakin ərəb qoşunları Azərbaycandan gedəndən sonra ölkənin əhalisi hicri 24 (644–645)-cü ildə üsyan qaldırıb, *"müsəlmanların onlarla bağladıqları sülh şərtlərinə əməl etməkdən boyun qaçırdılar"''.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ərdəbil
Ən çox alkoqol qəbul edən ölkələr

**Ən çox alkoqol qəbul edən [[ölkə]]lər** — 2010-cu ilin nəticələrinə görə Moldovanın yaşından asılı olmayaraq hər bir sakininə adambaşına il ərzində 18 litr qəbul edilmiş alkoqol düşür. Bu dünya üzrə göstəricilərdən üç dəfə çoxdur.

İkinci yerdə Çexiya durur. Orada bu rəqəm 16,45 litrdir.

Siyahıda üçüncü yeri Rusiya tutur. Burada il ərzində adambaşına 15,76 litr alkoqol düşür. Onluğa bu ölkələrdən başqa Ukrayna, Estoniya, Rumıniya, Sloveniya, Belarus və Böyük Britaniya daxildir.

## Həmçinin bax
* Alkoqol
* Alkoqolizm 

## İstinadlar
Tinli (Qubadlı)

**Tinli** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Xocahan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

## Toponimikası
Tinli kəndi Həkəri çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yerli məlumata görə, kəndi Cəbrayıl r-nunun Tinli kəndindən köçüb gəlmiş ailələr saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Türk dillərində tirildin “sakinləşmək, yerləşmək, dincəlmək”, “düşərgə” mənalarında işlənir.

## Həmçinin bax
* Qubadlı rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti
Gödəklər (Qubadlı)

**Gödəklər** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Gödəklər kəndi Bərgüşad çayının sol sahilindədir. Yaşayış məntəqəsi keçmişdə Mil düzündə yaşamış gödəklilərə mənsub bir qrup ailənin burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. 1933-cü ildə İmişli r-nunun Xələc i.ə.v.-də Güdəklər adlı yaşayış məntəqəsi qeydə alınmışdır. Gödəklilər Şəkidə və Zaqatalada məhəllə adlarıdır. Etnotoponimdir.

## Əhalisi
"*1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu*"na görə, kənddə 61 evdə 212 şiə kürd yaşayırdı.

## Həmçinin bax
* Qubadlı rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Cəfər xan Çubəndi

**Cəfər xan Abbasqulu xan oğlu Çubəndi** (1899-?) — İran Məşrutə hərakatının fəal üzvü.

## Həyatı
Cəfərqulu xan Abbasqulu xanın oğludur. Qaradağ vilayətinin Əhər mahalında Çubənd kəndində anadan olmuşdu.

## Mənbə
* ''' Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ, Bakı, "ozan", 1998, 192 səh.
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Hacı Mehdi Kuzəkünani

**Hacı Mehdi ağa Kuzəkünani** (1879-?) — İran Məşrutə hərakatının fəal üzvü, yaşlı olmasına baxmayaraq Məşrutə hərakatı başlayaraq, bu hərəkata qoşuldu.O Təbrizin ədalətçilər cəmiyyətinin təsisçilərindən idi ki sonra adı Təbrizin Milli Cəmiyyətinə çevrildi.İndi,onun evi Təbrizdə Məşrutiyyət muzeyinə çevrilib.

## Mənbə
**' Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.
*کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران انتشارات امیرکبیر
*مجتهدی، مهدی. *رجال آذربایجان'' به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد.چاپ اول انتشارات زرین
Divanlılar

**Divanlılar** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Heç bir Azərbaycan saytında bu adla qeyd olunmadığından bu kəndin ad dəyişikliyinə məruz qaldığı və ya artıq mövcud olmadığı ehtimal edilir.

Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən 2 oktyabr 1992-ci ildə işğal edilmişdir. Kənd ərazisi 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.

## İstinadlar
Elizabet Teylor

**Elizabet Teylor** (, ) — Böyük Britaniya əsilli ABŞ aktrisası. Hollivudun "Qızıl dövrü"ndə kino kraliçası, habelə iki dəfə ən yaxşı qadın roluna görə "Oskar" mükafatı laureatı (1961, 1967). Qonorarı bir milyon dollar təşkil edən ilk aktrisa olmuşdur. O, daha çox şəxsi həyatı ilə və ilk növbədə səkkiz dəfə ailə həyatı qurması ilə diqqət mərkəzində olmuşdur.

