Dünya ağacı (mifologiya)

thumb|upright=1.5|Dünya Ağacı. Sandıq qapağının üzərində rəsm. 17-ci əsr.

**Dünya Ağacı** (Mundane Tree, latınca: Arbor mundi) —mifoloji arxetipdir, yaradılışın bütün sahələrini birləşdirən universal bir ağacdır. Adətən, onun budaqları səma ilə, gövdəsi yer dünyası ilə, kökləri isə yeraltı dünya ilə əlaqələndirilir.

Dünyanın mifoloji mərkəzinin ən çox yayılmış təsviri (obrazı) - kainatın müqəddəs mərkəzi, harmonikləşdirici rol oynayır..

## Arxetipin çox yönlülüyü

Elmdə müəyyən bir arxetipin universallığı ilə bağlı müxtəlif baxışlar mövcuddur. Vladimir Nikolayeviç Toporov və onun davamçıları Dünya Ağacını geniş şəkildə şərh edir, onu bütün variantlarında Dünyanın oxu ilə eyniləşdirirlər. Belə bir yanaşma altında mədəniyyətdə (həyat ağacı da daxil olmaqla) ağacın istənilən təsviri Dünya ağacına istinad kimi qəbul edilir.V.Toporova görə, bu təsvirin köməyi ilə "dünyanın əsas parametrlərini təsvir etməyə xidmət edən ümumi ikili semantik ziddiyyətlər bir araya gətirilir".

Bir sıra mifologiya tədqiqatçıları (İqor Dyakonov , Yuri Berezkin , Vladimir Napolskix ) bu cür geniş şərhə qarşı çıxır və bəzi xalqlarda bu arxetipin ümumiyyətlə olmadığını qeyd edirlər.

## Müxtəlif mədəniyyətlər

[thumb|300px|İsland Dünya ağacı "[İqqdrasil"]]
Kareliya-Fin poetik dastanı olan "Kalevala"da (alt başlıq "Fin xalq mahnıları" demək idi) "böyük palıd" obrazı yerin dərinliklərinə kök atan və zirvəsi göyə çatan dünya ağacını bildirir.

* Erzyan ənənəvi dinində *Eçke Tumo* dünya ağacında müqəddəs ördək *İne Narmunun* yuvası var və ağacdan onun yumurtası olan *İne al* düşür və onun nəticəsində dünyamız yaranır: Beləliklə, yumurtanın qabığı qübbədir Men Ele ulduzlarla, sarısı yerdir - Moda-Mastorun quru torpağı, ağı - İneved sərhədsiz okeanıdır.

* Latviyalılar dünya ağacını “austras koksa” adlandırırlar. Bu, həm də müvafiq Latviya milli naxışının adıdır.

* Qədim İranda müqəddəs ağacın Anahita bulaqlarının yaxınlığında böyüdüyünə inanılırdı. Guya onun üzərində quşların kralı Simurq yaşayırdı və o, yerə toxum səpirdi. Digər quş toxumu ulduzun içdiyi və yerə yağış yağdıran bulaqla əlaqələndirirdi. Yağışla birlikdə toxumlar da torpağa qayıdırdı.

* Skandinaviya miflərində həyat verən müqəddəs balla zənginləşdirilmiş həmişəyaşıl həyat ağacı İqqdrasili görürük. Bu, bütün varlığın struktur əsasını təşkil edən və doqquz dünyanı bir-birinə bağlayan nəhəng göyrüşdür. Ağacın başında qartal oturur, və ağacın köklərini ilanlar və əjdaha Nidhegg gəmirir. "İqqdrasil" sözü hərfi mənada "İqq atı", yəni Odin atı deməkdir. Bu ad, ali tanrının (Odin) bir dünyadan digərinə səyahət etməsinin bir yolu kimi ağacın rolunu vurğulayır.

* Türk mifologiyasında və sonralar - Qazaxıstan nağıllarında Baiterek obrazı yarandı. Bayterek, yeri və kompozisiya quruluşu ilə qədim köçərilərin kosmoqonik fikirlərini ifadə edir, onların əfsanələrinə görə, dünyaların qovşağında Dünya çayı axır. Sahilində həyat ağacı - Bayterek ucalır, yeri köklərindən tutur və göyü tacı ilə dəstəkləyir. Bu ağacın kökləri, müvafiq olaraq, yeraltı dünyada, ağacın özündə, gövdəsi - yerdə, tacı isə göydədir..

* Alatyr-daş dünyanın mərkəzində, dəniz-okeanın ortasında, Buyan adasında yerləşir. Onun üzərində dünya ağacı və ya dünya krallığının taxtı dayanır.

* Quranda bu, Sidrət əl-muntəha — Son Həddin Lotusu (Surə 53:14-də) adlanır. Yeddinci göyün üstündəki bu nəhəng ağac yerdən qalxanlar və Allahdan enənlər üçün ən yüksək həddir.

* Kabbala həmçinin Dünya Ağacı haqqında deyir: 92. Rav Paalim on və Mekabziel — Çoxfunksiyalı və Toplanış ən böyük, ən uca bir ağacdır. Haradan gəldi? Hansı addımdan baş verdi? Mənbə yenə də bizi — Mekabzieldən göstərir, çünki o, heç kimin görmədiyi ən yüksək pillədir, gizlidir. Hər şey ondadır, bütün ən yüksək işığı özündə toplayır. Və hər şey ondan gəlir. (Zoqar kitabı). Bu parçada ağacın dünyamızın məxluqları üçün ən yüksək bilik səviyyəsi olduğu nəzərdə tutulur. Bununla kainatın son vəziyyətindəki bütün xüsusiyyətlərin tam korreksiyası olan son korreksiya ("gmar tikkun") əlaqələndirilir.

* Yuxarı və aşağı dünyaları birləşdirən Dünya Ağacı Malay arxipelaqı xalqlarının kosmoqonik miflərində də mövcuddur..

thumb|Dünya ağacı.Rus naxışı
* Slavyan mifologiyasında dünya oxu və bütövlükdə kainatın simvolu. Dünya ağacının tacı göylərə, kökləri isə (müqəddəs bulaq axan) - yeraltı dünya, gövdə və budaqlar yer kürəsini təşkil edir. Bolqar mahnısında deyilir:

Bir ağac böyüdü
Bir dəfnə ağacı
Nə qədər hündürdürsə, bir o qədər gözəldir;
Kökləri yerdədir,
Budaqları duz dənizindədir,
Zirvəsi mavi səmadadır.

Və mahnının bolqarca orijinal mətni:

Изинкало едно дърво
Едно дърво дафиново
Колко вишно, толку лично;
Коренот му по съ земя,
I ранките му слано море,
Вършенот му в сино небе.

və s. dünya ağacının tacının bütün dünyanı əhatə etdiyi variantlardan biridir..

Dünya ağacı təkcə məkan deyil, həm də zaman koordinatlarını təcəssüm etdirir, bunu istinad edilən nəğmə motivləri sübut edir, burada dünya ağacı böyük təqvim (yeni il) qeyd etməsi zamanı yola çevrilir. Rus tapmacasında: "Bir palıd var, palıdda 12 budaq, hər dişidə 4 yuva var" və s. Bir il, 12 ay, 4 həftə və s.-yə aiddir. Sehrlərdə isə dünya ağacı dünyanın mərkəzində, okeanın ortasındakı bir adada ("dənizin göbəyində") yerləşdirilir, burada Alatır daşı üzərində "bulat palıdı" və ya müqəddəs sərv ağacı, ağcaqayın (xüsusən də kökləri ilə tərs çevrilmiş), alma ağacı və s. dayanır. Dünya, həyat ağacında - apokrifdə Cənnətə girərkən (Slavyan "Xanok Kitabı" antologiyası Sergey Sergeyeviç Averintsev) Rəbbin özünə ibadət edir, sehrlərdə İsa Məsih və müqəddəslər - Məryəm Ana, baş mələk Mikayıl, peyğəmbər İlyas, Müqəddəs Georgi, mifoloqlar və başqaları yaşayır. Personajlar - dəmirçilər və s., ağacın köklərində - şeytan və xtonik tanrılar: şeytanın zəncirinə zəncirlənmiş, yuvada ("runa") ilan (Skkurupeya) və s. yaşayır.

Toy folklorunda və "vyunish" mahnılarında (gənclər üçün ifa olunan - "vyuntsov") dünya ağacının obrazı canlı təbiətin, həyat ağacının bərəkətini təcəssüm etdirirdi: tacda bülbül yuvası, gövdədə - arılar, - dağlar, - kiçik uşaqları dünyaya gətirən və ya gənclərin özləri tərəfindən məskunlaşan köklər, evlilik yatağı dayanır; "Üçayaqlı" ağacın yaxınlığında ziyafətin keçirildiyi və "ayıların" (bir çox ənənələrdə bal - ölümsüzlük qidası) hazırlandığı yer yerləşir. Dünya ağacındakı bal (süd və s.) bulağının motivi çayda üzən cənnət ağacının motivi ilə müqayisə edilə bilər. Şərqi Slavyan folklorunda dünya ağacının obrazı birbaşa toy mərasimi ilə bağlıdır: bəy atları "bədbəxt ağac" viburnumuna deyil, arıların köklərə axan bal gətirdiyi, atların köklərindən qunduzlar, tacda isə şahin və s. içdiyi xoşbəxt bulağa qoymalıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 100 самых известных образов украинской мифологии. / под общ. редакцией д.ф.н. Елены Таланчук.
* Българска народна медицина. Енциклопедия / Ред. М. Георгиев. — София, 1999.
* Диксон Олард. Символы сибирского шаманства — Издательство: Велигор, 2007 г. 128 стр. Тираж: 1100 экз. ISBN 5-800-504-83-8 (ошибоч.).
* Мировое дерево / В. Я. Петрухин // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Международные отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 253—254. — ISBN 5-7133-1207-0.
* Santillana, Giorgo de. Dechend, Hertha von: Hamlet’s Mill. Gambit, Boston 1969.
* Зеленин Д. К. Тотемический культ деревьев у русских и у белорусов // Известия АН СССР. Серия 7. Отделение общественных наук. 1933. № 8.
* Зеленин Д. К. Тотемы — деревья в сказаниях и обрядах европейских народов. М.-Л., 1937.
* Кузьмин С. Л. Культ деревьев в Монголии: трансформация и синкретизм // Традиционная культура. 2017. Т. 1, № 65. С. 85-92.
* Кагаров Е. Г. Мифологический образ дерева, растущего корнями вверх // Доклады АН СССР. 1928. Серия В. № 15.
* Латынин Б. А. Мировое дерево — древо жизни в орнаменте и фольклоре Восточной Европы. Л., 1933 (Известия ГАИМК. Вып. 69).
* Древо Мировое / Топоров В. Н. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 398—406.
* Топоров В. Н. Мировое дерево: Универсальные знаковые комплексы. Том 1 / Предисл. Вяч. Вс. Иванова. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2010. — Т. 1. — 448 с. — (Arbor Mundi). — 800 экз. — ISBN 978-5-9551-0434-8. (в пер.)
* Топоров В. Н. Мировое дерево: Универсальные знаковые комплексы. Том 2. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2010. — Т. 2. — 496, [16] с. — (Arbor Mundi). — 800 экз. — ISBN 978-5-9551-0405-8. (в пер.)
* Топорков А. Л. Мифологический образ дерева, растущего из женского сердца // Славянский и балканский фольклор. Виноградье. М., 2011. Вып. 11. С. 305—314.

## Mənbə

* Древо мировое (symbolarium.ru)