open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi

**Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi** (r) — Avropada yerləşən Fransanın yer kürəsinin müxtəlif bölgələrində mövcud olan ərazilərinin daxil olduğu birlik. Bölgələrin statusu Dənizaşırı departament, Dənizaşırı kollektivlik olmaqla bir necə dərəcədən ibarətdir. Fransa parlamenti və senatında təmsil olunan ərazilərin bəzi məsələlərdə daxili müstəqillikləri mövcuddur. Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinin daxil olduğu ərazilərdə yaşayan şəxslər Fransa vətəndaşlığı daşıyır və başda prezident seçkiləri olmaqla, Fransada keçirilən müxtəlif səviyyəli seçkilərdə iştirak etmək hüquqları mövcuddur. FDBB-yə Fransa Qvianası, Sakit okeanı, Hind okeanı və Antarktidada yerləşən bir çox ərazilər daxildir.

Dənizaşırı departament və Dənizaşırı kollektivliklərin siyasi sərbəstlikləri eyni dərəcədə deyil. Dənizaşırı departamentlər Fransanın inzibati ərazi vahidlərindən olan departamentlərlə eyni statusa malikdirlər. Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinə daxil olan ərazilər Fransa Konstitusiyasında nəzərdə tutulmuş bütün qanunlara tabedir və ölkə hüquq sistemini tənzimləyən cinayət, vergi, sosial yönümlü qanunlar sözügedən ərazilərdə tətbiq edilməkdədir. Dənizaşırı kollektivliklər müdafiə, beynəlxalq münasibətlər, ticarət və valyuta, məhkəmə və inzibati hüquq qanunları istisna olmaqla, öz qanunlarını qəbul etməyə səlahiyyətlidirlər.

Dənizaşırı kollektivliklər yerli səviyyədə seçilmiş assambleyalar, Fransa parlamenti və Fransa hökuməti, kollektivliklərdən seçilmiş millət vəkili və senatorlar, habela *Fransa Dənizaşırı Bölgələr Nazirliyi* tərəfindən idarə olunmaqdadır. Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinin ərazisi 9,821,231 km² olan xüsusi iqtisadi zonaya malikdir və ölkə ərazisinin 17,8% hissəsini təşkil etməkdədir. Fransanın Cənub və Antarktika ərazilərinə daxil olan Adel Torpağı Fransa qanunlarına əsasən rəsmi şəkildə ölkənin bir parçası hesab olunsada, Antarktika haqqında konvensiyanın şərtlərinə əsasən ərazi mübahisələndirilmişdir.

### Üzərində yaşayış olan departamentlər və kollektivlər
Bu siyahıya 11 bölgə daxildir:

### Üzərində yaşayış olmayan ərazilər
(Ərazilər adətən müxtəlif elmi araşdırmalar və ekspedisiyalar üçün istifadə edilməkdədir.)

### Xəritə

## Dənizaşırı bölgələrdəki əsas şəhərlər
* Pointea Pit və Lezabim (Qvadelupa): 315,684 (2013)
* Sen-Deni (Reyunyon): 197,256 (2013)
* For-de-Frans (Martinika): 171,628 (2008)
* Numea (Yeni Kaledoniya): 163,723 (2009)
* Sen-Pyer (Reyunyon): 148,273 (2008)
* Papeete (Fransa Polineziyası): 131,695 (2007)
* Sen-Paul (Reyunyon): 103,008 (2008)
* Kayenna (Fransa Qvianası): 102,089 (2008)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Fransa Dənizaşırı Bölgələr Nazirliyinin rəsmi saytı
*  past and current developments of France's overseas administrative divisions like collectivités d'outre-mer
Bassas da İndiya adaları

**Bassas da İndiya adaları** () — Hind okeanında yaşayışı olmayan adalar.

Adalar Fransanın mülkiyyəti olaraq Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi Eparse adaları ərazisinə daxildir. Bölgədə yerləşən adalara Madaqaskar iddia edir.

## Coğrafiya

Adalar qrupu Hind okeanının cənubunda, Mozanbik boğazında yerləşir. Mozambik və Madaqaskar arasındakı yolun üzərində, Avropa adasından 80&nbsp;km aralıda qərarlaşır. Adaların sahəsi 0,2&nbsp;km²-dir. Sahil xətdinin uzunluğu isə 35,2&nbsp;km-dir.

Ada öz növbəsində bir su altı dağdır ki, onun hündürlüyü 3000 metrdir. Güçlü qabarmalar zamanı adalar tamamən suyun altında qalır. Bu səbəbdən burada çoxlu sayda gəmi qəzaları baş verir. İndidə burada çoxlu gəmi qalıqlarını müşahidə etmək olur. Adaların ən hündür nöqtəsi 2.4 metrdir. minimal dərinlik Hind okeanının səviyyəsidir.

Adaların iqlimi tropikdir. Siklonlar adi halldır.

## Tarixi
Adalar XVI əsrdə portuqal səyyahlar tərəfindən kəşf edillmişdir. Fransanın isə idarəsinə 1897-cu ildən keçmişdir.

Adalar 1897-ci ildə Fransanın müliyyəti elan edilmiş və 1968-ci ildə isə xüsusi komissarın rəhbərliyinə verilmişdir. Rəhbərlik Reyunyonda yerləşir.

## İqtisadiyyat
Adalarda liman yoxdur. Burada hansısa təsərrüfat işləri aparılmır.

## Mənbə
*
Piton-de-Nej dağı

**Piton-de-Nej** () — Reyunyon adasında yerləşən sönmüş vulkan.

Zirvə dəniz səviyyəsindən 3069 metr yüksəklikdə yerləşir. Bu isə onu adanın ən hündür zirvəsi edir.  Qros Morndan şimalda Silao şəhəri yerləşir. Piton-de-Nej massivinin tərkibinə daxildir. Vulkanin massiv olsa da aktiv deyildir. Vullkanda on püskürmə 12 min il öncəyə təsadüf edir.  Əsasən bazalt təbəqədən təşkil olunmuşdur.
Zirvənin ətəkləri sıldırımlıdır. Burada 100-dən çox şəlalə vardır. Maraqlıdır ki, fransızcadan tərçümədə dağın adı «*Qarlı zirvə*» olsa da, dağda qar örtüyü olmur.
## İstinadlar
Vilyam Alston

**Vilyam Alston** (; ) — Amerikalı məşhur filosof, epistemoloq, din filosofu, dil filosofu.

## Həyatı
O 1921-ci ildə Şreveport, Louisianada dünyaya gəlmişdir. O 1951-ci ildə (Ph. D) Doktorluq dərəcəsini Çikaqo universitetindən almışdır.

## Yaradıcılığı
Vilyam Alston Sirakuz Universitetinin professorudur. O Amerikada öz sələfləri kimi analtik fəlsəfənin nümayəndəsidir.
O məşhur epistemoloq Alvin Karl Plantinqanın yaxın dostudur. Hətta onunla birgə "islah olunmuş epistemologiya" nəzəriyyəsini müzakirə etmiş və o sahədə elmi araşdırmalar aparmışdir. O XX əsrin ən böyük filosofları sırasındadır.

## Həmçinin bax
* Alvin Karl Plantinqa
* Ələddin Məlikov

## İstinadlar
Rendi Nyuman

**Rendi Nyuman** () – amerikalı müğənni, tənqidçi, bəstəkar və pianist. Mian, fərqli səs, mordant (və tez-tez satirik) pop mahnılar və film skorları üçün tanınır.

## İstinadlar
Piton-de-la-Furnez

**Piton-de-la-Furnez** () — Reünyon adasının cənub-şərqində yerləşən fəaliyyətdə olan vulkan.

Vulkan dəniz səviyyəsindən 2631 metr yüksəklikdə yerləşir. XVII əsrdən 8 km-lik kalderaya malik vulkanın 150 püskürməsi qeydə alınmışdır. Ən son püskürmələr 14 dekabr 2008-ci ildən 5 fevral 2009-cu ilə, sonra isə 5 noyabr, 14 dekabr 2009-cu il və 2 yanvar 2010-cu ildə qeydə alınmışdır. Vulkan qeyri-rəsmi Reünyon bayrağında təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Piton-de-la-Furnez ,,
* Млечный Путь над вулканом Питон-де-ла-Фурнез
* Volcano Live
Yol (film, 1981)

***Yol*** məşhur filmi rejissorlar Yılmaz Güney və Şərif Görən tərəfindən 1981-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Dram, cinayət, triller janrında olan bu film  "Güneyfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Tarık Akan, Şərif Sezər, Xəlil Ərgün, Maral Orxansoy ifa edirlər.

## Məzmun
İmralı həbsxanasından çıxan 5 məhbusun həyatından bəhs edir.
## Film haqqında
* Film çəkilməyəndən əvvəl ssenaridə adı Bayram idi;
* Film Yılmaz Güneyin ən yaxşı filmi olaraq tanınır;
* Filmin çəkilişləri zamanı Yılmaz Güney həbsdə olmuşdur və həbsdən filmi çəkən Şərif Görənə məsləhətlər vermişdir;
* 1980-ci il Türkiyədə baş verən hərbi çevirilsdən, Türkiyədəki kürdlərin həyatından bəhs edən film xaricdə böyük baxış sayına yüksəldikdən sonra Türkiyədə qadağan olunub. 17 ildən sonra qadağan olunması qaldırılmış və Güneyin həyat yoldaşı Fatoş Güney tərəfindən 1999-cu ildə göstərilmişdir;
* Filmin qazandığı mükafat türk filmləri tarixində qazanılmış ən böyük mükafatdır;
* Film qadağan olunmuş vaxt, iki tələbə 1989-cu ildə filmi izləyərkən həbs olunub.

## Festivallar və mükafatlar
* 1982-ci il Kann kinofestivalı Qızıl Palma budağı mükafatı.
* 1983-cü il ABD film festivalı "Ən yaxşı xarici film" nominasiyasında Qızıl kürə mükafatı .

## Göstəriliş
Film nümayiş olunan ölkələr:
*  — 1982
*  ABŞ — 1982
*  Portuqaliya — 1982
*  Hollandiya — 1982
*  İspaniya — 1982
*  Almaniya — 1982
*  Danimarka — 1982
*  Finlandiya — 1982
*  İsveçrə — 1982
*  Belçika — 1983
*  Macarıstan — 1983
*  Yaponiya — 1985
*  Cənubi Koreya — 1989

## Rollarda
* Tarık Akan — Seyid Əli
* Şərif Sezər — Zinə
* Xəlil Ərgün — Mehmet Saleh
* Nəcməddin Çobanoğlu — Ömər
* Tuncay Ağca — Yusif
* Maral Orxansoy — Əminə
* Səmra Uçar — Gülbahar
* Hikmət Çəlik —  Mövlud
* Sevda Ağtolqa —  Maral
* Halə Ağınlı — Seyran
* Turqut Savaş — Zafər
* Hikmət Daşdəmir — Şövkət
* Əngin Çəlik — Mirzə
* Osman Bardağçı — Bərbər Əlim
* Ənvər Günəy — Cində
* Ərdoğan Serən — Abdulla

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Türkiyə filmlərinin siyahısı
1981-ci ilin filmləri
1980-cı illərin filmləri
Qloryoz adaları

**Qloryoz adaları** ( bəzən *Archipel des Glorieuses*) — Hind okeanında yerləşən yaşayışı olmayan kiçik adalardan təşkil olunmuş adalaг qrupu. Coğrafi baxımından Komor arxipelaqına daxildir.

dalar Fransanın mülkiyyəti olaraq Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi Eparse adaları ərazisinə daxildir. Bölgədə yerləşən adalara Madaqaskar iddia edir.

## Coğrafiyası
thumb|left|200px
Adalar Hind okeanında, Madaqaskardan 115&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir. Onların ümumi sahəsi 5 км², adaların mərkəzində olan laqunun sahəsi isə 29,6&nbsp;km²-dir. İqtisadi zonanın sahəsi isə 48 350&nbsp;km²-dir.

Arxipelaqa aşağıdakı adalar daxildir:

* Qrand-Qloryoz 
* İl-dyu-Lis 
* Qəza qayası 
* Cənub qayası 
* Yaşıl qayalar 
* üç adsız ada

## İqtisadiyyat

Burada hansısa təsərrüfat işləri aparılmır. Əhalisi yoxdur.

## Mənbə
* About.com.: Geogrephy
Piton-de-Nej massivi

**Piton-de-Nej** () — Reyunyon adasında yerləşən dağ massivi. Maksimal hündürlüyü 3070 metr olan Piton-de-Nej dağıdır. Bundan əlavə massivdə Qros Morn, Qran-Benar, Roş-Erkit və Maido kimi zirvələrdə vardır.
Massiv vulkanik mənşəllidir. Yaşının 8 milyon il olması ehtimal edilir. Son püskürmə 12 min il öncəyə təsadüf edir. Piton-de-Nej bir yatmış vulkandır. Ondan cənub-şərqdə yerləşən Piton-de-la-Furnez vulkanı 400 illik müşahidə zamanı 150 dəfə püskürmüşdür.
## İstinadlar
Qros Morn dağı

**Qros Morn dağı** () — Reyunyon adasında yerləşən dağ.

Zirvə dəniz səviyyəsindən 3019 metr yüksəklikdə yerləşir. Adanın ikinci ən böyük zirvəsidir. Qros Morndan şimalda Silao şəhəri yerləşir. Piton-de-Nej massivinin tərkibinə daxildir. Vulkanin massiv olsa da aktiv deyildir. Ətəkləri sıldırımlıdır. Əsasən bazalt təbəqədən təşkil olunmuşdur

Dağa çıxmaq elə də çətin bir iş olmasa da zirvənin ilk fəthi 1939-cu ildə gerçəkləşmişdir.
## İstinadlar
Dənizaşırı kollektivlik

**Dənizaşırı kollektivlik** () - Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinə daxil olan Fransa inzibati ərazi vahidlərindən biri. Dənizaşırı kollektivlər, dənizaşırı departamentlərdən daha kiçik statuslu hesab olunsada, bir sıra məsələlərdə daxili qərar vermə mexanizmləri mövcuddur. 2007-ci ilin 22 fevral tarixindən etibarən Fransanın rəsmi mülkləri sayılan altı dənizaşırı kollektvilik mövcuddur;

* Fransa Polineziyası
* Mayotta
* Sen-Bartelemi
* Sen-Marten
* Sen-Pyer və Mikelon
* Uollis və Futuna

## Xarici keçidlər

* COM – Dünyanın ən ucqarında yerləşən xarici kollektivliklər  – Fransa rəsmi saytı (ingilis dilində)
*  Fransa Dənizaşırı Bölgələr Nazirliyinin rəsmi saytı
*  past and current developments of France's overseas administrative divisions like collectivités d'outre-mer
Pyer Savornyan de Brazza

**Pyer Savoğnyon de Brazza** () - İtalyan əsilli fransız səyyah. Fransa Coğrafiya Cəmiyyətinin dəstəyi ilə Konqo çayı boyunca olan ərazilərə səfərlər etmiş və Mərkəzi Afrikada yerləşən həmin ərazilərin gələcəkdə Fransa müstəmləkələrinə çevirilməsində mühüm rol oynamışdır. Pyer Brazza fiziki cazibəsi və təmkinli yanaşması ilə afrikalılar arasında nüfuz əldə etməyi bacarmış və bu baxımdan dönəmin digər səyyahlarından fərqlənməkdədir. Fransız müstəmləkə hakimiyyəti zaman salınmış və bu gün Konqo Respublikasının paytaxtı olan Brazzavil şəhəri səyyahın şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Kayenna

**Kayenna** () — Fransa Qvianasının paytaxtı, Fransanın Cənubi Amerikada yerləşən dənizaşırı departamenti. Şəhər Atlantik okeanı sahilində, Kayenna çayının sahilində yerləşir. Şəhərin şüarı "fert aurum industria" adlanır ki, bu da tərcümədə "iş sərvət gətirir" deməkdir.

2015-ci il hesablamalarına görə Kayennanın metropolis ərazisində 131,922 nəfər yaşayır.

## Coğrafiyası
Kayenna Atlantik okeanı sahilində, Kayenna çayının estuarisində yerləşir. Kayenna adasının bir hissəsi də şəhər ərazisi hesab olunur. Şəhər Sen-Loran-du-Maroni kommunasından 268&nbsp;km, Kuru kommunasından isə 64&nbsp;km məsafədə yerləşir.

Bəzi şəhərlərə qədər olan məsafə:
* Paris: 7100 kilometr
* For-de-Frans (Martinikanın paytaxtı): 1500 kilometr
* Paramaribo (Surinamın paytaxtı): 342 kilometr şimal-qərbdə
* Makapa (Braziliyanın Amapa ştatının paytaxtı): 554 kilometr cənub-şərqdə

## Həmçinin bax
* Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi
* Fransa Qvianası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Şəhərin rəsmi veb-saytı
Kleyn şüşəsi

**Kleyn şüşəsi** () – birağızlı, təküzlü şüşə. İlk dəfə 1882-ci ildə alman riyaziyyatçı Feliks Kleyn tərəfindən tərifi verilmiş və onun şərəfinə adlandırılmışdır. Kleyn şüşəsinin belə formada olmasının səbəbi qapalı səth olmasıdır. Buna görə də Kleyn şüşəsinin daxili səthi olmayıb, sadəcə xarici səthə malikdir. Birağızlı olduğu üçün içinə tökülən hər hansı maye yenə eyni açıqlıqdan töküləcəkdir.

Möbius lenti üçölçülü şəkildə göstərilə bildiyi halda, Kleyn şüşəsi dördölçülü şəkildə göstərilir.

Kleyn şüşəsinə baxarkən ona dördölçülü fəzada olan bir cismin üçölçülü fəzadakı əksi kimi baxmaq lazımdır. Yəni Kleyn şüşəsi dördölçülü fəzada mövcuddur.

## Həmçinin bax
* Möbius lenti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Dünyada ən böyük Kleyn şüşəsi
Madame Monsieur

**Madame Monsieur** — vokalist Emili Satt və prodüser Jan-Karl Lukasdan təşkil olunan Fransalı musiqi dueti. Onlar "Mercy" mahnısı ilə Fransanı 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdirlər.

## Yaranma tarixçəsi
Emili Satt və Jan-Karl Lukas ilk dəfə 2008-ci ildə tanış olmuş və Madame Monsieur duetini birlikdə yaratmışdırlar. 2015-ci ildə duet Fransız reper Yusufa üçün "Smile" mahnısını bəstələmiş və daha sonra France 2 telekanalında yayımlanan *Taratata* musiqi şousunda iştirak etmişdirlər. Duetin debüt albomu olan *Tandem* 2016-cı ilin noyabr ayında işıq üzü görmüşdür.

2018-ci ilin yanvar ayında Madame Monsieur duetinin "Mercy" mahnısı ilə Fransa telekanalının Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunda iştirak edəcəyi öz təsdiqini tapmışdır. Seçim turunda onlar yarımfinal mərhələsini uğurla adlayaraq, finala vəsiqə qazanmışdırlar. Finalda duet bir daha öz mahnısını ifa etmiş və nəticədə ən çox xal toplayaraq, yarışmanın qalibləri elan olunaraq, Fransanı Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən Avroviziya 2018-də təmsil etmək hüququ qazanmışdırlar.

Fransa Böyük Beşlik ölkələrindən biri olduğu üçün Madame Monsieur 12 may tarixində keçirilən Avroviziya finalından mübarizəyə qoşulmuşdur. Nəticədə duet 26 ölkə təmsilçisinin yarışdığı final şousunda 173 xal toplayaraq, 13-cü yerdə qərarlaşmışdır.

## Heyət
* Emili Satt () — vokalist
* Jan-Karl Lukas () — prodüser, dəstək vokalçı

## Diskoqrafiya

### Albomlar

### Sinqllar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mercy (Madame Monsieur mahnısı)

**Mercy** () — Fransanın 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.

Madame Monsieur dueti "Mercy" mahnısı ilə Fransa telekanalının Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunda qələbə qazanmış və Fransanı həmin mahnı ilə Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən Avroviziya 2018-də təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. "Mercy" Madame Monsieur duetinin üzvləri olan Emili Satt və Jan-Karl Lukas tərəfindən bəstələnmişdir.

Mahnıda Avropada yaşanan miqrant böhranının qızğın vaxtında dünyaya gələn "Mercy" adlı qızın düşüncələri əks etdirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çirkin Kral bağışlamaz (film, 1967)

***Çirkin Kral bağışlamaz*** filmi rejissor və ssenarist Yılmaz Güney tərəfindən 1967-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Dram, cinayət, bədii janrda olan film "İrfanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Yılmaz Güney, Nəbahat Çehrə, İldırım Gəncər, Ənis Fosforoğlu, Nuran Ağsoy, Tuncər Nəcmioğlu ifa edirlər.

## Məzmun
Mustafa İşıq fabrikdə işləyir. Fabrikin müdiri fabrikdə 2 nəfəri öldürüb, günahı Mustafanın üzərinə atır. Mustafa edamla mühakirə olunur. Çarəsiz Mustafa bacısını çağırıb, onun illər əvvəl Yusif Dağçı adında bir düşməni olduğunu, hətta Mustafanı öldürmək istəyəndə silahı cibinə qoyub: "Səni ölümdən ən çox qorxduğun an öldürəcəyəm" deyir. Mustafa bacısına bu sözləri deyir və ardınca deyir ki, çağır onu məni o gəlib öldürsün. Bacısı Yusifi çağırır. Yusif silahından güllə çıxarıb ona göstərir, deyir ki, bu sənin gülləndir…

## Film haqqında
* Filmin çəkilişlərinə Cümhuriyyət Un Fabrikinin rəhbəri Həsən Atıl böyük kömək göstərmişdir.
* Film 19 iyun 1967-ci ildə Şən və Klub kinoteatrlarında göstərilmişdir.

## Filmin heyəti
: **Rejissor:** Yılmaz Atadeniz
: **Ssenari müəllifi:** Yılmaz Güney
: **Operator:** Rüfət Şirinər
: **Prodüser:** İrfan Atasoy
: **Rəssam:** Yılmaz Güney
: **Bəstəkar:** Nəcib Sarıcıoğlu
: **İşıq:** Mehmet Çaxar
: **Rejissor asistenti:** Çətin İnanc
: **Səhnələrin quraşdırılması:** Cəlal Kəskin
: **İkinci operator:** Mustafa Kent
: **Afişa:** İbrahim Ənəz
: **Səs rejissoru:** Nəcib Sarıcıoğlu
: **Səs operatoru:** Fəhmi Acar

## Rollarda
Yılmaz Güney — Yusif Dağçı Nəbahat Çehrə — Ayşə İldırım Gəncər — İldırımNuran Ağsoy — İldırımın sevgilisi  Tuncər Nəcmioğlu — Mustafa İşıq  Ənis Fosforoğlu — Ərdoğan

## Filmi səsləndirənlər
* Ticən Par
* Ərdoğan Əsənboğa
* Əbdürrəhman Palay
* Timuçin Caymaz
* Vala Önəngüt
* Nəvin Ağqaya

## İstinadlar
Sen-Paul (Reyunyon)

**Sen-Paul** () Fransanın dənizaşırı departamenti olan Reyunyonda ikinci ən böyük kommunadır. Bu yaşayış məntəqəsi Reyunyon adasının ucqar qərbində yerləşir.

## Həmçinin bax
* Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi
* Reyunyon

## Xarici keçidlər

* Rəsmi veb-saytı
Əmək tutumu

**Əmək tutumu** — məhsul vahidinin istehsalına sərf olunmuş əmək (və ya vaxt) göstəricisi. Məhsulun əmək tutumu əməyin məhsuldarlığını xarakterizə edən iqtisadi göstəricidir və məhsul vahidinə və ya işə sərf edilmiş cəmi iş vaxtı (adam-saat, norma-saat) ilə ölçülür.

Məhsulun əmək tutumu — sərf olunan iş vaxtı fondunun (adam-saat) istehsal olunan məhsulun miqdarına nisbətinin natural qiymətləri ilə müəyyən olunur.
Sen-Pyer (Reyunyon)

**Sen-Pyer** () Fransanın dənizaşırı departamenti olan Reyunyonda üçüncü ən böyük kommunadır. Adanın cənub-qərbində yerləşən bu kommuna Fransanın Cənub və Antarktika ərazilərinin paytaxtıdır.

## İnfrastruktur
1999-cu ildə kommunadan 5.5&nbsp;km məsafədə yerləşən Pyerrefonds Aeroportu açılmışdır.

## Qardaş şəhərləri
*  Bo-Bassen Roz-Hill, Mavriki

## Həmçinin bax
* Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyi
* Reyunyon

## Xarici keçidlər
*Rəsmi veb-saytı
İrlandiya Respublikaçı Ordusu

**İrlandiya Respublikaçı Ordusu **(**IRA**) ()—İrlandiya Respublikasının qurulması üçün yaradılmış inqilabçı yarımhərbi təşkilat.
Pasxa üsyanını başladan İrlandiya Könüllülərindən yaradılan İrlandiya Respublikaçı Ordusu 1919-cu ildə təsis edilən irland parlamenti tərəfindən rəsmi ordu olaraq tanındı. Bundan sonra,İRA İrlandiya İstiqlal müharibəsində uğurlu bir şəkildə hərbi əməliyatlar təşkil edə bilmişdir.
İstiqlal müharibəsini sonlandıran Anqlo-İrland sülh müqaviləsinin imzalanması ilə İRA-da ayrılıqlar meydana gəldi. Müqaviləni dəstəkləyən üzvlər İrlandiya Milli Ordusunun özəyini təşkil edirdi. Bununla belə,İRA-nın böyük bir hissəsi bu müqaviləyə qarşı çıxmışdı. Müqaviləyə qarşı çıxan İRA döyüşçüləri müqavilədən sonra yaranan İrlandiya Azad Dövlətinə qarşı İrlandiya vətəndaş müharibəsini başlatdılar. Bu müharibədə məğlub olan İRA döyüşçüləri (müqavivələyə qarşı çıxanlar) İrlandiya Azad Dövlətini və Şimali İrlandiya hökumətini devirmək üçün varlığını dəvam etdirdi.
## İstinadlar
Çatalcalı Əli Əfəndi

**Çatalcalı Əli Əfəndi** () — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.

## Həyatı
Alanyanın nəqşibənd şeyxlərindən Mehmed Əfəndinin oğludur. İstanbula getdikdən sonra xəlvətiyyə şeyxi Ömər Əfəndinin xidmətinə girən atasının Çatalcadakı evində hicri 1041-ci ildə (1631 vəya 1632-ci ildə) dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini burada aldıqdan sonra 1647-ci ildə şeyxülislam Əbdürrəhim Əfəndi tərəfindən məzun edildi və daha sonra Minkarizadə Yəhya Əfəndinin xidmətinə alındı. Yəhya Əfəndinin 1652-ci ildə Misir qazısı olmasıyla, onunla birlikdə Misirə getdi. Bu illərdə həcc ziyarətinə getdi. 1659-cu ildə Yəhya Əfəndi İstanbulqazılığına gətirildi və onunla birlikdə paytaxta qayıtdı. 1661-ci ildə Əbdürrəhimzadə Mehmed Əfəndinin Misir qazılığı əsnasında ikinci dəfə Misirə yollandı. Hələ 30 yaşlarında ikən elm aləmində nüfuz qazandı və "naib çələbi" adıyla tanınmağa başlandı.

Bu əsnada tədris sahəsinə keçən Əli Əfəndi 1663-cü ildə Məsih Paşa, 1664-cü ildə Hafiz Paşa və ardından Qəzənfər ağa mədrəsələrində müdərris oldu. 1663-cü ildə Fazil Əhməd Paşanın Uyvar səfərinə ordu qazısı olaraq qatıldı. 1666-cı ildə Salonikiyə gedən Əli Əfəndi daha sonra Krit səfərinə qatıldı və burada ordu qazısı oldu. 1671-ci ildə Rumeli başqazılığına gətirilsə də, 2 il sonra təqaüdə çıxarıldı. Çox keçmədən şeyxülislam Minkarizadənin xəstəliyi səbəbilə vəzifədən alınmasının ardından sədrəzəm Fazil Əhməd Paşanın tövsiyəsilə 43 yaşında şeyxülislamlığa gətirildi (21 fevral 1674).

Əli Əfəndinin 12 ildən çox davam edən şeyxülislamlığı dövrü İkinci Vyana mühasirəsindəki məğlubiyyət səbəbilə Avropadakı torpaqların itirildiyi böhranlı illərə təsadüf edir. Ov mərasimlərindən ayrılmayıb, dövlət işlərini vəzirlərə əmanət edən Sultan Mehmedə məsləhət verib düz yola çəkmədiyi üçün əhalinin etirazları ilə qarşılaşdı. Məruz qaldığı təhqirlər səbəbilə Sultan Mehmedlə münasibətləri pisləşən şeyxülislam 26 sentyabr 1686 tarixində padşahın tərtib etdiyi məşvərətə getməmiş, bu səbəblə vəzifədən alınmışdır. Bursaya sürgün edilən Əli Əfəndi bir il sonra Rodos adasına göndərilsə də, çox keçmədən Bursaya qayıtdı. Nəhayət, 1690-cı ildə İstanbula gəldi.

2 il sonra yenidən şeyxülislamlığa gətirilən Əli Əfəndi 9 mart 1692-ci ildə Əbusəidzadənin vəzifədən alınması ilə Sultan Əhməd tərəfindən Ədirnəyə çağırıldı və burada şeyxülislam elan edildi. İkinci şeyxülislamlığı yalnız 40 gün davam etdi. 19 aprel 1692 tarixində Ədirnədə vəfat etdi. Məzarı Ədirnədəki Zəhrimar məscidinin həyətindədir.

## Mənbə
* Silâhdar, Târih, I, 632–633;
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, II, 67–69;
* Râşid, Târih, I, 304–305;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 71–72;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 485–486;
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/2, s. 479–480.
Mühsin bəy (film, 1987)

***Mühsin bəy*** filmi rejissor Yavuz Turqul tərəfindən 1987-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Dram, komediya,
macəra janrında olan bu film "Ümidfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Şənər Şən, Uğur Yücəl, Şərmin Hürməriç, Osman Cavcı ifa edirlər.

## Məzmun
Gənc və saf Əli Nazik xanəndə olmaq üçün musiqiçi Mühsin bəyə müraciət edir. Hər şey bundan sonra başlayır.

## Film haqqında
* Film aktyor Şənər Şənin ən uğurlu filmlərindən biridir.
* Memar Sinan Universiteti filmin yüksək qətnaməsi ilə nüsxəsini çıxarmaq üçün müxtəlif işlər görmüşdür
* Film, bir çox fikirlərə ​​görə, Türk kinosu tarixinin ən uğurlu filmlərindəndir.
* Filmin təsviri və səsləri yeniləndi, ancaq orijinaldan 20 dəqiqə qısa olan bu versiyaya baxılmadı.

## Festivallar və mükafatlar
* 1987-ci il Antalya Film Festivalı:

Ən yaxşı film — Yavuz Turqul
Ən yaxşı kişi aktyor — Şənər Şən
Ən yaxşı ikinci kişi aktyor — Uğur Yücəl
Ən yaxşı ssenari — Yavuz Turqul

* 1988-ci il İstanbul Film Festivalı — Jüri özəl mükafatı.
*  Belarusiya. Sebastiyan Film Festivalı 1990-cı il — Sebastiyan mükafatı

## Rollarda
* Şənər Şən — Mühsin bəy
* Şərmin Hürməriç — Sevda
* Uğur Yücəl — Əli Nazik
* Osman Cavcı — Osman
* Ərdoğan İsti —	Şakir
* Doğu Ərqan — Madam Aqavni
* Ərdinc Üstün — Keçəl Nurəddin
* Tayfun Çorağan — Aparıcı
* Qutay Köktürk — Oğru
* Sönməz Yıxılmaz — Rambo
* Kamal İnci — Ərəb Cəlal
* Birol İşıq — Juri başçısı

## Filmin heyəti
* **Rejissor:** Yavuz Turqul
* **Prodüser:** Əbdürrəhman Kəskinər
* **Ssenarist:** Yavuz Turqul
* **Orijinal musiqi:** Atilla Özdəmiroğlu
* **Musiqi koordinatoru:** Oğuz Abadan
* **Operator:** Aytəkin Çaxmaqçı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Türk kinosu
1987-ci ilin filmləri
Türkiyə filmlərinin siyahısı
Remi Deşamps

**Remi Deşamps** (25 iyun 1996-cı ildə anadan olub) — Pari Sen-Jermen klubundan icarə əsasında Liqa 2 təmsilçilərindən olan *Tur* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusu.

## Klub karyerası

### Tur
Deşamps öz peşəkar karyerasında debütünü Tur klubu ilə 6 yanvar 2018-ci ildə etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Tur Fransa Kubokunun görüşündə *Şartes* klubuna 2-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub
 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LFP Profile 
* PSG Profile
Luis Dioni

**Luis Dioni** (20 dekabr 1992-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Sent-Etyen klubunda hücumçu kimi çıxış edən Fransalı peşəkar futbolçu. Dioni həmçinin Martinika vətəndaşıdır.

## Klub karyerası
Dioni öz peşəkar karyerasında debütünü Nant klubu ilə 2012-ci ilin noyabr ayında *Niort* klubuna qarşı oyunda etmiş və həmin görüşdə komandası 0-0 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

Dioni altı ay doğma şəhərini təmsil edən, dördüncü diviziya təmsilçisi olan *Stad Mantois* klubunda çıxış etmişdir. 2014-cü ilin yanvar ayında o, *Dijon* klubuna transfer olmuşdur.

### Bristol Siti
25 yanvar 2018-ci ildə Luis Dioni Çempionşip təmsilçilərindən olan Bristol Siti klubuna bu mövsümün sonuna qədər icarəyə verilmişdir. O, klubda əsl əfsanəyə çevrilmişdir.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
*Loïs Diony foot-national.com Profile
Pietro Pelleqri

**Pietro Pelleqri** (17 mart 2001-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubunda və İtaliya U-17 milli komandasında hücumçu kimi çıxış edən peşəkar İtaliya futbolçusu. Genoa klubu ilə 15 yaşında debüt edən Pelleqri Seriya A-da debüt edən ən gənc (Amadeo Amadey ilə birlikdə) futbolçudur.

## Klub karyerası

### Genoa
Pelleqri *Genoa* akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü 22 dekabr 2016-cı ildə Torino klubuna qarşı Seriya A görüşündə etmişdir. O, 88-ci dəqiqədə Tomas Rinkonu əvəz etmiş və həmin görüşdə komandası rəqibinə 1-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur. Meydana 15 yaş və 280 günlüyündə daxil olan Pelleqri Amadeo Amadey ilə birlikdə ən gənc Seriya A debütantı rekordunu yeniləmişdir. O, karyerasında ilk qolunu 28 may 2017-ci ildə Roma klubuna qarşı oyunda vurmuş və komandası 3-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur. O, 21-ci əsrdə anadan olanlar arasında Seriya A-da qol vuran ilk futbolçu kimi tarixə düşmüşdür.

17 sentyabr 2017-ci ildə Pelleqri Latsio klubu ilə görüşdə dublla yadda qalmış və komandası 3-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur. O, əsas Avropa liqalarında dublla yadda qalan ilk 16 yaşlı futbolçu kimi tarixə düşmüşdür.

### Monako
27 yanvar 2018-ci ildə Pelleqri €25 milyon qarşılığında Monako klubu ilə müqavilə imzalamışdır.

## Milli karyerası
Pelleqri İtaliya U-17 millisi ilə 2017 UEFA Avropa U-17 Çempionatında iştirak etmiş və turnirdə 1 qolla yadda qalmışdır.

## Karyera statistikası
 

## Şəxsi həyatı
Pelleqri *Genoa* klubunun köməkçi məşqçisi Marko Pelleqrinin oğludur. 2017-ci ilin sentyabr ayında Pelleqri *Mediaset Premiuma* müsahibəsində bildirmişdir ki, Zlatan İbrahimoviç onun ideyalıdır və o, dünyanın ən yaxşı hücumçusudur.

## İstinadlar
Daniel

**Daniel** — kişi adı.

* Daniel Alves — Braziliya futbolçusu.
* Daniel Batti — peşəkar İngiltərə futbolçusu
* Daniel Bell — Harvard Universitetinin professoru
* Daniel Berli Vulfoll — FİFA prezidenti
* Daniel Brül — Almaniya aktyoru.
* Daniel Defo — İngilis yazıçısı.
* Daniel Dixes — ispan müğənni.
* Daniel Franks — Yeni Zelandiyalı peşəkar kişi BMX velosipedçisi.
* Deniel Kaneman — iqtisadçı və psixoloq
* Daniel Karvaxal — İspaniya futbolçusu,
* Daniel Kiz — Amerika yazıçısı.
* Daniel Quisa — İspaniya futbolçusu
* Daniel Libeskind — yəhudi əsilli ABŞ memarı.
* Daniel Manin — İtalyan vətənpərvəri və Venesiya dövlət xadimi
* Daniel Muşitu — peşəkar İsveçli futbolçu
* Daniel Nikolov — Bolqarıstanı təmsil edən kişi badmintonçu.
* Daniel Orteqa — Nikaraqua prezidenti.
* Daniel Opritsa — Rumıniya futbolçusu.
* Deniel Redkliff — Britaniyalı teatr və kino aktyoru.
* Daniel Rikiardo — Avstraliyalı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu.
* Daniel Rolland — Fransa futbolçusu, baş məşqçisi.
* Daniel Tompkins — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 6-cı vitse-prezidenti.
* Daniel Uray — Fici Həmkarlar İttifaqları Konqresinin rəhbəri
* Daniel Vişer — İsveçrəli siyasətçi
* Daniel Nielsen -
* Daniel Şmidt -
* Pyer-Daniel N'Quinda — peşəkar Fransa futbolçusu
* Daniel Alvarado
* Daniel Smith
* Daniel Ayala Peres
* Daniel Drezner
* Daniel Tsiokas
* Daniel Zvisl
* Daniel Çonkadze

## Digər
* Daniel Lioneye — Finlandiyadan olan stoner rock/metal qrupu.
* Daniel həqiqi deyil (film, 2019)

## İstinadlar
Avropa adası

**Avropa adası** () — Hind okeanında yerləşən yaşayışı olmayan ada. Ada Mozambik boğazında, Afrika ilə Madaqaskar adası arasında yerləşir.

Ada Fransanın mülkiyyəti olaraq Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinin bir parçası olan Fransanın Cənub və Antarktika əraziləri bölgəsinin Eparse adaları zonasına daxildir. Adaya Madaqaskar iddia edir.

## Coğrafiya

Adanın sahəsi 28 km², sahil xəttinin uzunluğu 22,2 km-dir. Koordimnatı 22° 20′ c. e., 40° 22′ ş. u. Ada sahilində buxta və liman yoxdur. Ada ətrafında mərcan çimərlikləri və sahil mərcanları vardır. Mərcanlarla ada arasında olan bölgədə laqun yerləşir. Bu laqunun sahəsi 9 km²-dir. Laqu və unun ətrafı manqrov bitkiləri ilə örtülüdür. Manqrovlardan əlavə burada quru meşələri, kolluqlar, südləyən brelə vardır. Az miqdarda olsa belə Kokos palması bitir.

Ada təbiət qoruğudur. Dəniz quşlarından susüpürənlər və oluşalar adada yuva qurur. Avropa adası Yaşıl tısbağaların mühüm töerəmə ərazilərindən sayılır. Onlar burada yumurta qoyurlar. Adada yüzlərlə Afrika keçisi vardır ki, onlarda adaya XVIII yüz illikdə gətirilmişdir.

Bassas da İndiya adaları ilə birlikdə iqtisadi zonanın ərazisi 127 300 km²-dir.

## Tarixi
Ada onu 1774-cü ildə ziyarət etmiş "Avropa" adlı ingilis gəmisinin şərəfinə adlandırılmışdır. Ada 1897-ci ildən Fransaya məxsusdur. Bununla belə Madaqaskar adaya iddia edir. Onların fikrinə görə ada fransızlar tərəfindən qəsdən Madaqaskar müstəmləkəsinin tərkibindən inzibati şəkildə ayrılmışdır. Adanın 1860-cı və 1920-ci illərdə uğursuz məskunlaşdırılmasının acı nəticələrini bu gündə görmək olar.

## İqtisadiyyat
Adada yaşayış yoxdur. Adanı əsasən alimlər ziyarət edir. Burada avtomatik fəaliyyətdə olan stansiyalar vardır. burada 1000 metr uzunluğu olan torpaq uçuş-eniş zolağı vardır. Sahillərində gəmilərin yan alması üçün buxtalar yoxdur. Adada Reyunyondan olan kiçik fransız qarnizonu vardır.

## Qalereya

Fayl:Europa Island.jpg|
Fayl:EuropaIsland Map-en.png|
Fayl:vue aerienne europa.jpg|
Fayl:EuropaDunesNord.jpg|


## İstinadlar
Artur Qriffit

**Artur Cozef Qriffit** (; ) – İrlandiyalı siyasətçi, yazıçı, İrland milliyətçi partiyası Şinn Feynin qurucusu.

## İstinadlar

## Mənbə
* Anthony J. Jordan, *Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – "Liberating Ireland"* Westport Books 2013
Fərhad (dəqiqləşdirmə)

* Fərhad və Şirin (xalça) - Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları. 
* Fərhad və Şirin (Nəvai) - özbək şairi Əlişir Nəvainin "Xəmsə" toplusuna daxil olan ikinci əsər
* Fərhad və Şirin (Vəhşi) — fars şairi Vəhşi Bafqinin Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasının təsiri ilə müstəqil olaraq yazdığı poema
* Fərhad arxı —

## Həmçinin bax
* Fərhad (ad)
* Fərhadlı
* Fərhadov
Histonlar

**Histonlar** – sadə züllaların bir növüdür. Yunanca ″histos″- toxuma deməkdir. Histonlar toxuma zülalı kimi çoxhüceyrəli orqanizmin DNT xromatidlərində olur. Onların molekul kütləsi 11400–24000 arasında dəyişir. Elektrokimyəvi nöqteyi-nəzərdən onlar əsasi xassəlidir. Histonabənzər zülallar hüceyrənin ribosomlarında olur.

## Histonların funksiyası
Histonların iki əsas funksiyası var: quruluş və nizamlayıcı. Quruluş funksiyası: onlar DNT-nin fəza quruluşunun stabilləşməsində iştirak edir.
Nizamlayıcı funksiya irsi məlumatların DNT-dən RNT-yə verilməsini təmin etmək qabiliyyətilə əlaqədardır.

## Histonların tipləri
Histonlar H1, H2a, H2b, H3, H4, H5 tipində olur.
* H1 – lizinlə olduqca zəngindir.
* H2a – argininlə zəngindir.
* H2b – lizinin miqdarı azdır.
* H3 – argininlə zəngindir.
* H4 – arginin və lizinlə zəngindir.
* H5 – balığın, quşların eritrositlərində olur.

## Mənbə
* A. M. Məhərrəmov, M. Ə. Allahverdiyev. "Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları", Bakı-2009
Biopiratlıq

**Biopiratlıq**- müxtəlif tibbi, kənd-təsərrüfat aborigen (yerli) biliklərin bunlardan istifadə edənlərin icazəsi olmadan və onlara kompensasiya ödəmədən patentləşdirilib, ticarət məqsədilə tətbiq edilməsidir.

## Məlum hadisələr

## Çəhrayı katarantus
Vətəni Madaqaskar olan çəhrayi katarantus vinkristin kəşf olunmamışdan əvvəl bir çox ölkələrdə yetişirdi. Yerli əhali bu bitkini, Eli Lilly and Company şirkətinin kommersiya məqsədilə patentlişdirib tətbiq etməsindən xeyli əvvəl fərqli metodla müalicəvi bitki kimi istifadə etmişlər. Bu bitkidən diabet xəstəliyinin müalicəsində istifadə onun üzərində tədqiqatlar aparmaq üçün bir stimul yaradırdı, lakin xərçəng xəstəliyinin müalicəsi daha böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Verilən məlumatlara görə müxtəlif ölkələrdə bu bitkinin müalicəvi xüsusiyyətləri haqqında fikirlər fərqlidir. Tədqiqatların nəticəsi göstərmişdir ki, xərçəng xəstəliyinin, əsasən limfoqranulematozanın müalicəsində çəhrayı katarantusdan alınan vinblastindən kimyəvi terapiya üçün istifadə olunur.

## Enol paxlası
Enol paxlası Meksikanın sarı paxla növünə aid olub, 1990-cı ildə Larri Proktor tərəfindən patentləşdirilib. Bu paxlanın əsas fərqli xüsusiyyəti sarı rəngli olmasıdır. Sonralar Larri bu meksika paxlalarını ixrac edənləri məhkəməyə verdi. Bunun nəticəsi olaraq ixracın səviyyəsi 90% azaldı və 22 min meksikalı çox böyük iqtisadi ziyana uğradı. Bununla əlaqədar olaraq ABŞ-nın patent qediyyatı və Ticarət markası Bürosu fermerlərin iddiasını nəzərə olaraq bu patenti 2003-cü ildə ləğv etdi.

## Basmati düyüsü
1997-ci ildə RiceTec İnc. şirkəti basmati düyüsünə patent aldı. Lakin Hindistan hökuməti bu məsələnin həlli üçün xüsusi komissiya təşkil etdi və 2000-ci ildə RiceTec patenti düyünün cəmi 3 çeşidi ilə məhdudlaşdırıldı.

## Hüquqi aspektlər
BMT-nin konvensiyanın bioloji müxtəliflik haqqında 1 saylı məcəlləsinə görə onun əsas məqsədi " bioloji müxtəlifliyi qoruyub saxlamaq, onun komponentlərinin və genetik resursların davamlı istifadəsi zamanı mənafelərin doğru, düzgün bölüşdürülməsi, bu resurslara görə bütün hüquqları nəzərə alıb, buna uyğun olaraq lazım texnologiyaların ötürülməsi və onların maliyyə cəhətdən təmin edilməsidir." Biopiratliq son zamanlar aborigen cəmiyyəti genetik resurslardan, şəxsi biliklərdən istifadə edilməsi hüququndan məhrum edilməsi, bu huquqların monopoliyaların bioloji müxtəliflikərdən istismar edilməsi hüququ ilə əvəz olunmsı prosesi ilə bağlıdır.

## Mənbə
* НГ-Наука: Высокотехнологичное биопиратство
* Текст Конвенции ООН о биологическом разнообразии
* Ричард Столлман / Биопиратство или биокаперство?
* Научное пиратство
Ditsiklopentadien

**Ditsiklopentadien** (tritsiklo[5.2.1.02,2] dodeka-3,8-dien) – kəskin iyli rəngsiz kristaldır, üzvi həlledicilərdə həll olur, suda həll olması 2,5%-dir. Ekzo- və endo-izomerlər şəklində mövcuddur. Sənaye məhsulu endo-izomerdir (formula bax).

## Alınması
*Ditsiklopentadien* – neft fraksiyalarının yüksək temteraturda pirolizindən alınan etilen və propilenin istehsalında yan məhsullardan biridir. Tərkibində tsiklopentadien saxlayan piroliz məhsullarından ayrılan C5 fraksiyasını 1–3 saat müddətində 100–130oC-də qızdırmaqla tsiklopentadenin ditsiklopentadienə tam çevrilməsi üçün, aşağı temperaturda qaynayan komponentlər qovulur və 60–70% ditsiklopentadien saxlayan fraksiya ayrılır. Daha təmiz məhsulu əlavə olaraq qovmaqla və ya depolimerləşməklə və sonradan dimerləşmə mərhələsini keçməklə almaq olar. Ditsiklopentadieni həmçinin daş kömür qatranının emalı məhsullarından da alırlar. Laboratoriya şəraitində ekzo-D.-ni (ərimə temperaturu 19oC) endo-D.-dən Vaqner-Meerveyn yenidən qruplaşması ilə müşayiət olunan, HBr-un norbornen C=C rabitəsi üzrə birləşməsindən və sonra dehidrobromlaşdırmaqla alırlar.

## Kimyəvi xassələri
Ditsiklopentadien 150oC-dən yuxarı temperaturda tsiklopentadienə parçalanır. Asanlıqla H2, H2O, halogenlər, HHal, karbon turşuları və s. ilə birləşir, bu zaman reaksiya əsasən daha aktiv olan norbornen rabitəsi (С8-С9) üzrə gedir. Endo-izomer tsiklopentadienin100–130oC-də dimerləşməsindən əmələ gəlir (Dils-Alder reaksiyası).

## Tətbiqi
Ditsiklopentadien adamantan və onun törəmələrini almaq üçün, pestisid, üçlü etilen-propilen kauçukunun istehsalında, hidravlik mayelərin alınmasında aralıq məhsul kimi, rezin üçün antioksidantlar, parfümeriya kompozisiyalarınin komponentləri, sintetik qatranların modifikatoru kimi, özlülük aşqarlarının və modifikatorlarının, depressorların alınmasında istifadə olunur.

## Zərərliliyi
Gözün selikli qişasını qıcıqlandırır. Buraxıla bilən qatılıq −1 mq/m³-dur.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия.
* www.xumuk.ru/encyklopedia/1454.html
Tromelin adası

**Tromelin adası** () — Hind okeanında yerləşən yaşayışı olmayan ada. Adaya Mavriki iddia edir. Bununla belə Fransanın nəzarətindədir.

Ada Fransanın mülkiyyəti olaraq Fransa Dənizaşırı Bölgələr Birliyinin bir parçası olan Fransanın Cənub və Antarktika əraziləri bölgəsinin Eparse adaları zonasına daxildir. Coğrafi baxımından isə Mavriki daxili adalarına daxildir.

## Coğrafiya
Ada Hind okeanının cənubunda, Madaqaskardan 450&nbsp;km şərqdə yerləşir. Ada vulkan mənşəllidir. Burada qoruq təşkil edilmişdir.

Adada uçuş zolağı vardır.

## Tarixi
Ada rəsmi olaraq 1722-ci ildə kəşf edilmişdir. 1761-ci ildə gəmi qəzası zamanı adaya 125 gəmi üzvü və 89 qul pənah gətirmişdir. Gəmi üzvləri gəzaya düşmüş gəminin hissələrindən 2 ay müddətinddə kiçik bir gəmi inşa edərək adadan getmişlər. Komanda üzvləri gedərkən adada 60  malaqaşili qulu saxlamışdılar. 15 ildən sonra 29 noyabr 1776-cı ildə leytenant Tromelinin komandası *La Dauphine* gəmisində adaya yan almışdır. o burada 7 qadın və səkkiz aylıq bir körpəni aşkarlayır. Ada bundan sonra kapitanın şərəfinə adlandırılır

## Mənbə
* Рабы с Мадагаскара 15 лет жили на клочке суши посреди Индийского океана
* Tromelin. Les Esclaves oubliés  
* Les Naufragés de l'île Tromelin
Cənubi Koreyada xəstəxana yanğını (2018)

** Cənubi Koreyada xəstəxana yanğını** () - 2018-ci ilin 26 yanvar tarixində Cənubi Koreyanın Miran şəhərində yerləşən Sejong xəstəxanasında səhər saatlarında baş vermiş yanğın hadisəsi. Hadisə nəticəsində 39 nəfər həlak olub, 153 nəfər müxtəlif dərəcəli yanıq xəsarətləri alıb.

Hadisə son 10 il ərzində ölkədə baş vermiş ən güclü yanğın hesab olunur. 2017-ci ilin 21 dekabr tarixində Jeçhon şəhərindəki idman zalında baş vermiş yanğın zamanıda 29 nəfər həlak olmuşdur. Xəstəxana yanğınına nəyin səbəb olduğu dəqiq məlum deyil, mütəxəssislər tərəfindən araşdırmalar aparılır.

## Hadisə

Yanğın səhər saat 07:35-də xəstəxananın birinci mərtəbəsindən başlamışdır. Həmin an xəstəxanada 100 dən çox xəstə və xəstəxananın nəznində fəaliyyət göstərən qocalar evində isə 94 nəfər ahıl olmuşdur. Hadisə şahidi kimi ifadə vermiş iki tibb bacısı, xəstələrin təcili olaraq qəbul edildiyin otağın qarşısında partlayışın baş verdiyini və partlayış səsindən dərhal sonra xəstəxananın evakuasiya edilməsinə başlandığını bildirmişdir.

Evakuasiya cəhdlərinə baxmayaraq, qatı duman qısa zamanda xəstəxananın bütün mərtəbələrini bürümüşdür. Yanğın söndürənlər qatı dumana qarşı apardıqları mübarizədə, xəstəxana daxilində qalmış bir çox xəstənində həyatını xilas etməyi bacarmışdır. Yerli vaxtla saat 09:30-da yanğın tamamilə nəzarət altına alınmışdır.

Hadisə nəticəsində 39 nəfər həlak olmuş, 153 nəfər yaralanmışdır. Həlak olan 39 nəfərdən bir nəfəri həkim, bir nəfəri tibb bacısı, bir nəfəri isə həkim köməkçisidir. Yanğında həlak olmuş 3 nəfər 70 yaşın üzərində olan xəstələrdir.

## Xəstəxana

Senjon xəstəxanası 2008-ci ildə Hyoseong Tibb Fondu tərəfindən yaradılmışdır. Tibbin müxtəlif sahələri üzrə xidmət göstərən xəstəxanada 95 çarpayı mövcuddur. Xəstəxanada 27 tibb personalı çalışmaqdadır. Yanğın hadisəsinə konkret nəyin səbəb olduğu müəyyənləşdirilməmişdir.

## İstinadlar
Kalsium laktat

### Kalsium laktat
### Alınması
Sənayedə preparatı almaq üçün süd turşusunun qıcqırma prosesindən istifadə edirlər. Şəkərli maddələr (nişasta, qlükoza) qıcqırma bakteriyaları təsirindən 50ºC-ə qədər temperaturda süd turşusuna çevrilir, alınan turşu isə kalsium-karbonatla neytrallaşdırılır. 
:(C6H10O5)_n ->[{}\atop\ce{+nH2O}] n C6H12O6 -> 2n CH3-CHOH-COOH
:2 CH3-CHOH-COOH + CaCO3 -> (CH3-CHOH-COO)2Ca{}+ CO2{}+ H2O

### Fiziki - kimyəvi xassələri
Preparat ağ narın tozvaridir. Havada kristallaşma suyunu tədricən itirir. Soyuq suda az, isti suda isə yaxşı həll olur. Spirtdə, efirdə, xloroformda çox az həll olur.

### Tətbiqi
Preparat kalsium ionlarının mənbəyi və allergiyaya qarşı maddə kimi həblər və məhlullar şəklində tətbiq olunur. Kalsium xloriddən fərqli olaraq, selikli qişalara qıcıqlandırıcı təsir göstərmir.

### Ədəbiyyat
* https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B8%D1%8F&action=edit
* http://www.etolen.com/index.php?option=com_content&view=article&id=650
* https://www.webapteka.ru/drugbase/name2874.html
* https://en.wikipedia.org/wiki/Calcium_lactate

## İstinadlar
Əl-məqələtus-səlasim

**Əl-məqələtus-səlasim** — X-XI əsrlərdə İspaniyada-Kordova xilafətində yaşamış böyük ərəb alimi Əbülqasim Zəhravinin tibbə dair “Əl-məqələtus-səlasim” (Cərrahiyyə və cərrahi alətlər haqqında) tibbə dair 30 cildlik əsərinin cərrahiyəyə aid XXX cildi bu ensiklopedik əsərin ən dəyərli və maraqlı hissəsidir. Kitabda 200-ə qədər cərrahiyyə alətinin şəkli verilmiş, onlardan istifadə qaydaları izah edilmişdir. AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunan bu əlyazma 2005-ci ildə YUNESKO-nun “Dünyanın Yaddaşı” Proqramının reyestrinə daxil edilmişdir. Bu qərarı təsdiqləyən Sertifikat Əlyazmalar İnstitutuna YUNESKO-nun baş katibi Koişiro Matsuura tərəfindən təqdim edilmişdir. “Dünya Yaddaşı” Proqramının məqsədi ayrıca xalqlar və olkələr üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün vacib və əvəzolunmaz olan yazılı abidələri aşkar etmək və qorumaqdır. 156 vərəqdən ibarət əsər nəsx xətti ilə, qara tuşla XII əsrdə köçürülüb.

## Ədəbiyyat
"Azərbaycan mulidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı
Tibb qanunları

**əl-Qanun fit-Tibb** () — tibb tarixi ilə bağlı ən məşhur əsərlərdən biri. Əbu Əli İbn Sinanın kitabı.

## Əsər
Şərqin böyük alimi Əbu Əli İbn Sinanın "əl-Qanun fit-Tibb" (Tibb qanunları) əsərinin II cildinin əlyazması qədimliyi, mükəmməlliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Əsər hicri 537, miladi 1143-cü ildə müəllifin ölümündən 6 il sonra köçürülmüşdür. Bu mənada, əlyazmanın bu nüsxəsi ən etibarlı nüsxələrdəndir. İslam Şərqinin elm tarixinin qədimliyini sübut edən bu əlyazma YUNESKO-nun təsis etdiyi "Dünyanın yaddaşı" Proqramının siyahısına daxil edilmişdir. "Tibb qanunları" Orta əsrlərdə həm Qərb, həm də Şərqdə tibb sahəsində yazılmış ən mükəmməl, tayı-bərabərı olmayan ensiklopedik əsər sayılırdı. XII əsrdə Kremonalı Gerard (1140–1187) bu kitabı ərəb dilindən latın dilinə çevirəndən sonra, o, yüzilliklər boyu Avropa Universitetlərində tibb üzrə ən mükəmməl dərs vəsaiti sayılmışdır. Kitab o qədər böyük şohrət qazanmışdı kı, dahi rəssam və heykəltaraş Mikelancelo onun haqqında bunları demişdi:

190 vərəqdən ibarət kitabın ölçüsü 24x15 sm, mətninin ölçüsü isə 18x11 sm-dir. Əlyazmanın hər səhifəsində 18–20 sətir vardır. Nüsxə qara mürəkkəblə, aydın, narın nəsx xətti ilə küçürülmüş, fəsil adları, müalicəvi bitki adları qırmızı murəkkəblə yazılmışdır.

İbn Sinanın "əl-Qanun fit-Tibb" (Tibb qanunu), qısaca "Qanun" əsəri fiziologiya, hifzüsihhə (sağlamlığı qoruma), müalicə və farmakologiya aiddir. Beş cildlik, təxminən bir milyon sözdən ibarət böyük tibb ensiklopediyası olan bu əsər istər məzmunu, istərsə də hazırlanma tərzi baxımından əsrlərlə tibb ədəbiyyatına yol göstərmişdir. XIII əsrdən etibarən Avropa universitetlərində dərslik kimi istifadə edilmiş, Fransasının məşhur Monpelye və Lüven Universitetlərininin tibb fakültələrində əsas dərslik olmuşdur. Əsər müasir tibbi biliklərin yaranmasına qədər türk, ərəb, fars və müxtəlif Qərb dillərində yazılan əsərlərin başlıca istinad mənbəyi olmuşdur. "Qanun"da bəhs edilən tibbi biliklərin bir hissəsi öz dəyərini indiyədək qoruyub saxlamışdır.

## Nüsxəsi
Əlyazmalar İnstitutunda B-1626 şifri ilə qorunan əlyazma İbn Sinanın "Qanun" əsərinin qızdırma haqqında olan fəslidir. Azərbaycan dilində olan mətn birmil dəftərdə bənövşəyi mürəkkəblə yazılmışdır. Əsər nəstəliq xətti ilə köçürülmüşdür. Əlyazmanın cildi yoxdur. Katibi Muxtar Əfəndizadə İsmayıl oğlu Ağadaşıdır. Əlyazama Bakı şəhərində yazıya alınmışdır. Həcmi 300 vərəq, ölçüsü 17x20 sm-dir.

## Qalereya


Fayl:Əbu Əli ibn Sina. “Əl-qanun fit-tibb” .jpg|Əbu Əli ibn Sinanın "əl-Qanun fit-Tibb" əsərindən (II cild, dil: ərəb, şifr: M-136)
Fayl:Əbu Əli ibn Sina. “Əl-qanun fit-tibb” 1.jpg|Əsərdən (II cild, dil: ərəb, şifr: M-136)
Fayl:Əbu Əli ibn Sina. “Əl-qanun fit-tibb” 2.jpg|Əsərdən (Qızdırma haqqında olan fəsil, dil: Azərbaycan, şifr: B-1626)
Fayl:Əbu Əli ibn Sina. “Əl-qanun fit-tibb” 3.jpg|Əsərdən (Qızdırma haqqında olan fəsil, dil: Azərbaycan, şifr: B-1626)



## Ədəbiyyat
* "Azərbaycan Multidissiplinar əlyazması: Xəzinədən incilər" kitabı

## İstinadlar
Yeniyol yaşayış yeri

**Yeniyol** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Kənd rayonun Məmmədrza Dizə kəndinin cənubunda, Sirabçayla Naxçıvançayın qovşağında yerləşir.

Mədəni təbəqə 1 metr qalınlıqdadır. 2013-cü ildə abidədə aparılan araşdırmalar zamanı Eneolit dövrünə aid az miqdarda keramika məmulatı toplanmışdır. 2014-cü ildə 3 ayrı kvadratda aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində Son Eneolit dövrünə aid arxitektura qalıqları, keramika, sümük, obsidian və daş alətlər aşkar olunmuşdur. Bu dövrün memarlığı yarımqazma, dairəvi və dördkünc formalı tikililərlə təmsil olunmuşdur. Kül layları ilə bir-birindən ayrılan tikinti qatlarının tapıntıları keramika, heyvan sümükləri, obsidian parçaları və ağac kömürünün qalıqları ilə təmsil olunmuşdur.

Əmək alətlərinə az rastlanılmışdır. Onlar bazaltdan hazırlanmış 2 dən daşı, 1 asma, 2 biz, çaxmaqdaşından hazırlanmış bir neçə oraq dişi və az miqdarda emal olunmamış obsidian qalıqlarından ibarətdir ki, bu da yaşayış yerinin mövsümi xarakter daşıdığını göstərir.

Keramika məmulatı sarı, boz və qırmızı rəngdə bişirilmiş və başlıca olaraq əldə hazırlanan qablardan ibarətdir. Bir qismi xaricdən cilalı olan saxsıların bəzisi qalın his qatı ilə örtülmüş, həmçinin 1 boyalı nümunə aşkar edilmişdir. Qabların bir qismi ağız kənarının 1-2 sm aşağısından başlayaraq dairəvi formalı deşiklərlə çevrələnmişdir. Qabların gilinin tərkibinə saman, az miqdarda qum qarışdırılmışdır. Yeniyoldan aşkar olunmuş keramika məmulatı Azərbaycanın I Kültəpə (Babək), Uzunoba, Şomutəpə, həmçinin Urmiya hövzəsindəki Hacı Firuz Təpə  və digər abidələrinin saxsı nümunələri ilə oxşarlıq təşkil edir ki, bu da onların eyni mədəniyyətə aid olduğunu göstərir. 2013-2014-cü illərdə buradan götürülmüş karbon analizlərin nəticəsi Yeniyol yaşayış yerinin e.ə. 4038-3965-ci illərə aid olduğunu göstərmişdir.

## İstinadlar
Tərbiyət Müdərris Universiteti

**Tərbiyət Müdərris Universiteti** () —  İran İslam Respublikasının Təhsil Nazirliyinin tabeliyində olan ali təhsil müəssisəsi.

Universitetin əsası 1982-ci ildə qoyulmuşdur. İran İslam Respublikasının Tehran şəhərində yerləşir. Hazırda, magistratura, dokturantura və post-dokturantura pillələrində tələbə qəbul edir.

## Tarixi
Tərbiyət Müdərris Universiteti 1981-ci ildə yaradılıb. Faydalı elm istehsal etmək, bilik və texnologiyanın sərhədlərini genişləndirmək, xüsusən elm istehsalı hərəkatını, proqram təminatı hərəkatını inkişaf etdirmək, gücləndirmək və elmi istehsalın payını artırmaq üçün müxtəlif elmlər üzrə professor-müəllim heyətini hazırlamaq məqsədi ilə təhsil və tədqiqat sahəsində aparıcı universitet  humanitar elmlərin inkişafı, milli ehtiyaclar və yeni tətbiqi texnologiyalar üzrə regional və beynəlxalq elmi mərkəzlərin qarşılıqlı əlaqəsi ilə işləyir.

## Universitetin fakültələri
* Hüquq
* Humanitar elmlər və fəlsəfə
* Tibb
* Riyaziyyat
* Biologiya
* Fənlərarası elm və texnologiyalar
* Mədən
* Kənd təsərrüfatı
* İdarəetmə və İqtisadiyyat
* Təbii ehtiyatlar və dəniz elmləri
* Elektrik və kompüter mühəndisliyi
* kimya mühəndisliyi
* Sənaye və sistem mühəndisliyi
* Ətraf mühit və ekologiya
* Mexanika
* İncəsənət və memarlıq.

## Reytinq və tədqiqat

Universitet nəzdnində 20-dən çox elmi-tədqiqat institutu və 15-dən çox elmi araşdırma mərkəzi var.

Tərbiyət Müdərris Universitet İran İslam Respublikası universitetləri arasında Tehran Universitetindən sonra ikinci sıradadır.

## Məzunları
* Mir Hüseyn Musəvi  
* Əsgər Fərhadi  
* Ələddin Məlikov  
* Məsumə Ebtekar 
* Ətaullah Muhacirani  
* Fərhad Daneşcu  
* İmad Əfruğ  
* Məhəmməd Baqir Qalibaf  
* Möhsün Kədivər

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tərbiyət Müdərris Universitetinin rəsmi səhifəsi
* Tarbiat Modares University