Türkiyə bayrağı

**Türkiyə bayrağı** — Türkiyə Respublikasının dövlət bayrağı. Qırmızı zəmin üzərində ağ aypara və ulduzdan ibarət bayraq ilk dəfə Osmanlı İmperiyası tərəfindən 1844-cü ildə qəbul olunmuşdur. Bayraq 29 may 1936-cı ildə 2994 nömrəli Türkiyə Bayrağı Qanunu ilə rəsmiləşdirilmiş və Türkiyənin dövlət bayrağı olaraq qəbul edilmişdir. 22 sentyabr 1983-cü ildə isə 2893 nömrəli Türkiyə Bayrağı Qanunu ilə bayrağın ölçüləri müəyyənləşdirilmiş və bayraq müasir halını almışdır.

Bəzilərinə görə, Türkiyə bayrağında istifadə olunan hilal formasındaki ay İslam dinini təmsil edir və bəzilərinin cənnətin, Allahına olan inancının köhnə Türk inancı olduğuna inanırlar. Rəvayətə görə bayraqdakı qırmızı qan rəngidir və şəhidlərin tökülmüş qanını təmsil edir. Gecə yarısı isə qan üzərində əks olunan ay və ulduzlar Türkiyə bayrağını əmələ gətirmişdir. Bu əfsanənin 1389-cu ildəki Birinci Kosovo döyüşündə yaşanıldığı deyilmişdir.

25 yanvar 1985-ci ildə Türkiyə bayrağı ilə əlaqəli bir neçə yeni maddələr əlavə olunmuşdur. Bu maddələrə görə Türkiyə bayrağı cırılmış, yamaqlı, çirkli, deşilmiş, qırışmış və ya solğun ola bilməz. Mənəvi dəyərlərə xələl gətirdiyi üçün bu kimi vəziyyətlərdən ehtiyatla çəkinmək lazımdır. Bununla yanaşı, rəsmi mərasimlər istisna olmaqla Türkiyə bayrağı minbər, masa kimi yerlərə örtük kimi qoyula bilməz. Bir paltar şəklində geyilə bilməz, çantalar, torba və digər əşyalar bayraqdan hazırlana bilməz. Türkiyə Bayrağı Qanununun 8-ci maddəsinə görə, sözügedən müddəaları pozan şəxslər qanuni olaraq cəzalandırılır. Türkiyə bayrağı şəhidlərin, prezidentlərin, qazilərin, hakimlərin, müavinlərin, yüksək məhkəmə orqanlarının, hesab məhkəmələrinin, dövlət sənətçilərinin və polis məmurlarının cənazələrinin üzərinə örtülə bilər.

Məktəblərdə bayraq həftənin ilk günü endirilir və həftəsonu tətilindən qabaq yenidən qaldırılır. Bayrağın qaldırılması adətən yuxarı sinif şagirdlərinə tapşırılır. İstiqlal Marşının ilk iki misrası oxunur və bayraq qaldırılır. Bayraq qaldırıldıqdan sonra kəndir möhkəmləndirilir, iki addım geri atılır və himn müşayiət edilir. Bunlar baş verərkən hər kəs "hazır ol" vəziyyətdə dayanır. Himn oxunub bitdikdən sonra növbətçi müəllim "rahat" əmrini verir və mərasimi bitirir. Həftə sonu ərzində bayraq havada qalar, bazar ertəsi isə eyni şəkildə endirilir. Həmçinin, İstiqlal Marşının birinci, ikinci və onuncu misralarında Türk bayrağının adı çəkilir. Türkiyə bayrağı üçün al bayraq, ay ulduz və al sancaq kimi adlardan da istifadə olunur. Türkiyə bayrağına bənzər bayraqlardan istifadə edən ölkələrdə başda Azərbaycan olmaqla Tunis, Pakistan, Mavritaniya və Malayziya kimi müsəlman ölkələri yer alır. Bu ölkələrin bayraqları bir neçə kiçik fərqlə Türkiyə bayrağını xatırladır.

## Tarix

Osmanlı İmperiyasından əvvəlki Anadolu türk dövlətlərində istifadə edilən bayraqların rəng və simvolları haqqında ətraflı məlumat yoxdur. İlk türk bayrağı Anadolu Səlcuqlu hökmdarı Qiyasəddin Məsud tərəfindən Osman bəyə göndərilən ağ rəngli bayraq olmuşdur. Yavuz Sultan Səlimi dövründə baş tutmuş Çaldıran döyüşündə isə yaşıl bayraq istifadə edilmişdir.

Birinci Kosovo döyüşü 1389-cu ildə Osmanlı İmperiyası və Serbiyanın komandanlığı altında Balkan ittifaqı arasında baş vermişdir. Müharibə Osmanlı İmperiyasının qələbəsi ilə nəticələnmiş, lakin bu müharibədə minlərlə insan həyatını itirmişdir. Rəvayətə görə, müharibədən sonra yerdəki qan qalıqlarının üzərinə əks olunan ay və ulduz o gün Türk bayrağının ilk toxumları olmuşdur. Bu rəvayətə əlavə olaraq, bir neçə müxtəlif mənbələr, 28 iyul 1389-cu ildə Yupiter və Ayın yanaşı gəldiyini iddia etmişdir. Buna görə də, Türk bayrağının yaranması mümkün hal almışdır.

Türk bayrağının ilk istifadəsi III Səlimin dövrü, XVIII əsrə təsadüf edir. 1844-cü ildə tənzimat islahatları dövründə Əbdülməcidin verdiyi qərarla Türk bayrağındakı səkkizguşəli ulduz 5 guşəli olmuşdur. 29 may 1936-cı ildə Türkiyə Respublikasının qurulması ilə birlikdə Türk bayrağı parlamentdə yerini almışdır. Daha sonra, 25 yanvar 1985-ci ildə Türkiyə Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən bayrağın ölçüləri nizanlanmışdır.

File:Flag of the Seljuk.png|Böyük Səlcuq imperiyası bayrağı (1037-1307)
File:Flag of Sultanate of Rum.svg|Rum Sultanlığı bayrağı (1077-1307)
File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1517).svg|Osmanlı İmperiyası bayrağı (1453–1517)
File:Flag of the Ottoman Empire (1517-1844).svg|Osmanlı İmperiyası bayrağı (1517–1793)
File:Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg|Osmanlı İmperiyası bayrağı (1793–1844)
File:Flag of the Ottoman Empire.svg|Osmanlı İmperiyası ilə Türkiyə Respublikası bayrağı (1844-1932)


## Quruluş

Türkiyə Respublikası Nazirlər Kabinetinin 25 avqust 1985-ci il tarixli 9034 saylı qərarı ilə Türk Bayrağının ölçüləri nizanlanmış və bayraq müasir halını almışdır.

Qanuna görə, Türk bayrağının layiq olduğu mənəvi dəyərlərə xələl gətirən, cırılmış, yırtılmış, yamaqlı, deşikli, çirkli, solğun, qırışmış formalarda istifadə edilə bilməz. Rəsmi and mərasimləri istisna olmaqla hər hansı bir məqsəd üçün masaların və kürsülərin üstünə örtük kimi sərilə bilməz. Üzərində oturulacaq və yaxud ayaq üstə dayanılacaq yerlərdə bayraq qoyula bilməz. Heç bir əşyanın istehsalında bayraqdan istifadə edilə bilməz. Paltar və ya forma kimi geyilə bilməz. Əsasnamədə göstərilən dövlət qurumları və təşkilatlarından başqa hər hansı bir siyasi partiya, təşkilat, dərnək, vəqf və quruluşun emblemləri, bayraqları, rəmzləri və bənzəri onların ön və ya arxa tərəfində və ya fond kimi istifadə edilə bilməz. Türk Bayrağına şifahi, yazılı və ya hər hansı bir şəkildə təhqir və ya hörmətsizlik edilə bilməz. Bayraq yırtıla, yandırıla, yerə atıla və ya lazımi baxım olmadan istifadə edilə bilməz.

### Ölçülər
Türk Bayrağı Qanunu ilə verilən xüsusi ölçülər ilə ayparanın daxili dairəsi ilə iki ucunu birləşdirən şaquli xətt arasındakı məsafənin 279⁄800 G = 0.34875 G olduğu təsvir edilmişdir. Beləliklə, ulduzun sol nöqtəsi bu xəttin kənarına nisbəti təxminən 0,0154 G təşkil edir. Ay və ulduzun meydana gəldiyi dairələrin mərkəzi əsas oxda yerləşir. Aypara ucu istiqamətində üzləşir və onun daxili dairəsinin diametri bayrağın eninin onda dördünə bərabər olmalıdır. Xarici dairəsinin diametri bayrağın eninin yarısına bərabərdir. Aypara daxili və xarici dairələrin kəsişməsindən əmələ gəlir. Bayrağın uzunluğu enindən 1.5 dəfə çoxdur. İstər bir neçə kilometr, istərsə də santimetrlik ölçüdə bayraq olsa belə ölçülər dəyişmir. Türk bayrağı haqqında çıxarılan qanunun 2-ci maddəsində bayrağın ölçüləri barədə açıq şəkildə məlumat verilir.

### Rənglər
RGB rəng sıralamasında, Türk bayrağı 89% qırmızı, 3,9% yaşıl və 9% mavi rəngdən ibarətdir. CMYK rəng sıralamasında isə 95,6% maqenta, 89,9% sarı və 11% qara rəngdən ibarətdir. 356.4 dərəcəlik ton bucağı, 91,6%-lik saturasiya və 46,5% işıqlılığa malikdir. Türk bayrağındakı qırmızı rəng canlı qırmızı adlanır. Bu rəng #FF142E və #C70000 rənglərinin qarışdırılması ilə əldə edilə bulər. Bayrağın rənginə ən yaxın rəng #D11919 hesab edilir.




## Oxşar bayraqlar
Türkiyə bayrağına bənzər bayraqlardan istifadə edən ölkələrdə başda Azərbaycan olmaqla Tunis, Pakistan, Mavritaniya və Malayziya kimi müsəlman ölkələri yer alır. Bu ölkələrin bayraqları bir neçə kiçik fərqlə Türk bayrağını xatırladır. Türk bayrağına bənzəyən ölkə bayraqları xaricində Türk dövlətlərinin istifadə etdiyi bayraqlar da mövcuddur. Onların əksəriyyəti müxtəlif formalarda olsa da, demək olar ki Türk bayrağı ilə eynidir. 1944-cü ildən bəri Şərqi Türkistanın istifadə etdiyi aypara və ulduzlu bayraq sadəcə rəngi ilə fərqlənir. Şimali Kipr Türk Respublikasının rəsmi bayrağında da aypara və ulduz yer alır. Lakin Türk bayrağından fərqli olaraq aypara və ulduz qırmızı rəngdədir. İraq türkmənlərinin və müsəlman bosniyalıların bayraqları da türk bayrağına olduqca bənzəyir.

Fayl:Flag of the President of Turkey.svg|Türkiyə Prezidentlik Forsu
Fayl:Regment flag of 39th Mechanized Infantry Brigade.svg|Döyüş bayrağı
Fayl:Hatay flag.svg|Hatay dövlətinin bayrağı
Fayl:Proposed flag of Meskhetian Turks.svg|Axısqa türklərinin bayrağı
Fayl:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|Şimali Kipr Türk Respublikası bayrağı
Fayl:Flag of Iraq Turkmen FrontVEC.svg|Türkmanların bayrağı
Fayl:Kokbayraq flag.svg|Şərqi Türkistan bayrağı
Fayl:Flag of Azerbaijan.svg|Azərbaycan bayrağı
Fayl:Flag of Tunisia.svg|Tunis bayrağı
Fayl:Flag of Pakistan.svg|Pakistan bayrağı
Fayl:Flag of Mauritania.svg|Mavritaniya bayrağı
Fayl:Flag of Malaysia.svg|Malayziya bayrağı
Fayl:Flag of the Islamska Zajednica.svg|Müsəlman boşnakların bayrağı
Fayl:Flag of the Organization of Turkic States.svg|Türk Şurasının bayrağı
Fayl:Faux drapeau germano-turc.svg|Almaniya türklərinin bayrağı
Fayl:Flag of the Turkmen-Qizilbash of Southeastern Anatolia.png|Eski Diyarbekir Vilayəti mənşəli Cənub-şərqi Anadolu Qızılbaş–Ələvi toplumunun bayraği


## İstifadəsi

### Dövlət qurumları
Məktəblərdən nazirlik binalarınadək bütün dövlət qurumlarında Türk bayrağı daim gözə çarpır. Çanqaya köşkü, parlament, nazirliklər, məktəblər, hərbi hissələr, məclislər, bələdiyyə binaları, muxtar ofisləri, körpülər, hava limanları və ölkədəki demək olar ki, hər bir dövlət binasında Türk bayrağı olduqca yayğın istifadə olunur.

