open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bəsiri

**Bəsiri** () — Azərbaycan şairi.

XV əsrin sonu XVI əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli sənətkarlardan biridir. Uzun müddət Türkiyədə yaşayan, Türk sultanlarına mədhlər yazan bu istedadlı şair bütün mənbələrin və müasir tədqiqatların göstərdiyi kimi, türk şairlərinə güclü təsir etmişdir. Nəvai və Camini Türkiyəyə gətirən orada yayan da Bəsiri olmuşdur. Dəri xəstəliyi olduğu üçün Alaca Bəsiri adı ilə məşhur idi. Səhi, Lətifi, Həsən Çələbi, Ali, Riyazi, Övliya Çələbi, Əhdi Bağdadi, Sami Şəmsəddin kimi müəlliflərin hamısı Bəsiridən hörmətlə bəhs etmişdir. Əlyazma divanı vardır. "Divan"ı Türkiyədə Əli Əmiri kitabxanasında saxlanılır. Müxtəlif bəyaz və cünglərdə də çoxlu şeirləri mövcuddur. Aşiqanə şeirləri sənətkarlıqla yazılmışdır. Dili sadə və anlaşıqlıdır. Bəsirinin aşiqanə qəzəlləri lirik qəhrəmanın güclü məhəbbət duyğularını əks etdirməklə onun azadfikirliliyini, mövhumata , quru dindarlığa laqeydliyini büruzə verir. "Əndəlib" rədifli qəzəlində lirik qəhrəman bülbüllə müqayisə olunur. Onun divanı, həyatı vəyaradıcılığı haqqında ilk məlumatı 1928-ci ildə İ. Hikmət vermişdir.

AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya üzrə elmləri doktoru Paşa Kərimov İstanbulun Süleymaniyyə Kitabxanası və Tehran Milli Kitabxanasından XV–XVI əsrlərdə yaşamış Azərbaycan şairi Məhəmməd Bəsirinin lirik şeirlər toplusu — divanının avtoqraf nüsxələrini əldə edib. 1534-cü ildə vəfat etmiş Bəsirinin 1466-cı ildə doğulduğu ehtimal edilir. Gənclik illərində Ağqoyunlu hökmdarlarının sarayında yaşamış şair 1487-ci ildə Xorasanın paytaxtı Herata səyahət edib. Hüseyn Bayqara, Əlişir Nəvai və Əbdülrəhman Caminin rəğbətini qazanan Bəsiri vətənə qayıtdıqdan sonra Türkiyəyə köçüb, orada da vəfat edib. Türkiyə müəlliflərinin təzkirələri onun yaradıcılığının yerli ədəbi mühitə təsir etdiyi barədə məlumat verirlər. İndiyədək Azərbaycanda şairin cəmi bir neçə şeiri məlum idi. Bəsiri divanının İstanbul nüsxəsinin əvvəlində onun farsca şeirləri, sonra isə 1 qəsidə və 46 qəzəli köçürülüb. Şairin divanının Tehran nüsxəsi də farsca şeirlərlə başlanır. Burada Azərbaycan türkcəsində 4 qəsidə və 74 qəzəl vardır. Şairin Ağqoyunlu və Osmanlı hökmdarlarına, yüksək vəzifəli şəxslərinə həsr etdiyi qəsidələri onun yaşadığı dövr haqqında daha ətraflı məlumat öyrənməyə yardım edir.

## Ədəbiyyat
* Ə. Səfərli, X. Yusifli "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi", 2008, 696 səh

## İstinadlar
Buta (dəqiqləşdirmə)

* Buta — naxış.
* Buta Film — Azərbaycanda fəaliyyət göstərən kinostudiya.
* Buta (film, 1980) — 1980-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan filmi.
* Buta (film, 2011) — 2011-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan filmi.
* Buta FM — 2016-cı ildə Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş özəl radio.
* Buta (ilahi vergi) — Aşıq yaradıcılığında, xüsusən də dastanlarda buta motivi.
Fosforitlər

**Fosforitlər** — 50%-dən çoxu apatit və ya martinit qrupuna aid amorf və ya mikrokristallik kalsium fosfatlarından ibarət olan süxurlar. Fosforitlər P2O5 miqdarının aşağı həddi 18%-dir. Geoloji-kəşfiyyat işində tərkibində 5% P2O5 olan fosforitlər fosforit filizləri adlanır. Təmiz fosforitlərin rəngi ağ, lakin təbiətdə rəngləyici maddələrin qarışığından asılı olaraq, adətən, qara və boz, nadir hallarda yaşıl, qırmızı, sarı və açıq boz rəngdə olur. Fosforitlərin quruluşu massiv, jelvak, dənəvər, kavernalı, şlakabənzər, çaqıllı, teksturu-təbəqəli, axın formalıdır. Fosforitlər: lay, jelvak (konkresiya), dənələr, qabıqlı, karst, ada, mağara və metamorfizləşmiş əsas tiplərə ayrılır. Birinci 4 tip dənizin dibində, ehtimala görə, 30–300 m dərinlikdə əmələ gəlir. Onlar biokimyəvi (Buşinski, 1966), kimyəvi (Kazakov, 1939) və ya biogen (Mensfild-Brongerema-Sanders) mənşəli hesab edilirlər. Fosforitlər quruda, dəniz və okean dibində geniş yayılaraq estuaridən dərin su fatsiyalarına qədər fosforitli çökmələrin batimetrik sırasını əmələ gətirir. Əsasən, fosfat gübrələri kimi, daha az elementar fosfor almaq üçün istifadə edilir. Bəzi fosforitlər emalında U, nadir torpaq elementləri, F və V da alınır.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Fuzulinidalar

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinə aid eukariot dəstəsi.

Sekresion kalsium-karbonat tərkibli yastılaşmış spiral formalı involyut çoxkameralı qabıqları olan dəniz heyvanları. Forması əsasən ovaldan iy şəkilinədək olur. Qabığın divarı mürəkkəb mikroskopik quruluşlu olub, bir neçə, uzununa ox boyu dolanan dolaqdan təşkil olunmuşdur; Daxilində aydın gözə çarpan uzununa şırımlı arakəsmələr vardır. Fuzulinidalar gec paleozoyda yüksək inkişaf dövrü keçirmiş və orqanogen karbonat çökmələr əmələ gətirmişlər.

## Mənbə
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ruslan Pirəliyev

**Ruslan Pirəliyev** (d. 5 dekabr 1994) — Azərbaycanlı uşu sandaçı.

## Karyerası
Ruslan Pirəliyev 2013-cü ildə Azərbaycan bayrağı altında III İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. 65 kiloqram çəki dərəcəsində qüvvəsini sınayan Ruslan Pirəliyev, 1/8 final mərhələsində Pakistan idmançısı Obaidullah üzərində 2:0 hesablı, 1/4 final mərhələsində Liviya idmançısı Hajj Çistian üzərində 2:0 hesablı, 1/2 final mərhələsində isə Türkmənistan idmançısı Jumaniyazov Qoçmirat üzərində 2:1 hesablı qələbə qazandı və yarışların həlledici, final görüşünə vəsiqə qazandı. Final görüşündə isə o, İran idmançısı Mohsen Məhəmmədsəifiyə 0:2 hesabı ilə məğlub oldu və və III İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

Ruslan Pirəliyev 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. 65 kiloqram çəki dərəcəsində qüvvəsini sınayan Ruslan Pirəliyev, 1/4 final mərhələsində Pakistan idmançısı Abdullah üzərində 2:1 hesablı qələbə qazandı və yarışların yarım-final görüşünə vəsiqə qazandı. 1/2 final mərhələsinin görüşündə isə o, İran idmançısı Erfan Ahanqariyana 0:2 hesabı ilə məğlub oldu və və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
2017 UEFA U-21 Avropa Çempionatı

**2017 UEFA U-21 Avropa Çempionatı** (**UEFA U-21 Avro 2017** kimi də tanınan) — 21-ci dəfə təşkil edilən UEFA U-21 Avropa Çempionatıdır (U-23 turnirləri də daxil olmaqla ümumilikdə 24-cü dəfə). Çempionat iki ildən bir olmaqla 1994-cü ildən bəri təşkil olunur. Turnir UEFA-ya üzv olan ölkələrin U-21 millilərinin mübarizə apardığı gənclər arasında beynəlxalq futbol turniridir. Turnirin final mərhələsi 2017-ci ilin ortalarında Polşada baş tutmuşdur. Ölkə 26 yanvar 2015-ci ildə İsveçrənin Nyon şəhərində UEFA İcraiyyə Komitəsi tərəfindən seçilmişdir.  Bu ilki turnir 16–30 iyun 2017-ci il tarixləri aralığında keçirilmişdir. 1994-cü ilin yanvar ayının 1-dən sonrakı təvəllüdlü futbolçular turnirdə oynamaq hüququ qazanmışlar.

## İstinadlar
Buta FM

**Buta FM** — 2016-cı ildə Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş online internet radiosu.

## Haqqında

“Butafm Radio və Televiziya” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti 12 may 2016-cı il tarixdən etibarən fəaliyyətə başlayıb.

3 oktyabr 2016-cı il saat 12:00-da efir yayımına başlayıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycandilli radio kanalların siyahısı

## Xarici keçidlər

*  
* YouTube-da Buta FM
PH

**Hidrogen göstəricisi (pH)** — məhlullarda hidrogen ionlarının konsentrasiyasını və ya aktivliyini səciyyələndirən kəmiyyət. Bu kəmiyyət 1 litrdə hidrogen ionlarının (qram-ionlarla) konsentrasiyasının mənfi onluq loqarifminə bərabərdir. pH=-lg[H+]. Burada H+ hidrogen ionlarının konsentrasiyasıdır. Saf suda [H+]=[OH]=10−7. 25&nbsp;°C-də pH>7 olan məhlullar qələvi, pH≈7 neytral, pH7 kalsitin çökməsinə səbəb olur. Mineral suspenziyalarının pH (hidrogen göstərici) əlavə diaqnostik əlamət kimi istifadə edilə bilər (kaolinitin pH 6,4–6,9, montmorillonitin 7,9–9,8, kalsitin 9,4–9,5, dolomitin 9,6–10,1). Dəniz suyunun pH (hidrogen göstərici) adətən 7,5–8,5 hüdudlarında olur.

## Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Parıldaq arılar

**Parıldaq arılar** () — hazırda dünya faunasında 200-ə yaxın növü məlumdur (Tobias, 1978).

## Biologiyası

Chrysidoidea fəsiləüstü İki fəsilədən ibarətdir: Cleptidae və Chrysididae. Birinci fəsilə Azərbaycanda qeydə alınmamışdır. Parıldaq arılar fəsiləsi – Chrysididae. Hazırda dünya faunasında 200-ə yaxın növü məlumdur (Tobias, 1978). Onlar başlıca olaraq isti ölkələrdə yayılmışdır. Dişilərin qarıncığı xaricdən görünən üç seqmentdən ibarətdir, qalan seqmentlər isə nazik hərəki boruya - yumurtaqoyana çevrilmişdir. Bədəni metal rənglərində – mavi, yaşıl, qırmızı, parlaqdır. Parlaq arılar arıkimilərin sürfələrində parazitlik edir. Onların sahiblik dairəsi genişdir və bəzən bir növ hüdudlarında çox rəngarəngdir. Ancaq Cənubi Amerikada, Afrikanın cənubunda, Hind-Avstraliya sahəsində yayılmış 2 ibtidai yarımfəsilə Amiseginae və Loboscelidiinae çöpçülərdə Phasmatodea parazitlik edir.
Böyük Qafqazda və Zaqafqaziyada 100-ə yaxın növü vardır (Nikolskaya, Popov, 1958). Azərbaycanın parlaq arıları zəif öyrənilsə də, respublika faunası üçün 60-dan artıq növ müəyyənləşdirilmişdir. Onlar əsas etibarilə Chrysis, Holopyga, Hedychrum, Hedychridium, Chrysidea, Stilbum, Spinola, Pseudochrysis, Parnopes Omalus cinslərinə aiddir (Boqaçov, 1951; Hüseynzadə, 1990).

## Yayılması

Ən çox növ (30) Kiçik Qafqazda yaşayır: Chrysis scutellaris calandra Sem., Ch. marginata mosc., Ch. taczanowskyi Rad., Ch. dichroa Dahlb., Holopyga punctatissima Dahlb., Chrysidea pumila Klug., Stibum cyanurum Forster, Pseudochrysis humboldti Dahlb., Hedychrum virens caucasicum Mosc. və b.
Böyük Qafqazdan 18 növ məlumdur: Chrysis sexdentata Chryst., Ch. uljanini Rad., Ch. distincta Mosc., Ch. gloriosa Dahlb, Ch. dichroa Dahlb., Spinola humboldti Dahlb., Omalus auratus virescens Mosc. və b.
Talışda 15 növ qeydə alınmışdır: Ch. uljanini Rad., Hedichrum virens caucasicum Mosc., Stilbum cyanurum Forster, Parnopes grandifer Pall. və b.
Kür-Araz ovalığında yaşayan 27 növdən Chrysis distincta Mosc., Ch. gloriosa Rad., Ch. taczanowskyi Rad., Hedychrum nobile Scop., H. virens caucasicum Mosc və b. göstərmək olar.
Bütün Azərbaycan ərazisi üçün Chrysis sexdentata Christ., Holopyga punctatissima Dahlb. qeyd etmək lazımdır. Əksər növlər aran və dağətəyi qurşaqlarda, yalnız bəziləri dağlarda yaşayır. 1700 m yüksəklikdə tapılmış Parnopes grandior Pall., Talışın Diabar çökəkliyində 1900 m-də tapılmış Hedychrum virens caucasicum Mosc. və Böyük Qafqazda İlisu k. ətrafında 2000 m-də tapılmış Chrysis sexdentata Christ. belə növlərdəndir.

## Ədəbiyyat
#Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Buğumayaqlılar II cild. Elm nəşriyyatı, 2004.səh 316-317.

