Xəlil Xalid

**Xəlil Xalid** (; ) — Türkiyə yazıçısı, diplomat, alim və Osmanlı Məclisi-Məbusanının üzvü. O, Britaniyada Kembric Universitetində, Türkiyədə isə İstanbul Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## Erkən həyatı

Xəlil Xalid 1869-cu ildə Ankarada, Qara dəniz sahillərinə yaxın bir kənddə dindar bir ailədə anadan olmuşdur. Orta təhsilini Ankarada almış, daha sonra İstanbula köçmüş, Bəyazid məscidinin yaxınlığında yerləşən mədrəsədə bir müddət təhsil almışdır. Ardınca Darülfünunda (sonradan İstanbul Universiteti) hüquq təhsili görmüş və 1893-cü ildə məzun olmuşdur. Osmanlı imperiyasında mövcud olan siyasi mühitdən narazı qaldığı üçün 1894-cü ildə Britaniyaya köçmüşdür. Pasportsuz olmasına baxmayaraq, Birləşmiş Krallığın Hall limanına yola düşən bir buxar gəmisinə minməyi bacarmışdır, lakin Londonda fəaliyyət göstərən Osmanlı səfiri tərəfindən Osmanlı imperiyasında hər hansı hüquqi probleminin olmadığını göstərən sənəd almaq üçün İstanbula qayıtmağa məcbur edilmişdir. Paris və Budapeştdə dayanacaqlarla qısa müddətlik geri dönmüş, lakin bu cəhd də nəticəsiz qalmışdır. 1894-cü ilin noyabrında bu dəfə Liverpula gedən bir neft tankerində yenidən qaçmışdır.

## Mühacirətdə

İlk illərdə Osmanlı imperiyasında mövcud siyasi vəziyyətlə bağlı qəzetlər üçün məqalələr yazmış, 1897-ci ildə isə Londonda fəaliyyət göstərən Osmanlı səfirliyində vitse-konsul vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1902-ci ildə Kembric Universitetində türk dili üzrə müəllim olmuşdur. O, 1902–1906-cı illərdə Hindistan Mülki Xidmətləri üzrə Tədqiqatlar Şurasında, 1906–1911-ci illərdə isə Xarici Xidmət Məktəbində türk dili müəllimi kimi çalışmışdır. 1908-ci il Gənc türklər inqilabından sonra bir neçə dəfə İstanbula səfər etmiş və təxminən 1909-cu ildən etibarən "*[[Sərvəti-fünun]]*" jurnalında yazılar dərc etdirməyə başlamışdır. 1911-ci ildə Kembric Universitetindəki vəzifəsindən istefa vermiş, 1912-ci ildə isə İstanbula qayıtmışdır. O, İngiltərədə on ildən artıq müddət yaşamışdır.

1904-cü ildə Kembric Universiteti adından Şərqşünaslar Konqresində iştirak etmək üçün o dövrdə Fransa müstəmləkəsi olan Əlcəzairə səfər etmişdir. Bu səfər onun "*Cəzayir xatirətindən*" adlı əsərinə ilham vermişdir. Əlcəzairdə olarkən Filippvil və Konstantin şəhərlərini ziyarət etmiş, fransızların müsəlman əhali üzərində idarəçiliyini müşahidə etmişdir. O, Konstantinə gedən yol boyu yaşayış məntəqələrinin adlarının yalnız fransız dilində olduğunu, ərəb dilindən istifadə edilmədiyini qeyd etmişdir. Həmçinin Konstantindəki mədrəsənin rəhbərinin ərəb yox, fransız məmur olması faktını tənqid etmiş, ərəb və islam elmlərində yetərli biliyə malik bir çox ərəblə tanış olduğunu vurğulamışdır. Daha sonra Misir və Sudana səfər etmiş, 1905-ci ilin fevralında Kembric Universitetindəki vəzifəsinə qayıtmışdır.

## Qayıdış

İstanbula qayıtdıqdan sonra Əhməd Ehsanın rəhbərlik etdiyi "*[[Sərvəti-fünun]]*" jurnalında yazılarını davam etdirmişdir. Onun bu jurnaldakı məqalələri Türkiyə siyasətinə "boykot" anlayışını tanıtması baxımından mühüm təsir göstərmişdir. 1912-ci ildə Ankara dairəsindən Osmanlı Məclisi-Məbusanına deputat seçilmiş və ibtidai təhsil qanununun qəbuluna dair müzakirələrdə iştirak etmişdir. 1913-cü ildə parlament üzvlüyündən istefa vermişdir. 1913-cü ildə Hindistanın Bombey şəhərində Osmanlı nümayəndəliyinə baş konsul təyin edilmişdir.

## Almaniyada

1915-ci ildə Berlində məskunlaşmış, burada almandilli qəzetləri üçün Osmanlı və müsəlman mədəniyyəti mövzusunda məqalələr qələmə almış, Osmanlı mətbuatı üçün isə Berlin müxbiri kimi çalışmışdır. 1918-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi dövründə Berlində yaşadığı təcrübələri əks etdirən "*Bəzi-Berlin məqaləti*" adlı kitabını nəşr etdirmişdir. O, müharibə illərində alman qadınlarının könüllü fəaliyyətlər çərçivəsində təşkilatlanmasından dərin təsirlənmişdir. Qadınların fəaliyyəti mülki əhaliyə yemək bişirmə, kənd təsərrüfatı, riyaziyyat və rəsm dərslərinin verilməsini əhatə etmişdir. Aleksanderplatsda növbəli şəkildə 7000 nəfərə xidmət göstərilən ictimai yeməkxana onda güclü təəssürat yaratmışdır. Bundan əlavə, müstəqil idarəetməyə malik olan Dövlət Mətbəəsinin fəaliyyəti haqqında məlumat vermiş, burada nəşrlər üçün həm özəl müştərilərin, həm də dövlətin ödəniş etməli olduğunu qeyd etmişdir.

1919-cu ildə Berndə keçirilən Sosialist İnternasionalında iştirak etmiş və Britaniya nümayəndə heyətinə "*A Study in English Turcophobia*" adlı əsərin bir nüsxəsini təqdim etmişdir.

## Türkiyə Respublikasında

1922-ci ildə Darülfünunun Ədəbiyyat fakültəsində, daha sonra isə İlahiyyat fakültəsində müəllim kimi fəaliyyətə başlamışdır. O, səkkiz il müddətində dərs demişdir. Xəlil Xalid 1931-ci ilin mart ayının sonlarında vəfat etmiş və İstanbulda Mərkəzəfəndi qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Əsərləri

* 1904, London; Diary of a Turk
* 1905, London; A Study in English Turcophobia
* 1906, *Cezayir Hatiratindan* (Reminiscences to Algeria)
* 1907, London; The Crescent versus the Cross
* 1912, Berlin; Panislamische Gefahr
* 1918, Berlin; Bazı Berlin Makālâtı 
* 1919, A Study in English Turcophobia
* 1925, *Türk Hakimiyeti ve Ingiliz Cihangirligi*

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*