Müxəmməs

**Müxəmməs** (; ) – orta əsrlər klassik Şərq, o cümlədən Azərbaycan, habelə aşıq poeziyasında lirik şeir şəkillərindən biri. 

Əsasən birinci bəndin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərin yalnız sonuncu misrası birinci ilə qafiyələnir. Müxəmməs 5 misralı bir neçə (əsasən, 5-6) bənddən ibarət olur. Bəndlərin sayı 10-15-ə də çata bilər. Son bəndin misralarından birində müəllifin təxəllüsü verilir. Klassik poeziyada qafiyə quruluşu belədir: aaaaa, bbbba, cccca, çççça və s. Aşıq şeirində orta müxəmməs, qoşayarpaq müxəmməs, cığalı müxəmməs və s. şəkilləri var. Məşhur türkmən şairi Molla Henesin "Tahir və Zöhrə" dastanında da müxəmməs şəklinə müraciət olunmuşdur.

Müxəmməs ictimai mövzulu olmaqla, çox zaman məhəbbət və gözəlliyi tərənnüm edən şeir formasıdır. 

## Quruluşu

### 1-ci bənd: ''aaaa'''''a'''
:Bir bəxşi-xudadır bu **məlahət** sənə, *dilbər*, 
:Göftarü bəlağət bu **fəsahət** sənə, *dilbər*,
:Bu nazü nəzakət, bu **təravət** sənə, *dilbər*,
:Məxtum olub ol hüsnü **lətafət** sənə, *dilbər*,
:Naz etmə, gəl üşşaqə, **əmanət** sənə, dilbər!
:( "sənə dilbər" rədif olduğu üçün qafiyə ondan əvvəlki sözün son hecası götürülür.)

### 2-ci bənd: ''bbbb'''''a'''
:Ey məh, nə əcəbsən, nə qəşəngsən, nə ***gözəlsən***?
:Xubluqda bu gün Yusifi-Kən'anə ***bədəlsən***.
:Demək nə rəva, Yusifi-sani, sən ***əzəlsən***.
:Dur, mən dolanım başına, bir yanıma ***gəlsən***.
:Haşa edəməm, bil ki, **xəyanət** sənə, dilbər!

### 3-cü bənd: ''cccc'''''a'''
:Öldürdü məni dərdü qəmü möhnəti-***hicran***,
:Qurtarsa bu qəmdən məni gər Xaliqi-***sübhan***,
:Nəzr eyləmişəm, canım edəm vəslinə ***qurban***,
:Yoxdur dəxi bir özgə qəmim, ey şəhi-***xuban***,
:Gər yetsə canım sağü **səlamət** sənə, dilbər!

### 4-cü bənd: ''çççç'''''a'''
:Avarə gəzərkən mən o divanələr ***içrə***,
:Düşdü güzərim bir neçə məstanələr ***içrə***,
:Saqi tökərək badəni peymanələr ***içrə***,
:Söylədi ləbin vəsfini meyxanələr ***içrə***,
:Yetməzmi bu tə'rif, bu **şöhrət** sənə, dilbər?!

### 5-ci bənd: ''dddd'''''a'''
:Olmaz bu gözəllikdə, deyim, bir bəni-***Adəm***,
:Heyrandı sənin hüsnünə bu məhvəşi-***aləm***,
:Əhdinə vəfa eylə, qıl iqrarını ***möhkəm***,
:Ol səcdəgahım, səcdə qılım hüsnünə hər ***dəm***,
:Şayəstədi, əlbəttə, **dəyanət** sənə, dilbər!

### Sonuncu (6-cı) bənd: ''eeee'''''a'''
:Salma nəzərindən məni, ey vəhşi-***qəzalım***,
:Gündən-günə artır, nə edim, dərdü ***məlalım***,
:Rəhm et bana, zülfün kimi aşüftədi ***halım***,
:İnsafdımı mən **[[Həsənəli xan Qaradaği|Xan]]** belə bu hal ilə ***qalım***,
:Etməzmi görən kimsə **məlamət** sənə, dilbər?!

## Cığalı müxəmməs
Ənənəvi aşıq müxəmməsinin (beşliyin) dördüncü misrası ilə beşinci misrası arasına zəncirləmə tərzində beş hecalı doqquz misra yerləşdirməklə düzəldilir. Həmin beş hecalı doqquz misra (bəzən az da ola bilir) cığa-bəzək hesab edildiyindən bu səpkidə qurulan müxəmməsə “cığalı müxəmməs”lər, bəzi hallarda “cığalı zəncirləmə müxəmməs” adı verilir.

## Cığalı qoşayarpaq müxəmməs
Müxəmməsin çoxçeşidli formaları içərisində diqqətçəkici qəliblərdən biri də cığalı qoşayarpaq müxəmməsdir. Bu formanın əsas xüsusiyyəti misra daxilində qafiyələnmənin getməsidir. Ona görə də ustadlar onu “qoşayarpaq müxəmməs” kimi səciyyələndirir.

## Duvaqqapma
Toy mərasiminin qapanış hissəsində, eləcə də aşıq və sevgilisinin vüsalı ilə bitən məhəbbət dastanlarının sonunda aşıqların oxuduğu şux ovqatlı müxəmməs. “Duvaqqapma” öz funksional səciyyəsinə görə ozan oğuznaməçiliyindəki “Yum vermə” ilə eyni mahiyyətdədir.

## Ədəbiyyat
* Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı, 1978, səh.119-120.
* Ədəbiyyat (qəbul imtahanlarına hazırlaşanlar, yuxarı sinif şagirdləri və müəllimlər üçün vəsait), Bakı, TQDK, 2010. səh. 622

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
*Şifahi xalq ədəbiyyatı 
*Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı