open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Microsoft Windows versiyalarının siyahısı

**Microsoft Windows** Microsoft tərəfindən hazırlanmış kompüter əməliyyat sistemidir. İlk dəfə 1985-ci ildə MS-DOS üzərində qurulmuş qrafik əməliyyat sistemi kimi istifadəyə verilmişdir. İlkin versiyanı bir neçə sonrakı buraxılış izlədi və 1990-cı illərin əvvəllərində Windows xətti iki ayrı buraxılış xəttinə bölündü: istehlakçılar üçün Windows 9x və müəssisələr və müəssisələr üçün Windows NT. Sonrakı illərdə Windows-un daha bir neçə variantı buraxılacaqdı: 1996-cı ildə quraşdırılmış sistemlər üçün Windows CE; Şəxsi rəqəmsal köməkçilər və daha sonra smartfonlar üçün 2000-ci ildə cib kompüteri (2003-cü ildə Windows Mobile və 2010-cu ildə Windows Phone olaraq dəyişdirildi); AR/VR qulaqlıqları üçün 2016-cı ildə Windows Holographic; və bir sıra başqa nəşrlər.

## Fərdi kompüter versiyaları
Windows-un "şəxsi kompüter" versiyası son istifadəçilərin və ya OEM -lərin masaüstü kompüterlər , noutbuklar və iş stansiyaları da daxil olmaqla fərdi kompüterlərdə quraşdıra biləcəyi versiya hesab olunur.

Windows-un ilk beş versiyası – Windows 1.0, Windows 2.0, Windows 2.1, Windows 3.0 və Windows 3.1 – hamısı MS-DOS-a əsaslanırdı və həm istehlakçılar, həm də biznes üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bununla belə, Windows 3.1-in Windows xəttini ikiyə bölən iki ayrı varis var idi: Windows 95, Windows 98 və Windows Me-dən ibarət istehlakçı yönümlü "Windows 9x" xətti; və Windows NT 3.1, Windows NT 3.5, Windows NT 3.51, Windows NT 4.0 və Windows 2000-dən ibarət peşəkar Windows NT xətti. Bu iki xətt NT-əsaslı Windows XP ilə tək bir xəttə birləşdirildi; bu Windows buraxılışı həm Windows Me, həm də Windows 2000-də uğur qazandı və istehlakçı və peşəkar istifadə üçün ayrıca nəşrlərə malik idi. Windows XP-dən bəri, Windows-un bir çox əlavə versiyaları buraxıldı, ən sonuncusu Windows 11-dir.

## Həmçinin bax
* Windows 10
* Windows 10 Mobile 

## Qeydlər

## İstinadlar
Almaniya Demokratik Respublikası bayrağı

**Almaniya Demokratik Respublikası bayrağı** — 1 oktyabr 1959-cu ildə Şərqi Almaniya tərəfindən qəbul edilmiş bayraq.
Püştək (Mahnişan)

**Püştək** () - İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 358 nəfər yaşayır (90 ailə).

## İstinadlar
Polyarnaya zvezda (jurnal, Saxa)

***Polyarnaya zvezda*** (Saxa dilində: Хотугу сулус) — rus dilində Saxa Respublikasında (Yakutiya) yayınlanan ədəbi-bədii və ictimai-siyasi dərgi. Təsisçisi — Saxa Respublikası hökuməti. Redaksiya Yakutsk, st. Orconikidze, 31, Mətbuat evi, otaq. 321, 322.

## Haqqında
Rəsmi olaraq "Polyarnaya Zvezda" jurnalı 1956-cı ildə "Xotuqu Sulus" (1926-cı ildə "Çolbon" adı ilə yaradılmış) bədii almanaxı əsasında nəşr olunmağa başladı, amma ilk dəfə olaraq rus dilində "Xotuqu sulus" jurnalının bəzi nömrələri "Polyarnaya zvezda" ("Qütb ulduzu") adı ilə hələ 1954-cü ildə işıq üzü görmüşdür.

Sovet dövründə — SSRİ Yazıçılar İttifaqının mətbuat orqanlarından biri olmuşdur.

1950-ci illərdə və 1960-cı illərin əvvəllərində ədəbi jurnal ildə altı dəfə: dörd dəfə "Xotuqu sulus" adı ilə Saxa dilində, iki dəfə "Polyarnaya zvezda" adı ilə rus dilində nəşr olunurdu.

1964-cü ildən "Xotuqu sulus" və "Polyarnaya zvezda" jurnalları ayrı-ayrılıqda, lakin eyni tirajla nəşr olunmağa başladı.

1956-cı ildə "Polyarnaya zvezda"nın ilk nömrəsinin buraxılması "Xotuqu sulus"un beşinci nömrəsi ilə üst-üstə düşdü, buna görə də, faktiki olaraq, jurnalın ilk nömrəsi 5-ci nömrə olaraq təyin edilmişdir. 2016-cı ilə qədər "Polyarnaya zvezda" iki ayda bir nömrə nəşr olunmuşdur. Saxa Respublikasında ilk dəfə olaraq XX əsrin əvvəllərindəki Saxa ziyalılarının nümayəndəsi V. N. Leontyevin redaktorluğu ilə 1925-ci ildə rus dilində "Lenskie zori" adlı ədəbi-bədii jurnal nəşr olunmuşdur. "Polyarnaya zvezda" jurnalı ənənəvi olaraq Saxa ədəbiyyatı klassiklərinin, xalq yazıçılarının, digər istedadlı müəlliflərinin əsərlərinin, Saxa Respublikasının rusdilli yazıçılarının və Şimalın yerli xalqlarının yazarlarının əsərlərinin tərcümələrini dərc edir. Jurnalda ədəbi tənqid, ədəbiyyatşünaslıq və sənətşünaslıq da mühüm yer tutur.

1976-cı ildə "Xotuqu sulus" və "Polyarnaya zvezda" jurnallarının birgə redaktorları "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişlər. 1989-cu ildən jurnallar ayrı-ayrılıqda nəşr olunur. 1999-cu ildə Saxa versiyası "Çolbon" orijinal adına qayıtmışdır. Müstəqil rusdilli jurnalın ilk baş redaktoru yazıçı Vladimir Fedorov, sonra isə şair Sofron Osipov olmuşdur. 2009-cu ildən Saxa Respublikası Yazıçılar Birliyinin üzvləri Vladislav Dollonov jurnalın baş redaktoru, İraida Popova məsul katibdir. 2016-cı ilin iyul ayından jurnal aylıq nəşr olunur. Jurnala əlavə olaraq "Biblioteka Polyarka" adlı müntəzəm olmayan ayrıca broşür nəşr olunur.

## İstinadlar
Əshabi-süffə

**Əshabi-süffə** və ya **Əhli-süffə** ( — *Oturacaq sakinləri* və ya *Talvar əhli*) — Mədinədə sığınacağı olmayan və Peyğəmbər məscidinin örtüyü altında yaşayan Məhəmməd peyğəmbərin yoxsul səhabələri. Ümumilikdə Əhli-süffədən olan 93 nəfərin adı məlumdur. “Talvar əhli” arasında Məhəmmədi görmək üçün Mədinəyə gələnlərdə var idi.
## Tarix
Məhəmməd peyğəmbər şəxsən “Talvar əhlinin” qayğısına qalır, qənimətlərin bir hissəsini onlara verir və dövlət xəzinəsindən onlara vəsait ödəyirdi. Əhli-süffə sakinləri davamlı namaz və oruc tutmaqla yanaşı, yazıb-oxunaq və hədisləri intensiv şəkildə öyrənirdi. Onların müəllimləri arasında Məhəmməd peyğəmbərin Abdullah ibn Məsud, Əbu əd-Dərda, Ubeyy ibn Kəb, Muaz ibn Cəbəl və Ubadə ibn əs-Samit kimi tanınmış səhabələri var idi. Müsəlmanlar hesab edirlər ki, Əhli-süffə əslində ilk müsəlman təhsil müəssisəsini (mədrəsə) qurmuşdur.

“Talvar əhli” arasından məşhur hədis rəvayətçiləri (Əbu Hüreyrə, İbn Ömər və Əbu Səid əl-Xudri), ilk müəzzinlər (Bilal Həbəşi və Abdullah ibn Ümmü Məktum) və peyğəmbərin digər görkəmli səhabələri (Əbuzər əl-Ğəffari, Hüzeyfə, Xəbbab, Salman Farsi, Şüheyb ər-Rumi, Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani və İrbad ibn Səriyyə) çıxmışdır.

