Əminlik

**Əminlik** (həmçinin **epistemik əminlik** və ya **obyektiv əminlik** kimi tanınır) bir şəxsin inamlarının epistemik xüsusiyyətidir ki, həmin inamlar haqqında rasional şübhə üçün heç bir əsas yoxdur. Epistemik əminliyin standart təriflərindən birinə görə, bir inam yalnız o halda əmindir ki, həmin inama sahib olan şəxs bu inamda yanılmış ola bilməz. Əminliyin digər geniş yayılmış tərifləri bu cür inancların şübhəsiz (indubitable) xarakterinə istinad edir və ya əminliyi mümkün olan ən yüksək əsaslandırma səviyyəsinə malik inancların xüsusiyyəti kimi müəyyən edir. Əminlik bilik anlayışı ilə sıx bağlıdır, lakin müasir filosoflar biliyin əminlikdən daha aşağı tələblərə malik olduğunu qəbul etməyə meyllidirlər.

Vacibdir ki, epistemik əminlik **psixoloji əminlik**lə (həmçinin **subyektiv əminlik** və ya **sertitud** kimi də tanınır) eyni anlayış deyil. Psixoloji əminlik bir insanın hər hansı bir şeyin doğru olmasına nə dərəcədə inandığını ifadə edir. Bir şəxs müəyyən bir inamın doğru olduğuna tam şəkildə inanmış, hətta onun yanlış ola biləcəyini düşünmək baxımından psixoloji cəhətdən aciz ola bilər; lakin bu, həmin inamın rasional şübhədən kənar olduğu və ya yanlış ola bilməyəcəyi anlamına gəlmir. “Əminlik” sözü bəzən bir şəxsin inamının doğruluğuna dair *subyektiv* əminliyini ifadə etmək üçün istifadə olunsa da, filosoflar əsasən inancların heç vaxt *obyektiv* əminlik səviyyəsinə çatıb-çatmadığı sualı ilə maraqlanırlar.

Bir şey haqqında həqiqətən əmin olmağın mümkün olub-olmaması ilə bağlı fəlsəfi sual əsrlər boyu geniş müzakirə olunmuşdur. Fəlsəfi skeptisizmin bir çox tərəfdarları əminliyin mümkün olmadığını inkar edir və ya onun yalnız məntiq və riyaziyyat kimi *a priori* sahələrdə mümkün olduğunu iddia edirlər. Tarixi baxımdan bir çox filosof biliyin epistemik əminlik tələb etdiyini və buna görə də bir müddəanı bilik kimi qəbul etmək üçün yanılmaz əsaslandırmanın zəruri olduğunu düşünmüşdür. Lakin Rene Dekart kimi filosoflar bu mövqenin skeptik nəticələrindən narahat idilər, çünki bütün təcrübələrimiz müxtəlif skeptik ssenarilərlə uyğun görünür. Bu gün ümumilikdə qəbul olunur ki, inanclarımızın əksəriyyəti yanlış ola bilmək ehtimalı ilə uyğun gəlir və buna görə də fallibil xarakter daşıyır. Bununla belə, “Mən mövcudam” kimi məhdud sayda inanclara hələ də əminlik statusu verilir. İnanclarımızın görünən yanılma ehtimalı bir çox müasir filosofu biliyin əminlik tələb etmədiyini qəbul etməyə vadar etmişdir.

## Lüdviq Vitgenşteyn – XX əsr

*[[Əminlik haqqında]]* Lüdviq Vitgenşteynin ölümündən bir qədər əvvəl yazdığı qeydlər toplusudur. Əsərin əsas mövzularından biri epistemologiyada kontekstin roludur. Lüdviq Vitgenşteyn əsər boyu anti-fundamentalist mövqe irəli sürür: hər bir iddia şübhə altına alına bilər, lakin əminlik müəyyən bir çərçivə daxilində mümkündür. Onun fikrincə, “müddəaların dil daxilində funksiyası empirik müddəaların mənalı ola bilməsi üçün bir növ çərçivə rolunu oynamaqdır”.

## Əminliyin dərəcələri

Fizik Lorens Kraus əminliyin dərəcələrinin müəyyən edilməsinin siyasət və elmin anlaşılması da daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə kifayət qədər qiymətləndirilmədiyini bildirir. Bunun səbəbi müxtəlif məqsədlərin müxtəlif əminlik dərəcələri tələb etməsidir və siyasətçilər çox vaxt hansı əminlik səviyyəsində işlədiklərinin fərqində olmur və ya bunu açıq şəkildə bildirmirlər.

Rudolf Karnap əminliyi obyektiv şəkildə ölçülə bilən bir dərəcə kimi görür və dərəcə birin tam əminlik olduğunu qəbul edirdi. Bayes təhlili isə əminliyin dərəcələrini subyektiv psixoloji inamın ölçüsü kimi şərh edir.

Alternativ olaraq, hüquqda istifadə edilən hüquqi əminlik dərəcələrini nəzərdən keçirmək olar. Bu sübut standartları aşağıdakı kimi yüksəlir: etibarlı sübutun olmaması, müəyyən etibarlı sübutlar, sübutların üstünlüyü, aydın və inandırıcı sübutlar, ağlabatan şübhədən kənar sübut və hər cür şübhədən kənar sübut (yəni, şübhəsiz — yerinə yetirilməsi mümkün olmayan bir standart kimi qəbul edilir və siyahının sonunu göstərmək məqsədi daşıyır).

Əgər bilik mütləq əminlik tələb edirsə, onda bilik çox güman ki, mümkün deyil, çünki inanclarımızın açıq-aşkar yanılma ehtimalı mövcuddur.

## Riyaziyyatın əsaslandırma böhranı

*Riyaziyyatın əsaslandırma böhranı* XX əsrin əvvəllərində riyaziyyatın düzgün əsaslarını tapmaq cəhdlərini ifadə edən termindir.

XX əsrdə riyaziyyat fəlsəfəsinin bir neçə məktəbi ard-arda çətinliklərlə üzləşdikdən sonra riyaziyyatın öz daxilində ifadə edilə bilən hər hansı möhkəm əsasının olub-olmaması ciddi şəkildə sual altına alınmağa başladı.

Riyaziyyat üçün sarsılmaz əsaslar təqdim etmək cəhdlərinin hər biri müxtəlif paradokslar (məsələn, Rasselin paradoksu) səbəbindən uğursuz olmuş və ziddiyyətsiz olmadığı aşkar edilmişdir.

Bu dövrdə müxtəlif məktəblər bir-biri ilə müxalif mövqedə idi. Aparıcı məktəb formalizm idi və onun əsas nümayəndəsi David Hilbert olmuşdur. Bu yanaşma sonradan Hilbert proqramı adlanan layihə ilə culminasiya etdi və riyaziyyatı formal sistemlərin məhdud bazası üzərində, metaraziyyəvi və finitist vasitələrlə əsaslandırmağı hədəfləyirdi. Əsas rəqib məktəb isə intuisionizm idi və onun lideri Löytzen Eqbert Yan Brauer formalizmi mənasız simvol oyunu kimi rədd edirdi.

1920-ci ildə Hilbert Braueri riyaziyyat üçün təhlükə hesab edərək, dövrün aparıcı riyaziyyat jurnalı olan *[[Mathematische Annalen]]*in redaksiya heyətindən uzaqlaşdırmağa nail olmuşdur.

1931-ci ildə sübut edilən Gödelin natamamlıq teoremləri Hilbert proqramının əsas məqsədlərinin əldə edilə bilməyəcəyini göstərdi. Gödelin birinci teoremi göstərirdi ki, kifayət qədər güclü və ziddiyyətsiz, sonlu aksiomatik sistemlərdə (məsələn, aritmetikanın elementar nəzəriyyəsini aksiomatizə etmək üçün tələb olunan sistemlərdə) doğru olduğu göstərilə bilən, lakin sistemin qaydalarından çıxarıla bilməyən müddəalar mövcuddur. Bu, riyazi həqiqətin Hilbert proqramında nəzərdə tutulduğu kimi sırf formal sistemə endirilə bilməyəcəyini ortaya qoydu. Növbəti nəticəsində Gödel göstərdi ki, belə sistemlər öz ziddiyyətsizliyini sübut etmək üçün kifayət qədər güclü deyildir, nəinki daha sadə bir sistemin bunu edə bilməsi mümkün olsun. Bu isə elementar aritmetikanı aksiomatizə edən istənilən sistemin, xüsusilə də müasir riyaziyyatın əsasını təşkil edən Zermelo–Fraenkel çoxluqlar nəzəriyyəsinin (ZFC) ziddiyyətsizliyinin sübut edilə bilməyəcəyini göstərir.

Bununla belə, əgər ZFC ziddiyyətli olsaydı, həm bir teoremin, həm də onun inkarının sübutu mövcud olardı ki, bu da bütün teoremlərin və onların inkarlarının sübut edilə bilməsi anlamına gələrdi. Lakin riyaziyyatın çoxsaylı sahələrinin dərin şəkildə araşdırılmasına baxmayaraq, bu cür ziddiyyət heç vaxt aşkar edilməmişdir və bu fakt riyazi nəticələrin demək olar ki, əmin olduğunu göstərir. Üstəlik, əgər gələcəkdə belə bir ziddiyyət aşkar edilərsə, riyaziyyatçıların əksəriyyəti bunun ZFC aksiomalarına cüzi dəyişikliklər etməklə aradan qaldırıla biləcəyinə inanır.

Bundan əlavə, forsinq metodu bir nəzəriyyənin ziddiyyətsizliyini başqa bir nəzəriyyənin ziddiyyətsizliyi şərti ilə sübut etməyə imkan verir. Məsələn, əgər ZFC ziddiyyətsizdirsə, ona kontinuum hipotezinin və ya onun inkarının əlavə edilməsi iki ayrı, lakin hər ikisi ziddiyyətsiz olan nəzəriyyə yaradır. Bu nisbi ziddiyyətsizlik sübutlarının mövcudluğu müasir riyaziyyatın ziddiyyətsizliyinin seçilmiş aksiomalar toplusundan zəif şəkildə asılı olduğunu göstərir.

Bu mənada böhran həll olunmuş hesab edilir: ZFC-nin ziddiyyətsizliyi sübut edilə bilməsə də, o, böhranın başlanğıcında duran bütün məntiqi paradoksları aradan qaldırır (və ya onlardan yayınır) və müasir riyaziyyatın ziddiyyətsizliyinə dair kvazi-əminlik yaradan çoxsaylı əsaslar mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* certainty, The American Heritage Dictionary of the English Language. Bartleby.com
* The certainty of belief