open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jaron Zepel Lanye

**Jaron Zepel Lanye** (; ) — ABŞ alimi, "virtual reallığın atası", vizual rəssam və klassik musiqinin bəstəkarı.

## Həyatı
Jaron Zepel Lanye 3 may 1960-cı ildə ABŞ-nin Nyu-York şəhərində anadan olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Jaron Zepel Lanye Amerikalı alim, "virtual reallığın atası" adlandırılmışdır. Kompüter aləmi bu anlayışla 1984-cü ildə Lanyenin "Scientific American" jurnalında virtual kompüterlər aləmini öyrənmək üçün nəzərdə tutulmuş Embrace proqramlaşdırma dilinin yaradılması barəsindəki müsahibəsində tanış olmuşdur. O zamandan Lanyenin adı virtual reallıqla sinonim kimi qəbul edilir. O, şəbəkə kommunikasiyaları və hərəkət edən kameranın effektlərinin yaradılması üçün virtual vasitələr yığımı üçün avatarların ilk yaradıcılarındandır. İlk dəfə Lanye real zamanda cərrahiyə əməliyyatları və telecərrahiyyə üçün simulyatorlar yaratmağa başlamış və elmə vizual proqramlaşdırmanı gətirmişdir.

## Mənbə
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Batimetriya

**Batimetriya** — su hövzələrinin dib relyefinin tədqiq olunmasıdır. Dünya okeanı və qapalı su hövzələri, həmçinin çay və su anbarları üzrə dib relyefinin tədqiq olunması daim aktual olub. Batimetriya termini yunancadan "dərinlik" və "ölçü" sözlərinin birləşməsindən yaranıb (bathus və metron). Topoqrafiya xəritələrində relyefin təsviri üsulu olaraq izohipslər istifadə edilirsə (horizontallar), batimetriya xəritələrində bu anlayış izobat olaraq ifadə olunur.

Müasir dövrümüzdə Batimetriya tədqiqatları ilə paralel SONAR çəkilişləri də yerinə yetirilir.

## Batial çöküntülər
Dəniz və okeanların batial zonasında (sahəsində) çökən vulkanik lillərdən, dərinlik qumlarından və çınqıl daşlarından ibarət, əsasən göy, yaşıl, qırmızı və boz rəngli çöküntülər. Batial çöküntülərin tərkibində terrigen materiallar üstünlük təşkil edir. Batial çöküntülər dünya okeanı dibi sahəsinin 15,4%-ni örtür, əsasən materik yamaclarında yayılmışdır. Batial çöküntüləri — əksərən materik yamac hüdudunda, qismən isə şelfin daha dərin hissələrində, 200 m-dən 2000 m-ə qədər dərinlikdə toplanan dəniz çöküntüləri.

## Batimetrik xəritə
Batimetrik xəritə-izabatın köməyi ilə tərtib edilən sualtı relyefi əks etdirir. Sualtı relyefin rəngləri dərinlik pillələri üzrə verilir.

## Batimetriya
Batimetriya-(yun. bathus dərin+metreo — ölçürəm) — xüsusi cihazlarla (lota, exolota və digər dərinlik ölçənlərlə) dəniz və okeanlann dərinliyinin ölçülməsi.

## Batimetrik vilayət
Batimetrik vilayət okean və ya dənizlərin dib hissəsi və ona qovuşan su qatları. Ayrı-ayrı batimetrik vilayət adətən (bəzən şərti olaraq) aşağıdakı dərinliklərlə səciyyələnirlər: şelf 0–200 *m* (500–600 *m*-ə qədər), qitə yamacı (batial vilayət) 200–500*m*-dən 2000–3000 *m* və daha artıq, hemipelagik 2000 *m*-dən 4000–5000 *m* qədər, abissal 4000–5000 *m*-dən 6000 *m* qədər, ultraabissal 6000*m*-dən dərin. Batimetrik vilayət hər biri, dərinlik fərqlərilə yanaşı, həm də dibin morfologiyası, məskunlaşan orqanizmlərin, çökmə tiplərinin müxtəliflyi ilə fərqlənir.

## Batitermoqraf
Batitermoqraf (yun. bathos — dərinlik, therme — istilik və grapho — yazıram) — okeanın yuxarı qatlarında müxtəlif dərinliklərdə birbaşa suyun temperaturunu ölçmək üçün cihaz. Cihaz 200–400 m-ə qədər dərinliyə enə bilir.

## Batometr
Batometr- laboratoriya tədqiqat məqsədilə dəniz və s. su hövzələrindən istənilən dərinlikdən su nümunələri götürmək üçün cihaz. Dəniz batometr üzərində xüsusi termometr bərkidilən silindr formalı bürünc.

## Həmçinin bax
* Batial zona

## İstinadlar

## Mənbə
*
Mayk Lazaridis

**Mayk Lazaridis** (; ) — Kanadalı biznesmen, kvant mühit texnologiyaları üzrə investor, (RIM) şirkətinin banisi və rəhbəri, Blackberry telefonlarının “atası”.

## Həyatı
Mayk Lazaridis 14 mart 1961-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində Yunan ailəsində anadan olmuşdur. Maykın beş yaşı olarkən ailəsi 1966-cı ildə Kanadaya köçdü və Ontario, Windsor şəhərində məskunlaşdı.
## Fəaliyyəti
Mobil rabitə üçün nəzərdə tutulmuş müasir simsiz vasitələrin istehsalı ilə məşğul olan Research In Motion (RIM) şirkətinin banisi və rəhbəri, Blackberry telefonlarının “atası”, kanadalı biznesmen Mayk Lazaridis   Vaterloo Universitetinin rektoru və Kanada Ordeni zabitidir. Lazaridis müvəffəqiyyətli sahibkar olmaqla yanaşı, həm də məşhur xeyriyyəçidir.

Mayk Lazaridis 1984-cü ildən 2012-ci ilədək BlackBerry-nin həmsədri, həmçinin 2012-ci ildən 2013-cü ilədək İdarə Heyəti sədrinin müavini və İnnovasiya Komitəsinin sədri vəzifələrini yerinə yetirmişdir.

## Mənbə
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Ənənəvi Myanma təqvimi

**Myanma təqvimi** (မြန်မာသက္ကရာဇ်) və ya **Ənənəvi Myanma təqvimi** —  Myanmada istifadə edilən ənənəvi bir günəş təqvimidir.

Myanma təqvimi Myanma xaricində Kambocada, Laosda da istifadə edilir.
Hind təqvimi

**Hind təqvimi** — Hinduizmdə istifadə edilən təqvim. Hind təqvimi Benqal təqvimindən, Assam təqvimindən nümunə alınaraq yaradılmışdır. Hal-hazırda bu təqvim Hindistanın orta bölgəsində istifadə edilir.

## Aylar
Hind təqvimində 12 aylıq təqvim vardır:
# Chaitra
# Vaiśākha
# Jyeṣṭha
# Āṣāḍha
# Śrāvaṇa
# Bhādrapada, Bhādra və ya Proṣṭhapada
# Āśvina
# Kārtika
# Agrahāyaṇa, Mārgaśīrṣa
# Pauṣa
# Māgha
# Phālguna

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Diter Rams

**Dieter Rams** () — alman sənaye dizayneri, sənaye dizaynında minimalizmin nümayəndəsi.

## Həyatı
20 may 1932-ci ildə Almaniyada anadan olmuşdur. 1955-ci ildə memar olaraq işə başladığı Braunda 1961-ci ildə məhsul dizayn departamentinin rəhbəri olmuşdur. Rams 1950-ci illərdə Almaniyadakı funksional dizayn anlayışının "less but better" adlandırmışdir. Hazırladığı məhsulların təmiz, sadə və ağıllı olması bu anlayışın isbatıdır.

## İstinadlar
Bufotes variabilis

**Bufotes variabilis** (*Pseudepidalea variabilis*), Quru qurbağaları fəsiləsinə daxil olan, Avrasiya ərazisində yayılmış qurbağa növü.

## Yayılması
Almaniya, Danimarka, İsveç, Yunanıstan, Kipr, Türkiyə, Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan, Suriya, Livan, İrak, İran, Qazaxıstan və Rusiya ərazisində yayılmışdır.
İsrail, İordaniya və Səudiyyə Ərəbistanında da müşahidə oluna bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qibti təqvimi

**Qibti təqvimi** — Qibtilərin istifadə etdiyi bir 12 aylıq təqvimdir. Misir təqviminə əsaslanır. Ayları və illəri Efiopiya təqvimiylə toqquşmasına qarşılıq fərqli ad və rəqəmlər səbəbiylə bu təqvimlər qarışdırılmır.
FİFA Dünya Kuboku Bütün Zamanların Komandası

**FİFA Bütün Zamanların Komandası** xəyali heyəti 1994-cü ildə FİFA tərəfindən dərc edilmişdir. Buraya on bir futbolçu daxildir ki, bunlardan biri qapıçı, dördü müdafiəçi, üçü yarımmüdafiəçi, üçü isə hücumçudur.

__NOTOC__

## İstinadlar
Vadim Vasilyev

**Vadim Vasilyev** () — Sabiq Azərbaycan futbolçusu.

## Həyatı
Vadim Vasilyev 17 may 1972-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 2024-cü ilin fevral ayında 51 yaşında ikən Vadim Vasilyev insult keçirib. AFFA-nın dəstəyi ilə özəl xəstəxanalardan birinə yerləşdirilən keçmiş forvardın müalicəsi reanimasiyada davam etdirilib.

## Karyera statistikası
### Millidə

*2 noyabr 2015 tarixinə aid bu statistik məlumatlar dəqiqdir*.

### Millidəki qolları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Profile at footballdatabase.eu
* Vadim Vasilyev: "İndi bütün klublar adamın yaşına baxır, biləndə ki, 35 yaşım var, transferdən imtina edir"
*NATIONAL TEAMS → appearances of Vadim Vasilyev
Riçard Cons

**Riçard Cons** () — İngiltərə iqtisadçısı. O, David Rikardo və Tomas Maltusa məxsus iqtisadi icarə və populyasiya mövzularına aid nəzəriyyələri tənqid etmişdir. 

## Həyatı
1816-cı ildə Kembric Universitetini bitirmişdir. Keşiş və eyni zamanda əvvəlcə Londonda siyasi iqtisad professoru olmuş, T. Maltusun ölümündən sonra isə Heyliberidəki kollecdə onun siyasi iqtisad kafedrasına rəhbərlik etmişdir (1835-ci ildən). David Rikardonun təlimini tənqid etmişdir. İctimai istehsalın inkişafında kapitalizmə keçid fazası kimi baxmışdır. Belə ki, "yığılmış sərvət mülkiyyətçiləri" ilə "əsl fəhlələr" arasında antaqonizm yaratdığı üçün o, mütləq məhvə məhkumdur. Tarixi prosesi ilahi qüvvə tərəfindən idarə olunan zəif təkamül kimi təsvir edirdi.

## Fəaliyyəti
Cons ilk dəfə olaraq kapitalı həm "toplanmış ehtiyat", həm də ictimai münasibət kimi nəzərdən keçirmişdir. O, kapitalın dəyər kəmiyyətini "köməkçi" (daimi) kapitala və "fəhlələrin saxlanılması üçün kapital"a ayırmış və Böyük Britaniyanın kənd təsərrüfatı üçün onların nisbətini 5:1 kimi hesablamışdır. Cons bu nisbətin artım tendensiyasını aşkar etməyə çalışmışdır. Cons renta nəzəriyyəsini torpaqların azalan məhsuldarlıq qanunundan ayırmış və hesab etmişdir ki, rentanın mütləq kəmiyyəti (*onun milli gəlirdəki payı istisna olmaqla*) digər gəlirlərin kütləsi azalmadan da arta bilər. O, kapital yığımının mənfəət normasından deyil, onun kütləsindən asılı olduğunu göstərmişdir.

## Həmçinin bax
* David Rikkardo
* Adam Smit

## İstinadlar
Rauf Munçayev

**Rauf Məhəmməd oğlu Munçayev** () — tarixçi-alim, 2000-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru, Qafqaz və Yaxın Şərqin qədim mədəniyyəti və tarixi, arxeologiyası üzrə mütəxəssis, 1991–2003-cü illərdə Arxeologiya İnstitutunun direktoru, Rusiya EA-nın müşaviri, tarix elmləri doktoru, professor.

## Fəaliyyəti
* 1928-ci il 23 sentyabr tarixində Zaqatala şəhərində anadan olub.
* 1953–1955-ci illərdə SSRİ EA-nın Dağıstan filialının Ədəbiyyat, Dil və Tarix İnstitutunda işləyib.
* 1960–1964-cü illərdə "Sovet Arxeologiyası" jurnalının məsul katibi olub.
* 1968–1991-ci illərdə SSRİ EA-nın Arxeologiya İnstitutunun əməkdaşı kimi kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi və direktor müavini vəzifələrini icra edib.
* 1971-ci ildən tarix elmləri doktorudur.
* 1985–1999-cu illərdə tarix elmləri üzrə AAK-nın ekspert şurasının üzvü olub.
* 1985-ci ildən Alman Arxeoloji İnstitutunun müxbir üzvüdür.
* 1986-cı ildə professor elmi adını almışdır.
* 1987–1999-cu illərdə tarixə qədərki dövrün tarixçilərin beynəlxalq ittifaqının icraedici komitəsinin və daimi şurasının üzvüdür.
* 1990-ci ildən Afrika və Şərq İtalyan İnstitutunun müxbir üzvüdür.
* 1991–2003-cü illərdə Arxeologiya İnstitutunun direktoru vəzifəsini icra edib.
* 1994-cü ildən İctimai və humanitar elmlər üzrə Rusiya EA-nın Koordinasiya Şurasının üzvüdür.
* 1995–2006-cı illərdə Rusiya EA-nın Tarix Elmləri (sonralar Tarix və Filologiya elmləri) Bölməsininin Büro üzvü olub.
* 2000-ci il 26 may tarixindən Rusiya Elmlər Akademiyasının Tarix üzrə (Ümumi Tarix) müxbir üzvüdür.
* 2003-cü ildən Rusiya EA-nın müşaviridir.
* Rusiya EA-nın Arxeologiya İnstitutunun Dissertasiya Şurasının sədridir.
* 2004-cü ildən tarix, arxeologiya və etnoqrafiya üzrə Rusiya Humanitar Elmləri Fondunun ekspertlər şurasının sədridir.
* 2009-cu ildə Qafqaz Arxeologiyasının tədqiqi üzrə qrupun rəhbəri olub.
* 2009-cu ildən Dağıstan Dövlət Universitetinin fəxri professorudur.
* "Arxeologiya SSSR" çoxcildliyi nəşrinin redaksiya şurasının sədri, baş redaktor müavinidir.
* Müxtəlif vaxtlarda "Vorld Arxeoloci", "Sovetskaya Etnoqrafiya", "Rossiyskaya arxeologiya", "Vestnik drevney istoriyi", "Problemı İstoriyi, Filologiyi i kulturı" və "Obşestvennıe i qumanitarnıye nauki. Seriya. "İstoriya" jurnallarının redaktorlar kollegiyasının və şurasının tərkibinə daxil olumuşdur.
* Rauf Munçayev Qafqazın neolit, eneolit və erkən tunc dövrlərinin, o cümlədən də dolmen mədəniyyətinin tədqiqatçısı, Əfqanıstanda, Bolqarıstanda, Stavropol diyarında və Yaxın Şərqdə kompleks arxeoloji tədqiqatların rəhbəri kimi tanınır.
* 2015-ci il oktyabr ayının 27-də Azərbaycan-Rusiya elmi əlaqələrinin inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru adına layiq görülüb.
* 2021-ci il iyul ayının 6-da Rusiyanın paytaxtı Moskvada 93 yaşında dünyasını dəyişib

## Həmçinin bax
* Quram Marxuliya
* Rudolf İvanov
* Seyit Sertçelik
* Xəlil İnalcık
* Yusuf Halaçoğlu
* İlbər Ortaylı
* İsmayıl Seragəldin
* Şuxrat Salamov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rauf Munçayev Vətəninə gəlib
* Dünya şöhrətli alim
Giriş səviyyəsi

**Giriş səviyyəsi**− təhlükəsizlik səviyyəsi nişanının verilənlərin kritikliyinin və ya subyektlərin şəffaflığının identifikasiyası üçün istifadə edilən iyerarxik hissəsidir. Giriş səviyyəsi qeyri-iyerarxik kateqoriyalarla birlikdə təhlükəsizlik səviyyəsini təşkil edir.

## Məsələn: Bank balans sinfi
public class bank_balance
{

public String owner;

private int balance;

public bank_balance(String name, int dollars)
{

owner = name;

if (dollars >= 0)

balance = dollars;

else

dollars =0;
 	}

public int getBalance()
{

return balance;
 	}

public void setBalance(int dollars)
{

if (dollars >= 0)

balance = dollars;

else

dollars = 0; 
 	}
 }

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
Orqanizmlərin sayı

**Orqanimzlərin sayı** aşağıdakı kimidir.
# Vahid sahədə hər hansı bir növün fərdlərinin sayı (mütləq hesablamada): bolluğu, rast gəlinməsi və s. (gözəyarı və ya nisbi uçot metodları ilə)
# Növün populyasiyasında və ya hər hansı bir ərazidə olan fərdlərin ümumi miqdarı (Ussuriya tayqasında pələnglərin sayı. Şirvan düzündə ceyranların sayı, Hindistanda fillərin sayı və s.)
# Müəyyən sahədəki fərdlərin ümumi sayı (onların sistematik bölgüyə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq).

## Orqanimzlərin kütləvi artımı (çoxalması)
Orqanizmlərin hədsiz çoxalması; populyasiyanın sıxlığı məskunlaşdığı yerin həcmini maksimal doldurur. Bu fazada zərərvericilər kənd təsərrüfatına, maldarlığa və insanlara böyük ziyan yetirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* EKOLOGİYA, ƏTRAF MÜHİT VƏ İNSAN 

## Həmçinin bax
* Orqanizm
* Orqanizmlərin koloniyası
Corce Corceksu

**Corce Corceksu** () — rumın dirijoru, violonçelçalan.

## Həyatı
Buxarest konservatoriyasını (K. Dimitreskunun violonçel sinfini) bitirmiş (1910), Berlində Ali musiqi məktəbində X. Bekkerin violonçel sinfində (1910–14) oxumuş, burada kompozisiya və dirijorluqla da məşğul olmuşdur. 1911–16-cı illərdə simli "Marto-kvartet"in heyətində violonçel ifaçısı kimi çıxış etmişdir.

## Fəaliyyəti
1916–18-ci illərdə R. Ştraus və A. fon Nikişdən dirijorluq dərsi almışdır. Dirijor kimi debütü Berlin filarmonik orkestri ilə olmuşdur (1918). Buxarest filarmoniyasının orkestrini (1920) yaratmış (*hazırda C. Enes ku ad. Simfonik orkestr*), 1944-cü ilə qədər və 1954–64-cü illərdə onun baş dirijoru olmuşdur. 1922–40-cı illərdə (fasilələrlə) Buxarest Opera Teatrının dirijoru və direktoru, 1950–53-cü illərdə Buxarest konservatoriyasının professoru idi. Repertuarında müasir musiqi əsas yer tuturdu.

## Həmçinin bax
* Vedran Smayloviç

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Corce Corceksu ingilis dilində bioqrafiyası
Minimal temperatur

**Mütləq minimum temperaturlar** — Çoxillik müşahidə dövründə havanın temperaturunun ən aşağı qiymətinə havanın mütləq minimum temperaturu deyilir.Mütləq minimum temperatur orta minimum temperaturdan fərqli olaraq daha kiçik qiymətini radiasiya soyuması üçün əlverişli şəraitə malik olan relyefin yarğanşəkilli formalarında alır. Azərbaycanda mütləq minimum əsasən yanvar, ayrı-ayrı illərdə isə fevralın əvvəlində və dekabrın sonlarında müşahidə edilir.Mütləq minimum temperaturların bu və ya digər qiymətinin təkrarlanmasını bilərək kənd təsərrüfatı bitkilərinin daha dəqiq yerləşdirilməsinə nail olmaq	olar.Mütləq minimumun hesablanmış cəm ehtimalı konkret hər hansı bir ildə müşahidə edilən çoxillik iqlim kəmiyyətini dəqiqləşdirməyə imkan verir.				
## Mütləq minimum temperaturların orta qiyməti
Kənd təsərrüfatı bitkilərinin qişlama şəraitinin qiymətləndirilməsində bu iqlim göstəricisindən geniş istifadə olunur. Mütləq minimum temperaturların orta qiymətinə əsasən mütləq minimum temperaturların, başqa sözlə istənilən qiymətdən aşağı böhran temperaturların təkrarlanması barədə mühakimə yürütmək olar.Bu kəmiyyəti hesablamaq üçün mütləq minimum temperaturların çoxillik sırasında hər bir il üzrə qiymətlər cəbri olaraq toplanır və alınan nəticə müşahidə illərinin sayına bölünür. 				
## Xarici keçidlər
HAVANIN TEMPERATURUNUN DƏYİŞMƏSİ
## İstinadlar
Paleoterapiya

**Palçıq müalicəsi, Paleoterapiya** – Müxtəlif mənşəli palçıqların və palçığabənzər maddələrin müalicə məqsədilə işlədilməsi. Palçıq müalicəsi əsasən, hərəkət-dayaq sistemi orqanlarının xroniki iltihablarında, periferik və mərkəzi sinir sisteminin müxtəlif xəstəliklərində tətbiq olunur. Kəskin iltihab proseslərdə: vərəmdə, ürək çatışmazlığında, hipertoniya və aterosklerozun ağır formalarında, qan, habelə böyrəklərin iltihabi xəstəliklərində Palçıq müalicəsindən istifadə etmək olmaz.

## Palçıq vulkanı
Vulkan palçığı materiallarından əmələ gəlmiş, zirvəsində krateri olan yastı konus formalı təpə. Fasiləsiz və yaxud vaxtaşırı vulkan palçığı, qaz, süxur qırıntıları, su (bəzən neftli) püskürür. Abşeronda Lökbatan Palçıq vulkanı ətrafdakı sahələrdən 300 m yüksələn konus əmələ gətirmişdir, konusun zirvəsindəki kraterin diametri isə 400 m-ə çatır. Azərbaycan Respublikasında 220-dən artıq P.v. (dünyada ən çox) var. Bakı arxipelaqında 8 ada (Qarasu, Gil, Zənbil, Sənki-Muğan və s.) Palçıq vulkanın fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmişdir. Ümumiyyətlə Xəzər dənizində 140-dan çox sualtı Palçıq vulkanı məlumdur. Palçıq vulkan mənşəcə neft və ya qaz yataqları ilə əlaqədar olub, əsasən cavan qırışıqlıq zonalarında yayılmışdır.

## Xarici keçid
* Palçıq vulkanlarından tibbi istifadə gündəmdədir

## Həmçinin bax
* Naftalan
* Palçıq vulkanları

## İstinad
TIFF

**TIFF** (Tagged Image File Format) – rastr qrafik görüntülərin daranması, saxlanması və mübadiləsi zamanı istifadə olunan standart fayl formatı. Aldus və Microsoft şirkətləri tərəfindən işlənib hazırlanıb. Parktiki olaraq bütün qrafik paketlər TIFF formatını dəstəkləyir.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
238-ci strit (Brodvey-Yeddinci avenyu xətti, IRT)

**238-ci strit** Nyu-York metropoliteninin Brodvey-Yeddinci avenyu xəttində lokal stansiya. Bronksda 238-ci strit və Brodveyin kəsişməsində yerləşir,  qatarı vasitəsilə hər dəfə xidmət göstərilir.

## Stansiya tərtibatı

## İstinadlar
İqor Viktoroviç

**İqor Viktoroviç Turıtsin** (1963, Krasnoyarsk) — AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru, “Elmi-Tədqiqat Tarix, İqtisadiyyat və Hüquq İnstitutu”nun prezidenti, “Sovremennaya nauçnaya mısl” jurnalının baş redaktoru, tarix elmləri doktoru, professor. 

## Fəaliyyəti
* 1963-cü ildə Krasnoyarsk şəhərində anadan olub.  
* 1985-2000-ci illərdə Armavir Dövlət Pedaqoji İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. 
* 2000-2003-cü illərdə Krasnodarda Rusiya DİN-in Hüquq İnstitutunda tarix və sosial-siyasi elmlər xüsusi fakültəsinin kafedra müdiri olub.  
* 2003-cü ildən Sankt-Peterburq xarici iqtisadi əlaqələr, iqtisadiyyat və hüquq İnstitutunun ictimai-humanitar elmlər kafedrasının rəhbəri (Krasnodar şəhərində filial), Moskva şəhərində sosial münasibətlər sahəsi Akademiyasının professoru olub.      
* 2012-ci ilin fevralından “Elmi-Tədqiqat Tarix, İqtisadiyyat və Hüquq İnstitutu”nun prezidentidir.  
* 2017-ci il mart ayının 13-də İqor Turıtsin Azərbaycan Respublikası və Rusiya Fedrasiyası arasında elmi əlaqələrin inkişafında verdiyi böyük töhfəyə görə AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun fəxri doktoru adına layiq görülüb. 
* “Sovremennaya nauçnaya mısl” jurnalının baş redaktorudur. 

## Həmçinin bax
* Quram Marxuliya
* Rudolf İvanov
* Seyit Sertçelik
* Xəlil İnalcık
* Yusuf Halaçoğlu
* İlbər Ortaylı
* İsmayıl Seragəldin
* Şuxrat Salamov
## İstinadlar
İzoxətt

**İzoxət** () — hər hansı bir kəmiyyətin coğrafi xəritədə, şaquli kəsikdə və ya qrafikdə eyni qiymətlərini göstərən xətt.

## İzoxətlərin növləri

## İzoamplitudalar
Xəritədə bu və ya digər meteoroloji kəmiyyətin amplitudasının bərabər olduğu nöqtələri birləşdirən xətlər.

## İzoanemon
Xəritədə küləyin ortaillik sürətinin müxtəlif qiymətini göstərən xətt.

## İzobarlar
* İzobarlar () — xəritədə, müxtəlif diaqramlarda eyni barometrik təzyiqli məntəqələri birləşdirən xətlər.
* İzobatlar () — xəritədə su hövzələrinin (göl, dəniz, okean) eyni dərinlikdə olan nöqtələrini birləşdirən xətlər.
* İzotermlər — iqlim xəritələrində müəyyən vaxt içərisində orta temperaturu eyni olan yerləri birləşdirən xətlər. İzotermlər orta, illik, yanvar və iyul temperaturlarını göstərir.
* İzodenslər () — havanın, dağ süxurlarının xəritədə xətləri.
* İzofenlər — eyni mövsümi hadisə məntəqələrini birləşdirən xətlər (məs., botanikada: bitkilərin izofeni çiçəklənmənin eyni tarixləri).
* İzobazlar — xəritədə Yer səthinin dəniz səthinə nisbətən qalxdığı və ya çökdüyü bərabər olan nöqtələri birləşdirən xətlərdir. Eyni qalxma xətlərini birləşdirən xətlərə izobanazlar, eyni çökmə nöqtələrini birləşdirən xətlərə isə izokatabazlar deyilir.
* İzogipslər — xəritədə Yer səthinin dəniz səthindən eyni hündürlükdə olan nöqtələrini birləşdirən xətlər.
* İzogiyetlər () — vahid zamanda və ya orta çoxillik, aylıq, illik yağıntıların miqdarını göstərən izoxətlər.
* İzoxatlar — xəritədə küləyin sürəti eyni olan nöqtələri birləşdirən xətlər.
* İzoxionlar () — xəritədə qar sərhəddinin yüksəkliyini göstərən izoxətlər.
* İzokosmlar — xəritədə kosmik şüalanma gərginliyinin eyni olduğunu göstərən xətlər.
* İzoqalinlər () — xəritədə okeanlarda eyni duzluluğu göstərən nöqtələri birləşdirən xətlər.
* İzomer — yağıntıların aylıq miqdarı eyni olan məntəqələri birləşdirən xətt: ortaillik yağıntının miqdarına görə faizlə ifadə olunur.
* İzonaqlar — su hövzələrində eyni davamiyyətli buz örtüyünü göstərən izoxətlər.
* İzoneflər — xəritədə eyni buludluluq izoxətləri.
* İzopaqlar () — xəritədə su hövzələrində buz örtüyünün davamiyyətinin xəritədə izoxətləri.
* İzopektiklər () — xəritə üzərində suyun donma tarixini göstərən izoxətlər.
* İzopinklər () — xəritədə dəniz suyunun sızlığını göstərən izoxətlər.
* İzoseyslər — xüsusi xəritələrdə seysmik təkanların eyni gücdə qeyd olunduğu yerləri birləşdirən izoxətlər.
* İzotip — müxtəlif ölkələrdə və ya rayonlarda yayılan heyvan və ya bitki növ müxtəliflikləri.
* İzovela () — xəritədə küləyin eyni sürətli nöqtələrini birləşdirən izoxətt.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* YER QABIĞINDA BAŞ VERƏN PROSESLƏR

## Həmçinin bax
* İzobar
* İzoterm
* İzotermik proses
Əlimuxtar Əliyev

**Əlimuxtar Ağakişi oğlu Əliyev** (*Mirzə Muxtar*) — XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərən ilk azərbaycanlı həkimlərdən biri.

## Həyatı
Əlimuxtar Əliyev 1884-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. Tiflis şəhərində gimnaziyanı bitirən Əlimuxtar Kiyev Tibb İnstitutuna daxil olur və oranı 1914-cü ildə terapevt kimi bitirir. İnstitutu bitirən kimi gənc həkim Ə. Əliyev Birinci dünya müharibəsinə göndərilir. Müharibədə göstərdiyi xidmətlərinə görə Əlimuxtar Əliyev Georgi xaçı ordeni ilə təltif edilir. Georgi xaçı ilə, əsasən, general və zabit heyəti, həmçinin hərbi hissələr təltif olunurdu. Azərbaycanlı hərbçilərdən Ə. Şıxlinski, S. Mehmandarov, Ə. Əlibəyov Georgi xaçı ordeni ilə təltif olunmuşlar. Əlimuxtar Əliyev yeganə azərbaycanlı həkimdir ki, çar Rusiyasının ən yüksək ordeni olan Georgi xaçı ilə təltif olunmuşdur. Müharibədə olarkən Ə. Əliyev artilleriyanın atası, həmyerlimiz general Əliağa Şıxlinski ilə tanış olur. 1917-ci ildə müharibədən qayıdan Əliyev Bakada həkimliklə məşğul olmağa başlayır, 1921-ci ildə keçmiş Mixaylovsk xəstəxanasına baş hakim təyin olunur və 1937-ci ilə qədər bu müalicə ocağına başçılıq edir. Gözəl insan, həqiqi həkim Mirzə Muxtar – xalq onu belə adlandırırdı – Bakıda və onun qəsəbələrində məşhurlaşır, Mirzə Muxtarı nəinki azərbaycanlılar, başqa millətlərdə də sevir, hörmətini saxlayırdılar. Mirzə Muxtar bu xalq məhəbbətini öz səxavəti, həkimlik bacarığı, insanpərvərliyi sayəsində qazanmışdır. Mirzə Muxtarın aptekdə müəyyən miqdar pulu olardı. Əgər kasıb xəstənin dərmana verməyə pulu olmazdısa, müəyyən işarə qoyulmuş reseptlə xəstə aptekdən pulsuz dərman alardı. Ya da Mirzə Muxtar kasıb xəstəyə baxıb, müxtəlif üsullarla ona dərman pulu verərdi. Xalqın Mirzə Muxtara olan məhəbbəti və onun belə şöhrət qazanması bəzi millət "qəhramanlarının" gözündən yayınmadı və bu gözəl sənətkar 1937-ci ildə Sibirə sürgün olundu. 1940-cı ildə Mirzə Muxtar azad edildi. Bakıya qayıdıb yenidən həkimliyə başladı. Xalqın sevimlisi, həqiqi xalq həkimi Mirzə Muxtar 1963-cü ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
* Ənvər Həmidov. Loğmanlar yurdu. – Bakı. – İşıq. – 1991 – s. 79–81.
* Ənvər Mete. Loğmanlar. – Bakı. – Nurlan. – 2008 – s. 81–82.
İngiltərə Milli Futbol Superkuboku 1977

1977-ci ildə təşkil olunmuş İngiltərə Milli Futbol Superkuboku matçı sayca 55-ci oyun idi. Matç avqustun 13-də London şəhərində yerləşən Uembli stadionunda birinci divizyonun qalibi və İngiltərə Federasiya Kubokunun qalibi arasında keçirilirdi. Keçən 1976–77 mövsümünü "Liverpul" çempion kimi "Mançester Yunayted" isə İngiltərə Federasiya Kubokunun qalibi kimi başa vurmuşdur. Matç 0-0 hesabı ilə başa çatdığından yekun nəticədə hər iki klub qalib hesab olunurdu.

## Oyunun nəticələri
Şərq bazarı (Sumqayıt)

**Şərq bazarı** — Sumqayıt şəhərindəki ən böyük ticarət mərkəzlərindən biri.

Şərq bazarı Sumqayıt şəhərinin 9-cu mikrorayonunda yerləşirdi və təxminən 1 hektar ərazini əhatə edirdi. Uzun illər baxımsız vəziyyətdə olan bazarın yerində müasir ticarət mərkəzi tikilməsi məqsədilə 2017-ci ilin may ayından etibarən sökülmüşdür. Bazarda çalışanlar müvəqqəti olaraq şəhərdəki digər ticarət mərkəzlərinə köçürülmüşlər.

## Həmçinin bax
*Kolxoz bazarı (Sumqayıt)

## İstinadlar
Kar (relyef forması)

**Kar (relyef forması)-** dağların zirvə hissəsinə yaxın yamaclarda, nival iqlim şəraitində, kiçik buzlaqların (kar buzlaqları) və şaxta aşınmasının təsiri ilə yaranmış fincanşəkilli təbii çökəklikdir. Karın yamacları sıldırım, dik, dibi isə hamar və ya batıq olur. Kar qar xəttindən yuxarıda yerləşdikdə, o, fəal aşağıda olduqda isə relikt kar tipli göl əmələ gətirir.

## Kar buzlağı
Kar buzlağı yerli Kar sərhəddindən yuxarıda, buzlaq sirkinin (karın) dibində formalaşmış, nisbətən kiçik (qısa buzlaq dibinə malik) buzlaqdır. Kar buzlağı planda oraqvari və ya dəyirmi formalı olub, nadir halda dil hissəsi qar xəttindən bir qədər aşağı düşə bilər.

## Kar gölü
Kar gölü yerli qar sərhəddindən aşağıda yerləşən relikt qar çalasında əmələ gələn göl, əsasən yağış suları ilə qidalanır. Kar gölü buzlaq tipli göllərə aiddir.

## Kar pilləsi
Kar pilləsi dağ yamacı boyu bir-birinin üzərində yerləşən və aydın nəzərə çarpan çıxıntılarla biz-birindən ayrılmış karlar seriyasıdır.

## Həmçinin bax
Buzlaq

## Xarici keçid
Relyef formaları

## İstinad
Aksel Bakayoko

**Aksel Məhəmməd Bakayoko** (; ) — vinger mövqeyində çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası

### İnter Milan
Bakayoko "İnter"in heyətində ilk oyunu 8 dekabr 2016-cı ildə keçirilən UEFA Avropa Liqasının "Sparta Praqa"ya qarşı oyunda baş tutdu. O, 80 dəqiqədən sonra Andrea Pinamontini əvəzlədi.

### Srvena Zvezda
22 dekabr 2020-ci ildə Bakayoko Serbiyanın "Srvena Zvezda" klubu ilə üç il yarımlıq müqavilə imzaladı.

#### "Novı Pazar" klubunda icarə
7 fevral 2022-ci ildə Bakayoko 2021-22 mövsümünün sonuna qədər Serbiya Superliqa təmsilçisi "Novi Pazar" klubuna icarəyə verildi.

## Şəxsi həyatı
Bakayoko Fransada anadan olub və Kot-d'İvuar əsillidir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar
Rasim İsmayılov. Yarımçıq qalmış nağıl... (film, 2012)

**Rasim İsmayılov. Yarımçıq qalmış nağıl...** — rejissor Elvin Vəlimətovun 2012-ci ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə görkəmli kinooperator, rejissor və ssenarist, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Rasim İsmayılovun xatirəsinə həsr olunur.

## Film haqqında
Filmdə "Səma ilə görüş", "Dağ meşəsindən keçərkən", "Yenilməz batalyon", "Sevil", "Yeddi oğul istərəm...", "Axırıncı aşırım", "Gün keçdi", "Nəsimi", "Dədə Qorqud", "Sevinc buxtası", "Babək", "Şir evdən getdi", "Asif, Vasif, Ağasif", "Sizi dünyalar qədər sevirdim" filmlərinin, eləcə də "Danışan işıqlar" cizgi filminin kadrlarından istifadə edilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Müəllif:** Sevda Ağazadə
:**Rejissor:** Elvin Vəlimətov
:**Operator:** Zaur Haşımov
:**Montaj:** Araz Əjdərov, Rəşad Rəhimov
:**Qrafika:** Təkin Əfəndiyev
:**Videomateriallar:** Fuad Əhmədov
:**İnzibatçı:** Etibar Almazov
:**Mətni oxuyan:** Sevda Ağazadə (titrlərdə yoxdur)
:**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Filmdə iştirak edənlər
:Rasim İsmayılov (arxiv; kinooperator, kinorejissor, ssenarist)
:Nadejda İsmayılova (Rasim İsmayılovun həyat yoldaşı)
:Rafiz İsmayılov (xalq rəssamı)
:Ruhəngiz Qasımova (bəstəkar)

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Telstar

**Telstar** — Telstar müxtəlif rabitə peyklərinin adıdır.

## Tarixi
10 iyul 1962-ci ildə ilk kommersiya tipli rabitə peyki olan Telstar orbitə buraxılmışdır. O, 60 kanal üzrə ikitərəfli telefon əlaqəsini və ya bir televiziya proqramının yayımını təmin edirdi. Bir ildən daha az müddət sonra – 21 fevral 1963-cü ildə peykin sıradan çıxmasına baxmayaraq, o, indiyə qədər orbitdə qalmaqdadır.

İlk iki Telstar peykləri eksperimental və təxminən eyni idi. Telstar-1, 1962-ci il iyulun 10-da Thor-Delta raketinin üstündə orbitə buraxılmışdır. Bu, yerə ilk televiziya şəkillərini, telefon zənglərini və teleqraf şəkillərini müvəffəqiyyətlə ötürür və ilk canlı transatlantik televiziya yayımını təmin edirdi. Telstar-2, 1963-cü il mayın 7-də orbitə buraxılmışdır. Telstar 1 və 2-də yer üzündə funksionallıqdadır.

## Mənbə
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Bethoven-Haydn-Motsart Abidəsi

**Bethoven-Haydn-Motsart Abidəsi** () 1904-cü ildə Lüdviq van Bethoven, Yozef Haydn və Volfqanq Amadey Motsartın şərəfinə Rudolf və onun oğlu Volfqanq Zimerinq tərəfindən hazırlanmış abidədir. Abidə 10 metr hündürlüyündə və 3 hissədən ibarətdir. Abidənin birinci üzündə Volfqanq Amadey Motsart, ikinci üzündə Lüdviq van Bethoven, üçüncü üzündə isə Yozef Haydn təsvir edilmişdir. İkinci dünya müharibəsi zamanı abidə ciddi zədə alsada sonradan bərpa edilmişdir. Abidə Berlin şəhərinin Tirqarten parkında yerləşir və II Vilhelmin tapşırığı əsasında tikilmişdir.

## İstinadlar
Karbon dövranı

**Karbon dövranı-**biokimyəvi tsikldə aktiv iştirak edən karbonun əsas ehtiyatı Dünya okeanında yerləşir, burada o, müxtəlif formalarda olur. Son nəticədə karbonun əksər hissəsi okeanın dibində toplanır, sonra daha cavan çöküntülərlə örtülür və beləliklə, ekosferdən kənara çıxır. Bu zaman litosfer maddələrinin böyük tsiklində qalır.

## Ümumi məlumat
Karbonun qlobal tsiklində əsas antropogen axın enerji istehsalı prosesində yanacaqların yandırılması nəticəsində əmələ gəlir. Digər karbon axını isə quru ekosisteminin antropogen dəyişilməsi zamanı biotanın üzvi maddələrinin və torpağın müxtəlif destruksiya növləri sayılır. Belə antropogen axın nisbətən az olsa da, onun miqdarı durmadan artır və parnik effektinin güclənməsinə səbəb olur. Quruda fotosintez prosesi zamanı karbon qazının funksiyası, bununla da üzvi maddələrin əmələ gəlməsi və əlavə olaraq oksigenin ayrılması baş verir. Ömrünü başa vurmuş bitkilər və heyvanlar mikroorqanizmlər tərəfindən parçalanır, bunun nəticəsində ölü üzvi maddələrin karbonu oksidləşərək karbon qazına çevrilir və yenidən atmosferə düşür. Karbonun dövranı su mühitində də belə başa çatır. Bitkilərdə fiksasiya olunmuş (toplanmış) karbon heyvanat aləmi tərəfindən çoxlu miqdarda istifadə olunur, o da öz növbəsində tənəffüz zamanı onu karbon qazı şəklində ayırır.

## Həmçinin bax
Karbon

## Xarici keçid
Karbon-dioksid

## İstinad
Qay Mbenza

**Qay Karel Mbenza Kamboleke** (d. 1 aprel 2000) — Konqo Premyer Liqa təmsilçilərindən olan *Patroneyc Sent-Anne* klubunda və Konqo milli futbol komandasında hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Konqo futbolçusu.

## Milli karyerası
Mbenza Konqo milli futbol komandasında debütünü 11 yanvar 2017-ci ildə Seneqal millisinə qarşı oyunda etmişdir. O, 87-ci dəqiqədə Sesayre Qandzeni əvəz etmişdir. Yoldaşlıq oyununda Konqo rəqibinə 2-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Milli komanda

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Guy Mbenza at CAF
Audit jurnalı

**Audit jurnalı** − sistemin subyektlərinin fəaliyyəti barəsində xronoloji nizamlanmış yazıların son nəticənin təftişi məqsədilə əməliyyatların, prosedurların yerinə yetirilməsinə və ya tranzaksiyalar zamanı hadisələrin baş verməsinə səbəb olan və ya şərait yaradan hərəkətlər ardıcıllığının bərpası, baxılması və analizi üçün yetərli olan verilənlər.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N, "İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti", 2015,"İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı,160 səh.
Kriosfer

**Kriosfer** ( — *soyuq* və  — *şar, təbəqə*) — Yer kürəsinin atmosfer, hidrosfer və litosfer ilə sərhəd zonasında həmişə temperaturu mənfi olan soyuq təbəqəsi. Üst sərhəddi qütb ölkələrində Yer səthindən osta hesabla 8&nbsp;km, ekvatorda isə 17&nbsp;km hündürlükdə yerləşir. Alt sərhəddi yüksək enliklərdə dəniz səthində, tropiklərdə isə 6,5&nbsp;km-ə qədər hündürlükdə yerləşir. Kriosferin orta qalınlığı 10&nbsp;km-dir.

## Ümumi məlumat
Kriosfer Yer səthində bütöv təbəqə əmələ gətirmir, onun mövqeyi ilin fəsillərindən asılı olaraq dəyişir. Qurunun bütün səthinin təqribən 50%-i (tropiklər arasında dəniz səviyyəsindən 1500 m hündürlüyə kimi) kriosferə düşmür, 30%-i hər il (ilin soyuq dövründə) kriosferə düşür, 20%-i isə daima kriosfer daxilində olur.

Yerdə buzun ümumi həcmi 30 milyon km³-dən çoxdur, bu isə, litosferdəki su nəzərə alınmazsa, bütün suyun miqdarının 2,6%-ə qədərini təşkil edir. Yer səthinin təqribən 50 milyon km²-i (11%-i) daima buzla örtülüdür. Dəniz buzu bütün buzun yalnız 0,2%-ni təşkil edir. Yer qabığının üst qatlarında 0,5 milyon km³ (bütün buzun 1,6%-i) yeraltı buz vardır ki, bu da 16 milyon km² sahədə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ekologiya, ətraf mühit və insan 

## Həmçinin bax
Klimatologiya
Şirvan (Sumqayıt)

**Şirvan** — Sumqayıt şəhərindəki yaşayış massivlərindən biri.

## Qalereya

Sumqayıt, Şirvan yaşayış massivi 12.07.2014 - 10.jpg|
Sumqayıt, Şirvan yaşayış massivi 12.07.2014 - 09.jpg|
Sumqayıt, Şirvan yaşayış massivi 12.07.2014 - 12.jpg|
Sumqayıt, Şirvan yaşayış massivi 12.07.2014 - 11.jpg| 


## İstinadlar
Yaşma bağları

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [ 49.502656, 40.688349 ]
      }
    }
  ]
}**Yaşma bağları** — Sumqayıt şəhərindəki yaşayış massivlərindən biri.

## İstinadlar
Nehrəm platosu

**Nehrəm platosu** – Babək rayonu ərazisində dağlıq massiv. Arazın sol sahilində, Naxçıvan və Əlincə çaylarının aşağı axınları arasındadır. Ən yüksək zirvəsi Noxuddağdır (1677,6 m). Səthi nisbətən hamar və pilləlidir. Cənub-qərb yamacı sıldırım pillələrdə Arazın dərəsinə düşür. Ümumi uzunluğu 18&nbsp;km, maksimal eni 10&nbsp;km-dir. Trias, Yura, Üst Təbaşir, Eosen, Oliqosen və Miosen yaşlı süxurlardan təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Culfa seqmentinin şimal-şərq qanadını və Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin cənub-qərb hissəsinə uyğun gəlir.