## Həyatı
Fevralın 27-i 1932-ci ildə İngiltərənin paytaxtı Londonda anadan olmuşdur. Valideynləri əslən  Arkansas şəhərindən olmuşlar və ikisi də incəsənət adamı idilər.

## Yaradıcılığı

"Batterfild 8" (*BUtterfield 8*) və "Virciniya Vulfdan kim qorxur?" (*Who’s Afraid of Virginia Woolf?*) filmlərindəki rollarına görə "Oskar" mükafatına layiq görülsə də, 1963-cü ildə çəkildiyi "Kleopatra" filmindəki Kleopatra rolu ilə daha çox tanınır.

## Şəxsi həyatı
### Evlilikləri
Teylor 7 nəfərlə 8 dəfə ailə qurmuşdur.

* Konrad "Niki" Hilton (6 may 1950 – 29 yanvar 1951) (boşanıb)
* Maykl Uildinq (21 fevral 1952 – 26 yanvar 1957) (boşanıb)
* Maykl Todd (2 fevral  1957 – 22 mart 1958) (dul qalıb)
* Eddi Fişer (12 may 1959 – 6 mart 1964) (boşanıb)
* Riçard Barton (15 mart 1964 – 26 iyun 1974) (boşanıb)
* Riçard Barton (10 oktyabr 1975 – 29 iyul 1976) (boşanıb)
* Con Uorner (4 dekabr 1976 – 7 noyabr 1982) (boşanıb)
* Larri Fortenski (6 oktyabr 1991 – 31 oktyabr 1996) (boşanıb)

Teylor Maykl Todd və Eddi Fişerlə evliliyi arasında dinini dəyişərək xristianlıqdan iudaizmə keçmişdir.

### Uşaqları
Maykl Uildinqlə evliliyindən 2 oğlu:

* Maykl Hovard Uildinq (d. 6 yanvar 1953)
* Kristofer Edvard Uildinq (d. 27 fevral 1955)

Maykl Toddla evliliyindən 1 qızı:

* Elizabet Frensis "Liza" Todd (d. 6 avqust 1957)

Riçard Bartonla evliliyindən 1 qızı:

* Mariya Barton (d. 1 avqust 1961; övladlığa götürülüb – 1964)

1971-ci ildə Elizabet 39 yaşında nənə oldu. Vəfat etdiyi zaman onun 4 övladı, 10 nəvəsi və 4 nəticəsi var idi.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Litr

**Litr** (л, l, L, ℓ) — həcmin metrik ölçü vahidi. Litr BS vahidi deyil, saat və sutka kimi "BS-yə aid olmasa da, onun vahidləri kimi istifadə edilə bilər". BS-nin standart ölçü vahidi — kub metr (m³).

Metrik ölçü sistemində litr ən çox işlədilən həcm və ölçü vahidlərindən biridir. Ancaq az adam bilir ki, bu ölçü vahidi şərab şüşələri istehsal edən fransız Klod Emil Jan-Batist Litrin adını daşıyır. Laboratoriya qablarını da ehtimal ki, ilk dəfə o hazırlayıb. Təəssüf ki, onun tərcümeyi-halı haqqında sənədlər dövrümüzədək qalmayıb. Təkcə bu məlumdur ki, onun valideynləri də şərab istehsalı ilə məşğul olublar. 1763-cü ildə 47 yaşlı Litr həcmi ölçmək üçün onun içərisindəki mayenin çəkisini təyin etmək üsulundan yararlanmağı irəli sürdü. Standart maye olaraq o, civədən istifadə etməyi məsləhət bildi. Litrin təklifi onun ölmündən sonra təsdiq olundu. Ancaq standart maye kimi civə əvəzinə su işlədildi. Ölçü və çəki üzrə 1901-ci ildə keçirilmiş 3-cü Baş Konfransın qərarına görə bir litr normal atmosfer təzyiqində və suyun sıxlığı ən çox olan temperaturda (4 dərəcə Selsi) 1kq. saf suyun həcmi kimi təyin edilirdi; 1 l. = 1,000028 kub dm. Ölçü və çəki üzrə 12-ci Baş Konfrans (1964) 1 l.=1 kub dm. olduğunu qəbul etdi. Hazırda bu ölçü vahidi standart beynəlxalq metrik ölçü vahidləri sistemində həcmin və tutumun vahidi kimi qəbul edilib.

