Əqrəb X-1

**Əqrəb X-1**  — Əqrəb bürcündə təxminən 9000 işıq ili məsafədə olan bir Rentgen şüalanma mənbəyidir. Əqrəb X-1 aşkar edilən ilk ekstrasolyar rentgen mənbəyidir və Günəşdən kənarda göydə rentgen şüalarının ən güclü görünən mənbəyidir. Rentgen şüalanması axını gündən-günə dəyişir və optik olaraq vizual bir  ulduzla-Əqrəb V818 ilə əlaqələndirilir  , 12-13 ulduz ölçüsü aralığında dəyişən bir qiymətə malikdir.

## Kəşfi və ilkin tədqiqatı
Zəif rentgen şüalarının olması ehtimalı əvvəlcə MIT professoru Bruno Rossi və Massachusetts ştatının Cambridge şəhərində Amerika Elm və Mühəndislik İdarə heyətinin sədri Martin Annis, AS & E-nin prezidenti tərəfindən ireəli sürülmüşdür.  Onun çağırışından sonra, şirkət ABŞ-nin Hava Qüvvələri ilə astronavtların peykə enməsindən əvvəl peykin səthini araşdırılması üçün müqavilə bağladı və təsadüfən qalaktik rentgen şüalarının mənbələrini aşkar etdilər.

Sonradan, Əqrəb X-1, 1960-cı ildə Frank Paolini tərəfindən hazırlanmış yüksək həssas yumşaq rentgen detektorunu daşıyan Aerobee 150 meteoroloji raketini buraxan Riccardo Giacconin rəhbərlik etdiyi bir qrup tərəfindən aşkar edilmişdir. Raket traektoriyası bir qədər uzaqlaşdı, lakin hələ aydan gəlməyən zəif rentgen şüalarının əhəmiyyətli emissiyası aşkar edildi. Beləliklə, fortuitously, və ilk olaraq Frank Paolini tərəfindən göstərilən Əqrəb X-1, Günəş Sistemindən kənarda kəşf edilən ilk  rentgen şüalanma mənbəyi oldu. Dedektorun açar qətnaməsi əvvəlcə Əqrəb X-1-in mövqeyini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermədi. Bu, mənbəyi Galaktik mərkəzin yaxınlığında yerləşdirilə biləcəyinə dair fikirlər gətirdi, lakin nəticədə bu Əqrəb bürcündə yerləşirdi. Əqrəb bürcündə  ilk kəşfedilən  rentgen mənbəyi  olaraq, Əqrəb X-1 adını aldı.

1962-ci il iyunun 12-də fəaliyyətə başlayan Aerobee 150 raketi,  göydə başqa bir  mənbədən  (Əqrəb X-1) gələn ilk rentgen şüalarını aşkar etdi. Əqrəb X-1 vizual qonşusu Əqrəb V818 ilə birlikdə kiçik kütləli qoşa rentgen mənbəyidir.

Yuxarıda göstərilən məlumatda raket başlanmasının 12 iyun 1962-ci ildə olduğunu göstərdiyinə baxmayaraq, qeyd etmək lazımdır ki digər mənbələrdə bu raketin 19 iyun 1969-cu il saat 06:59:00 (UTC) atıldığı qeyd olunur.

Tarixi qeyid: "Cihazlar aydan gələn rentgen şüaları müşahidə etmək cəhdi üçün nəzərdə tutulmuşdu və görünüşü dar bir şəkildə məhdudlaşdırmaq üçün collimation ilə təchiz olunmamışdır. Nəticədə, siqnal çox geniş idi və mənbənin ölçüsü və mövqeyi dəqiq bir şəkildə müəyyən edilə bilməzdi. Oxşar bir təcrübə, 1962-ci ilin oktyabrında qalaktik mərkəz üfüqün altında olduğunda və güclü mənbə mövcud olmadıqda təkrarlandı. Üçüncü cəhd 1963-cü ilin iyununda baş verdi və bu 1962-ci ilin iyununda uçuşların nəticələrini təsdiqlədi." Galaktik Mərkəz Əqrəb X-1-dən  düzdoğuşu 20 °  və  meyli 20 °Fəqlidir, iki rentgen mənbəyi 20 ° arc ilə ayrılır və 1962-ci ilin iyununda bu aşkarlanmamışdır .

Əqrəb XR-1 J1950 RA 16h 15m Dekabr -15.2 ° da müşahidə edilmişdir.

## Xüsusiyyətləri.
Bu rentgen şüalanmasının gücü 2,3\cdot 10^{31}  W-dır , Günəşin ümumi parlaqlığının təxminən 60,000 qatıdır. Əqrəb X-1, 18.9 saatlik period ilə, intensivliyində 1 bal gücündə müntəzəm varyasiyalar göstərir. Mənbənin optik dalğa uzunluğu da qeyrimüntəzəm olaraq dəyişir, lakin bu dəyişikliklər rentgen varyasiyaları ilə əlaqəli deyil. Əqrəb X-1 özü  neytron ulduzdur, o güclü cazibə sahəsi ilə akressiya diskindən maddə cəzb edir, nəhayət bu səthə düşdükdə böyük miqdarda enerji şüalandırır. Bu ulduzlararası maddə  Əqrəb X-1-in cazibə sahəsində sürətləndikcə rentgen şüaları yayılır. Əqrəb X-1 üçün ölçülmüş parlaqlıq, Eddington limitində maddə cəzb edən   neytron ulduza uyğun gəlir.

Bu sistem kiçik kütləli rentgen qoşa sistem kimi  təsnif edilir; neytron ulduzun kütləsi  təxminən 1.4 günəş kütləsi tərtibindədir, donor ulduz isə yalnız 0,42 günəş kütləsidir. İki ulduz yəqin ki, bir yerdə doğulmamışdı; son tədqiqatlar qoşa sistemlərin bir qlobal klasterin daxilində qapalı qarşılaşma  ilə meydana gəldiyini göstərir.

## İstinadlar