open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bentik orqanizmlər

**Bentik orqanizmlər** – su hövzələrinin dib çöküntülərində, torpağın içərisində və onun üstündə yaşayan canlılar. 2 böyük qrupa ayrılır: bentik bitkilər (**[[fitobentos]]**) və bentik heyvanlar (**[[zoobentos]]**). Bentik oqanizmləri ölçülərinə görə **mikro-** (mikronlarla ölçülənlər), **mezo-** (millimetrlərlə ölçülənlər) və **makro-** (sm-lə ölçülənlər) **bentosa** bölürlər.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M.A., Mehrəliyev Ə.Ə., Əliyev A.R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Bentofaq balıqlar

**Bentofaq balıqlar** – su hövzələrinin dibində yaşayan canlılarla qidalanan balıqlar — çəki, lil balığı, daban balığı və başqaları.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Biosüzgəc

**Biosüzgəc** və ya **biofiltr** — sənayenin, məişətin və iri heyvandarlıq komplekslərinin maye halında olan tullantılarının bioloji üsulla təmizlənməsinə xidmət edən qurğu.

## Həmçinin bax
* Aerosüzgəc

## Ədəbiyyat
* Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Bioloji analiz

**Bioloji analiz** – sututarın üzvi çirklənmə dərəcəsinin təyinidir. Bu müayinə suyun keyfiyyətinin biogöstərici orqanizmlərin çirklənmənin səviyyəsinə verdikləri cavab reaksiyasına əsasən qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur və su ekosistemlərininin qorunmasına xidmət edir. Suyun sanitar-bakterioloji göstəriciləri, onun içmək üçün yararlığı xüsusi mütəxəssislər, əsasən həkimlər tərəfindən müəyyən edilir.

## Ədəbiyyat
1. Axundov M.A., Mehrəliyev Ə.Ə., Əliyev A.R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.

## İstinadlar
Bioloji monitorinq

**Bioloji monitorinq** – antropogen təsirlər nəticəsində bioloji sistemdə baş verən dəyişikliklərin aşkar edilməsinə və qiymətləndirilməsinə xidmət edən informasiya toplama sistemidir. Monitorinqin əsas məqsədi əslində insanların sağlamlığı, heyvanların normal yaşayışı üçün yaranacaq təhlükəli şərait haqqında xəbərdarlığın öncədən edilməsidir.

## İstinadlar
Saxifraga exarata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (i, ii, iii, iv).

## Təbii yayılması
Böyük Qafqzın Quba hissəsi və Kiçik Qafqazın şimal hissəsində yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə zoğları sıx, kirəmitli yarpaqcıqlı, çiçəkli, düz vəziciklidir. Budaqlı zoğların yarpaqları 3 bölümlü, küt hissəciklərlə, aydın görünən damarlı, çılpaq, kənardan vəzciklidir. Çiçək qrupu azçiçəklidir. Kasacıq vəzicikli, 5 yumurtavari küt hissəiklidir. Ləçəklər ağ, tərs-yumurtavari, 3 damarlı, kasacığın hissəciklərindən 2 dəfə uzundur. Qutucuq dairəvidir.

## Ekologiyası
Çiçəkləmə-meyvə əmləgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Populyasiyaları məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. Yaşama ərazisinin deqradasiyası, populyasiyanın zəif bərpası və antropogen amillər məhdudlaşdırıcı amillərdəndir. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir növüdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qrossheym şaxduranı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik tünd-yaşıl ot bitkisidir. Gövdə 25 sm-ə qədər hündürlükdədir. Kökyanı yarpaqlar 2,5-5 sm uzunluğunda, 4-6 sm enində, böyrəkvari və ya dairəvi-böyrəkvari, bir qədər dalğalı və ya hamar, hər iki tərəfdən 7 bölümlü qövsvari və ya yarımdairəvi bölümlü, aydın görünən kəsikli, aralarında 5-6 yarım yumurtavari, küt dişiciklidir. Gövdə yarpaqları çox qısa bölümlü və çox dərin bölünmüş yarpaqaltlıqlıdır. Çiçək qrupu uzun budaqlı, kasa yarpaqları eynidir.
 
## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun, meyvələmə avqust aylarına təsadüf edir. Alp və subalp çəmənlərində bitir. Çoxalması toxumladır. Kriptofitdir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələri, Naxçıvanın dağlıq hissəsidir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.
 
## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfədən aparılan intensiv otarılma və tapdalanma, populyasiyanın zəif təkrarlanması.
 
## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin qarşısının alınması üçün yasaqlıqların yaradılması təklif olunur. Yeni yayılma sahələri aztarılmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hirkan şaxduranı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür. Qafqazın endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik boz-yaşıl, ot bitkisidir. Gövdə 12-35 sm-ə qədər hündürlükdə, uzun saplaqlı, kökyanı yarpaqlıdır. Kökyanı yarpaqları iri deyil, böyrəkvari, 1-3,4 sm uzunluğunda, 1,5-5 sm enində, hamar, 7-9 qısa, qövsvari və ya yarımdairəvi bölümlü, aydın kəsilmiş aralarında 4-7 xırda-yumurtavari, küt dişiciklidir. Gövdə yarpaqları böyük deyil. Çiçək qrupu ensiz, azçiçəkli, budaqlı, çiçəklər boş yumurtacıqlı, 1,5–3&nbsp;mm uzunluğunda və enindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun, meyvələməsi iyul aylarına təsadüf edir. Çoxalması toxumladır. Quraqlıq çəmənlərində bitir. Kriptofitdir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi (Hamarat kəndi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, yeganə lokalitetində mənfi iqlimə və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yayılma sahəsinin məhdud olması və əhali tərəfindən mal-qaranın otarılması.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin qarşısının alınması üçün yasaqlıqların yaradılması təklif olunur. Yeni yayılma sahələri axtarılmalıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cvanenq

**Cvanenq** — Botsvana Respublikasının Cənub bölgəsində şəhər. Lakin bu bölgənin tərkibində deyil. Şəhərin özünün şəhər şurası mövcuddur.

## Tarixi
Şəhər Cvanenq almaz yatağının ətrafında salınmışdır. Bu yataq dünyada ən zəngin brillianta sahib yataq hesab olunur. Yarandığı zaman o "qapalı şəhər" adlanırdı. Belə ki, burada yaşamaq üçün yatağın sahibkarları olan Debsvana şirkətindən icazə almaq lazım idi.