## İstinadlar
Beynəlxalq vahidlər sistemi

**Beynəlxalq Vahidlər Sistemi** (**BS**, beynəlxalq abreviaturada: **SI**; , ) — gündəlik həyatda eləcə də, elm və texnikanın  bütün sahələrində istifadə olunan ən geniş yayılmış vahidlər sistemi. Beynəlxalq Vahidlər sistemi 1960-cı ildə yaranmışdır.

## Əsas vahidlər
Beynəlxalq vahidlər sistemində əsas vahidlərin sayı yeddidir və bunlardır:
# **uzunluq vahidi – [[metr]] (m)** — platin-iridium xəlitəsindən hazırlanmış tircik üzərinə çəkilmiş iki cizgi arasındakı məsafədir. 1799-cu ildə Fransada hazırlanmış bu etalon Paris şəhəri yaxınlığındakı Sevr şəhərində saxlanılır. 1983-cü ildən Beynəlxalq razılaşmaya görə **metr** – işığın vakuumda 1/299792458 saniyədə yayıldığı məsafə kimi müəyyənləşdirilir.
# **zaman vahidi – [[saniyə]] (san)** — sezium-133 atomunun şüalanma periodunun 9192631770 mislinə bərabər zamandır.
# **kütlə vahidi – [[kiloqram]] (kq)** — platin-iridium xəlitəsindən hazırlanmış silindirşəkilli etalonun kütləsidir.
# **maddə miqdarı – [[mol]] (mol)** — kütləsi 0,012 kq olan karbondakı atomların sayı qədər molekullardan və ya atomlardan təşkil olunmuş maddə miqdarıdır.
# **temperatur vahidi – [[kelvin]] (K)** — 1954-cü ilə qədər "mütləq dərəcənin" qiyməti suyun qaynama və buzun ərimə temperaturları fərqinin 1/100-i qəbul olunurdu. Termometrin ilk başlanğıc nöqtəsi mütləq sıfır, ikinci əsas nöqtəsi isə suyun üçlük nöqtəsi (273,16K) qəbul olunan Kelvin şkalasından istifadə olunur. Kelvin T və selsi t şkalaları arasındakı əlaqə: T=t+273, 15 və ya hesablamaları sadələşdirmək üçün T=t+273 kimidir. Kelvin şkalasının ΔT=1K,Selsi şkalasının Δt=1&nbsp;°C-ə bərabərdir.
# **cərəyan şiddəti vahidi – [[amper]] (A)** — elə cərəyanın şiddətidir ki, bu cərəyan vakuumda bir-birindən 1m məsafədə və bir-birinə paralel yerləşmiş sonsuz uzun naqillərdən keçdikdə onların hər bir metr uzunluqları arasında 2·10−7Nqarşılıql təsir yaransın.
# **işıq şiddəti vahidi – [[kandela]] (kd)** — götürülür.

Beynəlxalq vahidlər sistemində (BS) əlavə vahidlərin sayı ikidir:
# **müstəvi bucaq vahidi – [[radian]] (rad)** — qövsünün uzunluğu radiusa bərabər olan bucaqdır.
# **cisim bucağı vahidi – steradian (strad)**

Qalan bütün kəmiyyətlərin vahidləri **törəmə vahidlər** adlanır.

## Mənbə
* M.Murquzov, S.Abdullayev və başqaları. "Fizika" (X sinif). Bakı. 2005.

## Xarici keçidlər
Əbdüssəməd Mirzə Salur

**Əbdüssəməd mirzə Məhəmməd şah oğlu Salur** () — Qacar şahzadəsi, əyalət valisi.

## Həyatı
Məhəmməd şahın onbirinci oğlu Əbdüssəməd mirzə 1843-cü ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Anası Oğulbikə xanımdır. Mükəmməl saray təhsili almışdı. İngilis və fransız dillərini bilirdi. Əzddövlə ləqəbi daşıyırdı.

Əbdüssəməd mirzə 1874-cü ildən 1876-cı ilə qədər Həmədanın valisi olmuşdu. Dəfələrlə İranın ədliyyə və ticarət vəziri vəzifəsini həyata keçirmişdi. 1881-ci ildə Rusiyanın çarı III Aleksandrın tacgüzarlığında iştirak etmək üçün gedən heyətə başçılıq etmişdi. 1901-ci ildə Zəncan əyalətinin valisi olmuşdu.

