Çexoslovakiyaya qoşunların yeridilməsi (1968)

**Qoşunların Çexoslovakiyaya daxil olması**, həmçinin **Dunay əməliyyatı** və ya **[[Çexoslovakiyanın süqutu|Çexoslovakiyanın]] işğalı** — 21 avqust 1968-ci ildə başlayan və Praqa baharı islahatlarına son qoyan Varşava Müqaviləsi Təşkilatı qoşunlarının (Rumıniya istisna olmaqla) Çexoslovakiyaya daxil olması.

Ən böyük qoşun kontingenti SSRİ tərəfindən ayrılmışdı. Birləşmiş qrupa (500 min nəfərə qədər və 5 min tank və zirehli transportyor) ordu generalı I. G. Pavlovski başçılıq edirdi.

## Hadisədən əvvəl baş verənlər

Sovet rəhbərliyi ehtiyat edirdi ki, Çexoslovakiya kommunistləri Moskvadan asılı olmayan daxili siyasət yeritsələr, SSRİ Çexoslovakiya üzərində nəzarəti itirəcək. Hadisələrin bu cür dönüşü Şərqi Avropa sosialist blokunu həm siyasi, həm də hərbi-strateji baxımdan parçalamaq təhlükəsi yaradırdı. Sosialist bloku ölkələrində məhdud dövlət suverenliyi siyasəti, digər şeylərlə yanaşı, lazım gələrsə, hərbi gücdən istifadə etməyə imkan verən Qərbdə " Brejnev doktrinası " adını aldı.

1968-ci ilin mart ayının sonunda Sov. İKP Mərkəzi Komitəsi Çexoslovakiyadakı vəziyyətlə bağlı məxfi məlumatı partiya fəallarına göndərdi. Bu sənəddə deyilirdi: "son vaxtlar hadisələr mənfi istiqamətdə inkişaf edir. Çexoslovakiyada "rəsmi müxalifət" yaratmaq və müxtəlif antisosialist baxış və nəzəriyyələrə qarşı "tolerantlıq" tələb edən məsuliyyətsiz ünsürlərin hərəkətləri artmaqdadır. Sosializm quruculuğunun keçmiş təcrübəsi yanlış şəkildə işıqlandırılır, digər sosialist ölkələrinin təcrübəsinə zidd olan sosializmə xüsusi Çexoslovakiya yolu təklif edilir, Çexoslovakiyanın xarici siyasətinə kölgə salmağa cəhdlər edilir, sosializmin zərurətindən danışılır. "müstəqil" xarici siyasət yeridilməsi vurğulanır. Özəl müəssisələrin yaradılması, planlaşdırılmış sistemdən imtina, Qərblə əlaqələrin genişləndirilməsi çağırışları səslənir. Üstəlik, bir sıra qəzetlərdə, radio və televiziyada "partiyanın dövlətdən tamamilə ayrılması", Çexoslovakiyanın Masaryk və Beneş burjua respublikasına qaytarılması, Çexoslovakiyanın "açıq cəmiyyətə çevrilməsi çağırışları edilir"

Martın 23-də Drezdendə altı sosialist ölkəsinin — SSRİ, Polşa, ADR, Bolqarıstan, Macarıstan və Çexoslovakiyanın partiya və hökumət rəhbərləri arasında görüş keçirildi. Bu görüşdə Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının baş katibi A. Dubçek ağır tənqidlərə məruz qaldı.

Drezdendəki görüşdən sonra Sovet rəhbərliyi Çexoslovakiyaya qarşı hərəkət variantları, o cümlədən hərbi tədbirlər hazırlamağa başladı. ADR liderləri (V. Ulbricht), Bolqarıstan (T. Jivkov) və Polşa (V. Gomulka) bu məsələdə sərt mövqe tutmuş və müəyyən dərəcədə Sovet lideri L. Brejnevə təzyiq edirdilər.

Sovet tərəfi Çexoslovakiya sərhədləri yaxınlığında "Qara Aslan" kod adlı manevrlər həyata keçirən NATO qoşunlarının Çexoslovakiya ərazisinə daxil olması variantını istisna etmirdi.

### "Dunay" əməliyyatı üçün əməliyyat planının hazırlanması
Yaranan hərbi-siyasi vəziyyəti nəzərə alaraq, 1968-ci ilin yazında Varşava Müqaviləsi Təşkilatının birgə komandanlığı SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı ilə birlikdə "Dunay" kod adlı əməliyyat hazırladı.

8 aprel 1968-ci ildə Hava-desant qoşunlarının komandiri general V. F. Margelov qəbul etdiyi əmrə əsasən Çexoslovakiya ərazisində hava-desant hücum qüvvələrinin istifadəsini planlaşdırmağa başlandı. Direktivdə deyilirdi: "Beynəlxalq vəzifəyə və Varşava Müqaviləsi Təşkilatına sadiq olan Sovet İttifaqı və digər sosialist ölkələri Vətəni onun üzərində asılmış təhlükədən müdafiə etmək üçün Çexoslovakiya Xalq Ordusuna kömək etmək üçün öz qoşunlarını göndərməlidirlər". Sənəddə həmçinin vurğulanırdı: "Əgər Çexoslovakiya Xalq Ordusunun qoşunları sovet qoşunlarının görünüşünə anlayışla yanaşırlarsa, bu halda onlarla qarşılıqlı əlaqəni təşkil etmək və qarşıya qoyulan vəzifələri birgə yerinə yetirmək lazımdır. Əgər ÇXO qoşunları paraşütçülərə düşmən münasibət bəsləyərsə və mühafizəkar qüvvələri dəstəkləyirsə, onda onların lokallaşdırılması üçün tədbirlər görmək, bu mümkün deyilsə, tərksilah etmək lazımdır".

### Alexander Dubçekə təzyiq
Aprel-may aylarında sovet rəhbərləri Aleksandr Dubçeki "ağıllandırmağa", onun diqqətini antisosialist qüvvələrin hərəkətlərinin təhlükəsinə yönəltməyə çalışırdılar. Aprelin sonunda Varşava Müqaviləsi iştirakçısı olan ölkələrin Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinin baş komandanı rmarşal I. Yakubovski, Varşava Müqaviləsi iştirakçısı olan ölkələrin qoşunları üçün Çexoslovakiya ərazisində təlimlər hazırlamaq.üçün Praqaya gəldi.

Mayın 4-də Brejnev Moskvada Dubçeklə görüşdü, lakin qarşılıqlı anlaşmaya nail olmaq mümkün olmadı.

### Varşava Müqaviləsi iştirakçısı olan ölkələrin liderlərinin ilk görüşü
Mayın 8-də Moskvada SSRİ, Polşa, ADR, Bolqarıstan və Macarıstan rəhbərlərinin qapalı görüşü keçirildi. Bu görüşdə Çexoslovakiyadakı vəziyyətlə əlaqədar həyata keçiriləcək tədbirlər haqqında səmimi fikir mübadiləsi aparıldı. Hətta o zaman hərbi yolla həll təklifləri var idi. Lakin Macarıstan lideri Y. Kadar 1956-cı ilin təcrübəsinə istinad edərək deyirdi ki, Çexoslovakiya böhranı hərbi yolla həll edilə bilməz və siyasi həll yolu axtarılmalıdır.

### Varşava Müqaviləsi ölkələrinin qoşunlarının "Şumava" təlimləri
Mayın sonunda Çexoslovakiya hökuməti Varşava Müqaviləsi iştirakçısı olan ölkələrin qoşunlarının iyunun 20–30-da yalnız bölmələrin, birləşmələrin və siqnal qoşunlarının qərargahlarının iştirakı ilə keçirilən "Şumava" adlı təlimlərinin keçirilməsinə razılıq verdi. İyunun 20-dən iyunun 30-dək sosialist ölkələrinin hərbi bloku tarixində ilk dəfə olaraq Çexoslovakiya ərazisinə 16.000 şəxsi heyət gətirildi. 1968-ci il iyulun 23-dən avqustun 10-dək SSRİ, ADR və Polşa ərazisində "Neman" arxa cəbhə təlimləri keçirildi. Bu bu zaman qoşunlar Çexoslovakiyaya daxil olmaq üçün yenidən yerləşdirildi. 1968-ci il avqustun 11-də hava hücumundan müdafiə qüvvələrinin "Səmavi Qalxan" əsas təlimləri keçirildi. Qərbi Ukrayna, Polşa və ADR ərazisində rabitə qoşunlarının təlimləri keçirildi.

29 iyul — 1 avqust tarixlərində Čierná nad Tisou şəhərində Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun və Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin tam tərkibinin prezident L. Svoboda arasında görüş keçirildi . Danışıqlarda Çexoslovakiya nümayəndə heyəti daha çox vahid cəbhə kimi çıxış edirdi, lakin Vasil Bilyak xüsusi mövqe tuturdu. Elə həmin ərəfədə, Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin üzvlüyünə namizəd Antonin Kapekdən ölkəsinə sosialist ölkələrindən "qardaş yardımı" göstərmək xahişi ilə şəxsi məktub daxil olmuşdu.

İyulun sonunda Çexoslovakiyada hərbi əməliyyata hazırlıq başa çatdı, lakin onun keçirilməsi ilə bağlı yekun qərar hələ qəbul edilməmişdi. 3 avqust 1968-ci il Bratislavada altı kommunist partiyasının liderlərinin görüşü baş tutdu. Bratislavada qəbul edilmiş bəyanatda sosializmin müdafiəsində kollektiv məsuliyyət haqqında ifadə var idi. Bratislavada L. Brejnevə Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının rəhbərliyinin beş üzvü — Bilyak, İndra, Kapek, Kolder, Şvestkadan Çexoslovakiyanı qaçılmaz qarşıdurma təhlükəsindən xilas etmək üçün "effektiv kömək və dəstək" xahişi ilə məktub verildi.

Avqustun ortalarında L. Brejnev A. Dubçek və Bratislavada vəd edilən kadr dəyişikliklərinin niyə baş tutmadığını soruşdu, Dubçek isə cavab verdi ki, kadr məsələləri Partiya Mərkəzi Komitəsinin plenumunda kollektiv şəkildə həll olunur.

Avqustun 16-da Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun Moskvada keçirilən iclasında Çexoslovakiyadakı vəziyyət müzakirə edildi və qoşunların yeridilməsi ilə bağlı təkliflər bəyənildi. Eyni zamanda, Sov. İKP MK Siyasi Bürosundan Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinə məktub daxil oldu. Avqustun 17-də Sovet səfiri S. Çervonenko Çexoslovakiya Prezidenti L. Svoboda və Moskvaya bildirdi ki, həlledici anda prezident Sov. İKP və Sovet İttifaqı ilə birlikdə olacaq. Həmin gün Çexoslovakiya xalqına Müraciət mətni üçün Moskvada hazırlanmış materiallar ÇKP-dəki "sağlam qüvvələr" qrupuna göndərildi. Onların İnqilabçı Fəhlə-Kəndli Hökuməti yaratması nəzərdə tutulurdu. SSRİ, ADR, Polşa, Bolqarıstan və Macarıstan hökumətləri tərəfindən də Çexoslovakiya xalqına, eləcə də Çexoslovakiya ordusuna müraciət layihəsi hazırlanmışdı.

### Varşava Müqaviləsi iştirakçısı olan ölkələrin liderlərinin ikinci görüşü
Avqustun 18-də Moskvada SSRİ, Şərqi Almaniya, Polşa, Bolqarıstan və Macarıstan liderlərinin görüşü oldu. Müvafiq tədbirlər, o cümlədən ÇKP-nin "sağlam qüvvələri"nin hərbi yardım tələbi ilə görünməsi razılaşdırıldı. Moskvadakı iclas iştirakçıları adından Çexoslovakiya prezidenti Svobodaya göndərilən mesajda əsas arqumentlərdən biri kimi Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyəti və Çexoslovakiya hökumətinin "əksər" üzvləri tərəfindən çexoslovakiya xalqına silahlı yardımın göstərilməsi haqqında müraciətin alınması idi.

## Əməliyyat
Əməliyyatın siyasi məqsədi ölkənin siyasi rəhbərliyini dəyişdirmək və Çexoslovakiyada SSRİ-yə sadiq bir rejim qurmaq idi. Qoşunlar Praqanın ən mühüm obyektlərini ələ keçirməli, DTK zabitləri çex islahatçılarını həbs etməli, sonra isə Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Plenumu və Milli Məclisin sessiyasının keçirilməli və burada da ali rəhbərlik əvəz edilməli idi.

Əməliyyatın hərbi hazırlığını Varşava Müqaviləsi ölkələrinin Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı marşal İ. Yakubovski həyata keçirmişdi. Lakin əməliyyatın başlamasına bir neçə gün qalmış Quru Qoşunlarının Ali Baş Komandanı, SSRİ Müdafiə Nazirinin müavini, Ordu generalı İ. G. Pavlovski baş komandan təyin olundu.

Qoşunların yeridilməsi tarixi avqustun 20-də, Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin iclasının keçirildiyi axşama təyin edildi. 1968-ci il avqustun 20-də səhər "Dunay" Ali Komandanlığının yaradılması haqqında zabitlərə gizli əmr oxundu. Ali Baş Komandan ordu generalı I təyin edildi. G. Pavlovski, qərargahı Polşanın cənub hissəsində yerləşdirildi. Hər iki cəbhə (Mərkəzi və Karpat) və Balaton əməliyyat qrupu, həmçinin iki mühafizəçi hava-desant bölməsi ona tabe idi. Əməliyyatın ilk günündə hava-desant diviziyalarının enişini təmin etmək üçün hərbi nəqliyyat aviasiyasının beş diviziyası Ali Baş Komandan "Dunay"ın sərəncamına verildi.

Avqustun 20-nə qədər birinci eşalonu 250.000 nəfərə qədər, ümumi sayı isə 500.000 nəfərə qədər, 5000-ə yaxın tank və zirehli transportyordan ibarət qoşun qrupu hazırlanmışdır. Əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün 26 bölmə cəlb edildi, onlardan 18-i aviasiya nəzərə alınmadan Sovetlərə aid idi. Hərbi müdaxilədə sovetlərin 1-ci Mühafizə Tankının, 20-ci Mühafizə Birliyinin, 16-cı Hava Ordusunun (Almaniyadakı Sovet Qoşunları Qrupu), 11-ci Mühafizə Ordusunun (Baltik Hərbi Dairəsi), 28-ci Əlahiddə Ordusunun (Belarus Hərbi Dairəsinin) qoşunları iştirak edirdi.

Həmçinin Macarıstanda əsas qüvvələrə dayaq kimi Cənub cəbhəsi yerləşdirildi. Bu cəbhəyə əlavə olaraq, Çexoslovakiyaya daxil olmaq üçün "Balaton" əməliyyat qrupu (iki Sovet diviziyası, həmçinin Bolqar və Macarıstan bölmələri) Macarıstan ərazisinə yerləşdirildi.

Ümumiyyətlə, Çexoslovakiyaya gətirilən qoşunların sayı aşağıdakı kimi idi:

* SSRİ — 18 motoatıcı, tank və hava-desant diviziyası, 22 aviasiya və helikopter alayı, təxminən 170.000 nəfər;
* Polşa — 5 piyada diviziyası, 40.000 nəfərə qədər;
* ADR — motorlu tüfəng və tank bölmələri, cəmi 15.000 nəfərə qədər (mətbuatdakı nəşrlərə görə son anda ADR bölmələrini Çexoslovakiyaya göndərməkdən imtina etmək qərara alındı, onlar hərbi hissədə ehtiyat rolunu oynadılar. Sərhəddə və Çexoslovakiyada bir neçə onlarla hərbi qulluqçudan ibarət ADR-ın işçi qrupu var idi);
* Macarıstan — 8-ci motoatıcı diviziyası, ayrı-ayrı bölmələr, cəmi 12500 nəfər;
* Bolqarıstan — ümumi gücü 2164 nəfər olan 12 və 22-ci Bolqar motoatıcı alayları. və 26 T-34 maşını ilə silahlanmış bir Bolqarıstan tank batalyonu.

