open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şiz qalası

**Şiz qalası** və ya **Gəncək qalası** — İranın şimalında yerləşən Şiz (Qazaka, Gəncək, Təxti Süleyman) şəhərinin müdafiə qalası. Atropatenanın Parfiya vassallığında olduğu dövrdə inşa edilmiş qala, Sasani şahlarının sifarişi ilə əsaslı bərpa edilmişdir.

## Tarixi
Tarixi mənbələr məlumat verir ki, atropatena hökmdarları tərəfindən inşa edilmiş qala divarları Bizans imperatoru İraklinin Atropatenaya hücumu zamanı qalaya atılan ağır vəznli cismlər vasitəsiylə dağıdılmışdır.

Tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrincə qala divarları parfların hakimiyyəti dövründə inşa edilmişdir. Divarların memarlıq üslubu ilk baxışdan parfların digər qalalarını xatırladır. Ümumiyyətlə Parfiya dövründə əksər qalalar dairəvi şəkildə inşa edilirdi. Lakin Tisifun və Təxti Süleyman ellips şəklində tikilmişdir.

Nuiumen Şiz qalasının Sasanilər tərəfindən tikildiyini göstərir. O deyir: *"Ola bilsin ki, [[Sasanilər]] qalanı tikdikdə parfiyalıların tikinti üslubundan istifadə etmişlər."* Müəllifə görə Azərbaycan və İran ərazisində olan dairəvi binalar Beynəlnəhreyndəki eyni tipli binalardan daha qədimdir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Şiz qalası 12400 m². əraziyə malikdir. Qala dəniz səviyyəsindən 24500 m, ətrafında olan sahələrdən isə 18–20 m hündürdə yerləşir. Qala divarları daş və əhənglə tikilmişdir. Qala 36 bürcə malikdir. Yarımdairəvi formada olan bürclər biri digərindən 22–26 m aralıda yerləşərək hər biri 10 m enə malikdir. Qalanın Şimal qapısı 5,3 m hündürlüyə və ¾ m enə malikdir. Ümumiyyətlə qala divarının hündürlüyü 7,3–8,3 m, eni isə 3,9 m-dir.

Qala divarları böyük-kiçik sal daşlardan tikilərək 7,5 metr hündürlüyə malikdir. Qala divarlarına Sasani dövrünü tikinti üslubunda yonulmuş daşlardan üzlük çəkilmişdir. Qazıntı rəhbərinin fikrincə bu daş üzlük Sasanilərin son dövründə qala divarına əlavə edilmişdir. Qala divarında həmçinin monqol dövründə aparılan təmir işləri də sezilməkdədir.

Qala divarlarının Şimaldan Cənuba olan məsafəsi 400 m, Qərbdən Şərqə olan məsafəsi isə 300 m-ə bərabərdir.

Azərgüşnasp məbədinin qapısı qarşısında olan qalanın Şimal darvazası yerin təbii səthindən 7 m aşağıda yerləşir. Digəri isə Cənub-Qərb qapısıdır ki, hazırda qalaya gediş-gəliş burdandır. Qala divarlarının qalınlığı 10 metrdir. Lakin gölün sahilində sudan qorunmaq üçün divarların qalınlığı 15 metrdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Atropatena
* Təxti Süleyman
* Azərgüşnasp məbədi
* Azərbaycan memarlığı
* Azərbaycan qalalarının siyahısı
Nardaran qalası

**Nardaran qəsri** — Bakı şəhəri Sabunçu rayonu Nardaran qəsəbəsi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Qəsr Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alımışdır. 2001-ci ildə Nardaran qəsri digər Xəzəryanı müdafiə qurğuları ilə birlikdə UNESCO-nun Ehtiyat siyahısına daxil edilmişdir.

Qəsr qülləsinin fasadında yerləşdirilmiş iki kitabə tikilinin 1301-ci ildə memar Mahmud ibn Səd tərəfindən inşa edilməsi haqqında məlumat verir. Bu memar eyni zamanda Bakı buxtasındakı Bibiheybət məscidi və İçərişəhərdəki 1300-cü ildə inşa edilmiş və kitabəsində memarın adı da qeyd olunmuş Molla Əhməd məscidinin də plan və inşa işlərini həyata keçirmişdir.

Nardaran qəsri planda kvadrat formalı həyətə malik qala divarları və həyətin mərkəzinə yerləşən silindrik qüllədən ibarətdir. Qəsrin inşasında yerli daşlardan istifadə edilmişdir.

## Tarixi

Qəsr qülləsinin fasadında yerləşdirilmiş iki kitabə tikilinin hicri 700-cü ildə (miladi 1301-ci il) memar Mahmud ibn Səd tərəfindən (və ya Mahmud ibn Səid) inşa edilməsi haqqında məlumat verir.

Qüllə girişi üzərində ikinci yarus hündürlüyündə yerləşmiş kitabələrdən böyük olan birinci kitabədə deyilir:

Birinci kitabədən bir qədər yuxarıda və şərq tərəfdə yerləşən kiçik ölçülü ikinci kitabədə deyilir: *"Səd oğlu Mahmudun işi."*

Bu memar eyni zamanda Bakı buxtasındakı Bibiheybət məscidi və İçərişəhərdəki 1300-cü ildə inşa edilmiş və kitabəsində memarın adı da qeyd olunmuş Molla Əhməd məscidinin də plan və inşa işlərini həyata keçirmişdir.

Hər üç abidə memarın qeyri-adi istedadından, qala tikililərinin xarakterindən yaxşı xəbərdar olmasından və bədii təsəvvürə malik olmasından xəbər verir.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Nardaran qəsri planda kvadrat formalı həyətə malik qala divarları və həyətin mərkəzinə yerləşən silindrik qüllədən ibarətdir. Qəsr həyətini əhatə edən divarların hündürlüyü 6 metrdir və dörd tərəfdən mazğallı qüllələrlə tamamlanmışdır. Həyətin mərkəzindəki qüllə isə 12,5 metr hündürlüyə malikdir. Qəsrin inşasında yerli daşlardan istifadə edilmişdir.

Silindrik forması, daş günbəzlərlə tamamlanmış üç yarusa bölünməsi, ikinci yarusun yüksəkdə yerləşdirilmiş girişə malik olması və digər xüsusiyyətləri Nardaran qəsrinin mərkəzi qülləsini Dairəvi Mərdəkan qəsrinin mərkəzi qülləsi ilə yaxınlaşdırır. Bütün bu oxşar xüsusiyyətlərə baxmayaraq, Nardaran qəsrinin donjonu bir sıra fərqləndirici xüsusiyyətlərə də malikdir: məsələn, digər Abşeron qəsrlərindən fərqli olaraq Nardaran qəsrinin donjonunun divarları yuxarı qalxdıqca daxilə doğru maillənmir və düzlüyünü saxlayır. Dairəvi Mərdəkan qəsrinin donjonunun konsollarından fərqli olaraq, Nardaran qəsri donjonunun dekorativ elementlər olmadan sadəcə düz yonulmuş daşlardan inşa edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Dairəvi Mərdəkan qalası
* Azərbaycan memarlığı
Şağan qalası

**Şağan qalası** — Şağan qəsəbəsində yerləşən XII-XIII əsrlərə aid Abşeron qalalarından biri. 1841-ci ildə baş vermiş güclü zəlzələnin nəticəsində qalanın çox hissəsi dağılıb. Hazırda yalnız bir bürcü salamatdır.

Qala Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

2001-ci ildə Şağan qalası digər Xəzəryanı müdafiə qurğuları ilə birlikdə UNESCO-nun Ehtiyat siyahısına daxil edilmişdir.

