Qroznı fəhləsi (qəzet)

**Qroznı fəhləsi** — Çeçenistan Respublikasının tarixi, elmi və təhsilli, mədəni və maarifləndirici rusdilli qəzeti. 1917-ci ilin mart ayından Qroznıda nəşr olunur. Bölgədəki ən qədim çap nəşri sayılır.

## Tarixi

### Qəzetin yaradılması
Qəzetin ilk sayı 1917-ci ilin martında "Yoldaş" adı ilə nəşr olunub.

1918-ci ildə qəzet "Qroznı Dairəsi Fəhlə və Hərbi Deputatlar Şurasının İzvestiyası" adlandırılıb.

1920-ci illərin əvvəllərində qəzetə "Qırmızı üsyançı" adı verilib. 1921-ci ildə Qroznının əsas qəzeti yenidən adını dəyişib, o vaxtdan etibarən "Qırmızı Əmək" adını alıb. Bu zaman nəşr zəhmətkeşlərin gündəlik qəzeti olaraq ad qazanmışdı.. Daha sonra qəzet, Qroznı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin və Qafqaztrudarmiya Siyasi İdarəsinin gündəlik orqanı oldu. Sonradan qəzet Qroznı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin və Süvari Ordusunun Siyasi İdarəsinin gündəlik orqanı və Qrozni Şəhər İcraiyyə Komitəsi və Süvari İdarəsinin gündəlik qəzeti kimi dərc edildi.

1922-ci ildə başqa bir ad dəyişikliyi oldu və bundan sonra qəzet "Nefteraboçiy" adlandı. Qəzetin təsisçisi Qroznı şəhər icra komitəsi və Rusiya Kommunist (b) Partiyası rayon komitəsi idi. 1924-cü ilə qədər qəzet RKP(b)-nin Qroznı əyalət komitəsinin, vilayət icra komitəsinin və qubernatorluğun həmkarlar ittifaqı şuralarının, daha sonra — RKP(b) Qroznı rayon komitəsinin, rayon icra komitəsinin və "Qafqazprofyuzovun" rəsmi orqanı oldu.

7 noyabr 1924-cü ildən qəzet "Qroznı fəhləsi" kimi çıxmağa başladı. Bu ad 65 ildən çox müddətdə qəzetin rəsmi adı kimi qaldı. 1924-cü ildə nəşr, VKP(b) Qroznı rayon komitəsinin, Həmkarlar İttifaqları Şurasının və Fəhlə, Kəndlilər və Qırmızı Ordu Deputatları Şurasının İcraiyyə Komitəsinin orqanı olan gündəlik kütləvi zəhmətkeş qəzeti olaraq çıxmağa başladı.

Sonradan, müxtəlif siyasi dəyişikliklər və hadisələrlə əlaqədar olaraq təsisçilərin sayı və adları bir neçə dəfə dəyişdi: məsələn, 1927-ci ilə qədər qəzet Bolşeviklərin Ümumittifaq Kommunist Partiyası Qroznı Rayon Komitəsinin, Ticarət Şurasının orqanı oldu. Həmkarlar İttifaqları və Fəhlə, Kəndlilər və Qırmızı Ordu Deputatları Şəhər Şurasının, 4 noyabr 1928-ci ildən — Ümumittifaq Kommunist Partiyasının (Bolşeviklər) Çeçenistan Təşkilat Bürosunun orqanı, Sovet İttifaqının təşkilat bürosu və Çeçen Regional İcraiyyə Komitəsi və Fəhlə, Kəndli və Qırmızı Ordu Deputatları Şəhər Şurasının, 1929-cu ilin yanvarından — Bolşeviklərin Ümumittifaq Kommunist Partiyası Çeçenistan Regional Komitəsinin, Çeçenistan Regional İcraiyyə Komitəsinin, Çeçen Regional Həmkarlar İttifaqlarının və Qroznı Şəhər Şurasının rəsmi çap vasitəsinə çevrilərək onların tabeliyinə verildi..