Əbdüsəməd mirzə 1929-cu ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Əbdüssəməd mirzənin törəmələri Salur soyadını daşıyırdılar. Əbdüssəməd mirzə Əliqulu mirzə Etizadəssəltənənin qızı Tacmah xanımla ailə qurmuşdu. Hüseynqulu mirzə, Qəhrəman mirzə, Firudin mirzə adlı oğulları vardı.

## Mənbə
* 

## Xarici keçidlər
* Genealogy of Saloor family
* Maryam Saloor, Iranian Potter, Ceramist and Sculptor, descendant of Ezz ed-Dowleh 
* Nader Ardalan, Iranian architect, descendant of Ezz ed-Dowleh 

## Həmçinin bax
* Səbuk Təkin Salur
* Qacarlar

## İstinadlar
Kabo-Verde gerbi

**Kabo-Verde gerbi** — Kabo-Verdenin Dövlət gerbi.

## Tarixi
1992-ci ildə qəbul olunub.

## Mənası
Mərkəzdən başla:
* Eyni tərəfli mavi rəngli üçbucaq birlik, vətəndaş huqlarinin birliyi, aq məşəl mustəqillik, hansi ki illərlə mübarizədə qazanildi
* Portugal dilində yazilan " Respublica Kabo-Verde"
* Uç üfüqi xətlər dəniz mənasi
* İki bağlı dairə
* Uzgəc - ədalət və ləyaqət
* uç baglantili zingir və iki palma budagi əhalinin quraqliqda birliyi 
* 10 ulduz ( hər tərəftə 5 ədədt) dövlətin 10 ədət adasi mənasini daşiyir. Uldulzlar dövlət bayraginda da var.
Skonlann

**Skonlann** — Norveçdə, Troms bölgəsində rayon (kommuna). Rayonun mərkəzi — Evenşer şəhəridir.

Rayon (kommuna) — Bukmol dilini, rəsmi dil hesab edir. 2007-ci ilə görə rayon (kommuna) əhalisi 2862 nəfərdir. Sahəsi- 495 km-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vyetnamca Vikipediya

**Vyetnam Vikipediyasi** () — Vikipediyanin vyetnam dilində olan bölməsi.

Vyetnam vikipediyasinin ilk məqaləsi 2002-ci ilin noyabr ayında oldu. Əsl inkişafı yalniz 2003-cü ildə bölmənin yenidən buraxılışından sonra baş verdi.

9 aprel 2015-ci il tarixinə səhifədə 1,131,950 məqalə var.

## Xarici keçidlər
* Vyetnam Vikipeduya
* Wikipedia tiếng Việt có bài viết thứ 100.000
* Những 'quản gia' Wikipedia nguời Việt
* ‘Văn hóa wiki’ trong mạng xã hội Việt Nam
* Giấc mơ Việt trên Wikipedia
Abraham Hiatsint Anketil-Düperron

**Abraham Hiatsint Anketil-Düperron** () — fransız alimi, şərqşünas, Avropa alimləri arasında Avestanın ilk tərcüməçisi.

## Həyatı
Anketil-Düperron Parisdə, Okserdə və Amersfortda ilahiyyat təhsili almışdı. O, Parisdə bir neçə Şərq dilini öyrənmişdi.

