open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Litsini-Seksti

**Litsini-Seksti qanunu** — Qədim Romada plebsin patrisiatla mübarizəsi əsnasında qəbul olunan qanun.

E.ə 444-cü ildə Qədim Romada konsulların əvəzinə konsul səlahiyətli tribun adlandırılan, sayları 3-dən 8-ə qədər olanların seçilməsi praktikası tətbiq olunmağa başladı. Bu maqistratura plebeylərə əlçatan idi. Cari ildə kimin, konsulların yoxsa tribunların seçilməsi məsələsini senat həll edirdi.

Buna cavab olaraq e.ə 443-cü ildə konsulun səlahiyətində senz yaratmaq və icmanın tərkibinə nəzarət etmək səlahiyəti alındı və ancaq patrisilərdən seçilən yeni maqistratlara-senzorlara verildi.

E.ə V əsrin ikinci yarısında zümrələrin mübarizəsi bir az səngiyir. Əsas səbəb qonşulara qarşı uğurlu hucumlar və bir sıra yeni koloniyanın çıxarılması idi ki, bu aqrar məsələni qismən həll etmək imkanı verdi. E.ə 406-cı ildə Veyyi şəhərinin böyük ərazisi işğal edildi, lakin 390-cı ildə Roma qalların hucumuna məruz qaldı. Qalların hucumu yeni böhran yaratdı, hansı ki, öz apoqeyinə e.ə 376-cı ildə çatanda, xalq tribunları Litsini və Seksti üç qanun layihəsi irəli sürdü:
* birincisi, bir əldə 500 yuqerdən (125 hektar) artıq torpaq saxlamaq qadağan edildi, bu ictimai torpağın daha çox balanslaşdırılmış paylanmasını təmin etməli idi;
* ikincisi, konsulyar hakimiyətli tribun təsisatı ləğv edilirdi, bunun əvəzində həmişə, biri plebey olmaqla, konsullar seçilməli idi. Bu qanunla patrisial-plebey aristokratiyası (nobilitet) əsaslı surətdə öz mövqelərini möhkəmləndirdi.

Patrisilər şiddətli müqavimət göstərdilər, qanun ancaq e.ə 367-ci ildə qəbul edildi. Lakin aqrar və borc məsələləri həll edilməmiş qaldı. Roma vəziyyətdən başqa cür çıxdı — işğal hesabına. E.ə IV əsrin 40-cı illərindən Roma hücuma keçdi və e.ə III əsrin ortalarına İtaliyanın sahibi oldu. Yeni torpaqlara 30 koloniya çıxarılmışdır və bir sıra yeni triba yaradılmışdı, bu böhranın kəskinliyini azaltdı və sosial mübahisənin yumşalması üçün əsas oldu.

Litsini-Seksti qanunlarından bir az sonra plebeylər üçün başqa vəzifələr də əlçatan oldu, o cümlədən senzor, diktator və pretor.

## Mənbə
* История Древнего Мира. Расцвет древних обществ. Главная редакция восточной литературы. Москва, 1989. səh. 436

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nazim İbrahimov (mühəndis)

**İbrahimov Nazim Allahverdi oğlu** — Azərbaycanın əməkdar mühəndisi.

## Həyatı
1936-cı ildə Goranboy rayonunda anadan olmuşdur. 1954-cü ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfat İnstitutunun meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük fakultəsinə daxil olmuş və 1959-cu ildə təyinatla Xanlar şərab zavodunda işləmişdir. Zavodda şərabçılıq işlərinə dərindən bələd olduqdan sonra onu  Şampan sexinə rəis təyin edirlər. 1964-cü ildə qiyabi aspiranturaya daxil olmuş və 1968-ci ildə Şampan şərabları üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir.
   
Şampan şərabları üzrə tanınmış mütəxəssis Nazim İbrahimov 1971-ci ildə Bakı 1№-li şərab zavoduna direktor vəzifəsinə irəli çəkilir. Bu vəzifədə 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər işləmişdir.
   
Nazim İbrahimov bu arada 32 elmi əsərin, o cümlədən 3 elmi ixtiranın və 3 elmi monoqrafiyanın müəllifi olmuşdur. O, Respublikanın əməkdar mühəndisi və xeyriyyəçilik sahəsində H.Z.Tağıyev adına mükafata layiq görülmüşdür.
  
Azərbaycan şərablarının texnologiyası monoqrafiyasında sırf şərabçılıq məsələləri, onun texnologiyası, şərabın kimyası, şərabçılıq avadanlıqları, şərabların xəstəliyi və onun müalicəsi, şərabçılıq tullantılarından istifadə etmək usulları ətraflı izah edilmişdir.
  
Nazim İbrahimov Azərbaycanda məskunlaşmış alman üzümçülərinin və şərabçılarının yerli əhaliyə yaxından köməklik göstərmələrini və bu sahənin sənaye təməlində inkişaf etdirmələri haqqında sanballı yazılar müəllifidir.

## Kitabları
*"Azərbaycan tarixinin alman səhifələri". Azərbaycan nəşriyyatı, Bakı, 1997.

## İstinadlar
Cahangir Süleymanov

**Süleymanov Cahangir Salman oğlu** -

## Həyatı
1929-cu ildə anadan olmuşdur. 1946-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük fakültəsinə daxil olmuş, 1948-ci ildə Moskvada Timiryazev adına Kənd Təsərrüfatı Akademiyasına köçürülmüş və 1951-ci ildə üzümçülük ixtisası üzrə oranı bitirmişdir.

Təyinatla 4 il Özbəkistanda işləmiş, 1956-cı ildə Azərbaycan elmi-tədqiqat meyvəçilik, üzümçülük və subtropik bitkilər İnstitutunun Gəncə üzümçülük və şərabçılıq tədqiqat stansiyasında baş elmi işçi işləmiş və 1959-cu ildə üzümçülük üzrə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1972-ci ilə qədər təcrübə stansiyasının direktoru, sonra Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun üzümçülük kafedrasının dosenti, 1976–1987-ci illərdə isə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat üzümçülük və Şərabçılıq İnstitutunun direktoru işləmişdir.

Bir çox dərs vəsaitinin, elmi məqalələrinin və üzümçülük adlı (birgə) Dərsliyin müəllifidr. Respublikada üzümçülüyün inkişaf etdirilməsində böyük əməyi olmuşdur.

1991–1995-ci illərdə üzümçülük kafedrasının müdiri işləmişdir.

1995-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Səməd Abbasov (alim)

## Həyatı
1927-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. 1952-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfat İnstitutunun meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük fakültəsini bitirmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra Gəncədə Nizami adına üzümçülük sovxozunda şərabçı işləmişdir.

1958-ci ildə Şəmkir Konyak zavodunun direktoru, 1963-cü ildə Gəncə Şərab trestinin rəisi, 1970-ci ilə Xanlar rayonunda ″Bolqarıstan″ sovxozunun direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

Şərabçılığın elminə dərindən bələd olan Səməd Abbasov ″Azərbaycanda şərabçılıq″ və ″Texnoloqiya vinodeliya″ monoqrafiyalarını yazmışdır.

Azərbaycan şərabçılıq elminə dərindən bələd olan Səməd müəllim Azərbaycan Kənd Təsərrüfat İnstitutunda uzun müddət şərabçılıqdan müharizə oxumuşdur.

## İstinadlar
Fərzalı Abbasov

**Abbasov Fərzalı Hətəm oğlu** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
1932-ci ildə Qazax rayonunun Göycəli kəndində anadan olmuşdur. 1952–1964-cü illərdə Ağstafa rayonunda "Nərimanov" və "Lenin" adına kolxozlarda inşaat briqadiri, 1964–1991-ci illərdə Qazax rayonunda S. Vurğun adına sovxozda üzümçülük üzrə briqadir işləmişdir. 1968-ci ildə Qazax Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu, 1981-ci ildə isə AzKTİ — nin Meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük fakültəsini bitirmişdir.

Üzümçülük sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə 1971-ci ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, 1976-cı ildə "Lenin ordeni", 1980-ci ildə "Oraq-Çəkic" medalı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanı kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.

1971–1990-cı illərdə Qazax rayon Partiya Komitəsinin Büro üzvü, 1974–85-ci illərdə SSRİ Ali Sovetinə, 1985–90-cı illərdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir. 1975–90-cı illərdə Azərbaycan KP MK-nin üzvü olmuşdur.

1990–1991-ci illərdə Kalininkənd Qəsəbə XDS-nin İcraiyyə Komitəsinin Sədri, 1991-ci ildən Ağstafa RİN-nin Gəycəli kəndə nümayəndəsi olub.

2011-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Əhəd Nəbiyev

**Nəbiyev Əhəd Əli oğlu** () — biologiya elmləri doktoru (1993), professor.

## Həyatı
1948-ci ildə Samux rayonunda anadan olub. 1966-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun "Şərabçılığın texnologiyası" ixtisasına daxil olmuş və 1972-ci ildə həmin ixtisas üzrə institutu əla qiymətlərlə bitirmişdir.

1978-ci ildə Azərbaycan Texnologiyası İnstitutunda laboratoriya müdiri kimi işə başlamışdır. 1983-cü ildə namizədlik, 1993-cü ildə doktorluq disertasiyalarını müdafiə etmişdir.

Onun tədqiqat işlərinin hamısı bilavasitə şərabçılıqla bağlıdır və onların əsas məqamları aşağıdakılardır;
* İntroduksiya olunmuş texniki üzüm sortlarından müxtəlif növ şərab hazırlanması texnologiyasının istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi;
* Konyak spirtinin keyfiyyətini daha da yaxşılaşdırmaq məqsədilə ilk dəfə olaraq yeni texnologiya əsasında konyak-şərab materialı istehsalı texnologiyası;
* Süfrə üzüm sortlarının məhsulunun uzun müddət keyfiyyətli saxlanmasının biokimyəvi əsasları.

Müəyyən olunmuşdur ki, fenol maddələri ilə zəngin olan üzüm sortları saxlanma üçün daha yararlıdır. Üzümün saxlanmasında fenol maddələrinin antioksidant və antimikrob xassələri tədqiq edilmişdir.

## İstinadlar
Çoxhədlilərin bölünməsi

**Polinom bölmə** — cəbrdə  bir çoxhədlini bərabər və ya daha kiçik dərəcəli digər çoxhədliyə bölmə alqoritmidir. Uzun bölmə olaraq adlandırılan üsulun ümumiləşdirilməsi olan alqoritm çətin bir bölmə əməliyyatını xeyli asanlaşdırdığından kağız üzərində hesablana bilir.

*f*(*x*) və *g*(*x*) bir polinom(çoxhədli) (*g*(*x*) sıfırdan fərqli olmaq şərti ilə) olmaqla,
:\frac{f(x)}{g(x)}=q(x) + \frac{r(x)}{g(x)}
bərabərliyini təmin edən *q*(*x*) və *r*(*x*) çoxhədliləri vardır. Burada *r*(*x*)-in dərəcəsi *g*(*x*)-inkindən kiçikdir.

Sintetik bölmə əməliyyatına *f*(*x*) surət, *g*(*x*) sıfırdan fərqli bir məxrəc olaraq tətbiq edildiyində bölmə *q*(*x*) və qalan *r*(*x*) olaracaqdır. Bu üsulda bölünən nizamlı bir ifadə şəklində yazılır.
:g(x)\overline{\vert f(x)}
Ən böyük dərəcədən başqa bütün hədlərin əmsalları sıfır olsa belə yazılmalıdır.
Əliyar Əmirov

**Əmirov Əliyar Həsənalı oğlu** — azərbaycanlı xanəndə.

## Həyatı
Əliyar Əmirov 1925-ci ildə Biləsuvar rayonunda anadan olmuşdur. 1941-ci ildə həmin rayonun Ağalıkənd yeddi illik məktəbini bitirmişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı 416-cı Taqanroq diviziyasında xidmət etmişdir.

1949-cu ildən ömrünün sonuna kimi o, M.Maqomayev adına Dövlət Filarmoniyasının solisti olmuşdur.

Əliyar Əmirov 1994-cü ildə vəfat etmişdir. Məzarı Biləsuvar şəhər qəbirstanlığındadır. Onlarla muğam onun ifasında Qızıl fondda saxlanılır.
Kamal Kazımov

**Kamal Kərim oğlu Kazımov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
Kamal Kazımov 1924-cü ildə Göygöl rayonunun Cırdaxan kəndində (Qarayerli qəsəbəsi) anadan olmuşdur. Böyük vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur.`Azərbaycan" üzümçülük sovxozunda fəhlə, təsərrüfat müdiri, Şəmkir konyak zavodunda baş şərabçı, Xanlar şərab zavodunun, "Azərbaycan" sovxozunun və Xanlar Sovxoz — istehsalat birliyinin direktoru (1952–1976) işləmişdir.

1955-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuş və 1956-cı ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Səhnə

**Səhnə** — İranın Kirmanşah ostanının şəhərlərindən və Səhnə şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 34,133 nəfər və 8,861 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
NASDAQ

thumb|NASDAQ
**NASDAQ** (**N**ational **A**ssociation of **S**ecurities **D**ealers **A**utomated **Q**uotations) — rəsmi bir redaksiyası olmayan dəzgah üstü birjalarda (OTC) əməliyyat görən qiymətli kağızlar üçün alqı-satqı qiymətlərinin göstərildiyi avtomatik məlumat şəbəkəsi olaraq Nyu-Yorkda qurulmuş özəl birjadır. 8 fevral 1971-ci ildə NASDAQ fond birjasının əsası qoyulmuşdur. Dünyanın texnoloji birjası olaraq qəbul edilir.

## NASDAQ indeksləri
NASDAQ birjasında təkcə yüksək texnologiyalı şirkətlərin səhmləri siyahıya alınmır və buna görə də hər biri iqtisadiyyatın müvafiq sektorundakı vəziyyəti əks etdirən indekslərin bütöv bir sistem yaranıb. Hazırda NASDAQ birjasının elektron sistemində ticarət edilən qiymətli kağızların cari qiymətləri (kotirovkalara) əsasında on üç indeks mövcuddur.

### Nasdaq Kompozit (ümumi fond indeksi)
Nasdaq Kompozit indeksi NASDAQ birjasında bütün siyahıya alınmış şirkətlərin səhmləri daxildir (ümumi sayı 5000-dən çox). Bazar dəyərin hesablama üsulu: şirkətin səhmlərinin ümumi sayı bir səhmin cari bazar dəyərinə vurulur.
 
### Nasdaq-100 (fond indeksi)
Nasdaq-100 fond indeksi kapitallaşma üzrə və səhmləri NASDAQ birjasında satılan 100 ən böyük şirkəti əhatə edir. İndeksə maliyyə sektorundakı şirkətlər daxil deyil. 2021-ci ilə olan məlumata görə, Nasdaq-100 fond indeksin ümumi siyahısının 57%-i texnologiya şirkətləridir. Nasdaq birjasında QQQ tikeri (səhm simvolu) altında olan fond Nasdaq-100 fond indeksin dinamikasını yüksək dəqiqliklə təkrar edir.

### Digər NASDAQ indeksləri
NASDAQ Bank Index — bank sektorundakı şirkətlər üçün

NASDAQ Biotechnology Index — tibb və əczaçılıq şirkətləri üçün

NASDAQ Computer Index — kompüterlər üçün proqram təminatı və texniki təchizat hazırlayan şirkətlər üçün

NASDAQ Financial Index — banklar və sığorta şirkətləri istisna olmaqla, maliyyə sektorundakı şirkətlər üçün

NASDAQ Industrial Index — sənaye şirkətlər üçün

NASDAQ Insurance Index — sığorta şirkətləri üçün

NASDAQ Telecommunications Index — telekommunikasiya şirkətləri üçün.

## İstinadlar
Nazlı Abdullayeva

**Abdullayeva Nazlı Mürşüd qızı** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950).

## Həyatı
1 iyul 1902-ci ildə indiki Göyçay rayonunun Ərəbşahverdi kəndində anadan olub.

1927–1965-ci illərdə Göyçay rayonunun "Yeni yol", "Azərbaycan" kolxozlarında işləmişdir.

1948-ci ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. 1950-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı alıb.

## İstinadlar
Əsli Həsənova

**Əsli Bala qızı Həsənova** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyatı
Əsli Bala qızı Həsənova 1905-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub.

1936–1970-ci illərdə Gəncədəki Nizami adına sovxozda fəhlə işləmişdir.

1948-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur.

1949-cu ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

1970-ci ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyaçi idi.

## İstinadlar
Məmməd Məmmədov (pambıqçı)

**Məhəmməd Rza oğlu Məmmədov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951).

## Həyatı
Məhəmməd Rza oğlu Məmmədov 5 yanvar 1916-cı ildə indiki Ağdam rayonunun Mahrızlı kəndiində anadan olmuşdur.

1931–1971-ci illərdə Ağdam MTS-ində, Telman, Nizami və Orconikidze ad. kolxozlarda aqronom və sədr işləmiş, 1971-ci ildən Orconikidze adına kolxozun aqronomu olmuşdur.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının 28-ci qurultayının nümayandəsi olmuşdur. 1950 ildən pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəriciləri əldə etmişdir. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951) adına layiq görülmüşdür. Oktyabr inqilabı və Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri ilə təltif edilmişdir.

5 fevral 1983-cü ildə öz doğma kəndində vəfat etmiş və orada da dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Zərbəli Səmədov

**Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov** () — Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1968).

## Həyatı
Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov 1 yanvar 1908-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur.

Bakıda pedaqoji məktəbi (1927) və V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsini (1941) bitirmişdir. 1929 ildən Bakı məktəblərində (1945-ci ildən ömrünün sonunadək Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli 190 nömrəli orta məktəbdə) Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmişdir. Rus məktəblərinin 9-cu sinifləri üçün "Azərbaycan dili" dərsliyinin (1958 – 1978), "Rusca – azərbaycanca danışıq kitabı"nın (1964, 1969), "8-ci sinifdə ədəbiyyat dərsləri" metodik vəsaitinin (1971) müəlliflərindən biridir.

Lenin ordeni, 2 "Şərəf nişanı" ordeni və medallarda təltif olunmuşdur.

Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov 4 oktyabr 1979-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Fərq operatoru

**Fərq operatoru** — riyaziyyatda bir *ƒ*(*x*) funksiyasını fərqli bir  *ƒ*(*x*&nbsp;+&nbsp;*b*)&nbsp;-&nbsp;*ƒ*(*x*&nbsp;+&nbsp;*a*) funksiyasına bərabərləşdirən sxem.

**İrəli fərq operatoru** 

:\Delta f(x)=f(x+1)-f(x)\,

sonlu fərq hesablamalarında geniş istifadə olunur və törəmənin davamlı situasiyalar üçün götürdüyü vəzifəni keçici funksiyalar üçün yerinə yetirir. 

**Geri fərq operatoru** isə

:\nabla f(x)=f(x)-f(x-1)\,

formasında təyin olunur. Çoxhədlilərlə müqayisə edildiyində irəli fərq əməliyyatı bir delta operatoru vəzifəsinə sahib olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [Table of useful finite difference formula generated using [Mathematica] ]
* D. Gleich (2005),  ''Finite Calculus: A Tutorial for Solving Nasty Sums''
* Discrete Second Derivative from Unevenly Spaced Points
Kolçak hökuməti

**Kolçak hökuməti** (18 noyabr 1918 – 5 yanvar 1920, paytaxtı Omsk) — 1918-ci ilin noyabrında, Rusiya vətəndaş müharibəsi gedişində, Omskda müttəfiqlərinin yardımı və admiral Kolçakın başçılığı ilə fəaliyyət göstərən hökumət.

## Aparıcı dövlətlərin mövqeyi
İngiltərə və Fransa Kolçaka malliyə və hərbi yardım göstərirdilər. Amerikanın Sibirdəki konsulu Harris bundan dərhal sonra Dövlət Departamentinə teleqram vuraraq, Kolçaka onun bolşevikləri devirmək yolunda güclü ordu yaratmaq niyyətinə, yardımları gücləndirməyi xahiş edirdi. ABŞ hökuməti Kolçakın maliyyə təminatı və hərbi təchizatı üçün bütün lazımi ölçüləri götürdü.
Lakin, öz növbəsində başqa ağ generallara arxalanan və nəhəng əraziləri işğal etmiş Yaponiya Kolçakın Uzaq Şərqdə və Sibirdə güclənməsində maraqlı deyildi. Bununla da qismən onun Kolçaka yardımlarının gecikdirlməsi izah olunur. Yaponlar Kolçaka ancaq onun tərəfindən üç tələbin yerinə yetirilməsi şərti ilə yardım etmək fikrində idilər:
* 1)Vladivostokun azad liman olmasını elan etməsi;
* 2) Amur və Sunqari çaylarında azad ticarət etmək və üzmək icazəsi;
* 3) yaponlara Sibir dəmir yolu üzərində nəzarətin və Çançun — Harbin hissəsinin verilməsi;
* 4) yaponlara bütün Uzaq Şərqdə balıq tutmaq icazəsinin verilməsi;
* 5) Yaponiyaya Şimali Saxalinin satılması.
1919-cu ilin yanvarının əvvəlində müttəfiqlər Kolçakla interventlərin və ağ-qavardiyaçıların ordularının hərəkətlərinin koordinasiyası haqqında anlaşdılar. Müttəfiqlər Omska öz nümayəndələrini göndərdilər. Fransız hökuməti Kolçakın yanına general Janeni göndərdilər. Kolçakla razılaşmaya görə qeneral Janen Uzaq Şərqdə və Sibirdə Baykaldan şərqdə olan müttəfiq qoşunların baş komandanı təyin edildi. Hərəkətlərin koordinasiyası üçün Kolçak bütün hərəkətlərini(müttəfiqlərin ali baş komandanlığının nümayəndəsi) Janenlə uzlaşdırmalı idi.
Janen anlaşmaya görə müstəsna səlahiyətlər aldı. O " ön və arxa cəbhədə ümumi nəzarəti malik idi". Onun özünün qərargah saxlamaq hüququ vardı. Ağ qvardiyaçı ordulara verilən bütün əmrlər onunla müzakirə olunmalı idi.
Müttəfiqlər və ABŞ həmçin ağ-qvardiyaçıları silahla, sursatla və ərzaqla təmin etmək haqqında razılaşmaya gəldilər. Dövlət katibinin vəzifəsini yerinı yetirən Fillipsin prezident Vilsona göndərdiyi məktubda biz oxuyuruq: *"Sizin, bir tərəfdən Parisdə olan başqa hökumət başçıları, başqa tərəfdən isə Omskdan olan admiral Kolçakla aranızda olan notalar mübadiləsinə istinad edərək, nəzərdə tutulur ki, ingilislər paltarla və başqa lazımi silahla Denikini, fransızlar -çexləri və qərb sərhədyanı ölkələrdə olan anti-bolşevik qüvvələrini təmin edir, eyni zamanda Kolçak silahların ABŞ dan alınmasına ümid edir"*.

## Mənbə
* Международные отношения на Дальнем Востоке(1870–1945)Государственное издательство политической литературы 1951 səh. 291–296 Tərcümə
Omsk

**Omsk** — Rusiyada şəhər, Omsk vilayətinin inzibati mərkəzi. 1918-1920 illərdə Rusiya milli hökumətininnin (Ağ Rusiyanın) paytaxtı.

Əhalisinə görə - 1 160 670 (2013) - Sibirdə ikinci, Rusiyada səkizinci yerdədir. İri nəqliyyat qovşağı və sənaye mərkəzidir: yüngül, yeyinti, poliqrafiya, kimya, neftkimya və aviakosmik sənayesi var.

## Yerləşməsi
Şəhər Qərbi Sibir düzənliyinin cənub hissəsində, İrtışın Oma qovuşmasında, Omsk vilayətinin cənub hissəsində yerləşir. Başqa şəhərlərlə olan məsafəsi:
*Tobolsk - 679&nbsp;km.
*Tümen - 629&nbsp;km.
*Nijnevartovsk - 1483&nbsp;km.
*Kurqan - 543&nbsp;km.
*Petropavlovsk (Qazaxıstan) ~ 256 км	
*Novosibirsk - 663&nbsp;km.
*Kemerovo - 937&nbsp;km.	
*Kostanay (Qazaxıstan) -706&nbsp;km.	
*Karaqanda (Qazaxıstan) - 863&nbsp;km.	
*Pavlodar (Qazaxıstan) - 412&nbsp;km.

## Tarixi
Omsk qalasının əsası  1716-cı ildə kazaklar tərəfindən  qoyulub. Qalanın inşasını I Pyotrun sərəncamı ilə Buhqoltsev aparıb. 1797-ci ilə kimi Omsk sürgün yeri və çöldə yaşayan  türk və monqol  xalqları  ilə sərhəd qalası olub. 19-cu əsrdə əvvəlcə, Qərbi Sibirin və müasir Şimali Qazaxıstanın böyük ərazisini əhatə edən  Qərbi-Sibir diyarının, sonra isə Çöl general-qubernatorluğun mərkəzi olur.

1850-1854 illərdə Omsk sürgünündə Dostoyevski olur. “Ölü evdən məktublar” əsərində yazıçı sürgündə keçirdiyi vaxt barədə öz təəsuratlarını bölüşür.

Demək lazımdır ki, 20-ci əsrin əvvəlində  Omsk diyarının hökuməti, Omsk Dövlət universitetinə onun adını vermək istəyir.

1914-cü ilin əvvəlində Dəmir yolu idarəsi tikilməyə başlayır, tikinti macar əsirlərinin gücü ilə aparılır. 1915-ci ildə Omskda ilk su kəməri çəkilir.

Rusiyada vətəndaş müharibəsi illərində Omsk əvvəl Müvəqqəti Sibir hökumətinin qərargahı, sonra isə Avksentyevin başçılıq etdiyi  Müvəqqəti Ümurrusiya hökumətinin, daha sonra isə Kolçakın başçılıq etdiyi hökumətin qərargahı olur.

Demək olar ki Vətəndaş müharibəsi illərində Omsk ağqvardiyaçıların əsas istinadgahı olur.

1948-ci ildə şəhərdə kütləvi yaşıllaşdırma aparılır.

## Müəssisələri
* Omsk neft emalı zavodu
* Omsk şin zavodu
* Omsk tank və ekskavator zavodu
* Omsk pivəbişirən müəssisələri

## İstinadlar
Simvol obyektinin parametrləri

**Simvol obyektinin parametrləri bunlardır:** *yazılış şəkli, keql, rəng, effekt, sürüşmə, kerninq.*

**Simvolun yazılış şəkli.** Dörd əsas yazılış şəklindən istifadə olunur:

**qlif** — (ing.*glyph*, ru *глиф*) – hər hansı çap simvolu; bir simvolun çap olunmuş görünüşü.

**Keql** şriftin ölçüsüdür. Ənənəvi olaraq keql punktla (pt) ölçülür. Bir punkt 0.35 mm-ə bərabərdir.

**Rəng** Tətbiqi proqram mühitlərinin obyektlərinin əksəriyyətinin rəngi olur.

**Effekt** simvolun ekranda və sənəddə necə görünəcəyini müəyyənləşdirir. Ən çox istifadə olunan effektlər bunlardır: *Altından xətt çəkilmiş . üstündən xətt çəkilmiş, kölgəli, konturlu, qabarıq, batıq, kiçik baş hərflər, hamısı baş hərflər.*

**Sürüşmə (İndeks)** simvolun təməl xəttinə görə yerini müəyyən edir. İki növ sürüşmə olur : *aşağı və yuxarı* , yəni aşağı indeks və yuxarı indeks.

**Kerninq** simvollararası intervaldır. Bu parametr üç qiymət alır: *normal, genişlənmiş, sıxılmış.*
Adətən, kerninqin normal qiyməti verilmiş şriftin şəklinə görə avtomatik müəyyən olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Məhər Quliyev

1924-cü ildə sentyabrın 25-də Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya-biologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1941-1945 Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. İlk pedaqoji fəaliyyətinə Xatınlı kənd 7 illik orta məktəbində başlayıb. Daha sonra A.S.Puşkin, Y.Sadıqov və N.Tusi adına orta məktəbdə ixtisası üzrə dərs deyib. Fəaliyyəti dövründə Tovuz rayonunda kimya olimpiyadaları təşkil edərək gəncləri elmə cəlb edib.

Azərbaycan SSR üzrə "respublika kimya olimpiyadası"nın Y.Sadıqov adına orta məktəbdə keçirilməsinə nail olub. Həmin dövrdə ən böyük və zəngin kimya laboratoriyasını yaradıb. (İndi həmin laboratoriyadan əsər-əlamət qalmayıb.) Yetirmələri ən yüksək vəzifələrdə çalışır.

SSRİ Maarif əlaçısı, metodist müəllim, Qabaqcıl maaarif xadimi,Böyük Vətən Müharibəsi Veteranı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Azərbaycanın əməkdar müəllimi fəxri adlarına və prezident təqaüdünə layiq görülüb.

2011-ci il 6 fevral tarixində 87 yaşında vəfat edib. Dünyaya göz açdığı Tovuz rayon Bozalqanlı kəndində- kənd qəbristanlığında dəfn olunub. Hələ sağlığında onun əməyi dövlət tərəfindən qiymətləndirilib.

Təxminən 2005-2006-cı illərdə Y.Sadıqov adına orta məktəbdə təhsilində fərqlənən əlaçı gənclərə "Məhər Quliyev adına mükafat" verilib.

## Filmoqrafiya
*Məhərin məktəbi (film, 1982)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*SOSİALİST ƏMƏYİ QƏHRƏMANI MEHER QULIYEV HAQQINDA RUS DILINDE FİLM
Akif Əmənov

**Akif Əmənov** () — SSRİ dönəmində tanınmış neftçi, buruq ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Hindistanın fəxri vətəndaşı, 4 çağırış (20 il) Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, SSRİ xalq deputatı.

## Həyatı
SSRİ dönəmində tanınmış neftçi, buruq ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Hindistanın fəxri vətəndaşı Akif Əmənov 4 çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, eləcə də SSRİ xalq deputatı olub.

O, 1991-ci ildə SSRİ xalq deputatı statusunda o vaxtkı hakimiyyət tərəfindən təzyiqlərlə üzləşərək Naxçıvanda yaşayan Heydər Əliyevin görüşünə gedib. Mərhum prezident ona bildirib ki, A. Əmənovu ikinci dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına təqdim etmək istəyibmiş.

2002-ci ildən A. Əmənov prezident təqaüdçüsü olub. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə ona Bakı şəhərində üç otaqlı mənzil bağışlanıb.

2010-cu ildə Milli Məclisə seçkilərdə iştirak etmək üçün Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Akif Əmənov namizədliyini irəli sürmüşdür. Adlı–sanlı buruq ustası A. Əmənov 46 saylı Şirvan seçki dairəsi üzrə sənədlərini DSK-ya təqdim edərək imza vərəqələri götürüb. A. Əmənov kampaniyaya bitərəf kimi qoşulmuşdur.

Akif Əmənov 25 iyun 2021-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Seyfi Mehrəliyev

**Seyfi Seyid oğlu Mehrəliyev** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.

## Həyatı
1900-cü ildə Zərdab rayonunun Dəli Quşçu kəndində anadan olmuşdur.

1931-ci ildən 1971-ci ilədək Dəli Quşçu kəndində, o vaxtkı "Bakı fəhləsi" kolxozunda sıravi kolxozçu, çoban və briqadir işləmişdir.

1941–1945-ci illər müharibəsi dövründə gecə-gündüz çöllərdə çalışmış, faşizm üzərində qələbə naminə hər cür əziyyət çəkmiş, fədakarlıqlar göstərmiş, döyüşən ordunun ərzaq və geyimlə təchiz olunmasına böyük töhfələr vermişdir.

1977-ci il martın 8-də Dəli Quşçu kəndində vəfat etmişdir.

## Mükafatları
1948-ci ildə qoyunçuluq sahəsində qazandığı çox yüksək nəticələrə və heyvandarlıq sahəsində göstərdiyi bacarıq və qabiliyyətə görə Seyfi Mehrəliyev 1949-cu ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına layiq görülmüşdür. O, əmək cəbhəsində fədakarlığına görə Lenin ordeni və çoxlu medallarla da təltif edilmişdir.

1971-ci ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyaçı olmuşdur.

## İstinadlar
Züleyxa Həsənova (tütünçü)

**Züleyxa Əsgəralı qızı Həsənova** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Qəhrəman ana (1965).

## Həyatı
Züleyxa Həsənova 1927-ci il yanvarın 31-də Masallı rayonunun Gəyəçöl kəndində anadan olub. 1943-cü ildən əmək fəaliyyətinə başlayan Z. Həsənova 1949-cu ildə əməkdə fərqləndiyinə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

1965-ci ildə 7-si qız, 4-ü isə oğlan olmaqla 11 uşaq sahibi olan Z. Həsənovaya həm də "Qəhrəman ana" fəxri adı verilib.

1971-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib.

2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə Prezidentin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Z. Həsənova həm Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, həm də Qəhrəman ana olan yeganə qadın idi. O, uzun müddət astma xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əli Əmirov

**Əli Cabbar oğlu Əmirov** () — Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin katibi (1962–1971), texnika elmləri doktoru, professor

## Həyatı
Əmirov Əli Cabbar oğlu Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nu bitirdikdən sonra, 1940–1952-ci illərdə "Orconikidzeneft" trestində neft hasilatı ustasından trestin müdirinə qədər müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1952–1972-ci illərdə "Azərbaycan neft təsərrüfatı" jurnalının redaksiya kollegiyasının üzvü və redaktoru olmuşdur. 1955–1959-cu illərdə Azərbaycan Neft sənayesi nazirinin müavini, 1959–1962-ci illərdə isə "Azneft" İB-nin baş direktoru olmuşdur. 1959-cu ildə "Çox dərin quyuların istismarının bəzi ünsürləri (məsələləri)" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1962-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi seçilmişdir. 1971-ci ildən "Azneft" İB baş mühəndisi işləmiş və "Qum adası", "Makarov b.", "Səngəçal-dəniz", "Duvannı-dəniz", "Bulla-dəniz" neft-qaz yataqlarının mənimsənilməsində bilavasitə iştirak etmiş və rəhbərlik etmişdir. Əmirov Ə.C. Azərbaycanın Mədəni əlaqələr cəmiyyətinin vitse-prezidenti olmuşdur. 1971-ci ildə "Dərin və çox dərin quyuların mənimsənilməsi və istismarının texnika və texnologiyasının bəzi problemləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1977-ci ildə o AzNKİ-nun "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" kafedrasında dosent, professor vəzifələrində işləmişdir.

Texnika Elmləri Doktoru (1972), SSRİ Dövlət Mükafatları Laureatı (1969), Azərbaycan Neft Sənayeinin müavini (1958–1959), Azərneft Birliyinin rəisi (1959–1962)

## Elmi fəaliyyəti
Əmirov Ə.C. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.
Elmi tədqiqatların sahəsi: dərinlik nasosları ilə istismarın texnikası və texnologiyası; dərində yerləşən neft-qaz yataqlarının işlənilməsi problemi; neftin kompressor üsulu ilə hasilatının təkmilləşdirilməsi məsələləri; Azərbaycan neft mədənlərinin avtomatlaşdırılması üçün sistemlərin və vasitələr kompleksinin yaradılması və tətbiqi.
Əmirov Ə.C. 140-dan artıq elmi məqalənin və bir sıra monoqrafiyaların müəllifidir.
O "SSRİ fəxri neftçisi" adına layiq görülmüşdür. Əmirov Ə.C. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə mükafatlanıb və akad. İ.M.Qubkin adına mükafatına laureatı olub.

## Xatirəsi

* “Əli Əmirov” geoloji kəşfiyyat gəmisinə adı verilib.

## İstinadlar
Bəhman Hacıyev

**Hacıyev Bəhman Əbiş oğlu** () — texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan SSR Əməkdar mühəndisi.

## Həyatı
Hacıyev Bəhman Əbiş oğlu Zəngəzurun Şıxlar kəndində anadan olmuşdur. 1943-cü ildən "Əzizbəyovneft" tresti mədənlərində operator köməkçisi işləmişdir. 1950-ci ildə "Neft yataqlarının işlənilməsi və istismarı" ixtisası üzrə AzSİ-nun neft-mədən fakültəsini bitirdikdən sonra, "Bibiheybətneft" tresti mədənlərində neft və qaz hasilatı ustası işləmişdir. Sonradan onu hasilat üzrə usta, sonra isə böyük mühəndis kimi "Gürganneft" trestinə keçirirlər, 1953-cü ildə isə trestin böyük mühəndisi təyin edilir və 1962-ci ilə qədər o bu vəzifədə işləyir, sonralar isə "Neft Daşları"nda baş mühəndis və neft idarəsinin rəisi işləmişdir. 1965-ci ildən o "Neft Daşları" NQÇİ-nə rəhbərlik etmişdir. Onun bilavasitə rəhbərliyi ilə ilk dəfə olaraq Neft Daşlarında maili-yönəlmiş quyuların küt qazıma üsulu tətbiq edilmişdir. 1953-cü ildə "Dəniz neft yataqlarının ("Neft Daşları" yatağı timsalında) işlənilməsi və istismarı məsələləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1977–1984-cü illərdə "Azneft" İB-nin baş direktoru vəzifəsində işlədiyi müddətdə "Cəfərli", "Zərdab", "Kəlaməddin", "Tərsdəllər" və b. yeni yataqlar kəşf edilmişdi. 1984–1994-cü illərdə ÜETTTİ-nun direktoru idi. 1990-cı ildə "Neft yataqlarının mürəkkəbləşmiş şəraitlərdə kompleks işlənilməsi və istismarı" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1993–1998-ci illərdə AzETNÇİ-da işləmişdir. Uzun illər ərzində o ADNA-nın neft mədən fakültəsində pedaqoji fəaliyyət göstərmiş və AzNKİ Dövlət İmtahan Komissiyasının sədri olmuşdur. Öz elmi işini o AzDNQSDETLİ-də davam etdirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Hacıyev B. Ə. neft və qaz yataqlarının işlənilməsi sahəsində tanınmış alimdir.

Elmi tədqiqatların sahəsi: quyuların tədqiqatının yeni üsullarının tətbiqi; təhlükəsizlik texnikası üzrə yeni vasitələrin — qazıma və ştanqlı nasosların təmiri üzrə mexanizmlər kompleksinin işlənilməsi; ağırlaşdırılmış qazıma boruları ilə təhlükəsiz iş üçün kompleks; qaz axını yerlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün ayerozol indikatorlarının işlənilməsi; boru kəmərlərinin təmiri üçün yapışqan kompozisiyalarının yaradılması; qazıma qüllələrinin aparıcı (daşıyıcı) qabiliyyətinin müəyyən edilməsinin dağıdıcı olmayan, dünya praktikasında analoqu olmayan yeni, təhlükəsiz üsulunun işlənilməsi.

Hacıyev B. Ə. 100-dən artıq elmi məqalənin, 1 monoqrafiyanın müəllifidir. İxtiealara görə 50-dən artıq müəlliflik şahədatnaməsi alıb.

Hacıyev B. Ə. SSRİ Lenin mükafatına, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatına, həmçinin "SSRİ-nın fəxri neftçisi", "Azərbaycanın əməkdar mühəndisi" adlarına layiq görülmüşdür. O Lenin ordeni, iki dəfə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və "Oktyabr inqilabı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar
Dankan Ceyms

**Dankan Ceyms** () - ingilis müğənni, aktyor və teleaparıcı. O, 2000 - 2005-ci illər "Blue" qrupunun üzvü olmuşdur və 2009-cu ildən yenidən "Blue" qrupu ilə fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar
Bayatı Şiraz (dəqiqləşdirmə)

* Bayatı-Şiraz – Azərbaycan musiqisində 1) yeddi ladlardan (məqamlardan) biri, 2) yeddi əsas muğam dəstgahlarından biri.
* Bayatı Şiraz təsnifi (mahnı) – Azərbaycan respublikasının xalq artisti Brilyant Dadaşova və Norveçin Skruk xorunun birgə 1997-ci ildə ifa etdiyi mahnı.
* Gülüstan-Bayatı-Şiraz – Fikrət Əmirov tərəfindən 1971-ci ildə bəstələnmiş simfonik muğamdır.

## Fimoqrafiya
* Gülüstan bayatı-şiraz (film, 1972)
* Bayatı şiraz (film, 2002)
Humeyl

**Humeyl** — İranın Kirmanşah ostanının İslamabad Qərb şəhristanının Humeyl bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 1,303 nəfər və 306 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Baqz Banni

**Baqz Banni və ya [[Dovşan]] Baqz** () — Warner Bros. tərəfindən yaradılan cizgi filmi qəhrəmanıdır. Daffi Dakdan başqa cizgi filmlərinin bütün qəhrəmanları onu sevir. İlk dəfə 1938-ci ildə Bruklində Nyu-Yorkda yaradılmışdır. Əsası Teks Eyveri və animator Robert MakKimson tərəfindən qoyulmuşdur. Digər versiyalarda isə personajın yaradıcısını bu kampaniyanın animasiya studiyasında çalışan Çak Consu hesab edirlər.

Baqs özündənrazı, laqeyd xarakteri ilə seçilən antromorfik, boz və ağ rəngli dovşandır. Zarafata çox meyillidir. Cizgi filmlərdə, televiziya verilişlərində, video oyunlarında, bir çox reklamlarda rol alıb. Daffi Dak olmaqda əksər hallarda öz rəqib və düşmənlərinə ağlı ilə qalib gəlir.

## Tənqidlər
Baqz Banninin əzəli rəqibi Daffi Dak hesab olunur və Baqz, demək olar ki, həmişə ona qalib gəlir və ya onu gülünc vəziyyətə salır. Baqz Banninin ağ, Daffi Dakın isə qara olması bir çox insan tərəfində irqçilik olaraq qiymətləndirilmiş və güclü tənqid olunmuşdur.

## Filmlərdə
* 1988: Who Framed Roger Rabbit

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Warner Bros. Studios
Şimali Amerikanın kolonizasiyası

**Şimali Amerikanın kolonizasiyası** — Şimali Amerikanın kolonizasiyası başlayanda müasir ABŞ ərazisində ümumi sayı 3–4 milyon nəfər olan 400 hindu tayfasından ibarət idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kirind Qərb

**Kirind Qərb** — İranın Kirmanşah ostanının şəhərlərindən və Dalahu şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 7,894 nəfər və 2,041 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Baykonur kosmodromu

**Baykonur kosmodromu** — SSRİ-nin, indi isə Rusiya Federasiyasının kosmodromu. Qazaxıstan Respublikasının Karaqanda vilayətindədir. Kosmik tədqiqatlar proqramını həyata keçirmək üçün Baykonurda start kompleksləri, ölçmə məntəqələri və s. var. 1955-ci ildə açılmışdır. Yerin ilk süni peyki Baykonurdan buraxılmış (1957), ilk kosmonavt Yuri Qaqarin (1961) kosmosa buradan uçmuşdur. Baykonur kosmodromu Qazaxıstan tərəfindən Rusiyaya 1994-cü ildə icarəyə verilib. Tərəflər arasında bağlanılmış icarənin müddəti 2050-ci ilə qədər hesablanıb. Hazırda Baykonur Rusiyanın tabeliyindədir və federal əhəmiyyətli statusu daşıyır. Rusiya Qazaxıstanın Baykonur kosmodromunun illik icarə haqqına görə 115 milyon dollar ödəyir. Bundan başqa Rusiya hər il 100 milyon dollar Baykonurun işlək vəziyyətdə saxlanılması üçün və 100 milyon dollar da kosmodromun fəaliyyəti üçün vəsait ayırır. Yəni Rusiya hər il Baykonur kosmodrumunun icarəsinə 315 milyon dollar vəsait xərcləyir.