## İstinadlar
Tam ədədlər (kompüter)

**Tam, tam ədəd** (ing. integer ~ ru. целый, целочисленный ~ tr. tam sayı) – “bütöv ədəd”, məsələn, 350 və ya 764. Proqramlaşdırma dillərində tam ədədlərdən sayma və ya nömrələmə məqsədilə, məsələn, ildəki günlərin sayı (1–365), yaxud gündəki saatların sayı (0–23), verilən tipi kimi geniş istifadə edilir. Məsələn, C dilində dəyişənin adından öndə duran “int” açıqlayıcısı (deskriptoru) həmin dəyişənin tipinin tam olduğunu göstərir. Tam ədədlər istər müsbət, istərsə də mənfi ola bilər, tutduqları baytların sayından asılı olaraq uzun (long) və ya qısa (short) kimi açıqlana bilər. Qısa tam ədədlər (məsələn, –2147483648-dən 2147483647-dək) daha kiçik diapazonu əhatə edir. Tam ədədlərlə aparılan hesablamalar həmişə sürətlə yerinə yetirilir, çünki onları göstərmək üçün daha az sayda bit istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*  http://www.positiveintegers.org 
*  http://oeis.org
*  http://demonstrations.wolfram.com
İnteqral modem

**İnteqral modem** ( ing.integral modem ~ ru. встроенный модем ~ tr. tümleşik modem) – konstruktiv olaraq kompüterə aid olan modem; bundan fərqli olaraq, daxili modem (INTERNAL MODEM) kompüterin müvafiq yuvasına taxılan genişləndirmə lövhəsi (EXPANSION CARD) şəklində olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İki nöqtəli xilokorus

**İki nöqtəli xilokorus** () — təqribi 4 mm uzunluğunda, ovalşəkilli, yığcam bədəni olmaqla, başı qaradır, iri mürəkkəb gözləri aydın görünür. Kənardan baxdıqda günbəzşəkilli olduğu görünür.

## Quruluşu

Ovalşəkilli, yığcam bədəni olmaqla, başı qaradır, iri mürəkkəb gözləri aydın görünür. Ağız tərəfi sarımtıldır. Qaramtıl-qırmızıya çalan rəng çalarları var. Ətraflarında dırmanmaq üçün caynaqları var.
Əsasən meyvə bağlarında və qovaq ağacında yastıcalarla qidalanır. Əsas qidasını yastıcalar fəsiləsinin (diaspididae) növləri təşkil edir.

## Biologiyası

İl ərzində iki nəsil verir: Birinci nəsil iyun ayının sonunda, ikinci nəsil is' sentyabrın əvvəllərində başa çatır. İsti yay günlərində bükülmüş yarpaqlar arasında və ağacların qabığı altında sükunət dövrü keçirir. Qışlamasını tək-tək ağacların qabığı altında günəşə tərəf olan hissələrində keçirir. Ən çox yabanı bitkilər üzərindəki yalançı yastıcalarla, qismən də tor gənəcəyi ilə qidalanır.

## Həyat mərhələləri
4 həyat mərhələsi var: yumurta, sürfə, pup və yetkin fərd. Dişi fərd təqribi 30-60 yumurta qoya bilir.

## Yayılması

İki nöqtəli xilokorus Azərbaycanda ən çox Naxçıvan şəhəri ətrafında, Babək, Şərur, Ordubad və Şahbuz rayonlarının dağətəyi zonalarda yayılıb.

## Əhəmiyyəti
Zərərvericilərə qarşı bio-müdafiə mexanimzi kimi istifadə oluna bilər.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli, 39
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Yunis Səfərov

**Səfərov Yunis Baxşəli oğlu** () – həkim-baytar, pedaqoq, baytarlıq elmləri doktoru (1964), professor (1964).

## Həyatı
1926-cı ildə  Şərur rayonunun Xanlıqlar kəndində anadan olub. 1950-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Kənd Təsərrüfatı Akademiyası) baytarlıq fakültəsini, 1953-cü ildə isə keçmiş Ümumittifaq Eksperimental Baytarlıq İnstitutunun (Moskva) aspiranturasını bitirmişdir. 
## Elmi-təşkilati fəaliyyəti
* 1964-1971-ci illərdə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda baytarlıq fakültəsinin dekanı olub. 
* 1971-1977-ci illərdə Epizootologiya və Mikrobiologiya kafedrasının müdiri olub. 
* 1977-1994-cü illərdə Naxçıvan Dövlət Universitetində Zoologiya kafedrasının müdiri işləmişdir.  
* Elmi tədqiqatlarının əsasını heyvanlarda, xüsusilə qoyunlarda, habelə xəzdərili heyvanlarda (qunduzlar) və quşlarda yoluxucu xəstəliklərin(enterotoksemiya, bruselyoz) öyrənilməsi, onlara qarşı müalicə-profilaktika və peyvənd materiallarının (vaksinlər) hazırlanması təşkil edir.  
* Yunanıstanda keçirilən Beynəlxalq mikrobiologiya konqresinin vitse-prezidenti seçilmişdir. Elmi kadrlar hazırlanmasında xidməti var.

## Elmi əsərləri
200-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 4 monoqrafiyanın, 14 dərslik və tədris-metodiki vəsaitin müəllifidir. Bir neçə müəlliflik şəhadətnaməsi almışdır. 
## Mükafatları
“Şərəf nişanı” ordeni ilə təltif olunmuşdur.     
## İstinadlar
Alabəzək usneya

**Alabəzək usneya** () — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir– VU D2. Nadir növdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Tallomu kolşəkilli, dəstəvari-dikduran, uzunluğu 5-10 sm-ə qədər, sarı-yaşılımtıl, bozumtul –yaşıl rənglidir, dixomik yaxud simpodial şaxələnmişdir. Budaqları silindrik, qabıq təbəqəli, üst hissəsi sıx məməcik və fibrillərlə örtülüdür. Apotesilər çoxsaylıdır, diski açıq rəngli, kənarları kirpiklərlə əhatə olunmuşdur. Tallom və özək KOH təsirindən saralır. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mezofitdir, sporla çoxalır. Antimikrob xüsusiyətinə görə qədim xalq təbabətində və tibdə dərman bitkisi kimi istifadə olunur.

## Yayılması
Zaqatala rayonu (Zaqatala Dövlət Qoruğunda), Qusar rayonu (Hil kəndin cənub –qərb hissəsi), Göygöl rayonu (Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu 1700-1800m). Dağ meşədə yarpaqlı ağacların qabığında yayılmışdır. 

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini gələcəkdə yarada bilər. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən ağacların qırılması və atmosferin çirklənməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Növün arealını xəritələşdirmək. Populyasiyaları üzərində daim nəzarət təşkil etmək lazımdır.

## İstinadlar
İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti

**İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti** () — proqram təminatının inkişafı üçün hərtərəfli imkanlar təmin edən proqram təminatı. IDE adətən mənbə kodu redaktorundan, avtomatlaşdırma alətlərindən və sazlayıcıdan ibarətdir. IntelliJ IDEA, Eclipse və Lazarus kimi bəzi IDE-lər lazımi kompilyator, interpretator və ya hər ikisini ehtiva edir. Amma digərlərində (SharpDevelop, NetBeans) bunlar mövcud deyil.

IDE və daha geniş proqram təminatının inkişaf etdirilməsi mühitinin digər hissələri arasında sərhəd dəqiq müəyyən edilməmişdir; bəzən bir versiyaya nəzarət sistemi və ya qrafik istifadəçi interfeysinin (GUI) qurulmasını asanlaşdırmaq üçün müxtəlif vasitələr inteqrasiya olunur. Bir çox müasir IDE-lərdə obyekt yönümlü proqram təminatının hazırlanmasında istifadə üçün sinif brauzeri, obyekt brauzeri və sinif iyerarxiya diaqramı da mövcuddur.
## Tarixi
IDE-lər əvvəlcə konsol və ya terminal vasitəsilə inkişaf etdirilərkən mümkün olurdu. İlkin sistemlər birini dəstəkləyə bilməzdi, çünki proqramlar kompilyatora təqdim edilməzdən əvvəl perfokartlara daxil edilməklə, axım xəritələrindən istifadə etməklə hazırlanırdı.

Dartmouth BASIC IDE ilə yaradılan ilk dil idi. Onun IDE-si (Dartmut Vaxt Paylaşım Sisteminin bir hissəsi) komanda əsaslı idi və buna görə də qrafik istifadəçi interfeysinin meydana çıxmasından sonra məşhur olan menyu ilə idarə olunan qrafik IDE-lərə çox bənzəmirdi. Bununla belə, o, müasir IDE-yə uyğun tərzdə redaktə, fayl idarəetməsi, kompilyasiya, sazlama və icranı birləşdirirdi.

Maestro I Softlab Munich tərəfindən hazırlanmış, proqram təminatı üçün dünyada ilk inteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti idi. Maestro I dünya üzrə 22.000 proqramçı tərəfindən quraşdırılıb. 1989-cu ilə qədər Almaniya Federativ Respublikasında 6000 cihaz mövcud idi. Maestro 1970 və 1980-ci illərdə bu sahədə dünya lideri idi. Bu gün sonuncu Maestro I-lərdən birini Texasdakı Arlinqtondakı İnformasiya Texnologiyaları Muzeyində tapmaq olar.

Plagin konsepsiyası olan ilk IDE-lərdən biri Softbench idi. 1995-ci ildə *Computerwoche*, IDE-nin istifadəsinin tərtibatçılar tərəfindən yaxşı qarşılanmadığını, çünki bunun, onların yaradıcılığına mane olacağını bildirdi.

2023-cü ilin avqust ayına olan məlumata görə, Google Axtarışda ən çox axtarılan IDE-lər Visual Studio, Visual Studio Code və Eclipse-dir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Leş milçəkləri

**Leş milçəkləri** () - yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər.

## Quruluşu

Yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər. Bığcıqları uzundur və lələkşəkillidir. Sürfələri heyvan cəmdəklərində, ət tullantılarında, nəcisdə və s. inkişaf edir. Az bir qisim növləri məməlilərdə, bəziləri də həşərat və başqa onurğasız heyvanlarda parazitlik edir. Leş milçəklərinin insanların yaşadığı yerlərlə əlaqəli olan və epidemioloji əhəmiyyəti olan növləri də vardır. Bu milçəklər xəstəlik törədən mikrobları və parazir qurdların yumurtalarını yaymaqda mühüm rol oynayır. Calliphora və Lucilia  cinslərinin bəzi növləri isə heyvanların açıq yaralarına yumurtalarını qoymaqla heyvandarlığa böyük zərər verirlər.

## Həyat tərzi

Fəsilənin maraqlı növlərindən biri də qurbağayeyən növdür (Lucilia bufonivora). Bu növün inkişafı üçün mayalanmış dişi fərdlər qurbağa tərəfindən yeyilməlidir. Qurbağanın bağırsağında yetişmiş yumurtalardan sürfələr çıxır. Sürfələr sonra burun boşluğuna daxil olur və orada inkişaf edirlər. Tropik ölkələrdə leş milçəklərinin bəzi növlərinin torpaq döşəməyə qoyulmuş yumurtalarından çıxan sürfələri insan və heyvanların dərisinin altına keçə bilir, burada qidalanır və yaralar əmələ gətirirlər. Həşəratda, xüsusilə, çəyirtkəkimilərin yumurta kisəsində parazitlik edənlərin xarakterik nümayəndəsi Stomorhina lunata F. növüdür.

## Yayılması

Fəsiləyə 900-ə qədər növ daxildir. Növləri müxtəlif iqlim şəraitinə uyğunlaşmışdır. Bununla belə əksəriyyəti tropik zonada geniş yayılmışdır.

## Ədəbiyyat

#B.İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186
#A.Ə.Əliyev, L.M,Rzayeva Zərərvericiləri məhv edən xeyirli həşərat, Bakı 1971
#H.Ə.Əliyev, X.N.Həsənov, Ş.B.Xəlilov, Ə.R.Əliyev, Kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə, Bakı 1980

## İstinadlar
Uzun usneya

**Uzun usneya** Elmi adı - *Usnea longissima* Ach. (usnea laricina Vain.) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir– VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Tallomu kolşəkilli, uzundur, sallaqdır, uzunluğu 60 sm-ə qədər, açıq oz-yaşıl və ya sarımtıl –boz rənglidir, sadə və ya zəif budaqlanandır. Budaqları nazikdir, diametri 1&nbsp;mm-ə qədər, uzunluğu 1-3 sm-ə qədərdir, fibrilli və azsaylı soredilidir. Özəyi zəif inkişaf edib, mərkəzi silindr möhkəmdir, tallomu yarıya qədər doldurur. Yodun təsirindən rəngi göyərir. Apotesilər bizim nümunələrdə yoxdur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mezokserofitdir, işıqsevəndir, sporla və soredillərlə çoxalır. Antimikrob xüsusiyyətinə görəqədim xalq təbabətində, cərrahiyədə, ginekologiyada yaraların sağalmasında istifadə olunur.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi İLənkəran, Bobola və Alekseyevka kəndinin yaxınlığında; Astara, Armudlu kəndi yaxınlığında), Zaqatala rayonu (Zaqatala Dövlət Qoruğu, 1800–1950 m hündürlüyündə, ağaclarda).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini gələcəkdə yarada bilər.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən ağacların qırılması və atmosferin çirklənməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili vacibdir.

## İstinadlar
İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı

**İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı** (, ) — çeşidli işləri (məsələn: mətn emalını, verilənlər bazasının və elektron cədvəllərin idarə olunmasını) yerinə yetirməyə imkan verən bir neçə moduldan ibarət tətbiqi proqramların kateqoriyası. Belə proqram təminatının komplektliyi iki yolla əldə olunur: verilənlərin bir moduldan başqasına ötürülməsi imkanının olması və müxtəlif modullarda eyni tipli istifadəçi interfeysindən istifadə olunması. İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı verilənlərin ötürülməsini asanlaşdırmaqla, məsələlərin koordinasiya olunmasına və müxtəlif modullarda fərqli vasitələrlə yaradılmış verilənləri birləşdirməyə kömək edir. Bundan başqa, vahid interfeys çox zaman çox müxtəlif modullarla işləməyi sadələşdirir. Bu üstünlüklərinə baxmayaraq, inteqrasiya olunmuş proqram təminatının modulları ayrı-ayrılıqda xüsusi tətbiqi proqramlar kimi geniş imkanlara malik olmur.

## İstinadlar
Kadr

***Kadr***
* Kadr, kinotexnikada çəkiliş zamanı kinoplyonkanın və ya foto təbəqəsi üzərində alınan təsvir;
* Televiziyada tam açılış tsikli müddətində elektron-şüa borusunun ekranındakı birdəfəlik bütöv təsvir;
* İnformatikada displey ekranının tərkibi;
* Kinolentin ayrı-ayrı şəkli, sahəsi;
* Müəyyən sahədə çalışan işçilərin ən əsas və ən hazırlıqlı heyəti; 6)hərbidə qoşun hissələrinin daimi heyəti.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Kinokadr nedir?
Ciyərəoxşar lobariya

**Ciyərəoxşar lobariya** () —

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Tallomu iri, yarpaq formalıdır, bəzən diametri 30 sm-ə çatır, dilimli-lövhəciklidir, substrata homfla yapışır. Tallomun üst səthi boz –ayşıl, yaşıl-zeytuni yaxud qəhvəyidir, az-çox xüsusən də uclarda parıltılıdır, nahamar torlu, batıq çökəkciklidir. Tallomun üst səthində qonur-ağ yaxud boz soralilər, çubuqşəkilli soredil zizdiyalar səpələnmişdir. Alt səthi açıq, sarımtıl–qəhvəyi, bəzən qaramtıl rəngli, sıx ridzinlərlə örtülüdür. Apotesilərə çox rast gəlinmir, lövhəciklərin qırağında yerləşirlər, diametri 2–5&nbsp;mm, oturaqdır, kasaşəkillidirlər, diski qırmızı-qəhvəyi rənglidir, əvvəl batıq, sonra yastılaşır. Tallomun rəngi KOH-ın təsirində dəyişmir. Özəyi KOH əvvəl saralır, sonra isə qızarır. Meşədə ağaclarda və mamırlı daşların üzərində bitir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Yarpaq formalı talloma malikdir. Vegetativ çoxalması tallom hissələri, qyeri-cinsi çoxalması-piknokonidlər, cinsi çoxalması-sporlarladır. Şibyə və mamırlarla sinuziya əmələ gətirir. Xalq təbabətində və tibdə ağ ciyər vərəmində, digər ağ ciyər xəstəliyində və yaraların müalicəsində istifadə olunur. Atropa belladonna, Cephaelis ipecacuanha, Lobelia inflate, Hyoscyamus niger və Bryonia cretica ilə birlikdə ciyərəoxşar lobaria Bronchalis –Heel preparatının tərkibinə daxil olaraq, nəfəs yollarının xroniki iltihabı və broxların və traxeyaların deqenerativ dəyişməsində istifadə olunur.

## Yayılması
Zaqatala rayonu (Zaqatala Dövlət Qoruğu ətrafında), Quba rayonu (Qəçrəş kəndi), Qəbələ rayonu (Qəmərvan kəndi); Lənkəran ovalığı və dağlıq hissəsi (Lənkəran, Qirdan, Girdani, Təngivan, Biləsər kəndləri, Hirkan qoruğu); Astara (Lovain, Osnakəran kəndi ətrafında, istisunun ətrafı, 60 m); Lerik (Nücü kəndi ətrafı, meşədə, 500 m); Yardımlı (Alar kəndi, dağ meşədə, 1600 m).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini gələcəkdə yarada bilər.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən ağacların qırılması və atmosferin çirklənməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün yayılma yerlərində populyasiyaları üzərində daimi nəzarət təşkil etmək, antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə ağacların qırılmasının qarşısını almaq lazımdır.

## İstinadlar
Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanası

**Naxçıvan Respublika Kitabxanası, M. S. Ordubadi adına** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının ən böyük kitabxanası, elmi-metodik mərkəz.

## Haqqında
Ötən əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində olduğu kimi, Naxçıvanda da ilk ictimai-kütləvi kitabxana və qiraətxanalar fəaliyyətə başlamış, 1922-ci ildə Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı tərəfindən Naxçıvan Şəhər Kitabxanası təsis edilmiş, 1930-cu ildə həmin kitabxananın bazasında Naxçıvan Muxtar Respublika Kİtabxanası yaradılmışdır. Kitaba olan marağı artırmaq məqsədilə 1933-cü ildə respublika kitabxanasının yanında qiraət salonu təşkil olunmuş, kitabxananın təşkil etdiyi səyyari kitabxana Naxçıvan şəhəri ilə yanaşı ətraf kəndləri də əhatə etmişdir. 1947-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanasına Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi roman janrının banisi, böyük ədib Məmməd Səid Ordubadinin adı verilmişdir.

“Məmməd Səid Ordubadi adına Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanasının 90 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri 19 aprel 2012-ci il tarixində Sərəncam imzalamışdır. Həmin Sərəncamla Elektron Kitabxana yaradılmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Milli Kitabxanası 
* AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana
* C.Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanası
* Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin kitabxanası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* M.S.Ordubadi adına Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanası
Terminlər lüğəti

**Terminlər lüğəti** və ya **qlossari** — hər hansı elmdə və ya fəaliyyət sahəsində istifadə olunan terminlərin izahlı lüğəti.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Qonorar

**Qonorar** ( – mükafatlandırmaq, təltif olunmaq) — 1) yazıçılar, rəssamlar, alimlərin və s. əməyinə görə müqavilə əsasında aldığı pul – mükafat; 2) vəkillərə və başqalarına müqavilə üzrə verilən zəhmət haqqı. Məsələn, müəllif qonorarı.

**Qonorar** - yazıçılar, rəssamlar, dizaynerlər, proqramçılar, rəssamlar, filosoflar, modellər, hüquqşünaslar və s. adamlara iş üçün ödənilmiş pul mükafat.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Kolin O’Donoqu

**Kolin Artur O’Donoqu** () — İrlandiyalı aktyor və musiqiçi. *[[Biri var idi, biri yox idi (teleserial, 2011)|Biri Var İdi, Biri Yox İdi]]* serialında oynadığı Kapitan Kilian ”Huk” Cons rolu ilə tanınır. Bundan başqa 2011-ci il istehsalı olan *Ayin* filmində kahin Maykl Kovak rolunu ifa etmişdi. 
## Həyatı və təhsili
Kolin Con və Meri O'Donoqunun oğludur və o İrlandiyanın Droqeda şəhərində Roma-Katolik kilsəsi ailəsində böyüyüb. O yerli məktəblərdə təhsil aldıqdan sonra Dublinə getdi və burada *The Gaiety School of Acting*  kollecinə daxil oldu. 16 yaşı olarkən fransız dilini öyrənmək üçün Parisə getdi.

## Kariyerası
Kolinin ilk karyera illəri İrlandiya və İngiltərədə teatrda və televiziya seriallarında rol almaqla başladı. 2003-cü ildə *Krismas Üçün Ev* filmində oynadığı Norman roluna görə *Ən yaxşı yeni istedad* nomonasiyası üzrə İrland *Film və Televiziya Mükafatı*-na layiq görüldü.

2009-cu ildə *Tudorlar* adlı tarixi serialın 3-cü mövsümündə "Bavariadan olan Duk Filip" adlı seriasında rol ifa etdi. Hollivuddakı ilk film debütünü Antoni Horpinks ilə *Ayin* (2011) filmi ilə etdi. O kastinq üçün özünün kastinq videosunu Droqedada dostunun studiyasinda hazırladı və ABŞ-yə göndərdi. 2003-cü ildə fəaliyyətə başlamış "The Enemies (Düşmənlər)" adlı musiqi qrupunun üzvüdür və qrup üçün mahnı oxuyur və gitara çalır.

