open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zəngçiçəyinəoxşar azineuma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükə həddinə yaxın olanlar"a aiddir. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 50-70 sm hündürlükdədir. Yarpaqları noxudvari və ya mişardişlidir, 5-8 sm uzunluqda, 2-4 sm enindədir. Aşağı yarpaqları yumurtavari və küt, digərləri oturaqdır. Çiçəkqrupu sünbülvari, topaşəkilli göy-bənövşəyi çiçəklərdən ibarətdir. Kasacığı çılpaq, ensiz tərs -konus formalı,şırımlıdır. Tacı dərin kəsilmiş, xətti, aşağı əyilən dilimlidir. Sütuncuğu 3 erkəkciklidir. Qutucuğu uzunsov, yuxarı hissəsində xırda grcüklərə açılandır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyul-avqust, meyvəvermə iyul-senytabr aylarına təsadüf edir. Subalp və yuxarı meşə qurşağının dağ çəmənlərində, meşələrdə və tarlalarda rast gəlinir. 

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi, şərq və qərb hissələri, Kiçik Qafqazın şimal və mərkəzi hissələr, Naxçıvanın dağlıq hissəsidir. 

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının təbii bərpasında mənfi təsirlərin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur, azalma tendensiyasına meyillidir. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər, otarılma, tapdalanma və iqlim amillərinə həssaslıqdır.

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin aparılması tələb olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pilzov çay xərçəngi

**Pilzov çay xərçəngi** () — Pulcuqluqanadlılar dəstəsinin  növüdür. Məhdud areallı endemik növdür. Arealı Respublikamızın daxilindədir. Respublikamızın şirin sularında cinsin 2 növü yayılmışdır.

## Qısa təsviri
Orta ölçülü çay xərçəngidir. Karapaks yumurtavari olub, gözlərin arxasında və rostrumun əsasında tikancıqvari çıxıntılara malikdir. Baş – döş və qarıncıq yığcam, axımlı və silindrik formadadır. İri qısqacları var. Qısqacın hərəkətsiz tayının daxili səthində girinti-çıxıntı yoxdur, onun xarici səthi isə hamardır. Qısqacın barmaqları bir-birinə yaxınlaşarkən onların arasında, demək olar ki, boşluq qalmır. Rostrum qısa və enli olub, yaxşı inkişaf etmişdir. Çayların sanitarları olub, zooloji tədqiqatlarda və qida obyekti kimi əhəmiyyət kəsb edir.

## Yayılması və sayı
Böyük Qafqazın cənub yamaclarındakı çaylarda – Qanıxçay, Talaçay, Girdimançay, Əyriçay, Göyçay çaylarında və onların qollarında rast gəlinir. Arealında hiss olunacaq dəyişilmə nəzərə çarpmır, sayı sürətlə azalır. Azsaylı növ olub, areal daxilindəki sularda hər 100 kv.m sahədə 1, nadir hallarda 2 fərdə rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Yatağını iri daşlar örtən və arabir bitkilərdən ibarət adacıqlara malik olan və daimi suyu olan dağ çaylarının dağətəyi hissələri. Gecə həyat tərzi keçirir. Sutkanın işıqlı vaxtları daşların və bitki köklərinin altındakı yuvacıqlarda gizlənir. Ayrı cinsli heyvan olub, daxili mayalanmağa və birbaşa (düzünə) inkişafa malikdir. Dişi fərd yumurtalarını ayaqlarına (pleopod) yapışdıraraq gəzdirir. Digər çay xərçəngləri kimi bunlar da bitki və heyvani qidalarla (ölmüş heyvan cəsədlərinə üstünlük verir) qidalanır. 10 ilə qədər yaşayır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mühitdə oksigenin miqdarının azalması, çayların çirkləndirilməsi və onlar üçün əlverişli biotopun məhdudlaşdırılması.

## Tədbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Heç bir tədbir görülməmişdir və görülmür. Növün yayıldığı çayları antropogen təsirlərdən qorumaq, arealı daxilində həvəskar xərçəng ovunu qadağan etmək və çayların ilkin rejiminin bərpa olunmasını təmin etmək. Növün yayıldığı çaylarda xəbərdarlıq nişanları qoymaq və onların qorunan növ kimi təbliğini genişləndirmək.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zəngəzur zəngçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir — VU C2a (i). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdələr 20–40 sm hündürlükdədir. Altyarpaqlar uzun saplaqlı, dərin ürəkvari, 5 künclü, ortaya qədər dərin kəsilmiş rombvari, uzunsov-üçkünc və ya uzunsov seqmentli, üst yarpaqlar tədricən azalan və oturaqdır. Çiçəklər nazik saplaqların üzərindədirlər, əyilən, iri, diametri 3 sm, bənövşəyi-göyümtül rəngdədir. Kasacıq sərt tükcüklü, əyilmiş lansetvari-xətvari dişciklidir. tac xaricindən çılpaq, içəridən zəif kirpiklidir. Sütuncuq 3, burulmuş, dişiciyin ağzı uzun tükcüklüdür .

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə — meyvə mələgəlmə dövrü iyun-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Qapıcıq dağı, Parağa Umus kəndləri ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen, iqlim və zoogen amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Antropogen təsirlərin azaldılması, bitdiyi ərazilərin nəzarət altında saxlanılması tələb olunur. Məhdud sahələrdə yayılmış, mənfi təsirlərə məruz qalan növ kimi akademik H. Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalı və təbii populyasiyaları mühafizə olunmalıdır.

## Sinonimləri

### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraquş zəngçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2cd + 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, hündürlüyü 5-10 sm olan bitkidir. Kökümsovlardan yarpaq və gövdə inkişaf edir. Gövdəsi kələ-kötür, dağınıq qövsşəkilli əyilən, yuxarıdan budaqlanandır, kökətrafı yarpaqları çoxsaylıdır, budaqlanandır, kökətrafı köhnə yarpaqlar bitkini bürüyür, yataq əmələ gətirir. Rozet yarpaqları kürəkvari və ya yumurtavaridir, kənarları iti dişcikli və ya təpəciklidir. Çiçəklərinin rəngi tünd–göydür. Tacı qıfvari-boruşəkillidir, xaricdən seyrək tükcüklərlə örtülmüşdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İyun-iyul aylarında çiçək açır, sentyabrda toxum verir. Kserofit bitkidir. Orta dağ qurşağından subalp dağ qurşağına qədər quru, daşlı, çınqıllı yamaclarda və töküntülərdə rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsidir (Şərur rayonu – Qaraquş dağı və Kəngərli rayonu — Anabadgədik dağı ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Antropogen və iqlim təsirlərinə məruz qalması populyasiyanın təbii ehtiyatını məhdudlaşdırır. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən soğanaqlarının və çiçəklərinin kütləvi toplanmasıdır.

## Mühafizə tədbirləri
Arpaçay Dövlət Yasaqlığında yayıldığı ərazinin mühafizəsi üçün tədbirlər hazırlanmışdır. Reintroduksiyası tələb olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hirkan qızçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın endemik növüdür. Regional IUCN Statusu - VU D2.

## Botaniki xarakteristikası
Birillik ot bitkisidir. Gövdə əsasən 1-3 yarpaqlı, bəzən, 10 sm-ə qədər hündürlüyündə, bir yan budaqlıdır. Yarpaq ayası uzunsov tərs –yumurtavari, ayrılmış dişcikli, demək olar ki, çılpaq, sıxılmış qısa saplaqlıdır. Səbətin ayaqcıqları yuxarıdan meyvə vaxtı yoğunlaşır. Səbətcik 5 mm-ə qədər enindədir. Sarğı yarpaqları tükcüklü, uzunsov-yumurtavari, kütdür. Dilcik sarğıdan 2 dəfə uzundur, ağdır. Toxum 1 mm-ə qədər uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel-may, meyvələməsi iyul aylarına təsadüf edir. Dənizkənarı çəmənlərdə yayılmışdır. Çoxalması toxumladır.

## Yayılması
Lənkəran ovalığında yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii ehtiyatı azdır, yeganə lokalitetdə mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə edilir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen məhdudlaşdırıcı amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmayıb. Antropogen təsirlərin qarşısının alınması, bitdiyi ərazilərin nəzarət altında saxlanılması tələb olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hirkan güləvəri

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Məlumat azlığı" kateqoriyasına aiddir – DD. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik qısa və yumşaq tüklənmiş ot bitkisidir. Gövdə dikduran, tilli-şırımlı, bir neçə sərilmiş budaqlı, 30-60 sm hündürlüyündədir. Kökətrafı və aşağı gövdə yarpaqlarının saplaqlarda daralmış, orta və yuxarı yarpaqlar isə oturaq və gövdəni yarımqucaqlamışdır, yumurtaşəkilli, uzunsov lansetvari və ya uzunsov ellpsvaridir. Sarğı uzunsov yumurtaşəkilli, 6-8 mm enindədir, sarğının yarpaqcıqları ensiz xətvari, uzun və lələkvari kirpikcikli, açıq-qəhvəyi və ya purpur-qəhvəyi rəngli əlavələrlə sarğını tor kimi bürümüşdür. Sarğının daxili yarpaqları xətvari və dairəvi, dişcikli əlavəlidir. Çiçəkləri çəhrayı rənglidir. Toxumcuqlar 3 mm uzunluğunda, bozumtul, hamar, çox qısa (0.5 mm uzunluğunda) kəkillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-avqsut aylarına təsadüf edir. Toxum vasitəsilə çoxalır. Müxtəlifotlu qruplaşmalar əmələ gətirir.

## Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsində — aşağı və orta dağ qurşağında, meşə və kolluqlarda, meşə talalarında və zəmilərdə bitir.

## Sayı və tendensiyası
Çox azdır. 

## Məhdudlaşdırıcı amilləri
Daha çox təsir edən antropogen amillərdir.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili, bərpasını təmin etmək, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fuad Şıxıyev

**Fuad Məsim oğlu Şıxıyev** - texnika elmləri doktoru, professor, Odessa Milli Dənizçilik Universitetinin hidrotexnika fakültəsinin yaradıcılarından biri. Qazax rayonunun Yuxarı Salahlı kəndindəndir, Ağdaş şəhərində anadan olub.

## Həyatı

Fuad Şıxıyev 1913-cü ildə Ağdaş şəhərində dünyaya gəlmişdir. Əslən Qazax rayonunun Salahlı kəndindəndir. Atası Məsim Şeyxzadə 1901-ci ildə Qori seminariyasını bitirmiş, sonra Peterburq Tibb İnstitutunda təhsilini davam etdirmişdir. İnstitutu qurtardıqdan sonra Azərbaycanda malyariya xəstəliyinə qarşı mübarizədə iştirak etmiş, 55 il insanların sağlamlığı keşiyində durmuşdur.

F. Şıxıyev 1920-ci ildə birinci sinfə qədəm qoymuş, orta məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad Su Nəqliyyatı İnstitutuna qəbul olmuşdur.

F. Şıxıyev texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün 1952-ci ildə müvəffəqiyyətlə dissertasiya müdafiə etmişdir. Texnika probleminə həsr olunan doktorluq dissertasiyasının yazıb qurtarır və onu 1963-cü ildə Leninqradda müvəffəqiyyətlə müdafiə edir.

F Şıxıyev 1977-ci ildə vəfat etmişdir. F. Şıxıyev Məqsud Şeyxzadənin qardaşıdır.

## Fəaliyyəti

F. Şıxıyev Leninqrad Su Nəqliyyatı İnstitutunda təhsilini başa vurduqdan sonra SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində çalışmışdır.O, Leninqrad limanına baş mühəndis təyin edilmiş, Bakıda, Mahacqalada, Odessada işləmişdir. Böyük Vətən müharibəsi dövründə Taqanroqda dəniz donanması tikintisi idarələrinin birində baş mühəndis olmuşdur.

Texnika elmləri doktoru alimlik dərəcəsini aldıqdan sonra F. Şıxıyev yenidən Odessaya, instituta qayıdır. Orada prorektor vəzifəsində çalışır. Elə həmin il o, Odessa institutunda su yolları və dəniz limanları kafedrasının müdiri vəzifəsinə seçilir.

Texnika elmləri doktoru, professor F. Şıxıyevin rəhbərliyi altında 7 nəfər namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. O, Ali Attestasiya Komissiyasının üzvü olmuşdur. Onun 7 monoqrafiyası, 102 elmi əsəri çapdan çıxmışdır.

"Dəniz limanları və liman qurğuları" adlı kitabın müəllifidir. Həmçinin Çexoslavakiyada, Almaniyada, ABŞ-də, Belçikada, İngiltərədə və başqa xarici ölkələrdə əsərləri çap olunur.

## İstinadlar
Gövdəsiz yastıbaş

**Gövdəsiz yastıbaş** (Elmi adı -*Jurinella subacaulis*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3c; B1ab(i, iii, iv). Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik gövdəsiz bitkidir. Yarpaqları kökətrafı rozetdədir, çox saylı, saplaqlı, üstdən çılpaq, altdan ağımtıl torvari-yunlu, lələkvari bölünmüşdür. Yarpaqların saplaqları qaidədə qına genişlənmişdir. Səbətləri 1-3 sayda, yarımşar formada, 2-3 sm enində oturaqdır. Sarğının xarici yarpaqcıqları lansetvari, sivriləşmiş, daxildəkilər –uzun düz, çılpaq, al-qırmızı rənglidir. Çiçəkləri al-qırmızıdır. Toxumcuqları 4-5 sm uzunluğunda qaramtıl, qırışlı, uçağan ağ, qısa lələkli qıllıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun, meyvəvermə iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Alp qurşağının töküntülərində rast gəlinir.

## Yayılması
 Kiçik Qafqazın cənubu, şimali və mərkəzi, Naxçıvanın dağlıq hissəsidir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpasında azalma tendensiyasının səbəbi, mənfi iqlim amillərinin təsirlərin dəyişilməsinə həssaslıqla izah olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma) və iqlim amillərinə həssaslıq, çox ekstremal iqlimə malik əarazilərdə yayılması. 

## Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın nəzarətə götürülməsi, mütəmadi monitorinqlərin apaqılması tələb olunur.

## İstinadlar
Komarov birəotu

**Komarov birəotu**  - (lat. *Pyrethrum komarowii* Sosn.). Asterkimilər - (*Asteraceae* Dumort.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU A2cd ; B1ab(i, iii, iv)c(i, ii, iii). Azərbaycanın **nadir**, *Qafqazın endemik* növüdür. 

Regional IUCN Statusu - NT 

## <small>Qısa morfoloji təsviri</small>

Çılpaq, əsasında çoxbudaqlı, 4-13 (25) sm hündürlükdə alçaqboylu yarımkolcuqdur. Yarpaqları qısa saplaqlarla, uzunsov, tərs-yumurtavari formada, yarpaq ayası lələklərə bölünmüş, aşağı seqmentləri bütöv, xətli, yuxarı seqmentləri sivriləşmiş hissələrlə, az sayda olur; gövdə yarpaqları oturaq vəziyyətdə, balaca, bunlardan yuxarıda yerləşənlər çox xırda və bütöv şəkildədir. Çiçək səbətləri tək-tək olur. Dilşəkilli çiçəkləri ağ rəngli, 10–15&nbsp;mm uzunluğunda, 4–5&nbsp;mm enindədir. Toxumcaları 3 sm uzunluğundadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəklənmə və meyvəgətirmə dövrü iyun-avqust aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır, quraqlığa davamlı (*[[Kserofitlər|kserofit]]*), işıqsevəndir (*[[Heliofitlər|heliofit]]*), alp qurşağında rast gəlinir.

## Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal və cənub hissəsi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Ordubad rayonu - Ordubad şəhəri və Paraqa kəndi ətrafı, Qapıcıq dağı; Culfa rayonu- Ləkətağ dağı; Şahbuz rayonu – Biçənək kəndi ətrafı, Keçəldağ ətrafı).

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın ehtiyatı azdır, mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen, zoogen, iqlim amillərinin təsiridir.

### Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərin tam mühafizəsi, Zəngəzur Milli Parkı ərazisində yayıldığı sahələrin xüsusi nəzarət altına alınması, növün müasir vəziyyətinin öyrənilməsi, yeni yayılma sahələrinin aşkar ediməsi, introduksiyası, toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

## İstinadlar
Sərbəst kükürd

**Sərbəst kükürd – α-S** — Rombik sinqoniya. Mineralların rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.

## Növ müxtəliflikləri
Arsenli kükürd, selenli kükürd (volkanit – 5 %-dək Se)

## Xassələri
Rəng – qarışıqlardan asılı olaraq müxtəlif çalarlı sarı, qırmızımtıl, qonur, qara, nadir hallarda südlü-ağ və mavi; Mineralın cizgisinin rəngi – samanı-sarı; Parıltı – şüşə parıltısından yağlıyadək; Şəffaflıq – şəffaf, yarımşəffaf; Sıxlıq – 2,05-2,09; S – 1,5-2;  Ayrılma – {001}, {110} və {111} üzrə qeyri-mükəmməl; Bölünmə – {111} üzrə; Sınıqlar – qeyri-düzgün, yarımqabıqlı; Başqa xassələr – kövrəkdir; yaxşı istilik izolyatorudur, yarımkeçiricilik xassələri ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: tez-tez rast gəlir: kəsik-dipiramidal, piramidal, bəzən pinakoidal, rombotetraedrik; İkiləşmə: {101}, {110}, {011} üzrə; Mineral aqreqatları: sıx dənəvər kütlələr, torpaqvarı yığınlar, druzalar, fırçalar, stalaktitlər, stalaqmitlər, qabıqlar, qaysaqlar, başqa minerallar üzrə psevdomorfozalar. 

## Mənşəyi və yayılması
Müxtəlif proseslər nəticəsində əmələ gəlir, lakin mineralın sənaye əhəmiyyətli yığınları vulkanik fəaliyyətlə, biogen-çökmə proseslərlə və ilkin sulfidlərin oksidləşməsi ilə əlaqədardır. Vulkanik mənşəli kükürd adətən solfatar və fumarollardan sublimasiya məhsulu kimi çökür. Bəzən vulkan püskürmələri zamanı ərinti halında ayrılır və vulkanın səthində və ya onun yaxınlığında soyuyaraq axın və örtüklər əmələ gətirir. Sulfid yataqlarının oksidləşmə zonalarında sərbəst kükürd ilkin sulfidlərin pozulması zamanı kristallaşır. Mineralın çox vaxt bitumlu çöküntülərdə yerləşən və biogen-çökmə əmələgəlmələrlə təmsil olunan ən böyük yataqlarının formalaşmasında anaerob sulfatreduksiyaedici bakteriyaların və kükürd bakteriyalarının həyat fəaliyyəti böyük rol oynayır. Sərbəst kükürdün tapıntıları neft yataqlarında, duz günbəzlərində, kömürlü daş meteoritlərdə qeyd edilmişdir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qips, anhidrit, zəy, halit, selestin, kalsit, araqonit,kvars, xalsedon, realqar, auripiqment, antimonit, hemati və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Siciliya ad. (İtaliya); Povoljye, Kamçatka, Kuril ad. (Rusiya); Razdol (Ukrayna); Şorsu (Özbəkistan), Qaurdağ, Qara-Qum səhrası (Türkmənistan); Matsuo, Xorobetsu (Yaponiya); Texas və Luiziana ştatları (ABŞ); Kopiapo vulkanı (Çili) və b. Azərbaycanda Gümür kükürd (Şahbuz r-nu) və Darrıdağ (Culfa) mərgümüş yataqlarında, Keçəldağ, Lökbatan palçıq vulkanlarında, bəzi qızıl filizi və kolçedan obyektlərinin (Tutqunçay hövzəsi, Filizçay yatağı, Çıraqdərə-Toğanalı filiz sahəsi) oksidləşmə zonalarında və bir sıra digər məntəqələrdə qeyd edilmişdir.

## Tətbiqi
Kimya (sulfat turşusu almaq üçün), sellüloz-kağız, rezin, dəri emalı, farmakologiya kimi sənaye sahələrində, həmçinin zəhərli kimyəvi preparatların, partlayıcı maddələrin, süni liflərin istehsalında, boyaların, kibritin və fişəngin hazırlanmasında və s. istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər
* THE MINERAL SULFUR
Pavel Velski

***Pavel Velski*** Azərbaycan kinosunda əsasən rejissor, ssenarist kimi 1924-1925-ci illərdə fəaliyyət göstərmişdir.

## Həyatı
Pavel Velski Azərbaycan kinosunda rejissor, ssenarist və bədii rəhbər kimi 1924-1925-ci illərdə fəaliyyət göstərmişdir. O, rejissor kimi "1 may 1925-ci il" və "Azərbaycan Mədən Fəhlələri Həmkarlar İttifaqının IX qurultayı" sənədli filmlərini çəkmiş, "Mədənçi-neftçi istirahətdə və müalicədə" və "Əvəz-əvəzə" bədii filmlərinin ssenarisini yazmışdır. Həmçinin, ssenarisini yazdığı 2 filmdə aktyor kimi də çıxış etmişdir.

## Filmoqrafiya
***Ssenari müəllifi kimi***
#Mədənçi-neftçi istirahətdə və müalicədə (film, 1924)(tammetrajlı bədii film)
#Əvəz-əvəzə (film, 1925)(tammetrajlı bədii film)

***Rejissor kimi***
#1 may 1925-ci il (film, 1925)(qısametrajlı sənədli film)
#Azərbaycan Mədən Fəhlələri Həmkarlar İttifaqının IX qurultayı (film, 1925)(qısametrajlı sənədli film)

***Aktyor kimi***
#Mədənçi-neftçi istirahətdə və müalicədə (film, 1924)(tammetrajlı bədii film)
#Əvəz-əvəzə (film, 1925)(tammetrajlı bədii film)(rol: Pavel Dobrov)

## İstinadlar
Yelenendorf

**Yelenendorf** () — 1819-cu il aprelin 22-də alman kolonistləri tərəfindən Yelenendorf adı altında salınıb. İndiki Göygöl qəsəbəsi.

## Tarix

Almanların ilk köçü 1818-ci ilə təsadüf olunur. Həmin ilin yayında Tiflisdən Azərbaycanın Yelizavetpol qəzasına (indiki Gəncə) köçən 194 alman ailəsi Şamxor (indiki Səmkir) yaxınlığında Yelenendorf (indiki Xanlar rayonu) və Annenfeld adlı iki koloniya saldılar. Yaşayış məntəqəsi plan üzrə salınırdı. Həmin kəndlərdə geniş küçələr, aynabəndli, taxtapuşlu, zirzəmili və eyvanlı evləri tikilirdi. 

1938-ci ildə qəsəbə Xanlar adlandırılıb, 1941-ci ildə isə Stalinin əmri ilə almanlar Qazaxıstana sürgün edilib. 2008-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Xanlar rayonunun Göygöl adlandırılması barədə qərar qəbul edib.

[thumb|150px|Helenendorflu (ind. [Xanlar) almanlar. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəli]]

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan almanları

## Xarici keçidlər
* Almanlar Şimali Azərbaycanda 
* Azərbaycan Almanları
* Jurnal Yaşayış

* Azərbaycan almanları
Gennadi Pastuşkov

***Gennadi Georgiyeviç Pastuşkov*** (04.02.1932-22.04.1993) - Azərbaycan və Rusiya kinooperatoru.

## Fəaliyyəti
Gennadi Pastuşkov Azərbaycan kinosunda operator kimi 1962-1980-ci illərdə 30-a yaxın filmdə fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan televiziyasında işlədiyi dövrlərdə sənədli televiziya filmlərinin operatoru kimi çalışmış və bir çox dəyərli filmlərimiz onun kamerasından yaranmışdır. Operatoru olduğu filmlərdən "Şəhərimizin uşaqları", "Ən dərin", "Şəki", "Gənclik şəhəri", "Nizaminin vətənində", "Siz Azərbaycan haqqında nə bilirsiniz?", "Dəmir ağac", "Leyla və onun dostları", "İntibah", "Kirovabad", "Qızılağac" və s. adlarını çəkmək olar.

## Filmoqrafiya

***Operator kimi***
#Respublikanın panoramı (film, 1962)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Gecə balıqçıları (film, 1963)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Meşədən evə (film, 1964)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Şəhərimizin uşaqları (film, 1964)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#10 dəqiqə poeziya (film, 1965) (qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Biz arzu edənlər nəslindənik (film, 1965)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Ən dərin (film, 1965)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Mingəçevir (film, 1965)(sənədli televiziya filmi)
#Şəki (film, 1965)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Əli Bayramlı (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Gənclik şəhəri (film, 1966)(sənədli televiziya filmi)
#Hakim (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Qazax (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Nizaminin vətənində (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#SSRİ Xalqlarının Spartakiadası (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Biz iqtisadçılarıq (film, 1967)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Günəşə bir mərtəbə yaxın (film, 1967)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Siz Azərbaycan haqqında nə bilirsiniz? (film, 1967)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Qəribə görüşlər (film, 1969)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Dəmir ağac (film, 1971)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Ədalət (film, 1971)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Leyla və onun dostları (film, 1971)(qısametrajlı bədii-sənədli televiziya filmi)
#İntibah (film, 1972)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Bir alaydan olanlar (film, 1975)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Xəzər Atlantidası (film, 1975)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Gənc astronomlar (film, 1977)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Kirovabad (film, 1977)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Qızılağac (film, 1979)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)

***Rejissor kimi***
#Meşədən evə (film, 1964)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Mingəçevir (film, 1965)(sənədli televiziya filmi)
#Şəki (film, 1965)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Əli Bayramlı (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Qazax (film, 1966)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)
#Qəribə görüşlər (film, 1969)(qısametrajlı sənədli televiziya filmi)

## İstinadlar
Qabriyel kilsəsi

**Qabriyel kilsəsi** — Göygöl rayonunun Şəhriyar kəndində yerləşən erməni kilsəsi. Kəndin mərkəzində yerləşən kilsə, giriş hissəsinin yuxarısında həkk olunmuş yazıya görə 1674-cü ildə inşa edilib.

1928-ci ildə Sovet hökumətinin qərarı ilə bağlanmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
Daniel Nikolov

**Daniel Laçezarov Nikolov** (26 avqust 1998-ci ildə anadan olub) — Bolqarıstanı təmsil edən kişi badmintonçu.

## Uğurları

### BWF International Challenge/Series
*Kişilər fərdi*

*Kişilər cütlük*

: BWF İnternational Challenge turnirləri
: BWF İnternational Series turnirləri
: BWF Future Series turnirləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ksamil adaları

**Ksamil adaları** () və ya **Tetran adaları** () — Albaniyanın cənubunda, İon dənizi suları ilə əhatələnmiş 4 adadan ibarət olan qrup. Bəzən ədəbiyyatda üç adadan ibart olması bildirilir. İki ada bir-biri ilə dar və dayaz qumluqla birləşir. Arxipelaqın adı onun ərazisində yerləşən Ksamil adasının adınfan götürülmüşdür. Arxipelaqın şərqində Albaniyanın ən iri kurort turizm bölgəsi yerləşir. Bölgə çoxlu sayda turist qəbul edir. Adalarda elə də böyük olmayan restoranlar vardır ki, onlarada qayıqlarla getmək mümkündür. Ksamil çimərlikləri bölgənin ən böyük turistik zonası kimi tanınır.

Adaların sahillərini Ksamil körfəzinin suları yuyur. Arxipelaq materikdən Korfu boğazı ilə ayrılır. Dörd adadan ibarət olan arxipelaq 7,1 ha (0,071&nbsp;km²) əraziyə sahibdir. Adaların maksimal hündürlüyü 15 metrdir. Adaların ərazisi Butrint Milli Parkı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən adalar Vlyera vilayəti, Saranda dairəsi, Ksamil kommunasına daxildir. 
Tipik ilə qayalı adalar Aralıq dənizi regionunda yayılmış bitki bitki örtüyünə sahibdir. Burada Daş palıd (Quercus Ilex), Adi qızılağac (Alnus glutinosa), qarağac (Ulmus campestris), nəcib dəfnə (Laurus nobilis) və adi mərsin (Myrtus communis) kimi bitkilər yayılmışdır. Qanunsuz kultivasiya eroziya səbəb olmuşdur. Üstəlik yanğın adalardan birinin bir hissəsini məhv etmişdir. Avropa Birliyinin dəstəyi ilə 2016/17 illərin qışı yerli konservasiya təşkilatları adalarda yaşıllaşdırma işləri aparmışdır. 
 
## Qalereya

Şəkil:Ksamil_albanian_riviera.jpg
Şəkil:Ksamil_Albania_._Albanian_Riviera.jpg
Şəkil:Ksamil_cafe.jpg
Şəkil:Crystal_blue_ksamil.jpg
Şəkil:Ksamil_tourism.jpg
Şəkil:Ksamil_albania_2016.jpg
Şəkil:Ksamil-ksamil_islands.jpg


## Mənbə
* 
## İstinadlar
Zarra mükafatı

**Zarra** mükafatı İspaniya idman qəzeti sayılan "Marca" tərəfindən La Liqada və ikinci liqada ən çox qol vuran ispan futbolçuya təqdim edilən illik futbol mükafatıdır. Mükafatın adı vaxtı ikən "Atletik Bilbao" klubunda çıxış etmiş Telmo Zarradan almışdır.

Mükafat 2006-cı ildən etibarən sahibinə təqdim edilir və ilk qalibi David Vilya olmuşdur.

## Qaliblər

### La Liqa

Adı **qalın** qeyd edilmiş futbolçu həmin mövsüm Piçiçi Mükafatını qazanmışdır.

### İkinci Divizyon
Adı **qalın** qeyd edilmiş futbolçu həmin mövsümü bombardir kimi tamamlamışdır.
Vinisius Junior

**Vinisius Joze Paysan de Oliveyra Junior** () () — **Vinisius Junior** kimi də tanınan, Braziliya təmsilçilərindən olan *Flamenqo* klubunda yarımmüdafiənin sol cinahında çıxış edən peşəkar Braziliya futbolçusu.

Vinisius Junior *Gələcəyin Neymarı* hesab olunur. Heç vaxt tam peşəkar futbol oyunu oynamasına baxmayaraq, Vinisius 45 milyon avro qarşılığında Real Madrid klubuna keçməyə razılıq vermişdir. 18 yaşı olanda müqavilə qüvvəyə minəcəkdir. Vinisius *Flamenqo*nun U-13 komandasında tanınmış, klubun əsas aparıcı gənc oyunçulardan birinə çevrilmişdir.

## Klub karyerası
Vinisius Junior *Flamenqo* klubunda debütünü 13 may 2017-ci ildə Braziliya Seria A-da *Atletiko Mineyro* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 82-ci dəqiqədə meydana daxil olmuşdur. Həmin görüşdə Flamenqo rəqibi ilə 1-1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. İki gündən sonra o, klubu ilə 45 milyon avro dəyərində müəyyən olunmuş blits bəndinə əsasən 2022-ci ilə qədər müqaviləni uzatmışdır. 23 mayda Vinisius rəsmi olaraq Real Madrid klubuna keçib. 2018-ci ilin iyul ayında rəsmən İspaniya klubunun üzvü olacaq. Vinisius 2019-cu ilə qədər Flamenqo klubunda icarə əsasında çıxış edəcək.

Vinisius Junior "Real Madrid"lə müqaviləsini 2030-cu ilədək uzatdı.

## Milli karyerası
Vinisius 2015-ci ildə Braziliyanın U-15 komandası ilə 15 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatında iştirak etmişdir. Vinisius 6 oyunda 6 qol vurmaqla turniri qazanmaqda böyük pay sahibi olmuşdur.

2016-cı ilin iyun ayında Vinisius Braziliya U-17 milli komandasına çağırılmışdır. O, komanda ilə debütünü 8 iyul 2016-cı ildə Çilili həmyaşıdlarına qarşı oyunda etmişdir. Vinisius görüşdə iki qolla yadda qalmışdır. Həmin görüşdə Braziliya Çiliyə 4-2 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

Vinisius 2016-cı ilin sentyabr ayında BRİKS Kuboku üçün Braziliyanın U-17 komandasının heyətinə daxil edilmişdir. Braziliya kuboku qazanmış və Vinisius turnirdə 4 qolla yadda qalmışdır. Kubokun finalında Braziliya millisi CAR-a 5-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

Vinisius 2015-ci ildə Braziliyanın U-17 komandası ilə 17 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatında iştirak etmişdir. Braziliya turnirin qalibi olmuşdur. Vinisius Junior isə vurduğu 7 qolla həm turnirin ən yaxşı bombardiri, həm də turnirin ən yaxşı oyunçusu seçilmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## Uğurları

### Milli komanda
;  Braziliya yığması (U-15)
* 15 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatının qalibi: 2015

;  Braziliya yığması (U-17)
* 17 yaşlıların BRİKS Kubokunun qalibi: 2016
* 17 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatının qalibi: 2017

### Fərdi
* 17 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatının ən yaxşı bombardiri (2017): 7 qol

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Профиль на сайте «Фламенго»
* Профиль на сайте Transfermarkt
* Профиль на сайте Soccerway
*
İsmail Semyonov

**İsmail Semyonov** (*Jırçı İsmail*; ) — Qafqazda çox məşhur olan "Elbrus", "Aktamak" adlı xalq mahnılarının müəllifi.

## Həyatı
Onun anası Julduzxan folklor söyləyicisi olmuşdur. Bu qadın özünün qoşduğu şeirlərlə danışırmış. Atası Unux dövrünün savadlı adamlarından, klassik ədəbiyyatın və ərəb dilinin mükəmməl bilicisi olmuş, 38 yaşında Həccə ziyarət zamanı vəfat etmişdir. Jırçı İsmailin ilk müəllimləri vali-deynləri, ilham mənbəyi isə ətəyində yaşadığı Elbrus dağı, doğma təbiəti gözəllikləri olmuşdur. Digər tərəfdən, ona bu istedad nəsilliklə ötürülmüşdür. İsmail Semyonovun babası xalq jırçısı Kaltur Semyonov olmuşdur.

Qaraçay-malkar şeirində fəlsəfi düşüncənin və poetik sözün zirvəsini xalq şairi, nəğməkar İsmail Semenovun (Semenlanı) yaradıcılığı təşkil edir. O, məşhur "Minnitav" (Elbrus dağı) mahnısının, “Aktamak” lirik-epik poemasının və b. poetik parçaların yazarıdır. Bu poema dağlının yüksək və ülvi sevgisi haqqındadır. Poemada simvolikadan fəlsəfi səviyyədə istifadə olunmuşdur. Burada təbiətin gözəl mənzərələri canlanır, milli adət və ənənələr göstərilir. Xalq şeirləri üslubunda yazıları ilə ədəbiyyata gələn İ.Semenov 1920-ci illərdən modern şeir yaradıcılığına başlamışdır. 1939-cu ildə ermənilərin milli qəhrəmanı Sasunlu Davudun 1000 illiyinə 
Yerevan şəhərində təşkil olunmuş şeir müsabiqəsində birinci mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq həmişə sıxışdırılmış, şeirlərinin çapına qadağalar qoyulmuşdur. Buna baxmayaraq ömrünün sonunadək antisovet ruhlu şeirlər yazmaqdan çəkinməmişdir.
İsmail Semenov cəsarəti, qətiyyəti və dönməzliyi ilə nəinki qaraçay-malkalar arasında, Quzey Qafqazın hər yerində nüfuzlu bir şəxs kimi tanınmışdır. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Певец Эльбруса
* Исмаилу Семёнову исполнилось бы 107 лет
* Малиджак: юный фаворит шаха Каджара. История любви и власти в Иране
* Имена и времена: "Исмаил Семенов". 1 часть (22.10.2016)
* Имена и времена: "Исмаил Семенов". 2 часть (29.10.2016)
* İsmail Semenov'un 120. yılı için TÜRKSOY'un düzenlediği festival
Kaltur Semyonov

**Kaltur Semyonov** () — xalq mahnılarının müəllifi.

## Həyatı
Kaltur Semyonov barəsində dövrümüzədək məlumatlar gəlib çatmamışdır, amma onun 1808–1811-ci illər vəba epidemiyası zamanı ailəsini itirdiyini, bu hadisəyə poema həsr etməsi barədə məlumatlar vardır. Hətta onun xalq arasında yayılmış bir neçə xalq mahnısı da toplanmış və nəşr edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Семенов Калтур
İslam Krımşamxalov

**Krımşamxalov İslam** (*Kırımşauxallanı laçanı Jaçı İs-lam*; ) — məşhur qaraçay knyazlarından olub, öz dövrünün maarifçisi və istedadlı xalq ifaçısı hesab olunur. Krımşamxalovun xalqı qarşısında ən böyük xidməti latın əlif-bası əsasında qaraçay əlifbası hazırlaması və ilk Qaraçay əlifba kitabının müəllifi olmasıdır. İslam Krımşam-xalov İsmail Urusbiyevin bacısının oğludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Карачаево-Балкарские деятели культуры конца XIX — начала XX в.
* "Тебя любил я и тебе служил" (документальный фильм) 
* РОЛЬ ЗНАНИЙ В ЖИЗНИ ЧЕЛОВЕКА И ОБЩЕСТВА 
* Письмо Ислама Крымшамхалова в редакцию журнала "МУСУЛЬМАНИН"
Teo Ernandes

**Teo Bernard François Hernandez** (6 oktyabr 1997, Marsel, Fransa) — Fransalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın Milan klubunun və Fransa milli futbol komandasının sol cinah müdafiəçisi.

## Klub karyerası
Hernandez Marseldə anadan olmuşdur. Teo 2008-ci ildə on yaşı olarkən Atletiko Madridin gənclər akademiyasına daxil olmuşdur. Gənclər yığmalarında çıxış etdikdən sonra o, 2015-ci ilin yayında reserv komandası ilə *Terkera Diviziya*sında iştirak etdi.

Teo peşəkar karyerasında debütünü 30 avqust 2015-ci ildə *Puerta Bonita* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Sequnda B görüşündə Atletiko Madrid rəqibinə 4–3 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Həmin ilin fevralında Teo klub ilə yeni müqavilə imzalamışdır. İki gündən sonra o, zədəli oyunçular səbəbi ilə *Eybar* klubuna qarşı La Liqa görüşü üçün əsas heyətə çağırılmışdır. Lakin Teo meydana daxil olmamış və komandası 3–1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

4 avqust 2016-cı ildə Teo klubu ilə 2021-ci ilə qədər yeni müqavilə imzalamışdır. Dərhal bir il ərzində göstərdiyi oyun performansına görə *Alaves* klubuna bir illiyə icarəyə verilmişdir. O, komanda ilə debütünü həmin ayın sonunda Sportinq Xixon klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Alaves rəqibi ilə 0–0 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Şəxsi həyatı
Teonun atası Jan-François peşəkar futbolçu olmuşdur. Jan-François müdafiəçi kimi Atletiko Madrid klubunda çıxış etmişdir. Böyük qardaşı Lukas isə *Atleti* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zemestan Yurd kömür mədəni qəzası (2017)

**Zemestan Yurd kömür mədəni qəzası** () — İran İslam Respublikasının Gülüstan ostanının Azadşəhr şəhristanınında yerləşən *Zemestan Yurd* kömür mədənində 2017-ci ilin 3 may tarixində baş vermiş partlayış. Hadisə 1300 metr uzunluğu olan mədənin 700 metr dərinliyində baş verib. Partlayışa metan qazının sızması və qığılcımın səbəb olduğu bildirilir. Azadşəhr şəhristanındakı *Zemestan Yurt* daş kömür mədəni Gülüstan ostanının mərkəzi olan Qorqan şəhərindən 90 kilometr şərqdə yerləşir.

Hadisə nəticəsində 35 nəfərə yaxın mədənçinin həlak olduğu və 15 nəfərə yaxın mədənçinin dağıntılar altında qaldığı bildirilir. Ərazidə axtarış və xilasetmə tədbirləri *İran qırmızı aypara cəmiyyətinin Axtarma və xilasetmə şöbəsi* tərəfindən aparılır. İran İslam Respublikasının prezidenti Həsən Ruhani partlayışdan sonra hadisənin baş verdiyi mədəni ziyarət edib.

## İstinadlar
Zurnabad qalası

**Zurnabad qalası** — Göygöl rayonu, Zurnabad kəndindən təqribən 5-6 km aralıda meşəlik ərazidə yerləşən tarixi qala. Zurnabad qalasında aparılmış arxeoloji tədqiqat işləri zamanı onun XIII-XIV əsrlərə aid olduğu təsdiqlənib. Qala öz tikinti xüsusiyyətlərinə görə demək olar ki, Bakıdakı Mərdəkan, Nardaran, Ramana qalaları ilə oxşarlıq təşkil edir. Beş bürcü olan qalanın eni, uzunu, hündürlüyü bir-birlərinə tən şəkildə hörülüb. Qalanın həm eni, həm də hündürlüyü 9 metrdir. Zurnabad isə feodal qəsri olub. Bu qala adi bir feodalın ailə üzvlərinin, onun əmlakının qorunmasına xidmət edib və müdafiə xarakterli olmayıb.
## Haqqında
Qalada 1938-ci ildə A.E.Paxomov, 1989-cu ildə A.M.Məmmədov kimi tədqiqatçılar arxeoloji qazıntılar aparmışlar və onun tikilmə tarixinin XII-XIV əsrlərə aid olduğunu müəyyən etmişlər. Həmçinin burada 2013-2014-cü illərdə Gəncə arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən də kəşfiyyat işləri aparılmışdır.

A.Məmmədov Zurnabad qalasının feodal qəsri olduğunu, qalanın adi bir feodalın ailə üzvlərinin, onun əmlakının qorunmasına xidmət edən qala olduğunu və müdafiə xarakteri daşıdığını qeyd edib.

Qalanın 500 metrliyində, əsas yolun üstündə gözətçi məntəqəsi vardır ki, yerli əhali və maldar tayfalar bu ərazidən əvvəllər köç yolu kimi istifadə etmişdilər.

## Memarlıq xüsusiyyətləri
Zurnabad qalası tikinti xüsusiyyətlərinə görə Bakıdakı Mərdəkan, Nardaran, Ramana qalalarına bənzədilir. Zurnabad qalasının divarları çay daşından əhəng məhlulu ilə hörülüb. Qaladakı ən iri bürcün dairəsi 9 metrdir. İkinci bürcün dairəsi 8 metr, üçüncü, dördüncü və beşinci bürclərin dairəsi isə 4 metrdir. Qalanın bürclərində mazğallar (qala divarlarında atışma üçün qoyulan dəlik) yoxdur. Bu da, tikilinin müdafiə məqsədilə deyil, yaşayış yeri kimi inşa olunduğunu sübut edir.

Qalanın Gəncəçaya doğru çıxan həyəti vardır. Həyəti əhatə edən sol divarın uzunluğu 30 metr, əks tərəfinin uzunluğu isə 10 metrdir. Divarda iki bürc var. Böyük bürcün dairəsi 8 metr, kiçik bürcün dairəsi isə 3 metrdir.

Zurnabad qalası yerli əhəmiyyətli abidələrin siyahısına daxildir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* GÖYGÖL RAYONU | ÇÖL ADAMI | ZURNABAD QALASI | KAMAL DƏNİZ
*
Xocasadəttinzadə Mehmed Əsad Əfəndi

**Xocasadəttinzadə Mehmed Əsad Əfəndi** () — Osmanlı dövlət xadimi, şair, müdərris, qazı və şeyxülislam. II Osmanın qaynatasıdır.

## Həyatı
Atası III Mehmed dönəmində şeyxülislam olmuş Xoca Sadəttin Əfəndidir. Uşaqlığından bəri atasından və Molla Tofiq Gilanidən dərslər almış, daha sonra Süleymaniyyə mədrəsəsində təyin olunmuşdur. 1596-cı ildə Ədirnə qazısı, ardından Anadolu başqazısı seçilmişdir. Atasının şeyxülislamlığı dönəmində İstanbul qazısı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Böyük qardaşı Xocasadəttinzadə Mehmed Çələbi Əfəndinin şeyxülislam olması ilə Anadolu başqazılığına geri qaytarılsa da, qardaşının vəfatı ilə bu vəzifəsindən azad edildi. Ardından həccə getdi və qayıtdıqdan sonra Rumeli başqazısı seçildi.

Qardaşının vəfatının ardından onun yerinə şeyxülislam seçildi. Bu vəzifədə ikən önəmli siyasi hadisələr baş verdi. I Mustafanın taxta çıxarılmasında və yenidən endirilməsində önəmli rol oynamışdır. Dövlət işlərinə müdaxiləsi səbəbilə II Osmanla münasibətləri korlandı. Qızı Aqilə Xanımın padşahla evlənməsinə qarşı çıxsa da, buna mane ola bilmədi. Qohumluq əlaqəsi olmağına baxmayaraq II Osmanın yeritdiyi siyasətə qarşı çıxdı. Bir sultanın həcc ziyarətinə getməyinin şəriət qanunlarına zidd olduğunu izah etsə də, gənc sultan onu dinləmədi. Buna görə də II Osman əleyhinə çıxan üsyanlar əsnasında üsyançıların istədiyi fətvaları vermişdir.

II Osmanın vəfatının ardından I Mustafanın yenidən taxta keçməsinə qarşı çıxsa da, mane ola bilməmiş, bu səbəblə 21 may 1622 tarixində vəzifəsindən öz istəyilə ayrılmışdır. Bundan bir il sonra IV Murad dönəmində vəzifəsinə geri qayıtmışdır. 22 may 1625 tarixində vəfat etmiş, cənazəsi atasının türbəsinə dəfn edilmişdir.

## Şəcərəsi
Şeyxülislam Bostanzadə Mehmed Əfəndinin qızı ilə evlənmiş, bu nigahdan 5 övladı dünyaya gəlmişdir:
* '''Əbusəid Mehmed Əfəndi'''
* **Arifi Mehmed Əfəndi** (1596 - iyul 1622) — Üləma zümrəsindəndir. 1615-ci ildən İstanbulun müxtəlif mədrəsələrində müdərris olaraq fəaliyyət göstərdi. Cənazəsi Əyyubsultandakı ailə məzarlığındadır. Arifi təxəllüsü ilə türkcə şeirlər yazmışdır. Bir oğlunun olduğu məlumdur.
** *Saffəti Mehmed Əfəndi ([[1618]] - [[1664]]) — Üləma zümrəsindəndir. [[1640]]-[[1651]]-ci illərdə [[müdərris]], [[1651]]-[[1661]]-ci illərdə isə müxtəlif əyalətlərdə [[qazı]] olaraq fəaliyyət göstərdi. Cənazəsi [[Əyyubsultan]]<nowiki/>dakı ailə məzarlığındadır.*
* **Əbussüud Mehmed Əfəndi** (ö. 1682) — Üləma zümrəsindəndir. Bursa qazısı ikən burada vəfat etdi. Bir oğlunun olduğu məlumdur.
** *Əbdürrəhman Faiz Əfəndi (ö. [[26 yanvar]] [[1726]]) — Üləma zümrəsindəndir. [[Qazəsgər]] Əbdülbaki Arif Əfəndinin qızıyla evləndi. İlk öncə müxtəlif mədrəsələrdə [[müdərris]], daha sonra Qalata və [[Misir əyaləti|Misir]] [[Qazı|qazılığına]] yüksəldi.* 
* **[[Aqilə Xatun|Aqilə xanım]]**
* **Adı bilinməyən bir qızı** — şeyxülislam Əbussuud Əfəndinin nəvəsi Mehmed Əfəndiylə (ö. 1639) evləndi. Bir oğlu oolduğu bilinir.
** *Sadıq Əfəndi (ö. [[1672]]) — Üləma zümrəsindəndir. [[İstanbul|İstanbul qazılığı]]<nowiki/>na qədər yüksəlmişdir.*

## Mənbə
Balçılı qalası

**Balçılı qalası** — Göygöl rayonu Balçılı (Göygöl) ərazisində yerləşir.  XII əsrə aid olan möhtəşəm Balçılı qalası Gəncənin müdafiəsində olduqca mühüm rol oynayıb. Ancaq möhtəşəmliyinə və böyüklüyünə görə Gəncə ətrafında olan qalalar arasında Balçılı qalası ən əzəmətlisi hesab oluna bilər. Bundan əlavə, bu qalanın ətrafında-dağın ətəyində təxminən 50 hektar sahədə əlavə qala divarı çəkilib. Görünür ki, orada əsasən, əkinçi, sənətkar əhali məskunlaşıbmış. Onların ictimai binalarının qalıqları, istifadə etdikləri ocaq yerləri hazırda da qalmaqdadır. 

## İstinadlar
Məhəmməd Qocayev

**Məhəmməd Qəmbər oğlu Qocayev** () — Gürcüstan SSR dövlət və partiya xadimi. 1950–1951-ci illərdə Marneuli Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri. Sovet İttifaqı Sosialist Əmək Qəhrəmanı.

## Həyatı
Məhəmməd Qocayev 1912-ci ildə anadan olmuşdur. 1917-ci ildə atasını itirən 5 yaşlı Məhəmməd, anası Xeyransa Alı qızının himayəsində qalır. O, 1927-ci ildə komsomol sıralarına qəbul olunur, 1929-cu ildə Kəndli Gənclər Məktəbini bitirir. 1930-cu ildə Gürcüstan SSR Maarif Komissarlığının Tbilisidə 6 aylıq kursuna daxil olur. Oranı bitirdikdən sonra Borçalı rayonunun Betarabçı kənd dördillik məktəbinə müdir təyin edilir. 1932-ci ildə Qaçağan kənd sovetliyinin katibi, sonra kənd sovet sədrinin müavini seçilir. 1933-cü ildə Borçalı Rayon Partiya Komitəsi Bürosunun qərarı ilə Tbilisi şəhərindəki Zaqafqaziya Ali Kommunist Kənd Təsərrüfatı Məktəbinə təhsil almağa göndərilir.1935-ci ildə Gürcüstan LKGİ MK bürosunun qərarı ilə Borçalı rayon komsomol komitəsində təlimatçı-təbliğatçı vəzifəsinə təyinat alır.

Məhəmməd Qocayev 1936-cı ildə "Gündoğan" kolxozuna sədr seçilir. 1938-ci ildə Borçalı Rayon Tədarük İdarəsinə direktor və rayon istehlak İdarəsinin sədri seçilir. 1939-cu ildə Borçalı Rayonunun Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri vəzifəsinə keçirilir. 1940–1945-ci illərdə əvvəl Marneuli, sonra Şulaver maşın-traktor stansiyalarının direktoru olmuşdur. 1946-cı ildə "Sosializm"kolxozunun sədri seçilir. "Sosializm"kolxozunun sədri Məhəmməd Qocayev kənd təsərrüfatı məhsullarının, xüsusilə tütünçülüyün inkişafında göstərdiyi yüksək təşkilatçılıq və təşəbbüskarlıq hünərinə görə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1949-cu il 3 may tarixli fərmanı ilə Lenin ordeni və Oraq və çəkic qızıl ulduz medalı təqdim edilməklə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülür.

1949–51-ci illərdə Marneuli rayon XDS İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışır, bölgənin yüksəlişi uğrunda hərtərəfli qabiliyyət nümayiş etdirir. 1951-ci ildə ikinci Lenin ordeni ilə təltif olunur. 1951–54-cü illərdə Gürcüstan KP MK nəzdində üçillik Ali Partiya Məktəbinə göndərilmişdir. 1954-cü ildə Marneuli yağ-süd zavoduna direktor təyin edilir. 1957-ci ildə "Qırmızı Körpü" maşın-traktor stansiyasının direktoru vəzifəsinə keçirilir. 1963-cü ilə qədər həmin vəzifədə çalışan Məhəmməd Qocayev kənd təsərrüfatı texnikasının təmiri və bərpası sahəsində yüksək təşkilatçılıq, işgüzarlıq nümayış etdirir. 1963-cü ildə Məhəmməd Qocayev regionun 5 bölgəsinə (Marneuli, Bolnisi, Dmanisi, Tetriskaro, Salka) xidmət göstərən Taxıl Məhsulu Tədarükü kombinatına baş direktor göndərilir. 1966-cı ildə Məhəmməd Qocayev "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunur. 1969-cu ildə Alget tərəvəzçilik-südçülük sovxozuna direktor vəzifəsinə göndərilir. 1970–72-ci illərdə Məhəmməd Qocayev Marneuli Baş pendir-yağ-süd zavodunun direktoru vəzifəsində son fəaliyyətini etdirir. Məhəmməd Qocayev həm də görkəmli ictimai-siyasi xadim idi. O, daşıdığı vəzifələrinə və malik olduğu Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına görə Gürcüstan KP MK üzvü seçilmişdir.

## İstinadlar
Ermənistan yaylası

**Ermənistan yaylası** — Ön Asiyanın şimalında yerləşən yayla. Ön Asiya yaylasına daxil olan üç yayladan: Kiçik Asiya yaylası, Ermənistan yaylası və İran yaylası-dan biridir.

## Adı
"Ermənistan dağları" haqqında ilk məlumat qədim yunan müəllifi Ksenofontun b.e.ə V əsrə aid "Anabasis" kitabında verilir.

## Yerləşməsi
Ermənistan yaylası üç göl arasında yerləşən ərazini əhadə edir:Sevan, Van və Urmiya. Yaylanın inzibati cəhətdən ərazisinin böyük qismi Türkiyə və Ermənistanın payına düşür. Üstəlik İranın şimal-qərbində müəyyən ərazini, Gürcüstanın cənubu və Azərbaycanın qərbini əhatə edir. Yaylaya Kiçik Qafqaz, Şərqi Tavr və Kürdüstan silsiləsi daxildir. Yaylanın ümumi sahəsi 400,000 km² təşkil edir. Alp-Himalay qırışıqlığı zonasına daxildir. Dördüncü dövr vulkanik suxurları ilə örtülmüşdür. Relyefi dalğavaridir. Bəzi ərazilərdə dağ arası düzənliklərə sahibdir. Yaylanın orta hündürlüyü 1500–2000 metrdir. Seysmik baxımından aktiv zonadır. İqlimi kəskin kontinentaldır. Yayı quru, qışı isə soyuq keçir. Yayda orta temperatur 18 °C, qışda isə –6 ; –12 °C arasında dəyişir. İllik yağıntının miqdarı isə 450–600 mm-dir.

Qərbdən Kiçik Asiya yaylası, cənubdan Mesopotomiya ovalığı, cənub-şərqdən isə İran yaylası ilə əhatələnmişdir.

## Əsas zirvələri
Yayla ərzisinə vulkanik konuslar, tənha sönmüş vulkanları müşahidə etmək mümkündür.
* Ağrı dağı (5165 m)
* Alagöz dağı (4090 m)
* Qapıcıq dağı (3905 m)
* Sistakar dağı (3826 m)
* Tondrak (3533 m)
* Vardenis (3520 m)
* Açkasar (3196 m)
* Nemrut (2948 m)
Ermənistan yaylasında ümumilikdə 4000 zirvə və 500 silsiləyə sahibdir. Burada hündürlüyü 3000–4000 metr olan 1000, 4000–5000 arası 3 və 5000 metrdən yüksək isə bir zirvəyə sahibdir.

## Çay və gölləri
Yaylada formalaşan çaylar Xəzər, Qara dənizləri və Fars körfəzi aiddir. Yaylada Kür, Fərat, Araz, Dəclə və Çorox kimi çayların yuxarı axarları yerləşir.

### İri çayları
* Fərat çayı (2736 km)
* Dəclə çayı (1850 km)
* Kür çayı (1515 km)
* Araz çayı (1072 km)
* Fərat çayı (722 km)
* Böyük Zab (473 km)
* Çorox çayı (438 km)
* Arpaçay (186 km)
* Tona (152 km)
* Zəngiçay (141 km)
* Arpa çayı (126 km)
* Bərgüşad çayı (119 km)

Ermənistan yaylası ərazisində ümumilikdə 95 000 irili-xırdalı çay axır ki onunda 4000 ədədi 10 kilometrdən çoxdur.

### Yaylada yerləşən göllər
* Van, Göyçə, Urmiya, Çıldır, Ərçək, Nazik və s. Yaylada ümumulikdə 1,200 irili-xırdalı göl vardır.



Şəkil:Lake Van 02.jpg|Van gölü
Şəkil:Lake Sevan with Sevanavank.jpg|Göyçə gölü

Şəkil:Erchek Lake.jpg|Ərçək gölü
Şəkil:Lake Nazik.jpg|Nazik gölü
Şəkil:ParavaniLake-1- C.jpg
Şəkil:Lake Kartsakhi 1.jpg
Şəkil:Արփի լիճը.jpg
Şəkil:Tabatskuri lake.jpg
Şəkil:NemrutVolcano10.jpg|Nemrut gölü



## Flora və fauna
Ermənistan yaylasına hər 1 km² əraziyə 100 növ düşür.

**Florası**:

**Fauna**:

## İstinadlar
Elektron iqtisadiyyat

**Elektron iqtisadiyyat** – verilənlərin telekommunikasiya şəbəkələri vasitəsilə əmtəə istehsalının bütün həlqələrini, maddi və qeyri-maddi
sərvətlərin bölgüsü, irəlilədilməsi və reallaşdırılmasını əhatə edən iqtisadi münasibətlərin məcmusunu özündə əks etdirir.

Elektron iqtisadiyyatının əsasını informasiya texnologiyaları – sistemotexnikanın, informasiya nəzriyyəsinin, kibernetikanın, riyaziyyatın, habelə hüququn və iqtisadiyyatın tədqiqat obyekti təşkil edir. 

Elektron iqtisadiyyatın formalarından biri kimi – ilk elektron kommersiya sistemləri ötən əsrin 70-ci illərində meydana gəldi və biletlərin bronlanması üçün nəqliyyat şirkətlərində, həmçinin reyslərin hazırlanması zamanı müxtəlif xidmətlər arasında informasiya mübadiləsi üçün tətbiq edilməyə başladı. E-biznesin ilk formalarının əsas çatışmazlığı ümumi əlyetərliliyin olmaması idi. İnternetin meydana gəlməsi e-biznesin yeni formalarının yaranmasına səbəb oldu.

Elektron iqtisadiyyatın inkişafının nəticəsi olaraq İnternet iqtisadiyyat formalaşmışdır.

## Mənbə
*TAKING LEADERSHIP IN A DIGITAL ECONOMY
Molla Vələdli türbəsi

**Molla Vələdli türbəsi** — Azərbaycanın Goranboy rayonunun Şəfəq kəndi ərazisində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi. 

## Həmçinin bax