open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esperanto Ensiklopediyaları

**Esperantoda Ensiklopediyalar **() — Bütün Esperanto mövzularında ensiklopediya yaratmaq üçün bir neçə fərqli cəhd edilmişdir. Müasir bir Esperantist ensiklopediyaya Vikipedio (Esperanto dilli Vikipediya) və ya "*Enciklopedio Kalblanda*" aiddir.

## 1913 Ensiklopediyası
1913-cü ildə Petro Stoyan, hər mövzu üçün ayrı monoqrafiyalarla davamlı nəşr olunacaq bir "*Universal Monoqrafiya Ensiklopediyası*"nı () təklif etmişdi. O zamanda ilk beş monoqrafiya ("*Ensiklopediya və Onun Gələcəyi*" (), "*Zamandakı Kinematik Nəzəriyyə*" (), "*La Espero*" Himni, "*Xüsusi Adların Transkripsiyası*" () və "*Yığıncaq*" (), Levenzonun bir şeiri) nəşr olundu.

## ''Ariyadnenin Mövzusu''
1917-ci ildə Petroqradda (İndiki Sankt-Peterburq) Vladimir Szmurlo, *Ariyadnenin Mövzusu* adlı bir ensiklopediya nəşr etdi. Bu "*Esperantizm Ensiklopediyası*"nın ilk cəhdidir. İlk səhifələr (1-ci səhifədən 88-ciyə qədər) Riqada nəşr olunmuşdur.

## 1933 Ensiklopediyası
Ən məşhur *Esperanto Ensiklopediyası*, 1933-cü və 1934-cü illər arasında Budapeştdə "*Literatura Mondo*"nun () iki nəşrində çıxan Esperanto Hərəkatının ensiklopediyasıdır. 1979-cu və 1986-cı ildə *Macarıstan Esperanto İttifaqı *tərəfindən Macarıstanda yenidən nəşr olundu. Bu ensiklopediyadakı orijinal məqalələrin əksəriyyəti Esperanto dilindəki Vikipediyalarda məqalə halına gətirildi.

## Xarici Keçidlər
* ''Esperanto Ensiklopediyası'', 1933-cü və&nbsp;1934-cü illər arası. *Esperanto Ensiklopediyası* orijinal formasında.
Yastımeyvə karopodium

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, çılpaq bitkidir. Gövdə qalxanvari budaqlanır, 20-45 sm hündürlüyündədir. Yarpaq ayası nazik, sərt və yarıqlıdır, kasa yarpaqlarının dişcikləri görünür. Yarpaq lövhələri lansetvaridir, ikiqat-yarılmış lələklidir, son ayları uzun, nazik, cod tükcüklüdür. Çətirlərində 5-12 ədəd şüaları vardır. Kasa yarpaqlarının dişicikləri qısa, bizvaridir, meyvə ətarfında bərkdir. Meyvələri çox uzundur, 9-10 mm-dir, qanadsızıdır, qısa yoğun ayaqcıqlı, pişik pəncəsinə bənzərdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun, meyvəvermə iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında, meşə-kolluq, quru yamaclarda rast gəlinir. Efiryağlı bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu — Küküdağ, Dərəboğaz və Batabat əraziləri; Culfa rayonu — Aracıq dağ; Ordubad rayonu  — Nürgüt, Nəsirvaz kəndləri ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Antropogen təsirlər nəticəsində yaşama ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ədviyyat kimi əhali tərəfindən həddindən artıq toplanılması. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyaları nisbətən təhdit altında olduğundan qorunması vacibdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
V Frederik

**V Frederik** və ya **Fridrix** (, ) () — 1610-cu ildən 1623-cü ilə qədər Müqəddəs Roma İmperiyasında Pfals kürfürstü və 1619–1620-ci illərdə Bohemiya kralı kimi hökmranlıq etmiş Vittelsbax sülaləsindən alman zadəgan. O, tezliklə hər iki roldan imtina etmək məcburiyyətində qaldı və Bohemiyadakı hakimiyyətinin qısalığı ona istehzalı "Qış Kralı" (; ) ləqəbini qazandırdı.

Frederik Pfalsın Deinşvanq bölgəsində (indiki Lauterhofen, Almaniya) bir ov sarayında () anadan olub. O, IV Frederikin və Nassaulu Luiza Yuliananın oğlu idi. İntellektual, mistik və kalvinist biri kimi məşhur idi. Atasının yerinə 1610-cu ildə kürfürst kimi keçdi. O, həmçinin Heydelberqdə məşhur *Hortus Palatinus* bağlarını saldırmışdı.

1618-ci ildə Bohemiyanın əsasən protestant çex zadəganları katolik kralı Ferdinanda qarşı üsyan etdilər və bu isə Otuzillik müharibənin başlanmasına səbəb oldu. Çex zadəganlar Frederikdən Bohemiya tacını götürməyini xahiş etdilər. O, təklifi qəbul etdi və 1619-cu il noyabrın 4-də **I Frederik** adı ilə taxta çıxdı. Feodalların Frederiki seçmə səbəbi Protestant İttifaqının lideri olması idi və onun protestant qaynatası İngiltərə və Şotlandiya krlaı I Ceymsin köməyinə ümid edirdilər. Lakin Ceyms kürəkəninin Bohemiyanı Habsburqlardan almasına qarşı çıxdı və Frederikin Protestant İttifaqındakı müttəfiqləri Ulm müqaviləsini imzalayaraq ona hərbi dəstək göstərə bilmədilər. Onun Bohemiya Kralı kimi qısa hakimiyyəti tacqoyma mərasimindən bir il dörd gün sonra 8 noyabr 1620-ci ildə Ağ dağ döyüşündəki məğlubiyyəti ilə başa çatdı.

Döyüşdən sonra imperiya qüvvələri Frederikin Pfals mülklərini işğal etdi və o, 1622-ci ildə Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikasının ştadthauder əmisi Oranlı Moritzin yanına qaçmalı oldu. 1623-cü ildə imperiya fərmanı onu rəsmi olaraq Pfalsdan məhrum etdi. O, ömrünün qalan hissəsini həyat yoldaşı və ailəsi ilə birlikdə, əsasən Haaqada sürgündə yaşadı və 1632-ci ildə Maynsda öldü.

Onun sağ qalan böyük oğlu Karl Lüdviq müharibənin bitməsi ilə 1648-ci ildə Pfalsda hakimiyyətə qayıtdı. Digər oğlu isə dövrünün ən rəngarəng simalarından biri olan Pfals şahzadəsi Rupert idi. Onun qızı Hannoverli Sofiya nəhayət Britaniya taxtının varisi adlandırılmışdı və Hannover sülaləsinin banisi idi. Nəvəsi Georq daha sonra Böyük Britaniyanın kralı olacaqdı.

## Mənbə
Albov baldırğanı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir - VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları yumurtavaidir, ikər-lələklidir, hər iki üzü bozumtul tükcüklüdür, kənarları sərt dişciklidir. Çətir şüaları 20-25 ədəddir, tükcüklüdür, müxtəlifdir. Çiçəkləri sarımtıl-ağ rəngdədir, az böyümüşdür. Meyvəsi ellipsvari, çılpaqdır, uzunluğu 6–7 mm-dir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyul-avqust, meyvəvermə avqust-sentyabr aylarına təsadüf edir. Mezofitdir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında, çay kənarlarında və sulu dərələrdə rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Ordubad rayonu — Urmus kəndi ətrafı, Soyuqdağ, Yağlıdərə, Ağyurd ətəkləri).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasında azalma müşahidə edilir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Cəmi 3 lakolitetinə rast gəlinmişdir. Antropogen və zoogen amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyaları nisbətən təhdid altında olduğundan qorunması vacibdir. Akademik H. Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı ərazısındə təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Feruzya Şöfri

**Feruzya Şöfri** — Fransanı təmsil edən sabiq qadın güləşçi. Feruzya Şöfri Fransanı, 1988-cı ildə qızıl medal qazandığı Avropa Çempionatında təmsil edib.

## Karyerası
Feruzya Şöfri beynəlxalq səviyyədə birinci yarışına Fransa yığmasının heyətində 1988-ci ildə elə Fransanın Dijon şəhərində baş tutan Avropa Çempionatı çərçivəsində qatıldı. Həmin yarışlarda Şöfri 1-ci yeri tutdu və qızıl medal qazandı.

### Uğurları

## Mənbələr
### Xarici кeçidlər
* Feruzya Şöfrinin '''www.iat.uni-leipzig.de''' saytında profili
Tetey Əlibəyova

**Tetey Əlibəyova** (d. 5 oktyabr 1971) — Dağıstan əsilli Rusiyanı təmsil edən sabiq qadın güləşçi. 1993-cü ildə Avropa çempionu olan Tetey Əlibəyova 1992 və 1993-cü illərdə baş tutan Dünya Çempionatlarında müvafiq olaraq gümüş və bürünc medala sahib olub.

## Həyatı
Tetey Əlibəyova 1971-ci ilin 5 oktyabr tarixində anadan olub. Əlibəyovanın şəxsi məşqçisi Kusm Nasrudinovdur.

## Karyerası
Tetey Əlibəyova beynəlxalq səviyyədə birinci yarışına Rusiya yığmasının heyətində 1992-ci ildə Fransanın Villeurbanne şəhərində baş tutan Dünya Çempionatı çərçivəsində qatıldı. Həmin yarışlarda Əlibəyova 2-ci yeri tutdu və gümüş medal qazandı.

Bir il sonra, 1996-cı ildə isə Elmira Məhəmmədova Avropa Çempionatında qüvvəsini sınadı. Rusiyanın İvanovo şəhərində baş tutan yarışlarda Əlibəyova qızıl medal uğrunda görüşdə Ukraynalı Svetlana Odayı məğlub etdi və qızıl medal qazandı. Elə həmin eldəcə, Tetey Əlibəyova Dünya Çempionatının bürünc medalına layiq görüldü.

### Uğurları

## Mənbələr
### Xarici кeçidlər
* Tetey Əlibəyovanın '''www.iat.uni-leipzig.de''' saytında profili
Gövdəsiz çaşır

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik sıx, qısa və bozumtul tükcüklü, ot bitkisidir. Ləçəkləri bayırdan saqqalcıqlıdır, Hündürlüyü 40-sm-dir. Kökətrafı yarpaq lövhələri enli üçküncdür, üçər-dördər yarılmış lələklidir, son ayları kütdür, uzunsov xətvaridir, eni 2-3 mm-dir. Gövdə yarpaqları kiçikdir və az yarılmış, uzun-xətvari ayalıdır. Çətirləri 5(4)-6 şüalıdır. Meyvələri uzunsovdur (uzunluğu 12-13 mm-dir), enli dalğalı-pərdəli qanadları vardır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə aprel-may, meyvəvermə may-iyun aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Düzənlik və aşağı dağ qurşaqlarında, gipsli, gilli yerlərdə və quru dərələrdə rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyi və Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır (Darıdağ, Ardıc dağ, Qaraquş dağ, Kotamdağ ətəkləri).

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillərin məhdudlaşdırıcı təsiri azalma tendensiyası yarada bilər.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaz aylarında qida və dərman bitkisi kimi kütləvi şəkildə toplanılması təbii bərpasını ləngidir.

## Mühafizə tədbirləri
Təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir. Akademik H.Əliyüv adına Zəngəzur Milli Parkı və Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlıqlarının ərazisində təbii populyasiyaları mühafizə altına alınmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Auxer lələklivəsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –Vu D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 1 m hündürlüyündədir. Kökətrafı və gövdə yarpaqları iridir, ikiqat lələkvari bölünmüşdür, ayası yumurtavaridir. Çətirləri 12-15 şüalıdır. Çiçəkləri sarı, ikicinsli və erkəkciklidir. Meyvələri yumurtavari, 6-7 mm uzunluqda, qabarıq qabırğalı və yastı novludur, sütuncuğu uzun və açılmışdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun, meyvəvermə iyul ayına təsadüf edir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında quru, daşlı yamaclarda rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu — Keçili və Kükü kəndləri).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azdır. Mənfi amillərə həssaslıq göstərir.  

## Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim amillərinin təsiri nəticəsində yaşama ərazisi məhdudlaşır. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, yasaqlıqların yaradılması, toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni areallarının axtarılması təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İyli bitişikmeyvə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdələri inkişafdan qalmışdır. Bütün yarpaqları kökətrafı, 3-9 sm uzunluğunda, sapları enli, parlaq, kənarları zarlı qına geniişlənmişdir. Çətirləri 5-7 şüalıdır. Çiçəkləri çoxsaylıdır. Meyvələri 4&nbsp;mm uzunluqda, çılpaq, yastılaşmış, enli tərs-yumurtavari, bel hissədə sapvari qabırğalıdır. Sütuncuğu əyilmişdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyul-avqust, meyvəvermə avqust aylarına təsadüf edir. Yuxarı dağ qurşağında (dəniz səviyyəsindən 2700–3000 m yüksəklikdə) daşlı töküntülərdə rast gəlinir.

## Yayılması
Daşlı töküntülərdə bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür. Böyük Qafqazın Quba sahəsi və Şərq hissələrində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpasının iqlim amillərinin mənfi təsirlərin dəyişilməısində asılılığı müşahidə olunur. Azalma tendensiyasına meyillidir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ətraf mühitin amillərinə həssaslıq, otarılma və yayıldığı ərazilərin deqradasiyası-eroziyadır.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması tələb olunur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İrimeyvə stenotaeniya

Elmi adı — *Stenotaenia* *macrocarpa* Freyn et Sinth. ex Freyn (*Stenotaenia daralaghezica* (Takht.) Schischk.) 

Fəsilə: Kərəvüzkimilər — Apiaceae Lindl. 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik hündürlüyü 1 m-ə çatan, qalın silindirşəkilli, sıx və qısa tükcüklü bitkidir. Gövdənin aşağı hissəsindəki yarpaqlarının qınları tam, gövdəni bürüyən və genişdir, bölünmüş lələklidir, seqmentləri 3–5 cüt oturaq yumurtavari, dişcikli, 2–3 pərdəli, yuxarıdan qırışıq, sərt tükcüklüdür. Çətirlərində 7–13 ədəd, uzunluğu 25 sm-ə qədər (meyvənin içərisi daxil olmaqla) müxtəlif şüaları vardır. Ləçəkləri al qırmızıdır, bayırdan tükcüklüdür. Meyvələrinin uzunluğu 12–20 mm-dir, yumşaqdır, əsasən ensizdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun-iyul, meyvəvermə iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Mezokserofitdir. Orta dağ qurşaqlarında, kolluqlar arasında və çəmənliklərdə rast gəlinir. Efiryağlı bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Dərələyəz, Aracıq, Xəzindərə və Küküdağ əraziləridir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azdır. Antropogen və iqlim təsirləri növün yox olmaq təhlükəsini yarada bilər.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Ekoloji və antropogen amillərin məhdudlaşdırıcı təsiridir.