## Qalanın tarixi

Şağan qalası XII-XIII əsrlərdə tikilib. Abşerondakı digər qalalar kimi ağ daşdan tikilən qalanın hazırda 24 metr hündürlüyündəki bir bürcü salamat qalıb. Abidənin dağılmasına əsas səbəb kimi 1841-ci ildə baş vermiş güclü zəlzələ göstərilir. Bu zəlzələ nəticəsində Şağan qalasına yaxın yerləşən Maştağa qalası tamamilə dağılıb. Uzun müddət dağıntı halında qalda yalnız 2014-cü ildə bərpa-bərkitmə işləri görülüb. Təmir işləri zamanı qalanın iki daş hasarının bünövrələri və bir neçə quyu aşkar edilib. Şağan qalası da Abşeronun digər qalaları kimi yeraltı yollara sahibdir. Qalanın içərisində ilk baxışda quyunu xatırladan yeraltı yol vaxtilə Mərdəkan qalalarına aparıb. Qala qəsəbənin hündür yerində inşa edildiyi üçün üstündən dənizin sahilini və Mərdəkan qəsəbəsini müşahidə etmək mümkündür.

## Təsvir

Qalanın düzbucaqlı donjonu mövcud olmuş və onun bəzi xarabalıqları günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Donjon üç pillədən ibarət olub, maşikulilərinin izləri ilə öz bərpa həllini gözləyirdi. Ş.Fətullayev-Fiqarovun sözlərinə görə, qala divarlarının izləri son dövrə qədər qalanın ümumi konturunu müəyyən etməyə imkan vermişdi, lakin hazırda isə onlar yeni tikililərin altında məhv olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Ramana qalası
* Dairəvi Mərdəkan qalası
* Dördkünc Mərdəkan qalası

## İstinadlar
Bilgəh qalası

## Bilgəh qalası
Bilgəh qalası — Abşeron qalalarından biri də Bakının Bilgəh qəsəbəsində yerləşir.

## Tarixi
Qala XIII–XIV əsrlərdə Şirvanşahlar dövründə ağ daşdan tikilib. Yalnız bir hissəsi dövrümüzə gəlib çatmış bu müdafiə və müşahidə qalasından uzun müddət mayak kimi istifadə olunub. Vaxtilə gəmilərin gecə saatlarında sahili tapması, yolu azmaması üçün qalaçanın üzərində məşəl yandırılırmış. Elə bu səbəbdən abidə "Tonqal qalası" da adlandırılır. "Məlum məsələdir ki, o dövrdə tikinti materialları çox deyildi. Bu səbəbdən qalanın palçıq və yumurta sarısından tikildiyini deyirdilər. Hazırda hündürlüyü 21 metr, diametri isə, 17 metrdir. Qalanın sol tərəfi dəniz istiqamətinə düşdüyü üçün şoranlıqdan, nəmdən ağarıb, sağ tərəfi isə, demək olar ki, uçub. Qalanın üzərinə çıxmağa çalışsaq da, külək buna mane törətdi. Üç mərtəbəsi, geniş zirzəmisi, yanında şirin su quyusu və gizli tuneli olduğu deyilən qalanın giriş qapısı olub. Lakin həmin qapı artıq uçub-dağılıb. Su quyusunun aqibəti barədə isə heç bir məlumat yoxdur. Qala əvvəllər gəmilərə yol göstərən mayak rolunu oynayıb:
"Qalanın yalnız gördüyümüz bu uçuq-sökük bir hissəsi dövrümüzə gəlib çatıb. Bu qala müdafiə və müşahidə qalası olub. Böyüklərimiz deyirdi ki, o vaxt işıq olmayıb. Qalanın başında tonqal qalayıb mayak kimi uzun illər gəmilərə yol göstəriblər. Gecə saatlarında gəmilərin sahili tapması çətin olduğundan bu üsulla onlara kömək ediblər. Adına tez-tez "Tonqal qalası" deməklərinin səbəbi budur. Qala o qədər hündür olub ki, yandırılan tonqalın (məşəl) tüstüsü hətta Ramana qalasından da görünüb".

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abşeron
* Şirvanşahlar dövləti

## Xarici keçidlər
* Bilgəh qalası – həyətlərin arasında "gizlənən" abidə (FOTO)
* Bilgəh qalasına səyahət
* Bilgəhdə qədim qalaya bitişik divar söküləcək (ÖZƏL)
2008 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi

**2008 Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi** () — sentyabrın 6-sında Şotlandiyanın Qlazqov şəhərində keçirildi. Bu il müsabiqədə 14 ölkə iştirak etdi. Bu ölkələrdən Azərbaycan müsabiqədə ilk dəfə iştirak edirdi. Səsvermədə telesəsvermə ilə bərabər münsif xalları da hesablanırdı. Müsabiqə iştirakçısı olmayan 4 ölkə hərəsi 1 münsif göndərmişdi. Hər münsif rəqqaslara ən azı 1 ən çoxu 12 xal verə bilərdi. Müsabiqənin qalibi Polşa oldu. Polşa Avroviziyalarda ilk dəfə qalib olurdu.

## Nəticə

## 12 xal
12 xal alan ölkələr

## Münsif xalları hesablanmadan

## Səsvermə cədvəli

**SWE**-İsveç, **AUT**-Avstriya, **DEN**-Danimarka, **AZE**-Azərbaycan, **IRL**-İrlandiya, **FIN**-Finlandiya, **NED**-Niderland, **LIT**-Litva, **GB**-Böyük Britaniya, **RUS**-Rusiya, **GRE**-Yunanıstan, **POR**-Portuqaliya, **POL**-Polşa, **UKR**-Ukrayna

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Eurovision.tv
* İctimai TV 

## Həmçinin bax
* Avroviziya Rəqs Müsabiqəsi
Anşluss

250px|thumb|right|Hitler Avstriyanın birləşdirilməsi barədə Reyxstaqa xəbər verir

**Anşluss** ( – birləşdirmə) – Birinci Dünya müharibəsindən sonra Nasist Almaniyanın zorla Avstriyanı özünə birləşdirmək siyasəti.

## Avstriyanın ilhaqı

250px|thumb|right|Vyanalılar Adolf Hitleri salamlayır

Avstriyanın bəzi dairələrinin müdafiə etdikləri bu siyasəti həyata keçirmək üçün müharibədən sonra bir sıra cəhdlər göstərilsə də, Versal sülh müqaviləsi və Sen-Jermen sülh müqaviləsi anşlussu qadağan etmişdir. 1937-ci ildə anşlussu həyata keçirmək üçün əlverişli şərait yarandı; bu dövrdə Qərb dövlətləri Faşist Almaniyasının Avstriyanı işğal etməsini Versal sülh müqaviləsinin təftişi və təcavüz aktı kimi deyil, Almaniyanın Avropanı «sakitləşdirməsi» kimi qiymətləndirməyə başladılar. Qərb dövlətlərinin bu mövqeyi, Avstriya burjuaziyasının və sağ sosial-demokrat liderlərinin xəyanəti Almaniyaya bu planı həyata keçirməyə imkan verdi. 1938-ci il martın 11–12-də Avstriya alman-faşist qoşunları tərəfindən işğal olundu. Böyük dövlətlərdən yalnız SSRİ anşlussun əleyhinə çıxdı.

## Müstəqil Avstriya

İkinci Dünya müharibəsi dövründə (1939–45) antihitler koalisiyasının əsas iştirakçıları – ABŞ, Birləşmiş Krallıq və SSRİ Avstriyanın müstəqilliyini bərpa etmək barədə razılığa gəldilər (1943). 1945-ci ilin aprel ayında Avstriya azad edildikdən sonra onun suverenliyi bərpa olundu. 1955-ci il mayın 15-də ABŞ, Birləşmiş Krallıq, Fransa, SSRİ və Avstriya tərəfindən imzalanan Müstəqil və Demokratik Avstriyanın bərpası barədə dövlət müqaviləsinə görə, Avstriyanın tam suverenliyi və müstəqilliyi təsdiq edildi, Anşluss isə qadağan olundu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anschluss – a soundbite history of the German invasion into Austria
* Pictures of Adolf Hitler in Vienna
Aspar

**Flavi Ardabur Aspar** () — Bizans generalı. Milliyyətcə Alan olmuşdur. Aspar imperator I Leonun zamanında Konstantinopolun əsl hakimi idi. Bizans İmperiyasının ən yüksək hərbi rütbəsi olan *Magister militum* idi. Aspar  Ariçiləri dəstəkləməsi səbəbindən özü imperator ola bilmədi. Onun yerinə  imperator Feodosinin bacısı Pulçeriya ilə evlənən və ondan daha aşağı rütbəli olan Marsian imperator oldu. 

