Texnoloji intellekt

**Texnoloji intellekt** (, bəzən *technology intelligence analysis* və ya *tech intelligence* də adlanır) — təşkilatların, dövlət qurumlarının və elmi müəssisələrin texnoloji tendensiyaları, innovasiyalar, rəqabət mühiti və elmi-texniki inkişafı sistemli şəkildə izləmək, təhlil etmək və strateji qərarlara çevirmək məqsədilə həyata keçirdiyi analitik fəaliyyətlər toplusu. Texnoloji intellekt müəssisələrin bazarda üstün mövqe qazanmasına, texnologiya risklərini idarə etməsinə və gələcək inkişaf istiqamətlərini planlaşdırmasına imkan yaradır.

Texnoloji intellektin əsas məqsədi yeni texnologiyaların yaranma və yayılma prosesini izləmək, onların təsirini proqnozlaşdırmaq və strateji qərarverməni məlumatlandırmaqdır. Bu yanaşma müəssisələrə rəqiblərdən əvvəl innovasiyaları tətbiq etmək, investisiya risklərini azaltmaq və bazarın dəyişən tələblərinə uyğunlaşmaq imkanı verir. Eyni zamanda, dövlət səviyyəsində texnoloji intellekt milli təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf və elmi-texniki siyasət üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## Tarixi
Texnoloji intellekt anlayışı XX əsrin ortalarından etibarən sənaye kəşfiyyatı və elmi-tədqiqat fəaliyyətləri ilə bağlı olaraq formalaşmışdır. 1960–1970-ci illərdə ABŞ və Avropa ölkələrində elmi-texniki intellekt () dövlət strukturlarının və böyük sənaye korporasiyalarının diqqət mərkəzinə çevrilmişdir. 1980-ci illərdə texnologiyanın kommersiya və rəqabət üstünlüyündə artan rolu texnoloji intellektin ayrıca bir strateji idarəetmə funksiyası kimi qəbul edilməsinə gətirib çıxardı. XXI əsrdə rəqəmsal transformasiya, süni intellekt və böyük verilənlər (big data) bu sahənin sürətli inkişafını stimullaşdırmışdır.

## Müasir tendensiyalar
Rəqəmsal transformasiya texnoloji intellektin imkanlarını genişləndirmişdir. Süni intellekt, avtomatlaşdırılmış məlumat toplama sistemləri, blokçeyn əsaslı məlumat doğrulama texnologiyaları bu sahənin daha dəqiq və operativ fəaliyyətini təmin edir. Açıq mənbəli kəşfiyyat (OSINT) yanaşmaları ilə inteqrasiya, real vaxt rejimində qərar dəstəyi və proqnozlaşdırıcı analitika müasir texnoloji intellektin əsas istiqamətlərindəndir.

Texnoloji intellektin informasiya bazasını geniş spektrli mənbələr təşkil edir. Buraya elmi nəşrlər və konfrans materialları, patent ofislərinin verilənlər bazaları, sənaye hesabatları və bazar araşdırmaları, startap ekosistemləri və investisiya məlumatları, həmçinin rəqəmsal media, sosial şəbəkələr və açıq məlumat platformaları daxildir. Bu mənbələr texnoloji dəyişikliklərin vaxtında izlənməsi və strateji qərarların elmi əsaslarla verilməsi üçün əsas rol oynayır.

## Proses mərhələləri
Texnoloji intellekt prosesi adətən bir neçə mərhələdən ibarətdir. İlk olaraq məlumatların toplanması həyata keçirilir; bu mərhələdə açıq mənbələr, patentlər, elmi jurnallar,  konfrans materialları və bazar hesabatları əsas rol oynayır. Sonra analiz və sintez aparılır, yəni trendlər, yeni texnologiyalar və əsas oyunçular müəyyən edilir. Daha sonra qiymətləndirmə mərhələsində texnologiyanın iqtisadi və strateji əhəmiyyəti, riskləri və imkanları dəyərləndirilir. Sonda isə hesabat və qərar dəstəyi mərhələsində əldə olunan nəticələr idarəetmə strukturlarına təqdim olunur.

Texnoloji intellekt müxtəlif metod və yanaşmaların sintezini özündə birləşdirir. Buraya *horizon scanning* – gələcək texnoloji trendlərin erkən mərhələdə aşkarlanması, *rəqabətə davamlı texniki intellekt* () – rəqiblərin texnoloji fəaliyyətlərinin sistemli araşdırılması, patent analitikası – patent verilənlər bazası əsasında texnoloji inkişaf xəritələrinin tərtibi və *foresight* – uzunmüddətli elmi-texniki proqnozlar və ssenari planlaşdırması daxildir.

## Tətbiq sahələri
Texnoloji intellekt müxtəlif sahələrdə geniş tətbiq olunur. Sənaye və biznes sahəsində məhsul inkişafı, AR-GE strategiyası və investisiya qərarları üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət siyasəti istiqamətində milli innovasiya strategiyalarının hazırlanması, təhlükəsizlik və müdafiə planlaşdırılması üçün istifadə olunur. Səhiyyə və biotexnologiya sahəsində yeni dərmanların və tibbi texnologiyaların inkişaf tendensiyalarını izləməkdə yardım edir. Enerji sektoru üçün isə alternativ enerji mənbələrinin və ekoloji texnologiyaların təhlilində əhəmiyyətlidir.

Texnoloji intellektin həyata keçirilməsində müxtəlif analitik metodlar istifadə olunur. Bunlara bibliometrik və patent analitikası, məlumatların mədən edilməsi () və böyük verilənlərin emalı, süni intellekt və maşın öyrənməsi modelləri, eləcə də sosial media və internet resurslarının monitorinqi daxildir. Bu alətlər texnoloji yenilikləri erkən aşkarlamağa və sürətli qərar qəbuluna kömək edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
*Technology Intelligence systems: how companies keep track of the latest technological developments, ifM Briefing, University of Cambridge, 2007
*Technological change and the technology intelligence process: A case study. Journal of Engineering and Technology Management,Vol. 21, No. 4, pp.&nbsp;331–348, Lichtenthaler, E. (2004)
*Putting competitive technology intelligence to work. Research-Technology Management Vol. 43, No. 5, pp.&nbsp;23–28, Norling, P. M.; Herring, J. P.; Rosenkrans, W. A.; Stellpflug, M. & Kaufmann, S. B. (2000)

## Xarici keçidlər
; Jurnallar
* Technological Forecasting and Social Change
* International Journal of Technology Intelligence and Planning
* Technology Analysis & Strategic Management
* Technovation

; Məhsullar
* kwintely
* illumin8