Azərbaycanda uşaq hüquqları

Uşaq hüquqlarının müdafiəsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və bir sıra digər qanunlarla təmin edilir. Uşaq hüquqları uşaqlara aid hüquqi, sosial və digər məsələləri əhatə edir. 

## Uşaqların hüquqi statusu
“Uşaq Hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa və Ailə Məcəlləsinə əsasən, uşağın hüquq və mənafeləri pozulduqda, o cümlədən valideynlər uşağın təhsili və tərbiyəsi ilə bağlı vəzifələrini yerinə yetirmədikdə, uşağın bir sıra hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etmək hüququ vardır. Uşaq pozulmuş hüququndan və onun müvafiq prosessual qaydalarından asılı olaraq fərdi qaydada və ya öz nümayəndələri, vəliəhdi vasitəsilə müraciət edə bilər. 

Prezidentin 6 fevral 2006-cı il tarixli sərəncamı ilə yaradılmış Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin bir şöbəsi bu kontekstdə olan problemlərlə məşğul olur. Komitə uşaqların müdafiəsi, onların rifahının inkişaf etdirilməsi, hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi, bu sahədə dövlət siyasətinin əlaqələndirilməsi üzrə məsuliyyət daşıyır.   O, dövlətin nəzarətində olan müəssisələrdə mütəmadi monitorinqlər aparır, vətəndaşlar tərəfindən edilən müraciətləri araşdırır, ekspertlər və uşaqlar üçün təqdimat kampaniyaları, təlimlər və tədbirlər təşkil edir və s. 

Azərbaycan hökuməti və bu Komitə müvafiq sahədə beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq edir. Bundan əlavə, Azərbaycan əlil uşaqlar, evsiz uşaqları, uşaqlara qarşı zorakılığın qarşısının alınması, erkən nikahlar, uşaq ölümləri, məktəbəqədər təhsil kimi təhsil, səhiyyə və digər sosial məsələlərdə UNICEF ilə sıx əməkdaşlıq edir.  

## Uşaq Hüquqları Konvensiyası (UHK)
1992-ci ildə Azərbaycanda BMT-nin “ Uşaq hüquqları haqqında” Konvensiyası və səkkiz il sonra onun “Uşaqların silahlı münaqişələrə cəlb edilməsi” və “Uşaqların satışı, uşaq fahişəliyi və uşaq pornoqrafiyası” daxil olmaqla iki Fakültativ Protokolu ratifikasiya edilib. ”.  

Azərbaycan 1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yetkinlik yaşına çatmayanlara dair ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə dair Standart Minimum Qaydalarını, 1996-cı ildə Nikahın bağlanmasına razılıq, nikah üçün minimum yaş və nikahların qeydiyyatı haqqında Konvensiyanı, 2004-cü ildə Avropa Sosial Xartiyasını və Ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması haqqında Konvensiyanı və 2006-cı ildə Təhsil Sahəsi üzrə hüquqi sənədləri qəbul etmişdir 

Hökumət BMT-nin Uşaq Hüquqları Komitəsinə (UNHCR) Konvensiyanın və onun iki Fakültativ Protokolunun həyata keçirilməsi üçün dövri hesabatlar təqdim edir. Bundan əlavə, Azərbaycan “Uşaqların yaşaması, qorunması və inkişafı haqqında” Ümumdünya Bəyannaməsinin tərəflərindən biridir. “Uşaq hüquqlarının müdafiəsi haqqında” da bir sıra milli qanunvericilik aktları təsdiq edilmişdir. 

### Uşaq Hüquqları Konvensiyasının (UHK) hüquqi statusu
CRC milli qanuna daxil edilmişdir. Bundan əlavə, Azərbaycan 1998-ci ildə qanunvericiliyini UHK-da qeyd olunan prinsiplərə uyğunlaşdıran “Uşaq hüquqları haqqında” qanunu qəbul edib. Bununla belə, Uşaq Hüquqları üzrə Komitə Konvensiyaya uyğun olmaq üçün islahat edilməli olan bir sıra milli qanunvericilik tədbirlərini daha üstün tutur. 

## UNICEF
UNICEF Azərbaycanda 1993-cü ildən fəaliyyət göstərir. Proqramın əsas məqsədləri heç bir ayrı-seçkiliyə yol vermədən bütün uşaqlar üçün qoruyucu mühitin yaradılmasından ibarətdir. Uşaqların zorakılıq, istismar, sui-istifadə və ayrı-seçkilikdən qorunması UNICEF-in qlobal prioritetidir. Azərbaycanda bu proqramı Uşaq Hüquqları Konvensiyası və Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi haqqında Konvensiyanın prinsipləri idarə edir. 

UNICEF uşaqların sağ qalmasını, müdafiəsini və inkişafını bəşəriyyətin tərəqqisi üçün əsas kimi qəbul edir. Bundan əlavə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdən olan uşaqlar və ailələr UNICEF-dən xidmətlər alırlar . Qurum inkişaf etməkdə olan ölkələrə “uşaqlar üçün ilk zəng”i təmin etmək və müvafiq siyasətlər hazırlamaq imkanlarını formalaşdırmaqda kömək etmək üçün siyasi iradə və maddi resurslardan istifadə edir. Bundan əlavə, təşkilat müharibənin, fəlakətlərin, ifrat yoxsulluğun, zorakılığın və istismarın bütün formalarının qurbanı olan və əlilliyi olan uşaqlar üçün xüsusi müdafiənin təmin edilməsinə diqqət yetirir. Qurum uşaq hüquqları məsələlərinə operativ reaksiya vermək üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının tərəfdaşları və humanitar agentlikləri ilə əməkdaşlıq edir.  Bununla bağlı UNICEF 2005-ci ildə qanunla ziddiyyət təşkil edən uşaqlara əsaslanan layihəyə başlayıb. Layihənin məqsədləri polislərin, hakimlərin və təhlükəsizlik işçilərinin qanunla uşaqların insan hüquqlarına dair məlumatlılığının artırılması və hüquq-mühafizə və ədliyyə mühiti ilə təmasda olan uşaqlara kömək etmək üçün düzgün istiqamətləndirmə sisteminin yaradılmasından ibarətdir. Layihə baxımından təşkilat aşağıdakı tədbirləri həyata keçirdi: 

**Əlilliyi olan Uşaqların İnteqrasiyası üzrə Fəaliyyət** : UNICEF evdə təhsildə islahatların aparılması və məlumatların toplanmasının nəzərdən keçirilməsi yolu ilə Azərbaycanda əlilliyi olan uşaqlara münasibəti dəyişmək məqsədi daşıyır.

**Küçə Uşaqları üzrə Fəaliyyət:** UNICEF uşaqların müdafiəsi orqanları və QHT-lərlə işləməklə uşaqlar üçün icma əsaslı sosial xidmətlərin təkmilləşdirilməsini və küçələrdə işləməyi hədəfləyir.

**Mina Riskinin Maarifləndirilməsi üzrə Fəaliyyət:** Uşaqları mümkün mina/ PHS partlayışları haqqında maarifləndirmək məqsədilə UNICEF cəbhəyanı rayonlarda məktəb kurrikuluma Mina Riskinin Tədrisini əlavə etmək üçün yerli tərəfdaşlarla işləyir. 

## Azərbaycana Birləşmiş Yardım – UAFA
1998-ci ildə Azərbaycana Birləşmiş Yardım Təşkilatı (UAFA) “Azərbaycanda həyatın uzunmüddətli inkişafına kömək etmək, xüsusilə uşaqlar, sağlamlıq və təhsilə diqqət yetirmək” məqsədi ilə yaradılmışdır. UAFA Böyük Britaniyada qeydiyyatdan keçməsinə baxmayaraq Azərbaycanda yerli QHT kimi fəaliyyət göstərir. UAFA tərəfindən dövlət orqanları ilə əməkdaşlıq çərçivəsində əlilliyi olan uşaqlara və onların ailələrinə dəstək, aztəminatlı ailələrdən olan uşaqlara məktəbəqədər təhsil xidmətlərinin göstərilməsi və əlilliyin, yoxsulluğun və yerləşmənin sabitliyi təhdid etdiyi regionlarda kiçik sosial işçi qruplarının yaradılması üçün pilot layihələr həyata keçirilib. bir ailənin. 

## Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü
Azərbaycanda 1 iyun Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü qeyd olunur. Azərbaycanda uşaqların müdafiəsi prioritetdir. Bununla bağlı Azərbaycan Respublikasının Uşaq Siyasəti üzrə Dövlət Proqramında uşaqların həyat şəraitinin inkişafı, sağlamlığı, təhsili və gələcək məşğulluğu ilə bağlı tədbirlər öz əksini tapmışdır. Bundan başqa, valideyn himayəsindən məhrum, sağlamlıq imkanları məhdud, milli azlıqlardan olan uşaqlar, habelə qaçqın və məcburi köçkün uşaqlar kimi həssas qruplardan olan uşaqlarla bağlı silsilə tədbirlərin təşkilinə xüsusi diqqət yetirilib. 

Bundan əlavə, 2004-cü ilin mayında əsası qoyulmuş Heydər Əliyev Fondu uşaq müəssisələrinin infrastrukturunun inkişafı, uşaq evlərinin və internat məktəblərinin təmiri, körpələr evi və uşaq bağçalarının tikintisi üçün maliyyə vəsaiti ayırmaqla bağlı bir sıra layihələr həyata keçirir.    Bundan əlavə, fond valideynlərini itirmiş və uşaq evlərində tərbiyə alan  uşaqların, habelə sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin sosial inteqrasiyasına yönəlmiş layihələrin həyata keçirilməsi ilə məşğul olur. “Uşaq evlərinin və uşaq evlərinin inkişafı” proqramı çərçivəsində Fond tərəfindən 34 uşaq müəssisəsi bərpa və avadanlıqla təchiz edilmişdir. 

İnsan hüquqlarına hörmət cəmiyyətin öz uşaqlarına münasibətindən başlayır. Uşaqlar fiziki və psixoloji cəhətdən müdafiəsiz və zəif olduqlarından onların xüsusi qayğı və münasibətə ehtiyacı var. Uşaq hüquqlarının qorunmasında birinci dərəcəli məsuliyyət ailənin üzərinə düşür. Bu Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin  51-ci maddəsində öz əksini tapmışdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 17-ci maddəsində göstərilir ki, uşaqların qayğısına qalmaq, onları müdafiə etrmək ailənin borcudur. Bu borcun yerinə yetirilməsinə dövlət nəzarət edir.

XX əsrdə uşaqlar daha çox təcavüz, zorakılıq, irqi ayrı-seçkilik, deportasiya və soyqırımlara məruz qalmışlar. Bu əsrdə baş verən iki dünya müharibəsi, lokal müharibələr yüz minlərlə uşağı valideyn himayəsindən məhrum etmiş, onların həyatına son qoymuş, adi insani hüquqlarını kobudcasına pozmuşdur. 

Uşaqların hüququnu qorumaq üçün ilk təşəbbüs  1924 ildə Mİllətlər Cəmiyyəti tərəfindən 5 əsas prinsipdən ibarət bəyannamə oldu. Bu sənəd Cenevrə bəyannaməsi adlanır. 1959 ildə BMT Baş Məclisi “Uşaq Hüquqları Bəyannaməsini” qəbul etdi. Lakin bu bəyannamənin hüquqi qüvvəsi və nəzarət mexanizmi yox idi. Bu sənəd dövlətlərin üzərinə məsuliyyət və öhdəlik qoymurdu.

Uşaqların hüquqlarını qorumağa dair ən mükəmməl beynəlxalq sənəd 1989 il noyabrın 20 BMT tərəfindən qəbul edilmiş Uşaq Hüquqları Konvensiyası oldu. Bu Konvensiyaya 189 ölkə qoşulmuşdur. Azərbaycan Respublikası Konvensiyanı 1992 ildə ratifikasiya etmişdir.

Konvensiyanın məzmunu, onun əsas ideyası uşaq şəxsiyyətidir. Bununla yanaşı Konvensiya iştirakçı ölkələri uşaqların öz ölkəsinin sosial-siyasi həyatında daha fəal və yaradıcı iştirakına imkan verən şəraitə çağırır. Konvensiyanın mühüm prinsipi irqi ayrı-seçkiliyə yol verməməkdir. Uşaqlar irqindən, dərisinin rəngindən, cinsindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən asılı olmayaraq, öz hüquqlarından istifadə etməlidirlər.

## İstinadlar