### Formalar
Hərbi geyimlərdə bayraq sağ çiyində və ya formanın ön hissəsindəki yamaqda yer alır. Kaskalarda isə bayraq adətən ön tərəfdə yer alır. Uçuş dəstləri, donanma forması, polis forması və digər rəsmi formalarda bayraq çiyin yamaqlarında yer alır. Forma ilə yanaşı, bir neçə emblem və yamaq bayraqda önəmli və ya kiçik dəyişikliklərlə əks olunmuşdur.

### İstifadəsi
Cümhuriyyət bayramı və bir çox qələbə bayramlarında Türk bayrağından olduqca geniş istifadə olunur. İnsanlar bayraqlar ilə küçələrə xüsusi qələbə günlərini qeyd etmək üçün gəlirlər. Digər hallarda, kütləvi olaraq bəzi hadisələrə etiraz edərkən və ya görkəmli sənətkar yad edilərkən bayraqlardan istifadə edilir. Yürüşlər və mahnılar səsləndirilərkən heykəllər və abidələr bayraqla örtülmüş vəziyyətdə ola bilər. Televiziya ekranlarında isə sağ üstdə Atatürk portreti ilə birlikdə Türk bayrağı bu kimi hadisələrin qeyd olunması zamanı müşahidə edilir. Bayraq, faciəli hadisələrin və ya matəm günlərində də istifadə edilir.

### Dəfn mərasimləri
Bayraq dövlət və hərbi dəfn mərasimlərində olduqca mühüm bir vəzifəyə malikdir. Dəfn bayrağı həmişə tabutun üstünə örtülür və tabut hərbi polis və ya mərhumun yaxınları tərəfindən aparılır. Bir çox mərasim iştirakçıları, mərhumun şəkli ilə yanaşı bayraq da tutur.

## Göstərişlər
İndiyə qədər hazırlanmış ən böyük Türk bayrağı Mersində olmuşdur. 2006-cı ildə Tavr dağlarında tamamlanan bayrağın hazırlanmasında təxminən 5 ton boya istifadə edilmiş və 4500 kvadrat metr ərazini əhatə etmişdir. Toroslar Bələdiyyəsi tərəfindən hazırlanan nəhəng bayraq, şəhərin şimalında yerləşən dağların üzərindən görünülür. Bir ay ərzində 20 işçi tərəfindən tamamlanan bu iş hal-hazırda ən böyük Türk bayrağıdır.

Ən yüksək Türk bayrağı dirəyi isə Samsunun Kavak ilçəsində yer alır. Sahəsi 2 min kvadrat metr, çəkisi 450 kiloqram olan və paraşüt parçasından hazırlanan bayraq hər 2 ayda bir dəyişdirilir. Bu bayraq 2011-ci ildə inşa edilmişdir. 116 metr hündürlüyündə olan bu dirəyin ağırlığı 92 tondur. 400 ton beton tökülən Türk bayrağının 730 metr yüksəklikdəki çəkisi isə 450 kilodur. Paraşüt parça istifadə edərək istehsal olunan bayraq 2 aydan bir dəyişdirilir. Samsun—Ankara magistral yolundan görünən bayraq hər il çoxlu ziyarətçi cəlb edir. Həmçinin bayrağın olduğu ərazidə məscid də fəaliyyət göstərir.

## Qalereya

Şəkil:Turkish Flag from Bosphorus.JPG|İstanbul boğazında dalğalanan Türk bayrağı
Şəkil:Atatürk schoolroom wall.jpg|Türk bayrağı, İstiqlal Marşı və Mustafa Kamal Atatürk portreti
Şəkil:Turkey flag.jpg|15 iyul Şəhidlər Körpüsündə dalğalanan Türk bayrağı
Şəkil:Turkish Republic Day 2012 05.JPG|Cümhuriyyət bayramı ərəfəsində Türk bayraqları
Şəkil:Protect Your Republic Protest - 6 (2007-04-14) edit.jpg|Anıtqəbir göstərişlərində istifadə olunan Türk bayraqları
Şəkil:The new embassy of Turkey in Mogadishu.jpeg|Somalidə Türk səfirliyi qarşısındaki bayraqlar
Şəkil:2010 Opening Ceremony - Turkey entering cropped.jpg|2010 Qış Olimpiya Oyunları zamanı türk idmançılar


## İstinadlar

## Xarici keçidlər