## Nəqliyyat
Şəhərə və almaz yatağına Cvanenq hava limanından gəlmək olar.

## İstinadlar
Cvanenq almaz yatağı

thumb|Cvanenq almaz yatağı
**Cvanenq almaz yatağı** () — Botsvanada, Qaboron şərqdən 110 *km* qərbdə almaz yataqları qrupu. Ehtiyatına və hasil edilən almazın illik dəyərinə görə dünyada ən iri yataqlardan biridir.

## Tarixi
1970-ci ildə kəşf edilmiş, 1982-ci ildən açıq üsulla istismar olunur. Karxananın dərinliyi 273 *m*-dir (2004); 600 *m* dərinlikdən sonra yatağın yeraltı istismarı nəzərdə tutulur. 720 *m* dərinliyədək yatağın ümumi ehtiyatı 428 mln. kar-dır (1,65&nbsp;mm-dən böyük almazlar üçün). Yataqlar kimberlit tiplidir; Arxeyin Kalahari kratonunun mərkəzi hissəsinə aid edilir. 12 kimberlit borusu aşkar olunmuşdur, yalnız biri (Erkən Trias yaşlısı) sənaye əhəmiyyətlidir. Yan süxurlar Paleozoy-Trias daykaları ilə yarılmış Proterozoy yaşlı dolomit və gil şistlərindən ibarətdir. Örtük çöküntülərinin qalınlığı 65 *m*-dir.

## Quruluşu
Ən böyük borunun sahəsi (Dördüncü dövr çöküntüləri altında) 52 ha-dır. Dərinliyə getdikcə borunun ölçüsü kiçilir və Şimalı, Mərkəzi (almazın maks. Konsentrasiyası buradadır), Cənub və Dördüncü borulara parçalanır. Boruların yan divarları dikdir; 600 *m* dərinliyədək yalnız krater fasiyası süxurları ilə dolmuşdur, hipabbisal və diatremfasiyalar hələ aşkar edilməmişdir. Şimal borusunun mərkəzi hissəsində, digər borulardan fərqli olaraq, piroklastik əmələgəlmələr aşkar olunmuşdur. Süxurlarda almazın orta miqdarı 1,20–1,35 kar/t-dur. Dərinliyə getdikcə almazın miqdarı artır.

2005-ci ilədək 15,6 mln. kar almaz hasil olunmuşdu. 25–35%-i zərgərliyə yararlıdır; 2 və daha çox kar almazın payı yüksəkdir. İndiyədək hasil olunmuş almazlardan ən böyüyünün kütləsi 350 kar-dır. Almazlar əsasən rəngsiz və şəffafdır, nadir hallarda sarı və açıq-yaşıl rənglərinə rast gəlinir.  

## Həmçinin bax
* Cvanenq

## İstinadlar
Culyard musiqi məktəbi

thumb|Culyard musiqi məktəbinin nəzdində Alis Tölli zalı
**Culyard musiqi məktəbi** (Juilliard School) — Amerikada ali musiqi-teatr təhsili məktəbi.

## Tarixi
Əsası Musiqi Sənəti İnstitutu kimi 1905-ci ildə F. Damroş tərəfindən qoyulmuşdur. 1924-cü ildə O. Culyard (Amerika fabrikantı və mesenatı, 1836–1919) fondu yaradıldıqdan sonra Culyard musiqi məktəbi adlanmış - dır (1926). Xoreoqrafiya və teatr fakültələri təşkil edildikdən sonra indiki adını daşıyır (1969). 2001-ci ildə caz şöbəsi açılmışdır (Caz Tədqiqi İnstitutu).

## Tanınmış şəxslər
U. Şumen, V. Persiketti, P. Mennin, U. Berqsma, R. Levina, L. Persinger, R. Mann və b.-ları müxtəlif illərdə Culyard musiqi məktəbində dərs demişlər. Pianoçu V. Klibern, skripkaçılar İ. Perlman, P. Tsukerman, violonçelçalan Y.-Y. Ma, müğənni L. Prays, dirijor C. Levayn, caz pianoçusu və bəstəkarı Çik Koria məktəbin məzunları olmuşlar. 
thumb|275x275px|Culyard musiqi məktəbi

## Bölmələri
Culyard musiqi məktəbinin nəzdində Culyard simli kvarteti (1946), Culyard simfonik orkestri (1986), Amerika mis nəfəs alətləri kvinteti (1987), Nyu-York ağac nəfəs alətləri kvinteti (1987), Opera studiyası fəaliyyət göstərir. Tədris ili ərzində illüstrasiyalı “The Juilliard Journal” nəşr edilir. 1985-ci ildən hər il “Focus!” müasir musiqi festivalı keçirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Culyard musiqi məktəbi rəsmi internet saytı
* Culyard musiqi məktəbinin 100 ildəki tarixi
* Andrea Olmstid sənədləri
Aleksandr Andreyev

**Aleksandr Fyodoroviç Andreyev** () – rus nəzəriyyəçi-fiziki. SSRİ EA-nın akademiki (1987). REA-nın vitse-prezidenti (1931-ci ildən) və fizika elmləri bölməsinin akademik katibi (2002-ci ildən).

## Həyatı
Moskva Fizika-Texnika İnstitutunu (MFTİ) bitirdikdən sonra (1961), REA-nın R. L. Kapitsa adına Fizika Problemləri İnstitutunda işləyir, 1990-cı ildən oranın direktorudur. Andreyev MFTİ-nin professorudur (1979-cu ildən). "Eksperimental və nəzəri fizika" jurnalının baş redaktorudur (1997-ci ildən). Lenin mükafatı ilə təltif olunmuşdur.(1986) .

## Fəaliyyəti
Əsas elmi işləri aşağı temperaturlar fizikasına və bərk cismlər fizikasına, ifratkeçiriciliyə, statistik fizikaya həsr olunmuşdur. İfratkeçiricilərdə dinamik aralıq hal nəzəriyyəsini yaratmışdır. Elektronların ifratkeçirici-normal metal sərhəddindən əksolunması xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmişdir. İ. M. Lifşits ilə birlikdə kvant kristallar nəzəriyyəsini yaratmış, kvant diffuziyası hadisəsini, həmçinin maye heliumun səthində aşqarların kvant adsorbsiyasını və ikinci səthi səsin mövcudluğunu qabaqcadan söyləmişdir. I növ faza keçidi nöqtəsində termodinamiki kəmiyyətlərin xüsusiyyətlərinə aid ümumi məsələsini həll etmişdir. Kvant kristalların ifrat kristallaşma hadisəsini, ərimə və kristallaşma dalğalarının mövcudluğunu qabaqcadan söyləmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qrossheym təkəsaqqalı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdələri 10-15 sm hündürlükdədir. Köküstü yarpaqlar çoxsaylı, aztükcüklü, darxətli və ya ləçəkbölümlü, bir az dar xətli (1&nbsp;mm-ə qədər enində) yan seqmentlərə və daha uzun baş seqmentə malikdir. Gövdə yarpaqları 1-2 sayda, xırda, xətlidir. Səbətlər tək, 25 mm uzunluğundadır. Örtücük səbətin əsasında, ağ-keçəli; xaricdə yerləşən yarpaqcıqlar uzunsov-xətli, təpəcikdə kütvaridir. Toxumcası (ayaqcıqla bir yerdə) 12 mm-dək uzunluqda və 1-1,5 mm enində, çılpaq; zəncirotu sarımtıl rəngli, toxumcadan qısadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənmə və meyvəgətirmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır, quraqlığa davamlı, işıqsevən, quru, çınqıllı yamaclarda, orta dağ qurşağında rast gəlinir.

## Yayılması
Lənkəranın (Lerik rayonu-Orand kənd ətrafı, Sibirdu dağı yaxınlığında) və Naxçıvanın dağlıq hissələri (Ordubad rayonu — Qapıcıq dağı, Şıxyurdu dağı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Məhdud halda yayılması, antropogen və zoogen amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Hazırda xüsusi tədbir hazırlanmamışdır. Növün müasir vəziyyətinin öyrəniloməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması, introduksiyası, toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Astragalus paradoxus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" — CR A2c+3c; B1ac(i) +2ab(i,ii,iii). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 4-7 (15) sm olan çoxillik ot bitkisidirdir. Kökətrafı yarpaqlar 3-9 sm uzunluqda, tərs yumurtavari, bəzən dəyirmi; çiçəkləri tək, gövdənin əsasında 2-3 ədəd, kasacıq boruvari çılpaqdır, tac 4-5 sm uzunluqda, ağımtıl, çəhrayı və ya bənövşəyi rəngli, qayıqcıqlıdır. Paxla meyvəsi oturaq, 7-10 mm uzunluğunda, şarşəkilli-yumurtavari, itiucludur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may, meyvəvermə iyun ayına təsadüf edir. Kserofitdir. Aşağı və orta dağ qurşağında, quru, daşlı-çınqıllı və qumlu yamaclarda təsadüf olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Culfa rayonu — Əlincəçay vadisi, Babək rayonu — Nehrəm kəndi ətrafı; Ordubad rayonu — Çənnəb kəndi ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Məhdud ərazilərdə yayıldığından itmə təhlükəsi altındadır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyalarının azlığı, ekoloji və antropogen təsirlər.

## Mühafizə tədbirləri
Təbiətdəki vəziyyəti böhran həddə çatmış və nəsli kəsilmə ehtimalı olan növ kimi Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı və Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şibyəyeyən ayıcalar

**Şibyəyeyən ayıcalar** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan yarımfəsilə.

## Xarici quruluşu
Bu yarımfəsiləyə mənsub olan növlərin kəpənəklərinin ön qanadları bir qədər uzunsov olub, kənarları dairəvidir. Bəzi növlərdə pulcuqları və onların rəngləri zəif inkişaf etmişdir. Bəzən ön qanadlar qara rəngli nöqtələrlə örtülü olur. Arxa qanadlar ön qanadlara nisbətən qısa olub, üzərində naxışlar yoxdur. Qanadların rəngi çox vaxt açıq-sarı, yaxud bozumtul gümüşü rəngə çalır. Başı, döşü və qarıncığı sıx tüklüdür, bığcıqları sapşəkillidir.

## Həyat tərzi
Tırtılları bir qayda olaraq tüklü olub, ağacların, daşların, qayaların, divarların və digər əşyaların üzərində olan şibyə və mamırlarla qidalanırlar. Buna görə də onlara şibyəyeyən ayıcalar deyilir. Adətən yumşaq, ipəyəoxşar barama içərisində puplaşırlar.

## Yayılması
Bu yarımfəsilənin Palearktikada 59 növü məlumdur. Azərbaycanda isə 19 növ və 4 forma qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Torpaq şibyəyeyəni

## Ədəbiyyat
* S. Ə. Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
JNG-90

**MKEK JNG-90** və ya digər adı ilə **Bora-12** snayper tüfəngi Türkiyənin MKE şirkəti tərəfindən istehsal olunmuşdur. Türkiyənin Jandarm Genel Komutanlığının uzun çalışmalarından sonra meydana çıxan Bora-12 sonradan MKE şirkəti ilə birgə çalışmanın nəticəsində indiki vəziyyətini almış və seriyalı istehsala başlamışdır.

MKE-nin Kırıkkale şəhərində yerləşən təsislərində istehsalı həyata keçirilən Bora-12 7.62&nbsp;mm çapında və 1200 metr məsafədən hədəfi dəqiq vurmaq qabiliyyətinə sahib snayper tüfəngidir. Silahın konstruksiya işləri 2004-cü ildə başlamış və 2008-ci ilə qədər davam etmişdir.

## İstifadəçilər
* 
* 

## İstinadlar
Qaya şibyəyeyəni

**Qaya şibyəyeyəni** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan adi növ.

## Xarici quruluşu
Kəpənəyi murina növünə nisbətən böyükdür. Qanadları açılmış halda 18–20&nbsp;mm-dir. Ön qanadları sarımtıl-boz rəngdədir. Yzərində qeyri bərabər yerləşməmiş iki cərgə qonur nöqtələr vardır. Arxa qanadlar açıq rəngdə olub, ləkəsizdir. Qarıncığı boz tükcüklərlə örtülmüşdür.

Tırtılları boz-sarı olub, yan tərəfində yerləşən sarı ləkə boz-sarı tüklərlə örtülüdür. Başı açıq qonur rəngdədir.

## Həyat tərzi
Kəpənəkləri iyun-iyul aylarında işığa həvəslə və kütləvi surətdə uçur. İldə bir nəsil verir. Tırtılları yazda daş və qayaların üzərində olan şibyələrlə qidalanır. Yumurta mərhələsində ağacların qabığı və daşların altında qışlıyır.

## Yayılması
Azərbaycanda geniş yayılmışdır. Kəpənəkləri Ordubad (3.VII.90) və Lənkəran (6.VI.91) rayonlarından toplanmışdır.

## Ədəbiyyat
* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
Prilipko gəvəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" — VU C2a(i). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür. Regional IUCN Statusu EN B2ab (v).

