Tülütabaqlar

**Tülütabaqlar** () — Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi illərində Balıkəsirdə işğalçı hərbçilərə qarşı müqavimət göstərmiş və milli toplantıların keçirilməsinə şərait yaratmış yerli partizanlar. İşğal dövründə Balıkəsirdə keçi və ya qoyun dərisinə bürünərək, at quyruğu, baca qurumu, zəng və dəyənəklərlə qorxuducu görkəm alan bu şəxslər əslində dəri ustaları, yəni dabbaqlar olmuşdur.

## Etimologiyası

Termin öz mənşəyini Balıkəsir bölgəsinə məxsus kənd tamaşa oyunundan almışdır. Bu oyun müxtəlif mənbələrdə Tülükabaq, Tülütabaq, Tülüdabbaq və Tülüdabaq adları ilə xatırlanmışdır.

## Tarixi

Balıkəsir Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin başlanğıcından işğal illərinin sonunadək ölkə miqyasında aparılan müqavimətin simvolik mərkəzlərindən biri olmuşdur. İzmirin işğalından sonra ilk müqavimət toplantısı burada keçirilmiş, milli mübarizənin ilkin təşəbbüsləri məhz bu şəhərdə formalaşmışdır. Balıkəsirin milli müqavimət ocağına çevrilməsi onu sonrakı mərhələdə Qüvayi-milliyə şəhəri kimi tanıtmışdır. Milli mübarizə dövründə şəhər fəal ictimai-siyasi proseslərlə seçilmiş, bu fəaliyyətlər Mustafa Kamal Atatürkün də diqqətini cəlb etmişdir.

Milli mübarizənin ideya və praktik mərhələsi konqreslərin təşkili ilə başlamışdır. Bu baxımdan, Ərzurum Konqresi Birinci Balıkəsir Konqresindən sonra keçirilmişdir. Ölkənin xilas olunması naminə irəli sürülən ideya və məqsədlərin əməli mərhələyə keçməsi prosesi buradan başlayaraq dalğavari şəkildə bütün vətən ərazisinə yayılmışdır. Balıkəsirdə formalaşan ictimai rəy dövlətçilik məsuliyyəti çərçivəsində mülki və hərbi qüvvələrin əməkdaşlığı ilə müqavimət hərəkatlarının təşkilini təmin etmişdir. Bu hal mərkəzi hakimiyyətdən asılı olmadan meydana çıxan ilk yerli təşkilatlanma nümunələrindən biri olmuş və Yunanıstan işğalının qəbul edilməzliyini nümayiş etdirmişdir.

Bununla yanaşı, milli mübarizəyə qarşı ictimai rəy formalaşdırmağa çalışan Antanta dövlətləri və onların təzyiqi altında olan İstanbul hökuməti işğallara qarşı başlanan müqavimət hərəkatlarını səltənət və xilafət əleyhinə yönəlmiş təşəbbüslər kimi təqdim etməyə çalışmış, bu hərəkatları ittihadçı xarakterli fəaliyyət kimi qiymətləndirmişdir. Belə şəraitdə Balıkəsirdə formalaşan ictimai rəy 18 may 1919-cu ildən etibarən işğalları faktiki olaraq rədd edərək müqavimət qərarı vermişdir. Bu məqsədlə 19 may 1919-cu il tarixində toplaşaraq Heyəti-Mərkəziyyə seçilmişdir. Seçilmiş bu orqan 24–25 iyun 1919-cu ildən 27 iyun 1920-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir.

Milli mübarizə illərində Balıkəsir digər işğal olunmuş bölgələrdən fərqli mənzərə nümayiş etdirmişdir. Şəhər əhalisi 14 ay davam edən müqavimət dövründə özünəməxsus üsullar inkişaf etdirmişdir. Bu üsullardan biri tülütabaq hücumları olmuşdur. Tülütabaqlar düşmən hərbçilərini qorxutmaq və psixoloji cəhətdən zəiflətmək məqsədilə müxtəlif aksiyalar həyata keçirən mülki müqavimətçilər qrupu olmuşdur.

Onlar keçi və ya qoyun dərisinə bürünərək, at quyruğu və baca qurumu ilə bədənlərini və üzlərini dəyişdirilmiş görkəmə salmış, əllərində zəng və dəyənəklərlə gecə vaxtı şəhərdə patrul edən yunan əsgərlərinin qarşısına çıxaraq qəfil şəkildə yoxa çıxmaqla təşviş yaratmağa çalışmışlar. Bu fəaliyyətin əsas məqsədi diqqəti yayındırmaq olmuşdur. Bölgədə keçirilən müqavimətyönlü toplantılar Yunanıstan hərbçilərinin diqqətini cəlb etdiyindən, onlar gecə patrullarını artırmışdılar. Tülütabaqlar məhz belə vaxtlarda ortaya çıxaraq patrulların diqqətini dağıtmış, onları qorxudaraq ərazidən uzaqlaşdırmışdılar. Bu özünəməxsus taktika nəticə vermiş, keçirilən toplantılar vasitəsilə milli mübarizənin davamlılığı təmin edilmişdir.

Tülütabaklar keçid mərasimləri zamanı protokolun qarşısına gəldikdə dairəvi düzülüş yaradır, əllərindəki çubuqları dairənin mərkəzinə ataraq zeybək rəqsinə başlayırlar. Bu hərəkət protokola ehtiramın ifadəsi kimi qəbul olunur. Oyun mərasimlər başa çatanadək davam edir.

Professor doktor Hikmət Turxan Dağlıoğlu 1936-cı ildə tülütabaqları təsvir edən zaman müharibələrdə qələbənin yalnız kobud fiziki güclə yox, "düşməndən daha çevik düşünmək, bəzən özünü zəif, bəzən isə olduqca güclü göstərmək bacarığı" ilə əldə olunduğunu vurğulamışdır. Onun təqdimatına görə, "türk xalqının istiqlal mübarizəsi dövründə, xüsusilə Qərb bölgələrinin işğal altında olduğu şəraitdə", Balıkəsir bölgəsi 30 iyun 1920-ci il tarixində Yunanıstan qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Həmin dövrdə nə hərbi, nə də inzibati baxımdan sərt müqavimət göstərmək imkanı mövcud olmuşdur. Mudros müqaviləsinin ordu və silahlarla bağlı ağır şərtləri Osmanlı hərbi qüvvələrinin böyük hissəsinin buraxılmasına və silahların toplanmasına səbəb olmuş, bu isə müdafiə imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmışdır. Mustafa Kamalın rəhbərliyi ilə "aparılan istiqlal mübarizəsi üzrə fəaliyyətlər davam etsə də, həmin mərhələdə nəticələr hələ tam formalaşmamışdır".

Bu mürəkkəb şəraitdə Balıkəsir əhalisi işğalı qəbul etməmiş, silahsız olsa belə, bilavasitə müqavimət göstərmək qərarına gəlmişdir. Fiziki gücün yetərli olmadığı məqamlarda zəka və mənəvi iradəyə əsaslanan üsullar tətbiq olunmuşdur. Bu mübarizədə xüsusilə dəri ustaları – dabbaqlar fərqlənmişdir. Onlar silahlarının olmamasına baxmayaraq, öz peşə biliklərindən istifadə etmiş, tez-tez istifadə etdikləri keçi dərilərini bədənlərinə geyinmiş, dəri emalı zamanı yaranan isin mayeləşdirilmiş formasını bədənlərinə sürtmüş və başlarına da keçi dərisindən hazırlanmış başlıq taxmışlar. Beləliklə, insanla heyvan arasında təsəvvür olunan fantastik varlığı xatırladan qorxuducu görkəm yaratmağa çalışmışdılar.

Bu üsulun məqsədi qaranlıq şəraitdə qəfil ortaya çıxan naməlum varlıqlar görüntüsü yaradaraq Yunanıstan əsgərləri arasında qorxu və təşviş yaymaq olmuşdur. Nəticədə gecə vaxtı naməlum məxluqları gördüyünü və hücuma məruz qaldığını bildirən əsgərlər üçün bölgə təhlükəli məkan kimi təsəvvür edilmişdir. Bu hal yunan ordusu üçün ciddi psixoloji problemə çevrilmişdir. Eyni zamanda, kəşfiyyat strukturları mühüm toplantıların keçirildiyi gecələrdə belə qorxuducu görüntülərin ortaya çıxmasını məqsədəuyğun hesab etmişdir. Bu səbəbdən yunan qarnizon komandanının gecə vaxtı hər evin qarşısında fənər yandırılmasını məcburi etdiyi qeyd olunmuşdur.

Tülütabaqlar işğalçı hərbçilərə qarşı nümayiş etdirdikləri aksiyalarla kollektiv müqavimət nümunəsi ortaya qoymuşlar. Dəriçiliklə məşğul olan sənətkarlar yaşadıqları cəmiyyəti qorumaq və müdafiə etmək məqsədilə təşkil etdikləri bu fəaliyyətlərlə milli mübarizə üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan toplantıların keçirilməsinə şərait yaratmışlar. Onlar sosial həmrəyliyin, ortaq keçmişə və yaşadıqları mühitə bağlılığın təzahürü kimi dəyərləndirilmişdir. Uzun müddət eyni mühitdə birgə yaşamış insanlar olaraq, tülütabaqlar qrup bağlılığını və ictimai məsuliyyət hissini bu şəkildə ifadə etmişdilər.

## Tədqiqatlar

Tülütabaqlarla birbaşa bağlı olan Tülü Qabaq  oyununun tarixi inkişafı barədə mövcud yeganə yazılı mənbə Hikmət Turxan Dağlıoğlunun 1936-cı ildə Balıkəsirdə nəşr edilən "*Kaynak*" jurnalında dərc olunmuş "*Tülükabak*" adlı məqaləsi olmuşdur. Həmin məqalədə dəri emalçılığından başlayaraq dabbaqlıq adlandırılan sənət sahəsinin XX əsrin əvvəllərində Balıkəsirin ən geniş yayılmış peşələrindən biri olduğu qeyd edilmişdir. Demet Şəfəq Aydının təqdimatına görə, Tülü Qabaq oyunu bölgəyə məxsus kənd tamaşa oyunlarından biridir. Bu yanaşma tülütabaqların tarixi prosesdə meydana çıxması barədə ümumi təsəvvür formalaşdırmağa imkan vermişdir.

Tülütabaqlar işğal illərində ictimai həmrəylik ruhu ilə hərəkət edən şəxslər kimi xarakterizə edilmişdir. Silah imkanlarının məhdudluğu şəraitində onlar qoyun və keçi dərisinə bürünmüş, əl, qol və üzlərini soba isi ilə qaraldaraq Yunanıstan əsgərlərini qorxutmaq məqsədilə vahiməli görkəm yaratmış dabbağlar olmuşdular. Onlar ölkə miqyasında yalnız Qüvayi-milliyə şəhəri kimi tanınan Balıkəsirdə qurtuluş günlərində nümayiş göstərmiş, bu fəaliyyətləri ilə milli toplantıların keçirilməsinə şərait yaradaraq ictimai həmrəyliyin diqqətəlayiq nümunəsini ortaya qoymuşlar. Bu faktlar eyni zamanda tülütabaqların tarixi əhəmiyyətini də vurğulamışdır. Onlar işğal dövründə düşmən qüvvələri arasında qorxu yaratmış, Balıkəsir əhalisinə isə psixoloji dayaq vermişlər.

### Xüsusiyyətləri

Tülütabaqlar keçi və ya qoyun dərisi, baca qurumu, at quyruğu, zəng və dəyənəklərdən istifadə etməklə qorxuducu görkəm alan dabbaqlar, yəni dəri emalı ilə məşğul olan sənətkarlar olmuşdular. Onlar başlarında "Tülüqazı" adlandırılan rəhbərin istiqamətləndirməsi ilə yunan əsgərlərinə qarşı psixoloji təsir yaratmış silahsız qəhrəmanlar kimi təqdim olunmuşdur. Tülütabaqlar adətən səkkiz-on nəfərlik qrup şəklində çıxış etmişlər. Qrup üzvlərindən biri "qazı" funksiyasını yerinə yetirmişdir. Qazı at belində hərəkət etmiş, digərləri isə piyada olmuşlar. Kadını müşayiət edən seyis onun yanında olmuş və əlindəki süpürgə ilə ona xidmət göstərmişdir. Kadı mərasim zamanı uzun çubuq ağızlıq vasitəsilə siqaret çəkmişdir. Tülütabaklar küçənin hər iki tərəfini dolduran izdihamın arasından keçərək yürüşə qatılmışlar. Keçid zamanı qəfil şəkildə tamaşaçıların arasına daxil olaraq onları qorxutmuş, üzlərinə qara sürtmüşlər. Buna baxmayaraq, insanlar onları yaxından görmək üçün ön sıralarda yer almağa çalışmış, hətta üzlərinə qara çəkdirərək şəkil çəkdirmək istəyənlər olmuşdur. Bu mərasim elementi zamanla o qədər məşhurlaşmışdır ki, əvvəllər insanlar bu tədbirlərə getməyi "tülütabaqlara getmək" ifadəsi ilə izah etmişdilər.

Dabbaqlıq keçmişdə Balıkəsirdə geniş yayılmış peşə sahəsi olmuşdur. 1930–1940-cı illər arasında 32 dabbaqxananın fəaliyyət göstərdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Balıkəsirdə digər yaşayış məntəqələrində olduğu kimi, nəqliyyat əsasən dəvələr vasitəsilə həyata keçirilmiş, bu səbəbdən dəvəçilik gildiya səviyyəsində təşkilatlanmışdır. Dabaxanalar adətən dəvəçilər loncalarının yerləşdiyi ərazilərdə fəaliyyət göstərmişdir. Dövrün iki böyük sənətkar qrupu olan dəvəçilər və dabbaqlar ənənəvi olaraq müxtəlif tamaşalar təqdim etmişdilər. Balıkəsir bölgəsinə məxsus kənd tamaşa oyunları mühüm günlərdə, toy mərasimlərində və rəsmi tədbirlərdə sənətkar loncaları tərəfindən nümayiş etdirilmişdir. Dəvəçilər dəvə obrazına, dəri ustaları isə emal etdikləri heyvanın obrazına girərək tülüqabaq oyununu ifa etmişdilər.

1936-cı ildə "*Kaynak*" jurnalının 40-cı sayında dərc olunan "*Balıkesir'in Tarihi Hikâyesi Tülükabak*" adlı məqalədə Balıkəsirdə ənənəvi xarakter almış Tülükabak oyunu haqqında məlumatlar verilmiş və onun tarixi ilə bağlı mülahizələr irəli sürülmüşdür. 2010-cu ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan IV Xalq Mədəniyyəti Araşdırmaları Simpoziumunda Demet Şəfəq Aydın tərəfindən təqdim edilən "*Balıkesir'de Bir Köy Seyirlik Oyunu: Tülükabak*" adlı məruzədə isə əvvəlcə oyunun tarixi barədə məlumat verilmiş, daha sonra onun texniki xüsusiyyətləri təhlil olunmuşdur.

Oyun Balıkəsirin 6 sentyabr qurtuluş günü mərasimlərində dəriçi sənətkarlar tərəfindən ifa edilir. Bu oyunda iştirak edənlər dəridən hazırlanmış geyimlər geyinir, başlarına dəridən papaq, ayaqlarına isə dəridən çarıq geyirlər. Onlar həmçinin, dəridən və ya qıldan hazırlanmış bığlar taxır, açıq qalan bədən hissələrini soba isi ilə qaraldırlar. Üzərlərində heyvan zəngləri daşıyan bu şəxslər əllərində dəyənək tuturlar. Qrupun önündə eyni geyimdə olan, lakin ağzında tütün çubuğu saxlayan və at belində irəliləyən bir kadı mövcud olur. Onun yanında əlində süpürgə tutaraq xidmət göstərən seyis dayanır. Tülükabaqlar qurtuluş günü mərasimlərini izləməyə gələnlərin arasına qarışaraq onları qorxutmağa çalışırlar. Qrupun önündə gedən kadı adətən atdan enmir, yalnız irəlidə hərəkət edərək tamaşaçıları salamlayır.

## İrsi

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət üzrə qurumu olan UNESCO 17 oktyabr 2003-cü il tarixində Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması haqqında Konvensiyanı qəbul etmişdir. Türkiyə bu konvensiyaya 27 mart 2006-cı il tarixində qoşulmuşdur. Balıkəsirin qeyri-maddi mədəni irs siyahısında 12 element yer almışdır. Bunlara qəmbərlik ənənəsi, Barana ənənəsi, məhəllə xeyir mərasimləri, Yağçıbədir xalçaları, tülütabaqlar, dəvə oyunu, Qönən iynə oyası, keçə istehsalı, zili toxuculuğu, şayak-aba toxuculuğu, Sarıbəylər səfərbərlik çörəyi və Pamuqçu məhəlləsi kişi oyunları daxildir.

Balıkəsirin azad edilməsi yubileyləri çərçivəsində "Qüvayi-milliyə" şəhəri kimi tanınan Balıkəsir və onun rayonlarının Yunanıstan işğalından azad olunması sentyabr ayı ərzində müxtəlif tarixlərdə qeyd olunur. Bayram tədbirləri çərçivəsində hər bir rayon şeir dinləmələri, xalq rəqsi nümayişləri, yağlı güləş yarışları, bütün şəhidlərin xatirəsinə təşkil edilən yürüşlər, müxtəlif müsabiqələr, konsert proqramları, film nümayişləri və qida təqdimatları kimi tədbirlər həyata keçirir. Tülütabaq nümayişi şəhərin qurtuluş günlərinin mühüm simvollarından biri hesab olunur.

## İstinadlar