open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çxoncin

**Çxoncin** () — Koreya Xalq Demokratik Respublikasının (Şimali Koreya) şimal-şərqində yerləşən liman şəhəri, Hamqyon-Pukto vilayətinin inzibati mərkəzi. Ölkədəki ən böyük qara metalurji bazası olan əhəmiyyətli bir sənaye və nəqliyyat mərkəzi olan şəhərdə, Rusiyanın və Çinin baş konsulluqları yerləşir. Şəhərin ləqəbi "*Dəmir Şəhəri*"dir.

## Adı
Çxoncin şəhərinin adı iki sözdən ibarətdir: 清 (çxon ) və 津 (çin ). Bu söz birləşməsi Azərbaycan dilinə "*təmiz bərə*" kimi tərcümə olunur. Şəhərin Yaponiya müstəmləkə hakimiyyəti dövründə qurulduğuna görə, bu hərflərin yapon dilindəki tələffüzü (*Seysin*) məşhur idi. Ancaq 1945-ci ildə Koreyanın azad olunmasından sonra şəhərin adı Koreyada "*Çxoncin*" olaraq yayılmağa başladı. Şəhər həmçinin, kiril qrafikasında Koreya adlarının transliterasiyası üçün müəyyən qaydaların qəbul olmamasından rus mənbələrində "*Çxoncin*" və ya "*Çondin*" olaraq göstərilir.

## Tarixi
Şəhərin qurulma tarixi bilinmir. Çxoncin Yaponiya İmperiyasının Koreyanı işğal etməsindən əvvəl kiçik bir balıqçı kəndi idi. Rus-yapon müharibəsi zamanı Yaponiya qüvvələri Çxoncin şəhərinə getmiş və Mancuriya cəbhəsinə yaxın olması səbəbiylə burada təchizat bazası qurmuşdu. Yaponlar müharibənin sona çatmasından sonra regionda qaldılar və 1908-ci ildə şəhəri Koreya ehtiyatlarının nəqli üçün dayanıqlı bir ticarət nöqtəsi elan etdilər. Şəhər, bu dövrdə "*Seyşin*" adlandırılırdı. Şəhər 13 avqust 1945 tarixində, İkinci Dünya müharibəsinin sona çatmasından iki gün əvvəl SSRİ qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Şəhər Şimali Koreyanın rəhbərliyi altında əhəmiyyətli bir hərbi və sənaye mərkəzi olaraq qalmışdır. 1960-1967-ci və 1977-1988-ci illərdə mərkəzi hökumət tərəfindən birbaşa idarə olunmuşdur.

## İnzibati bölgüsü
Çxoncin, 82 şəhər şöbəsi (), 16 kənd () və 1 işləyən kənd () daxil olmaqla 7 rayondan () ibarətdir.

Çxoncinin rayonları:
* Sinam ()
* Pxoxan ()
* Çxonam ()
* Sunam ()
* Sonpxyon ()
* Panam ()
* Puyun ()

## İqlimi
* Orta illik hava temperaturu — 8,4 °C
* Havanın nisbi rütubətliyi — 69,5%
* Orta külək sürəti — 1,2 m/s

## Nəqliyyat
Şəhərdə tramvay xətti mövcuddur. Şəhərdə həmçinin iki keçid xəttindən ibarət olan bir trolleybus sistemi mövcuddur.

## Konsulluqlar
Çxoncin şəhərində yerləşən xarici ölkələrin konsulluq idarələri:
*  (1980-ci ildən)
*  (1987-ci ildən)

## Qardaşlaşmış şəhərlər
*  Xabarovsk, Rusiya (2011)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Çxoncin şəhərinin profili
Oleni adası

**Oleni adası** —  Minin şxeri arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası, Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. Ada Şimal Buzlu okeana daxil olan Kara dənizi suları ilə əhatələnir. Ada Minin şxerinə daxil olan digər adalar kimi 1740-cı ildə kəşf edilmişdir. Adalar şturman Fyodr Alekseyeviç Mininin şərəfinə adlandırmışdır. O, Böyük Şimal Espedisiyasının Ob-Yenisey dəstəsinə rəhbərlik etmişdir.

## Yerləşməsi
Ərazisi Böyük Arktik qoruğu ərazisinə daxildir.  Oleni adasından şimalda Ploski və Mısovıy adaları, şərq və şimal-şərqdə Şkolnikov boğazı arxasında Sirkul adası və materik yarımadası olan Minin yarımadası, cənub-şərqdə Xmıznikov boğazı arxasında Skalistiy adası, cənubda isə Plavnikovıye adaları yerləşir. Yaxınlığında yerləşən nisbətən iri ada Sirkul adasıdır. 
Ada ilə Rusiyanın materik hissəsi ilə arasında məsafə 4&nbsp;km-dir.

## Təsviri
Ada parçalanmış formaya malikdir. Ətrafında çoxlu sayda körfəz və buxta vardır. Ümumilikdə isə qərbdən şərqə doğru uzanır. Onun uzunluğu şərqdə Povorotnı burnundan, qərbdə Urvansev burnuna qədər məsafədə 18&nbsp;km, eni isə 9,5&nbsp;km  məsafədə uzanır.

Adanın böyük hissəsini üç hamar təpə yerləşir. Onlardan biri qərbdə Olenaya (49 m) və mərkəzi hissədə hündürlüyü 64 metr, cənub-şərqdə isə hündürlüyü 26 metr olan iki adsız yüksəklik. Sahillərində iki nisbətən iri körfəz vardır:Olenya və Urvansev. Adada olan yüksəkliklərdən qarın əriməsi zamanı kiçik arxlar axır. Adanın cənubşərqində yarımada yerləşir. Bu yarımada ilə adanın arasında isə dərinliyi 16 metr olan buxta vardır. Yarımada adaya ensiz bərzəxlə birləşir. Şimal hissəsində çoxlu sayda kişik adalar vaerdır.

Adanın sahilləri əsasən düzəndir. Ancaq cənub-qərb sahillərində hündürlüyü 3 metr olan sıldırımlı sahillər vardır. Adanın ərazisi əsasən nadir tundra bitkiləri ilə örtülüdür. Burada mamır və şibyələrlə örtülüdür. Hər üç yüksəklikdə geodeziya məntəqəsi fəaliyyət göstərir. Ətrafı ilin böyük qısmi buzla örtülü olur. Qısa yay dönəmində buzdan azad olsa da kiçik buz parçaları yayda da onun ətrafında üzür.

## Digər faktlar
Oleni adasını digər adalardan ayıran və materikdən ayıran boğazlar — Şkolnikov və Xmıznikov. Boğazlar sovet hidroqrafları İsak Bensiannoviç Şkolnikov və Pavel Konstantinoviç Xmıznikovun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Preobrajeniya adası

**Preobrajeniya adası** — Laptevlər dənizinə daxil olan Xatanqa körfəzində yerləşən elə də böyük olmayan ada. Böyük Beqiçev adasından 15&nbsp;km şimalda yerləşir. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Saxa Respublikası ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Ada uzunsov formaya malikdir. Şimaldan cənuba doğru uzanır. Cənub qutaracağında qumlu dil yerləşir. Bu hissədə Neupokoeva buxtası yerləşir. Adanın uzunluğu 7&nbsp;km, eni 2,5&nbsp;km, sahəsi 12&nbsp;km² təşkil edir.

Adanın maksimal hündürlüyü 77 metrdir. Sərq sahilləri hündür və sıldılımlıdır. Adanın səthi bataqlıqlaşmışdır. Hətta dörd gölə sahibdir. Ucqar nöqtələri: şimalda — Nord burnu, cənubda —  Yujnaya dili. Ətrafı ilin böyeük qismi buzla örtülü olur. Qısa yay dönəmində isə buzdan azad olur.

## Tarixi
Preobrajeniya adası ilk dəfə 1736-ci ilin avqust ayınfa kəşf edilir. Ada Böyük Şimal ekspedisiyası zamanı Vasili Vasilyeviç Pronçişev tərəfindən qeydə alınır. Üç ildən sonra Xariton Laptev adaya bugünkü adı vermişdir. 
1878-ci ildə Adolf Erik Nordenşeldin ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Onlar adanın şərq hissəsində yüksəkliyi 300 fut olaraq qeydə alır (91,4 m).

