Hüquq fəlsəfəsi

**Hüquq fəlsəfəsi** hüququn təbiətini və hüququn digər normalar sistemləri, xüsusən də etika və siyasət fəlsəfəsi ilə əlaqəsini araşdıran fəlsəfənin bir qoludur.

Hüquq fəlsəfəsini *Analitik hüquq* və *Normativ hüquqa* bölmək olar. Analitik hüquqşünaslıq hüququn əsas xüsusiyyətlərini müəyyən etməklə hüququn nə olduğunu və nəyin olmadığını müəyyən etmək məqsədi daşıyır. Normativ hüquqşünaslıq həm hüququ formalaşdıran qeyri-hüquqi normaları, həm də qanunun yaratdığı və insan fəaliyyətinə rəhbərlik edən hüquq normalarını araşdırır.

## Analitik Hüquq
Sosial elmlərin metodlarından istifadə etməklə hüquqi anlayışların məzmununu araşdıran eksperimental hüquqdan fərqli olaraq analitik hüquqşünaslıq konseptual təhlil alətləri vasitəsilə hüququn mahiyyəti haqqında ümumi məlumat verməyə çalışır. Hüquqşünaslar konkret yurisdiksiyada konkret məsələ ilə bağlı qanunun nə olduğu ilə maraqlandıqları zaman, hüquq filosofları mədəniyyətlər, zamanlar və məkanlar arasında paylaşılan hüququn xüsusiyyətlərini müəyyən etməkdə maraqlıdırlar. Birlikdə götürüldükdə, hüququn bu təməl xüsusiyyətləri filosofların ardınca getdikləri universal tərifi təklif edir. Ümumi yanaşma filosoflara, məsələn, hüququ əxlaqdan, siyasətdən və ya praktiki səbəblərdən ayıran şeylər haqqında suallar verməyə imkan verir. Çox vaxt bu sahənin alimləri qanunun onu digər hadisələrdən ayıran unikal xüsusiyyətlər toplusuna malik olduğunu güman edirlər, baxmayaraq ki, hamısı bu ehtimalı bölüşmür.

Bu sahə ənənəvi olaraq hüququn mahiyyəti haqqında məlumat verməyə diqqət yetirsə də, bəzi alimlər qanun çərçivəsindəki sahələrin təbiətini, məsələn, hüquq pozuntusu hüququ, müqavilə hüququ və ya cinayət hüququnu araşdırmağa başlamışlar. Bu alimlər qanunun müəyyən sahələrini nəyin fərqləndirdiyinə və bir sahənin digərindən necə fərqləndiyinə diqqət yetirirlər.

Hüququn təbiəti ətrafında bir neçə düşüncə məktəbi inkişaf etmişdir, bunlardan ən təsirlisi:

