open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HIStory/Ghosts

**HIStory/GHosts** – Maykl Ceksonun 1997-ci ildə çıxardığı remix albomu olan Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix albomuna daxil olan qoşa sinql. HIStory mahnısının orijinal versiyası Ceksonun 1995-ci ildə çıxardığı studio albomu yə daxil idi. Lakin bu zaman HIStory ayrıca sinql kimi satışa çıxarılmamışdı. Lakin Ghosts yeni bir parça idi.

HIStory Maykl Cekson,  James Harris III və Terry Lewis tərəfindən bəstələnmiş, daha sonra  Tony Moran tərəfindən remix edilmişdir. Orijinal versiyası kimi, Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix albomuna saxil olan versiyada da bir çox tarixi şəxslərin səslərindən istifadə olunmuş, onlardan sitatlar gətirilmişdir. Ghosts isə Maykl Cekson və Teddy Riley tərəfindən 1997-ci ildə yazılmışdır. Eyni zamanda hər iki mahnı üçün klip də çəklimişdir. Ghosts mahnsı Birləşmiş Krallıqda ilk beşliyə daxil olmuş, lakin bu uğurunu başqa heç bir ölkədə təkrarlaya bilməmişdir.

## HIStory

HIStory mahnsı 1995-ci ildə Maykl Cekson,  James Harris III və Terry Lewis tərəfindən yazılmışdır. Mahnı Maykl Ceksonun  albomuna daxil olan on üçüncü parçadır. Lakin o zaman mahnı sinql kimi satışa çıxarılmamışdı. Bir neçə musiqi kompozisiyasının qarışığından ibarət olan HIStory mahnısında, həmçinin bir çox tarixi şəxsiyyətlərin səslərindən də istifadə edilmişdir. Mahnının əvvəlində isə Maykl Ceksonun 1970-ci ildə verdiyi müsahibədən istifadə edilmişdir. Mahnıda istifadə edilmən musiqi parçaları "Beethoven Lives Upstairs" televiziya filmindən və "Şəkillər Sərgidə" əsərindən alınmışdır. Mahnıda müsahibələrindən istifadə edilən şəxslər isə Charles Lindbergh, Lowell Thomas,  Hank Aaron, Edward Kennedy, Lou Gehrig, II Elizabeth, Malcolm X, Məhəmməd Əli, Şahzadə Margaret və Martin Luter Kingdir.

Sinql 1997-ci ildə satışa çıxarılan Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix albomundan olan ikinci sinqldır. HIStorynin remixini hazırlayarkən Tony Moran 1995-ci il səsyazmasından istifadə etmişdir. Mahnının remix versiyası "Tony Moran's HIStory Lesson" adlandırılmışdır.

Mahnıya çəkilən klip kresloda rahat uzanıb stereo eynək taxmış qadının klipi seyr etməsi səhnəsiylə başlayır. Mahnının klipi klub görüntüləri, divarlarda asılmış müxtəlif monitorlarda Maykl Cekson filmoqrafiyasına daxil olan In the Closet, "Don't Stop Till You Get Enough", "Scream/Childhood", "Black or White", "Jam", "Remember The Time", "Earth Song", "Man In The Mirror", "Say, Say, Say" kliplərin, Ghosts filminin və Bad World Tour turnesi çərçivəsində keçirilmiş konsertlərin görüntülərindən ibarətdir. Klip kresloda uzanan qadının stereo eynəyi gözündən çıxarması ilə yekunlaşır.

gay

## Xarici keçidlər

* YouTube – da HIStory klipinə bax
* YouTube – da Ghosts klipinə bax
Ənzəli (dəqiqləşdirmə)

* Ənzəli (oyun) — Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.
* Ənzəli (rəqs) — Azərbaycanın milli rəqsi. 
* Ənzəli () — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər, Ənzəli şəhristanının inzibati mərkəzi.
* Ənzəli şəhristanı — İran İslam Respublikasının Gilan ostanında inzibati ərazi vahidi. 
* Ənzəli əməliyyatı (1920) — 1920-ci ildə baş vermiş hərbi-dəniz əməliyyatı.
Halay (oyun)

**Halay** — Azərbaycanda uşaq və gənclər arasında toy, eləcə də el şənliklərində dəstələrə bölünərək oynanılan bütün oyunların başlanğıc forması.

## Oyunun quruluşu
Dəstələrə bölünərək oynanılan bütün oyunlar halay ilə başlanır. Əvvəlcə dəstəbaşılar seçilir. Dəstəbaşı iki cür təyin olunur: ya onları oyunçular özləri seçirlər, ya da ümumi razılıq ilə (oyunda və uşaqlar arasında müəyyən keyfiyyətləri ilə fərqlənənləri), çox hallarda isə (əgər oyunçular bir-birini tanımırlarsa) püşk yolu ilə seçirlər.

Dəstəbaşılar təyin olunduqdan sonra dəstələrə bölünmək üçün halaya gedirlər. Oyunçular qol-qola girib, sonra bir yana çəkilirlər. Onlar xəlvəti öz aralarında kimi necə adlandırmaq (məsələn, kimin "armud", kimin "alma") barədə şərtləşib dəstəbaşıların durduğu yerə gəlir və deyirlər:

— Halay gəlmişik.

Dəstəbaşının biri digərinə :

— Gəl! (yəni qəbul et) — deyir.

O biri cavabını verir.

— Gəldim!

Halay gələnlər:

— Kimə "armud", kimə "alma"?

— Mənə armud!

"Armud" adlandırılan oyunçu keçir onun dəstəsinə, "alma" adlandırılan oyunçu isə digər dəstəbaşının arxasında dayanır. Beləliklə oyunçular dəstələrə ayrılır.

## Mənbə
* Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.91.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Halay (dəqiqləşdirmə)

*Halay – Türk milli rəqsi (Azərbaycan milli rəqsi yallıya da bənzəyir.)
*Halay (oyun) — Azərbaycanda uşaq və gənclər arasında toy, eləcə də el şənliklərində dəstələrə bölünərək oynanılan bütün oyunların başlanğıc forması.
Ənzəli (oyun)

**Ənzəli** — Azərbaycanda, əsasən, yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlardan biri.

## Oyunun quruluşu
Oyunda püşkü tapmaq yolu ilə kim uduzarsa, o, belini əyir və qalan oyunçular üç-dörd metr aralıda sıraya düzülürlər (6 nəfər); hər biri əyilənin belindən atlanır, oyunçular hər dəfə aşağıdakı sözləri dönə-dönə deyir və dediklərinə əməl edirlər:

Birdə — Ənzəli, hay ənzəli,İkidə — Xan əkbəri.Üçdə — Xoruz banladı: qu-qulu-qu!Dörddə — Yanbız əzərlər.Beşdə — Taxta çıxarlar. (Bu zaman oyunçu "yatan" oyunçunun belində oturur və soruşur: — Minim, ya düşüm?)

Əyilən: —Min və ya düş! — deyir. Oyun yenə davam edir.

Altıda — Əl, üst, baş dəyməsin.Yeddidə — Tayəl keçərlər,Səkkizdə — Papaq qoyarlar.

Doqquzda isə hamı əyilənin belinə minir, kim yıxılarsa, onun qulaqlarını dartırlar. Oyun keçirilərkən kim bu deyilənlərə əməl edə bilməsə, "yatan"ı əvəz etməli olur.

## İstinadlar
Çilingağac

**Çilingağac** — Azərbaycanda əsasən yazqabağı, bayramqabağı günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan ən qədim oyunlardan biri. Bu oyuna bəzi bölgələrdə pəldəstə deyilir. 

## Oyunun qaydaları

Çilingağac oyunu əsas hallarda iki üsulla oynanılır:

***Birinci üsul:

Oyunda iki-üç nəfər oğlan uşağı iştirak edir. Hər oyunçunun bir dəyənəyi və bir "pəli" olmalıdır. Pəl bir qarış uzunluğunda hər iki ucu düzünə kəsilmiş çubuqdan düzəldilir. Böyük dairəvi cızıq çəkilir. Pəli cızığın ortasında qoyurlar. Püşk yolu ilə oyunu başlayırlar. Oyunçular bir-bir dəyənəklə əvvəlcə pələ vurur, onu yerdən bir qədər aralayıb ikinci dəfə dəyənəklə vurub cızıqdan çıxarmağa çalışırlar. Göstərilən qaydada oyunçular bir-birilə yarışırlar.