## [[Sufizm]] (Təsəvvüf)
Əhli-süffə sakinləri davamlı olaraq namaz qılır və nadir hallarda lüzumsuz olaraq məscidi tərk edirdilər. Onlar heç vaxt kimdənsə nəsə ummur,  yaşayış ehtiyaclarını ödəmək üçün əllərindən gələni etməyə çalışırdılar. Quran təfsirçiləri hesab edirlər ki, Bəqərə surəsinin 273-cü ayəsində söhbət konkret olaraq “Talvar əhli” haqqındadır.

Təsəvvüf ədəbiyyatında əhli-süffə təqva və zahidlik modeli olan təsəvvüfün ilkin nümayəndələri hesab olunur. Bəzi orta əsr müəlliflərinin fikrincə, sufizm (təsəvvüf) sözü bu qrupun adından gəlir.

## Əhli-süffənin sakinləri

## İstinadlar
Kociro Serizava

– Yaponiya romançısı.

## Həyatı
Kociro Serizava 1897-ci ildə Yaponiyanın Şizuoka prefekturasında doğulmuşdur. Tokio Universitetini bitirdikdən sonra Kənd Təsərrüfatı və Ticarət Nazirliyində işləmişdir. 1925-ci ildə nazirlikdəki işindən çıxmış və təhsil almaq məqsədilə Fransaya səyahət etmişdir. 1929-cu ilə qədər Paris Universitetində iqtisadiyyat üzrə təhsil almışdır.

Serizava vərəm xəstəliyindən müalicə almaq məqsədilə İsveçrədə yerləşən bir sanatoriuma yollanmış və yaşadığı təcrübələr əsasında *"Burucoa"* (1930) adlı hekayə yazmışdır. Bu onun ədəbi yaradılığının başlanğıcı olmuşdur. 1931-ci ildə *"Asu o ote"* romanını, 1932-ci ildə isə *"İsu o saqasu"* romanını yazmışdır. Bu romanlar Yaponiyadakı proletar ədəbi hərəkatına mənsub intellektuallar arasında baş verən münaqişələri təsvir edir.

Serizava 1931-ci ildə Çuo Universitetində iqtisadiyyat dərsləri deməyə başlamışdır. Lakin universitet rəhbərliyi onun ədəbi fəaliyyətini "ziyanverici" kimi qiymətləndirmişdir. Buna görə də o, ədəbi yaradıcılığına davam etmək üçün 1932-ci ildə universitetdən çıxmışdır. İkinci dünya müharibəsindən sonra Yaponiyanın müharibə təcrübəsi və döyüşlərdə ölmüş gənc kişilər haqqında yazmışdır. *"Pari ni şisu"* (1942) və *"Pari fucin"* (1955) əsərləri də daxil olmaqla, bir çox əsəri fransız dilinə tərcümə olunmuşdur. 1965–1974-cü illərdə Yaponiya PEN Klubunun sədri olmuş, 1957-ci ildə Fransa Akademiyasının mükafatına layiq görülmüşdür. Digər əsərlərinə *"Hitotsu no sekay"* (1952–1953) və *"Ninqen no ummey"* (1962–1968) daxildir.

## Üslubu
Serizavanın əsərləri dərin dini baxışlarla əhatə olunmuşdur. Onun romanlarının quruluşu Avropa romanlarının məntiqi quruluşuna daha yaxındır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Parrot OS

**Parrot OS** təhlükəsizlik, məxfilik və inkişafa diqqət yetirən Debian-a əsaslanan Linux distributividir.

## Nüvəsi
Parrot Linux 5.10 nüvəsi ilə Debian-ın "sınaq" bölməsinə əsaslanır. O, yayma buraxılış (Rolling release) inkişaf modelini izləyir.

İş masası mühitləri MATE-dir və standart displey meneceri LightDM-dir.

## Buraxılışlar
Parrot Debian-a əsaslanan və müxtəlif iş masası mühitləri olan çoxsaylı növlərə malikdir.

### Parrot Security
Parrot hücumun azaldılması, təhlükəsizlik araşdırması və zəifliyin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunacaq nüfuzetmə testi alətləri dəstini təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.

O, nüfuz sınağı, zəifliyin qiymətləndirilməsi və azaldılması, kompüter ekspertizası və anonim internetə baxış üçün nəzərdə tutulmuşdur.

### Parrot Home
Parrot Home gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulmuş Parrot-un əsas nəşridir və o, noutbuklarında və ya iş stansiyalarında "yüngül" sistemə ehtiyacı olan adi istifadəçiləri hədəfləyir.

Dağıtım gündəlik iş üçün faydalıdır. Parrot Home həmçinin insanlarla şəxsi söhbət etmək, sənədləri şifrələmək və ya anonim şəkildə internetə baxmaq üçün proqramları ehtiva edir. Sistem həmçinin xüsusi təhlükəsizlik alətləri dəsti ilə sistem qurmaq üçün başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə edilə bilər.

### Parrot ARM
Parrot ARM, quraşdırılmış sistemlər üçün yüngül çəkili Parrot buraxılışıdır. Hazırda Raspberry Pi cihazları üçün mövcuddur.

### Parrot Architect & IoT

## Hack The Box
2020-ci ildə Parrot OS Hack The Box CyberSecurity Company ilə rəsmi tərəfdaşlıq elan etdi.

Hack The Box dediyi kimi:
Biz komandanın böyük bir hissəsini indi işə cəlb etməklə — daha tədricən daxil olmağı hədəfləyərək — Parrot ilə əməkdaşlığa razılaşdıq və layihənin uğuruna sərmayə qoymağı öhdəsinə götürdük.

## Həmçinin bax
* Kali Linux
* Debian

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* Bloq və Buraxılış Qeydləri
* DistroWatch
Canet Kaplan

**Canet Kaplan** — 1958-ci ildə doğulmuşdur. Amerikalı şair və professor olan Canet Kaplan eyni zamanda dörd tammetrajlı kitabın müəllifidir: The Groundnote (Alice James Books, 1997), The Glazier's County, Fordham University Press' 2003 Poets Out Loud Mükafatı, Xeyriyyəçinin Dreamlife: Nəsr Şeirləri və Nəsr Sonnetləri. , 2011 Ernest Sandin Mükafatı (Notre Dame Press Universiteti) və Ecotones (Eyewear Ltd., 2021-ci ildə gözlənilir) qalibi.
Onun mükafatlarına Yaddo, Virciniya Yaradıcı İncəsənət Mərkəzi və İllinoysdakı Ragdale Fondunda təqaüdlər daxildir. O, Bronx İncəsənət Şurasının Poeziyada Mükəmməlliyə görə BRIO Mükafatını və Nyu York İncəsənət Poeziya Təqaüdü Fondunu almışdır. 2011-ci ildə onun məhdud sayda olan Ascending Descending (BroBroo Books) broşürü soprano Martin Hennessy tərəfindən mahnı silsiləsində operaya uyğunlaşdırılmışdır. 2011-ci ildə onun məhdud sayda olan Descending Ascending (BroBroo Books) adlı kitabçası soprano Martin Hennessy tərəfindən mahnı silsiləsində operaya uyğunlaşdırılmışdır.

## Təhsili
Amerikan yazıçısı Canet Kaplan Lehman Kollecində və Kolumbiya Universitetində təhsil almışdır.

## Karyerası
Bir neçə il Kaplan Fordham Universitetində iqamətgahda şair kimi çalışmışdır. Hal-hazırda o, beynəlxalq rəqəmsal ədəbiyyat jurnalı olan AMP-nin redaktoru olduğu Hofstra Universitetində şeir və yaradıcı yazıdan dərs deyir. 2011–2015-ci illərdə o, Kate Greenstreet, Edwin Torres, Margaret Deal və Patricia Spears Jones və başqalarının adları ilə kiçik bir nəşriyyat olan Red Glass Books-u redaktə etdi, dizayn etdi və nəşr etdi.

