open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolitoglossa chinanteca

**Bolitoglossa chinanteca** (*Çinanteka salamandrı*) — "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan bir salamandr növü. Bu növ Meksikanın Oaxaka ştatında yerləşən Sierra Juarez dağlarına endemikdir. Onun qardaş taksonu "*Bolitoglossa occidentalis*"dir.

## Yayılma

"Bolitoglossa chinanteca" Oaxaka ştatının Sierra Mixe və Sierra Juarez dağlarında üç yerdən məlumdur. Bu növ Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi tərəfindən qiymətləndirilməyib, lakin kiçik yayılma sahəsi nəzərə alınaraq "Təhlükəyə Yaxın" kimi təsnif edilə bilər.

## Təsvir

"Bolitoglossa chinanteca"-nın erkəklərinin burundan anal açıqlığa qədər olan uzunluğu (SVL) 33–41 mm (1,3–1,6 düym), dişilərin isə 28–43 mm (1,1–1,7 düym) arasındadır. Onlar gündüz banan bitkilərinin qoltuqlarında, gecə isə bitkilərin üzərində tapıla bilər. Ehtimal ki, onlar yaxın qohumları kimi ağaclarda yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bolitoglossa hartwegi

**Bolitoglossa hartwegi** (*Hartveq sürünən salamandrı*) — Həmçinin "Hartveq göbələkdilli salamandrı" və ya sadəcə "Hartveq salamandrı" kimi tanınır. Bu növ, "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan bir salamandr növüdür. Meksikanın şimal-mərkəzi Çiapas bölgəsində və qonşu Qvatemalanın Sierra de los Kuçumatanes dağlarında rast gəlinir.

## Etimologiya

Bu növ, Amerikalı herpetoloq Norman Hartveqin şərəfinə adlandırılmışdır. Hartveq, Çiapasın amfibiyaları və sürünənləri üzrə uzun illər araşdırmalar aparmış və tropik orqanizmlərin biologiyasının öyrənilməsinə rəhbərlik etmiş məşhur bir alimdir.

## Təsvir

Erkəklərin uzunluğu 34–47 mm, dişilərin uzunluğu isə 34–54 mm arasında dəyişir. Quyruq güclü və bədən uzunluğunun təxminən üçdə ikisi qədərdir. Bədən qalın və burun hissəsi nisbətən qısa və kəsikdir. Ətrafları incə və orta uzunluqdadır. Əllər və ayaqlar nisbətən böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tomas Yunq

**Thomas Yunq** (13 iyun 1773 – 10 may 1829) — ingilis polymat (çoxşaxəli alim), həkim, fizikçi, oftalmoloq, dilçi və egyptoloq. O, işıq interferensiyası nəzəriyyəsini irəli sürmüş, gözdə astiqmatizm konsepsiyasını göstərmiş və Rosetta Daşı üzərində iş aparmışdır.

## Erkən həyat və təhsil
Thomas Young 13 iyun 1773-cü ildə Milverton, Somerset, İngiltərədə doğulmuşdur. O, on uşaqlı Quaker ailəsində ən kiçik uşaq idi. Uşaqlıqda o, klassik dillər — yunan, latın, fransız və başqa dilləri öyrənmiş, elmi maraqları erkən yaşlarda yaranmışdır.

Tibb təhsili üçün o əvvəlcə London və Edinburgh universitetlərinə daxil olmuş, daha sonra 1795-ci ildə Göttingen universitetində elmi dissertasiya müdafiə etmişdir.

## Elmi fəaliyyətləri

### Görmə və oftalmologiya
Young gözdə fokuslanma prosesini izah etmiş, reseptiv sistemin necə işlədiyini analiz etmişdir. O, astiqmatizmin mövcudluğunu aşkar etmiş və gözdə rəng hiss edilməsinin üç reseptor teoriyasını (qırmızı, yaşıl, mavi) irəli sürmüşdür.

### Optika və işıq teoriyası
Young 1803-cü ildə Kral Cəmiyyətində təqdim etdiyi "ikili çəpər (double-slit)" eksperimentini istifadə edərək işığın interferensiyasını müşahidə etmiş və bu yolla işığın dalğa xarakterini isbat etməyə çalışmışdır. O, həmçinin işığın qütblənməsi və rənglərin interferensiya əsasında meydana gəlməsini dalğa nəzəriyyəsi ilə açıqlamışdır.

### Mexanika və materiallar elmi
Young materialların elastik davranışını tədqiq etmiş və onun adı ilə tanınan "Young modulu" (Young’s modulus) ideyasını irəli sürmüşdür.

### Dilçilik, Egyptologiya və digər sahələr
Young dillər üzrə çoxşaxəli iş aparmış, təxminən dörd yüz dildən çox söz və kök analizləri ilə maraqlanmışdır. O, "İndo-Avropa" (Indo-European) terminini təklif etmişdir. 1814–1819 illər arasında Young Rosetta Daşı üzərində işlər görmüş və demotik mətnləri tərcümə etməyə başlamışdır; bu iş Jan-Fransua Şampolyonun işlərinə zəmin yaratmışdır.

## Şəxsiyyəti və tanınması
Young "The Last Man Who Knew Everything" ("Hər şeyi bilən son insan") kimi tanınır, çünki o dövrdə çoxsaylı elm sahələrində çalışmışdır. Young-un işləri yalnız ölümündən sonra daha geniş qiymətləndirilmişdir.

## Ölümü
Thomas Young 10 may 1829-cu ildə Londonda vəfat etmişdir. St Giles Kilsəsində dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar
Səhnun

**Səhnun ibn Səid** () və ya **Əbu Səid Səhnun Əbdüssalam ibn Səid ibn Həbib ət-Tənuxi** (; ) — Maliki məzhəbinin Şimali Afrikaya yayılmasında mühüm təsiri olmuş fəqih.

## Bioqrafiyası
Əslən ərəb olan Hümslu bir ailəyə mənsubdur. Səhnun onun ləqəbidir və o, bu ləqəblə məşhurlaşmışdır. O, İbn Ziyad əl-Əbsi, İbnül-Qasım və Süfyan ibn Uyeynə kimi alimlərə tələbəlik etmişdir. İbn Əbdüs əl-Qeyrəvani, Yəhya ibn Ömər əl-Kinani və İbn Səhnun (oğlu) onun ən qabaqcıl tələbələrindən bəzilərdir.

## Əsərləri
* *əl-Müdəvvənətül-kübra*. "əl-Əsədiyyə" əsəri ilə bağlı apardığı tədqiqatlar nəticəsində ərsəyə gəlmiş əsər.
* *Nəvazilu Səhnun*. Bu əsər Səhnunun əsəri olmayıb, onun verdiyi cavablar əsasında, Utbi tərəfindən bir yerə cəmlənmiş fətvaların məcmuəsidir.

Mənbələrdə ona "Kitabüz-Zöhd" və "Mənasikül-Hac" adlı iki əsər də nisbət edilmişdir. Bunlardan ikinci əsər, müəllimi Əşhəbin "Kitabül-Hac" adlı əsərinin ixtisarı olduğu güman edilir. Brokelmanın Səhnuna nisbət etdiyi "Kitabül-Əcvibə və Ədəbül-müəllimin" adlı əsər isə İbn Səhnuna (oğlu) məxsusdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Maliki məzhəbi
Emre

**Emre** — türk adı.

* Emre Sakçı — Türkiyəli üzgüçü.
* Emre Can — əslən türk olan, Almaniya futbolçusu.
* Emre Kaplan — İstanbul Başakşehirdə sol cinah müdafiəçisi
* Emre Aşık — müdafiə mövqeyində oynayan keçmiş türk milli futbolçusu
* Emre Törün — aktyor, dublyaj sənətçisi.
* Emre Yıldırım – "Denizlispor"da müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar futbolçu.
Su filtri

**Su filtri** suyun təmizlənməsində istifadə olunan cihazdır. Fiziki maneə, kimyəvi proses və ya bioloji prosesdən istifadə edərək suyun çirklənməsini azaltmaqla çirkləri təmizləyir. Filtrlər suyu müxtəlif dərəcədə təmizləyir, məsələn: kənd təsərrüfatının suvarılmasında, ictimai və özəl akvariumlarda, gölməçələrin və üzgüçülük hovuzlarında fərqli filtrlırdən istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Hava filtri
İzabella Stüart Qardner

**İzabella Stüart Qardner** (; ) — amerikalı sənət kolleksiyaçısı, xeyriyyəçi və muzey təsisçisi. O, Boston şəhərində yerləşən və öz adını daşıyan **[[İzabella Stüart Qardner muzeyi]]**nin yaradıcısı kimi tanınır. Muzey bu gün də onun şəxsi iradəsinə əsasən ictimaiyyət üçün açıq saxlanılır və dünyanın ən məşhur özəl sənət kolleksiyalarından birinə ev sahibliyi edir.

Qardner həyat yoldaşı Con L. Qardnerlə birgə Avropaya və Asiyaya çoxsaylı səyahətlər etmiş, bu səfərlər zamanı müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus sənət əsərləri toplamışdır. Onun kolleksiyasında Rembrandt, Vermeer, Titian, Raphael və Botticelli kimi ustadların əsərləri yer alır.

O, sənətə, təhsilə və qadınların mədəni həyatda iştirakına böyük önəm verirdi. Qardnerin təsis etdiyi muzey 1903-cü ildə açılmış və bu tarixdən etibarən Bostonun mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır.

İzabella Qardnerin iradəsinə görə, onun ölümündən sonra muzeyin interyerinə və ekspozisiyasına heç bir dəyişiklik edilməməlidir. Bu qayda bu gün də qorunur və muzey onun şəxsi zövqünü əks etdirən unikal atmosferi ilə tanınır.

Qardner həmçinin 1890–1920-ci illər arasında Bostonun sosial elitasının ən eksentrik və cəsarətli fiqurlarından biri hesab edilirdi. Onun fərqli geyim tərzi, cəmiyyətin qaydalarına meydan oxuyan davranışı və sənətə bağlılığı onu dövrünün simvoluna çevirmişdi.

O, 1924-cü ildə 84 yaşında vəfat etmiş, Bostonun Mount Auburn qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar
Doula

**Doula** ( — , ) — qadını sağlamlıqla bağlı mühüm həyat mərhələlərində, o cümlədən doğum zamanı (və doğumdan sonrakı dövrdə), habelə hamiləliyin itirilməsi, süni abort və ya ölü doğum kimi hallarda dəstəkləyən təlim keçmiş müşayiətçi. Doula həmçinin reproduktiv olmayan təcrübələr — məsələn, ölüm və yas prosesi kimi vəziyyətlərdə də psixoloji və emosional dəstək göstərə bilər.

## Vəzifə öhdəlikləri

Doula praktik, məlumatverici və emosional dəstək göstərir. Mamaçadan fərqli olaraq, doula tibbi üsullardan istifadə etmir: dərmanların (o cümlədən bitki mənşəli preparatların) təyin edilməsi, müxtəlif tibbi müayinələrin (vaginal baxış və s.) aparılması, diaqnozun qoyulması və ya ləğv edilməsi, ana və ya uşağın vəziyyətinin analiz və nəzarəti, habelə doğum və doğumdan sonrakı dövrdə mamalıq köməyinin göstərilməsi onun səlahiyyətinə daxil deyil. Etik kodeksə əsasən, doula tibb işçilərinə qarşı çıxmamalı, münaqişəli vəziyyətlər yaratmamalı və əsas doğum tərəfdaşını əvəz etməməlidir.

Doulanın fəaliyyətinin effektivliyi ailəyə (xüsusilə də doğan qadına) davamlı və yönümlü dəstək, perinatal dövrün psixologiyası və fiziologiyasına dair biliklər, həmçinin doğum zamanı tibbi müdaxiləsiz yardım üsullarına bələd olmaq üstündə qurulur. Bu üsullara aşağıdakılar daxildir:

*psixoloji və emosional dəstək,
*ağrıkəsici masaj,
*nəfəs və səs məşqləri,
*aromaterapiya,
*refleksoterapiya,
*rebozoterapiya (ənənəvi meksika şalı olan rebozo ilə masaj).

Avropa və Amerika klinikalarının bir hissəsində doulalarla əməkdaşlıq üçün xüsusi proqramlar mövcuddur. Məsələn, Denberi xəstəxanası müəyyən tədris, sertifikatlaşdırma və profilaktik mərhələlərdən sonra doulaya xəstəxana əməkdaşı vəsiqəsi təqdim edir və onun xidmətlərini maliyyələşdirir. Bir çox beynəlxalq sığorta şirkətləri doula xidmətlərini öz paketlərinə daxil etmişdir.

Doulanın iştirakı ilə baş tutan doğumların iqtisadi səmərəsi əsasən qeysəriyyə əməliyyatlarının və epidural anesteziyanın (EA) istifadəsinin azalması ilə əlaqədardır.

Doula doğum zamanı ən əlverişli şəraitin yaradılmasına çalışır ki, bu da həm ailənin, həm də tibb personalının doğum təəssüratlarına müsbət təsir göstərir. Doula yüksək stresə davamlılıq, təşkilatçılıq bacarığına malik olmalı, beynəlxalq praktik kodeks və hamilələrlə iş zamanı etik prinsiplərə müvafiq fəaliyyət göstərməlidir. Ən etibarlı və peşəkar xidmətin sertifikatlaşdırılmış doulalar tərəfindən göstərildiyi hesab olunur. Bu məqsədlə demək olar ki, bütün ölkələrdə peşə etikası qaydalarına ciddi riayət edən sertifikatlı doulaları birləşdirən təşkilatlar fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*  
* 

## Xarici keçidlər

* Международный стандарт практики для доул
Cərir ibn Əbdülhəmid

**Cərir əd-Dəbbi** () və ya **Əbu Abdillah Cərir ibn Əbdilhəmid ibn Cərir əd-Dəbbi ər-Razi** (; ) — hədis hafizi.

## Bioqrafiyası
Hicri 110-cu (728) ildə İsfahanın Əbə məntəqəsində (və ya Reyin Əyyə kəndində) anadan olub. Məkkəyə və Bağdada elmi səfərlər edib. Kufədə uzun müddət yaşayıb və sonra Reyə köçüb. Burada hədis rəvayəti ilə məşğul olub. O, Mənsur ibn Mötəmir, Asim əl-Əhvəl, Hişam ibn Urvə, Yəhya ibn Səid əl-Ənsari və Əməş kimi mühəddislərdən hədis öyrənib. Ondan isə Abdullah ibn əl-Mübarək, Yəhya ibn Main, Əli ibn Mədini, İshaq ibn Rəhaveyh, Əhməd ibn Hənbəl və İbn Əbu Şeybə kimi alimlər hədis rəvayət ediblər.

Qiraəti isə qiraəti-səba imamlarından olan Həmzə ibn Həbibdən və Əməşdən öyrənmişdir. Onun bu elm haqqındakı görüşlərini, Əbu Yaqub Yusif ibn Musa əl-Qəttan və Əhməd ibn Cübeyr əl-Antaki tərəfindən nəql edilmişdir.

Zöhd və təqvası ilə tanınan Cərir, Reydə vəfat etmişdir.

## Hədis elmindəki yeri
O, eşitdiyi hədisləri yazar, kitabsız hədis rəvayət etməzdi. O, həmçinin Əhli-bidət adlandırılan şəxslərdən hədis rəvayət etməmişdir. Cabir əl-Cufi, İbn Əbu Nəcih və İbn Cüreycdən hədis rəvayət etməməsinin səbəbi də məhz budur.

Müxtəlif coğrafiyalardan olan tələbələrə elm öyrədən Cəririn etibarlılığı məsələsində İslam alimləri həm fikir olmuşlar. Lakin Əhməd ibn Hənbəl hədis də onu üstün hesab etməşimdir. Şiəliyə meyilli olduğu deyilsə də, bu iddia doğru hesab edilməmişdir. Beyhəqi, "əs-Sünənül-kubra"da ondan 30 hədis rəvayət etmiş və ölümünə yaxın yaddaşının zəiflədiyini qeyd etmişdir. Lakin İbn Həcər bu iddianın doğru olmadığını, Beyhəqinin onu Cərir ibn Həzm ilə səhv saldığını söyləmişdir.

## İstinadlar
Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi (Bremen)

**Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi** (almanca: *Kirche Unser Lieben Frauen*) — Almaniyanın Bremen şəhərində, "Bazar Meydanı"nın şimal-qərbində yerləşən Evangelist Protestant kilsəsi. Bremen Kafedralı kimi, bugünkü bina da 13-cü əsrdən qalmadır. Rəngli vitraj pəncərələr Fransa rəssamı Alfred Manesyenin əsəridir. 1973-cü ildə kilsə, abidə qoruma qanunu altında qorunma altına alınmışdır.

## Tarix və memarlıq

Artıq 9-cu əsrin sonlarında yepiskop Villerix, kafedralın yanında üçüncü bir kilsə və sələfi Villehad üçün bir məzar kilsəsi inşa etmişdi. Lakin indiki ərazidəki ilk kilsə, arxiyepiskop Unvan (1013-1029-cu illərdə hakimiyyətdə olan) tərəfindən inşa edilmiş və Müqəddəs Vitusa həsr edilmişdir. Bu kilsə şəhərin bazar kilsəsi kimi xidmət etmiş və daha sonra şəhər şurasının kilsəsi olmuşdur. "Bremenli Adam" onu "basilica sancti Viti" kimi qeyd etmişdir, lakin heç bir dövrdə bazilika formasında olmasına dair sübut yoxdur.

1220-ci ildə ilk dəfə Müqəddəs Məryəm Kilsəsi kimi qeyd edilmişdir. 1219-cu ildə II Gerhard arxiyepiskop olmuşdur. Onun kilsənin həsr edilməsini dəyişdirdiyi və demək olar ki, eyni vaxtda kilsəni zal kilsəsi kimi yenidən qurmağa başladığı güman edilir. Əvvəlki binalardan qalan yeganə qalıqlar cənub qülləsi, ossuarium zirzəmi və ossuariumun üstündəki şimal divarının daxili hissəsidir. Buna görə də əvvəlki kilsələrin planları məlum deyil. Ossuarium iki girişlə (tipik kriptalar kimi) inşa edilmişdir, lakin onun yeri kripta üçün tipik deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  
* Gebaut: ''St. Veit/Unser Lieben Frauen in Bremen – kein Anhalt für eine Basilika vor der Hallenkirche'' 

* History of the church building and the organs
Çin ipək toyuğu

**Çin ipək toyuğu** (ingiliscə:*Silkie* yaxud *Chinese silk chicken*) — Çin mənşəli bir toyuq cinsidir və adını ipək və ya saten kimi hiss olunan qeyri-adi tüklü lələklərindən alır.

## Təsvir

Bu cinsin bir neçə digər qeyri-adi xüsusiyyətləri var, məsələn, qara dəri və sümüklər, mavi qulaq yumruları və hər ayaqda beş barmaq. Onlar tez-tez quş sərgilərində nümayiş etdirilir və müxtəlif rənglərdə olur. Silkie toyuqları öz fərqli fiziki xüsusiyyətləri ilə yanaşı, sakit və dostluqsevər xasiyyəti ilə də tanınır. Bu cins ən əyləşkən quş cinslərindən biridir. Toyuqlar həmçinin yaxşı yumurtadan çıxma qabiliyyətinə malikdir və balaları yaxşı qayğı ilə böyüdürlər. Özləri həftədə təxminən üç yumurta qoymaqla orta dərəcədə yumurtlayırlar, lakin yumurtadan çıxmaq qabiliyyətlərinə görə tez-tez digər cinslərin və quş növlərinin yumurtalarını çıxartmaq üçün istifadə olunurlar. Silkie toyuqları geniş rəng müxtəlifliyinə malikdir: Qara, Mavi, Sarı, Kəklik, Çil, Ağ, Bənövşəyi, Rəngli və Porcelain.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Rod-Aylend toyuğu

**Rod-Aylend toyuğu** (ingiliscə: *Rhode Island Red*) — Amerikan mənşəli bir ev toyuğu cinsi. Bu cins, Rod-Aylend ştatının rəsmi quşudur. Bu cins, XIX əsrin sonlarında Rod-Aylend və Massaçusets ştatlarında "Malay" kimi Şərq mənşəli quşların İtaliyanın qəhvəyi "Leghorn" quşları ilə çarpaz çoxaldılması yolu ilə yaradılmışdır. İki məqsədli bir cins olaraq həm ət, həm də yumurta istehsalı üçün yetişdirilmişdir; müasir növləri isə əsasən yumurtlama qabiliyyəti üçün seçilmişdir. Ənənəvi qeyri-sənaye növləri "The Livestock Conservancy" tərəfindən "müşahidə altında" siyahısına daxil edilmişdir. Bu cins, "Rhode Island White" cinsindən fərqlidir.

## Xüsusiyyətlər

Ənənəvi Rod-Aylend Red cinsinin lələkləri parlaq tünd qırmızıdan demək olar ki, qaraya qədər dəyişir; quyruğu əsasən qara rəngdədir.&hairsp; İbikləri tək və ya qızılıbıq ola bilər; ibikləri, qulaq yumruları və çənə altındakı ətliklər parlaq qırmızı rəngdədir.&hairsp;Dimdiyi qırmızımtıl buynuz rəngində, gözləri qırmızımtıl qəhvəyi, ayaqları və dırnaqları isə sarı rəngdədir, tez-tez ayaq barmaqlarında və baldırların yan tərəflərində qırmızı ləkələr olur. Sənaye növləri köhnə tipli cinsdən daha kiçik və daha açıq rəngdə ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şoen

&nbsp;— Yaponiyada VIII–XVI əsrlərdə mövcud olmuş saray aristokratlarına, buddist monastırlara və sintoist məbədlərə məxsus xüsusi torpaq mülkiyyəti forması.

## Tarixi
Şoenlərin formalaşması 743-cü ildə imperator hökumətinin "Torpağın ömürlük özəlləşdirilməsi haqqında qanun"u qəbul etdiyi dövrə təsadüf edir. Bu qanunadək dövlət torpaqlarının özəlləşdirilməsi qadağan olunmuşdu. Qanun iqtisadi inkişafı stimullaşdırmaqla yanaşı, saray zadəganlarına və dini qurumlara dövlət asılılığından kənar gəlir mənbəyi əldə etməyə imkan vermişdir. Təbiiləşdirilmiş torpaqlar əsasında yaradılan bu torpaq sahələri  adlanmışdır.

X əsrdə saray zadəganları, xüsusilə Fucivara (藤原) nəslinin nümayəndələri, eləcə də Today-ci, Kofuku-ci və Enryaku-ci kimi böyük monastırlar ölkənin müxtəlif bölgələrində çoxsaylı şoenlərə sahib olmuşdular. Dövlət vergilərindən yayınmaq istəyən kəndlilər dövlət torpaqlarını tərk edir, yeni əraziləri əkib-becərir və bu torpaqları iri torpaq sahiblərinə bağışlayırdılar. Öz növbəsində, aristokratlar və monastırlar varlı kəndliləri şoenlərin idarəçiləri təyin edir, sadə icma üzvlərini isə nisbətən az vergi ilə yükləyirdilər ki, bu da dövlət vergilərindən bir neçə dəfə aşağı idi. XI əsrdə mərkəzi hökumət tərəfindən təyin edilən vilayət başçıları — kokuşilər kəndlilərin təcrübəsini mənimsəyərək özlərinə sərvət toplamaq məqsədilə torpaq sahələri becərirdilər, lakin onlar bu torpaqları dövlətə qaytarmağa məcbur idilər. Buna qarşı olaraq, kokuçilər torpaqlarını paytaxt zadəganlarına bağışlayır, əvəzində həmin torpaqların idarəçisi kimi tanınmaq hüququnu əldə edirdilər. Beləliklə, dövlət bu mülklərə nə müsadirə, nə də idarə müdaxiləsi hüququna malik idi. Bu cür sahələr  adlanmışdır.

XII əsrdə xüsusi torpaq mülkiyyətinin artması nəticəsində imperator hakimiyyətinin siyasi nüfuzu zəifləmiş, aristokratlar və buddist monastırlar onun səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmışdır. Mərkəzi hakimiyyətin böhranı yerli zadəganların və samurayların güclənməsinə gətirib çıxarmışdır. XII əsrin sonlarında samuraylar öz hakimiyyətlərini quraraq Kamakura şoqunluğunu yaratmış və bununla da xüsusi torpaq mülkiyyətinin toxunulmazlığı prinsipini pozmuş, şoenlərin idarəçiliyinə nəzarət üçün öz nümayəndələrini — citoları (地頭) təyin etmişlər. Samurayların daimi müdaxiləsi, eləcə də ticarət və şəhərlərin inkişafı nəticəsində şoenlər tədricən zəifləməyə başlamışdır. Onların süqutunu xüsusilə Onin müharibəsi (1467–1477) və müharibə edən əyalətlər dövrü (Sengoku jidai) sürətləndirmişdir. Bu zaman paytaxt zadəganlarının, monastırların və məbədlərin əksər vilayət torpaqları yerli feodallar — daymyoların nəzarəti altına keçmişdir.

1580–1590-cı illərdə Yaponiyanın birləşdiricisi Toyotomi Hideyoşi tərəfindən həyata keçirilən torpaq kadastrı şoen sisteminə son qoymuşdur. Bu islahat nəticəsində torpaqlar yalnız onu becərən şəxslərin mülkiyyətinə verilmişdir.

## İstinadlar
Hideyoşi kadastrı

&nbsp;— 1582–1598-ci illərdə Yaponiyada Toyotomi Hideyoşi administrasiyası tərəfindən aparılmış ümumölkə torpaq uçotu və qiymətləndirmə islahatı.

## Kadastr
Ümumyaponiya torpaq kadastrının tərtibi ölkənin iqtisadi birliyinə nail olmaq istiqamətində mühüm mərhələ hesab olunurdu. İlk kadastr siyahıyaalınmaları 1582-ci ildə, Toyomi Hideyoşinin Mərkəzi Yaponiyadakı mülklərində aparılmışdır. Kadastr bütün Yaponiyada vahid ölçü sisteminə əsasən həyata keçirilirdi. Torpaq sahəsinin əsas ölçü vahidi "bu" (歩) idi. "Bu" hər tərəfi 6 şaku (尺) və 3 tsun (寸) olan kvadrat sahə demək idi, təxminən 3,3 m²-ə bərabər idi. 300 bu 1 tan (反) təşkil edir və təqribən 991,7 m²-ə uyğun gəlirdi. Torpaq sahələrinin məhsuldarlığı dörd pilləli sistemlə qiymətləndirilirdi: yaxşı (上), orta (中), pis (下) və çox pis (下々). Bu qiymət səviyyəsi həmin torpaqdan yığıla bilən düyü məhsulunun miqdarı ilə müəyyən olunurdu. Məhsul "koku" (石) vahidi ilə ölçülürdü. 1 koku = 180,39 litr idi. Bütün becərilən torpaqlar kadastra həmin torpağı işləyən şəxsin adına yazılırdı. Belə şəxslər avtomatik olaraq kəndli statusu qazanır və onlara sahələrinə uyğun düyü vergisi ödəmək öhdəliyi qoyulurdu. İstifadə olunmayan torpaqlar dövlət fonduna keçirilirdi.

Bu islahat nəticəsində samuray, aristokrat və monastır torpaq mülkiyyəti ləğv edildi. Əvvəlki torpaq sahibləri Hideyoşinin xidmətçilərinə çevrildi və torpaq gəlirindən müəyyən pay şəklində maaş alırdılar. Onlar artıq torpağın sahibi sayılmadığından, dövlət, yəni Hideyoşi istənilən vaxt bu gəlir hüququnu ləğv edə bilərdi. Beləliklə, torpaqdan uzaqlaşdırılmış samuray zadəganlığı və dini təbəqə dövlət qulluqçularına çevrilmişdi. Yeni kadastr şoen adlı orta əsr xüsusi mülkiyyət sisteminə son qoymuş, torpaq üzərində dövlət nəzarətinə əsaslanan yeni mülkiyyət modelinin əsasını qoymuşdur. Bu sistem XIX əsrin ortalarına qədər Yaponiyada mövcud olmuşdur.

## İstinadlar
Kokuşi (vəzifə)

— VIII–XI əsrlərdə Yaponiyanın ritsuryo sistemi dövründə vilayət başçısı və onun əyalət administrasiyasının rəhbəri üçün işlədilən inzibati titul. Bu vəzifənin başqa, daha çinləşdirilmiş adı **Kokuşay** () olmuşdur.

Kokuşi hökuməti dörd səviyyəli məmur iyerarxiyasından ibarət idi. Birinci səviyyədə vilayət başçısı (, kami), ikinci səviyyədə müavin (, suke), üçüncü səviyyədə məsləhətçilər (, coo), dördüncü səviyyədə isə köməkçilər (, saken) dururdu. Bundan əlavə, hökumətdə katiblər (, sişo) də fəaliyyət göstərirdi. Kokuşi və onun aparatının üzvləri paytaxt məmurları arasından seçilərək mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunurdular.

Kokuşi administrasiyası kokuqa adlanırdı, onun yerləşdiyi inzibati mərkəz isə kokufu kimi tanınırdı. Vilayətdə imperator hökumətinin nümayəndəsi qismində çıxış edən kokusi vəzifəsi XVI əsrə qədər mövcudluğunu qorumuşdur, lakin zaman keçdikcə faktiki hakimiyyət vilayətlərdə hərbi qubernatorlar — şuqoların, yəni şoqun hökumətinin nümayəndələri əlinə keçmişdir.

## İstinadlar
Ensatina

**Ensatina** (*Ensatina eschscholtzii*) — "Plethodontidae" fəsiləsinə aid olan (ağciyərsiz) salamandrlardan ibarət bir növ kompleksi. Bu salamandrlara iynəyarpaqlı meşələrdə, palıd meşəliklərində və çaparal ərazilərdə Britaniya Kolumbiyasından başlayaraq Vaşinqton, Oreqon, Kaliforniya (burada yeddi yarımnöv mövcuddur) və Meksikanın Aşağı Kaliforniya bölgəsinə qədər rast gəlinir. "Ensatina" cinsi təxminən 21,5 milyon il əvvəl meydana gəlmişdir. Bu növ adətən tək növ kimi qəbul edilir (Ensatina eschscholtzii) və bir neçə yarımnövü ilə "halqa növ" formasını təşkil edir.

## Təsvir

"Ensatina e. eschscholtzii" yarımnövü, "Monterey ensatina"sı, Santa Kruz və Monterey qraflıqlarında və Kaliforniya sahil dağlarında tapılır. Başdan quyruğa qədər uzunluğu 3–5 düym (7,6–12,7 sm) arasında dəyişir. Bu yarımnöv əsasən quyruğu ilə tanınır, çünki quyruğunun əsası daha dar və arxa ətraflarında beş barmaq var. Bu xüsusiyyətlər yalnız bu yarımnövə məxsusdur. Erkəklərin quyruğu adətən dişilərdən daha uzun olur və bu salamandrlarda bədənin digər hissələrinə nisbətən ətraflar daha açıq rəngdə ola bilər. Yetkin dişilər yeraltı yumurta qoyur, adətən hər dəfə üç yumurta, və bu yumurtalardan birbaşa yetkin salamandrlara çevrilən balalar çıxır, yəni adi su mərhələsini keçmirlər.

"Ensatina eschscholtzii klauberi" yarımnövü, ya da "böyük ləkəli ensatina", Cənubi Kaliforniyanın dağ silsilələrində və şimali Aşağı Kaliforniyanın Sierra Juarez bölgəsində tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* ''Ensatina'' Salamander page at Santa Rosa Junior College Department of Life Sciences
* ''Ensatina'' Salamander page at AmphibiaWeb
Phlebotominae

**Phlebotominae** — "Psychodidae" fəsiləsinə aid yarımfəsilədir. Bir çox ölkədə onların ümumi adı "qum milçəyi" olsa da, bu ad digər milçəklərə də şamil edilir. "Phlebotominae" yarımfəsiləsi qanla qidalanan (hematofaq) bir çox cinsi özündə birləşdirir, o cümlədən leyşmanioz, bartonelloz və Pappataçi qızdırmasının əsas vektorları.

Qum milçəkləri kiçik olur bir çox növ üçün təxminən 3 mm uzunluğunda bədən ölçüsü tipikdir, bu da onların diqqətdən yayınmasına kömək edir. Onların dişləməsi həmişə hiss edilmir, lakin bir neçə saat və ya gün sonra qaşınmağa başlayan kiçik, yumru, qırmızımtıl bir şişlik qoyur. Qum milçəklərinin olduğu ərazilərdə həşərat qovucu istifadəsi tövsiyə olunur.

## Yayılması

Phlebotominae qum milçəkləri 50° şimal və 40°Cənub enlikləri arasında tapıla bilər, lakin Yeni Zelandiya və Sakit okean adalarında yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  
*  
* CIPA Computer-aided Identification of Phlebotomine sand flies of America
* ''Lutzomyia shannoni'', a sand fly on the UF / IFAS Featured Creatures website
Ennin

**Ennin** ( və ya ; ) — Yaponiya rahibi, Tenday-syu məktəbinin rəhbəri. Ölümündən sonra ona **Cikaku-daysi** (智覚大師) adı verilmişdir.

## Həyatı
O, Mibu nəslinə mənsub ailədə, indiki Toçiqi prefekturası ərazisində doğulmuşdur. 14 yaşında rahibliyə daxil olmuş, Kyoto yaxınlığındakı Hiey dağında yerləşən Enryaku-ci məbədində təhsil almış və Sayçonun şagirdi olmuşdur.

838-ci ildə Ennin Tan sülaləsi hakimiyyəti altında olan Çinə səfər etmiş, həmçinin müasir Koreya ərazisindəki Şila krallığında da olmuşdur. Çində əvvəlcə iki ustaddan dərs almış, sonra Şansi əyalətindəki Utayşan dağında yerləşən monastırda mənəvi təlimlərə davam etmiş, daha sonra isə Çanan paytaxtına yola düşmüşdür.

847-ci ildə, imperator U-szunun başladığı dini təqiblər səbəbilə Ennin Yaponiyaya geri dönmüşdür. 854-cü ildə o, Enryaku-ci məbədinin abbatı və Tenday-syu məktəbinin başçısı təyin edilmişdir. Həmçinin, indiki Yamaqata prefekturasında yerləşən Rissyaku-ci məbədinin əsasını qoymuşdur.

Ennin 100-dən çox əsərin müəllifidir. Onun Çinə etdiyi səfəri əks etdirən gündəliyi 1955-ci ildə amerikalı professor Edvin Rayşauer tərəfindən "*Ennin’s Diary: The Record of a Pilgrimage to China in Search of the Law*" adı ilə ingilis dilinə tərcümə edilmişdir. Bu əsər Tan dövrü Çini və Silla dövlətinə dair ən qiymətli səyahətnamələrdən biri hesab olunur.

## İstinadlar
Ruxsarə Əliyeva

**Ruxsarə Həmdulla qızı Əliyeva** — Azərbaycan Tibb Universitetinin Əmək gigiyenası və uşaq-yeniyetmələr gigiyenası kafedrasının məsləhətçi-professoru, tibb elmləri doktoru. Əmək və peşə gigiyenası sahəsində tanınmış alimdir.

## Həyatı və təhsili
Ruxsarə Əliyeva 1943–1953-cü illərdə Bakı şəhəri Biləcəri qəsəbəsində yerləşən *1 saylı Dəmiryolu orta məktəbində* təhsil almışdır.  
1953–1959-cu illərdə *Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun* gigiyena ixtisası üzrə məzunu olmuşdur.  
1962–1964 və 1990–1991-ci illərdə Moskva şəhərində yerləşən *Əmək gigiyenası və peşə xəstəlikləri* Elmi Tədqiqat İnstitutunda müvafiq olaraq dissertantura və doktorantura təhsilini tamamlamışdır.

## Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
Ruxsarə Əliyeva əmək fəaliyyətinə 1960-cı ildə başlamışdır.  
O, 1960–1961-ci illərdə *Culfa şəhər Sanitar-Epidemioloji Stansiyasının müdiri*,  
1964–1968-ci illərdə *Əmək gigiyenası və peşə xəstəlikləri* Elmi Tədqiqat İnstitutunun şöbə müdiri,  
1968–1988-ci illərdə həmin institutun elmi işlər üzrə direktor müavini,  
1991–1994-cü illərdə isə *Epidemiologiya, Mikrobiologiya və Gigiyena* Elmi Tədqiqat İnstitutunun laboratoriya müdiri olmuşdur.  

1994-cü ildən bu günədək Azərbaycan Tibb Universitetinin Əmək gigiyenası və uşaq-yeniyetmələr gigiyenası kafedrasında tibb elmləri doktoru, professor vəzifəsində çalışır.

## Təlim və ixtisasartırma fəaliyyəti
Ruxsarə Əliyeva bir sıra beynəlxalq kurs və seminarlarda iştirak etmişdir:
* 1991 — Moskva şəhərində “Səs və audiologiya” kursu  
* 2006 — Ankara şəhərində Hacettepe Universitetində “İşçilərin fərdi müdafiəsi” seminarı  
* 2007 — Moskva şəhərində “Peşə və sağlamlıq” seminarı  

## Elmi yaradıcılığı
Alim 320-dən çox elmi işin müəllifidir. Onun əsərləri arasında dərs vəsaitləri və beynəlxalq nəşrlər də yer alır.  
Əsas işlərindən bəziləri:
* *Российская медицинская энциклопедия по медицине труда* (Moskva, 2005)  
* *Əmək gigiyenasından mühazirələr*, Bakı, 2007 (S.A. Gürzəliyev ilə birgə)  
* *Сочетанное действие физических, химических факторов и трудовой нагрузки на организм нефтяников*, Minsk, 1991  
* *Загрязнение атмосферного воздуха крупного города тяжелыми металлами...*, *Медицина труда*, №5, 2014  
* *Peşə təhsilinin təşkili məsələləri...*
  
## Üzv olduğu elmi qurumlar
* FD 2.28 Dissertasiya Şurasının üzvü  
* Azərbaycan Tibb Universiteti “Gigiyena və İctimai sağlamlıq” Problem Komissiyasının üzvü  

## İstinadlar

* Azərbaycan Tibb Universiteti — Ruxsarə Əliyeva haqqında məlumat
Vinsent Abubakar

**Vincent Paté Aboubakar** () — kamerunlu peşəkar futbolçu. O, hücumçu mövqeyində çıxış edir və hazırda Azərbaycan Premyer Liqasının "Neftçi" klubunda forma geyinir.

## Qısa xülasə
Vincent Abubakar, gənc yaşlarından yadda qalan fiziki keyfiyyətləri və qapıya yönəlmiş oyun tərzi ilə seçilib. Karyera boyunca Portuqaliya və Türkiyə kimi yüksəksəviyyəli liqalarda çıxış etmiş, həm klub, həm də milli səviyyədə fərdi nailiyyətlər qazanmışdır. 2025-ci ildə "Neftçi"yə keçidi ilə Azərbaycan futboluna yeni təcrübə və qol potensialı gətirdi.

## Erkən həyat və gənc karyera
**Vincent Aboubakar** 1992-ci il 22 yanvarda Yaoundé, Kamerun şəhərində anadan olub. Uşaqlıq illərindən futbola böyük maraq göstərmiş, yerli futbol məktəblərində yetişmişdir. İlk illərində fiziki gücü, topa nəzarəti və təbii hücum instinkti ilə diqqət çəkmişdir. Kamerun mediası və bioqrafik mənbələr onun erkən yaşlardan futbolla ciddi şəkildə məşğul olduğunu vurğulayır.

### Klub Karyerası
**Avropa təcrübəsi**
Avropaya transferindən sonra Aboubakar Porto klubunun heyətində özünü sübut etmişdir. Onun oyun tərzi, dinamizmi və məhsuldarlığı sayəsində Avropa liqalarında diqqət çəkmişdir. O, həmçinin Beşiktaş və digər Avropa komandalarında da uğurlu çıxışlar etmişdir.

**Türkiyə dönəmi — Beşiktaş və mətbuatın diqqəti**
Aboubakar Türkiyə Super Liqasında, xüsusilə də Beşiktaş klubunda çıxış etdiyi dövrlərdə geniş ictimaiyyətin diqqətini qazanmışdır. Onun komandaya qatılması, fiziki hazırlığı və məhsuldar oyunu Türkiyə idman mediasında tez-tez müzakirə olunurdu. Jurnalistlər və azarkeşlər Aboubakarın Beşiktaşın hücum xəttindəki rolunu yüksək qiymətləndirmişlər.

**Digər klublar və mövsüm statistikaları**
Karyerası boyunca o, Kamerun, Fransa, Portuqaliya, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələrin klublarında oynamışdır. Transfermarkt və FlashScore məlumat bazaları onun keçidləri, oyun sayı və qol göstəricilərini ətraflı təqdim edir.

**Milli komanda karyerası**
Aboubakar Kamerun milli komandasının uzunmüddətli üzvüdür. O, 2017 və 2021-ci illərdə Afrika Millətlər Kubokunda parlaq çıxış etmiş, 2017 finalında misirlilərə qarşı həlledici qolu vuraraq Kameruna çempionluğu qazandırmışdır. Milli komandada liderlik keyfiyyətləri və təcrübəsi ilə tanınır.

**Neftçiyə keçid (2025)**
2025-ci ildə Aboubakarın Neftçi klubuna transferi Azərbaycan futbol ictimaiyyətində böyük maraq doğurdu. Sportal.az-ın məlumatına görə, klub rəhbərliyi təcrübəli hücumçunu heyətə cəlb etmək üçün danışıqları uğurla yekunlaşdırmış və rəsmi müqavilə imzalanmışdır. Bu transfer "Neftçi"nin hücum xəttinə təcrübə və qol potensialı baxımından güclü dəstək kimi qiymətləndirilir.

## Nailiyyətlər və fərdi mükafatlar
Aboubakar həm klub, həm də milli səviyyədə mühüm uğurlara imza atmışdır. O, Afrika Millətlər Kubokunun qalibi olmuş, həmçinin oynadığı klublarda ən məhsuldar hücumçulardan biri kimi yadda qalmışdır. Onun karyera göstəriciləri Transfermarkt və WorldFootball kimi beynəlxalq futbol məlumat bazalarında qeyd edilmişdir.

## İstinadlar
Tyantay

**Tyantay** () — Çin, Yaponiya, Koreya və Vyetnamda çoxsaylı tərəfdarları olan nüfuzlu buddist məktəbi. Bu məktəbin Yaponiyadakı qolu tenday, Koreyadakı qolu isə çeontae adlanır. Tyantay bəzən "Lotos məktəbi" (法華宗) kimi də tanınır, çünki onun doktrinal əsası Lotos sutrasına əsaslanır.

Tyantay məktəbi Çində buddizmin ən hərtərəfli və sistemləşdirilmiş məktəblərindən biri hesab olunur. Tan sülaləsi dövründə bu təriqət Çin buddizminin aparıcı istiqamətlərindən birinə çevrilmiş, imperatorların və varlı himayəçilərin dəstəyi ilə yüzlərlə məbəd, minlərlə rahib və milyonlarla ardıcıl qazanmışdır.

## Tarixi
Tyantay məktəbi adını müqəddəs Tyantay dağından almışdır. Bu dağda rahib Czi Yi (538–597) meditasiya etmiş və öz müəllimi Xuy Si (515–576) tərəfindən əsasları qoyulmuş təlimləri sistemləşdirmişdir. Czi Yinin fəaliyyəti nəticəsində Çinə müxtəlif dövrlərdə və nizamsız şəkildə daxil olmuş buddist mətnlər, təlimlər və meditasiya üsulları müəyyən bir sistem və pillələnmə ardıcıllığına salınmış, bu ardıcıllıq Buddanın tədris etdiyi mərhələlərə əsaslanaraq təşkil edilmişdir.

## İstinadlar
Ol-Doinyo-Lenqai

Ol-Doinyo-Lenqai — Tanzaniyanın şimalında yerləşən, fəaliyyətdə olan vulkan. İki kraterə malik olan bu vulkan konusundan ibarətdir və tarixi dövr ərzində şimal krateri püskürmələrə məruz qalmışdır. Yer üzərindəki vulkanlar arasında unikal olaraq, natrokarbonatit adlanan və qeyri-adi dərəcədə aşağı temperaturda və yüksək axıcılıqda olan maqma növünü püskürdüyü üçün məşhurdur. 2007-2008-ci illərdə baş verən püskürmələr ətraf regiona təsir göstərmişdir.

## Ad

Masai və Sonco xalqları bu vulkanı "Tanrı Dağı" adlandırır. Digər adları arasında "Basanjo", "Donjo Ngai", "Duenjo Ngai", "Mongogogura", "Mungogo wa Bogwe" və "Oldonyo L'Engai" də var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Ol Doinyo Lengai, The Mountain of God 
* 

* Ol Doinyo Lengai at nationalgeographic.com
* Ol Doinyo Lengai at Stromboli Online
* Ol Doinyo Lengai at Volcano World
* St Lawrence University ''Oldoinyo Lengai''
* ''Fred Belton's Ol Doinyo Lengai site''
* ''Ol Doinyo Lengai Photos 2001''
* Volcano Discovery ''Ol Doinyo Lengai volcano, Tanzania''
* Video of molten carbonatite lava flow eruptions at Ol Doinyo Lengai volcano
Erskin Koldvel

**Erskin Preston Koldvel** (17 dekabr 1903 – 11 aprel 1987) — Amerikalı roman və hekayə yazarı. Cənubi ABŞ-də yoxsulluq, irqçilik və sosial problemlər haqqında yazdığı əsərləri, "Tobacco Road" (1932) və "God's Little Acre" (1933) kimi romanları ilə tanınmış və tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.
Toplam 10 milyon və 14 milyon nüsxə satılan "Tobacco Road" və "God's Little Acre" əsərləri, ən çox satılan amerikan romanları arasında yer alır, "Tobacco Road" 1933-cü ildə "Broadway"-də ardıcıl tamaşalar üçün rekord qırmış, amma bu rekord daha sonra aşılmışdır.

## Karyera

Koldvel "Erskine Kolleci"ni tərk edib və Mərkəzi Amerikanın silahlarla təmin olunmasına xidmət edən bir gəmidə işləyib. Sonra o, "Vircinya Universiteti"ndə təqaüd qazandı və orada yalnız bir il oxudu. Daha sonra futbolçu, cangüdən və "pis" daşınmaz əmlak satıcısı olub.
İki dəfə daha kollecə daxil olduqdan sonra Kaldvel "Atlanta Journal"da işləməyə başlayıb, burada bir il işlədikdən sonra 1925-ci ildə ayrılıb və Mayna köçüb. Burada beş il qalaraq, "Yale Review" mükafatı qazanan bir hekayə yazmış və Corciya kasıblarından bəhs edən iki roman yazıb.

## Əsərləri

Koldvelin ilk nəşr olunan əsərləri "The Bastard" (1929) və "Poor Fool" (1930) olub, amma onun ən məşhur romanları "Tobacco Road" (1932) və "God's Little Acre" (1933) ilə tanınır. Onun ilk kitabı "The Bastard" qadağan edilib və əsərin nüsxələri hakimiyyət orqanları tərəfindən müsadirə olunub. 
1941-ci ildə Kaldvel, "Life" jurnalı, "CBS" radio və "PM" qəzetində SSRİ-dən reportajlar yazıb. O, "You Have Seen Their Faces" (1937), "North of the Danube" (1939) və "Say, Is This The USA" (1941) kimi üç foto-sənədli layihədə fotoqraf Maqaret Burk-Vayt ilə əməkdaşlıq edib. Kaldvel, Meksika və Çexoslovakiyadan "North American Newspaper Alliance" üçün məqalələr yazıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Erskine Caldwell papers Hargrett Rare Book and Manuscript Library, University of Georgia Libraries.
* The Papers of Erskine P. Caldwell  in the Dartmouth College Library
* Erskine Caldwell – Encyclopedia Britannica
* Rieger, Christopher. Erskine Caldwell The Literary Encyclopedia
* Erskine Caldwell  — New Georgia Encyclopedia
* Erskine Caldwell Birthplace and Museum
* Erskine Caldwell — Georgia Writers Hall of Fame
* 
* Erskine Caldwell signing a copy of book, "Tobacco Road", April 1936   Harris & Ewing photography collection, Library of Congress 
* Fujisato Kitajima Keiwa College, Faculty of Humanities, Department of English and Communication
Stikler sindromu

**Stikler sindromu** (, irsi irəliləyişi olan artrit-oqtalmodistrofiya) — Bağlayıcı toxumaları, xüsusən də kollagenə təsir edən, nadir genetik xəstəliklər qrupudur. Stikler sindromu kollagenopatiyanın  XI alt növüdür. Stikler sindromu, fərqli üz xüsusiyyətləri, göz problemləri, eşitmə itkisi, oynaqlar və skelet problemləri ilə xarakterizə olunur. İlk dəfə 1965-ci ildə Qunnar B. Stikler tərəfindən tədqiq edilmişdir.

## Səbəb

Sindromun inkişafının, fetus inkişafı zamanı bir neçə kollagen genində yaranan mutasiya ilə əlaqəli olduğu düşünülür. Bu, cinsiyyətə bağlı olmayan avtosomal dominant bir xüsusiyyətdir, yəni sindromu olan bir şəxs, bu sindromu hər bir uşağa 50% ehtimalla keçirir. Stikler sindromunun üç növü müəyyən edilib, hər biri kollagen biosintezini idarə edən bir genlə əlaqələndirilir. Bu sindromun səbəbi, hialuron turşusu və kollagenin 2-d tipinə aid bir metabolik qüsur olaraq düşünülür.

## Diaqnoz

Genetik dəyişikliklər aşağıdakı Stikler sindromu növləri ilə əlaqələndirilir:
*Stikler sindromu, COL2A1 (Stikler hallarının 75%-i)
*Stikler sindromu, COL11A1
*Stikler sindromu, COL11A2 (gözə təsir etməyən)
*Stikler sindromu, COL9A1 (resessiv variant)
*Stikler sindromu, COL9A2 (resessiv variant)
*Stikler sindromu, COL9A3 (resessiv variant)
*Stikler sindromu, LOX3 (Resessiv, 7 halda bildirilmiş)
Stikler sindromunun iki və ya üç növünün olması mübahisəlidir. Hər bir növ burada, əlaqəli genə görə təqdim olunub. Bu xəstəliklərin təsnifatı, tədqiqatçılar genetik səbəblər haqqında daha çox məlumat əldə etdikcə dəyişir.

## Müalicə

Stikler sindromu olanların müalicəsində iştirak edə biləcək bir çox mütəxəssisə daxildir: anestezioloqlar, ağız və çənə cərrahları, kraniofaial cərrahlar, qulaq-burun-boğaz mütəxəssisləri, oftalmoloqlar, optometristlər, audioloqlar, nitq patoloqları, peşə terapevtləri, fiziki terapevtlər və revmatoloqlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Stickler Syndrome
*  Patient group, now part of the Marfan Foundation
*  British patient group
1986 Toronto Indoor

**1986 Toronto Indoor** ("**Corel North American Indoor**" sponsor adı ilə də tanınır) — Kanadanın Toronto şəhərində qapalı xalça örtüklü kortlarda keçirilən kişilər arasında tennis turniri. Yarış 1986-cı il Nabisco Qran Prisinin bir hissəsi idi. 3 fevraldan 9 fevrala qədər davam edən turnir ikinci il idi ki keçirilirdi, Şəxsi yarışlarda Yoakim Nüström qalib oldu.

## Final mərhələ

### Şəxsi
 Yoakim Nüström finalda  Milan Şreyberi üstələdi, 6–1, 6–4

* Bu, Nüströmün il ərzində şəxsi yarışlarda ilk çempionluğu idi, ümumi karyerası üzrə isə 8-ci

### Qoşa
 Voytek Fibak /  Yoakim Nüström birlikdə  Kristo Steyn /  Dani Visser cütlüyünə qalib gəldi, 6–3, 7–6

## İstinadlar
Vəli Axundov (dəqiqləşdirmə)

* Vəli Yusif oğlu Axundov (1916–1986) — Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1959–1969).
* Vəli Hüseyn oğlu Axundov (1907–1943) — SSRİ hərbçisi.

## Həmçinin bax
* Vəli (ad)
* Axundov
Avropanın qaçırılması (Tisian)

***Avropanın qaçırılması*** () — Tisian () tərəfindən təxminən 1560–1562-ci illərdə çəkilmiş məşhur rəsm əsəri. Əsər hazırda İzabella Stüart Qardner Muzeyində (), Boston, ABŞ-da saxlanılır. Rəsm qədim yunan mifologiyasına əsaslanan və Zevsun Finikiyalı şahzadə Avropanı ağ öküz şəklinə girərək qaçırmasını təsvir edən kompozisiyadır.

## Təsviri
Əsərdə Avropa dəniz sahilində Zevsə çevrilmiş ağ öküzə minərkən təsvir olunur. Öküz dəniz sularına daxil olur, dalğalar və mələklər səhnəni müşayiət edir. Avropanın paltarının dalğalanması və onun qorxu ilə arxaya baxması səhnəyə həm dramatik, həm də poetik bir ahəng verir. Rəssam işıq və rəng kontrastlarından istifadə edərək həm zəriflik, həm də faciəvi duyğular yaradıb.

## Mövzu və mənası
Mifə görə, tanrı Zevs Avropanı gördükdə ona aşiq olur və onu aldatmaq üçün ağ öküz qılığına girir. Avropa onun belinə minir və öküz onu dəniz üzərindən Krit adasına aparır. Bu hadisə Avropanın adını qitəyə verən əfsanə kimi qəbul olunur. Tisian bu mövzuya insan ehtirası, ilahi güc və qadın zərifliyi arasındakı qarşıdurma kimi yanaşır.

## Sənət üslubu
Rəsm Venesiya məktəbinə xas olan parlaq rəng palitrası, yumşaq işıq keçidləri və dinamik kompozisiya ilə seçilir. Tisianın fırça vuruşları sərbəstdir və fiqurlar arasında hərəkət hissi yaradır. Bu əsər rəssamın son dövr yaradıcılığının ən yetkin nümunələrindən biri hesab olunur.

## Tarixi
Tisian əsəri İspaniya kralı II Filipp üçün sifarişlə çəkmişdir. Sonradan tablo müxtəlif şəxsi kolleksiyalarda saxlanılmış, XIX əsrin sonlarında İzabella Stüart Qardner tərəfindən əldə edilmişdir. 1903-cü ildə muzey açıldıqdan sonra əsər orada nümayiş etdirilməyə başlanmışdır.

*Avropanın qaçırılması* sonrakı əsrlərdə çoxsaylı rəssamlar və heykəltəraşlar üçün ilham mənbəyinə çevrilmişdir. Rembrandt, Rubens və Fransua Buşe kimi sənətkarlar eyni mövzunu öz üslublarında yenidən işləyiblər. Əsər həmçinin Avropanın mədəni kimliyini simvolizə edən ən tanınmış bədii motivlərdən biridir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* FitzRoy, Charles, *The Rape of Europa: The Intriguing History of Titian's Masterpiece*, London: Bloomsbury, 2015.
* Silver, Nathaniel, ed., *Titian's Rape of Europa*, Boston, Massachusetts: Isabella Stewart Gardner Museum, 2021.
Vladimir Vidriç

**Vladimir Vidriç** (20 aprel 1875 - 29 sentyabr 1909)—xorvat şairi, və Xorvatiya separatçı poeziyasının əsas simalarından biri hesab olunur.

## Həyatı
Vidriç Vladimir  Zaqrebdə, Slovenlər əsilli varlı bir ailədə anadan olub. Praqa, Qrats və Vyanada hüquq təhsili almışdır.
Tələbə ikən Serbiya Birliyinin üzvü və Frans İosifin Zaqrebə səfəri (1895) zamanı hökumət əleyhinə nümayişin təşkilatçılarından biri və fəal iştirakçısı olub. Altı ay həbsdə qaldıqdan sonra azadlığa buraxılıb, lakin ömrünün sonuna qədər siyasi cəhətdən etibarsız qalıb.

Vidriç Vladimir 1903-cü ildə doktorluq dərəcəsini aldıqdan sonra vəkil kimi çalışıb.
Zaqreb yaxınlığındakı ruhi xəstəxanada qeyri-müəyyən şəraitdə vəfat edib və Miroqoj qəbiristanlığında dəfn olunub.

## Yaradıcılığı
O, məktəb illərində şeir yazmağa başlayıb və ilk dəfə 1897-ci ildə nəşr olunmuş "Boni Mores" şeiri ilə tanınıb. Vladimir Vidriç, forma baxımından zərif və səmimiyyəti ilə valehedici lirik şeirlər yaradan, simvolizm və impressionizm elementlərini özündə birləşdirən şeirlərin müəllifidir. Bir neçə toxunuşla şair uzaq antik dövrün mühitlərini və əşyalarını, klassik antik dövrün obrazlarını və əfsanələrini uzaq diyarlarda yenidən yarada bilib. O, "Boni Mores" və "Nil çayında gecə" ("Noc na Nilu") şeirlərinin müəllifidir. Şair güclü vizual təxəyyülə malik impressionist idi. Onun ən yaxşı şeirləri, məsələn, Jutro (Səhər), Dva pejzaža (İki mənzərə), Adieu, Ex Pannonia, Dva levita (İki Levili), xorvat dilində yazılmış ən yaxşı şeirlərdən bəzilərini əhatə edir. Vaxtsız ölümündən əvvəl şair, cəmi 40-a yaxın şeir yazmış və bunların əksəriyyətini 1907-ci ildə sadəcə "Pjesme" (Şeirlər) adlı toplusunda özü nəşr etdirmişdir.

Xorvat ədəbiyyat tarixçisi İvo Franqeş yazırdı: "Vidriçin dünyası qədim bir vazanın bir parçası kimi hiss olunur, burada qorunub saxlanılan səhnənin natamam təbiəti effekti gücləndirmək üçün istifadə olunur. Bu, genişlik və dərinlik haqqında gündəlik təsəvvürlərimizdən çox kənara çıxan möcüzəvi üçüncü ölçüyə malik, ağrılı dərəcədə aydın miniatür bir dünyadır."

## İstinadlar
Novruzqulu hamamı

**Novruzqulu hamamı** — Ramanada yerləşən qədim abidələrindən biri. 

Hamamda vaxtilə dörd quyu fəaliyyət göstərsə də, hazırda onlardan üçü mövcuddur. Novruzqulu Babakişi oğlunun adını daşıyan hamam Abşeron yarımadasında yeganə tikilidir ki, onun sənədləri toplanıb və təsdiqlənib. 

2022-ci ildə hamamın binasında keyfiyyətli bərpa işləri görülüb. 6 iyul 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev hamamda görülən abadlıq işləri ilə tanış olub.

## Həmçinin bax
* Novruzqulu və Hüseynqulu hamamı

## İstinadlar
Novruzqulu və Hüseynqulu hamamı

**Novruzqulu və Hüseynqulu hamamı** — Ramanada yerləşən qədim abidələrindən biri.

1903–1904-cü illərdə tikilmişdir. Ramananın meydan deyilən ərazisində yerləşir. Hamamın üzərindəki kitabə 3 hissədən ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Novruzqulu hamamı

## İstinadlar
Teriogenologiya

**Teriogenologiya** — baytarlığın heyvanların çoxalması ilə məşğul olan ixtisaslaşmış sahəsi. Bu elm heyvanların erkək və dişi reproduktiv sistemlərinin fiziologiyası və patologiyasını, eləcə də baytarlıq mama-ginekologiyası, androloji və köməkçi reproduktiv texnologiyalar (ART) üzrə klinik təcrübəni əhatə edir.

Teriogenoloqlar — heyvanların çoxalması sahəsində ixtisaslaşmış baytar həkimlərdir; onlar sperma analizi, qiymətləndirilməsi və emalı, cütləşməyə yararlılığın müəyyənləşdirilməsi, in vitro mayalanma (İVF), embrion köçürülməsi və mamalıq köməyi kimi sahələrdə qabaqcıl təlim keçmiş mütəxəssislərdir.

ABŞ-də bütün teriogenoloqlar Amerika Teriogenoloqlar Kolleci tərəfindən sertifikatlaşdırılır. "Teriogenologiya" sözü yunan dilindəki "therio" ("heyvan"), "gen" ("yaradılış") və "logos" ("elmi öyrənmə, bilik") sözlərindən yaranmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə

* 

## Xarici keçidlər

* Society for Theriogenology
* American College of Theriogenologists
Mahanadi

**Mahanadi** — Hindistanın şərqində axan böyük bir çaydır.

## Sahəsi
Mahanadi çayı Dekan yaylasından başlayır Brahmani, Baytarani və digər çaylarla birlikdə ümumi delta əmələ gətirərək Benqal körfəzinə axır. Onun uzunluğu 860 kilometirdir. Mahanadi çayı Şərqi Mərkəzi Hindistanda böyük çaydır. Təxminən 132,100 kvadrat kilometr (51,000 kvadrat mil) ərazini qurudur və ümumi uzunluğu 860 kilometr (560 mil) təşkil edir.

Mahanadi çayı həmçinin 1947-ci ildə Hindistanın müstəqilliyindən sonra ilk böyük çox məqsədli çay vadisi layihəsi olan Hirakurd bəndi ilə də tanınır.

## Həmçinin bax

*Bxaqiratxi çayı
*Qandak çayı
*Qanq
*Ravi çayı

## İstinadlar
Yoro illəri qanunları

&nbsp;— VIII əsr qədim Yaponiya dövlətinə aid qanunlar toplusu. Adını imperatriça Qenşonun hakimiyyət devizi olan Yoro dövründən almışdır.

## Tarixi
Məcəllə 718-ci ildə, yapon təqvimi üzrə Yorō dövrünün ikinci ilində, hüquqşünas Fucivara no Fuhitonun rəhbərlik etdiyi bir qrup tərəfindən əvvəlki Tayho qanunlarının maddələrinin redaktəsi əsasında tərtib edilmişdir. 757-ci ildə, yəni Tenpyo-hoci dövrünün ilk ilində qüvvəyə minmişdir. Məcəllə iki əsas hissədən – cinayət hüququna və mülki hüquqa dair müddəalardan ibarət idi. O, VIII əsrin ikinci yarısından etibarən Yaponiyanın əsas qanunvericilik sənədi rolunu oynamışdır. Cinayət hüququna dair olan cildlər zamanla itirilmişdir, lakin mülki hüquqa aid 10 cild qorunub saxlanılmış və onlar Yoro qanunları mülki hüquq şərhləri toplusu olan "Ryo no şuqe" adlı əsərdə günümüzədək gəlib çatmışdır.

## İstinadlar
Qoşo Aoyama

**Qoşo Aoyama** (yaponca: 青山 剛昌, hepbörn: *Aoyama Gōshō*; 21 iyun 1963-cü il, əsl adı *Yoşimasa Aoyama*) — Yaponiyalı manqa rəssamı. Ən çox "Bağlı İş" (Detektiv Konan, 1994-cü ildən bu günə qədər) manqa seriyası ilə tanınır.

## Təhsil həyatı

Aoyama hələ erkən yaşlarından rəsm çəkməkdə istedadlı idi. İbtidai məktəbdə onun,"Yukiai Müharibəsi" adlı rəsmi bir yarışda qalib gəldi və "Tottori Daimaru" univermağında nümayiş etdirildi. Onun, alim olan böyük bir qardaşı var və "Bağlı İş"dəki "hiylələrdə" ona kömək edir. Onun, həkim olan başqa bir qardaşı da var.
Aoyama "Yuraykuei Liseyi"ni bitirdikdən sonra Tokioda "Nihon Universiteti İncəsənət Kolleci"nə daxil olub. 1986-cı ilin qışında Aoyama birinci kurs tələbələri üçün komiks müsabiqəsində qalib gəldi. İncəsənət tələbəsi olarkən, Aoyama "Tokyo Disneyland"-də qismən işləyirdi və burada "Karib dənizinin quldurları" üçün fonlar çəkirdi.

## Karyera

Aoyama manqa rəssamı kimi debütünü 1987-ci ilin qışında "Weekly Shōnen Sunday" jurnalında nəşr olunan "Chotto Mattete" ilə etdi. Bundan qısa müddət sonra o, həmin jurnalda "Magic Kaito"ya başladı. "Magic Kaito"nun baş qəhrəmanı "Kaito Kuroba" daha sonra "Bağlı İş"də göründü.
1988-1993-cü illər arasında Aoyama 24 cild davam edən "Yaiba" seriyasını yaratdı. Daha sonra o, "Third Baseman No.4" və "Gosho Aoyama's Collection of Short Stories" kimi tək cildlik digər manqa seriyalarını buraxdı. Aoyama həmçinin 1994-cü il video oyunu "Live A Live"ın "Edo Yaponiyasının Alatoran Çağı" fəslinin personajlarını dizayn etdi.
Aoyama, "Bağlı İş"in seriallaşdırılmasına "Weekly Shōnen Sunday"də 19 yanvar 1994-cü ildə başladı. Seriya ilk dəfə ingilis dilində yayımlananda, ona "Bağlı İş" adı verildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Gosho Aoyama Manga Factory (Official English website)
Qüdrət Hacıyev

**Qüdrət Qurban oğlu Hacıyev** () — Azərbaycan SSR taxılçısı. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950).

## Həyatı
Qüdrət Hacıyev 1908-ci ildə anadan olmuşdur. 

## Təltifləri
1950-ci ildə "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" fəxri adı ilə təltif edilib. 

## İstinadlar