open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zurab Noqaideli

**Zurab Temuroviç Noqaideli** (; ) — Gürcüstan siyasi xadimi. 2005–2007-ci illərdə Gürcüstanın baş naziri, "Ədalətli Gürcüstan" siyasi partiyasının lideri.

## Həyatı
M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirmişdir. 1988–1991-ci illərdə Gürcüstan Elmlər Akademiyası Coğrafiya İnstitutunda çalışmışdır. 1992-ci ildə Respublika Parlamentinin üzvü oldu. 1999-cu ildə "Gürcüstan Vətəndaşlar İttifaqı" partiya siyahısı üzrə Gürcüstan parlamentinin üzvü. Parlamentin eyniadlı fraksiyasına daxil olmuşdur. Vergilər və Gəlirlər Komitəsinin sədri seçilmişdir. 2001–2002-ci illər ərzində Maliyyə Naziri idi.

İstefa verdikdən sonra kommersiya bankı işləmişdir və konsaltinq şirkətində ortaq olaraq çalışdı. 27 noyabr 2003-cü ildə Maliyyə Naziri təyin olundu. 17 fevral 2005-ci ildən 2007-ci ilin noyabr ayınadək Gürcüstan Baş Naziri olmuşdur.

Ailəlidir və iki övladı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gürcüstan hökumətinin rəsmi saytında Gürcüstanın baş naziri
* Zurab Noqaidelininin qısa bioqrafiyası
Homo rudolfensis

***Homo rudolfensis*** — nəsli kəsilmiş hominid növlərindən biridir. 1972-ci ildə Keniyanın Koobi Fora regionunda antropoloq Richard Leakey və zooloq Meave Leakey tərəfindən tapılmış və KNM-ER 1470 olaraq kodlanan bir kəllə sümüyü fosilindən yola çıxaraq 1986-cı ildə Valery Alekseyev tərəfindən ayrı bir növ olaraq müəyyən edilmişdir.
Homo gautengensis

Homo gautengensis, fiziki antropoloq Darren Curnoe tərəfindən 2010-cu ildə kəşf edilən hominid növüdür. Cənubi Afrikada əvvəllər Homo habilis, Homo ergaster və ya Australopithecusa aid olduğu düşünülən fosillər arasından aşkar edilmişdir. Darren Curnoe tərəfindən Homo cinsinin ilk növü olduğu irəli sürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Türkanalı oğlan

**Türkanalı oğlan**, **Türkana uşağı** və ya **Nariokotome uşağı** KNM-WT 15000 etiketli Erkən Pleystosen dövründə, təxminən 1.8 milyon il əvvəl yaşayan 11-13 yaşlarında bir uşağın fosilləridir. Skelet 1984-cü ildə Keniyanın Nariokotome şəhərindəki Turkana gölü yaxınlığında *Richard Leakey*in rəhbərlik etdiyi qrupun üzvü Kamoya Kimeu tərəfindən aşkar edilmişdir.

## Yeniyetməlik və yetkinlik yaşı

Turkana uşağı Homo erectus və ya Homo ergaster növlərinə aiddir. Pelvisin forması onun bir oğlan uşağı olduğunu göstərir. Antropoloqlar Tim White və Richard Leakey, mövcud dişlərin çənədəki çıxış vəziyyəti və Epifizeyin kəllə ilə birləşməməsinə əsaslanaraq uşağın təxminən 12 yaşında olduğunu söyləyirlər.

## Morfologiya

Skeletin boyu təxminən 1,60 m-dir, ancaq yetkin olsaydı, 68 kq çəkidə və 1,85 m boyunda ola bilərdi. Skelet 108 sümükdən ibarətdir. Kəllə beyin tutumu təxminən 880 sm³ təşkil edir, ancaq yetkin olsaydı təxminən 910 sm³ ola bilərdi ki, bu da kəllə beyin tutumu 1350 sm³ olan müasir insanların kəllə ölçüsü aralığında olduğunu göstərir. (700-2000 sm³)
Homo floresiensis

**Homo floresiensis**, detalları o qədər də bilinməyən və 15.000 il əvvəl Floresdə yaşayan insan şəklidir. Bu formanın ilk fosilləri 2003-cü ildə kəşf edildiyi və çox az olduğu üçün bu insanlar haqqında məlumatlar çox azdır. Bu insanların əvvəlcə kretinizmə məruz qalan homo sapiensin bir alt növü olduqları düşünülsə də, onların homo erectusun balacalaşmış bir versiyası olduğu fikri də irəli sürülmüşdür. Yeni tədqiqatlar işığında homo floresiensisin bir homo sapiens növü olmaması ehtimalı güclənmişdir, lakin bu insanların spesifik bir “növ” olduğu sübut edilməmişdir.

Homo floresiensisin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətləri, yetkinlərin təxminən 1 metr boya və 25 kiloqram çəkiyə malik olmasıdır. Bu kiçik ölçülərinə görə *[[Con Tolkin|J.R.R. Tolkien]]*in Üzüklərin Ağası kitabından ilham alınaraq onlara Hobbit adı verilmişdir. Bundan əlavə, odu yandıracaq qədər ağıllı olmaları, onları kifayət qədər mübahisəli vəziyyətə gətirmişdir.
Şərqi Karib dolları

**Şərqi Karib dolları** —  Şərqi Karib Dövlətləri Təşkilatının (OECS) 6 ölkəsində istifadə olunan valyuta: Antiqua və Barbuda, Dominika, Qrenada, Sent-Kits və Nevis, Sent-Lüsiya, Sent-Vinsent və Qrenadin, həmçinin  Montserrat və Angilya.

Dəyişdirilə bilən valyuta — sent.  1 Şərqi Karib dolları = 100 sent.

## Sikkələr və əsginaslar

Valyuta məsələsi və onunla aparılan əməliyyatlar, baş qərargahı Sent-Kits adasında yerləşən Şərqi Karib Mərkəzi Bankı (ECCB) vasitəsilə həyata keçirilir. Mərkəzi Bankın təşkilata üzv dövlətlərin ərazisində banknot və sikkə buraxmaq müstəsna hüququ vardır.

1982-ci ildən bəri 1, 2, 5, 10, 25 qəpik və 1 dollar dəyərində yeni sikkələr seriyası dövriyyədədir. 1 ilə 5 qəpik arasındakı sikkələr çoxşaxəli, 2 qəpik isə dördbucaqlı, hamısı alüminium ərintisindən hazırlanmışdır. Ancaq 10 və 25 sent yuvarlaq və mis-nikel ərintisindən hazırlanmışdır. Dollar da yuvarlaq idi, ancaq alüminium bürünc ərintidən. 1989-cu ildə bir dollarlıq sikkə çoxşaxəli oldu və indi mis-nikel ərintisi ilə rəngini sarıdan gümüşə dəyişdirdi. 2002-ci ildən bəri, 1, 2 və 5 qəpik olan son dərəcə dəyirmi yeni sikkələr və indi də yuvarlaq hala gələn yeni 1 dollarlıq sikkə dövriyyəyə daxil oldu. 2009-cu ildən bəri Akmonital ərintisindən 10,25 qəpik və 1 dollar nominallı sikkələr zərb olunmağa başladı. 1 və 2 sent 2015-ci ilin iyul ayında təqaüdə çıxdı və 30 iyun 2020-ci il tarixinədək qanuni qüvvədə qaldı.