Qoşunların yeridilməsi tarixi avqustun 20-də, Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Rəyasət Heyətinin iclasının keçirildiyi axşama təyin edildi. 1968-ci il avqustun 20-də səhər Dunay Ali Komandanlığının yaradılması haqqında zabitlərə gizli əmr oxundu. Ali Baş Komandan ordu generalı I təyin edildi. G. Pavlovski, qərargahı Polşanın cənub hissəsində yerləşdirildi. Hər iki cəbhə (Mərkəzi və Karpat) və Balaton əməliyyat qrupu, həmçinin iki mühafizəçi hava-desant bölməsi ona tabe idi. Əməliyyatın ilk günündə hava-desant diviziyalarının enişini təmin etmək üçün hərbi nəqliyyat aviasiyasının beş diviziyası Ali Baş Komandan "Dunay"ın sərəncamına verildi.

### SSRİ DTK-nın rolu
Vasili Mitroxinin hesabatına görə, SSRİ-nin xüsusi seçilmiş və təlim keçmiş DTK zabitləri Qərbi Almaniya, Avstriya, Böyük Britaniya, İsveçrə və Meksikanın saxta pasportları ilə turist, jurnalist, iş adamı və tələbə adı altında Çexoslovakiyaya göndərilmişdirlər. Burada əsas məqsəd o idi ki, çex dissidentləri qərb insanlarına daha çox etibar edirdilər. Onların rolu Yazıçılar Birliyi kimi islahatçı dairələrə, radikal jurnallara, universitetlərə və siyasi qruplarına daxil olmaq və sonra isə dissidentlərin reputasiyasını fəal şəkildə ləkələmək idi. Xüsusilə, DTK agentləri gizli amerika silah anbarlarını və Amerikanın Praqa rejimini devirmək planını nümayiş etdirən saxta sənədlər yaratmışdılar. Bu anbarlar sonralar Sovet qoşunlarının Çexoslovakiyaya hücumuna bəraət qazandıran əsas dəlillərdən biri oldu.

### Hadisələrin xronologiyası
Avqustun 20-də saat 22:15-də qoşunlar "Vltava-666" adlı əməliyyatın başlanması barədə siqnal aldılar. Avqustun 20-də saat 23:00-da işğal üçün nəzərdə tutulan qoşunlarda döyüş xəbərdarlığı elan edilib. Qapalı rabitə kanalları ilə bütün cəbhələrə, ordulara, diviziyalara, briqadalara, alaylara və batalyonlara irəliləmək üçün siqnal verilirdi. Bu siqnalla bütün komandirlər saxladıqları beş məxfi paketdən birini (əməliyyat beş variantda işlənib hazırlanmışdı) açmalı, qalan dördünü isə açmadan qərargah rəislərinin iştirakı ilə yandırmalı idilər. Açılan paketlərdə "Dunay-Kanal" və "Dunay-Kanal-Qlobus" planlarına uyğun olaraq "Dunay" əməliyyatının başlanması və döyüş əməliyyatlarının davam etdirilməsi əmri var idi.

"Dunay əməliyyatı üzrə qarşılıqlı fəaliyyət üçün sifarişlər" əvvəlcədən hazırlanmışdı. İşğalda iştirak edən hərbi texnikaya ağ zolaqlar vurulmuşdu. Ağ zolaqları olmayan Sovet və müttəfiqlərin istehsalı olan bütün hərbi texnika "zərərsizləşdirməli" idi. Müqavimət halında zolaqsız tanklar və digər hərbi texnika xəbərdarlıq edilmədən və yuxarıdan əmr olmadan məhv edilməli idi. NATO əsgərləri ilə görüşərkən dərhal dayanmaq və komanda olmadan atəş açmamaq əmri verilib.

Qoşunların yeridilməsi ADR, Polşa, SSRİ və Macarıstan ərazisindən 18 yerdə həyata keçirilmişdi. Almaniyadakı Sovet Qüvvələri Qrupundan olan 20-ci Mühafizə Ordusunun hissələri (general-leytenant İvan Leontieviç Veliçko) Praqaya daxil oldu və Çexoslovakiyanın paytaxtının əsas obyektlərinə nəzarət etdi. Eyni zamanda, iki Sovet hava-desant diviziyası Praqa və Brnoya endirildi.

Avqustun 21 — də səhər saat 2 — də 7-ci Hava Desant Diviziyasının qabaqcıl bölmələri Praqadakı Ruzine aerodromuna eniş etdilər. Onlar qoşunları və hərbi texnikası olan Sovet An-12-lərinin eniş etməyə başladığı aerodromun əsas obyektlərini ələ keçirtdilər. Aerodromun ələ keçirilməsi aldadıcı manevrin köməyi ilə həyata keçirildi: aerodrom istiqamətində uçan Sovet An-24 sərnişin təyyarəsi göyərtəsində ehtimal olunan zədələnmə səbəbindən təcili eniş tələb etdi. İcazə və enişdən sonra paraşütçülər hava limanının idarəetmə qülləsini ələ keçirərək desant təyyarələrinin enişini təmin etdilər.

İşğal xəbərini alan Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının Rəyasət Heyəti təcili olaraq Dubçekin ofisində Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsində toplandı. Rəyasət Heyətinin işğalı pisləyən bəyanatının lehinə səs çoxluğu — 7-ə 4 səs verdi. İlkin plan üzrə yalnız Rəyasət Heyətinin üzvləri Kolder, Bilyak, Svestka və Riqaud çıxış etdilər. Barbirek və Piller Dubcek və O. Cherniki dəstəklədilər. Dubçekin özü radio müraciətində vətəndaşları sakit olmağa və qan tökülməsinin və 1956-cı il Macarıstan hadisələrinin faktiki təkrarlanmasının qarşısını almağa çağırdı.

Albaniya işğalı nəticəsində Varşava Müqaviləsi Təşkilatından çıxdı.

Avqustun 21-də səhər saat 4:30-da Mərkəzi Komitənin binası sovet qoşunları və zirehli texnika ilə mühasirəyə alındı, sovet desantları binaya soxularaq orada olanları həbs etdilər. Dubçek və Mərkəzi Komitənin digər üzvləri bir neçə saat paraşütçülərin nəzarəti altında qaldılar.

Avqustun 21-i səhər saat 5:10-da 350-ci qvardiya hava desant alayının kəşfiyyat şirkəti və 103-cü hava desant diviziyasının ayrıca kəşfiyyat şirkəti eniş etdi. 10 dəqiqə ərzində onlar Turanı və  aerodromlarını ələ keçirdilər, bundan sonra əsas qüvvələrin tələsik enişi başladı. Hadisə şahidlərinin sözlərinə görə, nəqliyyat təyyarələri bir-birinin ardınca aerodromlara enib. Eniş edənlər tam dayanmağı gözləmədən yerə tullanıblar. Eniş-enmə zolağının sonunda təyyarə artıq boş idi və dərhal yeni uçuş üçün sürət yığdı. Minimum fasilə ilə buraya qoşun və hərbi texnikası olan digər təyyarələr gəlməyə başladı. Daha sonra desantçılar öz hərbi texnikası və əsir götürülmüş mülki maşınları ilə ölkənin dərinliklərinə getdilər.

Avqustun 21-də səhər saat 9:00-da Brnoda desantçılar bütün yolları, körpüləri, şəhərdən çıxışları, radio və televiziya binalarını, teleqrafı, baş poçtu, şəhərin və rayonun inzibati binalarını, mətbəəni, dəmiryol vağzallarını, habelə hərbi hissələrin və hərbi sənaye müəssisələrinin qərargahı kimi. ÇXO komandirlərindən sakit qalmaq və asayişi qorumaq tələb olunub. İlk paraşütçü qruplarının enişindən dörd saat sonra Praqa və Brno şəhərlərinin ən mühüm obyektləri müttəfiq qüvvələrin nəzarəti altında idi. Paraşütçülərin əsas səyləri Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin, hökumətin, Müdafiə Nazirliyinin və Baş Qərargahın binalarını, həmçinin radiostansiya və televiziyanın binalarını ələ keçirməyə yönəldilib. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş plana əsasən, Çexoslovakiyanın əsas inzibati və sənaye mərkəzlərinə qoşun kolonnaları göndərildi. Müttəfiq qüvvələrin birləşmələri və bölmələri bütün böyük şəhərlərdə yerləşdirildi. Çexoslovakiyanın qərb sərhədlərinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirildi.

Avqustun 21-də günün sonuna qədər Varşava Müqaviləsi ölkələrinin 24 diviziyası Çexoslovakiya ərazisindəki əsas obyektləri zəbt etdi. Çexoslovakiya ordusuna müqavimət göstərməmək əmri verildiyi üçün SSRİ və müttəfiqlərinin qoşunları silah tətbiq etmədən bütün məntəqələri işğal etdilər.

Praqada Daxili İşlər Nazirliyinin binası "A" qrupunun gələcək birinci rəhbəri Gennadi Zaitsevin komandanlığı ilə SSRİ DTK- nın 7-ci İdarəsinin döyüşçüləri qrupu tərəfindən tutuldu

### ÇKP-nin və ölkə əhalisinin hərəkətləri
Praqada etiraz edən vətəndaşlar qoşun və texnikanın hərəkətini əngəlləməyə çalışırdlar; bütün lövhələr və küçə lövhələri söküldü, Praqanın bütün xəritələri mağazalarda gizlədilmişdi, Sovet ordusunda isə yalnız İkinci Dünya müharibəsinin köhnəlmiş xəritələri var idi.

Bununla bağlı radio, televiziya və qəzetlərə nəzarət gec quruldu. Sovetyönlü liderlər sovet səfirliyinə sığındılar. Amma onları yeni hökumət qurmağa və Mərkəzi Komitənin Plenumunu keçirməyə inandırmaq mümkün olmadı. Media artıq onları satqın elan etmişdi.

Praqada etiraz edən vətəndaşlar qoşun və texnikanın hərəkətini əngəlləməyə çalışırdlar; bütün lövhələr və küçə lövhələri söküldü, Praqanın bütün xəritələri mağazalarda gizlədilmişdi, Sovet ordusunda isə yalnız İkinci Dünya müharibəsinin köhnəlmiş xəritələri var idi.

Sovet rəhbərliyi kompromis həll yolu axtarmağa məcbur oldu. SSRİ-yə aparılan Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin rəhbərliyinin üzvləri Moskvaya apardı. Prezident L. Svoboda da G. ilə birlikdə Moskvaya gəldi.

Döyüş praktiki olaraq yox idi. Hərbçilərə təcrid olunmuş hücumlar oldu, lakin Çexoslovakiya sakinlərinin böyük əksəriyyəti müqavimət göstərmədi.

## Moskvada danışıqlar
Praqada etiraz edən vətəndaşlar qoşun və texnikanın hərəkətini əngəlləməyə çalışırdlar; bütün lövhələr və küçə lövhələri söküldü, Praqanın bütün xəritələri mağazalarda gizlədilmişdi, Sovet ordusunda isə yalnız İkinci Dünya müharibəsinin köhnəlmiş xəritələri var idi.

Praqada etiraz edən vətəndaşlar qoşun və texnikanın hərəkətini əngəlləməyə çalışırdlar; bütün lövhələr və küçə lövhələri söküldü, Praqanın bütün xəritələri mağazalarda gizlədilmişdi, Sovet ordusunda isə yalnız İkinci Dünya müharibəsinin köhnəlmiş xəritələri var idi.

Lakin sonda A. Dubçek və onun yoldaşları yalnız yanvar və may (1968) qərarları ilə razılaşma əldə edərək Moskva protokolunu imzalamaq qərarına gəldilər (yalnız F. Krigel onu imzalamaqdan imtina etdi). Danışıqların nəticəsi, qoşunların çıxarılmasının vaxtının Çexoslovakiyada vəziyyətin normallaşmasından asılı olduğu birgə kommunike oldu.

## Tərəflərin itkiləri

Ölkə prezidentinin və Çexiya radiosunun çağırışı ilə Çexoslovakiya vətəndaşları işğalçı qoşunlara silahlı müqavimət göstərmədilər. Buna baxmayaraq, hər yerdə qoşunlar yerli əhalinin passiv müqaviməti ilə qarşılaşdılar. Çexlər və slovaklar sovet qoşunlarını içki, yemək və yanacaqla təmin etməkdən imtina etdilər, qoşunların irəliləməsinə mane olmaq üçün yol nişanlarını dəyişdirdilər, küçələrə çıxdılar, Çexoslovakiyada baş verən hadisələrin mahiyyətini əsgərlərə izah etməyə çalışdılar, ruslara müraciət etdilər. -Çexoslovakiya qardaşlığı. Vətəndaşlar xarici qoşunların çıxarılmasını, SSRİ-yə aparılmış partiya və hökumət rəhbərlərinin geri qaytarılmasını tələb edirdilər. Silahlı müqavimət çağırışları Vyanada olan, Praqa baharının ən radikal ideoloqu olan neo-marksist filosof İvan Svitak tərəfindən edildi (eyni zamanda Svitakın zorakı hərəkətlərə çağırışı ilk növbədə özünə qarşı yönəlmişdi — Çexoslovakiya partiyasının funksionerləri). və xarici qoşunların gətirilməsinə dəstək verən dövlət təhlükəsizlik işçiləri).

Müasir məlumatlara görə, işğal zamanı 108 Çexoslovakiya vətəndaşı həlak olmuş, 500-dən çox dinc əhalinin böyük əksəriyyəti yaralanmışdır . Yalnız işğalın ilk günündə 58 nəfər həlak olub və ya ölümcül yaralanıb.

1968-ci il avqustun 24–27 -də Moskvada danışıqlar aparıldı. Sovet liderləri Çexoslovakiya liderləri ilə ilk növbədə Çexoslovakiya tərəfinin Cierna nad Tisou və Bratislava danışıqlarından sonra qəbul edilmiş öhdəlikləri yerinə yetirməməsi və "əks-inqilabçı qüvvələrin" mümkün dövlət çevrilişinin qarşısını ala bilməməsi səbəbindən qoşunların daxil olmasını zəruri tədbir kimi əsaslandıracaq bir sənəd imzalamağa çalışdılar. Həmçinin Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının Vısoçanıdakı qurultayının qərarlarının etibarsız sayılması və partiyanın yeni qurultayının çağırılmasının təxirə salınması tələb olunurdu. Danışıqlar təzyiq və gizli təhdidlər şəraitində keçmişdi. Çexoslovakiya liderləri qoşunların yeridilməsinin beynəlxalq müstəvidə də daxil olmaqla, ağır nəticələrə səbəb olacaq təxribatsız və əsassız addım olduğunu bildirdilər. Eyni mövqeyi G. SSRİ rəhbərlərinin qarşıya qoyduğu məqsədlərə başqa, qeyri-hərbi vasitələrlə nail oluna biləcəyini qeyd edən Qusak.

Ümumilikdə, 1968-ci il avqustun 21 -dən sentyabrın 20-dək sovet qoşunlarının döyüş itkiləri 12 ölü, 25 yaralı və yaralı oldu. Eyni dövr üçün qeyri-döyüş itkiləri — 84 ölü və ölü, 62 yaralı və yaralı. Həmçinin Teplice şəhəri yaxınlığında vertolyotun qəzaya uğraması nəticəsində 2 sovet müxbiri həlak oldu.  Bu versiya bir müddət rəsmi idi və müxbirlər K. Nepomniachtchi və A. Zvorykin, o cümlədən DTK-nın daxili materiallarında "əks-inqilabçıların" qurbanı kimi çıxdı.

26 avqust 1968-ci ildə Zvolen şəhəri (Çexoslovakiya) yaxınlığında Tula 374 VTAP-dan olan An-12 qəzaya uğradı (c / k kapitanı N. Nabok). Pilotların sözlərinə görə, eniş zamanı yükü (9 ton yağ) olan təyyarə 300 metr yüksəklikdə pulemyotdan yerdən atəşə tutulub və 4-cü mühərrikin zədələnməsi nəticəsində yerə çata bilməyib yerə düşüb. bir neçə kilometr uçuş-enmə zolağı. 5 nəfər həlak oldu (nəticədə yanğında onlar diri-diri yandırıldı), topçu-radio operatoru sağ qaldı . Çex tarixçiləri və arxivçilərinin fikrincə, təyyarə dağa çırpılmış kimi görünürdü .

Ceska Lipa şəhəri yaxınlığındakı Jandov qəsəbəsi yaxınlığında bir qrup vətəndaş körpüyə gedən yolu bağlayaraq Sovet T-55 tank komandiri Yu. VƏ. Yüksək sürətlə irəli gedən sütuna yetişən Andreev. Prorab insanları əzməmək üçün yolu döndərmək qərarına gəlib və tank ekipajla birlikdə körpüdən çöküb. Üç hərbçi həlak olub .

SSRİ-nin texnologiyada itkiləri dəqiq məlum deyil. Təkcə 38-ci Ordunun bölmələrində ilk üç gündə Slovakiya və Şimali Moraviya ərazisində 7 tank və zirehli transportyor yandırıldı .Известны данные о безвозвратных потерях вооружённых сил других стран ОВД, участвовавших в операции: венгерская и болгарская армии потеряли по одному человеку погибшими (болгарский солдат был убит на посту неизвестными, при этом был похищен его автомат), польская — 10 человек погибшими.

## Əlavə tədbirlər
Sentyabrın əvvəlində qoşunlar Çexoslovakiyanın bir çox şəhər və qəsəbələrindən xüsusi təyinatlı yerlərə çıxarıldı. Sovet tankları 11 sentyabr 1968-ci ildə Praqadan çıxdı. 1968-ci il oktyabrın 16-da SSRİ və Çexoslovakiya hökumətləri arasında Sovet qoşunlarının Çexoslovakiya ərazisində müvəqqəti qalma şərtləri haqqında saziş imzalandı, ona görə Sovet qoşunlarının bir hissəsi Çexoslovakiya ərazisində qaldı. sosialist cəmiyyətinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyır". 17 oktyabr 1968-ci il qoşunların bir hissəsinin Çexoslovakiya ərazisindən mərhələli şəkildə çıxarılmasına başlandı və bu, noyabrın ortalarında tamamlandı.

1969-cu ildə Praqada tələbələr Yan Palaç və Yan Zajiç sovet işğalına etiraz olaraq bir ay fərqlə özlərini yandırdılar.

Çexoslovakiyaya qoşun yeridilməsi nəticəsində siyasi və iqtisadi islahatlar prosesi dayandırıldı. Apreldə (1969)) Çexoslovakiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin plenumu seçildi G. qaz . İslahatçılar vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı, repressiyalar başladı. Bir neçə on minlərlə insan, o cümlədən ölkənin mədəni elitasının bir çox nümayəndələri ölkəni tərk etdi . Çexoslovakiya tarixində Husakın partiyaya (və faktiki olaraq bütün ölkənin) lideri seçilməsindən sonrakı dövr normallaşma dövrü kimi tanınır.

## Qoşunların daxil olmasının beynəlxalq qiymətləndirilməsi

Avqustun 21-də bir qrup ölkənin (ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Kanada, Danimarka və Paraqvay) nümayəndələri BMT Təhlükəsizlik Şurasında çıxış edərək "Çexoslovakiya məsələsi" nin BMT Baş Assambleyasının iclasına çıxarılmasını tələb ediblər. Macarıstan və SSRİ nümayəndələri əleyhinə səs verdilər. Daha sonra Çexoslovakiya nümayəndəsi də bu məsələnin BMT-nin müzakirəsindən çıxarılmasını tələb etdi. Beş dövlətin hərbi müdaxiləsi dörd sosialist ölkəsinin — Yuqoslaviya, Rumıniya, Albaniya (sonuncu sentyabrda Varşava Müqaviləsi Təşkilatından çıxdı), Çin, eləcə də Qərb ölkələrinin bir sıra kommunist partiyaları hökumətləri tərəfindən pisləndi.

## Qoşunların daxil olmasının beynəlxalq qiymətləndirilməsi
Sovet İttifaqında ziyalıların bəzi nümayəndələri sovet qoşunlarının Çexoslovakiyaya daxil olmasına etiraz etdilər . Yevgeni Yevtuşenko SSRİ və Çexoslovakiyada samizdatda yayılan " Tanklar Praqadan keçir " etiraz şeirini yazıb.

1968-ci il avqustun 24–27 -də Moskvada danışıqlar aparıldı. Sovet liderləri Çexoslovakiya liderləri ilə ilk növbədə Çexoslovakiya tərəfinin Cierna nad Tisou və Bratislava danışıqlarından sonra qəbul edilmiş öhdəlikləri yerinə yetirməməsi səbəbindən qoşunların daxil olmasını zəruri tədbir kimi əsaslandıracaq bir sənəd imzalamağa çalışdılar. və "əks-inqilabçı qüvvələrin" mümkün dövlət çevrilişinin qarşısını ala bilməməsi . Həmçinin Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının Vısoçanıdakı qurultayının qərarlarının etibarsız sayılması və partiyanın yeni qurultayının çağırılmasının təxirə salınması tələb olunurdu. Danışıqlar təzyiq və gizli təhdidlər şəraitində keçib. Çexoslovakiya liderləri qoşunların yeridilməsinin beynəlxalq müstəvidə də daxil olmaqla, ağır nəticələrə səbəb olacaq təxribatsız və əsassız addım olduğunu bildirdilər. Eyni mövqeyi G. SSRİ rəhbərlərinin qarşıya qoyduğu məqsədlərə başqa, qeyri-hərbi vasitələrlə nail oluna biləcəyini qeyd edən Qusak.

### 25 avqust 1968-ci ildə Moskvada etiraz nümayişi

Dinc sakinlər arasında ən çox qurbanlar Praqada, Çex Radiosunun binasının yaxınlığında olub. Orada avqustun 21-də 16 nəfər ölüb . Ola bilsin ki, qurbanlardan bəziləri sənədsiz olub. Belə ki, şahidlər Sovet əsgərlərinin Vatslav meydanında Praqa sakinlərinin izdihamına atəş açdığını, nəticədə bir neçə nəfərin öldüyünü və yaralandığını bildirirlər, baxmayaraq ki, bu hadisə ilə bağlı məlumatlar Çexoslovakiya təhlükəsizlik xidmətinin hesabatlarına daxil edilməmişdir . Çexoslovakiyanın Praqa, Liberets, Brno, Koşitse, Poprad və digər şəhərlərində sovet əsgərlərinin çoxsaylı etiraz təzahürləri nəticəsində mülki şəxslərin, o cümlədən azyaşlılar və qocalar arasında həlak olması ilə bağlı sübutlar var. izdiham .

1968-ci il avqustun 25 — də Qızıl Meydanda Çexoslovakiyanın müstəqilliyinə dəstək nümayişi keçirildi. Səkkiz nümayişçi "Biz ən yaxşı dostlarımızı itiririk! " "Ať žije svobodné və nezávislé Československo! "(Yaşasın azad və müstəqil Çexoslovakiya! "), "İşğalçılara ar olsun! "," Əllər Çexoslovakiyadan! "," Sizin və bizim azadlığımız üçün! şüarları ilə plakatları açdılar . Nümayiş dağıdıldı, şüarlar *böhtan* kimi qiymətləndirildi, nümayişçilər isə mühakimə olundular.

Xüsusilə , 1968-ci il avqustun 25 — də Qızıl Meydanda Çexoslovakiyanın müstəqilliyinə dəstək nümayişi keçirildi. Səkkiz nümayişçi şüarları olan pankartlar açıb: "Biz ən yaxşı dostlarımızı itiririk! " "Ať žije svobodné və nezávislé Československo! "(Yaşasın azad və müstəqil Çexoslovakiya! "), "İşğalçılara ar olsun! "," Əllər Çexoslovakiyadan! "," Sizin və bizim azadlığımız üçün! "," Dubcek üçün azadlıq ! " . Nümayiş yatırıldı, şüarlar *böhtan* kimi qiymətləndirildi, nümayişçilər pislənildi .

Sovet qoşunlarının Çexoslovakiyaya daxil olmasına etiraz olaraq fəhlə Vasili Makux Kiyevdə Xreşçatıkda özünü yandırma aktı törədib.

22 avqust 1969-cu ildə Çexoslovakiya Federal Məclisinin Rəyasət Heyəti qondarma "  " qəbul etdi. ) ", nümayişçilərin saxlanması qaydalarını sərtləşdirdi. Dissidentlər bunu bir repressiya forması və "miniatürdə hərbi vəziyyət" kimi qiymətləndirirdilər .

## Qeydlər


## Ədəbiyyat
* *Lavrenov S. Ya., Popov I. M.* "Dunay" əməliyyatı // Sovet İttifaqı yerli müharibələrdə və münaqişələrdə. —  .: Astrel, 2003. — S. 324–329. — 778 səh. — (Hərb Tarixi Kitabxanası). — 5000 nüsxə. — ISBN 5-271-05709-7 .
* *Mayorov A. M.* İstila. Çexoslovakiya, 1968. — , 1998. — ISBN 5-7712-0082-4 .
* Виктор Суворов . Qurtarıcı. — M .: AST, 2006. — 317 ilə. —  .
* Войны второй половины XX века / auth.-stat. Qordienko A. N. — Mn. : Ədəbiyyat, 1998. — 544 ilə. — (Hərbi sənət ensiklopediyası). —  .
* Шевченко В. В. Sübhə doğru : əsgər-beynəlmiləlçilərə həsr olunmuş, Çexoslovakiya … 1968 …. — Rostov-na-Donu: Altair, 2011. — 475 ilə. —  .
* Ярёменко В. А., Почтарёв А. Н., Усиков А. В. 20-ci əsrin ikinci yarısında yerli müharibələrdə və hərbi münaqişələrdə Rusiya (SSRİ). / Ed. V. A. Zolotareva, Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyinin Hərb Tarixi İnstitutu . — M . : Triada-ferma, 2002. — 494 ilə. — (Rusiya Hərbi Tarix Kitabxanası). — 1000 nüsxə.
* *Kozlov A. V.* Varşava Müqaviləsi ölkələrinin qoşunlarının 1968-ci ilin avqustunda Çexoslovakiyaya daxil olması üçün informasiya dəstəyi. // Hərbi tarix jurnalı . — 2007. — No 7. — S.15–16.
* Давид Оманд. Məqsədli düşüncə. Britaniya kəşfiyyat xidmətlərinin metodlarına əsasən qərarların qəbulu = David Omand. Casuslar Kəşfiyyatda On Dərs Necə Düşünür. — M .: Alpina Publisher, 2022. — 376 ilə. —  .