### 1930–1990-cı illər

1930-cu illərdə qəzet redaksiya heyətinin paytaxtdan kənar fəaliyyətini təşkil etdi. Bunun sayəsində qəzetin bir sıra xüsusi nömrələri nəşr olundu. Belə ki, 1931-ci ildə "Yeni mədənlərdə xüsusi Qroznı fəhləsi", 1933-cü ildə kolxozçuların regional qurultayında "Qroznı fəhləsi" və "Qroznı işçisi" nəşr edildi. 1934-cü ildə "Qüllələrin səsi", "Qroznı fəhləsi" və "Maliyyə Cəbhəsi" qəzetlərinin müştərək nəşri təşkil olundu. 1934, 1935 və 1938-ci illərdə "Qroznı fəhləsi (Raboçi)" və "Neftin Texnikası" qəzetlərinin bir neçə müştərək buraxılışı da oldu..

1934-cü ildən başlayaraq "Qroznı fəhləsi"nin təsisçilərinin adları dəfələrlə dəyişdi. Qəzet VKP (b) Çeçen-İnquş vilayət komitəsinin, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası icra komitəsinin və Qroznı şəhər məclisinin rəsmi çap orqanı oldu. 2 avqust 1938-ci ildən — VKP (b) vilayət komitəsinin və şəhər komitəsinin, Çeçen-İnquş MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin, 1940-cı ilə qədər rayon komitəsinin, 1942-ci ilin yanvarından — VKP (b) və Çeçenistan Ali Şurasının regional və Qroznı şəhər komitələrinin, 4 mart 1944-cü ildən Qroznı şəhər komitələrinin, 4 aprel 1944-cü ildən Qroznı vilayət komitəsinin, SSRİ bölgə məclisi kimi müxtəlif təşkilatların tabeliyinə verilmişdir.

1950-ci illərdə də qəzet bir neçə dəfə təsisçisini dəyişdi. Belə ki, 29 oktyabr 1952-ci ildə Sov.İKP Qroznı Regional Komitəsinin və Fəhlə Xalq Deputatları Regional Şurasının, 17 fevral 1957-ci ildən SSRİ Çeçen-İnquş Komitəsinin və Çeçen-İnquş ASSR Təşkilat Komitəsinin, 26 sentyabr 1957-ci ildən- Çeçen-İnquş regional və Qroznı dağlarının orqanı, Çeçen-İnquş ASSR təşkilat komitəsi və Qroznı şəhər fəhlə deputatları məclisinin, 1958-ci ildən Çeçen-İnquş vilayəti Qroznı şəhər komitələrinin və Ali Sovetin və Çeçen-İnquş ASSR-in rəsmi çap orqanı olmuşdur.

1964-cü ilə qədər qəzetin təsisçiləri İKP Çeçen-İnquş vilayət komitəsi, Çeçen-İnquş ASSR Ali Soveti və Nazirlər Soveti idi. Qeyd edilən dövlət qurumlarının təsisçiliyi 6 oktyabr 1990-cı ilədək qəzetin alt başlığında qaldı..

1967-ci ilin martında "Qroznı fəhləsi" qəzeti "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.

1971-ci ildə qəzetin tirajı 110 min nüsxə təşkil edirdi.

## 1990-cı illər
24 avqust 1990-cı ildə, yenidənqurma və aşkarlığın ardınca qəzetin adı "Çeçen-İnquşetiyanın Səsi" olaraq dəyişdirildi. 7 oktyabr 1990-cı ildən nəşr orqanı respublika ictimai-siyasi qəzeti, 30 aprel 1992-ci ildən respublika müstəqil ictimai-siyasi qəzeti olaraq dərc olunurdu..