## Valyuta məzənnəsi rejimi
1976-cı ildən bəri, Şərqi Karib dolları ABŞ dollarına (ISO 4217 - USD) 2.7: 1 nisbətində bağlanmışdır. Bunu qorumaq üçün Şərqi Karib Mərkəzi Bankı Pul Şurası rejimindən istifadə edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 

## Xarici keçidlər
* '''Eastern Caribbean Central Bank'''
** Eastern Caribbean Central Bank — Banknotes
** Eastern Caribbean Central Bank — Coins
* Şərqi Karib dəniz banknotlarının təsvirləri (catalogofmoney.com)
* Şərqi Karib Dolları banknot qalereyası
Fredriç Hiqar

**Fredriç Hiqar** () — İsveçrəli bəstəkar, dirijor və "Sürix Tonholl Orkestri" -nin qurucu dirijoru.

## Həyatı

## Biblioqrafiya
* 

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
*
Lozanna Konservatoriyası

**The Lozan Haute école de musique** (HEMU, 2010-cu ildən qabaq İnkişaf etmiş Musiqi Araşdırmaları İnstitutu kimi tanınan, 1861-ci ildə Lozan Konservatoriyası olaraq qurulmuşdur) — İsveçrənin Fransız dilli qərb hissəsindəki Romandayda yerləşən bir İsveçrə musiqi məktəbidir. Qərbi İsveçrə Tətbiqi Elmlər Universitetinin qurucu bir təşkilatıdır.
Həmid Abbasbəyli

**Həmid Cavanşir oğlu Abbasbəyli** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Baş Qərargahının tabeliyində olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin baş leytenantı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatları zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Həmid Cavanşir oğlu Abbasbəyli 1991-ci il, noyabrın 17-də Bakı şəhərində anadan olub.

.2006-cı ildə Şəki şəhər 18 nömrəli tam orta məktəbdən, 2009-cu ildə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydən məzun olub.

2009–2013-cü illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində təhsil alıb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 27 iyun 2013-cü il tarixli əmri ilə "leytenant" hərbi rütbəsi, Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıqovun 27 yanvar 2017-ci il tarixli əmri ilə "baş leytenant" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 7 il ərzində motoatıcı taborun motoatıcı bölüyünün motoatıcı taqımının komandiri, xüsusi əməliyyat taborunun xüsusi əməliyyat qrupunun baş kəşfiyyatçısı, xüsusi əməliyyat taborunun xüsusi əməliyyat qrupu komandirinin müavini vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmri ilə "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Hadrutun və Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarına qatılıb. Oktyabrın 19-da Füzuli rayonu ərazisində xidməti vəzifəsinin icrası zamanı şəhid olub. 2 saylı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Xocavəndin azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Subay idi.

## İstinadlar
Cek Falaxi

**Cek Falaxi** () ABŞ aktyoru və ifaçısıdır. Cek *How to Get Away with Murder* (sətri tərcüməsi: "Cinayətdən necə yayınmaq olar") adlı ABC-nin televiziya qanuni dramında baş rollardan birində çəkilərək, şöhrət qazanır.

**Həyatı və fəaliyyəti**

Falaxi Miçiqan ştatının Ann Arbor şəhərində anadan olub. Cekin atası irlandiyalı, anası isə italiyalıdır.
2011-ci ildə Nyu-York universitetini biririr. Universitetdə aktyorluq peşəsini öyrənir və eyni zamanda qısa tamaşalarda iştirak edirdi. Eləcə də Cek filmlərdə çəkilməyə başlayır. Onlardan biri də Nikolas Keyc tərfindən çəkilmiş Rage (Tokarev) filmidir. Lifetime kanalı ilə də bir ara əməkdaşlıq edirdi.
2014-cü ildə Cek Los Ancelesə köçür və burada Şonda Rayemsin *How to Get Away with Murder* (sətri tərcüməsi: "Cinayətdən necə yayınmaq olar") dramında baş rollardan birinə dəvət alır. Cek bu dramında Viola Devisin beş seçilmiş tələbələrdən birini Konnor Uolş oynayır. Serial 2014-cü ildə ilk dəfə nümayiş etdirilir və çox böyük uğur qazanır. Serialın 14 milyondan çox izıəyicisi olub.

## Filmoqrafiya
* Sunburn (Gündən yanma) 2012
* Campus Life (Tələbə həyatı) 2013
* Hunter (Ovçu)2013
* Escape from Polygamy (Poliqamiyadan qaçış) 2013
* Rage 2014
* Blood and Circumstance (Qan və vəziyyət) 2014
* Slider 2014
* Untitled Ari Gold Project (Ari Qoldun adsız proyekti) 2014
* Lily & Kat (Lili və Ket) 2015
* Cardboard Boxer (Boksçu-marionet) 2016
* The Song of Sway Lake (Sallanan gölün mahnısı) 2017

## İstinadlar
Glaucus atlanticus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Pelagik canlıdır, gərginlik səthi altında yaşayırlar. Tropik kəmərin bütün okeanlarının dənizlərində yayılmışlar.

## Görünüşü
Bu növün nümayəndələri arxa ucundan güclü uzanan incə bir bədən ilə xarakterizə olunur. Baş qısadır və bədəndən bir qədər ayrılır. Geniş, yaxşı inkişaf etmiş ayaq ön tərəfdən yuvarlaqlaşdırılır və bədənin arxa ucuna qədər davam edir. Bədən uzunluğu 5–40 mm arasında dəyişir. Glaucus atlanticusun su səthində qalması üçün başqa bir uyğunlaşması vardır. Bu molluskun mədəsində saxlanılan hava baloncuğunun periyodik olaraq udulmasıdır. Hava baloncuğunun bu yerləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq, bədənin mövqeyi taraz tərəfinin aşağıya baxdığı və ayağının suyun səthinə bitişik olduğu tarazlığa çevrilir. Beləliklə mollusk gərginlik səthi boyunca sürünür.

Əsas bədən tonu gümüşüdür. Molluskun bel nahiyyəsi fərdlərdən asılı olaraq tünd göydən qəhvəyi rəngə qədər dəyişir. Ayaq kənar boyunca mavi zolaqla çərçivələnmişdir.

## Qidalanması
Su səthi ilə əlaqəli digər orqanizmlər qida mənbəyi rolunu oynayır. Bunlara müstəmləkə hidroidləri (Physalia physalis, Porpitidae sinfinə daxil aolan atomeduzlar) və ilbizlər (Janthina cinsinin nümayəndələri, öz növlərinin fərdləri) daxildir.

Glaucus atlanticus hidroid yırtıcısının zəhərinə qarşı davamlıdır.

## Çoxalma
Glaucus atlanticus, sinxron hermafroditizm ilə xarakterizə olunur: hər bir fərddə erkək və dişi cinsi vəzilər var və cütləşdikdən sonra yumurta qoyurlar.

## Filateliya
* 1959-cu ildə Yeni Kaledoniya markalarında (Spirografis poliketası ilə birlikdə) təsvir edilmişdir (nominal dəyəri: 10 °F).
* 1993-cü ildə (Physalia physalis ilə) Fici markalarında təsvir edilmişdir (nominal dəyəri: 83 °C).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mehman Qənbərov

**Mehman Nəriman oğlu Qənbərov** () — Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Quru Qoşunlarının polkovnik-leytenantı; 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olub, ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edilib.

## Tərcümeyi-halı
Mehman Nəriman oğlu Qənbərov 1981-ci il, mayın 27-də Ağdam rayonunun Maqsudlu kəndində anadan olub.

1998-ci ildə Bərdə rayonunda Ağdam rayonu 132 saylı köçkün tam orta məktəbindən məzun olub. 1998-2002-ci illərdə Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinin Quru Qoşunları fakültəsində təhsil alıb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu bitirib.

