open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muradımov vadisi

**Muradımov vadisi** — Başqırdıstan Respublikası ərazisində yerləşən təbiət parkı. Başqırdıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin  «„Muradımov vadisi“ təbiət parkı haqqında» 10 saylı 23 yanvar 1998-ci il qərarı ilə təşkil olunmuşdur. Çayın axdığı ərazilərdə əhəng daşı suxurlarının olduğundan dfərənin dərinliyi bəzən 100 metrə çatır. Geoloji tədqiqatlar üçün mükəmməl çılpaq qayalar əlçatandır.

Respublikanın cənub-şərq hissəsindən və Çelyabinsk vilayətindən parka Maqnitoqorsk — Sibay — Baymak — Zilayir — Mrakovo — Təbiət parkı avtomobil xətti ilə gəlmək mümkündür.

Orenburqun yaxın rayonlarından Orenburq — Kumertau — Mrakovo, Tyulpan — Nazarkino — Mrakovo, Saraktaş — İsyakul — Mrakovo avtomagistralları ilə gəlçmək mümkündür.

Mrakovodan Muradımova qədər məsafə 22&nbsp;km-dir. Yol çınqılı örtüyə sahibdir.

## Geologiya və relyef
Parkın ərazisini əhatə edən ərazinin inkişaf tarixi uzun və mürəkkəbdir. Bölgə relyefinin formlaşmasına daha çox geoloji proseslər təsir göstərmişdir.

## İqlimi
Parkın iqlimi mülayim qurşağın kontinental tipinə xassdır. Parkın iqlimi orta dərəcədə isti və yaxşı nəmlənmişdir. Qış dönəmində adətən onun üzərində mərkəzi-asiya antisiklonu hakim olur. Bu isə adətən bölgəyə soyuq hava gətirir. Qarın yerdə qalması oktyabrdan müşahidə edilir. Sərtləşmə isə adədən dekabrdan başlayır. Qar yerdə aprel ayının 2-3-cü rübünə qədər qalır. Ancaq şimal ətəklərdə qarın yerdə qalma müddəti may ayına qədər çəkə bilir. Ən çox yağıntı yaz aylarında, xüsusi ilə mayda düşür. Kəsnik temperatur enişləri oktyabrdan müşahidə edilir. Temperaturun mənfiyə enişi isə noyabrdan geri dönməz hall alır.

## Flora
Park ərazisində 130 növ meşə, 68 növ çöl və 63 növ çəmən bitkisi vardır. Onun ərazisində olan 45 növ bitki «Başqırdıstan MSSR Qırmızı kitabına» (1987) daxil edilmişdir. Bu isə Respublikanın nadir bitkilərinin 25 %-nin park ərazisində olması anlamına gəlir. Burada oolan birtkilərdən 11 növ endemik, 17 növ isə relikdir.

## Fauna
Muradımov vadisi təbiət parkının faunası qarışıq və enliyarpaq meşələr zonası üçün xarakterikdir. Burada məməlilərdən 40 növ müşahidə edilir. Onlardan 25 növ ov əhəmiyyətlidir — qonur ayı, adi canavar, tülkü, vaşaq, porsuq, meşə dələsi, adi gəlincik, sincab, burunduk, Çöldonuzu, sığın və cüyür.

Parkın quşlar aləmi olduqca zəngindir burada 122 növ quş müşahidə edilir. Sürünənlərinin sayı dörddür. Park ərazisində 5 növ suda=-quruda yaşayan yayılmışdır. Quşlar aləmindən 30 növ Ümumdünya Qırmızı kitabına salınmışdır.

## Mənbə
* 
* 
* 
* Təsvir və foto
* Muradımov vadisinə virtual səyahət
Yaloylutəpə mədəniyyəti

**Yaloylutəpə mədəniyyəti** — Qafqaz Albaniyasının əhalisinə xas olan arxeoloji mədəniyyət.

## Yerləşmə və dövrləşmə

* Tarixən yerləşdiyi ərazi — Qafqaz Albaniyası  —  hazırda Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonu Yaloylutəpə adlı yer.
** Mədəniyyət öz adını eyni adlı yerdən almışdır..
* Dövr — e.ə 3-1 əsrlər.

## Artefaktlar və onların təhlili
Mədəniyyət hələ sona qədər tətqiq edilməmişdir. Tapılan madddi mədəniyyət nümunələri göstərir ki, bu mədəniyyətin daşıyıcıları əkinçilər və şərabçılardır. Müasir Azərbaycan alimləri Küp qəbirləri mədəniyyətini ayrı bir mədəniyyət hesab edirlər. Arqument isə Yaloylutəpə mədəniyyəti ilə eyni arealda yayılmaması göstərilir. Bununla belə bəzi ərazilərdə arellar kəsişir. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Исмизаде О. Ш., Ялойлутепинская культура, Баку, 1956.
Bismut oksid (V)

**Bismut oksid (V)**
Bi2O5 formullu bismut pentaoksid – bismut metalı və oksigenin binar qeyri- üzvi birləşməsidir. Suda həll olmur.

## Alınması
Qələvi mühitdə bismut oksidin xlorla oksidləşməsi ilə
:: \mathsf{Bi_2O_3 + ClO_2 + 4KOH \rightarrow Bi_2O_5 + 4KCl + 2H_2O}
Qələvi məhlulda bismut oksidi suspenziyasının elektrolizi ilə
Bi2O3+ H2O □(→┬KOH) Bi2O5↓ +2H2↑

## Fiziki xassələri
Bismut oksidi(V) qəhvəyi çalarlı qırmızı kristallardır. Suda həll olmur. Sulu məhluldan Bi2O5•n H2O hidrat şəklində çökür.

## Kimyəvi xassələri
* Qızdırdıqda parçalanır.
2 Bi2O5 n(→┴(350℃)) 2Bi2O4 + O2↑
* Hidrat qızdırdıqda susuzlaşır.
Bi2O5• n H2On(→┴(120℃)) Bi2O5 + n H2O
* Turş mühitdə güclü oksidləşdiricidir.
Bi2O5 + 10HCl n(→┴(T)) 2 BiCl3 +2Cl2↑ + 5H2O
* Qələvi ilə qarşılıqlı təsirdə olur.
Bi2O5 + 2 NaOH → 2 NaBiO3 + H2O

## Ədəbiyyat
# Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — 623 с.
# Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд., испр. — М.-Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
# Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
# Лидин Р.А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. — 3-е изд., испр. — М.: Химия, 2000. — 480 с.
# Рипан Р., Четяну И. Неорганическая химия. Химия металлов. — М.: Мир, 1971. — Т. 1. — 561 с.
Reyhan (ad)

**Reyhan** — qadın adı.

* Reyhan Camalova — Azərbaycanlı gənc startapçı.
* Reyhan Topçubaşova —
* Reyhan Müslümova — Müğənni. Aktrisa.
* Reyhan Yusifqızı — Azərbaycan yazıçısı
* Reyhan Tağıyeva —
* Reyhan Məmmədova — 
* Reyhan Ağayeva — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948). 
* Reyhan Karaca

## Həmçinin bax
* Reyhan (dəqiqləşdirmə)
Mirhəsən Mirişli

**Mirhəsən Miriş oğlu Mirişli** — Azərbaycan teatr aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1955).

## Həyatı və təhsili
1903-cü ildə Naxçıvan şəhərində doğulmuşdur. İlk təhsilini Naxçıvanda almış burada ilk əczaçılardan olmuşdur. Uzun müddət bu sahədə fəaliyyət göstərmişdir. Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.

## Aktyor fəaliyyəti
Sonradan həyatını teatrla bağlamış və Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının aktyoru olmuşdur. Teatrın səhnəsində müxtəlif obrazları ilə yadda qalmışdır. S. Rəhmanın "Toy" əsərində Kərəmov, S. Vurğunun "Vaqif" əsərində Vəzir, Üzeyir Hacıbəyovun "O olmasın bu olsun" əsərində Rüstəm bəy, Ə. Abbasquliyevin "Günəş doğur" əsərində Şahqulu, M. S. Ordubadinin "Beş manatlıq gəlin" əsərində Kərbəlayi Həsənalı obrazlarını yaratmışdır.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 30 aprel 1955
* "Naxçıvan MSSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1944
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

## İstinadlar
İkinci Qafqaz korpusu

**II Qafqaz korpusu**, Osmanlı imperiyası tərəfindən Birinci Dünya müharibəsi dövründə qurulmuş olan bir ordu korpusu idi.

## Ordu nizamı
### 1916 dekabr, 1917 avqust, 1918 yanvara aid olan döyüş nizamı
1916 dekabr, 1917 avqust, 1918 yanvarda ordu korpusu aşağıdakl formada təşkil edilmişdi:

* İkinci Qafqaz korpusu
**Qafqaz tüməni, XI Qafqaz tüməni, 37-ci Qafqaz tüməni

## Komandanları
* General-leytenant Yaqub Şevki Subaşı — (7 sentyabr 1916-cı ildən 1917-ci il iyul ayına qədər)
* General-leytenant Fevzi Çaxmaq — (avqust 1917-ci ildən 1918-ci il iyun ayına qədər)

## Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə əlaqəsi
Qafqaz İslam Ordusu təşkil edilnə zaman onun hərbi birləşmələrinin əksəriyyəti bu ordu korpusunun hissələrindən təşkil edilmişdi. Kürdəmir döyüşü, Göyçay döyüşü və xüsusilə də Bakı döyüşləri zamanı Qafqaz İslam Ordusunun canlı qüvvəyə olan ehtiyacı bu korpusun şəxsi heyəti hesabına təmin edilmişdir.

Bu ordu korpusunun birləşmələri həmçinin Naxçıvanda və ətraf ərazilərdə ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırım aktlarının qarşısının alınmasında da iştirak etmişdir.

## Ləğvi
Osmanlı ordusunun Fələstin və İraq cəbhəsində məğlub olmasından sonra bu ordu korpusu ləğv edilmişdir. Lakin şəxsi heyətinin mütləq əksəriyyəti müxtəlif ordu birləşmələrinin tərkibində Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində də iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Osmanlı ordusu
*Birinci Qafqaz korpusu
*Qafqaz İslam Ordusu
Benzaldehid

**Benzaldehid** - aromatik aldehidlərin ən sadəsi benzoy aldehididir: C6H5CHO.Molekul kütləsi 106,12 olan benzoy aldehidi acı badam iyi verən rəngsiz mayedir. Ərimə temperaturu -260C,  qaynama temperaturu 1790C-dir. Etanolda, efirdə və başqa üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur.Suda pis həll olur.Uzun müddət saxladıqda havanın oksigeni ilə  benzoy turşusuna çevrilərək saralır.
## Alınması
Benzoy aldehidi  acı badam yağında qlükozid (amiqdalin) şəklində rast gəlir.Benzoy aldehidini almaq  üçün aşağıdakı üsullardan istifadə olunur:
#Toluolu manqan-peroksid və sulfat turşusu vasitəsi ilə  oksidləşdirmək;
#benzalxloridi təbaşir və ya əhəng suyu ilə qızdırmaq;
#Qatterman - Kox  reaksiyasına əsasən HCl  və AlCl3 iştirakı ilə benzolu və dəm qazından  almaq olar.

## Kimyəvi xassələri
Benzoy aldehidi gümüş oksidi ilə oksidləşərək, benzoy turşusuna çevrilir.Benzoy  aldehidi  hidroksilaminlə  benzaldoksim əmələ gətirir.
Benzaldehidə  xlorla  təsir  etdikdə benzoy turşusunun xloranhidridi alınır.Ammonyakla təsir etdikdə hidramid alınır.Qələvilərin qatı məhlulu  və ya spirt məhlulu ilə təsir etdikdə  iki molekul benzoy aldehidindən  biri benzoy turşusunun  duzuna, ikincisi isə benzil spirtinə  çevrilir.Benzoy aldehidi  alifatik aldehidlər, ketonlar, turşular və onların duzaları ilə kondensləşərək, doymamış aromatik aldehid və ya turşular əmələ gətirir.
Benzoy aldehidi aromatik aminlər və fenollarla kondensləşdikdə  trifenilmetan törəmələri əmələ gəlir.
*C6H5CHO + HCN = C6H5CH(OH)CN

Bundan əlavə, benzaldehid  kondensləşmə reaksiyasına daxil olaraq digər nukleofil reagentlərlə reaksiyaya girir. Qrinyar reaktivi ilə ilə benzaldehid müvafiq ikili spirtlərə çevrilir.
Qələvinin təsiri altında benzaldehid Kannissaro reaksiyasına girərək benzil spirti və benzoy turşusu əmələ gətirir.

## Tətbiqi
Boyaların və ətirli maddələrin sintezində,parfümeriya-kosmetik kompozisiyaların alınmasında,qida aromatizatoru kimi,həlledici kimi, amfetamin sinetzində tətbiq edilir.

Badam turçusunun sintezində istifadə olunur.
 
* boyaların, ətirlərin sintezi üçün
* parfümeriya və kosmetik kompozisiyalarda,
* qida aromatizatoru olaraq,
* həlledici kimi
* amfetamin sintezi üçün istifadə olunur.
:

## Təhlükəsizliyi
Öz-özünə alışma temperaturu 2050C.Benzaldehid gözləri və yuxarı tənəffüs yollarını qıcıqlandırır. İnsan üçün  ölümcül dozası 50-60 qramdır.
## Ədəbiyyat
#M.Mövsümzadə, P.Qurbanov. Üzvi kimya  II hissə, 198
#Бензойный альдегид // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Ulduz toqquşması

Möhtəşəm bir toqquşma, çəkisi, radiasiya və ya yaxşı anlaşılmayan digər mexanizmlər səbəbiylə iki ulduzun  bir araya gəlməsidir . Astronomlar bu cür hadisələrin hər 10,000 ildə bir dəfə bizim galaktikamızın külək qruplarında meydana gəldiyini təxmin edirlər. 2008-ci ildə alimlər ilk dəfə Scorpius-da birləşmənin birləşməsini müşahidə etmişdilər,  baxmayaraq ki, o dövrdə birbaşa birləşmənin nəticəsi idi. Qısa bir müddət ərzində sıx bir qrupda bir sıra seriyalı toqquşmalar bir sıra "qaçaq yıldızlı toqquşmalar" vasitəsilə ara kütləvi qara nöqtəyə gətirə bilər.

Kainatın hər hansı bir ulduzu, füzyonun artıq ulduzda və ya 'ölü' olaraq, füzyonla artıq yer almayan 'canlı' olub-olmamasına qarşı ola bilər. Ağ dwarf ulduzları, neytron ulduzları, qara nöqtələr, əsas ardıcıllıq ulduzları, nəhəng ulduzlar və supergiants tip, kütləvi, temperatur və radiusda çox fərqlidir və bu səbəbdən fərqli reaksiya verir.

25 Avqust 2017-ci ildə GW170817-də baş verən qravitasiya dalğası hadisəsi 16 oktyabr 2017-ci ildə uzaq bir galaktikada iki neytron ulduzunun birləşməsi ilə əlaqəli olduğu bildirilmişdir, ilk belə birləşmə qravitasiya radiasiya vasitəsilə müşahidə olunmalıdır 

## Möcüzə toqquşma və birləşmələrin növləri.

Ağ cırtdanlar aşağı kütləli ulduzların qalıqlarıdır və əgər başqa bir ulduzla ikili sistem yaratsalar, onlar tip Ia supernova kimi tanınan böyük iri partlamağa səbəb ola bilərlər. Bu baş verən normal marşrut bir əsas sekansdan və ya qırmızı nəhəng bir ulduzdan ibarət olan bir ağ cırtdan rəsm materialı ilə bir accretion diskini meydana gətirir. Buna baxmayaraq, Ia supernova tipli bir çox nadir marka iki ağ cırtdanlar bir-birinə yuvarlananda meydana gəlir. Qravitasiya dalğalarının emissiyası cütü içəriyə spiral səbəb olur. Nəhayət, birləşdirilmiş Chandrasekhar sərhədinə yaxınlaşdıqda və ya artıq olduqda, karbon füzyonu işıqlandırılır, temperatur artır. Ağ cırtdan dəyişən maddədən ibarət olduğundan, istilik təzyiqi və ulduzun yuxarı qatlarının çəkisi arasında heç bir təhlükəsiz tarazlıq yoxdur. Buna görə qaçaq füzyon reaksiyaları sürətlə birləşmiş ulduzun iç hissəsini işıqlandırır və bir supernova partlayışına səbəb olur. Bir neçə saniyə ərzində ağ cırtdanın bütün kütləsi kosmosa atılır.

Neyttron ulduz birləşməsi ağ cırtdanların birləşməsindən yaranan nadir marka tip Ia supernovaa oxşar bir moda meydana gəlir. İki neytron ulduzu bir-birinə sıx bağlı olduqda, zaman qravitasiya radiasiyasından ötürü içəriyə doğru spiral olurlar. Onlar görüşdükdə, onların birləşməsi daha çox ağır neytron ulduzu və ya bir qara dəlik yaranmasına gətirib çıxarır ki, qalıqların kütləsi Tolman-Oppenheimer-Volkoff limiti üzərindədir. Bu, bir və ya iki millisaniyalı bir məsələdə, Yerdən trilyon dəfə daha güclü bir maqnit sahəsi yaradır. Astronomlar hesab edirlər ki, bu tip bir hadisə qısa gamma-ray burstları yaradır 

## İstinadlar
Elektroretinoqramma

**Elektroretinoqramma** — İşıq qiciğının təsirindən zədələnmiş gözdə və ya bilavasitə torlu qişada potensiallar fərqini elektroretinoqramma adlı elektrik dalğaları ilə qeyd etmək olar.Çöpəbənzər  və kolbayabənzər hüceyrələrdəki fotokimyəvi proseslərdən ERQ-nın asılılığı gözün işığa həssas reseptorlarının və görmə piqmentlərinin ontogenezdə əmələ gəlməsinin eyni vaxtda düşməsi ilə əlaqədardır.İşıq qıcığı zamanı ERQ şəklində qeyd olunan elektrik potensiallarının tədricən dalğalanması görmə siniri liflərinin xaric olduğu qanqlioz hüceyrələrdə potensialları əmələ gətirir.Bu sinirdə fəaliyyət potensialını ilk dəfə E.Edrian və Metyuss (1927) qeydə almışdır.Fotoreseptorlarda membran potensialının dəyişməsi ilə afferent sinir lifinin impulslar axını arasındakı əlaqə Xartlay tərəfindən öyrənilmişdir.
## İstinadlar
İvlin Vonun biblioqrafiyası

**[[İvlin Vo]]** (1903-1966) — İngiltərə yazıçısı, jurnalist və tənqidçisi. O, ümumilikdə XX əsrin aparıcı ingilis yazıçılarından biri sayılırdı.

## Romanları
* “Samanlıqda məbəd” / , (1924 — 1925);
* "Tənəzzül və süqut" / , (1928); 
* “Murdar bədənlər” / , (1930);
* "Qara fitnəkar" / , (1932);
* "Bir ovuc toz" / , (1934);
* "Sensasiya" / , (1938);
* "Bayraqları atın" / , (1942);
* “Braydşedə qayıdış” / , (1945);
* “Sevimli biri” / , (1948);
* "Helena" / , (1950);
* “Silahlanan insanlar” / , (1952);
* “Xarabalıqlar arasında sevgi. Bir yaxın gələcək romantikası” / , (1953);
* “Məmurlar və cənablar”  / , (1955);
* “Qilbert Pinfoldun qəzəbi” / , (1957);
* “Danışıqsız təslimiyyət” / , (1961);
* "Şərəf qılıncı" / , (1965).

## Mənbə
*
*
*
*
*
Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbi

**Türkiyə Quru Qoşunları Akademiyası** — Türkiyədə Milli Müdafiə Universiteti nəzdində Ali Hərbi Təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
**Məktəbi Hərbiyyəyi Şəhanə**, Sultan II. Mahmudun əmri ilə 1834-cü ildə qurulmuşdur. Başlanğıcda təhsilin bütün pillələrində fəaliyyət göstərən Hərbiyyə, ilk məzunlarını 1841-ci ildə verə bilmişdir. 1845-ci ildə Hərbi Liseylərin qurulması və eyni il edilən proqram inkişaf etdirmə çalışmaları nəticəsində Hərbiyyə təhsil müddəti 4 il olan bir orta ixtisas məktəbi adını qazanmışdır. Hərbiyyə, 1908-ci ilə qədər keçən müddət ərzində xüsusilə piyada və süvari zabitlərini yetişdirmişdir. 1905-ci ildə beş ordu mərkəzində açılmış Ədirnə, Monsatr, Ərzincan, Şam və Bağdad Hərbi Məktəbləri qısa bir müddət ərzind
ə bağlanmışdır. Bundan sonra İstanbuldakı Hərbiyyə Məktəbi, təlim və tədrisə davam etmişdir. Ard-arda baş vermiş müharibələr zamanında sürətləndirilmiş bir təhsil proqramı təşkil edərək cəbhələrə zabit yetişdirən Hərbiyyə Mütarəkə zamanında 1 iyul 1920-ci ildə Ankarada Abidin Paşa Köşkündə təhsil və təlimə başlamışdır. Hərb Məktəbi, ilk məzunlarını 1920-ci ildə vermişdir. Lozan Müqaviləsinin imzalanmasından sonra Hərb Məktəbi təkrardan İstanbulda təhsilə başlamışdır.
Quru Qoşunlar Məktəbinin yeri 25 Snetyabr 1936-cı il tarixdə Ankaraya köçürülərək yeni təhvil verilmiş binasında təhsilə başlamışdır. İki il olan təhsil müddəti 1948-ci ildə 3 il, 1963-cü ildə 2 il və 1971-ci ildə 3 il olaraq hazırlanmışdır. 1974-cü ildən etibarən 4 illik bakalavr təhsili proqramına başlamışdır.

## İxtisaslar
# Piyadaçı
# Tankçı
# Artilleriya mütəxəssisi
# Hava Hücumundan Müdafiə mütəxəssisi
# Quru Havaçılıq mütəxəssisi
# İstehkamçı
# Kəşfiyyatçı
# Rabitəçi
# Maddi-Texniki Təminat mütəxəssisi
# Texnikaya qulluq üzrə mütəxəssis
# Şəxsi heyətlə iş üzrə mütəxəssis
# Maliyyəçi
# Topoqraf

## Döyüş bayrağı
Hal-hazırda istifadə edilən Quru Qoşunlar Məktəbi Döyüş Bayrağı 2001- ci ildə qəbul edilmişdir. Döyüş Bayrağının üstündəki 1834-cü il məktəbin yarannma tarixi, çarpaz qılınc zabit olmağı, çələng zabitliyi, günəş şüalı Atatürk portreti özü də Quru Qoşunlar Məktəbi məzunu olan Mustafa Kamal Atatürkün hərbi məktəb müdavimlərinə və Türkiyəyə yaydığı çağdaş fikirlərə işarə edir. Bayrağın rənginin qırmızı olması isə Türkiyə Cümhuriyyəti bayrağını və Quru Qoşunlar Məktəbi məzunlarından olan şəhidləri göstərir.
Hərbi təyyarə

**Hərbi təyyarələr** və **[[helikopter]]lər**, müharibələrdə quru və sudakı hədəfləri bombalamaq, digər təyyarələri izləmək və zərərsizləşdirmək, kəşfiyyat aparmaq, şəxsi heyətin və ya sursatların daşınması üçün nəzərdə tutulmuş müxtəlif ölkələrin silahlı qüvvələri tərəfindən istifadə olunan təyyarə növüdür. Xüsusilə qırıcı və bombardmançı məqsədlər üçün istifadə olunanlar **hücum təyyarələri** və **hücum helikopterləri** adlandırılırlar. Hərbi təyyarələr qırıcı, bombardmançı, qırıcı-bombardmançı, kəşfiyyatçı kimi növlərə ayrılırlar.

Bu təyyarələr daşıdıqları vəzifələrinə görə havadan yerə raket, havadan havaya raket və top daşıya bilərlər. Ayrıca olaraq hədəflərin yerlərinin müəyyənləşdirilməsi və müşahidəsi üçün radar və pod daşımağa qadirdirlər. Qırıcı təyyarələr öz aralarında siniflərə ayrılırlar: Havada üstünlüyü təmin etmək məqsədi daşıyan təyyarələr təkoturacaqlı, sürətli, yüksəkdən uçan təyyarələrdirlər (MiG-25, Su-27, F-14A, F-15C); hücum təyyarələri 15–20 ton ağırlığında olan, təkmotorlu, atəş gücü olduqca yüksək olan təyyarələrdirlər (F-16C, Mirage 2000, MiG-29, F-18C, MiG-23, F-15C); hücumlara dəstək təyyarələri ağır silahlar ilə təchiz olunurlar və onlardan daha çox düşmənin quru qoşunlarını təzyiq altında saxlamaq üçün istifadə olunur (MiG-27,Su-25, Jaguar, AV-8B Harrier, A-10). Bunlardan əlavə olaraq xəyal təyyarələri kimi tanınan radarlarda görünməyən təyyarələrdə mövcuddur (Northrop Grummman B-2 Spirit bombardmançı təyyarəsi və F-117 Nighthawk qırıcı təyyarəsi)

Hərbi təyyarə istənilən növ hüquqi və ya silahlı xidmət tərəfindən istismar edilən hər hansı bir sabit qanadlı və ya fırlanan qanadlı təyyarədir. Hərbi təyyarə döyüş və ya qeyri-döyüş təyinatlı ola bilər.

Müdafiə təyinatlı hərbi təyyarələr öz təyyarələrindən istifadə edərək düşmən avadanlıqlarını məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuşdurlar. Müdafiə təyinatlı təyyarələr normal olaraq hərbi təyinatlı müəssisələr tərəfindən hazırlanırlar, inkişaf etdirilirlər və tədarük edilirlər.
Qeyri-döyüş təyinatlı təyyarələr isə döyüş üçün nəzərdə tutulmayıblar, lakin özlərini müdafiə etmək üçün silahlar daşıya bilərlər. Bunlar əsasən dəstək rollarında fəaliyyət göstərirlər və bunlar hərbi təyinatlı müəssisələr və ya mülki təşkilatlar tərəfindən hazırlana bilərlər.

1783-cü ildə, ilk praktik təyyarə (isti hava və hidrogen balonları) yaradıldığı zaman tez bir zamanda hərbi vəzifələr üçün qəbul edildi.

## Həmçinin bax
* 2037 Bombardmançı

## İstinadlar
Vuliaqmeni gölü

**Vuliaqmeni** () — Yunanıstanda duzlu göl. Gölün kənarında eyni adlı kiçik Vuliaqmeni şəhəri yerləşir. Göl Attika əyalətinin Şərqi Attika bölgəsindəki, *Vari-Vula-Vuliaqmeni* icmasına aiddir. Temperaturu 22 - 29&nbsp;°C olan mineral sular gölə 50-100 metr dərinlikdən daxil olur. Bundan başqa gölə 17 metr dərinlikdən şirin su daxil olur. Göl yeraltı mağara ilə dənizlə əlaqəlidir. Vuliaqmeni gölü İmitos dağının cənub hissəsində yerləşir və dənizdən çox qısa məsafədə yerləşir.  Göl oval formaya malikdir, uzunluğu 260 metr, eni 145 metr, sahəsi isə 1,59 hektardır.  Gölün su səthi dəniz səviyyəyindən yarım metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazi "Natura 2000"nin qorunan ərazilər şəbəkəsinə daxil edilib.

Göl təxminən 2000 il əvvəl tektonik və eroziya prosesləri nəticəsində yeraltı mağaranın uçması nəticəsində meydana gəlib. Yaşının çox qədim olmaması nəticəsində göl haqqında Pavsaniyə qədərki, antik mənbələrdə məlumat yoxdur. Mağara bu ərazilər üçün xarakterik olan əhəng daşı süxurlarından təşkil olunub. Mağaranın göllə əlaqəli hissəsinin 3123 metri tədqiq olunub. Mağarada 14 tunel və onlarda sualtı stalaqmitlər yerləşir.  Gölün dibi gilli çöküntülərdən və kükürdlü birləşmələrlə zəngindir. Suyun tərkibi yüksək minerallaşmaya malikdir və kalium, natrium, litiyum, ammoniyum, kalsium, dəmir, xlor və yod kimi elemntlər üstünlük təşkil edir. Gölün suyu revmatik xətəliklərə, idman zədələnmələrinə, sinir sistemi xəstəliklərinə, dermatik və ginekoloji xətəliklərdə müalicəvi əhəmiyyət daşıyır. Göldə çimmək pulludur.

1980-cı illərdə göldən aktiniyaların yeni növü: *Paranemonia vouliagmeniensis*  yerli endemik aşkar edilmişdir. Göldə həmçinin iki onurğasızların növü: *[[Abra segmentum]]* və *[[Cerastoderma glaucum]] var.* Sonuncu növ göldə suyun mikroblardan təmizlənməsi funksiyasını həyata keçirir. Bundan başqa göldə *[[Garra rufa]]* növü mövcuddur.

## Xarici keçidlər

* 

## İstinadlar
Mavi marşrut (Macarıstan)

**"Mavi marşrut"** (, qısaldılmış halda *OKT*) — Macarıstanın milli piyada marşrut yolu. Bu marşrut avropa piyada marşrut şəbəkəsinin bir hissəsi hesab olunur.

## Tarixi

Milli mavi marşrut və ya sadəcə mavi marşrut Avropanın ilk şəhərlərarası piyada turist marşrutu hesab olunur. Bu barədə ilk dəfə olaraq 1938-ci ildə məlumat verilmiş və uzunluğu o dövrdə 910 km göstərilmişdir. İkinci dünya müharibəsindən sonra bir çox macar piyada turizm həvəskarları bu yolla hərəkət etməyə başladılar. Budapeştin idman turizm cəmiyyəti "Lokomotiv" 1952-ci ildə bu marşrutu rəsmən "mavi" yol adlandırdı. Tezliklə bu cəmiyyət marşrutla bağlı buklet və xəritələr yaratdılar. 1961-ci ildən "Mavi marşrut" hərakatının təşkilatşılığını və idarəçiliyini "Təbətin dostlar" assosiasiyası öz üzərinə götürdü.

"Mavi marşrutun" ilk illərində bu yol barəsində ancaq idmançı turistlər məlumatlı idi. 1980-ci illərdə macar televiziyası bu marşrut haqqında geniş məlumatlar verməyə başladı. Reportajların müəllifi jurnalist Pal Roskenbauer idi. O çəkiliş qrupu ilə bu marşrutu 76 günə başa vura bilmişdir.

Müasir dövrdə marşrutun uzunluğu 1128 km-dir. Marşrut Avstriya sərhəddində yerləşən Qeşribenştayn dağlarından başlayır və Budapeş şəhərini keçməklə Slovakiya sərhəddində yerləşən Xolloxaz yaşayış məntəqəsinə qədər uzanır. 1983-cü ildə marşrutun şərq hissəsi Ayzenax- Budapeşt beynəlxalq piyada dostluq marşrutunun tərkibinə daxil edilmişdir. Bu Şərqi Avropada sosialist respublikları arasında olan yeganə beynəlxalq marşrut idi. Bu yol ADR, Polşa, Çexoslavakiya və Macarıstanı birləşdirirdi. İndi " Mavi marşrutun" əsas hissəsi avropanın E4 beynəlxalq piyada marşrutuna daxil edilmiş (Cəbəli-Tariq — Piriney — Boden gölü — Balaton — Rila — Krit). Mavi marşruta əlavə olaraq iki macar marşrutuda daxil edilir: "Rockenbauer Pál Dél-dunántúli Kéktúra" və "Alföldi Kéktúra". Bunlar bəzən Mavi marşrutun davamı hesab olunur.

## Ədəbiyyat
* Az Országos Kéktúra. Írott-kőtől Budapest-Hűvösvölgyig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; 
* Az Országos Kéktúra. Budapest-Hűvösvölgytöl Hollóházáig; Ifjúsági és Sportminisztérium, Cartographia Kft. Budapest 2001, 160 S.; 
* Országos Kéktúra. Útvonalvázlat és Igazoló Füzet; Magyar Természetbarát Szövetség, Budapest 2007, 80 S.
Roki tuneli

**Roki tuneli** () — Baş Qafqaz silsiləsində yerləşən Roki aşırınından çəkilmiş avtomobil tuneli. Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiyanı birləşdirən Transqafqaz avtomagistralınım 93-cü kilometrində yerləşir. Tunelin uzunluğu 3730 metrdir. İstifadəyəyə verildiyi dövrdə SSRİ məkanında ən uzun tunel olmuşdur. Tunel 2&nbsp;km dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşir (şimal giriş — 2040 m, cənub giriş — 2112 m).

## Tunelin əhəmiyyəti
Tunelin tikilməsini vacib edən şərtlərdən biri dəmir yolu, avtomobillə SSRİ məkanında Cənubi Qafqaza yük daşımaları əsasən Qara dəniz və Xəzər dənizi vastəsi ilə mümkün idi. Yolu qısaltmaq və sərnişin daşımada digər yolların üzərinə düşən yükləri azaltmaq məqsədilə inşa edilmişdir. Bu gün Roki tunelindən transqafqaz avtomagistralı keçir. hazırda Rusiyanı Cənubi Osetiyaya birləşirən əsas xətdir. Rusiyanın Avropa hissəsini Ermənistana, Türkiyəyə bağlayan ən qısa yoldur. Yol Alaqirdən başlayır və Tsxinvalidən keçməklə Qoriyə qədər uzanır.

## Tikilmə tarixi
Tunelin tikintisinə XX əsrin 70-ci illərində başlanılmışdır. Tunelin tikintisi ilə yanaşı avtomagistralın tikintisidə aparılmışdır. Tikiti planına əsasən layihənin smeta dəyəri 95 mln rubl olmuşdur.

### Layihə
Tünelin texniki dizaynı Lenmetroqiprotrans tərəfindən hazırlanmış, layihənin kağız üzərindəki təsvir işləri Kavqiprotrans tərəfindən hazırlanmışdır. Tünelin çətin ərazidə və böyük dərinlikdə yerləşməsi səbəbindən tam mühəndislik və geoloji tədqiqatlar aparılmayıb. Roki Avtomobil Tuneli üçün daimi havalandırma sisteminin hazırlanması Q. A. Sulukidze adına Dağ mekanikası İnstitutu tərəfindən gerçəkləşdirilmişdir.

### Geoloji şərtlər
Tunel bərk qaya materialllarının yerləşdiyi ərazidən keçir.

### Tunelin istifadəsi
Tunel 27 noyabr 1984-ci ildə stifadəyə verilmişdir. Buna baxmayaraq tikilidə çatışmazlıqlar var idi. Bu çatışmazlıqlar 1991-ci ilə Gürcü-Cənubiosetin münaqişəsi tunel böyük zərər görmüşüdür.

1991–1999-cu illər ərzində tunel demək olar ki sahibsiz qalır.

2000-ci ilin əvvəllərində tuneldə bərpa işləri üçün 170 mln rubl ayrılır. Bu vəsait əsasən tuneldə asfalt örtüyünün betonla əvəz edilməsi, video kameraların quraşdırılması, qrunt sularının xaric edilməsinə sərf edilir.

## Roki tuneli incəsənətdə
1983-cü ildə Zinaida Xostikoyeva Roki tunelinə şeir həsr etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* ФГУ "Управление ордена Знак Почета Северо-Кавказских автомобильных дорог ФДА
* Научно-исследовательский институт транспортного строительства (ОАО "ЦНИИС")
* ОАО "Минскметропроект"
* Рокский автодорожный тоннель на 93-м км Транскама
Hacı Baba Haşımov

**Hacı Hacıbaba Hacı Məmmədhaşım oğlu Haşımov** () — Azərbaycan milyonçusu.

1874-cü ilin 24 iyulunda Bakıda əmanət kassası yaradılıb. İlk əmanət kassaları Rusiya Dövlət Bankının Bakı şəhər şöbəsinin tərkibində fəaliyyət göstərirdi. Şöbənin icraçı rəhbəri İvan Samsonoviç Xandojevski adlı şəxs idi. Uçot Komitəsinin tərkibində isə Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Hacı Hacıbaba Haşımov, Hacı Şıxəli Dadaşov kimi tanınmış azərbaycanlılar da təmsil olunurdu.

Memar Rüfət Acalov bu şəxsin də tarixin yaddaşında qaldığını söyləyir: «Bakı qubernatorunun xüsusi əmri oldu. Milyonçu Hacıbaba Haşımova tapşırdılar ki, 800 qızıl pula bu darvazanı götürüb qoysun o birinin yanına. Sökülən divarın daşlarını da birinci divarın bərpasında istifadə etdilər. Şəhərin iki darvazası vardı: Qoşa Qala və Salyan qapıları. Bayır şəhər genişlənməyə başlayanda, çar hökuməti başqa darvazalar açdırdı – «Bazarnı»ya (indiki Azərbaycan prospektinə) çıxan və ardından «İçərişəhər» metrosunun arxasındakı darvazaları deyirəm»

1806-cı il oktyabrın yeddisində Şəhər idarəsi icazə verir ki, şəhərin Şamaxı darvazası yanında ikinci darvaza açılsın. Bu iş torq yolu ilə Hacıbaba Haşımova tapşırılır. Birinci dərəcəli tacir olan Hacıbaba Haşımovun həmin meydançada iki mərtəbəli gözəl bir binası da vardı.

Gənclər meydanında Qoşa qala qapısına yaxın olan bina milyonçu Hacıbaba Haşımovun evi olub. Klassik üslubda tikilən bina fasaddan dörd mərtəbəlidir. Tamaşa salonu üçüncü qatdadır. Sovetlər dönəmində "Siyasi Maarif Evi” adlanırdı.

## İstinadlar
Aşağı Buzqov piri

**Aşağı Buzqov piri** — Babək rayonunun Aşağı Buzqov kəndindən qərbdə ziyarətgah.

Yuxarı Buzqova gedən yolun sağında, qayaların altında yerləşən bu pir, hər iki Buzqov camaatının əsas inam yerlərindən biridir. Ziyarətgahın müqəddəsliyi buradakı bulaq, müxtəlif ağac və kollarla əlaqələndirilir. Xalqın inamına əsasən müqəddəslərdən biri buraya, qayanın altına sığınmış, ona görə bulaq və yaşıllıq əmələ gəlmişdir. İnamların xarakteri ilə tanışlıq onların islamdan əvvəlki dövrlərə aid olduğunu söyləməyə imkan verir. Muxtar Respublikanın digər bölgələrindəki bu tip pirlərdə olduğu kimi, burada da ağac və kollara müxtəlif rəngli parçalar bağlamaqla onları, bulağı müqəddəs sayırlar. İnamların xarakteri və ziyarətgahın quruluşu onun e.ə. II–I minilliyə aid olduğunu söyləməyə imkan verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qədirzadə H. Q. Cəhriçay vadisi: m.ö. 4 minillikdən günümüzədək (tarixi-etnoqrafik araşdırma). N., 2007.
Vahid matris

**Vahid matris** o matrisə deyilir ki, sağ(baş)diaqonalı elementləri 1, digər elemetlər 0 olsun. Kvadrat matris prinsipi zəruridir.
: 
  I_3 =
  \begin{bmatrix}
    1 & 0 & 0 \\
    0 & 1 & 0 \\
    0 & 0 & 1
  \end{bmatrix}


## Yazılışı
n\times n ölçülü vahid matris adətən I_n bəzən isə E_n kimi işarə edilir.
: I_n=\begin{bmatrix} 
1 & 0 & \cdots & 0\\ 
0 & 1 & \cdots & 0\\ 
\cdots & \cdots & \cdots & \cdots \\
0 & 0 &\cdots & 1
\end{bmatrix},

## Xassələri
* Hər hansı bir matrisin vahid matrisə hasili onun özünə bərabərdir
: A I = I A = A
* Matrisin onun tərs matrisi ilə hasili vahid matrisə bərabərdir
: A A^{-1} = I
* Vahid matrisin determinantı vahidə bərabərdir
:\mathrm{det}\,I=1.

## Həmçinin bax
* Matris
* Xətti cəbr
ATOW1996

**ATOW1996** — ən şimalda yerləşən rəsmi sənədlə təsdiqlənmiş quru parçası. Bu elə də böyük olmayan qayalı adacıq (şxer), 10 metr uzunluğa, 1 metr hündürlüyə malikdir. Quru parçası Morris Cesup burnundan bir neçə km şimalda yerləşir. Top of the World ekspedisiyası zamanı 1996-cı ildə aşkar edilmiş və ekspedisiyanın qısaldılmış adı formasında adlandırılmışdır ().

Uçuş zamanı adadan şimalda  koordinatında Return to the Top of the World Expedition (RTOW2001) ekspedisiyası bir quru parçası aşkar etmişdir. Ancaq tətqiq olunmaması səbəbindən rəsmi sayılmır.

83–42 adası isə  koordinatında yerləşir. Bu adanın ölçüləri 35x15 metrdir. Hündürlüyü isə 4 metrdir. Ancaq onun daimi və ya müvəqqəti olması dəqiq bilinmir.

## Həmçinin bax
* Oodaaq adası
* Kaffeklubben adası

## Mənbə
* Xefer.com
Kərim Tinçurin

**Kərim Qali oğlu Tincurin** (tat. *Kərim Tincurin*; 15 sentyabr 1887—1938) - tatar yazıçısı, aktyoru və dramaturqudur. O, Tatarıstan teatrının və dramaturgiyasının əsas peşəkar banilərindən biri sayılır.
## Tərcümeyi-hal
Kərim 15 sentyabr 1887-ci ildə Penzen əyalətinin Tarakanovka kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1900-cu ildə Kazana köçən Kərim burada mədrəsədə təhsil alır. Ancaq 1906-cı ildə bu təhsildən imtina edir. 1910 - cu ildə "Səyyar" qrupuna qoşulur və beləliklə həyatını teatra bağlayır. Vətəndaş müharibəsi zamanı o orduya qoşulur və Qırmızı Orduda iştirak edir. 1920-ci ildə Samara teatrının baş rejissoru olur.

1921-ci ild\ Orenburq tatar proletar qrupuna rəhbərlik edir (İndiki Q.Kariyeva adına teatr). 1922-ci ildə Kazan hökuməti Tatarıstan dövlət qrupunu yaradılması haqqında qanun qəbul edilir və Kərim ona rəhbər təyin edilir.

1922-ci ildən o Tatarıstan Dövlət Teatrına rəhbərlik edir.

1928-29-cu illərdə Həştərxan tatar teatrının baş rejissoru olur. 1933-cü ildə o ilk dəfə Tatarıstan teatrında komediya və dram janrında əsərləri tamaşaya qoyur və beləliklə bu janrların əsasını qoyur. Hal-hazırda bu teatr onun adını daşıyır. Onun "Kazan dəsmalı", "Sonən ulduz", "Mavi şal" və s. kimi əsərləri teatrın fonunda saxlanılır. 17 sentyabr 1937-ci ildə Kərim represiya qurbanı olur və həbs edilir. 15 noyabr 1938-ci ildə güllələnir.

## Titulları
1926-cı ildə Tincurin Tatarıstanın xalq artisti olur.

1936-cı ildə bu sahədə olmasının 20 illiyini qeyd edilir.
## Əsərləri

* "Monazara"— 1906-cı il
* "Xələl kəsep" (Halal zəhmət) — 1912 
* "Şomlı adım" (Ölümcül addım) — 1912
* "Berence çəçəklər" (İlk gül) - 1913
* "Nazlı kiyau" (Nazlı bəy) — 1915
* "Aç qaşıq" (Aç aşiq) — 1915
* "Sonqı səlam" (Sonuncu salam) — 1916
* "Jilkuarlar" (Oğrular) — 1916
* "Sünqən yildizlar" (Sönən ulduzlar) — 1922
* "Kazan sölqese" (Kazan dəsmalı) — 1923
* "Amerikan" (Amerikalı) — 1924
* "Zənqər şəl" (Mavi şal) — 1926
* "İl" (Cənnət) — 1927
* "Alar öçey ide" (Onlar üç nəfər idi) — 1935
## Xarici keçid
* http://www.1000kzn.ru/article/ru/662/400/
## Ədəbiyyat
# ТИНЧУРИН Карим Галиевич" ("Tinchurin, Karim Galievich"). *Оренбургская биографическая энциклопедия* (*Biographical Encyclopedia of Orenburg*).  (in Russian)
# ^ Jump up to:***a*** ***b*** "ТИНЧУРИН Карим Галиевич" ("Tinhurin, Karim Galievich"). *Большой Энциклопедический Словарь* (*Great Biographical Dictionary*). *Kulichki.net*. Retrieved 8 March 2009.  (in Russian)
* Karim Tinchurin accessed 27 May 2008
## İstinad
Ella adası

**Ella adası** () — Qrenlandiyanın şərqində, Kral Oskar fiordunun şimalında, Kempe fiordunu girəcəyində yerləşən ada. Ada Şimal-Şərqi Qrenlandiya Milli Parkı ərazisinə daxildir. Alfred Qabriel Nathorstın 1899-cu il ekspedisiyası zamanı həyat yoldaşı Emi Rafaella Vindalın (qısaca Ella) (1858–1936).

## Tarixi
Laqe Kox adanın şimalında daxmaya sahib isi. Botanik Torvald Sorensen 1931–1934-cü illər ərzində burada yaşamışdır. O, öz müşahidələrini doktorluq işinin 1941-ci ildə müdafiyəsində istifadə etmişdir.

İkinci dünya müharibəsi zamanı ABŞ ordusunun bölüyü yerləşdirilmişdi.

1971-ci ildə adada L-6 xondrit adı verilən meteorit tapılmışdır.

## İstinadlar
Abdulla Aliş

**Abdulla Aliş** (; ) — Tatarıstan sovet şairi, yazıçısı. Əsil adı Abdullah Bariev oğlu Alişevdir. O 15 sentyabr 1908-ci ildə Kayuki kəndində anadan olmuşdur. Onun uşaqlar üçün nağıllar, şeirlər və dramatik əsərləri vardır.

## Tərcümeyi-hal
Abdulla 1908-ci ildə anadan olub. 1927-ci ildə Kazan torpaq-tikinti texnikumuna daxil olur. O meliorativ və usta işləyibdir. 1933-cü ildə jurnalistika ilə məşğul olmağa başlayır. O ilk dəfə "Pioner kalyame" (Pioner yazısı) jurnalında işləməyə başlayır. 1938–41-ci illərdə Kazan pedaqoji universitetində təhsil alır. 1939-cu ildə SSRİ yazıçılar birliyinin üzvü seçilir. Onun haqqında məlumatlar Tatarıstan Sovet respublikasının arxivində qalmışdır. 1941-ci ild müharibə dövründə radiokomitənin redaktoru olur. Müharibə başlayan dövrlərdə o orduda olub. 1941-ci ildə Bryanda əsir düşür. Bu zaman o Musa Cəlillə rastlaşır. 25 avqust 1944-cü ildə Berlində həbsxanada vəfat edir. 1965-ci ildə Kazan dövlət pioner təşkilatı onun adını daşıyır.

## Yaradıcılığı
1931-ci ildə "Pioner həyatı" adlı nağıllar kitabını yazır. Bununla yanaşı onun "İşıq gölündə" (1933), "Dalğa" (1934) və "And" (1935) adlı povestləri və "Elgizlə ikimiz" (1940) "Mənim qardaşım" (1940) kimi şeir kitabları çap olunmuşdur. "Anamın nağılları"(1940) kitabı rus dilində tərcümə edilmişdir. 1934–35-ci illərdə "Qonşular" və "Ulduz" adlı pyeslərini yazmışdır. Əsir düşdüyü dövrlərdə "Ölüm mahnısı", "Doğma kənd", "Özüm haqqında mahnı" və s. şeirləri yazmışdır.

## Abidəsi
Kazan 1 may meydanında onun və Musa Cəlilin abidələri qoyulmuşdur. 2002-ci ildə Berlində inqilab hərəkatının üzvlərinin abidəsi qoyulur. Burada Abdulla Aliş və Musa Cəlilin də heykəlləri öz yerini alır.

## Ədəbiyyat
* Ибатуллин Т. Военный плен: причины, последствия. — СПб, 1997.
* Симонов К., Сосед по камере, "Литературная газета", 1956, 13 октября;
* *Мустафин, Р. А.* По следам поэта-героя. Книга-поиск. — М.: Советский писатель, 1976.

## İstinadlar
Bal arısının zərərvericiləri

**Bal arısının zərərvericiləri** - *Varroa destructor* (Parasitiformes), *Acarapis woodi* (Trombidiformes) kimi növlər bal arısının əsas  zərərverici gənələridir.

## Varroa destructor

*Varroa destructor* Anderson & Trueman, 2000 zərərverici gənəsi həm *Apis mellifera*, həm də *Apis cerena* arılarında parazitlik edir. Dişi gənənin uzunluğu 1,1-1,2 mm, eni isə 1,6-1,7 mm olub, bədəni qırmızımtıl qəhvəyi rəngdə və yastı olur. Əsasən arıların qarıncıq hissəsinin halqaları arasına yapışır və buradan arının hemolimfası ilə qidalanaraq yaşayır. 
Dişi gənələr içərisində erkək və işçi arıların sürfələri olan yuvalara girərək sürfə qidası ilə qidalanırlar. Yuvanın ağzı bağlandıqdan 60-70 saat sonra yumurta qoymağa başlayırlar. Bir dişi gənə 4-6 yumurta qoyur ki, bunlardan da 4 ədədi həyatda qala bilir. Yumurtaların birindən erkək, digər üçündən isə dişi varroalar çıxır. 
Varrotoz olan arı ailələrinin məhsuldarlıq qabiliyyəti aşağı düşür, bir sıra viruslu və nozematoz kimi xəstəliklərin yaranmasına şərait yaradır.

### Mübarizə üsulları
 
Arıçılar varroa gənəsi ilə mübarizədə planlı şəkildə həyata keçirilən kimyəvi və bioloji mübarizə üsullarından istifadə edirlər.
 
#### Kimyəvi mübarizə
 
Kimyəvi mübarizə üsulu olaraq Amitraz, Fluvalinat, Flumentrin və Bromopropilat istifadə edilir. Kimyəvi mübarizə əsasən yazın əvvəlləri və payızın ortalarında aparılır. 

#### Bioloji mübarizə

Bioloji mübarizə məqsədilə varroanın olduğu yeşiklərə içərisində erkək arı yuvalarının çox olduğu çərçivələr qoyulur. Yuvaların ağzı bağlandıqdan sonra həmin çərçivələr yeşikdən çıxarılaraq yuvalar məhv edilir. Beləliklə varrotozun növbəti nəslinin çıxmasının qarşısı bir qədər alınmış olur.

## Acarapis woodi

*Acarapis woodi* Rennie, 1921 əsasən, yetkin işçi arıların traxeyalarında parazitlik edir. İşçi arının orqanizminə daxil olmuş mayalanmış dişi gənə 3-4 gündən sonra 6-10 yumurta qoyur. Yetkin gənənin ömrü 30-40 gündür. Ölü arıda isə 1-2 gün yaşaya bilir.
Gənələrin yaşaması üçün lazım olan əlverişli temperatur 34°C-dir. Xəstəlik ən çox yaz fəslində müşahidə olunur.Mübarizə tədbirləri görülmədikdə arı ailəsinin ölümü ilə nəticələnə bilər.

### Mübarizə üsulları

Zərərvericiyə qarşı mübarizə məqsədi ilə arıların şərbətlərinə fumagillin əlavə edilməlidir. Lakin unutmaq lazım deyil ki, hər hansı bir preparatdan istifadə zamanı müəyyən olunmuş dozadan və qaydadan kənar hərəkət etmək arılar üçün təhlükə törədə bilər. Arıçılar da öz növbəsində profilaktiki tədbirlərə yüksək səviyyədə riayət etməlidirlər. 

## Xarici keçidlər

* Борьба с варроатозом без «химии»

## Ədəbiyyat

* Əliyeva R.C., Qədimov V.Ə. Bal arısının (*Apis mellifera*) bəzi xəstəlik və zərərvericiləri haqqında // AMEA   Zoologiya İnstitutunun Əsərləri,  Cild 35, No1, Bakı, 2017, s.40-49
* Qədimov V., Əhmədov B., Şəmiyev T. Arıçı nələri bilməlidir, Bakı: 2006, s.57-65.
* Kurt M. Arı hastalıkları, s. 2, 14, 16, 23-26, 29, 32-33, 36-37, 48.
* Uygur Ş.Ö., Girişgin A.O. Bal arısının hastalık ve zararlıları // Journal Bee science, 2008, s.130-135.

## İstinadlar
Şannon adası

**Şannon adası** () — Qrenlandiyanın şərq sahillərində yerləşən ada..

Sahəsi 1466&nbsp;km²-dir. Şannon qayalıq bir yaşayışı olmayan adadır. Ada kral donanmasının 1823-1824-cü illərdə iştirak etmiş Şannon freqatının şərəfinə adlandırılmışdır. 
## Tarixi
Ada 1906-cı ildə danimarkalı Ludviq Myulius-Ericksenin rəhbərlik etdiyi "Danimarka" gəmisində əraziyə gələn elmi ekspedisya tərəfindən araşdırılmışdır. Ekspedisya üzvlərinin hamısı həlak olmuşdur.
## İstinadlar
Ammassalik adası

**Ammassalik adası** () — Sermersook kommunasına daxil olan (Qrenlandiya) ada. Sahəsi 772 km², əhalisi 3044 nəf. (2012) təşkil edir. Ən iri yaşayış məntəqəsi Tasiilakdır. Bundan əlavə adada digər yaşayış mənyəqələri vardır:
* İkkatek, əhalisi — 1 nəf. (Ammassalikdən qərbdə yerləşən adacıqda yerləşir)
* İsertok, əhalisi — 120 nəf.
* Kulusuk, əhalisi — 310 nəf. (Ammassalikdən şərqdə yerləşən adacıqda yerləşir)
* Kuummiut, əhlalisi — 392 nəf.
* Kemertuarssuit, 1 yanvar 2005-ci ildə tərk edilmişdir (1 yanvar 2004-cü ilə görə burada 1 nəfər yaşayırdı)
* Sermiliqaak, əhalisi — 212 nəf.
* Tikitekilaak, əhalisi — 148 nəf.

## İstinadlar
Nargis (jurnal)

***Nargis*** () — 13 dekabr 2012-ci ildən etibarən Nargis nəşriyyat evində dərc olunan dəb və incəsənət haqqında konseptual jurnaldır.

## Haqqında
Nargis jurnalının ilk sayının təqdimatı 2013-cü il yanvarın 13-də M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialının rektoru, jurnalın adını daşıdığı professor Nərgiz Paşayevanın doğum günü keçirilib. Təqdimatda Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyeva iştirak etmişdir.

Jurnalın həm çap, həm də üç dildə elektron versiyası mövcuddur: rus, azərbaycan və ingilis.

## Beynəlxalq nəşrlər
Nargis jurnalının Gürcüstan versiyasının rəsmi təqdimatı 22 dekabr 2014-cü il tarixində Tbilisidə keçirilmişdir. Nargis Georgia-nın baş redaktoru model və Tbilisi Moda Həftəsinin təşkilatçısı Tako Çheidzedir, üz qapağının əsas qəhrəmanı isə Gürcüstanın ilk birinci xanımı Maka Çiçua idi.

## Daimi bölmələr
* **[[Dəb]]** – dəbli illüstrasiyalar, fotosessiyalar, sənayenin dizaynerləri və insayderləri ilə müsahibələr, moda trendlərinin icmalı və s. məlumatlardan ibarətdir.
* **[[Mədəniyyət]]** – hesabatlar, mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə müsahibələr və s. təşkil edir.
* **Gözəllik** – tendensiyalar, yeniliklər, fotosessiyalar icmalı və ekspertlərlə müsahibələr və s..
* **Həyat tərzi** – reportaj, tədbirlərin anonsları, müsahibələr və s..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İmer adası

**İmer adası** () — Qrenlandiyanın şərqində yerləşən ada. Adanın sahəsi 2437&nbsp;km² təkil edir.

Cənubdan Qrenlandiya və Coğrafiya Cəmiyyəti adasından Sofiya-Saund və Adriatik-Saund boğazları, şimaldan Qrenlandiyadan Frans-İosif fiordu ilə ayrılır. Ada 55 mil uzunluğa və 12–25 mil enə malikir. Şərqdən Dusen fiordu ilə iki hissəyə ayrılmışdır. Ərazisi əsasən dağlıqdır. Ən hündür nöqtəsi Encelin dağıdır (*Angelin Mountain*). Ada skandinaviya mifologiyasının nəhəngi İmirin şərəfinə adlandırılmışdır.

Adanın qərbindən Toyfelşloss dağına gözəl mənzərə açılır.

## İstinadlar
Zahid bəy Şıxəlibəyov

**Zahid bəy Cümüşd oğlu Şıxəlibəyov** — ADR orusunun podporuçiki.

## Həyatı

Ali-ibtidai təhsil alıb. 1920-ci il aprelin iyirmi dördündə Azərbaycan Hərbiyyə  məktəbini bitirib.  
Musavat zabiti olduğuna görə şübhəli şəxs kimi 1930-cu ildə Salyan qazarmasında  
xidmət edərkən həbs edilib. Sürgündə  vəfat edib. 1897-ci il oktyabrın altısında  
kəndli ailəsində anadan olub. 

## İstinadlar
Donald Qlover

**Donald Qlover** () — amerikalı aktyor, komediyaçı, müğənni, repçi, yazar, rejissor və prodüser. Səhnə adı kimi "Childish Gambino" təxəllüsündən istifadə edir. O, yaradıcısı olduğu və rol aldığı "*Atlanta*" serialına görə iki "Primetime Emmy" və iki "Qızıl Qlobus" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Diskoqrafiya
* *Camp* (2011)
* *[[Because the Internet]]* (2013)
* *[["Awaken, My Love!"]]* (2016)

## Filmoqrafiya

### Film

### Video klipləri

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* 
* 
* SoundCloud'da Childish Gambino

## İstinadlar
Ağahüseyn Ağasıyev

**Ağahüseyn Ağasıyev** () — Kapitan.

## Haqqında
Ağahüseyn Ağasıyev İçəri şəhərdə tacir ailəsində anadan olmuşdur. 1919-cu ildə "*Hərbiyyə məktəbi*"ni bitirən ilk məzunlardan biri idi. 1920-ci ilin əvvəllərində Milli ordunun  
"*Yardım alayı*"nda rota komandiri olmuşdur. 1921-ci il avqustun dördündə Nəriman Nərimanovun təşəbbüsü ilə iyirmi səkkiz nəfərdən ibarət Türkiyəyə gedəcək Azərbaycanın səlahiyyətli  
nümayəndəliyi təşkil olunur. Onların arasındakı altı  nəfər hərbiçidən biri də Ağahüseyn Ağasiyevdi. Diplomatik nümayəndəliyin başçısı İbrahim Əbilov təyin olunmuşdu.

Kapitan Ağasiyev  əvvəlcə Ankarada səfirliyin hərbi attaşesinin əməkdaşı, sonra isə  səfir  İbrahim  Əbilovun müavini kimi məsul vəzifələrdə çalışmışdır. Qazi Mustafa Kamal Atatürklə görüşmüşdür. l924-cü ildə Tiflisə çağırılan kapitan Ağahüseyn Ağasıyev Surami şəhərindəki hərbi hissəyə komandir təyin edilir. Bir axşam Surami qalası ətrafindakı gözətçi məntəqələrini yoxlayarkən daşnaklar arxadan xəncərlə vuraraq öldürüblər.

## İstinadlar
Ədhəm Qulubəyov

**Ədhəm Qulubəyov** (atalığının soyadı: *Qulubəyov*; ) — Azərbaycan aktyoru, Vətən müharibəsi əlili, əmək veteranı.

## Həyatı
Moskvada ali təhsil alıb. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çalışıb. Bir neçə bədii və sənədli filmlərin müəllifidir.

## Ailəsi
İki övladı var: Əlibəy və Eldar.

Əbdülxalıq Axundov Təbrizə köçərkən həyat yoldaşı onunla getməkdən imtina edərək azyaşlı oğlu Ədhəm ilə Bakıda qalıb və Qulubəyova ərə gedib. Qulubəyov repressiya zamanı sürgün olunub və bir müddət keçdikdən sonra vəfat edib.

## Ssenari müəllifi olduğu filimlər
* Kolxoz tarlalarının qəhrəmanları (film, 1950)
* Azərbaycan atları (film, 1953)
* S. M. Kirov adına körfəzdə (film, 1954)
* Görüş (film, 1955)
* Keçmişin şahidləri (film, 1956)
* Təbiətin dostları (film, 1958)
* Azərbaycan kino sənəti (film, 1960)
* Pambıq tarlalarının mexanizatorları (film, 1960)
* Ağıllı köməkçilər (film, 1960)
* Möhtəşəm tikintinin adamları (film, 1962)
* Dağlarda zavod (film, 1962)
* Azərbaycanın subtropiklərində (film, 1963)
* Sabahın xeyir, Bakı! (film, 1964)
* Fitnə (film, 1970)
* Azərbaycan kino sənəti (film, 1971)
* Ustalar-qızıl əllər (film, 1976)
* Astara (film, 1975)
* Cücələrim (film, 1975)
* Göyçək Fatma (film, 1973)
* Zaman haqqında, özüm haqqında (film, 1972) 
* Qız qalası əfsanəsi (film, 1978)
* Şah və xidmətçi (film, 1976)
* Xeyir və Şər (film, 1980)
* De ki, məni sevirsən! (film, 1977)
* Dərviş Parisi partladır (film, 1976)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Toyfelşloss dağı

**Toyfelşloss dağı** () — Şərqi Qrenlandiyada, Andre Torpağında yerləşən zirvə.

Dağın hündürlüyü 1303 metrdir. Dağ Frans-İosif fiordunun sahilində, İmer adasının qarşı tərəfində, Qrenlandiya Milli Parkının çərq sərhədlərində yerləşir. Dağ 90°-lik yamaca sahidir. Dağa çıxmaq mümkün deyildir.

Dağ İkinci Alman Qütb Ekspedisyası tərəfindən (1869—1870) «Şeytan yuvası» olaraq adlandırılmışdır.

Toyfelşloss dağı turistik baxımından görməli yerlərdən sayılır.


FMIB 43845 Devil's Castle - Group of Rocks in Francis Josephs' Fjord.jpeg|
America- an encyclopaedia of its history and biography (1882) (14762190401).jpg|
Teufelsschloss(js).jpg|

## İstinadlar

## Mənbə
* Toyfelşloss dağı üçün hava proqnozu
PKK

**Kürdüstan Fəhlə Partiyası** və ya **PKK**, həmçinin *KADEK*, *Kongra-Gel* və *KCK* — Abdullah Öcalan tərəfindən 27 noyabr 1978-ci ildə yaradılan Türkiyənin şərq və cənub-şərqini, İraqın şimalını, Suriyanın şimal-şərqini və İranın şimal-qərbini əhatə edən bölgədə özünüidarə qurmaq və bu məqsədlə sözügedən torpaqlara sahib çıxmaq məqsədi ilə hərbi hədəflərə,  və mülki şəxslərə qarşı hücumlar təşkil edən qanunsuz separatçı silahlı təşkilat. PKK Türkiyə, ABŞ, Aİ və digər ölkələr tərəfindən terror təşkilatı olaraq qəbul edilir.

2025-ci ildə Kürdüstan Fəhlə Partiyası özünü buraxdığını və silahlarını təslim edəcəyini açıqlayıb

## Haqqında
Təşkilat kürd xalqının azadlığı uğrunda mübarizə apardığını iddia edir və 1980-ci illərdən bu günə qədər aktiv silahlı fəaliyyət göstərir. Türkiyə, ABŞ, Avstraliya, Kanada, Suriya, İraq, İran, İsveç, Yeni Zelandiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Avropa İttifaqı PKK-nı terror təşkilatı kimi tanıyıb və fəaliyyətini qadağan edib. Bununla belə, bir çox xarici kütləvi informasiya vasitələri "PKK döyüşçüləri" və ya "kürd separatçıları" ifadələrini işlədirlər.

PKK-nın həyata keçirdiyi terror aktları nəticəsində 1984-cü ildən bu yana 40 000 insan həyatını itirmişdir.

## PKK-nın təşkil etdiyi terror aktları

## PKK Təşkilatının Liderləri və Nümayəndələri
* Murad Karayılan Abdullah Öcalan'dan sonra PKK-KCK təşkilatının və Xalqın Müdafie Qüvvələri HPG lideridir.
* Sabri Ok PKK təşkilatının Avropa qanadının nümayəndəsidir.
* Cemil Bayık PKK təşkilatının nümayəndəsidir
* Ali Haydar Kaytan PKK təşkilatının nümayəndəsidir.
* Mustafa Karasu PKK təşkilatının nümayəndəsidir.
* Fehman Hüseyin Doktor Bəhruz kod adlı Suriyalı PKK təşkilatının lideridir.
* Duran Kalkan PKK təşkilatının lideridir.
* Bese Hozat
* Mizgin Əməd 
* Bozan 
* Bedirhan 

## Həmçinin bax
* Kürd separatizmi

## İstinadlar
Nihat Anılmış

**Nihat Anılmış** () () — Türk əsgəri və siyasətçisi. Osmanlı ordusunda zabit və Türk ordusunun general idi.

## Həyatı
1894-cü il may ayının 28-də, təhsil aldığı hərbi akademiyanı 1896-cı ilin 17 avqustunda leytenant rütbəsi ilə bitirmişdir. 17 yanvar 1900-cü ildə Döyüş Akademiyasını kapitan rütbəsi ilə bitirmişdir. Balkan müharibələrində, Birinci Dünya müharibəsində və Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak etmişdir. 1913-cü ildə Balkan müharibəsində döyüş zamanı yaralanaraq bolqarla əsir düşmüş və və həmin ilin sonunda azad edilmişdir.

### Siyasi fəaliyyəti
1943–1950-ci illərdə Ankaranın millət vəkili kimi fəaliyyət göstərmişdi.

Bacısı Nəzihə xanım general Vəhib Paşa (Kaçı) ilə 1906-cı ildə evlənmişdir.

## İstinadlar