1913-cü ildə buzqıran «Taymır» və «Vayqaç», sonradan isə Lena-Xatanqa ekspedisiyasının üzvləri adanı ziyarət etmişlər. 1934-cü ildə adada «Preobrejnaya» stansiyası təşkil etmişlər. Adadakı stansiya Şimal dəniz yolunun idarə olunmasında istifadə edilirdi. Əsasən gəmilərin yönəldilməsinə xidmət edirdi.
1947-ci ilin avqust ayından 1950-ci ilin avqust ayına qədər işləyən kollektiv:

Fyodorov N. V. — stansiya rəhbəri, rabitəçi;

Fyodorova K. N. — meteoroloq;

onların qızı (1944);

Kovrov N. İ. — mexanik;

Proxorenko V. А. — rabitəçi;

Smirnov V. P. — meteoloq;

Smirnova M. F. — aşpaz.

Meteomüşahidələr gündə 6 dəfə ölçülürdü. Məlumatlar «Nordvik burnu» və «Çelyuskin burnu» stansiyalarına göndərilirdi.

Adaya il ərzində bir gəmi yan alırdı. Bu gəmi ilə bura məktub, ərzaq məshulları (un, yağ, şəkər, balıq və ət konservləri.) və kömür gətirilirdi. BUrada əsas nəqliyyat vastəsi kirşəli itlər olmuşdur.

Bu dövr ərzində fasilələrlə də olsa da adanı ağ ayılar ziyarət edirdilər. Dildə isə morjlara aid yataq yerləşir. Morj, kəklik, qaz və ördək ovu qışda ekspedisiya üzvlərinin əsas qidasını təşkil edirdi.

## Mənbə
* Nord burnunun şəkilləri 
* Полярная станция на острове Преображения, 1949 год 
* Зимовщики на острове Преображения, 1949 год
Çin filbaharı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şərqi Çində geniş yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20 m-ə, çətirinin diametri 4 m-ə çatan, dırmaşan, kolvari liandır. Yarpaqları mürəkkəb, təklələkvari olub, qışda tökülən, uzunluğu 30 sm-ə çatır. Yarpaqcıqları 7-13 ədəd, ovalvari uzunsov, təzə yarpaqları qırmızımtıl rəngə çalır. Ucu şiş çıxıntılıdır. Çiçəkləri mavi – bənövşəyi, zəif ətirli, çoxçiçəkli, uzunluğu 25-40 sm, eni 6-10 sm-ə qədər olan salxımlarda yerləşir. Çiçək oxu və çiçək saplaqları zəif tüklüdür. Tacı göyümtül-bənövşəyi, solğun bənövşəyi və ya mavi-göydür. Kasacığı qoşa dodaqlı, zəngvari, 5 dişicikli; dişiciklərin 2-si digər 3 bizvari dişicikdən xırdadır. Yumurtalığı qısa, ayaqcıq üzərindədir. Paxlaları yastı, bir qədər büzümlü açılan, dərivari və sıx tükcüklü, yaşılımtıl sarı, 15-25 sm uzunluğunda, çox toxumludur. Toxumları yastı, böyrəkvari-dəyirmi, açıq şabalıdı rəngdədir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Bəzən iyul və sentyabrda ikinci çiçəkləmə müşahidə edilir. Meyvəsi sentyabr-oktyabr aylarında yetişir.

## Ekologiyası
Bu növ işıqsevən, rütubətə tələbkar olub, münbit və gillicə torpaqlarda yaxşı bitir və bol çiçək verir.

## Azərbaycanda yayılması
Dekorativ bitki kimi Abşeron, Gəncə, Lənkəran, Zaqatala, Quba, Şəki və s. bölgələrdə becərilir. 

## İstifadəsi
Çoxçiçəkli, ağçiçəkli formaları məlumdur. Ən gözəl sarmaşan bitkilərdən biridir. Divar, çardaq və eyvanları bəzəmək üçün istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uedineniya adası

**Uedineniya** — Kara dənizinin mərkəzi hissəsində yerləşən ada. Adanın maksimal hündürlüyü 25 metrdir. Ada ətrafında olan dillə birlikdə sahəsi 20&nbsp;km²-dir. Uedineniya adasının uzunluğu 11.5&nbsp;km, eni isə 5.2&nbsp;km-dir. Ada qum suxurlarından ibarətdir. Üzəri tundra bitkiləri ilə örtülüdür. Adanın qərb hissəsi hündürdür. Qərb sahilləri həm də sıldırımlıdır. Adanın şərq hissəsinə doğru hündürlük azalır. Kiçik axarların böyük hissələri Severnaya laqununa tökülür. Ən uzun axar İoqansendir. Onunsa uzunluğu 2,5&nbsp;km-dir. İnzibati baxımından Rusiya Federasiyası Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir. 
Uedineniya adası ilk dəfə 26 avqust 1878-ci ildə norveçli kapitan Edvard Yohannesen () tərəfindən «Nordland» şxununda kəşf edilir. O adanı  olaraq (tənhalıq) adlandırmışdır. Bu adanın yerləşdiyi mövqe ilə izah olunur. Belə ki, ada Kara dənizinin mərkəzi hissəsində digər adalardan kifayət qədər aralıda yerləşməsi ilə seçilir. Ona ən yaxın yuru parşaları:şərqdə İsaçenko adası, cənubda İzvestiy Tsik adaları (150&nbsp;km), qərbdə Yeni Torpaq (340&nbsp;km). Ada ilə materik arasında məsafə təxminən 280&nbsp;km-dir.  Ada paxlava formasına malikdir. Cənub-şərqə doğru bir qumlu burun uzanır. Adanın cənubunda payak yerləşir. Cənubunda yerləşən Medvejye gölü dənizdən qumdan təşkil olunmuş bərzəxlə ayrılır. Qütb stansiaysı adanın şimal-qərb, radiostansiya isə cənub-qərb istiqamətində yerləşir.
Ada üzərində ilk dəfə rus bayrağı Uedeniya adasında 1915-ci ilin payızında Otto Sverdrupun təşkil etdiyi ekspedisiya zamanı dalğalandırılır. 
7 sentyabr 1934-cü ildə «Sadko» (kapitan Artur Karloviç) və «Ermak» buzqıran gəmilərində adaya yan alan ekspedisiya üzvləri burada qütb stansiyası inşa edirlər. Onların hədəfi Şimal Torpağının Olovyannıy burnunda stansiya qurmaq olmuşdur. Ancaq bu mümkün olmamışdır. Uedineniya adasında stansiya təşkil edilir. Ekspedisiya üzvü olan 18 nəfər adada qışlayır. Ekspedisiyanın rəhbəri S. V. Şmanev olur. 
Böyük Vətən müharibəsi dönəmində, 8 sentyabr 1942-ci ildə alman sualtı U-251 (komandir kapitan-leytenant Henrix Timm ) qayığından açılan atəşlə stansiyanın binası və saxlama anbarı dağıdılır. Qütb stansiyalarının əməkdaşları arasında itki olmur. Rabitə stansiyası zərər çəkmir. Stansiya fəaliyyətini davam etdirir. Bu Vunderland əməliyyatının son hücumu olur.

Stansiya 1996-ci ildə fəaliyyətini dayandırır.
## Mənbə
* Hamradio 
* Sverdrup Expedition investigations on Uyedinenya Island
Quercus brantii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Kiçik Asiyada (Şərqi Türkiyə) 300–1700 m-dək hündürlükdə yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 10 m, gövdəsinin diametri 0,8 m olub, yumru çətirlidir. Yarpaqların uzunluğu 6-12 sm, eni 4-8 sm, dərili, oval və ya uzunsov-oval, ucu biz, yumru və ya  ürəkşəkilli, bozumtul-yaşıldır. Tumurcuqların uzunluğu 2-5 sm, konusvari, tükcüklüdür. Saplağın uzunluğu 1-2 sm, ulduzvari tükcüklü, sarımtıl, alt tərəfdən vəzicikli, 8-14 cüt dişli, ucu bizdir. Erkək çiçək qruplarının uzunluğu 4-5 sm, dişi çiçək qruplarının uzunluğu 15 sm-dir. Qozanın uzunluğu 5 sm, qabarıq, təxminən oturaq, yarımyumru və ya konusvari, diametri 4 sm, hündürlüyü 2-3 sm olub, tükcüklüdür. Qabığı yarıqlı, boz, qalın, şaxələnmiş budaqlıdır.

## Ekologiyası
Bütün torpaq tiplərində bitir, ancaq əhəngli torpaqlara daha çöx tələbkardır. Quraqlığa çox davamlıdır, mədəni şəraitdə yavaş böyüyür. Bu növ yarpaqların xarici görünüşünə və qozasının formasına görə çox dəyişkəndir.

## Azərbaycanda yayılması
Son dövrlərdə mədəni yaşıllaşdırmada rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tək əkinlərdə, meşəsalmada, parkların yaşıllaşdırılmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fyeld

**Fyeld** — Skandinaviya dağlarının ayrı-ayrı massivlərində platoyaoxşar, qabarıq, buzlaqla və ya tundra bitkiləri ilə örtülü təpənin səthidir.

## Həmçinin bax
* Təpə
* Plato
* Skandinaviya
* Buzlaq

## İstinadlar
Fuko rəqqası

Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasını sübut etmək üçün cihazdır. 1851-ci ildə Paris Panteonunda L.Fuko bu təcrübəni göstərmişdir. Leninqradda İsaakiyevski soborun tavanından 98 m uzunluğunda belə bir rəqqas asılmışdır. Rəqqas hərəkətə gətirildikdən bir neçə dəqiqə sonra onun yelləndiyi müstəvi Yerin fırlandığı istiqamətin əks tərəfinə xeyli meyil edir ki, bu da Yerin fırlanmasını sübut edir.
## Həmçinin bax
* Yer
* Yerin tarixi
* Yerin quruluşu

## İstinad
Zavyalov adası

**Zavyalov adası** (əvvəllər **Olski**) — Oxot dənizində, Tauy körfəzində yerləşən ada. ada Rusiya Federasiyasına məxsusdur. Maqadandan 45&nbsp;km aralıda yerləşir. Adanın sahəsi 116&nbsp;km² təşkil edir. Tauy körfəzinin ən böyük adasıdır.

## Əhalisi
1930-cu illərdə adada abidə olmuşdur. 1988-ci ilə qədər adada meteostansiya və balıqzavodu fəaliyyət göstərirdi. Hazırda isə adada yaşayış yoxdur. Yay və payız ayları adanı balıqçılar, göbələk və giləmeyvə toplayanlar, istirahət etmək istəyənlər ziyarət edir.

## Coğrafiya
Ada materikdən Olski boğazı ilə ayrılır. Koni yarımadası ilə arasında məsafə 19 km-dir. Adanın uzunluğu 21,5&nbsp;km, eni 4&nbsp;km-dir. Adanın şimalı qayalıqdır. Maksimal hündürlüyü 1116 metrdir. 

Adada 12 axar vardır ki, onların uzunluğu 2 km keçir. Ən böyük çayı Bolşaya Reçkadır. Çay hündür bir yüksəklikdən başlayaraq dənizə tökülür. Bundan başqa adada göldə vardır. Şimal və cənub-qərb sahillərində laqun mənşəlli göllər vardır. Adanın cənub hissəsində, yüksək dağ platosunda və Bolşoy Reçka çayının hövzəsində kiçik tundra gölləri vardır. Cənubunda Yujnaya burnu yerləşir. Şimal-qərbində Rasveet buxtası yerləşir. Buxtaya Bolşaya Reçka çayı tökülür. Çay adanın cənub və mərkəzi hissəsinin sularını buxtaya daşıyır. Buxtadan qərbdə hündürlüyü 192 metr olan zirvə vardır. Şimalında isə əsas zirvədən başqa 699 metr hündürlüyə malik digər zirvə vardır. Şərq sahillərinə yaxın iki zirvə vardır ki, onların hündürlüyü 749 və 629 metrdir. Cənubunda Yujnıy burnu dağının hündürlüyü 657 metrdir. Adaya ən rahat yan alması üçün yer Rasveet buxtasıdır. Şimal və cənub-qərb sahillərində dənizdən ayrılan çöküntülər nəticəsində, sahil əraziləri boyunca laqun gölləri meydana gəlmişdir. Adanın cənub hissəsində və Böyük Reçka hövzəsində yüksək platoda kiçik tundra gölləri var.

Paleocoğrafi məlumatlara görə ada materikdən üst pleystosen dönəmində, 15-17 min il öncə ayrılmışdır.

## Flora
Adanın böyük hissəsini Middenford tozağacı ilə örtülmüşdür. Burada olan kol bitkilərinin hündürlüyü 30 sm-dən başlayır. Bununla yanaşı burada keçə rododendron, cır qaragilə, mərcangilə, Arctous alpina, Salix sphenophylla, Pinus pumila,  Duschekia fruticosa kimi bitkilər yayılmışdır. Adada ümumilikdə 350 növ bitki vardır. Adada 87 növ göbələk və 74 növ şibyə vardır. 

## Fauna
Adanın sahil hissəsində dəniz kirpisi, müxtəlif növ balıq və xərçənglərə rast gəlinir.

## Mənbə
* Magadan Oblast
* Islands in the Sea of Okhotsk
Qətər gerbi

**Qətər gerbi** (; ) — Qətərin dövlət rəmzlərindən biri. 
## Haqqında
[left|thumb|200x200px|[Qətər gerbi, Parisdə Qətər səfirliyinin binası üzərində]]
Ərəb yarımadasının şərqində olan Fars körfəzinə uzanan Qətər şimal-qərbdən Bəhreyn, qərb və cənubda Səudiyyə Ərəbistanı və şərqdə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə həmsərhəddir. Tək quru sərhəd qonşusu Səudiyyə Ərəbistanı olub digər tərəfləri Fars körfəzi ilə əhatə olunub Bu ölkənin dövlət rəmzləri: Qətər bayrağı, Qətər gerbi və Qətər himnidir. Çevrə (və ya dairə) formasında olan Qətər gerbindəki sarı dairədə iki iç-içə keçmiş ağ əyri qılınc vardır. Qılıncların arasında iki xurma ağacı olan bir adanın yanında mavi və ağ dalğalarda üzən bir gəmi var. Dairə üfüqi olaraq bölünən yuvarlaq bir obyektlə əhatə olunmuşdur. Ağ bölmədə Qətər dövlətinin adı qara kufi xətti ilə yazılmış, tünd qırmızı rəngli bölməsində isə ingiliscə Qətər dövləti sözü ("") yazılmışdır. Hazırkı versiya 1976-cı ildə tətbiq olunub və 1966-cı ildən bəri istifadə edilən və iki əyri qılıncdan, bir inci qabığından və "Qətər" markalı iki palma ağacından ibarət idi 
Gerbin bir neçə elementi bir sıra Yaxın Şərq ölkələrinin milli emblemlərində səsləndirilir: Səudiyyə Ərəbistanı gerbindəki ənənəvi ərəb əyri qılıncı həmçinin Omanın gerbində də mövcuddur; gəmi həmçinin Küveytin gerbində də vardır. Xarici üzüklərin rəngləri və ayrılması Qətər bayrağından gəlir.

## Həmçinin bax
* Qətər bayrağı
## Xarici keçidlər

*Embassy of Qatar in Washington DC
*FOTW - Qatar
## İstinadlar
Alp qarağatı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Bütün Avropa üzrə, Qafqazda, Qərbi Türkiyədə, Şimali Afrikada və Mərakeşdə yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü təxminən 1,5 m-ə çatan, möhkəm yarpaqlı, sıx yerləşmiş budaqları olan alçaqboylu koldur. Yarpaqları üç qanadlı, tünd yaşıl, parlaq, eni 4 sm-dək, üstü cod, vəzicikli tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpağın əks tərəfi açıq hamar, çılpaqdır. Çiçəkləri yaşılımtıl, sarı rənglidir. Çiçək saplaqlarında vəzicikli tükcükləri vardır. Çiçək qrupları 15-30 ədəd erkək çiçəklərdən və ya 1-5 ədəd dişi çiçəklərdən ibarətdir, sallaq olmayan salxımlar əmələ gətirir. Meyvələri dadına görə şirin, unlu, ölçüsü 6-8 mm olan çəhrayı giləmeyvədir. Maydan iyuna qədər çiçəkləyir. Meyvəsi iyul-avqust aylarında yetişir.