***İkinci üsul:

Bu üsulda da oyun başlayana qədər birinci üsulda olan qaydalar yerinə yetirilir. Lakin pəl bir qədər uzun olur. Cızıq da uzun çəkilir. Oyunçular püşk ilə oyuna başlayaraq bir-bir cızığın üstündə durur, sol əllərində şaquli vəziyyətdə tutduqları pəli yuxarıdan aşağı atır, sağ əllərindəki dəyənəklə pəli bərkdən vurub uzaqlaşdırırlar. Kim pəli daha çox uzaqlaşdırarsa, oyunu aparmış olur.
Dangerous (mahnı)

**Dangerous** – Maykl Ceksonun 1991-ci ildə çıxardığı eyniadlı albomuna daxil olan mahnı. Həmin albom Maykl Ceksonun səkkizinci solo studio albomudur. Müəllifləri Maykl Cekson Bill Bottrell və Teddy Riley olan mahnı albomdan çıxarılacaq onuncu sinql kimi düşünülmüşdü. Lakin 1993–cü ildə Maykl Ceksona qarşı uydurma uşaqbazlıq iddianaməsi kompaniyasından  sonra bu planlar təxirə salındı. Həmçinin Ceksonun albomdan çıxardığı digər sinqlların da hit-parad taleyi o qədər də parlaq olmadı.

Dangerous albomu satışa çıxarıldıqdan sonra bir çox mütəxəssislər eyniadlı mahnının sinql kimi ayrıca satışa çıxarıldığı halda böyük uğur qazanacağını söyləyirdilər. Həqiqətən də mahnı dinləyicilər arasında çox böyük sevgi qazandı. Jackson mahnını axırıncı dünya turnesi olan və 1996 – 1997-ci illəri əhatə edən  HIStory World Tour zamanı dəfələrlə canlı şəkildə ifa etdi.

1994 – cü ildə Ceksonun Dangerousu Crystal Cartierdən oğurlaması haqqında iddialar ortaya çıxdı. Lakin hakim ədalətlə qərar verdi və tutarlı dəllilərin olmamasını əsas gətirərək Crystal Cartierin iddiasını rədd etdi.

Dangerous mahnısınn musiqisi Maykl Ceksonun 1987-ci ildə çıxardığı Bad albomuna daxil olan "Streetwalker" mahnsının dəyişdirilmiş versiyasıdır. 2001 –  ci ildə albomun genişlədilmiş versiyası satışa çıxarlarkən "Streetwalker"də bonus parça olaraq alboma əlavə edilmişdir. 1991-ci ildə Dangerous albomunun  yazılması prossi zamanı Jackson Bill Bottrellin prodüserliyi ilə Dangerous mahnısının 6:40 – lik demo versiyasını da yazdırmışdı. Musiqi tənqidçisi  Nelson George qeyd edir ki, "Mahnının demo versiyası final versiyasından çox fərqlidir. Belə ki, demo versiya şirin klavyeləri və sərt kontrastları ilə final versiyaya bənzəmir. Onu da qeyd edək ki, Dangerous mahnısı D Minor açarında ifa edilib.Demo versiya 2004 – cü ilin  noyabr ayında Michael Jackson: The Ultimate Collection albomunda satışa çıxarılıb.

Baxmayaraq ki, Dangerous heç vaxt ayrıca sinql şəklində satışa çıxarılmayıb, lakin bir çox hallarda Ceksonun canlı performanslarının əsas komponentlərindən birini təşkil edib. Cekson mahnını ilk dəfə çanlı şəkildə 1993 – cü il 25 yanvarda 20-ci American Music Awardsın açılışında ifa edib. Bundan sonra bir çox mərasimlərlə yanaşı Dangerous World Tour və HIStory World Tour zamanı da Cekson mahnını canlı ifa edib. Son olaraq isə o, mahnını This Is It konserti zamanı ifa etməyə hazırlaşırdı. Lakin qəfil ölümü bu planın həyata keçirilməsinə imkan vermədi.

## Həmçinin bax
Çuxa sultan Təkəli

**Çuxa sultan Təkəli** – qızılbaş sərkərdəsi, I Şah Təhmasibin vəkili, əmir əl-üməra.

## Həyatı
Əsl adı Bəxşi bəy olan bu Təkəli əmiri I Şah Ismayıla (1501 – 1524) xidmət etmişdi. Şah onu zarafatla "Çuxa sultan" adlandırırdı. Sonra bu adla da tanındı. Çuxa sultan 1525-ci ildə İsfahanın hakimi təyin edilmişdi. Qızılbaşlar dövlətinin böyük əmirlərindən idi.
I Şah Təhmasibin hakimiyyətinin ilk illərində vəzifə uğrunda qızılbaşlar arasında mübarizə gedirdi. Ustaclı eli ilə Təkəli eli arasında bir neçə qanlı çarpışma olmuşdu. Təkəli elinə Əmir çuxa sultan rəhbərlik edirdi.

Təkəlilər və ustaclılar Səksəncək adlı yerdə qarşılaşdılar. Öncə ustaclılar qalib gəldilər. Onlar adlı-sanlı təkəli əmirlərindən olan Qaraca sultanı və Burun sultanı öldürdülər. Sonra şahdan və şahın qvardiyasından istifadə edən rumlular və təkəlilər üstünlük qazandılar. Ustaclı qoşunu basılıb qaçdı. Qaçanlar Rəştə üz tutub Müzəffər sultana sığındılar.

Ustaclı elinin digər qrupu Abdulla xan Təmişlinin və Əhməd sultan Sofuoğlunun başçılığı altında rumlu və təkəli tayfalarına qarşı savaşa başladılar. Onlar da yenildilər.

1527-ci ildə Mustafa bəy (Köpək sultan) Ustaclı Gilandan qoşun çəkərək Ərdəbilə gəldi. Ərdəbilin hakimi Badəncan sultan Rumlunu məğlub edib öldürdü. Ordan Çuxursəəd əyalətinə, rumlu elinin yaşadıqları yerə hərəkət etdi. Vəkil Əli bəy (Div sultan) bu xəbəri eşidib Çuxa sultan Təkəli və Məhəmməd xan Zülqədərin yaxından yardımı ilə səkkiz min qorçu ilə Qərbi Azərbaycana yollandı. Tərəflər Naxçıvanda, Araz çayının yaxasında üz-üzə gəldilər. Ustaclı qoşunu darmadağın edildi. Qoşunun komandanı Mustafa bəy öldürüldü.

Sonra rumlu və təkəli tayfaları arasına təfriqə düşdü. Vəkil Əli bəy (Div sultan) Rumlu Çuxa sultan Təkənin təhriki ilə məhv edildi. Vəkillik mənsəbinə Çuxa sultan yiyə durdu.

1531-ci ildə Çuxa sultan da Hüseyn xan Şamlı ilə düz dolanmayıb öldürüldü. Təkəlilər vəkiliyi Çuxa sultanın böyük oğlu Şahqubad bəyə verilməsini təklif etdilər. Özünə gəlmiş ustaclılar bu təklifə qarşı çıxdılar. Maraqlıdır ki, bu dəfə zülqədər və avşar əmirləri ustaclıları dəstəklədilər. Təkəlilər ustaclılardan bir neçə adam öldürdülər. I Şah Təhmasib təkəli tayfasının qətlinə fərman verdi. Təkəlilər bu hayı eşidib qaçdılar. Adlı-sanlı təkəli əmirləri Osmanlı dövlətinə sığındılar. Şah əmirüməralığı
Abdulla xan Ustaclının və Hüseyn xan Bəydili-Şamlının arasında bölüşdürdü.

## Ailəsi
Çuxa sultan Xanxanım xanımla ailə qurmuşdu. Şahqubad bəy, Əli bəy adlı oğulları vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Çuxa sultan Təkəli, "Soy" dərgisi, 11 (31). Bakı, 2009.
* Ənvər Çingizoğlu, Təkəli eli, Bakı, "Şuşa", 2011.

## Həmçinin bax
* Təkəlilər tayfası
Ness

**Ness** (yun. *Νέσσος*) Yunan mifologiyasında öz qanı ilə Heraklı zəhərləmiş olan kentavr, İksion və Nefelanın oğludur.. Heraklla döyüşdən Yeven çayına qaçmış, lakin Herakl onu Yeven çayında Deyaniranı zorlamaq istədiyi üçün öldürmüşdür. Ölərkən Deyaniraya onun qanının və torumunun yığıb qarışdırarsa, bunun müqabilində Heraklın ona olan məhəbbəti təmin edilmiş olacağını deyir.
.
Diğər bir mənbədə onun Lokra qaçaraq və orada ölməsi bildirilir. Nessin və digər kentavrların qəbiri Xalkidadakı Tafiass təpəsindədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Samuel Adams

**Samuel Adams** () — XVIII əsrdə Amerikada radikalların ən bacarıqlı başçısı
## Həyatı
XVIII əsrdə Amerikada radikalların ən bacarıqlı başçısı Massaçusetsdən olan Samuel Adams idi. O, yorulmadan yeganə bir məqsəd naminə çalışırdı ki, bu da müstəqillik idi. 1740-cı ildə Harvard kollecini bitirdiyi gündən Adams müxtəlif sahələrdə - buxarı nəzarətçisi, vergi toplayan və şəhər mitinqlərinin başçısı kimi xalqa xidmət etmişdi. Biznesdə bəxti gətirməyən Adams siyasətdə qabil və fərasətli idi. Bunu o, Yeni İngiltərə şəhər mitinqindəki hərəkəti ilə sübut etmişdi.

Adamsın əsas məqsədi adamları ictimai və siyasi üstünlüklər haqqında qorxudan azad etmək, onların öz qüvvə və imkanlarını dərk etmələrinə nail olmaq və, beləliklə, onları hərəkata sövq etmək idi. Bu məsələlər haqqında o, qəzetlərdə məqalələr çap etdirir və şəhər mitinqlərində çıxışlar edirdi. Bu çıxışlarda o, kolonistlərə demokratik ruh aşılamağa yönəldilmiş qətnamələr qəbul etməyə çağırırdı.

1772-ci ildə Boston şəhər mitinqində Adams inandırdı ki, kolonistlərin hüquqlarını və şikayətlərini bəyan etmək üçün bir "Barışdırıcı Komitə" seçilməsi vacibdir. Komitə məhkəmələrin maaşlarının gömrük vergilərindən ödənilməsi haqqında Britaniya qərarına qarşı çıxdı; o qorxurdu ki, məhkəmələr artıq öz gəlirləri üçün qanunvericilik orqanlarından asılı olmayacaqlar və bunun da nəticəsində "hökumətin müstəbidlik formasının" yaranmasına yol açılacaqdır. Bu məsələ ilə bağlı olaraq, komitə başqa şəhərlərlə əlaqəyə girdi və xahiş etdi ki, həmin məsələ ilə əlaqədar öz cavablarını hazırlasınlar. Əslində, komitələr koloniyaların hamısında yaradıldı və onlar effektli inqilabi təşkilatların yaradılmasında özül rolu oynadı. Lakin Adamsın bir daha hücuma keçmək üçün kifayət qədər gücü yox idi.

## İstinadlar
Etoliya

**Etoliya** () — tarixi Orta Yunanıstanın qərb hissəsində vilayət. Şimalda Epirlə, qərbdə Axeloy çayı boyunca Akarnaniya ilə, şərqdə Enida və Lokrida ilə həmsərhəd idi. Əsasən dağlıq vilayət olan Etoliyanın cənub hissəsini Korinf körfəzinin sahilləri təşkil edir. Ən böyük şəhərləri Ferm, Kalidon, Plevrondur. Etoliya uzun müddət öz inkişafında Yunanıstanın digər vilayətlərindən geri qalmış, lakin ellinizm Etoliya ittifaqının mövcudluğu sayəsində etoliyalılar Yunanıstanın siyasi həyatında çox mühüm rol oynamağa başladılar. E.ə. 189-cu ildə Etoliya Roma tərəfindən fəth edilmişdir.

## İstinadlar
Axeylər

**Axeylər** və ya **axaylar** — Peloponnes yarmadasının (Yunanıstan) Axayya vilayətində yaşamış qədim yunan tayfası

e.ə. VIII əsrdə Cənubi İtaliyanın bir sıra böyük şəhərlərində (Sibaris, Kroton və s.) məskunlaşmışdılar. Bizim e.ə. 280-cı ildə təşkil etdikləri Axeylər ittifaqı Makedoniya və Romanın təcavüzkar siyasətinə qarşı mübarizədə böyük rol oynamışdır.

## İstinadlar
Lokrlar

**Lokrlar** — Qədim Yunanıstanın mərkəzi hissəsində yerləşən Lokrida vilayətində məskunlaşmış tayfa.

## İstinadlar
Pretorianlar

**Pretorianlar** — Qədim Romada əvvəlcə sərkərdələrin şəxsi mühafizə dəstəsinin, sonralar imperator qvardiyasının əsgərləri.

II əsrin sonundan Romanın siyasi həyatında mühüm rol oynamışlar (dövlət çevrilişlərində iştirak edirdilər). Pretorian qvardiyasını IV əsrdə imperator Konstantin tərəfindən ləğv etmişdir.

## İstinadlar
Senturion

**Senturionlar** — Qədim Roma ordusunda bölmə komandiri

Senturion cəsur və təcrübəli döyüşçülərdən təyin olunurdu. Senturionlar sıravi legionerlərlə müqayisədə müəyyən imtiyazlara malik olub, sərt nizam-intizamın qorunmasında böyük rol oynayırdılar. Əsasən 100 nəfərdən ibarət ordu vahidinə başçılıq edirdilər.
Pretoriya prefekti

**Pretorianlar** — Qədim Romada inzibati bölgü vahidi olan prefekturaya nəzarət edən şəxs.

Pretorianlar Avqustun (e.ə. I əsrin sonu) dövründən Misiri, sonralar bütün əyalətləri idarə edir, habelə məhkəmə və əlahiddə idarə işlərini yerinə yetirirdi.
Qvelflər və gibellinlər

**Qvelflər** — XII–XVI əsrlərdə İtaliyada Müqəddəs Roma imperiyası imperatorlarının öz ağalığını Appenin yarımadasında bərqərar etmək cəhdlərinə etiraz edən siyasi qruplaşma. Tacir-sənətkar təbəqələrindən olan qvelflər imperator tərəfdarları olan gibellinlərlə mübarizə aparırdılar.

**Gibellinlər** — 12–13-cü əsrlərdə qvelflərlə münaqişədə olan siyasi qruplaşma. Əsasən zadəganlardan ibarət olan gibellinlər imperator tərəfdarları idilər. Gibellin sözü Müqəddəs Roma imperiyasında hakim sülalə olan Hohenştafuenlərə (?-1268) məxsus Haubelinq qalasının (alm. *Weiblingen*) adından götürülmüşdür.
Marranlar

**Marranlar** — Orta əsrlərdə İspaniya, habelə Portuqaliyada rəsmi surətdə xristianlığı qəbul etmiş yəhudilər.

Əhalinin digər qruplarından fərqlənirdilər. Ticarət və digər işlərlə məşğul olmaqla yanaşı dövlətdə yüksək vəzifələr də tuturdular. Varlı olduqlarından din xadimləri və feodallar onlara qibtə edirdilər. İnkvizisiya marranları vaxtaşırı xristian dinindən dönməkdə ittiham edib, onları təqiblərə məruz qoyurdu.

## İstinadlar
Triba

**Triba** ( bölürəm, ayırıram) — Qədim Romada triba komisiyasında bir səsə malik əhalinin bölündüyü ərazi və seçki dairələrinin adı. Bu bölgü prinsipi e.ə.VI əsrdə Roma çarı Serviy Tulliy tərəfindən tətbiq edimişdir. Nəticədə Roma ərazisi 4 şəhər və 17 kənd tribasına bölünmüş olur. Sonradan bu say e.ə. 241 ci ildə 35 triba çatır. Ənənəyə görə Roma əhalisi 3 triba — latınlara, sabinlərə (piçenlərə) və etrusklara bölünürdü. İlkin olaraq hər bir triba 100 sonralar isə 300 ailə ya nəsil daxil idi.
Səma mannası

**Səma mannası** — dini əfsanəyə görə səhrada dolaşan israillilər üçün göydən tökülən azuqə
(Yunan: μάννα;Ərəbcə: اَلْمَنُ;bəzən mana, kişi və ya manna kimi də istifadə olunur); Xristanların Müqəddəs Kitabı İncilə görə, bu, İsrail övladlarının Misirdən çıxdıqdan sonra və Kənanı fəth etməzdən əvvəl səhra səfərləri zamanı Allahın onlara göndərdiyi yeməkdir. Bu yemək Quranda üç dəfə qeyd edilmişdir.

Manna Müqəddəs Kitabın "Çıxış" kitabının 16-cı fəslində, "Saylar"ın 11-ci fəslində və Quranın 2-ci fəslində rast gəlinir. Çıxış kitabının 16-cı fəslindəki qeydlərə görə, israillilər Misiri tərk etdikdən sonra ikinci ayın 15-də manna peyda oldu. O zaman Musa israilliləri Elimlə Sinay arasındakı Sin səhrasına apardı. Yeməyə heç nə yox idi. İsrail xalqı Musaya şikayət etdi ki, aclıqdan öləcəklər. Sonra Rəbb Musaya İsrail övladlarına yemək verəcəyini vəd etdi. Həmin gecə Yehova onlara yemək üçün manna göndərməyə başladı və o gündən israillilər 40 il fasiləsiz manna yedilər. Manna gecə vaxtı şehlə birlikdə düşərgəyə düşdü və bu, don kimi bir az yuvarlaq bir şey idi. Forması keşniş toxumuna bənzəyir, mirvariyə bənzəyir, ağ rəngdədir. İsraillilər mannanı yığıb dəyirmanda əzdilər və ya məhlulda döydülər, qazanda qaynadıb tortlar düzəldiblər, təzə yağ kimi dad verirdilər. Adətən altı gün ard-arda yağış yağır, lakin şənbə günü bir gün dayanır ki, insanlar şənbə günü keçirsinlər. Ona görə də altıncı gün yağan yağışın miqdarı ikiqat olacaq. İlk beş gündə düşənlər eyni gündə yeyilməlidir, əks halda səhərə qoyulsa, qurd böyüyəcək və iylənəcək;Yalnız Yeşua xalqı İordan çayının o tayından Kənan torpağına apardıqdan və onlar Kənan torpağının məhsullarını yedikdən sonra yağış dayandı .

Forması:

Keşniç toxumuna bənzəyir, həm də mirvariyəbənzəyir. Rəngi ağ rəngdədir.
Perimetr

**Perimetr** ( — *çevrə*, yaxud  — *ətrafı ölçürəm*) — fiqurun sərhəddinin ümumi uzunluğu (əsasən müstəvi üzərində). Uzunluq kəmiyyətləri ilə ölçülür.

Bəzən həndəsi fiqurun sərhədini də perimetr adlandırırlar.

## Həndəsi fiqurların perimetr düsturları
* Müxtəliftərəfli üçbucaq: a+b+c;
* Bərabəryanlı üçbucaq: 2a+b;
* Bərəbərtərəfli (düzgün) üçbucaq: 3a;
* Düzbucaqlı və paraleloqram: 2(a+b);
* Kvadrat və romb: 4a;
* Müxtəliftərəfli trapesiya: a+b+c+d;
* Bərabəryanlı trapesiya: 2a+b+c.

## Nümunə
* Çoxbucaqlının perimetri onun tərəfləri cəminə bərabərdir.
* dairənin perimetri (onun çevrəsinin uzunluğu) ;;;P = 2  \pi  r = \pi  d ,-yə bərabərdir, burada \pi=3.14159… -sabit, r — dairənin radiusu; d — dairənin diametridir.
* Üçbucaqla əlaqəli düsturlarda (məsələn üçbucağın sahəsinin Heron düsturu ilə hesablanması zamanı) yarımperimetr anlayışından da istifadə edirlər. (**Yarımperimetr** — perimetrin yarısıdır.)

## Xarici keçidlər
* http://www.purplemath.com/modules/perimetr.htm
Mali imperiyası

**Mali imperiyası** — Qərbi Afrikada XIII–XIV əsrlərdən mövcud olmuşdur.

Tumbuktu şəhəri Mali imperiyasının şərqə açılan qapısı idi. XIV əsrdən başlayaraq Mali imperiyası ərəb ölkələri ilə geniş ticarət əlaqələri yaratmışdır. Ölkədən qızıl və qul ixrac edilir, əvəzində duz, parça, kitab və s. alınırdı. Həmin dövrdə ölkəyə çoxlu ərəb ziyalısı və səyyahı axışıb gəlirdi. Yerli hökmdarların dəvət etdikləri ərəb ziyalıları ölkədə müsəlman dininin yayılmasına və dini müəssisələrin yaradılmasına kömək edirdilər.

XVI əsrdən etibarən Mali imperiyası tənəzzül etməyə başlamışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* **Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 3–4.

## Xarici keçidlər
Bambara dili

**Bambara dili** — Malidə Bambara qəbiləsinin danışdığı dil.

Bambara dili Malidə daha geniş yayıldığı üçün milli dil kimi qəbul edilmişdir.

## Mənbə

***Hamlet Qocayev**, *“Afrikada gördüklərim”*, Bakı, “Azərnəşr”, 1986, səh. 4.
Tuareq qəbiləsi

**Tuareq qəbiləsi** — Malidə qəbilə.

Malidə böyük qəbilələrdən biri olan Tuareq qəbiləsinin öz dili var. Onlar Tuareq dilində danışırlar.

Tuareq qəbiləsinin nümayəndələri öz musiqiləri və rəqsləri ilə şərq xalqlarını xatırladırlar.
 
XIX əsrin ikinci yarısında fransız işğalçılarının Qərbi Afrikaya yürüşü zamanı bu qəbilənin nümayəndələri işğalçılara qarşı şücaətlə müqavimət göstərmişlər.

## Mənbə

***Hamlet Qocayev**, *“Afrikada gördüklərim”*, Bakı, “Azərnəşr”, 1986, səh. 4.
Tuareq dili

**Tuareq dili** — Malidə Tuareq qəbiləsinin danışdığı dil.

## Mənbə

***Hamlet Qocayev**, *“Afrikada gördüklərim”*, Bakı, “Azərnəşr”, 1986, səh. 4.
Mor dili

**Mor dili** — Malidə Mor qəbiləsinin danışdığı dil.

## Mənbə

***Hamlet Qocayev**, *“Afrikada gördüklərim”*, Bakı, “Azərnəşr”, 1986, səh. 4.
Ba Bemba

**Ba Bemba** — Malidə xalq qəhrəmanı

XIX əsrin icinci yarısında fransız işğalçılarının Qərbi Afrikaya yürüşü zamanı Ba Bemba işğalçılara qarşı şücaətlə müqavimət göstərmişdir.

Malinin Sikasso şəhərinin qorunması üçün döyüşçüləri ilə birgə son damla qanına qədər işğalçılara qarşı vuruşmuş və nəhayət, düşmənlərin əlinə keçməmək üçün özünü öldürmüşdür

## Mənbə
***Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 5.
Bambaralar

**Bambaralar** — Malidə ən böyük qəbilə və xalq.

Malidə ən böyük qəbilə olan Bambara qəbiləsinin öz dili var. Onlar Bambara dilində danışırlar. Bambara dili Malidə daha geniş yayıldığı üçün milli dil kimi qəbul edilmişdir.

