İrland xalq musiqisi

**İrland xalq musiqisi** — İrlandiyada formalaşmış xalq musiqisi janrı.

U. H. Qrattan Flud 1905-ci ildə yazdığı "İrland musiqisinin tarixi" kitabında bildirir ki, Qədim Qal İrlandiyasında ən azı on musiqi aləti geniş istifadə olunurdu. Bunlar aşağıdakılardır: Krvt – Kiçik simli çalğı aləti. Klersax – Böyük arfa (adətən 30 simlidir). Tiompan – kiçik simli alət, yayı və ya plektrumla çalınır. Feadan – Fayf (kiçik fleyta). Buinne – Qaboy və ya fleyta tipli alət. Qutbuinn – faqot tipli nəfəs aləti. Beannbhuabhal və Korn – Hornpayp (boru alətləri). Kvislenna – (boru aləti növü). Stok və Storqan – Klarion və ya truba tipli alətlər. Knamha – Sümüklərdən hazırlanan ritmik çalğı aləti. Bundan əlavə, VIII əsrdə fidelin (skripkanın) istifadə edildiyi barədə dəlillər mövcuddur.

İrlandiya xalq musiqisinin XVIII əsrə aid bir neçə toplusu mövcuddur, lakin XIX əsrdə Dublində ballada çalğıçıları meydana gəlməyə başladı. Əhəmiyyətli musiqi kolleksiyaçılar arasında: Kolm O'Loklaynn, Corc Petri, Edvard Bantinq, Frensis O'Nil Ceyms Qudman və bir çox başqaları yer alır. Xalq ənənəsində solo ifa üstünlük təşkil etsə də, kiçik ansamblların və musiqi qruplarının XIX əsrin ortalarından etibarən mövcud olduğu ehtimal edilir. Lakin bu məsələ etnomusiqişünaslar arasında mübahisəlidir. XX əsrdə İrlandiya xalq musiqisi İrlandiya ənənəvi musiqisi Qərbi Avropanın əksər yerli xalq musiqisindən daha güclü şəkildə kütləvi informasiya vasitələrinə (kinoya, radioya və mediaya) qarşı dayana bilmişdir. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra və 1950-ci illərin sonuna qədər xalq musiqisi cəmiyyət tərəfindən az dəyər verilən bir janr hesab edilirdi. Lakin *Komxaltas Keoltoiri Irland* (İrlandiya ənənəvi musiqisi assosiasiyası) və *Flidkh Keoyl* (musiqi festivalı) xalq musiqisinin yenidən

canlanmasına səbəb oldu. 1959-cu ildə ABŞ-də Klansi Qardaşları və Tommi Meykemin uğuru sayəsində İrlandiya xalq musiqisi yenidən populyarlaşdı. Əvvəllər yayılmış Delia Mörfi kimi sentimental üslubda oxuyan müğənnilər gitara əsaslı kişi musiqi qrupları ilə əvəz olundu. Dublinlilər bu yeni dalğanın öncüllərindən idi. İrlandiya şou qrupları isə pop musiqisini və xalq rəqs melodiyalarını qarışdıraraq yeni bir üslub yaratdı. Lakin bu qrupların populyarlığı 1970-ci illərdə azalmağa başladı. *Ze Çifteins* və onların ardınca gələn digər musiqiçilər və qrupların beynəlxalq uğuru İrlandiya xalq musiqisini qlobal bir brendə çevirdi. İrlandiya xalq musiqisinin beynəlxalq təsiri tarixən Amerikanın qədim *"old-taym myuzik*" janrı İrlandiya, İngiltərə və Şotlandiya musiqisindən qaynaqlanır. Bu mədəni yayılmanın bir nəticəsidir. 1970-ci illərdə İrlandiya xalq musiqisi ABŞ-da, Avstraliyada və Avropada musiqiyə yenidən təsir göstərməyə başladı. Bəzən rok və roll, pank rok və digər janrlarla qarışdırılaraq yeni üslublar meydana gəldi.

## Musiqi xüsusiyyətləri

### Kompozisiya
İrlandiya rəqs musiqisi izometrikdir və çağırış və cavab tərzində bar uzunluğunda melodik frazalardan ibarətdir. Tipik quruluş: A fraza, B fraza, A fraza, qismən həll, A fraza, B fraza, A fraza, final həll. Lakin bu, universal deyil. Mazurkalar, məsələn, qismən və final həll hissələrindən əvvəl təkrarlanan A frazası əvəzinə C frazasına malikdir. Bir çox melodiyalarda A və ya B hissələrinin başlanğıcına aparan keçid notları mövcuddur. Mazurkalar və hornpayplar "svinq" hissinə malikdir, digər melodiyalar isə düz hissə malikdir. İrlandiya melodiyalarının forması iki hissəlidir və hər hissə dörd-səkkiz ölçüdən ibarətdir. Bu hissələr: A-hissə, B-hissə və s. kimi adlandırılır. Hər hissə iki dəfə ifa edilir və bütün melodiya üç dəfə təkrarlanır (AABB, AABB, AABB). Çoxlu sayda melodiyalarda A və B hissələrinin eyni bitiş frazalarına malik olması yayğındır. Hornpayplarda hər hissənin ikinci yarısı tez-tez eyni olur. Hornpaypların hər hissəsinin sonunda üç səkkizlik və ya dörddəbir nota olur, bundan sonra A və ya B hissəsinin başlanğıcına aparan keçid notları gəlir. Bir çox hava mahnıları AABA formasına malikdir.

Havalar adətən tək ifa edilir, rəqs melodiyaları isə 2–4 melodiyadan ibarət medley şəklində ("set" adlanır) ifa olunur.

### Modlar
İrlandiya musiqisi ümumiyyətlə modaldır və aşağıdakı modları istifadə edir: İonian (major) Aeolian (təbii minor) və Dorian Miksolidian. Bəzi melodiyalar altı və ya beş notlu (hexatonik və pentatonik) versiyalarında olur. Bəzən isə təsadüfi dəyişən notlar da istifadə edilir.

### Bəzək və Ornamentlər
İfaçılar və müğənnilər melodiyanı bəzəmək üçün müxtəlif ornamentlərdən istifadə edirlər:

* *Qreys notlar (qısa keçid notları)*
* *Rolls (tez-tez təkrarlanan notlar)*
* *Kats (iti və sürətli keçidlər)*
* *Krans (İrland boruları üçün xüsusi texnika)*
* *Slayds (notlar arasında yumşaq keçidlər).*

### Müşayiət
İrlan boru alətində dronlar və tənzimləyicilər harmonik fon təmin edir. Fidel ifaçıları tez-tez ikili not texnikasından (*dabl stops)* istifadə edirlər. İrlandiya musiqisində melodiyaya xüsusi əhəmiyyət verildiyi üçün harmoniya ya çox sadə saxlanır, ya da ümumiyyətlə istifadə edilmir. Ənənəvi ifalarda alətlər ciddi şəkildə *unison* ifa edir və həmişə aparıcı ifaçını izləyir. Həqiqi kontrapunkt (bir-birindən fərqli, amma uyğun melodiyaların birlikdə ifası) İrlandiya xalq musiqisində demək olar ki, yoxdur. Lakin bəzi bouzouki və gitara ifaçıları müşayiət üçün "improvizə olunmuş əks-melodiya" (*kontrmelodi*) texnikasından istifadə edirlər. Qərb xalq musiqisinin bir çox növündən fərqli olaraq: İrlandiya melodiyalarına əvvəlcədən müəyyən olunmuş akkord proqressiyaları aid deyil. Bir çox müşayiət ifaçıları güc akkordlarından istifadə edərək melodiyanın tonallığını müəyyən etməsinə şərait yaradırlar. Digərləri isə dron simlərindən istifadə edərək tonal mərkəzi vurğulayan qismən akkordlardan istifadə edirlər. Gitara ifaçıları üçün DADGAD (gitara üçün alternativ sazlama sistemlərindən biri) sazlaması yayğındır, çünki bu sazlama melodiyaya uyğun harmoniya yaratmaq üçün çeviklik təmin edir. Bouzouki ifaçıları isə tez-tez GDAD sazlamasından istifadə edirlər.

