Erməni Qriqoryan Kilsəsinin Qarabağ yeparxiyası

**Erməni Qriqorian Kilsəsinin Qarabağ yeparxiyası** () — Erməni Qriqorian Kilsəsinin Dağlıq Qarabağ ərazisində yurisdiksiyası olan kilsə hissəsi. Mərkəzi Şuşa şəhərində Qazançetsots 72 ünvanında yerləşən Qazançetsots kafedralıdır. Yeparxiyanın başçısı, arxiyepiskop Pargev Martirosyandır.

## Tarixi

Yeparxiya, Erməni Qriqorian Kilsəsinin rəhbəri II Vazgen tərəfindən Pargev Martirosyanın 1989-cu ildə Dağlıq Qarabağ bölgəsinə arxiyepiskop təyin edilməsindən sonra yaradılmışdır. Bu tarixə qədər Qarabağda yerləşən kilsələr Alban Həvari Kilsəsi və Erməni Qriqorian Kilsəsinin keşişləri tərəfindən idarə olunurdu. 1830-cu illərdə erməni kilsəsi, fəaliyyətsiz qalmış alban kilsələrinə sahib çıxmaqdan ötrü, Rus sinoduna müraciət edir və edilmiş müraciət əsasında İmperator I Nikolay tərəfindən 1836-cı ilin 10 aprel tarixində bölgədə yerləşən bütün dini obyektlərin Erməni Qriqorian Kilsəsinin tabeçiliyinə verilməsi barədə qərar qəbul edilir. Ağdərə rayonunun Vəngli kəndində, Xaçınçayın sol sahilində yerləşən XIII əsrə aid alban kilsəsi Gəncəsər monastırı müvafiq fərman verilənə qədər Alban Həvari Kilsəsinin mərkəzi olmuşdur.

Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən bütün kilsələr 1930-cu ildə SSRİ hökumət rəhbərlərinin göstərişi ilə qapadılmış və bəzilərindən yem anbarı kimi istifadə olunmuşdur. Kilsələrin təkrar fəaliyyəti Mixail Qorbaçovun rəhbərliyi dövründə mümkün olmuşdur. Artıq bu dövrdə kilsələr özünün ilkin alban mənşəyini itirərək, tamamilə erməniləşmişdir. 1989-cu ildə bölgədə erməni yeparxiyasının yaradılması və Qarabağda yaşayan ermənilərin artan millətçilik tələbləri fonunda kilsələrin erməniləşdirilməsinə və aktiv olmayan kilsələrin belə işlək vəziyyətə gətirilməsi siyasəti aparılmış, bu məqsəd üçün diasporada yaşayan ermənilərin maddi imkanlarından istifadə olunmuşdur.

Erməni Qriqorian Kilsənin Qarabağ yeparxiyasının mərkəzi ofisi Şuşa şəhərində, Qazançetsosts 72 ünvanında yerləşir. Burada yerləşən Qazançetsots kafedralı yeparxiyanın mərkəzi sayılır və arxiyepiskop Pargev Martirosyanın iqamətgahıda bu kafedraldadır.

2006-cı ildən etibarən Xankəndi şəhərində *Müqəddəs Ana kafedralının* tikinti işlərinə başlanılıb və kilsənin tikintisi üçün 2 milyon ABŞ dolları vəsaitin ayrıldığı bildirilir. Maliyyə çatışmazlığı səbəbindən kilsənin tikintisi yarımçıq vəziyyətdədir. *Müqəddəs Ana kafedralı* tamamlandıqdan sonra Erməni Qriqorian Kilsəsinin Qarabağ yeparxiyasının mərkəzi Şuşa şəhərindən buraya köçürürləcək.