Bambara qəbiləsinin nümayəndələri ailələrə bölünür ki, bu ailələr onların üzvlərinin üzlərindəki çapıq və cizgilərlə bir-birlərindən ayrılırlar. Kişilər üzlərində daha çox gözə çarpan və daha dərin çapıqlar çəkməyə çalışırlar. Hazırda dövlət uşaqların və gənclərin üzlərinin bu cür çapıqlarla yaralanmasına icazə vermir.

XIX əsrin icinci yarısında fransız işğalçılarının Qərbi Afrikaya yürüşü zamanı bu qəbilənin nümayəndələri işğalçılara qarşı şücaətlə müqavimət göstərmişlər.

## Mənbə
* **Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 4.
Pöl qəbiləsi

**Pöl qəbiləsi** — Malidə qəbilə.

Malidə böyük qəbilələrdən biri olan Pöl qəbiləsinin öz dili var. Onlar Pöl dilində danışırlar.

Pöl qəbiləsinin nümayəndələri əsasən heyvandarlıqla məşğul olurlar. Onlar dəri rənglərinin açıqlığı ilə başqa qəbilə nümayəndələrindən fərqlənirlər.

XIX əsrin icinci yarısında fransız işğalçılarının Qərbi Afrikaya yürüşü zamanı bu qəbilənin nümayəndələri işğalçılara qarşı şücaətlə müqavimət göstərmişlər.

## Mənbə
* **Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 4.
Amilkar Kabral

**Amilkar Kabral** () — Qvineya-Bisau xalqının milli qəhrəmanı, PAİQK partiyasının baş katibi.

1973-cü ildə müstəmləkəçilər tərəfindən öldürülmüşdür. Qvineya-Bisau Dövlət Şurasının sədri olmuş Luis Kabralın böyük qardaşıdır.

## Mənbə
***Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 16-17.
Talip Özkan

**Talip Özkan** — Türk aşığı.

## Həyatı

1939-cu ildə Türkiyənin Dənizli adlanan kiçik qəsəbəsində, İzmir yaxınlığında anadan olub. O, lap kiçik yaşlarından incəsənətə böyük maraq göstərmiş və yaşına uyğun olmayan uğurlar qazanmışdır. Körpəliyindən türk xalq musiqisinin ən çox işlənən aləti olan uzunqol sazda çalmağı öyrənib.

1958-ci ildən Talip Özkan Ankarada Türkiyə radiosunda işləyib. Əvvəlcə xorist, sonra alətçi, solist musiqiçi, daha sonra isə baş xorist və musiqişünas vəzifələrində çalışıb. Qeyri-adi musiqi qabiliyyətinə malik olan bu adam türk musiqisinin mənşəyi ilə maraqlanıb.

1977-ci ildən Fransada yaşamaq qərarına gəlir və ilk anlardan burada çoxlarını öz biliyi ilə təəccübləndirir və improvizasiyalarının dərinliyi ilə məftun edir. O, getdikcə tanınır və müxtəlif sazlarda məharətli ifasının ilk valı yaranır.
O, Lil, Florensiya, Renn, Tabarka, Brüssel şəhərlərində keçirilən festivallarda iştirak edib. 1980-ci ildə Fransa radiosu çün "Okora" firmasında ilk valını yazdırır və bu val böyük müvəffəqiyyət qazanır, satış kataloqunun əl-əl gəzən vallarından olur. 1981-ci ilin mayında o, Əlcəzairdə kollekvumda iştirak etmişdir.

## Mənbə

*Hamlet Qocayev, "Afrikada gördüklərim", Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 80.
Məhəmməd Dib

**Məhəmməd Dib** () — Əlcəzairin görkəmli yazıçılarından biri

1920-ci ildə Əlcəzairin Tlemsen şəhərində anadan olub.

Yazıçılıq fəaliyyətinə başlamazdan əvvəl müəllimlik edib, daha sonra isə jurnalist işləyib. Dib hələ gənc ikən Əlcəzair, İsveçrə və Fransa qəzetlərində yazılar çap etdirirdi. Fransanın həftəlis "Letr fransez" qəzeti də onun bir neçə şeir və novellasını çap etmişdi. 1952-ci ildən başlayaraq Məhəmməd Dib "Əlcəzair" adı altında bir silsilə roman çap etdirib. Bu romanlardan biri ("Böyük ev") 1953-cü ildə Fransada Feneon mükafatına layiq görülüb.

## Mənbə
***Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 85–86.

## İstinadlar
Mulud Fereun

**Mulud Fereun** () — Əlcəzairin tanınmış yazıçılarından biri.

Freunun yaradıcılığı onu bütün Məqribdə və Fransada adlı-sanlı yazıçılar sırasına çəkmişdir.

1913-cü il martın 8-də Kabiliyada kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Tanınmış Əlcəzair yazıçılarının bir çoxu kimi Mulud Fereun da əsərlərini fransızca yazıb. Ömrünün son illərini paytaxtda yaşayıb.

Mulud Fereunun ölümündən əvvəl üç romanı çap olunmuşdur: "Kasıbın oğlu", "Torpaq və qan", "Dağlara gedən yollar" romanları. Ölümündən sonra isə "Dostlara məktub" kitabı, yarımçıq qalmış "İldönümü" romanı çap edilmişdir.

## Mənbə
***Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 86–87.

## İstinadlar
Anna Qreki

**Anna Qreki** () — Əlcəzair yazıçısı.

## Həyatı
Əlcəzairdə doğulub böyümüş, milliyyətcə fransız olan qəribə taleli şairlərdən biridir. O, gənc yaşlarından Əlcəzairin istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəyə qoşulmuş, təqib və həbs olunmuş, əzab çəkmişdir. Ölkə istiqlaliyyət qazandıqdan sonra Anna müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışmış və fransız ədəbiyyatından dərs demişdir, lakin o, azad Əlcəzairə dördcə il xidmət edə bilib. 1966-cı ildə 35 yaşında ikən vəfat edib. Ölümündən əvvəl cəmi bir şeirlər kitabı və bir romanı çapdan çıxıb. İkinci şeirlər kitabı isə ölümündən az sonra nəşr olunub.

## Mənbə
* **Hamlet Qocayev**, *"Afrikada gördüklərim"*, Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 89.

## İstinadlar
Xeyrəddin Paşa

**Xeyrəddin paşa** (1822–1890) — müsəlman mütəfəkkiri

## Həyatı
Əslən qafqazlı (güman ki, azərbaycanlı) olan bu şəxs Tunis hakiminin vəziri olmuş, İstanbula qayıdandan sonra 1878-ci ilin dekabrında baş vəzirlikdə məsul vəzifəyə təyin olunmuş və səkkiz ay işləmişdir.

Təcrübəli dövlət xadimi olmaqla bərabər, o, dinə və Qərb elimlərinə dərindən bələd olan bir ziyalı idi.

Xeyrəddin paşa Avropa mədəniyyətinin inkişafını ədalətin və azadlığın mövcudluğu ilə əlaqələndirirdi. Avropada dəqiq qanunlar tətbiq olunduğu halda, müsəlman cəmiyyətində şəriət hökmran idi.

Xeyrəddin paşa Qərb adət-ənənələrinin kor-koranə yamsılanmasına qarşı çıxır və yazırdı: *"İslam dini mədəni inkişafa kömək edən və onu gücləndirən tam siyasi və inzibati təşkilatların yaranmasına qətiyyən zidd deyil"*.

Xeyrəddin paşa iqtisadi inkişafın vacibliyini və sənayeləşdirməni təbliğ etmiş, onun əsərləri ərəbcə, türkcə, fransızca və ingiliscə nəşr olunmuşdur.

## Mənbə
***Erkumend Kuran**, *"Ataman imperiyasında fikri inkişaf (1718-1922)"*, "Aljeri aktualite" qəzeti, Əlcəzair, iyul 1981.

## İstinadlar
Bakı Biznes Mərkəzi

**Bakı Biznes Mərkəzi** — Bakıda, Neftçilər prospektində yerləşən biznes və sərgi mərkəzi.

## Tarixi
Bakı şəhərində, Dənizkənarı Milli Parkda inşa olunmuş Bakı Biznes Mərkəzinin açılışı 2010-cu il martın 12-də olmuşdur. Həmin gün burda "Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009–2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı"nın icrasının birinci ilinin yekunlarına həsr edilmiş konfrans keçirilmişdir. Konfransda iştirak edən Prezidenti İlham Əliyev eyni zamanda Bakı Biznes Mərkəzinin açılışını edib.

## Əsas xüsusiyyətləri
Ümumi sahəsi 4664 kvadratmetr olan üçmərtəbəli Bakı Biznes Mərkəzinin 2025 kvadratmetrlik birinci mərtəbəsində sərgi salonu yerləşir. Burada iştirakçıların sayı 300 nəfərədək olan müxtəlif tədbirlər, konfranslar təşkil etmək mümkündür. Salonda İtaliyadan gətirilmiş müasir texnika — tərcümə avadanlığı, səsgücləndirici qurğular, monitor və proyektorlar quraşdırılmışdır.

Sahəsi 1721 kvadratmetr olan binanın ikinci mərtəbəsində isə on iki, iyirmi beş və əlli nəfərlik üç görüş və konfrans zalları, 250 yerlik restoran var.

Sahəsi 918 kvadratmetr olan üçüncü mərtəbədə 8 ofis və görüş otaqları var.

Binanın bütün mərtəbələrində müasir mebellər və avadanlıq quraşdırılıb, liftlər və eskalatorlar işləyir.

## İstinadlar
Marşal planı

**Marşal planı** — Qərbi Avropaya xarici yardım göstərmək üçün 1948-ci ildə qəbul edilmiş Amerika təşəbbüsü. ABŞ İkinci Dünya müharibəsinin bitməsindən sonra Qərbi Avropa ölkələrinə iqtisadi bərpa proqramları çərçivəsində 13,3 milyard dollar (2023-cü ildə 173 milyard dollara bərabər) yardım edib. Morgentau planını əvəz edərək 3 aprel 1948-ci ildən başlayaraq dörd il fəaliyyət göstərdi.  Lakin 1951-ci ildə Qarşılıqlı Təhlükəsizlik Aktı ilə əvəz olundu. ABŞ-nin məqsədləri müharibə zamanı dağılmış bölgələri bərpa etmək, ticarət maneələrini aradan qaldırmaq, sənayeni modernləşdirmək, Avropanın rifahını yaxşılaşdırmaq və kommunizmin yayılmasının qarşısını almaq idi. Marşal planı dövlətlərarası maneələrin azaldılmasını və Avropa qitəsinin iqtisadi inteqrasiyasını təklif edir, eyni zamanda məhsuldarlığın artırılmasını və müasir biznes prosedurlarının qəbulunu təşviq edirdi.

## İstinadlar
Homotetiya

**Homotetiya** (yunanca ὁμός — "eyni" və θετος — "yerləşmiş") — oxşar çevrilmənin bir növüdür.

*X* nöqtəsini X' keçirən və \overrightarrow{OX'}=k\overrightarrow{OX} -lə eyni xüsusiyyətə malik müstəvi (yaxud fəza) çevrilməsinə *O* mərkəzli və *k* (k\ne 0) əmsallı homotetiya deyilir.

*O* mərkəzli k əmsallı homotetiya çevirməsini adətən H_O^k kimi işarə edirlər.

## Xassələri
* Homotetiya əmsalı 1-ə bərabər olarsa, homotetiya eynilik olur. Yəni belə homotetiya zamanı hər bir nöqtənin inikası özü ilə üst-üstə düşür.
* Homotetiya əmsalı 0 olarsa, onda belə homotetiya zamanı müstəvinin bütün nöqtələri bir nöqtəyə — homotetiya mərkəzinə inikas olacaq.
* k>0 olduqda X və X_1 nöqtələri OX düz xətti üzərində homotetiya mərkəzindən bir tərəfdə yerləşirlər, yəni {X_1} nöqtələri {OX} şüası üzərində yerləşir; kX və X_1 nöqtələri {OX} düz xətti üzərində homotetiya mərkəzinin müxtəlif tərəflərində yerləşirlər, yəni {X_1} nöqtəsi başlanğıcını {O} nöqtəsində, istiqaməti {OX} şüasının əksinə olan şüa üzərində yerləşir.
* k əmsallı homotetiya zamanı {X} və {Y} nöqtələri, uyğun olaraq {X_1} və {Y_1} nöqtələrinə keçirilərsə, bu nöqtələr arasındakı məsafə |k| dəfə dəyişər.
{X_1}{Y_1}=|k| \cdot{XY}

## Xarici keçidlər
* Homotetiya
Cıdır (oyun)

**Cıdır** - Azərbaycanda əsasən yaz və payız fəsillərində uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlardan biridir.

## Oyunun qaydaları

Oyunda üçdən artıq adam iştirak edir. Hər oyunçunun papağı, xüsusi hazırlanmış 1m 40sm uzunluğunda dəyənəyi olmalıdır. Oyunu keçirmək üçün dəyirmi dirək, ağac kötüyü, saplı balta və düz yer seçirlər. Oyunçular əvvəl bir-bir əllərindəki dəyənəyi dirəyə və ya balta sapına vurub sürüşdürərək uzağa atmağa çalışırlar. Dəyənəyi ən geridə qalan oyunçu papağını dirəyin üstünə qoyur və ya balta sapından asır. Ən uzağa düşən dəyənəyin qaldığı yerdə bir cızıq çəkilir və həmin cızıqdan oyunçular dəyənəklərini papağa atırlar. Əvvəlcə papaq sahibi dəyənəyi atır. Əgər oyunçu öz papağını vurarsa, papağını geriyə götürür və oyun əvvəlki qayda ilə yenidən başlanır. Başqa oyunçular papağı vura bilməyəndə oyundan çıxırlar. Cıdırı ayaq üstə, yəni dəyənəyi heç bir yerə vurmadan da oynayırlar. Belə halda hər dəfə yenidən cızıq çəkilir. Çünki dəyənəyi belə atanda çox uzağa gedir və papağı vurmaq çətinləşir. Cıdır oyunu nizə atmaq, ov vurmaq və vuruş məşqini xatırladır.

## İstinadlar
Rafael Martos Sançes

**Rafael Martos Sançes** (isp. *Miguel Rafael Martos Sánchez*) — dünyaşöhrətli ispan müğənnisi.

## Həyatı

Rafael Migel Martos Sançes 5 may 1943-cü ildə Linaresdə anadan olmuşdur. Hələ Rafael 9 aylıq olanda valideynləri Madridə köçür. Bir müddət sonra onun qarşısında sənət seçmək kimi ciddi vəzifə dururdu. Ailəsinin maddi vəziyyətinə görə Rafael dərzi şagirdi kimi işləməyə başlayır.

Tezliklə Rafael vokal səs imkanları ilə çox adamın diqqətini özünə cəlb etdi. Hələ 4 yaşı olarkən məktəb xorunda oxumuşdu. 9 yaşında isə Rafael Avstriyada özünün ilk mükafatını – Avropanın ən yaxşı uşaq səsi mükafatını qazanır. Daha sonra o, təhsilini davam etdirərək vokalçılığın texnikalarını öyrənir və bir neçə məktəbdə öz məharətini göstərir. Onun vokalçı kimi fəaliyyəti 14 yaşından başlayır. 1962-ci ildə Rafael Benidorm festivalının mükafatını qazanır. Bu hadisədən sonra onun şöhrəti daha da artır.

"Linaresdən olan gənc" təxəllüsü ilə tanınan Rafaelin karyerasında ən uğurlu günlərdən biri 1965-ci ilin 3 noyabr günü olur. Həmin gün tək Rafael üçün yox, bütün şou-biznes üçün əlamətdan hadisə idi. O zaman Rafael solo konsert vermişdi və həmin konsertdə 27 mahnı ifa etmişdi. Elə həmin ilin sonlarında onun diski işıq üzü görür. 1966-cı və 1967-ci illərdə Rafael Avroviziyada (Eurovision) iştirak edir və müvafiq olaraq 7-ci və 6-cı yerləri qazanır.

Həmin dövrlərdə Rafael artıq aktyor kimi müxtəlif filmlərə çəkilməyə dəvət alır. 10-a yaxın musiqili filmdə çəkilən Rafaelin ən uğurlu rolu 1968-ci ildə çəkilən "Qoy danışsınlar" ("Digan lo que digan") filmindəki Rafael rolu olur.

Rafael Martos Sançes 1968-ci ildə Latın Amerikası ölkələrinə uzunmüddətli turneyə çıxır və böyük rəğbətlə qarşılanır. Daha sonra isə Londonda, Nyu-Yorkda, San-Fransiskoda ardıcıl olaraq uğurlu solo konsertlər verir.

14 avqust 1974-cü ildə saysız-hesabsız qadın pərəstişkarı olan Rafael Venesiyada yazıçı Natali Fiqeroa ilə ailə həyatı qurur. Bu nikahdan 1973-cü ildə Hakobo, 1974-cü ildə Aleksandra, 1978-ci ildə isə Manuel adlı övladları anadan olur.

1987-ci ildə Rafael yaradıcılığının 25 illiyi münasibətilə Madridin "Santiyaqo-Bernabeu" stadionunda unudulmaz bir solo konsert verir. Bu konsertdə stadion tribunalarını 114 min tamaşaçı tutmuşdu...

Bütün səhnə fəaliyyəti boyu o, ispan dilində 56 disk yazdırmışdı. Bundan başqa digər dillərdə də mahnıları işıq üzü görmüşdü. Hesaba əsasən, Rafaelin 326 qızıl, 49 platin, 1 uran diski və 50 milyon satılmış diski var idi.

2003-cü ilin aprelində Rafael qaraciyər transplantasiyası kimi ağır əməliyyat keçirməsinə baxmayaraq, payızda növbəti diski və Madridin Sarsuela teatrında verdiyi 4 konserti ilə bir daha tamaşaçıların görüşünə gəldi. Dünya şöhrətli müğənninin səhnəyə qayıtdığı bu gün üçün məhz həmin zalın seçilməsi də təsadüfi deyildi. Hələ uzaq 1965-ci ildə Rafael məhz burada debütünü etmişdi. Madrid konsertlərindən sonra Rafael Latın Amerikası ölkələrinə və ABŞ-yə turneyə çıxdı. Bu turneydən qayıtdıqdan sonra bir sıra digər ispan şəhərlərində də konsert verdi. 
 
## Filmoqrafiya

# Qoy danışsınlar! (film, 1968) / Digan lo que digan

## İstinadlar
Eşşək beli sındırdı

**Eşşək beli sındırdı** - Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə yayılan ən qədim oyunlardan biri. Bu oyun müəyyən mənada ənzəliyə bənzəyir, onun davamı kimidir.

## Oyunun qaydaları

Oyunu keçirmək üçün iki dəstəyə ayrılmaq gərəkdir. Dəstələr halay getmək yolu ilə ayrılır. Püşk ilə uduzan dəstə bir-birinin arxasından yapışaraq əyilir, o biri dəstə isə onların belinə tullanıb otururlar. Əgər bu arada dəstədən biri yıxılırsa, dəstələr yerlərini dəyişdirir.
I Amenemhet

**I Amenemhet** (I Amenemhat; ) — XII sülalə qədim Misir fironu, təxminən e.ə. 1994 – 1975 ci illərdə təkbaşına, son on ili  e.ə. 1965 ci ilə kimi oğlu I Sesostrislə birlikdə hıkumdarlıq etmişdir.

## Mənşəyi
Şəxs kimi adı  "Amun yüksəkdədir (zirvədədir)" və ya "Zirvə(dəki) Amun" olmuşdur. Həyat yoldaşı hansısa Nefertat olmuşdur. Anası Nofret Elefantinali nubierlərdən, "Neferti kahinliyi"nə əsasən cənub əyalətli olmuşdur. Atası Sesostrisin kimliyi haqqında elə bir dəqiq məlumat yoxdur.

## Hökmranlığı
Fərz edilir ki, I Amenemhet IV Mentuhotepin (eyniadlı) vəziri ilə eyni şəxsdir. Hakimiyyətə hansı yolla gəlməsi məlum deyildir.
I Amenemhet paytaxtı Tebendən İty-Tauiə, iki məmləkətin (Yuxarı və Aşağı Misirin) sərhəddinə  köçürtmüşdür.
Onun hakimiyyətə gəlməsi haqqında "Neferti kahinliyi"də belə yazılmışdır:

"Yadellilər Misir çaylarının suyundan içəcəklər… Bu məmləkətqarət olunacaq… Dəhşət silahına əlatılacaq, məmləkətdə qiyamlar qalxacaq… Yaxşı nə varsa puç olacaq. Məmləkət məhv olacaq… Nə arsa dağıdılacaq… Məhsuldarlıq ayalacaq… Günəş bir saat şəfəq salacaq, gündüz və kölgə bilinməyəcək… Məmləkət fəlakətdədir… Cənubdan hökumdar yetişəcək – adı Amendir. Onu Nubili qadın dönyaya gətirəcək; Nexenin içində doğulacaq. O Yuxarı Misir tacını qəbul edəcək, başına Aşağı Misir tacını qoyacaq. Hər iki tacı birləşdirərək Horusun və Setin sevimlisinə cevriləcək… İnsanlar bu məşhur insanın oğlunun zamanında sevinəcəklər və əsrlərlə onun adı yad ediləcəklər və fəlakətdən uzaq olacaqlar. Pis niyyətlilər onun qarşısında qoorxudan simasızlaşacaq. Asiyalılar onun qılıncı liviyalılar alovundan  cökəcəklər… Üsyancılar gücü qarşısında çökəcək  Ureya ilanı qiyamçıları ram edəcək. Misiri sürülərini suvarmaq üçün suya mıhtac asiyalılardan qoruyacaq "Hökumdar səddi" tikiləcək. Həqiqət yerini tapacaq, yalan dəf ediləcək. Bütün bunlara hökumdar əyanları sevinəcək. Müdriklər dediklərimin həqiqət olduğunu bilib (mənim yerimə su axıdacaqlar) aləmə yayacaqlar…"

## İstinadlar

## Mənbələr
* Wolfgang Kosack: *Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12*: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. ISBN 978-3-906206-11-0.
* Поучение царя Аменемхета
Papaqaldıqaç

**Papaqaldıqaç** — Azərbaycanda əsasən yazqabağı, bayramqabağı günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan ən qədim oyunlardan biri. Bəzən oyuna "Ağ-qırmızı"da adlandırırlar.

## Oyunun qaydaları
Oyun halayla başlanır. Hər tərəfdə bərabər olmaqla, bir neçə nəfər iştirak edir. Futbol meydançasının yarısı qədər bir sahə iki yerə bölünür, ortadan cızıq çəkilir. Birinci dəstə cızığın bu tərəfində, ikinci dəstə isə o tərəfində durur. Papaq (və ya bayraq) hər iki tərəfdə cızıqdan müəyyən uzaqlıqda ağacdan, dirəkdən, yaxud divardan asılır. Uşaqlar püşk yolu ilə ağ və qırmızı bayraqdan birini seçirlər. Oyuna hakimlik etmək tamaşaçılardan birinə həvalə olunur və onun göstərişilə oyun başlanır. Oyunda iştirak edən uşaqlar cızıq boyu üz-üzə dayanırlar. Oyunçulardan biri "rəqibdən" qorunmaq üçün papağın və ya bayrağın yanında keşik çəkir. Qalan oyunçular isə cızıq boyu dayanan rəqiblərin əlindən tutub dartır, cızıqdan öz tərəfinə keçirməyə cəhd göstərirlər.

Hər iki tərəfin oyunçuları papağı (bayrağı) qaçırmaq üçün əks tərəfə hücum etməyə fürsət axtarırlar. Futbolda olduğu kimi, burda da rəqib tərəfin müdafiəçisini ötmək gərəkdir. Cızığı keçən tərəfin oyunçusuna əl dəyirsə, o "vurulmuş", "əsir" düşmüş hesab olunur. Yoldaşları isə cəld, sürətlə rəqib tərəfə qaçıb bayrağı götürməyə can atmaqla bərabər, "əsiri" azad etməyə, yəni yaxınlaşıb ona əl vurmağa çalışırlar. Ola bilər oyunçu bayrağa yaxın yerdə "əsir" düşsün və xilas olunan kimi çevik bir hərəkətlə rəqiblərin bayrağını götürüb öz tərəfinə qaçırtsın.

Hücuma keçmək, "əsir" düşmək və "əsiri" azad etmək hər iki tərəfdə baş verir və oyun get-gedə gərgin vəziyyət alır. Hər hansı tərəfin papağa (bayrağa) keşik çəkən oyunçudan başqa bütün oyunçuları "əsir" düşərsə, rəqib dəstədən hamı gəlib onun həndəvərinə toplaşır. Papağı (bayrağı) qaçırmaq istəyirlər. O, isə çalışır ki, papağı (bayrağı) verməsin, mümkün qədər onları vurub "əsir" etsin. Ancaq rəqiblər çox olduğundan bir-birini "əsirlik"dən azad edirlər. Axırda rəqib dəstənin oyunçuları papağın yanında tək qalan oyunçunun ətrafında dövrə qururlar, aradan cızıq çəkilir. Rəqib dəstə xorla deyir:

Ay hürmüzü, hürmüzü,
Papağının içi qırmızı,
Sən gəl incitmə bizi,
Papağı götür,
Üç dəfə dolan vur bizi.

Tək qalan oyunçu belə də edir. Papaq oyunçulardan birinə dəysə, onda oyun heç-heçə qurtarmış olur, dəyməsə oyunçu öz dəstəsini xilas etmək üçün tez papağı (bayrağı) atıb sürətlə əks-hücuma keçir, yoldaşlarını əsirlikdən qurtarmağa, oyunda deyildiyi kimi "açmağa" çalışır. Hər iki dəstrənin oyunçuları papağı (bayrağı) da götürüb öz tərəflərinə qaçmağa çalışırlar.

Dəstələrin biri papağı götürməyənail olduqda oyuntəzədən başlanır. Qaçırılan papaqların sayına görə də oyunda hansı tərəfin üstün gəldiyi müəyyən edilir.

Bu oyun çox güman ki, qədim döyüş təlimi məşqinin qalığıdır.

## Mənbə
* '''Novruz bayramı ensklopediyası. Bakı-2008 (Şərq-Qərb). səh.153.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Hil-hil oyunu

**Hil-hil oyunu** — Azərbaycanda əsasən uşaq və gənclər arasında geniş yayılmış ən qədim oyunlardan biridir.

## Ümumi məlumat
Hazırda unudulub aradan çıxmaqda olan maraqlı oyunlardan biri də hil-hildir. Hil-hil oyunu bəlkə də müqəddəs ocağı yad təsirlərindən, özgələrdən qorumaq üçün icra edilən bir mərasimin qalığı olub, sonradan oyuna çevrilmişdir. Bu barədə dəqiq fikir demək çətindir. Hər halda, oyunu xüsusiyyətləri onun uzaq keşmilərə aid olduğunu göstərir.

## Oyunun qaydaları
Bu oyunda üç və daha çox adam iştirak edə bilər. Oyunda kiminsə qələbəsi şərt deyil. Ancaq bu heç də o demək deyildir ki, oyunda hamı bərabər vəziyyətdə olsun. Əksinə, burada oyunçulardan daha çox çeviklik göstərməzsə, o daha çox "işləməli" olacaqdır. Oyun, adətən, yazqabağı və yaz aylarında keçirilir. Hər oyunçuya bir dəyənək və 4–5 santimetrlikdə bir hil(pəl) lazımlıdır. Duz yerdə bir çala-mərə qazılır və ağacla asanca itələmək üçün üstündən 30–40 sm uzunluğunda bir arxcıq düzəldilir. Sonra oyunçuların sayına görə həmin mərənin xırda, çala("yuva")
deyilən çalalar qazılır. Oyunu başlamaq üçün püşk atılır, kim götürsə, oyunu o başlayır. İlk oyunçu çalanın ağzındakı hili itələyir. Hər oyunçu çalışır ki, hili mərədən mümkün qədər uzağa itələsin, ondan sonrakı oyunçunun ağacı hilə dəyməsin. Birinin ağacı hilə dəyməyəndə, o biri oyunçular onu mümkün qədər bərk vurub mərədən uzaqlaşdırırlar. Bu vaxt hili vurub uzaqqlaşdıran oyunçu cəld gəlib öz yuvasına yaxınlaşmalı və ağacını ora dirəməlidir. Dəyənəyi hilə dəyməyən oyunçu onu qabaqlayırsa, hili vurub uzaqlaşdıran hilin dalınca getməli və "işləməli" olacaqdır.

Hil mərədən uzaqlaşdırılır. Oyunda iştirak edənlərin hamısının dəyənəkləri hilə dəymişsə, onda mərədən bir addım uzaqlıqda bir cızıq çəkilir və yenə də növbə ilə ağaclar hilə atılır.

Əgər yenə də nəticə alınmırsa, onda təzə cızıq çəkilir. Oyunçuların birinin ağacı hilə dəyməyənə kimi oyun beləcə davam edir. Beləliklə, oyunçuların biri işləməli olur. Oyundakı gərginlig həm iştirakçılar üçün, həm də kənardan baxanlar üçün maraqlı olur. Ani səhlənkarlıq oyunçunun vəziyyətini dəyişdirir. Çünki dəyəni hilə dəyən oyunçu onu öz yuvasəna vaxtında sala bilməsə, özü hilin dalınca getməlidir. Bu isə çoxyorucudur, oyunda bir növ məğlub olmağa bərabərdir. Oyundakı bu gərgin vəziyyət, hili oyunçulardan birisini mərəyə saldığı vaxtadək davam edir. Ancaq hili mərəyə salmaq o qədər də asan deyil. Çünki o biri oyunçular mərənin ətrafına yığışıb hər cür vasitə ilə hili mərəyə yaxın qoymurlar. Hətta göydə vurb mərədən uzaqlaşdırırlar. Nəhayət, hil mərəyə salınırsa, onda oyun ya qurtarır, ya da göstərilən qayda ilə təzədən başlanılır.

Bu oyun "Mərə-mərə" oyununu da xatırladır. "Mərə-mərə oyununda altı nəfər iştirak edir və altı çala qurulur, oyunçular sıraya düzülərək çalaya daş atırlar. "Hil-hil oyunun başqa növü "Pəlağac"dır. Bu oyunda hili (pəl) iki tərəfdən ucları kəsilmiş 34–40 sm çubuq və çalanı (yuvanı) isə böyük dairə əvəz edir.
Poçt indeksi

**Poçt indeksi** - yazışmaların çeşidlənməsini asanlaşdırmaq məqsədilə poçt ünvanına əlavə edilən hərf və ya rəqəm ardıcıllığı. Hazırda dünyadakı poçt xidmətlərinin əksəriyyəti, o cümlədən Azərbaycan Respublikasında poçt xidmətlərini həyata keçirən "Azərpoçt" MMC poçt indekslərindən istifadə edir.

## Şəhərlərin (rayonların) poçt indeksləri

## Həmçinin bax

* Ümumdünya Poçt Günü
* Ümumdünya poçt ittifaqı
* Məktub

## Xarici keçidlər
* Ünvanı daxil etməklə Azərbaycan ərazisində poçt kodunun təyini
* Poçt indekslərin axtarış sistemi - Azərbaycan
Xanımotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Arealı
Xanımotu cinsinin Azərbaycanda bir növünə — Qafqaz xanımotuna (Atropa caucasica Kr.) təsadüf edilir. Ona əsasən Böyük və Kiçik Qafqazın aşağı və orta dağ qurşaqlarında rast gəlinir. Meşələrdə, meşə açıqlıqlarında, yol və çayların kənarlarında bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax