İrq və genetika

Tədqiqatçılar **irq və genetika** arasındakı əlaqəni biologiyanın insan irqi kateqoriyalarının formalaşmasına necə töhfə verib-vermədiyini anlamaq məqsədilə araşdırmışlar. Bu gün alimlər arasında mövcud olan konsensus ondan ibarətdir ki, irq sosial konstruksiyadır və onu əhali qrupları arasındakı genetik fərqlərin əvəzedicisi kimi istifadə etmək yanıltıcıdır.

İrq anlayışının bir çox konstruksiyaları fenotipik xüsusiyyətlər və coğrafi mənşə ilə əlaqələndirilmişdir və Karl Linney kimi alimlər hələ XVIII əsrdən etibarən irqin elmi təsnifat modellərini irəli sürmüşlər. Mendel irsiyyətinin kəşfi və İnsan genomu layihəsi çərçivəsində insan genomunun xəritələndirilməsindən sonra irqin bioloji əsasları ilə bağlı suallar tez-tez genetika prizmasından formalaşdırılmışdır.

İnsan variasiyasının nümunələrini və onların mənşə və irqi qruplarla əlaqəsini araşdırmaq üçün geniş tədqiqat metodlarından istifadə edilmişdir. Bunlara ayrı-ayrı xüsusiyyətlərin tədqiqi, böyük populyasiyalar və genetik klasterlər üzrə aparılan araşdırmalar, və xəstəliklər üçün genetik risk faktorlarının öyrənilməsi daxildir.

İrq və genetika üzrə aparılan tədqiqatlar, həmçinin elmi irqçiliklə əlaqəli olduğu və ya ona töhfə verdiyi üçün tənqid edilmişdir. Genetik xüsusiyyətlər və populyasiyalar üzrə aparılan araşdırmalar, irqlə əlaqələndirilən sosial bərabərsizlikləri əsaslandırmaq üçün istifadə olunmuşdur, halbuki insan variasiyasının əsasən klinal xarakter daşıdığı sübut edilmişdir.

İnsanların genetik kodu fərdlər arasında təxminən 99,6–99,9 % eynidir və qruplar arasında aydın, sərt sərhədlər mövcud deyil.

Bəzi tədqiqatçılar irqin genetik mənşə üçün dolayı göstərici kimi istifadə oluna biləcəyini irəli sürmüşlər, çünki eyni irqi kateqoriyaya aid fərdlər müəyyən ümumi mənşəni paylaşa bilərlər. Lakin bu baxış müasir elmi dairələrdə getdikcə daha az qəbul edilir.

Əsas mövqe ondan ibarətdir ki, biologiya ilə irqin formalaşmasına təsir edən sosial, siyasi, mədəni və iqtisadi amillər bir-birindən aydın şəkildə fərqləndirilməlidir.

Fenotip DNT ilə müəyyən dərəcədə əlaqəli ola bilər, lakin o, yenə də genetik məlumatın yalnız kobud göstəricisi hesab olunur və bir çox digər genetik informasiyanı əhatə etmir.

Bu baxımdan, müasir elmdə “gender” anlayışının daha dəqiq olan “bioloji cins” anlayışından fərqləndirilməsi kimi, “irq” və ya fenotip də daha konkret olan “genetik mənşə” anlayışından ayrılır. Lakin bu yanaşma da tənqid olunur, çünki o da az genetik dəyərə malik geniş və qeyri-müəyyən qruplar yaratmaq riski daşıyır.

## Ümumi baxış

### İrq anlayışı

"İrq" anlayışı, insanların görünən fiziki xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq təsnif olunması sistemi kimi son beş əsrdə meydana çıxmışdır və Avropa kolonializmi tərəfindən formalaşdırılmışdır. Lakin insanlıq tarixinin bütün dövrlərində müasir anlamda "irq şüuru"nun izləri geniş şəkildə müşahidə edilmişdir. Məsələn, Qədim Misirdə insanları dörd əsas irq qrupu üzrə təsnif etmişlər: misirlilər, asiaticilər, libiyalılar və nubiyalılar. Bu anlayış fərqli sosial şəraitə görə müxtəlif formalarda təzahür etmiş və tez-tez bərabərsiz müalicəni əsaslandırmaq üçün istifadə olunmuşdur. İnsanları ayrı-ayrı irqlərə ayırmaq üçün ilkin cəhdlərə Karl Linneyin *Systema Naturae* kitabında dörd irq (*Homo europaeus*, *asiaticus*, *americanus*, *afer*) və İohann Fridrix Blumenbaxın *On the Natural Variety of Mankind* kitabında beş irq daxildir. Növbəti əsrlərdə isə alimlər 3-dən 60-dan çox irq kateqoriyasına qədər fərqli təsniflər irəli sürmüşlər. İrq anlayışları zamanla dəyişmişdir; məsələn, ABŞ-da "ağ" sosial və hüquqi təsnifatlar müxtəlif dövrlərdə yerli amerikalılara, ərəb amerikalılara və Asiya amerikalılarına fərqli şəkildə tətbiq olunmuşdur. Dünyanın müxtəlif yerlərində irq kateqoriyaları da fərqlənir; eyni insan ABŞ və Braziliyada fərqli kateqoriyaya aid edilə bilər. İrq anlayışının subyektiv xarakteri səbəbindən onu bioloji baxımdan birbaşa əlaqələndirmək çətindir.

### İrq və insan genetik variasiyası
Biologiya və sosial elmlər arasında geniş konsensus mövcuddur ki, irq sosial konstruksiyadır və insan genetik variasiyasının dəqiq göstəricisi deyil. İnsan genomunun ardıcıllığı üzrə irəliləyişlərlə məlum olmuşdur ki, iki insan ortalama olaraq DNA-nın 99.35%-ni paylaşır, təxminən 3.1 milyard haploid baz cütü əsasında. Lakin bu rəqəm ortalama kimi başa düşülməlidir; hər iki fərdi insanın genomları 0.65%-dən daha çox və ya az fərqlənə bilər. Bundan əlavə, bu ortalama təxminidir və əlavə ardıcıllıqlar tapıldıqca və müxtəlif populyasiyalar öyrənildikcə dəyişə bilər. 2010-cu ildə Kreyq Venterin genomunun Milli Biotexnologiya Məlumat Mərkəzi tərəfindən yaradılmış istinad genomu ilə təxminən 1.59% fərqləndiyi müəyyən edilmişdir.

### Genetik variasiyanın fərdi fərqlilikləri
Buna baxmayaraq, insanlar arasında fənotipdə geniş fərqlilik müşahidə olunur ki, bu həm genetik fərqliliklərdən, həm də mürəkkəb gen-ətraf mühit qarşılıqlı təsirlərindən qaynaqlanır. İnsan genetik variasiyasının böyük hissəsi *qrup daxilində* baş verir; *qrup arasında* genetik fərqlilik isə çox azdır. Vacibdir ki, mövcud olan qrup-arası genetik fərqliliklər sosial olaraq tanınan irq kateqoriyalarına uyğun gəlmir. Bundan əlavə, insan populyasiyaları coğrafi məkanda müəyyən genetik qruplaşmalar göstərsə də, insan genetik variasiyası "klinal", yəni davamlıdır. Bu, fərqli xüsusiyyətlərin müxtəlif klinalarda dəyişməsi ilə birləşərək, insan qrupları ətrafında ayrı-ayrı genetik sərhədlər çəkməyi mümkünsüz edir. Nəhayət, qədim DNA-nın araşdırmaları göstərir ki, heç bir insan populyasiyası "təmiz" deyil – bütün populyasiyalar uzun miqrasiya və qarışma tarixini əks etdirir.

## İnsan genetik variasiyasının mənbələri

Genetik variasiya mutasiyalardan, populyasiyalar arasında miqrasiyadan (gen axını), təbii seçmədən və cinsi çoxalma yolu ilə genlərin yenidən qarışmasından yaranır. Mutasiyalar DNA strukturunda dəyişiklik yaradır, baza sıraları dəyişir və nəticədə fərqli polipeptid zülallar kodlanır. Bəzi mutasiyalar müsbət təsir göstərə bilər və fərdin ətraf mühitində daha effektiv yaşamasına kömək edə bilər. Mutasiyaları təbii seçmə və genetik drift əks etdirir; həmçinin əsaslayıcı effekt (founder effect) nəzərə alınmalıdır – kiçik sayda təsisçi populyasiyanı qurduqda genetik variasiya ilkin olaraq az olur. Epigenetik irsiyyət isə DNA ardıcıllığındakı dəyişikliklərdən başqa mexanizmlərlə irq və ya gen ifadəsində baş verən irsiyyətlə ötürülən dəyişiklikləri əhatə edir.

İnsan fənotipləri çox poligenikdir (çoxsaylı genlərin qarşılıqlı təsirindən asılıdır) və həm genetik, həm də ətraf mühit faktorlarından təsirlənir.

Nukleotid variasiyası əsasən tək mutasiyalara, SNP-lərə əsaslanır. İnsanlar arasında nukleotid variasiyası təxminən 0.1 faizdir (iki təsadüfi seçilmiş insan arasında hər min nukleotid üçün bir fərq). Bu təxminən üç milyon SNP təşkil edir (çünki insan genomunda təxminən üç milyard nukleotid var). İnsan populyasiyasında təxminən on milyon SNP olduğu hesablanır.

Tədqiqatlar göstərir ki, SNP olmayan (struktural) variasiyalar tək nukleotid variasiyasından daha çox insan genetik variasiyasını izah edir. Struktural variasiyaya surət nömrəsi variasiyası daxildir və silinmələr, inversiyalar, insersiyalar və duplikasiyalar nəticəsində yaranır. Təxmin edilir ki, qeyri-əlaqəli insanların genomları arasında təxminən 0.4–0.6 faiz fərq mövcuddur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
*
* This review of current research includes chapters by Jonathan Marks, John Dupré, Sally Haslanger, Deborah A. Bolnick, Marcus W. Feldman, Richard C. Lewontin, Sarah K. Tate, David B. Goldstein, Jonathan Kahn, Duana Fullwiley, Molly J. Dingel, Barbara A. Koenig, Mark D. Shriver, Rick A. Kittles, Henry T. Greely, Kimberly Tallbear, Alondra Nelson, Pamela Sankar, Sally Lehrman, Jenny Reardon, Jacqueline Stevens, and Sandra Soo-Jin Lee. 
*
*
*
*
*
*
*
*
*