DNT peyvəndi

**DNT peyvəndi** —  immun cavabı stimullaşdırmaq mexanizmi kimi spesifik antigen kodlayan DNT ardıcıllığını orqanizmin hüceyrələrinə transfektsiya edən peyvənd növüdür.

DNT peyvəndləri immun cavab axtarılan antigenləri kodlayan DNT ardıcıllığını ehtiva edən genetik olaraq hazırlanmış plazmidin yeridilməsi ilə işləyir, beləliklə, hüceyrələr birbaşa antigeni istehsal edir, beləliklə də qoruyucu immunoloji reaksiyaya səbəb olur. DNT vaksinləri adi peyvəndlərə nisbətən nəzəri üstünlüklərə malikdir, o cümlədən "daha geniş immun cavab növlərini induksiya etmək qabiliyyətinədə". Bir neçə DNT vaksinləri baytarlıqda istifadə üçün sınaqdan keçirilmişdir. Bəzi hallarda heyvanlarda xəstəlikdən qorunma təmin edilmişdir, digərlərində isə yox. İnsanlarda virus, bakterial və parazitar xəstəliklərə, eləcə də xərçəngə qarşı yanaşma üzərində araşdırmalar davam edir  . 2021-ci ilin avqustunda Hindistan hakimiyyəti ZyCoV-D-yə təcili icazə verdi. Cadila Healthcare tərəfindən hazırlanmış bu, insanlar üçün təsdiqlənmiş ilk DNT peyvəndidir.

## Tarix

Adi peyvəndlər patogenin spesifik antigenlərini, ya da xəstəlik keçirmiş orqanizmdə immun reaksiyasını stimullaşdıran zəifləmiş virusları ehtiva edir. DNT vaksinləri genetik peyvəndlərin üzvləridir, çünki onların tərkibində antigenin hüceyrə istehsalını (protein biosintezi) kodlayan genetik məlumat (DNT və ya RNT) var. DNT vaksinləri patogendən spesifik antigenləri kodlayan DNT ehtiva edir. DNT bədənə yeridilir və normal metabolik prosesləri qəbul etdikləri plazmiddəki genetik kod əsasında zülalları sintez edən hüceyrələr tərəfindən qəbul edilir. Bu zülalların tərkibində bakteriya və ya viruslar üçün xarakterik olan amin turşusu ardıcıllığı bölgələri olduğundan, onlar yad olaraq tanınır və onlar ana hüceyrələr tərəfindən emal edildikdə və onların səthində nümayiş etdirildikdə, immunitet sistemi xəbərdar edilir və bu da immun reaksiyalarını işə salır. Alternativ olaraq, hüceyrə girişini asanlaşdırmaq üçün DNT zülalla əhatə oluna bilər. Bu kapsid zülalı DNT-yə daxil olarsa, yaranan peyvənd reversiya riskləri olmadan canlı vaksinin potensialını birləşdirə bilər.

1983-cü ildə Nyu-York Səhiyyə Departamentindən Enzo Paoletti və Dennis Panikali adi çiçək vaksinini digər xəstəliklərin qarşısını ala biləcək peyvəndlərə çevirmək üçün gen mühəndisliyindən istifadə edərək rekombinant DNT vaksinləri istehsal etmək strategiyasını hazırladılar
. Onlar digər viruslardan (yəni Herpes simplex virusu, hepatit B və qrip) bir gen daxil etməklə inək çiçəyi virusunun DNT-sini dəyişdirdilər. 1993-cü ildə Ceffri Ulmer və Merck Tədqiqat Laboratoriyalarının əməkdaşları nümayiş etdirdilər ki, siçanlara qrip antigenini kodlayan plazmid DNT-nin birbaşa yeridilməsi heyvanları qrip virusu ilə sonrakı eksperimental infeksiyadan qoruyur. 2016-cı ilin avqust ayına qədər peyvəndlərin istehsalı hələ də həll olunmamış qalır. HİV-dən qorunmaq üçün DNT vaksinlərinin klinik sınaqları davam edir
.

## Doza

Effektiv immun cavabı artırmaq üçün lazım olan doza təyin edilir. İnyeksiyaları 10 μg-dən 1 mq-a qədər dəyişən miqdarda DNT tələb edir, gen silahlarının çatdırılması isə 100-1000 dəfə az tələb edir. Ümumilikdə, 0,2 μg – 20 μg tələb olunur, baxmayaraq ki, 16 ng qədər aşağı miqdarlar bildirilmişdir. Bu miqdarlar növlərə görə dəyişir. Məsələn, siçanlar primatlardan təxminən 10 dəfə az DNT tələb edir. Salin inyeksiyaları daha çox DNT tələb edir, çünki DNT hədəf toxumanın hüceyrədənkənar boşluqlarına (adətən əzələ) çatdırılır, burada o, hüceyrələr tərəfindən qəbul edilməzdən əvvəl fiziki maneələri (məsələn, bazal təbəqə və böyük miqdarda birləşdirici toxuma) dəf etməlidir, gen silahı isə DNT-ni birbaşa hüceyrələrə sürükləyir məcbur edir və nəticədə daha az "tullantı" olur.

## Sümük iliyindən əldə edilən hüceyrələr tərəfindən antigen təqdimatı

Kimerik siçanlardan istifadə edilən tədqiqatlar göstərdi ki, antigen sümük iliyindən törəmə hüceyrələr tərəfindən təqdim olunur, bunlara dendritik hüceyrələr, makrofaqlar və peşəkar antigen təqdim edən hüceyrələr (APC) adlanan ixtisaslaşmış B-hüceyrələri daxildir
. Dəriyə gen silahı aşılandıqdan sonra transfeksiya edilmiş Langerhans hüceyrələri antigenləri təqdim etmək üçün drenaj edən limfa düyünlərinə miqrasiya edir. IM və İD inyeksiyalarından sonra dendritik hüceyrələr drenaj edən limfa düyünlərində antigen təqdim edir və periferik qanda transfeksiya edilmiş makrofaqlar aşkar edilmişdir.

Dendritik hüceyrələrin və ya makrofaqların birbaşa transfeksiyası ilə yanaşı, IM, ID və gen silahı DNT çatdırılmasından sonra çarpaz astarlama baş verir. Sümük iliyindən törəmə hüceyrə MHC sinif 1 kontekstində başqa hüceyrədə sintez edilmiş zülallardan peptidlər təqdim etdikdə baş verir. Bu, sitotoksik T-hüceyrə reaksiyalarını gücləndirə bilər və tam əsas immun cavab üçün vacib görünür.

## İnterferonlar

Həm köməkçi, həm də sitotoksik T-hüceyrələri interferonlar ifraz edərək infeksiyaları idarə edə bilirlər. Sitotoksik T hüceyrələri adətən  yoluxmuş hüceyrələri öldürür. Bununla belə, onlar həmçinin IFN-γ və TNF-α kimi antiviral sitokinlər ifraz etmək üçün stimullaşdırıla bilər ki, bunlar hüceyrəni öldürmür, lakin  komponentlərin ifadəsini aşağı tənzimləməklə  infeksiyanı məhdudlaşdırır
. DNT peyvəndləri dağıdıcı olmayan IFN vasitəçiliyi ilə  infeksiyaların qarşısını almaq üçün istifadə edilə bilər. Bu, hepatit B üçün də keçərlidir. IFN-γ malyariya infeksiyalarına nəzarətdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir və malyariya əleyhinə DNT vaksinləri üçün nəzərə alınır.

## İmmunostimulyatorlar

Plazmid DNT-nin özünün immun sisteminə köməkçi təsiri olduğu görünür. Bakterial yolla əldə edilən DNT  immun müdafiə mexanizmlərini, dendritik hüceyrələrin aktivləşdirilməsini və TH1 sitokinlərinin istehsalını qıcıqlandıra bilir. Bu, immunostimulyasiya edən müəyyən  dinukleotid ardıcıllığının tanınması ilə bağlıdır. CpG stimullaşdırıcı ardıcıllığı eukariotlara nisbətən bakterial mənşəli DNT-də iyirmi dəfə daha tez-tez baş verir. Bunun səbəbi, eukariotların "CpG supressiyası" nümayiş etdirməsidir - yəni CpG dinukleotid cütləri gözləniləndən daha az tez-tez baş verir. Bundan əlavə, CpG-S ardıcıllığı hipometilləşir . Bu, tez-tez bakterial DNT-də baş verir, eukariotlarda meydana gələn CpG motivləri sitozin nukleotidində metilləşir. Bunun əksinə olaraq, immun cavabın aktivləşdirilməsini maneə törədən nukleotid ardıcıllığı  eukariotik genomlarda artıq təmsil olunur.[72] Optimal immunostimulyator ardıcıllıq iki 5' purin və iki 3' pirimidin ilə əhatə olunmuş metillənməmiş CpG dinukleotiddir. Bundan əlavə, bu immunostimulyasiya edən heksamerdən kənar bölgələri hədəf hüceyrələrə bağlanma və qəbulu təmin etmək üçün quaninlə zəngin olmalıdır.

## İstinadlar