## Aktiv kilsələr
Aşağıdakı siyahıda *Erməni Qriqorian Kilsənin Qarabağ yeparxiyasının* nəzarəti altında fəaliyyət göstərən kilsələr, monastrlar və şapellərin siyahısı, onların yerləşdiyi yer və təqdis ili göstərilmişdir:

### Kilsələr

* Beşikdağ kilsəsi, (Ağdərə yaxınlığında, VII əsr.)
* Müqəddəs Diriliş Kilsəsi, (Hadrut, 1621)
* Yaşıl kilsə, (Şuşa, 1818)
* Müqəddəs Vəftizçi Yuhənna Kilsəsi (Ağdərə, 1881)
* Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi, (Şuşa, 1888)
* Müqəddəs Merac Kilsəsi, (Laçın, 1998)
* Müqəddəs Şəhidlər Kilsəsi, (Zabux, 2002)
* Müqəddəs Məryəm Ana Kilsəsi, (Əsgəran, 2002)
* Müqəddəs Sarkis Kilsəsi, (Qızılqaya, 2005)
* Müqəddəs Sarkis Kilsəsi, (Zamanpəyəsi, 2006)
* Müqəddəs Yaqub Kilsəsi, (Xankəndi, 2007)
* Müqəddəs Anton Kilsəsi (Zəylik, 2009)
* Müqəddəs Georgi Kilsəsi, (Böyük Qaladərəsi, 2011)
* Müqəddəs Məryəm Ana Kilsəsi, (Qozlu, 2012)
* Müqəddəs Georgi Kilsəsi, (Aşağı Oratağ, 2012)
* Müqəddəs Vəftizçi Yuhənna kilsəsi, (Daş Veysəlli, 2013)


Şəkil:Տիգրանակերտ25.JPG|Beşikdaş kilsəsi, Ağdərə yaxınlığında.
Şəkil:Hadrout011.JPG|Müqəddəs Diriliş Kilsəsi, Hadrut 
Şəkil:Shushi-kanach-jam.jpeg|Kanaç Zam, Şuşa
Şəkil:Martakert055.JPG|Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi, Ağdərə
Şəkil:Ghazanchetsots Cathedral from Shushi Hotel 2014.3.jpg|Müqəddəs Xilaskar Məsih kilsəsi, Şuşa

Şəkil:Askeran037.JPG|Müqəddəs Tanrı anası Kilsəsi, Əsgəran
Şəkil:Martuni003.jpg|Müqəddəs Nerses Kilsəsi, Ağdərə
Şəkil:Новая церковь, Степанакерт - panoramio (1).jpg|Müqəddəs Ceyms Kilsəsi, Xankəndi


### Monastrlar
* Amaras monastırı, (Sos, IV əsr)
* Ağoğlan monastırı, (Ağoğlançayın sahilində, Azərbaycan-Ermənistan sərhəd xətti yaxınlığı), VI əsr
* Gəncəsər monastırı, (Vəngli, X–XIII əsr)

Şəkil:Amaras 18.JPG|Amaras monastırı, Sos kəndi
Şəkil:...Ծիծեռնավանք.jpg|Ağoğlan monastırı, Ağoğlançayın sahili
Şəkil:Gandzasar Monastery3.jpg|Gəncəsər monastırı, Vəngli kəndi


## Qeyri-aktiv və xarabalıqları qalmış kilsə və monastırlar
Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən, qeyri-aktiv və yaxud xarabalıqları qalmış kilsə və monastrıların natamam siyahısı;
* Katarovank monastırı, (Hadrut, IV əsr)
* Müqəddəs Yelisey monastırı, (Ağdam, V əsr)
* Xudavəng monastır kompleksi, (Kəlbəcərdən şərqdə, Bağlıpəyə kəndindən aşağı, Kəlbəcər rayonunun 29 kilometrliyində, IX–XIII əsrlər.)
* Ktişvəng monastırı, (Tuğ kəndi, 1248)
* Zar monastırı, (Zar, 1301)
* Üç körpə monastırı, (Ağdərə, 1691)

Şəkil:Dizapaytt.jpg|Katarovank monastırı, Hadrut
Şəkil:Yeghishe Arakyal Monastery - Եղիշե առաքյալի վանք.JPG|Müqəddəs Yelisey monastırı, Ağdam yaxınlığı
Şəkil:Дадиванк.jpg|Xudavəng monastır kompleksi, Kəlbəcər
Şəkil:Gtichavank.jpg|Ktişvəng monastırı, Tuğ kəndi
Şəkil:Yerits Mankants 7.jpg|Üç körpə monastırı, Ağdərə yaxınlığı


## İstinadlar