## Elmi fəaliyyəti
Anketil-Düperron 1755-ci ildə sanskrit və zənd dillərini öyrənmək məqsədilə hökumət tərəfindən Hindistana göndərilmişdi. Bu ölkəni 10 ay gəzdikdən sonra Sort şəhərində məskunlaşaraq 1760-cı ilə qədər bu şəhərdə yaşamışdır. 1755–61-ci illərdə Anketil-Düperron ölü dildə yazılmış Avestanın pars kahinləri tərəfindən (icmanın etirazına baxmayaraq) yeni pars ləhcəsində oxunmasına nail olmuşdu. O, hətta Avestanın əlyazmalarını əldə edə bilmişdi. 1762-ci ildə Parisə qayıdan Anketil-Düperron Kral kitabxanasına Şərq dilləri üzrə tərcüməçi vəzifəsinə təyin olunmuşdu. 1771-ci ildə Avestanı şərhlərlə fransız dilində nəşr etmişdi. Anketil-Düperronun tərcüməsi o dövrün bir çox alimləri tərəfindən qəbul olunmamış, bu mətnlərin orijinal olduğuna şübhə ilə yanaşanlar və Avesta mətnlərinin saxtalaşdırıldığını düşünənlər də olmuşdur. Yalnız Anketil-Düperronun ölümündən bir qədər sonra onun işi layiqincə qiymətləndirildi. O, digər Şərq dini mətnlərini də (məs., Upanişadanı) fransız dilinə tərcümə etmişdir. Müqəddəs külliyat olan Avesta Azərbaycanın qədim tayfalarından qalmış ən qiymətli yadigardır. Avestadan istifadə etməklə Atropatena tarixinin bir sıra məsələlərini araşdırmaq olar. Öz quruluşuna görə Avesta çoxtəbəqəli və müxtəlif mənbələrdən ibarətdir; burada təkrarlanan və eyni halda ziddiyyətli fikirlərdən də bəhs edilir. Avestanın istər dil xüsusiyyətləri, istər onun yazı üslubu, ayrı-ayrı fraqmentləri, rəngarəngliyi, onun Azərbaycan ərazisində toplanması xalqımızın qədim abidəsi sayılmasına imkan verir. Avesta Azərbaycanda qələmə alınmışdır, ona görə də Azərbaycanın qədim tarixinin araşdırılmasında bu külliyatın özünəməxsus yeri və mövqeyi vardır.

## Biblioqrafiya
* Zend-Avesta, Р., 1771.
* Oupnek’hat, v. 1–2, P., 1801–1802.
* Legislation orientale, Amst., 1778.
* Recherches historiques et géographiques sur l’Inde…, v. 1–2, В., 1786–87.
* Dignité du commerce, et de l'état de commerçant, P., 1789.
* L’Inde en rapport avec l’Europe, v. 1–2, Hamb. — Brunswick, 1798.

## Həmçinin bax
* Avesta

## İstinadlar
Menemen qırğını

**Menemen qırğını** — 16–17 iyun arası 1919-cu ildə qərbi Türkiyədəki Menemen şəhərində yunanlar tərəfindən törədilmiş kütləvi qətl. Qırğın yunan qoşunlarının İzmir ətrafı şəhərlərin işğalından dərhal sonra baş vermişdir. Menemendə kütləvi formada insanların qətlini yerli yunanlarla birlikdə müttəfiq dövlətləri təmsil edən krit briqadasının dörd generalı başçılıq edirdi.

1919-cu ildə hazırlanmış oktyabr hesabatında şəhərdəki yerli silahsız etnik türklər arasında bir gün ərzində 200 nəfərdən 1.000 nəfərə qədər adam qətlə yetirilməsi qeyd edilir. Bu təxmini sayı həmçinin müttəfiq dövlətlər tərəfindən yaradılmış xüsusi komissiyada təsdiq etmişdir.

Ancaq buna baxmayaraq elə həmin il komissiya bu qırğının zəncirvari reaksiya olması və təsadüfi, ehtiraslı müharibə hisslərinə görə olduğunu iddia etmişdir. Sonradan rəqəmlərin də yüksəldilməsini şişirtmə adlandırmışlar. Buna baxmayaraq tarixçi-alim Castin Makkarti İnter-müttəfiq komissiyanın iddialarını rədd edərək bildirmişdir ki, türklərə qarşı həyata keçirilmiş Menemen qırğını əvvəlcədən təşkil edilmiş və planlı şəkildə olmuşdur. Belə ki, şəhərdəki qırğının başlanmasından əvvəl yunanların yaşadıqları evlər ağ xaçlarla işarələnmiş və bir nəfər də olsun yunan nə yaralanmamış, nə qətlə yetirilmiş nə də əmlaklarına hər-hansı bir ziyan dəymişdir.

## İstinadlar
Qoçgiri üsyanı

**Koçkiri üsyanı** – 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Hökumətinə qarşı Koçgiri, Pezgavır, Maksudan, Aslanan, Kurmeşan, Parçikan, Cenbergan tayfalarının tərəfindən qaldırılmış kürd üsyanıdır.

1920-ci ilin əvvəlində Baytar Nuru, Yellicə nahiyəsində Hüseyn Abdal, Cangaben və Kurmeşan kimi tayfaların rəisləriylə birlikdə yığıncaq təşkil edərək Sevər Andlaşmasının tətbiq olunmasını və Diyarbakır, Van, Bitlis, Elazığ, Dərsim və Koçgiridən ibarət olan ərazilərdə müstəqil kürd dövləti qurulmasını qərarlaşdırmışdır.

Üsyançılar iyul ayında Pərdəyənin Çulfa Əli polis bölməsinə və Şadan tayfa rəisi Paşo da Rifahıyaya hücum etmişlər.

Türkiyə hökumətinin üsyanı diplomatik yolla həll etməsi ilə bağlı atdığı addımlar bir təşəbbüs vermədikdən sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi Hökumətinin təyin etdiyi Topal Osman Ağanın başçılığı altında ərazilərə ordu yeridilir və ümumilikdə üç ay davam edən üsyan tamamilə yatırılır.

## Mənbə
* Nuri Dersimi:*Kürdistan Tarihinde Dersim*, Halep, 1952, (Komkar Yayınları, Köln, 1988)
* Hıdır Göktaş: *Kürtler, İsyan-Tenkil*, İstanbul, 1991
* Faik Bulut: *Dersim Raporları*, İstanbul, 2005, ISBN 975-6106-02-6
* Uğur Mumcu, *Kürt – İslam Ayaklanması 1919-1925*, Tekin Yayınları, İstanbul, 1991, s.33-40. ISBN 975-478-088-9
* Kadim Laçin, 'Koçgiri'siz Cumhuriyet', Mayıs 2009, www.kadimlacin.com, ISBN 9789562599
* Ebubekir Hazim Tepeyran, Hatıralar, Pera Turizm ve Ticaret A.Ş.,1998
Hacı Əliqulu xan Hidayət

**Hacı Əliqulu xan Mirzə Rzaqulu xan oğlu Hidayət** və ya **Müxbirəddövlə** () — İranın Poçt və Teleqtaf naziri.

## Həyatı
Hacı Əliqulu xan Mirzə Rzaqulu xan oğlu 1829-cu yldə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Təhsilini atasından almışdı. Qacarlar dövlətində Poçt və Teleqtaf naziri olmuşdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Hidayət (soy)

## Xarici keçidlər
Teymur bəy Qulubəyov

**Teymur bəy Qulubəyov** () — xeyriyyəçi, milyonçu.

## Həyatı
Teymur bəy Qulubəyov neft qüllələrinin və bir neçə kerosin-benzin zavodlarını birləşdirən ticarət evinin yaradıcılarından biri olmuşdur. O, Nəcəfqulu Məmmədov ilə birlikdə 1909-cu ildə "T. Qulubəyovun və N. Məmmədovun ticarət evi"ni təşkil edirlər. Ticarət evinin Balaxanıda və Sabunçuda neft mədənləri, kerosin və benzin zavodları olub. Neft mədənlərinin istismarına 1913-cü ildə başlayıblar. Ayda 30 min pud neft çıxarırdılar. Öz neftlərindən əlavə kerosin zavodları üçün bir il müddətində 10 milyon pud neft almışdılar. İldə iki milyon yarımadək benzin emal edirdilər.

Ticarət evinin Xəzər dənizində gəmiləri, neft məhsullarını daşımaq üçün özlərinin xüsusi vaqon-sistemləri vardı. Bakıda, Petrovskda, Tiflisdə, Vladiqafqazda, Yekaterinadarda, Stavropol quberniyasında, Varşavada, Lodzda, Minskdə kontor və anbarları vardı.

T.Qulubəyov bir çox tanınmış neft sənayeçiləri ilə, o cümlədən Hacı Zeynalabdın Tağıyev ilə sahibkarlıq fəaliyyəti göstərirdi. O bir çox xarici şirkətlərlə əməkdaşlıq edirdi.

## Ailəsi
Teymur bəy Hüsniyyə xanımla ailə qurmuşdu. Əşrəf bəy adlı oğlu vardı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Teymur bəy Qulubəyov—Neft sənayeçisi kimi
Kəsəmən

* Aşağı Kəsəmən — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Kəsəmən (Samux) — Azərbaycan Respublikasının Samux rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Kəsəmən (Gədəbəy) — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Kəsəmən (Göyçə) — Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunda kənd.
Kəsəmən (Gədəbəy)

**Kəsəmən** — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun Qaraməmmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Kəsəmən oyk.
* Şahdağ silsiləsinin (Kiçik Qafqaz) Şm. yamacındadır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin birinci yarısında Qazax r-nunun Qıraq Kəsəmən kəndindən çıxmış ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.
* Samux r-nunun Poylu i.ə.v.də kənd. Qabırrı (İori) çayının sahilində, düzənlikdədir. Oykonimlər kəsəmən tayfasının adı ilə bağlıdır. Kəsəmənlər qazax tayfa birliyinə daxil olmuşlar. Mənbələrin məlumatına görə, XVIII əsrin axırlarında Kartli Kaxeti çarı İrakli dövründə Qazax və Şəmşədil mahallarından poylu, salahlı, kəsəmən tayfalarına mənsub azərbaycan ailələri Gəncə xanlığına köçürülmüşdü.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 233 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.

## Həmçinin bax
*Gədəbəy rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Gədəbəy Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Allianoy

**Allianoi** – İzmir, Bergama mahalı sərhədləri daxilində, Türkiyənin Bergama-İvrindi quru yolunun 18. km-liyində yerləşən qədim şəhər.

1998-ci ildən bu yana Paşa Mineral bulağı mərkəz olmaqla anbar gölməçə sahəs(n)i içində qalan sahədə qurtarma qazıntı işləri davam etməkdədir. Anbar Gövdəsi və ətraf ilə əlaqəsini təmin edəcək yol tikintisi işləri davam etməkdədir. Layihə tamamlandıqdan sonra və anbara su dolmağa başladıqda Allianoi tamamilə sualtında qalacaq. Daimi yağışla, bitki örtüyünə 40–60 il tab gəticəyi düşünülən bu anbarın fəaliyyəti ilə 12–15 metrlik su hündürlüyü yaranacaq.

## Tarixi
Antik yazıçılardan olan Aelius Aristidesin Hieroi Logoi adlı əsərində Allianoi adlı şəhər bir neçə dəfə deyilir. Bu antik qaynaqlarda və ümumiyyətlə o dövrdə şəhər haqda olan yeganə məlumatdır. Allianoi "Sağlamlıq Tanrısı Asklepionun yurdu" olaraq tanınıb.

## Mənbə

## Kaynakça
YARAŞ (2004) A. ARAŞ, "Allianoi", Dergi TÜRSAB, Ağustos 2004, >245, s.22–28 
YARAŞ 1999 A. Yaraş, "Bergama'da İkinci Antik Sağlık Merkezi : Allianoi", Yapı Aylık
Kültür, Sanat ve Mimarlık Dergisi, 217 / Aralık, s. 35–38. 
YARAŞ 1999 A. Yaraş "1998 Yortanlı Barajı Kurtarma Kazısı", Bergama Belleten 9, s. 44–50. 
YARAŞ 2001 A. Yaraş, "Su İçinde Gelen Sağlık, Su İçinde Yok Olan Kültür! ; Allianoi",
Toplumsal Tarih , Sayı 85, Ocak, s. 26–29. 
YARAŞ 2001 A. Yaraş, "Tanrıçanın Hüznü Allianoi", Atlas 97, Nisan, s.48–66. 
YARAŞ 2000 A. Yaraş, "Yortanlı (Bergama) Baraj Havzası’ndaki Tarihsel Miras", Zeugma Yalnız Değil Türkiye'de Barajlar ve Kültürel Miras, Aralık, s. 109–115. 
YARAŞ 2001 A. Yaraş, "1998–1999 Bergama Yortanlı Barajı Kurtarma Kazısı" 11. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu (24–26 Nisan 2000 Denizli), Ankara, s.105–118. 
YARAŞ 2001 A. Yaraş, "2000 Yılı Allianoi Kurtarma Kazısı", XXIII. Kazı Araştırma ve Arkeometri Sempozyum Sonuçları , Ankara, (25–30 Mayıs 2001 Ankara), I. Cilt, s.463–478. 
YARAŞ 2002 A. Yaraş, "Allianoi " Arkeoatlas sayı 1, s.148–149. 
YARAŞ 2002 A. Yaraş, "İzmir’de Yeni Bir Ören Yeri ; Allianoi", İzmir Kent Kültürü Dergisi , Şubat, sayı 5, s.165–170. 
YARAŞ 2003 A. Yaraş "Allianoi Geç Antik Çağ Seramik Fırınları", 3. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu, (16–30 Haziran 2003 Eskişehir), s. 404–410. 
YARAŞ 2003 A. Yaraş, "2002 Yılı Allianoi Kurtarma Kazısı", XXIV. Kazı Araştırma ve Arkeometri Sempozyum Sonuçları,(27–30 Mayıs 2001 Ankara), s. 373–384. Ankara. 
YARAŞ 2004 A. Yaraş, "Allianoi 2003 Kazıları", XXV Uluslararası Kazı Sonuçları
Toplantısı, (26–31 Mayıs 2002 Ankara), Baskıda. 
MÜLLER, H., "Allianoi. Zur Identifizierung eines antiken Kurbades im Hinterland von Pergamon ", IstMitt 54, 2004; 215–225.

