open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zan dilləri

**Zan dilləri**, **Zanuri** () və ya **Kolxida dili** — kartvel dillərinin qolu. Zanuri meqrel və laz dillərindən təşkil olunmuşdur. Bəzi dilşünaslar hesab edirlər ki, bu dillərin hər ikisi də zan dilinin ləhçələridir. Buna baxmayaraq, meqrel və laz dilləri qarşılıqlı olaraq, tam şəkildə anlaşıqlı deyil, ancaq bir dillərdən birini danışanlar o biri dildəki çox sözü tanıya bilir. Zanuri gürcü, svan və Acara dilləri ilə qohumdur.

Zan termini Kolxida tayfalarının birinin yunan-Roma dilindəki adından gəlir, hansı ki, demək olar ki, meqrel və svanlara verilən ad ilə eynidir. Gürcüstan dilşünası Akaki Şanidze Kolxida terminin zan dili üçün uyğun olacağını irəli sürmüşdür.

## Tarix
Kartvel dilləri üzrə ixtisaslaşmış Rusiya dilşünası Georgi Klimov tərəfindən aparılan bir qlottoxronoloji analizə görə, zan dilləri adi kartvel dil qrupundan e.ə. VIII əsrdə ayrılmışdır. Zan dili Qara dənizin cənub-şərq sahilləri boyunca, indiki Türkiyənin Trabzon şəhərindən Gürcüstanın qərbinə qədər olan ərazidə yaşayan bir icma tərəfindən daimi şəkildə danışılmışdır.

Zan dilində danışanlar Kolxidanın e.ə. II əsrin ortalarında süquta uğramasından sonra ilk ayrılma mərhələsinə daxil olmuşdur. Buna baxmayaraq, əsl ayrılma VII əsrin ortalarında İmereti, Quriya və Acara kimi regionlara soxulmuş ərəblərin qovduğu gürcüdilli xalqların intruziyaları nəticəsindən ayrılmalı olmuşdur.

Coğrafiya ilə, daha sonra isə siyasət və din ilə ayrılmış şimali və cənubi zan dilləri axırda, meqrel və laz dillərinə bölünür. Diferensiasiya demək olar ki, erkən müasir dövrdə tamamlandığından indiki dövrdə birləşmiş bir zan dilində danışmaq ənənəvi deyil. Hal-hazırda, meqrel dili əksəriyyəti Meqreliyada və Abxaziyada yaşayan meqrellər tərəfindən, laz dili isə əksəriyyətinin Türkiyədə və Acarada yaşadığı lazlar tərəfindən danışılır. Zan dillərindən təxminən 800.000 nəfər danışır.

## Xüsusiyyətlər
Aşağıdakı cədvəldə laz və meqrel dillərinə aid bəzi söz nümunələri verilmişdir:

## İstinadlar
Roda adası

**Faraonlar adası** () — Nil çayı üzərində, Qahirə ərazisində yerləşən ada

İnzibati baxımından Əl-Minal rayonu ərazisinə daxildir. Burada qədim islam mədəniyyətinə aid tikililər vardır. Adanın cənub hissəsində nilometr vardır. Bu nilometrdən b.e. 621-ci ilindən istifadə edildiyi düşünülür

Həmçinin adada Manimal sarayı və Qahirə Universitetinə aid bir neçə korpus vardır.
## İstinadlar
Həkim səhvi

**Həkim səhvi** — həkimin və ya hər hansı digər tibb işçisinin peşə fəaliyyəti zamanı bilmədən səhv etməsi. Səhlənkarlıq buna aid deyil.

## Hüquqi tərəfi
Qanunda "Həkim səhvi" termini yoxdur, buna görə də vəkillər, ümumiyyətlə, bundan istifadə etmirlər. Əsasən, tibbi ədəbiyyatda yayılmışdır, lakin hətta burada bu terminin ümumi qəbul edilmiş konsepsiyası yoxdur.

## Təsir
Qlobal olaraq, 2013-cü ildə tibbi müalicənin mənfi təsirlərindən 142.000 insanın öldüyü təxmin edilir, 1990-cı ildə bu rəqəm 94.000 idi.  2000 Tibb İnstitutunun hesabatında tibbi səhvlər nəticəsində 44.000 ilə 98.000 arasında ölüm və ABŞ xəstəxanalarında hər il 1.000.000-dan artıq yaralanma təxmin edildi. İngiltərədə 2000-ci ildə edilən bir araşdırma hər il təxminən 2 milyard funt sterlinqə başa gələn 850.000 tibbi səhvin meydana gəldiyini aşkar etdi. 2002-ci il Səhiyyə Tədqiqatları və Keyfiyyət Agentliyi hesabatına görə, dərman səhvlərindən hər il təxminən 7000 insanın öldüyü təxmin edilmişdi. Tibbi səhvlər dünyada 10 xəstədən birinə təsir göstərir. Digər hesablamada isə hər il 180.000 insanın yatrogen zədə nəticəsində öldüyü bildirilir. 

## Səbəblər
Tibbi səhvlər təcrübəsiz həkimlər və tibb bacıları, yeni prosedurlar və ya təcili yardımla əlaqələndirilir. Yanlış diaqnoz, doğuş zədələri, dərman istifadəsi xətaları, anesteziya xətaları, əməliyyat xətalarını buna misal gətirmək olar. Zəif ünsiyyət (istər öz dilində, istər tibbi turistlər üçün, istərsə də başqa bir dildə), səhv sənədlər, qeyri-qanuni əlyazma, orfoqrafik səhvlər, dərman adlarının bənzərliyi də buna səbəb ola bilər. Tibbi səhvlərin böyük əksəriyyəti nasaz sistemlər və pis təcrübə və ya səriştəsiz təcrübə ilə müqayisədə zəif hazırlanmış proseslərin nəticəsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında Azərbaycan Respublikasinin qanunu
Bakının inzibati bölgüsü

**Bakının inzibati bölgüsü** — Bakı şəhərinin inzibati bölgüsü hal-hazırda şəhər rayonlarından ibarətdir. Bakı şəhərinin 12 rayonu vardır.

## Tarixi
Bakı şəhərinin rayonlarının sayı 1 iyun 1940-cı il tarixli məlumata görə 17, 1 yanvar 1953-cü ilə 13, 1 yanvar 1965-ci ilə isə 13 olmuşdur.

## Mövcud rayonlar

## Ləğv edilmiş rayonlar

## Qeydlər

## İstinadlar
Almaniya kolonial imperiyası

thumb|300px|Almaniya müstəmləkə imperiyası və ondan asılı olan torpaq və ərazilər

thumb|300px|Almaniya Müstəmləkə imperiyasının bayrağı

**Alman Müstəmləkə imperiyası** (), Almaniya İmperiyasının ölkə xaricindəki koloniyaları, ondan asılı aid olan ərazilərin və torpaqların cəmi idi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra bağlanılmış Versal sülh müqaviləsi ilə Almaniya İmperiyası bütün koloniyalarını itirmişdir. 1884-1918-ci illərdə mövcud olmuşdur.

## Əhatə etdiyi müasir ərazilər
*Burundi
*Çad
*Çin
*Qabon
*Qana
*Kamerun
*Konqo Respublikası
*Marşall adaları
*Mikroneziya Federativ Ştatları 
*Şimali Marian Adaları
*Namibiya
*Nauru
*Mərkəzi Afrika Respublikası
*Palau
*Papua Yeni Qvineya
*Ruanda
*Samoa
*Tanzaniya
*Toqo
Cinsiyyət dodağı

**Cinsiyyət dodağı** — Qadın cinsiyyət üzvlərindən biri. Bunlar vulvanın xaricdən görünə bilən ən böyük hissələridir. İnsanlarda iki cüt cinsiyyət dodağı vardır: böyük cinsiyyət dodağı (labia majora) daha böyük və daha şişman, kiçik cinsiyyət dodağı (labia minora) isə xarici dodaqlar arasındakı bədən büküşləridir. Cinsiyyət dodağı klitor, vagina və sidik kisəsini əhatə edir və qoruyur. Labioplastika, labia minorayı (daxili labia) və labia majorayı (xarici labia), insan vulvasını əhatə edən bədən büküşlərini dəyişdirmək üçün istifadə edilən plastik cərrahiyyə əməliyyatı növüdür.