## Ekologiyası
Çayların sahillərində, işıqlı yerlərdə, meşə kənarlarında, çəmənlərdə, qarışıq meşələrdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Zaqatala, Balakən rayonlarında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Giləmeyvələri qida üçün yararlıdır. Dekorativ bitki kimi becərilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vilkiski adaları (Kara dənizi)

**Vilkiski adaları** — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan adalar qrupu. Adalar qrupu Kara dənizi ilə əhatələnir. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir.

Adalar qrupu arxipelaqın cənub-şərqində yerləşir. Nordenşeld arxipelaqının ən cənub hissəsini təşkil edir. Şimal-şərqdən Pastuxov adaları, şimal-şərqdən Şivolski adaları ilə əhatələnir. Arxipelaqın digər adalarından Radzeevski boğazı ilə ayrılır.
Qrup cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru uzanır. Cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru 35&nbsp;km məsafədə, eni isə 8&nbsp;km-dir. Adalar qrupunun ən böyük adası Çabak adasıdır. Burada arxipelaqın ən hündür nöqtəsi (107 m) yerləşir. Adalar qrupunun cənub nöqtəsi ilə Rusiyanın materik hissəsi arasında məsafə 20&nbsp;km-dir. Adalar 1901-ci ildə rus hidroqrafı, geodeziyaçı və qütb araşdırmaçısı Andrey Vilkinskinin şərəfinə adlandırılmışdır.

; Tərkibi (şimal-şərqdən cənub-qərbə)

Novıy — qrupun ən şimal nöqtəsini təşkil edir. Maksimal hünmdürlüyü 19 metrdir.

Strijyov — elə də böyük olmayan dairəvi ada. Qrupun ucqar şərq nöqtəsini təşkil edir. Maksimal hündürlüyü 44 metrdir. Bu həm də qrupun ikinci ən böyük zirvəsidir.

Çabak — Qrupun ən böyük adası. Maksimal hündürlüyü 107 metrdir. Bu həm də qrupun ən hündür zirvəsidir. Şimalında Buqor, cənubunda isə Val burnu yerləşir.

Çentralnıy — Çabak adasından cənubda yerləşən qaya.

Korsar — Çabak adasından cənub-şərqdə yerləşən hamar ada.

Qroznıy — Çabak və Peta adaları arasında yerləşən qaya.

Tuqut — qrupun mərkəzində yerləşən kiçik ada. Maksimal hündürlüyü 13 metrdir. Adada Çerexovatıy burnu vardır.

Peta — qrupun mərkəzində yerləşən ayparaya bənzər ada. Çaksimal hündürlüyü 20 metrdir. Adada Uzornıy burnu yerləşir.

Snejnıy — qrupun mərkəzində yerləşən kiçik ada.

Şvesov — qrupun mərkəzində yerləşən hamar ada.

Çekman — ölçüsünə görə qrupun ikinci adası. Maksimal hündürlüyü 21 metrdir. Zirvə adanın mərkəzində yerləşir. Şimalda isə hündürlüuü 9 metr olan təpə vardır. Adada Oqrajdeniya və Yujnıy burunları vardır.

Kamenistı — Çekman adasının qərb sahilində yerləşən uzunsov ada. Maksimal hündürlüyü 9 metrdir. Adada Upor adlı burun vardır.

Ovalnıy — qrupun mərkəzində yerləşən dairəvi ada. Maksimal hündürlüyü 19 metrdir.

Xovqard — ensiz, şimaldan cənuba doğru uzanan ada. Maksimal hündürlüyü 13 mertrdir.

Gerberşteyn — qrupun ən cənub və qərb adası. Maksimal hündürlüyü 12 metrdir. Adadan cənubda kiçuk bir adacıq vardır.

## İstinadlar
Qayalıq qarağatı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Qafqaz və Kiçik Asiyada yayılmışdır. Subalp zolağında, dağ zonasının meşələrində, qayalarda və çayların ətrafında bitir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m-ə qədər olan koldur. Budaqları açıq rəngdə, çılpaqdır. Qabığı boz, əvvəlcə hamar, sonradan ensiz zolaqlarla çatlayandır. Yarpaqları nazik, 5 dilimli, uzunluğu 10 sm, eni 13 mm, qaidəsi dərin ürəkvari, hər iki tərəfdən çılpaq, bəzən alt tərəfdən tüklüdür. Salxımın uzunluğu 4-12 sm, əvvəlcə üfüqi halda, meyvələrdə isə salxımdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəklərin uzunluğu 5–6 mm, sayı 12-50-yə qədər, ləçəkləri tünd qırmızı rəngdədir. Çiçək saplağının uzunluğu 2–3 mm-dir. Sütuncuğu enli-konusvari, uzunluğu 2 mm-ə qədərdir. Yumurtalığı yarımaşağıdır. Meyvələri xırda, diametri 6–7 mm, girdə, qırmızı, iyulda yetişir. 5 yaşından  meyvə verir, giləmeyvələri iyulun ikinci yarısında yetişir. Toxum və qələm vasitəsilə artırılır. Həşəratlarla tozlanır.

## Ekologiyası
Dağ qurşaqlarında, meşə ətraflarında, daşlı-qayalı sahələrdə bitir. Qışadavamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda geniş yayılmışdır. Oğuz rayonunda "Xalxal başı" ərazisində, Quruçayın sol sahilində qarışıq meşələrdə üstünlük təşkil edir.

## İstifadəsi
Meyvələri yeməli, dadı turşdur, jele və içkilərin düzəldilməsi üçün istifadə olunur. Giləmeyvələrində çox miqdarda vitaminlər, mikroelementlər və bioloji fəal maddələr vardır. P və C vitaminləri ilə birlikdə ürək-damar xəstəliklərinin müalicəsində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lakşmi

**Lakşmi** (,  — «xoşbəxtlik») — xeyir-dua, bolluq, rifah, zənginlik, uğurlar və xoşbəxtlik ilahəsi. O, lütf, gözəllik və cazibənin təcəssümüdür. Onun tərəfdarları hər cür təəssüf və yoxsulluqdan qorunacaqlarına inanırlar. Lakşmi Vişnunun ən böyük həyat yoldaşıdır, Rama ilə (Sita quruluşunda) və Krişna ilə (Radha və daha sonra Rukmini kimi adlanıb) evlənmişdir.