* Təbii əxlaqi hüquq nəzəriyyəsi, hüququn təbiətə xas olduğunu və ən azı qismən əxlaqı təşkil etdiyini iddia edir. Bu baxımdan, qanunvericilər əxlaqsız qanunları qəbul edə və hətta müvəffəqiyyətlə tətbiq edə bilsələr də, belə qanunlar hüquqi cəhətdən etibarsızdır. Bu fikir Maksim tərəfindən ələ keçirilir: ədalətsiz qanun həqiqi qanun deyil, burada "ədalətsiz" "təbii qanuna zidd" deməkdir. Təbii hüquq nəzəriyyəsi Akvinalı Fomanın fəlsəfəsində, xüsusən də onun "Hüquq haqqında traktat" ında əksini tapmışdır. 20-ci əsrin sonlarında Con Finnis bu nəzəriyyəyə marağı canlandırdı və onun müasir şəkildə işlənməsini təmin etdi.
* Hüquqi pozitivizm, hüququn ilk növbədə sosial faktlardan asılı olması fikridir. Hüquqi pozitivizm ənənəvi olaraq üç doktrina ilə əlaqələndirilmişdir: damazlıq tezisi, ayrıla bilmə tezisi və mülahizə tezisi. Damazlıq tezisində deyilir ki, direktivin qanun olub-olmadığını müəyyən etməyin düzgün yolu direktivin mənbəyinə baxmaqdır. Tezis iddia edir ki, direktivin əxlaqi və ya praktiki məziyyətlərini deyil, məsələn, direktivin qanuni hökumət daxilində müvafiq vəzifəli şəxs tərəfindən verilməsi faktı onun hüquqi qüvvəsini müəyyən edir. Ayrılabilirlik tezisi qanunun konseptual olaraq əxlaqdan fərqli olduğunu bildirir. Hüquq əxlaqı ehtiva edə bilsə də, ayrılıq tezisində deyilir ki, "qanunların əxlaqın müəyyən tələblərini təkrar istehsal etməsi və ya təmin etməsi heç bir mənada zəruri həqiqət deyil, baxmayaraq ki, əslində bunu çox vaxt ediblər". Hüquqi pozitivistlər ayrıla bilənlik tezisinin miqyası ilə bağlı razılaşmırlar. Eksklüziv hüquqi pozitivistlər, xüsusən də Cozef Raz standart tezisdən irəli gedir və əxlaqın ümumiyyətlə qanunun bir hissəsi olmasını inkar edir. Mülahizə tezisində deyilir ki, hakimlər mövcud qanunun nəticəni düzgün müəyyən etmədiyi hallarda onlara mülahizə etmək səlahiyyəti verir və yeni qanun yaradılır. Hüquqi pozitivizmin ən erkən müdafiəçisi Con Ostin olmuşdur. O 19-cu əsrin əvvəllərində Ceremi Bentamın yazılarından təsirlənmişdir. Ostin, qanunun cəza hədəsi ilə dəstəklənən bir əmr olduğunu söylədi. Müasir hüquqi pozitivizm bu baxışdan çoxdan vaz keçib. 20-ci əsrdə iki pozitivist bu sahəyə böyük təsir göstərdi: Hanz Kelsen və Herbert Hart. Kelsen, xüsusilə Avropada bəzi alimlərin bu gün qəbul etdiyi son və əsas hüquq norması olan "grundnorm" anlayışı üçün ən təsirli şəxsiyyətdir. Hart, sanksiyaların qanun üçün vacib olduğuna dair əvvəlki iddianı rədd etdi və bunun əvəzinə qanunun qaydaya əsaslandığını müdafiə etdi. Harta görə hüquq, hüquq subyektlərinin davranışını istiqamətləndirən ilkin qaydalar sistemi və əsas qaydaların necə dəyişdirilməsini, müəyyən edilməsini və mühakimə oluna biləcəyini tənzimləyən ikinci dərəcəli qaydalardır. Hartın nəzəriyyəsi geniş şəkildə bəyənilsə də, XX əsrin sonlarında Ronald Dvorkin, Con Rouls, Cozef Raz və Con Finnis də daxil olmaqla hüquq filosofları arasında qızğın müzakirələrə səbəb oldu.
* Qanunun məhkəmələr, hüquq-mühafizə orqanları və vəkillər tərəfindən qəbul edilən və çox vaxt ziddiyyətli və ya ixtiyari əsaslarla qərar verilən hüquqi realizmdir. Hüquqi realizmə görə hüquq rasional qayda və normalar sistemi deyil. Hüquqi realizm hüququn mücərrəd şəkildə təhlil oluna bilən təbiətə malik olması fikrinə tənqidi yanaşır. Bunun əvəzinə, hüquqi realistlər sosial elmlərdə əsası qoyulmuş hüquqa empirik yanaşmanı və dünyada aktual hüquq praktikasını müdafiə edirlər. Bu səbəbdən, hüquqi realizm çox vaxt hüquq sosiologiyası ilə əlaqələndirilir. ABŞ-də hüquqi realizmi 19-cu əsrin sonlarında Oliver Wendell Holmes və John Chipman Grey ilə ön plana çıxdı. Skandinaviyada isə 20-ci əsrdə Axel Hägerström ilə təsirli oldu.
* Hüquqi şərhçilik qanunun hüquqi mənbəyə əsaslandığını inkar edir, çünki qanun mütləq şəkildə icmaların əxlaq normalarını rəhbər tutan insan şərhindən asılıdır. Hakimlərin birdən çox üsulla işlərə baxma səlahiyyətinə malik olduğunu nəzərə alaraq, hüquqi şərhçilik deyir ki, hakimlər xarakterik olaraq üzv olduqları cəmiyyətlərin əxlaq normalarını, institusional faktlarını və sosial təcrübələrini ən yaxşı şəkildə qoruyan şəkildə qərar verirlər. Hüquqi şərhçilik deyir ki, o cəmiyyətdəki təcrübələrin əsaslandırılmasına dair bəzi əxlaqi həqiqətləri bilməyincə, bir cəmiyyətin qüvvədə olan hüquq sisteminin olub-olmadığını və ya qanunlarından hər hansı birinin nə olduğunu bilmək olmaz. Hüquqi şərhçilik 20-ci əsrin sonlarında Ronald Dvorkinin "Qanun İmperiyası" kitabında öz əksini tapmışdır.