2012-ci ildə ABC-nin hit serialı olan *[[Biri var idi, biri yox idi (teleserial, 2011)|Biri Var İdi, Biri Yox İdi]]* serialının ikinci mövsümünə Kapitan Huk roluna seçildi. 
2014-cü ildə o *Qum Fırtınası* filmində əsas rol olan musiqiçi Brennan roluna çəkildi. Filmin çəkilişləri Tennessi ştatının Neşvill şəhərində baş tutdu.

Kristina Perri Kolinin *Biri Var İdi, Biri Yox İdi* serialındakı yaratdığı Kapitan Huk obrazı üçün "The Words (Sözlər)" adlı mahnı yazmışdır.
### The Enemies
Kolin 5 nəfərdən ibarət olan The Enemies (Düşmənlər) adlı İrland musiqi bandının üzvü olmuşdur. Bu band o və yaxın dostu Ronan Makqullian tərəfindən 2003-cü ildə yaradılmışdır. Band özlərinin ilk albomunu 7 mart 2011-ci ildə satışa çıxartdılar. Kolin albom üçün mahnı ifa etmiş və gitara çalmışdır.

Band Koka-Kolanın "5BY20" layihəsi üçün mahnı hazırlamışdır. Onların debut albomları olan *Sounds Big on the Radio* 2013-cü ilin mart ayı üçün nəzərdə tutulsada sonradan 2014-cü ilə dəyişdirildi. 2013-cü ilin may ayında Kolin *Biri Var İdi, Biri Yox İdi* serialının çəkilişlərinə görə qrupu tərk etdiyini bildirdi.

## Şəxsi həyatı
Kolin 2009-cu ildə məktəb müəlliməsi olan Helena ilə *Tudorlar* serialındakı ifasından sonra evləndi. Çütlük 18 yaşlarından sevgili idilər və bir oğlan və bir qızları var.
## Filmoqrofiyası

## Teatr

## Mükafat və nominasiyalar

## Xarici keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
Nəbi Tamayev

**Nəbi Koroğlu oğlu Tamayev** () — çoban, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Nəbi Tamayev 1887-ci ildə İrəvan quberniyasının Naxçıvan qəzasının (indiki Babək rayonu) Sust kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə "26 Bakı komissarı" kolxozunda başlamış, bu kolxozda çoban işləmişdir. 1947-ci ildə qoyunçuluq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 17 avqust 1948-ci il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. Nəbi Tamayev 2 iyun 1957-ci ildə Babək rayonunda vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Konqres

***Konqres*** – [lat. congressus – görüşmə, görüş, yığıncaq, toplaşma]
* Beynəlxalq – genişmiqyaslı yığıncaq, qurultay;
* ABŞ-də və bəzi burjua ölkələrində parlamentin adı;
* Dövlət, ərazi, təşkilat rəhbərlərinin, yaxud nümayəndələrinin görüşü, həmçinin beynəlxalq konfrans növü.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Konqrens haqqında
Adi mantispa

**Adi mantispa** () — Baş hissəsi hipoqnatik tipdədir.

## Quruluşu
Baş hissəsi hipoqnatik tipdədir. Pəncələri 5 buğumludur. Qanadlar çılpaq, torşəkillidir və iki cütdür. Əksər halda ön qanadlar dal qanadlara nisbətən enli olur. Mantispilər fəsiləsinin nümayəndələri özünəməxsus quruluşlu olub, ön döş uzundur və dəvədəlləyilərdə olduğu kimi tutucu ayağa malikdir. Xarakterik nümayəndəsi adi mantispadır (Mantispa styriaca Poda).

## İnkişafı
Bu növün inkişafı hipermetamarfozla başa çatır. Yumurtadan çıxan hərəkətli kompodaşəkilli sürfə hörümçəklərin yumurtası olan baramaya keçir. Burada o, yumurta və kiçik hörümçəklə qidalanır və hərəkətsiz qurdvari sürfəyə çevrilir.

## Ədəbiyyat
# B. İ. Ağayev Ümumi Entomologiya, Bakı 2004, səh 186
# A. Ə. Əliyev, L. M, Rzayeva Zərərvericiləri məhv edən xeyirli həşərat, Bakı 1971
# H. Ə. Əliyev, X. N. Həsənov, Ş. B. Xəlilov, Ə. R. Əliyev, Kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə, Bakı 1980

## İstinadlar
Katib

**Katib** – müəllif və ya başqa adamların xahişi ilə əsərləri gözəl xətlə yazan, yaxud hökmdarların, varlı ziyalıların sifarişi ilə əsərlərin üzünü köçürən şəxsdir. Şərqdə onlara – *xoşnəvis*, müstənsix, Qərbdə– *kalliqraf*, deyirdilər. Kitab çapı ixtira olunana qədər ədəbi əsərlərin qorunub yaşamasında və yayılmasında katiblərin mühüm xidməti olmuşdur. Katiblərin bir çoxu kitab üçün yazı ləvazimatı (qələm, mürəkkəb, rəng və s.) hazırlamış və əlyazma kitabına cild də çəkmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sust

**Sust**:
* Sust — Niderlandda şəhər
* Sust — Pakistanda şəhər
* Sust — Əfqanıstanda qışlaq
* Sust yaşayış yeri — Naxçıvan MR-da yaşayış yeri
* Sust — Naxçıvan MR-da kənd.
Konsultasiya

***Konsultasiya*** – [lat. consultation, consultare – iclas keçirmək, məsləhət almaq] 
*1)bir məsələyə dair mütəxəssisin məsləhəti; 
*2)məsləhətxana; 
*3)hər hansı məsələ ətrafında mütəxəssislərin müşavirəsi, həmçinin müəllimin şagirdlərə fənnin mənimsənilməsində göstərdiyi əlavə kömək; 
*4)əhaliyə hər hansı bir məsələ üzrə mütəxəssis məsləhətinin verilməsi yolu ilə kömək göstərən təşkilatların adı.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.legalmatch.com/law-library/article/legal-consultation.html
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyası

**Naxçıvan Muxtar Respublikası Konstitusiyası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının əsas qanunu.

## Haqqında
1998-ci il aprelin 28-də birinci çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin 5-ci sessiyasında qəbul edilmiş, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 30 iyun və 29 dekabr 1998-ci il tarixli iclaslarında təsdiq edilmiş, 1999-cu il yanvarın 8-dən qüvvəyə minmişdir. Konstitusiya preambuladan, 6 fəsildən (50 maddə) və 4 keçid müddəasından ibarətdir. Konstitusiyanın 1-ci maddəsinə görə, Naxçıvan muxtar dövləti Azərbaycan Respublikası tərkibində demokratik, hüquqi, dünyəvi muxtar respublikadır və Naxçıvan Muxtar Respublikasının muxtariyyət statusu Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası və 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri ilə müəyyən edilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Konstitusiyası ilə onun səlahiyyətlərinə aid edilən məsələlərin həllində müstəqildir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil edlir; qanunvericilik hakimiyyətini Ali Məclis, icra hakimiyyətini Nazirlər Kabineti, məhkəmə hakimiyyətini muxtar respublikanın məhkəmələri həyata keçirir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasında Ali vəzifəli şəxs institutu təsis edilmişdir. Ali vəzifəli şəxs – Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri həm qanunvericilik, həm də icra hakimiyyətini səlahiyyətlərinə malikdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Konstitusiyası muxtar respublikanın normativ-hüquqi aktları arasında ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ KONSTİTUSİYASI
Samoyloviç adası