## Mənşə

Mahabharata Narayana-Vişnu ilə əlaqə saxlayır: Lakşmi Narayananın başından yuxarı olan qızıl şanagüllədən doğulur. Şanagüllə - Lakşminin əsas simvoludur. Lakşmi pul və sərvətin ilahəsidir. Lakşmi Draupadi hesab olunur - beş Pandava qardaşının həyat yoldaşı, İndra, Pit, Vayu və Aşvins əkizləri. 
## Həmçinin bax
* Hinduizm

## Əlavə oxu üçün
*  (in Sanskrit only)
* Dilip Kododwala, , 
* *Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions* () by David Kinsley
* *Lakshmi Puja and Thousand Names* () by Swami Satyananda Saraswati

## Xarici keçidlər

* Lakshmi at Encyclopædia Britannica
* British Broadcasting Corporation - Lakshmi
* Kashmiri Overseas Association, Inc - Goddess Lakshmi 

## İstinadlar
Faddey adaları

**Faddey adaları** — Laptevlər dənizində Taymır yarımadasının şərq sahillərində, Faddey körfəzi rayonunda, Faddey burnundan şimal-şərqdə yerləşən adalar qrupu. Taymır yarımadasından boğazla ayrılır. Yarımada ilə arxipelaq arasında kiçik Kapitanski adası yerləşir. Adalardan şimalda iri Bolşoy adası, şimal-qərbində isə Fiqurnıy adası yerləşir. Şimal və şərqdən bir başa açıq dənizə açılır. Adalar bitki örtüyündsənn məhrumdurlar. Aralarında sahə baxımından ən kişiyi Şərqi Faddey adasıdır.  Adalar, körfəz və burun xristian müqəddəslərindən olan Faddeyin şərəfinə adlandırılmışdır. Belə ki, adalar Yulian təqviminə görə yanvarın 21 kəşf edilmişdir. Bölgəni ilk dəfə leytenant Xariton Laptev 1739-cu ildə kəşf edir. Belə bir fərziyyə də vardlr ki, bu ad Faddey Faddeyiviç Bellinshauzenin adı ilə əlaqələndirilir. Ancaq Faddey Bellinshauzen adalar kəşf edildikdən 40 il sonra kəşf edilmişdir. Qrupa üç nisbətən iri ada daxildir. Onlar yerləşdiyi mövqedən asılı Severnıy Faddey, Yujnıy Faddey və Vostoçnıy Faddey olaraq adlandırılmışdır. İnzibati baxımdan Rusiya Federasiyası Krasnoyarsk diyarı ərazisinə daxildir. Adaların yerləşdiyi bölgənin sərt iqlimə sahib olması səbəbindən burada yaşayış yoxdur. Adalar Faddey körfəzinin girəcəyində yerləşirlər.

1940-ci ildə adada olmuş bir qrup sovet dənizçisi Faddey adalarında qab-qacaq, alətlər, və digər əşyalar aşkarlayırlar. 1941-ci ildə Sims körfəzi sahilində, Çelyuskin burnu ndan 100&nbsp;km cənub-şərqdə və Faddey adalarından 60&nbsp;km qərbdə İzba kəndinin qalıqlarını aşkarlayırlar. Üstəlik burada kükürd dolu çəllək və odlu silah, bel, qayçı, zınqırov, xaç, kompas, günəş saatları, gümüş sikkələr aşkarlanır. 1945-ci ildə arxeoloqlar bu tapıntıların XVII əsrə aid rus dənizçilərin olmasını müıyyən edirlər. Əşyalar arktikada 300 il müddətində qalmışdır.
Belə bir versiya vardır ki, bu tapıntılar məlum olmayan bir rus ekspedisiyasına malikdir. 1617-ci ildə bu ekspedisiya üzvləri Taymırın şimalına qədər hərəkət etmişlər. Ekspedisiyanın rəhbəri Akakiy Murmanes olmuşdur.

Tarixçi M. İ. Belova görə bu tapıntılaır İvan Tolstouxova məxsus olduğunu iddia edir. O, 1686-cı ildə Staroturuxandan çıxmış və 1689-cu ildə Sims körfəzində həlak olmuşdur. 1736-cı ildə adanı Vasili Vasilyeviç Pronçişev yenidən kəşf etmişdir. 
## Ədəbiyyat
* Окладников А. П. «Русские полярные мореходы XVII века у берегов Таймыра» (М., 1948)
* Окладников А. П. Археологические находки на острове Фаддея и на берегу залива Симса // Исторический памятник русского арктического мореплавания XVII века. Л.; М.,1951
* Чайковский Ю. В. «Мысы Ледовитого напоминают» (М., 2015)

## Mənbə
* Русские мореходы на Восточном Таймыре в начале XVII века. Часть 1.
* 2-ci hissə 
* Onlar birinci idilər
## İstinadlar
Sims körfəzi

**Sims körfəzi** — Laptevlər dənizini ərazisində, Taymır yarımadasının şimal-şərqində yerləşir. Körfəz düzbucaqlı formaya malikdir. Onun uzun 20 kilometr, orta eni isə 14&nbsp;km-dir. Qərbdə Lasinus yarımadası ilə daha böyük olan Tereza Klavenes körfəzindən ayrılır. Körfəzdə Kamennıy burnu yerləşir. Qərnbində ona tökülən çaylar estuari əmələ gətirir. Körfəzdən bir qədər şimalda Komsomol Həqiqəti adası yerləşir. İnzibati baxımından Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazisində yerləşir. Körfəzin sahil xəttinin uzunluğu 20 kilometrdir. Körfəzin yerləşdiyi bölgənin sərt iqlimə sahib olması səbəbindən burada yaşayış yoxdur.

Körfəzin iqlimi olduqca sərtdir. İl boyu artik iqlim hakimdir. İlin böyük hissəsi buzla örtülü olur. Bəzi hissələr isə heç vaxt buzdan azad ola bilmir. Sahillərində tundra bitkiləri yayılmışdır. Əsasən mamır, şibyə ilə örtülüdür. Körfəz və sahil ərazisi Böyük Arktik qoruğu ərazisinə daxildir.  Bölgəyə xas heyvanlar aləmini burada da müşahidə etmək mümkündür. Ərazinin şimal bittkiləri ilə örtülməsi səbəbindən marallar körfəzin ətraf ərazilərində otlayırlar.

## Sims körfəzindəki tapıntılar
1940-ci ildə adada olmuş bir qrup sovet dənizçisi Faddey adalarında qab-qacaq, alətlər, və digər əşyalar aşkarlayırlar. 1941-ci ildə Sims körfəzi sahilində, Çelyuskin burnu ndan 100&nbsp;km cənub-şərqdə və Faddey adalarından 60&nbsp;km qərbdə İzba kəndinin qalıqlarını aşkarlayırlar. Üstəlik burada kükürd dolu çəllək və odlu silah, bel, qayçı, zınqırov, xaç, kompas, günəş saatları, gümüş sikkələr aşkarlanır. 1945-ci ildə arxeoloqlar bu tapıntıların XVII əsrə aid rus dənizçilərin olmasını müıyyən edirlər. Əşyalar arktikada 300 il müddətində qalmışdır.
Belə bir versiya vardır ki, bu tapıntılar məlum olmayan bir rus ekspedisiyasına malikdir. 1617-ci ildə bu ekspedisiya üzvləri Taymırın şimalına qədər hərəkət etmişlər. Ekspedisiyanın rəhbəri Akakiy Murmanes olmuşdur.

Burada insan qalıqları belə aşkarlanır. İnsan qalıqları iki pomora və bir yerli qadına məxsus olmuşdur. Onların dəfn edilməsi ilə bağlı heç bir dəlil aşkarlanmır

Müəyyən edilir ki, bu qalıqlar rus səyyahlarına aiddir. Onlar bölgədə XVII əsrdə olmuşlar. Tarixçi M. İ. Belova görə bu tapıntılar İvan Tolstouxova məxsus olmuşdur. O, 1686-cı ildə Staroturuxandan çıxmış və 1689-cu ildə Sims körfəzində həlak olmuşdur.

## Mənbə
* Русские мореходы на Восточном Таймыре в начале XVII века. Часть 1
* Часть 2
* Часть 3
* Они были первыми
* Анатолий Деревянко. Ожившие древности. Рассказы археолога 
* Белов М. И. По следам полярных экспедиций.
## İstinadlar
Lop səhrası

**Lop səhrası** — səhra Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu ərazisində yerləşir. Korla şəhərindəb Tarim çökəkliyinənin sərhədinə qədər uzanır. Səhra ideal şəkildə düzən relyefə malikdir. Şimal-şərqdə Baqraşgöl sahillərində hündürlü 1030–1040 metr, cənub-şərqdə isə Lobnor gölü ərazisində hündürlük 250 metrdir.

## Coğrafiya
Lop səhrası bütünlüklə düzən relyefə malikdir. Bununla belə ərazisində çala ərazilər vardır ki, onlara su toplandığı halda göllərə çevrilə bilər. Tarim çayı dövrlərdən asılı olaraq öz məcrasını dəyişir. Bu səbəbdən göllərin sərhədləridə dəyişilir.