Aspar ostroqotların kralı Böyük Teodorikin müəllimi olmuşdu. Oğlu Ardabur ilə birlikdə sui - qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Arxiyepiskop

**Arxiyepiskop** — xristian kilsəsində rütbə. Bəzi yerli kilsələrdə mitropolitdən yüksək, rus pravoslav kilsəsində mitropolitdən aşağı rütbə. Arxiyepiskop əsasən yepiskopdan daha yüksək rütbədir və yepiskopları idarə edir. Arxiyepiskop diosez adlanan böyük inzibati vahidləri idarə edir. Orta əsrlərdə Avropada arxiyepiskoplar iri feodallara çevrilirdi və vassal-süzeren münasibətlərinə cəlb olunurdu. 

Dini ədəbiyyatda ilk dəfə 4 əsrin ortalarında işlədilmişdir. Patriarxlıqlar yarandıqdan sonra  patriarx  rütbəsi  olmayan  avtokefal kilsə başçıları Arxiyepiskop adlanmışlar. 21-ci əsrdə Konstantinopol, gürcü, serb və rumın kilsələrinin başçıları patriarx titulu ilə yanaşı həm də Arxiyepiskop tituluna malikdirlər. Roma-katolik  kilsəsində  Arxiyepiskop  titulu  mahiyyətcə qədim dövrün mitropolit titulu ilə  eyniləşmişdir.  Anqlikan kilsəsində primas və İngiltərənin 2-ci kilsə əyalətinin başçısı da Arxiyepiskop titulu daşıyır.

## İstinadlar
Mətbəx

**Mətbəx** — iki mənada işlənir:
# qida hazırlanan otaq.
# ölkələrinə, millətlərinə görə yemək növləri, kulinariya.

## Mətbəx otağı
Mətbəx otağı — müasir evlərdə əsas otaqlardan biridir. Adətən yemək otağına yaxın yerləşir. Mətbəx otağında soyuducu, qaz və ya elektrik plitəsi, qab yuyan, qab və qazanları yığmaq üçün müxtəlif dolablar və s. olur.

## Həmçinin bax
* Kulinariya
Ariçilik

**Ariçilik** vəya **Aryanizm** (termin ***arii*** sözündən əmələ gəlib , , ) Tərcüməsi  kimidir. Yalan elmlərərə aid termindir. İskəndəriyyəli Ariusun ortaya atdığı təlimin tərəfdarları tərəfindən davam etdirilən dini cərəyan. Bu cərəyan Üçlüyü qəbul etməməklə birlikdə İsanın tanrı olduğunu da inkar edirdi. Əsasən german tayfaları arasında yayılmışdı. Nikeya kilsə məclisində qəti olaraq pisləndilər və heretik elan edildilər.
Pulxeriya

**Pulçeriya** () — Bizans imperatoru Arkadi və Aelia Evdoksiyanın qızı. Pulxeriya Roma Katolik kilsəsi və Bizans Ortodoks tərəfindən müqəddəs elan edilmişdir.

## İstinadlar
Böyük Çillə

**Böyük Çillə** () – Azərbaycan xalq təqviminə görə qışın birinci ayı. Bu dövrdə Çillə gecəsi və Səməni bayramı keçirilir.

## Müddəti
Böyük Çillə qışın əvvəlindən, dekabrın 22-dən fevralın əvvəlinə qədər olan aydır. 40 gün davam edir.

## Təsviri
Böyük Çillənin qarlı-tufanlı, dondurucu, sümük üşüdən günlərinə "qaraqış" deyirlər. Qaraqış dövründə fəsil ağır, üzücü keçir, qarlı külək uğuldayır.

Böyük Çillənin ilk günündə, Çillə gecəsində tonqallar yandırılır, şənliklər və tamaşalar keçirilir. Çillə gecəsi süfrəsinin ən vacib yeməyi yaydan bu gün üçün saxlanılmış Çillə qarpızıdır. Çillə qarpızının qabıqları atılanda niyyət tutulur, tumları isə bərəkətli il olması üçün saxlanılır.

Böyük Çillədə bağları, bostanları, üzümlükləri suvarırlar. Bu suvarma "Çillə suyu" adlanır. Çillə suyu torpağın nəmliyini artırır, ziyanvericiləri öldürür, ağacları tez çiçəkləməyə qoymur. Su gecə donduğu üçün ağaclar qış yuxusundan gec oyanır, bəhrəli olur. Təbiətşünas Həsən bəy Zərdabi bu ayı Kiçik Çillə ilə müqayisə edən bir zərb-məsəli qeyd etmişdir: "Böyük çillədə suvaran çox, kiçik çillədə suvaran isə az məhsul götürər".

Böyük Çillə dövrünə düşən Səməni bayramında cücərdilən səməni insanların taxıl məhsulunun yetişməsi, təbiətin oyanması istəyinin simvoludur. Yəni, məhsul evdə necə cücərdilirsə, sahədə də elə cücərsin. Halva bişirmək üçün səməni əzilir, suyu çıxardılır. Yeddi evdən alınmış buğda unundan bu suda xəmir yoğrulur. Halva pişirilən evdə qızlar, gəlinlər yallı gedir, mahnı oxuyurlar. Halvanın içinə istilik verən ədviyyatlar (qara istiot, darçın, mixək, razyana, quluncan, badyan, qulsakəmər, zəncəfil, hil) vurulur, qoz və ya badam ləpəsi əlavə edilir.

## Daxil olan dövrlər və mərasimlər
*Çillə gecəsi. Böyük Çillənin başladığı 22 dekabr günü "Çillə bayramı" adlanır. Bu gecə ilin ən uzun gecəsi olduğu üçün "Çillə gecəsi" adlandırılır.
*Qaraqış. Böyük çillənin soyuq günləri belə adlandırılmışdır. 
*Qışın doqquzuncu günü. Azərbaycanlıların inanclarına görə həmin gün gecə yarısından sonra ayaz vurmuş almanı yeyən uşaqsız qadının uşağı olar.
*Səməni bayramı. Böyük Çillədə keçirilən bayramın köhnə adıdır. Bu bayrama bir çox ayinlər (səməni cücərtmə, yallı və s.) daxildir. 
*Səddə bayramı. Böyük və Kiçik Çillənin sərhədində, Novruza 50 gün qalmış keçirilən bayramdır. İnsanlar böyük tonqal yandırıb, şənlik və tamaşalar keçirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
* Eski Türk Dini İzleri, Yasar Kalafat, 1998, Ankara (türk.).
Üzeyir Hacıbəyovun heykəli (Bakı, 1960)

**Üzeyir Hacıbəyovun heykəli** —  azərbaycanlı bəstəkar, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycan Respublikası himninin bəstəkarı, müsəlman şərqində ilk operanın müəllifi Üzeyir Hacıbəyova ucaldılmış abidə.

## Tarixi
1960-cı ildə Tokay Məmmədovun  yaratdığı  Üzeyir Hacıbəyov heykəlin hündürlüyü 2,9 metrdir və tuncdan tökülüb. 3,1 metr hündürlükdə olan qranit pyedestalda bəstəkarın adını daşıyan Bakı Musiqi Akademiyasının önündə ucaldılmışdır.

## Yenilənməsi
2014-cü ildə bərpa zamanı heykəl qara rəngə boyanıb bu isə etirazlara səbəb olub. Ekspertlər bildiriblər ki, Abşeron tarixi memarlıq abidələrinin rəngi boz və qumral olaraq qəbul edilib. Bu da Abşeron yarımadasının təbiətinə uyğunlaşdırılıb. Hazırda abidənin parlaq qara rəngə boyanması isə incəsənət aləmində qəbul olunmayıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Üzeyir Hacıbəyovun heykəli (Şuşa)
* Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi (Vyana)
Xurşidbanu Natəvanın büstü (Şuşa)

**Xurşidbanu Natəvanın büstü** — Xurşidbanu Natəvanın Şuşadakı qəbirüstü abidəsi. Əməkdar incəsənət xadimi Həyat Abdullayeva tərəfindən  Xurşidbanu Natəvanın anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə hazırlanmışdır.