Azərbaycan müdafiə naziri, general-polkovnik Səfər Əbiyevin 26 iyul 2002-ci il tarixli əmri ilə "leytenant" hərbi rütbəsi verilib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmət etdiyi 18 il ərzində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin tədris prosesinin təminatı taborunun təlim maşınları bölüyünün təlim piyada döyüş maşınları taqımının komandiri, motoatıcı taborun qərargah bölüyünün komandiri, motoatıcı taborun motoatıcı bölüyünün komandiri, mexanikləşdirilmiş taborun qərargah rəisinin maddi-texniki təminat üzrə köməkçisi, mexanikləşdirilmiş taborun qərargah rəisinin maddi-texniki təminat üzrə müavini, motoatıcı taborun qərargah rəisi - tabor komandirinin müavini, motoatıcı taborun komandiri və briqada komandirinin maddi-texniki təminat üzrə müavini - maddi-texniki təminat bölməsinin rəisi vəzifələrində xidmət edib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirinin əmrləri ilə 1-ci, 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə", Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 və 95 illiyi, həmçinin "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalları ilə, habelə fəxri fərmanlarla təltif edilib.

2020-ci il, sentyabrın 27-də başlanan Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin azad edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında briqadanın təminatının təşkilində fərqlənib. Sentyabrın 30-da Füzuli rayonu ərazisində xidməti vəzifəsinin icrası zamanı qarşı tərəfdən aşılan atəş nəticəsində şəhid olub. Bərdə Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Füzulinin azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Evli idi, 2 oğlu var.

## İstinadlar
Heyinriç Urban

**Heyinriç Urban** () – Alman violonçel ifaçısı və bəstəkarı.

## Həyatı və karyerası

Heinrich Urban Berlində anadan olub və Ferdinand Laub, Hubert Ries və Richard Hellmann ilə birlikdə təhsil alıb. Königlich Domchor və Königlich Kapelle-də alt mahnı oxudu. Daha sonra Parisdə təhsilinə davam etdi və daha sonra skripkaçı, bəstəkar və musiqi müəllimi olaraq çalışdı. Berliner Dilettanten Orchester Verein (Həvəskar Orkestrlər Cəmiyyəti) dirijoru kimi də xidmət etmişdir. Qeyd olunan tələbələr arasında klavesist Wanda Landowska, Polşalı pianoçu və bəstəkar Ignace Jan Paderewski, Polşalı bəstəkar Mieczysław Karłowicz, Amerikalı bəstəkar Fannie Charles Dillon, Amerikalı bəstəkar Maurice Arnold Strothotte və Polşalı musiqişünas Henryk Opieński var. Berlində öldü.
## İstinadlar
Tağlar (Əhər)

**Tağlar** () - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əhər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.  
## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.

## İstinadlar
Antuan Şarl Lui Lassal

**Antuan Şarl Lui Lassal** () — Diviziya generalı.

## Həyatı

10 May 1775-ci ildə Metzdə anadan olub. On bir yaşında zadagən mənşəyinə görə zabit vəzifəsinə yüksəldi (1786-cı ildə), amma həqiqi hərbi xidmətə16 yaşında 25 May 1791-ci ildə 24-cü Süvari Alayında  başladı.

Napoleon , Parisdəki Pont de la Concorde körpüsünün üzərində Lassalın heykəlinin tikintisinə əmr verdi. 1891-ci ildə Lassalle qalıqları Əlillər Evinə köçürüldü və 1893-cü ildə Lunevilledə  Lassalın şərəfinə abidə ucadıldı.

## İstinadlar
Tələb şoku

**Tələb şoku** iqtisadiyyatda () — mallara və ya xidmətlərə tələbi müvəqqəti artıran və ya azaldan qəfil bir hadisədir.

Müsbət tələb şoku ümumi tələbi (ÜM) artırır və mənfi tələb şoku ümumi tələbi azaldır. Malların və xidmətlərin qiymətləri hər iki halda da təsir göstərir. Mallara və ya xidmətlərə tələb artdıqda, tələb əyrisinin sağa doğru dəyişməsi səbəbindən qiymətləri (və ya qiymət səviyyəsi) artır. Tələb azaldıqda, tələb əyrisinin sola doğru dəyişməsi səbəbindən qiyməti azalır. Tələb şokları vergi dərəcələri, pul təklifi və dövlət xərcləri kimi şeylərdə baş verə bilər. Məsələn, vergi ödəyiciləri vergi endirimlərindən sonra hökumətə daha az borc verirlər, beləliklə şəxsi xərcləri üçün daha çox pul azad edirlər. Vergi ödəyiciləri mal və xidmətlər almaq üçün puldan istifadə etdikdə qiymətləri qalxır.

2002-ci ilin noyabr ayında İngiltərədəki əlverişsiz iqtisadi vəziyyətin ortasında İngiltərə Bankının direktoru Mervin Kinq, daxili iqtisadiyyatın yaxın gələcəkdə "güclü mənfi tələb şokuna" səbəb ola biləcəyi qədər balanssız olduğunu xəbərdar etdi. London İqtisadiyyat Məktəbində o belə izah etdi: “İngiltərə iqtisadiyyatındakı ümumi sabitliyin altında bir tərəfdən güclü istehlakçı və mənzil sektoru ilə digər tərəfdən zəif xarici tələb arasındakı nəzərəçarpacaq bir tarazlıq var.”

2008-ci il qlobal maliyyə böhranı dövründə Amerika Birləşmiş Ştatları iqtisadiyyatına mənfi tələb şoku, ev qiymətlərinin aşağı düşməsi, ipoteka krediti böhranı və ev sərvətlərinin itkisi kimi istehlakçı xərclərinin azalması ilə nəticələnən bir sıra amillərdən qaynaqlandı. Bu mənfi tələb şokunun qarşısını almaq üçün Federal Rezerv faiz dərəcələrini endirdi. Böhrandan əvvəl qlobal iqtisadiyyat müsbət bir qlobal təklif şoku yaşadı. Lakin bundan dərhal sonra qlobal tələb üçün müsbət bir şok qlobal ısınmaya və inflyasiya təzyiqlərinin artmasına səbəb oldu.

## Həmçinin bax

* Maliyyə böhranı

## İstinadlar
Reptilian insanlar

Sürünən humanoidlər və ya antropomorfik sürünənlər folklor, bədii ədəbiyyat və sui-qəsd nəzəriyyələrində görünür.

## Mifologiyada
Bir çox mədəniyyətdə bir hissəsi insan və bir hissəsi sürünən olan canlılar haqqında əfsanələr vardır. Sürünən humanoidinin insan formasında ilk tarixi təsvirlərindən biri başı timsah başı formasında olan Qədim Misir tanrısı Sobek idi. Təcavüzkarlıq və heyvansevərlik kimi oxşar xüsusiyyətlərlə təsvir edilmişdir.

Cənubi Asiya və Cənub-Şərqi Asiya mifologiyasında mövcud olan Naqalar yarı insan və yarı ilan olan yarı ilahi məxluqlardırlar.

## Folklorda
İnsani sürünən kriptidlərin görünməsi bataqlıqların çox olduğu Amerika Birləşmiş Ştatlarının cənub hissəsində çoxdur. 1980-ci illərin sonunda Cənubi Karolina əyalətinin Bishopville şəhərində yüzlərlə "Kərtənkələ adamı" görülmüşdür.