## Mühafizə tədbirləri
Təhlükə altında olduğundan qorunması vacibdir. Məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi akademik H. Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına aınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır. Yayıldığı mühitə uyğun geniş ərazilərdə reintroduksiya edilməlidir.

## İstinadlar
Qızılhacılı məscidi

**Qızılhacılı məscidi** — Azərbaycanın Gəncə şəhərində yerləşən 1877-ci ildə tikilmiş məscid və tarix-memarlıq abidəsi.

Məscid, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Tarixi
Qızılhacılı məscidi 1877-ci ildə Gəncənin Qızılhacılı məhəlləsində yerli sakinlərin maddi vəsaiti hesabına tikilib. Məscidə şəhər sakinləri "Şabanlı məscidi" də deyirlər. Ehtimal edilir ki bu məhəllədə yerləşən tayfa və ya tayfa başçısının adı ilə bağlıdır. Bundan başqa həmin adın bu binanı tikən və yaxud tikilməsinə təşəbbüs göstərən bir nəfərin adı ilə bağlı olduğunu da güman etmək mümkündür. 

Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Qızılhacılı məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb. Binada müxtəlif vaxtlarda ateizm klubu və anbar yerləşib.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

Binada bir müddət Uşaq stomatoloji poliklinikası fəaliyyət göstərib. Hazırda məscidin binasında Gəncə şəhəri 22 saylı kitabxananın filialı fəaliyyət göstərir.

### Memarlığı
Məscid Gəncə üçün ənənəvi olan qırmızı kərpicdən tikilib. Binası günbəzlidir, günbəzin üzərini örtən dəmirlər üç künc formadadır, üzərindəki kuzə və aypara qoyulub. Qapının yan tərəfindən divarda ikitağlı oyuq, üstündə də həmin oyuqların formasını təkrar edən pəncərə var. Qapıdan kiçik dəhlizə, sonra isə kvadrat şəkilli ibadət salonuna girmək mümkündür. Məscidin içərisi gəclə suvanıb. İçərisində heç bir yazı  və məscidin mehrabı yoxdur. Ehtimal olunur ki, məscidin mehrabı burada ateizm klubu fəaliyyət göstərərkən dağıdılıb.
## Həmçinin bax
* Ozan məscidi
* Şah Abbas məscidi
* Şahsevənlər məscidi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Gəncə adlı salnamə - Qızılhacılı məhəlləsi / Kəpəz TV
Sofulu məscidi

**Sofulu məscidi** — Azərbaycanın Gəncə şəhərində Nizami və Qəmbər Hüseyinli küçələrinin kəsişməsində yerləşən məscid və memarlıq abidəsi. Sofulu məhəlləsində tikilən məscid XIX əsrə aiddir. Məscid məhəllənin sakini Hacı Qədimin vəsaiti hesabına tikildiyinə görə məhəllə sakinləri məscidə Hacı Qədim məscidi də deyirlər. Məscid günbəzsizdir.

Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi. Sofulu məscidi də bu dövrdə ibadətə bağlanıb.

## Həmçinin bax
* Sofulu məhəlləsi
* Hüseyniyyə məscidi

## İstinadlar
Edvard Andrade

**Edvard Andrade** () – İngilis fizik.

## Həyatı

London Kral Cəmiyyətinin üzvü (1935). London Universitetini bitirmişdir (1907). Vulviç Artilleriya Kollecinin (1920– 28) və London Universitetinin (1928–50) professoru, Kral Universitetinin və Devi-Faradey laboratoriyasının direktoru (1950–52) olmuşdur. 

## Fəaliyyəti

Elmi işləri mayelər fizikasına, metallar fizikasına, spektro skopiyaya, atom fizikasına, akustikaya, fizika tarixinə aiddir. Mayenin özlüklüyünün temperaturdan asılılıq düsturunu almış və ərimə nöqtəsində mayenin özlüklüyünün atom çəkisinin, sıxlığın və temperaturun funksiyası olduğunu göstərən düstur vermişdir. Metalların sürüncəkliyini tədqiq edərək sürüncəklik qanununu irəli sürmüşdür. Metalların monokristallarını almaq üsulunu tapmışdır. Metalların səthinin vəziyyətinin onların xassələrinə təsirini sübut etmişdir. 1914-cü ildə E.Rezerfordla birlikdə izotopların rentgen spektrlərinin eyni olduğunu isbat etmiş və bununla da elementin izotoplarının sıra nömrələrinin eyni olduğunu təsdiqləmişdir. Həmin ildə A. və E.Rezerford qamma-şüalarının difraksiyasını aşkar etmiş və bununla onların elektromaqnit təbiəti isbat olunmuşdur. 

## İstinadlar
Alberiko Centili

**Alberiko Centili** () — italyan hüquqşünası, sonsxolastika dövrü nümayəndəsi və beynəlxalq hüquq üzrə mütəxəssis.

## Həyatı
Təhsilini Peruca şəhərindəki universitetdə almışdır. Dini təqiblərə məruz qalaraq, İtaliyadan İngiltərəyə qaçmışdır, Oksfordda mülki hüquqdan dərs demişdir. Beynəlxalq hüquqda xalqlar hüququnu təbliğ etmiş, qall adətlərinə (mos gallicus) qarşı italyan adətlərini (mos italicos) müdafiə etmişdir. Bu mənada onu "xalqlar hüququnun atası" adlandırırlar. Qanunların şərhi məsələləri ilə də məşğul olmuşdur.

## Əsərləri
Aşağıda adı sadalanan bütün əsərlər müasir dövrümüzdə çap olunub və ya yenidən dərc edilmişdir.
* *De Iuris Interpretibus Dialogi Sex*. Torino 1937.
* *De Legationibus Libri Tres*. Nyu York 1924.
* *De Iure Belli Libri Tres*. 2 həcmdə. Mətn və tərcümə Con Rolfe tərəfindən həyata keçirilmişdir. Oksford 1933.
* *Hispanicae Advocationis Libri Duo*. Mətn və tərcümə Frank Frost Abbott tərəfindən həyata keçirilmişdir. Nyu York 1921.
* Ad titulum Codicis ad legem juliam de adulteriis Commentarius, in G. Minnucci, Alberico Gentili tra mos italicus e mos gallicus. L'inedito Commentaro ad l. Juliam de adulteriis, Boloqna 2002.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Centro Internazionale Studi Gentiliani
Culio Andreotti

**Culio Andreotti** () — İtaliya siyasi və dövlət xadimi. 

## Fəaliyyəti

1940-cı illərin əvvəllərində Xristian-demokrat partiyasının yaradıcılarından biri olmuşdur. 1946–47-ci illərdə Müəssislər məclisinin, 1987-ci ilədək isə parlamentin bütün çağırışlarının deputatı seçilmişdir. 1948–68-ci illərdə daxili işlər, xarici işlər, maliyyə, müdafiə və sənaye naziri vəzifələrində çalışmış, Nazirlər şurasının sədri (1972–73, 1976–79, 1989–92) olmuşdur. Tarixə və siyasətə aid bir sıra əsərlərin müəllifidir. 1955–76-cı illərdə «Konkretesse» («Concretezze»), sonralar isə «Trenta corni» («Trenta giorni») siyasi jurnallarının baş redaktoru işləmişdir. 

## İstinadlar
Risk (iqtisadi)

**Risk** — dəyər kəsb edən hər hansı bir obyektin, vəsaitin və s. itirilmə ehtimalıdır. Risk arzuolunmaz bir hadisənin başvermə, yaxud gözlənilən bir hadisənin baş verməməsi ehtimalıdır. Risk neqativ nəticələnə biləcək hər hansı hərəkət, yaxud hərəkətsizliklərdir. Risk hər hansı bir işin, hərəkətin nəticəsinə 100% dəqiqliklə əmin olmadıqda meydana çıxır.

Riskin bir sıra xarakterik xüsusiyyətləri var:

**1. Qeyri-müəyyənlik:** risk, ancaq hadisələrin gedişatının bir neçə istiqamətdə inkişaf etmə ehtimalı olduqda mövcuddur;

**2. Zərər:** risk, ancaq hadisələrin gedişatının itkiyə (ziyana), yaxud digər neqativ nəticələrə səbəb olma ehtimalı olduqda mövcuddur;

**3. Analiz imkanı:** risk, ancaq hadisənin "gözləyənlər"i tərəfindən subyektiv rəy formalaşdıqda və gələcək dövr üçün hadisələr keyfiyyət və kəmiyyət üzrə qiymətləndirildikdə mövcuddur;

**4. Əhəmiyyətlilik:** risk, gözlənilən hadisə əməli (praktik) əhəmiyyətə malik olduqda və ən azı bir subyektin maraqlarına aid olduqda mövcuddur. Risk mənsubiyyətsiz mövcud deyil.

Risklərin bir çox klassifikasiyası mövcuddur. Mümkün nəticələrdən asılı olaraq risklər 2 qrupa ayrılır:

**1. Xalis risklər** — mənfi, yaxud "0" nəticə almaq mümkünlüyü;

**2. Spekulyativ risklər** — həm mənfi, həm də müsbət nəticələr almaq mümkünlüyü.

Şirkətlərin hər an qarşılaşa biləcəyi çox sayda risk növləri mövcuddur. İqtisadiyyatın istənilən sahəsi, həm ticarət, həm xidmət, həm də istehsalat sahəsi öz fəaliyyət mexanizminə və mühitünə uyğun olan risklərə məruz qalır.

Bu cür risklərin qarşısını almaq, onların mənfi təsirinin həcmini azaltmaq məqsədilə hər bir şirkətdə risklərin qiymətləndirilməsi və onlara nəzarət sistemi yaradılmalıdır. Şirkətlərdə risklərin effektiv idarəetmə sisteminin formalaşdırılması şirkətin bütün maraqlı şəxslərinin mənafeyinə cavab verməklə, onun fəaliyyətinin səmərəliliyin təmin edilməsi istiqamətində ciddi addımdır.

## İstinadlar
Andradit

**Andradit** (Portuqaliya mineraloqu J. B. di’Andra-i-Silvanın şərəfinə adlandırılmışdır) – qranatlar qrupuna aid geniş yayılmış mineral. 

Kimyəvi tərkibi Ca3Fe2(SiO4)3. Çox vaxt titan qarışıqlı olur. Kubik sinqoniyada kristallaşır. Süxurlarda möhtəvilər şəklində və dənəvər formasında rast gəlinir. Rəngi sarı, qonur, qonuru-qırmızı, qara və s. Yaşıl, yaxud qızılı-yaşıl növü (demantoid) qiymətli daşdır. Güclü şüşə parıltısına malikdir. Sərtliyi – 6,5–7, sıxlığı 3800–3900 kq/m³. Skarnlar üçün tipik mineraldır. Həmçinin qələvi intruziv süxurlarda və karbonatitlərdə rast gəlinir. Abraziv materialdır. Saf növləri bəzək daşı kimi işlədilir. İsveçdə, ABŞ-da, RF-də (Ural), Orta Asiyada, Azərbaycan Respublikasında (Daşkəsən) və s. yerlərdə yataqları var.

## İstinadlar
Qızılgül mənənəsi

**Qızılgül mənənəsi** () — buğumayaqlılar tipinin bərabərqanadlılar dəstəsinin mənənələr fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Köçəri mənənədir. İri, bozumtul-qonur rəngdədir. Arxasında uzununa qara ziyil cərgəsi vardır. Zərərverici əsasən qızılgül cinsindən olan bəzək bitkilərinə zərər verir, onların gövdə qabıqlarında və zoğların aşağı səthində çoxlu sayda topalarla yaşayırlar.

## Həyat tərzi

Bitkinin yeni açılmış çiçəkləri və cavan zoğları ilə qidalanırlar. Sürfələrin inkişafı martın sonu və aprelin birinci ongünlüyündə, havanın orta günlük temperaturu 15–16o C olduqda başa çatır. Sürfənin, yaşlı fərd mərhələsinə keçməsi üçün 16–30 gün tələb olunur. İlk diri doğan qanadlı dişilər may ayında inkişaf edərək, yay fəsli müddətində artırlar. Onlara sentyabrın sonu və hətta oktyabrın əvvəllərində də rast gəlmək mümkündür. Daimi növ olduğuna görə, mövsümdən asılı olaraq, bitkilərin üzərində daha çox rast gəlinir. Yumurta qoyan dişilərdə nəsilvermə qabiliyyəti yüksəkdir. Yumurtaların sayı-13–18-ə çatır. Onlar yumurtalarını zoğların aşağı tərəflərinə, kölgəyə yaxın yerlərə qoyurlar. Yumurtaların inkişafı üçün optimal temperatur 25–280 °C hesab olunur. Qışlama dövrü yumurta mərhələsində keçir. İl ərzində 8–9 nəsil verir.
Abşeronda həyətyanı sahələrdə becərilən qızılgül kollarının ən qorxulu zərərvericisi hesab edilməklə, ifraz etdiyi mayenin əmələ gətirdiyi his göbələyi də bu gül kollarına ciddi zərər verir.

## Yayılması
Avropa, Keçmiş SSRİ-nin hər bir vilayəti, Orta Asiya, Qazaxıstan, Gürcüstanda, Azərbaycanda isə Abşeronun Bakı şəhəri və ətraf qəsəbələrində, introduksiya olunmuş bəzək bitkiləri üzərində, Botanika bağında, Şəhidlər Xiyabanında, Milli parkda, Mərdəkanda, Bilgəhdə xüsusilə həyətyanı sahələrdə əkilmiş bəzək bitkilərində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* E. F. Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013

## Xarici keçidlər
* Naxçıvan Muxtar Respublikasında çəyirdəkli meyvə ağaclarına zərər verən həşəratlar və onların entomoqafları
Diplurlar

Diplurlar və ya ikiquyruqlular dəstəsi-() Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinin Gizliçənəlilər yarımsinfinə aid olan dəstə

## Xarici quruluşu
Nisbətən iri cücülərdir (bəzi növlərinin uzunluğu 35-50 mm-ə çatır). Bədəni qamətli, qurdvari olub xırda qıllarla örtülüdür, pulcuqları yoxdur. Rəngi süd-ağımtıl və ya sarımtıldır. Başı böyük olub yaxşı ayrılmışdır, adətən yumru və ya oval formada, hərəkətlidir, üzərində bir cüt uzun, təsbehşəkilli bığcıq var. Gözləri yoxdur. Ağız orqanları çeynəyici tipdədir. Döş seqmentləri qarın seqmentlərindən yaxşı seçilir. Hər bir seqmentdə bir cüt uzun qaçış ayaqları var. Pəncələri birbuğumlu, cüt caynaqlıdır. Qarıncıq ikibuğumludur, ilk 7 seqmentində qısa törəmələr var. Qrifel adlanan bu törəmələrə ikiquyruqlular qaçış zamanı söykənirlər. Bədəni xırda, zərif xetlərlə örtülmüşdür. Fərdin cins və növ mənsubiyyətinin müəyyən edilməsində bunların böyük əhəmiyyəti vardır. Son seqmentlərdə uzun serklər vardır. Cinsiyyət dəlikləri 8-9-cu qarın buğumları arasında yerləşmişdir. Çevrilməsi tam deyil.

## Həyat tərzi
İkiquyruqların əksər növləri rütubətsevər olub, torpağın üst qatında, döşənəkdə, daşların altında, qarışqa yuvalarında, mamırda, çürümüş oduncaqda yaşayırlar. Fəal yırtıcı sayılırlar. Saprofaq və ya nekrofaq olan ikiquyruqlar parçalanan bitki, heyvan qalıqları, o sıradan torpaq cücüləri, göbələk qırıntıları, su bitkilərinin sporları və s. ilə qidalanırlar (Bey-Biyenko, 1980).

## Yayılması
Azərbaycanda qeydə alınmış Campodea Staphylinus West., C.plusiochaeta Silv. Küryanı tuqay meşələrində, Lənkəran rayonunda, Şəki-Zaqatala zonasında nəm torpaqda, daşların altında, ağac qabıqlarının altında, çürüyən kötüklərdə yaşayırlar. Alazan-Avtalan vadisində torpaqda Lapyx caucasicus jon. tapılmışdır.

## Təsnifatı
* Campodea Staphylinus West.
* Campodea plusiochaeta Silv.
* Lapyx caucasicus jon.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Diplura
* Diplura 

## Həmçinin bax
Aleksandr Milyeran

**Aleksandr Milyeran** (); 10 fevral 1859, Paris, Fransa - 7 aprel 1943, Versal, Fransa)  - 1920-1934-cü illərdə Fransa prezidenti.

## Qalereya

Fayl:Alexandre Millerand par Marcel Baschet.jpg|Aleksandr Milyeran, 1920-ci ildə.
Fayl:Alexandre Millerand 1914.jpg|Aleksandr Milyeran, 1914-cü ildə.
Fayl:Alexandre Millerand, 1893.jpg|Gənc Aleksandr Milyeran 1893-cü ildə.
Fayl:Jeanne Millerand 01.jpg|Janna Milyeran.
Kərkədan böcək

**Kərgədan böcək** () — Buğumayaqlılar tipinin sərtqanadlılar dəstəsinin lövhəbığlar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Böcəyin erkək fərdinin baş hissəsində kərgədanda olduğu kimi bir ədəd buynuza oxşar çıxıntı var. Bunna görə də ona kərgədan böcək adı verilmişdir. Bədənin uzunluğu 26–41&nbsp;mm-ə çatır. Bığları 10 buğumdan ibarətdir. Böcəklər axşam və gecə saatlarında uçurlar. Gündüz isə bitki çürüntüləri, yarpaqlar və qabıq altında gizlənirlər.

## Həyat tərzi
Dişi fərdlər yumurtalarını ağacların gövdə daxilinə və çürümüş ağac kötüklərinin içərisinə qoyurlar. Yumurtadan çıxan sürfələr, ayrı-ayrı illərdə (iyun-avqust aylarında) qidalandıqları ərik, tut, tozağacı palıd və qovaq ağaclarına 25-30%  zərər vururlar. Güclü gəmirici ağız aparatına malikdirlər, yaşlı fərdlər ağacların şirəsi ilə qidalanırlar. Sürfələrin inkişafı ağacların gövdə daxilində getməklə bir neçə il çəkir və bu mərhələdə də orada qışlayırlar. Çürümüş ağacların gövdələri daxilində ağac ovuntularından hazırlanmış xüsusi baramalar içərisində puplaşırlar. Pupdan çıxan böcəklər bir neçə gün ağacın daxilində (kəpək içərisində) sakit vəziyyətdə qalırlar və iyul-sentyabr aylarında uçmağa başlayırlar. Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən bir nəslin inkişafı 3-4 il çəkir. 
## Yayılması
Kərgədan böcək dünyanın Avropa hissəsi, Afrika və Suriya, Qafqaz, Orta Asiya, Şərqi Sibir, Azərbaycanda yayılıb.
## Təsnifatı
***Yarımnövlər***:
* *Oryctes nasicornis afghanistanicus* Endrödi, 1938
* *Oryctes nasicornis chersonensis* Minck, 1915
* *Oryctes nasicornis corniculatus* Villa & Villa, 1833
* *Oryctes nasicornis edithae* Endrödi, 1938
* *Oryctes nasicornis grypus* (Illiger, 1803)
* *Oryctes nasicornis hindenburgi* Minck, 1915
* *Oryctes nasicornis holdhausi* Minck, 1914
* *Oryctes nasicornis illigeri* Minck, 1915
* *Oryctes nasicornis kuntzeni* Minck, 1914
* *Oryctes nasicornis latipennis* Motschulsky, 1845
* *Oryctes nasicornis mariei* (Bourgin, 1949)
* *Oryctes nasicornis nasicornis* (Linnaeus, 1758)
* *Oryctes nasicornis ondrejanus *Minck, 1916
* *Oryctes nasicornis polonicus* Minck, 1916
* *Oryctes nasicornis przevalskii* Semenow & Medvedev, 1932
* *Oryctes nasicornis punctipennis* Motschulsky, 1860
* *Oryctes nasicornis shiraticus* Endrödi & Petrovitz, 1974
* *Oryctes nasicornis transcaspicus* Endrödi, 1938
* *Oryctes nasicornis turkestanicus* Minck, 1915

## Ədəbiyyat
* E.F.Səfərova. Abşeronda bəzək bitkilərinə zərərverən cücülər, onların biotənzimlənməsində entomofaqların rolu (Dissertasiya). Bakı, 2013
Saplaq pemfiqi

**Saplaq pemfiqi** () - əsas yem bitkisi olan qovaq üzərində yaşayırlar.

## Xarici quruluşu

Qanadlı binəçə. Bədəni girdə, şişkin, şəffaf olub tüksüzdür. Vəzli qrup 6 cərgəlidir. Ayaq, alın, bığcıq və gözləri tutqundur. Alın yastı olub 4 ədəd qısa tükcüyə malikdir. Bığcıqları 4 buğumlu olmaqla, III və IV bir-birinə bərabərdir. Gözləri sadədir. Xortumcuq orta şanağın arxasına keçir. Uzunluğuna görə onun hər iki buğumu bərabərdir. III-6 (2+4), IV-6 (2+4) miqdarında tükcük olur. Ayaqlar qısa, pəncə iki buğumlu olmaqla onun birinci buğumu 2:2:2 nisbətində tikancıqla təchiz edilmişdir. Bədənin ümumi ölçüsü: uzunluğu: 3, 10  eni 2,8, bığcığı 0,4&nbsp;mm-dir. III 0,16, IV-0,16 (0,12+0,04) mm-dir.
Qanadlı bikri. Bədəni bozumtul-yaşıldır. Baş və göz qaradır. Bığcıq və ayaqlar bozumtuldur. Bığcıq 6 buğumlu olmaqla III buğum 12, IV-6 və VI isə 7 ədəd rinariya malikdir. Bədənin uzunluğu 2,5, eni isə 1,1&nbsp;mm-dir. Bığcığının ölşüsü 1,08&nbsp;mm, III-25, IV-10, V-0,12, VI isə 0,16&nbsp;mm-dir.

## Yayılması

Zaqafqaziya, Qazaxıstan, Orta Asiya, Qərbi Sibir, Yeni Zelandiya, Qərbi Avropa, Şimali Afrika, Kiçik və Orta Asiya. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı və habelə Lənkəran zonasında qeydə alınmışdır.

## Ekologiya

Mənənələr əsas yem bitkisi olan qovaq üzərində yaşayırlar. Növ miqrasiyada edəndir. Binəçələr armud formalı fırı yarpaqların saplağı üzərində əmələ gətirir, bəzi vaxtlarda yarpağın əsası və yaxud saplağın əsasına yaxın fırlar əmələ gəlir. Həmin fırlar qalın divarları olub zirvəsində ensiz deşiklə açılır.
Azərbaycanda binəçə qoyan sürfələr martın sonu və aprelin başlanğıcında əmələ gəlir. Müxtəlif illərdə yaz fəslinin birinci aylarının əlverişli olmayan iqlim  şəraitindən asılı olaraq onların inkişafı bir qədər ləngiyə bilər. Əmələ gələn sürfələr gövdədən yarpağın saplağına doğru hərəkət edərək orada dayanır və sormağa başlayır. 2-3 gündən sonra bitkinin sorulduğu yerdə sürfə tərəfindən kiçik çuxur əmələ gəlir ki, onun içərisinə sürfəsinin özü də daxil olur. Ölçücə böyümə nəticəsində ilk dövrlərdə sorulan yerdə əvvəlcə əmələ gələn dərinlik bağlı kisəyə çevrilir, sonradan bu tədricən armud şəklini alaraq badam dənəsi böyüklüyünə çatır.

## Ədəbiyyat

N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri. Bakı-Elm-1995. s.53.
Mirzə Kazım Qazi Əskərzadə

**Mirzə Kazım Qazi Əskərzadə** (Təbriz 1823-1892 İrəvan) - “Müttəle” “Əkinçi” qəzetinin İrəvan müxbiri olmuş

Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadə miladi tarixi ilə 1823-cü ildə Təbrizin "Alan Bərağuş" məhəlləsindədünyaya göz açmışdı. Ənənəvi təhsil aldıqdan sonra
İrəvan konsulluğunda katib kimi çalışmağa başlamışdı.
Mirzə Kazımın mədəniyyətə, elmə hədsiz marağı onu dövlət işindən uzaqlaşdırdı. Yeni təlim, tərbiyənin alovlu və fəal təbliğatçısı olan Qazi Əsgərzadə İrəvanda bir mədrəsənin bünövrəsini qoydu və orada tədrisə başladı. Adı çəkilən şəxs bir neçə dərsliyin, o cümlədən "Hesab elmi", "Sərf və Nəhv", "Bəlağət elmi"nin və s. müəllifidir. Mirzə Kazım 1892-ci ildə İrəvanda vəfat etmişdir. 

## Mənbə

İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur. Müəllif, Sərdariniya Səməd. Nəşriyyat, Zərdabi LTD MMC. Nəşr yeri, Bakı. Nəşr ili, 2014
Balkan vaşaqı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Yoxa çıxma təhlükəsi ilə əlaqədar Qırmızı kitaba daxil edilmişdir.

Onlara Şərqi Albaniya və Qərbi Makedoniya ərazilərində müşahidə etmək mümkündür. Üstəlik Kosovo və Monteneqro ərazilərində kiçik bir arela sahibdirlər. Balkan vaşaqları Makedoniyanın milli rəmzi hesab edilir. Vaşaq Makedon dinarının üzərində təsvir edilmişdir. Belə ehtimal edilir ki, Makedoniya ərazisində 35–40 baş Balkan vaşaqı vardır. Onlar əsasən Mavrovo Milli Parkı ərazisində cəmləşmişdir. Balkanların ən iri pişikləri hesab edilir. 2011–2012-ci illərdə Albaniyanın şimal dağlıq ərazilərində müşahidə edilmişdir. Albaniyada Şebenik-Yablanisa milli parkında belə müşahidə edilirlər. Yarımnöv olaraq təsdiqlənmişdir. 1969-cu ildən mühafizə altına alınmışdır. Lakin bu qanunsuz brakonyerliyin qarşısını ala bilməmişdir. Bu səbəbdən Albaniya və Makedoniyada sayları azalmışdır. Balkan vaşaqını həm də əhali qorxudur. Qiymətləndirməyə əsasən Albaniyada 15–20 baş Balkan vaşaqı yaşayır. Balkan vaşaqı uzun əsrlər boyu nəsli kəsilmək təhlükəsi qarşısında olmuşdur. Onların ümumi sayı 50 baş arasında dəyişmişdir. Balkan vaşaqlarının çütləşmə dövrü yanvar-fevral aylarına təsadüf edir. Balavermə aprel ayında baş tutur.

Balkan vaşaqı ilk dəfə 1941-ci ildə bolqar zooloqu İvan Yosifov Bureş tərəfindən qeydə alınmışdır. 1978-ci ildə Miriç (Belqrad Universiteti) Balkan vaşaqının morfologiyasını təsbit etmişdir. Bununlada Balkan vaşaqının digər vaşaqlardan fərqləndirən xüsusiyyətləri göstərmişdir. Balkan vaşaqı yarımnöv kimi təstiqlənməsinə baxmayaraq bir çox alimlər onları yarımnöv kimi qəbul etmir. Vaşaqların populyasiyasını bərpa etmək üçün proqram hazırlanmışdır. Bu məqsədlə məktəblərdə belə marifləndirici tədbirlər görülmüşdür. Makedoniya və Albaniya layihəyələrin genişləndirilməsi üzrə birgə işləri davam etdirirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Parthenolecanium persicae

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Dişi fərdinin bədəni oval formadadır. Tünd qəhvəyi rəngə malikdir. Cavan dişilərdə bədənin üzərində zolaqlar olur ki, bir müddətdən sonra onlar itir və bədən tamamilə qəhvəyi rəngdə olur. Uzunluğu 3 mm., eni isə 2,5-2,7 mm-dir. Uzun nazik ayaqları və uzun bığcıqları vardır. Bığcıqlar adətən səkkiz buğumludur. Bədəninin kənarı isə xırda qıllarla örtülmüşdür. Erkək fərdləri qəhvəyi-qırmızımtıl, baş hissəsi qara rəngdə olub, bığcıqları, ayaqları və ağımtıl qanadları vardır.

## Həyat tərzi
Ədəbiyyat məlumatlarına əsasən, il ərzində iki nəsildə inkişaf edir. Bizim tədqiqatlara əsasən isə Abşeronda bir nəsildə inkişaf edir. Əsasən ikinci yaş sürfə mərhələsində qışlayırlar. Sürfələr aprel ayında tədricən oyanmağa başlayırlar. Yumurtaqoyma may ayının sonunda, sürfələrin çıxması isə iyun ayının ortalarında baş verir. Yumurtaqoyma zamanı dişi fərdlər iriləşirlər, çanağın altı isə yumurta ilə dolu olur. Yumurtalar sarı rəngdədirlər. İnkişaf edən yumurtalar rəngini dəyişərək narıncı-qırmızımtıl rəngə çalır. Orta hesabla 1500-2000-dək yumurta qoya bilir. Sürfələr yumurtadan çıxdıqdan bir gün sonra yetkin dişi fərd ölür. Erkəklər olduqca az saydadır. Bir dişi fərd 2500-ə qədər yumurta qoyur. Ağaclar, yayın ikinci yarısında birinci yaş sürfələrlə yoluxurlar. Nəticədə yarpaqlar quruyur və saralır. Birinci yaş sürfələr yarpaqların alt tərəfindəki damarların üzərində, yaşlı sürfələr və dişilər isə gövdə və budaqda yaşayırlar. Bir-iki ay ərzində sürfələr inkişaf edərək ikinci yaş mərhələsinə keçirlər. Sürfələrin bədəninin hər iki tərəfində nazik mumabənzər saplar vardır. Payıza qədər ikinci yaş sürfələri yarpaqların üzərində qalırlar. Sonra isə qışlamaq üçün budaqlara keçirlər.

## Yayılması
Rusiya Federasiyasında, Krım vilayətində, Qafqazda, Qazaxıstanda, Saxalində, Türkiyədə, İranda, Hindistanda, Avstraliyada və digər ölkələrdə qeydə alınmışdır. Orta Asiya ölkələrinə isə başqa ölkələrdən introduksiya olunmuşdur. Azərbaycanda Naxçıvan MR, Abşeronda qeydə alınıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şərq meyvəyeyəni

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Şərq meyvəyeyəninin kəpənəyinin qanadlarının açılmış halda ölçüsü 12-14 mm olmaqla rəngi bozumtul-qonurdur. Ön qanadlarının qabaq kənarlarında dırnaq şəkilli 7 cüt ağ ləkə, arxa kənarlarında isə 7 cüt qara ləkə vardır. Arxa qanadları bozumtul qonur olmaqla, bürünc kimi parlaqdır, saçaqlı haşiyələrlə örtülüdür. Bığcıqları sapvaridir, üzərində nazik nəzərə çarpacaq dərəcədə halqalar vardır. Qarıncığın alt tərəfi ağ rəngdə, üst tərəfi isə boz-qonur rəngdədir. Yumurtaları oval şəkildə olub, uzunluğu 0,4-0,5 mm, eni isə 0,15 mm-dir. İlk əvvəl ağ rəngdə olan yumurtalar 2-3 gündən sonra  çəhrayı-narıncı rəngə çalır. Tırtılı birinci yaşda ağımtıl-süd rəngində, 4-5-ci yaşda isə çəhrayı ağımtıl rəngdə olmaqla uzunluğu 11 mm-dir. Pupu oval formada, qonur rəngdə olub, uzunluğu 6-8 mm-dir. 

## Həyat tərzi
Şərq meyvəyeyəni axırıncı yaş (4-5 yaş) tırtıl mərhələsində, ipək sapdan hazırlanmış barama içərisində, torpaqdan 30-40 sm hündürlükdə olan ağac gövdəsinin qabığı altında qışlayır. Bundan başqa yerə tökülmüş yarpaqlar və heyva meyvəsinin içərisində də qışlaması müşahidə edilmişdir. İsmayıllı, Qəbələ və Şəki rayonlarında aparılan tədqiqatlara əsasən, barama daxilində qışı keçirmiş tırtıllar, mart ayının axırı, aprel ayının əvvəli pup mərhələsinə keçirlər. Pupun inkişafı 10-12 gün çəkir. Aprel ayının ikinci yarısında puplardan kəpənəklər çıxmağa başlayır və uçuş may ayının axırınadək çəkir. Pupdan çıxan kəpənəklər elə həmin gündən cütləşməyə başlayırlar. Cütləşmədən 14-18 saat sonra yumurta qoyurlar. Yumurtalar tək-tək olmaqla, yarpağın üst və alt hissəsinə, tumurcuq yanlığına və meyvə saplağına qoyulur. Bir dişi kəpənək 50-250 ədəd yumurta qoya bilir. 8-10 gündən sonra yumurtalardan kiçik yaşlı tırtıllar çıxmağa başlayır. Onlar ağacların cavan zoğlarının içərisinə daxil olur, orada 10-25 gün qidalanaraq 4-5-ci yaş dövrünə çatır və puplaşırlar. 25-30 gündən sonra puplardan yeni nəslin kəpənəkləri çıxır. Şərq meyvəyeyəninin bir nəslinin inkişafı 30-45 gün çəkir. Aparılan hesablamalara əsasən, şərq meyvəyeyəninin tırtılları heyva və ərik ağaclarına 45-50%, tez yetişən şaftalı sortlarına 28-36%,  gec yetişən şaftalı sortlarına 50-60%, bəzi illərdə heyva ağacına 80-90 % zərər verir. 

## Yayılması
Şərq meyvəyeyəninin vətəni Şərqi Asiya ölkələri- Koreya, Çin və Yaponiyadır. Şərq meyvəyeyəni bu ölkələrdən Avropa ölkələrinə (Bolqarısrana, Macarıstana, Yunanıstana, İtaliyaya və Fransaya), Amerika ölkələrinə (Kanada, ABŞ, Argentina) və eləcə də Avstraliyaya yayılmışdır. Son illərə qədər keçmiş SSRİ-də xarici karantin obyekti sayılan şərq meyvəyeyəni ilk dəfə 1964-cü ilin sentyabr ayında Krasnodar diyarının Soçi şəhəri ətrafında, 1965-ci ildə isə Azərbaycanın Quba-Xaçmaz zonasında qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan dilləri

**Azərbaycan dilləri** dörd dil ailəsinəndə təzahür edir:Hind-Avropa, Altay, Kartveli, Nax-Dağıstan. Azərbaycanda ən yayılmış dil Azərbaycan dilidir. 2009-cu il məlumatına görə ümumi əhalinin 98,6 % bu dildə sərbəst danışa bilir. Xarici dillərdən isə Rus dili və İngilis dili ən geniş yayılmışlardı. Üstəlik burada az saylı talış, avar, ləzgi, saxur, tat, kürd, gürcü, udin xalqlarının nümayəndələri müvafiq dillərdə danışırlar. Dağ yəhudiləri tat dilindən istifadə etsələrdə son zamanlar miqrasiya və modernizasiya ilə əlaqəli olaraq unudulur.

## Dillər
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına görə rəsmi dil Azərbaycan dilidir. Konstitutsiyasıyaya görə dövlət rəsmi dilə yanaşı digər dillərin inkişafını təmin edir.

### Rəsmi dil
Azərbaycan Respublikasında rəsmi dil Azərbaycan dilidir. Ölkədə tədris, siyasət, elmi, mədəni və digər sahələrdə əlaqə bu dillə təmin edilir. Dil haqqında qanuna görə Azərbaycan dili dövlət tərəfindən qorunur və inkişaf etdirilir.

### Rus dili
Rus dili Azərbaycanda yayqın dildir. Bununla belə əsasən rus milli azlığı tərəfindən məişətdə istifadə edilir. Son on illiklər ərzində isə ingilis dili bu dili xarici dil olaraq böyük həcmdə sıxışdırmışdır.
### Erməni dili
Hazırda Azərbaycan ərazisi daxilində erməni dili işğaldan azad olunmuş Qarabağ ərazilərində yaşayan ermənilər tərəfindən istifadə edilir. Üstəlik Ermənistandan deportasiya olunmuş azərbaycanlılarında bir qismi bu dili sərbəst şəkildə bilsədə günlük məişətdə istifadə edilmir.