**Samoyloviç** — Şimal Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı Taymır rayonu ərazisinə daxildir.

Kara dənizinin qərbində, arxipelaqın qərb hissəsində yerləşir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə istiqamətlənir. Uzunluğu 15&nbsp;km, eni isə 1&nbsp;km keçmir. Cənub-qərbi sıldırımlıdır. Əks tərəfi alçaq və qumludur. Cənub-qərbində isə Plavnikovye adası yerləşir. 
## Açılışı və adı
Ada 1930-cu ildə «Georgi Sedov» buzqıranında kəşf edilmişdir. Ada ekspedisiya üzvü və Arktika araşdırmaçısı Rudolf Lazareviç Samoyloviçin şərəfinə adlandırılmışdır. 1938-ci ildə onun kəşf edilməsindən sonra adanın adı «Dlinnıy» olaraq dəyişdirilir. 1965-cu ildə isə adı əvvəlki adı bərpa edilmişdir..
## İstinadlar

## Xəritə
*Xəritə
Raziyyə Rüstəmova

**Raziyyə Əli qızı Rüstəmov**— ( 14 iyul 1936-cı il, Noraşen rayonu) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966), əmək qabaqcılı.

## Həyatı
* 1936-cı il iyul ayının 14-də, keçmiş Noraşen rayonunun (Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının hazırkı Şərur rayonu) Qarahəsənli kəndində anadan olmuşdur.
* Əmək fəaliyyətinə 1955-ci ildə İlyiçevski rayonunun "SSRİ-nin 50 illiyi" (daha əvvəl "Şura" kolxozu) adlı kolxozunda sıravi kolxozçu kimi başlamışdır.
* Daha sonra manqa başçısı olmuşdur.
* 1972-ci ildən həmin kolxozda üzümçü kimi işləmişdir.
* 1965-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur.
* Hazırda pensiyaçıdır.
* 2018 -ci ildə vəfat etmişdir.

## Mükafatlar
* 1966-cı il aprel ayının 30-da SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Rüstəmova Raziyyə Əli qızı xam pambıq istehsalının genişləndirilməsində əldə edilən nailiyyətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhərəmanı adına layiq görülmüşdür.
* O, eyni zamanda "Lenin ordeni", "Çəkic və Oraq" qızıl medalı ilə mükafatlandırılmışdır.
* 2002-ci il oktyabrın 2-də Azərbaycan Respublikasının prezidentiin sərəncamı ilə Azərbaycanın elm və təhsil, mədəniyyət və icəsənət, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi sahələrindəki böyük xidmətlərinə görə Rüstəmova Raziyyə Əli qızı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür. 

## İstinadlar
Leet

**Leetspeak** — "*elit danışıq*". İngilis dilinin İnternetdə geniş yayılmış istifadə üslubu. Bu üslubda latın hərfləri bənzər rəqəmlər və simvollarla əvəzlənir, sürətli yazı zamanı xarakterik səhvlər, haker və geymerlərin jarqonu yamsılanır, sözlərə z0r şəkilçisi əlavə olunur. Əsasən yazılı şəkildə istifadə olunur, bəzi sözlərin (məsələn, pwn) müəyyən tələffüzü yoxdur.

## Nümunələr
* 31337 () — elit
* hax0r () — haker
* yus () — xüsusi texnologiyadan istifadə etməklə bir şəxslə razılaşma
* n00b () — təcrübəsiz istifadəçi
* l4m3r () — lamer
* bl () — uğursuzluq
* gl () — uğurlar
* gg () — yaxşı oyun
* stfu () — təhqir olaraq "səsini kəs"
* bb () — sağ ol
* wp () — yaxşı oynanılmış
* ty () — təşəkkür
* tx () — təşəkkür
* cu, cy () — görüşərik
* n1 () — əla, gözəl iş
* idk () — bilmirəm
* idc () — Mənimçün fərqi yoxdur
* w8 () — gözləmə
* p1r8 () — pirat
* 7R4C3 () — iz
* KKTHXBYE () — yaxşı, təşəkkür və hələlik
* bm () — pis davranışlar
* n/c () — şərhsiz
* w/e () — fərqi yoxdur
* ez () — asan
* m8 () — yoldaş

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Naxçıvan su qovşağı

**Naxçıvan su qovşağı** — Azərbaycanın Babək rayonunda (Naxçıvan), Naxçıvançay üstündə bənd tipli hidrotexniki qurğu. Vayxır kəndi yaxınlığındadır. 1973-cü ildə istifadəyə verilmişdir. Sukeçirmə qabiliyyəti 274 m<sup>3</sup>/san-dir. Naxçıvan su qovşağından magistral kanallar çəkilmişdir. Kanallardan Uzunoba və Sirab su anbarlarına da su verilir. Naxçıvan su qovşağından 30 min hektardan çox sahənin suvarılmasında istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Uzunoba su anbarı
* Sirab su anbarı
Vüqar Kərəmov

**Vüqar Kərəmov** (20 fevral 1992, Xaçmaz rayonu) — "Vugi" ləqəbli Azərbaycanlı peşəkar MMA döyüşçüsü, Uşu sandaçı, 4 qat dünya çempionu, 3 qat Avropa çempionu, 8 qat respublika çempionu, Dünya Kubokunun sahibi, idman ustası, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalçısı.

## Həyatı
**Vüqar Qərib oğlu Kərəmov** 20 fevral 1992-ci ildə Xaçmaz rayonunda anadan olmuşdur. İdmana 9 yaşında Moskva şəhərində başlamışdır , 2007-ci ildə Azərbaycana qayıtmış və burada davam etmişdir. 2010-2014 -cü illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və Idman Akademiyasında ali təhsil almışdır.

## İdman karyerası
Rusiyada yaşadığı illərdə Andrey Bolshakov'un rəhbərliyi altında məşqlərini davam etdirmişdir. Amerikada yaşadığı müddətdə Urijah Faber'in rəhbərliyi ilə Teamalphamale idman salonunda məşqlərini keçmişdir . Pankration və MMA üzrə Azərbaycan çempionudur. 2009-cu ildə Omsk şəhərində (Rusiya) keçirilən dünya çempionatında (57 kq), 2011-ci ildə Odessada (Ukrayna) keçirilən Avropa çempionatında (65 kq), 2012-ci ildə Krakovda (Polşa) keçirilən dünya çempionatında (66 kq) qalib gəlmişdir. ilk professional çıxışını 6 aprel 2012-ci ildə Rusiya'nın Nizhny Novgorod şəhərində keçirilən CIS Cup 2012 də etmişdir,  ancaq Oleg Borisova məğlub olmuşdur. 2013-cü ildə Peterburqda (Rusiya) keçirilən Dünya Oyunlarında (66 kq) birinci yerə layiq görülmüşdür. 2014-cü ildə Budapeştdə (Rumıniya) keçirilən Avropa çempionatında (71 kq) qalib gəlmişdir. 2015-ci ildə Xarkovda (Ukrayna) keçirilən Dünya Kubokunu (77 kq) qazanmışdır.

Vüqar Kərəmov 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. 70 kiloqram çəki dərəcəsində qüvvəsini sınayan Vüqar Kərəmov, 1/8 final mərhələsində Əfqanıstan idmançısı Əhməd Baxşi üzərində 2:0 hesablı, 1/4 final mərhələsində Türkmənistan idmançısı Salahəddin Bayramov üzərində 2:0 hesablı, 1/2 final mərhələsində isə İndoneziya idmançısı Puja Riyaya üzərində 2:0 hesablı qələbə qazandı və yarışların həlledici, final görüşünə vəsiqə qazandı. Final görüşündə isə o, İran idmançısı Səid Fazeliyə 0:2 hesabı ilə məğlub oldu və və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

2019-cu il 25 sentyabrda Vüqar Bellator 234-ün ilkin məlumatları altında çıxış etmək üçün Bellator ilə 1-ci döyüş müqaviləsi bağladığını elan etdi.  Bu, Vüqarın ilk turun yalnız 3 dəqiqəsində Gustavo Wurlitzer-i yıxaraq ən böyük uğuru oldu.  Rizin Mübarizə Federasiyasının Azərbaycanda böyük maraqları var idi, çünki hər iki tərəfin razılığa gəlməsi çox çəkmədi.  22 yanvar 2020-ci ildə Vüqar sosial mediada Rizinlə razılaşdığını, lakin rəqibinin kim olacağını açıqlamadığını bildirdi.  Bir aydan az müddət sonra Rizin Vüqar Karamovun rəqibi Kyle Aguon olacağını açıqladı.  Vüqar Kyle məğlub edərək Azərbaycanın MMA rekordunu qırmışdır (15-3) .  

Peşəkar karyerasına 20 yaşında yüngül çəki ilə başlamışdır. Hal-hazırda isə yarı-yüngül çəkidə vuruşur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vüqar Kərəmov Yaponiyada zədələnsə də, qələbə qazandı
* Vüqar Kərəmovdan möhtəşəm qələbə
Povorotnı adası

**Povorotnı adası** —  Şimal Torpağı adaları qrupuna daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Yerləşməsi
Kara dənizində, Komsomoles adası ilə Pioner adası arasında yerləşir. Komsomoles adasında yerləşən Otkrıtı burnundan 8,3&nbsp;km, Pioner adasında yerləşən Xolmistı burnundan isə 5,5&nbsp;km aralıda qərarlaşır. Adadan 5&nbsp;km qərbdə Yunıy boğazı yerləşir. Şimalında Kovalevski körfəzi yerləşir.  
## Təsviri
Şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır. Uzunluğu 1,5&nbsp;km, eni 350 m təşkil edir. Maksimal hündürlük 21 metrdir. Qərb sahilləri 5 m hündürlüyə sahibdir. Çay və gölə sahib deyildir. Buzdan tam azaddır.

## Xəritə
*Xəritə
Poteryannıy adası

**Poteryannıy adası** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Yerləşməsi
Şimal Torpağı arxipelaqının mərkəzində, Kara dənizi ərazisində, Qırmızı Ordu boğazı ilə Yunıy boğazının birləşdiyi əraziyə yaxın bölgədə, Oktyabr İnqilabı adasının arasında yerləşən Otkrıtıy və Sovetski burunları arasında yerləşir. Poteryannıy adasından 9&nbsp;km qərbdə Pioner adası, 6,5&nbsp;km şimalda İzvestnyakovıy adaları qərarlaşır.

## Təsviri
Adanın uzunluğu 1,2&nbsp;km, eni 1&nbsp;km təşkil edir. Sahilləri düzdür. Gözlə sçiləcək yüksəklik yoxdur. Maksimal hündürlük 7 metrdir. Şelf ərazisində dərinlik 10 metrdir. 
## Xəritə
*Xəritə
Səlim Nəsirli

**Nəsirli Səlim Əbülfət oğlu** () — Azərbaycan xanəndəsi və şairi. Bəstəkar, tarzən.  "Abşeron ədəbi məclisi"nin yaradıcısı və təşkilatçısı.

## Həyatı
Nəsirli Səlim Əbülfət oğlu 1983-ci ildə Laçın rayonunun Hoçaz kəndində anadan olub.  
1995-ci ildə Xırdalan şəhər musiqi məktəbinə xanəndə sinifinə daxil olub. 
2000-ci ildə orta məktəbi və musiqi məktəbini bitirərək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "solo oxuma, muğam" ixtisasına qəbul olmuşdur. 

## Fəaliyyəti
2004-cü ildə Binəqədi rayonu Rəsulzadə qəsəbəsində yerləşən 11 saylı uşaq musiqi məktəbinə müəllim təyin olunmuşdur.

2006-ci ildə Dərbənd dram teatrının dəvəti ilə Dərbənd şəhərində Dərbənd Azərbaycan dram teatrında bəstəkar işləmişdir. Burada bir neçə tamaşanın bəstəkarı olmuşdur. 

2007-ci ildə ali təhsilini bitirərək Bakı şəhər Nəsimi rayonu Şövkət Ələkbərova adına uşaq musiqi məktəbində xanəndə müəllimi işləməyə başlamışdır. Hal-hazırda həmin məktəbdə, həmçinin Xırdalan musiqi məktəbində işləyir.

Qəzəl, təsnif və mahnıların müəllifidir. Qəzəlləri və təsnifləri xanəndələr tərəfindən ifa edilməkdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Səlim Nəsirli - Cahargah təsnifi
* Lahıcda ifa
* Səlim Nəsirli - Gözlərəm səni musiqisi
* Selim Nesirli - Shur Tesnifi.
* Selim Nesirli
* Söz İçinde Söz - Selim Nesirli - Hacı Reşat
*  Elnare Abdullayeva  mugam Naneli qezel Selim Nesirl
* Bayatı siraz mugami qezel Selim Nesirli
Arnqold adası

**Arnqold adası** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.

## Yerləşməsi
Arxipelaqın mərkəzi hissəsində, Oktyabr İnqilabı adasından 2,7 km məsafədə yerləşir. Arnold adasından şimalda elə də böyük olmayan Pirojok adası adası yerləşir.

## Təsviri
Oktyabr İnqilabı adası boyunca cənubda şimala 5,6 km məsafədə uzanır. Adanın eni 3,35 km təşkil edir. Adanın şimalında elə də böyük olmayan körfəz vardır. Adada üç yüksəklik vardır. Onlardan ən hündürü adanın şimal-şərqində yerləşən 43 metr yüksəkliyi olan zirvədir. Burada geodeziya məntəqəsi yerləşir. Cənubunda yüksəklik yüksəklik 35 metrə çatır. Şimal və şərq sahilləri qumluqdur. Sahil sularınfa dərinlik 10 metr, yarım km məsafədə isə 100 metrə çatır. Oktyabr İnqilabı adası ilə Arnold adasını ayıran boğazın maksimal dərinliyi 74 metrdir.

## Tarixi
Ada 1913-cü ildə Boris Andreeviç Vilkiskinin rəhbərlik etdiyi ekspedisiya zamanı kəşf edilmişdir. Ancaq ada ilk əvvəllər Oktyabr İnqilabı adasına aid yarımada olaraq zənn edilmişdir. Ada ekspedisiyanın həkimi və Şimal Torpağı adasında L. M. Stradomski ilə birlikdə bioloji növləri toplayan E. Q. Arnqoldun şərəfinə adlandırılmışdır. 1930-cu ildə Nikolay Nikolayeviç Urvansev yarımadanın əslikdə ada olmasını müəyyən edir. Ancaq coğrafi obyektin adı dəyişdirilmir.

## İstinadlar

## Xəritə
* Xəritə