Eskimoslar

**Eskimoslar** və ya **İnuitlər və Yupiklər** — Arktika bölgədəki dörd ölkəyə yayılmış olaraq, Şərq Sibir, Alyaska, Kanada və Qrenlandiyada yaşayan və Eskimos-Aleut dil ailəsinin Eskimos dilləri ilə danışan Eskimos-Aleut xalqlarının ən böyük qrupu olan şimal qütb xalqı. Digər qohum xalq Aleutlar hesab olunur.

Eskomoslar özlərini "iunit" adlandırırlar. "Eskomos" sözü (eskimansiq — "çiy yiyən") hindi qəbilələrindən olanabenaklara və atabasklara aiddir. Eskimoslar **[[Yupik xalqlarıı|Yupik]]** və **[[İnuit xalqları|İnuit]]** olmaq üzere iki ana qrupa ayrılar. Sirenik Yupiklərinin dilləri digər Yupik dillərindən diqqətə çarpan şəkildə fərqlidir və bu fərqliliyə əsasında Menovşçikov (*Меновщиков*) kimi mütəxəssis dilçilər **Sirenik Yupikçəsi**ni Yupik dilləri xaricində dutaraq **Sirenik Eskimoscası** adı altında Eskimos dillərinin üçüncü ana qolu olaraq təsnif edər.

## Ümumi məlumat
Eskimoslar, eskimolar – ABŞ-də (Alyaskada – 47 min 783 nəfər; 2000), Kanadanın şimalında (50 min 480 nəfər; 2006), Danimarkada (18 min 563 nəfər; Qrenlandiya adalarında – təqribət 50 min nəfər; 2007) və RF-də (Çukot Muxtar Mahalında –1529 nəfər; 2010) yaşayan etnik birlik. Ümumi sayları təqribən 170 min nəfərdir. Eskimos-aleut dil ailəsinə aid dilləri iki qrupa bölünür: inupik (Berinq boğazında Diomid adalarının, Alyaskanın və Kanadanın, Labrador və Qrenlandiyanın şimalında qohum dialektləri) və Alyaskanın qərb və cənub — qərbində, Müqəddəs Lavrenti və Çukot yarım-adalarında yaşayan əhalinin danışdığı dialektlərlə birlikdə yupik – üç dildən ibarət qrup (mərkəzi yupik, Sibir yupiki və suqpiak, yaxud alutiik).

Etnos kimi e.ә. 2-ci minilliyin sonlarında Berinq dənizi rayonunda təşəkkül tapmışlar. Eramızın 1-ci minilliyində Eskimosların əcdadları – Tule mədəniyyətinin daşıyıcıları

Çukotda və Amerikadan Qrenlandiyaya qədər Arktika sahilləri boyunca məkunlaşmışlar.

Eskimoslar 15 etnomədəni qrupa bölünürlər: Cənubi Alyaska -ı (Prins Uilyam körfəzinin sahilləri və Kadyak a.); dillərini və ənənəvi həyat tərzlərini ən çox qoruyub saxlayan Qərbi Alyaska Eskimosları; Müqəddəs Lavrenti və Diomid adalarındakı Eskimoslarda daxil olmaqla Sibir Eskimosları; Norton körfəzindən ABŞ–Kanada sərhədinədək olan sahilyanı torpaqlarda və Alyaskanın şimaldakı daxili rayonlarda yaşayan Şimal- Qərbi Alyaska Eskimosları; 14-cü əsrin sonu −15-ci əsrin əvvəlində Kanadanın şimal sahillərindəki yerli əhali ilə Alyaskanın şimalından gəlmiş nunaliit eskimoslarla qarışıq qrupu olan və Makenzi çayı mənsəbində yaşayan Makenzilər; Kanadanın şimal sahillərində, Koroneyşn körfəzi boyu, Banks və Viktoriya adalarında yaşayan mis Eskimosları (soyuq döymə üsulu ilə xalis misdən hazırladıqları əmək alətlərinə görə belə adlandırırlar); Şimali Kanadadakı Butiya və Adeleyd yarım-adalarının sahillərində, Kinq Uilyam adalarında və Bak çayının aşağı axarlarında yaşayan netsilik Eskimosları; onlara yaxın olan Melvill yarım-adada, Baffin Torpağı adalarının bir hissəsində və Sauthempton adada yaşayan iqlulik Eskimosları; Hudzon körfəzindən qərbdə Kanadanın daxili tundrasında yaşayan karibu Eskimosları; Baffin Torpağı adalarının mərkəzi və cənubi hissəsində yaşayan Baffin Torpağı Eskimosları; 19-cu əsrdə "settlerlər" (eskimos qadınların ağ dərili ovçular və gəlmələrlə nikahlarından törəmələr) metis qrupunun yaranmasında iştirak etmiş Kvebek Eskimosları və Lab rador Eskimosları; 17-ci əsrin əvvəllərindən Danimarka tərəfindən müstəmləkələşməyə və xristianlaşdırmaya məruz qalan Eskimosların ən çoxsaylı qrupu – Qərbi Qrenlan diya Eskimosları; Yerin ən şimal tərəfinin aborigenləri – Qrenlandiyanın şimal-qərbində yaşayan qütb zonası Eskimosları; digər Eskimoslardan fərqli olaraq avropalıların təsirinə ən gec (19,20-ci əsrlər) məruz qalan Şərqi Qrenlandiya Eskimosları.

Öz tarixləri boyu Arktikada yaşayış üçün münasib mədəniyyət formaları yaratmışlar: dönmə ucluğu olan qarmaq, ov qayığı – kayak, bütöv xəz geyim, yarımqazma və iqlu (günbəzvarı qar daxma), xörək bişirmək, evi işıqlandırmaq və qızdırmaq, xörək bişirmək üçün piylə yanan çıraq və s. Eskimoslar üçün tayfa təşkilatının formalaşmaması, 19-cu əsrdə qəbilələrin olmaması (ehtimal ki, Berinq dənizi sahillərində yaşayan Eskimoslar istisna olmaqla) səciyyəvidir. 18-ci əsrdə bir neçə eskimos qrupunun xristianlaşdırılmasına baxmayaraq, Eskimoslar faktiki olaraq animistik təsəvvürlərini və şamanizmi qoruyub saxlamışlar.

Eskimoslarda 5 təsərrüfat-mədəni kompleks müəyyənləşdirilir: morj və balina ovu (Çukot, Müq. Lavrenti a., Alyaskanın şimal-qərb sahilləri, Qərbi Qrenlandiyanın qədim əhalisi); suiti ovu (Şimal-Qərbi və Şərqi Qrenlandiya, Kanadanın Arktika arxipelaqı); balıqçılıq (Cənubi və Qərbi Alyaska -ı); karibu maralı ovu (karibu Eskimosları, Alyaskanın şimalında yaşayan Eskimosların bir hissəsi); karibu ovu ilə yanaşı, dəniz ovu (Kanada Eskimoslarının çoxu, Alyaskanın şimalındakı Eskimosların bir qismi). Eskimoslar bazar münasibətlərinə cəlb olunduqdan sonra onların əksəriyyəti satış üçün xəzli heyvanların ovuna, Qrenlandiyada isə balıq ovuna keçdilər. Bir çoxu inşaatda, dəmir filizi və neft mədənlərində, Arktika faktoriyalarında və s. yerlərdə işləyirlər. Qrenlandiyalılarda və Alyaska Eskimoslarında varlı təbəqə və milli ziyalılar meydana gəlmişdir.

20-ci əsrin ortalarında Eskimosların 4 müstəqil etnosiyasi birliyi formalaşdı:

1) Qrenlandiya Eskimosları;

2) Kanada Eskimosları (özlərini inuit adlandırırlar). 1950-ci illərdən Kanada hökuməti yerli əhalinin bir yerə toplanılmasına və iri qəsəbələrin tikintisinə başladı. Dillərini qoruyub saxlamışlar, ingilis və fransız dilləri də yayılmışdır (Kvebek Eskimosları). 19-cu əsrin sonlarından sillabik əlifbaya əsaslanan yazı sisteminə malikdirlər;

3) Alyaska Eskimoslarının çoxu ingilis dilində danışırlar, xristianlaşdırılmışlar. 1960-cı illərdən iqtisadi və siyasi hüquqları uğrunda mübarizə aparırlar. Milli-mədəni birləşmə meyilləri güclüdür;

4) Asiya (Sibir) Eskimosları – yupiqıt, yaxud yuqıt (özlərini "insanlar", "həqiqi insanlar" adlandırırlar; 1930-cu illərdən rəsmi adları "yuitlər"dir). Dilləri yüpik qrupuna aiddir; Sireniki (Siqinık), Mərkəzi Sibir (Novoye Çaplino) və Naukan (Nıvukak) dialektləri var. Rus dili də yayılmışdır. 1932-ci ildə Mərkəzi Sibir dialekti əsasında yazı sistemi tərtib olunmuşdur. Şimalda Berinq boğazından qərbdə Xaç körfəzinədək uzanan Çukot yarım-adalarının sahilyanı ərazilərində məskunlaşmışlar. Əsas qrupları: nıvukakmit ("naukanlılar"), unqaziqmit ("çaplinolular") və sireniqmit ("sirenikililər").

Əsas ənənəvi məşğuliyyətləri dəniz heyvanlarının (əsasən morj və suiti) ovudur. 19-cu əsrin ortalarınadək inkişaf etmiş balina ovu sonralar azaldı. Balinaları yataq yerlərində, buzun üstündə, yaxud qayıqdan mizraq, nizə və qarmaqla vururdular. Eskimoslar həmçinin şimal maralı və dağ qoçu da ovlayırdılar. 19-cu əsrin ortalarından odlu silahdan istifadə geniş yayılmışdı, tülkü (xüsusilə ağ tülkü) xəzinin satışı artmışdı. Quşovlama üsulları çukot üsullarına (mizraq və boladan istifadə) oxşar idi. Balıqçılıq və yığıcılıqla da məşğul olurdular. Qoşqu itləri yetişdirirdilər. Maralçı çukçalar və ABŞ Eskimosları ilə natural mübadilə aparırlar, müntəzəm olaraq Alyaska və Müqəddəs Lavrenti adalarına ticari səfərlər edirdilər. Əsas yeməkləri morj, suiti və balina ətindən hazırlanırdı. Maral əti yüksək qiymətləndirilirdi. Ətin yanında bitki yeməyi, dəniz kələmi, molyusk verilirdi. 19-cu əsrin ortalarınadək iri yaşayış məskənlərini təşkil edən yarımqazmalarda (nın¢lyu) yaşayırdılar. 17,18-ci əsrlərdə çukçaların təsiri ilə əsas qış mənzilləri maral dərisi ilə örtülmüş karkaslı yaranqalar (mın¢tıq¢ak) oldu. Onların divarlarını daş və ya taxtadan hazırlayır, çimlə örtürdülər. Yay evləri morj dəriləri ilə örtülmüş ağac karkaslı, maili dam örtüklü dördbucaqlı evlərdir. 19-cu əsrin əvvəlinədək icma evləri (bir neçə ailənin yaşadığı, həmçinin yığıncaq və bayramların keçirildiyi böyük yarımqazmalar) qorunub saxlanılmışdı. Əsas nəql. vasitələri qışda itlər qoşulmuş nartalar və xizəklər, buz bağlamamış sularda dəridən qayıqlardır (kaya¢k). Çukot tipli baydaralardan da istifadə edilirdi.

19-cu əsrin sonlarınadək ənənəvi bütöv geyim növlərindən biri lələkləri astar tərəfində olan quş dərilərindən tikilmiş kuxlyanka idi. Maralçı çukçalarla aparılan mübadilə nəticəsində geyimlər maral xəzindən də tikilirdi. Qadın geyiminə çukçalarda olduğu kimi ikiqat xəzdən kombinezon (k¢alıvaqan) aiddir. Kişi və qadın yay geyimi nerpa bağırsaqlarından, sonralar isə alınma parçalardan tikilmiş bütöv kamleykadır. Ənənəvi ayaqqabı kişilərdə baldıra, qadınlarda isə dizə qədər olan xəz untalardır (kamqık). Qadınlar iki hörük hörürdülər, kişilər kiçik dairə və ya bir neçə tel saxlamaqla saçlarını qırxırdılar. Şəkildöydürmə (tatuirləmə) yayılmışdır. Xəstəlikdən qorunmaq məqsədilə üzlərinə oxra və qrafit çəkirdilər. Eskimosların ənənəvi dekorativ incəsənətinə xəzdən mozaika, rəngli vətəri saplarla zamşa üzərində tikmə, muncuqla işləmə, morj dişi üzərində oyma aiddir.

Eskimoslarda ata xətti ilə hesablanan qohumluq, gəlin üçün işləyib ödəmə ilə patrilokal nikah üstünlük təşkil edirdi. Baydara sahibindən və ona 3–5 yaxın qohumundan ibarət "baydara artelləri" (anyam ima) mövcud idi. Ovlanmış balıq və heyvanlar "artelin" üzvləri arasında bölüşdürülürdü. Əmlak bərabərsizliyi yaranmış, bəzən yaşayış məskənlərinin başçısı ("torpaq sahibi") olan iri tacirlər meydana gəlmişlər.

Eskimoslar xeyirxah və zərərverici ruhlara inanırdılar. Qaranquş dəniz ovunun himayəçisi hesab olunurdu. Kosmoqonik rəvayətlərin əsas personajı Quzğundur. Nağılların əsas süjetləri balina ilə bağlıdır. Əsas mərasimləri morj və balina ovuna həsr olunmuş bayramlardır. Şamanizm geniş yayılmışdır. 1930-cu illərdən -da ovçuluq təsərrüfatları təşkil edilmişdir. Ənənəvi inancları, şamanlıq, sümük üzərində oyma, mahnı və rəqsləri qorunub saxlanılır. Yazı sisteminin yaranması ilə ziyalılar yetişir. Müasir Eskimoslarda milli özünüdərkin inkişafı müşahidə olunur.

## Təsnifatı
* Eskimos-Aleut xalqları
** **[[Aleut xalqı]]**
** **Eskimoslar**
*** **[[Sirenik yupikləri|Sirenik eskimosları]]**
*** **[[Yupik xalqları]]**
**** Sirenik yupikləri
**** Əsl Yupik xalqları
***** Sibir yupikləri
***** Naukan yupikləri
***** Alyaska yupikləri
****** Nunivak çupikləri
***** Supiklər
*** **[[İnuit xalqı|İnuit xalqları]]**
**** İnyupiklər və ya Alyaska inuitləri
**** İnuitlər və ya Kanada inuitləri
***** Qərbi Kanada inuitləri
***** Şərqi Kanada inuitləri
**** Qrenlandiya inuitləri

## Maraqlı faktlar
* Eskimoslar soyuduculardan öz qidalarını soyuqdan donmamaq üçün istifadə edirlər.

## Həmçinin bax
* Eskimos qohumluq sistemi
* Eskimosların folkloru

## İstinadlar