İraq əməliyyatı

**İraq əməliyyatı** (Böyük Britaniyada **İngiltərə-İraq müharibəsi** kimi tanınır, ) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Böyük Britaniya silahlı qüvvələrinin İraq Krallığı qoşunlarına qarşı strateji hərbi əməliyyatı.

## Tarixi
İngiltərənin Avropa və Şimali Afrikadakı məğlubiyyətlərindən sonra İraqın baş naziri Rəşid Əli əl-Geylani, İraq Baş Qərargahının rəisi Əmin Zəki Süleyman və polkovniklər Salah əd-Din əs-Sabahın rəhbərlik etdiyi almanpərəst millətçi "Qızıl Meydan" qrupu, Mahmud Salman, Fəhmi Səid və Kamil Çabib 1 aprel 1941-ci ildə Böyük Britaniyaya qarşı hərbi çevriliş həyata keçirdilər. Şahzadə Əbd al-İlah və ingilispərəst nazirlər Bağdaddan qaçdılar.

Əl-Geylani sui-qəsdçilərin yaratdığı "milli müdafiə" hökumətinə rəhbərlik edirdi. Britaniya hərbi bazaları istisna olmaqla, ölkənin demək olar ki, bütün ərazisi yeni hökumətin nəzarətinə keçdi. Beyməlxalq dəstək qazanmağa çalışan yeni hakimiyyət SSRİ ilə diplomatik əlaqələr qurdu.

Aprelin 17-də baş nazir Rəşid Əli əl-Geylani Milli Müdafiə Hökuməti adından Britaniya ilə müharibə olacağı təqdirdə faşist Almaniyasına hərbi yardım üçün müraciət etdi. Üçüncü Reyx İraqın yeni hökumətinə müsbət cavab verdi. Almaniya mayın 7-də Vişi rejimi ilə razılaşaraq Fransanın mandatı olan Suriya vasitəsilə İraqa hərbi texnika göndərməyə başladı. Lakin SSRİ-yə qarşı müharibəyə hazırlaşmaqla məşğul olan almanlar İraq millətçilərinə əhəmiyyətli köməklik göstərə bilmədilər.

Almaniyanın İraqla münasibətlər qurması Britaniya hökumətinin böyük narahatlığına səbəb oldu. Əvvəlcə Vinston Çörçill İraqdakı hadisələrə biganə qaldı. O yazırdı: "*Birinci yerdə [[Liviya]], ikinci yerdə [[Yunanıstan]]dan qoşunların çıxarılması gəlir. Qələbə üçün mütləq lazım deyilsə, [[Tobruq]]a kömək, fürsət yarandıqda həll edilməlidir. İraqa hələ vacib deyil və biz [[Krit]]lə sonra məşğul olacağıq*" (). Lakin o, Rəşid Əli hökumətinin tanınmasına fəal şəkildə qarşı çıxdı və aprelin 8-də İraqa təcili yerləşdirilməsi üçün qoşun tapmaq xahişi ilə Hindistan üzrə dövlət katibi Leo Ameriyə müraciət etdi.

## Əməliyyatın gedişi

### Britaniya qoşunlarının İraqa göndərilməsi

Aprelin 10-da Vilyam Freyzer İraqdakı Britaniya qüvvələrinin komandanı təyin edildi. Bundan sonra Britaniya quru qoşunlarının Hindistandan Bəsrəyə göndərilməsinə başlanıldı. Aprelin 12-də Yarra (HMAS Yarra) gəmisi tərəfindən qorunan 8 nəqliyyat vasitəsinin daxil olduğu BP7 karvanı Kəraçidən yola düşdü.

Aprelin 13-də Fars körfəzindəki Britaniya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin 4 gəmidən ibarət qrupu HMS Hermes təyyarədaşıyan gəmisi və iki yüngül kreyser — HMS Emerald və HMNZS Leander ilə gücləndirildi.

Aprelin 16-da Rəşid Əli hökumətinə məlumat verildi ki, İngiltərə-İraq müqaviləsinin müddəalarına uyğun olaraq, Böyük Britaniya İraq ərazisindən keçməklə Fələstinə qoşun yeritmək niyyətindədir. Rəsmi etirazlar olmadı.

Eyni zamanda, aprelin 17-də Rəşid Əli "Milli Müdafiə Hökuməti" adından İngiltərə ilə müharibə olacağı təqdirdə Almaniyaya hərbi yardım üçün müraciət etdi.

Aprelin 17-də Kəraçidən bir ingilis batalyonu havadan Bəsrə yaxınlığındakı Britaniya hərbi bazası Şeybəyə endirildi.

Aprelin 17-də ingilis karvanı Şəttül-Ərəb çayının yatağına daxil oldu və aprelin 18-də saat 09:30-da Bəsrədə qoşunların sahilə çıxışına başlanıldı.

Aprelin 18-də Kəraçi-Şayba bazası hava körpüsü ilə Hərbi Hava Qüvvələri qoşunların köçürülməsini başa çatdırdı.

Aprelin 19-da iraqlıların heç bir müqaviməti ilə qarşılaşmadan ingilis qoşunlarının Bəsrəyə toplanılması tamamlandı.

Aprelin 19-da qruplaşmanın gücləndirilməsi üçün Habbaniya Hərbi Hava Qüvvələri bazasına 7 təyyarə göndərildi.

İngilis qoşunlarının Bəsrəyə gəlişindən sonra Rəşid Əli onların tez bir zamanda Fələstinə yerləşdirilməsini və İraqda olanlar çıxarılana qədər yeni birliklərin gətirilməməsini tələb etdi. Bununla əlaqədar olaraq, rəsmi London İraqdakı səfiri Ser Kinahan Kornuollisə Britaniyanın İraqdan qoşunlarını çıxarmaq niyyətində olmadığı barədə məlumat verdi. Həmçinin dövlət çevrilişi nəticəsində Rəşid Əli qanunsuz olaraq hakimiyyətə gəldiyi üçün qoşunlarının hərəkəti barədə Rəşid Əliyə məlumat vermək niyyətində olmadığını da bildirdi. Aprelin 20-də Çörçill Kornuollisə İraq tərəfinə heç bir izahat verməməyi tapşırdı. Aprelin 29-da Mumbaydan BN1 konvoyunun üç nəqliyyatı 20-ci Piyada Briqadasının son hissələrini gətirərək Bəsrəyə gəldi.

Aprelin 29-da Britaniya səfiri ingilis qadın və uşaqların Bağdaddan təxliyəsini tövsiyə etdi. 230 mülki şəxs mühafizə altında Habbaniya Hərbi Hava Qüvvələri bazasına aparıldı. Oradan isə onlar təyyarə ilə Şayiba aerodromuna getdi. Daha 350 mülki şəxs Britaniya səfirliyinə, 150 nəfər isə ABŞ missiyasına sığındı. Mayın 1-də İraqın səhra polisi İraqın qərbindəki səhra bölgələrində yerləşən Rutba qalasında britaniyalı işçilərə atəş açdı və Fevzi əl-Qavuqcinin silahlılarının dəstəyi ilə qalanı ələ keçirdi.

### Hərbi əməliyyatların başlaması

Mayın 1-də iraqlılar Həbbaniyyədəki Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri bazasını mühasirəyə almağa başladılar və orada əhəmiyyətli qüvvələr topladılar. Bu qüvvələrə könüllülər tərəfindən gücləndirilmiş 9000 nizami qoşun, 50 silah, Fiat CV3/35 yüngül tankları, Krossley zirehli avtomobilləri daxil idi. Əvvəlcə iraqlılar qoşun toplanmasının bölgədə manevrlər nəticəsində baş verdiyini bildirdi və Britaniya təyyarələrinə uçuşları dayandırmağı əmr etdi. Onlar uçuşları hərbi hərəkət kimi qiymətləndirəcəkləri ilə hədələdilər.

Mayın 1-də Çörçill səfir Kornuollisə sərbəst hərəkət etmək hüququ verdi: "*Əgər zərbə endirməli olsanız, o halda bərk vurun. Bütün lazımi qüvvələrdən istifadə edin*". Mayın 2-də səhər saat 05:00-da Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri Habbaniyadan 33 təyyarə və Şeybədən 8 Vellinqton bombardmançı təyyarəsi ilə Həbbaniyyəni mühasirəyə alan İraq qüvvələrinə hücum etdi.

İraq Hərbi Hava Qüvvələrinin aerodromlarına (22 təyyarə yerdə məhv edildi), dəmir yollarına və digər obyektlərə də hücumlar həyata keçirildi. İraqlı üsyançılar cavab olaraq Həbbaniyyə bazasını atəşə tutdular.

2 may hücumu, yerüstü hücumdan praktiki olaraq müdafiə olunmayan bazadan heç vaxt hücum gözləməyən bir çox İraq hərbçiləri üçün tamamilə sürpriz oldu. Bundan əlavə, basqın başlayanda İraq əsgərlərinin çoxu səhər namazına hazırlaşırdı. Bundan xəbər tutan Bağdadın baş müftisi cihad elan etdi. 2 may 1941-ci ildə ingilislərin qabaqlayıcı hücumundan sonra İraq üsyançıları Hayfaya neft nəqlini tamamilə kəsdilər.

Britaniyanın Həbbaniyyəni mühasirəyə alan İraq qüvvələrinə qarşı hava hücumları mayın 5-dək davam etdi. Həmin gün Britaniya quru qüvvələri Assuriya könüllüləri, bir neçə zirehli maşın və Birinci Dünya müharibəsi zamanı iki köhnə topun dəstəyi ilə Həbbaniyə yaxınlığındakı İraq mövqelərinə hücum etdi.

Mayın 6-da axşam iraqlılar çoxlu silah, sursat və nəqliyyat vasitələrini (o cümlədən bir italyan tankı, 10 Krossley zirehli maşını və 79 yük maşını) ataraq Həbbaniyyədən geri çəkilməyə başladılar. Yalnız bir gündə, mayın 6-da 408 əsir götürüldü. Ölən iraqlı hərbçilərin sayının 500 ilə 1000 arasında olduğu təxmin edilir. Mühasirə günlərində ingilislərin itkiləri döyüş ruhu düşməsi səbəbindən 13 ölü, 21 ağır yaralı və 4 əlil oldu.

Mayın 6-da Almaniya Suriyadakı möhürlənmiş anbarlardan hərbi ləvazimatın, o cümlədən təyyarələrin götürülməsi və İraqa çatdırılması barədə Fransanın Vişi hökuməti ilə razılığa gəldi. Fransa həmçinin alman silahlarının və hərbi materiallarının tranzitinə icazə verməyə razılaşdı. Vişi hökuməti Suriyanın şimalında Almaniyanın sərəncamına bir neçə hava bazası da verdi.

Mayın 11-də İraq Hərbi Hava Qüvvələri demək olar ki, tamamilə məhv edilsə də, Lüftvaffe üsyançıların köməyinə gələ bildi. Mayın 9-dan 31-dək Suriya aerodromlarına 100-ə yaxın Almaniya və 20 İtaliya təyyarəsi endi.

Mayın 7–8-də ingilislər Bəsrə yaxınlığındakı güclü möhkəmləndirilmiş Əşar şəhərinə hücum edərək ağır itkilər verdilər. İraq ordusu və polisinin Bəsrə bölgəsində müqaviməti mayın 17-dək davam etdi.

Mayın 10-da iraqlı üsyançılar və Fəvzi əl-Qavuqcinin könüllüləri Transiordaniya Ərəb Legionunun hücumlarından (8 may) və RAF hava hücumlarından (9 may) sonra İraqın qərbindəki Fort Rutbahı tərk etdilər.

Mayın 11-də İraq nişanlı ilk 3 Alman bombardmançısı Mosul aerodromuna gəldi və ümumilikdə münaqişə zamanı 21-dən 29-a qədər Alman təyyarəsi Vernerin komandanlığı altında "Fliegerführer İraq" adı ilə İraq Hərbi Hava Qüvvələrinə daxil oldu.

### İngilislərin İraq ərazisinə daxil olması
Mayın 11-də Habbaniyəyə kömək etmək üçün Hayfadan süvari koloniyası yola çıxdı. Bu Britaniya ordusunun tarixində sonuncu tam süvari əməliyyatı idi. Mayın 13-də o, üsyançılar tərəfindən artıq tərk edilmiş Rutba qalasına çatdı və mayın 18-də mühasirə bitdikdən təxminən 12 gün sonra Habbaniyəyə gəldi.

Mayın 12-də SSRİ Rəşid Əli hökumətini tanıdı. Mayın 18-də isə SSRİ müharibə aparmasına baxmayaraq İraqla onun arasında diplomatik əlaqələr quruldu.

Mayın 13-də Suriyadan gələn hərbi ləvazimatların ilk qatarı Türkiyə üzərindən Mosula çatdı. Almanlar bu qatar ilə İraqlı üsyançılara 15.500 tüfəng, 6 milyon patron, 900 patron kəməri ilə 200 pulemyot və 10.000 patronu olan 4 75 mm-lik çöl silahı göndərmişdilər. Mayın 26 və 28-də 155 mm-lik top, 6000 mərmi, 354 pulemyot, 30000 qumbara və 32 yük maşını ilə daha iki qatar gəldi.

Mayın 14-də Çörçill Suriyada, o cümlədən Vişi hökumətinə tabe ərazilərdəki aerodromlarda Məhvər dövlətləri təyyarələrinə zərbələr endirməyə icazə verdi. Həmin gün Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri Palmira aerodromunda eniş aparatının zədələnməsi səbəbindən orada ilişib qalmış iki Heinkel 111 təyyarəsini məhv etdi.

Mayın 15-də Almaniyanın "Xüsusi Qərargah F" (Sonderstab F) kəşfiyyat-təxribat qrupu Lüftvaffe mayoru Aksel fon Blomberqin rəhbərliyi altında Mosul vasitəsilə Bağdada gəldi. Lakin eniş zamanı təyyarə səhvən İraq qoşunları tərəfindən atəşə tutuldu və fon Blomberq öldü və "xüsusi heyət" lidersiz qaldı.

Bağdada hücum zamanı Ramadi şəhəri yaxınlığındakı mövqelərdə olan İngilis əsgərləri (1 iyun 1941)
Mayın 18–19-da Həbbaniyyədə yeni yaradılmış briqada Bağdada gedən yolda mühüm dayaq nöqtəsi olan Fəllucədə İraq bölmələrini atəşə tutdu və bombaladı. Bundan sonra iraqlılar ilk hücumda təslim oldular. 300 iraq hərbçisi əsir götürüldü.

Mayın 22-də iraqlılar Fiat yüngül tanklarının dəstəyi ilə Fəllucəni geri almağa çalışsalar da, geri otruldular. Mayın 23-də Lüftvaffe Britaniyanın Fəllucədəkı mövqelərinə gecikmiş hava zərbəsi endirdi.

İraqdakı Lüftvaffe, ehtiyat hissələrinin çatışmazlığı, təchizat çətinlikləri və qəbuledilməz yanacaq keyfiyyəti səbəbindən, əsasən qeyri-döyüş şəraitində ağır itkilərə məruz qaldı. Mayın 27-də almanlara kömək etmək üçün İtaliyanın 12 Fiat CR.42 Falco təyyarəsi Mosula gəldi. Mayın 28-də almanların xidmətdə yalnız iki işlək Heinkel-111-i və ehtiyatda cəmi 4 bombası var idi. Mayın 29-da Almaniya hərbi missiyası İraqı tərk etdi.

1941-ci il mayın 23-də Hitler gecikmiş 30 nömrəli "Yaxın Şərq" Direktivini imzaladı və orada Yaxın Şərqdəki ərəb milli-azadlıq hərəkatının Almaniyanın təbii müttəfiqi sayıldığını qeyd etdi. İraqın xüsusi əhəmiyyətini qeyd edən Hitler "*İraqı dəstəkləməklə Yaxın Şərqdə hadisələrin inkişafını sürətləndirməyə qərar verdiyini*" bildirdi. Bu məqsədlər üçün İraqa hərbi missiyanın göndərilməsi, aviasiya yardımının göstərilməsi, silah təchizatının təşkili qərara alındı. Təbliğat Nazirliyinə Yaxın Şərqdə "*[[Məhvər dövlətləri]] dövlətlərinin qələbəsi Yaxın Şərq ölkələrini ingilis boyunduruğundan azad edəcək*" şüarı altında təbliğat aparmaq vəzifəsi tapşırıldı. Eyni zamanda, Almaniya İraqdakı müttəfiqlərinə heç bir əhəmiyyətli yardım göstərə bilmədi, çünki qoşunları artıq SSRİ-yə hücuma cəmləşmişdi.

Mayın 27-də ingilislər Fəllucədən Bağdada doğru yavaş-yavaş irəliləməyə başladılar. Mayın 29-da panikaya düşən Rəşid Əli hökuməti İrandan keçərək Üçüncü Reyxə qaçdı.

31 may 1941-ci ildə Bağdad meri Britaniya səfirinin iştirakı ilə İngiltərə ilə İraq arasında atəşkəs imzaladı. İngiltərə quru və hava qüvvələri İraqın ən mühüm strateji nöqtələrini ələ keçirdi.

## Nəticələri
Rəşid Əlinin nasistyönlü hökuməti süqut etdikdə və Bağdadda müvəqqəti hakimiyyət boşluğu yarananda (1–2 iyun 1941) tarixə Fərhud adı ilə düşən yəhudi talanları baş verdi. 175 yəhudi öldürüldü, 1000-ə yaxın yəhudi yaralandı. Geniş miqyasda qarət və talanlar oldu və təxminən 900 yəhudi evi dağıdıldı. İğtişaşlar Britaniya və Transiordaniya qoşunlarının gəlişi ilə dayandırıldı.

Əl-Qaylani Almaniyaya qaçdı və burada onu sürgündə İraq hökumətinin başçısı kimi tanıyan Hitler tərəfindən qəbul edildi. Almaniya İkinci Dünya müharibəsində məğlub olduqdan sonra Rəşid əl-Qaylani Səudiyyə Ərəbistanına getdi. O, İraqa yalnız 1958-ci ildə monarxiya devrildikdən sonra qayıda bildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*  in 
* Broich, John. *Blood, Oil, and the Axis: The Allied Resistance against a Fascist State in Iraq and the Levant, 1941*. Abrams Press, 2019) p. 365.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Lake, Alan. *Flying Units of the RAF – The ancestry, formation and disbandment of all flying units from 1912.* Airlife Publishing Ltd, Shrewsbury, UK, 1999, .
* Lunt, James. *Imperial Sunset – Frontier Soldiering in the 20th Century.* Macdonald, London and Sydney, 1981.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  in 
*  in 
* 
*  in 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Saytlar
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Portch, D. Strategic Insight: The Other "Gulf War" – The British Invasion of Iraq in 1941
* RAF Habbaniya Association
* RAF Habbaniya, the Plateau Airfield & Lake
* War Diaries of Colin Dunford Wood, Habbaniya, may 1941