## İstinadlar
Nilometr

**Nilometr** — Nilin səviyyəsini ölçmək üçün inşa edilən tikili.

Nilometrlər Fironlar dönəmindən istifadə edilməyə başlanılır. Nil daşqınından sonra vadiləri zəngin humuslu torpaq örtürdü. Bundan sonra əkin dövrü başlayırdı. Zəif daşqınlar kütləvi aclığa səbəb olurdu. Belə ki, daha az ərazi bu zəngin humusla örtülürdü. Güclü daşqınlarda böyük fəlakətlərə səbəb ola bilirdi. Daşqınların həcmini müəyyən etmək məqsədi ilə Elefantina adası və Nilin axarı boyunca bu tip tikililər inşa edilmişdir.

Orta əsrlər dövründə nilometrlərin böyük qismi bərpa edilir. Hətta yeniləri belə inşa edilir. İllər üzrə qeydə alınmış rəqəmlər bü gündə yazılarda qorunur. Roda nilometrində ölçmələr 621-ci ildən aparılır. Bu isə dünyanın ən uzun müddətli və sistematik müşahidəsidir.

Hazırda 20 nilometr mövcudluğunu qoruyur. Onlar arasında Roda adasında olan *Daşqınlar evi* və Elefantina adasında olanlardır. Nilometrlərdən biri Qahirədəki Müqəddəs Qeorqi kilsəsindədir.

Hazırda nilometrlər Misir tarixinin bir parçasıdır. 1960-cı ildə Asuan bəndinin inşası ilə nilometrlər əhəmiyyətini itirmişdir.
Fayl:Assuan Elephantine Nilometer 03.JPG|Elefantina adasında yerləşən nilometr
Fayl:Assuan Elephantine Nilometer 09.JPG|Elefantina adasında olan nilometrdəki pilləkən
Fayl:Nilometer Rhoda Island Cairo June 1966.jpg|Roda adasındakı nilometr.
Fayl:David Roberts nilometer Rhoda.jpg|Roda adasındakı nilometr. David Roberts tərəfindən çəkilən 1840-ci ilə aid rəsvir.
Fayl:Escada de acesso do nilometro.jpg|Kom-Ombo məbədindəki nilometr.

## İstinadlar
Nüvə silahlarının yayılmaması haqqında müqavilə

**Nüvə silahlarının yayılmaması haqqında müqavilə** () — məqsədi nüvə silahlarının və silah texnologiyasının yayılmasının qarşısını almaq, nüvə enerjisindən sülh məqsədləri ilə istifadə etmək məqsədilə iş birliyini artırmaq nüvə silahlarından tam və ya qismən imtina etmək hədəfini irəli aparmaq üçün nəzərdə tutulan beynəlxalq müqavilə. 1968-ci ildə imzalanmış və 1970-ci ildə qanuni qüvvəyə minmişdir. Müqavilə 11 may 1995-ci ildə müddətsiz olaraq uzadılmışdır.

## İstinadlar
Maiao

**Raivavae** (, ) — Küləküstü adalar qrupuna daxil olan ada (Fransa Polineziyası).

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 9&nbsp;km²-dir. Hündürlüyü 154 metrdir. Kiçik adacıqlarda əhatələnmişdir. Murea adasından 70&nbsp;km qərbdə yerləşir. daxilində iki laqun vardır: *Roto Iti* və *Roto Rahi*.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Cənub adaları kommunasına daxildir. 

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 209  nəfər yaşayır. 
## Mənbə
*Lesser known Society Islands
Almaniya Milli Yəhudilər Assosiasiyası

**Almaniya Milli Yəhudilər Assosiasiyası** () — Veymar Respublikası dövründə və Üçüncü Reyxin ilk illərində Adolf Hitleri dəstəkləyən Almaniya yəhudilərindən ibarət təşkilat.

## Tarix

Almaniya Milli Yəhudilər Assosiasiyası 1921-ci ilin aprel ayında Maks Nauman tərəfindən təsis edilmişdir. O, 1921–1926-cı və 1933–1935-ci illərdə təşkilatın sədri olmuşdur. Siyasi baxımdan, assosiasiya milli mühafizəkar və monarxist Alman Milli Xalq Partiyasına yaxın idi, hansı ki, assosiasiya ilə əməkdaşlıq etməkdən imtina etmişdir.

Assosiasiyanın fəaliyyətləri arasında yəhudilərin alman məhsullarını boykot eləməsinə qarşı mübarizə aparmaq da var idi. Onlar həmçinin, ölkədə yəhudilərə ədalətli şəkildə davranıldığını vurğulayan manifest yayımlamışdılar.

1934-cü ildə qrup belə bu bəyanatı yaymışdır:

Ekstremal vətənpərvərliklərinə baxmayaraq, Almaniya hökuməti onların hədəflərini və assimilyasiya olmaqlarını qəbul etməmişdir. Almaniya Milli Yəhudilər Assosiasiyası qeyri-qanuni olduğu bəyan edilir və 18 noyabr 1935-ci ildə ləğv edilmişdir. Maks Nauman həmin gün Gestapo tərəfindən həbs edilir və «''Kolumbiya''» həbs düşərgəsinə göndərilir. O, bir neçə həftə sonra sərbəst buraxılır. Xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkən Naumann 1939-cu ilin may ayında vəfat edir.

### Mətbuat orqanı

Assosiasiyanın rəsmi orqanı Maks Nauman tərəfindən redaktə olunan aylıq «*Der nationaldeutsche Jude*» jurnalı idi. Jurnalın 1927-ci ildəki tirajı 6.000 idi.

## İdeologiya

Assosiasiyanın hədəfləri yəhudilərin alman Folksgemaynşaftına tamamilə assimilyasiya olması, yəhudi kimliyinin özləri tərəfindən aradan qaldırılması və Şərqi Avropadan Almaniyaya gələn yəhudi immiqrantların sürgün edilməsi idi. Naumann xüsusilə də sionistlər və Şərqi Avropadan gələn yəhudilərə qarşı idi. Onun fikrinə görə, sionistlər yəhudi inteqrasiyasına bir təhlükə idi və onlar Birləşmiş Krallığın imperialist məqsədlərinə xidmət göstərən irqçi ideologiyanı daşıyırdılar. Naumann Şərqi Avropa yəhudilərini irqi və mənəvi cəhətdən aşağı görürdü.

Almaniya yəhudilərinin Hitleri dəstəkləməklərinin səbəblərini mübahisəli bir mövzudur. Bir ehtimala görə, bəzi yəhudilər onun antisemitizminin sadəcə "kütlələri oyatmaq" üçün olduğunu fikirləşirdilər.

## İrsi

Hər hansı bir yəhudi təşkilatının nasist rejiminə və proqramına sədaqəti təbliğ etməsi cəfəng bir fakt olduğundan müasir dövrdə Naumann və onun tərəfkeşləri zarafat mövzusuna çevrilib. Bir zarafata görə, assosiasiya yığıncaqlarını Hitler salamı verərək və "Rədd olaq!" deyərək sona çatdırırdılar.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Sanitar vaqon