## İstinadlar
Naqa

**Naqa** (नाग) Hinduizm və Buddizmdən gələn böyük bir ilan kimi təsvir edilən ikinci dərəcəli (kiçik) tanrı üçün Sanskrit və Pali dilindəki adıdır. Bununla birlikdə, sözün istifadəsi çox qeyri-müəyyəndir və bu sözlə birdən çox şey ifadə edilə bilər. "Naqalar" olaraq adlandırılan (insan) qəbilə(sin)dən (normal ilanlara (xüsusilə kral kobrası və hind kobrası) və ya fillərə qədər çox fərqli mənalar daşıyır. Dişi naqaya naqi deyilir.

Naqa Mucalinda, Budanın qəyyumu olduğu halda, Balarama Vişnunun naqa şəklində təcəssümünü (reenkarnasiyası) təşkil edir.
Xamaq Monqol

**Xamaq-Monqol xanlığı, Xamaq-Monqol Ulusu** (; 1080–1206) — tarixi monqol dövləti. Xamaq-monqol deyə tanınan monqol tayfa birliyinin dövləti idi. İlk xaqanı Xaydu xan, son xaqanı isə Çingiz xan idi. 1206-cı ildə böyüyərək Böyük Monqol İmperiyasına çevrilmişdir. Xaqanlığın başında Börçigin sülaləsi dururdu. Paytaxtının Kerulen çayının yaxınlığında olduğu ehtimalı vardır.

## Etimologiya
***Xamaq Monqol*** sözü monqolca ***"Bütün monqollar"*** deməkdir. Bunun səbəbi Xamaqmonqol Ulusunda bütün monqol qəbilələrinin və xalqlarının yaşaması idi.

## Hökmdarları ([[Xan]]lar, [[Xaqan]]lar, [[Kağan]]lar)

Bunula belə, görkəmli Azərbaycan alimi Fəzlullah Rəşidəddinə görə, Çingiz Xaqanın atası Yesugey Bahatur da Xamaqmonqol Ulusunun xaqanı idi və Fəzlullah onu öz *"[[Cami ət-Təvarix]]"*-ində *Yesugey xan*, *Yesugey xaqan* adlandırır.

## İstinadlar
Rufiz Budaqov

**Rufiz Şirzad oğlu Budaqov** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Aprel döyüşləri iştirakçısı, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Tərcümeyi–halı
Rufiz Şirzad oğlu Budaqov 12 iyul 1977-ci ildə Ordubad rayonunun Tivi qəsəbəsində anadan olub. 1984–1994-cü illərdə Tivi kənd tam orta məktəbində təhsil alıb.

1995-ci ilin iyulunda Ordubad Rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və 1995–1997-ci illərdə "N" saylı hərbi hissədə xidmət edib.

1998-ci ilin martında Azərbaycan Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzində "Gizir Hazırlığı Kursu"na qatılıb. Müdafiə Nazirliyinin əmri ilə "gizir" hərbi rütbəsi verilib və N saylı hərbi hissəsində tankçı olaraq xidmətə başlayıb. iyun 2004-cü ildə səhhətində yaranan problemə görə təqaüdə göndərilib. Tam müalicədən sonra iyun 2012-ci ildə yenidən hərbi xidmətə qayıdıb.

2016-cı ilin 2–5 aprelində Azərbaycan və Ermənistan arasında baş verən Aprel döyüşləri zamanı cəbhənin Goranboy–Tərtər istiqamətlərində gedən hərbi əməliyyatlar zamanı döyüş tapşırığının icrasında fərqlənib.

2020-ci ilin sentyabrın 27-də başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Madagizin azad edilməsi uğrunda gedən hərbi əməliyyatlar zamanı da fərqlənib. 29 sentyabr 2020-ci ildə Madagiz istiqamətində şəhid olub. 2 saylı Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Müharibə zamanı xüsusi xidmətləri nəzərə alınaraq ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə, həmçinin "Suqovuşanın azad olunmasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.

Müxtəlif illərdə müdafiə nazirlərinin əmrləri ilə 2-ci və 3-cü dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları, "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı ilə, həmçinin fəxri fərmanlarla da təltif edilib.

Evli idi, 1 oğlu və 2 qızı var.

## İstinadlar
Qlenn Teodor Siborq

**Qlenn Teodor Siborq** () — Amerikalı kimyaçı,Nobel mükafatı laureatı.

## Həyatı
Qlenn Teodor Siborq 1912-ci ildə aprelin 19-da Miçiqan ştatında İşpeminq şəhərində anadan olmuşdur. 1934-cü ildə Los-Ancelesdə Kaliforniya universitetini bitirmişdir. 1934–1942, 1946–1961-ci illərdə və 1971-ci ildən Berklidə Kaliforniya universitetində işləmiş, 1958–1961-ci illərdə universitetin prezidenti olmuş, 1942–1946-cı illərdə Çikaqo metallurgiya laboratoriyasında, 1961–1971-ci illərdə ABŞ-nin atom enerjisi üzrə komisiyasının sədri olmuşdur.

1959–1961-ci illərdə elmi məsləhət komitəsinin prezidenti olmuşdur. 1966-cı ildən elmi bilikləri gənclər arasında populyarlaşdırma üzrə Elmi xidmətin prezidenti olmuşdur. 1959–1974-cü illərdə ABŞ-də kimya təhsilinin yeni proqramını hazırlamaq üzrə Komitənin sədri olmuşdur.

## Tədqiqatları
Siborqun əsas tədqiqatları transuran elementlərinin sintezinə və təbii filizlərdən ayrılmasına həsr olunmuşdur. 1940-cı ildə E.M. Makmillan, C. Kennedi və Val ilə birlikdə 94 nömrəli elementin izotopu olan plutonium −238-i, 1941-ci ildə C. Kennedi, A. Val və E. Seqre ilə birlikdə plutonium −239-u sintez etmişdir. Göstərmişdir ki, plutonium −239 səmərəli nüvə yanacağıdır. Əməkdaşları ilə birlikdə 93 nömrəli elementin izotopu neptunium −237-ni (1942-ci ildə), 96 nömrəli elementin izotopu küri −242-ni (1944-cü ildə), 95 nömrəli elementin izotopu amerisium −241-i (1945-ci ildə), 97 nömrəli elementin izotopu berklium −243-ü (1949-cu ildə), 98 nömrəli elementin izotopu kalifornium −244-ü (1950-ci ildə), 101 nömrəli elementin izotopu mendeleevium −256-ı (1955-ci ildə) sintez etmişdir. Sıra nömrəsi 102 olan elamentin sintezində iştirak etmişdir. 1948-ci ildə M. Perlman ilə birlikdə uranın qətranlı filizindən plutoniumun izlərini ayırmışdır. 1952-ci ildə bir qrup əməkdaşı ilə birlikdə termonüvə partlayışından sonra topladıqları nümunədə sıra nömrələri 99 və 100 olan elementlərin izotoplarını aşkar etmişdir. 1945-ci ildə dövri sistemdə Z>89 olan elementlərin yerləşməsinin aktinid nəzəriyəsini təklif etmişdir. 1966-cı ildə V. Vayalo ilə birlikdə Z=110, 114, 126 nüvələrinin nisbi stabilliyinin nəzəri qiymətləndirilməsini aparmışdır. 1963-cü ildə dövrü sistemdə superağır hipotetik elementlərin yerləşdirilməsinin "superaktinid" hipotezini irəli sürmüşdür.

## Atom bombası və Nobel mükafatı
Siborq 1942-ci ildən 1946-cı ilə qədər Manhetten layihəsi çərçivəsində (İkinci Dünya müharibəsi) üçün ilk atom bombası yaratmaq üzrə amerika proqramı) kimya və nüvə fizikası tədqiqatları ilə məşğul olmuşdur.

