Hatt dili

**Hatt dili** — e.ə. II minillikdə Kiçik Asiyada hattlar tərəfindən danışılan aqqlütinativ qeyri-Hind-Avropa dili. İngilisdilli akademiayda bu dil Het dövlətinin Hind-Avropa dil ailəsinə mənsub olan het dilindən fərqləndirmək üçün "Hattic" adlandırılır.
Hatti dili Kiçik Asiyanın şimal-şərq hissəsinin Qalis çayının (indiki Qızılirmaq) məngənəsində yaşayan ən qədim (e.ə. III-II minilliyin əvvəlləri) əhalinin - Hattların dilidir, yalnız Het krallığının paytaxtı Xattusanın (indiki boğazköy) kral arxivindən nisbətən az sayda kult mətnlərində çatmışdır.
Onların arasında təxminən beş-altı hatt-hett (nesit) dilində ikidilli mətn və bir neçə onlarla əsasən qısa və çox parçalanmış təkdilli mətn var.
Mətnlər demək olar ki, heç bir ideoqram olmadan heca mixi yazı ilə yazılmışdır ki, bu da başa düşməyi çox çətinləşdirir; üstəlik, onların hett katibləri tərəfindən mənasını dəqiq dərk etmədən, bəzən hətta söz bölgüsündə səhvlərlə yaddaşdan yazıldığını düşünməyə əsas var.
Fonetik baxımdan hatt dilinin mixi yazı ilə yazılmış mətnləri son dərəcə qeyri-dəqiqdir, çünki bu mətnlərin yazıldığı akkad mixi yazısının hett variantı cəmi 12 samiti fərqləndirməyə imkan verir, halbuki hatt dilinin fonoloji sistemi, heç olmasa tarixi baxımdan, xeyli zəngin olmuşdur.
Hatt dilini eyni ərazilərin sonrakı əhalisinin dili olan Het dili ilə qarışdırmaq olmaz.
Hetlər ölkənin adını Hattlardan miras alsalar da, bəzi sözlər götürsələr də, bəzi tanrıların kultunda Hatt dilini işlətsələr də, Het dili mənşəcə Hind-Avropa dilidir.
## Digər dillərlə əlaqələri
Ola bilsin ki, Hind-Avropa kökləri ilə izah edilə bilməyən het dilində olan bəzi sözlər Hatt mənşəlidir, xüsusən də Het İmperiyası dövründə Hatt dili bəzi tanrıların kultunda istifadə olunmağa davam edib.

Etruskların Kiçik Asiya mənşəyi haqqında hipotez çərçivəsində A.İ. Nemirovski etrusk dilindəki *tupi* ('cəza, iztirab') sözünü hatt dilində eyni mənaya malik *tuppi* sözü ilə müqayisə etməyi təklif etmişdir. Hatt dilindəki abidələrin son dərəcə az olması daha geniş leksik müqayisəni mümkünsüz edir.

Ümumilikdə, etrusk dilinin morfologiyası hatt dilinə bənzəmir (etrusk dilində söz düzəltmə və şəkil dəyişmə yalnız sonluqlarla həyata keçirilir, hatt dilində isə həm ön şəkil, həm də son şəkil ilə). Bununla belə, bəzi ayrıca formantları (məsələn, mənsubiyyət şəkilçisi -el, -il, etrusk dilində isə -l; işarə əvəzliyi ana, etrusk dilində də eynisi; fel zamanı göstəriciləri -a, -e) müqayisə etmək mümkündür."

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*Akurgal, Ekrem – *The Hattian and Hittite Civilizations*; Publications of the Republic of Turkey; Ministry of Culture; 2001; 300 pages; 
*Ardzinba, Vladislav. (1974): Some Notes on the Typological Affinity Between Hattian and North-West Caucasian (Abkhazo-Adygian) Languages. In: *"Internationale Tagung der Keilschriftforscher der sozialistischen Länder"*, Budapest, 23.-25. April 1974. *Zusammenfassung der Vorträge* (Assyriologica 1), p.&nbsp;10-15.
*Ardzinba, V.G. (1979): “Nekotorye sxodnye strukturnye priznaki xattskogo i abxazo-adygskix jazykov”. *Peredneasiatskij Sbornik III: istorija i filologija stran drevnego vostoka*, 26-37. Moscow: Nauka
*Chirikba, Viacheslav (1996): *Common West Caucasian. The Reconstruction of its Phonological System and Parts of its Lexicon and Morphology.* Leiden: CNWS Publications, 452 pp. [Chapter XI. *The relation of West Caucasian to Hattic*, p.&nbsp;406-432].
*Dunaevskaja, Irina. (1973): *Bemerkungen zu einer neuen Darstellung altkleinasiatischer Sprachen. 2. Zum Hattischen.* In: *Orientalische Literaturzeitung* 68, Leipzig, 1/2.
* Дунаевская И. М. О структурном сходстве хаттского языка с языками северо-западного Кавказа. – *Сборник в честь академика* Н. А. Орбели. – М.-Л., 1960.
*Dunaevskaja, I. M. & D´jakonov, I. M. 1979. “Xattskij (protoxettskij) jazyk”. In: *Jazyki Azii i Afriki, III. Jazyki drevnej perednej Azii (nesemitskie), Iberijsko-Kavkazskie jazyki, Paleoaziatskie jazyki, ed. by G. D. Sanžeev*, p.&nbsp;79-83. Moskva. Nauka.
*Girbal, Christian. (1986): *Beiträge zur Grammatik des Hattischen* (Europäische Hochschulschriften Reihe XXI, Bd. 50). Frankfurt am Main, Bern, New York: Verlag Peter Lang, V+201 pages.
*Ivanov, Vyacheslav V., "On the Relationship of Hattic to the Northwest Caucasian Languages," in B. B. Piotrovskij, Vyacheslav V. Ivanov and Vladislav G. Ardzinba, eds., Drevnyaya Anatoliya – Ancient Anatolia, Moscow: Nauka (1985) 26-59. In Russian with English summary.
*Kammenhuber, Annelis (1969): *Das Hattische.* In: *Handbuch der Orientalistik*, Abteilung I, Bd II, Abschn. 1/2.
*Klinger, Jörg. (1996): (StBoT 37)* Untersuchungen zur Rekonstruktion der hattischen Kultschicht.* Wiesbaden: Harrassowitz, xx+916 p.
*Rizza, Alfredo. (2007): *I pronomi enclitici nei testi etei di traduzione dal Hattico*. Pavia. (Studia Mediterranea 20).
*Schuster, H.-S. (1974): *Die hattisch-hethitischen Bilinguen. I. Einleitung, Texte und Kommentar. Teil 1.* Leiden: E.J. Brill.
*Soysal, Oğuz (2004): *Hattischer Wortschatz in hethitischer Textüberlieferung*, Leiden/Boston: Brill.
*Taracha, P. (1995): *Zum Stand der hattischen Studien: Mögliches und Unmögliches in der Erforschung des Hattischen.* In: *Atti del II Congresso Internaziomale di Hittitologia a curo di Onofrio Carruba* – Mauro Giorgieri – Clelia Mora. Studia mediterranea. 9. Gianni Iuculano Editore. Pavia, p.&nbsp;351-358.
*Kevin Tuite (Université de Montréal): *The rise and fall and revival of the Ibero-Caucasian hypothesis*.  text on line 

## Xarici keçidlər
* A detailed description by Igor Diakonov
* Hattic grammar by *A. S. Kassian*