open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beta hissəcik

[thumb|205x205px| [Alfa hissəciyi|Alfa radiasiya helium nüvələrindən ibarətdir və bir kağız vərəqi ilə asanlıqla dayandırılır. Elektron və ya pozitrondan ibarət olan beta radiasiya nazik alüminium lövhə ilə dayandırılır, lakin qamma radiasiyası qurğuşun və ya beton kimi sıx materialdan qorunmağı tələb edir.  ]]
**Beta hissəciklər-** yüksək enerji və sürətli elektron və ya pozitronlardır. Beta hissəciklərin yayılma prosesi beta şüalanması adlanır. 

Enerji 0,5 MeV olan Beta hissəcikləri havada təxminən bir metr aralığa malikdir; məsafə hissəcik enerjisindən asılıdır. 

Beta hissəcikləri ionlaşdırıcı şüalanmanın bir növüdür və radiasiyadan qorunma məqsədləri üçün qamma şüalarından daha çox ionlaşan, lakin alfa hissəciklərindən daha az ionlaşan sayılırlar. İonlaşdırıcı təsir nə qədər yüksək olarsa, canlı toxumaya ziyan bir o qədər artır.

## Beta şüalanması

### β <sup>-</sup> parçalanma (elektron emissiya)
[thumb| Beta çürüməsi. Bir beta hissəciyi (bu vəziyyətdə mənfi elektron) bir [Atomun nüvəsi|nüvə tərəfindən yayıldığı göstərilir. Bir antineutrino (göstərilmir) həmişə bir elektron ilə birlikdə yayılır. Daxil edin: sərbəst bir neytronun çürüməsində bir proton, bir elektron (mənfi beta ray) və elektron antineutrin meydana gəlir. |176x176px]]
Artıq neytronları olan qeyri-sabit bir atom nüvəsi bir neytronun bir protona, bir elektrona və bir elektron neytrinə çevrildiyi β - çürüməyə məruz qala bilər: 

: n → p + e- + νe  

nuclear çürümə nüvə reaktorlarında istehsal olunan neytronla zəngin parçalanma yan məhsulları arasında tez-tez baş verir. Pulsuz neytronlar da bu proses vasitəsilə çürüyür. Bu proseslərin hər ikisi parçalanma-reaktor yanacaq çubuqları tərəfindən istehsal olunan çox sayda beta şüalarına və elektron antineutrinlərə kömək edir. 

### β <sup>+</sup> parçalanma (pozitron emissiya)
β + şüalanma pozitronların yayılması prosesidir. β + çürümə zamanı protonlardan biri neytrona , eletron neytrinə və pozitrona çevrilir: 

: p → n + e+ + νe    

## Aşkarlama və ölçmə
thumb|191x191px| Beta radiasiya izopropanol bulud kamerasında aşkar edildi (süni bir qaynaq stronsium-90 daxil edildikdən sonra)
Beta hissəciklərinin maddəyə təsir edən ionlaşdırıcı və ya həyəcanlandırıcı təsiri radiometrik aşkaretmə alətlərinin beta şüalanmasını aşkar və ölçmələri əsas proseslərdir.  

## Tarix
Henri Becquerel, təcrübə edərkən, təsadüfən uranın rentgen şüaları kimi söndürülə bilmədiyi bəzi naməlum şüalanma ilə qara kağıza bükülmüş bir fotoşəkil boşqabına məruz qaldığını aşkar etdi. 

Ernest Rutherford bu təcrübələri davam etdirdi və iki fərqli radiasiya kəşf etdi: 

* qara bükmə kağızı asanlıqla udulduğu üçün Becquerel plitələrində görünməyən alfa hissəcikləri 
* alfa hissəciklərindən 100 qat daha çox nüfuz edən beta hissəcikləri. 

Nəticələrini 1899-cu ildə nəşr etdi.    

## Sağlamlıq
Beta hissəcikləri canlı toxuma orta dərəcədə nüfuz edir və DNT-də spontan mutasiyaya səbəb ola bilər. 

Beta mənbələri radiasiya terapiyasında xərçəng hüceyrələrini öldürmək üçün istifadə edilə bilər. 

## Həmçinin bax

* Şüalanma
* Qamma şüalanma
* Radioaktivlik
* Radioaktivlik vahidləri

## İstinadlar
Beyin-kompüter interfeysi

**Beyin-kompüter interfeysi** və ya **zehin-texnika interfeysi** və ya **beyin-texnika interfeysi** beyin ilə xarici bir cihaz arasındakı birbaşa əlaqə yoludur. Beyin-kompüter interfeysi əsasən insanın idraki və ya duyğu ilə əlaqədar olan motor funksiyalarına kömək etmək və ya onları təmir etmək məqsədilə istifadə olunur.

Beyin-kompüter interfeysi sahəsində tədqiqatlar ilk dəfə 1970-ci illərdə NSA və DARPA köməyi ilə Kaliforniya Universitetində başladı. Beyin-kompüter interfeysi ifadəsi bu tədqiqatlardan sonra çap olunmuş məqalələrdə ilk dəfə istifadə edilmiş və beləliklə, elmi ədəbiyyata daxil olmuşdur.

Beyin-kompüter interfeysi tədqiqatları daha çox eşitmə, görmə və hərəkət qabiliyyəti kimi duyğuları bərpa etmək məqsədilə neyroprotez tədqiqatlar sahəsinə cəlb edilmişdir.

## İstinadlar
Rus ruletkası

[thumb|Rus [Naqan M1895 revolveri]]

**Rus ruletkası** () — ölümcül bir şans oyunu. Tapançaya bir güllə qoyulur və silindr elə çevrilir ki, güllənin yeri bəlli olmur. Oyunçular tapançaları başlarına qarşı tutaraq növbə çəkirlər və tətiyi çəkərək şanslarını sınayırlar. Rus ifadəsi oyunun doğulduğu ölkəyə aiddir.

## Əlamətdar hadisələr
* PBS kanalına görə, tranzistorun müəlliflərindən biri və Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı Uilyam Şokli, özünə intihar cəhdi edərkən rus ruletkasını tək oynayıb.

## Populyar mədəniyyətdə
### İçki oyunları
Rus ruletkası üzərində əsaslanan bir içki oyunu var. Oyunda oyunçu olmayan şəxs, altı badənin beşinə su, altıncısını araqla doldurulur. Bəzi qruplar arasında, aşağı keyfiyyətli arağa üstünlük verilir, çünki araq doldurulmuş təmsil edən badəni daha az arzuolunmaz edir. Badələr bir dairə şəklində olur və oyunçular növbə ilə təsadüfən içki üçün bir badə seçirlər.

## İstinadlar
RT

**RT** (əvvəllər **Russia Today**) — 2005-ci ildə yaranan Rusiya xəbərlər telekanalı.

## İstinadlar
Akiu şəlaləsi

– Yaponiyanın Miyaqi prefekturasının Senday şəhərinin Tayhaku rayonunda yerləşən şəlalə. Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi tərəfindən 1990-cı ildə nəşr olunmuş "Yaponiyanın Top-100 şəlaləsi" siyahısına daxildir. Mənzərəli Gözəllik Yeri statusuna malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi
Coren şəlaləsi

– Yaponiyanın Şizuoka prefekturasının İzu şəhərində yerləşən şəlalə. İzu yarımadasının mərkəzində, Kano çayı üzərində yerləşir. Şizuoka Prefektura Təbiət Abidəsidir. Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi tərəfindən 1990-cı ildə nəşr olunmuş "Yaponiyanın Top-100 şəlaləsi" siyahısına daxildir.

Yapon folkloruna görə Coren şəlaləsində başdan çıxarıcı əfsanəvi qadın olan Coroqumo yaşayır.

## Xarici keçidlər
*  Yaponiya Ətraf Mühit Nazirliyi
Tekokota

**Tekokota** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Hikuerudan 22&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

## Coğrafiya
Adanın sahəsi 0,9&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Kiçik boğazlarla okean suları ilə birləşir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Hikueru kommunasına daxildir.

## Tarixi
Ada 1774-ci ildə ingilis səyyah Ceyms Kuk tərəfindən kəşf edilmişdir. 
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Şimali Maruteo

**Şimali Maruteo** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Maruteonun əvvəlki adı Fyurno () olmuşdur. Makemo atolundan 24&nbsp;km cənub-şərqdə, Nihirudan 30&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Tuamotu arxipelaqına daxil olan Maruteo və ya Cənubi Maruteo qrupuna daxildir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 2.7&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Laqunun sahəsi 400&nbsp;km²-dir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Makemo kommunasına daxildir.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur. 
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Nihiru

**Nihiru** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Taenqa atolundan 28&nbsp;km cənub-şərqdə, Şimali Maruteodan 30&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 6,7&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Laqun okeandan tam təcrid olunmuşdur.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Makemo kommunasına daxildir.

## Əhali
2007-ci il məlumatına adada yaşayış yoxdur. Əvvəllər adada tatake adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur.

## Tarixi
Ada 1820-ci ildə rus dənizçi Faddey Bellinshauzen tərəfindən kəşf edilir. O, atollu Niqira adlandırır.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Raroia

**Raroia** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Taiti atolundan 740&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir.

## Coğrafiya
Taenqa atolundan 53&nbsp;km şimal-şərqdə, Takumedən 6&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir. Ada ovalvari formaya malikdir. Atollun sahəsi 19.5&nbsp;km²-dir. Uzunluğu 43&nbsp;km, eni isə 14&nbsp;km-dir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Makemo kommunasına daxildir.

## Tarixi
Raroia ilk dəfə 1605-ci ildə ispan dənizçisi Pedro Fernandos Kiros tərəfindən kəşf edilir. 1947-ci ildə Tur Heyerdal Kon-Tiki ekspedisiyasını Raroiada bitirir. Ekspedisiyanın üzvü olan Benqt Emmerik Danielssonatolu adanı özünün *«Raroiada həyat və iş»* disertasiyasında əks etdirir.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 303 nəfər yaşayır. Yeganə yaşayış məntəqəsi *Qarumaoa* adlanır.

## İqtisadiyyat
Əhalinin əsas məşquliyyəti balıqçılıq və mirvari toplamaqdır.
## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Antiproton

**Antiproton**- protonun antizərrəciyidir. Antiprotonlar sabitdir, lakin onlar adətən qısa ömürlüdür, çünki bir protonla hər hansı bir toqquşma hər iki hissəciyin enerji partlamasında məhv

olmasına səbəb olacaqdır. Protonun +1 elektrik yükünün əksinə −1 elektrik yükü olan antiprotonun varlığı Paul Dirak tərəfindən 1933-cü il Nobel mükafatı mühazirəsində deyilmişdi. Dirak, Enerji Tənzimləməsinin müsbət və mənfi həllərinin olacağını proqnozlaşdıran Dirak tənliyini (E=mc2) 1928-ci ildə yayımladığı üçün Nobel mükafatını aldı.

Antiproton ilk dəfə 1955-ci ildə Betatron hissəciklər sürətləndiricisində Kaliforniya Universiteti, Berkeley fizikləri Emilio Segrè və Owen Chamberlain tərəfindən 1959-cu ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülərək təsdiq edilmişdir.  Maddənin antimateriyadan nə ilə fərqləndiyi və antimaterin kainatımızın Big Bang'i necə xilas etdiyini izah etməsi ilə əlaqəli mövzular qismən bugünkü kainatda antimaterin nisbətən qıtlığı səbəbindən açıq problem olaraq qalır.

## Antiproton təbiətdə
Antiprotonlar 25 il ərzində kosmik şüalarda, əvvəlcə balondan keçirilmiş təcrübələr nəticəsində, daha yaxınlarda isə peyk əsaslı detektorlar tərəfindən aşkar edilmişdir. Bu proses aşağıdakı reaksiya ilə izah edilir:

p + A → p + p- + p + A

## Günümüzdə təcrübələr və tətbiqi
Antiprotonlar müntəzəm olaraq Fermilab-da protonlarla toqquşduqları Tevatrondakı kolliz fiziki əməliyyatlar üçün istehsal olunurdu. Antiprotonların istifadəsi, kvark və antikarklar arasındakı toqquşmaların proton-proton toqquşmalarında mümkün olduğundan daha yüksək orta enerjiyə imkan verir. Bunun səbəbi, protonda olan valent kvarkları və antiprotonda olan valensiya antikarkları, protonun və ya antiprotonun sürətinin ən böyük hissəsini daşımağa meyllidir.

Laborator təcrübələr zamanı antiprotonların, bəzi xərçəngləri müalicə etmək potensialına sahib olması, ion (proton) müalicəsində istifadə olunan oxşar bir üsulla göstərilmişdir. Antiproton terapiyası ilə proton terapiyası arasındakı əsas fərq, ion enerjisinin çökməsindən sonra antiproton xərçəng bölgəsində əlavə enerji yatıraraq məhv edir.

## Həmçinin bax

* Pozitron
* Proton (fizika)
* Kvark

## İstinadlar
Antineytron

**Antineytron**- neytronun antizərrəciyi. Ondan sadəcə bəzi xüsusiyyətləri və işarəsi ilə fərqlənir. Neytronla eyni kütləyə malikdir və xalis yükü yoxdur. Antineutron ilk dəfə  proton-

antiproton  toqquşması zamanı Betatronda ( Lawrence Berkeley Milli Laboratoriyası ilə) Bruce Cork tərfindən kəşf edilib, 1956-cı ildə, bir il sonra antiproton aşkar edilmişdir.
Annihilyasiya

**Annihilyasiya** ( – "məhv olma") — iki fotonun yaranması ilə nəticələnən antizərrəciklə zərrəciyin toqquşması prosesidir. Başlanğıc cütünün ümumi enerjisi və impulsu prosesdə qorunur və son vəziyyətdəki digər hissəciklər arasında paylanır. Beləliklə, enerjinin qorunması və təcilin qorunması qanununa tabe olduqda ümumi kvant ədədləri də sıfır olan istənilən hissəciklər istehsal edilə bilər.

Aşağı enerjili bir məhv zamanı foton istehsalına üstünlük verilir, çünki bu hissəciklər kütləsi yoxdur. Bununla birlikdə yüksək enerjili hissəcik toplayıcıları müxtəlif ekzotik ağır hissəciklərin yarandığı yerlərdə məhv olur.

## Nümunələr

### Elektron-pozitron toqquşması
e- + e+ → γ + γ

Aşağı enerjili bir elektron aşağı enerjili bir pozitronu (antielektron) məhv edərkən, yalnız iki qamma şüası fotonu çıxara bilər, çünki elektron və pozitron ağır hissəciklər istehsal etmək üçün kifayət qədər kütlə enerjisi daşımır və yalnız bir fotonun yaradılması vacibdir

### Proton-antiproton toqquşması
p- + p+ → γ + γ

## Həmçinin bax
* Antimaddə

## İstinadlar
Cimmi Durmaz

**Yakup Cimmi Durmaz** () əvvəllə**r Cimmi Tuma** kimi tanınan, Türkiyənin "Qalatasaray" klubu və İsveç milli komandasında oynayan bir İsveç futbolçusudur.

## İstinadlar
Kino Kino (film, 2019)

**Kino Kino** — rejissor Gəray Həsənov tərəfindən 2019-cı ildə çəkilən Azərbaycan tammetrajlı komediya janrlı filmi.

## Məzmun
Üç dost — Mahir aktyor(Əlibəy Məmmmədli), Bəhram rejissor (Cövdət Şükürov) və Firuz ssenarist (Türkay Cəfərli) ciddi mövzuda film çəkmək istəyirlər. Lakin, heç bir investor onlara köməklik etmir.Hətta  sonuncu dəfə investor yanında olan zaman onlara komediya filmi gətirməkləri təklif olunur. Dostlar məcbur qalaraq komediya janrında film çəkmək qərarına gəlsə də sonra yenidən fikirlərindən dönürlər. Əlacsız qalan dostlar filmi öz hesablarına çəkmək qərarına gəlirlər. Mahir öz avtomobilini, Bəhram evdən götürdüyü qızıllarını, Firuz isə evlərində olan qədim xalçanı sataraq filmi çəkmək istəyir. Bu isə dostlar üçün o qədər də asan başa gəlmir. Bundan sonra onların başınlarına macəra dolu gülməli hadisələr gəlir. Filmin sonunda isə gözlənilməz hal ilə qarşılarşırlar.Film real hadisələr əsasında lentə alınıb.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər

:**Ssenari müəllifi :** Gəray Həsənov
:**Quruluşçu rejissor :** Gəray Həsənov
:**Quruluşçu operator :** Tərlan Haqverdiyev
:**Quruluşçu rəssam :** Leyla Rəşidova, Şəms Əsgərzadə
:**Rejissor :** Nicat Ələsgərov
:**Səs rejissoru :** – Hafiz İbrahimli
:**Montaj edən :** Orxan Əli
:**Rejissor assistenti :** Sona Məlikova, Leyla Tofiqqızı, Elçin Həsənli, Şəfa Həsənova
:**Kordinator:** Sənan Əhmədov
:**Operator köməkçisi- :** Hüseyn Abbasov
:**Texnik :** Aqil Məmmədov
:**Rəng kolleksiyası  :** Vasif İbrahimov
:**İçraçı prodüser :** Bəxtiyar İbrahimzadə
:**Prodüser :** Bayram Murquzov

Əlibəy Məmmədli — Mahir
Cövdət Şükürov — Bəhram
Türkay Cəfər — Firuz
Sahibzaman Bağırov — Rac
Günel İmanova — Günay 
Yeganə Orucova- Aysel
Nəsibə Eldarova — Ana
Şahin Nəsirov — Ata
Bayram Murquzov — İnvestor
Mələk Yeganə — İnvestorun sevgilisi
### Rollarda

:Əlibəy Məmmədli-Mahir
:Cövdət Şükürov-Bəhram
:Türkay Cəfərli-Firuz
:Sahibzaman Bağırov-Rac
:Günel İmanova-Günay
:Yeganə Orucova-Aysel
:Nəsibə Eldarova-Ana
:Şahin Nəsirov-Ata
:Bayram Murquzov-İnvestor
:Mələk Yeganə-İnvestorun sevgilisi
SSRİ-də 1956–1962-ci illər əmək haqqı islahatı

**SSRİ-də 1956–1962-ci illər əmək haqqı islahatı** — Nikita Xruşşovun Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi olduğu dövrlərdə  1956-1962-ci illərdə SSRİ-də həyata keçirilən əmək haqqı sistemindəki islahat. Bu islahatda əsas məqsəd İosif Stalin hakimiyyəti dövründə SSRİ iqtisadiyyatında tətbiq olunan istehsal kvotalarında müəyyən edilən miqdarı geridə qoyan istehsal sahəsi həyata keçirməyə istiqamətləndirilmiş iqtisadi siyasət əvəzinə daha əlverişli maliyyə təşviq sistemi yaratmaq idi.

İosif Stalinin hakimiyyəti dövründə SSRİ işçiləri İqtisadi cəhətdən fəallıq göstərərək həyata keçirdikləri istehsal sahələrinin əvəzini, ədəd əmək haqqısından əldə edərək qazanırdılar. İşçilərin fərdi qazancları istehsal sahələri ilə düzgün mütənasibdə idi. Bu siyasət işçiləri mümkün qədər əmək sərf etməyə təşviq edərək istehsal sahəsini mümkün olduğu qədər artırmaq üçün həyata keçirilmişdi. Bu sistem getdikcə ölkə daxilində bürokratiyanın irəliləyişinə və sənayedə gəlir nisbətinin qeyri-kafi olmasına yol açmağa başladı. Həmçinin fabrik rəhbərləri işçi əmək haqqılarının düşməsinə mane olmaq məqsədi ilə işçilərə verilən şəxsi istehsal kvortaları üzərində dəyişikliklər həyata keçirməyə başladılar.

Əmək haqqı istehsalı ilə keçmiş istehsal tətbiqlərinin aradan qaldırılması və əmək haqqılarının standart hala gətirilib əlavə iş ödənişləri və ya primlərə olan bağlılığının azaldılması surəti ilə işçilərə təsirli maliyyə təşviq sisteminin həyata keçirilməsi məqsədləndi. Buna qarşı olaraq fabrik rəhbərləri işçilərin gəlirlərini azaldacaq direktivlərə məhəl qoymadılar və yüksək əlavə iş əmək haqqılarını ödəməyə davam etdilər. Bununla bərabər istehsalın mümkün qədər tez ərsəyə gətirilməsi planlaşdırılsa da, istehsaldan sonra lazımlı sənaye istehsal vəsaitləri sıxlıqla qeyri-kafi vəziyyətə gəldi və istehsal öz işini yavaşlatmağa başladı. Surətli istehsal və bununla paralel şəkildə əlavə iş əmək haqqı ödənişi Sovet sənayesində məşhur idi və gündəlik istehsal üçün xüsusi önəmi var idi. Bunun nəticəsi olaraq islahat sahələri daha gəlirli sistemin həyata keçirilməsində uğursuzluqla qarşılaşdılar.

## İstinadlar
Hissəciklər fizikası

**Hissəciklər fizikası —** maddə və radiasiya meydana gətirən hissəciklərin təbiətini öyrənən fizikanın bir sahəsidir.

Maddə hissəcikləri normal şəraitdə müstəqil olaraq müşahidə edilə bilməz, çünki onların ömrü çox azdır. Bu məqsədlə yaradılan hissəcik sürətləndirici deyilən nəhəng qurğuları, yüksək elektrik sahəsi təsiri ilə sürətləndirilmiş hissəciklərin maqnit sahə təsiri ilə fokuslanaraq çarpıştırılması ilə ortaya çıxan fərqli hissəciklər araşdırıla bilən hala gətirilməyə çalışılır. Bu əməliyyatlar və toqquşmalar zamanı meydana gələn enerji miqdarı çox olduğu üçün hissəciklər fizikası da yüksək enerjili fizika adlanır. Zərrəcikləri və onların qarşılıqlı təsirini izah edən ən aktual nəzəriyyə Standart Model adlanır.

## Tarix
Bütün maddələrin əsaslı şəkildə elementar hissəciklərdən ibarət olduğu fikri ən azı 6-cı əsrə aiddir. 19-cu əsrdə John Dalton, stoiometriya üzərində apardığı işlər nəticəsində təbiətin hər bir elementinin tək, bənzərsiz bir hissəcikdən ibarət olduğu qənaətinə gəldi. Əvvəlcə atom (yunanca atomos- bölünməz) tapıldı. Daha sonra isə atomlar üzərində işlənərək kimyəvi elemet anlayışı fizikaya əlavə olundu. Lakin fiziklər tezliklə atomun bölünməz olmadığı, əslində atomun özünün də elektron kimi kiçik hissəciklərdən ibarət olduğu qənaətinə gəldilər. Erkən 20-ci əsrin tədqiqatlar zamanı nüvə fizikası və kvant fizikası dəlilləri əsasında nüvə parçalanma yolu ilə 1939-cu ildə Lise Meitner (Otto Hahn ilə təcrübələr əsasında) nüvə silahının inkişafına da səbəb oldu. 1950–1960 illəri boyunca getdikcə yüksək enerjili şüalardan gələn hissəciklərin toqquşmasında heyrətamiz bir müxtəlif hissəcik tapıldı. Qeyri-rəsmi olaraq bu proses " hissəciklər zooparkı " adlandırılırdı. Daha sonralar bu hissəciklər toplanaraq Standart Model tərtib edildi.

## Hissəciklər
Fermionlar və bozonlar digər hissəciklərdən hazırlanmayan bilinən ən əsas hissəciklərdir.

### Fermionlar
Fermionlar Fermi–Dirak qanununa tabe olan hissəciklərdir. Fermiyonlar iki qrupa bölünür:

#### Leptonlar
Leptonlardan ən məşhuru elektrondur . Hal hazırda elektron digər hissəciklərdən düzəldilməmiş hesab olunur. Leptonların spin 'i (dönüş; hissəciyin daxili bucaq momentumu) ½ və elektrik yükləri −1 və ya 0 dır. Yunanca lepton *yüngül əsas hissəcik* deməkdir. Hal hazırda 6 məlum lepton var:

* *e* elektron (Elektrik yükü = −1)
* *ν <sub>e</sub>* elektron-neytrino (Elektrik yükü = 0)
* *τ* tau (Elektrik yükü = −1)
* *ν <sub>τ</sub>* tau-neytrino (Elektrik yükü = 0)
* *μ* muon (Elektrik yükü = −1)
* *mu <sub>μ</sub>* muon-neytrino (Elektrik yükü = 0)

#### Kvarklar
Kvarklar spini ½ və elektrik yükü 2/3 və ya −1/3 olan hissəciklərdir. Hal-hazırda 6 məlum kvark var:

* *u* up (ap) (yuxarı, elektrik yükü = 2/3)
* *d* down (davn) (alt, elektrik yükü = −1 / 3)
* *c* charm (çarm) (çəkic, elektrik yükü = 2/3)
* *s* strange (streync) (qəribə, elektrik yükü = −1 / 3)
* *t* top (tap) (tavan, elektrik yükü = 2/3)
* *b* bottom (batım, elektrik yükü = −1 / 3)

### Bozonlar
Bozonlar Bose-Einştein sıxlaşması qanununa uyan hissəciklərdir. 3 əsas bozon qrupu vardır:

* Fotonlar
* W ve Z bozonları
* Qlüonlar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Fotonlar
* Kvarklar
Takume

**Takume** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Raroia atolundan 8&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Coğrafiya

Atollun sahəsi 5&nbsp;km², uzunluğu 20&nbsp;km-dir. Daxilində laqun vardır. Kiçik boğazla okean suları ilə birləşir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Makemo kommunasına daxildir.

## Tarixi
Takume ilk dəfə 1820-ci ildə rus dənizçisi və səyyahı, tədqiqatçısı Faddey Bellinshauzen tərəfindən kəşf edilir. O, adanı general  Nikolay Repnin-Volkonskinin şərəfinə Volonski atollu adlandırır.
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur. Əvvəllər mövcud olmuş yaşayış məntəqəsinin adı *Ohomo* adlanır. Burada aerodrom fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Taenqa

**Taenqa** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Taiti atolundan 670&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 20&nbsp;km²-dir. Daxilində böyük laqun vardır. Kiçik boğazla okean suları ilə birləşir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Makemo kommunasına daxildir.

## Tarixi
Taenqa ilk dəfə 1803-ci ildə ingilis dənizçisi Con Bayer tərəfindən kəşf edilir. Adanın tarixi adı - Holm. Birinci Rus Antarktika ekspedisiyası zamanı ada Yermolov atolu adlandırılır.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 96 nəfər yaşayır. Yeganə yaşayış məntəqəsi *Henuparea* adlanır.

## İqtisadiyyat
Əhalinin əsas məşquliyyəti mirvari toplamaqdır. Ada tam olaraq infrastrukturdan məhrumdur.
## Xarici keçidlər
* Ada haqqında informasiya
Tamcinslik

**Tamcinslik** (), öz *bioloji cins* və şəxsin özü üçün seçən *gender identikliyinin* bərabərliyidir. Kristen Schilt və Laurel Westbrook kimi sosioloqlar tamcinsliyi termin olaraq "doğulanda verilən cins, bədən və öz şəxsi gender seçimi" olduğunu söyləyirlər və *transgenderlərə əks* məna verdiyini bildirirlər.

## Tarixi
Tamcinslik qədim zamanlardan indiyə kimi çatan bir gender identifikasiyasıdır, lakin termnin olaraq bunu ilk dəfə alman seksoloqu Volkmar Sigusch **zissexuell** kimi öz paylaşımlarında işlədib: 1998-ci ildə öz "Yeni seks inqilabı" əsərində o, 1991-ci ildə yazdığı iki hissədən ibarət «Die Transsexuellen und unser nosomorpher Blick» adlı məqaləsini qeyd edir, həmin məqalədə "zissexuell" termini ilk dəfə istifadə olunur.

## İstinadlar
"Humay" mükafatı

**Humay mükafatı** — 1993-cü ildən "Bakılı" Beynəlxalq Mədəniyyət Cəmiyyəti tərəfindən təsis olunan və laureatları "Humay" Akademiyasının üzvləri tərəfindən müəyyən edilən milli mükafat. Mükafatlar, əsasən, musiqi, kino, teatr, təsviri sənət, ədəbiyyat, kitab, jurnalistika, televiziya, elm, idman, rəqs və foto nominasiyalarına görə təyin olunur.

## Həmçinin bax

* "Qızıl qələm" mükafatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Humay" mükafatının qalibləri məlum olub
Makemo

**Makemo** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası).

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 56 km²-dir. Daxilində böyük laqun vardır. Laqunun sahəsi bütün arxipelaqda üçüncü ən böyük laqundur. Onun eni 5 – 8 km, uzunluğu isə 65 km təşkil edir.

## İnzibati bölgüsü
Makemo, Haraiki, Şimali Marutea, Katiu, Taunake, Hiti, Cənubi Tepoto, Raroia, Takume, Taenqa və Nihiru adaları Makemo kommunasını əmələ gətirir. İnzibati baxımından Tamotu-Qambe regionuna daxildir.

## Tarixi
Taenqa ilk dəfə 1803-cü ildə ingilis dənizçisi Con Bayers tərəfindən kəşf edilir. Birinci Rus Antarktika ekspedisiyası zamanı ada Kutuzov atolu adlandırılır.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 738 nəfər yaşayır. Yeganə yaşayış məntəqəsi *Pouhea* adlanır.

## İqtisadiyyat
Əhalinin əsas məşquliyyəti mirvari toplamaqdır. Aeorodrom fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Fermion

**Fermion** — Fermi–Dirak statistikasına uyan zərrəcikdir. İki ayrı fermion fəzada eyni yerdə təyin olunarsa hər fermionun xüsusiyyətləri (məsələn, spinləri) bir-birindən fərqli olmalıdır. Məsələn, bir nüvənin ətrafında eyni elektron orbitalındada iki elektron tapılsa, onlar eyni spin vəziyyətində ola bilməz və hər bir orbitalda bir elektron yuxarı və aşağı spin vəziyyətindədir.

Fermionlar da proton kimi birləşmə və ya elektron kimi əsas ola bilər. Standart modelin iki əsas fermion qrupu var: kvarklar və leptonlar. Ümumilikdə 24 fərqli *əsas* fermion var: 6 kvark, 6 lepton və onların antihissəcikləri. Proton və neytron kimi mürəkkəb fermionlar maddənin quruluş hissəsidir. Super keçiricilikdə olduğu kimi, zəif qarşılıqlı fermionlar da bosonlar kimi davrana bilər.

Müşahidə olunan bütün zəruri hissəciklər ya boson  ya da fermiondur. Məlum olan fermionlar iki qrupa bölünür: kvarklar və leptonlar.

* Kvarklar mürəkkəb fermionlar olan proton, neytron və digər barionları əmələ gətirir. Bunlara mürəkkəb bosonlar olan mesonlar da daxildir.
* Leptonlardan ən əsası elektrondur. Elektron kimi leptonlar neytrinlərdən ibarətdirlər.

## Həmçinin bax

* Standart Model
* Elementar hissəcik
* Pozitron
Sakramento qraflığı (Kaliforniya)

**Sakramento** — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 1,223,499 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Sakramento şəhəridir.

## İstinadlar
Bozon

thumb
**Bozonlar** — Hissəciklər fizikasında Boz-Eynşteyn statistikasına tabe olan zərrəciklərdir; Şatyendranat Boz və Eynşteynin adını daşıyırlar. Fermi–Dirak statistikasına uyğun fermionlardan fərqli olaraq fərqli bozonlar eyni kvant mövqeyini tuturlar. Beləliklə, eyni enerji olan bozonlar kosmosda eyni yer tuta bilər. Bu səbəblə hər nə qədər zərrəciklər fizikasında hər iki anlayış arasındakı ayrı-seçkilik qəti diqqətə dəyən olmasa da, fermionlar, ümumiyyətlə, maddə ilə bağlıykən, bozonlar sıxlıqla güc daşıyıcı hissəciklərdir.  

Bozonların vacib bir xüsusiyyəti statistikalarının eyni kvant vəziyyətini tutanların sayını məhdudlaşdırmamasıdır. Bozonlardan fərqli olaraq iki eyni fermion eyni kvant məkanını tuta bilməz. Maddəni meydana gətirən elementar hissəciklər (yəni leptonlar və kvarklar) fermion olduğu halda, elementar bozonlar "yapışqan" maddələri bir yerdə tutan güc daşıyıcılarıdır.   

## Növləri
5 qrup bozon vardır: 1 skalyar bozon və 4 vektorial bozon.

Skalyar bozon: Hiqqs bozonu

Vektorial bozonlar:

* γ &nbsp; Fotonlar
* g &nbsp; Qlüonlar
* Z &nbsp; Z bozonu
* W± &nbsp; W bozonu

Ağırlıq üçün güc daşıyıcısı olacaq altıncı bir *tenor bozon* (spin = 2), qraviton (G) ola bilər. Normal Standart Modelə qravitasiya daxil etmək üçün edilən bütün cəhdlər nəticəsiz qaldığından bu hipotetik elementar hissəcik olaraq qalır. Qraviton varsa, bir bozon olmalıdır və ehtimal ki, bir ölçü bozonu ola bilər.  

Bozonlar Fermi-Dirac statistikasına tabe olan fermionlardan fərqlənir. İki və ya daha çox eyni fermion eyni kvant vəziyyətini tuta bilməz  və bəzən adi "sərt" maddənin tərkib hissəsi olduğu deyilir. Bunlardan fərqli olaraq, bir boson nümunəsində eyni vəziyyəti tutmaq üçün kvant-mexaniki maneə yoxdur. Bozonlar tez-tez (zəruri olmasa da), mezonlar kimi kompozit bozonları da daxil olmaqla daşıyıcı hissəcikləri məcbur edirlər . Qüvvə daşıyıcılarının da qarşılıqlı əlaqəni ötürən hissəciklər və ya radiasiyanın tərkib hissələri olduğu deyilir. 

Bilinən bütün elementar və kompozit hissəciklər spindən asılı olaraq bozon və ya fermiondur: Yarım tam spinli hissələr fermionlardır; tam spin olan hissəciklər bozondur. Qeyri-relativistik kvant mexanikası çərçivəsində bu sırf empirik bir müşahidədir. Relyativistik kvant sahə nəzəriyyəsində spin-statistik teorem göstərir ki, yarım tam spin hissəcikləri bozon ola bilməz və tam spin hissəcikləri fermion ola bilməz.  

## Həmçinin bax

* Fermion
* CERN
* Pol Dirak

## İstinadlar


:
X Yuhənna

**X Yuhənna** (), əsl adı **Hani Yazici** (; ) — Antioxiya Pravoslav Kilsəsinin indiki patriarxı (2013-cü ildən).

## Həyatı
X Yuhənna 1955-ci ildə əl-Laziqiyyədə dünyaya gəlmişdir. Tişrin Universiteti, əl-Bələmənd Universiteti və Saloniki Aristotel Universitetini bitirib. 17 dekabr 2012-ci ildə Antioxiya Pravoslav Kilsəsinin patriarxı seçilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gəncənin mühasirəsi (1606)

**Gəncənin mühasirəsi** — 1606-cı ildə, 16031618-ci illərin SəfəviOsmanlı müharibəsi əsnasında, Mehmed paşanın rəhbərlik etdiyi Osmanlı qüvvələri ilə Şah Abbasın öndərliyi altındakı Səfəvi qüvvələri arasında baş vermiş döyüş. Mühasirə Səfəvi ordusunun müvəffəqiyyəti və Gəncə qalasının 18 il sonra yenidən Səfəvi idarəsinə keçməsi ilə nəticələnmişdir.

## Zəmin
Səfəvilər şəhəri 1590-cı ildə imzalanmış İstanbul sülh müqaviləsinin bir nəticəsi olaraq, Osmanlılara verməli olmuşdular.

Şah Abbas Osmanlı imperiyasının 15781590-cı illərdə gerçəkləşmiş SəfəviOsmanlı müharibəsi nəticəsində ələ keçirdikləri əraziləri geri almaq üçün 1603-cü ildə başlatdığı hücumda əhəmiyyətli uğurlar qazanmışdır. O, 1603-cü ildə Nəhavənd və Təbrizi, eləcə də İranın bütün qərbini zəbt edə bilmiş, 1604-cü ildə isə uzunmüddətli bir mühasirədən sonra İrəvan şəhərini dövlətinin ərazilərinə qata bilmişdi.

Bir tərəfdən Avstriya ilə uzun bir müddətdir vuruşan, digər tərəfdən isə Cəlali üsyanları ilə məşğul olan Osmanlı imperiyası 1603-cü ildə taxta yeni sultanın oturmasının da təsiri ilə qərb sərhədlərində bu qəfil hadisələrə tez bir cavab verə bilmədi. 1604-cü ildə şərq-sərdar təyin edilən Cığalızadə Yusif Sənan Paşanın İrana yürüşü uğursuz olmuş, 1605-ci ildə yenə Sənan Paşanın öndərliyindəki Osmanlı ordusu Urmiya döyüşündə böyük bir məğlubiyyətə uğramışdı.

Bu böyük məğlubiyyətdən sonra Osmanlı hərbi komandanlıq rütbələrindəki sarsıntılar və 1607-ci ilə qədər Suriya ilə Cənub-şərqi Anadoluya təsir göstərən Canpoladoğlu üsyanının çıxması ilə Cənubi Qafqazdakı son Osmanlı qoşunları da yardımsız qalmış, Şah Abbas isə 1606-cı ildə Azərbaycan və Gürcüstandakı köhnə torpaqlarını geri almaq üçün ordusu ilə bu bölgələrə soxulmuşdu.

## Mühasirə
Osmanlı ordusu təhlükəsini aradan qaldıran Şah Abbas Gəncə şəhərini mühasirə etməyə aprel ayı kimi əlverişli bir vaxtda başlamışdır. Gəncə şəhərində təxminən 5.000 nəfərlik Osmanlı qarnizonu köhnə Təbriz qubernatoru Mehmed Paşanın öndərliyi altında idi.

Təslimiyyət təklifinin rədd edilməsindən sonra qızılbaş ordusu atəş açır. Bir tərəfdən Xorasan topçuları şəhəri kəsintisiz bombardman edir, lağımçılar isə iki ay ərzində qüllələrin altını boşaltmağa nail olurlar. Qala ətrafındakı xəndəkdən keçərək əsas divarlardan birinin altına çatan və divarın tam altına yerləşdirdikləri kərənləri yandıran lağımçılar bu divarı devirirlər.

Qızılbaşlar 4 iyul tarixində ümumi bir hücuma start verir. Əlbəyaxa döyüşdə Osmanlı qoşunları qızılbaşlara diqqətəlayiq itkilər verirlər, ancaq onlardan 2.500 nəfər əsgər həlak olur. Nəhayət, Gəncə bəylərbəyi Mehmed Paşa təslim olur və Şah Abbas ilə ordusu qalanın nəzarətini ələ alır. Səfəvi ordusu Osmanlı qüvvələri ilə əməkdaşlıq edən təxminən 2.500 Gəncə sakinini öldürür. Dövrün ermənidilli tarixşünası Arakel Təbrizli yazır ki, Şah Abbas sünni kürd tayfası olan Cəkirli üzvlərinin hər birini qılıncdan keçirmişdir. Əsir düşən Mehmed Paşa Mazandaranda yerləşən bir həbsxanaya göndərilir, daha sonra isə xalqa verilir. Mazandaranda qabaqcıl şəxsiyyətlərdən olan Rüstəm Sultanı öldürmüş Mehmed Paşa xalq tərəfindən edam edilir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Şah I Abbasın Şirvana yürüşü

**Şah Abbasın Şirvana yürüşü** — Səfəvi şahı I Şah Abbas rəhbərliyində, 16031618-ci illərin SəfəviOsmanlı müharibəsi əsnasında, 1606-cı ildə başladılan və 1607-ci ildə sona çatdırılan hərbi yürüş. Səfəvilər 1590-cı ildə imzalanmış İstanbul sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə, Şirvan vilayətinin nəzarətini itirməli oldular. 1606-cı ilin qışın Səfəvi şahı I Şah Abbas Şirvana yürüş keçirir. Dərbənd və Bakı şəhərləri Səfəvilərə meylli üsyanlar səbəbilə tez bir müddətdə zəbt edildi. 1607-ci ilin yazında I Şah Abbas Şirvan vilayətinin paytaxtı Şamaxı şəhərini fəth edir. Beləliklə, Şah Abbas Səfəvilər dövlətinin 1590-cı ildə itirdiyi torpaqları geri alır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
*
Matureivavao

**Matureivavao** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Akteon atolundan 8&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 2,5&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır. Manqareva atollundan 225&nbsp;km məsafədə yerləşir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Qambe kommunasına daxildir.

## Tarixi
Matureivavao ilk dəfə 1606-ci ildə portuqal əsilli ispan dənizçisi və səyyahı Pedro Fernandes Kiros tərəfindən kəşf edilmişdir. 
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

## Mənbə
*
Möhtəşəm əsr (I mövsüm)

Türkiyə tarixi, dram və döyüş teleserialı olan *[[Möhtəşəm əsr (teleserial, 2011)|Möhtəşəm əsr]]* teleserialının birinci mövsümünün premyerası 5 iyun 2011-ci il tarixində Show TV kanalında baş tutmuş, 24 seriyadan ibarət olan birinci mövsümün final seriyası isə 24 iyun 2011-ci ildə nümayiş edilmişdir. Teleserialda Osmanlı İmperiyasının ən güclü hökmdarlarından biri, 10 il 1 ayını səfərdə keçirmiş və bununla da Osmanlı İmperiyasının ən çox səfərə çıxan və ən çox səfərdə vaxt keçirən hökmdarı kimi tarixə düşmüş, "Möhtəşəm Süleyman" ləqəbi ilə tanınan Sultan Süleymanın həyatından bəhs edilmişdir. Həmçinin teleserialda Sultan Süleymanın Xürrəm Sultanla olan eşqi, Xürrəm Sultanın övladları üçün daxil olduğu taxt mübarizəsi və dövrün saray həyatı öz əksini tapmışdır. Birinci mövsüm ümumilikdə 24 seriyadan ibarət olmuş, hər seriyası isə təxminən 100-120 dəqiqə nümayiş olunmuşdur.

## Seriyalar
Həmid Əsgərxanov

**Həmid Rəşidoviç Əsgərxanov** (d. ) — rus siyasi və ictimai xadimi, tibb elmləri doktoru (1994), Rusiya Federasiyası Federal Məclisi Dövlət Dumasının 2-ci çağırış millət vəkili, Dövlət Dumasının Səhiyyə Komitəsinin üzvü.

## Təhsili
Dağıstan Dövlət Tibb İnstitutu (1981)

## Fəaliyyəti
1985-ci ildə "Triobolitik və ilioemoral tromboflebitin cərrahi müalicəsi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasının müdafiəsi ilə əlaqədar vaxtından əvvəl aspiranturanı bitirib. Elə həmin il Cərrahi Xəstəliklər kafedrasının köməkçisi vəzifəsinə qəbul edilib.

1991-ci ildə kafedranın dosenti seçilmişdir.

1994-cü ildə "Alt ekstremitələrin kəskin damar trombozunun cərrahiyyə və trombolitik terapiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

1995-ci ildə professor və Dagmedakademiyanın Cərrahi xəstəliklər şöbəsinin müdiri seçilmişdir.

## İstinadlar
Qarşərabtrestin 2 nömrəli sovxozu yanında qəsəbə

**Qarşərabtrestin 2 nömrəli sovxozu yanında qəsəbə** — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Azərbaycan müstəqillik bərpa edəndən sonra ölkədə sovxozlar ləğv edilmişdi. Hal hazırda Xocalı şəhər inzibati ərazi dairəsində və ümumiyyətlə Xocalı rayonunda təsvir olunan yaşayış məntəqəsi qeyd olunmur.

## Tarixi
Qəsəbə Sovet vaxtı Azərbaycan SSR-nın inzibati ərazi bölgüsünün 1961-ci, 1964-cü, 1968-ci, 1979-cu illərin nəşrlərinə əsasən Stepanakert rayonunun Xocalı kənd Sovetinin nəzdində idi. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 15 may 1978-ci il tarixli Fərmanı ilə Stepanakert rayonu mərkəzinin Stepanakert (indiki Xankəndi) şəhərindən Əsgəran fəhlə qəsəbəsinə keçirilməsi və Stepanakert rayonunun Əsgəran rayonu adlandırılması haqqında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin qərarı təsdiq edilmişdi. 21 aprel 1990-cı il tarixində Azərbaycan SSR-nın Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərman № 1783-XI ilə Əsgəran rayonunun Xocalı kəndinə rayon tabeli şəhərlər kateqoriyasına aid edilməsi, Xocalı şəhər Sovetinin yaradılması və Xocalı kənd Sovetinin ləğvinə dair qərar verildi. Həmçnin, 26 noyabr 1991-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini ləğv etmək haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu № 279-XII ilə Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti Stepanakert şəhərinin tarixi adını qaytarılmaqla Xankəndi şəhəri adlandırılmasını, Əsgəran rayonunun ləğvini, Xocalı şəhəri mərkəz olmaqla Xocalı rayonu yaradılmasını, ləğv edilmiş Əsgəran rayonunun ərazisi Xocalı rayonunun tərkibinə verilməsini qərara aldı. Bununla, yaşayış məntəqəsi hal hazırda Xocalı rayonunun Xocalı şəhər inzibati ərazi dairəsinin ərazisində yerləşmiş olur. Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra ölkədə sovxozlar ləğv edilmişdi.

Ərazi 1990-cı illərin əvvəllərindən qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən nəzarət olunurdu və işğal vaxtı ərzində 1998-ci ildə Xankəndi çaxır zavodunun və 16 yeni tikilmiş yaşayış evinin əsasında orada "Berkadzor" adında kənd qurulub və bura ermənilər köçürülüb. 2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Berkadzor kəndinin əhalisinin faktiki sayı 149 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 165 nəfər təşkil edirdi. Xəritələr müqaisəsinə görə separatçılar tərəfindən “Berkadzor kəndi” adlanan yaşayış məntəqəsi ilə keçmiş Qarşərabtrestinin 2 nömrəli sovxozu yanında qəsəbə eyni yerdir.

19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılmışdır. Hal hazırda Xocalı şəhər inzibati ərazi dairəsində və ümumiyyətlə Xocalı rayonunda təsvir olunan yaşayış məntəqəsi qeyd olunmur.

## Coğrafiyası və iqlimi
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Xankəndindən şimala – Xocalı şəhərinə doğru  təxminən  6 km məsafədə Xankəndi – Xocalı yolunun sağında Qarqarçayın sağ sahilində yerləşirdi.

## İqtisadiyyatı
Qəsəbə 2 nömrəli  Qarşərab trestin 2 nömrəli sovxozunun yanında yerləşirdi.

## Həmçinin bax
* Qarabağda yanacaq anbarında partlayış

## İstinadlar
Amerikada Pravoslav Kilsəsi

**Amerikada Pravoslav Kilsəsi** () — hamı tərəfindən tanınmayan avtokefal pravoslav kilsəsi. Tixon kilsənin indiki metropolitdir.

Amerikadakı Pravoslav Kilsəsi, qısaldılmış OCA, eng. OCA; qeyri-rəsmi olaraq həm də Amerika Ortodoks Kilsəsi) yerli pravoslav kilsəsidir və bütün Yerli Kilsələr tərəfindən kanonik kimi tanınmışdır. 1970-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsi tərəfindən ona verilən avtokefaliya sonuncu, eləcə də Gürcüstan, Bolqar, Polşa, Çexiya və Slovakiya pravoslav kilsələri tərəfindən tanınır. Yerli kilsələrin qalan hissəsi OCA-nı Moaskv Patriarxlığının bir hissəsi hesab edir. OCA-nın həll olunmamış statusu onun Amerikadakı digər kilsə yurisdiksiyaları ilə əlaqə saxlamasına mane olmur. Onun yepiskopluğu Amerikanın Kanonik Pravoslav Yepiskoplarının Daimi Konfransının fəaliyyətində iştirak edir. 1 iyul 2009-cu ildən kilsənin primatı "Vaşinqton arxiyepiskopu, bütün Amerika və Kanadanın Metropoliti" titulunu daşıyır. Bundan əvvəl, 2005-ci ildən Amerikadakı Pravoslav Kilsəsinin primatı "Vaşinqton və Nyu-York arxiyepiskopu, Bütün Amerika və Kanadanın Metropoliti" titulunu daşıyırdı.

## Tarixi

### Şimali Amerikadakı Rus yeparxiyası (XVIII əsr — XX əsrin əvvəlləri)
Şimali Amerikada pravoslav kilsə təşkilatının yaradılması, Rusiya hökumətinin qərarı ilə 1794-cü ildə Valaam monastırının altı rahibindən və iki rahibdən ibarət pravoslav missiyasının Kodiak adasına (o zaman Rusiyaya məxsus idi) gəlməsi ilə bağlıdır. Konevski monastırı (onların arasında Alyaskadan Joasaph (Bolotov), ​​Herman və Yuvenaly). Missiya İrkutsk yepiskopu Veniamin (Baqryanski) tərəfindən idarə olunurdu/ 1840-cı ildə Rusiya Müqəddəs Sinodunun rəhbərliyi altında Kamçatka, Kuril və Aleut yeparxiyası, mərkəzi Novoarxangelskdə Baranova adasında quruldu və indi Amerikanın Apostolu kimi hörmət edilən İnnokenti ona təqdis edildi.

## İstinadlar
Belqradın icmaları

thumb|250x250px|Belqradın icmaları
**[[Belqrad]]** Serbiyada ayrıca ərazi vahidi statusuna malikdir. Şəhər dairəsinin ərazisi 17 icmalara () bölünüb. Onların hər birində icma rəhbəri, icra hakimiyyəti, icma parlamenti və icma şurası kimi yerli özünüidarəetmə orqanları var. Parlament deputatların sayı 19-75 arasında olur. Onlar, öz növbəsində, icma şurası üzvlərini seçirlər. Qanuna əsasən, icma parlamenti yerli büdcənin idarə edir, yerli cəmiyyətləri yarada bilər, icma və şəhərin inkişaf planları barədə fikirlərini açıqlayır, tikinti üçün ayrılmış torpağı idarə edir və əhalinin hüquqi müdafiəsini təmin edir və s.

Yerli özünüidarəetmə çərçivəsində icma aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:

* icmanın fəaliyyətini təşkil edir, büdcə layihəsini qəbul edir
* yerli cəmiyyətləri yaradır, onları maliyyələşdirir və cari məsələlərin həllində onlara kömək edir
* urbanizm planları barədə fikirlərini açıqlayır
* tikintilər üçün yer ayırır
* yenidənqurma üçün binaların və obyektlərin siyahısını müəyyən edir
* turizm və xidmət sahəsinin inkişaf etdirir
* vətəndaşların hüquqi müdafiəsini təmin edir və s.

Bundan başqa, Baraevo, Qrotska, Lazarevats, Mladenovats, Obrenovats, Sopot və Surçin icmaları da yerli yollar və küçələrin vəziyyətinə nəzarət etməlidir və həmçinin kommunal xidmət sahəsinin fəaliyyəti və inkişafını təmin etməlidir. 

İcma əhalisinin sayı haqqında məlumatlar 2011-ci ildə Serbiyada keçirilən siyahıya alınmaya görə göstərilib. İcmaların inzibati mərkəzləri siyahıda qalın şriftlə qeyd olunub. Novi-Beoqrad və Savski-Venats icmalarında yaşayış məntəqələri yoxdur və onlar tam olaraq Belqrad daxilində yerləşilər.

## Legenda
Siyahıda Belqrad dairəsinin icmaları təqdim olunub. Onlar əlifba qaydasında göstərilib. 

Cədvəl:

* **Adı** — icmanın azərbaycan dilində adı, aşağıda serb dilində orijinal adı göstərilib;
* **Sahəsi** — kvadrat kilometr ölçüsündə göstərilmiş bələdiyyə sahəsi;
* **Əhalisi** —  icma əhalisinin sayı;
* **İcma daxilində yerləşən yaşayış məntəqələri /rayonları** — icmaya aid olan yaşayış məntəqələri;
* **Gerb** —  icmanın gerbi;
* **Şəkil** — icmanın panorama və ya fotosu;
* **Belqrad dairəsinin xəritəsində** — icmanın Belqrad dairəsinin xəritəsində sərhədləri;

Çeşidlənmə cədvəlin ilk dörd sütunları üzrə keçirilə bilər.

## İcmaların siyahısı

*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Akteon adaları

**Akteon adaları** () — Tuamotu arxipelaqının cənub hissəsində yerləşən adalar qrupu (Fransa Polineziyası). Manqareva atollundan 225 km məsafədə yerləşir.

## Coğrafiya
thumb|left|270px|Atolların kosmosdan təsviri.
thumb|left|270px|Akteon adaları qrupu.

## Tarixi
Akteon adaları ilk dəfə 1606-ci ildə portuqal əsilli ispan dənizçisi və səyyahı Pedro Fernandes Kiros tərəfindən kəşf edilmişdir. O, adaları kokos palmalı ağacları olan olaraq təsvir edir. Göyərtə qeydlərində onlar bu cür təsvir edilir: «Cuatro Coronadas», «Cuatro Hermanas» (dörd bacı) və «Anegadas» (su basmış). Adalar 1983-cü ildə baş vermiş siklondan əziyyət çəkmişdir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Qambe kommunasına daxildir.
 
## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur. 

## İstinadlar
Fotoelektrik sensor

thumb|250px|right|Qarşılıqlı fotoelektrik sensorun konseptual sistemi

**Fotoelektrik sensor** əsasən infraqırmızı işıq şüasından istifadə edərək məsafəni, obyektin mövcud olub-olmamağını hiss edən qurğudur. Onlardan sənayenin müxtəlif sahələrində geniş istifadə olunur. Üç əsas növü var: qarşılıqlı, geriyə əks olunan və maneədən əks olunan.

## Növləri
Qarşılıqlı fotoelektrik sensorlar iki hissədən ibarət olur: emitter, yəni şüanı göndərən qurğu və qəbuledici. Emitterdən göndərilən şüa qəbulediciyə çatdıqda sensorda heç bir dəyişiklik baş vermir. Lakin emitter və qəbuledici arasında maneə olduqda şüa çatmadıqda sensor bununla çıxış siqnalı verir.

Geriyə əks olunan fotoelektrik sensorlarda emitter və qəbuledici hissə bir qurğuda yerləşir və həmin qurğunun qarşısında əksetdirici lövhə olur. Emitterdən göndərilən şüa həmin lövhədən əks olunaraq qəbulediciyə çatır. Şüa hər hansı maneə ilə rastlaşdıqda və əksolunmadıqda sensor çıxış siqnalı verir.

Maneədən əks olunan fotoelektrik sensorlarında da emitter və qəbuledici bir qurğuda yerləşir. Adi halda emitterdən göndərilən şüa qəbulediciyə çatmır, lakin hər hansı maneəyə rast gəldikdə şüa qəbuledicidə toplanır və belə olduqda sensor çıxış siqnalı verir.

Yuxarıdakıları növləri bir-birindən aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirmək olar:

## İstinadlar
Motutunqa

**Motutunqa** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Tahaneadan 17&nbsp;km cənub-şərqdə, Tatitidən 490&nbsp;km şərqdədir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 1,38&nbsp;km²-dir. Daxilində laqun vardır.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Anaa kommunasına daxildir.

## Tarixi
Motutunqa ilk dəfə 1773-ci ildə ingilis dənizçisi və səyyahı Ceyms Kuk tərəfindən kəşf edilmişdir. O, adanı *Advençer* olaraq adlandırır. Adanın digər adı - *San-Blans*.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Serbiyanın dairələri

**[[Serbiya]]<nowiki/>nın dairələri** — Serbiya inzibati ərazi bölgüsü çərçivəsində statistik vahidlər. Hökumətin 29 yanvar 1992-ci il tarixli qərarına əsasən, dairələr hakimiyyətin yerli mərkəzləri sayılır və respublika nazirlikləri orada birbaşa öz funksiyalarını yerinə yetirilər. Hər dairənin hökumətin qarşısında birbaşa cavabdeh olan başçısı var.

Serbiya ərazisi 29 dairə və xüsusi inzibati vahid olan Belqrada bölünüb. Voyevodina muxtar vilayəti ərazisində 7, Kosova ve Metohiyada 5, Serbiyanın mərkəzi hissəsində isə 17 dairə var.

Serbiya hakimiyyəti Kosovo üzərində nəzarəti 1999-cu ilin iyununda, NATO-nun Yuqoslaviyaya qarşı müharibəsindən sonra itirdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 1244 saylı qətnaməsinə əsasən, Kosovo BMT-inin protektoratı altındadır və Serbiya hakimiyyəti tərəfindən nəzarət edilmir. Albanların çoxluq təşkil etdiyi müvəqqəti yerli muxtariyyətın institutları 2008-ci il fevralın 17-də vilayətin birtərəfli müstəqilliyini elan etmişdi. Serbiyanın hakimiyyət orqanları  bu ərazidə əhalinin siyahıya alınmasını aparmayıb.

## Legenda
Dairələr siyahıda *Şumadiya və Qərbi Serbiya, Cənubi və Şərqi Serbiya, Voyevodina muxtar vilayəti və Kosova ve Metohiya muxtar vilayəti* bölmələrinə bölünüb. Belqrad dairəsi ayrıca bölmədə qeyd olunub. Hər bölmə çərçivəsində dairiələr əlifba sırası ilə yerləşdirilib. Dairələrin inzibati mərkəzləri siyahıda qalın şriftlə qeyd olunub.

* **Dairə** — dairənin azərbaycan dilində adı;
* **Xəritə** — dairənin Serbiya xəritəsində sxematik yerləşməsi;
* **Əhalisi** —  dairə əhalisinin sayı;
* **Sahəsi** — kvadrat kilometr ölçüsündə göstərilmiş bələdiyyə sahəsi;
* **İcmalar** — dairənin tərkibinə aid olan icmalar
* m/y — məlumat yoxdur

## Dairələrin siyahısı

### Belqrad dairəsi

### Şumadiya və Qərbi Serbiya

### Cənubi və Şərqi Serbiya

### ''Voyevodina muxtar vilayəti''

### Kosova ve Metohiya muxtar vilayəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Stefani Frappar

**Stefani Frappar** (; 14 dekabr 1983, Val-d'Uaz, Fransa) — fransalı FİFA dərəcəli futbol hakimi.

## Karyerası
2011-ci ildə Fransada əhəmiyyətinə görə üçüncü dərəcəli futbol divizionu olan Milli çempionatın oyununu idarə edib.

2014-cü ildə Liqa 2-də görüş idarə edən ilk qadın hakim olub.

2015-ci ildə Kanadada keçirilən qadınlar arasında dünya çempionatında hakimlərdən biri olub.

2019-cu ildə Fransada baş tutmuş qadınlar arasında dünya çempionatında final görüşünü idarə edib.

2019-cu ilin aprelində elan edilib ki, Frappar Fransa çempionatının güclülər dəstəsində görüş idarə edəcək ilk qadın referi olacaq. O, aprelin 28-də 34-cü tur çərçivəsində "Amyen" və "Strasbur komandaları arasında baş tutmuş görüşdə Liqa 1-də debüt edib.

14 avqust 2019-cu ildə İngiltərənin "Liverpul" və "Çelsi" komandaları arasında keçirilmiş UEFA Superkuboku matçını idarə edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Tahanea

**Tahanea** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Faaitedən 12&nbsp;km cənub-şərqdə, Tatitidən 530&nbsp;km şərqdədir.

## Coğrafiya
Atollun sahəsi 7,7&nbsp;km²-dir. Uzunluğu 48&nbsp;km, eni isə 15&nbsp;km təşkil edir. Daxilində laqun vardır. 3 hissədən okeanla birləşir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Anaa kommunasına daxildir.

## Tarixi
Tahanea ilk dəfə 1772-ci ildə ispan dənizçisi Dominqo de Boneçea tərəfindən kəşf edilmişdir. Faddey Bellinshauzen Birinci Rus Antarktika ekspedisiyası atoll yaxınlıqlarından keçərkən adanı *Çiçikov* olaraq adlandırır.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
Fanqataufa

**Motutunqa** () — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Mururoadan 40&nbsp;km cənub-şərqdədir.

## Coğrafiya
Düzbucaqlı formaya malikdir. Atollun sahəsi 5&nbsp;km²-dir. Uzunluğu 8,5&nbsp;km, eni isə 7,5&nbsp;km təşkil edir. Daxilində laqun vardır. Laqunun dərinliyi 40–42 metrdir.

## İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Tureia kommunasına daxildir.

## Tarixi
Fanqataufa ilk dəfə 1826-cı ildə ispan dənizçisi Federik Biçi tərəfindən kəşf edilmişdir. O, adanı *kokbern* () olaraq adlandırır.

## Nüvə sınaqları
XIX əsrin ortalarına qədər adada yaşayış olmuşdur. 1966–1996-cı illər ərzində Fanqataufada 5 dəfə atmosferdə, 10 dəfə isə yer altı atom sınaqları keçirilmişdir.

## Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada yaşayış yoxdur.

## Mənbə
* Ada haqqında informasiya
* 
* Осуществление испытаний ядерного оружия на острове
* 
* Fanqataufada vəziyyət  (IAEO)
* Как восстанавливается жизнь после ядерного взрыва