### Dağıstan dilləri
* Avar dili
* Axvax dili
* Buduq dili
* Qrız dili
* Cek dili
* Ləzgi dili
* Rutul dili
* Udin dili
* Xınalıq dili
* Saxur dili

### İran dilləri
* Dağ yəhudiləri dili 
* Kürd dili
* Tat dili
* Talış dili

## Azərbaycanda UNESCO tərəfindən təhlükə altında hesab edilən dillər
* zəif dərəcədə təklükədə - ləzgi, talış dilləri
* açıq şəkildə təhlükədə - cuhuri, rutul, saxur dilləri
* ciddi şəkildə təhlükədə - buduq, xınalıq, qrız, tat, udin dilləri
* kritik şəkildə təhlükədə - yoxdur
* yoxa çıxmış - kilit

## İstinadlar
Sərbəst mis

** Sərbəst mis – Cu** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Növ müxtəliflikləri
Qızıllı mis (2-3 %-dək Au), vitneit (3 %-dək As)

## Xassələri
Rəng – misi-qırmızı, çox vaxt əlvan oksidləşmə rəngləri alır; Mineralın cizgisinin rəngi – misi-qırmızı, parıltılı; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 8,5-9,0; S – 2,5-3,0; Ayrılma – yoxdur; Sınıqlar – qarmaqşəkilli, tikanlı; Başqa xassələr – çox döyülən və uzanandır, yaxşı elektrik keçiricisidir;  Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir; heksaedrik və heksaoktaedrik; İkiləşmə: {111} üzrə təmas ikiləşmələri; Mineral aqreqatları: bütöv kütlələr, lövhəciklər, yastı və həcmi dendritlər, püruzlar, məftil şəkilli, çox vaxt burulmuş-məftilvari əmələgəlmələr, tozabənzər kütlələr, konkresiyalar, ağac üzrə, həmçinin kuprit, xalkozin və digər minerallar üzrə psevdomorfozalar.

## Mənşəyi və yayılması
Müxtəlif mineraləmələgəlmə proseslərinin məhsuludur. Reduksiyaedici şəraitlərdə kristallaşır. Hipogen mis, əsas etibarilə, hidrotermal proseslərdə əmələ gəlir və əsasi süxurların (bazaltların) badamcıqlarını, boşluq və çatlarını doldurur, sement kimi konqlomeratlarda qeyd edilir. Hidrotermal mənşəli sərbəst misin ən iri yığınları Kivino yarımadasının (ABŞ-nin Miçiqan ştatında Yuxarı göl) effuzivləri içərisində yerləşir. Burada çəkisi 450 tona yaxın olan nəhəng külçə aşkar edilmişdir. Maqmatik mənşəli sərbəst misin kiçik dənələri bəzən əsasi və ultraəsasi süxurlarda qeyd edilir. Mis filizi yataqlarının oksidləşmə zonalarının aşağı hissələrində ilkin mis minerallarının dəyişilmə məhsulu kimi əmələ gələn hipergen mənşəli sərbəst mis ən geniş yayılmışdır. O, həmçinin çökmə süxurlarda sementləyici kütlə kimi qeyd edilir; misli qumdaşlarında rast gəlir; konkresiyalar və oduncaq üzrə psevdomorfozalar əmələ gətirir. Nadir hallarda səpintilərdə qeyd edilir. Ay qruntunda və meteoritlərdə mineralın nadir tapıntıları aşkar edilmişdir. BR: kuprit, malaxit, azurit, xalkozin, tenorit, bornit, sərbəst gümüş, kalsit, kvars, barit, seolitlər və b. Y: Kivino yarımadası (ABŞ-də Yuxarı göl); Korokoro (Boliviya); Montekatini (İtaliya) və b. Azərbaycanda Gədəbəy, Paraqaçay, Daşkəsən, Çıraqdərə, Katsdağ və b. yataqlarda, Naxçıvan çökəkliyində yerləşən Əsədkəf qrupuna aid olan bir sıra stratiform tipli filiz təzahürlərinin (Xalxal, Paiz, Qırxlardağ) misli qumdaşlarında və bəzi başqa məntəqələrdə qeyd edilmişdir.

## Tətbiqi
Elektrotexnikada, maşın- və cihazqayırmada, metallurgiyada və sənayenin digər sahələrində geniş istifadə edilən misin mühüm filizidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL COPPER
İmamzadə türbəsi (Şamaxı)

**İmamzadə türbəsi** — Şamaxı şəhəri ərazisində yerləşən məscid. Məscid Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.

Abbasqulu Ağa Bakıxanov 1841-ci ildə yazdığı məşhur "Gülüstani-İrəm" əsərində belə qeyd etmişdir.
"Bir çox cəhətcə kənd xarabaları, aran şəhərlərində yüksək dərəcəli üç imamzadənin Şamaxı, Gəncə və Bərdə şəhərlərində olan türbələri, Bülbülə kəndindəki İmamzadə göstərir ki, bu ölkə həmişə din böyüklərinin vətəni olmuşdur»

Türbə Şamaxı şəhərinin mərkəzi hissəsindəki "İmamlı" küçəsində yerləşir. Dördüncü imam Zeynalabdinin övladlarından biri – Əlləma Seyid Məhəmməd Saleh əl-Müdərrisin məzarı üzərində tikilmişdir. Həyətində həmçinin, uzun müddət burada axundluq etmiş, tanınmış Seyid Mirmehdi ağa Seyidəli oğlu 1911-ci ildə torpağa tapşırılmışdır. Əsası 1370-ci ildə qoyulmuş, 1910-1917 illərdə Zivər bəy Əhmədbəyovun layihəsi əsasında yenidən tikilmişdir. Ümumiyyətlə isə onun beş dəfə tikildiyi ehtimal edilir. 1993-2000-ci illərdə Axund Hacı Elşən Rüstəmovun başçılığı ilə yenidən bərpa olunmuşdur, burada eyni vaxtda 400 nəfərin ibadət etməsi mümkündür.

Məscid kompleksi üç hissədən — ziyarətgah (Dördüncü İmam Zeynalabdinin övladlarından biri Seyid Məhəmməd Saleh əl-Müdərrisin və Axund Mirmehdi Seyidəli oğlu burada dəfn olunub) ibadət yeri və hüseyniyədən ibarətdir.

Hazırda məscidin Axundu Hacı Elşən Rüstəmovdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
Entuziazm

**Həvəs** () — Psixologiyada güclü istək və həvəsi göstərən termindir. Başlanğıcda sözün coşğusu, tanrıya məxsus olan və ya onun təsiri altında olan bir vəziyyəti ifadə edir. Daha sonra, mərhum qədim dövrlərdən və demək olar ki, müasir dövrlərdən — mövzunun mülayim, gözəl gözəlliyini xarakterizə edən bir estetik kateqoriya. Beləliklə, Sokrat poetik ilham həvəsini düşündü. Entziazm Hal-hazırda, bəzi məqsədlərə nail olmaq üçün həvəslə məqsədəuyğunluq adlanır.

## Xarakterik vəziyyətlər
*Bir şəxs əhəmiyyətli bir məqsədi əldə etmək
üçün bir yol tapdıqda.
*Uzun və ya həcmli bir işin sonunda bir şəxs nəticə əldə etmək üçün onu daha sürətli bitirmək niyyətində olduqda.
*Təhsilin, mədəniyyət əsərlərinin və ya həyat təcrübəsinin təsiriylə bir insanın həyatı prioritetləri ciddi şəkildə dəyişir və yeni hədəflər ortaya çıxdıqda.

## Entuziast
*Öz təşəbbüsü ilə cəmiyyət üçün vacib
bir iş görən şəxs.
*Hər hansı bahalı və ya az populyar
hobbi və tikinti, idman və ya digər fəaliyyət növləri (istirahət deyil) ilə maraqlanan bir şəxs.

## Həmçinin bax
*Avantüra
*Ekstaz

## Mənbə
#http://ec-dejavu.net/e-2/Enthusiasm.html 
#https://ru.m.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Энтузиазм_и_экстаз