## İstinadlar
Denis Monastırski

**Denis Monastırski** (; ) — Ukraynanın dövlət və siyasət xadimi. Ukraynanın Daxili İşlər Naziri (16 iyul 2021 – 18 yanvar 2023), Ukrayna Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə Şurasının üzvü (16 iyul 2021 – 18 yanvar 2023).

IX çağırış Ukrayna Ali Radası xalq deputatı (29 avqust 2019-cu il — 16 iyul 2021-ci il).

## Həyatı
O, 2023-cü il yanvarın 18-də Brovaridə helikopter qəzasında həlak olub. Bununla yanaşı, qəzada onun birinci müavini Yevgeni Yenin, DİN-in dövlət katibi Yuri Lubkoviç də həlak olub.

### Şəxsi həyatı
Həyat yoldaşı — Janna Monastirskaya, Dövlət İstintaq Bürosunun Hüquqi təminat şöbəsinin hüquq şöbəsinin baş mütəxəssisi. İki oğlu var idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Feysbuk səhifəsi
Mədəaltı vəzin transplantasiyası

**Mədəaltı vəzin (pankreas) transplantasiyası** — sağlam mədəaltı vəzinin (insulin istehsal edə bilən) adətən şəkərli diabeti olan bir şəxsə köçürüldüyü orqan transplantasiyası.

## Təsviri
Mədəaltı vəzi həzm prosesində tələb olunan funksiyaları yerinə yetirən həyatı bir orqan olduğundan, donor mədəaltı vəzi başqa yerə yerləşdirilir və xəstənin öz mədəaltı vəzi yerində qalır.

Sağlam mədəaltı vəzi yenicə vəfat etmiş donordan əldə edilir və ya sağ donorun mədəaltı vəzinin bir hissəsi götürülə bilər. Hazırda mədəaltı vəzin transplantasiyası adətən insulindən asılı şəkərli diabeti olan, ağır fəsadlar inkişaf etdirə bilən insanlarda keçirilir.

Mədəaltı vəzi xərçənginin ən çox yayılmış və təhlükəli forması olan xəstələr ümumiyyətlə transplantasiya üçün uyğun deyirlər, çünki bu vəziyyət mədəaltı vəzi xərçənginin təkrarlanması səbəbindən çox yüksək ölüm nisbətinə malikdir..

## Tarixi
1-ci tip diabetin mədəaltı vəzi transplantasiyası ilə müalicəsi üçün ilk cəhd 17 dekabr 1966-cı ildə Minnesota Universitetində olunmuşdur.

24 noyabr 1971-ci ildə Nyu Yorkda Montefior xəstəxanasında Marvin Qladman tərəfindən sidik drenajını istifadə edərək ilk mədəaltı vəzin transplantasiyası keçirildi.

1997-ci il ərzində dünya üzrə 10.000-dən çox mədəaltı vəzi transplantasiyası həyata keçirilmişdir. Onların 88%-i həm böyrək, həm də mədəaltı vəzi transplantasiyası olmuşdur.

31 dekabr 2004-cü il tarixinə qədər bütün dünyada 23000-dən çox mədəaltı vəzi transplantasiyası həyata keçirilmiş və Beynəlxalq Patent və Ticarət Nişanları Reyestrinə məlumat verilmişdir. ABŞ-da 17000-dən çox, digər ölkələrdə isə təxminən 6000 transplantasiya həyata keçirilib.

## Tibbi istifadə
Əksər hallarda mədəaltı vəzin transplantasiyası 1-ci tip diabeti olan, son mərhələdə böyrək çatışmazlığı, kövrək diabet və hipoqlikemik sindromu olan insanlarda aparılır. Bununla belə, bəzi 2-ci tip diabet xəstələri də mədəaltı vəzi transplantasiyasından faydalana bilər. 2-ci tip diabet xəstələri üçün göstərişlər BMI 90%) eyni vaxtda mədəaltı vəzi və böyrək transplantasiyasıdır.

## Fəsadları
Əməliyyatdan dərhal sonra yaranan ağırlaşmalara yeni mədəaltı vəzinin arteriya və ya venalarının tıxanması (tromboz), mədəaltı vəzinin iltihabı (pankreatit), infeksiya, qanaxma və rədd edilməsi daxildir. Rədd dərhal və ya əməliyyatdan sonra istənilən vaxt baş verə bilər. Bu, transplantasiya edilmiş mədəaltı vəzinin başqa bir orqanizmdən gəldiyinə görə baş verir və resipiyentin immun sistemi bunu aqressiya kimi görür və onunla mübarizə aparmağa çalışır. Bunun qarşısını almaq üçün xəstələr immunosupressiv dərmanlar qəbul etməlidirlər. Dərmanlara adətən kortikosteroidlər, siklosporin, azatioprin və s. daxildir,

lakin imtina epizodları xəstənin həyatı boyu təkrarlana bildiyi üçün immunosupressantların dəqiq seçimi və dozası zamanla dəyişə bilər. Bəzən siklosporin yerinə takrolimus və azatioprin əvəzinə mikofenolat mofetil təyin edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avvakum kitabı

**Avvakum kitabı** — Yəhudi Bibliyası və Əhdi-ətiqin bir hissəsi olan kitab. Yəhudi Bibliyasında Neviim bölməsində yerləşdirilmişdir. On iki kiçik peyğəmbərin səkkizinci kitabıdır. Kitabın müəllifi olaraq peyğəmbər Avvakum göstərilir və e.ə. VII əsrdə tərtib edildiyi güman olunur.

## Müəllif
Kitabın birinci ayəsində Avvakumun bu kitabın müəllifi olduğuna işarə edilir, lakin Avvakumun özü haqqında demək olar ki, heç nə məlum deyil. Mütəxəssislər bu kitabın, xüsusən üçüncü fəslin liturgik xarakterinə əsaslanaraq, ehtimal edirlər ki, Avvakum məbəd peyğəmbəri və ya levili şair ola bilər. Onun adının etimologiyası dəqiq bilinmir və formasının ivrit dilində paraleli yoxdur. Adın Akkad dilində "bağ bitkisi" mənasını verən "*xambbakuku*" (, *ḫâmbaququ*) sözü ilə qohum olması ehtimal olunur.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
*
Şmalkalden

**Şmalkalden** () — Almaniyanın Türingiya diyarının cənub-qərbində şəhər. Türingiya meşəsinin cənub-qərb yamacında, Şmalkalde və Ştille çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşir. Şmalkalden-Mayningen rayonunun bir hissəsidir.

31 dekabr 2015-ci il tarixinə olan məlumata görə, şəhərin əhalisi 19,291 nəfərdir.

## İstinadlar
Yan Avqusta

**Yan (İohann) Avqusta** (, ; həmçinin **Yan Klobuçnik**, ; ) — Çexiya ilahiyyatçısı və təbliğçisi.

## Həyatı
Avqusta 1500-cü ildə Praqada anadan olmuş və atasının papaq tikmə sənətinə yiyələnmişdir. Çex qardaşlığının rəhbəri olan Yan Avqusta Lüter və Melanxtonun dostu idi. O, əvvəlcə utrakvistlərin təlimlərinə sadiq qalmış, lakin sonra rəhbəri olduğu çex qardaşlarının təlimlərini qəbul etmişdir. Avqusta I Ferdinandın hakimiyyəti dövründə işgəncələrə məruz qalmış və 16 il həbs edilmişdir. O, 1564-cü ildə Maksimilian tərəfindən bir daha təbliğ etməmək şərti ilə azad edilmişdir. Yan Avqusta 1572-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
*
Şmalkalden İttifaqı

**Şmalkalden İttifaqı** () və ya **Şmalkalden Liqası** — Saksoniya və Hessenin, o cümlədən Şmalkalden şəhərinin başçılıq etdiyi, alman protestant knyazları tərəfindən bağlanmış, Roma papası və katolikliyi dəstəkləyən imperator V Karlın dini siyasətinə qarşı yönəlmiş, protestant inancını qorumaq məqsədilə yaradılmış müdafiə ittifaqı (liqası).