**Sanitar vaqon** ― xüsusi qatar növü. Ən çox buxar lokomotivi (dizel lokomotivi), vaqonlar və s. daxil olmaqla hərbi əməliyyatlar zamanı yaralıların və xəstələrin təxliyəsi və tibbi yardım üçün nəzərdə tutulmuşdur. Xəsarət alanların daşınması və müalicəsi üçün xüsusi təchiz olunmuş, eləcə də mətbəx, aptek, işçi vaqonları, meyit vaqonları və sair kimi köməkçi vaqonlardan ibarətdir. Yaralıların daşınması üçün dəmiryol qatarları Amerikada vətəndaş müharibəsi (1861-1865) və 1870-1871-ci illərdə Fransa–Prussiya müharibəsi zamanı geniş istifadə edildi. Alman 36 təcili yardım qatarı ordusunda 40 minə qədər xəstə və yaralı nəql etdi.
## Rusiya
2010-cu ildən etibarən Rusiyada dəmir yolu qatarları bazasında beş səyyar konsultativ diaqnostika mərkəzi fəaliyyət göstərir: «Здоровье», «Доктор Войно-Ясенецкий — Святитель Лука», «Терапевт Матвей Мудров», «Академик Федор Углов» və «Хирург Николай Пирогов».
Qatarlarda müayinədən dərhal sonra lazımi dərmanların alınması üçün aptek mövcuddur.
## Malta Suveren Hərbi Ordeni
Suveren bir qurum olan Malta Suveren Hərbi Ordeninin (SMOM), Sərəncamın Hərbi Korpusu olaraq bilinən hərbi şöbəsi vasitəsilə fəaliyyət göstərən xəstəxana vaqonları qədim tarixə malikdir . Bu cür vaqonların istismarı İkinci Dünya müharibəsində ən yüksək həddə çatdı, lakin SMOM bu gün də belə qatarların istifadəsini davam etdirir. Buraya, qaçqınlara sığınacaq vermək üçün vaqon qatarları, əsas tibbi təminat və daha çox texniki xidmətlər göstərilə bilən daha texniki cəhətdən təchiz edilmiş qatarlar daxildir.
## Çin göz xəstəxanası qatarları
Dövlət Çin Dəmir Yolu şirkəti, hazırda dörd ədəd göz xəstəxanası qatarını istifadə edir. Dördüncü və sonuncu, Çin Cənubi Lokomotiv və Rolling Stock Industry (Group) Korporasiyası vasitəsilə həyata keçirilir və Sıçuan əyalətinin sakinlərinin xeyrinə 2009-cu ilin əvvəlindən xidmətə başlamışdır. Ümumi kataraktanın çıxarılması əməliyyatı da daxil olmaqla bir sıra oftalmoloji əməliyyatlar qatarlarda pulsuz olaraq təmin edilə bilər.
## Hindistanda Lifeline Express
Lifeline Express texnoloji cəhətdən yüksək inkişaf etmiş müasir bir xəstəxana qatarının nümunəsidir. Hindistan Vəqfi tərəfindən 1991-ci ildən bəri fəaliyyət göstərən bu qatarlar Hindistanın kənd sağlamlığının təmin edilməsinə güclü təsir göstərmişdir. Hindistanda fəaliyyət göstərən, Hindistan Dəmir Yollarının geniş bir şəbəkəsi boyunca, Lifeline qatarları (sözlə "sehrli qatarlar" kimi tanınır) bəlkə bir həftə və ya daha çox zamanda hər şəhərin dəmiryol stansiyasında platformada qalaraq şəhərdən şəhərə hərəkət edir və müraciət edənlərə sadə bir yoxlama yolu ilə inkişaf etmiş tibbi xidmətlər göstərilməsini təmin edir. Bu qatarlara tibb bacıları fəaliyyət göstərir. Lakin cərrahi əməliyyatları, boş vaxtlarının bir hissəsini bu məqsədlə qatarlarda keçirən hindistanlı cərrahlar həyata keçirir.
## İstinadlar
İbrahim Uzunca

**İbrahim Uzunca -** Türkiyəli keçmiş futbolçu və futbol məşqçisi. Sonuncu iş yeri Azərbaycanın "Şahdağ" Quba FK-olmuşdur. PRO kateqoriyalı məşqçi "Şahdağ"la 2019-cu ilin avqustunda 3 illik müqavilə imzalamışdır. Dekabr ayında klubdakı maliyyə problemlərinə qarşılıqlı razılaşma əsasında müqaviləsinə xitam verildi.
2022-ci ilin yanvarında Azərbaycan Region Liqasında çıxış edən "Xan Lənkəran" klubu ilə yeni müqavilə bağlamışdır.

## Statistikası

## İstinadlar
Hacı Hacıyev (baytar)

**Hacı Hacıyev** (tam adı: *Hacı Məmmədbağır oğlu Hacıyev*) — baytar-alim, tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA müxbir-üzvü, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) elmi işlər üzrə prorektoru.

## Həyatı
Hacı Hacıyev  21 mart 1919-cu il Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Yaycı kəndində anadan olub. 1941-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu bitirib. Kənd Təssərrafatı İnstitutunun kənd təsərrüfatı heyvanlarında daxili yoluxmayan xəstəliklər, klinik diaqnostika və cərahiyyə kafedrasının müəllimi olmuşdur. 1962-ci ildən dosent,  1967-ci ildən kənd təsərrüfatı elmləri elmləri doktoru, 1967-ci ildən professor, 1978-ci ildən Azərbaycan Kənd təsərrüfatı İnstitunun elmi işlər üzrə prorektoru olmuşdur. Hacı Hacıyevin təşəbbüsü ilə Naftalan neftinin tərkibinin ardıcıl surətdə öyrənilməsi və baytarlıqda tətbiqi üzrə problem laboratoriuası təşkil edilmişdi.
## Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
3 monoqrafiyanın, 5 dərsliyin, 200-dən çox elmi məqalənin, "Baytarlıq terminləri lüğəti"nin müəllifidir. Naftalan nefti ilə müalicə sahəsiundə elmi işləri 1971-ci ildə Meksikada Beynəlxalq konqresin materiallarına daxil edilmişdir.
## Əsərləri
* Kənd Təssərrüfatı heyvanlarının yoluxmayan daxili xəstəlikləri, Bakı şəəhəri, 1977
* Kənd Təsərrüfatı heyvanlarının müayinəsi, Bakı şəhəri, 1984
* Klinik diaqnostika (yenidən işlənmiş və əlavə edilmiş 3-cü nəşri) Bakı, 1985
## Xarici keçidlər
* Aqrar Universitetdə professor Hacı Hacıyevin 100 illik yubileyi ilə əlaqədar elmi-nəzəri konfrans keçirilib
## İstinadlar
Korvalol

## İstifadəsinə göstərişlər
* Yüksək əsəbiliklə müşayiət olunan nevrozlar;
* Yuxusuzluq ;
* Hipertoniya xəstəliyinin və vegeto-damar distoniyasının kompleks müalicəsində ;
* Koronar damarların kəskin nəzərə çarpmayan spazmları , taxikardiya ;
* Neyrovegetativ pozğunluqlarla əlaqədar bağırsaqların spazmı .

## Əks göstərişlər
* Preparatın komponentlərinə qarşı yüksək həssaslıq ;
* Qaraciyər və böyrək funksiyasının nəzərəçarpan pozulmaları ;
* Qaraciyərin porfiriyası ;
* Ağır ürək çatışmazlığı ;
* Tərkibində fenobarbital olan dərman vasitələri nəzərəçarpan arterial hipotenziya, miokard infarktı, şəkərli diabet ,depressiya , miasteniya ,alkoqolizm ,narkotik və medikamentoz asılılıq , təngnəfəsliklə müşayiət olunan respirator xəstəliklər , obstruktiv sindrom hallarında əks göstərişdir .

## İstifadə qaydası və dozası
Gündə 2–3 dəfə qida qəbulundan asılı olmayaraq su ilə və ya şəkərlə 15–30 damcı dozada daxilə qəbul edilir. Ehtiyac yaranarsa birdəfəlik doza 45–50 damcıya qədər artırıla bilər. Uşaqların müalicəsi üçün preparatın istifadə təcrübəsi yoxdur, buna görə preparat pediatrik praktikasında istifadə olunmur.

## Saxlanma şəraiti
25°C-dən yüksək olmayan temperaturda, quru və uşaqların əli çatmayan yerdə saxlamaq lazımdır.

Reseptsiz buraxılır

## Həmçinin bax
* Dərman
* Ürək (insan)
* Ağrı
* Məlhəm

## Xarici keçidlər
Korvalol — depresiya damcıları
Hərtərəfli Nüvə Sınağına Qadağa Müqaviləsi

**Hərtərəfli Nüvə Sınağına Qadağa Müqaviləsi ()**, bütün nüvə sınaqlarını, istər hərbi, istərsə də, mülki məqsədlər üçün olsun hər bir halda qadağan edən çoxtərəfli müqavilədir. Müqavilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən 10 sentyabr 1996-cı ildə qəbul edilmişdir, ancaq səkkiz dövlət müqaviləni təsdiqləmədiyi üçün qanuni qüvvəyə minməmişdir.

## İstinadlar
Hərbi həkim

**Hərbi həkim** ali tibb təhsili olan, tibbi mövqe tutan bir əsgərdir.
1864-cü ildə ilk Cenevrə Konvensiyası tibb işçilərinin xüsusi neytral statusunu müəyyənləşdirdi və bu, "yalnız tibbi" funksiyaları yerinə yetirməyi, müharibə və silahlı münaqişələrin bütün qurbanlarına "qərəzsiz" tibbi yardım göstərməyi özlərinə vəzifə olaraq qoymaq idi.

