Sergey Krikalyov

**Sergey Krikalyov** (; ) —  sovet və rus kosmonavtı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı və Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı.

Onu bəzən "son sovet vətəndaşı" adlandırırlar.

## Həyatı
Sergey Krikalyov 1958-ci ildə Leninqrad şəhərində anadan olmuşdur.

1981-ci ildə Leninqrad Mexanika İnstitutunu bitirib, mühəndis-mexanik kimi kvalifikasiya alıb. Məzuniyyətdən sonra "Enerji" NPO-da işləmişdir. Kosmosda istifadə edilən avadanlıqları sınaqdan keçirdi, kosmosda iş üsullarını işlətmiş və yer nəzarət xidmətinin işinə qatılmışdır. 1985-ci ildə Salyut-7 stansiyasında diqqətsizlik meydana gəldikdə, xilasetmə qrupunda işləmiş, stansiya ilə birləşmək və bort sistemlərini təmir etdirmək üçün metodlar hazırlamışdır.

1985-ci ildə kosmik uçuşa hazırlıq üçün seçilib, növbəti il əsas təlim kursunu başa vurdu və müvəqqəti olaraq Buran kosmik proqramı üzrə qrupa təyin edildi.

1988-ci ilin əvvəlində Mir stansiyasında ilk uzunmüddətli uçuşa hazırlıqları başladı. Təlimdə kosmonavt açıq kosmosda hərəkət etmək və ikinci Sovet-Fransız elmi ekspedisiyası üzərində işləmək üçün quraşdırmanın ilk sınaqları üçün yeni modullarla birləşmək, kosmik gəmi hazırlığına daxil edildi.

### İlk uçuşu

26 noyabr 1988-ci ildə uçuşa başlayan Soyuz TM-7 komandasının komandiri Aleksandr Aleksandrovich Volkov, uçuş mühəndisi Krikalyov və fransız kosmonavt Jan-Lou Şretiendən ibarət idi. Əvvəlki ekipaj Mir stansiyasında başqa bir iyirmi altı gün qaldı, beləliklə altılıq heyəti üçün stansiyada sərf olunan ən uzun müddətin yaradılması. Əvvəlki ekipaj Yerə qayıtdıqdan sonra Krikalyov, Polyakov və Volkov stansiyaya eksperimentlər aparmağa davam etdi. Növbəti ekipajın gəlişinin təxirə salınması səbəbindən stansiyanı insansız uçuş üçün hazırlamış və 27 aprel 1989-cu ildə yerə qayıtmışlar. Bu uçuş üçün Krikalyov Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (ulduz nömrəsi 11595) adına layiq görülmüşdür. Uçuş müddəti 151 gün, 11 saat 08 dəq. 24 san. olmuşdur.

1990-cı ildə, Mir stansiyasına səkkizinci uzunmüddətli ekspedisiya üçün ehtiyat ekipaj üzvü olaraq ikinci səfərinə hazırlaşırdı.

### İkinci uçuş
1990-cı ilin dekabrında "Mir" stansiyasında doqquzuncu ekspedisiyaya hazırlıq işlərinə başlandı. TM-12 alyansı 1991-ci il mayın 18-də komandan Anatoli Pavloviç Artsebarsky, uçuş mühəndisi S. Krikalyov və ingilis qadın kosmonavt Helen Şarmanla birgə fəaliyyətə başlamışdır. Bir həftə sonra H. Sharman əvvəlki ekipajla Yerə qayıtdı, Krikalyov və Artsebarsky "Mir" də qaldı. Yaz aylarında, çoxsaylı elmi təcrübələr apararkən, stansiyada saxlanılan işlərin aparılması ilə yanaşı, altı kosmik gəzinti aparıblar.

Plana əsasən, S. Krikalyevin qayıdışı beş ayda baş tutacaqdı, amma 1991-ci ilin iyul ayında Mir stansiyasında bir uçuş mühəndisi olaraq başqa bir qrupla (oktyabrda gəlib çatmaq üçün) qalmaq qərarına gəldi, çünki növbəti iki uçuş birləşdi. 1991-ci il oktyabrın 2-də Soyuz TM-13 kosmik gəmisində uçuş mühəndisi mövqeyi uzun bir uçuşa hazır olmayan Qazaxıstanlı astronavt Toktar Əbubəkirov tərəfindən götürüldü. O, Avstriyanın ilk kosmonavtası olan Franz Fibek ilə oktyabrın 10-da A. Artsebarsky ilə birlikdə Yerə qayıtdı və komandanın komandiri Aleksandr Volkov OS KS ilə birlikdə qaldı. Ekipajın dəyişməsindən sonra, Volkov və Krikalev başqa bir kosmik təyyarə etdi və 1992-ci il martın 25-də yerə qayıtdı. Bu uçuş maraqlıdır, çünki astronavtlar SSRİ-dən uçdular və Rusiyaya qayıtdılar, uçuş zamanı Sovet İttifaqı artıq  mövcud deyildi. Bu uçuş zamanı Krikalyov Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (1 saylı Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı) adına layiq görülmüşdür. Uçuş müddəti 311 gün, 20 saat 00 dəq. 34 san. təşkil etmişdir.

İlk iki uçuş zamanı Krikalyov bir ildən üç aydan artıq kosmik məkanda sərf etmişdi və yeddi kosmik gəzinti etmişdir.

1992-ci ilin oktyabrında NASA rəhbərliyi kosmos səyahətində təcrübəsi olan Rusiya kosmonavtınun ABŞ kosmik məkanında uçacağını elan etdi. S. Krikalyov Rusiya Kosmik Agentliyi tərəfindən STS-60 ekipajı ilə təlim üçün göndərdiyi iki namizəddən biri (ikinci Vladimir Titov) oldu. 1993-cü ilin aprelində S. Krikalev əsas namizəd kimi elan edildi.

### Üçüncü uçuşu
STS-60 - ilk birgə amerikan-rus gəmisinin uçuşunda iştirak edən Krikalyovun təkrar istifadə edilə bilən bir gəmidə ilk uçuşu (Shuttle Discovery) oldu. 1994-cü il fevralın 3-də başlayan STS-60 uçuşu, Spacehab modulu (Space Uyğunluq Modulu) və WSF cihazı ilə ilk uçuş (Wake Shield Facility) ilə ikinci uçuş idi. Səkkiz gün ərzində Discovery ekipajı WSF cihazında və Spacehab modulunda, bioloji sınaqlarda və Yer üzünün müşahidələrində material elmləri sahəsində bir çox müxtəlif elmi təcrübələr həyata keçirmişdir. Krikalyov uzaq bir manipulatorla işin əhəmiyyətli bir hissəsini icra etdi. 130 növbə və 5486215 kilometr uçarkən, 11 fevral 1994-cü ildə Discovery kosmos vasitəsi Kennedy Kosmos Mərkəzinə (Florida) atıldı. Beləliklə, S. Krikalev amerikan məkanına uçan ilk rus kosmonavt oldu. Uçuş müddəti 8 gün idi. 7 h 09 dk. 22 s Bir video müsahibəsində Krikalyovə bir sual verlildi: "bu uçuşda qeyri-adi bir vəziyyət, tamamilə fərqli bir texnika, bütün əcnəbilərin həmkarları, xarici dil ..."  Cavab gözlənilməz oldu: "Ona görə də bizim üçün də asan deyildi!"

## Mükafat və adları

* Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (11 aprel 1992);
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1989);
* Lenin ordeni (1989);
* Xalqlar Dostluğu ordeni (25 mart 1992);
* "Şərəf" ordeni (15 aprel 1998);
* "Vətən qarşısındakı xidmətlərə görə (2002);
* Sankt-Peterburqun fəxri vətəndaşı (2007);
* İlin Rusiyalısı (2011);
* "Kosmosun öyrənilməsində xidmətlərinə görə" medalı (12 aprel 2011);
* "Fəxri Legion" ordeni (1989).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Сергея Крикалёва. 
* «Сергей Крикалёв. Человек-рекорд» — документальный фильм телестудии Роскосмоса, 2011.
* Космическая энциклопедия ASTROnote.
* Руководство РКК «Энергия» им. С. П. Королёва.
* Космический долгожитель. Телесюжет. Телестудия Роскосмоса.
* Дорогу осилит идущий. Программа «Русский космос», Телестудия Роскосмоса, (видео 2012 г.).
* Космонавт Сергей Крикалёв. Видеоэнциклопедия «Космонавты». Телестудия Роскосмоса.