Son illərdə hüququn mahiyyəti ilə bağlı mübahisələr getdikcə daha incələşir. Hüquqi pozitivizm daxilində hüquq və əxlaqın bir-birindən ayrıla bilməsi ilə bağlı mühüm mübahisələr mövcuddur. Eksklüziv hüquqi pozitivistlər iddia edirlər ki, normanın hüquqi qüvvəsi heç vaxt onun mənəvi düzgünlüyündən asılı deyil. İnklüziv hüquqi pozitivistlər iddia edirlər ki, əxlaqi mülahizələr normanın hüquqi qüvvəsini müəyyən edə bilər , lakin bunun belə olması vacib deyil. Pozitivizm inklüzivist nəzəriyyə kimi başlamışdır; lakin sonradan Cozef Raz, Con Qardner və Lesli Qrin də daxil olmaqla nüfuzlu eksklüziv hüquqi pozitivistlər bu ideyanı rədd etdilər.

Tez-tez " Hart-Dvorkin debatı " adlandırılan ikinci mühüm debat, 20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrin əvvəllərində iki ən dominant məktəb, hüquqi şərhçilik və hüquqi pozitivizm arasındakı mübarizəyə aiddir.

## Normativ Hüquq
Hüquq fəlsəfəsi analitik hüquqla yanaşı, normativ hüquq nəzəriyyələri ilə də məşğul olur. "Normativ hüquqşünaslıq qanunla bağlı normativ, qiymətləndirici və digər qaydada göstəriş verən sualları əhatə edir". Məsələn, "Qanunun məqsədi nədir?", "Hansı əxlaqi və ya siyasi nəzəriyyələr qanunun əsasını təşkil edir". Müasir əxlaqi və siyasi fəlsəfədə üç yanaşma təsirli olmuşdur və bu yanaşmalar normativ hüquq nəzəriyyələrində öz əksini tapmışdır:
* Utilitarizm, qanunların ən yaxşı nəticələr əldə etməsi üçün hazırlanmalı olduğu fikridir. Tarixən hüquqla bağlı utilitar düşüncə filosof Ceremi Bentamla əlaqələndirili. Müasir hüquq nəzəriyyəsində utilitar yanaşma tez-tez hüquq və iqtisadiyyat sahəsində çalışan alimlər tərəfindən müdafiə olunur.
* Deontologiya qanunların başqalarının muxtariyyət və hüquqlarını qorumaq öhdəliyimizi əks etdirməsi fikridir. Tarixən, hüquqla bağlı deontoloji düşüncə, xüsusilə görkəmli deontoloji hüquq nəzəriyyəsini formalaşdıran İmmanuel Kantla əlaqələndirilir. Başqa bir deontoloji yanaşmaya müasir hüquq filosofu Ronald Dvorkinin əsərlərində rast gəlmək olar.
* Müasir fəzilət etikası kimi aretaik əxlaq nəzəriyyələri, əxlaqda xarakterin rolunu vurğulayır. Fəzilət hüquqşünaslığı qanunların vətəndaşlar tərəfindən fəzilətli xarakterlərin inkişafına kömək etməli olduğu fikridir. Tarixən bu yanaşma Aristotellə əlaqələndirilir. Müasir fəzilət hüquqşünaslığı fəzilət etikasına dair fəlsəfi əsərlərdən ilham alır.

Hüquq fəlsəfəsinə tənqidi hüquqi tədqiqatlar və libertar hüquq nəzəriyyələri də daxil olmaqla bir çox başqa normativ yanaşmalar mövcuddur.

## Hüquqi problemlərə fəlsəfi yanaşmalar
Hüquq filosofları həmçinin konstitusiya hüququ, müqavilə hüququ, cinayət hüququ və hüquq pozuntusu kimi xüsusi hüquqi subyektlərdə yaranan müxtəlif fəlsəfi problemlərlə də maraqlanırlar. Beləliklə, hüquq fəlsəfəsi müqavilə hüququ nəzəriyyələri, cinayət cəzası nəzəriyyələri, hüquq pozuntusu məsuliyyəti nəzəriyyələri və məhkəmə nəzarətinin əsaslandırılıb-əsaslandırılmaması sualı kimi müxtəlif mövzulara müraciət edir.

## Həmçinin bax
* Tənqidi rasionalizm
* Konstitusiya iqtisadiyyatı
* Eksperimental hüquqşünaslıq
* Hüquq nəzəriyyəsində qeyri-müəyyənlik mübahisəsi
* Məhkəmə
* Hüquq
* Ədalət
* Qanun
* Hüquq və iqtisadiyyat
* Hüquq və ədəbiyyat
* Hüquqi formalizm
* Hüquqi pozitivizm
* Hüquqi realizm
* Libertar hüquq nəzəriyyələri
* Təbii qanun
* Qanunun aliliyi
* Fəzilət etikası

## İstinadlar