## Tarixi
Bürünc büst azərbaycanlı heykəltəraş Həyat Abdullayeva tərəfindən hazırlanmışdır. Şuşa Mədəniyyət Mərkəzinin həyətində yerləşən heykəlin açılışı isə 1982-ci ilin yay aylarında Heydər Əliyev tərəfindən edilmişdir. 1992-ci ilin may ayında Şuşanın erməni işğalına məruz qalması nəticəsində şəhərdəki bir çox tarixi-mədəni abidələr, o cümlədən Natəvanın heykəli, zərər görmüşdür. Heykəlin baş barmağı qəsdən kəsilmiş və daha sonra Gürcüstana aparılıb satılmışdır.

Britaniyalı jurnalist Tomas de Vaal, Bakıda gördüyü bu abidələrin vəziyyəti barədə yazmışdır:

"Şəhəri ələ keçirdikdən sonra ermənilər qisas almaq məqsədilə Şuşadan olan üç azərbaycanlı musiqiçi və şairin bürünc büstlərini söküb satdılar və bu qalıqlar bu dəfə Tbilisidə bir metal qırıntıları alıcısının sayəsində möcüzəvi şəkildə xilas edilib. Mən bu üç bürünc büstü gördüm – acınacaqlı vəziyyətdə, güllə izləri ilə, onlar Qızıl Xaç Cəmiyyətinin Bakıdakı qərargahının həyətində uzanırdılar. Şairə Natəvan başı yaylıqla bağlanmış, əlində kitab tutmuş, baş barmağı sınıq; bəstəkar Hacıbəyov güllə izləri ilə, qoşa gödəkcəli və eynəyi sınıq halda, məşhur müğənni Bülbül isə mütəfəkkirə bənzəyən vəziyyətdə ... qabarıq bürünc alınlı."

1993-cü ildə, Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə heykəllərin əridilib yoxa çıxarılmasının qarşısı alınmış və heykəl Bakıya gətirilmişdir. Heykəl, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinə yerləşdirilərək 2000-ci ildən muzeyin kolleksiyasına daxil edilmişdir.

Şuşa 2020-ci ilin noyabr ayında azad edildikdən sonra Prezident İlham Əliyevin tapşırığı ilə, Natəvanın heykəli əvvəlki yerinə bərpa olunmuşdur. Heykəlin açılışı 2021-ci il yanvarın 14-də Prezident İlham Əliyev tərəfindən keçirilmişdir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Tsipi Livni

**Tsipora Malka "Tsipi" Livni** () – İsrailin xarici işlər naziri və baş nazir vəzifəsini müvəqqəti icra edən. Kadima partiyasının lideri, keçmiş ədliyyə naziri.

## Həyatı
Ali təhsilini bitirdikdən sonra Avropada qalmağa qərar verən Livni orada müxtəlif istiqamətlərdə fəaliyyət göstərmişdir. Onun Avropada qaldığı illərdə İsrail kəşfiyyat xidməti Mossadın üzvü olduğu və Avropada yaşayan bir çox fələstinli siyasətçiyə qarşı törədilən sui-qəsdlərdə iştirak etdiyi məlumdur. İsrail ordusunda xidmət edən Livni daha sonra İsrail kəşfiyyat xidməti Mossadda dörd il işləyib.

Əslən polyak olan Eytan Livni İsrailin Fələstin yaşayış məskənlərinin zorla boşaldılması zamanı törətdiyi terror hadisələri ilə ad çıxaran İrgun təşkilatının şefi olub.
1931-ci ildə Qüdsdə fəaliyyət göstərən yəhudi terror təşkilatı Haganahdan ayrılan Avraam Tehomi və dostları tərəfindən yaradılan İrgun müdafiə doktrinası əvəzinə hücum doktrinasını mənimsəyən və başda Der Yasir qətliamı olmaqla onlarla ərəb qətliamına imzasını atan təşkilatdır.

Tzipinin hər iki valideyni Fələstində ingilis diplomatlara hücumda iştirakdan dolayı həbs edilmişdi. Daha sonra atası həbsdən qaçmış, aradan bir müddət keçdikdən sonra isə Likud partiyasından Knessetə seçilmişdi. Anası isə özünü hamilə qadın kimi qələmə verərək ingilis işçilərinə maaş daşıyan qatarın soyulmasında iştirak etmişdi.
Eytan Livninin məzar daşında: "Burada İrgun əməliyyatlarının şefi uyuyur" sözləri yazılıb.
Avropadakı "fəaliyyətindən" sonra Mossaddan istefa edərək, İsrailə qayıdan Livni Ədliyyə Nazirliyində fəaliyyətə başlayır. O, bir müddət sonra İsrailin keçmiş baş naziri Ariel Şaronun istəyi ilə siyasi arenaya gəlir.

## Siyasi fəaliyyəti
2006-cı ilin martında Knessetə keçirilən seçkilərdən sonra Livni İsrailin ən nüfuzlu ikinci siyasətçisi kimi təqdim olunurdu. O, Qolda Meyerdən sonra İsraildə Xarici İşlər naziri postuna yiyələnən ikinci qadın siyasətçidir. 2007-ci ildə Tzipi Livni Taym jurnalının tərtib etdiyi dünyanın 100 ən nüfuzlu şəxsi arasına daxil edilmişdi.

Artıq Ehud Olmertin sentyabr ayında baş nazir postundan istefa edəcəyini açıqlamasından sonra nəzərlər iqtidarın böyük ortağı Kadima partiyasına çevrilib. Hazırda Kadima partiyasının lideri olmaq uğrunda bir çox siyasətçinin yarışdığı məlumdur. Ancaq siyasi analitiklər Tzipi Livninin Olmertin yerinə gələ biləcəyini proqnozlaşdırırlar. Analitiklərin fikrincə Livninin bu post uğrunda əsas rəqibi Şaul Mofazdır.

Evlidir, iki övladı var.

Təl-Əvivdə yaşayır, vegetariandır.

## Mənbə
İhsan Doğramacı abidəsi

"İhsan Doğramacı" abidəsi (2002, Ankara) - SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü Ömər Eldarovun hazırladığı Bilkent Universitetində yerləşən plastik sənət nümunəsi

## Haqqında
Heykəl, tanınmış azərbaycanlı heykəltəraş Ömər Eldarov tərəfindən hazırlanmış və Bilkent Universitetinin Mərkəz Kampusunda, kitabxananın qarşısında yerləşdirilmişdir. Bronzdan hazırlanmış heykəl, bünövrəsi ilə birlikdə 4.20 metr hündürlüyündədir.

2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən Bilkent Universitetinə hədiyyə edilən bu abidə, Prof. Dr. İhsan Doğramacıya ithaf edilmişdir. Heydər Əliyev açılış mərasimində abidənin Türkiyə-Azərbaycan dostluğunun və Türk xalqının insanlıq və mədəniyyət simvolu olduğunu vurğulamışdır.
## İstinadlar
Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı)

**Xurşidbanu Natəvanın heykəli** — Azərbaycanın görkəmli şairə-qadını Xurşidbanu Natəvanın Bakı şəhərindəki heykəli.

Ömər Eldarovun yaradıcılığına bələd olanlar razılaşarlar ki, onun əsərlərində gərgin, dramatik vəziyyətlərə təsadüf etmək çətindir. O, daha çox lirik, poetik mövzulara meyil göstərir. Bu baxımdan heykəltaraş şairə "Xurşidbanu Natəvan" (1960) heykəlini yaradıb.

## Heykəl haqqında
Bu əsərdə sənətkarın əvvəlki əsərlərinin heç birinə bənzəməyən orginallığı və məna çalarlığı ilə seçilən cəhətlər çoxdur. Heykəltəraş çətin bir işin öhdəsindən gələrək, müsəlman qadınlarına xas olan xüsusiyyətləri gözəl, lirik şairə obrazında birləşdirərək təsvir etməyi bacarıb. Bu gün biz Bakının izdihamlı yerlərindən birində ucaldılan "Natəvan" abidəsinə diqqətlə baxanda tamam başqa bir aləmlə rastlaşırıq. Şairə Natəvanın obrazında incəlik, nəcibliklə bərabər Azərbaycanın mübariz qadınlarına xas olan ən ali duyğuları görmək, mənalı baxışında bir mütəfəkkirin işıqlı nəzərlərini hiss etmək mümkündür. Onun hər bir cizgisi paltarının qırışlarından tutmuş kəlağayısınadək, əlindəki qələmdən barmaqlarının vəziyyətinə qədər — hər şey onu yaradıcı bir obraz, nəcib insan, milli xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi gözlərimiz önündə canlandırır. Hiss edirsən ki, şairə fikir dəryasındadır. O, bu saat nə isə yazacaq, qəlbinin duyğularını kağıza köçürəcəkdir. İki küçənin kəsişmə nöqtəsində yerləşən heykəlin sağ və solunda klassik memarlıq binaları və 50-ci illərin tipik eklektik fasadları yerləşir. Azərbaycan kinoteatrı abidə üçün fon rolunu oynayır. Kinoteatrın fasadının oyuq şəklində həll olunması heykəlin dairəvi kürsülüyü ilə uyarlıq təşkil edir. Adama elə gəlir ki, əsər bu ölçülərdən bir qədər kənara çıxsaydı, bəlkə də indiki effekti verə bilməzdi. Heykəltəraş və memar E. İsmayılov və F. Leonteva heykəli düzgün həll edərək Natəvanın təntənəli paltarının qatlarına sanki bir dairəvi hərəkətlik verməklə fiquru dairəvi qranit kürsülük üzərində yerləşdiriblər. Qranit kürsülük milli ornamentlərlə bəzədilib. Abidə bütövlükdə mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və heykəltaraşlıq sənətimizin Qızıl Fonduna daxil edilib.

## Həmçinin bax
* Xurşidbanu Natəvanın büstü (Şuşa)
* Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Vaterlo, 2016)
* Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Evian-le-Bən, 2017)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Heykəlin açılışı 1960-cı il
Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi (Vyana)

thumb|200px|right|Vyanada Üzeyir Hacıbəyovun abidəsi
30 may 2006-cı il tarixdə Avstriyanın paytaxtı Vyanada Donauparkda dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun abidəsinin açılış mərasimi olmuşdur. 
Mərasimdə Azərbaycanın mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayevin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti, Avstriyanın dövlət və hökumət rəsmiləri, parlamentin üzvləri, Vyana ictimaiyyətinin nümayəndələri, Azərbaycan səfirliyinin əməkdaşları, Avstriya-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin üzvləri, sənət adamları, elm və mədəniyyət xadimləri, Avstriyada yaşayan, işləyən və təhsil alan soydaşlarımız iştirak etmişlər.

## Şəkil

Şəkil:Uzeyir1.jpg
Şəkil:Uzeyir2.jpg
Şəkil:Uzeyir3.jpg
Şəmkir qalası

**Şəmkir qalası** — Azərbaycanın Şəmkir rayonunda tarixi qala.

## Tarixi

V əsrdən elmə məlum olan Şəmkirin hələ ərəblər gəlməmişdən əvvəlki dövrdə bir xəzər şəhəri olduğu fikirləşilir. Ərəblərin dövründə, 737-ci ildə bu şəhərdə xəzərlər yerləşdirilmişdir. Bu xəzərlər ərəblərin Volqaya yürüşündə əsir alınmışdılar. 757-ci ildə sabirlər Şəmkir şəhərini dağıtmışdır. 854-cü ildə Abbasi Xilafətinin türk müttəfiqi olan Buğa əl-Kəbir (*Böyük Buğa*) tərəfindən yenidən Şəmkirin əsası qoyulmuş, xəzərlər burada məskunlaşdırılmışdır.

"Kartlis tsxovreba"ya ("*Gürcü salnamələri*") görə, Buğa əl-Kəbir xəzər tayfasının üzvüdür, "Kitab əl-əvraq"da isə Buğa üçün ümumi "türk" adı istifadə olunurdu. Buğanın xəzər soydaşlarına qarşı müsbət münasibəti 851-ci ildə onun Xəzər xaqanlığı ərazisini fəthindən sonra ortaya çıxmışdır. 300 müsəlman xəzər ailəsi Xəzər xaqanlığını tərk etmiş və Buğa əl-Kəbir Azərbaycanda məskunlaşmaqları üçün onlara kömək etmişdir. Bu məskunlaşma hadisəsilə ilə bağlı məlumat həm "Kitab əl-buldan" əsərində, həm də "Kartlis tsxovreba"da ("*Gürcü salnamələri*") qeyd olunur. Buğa əl-Kəbir 300 xəzər ailəsi üçün "Şamkur" (Samkur) adlandırılan və Kür çayı boyunca yerləşən şəhər salmışdır. Ancaq Buğanın etdikləri Abbasi rəhbərliyinin xoşuna gəlməmiş və o, Ərməniyyə və tarixi Azərbaycanın hakimi vəzifəsindən azad edilmişdir.

## Qalereya


File:Şəmkir qalası bürclərinin qalıqları.jpg|Şəmkir qalası bürclərinin qalıqları
File:Şəmkir qala divarlarının qalıqları, V-VI əsrlər.jpg|Şəmkir qala divarlarının qalıqları
File:Şəmkir qalasından aşkarlanmış pəncərə şüşəsi qalıqları, VII-IX əsrlər.jpg|Şəmkir qalasından aşkarlanmış pəncərə şüşəsi qalıqları



## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Həmçinin bax
* Azərbaycan memarlığı
* Arran memarlıq məktəbi
Qız qalası (Cəbrayıl)

**Qız qalası** — Cəbrayıl rayonunun Xələfli stansiyasında (qədim Diri kəndi), Araz çayının sol sahilində, İran İslam Respublikası ilə sərhəddə Diri dağlarının bir hissəsinin zirvəsində yerləşən və XII əsrdə inşa olunmuş qala.

2020-ci il sentyabrın əvvəlində ərazidə "Qız qalası" hidroqovşağının tikintisi ilə əlaqədar qalanın tamamilə dağıdıldığı iddia edilib.

Uca dağlıq ərazidə yerli daşlardan tikilmiş qalanın müdafiə məqsədli gözətçi məntəqəsi olduğu güman edilir. Diridağ dağında yerləşən qala XII–XIV əsrə aiddir. Hazırda qala dağılmış vəziyyətdədir. Qala divarlarının uzunluğu təxminən 50 metr, hündürlüyü 13 metrdir. Hələlik qala yeri və onun yaxın günlərə qədər ucaldığı dağ isə qalır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağgüney
* Çatandaş dağı
* Xudafərin körpüləri
* Xudafərin su anbarı
* Diridağ (Cəbrayıl)

## Xarici keçidlər
*
Qız qalası (İsmayıllı)

## Ümumi məlumat
Qala İsmayıllı rayonunun Xanəgah kəndində yerləşir. Qülləli qalanın digər qız qalaları kimi müdafiə-gözətçi məqsədilə tikildiyi güman edilir. İsmayıllı rayonunun Xanagah kəndi yaxınlığında, Axox çayının sahilində, "İsmayıllı" dövlət yasaqlığının ərazisində yerləşir. XI – XII əsrlərə aid qala Axox çayının sağ sahilində sərt yamaclar və sıldırım qayalarla əhatələnmiş dağın üstündə tikilmiş müdafiə istehkamıdır. Divarları daşdandır. Bəzi yerləri kərpiclə üzlənmişdir. Abidənin şimal hissəsində sahəsi 300 m² olan terrasda "içqalası"ından Talıstan kəndi yaxınlığında yerləşən Cavanşir qalasına yeraltı yolun olduğu güman edilir. Qalaya gedən yolun üstündə "Qız qalası" istirahət mərkəzi yerləşir ki, oraya qədər avtomobil yolu var. Həmin mərkəzdən qalaya qədər gedən yolun son 1 km-ni piyada çıxmaq lazımdır..

## Ümumi memarlığı
Ön istehkam Qarasu dərəsindədir. Uzunluğu 28,6 m, hündürlüyü 7,7 m, qalınlığı 1,8 m olan bu sədd dərənin ağzını qapayırmış. Səddin ortasında üstü tağşəkilli darvaza yerləşirdi. Səddi keçdikdən sonra Qarasu dərəsi ilə şimala doğru qalxdıqca sağ tərəfdəki sıldırım qayalıqdakı boşluqları qapayan qala divarlarının qalıqları görünür. Abidənin şimal küncündən başlayaraq qala divarları həm şərq, həm də qərb yamacı boyunca uzanaraq onu dövrəyə alır. Ümumiyyətlə, Qız qalasının planı mürəkkəb formalıdır. Qalanın ümumi sahəsi 1,5 hektara qədərdir. Sahəsi 300 m² olan narınqala üst terrasda yerləşməklə hakim mövqeyə malikdir. O qalanın şərq divarı ilə hüdudlanır, digər tərəflərdən isə sərt enişə ayrılır. Qalanın inşaatında daşdan və bişmiş kərpicdən, kirəc məhlulundan istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İsmayıllı rayon İcra hakimiyyətinin saytı

## Həmçinin bax
Qız qalası (dəqiqləşdirmə)

**[[Qız qalası]]** — Bakıda yerləşən qədim memarlıq abidəsi.

**Qız qalası** həmçinin bu mənaları ifadə edə bilər:

## Coğrafiya
* Qız qalası (Cəbrayıl) — Cəbrayıl rayonu ərazisində yerləşən qala.
* Qız qalası (Gədəbəy) — Gədəbəy rayonu Söyüdlü kəndində yerləşən tarixi memarlıq abidəsi.
* Qız qalası (İsmayıllı) — İsmayıllı rayonunun Xanəgah kəndində yerləşən və müdafiə-gözətçilik məqsədilə tikildiyi güman edilən qülləli qala.
* Qız qalası (Miyanə) — Miyanədə qala
* Qız qalası (İstanbul) — İstanbulda, Bosfor boğazında, kiçik bir adada tikilmiş qala.
* Qız qalası kilsəsi — Türkiyədə, Qars ilinin Ani şəhər xarabalığında XIII əsrə aid erməni kilsəsi.
* Qız qalası (Ərdəmli) — Karikos sahil qalasına 200 metr məsafədə olan adada yerləşən qala.
* Qız Qalası su anbarı — su elektrik stansiyası.
* Qız qalası — Lerik rayonu ərazisində dağ.
* Qız qalası — Şamaxı rayonu ərazisində dağ.

## Filmlər
* ''Qız qalası əfsanəsi'' (film, 1923) — 1924-cü ildə çəkilmiş film.
* ''Qız qalası'' (film, 1984) — 1984-cü ildə çəkilmiş cizgi filmi.
* ''Qız qalası'' (film, 2000) — 2000-ci ildə çəkilmiş film.
* ''Qız qalası'' əfsanəsi (film, 1978) — 1978-ci ildə çəkilmiş cizgi filmi.

## Ədəbiyyat və musiqi
* ''Qız qalası'' (poema) — Cəfər Cabbarlının poeması.
* ''Qız qalası'' (balet) — Əfrasiyab Bədəlbəylinin 1940-cı ildə yazdığı balet.

## Həmçinin bax
* Qızqala (dəqiqləşdirmə)
* Qızlar qalası (dəqiqləşdirmə)
Abşeron gizlinləri (film, 2008)

***Abşeron gizlinləri*** filmi rejissor Ömür Nağıyev tərəfindən 2008-ci ildə çəkilmişdir. Film Azərbaycantelefilmdə istehsal edilmişdir. Film Abşeron yarımadasında yerləşən qədim daş abidələrimiz, qayaüstü təsvir, yazılar və kurqanlardan bəhs edir.

## Məzmun
Film Abşeron yarımadasında yerləşən qədim daş abidələrimiz, qayaüstü təsvir, yazılar və kurqanlardan bəhs edir.

Filmdə Abşeron yarımadasının Mərdəkan, Türkan, Binə, Qala, Şüvəlan, Dübəndi, Bəndüstü Xaşaxuna kimi qədim yaşayış yerlərindəki bizim eradan əvvəl III–II minilliklərdən qalma yerüstü, yeraltı abidələri, kurqanları, petroqlifləri-şəkil yazıları, onların tarixindən bəhs olunur. Azərbaycan tarixinin qədimliyini sübut edən bu abidələrdəki yazılar Qobustandakı, Gəmiqayadakı rəsmlərlə çox oxşardır. Tarixə qısa səyahət etməklə Azərbaycanın qədim yaşayış yeri kimi bəşər tarixinin təşəkkül tapdığı məskənlərdən biri olduğu aydın görünür.

## Filmin üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Aydın Qurbanoğlu
:**Rejissor:** Ömür Nağıyev
:**Operator:** Adil Abbasov

## İstinadlar
David Ben-Qurion

**David Ben-Qurion** ( oktyabr 1886-cı il, Plonsk, Rusiya imperiyası — 1 dekabr 1973-cü il, Təl-Əviv, İsrail) — İsrail dövlət xadimi, Mapay partiyasının yaradıcıları və başçılarından biri (1930-65). 1948-ci il mayın 14-də İsrail dövlətini bəyan etdi və ilk baş naziri oldu. Həmçinin İsrail Müstəqillik Bəyannaməsini ilk imzalayan şəxs oldu.  Ben-Qurion 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı İsrailə rəhbərlik etdi və müxtəlif yəhudi milislərini İsrail Müdafiə Qüvvələrində (IDF) birləşdirdi.  Sonradan o, "İsrailin qurucu atası" kimi tanındı.

Şərəfinə aeroport adlandırılmışdır (Ben-Qurion Beynəlxalq Aeroportu).

Müharibədən sonra Ben-Qurion İsrailin ilk baş naziri və müdafiə naziri vəzifələrində çalışıb.  Baş nazir kimi o, ölkənin inkişafına yönəlmiş milli layihələrə rəhbərlik edərək dövlət qurumlarının qurulmasına köməklik göstərib.  O, həmçinin dünyanın hər yerindən çoxlu sayda yəhudinin mənimsənilməsinə (Aliyah) nəzarət edirdi.  Onun xarici siyasətinin mərkəzi hissəsi Qərbi Almanlarla münasibətləri yaxşılaşdırmaq idi.  O, Bonn şəhərində Konrad Adenauer hökuməti ilə çalışıb və Holokost zamanı nasist Almaniyasının yəhudi əmlakını müsadirə etməsi üçün böyük məbləğdə (İsrail–Almaniya Reparasiya Sazişi) təzminat təmin edib.

O, 1963-cü ildə vəzifəsindən getdi və 1970-ci ildə siyasi həyatdan təqaüdə çıxdı. Daha sonra Negev səhrasındakı Sde Bokerdəki təvazökar "daxmasına" köçdü və ölümünə qədər orada yaşadı.  Ölümündən sonra Ben-Qurion Time jurnalının 20-ci əsrin 100 ən əhəmiyyətli insanından biri seçildi.

## İstinadlar
Nil Armstronq

**Nil Armstronq** () – ABŞ astronavtı, Aya ilk ayaq basmış insan, ABŞ Hərbi Dəniz Donanmasının zabiti.

## Məlumat
Nil Armstronq 1962-ci ildən ABŞ Aeronavtika və Kosmik Fəzanın Tədqiqi üzrə Milli İdarəsinin (NASA) astronavtlar qrupuna qəbul olunmuşdur. 16 mart 1966-cı ildə "*Cemini-8*" gəmisinin komandiri kimi D. Skotla birlikdə kosmosa uçmuşdur. Uçuş 10 saat 40 dəqiqə davam etmişdir.

Armstronq 16–24 iyul 1969-cu ildə E. Oldrin və M. Kollinzlə birlikdə "Apollon-11" gəmisinin komandiri qismində tarixdə ilk dəfə Aya uçmuşdur. 20 iyul 1969-cu ildə Armstronq və Oldrin Ay kabinəsində Ayda "*Sakitlik Dəniz*"inə enmişlər

Armstronq Ay səthinə iyulun 21-də Qrinviç vaxtı ilə saat 2,56 dəq. 20 san. ayaq basmış, 2 saat 31 dəq. 40 san. orada olmuşdur. O, ilk dəfə Aya ayaq basmış insandır (21 iyul, 1969-cu il). Armstronq, ümumiyyətlə, Ay səthində isə 21 saat 36 dəqiqə olmuşdur. "*Apollon-11*" gəmisinin heyəti iyulun 24-də Yerə qayıtmışdır.

Armstronq NASA-nın "*Müstəsna xidmətlərə görə*" qızıl medalı, ABŞ Konqresinin aeronavtika üzrə Fəxri medalı, bir çox ölkənin ordenləri ilə təltif edilmişdir. Aydakı kraterlərdən birinə Armstronqun adı verilmişdir.

Uzun müddət o aterosklerozdan əziyyət çeken Nil Armstronq 25 avqust 2012-ci ildə vəfat etmişdir.
Beləbir məlumat deyilir ki, Neil amstronqun adını tərs çevirərkən "Alien" yəni yadplanetli sözü yaranır:Neil. A — Alien

## Həmçinin bax
* Apollon 11
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Armstrong's official NASA biography
* Neil Armstrong at Encyclopædia Britannica
* Neil Armstrong Commemorative Website
* Armstrong website, formerly maintained by the Armstrong family
* Neil Armstrong
* Appearances
* FBI file on Neil Armstrong
Təl-Əviv

**Təl-Əviv** və ya **Tel-Əviv** — İsrailin mühüm iqtisadi və mədəniyyət mərkəzi, Aralıq dənizi sahilində liman. Əhalisi 510.000 (2019-cu il) nəfərdir.

Yaxınlığında Ben-Qurion beynəlxalq aeroportu var. İqlimi subtropik Aralıq dənizi tiplidir. Orta temperatur yanvarda 12&nbsp;°C, iyulda 25&nbsp;°C-dir. Şəhərin əsası 1909-cu ildə qoyulmuş, İsrail dövləti yarandıqdan (1948) sonra onun paytaxtı olmuşdur.

1948-ci ildə İsrail Dövlətinin ilk Baş Naziri David Ben-Qurion Tel-Əvivin Rotşild küçəsi 16 ünvanında, bu gün müasir sionizm tarixinin muzeyi kimi xidmət edən “Dizengoff House” binasında İsrail dövlətinin yarandığını elan etdi.

1950-ci ildə paytaxt Yerusəlimə köçürülmüşdür. Lakin BMT bu qərarı qəbul etmədiyi üçün rəsmi olaraq paytaxt hələ də Tel-Əviv şəhəridir. Təl-Əviv şotland memar P. Geddesin tərtib etdiyi baş plan əsasında tikilmişdir.

İsrail Dövlətinin əksər dövlət qurumları Yerusəlimdə yerləşir. O cümlədən parlament (Knesset), Ali Məhkəmə və hökumət nazirlikləri.

## Etimologiya
Bahar təpəsi mənasına gələn Tel-Əviv, 1910-cu ildə şəhərin adı olaraq bir çox variant arasından seçildi.Herzliya adı da digər variantlardan biri olmuşdur. Şəhərin adı da Theodor Herzl Altneuland adlı Almanca kitabının İvrit versiyasının başlığıdır. Almancadan Nahum Sokolow tərəfindən tərcümə olunan kitab üçün Sokolow, bu ivrit dilində olan adı Yezekel kitabının bir hissəsindən aldığını söylədi. Tel-Əvivin adı, qədim yəhudi vətənində intibah mədəniyyətini tam qarşıladığı düşünüldü. İvrit dilində Əviv "bahar" deməkdir və yenilənmə deməkdir. Yenə də İvrit dilində "tel" sözü "təpə" deməkdir.Qədim torpaqlarda tikilmiş yeni bir sivilizasiyanı təsvir edir .Bir digər məlumata görə şəhərin adı ilə bağlı Yafo adına əlaqədar bəzi fikirlər var. Bəzi tədqiqatçılar bu adı yafah və yofi sözündən çıxardığını düşünürlər, yəni ivrit dilində "gözəl" və ya "gözəllik" deməkdir. Başqa bir inanca görə, Nuhun oğlu Yafət şəhəri quraraq şəhərə öz adını verdi.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qnu

**Qnu** — Afrika antiloplarının bir növü. Qnunun xarici görünüşü öküzə bənzəyir.

Qnuların ağquyruq və göy qnu növləri daha çox tanınmışdır. Onların çəkiləri 270 kiloqrama qədər çatır.Onların böyük başları, gödək boyunları olur.

Hamiləlik dövrü səkkiz ay çəkir. Onların bir təsadüfü hallarda iki balaları olur.Doğulduqdan bir neçə dəqiqə sonra balaları ayağa qalxıb analarını arxası ilə hərəkət edir. Qnular balalarını 7-8 ay südlə bəsləyirlər. Bir yaşından sonra qnular yetkinlik dövrünə çatır və çoxalmada iştirak edirlər

## İstinadlar
Muradxanlı (Qubadlı)

**Muradxanlı** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Muradxanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.

2020-ci ilin 2 noyabrında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Muradxanlı kəndi dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqələri keçmişdə yayı Zəngəzur qəzasında, qışı isə Qarabağda keçirmiş təklə tayfasının muradxanlı tirəsinə mənsub ailələrin oturaqlaşaraq məskunlaşması nəticəsində yaranmış və həmin tirənin adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
"*1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu*"na görə, kənddə 42 evdə 164 şiə kürd yaşayırdı.

1 noyabr 1992-ci ildə Qubadlı rayonunun Muradxanlı kəndinə ermənilərin silahlı basqını nəticəsində 5 nəfər həlak olmuş, 8 nəfər yaralanmışdır. Zəngəzurun Akara, Muradxanlı, Novruzlar kəndləri Həbib xan Şəkinskiyə məxsus olmuşdur.

## Abidələri
* Qalalı qalası (yeraltı keçidlə, V əsr) — Muradxanlı kəndi (İNV № 4699)

## Həmçinin bax
* Qubadlı rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti
Hacıqabul gölü

**Hacıqabul gölü** — Hacıqabul rayonu və Şirvan şəhərinin ərazisində yerləşən göl. Şirvan düzünün şimal hissəsində, Kür çayının sol tərəfində göl. Gölə su Qarasudan və Kür çayından buraxılır. Cənub hissəsində şorşor kanalı vasitəsilə Kür çayı ilə birləşir. Gölün ətrafı bataqlıq və qamışlıqdır. Göl yaxınlıqdakı Hacıqabul (indiki Qazıməmməd) yaşayış məntəqəsinin adı ilə adlanmışdır.

Hacıqabul gölü Kür çayının vaxtaşırı daşması və Xəzər dənizinin çəkilmələri nəticələri yaranmışdır.

## Ümumi məlumat
Azərbaycandakı başqa düzənlik göllərinin əksəriyyətindən fərqli olaraq, bu göldə qamışlıq bitkiləri zəif inkişaf edib, lakin ətrafdakı dayaz sulu çaylar və nohurlar bu çatışmazlığın əvəzini artıqlaması ilə çıxır.

Hacıqabul gölü köçəri quşların miqrasiyası dövründə onların müvəqqəti istirahəti və bataqlıqda yaşayan su quşlarının, o cümlədən, nəsli kəsilməkdə olan növlərin yuva qurmaları çox əlverişli şəraitə malikdir. Göldəki su durğundur və qışda donmur. Şirvan Elektrik Stansiyasının ilıq suları da bu gölə tökülür.

Dərinliyi 5 metr, suyu ilıq olan bu göldə mamırların və onurğasızların bol olması quşlar üçün bol yem bazası yaradır. Gölün forma etibarilə oval şəklində olması sayəsində onun sahilindən ortasına qədər məsafəni böyük edir. Bu isə quşların özlərini qoruya bilməsi üçün mühüm şərait yaradır.

Göldə ovçuluq və balıqçılıqla ancaq müvafiq lisenziya ilə məşğul olmaq mümkündür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan İnzibati Ərazi Vahidləri
Mahmudlu (Qubadlı)

**Mahmudlu** — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Mahmudlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Qubadlı rayonunun Mahmudlu kəndi Qayalı kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Mahmudlu kənd Soveti yaradılmışdır.

## Etimologiyası
Kəndin adı mahmudlu tayfası ilə əlaqədardır.

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsi kürd mənşəli, XVI–XVII əsrlərdə Türkiyədə, Van gölünün şərqində yaşayan mahmudlu tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Kənddə XVI əsrə aid daş qoç fiquru, Qara-Qaya sığınacağı və XIX əsrə aid körpü yerləşir.

28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süquta uğramasından və bolşeviklərin işğalına məruz qalmasından sonra, 1923-cü ilin iyulunda Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir və Zəngəzur qəzalarının bir hissəsindən Kürdüstan mahalı (sonradan qəza) təsis edilmişdir. Mahmudlu kəndi mahalın bir hissəsi olmuşdur. Kürdüstan qəzası ləğv edildikdən sonra Mahmudlu Qubadlı rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Coğrafiyası
Kənd Bazarçayın sahilində, dağlıq erazidə yerləşir.

## Əhalisi
Kəndin əhalisi kürd mənşəli mahmudlu tayfasına mənsubdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyəti
* Bir qarış torpaq və tut ağacı, Arzu Şirinova
Onurğalılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan yarımtipi.

Onurğalılar növlərinə görə onurğasızlardan xeyli azdır (45000 növ), lakin müasir biosferin həyatındakı roluna, adətən biosenozlarda qidalanma zəncirini tamamladığına görə onlardan üstündür.

Kələlilərə dəyirmiağızlılar, qığırdaqlı balıqlar, sümüklü balıqlar, suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar və məməlilər daxildir.

Onurğalı heyvanlar torpaqəmələgəlmə prosesində fəal iştirak edirlər. Bunlar arasında gəmiricilərin xüsusi çəkisi daha böyükdür. Bütün gəmiricilər torpaq qatında yuvalar qazır. Bu zaman səthə külli miqdarda qarışdırılmış torpaq atılır. Gəmiricilərdən bəziləri torpaqda "köstəbək yolları" adlanan yollar qazır.

Bozqır rayonlarda yer siçanları torpağın aşağı və yuxarı qatlarını o qədər qarışdırır və ya torpağın səthinə o qədər torpaq atırlar ki, səthdə bozqırlar üçün səciyyəvi olan mikrorelyef yaranır. Məşhur rus alimi S. S. Nestruyev belə relyef formasını nonorelyef adlandırmışdır.

## Ümumi xarakteristika
Onurğalılar (Vertebrata) yarımtipinin nümayəndələrinin dərisi 2 qatdan – çoxqatlı epidermis və koriumdan ibarətdir. Pulcuqlar, lələklər, tüklər, caynaq və dırnaqlar bunun törəmələridir. Onurğalılarda xorda yalnız embrional dövrdə olur.

## Daxili quruluşu
Onurğalılarda xorda onurğa ilə əvəz olunub. Yetkin dövrdə bütün onurğalılar sümük skeletə malikdir. Onlarda baş, gözlər və ətraflar yaxşı inkişaf edib. Əzələ sistemi eninə zolaqlı və saya əzələdən ibarətdir. Tənəffüs sistemini qəlsəmə və ya ağciyərlər təşkil edir. Qan-damar sistemi qapalıdır. Ürək çoxkameralıdır, qan damarları venalar və arteriyalar şəklindədir.  Açıq limfa sistemi mövcuddur. İfrazat sistemi yaxşı inkişaf etmişdir. Bu sistem bir cüt böyrəkdən və sidik axarlarından ibarətdir.

Hətta aşağı pillədə yerləşən onurğalıların da beyni vardır. Ali formalı onurğalılarda isə beyin yarımkürələri inkişaf etmişdir. Bu, onurğalıların xarakterik əlamətidir. Sinir sistemi mərkəzi və periferik sinir sisteminə bölünür. Hissiyyat orqanları (burun, gözlər, qulaqlar) və daxili sekresiya vəziləri də inkişaf etmişdir. Onurğalılar ayrıcinsiyyətlidir. Dişi və erkək cinsiyyət vəziləri cütdür. Mayalanma xarici və ya daxili olur. Bəzi onurğalılar metamorfozla inkişaf edir.

## Təsnifatı
*  yarımtipi
**  infratipi
***  sinfi
**  infratipi
***  sinifüstü
****  sinfi, nəsli kəsilib
****  sinfi
****  sinfi, nəsli kəsilib
****  sinfi
***  sinifüstü
****  sinfi
****  sinfi
****  sinfi
****  sinfi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xordalılar

**** () —  aləminə aid heyvan tipi.

## Ümumi xarakteristika
Xordalılar 500 milyon il bundan əvvəl əmələ gəlib. Xordalıların qədimliyinə və müxtəlifliyinə baxmayaraq onları birləşdirən ümumilik var:
#Onların bədəninin əsasını bütöv və ya buğumlu bel sütunu təşkil edir. Buna ox skelet və ya xorda da deyilir.
#Bu sütunun üstündə boru formalı mərkəzi sinir sistemi yerləşir.
#Bel sütununun altı ilə həzm borusu uzanır. Bu borunun ön tərəfi ağızla, arxa tərəfi isə anus dəliyi ilə qurtarır. Həzm borusunun ön hissəsi udlaq adlanır. Udlağın yanlarında sıra ilə düzülmüş qəlsəmə yarıqları var. Bu səbəbdən udlaq həm qidalanmada, həm də tənəffüsdə iştirak edir.
#Həzm borusunun udlaq hissəsinin altında qan-damar sisteminin mərkəzi olan ürək yerləşir, Xordalılar tipinin 43 minə yaxın növü məlumdur.

İkinci bədən boşluğu olan heyvanların ali tipidir. Xordalılar üç yarımtipə bölünür: Başıxordalılar, Tunikalılar (və ya sürfəsixordalılar) və Onurğalılar (kəlləlilər). Xordalılar üçün bütün ömür boyu və ya inkişafın müəyyən dövründə bel telinin — xordanın, onun üstündə sinir borusunun, həzm borusunun, həzm borusunun önündə (udlağın yanlarında) qəlsəmə dəliklərinin, bədənin ön hissəsində xorda və həzm borusu altında qan-damar sisteminin döyünən hissəsi — 'ürəyin' olması xarakterikdir. Xordalılar heyvanlar aləminin ən əsas tipi hesab olunur. Bu tipə 100.000-ə qədər növ daxildir. Xordalılar üçün bir sıra xüsusiyyətlər xarakterikdir. Onların bədəninin əsasını bütöv və ya buğumlu bel sütunu təşkil edir. Buna xorda deyilir. Xorda ox skelet olub, vakuollaşmış hüceyrələrdən ibarətdir. O, primitiv orqanizmlərdə bütün ömrü boyu qalır. Ali orqanizmlərdə isə o, onurğa fəqərələri ilə əvəz olunur. Xordalılar anlayışı onurğalılar və bəzi onurğasızları əhatə edir. Bel sütununun üzərində boru formalı mərkəzi sinir sistemi yerləşir. Bel sütununun altı ilə həzm borusu uzanır. Bu borunun ön tərəfi ağızla, arxa tərəfi isə anus dəliyi ilə bitir. Həzm borusunun ön hissəsi udlaq adlanır. Udlağın yanında sıra ilə düzülmüş qəlsəmə yarıqları var. Bu səbəbdən udlaq həm qidalanmada, həm də tənəffüsdə iştirak edir. Həzm borusunun udlaq hissəsinin altında qan-damar sisteminin mərkəzi olan ürək yerləşir. Sadaladığımız özünəməxsus xüsusiyyətlərlə yanaşı, xordalılar üçün bədənin üçqatlı olması, ikitərəfli simmetriyası, ikinci bədən boşluğu xarakterikdir.

## Təsnifatı
Xordalıların 3 yarımtipi məlumdur:
----

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xordalılar (Chordata) 
* Introduction to the Chordata

## Həmçinin bax