open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teodora (I Yustinianın həyat yoldaşı)

**Teodora** (Yunanca: Θεοδώρα, ) — Teodora Bizans İmperiyasının ən məşhur simalarından biridir. İmperator I Yustinianın həyat yoldaşı kimi o, təkcə imperiyanın siyasi və dini həyatında deyil, həm də incəsənət və mədəniyyətdə mühüm şəxsiyyət olmuşdur. Teodoranın həyatı və irsi Bizans tarixi və Bizans imperatorlarının rolu haqqında çox şey deyir.

## Həyatı
Teodora təxmini 500-cü illərdə anadan olub. Atası ayı təlimçisi, anası isə aktrisa və ip gəzintiçisi idi. Teodora Konstantinopolda böyüdü və gənc yaşlarında aktrisa və mim sənətində şöhrət qazandı ancaq, dövrün tarixçisi Prokopi sözdə "Gizli Tarix" əsərində Teodoranın keçmişdə fahişə olduğunu deyir amma müsair tarixçilikdə bunun böhtan olduğu düşünülür. O, gözəlliyi, zəkası və xarizması ilə tanınırdı. 523-cü ildə o, imperiyanın gələcək hökmdarı Yustinianla tanış olur və onunla evlənir. Teodoranın Yustinianla evlənməsi Bizans tarixində dönüş nöqtəsi oldu. İmperator kimi o, təkcə imperatorun məsləhətçisi və sirdaşı deyil, həm də imperiyanın idarə olunmasında fəal rol oynamışdır. Teodora qanunların islah edilməsində, qadınların hüquqlarının yüksəldilməsində və imperator hakimiyyətinin kilsəyə qarşı müdafiəsində mühüm rol oynamışdır.Teodora Yustinian dövründə imperiyanın siyasi və dini həyatında mühüm rol oynamışdır. Nika üsyanını yatırmaq və imperiyanı sabitləşdirmək üçün Yustinianın atdığı addımlarda onun mühüm rolu olmuşdur. O, imperiyanın dini siyasətinin formalaşmasında da mühüm rol oynamışdır. Teodora xristianlığın monofizit təriqətinə mənsub idi və bu təriqətin imperiyada yayılmasının tərəfdarı idi.

Teodora qadın hüquqlarının yaxşılaşdırılması üçün də mühüm addımlar atdı. O, qadınlara evlilik və boşanma məsələlərində daha çox hüquqlar verdi, həmçinin qadınları təhsil almağa və monastırlar qurmağa təşviq etdi.

## Ölümü
Teodora 548-ci ildə öldü. Ölümündən sonra o, Bizans tarixinin ən mühüm və nüfuzlu imperatriçalarından biri hesab olunurdu. O, gözəlliyi, zəkası, xarizması və imperiyaya əhəmiyyətli təsiri ilə yadda qalıb. Teodora Bizans imperatorlarının təkcə imperatorun həyat yoldaşları və anaları olmadıqlarını, həm də imperiyanın idarə olunmasında fəal rol oynaya bildiklərini göstərən bir fiqurdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Takako Doi

– Yaponiya siyasətçisi və Yaponiya Sosialist Partiyasının əsas liderlərindən biri. O, Yaponiya Nümayəndələr Palatasının ilk qadın spikeri və Yaponiyada əsas siyasi partiyalardan birinə başçılıq edən ilk qadın siyasətçi olmuşdur.

## İlk illəri
Takako Doi 1928-ci ildə Yaponiyanın Kobe şəhərində doğulmuşdur. Atası həkim, anası məktəb müəllimi idi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı yaralı bir şəxsin qolunun kəsilməsində atasına kömək etdikdən sonra pasifist olmağa qərar vermişdir. 1955-ci ildə Doşişa Universitetindən konstitusiya hüququ ixtisası üzrə məzun olmuş, daha sonra universitetin professoru olmuşdur.

## Siyasi karyerası
1969-cu ildə Hyoqo prefekturasının 2 saylı seçki dairəsindən Yaponiya parlamentinin Nümayəndələr Palatasına seçilmişdir. Parlament deputatı olduğu müddət ərzində ot kökləri hərəkatında iştirak edərək Yaponiya konstitusiyasını və qadınlarını müdafiə etmişdir.

1986-cı ildə Yaponiya Sosialist Partiyası Doini partiya sədri seçmişdir. Beləliklə, Doi Yaponiyada əsas partiyalardan birinin rəhbəri olan ilk qadın siyasətçi olmuşdur. Hökumətin Körfəz müharibəsi strategiyasına qarşı müxalifliyi uğursuz olduğu üçün 1991-ci ildə partiya sədrliyindən ayrılmışdır. 1993-cü ildə Yaponiya Nümayəndələr Palatasının ilk qadın spikeri seçilmiş və müasir Yaponiyada tarixində ən yüksək siyasi mövqe əldə etmiş qadın olmuşdur. 1996-cı ildə Tomiiçi Moriyamanı əvəz edərək Yaponiya Sosial Demokratik Partiyasının sədri seçilmiş və 2003-cü ilə qədər bu vəzifəni tutmuşdur. Doi partiyanı nüvə enerjisi və milli müdafiə kimi məsələlərə yaxınlaşdırmağa çalışmışdır.

Doinin seçicilər arasındakı populyarlığı "Doi bumu" ifadəsinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Yaponiya Liberal Demokratik Partiyasının parlamentdə çoxluğu itirməsi haqqında dediyi "dağ yerindən tərpəndi" və istehlak vergisinin təqdim olunması barədə dediyi "qəbulolunmaz şey qəbulolunmazdır" kimi sözləri deyimə çevrilmişdir. 2003-cü ildə keçirilmiş seçkilərdə partiyasının məğlub olmasından sonra partiya sədrliyindən istefa vermişdir. 2005-ci ildə keçirilmiş seçkilərdə yerini itirdikdən sonra siyasi səhnədən çəkilsə də, konstitusiya islahatına qarşı olmağa, eləcə də, pasifizm və feminizmi dəstəkləməyə davam etmişdir.

## Ölümü
Doi 20 sentyabr 2014-cü ildə ağciyər iltihabı səbəbilə xəstəxanada ölmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Qastronomiya

**Qastronomiya** (,  — "mədə" və  — "qanun, adət") — mədəniyyət və qida arasındakı əlaqəni öyrənən elm. Tez-tez səhvən kulinariyaya aid edilir, lakin ikincisi bu elmin yalnız kiçik bir hissəsidir.

"Qastronomiya" sözü bədii ədəbiyyatda XIX əsrin birinci yarısında meydana çıxıb, iki yunan sözündən əmələ gəlib və hərfi mənada "mədə qanunu" kimi tərcümə olunur. Qastronomiyanın klassiki A. Brillat-Savarinin "Dadın fiziologiyası" əsərində ortaya qoyduğu anlayışa görə, qastronomiya insanın dad seçimlərini mühakimə etmək qabiliyyətini əks etdirir, lakin qastronomiya həm də insanın qidalanmasına aid olan hər şey haqqında elmi bilikdir və məqsədi — ən yaxşı qidalanma vasitəsilə bir insanın saxlanması üçün qayğıdır. Öz ambivalentliyinə görə qastronomiya "kulinariya təcrübəsinin nəzəri kodunu" təmsil edən "təmiz" nəzəriyyə ilə ictimaiyyətə açıq praktika arasında sərhəd mövqeyi tutur.

Qastronomiya incəsənətə (yeməkdə zərif dad, kulinariya sənətinin incəliklərini dərk etmək, həmçinin dadlı və mürəkkəb yeməklər hazırlamaq sənəti) və sosial elmlərə aiddir.
Diaphoretickes

**** () —  domeninə aid eukariot kladı.

Tərkibində 400.000-dən çox növ olan diaphoretickes eukaryotik krallığın ən böyük və ən rəngli qruplarından biridir. Fotosintetik biokütlənin böyük bir hissəsini təşkil edən bu canlılar dənizlərdən şirin sulara və quruda hər cür mühitdə həyatlarını davam etdirirlər. Diaforetiklər biomüxtəlifliyin və təkamül tarixinin dərinliyini anlamaqda əsas rol oynayır.

Diaphoretickes üzvləri geniş hüceyrə strukturları və funksiyalarını təqdim edirlər. Ümumi xüsusiyyətlərdən bəziləri bunlardır:
* Nüvə:Onlar öz DNT-lərini nüvədə saxlayan eukaryotik orqanizmlərdir.
* Hüceyrə membranı:Onlar fosfolipid ikiqatlı və müxtəlif zülallardan ibarət hüceyrə membranlarına malikdirlər.
* Orqanellər:Onların tərkibində mitoxondriya, xloroplastlar və endoplazmatik retikulum kimi müxtəlif orqanoidlər var.
* Çoxalma:Həm cinsi, həm də aseksual çoxalma üsulları ilə çoxala bilərlər.

Diaforetiklərin üzvləri fotosintez, qida qəbulu və hərəkət kimi əsas bioloji funksiyaları da müxtəlif yollarla yerinə yetirirlər. Fotosintetik növlər günəş enerjisindən istifadə edərək qeyri-üzvi molekullardan üzvi molekulları sintez edir. Qida ala bilməyən növlər digər canlılardan qida alaraq həyatlarını davam etdirirlər. Hərəkətli növlər flagella, kirpiklər və ya flagella kimi strukturlardan istifadə edərək hərəkət edir.

Diaphoretickes beş əsas qrupa bölünür: Archaeplastida, SAR, Haptista, Cryptista və Hemimastigophora Diaforetik üzvləri morfoloji, biokimyəvi və molekulyar məlumatlar əsasında təsnif edilir. Yeni araşdırmalar bu qruplar arasındakı əlaqələri daha yaxşı anlamağa kömək edir. Diaforetiklər biomüxtəlifliyin və təkamül tarixinin qorunmasında mühüm rol oynayır. Fotosintetik növlər atmosferdəki oksigen səviyyəsini saxlayır və iqlim dəyişikliyinin qarşısını alır. Bir çox Diaphoretickes növləri dəniz və şirin su ekosistemlərində vacib qida mənbələridir. Bundan əlavə, bəzi Diaphoretickes növləri tibb və biotexnologiyada da istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dostluq (kinoteatr)

**"Dostluq"** və ya sovet dövründəki adı ilə **"Drujba" kinoteatrı** – Bakının Nəsimi rayonunda yerləşən fəaliyyətsiz kinoteatr binası.

## Tarixi
Kinoteatr binası 1952-ci ildə memar Məmməd Əliyevin layihəsi əsasında tikilmişdir. 2010-cu illərə qədər kinoteatrda kino nümayişinə davam edilmişdir. 2017-ci ildə tikili özəlləşdirilmişdir. Kinoteatr özəlləşdirilənədək Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin balansında olmuşdur.

### Sökülməsi
2021 və 2024-cü illərdə kinoteatrın sökülməsi və yerində çoxmərtəbəli binanın tikiləcəyi barədə şayiələr yayılsa da, Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi belə bir planın olmadığını, sadəcə təmir işlərinin aparıldığını açıqlamışdır.

## Xüsusiyyətlər
Kinoteatr stalinist memarlıq üslubundadır. Baxımsız qaldığı üçün dam və fasad örtüyündə dağıntılar var, qəzalı vəziyyətdədir.

## İstinadlar
Azərbaycan SSR əməkdar jurnalisti

**Azərbaycan SSR əməkdar jurnalisti** () — Azərbaycan SSR-də jurnalistika sahəsində fərqlənmiş şəxslərə 1983-cü ildən verilən fəxri ad.

## Tarixi və əsasnaməsi
"Azərbaycan SSR əməkdar jurnalisti" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26 avqust 1983-cü il tarixli Fərmanı ilə təsis edilmişdir.

Fəxri ad jurnalistika işində azı 15 il stajı olan SSRİ Jurnalistlər İttifaqı üzvlərinə, qəzet, jurnal, nəşriyyat redaksiyaları, teleqraf agentliyi, televiziya  radio verilişləri işçilərinə, ştatdankənar müxbirlərə, fəhlə-kəndli müxbirlərinə verilirdi.

5 fevral 1991-ci ildə Azərbaycan SSR-in Azərbaycan Respublikası adlandırılmasından, daha sonra isə Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsindən sonra "Azərbaycan SSR jurnalisti" fəxri adı heç bir hüquqi sənəd qəbul olunmadan 1993-cü ilədək "Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti" adı ilə verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi
* Azərbaycan SSR əməkdar poliqrafçısı
* Azərbaycanın fəxri adları
Şurəvi

**Şurəvi** ( "sovetsi",  dilindən Şura "совет") — Əfqanıstanda SSRİ-dən olan sakinlər üçün istifadə olunan tarixi ad.

## Tarix
1956-cı ildən Əfqanıstanda çoxlu sayda işləyən sovet mülki və hərbi mütəxəssislərinin əfqan adından götürülüb.

Şurəvi anlayışının sovet hakimiyyəti ilə əlaqəsi hələ 1920-ci ildə, Buxara Xalq Sovet Respublikası qurulanda meydana gəlir ().

Əvvəlcə 1950-ci illərin ikinci yarısında sovet-əfqanıstan əməkdaşlığının intensivləşməsi ilə bu söz neytral mənada işlənmiş və heç bir təhqiramiz məna daşımamışdır. Üstəlik Əfqanıstanın Sovet İttifaqı ilə əməkdaşlığının vacibliyini vurğulamaq üçün hətta rəsmi səviyyədə də istifadə olunmuşdur: xüsusən sovet qonaqlarına ünvanlanan ümumi istifadə edilən "Şuravi — xub astı" qarşılanması və digər qarşılanmalar. Bu söz 1970–1980-ci illərin sonunda mənfi məna kəsb etməyə başlayır. Sovet qoşunlarının Əfqanıstana daxil olmasından sonra vətəndaş müharibəsi vəziyyətinə çevrilən uzunmüddətli daxili siyasi böhran zamanı bu söz əvvəlcə əfqanlar arasında, sonralar isə Əfqanıstan müharibəsi veteranları arasında avtoetnonim kimi ("Biz Şuraviyik") geniş yayılmışdır.

## Mədəniyyətdə
Şurəvilər, Əfqanıstanda döyüşmüş sovet əsgərləri haqqında filmlər çəkilmiş, mahnılar, kitablar yazılmış, vətənpərvərlik klubları tərəfindən muzeylər qurulmuşdur.

* Yuri Şkitun, "Kaskad" qrupu — "Vivat, şuravi!"

* Aleksandr Rosenbaum — "Karvan" (Karvan… Mushat onlara şuravini öldürməyi buyurur).

* Artur Sayanov — "Hərbi Pilot (Helikopter Pilotu)" (Yalnız burada məni federal adlandırırlar, çayın o tayında mənə şuravi deyirdilər…).

* "Şuravi" 1988-ci ildə Sergey Nilov tərəfindən çəkilmiş sovet filmidir.
* "Mavi Berelilər" qrupu — "Müharibə bitdi" albomu, "Mavi çay" mahnısı (Yaxşı, şuravi, sən bizə ələ keçdin!)

## Toponimikada
Penza vilayətinin Bessonovski rayonunun Çemodanovka kəndində Şurəvi küçəsi var. Bu ad Əfqanıstandakı döyüş əməliyyatlarının Penza veteranlarının təşəbbüsü ilə ortaya çıxıb.

## İstinadlar
670-ci illər

**670-ci illər** — Qriqori təqvimində 670-ci il yanvarın 1-də başlayan və 679-cu il dekabrın 31-də bitən onillikdir.

## İcmal

## Mədəniyyət

### Ədəbiyyat

## Yarananlar

## Ləğv olunanlar

## Doğulanlar

## Vəfat edənlər
* Bidun
* Dihyə ibn Xəlifə

## İstinadlar
Sakralizasiya

**Sakralizasiya** () – V bel fəqərəsinin oma ilə anomal birləşməsidir: tam və hissəvi olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sacroiliitis

**Sakroiliit** () – bel-oma oynağının iltihabıdır, diaqnoz klinik və instrumental (erkən mərhələdə, xüsisi ilə MRT əhəmiyyətlidir) qoyulur, AS-nın əsas təməl əlamətidir. Amma HLA B27 pozitiv olarsa və digər 2 xarakterik əlamət tapılarsa, sakroiliitsiz də AS diaqnozu qoyulur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
SAPHO sindromu

**SAPHO sindromu** – S-sinovit (iri oynaqların oliqoasimmetrik artriti, birtərəfli sakroiliit), A – acne, P – pustulosis (pustulyoz psoriaz, ovuc-pəncə pustulyozu və ya irinli adenit), H – hiperostoz (xüsusilə döş qəfəsinin ön səthi körpücük-akromion hiperostozu ilə), O – osteit (simfizin birləşməsi, sakroiliit, spondilodissit). Aseptik artrit müxtəlif dəri elementləri ilə gedir. Törədici kimi Propionibacterium acnes güman edilir. HLA-B27 xəstələrin bir qismində pozitiv olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sarkopeniya

**Sarkopeniya** – skelet əzələsinin yaşa bağlı atrofik degenerativ dəyişiklikləri nəticəsində əzələ kütləsi və qüvvəsinin tədricən enməsidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Palicourea elata

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Adətən *"sevgili öpüşü"*, *"isti dodaqlar"* və digər oxşar adlarla tanınan tropik bitki. Meksika, Kosta Rika, Ekvador, Panama və Kolumbiya kimi ölkələrdə, Mərkəzi və Cənubi Amerikanın yağış meşələrində yetişir.

## Təsvir
Bitki özünün aydın formalı qırmızı diş telləri ilə diqqəti cəlb edir və buna görə də *"isti dodaqlar"* adlanır. Parlaq qırmızı braktlar onun ən əsas xüsusiyyəti hesab edilsə də, onlar bitkinin əsl çiçəkləri deyil, sadəcə ekstravaqant yarpaqlardır. İnsan dodaqları kimi bu bitki də müxtəlif çeşid və formalarda yetişir. *"Palicourea elata"* yaxşı öyrənilmiş və əsrlər boyu sənədləşdirilmişdir.

## İstifadəsi və qorunması
"Palicourea elata"nın yetişdiyi lokal ərazidə meşələrin qırılması, geniş əkinçilik sahələrinin salınması, ağacların qanuni və qeyri-qanuni kəsilməsi və beləliklə ərazinin mal-qara üçün otlaqlara, və yaxud çöllərə çevrilməsi bitkinin yetişməsini təhlükə altına salır. Həmçinin bitkinin yerli icmalar tərəfindən tibbi məqsədlər üçün və görünüşünə görə hədiyyə məqsədilə istifadə edilməsi ilə əlaqədar sayı kəskin şəkildə azalır. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi "palicourea" növlərinin artıq onda birinin nəslinin kəsilməkdə olduğunu bildirir. Lakin bununla belə nəsli kəsilməkdə olan növlərin statusu hələ də tam dəqiqləşdirilməyib.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sekvestr

**Sekvestr** () – xroniki və kəskin osteomielit nəticəsində yaranan ölmüş (nekrozlaşmış) amma postnekrotik autoliz olmayan sümük fraqmentidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Selektiv IgA defisiti

**Selektiv IgA defisiti** – ən çox rast gələn I immunodefisit xəstəlikdir, istənilən yaşda xroniki residivləşən infeksiyalarla gedir, IgG və IgM normal olduğu halda, IgA azalır, autoantitellərin (xüsusi ilə RF və ANA) olmasına baxmayaraq autoimmun xəstəliklərin aşkar klinik əlamətləri yoxdur, amma sistem və orqan-spesifik autoimmun xəstəlik əmələ gəlmə riski yüksəkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Septik artrit

**Septik artrit**, **infeksion artrit** – ən çox fiziki yükə məruz qalan iri oynaqların, xüsusilə diz oynağında qəflətən başlayan şişkinlik və yüksək temperatur və bir oynağın zədələnməsi ilə gedən haldır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sever xəstəliyi

**Sever xəstəliyi** — Axill vətərinin birləşdiyi yerdə ağrı, daban sümüyünün sklerozu və anomaliyası. Bu, 7–11 yaşda başlayır və yetişkənlik dövründə spontan itir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sesamoidit

**Sesamoidit** – I ayaqdarağı sümüyünün başının altında yerləşən iki kiçik sümüyün iltihabıdır. Bəzi peşələr və hündür dabanlı ayaqqabı geyməklə bağlıdır. Lokal ağrı və sümüyün sınığında ödem yaranır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sindinq-Larsen-Yoxanson sınığı

**Sindinq-Larsen-Yoxanson sınığı** – diz qapağının aşağı qütbünün osteoxondriti, idman travması ilə bağlı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Armudvarı əzələ sindromu

**Armudvarı əzələ sindromu** () – idman yüklənməsi, zəif sağrı əzələləri nəticəsində oturaq sinirin armudvarı əzələ tərəfindən sıxılması baş verir, sağrı nahiyəsində yaranan ağrının oturduqda güclənməsi, aşağıya ötürülməsi, böyük oturaq sümüyünün tinində lokal ağrı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Apşou-Şulman sindromu

**Apşou-Şulman** () – anadangəlmə TTP aiddir, ADAMTS13 pro-teazanın çatışmazlığı ilə bağlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hüququn mənbəyi

**Hüququn mənbəyi (forması)** — hüquq normalarının möhkəmləndirilməsi üsulu.

Bəzi alimlər hüququn mənbəyini və ifadə formasını müəyyən edir, digərləri isə onlar arasında fərq qoyur, mənbəni hüquq qaydalarını yaradan hadisə kimi, ifadə formasını isə mahiyyət etibarı ilə mənbə ilə üst-üstə düşməyən bir növ “ *normalar konteyneri* ” kimi müəyyən edirlər. .

## Hüquq mənbələrinin növləri
Hüququn ilk mənbəyi hüquqi adət hesab edilməlidir.

Maddi, ideoloji və rəsmi (hüquqi) mənada hüququn mənbələri arasında fərq qoyulur. Maddi mənada hüququn mənbəyi ictimai münasibətlərin özüdür, yəni cəmiyyətdəki maddi həyat şərtləri, iqtisadi münasibətlər sistemi, cəmiyyətdə mövcud olan mülkiyyət formaları və s. İdeoloji mənada hüququn mənbəyi hüquqi şüur və hüquq mədəniyyətidir. Bu, həm qanunvericilərin hüquqi şüuruna, həm də insanların hüquq şüuruna aiddir ki, bu da hüququn formalaşmasına təsir göstərir. Formal (hüquqi) mənada hüququn mənbəyi hüquq normalarının möhkəmlənməsi və mövcudluğu yoludur. Tarixi və siyasi mənada hüququn mənbələrindən də danışmaq olar: tarixi mənada o, müxtəlif hüquqi abidələri təmsil edir (məsələn, Manu qanunları), siyasi mənada isə hüququn mənbəyi dövlət kimi başa düşülür.

Müəyyən bir ölkədə mövcud olan hüquq mənbələrinin tərkibi və sistemi tarixi xüsusiyyətləri və bu ölkənin hüquq sisteminin müəyyən bir hüquqi ailəyə ( anqlo-sakson, romano-german, sosialist və s.) mənsubiyyəti ilə müəyyən edilir. Belə ki, anqlosakson hüquq sistemində, məsələn, roman-german hüquq sistemindən fərqli olaraq, hüquqi presedentlər (məhkəmə və ya inzibati) mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çox vaxt ingilis məhkəmələrində hüquqi mübahisələrin həlli zamanı müəyyən ərazidə mövcud olan qədim adətlərin sübutu tələb olunur. Dini hüquqi ailələrdə teoloji doktrinaların hüquqi əhəmiyyət daşıya bilər.

Nəzəriyyə formal mənada hüququn aşağıdakı mənbələrini müəyyən edir:

* normativ hüquqi akt ;
** əsas normativ hüquqi akt (o cümlədən konstitusiya, dini mətnlər);
** qanun ;
** tabelikdə olan normativ hüquqi akt ;
* normativ müqavilə ( beynəlxalq və hökumətlərarası müqavilələr daxil olmaqla);
* hüquqi presedent ( məhkəmə və ya inzibati presedent);
* hüquqi adət;
* hüquqi doktrina (o cümlədən dini ehkam, qiyas );
* hüquq prinsipi (o cümlədən beynəlxalq hüququn prinsipləri, istislah).
Alkmar

**Alkmar**, Hollandiyanın Şimal-Qərbində, Noord Holland əyalətində (*provincie*) yerləşən bir bələdiyyədir (*gemeente*). Şimal dənizinə 10 km məsafədə yerləşən Şimali Hollandiya kanalı üzərində tikilmiş olan şəhərdir. Alkmaar sözünün mənası *başdan sona bataqlıq* və ya *başdan sona dəniz* deməkdir.

Mal-qara, süd məhsulları və tərəvəzlərin satıldığı bir mərkəz olan şəhər, eyni zamanda da, apreldən oktyabr ayına qədər davam edən və hər cümə günləri təşkil edilən pendir bazarları (Kaasmarkt) ilə də məşhur bir turizm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Şəhərin ən məşhur tikililəri Weighhouse (1582) və St. Laurens Kilsəsi (1470–1520) hesab olunur. AZ Alkmar şəhərinin futbol komandasıdır. Əhalisi isə 2006-cı ilin statistik məlumatlarına əsasən 94,477 nəfər təşkil edir.

## İstinadlar
Xulda qapıları

**Xulda qapıları** — (İbranicə: שערי חולדה, Sha'arei Hulda) Hasmona dövründə Qüds Məbədi kompleksinə aparan Yerusəlimin Köhnə Şəhərinin Qapılarından biri idi və Mişnada belə adlandırılmışdır. Bu termin hazırda Qüdsün Köhnə Şəhərində yerləşən, xeyli genişləndirilmiş Herodian Məbədi dağının bir hissəsi kimi tikilmiş Xulda qapıları kimi tanınan Üçlü Qapı və Qoşa Qapı kimi iki sonrakı qapı dəstinin qalıqları üçün istifadə olunur. Hər iki darvaza dəsti Məbədin Cənub Divarına qoyulmuşdu və yeraltı tağlı rampalar vasitəsilə Məbədin dağının esplanadasına çıxış imkanı vermişdi. Hər ikisi orta əsrlərdə divarlarla əhatə olunmuşdu. Qərb dəsti qoşa tağlı qapıdır (Qoşa Qapı), şərq hissəsi isə üç tağlı darvazadır (Üçlü Qapı). Qapıların xaricində və içərisində görünən bir neçə Herod memarlıq elementi hələ də var, halbuki bu gün gördüyümüz digər şeylərin əksəriyyəti sonradan, müsəlman dövrünə aid əsərlərdir.

## Etimologiya
"Xulda qapıları" adı Mişnadakı Məbəd dağının təsvirindən götürülmüşdür.
Ad üçün iki mümkün etimologiya verilir: "Xulda" ibrani dilində "köstəbək" və ya "siçan" deməkdir və bu qapılardan çıxan tunellər bu heyvanların istifadə etdiyi dəlikləri və ya tunelləri xatırladır. Alternativ olaraq, mümkün xalq etimologiyasında, Birinci Məbəd peyğəmbəri Xuldanın bu ərazidə məhkəmə apardığı və həqiqətən də onun məzarının bəziləri tərəfindən burada qoyulduğu deyilir.

## İdentifikasiya
Alimlər arasında qəbul edilən rəy belədir ki, Mişnanın təsviri Hasmona dövründə Məbəd dağının müqəddəs ərazisinə aiddir. Buna görə də, indiki cənub divarında tapılan qapıları "Xulda" adlandırmaq anaxronizm olardı, çünki bu divarın əsası Hirodun Hasmoniyadan sonrakı Məbəd dağının uzantısının bir hissəsidir.

## Arxeologiya
19-cu əsrdə Çarlz Uorren tərəfindən ərazinin qazıntıları üçlü qapının altından, bəziləri divarın altından və dağın cənub kənarından kənara çıxan bir sıra sırasız keçidlər aşkar etdi. Bu keçidlərin məqsədi və yaşı məlum deyil və daha yeni arxeoloqlara saytın siyasi dəyişkənliyi səbəbindən araşdırma aparmağa icazə verilməyib. Hər iki qapıdan çıxan keçidlər indi vəqf tərəfindən məscid kimi istifadə olunur.

## Qalereya

Şəkil:PikiWiki Israel 4050 huldas steps.jpg|Qoşa Qapıya aparan pilləkən
Şəkil:The Double Gate IMG 0082.jpg|Qoşa Qapının görünən hissəsi (solda, qərbdə orta əsr qülləsi gizlənir)
Şəkil:Eastern gate of huldah L.jpg|Divarlı Üçlü Qapı
Şəkil:A. Salzmann - Huldah Gates - Jerusalem.jpg|1855-ci ildə Üçqat Qapı


## İstinadlar
Davud Qülləsi

**Davud Qülləsi** (İvrit: מגדל דוד, romanlaşdırılmış: Migdál Davíd), Qala (ərəb. القلعة, romanlaşdırılmış: əl-Qala'a) kimi də tanınır — Qüdsün Köhnə Şəhərinin Yaffa Qapısının girişinin yaxınlığında yerləşən qədim qaladır.

Bu günə qədər dayanan qala Məmlük və Osmanlı dövrünə aiddir. O, müsəlman düşmənləri tərəfindən səlibçilərin Müqəddəs Torpaqda mövcudluğunun son onilliklərində dəfələrlə dağıdıldıqdan sonra Hasmoniya, Herodiya, Bizans və Erkən Müsəlman dövrlərinə aid bir sıra əvvəlki qədim istehkamların yerində inşa edilmişdir. Burada 2500 ildən çox keçmişə aid mühüm arxeoloji tapıntılar var, o cümlədən Birinci Məbəd dövrünə aid karxana, sənətkarlıq şouları, konsertlər, səs və işıq tamaşaları üçün bir məkandır.

İsrailli arxeoloq Dan Bahat yazır ki, şəhərin bu ərazisində yerləşən ilk üç Hasmon qülləsi Hirod tərəfindən dəyişdirilib və "Şimal-şərq qülləsi "David Qülləsi" adlandırılan daha böyük, daha nəhəng bir qüllə ilə əvəz edilib. 5-ci əsrdən başlayaraq" "Davud Qülləsi" adı 19-cu əsrdə qalanın şimal-şərqindəki Herod qalasından qalanın qarşı tərəfindəki 17-ci əsrə aid minarəyə və 1967-ci ildən sonra köçmüşdür.
​

## Haqqında
"Davud Qülləsi" adı ilk dəfə eramızın 5-ci əsrində Hirodiya qülləsi üçün bu yerin Kral Davudun sarayı olduğuna inanan Bizans xristianları tərəfindən istifadə edilmişdir.

2010-cu ildə İsrail Qədim Əşyalar İdarəsi adından Yehudah Rapuano tərəfindən saytın sorğusu aparıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ömər razılaşması

**Ömər razılaşması**, həmçinin **Ömər əhdi,** **Ömərin paktı**, **Ömərin müqaviləsi** və ya **Ömər qanunları** ( or  or ) — Levant (Suriya və Livan), Mesopotamiya (İraq)  və ya Qüdsün  müsəlmanları ilə qeyri-müsəlman sakinləri arasında bağlanmış müqavilə və sonradan islam hüquqşünaslığında kanonik status. Bu, zimmilər və ya "kitab əhli" üçün hüquq və məhdudiyyətləri, yəni islam tərəfindən tanınan və qorunan qeyri-müsəlman xalqlar təbəqəsi – yəhudilər, xristianlar, zərdüştilər və islam hakimiyyəti altında yaşayan bir sıra digər tanınmış dinləri əhatə edir. Razılaşmanın həm strukturu, həm də şərtləri ilə fərqlənən bir neçə variantı var. Razılaşmanın ənənəvi olaraq ikinci Raşidi xəlifəsi Ömər ibn Xəttaba aid edilməsinə baxmayaraq, digər hüquqşünaslar və şərqşünaslar bu aidiyyəti şübhə altına alırlar. Müqavilə bunun əvəzinə IX əsrin müctəhidlərinə (islam alimləri) və ya Əməvi xəlifəsi II Ömərə aid edilir. Bu müqavilə Ömərin Eliya xalqına təhlükəsizlik zəmanətindən () fərqlidir.

Ümumiyyətlə, razılaşma qeyri-müsəlmanlar (zimmilər) üçün hüquq və məhdudiyyətlərin siyahısını özündə əks etdirir. Onlara riayət etməklə qeyri-müsəlmanlar öz canlarının, ailələrinin və mallarının təhlükəsizliyinə nail olurlar. Digər hüquqlar və şərtlər də tətbiq oluna bilər. Əhdin səhihliyini qəbul edən fəqihlərdən İbn Teymiyyəyə görə, zimmilər dövlət ordusuna yazılsalar və döyüşdə müsəlmanlarla bərabər iştirak etsələr, Ömərin razılaşmasından azad olmaq və müsəlmanlarla bərabər status tələb etmək hüququna malikdirlər.

## Həmçinin bax
* Mədinə konstitusiyası
* Məhəmməd fərmanı
* *[[Religio licita]]*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Text of one version of the Pact, in Arabic and translated into French, commentary and translation by Ahmed Oulddali (2012).
Ömər zəmanəti

**Ömər zəmanəti** () — xəlifə Ömər ibn Xəttab tərəfindən romalılar tərəfindən Eliya adlanan Yerusəlim xalqına verilən təhlükəsizlik zəmanəti. Zəmanətin bir neçə variantı və onların həqiqiliyinə dair müxtəlif baxışlar mövcuddur.

Ənənəvi görüşdə bu, xəlifə Ömər ibn Xəttaba və b.e. 637–638-ci illərdə müsəlmanların Yerusəlimi ələ keçirdikləri vaxta aid edilir. Xristianlara kilsələri və digər mülkləri ilə bağlı verilən zəmanətlər onu şəhərin tarixinin ən mühüm sənədlərindən birinə çevirir.

Zəmanətin əhəmiyyəti Vakidi kimi erkən müsəlman tarixçiləri tərəfindən müzakirə edilir. Sənədin mətni IX, X və sonrakı əsrlərə aid əsərlərə qısaldılmış və ya tam şəkildə daxil edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Ömər razılaşması

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* El-Awaisi, Abd al-Fattah. Umar’s Assurance of Safety to the People of Aelia (Jerusalem): A critical Analytical Study of the Historical Sources. Journal of Islamic Jerusalem Studies. Vol. 3, No 2 (Summer 2000) pp 47–49.
*
Mədinə konstitusiyası

**Mədinə konstitusiyası** () və ya **Ümmət sənədi** — islam peyğəmbəri Məhəmmədin Mədinədə yaşadığı dövrdə qəbilə işləri ilə bağlı sənədlər toplusu. "Mədinən konstitusiyası" termini ümumiyyətlə qeyri-dəqiq hesab olunur, çünki mətn nə yeni vəziyyət qurmuş, nə də "Quran"ın qanunlarını qəbul etmişdir. Orijinal sənədlər itmişdir, lakin onların məzmununun ilk olaraq İbn İshaq tərəfindən "*[[Allahın rəsulunun həyatı]]*" əsərində, daha sonra isə Əbu Übeyd Qasim ibn Səllamın "*Kitab əl-Əmval*" əsərində əhatə edilmişdir. İbn İshaq sənədlərin həqiqiliyini təsdiq etmək üçün heç bir dəlil təqdim etməmişdir, nə də onların aşkar edilməsinin təfərrüatlarını və ya bu sənədlərin tam olaraq necə və nə vaxt qüvvəyə mindiyini açıqlamamışdır.

Buna baxmayaraq, həm Qərb, həm də islam dünyasının alimləri mətnin həqiqiliyini geniş şəkildə qəbul edirlər. Bu qəbul onun qeyri-müsəlmanları da əhatə etməsinə və Qureyş qəbiləsini (bütün xəlifələrin mənşəyi) tanrının düşməni kimi göstərməsinə əsaslanır. Bu fikir sonrakı islam dövrlərinə uyğun gəlmir. Digər amillərə mətnin qavranılan arxaik üslubu, onun yalnız müasirləri tərəfindən başa düşülə biləcəyi ehtimal edilən izah olunmayan eyhamların çoxluğu və inkişaf etmiş islam normalarından daha çox qəbilə hüququna açıq meyli daxildir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* Ben-Zvi, Yitzhak. *The Exiled and the Redeemed*. Jewish Publication Society, 1957
* Donner, Fred M. "Muhammad's Political Consolidation in Arabia up to the Conquest of Mecca". *Muslim World* **69**: 229–47, 1979.
* Guillaume, A. *The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah*. Oxford University Press, 1955. 
* Hamidullah, Muhammad. *The First Written Constitution in the World: An Important Document of the Time of the Holy Prophet*, 3rd. ed. 1975, Ashraf Press; Lahore, Pakistan.
* Peters, Francis E. *Muhammad and the Origins of Islam*. State University of New York Press, 1994. 
* Walker, Adam, "Constitution of Medina", in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp. 113–115.
* Yildirim, Yetkin. "Peace and Conflict Resolution in the Medina Charter", Peace Review, Vol. 18, Issue 1, 2006, pp. 109–117.

## Xarici keçidlər
* Full text with alternate translations
* The Constitution of Medina
Varren qapısı

** Varren qapısı** (, romanlaşdırılmış: Sha'ar Varen) — ilk dəfə on doqquzuncu əsrin tədqiqatçısı Çarlz Uorren tərəfindən təsvir edilmiş, Qərb Divarı tunelinə təxminən 150 fut (46 m) məsafədə yerləşən Yerusəlimdəki Məbəd platformasına qədim girişdir. İkinci Məbəd dövründə darvaza tunelə və Məbəd dağına pilləkənlərə aparırdı. Raşidun xilafətinin Qüdsü Bizanslılardan fəth etməsindən sonra yəhudilərə tunelin içərisində namaz qılmağa icazə verildi. Sinaqoq 1099-cu ildə Yerusəlimin mühasirəsi zamanı Birinci Səlib yürüşündə dağıdıldı. Sonra tunel su sarnıçına çevrildi və buna görə də onun adı Sarnıcı 30 oldu.
Ərazi tağlı 18 fut (5,5 m) tunellə əhatə olunub.
Qərb Divarının mərhum rəsmi Ravvini Yehuda Getz hesab edirdi ki, Qapı divarın qərbində, Müqəddəslər Müqəddəsinə ən yaxın olan nöqtəni təmsil edir. 1981-ci ilin iyulunda Varren qapısı daxilində yəhudi kəşfiyyatçılar və yerüstü sistern girişləri vasitəsilə onları qarşılamağa gələn ərəb mühafizəçiləri arasında yeraltı mübahisə baş verdi. Kiçik bir yeraltı iğtişaş baş verdi və yalnız Qüds polisi sülhü bərpa etmək üçün içəri daxil olduqda dayandırıldı.​

## İstinadlar
Yaşar Abdulov

**Yaşar Qaraxan oğlu Abdulov** () — Azərbaycan pedaqoqu və dövlət xadimi, Yardımlı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2001–2005).

## Həyatı
Yaşar Qaraxan oğlu Abdulov 1 iyul 1946-cı ildə Yardımlıda anadan olmuşdur. 1968-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1968-ci ildə riyaziyyat müəllimi kimi başlamış, 1971-ci ilədək Əsədabad kənd səkkizillik və 2 saylı Yardımlı qəsəbə məktəblərində müəllim işləmişdir. 1971–1972-ci illərdə Azərbaycan LKGİ Yardımlı Rayon Komitəsində şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1972–1973-cü illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmət keçmiş, ordudan tərxis olunduqdan sonra yenidən pedaqoji fəaliyyətə qayıdaraq 1973-cü ildən 1982-ci ilədək Yardımlı qəsəbə 2 saylı orta məktəbində müəllim işləmişdir. 1982-ci ilin iyun ayından 1990-cı ilin oktyabr ayınadək Yardımlı Qəsəbə Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri işləmiş, 1990-cı ilin oktyabr ayından 1994-cü ilin aprel ayınadək Yardımlı Rayon XDS sədrinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. Paralel olaraq 1991–1994-cü illərdə Bakı Dövlət Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunda ikinci ali təhsil almışdır.

Yaşar Abdulov 1994-cü ilin may ayından 2001-ci ilin fevral ayınadək Yardımlı Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini, birinci müavini, 2001-ci ilin fevral ayından 2005-ci ilin may ayınadək isə Yardımlı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində işləmişdir.

"Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı və "Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

Yaşar Abdulov 30 noyabr 2012-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Vyetnam Dövlətində referendum (1955)

**1955-ci il Vyetnam Dövləti referendumu** — tezliklə Vyetnam Respublikasına (daha çox Cənubi Vyetnam kimi tanınır) çevrilmiş Vyetnam Dövlətinin gələcək idarəetmə formasını müəyyən etmək üçün nəzərdə tutulmuş referendum. Referendumda respublika sistemini təklif edən ölkənin baş naziri Nqo Din Zyem və keçmiş imperator Bao-day arasında mübarizə aparılmışdı. Bao-day 1945-ci ildə imperiya taxtından imtina etmişdi, lakin referendum zamanı rəsmi dövlət başçısı titulunu saxlamışdı. Zyem seçki saxtakarlığı vasitəsilə 98,2% səslə referendumda qalib gəlmişdi. Paytaxt Sayqonda seçici siyahısında cəmi 450 min adam olduğu halda Zyem 600 mindən çox səs toplamışdı. O, hətta müxalifət qruplarının səsverməni pozmağa çalışdığı kənd yerlərində də qeydə alınmış seçicilərin 90%-dən çoxu tərəfindən dəstək almışdı.

## Zəmin
Referendum Bao-day ilə onun baş naziri arasında hakimiyyət mübarizəsinin son mərhələsi idi. Bao-day Zyemi bəyənmirdi və bir neçə dəfə onu işdən uzaqlaşdırmağa çalışmışdı, lakin onu yalnız ölkəyə ABŞ yardımı üçün kanal olaraq gördüyünə görə bu vəzifəyə təyin etmişdi. Bu müddət ərzində ölkə qeyri-sabitlik dövrünü yaşayırdı, çünki Vyetnam 1954-cü il Cenevrə Konfransında Birinci Hind-Çin müharibəsinə son qoyan razılaşmalar nəticəsində müvəqqəti olaraq iki yerə bölünmüşdü. Vyetnam dövləti milli seçkilərin ölkəni vahid hökumət altında birləşdirməsi nəzərdə tutulana qədər ölkənin cənub hissəsinə nəzarət edirdi. Vyetnam Milli Ordusu ölkə üzərində məhdud nəzarətə malik idi, Kaoday və Hoahao dini təriqətləri öz orduları ilə kənd yerlərində öz administrasiyalarını qurmuşdular, Bin Syuen mütəşəkkil cinayətkarlıq sindikatı isə Sayqon küçələrinə nəzarət edirdi. Bao-dayın müdaxiləsinə baxmayaraq, Zyem 1955-ci ilin ortalarına qədər yerli orduları tabe edə bilmiş və bütün ölkə üzərində mərkəzi hökumət hakimiyyətini təmin etmişdi.

Müvəffəqiyyətdən ruhlanan Zyem Bao-dayı devirmək üçün planlar qurmağa başlamışdı. O, referendumu 23 oktyabr 1955-ci il tarixinə təyin etmiş və keçmiş imperatorun referendumu pozmaq cəhdlərinə baxmayaraq, faktiki olaraq Bao-dayı siyasi səhnədən çıxarmışdı. Səsvermə öncəsi dövrdə Bao-day üçün təşviqat effektiv şəkildə qadağan edilmiş, Zyemin seçki kampaniyası isə Bao-daya qarşı şəxsi hücumlara yönəlmişdi. Bunlara dövlət başçısının pornoqrafik karikaturaları, onun qeyri-qanuni hökmdar olduğunu iddia edən və çoxsaylı məşuqələrlə işlərindən bəhs edən təsdiqlənməmiş şayiələr daxildir. Hökumətin nəzarətində olan media Bao-daya qarşı polemik hücumlar təşkil etmiş və polis qapı-qapı gəzərək insanları referendumun uğursuzluğunun nəticələri barədə xəbərdar etmişdir. Baş nazirin qardaşı Nqo Din Nyunun referendumun nəticələrini uğurla saxtalaşdırdıqdan sonra Zyem özünü yeni yaradılmış Vyetnam Respublikasının prezidenti elan etmişdir.

## İstinadlar
Məhəmməd fərmanı

**Məhəmməd fərmanı** — Sinay yarımadasında yerləşən Müqəddəs Yekaterina monastırının xristian rahiblərinə, İsanın davamçılarına müdafiə və digər imtiyazlar verən nizamnamə və ya sərəncam. Bu, islam peyğəmbəri Məhəmmədin əlini əks etdirən iz ilə möhürlənmişdir.

Bu, "**Məhəmməd aştinaməsi**" () də adlanır. Farscadan tərcümədə "barışıq məktubu" mənasını verir.

## Həmçinin bax
* Mədinə konstitusiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* A complete and accurate translation of the charter can be read here http://www.covenantsoftheprophet.com/
* An English translation of part of the charter can be read here or here.
* Downloadable PDF of the 1630 Arabic and Latin edition at Google Books.
* English translation at Islamic Voice. 
* 
*
Təkirdağ döyüşü

**Təkirdağ  döyüşü** — 3 avqust 1511-ci ildə Osmanlı taxt-tacı uğrunda mübarizə. Təkirdağ döyüşü II Bəyazid və oğlu Səlimin qoşunları arasında baş verdi. Bu müharibə Osmanlı tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur və Yavuz Sultan Səlimin taxta çıxmasına zəmin hazırlayır.

## Səbəblər
II Bəyazidin qocalması və taxt-taca kimin keçəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik onun oğulları arasında taxt uğrunda mübarizənin başlamasına səbəb oldu. Səlim böyük oğul olmasına baxmayaraq atasının Əhmədə üstünlük verəcəyindən narahat idi. Bu narahatlıq Səlimi üsyana sövq etdi.Yeniçərilər Səlimə sadiq idilər və ona sultan olması üçün təzyiq edirdilər. Səlim yeniçərilərin dəstəyini qazanaraq taxt-tacı ələ keçirmək şansını artırdı bununla bərabər Rumeli Sipahilər, II Bəyəzidin hökmranlığından məmnun deyildilər. Səlim Rumeli süvarilərinin narazılığından istifadə edərək onları da öz tərəfinə çəkə bildi.

Səfəvi dövlətinin yüksəlişi Osmanlı İmperiyası üçün təhlükə yaratmağa başlamışdı. Səlim Səfəvilərə qarşı daha güclü siyasət yeridəcəyini vəd edərək, bu təhlükəyə qarşı dura bilən lider obrazını canlandırırdı.

## Nəticə
Təkirdağ döyüşü Səlimin məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Müharibədən sonra Səlim Kəfəyə qaçmalı oldu. II Bəyazid taxt-tacını qoruyub saxlaya bildi, lakin bu qələbə Osmanlı İmperiyasında vətəndaş müharibəsinin başlamasının qarşısını ala bilmədi.

Səlimin məğlubiyyətinin birdən çox səbəbi var idi. Osmanlı ordusu Səlimin ordusundan daha böyük və daha yaxşı təchiz edilmişdi bununla bərabər dövlətin topları padişahın əlindəydi və Səlim top qarşısında aciz qalmışdı. Həmçinin, II Bəyəzidə sadiq olan bir çox sərkərdələr Səlimə qarşı müharibədə iştirak edirdi.Səlim məğlub olsa da, taxt uğrunda mübarizə bitmədi. Səlim Kefədə yeni bir ordu quraraq yenidən üsyan etdi və atasını taxtdan salıb 1512-ci ildə sultan oldu.

## İstinadlar
Qeyri-müsəlman

**Qeyri-müsəlman** — islam hüququnda və dünyagörüşündə müsəlman olmayanları təsvir etmək üçün istifadə edilən termin. İslam prinsipləri ilə idarə olunan dövlətlərin idarəsi altında yaşayan, islamdan başqa əqidəyə malik olan fərdlər və icmalar həmçinin, zimmilər kimi təsnif edilir.

## Osmanlı imperiyasında
İslam hüququ ümumiyyətlə dörd dinin mənsublarını "kitab əhli" hesab edir, baxmayaraq ki, imamların fərqli baxışları var. Bunlar xristianlar, yəhudilər, zərdüştilər və sabilərdir. Yenə islam şəriətinin müddəalarına əsasən, "kitab əhli" müsəlman ölkəsində yaşayarsa, onların varlığı və təhlükəsizliyi islam dövlətinin öhdəsində olur və onlara "əhli-zimmət", yaxud sadəcə olaraq zimmi deyilir. Osmanlı torpaqlarında yaşayan qeyri-müsəlmanlar da bu statusda idilər. Bu dörd dini qrupdan zərdüştilərə Osmanlı torpaqlarında heç vaxt rast gəlinməmişdir, sabilər isə demək olar ki, yox idi. Qalan iki qrupdan ən çoxsaylısı xristianlar idi. Yəhudilər xristianlardan daha az olsalar da, onların ölkə daxilində iqtisadi təsiri kifayət qədər böyük olmuşdur. Osmanlı imperiyasında yaşayan qeyri-müsəlmanları din, məzhəb və etnik vəziyyətinə görə aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

Etnik olaraq rumlar, yunanlar, bolqarlar, slavyanlar, albanlar, rumınlar , qaqauzlar, macarlar, polyaklar, qaraçılar, ermənilər, gürcülər, aysorlar, xaldeylər, ərəblər, yəhudilər, qibtilər və həbəşlər qeyri-müsəlman ölkənin bir hissəsini təşkil edirdilər.

## İstinadlar
Raşidun

**Raşidun** () və ya **dörd xəlifə** — Məhəmməd peyğəmbərin ölümündən sonra müsəlman cəmiyyətinə rəhbərlik edən ilk dörd xəlifə. Onlar Əbu Bəkr (632–634), Ömər (634–644), Osman (644–656) və Əlidir (656–661).

Raşidi xilafəti (632–661) adlanan bu xəlifələr hakimiyyəti sünni islamında "doğru yolda" (raşid) hesab edilir, yəni bu, dini baxımdan təqlid edilməli bir modeli (sünnə) təşkil edir.

## Tarixi
Məhəmməddən sonra gələn ilk dörd xəlifə Raşidun adlanır. Onlar:

# Əbu Bəkr ()
# Ömər ibn Xəttab ()
# Osman ibn Əffan ()
# Əli ibn Əbu Talib ()

Məhəmmədin varisliyi müsəlman cəmiyyətini parçalayan əsas məsələdir. Müəllif Karl Ernstə görə, sünni islam, ədliyyəsindən asılı olmayaraq, onların varisliklərinin siyasi status-kvonunu qəbul edir, halbuki şiə müsəlmanları ilk üç xəlifənin legitimliyini böyük ölçüdə rədd edir və Məhəmmədin Əlini onun varisi təyin etdiyini iddia edirlər.

## Zaman qrafiki
Xəlifənin varisliyi mütləq yeni ilin ilk gününə təsadüf etmir.
ImageSize = width:700 height:60
PlotArea = width:680 height:30 left:10 bottom:20

Colors =
 id:yellow value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow
 id:red value:rgb(1,0.7,0.7) # light red
 id:green value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
 id:blue value:rgb(1,1,0.7) # light blue
 id:cyan value:rgb(0.7,1,1) # light blue
 id:purple value:rgb(1,0.7,1) # light purple
 id:grey value:gray(0.8) # grey

Period = from:630 till:665
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:630
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:632

BarData=
 bar:barre1

PlotData=

 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) shift:(0,-5)

 bar:barre1
 from: 632 till: 634 color:orange text:Əbu Bəkr
 from: 634 till: 644 color:yellow text:Ömər ibn Xəttab
 from: 644 till: 656 color:blue text:Osman ibn Əffan
 from: 656 till: 661 color:red text:Əli



## Həmçinin bax
* Əşareyi-Mübəşşirə
* Dörd sadiq səhabə
* Raşidi xilafəti

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 
* Rashidun — Encyclopaedia Britannica
Xətib

**Xətib** () — Cümə namazını qıldıran müsəlman din xadimi (cümə namazı).

Cümə namazından öncə minbərin üçüncü pilləsindən nitq (xütbə) oxuyur. Minbər Məkkəyə baxan mehrabın sağında yerləşir. İki xütbə oxunur: birincisi xütbət-ül-va'z () adlanır, yəni ibrətamiz məzmunlu nəsihət; ikincisi xütbət-ən-nat () adlanır və etiqad, xəlifələrin tanınması, hökmdar və möminlər ordusu üçün duaları ehtiva edir.

Xətib cümə xütbəsi ilə yanaşı, Qurban bayramı və ya Fitr bayramı (Ramazan ayında orucun bitməsi şərəfinə) kimi dini bayramlarda da çıxışlar edir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Encyclopaedia of Islam, tom IV, səh. 1141—1142*
Müfsid

**Müfsid** () — İslam dini terminidir. Əfəl-i mükəlləfindəndir. Ərəbcə "fsd" kökündən olub müfsid  "fəsad törədən" mənasındadır. Lüğətdə "pozan", "fəsad törədən" deməkdir. Müfsid sözü İslam kəlamında imanı (etiqadı) batil edən vəziyyətlər və İslam fiqhində başlanmış ibadəti məhv etməklə işlənən bir termindir. Başqa sözlə desək, müfsidlər İslamda qanuni bir inancı və ya başlanmış ibadəti pozan şeylərdir. Misal üçün; İman və namazı pozmaq, nikah və həcc, zəkat, alqı-satqı kimi. Məsələn, Allahı və Quranı lənətləmək küfrdür və imanı yox edər. Namaz əsnasında gülmək dəstəmazı və namazı batil edir. Oruc tutarkən şüurlu olaraq yemək və ya içmək orucu pozar. Müfsid ibadətin təkrar edilməsini tələb edir, çünki bilərəkdən edilən ibadəti pozur. Bilə-bilə üzrsüz müfsid etmək günahdır. Əgər səhvən baş verərsə, günah və əzab yoxdur, ibadət batil olmaz. Məsələn, oruc tutarkən bilmədən və unudaraq yeyib-içmək; Namaz əsnasında gülməyi dayandıra bilməmək kimidir.
## İstinadlar
Sərdar bağı (Tehran)

**Sərdar bağı** (farsca:باغ سردار) — XIX əsrin ortalarında İrəvan xanları nəslindən olan Məhəmmədhəsən xan Sərdar İrəvani tərəfindən Tehran şəhərində salınmış böyük bir bağ.

## Haqqında
Məhəmmədhəsən xan Tehran şəhərinin Baharestan küçəsində tiktirmiş olduğu bağa görə çox məşhurlaşmışdı. Bu bağ Baharestan küçəsində yerləşməklə birlikdə, o zaman Tehran şəhərinin kənarında, Jalə küçəsinin şimal sərhədində idi. Bu bağı suvarmaq üçün Ab Sərdar adlı suvarma kanalı da çəkilmişdi. Bu kanal bağın şərq hissəsi boyunca axmaqda idi və hal-hazırda qurumuş vəziyyətdədir. Hacı Mirzə Ağasının ölümündən sonra Məhəmməd şahın dövründə bir çox dövlət vəzifələrini öz əllərində saxlayan irəvanlılar bu bağa sığındılar. Buraya sığınan şəxslərin bir çoxunun Hacı Mirzə Ağasının ölümündə günahları var idi. Onlar burada mərhum şahın arvadı Mələk Cahan Xanım tərəfindən onların bağışlandıqları elan edildikdən sonra dağılışdılar.

Sərdar sarayının varlığı 30–40 ildən çox davam etmədi. Məhəmmədhəsən xanın ölümündən sonra Mahruxsar xanım Fəxrəddövlə bağı hissələrə böldürdü və tədricən satdı. Bağın ən böyük hissəsi əsilzadə Hacı Əli xan Müqəddəmə satıldı. Hacı Əli xan Məhəmmədhəsən xan Müqəddəmin atası idi. Bağı satın alan Hacı Əli xan da bağı öz növbəsində Paşa xan Əmin əl-Mülkə satdı. Paşa xanı da bir müddət sonra bağı Mirzə Hüseyn xan Sipəhsalara satdı. Sipəhsəların (1871–1873) dövründə bağın ərazisində Baharestan bağı və torpaqlarda Sipəhsəlar məscidini tikdirdi.

Bağın qalan hissəsi evlərə, eləcə də bu gün ərazisini təşkil edən kiçik və böyük bağlara çevrildi.

## Həmçinin bax
* Məhəmmədhəsən xan Sərdar İrəvani

## İstinadlar
Cəriri məzhəbi

**Cəriri məzhəbi** () — IX əsrdə əsası qoyulmuş və X əsrdə fəaliyyətini dayandıran sünni islamda ilkin hüquq məktəblərindən (məzhəblərindən) biri.

## Haqqında
Məzhəbin banisi-eponimi Təbəristandan (müasir İran) olan fars əsilli məşhur müsəlman ilahiyyatçısı İbn Cərir ət-Təbəridir (839–923). İbn Cərir Qurana dair ən yaxşı teoloji şərhlərdən birinin (Təfsir ət-Təbəri) müəllifi olmaqla yanaşı, həm də hədis (ilm əl-hədis) və İslam hüququ (fiqh) üzrə alim idi. Uzun müddət hüquqi məsələlərdə əş-Şafiinin davamçısı olan ət-Təbərinin məzhəbi Şafii məzhəbindən çox da fərqlənmirdi və bir çox mühüm cəhətlər bu məzhəbdən götürülmüşdü.

Gəncliyində Əhməd ibn Hənbəldən dərs almaq niyyəti ilə Bağdada səfər edən (lakin onun sağlığında tapa bilməyən) ət-Təbəri, sonradan dəfələrlə hənbəlilərlə qızğın polemikaya girmiş və onun ardıcılları hənbəli məzhəbinin enerjili müxalifləri olmuşdur. Təbəri ilə Hənbəlilər arasında düşmənçilik o qədər şiddətlənmişdir ki, 923-cü ildə Təbəri vəfat etdikdən sonra hənbəlilərin dəfni pozmaması üçün o, gecə gizli şəkildə dəfn edilmişdir. Cəriri məktəbi qadınların roluna liberal münasibətilə seçilirdi. Məsələn: Cəririlər qadınların hakim ola biləcəyini və kişilərə namaz qıldıra biləcəyini düşünürdülər. Cəriri məzhəbinin ciddi şəkildə qınadığı fiqhi üstünlük məsələsində də Hənəfi məzhəbi ilə ziddiyyətləri tapılmışdır.

Cəriri məzhəbi ilə bağlı bütün ardıcıllarının istinad etdiyi əsas əsər Təbərinin "Şəriət hökmləri haqqında mükəmməl çıxışlar" () adlı kitabıdır.

"İctihad qapıları"nın artıq "qapalı" sayılmağa başladığı dövrdə yaranmış bəzi digər məktəblər (məsələn: Əvzailik, Zahirilik) kimi Cəriri məzhəbi X əsrdə mövcudluğunu dayandırdı.

## İstinadlar
Əhkam

**Əhkam** — Məsuliyyət yaşı olaraq təyin olunan həddi-büluğa çatmış hər bir ağıllı müsəlmanın edə biləcəyi hərəkətlərlə bağlı dini etiket və ya təsnifatı ifadə edən termindir. Etiketlər 8-ə bölünür. Bu 8 sinifdən ilk 5-in edilməsi; son 3 hərəkət edilməməsi lazım olan hərəkətlərdir.

Bu mövzuda işlədilən digər ifadələr arasında “əmr” ciddi şəkildə icra edilməsi əmr edilənlər üçün, “qadağan” isə qəti şəkildə edilməməsi tələb olunan hərəkətlər üçün işlədilir.

Fiqhdə insan davranışı müxtəlif kateqoriyalara bölünür. Fərz (mütləq zərurəti ifadə edən əməl və ibadət), Vacib (zəruri, daha aşağı dərəcədə mükəlləfiyyət), sünnə, müstəhəb (bəyənilən əməllər), halal, məkruh (çirkin hesab edilən; çox çirkin, təhrimi məkruh, az çirkin, tənzihi məkruh) haram (qəti qadağandır).

Bu hərəkətlərin klassik şəriət anlayışında maddi və ya mənəvi ekvivalentləri var. Fərz, vacib və sünnə sayılan əməlləri tərk etmək, məkruh və haram sayılan işləri yerinə yetirməyə görə cəzalar verilir (had və ya tazir cəzaları). Bu gün insanların bu təsnifat əsasında etiketlənməsi və cəzalandırılması fundamental insan hüquqlarının ciddi şəkildə pozulmasını kimi nəzərdə tutur. 
* **[[Fərz]]** - Allahın Quranda açıq və aydın şəkildə ifadə etdiyi sözlərdir. Bunu etməyin savabı var, etməməyin də günahı var.
* **[[Vacib]]** - Allahın Quranda açıq şəkildə bildirmədiyi, lakin İslamda bəyənilən davranışdır. Bunu etməyin savabı var, etməməyin də günahı var.
* **[[Sünnə]]** - Məhəmməd (s.a.v) peyğəmbərin hədislərdə açıq şəkildə bildirdiyi davranışdır. Bunu etməyin savabı var, etməməyin isə günahı yoxdur.
* **[[Müstəhəb]]** - islamda edilməsi caiz sayılan bir şeydir. Bunlar etmək yaxşı, amma tərk etmək günah olmayan işlərdir.
* **[[Mübah]]** -  Caiz olan şeylər İslamda edilməsinə icazə verilən və ya edilməyən şeylərdir. Bunu etməkdə savab yoxdur, tərk etməkdə isə günah yoxdur.
* **[[Haram]]**  - Allahın edilməsini əmr etmədiyi və çox pis olan şeylər nəzərdə tutulur. Bunu etməkdə günah var, bir kənara qoymaqda isə savab var. Haram işlərdən çəkinmək, vacib olanlardan daha böyük savabdır.
* **[[Məkruh]]** - elə bir şeydir ki, islamda yol verilmir və onu etməkdə günah var, amma atlamağın savabı var.
* **[[Müfsid]]** - əqidə və ya ibadəti pozan şeylərə aiddir. Bunu bilərəkdən etməkdə günah var, bilmədən etməkdə isə günah yoxdur. Onu tərk etməyin (etməməyin) savabı vardır.
## İstinadlar