open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şahmatşəkilli zanbaqca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Şahmatşəkilli zanbaqca efmeroid və çoxillikdir bitkidir. Soğanağı kürəşəkilli olub qonur rəngli nazik qatla örtülmüşdür. İki pulcuqdan ibarətdir. Gövdəsinin hündürlüyü 15-35 sm-dir. Yarpaqlarının hamısı növbəli düzülüb, sayları 2-6 arasında dəyişir və gövdəyin yuxarı hissəsində yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Smerç (Meteorologiya)

**Smerç** — tropik siklonun mərkəzində yaranan atmosfer burulğanıdır.

Smerçə Şimali Amerikada tornado, Cənub Şərqi Asiyada tayfun deyirlər.

## İstinadlar
Üzüm ilbizi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Tənək ilbizi ağciyərlilər yarımsinfinin saplaqgözlülər dəstəsinə daxildir. Təbiətdə geniş yayılmışdır. Ona üzüm bağlarında, kolluqlarda, otlaqlarda və digər yerlərdə rast gəlinir.

### Quruluşu
Tənək ilbizlərində bədən spiralvari burulmuş bütöv çanaq içərisində yerləşir. Spiral sağtərəf istiqamətində bir neçə dövrə vurur. Onun zirvəsi distal tərəfdə, əks tərəfində isə çanağın ağzı yerləşir. Çanaq sarımtıl-qonur rəngdədir, üzərində uzununa zolaqlar olur, assimetrikdir. Çanağın içərisində ilbizin bədəni yerləşir. Onun ağız hissəsindən baş və ayaq xaricə açılır. Başın ön tərəfində ağız dəliyi olur. Başın bel tərəfində bir cüt göz çıxıntıları, onların zirvəsində isə gözlər yerləşir. Sağ göz çıxıntısının alt tərəfində cinsi dəlik var. Çanaq ağzının sağ tərəfinin yanında tənəffüs və anal dəliyi olur. Bədən kisəsinin birinci dövrəsini qaraciyər tutur. Axırıncı dövrə ən iri olub, mantiya qatında formalaşmış və orada böyrək, ürək, qan damarları yerləşir. Mantiya, mantiya boşluğunu əhatə edir. Mantiya boşluğu qapalıdır, xarici mühitlə tənəffüs dəliyi ilə əlaqələnir. Mantiya boşluğunda mantiya kompleksi orqanları tənəffüs, qan-damar sistemi və böyrək yerləşir. Mantiya boşluğunun arxa hissəsində ürək olur. O, qulaqcıq və mədəcikdən ibarət olub, aorta ondan başlanğıc götürür. Mantiya qatının daxili tərəfində yerləşən qan-damar sistemi şaxələnərək ağciyəri yaradır. Tənək ilbizinin həzm sistemi ağız dəliyi ilə başlayır, ağız boşluğuna keçir və ondan sonra udlaq gəlir. Udlaq qalın əzələvi divara malikdir. Udlağın dib hissəsindən önə doğru hərəkətli dilcik uzanır. Onun üzərində radula, yaxud sürtkəc olur. Radula çoxlu miqdarda buynuz dişciklərdən təşkil olunmuşdur. Bunlar eninə sıralarda yerləşir. Dilcik radula ilə xaricə uzanaraq qidanı qaşıyır. Udlağa ağızsuyu vəzilərinin axarları açılır. Udlaqdan sonra qida borusu olur. Onun arxa hissəsi geniş və uzun çinədanı əmələ gətirir. Bunun üzərində isə ağızsuyu vəziləri yerləşir. Qida mədədə həll olduqca qaraciyərə keçir, orada daha yaxşı həll olub, şirəsi sorulur və müəyyən qədər ehtiyat qlükogenə çevrilir. Cinsi sistem hermotfroditdir, tək cinsi vəzə malikdirlər. O, müxtəlif vaxtlarda həm toxum, həm də yumurta hüceyrəsi hazırlayır. Dişi və erkək cinsi dəliklər bir-birinə yaxın yerləşir və ümumi kloaka dəliyi ilə xaricə açılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Helix

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
*Helix* yarımcinsi
* *[[Helix albescens]]* Rossmaessler, 1839
* *[[Helix lucorum]]* Linnaeus, 1758
* *[[Helix pomatia]]* Linnaeus, 1758 
* *[[Helix philibinensis]]* Rossmässler, 1839

*[[Pelasga]]* yarımcinsi
* *[[Helix pomacella]]* Mousson, 1854
* *[[Helix figulina]]* Rossmässler, 1839

*[[Cornu]]* yarımcinsi
* *[[Helix aspersa]]* Müller, 1774

? yarımcinsi
* *[[Helix engaddenis]]* Bourguinat, 1852
* *[[Helix goderdziana]]* Mumladze, Tarkhnishvili & Pokryszko, 2008 
* *[[Helix godetiana]]* 
* † *[[Helix insignis]]* – 
* *[[Helix lutescens]]* Rossmässler, 1837
* *[[Helix melanostoma]]* Draparnaud, 1801
* *[[Helix obruta]]* Morelet, 1860
* *[[Helix texta]]* Mousson, 1861

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Himn

**Himn** — dövlət rəmzlərindən biridir. İlk dəfə qədim Yunanıstanda yaradılıb. Bu gün bütün ölkələrin himni var.

Azərbaycanın da 1991-ci ildən müstəqil olduğu vaxtdan himni var. Onun sözləri Əhməd Cavadın Musiqisi isə Üzeyir Hacıbəylinindir.

Qeyd etmək lazımdır ki bizim himn 1918-ci ildə yaradılıb.
Mövzu

**Mövzu:**
* Mövzu (,  *«əsasında olan»*) — hansısa mətnin və ya söylənən fikrin əsas mənası, məzmun hissəsi.

* Mövzu (musiqi) — musiqi əsərinin yadda qalan əsas hissəsi.

* Mövzu (linqvistika) — remaya əks olaraq əvvəldən verilən fikir. Mövzu əvvəldən verilən əsas məzmundur. Rema mövzu haqqında bildirilən məlumat.
Məzmun

**Məzmun**:
* Mövzu sözünün sinonimi;
* Məzmun (kitab)
* Məzmun (kompüter) — veb saytlardakı materiallar.
Açıqca

[thumb|350px|<small>İllyustrasiyalı açıqca,[Rusiya imperiyası, XIX əsrin axırı)]]
**Açıqca** (*açıq məktub*) — konvertsiz açıq təbrik məktubu kimi istifadə olunan xüsusi poçt blankı. Kolleksiyası *filokartiya* adlanır.

## Yaranma tarixi
İlk açıq tərik məktubunu – sonradan “yazışma kartı” adlandırılmış açıq məktubu 1 oktyabr 1869-cu ildə Macarıstanda avstriyalı professor Emanuel Hermannın (Emanuel Herrmann) təklif etmişdir. Elə həmin il çap olunan açıqcalar müasir dövrümüzdə də çox populyardırlar.

Sovet dövründə açıqca Azərbaycan dilində rus dilindəki kimi *otkrıtka* adlandırılırdı.

2013-cü ildə AMEA-nın Rəyasət Heyətində açıq məktubun "Təbriknamə" adlandırılmasına qərar verilmişdir. lakin buna baxmayaraq cəmiyyətdə belə məktublar hələ də "otkrıtka" adlandırılır.

## Dizaynı və forması
Açıqça və ya təbriknamə standart və qeyri-standart formatlarda, müxtəlif fakturalı kağızlarda fəqrli çap üsulları ilə hazırlana bilər. Dizayna əsasən açıqçalara laminasiya, tam və hissəli UF laklama, özəl fiqurlu kəsim, naxış basma, termoqaldırma kimi çap və cap sonrası xidmətlər göstərilə bilər. Onların hazırlanma vaxtı sayından və hazırlanma üslubundan asılı olaraq bir saatdan bir neçə günə qədər ola bilər.