Siborq atom bombasının Xirosimaya atılmasının təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Ona elə gəlirdi ki, bu, çoxlu sayda həyat bahasına olsa da müharibəni dayandırmaq üçün vacib addım idi. Siborq 1951-ci ildə "transuran elementləri sahəsində kəşflərinə görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür (Edvin Makmillan ilə birlikdə).

## Ölümü
Siborq 1990-cı ilin fevralın 25-də ABŞ-də, Lafayetdə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İngiliscə vikipediyada Qlenn Siborq məqaləsi
Marsiya Kross

**Marsiya Enn Kross** (; ) — Aktrisa.

## Həyatı
Marsiya Kross 25 mart 1962-ci ildə Malboroda (Massaçusets ştatı, ABŞ) Mark və Canet Kross ailəsində anadan olub.

## Sənəti
Aktrisa "Melrose Place" (1992–1997) serialında doktor Kimberli rolu ilə tanınıb. Bundan əlavə Desperate Housewives (2004–12) serialında da Bri Van de Kamp rolunda böyük şöhrət qazanıb.

Kross öz debütünü 1984-cü ildə The Edge of Night serialında edib. Daha sonra Nyu-Yorkdan Los-Ancelesə köçüb və orada kiçik rollarda televiziya filmlərində çəkilməyə başlayıb. 1986–1987-ci illərdə *One Life to Live* serialında çəkilib.

Kross məşhurluğunu Aaron Spellinqin "Melrose Place" serialında əldə edir. Əvvəlcə serialın prodüserləri aktrisanı yalnız bir epizodda iştirak etmək üçün dəvət etdilər, lakin daha sonra Krossun əsas heyətə daxil edilməsinə qərar verdilər. Krossun xarakteri beşinci mövsümdə öldürüləndən sonra onun karyerası zəifləməyə başladı və o, əsasən "Seinfeld", "Spin City", "Ally McBeal" seriallarında epizodlarında görünür. 2003-cü ildə "Everwood" serialında ikinci plan rolunda qazanıb.

2004-cü ildən *Desperate Housewives* serialında Bri van de kamp rolunu qazanıb. Layihə həm ABŞ-də, həm də dünyada çox uğurlu olub və karyerasında ən böyük əhəmiyyət daşıyıb. 2005-ci ildə o, *Emmy Award* mükafatına namizəd olub, lakin Felisiti Haffman-a uduzub, üç dəfə "Qızıl Qlobus" mükafatına namizəd olub, lakin hər dəfə öz rəqiblərinə uduzub.

## Şəxsi həyatı
Marsiya 1993-dcü ilə qədər Riçard Cordanla bir yerdə yaşayıb.

24 iyun 2006-cı ildə Marsiya Tom Mahoni ilə evlənir. Onların əkiz qızları olur.

Aktrisanın həyat yoldaşı xərçənglə mübarizədə qalib gəlir. SAonradan isə aktrisa özü bu xəstəlikdən əziyyət çəkir, hal-hazırda isə vəziyyəti kifayət qədər yaxşıdır.

## İstinadlar
Kokos adaları bayrağı

**[[Kokos adaları]] bayrağı** — 2003-cü ildə yaradılmış və 2004-cü il 6 apreldə qəbul edilmişdir.Bayrağın dizayneri Mohammed Minkomdir.

## Dizayn
Bayraq yaşıl fondadır. Yuxarı sol küncdə sarı rəngli dairə yerləşdirilmişdir. Ölkənin adına istinad edilərək dairənin içində Palma ağacı var. Bayrağın mərkəzində adada yaşayan malay xalqını təmsil edən sarı rəngli ay var. Bayrağın dalğalanan tərəfində, Cənub Xaçı bürcü yerləşdirilmişdir. Bu bürcün yerləşməsi adanın cənub yarımkürəsindəki yerini simvollaşdırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Malaylar
Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

Bu siyahı **[[Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı]]** adına layiq görülən və adları açıqlanan 83 nəfərin adı və hərbi xidməti barədə qısa məlumatı əhatə edir.

## Tarix
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal edilmiş ərazilərin azad edilməsi zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirərkən igidlik və mərdlik nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 dekabr 2020-ci il tarixli 2336 nömrəli Sərəncamına əsasən 34 nəfər ölümündən sonra olmaqla, ən azı **83** nəfər "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı ilə təltif edilib.

"Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalına layiq görülən 83 nəfərdən Sərəncam imzalanan ana görə 2 nəfəri general-leytenant, 6 nəfəri general-mayor, 8 nəfəri polkovnik, 1 nəfəri 1-ci dərəcəli kapitan, 13 nəfəri polkovnik-leytenant, 17 nəfəri mayor, 13 nəfəri kapitan, 6 nəfəri baş leytenant, 6 nəfəri baş gizir, 2 nəfəri gizir, 5 nəfəri kiçik gizir, 1 nəfəri kiçik miçman, 3 nəfəri isə əsgərdir.

"Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalına layiq görülən 83 nəfərdən Sərəncam imzalanan ana görə 37 nəfəri Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin, 21 nəfəri Quru Qoşunlarının, 12 nəfəri Dövlət Sərhəd Xidmətinin, 7 nəfəri Hərbi Hava Qüvvələrinin, 4 nəfəri Daxili Qoşunların, 2 nəfəri isə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin hərbi qulluqçusudur.

Bundan əlavə, Prezident İlham Əliyevin məxfi Sərəncamına əsasən Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin 3 əməkdaşı və Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin "Yarasa" xüsusi təyinatlı dəstəsinin bir neçə hərbi qulluqçusu da bu medala layiq görülüblər.

## Siyahı

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar
Nikaraquada nəqliyyat

**Avtomobil nəqliyyatı** — Nikaraqua Respublikasının nəqliyyat növü.

## Tarixi
Yol nəqliyyatının ölkə iqtisadiyyatındakı rolunun artması (və atlı nəqliyyatın rolunun azalması) avtomobillərin sayının artması səbəbindən 20-ci əsrin birinci yarısında baş verdi.

Yol nəqliyyatının rolu yalnız 1948-ci ildə Pan Amerika magistralının ölkədən keçən 368 kilometrlik hissəsinin inşası başa çatdıqdan sonra sürətlə artmağa başladı.
Lakin 1950-ci illərdə ölkənin yol şəbəkəsi inkişaf etməmiş və magistral yolların uzunluğu qısadır. 1952-ci ildə ölkədə 4.3 min vasitə var idi. 1960-cı illərin birinci yarısında atlar, qatırlar, öküzlər və eşşəklər hələ də əsas nəqliyyat növü idi.

1970-ci illərin əvvəllərində avtomobil nəqliyyatı artıq ölkənin yük dövriyyəsində aparıcı rol oynamışdır. 1972-ci ildə ölkənin avtomobil parkı 55 min avtomobildən ibarət idi (bunlardan 33 min maşın), 1974-cü ildə 52 min avtomobildən (bunlardan 32 min maşın).

1979-cu ildəki Sandinista inqilabından sonra yol şəbəkəsinin genişləndirilməsi və yaxşılaşdırılması başladı (xüsusən əvvəllər ölkənin qalan hissəsindən təcrid olunmuş şimal və şərq bölgələrində), bununla belə, ziddiyyətlərin hərəkətləri nəticəsində yolların mədənçiliyi başladı, nəqliyyat infrastrukturunun xeyli hissəsi Vasitənin bir hissəsi zədələnmiş və ya məhv edilmiş, məhv edilmiş və zədələnmişdir. Nəqliyyatdakı vəziyyət, ABŞ-nin Nikaraquanın tətbiq etdiyi iqtisadi mühasirəsi ilə mürəkkəbləşmişdi (1980-ci illərin əvvəllərinə qədər ölkənin motorlu nəqliyyat vasitəsi parkının əsasını ABŞ istehsalı olan, əsasən ikinci əl vasitələrdən ibarət olduğu və uzun müddətdir işlək olduğu üçün) çətinləşdirdi. 1980-ci illərin əvvəllərindən bəri hökumət avtomobil parkını standartlaşdırmağa çalışdı — CMEA ölkələrinin sənaye əməkdaşlığı proqramına uyğun olaraq, SSRİ Nikaraqua avtomobillərinə və ağır yük maşınlarına (əsasən Lada və UAZ avtomobilləri, KamAZ və KrAZ yük maşınları), GDR — orta və yüngül Yük maşınları (IFA və 'Robur'), ​​kənd avtobusları və MZ motosiklləri və Bolqarıstan — 'Çavdar' avtobusları.

1988-ci ildə ölkənin avtomobil parkı 70-dən çox avtomobil modelindən ibarət idi.

25 fevral 1990-cı ildə, neoliberal islahatlar siyasətinə başlayan ABŞ-nin dəstəyi ilə Violeta Barrios de Chamorro ölkənin prezidenti oldu.

1990-cı ilin yazında ABŞ-də və digər bir neçə xarici ölkədə 'nəqliyyat vasitələri ilə problemi tez bir zamanda həll etmək' üçün kreditlər və kreditlər alındı, vəsaitin bir hissəsi ABŞ-də işlənmiş avtomobillər və avtomobil hissələri almaq üçün ayrıldı (xüsusən İspaniyadan məqsədli bir kredit götürüldü. Avtobusların alınması).

1990-cı ilin aprelində ABŞ Nikaraquada mal satışına qoyulan embarqonu ləğv etdi və köhnə 'Tip C' məktəb avtobuslarını satdı (sonrakı onilliklərdə Nikaragua'da şəhərlərarası avtobusların əsas növü oldu).

Daha sonra, Chamorro-nun islahatları və kredit və kreditlərin qaytarılması zərurəti nəticəsində ölkədə iqtisadi böhran başladı.

## İstinadlar
Ümumdünya İrsi Komitəsi

**Ümumdünya İrs Komitəsi** — UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil ediləcək yerləri təyin edən təşkilatdır. Dünya Mədəni və Təbii İrsin Mühafizəsi Konvensiyasının həyata keçirilməsindən məsuldur, Dünya Mirası Fondunun istifadəsini idarə edir və iştirakçı dövlətlərin istəyi ilə maliyyə yardımı paylayır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən dörd il müddətinə seçilən iyirmi bir üzv dövlətdən ibarətdir.

Ümumdünya irsi komitəsinə 21 ölkə daxildir. Hər il komitəyə bir dövlət rəhbərlik edir. İldə bir dəfə iclas keçirilir. İclasa həmin il komitəyə rəhbərlik etmiş, ölkə başçılıq edir. Komitənin əsas işi yeni namizədlər arasında seçim aparmaq və siyahıda olan irslərin vəziyyətini dəyərləndirməkdir. Ümumdünya irsi komitəsi, həm də Ümumdünya Mədəniyyət Fondunu idarə edir.

Ümumdünya irsi komitəsinə daxil olan 21 ölkənin siyahısı.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İclaslar

## Üzvlər

**[[UNESCO]] Ümumdünya İrsi Komitəsinin üzvləri**

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* UNESCO World Heritage portal – official website 
* The World Heritage List – official searchable list of all Inscribed Properties
Məhərrəm Əliyev (əmək qəhrəmanı)

**Əliyev Məhərrəm Əkbər oğlu** () — tütünçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951).

## Haqqında
16 noyabr 1931-ci ildə Azərbaycan SSR, Astraxanbazar (indiki Cəlilabad rayonu), Təklə kəndində anadan olmuşdur.

1948–1968-ci illərdə Astraxanbazarda Puşkin adına kolxozda kolxozçu, komanda rəhbəri, mühasib müavini və usta kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1968-ci ildən etibarən Cəlilabad rayonunda Nərimanov adına fermanın müdiri olmuşdur.

SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 27 iyul 1951-ci il tarixli fərmanı ilə 1950-ci ildə yüksək tütün məhsulu aldığına görə Əliyev Məhərrəm Əkbər oğluna "Lenin" ordeni, "Oraq və Çəkic" medalı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verildi.

Azərbaycanın ictimai həyatında fəal iştirak etmişdir. 1951-ci ildən bəri Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdur.

2002-cü ildən Azərbaycan Prezidentinin fəxri təqaüdü verilmişdir.

2015-ci il 5 sentyabrda yaşadığı Təklə kəndində vəfat etmişdir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  4-cü cild
Şimali Yuan dövlətinin xanlarının siyahısı

Bu məqalədə Şimali Yuan Dövlətinin bütün xaqanlarının adları yer alır.

= Siyahı =
# Ukhantu xan Toqhon Teymur (hakimiyyət illəri: 1368-1370)
# Biliqtu xan Ayuşridara (hakimiyyət illəri: 1370-1378)
# Usxal xan (1378-1388)
# Dzoriqtu xan Yesuder (1388-1391)
# Ənkə xan (1391-1394)
# Elbeq Niqulesuqçi xan (1394-1399)
# Gün Teymur xan (1399-1402)
# Örüg Teymur xan (1400-1403)
# Ölcey Teymur xan (1403-1412)
# Delbeq xan (1412-1415)
# Oyraday xan (1415-1425)
# Aday xan (1425-1438)
# Taysun xan (1438-1452)
# Aqbarçin Cinon xan (1452-1453)
# Esen Tayşi (1453-1454) (Qeyd: Esen xaqan Çingizli deyildi, Çoros sülaləsindən idi və bir oyrat bəyi idi.)
# Mahakörgis xan (1454-1465)
# Molon xan (1465-1466/1475)
# Manduul xan (1466/1475-1478)
# Dayan xan (1478-1516)
# Barsbold Cinon xan (1516-1519)
# Bodi Alağ xan (1519-1547)
# Daraysun Qoden xan (1547-1557)
# Tümen Casaqtu xan (1557-1592)
# Buyan Secen xan (1592-1603)
# Liqden xan (1603/1604-1634)
# Ecey xan (1634-1635)

= Qalereya =
Nəhəng zirehli

**Nəhəng zirehli** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan növ. Fəsilənin ən iri nümayəndəsidir. Bu növ nəsli kəsilməyə həssas hesab olunur.

## Təsvir

Bədən uzunluğu 75 ilə 100 sm, çəkisi 18 ilə 32 kq arasındadır (qapalı vəziyyətdə 60 kq-a qədər). Nəhəng zirehli hazırda yayılmış ən böyük zirehlidir. Onların zirehi yüksək dərəcədə hərəkətlidir və çoxsaylı seqmentlərə bölünür. Uzunluğu 50 sm-ə qədər olan quyruq beşbucaqlı pulcuqlarla örtülmüşdür. Canlının zirehi qəhvəyi bir rəngə malikdir, qarnı isə nisbətən açıq rəngdədir. Boruya bənzər ağzında 100-ə qədər diş vardır. Onlar quru məməlilərdə ən çox diş sayı olan canlıdır. Ön ayaqlarda, xüsusən də üçüncü barmaqdakı iri dırnaqlar 20 sm uzunluğa çatır və heyvanlar aləmindəki ən uzun dırnaqlardan biri sayılır.

## Yayılması

Nəhəng zirehli daha çox Cənubi Amerikada yaşayır, Amazon ovalığından Venesuela cənubu , Paraqvay və Argentinanın şimalına qədərki ərazidə yayılırlar.

## Həyat tərzi

Nəhəng zirehlis açıq otlaqların yaxınlığında. nəmli cəngəlliklərdə yaşayır. Onlar tək bir həyat tərzi sürən gecə heyvanlarıdır. Yalnız cütləşmək üçün görüşürlər. Yaşayış sahəsi 0,5 ilə 3&nbsp;km² arasında dəyişir. Gündüzlər böyük dırnaqları ilə qazılmış yuvalarda gizlənirlər. Qorumaq üçün və ya həşəratların yüksək ərazidəki mövqelərinə çatmaq üçün, arxa ayaqları üstünə qalxaraq özlərini quyruqları ilə yuxarıya qaldırırlar.

## Qidalanma

Nəhəng zirehlilərin qida rasionuna daha çox termitlər və onların sürfələri daxildir. Yapışqan tüpürcəklə örtülmüş uzun, qurdabənzər dili ilə ovu tuturlar. Termit yuvasında dəlik açdıqdan sonra həşəratların əksəriyyətini yeyir və yuvalarını termitlərin tikililəri yerinə düzəldirlər. Bəzən qarışqa, hörümçək, qurd və leşlə də qidalanırlar.

## Çoxalma

Təxminən dörd aylıq hamiləlikdən sonra dişi bir, nadir hallarda dünyaya iki bala gətirirlər. Körpəyə yalnız anaları baxır. Təxminən 4–6 həftəliyində bala ana südündən kəsilir və 6 aylığında müstəqil olur. 9 ilə 12 ay arasında cinsi yetkinliyə çatır. Nəhəng zirehlilərin ömrü 12 ilə 15 ildir.

## Qoruma statusu

Yetkin nəhəng zirehlilərin təbii düşmənləri jagquar və pumadır. Bu gün ən böyük təhlükə insanlardan gəlir. Heyvanlar bir tərəfdən ətinə görə, digər tərəfdən tarlalara basqınlara görə ovlanır, lakin basqınlar zamanı heyvanlar bitkiləri yemir, sadəcə ov axtarırlar. Növbəti amil yaşayış sahələrini əkin sahələrinə və otlaqlara çevirərək məhv etməkdir. BTTSMB nəhəng zirehlini həssas bir növ kimi göstərir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* Giant Armadillo Project: Habitat Use and Activity
* Hotel Armadillo — PBS Nature video of burrow, adults and baby
Akasiya dayanacağı

**Akasiya Dayanacağı** () — Türk komediyası, ailə serialı. Rejissoru Yaşar Sərinər, yayım şirkəti Erler Filmdir. Serial 14 iyul 2008-ci ildə Kanal D-də yayımlanmağa başladı, 29 avqust 2011-ci ildə yayımlanan 134-cü hissəyə qədər burada yayımlanmağa davam etdi və 29 sentyabr 2011-ci ildə yayımlanan 135-ci bölümdə yayım haqları Star TV-ə verildi. 7 fevral 2012-ci ildə Star TV-də yayımlanan 152-ci bölüm ilə final verdi.  7 noyabr 2012-ci ildə yenidən Kanal D-də yayımlanmağa davam etdi. 1 sentyabr 2012-ci ildə 174-cü bölümdə sona çatdı. Cəmi 5 mövsüm davam etdi.

## Mövzu

; Mövsüm 1

Kamal Günəş (Zəfər Ərgin) varlı bir sənayeçidir. Arvadı Məlahət Günəş (Mələk Baykal) və qızı Tuğçe ilə yaxşı bir həyat yaşayarkən şirkəti iflas etdi və intihar etdi. Bunun üzərinə 15 ildir Kamalın xüsusi taksi sürücüsü olan Nuru bəy (Zəki Alasya), Məlahətin köçdüyü evdə onunla danışaraq qurduğu Akasiya Dayanacağında işləməsini istədi. Qızı bunu istəmir, amma Məlahət qəbul edir.

Ləvənt Ülgənin canlandırdığı Sənan rolu, Ən son atalar eşidər serialında canlandırdığı Qədir rolu kimi bir dələduz formasında təsvir olunub.

Osman Ağa (Cəzmi Basqın) Balkan köçkünü keçmiş pəhləvandır. Rumeli ləhcəsi ilə danışması gülməli səhnələr yaradır. Həmişə özünü avropalı kimi göstərir, amma heç kim onun elə olduğunu düşünmür.

; Mövsüm 2

Bu mövsümdə Nuru bəyin dostu Ramazan ilə qızı Leyla gəlir və atasının əli bir iş tuta bilmədiyi üçün Nuru bəy Leylanı Akasya Dayanacağında işləməyə təklif edir; Leyla da bunu qəbul edir. Duran Ərtürkü Akasiya Dayanacağına dəstək olması üçün edir və razılaşır. Bu vaxt Safiyenin qardaşı Hədiyyə və qızı Narın Avropadan Osmangilə köçürlər. Nuru bəy və Eleni Xanım evlənirlər. Duran Hədiyyəni görəndə aşiq olur. Ancaq 7 il əvvəl sevgilisi olan Cəmilə, silahla Hədiyyəni Durandan ayırmağa çalışır, ancaq bacara bilmir. Bu vaxt Hədiyyə hamilə qalır və Durandan Amerikada körpəni dünyaya gətirməsini istəyir. Əvvəlcə qəbul etmir, amma sonra israr etdiyi üçün qəbul edir və Amerikaya gedir. Bu vaxt Eleni Xanımın çantasını iki qapıçı oğurlayarkən, Arif adlı bir işsiz subay onu xilas etməyə çalışır, o zaman polislər gəlir və Arifin işsiz olduğunu öyrənən Nuru bəy onu Akasiya Dayanacağına dəvət edir. Bir gün Leylanın taksisini bir çantanı tutmağa çalışan bir polis məmuru ələ keçirir və yararsız paltarla yolun ortasında tutulan Leyla polis tərəfindən tutulur və özünü polis bölməsində tapır. Bu zaman polis rəisinin müavini Tolqa gəlir və açarı verir. Bu vaxt Tolqa Leylaya aşiq olur və onu hər dəqiqə sıxır. Qəribə və sevimli şeylər düzəldir. Məsələn, bir gün Leylanın maşını çəkilir və güllərlə təchiz olunur. Nəticədə sevgili olurlar. Ancaq aralarında tez-tez bir anlaşılmazlıq olur və sonda nişanlanırlar. Ancaq Dilək və Obayana heç vaxt evlənməmişdilər. Arada bir dayanacaq sahibi olan Məzahir bəy tez-tez taksi sürücülərini narahat edir.

## Həmçinin bax
* Arxa küçələr

## İstinadlar
Cantar de mio Cid

***El Cantar de mio Cid***, Kastiliya cəngavəri Rodrigo Díaz de Vivar el Campeadorun həyatının son illərindən ilham alınaraq onun qəhrəmanlıqlarının nümayiş etdirildiyi müəllifi məlum olmayan bir əməl mahnısıdır. Mühafizə altında olan versiyası, mövcud tənqidçilərin əksəriyyətinə görə, 1200-cü illər ətrafında tərtib edilmişdir. Əsərdəki hadisələr rekonkista dövründə baş vermişdir. İspaniyanın milli dastanı hesab olunur.