## Arealı
Cənubi Qafqaz üçün endemik növdür.

## Botaniki xarakteristikası
15-40 sm hündürlükdə, çoxillik bitkidir. Yarpaqcıqlar 8-12 cüt, dəyirmi-yumurtaşəkillidir, 5-20 mm uzunluğunda, 3-8 mm enindədir. Kasacıq boruvaridir. Tac bozumtul bənövşəyi rəngdə, 20-22 mm uzunluqdadır. Yumurtalıq tüklüdür. Paxlası oturaq, düz, təxminən 2 sm uzunluğunda, xətvari, qısa bizvari buruncuqlu, qısa qara və ağ xovludur. Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Quraqlığa davamlı (kserofit), işıqsevən bitkidir (heliofit), toxumla çoxalır, orta dağ qurşağında, quru və çınqıllı yamaclarda, taxıl-müxtəlifotlu qruplaşmalarda rast gəlinir.

## Ekologiyası
Populyasiyanın sayı azdır və dəyişilmir. Məhdudlaşdırıcı amillər antropogen və ekoloji amillərdir. Bitdiyi sahənin qorunması, növün müasir vəziyyətinin dəqiqləşdirilməsi, introduksiyası, toxumlarının toxum bankında saxlanması təklif olunur.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır (Kəngərli rayonu Anabadgədik dağı; Şahbuz rayonu Badamlı, Kükü kəndləri; Culfa rayonu Şurud, Hal kəndləri; Ordubad rayonu Tivi, Biləv, Paraqa kəndləri ətraflarında).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Karyagin yemliyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu  "Az öyrənilənlər" kateqoriyasına aiddir – EN B1ab(v). Azərbaycanın nadir, endemik növüdür. Regional IUCN Statusu: EN B1ab (v).

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, 60 sm hündürlükdədir. Kökətrafı yarpaqlar gövdə yarpaqlarından uzundur. Gövdə yarpaqları əsaslarında enlənir, təpəcikdə isə uzun, nazik, sivriləşir. Çiçəkverənlər səbətaltında qalınlaşmış, oyuq formasında olur. Səbətləri iri olur. Örtüyün yarpaqcıqları 8 sayda, zəncirotu toxumcasından qısadır. Kənar toxumccları buruncuğa çatanda kəskin ensizləşir, dərin əyilmiş, novşəkilli formada olur. İç toxumcalar bozarmış, dayaz novşəkilli, daha düz və az pulcuqlu ya da nisbətən hamar (xüsusən toxumcaların aşağı hissəsində) olur. Buruncuq toxumcadan nisbətən uzun və ya onunla bərabər, təpəcikdə, zəncirotunun altında tiftiklənmiş; zəncirotu butuncuqlu toxumcadan qısa, boz-bulanıq qızılı rənglidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənmə və meyvəgətirmə dövrü iyun –iyul aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Quraqlığa davamlı, işıqsevəndir, aşağı dağ qurşağında çınqıllı, daşlı yerlərdə rast gəlinir.

## Yayılması
Bozqır yaylası, Kür-Araz ovalığı, Kiçik Qafqazın cənub hissəsidir. (Cəbrayıl rayonu)

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azdır.
 
## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen təsir (otarılma, tapdalanma) və səhralaşma.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün hal-hazırda xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayıldığı yerin tam mühafizəsi, növün müasir vəziyyətinin öyrənilməsi, yeni yayılma sahələrinin aşkar edilməsi, introduksiyası, toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qısaerkəkcikli boruçiçək

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi süpürgəvari budaqlanan, 50-80 sm hündürlükdədir. Kökətrafı yarpaqları uzunsov və ya ensiz elliptik, 10-20 sm uzunluqda, 2-4 (7) sm enindədir. Gövdə yarpaqları çoxsaylı, aşağıdakılar uzunsov, digərləri uzunsov – lansetvari və ya lansetvari, oturaq, gövdəni bürüyən, lap yuxarıdakılar kiçilmişdir. Çiçək qrupu süpürgə, azçiçəkli, qıvrımlıdır. Kasacıq 5–7 mm uzunluqda, boz rəngdədir. Tac 8–10 mm uzunluqda açıq bənövşəyi rəngdədir. Fındıqçası çoxsaylı, uzun, nazik, löbərvari qopartikanlıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi mart-aprel aylarına təsadüf edir. Düzən və dağətəyi ərazilərdə, əsasən meşələrdə rast gəlinir.

## Yayılması
Lənkaran ovalığı və dağlıq hissələridir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpasının çox zəif olması və iqlimin mənfi təsirlərdən asılılığı müşahidə olunur. Xüsusi yaşayış mühitinə tələbkar bitkidir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma) və iqlimdir.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması tələb olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Astragalus echinops

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" – NT. Azərbaycanın nadir, endemik növüdür. Regional IUCN Statusu: NT.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsinin hündürlüyü 30-90 sm olan, sıx a tükcüklərlə örtülmüş çoxillik bitkidir. Yarpaqları 10-16 cütdür, yarpaqcıqları ellipsivari və ya uzunsov-yumurtaşəkillidir, ititəhərdir, üzəri ağ tükcüklüdür. Yarpaqların qoltuğunda yerləşmiş çiçəklər kürəşəkilli çiçək qrupuna aiddir. Tacı sarıdır. Paxlası tükcüklüdür, yuxarı uc hissədə dörtdillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun, meyvəvermə iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Orta dağ qurşağında, quru, daşlı yamaclarda və qayalı ərazilərdə rast gəlinir. Mezokserofitdir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Culfa rayonu-Xəzindərə, Ərəfsə kəndinin ətrafı; Ordubad rayonu – Biləv, Paraqa, Tivi və Bist kəndlərinin ətrafı; Babək rayonu- Buzqov kəndinin ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır və ətraf mühitin mənfi təsirlərinə qarşı həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyaların azlığı və antropogen təsirlər.

## Mühafizə tədbirləri
Məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi akademik H. Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Culyard simli kvarteti

**Culyard simli kvarteti** () — 1946-cı ildə Nyu-Yorkda bəstəkar, Culyard məktəbinin rəhbəri U. Şumen tərəfindən yaradılmışdır.

## Haqqında
Kvartetin ilk heyətinə R. Mann (1-ci skripka), R. Koff (2-ci skripka), R. Xillyer (alt), A. Uinoqrad (violonçel) daxil idilər. Heyətdə dəfələrlə dəyişiklik edilmişdir. 2006-cı ildə kvartetin heyətində C. Smirnoff (1-ci skripka), R. Koups (2-ci skripka), S. Rouds (alt), C. Krosnik (violonçel) çalmışlar.

Klassik repertuarla yanaşı (V.A. Motsart, Y. Haydn və b.) 20-ci əsr musiqisi (o cümlədən A. Şönberqin, A. fon Vebernin), xüsusən də müasir Amerika bəstəkarlarının əsərləri (kvartet vergerin “Ko kul”, V. Vlasov və V.Q. Ferenin “Altın kız” (1949), “İssık-Kul sahillərində” (1951) əsərləri tamaşaya qoyulmuşdur.

## Üzvləri

### Birinci violonçel
* 1946 　Robert Mann
* 1997　 Joel Smirnoff
* 2009　 Nik Eanet
* 2011　 Cosef Lin

### İkinci violonçel
* 1946　 Robert Koff
* 1958　 Isidore Kohen
* 1966　 Örl Karlis
* 1986 　Joel Smirnoff
* 1997　 Ronald Kopes

### Viola
* 1946　 Rafael Hillier
* 1969　 Samuel Rodes
* 2013　 Roqer Tappinq

### Violonçel
* 1946 　Artur Vinoqrad
* 1955 　Klaus Adam
* 1974 　Joel Krosnik
* 2016 　Astrid Şveen

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Culyard simli kvarteti rəsmi internet saytı
* Kolbert Artist Rəhbərliyi: Culyard simli kvarteti
Gözəl telekiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu / Natonal IUCN Status: "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3cd; B2b(ii, iii) c (ii, iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
90-200 sm hündürlükdə, çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqlar iri, yuxarıdan tünd-yaşıl, demək olar çılpaq, altdan dahasolğun, nazik, zəif tüklənmişdir. Aşağı yarpaqlar qısa saplaqlarda yerləşir, enli-yumurtavari-ürəkvari, ikidişli, sivri şəkildə; yuxarı yarpaqlar isə oturaq, uzunsov-yumurtavari, sivri, sadə ya damişarvari şəkildədir. Çiçək səbətləri iridir. Örtücük 2-2,5(3) sm enində, yarpaqlar iri, tünd-yaşıl, çılpaq uzunsov və ya uzunsov-yumurtavari, küt, başlıqda aralanmışdır. Toxumcaları 4-6 mm uzunluğunda, ensiz-silindrik, çılpaq, şırımlı şəkildə olur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənmə və meyvəgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Orta dağ və subalp qurşaqlarının meşələri, hündür otluq və dağ çəmənlərində rast gəlinir, quraqlığa davamlıdır. Drman və dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın qərb hissəsi (Qax rayonu – İlisu kəndi, Zaqatala rayonu), Kiçik Qafqazın şimal (Gədəbəy rayonu — Qala kəndi; Göygöl rayonu — Murud kəndi, Göygöl ətrafı; Kəlbəcər rayonu — Yuxarı Ayrım kəndi) və mərkəzi hissələri.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azalır. Antropogen təsirlər populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır .

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın zəif təkrarlanması və antropogen təsirlər 9otarılma, tapdalanma, əhali tərəfindən yığılması).

## Mühafizə tədbirləri
Göygöl və Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruuqlarında qorunur. Yayıldığı ərazilrin tam qorunması, introduksiyası təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Açıqalın şibyəyeyən

**Açıqalın şibyəyeyən** və ya **Qayalıq şibyəyeyəni** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.

## Xarici quruluşu
Ön qanadları qonuru-sarımtıl, iki cərgədə qara nöqtələr yerləşir. Arxa qanadları açıq sarı olub, ləkəsizdir. Qarıncığı tünd boz tüklərlə örtülmüşdür. Alın hissəsi açıq sarıdır. P.conjuncta növünə nisbətən kiçikdir. Qanadları açıq halda 16–18&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Tırtılı boz-qonur rəngdə olub, bel hissəsi boyunca zolaq uzanır, yan xətti tünd sarıdır, üzəri boz tüklərlə örtülüdür, baş kapsulu qaradır. Aprel ayından başlayaraq iyun ayına qədər daşların üzərindəki şibyələrlə qidalanır. Pupu qonur-sarı rəngdə olub, tüklü barama içərisində yerləşir. Azərbaycanda cinerascens HS forması da yayılmışdır.

## Yayılması
Azərbaycan faunası üçün ilk dəfə qeyd olunur. Onun kəpənəkləri Lənkəranın yuxarı Apo kəndindən (14.IX.90) toplanmışdır.

## Ədəbiyyat
* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
Güvəyəbənzər sarı şibyəyeyən

**Güvəyəbənzər sarı şibyəyeyən** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.

## Xarici quruluşu
Kəpənəyi nisbətən böyükdür. Qanadları açılmış halda 18–20&nbsp;mm-dir. Ön qanadların əsası ensiz olub, sarı rəngdədir, üzərində üç cərgə qara nöqtələr yerləşmişdir. Arxa qanadlar enlidir. Açıq sarı rəngdədir. Yuxarı hissəsində üç nöqtə vardır. Baş, döş, qarıncığın uc hissəsi sarımtıl, bədənin qalan hissəsi isə qara rəngdədir.

## Həyat tərzi
Tırtılı göyümtül qara rəngdədir. Beli üzərində topa tüklər vardır, sarı rəngli bel xətti ləkə şəklində yayılmışdır, yan xətti qırıq-qırıqdır, başı qaradır.

Tırtılı şabalıd, fıstıq, palıd, şam və meyvə ağaclarının gövdəsində bitən şibyələrlə qidalanır.

İşığa çox zəif uçur. Ədəbiyyat məlumatına görə ildə bir nəsil verir. Tırtıl mərhələsində qışlayır, yazda qayalar üzərində olan şibyələrlə qidalanır. Pupları nazik barama içərisində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda flavicans B. forması da yayılmışdır. Dağətəyi və dağlıq ərazilərdə məhdud şəkildə yayılmışdır. Kəpənəkləri Şəkinin Zəyzit kəndindən (31. VII.93), eləcə də Zoologiya institutunun əməkdaşları tərəfindən Qaxın İlisu kəndindən (17. VII.34, A. Boqaçev), Daşkəsənin Xaçbulaq kəndindən (12. VII.67, R. Əffəndi) toplanmışdır.

## Həmçinin bax
* Güvəyəbənzər boz şibyəyeyən
* Güvəyəbənzər qaramtıl-sarı şibyəyeyən

## Ədəbiyyat
* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
Adi göydimdik

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Kateqoriya və statusu
(III-VU). Həssas, sayı az olan növdür.

## Qısa təsviri
Erkəyin rəngi qonurdur. Başının təpəsi qara, qalan hissəsi ağdır, boynu qaradır, dimdiyi göydür. Üzən zaman quyruğunu vertikal şəkildə yuxarı qaldırır. Dişinin başı qonurdur. Gözünün üstündə ağ zolaqlar var.

## Yayılması
Avropada, Asiyada, Afrikada, Şimali və Mərkəzi Amerikada, Avstraliyada, Tasmaniya və Yeni Zelandiyada yayılmışdır. Azərbaycanda Lənkəran, Kür-Araz, Samur-Dəvəçi ovalıqlarında, Xəzərin sahil sularında, Araz dəryaçasında rast gəlinir. Su hövzələrinin qurudulması ilə əlaqədar olaraq yayıldığı sahələr xeyli azalmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qamış cəngəllikləri ilə zəngin olan göllərdə və dənizin açıq sahil sularında yaşayır. Su bitkilərinin toxumları, yarpaqları, həşərat və onların sürfələri ilə yemlənir.

## Sayı
Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda 1997-ci ildə 50, 1999-cu ildə 1500, 2002-ci ildə 320, 2004-cü ildə 750, 2005-ci ildə 330, 2006-cı ildə 890, Abşeron-Qobustandakı Qırmızı göldə 2002-ci ildə 55, Ağgöldə 1991-ci ildə 3000, 2004-cü ildə 450, Hacıqabul gölündə 2009-cu ildə 1370 göydimdik qeydə alınıb. Digər su hövzələrində tək-tək fərdlərinə rast gəlinir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Sayı ildən-ilə kəskin dəyişir. Bunun da əsas səbəbi qışlaq arealının şimal hisssəsində qışın sərt və ya mülayim keçməsi, su-bataqlıq biotoplarının qurudulması və çirkləndirilməsidir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Ağgöl və Şirvan Milli Parkları, su-bataqlıq sahələrində yasaqlıqlar təşkil edilmişdir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Naxçıvanın (2006) Qırmızı kitabına, Ramsar, Bern konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Su hövzələrinin qurudulmasına və çirkləndirilməsinə qarşı mübarizə aparılması, növün qorunmasının fəal təbliği lazımdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarınmış üçküncmeyvə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Tüklü, uzun, nazik köklü bitkidir. Gövdəsi qısadır, qaidə hissədə budaqlanandır, 5-20 sm uzunluqdadır. Yarpaqları 1-1,5 sm uzunluğunda, küt, mərkəzi hissəyə getdikcə daralandır. Çiçək qrupu yan çətirlərdən ibarət başcıqlıdır. Çiçək altlığının yarpaqları çiçəyi əhatə edir, 1-2 sm uzunluğundadır. Formasına görə gövdə yarpaqlarına oxşayır, çiçəklərdən uzundur. Kasacıq 2 mm uzunluqda, oturaq və ya qısa ayaqcıqlıdır, zəngvari, tükcüklüdür. Çiçək tacı ağımtıl və ya göy, çox kiçik, kasacıqdan bir az uzundur. Fındıqcası ağımtıl, iri, 3,5 mm uzunluqda və üçkünclü formadadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi iyun, meyvəverməsi iyul aylarına təsadüf edir. Subalp və alp qurşaqlarında daşlı yamaclarda rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi və qərb hissəsində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpasının zəif olması və sayının azalması müşahidə olunur. Populyasiyaların ekstremal iqlim şəraiti olan yerlərdə yayılması, iqlim amillərinin kəskin dəyişikliyinə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (yay otlaqlıqlarının intensiv otarılması). Yayıldığı ərazilərdə sel daşmalarının və erroziya proseslərinin güclü olmasıdır. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasını təmin etmək, mütəmadi monitorinqlərin aparılması, populyasiyaların ciddi nəzarətə götürülməsi, mümkün rezervasiya imkanlarının araşdırılmasıdır. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Soviç paxladəni

**Soviç paxladəni** (Elmi adı - *Astragalus szovitsii*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar”– VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

Regional IUCN Statusu: LC.

## Qısa morfoloji təsviri
Gövdəsinin əsası odunlaşmış, hündürlüyü 10-25 sm-ə çatan çoxillik bitkidir. Yarpaqları 8-25 cüdtür, gümüşü tükcüklüdür. Çiçəkaltlığı çox kiçikdir, pulcuqludur. Yumurtalığı qısa ayaqcıq üzərində yerləşmiş, ağtükcüklüdür. Dişicik çılpaqdır. Paxlası pərdəşəkilli, birtoxumludur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Soviç paxladəninin çiçəkləmə dövrü may-iyun, meyvəverməsi avqust ayına təsadüf edir. Soviç paxladəni kserofit bitkidir. Aşağı və orta dağ qurşağının çınqıllı, gilli, quru, daşlı-qayalı yamaclarında rast gəlinir.

## Yayılması
Soviç paxladəni Naxçıvanın dağlıq hissəsində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Soviç paxladəni məhdud ərazilərdə yayıldığından təbii ehtiyatı azalır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Soviç paxladəninin populyasiyasının azlığı və antropogen təsirlərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Soviç paxladəni məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi Arpaçay və Ordubad Dövlət Təbiət Ysaqlığı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Güvəyəbənzər qırmızımtıl-sarı şibyəyeyən

**Güvəyəbənzər qırmızımtıl-sarı şibyəyeyən** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.

## Xarici quruluşu
Bu növ irrorella növünə çox oxşayır. Lakin ondan qarıncığının sarımtıl və qanadının tünd sarı rəngi ilə fərqlənir. Həmçinin kəpənəyi də ondan iridir. Qanadları açılmış halda 20-25 mm-dir. Tırtılı tünd qırmızı-qonur rəngdə olub, qara-boz tüklərlə örtülmüş, üzərində cərgə ilə sarı nöqtələr yerləşmişdir, başı qara rəngdədir.

## Həyat tərzi
Azərbaycanın dağ və dağ-səhra yerlərində iyul-avqust aylarında seyrək halda rast gəlinir. İldə bir nəsil verir. Tırtıl mərhələsində bitki qalıqları arasında qışlayır. Tırtılları ağac və qayalar üzərindəki şibyələrlə qidalanır. 

## Yayılması
Azərbaycanda alpestris Z. forması da yayılmışdır. Məhdud halda yayılmışdır. Bu növün kəpənəkləri Zoologiya institutunun əməkdaşları tərəfindən Qaxın Tala (20.VII.90), Lerikin Kosmolyan kəndlərindən (13.VIII.91), Qaxdan A.Boqaçev (28.VII.1934), Daşkəsəndən (3.VII.66) S.Əliyev tərəfindən toplanmışdır.

## Ədəbiyyat
* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
Qıvrım boruçiçək

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu / Natonal IUCN Status: "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1ab (iii) + 2ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik, yaşıl ot bitkisidir. Gövdəsi 40-80 sm hündürlükdədir. Yarpaqları iri, enli, nazik, hər iki tərəfdən, əsasən aşağı hissədən xovludur. Kökətrafı və gövdənin aşağı hissəsində yerləşən yarpaqları enli yumurtavari, iti, mərkəzi hissədə ürəkvari, saplaqlı, digər yarpaqları oturaq, uzunsovdur. Çiçək qrupu əvvəlcə ensiz, sonradan enliləşəndir. Çiçəkləri demək olar ki, oturaqdır. Ksacıq boz rəngdədir və hissələri kütdür, 3-4 mm uzunluğundadır. Çiçək tacı göy – mavi, borulu, 5-6 mm uzunluğunda üçbucaq və ya lansetvari pərlidir. Fındıqcası 5-7 mm uzunluğuna yumurtavaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyun, meyvəverməsi iyul ayına təsadüf edir. Orta dağ qurşağında, kolluqların arasında rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi. 

## Sayı və tendensiyası
Məhdud sahələrdə yayılmı, mənfi təsirlərə məruz qalan həssas növdür.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (yay otlaqlarının intensiv otarılması) yayıldığı ərazilərin biçənək kimi istifadə edilməsidir.

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi qorunan ərazilərdə rezervasiyası və mütəmadi monitorinqin aparılması tələb olunur. Planlıotarılma və mənimsənilmə tədbirlərinin görülməsidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Leonis dombalanı

**Leonis dombalanı** (Elmi adı — *Terfezia leonis*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3cd. Nadir növdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Torpaq səthinə yaxın əmələ gələn meyvə cismi 4–6 sm diametrində və ya bir qədər uzunsov, kartofa bənzərdir. Xarici səthi – peridi əvvəl açıq, sonradan tündləşərək qonura çalır, dərivaridir. Göbələyin xüsusi iyi və dadı yoxdur. Yarıya kəsilmiş halda ləti şirəlidir, birrəng deyil.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Heterotallik növdür, cinsi çoxalması üçün populyasiyada genetik cəhətdə fərqli fərdlərin olması tələb olunur. Simbiotrofdur, taxıllardan, əsasən Artemisia, Hordeum, Poa və Salsola cinslərinin növlərindən ibarət fitosenozlarda mikoriza əmələ gətirir. Azərbaycanın bozqır və dağətəyi bölgələrində, bəzən az şoranlaşmış torpaqlarda aprel-may aylarında, az-az əmələ gəlir. Kütləvi əmələ gəlməsi bir neçə ildən bir müşahidə edilir, meyvə cisimləri sporadik, bəzən kopalarla rast gəlinir.

## Yayılması
Ağdam, Füzuli, Qobustan, Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisidir (Şahbuz rayonu).

## Sayı və tendensiyası
Yaşama ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meyvə cisimlərinin tədricən yetişməsi, onların kütləvi yığılması ilə əlaqədar göbələk populyasiyanın həssaslığı aiddir.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Az-az təsadüf edildiyi üçün kütləvi yığılmasına məhdudiyyət qoyulması məqsədəuyğundur.

## İstinadlar
İpəktük köpəkdili

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Botaniki xarakteritikası
Çoxillik və ya ikiillik ot bitkisidir. Gövdəsi 40–60 sm hündürlükdədir. Kökətrafı yarpaqları çoxsaylı neştərşəkilli, 25 sm-ə qədər uzunluqda, 2–2,5 sm enindədir, itisaplaqlı, ortada yerləşən saplaqları oturaq, ağ tüklüdür. Çiçəkləri əvvəlcə başcıq çiçək qrupunda toplanır. Kasacığı 3–4 mm uzunluğunda, sıxtüklü, uzunsov, iti hissəlidir. Çiçək tacı bənövşəyi –qırmızı, 7–8 mm diametrində, qısa boruludur. Erkəkcikləri qısa saplı, tozcuqları uzunsovdur. Fındıqcası 6–7 mm uzunluğunda, yumurtavaridir. Həlqəsi yastı, ensiz, bir qədər yuxarıya qalxımış kənarlıdır, üzəri seyrək tikanlarla örtülmüşdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyun-iyul, meyvəverməsi iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Alp qurşaqlarında, daşlı yamaclarda Cirsium Mill. Cinsi növlərinin dominantlıq təşkil etdiyi yerlərdə rast gəlinir. Dərman bitkisidir.

## Yayılması
Daşlı yamaclarda və qaya töküntülərində bitir. Böyük Qafqazın Quba sahəsi və qərb hissəsidir

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi iqlim təsirlərinə məruz qalması azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dəyişkən iqlim amillərinə həssaslığı, sayının azlığı areallarının ekstermal iqlim şəraitli ərazilərdə olmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi qoruma ərazilərində rezervasiyasının və növün mütəmadi monitorinqinin aparılmasının təşkil edilməsidir. Toxumla çoxalan bitki olduğundan toxumlarının yığılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mixail Andreyev

**Mixail Andreyev** () – rus etnoqrafı və dilçisi; iranşünas. SSRİ EA müxbir üzvü (1929), Özbəkistan SSR EA akademiki (1943). Orta Asiyada bir çox elmi ekspedisiyaya rəhbərlik etmiş, Orta Asiya və Hindistan xalqlarının etnoqrafiyasına dair zəngin kolleksiya toplamışdır. Taciklərin məişətini, incəsənətini, qədim adət-ənənələrini, habelə Şərqi İran dillərini tədqiq etmişdir.

## İstinadlar
Astragalus rostratus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu: "Məlumat azlığı" – DD. Qafqazın endemik növüdür.

## Arealı
Kiçik Qafqazın cənub sahəsi (Yuxarı Qarabağ, Zəngilan rayonu – Pirçevan kəndinin ətrafında).

## Botaniki xarakteristikası
16 sm-dək hündürlükdə, çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqcıqlar 7-11 cüt, sivriləşmiş, 13 mm-dək uzunluqda, 1-1,5 mm enində, üst hissədə zəif, aşağı hissədə isə sıx sıxışdırılmış boz-tükcüklüdür. Salxım çiçək qrupu boş, 6-12 çiçəklidir. Kasacıq sıxışdırılmış ağımtıl və qara tükcüklü; dişlər bizvari; 2-3 dəfə borucuqdan qısadır. Paxlalar düz, silindrik, 4,5-6 sm uzunluğunda, nazik, 10 mm-dək uzunluqda buruncuqludur.

## Ekologiyası
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Quraqlığa davamlı, işıqsevəndir, toxumla çoxalır, orta dağ qurşaqlarında, quru, daşlı və çınqıllı yamaclarda rast gəlinir, taxıl-müxtəlifot qruplaşmalarında bitir. Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmır. Sayı və tendensiyası haqqında məlumat yoxdur. Məhdudlaşdırıcı amillər haqqında məlumat yoxdur.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir bitki növüdür. Zəngilan rayonunda bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bala qaraşəngi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Alçaqboylu, 4–10 sm hündürlükdə, çox vaxt al-qırmızı rəngli, çoxillik bitkidir. Yarpaqları 1–4 sm uzunluğunda, 8–20 mm enində, uzunsov, bəzən yumurtavari, küt, bəzən sivri, kənarları noxudvari-dişlidir. Çiçəkqrupu başcıqlı, oval və ya uzunsov, çox çiçəklidir. Çiçəkləri oturaqdır. Kasacıq 4–4,5 mm uzunluğunda, tac iri, al-qırmızı borucuğu 15 mm uzunluqda, yuxarı dodağı dəyirmi, aşağı dodağı yan dilimlərdən uzundur. Qutucuğu 5–6 mm uzunluğunda, şarvari-yumurtavaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi iyul-avqust, meyvəverməsi avqust ayına təsadüf edir. Alp qurşağının gilli töküntülərində və qayalıqlarda rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi və qərb hissəsində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillər, populyasiyaları yayılan ərazilərin ekstremal iqlim şəraitinə malik olması, kəskin iqlim dəyişkənliyinə həssaslıqdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyalarının ciddi monitorinq olunması, xüsusi qorunan ərazilər çərçivəsində mühafizə tədbirlərinin görülməsidir.

### Mühafizə tədbirləri
Yeni yayılma yerlərinin axtarılması tələb olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tüklü rindera

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu / Natonal IUCN Status: "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU B1b (i, iii)c(i, iiiEN B1ab(iii) + 2ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi düz, qranlı-şırımlı, çiçək qrupu budaqlanan süpürgədir. Yarpaqları bozdur, kökətrafı yarpaqları lansetvari və ya uzunsov iti, 6-18 sm uzunluğunda, 0,8-1,2 sm enindədir. Çiçək qrupu süpürgə, yuxarıdan qalxanvari, sıx, daha sonra syerək, çiçək altlığı yoxdur. Kasacığı 4–6 mm uzunluğunda, ağ tükcüklü, uzunsov dilimlidir. Çiçək tacı çəhrayı, sonradan maviləşəndir, 8–10 mm uzunluğundadır. Qanadları dikduran, xətvari, lansetşəkilli, küt, borucuğa bərabərdir. Erkəkcik çiçək tacının borucuğunun mərkəzinə bitişmişdir. Sütuncuq 12 mm uzunluqdadır. Fındıqcası iri, dairəvi, qanadları ilə birlikdə 12–15 mm diametrindədir. Qanadlar geniş, tamkənarlıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyun, meyvəverməsi iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarına qədər, quru, daşlı yamaclarda rast gəlinir.
 
## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsidir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii ehtiyatı məhduddur. Mənfi təsirlər azalma tendensiyasını yaradır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (ekstermal iqlimə malik ərazilərdə yayılması, kortəbii otarılma, tapdalanma), iqlim və ətraf mühit amillərinə həssaslıqdır.

## Mühafizə tədbirləri
Areallarının mütəmadi monitorinq olunması, mümkün rezervasiya imkanlarının araşdırılması və toxumlarının toplanaraq toxum bankında qorunmasıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Güvəyəbənzər boz şibyəyeyən

**Güvəyəbənzər boz şibyəyeyən** () — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Qanadlarının rəngi və naxışları S.irrorella növünə oxşayır, ancaq bu ölçüdə bir qədər kiçikdir. Qanadları açılmış halda 15–16&nbsp;mm-dir. Ön qanadlarının arxa hissəsi boz tüstü rəngində olduğundan növün adı buradan götürülmüşdür. Arxa qanadlarının ön kənarında bir neçə qara ləkə vardır. 
Tırtılı çirkli boz-qonur rəngdə olub S.irorella növünün tırtılına üzərindəki sarı ləkələrə görə oxşayır.

## Həyat tərzi
Nadir növdür. Tırtılı çirkli boz-qonur rəngdə olub S.irorella növünün tırtılına üzərindəki sarı ləkələrə görə oxşayır. Kəpənəyi işığa çox zəif uçur. Ədəbiyyat məlumatına görə ildə bir nəsil verir. Tırtıllar avqust-sentyabr aylarında müxtəlif şibyələrlə qidalanırlar. Tırtıl mərhələsində qışlayır. Qışlamadan çıxan tırtıllar şibyələrin arasında puplaşır.

## Yayılması
Dağətəyi meşələrdə yayılmışdır. Kəpənəyi biz tərəfdən Qaxın İlisu kəndindən (24.VI.1990; 31.VII.93), Zaqataladan (30.VII.98), R.Əffəndi tərəfindən isə Ordubaddan (17.VII.1967) toplanmışdır.

## Ədəbiyyat
* S.Ə.Hacıyeva. Azərbaycanın ayıca (Lepidoptera, Arctiidae) kəpənəkləri (dissertasiya). Bakı: 2005.
Zuvand qaraşəngi

**Zuvand qaraşəngi** (Elmi adı - *Scrophularia zuvandica*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
İkiillik ot bikisidir. Gövdələr çox və ya az, 20-37 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar, uzunsov, yumurtavari, lələkvari-kəsilmiş, hissəcikləri lansetvari və ya xətvari, üçkünc dişciklidir. Çiçək qrupu – uzunsov, dar süpürgədir. Ksacıq 2&nbsp;mm uzunluğunda, kənardan ağ pərdəlidir. Tac 5&nbsp;mm uzunluğunda, al qırmızı qonur-rəngli, kasacıqdan uzundur. Staminodi sırdadır. Erkəkciklər tacdan çıxır. Qutucuq 3–4&nbsp;mm uzunluğunda, kürəkvari, kasacıqdan uzundur. Toxumlar 1mm uzunluğunda, uzunsov, qaradır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyun, meyvə əmələgətirməsi (may) iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Orta dağ qurşağında quru, daşlı yamaclarda və töküntülərdə, çağıl daşlarının üstündə bitir.

## Yayılması
Diabardır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı məhddudur və azalmağa meyil göstərir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen təsirlərdir (tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Antropogen təsiri azaltmaq və yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## İstinadlar
Mariya Nikolayevna Romanova

**Mariya Nikolayevna Romanova** (; ) — Rusiya imperiyasının sonuncu çarı II Nikolayın və onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın qızı.

## İstinadlar