21 may 1992-ci ildə qəzet Çeçenistan Respublikası Parlamentinin rəsmi nəşri olur və yeni bir ad alır — "Çeçenistan Respublikasının Səsi". Baş redaktor Musa Musaev və işçilərin bir hissəsi müstəqil qəzet statusundan məhrum olmaqla razılaşmadıqları üçün nəşri tərk edirlər. 1 yanvar 1993-cü ildə altyazıdan "müstəqil" sözü yox olur, o andan "Çeçenistan Respublikasının Səsi" ictimai-siyasi qəzet olaraq nəşr olunmağa başladı.

### Qəzetin bağlanması və nəşrinin bərpası

1993-cü ilin may ayında Çeçenistan Respublikasının vitse-prezidenti Zəlimxan Yandarbiyevin əmri ilə Cövhər Dudayev administrasiyasını tənqid etdiyi və anti-Dudaev müxalifətini dəstəklədiyi üçün parlament qəzetinin nəşri dayandırıldı. Qəzet 1993–1994-cü illərdə Urus-Martan "Marşo" qəzetinin bazasında "Xalqın səsi" adı altında gizli şəraitdə nəşr olundu.

Bu zaman nəşr Çeçenistan Respublikasının demokratik qüvvələrinin qəzeti olaraq tanınırdı. 1994-cü ilin sonunda hərbi hadisələr zamanı qəzet bağlanmışdı.

1995-ci ilin may ayında redaktor Musa Musayevin rəhbərlik etdiyi nəşrin keçmiş işçiləri köhnə "Qroznı fəhləsi" adı ilə qəzetin nəşrini bərpa etdilər. Qroznıdakı eyni adlı mətbəənin dağıdılması səbəbiylə "Qroznı fəhləsi" Mineralnıye Vodı şəhərində nəşr olunmağa başladı.

Eyni zamanda, "Qroznı fəhləsi"nin tarixi varisi olduğunu iddia edən "Çeçenistan Respublikasının Səsi" qəzeti nəşr olunmağa başladı. Bu nəşr 2000-ci illərin ikinci yarısına qədər mövcud idi.

1995-ci ilin iyul-oktyabr aylarında Ruslan Xasbulatov tərəfdarlarının qəzeti "Həyat" ("qəzetdəki qəzet") müvəqqəti olaraq "Qroznı fəhləsi"nin səhifələrində çap edildi.

1996-cı ilin avqustunda qəzetin müxbiri İvan Qoqun Birinci çeçen müharibəsi zamanı Qroznı küçəsində baş verən atışmada ölümcül yaralandı.

1996-cı ildə "Qroznı fəhləsinin"nin tirajı 14 min nüsxə idi.

6 avqust 1998-ci ildə qəzet rus və rusdilli əhali üçün "Həmvətən" əlavəsini nəşr etməyə başladı. "Həmvətən"in redaktoru Çeçenistanın İçkeriya Respublikası Prezidentinin rusdilli əhali ilə iş üzrə müşaviri Anatoli Mitrofanov idi. 1999-cu ilin fevral ayında əlavənin redaktoru qaçırıldı və öldürüldü, "Həmvətən"in nəşri dayandırıldı.

1990-cı illərin sonunda Asyat Vazayevanın rəhbərliyi altında "Qroznı Raboçiy" in nəzdində aylıq "Harmoniya" mədəni-maarif əlavəsi nəşr olundu.

1999-cu ilin oktyabrında qəzetin müxbiri Süphan Əpendiyev İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Qroznı küçəsindəki bombalanma və atışma zamanı ölümcül yaralandı. İkinci Çeçen müharibəsinin başlaması ilə əlaqədar olaraq qəzet İnquşetiya ərazisində çıxmağa başladı. Bu dövrdə, qəzet əsasən Çeçenistan Respublikasından qaçqın düşən respublika sakinləri arasında yayılırdı. Qəzetin tirajı 2 min nüsxə idi, tirajın bir hissəsi Çeçenistana çatdırılırdı.

