open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meyer qaramurdarçası

## Ümumi yayılması
Meyer qaramurdarçasının Qafqaz, Orta Asiya (Kopetdağ), Yaxın Şərq və İranda təbii arealı vardır.

## Azərbaycanda yayılması
Meyer qaramurdarçası Talış zonasında yayılmışdır.

## Statusu
Meyer qaramurdarçası Azərbaycanın nadir bitkisidir.NT.

## Bitdiyi yer
Meyer qaramurdarçası dağ yamaclarında və çayların kənarlarında bitir.

## Təbii ehtiyatı
Meyer qaramurdarçasının təbiətdə arealı geniş deyildir.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Dairəvi çətirli, 5 m-ə qədər hündürlükdə ağac və ya koldur. Yaşlı budaqları bozumtul-qonur rəngdə olur. Yarpağın hər iki tərəfi xırda tükcüklüdür. Yarpaq saplaqları yarpaq ayasından 5-8 dəfə  qısadır. Yarpaqlarının uzunluğu 3,5-9 sm, eni 1,3-4,5 sm olub, nazik, üstü parlaq yaşıl, alt tərəfi daha açıq, hər iki tərəfdən çıxıntılı, uzunsov-ellipsvarı və ya oval-ellipsvarıdır. Bitki işıq və susevəndir. Çiçək qrupları qabarıq və çiçəkləmə vaxtı şaxələnmiş olub, uzunluğu 2,5-3,5 sm, eni 4-7 sm arasındadır. Kasacığın dişcikləri üçküncdən lansetvarıyadək, ləçəkləri isə enli-lansetvarıdır, ucu biz və ya kütdür. İyun ayında çiçəkləyir və meyvəsi sentyabr ayında yetişir.

## Çoxalması
Meyer qaramurdarçası toxumları və qələmləri ilə çoxaldılır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.

## Becərilməsi
Məlumat yoxdur.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Meyer qaramurdarçasının qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi labüddür.

## Ədəbiyyat
*Флора Kaвказа. т.3.1945;
*Деревья и кустарники СССР. Т.5. 1960.;
*Флора Азербайджана. т.6.1955;
*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.2005;2006;2008;

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov. Azərbaycan dendroflorası. II cild. Bakı: Səda, 2015.
http://dendrologiya.az/?page_id=112
"Şərəf nişanı" ordeni

**"Şərəf nişanı" ordeni** () —  25 noyabr 1935-ci ildə təsis olunmuş SSRİ ordeni.

## Tarixi

* Sərəncam SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 25 noyabr 1935-ci il tarixli qərarı ilə təsis edilib . Ordenin taxılması, lentin rəngi və təltif blokunda yerləşdirilməsi qaydaları SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin “SSRİ orden və medalları üçün lentlərin nümunələrinin və təsvirlərinin təsdiq edilməsi haqqında” Fərmanı ilə təsdiq edilmişdir. və orden, medal, lent və fərqlənmə nişanlarının taxılması Qaydaları” 19 iyun 1943-cü il tarixli qərarı ilə qəbul olunub.
* 22 avqust 1988-ci ildə **"Şərəf ordeni"** adlandırıldı &nbsp;.
* 1991-ci ilə qədər təxminən 1 milyon 581 min *"Şərəf nişanı" ordeni* verilib.

## Təsviri
“Şərəf Nişanı” ordeni oval formaya malikdir , yanları palıd budaqları ilə haşiyələnmişdir. Onun mərkəzində *“ Bütün ölkələrin zəhmətkeşləri, birləşin!”* sözləri yazılmış plakatlar daşıyan fəhlə və fəhlə fiqurları var. "

Ordenin yuxarı hissəsində beşguşəli ulduz var, onun altında pankartların fonunda “ SSRİ ” relyef yazısı var. Ordenin aşağı hissəsində “Şərəf Nişanı” relyef yazısı vardır.

Bannerlər və ulduz yaqut-qırmızı mina ilə örtülmüş və kontur boyunca zərli haşiyələrlə haşiyələnmişdir. Banner dirəkləri və yazıları qızılı , palıd budaqları, ordenin aşağı hissəsi və ümumi fonu oksidləşmişdir .

"Şərəf Nişanı" ordeni gümüşdən hazırlanır . Sifarişin hündürlüyü 46 mm , eni 32,5 mm-dir.

Orden göz qapağı və üzükdən istifadə edərək kənarları boyunca iki uzununa narıncı zolaqlı açıq çəhrayı rəngli ipək muare lentlə örtülmüş beşbucaqlı bloka birləşdirilir. Bantın eni 24 mm, zolaqların eni 3,5 mm-dir.

1988-ci ildə “Şərəf Nişanı” ordeni “Şərəf” ordeni adlandırıldıqdan sonra ordenin görünüşü bir qədər dəyişdi. “Şərəf” ordeni “Şərəf nişanı” ordenindən onunla fərqlənir ki, üz səthinin aşağı hissəsində “Şərəf nişanı” yazısı çəkic və oraq və bir-birindən ayrılan iki dəfnə budağının işlənmiş relyef təsviri ilə əvəz olunub. Lövhə iki sancaqdan &nbsp;istifadə edərək ordenin əsasına bərkidilir . “Şərəf nişanı” ordenindən “Şərəf nişanı” ordeninə keçərkən döş nişanlarının nömrələnməsi kəsilmirdi.  

## İstinadlar
"Oktyabr inqilabı" ordeni

**"Oktyabr inqilabı" ordeni** — SSRİ-nin ali dövlət mükafatlarından biri, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 31 oktyabr 1967-ci il Fərmanı ilə 1917-ci il Oktyabr İnqilabının 50 illik yubileyi münasibətilə təsis edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şərq şoranı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir. VU D2 Azərbaycanın nadir bitkisidir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-20 sm, çılpaq, qonur qabıqla ör tülmüş, tez sınan budaqları olan yarımkoldur. Yarpaqları yarımsilindrik, xətvarı, uzunluğu 15–25 mm, eni 2-2,5 mm, göyümtül, kütdür. Çiçəkləri tək olub, çiçəkaltlığı yarpaq qoltuqlarında sünbülvari çiçək qruplarında toplanmışdır. Qanadları tündal qırmızı və ya bənövşəyi rənglidir və aşağı üç qanadı daha enli, yumru, digərləri əks-yumurtavarıdır. Tozluqların çıxıntısı lansetvarıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri
May ayında çiçəkləyir və oktyabr ayında isə meyvə verir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Aşağı dağ qurşağında gilli-daşlı yamaclarda bitir.

## Yayılması
Naxçıvan MR-in Ordubad rayonunda (Dəstə, Kotam kəndləri) yayılmışdır. Azərbaycanda təbii ehtiyatı azdır.

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq antropogen faktordur.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vasili Smıslov

**Vasili Smıslov** (; ) — SSRİ və Rusiya şahmatçısı, beynəlxalq qrosmeyster və 1957-ci ildən 1958-ci ilə qədər şahmat üzrə dünya çempionu.

## Həyatı və dünya çempionluğu
Vasili Smıslov 1921-ci il martın 24-də Moskvada doğulmuşdur. İlk müəllimi atası olmuşdur. O, oğlunu ilk dəfə şahmatla 6 yaşında tanış etmişdir. Atasının zəngin şahmat kitabxanası balaca Vasilinin şahmat yaradıcılığının inkişafında mühüm rol oynamışdır. O, uşaq yaşlarından Pol Morfinin , Adolf Andersenin, Vilhelm Steynitsin görüşlərini öyrənmişdir. Alyoxinin Mənim ən yaxşı görüşlərim və Kapablankanın şahmat oyunun əsasları kitabları üzərində saatlarla oturardı.

1935-ci ildən Smıslov turnirlərdə çıxış etməyə başlayır. Tezliklə oyun tərzi ilə o, yaşıdları arasında fərqlənir. Üç ildən sonra Smıslov gənclər arasında Ümumittifaq turnirlərdə qalib gəlir. Həmin il Moskva şəhərinin çempionatında 1–2-ci yerləri bölüşdürərək, usta normasını yerinə yetirir. 1941-ci ildə SSRİ-nin XII birinciliyində 3-cü yeri tutaraq qrosmeyster adına layiq görülür.

Həmin turnirdə Smıslov ilk dəfə olaraq Botvinniklə görüşür. Gərgin keçən görüş heç-heçə başa çatır. 1946-cı ildə Qroningendə keçirilən beynəlxalq turnirdə iştirak etməsi onun üçün böyük əhəmiyyətə malik oldu. Bu turnirdə Botvinnik və Eyvedən sonra üçüncü yeri tutması ona şahmat tacı uğrunda mübarizədə çıxış etməyə imkan verdi.

1950-ci illər şahmat tarixinə Smıslovla Botvinnikin tac uğrunda mübarizə illəri kimi daxil olmuşdur. 1953-cü ildə o, iddiaçıların turnirində qalib gələrək Botvinniklə oynamaq hüququ qazanır. Gərgin keçən bu görüş heç-heçə ilə nəticələnir-12:12. FİDE-nin qərarına əsasən Botvinnik dünya çempionluğu adını özündə saxlayır.

Smıslov dörd il sonra yenə iddiaçların növbəti turnirində qalib gələrək, Botvinniklə görüşür. Bu cəhd uğurla nəticələnir. Smıslov qalib gələrək dünya çempionu adına layiq görülür. 1958-ci ildə təkrar matçda heç kim Smıslovun məğlub olacağına inanmırdı, lakin Botvinnik daha yaxşı oynayaraq, çempion adını yenidən özünə qaytarır.

Smıslovun əsas məşğuliyyəti opera müğənniliyi olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Interview with Vassily Smyslov
* Vasily Smyslov — Daily Telegraph obituary
* Smyslov's Chess Record
* Visa with photo 1962
* Личная карточка Василия Смыслова на сайте 365chess.com
* Краткая биография Василия Смыслова на сайте 64chess.com
* Краткая биография Василия Смыслова на сайте chesspro.ru
* 45 матовых позиций из партий Смыслова
Buş andraxnası

## Ümumi yayılması
Buş andraxnası Qafqaz ərazisində yayılmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan Muxtar Respublikasının (Culfa) dağlarında rast gəlinir.

## Statusu
Buş andraxnası Azərbaycanın nadir bitki növüdür. VU D2.

## Bitdiyi yer
Buş andraxnası əsasən quru, daşlı-qayalı yamaclarda təbii halda bitir.

## Təbii ehtiyatı
Buş andraxnası Azərbaycanda çox deyildir.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Oduncaqlaşmış gövdələrinin diametri 5 sm-ə dək çatan yarımkoldur. Gövdələri möhkəm, budaqlı, göyümtül, hündürlüyü 15-45 sm-dir. Yalançı zoğları ağ örtüklü, üçkünc-yumurtavarı, ucu biz, kənarları qeyri-bərabər dişlidir. Yarpaqları qısa saplaqlarda, qalıntəhər, göyümtül, çılpaq, enli-ellipsvarı və ya enli-yumurtavarı, uzunluğu 7&nbsp;mm-ədək və eni 5&nbsp;mm-dəkdir. Çiçəkləri yarpaqların qoltuqlarında tək və ya cüt, nazik çiçək saplaqlarında yerləşir. Erkəkcik çiçəklərinin kasayarpaqları nazik, yaşlımtıl-qonur, enli, ağ haşiyəli, oval, kütdür. Ləçəkləri ağ, pazşəkilli, enli, yumru uclu olub, diskin vəzicikləri qısa, iki qanadlı, kəsikdir. Erkəkcik sapları ortasınadək bitişikdir. Dişicik çiçəklərin kasayarpaqları qalıntəhər, yaşıl, ensiz haşiyəli, ellipsvarı olub, bizdir. Ləçəkləri çox xırdadır. Meyvəsi təxminən 3&nbsp;mm, yumurtavari-sapşəkilli, hamar damarcıqlıdır. Toxumları üç hissəli, ensiz, uzunluğu 2,5&nbsp;mm-dir. Apreldə çiçəkləyir və oktyabrda meyvə verir.

## Təbii ehtiyatınnın dəyişilməsi səbəbləri
Buş andraxnasının təbii ehtiyatının dəyişilməsinin başlıca səbəbi insan fəaliyyətidir.

## Çoxalması
Buş andraxnası əsasən toxumla çoxalır.

## Becərilməsi
Məlumat yoxdur.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Buş andraxnasının qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Buş andraxnasının Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilməsi tövsiyə olunur.

## Ədəbiyyat
*Деревья и кустарники СССР. Т.4. 1958.; 
*Флора Азербайджана. т.6.1955;
*Azəraycanın ağac və kolları. III cild. 1970;
*Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.2005;2006;2008;
*Naxçıvan MR florasının taksonomik spektrı.2008;
*Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması.2011.

## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov. Azərbaycan dendroflorası. II cild. Bakı: Səda, 2015.
Sarı rododendron

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir –CR B2ab(ii,iii,iv,v). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Yayılması
Belarus, Ukrayna, Rusiya (Dağıstan), Polşa, Avstriya, keçmiş Yuqoslaviya, Yunanıstan, Türkiyə və Qafqazda (Gürcüstan) təbii halda yayılmış .

Təbii halda Azərbaycanda arealı çox geniş deyildir. Böyük Qafqazın qərb hissəsində (Zaqatala rayonu-subalp qurşağı, Balakən Dövlət Qoruğunun ərazisi, Blakən rayonu – Katexçay boyunca) yayılmışdır. Zaqatala və Balakən rayonlarında dəniz səviyyəsindən 2200 m hündürlükdə rast gəlinir. Azərbaycanın nadir bitkilərindəndir (CR B2ab(ı,ıı,ııı,ıv)) və Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na daxil edilmişdir. Azərbaycanda mədəni halda az becərilir.

Çay kənarlarında işıqlı, rütubətli yamaclarda yayılmışdır. Dəniz səviyyəsindən 2000 m hündürlükdə, yarpaqlı meşələrdə və açıq talalarda bitir, çox vaxt kolluqlar əmələ gətirir.

## Bioloji xüsusiyyətləri
Cavan zoğları vəziciklidir. Yarpaqları uzunsov və ya uzunsov-tərsinə yumurtavari, tündyaşıl, uzunluğu 5,5-12 sm və eni 2-3,8 sm, kənarları tükcüklüdür. Cavan yarpaqları hər iki tərəfdən yumşaq tükcüklü, sonradan çılpaqdır. Payızda rəngi sarı, narıncı və ya qırmızıdır. Çiçəkləri çox vaxt ətirli, güclü qoxusu vardır. Çiçəkləri 7-12 ədəd çətirşəkilli çiçək qruplarında yerləşir, çiçək tacı sarı və ya narıncı-sarı, üstü vəzicikli, ensiz silindrik borucuqlu olub diametri 6 sm-dən, kasacığı bünövrəyədək xətvari-lansetvari vəzicikli hissələrə bölünmüşdür. Erkəkciklərinin sayı 5-dir. Meyvələri uzunluğu 2,5 sm-ədək olan silindrik qutucuqlardır. Hər il aprel-may aylarında (təxminən 30 gün, bəzən 38-60, yarpaqlar açılmazdan əvvəl və ya həmin dövrdə) çiçəkləyir. İşıqsevəndir, ancaq az kölgələnməni sevir. Qışa davamlıdır, Oktyabrın axırlarında meyvəsi yetişir.

Generativ və vegetativ yolla çoxalır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbi başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Məhdud sahələrdə yayılması və antropogen amillər (mal-qaranın otarılması, ağacların qırılması və yanacaq kimi istifadəsi).

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın bir hissəsi Zaqatala qoruğunda mühafizə olunur. Xüsusi mehafizə tədbirlərini aparmaq məqsədi ilə yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, bərpasının təmin edilməsi və yeni yayılma yerlərini axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz rododendronu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Ümumi yayılması
Rusiya (Dağıstan, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Kabardin-Balkar və Karaçay-Çerkeziya), Türkiyə, Qafqazda (Gürcüstan və Ermənistan - Həmzəçimən) təbii arealı vardır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda (Azərbaycanın daxilində) Zaqatala və Balakən rayonlarında dəniz səviyyəsindən 2200 m hündürlükdə bitir.

## Statusu
Azərbaycanın nadir bitkilərindəndir. CR B1ab (ı,ıı,ııı,ıv,v)

## Bitdiyi yer
Rütubətli yamaclarda yayılmışdır.

## Təbii ehtiyatı
Təbii halda Azərbaycanda arealı çox geniş deyildir

## Bioloji xüsusiyyətləri
Qafqaz rododendronunun hündürlüyü 1-1,5 m-ə qədər olur. Dəniz səviyyəsindən 1600–3000 m hündürlüklərdə yayılmışdır. Gövdəsi sürünən, tünd qonur qabıqlıdır. Yarpaqları uzunsov-oval, alt tərəfi sıx, qısa, narıncı tükcüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkləri çətirvarı çiçək qrupuna yığılmış, çiçək tacının diametri və uzunluğu 3 sm-ədək, sarımtıl-ağ, ağızcığında yaşıl və ya qırmızımtıl nöqtəlidir. Çiçək tacının rəngi təmiz ağdan açıqsarı və ya açıqçəhrayı rəngə qədər ola bilir. Qutucuğu uzunsovdur. Qafqaz rododendronu balverən bitkidir.

## Çoxalması
Generativ və vegetativ yolla çoxalır

## Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

## Becərilməsi
Mədəni halda becərilir.

## Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na daxil edilmisi zəruridir.

## Zəruri qoruma tədbirləri
Yasaqlıqların yaradılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Perqalı Apolloni

**Perqalı Apolloni** (E.ə. 260 – E.ə. 170) — qədim yunan riyaziyyatçısı və astronomu; "Konik kəsiklər" əsərində konik kəsiklərin tam şərhini vermişdir; Planetlərin görünən hərəkətlərini izah edən nəzəriyyənin müəllifidir.

## Həyatı

## İstinadlar
Ariabhata

**Ariabhata** () — hind astronomu və riyaziyyatçısı; astronomiyaya aid "Ariabxatiam" traktatının müəllifi.

## Həyatı
476-cı ildə Pataliputrada doğulmuşdur.

550-ci ildə Pataliputrada vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qazanılmış immun sistemi

**Qazanılmış immun sistemi** təkamül prosesində sonrakı mərhələlərdə fərmalaşdığından onurğasız heyvanlarda ona demək olar ki, rastlanmır. Qazanılmış immun sisteminin əsasını limfositlər təşkil edir. İmmunolji reaksiyaların spesifikliyə və immunoloji yaddaşa malik olmaları bu hüceyrələrin fəaliyyəti ilə əlaqədardır. Qazanılmış immun sisteminin işləmə prinsipiini izah etmək üçün klonal seleksiya nəzəriyyəsi irəli sürülmüşdür. Bu nəzəriyyəyə görə limfositlər inkişafları zamanı antigenlə qarşılaşmadan asılı olmayaraq çoxlu miqdarda klonları əmələ gətirirlər. Klon daxilindəki hüceyrələr identikdirlər.(eynidirlər). Müxtəlif klonların hüceyrələri isə bir birilərindən səthlərindəki antigen tanıyan zülal reseptorlarına görə fərqlənirlər. Beləliklə orqanizmdəki milyardlarla limfositlər milyonlarla klonlarda paylanırlar. Ona görə də , orqanizmə düşmüş hər hansı bir antigen (yad cisim) spesifik olaraq ona komplementar olan klonların hüceyrələrinin reseptorları ilə tutulurlar. Antigen eseptor qarşılıqlı əlaqəsi yalnız bu klonların hüceyrələrini activləşdirir. Onlar bölünüb çoxalır (yəni klonun ekspansiyası baş verir) differensiasiyaya uğrayaraq həmin antigenə qarşı immunoloji cavab reaksiyası yaradan effektor hüceyrələrinə və antigenlə qaşılaşmanı yaddaşında saxlayan yaddaş hüceyrələrinə çevrilirlər. Yəni yaradılan cavab reaksiyası antigenin özü tərəfindən induksiya edilir və ona qarşı spesifik olur. Antigenlə qarşılaşma zamanı yaradılan immunoloji cavaba birincili immunoloji cavab reaksiyası deyilir ki, onu yaradan effektor hüceyrələri 3–4 gün yaşayır və öz funksiyalarını yerinə yetirdikdən sonra apoptoza məruz qalaraq məhv olurlar. Yaddaş hüceyrələri isə aylar , illər bəzən isə ömür boyu orqanizmdə qalırlar. İmmun sistemi həmin antigenlə yenidən qarşılaşarsa bu dəfə o yaddaş hüceyrələri tərəfindən tutulur. Antigen onu aktivləşdirir , onlar bölünüb çoxalır , differensiasiyaya uğrayıb birincili immunoloji reaksiyalardan daha tez yaranan və daha da davamiyyətli olan ikincili immunoloji cavab reaksiyalarını yaradırlar. Beləliklə, müxtəlif xəstəliklərə (çiçək, qızılca , tetanus və s) qarşı immunitetin yaradılması yaddaş hüceyrələrinin fəaliyyəti ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Limfosit

**Limfositlərə** 2 böyük populyasiya olan **- B -** və **T — limfositləri** və **təbii killerlər** aiddirlər. B və T limfositləri qazanılmış ,təbii killerlər (TK) isə təbii immun sisteminin kompanentləridirlər. Hər 3 subpopulyasiya sümük  iliyində əmələ gəlir. Formalaşmaları isə müxtəlif orqanlarda əmələ gəlir.B limfositlərinin əsas inkişaf mərhələləri sümük iliyində , T limfositlərin formalaşması timusda gedir .TK — lərin formalaşması isə əsasən dalaqda gedir.

Hər bir B limfositi genetik olaraq müəyyən bir antigenə qarşı spesifikliyə malik olan reseptorun sintezi üçün proqramlaşdırılır . Belə reseptorlara **B C R — lər** (B cell reseptor) deyilir. Onlar hüceyrənin səthində yerləşirlər.Antigenlə qarşılıqlı təsirdə olan bu hüceyrələr bölünüb çoxalır ,differensiasiyaya məruz qalır və effektor (plazmatik ) hüceyrələrə çevrilirlər.Bu plazmatik hüceyrələr B limfositlərinin inkişafının son mərhələsidir və bu hüceyrələr B C R molekulunun antigentanıyan İg kompanentini anticisim şəklində sintez edirlər .Hüceyrənin bütün potensialı bu sintezə yönəldiyindən plazmatik hüceyrələr cəmi 3 −4 gün yaşaya bilirlər.
*T limfositləri*' — onların müxtılif funksiyaları yerinə yetirən müxtəlif subpopulyasiyaları vardır.Bu subpopulyasiyalardan biri B limfositləri ilə qarşılıqlı təsirdə olaraq onların bölünüb çoxalmasına və plazmatik hüceyrələrə çevrilməsinə köməklik edirlər. Sub populyasiyalardan digəri mononuklear faqositar hüceyrələr tərəfindən udulmuş patogenlərin faqositozunu gücləndirir.Bu tipli hüceyrələrə T — helper (T — köməkçi ) hüceyrələri deyilir.T limfositlərinin başqa bir populyasiyası isə orqanizmin virusla və patogen mikroorqanizmlərlə yoluxmuş hüceyrələrini tapıb məhv edirlər.Bu hüceyrələr **T — killer ( və ya T sitotoksik ) hüceyrələr** adlanır.Hər bir T limfositinin səthində B limfositlərində olduğu kimi özünəməxsus antigen tanıyan reseptorlar mövcuddur.B və T limfositlərinin oxşarlığı ondan ibarətdir ki, onların hər ikisi immunoqlobulinlər superfəsiləsinə aid molekullardırlar.Lakin B limfositlərindən fərqli olaraq antigenin T limfositləri tərəfindən tapılması yalnız onun fraqmentinin başqa hüceyrə səthində M H C molekulları ilə kompleks şəklində təqdim olunduğu halda baş verir.
 
*Təbii killerlər*'( TK)** — B və — T limfositləri üçün xarakterik olan antigentanıyan reseptorlardan məhrumdurlar .Bu mənada onlara bəzən **o — hüceyrələr''' də deyilir.Təbii killerlərin əsas funksiyası transformasiyaya uğramış ( o cümlədən şiş ) və virusla yoluxmuş hüceyrələri tapıb məhv etməkdir.Bundan əlavə , təbii killerlər orqanizmin M H C   molekullarını qismən və tam itirmiş hüceyrələri də tapıb lizisə uğradırlar.Ölçülərinə görə təbii killerlər limfositlərdən təxminən 2 dəfə böyükdürlər.

## İstinadlar
Se Tszyun

**Se Tszyun** (; ) — Çinli şahmat qrosmeysteri. İki dəfə qadınlar arasında şahmat üzrə dünya çempionu, Yelizaveta Bıkovadan sonra bu adı iki dəfə qazanmış ikinci şahmatçı.

1991-ci ildə Se Tszyun Ye Rongguangdan sonra Çinin ikinci qrosmeysteri oldu. O, birinci məşqçisi olmuş sinqapurlu qrosmeyster Vu Şaobinlə ailə həyatı qurub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "I am not a professional"  – müsahibə

## Həmçinin bax
Qadınların Dünya Şahmat Çempionatı
Şahmat üzrə qadınlararası dünya çempionatı

**Qadınların Şahmat üzrə Dünya Çempionatı**— şahmat üzrə qadınların dünya çempionunu müəyyənləşdirmək üçün oynanılır. Şahmat üzrə Dünya Çempionatı FİDE tərəfindən həyata keçirilir. 
## Dünya çempionları

## Xarici keçidlər
*WCC for Women (Interzonal, Candidates, World Championship)
*A history of women's world chess champions
*Chessbase report on 2006 championship
Süzen Polqar

**Susan Polqar** (; )— Macarıstanlı və Amerikalı şahmat qrosmeysteridir. O şahmat müəllimi, məşqçi , yazıçı, Texas universitetində şahmatın inkişafı üçün Susan Polqar institutunun başçısı və təsisçisi və Şahmat olimpiadasının qalibidir. O məşhur Polqar bacılarının ən böyüyüdür: Susan Polqar, Sofiya Polqar, Yudit Polqar.

15 yaşında 1984-cü ilin iyulunda FİDE retinq cədvəlində dünya qadın oyunçularının top-retinqində yer aldı və növbəti 23 ildə top üçlüyə düşdü. O, 1996-cı ildən 1999-cu ilə qədər qadınlar arasında şahmat üzrə dünya çempionu olub.
Polqar 10 olimpiya medalı qazanıb (5 qızıl, 4 gümüş, 1 bürünc). O, 2006-cı ildən bəri rəsmi yarışlarda iştirak etməyib. 1997-ci ildə o Nyu-Yorkda Polqar Şahmat Mərkəzinin əsasını qoyub. 2002-ci ildə o uşaqlara, xüsusən qızlara şahmat hazırlığı keçmək üçün Susan Polqar Fondunu yaratdı. O, qısa müddət əzrində 2007-ci ildən 2009-cu ilə kimi ABŞ Şahmat Federasiyasının icraiyyə şurasının üzvü olub.

## Şəxsi həyatı
O, Macarıstanın Budapeşt şəhərində anadan olmuşdur. O, indi Texasda Labbok şəhərində yaşayır. Polqar kompüter məsləhətçisi Yakov Şutzman ilə evlənib və Nyu-Yorka köçüb. Onların Tom (1999) və Lim (2000) adında iki oğlu oldu. Bir müddətdən sonra onlar boşandılar . Polqar 2006-cı ilin dekabrında biznes meneceri və dostu Pol Çıonq ilə ailə həyatı qurdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Qadınların Dünya Şahmat Çempionatı
II Bahadır Şah

**II Bahadır Şah** () — Böyük Moğol İmperiyasının son hökmdarı. Şair və xəttat olaraq, siyasi liderdən çox sənətçidir.

## İstinadlar
Əkbər Nəcəf

**Əkbər Nəcəf** () — tarixçi, tədqiqatçı, tərcüməçi.

## Həyatı
Əkbər Nəcəf 1975-ci ildə Neftçala rayonunda anadan olub. 1992-ci ildə Neftçala rayonu Astanlı kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra  Ankara Universitetində Türk Dili fakültəsinə daxil olub. 1993-cü ildə buranı bitirdikdən sonra 2009-cu ilə qədər Türkiyənin Mərmərə Universiteti  Fən-Ədəbiyyat fakultəsi Tarix bölümündə "Ümumi Türk Tarixi" mövzusunda tədqiqatlarla məşğul olub. Hazırda Azərbaycan Milli Araşdırmalar Assosiasiyası (AMAA) tarix araşdırmalarına rəhbərlik edir.

## Əsərləri
* Xəzər ötəsi türkmənləri (türk dilində). İstanbul 2004, Kaknüs nəşriyyatı;
* Qaraxanlılar (türk dilində). İstanbul 2005, Selenge nəşriyyatı;
* Şah İsmail Xətai Külliyatı (türk dilində). İstanbul 2006, Kaknüs nəşriyyatı (Babek Cavanşirlə birlikdə);
* Səlcuqlu dövlətləri və atabəyləri tarixi (Oğuzların ortaya çıxmasından XIV əsrə qədər). Bakı 2010 (Azərbaycan dilində);
* İnanc yaddaşı (Köklər və tarixlər), Bakı, Qanun-İzmedia, 2013.
* Hun minilliyi (b.e.ə IV - b.e. VI əsrlərdə türk dünyası). Bakı, TEAS Press nəşriyyatı, 2015
* Mifllərin Köçü: Qoyunlar və çobanlar, Bakı, Başlanəşriyat, 2017
* Aran Atabəyləri, Bakı, Başlanərştiyat, 2017
* İnanc Yaddaşı – Türk hiyerofaniyasına giriş, Tehran 2019
* Miflərin Köçü, Tehran 2019
* Yaqutilər: Azərbaycan səlcuqluları (1043-1103, Bakı: Çapar nəşriyatı, 2019, )
* Sacilər: Azərbaycanda hökm sürmüş bir türk xanədanlığı (889-941), Bakı:Başlanəşriyat, 2019
* Pis tarix: Səfalətin kəşfi, səlamət sistemi, itaət rejimi və yoxsulların idarəsi, Bakı:Başlanəşriyyat, 2020.
* Şəmsəddin Eldəniz, Bakı: Altun kitab, 2020
* Ögedey, Bakı: Altun kitab, 2020
* Qara Yusif, Bakı: Altun kitab, 2021
* Ağa Məhəmməd şah Qacar, Bakı: Altun kitab, 2022
* Azərbaycan tarixinin metafizkası, Azərbaycan Milli kimliyinin tarixi məsələləri, Bakı:2021
* Hüləgü xan: Moğol şahmatı, Bakı: Çapar nəşriyatı, 2022
* Parfiya: Orta dünyanın memarları, Bakı 2022
* Uzun Həsən, Bakı: Altun Kitab, 2023
* Nəsrəddin Tusi, Bakı: Altun kitab, Bakı 2024
* Quldur, Bakı: Çapar nəşriyyat, 2024
* Türk xaqanlığı, I kitab (VI-VIII əsrlər Türk dünyası), Bakı: Qanun nəşriyyatı, 2024

## Tərcümə əsərləri
* S.Q.Ağacanov. Oğuzlar. İstanbul 2003 (türk dilində), Selenge nəşriyyatı;
* S.Q.Ağacanov. Selcuqlular. İstanbul 2007 (türk dilində), Ötüken nəşriyyatı;
* C.Həsənli. Soğuk Savaşın İlk Çatışması: İran Azerbaycanı. İstanbul 2008 (türk dilinə), Bağlam nəşriyyatı;
* M.Qasımlı. Azerbaycan Türklerinin Milli Mücadelesi (1920-1945). İstanbul 2008 (türk dilində), Kaknüs nəşriyyatı;
* İ.Mehmetov. Türk Kafkasında Siyasi ve Etnik Yapı: Eskiden Günümüze Azerbaycan Tarihi. İstanbul 2009 (türk dilinde), Ötüken neşriyyatı;

## Seçilmiş məqalələri

* 
* 
* 
*  məqaləni yüklə
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Baku TV-də — Əkbər Nəcəf
* “Altun Kitab”da — Əkbər Nəcəf
Anna Uşenina

**Anna Uşenina** (; ) — 2012-ci ilin noyabrında Qadınların Dünya Şahmat Çempionatının qalibi olmuş və bu adı 2013-cü ilin sentyabrına kimi qoruyub saxlamış Ukraynalı qrosmeyster.

## Şəxsi həyatı
Uşenina doğulduğu şəhər olan Xarkovda yaşayır. 7 yaşı olanda anası musiqi və rəssamlıqla yanaşı onu şahmatla tanış etdi. O, düz 15 ildən sonra (20 yaşında) Ukraynada qızlar arasında keçirilən çempionatda çempion oldu. 2000–2002-ci ildə Xarkov idman məktəbində şahmat öyrənməsinə baxmayaraq, o, şahmat bacarıqlarının çoxunu özü öyrənmişdi. Bu idman məktəbində onun məşqçisi Beynəlxalq Usta Artem Tsepotan idi.

## Qadınların dünya çempionatı
2012-ci il Qadınların Dünya Şahmat Çempionatının finalında Antoaneta Stefanova üzərində tay-brekdə qələbə qazandı. Bu çempionluq ona qrosmeyster adını almaq hüququnu verdi.

O, 2013-cü ildə Qadınların Dünya Şahmat Çempionatında Hou Yifana uduzaraq, bu adı itirdi.

## Xarici keçidlər

* FIDE profile

## İstinadlar
Suat Suna

**Suat Suna** — Türk pop musiqiçisi və bəstəkarı

Məktəblə bərabər eyni zamanda davam etdirdiyi İstanbul Universiteti Konservatoriyası "Skripka" fakültəsində, 1992-ci ildə məzun olan sənətkar Saint Benoit Fransız Liseyini 1994-cü ildə bitirmişdir. Daha sonra Maltəpə Universitetində bakalavr pilləsinə qalxmışdır.

Azərbaycanda, 2002-ci ildə çıxardığı "Su Damlası" albomundakı, sözləri məşhur türk pop musiqçisi Kayahana, musiqisi isə özünə aid olan "O Lelli" mahnısı ilə məşhurlaşmışdır. Uzun illər insanların dilindən düşməyən bu mahnı, Suat Sunanın bir il boyunca 100-ə yaxın konsert verməyinə səbəb olur. 2000-ci illərin, həm Türkiyədə həm də Azərbaycanda ən çox dinlənilən mahnısı kimi ön sıralarda yer alır.

## İstinadlar
Antoaneta Stefanova

**Antoaneta Stefanova** (; ) — dünya və Avropa çempionu olmuş Bolqarıstanlı şahmatçı. O həm də sürətli şahmat üzrə dünya çempionudur (2012).

* 4 yaşında şahmatla məşğul olmağa başlayıb. 1989-cu ildə 10 yaşadək qızlar arasında dünya çempionu olaraq, ilk mükafatını qazanıb.
* 2002-ci ildə beynəlxalq qrosmeyster olub.
* 2012-ci ildə Rusiyanın Xantı-Mansi şəhərində keçirilən qadınlar arasında dünya çempionatında finalda Ukraynalı Anna Uşeninaya tay-brekdə uduzaraq, ikinci yeri tutub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Antoaneta Stefanova  player profile and games at chess-db.com
* Interview With GM Antoaneta Stefanova 
* Antoaneta Stefanova is World Rapid Champion 2012
"Lenin" ordeni

**Lenin ordeni** — SSRİ-nin ən yüksək mükafatı. 6 aprel 1930-cu ildə SSRİ MİK-in fərmanı ilə yaradılıb. Nikolay Patoliçev, Dmitri Ustinov 11 dəfə, Şərəf Rəşidov, Yefim Slavski, Aleksandr Yakovlev 10 dəfə bu ordenə layiq görülmüşdür.

## Həmçinin bax
* Lenin Ordeni ilə təltif olunan azərbaycanlıların siyahısı

## İstinadlar
Adelin həyatı filminin qazandığı mükafatların siyahısı

***"[[Adelin həyatı (film, 2013)|Adelin həyatı]]"*** — fransız rejissoru Abdellatif Keşişin dram janrında çəkdiyi filmdir. Film Jüli Maronun "Mavi ən isti rəngdir"  adlı qrafik romanının əsasında çəkilib. Film 66-cı Kann kinofestivalında "Qızıl Palma Budağı"na  layiq görülüb. Adelin həyatı Qızıl Palma budağının eyni anda həm rejissor, həm də aktrisalara təltif etdiyi yeganə filmdir. Seydu və Ekzarkopulos isə Ceyn Kempion istisna olmaqla bu mükafatı bütün tarix boyu qazanan yeganə qadın oyunçular hesab olunurlar. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Adelin həyatı filminin mükafatları Internet Movie Database-də.
Birinci Qarabağ müharibəsi incəsənətdə

**Birinci Qarabağ müharibəsi incəsənətdə** — Birinci Qarabağ müharibəsinə populyar mədəniyyətdə ithaf olunan incəsənət, ədəbiyyat, musiqi və filmlərdə əsərlər.

## İncəsənət
Birinci Qarabağ müharibəsi haqqında çoxlu sərgilər keçirilmiş, incəsənət əsərləri həsr olunmuşdur.

## Ədəbiyyat
Azərbaycan ədəbiyyatında erməni-müsəlman məsələsində 3 böyük əsərin, Nəriman Nərimanovun "Bahadır və Sona", Cəfər Cabbarlının "1905-ci ildə" və Cəlil Məmmədquluzadənin "Kamança" əsərlərini adlarını çəkmək olar. Bunlar münaqişə ilə bağlı qələmə alınan dəyərli nümunələrdir.

Son dövrlərdə qələmə alınan çoxlu əsərlər var ki, onlardan Baba Pünhanın "Qarabağ getsə əgər" qəzəlini, Əbdürrəhim Karakoçun "Karabağ'a Mektup", Nurəngiz Günün poemalarını, Elçin Hüseynbəylinin hekayələrini, Zahir Əzəmətin, Rasim Qaracanın qələmə aldıqlarını qeyd etmək olar. Tomas de Vaalın Dağlıq Qarabağa həsr etdiyi "Qara Bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında", Tomas Qoltzun *Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic* münaqişə haqda dünya ədəbiyyatında ən populyar mənbələrdən biri hesab edilir.

## Musiqi
Ölkənin hazırkı siyasi durumu, daim müharibə təhlükəsi, vətəni tərənnüm edən, vətəni müdafiəyə çağıran Birinci Qarabağ müharibəsinə həsr edilən əsərlər bəstəkar yaradıcılığının mühüm hissəsini təşkil edir. Hip-hop arenasında Dəyirman qrupu "Ya Qarabağ, Ya Ölüm" mahnısı ilə uğur qazanmışdır.

## Filmoqrafiya

### Azərbaycan filmləri
# Fəryad (film, 1993)
# Haray (film, 1993)
# Laçın dəhlizi (film, 1993)
# Ağ atlı oğlan (film, 1995)
# Vətən mənə oğul desə (film, 1996)
# Canavar balası
# Hər şey yaxşılığa doğru
# Cavanşir (film, 2002)
# Arxada qalmış gələcək (film, 2004)
# Girov (film, 2005)
# Yalan (film, 2005)
# Biz qayıdacağıq (film, 2007)
# Bir addım (film, 2009)
# Yaddaş (film, 2010)
# Dolu (film, 2012)
# Xoca (film, 2012)
# Nabat (film, 2014)

### Ermənistan filmləri
# Atılmamış güllələr (film, 2008)
# Güllə atmış ev (film, 2009)

### Gürcüstan filmləri
# Qarabağa gəzinti (film, 2005)

### Litva filmləri
# Sonu olmayan dəhliz (film, 2012)

## Kompüter oyunları

## Həmçinin bax
* İkinci Qarabağ müharibəsi incəsənətdə

## İstinadlar
İsaak Barrou

**İsaak Barrou** (d.1630, London – ö.1677, London) — ingilis riyaziyyatçısı, filoloqu, ilahiyyatçısı, Kembric Universitetinin professoru, sonsuz kiçilənlər hesabının tədqiqində Nyuton və Leybnisin sələfi.

## Həyatı
1668-ci ildə İsaak Nyuton Kembricə qayıdıb və tezliklə Lukask riyaziyyat kafedrasına rəhbərlik  ona həvalə olunub. Ona qədər bu kafedraya müəllimi İsaak Barrou rəhbərlik edib. Barrou sevimli tələbəsini maddi cəhətdən təmin etmək üçün kafedranı ona güzəştə  gedib.

## İstinadlar
Vasif İmanov

**Vasif Həsən oğlu İmanov** () — Pirallahı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı

## Həyatı
İmanov Vasif Həsən oğlu 1961-ci ildə Zəngəzur mahalının Ərəfsə kəndində anadan olub. 1983-cü ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunu, 2004-cü ildə isə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasını bitirmişdir.

1983-cü ildən əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1983–1991-ci illərdə “Avtoyoltikinti” Nazirliyinin 27 saylı Yol İstismar Sahəsində mühəndis-mexanik və baş mexanik, 1991–1999-cu illərdə “Şelflayihətikinti” İstehsalat Birliyinin Tikintinin Mexanikləşdirilməsi və Nəqliyyat İdarəsində istismar şöbəsinin rəisi, baş mühəndis və həmin idarənin rəisi, 2003–2006-cı illərdə Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodunda direktor müavini, 2006–2013-cü ilin mart ayına qədər ARDNŞ-nin Sosial İnkişaf İdarəsində rəis müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Yeni Azərbaycan Partiyası Pirallahı Rayon Təşkilatı İdarə Heyətinin üzvüdür. 2011-ci ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 mart 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə Bakı şəhər Pirallahı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Ailəlidir, üç övladı var. O, Azərsu ASC-nin sabiq sədri Qorxmaz Hüseynov ilə qudadır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azəryol VK

**"Azəryol" voleybol klubu** — Azəryolservis Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin 2011-ci ildə yaratdığı klubdur. Paytaxt Bakı şəhərini təmsil edir.

## Tarixi
**Azəryol Bakı** 2011-ci ildə Azəryolservis adı altında yaradılıb. Voleybol üzrə Azərbaycan Superliqasında ilk dəfə  2011-12 mövsümündə  iştirak edib (Bəzi mənbələrdə 2010-cu ildə yaradılmış Şirvan klubunun bərpa edilmiş  komandası kimi göstərilir)  və altıncı yeri tutaraq Avropa arenasına çıxmaq şansını itirib. 2012-ci ildə Bakı voleybol klubu ilə birləşərək Azəryol-Bakı adını aldı. Azərreyl Bakı klubu ilə razılaşmaya əsasən bu klubun 2-ci komandası kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. 2013-14 mövsümündən etibarən isə Azəryol *əsas* komanda,Azərreyl isə *əlavə* komanda kimi tanınmağa başladı. Çünki Azərreylin bütün əsas voleybolçuları Azəryola transfer olundu və Azərreylin 2012-13 mövsümündə əldə etdiyi Voleybol üzrə Çempionlar Liqasına vəsiqə də Azəryola verildi və klub Azərbaycanı Çempionlar liqasında təmsil edən 4-cü klub kimi tarixə düşdü. 
### Azəryolservis
### Bakı

### Azəryol Bakı(Azərreyl-2)

### Azəryol Bakı(Azərreyl-1)

## Heyəti

## Uğurları
## CEV turnirlərindəki oyunları

## Sponsor

## İstinadlar
Stanislav Monyuşko

**Stanislav Monyuşko** (; ) — Polşa bəstəkarı.

## Həyatı
Polşanın ilk milli operasının müəllifi, bəstəkar və dirijor Stanislav Monyuşko 5 may 1819-cu ildə Minsk yaxınlığında Ubel xutorunda doğulmuşdu. 1840–1858-ci illərdə Vilnüsdə orqançalan işləmişdi. 1858-ci ildən sonra Varşavada yaşamış, "Veliki Teatr"ın drijoru, Musiqi institutunun professoru (1864–1872) olmuşdu. Stanislav Monyuşko 4 iyun 1872-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Monlar

**Monlar** (talayn, ; ) — Myanmanın cənubunda, əsasən Mon ştatı və ona qonşu vilayətlərdə, eləcə də Tailandın cənub-qərbində yaşayan xalq. Avstroasiya dil ailəsinin mon-kxmer qoluna daxil olan mon dilində danışırlar. VI əsrdə yaranmış əlifbaları var. Buddizmə sitayiş edirlər.

Eramızın I minilliyində monların erkən dövlətlər olmuşdur (Dvaravati və s.). I minilliyin sonlarında başlayaraq Mon ölkəsinə şimaldan birmanlılar soxulmağa başlamış və XVIII əsrin ortalarında mon dövləti Dvaravatini süquta uğratmışar. Monların birmanlılara böyük mədəni təsiri olmuşdur. Myanmadakı monların bir hissəsi birmanlılar və karenlər tərəfinddən assimilə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici istinadlar
* The Urban Age of the Mon and the Pyu
* Dating and Range of Mon Inscriptions 
* Kao Wao News Group
Qüds Yəhudi Universiteti

**Yerusəlim Yəhudi Universiteti** () — İsrailin ən böyük elm və təhsil mərkəzi, İsrailin ilk universiteti. yaranan gündən dərslər yəhudi dilində keçirilir.

1918-ci ildə yaranıb, dünyanın yüz ən yaxşı universitetlərindən sayılır. (2012-ci ildə 53-cü yer).

## Həmçinin bax

* İsrail universitetlərinin siyahısı

## Mənbə

* Universitetin rəsmi saytı
* Статья Е.Берковича Yəhudi Universitetnin alman kökləri 
* İsrail ölkəsində birinci 

## İstinadlar
Tyutor

**Tyutor** () — tarixən qəbul edilmiş pedaqoji vəzifə. Tyutor şagird və tələbə üçün fərdi təhsil proqramının təşkilinə və aparılmasına rəhbərlik edir və məktəb, ali məktəb, əlavə təhsil və davamlı təhsildə təhsil alanın müşayiət edir. İnternat təhsilin Britaniya modelidir.

Bəzi məlumatlara görə, tədris metodları yalnız XX əsrdən sonra tyutor hazırlığına, tyutorun tətbiqinə və tyutorun qiymətləndirilməsinə diqqət və ixtisaslaşma yolu ilə daha strukturlaşmağa başlamışdır.

## İstinadlar
Əhrimən

**Əhrimən** və ya **Anqra Manyu** —  Zərdüştilikdə şər tanrısı, şər və zülmət mənbəyi.

Avestada Anhra-Manyu, qədim İran dilində Ahra-Manyu, şər başlanğıcının ifadəçisi və ya rəmzi. "Avesta"da və qədim fars kitabələrində qeyd olunan Anhra Manyu hərfi mənada "pisniyyətli və ya xəbis ruh" deməkdir. 

Anqra Manyu zərdüştlikdə şər, zülmət və ölüm tanrısı, Hörmüzdün əkiz qardaşı və rəqibidir. Anqra Manyu bütün pis şeyləri yaratmışdır:
cadugərlik, xəstəliklər, qocalıq, ölüm, zəhərli sürünənlər və həşəratlar; ilk insan Qaya Martanı (orta əsr eposunda Kəyumərs) məhv etmişdir. Ona tabe olan tanrıları — divlərin vasitəsilə fəaliyyət göstərirdi. Mitraizmin bəzi cərəyanlarında Anqra Manyu baş tanrı hesab olunurdu. Orta əsrlərdə Anqra Manyu Ahriman (Ahreman, Əhrimən) adlanırdı. 

## İstinadlar
Alisa Hers-Sommer

**Alisa Hers-Sommer**, həmçinin **Alisa Sommer** () — kimi tanınan Alisa Hers-Sommer, pianoçu, musiqi müəllimi, bir əsrdən artıq yaşamış Bohemialı və nasistlər tərəfindən yəhudi mənşəli  olduğu üçün göndərilən olduğu Theresienstadt düşərgəsindən xilas olmuşdur. O, 1986-cı ildən həyatının sonuna qədər Londonda Belsize Parkda yaşamış və 110 yaşında dünyanın ən yaşlı Holokostdan sağ çıxmış biri kimi tanınmışdır.

Hers Sommerin həyatı haqqında film The Lady in Number 6 (6 Nömrəli Qadın) hal-hazırda Ən Yaxşı Qısametrajlı Sənədli Film kimi Akademik Mükafata namizəd göstərilmişdir.

## Həyatı
Hers 26 Noyabr 1906 cı ildə Praqada(Avstriya-Macarıstan) doğulmuşdur.Sommerin Mariana adlı əkiz bacısı da var idi. O, 1931-ci ildə biznesmen və həvəskar musiqiçi Leopold Sommer  ilə evləndi. Onların Rafael Sommer adlı uşaqlarıı olduqdan sonra Leopold Auşvitsə göndərilir.Ölüm düşərgəsindən xilas olmağına baxmayaraq 1941-ci ildə Daxau şəhərində vəfat etdi.

Alisa İsraildə yaşadığı müddətdə Yerusəlimdə musiqi müəllimi kimi çalışırdı.Sonralar 1986-cı ilde Londona köçdü.Alisin yeganə övladı violençel ifaçısı və dirijor Rafael Sommer  2001-ci ildə vəfat etmişdir.

Alisa Hers-Sommer  23 fevral 2014-cü ildə məlum səbəblərdən 110 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Firuz bəy Ordubadski

**Firuz bəy Mehdi oğlu Ordubadski** () — həkim.

## Həyatı
Firuz bəy Mehdi oğlu 1888-ci ildə Ordubad şəhərində anadan olmuşdu. 1914-cü ildə tibb fakültəsini bitirmişdi. Universiteti tamamladıqdan sonra Bakı-Culfa dəmir yol xəttində sanitar həkim və Bakı səhiyyə idarəsində çalışmışdı. Azərbaycan MİK-nin üzvü olmuşdu.

1916-cı ildə Sarıqamış və Ərdahan zərərçəkənlərinə yardım edib (Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti onu və İdris Axundovu göndərib). 1916-cı ildən Ufada yaşayıblar, 1917-ci ildə Ordubada gəliblər.  Bakıya 1919-cu ildə gəliblər. 1920-ci ildən Ərzaq Nazirliyində, sonra Dövlət plan komitəsində (1929-30-da: sədr) işləyib. D.Bünyadzadədən sonra İqtisadi Şuranın sədri olub.

Firuz bəy Ordubadski 1937-ci ildə repressiyaya uğramışdı.

Firuz bəy Ordubadski 1913-cü ildə Gülsüm xanımla ailə qurmuşdu.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Ordubadskilər, Bakı, "Soy" dərgisi, 2010.

## İstinadlar
Mustafa Şərifov

**Mustafa İsmayıl oğlu Şərifov** () — ilk azərbaycanlı sanitar-həkim.

## Həyatı
Mustafa İsmayıl oğlu 1875-ci ildə Şəki şəhərində anadan olmuşdu.Əslən Qazax mahalının Yuxarı Əskipara kəndindəndir.1899-cu ildə Xarkov universitetinin tibb fakültəsini bitirmişdi. 1901-ci ildə Cavanşir qəzasında həkim işləmişdi. İlk azərbaycanlı sanitar-həkim hesab olunur. Sonralar Bakıda rayon sanitar - epidemioloji stansiyasına müdir təyin olunmuşdur. 1918-1920-ci illərdə isə Bakı şəhəri tibb-sanitar hissəsinin müdiri işləmişdir. 

M.İ. Şərifov Bakı Şəhər Səhiyyə şöbəsinin müdir müavini, Əmək Gigiyenası və Peşə Xəstəlikləri İnstitutu statistika şöbəsinin müdiri, "Azneft"in tibb-sanitar idarəsində müdir müavini vəzifələrində işləmişdir. Azərbaycanda səhiyyənin təşkilində yüksək xidmətlərinə görə Mustafa İsmayıl oğlu Şərifova 1932-ci ildə "Azərbaycan SSR Əmək Qəhrəmanı" fəxri adı verilmişdir.

Mustafa Şərifov 1938-ci ildə vəfat edib.
## Ailəsi
Azərbaycanın ilk arxeoloqu, ilk muzeyşünası, etnoqrafı, coğrafiyaşünası, Davud bəy Şərifovun əmisi oğludur.

## İstinadlar
Kontinental blokada

**Kontinental blokada** — 1806–1814-cü illərdə fransız imperatoru Napoleonun öz rəqiblərinə qarşı (1801–1814-cü illər ingilis-fransız müharibəsi) apardığı iqtisadi və siyasi təcrid siyasəti. Əvvəl 8 fevral 1807-ci ildə Prussişe Eylau döyüşü və sonra 14 iyun 1807-ci ildə Fridland döyüşünün ardınca 7 iyulda Fransa, Rusiya və Prussiya arasında Tilzit sülhü bağlanılır. Müqaviləyə əsasən, Rusiya Napoleon Bonapart tərəfindən Avropada həyata keçirilmiş dəyişiklikləri tanımağa və İngiltərəyə qarşı kontinental blokadaya qoşulmağa məcbur oldu.
Bu sülh Prussiya üçün fəlakət idi. Prussiya Elbadan qərbdəki ərazilərindən yeni yaradılmış Vütenberq krallığının xeyrinə məhrum olmuş olur. Polşa əyaləti isə Böyük Varşava hersoqluğuna çevrilir. Beləliklə, Prussiya öz ərazisinin yarısını itirir, eyni zamanda daha yüksək təzminat ödəməklə yanaşı, kiçik ordu saxlamaqla kifayətlənməli olur.

Qitə demək olar ki, tamamilə Napoleonun hakimiyyəti altına keçir ki, bu da Böyük Britaniyanın təcrid olunması demək idi. Napoleon Böyük Britaniyaya qarşı Avropa qitəsi boyu ticarət boykotu – "kontinental blokada" siyasətini yürüdür.

Napoleon hakimiyyətinin ən yüksək nöqtəsini Tilzit sülhü adlandırmaq olar. O, hakimiyyətinin gücünü despot meyilləri ilə daha da artırmağa çalışırdı. Hökumət adamları tərəfindən tənqidə dözümsüz olması, ekspansion siyasətinə xarici işlər naziri Talleyranın qarşı çıxmasına görə vəzifəsindən azad edilməsi, senzuranın artırılması, şəxsiyyətə pərəstişin artması buna aydın misallardandır. Köhnə aristokratlara xidmət edən dövlət inqilabi prinsiplərdən, bərabərçilikdən uzaqlaşmışdır.

Xarici siyasət Böyük Britaniyanı iqtisadi cəhətdən diz çökdürmək üçün "Kontinental blokada" siyasətinə söykənirdi. İspaniyadan keçməklə Portuqaliyanı işğal etdikdən sonra IV Karl və oğlu VII Ferdinand arasındakı taxt-tac mübahisəsindən istifadə edərək qardaşı Jozefi İspaniya kralı təyin edir. Buna qarşı Artur Uillesleyin tabeliyində olan Britaniya ekspedisiya korpusunun dəstəyi ilə İspaniyada ümumxalq hərəkatı baş qaldırır. Jozef Madridi tərk etməli olur. Marşal Jünonun təslimindən sonra Napoleon 1808-ci ilin oktyabr ayında Erfurt konqtesindan sonra İspaniyaya hücum edir.

1809-cu ildə Fransaya döndükdən bir qədər sonra Avstriya ordusu Avstriya-Teşen hersoqu Karlın başçılığı ilə Bavariya üzərinə hücuma keçir. 21 may 1809-cu ildə Napoleon qüvvələrini Vyananın cənub-şərqinə toplayır. Aspern-Esslinq döyüşündə avstriyalılar fransızların qarşısını kəsirlər. Bu döyüş Napoleonun ilk məğlubiyyəti kimi tarixə düşür. Vaqram döyüşündə isə fransızlar məğlubiyyətin əvəzini çıxırlar. Şönbrunn sülhünə görə Avstriya Dalmasiya, Mərkəzi Xorvatiya və Küstenlandı itirmiş, ordusunun sayını 150 min nəfərə endirməyə, "Kontinental blokada siyasəti"nə qoşulmağa və Fransanın müttəfiqinə çevrilməyə məcbur olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Шильдер, "Имп. Александр I" (1900)
* Vandal, "Alexandre I et Napoléon" (Пар., 1897)
İsrail Açıq Universiteti

**İsrail Açıq Universiteti** () — İsrail Təhsil Nazirliyi yanında Ali Təhsil üzrə Şura tərəfindən tanınmış İsrail Dövləti universiteti. Onun xüsusiliyi ondadır ki, təhsil distant təhsil sistemi üzrə aparılır.

## Həmçinin bax

* İsrail universitetlərinin siyahısı

## Mənbə

* İsrail Açıq Universitetinin rəsmi saytı

## İstinadlar
Çabua Amirecibi

**Çabua Amirecibi** (Gürcücə: მზეჭაბუკ "ჭაბუა" ამირეჯიბი / Mzeçabuk "Çabua" Amirecibi"; ) — gürcü yazıçısı.

## Həyatı
Amirecibinin ən məşhur romanlarından biri "Data Tutaşxia"ya film də çəkilib.

Əsər inqilabaqədərki Gürcüstan cəmiyyətindən bəhs edir. İki qardaşın mürəkkəb münasibətləri, həqiqət axtarışları, taleləri haqdadır.

Zadəgan nəslindən olan, düşündüyünü deməkdən çəkinməyən Amirecibi sovet dövründə təqib edilib.

Silahlı üsyan təşkilatçılığında suçlanıb.

İki dəfə vətən xaini elan edilib, güllələnmə cəzası alıb, 3 ay ölüm kamerasında yatıb.

Ona kəsilmiş həbs cəzası hökmlərini toplayanda 83 il edir.

Əsərlərinə senzorlar daim problem yaradıb.

70-ci illərin ortalarında "Data Tutaxşia"nı çapa təqdim edəndə də belə demişdi: "İnanmıram ki çap edəsiniz, amma 15 ildən sonra bu əsər klassika olacaq".

Amma əsər işıq üzü görür və dərhal bestsellerə çevrilir.

Amirecibi öz ideallarına xəyanət etməyib.

## Xarici keçidlər
*"გარდაიცვალა ჭაბუა ამირეჯიბი" (Çabua Amirecibi yaşamını itirdi)
*Biyografi (Gürcücə) 
* ''Data Tutashkhia'' (film)
Milad markası

**Milad markaları** — Milad bayramı ilə əlaqədar olaraq dövriyyəyə buraxılan poçt markaları.

Bəzi ölkələrdə Miladla bağlı xüsusi xatirə markaları da çap olunur və poçtların Milad açıqcalarını göndərərkən istifadə etdikləri həmin açıqcalar filatelistlər arasında kifayət qədər məşhurdur. Milad möhürlərindən fərqli olaraq bu markalar dövrü xarakter daşımaqla, bütün il boyu istifadə olunur. 

1898-ci ildə Kanadada İmperator Penni Poçtunun açılışı münasibətilə xüsusi marka nəşr edilmişdir. Markada Yer kürəsinin xəritəsi və "XMAS 1898" yazısı vardı. 1937-ci ildə Avstriyada iki Milad markası çap edilmişdi ki, onların da üzərində qızıl gül və zodiak işarələri təsvir olunmuşdu. 1939-cu ildə Braziliyada çap edilmiş xüsusi Milad markalarında üç kral və Betleyem ulduzu, mələk və körpə, Cənub xaçı və körpə, ana və körpə təsvir edilmişdir.

Həm ABŞ Poçt Xidməti, həm də Kral Poçtu tərəfindən hər il dövrü Milad markaları çap edilir.

## Qalereya

Şəkil:Stamp AU 1957 4p Xmas.jpg|Avstriya, 1957
Şəkil:United States Christmas stamp 1982 Madonna of the Goldfinch, Giovanni Battista Tiepolo c. 1760.jpg|ABŞ, 1982
Şəkil:1991 CPA 6353.jpg|SSRİ, 1991


## Xarici keçidlər
Burbonlar

**Burbonlar** (tək **Burbon**; , , ) — Avropada IX Lüdovikin kiçik oğlu Robert de Klermondan törənmiş (1256–1317, qraf Klermon, atvadı sir de Burbon) Kapitinqlər kral ailəsinin kiçik qolu olan sülalə. IV Henrixin timsalında digər kepitinqlər qolunun, Valua sülaləsinin üstündən 1589-cu ildə Fransa taxtına oturmuşdurlar.

Burbonlar sülaləsi digər Avropa monarx sülalələrindən həm qədimliyi həm də çoxsayllığına görə seçilmişdir.
Sergey Aksyonov

**Sergey Valeryeviş Aksyonov** (, ) — Krım Muxtar Respublikasının Nazirlər Şurasının Sədri.

## Həyatı
26 noyabr 1972-ci ildə Moldova SSR-in Belsı şəhərində anadan olub.

1993-cü ildə Simferopol Ali Hərbi-Siyasi İnşaat Məktəbini bitirib.

1993–1998-ci illərdə "Ellada" kooperativi direktorunun müavini işləyib, biznesini ərzaq mallarının satışı üzərində qurub.

1998-ci ilin oktyabr ayından 2001-ci ilin mart ayına qədər "Asteriks" ASC-nin direktor müavinidir.

2001-ci ildən 2014-cü ilin fevralına qədər "Eskada" firması" ASC-nin direktor müavini.

2008-ci ildən Krım rus icmasının üzvü, "Krım Vətəndaş Aktivi" ictimai təşkilatının üzvü.

2009-cu ilsən "Krım Vətəndaş Aktivi"nin idarə heyətinin üzvü, "Krımda rus birliyi uğrunda !" koordinasiya şurasının həmsədri, "Rus birliyi" Ümumkrım ictimai-siyasi hərəkatının lideri.

2010-cu ildən seçkilərdə 4 % səs toplamış "Rus birliyi"ndən Krım Muxtar Respublikasının Ali Radasının deputatı..

27 fevral 2014-cü ildə Krım Muxtar Respublikasının Nazirlər Şurasının Sədri seçilir. Ukraynanın müvəqqəti hakimiyyəti təyinatı tanımadı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Krım Muxtar Respublikasının saytı
Rayder (estrada)

**Rayder** (ing. **) — artist, musiqiçi və yaradıcı kollektivlər tərəfindən çıxışı üçün irəli sürülən bütün tələblər. Əks halda artıst ilkin ödənişi qaytarmadan çıxışdan imtina etmək hüququna malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Payderin istifadə edilməsinin xüsusiyyətləri barədə məqalə (rus.).
Eucenio Beltrami

**Eucenio Beltrami** (; d.16 noyabr, 1835, Kremona – ö.4 iyun, 1899, Roma) — İtaliya riyaziyyatçısı, Lobaçevski həndəsəsinin psevdosfera adlanan üst qatda realizə olunmasını göstərmişdir.

## Həyatı

## İstinadlar
Daniil Bernulli

**Daniil Bernulli** (; d.8 fevral, 1700 – ö.17 mart, 1782) — isveçrəli alim; riyazi fizikanın əsasını qoymuşdur.

## Həyatı
Daniil Bernulli dövrünün təbiətşünaslıq elmlərinin bütün sahələrinin inkişafında böyük xidmətləri olmuşdur. Məşhur "Hidrodinamika" əsərinin müəllifidir (1738-ci il), riyaziyyatçı kimi sıralar nəzəriyyəsi sahələrində işləmişdir.

*İohann Bernullinin oğludur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Mangold, Max (1990) *Duden — Das Aussprachewörterbuch*. 3. Auflage. Mannheim/Wien/Zürich, Dudenverlag.

## Xarici keçidlər
*
*Rothbard, Murray. Daniel Bernoulli and the Founding of Mathematical Economics, *Mises Institute* (excerpted from *An Austrian Perspective on the History of Economic Thought*)