Rusiya Müdafiə Nazirliyi Baykonur kosmodromunun 2050-ci ilə qədər icarəsinə dair Rusiya və Qazaxıstan arasında imzalanmış müqavilənin vaxtından əvvəl dayandırılmasının mümkünlüyünü də qeyd edib. Bu kosmodromu Plesetskdə inşa olunan hərbi sınaq kosmodromunun, yaxud Amurda tikintisi planlaşdırılan Vostok kosmik poliqonunun əvəz edəcəyi gözlənir.

## İstinadlar
Karaqanda

**Karağandı** () — Qazaxıstanda şəhər, Karaqanda vilayətinin mərkəzi. Bir zamanlar böyük sənaye, elm və mədəniyyət mərkəzi olmuşdur. Şəhər statusunu 10 fevral 1934-cü ildə almışdır. Şəhərin sahəsi təxminən 550&nbsp;km2 təşkil edir. Coğrafi yerləşməsi: .

## Əhalisi
Əhali sayına görə Karağandı şəhəri Karağanda vilayətində birinci yerdə durur  — 480 075 nəfər (2012). Bütün ölkədə isə 4-cü ən çox əhali məskunlaşan şəhərdir  (Alma-Ata, Astana və Şımkənddən sonra). Qazaxıstan müstəqillik qazanana qədər bu şəhər Qazaxıstan SSR-in ikinci ən çox əhali məskunlaşan şəhəri olmuşdur.

Şəhərin milli tərkibi belədir (1 yanvar 2010-cu ilə görə):
* ruslar — 214 969 nəfər. (45,57 %)
* qazaxlar — 171 038 nəfər. (36,25 %)
* ukraynalılar — 22 631 nəfər. (4,80 %)
* almanlar — 15 608 nəfər. (3,31 %)
* tatarlar — 14 395 nəfər. (3,05 %)
* koreyalılar — 7 423 nəfər. (1,57 %)
* belaruslar — 5 484 nəfər. (1,16 %)
* polyaklar — 2 535 nəfər. (0,54 %)
* çeçenlər — 2 127 nəfər. (0,45 %)
* azərbaycanlılar — 1 502 nəfər. (0,32 %)
* başqırdlar — 1 404 nəfər. (0,30 %)
* mordvalar — 1 029 nəfər. (0,22 %)
* özbəklər — 1 028 nəfər. (0,22 %)
* moldovanlar — 809 nəfər. (0,17 %)
* çuvaşlar — 714 nəfər. (0,15 %)
* litvalılar — 615 nəfər. (0,13 %)
* yunanlar — 531 nəfər. (0,11 %)
* digərləri — 7 933 nəfər. (1,68 %)
* Cəmi — 480 075 nəfər. (100,00 %)

## İstinadlar
Eliz Sanasaryan

**Eliz Sanasaryan** — Cənubi Kaliforniya Universitetində siyasi elmlər professoru.
O, ən yaxşı Orta Şərq və İranla bağlıetnik siyasəti və feminizm ekspertizası və kitabları üçün məşhurdur.

## Mənbə
*Eliz Sanasaryan - Siyasi elmlər professoru ,Cənubi Kaliforniya Universiteti

## Xarici keçidlər
*Eliz Sanasaryanın kitabları
Mehmet Karaca

**Mehmet Karaca** — əslən azərbaycanlı olan Türkiyə teatr aktyoru. Türkiyənin tanınmış rok ifaçısı Cem Karacanın atasıdır. Həyat yoldaşı erməni əsilli Toto Karacadır (İrma Feleqyan).

1934-cü ildən İstanbul Şəhər Teatrında çalışıb. 1964-cü ilədək fəaliyyət göstərib. Beynində baş verən problemlərə görə sənətdən aralanıb.

## İstinadlar
Vəlihə Abdullayeva

**Abdullayeva Vəlihə Böyükağa qızı** () — Salyan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1998–2001).

## Həyatı
Vəlihə Abdullayeva 1971-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu və 1987-ci ildə isə Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir. 1971-ci ildən Salyan Rayon Maliyyə şöbəsində, Salyan Rayon Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsində, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti aparatında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, 1997-ci ildən Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının səlahiyyətlərini yerinə yetirmiş, 1998–2001-ci illərdə Salyan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı işləmişdir.

1 yanvar 2024-cü il tarixində vəfat edib.

## İstinadlar
Ramella Allahverdiyeva

**Allahverdiyeva Ramella Allahverdi qızı** (d. 15.8.1950, Xankəndi) — Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hakimi (2011 - h/h).

## Həyatı
Azərbaycan Respublikası Apelyasiya Məhkəməsinin hakimi (2000-ci ildən). Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir (1978). 1979-1982-ci illərdə Azərbaycan Respublikası DQMV Məhkəməsinin hakimi, 1982-1990-cı illərdə Şuşa şəhər məhkəməsinin hakimi, 1990-2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin hakimi, 2007-2011-ci Ağır Cinayətlərə dair İşlər üzrə Azərbaycan Respublikası Məhkəməsinin hakimi, 2011 - h/h Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hakimi vəzifələrində işləmişdir.https://courts.gov.az/az/bakugravecrimes/judge/Allahverdiyeva-Ramella-Allahverdi-qizi_231

## İstinadlar
Flora Əhmədova

**Əhmədova Flora Cəfər qızı** (d.9 dekabr, 1934, İrəvan-v.3 avqust, 2012, Bakı) — Respublikanın Baş Dövlət arbitri, əməkdar hüquqşünas.

## Həyatı
Flora Əhmədova 1934-cü il dekabrın 9-da İrəvan şəhərində doğulub.

Azərbaycan Respublikası Ali Arbitraj Məhkəməsinin sədri (1979-cu ildən), əməkdar hüquqşünas. Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir (1962). Əmək fəaliyyətinə Məhkəmə Ekspertizası İnstitutunda ekspert-kriminalist kimi başlamış, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində idarə rəisi, respublikanın Baş Dövlət arbitri olmuşdur.

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra Ədliyyə Nazirliyində və Respublika Məhkəmə-Tibbi Ekspertiza Mərkəzində mühüm postlarda işləyib. Ölkədə məhkəmə islahatları aparılan dövrə – 2000-ci ilə qədər Azərbaycan İqtisad Məhkəməsinin Rəyasət Heyətinin sədri olub.

F.Əhmədova 3 avqust 2012-ci il saat 05.00 radələrində ürək tutmasından vəfat edib. O, həmin gün Bakının Yasamal rayon qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.
 
## İstinadlar
Petru Luçinski

**Luçinski Petru** (d. 1940) — Moldovanın siyasi və dövlət xadimi. 1971-ci ildən 1989-cu ilə qədər dövlət və partiya işlərində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1997–2002-ci illərdə Moldova Respublikasının 2-ci Prezidenti olmuşdur.

## Mənbə
Chevron Corporation

**Chevron Corporation** — dünyanın ən iri beynəlxalq enerji və kimya şirkətlərindən biri. Baş ofisi Kaliforniyanın San Ramon şəhərində yerləşir. Neft və kimya sənayesinin bütün sahələrində iş görən «Şevron»un dünyanın 100-ə qədər ölkəsində 450 filialı və birgə müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində 62000 işçisi var. 1879-cu ildə Pasifik Kost Oyl Kompani adı ilə fəaliyyətə başlamışdır.

## İstinadlar
POSIX

**POSIX** ( — ) Bir əməliyyat sistemi xidmətini təyin edən Elektrik və Elektronik Mühəndisləri İnstitutu (IEEE) standartı. POSIX standartını istifadə edən proqramlar bir sistemdən digərinə asanca daşına bilər. POSIX, UNIX sistem xidmətlərinə dayanır, ancaq başqa əməliyyat sistemləri tərəfindən də inkişaf etdirilə biləcək şəkildə yaradılmışdır.
Gülzar Rzayeva

**Rzayeva Gülzar Lətif qızı** () — Ali məhkəmənin hakimi.

## Həyatı
Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir (1973). 1973-1977-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasında vəkil, 1977-1981-ci illərdə Bakı şəhəri Əzizbəyov rayon prokurorunun köməkçisi, 1981-1985-ci illərdə Əzizbəyov rayonunun xalq hakimi, 1985-1987-ci illərdə Əzizbəyov rayon xalq məhkəməsinin sədri, 1987-2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi sədrinin müavini, mülki məsələlər üzrə Ali Məhkəmə kollegiyasının sədri işləmişdir.

2000-ci ildən 2005-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikası Apelyasiya Məhkəməsinin sədri olub, 2005-ci ildən 2010-cu ilə qədər Səbail rayon məhkəməsinin sədri vəzifəsində çalışıb.

Hal-hazırda Ali Məhkəmənin hakimidir.

## İstinadlar
Cəhriçay

**Cəhriçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sağ qolu.
* Uzunluğu 45 km.
* Hövzəsinin sahəsi 442 km2

Dərələyəz silsiləsindən 2320 m hündürlükdən başlayır. Qar, yağış və yeraltı sularla qidalanır. Suvarmada istifadə olunur.

## Cəhriçay Çınqıl-Qum Qarışığı Yatağı
Cəhriçay hövzəsində, Cəhri qəsəbəsinin cənub qərb və qərb hissələrindədir. Geoloji quruluşunda müasir dövrün allüvial-delüvial çöküntüləri — çaqıl, çınqıl və qum qarışığı iştirak edir.

Sahəsi 2,18 km2, faydalı qatın qalınlığı 4,84 m=ə qədərdir. Çınqıl-qum qarışığı hidotexniki tikinti işləti üçün öyrənilmişdir.

Yatağın sənaye ehtiyatı 10094 min m3 təşkil edir.

## Cəhriçay Mergel Yatağı
Naxçıvan şəhərindən 25–30 km şimalda Cəhriçayın hövzəsində yerləşir.

Geoloji quruluşunda üst təbaşirin Kampan və Santon mərtəbələrinin, əhəngdaşı, mergel, əhəngli mergel və gilli mergel süxurları iştirak edir.

Sahəsi 6,4 km2, faydalı qatın öyrənilmiş qalınlığı 63 metr-ə çatır.

Yatağda yayılmış süxurlar sement istehsalı üçün yararlıdır.

Yatağın sənaye ehtiyatı 1049 mln. tondur.

## Mənbə
* Naxçıvan Ensklopediaysı, I cild.

## Həmçinin bax
Kvint Fabi Maksim Kunktator

**Kvint Fabi Maksim Kunktator**  *( Kunktator lat. astagəl, ləng, ehtiyatlanan)* - II Pun müharibəsi zamanı Hannibalın ordusuna qarşı vuruşan diktator. Hannibalın ordusunu həlledici döyüşdə məğlub etmək cəhdləri bir neçə dəfə romalılar üçün faciyəvi məğlubiyətlə bitdiyinə görə, Kvint Fabi çox ehtiyatlı taktika seçmişdir, o Hannibalı kiçik toqquşmalarla yormağı düşünürdü. Ancaq bu siyasət Romada narazılıqla qarşılandı, çünki müharibənin uzanması, senatın fikrinə görə Romaya baha başa gəlirdi. Nəticədə Kvint Fabinin səlahiyətləri yeni seçilmiş konsullara Terrensi Varrona və Emili Pavelə verilir. Onların Hannibalı həlledici döyüşdə məğlub etmək niyyəti  romalılar üçün çox baha başa gəlir. Kann yaxınlığında (Kanna döyüşü) Hannibal Roma ordusunu mühasirəyə salır və demək olar ki tamamilə məhv edir. Bundan sonra romalılar məcburən ehtiyatlı taktika variantına qayıdırlar.

## Mənbə
* История Древнего Мира. Расцвет Древних Обществ. Издательство восточной литературы, Москва, 1989.

## Xarici keçidlər
Züleyxa Hacıyeva

**Hacıyeva Züleyxa Hacıbaba qızı** () - Azərbaycan diktoru, XX əsrdə Azərbaycanın 10 ən görkəmli idmançılarından biri. Azərbaycan Respublikası əməkdar artisti (1979). SSRİ idman ustası (1941). Gimnastika üzrə 7 dəfə Azərbaycan çempionu (1941-48). Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü(2002)

## Həyatı
Azərbaycan Sənaye İnstitutunu bitirmişdir (1948). Bakı Şəhər Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsində sədr müavini (1952-1955) işləmiş, 1942-1992-ci illərdə Azərbaycan radiosunun diktoru olmuşdur. Azərbaycan radiosunda bir çox verilişlərin (Səhər gimnastikası, "Poeziya dəqiqələri", "Axşamınız xeyir" və s.), aparıcısı olmuşdur.

## Mükafatları
* "Əməkdar Artist" fəxri adı (1979)
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü (11 iyun 2002)

## İstinadlar
Məsmə Məmmədova

**Məmmədova Məsmə Müseyib qızı** () — Azərbaycan idmançısı, gimnast. SSRİ idman ustası (1949), Azərbaycan SSR əməkdar məşqçisi (1957), Ümumittifaq dərəcəli hakim (1958).

## Həyatı
1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu bitirmişdir.

1950-1970-ci illərdə AzDBTİ-də müəllim, 1970-ci ildən Azərbaycan İncəsənət İnstitutunda bədən tərbiyəsi və idman kafedrasının müdiri işləmişdir.

## Uğurları
Gimnastika üzrə Azərbaycan çempionu (1937-38), beynəlxalq yarışların iştirakçısı və mükafatçısı olmuşdur.

## İstinadlar
Pred Da Se Razdeni

**Pred Da Se Razdeni** (Azərbaycanca: Gündoğmadan Əvvəl) — Makedoniyanın 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

## İstinadlar
Windows-1254

**Windows-1254** — Microsoft Windows altında türkcə hərfləri kodlamaq üçün yaradılmış hərflər dəstidir.

ISO 8859-9 ilə uyğundur.

Artıq müasir dövrdə UTF-8 kodlamasından istifadə edilir.

Windows-1254 cədvəli. Hər simvol Unicode kodlamasında və 10-luq say sistemində ekvivalenti ilə birlikdə göstərilmişdir.
İstifadəsi isə  taqları arasında olmaq üzrə aşağıdakı kimidir:



## Həmçinin bax
*Windows
*Windows Server 2008

## Xarici keçidlər
Windows 1254 reference chart
Rəfiqə Şabanova

**Şabanova Rəfiqə Mahmud qızı** () — Azərbaycan əməkdar bədən tərbiyəsi və idman ustası (1982). SSRİ əməkdar idman ustası (1976).

## Həyatı
Rəfiqə Şabanova 31 oktyabr 1943-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.

1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman İnstitutunu bitirmişdir.

XXI Olimpiya oyunları (1976, Monreal) çempionu, SSRİ çempionatının gümüş (1970–74, 1976–77), bürünc (1965, 1978, 1980, 1982–1984), SSRİ Xalqları Spartakiadasının gümüş (1974) və bürünc mükafatçısı (1975–1979) olmuşdur. "Avtomobilçi" komandasının tərkibində Beynəlxalq Əl Topu (həndbol) Federasiyası kubokunu almışdır (1983).

## İstinadlar