## İfa musiqiləri
Bütün ənənəvi musiqilər kimi, İrlandiya xalq musiqisi də zamanla yavaş-yavaş dəyişmişdir. Əksər xalq mahnıları 200 ildən daha qədim deyil. Onun yaşını ölçməyin bir yolu istifadə edilən dildir. Müasir İrlandiya mahnıları ingilis və irland (Qədim İrlandiya) dillərində yazılır. Ən qədim mahnı və melodiyaların çoxu kənd mənşəlidir və köhnə İrlandiya dili ənənəsindən gəlir. Müasir mahnılar və melodiyalar isə əsasən şəhərlərdən və qəsəbələrdən qaynaqlanır. İrlandiya xalq mahnıları zamanla İrland dilindən İngilis dilinə keçmişdir. 1900-cü illərin sonlarında Frenk Hart şəhər pab mühitinə uyğun daha cəsarətli mahnılar bəstələmişdir. Bu janr kənd mühitindən şəhər həyatına problemsiz keçid etmişdir.

Müşayiətsiz vokal ifası *sean-nós* ("köhnə üslubda") adlanır və ənənəvi oxumanın ən yüksək ifadəsi hesab olunur. Bu ifa adətən solo (çox nadir hallarda duet şəklində) həyata keçirilir. Sean-nós oxuma tərzi yüksək dərəcədə bəzəkli olur və səs diapazonun yuxarı hissəsində yerləşdirilir. Həqiqi sean-nós ifaçısı, məsələn Tom Lenihan, hər bəndin melodiyasını dəyişdirir, lakin bunu sözlərə müdaxilə edəcək qədər etməz, çünki sözlər melodiya qədər vacib hesab olunur. Sean-nós oxuma tərzi qeyri-leksik vokal səslər (sözlərsiz ifalar) də ehtiva edə bilər ki, bu da "liltinq" adlanır və "*diddli day-dilay*" kimi səslərlə tanınır. Sean-nós olmayan ənənəvi oxuma tərzləri, hətta müşayiət olunduqda belə, bəzək və melodik sərbəstlik baxımından sean-nós üslubundan təsirlənir və ümumiyyətlə oxşar səs yerləşdirməsindən istifadə edir.

Kaoyneadx iİrlandcadan tərcümədə "ağı", yəni kədər və iztirabı vurğulayan mahnı mənasını verən İrlandiya xalq musiqisi janrıdır. Bu söz ingiliscəyə "*kininq*" kimi keçmişdir. Ənənəvi *Kaoyneadx* *mahnılarında* müğənni siyasi və ya iqtisadi səbəblərlə İrlandiyanı tərk etməyə məcbur edildikdən sonra ölkəsinə olan həsrətini ifadə edir. Bu mahnılar həmçinin ailə üzvünün ölümünə, sevilən insanlardan xəbər gəlməməsinə, ümumiyyətlə itki hissinə həsr oluna bilər. İrlandiya musiqisində Kaoyneadx ənənəsi bir zamanlar geniş yayılmışdı, lakin XVIII əsrdən etibarən tənəzzülə uğradı və XX əsrin ortalarına qədər demək olar ki, tamamilə yox oldu.

*Kaoyneadx* janrına aid məşhur mahnılardan bəziləri:

* "Avstraliyada Uzaqlarda" (*Far Away in Australia*)
* "Çox Sevdiyim Şəhər" (*The Town I Loved So Well*)
* "Doneqala Geri Dönüş" (*Going Back to Donegal*)
* "Dörd Yaşıl Çöl" (*Four Green Fields*).
* Keçmişdə *Kaoyneadx* ifaçıları dəfn mərasimlərində ölənlərin arxasınca ağı demək üçün ödəniş qarşılığında muzdla işləyirdilər. Bu barədə bir sıra İrlandiya mənbələrində məlumat mövcuddur.

## Rəqs musiqiləri
İrlandiya ənənəvi musiqisi və rəqsi müxtəlif mühitlərdə ifa edilmişdir – ev məclisləri, kənd rəqsləri, keyli rəqsləri, səhnə çıxışları və müsabiqələr, toy mərasimləri, müqəddəslərin günləri və digər dini və mədəni tədbirlər. İrlandiya rəqs musiqisinin ən yayılmış ifa mühiti isə seisiún adlanan məclisdir. Maraqlıdır ki, sessiyalarda çox vaxt heç bir rəqs olmur.

### Repertuar
Ənənəvi rəqs musiqisinə aşağıdakılar daxildir: Ril (*2/2 və ya 4/4 ölçüsündə*), hornpayp (*4/4 ölçüsündə, "sving" səkkizlik notlarla*), ciqs (*İkiqat və tək* *cigs 6/8 ölçüsündə ifa olunur*). Ciqs müxtəlif rəqs formalarında mövcuddur: Slip ciq və hop ciq ən çox rast gəlinən növlərdir və adətən 9/8 ölçüsündə yazılır.

### Üslub
"Üslub" anlayışı İrlandiya ənənəvi musiqiçiləri üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. XIX əsrin əvvəllərində fərqli bölgələrə məxsus ifa üslubları mövcud idi. Lakin, Amerikada İrlandiya ənənəvi musiqiçilərinin lentə alınmış ifalarının (məsələn, Maykl Koulman, 1927) yayılması nəticəsində bölgələrarası üslub fərqləri zamanla standartlaşmağa başlamışdır. Buna baxmayaraq, regional ifa tərzləri hələ də qorunub saxlanılır. Bunun sübutu Doneqal (Tommi Piplz), Kler (Con və Ceyms Kelli qardaşları) və Sliabh Luaçra (Ceki Deyli) bölgələrindən olan musiqiçilərin çox fərqli ifa üslublarına malik olmasıdır.

Fidel ifa üslubları arasında da fərqlər var:

* Doneqal fidel üslubu – Sürətli və enerjili yay hərəkətləri ilə xarakterizə olunur. Ornamentlərin əksəriyyəti yay texnikası ilə yaradılır.
* Kler fidel üslubu – Daha yavaş yay hərəkətləri var. Ornamentlərin çoxu barmaq texnikası ilə ifa edilir.
* Doneqal üslubunda – "boued triplet" (üç notun yay istiqaməti dəyişdirilərək çalınması) çox yayılmışdır.
* Kler üslubunda – "barmaqla ifa edilən triplet (üçlük)" və "bamaqla ifa edilən rolls" (beş notun bir yay hərəkəti ilə ifa edilməsi) geniş istifadə olunur.

1970–1980-ci illərdə səhnə musiqiçiləri (*Ze Boti Bənd* kimi qruplar və Kevin Berk kimi solistlər) ənənəvi repertuardan istifadə edərək öz unikal musiqi tərzlərini yaratmışlar. Bu musiqiçilər klassik "set" anlayışına və ya rəqs üçün ifa qaydalarına bağlı qalmamışdır. Kevin Berkin ifası fərdi, unikal və fərqləndirici bir üslubun nümunəsidir – o, klassik musiqi təhsili, Sliqo fidel üslubu və digər müxtəlif təsirləri özündə birləşdirir.

## Kolleksiyalar
Bir neçə təşkilat ənənəvi İrlandiya musiqisinin toplanması və təşviqi ilə məşğuldur. Bunlara aşağıdakılar daxildir: İrland musiqiçiləri assosiasiyası

* İrlandiya xalq musiqisi cəmiyyəti
* İrlandiya ənənəvi musiqi arxivi
* İrlandiya Musiqi və Rəqs Akademiyası.

Bölgəyə yönəlmiş təşkilatlar arasında Ballivurni, Kork qraflığında yerləşən mədəniyyət mərkəzi də var. Bu, ənənəvi və müasir incəsənət üçün regional mədəniyyət mərkəzidir. Bu təşkilat həmçinin musiqi və vizual incəsənətlə bağlı tədbirlər təşkil edir.

## Pab sessiyaları
Pab sessiyaları indi İrlandiya ənənəvi musiqisinin əsas məkanlarından biridir və kənd və şəhər pablarında qeyri-rəsmi məclislər şəklində keçirilir. Müasir dövrdə ilk məlum pab sessiyası 1947-ci ildə Londonda, Kemden Taun bölgəsindəki Devonşir Arms barında baş tutmuşdur. Lakin bəzi etnomusiqişünaslar hesab edirlər ki, İrlandiya immiqrantları bu cür sessiyaları bundan əvvəl ABŞ-də keçirmiş ola bilərlər. Bu ənənə İrlandiyaya yalnız daha sonra gətirilmişdir. 1960-cı illərə gəldikdə isə Dublindəki O'Donoxyus kimi pablar öz pab sessiyalarını təşkil etməyə başlamışdılar.

## İstinadlar