open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doşab

**Bəkməz**, **bəhməz** və ya **doşab** — çeşidli meyvələrdən hazırlanmış şəkərli, qatı maye.

## Etimologiya
* **Bəkməz** sözü Azərbaycan dilində türkəsilli sözlərdəndir. Divanü Lüğəti it-Türk əsərində *bekmes* - qatılaşdırılmış üzüm şirəsi mənasında verilmişdir.
***Doşab** - Azərbaycan dilinə fars dilindən keçmişdir. *Duş* - sağmaq, sıxmaq; *ab* - su deməkdir. "Sıxılmış su" mənasına gəlir.

## Ümumi məlumat
Bəkməz müxtəlif çeşidli meyvələrdən hazırlanır. Tut bəkməzi bu bəkməzlər arasında ən çox istehsal edilən növüdür. Üzüm, xurma və digər meyvələrdən də bəkməz hazırlanır.

## Hazırlanma qaydası

Bəkməz hazırlamaq üçün tam yetişmiş və nisbətən şirin tut və ya üzüm sortlarından istifadə edilir. Üzüm bəkməzində üzüm şirəsi hazırlanan üsulla alınmış şirəyə bir qədər bəkməz torpağı (şirəxək) qarışdırıb (şirədə olan üzvi turşuları neytrallaşdırmaq üçün) çökmək məqsədilə 2-3 saat saxlayırlar. Alınmış şirəni çökdürüb filtrdən süzür və qaynadıb qatılaşdırırlar. Bu zaman üzərində əmələ gələn kif yığılmalıdır. Şirəni qatılaşdırarkən arabir qarışdırmaq və həcmi 5-6 dəfə azaldıqda hazır olub-olmamasını yoxlamaq lazımdır. Bəkməz hazır olduqda nəlbəkiyə tökülmüş soyuq damcılar yayılmır, yaxud çox gec yayılır. Hazır bəkməzi şüşə qablara töküb ağzını germetik bağlamaq lazımdır.

## Bəkməz təbabətdə
Bəkməz təkcə iştaha artırmaq üçün deyil, həm də çoxlu sayda müalicəvi əhəmiyyətlərə malikdirlər. Sadəcə olaraq, hansı məhsuldan hazırlanmış bəkməzin keyfiyyətləri haqda məlumat almaqla onlardan dərman kimi necə istifadə etməyi də öyrənmək olar.
   
Üzüm bəkməzi bədəni yumşaldır, istilik və quruluq verir, sinə və qaraciyər üçün münasib sayılır.
   
Xurma bəkməzi bədənə rütubət və istilik verir, qan yaradır, insanı kökəldir. Təzə süd və badam ilə qatışdırıb yedikdə daha faydalıdır, ürək döyüntüsünü və zəifliyi aradan qaldırır. Zəfəran qatılmış xurma bəkməzi əfval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır, əncir və güldəfnə ilə xronik öskürək və sinə ağrısı üçün faydalıdır, arpa suyu ilə qarışdırıb içdikdə böyrək daşının parçalanmasına kömək edir, sidikqovucu təsir göstərir. Onun qaynanmışından gülxətmi ilə düzəldilən təpitmə şişləri yatırır və çibanı deşir. Çox işlətmək qana ziyandır.

## Qalereya

Iranian Azerbaijani Bulama, Grape Syrup, Osku Bread.jpg|Bulama, üzüm doşabı və Üskü çörəyi (Təbriz)
Bulama Dessert.jpg|Bulama, Təbrizdə üzüm doşabı və Üskü çörəyindən hazırlanan desert
Doşab-Grape Syrup.jpg|Üzüm doşabı (Təbriz)


## İstinadlar
Abqora

thumb|Abqora hazırlamaq üçün yaşıl üzüm dərmək

**Abqora** – Kal üzümdən alınmış üzüm meyvəsinin şirəsi, qorasuyu.

## Hazırlanma qaydası

Abqora hazırlamaq üçün kal üzüm salxımlarını toplayır, onları təmizləyir, yuyur, taxta və ya yaxşı qalaylanmış mis qaba doldurur və toxmaqla əzib suyunu sıxırlar. Sonra bu suyun narıngözlü ələkdən, yaxud tənzifdən süzüb şüşə qaba doldururlar. Kal üzümün suyu bulanıq olduğundan onu durulmaq üçün bir müddət qabda saxlayır, tam durulandan sonra butulkalara doldurur, ağzını bərk-bərk bağlayırlar.

## Saxlama qaydası
Qora suyu butulkaya ağzına qədər doldurulmalıdır. Əks təqdirdə yarımçıq doldurulmuş butulkada qalmış hava mayeni acıdır, qora suyu öz keyfiyyətini itirir. Ağzına qədər qora suyu ilə doldurulmuş və ağzı bərkidilmiş butulkaları günəş işığı düşən yerə düzür və 40 gün butulkalar günəş işığı altında saxlanılır. Bu müddət ərzində butulkalardakı su öz şəffaflığını itirir, xına rəngi alır. Deməli, abqora hazırdır. Bundan sonra abqora dolu şüşələri günəş qarşısından götürüb sərin yerdə, divar şkaflarında və taxçalarda saxlayırlar.

## İstifadə qaydası

Səbzi qovurma, yarpaq dolması və digər yağlı xörəkləri daha da ləzzətli etməkdən ötrü hər kəsin zövqündən asılı olaraq müəyyən miqdar abqora əlavə edilir.

## Həmçinin bax

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Viola (musiqi aləti)

**Viola** (başqa adı **Alt**) — skripka ailəsindən olan kamanla çalınan simli alət. 

## Söz açımı
Qalın səslənən oğlan və ya qız səsləri "alt" adlanır. Ən qalın qadın səsi olan kontralto əvvəllər "alt" adlanırdı. Sonralar isə bu adı simli alətlər qrupundan olan alət - alt (və ya "viola" deyilir) daşımağa başladı. Bəlkə də bu aləti ona görə belə adlandırmışlar ki, onun çox yumşaq, ifadəli insan səsinə çox yaxın olan tembri (səs çaları) var. 

## Quruluşu
Skripkadan böyük olduğu üçün daha alçaq registrdə səslənir. 

Simlərin düzülüşü: IV–c, III–g, II–d№, I–a№; skripkanın düzülüşündən 1 kvinta aşağı; kiçik oktavanın do səsindən üçüncü oktavanın mi səsinə qədər diapazonda daha çox istifadə olunur; notlar alt və skripka açarlarında yazılır. 

Violada alma üsulları və ştrixləri skripkada olduğu kimi eynidir, lakin səsi daha az parlaqdır; solo alət kimi az rast gəlinir.

Viola qruppasından simli və simfonik orkestrlərdə istifadə olunur. Simli kvartetin vacib üzvüdür, kamera ansambllarında da istifadə olunur. 

Partituralarda viola partiyası skripkanın partiyasından aşağıda yazılır. 

## Viola üçün əsərlər
Ünlü alman bəstəkarı Paul Hindemit özü altda gözəl çalmış və bu alət üçün çoxlu əsərlər yazmışdır. Alt üçün yazılmış ən məşhur əsərlərdən biri də Şostakoviçin alt və fortepiano üçün yazdığı Sonatadır. Bəstəkar bu sonatanı əsərin ilk ifaçısı, məşhur alt çalan Fyodor Serafimoviç Drujininə həsr etmişdir. Macar bəstəkarı Bela Bartakun son əsəri - Alt ilə orkestr üçün konserti də ən tanınmış ifaçılar tərəfindən tez-tez ifa olunan əsərlər sırasındadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Simli musiqi alətləri
VAN əməliyyatı

**Van əməliyyatı** — ASALA terror təşkilatının 24 sentyabr 1981-ci ildə Parisdə Türkiyə konsulluğuna qarşı keçirdiyi terror aktı.

4 nəfərdən ibarət əslən Livan ermənisi olan terrorçu qrup konsulluğun binasına daxil olaraq konsul Kaya İnalı və təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı Cəmal Özəni ağır yaralamışdır. Terrorçular konsulluqdakı 56 nəfəri girov götürərək 15 saat ərzində konsulluq binasını girovlarla birgə öz nəzarətlərində saxlamışlar.

Terrorçular – dəstənin başçısı Vazgen Sislyan, onun əlaltıları Gevork Güzelyan, Akop Culfayan, Aram Basmacyan binanı tam ələ keçirdikdən sonra öz tələblərini irəli sürürlər. tələbləri isə Türkiyədə həbsdə olan bir neçə erməni və kürd terrorçusunun azad edilməsi idi. Lakin Türkiyə hökuməti bu tələbə rədd cavabı verir, bundan sonra terrorçular təslim olur və Fransa hökumətindən siyasi sığınacaq tələb edir.

## Məhkəmə prosesi
Parisdə terrorçuların məhkəmə prosesində Fransadakı erməni diasporasının qabaqcıl nümayəndələri iştirak edir. Məhkəmə zamanı terrorçuların vəkili sonradan Fransa senatının üzvü və Fransanın sənaye naziri olmuş Lekler idi.

Məhkəməyə hər tərəfdən təzyiqlər var idi Fransadakı erməni təşkilatları və buradakı ermənipərəst güvvələr də bunda iştrak edirdilər. Parisdə terrorçulara dəstək olaraq nümayişlər və yürüşlər keçirilirdi.

Məhkəmənin terrorçular barədə çıxardığı qərar gözləniləndən yumşaq oldu. Belə ki, terrorçulardan üçü 1986-cı ildə azadlığa buraxılaraq Livana göndərildi. Onlardan ikisi sonradan Ermənistana köçdü. Bir terrorçu – Aram Basmacyan isə həbsxanada özünə qəsd etdi.

## Həmçinin bax
* Erməni terrorizmi

## Mənbə
* Erməni terrorizminin tarixi
* Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində ermənlərin qanunsuz fəaliyyəti 
* Ermeni terörü
Kərəc şəhristanı

**Kərəc şəhristanı** () — İranın Əlburz ostanının 5 şəhristanından biri və bu ostanda inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Kərəc şəhəridir.

## İstinadlar
Kisel

**Kisel** (, , , , , , , ) – şirin, jele kimi desert xörəyi.

## Hazırlanma qaydası
Kisel hazırlamaq üçün təzə və qurudulmuş meyvə-giləmeyvə, şirə, şərbət, mürəbbə, cem, povidlo, çörək kvası, süd və başqa xammallardan istifadə edilir. Kisel şəkər əlavə etməklə kartof və ya qarğıdalı nişastasından hazırlanır.
Meyvə-giləmeyvə nişastasını hazırlamaq üçün kartof nişastasından hazırlamaq lazımdır, çünki qarğıdalı nişastası ilə bulanıq kisel əldə edilir. Südlü və qozlu kiselləri isə qarğıdalı və buğda nişastası ilə hazırlamaq məsləhət görülür, çünki belə kisel zərif dada malik olur və onların şəffaflığı nəzərə alınmır.

Kisel eynicinsli olmalı, daxilində bərk hissəciklər olmamalı, dadı, rəngi, iyi və xarici görünüşü hazırlandığı xammala uyğun olmalıdır. Bəzən kiselin hər payına 0,2–0,3 q hesabı ilə limon turşusu əlavə edilir.

Kisel qatı, orta qatı və duru konsistensiyalı olur. Qatı kiselin hər payına 12–15 q, orta qatı kiselə 8–10 q, duru kiselə 4–7 q nişasta sərf olunur.

Nişastanı istifadə etməzdən qabaq 4 qat artıq su, şirə və soyuq həlimdə qarışdırıb süzmək lazımdır.

Qatı kisel hazırladıqda qaynayan mayeyə nişasta məhlulu əlavə edilir, 5–6 dəq, qaynadılır və isti-isti kaşı və çini qablara və ya paylıq formalar tökülür, üzərinə toz-şəkər səpilir ki, qurumasın.

Orta qatılıqda kiselə nişasta əlavə etdikdən sonra qaynadılmır, qaynayana kimi qızdırılır, stəkan, vaza və ya kremankalara tökülür, üzərinə toz-şəkər səpilir və soyuğa qoyulur.

## İstifadə qaydası
Duru kiselləri sous kimi yarma kotletlərinə, pudinqə, makaron, yarma və kəsmik zapekankalarına tökmək üçün istifadə edirlər.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Taxikardiya

**Taxikardiya** ( — sürətli və καρδιά — ürək) ürək döyüntüsünün dəqiqədə 180–240 zərbə vurması ilə müşahidə olunur. Aritmiyanın tiplərindən biri sayılır Taxikardiya ürək xəstəliyi deyil ürək xəstəliyinin simptomu olaraq qəbul edilir.

Taxikardiya hər vaxt ürək xəstəliyinin əlaməti olmaya bilər. Çünki qaçmaq, həzm edilməsi güc şeylər
yemək, həyəcanlanmaq, siqaret, içki, çay, qəhvə içmək, zəhərlənmək, bəzi dərmanlar taxikardiyaya səbəb ola bilər. Bu növ taxikardiya, səbəbin ortadan qalxmasıyla keçər. Ancaq ürək xəstəlikləri, böyrək xəstəlikləri, qızdırmalı xəstəliklər və zəhərlənilmələr də taxikardiya səbəb ola bilər.

Normal ürək atışları
* 0–1 yaşları arasında; dəqiqədə 120–140
* 1–3yaşları arasında; dəqiqədə 90–120
* 3–7 yaşları arasında; dəqiqədə 90–100
* 7–20 yaşları arasında; dəqiqədə 80–90
* 20 yaşından sonra; dəqiqədə 60–80 arasında dəyişər.

Ürək sıxılmasının sürətlənməsi (taxikardiya) ürəyin sıxılma döyüntüsü sayını (pulsus freques)artırır, ürək ahənginin ləngiməsi (bradikardiya) nəticəsində döyüntü seyrəlir (pulsus rarus).

## İstinadlar
Odlu silah

**Odlu silah**&nbsp; —  güllənin, minanın və mərminin patrlayıcı maddənin yanmasından yaranan qaz vasitəsilə lüləsindən atılan silah. Birbaşa hədəfə dəymə (artilleriya mərmisi, mina, güllə) və hədəfə çatdıran vasitəyə (top, minaatan, güllə) bölünür. Odlu silahların  artilleriya qurğusuna, tüfəng və qumbaraatan tənifatı da vardır.

Odlu silaha reaktiv atəş qurğuları da aiddir.

## İstinadlar
Zanqın özünüqiymətləndirmə depressiya cədvəli

**Zanqın özünüqiymətləndirmə depressiya cədvəli** () Dyuk Universitetində (ABŞ) Uilyam Zanq (*William W.K. Zung*) tərəfindən yaradılmışdır. Bu cədvəl depressiyanın diaqnostik kriteriləri və depressiv pozuntusu olan xəstələr arasında keçirilən sorğular əsasında tərtib edilmişdir. Depressiyanın ağırlıq dərəcəsi xəstənin öz-özünü qiymətləndirilməsi əsasında müəyyən edilir. Cədvəl 20 bənddən ibarətdir. Müayinə edilən şəxs hər bir bəndin suallarına cavab verərək "nadir hallarda", "arabir", "tez-tez" və ya "əksər hallarda" cavablardan birini seçir. Müayinənin nəticələri təhlil edilərkən bir neçə amil qiymətləndirilir. Bu faktorlara aşağıdakı simptom qrupları daxildir: daxili boşluq hissi, əhvali-ruhiyyənin pozulması, ümumi somatik simptomlar, spesifik somatik simptomlar, psixomotor pozuntu simptomları, suisidal tendensiyalar, qıcıqlılıq və qətiyyətsizlik.

Depressiyanın kliniki diaqnostikası və depressiv pozuntuların kliniki dinamikasının müşahidəsi ilə yanaşı ZDRS cədvəlindən həmçinin epidemioloji tədqiqatlarda, antidepressantların və digər dərmanların kliniki sınaqlarında istifadə edilir. Cədvəlin validliyi kliniki sınaqlarla təsdiq olunub. ZDRS cədvəlinin validliyi digər kliniki cədvəllərlə, o cümlədən Hamilton cədvəli və Bekin sorğu vərəqəsi ilə müqayisədə təsdiq olunub. Cədvəlin həssaslığı müxtəlif qrup depressiv pozuntusu olan xəstələrin və belə pozuntusu olmayan şəxslərin arasında sınaqdan keçirilmişdir.Zanqın özünüqiymətləndirmə depressiya cədvəli bir çox dillərə tərcübə olunmuş və bu dillərə uyğun adaptasiya edilmişdir. ZDRS cədvəlin xarici dillərə apaptasiyaları arasında alman, azərbaycan, ərəb, ispan, portuqal və digərləri vardır.

## Tətbiq etmə qaydası
Cədvəli doldurulmazdan əvvəl müayinə edilən şəxs cədvəlin istifadə qaydası ilə tanış edilir. Cədvəl müayinə edilən şəxs tərəfindən müstəqil doldurulur. Cədvəl doldurularkən mütəxəssis bu prosesə müdaxilə etmir. Cədvəlin tam doldurulması bir neçə dəqiqə çəkir. ZARS cədvəlinin 20 bəndinin hər birinə cavab verilməlidir. Alınan cavablar qiymətləndirilərək ümumi bal hesablanır.

## ZDRS cədvəli üzrə balların hesablanması
Zanqın özünüqiymətləndirmə depressiya cədvəlinin 1, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 13, 15 və 19-cu bəndlərinə verilən cavablar aşağıdakı kimi qiymətləndirilir: "nadir hallarda" – 1; "arabir" – 2; "tez-tez" – 3;  "əksər hallarda" – 4. Cədvəlin 2, 5, 6, 11, 12, 14, 16, 17, 18 və 20-ci bəndlərinə verilən cavablar aşağıdakı kimi qiymətləndirilir: "nadir hallarda" – 4; "arabir" – 3; "tez-tez" – 2;  "əksər hallarda" – 1.

## ZDRS cədvəlində ümumi balın qiymətləndirilməsi
20-49  – Norma 
50-59  – Yüngül dərəcəli depressiv pozuntu 
60-69  – Orta ağır dərəcəli depressiv pozuntu 
70-80  – Ağır dərəcəli depressiv pozuntu

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan dilində depressiya testi

## İstinadlar
İlqar İsmayılov

**İlqar Sədi oğlu İsmayılov** — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
29 mart 1959-cu il Bakı şəhərində doğulmuşdur. Əslən Qazax rayonundandır. 1966-cı ildə Bakı şəhərindəki 45 saylı orta məktəbə getmiş, 1976-cı ildə təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitunda təhsil almışdır. 1981-ci ildə hərbi xidmətə çağırılımış, 1983-cü ildə ordudan tərxis edilmişdir.

### Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.

## Hərbi xidməti
İlqar 1991-ci ildən başlayaraq tez-tez döyüş bölgəsinə gedərdi. Onun şücaəti nəticəsində ermənilərlə vuruşan xeyli xarici vətəndaş ələ keçirilmişdir. Onun rəhbərliyi ilə 128 nəfər döyüşçümüz Qızartı yüksəkliyini erməni basqınçılarından azad etmişdir. İgid komandir 1992-ci il 1 oktyabr qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## Təltif və mükafatları
* Azərbaycan Respublikası prezidentinin 19 oktyabr 1992-ci il tarixli 273 saylı fərmanı ilə kapitan İsmayılov İlqar Sədi oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İrsi
Bakı küçələrindən biri onun adını daşıyır, 45 saylı orta məktəbin önündə büstü qoyulub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 144.
Malik Əsədov

**Malik Əsədov** (tam adı: *Əsədov Malik Hamil oğlu*) () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
27 iyun 1962-ci ildə Yevlax rayonunun Havarlı kəndində doğulmuşdur. 1979-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra orduya çağırılmışdır. Hərbi xidməti Qazaxıstanda başa vurmuşdur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Birinci Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında Xocalı, Əsgəran, Ağdam, Şuşada döyüşmüşdür. 1992-ci il 18 yanvarda ermənilər Şuşanın Nəbilər kəndinə hər tərəfdən hücuma keçmişdi. Bu hücumda erməni faşistləri Maliki qəddarlıqla qətlə yetirdilər.

## Ailəsi
Ailəli idi.

## Xatirəsi
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Əsədov Malik Hamil oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Yevlax rayonunun Havarlı kəndində dəfn edilmişdir.

Təhsil aldığı Havarlı kənd orta məktəbi onun adını daşıyır. Həmin məktəbdə və Mingəçevir şəhərində işlədiyi idarənin önündə qəhrəmanın büstü qoyulmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 97.

## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi
* Erməni terrorizmi
* Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü
Mirzə Quliyev

**Mirzə Məcid oğlu Quliyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
11 yanvar 1974-cü il Bərdə rayonunun Saatlı kəndində anadan olmuşdur. 1980–1991-ci illərdə burada təhsil almışdır. 1992-ci il hərbi xidmətə çağırılmışdır. Quliyev Mirzə dövlətçiliyimizin qorunmasında da, vətənpərvərlik borcunu layiqincə yerinə yetirir. Mirzə Polis Akademiyasını bitirdikdən sonra DİN-də işə qəbul edilir. Qəhrəmanımız hazırda polis polkovnik leytenantı kimi  Nəsimi rayon polis idarəsinin 20-ci polis bölməsinin baş əməliyyat müvəkkili vəzifəsində çalışır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Sədərək cəbhəsində döyüşlərə atılan Mirzə burada böyük şücaətlər göstərmişdi. PDM-də tuşlayıcı–atıcı kimi döyüşlərə girən cəsur döyüşçü onlarla erməni yaraqlısını məhv etmişdi. 1993-cü il 28 iyul tarixdə Ağdam cəbhəsinə göndərilir. Ağdam cəbhəsində Mirzə burada qaynar döyüşlərə girir və qəhrəmanlıqlarla dolu səhifələr yazır. Daha sonra Füzuli, Tərtər, Ağdərə uğrunda gedən döyüşlərə atılır və PDM-si ilə xeyli erməni tankını alova bürüyür.

## Ailəsi
Ailəlidir, üç övladı var.

## Milli Qəhrəman
15 yanvar 1995-ci il "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilir.

Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Quliyev Mirzə Məcid oğlu döyüşlərdə göstərdiyi igidliklərə görə "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 170–171.

## İstinadlar
Nikolay Zelinski

**Nikolay Zelinski** () — SSRİ kimyaçı-alimi, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki.

## Həyatı
Nikolay Zelinski 1861-ci il fevralın 6-da Tiraspol şəhərində dünyaya gəlib. Tiraspol Universitetində, Odessa Universitetində təhsil alıb. Almaniyada Viktor Meyer, Leypsiq, Gottingen Universitetlərində təhsilin davam etdirib. 1893-cü ildən Moskva Universitetində dərs deməyə başlayıb.

Zelinski üzvi katalizdə nəzəriyyənin banilərindən biri idi. O dünyada odun kömürü əleyhqazını fəallaşdırılan birinci effektiv filtrləmənin ixtiraçısıdır. Onun əsas tədqiqat ərazisi dövri karbohidrogenlərin kimyası idi. O 1953-ci il 31 iyulda Moskva şəhərində vəfat edib.

Onun tələbələri arasında akademik Yusif Məmmədəliyev də var idi.

## İstinadlar
Tetris

**Tetris** () — Aleksey Pajitnov tərəfindən yaradılan kompüter oyunu. İctimayətə 6 iyun 1984-cü ildə təqdim edilib. İlk dəfə Çin xalq respublikasında buraxılıb.

## İstinadlar
Durovdağ palçıq vulkanı

**Durovdağ palçıq vulkanı** — Azərbaycanın şərqində yerləşən gözəl və aktiv olan vulkanlardan biridir. Salyan stansiyasından 16&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşmiş və nisbi hündürlüyü 30 m, nəhəng kraterinin diametri 1&nbsp;km-ə kimi olan yüksəklikdir. Kraterin mərkəzi ölçüləri 700x400 m olan qabarıq-müstəvi şəklindədir. Krater sahəsində onlarla sayda sopkalar və 800-dən çox qrifonlar vardır ki, bunlardan nazik neft pərdəsi olan lilli su və qaz qabarcıqları çıxır. Vulkan brekçiyasının yayılma sahəsi 50 ha, orta qalınlıq 60 m, həcmi isə 30 mln m³-dir.

## Mənbə
*Durovdağ palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər
*Wikimapia – Durovdağ
Bəndovan palçıq vulkanı

**Bəndovan palçıq vulkanı** — Vulkan Bakıdan 80&nbsp;km cənub-qərbdə, Xəzər dənizi sahilində yerləşir.  

## Haqqında

Bəndovan palçıq vulkanı Bakı şəhərindən 80 km cənub-qərbdə, Xəzər dənizinin sahilində yerləşir. Oturacağının diametri 1.4 km olub, morfoloji təcrid olunmuş yüksəklikdir. Yamacları, xüsusilə, şimal-şərq və cənub-qərb yamacları dərin yarğanlarla parçalanmışdır. Mütləq hündürlüyü 67 m, nisbi hündürlüyü isə 87 m-dir, zirvəsi yaylavarı səthi təmsil edir. Brekçiyanın sahəsi 119 ha, qalınlığı -35 m, həcmi -42 mln.m³-dur.Zirvəsi kəskin dərə-təpəli yaylaşəkilli səthdir və burada qaz, lil, neft qabarcıqlı bulanıq su çıxan çoxlu sayda sopkalar, qrifonlar və salzalar qrupu vardır. Bəzi sopkaların hündürlüyü 3–4 m-ə çatır, salzların diametri isə 1–2 m-dir. Kürovdağ-Babazənan-Neftçala antiklinal zonasının vulkanları vulkan(Pirqarı, Yandərə, Göytəpə, Durovdağ, Duzdağ) və təzahürlərlə (Babazənan, Tatarməhlə, Kiçik Pilpilə, Neftçala Pilpiləsi, Yeniqışlaq) təmsil edir.  

## Həmçinin bax
*Qızmeydan palçıq vulkanı
*Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Wikimapia – Bəndovan

## Şəkillər

Fayl:Bandovan-2.JPG|
Fayl:Bandovan-3.JPG|
Fayl:Bandovan-4.JPG|
Fayl:Bandovan-5.JPG|
Fayl:Bandovan-6.JPG|
Qarasu adası palçıq vulkanı

**Qara su adası palçıq vulkanı** — Bakıdan 70 km cənub-şərqdə, Hamamdağ-Daşlı adası antiklinal zonasında yerləşir. Bu, Bakı arxipelaqının ən böyük və aktiv ada vulkanlarından biridir. Qaz, su, neft pərdəcikli lilli su verən çoxlu sayda qrifon və salzalar vardır.

Bu vulkanda ilk dəfə, XIX əsrin ikinci yarısında, 1876-cı ilin fevral və mart aylarında 2 püskürmə baş vermiş və püskürmə qazların yanması və hündür alov sütunu ilə müşahidə olunmuşdur. 1923-cü il püskürməsində 60–70 min m³ brekçiya yer səthinə çıxarılmışdır. Ən intensiv və uzunmüddətli (2 sutka) püskürmə 1977-ci ilin aprelində baş vermişdir. Nəhayət, sonuncu, alovsuz və brekçiyasız püskürmə 1993-cü ildə qeydə alınmışdır. Bu zaman adanın mərkəz və şərq hissəsində köhnə brekçiya örtüyündə parçalanma zonası (200 x 25–50 m) və bəzi yerlərdə uzunluğu 700 m-ə çatan və 1 m dərinliyində çoxlu çatlar əmələ gəlmişdir. Aşağıda 1977-ci il püskürməsinin qısa təsviri verilir (Ə.Ə.Yaqubov, Ad.A.Əliyev, 1978). Bu vulkan yarım əsrdən çox "qəflət yuxusu" vəziyyətdə olmuş və oyanaraq səmaya hündürlüyü 500 m olan alov sütunu tullamışdır. Bu alovun şəfəqlərini bakılıların çoxu da görmüşdü. Şahidlərin dediyinə görə püskürmə axşam, çox güclü yeraltı uğultu ilə başladı. Ada üzərində qara tüstü və göbələkşəkilli su buxarı buludu qalxdı. Adadan 800 m aralıda olan bir çox buruqlardakı neftçilər alovun güclü istisini hiss etdilər. Gil süxurlarının və vulkan tozunun kiçik hissəcikləri hətta vulkandan 15 km aralıda olan Xərə Zirə adasına çatmışdı. "Bakı" seysmik stansiyası torpağın lokal titrəməsini qeydə almışdı. Gücünə, püskürmə müddətinə və brekçiya həcminə görə bu püskürmə Bakı arxipelaqı adalarının ən əhəmiyyətlisindən biri idi. Adanın şimal-qərb hissəsində krater ətrafında bir sıra dərin konsentrik və radial çatlar əmələ gəldi ki, bu da adanın səthini keçilməz edirdi. Təzə brekçiyanın üst qatında çoxlu sayda diametri və dərinliyi 1 m-dən çox olan çökəkliklər əmələ gəlmişdi. Bunlar vulkanın təkindən atılan böyük süxur parçalarının düşməsi nəticəsində yaranmışdılar. Brekçiyanın həcmi 1.5 mln m³-dən çox idi və adanın 3/4-nü örtmüşdü. Bərk tullantılar arasında neft hopmuş qumlu süxurlar da tapılmışdı. Bir neçə gün ərzində vulkanın kraterindən yanmış brekçiyanın lokal sahələri görünürdü. Burada karbohidrogen qazların yanması nəticəsində çıxan isti hələ də hiss olunmaqda davam edirdi.

## Mənbə
*Qarasu adası palçıq vulkanı 

## Xarici keçidlər
*Qarasu adası
Səkkiz yarım (film, 1963)

**"Səkkiz yarım"** () — rejissor Federiko Fellininin filmi.

## Məzmun
Rejissor Qvido Anselmi nüvə qəzasından sonra bəşəriyyətin xilası haqqında film çəkməyə hazırlaşır. Qvidonun bundan əvvəlki filmi böyük müvəffəqiyyət qazandığına görə prodüser belə hesab edir ki, bu film də ondan geri qalmayacaq. Dekorasiyalara milyonlarla pul xərclənib, neçə-neçə aktyorun siyahısı tutulub, ssenarist öz işini görməyə tam hazırdır, lakin Qvido bu filmi çəkməyə hazır deyil, o, özünə ilham mənbəyi axtarır. Səbəb onun həyatdan və sevgidən bezməsidir. Prodüserlər və kinostudiya ekran əsərinin çəkilişlərinin başlanmasını tələb edirlər. Film isə hələ ki, mövcud ola bilməz.

Bu ekran əsərinin ideyasını Qvidonun həyatı, uşaqlıq xatirələri, sürrealistik görünüş və işıqlandırma təşkil edir, lakin bunun üçün hələ də ilham mənbəyi lazımdır.

## Film haqqında
* Filmin adının niyə məhz "Səkkiz yarım" olmasının izahının bir neçə cavabı var. Versiyalardan biri isə belədir: Bu rəqəm Federiko Fellininin filmoqrafiyasında bu filmin sıra nömrəsini bildirir. Belə ki, bu filmə qədər Fellini 6 tammetrajlı və 2 qısametrajlı və eləcə də rejissor Alberto Lattuada ilə birlikdə 0,5 film (yarımfilm) çəkmişdi. Ona görə də 6+2+0,5=8,5…
* Fellini bu filmin əsas məğzini belə açırdı:

* Moskvada keçirilən beynəlxalq festivalda Nikita Xruşşov filmi izləyəndə yatıb. Bunu bilən Fellini mükafatlandırma mərasiminə qalmayıb, arvadı, dostları ilə birlikdə dincəlməyə gedib.

## Mükafatlar
* Bu ekran nümunəsi 1964-cü ildə Xarici dildə ən yaxşı film və Ağ-qara filmdə ən yaxşı kostyum dizaynına görə 2 "Oskar" mükafatına layiq görülüb.
* Bu film 1964-cü ildə III Moskva Beynəlxalq Kinofestivalında böyük mükafat qazanmışdır.
* Film 1966-cı ildə Tokioda keçirilən "Kinema Jumpo Awards" kinofestivalında Ən yaxşı xarici film və Ən yaxşı xarici rejissor nominasiyalarında mükafata layiq görülmüşdür.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifləri:** Federiko Fellini, Ennio Flayano, Tullio Pinelli, Brunello Rondi
: **Rejissor:** Federiko Fellini
: **Operator:** Canni Di Venanso
: **Bəstəkar:** Nino Rota
: **Prodüser:** Anjelo Rissoli
: **Geyim üzrə rəssam:** Leonor Fini
: **Montaj:** Leo Katosso

### Rollarda
: Marçello Mastroyanni – Qvido Anselmi
: Klaudiya Kardinale – Klaudiya
: Anuk Eme – Luiza Anselmi
: Sandra Milo – Karla
: Rossella Falk
: Barbara Stil
: Madlen le Bo

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* '''Filmin orijinal treyleri'''

## Həmçinin bax
Diplomat (dəqiqləşdirmə)

"Diplomat" sözünün bir neçə mənası vardır:

* Diplomat — beynəlxalq hüquqda Xarici İşlər Nazirliyinin xarici dövlətlər və onların səlahiyyətli nümayəndələri ilə rəsmi əlaqə üçün təyin edilmiş vəzifəli şəxsi.
* Diplomat (portfel) — kiçik yastı çemodan.
Obsessiv-kompulsiv pozuntu

** Obsessiv-kompulsiv pozuntu** və ya qısaca **OKP **, həmçinin **sarışan hallar nevrozu** — narahatıq yaradan sarışan fikirlərin (obsessiyalar) meydana çıxması və həmin fikirlərin öz növbəsində müəyyən sarışan hərəkətləri (kompulsiyalar) təkrarlamağa vadar etməsi ilə xarakterizə olunur. OKP yetişkin insanlarda görünən ən yayılmış psixi pozuntudur.

Nevrozun bu növündə sarışan fikirlər psixoloji diskomfort yaradır, ondan xilas olmaq üçün insan müəyyən sarışan hərəkətlər edir və bu daxili gərginliyin müvəqqəti azalmasına gətirir. Lakin vəziyyətin bu cür yüngülləşməsi çox davam etmir və sarışan fikirlər yenidən qayıdır. Beləliklə hisslərin və hərəkətlərin "qüsurlu dövranı" yenidən işə düşür.

Bu nevrozun müalicəsində iki əsas üsuldan istifadə edilir: dərman müalicəsi və psixoterapiya.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan dilində online sarışan hallar testi testi
* Psixi Sağlamlıq: Azərbaycanın məlumat-məsləhət saytı
Ram Narayan

**Ram Narayan** (; ) — klassik hind musiqisinin solo konsert ifası üçün simli musiqi aləti olan saranqanı dünyada tanıtmış hindli musiqiçi. O, saranqada musiqi ifa edən ilk tanınmış musiqçidir. Çox vaxt Ram Narayanın adının yanına fəxri ad olan "Pandit"i də əlavə edirlər.

Ram Narayan Hindistanın Udaypur şəhərində anadan olub. Radioda akkompaniator işləyib. Hindistanın bölünməsindən sonra Dehliyə köçüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* https://ramnarayansarangi.com
İlham Həsənov

**İlham Gülbala oğlu Həsənov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
İlham Həsənov 6 may 1976-cı ildə Ağstafa rayonunun Xətai kəndində anadan olmuşdur. 1993-cü ildə məktəbi bitirdikdən sonra, zabit olmaq arzusu ilə sənədlərini Bakı Ali Birləşmiş Komandirlər Məktəbinə verir, bura daxil ola bilməyən İlham ruhdan düşmür Bakı Yüngül Sənaye Texnikumuna daxil olur. 1994-cü ildə Milli Orduya çağırılır. O tez bir zamanda əsgər və zabitlərin hörmətini qazanır. Hərbi təlim yarım il çəkir sonra isə cəbhə... İlham cəbhədə təzəcə əməliyatlara qoşulmağa başlamışdı ki Mart hadisələri baş verdi.

Öz Dövlətinə, Rəhbərinə, Xalqına xidmət edən İlham Həsənov  Mart hadisələri zamanı dəstənin zərərsizləşdirilməsində canından keçən neçə-neçə vətən oğullarından biri oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Həsənov İlham Gülbala oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Ağstafa Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.

Ağstafa rayonunda adına küçə var.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 111.
Mübariz Əhmədov (hərbçi)

**Mübariz Əhmədov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
1 yanvar 1963-cü ildə Sabirabad rayonunun Qaratəpə kəndində dünyaya göz açmışdır. 1969-cu ildə burada beynəlmiləl orta məktəbə getmişdir. 1980-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstituna imtahan verir. Üçüncü kursda oxuyarkən hərbi xidmətə çağırılır. 1985-ci ildə ordudan tərxis olunur. 1988-ci illərdə Meydan hərəkatının iştirakçısı olur. Erməni basqınçıları Azərbaycan torpaqlarına hücumlar etməyə başlayanda Mübariz yenicə yaranan özünümüdafiə batalyonuna ilk yazılan könüllülərdən olur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Mübariz Ağdamda rota komandiri olaraq döyüşlərə girir. Daha sonra isə Dovşanlı, Qazançı, Əsgəran, Pircamal, Aranzəmin, Xanabad, Şuşa və digər kənd və şəhərlərimiz uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi igidliyə görə adı dilləri gəzdi. 1991-ci ildə Müdafiə Nazirliyi ona Türkiyədə hərbi təhsil almağı tövsiyə edir, lakin vətəninə dövlətçiliyimizə, xalqına bağlı olan Mübariz döyüşməyi üstün tutur. Onun son döyüşü 24 sentyabr 1992-ci il oldu, Abdal-Gülablı kəndini erməni faşist dəstələrindən təmizləmək lazım idi əks hücuma keçən döyüşçülərimiz qələbə əzmi ilə irəliləyirdilər. Lakin qəfil partlayan mərmi Mübarizi yerə sərdi.Onu döyüş zonasından uzaqlaşdırmaq mümkün olsa da həyata qaytarmaq mümkün olmur.Cəsur komandir gözlərini əbədi yumur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 203 saylı fərmanı ilə Əhmədov Mübariz Əlizadə oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Sabirabad rayonunun Qaratəpə kəndindəki Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir. Sabirabad rayonunda büstü qoyulmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 69.

## İstinadlar
Gavalı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ayrantökən palçıq vulkanı

**Ayrantökən palçıq vulkanı** — Bakıdan 65 km cənub-qərbdə, Atbulaq d/y stansiyasından 4.5 km şimal-şərqdə yerləşir və nisbi hündürlüyü 190 m olan uzanan yayladır.  

## Haqqında

Morfoloji əlamətlərinə görə ovalığa oxşar formadadır. Cənub yamacı boyunca 1964–1990-cı il püskürmələrinin brekçiya axını müşahidə olunur. 1.5 km uzunluğunda və 200 m enində "dillər" 1964-cü il püskürməsi zamanı düzənliyə axmışdır. Yüksəklik sahəsində 4 vulkan təzahürləri vardır ki, bunlardan biri strukturun cənub-qərb hissəsində yerləşir və neftli qrifonları təşkil edir. Digəri, sopka və qrifonların böyük qrupu indiki kraterin şimal- qərbində yerləşir və çoxlu sayda aktiv fəaliyyətli mikroformalara malikdir; sopkaların hündürlüyü 5–10 m-ə çatır. Krater sahəsinin ətrafında uzunluğu 700–800 m, dərinliyi 2–3 m olan bir neçə iri çatlar vardır. Kraterin mərkəzində brekçiyanın parçalanması müşahidə olunur. Brekçiyanın ümumi həcmi 500 mln. m³, örtük sahəsi isə 805 ha-dır. Ayrantökən dövrü olaraq püskürən vulkandır. Vulkanın demək olar ki, bütün püskürmələri yeraltı uğultu, partlayış, alov sütunu (bəzən, 500 m hündürlüyündə), fasiləsiz qaz yanması, vulkan brekçiya tullantılarının olması və parçalanma zonalarının, eləcə də müxtəlif istiqamətli, 45–20 m dərinlikdə, çatların əmələ gəlməsilə müşahidə olunmuşdur. Onun ilk püskürməsi 1964-cü ildə, son püskürməsi isə 2008-ci ilin martında baş verib. 2004-cü ildəki püskürmə xeyli güclü olub, alovla, 20–25 m hündürlüyə atılan brekçiya ilə müşayiət olunmuşdur. 400 min m³ həcmində və 1.2 m qalınlığında brekçiya krater ərazisində mərkəzində 4.5 ha sahəni örtmüşdür. Onun cənub və cənub-şərq hissələrində müxtəlif istiqamətli çatlar və köhnə brekçiya örtüyünün parçalanması baş vermişdir. Tullantılar içərisində çoxlu sayda neftli süxur qırıntıları vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qələndəraxtarma
* Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı

## Xarici keçidlər

* Ayrantökən palçıq vulkanı
Pont (mifologiya)

**Pont** ( - "dəniz") - qədim yunan mifologiyasında olimplərə qədərki (qapalı) dəniz tanrısı, Geya və Efirin oğlu. Hesiod teoqoniyasına görə Geya Pontu atasız, təkbaşına dünyaya gətirmişdir.

Pont Geyadan olan Tevmant, Elektra, Forkiy, Kito, Evreviya, Nerey və Doridanın atasıdır.
Bəzən yunanlar arasında onu daha hörmətlə andıqları  dəniz titanı Okeanı ilə eyniləşdirirlər.

## Dəniz və yer törəmələri

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8

## Həmçinin bax
Ağzıbir palçıq vulkanı

**Ağzıbir palçıq vulkanı** — eyni adlı dağ silsiləsində Ağzıbir vulkanlar qrupuna aiddir. Burada Ağzıbir, Aralıq, Dovşandağ palçıq vulkanları diqqəti cəlb edir. Bu vulkanlar Azərbaycanın cənubunda, cənub-şərqi Şirvan düzünün sahil zolağında, Ələt dəniz körpüsü stansiyasından 15–20&nbsp;km cənub və cənub-qərbdə yerləşir. Ağzıbir iri vulkan olub, 120 m yüksəkliyə malik, eyni adlı dağ silsiləsinin şimal-qərb hissəsinin kənarında yerləşmişdir. Vulkanın krateri Bozdağ dağının zirvəsindədir. Onun yamaclarının düşmə bucaqları müxtəlifdir, müxtəlif dərəcədə də parçalanmaya məruz qalmışlar. Şimal yamacı – ən çox yastı və hamar, qərb və şərq yamacları isə daha dikdir. Vulkanda 3 püskürmə – 1964, 1978 və 2002-ci il püskürmələri qeydə alınmışdır. Vulkan brekçiyası ilə örtülən sahə 514 ha, orta qalınlıq 80 m, kütlənin həcmi 410 min m³-dir. Krater sahəsində bir neçə qaz, su, palçıq çıxaran qrifoncıqlar vardır. 2002-ci il püskürməsi nəticəsində düzənliyə tərəf axıb gedən diqqətəlayiq "dilləri" əmələ gəlmişdir.
	

## Mənbə
* Ağzıbir palçıq vulkanı

## Həmçinin bax
Nistatin

**Nistatin** — dərman preparatı, antibiotiklər qrupundandır. Göbələk xəstəliklərinə, xüsusilə kandida-mikoza qarşı həb və məlhəm halında işlədilir.

## İstinadlar
Turşu ədədi

**Turşu ədədi** - turşu, yaxud turşu qarışığının ekvivaleit kütləsini, həmçinin bəzi texniki və təbii məhlulların, sərbəst turşuların miqdarını xarakterizə edən kəmiyyət. Turşu ədədi götürülmüş 1 q maddənin neytrallaşmasına sərf olunan KOH-ın milliqramla miqdarına bərabərdir.
Dolaşa

**Dolaşa** () — qarğakimilər fəslinin ən kiçik nümayəndələrindən biri.

Başının və boynunun üstü boz, qalan lələkləri qısadır, bel və çiyni göy metal rənginə çalır. Ölçüsü 33 sm, kütləsi 220-270 q-dır. Səsi cingiltili, «kaa-kaa» kimi təkrarlanan eyni səsdən ibarətdir.

Dünyada Avropada, Asiyada və Şimali-Qərbi Afrikada yayılıb. Azərbaycanda aran və dağətəyi rayonların müxtəlif landşaftlarında, o sıradan Talışın dağüstü çöllərində yaşayır. Meşəsiz olan yerdən uzaq olurlar.

Çox vaxt zağca və boz qarğalarla birləşib, sürü əmələ gətirirlər. Gündüz quşudur. Qışda alaqaran-lıq havada bozqırlarla və əkin sahələrinə uçub bütün gün ərzində qidalanır, axşam hava qaralandan sonra gecələmə yerinə (meşəyə, bağa, qamışlığa) qayıdırlar. Belə qarışıq sürü çox səs-küylü olur.

Qış vaxtı bir yerdə olmurlar. Yem ilə əlaqədar qısa köçmələr edirlər. Cücülərlə, qurdlarla, dəniz sahillərində molyusklarla və digər onurğasızlarla, tarlalarda və çöllərdə toxumlarla, tərəvəzlərlə, yaşayış məskənlərində isə tullantılarla qidalanırlar.

## İstinadlar
Dolça

**Dolça** — su qabı; əsasən, misdən hazırlanır. Adətən təkqulplu olur.

Şərq ölkələrində geniş yayılmışdır. Qabın səthi zərif həndəsi və nəbati naxışlarla bəzədilir. Azərbaycanda Qarabağ, Gəncə, Naxçıvan, Şamaxı, Lahıc, Təbriz ustalarının hazırladıqları nəfis dolçalar xaricdə də şöhrət qazanmışdır. Naxçıvan bürünç dolçası (1190, Luvr, Paris) orijinal forması və bəzəkləri ilə diqqəti çəlb edir.
Tüpürcək

**Tüpürcək** və ya **ağız suyu** ― tüpürcək vəzilərinin ifraz etdiyi şəffaf, yapışqanvarı sekret. İnsanın və bir çox heyvanların tüpürcəyi qarışıq olub, 3 cüt iri və çoxlu xırda tüpürcək vəzilərindən ifraz edilir.

Tüpürcəyin 98,5—99,5%-ni su, qalanını duzlar və bərk maddələr təşkil edir. Tüpürcək zəif qələvi (pH—5,6—7,6) reaksiyaya malikdir; yenidoğulmuşlarda (ilk illər) böyüklərə nisbətən turş reaksiyalıdır. Tüpürcəyin tərkibindəki fermentlər polisaxaridləri monosaxaridlərə qədər parçalayır.

## Tüpürcək vəziləri
İnsanda dörd ədəd iri və minlərlə xırda tüpürcək vəzisi vardır.

Qusmadan bir neçə saniyə əvvəl tüpürcək vəziləri böyük ölçüdə ağız suyu ifraz edir ki, mədə turşusu dişlərə ziyan verməsin.
Qarğa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Bədəninin uzunluğu 22–23 sm, kütləsi 150–200 q-dır. Düz və iri dimdikləri var. Bədən ölçülərinə nisbətən iri beyni var. Bu nisbət insan və insan beyni nisbətindən bir az aşağıdır. Tükü yumşaqdır. Rəngi metal parıltılı qara, döşü bozumtul-qara, ağ və ya qara olur. Boynunda yarımhəlqəvi ağ zolaq var. Adi dolaşa Avropa, Asiya və Şimal-Qərbi Afrikada yaşayır. Azərbaycanda dolaşalar düzənliklərdə yayılmışdır. Monoqamdırlar. Köçəri, bəziləri isə oturaq quşlardır. Koğuşlarda, evlərin damında koloniyalarla yaşayır.

Dünyanın ən yaşlı qarğası olduğuna inanılan qarğa 59 yaşında ölmüşdür.

## Qidalanması
Meyvə-tərəvəz, taxıl, toxum, ət (leş), böcəklər və s. ilə qidalanır.

## Təkamül tarixi və sistematikası

Qarğa cinsinin üzvlərinin Orta Asiyada inkişaf etdiyinə və oradan Şimali Amerika, Afrika, Avropa və Avstraliyaya yayıldığına inanılır. Təkamüllə bağlı son sübutlar avstraliyalı qarğalar ailəsinin mənşəyini göstərir.

## Etimologiyası
Qarğa türk sözü olub qara quş deməkdir.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Corvus fuscicapillus
* Corvus nasicus
Atlant (mifologiya)

**Atlant** və ya **Atlas** () qədim yunan mifologiyasında titan tanrı İapetin oğlu, Prometey, Epimetey və Menetiyın qardaşı.

Titanomaxiya zamanı qardaşı Menetiy kimi rəqib tərəfdə iştirak etdiyi üçün Zevs tərəfindən əbədi olaraq kürəklərində yeri və göyü saxlamağa məhkum olunmuşdur. Onun yeddi gözəl qızı – Pleyadlar atalarının çəkmiş olduğu zülümə dözməyərək ulduzlara çevrilmişlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İapet

**İapet** ( ) — yunan mifologiyasında tanrı titan. Geya və Uranın oğlu, Klimenanın əri. Atlant, Prometey, Epimetey və Menetiyin atası.

İapet titanomaxiyada Zevsə qarşı iştirak etdiyinə görə qardaşları kimi Tartara atılmışdır.

## Uşaqları

## İstinadlar

## Mənbə
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, ISBN 978-88-476-2283-8
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1

## Həmçinin bax
Temis

**Temis**, **Femida** () — Qədim yunan mifologiyasında ədalət ilahəsi, titan, Zevsin ikinci xanımı.

## Təsvir
Temis belə təsvir olunur: gözübağlı şəkildə bir əlində tərəzi, digər əlində isə qılınc tutur. Gözünün bağlı olması tərəfsizliyini, əlində tərəzi tutması ədalət və nizam-intizamı, qılınc isə cəzalandırma ixtiyar və qüddətini təmsil edir. Bu xüsusiyyətlərinə görə müasir dövrdə belə Temisin təsvirindən hüquq və ədalətlə bağlı mövzularda istifadə olunur. Onun təsvirinə kitab, film kimi çox müxtəlif yerlərdə rast gəlmək mümkündür.

## Mənşəyi

## İstinadlar
Orlar

**Orlar**, **Horlar** (, fəsil) qədim yunan mifologiyasında, il fəsili ilahələri, Zevs və Temisin qızları (Helios və Selenanın qızları).   
Hesiod Zevsin qulluğunda olan orlardan yalnız üçünü göstərmişdir:
**Evnomiya** (qanun)
**Dike** (ədalət)
**Eyrena** (barış)
digər ənənədə:
**Auxo****Tallo****Karpo**

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Moyralar

**Moyralar** (,  pay, hissə) — Qədim Yunan mifologiyasında tale ilahələri.

Hesiodun teoqoniyasına görə moyralar ilahə Niktanın qızları, digər bir yerdə isə Zevs və Temisin qızları və Orların bacıları kimi göstərilir.

## Üç moyra
**Kloto** ()
**Laxesis** ( "taleh")
**Atropa**, **Atropos** ( "qaçılmaz ölüm")

Hesiodun teoqoniyasına əsasən tanrı Zevs moyralara lazımınca səlahiyyətlər vermişdir. Kloto insanların həyat ipini əyirir. Laxesis onların sevinc və kədərlərinə məhəl qoymadan ömür müddətini təyin edərmiş. Üçüncü moyra Atropa isə öz qayçısı ilə həyat ipini kəsərmiş. Troya müharibəsində Zevsin sevimli oğlu Sarpedonu Patroklla vuruşdan moyralar ölüm qərarı vermiş olduqlarından xilas edə bilmir. Çarəsiz Zevsin əlindən qəhrəman oğlunun ölümünə qanlı göz yaşları tökməkdən başqa heç nə gəlmir.

## Mənşəyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

* Fatalizm
Şahzadə qız (film, 1991)

## Məzmun
Şahzadə qız Mimo Yaramazla Xeyirxahın arasında peyda olur. Şahzadə qızla hərə öz mədəniyyətinə, tərbiyəsinə görə rəftar edir.

## Film haqqında
"...Mövzu üzrə kompozisiya" serialından üçüncü filmdir.

Kinolent Mərkəzi televiziyanın (Moskva) sifarişi ilə çəkilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Rejissor:** Firəngiz Qurbanova
:**Ssenari müəllifi:** Dinarə Seyidova
:**Quruluşçu rəssam:** Firəngiz Qurbanova,  Fikrət Əhədov
:**Operator:** Ramiz Ağayev
:**Bəstəkar:** Leonid Vaynşteyn
:**Səs operatoru:** Akif Nuriyev
:**Cizgi rəssamı:** Vladimir Şevçenko, Tamilla Hüseynova

## Sponsor
:Moskva Mərkəzi Televiziyası

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Saral (Pəmbək)

**Saral** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) Pəmbək mahalının Hamamlı rayonunda qədim kənd. Saral İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Hamamlı (Spitak) rayonunda kənddir.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 7 km şərqdə, Pəmbək (Pambək) çayının sol qolu Cicixan çayının sağ sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin ilk adı Sarala olmuşdur.

Hamamlı (prototürk — sakca adı — Hamama) (Spitak) rayonu təşkil edilənədək (1937) Quqark (Qarakilsə) rayonunun tərkibində olmuşdur. Erməni mənbələrində kəndin X–XII əsrlərdə salındığı göstərilir.

Toponim Sarala adlı hun- türk tayfasının adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir, quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 54 nəfər, 1873-cü ildə 539 nəfər, 1886-cı ildə 654 nəfər, 1897-ci ildə 754 nəfər, 1908-ci ildə 951 nəfər, 1914-cü ildə 1111 nəfər, 1916-cı ildə 982 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1915–1918-ci illərdə xaricdən köçürülən ermənilər kəndə yerləşdirilmişdir və kəndin əhalisi 1919-cu ildə azərbaycanlılarla ermənilər birlikdə 3090 nəfər təşkil etmişdir.

1919-cu ilin axırlarında kənddə yaşayan azərbaycanlılar erməni-daşnak təcavüzünə məruz qalaraq qırğınlarla deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk etmiş azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarına qayıda bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 808 nəfər, 1926-cı ildə 851 nəfər, 1931-ci ildə 975 nəfər, 1987-ci ildə 1856 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabrın 1-də kəndin sakinləri – azərbaycanlılar qırğınlarla Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən deportasiya olunmuşdur. Kənddə indi ermənilər yaşayır.

30 noyabr 1988-ci ildə Daşnak terrorçuları Hamamlı rayonunun Saral kəndindən Həmzəçimən kəndinə yollanan qaçqın dəstəsinə basqın etmişlər. 18 nəfər qətlə yetirilmiş, Balacayev Mövsümün 8 nəfərlik ailəsi tamamilə məhv edilmişdir. 7 nəfər isə ağır bədən xəsarəti almışdır.

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 

## Tanınmışları
* Əsəd Əhmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Babək Ələkbərov — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı
* Əsgər İsayev — Texnika elmləri doktoru, professor
* Fəxrəddin İsayev — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
* Çərkəz Qurbanlı— tərcüməçi alim, alman dili üzrə mütəxəssis, filologiya elmləri namizədi, dosent
* Şəkər Məmmədova — BDU-nun Coğrafiya Fakültəsinin dekanı , coğrafiya elmləri doktoru, professor.

## İstinadlar
Mnemosina

**Mnemosina** və ya **Mnemozina** () qədim yunan mifologiyasında yaddaş ilahəsi, titan, Geya və Uranın qızı, Zevsdən olan muzaların anasıdır.
Əfsanəyə görə, o, Zevslə doqquz gecə ardıcıl birlikdə olur və Musa(ilham pərisi) dünyaya gəlir.

Mnemosina Yunan mifologiyasında titanlardan biri sayılır. O, Uran və Qeyanın qızıdır. Titanlar nəsli arasında çox bilikli və müdrik varlıq kimi təsəvvür olunur.

 .

## İstinadlar

## Mənbə
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, ISBN 978-88-476-2283-8
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1

## Həmçinin bax
1,2-dixloretan

**1,2-dixloretan**, **etilenxlorid**, CICH2CH2CI — xloroform iyli, rəngsiz, zəhərli mayedir. —35,9°S-də donur, 83,5–84,0°S-də qaynayır, sıxlığı 1253 kq/m³-dir. Suda pis həll olur (25°S-də 0,81%). Yanğın cəhətdən az təhlükəlidir. Etilenlə xlorun qarşılıqlı təsirindək alınır. Dixloretan qələvilərlə vinilxlorid, ammonyakla etilendiamin əmələ gətirir. Sənayedə həlledici kimi, antidetonasiya qarışıqları hazırlanmasında, polisulfid kauçuku istehsalında və s. işlədilir.

## İstinadlar
Diş əti

**Diş əti** () — dişin boynunu əhatə edən yumşaq toxuma. Ağız boşluğu selikli qişasının törəməsi. Diş əti qan damarları ilə zəngin olduğundan çəhrayı rəngdədir. Birləşdirici toxumadai ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sifonoforlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Olçüləri 1 sm-dən 3 m-dək olur. Bədəni rəngsiz və şəffafdır. Bəziləri əlvandır. Sifonoforlar polimorf koloniyalar əmələ gətirir. Koloniyanın fərdləri xüsusi gövdə üzərində yerləşir. Gövdənin təpə hissəsində çox zaman üzmə qovuğu və ya pnevmatofor olur. Onun içərisi qazla (əsasən, azot qazı) dolu olub koloniyanı suda şaquli istiqamətdə saxlamağa kömək edir. Bəzi sifonoforlarda () üzmə qovuğu sudan kənara çıxır və yelkən vəzifəsi daşıyır. Cinsi yolla çoxalır. Sərbəst üzən sürfəsi (planula) tumurcuqlanmaqla cavan koloniya əmələ gətirir. 250 növü tropik dənizlərdə yaşayır. Bəzi iri tropik sifonoforlar, məsələn, uzunluğu 10 m-ə çatan Fizaliya adlanan Physalia physalis insan üçün təhlükəlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oraq

**Oraq** — kənd təsərrüfatı aləti. Taxıl, qismən də ot biçinində istifadə edilir. Kiçik polad tiyədən və ağac sapdan ibarətdir. Dişsiz olması ilə çindən fərqlənir. Tiyənin arxa tərəfi ağac sapa geydirilir. Neolit dövründə yaranmışdır İlk dəfə Ön Asiyada tapılmışdır. Oraq gövdəsi ağac, sümük və gildən olurdu, sonralar isə tunc, dəmir və poladdan da hazırlanırdı. Arxeoloji qazıntılar zamanı Azərbaycanda tapılmış qədim oraqlarla XX əsrdə istifadə olunan oraqlar arasında oxşarlıq var. Oraq "urak" adı ilə bir sıra türkdilli xalqlar arasında da yayılmışdır. Həyətyanı təsərrüfatda işlədilir.

Orağın böyük ölçülü növü "mərəndi" adlanırdı. Dəmir oraq peyda olandan sonra onun bəsit tipoloji növü olan "qurama" dişli oraqlar, tədricən aradan çıxmışdır.

Biçin məqsədilə "kərənti" və ya "dəryaz" adlanan uzun dəstəkli əmək alətindən də istifadə edilirdi. Adətən, ot biçinində işlənən dəryaz qısa bəlimli taxıl növlərinin biçilməsi prosesində də istifadə edilirdi. Bir qayda olaraq onun dəstəyinin ortasına "əlcək" adlanan tutacaq bərkidilirdi.

## Həmçinin bax

* Dəryaz

## İstinadlar

## Xarici keçidlər