Gecikmiş həzz

**Gecikmiş həzz**, **həzzin gecikdirilməsi**, **təxirə salınmış məmnuniyyət** və ya **gecikdirilmiş mükafat** () — insanın dərhal əldə edə biləcəyi kiçik bir mükafatdan imtina edərək, gələcəkdə daha böyük və ya daha əhəmiyyətli bir həzz almağı üstün tutduğu xüsusi seçim növünü ifadə edən psixoloji fenomen. Bu anlayış iradi özünütənzimləmə ilə sıx əlaqədardır.

Həzzin gecikdirilməsi bacarığının yüksək olması akademik nailiyyətlər, iqtisadi vəziyyət və sağlamlıq səviyyəsi də daxil olmaqla müxtəlif növ nailiyyətlərlə korrelyasiya təşkil edir. Həzzin gecikdirilməsi termini amerikalı psixoloq Volter Mişel və həmkarları tərəfindən aparılan bir sıra eksperimentlərdə geniş şəkildə öyrənilmişdir.

## Əhəmiyyəti

Bu fenomen insanın impulsiv davranışlarını idarə etməsinə və uzunmüddətli hədəflərə fokuslanmasına kömək edir. Məsələn, tələbənin imtahanlarda yüksək nəticə göstərmək üçün (gələcək həzz) axşam dostları ilə əyləncədən (dərhal həzz) imtina etməsi həzzin gecikdirilməsinə klassik bir nümunədir.

## Klassik eksperiment

Stanford zefir testi 1970-ci ildə psixoloq Volter Mişelin rəhbərliyi altında keçirilmişdir. Tədqiqatda uşaqlara iki seçim təklif olunurdu: 1) dərhal kiçik bir mükafat almaq və ya 2) müəyyən müddət (təxminən 15 dəqiqə) gözləyərək ikiqat mükafat əldə etmək. Mükafat kimi zefir, peçenye və ya suxarıdan istifadə edilirdi.

Sonrakı tədqiqatlar göstərmişdir ki, testi müvəffəqiyyətlə keçən, yəni zefiri dərhal yeməyib eksperimentatorun qayıtmasını gözləyən uşaqlar, gələcəkdə bir qayda olaraq aşağıdakı göstəricilər üzrə daha yüksək nəticələr nümayiş etdirirdilər:
* SAT (ABŞ-da ali məktəblərə qəbul üçün standart test) balları;
* Təhsil səviyyəsi;
* Bədən kütlə indeksi (BKİ);
* Digər həyat keyfiyyəti göstəriciləri.

## Eksperimentin tənqidi və replikasiyası

2018-ci ildə Tayler Uotts və həmkarları orijinal eksperimentin nəticələrini şübhə altına alan bir tədqiqat dərc etmişdirlər. Müəlliflər qeyd edirdilər ki, orijinal tədqiqat universitet əməkdaşlarının az sayda (bir neçə onlarla) uşaqları üzərində aparılmışdır. Uotts isə təcrübəni 900 uşaq üzərində, onları irqi və gəlir səviyyəsinə görə qruplaşdıraraq təkrarlamışdır. 

Müəyyən olunmuşdur ki, "iradə gücü"nün gələcək nailiyyətlərə təsiri statistik xəta dərəcəsindədir. Əsas faktorun — ailənin maddi rifahı olduğu aşkar edilmişdir (qarışıq dəyişən). Maddi vəziyyəti aşağı olan ailələrin uşaqları üçün "sonra" vədi heç vaxt reallaşmaya bilərdi (etibarsız mühit), varlı ailələrin uşaqları üçün isə eksperimentdəki şirniyyat əhəmiyyətsiz bir mükafat idi, çünki evdə onlara daha yaxşısı əlçatan idi.

Lakin 2019-cu ildə aparılan yeni bir təkrar tədqiqat orijinal eksperimentin nəticələrini yenidən təsdiqləmiş və 2018-ci ilin "təkzibini" qismən rədd etmişdir. Bu, psixologiyada davranışın proqnozlaşdırılması ilə bağlı müzakirələrin hələ də davam etdiyini nümayiş etdirir.

## Həzzin gecikdirilməsinə təsir edən amillər

### Neyrofizioloji amillər

B. C. Keysi () və həmkarları öz tədqiqatlarında müəyyən etmişdirlər ki, həzzin gecikdirilməsi bacarığı aşağı olan sınaqdan keçənlərdə cəlbedici siqnallara müqavimət göstərərkən striatumun — mükafatlandırma və həzz hissi ilə bağlı olan strukturunun aktivliyi artır. O, belə bir fərziyyə irəli sürmüşdür ki, müsbət sosial siqnallara qarşı həssaslıq insanın düşünmək və hərəkət etmək qabiliyyətinə təsir göstərir, bu isə öz növbəsində özünütənzimləmə səviyyəsini aşağı salır.

### Psixoloji amillər

Həzzin gecikdirilməsinin insanın özünütənzimləmə səviyyəsi ilə sıx bağlı olduğu ehtimal edilir. Həmçinin, məmnuniyyəti təxirə salmaq qabiliyyətinin şəxsiyyətin koqnitiv-affektiv sistemi (CAPS) tərəfindən idarə olunduğuna dair nəzəriyyə mövcuddur.

## İstinadlar