Əsər hal-hazırda orta əsrlərə məxsus əlyazma kimi İspaniya Milli Kitabxanasında saxlanılır və müvafiq olaraq 3 hissədən ibarətdir: Cantar del destierro, Cantar de las bodas və Cantar de la afrenta de Corpes.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Üçqurşaqlı zirehli

**Üçqurşaqlı zirehli** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan növ. Braziliyada yayılmış endemik bir zirehli növüdür. Braziliyada **tatu-bola** kimi tanınır . Bir top kimi yuvarlana bilən iki növ zirehlidən biridir. Son 10 ildə fərdlərin sayı 30% azalıb. Üçqurşaqlı zirehlilər əsasən açıq savannalarda və seyrək meşələrdə yaşayır.

## Qidalanması

Əsas qida mənbəyi qarışqa və termitlərdir. Burunu yerə sıxaraq ov axtarır. Şikarını tapdıqda, bir çuxur qazmağa başlayır. Uzun bir yapışqan dili böcəkləri tutmaq üçün istifadə olunur. Bundan əlavə molyusklar, qurdlar, meyvələr və leşlərlə qidalana bilirlər. Güclü zirehə baxmayaraq, yetkin puma və yaquar dişləmə ilə onu parçalaya bilir. Bununla belə yaşayış yerlərini məhv edən, onları heyvandarlıq üçün otlaqlara çevirən bir insan tərəfindən böyük bir təhlükə yaranır.

## Anatomiya
Üçqurşaqlı zirehlinin uzunluğu 22–27 sm, quyruğu isə 6 ilə 8 sm arasındadır. 1–1,6 kq çəkiyə sahib olurlar. Zireh çevik dəri zolaqları ilə bir-birinə bağlanan, üst-üstə düşməyən keratinləşdirilmiş tərəzilərlə örtülmüş sümüklənmiş dermal qalxanlardan ibarətdir. Zireh arxa, yan, baş, quyruq, qulaq və xarici ayaqları əhatə edir. Bədənin aşağı gövdəsi və daxili səthlərində heç bir qoruma yoxdur və əvəzinə uzun, qaba saçlarla örtülür. Dişlər yalnız həşərat ekzoskeletlərini məhv etmək üçün hazırlanmış yumşaq və mıxa bənzərdir.

Üçqurşaqlı zirehli sıx, demək olar ki, keçilməz bir top formasında yuvarlanmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu zirehlərinin daha çox çeviklik təmin edən digər zirehlilər növlərindən bir qədər zəif olması ilə təmin edilir. Zirehlə gövdə arasında bir hava qatı var. Bu termorequlyasiya qabiliyyəti, bəzi digər zirehli növləri üçün çox quraq bir iqlim şəraitində yaşamalarını təmin edir. Bir topa yuvarlanarkən topu tamamilə bağlamaq üçün baş və quyruq bir-birinə bağlanır.

## Davranışı
Balalar doğulduqdan sonra bir neçə saat ərzində gəzə bilirlər, ancaq bir neçə ay analarının yanında qalırlar. Əsasən tənha bir həyat tərzi sürürlər, ancaq bəzən 2–3 başdan ibarət bir qrup qura bilirlər. Bir topa yuvarlanmaq bacarığı onlara dəliklərdə gizlənməmək imkanı verir. Ərazilərini ifrazatları ilə qeyd işarələyirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Üçqurşaqlı zirehlilər

**Üçqurşaqlı zirehlilər** () — məməlilər sinfinə, zirehlilər fəsiləsinə daxil olan cins. Cənubi Amerikada açıq və yarı açıq yaşayış yerlərində yaşayırlar.

Bütün zirehlilər yalnız üç qurşaqlı zirehlərinə güvənir. Bir yırtıcı tərəfindən hücum edildikdə, bu heyvanlar möhkəm bir top formasında bükülür. Digər zirehlil növləri çoxlu sərt qabıqları səbəbindən bu formada bükülə bilmirlər.

## Təsnifat
Cinsə iki növ daxildir:
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xomiçuvka

**Xomiçuvka** () — Varşavanın Belyanı rayonunda yerləşən ərazi. 14 may 1951-ci ildən Varşava şəhərinin ərazisinə əlavə edilmişdir.

## Yeri
Xomiçuvka Belyanı rayonunun cənub hissəsində yerləşir və sıradaki küçələrlə əhatələnib: cənubdan Kşenjısova, şərqdən Povstansuv Şlonskix və V. Reymont, şimaldan Vulçınska.

## İstinadlar
Ələkbər Cahangirov

**Ələkbər Məhəmməd oğlu Cahangirov** — Azərbaycan hərbi xadimi, Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr komandanı (2024-cü ildən), general-mayor, İkinci Qarabağ müharibəsinin veteranı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı (2020).

## Həyatı
Ələkbər Məhəmməd oğlu Cahangirov Salyan rayonunun Aşağı Noxudlu kəndində anadan olub.

Ələkbər Cahangirov Azərbaycan Ordusunun polkovniki rütbəsində olarkən 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində hərbi hissə komandiri olaraq iştirak etmişdir. Cəbrayılın və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ələkbər Cahangirova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.

Azərbaycanın Cəbrayıl və Şuşa rayonlarının işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 dekabr 2020-ci il və 29 dekabr 2020-ci il tarixli müvafiq sərəncamlarına əsasən "Cəbrayılın azad olunmasına görə" və "Şuşanın azad olunmasına görə" medalları ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarına yüksək peşəkarlıqla rəhbərlik etmiş, düşmənin canlı qüvvəsinin və döyüş texnikasının məhv edilməsində fədakarlıq və rəşadət göstərmiş, vəzifə borcunu ləyaqətlə və vicdanla yerinə yetirmiş Ələkbər Cahangirov "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 iyun 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr komandanı təyin edilmişdir. 7 noyabr 2024-cü ildə ona general-mayor ali hərbi rütbəsi verilib.

## İstinadlar
Babək Ələkbərov

**Babək Mürsəl oğlu Ələkbərov** () — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Çevik Hərəkət Qüvvələrinin komandanı (2023-cü ildən), Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı (2020).

## Həyatı
Babək Mürsəl oğlu Ələkbərov 1987-ci il dekabrın 24-də Abşeron rayonunun Ceyranbatan qəsəbəsində anadan olub. Əslən Qərbi Azərbaycandandır.

Atası Mürsəl Ələkbərov Hamamlı rayonunun Saral kəndində anadan olub. Anası isə Kalinino rayonunun Molla Eyyublu kəndində anadan olub.

Ailəlidir, 3 övladı var.

## Hərbi xidməti
Babək Ələkbərov 2003–2006-cı illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə təhsil alıb. 2006–2010-cu illərdə isə MTN-nin Heydər Əliyev adına Akademiyasının Sərhəd qoşunları fakültəsində ali hərbi təhsil alaraq oradan "leytenant" rütbəsində məzun olub. Məzun olduqdan sonra Sərhəd Qoşunlarının Çevik Hərəkət Qüvvələrində xidmətə başlayıb. 2016-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən Dövlət Sərhəd Xidməti əməkdaşlarının Peşə bayramı günü münasibətilə "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilib. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlanan Vətən Müharibəsinin iştirakçısıdır. Arazboyu əməliyyatlarda böyük şücaət göstərmiş, Zəngilan rayonu və Xudafərin körpüsünün azad edilməsini Ali Baş Komandana məruzə etmişdir.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zaman igidlik və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Babək Ələkbərova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.

## İrsi və xatirəsi
* 2023-cü il martın 15-də İctimai Televiziyanın "Heç kim unudulmur, heç nə yaddan çıxmır" verilişinin növbəti seriyası Babək Ələkbərova həsr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Vətən Müharibəsi
* "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının siyahısı

## İstinadlar