## Tarixi
Qədim yunanların qoşunlarında xüsusi həkimləri var idi. Bəziləri yalnız daxili xəstəliklərin müalicəsi ilə məşğul olurdular, digərləri cərrahi. Həkimlər ordunun tərkibini təşkil edirdi, düşərgə qurarkən onların fikirləri soruşulurdu. Onlar İlahiyyat və dünyəvi tibb məktəblərində təhsil alırdılar. Romanın mövcud olduğu dövrdə tibb xəstəliklərinin müalicəsinə ruhların qovulması və müxtəlif batil müalicə metodları öz əksini tapmışdır. Epidemiyaya qarşı müharibə zamanı qoşunlarda dualar təyin olunur, keşişlər müxtəlif dini mərasimlər təşkil edirdilər.
Əsgərlər yaralanan zaman bir-birlərini sağaldır və ya təsadüfi həkimlərin xidmətlərindən istifadə edirdilər. Daimi ordu olmadığı üçün daimi hərbi həkimlər olmurdu. Zaman keçdikcə Roma ordusu qalıcı olur və onunla kateqoriyalara bölünən hərbi həkimlər təşkil olunurdu. Hər bir hərbi hissənin öz həkimi var idi. Həkim nümayəndələri, demək olar ki, yalnız yunanlar idi, öyrəndikləri elmi yunan təbabətinə tətbiq etmişdilər.
Bizans İmperiyasında qoşunların da Romalılar kimi daimi həkimləri var idi, onlar kateqoriyalara bölünür və baş həkim müfəttişinə tabe olurdular.
Roma imperiyasının süqutundan sonra, XI əsrə qədər əsgərləri müalicə edəcək daimi həkimlər yox idi və xəstəxanalar da yox idi. İlk dəfə İtaliyada xaçlıları geri qaytarmaq üçün xəstəxanalar qurulmağa başladı. Böyük İtalyan şəhərlərinin də öz qoşunları var idi və onlar üçün həkimlər işə götürməyə və Florensiya, Bolonya və digər yerlərdə xəstəxanalar tikməyə başladılar. 
Döyüşlərdə odlu silah tətbiqindən sonra həkimlərə ciddi ehtiyac oldu. Buna görə də 14-cü əsrdən başlayaraq hər bir bölmədə xüsusi cərrah həkimlər tətbiq edildi. Yalnız daxili tibb və cərrahiyyə ilə eyni dərəcədə tanış olan həkimlər tibb məktəblərini yalnız 18-ci əsrdə bitirməyə başladılar.
Ordu və donanma üçün həkimlər, hərtərəfli təhsilli və üstəlik yaxşı cərrahlar tələb olunurdu. Rusiya imperiyası dövründə hərbi həkimlər hərbi məmurlara aid idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Hərbi tibbi kadrların hazırlanması
* Hərbi həkimlərimizin döyüş meydanında rolu
Məmmədbağır İbrahimov

**Məmmədbağır İbrahim Əli oğlu** () — Azərbaycan həkim-gigiyenisti, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1967).

## Həyatı
İbrahimov Məmmədbağır Əli oğıu 12 dekabr 1905-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. 1964-cü ildə tibb elmləri doktoru, 1965-ci ildə professor, 1967-ci ilə Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi adını almışdır. 1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinii stomatologiya fakültəsini bitirmişdir.
## Fəaliyyəti
Azərbaycanda işlədikdən sonra Qazaxıstana ezam olunmuş, Cənubi Qazaxıstan vilayət apteklər idarəsinin rəisi, Alma Ata vilayət səhiyyə şöbəsi müdirinin müavini, Cambul vilayət səhiyyə şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1941-ci ildə Monqolustanda işləmişdir. Monqolustan Xalq Respublikası Səhiyyə Nazirinin müşaviri olmuşdur. 1946-cı ildən Moskvada aspiranturada oxumuş, görkəmli səhiyyə təşkilatçısı N.A.Semaşkonun rəhbərliyi ilə namizədlik dissertasiyası müdafiə etdikdən sonra Bakıya qayıtmış, Ə.Əliyev adına Azərbaycan Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda sosial gigiyena və səhiyyənin təşkili kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Tədqiqatları Azərbaycanda və Monqolustanda səhiyyənin tarixi və inkişafına həsr olunmuşdur.
## Əsərləri
# Здравоохранение Монголской Народной Республики, М., 1963;
# Здравоохранение Советского Азербайджана, М.. 1967.
## İstinadlar
Fikriyyə İbrahimli

**Fikriyyə İbrahim qızı İbrahimli** () — kliniki farmakoloq.

## Həyatı
15 iyun 1955-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında anadan olub. Fikriyyə İbrahimli 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetini bitirmişdir. 1993-cü ildə tibb elmləri doktoru, 1996-cı ildə profüssor, 1978–1981 Naxçıvan şəhəri psixonevroloji dispanserində həkim-ordinator,, 1982–1987-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin nəzdindəki elmi tədqiqat mərkəzində elmi işçi işləmişdir.
1988-ci ildən həmin mərkəzin pataloji proseslərin modelləşdirilməsi və onların eksperimental terapiyası çöbəsinin müdiri, 1996-cı ildən isə eyni zamanda Tibb İnstitutunun klinki farmologiya kafedrasının professorudur.

## Fəaliyyəti
Fikriyyə İbrahimlinin əsas tədqiqatları limfologiya sahəsinə-müxtəlif patoloji proseslər zamanı limfa sistemində baş verən posuntular və onların aradan qaldırılması, terapiyası yollarının öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. 1 monoqrafiyanın, 4 tədris vəsaitinin, 100-dən artıq elmi məqalənin, 7 müəlliflik şəhadətnaməsinin müəllifidir.

## Siyasi fəaliyyəti
1995-ci il parlament seçkilərində Fikriyyə İbrahimli Azərbaycan Demokratik İstiqlal Partiyasının poporsional seçki üzrə vahid namizədlər siyahısında 1-ci sırada olmuşdur. ADİP proporsional seçkilərdə 106 782 (ümumi səslərin 3%-ni) toplayaraq 8%-lik səs həddini keçə bilməmiş, Fikriyyə İbrahimli isə deputat seçilə bilməmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BİOTƏNZİMLƏYİCİ TƏBABƏT ÜZRƏ KURSLAR. 
* İBRAHİMLİ Fikriyyə İbrahim qız
Sanitar

**Sanitar** — tibb praktikasında köməkçi funksiyaları yerinə yetirən kiçik tibb işçisi. Sanitar kimi işləmək tibbi təhsili tələb etmir, ancaq görülən işlərdən asılı olaraq kurslar, qısa hazırlıq və ya digər təlim şəklində ilkin hazırlıq tələb oluna bilər. Məcazi mənada sanitar təmizləyici deməkdir.

## Fəaliyyətlər
Sanitarların ümumi vəzifələrinə aşağıdakılar daxildir:
* binaların sanitar və gigiyenik baxımdan qorunması, o cümlədən cari və son dezinfeksiya aparılması;
* tibbi alətlər və xəstələrə qulluq alətlərinin   sterilizasiyası
* xəstələrə qayğı göstərmək, onları daşımaq, alt paltarları və yataq dəstləri vermək və dəyişdirmək, tibb bacıları və həkimləri xəstələrin vəziyyətindəki dəyişikliklər barədə məlumatlandırmaq;
* prosedurların və manipulyasiyaların aparılmasında tibb bacılarına yardım etmək
Əlavə funksiyalar ixtisaslaşmış bölmələrin (radiologiya şöbəsi, meyitxana və s.) İşçiləri üçün mümkündür. Hərbi xidmətdə sanitarlar   döyüş bölgəsində ilk tibbi yardım göstərmək və yaralıları təxliyə etmək məsuliyyət daşıyırlar.

## Təcrübə
Sanitarlar  yüksək təcrübə və qabiliyyətə sahib olan səhiyyə komandasının vacib üzvləridir. Peşə ilə məşğul olmaq üçün geniş sağlamlıq təhsili tələb olunmasa da, çevik və yaxşı ünsiyyət bacarıqları ümumiyyətlə tələb olunandır.  Bədən mexanikası, qidalanma, anatomiya və fiziologiya və zehni sağlamlıq problemləri, infeksiya nəzarəti, fərdi qulluq bacarıqları və uçot qaydaları kimi sahələrdə rəsmi təhsil  və ya iş yerində təlim alırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Описания Профессий  Санитар
Nüvə Sınaqlarının Qismən Qadağası Müqaviləsi

**Nüvə Sınaqlarına Qismən Qadağa Müqaviləsi** (**) və ya tam adı ilə Atmosferdə, [[Kosmik fəza]]da və Su Altında Nüvə Sınaqlarının Qadağa Müqaviləsi, yer altından başqa bütün növ nüvə silahlarının sınaqlarını qadağan edən müqavilədir. Bu müqavilə həmçinin, **Məhdud Test Qadağası Müqaviləsi (***' və '''Nüvə Sınaqlarının Qadağası Müqaviləsi''' (***' olaraq da adlandırılır.

Müqavilə, SSRİ, Birləşmiş Krallıq və ABŞ hökumətləri tərəfindən 5 avqust 1963-cü ildə Moskvada imzalanmışdır və digər ölkələr tərəfindən də imzalanması mümkündür. Müqavilə rəsmi olaraq 10 oktyabr 1963-cü ildə qanuni qüvvəyə minmişdir. O tarixdən bu yana, 123 ölkə müqavilənin üzvü olmuşdur, on ölkə isə müqaviləni imzalamış, ancaq təsdiq etməmişdir. Fransa və Çin-Sovet krizini səbəb göstərən Çin hökuməti müqaviləni imzalamamışdır.
Zirehli tibb maşını

[thumb|M4 Sherman tankına əsaslanan zirehli tibbi nəqliyyat vasitələri. [İsrail, Yad La-Shiryon Muzeyinin eksponatları	 ]]
**Zirehli tibb maşını**   - silahlı qüvvələrin tibbi xidməti ilə xüsusi təchiz olunmuş zirehli texnikası. Zirehli tibb maşınlarının köməkçi vasitələri kateqoriyasına aiddir. 

Yaralılar və xəstələr üçün güllələrdən  və kütləvi qırğın silahlarının zərərverici amillərindən qorunmasını təmin edir. Konfiqurasiyadan asılı olaraq dizayn edilə bilər.

* döyüş bölgəsindən yaralıların axtarışı və təxliyəsi üçün (tibbi konveyer);
* hərbi hissənin tibbi bölməsi (ilkin tibbi yardım);
* mobil (səyyar) soyunma otağı (ilk yardım, azaldılmış həcmdə ixtisaslı tibbi yardım).
Hücumlar zamanı yaralanmaların nəticəsi tibbi xidmətin vaxtı və keyfiyyətindən asılıdır.
## Tarixi
SSRİ-də, 1937-ci ildə zirehli bir sanitar evakuasiya maşınının ilk modeli (GAZ-AAA əsasında BA-22) yaradıldı. Böyük Vətən Müharibəsi illərində hərbi həkimlər birbaşa döyüş bölgəsində, yaralıların 84,4% -nə, tibb mərkəzlərində isə  15,6% nə ilk tibbi yardım göstərdilər.
Döyüş bölgəsində yaralıların axtarışı, tibbi yardımın göstərilməsi, tibbi müəssisələrə toplanması və təxliyəsi çətin bir şəraitdə aparılır və həyat üçün böyük təhlükə ilə müşayiət olunur. 20-ci əsrin müharibələri və hərbi qarşıdurmalarda kiçik tibb işçilərinin itkiləri ilk yerlərdən birini tutdu.
Düşmənin atəşi və döyüş  ərazisi yaralıların izlənməsi və daşınması üçün adi vasitələrin istifadəsinə imkan vermirdi. Bununla əlaqədar olaraq, XX əsrin  sonlarında bir çox ölkədə (ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya, Fransa, Çin, Rusiya və digər ölkələr) xüsusi  zirehli tibb maşınları inkişaf etdirməyə başladı. Belə ki, hərbi təcili yardım maşınlarının ümumi sayının 40% -dən çoxu zirehlidir.
1949-cu ilin avqustunda Dördüncü Cenevrə Konvensiyası (1950-ci ildə qüvvəyə minmişdir) qəbul edildi, buna görə Qırmızı Xaç və ya Qızıl Aypara emblemi, düşmən hücumlarından qorumaq üçün zirehli tibbi vasitələrə tətbiq olunur. 
## Əsas texniki xüsusiyyətlər
Zirehli döyüş maşınları əsasında yaradılan zirehli tibb maşınları müəyyən tibbi tələblərə cavab verməlidir. Burada yaralıların, tibbi avadanlıqların səmərəli yerləşdirilməsi, yaralıların yüklənməsi və boşaldılmasının rahatlığı, tibb işçilərinin işi üçün optimal şəraitin yaradılması mümkündür. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Санитарная бронированная машина
Nüvə Silahlarının Qadağası Müqaviləsi

Müqavilənin qəbulu ilə nəticələnmiş Birləşmiş Millətlər Təşkilatındakı 7 iyul 2017-ci il tarixli səsvermə   

**Nüvə Silahlarının Qadağası Müqaviləsi**, məqsədi nüvə silahlarının və silah texnologiyasının qadağası olan beynəlxalq müqavilə. 7 iyul 2017-ci ildə qəbul edilmişdir.

## İstinadlar
Nüvə Silahlarının Ləğv Edilməsi üzrə Beynəlxalq Kampaniya

**Nüvə Silahlarının Ləğv Edilməsi üzrə Beynəlxalq Kampaniya** (), 2007-ci ildə Melbourne, Avstraliyada yaradılmış və Nüvə Silahlarının Qadağası Müqaviləsinin icrası üçün fəaliyyət göstərən beynəlxalq mülki koalisiya. ICAN 2007-ci ildə fəaliyyətə başlamış və 2019-cu ilə kimi 103 ölkədə 541 tərəfdaş təşkilatı özündə birləşdirmişdir.

## İstinadlar
Karnival Rou

**Karnival Rou** () –  Orlando Blumun prodüserliyi ilə istehsal olunmuş ABŞ neo-nuar və fentezi teleserialı. Treyvis Biçemin "Karnival Rouda qətl" adlı film ssenarisinə əsaslanır. Serial 30 avqust 2019-cu ildə Prime Video vasitəsilə buraxılmış və 8 seriya davam etmişdir. 2019-cu ilin iyulunda ikinci mövsümü anons edilmişdir. Hekayə mifik varlıqlarla insanların birlikdə yaşadıqları şəhərdə cərəyan edir və irqlər arasındakı münasibətlər gərginləşməkdədir.

Teleserialın baş rollarında Orlando Blum (Raykroft Filostreyt) və Kara Delevin (Viqnatte Stounmoss) çıxış edirlər. Digər rollarda Devid Qyasi, Karla Krom, İndira Varma, Tamzin Merçant və Skott Reyd çıxış edirlər.

"Karnival Rou" əsasən tənqidçilərin mənfi rəylərini almışdır.

## Məzmun
Hadisələr xaos mühitinin hökm sürdüyü Viktoriya dövründə baş verir. Əslində ölkə sülh şəraitindədir, lakin yerli sakinlər, köçkünlər və mifik varlıqlar arasındakı sülh təhlükə altındadır. Bu zaman isə üstü açılmayan cinayətlər baş verir.

Müfəttiş Raykroft Filostreyt öldürülən bir rəqqasın cinayətini araşdırmağa başlayır. Ölənin həyatı çox dəyərli olmasa da, Raykroft məsələni araşdırmaqda qərarlıdır.

## Rollarda
* Orlando Blum Raykroft Filostreyt rolunda.
* Kara Delevin Viqnetta Stounmoss rolunda.
* Devid Qyesi Aqners rolunda.
* Temzin Merçant İmocen Spornrouz rolunda.
* Endrü Qouer Ezra Spornrouz rolunda.
* Karla Krom Turmalin rolunda.
* Erti Froşan Cona Brikspir rolunda.
* 
## Seriyalar

## Xarici keçidlər
*
Bekhyon

Byun Baekhyun (,  ) — Cənubi Koreya müğənnisi, repperi və musiqiçisi. Cənubi Koreya və Çin musiqi qrupu EXO və EXO-CBX-in üzvüdür.

## Həyatı
Baekhyun, 6 may 1992-ci ildə Cənubi Koreyanın Puçxon şəhərində doğulub. Özündən 7 yaş böyük Baekbeom adlı qardaşı vardır. Baekhyun, 11 yaşında ikən musiqi ilə məşğul olmağa başlayıb. Puçxonda Jungwon liseyində təhsil almışdır. Həmçinin pianino çalmağı da öyrənmişdir.

O, döyüş sənətləri ilə də məşğul olmuş, Hapkidoda qara kəmər sahibidir.

Baekhyun 2011-ci ildə SM Entertainment şirkətinə qəbul olunmuşdur.

## Karyera

### EXO
Byun Baekhyun, 30 yanvar 2012-ci ildə EXO qrubunun üzvü olaraq təqdim olundu. 2012-ci ildə grubun digər üzvləri Chanyeol, Kai və Sehun ilə birlikdə Girls Generation-TTS-nin Twinkle adlı mahnısının klibində rol almışdır.

2014-cü ilin fevral ayından bəri Koreya musiqi proqramı İnkigayoda EXO qrubundan Suho, aktyor Lee Yubi və ZE:A qrupunun üzvü Kwanglee ilə aparıcı olaraq işləmişdir. Daha sonra Suho ilə qruplarının 2015-dəki yeni albom ilə çıxışlarına görə aparıcılığı buraxmışdır.

## Filmoqrafiya
* Gözəl Sənə (2012)
* Inkigayo (2014)
* Exo Next Qapı (2015)
* Ay aşiqləri: Yaralı ürək Qoryo (2016)
* Master Açar (2017)

## İstinadlar
Tetiaroa

**Tetiaroa** () — Küləküstü adalar qrupuna daxil olan ada (Fransa Polineziyası). Taitidən 59&nbsp;km şimalda yerləşir.

## Tarixi

Avropalılardan adanı ilk kəşf edənlər «Baunti» gəmisindən olan üç nəfər olur. Onlar 1789-ci ildə adaya enirlər.

1904-cü ildə Taitili Pomore sülaləsi adanı diş həkimi olan *Conston Volter Vilyamsa* hədiyyə edir. 1965-ci ildə ada aktyor Marlon Brando tərəfindən satın alınır. O, adada 1990-c ilə qədər yaşayır. 2003-cü ilin iyununda o, adanın qərbində olan sahəsi 2000 m² olan Onetahi adacığını dostu Maykl Ceksona hədiyyə edir.

2004-cü ildə Brando vəfat etdikdən sonra ada onun vərəsələrinə çatır. 2005-ci ildə ada Riçard Beylə satılır. 20014-cü ildə adada otel açılır.

## İnzibati bölgü
Ada inzibati baxımından Arua kommunasına daxildir.
## İstinadlar
Mehetia

**Mehetia** () — Küləküstü adalar qrupuna daxil olan ada (Fransa Polineziyası).
## Coğrafiya
Cavan fəaliyyətdə olan vulkan olaraq Taitidən 110 km şərqdə yerləşir. 1768-ci ildə isə ada yaxınlığından Buqenvil gəmisi keçir.
## Tarixi
Avropalılardan adanı ilk dəfə 1767-ci ildə britaniyalı kapitan Samuel Vollis tərəfindən kəşf edilir. 
## İnzibati bölgü
Ada inzibati baxımından Taiarapu-Est kommunasına daxildir.
## Mənbə
* Mehetia in Smithsonian Institution Global Volcanism Program database
* Mehetia
Konus adası

**Konus adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Kiniqa buernundan 3 km şimal-qərbdə, İviniçaman adasından isə 7 km şimal-şərqdə, Podqarenaya çayının mənsəbindən şimal-şərqdə, Oxot dənizinə daxil olan Şelixov körfəzində, Kamçatka yarımadasının qərb sahilinin şimalında yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Karaqin rayonu ərazisinə daxildir.

Uzunluğu 1,3 km, eni 0,7 km-dir. Maksimal hündürlüyü 258 metrdir.

Adadan şimal-şərqdə Vtoroy adası yerləşir.

## İstinadlar
Tibbi personal

**Tibbi personal** — tibb müəssisələrində xidmət edən tibb işçiləridir.

## Vəzifələr üzrə bölünməsi
* Ali — ali və aspirantura tibbi və əczaçılıq təhsili olan bir həkim və digər mütəxəssislər. .

* Orta – feldşer , sanitar feldşer, feldşer-laborant, hərbi feldşer, tibb bacısı, feldşer-akuşer, diş həkimi, diş texniki, Epidemioloq həkim köməkçisi(parazitoloq), sanitar köməkçisi, dezinfeksiya təlimçisi , sanitar təlimçisi , entomoloq köməkçisi, əczaçı, Rentgen laboratoriyasının köməkçisi, fiziki terapiya təlimçisi, süd mətbəxinin rəhbəri, tibbi statistika rəhbəri, optometriya, eləcə də bir sıra ölkələrdə paramedik, laboratoriya işçisi, fizioterapevt, rentgenoloq, dietoloq və s. .

* Kiçik – tibb bacısı, kiçik tibb bacısı, tibbi qeydiyatçı (poliklinikada), sanitar, baxıcı, dayə, dezinfeksiyaçı və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Медицинский персонал — это…
Tibb hüququ

**Tibb hüququ** tibbi fəaliyyəti sahəsində sosial münasibətləri tənzimləyən bir sıra qanun qaydalarını özündə cəmləşdirən hərtərəfli hüquq sahəsidir.  

Tibbi hüququn subyektləri hüquqi münasibətlərin iştirakçılarıdır, bir tərəfdən bura tibb işçiləri: həkimlər , orta tibb işçiləri, tibb bacıları, orta tibb işçiləri, laboratoriya köməkçiləri,  əczaçılar, , səhiyyə idarəçiləri, çox sayda tibb işçisi və s., digər tərəfdən 15 yaşdan yuxarı xəstələr, valideynlər və qanuni şəxslər, xəstələrin nümayəndələri - müqavilələrdə göstərilən tibbi xidmət göstərilən 15 yaşdan kiçik uşaqlar daxildir. 

Tibbi hüququn subyektləri də tibbi xidmətlər göstərən dövlət, bələdiyyə və ya özəl tibb təşkilatlarıdır.
Qanuni münasibətlərin əsas iştirakçıları bunlardır: xəstə; tibb işçiləri (xüsusən də müalicə edən həkim); tibb müəssisəsi (tibb təşkilatı, tibb müəssisələri, tədqiqat institutları, tibb institutları və digər qurumlar); tibbi  sığorta şirkəti; sığortaçı; səhiyyə sahəsində dövlət tənzimləyici və idarəetmə orqanları. .

Bundan əlavə, tibbi münasibətlərdə aşağıdakı qurumlar iştirak edə bilər: 
* tibb müəssisələrinə tibbi fəaliyyətə icazə verən orqanlar (lisenziyalar və sertifikatlar); 
* tibbi birliklər; 
* nəzarət təşkilatları ( həmkarlar ittifaqı, istehlakçıların hüquqlarını qoruyan cəmiyyətlər, inhisar komitəsi və s.) 
* məhkəmə
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioetika, Tibbi hüquq və yeni biotexnologiyalar
İqtisadiyyatın ilkin sahəsi

**İqtisadiyyatın ilkin sahəsi **― iqtisadiyyatda birbaşa təbii ehtiyatlardan istifadə edən sahələrdir. Bu sahəyə kənd təsərrüfatı, meşə sənayesi, balıqçılıq və Mədən hasilatı daxildir. Bu sahədən əldə edilmiş olan məhsulların çoxu digər sahələr üçün xammal rolunu oynayır. Birinci sahə əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə önəmli bir sahə olub sənayeləşmiş ölkələrdə daha az önəm daşıyır.

## İstinadlar
Şimali Çin

**Şimali Çin** (Çincə: 华北|Pinyin: Huáběi), Çinin coğrafi bölgələrindən biridir. Bölgə, Pekin və Tientsin şəhərləri, Hebei və Shanxi əyalətləri ilə qismən Daxili Monqolustan Muxtar Rayonunu əhatə edir. Şimali Çin Ovası və ya Zhongyuan (Sarı Çay Ovası) bölgənin ürəyi sayılır.

Şimali Çin, Çinin siyasi, hərbi və mədəni mərkəzidir.
Şansi

**Şansi** və ya **Şanşi** (|Pinyin: Shānxī) — Çinin şimalında olan bir inzibati bölgə. Şərqdə Hebei, cənub və cənub-şərqdə Henan, qərbdə Şensi inzibati bölgələri, şimalda isə Daxili Monqolustan Muxtar Rayonu ilə əhatə edilmişdir.

## İstinadlar
Andre-Minyo xəstəxanası

**André-Mignot** () — Le Chesnay-də yerləşən qədim fransız xəstəxanası; hal-hazırda universitet-xəstəxana kompleksidir.

*Centre Hospitalier de Versailles*-in bir hissəsi və Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines Universitetinin tədris xəstəxanasıdır.

1981-cu ildə yaradılmışdır.

## İstinadlar
Hulunbuir

**Hulunbuir** (Çincə: 呼伦贝尔市; Monqolca: ) — Çinin Daxili Monqolustan Muxtar Rayonunda yerləşən vilayət səviyyəli şəhəridir. Ərazisi 263,953&nbsp;km² olan şəhərin əhalisi 2010-cu ilə görə 2,549,278 milyondur. Hulunbuir, ərazi baxımından dünyanın ən böyük şəhəridir.

## İstinadlar
Monqolustan gerbi

**Monqolustan gerbi** — Monqolustanın dövlət gerbi. 1992-ci ildə Kommunist rejim süquta uğradıqdan sonra qəbul edilmişdir. Monqolların millî Rüzgâr tayının (Monqolca: Hiimori) uçarkən təsvir edildiyi gerbdə Buddizm və Monqol mədəniyyətinə aid simvollar istifadə edilmişdir.

## Əvvəlki gerbləri
Pranayama

**Pranayama** (Sanskrit प्राणायाम, hərfi mənası: "nəfəs almağa nəzarət et və ya dayandırın") — yoqa nəfəs məşqləri ilə pranaya (həyati enerji) nəzarəti. Pranayama məşqləri "nazik bədən"in və nadinin çirklənməsindən təmizləmək, həyati enerjini yığmaq və onun transformasiya edilməsi üçün istifadə olunur. Pranayama, Patancalinin "Yoqa Sutralar"ında xatırlanır, Hatha Yoga Pradipika, Siddha Siddhanta Paddhati və digər mətnlərdə təsvir olunur. Nəfəs alma

## Etimologiya
Pranayama termini iki sanskrit sözündən ibarətdir — prana və yama. Prana termini "nəfəs, həyat, həyati enerji" deməkdir. Tərcümədəki yama termini "dayandırmaq, nəzarət, idarəetmə" deməkdir. Buna görə pranayama tez-tez nəfəs alma məşqləri sistemini əhatə edən şüurlu nəfəs idarəetmə üsulu olaraq təyin olunur.

Başqa bir versiyaya görə, pranayama termini prana — enerji və ayama — yığma, artırma və paylama sözlərindən ibarətdir ki, bu da pranik qabiliyyəti və ya müddəti deməkdir. Beləliklə, pranayama bədəndə getdikcə çox miqdarda prana aktivləşdirildiyi bir texnikadır.

## Pranayama və fiziologiya
Pranayama — psixosomatik uyğunluqlar sistemi vasitəsilə həmçinin, oksigen və karbon qazının konsentrasiyasını dəyişməklə insanın fizioloji və emosional quruluşuna təsir edən, habelə emosional komponenti dəyişdirərək insanın fizioloji komponentinə xüsusi nəfəs məşqləridir.

Nəfəs məşqlərinin təsir mexanizmlərinə aşağıdakılar daxildir:

Bədəndə oksigen və karbon qazının konsentrasiyası nisbətində dəyişiklik;

Tənəffüs əzələlərinin müxtəlif qruplarının nəfəs alma zamanı işə sal;nması;

Qoxu və digər reseptorların təsiri ilə beynə reflector təsirin göstərilməsi;

Daxili orqanların masajı;

Simpatik və parasempatik sinir sisteminə reflektor təsirin göstərilməsi.

Pranayamanı praktikada istifadə etməklə, xüsusən də uzun müddət ərzində nəfəsi saxlamaqla, orqanizmin adaptiv funksiyaları genişlənir, şüur müxtəlif dəyişkən vəziyyətlərdə olan hisslərə qarşı davaml olur. Patanjali özü bu barədə yazır: "Şüur dharanaya qadir olur" (Yoga- sutra, 2:53).
Altamira Mağarası və Şimali İspaniyadakı Paleolit Mağara Sənəti

**Altamira Mağarası və Şimali İspaniyadakı Paleolit Mağara Sənəti**, İspaniyanın şimal bölgələrinin fərqli hissələrində yerləşən eramızdan əvvəl 35.000 ilə eramızdan əvvəl 11.000 il əvvəlki tarixi dövrləri əhatə edən və Avropadakı Paleolit dövrünün mağara sənətinin liderləri arasında təmsil olunan Altamira mağarası başda olmaqla, ümumi olaraq 18 mağaradan ibarət topluluqdur. Mağaralar, kütləvi bir şəkildə bir Dünya Mirası olaraq müəyyənləşdirilmişdir.

Bu abidə 1985-ci ildə ümumidünya irs siyahısına daxil edilmişdir. 1876-ci ildə İspaniyanın Santander əyalətində həvəskar arxeoloq olan Marselino Sautuola və onun qızı Altamira mağarasının qaranlıqlarında polixrom təsvirlər aşkar ediblər. Altamiranın zalları 280 metrə qədər uzanır. Mağaranı üç hissəyə ayırmaq olar. Birinci hissə Böyük plafon adlanır. Üst paleolitin ən məşhur incəsənət əsəri hesab olunur. Buradakı təsvirlər yalnız oxradan və kömürdən istifadə ilə təsvir edilməsinə baxmayaraq qədim rəssamın ustalıqı sayəsində polixrom təəsüratı yaradır. Mərkəzi hissədə çoxsayda öküz, bizon, at təsvirləri diqqəti cəlb edir. Düzbucaqlı nişanlara, müxtəlif xətlərə rast gəlinir. Mağaranın ən dərin hissəsində 50 metr uzunluğunda müxtəlif təsvirlərlə örtülmüş dəhliz mövcuddur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, təsvirlər ən azı dörd mərhələdə yaradılıb. Mağaradakı mədəni təbəqə burada müxtəlif dövrlərdə məskunlaşmanın olmasını göstərir.

Çoxsaylı turist axınının nəticəsində mağarada ciddi problemlər meydana gəlmiş və 1977-ci ildə Altamira turistlər üçün bağlanmışdır. 1990-ci illərin əvvəllərində əvəzedici mağaranın Altamira-2 yaradılmasına qərar verilmişdir. 2001-ci ildə Altamiranın surəti fəaliyyətə başlamışdır.

## İstinadlar
Sadələşdirilmiş çincə

**<span dir="rtl">Sadələşdirilmiş</span> Çin yazısı** (Çincə: 簡體字 veya 简体字; pinyin: jiǎntǐzì) — Çin yazısında qədim dövrlərdən bəri istifadə edilən Ənənəvi Çin yazısı, 1960-cı illərdə Çində Sadələşdirilmiş Çin yazısına keçiddən sonra rəsmən ortadan qaldırılmışdır.

## Siyahı
İviniçaman adası

**İviniçaman adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Kiniqa burnundan cənub-qərbdə, Konus adasından isə 7 km cənub-qərbə, Podqarenaya çayının mənsəbindən şimal-şərqdə, Oxot dənizinə daxil olan Şelixov körfəzində, Kamçatka yarımadasının qərb sahilinin şimalında yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Karaqin rayonu ərazisinə daxildir

Adadan cənub-qərbdə Vtoroy adası yerləşir.

## İstinadlar
Materik Çini

**Materik Çini** və ya **Qitə Çini** (| Pinyin: zhōngguó dàlù) — Çin Xalq Respublikasının birbaşa nəzarəti altında olan əraziləri bildirmək üçün istifadə edilən termindir. Bu ərazilərə Honqkonq və Makao xüsusi inzibati rayonları, və həmçinin Tayvan daxil deyil. 

Bu hüquqi və siyasi anlayışdır. Lakin, bəzən sırf coğrafi mənada da işlənilir. Məsələn, Haynan adasının xüsusi statusu yoxdur, lakin onun coğrafi mənada Materik Çindən Haynan boğazı tərəfindən ayrılmış olduğundan yazılır.

## Tarixi

Çində vətəndaş müharibəsinin sonunda, 1949-cu ildə, Çin Kommunist Partiyası (ÇKP) ilə Çin Xalq Azadlıq Ordusu qalib gələrək Homindan və Milli İnqilabi Ordusunu məğlub ediblər. Buna görə, Homindan Çin Respublikasının institutlarını (o cümlədən, hökumətini) Tayvana köçürməyə məcbur olub. Tayvan adası Yaponiyanın kapitulyasiyasından sonra, 1945-ci ildə Homindana hökumətinə verilmişdi. 1949-cu ilin oktyabrın 1-də Çin Xalq Respublikası təsis olandan bəri, onun ÇKP idarə etdiyi hökuməti özünü bütöv Çinin yeganə qanuni hökuməti olaraq sayır. Eyni zamanda, Tayvanda yerləşən Çin Respublikasının hökuməti özünü bütün Çinin qanuni hökuməti sayır və idarə etdiyi ərazilərini Çin Respublikasının azad ərazisi () adlandırır. Beləliklə, bu iki hökumət beynəlxalq aləmdə "Çin hökuməti" kimi tanınmaq üçün rəqabət başlayıblar. Halbuki, Tayvanın demokratikləşməsindən sonra, Tayvan azadlığı hərəkatı populyarlaşması nəticəsində, orda Çin Xalq Respublikasının sadəcə "Çin" şəkildəki adlanması daha çox yayılmışdı.

Honqkonq ilə Makao ÇXR-ın 1949-cu ildəki təsisi zamanı xarici dövlətlərin koloniyaları olduqlarına görə, onlar Materik Çini anlayışına daxil deyil. 1997 və 1999-cu illərdə Çin Xalq Respublikasının nəzarəti altına keçmiş Honkonq və Makao Den Syaopinin bir ölkə, iki sistem siyasəti əsasında Çinin xüsusi inzibati bölgələri statusuna malik olub başqa bir siyasi və iqtisadi sistemə malikdirlər və bu səbəbə görə Materik Çinin tərkibinə daxil edilmirlər.

## Anlayışın rəsmi istifadəsi

ÇXR-nın giriş və çıxış idarəçiliyi qanunuda () bu cür iki anlayış var:

* Qitə ().
* Daxili torpaq (). Bu anlayış Honkonq və Makao ərazilərinə aid deyil.

Birinci termin Bir Çin siyasətini vurğulamaq üçün, söhbət ÇXR ilə Tayvan münasibətləri haqqında gedəndə işlənilir. ÇXR hökuməti jurnalistlərə tapşırır ki, bu münasibətləri müzakirə edəndə, Tayvan ilə "qitə" (Dàlù) sözləri işlədilsin. Söhbət Honkonq və Makao haqqında gedəndə isə, ÇXR hökuməti özünü ingilis dilində "Mərkəzi Halq Hökuməti" () adlandırır. Daxili torpaq (*Nèidì*) anlayışı ÇXR-də, Materik Çinin bölgələrdən xaric olan ərazilər mənasını daşıyan "sərhəddən xaric" () anlayışı ilə birgə işlənilir.

## İstinadlar
Ənənəvi Çin heroqrifləri

**Ənənəvi Çin yazısı** (Çincə: 繁体字; pinyin: fántǐ zì), Çin yazısının qədim dövrlərdən bəri Çində istifadə edilən bir növüdür.

Ənənəvi Çin yazısı, 1960-cı illərdə Materik Çinində Sadələşdirilmiş Çin yazısına keçiddən sonra rəsmən ortadan qaldırılmışdır, ancaq gündəlik həyatda daxil olmaqla bir çox sahələrdə istifadə edilir. Hong Kong, Makao və Tayvanda isə Ənənəvi Çin yazısı hələ də rəsmi olaraq istifadə edilir.

## Siyahı
Timati

**Timur Eldaroviç Yunusov**, **Timati** (; ) — rus hip-hop sənətçisi, prodüser, aktyor və biznesmendir. YUNESKO-nun dəstəyi ilə Moskva Beynəlxalq Fondunun Qəyyumlar Şurasının üzvüdür.

## Həyatı
15 avqust 1983-cü ildə Moskvada anadan olub.

Valideynləri - atası İldar Vaxitoviç Yunusov (1960-cı il təvəllüdlü) - iş adamı; anası Simon Yakovlevna Yunusova (1959-cu il təvəllüdlü). Tatar və yəhudi köklərinə malikdir. Sənətkarın özü, "Moskovskiy Komsomolets" qəzetinə verdiyi müsahibədə: "Çox varlı valideynlərim var" deyərək dedi: "Atam məni elə bir şəkildə böyütdü ki, özüm hər şeyə nail olum."

1998-ci ildə 14-15 yaşlarında Timati (daha sonra Timotey) "VIP77" qrupunu təsis etdi. 2000-ci ildə Decl üçün MS kimi çalışdı.

A. Puşkin adına Dövlət Muzeyində gənc sənətşünaslar klubunu bitirib.

2004-cü ildə "Ulduz Fabriki 4" layihəsində iştirak etmişdir. Eyni zamanda "VIP77" qrupu fəaliyyətini dayandırdı və "Banda" qrupu meydana gəldi. VIP77-in yeni bir dəstə ilə canlanması növbəti il ​​baş verdi, bundan sonra yenidən dağıldı. Bəzi "VIP77" üzvləri və Timati "Black Star Records"-a keçdilər.

2006-cı ildə Timatinin və "Black Star"ın debüt solo albomu çıxdı. "Black Star Inc"-in istehsal mərkəzini təşkil etdi, R'n'B və hip-hop gənclərinə yönəlmiş "Qara ulduz" Timati tərəfindən hazırlanmış geyim kolleksiyası təqdim olundu.

2007-ci ildə, Timatinin iki yaxın dostu, Ratmir Şişkov və Deema (Algemen Siskiska) yol qəzasında həlak oldu. O, bir müddət pis əhvala büründü.

2008-ci ildə Timatinin DJ Smash ilə "Moscow Never Sleeps" mahnısına remiksi çıxdı.

## Mükafatları

### Russian Music Awards MTV
Ən yaxşı hip-hop sənətkarı - 2007 (namizəd)

Ən yaxşı Hip-Hop Sənəti - 2008 (namizəd)

Ən yaxşı sənətçi - 2008 (namizəd)

Ən yaxşı kişi aktı - 2008 (namizəd)

### MUZ-TV Mükafatları
Ən yaxşı Hip-Hop Sənətçisi - 2009 (namizəd)

Ən yaxşı hip-hop sənətkarı - 2010 (qalib)

Ən yaxşı albom "The Boss" - 2010 (qalib)

Ən yaxşı video "Səni sevirəm" - 2010 (qalib)

Ən yaxşı video "Səndəyəm" - 2011 (qazandı)

### Avropa Musiqi Mükafatları MTV
Ən yaxşı rus aktyoru - 2009 (namizəd)

Ən yaxşı rus aktyoru - 2010 (namizəd)

Ən yaxşı rus aktyoru - 2011 (namizəd)
Appapel

**Appapel adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Penjin çayının mənsəbindən şərqdə, Oxot dənizinə daxil olan (Şelixov körfəzi) Penjin körfəzinin şərq sahilində, Ornoçka adasından cənubda yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Penjin rayonu ərazisinə daxildir. adanın zirvəsində mayak vardır. Bu gəmilərin Penjin körfəzinin şərq hissəsinıə sərbəst daxil olmasını təmin edir. 1967-ci ildə inşa edilmişdir. 9 metr hündürlüyə malik daşdan hörülmüş ağ rəngli tikilidir.

Koryaklarda "appapel" qurban verilən qaya, vulkan konusu, burun mənasını verir.

## İstinadlar
Vtoroy adası (Penjin rayonu)

**Vtoroy adası** — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Oxot dənizinə daxil olan (Şelixov körfəzi) Penjin körfəzində, Treti adası və Melkovodnı körfəzindən cənub-şərqdə, Elistratova burnu və yarımadasından cənubda, Kraynı adasından isə şimalda yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Penjin rayonu ərazisinə daxildir.
## İstinadlar