## Müasir dövrdə qəzetin vəziyyəti

Maliyyə çatışmazlığı səbəbindən qəzet 2001-ci ilin yazında mütəmadi olaraq nəşrini dayandırdı. Bundan sonra iki dəfə işini bərpa etdi, 2002-ci ilin yayında qəzet daha da nəşr olunmaq üçün qrant qazandı. Nəşrin sabit nəşri 2003-cü ilin əvvəlindən bərpa edildi.

2003-cü ildə qəzetin baş redaktoru Musa Muradov Jurnalistləri Müdafiə Komitəsinin Beynəlxalq Mətbuat Azadlığı Mükafatını aldı.

15 oktyabr 2003-cü ildə qəzetin təsisçisi olan "Qroznı fəhləsi qəzeti" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti hüquqi şəxslərin vahid dövlət reyestrinə daxil edildi.

2003-cü ildən qəzetin baş redaktoru Leyma Abdullayeviç Turpalovdur. 2007-ci ildə "Qroznı fəhləsi"nin redaktoru Beynəlxalq Jurnalistlər Mərkəzinin (ICFJ) Qafqazda Ekosistemlərin Qorunması üzrə Əməkdaşlıq Fondunun dəstəyi ilə Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiyadan olan jurnalistlər üçün təşkil etdiyi Biomüxtəliflik Hesabatçılığı Mükafatı müsabiqəsində fəxri ad aldı.

2007-ci ildə qəzetin redaksiyası qəzetin 90 illiyi münasibətilə "Qroznı fəhləsi" kitabını nəşr etdi. Kitabın müəllifləri və tərtibçiləri "Qroznı fəhləsi qəzeti" ASC-nin baş direktoru Musa Muradov və qəzetin baş redaktoru Leyma Turpalov olmuşdu. Qəzetin 90 illik yubileyini qeyd edərkən, qəzetin ən stajlı işiçiləri olan, 55 il qəzetdə işləyən fotomüxbirlər N.Kobiaşvili və jurnalist Oleq Djurqayevə Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Ramzan Kadırov və İnquşetiya Respublikasının Prezidenti Murat Zyazikov tətəfindən yubiley medalları təqdim edildi. İnquşetiya Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə İnquşetiyada qəzetin nəşrinin davam etdirilməsinə və yaşamasına töhfə verən qəzetin əməkdaşlarına fəxri adlarda təqdim olundu. Musa Muradov, Leyma Turpalov, Asiyat Murtazaliyeva, Adlan Saqaipov və başqalarına "İnquşetiya Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı verildi.

Yubiley tarixində "Bolşeviklərin ruporluğundan oxucular üçün qəzetə çevrilmə" adlı sənədli filmi təqdim edildi. Eyni zamanda qəzet yenidən "Qroznı fəhləsi" mətbəəsində nəşr olunmağa başladı.

2011-ci ildə qəzet müxbiri Zarihan Zubairayeva ən yaxşı analitik məqalə üçün çap mətbuatı sahəsində "İskra" Milli Mükafatının laureatı oldu.

2013-cü ildə qəzetin baş redaktoru Leyma Turpalov Çeçenistan Respublikası Parlamentindən Fəxri Fərmanını aldı.

2013-cü ilin yanvar ayından etibarən "Qrozni Fəhləsi" nəşrini təsisçisinin maliyyə çətinlikləri səbəbindən dayandırdı. Qəzet özünü maliyyələşdirə bilmədi və yalnız dövlət dəstəyi ilə çap edilə bilərdi. Bununla müstəqil nəşr orqanı ünvanını itirirdi. 6 Avqust 2013-cü ildə qəzetin nəşri bərpa edildi. İctimai -siyasi qəzet əvəzinə nəşr fərqli bir anlayış əldə etdi. "Qrozni Fəhləsi" qəzeti hazırda tarixi, elmi, təhsil, mədəniyyət və təhsil nəşri kimi fəaliyyət göstərir.

## Qısa tarixi arayış

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Электронные копии "Грозненского рабочего" в путеводителе РНБ "Газеты в сети и вне её"