Keçmişdə Lobnor nəhəng bir bataqlıq olmuşdur. Hazırda bu ərazi gum və gildən ibarət olan olan səhradır. Burada gil sarı və sarı-boz rəngdə olur. Ərazisində demək olar ki, dreyf edən dyunlar yoxdur.

## İqlimi

Lop səhrasının iqlimi olduqca quraqdır. 1984-cü ildə aparılan müşahidələr onu göstərmişdir ki, səhraya düşən yağıntının miqdarı 20 mm, 2008-ci ildəki araşdıma isə 31,2 mm olması qeydə alınır. Bəzi hissələrdə rütubət sıfıra bərabərdir. Burada temperatur 50 °C bərabərdir. 1984-cü il məlumatına görə səhrada buxarlanma 1000——1500 mm-dir. Bu isə dərinliyi 2 metr olan gölün qidalanması olmadığı təqdirdə iki ilə qurumasına səbəb ola bilər. 2008-ci ildə buxarlanmanın miqdarı 2901 mm-dir.

Tarixən bölgə əkinçilik üçün əlverişli olmuşdur. Araşdırmalar göstərir ki, plestosen dövrünün sonundan bu günə kimi 7 dəfə iqlim dəyişikliyi baş vermişdir.

## Lobnor
Çoxlu sayda faktlar vardır ki, Lonbor gölünün sahəsi olduqca böyük olmuşdur. Tarim çayı üzərinə atılan bənd sayəsində XX əsrdən etibarən göl demək olar ki tamamən qurumuşdur. Onun ərazisi şoranlığa çevrilmişdir. Burada duzun qalınlığı 30 sm-dən 1 metrə qədərdir.

## Flora və fauna
Bölgənin bitki örtüyü olduqca kasaddır. Lobnor elmi ekspedisiya 1979–1982-ci illərdə cəmi 36 növ bitki növü müəyyən edilmişdir. Ekspedisiya 127 növ heyvan aşkarlayır ki, bununda 23 növü məməli, 97 növü quş, 7 növ sürünən və bir növ suda-quruda yaşayan müəyyən edilmişdir.

## Qum fırtınaları
Yaz ayları səhrada güclü qum fırtınaları müşahidə edilir. Ərazisində daim yerini dəyişən dyunlar vardır. Onlar əsasən Təklə-Məkan səhrasının şərq hissəsində üstünlük təşkil edir. Elktermal iqlim şəraiti və yer dəyişən dyunlar yüzlərlə insanın ölməsinə səbəb olmuşdur.

## Mənbə
* Surveying the Lop Desert
* Lop Desert 
* The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart of Asia — The Silk Road
* Wild West China: The Taming of Xinjiang
* Central Asia and Tibet — Surveying the Lop Desert

## İstinadlar
Çin loropetalumu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şimali Amerikada, Qərbi və Şərqi Asiyada bitir. XIX əsrin ortalarında bu bitki Britaniya botaniki Robert Broun tərəfindən təsvir edilmişdir və loropetalum adlandırılmışdır. İngiltərəyə loropetalumu XIX əsrin axırlarında məşhur Viktorian gətirmiş və Chinese fringe flower (Çin qayışləçəyi) adlandırmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 60 sm-dək olan, əyilmiş budaqlı, nadir, gözəl çiçəkləyən ekzot, həmişəyaşıl, möhkəm, yumru koldur. Onun enli çiçək qrupları qayış və ya lentlərin bağlamasına bənzəyir. Loropetalumun yarpaqları oval və ya yumurtavari, uzunluğu 2,5–6 sm, açıq yaşıl rənglidir. Çiçəkləri hörümçəkşəkilli, qayışşəkilli, ətirli, al-qırmızı, çəhrayı, ağ rəngdə olub, 3–6 ədəd sıx qalxanlara yığılır, erkən yazda budaqları tamamilə örtür. Sonradan yaşıl yarpaqları açılır və çiçəkləmə bütün yay ərzində davam edir.

## Ekologiyası
Bol çiçəkləməsi və yarpağın parlaq rəngi üçün ona düz düşən günəş işığı lazımdır, lakin bu işıq birbaşa bitkiyə düşməməlidir. Yayda təmiz havada özünü yaxşı hiss edir. −15°C-dək soyuqlara dözür.

## Azərbaycanda yayılması
Park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Çiçəkləmə dövründə daha dekorativdir və tək, alleya əkinlərində geniş istifadə edilə bilər. Asanlıqla formalaşır, bitki bonsay üslubunda becərilmə üçün idealdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sellüloz

250px|thumb|right

**Sellüloza** bitki aləmində ən geniş yayılmış
homopolisaxariddir. Karbon birləşmələrinin yarıdan çoxunu
sellüloza təşkil edir. Bu ən çox kətanda (80-90%), çətənədə,
samanda, bitkilərin oduncağında (40-50%) və pambığın lifində
(90-98%) olur. Kimyəvi düsturu aşağıda: (C6H10O5)n

Bitkilər ildə 1011 ona yaxın sellüloza sintez edir.
Bitkilərdə sellüloza başqa karbohidratlarala (hemisellüloza, liqinin
və s.) birlikdə olur.
Sellüloza hidroliz edilərkən D─qlükozanın β─forması
əmələ gəlir. Sellülozanın molekul kütləsi 10-20 milyon arasında
dəyişir, qlükoza qalıqlarının miqdarı 3000-dən 10 000-ə qədər
olur və zəncirvari şaxələnir. Qlükoza qalıqları biri digəri ilə
birinci və dördüncü karbonlar arasında β─1─4 qlükozid rabitələri
hesabına birləşir. 
Təbiətdə sellüloz ən geniş yayılmış maddədir. Bitkilərin hüceyrələri ondan qurulmuşdur. Pambıq, süzgəc
kağızı 90% sellülozdan ibarətdir. Oduncağın tərkibi əsasən sellüloz və liqnindən təşkil olunmuşdur:

250px|thumb|center|sellüloza

Sellülozun molekul kütləsi 50000 – 500000 arasında dəyişir. Nişasta və qlükogendən fərqli olaraq
sellüloz hətta qatılaşdırıldıqda belə su ilə hidroliz olunmur və yoda təsir etmir. O yalnız fermentlərin təsiri ilə
hidroliz olunduqda sellüloz adlanan polisaxarid əmələ gətirir. Sellüloz molekulu bir-birilə 1-4 – qlikozid
rabitəsilə birləşmiş qlükopiranoz formalı monomerlərdən təşkil olunmuşdur.
Sellülozun hidrolizindən qlükoza alınır. Aralıq məhsul kimi sellobiozaya rast gəlinir.
Sellüloz nişastadan halqa ilə xətti xarakterdə olan zəncirin arasında olan β-konfiqurasiya əlaqəsi ilə
fərqlənir.
Sellüloza mikrofibrillər şəklində bitki hüceyrələri divarının
əsas quruluş materialı sayılır.
Sellüloza müxtəlif kimyəvi təsirlərə çox davamlıdır.
Yalnız Şvesyser reaktivində (mis-ammonyak kompleksi) həll olur. 
Qlükozanın ayrı-ayrı qalıqlarının stereokimyası və xaricdən budaqlanmamış uzun zəncirdəki təkcə yerləşmiş OH
qrupunun hesabına hidrogen əlaqəsinin yaranması üçün ideal şərait yaranmışdır. Nəticədə cod suda həllolmayan lif materialı alınır. Bu isə hüceyrə divarının qurulması üçün ideal haldır.
β-Əlaqəli sellüloz insan orqanizmində fermentlər tərəfindən hidroliz olunmadığı üçün qida kimi istifadə olunmur.
Lakin gövşəyən heyvanların mədəsində sellülaza fermenti olduğuna görə, onlar sellülozu qida komponenti kimi istifadə
edirlər.
Sellüloza Sveyser reaktivində, sink-xloridin qatı məhlulunda və qatı sulfat turşusunda həll olur.
Sellüloz molekulunda yerləşən üc hidroksil qrupundan etil efiri, nitrosellüloz, ksantogenatsellüloz, asetilsellüloz
almaq olur.