## Xarici keçidlər

*
Mustafaqulu xan Qaragözlü

**Mustafaqulu xan Qaragözlü** (?-1891)—Şamlı elinin Qaragözlü oymağından olan hərbçi, Əmir tuman.

## Həyatı

Iran dovlətinin sərhədlərinin qorunmasında və asayişin bərpa olunmasında komandan, qosun rəisi Mustafaqulu xan Qaragözlünün xidmətləri böyükdür.
Həmədanlı hərbi xadim cox vaxt qosun rəisi kimi bir cox ölkədaxili döyüşlərdə də iştirak etmişdir. O, 1850-ci ildə Babın yaxın adamlarından olan Seyid Yəhya Darabini və onun tərəfdarlarını məğlub etmək üçün Sirazdan Təbrizə göndərilmiş və qələbə qazanmısdı. 1880-cı ildə Azərbaycanın cənub-qərbində və İran Kürdüstanında Seyx Abdulla Nəqşbəndinin başcılığı, xarici dövlətlərin təhriki ilə qiyam qalxdığı zaman onun tərəfdarları Azərbaycan ordusunun komandanı olan Mustafaqulu xan Qaragözlü tərəfindən zərərsizləsdirilmisdi. Iran dovləti tərəfindən Sainqalanı (Şahindeji) kürdlərdən təmizləmək də Mustafaqulu xan Qaragözlüyə və Hacı Mirzə Hüseyn xan Sipəhsaların göndərdiyi Həsənəli xan Gərrusiyə qismət oldu. Bir sozlə, Şahsevən və Gorus qosunlarının koməyi ilə Şeyx Abdullanın sərkərdələri Qadir ağa və Həmzə ağa olkədən xaric edildilər.

Mustafaqulu xan 1298-ci ilin səvval ayında (1881, sentyabr) Urmiyada vəfat etmişdir. Tarixci coğrafiyasunas, marağalı Məhəmmədhəsən xan Etimadussəltənə öz xatirələrində onun mirpənc (general), əmir tuman (on minbaşı), Azərbaycan ordusunun komandanı kimi xatırlamıs, ondan bəhs etmis həmin tarixdə vəfat etdiyini bildirmişdir.

## Ailəsi
Oğlu
Abdulla xan

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Qaragözlülər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2010, №5, səh.66-79.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Şamlı eli
*Qaragözlü oymağı
Hidayətlər

**Hidayətlər** — İranın tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soy Mazandaran vilayətində yaranıb. Soyun ilk patronu Məhəmmədismayıl bəy Mazandarani (?-1779) Sari şəhərində anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Məhəmməd Kamal kimi tanınırdı. Məhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacarın yanında baş aşpaz kimi çalışmışdı. Kərim xan Zəndə qarşı qacarlar tərəfindən vuruşmuşdu. Zəki xan Zəndin döyüşçüləri tərəfindən öldürülmüşdü. Məhəmməd İsmayıl bəyin Məhəmmədhadi xan (?-1803) adlı oğlu vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Rzaqulu xan Hidayət
*Hacı Əliqulu xan Hidayət
*Mehdiqulu xan Hidayət
*Murtuzaqulu xan Hidayət
*Mehdi xan Hidayət
*Sadiq Hidayət

## Şəkillər

Fayl:Reza Qoli Khan Hedayat.jpg|Rzaqulu xan Hidayət (1800-1871) — tarixçi, şair
Fayl:Mokhberoddowleh.jpg|Hacı Əliqulu xan Hidayət (1829-1897) — dövlət xadimi
Fayl:Hedayat mehdiqoli.jpg|Mehdiqulu xan Hidayət (1864-1955) — dövlət xadimi
Fayl:Photo of Mortez Qholi Khan Hedayat (Sani-al-dowleh) the First Chairman of the First Majlis Shora Melli.jpg|Murtuzaqulu xan Hidayət, (1856-1911) — dövlət xadimi


## Xarici keçidlər
*genealogy of Hedayat family

## Həmçinin bax