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* The Schmalkaldic War – World History at KMLA
* Schmalkaldischer Bund
Yaşıl qübbə

**Yaşıl qübbə** və ya **Peyğəmbər qübbəsi** () — Məhəmməd peyğəmbərin və ilk iki raşidi xəlifəsi Əbu Bəkr və Ömər ibn Xəttabın qəbri. Səudiyyə Ərəbistanının Mədinə şəhərində Məscidül-Nəbi məscidinin içərisində yerləşir.
## Tarix
Günbəzin tikildiyi dəqiq tarix məlum deyil, lakin onun təsvirinə 12-ci əsrin əvvəllərinə aid əlyazmalarda rast gəlmək olar. 1279-cu ilə qədər qəbrin üzərində boyasız taxta günbəz tikilmişdir. Daha sonra 15-ci əsrin sonunda və 1817-ci ildə günbəz yenidən qurulur. 1837-ci ildə günbəz ilk dəfə yaşıl rəngə boyanır və bundan sonra Yaşıl qübbə kimi tanınır.
## İstinadlar
Dünya Xor Oyunları 2000

**Xor Olimpiadaları 2000** — İnterkultur fondu tərəfindən xor ifaçıları üçün təşkil edilən, ilk ümumdünya musiqi hadisəsi. Müsabiqə Avstriyanın Linz şəhərində, 60 ölkənin iştirakı ilə baş tutmuşdur.

## Müsabiqə
Yeni eranın başlanğıcında, dünyanın müxtəlif qitələrindən təqribən 15 000-dən çox xor ifaçısı Birinci Xor Olimpiadalarının premyerasını başlatmaq üçün, Avstriyanın Linz şəhərində bir araya gəlmişdir. İnterkultur fondunun rəhbəri Qüntər Teçşin başçılığı və Avstriya federal prezidenti Tomas Klestilin himayədarlığı altında, 7 – 16 iyul 2000-ci il tarixlərində baş tutan tədbirdə, ümumilikdə 28 kateqoriya üzrə 342 xor musiqi qrupu, 403 yarışmada qələbə uğrunda mübarizəyə qoşulub. Beynəlxalq münsiflər heyətinə daxil olan və 51 nəfərlik qrupdan ibarət xüsusi xor mütəxəssisi yarışmanın yekununda, 69 qızıl, 124 gümüş və 34 bürünc medalı öz sahibinə təqdim etmişdir.

Olimpiada günlərində qlobal xor ictimaiyyətinin nümayəndələri, xor musiqisinin hazırkı vəziyyəti haqqında məlumatların, YUNESKO-nun Beynəlxalq Musiqi Şurasına(BMM) təhvil verilməsi üçün qətnamə qəbul edib.

## Kateqoriyalar
Birinci Xor Olimpiadalarında, ölkələrin mübarizə apardığı müxtəlif kateqoriyaların adları aşağıdakı siyahıda təqdim edilmişdir:

* ***Uşaq xorları***
* ***Bərabər səsli gənclik xorları***
* ***Gənc xorları***
* ***Qarışıq gənc xorları***
* ***Qarışıq vokal ansamblları***
* ***Qarışıq xorlar***
* ***Qriqorian nəğmələri***
* ***Sakra və [[kapella]] musiqisi***
* ***Sakra musiqisi***
* ***Müasir xor musiqisi***
* ***[[Vokal]], [[caz]] və digər [[janr]]lar***
* ***Qospel və İlahi xorlar***
* ***Populyar xor musiqisi***
* ***[[Folklor]] və kapella***
* ***[[İnstrumental]] folklor***
* ***Səhnə folkloru***

***<br>***

## Qaliblər
Birinci Xor Olimpiadalarının yekun nəticələrinə əsasən, qızıl medal sayına görə ən güclü qalib beşliyin siyahısı, aşağıdakı cədvəldə təqdim olunmuşdur:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mirzə Mehdi xan Astrabadi

**Mirzə Məhəmməd Mehdi xan Kövkəbi Astrabadi** (tam adı Nizaməddin Məhəmməd Hacı əl-Hüseyn əs-Səfəvi Astrabadidir) — XVIII əsrin görkəmli Azərbaycan alimi, tarixçisi, yazıçısı, Nadir şah Əfşarın (1688–1747) münşisi və saray tarixçisi olub. Onun doğum tarixi məlum deyil, 1760-cı ildən sonra vəfat etməsi güman olunur.

## Əsərləri
M. M. Astrabadi "**Tarixi-Nadiri**" adı ilə tanınan "Tarixi-cəhangüşayi-Nadiri", "Dürreyi-nadirə", "İnşa", "Sənglax", "Məban əl-lüğət" adlı əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cüzeppe Berqomi

**Cüzeppe Berqomi** (, ) — İtaliyalı keçmiş futbolçu. Bütün karyerasını, heyətində 750-dən çox oyunda meydana çıxdığı "İnter Milan" klubunda keçirib. 1982-ci ildə İtaliya millisinin heyətində dünya çempionu olub.

## Karyera
Milanda anadan olan Berqomi cəmi 16 yaşında "İnter Milan"ın əsas komandasında məşqlərə başladı və 22 fevral 1981-ci ildə A Seriyasında "İnter" — "Komo" oyununda debüt etdi. Növbəti il "İnter"lə İtaliya Kubokunu qazandı. Həmçinin "İnter"in əsas komandasında ardıcıl çıxış edərək UEFA Çempionlar Kubokunun yarımfinalına yüksəldikdən sonra o, tezliklə İtaliya milli komandasına dəvət edildi və millinin əsas oyunçusuna çevrildi.

Berqomi bütün karyerasını "İnter"də keçirtmiş və komandanın kapitanı olmuşdur. "İnter"in heyətində ümumilikdə 754 rəsmi oyuna çıxmış və 29 qol vurmuşdur.

Berqomi 1999-cu ildə, demək olar ki, 36 yaşında təqaüdə çıxdı və 2011-ci ilin sentyabr ayının sonlarına qədər "İnter"in heyətində ən çox oyun keçirən futbolçu hesab edilirdi. Daha sonra onun bu rekordu Xavyer Zanetti tərəfindən qırıldı.

96 oyunla o, hazırda UEFA Kubokunda ən çox oyun keçirən rekorda sahibdir.

İtaliya ilə Berqomi 1982 FIFA Dünya Kubokunu qazandı. Həmçinin o, 1986 və 1990-cı illərdəki çempionatlarda (sonuncuda kapitan kimi çıxış edib), eləcə də millinin yarımfinala yüksəldiyi UEFA Avro 1988-də çıxış edib və turnirin rəmzi komandasına seçilib. İtaliya millisində 81 oyunda meydana çıxıb (6 qol), bunlardan 33-də isə kapitan kimi çıxış edib.

Kiçik yaşlarından saxladığı bığa görə "Lo Zio" (italyancadan — "əmi") ləqəbini alıb.

## İştirak statistikası

### Klub

### Milli Komanda

## Uğurları

### İnter
* İtaliya çempionu (2): 1979/1980, 1988/1989
* İtaliya çempionatının gümüş mükafatçısı (2): 1992/1993, 1997/1998
* İtaliya çempionatının bürünc mükafatçısı (6): 1982/1983, 1984/1985, 1986/1987, 1989/1990, 1990/1991, 1996/1997
* İtaliya kubokunun qalibi: 1982
* İtaliya Superkubokunun qalibi: 1989
* UEFA kubokunun qalibi (3): 1990/1991, 1993/1994, 1997/1998
* UEFA kubokunun finalçısı: 1996/1997

### İtaliya millisi
* Dünya çempionu: 1982
* Dünya çempionatının bürünc mükafatçısı: 1990
* Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı: 1988

### Fərdi
* FIFA 100: 2004
* Qaytano Şirea Mükafatının qalibi: 1997

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kvazidövlət

**Kvazidövlət** (, "sanki" + "dövlət"; hərfi mənada – sanki dövlət), həmçinin **protodövlət** — tam institusional və ya muxtar suveren dövlət olmayan siyasi qurum. Bu, hüquqi və siyasi anlayış, bəzən bütün deyil, çoxlu dövlətçilik meyarlarına malik siyasi qurumu təsvir etmək üçün istifadə olunan termindir.

İndiki dövrdə kvazidövlət termini daha çox müəyyən bir regiona iddialı olan və bu ərazi üzərində müəyyən formada nəzarəti əlinə almış, lakin dövlətçilik üçün bəzi meyarlara malik olmayan silahlı separatçı qruplara münasibətdə istifadə olunur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Kilan Lebon

**Keelan Lebon** () — Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən Neftçinin fransalı hücumçusu.

## Karyerası

### Klub
10 avqust 2022-ci ildə Astana  Lebon ilə müqavilə imzaladığını elan etdi.  19 yanvar 2023-cü ildə “Astana” Lebonun qarşılıqlı razılıq əsasında klubdan ayrıldığını və həmin gün Azərbaycan Premyer Liqası klubu “Neftçi” ilə 1,5 illik müqavilə imzaladığını açıqladı.  
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Banan (cins)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
G major

**G major** **(və ya ''G açarı'')** — Klassik qərb musiqisində sol nota əsaslanan xüsusi miqyas. Onun əsas imzası bir kəskindir.

## Haqqında
Musiqiçilər tərəfindən "Xalq tonallığı" adlandırılan   sol major, əsasən barokko və klassik dövrlərdə daha işlək olmuşdur. Barokko musiqisində G major "Bərəkət açarı" kimi qəbul edilirdi. G açarı orkestr əsərlərində tam dördlük intervalları ilə yazılır və tonal dairədə C majorla, D major arasında yerləşir.

*G əsasının komponent meydançaları:*

**G, A, B, C, D, E, F**

*G əsas miqyası:*

* **Tabeli tonallıq - ''C major***
* *'Tabeliyindəki tonallıq - *D major***
* **Uyğun minor - *E minor***
* **Paralel minor - *G minor***

Daxilində "f" hərfi var və açardan sonra başlığa f kəskin qoyulur:

***Sol-La-Si-Do-Re-Mi-Fa kəskin.*'''

Burada tonik səs -"Sol", subdominant səs-"Do"
dominant səs isə "Re"dir.

## İstinadlar
Qazıqumuq xanlığı

**Qazıqumuq xanlığı** (,* Гъазигъумучиял ханлугъ*)**' — XVI əsrin sonundan XVII əsrin əvvəllərində [[Dağıstan]] ərazisində mövcud olmuş feodal dövlət quruluşu. [[Qazıqumuq şamxallığı|Qazıqumuq şamxallığının]] süqutundan sonra formalaşmışdır. 1789-cu ildən xanlıq rəsmi olaraq Kürə-Qazıqumuq xanlığı kimi tanınmağa başlamışdır.

Xanlığın paytaxtı [[Qumuq]] kəndi idi. Xanlığın digər paytaxtı [[Xosrex]] olmuşdur, burada [[Qumuqlar|qumuq]] hökmdarlarının möhkəm iqamətgahı yerləşirdi. Ən böyük yaşayış məntəqələri Qumuq, [[Kuli (Kuli rayonu)|Kuli]] və Xosrex kəndləri idi. XIX əsrdə əhalinin sayı 47–50 ilə 108 min nəfər arasında qiymətləndirilir. 1859-cu ildə ləğv edilən xanlığın ərazisi [[Qazıqumux dairəsi]] kimi [[Dağıstan vilayəti|Dağıstan vilayətinin]] tərkibinə daxil olmuşdur.**'

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Natali Luazo

**Natali Luazo** (; ) — Fransa diplomatı və siyasətçisi, Fransa Xarici İşlər naziri yanında Avropa işləri üzrə məsul nazir (2017–2019).

## Həyatı
Natalie Dükulombye adı ilə anadan olmuşdur.

O, Siyasi Araşdırmalar İnstitutunu və Milli Şərq Dilləri və Sivilizasiyaları İnstitutunu bitirmiş, orada Çin dilini öyrənmişdir. 1986–1988-ci illərdə Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin İnformasiya və Mətbuat İdarəsində işləmişdir. 1993–1995-ci illərdə xarici işlər naziri Alen Jüppenin müşaviri, 2002–2005-ci illərdə Fransanın İndoneziya, Seneqal və Mərakeşdəki səfirliklərinin katibi, həmçinin ABŞ-dakı səfirliyin mətbuat katibi olmuşdur. Bundan əlavə, o, Xarici və Avropa İşləri Nazirliyinin Modernləşdirmə İdarəsinin Baş İdarəsində İnsan Resursları üzrə Direktor vəzifəsində çalışmışdır.

2012-ci ildə Loran Fabius yeni Xarici İşlər naziri olmuş və Luazo Xarici İşlər Nazirliyində karyerasını dayandırmışdır. Elə həmin il Milli İdarəçilik Məktəbinin direktoru təyin edilmişdir. O, bu vəzifədə məqsədini gələcək dövlət qulluğu kadrlarının daha çox şaxələndirilməsinə nail olmaq olduğunu bəyan etmişdir. Xüsusilə, 2014-cü ilə qədər tələbələr arasında qadınların nisbəti ilk dəfə olaraq 45%-ə çatmışdır.

## Təltif və mükafatlar
* "Fəxri legion" ordeni (13 iyul 2010)
* "Xidmətlərə görə" ordeni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Lak Xalq Hərəkatı

**"Qazıqumuq" Lak Xalq Hərəkatı** — lak etnik və milli hərəkatı. İlkin olaraq Novolak rayonunun köçürmə problemləri fonunda yaranmışdır. 1992-ci ildən hərəkata Maqomed Xaçilayev rəhbərlik edir.

## Tarixi
1990-cı ilə qədər Dağıstanın ayrı-ayrı xalqları arasında ziddiyyətlər xüsusilə aydın olmuş və 1991-ci ildə Dağıstan çox təhlükəli münaqişə zonasına çevrilmişdir. Burada etnik qarşıdurma özü çox vaxt birbaşa xalqlararası toqquşmalara çevrilə bilərdi. Nəzərdən keçirilən dövrdə milli maraqların əsas təmsilçiləri mahiyyətcə milli siyasi partiyalara çevrilən, demək olar ki, monomilli olan etnik təşkilatlar idi.

Qumuq xalqının və "Tənglik" hərəkatının etirazı Xalq Deputatlarının III Qurultayının "Aux rayonunun bərpası" haqqında qərarı ilə səbəb olmuşdur. Bu qərara əsasən Novolak rayonunun lak əhalisinin Mahaçqalanın şimalına köçürülməsi qərara alınmışdır. 1992-ci ilin yazında bu, qumuq-lak ziddiyyətlərinin kəskinləşməsinə gətirib çıxarmışdır ki, bu da təkcə laklar və qumuqların deyil, həm də avarların, çeçenlərin və digər millətlərin nümayəndələrinin iştirakı ilə Dağıstanda ciddi münaqişəyə çevrilə biləcək toqquşmalara səbəb ola bilərdi. Qarşıdurmaya səbəb Xumtorqala rayonunun bərpası və yeni ərazidə Novolak rayonunun yenidən qurulması olmuşdu. "Tənglik" Qumuq Xalq Hərəkatının rəhbərliyi özlərinin qumuq torpağı hesab etdiyi göstərilən ərazidə laklar üçün rayonun yaradılmasına qarşı çıxmış, "Qazıqumuq" Lak Xalq Hərəkatının rəhbərliyi kompromis yanaşma nümayiş etmişdir. 1993-cü ilin fevralında lakların fövqəladə toplantısı lak miqrantları üçün ayrıca rayonun məcburi yaradılması tələblərini qaldırmış və yeni yaradılmış Xumtorqala rayonunun bir hissəsi olmağa razılaşmışdır.

1992-ci ildə gürcü-abxaz münaqişəsi başlayanda "Qazıqumuq" Lak Xalq Hərəkatı Abxaziyaya dəstək vermişdir.

## Siyasi tələblər
Bu hərəkatın əsas proqram tələbləri lak xalqının cəmiyyətin demokratikləşməsinə, milli dəyərlərin və hüquqların qorunmasına yönəlmiş istəklərinin dəstəklənməsi və möhkəmləndirilməsidir.

## İstinadlar
Çeçen-İnquş MSSR-in bərpası

**Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpası** — SSRİ və RSFSR Ali Sovetləri Rəyasət Heyətlərinin 9 yanvar 1957-ci il tarixli fərmanları ilə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ləğv edilməzdən əvvəlkju halı ilə müqayisədə bir qədər fərqli sərhədlər daxilində bərpa edilmişdir. Buraya 1944-cü ildə Stavropol diyarından Qroznı vilayətinə köçürülmüş, əhalisinin əksəriyyəti rus olan Naurski və Şelkov rayonları daxil idi, lakin eyni zamanda Şimali Osetiyaya verilmiş Priqorodnı rayonu da geri qaytarılmamışdır. Bərpadan sonra respublikanın ərazisi 19,300 km2 olmuşdur. Eyni zamanda, çeçen-inquş əhalisinin respublikanın Gürcüstan SSR-ə bitişik cənub dağlıq rayonlarında yaşaması qadağan edilmişdir.