300px|thumb|center

**Sellüloza** tam nitrolaşdırıldıqda tüstüsüz barıt deyilən partlayıcı piroksilin alınır. Asetilsellülozun mühüm
əhəmiyyəti vardır. O nitrosellüloz kimi odadavamlı maddədir. Asetilsellülozdan örtüklər, süni ipək və kino lentləri
hazırlanır. Qlükozanın alınmasında və etil spirtinin qıcqırdılmasında sellülozdan geniş istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
*N. M. Yusifov, K. Ş. Daşdəmirov. Bioloji kimya. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı 2012
*A.M. Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev. Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları. Bakı: «Bakı Dövlət Universiteti» nəşriyyatı, 2009.
*http://elibrary.bsu.az
Vadati-Beniof zonası

**Beniof zonası -** Yerin litosfer qatından başlayaraq mantiya qatında davam edən zonadır. Yarıq müstəvilərinnin meyli okeanlardan qitələrə doğru olur. Beniof zonası çox dərin (600–700 *km*) fokslu zəlzələ ocaqları və aktiv vulkan fəaliyyəti ilə səciyyələnir. Bu zona üzrə subduksion proses baş verir, yəni okean qabığı plitələri qitə plitələri altına batır.

## Həmçinin bax
* Yerin quruluşu

## Mənbə
*
Selenqa deltası

**Selenqa deltası** — Selenqa çayının Baykal gölünə tökülən hissəsində düzən bataqlıqlaşmış ərazidə yerləşir. İnzibati baxımından Rusiyanın Buryatiya Respublikası ərazisinə daxildir. Bu delta dünyada ən böyük şirinsulu höhzəyə açılan delta olmaqla yanaşı həm də ən böyük daxili deltadır. Qəliz hidrocoğrafi şəkilə malik olan deltanın formalaşmasında erozion-akumlyativ, abrazion-akumlyativ və seysmik-tektonik faktorlar nühüm rol oynayır. Selenqa deltası su quşlarının qidalanması və çoxalması baxımından mühüm rol oynayır. Həmçinin bölgə Rusiya Elmlər Akademiyasının quşları öyrənən əsas bölgələrdən biridir. Yaz ayları ərazidə yaranan toroslar səbəbindən çayın orta axarlarını daşqın basır.

## Coğrafiya
Selenqa deltası Ust-Selenqa düzənliyi Baykal rift zonasını əhatə edir. Deltanın kənarlarında Proval və Sor-Çerkalovo körfəzləri yerləşir. Bu dünyada bütünlüklə şirinsu ilə əhatələnən ən böyük deltadır. Ancaq onun sahəsi İrkutsk SES inşasından sonra iki dəfə kiçilmişdir: 1 120 km²-dən 520 km². Sonradan sahəsi 680 km² qədər atır. XXI əsrin əvvəllərindən baykal gölünün səviyəsinin enməsi ilə deltanın sahəsi böyüyür. Deltanın yaşı 500 min il olaraq qiymətləndirilir.

Deltaya çay il ərzində 3 600 000 ton qum, lil gətirir. Delta zonası seysmik baxımından aktiv zonadır. Burada maksimal seysmiklik 10 bal olaraq qiymətləndirilir.

### Delta sektoru
Delta üç sektora bölünür: *Selenqa*, *Orta mənsəb* və *Lobanovski* (qərbdən şərqə). Deltada suların bölünməsi bərabərdir: qərb bölgə 27–35 %, orta bölgə 20–21 %, şərq bölgə 45–52 %. Baykal daxilinə deltanın şərq hissəsi daha çox daxil olmuşdur. Deltadan axan iri qollar: *Levoberejnaya*, *Şananka* və *Xarauz* qərbdə; *Kolpinnaya*, *Sredneuste*, *Manzar*, *Doloqan* və *Lobanovskaya* şərqdə.

## Flora və faunası
Deltada əsasən qamış və digər su bitkiləri yayılmışdır. Delta ornitoloqları özünə cəlb edir. Bunun səbəbi burada 298 növ su quşu yaşamasıdır. Onlar əsasən köçəri quşlardır. Onuda nəzərə almaq lazımdır ki, noyabrdan aprel ayına kimi ərazini don olur.

## Qoruma tədbirləri
1994-cü ildə Rusiya hökuməti Selenqa deltasını unikal təbiət obyekti elan etmişdir. Hazırda Baykalın qorunan mərkəzi zonasına daxildir. Həmçinin UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxildir. 1973-cü ildə deltada Qaban yasaqlığı təşkil edilmişdir. 1985-ci ildə hüquqi olaraq Bayqal yasaqlığı elan edilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Арнольд Кириллович Тулохонов* Дельта реки Селенги — естественный биофильтр и индикатор состояния озера Байкал. Изд-во СО РАН. 2008. ISBN 5769209666.
Qırmızıçiçək atşabalıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropanın cənubunda və Şimali Amerikada, Ukraynanın cənub bölgələrində rast gəlinir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15-25 m-ə çatan, yığcam yumru çətirli, möhkəm yarpaqlıdır; əsas zoğları şaquli yuxarıya istiqamətlənmiş, aşağı budaqları horizontaldır. Müxtəlif rəngli (çəhrayı-qırmızıdan tünd-qırmızıyadək), çiçəklərin uzunluğu 20 sm-dək olub, süpürgəvari çiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçəkləmə mayın axırlarında müşahidə edilir. Meyvələri seyrək, barmaqvari-mürəkkəb, tünd yaşıl, parlaq və ya yaşıldır. Calaqla çoxaldılması mümkündür. Payızda yarpaqları uzun müddət yaşıl rəngini saxlayır.

## Ekologiyası
Qışa, şəhər iqliminə, küləyə davamlıdır, ancaq quruluqdan əziyyət çəkir. Yaxşı drenajlı, gillicə torpaqlara üstünlük verir. İşıqsevən mezofit, mezotrofdur. 

## Azərbaycanda yayılması
Bir çox park və bağlarda dekorativ bitki kimi becərilir.

## İstifadəsi
Çiçəkləmə dövründə daha dekorativdir, tək, alleya və küçə əkinlərində geniş istifadə edilə bilər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çay bifurkasiyası

**Çay bifurkasiyası** — Çayın və onun yatağının iki qola ayrılması,onların sərbəst olaraq ayrı-ayrı hövzələrə tökülməsi. 

## Həmçinin bax
* Çaybasar
* Çay hövzəsi
* Çay sistemi

## İstinadlar
Çılpaq atşabalıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Şimali Amerikanın şərqində meşələrdə yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Mədəni şəraitdə 1809-cu ildən becərilir. Avropa, Orta Asiyanın və Şimali Amerikanın botanika bağlarında yayılmışdır. Hündürlüyü 10 (20) m-ə catan, yarpağı tökülən, dekorativ ağacdır. Çətiri gözəl yarpaqlı və özünəməxsus yumşaq iynəli, çıxıntılı meyvəlidir. Ləçəklərinin sarımtıl, meyvə səthinin kələ-kötür olması ilə fərqlənir. Yarpaqları növbəli və ya qarşı-qarşıya düzülməklə lələkvari, ikiqat lələkvari, üçyarpaqlı və ya sadədir. Əsasən birevlidir. Çiçəkləri xırda, ətirli olub, süpürgə və ya salxımlara toplaşır. Kasa yarpaqları 4-5, erkəkcikləri 8-10, bəzən 6-8, dişiciyi üst, 3 yuvalıdır. 9 yaşından çiçəkləyir. Meyvələri qutucuqdur. Mayın ikinci yarısından iyunun ortasınadək çiçəkləmə müşahidə edilir. Meyvələri sentyabrın ikinci yarısında yetişir. Peyvəndlə çoxalması mümkündür.