## Həmçinin bax:
* Xarxat dağı
* Quşqayası
* Keçəltəpə
* Gendərə
* Zəngəzur dağları

## İstinad:
Avtomatlaşdırılmış İnformasiya Sistemi

**Avtomatlaşdırılmış informasiya sistemi** (AİS) − verilənlərin və informasiyanın yaradılması, ötürülməsi, emalı, yayılması, saxlanması və/və ya idarə edilməsi və hesablamaların aparılması üçün nəzərdə tutulmuş proqram və aparat vasitələrinin çoxluğu.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
İnformasiya direktoru

**İnformasiya direktoru **– təşkilatın aşağıdakılar üçün məsul rəsmi şəxsi:
# İnformaiya texnologiyalarının əldə edilməsinin və informasiya resurslarının idarə edilməsinin qanunvericiliyə, sərəncamlara, göstərişlərə, siyasətlərə, qaydalara və rəhbərliyin müəyyən etdiyi prioritetlərə uyğun tərzdə həyata keçirilməsini təmin etmək üçün təşkilatın icra rəhbərliyinə və digər yuxarı idarəetmə heyətinə məsləhət və digər köməyin təmin edilməsi;
# Təşkilat üçün nöqsansız və inteqrativ informasiya texnologiyaları arxitekturasının işlənməsi, gerçəkləşdirilməsi, saxlanması və inkişaf etdirilməsi;
# İş proseslərinin təkmilləşdirilməsi də daxil olmaqla təşkilat üçün bütün əsas informasiya resurslarının idarə edilməsi proseslərinin effektiv və səmərəli layihə və istismarını təkmilləşdirmək.

## Ədəbiyyat
* İmamverdiyev Y. N. İnformasiya təhlükəsizliyi terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2015, 160 səh.
Mamadu Kulibali

**Mamadu Kulibali** (3 fevral 1999-cu ildə Seneqalda anadan olub) — İtaliya A Seriyası təmsilçilərindən olan Udineze klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Seneqal futbolçusu.

## Klub karyerası
Kulibali 2015-ci ildə Avropaya gəlmişdir. O, altı ay ərzində *Peskara* klubu ilə məşq etmişdir. Bir müddət sonra klub Kulibali ilə müqavilə imzaladıqlarını açıqlamışdır. O, karyerasında debütünü 19 mart 2017-ci ildə *Atalanta* klubuna qarşı oyunda etmiş və komandası 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Şəxsi həyatı
Kulibali 2015-ci ildə Seneqalı tərk edərək Avropaya gəlmişdir. O, dostları ilə futbol oynayarkən Peskara skautları tərəfindən aşkar edilmişdir. O, ölkəsində evsizlərdən biri hesab olunurdu.
 
## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Статистика на *Transfermarkt* 
* Статистика на *Soccerway.com*
Resurslar

**Resurslar-** 1) mövcud texnoloji və sosial-iqtisadi əlaqələr zamanı realizasiya (istifadə) edilə bilən, insanların maddı və mənəvi rifahı üçün zəruri olan hər bir mənbə şərait. Resursların üç əsas qrupa bölünməsi qəbul edilmişdir: maddi, əmək, o cümlədən intellektual və təbii; 2) vasitələrin ehtiyatı, mənbələri; 3) lazım olan vaxt müraciət olunan (istifadə edilən) vasitələr (təsərrüfata cəlb olunmayan); 4) resurs əldə etmək üçün potensial mənbələr.

Resurs təminatı resurs tələbatı ilə faktiki resursların arasında olan nisbətlə ölçülür.

## Resursların növləri

### Antroekoloji resurslar

## Həmçinin bax

## Xarici keçid

## İstinad
Stansiya Sumqayıt

**Stansiya Sumqayıt** — Sumqayıt şəhərindəki yaşayış massivlərindən biri.

## Təhsil
Bu ərazidə 43 nömrəli tam orta məktəb yerləşir.

## İstinadlar
Leo Jaba

**Leonardo Rodriges Lima** () — **Leo Jaba** kimi də tanınan, Rusiya Premyer Liqası təmsilçilərindən olan *Axmat Qroznı* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Braziliya futbolçusu.

## Həyatı
2 avqust 1998-ci ildə San-Pauluda anadan olub.

## Klub karyerası

### Erkən karyerası
Jaba hələ 11 yaşı olarkən Korintians klubuna əzəli rəqib olan San-Paulu klubundan transfer olmuşdur. Jaba 2016-cı ildə San-Paulu de Futbol Junior Kubokunda və U-20 Braziliya Çempionatında iştirak etmiş və hər iki turnirdə ikinci yerin sahibi olmuşdur.

### Korintians
Jaba qeyri-rəsmi olaraq peşəkar karyerasında debütünü 22 iyul 2015-ci ildə *ABC Natal* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, ikinci hissədə meydana daxil olmuşdur. Yoldaşlıq oyununda Korintians rəqibinə 1–0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

Jaba rəsmi olaraq peşəkar karyerasında debütünü 21 noyabr 2015-ci ildə *İnternasional* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, ikinci hissədə meydana daxil olmuş və komandası rəqibinə 1–0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

## İstinadlar
Zeynal bəy türbəsi

**Zeynal bəy türbəsi**— Türkiyədə, Batman ilinin olan Hasankeyfdə (Hısn-ı Keyfa) yerləşir. Türbə Dəclə çayından şimalda, Hasankeyf körpüsündən qərbdədir.

Türbənin şimal giriş qapısı üzərindəki kitabədə Uzun Həsənin hakimiyyəti dövründə ölən oğlu Zeynal bəy Bayandur üçün tikdirildiyi qeyd edilir. Türbənin tikiliş ili kitabədə qeyd olunmasa da, onun Otluqbeli döyüşündə (1473) qəfil hücuma keçməsi və Osmanlı ordusuna qarşı etdiyi bü hücumda ağır yaralandığı, bir müddət sonra vəfat etməsi barədə məlumatlar var.

Anadoluda Zeynal bəy türbəsinin başqa oxşarı yoxdur. Türbənin üzərindəki kitabədən məlum olur ki, "Ustad Əbdürrəhmanoğlu Pirhüseyn" tərəfindən inşa edilmişdir.

Türbə dairəvi formada, silindirik formada inşa edilmişdir. Baxım zəif olduğundan qəza vəziyyətindədir. Üzərindəki və içərisindəki naxışların və yazıların bir hissəsi dağılmışdır.

Ilısu Barajının tikintisi sona çatdıqdan sonra su altında qalmaması üçün xüsusi texnolohiya vasitəsilə 12 may 2017-ci ildə Hasankeyf Yeni Mədəniyyət Parkına daşınmışdır.

## Planı
Xaricdən slindirik formada olan türbə, daxildə səkkizbucaqlı şəklindədir. Yuxarı hissə kürə formasında olan qübbə ilə örtülür. Şimal və cənubunda iki böyük qapı yuxarısında, qərb tərəfdə bir pəncərəsi var.

Türbənin alt hissəsi daşlardan tikilmiş və silindirik şəkildədir. Bu hissənin üzəri tamamilə uçmuşdur, arxa hissəsindəki daşlar sökülmüşdür. Qərb tərəfdə taşlarla bəzənmiş olan məzar otağının girişi var. Alt hissəsində iki kərpic sırası vardır. Kərpiclərə qədər olan hissə sadə daşlardan ibarətdir. Azərbaycandakı oxşarları kimi bu türbənin də aşağı hissəsindəki saşların üzəri demək olar ki, örtülməmişdir. Üfüqi və şaquli şəkildə uzanan bu kərpiclər türbənin xarici görünüşündə də təsir göstərirlər. Belə ki, onlar həm də bəzəkdirlər.

Qübbəsinin üzəri kərpiclərlərlə bəzədilmişdir. Bu hissə demək olar ki dağılmışdır.

## Qeydlər




## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* M. Meinecke. Fayence dekorationen Seldschuki scher Sakralbautenın Kleinasien. Tübingen — TEILI, 1976.
* İ. H. Uzunçarşılı. Osmanlı tarixi. II c. Ankara — Atatürk Universiteti, 1988.
* A. Gabriel. Voyages Archeologiqes Dansla Turquie Orientale. Paris, 1940.
* Ş. Yetkin. Anadoluda Türk Çini Sənətinin İnkişafı. İstanbul. 1977.

## Həmçinin bax

* Ağqoyunlular
İngiltərə Milli Futbol Superkuboku 1982

1982-ci il İngiltərə Milli Futbol Superkuboku uğrunda matç 21 avqsut tarixində "Liverpul" və "Tottenhem Hotspur" komandaları arasında Uembli Stadionunda keçirilmişdir. 1981-82 mövsümünü "Liverpul" çempion kimi "Tottenhem Hotspur" isə İngiltərə Federasiya Kubokunun qalibi kimi yekunlaşdırmışdır. Görüşdə yeganə qolu Yan Raş vurmuşdur.

## Oyunun nəticələri

## İstinadlar
Şaxta

**Şaxta** — havanın temperaturunun 0°-dən aşağı göstəricisidir. Bioiqlimşünaslıqda şaxta orqanizmə təsirinə görə: zəif (0°-dən -2,4°-dək), mülayim (-2,5°-12,4°), şaxtalı (-12,5°-22,4°), bərk (-22,5°-32,4°), sərt (-32,5°-42,4°), və şiddətli (-42,4°-dən aşağı) şaxtaya bölünür.

Bir neçə dərəcə şaxta şiddətini ("yüngül"dən "çox ağır"a qədər) müəyyən edən bəzi tərəzilər mövcuddur. Şaxtalı havanın əsas əlaməti suyun donmasıdır. Temperatur kifayət qədər uzun müddət aşağı olarsa, göllərdə, çaylarda və dənizdə donma baş verəcək. Bu, hətta yollarda, su təchizatı şəbəkələrində də baş verə bilər.

## Şaxtasız dövr
Şaxtasız dövr yazın son şaxtalı (ayazı) orta günü ilə payızın ilk şaxtalı (ayazı) orta günü arasındakı dövrdür. Aqroiqlimşünaslıqda böyük əhəmiyyət daşıyaraq hər hansı bir məkanda bu və ya digər bitkinin yetişdirilməsi imkanını müəyyənləşdirir.

## Həmçinin bax
*Don (şaxta)
*İqlim

## İstinadlar
Tibbi coğrafiya

**Tibbi coğrafiya-** coğrafiya və tibb elmlərinin şöbəsidir. Ərazinin təbii və ictimai-iqtisadi şəraitinin əhalinin sağlamlığına necə təsir göstərdiyini, insan xəstəliklərinin əmələ gəlməsini və Yer kürəsində yayılmasını öyrənən elm. Müharibə zamanı hərbi əməliyyat meydanı olan ərazinin sanitar-səhiyyə şəraitini öyrənən hərbi-tibbi coğrafiya tibbi coğrafiyanın mühüm bir şöbəsidir.

## Tibbi-coğrafi xəritə
Tibbi-coğrafi xəritə coğrafi mühitin insan sağlamlığına təsirinin ərazi xüsusiyyətlərinin xaratkerini işarələrlə əks etdirən xəritədir.

## Tibbi iqlimşünaslıq
Tibbi iqlimşünaslıq coğrafiya və tibb elmi qovuşuğunda olan elm sahəsi; iqlim şəraitinin əhalinin sağlamlığına təsirini, adi iqlim parametrlərinin dəyişilməsilə insan xəstəliklərinin etiologiya və yayılmasını öyrənir.

## Həmçinin bax
* Tibb

* Coğrafiya

## İstinadlar
Üfüq

**Üfüq-** açıq yerdə Yer səthinin dairə şəklində görünən hissəsidir ki, bu hissədə göy qübbəsinin kənarları yerə bitişmiş kimi görünür. Üfüqün kənarında göyün yerə bitişik kimi görünən sərhəddinə üfüq xətti deyilir. Üfüq xətti müşahidəçi üçün yer səthinin görünən hissəsini görünməyən hissəsindən ayırır. Üfüqün dörd əsas: Şimal-Şm. (North-N), Cənub-C. (South-S), Şərq-Ş (East-E), Qərb-Q (West-W) cəhətləri vardır.

## Üfüq məsafəsi
Üfüqədək görünən məsafəni d=3,86 \sqrt{h} düsturu ilə hesablamaq olar. Burada h-müşahidə nöqtəsinin (m-lə) hündürlüyüdür.

Müşahidə olunan nöqtənin hündürlüyündən asılı olaraq üfüqün diametri genişlənir.

Müşahidəçi açıq havada Elbrus dağından (5633 m) Qara dənizdə gəmini, Baba dağından (3629 m) Kür-Araz ovalığının hər tərəfini görə bilər.

## Üfüqi zonalar
Üfüqi zonallıq hündürlük və ya şaquli zonallığın əksinə, üfüqi istiqamət üzrə zonaların bir-birini əvəz etməsinə deyilir. Üfüqi zonallıq dedikdə, adətən, enlik üzrə olan zonallıq, yəni meridian istiqamətində enliklər dəyişdikcə zonaların da dayişilməsi nəzərdə tutulur. Üfüqi zonallığın əsas yaranma səbəbləri- Yerin forması və onun Günəşə nisbətən tutduğu mövqeyidir. Günəşin şüa enerjisinin zonal bölgüsü nəticəsində yer üzərində temperatur, buxarlanma və buludluluq, atmosfer təzyiqi, küləklər, okeanların üst qatında suyun şorluğu, iqlimlər, aşınma prosesləri, torpaq əmələgəlmə, bitkilər və heyvanlar aləmi, çay şəbəkəsi və s. zonalar üzrə yerləşmişdir. Lakin bunların heç biri ideal enlik zonası təşkil etmir. İdeal zonallıq yer səthinin enliklər üzrə başdan-başa hamar düzənlik və su ilə qurunun hər meridian üzrə simmetrik paylanması şəraitində ola bilərdi. O zaman zonalar qərbdən şərqə doğru uzanardı və düzgün zolaqlar şimaldan cənuba doğru bir-birini əvəz edərdi. Yer kürəsində su və qurunun qeyri-bərabər bölgüsü, qurunun ovalıqlardan, sıra dağlardan, yaylalardan ibarət olması, materiklərin bəzilərinin sahil boyundan soyuq, bəzilərinin sahil boyundan isə isti dəniz cərəyanları keçməsi və s. üfüqi zonallığın strukturunun onun ideal sxemindən çox fərqlənməsinə səbəb olmuşdur.

## Üfüqi zonallıq
Üfüqi zonallıq Yerin landşaft və iqlim şəraitinə uyğun olaraq bitki örtüyü və heyvanat aləminin eninə yayılmasıdır.

## İstinadlar
Terras (relyef forması)

**Terras** () — yamaclarda pillə-pillə yerləşən, səthi üfüqi və ya bir qədər meyilli olan relyef formasıdır. Terras əsasən suyun eroziya, abraziya və akkumulyativ fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlir. Terraslar mənşəyinə görə struktur və akkumulyativ terraslara bölünür.

## Süni terras
Dağ yamaclarda torpaq eroziyasının qarşısını almaq məqsədilə buldozer, qreyder və xüsusi terrasyor deyilən mexanizmlərlə süni terraslar düzəldilir və orada bağlar, meşə-bağlar salınır. Belə terraslar Azərbaycanda Siyəzən, Şabran, Şamaxı, Zəngilan və digər rayonlarda düzəldilmiş və orada badam, püstə,eldar şamı və digər ağac cinslərindən bağlar, meşə-bağlar salınmışdır.

Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın və başqa rayonlarda keçmişdə uzun dövr eyni istiqamətdə kotanla şumlama nəticəsində süni terraslar (yerli dildə "taxtalar") yaradılmışdır. Hazırda bu terrasların "taxta" hissəsindən taxıl əkini, biçənək kimi istifadə edilir. Meyilli hissəsində isə çox yerdə təbii olaraq ağac və kollardan meşəliklər yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* YER SƏTHİNİN RELYEFİ