## İstinadlar

 

## Həmçinin bax

* Dəvətnamə
* Vəsiyyətnamə
* Etibarnamə
* Poçt
* Məktub
* Filokardiya

## Ədəbiyyat siyahısı
* *Арлазоров М.* Вам письмо! Из истории мировой почты. — М.: Советская Россия, 1966. — С. 91—94.
* *Белицкий Я. М., Глезер Г. Н.* Рассказы об открытках. — М.: Радио и связь, 1986. — 144 с.
* *Меньшикова А.* Имперские мотивы. "Россика" — распространённая тема в оформлении почтовых отправлений // Независимая газета. — 2005. — № 98 (3494). — 20 мая.
* Мозаика // Филателия СССР. — 1976. — № 7. — С. 63.
* *Орлов В.* Открытые письма // Филателия СССР. — 1969. — № 5. — С. 18—19.
* *Перфильева Л.* Открытие открытки // Секрет фирмы. — 2003. — 29 сентября.
* *Сашенков Е.* Почтовая открытка — иностранка. К вопросу о коллекционной ценности // Независимая газета. — 2005. — № 98 (3494). — 20 мая.
* *Стальбаум Б. К.* Что надо знать филателисту. — М.: ЦФА Союзпечать, 1968 — С. 50.
* "Открытка старая и всегда новая" — статья Р. И. Боровиковой на сайте "Литературно-художественная антология культурной жизни Сибири"  (ЛИ*terra*):
** Часть I 
** Часть II 
** Часть III 

## Xarici keçidlər
* Ağrılı taleyi olan korifey sənətkar
* "История открытки" — статья Ксении Смольниковой на сайте "adwizer.ru" 
* "Антикварные открытки" и "Мир на открытках" на сайте Одесского музея нумизматики
* Советские открытки  разных лет и тематик на сайте "Sovetika.ru"
* Живопись на открытках  — собрание открыток с репродукциями картин российских и зарубежных художников на сайте "PINAKOTEKA.ru"
* Новогодние открытки времен Советского Союза на сайте "Mazaika.com"
* Сайт "Old Postcards from Brazil"  (старые открытки Бразилии и других стран)
* Женщины посылают виртуальные открытки чаще мужчин. — CNews, Advertology.ru
Düylün hamamı

**Düylün hamamı** — Ordubad rayonunun Düylün kəndində memarlıq abidəsi.

Hamam Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Haqqında
Hamam Ordubad rayonunun Düyülün  kəndində yerləşir. Quruluşuna və memarlıq üslubuna görə hamam orta  əsrlərə  aid olunur. . Zalın divarları boyunca çatma tağbənd formasında üç ədəd  dərin tağçalar  (1,5x2 m;  1,5x1,5  m)  yerləşdirilib.  Soyunma zalının tavanı dairəvi formalı günbəzlə tamamlanır.

Abidə yarım dağılmış vəziyyətdədir. Planlaşdırma quruluşuna görə orta əsr hamamlarının təkrarıdır. Hamam girişdə böyük vestübüldən ibarətdir. Dar keçidlə hamamın soyunma zalına girilir. Hamamın mərkəzi soyunma zalı kəsik küncləri olan kvadrat formaya (4,5x4,5m) malikdir. Mərkəzi salon səkkizbucaqlı formadadır. Zalın divarları boyunca 3 ədəd dərin (1,5x2m, 1,5x1,5m) taxçalar yerləşdirilib. Taxçaların üstü çatmatağ formasında, zalın tavanı isə dairəvi günbəzlə örtülüb. Soyunma zalı ilə yuyunma zalını düzbucaqlı formalı vestübül birləşdirir. Yuyunma zalı düzbucaqlı quruluşda olub dərin taxçalara ayrılır.

Hamamın xəzinəsi cənub tərəfdə yerləşir. Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti hava verən kanallar gedirmiş. Hamama su saxsı boru vasitəsilə verilirmiş. Kanallardan biri xəzinəyə digəri isə yuyunma zalı və otaqların divarlarında yerləşdirilmiş borular vasitəsilə axaraq kiçik hovuzlara tökülürmüş. Hamamı qızdırmaq üçün samandan istifadə edirmişlər. Sal daşdan və çay daşından inşa olunmuş hamamı XVIII əsrə aid etmək olar.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Ərəfsə piri

**Ərəfsə piri** — Culfa rayonunun Ərəfsə kəndində оrta əsrlərə aid dini ziyarətgah. Ziyarətgahın  iki böyük otağı, cənub və şimal tərəfə eyvanları var. Əsas ziyarət obyekti nisbətən böyük ölçüyə malik mərkəzi otaqdakı qəbirdir.

Əlincəçayın sоl sahilindəki təpənin üstündə yerləşir.

## Tarixi
Buranın pir olması barədə dəqiq məlumat yoxdur. Lakin yerli əhali arasında rəvayətə görə, nə vaxtsa üç ərəb burada məskən salıb yaşamışdır. Sonradan kənd meydana gəlmişdir. Ərəblər öləndən sonra yanaşı dəfn edilmiş və və onların qəbirləri ziyarətgaha çevrilmişdir. Kəndin adı  məhz "üç ərəb" mənasında "ərəb" və farsca "sə" (üç) sözlərin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. 

Pir ətrafında arxeoloji araşdırmalar zamanı Son Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid keramika parçaları tapılmışdır. Təpə üzərində mədəni təbəqə müşahidə edilməmişdir. Təpənin şose yoluna tərəf olan cənub yamacında forması bilinməyən tikililər və qəbirlər mövcud olmuşdur.

Pir ətrafındakı ərazidə keramika parçalarının əksəriyyəti qara rəngli, yaxşı cilalanmış boyalı qab qırıqlarıdır. Buradan antik dövrə aid cilalanmış qəhvəyi rəngli keramika parçaları da aşkar edilmişdir. Qara rəngli bir neçə keramika parçasından birinin üzərində oyma üsulu ilə çəkilmiş üç xəttin arasında qalan iki cərgə aralığa bir-birindən, təxminən 0,5 santimetr aralı nöqtələr vurulmuşdur. Qara rəngli keramikadan biri kasa formalı qabın ağız hissəsidir.

## Etimologiyası
Pirin adının kəndin adından götürüldüyü, sak türklərinin adı ilə bağlı olduğu barədə fikirlər mövcuddur.

## Mənbələr
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 113
Ərəzin nekropolu

**Ərəzin nekropolu** — Culfa rayonunda eyniadlı kənddən şimal-şərqdə, Ərəzin–Camaldın avtomobil yolunun solunda orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Hündür təpənin üstündədir. Arxeoloji axtarışlar zamanı qəbirlərin şərq istiqamətinə yönəldiyi müəyyənləşdirilmişdir. Qəbirlərin üzərinə dördkünc formalı yonulmamış sal daşlar qoyulmuşdur, baş daşılar saxlanmamışdır. Ərəzin nekropolunun 15–19 əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 114.

## İstinadlar
Əyrək nekropolu

**Əyrək nekropolu** — Şahbuz rayonunun Külüs ilə Keçili kəndləri arasında, Külüs yaşayış yerinin yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə. Hazırda Külüs kəndinin inzibati ərazisidir. Yerin adının etimologiyası Kitabi Dədə Qorqud dastanında çəkilən igid ərən Əyrəyin adı ilə bağlıdır. Dastanda "Əyrək və Səyrək" boyu var. Əyrək kəndinin ətəyində Əyrək nekropolu yerləşir. Əyrəyin ümumi coğrafi ərazisi maili yamacdadır. Qarşı tərəfdən baxanda geniş əraziyə yayılan qədim evlərin çalaları görünməkdədir. Kəndin yuxarı hissəsində qədim alban abidəsinın qalıqları var. Ətrafında qəbirlər və keramikadan olan su boruları bu gün də tapılır. Əyrək ərazisindəki toponimlərdən biri qədim alban dilində "məbəd" mənasını verən "Vəng" adlı yerdir. Bundan başqa "Qamışlıq" ("Qəmişlik"), "Böyük çuxur", "Qara qaya", "Şamama təndiri" (yaxud "Şaman təndiri") kimi toponimlər var. "Vəng"də çıxan çeşmənin axarında qoyulan daş novdanlar hələ də qalmaqdadır. Əyrək kəndinin aşağı ətəyində siklopik daşlardan olan, uzunluğu 100 metrdən artıq divar qalığı aşkar edilib.

Əyrək nekropolundan aşkar edilən qəbir daşları dördkünc formalı prizma şəklində hazırlanmışdır. Onların üzərində yazıya və təsvirlərə rastlanmır. Lakin sinə daşlarından bir neçəsinin üzərində yedəyində at aparan insan təsviri, çərxifələk (svastika) işarəsi və daş boyunca kənarlarda insan fiqurunu xatırladan çəkil vardır. Uzunluğu bir metrə çatan və hündürlüyü 40–50 sm olan sinə daşlarının üzərində üz-üzə dayanan at və öküz, yəhər, kuzə, qadın və yanında uşaqlar olan təsvirlər də var. Tam şəkildə yonulmamış qoç fiquru formasında sinə daşları bu günə qədər qalıb. Bu tip təsvirlər orta əsr müsəlman qəbir daşlarında tez-tez rastlanan motivlərdəndir.

Nekropolu XVI–XIX əsrə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 115.
Fərhad arxı

**Fərhad arxı** — Sədərək rayonunun Sədərək qalasının yerləşdiyi dağın şərq, cənub və qərb ətəyi boyunca uzanan arxeoloji abidə.

Başlanğıcını Qız qalasının yaxınlığından, Arpaçaydan götürür. Onun uzunluğu 30 km, eni 3–4 m, dərinliyi 2–3 m-dir. Bu kanal Şərur düzünün şimalında və cənubunda olan əkin sahələrini suvarmaq üçün istifadə edilmişdir. Kanal bir neçə dəfə bərpa olunmuş və е.ə. II minillikdən Orta əsrlərədək öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Fərhad arxı və bu arxın başlanğıcında qayada çapılmış Fərhad evi ilə bağlı xalq arasında xeyli əfsanə vardır.

## İstinadlar
Gəmiqaya qəbiristanı

**Gəmiqaya qəbiristanı** — Ordubad rayonunda Qapıcıq dağının (Kiçik Qafqaz) cənub-qərb ətəyində, Qaranquş yaylağında (Tunc dövrünə aid qayaüstü rəsmlərlə zəngin ərazi) orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Qəbiristanda qəbirüstü və dik daşlar var. Bəzi qəbirlərin üstü kurqanları xatırladan müxtəlif daşlarla örtülmüşdür. Qəbirüstü daşlarda kitabə yoxdur. Gəmiqaya qəbir abidələri sahəsindən göy şirli gil qab qırıqları əldə edilmişdir. Abidə X–XIV əsrlərə aid edilir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 127.
Hadiqaib mağarası

**Hadiqaib mağarası** — Şərur rayonunda Hadiqaib yaşayış yeri yaxınlığında, Axuraçayın sol sahilində, sıldırım qayaların yanında arxeoloji abidə.

Uzunluğu 10 m-dən artıq, hündürlüyü 2, bəzi yerlərdə 3 m-ə çatır. Ağız hissəsi aşağıdan daşlarla hörülmüşdür. Triasın əhəngdaşıları və dolomitlərindən təşkil olunmuş yüksəkliyin yamacındadır. Ağız hissəsi aşağıdan daşlarla hörülmüşdür. Mağaranın daş dövründə ibtidai insanların yaşayış məskəni olması ehtimal edilir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərq hissəsində yerləşir. Ağız hissədən 2 m içəriyə doğru qazılmış yerdə iti uclu obsidian (dəvəgözü) qəlpələri səpələnmişdir. Mağarada arxeoloji tədqiqat işi aparılmamışdır. Əldə olunan silah nümunəsinə əsasən mağaranın daş dövründə ibtidai insanların yaşayış məskəni olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Hadiqaib yaşayış yeri
* Hadiqaib piri
Havuş mədəni

**Havuş mədəni** — Şərur rayonunun Havuş kəndinin içərisində tarixi abidə.
Hаvuş mədən istismаr yеri. Еyniаdlı kəndin içərisində dərin dərədədir. Hаvuşçаyın sоl sаhilində Dərələyəz sırа dаğlаrının ətəklərində yеrləşmişdir. Yеrаltı filizçıхаrmа məntəqəsində təmizləmə işləri аpаrılmış, Оrtа əsrlərə аid kеrаmikа məmulаtı аşkаr еdilmişdir. Filizin аnаlizi göstərmişdir ki, Hаvuş mədən istismаr yеrindən əsаsən qurğuşun çıхаrılmışdır. Lаkin filizin tərkibində digər qаrışıqlаr dа оlmuşdur . 
## İstinadlar

## Mənbə
***“Naxçıvan abidələri ensiklopediyası”**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 154.
Havuş piri

**Havuş piri** — Şərur rayonunun eyniadlı kəndinin şimal-şərq qurtaracağında, sıldırım qayalar arasında ziyarətgah.

Dərinliyi 15 m-dən artıqdır. Eni 3, bəzi yerlərdə 4 m-dir. Giriş hissəsi tağvarı formadadır. İçərisində cızma və qazma üsulu ilə həkk edilmiş əli nizəli döyüşçü rəsmləri var. Mağarada 1x1 m ölçüdə təmizləmə işi aparılmış, 40 sm dərinlikdə insan skeletləri aşkar edilmiş, 1 m dərinlikdən iti uclu qara rəngli silah sınığı tapılmışdır. Qədim insan məskəni olması ehtimal edilən mağaranın pirə çevrilməsi əcdadlara və onların ruhlarına olan inamlarla bağlıdır. Buradakı tək armud ağacından da pir kimi istifadə edilir; övladı olmayan qadınlar ağacın budaqlarından nənni asır və arzularını diləyirlər.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh.155.
*
İlikliqaya

**İlikliqaya** — Ordubad rayonunun Tivi kəndindən cənub-şərqdə, oval, uzunsov təpənin üzərində yaşayış yeri. Abidənin yerləşdiyi ərazi xalq arasında "Bənövşəqumluğu adlanır" Abidənin sahəsi 150 m²-dən artıqdır. Tikinti qalıqlarına əsasən demək olar ki, binalar yonulmamış qaya parçalarından inşa olunmuşdur. Mədəni təbəqənin qalınlığı 0,5–1 m arasındadır. Mədəni təbəqə kül qarışıq torpaq laylarından ibarət olub keramika, sümük qalıqları ilə zəngindir. Yerüstü materiallar arasında keramika məmulatı üstünlük təşkil edir. Keramika məmulatı çəhrayı və boz rəngdə bişirilmiş gil qabların parçalarından ibarətdir. Arxeoloji materiallara əsasən yaşayış yerini e.ə. II–I minilliklərə aid etmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
* *"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"*, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 205.
İmminin ocağı

**İmminin ocağı** — Şərur rayonunun Zeyvə kəndində ziyarətgah.

Vaxtilə pirin ətrafında dördkünc fоrmalı möhrə divar оlmuşdur. Möhrə divar dağıldığından pir binası bərpa оlunmuş və оnun yerində daşdan, hündür kürsülük üzərində, dördkünc fоrmalı bina tikilmişdir. Pirin içərisində sənduqə tipli üç qəbir daşı vardır. Qəbir daşlarının bəzisinin üzərində ərəb əlifbasında yazı оlsa da, оxunmaz hala düşmüşdür. Bu tip sənduqələr Оrta əsrlərin inkişaf etmiş mərhələsi üçün xarakterikdir. Pir xalq arasında İmminin оcağı adlanır.

## Mənbə

***“Naxçıvan abidələri ensiklopediyası”**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 210.
Amur pələngi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Nadir yarımnövdür, bəzi yerlərdə tamamilə yox olub.

## Görünüşü
Zahiri görünüşü üçün pələngin görünüşünə baxın. Bədənin uzunluğu 190-290 sm-dir. bəzən 317 sm. Quyruğunun uzunluğu 115 sm. qədərdir. Tük örtüyü qışda hündür, gur və sıxdır. Əsas fon rəngi açıq, narıncı çalarlı tünd sarıdır. Yayda rəngi şux və qırmızımtraqdır. Qarın hissəsi və əzaların iç hissəsi ağdır. Bütün gövdəsi eninə, ensiz qara yaxud qonurtraq zolaqlarla örtülüb. Əzalarında üfuqidir. Quyruğunda üzük formasındadır. Quyruğunun ucu həmişə qaradır.

## Areal
Bu yaxınlara qədər Uzaq Şərqin Primorsk, Xabarovsk, Amuryanı, Zabaykalye-Baykala qədər, şimal-şərqi və cənub-şərqi Çin, Koreya yarımadasında yaşayırdı.

Daha çox mancur tipli meşə ilə örtük yastı dağlarda məskunlaşır. Fərdi məskunlaşma sahələri, dırnaqlıların sayına görə fərqlidi, və çox geniş ola bilər. Sutka ərzində amur pələngi 20 –100&nbsp;km. qət edə bilər. Bala üçün daimi kahanı ancaq dişi düzəldir. Kaha sıx cəngəllikdə, mağarada, qayaların arasında ola bilər. Alatoranlıqda axşam, gecənin birinci yarısı və səhər sübhdən fəaldırlar. Uzaq yerdəyişmələri qeyd olunub. Keçidləri 1 min km. qədər uzana bilər.

## Qidalanması
Əsasən qaban, daha az dərəcədə başqa dırnaqlılarla, eləcə də dovşanlarla, ayılarla, vaşaklarla, porsuqlarla, müxtəlif quşlarla, ev heyvanları ilə, o cümlədən itlərlə qidalanırlar. Son illər Sixote-Alin qoruğunun pələngləri əsasən Sibir marallarını, Lazov qoruğunun sahilyanı sahəsində isə - xallı maralları ovlayırlar. Həmçin balıq, çanaqlı bağa, şirin su xərçəngini, kedr tumunu, giləmeyvə, meyvə də yeyirlər.

## Çoxalması
Çoxalmasında, yəqin ki, müəyyən mövsümlük yoxdur.

## Düşmənləri
Yoxdur. Qonur ayı və qabanın erkəyi tərəfindən öldürülməsi qeyd olunub.

## Sayı
Uzaq Şərqdə Amur pələnginin sayı 1 yanvar 1973-cü il üçün 150-170, Primorsk diyarında 172-191, 1983-1984-cü illərdə isə 200 idi. Sixote-Alin qoruğunda 1000 kv.km. 2-4 baş, Lazo qoruğunda isə 2-3 dəfə çoxdurlar.

Sayının azalması ancaq birbaşa insan tərəfindən təqib olunması ilə deyil, həm də yem bazasının azalması ilə bağlıdır.

## Qorunması
Ovlanması hər yerdə qadağandır. Uzaq Şərqdə Lazov və Sixote - Alin qoruqlarında saxlanırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Benqal pələngi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. 

Benqal pələngi pələngin ən çoxsaylı yarımnövüdür. 2011-ci ildə Benqal pələngi populyasiyasının sayı 2500 fərddən az olduğu və azalma ehtimalının olduğu təxmin edilirdi. Lakin, 2010-cu illər ərzində vəhşi pələng populyasiyasında artım müşahidə edilmişdir.

2010-cu ilin hesablamalarına görə, Benqal pələng populyasiyasının sayı bütün pələng populyasiyaları arasında ən böyüyüdür və Hindistanda 1706, Banqladeşdə 440, Nepalda 155 və Butanda 67 fərd təşkil edir. 2019-cu il etibarilə Hindistanda ümumi pələng populyasiyasının sayı 2967 fərd olaraq təxmin edilirdi. Benqal pələngi Benqalın tarixi vətəni olan Banqladeşin milli heyvanıdır. Panthera pələngi həmçinin qonşu Hindistan və Çinin milli heyvanı hesab olunur.

## Ümumi məlumat
Xəzinin rəngi sarıdan açıq narıncıya, tünd qəhvəyidən qara zolaqlara qədər dəyişir. Qarnı ağ, quyruğu isə əsasən ağ rəngdədir və qara halqalarla örtülmüşdür. Resessiv mutasiya olan ağ pələngin ağ xəzində tünd qəhvəyi və ya qırmızımtıl-qəhvəyi zolaqlar var. Zolaqsız təmiz ağ pələnglərə daha nadir hallarda rast gəlinir.

Erkəklərin quyruğu da daxil olmaqla ümumi bədən uzunluğu adətən 270 ilə 310 sm arasında dəyişir, lakin 330 sm-ə çata bilər (heyvanların 370 sm-ə çatdığı bildirilir). Dişilərin boyu 240 ilə 265 sm arasında dəyişir, lakin 310 sm-ə çata bilər. Quyruğunun uzunluğu adətən 85 ilə 110 sm arasında, hündürlüyü isə 90 ilə 110 sm arasında dəyişir, lakin 115 sm-ə çata bilər. Benqal pələnginin bütün pişiklər arasında ən böyük köpək dişiləri var və bu, 8 sm-dən çox ola bilər..

Erkəklərin orta çəkisi 221,2 kq-dır, Şimali Hindistan və Nepalda orta hesabla 235 kq, maksimum 250 kq-a, bəzi hallarda isə 300 kq-a çatır. Dişilərin orta çəkisi 139,7 kq, maksimum 257 kq-a çatır. 1967-ci ildə Şimali Hindistanda öldürülən erkəyin rekord çəkisi 327,7 kq idi. Bu, rəsmi olaraq vəhşi təbiətdəki Benqal pələngləri arasında ən yüksək çəkidir.

## Qalereya

Panthera tigris.jpg
Panthera tigris 2.jpg
Indian Tiger.jpg
Tiger4.jpg
Tiger5.jpg
Panthera tigris12.jpg
White tigers, Singapore Zoo 2.JPG|Ağ pələng
White tiger.JPG
White tiger.jpg
File:Белый тигр Екатеринбург.JPG


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sumatra pələngi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Sayı sürətlə azaldığına görə 2008-ci ildə adı "Qırmızı kitab"ın "Son həddə çatmışlar" siyahısına salınmışdır. Ümumi sayı 441–679 arasında dəyişən bu pələnglərin nəsil artırma qabiliyyətinə malik olan fərdlərinin sayı isə 50-dən çox deyildir.

Bali və Yava pələnglərinin nəslinin kəsilməsindən sonra Sumatra pələngləri Zond adalarında yaşayan yeganə pələng qrupudur.

## Xüsusiyyətləri
Sumatra pələngi öz kəllə quruluşuna, xəzinə və zolaqlarına görə Benqal və Yava pələnglərindən fərqlənir. O, öz xəzinin daha tünd rəngli olmasına və zolaqları arasındakı məsafənin daha geniş olmasına görə Yava pələngindən seçilir.

Sumatra pələngi digər yarımnövlər arasında öz ölçülərinə görə ən kiçiklərdən biri hesab olunur. Onun bədən ölçüləri təqribən böyük bəbir və ya yaquarla bərabərdir. Erkək fərdlərin çəkisi 100–140 kq, uzunluğu 220–255 sm arasında dəyişdiyi halda, dişi fərdlərin çəkisi 75–110 kq, uzunluğu 215–230 sm arasında dəyişir.

Britaniyalı elmi yazar Çarlz Frederik Partinqtonun yazdığına görə Sumatra və Yava pələngləri Benqal pələngi qədər ağır olmasa da, onlar bir pəncə zərbəsi ilə atın və ya Asiya camışının ayağını sındırmaq qabiliyyətinə sahibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xəzər pələngi

**** — (, əvvəllər ) — Nəsli kəsilmiş pələng yarımnövü. Həmçinin Turan pələngi, Mazandaran pələngi, Hirkan pələngi kimi adları da mövcud olmuşdur. Xəzər pələngi iri ölçülü pişik idi. Erkəklər 270–295 sm uzunluğa, 240 kq-dək çəkiyə, dişilər isə ortalama 250 sm uzunluğa və 135 kq-a qədər çəkiyə malik olurdurlar. Lakin, daha iri fərdlər də qeydə alınmışdır. Məsələn, 1899-cu ildə Göytəpədə ovlanan bir erkək fərdin dərisi quyruğu ilə birgə 360 sm olaraq ölçülmüşdür. Məşhur rus zooloqu Konstantin Satunin (1863-1915) bu nəhəng fərdi "ən az yerli at boyda" deyə təsvir edir.

Rəngi tünd olub üzərində çoxsaylı, yaxın yerləşən və ensiz zolaqları var. Zolaqlar əsasən qəhvəyi rəngə çalır. Quyruğunda 10 ədəd halqa mövcuddur ki, bunlardan ilk 3-ü quyruq altında birləşmir. Pələnglər üzərində elmi araşdırmalar aparan Pocock 1929-cu ildə öz əsərində qeyd edir ki, Turan pələnglərində kürk və zolaq rəngi olduqca dəyişkəndir. Bəzi fərdlər tünd, digərləri isə açıq zolaqlara malik olub.

Əvvəllər Azərbaycanın qərbinə və cənubuna, şimalda İrtışa, şərqdə isə Əfqanıstana qədər, eləcə də bütün Xəzər hövzəsində yayılmışdı. 40-cı illərdə areal Transqafqaza qədər, Aral dənizi, Əfqanıstan və Balxaş gölünə qədər kiçildi. 30-cu illərdə Turan pələngini Azərbaycanda Talış dağlarında, Cənubi Türkmənistanda görmüşdülər. İranda o ən çox Mazandaranda, Gilan-Gürganda yaşayıb. Əsasən çayların sahilindəki tuqay meşələrində məskunlaşırlar. Azərbaycanda, Türküstanda əsasən qaban, maral, sayqak, ceyran bəzən ev heyvanlarını ovlayırlar. Bəzən çəyirtkə, xırda məməlilərlə qidalanırlar.

Turan pələngi uzun müddət insanların təqibinə məruz qalmışdır. Belə ki, hələ Roma dövründə qladiator döyüşlərində istifadə olunmaq üçün başda Anadolu olmaqla bir çox yerdə Xəzər pələngləri ovlanmışdır. Bənzər şəkildə bu nəhəng pişikkimi ev heyvanlarına və bəzən insanlara hücum etdiyindən uzun müddət zərərverici hesab edilmişdir. Hətta 1927-ci ilədək Sovet respublikaları ərazisində öldürülən hər pələng üçün mükafat təklif olunurdu. 1950-ci ildə ümumi sayı 50–80 idi. Son fərdlərinin 1970-ci illərə kimi sağ çıxdığı düşünülür. Son fərdlərindən 1971-ci ildə Türkiyənin Şırnak bölgəsində, 1972-ci ildə Özbəkistanda ovlanmış fərdlər qeydə alınmışdır. Türkiyədə 80-ci illərdə az sayda fərdin qaldığı qeyd olunur. Sonrakı illərdə müxtəlif ölkələrdə görüldüyü ilə bağlı məlumatlar olsa da, bu məlumatlar öz təsdiqini tapmamışdır.

## Mənbə
В. Е. Соколов. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие. Издательство "Высшая школа" Москва 1986 səh. 348

## İstinadlar
Kəreyil qalası

**Kəreyil qalası** — Ordubad rayonunun Çənnəb kəndindən cənubda arxeoloji abidə.

Müdafiə divarlarının olduqca az bir qismi salamat qalmışdır. Yaşayış yerinin mərkəzi hissəsində daşdan dördkünc formada inşa olunmuş binanın qalıqları vardır. Həmin binanın ön tərəfində təbii mağara var. Mağaranın tavanı hislənmişdir. Onun giriş hissəsindəki kiçik meydançada dən daşının parçaları, şirli və şirsiz keramika parçaları aşkar olunmuşdur. Arxeoloji materiallar bizim eranın I–II əsrlərində burada yaşayış olduğunu deməyə əsas verir. Araşdırma zamanı istehsal nümunələrinə rast gəlinsə də, qədim əmək alətləri aşkar olunmamışdır. Abidənin şərq tərəfində həmin dövrdə inşa olunan, lakin sonradan bərpa edilən su kanalı indi də fəaliyyət göstərməkdədir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 218.
Nehrəm məktəbi

**Nehrəm məktəbi** — Babək rayonunun Nehrəm kəndinin mərkəzində memarlıq abidəsi.

Məktəb binası hazırda bərpa olunsa da köhnə arxitektura üslubunu qoruyub saxlamışdır. Ümumi planda dördkünc olan binanın xarici divarları girintili-çıxıntılıdır. Bu arxitektura üslubu XIX əsrdə Naxçıvanda tikilən bir sıra binaların tikintisində istifadə edilmişdir. Azərbaycanın məşhur yazıçısı Cəlil Məmmədquluzadə vaxtilə bu məktəbdə dərs demişdir. Hazırda binada C. Məmmədquluzadənin xatirə muzeyi yerləşir.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh.375.
Qəfər piri

**Qəfər piri** — Culfa rayonunun Milax kəndindən qərbdə ziyarətgah.

Pir iri və kiçik qaya parçalarını nizamsız şəkildə düzməklə düzəldilmişdir. Dörd künc fоrmalı оlan pirin küncləri dəyirmiləşdirilmişdir. Girişi cənub-qərb tərəfdəndir. Yerli əhali tərəfindən ziyarət edilən pirə niyyət edilməklə müxtəlif nəzirlər verilir və qurban kəsilir. Pirin ətrafında aşkar оlunan şirli saxsı məmulatı оnu XIV əsrə aid etməyə imkan verir.

## Mənbə

***“Naxçıvan abidələri ensiklopediyası”**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 274.
Pirmaşa piri

**Pirmaşa piri** — Culfa rayonunun Camaldın kəndində hündür təpənin üzərində ziyarətgah.

Pir müqəddəs şəxsiyyətlərdən birinin qəbri üzərində, müasir üslubda, bişmiş kərpicdən tikilmiş altıüzlü prizma şəklində binadan ibarətdir. Binanın hər bir üzündə yerləşən ensiz pəncərələr onun görünüşünü daha da ahəngdar edir. Pirin çardağı piramida formasında başlıqla örtülmüşdür. Yerli əhalinin məlumatına görə, burada vaxtilə möhrədən tikilmiş bina olmuşdur. Pirin ətrafından Orta əsrlərə aid keramika məmulatının tapılması onun uzun müddət ziyarətgah kimi istifadə olunduğunu təsdiq edir. Pirin köhnə tikintilərini və onun ziyarətgaha çevrilməsini, pirin ətrafında olan qəbiristanlıqla eyni dövrə XIV–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* **"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 401.
Sancı daşı

**Sancı daşı** — Kəngərli rayonunun Xıncab qəbiristanlığında sənduqə tipli qəbirüstü abidə.

Dördkünc, düzbucaqlı formada yonulmuşdur. Bir tərəfində, mərkəzi hissədə bir-birinin arxasında duran şir və öküz təsviri, onun yuxarı tərəfindəki frizdə isə ərəb əlifbasında yazı vardır. Təsvir dörd tərəfdən zəncirvari ornamentlə əhatələnmişdir. Təsvirin əks tərəfindəki üzündə ərəb qrafikası ilə verilən yazı daşın üzərini mamır basdığından oxunmur. Qəbir daşının baş və ayaq tərəfində fantastik təsvirlər vardır. Bu tip sənduqə tipli qəbir daşları Orta əsrlər üçün xarakterikdir.

Xalq arasında bu qəbir daşı ilə bağlı olan rəvayətə görə müəyyən xəstəliyi, yaxud istəyi olan insanlar bu daşı ziyarət edir, arzularının yerinə yetirilməsi üçün dilək tuturlar. Nadir sənət əsəri olan bu qəbirüstü sənduqəni XVI–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası. Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 413.
Türkeş nekropolu

**Türkeş nekropolu** — Şahbuz rayonunun Türkeş kəndindən şərqdə, yolun kənarında arxeoloji abidə.

## Tarixi
Nekropol su kəməri çəkilərkən dağıdılmışdır. Qəbirlər daşqutu tiplidir. Onların yanları yastı sal daşlarla qurulmuş, üstü isə eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlərin içərisində çürümüş skelet qalıqlarının olduğu müəyyən edilmişdir. Nekropoldan aşkar edilən keramika məmulatı 1–2 əsrlər üçün xarakterikdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pisdər mağarası

**Pisdər mağarası** — Şərur rayonunun Axura kəndindən şərqdəki Tana qalası yaxınlığında arxeoloji abidə.

Yarım dairəvi formalıdır. Dərinliyi 10 m-dən artıqdır. Aşağı hissəsi torpaqla örtülmüşdür. Arxeoloji qazıntılar aparılmamışdır. Ehtimal ki, Pisdər mağarasından ibtidai insan məskəni kimi istifadə edilmişdir. Dərinliyi 10 m-dən artıqdır. Alt Triasın Qarabağlar lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş yüksəkliyin yamacındadır. Mağaradan ibtidai insan məskəni kimi istifadə olunduğu ehtimal edilir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin mərkəzi hissəsində, Tənənəm antiklinalının şərq qanadında yarləşir..

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Paradağ silsiləsi
Püsyan yaşayış yeri

**Püsyаn yаşаyış yеri** —  Аntik dövrün аbidəsidir. О, Püsyаn kəndinin cənub-şərqindədir. Yаşаyış yеri yеr səthindən bir qədər hündürlükdə yеrləşən оvаl təpədən ibаrət оlub hər tərəfdən əkin sаhəsi ilə əhаtə оlunmuşdur. Sаhəsi 3 hеktаrdır. Yаşаyış yеri 1987-ci ildə qеydə аlınmış, аpаrılmış аrхеоlоji kəşfiyyаt işləri nəticəsində küpə, kаsа tipli qаblаr аşkаr еdilmişdir. Оnlаr nаrın qum qаrışığı оlаn gildən hаzırlаnаrаq аçıq sаrı rəngdə bişirilmişdir.  Yаşаyış yеrindən аşkаr оlunmuş mаtеriаllаr е.ə. I və b.е-nın I əsrinə аid еdilir. 

## İstinadlar
Parçı yaşayış yeri

**Parçı** — Şərur rayonunda, Naxçıvan–Şərur avtоmоbil yоlunun sağ tərəfində оrta əsrlərə aid yaşayış yeri.

## Haqqında
Hazırda Xanlıqlar kəndinin əhatəsində qalmışdır. Möhrədən və çiy kərpicdən inşa edilmiş tikinti qalıqları, möhrədən tikilmiş məscidin qalıqları saxlanmışdır. Arxeоlоji axtarışlar zamanı xeyli şirli və şirsiz saxsı məmulatı tоplanmışdır. Tədqiqatlar nəticəsində abidənin VIII–XVII əsrlərə aid оlması ehtimal edilir. 

## Şəxsiyyətləri
* Aşıq Nabat — aşıq.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Parçı İmamzadəsi
İmamzadə türbəsi (Parçı)

**Parçı imamzadəsi** — Şərur rayonunun Parçı kəndində (hazırda Xanlıqlar kəndinə birləşdirilmişdir), orta əsrlərə aid ziyarətgah.

Bu imamzadə keçən əsrin əvvəllərində Xanlıqlar kəndi ilə birləşdirilən Parçı kəndində yerləşir. Elə kəndin adı ilə "Parçı imamzadəsi" adlanır. Yerli əhali tərəfindən böyük hörmətlə ziyarət edilən dini abidə kəndin şimal hissəsində yerləşir. Günbəzi böyük olan bu imamzadənin mərkəzi salonunda bir qəbir vardır. Son dövrlərdə aparılan təmir işləri zamanı qəbrin üstü götürül­müş, başdaşı və sinədaşı qoyulmuşdur. Lakin üzərində heç bir kitabə yoxdur. 1925-1928-ci illərdə Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Naxçıvan şöbəsi tərəfindən aparılan araşdırmalar zamanı Parçı kəndindəki bu abidə də qeydə alınmışdır. Belə ki, 1928-ci ilə aid 40 nömrəli protokolda göstərilmişdir ki, Xanlıqlar kəndinə bitişik Parçı kəndində üstündə böyük günbəzi və geniş həyəti olan bir pir vardır ki, camaat onu "Şahzadə İbrahim ibn Musa" ziyarətgahı adlandırır. Həmin cəmiyyətin üzvlərindən olan Məhəmməd Rasizadə bu haqda nəşr etdirdiyi məqaləsində göstərmişdir ki, qəbrin kitabəsində "İbrahim ibn Musa" yazıl­mışdır. Həmin illərdə qəbrin üzərindəki tarixi kitabə onun İbrahim Musa oğluna aid olduğunu göstərirdi. Təəssüf ki, günümüzədək bu məlumatı bildirən kitabə qalmamışdır. Yerli əhalinin dediklərindən aydın olur ki, bu qəbir yeddinci imam Museyi-Kazımın oğlanlarından biri olmuş İbrahimə məxsusdur. O, bu kənddə məskunlaşmış və burada da dünyasını dəyişərək dəfn edilmişdir. Əsrlərdir ki, bölgə əhalisi onun xatirəsinə tikilmiş bu imamzadəyə gələrək onun qəbrini ziyarət edir. 

Abidənin üzərində sonralar türbə ucaldılmışdır. Memarlıq-konstruktiv əlamətlərinə görə, Parçı İmamzadəsi XVI–XVII əsrlərə aid edilir.

## İstinadlar
İlah

**İlah** (kişi) və ya **[[İlahə]]** (qadın) () — müqəddəs hesab olunan, fövqəltəbiilik və ya ölümsüzlük xüsusiyyətlərinə malik olan sima. Sitayiş və pərəstiş obyekti.

İlahlar müxtəlif obrazlarda və daha çox insan və ya heyvan şəklində təsvir olunurlar. Bəzi dini etiqadlar ilahların hər hansı formada təsvir edilməsini küfr hesab edirlər.

İlahlar bir qayda olaraq ölümsüz olurlar, individuallığa və həmçinin insana xas olan şüur, istək və emosiyalar kimi xüsusiyyətlərə malik olurlar. Təbiət hadisələri — ildırım çaxması, sel daşqınları, zəlzələlər, digər "fors-major hallar" və möcüzələr ilahların əməlləri kimi qəbul edilir. Möminlərin hesab edirlər ki, bəzi ilahlar insanın taleyini müəyyən edir, onun doğulması və ölümünü tənzimləyir, dünyanı və kainatı, yaxud onların ayrı-ayrı elementlərini yaradırlar. İlahələrə misal ağıllılıq ilahəsi Afina, səfehlik ilahı Ate, dəniz ilahı Poseydon, alov ilahı Hefest, ov ilahəsi Artemis, torpaq ilahı Artey, çaylar, sular ilahı Axel, evlilik ilahəsi Yuno, hərb ilahı Appolon, müharibə ilahı Mars, kələkbazlıq ilahı Hermes, yeraltı aləmin ilahı Aid'dir.

## Həmçinin bax
Tanrı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlahə

**İlahə** və ya daha az mənbələrdə **tanrıça** — qadın cinsində təsvir edilən ilah. Bir çox məlum mədəniyyətlərdə ilahələr adətən hərfi və ya metaforik hamiləlik, ya da qadın və qızların necə qəbul edildiyi və ya necə davranması gözlənilən qadınlıq rolları ilə əlaqələndirilir. Buraya toxuculuq, gözəllik, sevgi, seksuallıq, analıq, yaradıcılıq və məhsuldarlıq (qədim ilahə ana kultu ilə nümunə verilmişdir) daxildir. Bir çox böyük ilahələr həmçinin sehr, müharibə, strategiya, ovçuluq, əkinçilik, müdriklik, tale, Yer, səma, güc, qanunlar, ədalət və s. ilə əlaqələndirilir. Mədəni kontekstlərində mənfi hesab edilən diskordianizm və ya xəstəlik kimi bəzi mövzular da bəzi ilahələrlə əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Beavis, Mary Ann and Helen Hye-Sook Hwang (eds). ''Goddesses in Myth, History and Culture'', Mago Books, 2018. ISBN&nbsp;1976331021
* Dexter, Miriam Robbins, and Victor Mair (2010). *Sacred Display: Divine and Magical Female Figures of Eurasia*. Cambria Press.
* Barnhart, Robert K (1995). *The Barnhart Concise Dictionary of Etymology: the Origins of American English Words*. HarperCollins. ISBN&nbsp;0-06-270084-7
* Gorshunova . Olga V.(2008), *Svjashennye derevja Khodzhi Barora…*, ( *Sacred Trees of Khodzhi Baror: Phytolatry and the Cult of Female Deity in Central Asia*) in Etnoragraficheskoe Obozrenie, n° 1, pp.&nbsp;71–82. ISSN&nbsp;0869-5415. .
*
Nehrəm (dəqiqləşdirmə)

*Nehrəm — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda kənd.
*Nehrəm məktəbi — Babək rayonunun Nehrəm kəndinin mərkəzində memarlıq abidəsi.
Hadiqaib yaşayış yeri

**Hadiqaib yaşayış yeri** — Şərur rayonunda, Axuraçayın sol sahilində hündür dağlarla əhatələnmiş dərədə Orta əsrlərə aid yaşayış yeri.

Sahəsi 150x60 m.-dir. Əksəriyyəti dördbucaqlı formada olan evlərin qalıqları (hündürlüyü 50-80 sm) dövrümüzədək saxlanmışdır. Yaşayış yerində orta əsrlər üçün səciyyəvi olan bir neçə təndir qalığı, əllə, bəziləri isə dulus çarxında səliqə ilə hazırlanmış saxsı məmulatları (küp, qazan, küpə və s.) aşkar olunmuşdur. Qabların bəziləri (kasa və boşqab tipli qablar) ağ anqob üzərindən yaşıl, digərləri mavi, həmçinin göyümtül rəngli şirlə örtülmüşdür. Tapıntılara əsasən, Hadiqaib yaşayış yerinin VIII–XVIII əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Bəşər övladının ilk evləri – mağaralar 
*Qədim insan məskəni

## Həmçinin bax
* Hadiqaib mağarası
* Hadiqaib piri
Canan bəy kəhrizi

**Canan bəy kəhrizi** — Naxçıvan şəhərində tarixi abidə.

Kəhrizin adı оnu inşa etdirən Canan bəyin adı ilə bağlıdır. Canan bəy Türkiyədən Naxçıvana gəlmiş məşhur sufi şeyxi Hacı Bektaş Vəli nəslindən оlan bəydir. Kəhrizin uzunluğu 1067 m, quyularının sayı 28, оrta su sərfi 25-45 l/san-dır. Minerallaş ması 0,65-0,8 q/l arasında dəyişir. Kəhriz uzun müddət təmir оlunmasa da, оnun su ilə dоlmuş kürəsinin çıxışından bu gün 15-20 l/san. su axır.

## Mənbə
***"Naxçıvan abidələri ensiklopediyası"**, Naxçıvan, AMEA Naxçıvan bölməsi, 2008, səh. 55.
Havuş (dəqiqləşdirmə)

*Havuş — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Yeni Havuş — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Havuş piri — Şərur rayonunun eyni adlı kəndinin şimal-şərq qurtaracağında, sıldırım qayalar arasında ziyarətgah.
*Havuş mədəni — Şərur rayonunun Havuş kəndinin içərisində tarixi abidə.
*Havuş dağı- Azərbaycanın Şərur rayonunda dağ.
*Havuş qız qalası - Şərur rayonunda abidə.
*Havuşçay- Şərur rayonu ərazisində çay
Afrika bəbiri

****   () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. 

## Təsvir
Bəbirlərin ölçüsü və çəkisi yaşayış yerlərinin coğrafi ərazisindən asılıdır və çox dəyişir. Meşələrdə yaşayan fərdlər adətən daha kiçik və yüngül olur, açıq yerlərdə yaşayanlar isə əksinə, meşə həmkarlarından daha böyük olurlar. Ancaq orta hesabla kişilər qadınlardan üçdə bir böyükdür. Bəbirin bədən uzunluğu 200-250 sm-ə çatır (bundan 75-110 sm quyruğudur). Kişilərin çəkisi 60 kq-a qədər, qadınların çəkisi 40 kq-a qədərdir.  Rəng dəyişir - sıra və yaşayış yerindən asılı olaraq, rəng qırmızı və qəhvəyi rəngdən sarıya qədər dəyişə bilər.

## Sahə
Afrikada həm qitənin mərkəzi rayonlarının rütubətli cəngəlliklərində, həm də Mərakeşdən Kapa qədər olan dağlarda, savannalarda və yarımsəhralarda yaşayır. Bəbir böyük səhralardan və susuz quraq ərazilərdən qaçır və buna görə də Saxara və Namibiyanın ən quraq bölgələrində yoxdur.

## Davranış
Əsasən alacakaranlıqda, lakin bəzən gündüz aktivdir. Gün ərzində adətən istirahət edir. Bəbir əsasən otyeyənlərlə qidalanır: çöl, impala, zebra balaları və başqaları, qida çatışmazlığı dövründə isə gəmiricilər, meymunlar, quşlar və sürünənlər. Bəzən ev heyvanlarına (qoyun, atlar) hücum edir. O, leşə laqeyd yanaşmır və digər yırtıcılardan, o cümlədən digər bəbirlərdən ov oğurlayır.

Остатки крупной добычи он затаскивает на дерево, чтобы уберечь от гиен, шакалов и других падальщиков. Леопард прекрасно лазает по деревьям, нередко устраиваясь там на дневной отдых или в засаде, а порой даже ловит на деревьях обезьян. Однако в основном леопард охотится на земле. Он подкрадывается к добыче на расстояние прыжка. Прыгает на добычу и душит её, но в случае неудачи не преследует.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nikita Biçurin

**Nikita Yakovleviç Biçurin** () — türkoloq, Pravoslav Rusiya kilsəsi (1802–1823) arximandriti; şərqşünas və səyyah, Çin dili biləni, rus çinşünaslığının banilərindən biri, ümumavropa şöhrətini almış birinci rus çinşünası.

## Həyatı
Milliyətcə çuvaşdır.

## Fəaliyyəti
XIX əsrin rus şərqşünası, türkoloqu bir çox Asiya xalqlarının tarixinə dair məlumatlar toplamış N. Y. Biçurin (İakinf) isə Oğuz xanın tarixi şəxsiyyət olmasını birmənalı şəkildə təsdiqləyir və onun eramızdan əvvəlki III–II minilliklərdə yaşadığını göstərir.