## Ekologiyası
İşıqsevən mezofit, mezotrofdur. Yavaş böyüyür. Qışa davamlılığı yüksəkdir.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikamızda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırma üçün istifadəsi məsləhət görülür.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bedantit

**Bedantit** — mineral, PbFe33+[(OH)6 | AsO4SO4]

## Haqqında
Bedantit az miqdarda Fe3+-Al-la,  As-P-la əvəz olunur. Triqonal. Habitus rombo­edrik, tez-tez psevdokub. Ayrılma {0001} üzrə orta.Rəngi  qara, tünd qonur, yaşıl, tünd yaşıl. Parıltı şüşəli, qatranı. Sərtliyi 3,5-4,5. Xüsusi çəkisi 4,3. Pb-lü yarozit, anqlezit, farmakosiderit, limonitlə oksidləşmə zonalarında.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Çay hövzəsi

**Çay hövzəsi** — Müəyyən bir çaya yerin səthindən və yer altından su toplanan Ərazi. Çay hövzəsi bir-birindən suayrıcılar ilə ayrılır. 

Çay hövzələri axarlı və axarsız hövzələrə bölünür. Bilavasitə çayı dənizə və ya okeana axıb gedən hövzəyə-axarlı hövzə, çay sisteminin Dünya okeanı ilə əlaqəsi olmayan hövzəyə isə axarsız hövzə deyilir. Axarsız hövzələr materiklərin daxili hissəsində hər tərəfi hündür çökək sahələrdə yerləşir. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Çay şəbəkəsi
* Çay sistemi

## Xarici keçidlər
* Çaylar
Çay şəbəkəsi

**Çay şəbəkəsi** — Öz dərələri ilə ərazini parçalamış iri və xırda çay sistemlərinin məcmusuna deyilir. Çay şəbəkəsinin əsas göstəricisi onun sıxlığıdır.Çay sıxlığı hövzənin bütün çaylarının uzunluğu kəmiyyətini hövzənin sahəsi kəmiyyətinə bölməklə müəyyən edilir.

## Həmçinin bax
* Çay sistemi
* Çay hövzəsi

## Xarici keçidlər
* AZƏRBAYCANIN ÇAYLARI

## İstinadlar
Sanafir adası

**Sanafir adası** və ya **Sinafir** ( *Ğazīrat Ṣanāfīr*) — Tiran boğazında, Qırmızı dəniz suları ilə yuyulan ada. Ada Tiran adasından şərqdə yerləşir. İnzibati baxımdan Səudiyyə Ərəbistanına aiddir. sahəsi 33&nbsp;km²-dir. İqlimi olduqca istidir. Tropik qurşaqda yerləşir. Adada yaşayış yoxdur. Bitki və heyvalar aləmindən demək olar ki məhrumdur. Quraq tropik iqlim hakimdir. Adada təbi su qaynağı yoxdur. Ərazisi dağlıq platodan ibarətdir.

## Tarixi
15 fevral 1954-cü il Misir hökumətinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında baş tutmuş 659-cı iclasında adalarda İkinci Dünya müharibəsində Suveyş kanalını qorumaq məqsədi ilə Misir ordusunun burada yerləşdirilməsini bildirir. Elə bu iclasda da Misir hökuməti Tiran və Sanafir adalarının 1906-cı ildən Misirin nəzarətində olmasını əsas gətirərək bu torpaqların Misirin ayrılmaz ərazisi olmasını bəyan edir.
1955-ci ilin sentyabrında Misir İsrailin üzünə Tiran boğazını bağlayır, jhava məkanını İsrail təyyarələri üçün qapadır, Sanafir və Tiran adasında artilleriya nöqtələri təşkil edilir. Şarm-əş-Şeyx hərbi-dəniz bazasına çevrilir.
1967-ci ildə Altıgünlük müharibə zamanı adanı İsrail işğal edirlər. Ada 1982-ci ilə qədər İsrailin işğalında qalır.
Adanın hansı ölkəyə aidliyi Misir və Səudiyyə Ərəbistanı arasında mübahisə pridmeti olur.
2016-cı ilin fevralında isə Misir və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanmış sazişə əsasən Tiran və Sanasir Ər-Riyada güzəştə gedilir. Bunun müqabilində adalardan Misirə körpü çəkilməli idi. Ancaq 2016-cı ilin iyununda Misir məhkəməsi bu anlaşmanı qanunsuz elan edir. 2017-ci ilin yanvarında isə  Ali məhkəmə bu qərarı təstiqləyir. İnstaniya məhkəməsi adaların Misirin nəzarətində 1906-cı ildən olmasını təstiqləyir. Bu Misirlə Osmanlı imperiyası arasında imzalanan müqaviləyə əsasən edilir. O zaman Ərəbistan yarımadası da daxil olmaqla adalar Misirin nəzarətinə verilmişdi. Bu Misirdə etiazlara səbəb olur. Etirazçılar Osmanlı ilə Misir arasında bağlanmış 1906-cı il müqaviləsini əsas gətirirdilər.

24 iyun 2017-ci ildə Misir Prezidenti Əbdül Fəttah əl-Sisi dəniz sərhədlərinin demarkasiyası haqqında anlaşmanı təstiqləyir. Bununlada Tiran və Sanasir adaları Səudiyyə Ərəbistanının ərazisinə birləşdirilir. Müqavilə imzalandığı gündən qüvvəyə minir. Bir həftə sonra isə müqaviləni Misir parlamenti radifikasiya edir.

## İstinadlar
Sarı atşabalıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Şimali Amerika – Pensilvaniyadan Corciya və Alabamaya qədərdir. Moskvada, Sankt-Peterburqda və digər iri şəhərlərdə yaşıllıqlarda və parklarda təsadüf edilir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20–30 m-ə qədər, sıx enli-piramidal çətirli ağacdır. Yarpaqları bölümlü, uzunsov, yumurtaşəkilli və ya ensiz-ellipsvari, ucu biz, nazik dişli, uzunluğu 10–15 sm olan, 5 yarpaqcıqdan ibarət, saplağı uzundur. Yarpaqların üstü tünd yaşıl, altı sarımtıl-yaşıldır. Çiçəkləri sarı, ölçüsü 3 sm, uzunluğu 10–15 sm olan süpürgələrdə yerləşir. Şaxtaya davamlıdır. Meyvələri yumru, diametri 5–6 sm, əsasən 2 toxumludur. Şəhər şəraitini yaxşı keçirir. İri vəziyyətdə köçürülməni yaxşı keçirir. Adi atşabalıdından 2–3 həftə sonra, may-iyunda çiçəkləyir. Meyvələri sentyabrda yetişir.

## Ekologiyası
Atşabalıdı növləri arasında soyuğa çox davamlıdır. Kölgəyə dözümlüdür.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Davamlılığına və dekorativliyinə görə Şimali meşə zonasının Orta və Cənub-Qərbi hissələrində geniş yayılmışdır. Tək, qrup, alleya, küçə və yol ətrafı əkinlərdə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hamar deysiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Uzaq Şərq, Çin, Koreyada yayılmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Kolun hündürlüyü 2 m olub, sıx budaqlara malikdir. Cavan kolların qabığı qırmızımtıl, qəhvəyi, sonradan boz və ya bozumtul-qonur olub, soyulandır. Yarpaqları uzunsov-ellips formalı, 3-6 sm uzunluqda, xırda mişardişlidir. Üst tərəfdən səpələnmiş ulduzvari tüklərə malik, alt tərəfdən isə çılpaqdır. Saplaqları 2-6 mm uzunluqdadır. Çiçək qrupu seyrək, süpürgə şəklindədir. Çiçəkləri ağ, 1,5 sm diametrindədir. Kasacığı çılpaqdır. Kasayarpaqları qısa, enli, yumurtavaridir. Ləçəkləri dairəvidir. Erkəkciyin teli üst tərəfdən sıxılmışdır. Sütuncuqları 3 ədəd olub, erkəkciklərə bərabərdir. İyun ayında çiçəkləyir, oktyabr ayında isə meyvə verir. Toxumlarla çoxalır. Təbii halda zəif bərpa olunur. 

## Ekologiyası
Bu növ nəmişli, qayalıqlı yamaclarda, kölgədə bitir. Quraqlığa, zəhərli qazlara və tüstüyə davamlı, zərərvericilərlə  demək olar ki, zədələnmir. Müntəzəm olaraq suvarmaya və gübrəyə ehtiyacı vardır. Qışa davamlıdır, cücərtilərin üstü qışda örtülməlidir. Qələmlərin 92%-i kök əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmasında geniş istifadə edilir.

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax