Rəqabət hüququ

**Rəqabət**, və ya **antiinhisar**, **hüquq** — iqtisadi cəhətdən güclü şirkətlərin sahibkarlıq fəaliyyəti və müqavilə azadlığının məhdudlaşdırılmasına yönəlmiş hüquqi normalar, qaydalar toplusu. Ən ümumi məhdudiyyətlər kartellərin və ya digər qiymətlərin saxlanması və bazarın bölüşdürülməsi mexanizmlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur; satıcının qiymətə təsir etmək qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilən əsas birləşmələr və hərəkətlər. Hazırda dünyanın əksər ölkələrində antiinhisar qanunları mövcuddur.

Antiinhisar qanununun tərəfdarlarının fikrincə, o, istehlakçıların iqtisadi maraqlarını qoruyur və iqtisadi inkişafı təşviq edir. Müxaliflərin fikrincə, antiinhisar qanunvericiliyi mülkiyyət hüquqlarının pozulması sistemidir və çox vaxt və ya adətən istehlakçılar və bütövlükdə iqtisadiyyat üçün mənfi nəticələrə gətirib çıxarır. Müasir hüquq doktrinasında sahibkarlıq hüququ kursunda öyrənilən “Rəqabət hüququ” anlayışı önə çəkilir.

Eyni zamanda, son vaxtlar rəqabət qanunvericiliyinin təcrid olunması tendensiyası müşahidə olunur. Və biz yeni hüquq sahəsinin formalaşmasından danışmasaq da, yeni qanunvericilik sahəsinin formalaşmasından danışmaq olar. Rəqabət hüququnun biznes hüququndan ayrılması təhsil sahəsində də baş verir.

## Antiinhisar qanunvericiliyinin tarixi
Müasir tarixdə ilk antiinhisar qanunu 1889-cu ildə Kanadada qəbul edilmişdir. Bir il sonra ABŞ-də Şerman Qanunu qəbul edildi.

Ayrı-ayrı regionlar səviyyəsində antiinhisar qanunları daha əvvəl - ABŞ-nin ayrı-ayrı ştatlarında yaranmışdır. Missuri Fermerlər Alyansı kimi təşkilatlar onların təsdiqinin təşəbbüskarı oldular. Onlar daha böyük, daha səmərəli təsərrüfatların artan rəqabətindən narahat olan istehsalçıları bir araya gətirdilər. İri təsərrüfatların tutduğu bazar payının artması bazarın inhisarlaşmasına gətirib çıxaran təhlükəli təmərküzləşmə kimi təqdim olunurdu. Eyni zamanda, bazar konsentrasiyası istehsalın azalması və "inhisarçıların" ittiham olunduğu qiymətlərin artması ilə deyil, birbaşa əks hadisələrlə müşayiət olundu.

Beləliklə, 1889-cu ildə buğda on il əvvəlkindən 35%, donuz əti 1883-1889-cu illərdən daha ucuzdur. 5 il ərzində 19%, mal əti 39%, diri çəkidə mal-qaranın qiyməti 28,8% ucuzlaşıb. 1880-ci illərdə ABŞ-də mal-qaranın sayı təxminən 50% artdı.

Federal səviyyədə vəziyyət oxşar idi. ABŞ-də antiinhisar qanunvericiliyini qazanan senator Con Şerman trestləri qiymətləri artırmaq üçün hasilatı məhdudlaşdırmaqda ittiham edib. Kiçik neft şirkətlərinin nümayəndələri ilə yazışmalarından göründüyü kimi, əslində Şerman qiymətlərin düşməsindən, xüsusən də neft məhsullarının çənlərinin istifadəsi nəticəsində yaranan ucuzlaşmadan əziyyət çəkən sahibkarların maraqlarını müdafiə edirdi. neftin daşınması. Xüsusilə, o, dəmir yollarına neftin barel əvəzinə çənlərdə daşınması üçün endirimlər təklif etməyi qadağan edən qanunun lobbiçiliyi ilə məşğul oldu.

Konqres tərəfindən inhisarda hesab edilən sənayelər arasında neft, şəkər, dəmir yolu, qurğuşun, sink, jüt, kömür və pambıq yağı var idi. Lakin müvafiq məlumatların mövcud olduğu sadalanan bütün sənayelərdə 1880-1890-cı illər arasında istehsal. bütövlükdə ABŞ istehsalından daha sürətli böyüdü. Bu dövr ərzində ABŞ ÜDM-i real ifadədə 24%, nominal ifadədə isə 16% artıb. Trestlərin yaradıldığı sənaye sahələrində məhsul istehsalına gəlincə, bu müddət ərzində nominal ifadədə 62 faiz, real ifadədə isə 175 faiz artmışdır. Beləliklə, trestlər istehsalın artımını və qiymətlərin aşağı salınmasını təmin etdilər.

İqtisadi konsentrasiyaya nəzarət
İqtisadi konsentrasiyaya nəzarət iqtisadi əhəmiyyətli şirkətlər tərəfindən aktivlərin alınmasına antiinhisar orqanlarının nəzarətindən ibarətdir. Belə nəzarət antiinhisar qanunları olan əksər ölkələrdə bu və ya digər formada mövcuddur. Xüsusilə, ABŞ Ədliyyə Departamentinin antiinhisar qanunları ilə bağlı sorğu keçirdiyi 80 ölkədən 60-a yaxını nəzarət birləşmələridir. Eyni zamanda, nəzarət rejiminin təfərrüatları ölkədən və əməliyyatların növündən asılı olaraq fərqlənə bilər.

Nəzarət ilkin (şirkətlər əməliyyatlar haqqında məlumatı bu əməliyyatlar başa çatmazdan əvvəl antiinhisar orqanlarına təqdim edir) və ya sonrakı (əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra) ola bilər. Bundan əlavə, bildiriş məcburi və ya könüllü ola bilər. Məsələn, məcburi bildiriş proseduru olmayan Avstraliyada şirkət hələ də mümkün təqiblərdən immunitet əldə etməyi seçə və əvvəlcədən rəsmi təsdiq üçün müraciət edə bilər.

**Cədvəl. Bütün dünyada birləşməyə nəzarət prosedurları**

(Mənbə: ABŞ Ədliyyə Nazirliyi, 2000).

## Rəqabət Məcəlləsi
Azərbaycan Rəqabət Məcəlləsi 1 iyul 2024-cü ildən qüvvəyə minmişdir. Bununla bu sahəni tənzimləyən əvvəlki qanunlar, yəni “Antiinhisar fəaliyyəti haqqında”, “Haqsız rəqabət haqqında” və “Təbii inhisarlar haqqında” qanunlar qüvvədən düşmüşdür. 

Rəqabət Məcəlləsi 12 fəsil və 84 maddədən ibarətdir. Azərbaycanın əvvəllər qüvvədə olan rəqabət qanunlarından fərqli olaraq, yeni Məcəllə rəqabəti, antiinhisarçılığı, inhisarçılığı, bazar iştirakçılarının hüquq və vəzifələrini, rəqabət orqanının hüquq və vəzifələrini, sanksiyaları və cərimələri, rəqabəti məhdudlaşdıran şaquli və üfüqi müqavilələr, haqsız rəqabət, bazarın iqtisadi təmərküzləşməsi, bazarın iqtisadi təmərküzləşməsi ilə bağlı müfəssəl qaydaları tənzimləyir. inhisarları və əlaqəli məsələləri təfərrüatlı şəkildə araşdırır və Azərbaycanda biznesin tənzimlənməsi qanununa əhəmiyyətli miqdarda yeni anlayışlar, qaydalar və qaydalar daxil edir.

## İstinadlar