İqlim dəyişikliyi və insan hüquqları

**İqlim dəyişikliyi və insan hüquqları** — beynəlxalq insan hüquqlarının və onların qlobal istiləşmə ilə əlaqəsinin öyrənildiyi, təhlil edildiyi və nəzərdən keçirildiyi konseptual və hüquqi çərçivədir. Bu çərçivədən BMT-nin İqlim Dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasına və insan hüquqları üzrə əsas beynəlxalq sənədlərə uyğun olaraq milli və beynəlxalq iqlim dəyişikliyi siyasətini istiqamətləndirmək üçün müxtəlif ölkələrin hökumətləri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sisteminin təşkilatları, hökumətlərarası və qeyri-hökumət təşkilatları, insan hüquqları və ekoloqlar, elm adamları istifadə edirlər.

İnsan hüquqları və iqlim dəyişikliyi təhlili dəniz səviyyəsinin qalxması, səhralaşma, temperaturun yüksəlməsi, ekstremal hava hadisələri və yağıntıların dəyişməsi, habelə hökumətlər tərəfindən cavab olaraq görülən uyğunlaşma və təsirlərin yumşaldılması tədbirləri daxil olmaqla qlobal ekoloji hadisələrlə bağlı İnsan hüquqlarına və ya əlaqəli hüquqi müdafiə vasitələrinə aid ola biləcək hadisələr haqqında insanlara gözlənilən təsirlərə diqqət yetirir. İqlim dəyişikliyinə dair bir çox hüquqi yanaşmalar sağlam ətraf mühit hüququndan, digər əlaqəli hüquqlardan və ya ekoloji hüquqa qarşı yaranan digər yanaşmalardan, məsələn təbiət hüquqlarından istifadə edərək, iqlim ədalətinin təbliği və iqlim vasitəsilə hökumətlər və özəl subyektlər tərəfindən yeni yeni və ya tələb olunan tədbirləri dəstəkləmək üçün istifadə olunur.

## Tarix
2005-ci ildə İnuit fəalı Şeyla Vott-Klute Amerika İnsan Hüquqları Komissiyasına "ABŞ-nin hərəkətləri və ya hərəkətsizliyi nəticəsində qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyinin təsirləri nəticəsində insan hüquqlarının pozulmasına görə" kompensasiya tələbi ilə müraciət edir. Müraciət rədd edilir, lakin komissiya 2007-ci ildə inuit nümayəndələrini insan hüquqları və iqlim dəyişikliyi arasındakı əlaqəyə dair ifadələri verməyə dəvət edir və onları dinləyir.

Elə həmin il Male bəyannaməsi "açıq şəkildə (və ilk dəfə beynəlxalq müqavilədə), iqlim dəyişikliyinin insan hüquqlarından tam istifadə üçün aydın və bilavasitə təsirləri olduğunu" ifadə edir və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Sistemi bu problemi təcili həll etməlidir" məsələsini ortaya qoyur. Növbəti il BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası (HRC) yekdilliklə 7/23 saylı Qətnaməni qəbul edərək, Birləşmiş Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinə, İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannaməsinə, İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq paktına, Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktlara istinad olaraq "iqlim dəyişikliyinin bütün dünyada insanlar və icmalar üçün dərhal və genişmiqyaslı təhlükə yaratdığını, insan hüquqlarının tam şəkildə həyata keçirilməsinə təsir göstərdiyini" qəbul edir. İnsan Hüquqları Şurası (BMT) bu bəyanatları 25 mart 2009-cu il tarixli 10/4 və 30 sentyabr 2011-ci il tarixli 18/22 saylı qətnamələri ilə təsdiqləmiş və genişləndirmişdir.

2009-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının İdarəsinin iqlimin pozulmasından təsirlənə biləcək xüsusi hüquq və insan qruplarını müəyyən edən analitik araşdırma dərc etmişdir. Hesabat 30-a yaxın ölkə, o cümlədən BMT-nin on agentliyi və onlarla başqa təşkilatın təqdimatlarına əsaslanır. Hesabat məcburi köçkünlərə, münaqişə və təhlükəsizlik risklərinə, yerli xalqların, qadınların və uşaqların pozulmuş hüquqlarına diqqət yetirir.
2010-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflərinin Konfransı 2010-cu ildə Meksikanın Kankun şəhərində keçirilən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi Konfransı ilə bağlı hesabatında insan hüquqları və iqlim dəyişikliyi arasındakı əlaqəni müəyyən edən BMT İnsan Hüquqları Şurasının dilini təkrarlayır. Konfransın nəticələrinə dair hesabatda vurğulanır ki, "Tərəflər iqlim dəyişikliyi ilə bağlı bütün tədbirlərdə insan hüquqlarına tam hörmətlə yanaşmalıdırlar".