11 fevral 1957-ci ildə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 9 yanvar tarixli fərmanı təsdiq edilmiş və muxtariyyət haqqında qeydi SSRİ Konstitusiyasının 22-ci maddəsinə qaytarılmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Kürdlərin deportasiyası

**SSRİ-də kürdlərin deportasiyası** — Cənubi Qafqazda yaşayan kürdlərin SSRİ hakimiyyəti dövründə deportasiya edilməsi. Stalinin hakimiyyəti dövründə kürdlərin deportasiyası bir neçə mərhələdə baş vermişdir. 1937-ci ildə Türkiyə ilə həmsərhəd bölgələrdən olan kürdlər deportasiya olunmuş, 1944-cü ildə isə Axısqa türkləri ilə birlikdə deportasiya olunmuşdur. Deportasiya edilən kürdlər Cənubi Qazaxıstan və Orta Asiyanın digər respublikalarının kəndlərində yerləşdirilmişdir. Bir sıra digər xalqlardan fərqli olaraq, kürdlər yalnız qismən deportasiya edilmişdilər.

Həjar Şamiloğlu köçkün düşmüş kürdlərlə bağlı demişdir ki, Araz çayının hər iki tərəfində qalan kürdlər İrandakı qohumlarını ziyarət etmək məqsədilə sərhədləri pozmuş, buna görə də bir neçə dəfə sərhəd təhlükəsizlik qüvvələri ilə kiçik toqquşmalara girmişdilər. Mamke qəbiləsindən Basoye Ozmen və yanındakı bir neçə nəfər 1937-ci ildə sərhədi keçərkən SSRİ qüvvələri ilə münaqişəyə girmişdir.

## Xronologiya
* 1937 – Azərbaycan və Ermənistan kürdlərinin Qazaxıstan və Orta Asiyaya deportasiyası.
* 1944 – kürdlərin Gürcüstandan Qazaxıstan və Orta Asiyaya deportasiyası.
* 1956 – SSRİ kürdlərinin reabilitasiyasının başlanğıcı.
* 1989–1990 – Orta Asiya və Cənubi Qafqazdan kürdlər Rusiyaya (Krasnodar və Stavropol diyarlarının müəyyən ərazilərinə, Rostov vilayətinə, Adıgeyə) köçmüşdülər.

## İstinadlar
Leninaul kəndində çeçenlərin mitinqi

**Leninaul kəndində çeçenlərin mitinqi** — 1991-ci ildə Rusiyada, Dağıstanın Kazbek rayonunun Leninaul kəndində keçirilən mitinq. Aksiyada minlərlə çeçen iştirak etmişdir.

Xasavyurtda fəaliyyət göstərən "Drujba" qəzetinin 10 sentyabrda dərc etdiyi məlumata görə, mitinqdə 10 minə yaxın çeçen iştirak etmişdir.

## Mitinq
5 sentyabrda başlayan mitinqdə çeçenlər 1944-cü il sərhədləri daxilində Aux rayonunun dərhal bərpasını, mübahisələr həll olunana qədər torpaq ayrılmasının dayandırılmasını və keçmiş Aux rayonu ərazisində hakimiyyətin Rayonun Bərpası üzrə Təşkilat Komitəsinə verilməsi tələb edirdilər.

11 sentyabrda Dağıstan hakimiyyəti Kazbek rayonunda fövqəladə vəziyyət elan etmiş, lakin bu qərar regionda vəziyyəti daha da gərginləşdirmişdir. Çeçenlər Leninaul kəndində çadır şəhərciyi qurmuşdular. Sentyabrın ortalarında çeçenlərlə avarlar arasında silahlı qarşıdurma təhlükəsi yaranmışdı.

24 sentyabr 1991-ci ildə Rusiya Federasiyası Ali Sovetinin sədri Ruslan Xasbulatovun və RSFSR Ali Sovetinin Millətlər Şurasının sədri Ramazan Abdulatipovun vasitəçiliyi ilə çeçenlərlə avarlar arasında görüş keçirilmişdir. Dilim kəndinin rayon mərkəzi, burada çeçenlərin tərk edilmiş evlərə qaytarılması məsələsinin həlli və deportasiyadan əvvəl evlərinin yerləşdiyi pulsuz torpaq sahələrinin verilməsi məsələsinə baxılmasını sürətləndirmək üçün razılıq əldə edilmişdir. Bundan sonra Dağıstanın Kazbek rayonunda fövqəladə vəziyyət ləğv edilmişdir.

Eyni zamanda, çeçenlərin işlərindən çıxarılması halları da baş vermişdir. Aux rayonunun bərpası, eləcə də Novolak rayonunun lakların yeni yaşayış yerinə köçürülməsi məsələsi bu günə qədər həll olunmamışdır.

## İstinadlar
Lekos

**Lekos** — "leqlər"in əfsanəvi əcdadı və eponimi. "Qafqaz dağlıları haqqında məlumatlar toplusu"na görə, "Dağıstan dağlılarının əcdadı gürcü qəhrəmanı Lekosun adı, böyük ehtimalla, etnik lakla bağlıdır". Gürcüstan filoloqu A. V. Kiknadzeyə görə, Lekos indiki ləzgilərin əcdadıdır.

## Etimologiya
Strabon leqləri gellərlə birlikdə "skiflər" adlandırır. Bunlar terminin elmi mənasında skiflər deyil. Mixail İxilov belə bir fikrə istinad edir ki, kadusilər bir neçə qohum tayfanın, o cümlədən gellərin və leqlərin ümumi adı olmuşdur.

Klavdi Ptolemey "Coğrafiya" əsərində (VI kitab) kadusi və leqləri müəyyən etmiş, gellərin şimalda yaşadıqlarını bildirmişdir. Kay Brodersen bütün mövcud fraqmentləri müqayisə edərək, Plininin mətnindəki "leqlər" sözünün köçürmə zamanı itmiş ola biləcəyini təklif edir.

## İstinadlar
Leqlər

**Leqlər**, **leklər** və ya **lakzlar** () — Qafqaz Albaniyasında yaşamış 26 tayfadan biri. Müasir ləzgilərin və ya lakların əcdadları, həmçinin hər iki etnonimin mənşəyi hesab edilir. Gellər və leqlər adətən müasir Dağıstan xalqlarının əcdadları ilə əlaqələndirilir. Bəzi ərəb, bütün antik,yunan və gürcü mənbələrində leq etnonimi bütün Dağıstanın əhalisinə yayılmışdır, lakin orta əsr ərəb müəlliflərinin əksəriyyəti leqləri müasir ləzgilərin əcdadları ilə müqayisə edirlər.

Leqlər 371-ci ildə Dzirav döyüşündə iştirak etmişdir. K. Trever Movses Xorenliyə istinad edərək qeyd etmişdir ki, "farsların tərəfində təkcə albanlar deyil, həm də onların padşahı igid Şargirin başçılıq etdiyi dəstəsi darmadağın edilərək qovulmuş leqlər də döyüşürdülər".

## Toponimlər
İstər ləzgidilli xalqların tarixən yığcam məskəni olan ərazilərdə, istərsə də başqa yerlərdə leq və ya lək etnonimi ilə əlaqəli bir sıra toponimlər qorunub saxlanılmışdır. Bunlara Azərbaycanda Ləki, Ləkit, Ləgər, Ləkçılpaq kəndlərini, Rusiyada, Rutul rayonunun cənubunda Ləkirgə silsiləsini nümunə göstərmək olar.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с.

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Arbis ibn Basbas

**Arbis ibn Basbas** () — Leq çarlığının hökmdarı. O, ərəblərə qarşı vuruşmuşdur. Atası Basbas (Sabas) da Leq çarı olmuşdur. Ərəb tarixçisi Təbərinin yazılarında onun adı "Aviz" kimi çəkilir.

Mərvan ibn Məhəmməd Qafqazda etdiyi yürüşlərdən sonra qışda Dərbənddə dayanmışdır. O, burada bütün Dağıstan padşahlarını çağıranda Arbis ibn Basbasdan başqa Şirvan, Layzan, Filan, Tabasaran və digər bölgələrdən olan padşahlar onun yanına gəlmişdilər. İbn Əsam əl-Kufi əsərində yazmışdı ki, buna qəzəblənən Mərvan döyüşçülərinə leqlər ölkəsinə basqın etməyə icazə vermişdir. Uzunmüddətli mühasirəyə tab gətirə bilməyən Arbis qalasından qaçmış və kamandan atılan oxla öldürülmüşdür. Ərəblər ardınca leqlərin ölkəsini qarət etmiş və yandırmışdır.

## İstinadlar
Belqorod bayrağı

Belqorod bayrağı Rusiya Federasiyasının Belqorod vilayətinin Belqorod şəhərinin rəsmi simvollarından biridir (gerblə birlikdə). Bayraq şəhər sakinlərinin birliyinin və qarşılıqlı fəaliyyətinin simvoludur.

Mövcud bayraq 22 iyul 1999-cu ildə Belqorod Şəhər Deputatları Şurasının 321 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş və 2002-ci ildə 978 qeydiyyat nömrəsi ilə Rusiya Federasiyasının Dövlət Heraldik Reyestrinə daxil edilmişdir.

## Təsvir
Belqorod şəhərinin bayrağında (aşağıda ağ zolaq olan mavi kətan) arxa ayaqları üzərində dayanmış, üstündə ağ qartal uçan sarı aslan təsvir edilmişdir. Şəhər simvollarının 300 ildən çox yaşı var və I Pyotrun dövründə meydana çıxıb. Rus çarı Poltava döyüşündə (1709) isveçlilər üzərində qələbənin şərəfinə belqorodlulara gerbi təqdim edib. 1712-ci ildə gerb düşməni məğlub edən Belqorod alayının bayrağında təsvir edilmiş və 1727-ci ildə yeni yaradılmış vilayətin simvoluna çevrilmişdir.

## İstinadlar
Sovet Kürdüstanı (qəzet)

**Sovet Kürdüstanı** (, . ) — Azərbaycanda həftəlik qəzet. Əsası 1932-ci ildə qoyulmuşdur. Qəzet Laçın şəhərində, Azərbaycan dilində nəşr olunurdu. Kürdüstan qəzası qurulduqdan sonra qəzetin ilk redaktoru kürd dili müəllimi Brehime Məmmədov olmuşdur. Qəzet 13 iyul 1962-ci ildə fəaliyyətini dayandırmışdır.

## İstinadlar
Qazaxıstanda çeçenlərin poqromu

**Qazaxıstanda çeçenlərin poqromu** — Şərqi Qazaxıstanda baş verən xalqlararası münaqişə. Çeçen-qorod kəndində baş tutan iğtişaşlar zamanı 40 nəfər həlak olmuş, 50 nəfər məhkum edilmişdir.

Münaqişə məişət zəminində, bir çeçen ilə mədənçi arasında mübahisə nəticəsində başlamışdır. Münaqişə zamanı mədənçi çeçeni dəmir çubuqla döyərək öldürmüşdür. Bundan sonra çeçenlərin yaşadığı Çeçen-qorodok kəndində iğtişaşlar başlamışdır.

Baş verənlərdən Stalin də daxil olmaqla ölkə rəhbərliyi xəbərdar edilmişdi. Hadisələrdən bir neçə gün sonra kütləvi həbslər başlamışdır. 50-yə yaxın insan mühakimə olunmuşdur. Onların hamısı Cinayət Məcəlləsinin 59-2 və 59-7-ci maddələri ilə məhkum edilmişdi. Həmin illərdə qüvvədə olan Cinayət Məcəlləsinin 59-cu maddəsində dövlət nizam-intizamına qarşı cinayətlərə, soyğunçuluğa görə cəzalar müəyyən edilmiş və "bütün əmlakı" müsadirə olunmaqla uzun müddətə azadlıqdan məhrumetmə və ya edam cəzası nəzərdə tutulmuşdu.

## İstinadlar
Kamilla Trever

**Kamilla Vasilyevna Trever** (; ) — Rusiya tarixçisi, numizmatı və şərqşünası, 29 sentyabr 1943-cü ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü. Trever Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və İranın tarixi və mədəniyyəti üzrə ixtisaslaşmışdır.

## Karyera
Treverin karyerası 1918-ci ildə İmperator Arxeoloji Komissiyasında tədqiqatçı vəzifəsinə seçilməsi ilə başlamışdır. Bu, onun "Ermitaj"da işə başlamasına səbəb olmuşdu. Karyerasının bu ilk mərhələsi onun diqqətini Sasani numizmatikasına, eləcə də Monqolustanda aparılan qazıntılardan əldə edilən materialları dərc etdirməyə yönəltmişdir. O, həmçinin Leninqrad Dövlət Universitetinin İranşünaslıq fakültəsində dərs demişdir.

## İstinadlar
İshaq Maroqulov

**İshaq Faqradoviç Maroqulov** (, ; ) — aysor əsilli SSRİ dilşünası. 1928-ci ildə Ərəb Şamilov ilə kürd dili üçün latın əlifbasını hazırlamışdır.

## Həyatı
İshaq Maroqulov 1868-ci ildə Rusiya imperiyasının Dvin şəhərində anadan olmuşdur. O, əslən aysor idi. Atası Faqrad XIX əsrdə İrandan Qafqaza köçmüşdür. Maroqulov 1888-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra Naxçıvanın Şahtaxtı kəndində, sonra 1893-cü ildə Qəmərli kəndində müəllim işləmişdir.

1920-ci illərdə SSRİ xalqlarının əlifbalarının romanizasiya prosesi gedirdi. Bu prosesin bir hissəsi olaraq kürd dili üçün də latın qrafikalı əlifba hazırlanmışdır. Maroqulov 1928-ci ildə belə bir əlifbanın ilk layihəsini təqdim etmişdir. Buraya aşağıdakı hərflər daxil idi: **a, b, c, ç, d, e, ə, f, g, , h, i, , j, k, ʀ, l, ʍ, ɴ, o, ɵ, w, p, n, q, ɥ, s, , ц, t, m, u, y, v, x, z, ƶ**. Tezliklə Maroqulov Ərəb Şamilovla birlikdə bu layihəni yekunlaşdırmış və 25 fevral 1929-cu ildə SSRİ kürdlərinin latın qrafikalı əlifbası təsdiq edilmişdir. Bu əlifbada erməni qrafikasına əsaslanan əlifbanın çatışmazlıqları nəzərə alınmış və kürd dilinin fonemik tərkibi tam əks olunmuşdur. Yeni əlifbanın Ermənistan SSR kürdlərinin ləhcəsinə yönəlməsinə baxmayaraq, onun Azərbaycan və Türkmənistan SSR-də də istifadəsi mümkün idi.

İshaq Maraqulov yunan əsilli Yelena Fedorovna Efremidi ilə evlənmişdir. Məlumdur ki, Yuxarı Dvin kəndi yaxınlığında onun üzüm bağları var idi, lakin Oktyabr inqilabından sonra dövlət onları müsadirə etmişdir. Maraqulov 1933-cü ildə repressiya qurbanı olmuşdur. Onun böyük oğlu Konstantin Maraqulov 1901-ci ildə anadan olmuşdur. Şərqşünaslıq fakültəsini bitirmiş, Assuriya və ərəb mədəniyyəti üzrə mütəxəssis olmuşdur. Konstantin bir neçə Avropa dilini öyrənmiş, aysor dili dərsliklərinin müəllifi olmuş, Moskvada nəşr olunan aysor qəzetinin baş redaktoru kimi çalışmışdır. 1938-ci ilin yanvarında Konstantin həbs edilmiş və 9 mayda güllələnmişdir. Digər oğlu Leonid Maraqulov (1903–1964) klinik və psixiatr olmuşdur.

## İstinadlar
Əsgər Broyan

**Əsgər Böyüki Broyan** () və ya **Əsgəre Böyük** (; ) — yezidi əsilli SSRİ şairi və yazıçısı.

## Həyatı
Broyan Ermənistan SSR-in Kondaxsaz kəndində, yezidi ailəsində anadan olmuşdur. O, öz kəndində, daha sonra Elegəz kəndində məktəbə getmişdir. İrəvanda iqtisadiyyat üzrə təhsilini davam etdirmiş və 1966-cı ildə o ixtisası bitirmişdir. Broyan erməni və rus dillərində çoxlu məqalələr yazmışdır. O, kürd ədəbiyyatı ilə bağlı araşdırmaları ilə gündəmə gəlmişdir. Broyan 1960-cı illərdə kürdcə şeir və məqalələr yazmağa başlamışdır. O, SSRİ kürdləri ilə bağlı bir çox araşdırmalar hazırlamış, kürdologiyanın inkişafı üçün fəaliyyət göstərmişdir.

## Əsərləri
* Şiverê, Poem, Yerevan, 1966.
* Kulîlkên Çiya, Poem, Yerevan, 1975.
* Sinco keça xwe dide mêr, Play, Yerevan, 1980.
* Tîrênc, Poem, Yerevan, 1987.
* Mem û Zîn, Play, Roja Nû Publishers, Stockholm, 1989,  18 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
* Li Çiya, Short Story, Yerevan, 1991.
* Duaya Serê Sibê, Poem, 80 pp., Roja Nû Publishers, Sweden, 1997.
* Oda Çîrokan 1, Poems for Children, 104 pp., Roja nû Publishers, 1997,  .
* Kulîlkên Birîndar, Poem, 288 pp., Stockholm, 1998, .
* Govenda Herfan, Poems for Children, Stockholm, 2002.

## İstinadlar
Qarabatlaq (Mahnişan)

**Qarabatlaq** () - İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 629 nəfər yaşayır (138 ailə).

## İstinadlar
Kamal Burkay

**Kamal Burkay** (; ) — Türkiyə yazıçısı və siyasətçisi.

## Həyatı
Kamal Burkay 1937-ci ildə Türkiyənin Tuncəli vilayətində, kürd mənşəli ailədə anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Tuncəlidə almış və 1960-cı ildə Ankara Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirmişdir.

Kamal Burkay 1965-ci ildə Türkiyə Fəhlə Partiyasına qoşulmuşdur. O, 1966-cı ildə dərc olunmuş məqaləyə görə həbs edilmişdir. 1971-ci ildəki dövlət çevrilişindən sonra siyasi fəaliyyətlə məşğul olan kürdlərin çoxu həbs olunmuşdur. Burkay bir il həbsdə qalmış və yeni həbs qərarı çıxdıqdan sonra 1972-ci ildə Almaniyaya qaçmışdır. O, 1980-ci ildə Türkiyədə dövlət çevrilişi ərəfəsində ölkəni yenidən tərk edərək İsveçdə məskunlaşmışdır. Jurnalist Oral Çalışlar 1993-cü ildə o zaman Kürdüstan Sosialist Partiyasının sədri olan Burkay və Abdullah Öcalandan 18 gün müsahibə almışdır. Müsahibə daha sonra "*[[Cümhuriyyət (qəzet)|Cumhuriyet]]*"də, daha sonra isə kitabça şəklində çap olunmuşdur. Kitabçanın nəşri qadağan olunduğu üçün Türkiyə siyasətində kifayət qədər mübahisələrə gətirib çıxarmışdır. Burkay Kürdüstan Fəhlə Partiyasının (PKK) 17 mart 1993-cü ildə elan etdiyi atəşkəsi dəstəkləymişdi. O, 19 mart 1993-cü ildə Öcalanla gələcək əməkdaşlıq müqaviləsi imzalamışdır. 2011-ci ildə Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) hökumətinin danışıqlara getməsindən sonra İsveçdəki sürgündən qayıtmış və 2012-ci ildə HAK-PAR partiyasının prezidenti seçilmişdir.

## Şəxsi həyatı
Evlidir. 5 uşağı var.

## İstinadlar
Mehmed Babayev

**Mehmed Silo Babayev** (; ) — kürdəsilli SSRİ və Azərbaycan alimi, aqronomu, siyasi fəalı. "Yekbun" təşkilatında bir çox fəaliyyətlər həyata keçirmişdir.

## Həyatı
Mehmed Babayev 20 oktyabr 1920-ci ildə Ermənistan SSR-nin Dəvəli kəndində, kürd mənşəli bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Onun iki qardaşı və üç bacısı vardı. 1928-ci ildə atası vəfat etmişdir. 1937-ci ildə qohumları ilə birgə Mərkəzi Asiyaya sürgün edilmişdir. 1948-ci ildə İrəvan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda təhsil almışdır. O, 1961-ci ilin əvvəlində digər kürd fəallarla birlikdə Kürdüstan qəzasının bərpası kimi "Kürd Muxtar Bölgəsi"nin qurulması məqsədilə Moskvaya getmişdir. 1965-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək alim elmi adını almışdır. 1960-cı illərdə Ermənistanın Zəngibasar rayonunun Neçili kəndində sovxoz müdiri işləyib. O, Ermənistan Kommunist Partiyasının Zəngibasar rayon idarəsində çalışmışdır. 1969-cu ildə Bakıya köçmüşdür. 1974-cü ildə Azərbaycanın Xaçmaz rayonunda sovxoz müdiri olmuşdur. 1978-ci ildən sonra əkin trestinə sədr təyin edilmişdir. 1989-cu ildə təqaüdə çıxmışdır, siyasi fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.

Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin qərarı ilə 25–26 sentyabr 1990-cı il tarixlərində "SSRİ kürdləri: Tarixi və müasir reallıqlar" mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilmişdir. Marksizm-Leninizm İnstitutunun kürdlərin yaşadıqları ölkələrdəki şöbələrinin də qatqıları ilə keçirilən konfransa Türkiyə, İran, İraq, Suriya, Almaniya və Fransadan kürd nümayəndələri qatılmışdır. Konfransda söz alan Mehmed Babayev muxtar bölgədə israrlı olduqlarını bildirmişdir.

Mehmed Babayev 30 dekabr 2011-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Türkmənistan kürdləri

**Türkmənistan kürdləri** — postsovet məkanındakı kürd əhalinin bir hissəsi. XVII əsrdə I Abbas və Nadir şah Xuzistanda yaşayan kürd tayfalarını indiki Türkmənistan sərhədi boyunca yerləşdirmişdilər. XIX əsrdə daha çox sayda kürd sahibsiz torpaq tapmaq və aclıqdan xilas olmaq üçün Türkmənistana köçmüşdür.

Kürdüstan qəzasının ləğv edilməsindən sonra bir çox kürd Türkmənistana deportasiya edilmişdir. Stalin 1937-ci ildə və 1944-cü ildə bir çox kürdü Qafqazdan Türkmənistana sürgün etmişdir. 1980-ci illərdən bəri Türkmənistan kürdləri hökumət tərəfindən dəstəklənən assimilyasiya proqramlarına məruz qalırlar. Türkmənistan SSR dövründə kürdlərin öz qəzetləri və məktəbləri var idi, lakin Türkmənistan müstəqillik əldə etdikdən sonra prezident Saparmurat Niyazov demək olar ki, türkməndilli olmayan bütün məktəbləri bağlamışdı. Türkmənistan kürdlərinin əksəriyyəti şiədir, kiçik bir azlıq isə sünnidir.

## Əhali

## Həmçinin bax

* Xorasan kürdləri

## İstinadlar
Usub bəy Teymuryan

**Usub bəy Teymuryan** (; ) — kürdəsilli Ermənistan siyasətçisi və hərbçisi, Birinci Ermənistan Respublikasının parlamentinin üzvü. O, 1896-cı ildən Cənubi Qafqazda yaşayan yezidilərin lideri olmuşdur. Usub bəy 1918-ci ildə Sərdarabad döyüşündə də iştirak etmişdir.

Usub bəyin Romanovlar sülaləsindən olan Rusiya imperatoruna yazdığı məktubda Usub bəyin xalqının yezidi kürdləri olduğunu yazır. O, milliyyətini kürd kimi göstərir, lakin onların din etibarilə yezidi olduqlarını göstərir:

2007-ci ildə Şəmirəm kəndində məktəb Usub bəyin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar