open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abbas Bariz

**Abbas Mirzə Cəfər oğlu Bariz** (1921–2011) — Azərbaycan şairi.

## Həyatı
Abbas Bariz 1921-ci ildə Əhər şəhərində dünyaya gəldi. O hələ uşaq yaşlarında ikən ailəsi Yəxfüruzan kəndinə köçdü. Atası Mirzə Cəfər Şeyxülislam, öz dövrünün tanınmış din xadimlərindən biri idi. Gözəl əxlaqı və mədəni rəftarıyla Qaradağ camaatının məhəbbətini qazanmışdı. Elmə və biliğə böyük rəğbətlə yanaşsa da, uşaqlarının dövlət məktəblərində təhsil almasına icazə verməmişdir. Abbas Bariz, atasının yanında, mədrəsədə təhsil alan uşaqların ən qabaqcıllarından biri olub. Dini təhsillə yanaşı klassik və müasir fars və ərəb ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərləriylə tanış olub, onları oxuyub. Daha sonra müəllimlik edən Bariz ilk şeirlərində məhəbbəti mövzu götürüb.

Bariz, ilk şeirlərini məhəbbət üstündə qursa da, həyatın digər üzləriylə tanış olduqdan sonra ictimai xarakterli şeirlər yazıb. Onun vətəninə və elinə olan sevgisi şeirlərində də öz əksini tapır. Xüsusilə XX əsr Cənubi Azərbaycan şairi Şəhriyarın "Heydər Babaya salam" mənzuməsi, Barizin öz yurdu olan Qaradağ vilayətinə duyduğu sevginin necə deyəllər salnaməsi olub. O, "Heydər babaya salam" poemasına nəzirə kimi "El dayağına salam" mənzuməsini yazıb.

## Yaradıcılığı
Abbas Barizin türk və fars dillərində olduqca dəyərli şeir əsərləri var. "Qolhaye rənqarənq", "El dağına salam" və "Yaslı savalan" əsərləri o cümlədəndir.

Mərhum şairin "Ay Aşıqlar yasa gəlin", "Çoban qardaş", "Sarı daş", "Şeypur poeması", "Bayatılar", "Sarı və Susən dastanı" və s. kimi əsərləri də işıq üzü görməyən əsrləri sırasındadır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı: "Ozan", 1998, 192 səh.
Mirzə Süleyman Şirazi

**Hacı Mirzə Süleyman Məhəmmədkazım oğlu Şirazi** () — şair.

## Həyatı
Hacı Mirzə Süleyman Məhəmmədkazım oğlu 1838-ci ildə  Şiraz şəhərində anadan olmuşdu. O, ata tərəfdən Xələf bəy Süfrəçinin nəslindəndir. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Rüknülmülk ləqəbini daşıyırdı. İsfahan şəhəri hakiminin müavini vəzifəsində çalışmışdı. Onun babalarından olan İmamverdi bəy Xələfbəyi 1682-ci ildə Şirazda məscid təmir etdirmişdi.

Mirzə Süleyman Şirazi şair və ədib idi. Xələf təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı. Xoşrəftar və mehriban bir şəxsiyyət idi. Alimlərə həddən çox ehtiram edirdi. Onun yaradıcılıq fəaliyyətində xəttatlıq sənətinin ayrıca yeri var.

Mirzə Süleyman Şirazi bir çox İsfahan müctəhid və ülamaları ilə birlikdə Məşrutə hərəkətına qatılmışdı. 

Mirzə Süleyman Şirazi binadan qurucu bir şəxsiyyət idi. O, İsfahanda "Rüknülmülk" adlı məscid tikdirmişdi. 

Mirzə Süleyman Şirazi 1914-cü ildə İsfahanda vəfat edib. Məscidi-Rüknülmülkdə dəfn edilib.

## Həmçinin bax
*Xələf bəy Süfrəçi

## İstinadlar
Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini

**İmadəddin Mirzə Məhəmməd Tahir Qəzvini** — Hüseyn xan Qəzvininin oğlu, "Vəhid" təxəllüsü ilə Azərbaycanın XVII-XVIII əsr şair, xəttat və tarixçilərindən və Xuldi Bərin tarixi" kitabını müəllifinin, Məhəmməd Yusifin qardaşıdır. O, 1015-ci ildə (Hicri) Qəzvin şəhərində doğulmuşdur. Mirzə Tahir, II Şah Abbas Səfəvi sarayının rəsmi tarixçisi idi və sonra Şah Süleyman Səfəvinin vəziri oldu. Onun məşhur əsərlərindən II Şah Abbas tarixidir, digər əsərləri, azərbaycanca və farsca, poeziya və nəsrdir.

Mirzə Məhəmməd Tahir, Saib Təbrizi ilə yaxın yoldaş idi. 1120-ci ildə (Hicri) vəfat edib. 2009 ildə Paşa Kərimov və Arif Rəməzanov azərbaycanca şeirlərinin bir hissəsini toplayıblar və Bakı şəhərində Nurlan Nəşrlər tərəfindən "Vəhid Qəzvini divanı" adıyla çap olunub.

Məhəmməd Tahir Vahid Şah Süleymanın dövründə (1666-1694) dövlətin baş vəziri vəzifəsini icra edirdi. O, "Abbasnamə" adlı əsərin müəllifidir. Bu tarixçi 1699-cu ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
*Rasexun saytı
Kəbudər Ahəng

**Kəbudər Ahəng** və ya **Göyrəng** — İranın Həmədan ostanında yerləşən şəhər, Kəbudər Ahəng şəhristanının inzibati mərkəzi.

Əhalisi Azərbaycan türklərindən, əslən Qaragözlü oymağının Hacılar tayfasındandır və azərbaycan dilində danışırlar.

2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən şəhərin əhalisi 19216 nəfər və ya 4940 ailədən ibarət idi.

## Tanınmış şəxsiyyətləri
*Əsgər Fərəci
*Hac Mirzə Rəhim İsmaili
*Hac Məhəmmədcəfər Qaragözlü

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Qaragözlü oymağı
*Qaragözlülər
*Kəbudər Ahəng şəhristanı
Arpa çayı

**Qovrulmuş arpa çayı** (), (), (),
Muqiça, Damaiça, Maiça ya Boriça, kafeinsiz və qovrulmuş-taxıl əsaslı bitki mənşəli çaydır ki, arpadan hazırlanır və Yaponiya, Çin və Koreyada populyardır.

## Tarixi
Kuge (Yaponiya aristokratiyası) arpa çayını Heyan dövründən bəri içirdi. Samuraylar onu Senqoku dövründə içməyə başlayıb. Edo dövründə isə, küçə kioskları onu sıravi insanlar arasında yayımlamış.

## İstinadlar
Alyaskanın satın alınması

**Alyaskanın satın alınması** — ABŞ-nin Alyaska torpaqlarını Rusiya imperiyasından 1867-ci ildə 7.2 milyon dollara almasını verilən ad. Satın alınma prosesi zamanı aparılan danışıqlarda ABŞ tərəfindən ölkənin xarici işlər naziri Vilyam Sivard təmsil etmişdir. Alınan torpaqların ərazisi 1.518.800&nbsp;km²'dir.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Rus Amerikası
* Alyaska Yerli Tələbləri Təhlil Etmə Qanunu
* Luiziananın satın alınması
İnsan övladı (film, 2006)

**İnsan övladı** () — Fillis Doroti Ceymsin eyni adlı romanı əsasında rejissor Alfonso Kuaronun 2006-cı ildə çəkdiyi film.

## İstinadlar
Luiziananın satın alınması

**Luiziananın satın alınması** () — Missisipi çayının qərbində yerləşən ərazilərin ABŞ tərəfindən Fransadan satın alınmasına verilən ad. Luiziananın satın alınması, ABŞ tarixində ən böyük ərazi genişləndirmək planı hesab olunur. Alınan ərazilərin sahəsi 2.100.000 km² olub. Ərazi üçün Fransaya 15 milyon dollar ödənib. Bununla da hər hektar əraziyə 7 sent düşürdü. Müqavilə 30 aprel 1803-cü ildə Robert Livinqston, Ceyms Monro və Barb Morbois arasında Paris şəhərində imzalanıb.

## Nəticəsi
Luiziananın satın alınması nəticəsində ABŞ əraziləri iki dəfə genişləndi. Bununla da Amerikada qərbə axın daha da sürətlənmiş, ölkənin genişlənməsi onun siyasi və iqtisadi gücünün daha da artmasına bir başa təsir göstərmişdir. Sonrakı illərdə satın alınan ərazi müxtəlif ştatlara bölünmüşdür. Luiziana, Missuri, Arkanzas, Ayova, Şimali Dakota, Cənubi Dakota, Nebraska və Oklahoma ştatlarının əraziləri tamamilə satın alınan torpaqlarda təşkil edilib. Kanzas, Kolorado, Vayominq, Montana və Minnesota ştatlarının isə bir hissəsi 1803-cü ildə Fransadan satın alınan ərazidə yerləşir. Ümumi satın alınan ərazilər ABŞ-nin 23% təşkil edir.
Sarımsaq çörəyi

**Sarımsaq çörəyi** — sarımsaq, zeytun yağı və ya kərə yağı ilə örtülmüş bir növ çörəkdir. Bu çörək adətən baget şəklində hazırlanır. Bəzi versiyaları, Çeddar, Mozzarella və Brınza kimi müxtəlif pendir növləri ilə örtülür. Bəzi restoranlarda məzə kimi serv olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cooking For Engineers: Parmesan Garlic Bread — a simple recipe with step-by-step photograph
* Garlic Bread info
* Watch How to Make Cheesy Garlic Bread
Mir Əbülqasim Xoyi

**Mir Əbülqasim bin Əli əsğər Xoyi** Azərbaycanın 19-cu əsr şərhçi və müəlliflərindəndir."Əhsənülqisəs ya "Yusifiyyə" şərh (təfsir)kitabın Azərbaycan dilində yazıb.

## Qaynaqlar
*علی صدرائی خویی،"فهرست نسخه های خطی مدرسه نمازی خوی".(Əli Sədrai Xoyi, "Xoyun Namazi Məktəbinin Əlyazma Versiyalarının siyahısı" kitabı)
Hacı Mirzə Mehdi Cahanşahi

**Hacı Mirzə Mehdi Mirzə Əhməd oğlu Cahanşahi** (?-1903) — İslam alimi.

## Həyatı
Hacı Mirzə Mehdi Mirzə Əhməd oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası ictihad dərəcəsinə yüksəlmiş məşhur islam alimlərindən idi.

Hacı Mirzə Mehdi Cahanşahi ibtidai təhsilini ailədə almışdı. Sonra mükkəmməl mədrəsə təhsili görmüşdü. Qum və Nəcəf alimlərinin yanında ali savada yiyələnmişdi.Şeyx Məhəmmədhüseyn Ərdəkaninin sevimli şagirdlərindən idi. O, doğma şəhəri Təbrizə qayıtmış, hüquq və elmlə məşğul olmuşdu.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Cahanşahi ailəsi, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, № 1, səh. 40–42;

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Kaoma

**Kaoma** — Fransadan olan musiqi qrupdur.

## Tarixi
"Kaoma" musiqi qrupu 1989-cu ildə Fransada yaranmışdır. Musiqi heyətləri Latın Amerikası ölkələrindən təşkil olunmuşdur. Onların 1989-cu ildə ifa etdikləri "Lambada" mahnılası böyük populyarlıq qazanmışdı. Bu mahnı bütün ölkələrin hit paradı olmuşdur. 1998-ci ildə musiqi heyətləri ayrılmışlar. 2006-cı ildə onlar yenidən birləşmişlər.

## Musiqi heyəti
* Vokalistlər: Loalva Braz, Fanya
* İnstrumental alətdə: Jan-Klod Boneventura, Şiko Drü, Ceki Arkonte, Mişel Abissira
* Rəqs edənlər: Çiko, Robert

## Diskoqrafiya

### Albomlar
* 1989 Worldbeat
* 1991 Tribal-pursuit
* 1998 A La Media Noche

### Mahnılar
* 1989 Lambada
* 1989 Dançando Lambada
* 1990 Mélodie d'amour
* 1991 Danca Tago-Mago
* 1992 Moço do dende

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kaoma qrupunun rəsmi saytı 
* Çiko və Robertin rəsmi saytı 
* Fanyanın rəsmi saytı
Mirzə Şəfi Cahanşahi

**Mirzə Şəfi Cahanşahi** (tam adı: *Mirzə Şəfi Mirzə Mehdi oğlu Cahanşahi*, ; ) — İran hüquqşünası.

## Həyatı
Mirzə Şəfi Mirzə Mehdi oğlu 1882-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra xüsusi müəllimlərin yanında təhsilini artırmışdı. Sonra fiqh, üsul, ərəb ədəbiyyatını və başqa dünyəvi elm və fənnləri öyrənmişdi.1924-cü ildə Cənubi Azərbaycanın hüquq və maliyyə idarələrində çalışmışdı. 1937-ci ildə Əliəkbər Davər ədliyyə sistemini yenidən təşkil edərkən Mirzə Şəfi Ali Məhkəmənin 8 aparıcı üzvündən biri idi.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Cahanşahi ailəsi, "Soy" tarixi-etnoqrafik dərgi, 2012, №1, səh. 40–42;
* Cahanşahi, Mirzə Şəfi 

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qulamhüseyn Cahanşahi
Marqarita Porete

**Marqarita Porete** (; ) — Fransız mistik. *"Sadə ruhların güzgüsü"* kitabını paylaşmaqdan imtina etdiyi üçün iblisə xidmət etməkdə günahlandırılmış və 1310-cu ildə yandırılaraq edam edilmişdir.

## İstinadlar
Yakob Böhm

**Yakob Böhm** () — Alman mistik.

## Əsərləri
* *Aurora: Die Morgenroete im Aufgang* (unfinished) (1612)
* *The Three Principles of the Divine Essence* (1612)
* *The Threefold Life of Man* (1620)
* *Answers to Forty Questions Concerning the Soul* (1620)
* *The Treatise of the Incarnations:* (1620)
** *I. Of the Incarnation of Jesus Christ*
** *II. Of the Suffering, Dying, Death and Resurrection of Christ*
** *III. Of the Tree of Faith*
* *The Great Six Points* (1620)
* *Of the Earthly and of the Heavenly Mystery* (1620)
* *Of the Last Times* (1620)
* *De Signatura Rerum* (1621)
* *The Four Complexions* (1621)
* *Of True Repentance* (1622)
* *Of True Resignation* (1622)
* *Of Regeneration* (1622)
* *Of Predestination* (1623)
* *A Short Compendium of Repentance* (1623)
* *The Mysterium Magnum* (1623)
* *A Table of the Divine Manifestation, or an Exposition of the Threefold World* (1623)
* *The Supersensual Life* (1624)
* *Of Divine Contemplation or Vision* (unfinished) (1624)
* *Of Christ's Testaments* (1624)
** *I. Baptism*
** *II. The Supper*
* *Of Illumination* (1624)
* *177 Theosophic Questions, with Answers to Thirteen of Them* (unfinished) (1624)
* *An Epitome of the Mysterium Magnum* (1624)
* *The Holy Week or a Prayer Book* (unfinished) (1624)
* *A Table of the Three Principles* (1624)
* *Of the Last Judgement* (lost) (1624)
* *The Clavis* (1624)
* *Sixty-two Theosophic Epistles* (1618-1624)
Mirzə Süleyman xan Meykədə

**Mirzə Süleyman xan Mirzə Əli oğlu Meykədə** () — Məşrutə hərəkatının fəal üzvü.

## Həyatı
Mirzə Süleyman xan 1868-ci ildə anadan olmuşdu. Mirzə Əli Mustovfinin oğludur. Meykədə ləqəbli Mirzə Əli Mirzə Yusifin, o da Xələf təxəllüslü Hacı Mirzə Abdullanın oğlu, o isə Mirzə Kazım Aştiyaninin övladıdır.

Mirzə Süleyman xan ibtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Dədə-baba peşələri hesabdarlığa yiyələnmişdi. Bir çox idarələrdə maliyyə müfəttişi vəzifəsində çalışmışdı. Məşrutə hərəkatı dönəmində orduda maliyyə sahəsində xidmət edirdi. Sonra maliyyə nazirliyinə yol tapıb orada işləməyə başladı.

Mirzə Süleyman xan Meykədə məşrutə hərəkatının görkəmli şəxslərindən olan Mirzə Nəsrulla Məlikəlmütəkəlliminlə dostlaşıb sonra qohum oldu.

Mirzə Süleyman xan Meykədə məşrutə hərəkatından sonra da denokratiya yolunda çalışmışdı. Mirzə Yəhya Dövlətabadi yazır: "1916-cı ilin mart ayının ortalarınadək Milli müdafiə komitəsinin İsfahanda ortalarınadək Milli müdafiə komitəsinin İsfahanda qalmış başçılarından Süleyman mirzə İskəndəri, Seyid Məhəmmədsadıq Təbatəbai, Seyid Həsən Müdərris, Süleyman xan Meykədə, Sərdar Mühyi, Azərbaycan mücahidlərinin başçılarından Əmir Heşmət Nisari, Məhəmməd xan Hüseynzadə 1500 nəfərə qədər jandarm, mücahid və köçərilərə mənsub olan silahlı dəstələrilə birlikdə İsfahandan hərəkət edərək, çox çətin şəraitdə Luristan yolu ilə aprel ayının əvvəllərində Qəsri-Şirinə gəlib çatdılar. Müvəqətti hökumət İran Demokrat partiyası başçılarından Vəhidülmülkü Berlinə, Etidaliyyun partiyasının sədri Seyid Məhəmmədsadıq Təbatəbaini İstanbula səfir təyin etdi".

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

### İstinadlar
Tiamat

**Tamat** — dünya okeanı-xaos. Şumer-babil mifologiyasına görə duzlu sularından hər şey o cümlədən tanrılar yaranmışdır. Şumer-akkad mifologiyasına — "Enuma eliş"ə görə Tiamat öz sularını Abzu ilə qovuşduraraq dünyaya başlanğıc vermişdir. O, əsasən dörd ayaqlı və qamadları olan bir əzayib (div) kimi təsvir edilmişdir. Onun törətmiş olduğu tanrılar ona qarşı mübarizəyə qalxirlar. Marduk onu öldürərək cəsədini ikiyə parçalayaraq onlardan yeri və göyü yaradır. Bəzi mənbələr onu dəniz ilanı və ya əjdaha rəsmləri ilə təsvir edir.

## İstinadlar
Ea

**Ea, Enki**- ( &#x1202D; &#x12097; &#x121A0;) — Babil-assur inamlarına əsasən səma sularının (Yağış və Tufan) ilahisi, Adaya qarşı qoyulan yer üzü və yeraltı suların ilahisi, Yerin sahibi, müdriklik tanrısı, şirin su dəryasının-Apsunun sahibi.. Onu sənətkarların tanrısı da hesab edirlər.

## Haqqında
Şumer mifologiyasına əsasən Dəclə çayı Ea ilahəsi tərəfindən yaradılmışdır. Ea ilahəsi şumer ilahəsi Enkaya müvafiqdir. Ona sitayişin mərkəzi Fars körfəzi sahilində yerləşən Eridu şəhərində idi. Əfsanələrdə Ea, insanlara müxtəlif sənətlər, incəsənət növləri və biliklər öyrədən müdriklik ilahəsi kimi təmsil edilir. O, kanalları və arxları dolduran, süni suvarmanın (irriqasiyanın) hamisi hesab olunurdu. Balıq quyruqlu insan şəklində təsvir olunurdu. Babil ilahilər panteonuna Ea Anu və Enlil-Bel ilə birlikdə ali ilahilər üçlüyünə daxil idi.

## Mənbə
* Ziya Bünyadov. '''Dinlər, təriqətlər, məzhəblər (ensiklopedik soraq kitabı)'''. Bakı: "Şərq-Qərb", 2007.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B0_(%D0%B1%D0%BE%D0%B3)#/media/File:Copia_de_Enki.jpg Ea ilahəsi.
Pilqremlər

[thumb|[Şimali Amerikaya gəlmiş ilk piqremlər. XVIII əsrin ortaları]]
**Pilqremlər** () - ABŞ ərazisində yaşamağa başlamış ilk avropalılar. Pilqremlər dini təzyiqlər altında, gəmilərlə Amerikaya gəlmişdilər. Onların ilk məskəni Massaçusets ştatının Plimut şəhəri hesab olunur. Böyük Britaniyada kralın dini təqibləri gücləndirməsi, müxtəlif din sahiblərinin digər ərazilərə, xüsusən Amerikaya axınını sürətləndirmişdir. Pilqremlər tərəfindən ilk koloniya 1620-ci ildə yaradılmışdır. Bu kaloniya 1607-ci ildə Amerikada avropalıların ilk yaşayış yeri olan Ceymstaundan sonra salınan ikinci koloniya idi. Pilqremlər ABŞ-də yaşayan gəlmə əhalinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdılar. Milad bayramı Şimali Amerikada ilk dəfə 1621-ci ildə pilqremlər tərəfindən qeyd olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Ceymstaun qətliamı
* Derfild qətliamı
Ceymstaun qətliamı

**Ceymstaun qətliamı** () — 1622-ci ildə Şimali Amerikaya gəlmiş Avropalıların yaşadığı Ceymstaun şəhərində, hindular tərəfindən gerçəkləşdirilmiş qətliam. 1607-ci ildə Ceymstaun şəhəri salınanda, ilk vaxtlar gəlmələrin yerli əhali ilə münasibətləri yaxşı idi. Hər iki tərəf arasında, qarşılıqlı ziyafətlərin təşkil edilməsi bunu bir daha təsdiq edir. Hindu qəbilə başçısı, *Wahunsonacock* öldükdən sonra yeni başçı *Opechoncanough* gəlmələri hindular üçün böyük təhlükə adlandırdı və yerli döyüşçüləri pilqremlərə qarşı mübarizəyə çağırdı. *Opechoncanough* avropalıları şübhələndirməmək, məqsədilə hakimiyyətə gələndə onlarla yaxşı davranmağa başladı. Bu müddət ərzində, silahların hazırlanması və basqında iştirak edəcək döyüşçülərin hazırlanması sürətlə davam edirdi. 22 mart 1622-ci ildə ani hücum başlandı. Aralarında qadın və uşaqlarında olduğu 350 nəfər öldürülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Steve Rajtar, *Indian War Sites*, McFarland and Company, Inc., 1999.
* David A. Price, *Love and Hate in Jamestown: John Smith, Pocahontas, and the Start of A New Nation*, Alfred A. Knopf, 2003, chapter 14
Çay nənəsi

**Çay nənəsi** — türk və Azərbaycan mifologiyasında su ilə bağlı mifik varlıq.

## Xarici görünüşü
Çay nənəsi gözəl yaşlı qadın cildindədir.  Onun yerə çatacaq qədər uzun qara və ya sarı saçları var, məmələri böyükdür, qaşı yoxdur. Onun gözləri qara və böyük, dərisi qırmızımtıldır. Darağı qızıl və ya gümüş rəngdədir.

## Fəaliyyəti
Çay nənəsi azərbaycanlıların ənənəvi demonoloji (şeytani ruhlarla bağlı) inanclarında su mərasimi ilə bağlı olan mifik varlıqdır. Onunla bağlı inanclar Hal ruhu ilə əlaqədardır. Həmçinin Hal anasının Çay nənəsi adlandırılmasına da rast gəlinir. Digər bir fikrə görə isə Çay nənəsi türk mifologiyasındakı Su Ananın regional adlarından biridir.

Azərbaycan türklərinin inanclarına görə, Çay nənəsi çayda (və ya su kənarlarında) yaşayır. Əgər suyun üstündəki körpüdən keçərkən insan suya çox baxarsa, o, əsəbləşir və insanı boğmaq üçün başını döndürür. Başı dönən insanın gözləri qaralır və çaya düşür.

Qədim türk inanclarında Çay nənəsi ona qarşı hörmətsizlik eləyənlərə pis davranar. Belələrini suya salar və ölümünə səbəb olar. Buna görə də Azərbaycan türklərində və digər türk boylarında suya çox baxılmaz. Bundan başqa Çay nənəsi su kənarlarında saçlarını qızıl və ya gümüş daraqla dararkən insanlar tərəfindən görüləndə insanlardan qorxaraq suya atılar.

TDV İslam ensiklopediyasına görə, suyu çirkləndirənlər su iyəsi (Çay nənəsi) tərəfindən cəzalandırılar, "şaman azarı"na tutular.

Naxçıvan folklor nümunələrində su ilə bağlı verilən mifik varlıqlara Çay qarısı və Çay anası da daxildir. Çay qarısı insanı düz yoldan çıxarıb pis yola salır. Onlar imansız və dinsizdir. Çay anası isə əksinə olaraq adamı pis yoldan qaytarır, yaxşı yola salır.

## Həmçinin bax
* Su iyəsi
* Su Ana

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Aynur Babək. Azərbaycan folklorunda su ilə bağlı inamlar. Bakı "Nurlan", 2011. – 212 səh.
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi
Qatay

**Qatay Xan** — türk və altay mifologiyasında zəlzələ ilahıdır. **Qaday** və ya **Kıtay (Kıday)** olaraq da deyilir. Dəmirçi ilahı olaraq da görünür. 40 buynuzlu buğasını zəlzələ meydana gətirir. Bu öküz qəzəblənib əsəbiləşəndə ayaqlarını yerə sürtməyə başlayır beləcə yüngül sarsıntılar meydana gəlir. Havanə bunrnundan soluması isə yüngül səslər yaranır. Əsəbləşəndə isə ayaqlarını yerə vurur. Daha da əsəbləşdikdə buynuzlarını torpağa keçirib yer üzünü yelləyər. Homurtuları isə zəlzələnin gurultusunu meydana gətirir. Qatay Xan, doqquz davulludur. Tanrıların nəslindən gəlir. Özünə qırmızı inək qurban edilir. Dəmirçilər bu inəyin qanını çəkic, örs, körük kimi alətlərinə sürərlər və heyvanın ürəyini də dəmirçi ocağına atardılar. Dəmirçi ocağında yandırılan mas (palıd) ağacı da müqəddəs sayılır. Dəmirçilərin vasitələri də müqəddəsdir. Bu vasitələrin hər birinin qoruyucu ruhu (iyəsi) tapılar. Heç bir üstün gücün suverenliyi altına girməyi qəbul etməz. Yeraltındakı dəmir evində yaşayır. Yeraltında yaşadığı üçün pis bir varlıq olaraq tanındığı halda əslində xeyriyyəçidir. Ergenekondan dəmir qayanı əridən dəmirçiləri o köməkçi olmuşdur. Dəmirçiliyə qəbul mərasimində iştirak edən usta köməkçilərinin gücünü sınamaq üçün onlara zərər verər, lakin sonra bu verdiyi zərərləri aradan qaldırır.

## Etimologiya
(Qat/Kat) kökündən törəmişdir. Məcaz olaraq yeri göyü bir-birinə qatan mənasını ehtiva edər. Qatılıq və sərtlik məzmununa də malikdir. Monqol Hatah, çətinlik mənası ehtiva edər. Katay Kuman dilində yoldaş, yoldaş deməkdir. Köhnə Türkcə Kat/Kad sözü külək, fırtına, tayfun deməkdir.

## Xarici keçidlər
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Yanka Kupala

**Yanka Kupala** (əsl adı *İvan Dominikoviç Lutseviç*, ; ) — belarus şair, dramaturq, publisist, Belarus ədəbiyyatının klassiki, BSSR-in xalq şairi (1925), BSSR EA-nın (1928) və SSRİ EA-nın akademiki (1928), Birinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1941).

## Həyatı

## İstinadlar
Şahmaran

**Şahmaran** —, İran, Anadolu, Azərbaycan, Türkmən, Kürd, Uyğur, Qazax, Başqurd nağıllarında və ya hekayələrində rast gəlinən yarı-insan, yarı-ilan formalı varlıqdır. Belindən aşağısı ilan, yuxarısı isə insan olan və "Maran" adı verilən, fövqəltəbii varlıqların başındakı heç qocalmayan, ölüncə ruhunun qızına keçdiyinə inanılan canlıdır. Farsca ilanların şahı mənasını verən "şah-ı maran"dan gəlir. Şahmaran uzun gövdəli ilan quyruqludur. Ancaq, Şahmaranla bağlı bütün əfsanələrdə qadındır.

## Ərbükə
**[[Ərbükə]]**, türk xalq inancında yarı insan, yarı ilan olan varlıqdır. **Ərbökə** də deyilir. Bu varlıqların başında İlan Ana və ya İlan Ata tapılar. Dişi olanları üçün "İşbükə" istifadə olunur. Bunlara Maran da deyilər.

## Cəmşab və Şahmaran
Minlərlə il əvvəl yeddi mərtəbəli yeraltında Tarsusda yaşayan ilanlar var idi. Məran adı verilən bu ilanlar, həqiqətən ağıllı və şəfqətli idi. Onlar sülh içində yaşayırdılar. Məranların kraliçasına Şahməran deyilərdi. O gənc və gözəl bir qadın idi. Əfsanəyə görə, Şahmaranı görən ilk insan Cəmşab oldu. O, dolanışığı üçün odun satan kasıb bir ailənin oğlu idi. Bir gün Cəmşab və yoldaşları bal dolu bir mağara kəşf edərlər. Balı çıxarmaq üçün Cəmşabı aşağıya endirən yoldaşları, payına daha çox bal düşməsi üçün onu orada qoyub qaçarlar. Cəmşab mağarada bir dəlik görər və işığın buradan sızdığını anlayır. Cibindəki bıçaq ilə dəliyi böyüdüncə, ömründə görmədiyi qədər gözəl bir bağa girər. Bu bağçada bənzəri olmayan çiçəklər və bir hovuz ilə bir çox ilan görür. Hovuzun başındakı taxtda süd ağ bədənli bir ilan oturar. Şahmaranın etibarını qazanan Cəmşab uzun illər bu bağçada yaşayır. İllər sonra, ailəsininin onu çox gözlədiyini söyləyib getmək üçün yalvarar. Bunun üzərinə Şahmaran ondan sərbəst buraxılmasını, ancaq yerini kimsəyə deməyəcəyinə dair söz verməsini istər. Şahmarana söz verib ailəsinə qovuşan Cəmşab uzun illər verdiyi sözdə dayanaraq Şahmaranın yerini kimsəyə söyləməmiş. Bir gün ölkənin padşahı xəstələnmiş. Vəzir, xəstəliyin çarəsinin Şahmaranın ətini yemək olduğunu söyləyərək, hər yerə xəbər salıb. Cəmşab quyunun yerini göstərərək Şahmaran tapılaraq, çölə çıxarılıb. Şahmaran Cəmşaba; "Başımı torpaq çanaqda qaynadıb sultan içsin və qurtulsun, vəzir bədənimi içsin, ölsün, quyruğumu qaynayıb iç ki, Loqman Həkimi olasan" söyləyib. Beləliklə Vəzir ölüb Padşah da müalicə olunaraq sağalıb və Cəmşabı öz vəziri seçib. Əfsanəyə görə Şahmaranın öldürüldüyünü ilanlar o gündən bəri bilmirlər. Tarsusun, Şahmaranın öldürüldüyünü öyrənən ilanlar tərəfindən bir gün zəbt ediləcəyi rəvayət edilər.

## İstinadlar

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
* Shahmaran, Queen of Serpents  
* Shahmaran Serie 
* Şahmaran Gerçek Mi?  

## Həmçinin baxın
* İlan Ana
* İlan Ata
İbrahimxəlil xan Lək

**İbrahimxəlil xan Hacı İsmayıl xan oğlu Lək** (?-?)—Qacarlar dövlətinin sərkərdəsi, general-mayor.

## Həyatı
İbrahimxəlil xan Hacı İsmayıl xan oğlu Xoy vilayətinin Salmas mahalında anadan olmuşdu. Atasından sonra Lək tayfasına başçılıq etmişdi. II rus-İran müharibəsinin iştirakçısı olmuşdu. Abbas mirzə Qovanlı-Qacar tərəfindən dəfələrlə təşəkkür almışdı. 1835-ci ildə Fətəli şah Qacar vəfat edərkən qardaşları və əmiləri tərəfindən müqavimətə rast gələn Məhəmməd şah Qacara yardım etmişdi.

Mirzə Məhəmmədtağı Sipehr (1801-1880) "Nasex ət-təvarix" adlı əsərində Xorasan hadisələrindən danışarkən onun adını çəkir.

## Xarici keçidlər
Məhəmməd xan Zəngənə

**Məhəmməd xan Əmir Nizam Zəngənə** (ö.1841) — Hacı Əli xan Zəngənə oğlu, Fətəli şah və Məhəmməd şah dövrlərində, Azərbaycanın hakimi, Azərbaycan ordusunun komandanı və Abbas mirzənin müşiri olmuşdur.Aleksandr Qriboyedovun qətlindən sonra, 1829-cu ildə Məhəmməd xan Zəngənə, Abbas mirzənin oğlu şahzadə Xosrov mirzə Qovanlı-Qacarla üzrxahlıq üçün Sankt-Peterburqa getmişdi.

Tiflisdəki "Diplomatik dəftərxana" da "Tiflisdə tatar dilində qəzet nəşri haqqında" 142 nömrəli iş 29 mart 1831-ci ildə açılıb, 30 yanvar 1833-cü ildə bağlanmışdır. İş Təbrizdən Bezakın diplomatik dəftərxanaya məktubu ilə başlanır. O, xahiş edirdi ki, Azərbaycan dilindəki qəzet Təbrizdə Məhəmməd xan Əmir Nizama təqdim olunmaq üçün "ardıcıl çatdırılsın", çünki o, qəzetin məzmunu ilə şahı tanış edəcəkdir.

## Həyatı
Nadir mirzə öz nüsxəsində yazır:
"… Əmir- nizam Məhəmməd xan ölümündən 1 il qabaq Urmiyadan gəlirmis. Acı çay körpüsündən keçərkən, Təbriz qadınlarından bir neçəsi ona yaxınlaşaraq çörək qıtlığından ona şikayət edib, balaları aclıq çəkdiklərini bildirir və ağlayırlar. Təbriz qadınlarının göz yaşları Məhəmməd xana çox ağır təsir edir və deyir:
" Mənə sabahadək möhlət verin" Sabahı, onun göstərişi ilə həmin ərazinin başçıları və hərbi mənsəb sahibləri çörəkçilərin hamısını tutdular. Çörəyi gizlədib narazılıq yaradan və möhtəkirlik edən o zümrənin hamisı tənbeh olundu. "Uzun saqqallıq edənlərin" çubuq cəzasından sonra hamısının saqqalı qırxıldı. Hətta , bəzilərinin qulağını kəsdilər. Möhtəkirlik edən bütün çörəkçiləri 100–30 tumən arası cərimə etdilər. Çörək bollasdi.

Əmir — nizam Məhəmməd xanın vəfatindan sonra onun vəsiyyətnaməsi zahir oldu. İmamcümə Mirzə Fəzləli tərəfindən oxunan vəsiyyətnamədə çörəkçilərdən alınan cərimə pullarinin sandıqdakı kisədə olduqu göstərilir və həmin pulların çörəkçilərə qaytarılması istənilirdi. Vəsiyyətnaməyə əsasən pullar son tümənədək çörəkçilərə qaytarıldı. Bu o zaman idi ki, Azərbaycanda Qəhrəman mirzə hakim idi və hec kimin artıq nəfəs çəkməyə qüdrəti yox idi.."

## Ailəsi
Məhəmməd xanın Əhməd xan adlı oğlu vardı.

## Yaradıcılığı
* Təbrizin Əmir Bazarının banisi
* Kirmanşahın Əmiri məscidinin banisi

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Zəngənə eli və məşhur şəxsiyyətləri, Bakı, "Soy" dərgisi, 2010.

## İstinadlar

## Qaynaqlar
* http://www.encyclopaediaislamica.com

## Həmçinin bax
* Zəngənə eli

## Xarici keçidlər
* Мухаммад-Хусейн-хан Зангане
Cəfərqulu xan Qaraçorlu

**Cəfərqulu xan Rza xan oğlu Qaraçorlu** (1800-?) — Qaraçorlu elinin hakimi, Qacarlar ordusunun sərkərdəsi, Əmir Tuman.

## Həyatı
Cəfərqulu xan Rza xan oğlu 1800-cü ildə Qaradağ vilayətinin Məvazixan mahalında anadan olmuşdu. Atasından sonra Qaraçorlu elinin hakimi olmuşdu. Qacarlar ordusunun sərkərdəsi idi. Əmir Tuman (general-mayor) rütbəsi daşıyırdı. İran-Əfqan müharibəsində iştirak etmişdi.

Cəfərqulu xan Qaraçorlu Herat savaşında yaralanmışdı. Lakin o yarasına fikir verməyib sonadək qəhrəmanlıqla vuruşdu. Məhəmməd şah Qacar bu igidə altın və at bağışladı.

Bu ünlü Qaraçorlu əmiri qacarların siyasi həyatında mühüm rol oynamışdı.

...1848-ci ildə "Məhəmmədiyyə" qəsrində Məhəmməd şah Qacar dünyasını dəyişdi. Şahzadələr arasına qarışıqlıq düşdü. Vəliəhd Nasirəddin mirzə Təbrizdə olduğundan paytaxtdakılar taxt-tacı ələ keçirmək istəyirdilər. Şahzadələr birləşib xəzinəni arvadın çıxarmaq istəyirdilər ki, pulla köçəri tayfalardan qoşun toplayıb şahlığa yiyələnsinlər. Nasirəddin mirzənin anası Məhdi Ulya xanım Cəfərqulu xan Qaraçorlunun üstünə qaçıb xahiş etdi ki, bu işə əncam çəksin. Cəfərqulu xan yüz əlli nəfər atlı götürüb xəzinəni qorumağa başladı. Şahzadələr işə Cəfərqulu xanın qarışdığını görüb dinməzcə yerlərində əyləşdilər...

## Ailəsi
Cəfərqulu xanın Surxay xan adlı oğlu vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı: "Ozan", 1998, 192 səh.
İşum

**İşum**(di-šum, bəzən ì-šum, i-šum-mu) tanrı, ya tanrıların elçisi (*nāgir ilī*) və ya qulluqçusu (*rābiṣu*), bələdçisi (*ālik maḫrīšu*) — Babil tanrısı Erranın xələfi, tanrı Nerqalın elçisi. İşum eyni zamanda gecə bələdçisi (dEN. MI. DU. DU, *bēlu mūttallik muši*) və yolların ağası, sahibi
(*bēl sūqi, sukkal sūqi*) hesab edilir.

## İstinadlar
Üliger

**Üliger** (*Monqol*: **Улгэр**), monqol və buryat xalq mədəniyyətində nağıllara və mifoloji əhvalatlara verilən ümumi bir addır. Buryatlar və digər sibir qəbilələri arasında şifahi ənənələrinin əhəmiyyətli bir hissəsidir və digər funksiyaları arasında, Buddist əhvalatlarını şifahi olaraq çatdırmaq üçün də istifadə edilmişdir. Şifahi ənənə göz önünə alındığında, monqol ədəbiyyatında ağızdan ağıza köçürülən hekayələrin əhəmiyyətli bir qisimini meydana gətirərlər. Bu əhvalatlar, "**Ülgerci**" və ya "**Üligerçin**" (*İngilis: *ulgerchi və ya uligershin) deyilən kəslər tərəfindən xüsusilə yaylı alətlər yoldaşlığında oxunur.

Üliger (Türkçe "Ülger") sözü şeir şəklindəki nağıl, fövqəladə öykü mənasını verər. Nəsilə nəsilə köçürülən əhvalatlardan ibarətdir. Monqolustanda 1960-ci ildə Üligerləri yığmaq üçün "Üliger Evi" (*Monqol*:** Улгэрийн танхим**, *Rus*:** Палата Ульгэров**) adı verilən xüsusi bir müəssisə yaradıldı. Burada hal-hazırda 250dən çox Üliger'in olduğu bilinməkdədir.

## Mövzular
Üligerler ümumiyyətlə tarixi və mifolojik qəhrəmanların əfsanələrini izah edərlər. Ümumiyyətlə qış aylarında tonqal ətrafında izah edilən bu əhvalatlarda ortaq bir motiv olaraq şəri ümumiləşdirən "Manqus" adlı bir əjdaha var.

Maraq görən Üligerler, Çingiz Xana istinad edilən hekayələr, atalar sözləri və dastanları da ehtiva edər. Gezer Xan Dastanı kimi uzun nağıllar günümüzdə belə monqol üligerçiler tərəfindən bu gün də əzbərdən oxunur. Geser Dastanı, yalnız monqol folklorunun bir hissəsi deyil, eyni zamanda Tibet və Çin tarixinin də ortaq ünsürüdür. Ancaq, növün şifahi təbiəti səbəbiylə, çox sayda variantlarının hər zaman olduğu rahatlıqla deyilə bilər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
*  Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azəri dilində)
Əsgər Fərhadi

**Əsgər Fərhadi** (, d. 1 yanvar 1972-ci il, Xomeynişəhr, İsfahan, İran) - İranlı senarist və rejissor. Teatr məzunudur.

## Rejissorluq etdiyi filmlər

## Xarici keçidlər
*Official website
*[Everybody Knows (film)](https://en.wikipedia.org/wiki/Everybody_Knows_(film))
*

## İstinadlar
Hüseynqulu xan Avşar

**Hüseynqulu xan Avşar** — Məhəmmədəli xan Avşarın oğlu və Zülfüqar xan Əmirli-Avşarın nəvəsi, Fətəli şah Qacar dövrünün şairlərindən dir. O, Abbas mirzə Qovanlı-Qacarın məiyyətində idi, ona görə şeirdə "Çakir" təxəllüs edirdi. Zülfüqar xan Əsəədəddövlə onun oğlu idi. Hüseynqulu xan, Azərbaycanca və farsca şeirlər yazıb.

## Qaynaqlar
*عاقلی، باقر. خاندان های حکومت گر در ايران (جلد دوم). تهران: نشر نامک، 1386. ISBN 964-6895-42-5.

## Xarici keçidlər
*Hüseynqulu xan Avşar
Mirzə Əbülqasim Zəncani

**Mirzə Əbülqasim Musa Mirzə Kazım oğlu Zəncani** (1805-1876) — İslam alimi, müctəhid.

## Həyatı

Mirzə Əbulqasim Musa Zəncani miladi XIX (hicri 13-cü) əsrdə şiə məzhəbinin böyük alimlərindən olan Mirzə Kazımın oğlu idi. Həmçinin o, Seyid Məhəmməd Baqir, Rəşti və Hacı Məhəmməd İbrahim Qolabbasinin tələbələrindən olub. Bu dəyərli alimlərin yanında öz biliklərini təkmilləşdirən alim Zəncana qayıdaraq, burada dini idarəçiliyi öz öhdəsinə götürür və insanlar arasında böyük nüfuz və etimad qazanır. Mirzə Əbulqasim Zəncani özündən sonra onlarla dəyərli kitabları elmi irs olaraq qoymuşdur. Bu kitablara misal olaraq, "İzahud-Dəlail fi Hisabi- Aqdul-Ənamil", "Təxribil-Əsbab", "Məqalibil-Əbvab" və s. kimi əsərləri göstərmək olar. Bu böyük alim hicri 1293-cü ilin cəmadiul-əvvəl ayının 3-də Zəncan şəhərində vəfat etmişdir.

## Şəcərəsi

*Seyid Əbülqasim bin Seyid Məhəmmədkazim bin Seyid Əmir Həsən bin Seyid Əmir Möhsün bin Seyid Əmir Səlim Musəvi.

## İstinadlar

## Qaynaqlar

*تاريخ زنجان: علما و دانشمندان  موسوی زنجانی، ابراهیم.ناشر:کتابفروشی مصطفوی.شهر:تهران.سال:۱۳52
*اعیان الشیعه .سید محسن امین.ناشر :دارالتعارف للمطبوعات ،شهر:بیروت،سال:1406 (قمری)
*(الذریعة الی تصانیف الشیعة. آقابزرگ تهرانی.ناشر:دارالاضواء، شهر:بیروت.سال:۱۴۰۳ (قمری

## Xarici keçidlər

* Mirzə Əbülqasim Zəncani türbəsi
* Mirzə Əbülqasim Zəncaninin şəkili 

## Həmçinin bax
Ağa Ələkbər Təbrizi

**Ağa Ələkbər Ağa Səməd oğlu Təbrizi** () — İran diplomatı.

## Həyatı
Ağa Ələkbər Ağa Səməd oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. O, Nasirəddin şah Qacar hakimiyyəti dövrünun ictimai xadimləri icərisində öz bacarığı və nüfuzu ilə seçilən şəxsiyyət idi. Mükərrəməssəltənə ləqəbini daşıyırdı.
Ağa Ələkbərin ailəsi Azərbaycanın tanınmıs sulalələrindən olub, sonra Mümtaz adlanırdı. Atası Ağa Səməd sərraf olsa da, savadı ilə seçilirdi.

Xarici İslər nazirliyinin əməkdaşı idi və İranı bir sıra xarici dövlətlərdə diplomat kimi təmsil etmişdir. İstanbul şəhərində konsul olmuşdu.

Ağa Ələkbər Təbrizi sonra Tehran şəhərinə dönmüş, Xarici İslər nazirliyində şöbə müdiri kimi çalışmışdı.

## Ailəsi
Ağa Ələkbər Təbrizi İsmayıl xan və Səməd xan adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qacarlar dövrünün diplomatları,  Bakı, "Mütərcim", 2012. 334 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Kara (Cənubi Koreya qrupu)

**Kara** — qızlardan ibarət Koreya musiqi qrupudur. Girls Generation musiqi qrupu 5 üzvdən ibarətdir. Qrup 2007-ci ildə qurulub.

## Qrup üzvləri
* Park Gyuri
* Han Seung-yeon
* Goo Hara
* Jung Nicole
* Kang Jiyoung

## Diskoqrafiyası
* 2007: *the First Bloooooming*
* 2008: *Rock U* 
* 2008: *Pretty Girl*
* 2009: *Honey*
* 2009: *Revolution*
* 2010: *Lupin*
* 2010: *Jumping* 
* 2011: *Step*
Derfild qətliamı

thumb|right|270px|Derfild qətliamı
**Derfild qətliamı** () - Şimali Amerikada pilqremlərin yaşadığı koloniyalarda, fransızlar
tərəfindən 1704-cü ildə gerçəkləşdirilən qətliam. Hadisə 27 fevral 1704-cü ildə, 47 fransız əsgərinin 200 nəfər əhalisi olan Derfild şəhərinə hücum etməsi ilə başlamışdır. Əsgərlər 50 nəfəri, bir neçə saat ərzində qətlə yetirmişdilər. 111 nəfər əsir götürülmüş və əsrilərdən yarıdan çoxu yolda ölmüşdür. Sonralar 60 nəfər fransızlar tərəfindən sərbəst bıraxılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Demos, John. "The Unredeemed Captive: A Family Story from Early America", (New York, 1994)
* Haefeli, Evan and Sweeney, John. "Captors and Captives: The 1704 French and Indian Raid on Deerfield", (Amherst, 2003)
* Smith, Mary. "Boy Captive of Old Deerfield", (Aeonian, 1976)

## Xarici keçidlər
* Derfild qətliamı: 1704-cü ildə yaşanan hadisələr
* [Təsvirlər və http://www.memorialhall.mass.edu/collection/itempage.jsp?itemid=5683 (qravürlər)
* Frey evi
* Derfild qətliamı tarixi məktublar
* Tarixi Derfild muzeyi
On üç koloniya

**On üç koloniya** () — Şimali Amerikada Böyük Britaniyanın tabeliyində olan koloniyalar. Koloniyalar, dini zəmində təqib olunan Pilqremlər tərəfindən salınmışdır. 4 iyul 1776-cı ildə koloniyalar Böyük Britaniyaya qarşı birləşərək, Amerika Birləşmiş Ştatlarını yaratmışdılar.

Şimaldan cənuba doğru:

* Nyu-Hempşir
* Massaçusets
* Rod-Aylend
* Konnektikut
* Nyu-York
* Nyu-Cersi
* Pensilvaniya
* Delaver
* Merilend
* Virciniya
* Şimali Karolina
* Cənubi Karolina
* Corciya
Zəngənə

**Zəngənə** bu mənalarda gələ bilər:

;Yaşayış məntəqələri
*Zəngənə (Sabirabad) — Azərbaycanın Sabirabad rayonunda kənd.
*Zəngənə (Məlayer) — İranın Həmədan ostanında şəhər.

;Şəxslər
*Məhəmməd xan Zəngənə — Fətəli şah və Məhəmməd şah dövrlərində, Azərbaycanın hakimi.

;Digər
*Zəngənə eli — Səfəvilər dövlətində qızılbaşlarla yanaşı yaşam sürən qurum.
Avşar

* Əvşarlar sülaləsi — sülalə
* Avşar (Ağcabədi) — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Aşağı Avşar — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Avşar (Vedibasar) — Vedibasar mahalında kənd.
* Avşar — Xocavənd rayonunda kənd.  

## Həmçinin bax
* Əfşar
* Əfşarlar
Çıvı

**Çıvı** — altay və türk xalq inancında döyüş cini. **Çığı** və ya **Çiği** də deyilir. Gecələri bir-birlərinə ox atdıqları deyilər. Bu səbəblə bu varlıqların olduğu bilinən yerlərdə çölə çıxmaqdan qorxurlar və məcbur olub çıxanda da təmkinli davranırlar. Söz mənası, sürətli getmək, çarpıb istiqamət dəyişdirmək, axmaq deməkdir. Divan-ı Lüğət-it Türk də belə yazmaqdadır:

:: *"Çıvı cinlərdən bir tayfadır. Türklər buna inanardı ki, iki dəstə bir-biriylə vuruşduğu zaman bu iki bölüğün vilayətlərində oturan cinlər belə öz vilayətlərinin xalqını gözləmək üçün çarpışırlar. Cinlərdən hansı tərəf yenerse onlardan yana çıxdığı vilayət xalqı da yener. Gecə bu cinlərdən hansı qaçsa, onların olduğu vilayətin xaqanı da qaçar. Türk əsgərləri gecə cinlərin atdıqları oktan qorunmaq üçün çadırlarında saxlanarlar. Bu, Türklər arasında məşhurdur, adəttir."*

## Mənbə
* Divan-ı Lûgət-it-Türk də Şamanizme Aid Sözlər, Əbdülqadir İnan
Qrant düşərgəsi qətliamı

**Qrant düşərgəsi qətliamı** () - 1871-ci ildə Şimali Amerikada yaşayan hindu tayfaları arasında yaşanmış qətliam. Apaçi tayfasının əsas düşmənləri olan Papaqolu tafasının döyüşçüləri 30 aprel 1871-ci ildə gecə yarısı Şimali Arizonada yerləşən Apaçi tayfasının yaşadığı Qrant düşərgəsinə gizli şəkildə daxil olmuşdur. Qətliam nəticəsində 108 qadın, çox sayda uşaq öldürülmüşdür. Öldürülənlərdən səkkizi kişi olmuşdur. Papaqolu döyüşçülər 29 uşağı əsri almış, həmin uşaqlar sonralar Meksikaya aparılaraq satılmışdır. ABŞ dövləti, qətliamı gerçəkləşdirməkdə, günahlanırılan şəxsləri hbəs etsələrdə, soradan sərbəst bıraxılmışdılar. Qətliam nəticəsində 144 nəfər öldürülmüşdür. Papaqolu tayfası Uliss Qrant tərəfindən dəstəklənməsi, həmin dövrdə bütün hindu tayfalarına məlum idi. Burada əsas məqsəd Şimali Amerikada ən döyüşgən tayfa olan Apaçiləri zəiflətmək olmuşdur. Qrant düşərgəsi qətliamı Apaçi müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuşdur.

## Ədəbiyyat
* Colwell-Chanthaphonh, Chip. 2007. *Massacre at Camp Grant: Forgetting and Remembering Apache History*. University of Arizona Press, Tucson.
* Colwell-Chanthaphonh, Chip. 2003. The Camp Grant Massacre in the Historical Imagination. *Journal of the Southwest* 45(3):249-269.
* Colwell-Chanthaphonh, Chip. 2003. Western Apache Oral Histories and Traditions of the Camp Grant Massacre. *American Indian Quarterly* 27(3&4):639-666.
* Hammond, George P. 1929. *The Camp Grant Massacre: A Chapter in Apache History*. Berkeley: Proceedings of the Pacific Coast Branch of the American Historical Association.
* Hastings, James E. 1959. The Tragedy at Camp Grant in 1871. *Arizona and the West* 1(2):146-160.
* Langellier, J. Phillip. 1979. Camp Grant Affair, 1871: Milestone in Federal Indian Policy? *Military History of Texas and the Southwest* 15(2):17-30.
Qara Şahin

**Qara Şahin** () - Şimali Amerika hindilərin başçısı, Sauk qəbiləsinin başçısı.

## Həyatı

Qara Şahin Sauk Sautenuk bölgəsində dünyaya gəlmişdir. O, Saket Foks qəbiləsinin başçısı olduğu müddətdə, ABŞ dövləti tərəfindən 1804-cü ildə İllinoys və Missisipi arasında qəbiləyə məxsus, ov ərazilərinin tərk edilməsi haqqında olan bəyanatı imzalamaqdan imtina etmişdir. 1812-ci il müharibəsində Qara Şahin Böyük Britaniyanın tərəfindən döyüşmüşdür.

1815-ci ildə Qara Şahin, ABŞ-la sülh müqaviləsi imzalamağa razı olur. Müqavilə imzalanandan sonra, müqaviləyə sonradan Sauk qəbiləsinin yaşadığı ərazilərdən çıxarılması barədə, bəndin əlavə olunmasından sonra, qiyama başlamışdır. ABŞ prezidenti Cekson Qara Şahinin üzərinə tam silahlanmış 3 tabor göndərmişdir. Tərəflər arasında yaşanan Qara Şahin döyüşündə hindular, dövrünə görə müasir silahlarla silahlanan Amerikan əsgərlərinə məğlub oldular. Sağ şəkildə tutulan Qara Şahin ətraf şəhərlərdə, təhqir edici formada bir neçə gün kütlə qarşısında nümayiş olunmuşdur.

1833-cü ildə həbsdən azad edilmişdir. Beş il müddətində, Qara Şahini hindular da daxil olmaqla, heç kim görməmişdir. 1838-ci ildə Des Moines yaxınlığında cəsədi tapılmışdır.

## Həmçinin bax
Siu

**Siu** — Şimali Amerikada yaşayan hindu tayfası. Siular ilk vaxtlar, Superior gölünün ətraflarında yaşayırdılar. Avropadan gələn mühacirlərə qarşı bir əsrə yaxın aparılan mübarizələr nəticəsində məğlub olmuş və Minnesota ərazilərinə sürgün edilmişdilər. Siular digər tayfalardan döyüşkənliyi ilə fərqlənmişdir. 1876-cı ildə Siular Amerika Birləşmiş Ştatlarına qarşı qiyama qalxmışdılar. Qəbilənin ən məşhur nümayəndələrindən olan şef Oturan Buğanın öldürülməsindən sonra Siuların müqaviməti qırılmışdır. ABŞ hərbi birlikləri tərəfindən Siu qəbiləsinə qarşı 1890-cı ildə təşkil olunmuş Yaralı diz qətliamı Şimali Amerikada yaşanmış ən dəhşətli qətliamlardan hesab olunur.

## İstinadlar
Yer Tanrı

**Yer Tanrı** - türk və altay xalq inancında və mifologiyasında yer tanrısı. **Yertengri** və ya **Certenger** olaraq da deyilər. Bəzən şərri və eqoist düşüncələri təmsil edir. Göy Tanrı yanında ikinci planda qalar. İnsan formalı olaraq çox təsvir edilməmişdir. Ancaq çox vaxt qadın cildində qəbul edilir. Yer üzü və ya Dünya "Yertinç / Yerdinç" olaraq ifadə edilər.

Yer Tanrıya ağ toyuq qurban edilir. Bəzən də balıq, qoyun və ya öküz qurban verilir. Xüsusilə başı torpağa basdırılar. Bəzi nağıllarda isə zəif və çəlimsiz uşaqlar ana ataları tərəfindən torpağa basdırılarlar, bu uşaqlar orada güclənər və üç gün sonra bir igid kimi çıxarlar.

Sonsuz qadınlar müqəddəs bir ağacın altında Yer Anaya dua edərlər. Yer Ana nağıllarda qəhrəmanları sağ sinəsindən iki sol sinəsindən bir dəfə əmizdirər və igid inanılmaz bir gücə qovuşar.

Yakut qəhrəmanlıq dastanlarında, irəlidə yenilməz olacaq igidlər, uşaqlıqda çəlimsiz və zəifdirlər. Hətta ana-ataları belə, onları qəbul etmək istəməzlər. Ancaq torpağı qazıb, bu uşaqları torpağa basdırdıqdan sonra, Yer Tanrı (Yer Ana)dan bəslənərək güclənən bu uşaqlar, inanılmaz güclü və yaraşıqlı əfsanəvi qəhrəmanlara çevrilərlər. Anadoluda bəzi bölgələrdə bu gün belə dəlileri quyuya atmanın mənası da budur. Yer ilahəsini göstərən hər hansı bir şəklin olmadığı deyilər. Ancaq bəzən onu böyük bir qayın ağacının gövdəsində yaşayan ağ saçlı qadın şəklində izah edərlər. Bu ağacın budaqları, insanlara ən gözəl atları hədiyyə göndərən ruhun sahib olduğu göylərə qədər uzanar.

## Yerəh Xan
**Yerəh Xan** - türk və altay mifologiyasında ailə tanrısıdır. Yer Tanrı anlayışı ilə əlaqəli bir varlıqdır. Ailəni və evi qoruyar. Soğanı sevdiyi üçün soğanların yanına özünə qurban aşı buraxılar. Söz, yerləşmək feli ilə eyni köktendir. Monqolcada "Yeröh" dilək mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, e-Kitab (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Türk Mifologiyası Ensiklopedik Lüğət, Cəlal Bəydili, Yurt Nəşriyyat

## Həmçinin baxın
* Torpaq Ana
Ərbükə

"**Ərbükə**" — daha çox orta və şərq Anadolu nağıllarında, hekayələrində rast gəlinən, bellərindən aşağısı ilan üstü isə insan şəklində təyin olunan, insanların dərdinə çarə tapan fövqəltəbii varlı. **Erböke** də adlandırılır. Bu varlıqların başında İlan Ana və ya İlan Ata tapılar. Dişi olanları üçün "İşbükə" istifadə olunur. Anadoluda Maran (*Farsca:* **Məran** "ilan") olaraq da bilinirler. Yeraltındaki bir dünyada yaşayan ağıllı ilanların başında Şahmaran adlı bir kraliça vardır. Şahmaranın öldürüldüyünü hələ bilməyən, maranların onun ölümünü duyduqları an ölkələrindən çıxıb insanların yaşadıqları şəhərlərə hücum edəcəkləri və yerlə bir edəcəkləri deyilər.

## Etimologiya
* **Ərbükə:** Söz; Ər "insan" və Bükə "əjdaha, ilan" sözlərinin birləşməsidir. Türk xalq inancında yarı insan, yarı ilan olan varlıqdır.
* **Maran:** Farsca bir sözdür. "Mar" ilan mənasındadır, "-an" isə cəm şəkilçisidir. Maran ya da nazildərək söylənilən "Məran" sözləri Anadolu torpaqlarında bir çox bölgə və yer adı olaraq da istifadə edilməkdədir.

## Həmçinin baxın
* Şahmaran
* İlan Ana
* İlan Ata
Yaralı diz qətliamı

thumb|right|250px|Silahlı Amerikalılar və öldürülmüş hindular
thumb|250px|Big Foot düşərgəsinin Yaralı diz qətliamından sonrakı vəziyyəti
**Yaralı diz qətliamı** () - Siu qəbiləsinin üzvlərinin ABŞ silahlı qüvvələrinin əsgərləri tərəfindən kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi. 29 dekabr 1890-cı ildə 62-si qadın və uşaq olmaqla 153 nəfər Siu hindusu öldürülmüşdür. General Neslon Miles tərəfindən *Daxili İşlər Komissiyasına* göndərilən məktubda, olay qətliam olaraq adlandırılmışdır.

## Qətliam
1890-cı ildə ABŞ dövləti, Siuların *Ruh rəqsini* ifa etmələrindən narahat olmağa başladı. Bir çoxları bu rəqsin döyüşdən əvvəl, tanrıları köməyə çağıran rəqs olduğunu iddia etməyə başladılar. Əslində ruh rəqsi yalnız milli mədəniyyətin yaşadılması üçün oynanılan rəqs idi. Bununla Siular pozulan hüquqlarına etiraz etmək istəyirdilər. Ordu naziri Siuların döyüşə hazırlaşdığından şübhələnib, VII süvari alayı Payn Ric və Rosbud yaxınlığında Lakota hidnularının yaşadığı düşərgəyə göndərdi. ABŞ ordusunun zabitləri, rəqsin dərhal dayandırılmasını tələb etdilər. 29 dekabr 1890-cı ildə VII süvari alayı Lakota hindularının yaşadığı düşərgəni dağıtmış,  yaşanan silahlı qarşıdurmada 25 əsgər və 153 Siu qətlə yetirilmişdir. Bütün bunlara baxmayaraq, hadisə nəticəsində necə nəfərin öldüyü tam məlum deyil. Yaşanan bu qətliam, Amerikada yaşayan hinduların müqavimət əzminin qırılması ilə nəticələndi.

## Qətliamın sonrası
ABŞ ordusu, cəsədləri dəfn etmək üçün muzlu insanlardan istifadə etmək qərarına gəldi. Düşərgəyə gələn fəhlələr soyuq havada 84 kişi, 44 qadın və 18 uşaq olmaqla 134 nəfəri dəfn etməyə başladılar. Qətliamdan yaralı xilas olan 7 nəfər isə Yaralı diz sahə xəstəxanasında vəfat etdi. General Nelson Miles, qətliamı törətməkdə günahlandırlan Zabit Forstu vəzifəsindən azad etmişdir. Hərbi tirubunal Forstu yalnız tənqid etməklə kifayətlənmişdir. Törətdiyi əməldə cinayət tərkibi aşkar edilmədiyinindən, Forst sərbəst bıraxılmışdır.

XX əsrin əvvəllərində Amerikada fəaliyyət göstərən bəzi mətbuat orqanları, hadisə barədə yazılar yazırdılar. Ancaq dövlətin mövqeyinə zidd olan tənqidi yazıların yazılmasına imkan verilmirdi. Hadisəni törədən şəxslərdən heç biri ciddi şəkildə cəzalandırılmamışdı. Yaralı diz qətliamı 1973-cü ildə Oskar mükafatının təqdim olunma mərasimində bir daha gündəmə gəlmişdir. Həmin il Xaç atası filminə görə Marlon Brandoya  Oskar mükafatı verilmişdir. Ancaq Marlon Brando mükafatdan imtina etmiş və tədbirə qatılmamışdır. Tədbirdə onun əvəzinə Saken Litlfizer adlı gənc hindu qadın söz almışdır. Saken Litlfizerin çıxışı:
Tatay

**Tatay Xan** — türk, monqol və altay mifologiyasında qasırğa tanrısı. **Tata Xan** da deyilir. Qasırğaların, fırtınaların, tayfunların və burulğanların səbəbkarıdır. Atı ildırıma çevrilər. Uluqayının dibindəki Həyat suyuna gözətçilik edir. Monqollarda 77 şimal tanrısının nümayəndəsidir. Simvol rəngi qaradır.

## Etimologiya
(Tat/Yat) kökündən törəmişdir. At sürmək, sürətli getmək mənalarını içərisində saxlayır. Türkcə Tata, Tungusca Tagta sözləri qorxmaq və şaşırmaq bildirir.

## Həmçinin bax
* Cılxa

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Ujupis

**Ujupis** — Litvanın paytaxtı Vilnüsün rayonu. ujupis çayın o biri tayında mənasını verir.

## Ujupis Respublikası
1997-ci ildə bu ərazidə müstəqilliyini elan etmiş virtual dövlət.

Prezident şair, musiqiçi Romas Lileykis

Bu respublikanın 17 nəfərlik ordusu var.

## İstinadlar
Sarə Bayat

**Sarə Bayat (**Farsca**:ساره بیات;** Oktyabr 6 1979, Məşhəd, İran) İranın kino və televiziya aktrisası.

## Filmoqrafiya
;Kino

;Televiziya
* Bir dəstə qartal lələyi
* Günahsızlar
* Xanım
* Bir şairin ölümü
* Yaşıl sim
* Dağılma
* Payız mahnısı
* Gecə növbəsi

## Mükafatlar
* Leyla Hatəmi və Sarina Fərhadi ilə birlikdə ən yaxşı aktrisa üçün Gümüş Ayı Mükafatı, Berlin Beynəlxalq Film Festivalı (Nadirin Simindən ayrılması filmində oynadığı üçün).

## Xarici keçidlər
* Sarə Bayatın şəkilləri 
* Film festivallarının işlərinin saytı 
*  Sarə Bayat İran Film Məlumat Bazasında
* Sarə Bayat IMDBdə
Littorella

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
*  — Avropada Qara dənizdən İslandiyaya qədər yayılıb.
*  — Şimali Amerikada yayılıb.
*  — Çili və Argentinanın cənub hissələri və Folklend adalarında yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzə Əbdülhüseyn xan Avşar

**Mirzə Əbdülhüseyn xan Əlinağı xan oğlu Avşar** (?-?) — İran hərbçisi, general.

## Həyatı

Mirzə Əbdülhüseyn xan Əlinağı xan oğlu Urmiya şəhərində doğulmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Valideynləri kimi hərbə meyil etmişdi. Mirpəncə (general) rütbəsinədək yüksəlmişdi. Müqəddəs Məkkəyi-müşərrəfi ziyarət etmişdi.

Mirzə Əbdülhüseyn xan Avşar elinin Qasımlı oymağındandır. Hacı Məhəmməd xan Qasımlı-Avşarın nəvəsidir. Atası Yəminiləşkər ləqəbli Əlinağı xan İran Qacarlar ordusunun yüksək rütbəli zabitlərindən idi.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar. Avşarlar. Bakı: Şuşa, 2008, 298 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

*Avşar eli
*Urmiya vilayəti

## Xarici keçidlər

*http://www.historylib.com/site/sviewdocument.aspx?docid=889&rt=list