## Əsərləri
* Записки о Монголии. Т.1–2 . — СПб., 1828. — 339 с.
* История первых четырех ханов из дома Чингисова. — СПб., 1829.
* Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. — СПб., 1829.
* Китайская грамматика. — Кяхта, 1831. — 32 с.
* История Тибета и Хухунора с 2282 г. до Рождества Христова 1227 г. / пер. с кит. монахом Иакинфом Бичуриным: в 2 ч. — СПб., 1833.
* Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — СПб., 1834.
* О шаманстве // Отечественные записки. — 1839. — № 6. — С. 73–81.
* Забавные известия о России в китайской географии // Санкт-Петербургские ведомости. — 1840. — № 188.
* Китай, его жители, нравы, обычаи. — СПб., 1840.
* Отрывки из путешествия по Сибири // Русский вестник. — 1841. — Т. 4, № 10. — С. 74–94.
* Замечания на статью под заглавием: "Шесть сцен Ононского пастуха" // Москвитянин. — 1844. — Ч.2, № 4. — С. 330–337.
* Китай в гражданском и нравственном состоянии, 1848
* Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. — СПб.,1851. — 115 с.
* Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена: в 3 ч. — СПб, 1851.
* Автобиографическая записка // Ученые записки АН по 1 и 3 отд. — 1865. — Т.3, вып. 5. — С. 665–672.
* Прогулка за Байкал // Телескоп. — 1883. — Ч.13, № 4. — С. 559–571.
* Из китайских представлений о России // "Арабески" Истории. Т. 2: Русский разлив. — М.,1906. — Вып. 3–4. — С. 262–266.
* Байкал // Северные цветы на 1832 год / изд. подгот. Л. Г. Фризман. — М.,1980. — С. 34–42.

## Həmçinin bax
* Türkologiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rus dilində bioqrafiyası
26 (ədəd)

**İyirmi altı** — say sistemində saylardan biridir.  İyirmi beşdən sonra,   İyirmi yeddidən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində
* **İyirmi altı ədədi** — mürəkkəb ədəd olmaqla yanaşı həm də cüt ədəddir.

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Birlik Kuboku 2011

**Birlik Kuboku 2011** — XIX Birlik Kuboku; 2011-ci ilin yanvar ayında Sankt-Peterburq şəhərində . Qalibi İnter Bakı olmuşdur.

## Turnirə qatılmaqdan imtina edən komandalar
*  Şerif Tiraspol
*  BATE Borisov

## Qrup mərhələsi
;A qrupu:
* "İnter" (Bakı, Azərbaycan)
* "İskra-Stal" (Rıbnitsa, Moldova)
* "İstiqlal" (Düşənbə, Tacikistan)
* "Neftçi" (Koçkor-Ata, Qırğızıstan).

;B qrupu:
* "Tobol" (Kostanay, Qazaxıstan)
* "Skonto" (Riqa, Latviya)
* "Mika" (İrəvan, Ermənistan)
* "Bunedkor" (Daşkənd, Özbəkistan).

;C qrupu:
* "Zenit" (Sankt-Peterburq, Rusiya)
* "Nebitçi" (Balkanabad, Türkmənistan)
* "Şaxtyor" (Soliqorsk, Belarus)
* "Flora" (Tallin, Estoniya).

;D qrupu:
* Gənclərdən ibarət Rusiya milli komandası
* "Dinamo" (Kiyev, Ukrayna)
* HİK (Helsinki, Finlandiya)
* "Ekranas" (Panevejis, Litva).
37 (ədəd)

**Otuz yeddi** — say sistemində ədədlərdən biri. Otuz altıdan sonra,  otuz səkkizdən əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda

### Say sistemində
* **Otuz yeddi ədədi** — sadə ədəd olmaqla yanaşı həm də tək ədəddir.

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
39 (ədəd)

**Otuz doqquz** — say sistemində ədədlərdən biri. Otuz səkkizdən sonra,  qırxdan əvvəl gəlir.

## Riyaziyyatda

### Əsas hesablamalarda
* **Otuz doqquz ədədi** —tək ədəddir və eyni zamanda mürəkkəb ədəddir.

### Say sistemində

## Elmdə

## Dində

## İnam və etiqadlarda

## Digər sahələrdə

## Mənbə

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
1 may 1925-ci il (film, 1925)

**1 may 1925-ci il** — Pavel Velski tərəfindən 1925-ci ildə çəkilmiş film.

Film "Kino-Mədənçi" studiyasında istehsal edilmişdir. Kinoreportajdır. Burada türk qadınının 1 may nümayişi və fəhlə qəsəbəsinin salınması münasibətilə Stepan Razin dağında təntənəli təməlqoyma mərasimi əks etdirilir.

## Məzmun
Kinoreportajda əsasən iki mövzu öz əksini tapmışdır: birincisi, türk qadını 1 may nümayişində; ikincisi, fəhlə qəsəbəsinin salınması münasibətilə Stepan Razin dağında təntənəli təməlqoyma mərasimi.

## Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Pavel Velski
Operator: İvan Tartakovski

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1925-ci ilin filmləri
1920-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 29.

## İstinadlar
Pir Miyan Mir

**Mir Məhəmməd Muayyinul İslam** () – Qadiri təriqətinə məxsus sufi piri.

## Həyatı
O Sevastan (Sind)-də 11 avqust 1550-ci ildə anadan olmuşdur. Ömrünü Lahor ətrafında yaşamışdır.
Beşinci siqh qurusu Arcun Dev yaxın dostu kimi onu Harmandir Sahibin (Qızıl Məbədin) əsasını qoymağa dəvət edib (yanvar, 1588). O vaxtlar bütün Hindistanda məşhur sufi şeyxi kimi şöhrət qazanmışdır. Böyük Moğol imperatoru Cahan Miyan Mirə yaxın idi. O, 17 Rəbiulavvəl (fevral-mart) 1045 Hicri tarixində (1635-ci il) vəfat edib və Haşimpur kəndində dəfn edilmişdir. 

Onun ən məşhur şagirdi İmperator Şah Cahanın böyük oğlu Dara Şikuh idi. Onun istəyilə Miyan Mirin qəbrinin üzərində böyük türbə inşa olunub.  

## Miyan Mir və siqhizm
Miyan Mir siqhlər tərəfindən hələ də yüksək hörmətlə anılır. O, hər hansı dinə qarşı düşmənçilik hissləri bəsləmirdi və quru Nanaka qarşı məhəbbəti var idi. O quru Arcun Devlə görüşmək üçün Amritsar üçün tez-tez səyahət edirdi. Pir Miyan Mir bir çox siqh mətnlərini  gözəl bilirdi.

## Xarici keçidlər
*Siqh saytında Miyan Mirin bioqrafiyası  
*Çişti saytında Miyan Mirin bioqrafiyası
Dünya

**Dünya** — varlıqların məcmusu, bütün reallıq və ya mövcud olan hər şey. Dünyanın təbiəti müxtəlif sahələrdə fərqli konseptuallaşdırılmışdır. Bəzi konsepsiyalar dünyanı unikal olaraq görür, digərləri isə "dünyaların çoxluğundan" danışır. Monistlər dünyaya sadə bir obyekt kimi yanaşır, pluralistlər isə dünyanı hissələrdən ibarət kompleks kimi təhlil edir.

Müxtəlif kontekstlərdə "dünya" termini, məsələn, Yer kürəsi və onun üzərindəki bütün canlılar, bütövlükdə bəşəriyyət, beynəlxalq və ya qitələrarası əhatə dairəsi ilə əlaqəli daha məhdud məna daşıyır. Bu mənada dünya tarixi bütövlükdə bəşəriyyət tarixinə aid edilir, dünya siyasəti millətləri və qitələri aşan məsələləri öyrənən politologiyanın intizamıdır. Digər nümunələrə "dünya dini", "dünya dili", "dünya hökuməti", "dünya müharibəsi", "dünya əhalisi", "dünya iqtisadiyyatı" və ya "dünya çempionatı" kimi terminlər daxildir.

## Həmçinin bax
* Empirizm
* Kainat
* Qlobus

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* World. *[[:en:The_World_Factbook|The World Factbook]]*. Central Intelligence Agency.
*