Çərkəz Məclisi

**Çərkəz Məclisi** (çərkəz: Адыгэ Хасэ) və ya rəsmi olaraq **Böyük Azadlıq** **Məclisi** (Çərkəz: Шъхьафитныгъэ Хасэшхо), Çərkəziyanın sonuncu parlamentidir. Avropa məclislərindən ruhlanan məclis hərbi komandirlər, ruhanilər və ziyalılardan ibarət idi. 1861-ci ildə Soçidə keçirilən iclasın nəticəsi olaraq Məclis rəsmi olaraq yaradıldı və əvvəlki ənənəvi qəbilə məclisini əvəz etdi. Assambleya digər ölkələrdən dəstək almaq üçün digər ölkələrlə əlaqələr qurdu.***' Parlament binası rus ordusu tərəfindən tutularaq dağıdılıb. Bundan sonra bəzi üzvlər “Çərkəz liderlərindən Əlahəzrət Kraliça Viktoriyaya sülh” başlıqlı məktub yazaraq Britaniya İmperiyasından humanitar yardım istəyiblər.***'

## Tarix

### Məclisin təşkili
Ənənəvi qəbilə məclisləri çərkəz xalqı arasında həmişə mövcud olub. 1700-cü illərdə Çərkəziyanın müxtəlif bölgələri hər il bir araya gələrək  parlament iclası keçirməyə və ölkəni birgə idarə etməyə başladılar, beləliklə, Çərkəzlərin birləşmə prosesi başladı və Çərkəz Konfederasiyası quruldu. Mərkəzləşmə günü-gündən sürətlənirdi. Avropadan ilham alan ilk assambleya 1820-ci ildə quruldu. Bu məclisdə Qizbec Tugujiqo kimi mühüm şəxslər də iştirak edirdi. Belə siyasi strukturlar xüsusilə rus ekspansionizminə qarşı inkişaf edirdi.

Çərkəz ziyalıları, ruhaniləri və rəhbərləri arasında keçirilən görüşdə tam mərkəzləşdirilmiş məclis yaradılması qərara alındı və bu məclis 13 iyun 1861-ci ildə yaradıldı. Assambleyanın yeri olaraq indi Soçi kimi tanınan Şaçe rayonu seçildi.***' [[Hacı Karandıqo Berzeq|Gerandiqo Berzeq]] Assambleyanın sədri və Çərkəziyanin prezidenti seçilib.  Bütün Çərkəzlərin ümumi hökuməti bu məclis idi. Parlament binasının tikintisində Sadz vilayətindən olan abxazlar da iştirak ediblər. Parlament binasında məhkəmələr, məscidlər və qonaqxanalar da var idi.

Parlament müstəqil Çərkəz dövlətini dünyaya rəsmən elan etdi və müdafiə əməliyyatlarının maliyyələşdirilməsi, eləcə də Çərkəz millətinin tanınması üçün silah və maddi dəstək göstərmək üçün səylərini ikiqat artırmağa çalışdı. Assambleya 1861-ci ilin avqustunda [[Suxumi|Suxumidəki]] [[İngiltərə|Britaniya]] konsulluğuna çərkəzlərin siyasi vəziyyətini və arzularını izah edən bəyannamə təqdim etdi:



=== Parlamentdə qəbul edilən ilk qərarlar ===

* Çərkəz Dövləti müstəqil dövlətdir. Yaradılan məclis bütün çərkəzləri təmsil edir.
* Ölkə bayrağı üç sarı oxdan və yaşıl üzərində on iki ulduzdan ibarətdir.***'
* Lazım gələrsə, milli birlik güc yolu ilə həyata keçiriləcək.
* Rusiyaya qarşı Qazavat elan edildi. Yenə də Rusiya ilə barışmağa cəhd ediləcək və diplomatik razılaşmalara əməl olunacaq.
* Çərkəziya heç bir şəraitdə çar ordularına təslim olmayacaq.
* Ölkə 12 bölgəyə bölünəcək, hər bölgəyə kadı, müfti və muxtar təyin ediləcək, bu idarəçilər parlament adından çıxış edəcəklər. ***'
* Bölgə idarəçiləri şura adından vergi yığacaq, hər 100 ailədən 5 süvari alınacaq, hər 100 ailədən 5 süvari əsgərlərə göndəriləcək.***'
* Yüz maldan birindən vergi tutulacaq. Yığılan vergilər Çərkəzin müstəqilliyinin müdafiəsinə xərclənəcək.
* Dövlət administrasiyası adından hökumət binası və qonaq evləri tikiləcək.
* Nümayəndələr dünya güclərinə göndəriləcək.

### Rusiya ilə diplomatik danışıqlar
Məclis ruslarla çərkəzlər arasında müharibəyə son qoymağa çalışdı. 1861-ci ilin iyulunda Assambleya Gerandiqo Berzeq, Həsən Biş və İslam Thauşedən ibarət nümayəndə heyətini Rusiyanın Qafqazdakı qubernatoru general Baryatinskinin yanına göndərdi. Baryatinski bu məsələ ilə məşğul olmaq üçün knyaz Orbelianini təyin etdi. Orbeliani çərkəzlərin təkliflərini rədd etdi və çərkəzlərin çara tabe olmasını tələb etdi.

1861-ci ilin sentyabrında Çərkəz Məclisinin nümayəndə heyəti çar II Aleksandrla görüşdü. Çərkəz nümayəndə heyəti Rusiyanın müqavilələri pozmasından şikayətlənib. Daha sonra məclis üzvləri Rusiya çərkəzlərin Çərkəzdə yaşamasına icazə verərsə,***' “ləyaqətlə hərəkət edəcək bir Rusiya rəhbərliyini” qəbul edəcəklərini bildirdilər. Çar Aleksandr, “biz əlimizdən gələni edəcəyik” cavabını verdi. Lakin danışıqların davamında çar çərkəzlərin bütün şərtlərinin rədd edildiyini və çərkəzlərin qeyd-şərtsiz təslim olmalarını bildirərək fikrini dəyişdi. Sonra Gerandiqo Berzeq Məclis Memorandumunu çara yazılı şəkildə çatdırdı:



Çar, Yevdokimova bu mətnə ​​cavab vermək səlahiyyəti verdi. Yevdokimov çərkəzlərə qarşı qırğınlar törədən çərkəzlərə nifrət edən bir komandir idi. Çərkəzlərin bütün təkliflərini rədd edən Yevdokimov çarı imtina etməyə inandırdı.

Çar ardıcıl olaraq atası I Nikolayın siyasətini davam etdirdi və çərkəzlərin sülh təkliflərini rədd etdi. Rus çarı çərkəzlərin ya Osmanlı torpaqlarına, ya da Sibirə sürgün ediləcəyini açıqladı və qərar vermək üçün çərkəzlərə bir ay vaxt verdi. Məclis iclas keçirərək Rusiyanın tələblərini rədd etmək qərarına gəlib. Çərkəzlər “son adama qədər” vuruşmaq istəyirdilər. Yalnız millət vəkili İsmayıl bəy düşünürdü ki, Rusiya ilə danışıqlar davam etdirilməli və muxtariyyət qazanılmalıdır, ancaq bu fikirdə o, tək idi.***'

### Assambleyanın digər ölkələrə göndərdiyi nümayəndələr

#### Birləşmiş Krallıq
1862-ci ilin iyununda rus generalı N.P. Kolyubakin Məclis binasına hücum edərək hər şeyi dağıdıb. Bu böhran zamanı Çərkəz dövlətinin rəhbərləri kömək üçün böyük dövlətlərə müraciət etdilər. 

Böyük Britaniyaya xüsusi nümayəndə heyəti göndərilib. Bu nümayəndə heyəti İngiltərə və Şotlandiyanın London, Mançester, Edinburq və Dandi kimi böyük şəhərlərində olub. Səfərlər ingilislər, xüsusilə şotlandlar tərəfindən dəstəklənib. Çərkəz nümayəndələri Həsən Əfəndi və İsmail Əfəndi Böyük Britaniya Parlamentində çıxış edərək Çərkəziya ilə İngiltərənin qardaş olduğunu vurğuladılar və bütün parlament tərəfindən alqışlandılar. Buradakı çərkəzlər “inkişaf etmiş dövlətlər ailəsinə” qoşulmaq istədiklərini bildirdilər.

İngiltərədə çərkəz tərəfdarları mitinqlər keçirdilər, hətta kraliçanın özünə müraciət edərək çərkəzləri dəstəklədilər. Lakin Britaniya hökuməti Rusiya ilə birbaşa münaqişədən qorxaraq təşəbbüsü ələ keçirmədi. Londonun hərəkətsizliyindən qəzəblənən çoxlarının təşkil etdiyi Çərkəz Yardım Komitəsi çərkəz yetimləri üçün döşək, ədyal, yastıq, yun və paltar tədarükü üçün 2067 funt sterlinq toplaya bildi. Lakin sonradan Komitə Rusiya düşmənçiliyində ittiham olundu və bağlandı.

#### Fransa
Çərkəzlər də Fransaya nümayəndə heyəti göndərdilər.***' Lakin cəhdlərə baxmayaraq, heç bir nəticə əldə olunmayıb.

==== Osmanlı İmperiyası ====
Parlament nümayəndə heyəti İstanbula da səfər edib. Çərkəz məsələləri üzrə xüsusi komitə də yaradıldı. Lakin iqtisadi və siyasi cəhətdən zəifləyən Osmanlı İmperiyası çərkəzlərə yardım probleminin həllinə töhfə verə bilmədi. 

=== Parlamentin bağlanması ===
Məclis binası dağıdılandan sonra məclisin yerdə qalan üzvləri Qafqaz dağlarına köçərək gizli fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Bəziləri İstanbula, Tophaneyə köçdü. Burada açılan Çərkəz İşləri Dərnəyi Çərkəz və Polyaklara dəstək verdi. Sonradan bəzi Çərkəz Məclisinin üzvləri bu birliyə qoşuldular. 1863-cü ildə məclis fəaliyyətini dayandırdı. 1864-cü ildə Qbaadədə yekun simvolik görüş keçirildi və Qbaade döyüşü baş verdi.***'

## Mənbə