Son illərdə insan hüquqları ilə ətraf mühit arasında əlaqənin tanınması artıb, lakin bu ikisi arasında münasibətlərə dair hələ də çoxlu suallar var. Nəticədə 2012-ci ildə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası təhlükəsiz, təmiz, sağlam və davamlı ətraf mühitdən istifadə ilə bağlı insan hüquqları öhdəlikləri üzrə mandatı təsdiq edib. Təyin edilmiş müstəqil ekspert Con Knoksun ilkin hesabatında daha sonra qeyd olunub ki, ətraf mühitlə bağlı insan hüquqları öhdəliklərinin tətbiqində daha çox konseptual aydınlığa ən yüksək üstünlük verilməlidir.

2014-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bütün 78 xüsusi prosedur mandat sahibi İnsan Hüquqları Günü münasibətilə birgə bəyanat yayaraq, dövlətləri insan hüquqları çərçivəsində mövcud öhdəliklərini iqlim dəyişikliyi danışıqlarına daxil etməyə çağırıblar. Bu iqlim dəyişikliyindən təsirlənən insanların hüquqlarının bütün cavab strategiyalarında prioritet olmasını təmin edəcək.

2015-ci ilin mart ayından etibarən insan hüquqları üzrə keçmiş Müstəqil Ekspertin təhlükəsiz, təmiz, sağlam və dayanıqlı ətraf mühit hüququnun həyata keçirilməsi ilə bağlı mandatı İnsan Hüquqları və Ətraf Mühit üzrə Xüsusi Məruzəçi kimi yenilənmişdir. 2015-ci ildə Parisdə keçiriləcək Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi Konfransı ərəfəsində Xüsusi Məruzəçi Dövlətlərə məlumat verir ki, gələcək sazişlərlə bağlı danışıqlar zamanı insan hüquqları ilə bağlı öhdəliklərinə müvafiq iqlim dəyişikliyi perspektivini daxil etməyi təmin etməlidirlər.

Tərəflərin konfransı tərəfindən 12 dekabr 2015-ci ildə qəbul edilmiş Paris Sazişi iqlim dəyişikliyi və insan hüquqları arasında əlaqə haqqında məlumatlılığın artırılması üçün ən mühüm göstəricidir.

## İnsan hüquqları qanunu və iqlim dəyişikliyi
İqlim dəyişikliyi təkcə ekoloji dəyişikliklərə səbəb olmur, həm də bütün dünyada cəmiyyətin sosial, iqtisadi, siyasi, mədəni və hüquqi aspektlərinə təsir göstərir. İnsan hüquqları komitəsi təsdiq etmişdir ki, insan hüquqları ilə bağlı öhdəliklər həm beynəlxalq, həm də milli iqlim dəyişikliyi siyasətlərini gücləndirməyə kömək edə bilər. 1972-ci il Stokholm Bəyannaməsi ətraf mühitin keyfiyyətinə insan hüququnun gələcək inkişafının əsasını qoymuşdur..

Ətraf mühitin mühafizəsi adətən insan hüquqları müqavilələrinə daxil edilmir. Əksinə, ətraf mühitin mühafizəsi bu müqavilələrin həyat, qida, su və sağlamlıq hüquqları kimi qoruduğu hüquqlardan irəli gəlir. İrəliləyərkən, iqlim dəyişikliyi siyasətinin hazırlanması kontekstində insan hüquqları hüququ beynəlxalq və milli təsirlərin azaldılması və uyğunlaşma səylərində qəbul edilə bilən fundamental insan hüquqları üçün minimum standartların müəyyən edilməsinə kömək edə bilər.

## Daxil olan hüquqlar
İnsan hüquqları və iqlim dəyişikliyinə dair əksər beynəlxalq bəyanatlar iqlim dəyişikliyinin yaşama, qida, su, sağlamlıq, mənzil, inkişaf və öz müqəddəratını təyinetmə hüquqlarına potensial mənfi təsirlərini vurğulayır. Bu hüquqlar beynəlxalq insan hüquqları qanunun əsas konvensiyalarında verilmişdir, baxmayaraq ki, bunu İnsan Hüquqları Komitəsinin bütün üzvləri və ya BMT-nin İqlim Dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasının tərəfləri bu konvensiyaları imzalamamışlar.

### Yaşamaq hüququ
Yaşamaq hüququ Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 6-cı maddəsi ilə qorunur, burada hər kəsin ayrılmaz yaşamaq hüququ vardır. Yaşamaq hüququ digər hüquqların həyata keçirilmə dərəcəsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. İqlim dəyişikliyinin yaşamaq hüququna həm proqnozlaşdırılan, həm də müşahidə edilən təsirləri var. İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin dördüncü qiymətləndirmə hesabatı artan daşqınlar, tufanlar, isti dalğalar, yanğınlar və quraqlıqlar nəticəsində ölüm və xəsarət alan insanların sayının artacağını proqnozlaşdırır. İqlim dəyişikliyi aclıq və qeyri-kafi qidalanma və uşaqların böyüməsinə və inkişafına, tənəffüs xəstəliklərinə və yer səviyyəsində ozona təsir edən əlaqəli pozğunluqları artırmaqla yaşamaq hüququna eyni dərəcədə təsir edəcək. Dəniz səviyyəsinin qalxması suların istiləşməsi və buz təbəqələrinin əriməsi nəticəsində iqlim dəyişikliyinin yan təsirlərindən biridir. Dəniz səviyyəsinin qalxmasını ölçmək çətindir, lakin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin 2100-cü ilə qədər qlobal orta dəniz səviyyəsinin 0,44–0,74 m yüksələcəyini proqnozlaşdırır. Maldiv adalarındakı Male kimi alçaq dəniz adaları üçün dəniz səviyyəsinin 0,5 metr qalxması 2025-ci ilə qədər adanın 15 faizini, 2100-cü ilə qədər isə yarısını su altında qoyacaq. Əhalinin 42 faizi sahil xəttinin 100 metrliyində yaşadığı üçün hətta qismən daşqınlar boğulma, yaralanma və ölümlə nəticələnə bilər. Müşahidə olunan təsirlər yaşamaq hüququnun artıq yaşamaq hüququna müdaxilə etdiyi təsirlərdir. İqlim dəyişikliyinin özünün təsirlərini öyrənmək miqyasına görə çətindir; iqlim dəyişikliyi onilliklərlə ölçülür. Antropogen iqlim dəyişikliyinin 1998-ci ildən 2008-ci ilə qədər olan onillikdə Avropada yay istisi riskini dörd dəfə artırması ehtimalı 95%-dən çoxdur. 2003-cü ildə Avropada baş verən istilik dalğasının iqlim dəyişikliyi ilə bağlı olması ehtimalı 75 faizdir. Buna əsaslanaraq, yalnız Fransada bu hadisədən artan ölüm 15.000 ölüm təşkil etmişdir.

### Yemək hüququ
İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq Paktın iştirakçısı olan dövlətlərin adekvat qida hüququnu həyata keçirmək üçün mövcud resurslardan mümkün olan ən yaxşı şəkildə istifadə etməli olduğunu bildirən həmin paktın II maddəsindən irəli gəlir. İqlim dəyişikliyi ərzaq təhlükəsizliyinin bütün dörd sütununa təsir edəcək; mövcudluq, giriş, istifadə və sabitlik. Ərzaq hüququ üzrə Xüsusi Məruzəçinin 2008-ci il hesabatında qeyd edilir ki, ekoloji çöküşdən qaçmaqla yanaşı, əhalinin artımı və iqlim dəyişikliyinin təsirləri ilə mübarizə aparmaq üçün dünyanın qida yetişdirmə üsulu köklü şəkildə dəyişməlidir. Paris sazişi qida təhlükəsizliyinin əsas prioritetini və qida istehsalı sistemlərinin iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə qarşı həssaslığını tanıyır. 2-ci maddə iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə uyğunlaşmağı və istixana qazları emissiyalarının qida istehsalına təhlükə yaratmayacaq şəkildə azaldılmasını tələb edir. İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin Dördüncü Qiymətləndirmə Hesabatı 1–3 °C istiləşmə ilə orta və yüksək enliklərdə qida istehsalının artacağını, lakin aşağı enliklərdə məhsuldarlığının azalacağını və yoxsul bölgələrdə ərzaq təhlükəsizliyi riskini artıracağını proqnozlaşdırır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı hesab edir ki, daha 600 milyon insan iqlim dəyişikliyi səbəbindən qida çatışmazlığı ilə üzləşəcək. Bu, xüsusilə Böyük Səhradan cənuba doğru Afrika üçün dağıdıcı ola bilər.

### Su hüququ
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar Komitəsi qeyd edir ki, su hüququ təkcə yaşamaq üçün vacib şərt deyil, həm də digər hüquqlarla ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Məsələn; mənzil, əldə edilə bilən sağlamlıq standartı, adekvat həyat səviyyəsi və qida hüququ kimi hüquqlarlala eynilik təşkil edir. Stern Reviyev deyir ki, insanlar iqlim dəyişikliyinin təsirlərini ən çox dünyada suyun paylanması modellərində dəyişikliklərlə hiss edəcəklər. Artıq quru şəraiti yaşayan ərazilərdə suyun mövcudluğunda daha da azalmalar müşahidə olunacaq, bəzi iqlim modelləri Aralıq dənizi hövzəsində, Cənubi Afrikanın bəzi hissələrində və cənubda 30 faizə qədər illik su axınının azalacağını proqnozlaşdırır. Beşinci Qiymətləndirmə Hesabatında qeyd olunur ki, şirin su ilə bağlı risklər artan istixana qazlarının konsentrasiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır və 21-ci əsrdə iqlim dəyişikliyi əksər quraq subtropik bölgələrdə bərpa olunan yerüstü və yeraltı su ehtiyatlarının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olacağı proqnozlaşdırılır.

### Sağlamlıq hüququ
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 12-ci maddəsi "fiziki və ruhi sağlamlığın əldə edilə bilən ən yüksək standartı hüququ"nu müəyyən edir. Əksər ölkələrin konstitusiyaları sağlamlıq hüququnu bu və ya digər şəkildə qoruyur və bu digər beynəlxalq və regional sənədlərlə geniş şəkildə təmin edilir. İqlim dəyişikliyi dünyanın müxtəlif yerlərində varlılar və kasıblar arasında sağlamlıq bərabərsizliyini artıracaq. 1970-ci ildən bəri Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) hesab edir ki, iqlim dəyişikliyi əsasən Afrikada və digər inkişaf etməkdə olan regionlarda ishal, malyariya və qida çatışmazlığı hallarının artması səbəbindən hər il 150.000 ölümə səbəb olur. Qlobal temperaturun sənayedən əvvəlki səviyyədən cəmi 1 °C yuxarı qalxması iqlim dəyişikliyi ilə bağlı illik ölümləri iki dəfə artıra bilər (ÜST-ə görə).

## Xüsusi məsələlər
BMT-nin insan hüquqları orqanları iqlim dəyişikliyinin zərərli təsirlərinə qarşı xüsusilə həssas olan yerli xalqların hüquqlarını müəyyən edib. İqlim dəyişikliyi Şimali Amerika, Avropa, Latın Amerikası, Afrika, Asiya və Sakit Okean hövzəsində yerli xalqların yaşayış vasitələrini və mədəni kimliklərini bütün dünyada risk altında qoyub. Təxminən bundan 370 milyon yerli əhali təsirlənib.

### Ekoloji miqrasiya
Potensial iqlim əsaslı miqrasiya hazırda iqlim dəyişikliyinin ən mübahisəli yan təsirlərindən biridir. Araşdırmalar göstərir ki, iqlim dəyişikliyi 2100-cü ilə qədər 50–200 milyon yeni məcburi köçkün və beynəlxalq qaçqın yaradameydana gətirə bilər. Asiya, Afrika və kiçik adalardakı meqadeltalar yerli əhalinin genişmiqyaslı yerdəyişməsinə səbəb olacaq daşqın və tufan riski altındadır. İqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu miqrasiya əsas beynəlxalq insan hüquqları normalarına ya təsir edəcək, ya da onları pozacaq.

### İqlim ədaləti
Ekoloji miqrant və ya "iqlim qaçqını" üçün iqlim ədaləti anlayışı ətrafında ciddi müzakirələr gedir. Bu konsepsiya beynəlxalq hüquqi müdafiə ala bilməyən milyonlarla insan üçün hüquqi və siyasi sektorlardakı boşluqları doldurmaq məqsədi daşıyır, çünki bu miqrasiya mənbəyi hələ regional və beynəlxalq hüquqa daxil edilməmişdir. Hal-hazırda kimin iqlim qaçqınları kimi təsnif edilə biləcəyi ilə bağlı müəyyən edilmiş tərif yoxdur, çünki bu beynəlxalq hüquqda hələ təsbit edilməmişdir. 2014-cü ildə Siqo Alesana iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik səbəbindən inkişaf etməkdə olan kiçik ada olan Tuvalu ölkəsini tərk edir. Tuvalu dəniz səviyyəsindən cəmi 4,6 metr hündürlükdədir və dəniz səviyyəsinin qalxması ilə bağlı qaçılmaz təhlükə ilə üz-üzədir. İqlim dəyişikliyinin təsirləri Alesana və ailəsi adından irəli sürülsə də, iş əsasən humanitar əsaslara söykənir. Bununla belə, İmmiqrasiya və Mühafizə Məhkəməsi iqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu ekoloji deqradasiyanın artıq Tuvaluda həyatın xüsusiyyətinə çevrildiyini bildirib. Bu qərar iqlim dəyişikliyinin təsirlərinə əsaslanmasa da, bu o demək deyil ki, iqlim dəyişikliyi ilə bağlı faktorlar ümumiyyətlə nəzərə alınmayıb.

Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı ekoloji miqrantın işlək tərifini təklif etmişdir:

Ekoloji miqrantlar, əsasən həyatlarına və ya yaşayış şəraitinə mənfi təsir göstərən ani və ya mütərəqqi ekoloji dəyişiklik səbəbi ilə adi evlərini tərk etməyə, ya müvəqqəti və ya daimi olaraq tərk etməyə məcbur olan, ölkə daxilinə ya da xaricə köçən fərdlər və ya fərdlər qrupudur.

Ətraf mühit miqrantının nə olduğunun hüquqi cəhətdən məcburi tərifi olmayana qədər həqiqi ədalətə nail olmaq çətin olacaq. İqlim ədaləti konsepsiyası bütün insan hüquqlarının dəstəklənməsi üçün ən şəffaf şəkildə həyata keçiriləcəyini nəzərdə tutur.

### Münaqişə
Beynəlxalq sülhməramlı QHT olan International Alert iqlim dəyişikliyinin təsirlərinin (o cümlədən su qıtlığı, əkin sahələrinin itirilməsi, ekstremal hava hadisələri, daha qısa böyümə mövsümləri və buzlaqların əriməsi) iqtisadi, sosial və siyasi qüvvələrlə qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyi 46 ölkənin adını çəkir.

### Yerli xalqlar
Yerli xalqlar iqlim dəyişikliyinin əhaliyə təsiri baxımından unikal vəziyyətdədirlər. Bir çox yerli xalq təbii həyat tərzi sürür və bu da öz növbəsində iqlim dəyişikliyinin təsiri nəticəsində ciddi şəkildə pozulur. Bir çox ölkələrdə daxili qanunlar əhalinin qalan hissəsinə nisbətən yerli xalqlara fərqli şəkildə tətbiq edilir və bu istənilən hüquqi müdafiəni çətinləşdirir. İqlim dəyişikliyi yerli xalqlara təkcə onların torpaq və su ilə fiziki və mənəvi bağlılığına görə deyil, həm də ən yaxşı təsirin azaldılması strategiyasını tapmaq üçün istifadə edilə bilən xüsusi ekoloji, ənənəvi biliyə malik olduğuna görə müxtəlif yollarla təsir edir.

### Uşaq hüquqları
Xarici İnkişaf İnstitutunun tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, Cənubi Asiyada uşaqlar iqlimlə bağlı təbii fəlakətlərdən sonra insan hüquqlarının pozulmasına xüsusilə həssas ola bilərlər. Buraya gender əsaslı zorakılıq, uşaq əməyi, ailənin dağılması, onların inkişafı və öyrənilməsi üçün maneələr daxil ola bilər. Tədqiqatçılar iddia edirlər ki, uşaq hüquqları fəlakət riskinin azaldılması və ya iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma siyasətlərində nadir hallarda prioritetdir və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma siyasətlərinə uşaq hüquqlarının kritik aspektlərinə, xüsusilə də uşaqların müdafiəsi və təhsilinə toxunan müdaxilələr daxil edilməlidir.

### İnkişaf
Dünyanın ən yoxsul vətəndaşlarının bir çoxunun gündəlik həyatları üçün ətraf mühitdən tamamilə və ya qismən asılı olduğunu nəzərə alsaq, bir çox beynəlxalq inkişaf agentlikləri iqlim dəyişikliyi və inkişafı "bir-biri ilə sıx bağlı" hesab edirlər.

## İstinadlar