open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oxuma (kompüter)

**Oxuma** (en. read) - İnformasiyanın qaynaqdan alınması. Kompüterin informasiyanı başlıca olaraq diskürənlərdən alması üsulu; bunun “əks” prosesi olan yazma informasiyanın yaddasaxlama qurğusuna (məsələn, diskə), printerə, ekrana, yaxud lent quğusuna verilməsidir. Diskdən oxuma dedikdə informasiyanın diskdən yaddaşa ötürülməsi başa düşülür. Klaviaturadan simvolların alınmasını da kompüter üçün oxuma əməli hesab etmək olar. 
**Readme – (“məni oxu”)** istifadəçiyə gərəkli olan, ancaq verilmiş proqram məhsulunun sənədlər toplusuna daxil edilməmiş, yaxud satışa buraxılma anında meydana çıxmış informasiyaların olduğu faylın adı. README faylları diskdə adi formatlanmamış mətn şəklində yerləşdirilir ki, onları istənilən proqramda – mətn redaktorunda asanca açmaq olsun. Bu fayllar READ.ME, README.1ST, README.NFO, README.TXT, READ_ME.TXT, yaxud README.DOC kimi də adlana bilər. 
**Oxuma xətası** (en.read error) kompüterin informasiyanı yaddasaxlama qurğusundan, yaxud başqa qaynaqdan (məsələn, xarici daşıyıcıdan) alması prosesində yaranan xətadır. 
**Yalnız oxuma üçün** (en. read only)– dəyişdirilə, yaxud üzü köçürülə bilməyən, yalnız oxuna və baxıla bilən informasiya. Yalnız oxuma üçün atributu (dəyişdirilməsinə icazə verilməyən, ancaq oxuna və çap oluna bilən) fayla, yaxud sənədə, daimi yaddaşı (ROM) dəstəkləyən və dəyişdiriməsinə izin verilməyən dürlü proqramlara  mənimsədilə bilər; bu termin informasiyanın yazıla bilmədiyi, ancaq oxuna bildiyi yaddasaxlama qurğularına da (məsələn, CD-ROM) aid işlədilir.
**Oxuma-yazma** (en. read/write (R/W)– yaddaşın, yaxud informasiyanın oxunduğu və yazıldığı hər hansı başqa qurğunun xarakteristikası. Oxuma-yazma faylla aparılan əməliyyatlara da aid ola bilər: bu halda həm oxuma, həm də yazma əksliklər kimi çıxış edir. 
**Oxuma-yazma yaddaşı** (en. read/write memory)– verilənlərin oxunduğu və yazıldığı yaddaş. Belə yaddaşdan proqramların və verilənlərin müvəqqəti (operativ) saxlanması üçün isifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Cəfərxan Abbasov

**Cəfərxan Abbas oğlu Abbasov** () — pambıqçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1950).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Cəfərxan Abbasov 1903-cü ildə İliç rayonunun Təzəkənd kəndində anadan olmuşdur. İliç rayonunun M.Qorki adına kolxozunda manqa başçısı işləmişdir. 1949-cu ildə pambıqçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. 17 iyun 1950-ci ildə pambıqçılığın inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayrağı ordenləri ilə təltif olunmuşdur. Cəfərxan Abbasov 29 avqust 1965-ci ildə İliç rayonunun (indiki Şərur rayonu) Oğlanqala kəndində vəfat etmişdir.

## Mənbə
* 
* Abbasov Cəfərxan Abbas oğlu // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.
Köşk

**Köşk** – xırda ticarət və ya xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş ölçüləri çox da böyük olmayan tikili. “Kiosk” sözü Avropa dillərinə türk dilindən keçmişdir. Bank terminalı, ödəniş terminalı, yaxud informasiya terminalı da köşk şəklində hazırlana bilər. İnformasiya vermək və informasiya almaq üçün nəzərdə tutulmuş informasiya köşkləri sensor ekranlı kompüter terminalı şəklində olur.

## Həmçinin bax
*ATM (Bank)

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Köşk sistemləri 
* Köşk
Rekursiya

**Rekursiya** (en. recursion) – proqramın özü-özünü çağıra bilməsi. Çox da böyük olmayan sadə proqramların bəzi alqoritmləri rekursiv yerinə yetirilə bilər, ancaq bu halda yaxşı sürətə, yaxud işin səmərəliliyinə zəmanət olmur. Rekursiyadan həddindən artıq istifadə olunması, faktiki olaraq, proqramın yerinə yetirilməsi zamanı onun stek fəzasından çıxmasına səbəb ola bilər ki, bunun da nəticəsində, adətən, proqram dayanır və hətta sistemdə qəza vəziyyəti də yarana bilər.
Eyni növ məsələlərdən ibarət olan məsələləri həll etməyin təbii yolu rekursiyadan istifadə etməkdir. Məsələn, müəyyən növ fraktalların (FRACTAL) çəkilməsi; sintaktik təhlil (PARSİNG); çeşidləmə (SORT); matrisi oxşar matrislərə parçalamaqla onun determinantının hesablanması zamanı rekursiyalar çox səmərəli olur.
Tam ədədin faktorialının (FACTORİAL) hesablanmasında da rekursiyadan istifadə edilə bilər. Faktorialın tapılmasını nəzərdə tutan rekursiyaya sadə misal aşağıdakı kimi təyin olunur: 
1.	0 və ya 1-in faktorialı 1-ə bərabərdir.
2.	İstənilən böyük tam x ədədinin faktorialı, x – 1  ədədinin faktorialı ilə x ədədinin hasilinə bərabərdir.

Bu tərif ikinci addımda rekursivdir, çünki bir faktorialı tapmaq üçün başqa bir faktorialı tapmaq lazımdır. Bu alqoritmi birbaşa rekursiv kompüter proqramına çevirmək olar (bax R-xx). Şübhəsiz, bu heç də ən sürətli hesablama deyil, ancaq o, klassik nümunədir. Proqramda factorial funksiyası özünü çağıranda rekursiya başlayır. 

class factorial_program {

  /* Java program to find the factorial of a
     whole number (4 in this example) by recursion */

  static int factorial(int x)
  {
    System.out.println(“Now looking for factorial of ” + x);
    int z=1;
    if (x<=1)
    {
      z=1; 
    }
    else
    {
      z=x*factorial(x–1);  /* this is the recursive step */
    }
       System.out.println(“The factorial of ” + x + “ is ” + z);
       return z;
     }

     public static void main(String args[])
     {
       System.out.println(factorial(4));
     }
   }

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* A Primer on Recursion- contains pointers to recursion in Formal Languages, Linguistics, Math and Computer Science
Rəqəm klaviaturası

**Rəqəm klaviaturası** (numeric keypad)- klaviaturanın sağ hissəsində olan və ədədləri rahat daxil etmək üçünistifadə oluna bilən əlavə klavişlər bloku. Rəqəm klaviaturası, adətən, kompüter klaviaturalarının əksəriyyətində olur, ancaq ayrıca blok kimi də mövcuddur. Onun tərkibinə rəqəm klavişlərindən savayı toplama, çıxma, vurma, bölmə və hətta ENTER klavişləri də (adətən, klaviaturanın əsas hissəsində olan eyni adlı klavişdən fərqlənən) əlavə olunub. Çox zaman rəqəm klaviaturasının bir çox klavişlərinin ikili təyinatı olur; Num Lock indikatorunu yananda bu klavişlərinin ikili təyinatı olur; Num Lock indikatorunu yananda bu klavişlərdən kursoru hərəkət etdirmək, sənədi aşağı-yuxarı səhifələmək, mətni artırmaq və uzaqlaşdırmaq üçün istifadə etmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
## [[Klaviatura]]

## Xarici keçidlər
http://e-derslik.edu.az/books/11/units/unit-1/page12.xhtml
On qüsurlu hərəkət

**On qüsurlu hərəkət** ( — *Aseret ha-Dibrot*, ), dini inanca görə, Musaya Sina Dağında Tanrı tərəfindən iki daş kitabə üzərində verilmiş dini və əxlaqi fikirlər toplusudur. Bu toplu Tövratın Çıxış kitabında əksini tapmışdır.

# Qarşımda başqa ilahələr olmamalıdır. 
# Özün üçün oyma büt düzəltmə, yuxarıda, aşağıda və suda olanların surətini düzəltmə, onlara əyilmə və onlara ibadət etmə.
# Yehovanın, Rəbbinin ismini boş yerə ağzına alma. 
# Şənbə gününü unutma. Altı gün işlə və bütün işini tamamla, lakin yeddinci gün allahındır. Sən, oğlun və qızın, qulun və heyvanların və qapılarında olan fəqir füqara heç bir iş görməməlidir. Çünki Rəbbin göyləri, yeri və dənizi və onlarda olan bütün şeyləri altı gündə yaratmışdır. 
# Anana və atana hörmət elə.
# Öldürmə.
# Zina etmə. 
# Oğurluq etmə
# Qonşuna qarşı yalan şahidlik etmə.
# Qonşunun evinə tamah salma, qonşunun arvadına, quluna, öküzünə, eşşəyinə və ümumiyyətlə heç bir şeyinə tamah salma.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tetraedrit

**Tetraedrit Cu<sub>12</sub>Sb<sub>4</sub>S<sub>13</sub>; tennantit – Cu<sub>12</sub>As<sub>4</sub>S<sub>13</sub> ** — Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn. 

## Növ müxtəliflikləri

Ferrotetraedrit (13,08 %-dək Fe), ferrotennantit, zandbergerit – sinklə zəngin tetraedrit və tennantit, freybergit – gümüşlə zəngin tetraedrit və b.

## Xassələri
Rəng – poladı-bozdan bozumtul-qarayadək, freybergitin – gümüşü; Mineralın cizgisinin rəngi –bozumtul-qara, tennantitinin – qırmızımtıl - boz; Parıltı – metal, köhnə səthdə – tutqun; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – tennantitin 4,0, tetraedritin 5; Sərtlik – 3-4,5; Kövrəkdirlər; Ayrılma – yoxdur; Sınıqlar – adətən qeyri-hamar; bəzən qabıqvarı; Başqa xassələr – zəif elektrik keçiriçisidirlər; Morfologiya – kristallar: tetraedrik, nisbətən az triqon-tritetraedrik və rombododekaedrik; İkiləşmə: tez-tez, {111} üzrə qarşılıqlı nüfuzetmə ikiləşmələri; Mineral aqreqatları: massiv, dənəvər, sıx əmələgəlmələr, püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Əsasən hidrotermal yolla əmələ gəlir. Orta temperaturlu polimetal, kolçedan, qızıl, gümüş, sürmə-civə yataqlarında və b. daha tez-tez rast gəlir. Habelə skarnlarda, nisbətən az peqmatitlərdə, nadir hallarda çökmə süxurlarda (mergellər, misli qumdaşları) və mis filizi yataqlarının sementləşmə zonasında tapılır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: xalkopirit, pirit, sfalerit, qalenit, arsenopirit, enargit, bornit, burnonit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Freyberq, Rammelsberq, Klaustal (Almaniya); Kopnik (Rumıniya);  Bansko-Ştyavnitsa (Slovakiya); Sent-Mari-o-Min (Fransa); Darasun, Beryozov (Rusiya); Xonsü, İkino (Yaponiya); Potosi (Boliviya); Sero-de Pasko (Peru); Çanyarkilo (Çili); Bingem, Byütt (ABŞ) və b. Azərbaycanda ikinci dərəcəli minerallar kimi Filizçay, Katsdağ, Katex, Mehmana, Çıraqdərə, Toğanalı, Gədəbəy, Bittibulaq, Daşkəsən, Ağdərə, Göydağ yataqlarının, Tutqunçay hövzəsindəki qızıl filizi zolağının, çoxsaylı təzahürlərin filizlərində və b. aşkar edilmişdir.

## Tətbiqi
Tetraedrit, tennantit və onların növ müxtəlifliklərinin iri müstəqil yığınlarının hələ müəyyən edilmədiyi ilə əlaqədar olaraq, onlar yalnız misin başqa mineralları ilə birlikdə mis və bəzən gümüş (freybergit) mənbəyi kimi praktik əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE TETRAHEDRITE MINERAL SERIES
Banoş Abbasova

**Banoş Cəfərqulu qızı Abbasova** () — Sovet Azərbaycanı tütünçüsü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyat və əmək fəaliyyəti
Banoş Abbasova 1918-ci ildə İliç rayonunun Xok kəndində anadan olmuşdur.

1971-ci ildə M.Əzizbəyov adına kolxozda kolxozçu və manqabaşçısı olmuş, 1971–1974-cü illərdə Əzizbəyov adına sovxozda fəhlə işləmişdir. 1948-ci ildə 3,5 hektar ərazinin hər hektarından 25,6 sentner "Tık kulak" tütün sortunu yığmışdır.

1 iyul 1949-cu ildə tütünçülüyün inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, Lenin ordeni və qızıl "Oraq və Çəkic" medalı ilə təltif olunmuşdur.

1974-cü ildə ittifaq əhəmiyyətli təqaüdçü oldu.

Banoş Abbasova 22 yanvar 1995-ci ildə Şərur rayonunda vəfat etmişdir.

## Mənbə
* 
* Abbasova Banoş Cəfərqulu qızı // Naxçıvan ensiklopediyası. — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, 2005.
Num Lock klavişi

**Num Lock klavişi** ( və ya ) — kompüterlərin klaviaturasında olan, rəqəm klaviaturasının ədədlərin daxil edilməsi və kursorun idarəolunması rejimləri arasında keçidi təmin edən düymə. Qoşulduqda rəqəm klavişləri ədələri daxil etmək üçün istifadə olunur, söndürüldükdə isə kursoru idarə etmək üçün.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı,

## Həmçinin bax
Klaviatura
Cim Personz

**Cim Personz** (; ) — Amerika aktyoru, film rejissoru, prodüser. "Böyük partlayış nəzəriyyəsi" serialında oynadığı Şeldon Kuper rolu ilə məşhurlaşmış və bu rolu sayəsində o, Emmi, Qızıl Qlobus mükafatlarını qazanmışdır.

## İstinadlar
Yarımton

**Yarımton** – çapda fotoqrafiyanın və başqa görüntülərin diametrləri müxtəlif olan çox kiçik, müntəzəm paylanmış “ləkələr” şəklində verilməsindən ibarət texnologiya; çapda onların qarışığından boz rəngin bu və ya digər çaları əmələ gəlir. Nəşriyyat işində istifadə olunan printerlərin çoxu (xüsusən, lazerli printerlər və fotoyığım maşınları) yarımton görüntülər çap edə bilər. Adi nəşriyyat işində yarımton, görüntünün xüsusi ekran vasitəsilə fotoşəklinin çəkilməsi yolu ilə alınır; görüntünün hər hansı nöqtəsinin çaları nə qədər tünd olarsa, alınan fotoşəkildə uyğun ləkələrin sayı da bir o qədər çox olacaq. 
Nəşriyyat proqramlarında yarımton ləkələr elektron üsulla yaradılır: boz rəngin hər bir səviyyəsi lazerli printerdə və ya fotoyığım qurğusunda çap edilən nöqtələr çoxluğu kimi göstərilir. Yarımton görüntünün keyfiyyətinə iki əsas amil təsir edir: printerin çözümlülüyü nə qədər çox olarsa, ləkələr arasındakı keçidlər də bir o qədər müntəzəm olacaq və boz rəngin bir o qədər çox səviyyəsini əks etdirmək mümkün olacaq, çünki hər bir ləkə nöqtələrin daha geniş diapazonu ilə göstərilə biləcək. (PostScript-uyumlu printerlərin ən geniş yayılmış çözümlülük qiymətləri bir düymə 300-dən 2540-dək nöqtə aralığında yerləşir). Yarımtonların ekran tezliyi verilmiş sahədə boz rəngin səviyyələrini göstərmək üçün istifadə olunan ləkələrin sayını müəyyən edir: adi nəşriyyat işində ekran tezlikləri bir düymdəki xətlərin sayı ilə, nəşriyyat proqramlarında isə bir düymdəki nöqtələrin sayı ilə ölçülür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Halftone
* What is halftone printing?
Ad serveri

**Ad serveri** (name server) - İnternetdə başqa kompüterlərin istifadə edə bilməsi üçün domen adlarını IP-ünvanlara çevirən kompüter. Ad serverlərində başqa serverlərin göstəricilərindən ibarət verilənlər bazası olur. Onlar bütün dünyaya səpələnib və mürəkkəb iyerarxik struktura malikdir. Ad serverləri üç qrupa bölünür: lokal, kök və səlahiyyətli ad serverləri. Lokal ad serverləri hər bir İnternet provayderində var. Sayı onlarca olan kök ad serverləri lokal ad serverlərinin emal edə bilmədiyi sorğuları emal edir. Səlahiyyətli ad serverində verilmiş host qeydiyyata alınıb. Etibarlılığı yüksəltmək üçün host təkcə lokal serverdə deyil, bir neçə səlahiyyətli serverdə də qeydiyyatdan keçirilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Modifying Name Servers
Serb Respublikasında makedonlar

**[[Serb Respublikası]]nda [[makedonlar]]**  (, ) — Serb Respublikası ərazisində yaşayan və işləyən slovak əsilli icması. Hazırda slovaklar Serb Respublikasının rəsmi 12 milli azlıqları siyahısına daxildir. Onların hüquqlarını Serb Respublikası Milli Azlıqlar Soveti tərəfindən qorunur. 2013-cü il məlumatına respublika ərazisində 341 makedon yaşayır.

## Tarixi
Makedonlar Serb Respublikası ərazisində XX əsrin əvvəllərində yayılmışdır. Onların böyük əksəriyyəti buraya iş ilə əlaqəli gəlmişlər. Lakin sonradan onların böyük hissəsi öz ailəsi ilə birlikdə bölgədə qalmışlar. Uzun zaman bölgədə makedonlara aid mədəni təşkilat olmasa da onlar öz mədəniyyətlərini və dillərini qoruya bilmişlər. Makedonların böyük əksəriyyəti İkinci Dünya müharibəsindən sonra gəlmişlər. Onlar respublikanın Banya Luka, Doboy, Bielina, Priedor, Derventa və Zvornik şəhərlərində yaşayırlar. Bununla belə makedonların böyük əksəriyyəti Banya Lukada cəmləşmişdir.

## Mədəniyyət
Makedonlar xristianlığın provaslav qolunda aiddirlər. Makedon inanclıları Serb Provaslav kilsəsinə tabedirlər. Onların əsas hissəsi Serb Respublikası Makedon Cəmiyyətində birləşir.  Bu cəmiyyət 2002-ci ildə təşkil edilmişdir. Cəmiyyətə 170 nəfər daxildir. Buna qədər isə serb-makedon inşaatçıları dostluğu cəmiyyəti fəaliyyət göstərirdi. Cəmiyyətin təşkilində hədəf Serb Respublikası-Makedoniya Respublikası arasında dostluğun təşkilidir.

Makedonların «Vardar» cəmiyyəti Banya Lukada yerləşir. Makedonlar bir çox milli bayramlarınıda bu cəmiyyətlərdə qeyd edirlər. 

## Tanınmış nümayəndələri
* **Vasko Yordanov**, Xalq çalğı alətlərini hazırlayan usta, «Beleqziya» ansamblının üzvü.
* **Vesna Temelkov-Bukoviç**, Serb Respublikası Milli Azlıqlar Sovetinin sədri.

## Mənbə
* Савез националних мањина Српске, Македонци 
* Виножито, часопис Удружења Македонаца Републике Српске 

## İstinadlar
Namespace

**Ad fəzası** (namespace)– 1. Proqramda obyektlərin, yaxud kompüter şəbəkəsində host-kompüterlərin görünməsini tənzimləyən adlandırma qaydaları toplusu. Ad fəzası yastı (flat namespace) və iyerarxik (hierarchical namespace) ola bilər. Ad fəzasında bütün adların bənzərsiz (unikal) olması nəzərdə tutulur. Bax: URL.
2. C++ və C# dillərində: proqramçıya istifadə olunan dəyişənin tipini aşkar dəqiqləşdirməməyə imkan verən açarsöz. Ad fəzasında təyin olunmuş identifikator həmin fəza ilə assosiasiya olunur. Eyni bir identifikator bir neçə fəzada təyin oluna bilər. Beləliklə, bir ad fəzasında təyin olunmuş identifikatorun qiyməti başqa bir ad fəzasında təyin olunmuş belə bir identifikatorun qiyməti ilə eyni də ola bilər, fərqli də. Ad fəzasını dəstəkləyən proqramlaşdırma dillərində identifikatorun hansı ad fəzasına aid olmasını göstərən qayda müəyyən olunur.
Ad fəzası aşağıdakı göstərişlər bloku kimi təyin olunur:  

namespace foo {
  int bar;
}

Bu blokun daxilində identifikatorlar məhz təyin olunduqları kimi çağrıla bilər. Lakin blokun xaricində identifikatorun önündə onun aid olduğu ad fəzasının adını göstərmək lazımdır. Məsələn, bar identifikatoru namespace foo fəzasından kənarda foo::bar kimi göstərilməlidir. C++ dilində buna bənzər tələbləri vacib etməyən bəzi başqa konstruksiyalar vardır. Məsələn, proqram koduna   

using namespace foo;

sətrini artırdıqda foo:: prefiksini göstərməyə daha gərək qalmır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
php.net
Hemminq kodu

**Hemminq kodu **– ötürülən verilənlərin ayrı-ayrı bitlərində xətaların aşkarlanması və düzəldilməsi üçün istifadə olunan kod. Hemminq kodu hər bir dörd verilən bitdən sonra üç nəzarət bitinin artırılmasını nəzərdə tutur. Hər bir nəzarət biti, dörd verilən bitindən üçünün müəyyən kombinasiyasına uyğun hesablanan kəmiyyətdir. Qəbuledici qurğu nəzarət bitlərinin qiymətlərini yenidən hesablamaqla qəbul etdiyi dörd verilən bitindən hər birinin düzgünlüyünü müəyyənləşdirə, bəzi hallarda isə yanlış bitləri düzəldə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Hemminq kodun hesablanması
* Hemminq kod nədir?
Sərt karet dönüşü

**Sərt karet dönüşü ** (en. Hard return) - kursorun (və ya printerin) yeni sətrin başlanğıcına keçməsinin gərəkliyini proqrama bildirən siqnal. Səhifə sahəsindən kənara çıxan sətirləri avtomatik ayıran mətn emalı proqramlarında sətr karet dönüşü simvollarından abzasları bildirmək üçün istifadə olunur. Sözlərin avtomatik sətirdən-sətirə keçirilməsi funksiyası olmayan mətn emalı proqramlarında hər bir sətri sətr karet dönüşü ilə bildirmək lazımdır. Sərt karet dönüşləri müxtəlif proqramlarda eyni mənanı daşımaya bilər, buna görə də sənədi bir proqramdan başqasına ötürdükdə mətndə sətirlərin ayrılması çox qəribə ola bilər, artıq sətirlər və sətirlərarası intervallar yarana bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Hard return
Əl kompüteri

**“Əl” kompüteri ** (en. handheld computer) – ölçüləri kiçik olan elə kompüterdir ki, onu bir əldə saxlamaq, o biri əllə isə işləmək olar; adətən, onlardan yükdaşıma xidmətlərində və səfərlərlə (yollarla) bağlı başqa fəaliyyət sahələrində istifadə edirlər. Əl kompüteri, adətən, ovuciçi kompüterdən (PALMTOP) daha ensiz, daha uzun və daha qalın olur; bu kontekstdə belə qurğulara bəzən “əl terminalları” da deyirlər.  Bundan başqa, əl kompüterləri bəzən kiçik ölçülü displeylərlə təchiz olunurlar, çünki onların istifadə edildikləri işlərin xarakteri elədir ki, çətin ki, hər bir anda böyük həcmli informasiyaların göstərilməsi (əks etdirilməsi) tələb olunsun. Əl kompüterlərinin çoxunda onların tətbiq olunduqları sahələr üçün spesifik olan patentli proqramlar işləyir; bu proqramlar, adətən, daimi yaddaşda (ROM) saxlanılır. Əl kompüterləri bir qayda olaraq onları mərkəzi kompüterlə birləşdirən rabitə vasitələri ilə təchiz olunurlar və onların bir çoxunun özəl periferiya quğuları, məsələn, verilənləri tez daxil etmək üçün istifadə olunan zolaqlı kodları (strixli kodları) oxuyan qurğusu olur. Əl kompüterlərin demək olar ki, hamısının klaviaturası (ölçüləri çox böyük olan QWERTY tipli adi klaviatura yox) olmasına baxmayaraq, onların nadir hallarda yumşaq disklər kimi daşıyıcıları olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Handheld kompüter nədir?
Nanosaniyə

**Nanosaniyə** (nanosecond)– saniyənin milyardda biri (10-9); kompüterdə hesablananın sürətinin və elektrik siqnallarının sxemlərdən keçməsinin zaman ölçüsü.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

* Nanosaniy
Karuyarv gölü

**Karuyarv** ( — "*Ayı gölü*") — Estoniyanın Saaremaa adasında yerləşən göl. Göl adanın qərb hissəsində, Lyaene-Saare bölgəsində yerləşir.

## Ümumi məlumat
Karuyarv gölü Kyarla qəsəbəsindən 4,5&nbsp;km şimalda yerləşir. Şimal sahilində Deevo qəsəbəsi (keçmiş sovet hərbi şəhərciyi), şərq sahilində isə turistlər üçün kempinq yerləşir. Gölün şimal-şərq sahilindən avtomobil yolu keçir və 2304, 2310 və 2314 nömrəli avtobus marşrutları bu istiqamətdə işləyir..

Gölün dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 32 metrdir.. Göl daxilində 5 kiçik ada yerləşir.. Karuyarvın sahəsi 345,6 hektardır (adalarla birgə 349,9 ha). Sahil xəttinin ümumi uzunluğu — 12,276&nbsp;km-dir. Gölün uzunluğu 2,8&nbsp;km, eni 2,2&nbsp;km-dir. Maksimal dərinliyi 6 metrdir. Gölün sahili sıx meşə ilə əhatələnmişdir. Gölün dibi qumludur. Kempinq sahəsində qumlu çimərlik var.

Göldə xərçənglər üstünlük təşkil edir. Balıqlardan daha çox xanı, adi durnabalığı, çəki, qızılüzgəc, lilbalıq, siqi üstünlük təşkil edir.

## Meydana gəlməsi
Karuyarv gölü 8 min il əvvəl dənizin bir hissəsinin ayrılaraq tədric olunması nəticəsində meydana gəlmişdir. Göl ada ərazisində ən qədim su hövzəsi hesab olunur. Göl ətrafında olan kempinqi "Kyarla" kolxozu qurmuşdur. SSRİ dövründə ərazidə hərbi hava qüvvələrinin poliqonu yerləşirdi. Bu səbəbdən göldən bəzən partlamamış aviasiya bombası aşkar edilir. 2009-2017-ci illərdə göldən 50-yə yaxın bomba tapılaraq zərərsizləşdirilib.

## Əfsanə
"*Karuyarv*" tərcümədə "*Ayılar gölü*" mənasını verir. Mövcud əfsanəyə görə adada yaşayan yeddi ayı mübahisə ediblər. Onları sakitləşdirmək üçün təbiət ayılara yağış yağdırmış və göl meydana gəlmişdir. Ayılar hərəsi bir tərəfə qaçmış və göldə yeddi buxta formalaşmışdır.

## Ədəbiyyatda
Eston yazıçısı Yakoba Myandmetsanın "Göl" hekayəsi Karuyarv gölünə həsr olunub.

## İstinadlar
Hibrid kompüter

**Hibrid kompüter** () həm rəqəmsal, həm də analoq sxemləri olan kompüter. Rəqəmsal sxemlər ikilik ədədlərin sıfırlarını və birlərini "qoşmaq-ayırmaq" tipli diskret siqnallar şəklində göstərir; onlar praktiki olaraq bütün kompüterlərdə, o cümlədən fərdi kompüterlərə tətbiq olunur. Analoq sxemlər kəsilməz dəyişən fiziki kəmiyyətlərin (məsələn, gərginlik və cərəyan şiddətinin) qiymətlərini göstərmək üçün istifadə olunur; onlara texniki quraşdırma və başqa sahələrdə (çox zaman, sənayedə) tətbiq olunan bəzi xüsusi kompüterlərdə rast gəlmək olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Haffman kodlaşdırması

**Haffman kodlaşdırması** – verilənlər yıgınının ayrı-ayrı elementlərinin nisbi aşkarlanma tezliyinə əsaslanan sıxlaşdırılması üsulu: verilmiş element nə qədər tez-tez rast gəlinərsə, ona uyğun olan kod da bir o qədər qısa (bitlə) olacaq.  Adətən, bu üsul mətnlərə tətbiq olunur və kodlaşdırma hərflərin işlənmə tezliyinə əsaslanır. Haffman kodlaşdırması verilənlərin sıxlaşdırılmasının ilk alqoritmlərindən biridir, o indi də bəzi dəyişikliklərə uğrayaraq ən geniş yayılmış kodlaşdırmalar sırasındadır. Haffman kodlaşdırmasının tətbiqi nəticəsində təmin edilən qənaət (verilənlər bitlərinin sayının azaldılması) bir çox hallarda (məsələn, modemin köməyilə telefon xətti ilə faylın ötürülməsində) çox əhəmiyyətli ola bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* Haffman ağacı
* Haffman kodlaşdırma
Hollerit tabulyatoru

**Hollerit tabulyatoru** XIX yüzilin sonunda amerikalı Herman Hollerit (Herman Hollerith) tərəfindən ABŞ-də 1890-ci ildə əhalinin syahıyaalınmasının statistik verilənlərinin qeydiyyatı və emalı üçün ixtira olunmuş elektromexaniki maşın. Bu maşın perfokartlardakı verilənləri emal edən ilk qurğu idi; o, pefokartlarda olan dəliklərdən elektrik dövrəsini qapamaqla statistikanı hesablayırdı. Bəzi qiymətləndirmələrə görə bu maşının sayəsində siyahıyaılmanın aparılması müddətini üçdə iki dəfə qısaltmaq mümkün olub. 1900-cü illərin başlanğıcında Holleritin qurduğu Tabulating Machine Company şirkəti bu ixtiranın kütləvi buraxılışına başladı; bir sıra birləşmələrdən sonra bu şirkət International Business Machines Corporation (IBM) firmasına çevrildi.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
## Xarici keçidlər
Hollerit maşını
Süni intellektin inkişafı assosiasiyası

**Süni intellektin inkişafı assosiasiyası** (ing. Association for the Advancement of Artificial Intelligence, AAAI) – süni intellektin populyarlaşdırılması, bu sahədə təhsil səviyyəsinin yüksəldilməsi, illik konfransların keçirilməsi, nəşr işi (AI Magazine jurnalı və başqa nəşrlər) və s. ilə məşğul olan qurum. 1979-cu ildə “American Association for Artificial Intelligence” adı ilə yaradılıb. 2007-ci ildə yeni adla adlandırılıb.

thumb|Süni intellektin inkişafı assosiasiyası
## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* AAAI.org, AAAI rəsmi saytı
*
Tamamlayıcı metal-oksid yarımkeçirici

***Tamamlayıcı metal-oksid yarımkeçirici*** (*CMOS* — complementary metal-oxide semiconductor) – bir silisium kristalında yerləşdirilmiş N- və P-tipli iki MOY-tranzistordan (METAL-OXIDE SEMICONDUCTER FIELD EFFECT TRANSISTOR, MOSFET) ibarət olan yarımkeçirici qurğu. Adətən, operativ yaddaş qurğularında və kommutasiya vasitələrində istifadə olunan belə qurğular üçün çox yüksək və enerjidən istifadənin çox aşağı səviyyəsi səciyyəvidir. Ancaq onlar statik elektrik yüklərinin təsirinə qarşı çox zəifdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
"BIOS" və "CMOS" 
CMOS Nə Deməkdir?
OpenSolaris

**OpenSolaris** – Sun Microsystems şirkəti tərəfindən Solaris əməliyyat sisteminin bazasında yaradılmış və ilkin kodu açıq olan əməliyyat sistemdir. OpenSolaris sisteminin işlənib hazırlanması prosesi könüllülük və ödənişsiz əsasında aparılır, ancaq bütün işlər Sun Microsystems şirkətinin mütəxəssislərinin iştirakı ilə yönləndirilir və ya uzlaşdırılır. Bu məqsədlə gəlişdirmənin təşkili və dəqiq protokolu – OpenSolaris Community Process müəyyən olunub.

Gələcəkdə OpenSolaris sisteminin yeni versiyalarının işlənib hazırlanmasının başlıca olaraq OpenSolaris layihəsində entuziast gəlişdiricilər cəmiyyətinin gücü ilə aparılması planlaşdırılır. Könüllülərin işləyib hazırladıqları kod hissələri, yeni utilitlər və müxtəlif təkmilləşmələr sınaqdan keçirildikdən və Sun’nın standartlarına uyğunluq yoxlanıldıqdan sonra OpenSolaris sisteminin kommersiya versiyasına əlavə olunacaq. Bununla belə, Sun şirkəti OpenSolaris sisteminin Solaris’in kommersiya versiyasına tam uyğun olacağına söz vermir. Sun şirkəti Solaris’in kommersiya versiyasına OpenSolaris sistemində olan bəzi yeni imkanları, funksiyaları və utilitləri daxil etməmək hüququnu özündə saxlayır. Eləcə də, kommersiya versiyasına OpenSolaris’də olmayan proqramların daxil edilməsi və onların kodunun açılmaması planlaşdırılır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
## Xarici keçidlər
Serb Respublikasında çexlər

**[[Serb Respublikası]]nda [[çexlər]]** (, ) — Serb Respublikası ərazisində yaşayan və işləyən slovak əsilli icması. Hazırda slovaklar Serb Respublikasının rəsmi 12 milli azlıqları siyahısına daxildir. Onların hüquqlarını Serb Respublikası Milli Azlıqlar Soveti tərəfindən qorunur. 2013-cü il məlumatına respublika ərazisində 218 slovak yaşayır.

## Tarixi
Çexlər Bosniya və Herseqovina ərazisində ilk dəfə onun Avstriya-Macarıstan ərazisinə birləşdirilməsindən sonra peyda olmuşlar. Çexlər burada mədən sənayesi, meşəçilik, şaxta tikintisi, dəmir yolları, telefon və teleqraf xətlərinin çəkilişində çalışırdılar. Serb Respublikası ərazisinə əsasən Çexiyadan gələnlər və Qalisiyadan gələn çexlər üstünlük təşkil edirdi. Bir köç əsasən Banya Luka, Sarayevo, Brod, Derventa və Mostar şəhərlərində cəmləşmişdir. İkinci köç isə kənd təsərrüfatı sahələrində — Maçinom-Brdo, Nova-Vese, Nove-Topole və Branduke; üçüncü köç — inzibati və şaxta sahələrində — Priedore — çalışırlar.

Bosniya və Herseqovina ərazisinə köçmənin ilk ilində çexlərin ümumi sayı 7 minə çatırdı. Müharibələr arası dövrdə sayları 5886 nəfər olmuşdur. Müharibdən sonra sayları 1978 nəfərə qədər enmişdir. 1970-ci ildə sayları 871, 1981-ci ildə 639 nəfər təşkil etmişdir. Onların yarısı Banya Luka, digər yarısı isə Dervente, Prnyavore, Priedore və Qradişke şəhərlərində yaşayır. Onlar əsasən kəndlilər, hakimlər, bankirlər, həkimlər, əzaçılar musiqiçilər və s sahədə çalışanlardan ibarətdir.
## Din
Serb Respublikası yaşayan skolvaklar katolikdirlər. Nova-Vese və Maçino-Brdo ərazilərində iki kilsəyə sahibdirlər.

## İcma
Serb Respublikasında böyük icma vardır. Onlar əsasən Banya Luka (200 nəfərlik icma), Nova-Vese və Maçino-Brdo şəhərlərində yaşayırlar. «Çeşka beseda» icmasına icmanın böyük qismi daxildir. 

## Mənbə
* Савез националних мањина Републике Српске: Чеси 

## İstinadlar
Örnəkləmə

**Örnəkləmə** (sampling) –verilənlərin müəyyən mənbədən seçilməsi (arıdılması) prosesi. Statistikada: *örnəkləmə*, böyük qrupun (çoxluğun) göstərilmiş altçoxluğundan verilənlərin seçilməsi prosesidir.
Analoq siqnalların rəqəmli formata çevrilməsində: *örnəkləmə*, müəyyən parametrin, məsələn, temperatur sensorundan, yaxud mikrofondan siqnalın qiymətlərinin dönəmli ölçülməsi və yazılması. Kompüterlərdə, adətən, gərginliklə ifadə olunan analoq siqnalların kompüterin işləyə bildiyi ikilik formaya çevrilməsində analoq-rəqəm çeviricilərdən istifadə olunur. Belə *örnəkləmənin* iki başlıca xarakteristikası: *örnəkləmə* sürəti (adətən, bir saniyədəki örnəkləmələrin sayıyla ifadə olunur) və *örnəkləmə* dəqiqliyidir (bitlə ifadə olunur; məsələn, 8-bitli *örnəkləmələr* giriş gərginliyini ölçmə aralığının 1/256 dəqiqliyi ilə ölçə bilər).
* **Örnəkləmə sürəti** (sampling rate)– fiziki kəmiyyətin, məsələn, səsin dəyişmə tezliyi. Örnəkləmə sürəti nə qədər böyük olarsa, orijinal siqnalı da rəqəmləşdirilmiş şəkildə bir o qədər dəqiq vermək olar.
* **Örnəkləmə sintezatoru** (sampling synthesizer) – yalnızca oxunabilən yaddaşa (ROM) yazılmış rəqəmləşdirilmiş səsi səsləndirmək üçün qurğu; məsələn, pianinoda ifa olunmuş, rəqəmləşdirilmiş və yaddaşa yazılmış musiqini sintezator pianino melodiyalarının səslənməsinə bənzər başqa melodiyaların yaradılması üçün istifadə edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Axtarış sistemi

**Axtarış sistemi** – Veb-də informasiyanı açar sözlərə, mövzulara və s. görə axtarmağa imkan verən proqram (məsələn, Bing, DuckDuckGo, Google, Rambler, Yahoo!, Yandex). *Axtarış sistemləri* avtomatlaşdırılmış indekslərdir və hər axtarış sisteminin öz verilənlər bazası var. Buna görə də eyni açar sözlərə görə müxtəlif axtarış sistemlərində axtarış etdikdə fərqli nəticələr alınır. Bəzən axtarış nəticələrində mətləbə dəxli olmayan informasiyalar çıxır, çünki elə bir veb-alət yoxdur ki, bütün Veb’i indeksləsin (nizamlasın).
Axtarış sistemləri üç əsas hissədən ibarət olur:

* *Axtarış sistemi* proqramının özü əsas komponentdir. Bu proqram öz verilənlər bazasında saxlanılan milyonlarla yazının içərisində axtarış aparır.
* İkinci hissə hörümçək (SPİDER), yaxud soxulcandır (CRAWLER). *Axtarış sistemi* robotu olan hörümçək İnternetdə açar sözlərə görə axtarış aparır. O, tapdığı səhifələri *axtarış sisteminə* verir. Onun hörümçək adlandırılmasına səbəb, Veb’də aramsız sürünməsi, veb-saytaları yoxlaması və istinadları tapması ilə bağlıdır. Hörümçək dəyişiklikləri nəzərə almaq üçün, demək olar ki, hər ay qabaqlar baxmış olduğu veb-saytlara yenidən dönə bilər.
* *Axtarış sisteminin* üçüncü hissəsi indeks, yaxud indeksləyicidir. Hörümçək veb-səhifəni tapan kimi onu indeksə təqdim edir. Veb-səhifə indekslənibsə, o, bu axtarış sisteminin hər bir istifadəsi zamanı "göz qabağında" olacaq.

## Həmçinin bax
* Ecosia

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 756 s.
Acgöz alqoritm

**Acgöz alqoritm** *(ing.greedy algorithm, ru.жадный алгоритм)* — hər bir mərhələdə lokal optimal qərarlar (həllər) qəbul edən və son həllin də optimal olacağı gümanına əsaslanan alqoritm. 

## Məsələ
*Hər hansı dövlərin pul sistemi dəyəri a1 = 1 < a2 < … < an olan qəpiklərdən ibarətdir. S məbləğini mümkün qədər az sayda qəpiklə vermək tələb olunur.

Bu məsələnin həllinin acgöz alqoritmi belə olacaq. Dəyəri an olan qəpiklərdən maksimal mümkün olan sayda götürülür: xn = S/an. Eyni qayda ilə kiçik nominallı neçə qəpik lazım olduğu müəyyən olunur və proses belə davam etdirilir. Bu məsələ üçün acgöz alqoritm həmişə optimal həlli vermir. Məsələn, 1, 5 və 7 qəpik vasitəsilə 24 məbləğini acgöz alqoritm belə xırdalayar: 7 qəp. – 3 ədəd, 1 qəp. – 3 ədəd. Ancaq düzgün həll başqadır: 7 qəp. – 2 ədəd, 5 qəp. – 2 ədəd. Buna baxmayaraq, bütün gerçək pul sistemlərində acgöz alqoritm düzgün həlli verir. Buna səbəb istənilən iki kiçik nominalın cəmi həmişə böyük nominaldan kiçikdir və ya bərabərdir: Nomi-2 + Nomi-1 < Nomi.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Faks-modem

**Faks-modem** (ing. fax modem) – kompüterə faksimil məlumatlarını göndərməyə və qəbul etməyə imkan verən modem. Kompüterin genişləndirmə lövhəsi (EXPANSİON BOARD) şəklində olan faks-modem kartında faksimil aparatının bir çox funksiyaları gerçəkləşdirilib.

Müasir dövrdə müxtəlif problemlərin həll edilməsi üçün istifadəçilər İnternet şəbəkəsindən istifadə etməyə böyük üstünlük verirlər. Bu şəbəkənin köməyi ilə istifadəçi elektron poçtu ilə işləyə bilir, lokal şəbəkələrə daxil olur, faks vasitəsilə istənilən məlumatı göndərir, ya da lazımi səviyyədə əldə etmiş olur. Sadalanan işləri həyata keçirmək üçün kompüterə əlavə qurğu kimi mütləq modem və ya faks-modem (informasiya dəyişməsini təsvirlər formasında yerinə yetirən elektron qurğu) qurğusu istifadəçinin ixtiyarında olmalıdır.

## Ədəbiyyat

## Xarici keçidlər
* ''Kompüterin əsas hissələri | kompüter və hardware | Kayzen''
Kiçik kompüter sistemləri interfeysi

**Kiçik kompüter sistemləri interfeysi** (, **SCSI**; , ) – Amerika Milli Standartlar İnstitutunun (American National Standarts Institute, ANSI) X3T9.2 komitəsinin müəyyənləşdirdiyi yüksəksürətli paralel interfeys standartı. SCSI interfeysindən kompüteri periferiya qurğuları ilə (məsələn, sərt diskləri və printerləri), eləcə də lokal şəbəkədə başqa kompüterlə əlaqələndirmək üçün istifadə olunur. SCSI interfeysi ilə kompüterə 6 periferiya qurğusu, o cümlədən sərt disklər, CD-ROM disksürənləri, skanerlər, əlavə sərt disklər və əlavə CD-ROM disksürənləri qoşmaq olar.

## Həmçinin bax
* Genişləndirmə lövhəsi

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Opto-mexaniki siçan

***Opto-mexaniki siçan*** (optomechanical mouse) – optik və mexaniki qurğuların kombinasiyasının köməyilə hərəkətinin istiqamət siqnallarına çevrildiyi siçan konstruksiyası. Optik hissədə işıq-diod və verici cütlükləri olur; mexaniki hissə cərəyan kəsici dəlikləri olan fırlanan təkərciklərdən ibarət olur. Siçan hərəkət etdikdə təkərcik dönür və işıq-diodlardan gələn işıq ya dəlikdən keçərək  işıq vericisinə düşür, ya da təkərciyin şəffaf olmayan hissələri tərəfindən bloklanır (qarşısı alınır). İşığın bu dəyişiklikləri verici cütlüklər tərəfindən aşkarlanır və nisbi hərəkət siqnalları kimi interpretasiya olunur. Vericilər fazaca bir-birinə nəzərən azacıq yerini dəyişdiyindən hərəkətin istiqaməti hansı vericinin ilk olaraq indikatorla kontaktı bərpa etməsinə görə müəyyənləşir. Opto-mexaniki siçanda mexaniki hissələrin əvəzinə optik qurğular istifadə edildiyindən, o, çox az-az təmir olunur, ancaq onun işləməsi üçün xüsusi səth (örtük) tələb olunur.

1964-cü ildə ixtiraçı **Duqlas Engelbart** (Douglas Engelbart) tərəfindən ilk siçan qurğusu (mouse) yaradılmışdır. Bu qurğunun korpusu taxtadan düzəldilmişdi, daxili hissəsi isə bir-birinə perpendikulyar yerləşən, bir ox üzərində fırlanan iki dişli çarxdan ibarət idi.

*Opto-mexaniki siçanın iş mexanizmi:* 
* Siçan hərəkət etdikdə top dönür. 
* Top X və Y silindirlərinə toxunaraq hərəkəti ötürür. 
* Optik kodlaşdırma təkərciklərinin üzərində işıq keçirən dəliklər vardır. 
* İnfraqırmızı işıq-saçan diodlar (LED) təkərciyin içindən işıldayır.
* Sensorlar işıq titrəmələrini toplayıraq onları X və Y vektorlarına çevirir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
*Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Xarici keçidlər
Maus nədir?
Occam

***Occam*** – paralel proqramlaşdırma üçün yüksək səviyyəli, prosedurlu dil. 1980-ci illərin başlanğıcında işlənib hazırlanıb. 14-cü əsr ingilis filosofu Okkamlı Uilyamın şərəfinə adlandırılıb. Occam dilinin təməl anlayışı hesablama prosesidir; prosesin əsas xarakteristikası ondan ibarətdir ki, o başladıla və sona çatdırıla bilər. Bu dildə bir neçə sadə proses təyin olunub: mənimsətmə prosesi, kanal vasitəsilə giriş və çıxış prosesləri (? və ! simvolları ilə göstərilir), SKIP və STOP formal prosesləri (birinci dərhal sona çatır, ikinci isə heç vaxt), taymerin və taymer ləngiməsinin oxunması prosesləri. Qalan bütün proseslər isə öncə təyin olunmuş proseslərdən iyerarxik qurma vasitəsilə alına bilər. Bu məqsədlə Occam dilində bir sıra proses konstruktorları vardır: SEQ (proseslərin ardıcıl yerinə yetirilməsi prosesini təyin edir), PAR (proseslərin paralel yerinə yetirilməsi prosesini təyin edir), eləcə də IF şərti proses, WHILE dövri proses, ALT proseslərin seçilməsi prosesinin konstruktoru. Mövcud qaydalara görə SEQ və ya PAR tipli mürəkkəb proses o zaman sona çatmış hesab olunur ki, onun təşkil edən bütün proseslər sona çatmış olsun. Proseslərə adlar verilə bilər və parametrlər verilməklə adına görə çağrıla bilər.

* *Occam dilində proqram nümunəsi*
 ALT
   count1 < 100 & c1 ? data
     SEQ
       count1 := count1 + 1
       merged ! data
   count2 < 100 & c2 ? data
     SEQ
       count2 := count2 + 1
       merged ! data
   status ? request
     SEQ
       out ! count1
       out ! count2

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Occam proqramlama dili
Yenidən giriləbilən kod

**Yenidən giriləbilən kod** – bir neçə proqramın eyni zamanda istifadə edə bildiyi proqram kodu.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Ardıcıl giriş

**Ardıcıl giriş** (sequential (serial) access) — informasiyanın elə yazılması və axtarılması üsuludur ki, oxumanı verilənlər yığınının lap başlanğıcından başlamaq gərəkdir. Verilənlər bağlı ardıcıllıq ola bilər, yəni ardıcıllıqda hər bir element (fayl, yaxud yazı) növbəti elementi göstərə bilər. Bu termin ardıcıl erişimli fayllara (SEQUENTİAAL-ACCESS FİLES) erişməni təsvir etmək üçün istifadə edilə bilər. Hər bir informasiya elementinin özündən əvvəlki informasiyaya istinad etdiyi fayllar (məsələn, poçt göndərmələrinin siyahısından və mətn prosessorlarının sənədlərindən ibarət fayllar) üçün ardıcıl erişimdən istifadə etmək daha yaxşı olur. Ardıcıl erişim maqnit lentində olan müəyyən mahnının axtarılması prosesi kimidir: axtarış lentin başlanğıcından başlamalı və lazım olan mahnı tapılanadək ardıcıllıqla davam etdirilməlidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Refleksiya (proqramlaşdırma)

**Refleksiya** – proqramlaşdırmada: proqramın icrası zamanı öz strukturunu və hərəkətlərini izləyə və dəyişdirə bildiyi proses. İnikasın əsaslandığı proqramlaşdırma paradiqması refleksiv proqramlaşdırma adlanır. Bu, metaproqramlaşdırmanın növlərindən biridir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Ədədi analiz

**Ədədi analiz** (Numerical analysis) - riyaziyyatın, riyazi formalaşdırılmış probemlərin həll üsullarının tapılmasına həsr olunmuş bölməsi; mücərrəd riyazi məsələlərin dəqiq və ya tətbiqi həllərinin tapılması üsullarının axtarılması. Kompüterlər öz sürətləri və hesablama imkanları hesabına belə araşdırmaları əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir və tezləşdirir.

300px|thumb|right

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Vsevolod Neqreyev

**Neqreyev Vsevolod Fyodoroviç** (22 iyun 1903, Ukrayna, Kerç - 1967) — kimya elmləri doktoru (1951), professor (1953), AMEA-nın müxbir üzvü (1959), Lenin mükafatı laureatı.

## Həyatı
Neqreyev Vsevolod Fyodoroviç 1903-cü il iyunun 22-də Ukraynanın Kerç şəhərində anadan olub. Ali təhsilini 1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Kimya-texnologiyası fakültəsində alıb.

## Əmək fəaliyyəti
Vsevolod Neqreyev 1930-1959-cu illərdə Azərbay­can Elmi Tədqiqat Neft Emalı İnsti­tu­tunda laboratoriya müdiri, 1959-1960-cı illərdə "Dənizneft" Dövlət Layihə İnstitu­tunda şöbə müdiri, 1961-ci ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan SSR EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda laboratoriya müdiri işləyib.

## Elmi fəaliyyəti
### Əsas elmi nailiyyətləri
Vsevolod Neqreyevin əsas elmi fəaliyyəti metalların aqressiv mühit şəraitində korroziyadan mühafizə texnologiyasının işlənib hazırlanması və onun sənaye miqyasında tətbiq edilməsi istiqamətinə yönəlmişdir. Alim dəniz neft-mədən, kimya zavodları, yeraltı neft və qaz kəmərləri metal avadanlıqlarının kimyəvi və elektrokimyəvi korroziyadan qorunması üçün əməli tədbirlər hazırlamış və tətbiq üçün tövsiyə etmişdir. Onun təklifi ilə hazırda dəniz neft-mədənlərindəki polad dirəklər sink örtüyü vasitəsilə müvəffəqiyyətlə mühafizə olunur. Alimin işləyib hazırladığı metalların inhibitor vasitəsilə mü­hafizə üsu­lu 1960-1970-ci illərdə Krasnodar vilayətinin qaz mədən­lərində geniş tət­biq edilmişdir.

Vsevolod Neqreyevin 1938-ci ildə dissertasiya müdafiə etmədən kimya üzrə fəlsəfə doktoru və 1951-ci ildə kimya üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsini, 1953-cü ildə isə professor elmi adını alıb. 1959-cu ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü seçilib. V. Neqreyevin işləyib hazırladığı metalların inhibitor vasitəsilə mühafizə üsulu 1960–1970-ci illərdə Krasnodar vilayətinin qaz mədənlərində geniş tətbiq edilib..

### Elmi əsərləri
Vsevolod Neqreyevin 250 elmi əsəri mövcuddur. Onlardan bəziləri :"Коррозия оборудования нефтяных промыслов", "Защита от коррозии морских нефтепромысловых сооружений", "Борьба с коррозией промыслового оборудования", "Neft sənayesində korroziya ilə mübarizədə inqibitorların tətbiqi".

### Müəllif şəhadətnamələri və patentləri
30

### Monoqrafiyaları
20

### Yetirmələri
Vsevolod Neqreyevin rəhbərliyi ilə 6 elmlər doktoru və 50 fəlsəfə doktoru yetişdirilib.

## Təltif və mükafatlar
Neqreyev bir sıra müəlliflərlə birgə "Metal və neft-mədən avadanlığının korroziyadan mühafizəsi" işinə görə Lenin mükafatına layiq görülüb. Azərbaycan SSR-nin "Əməkdar Elm və Texnika Xadimi " adını alıb, "Lenin", "Qıırmızi Əmək Bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif olunub.

## Ölümü
Vsevolod Neqreyev 1967-ci ildə vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xoşbəxt Yusifzadə: Dünyada dəniz neftinə yolu ilk dəfə Azərbaycan açıb.
* Akademik Yusif Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutu ötən 90 ildə şərəfli tarixi yol keçib.
Diyez işarəsi

"#" simvolu (diyez işarəsi, octothorpe) — kompüter klaviaturasında olan bu simvoldan müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur:
* UNIX mühitində: Komanda sətrinin çağırışında (PROMPT) supervizor (ROOT (2)) səlahiyyətinin olmasını göstərir.
* UNIX proqramlarının bir çoxunun konfiqurasiya fayllarında, Windows sisteminin konfiqurasiya fayllarının bir hissəsində, bir sıra proqramlaşdırma dillərində (Perl, Python), Unix əməliyyat sisteminin komanda örtüklərində bir sətirli şərh işarəsi kimi istifadə olunur.
* HTML fayllarında: İstinadlarda faylın daxilindəki hər hansı bir bölümün, hissənin və s. bəlgəsinin adından əvvəl qoyulur.
* Simmetrik olduğundan birenli şriftlərdə (MONOSPACED FONT) psevdoqrafik görüntülərin yaradılması üçün istifadə olunur.
* C, C++ dillərində kompilyatorun preprosessorunun direktivini göstərir.
* Pascal dilində simvolların ASCII kodlarını göstərmək üçün istifadə olunur.
* printf funksiyalar ailəsində qiymətlərin alternativ formada çıxışa verilməsini göstərmək üçün idarəedici ardıcıllığın daxilində istifadə olunur.
* Basic dilində dəyişənin adından sonra qoyulmuşsa, verilənlər tipinin "ikiqat dəqiqlikli sürüşkən nöqtəli" olmasını göstərir.
* Visual Basic proqramlaşdırma dilində "tarix" verilənlər tipini göstərmək üçün (məsələn, #2/27/06#).

### Musiqidə Diyez İşarəsi
Musiqidə diyez işarəsi (#) səsi yarım ton yüksəltməyi bildirən  alterasiya işarəsi (#). Məsələn, Do notu diyez alarsa, Do# (Do diyez) adlanır və səs bir qədər yüksək səslənir. Bu işarə notun qarşısında və ya açarda göstərilir , notun adından sonra deyilir, musiqi yazılarında və akkordlarda geniş istifadə olunur.

* **Misal:**
** Do → Do# - do-diyez
** Fa → Fa# - fa-diyez və s.

Diyez işarəsi bəzi tonal sistemlərdə modulyasiya və melodik ifadəliliyi artırmaq üçün istifadə edilir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Diyez işareti

Diyez İşarəsi (#): Musiqidə, Proqramlaşdırmada və Sosial Mediada Rolu
D (proqramlaşdırma dili)

**D** () – obyekt-yönlü, imperativ proqramlaşdırma dillərindən biridir.  2001-ci ildə Digital Mars şirkətinin əməkdaşı Volter Brayt (Walter Bright) tərəfindən işlənib hazırlanıb. Öncə *C++* dilinin yenidən mühəndisliyi (RE-ENGINEERING) kimi düşünülüb, ancaq *C++* dilinin önəmli təsirinin olmasına baxmayaraq, onun variantı deyil. D dilində *C++* dilinin bəzi xassələri yenidən reallaşdırılıb, eləcə də *Java, Python, Ruby, C#* və *[[Eiffel]]* kimi başqa proqramlaşdırma dillərinin də təsirinə məruz qalıb.

D dilinin yaradılmasında kompilyasiya olunan proqramlaşdırma dillərinin məhsuldarlığı ilə dinamik dillərin təhlükəsizliyi və ifadəliliyini birləşdirməyə cəhd edilib. Bu dildə yazılmış kod, adətən, C++ dilindəki ekvivalent kod kimi sürətlə işləyir, eyni zamanda D dilindəki proqram daha qısa olur və yaddaşa təhlükəsiz erişməni təmin edir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
*
*Digital Mars
*Türk Forumu

## Həmçinin bax
*C proqramlaşdırma dili
*Proqramlaşdırma
*Proqramlaşdırma dilləri
Yenidən doldurula bilən sənəd

**Yenidən doldurula bilən sənəd** — yazılı mətnin yenidən düzləndirilərək sətirlərin sonlarının səviyyələrinin nisbətən yaxınlaşdırılması.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.