open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atamanın binası (Novoçerkassk)

**Atamanın binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində bir mərtəbəli bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Moskovskaya küçəsi, ev 49 ünvanında yerləşir. Bina Rusiya Federasiyasının regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Bina Novoçerkassk şəhərində 1907-ci ildə inşa edilmişdir. 1915-ci il sənədlərində "Atamanın binası" adı ilə tanınır. Görünür Atamanlara aid bir saray mövcud olmasına baxmayaraq onların şəxsi işləri ilə əlaqədar digər bir binaya ehtiyacları yaranmışdır. Bu tip binalsrdan biri Moskovskaya küçəsi, ev 49 ünvanında yerləşirdi. Bununla belə ataman sarayında onlar günlərinin böyük qismini keçirirdilər.

Bina modern stilində inşa edilmişdir. Fasadında müxtəlif ornamentli işləmələr işlənmişdir. Kənarları ilə bir-biri ilə əlaqəsi olan bəzək vardır. Əsas girişi geniş karniz və attika ilə işlənmişdir. Giriş hissəsi ağ rəngdə olsa da mavi xəttlərə sahibdirş. Pəncərələri yarımdairəvi formsya malildir. Binanın sağ və sol hissələrində müxtəlif sayda pəncərə vardır. Bina dəmir talvarla bəzədilmişdir.

Binanın tikintisi zamanı iki müxtəlif stilli giriş qapısından istifadə edilmişdir. 1940-cı illərdə birada Novoçerkassk qarnizonunun rəisinin mənzili yerləşirdi. Binada vətəndaş müharibəsinin qəhrəmanları Epifan İoviç Kovtyax və Stepan Sergeyeviç Vostresov yaşamışdır. 1992-ci ildə bina axitektur abidə və mədəni irs obyekti olaraq qorunur. В XXI əsrdə isə binada uşaq bağçası yerləşir.


Şəkil:Новочеркасск, ул.Московская 49 (табличка).jpg


## Həmçinin bax
* Bayquşlu bina (Novoçerkassk)

## İstinadlar
Kazak Jdanovun binası (Novoçerkassk)

**Kazak Jdanovun binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində iki mərtəbəli bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Prosveşeniya küçəsi, ev 120 ünvanında yerləşir. Bina Rusiya Federasiyasının regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Bina Novoçerkassk şəhərində 1910-cu ildə inşa edilmişdir. Prosveşeniya küçəsi ev 120 ünvanında yerləşən binanın əvvəlki ünvanı Yamskaya küçəsi, ev 16 olmuşdur. İlk əvvəllər burada XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəlləri taxtadan inşa edilmiş bir bina vardı. Binanın həyətində tövlə vartı. 1897-ci il məlimstına görə mülkin sahibi kazak Pavel Stepanoviç Jidkov olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində binanın sahibi kazak Jdanov Vasileviç Vasileviç olmuşdur. Sövdələşmənin qiyməti 28 min olmuşdur. Yeni sahib 1910-cu ildə taxta binanın sökdürərək yerində yeni bina və tövlə inşa etdirmişdir. Bins iki ustanın larihəsi əsasənda inşa edilmişdir — arxitektor Y. İ. Korotçenko və Q. М. Salnikov. Tikinti meydançasının sahəsi 347,1 kvadrat sajem olmuşdur. Burada at tövləsi və buzxana vardı. Binanın ikinci mərtəbəsini Andrey Fedoroviç İvaşensov kirayəyə götürmüşdür. İl ərzində o, 1300 rubl pul ödəyirdi. 1923-cü ildə bina milliləşdirilmişdir. 1924-cü ildə binada uşaq bağçası açılmışdı. Jdanovun ailəsi digərəraziyə köçməyə məcbur olmuşdur. 1938-ci ildə əraxidə uşaq bağçasının tələbatını ödəmək məqsədi ilə əlavə korpuslar inşa edilmişdir. 1948-ci ildə Xüsusi yetimlər evinə çevrilmişdir. Burada direktor A. Yaluskaya olmuşdur. 1970-ci ildən isə burada yenifən uşaq bağçası fəaliyyət göstərmişdir. Bina 1992-ci ildən qorunur və regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdirОсобняк//Объекты культурного наследия .

## Təsvir

Finanın fasadında binanın inşasında zəhməti olan mühəndislərin adı yazılmışdır. Binanın yerləşdiyi ərazidə müəyyən mayillilik vardır. Binanın inşasında istifadə edilən əsas material kərpiçdir.
 
## Həmçinin bax
* Arxitektor Kulikovun binası (Novoçerkassk)
* General Kurnakovun evi

## İstinadlar
Dukmasovanın binası (Novoçerkassk)

**Dukmasovanın binası** — Rostov vilayəti Novoçekassk şəhəri ərazisində bir mərtəbəli bina. Bina XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Bina Novoçekassk şəhəri Prosveşeniya küçəsi, ev 123 ünvanında yerləşir. Tikili arxitektur bina və mədəni irs obyekti siyahısına daxil edilmişdir. 1992-ci il 17 dekabr tarixli 325 saylı əmrlə qoruma statusuna malikdir. Bina modern stilə malikdir.

## Tarixi
Bina Novoçerkassk şəhərində XX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir. Prosveşeniya küçəsi ev 123 ünvanında yerləşir. Bu zamanlar binanın sahibəsi E. Dukmasova olmuşdur. Onun haqqında tarixi mənbələrdə detallı məlumat yoxdur. Binada aparılan araşdırmalar nəticəsində, onun öz dövr tikinti şərtləri ilə inşa edildiyi məlum olmuşdur. Binanın hazırkı vəziyyəti idealdır. Bina qırmızı kərpiçlı modern stilində inşa edilmişdir. Binanın tikintisində istifadə edilən əsas material kərpiçdir. Binanın yerləşdiyi küçədə qeyri-adi görünüşə malik olan binalar qorunub saxlanılmışdır. Bu binalar öz dörünün mühüm tikililəridir. Binanın fasadı olduqca az miqdarda dekorativ elementlərə sahibdir. Binanın əsas girişi arka motivi ilə işlənmişdir. Burada yarımkolonnalar vardır. Pəncərələrin üzərində karniz vardır. Burada olan talvar metaldandır. Binanın əsas girişindəki qapı taxtadandır. 1992-ci ildə bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

## Təsviri

File:Новочеркасск, Просвещения ул., 123 (2).jpg|Binanın fasadı
File:Новочеркасск, Просвещения ул., 123 (3).jpg|


## Mənbə
* Улица Просвещения, 123

## İstinadlar
Üzeyir Hacıbəyovun abidə kompleksi (Sumqayıt)

**Üzeyir Hacıbəyovun abidə kompleksi** — abidə kimpleksi Azərbaycsn musiqisinin dahi şəxsiyyəti olan Üzeyir Hacıbəyovun şərəfinə ucaldılmışdır. Abidə Sumqayıt şəhəri Üzeyir Hacıbəyov küçəsində ucaldılmışdır. Abidənin müəllifi Sumqayıt şəhərinin baş rəssamı Vaqif Nəzirovun olmuşdur.

## Təsviri

Abidə kompleksinin hündürlüyü 12, postamentin oturacaq ölçüsü 7,5 x 7,5 m-dir. Postament royal formasında olub, qara qranitlə üzlənib, yüksələn hissəsi orqan borularının simvolik təsviri kimi işlənmişdir. Abidənin ucalan orqa borularının üzərində, 5 metr yüksəklikdə bürüncdən barelyef vardır. Onun əks tərəfində isə eyni fon üzərində milli musiqi alətləri olan tar, kaman və qavalın tökmə bürüncdən təsviri yerləşib. 
Abidə quraşdırlarkən ətrafı abadlaşdırılmış və burada park salınmışdır. 1340 kvadrat metrlik abadlaşdırılan sahənin təxminən 740 km² hissəsində tamet döşəmə salınmış, qazon, dekorativ ağac və kollar əkilib, oturacaqlar, müasir işıqlandırma sistemi quraşdırılmışdır.

## Tarixi
Abidə komleksinin açılışında Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm naziri Əbülfəs Qarayev, Sumqayıt şəhər İcra hakimiyyətinin başçısı Vaqif Əliyev, şəhərin idarə, müəssisə və təşkilatlarının rəhbərləri, şəhər sakinləri iştirak edib.
## Həmçinin bax
*Sumqayıtdakı şəhər heykəllərinin siyahısı
## İstinadlar

## Mənbə
* Sumqayıt abidələri
Cəlil Xudiyev

**Cəlil Xudiyev** (tam adı: *Cəlil Muxtar oğlu Xudiyev*; ) — Azərbaycan hərbçisi, Xankəndidə ermənilər tərəfindən diri-diri yandırılmış azərbaycanlı (1988).

## Həyatı
Cəlil Muxtar oğlu Xudiyev 1895-ci ildə Şuşa şəhərində zadəgan ailəsində anadan olmuşdur.

Cəlil Xudiyev Rus-Tatar Məktəbini, sonralar isə Sankt-Peterburqda Hərbi Məktəbi bitirmiş, uzun müddət çox mühüm dövlət vəzifələrində çalışmışdır. Cəlil Xudiyev 1905–1918-ci illərdə baş vermiş erməni-müsəlman müharibəsinin ən fəal iştirakçısı olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Cəlil Xudiyev 1918–1920-ci illərdə general Mehmandarovun rəhbərlik etdiyi Azərbaycan ordusunda çox mühüm vəzifədə çalışmış, ermənilərin qiyamının yatırılmasında və onların Əsgəran qalasından, Laçından, Dağlıq Qarabağdan çıxarılmasında iştirak edən hərbi hissənin rəhbərlərindən biri olmuşdur.

1967-ci ildə Xankəndində ermənilər əhalinin gözü qarşısında Ərşad adlı bir şəxsi və onunla birgə 2 nəfəri də yandıraraq qətlə yetirdikdən sonra Cəlil Xudiyevlə DTK-nın sədri vəzifəsində çalışan Heydər Əliyevin görüşü olmuşdur. Heydər Əliyev bu zaman general kimi ilk dəfə Xankəndinə gəlmişdir. O, Cəlal Xudiyevin evində onunla və digər şəxsiyyətlərlə görüşmüşdür. Cəlil Xudiyev həm yerli sakin kimi, həm də uzun müddət mühüm dövlət vəzifələrində çalışmış bir şəxsiyyət kimi razılaşmış və Azərbaycan dövləti tərəfindən addımlar atılmışdır. 

Ərşad adlı bir şəxs və onunla birgə 2 nəfər də yandırılaraq qətlə yetirildikdən sonra Xankəndi Vilayət Komitəsində SSRİ Baş Prokurorluğunun və Azərbaycanın yüksək vəzifəli şəxslərinin iştirakı ilə böyük iclas keçirilmişdir. 

Cəlil Xudiyev iclasda qətli törədən şəxslərin adları ilə bağlı açıqlama vermiş, iclasdan sonra isə 39 erməni həbs edilmişdir.

Cəlil Xudiyev qeyd edirdi:

Azərbaycan SSR Ali Soveti sədri vəzifəsində çalışmış Məmməd İsgəndərov Cəlal Xudiyevlə hansı addımların atılması barədə məsləhətləşdikdən sonra ermənilərin növbəti qiyamının qarşısı alınmışdır.

## Şəhid edilməsi
Cəlal Xudiyev 1988-ci ildə Xankəndində ermənilər tərəfindən diri-diri yandırılmışdır. O, öldürüldükdən sonra yaşadığı ev də ermənilər tərəfindən yandırılmışdır.

15 mart 2002-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Xocalı Rayon Məhkəməsinin qərarı ilə Cəlil Xudiyevin şəhidliyi rəsmi sənədlərlə təsdiq olunmuşdur.

## Ailəsi
Cəlil Xudiyevin ailəsi 1905-ci ildə Şuşa şəhərində yaşayıb. Bu zaman onun qardaşı Xuduyev Balaca Muxtar oğlu gecə ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

"Əlillər Dünyası" qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru, Beynəlxalq Əlillər Cəmiyyətinin sədri Xudiyev Tahir Bərxudar oğlu Cəlil Xudiyevin qardaşı oğludur.

## Xatirəsi
2017-ci ilin 4 aprel tarixində Azad Azərbaycan TV-də Cəlil Xudiyevin həyat və fəaliyyəti ilə bağlı süjet efirə gedib.

## Həmçinin bax
* Dağlıq Qarabağ münaqişəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ermənilərin diri olaraq yandırdığı Cəlil Xudiyev
Armais Aslanov

**Armais Əmiroviç Aslanov** (; ) — erməni əsilli Azərbaycan-sovet dövlət xadimi.

## Həyatı
1923-cü ildə fəhlə ailəsində anadan olmuşdur, ermənidir, 1945-ci ildən Sov.İKP üzvüdür, ali təhsili var – Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbi bitirmişdir.

1941-ci ildən Sovet Ordusunda xidmət etmişdir, Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısıdır, 1946-cı ildən rayon komsomol komitəsinin şöbə müdiri, birinci katibi, Azərbaycan KP Orconikidze RK-nın şöbə müdiri, katibi, ikinci katibi olmuşdur. 1959-cu ildən Azərbaycan KP MK partiya orqanları şöbəsinin məsul təşkilatçısı, Bakı Məhəlli Sovxoz İstehsalat İdarəsinin partiya təşkilatçısı, Azərbaycan KP MK-nın ispektoru vəzifələrində işləmiş. 1967-ci ildən Bakı Ali Partiya Məktəbində rəhbər partiya və sovet kadrların hazırlığını artırma kurslarının müdiri olmuşdur. 1974-cü ildən Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Zəhmətkeş Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədridir.

Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavinidir.

Azərbaycan KP MK üzvüdür.

Doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir (Mardakert seçki dairəsi).

1992-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə
*
İrigöz kilkə

**İrigöz kilkə** () — Xəzər dənizində yaşayan endemik növdür.

## Yayılması
**İrigöz kilkə** Cənubi və Orta Xəzərin 40-50- m-dən yuxarı (200–500 m və daha çox) dərinliklərində yayılmışdır.Belə sahələr Xəzər dənizinin ümumi sahəsinin 50% - dən çoxunu (200 min km2
) təşkil edir. İrigöz kilkə üst qatlardan çəkinərək Xəzərin daha dərin qatlarında yaşamağa uyğunlaşdığından dənizdə neft çıxarılan ərazilərdə (müqavilə sahələrində) daha çox təsadüf edilir. Mövsümlə əlaqədar olaraq irigöz kilkə areal daxilində müntəzəm olaraq öz yerini dəyişir. Belə ki, qış - yaz mövsümündə irigöz kilkə Cənubi Xəzərin şimali-qərbində və şərq hissəsində, payız mövsümündə isə Cənubi və Orta Xəzərin şimali - qərbində külli miqdarda toplanır. Adi və ançousabənzər kilkə növlərinə nisbətən irigöz kilkənin başı böyük, gözləri iri, üzgəcləri isə uzun olur. İrigöz kilkə digər kilkələrlə yanaşı Xəzər ixtiofaunasmm vətəgə əhəmiyyətli ən kiçik balıqlarından olub, uzunluğu 45–120&nbsp;mm-ə, nadir hallarda isə 150&nbsp;mm-ə çatır.

## Morfoloji əlamətləri
D 12-18, orta hesabla 14,8, A 18-21, qəlsəmə dişiciklərini sayı 43-51, orta hesabla 47,4, omurğa pulcuqlarının ümumi sayı 21-30, orta hesabla 26,0-dır. Başı hündür və böyükdür, başının uzunluğu  bədən uzunluğunun 23,5%-dən çoxdur. Gözləri iridir, diametri başı uzunluğunun 23%-dən çoxdur. Bədəni hündür və yanlardan basıqdır, P-V məsafəsinin qısa olması ilə adi kilkəyə çox oxşayır, lakin ondan başının böyüklüyü, kəlləsinin ensizliyi, rostrumunun uzun, gözlərinin iri, bel üzgəcinin qısa, qəlsəmə dişciklərinin sıx yerləşməsi ilə fərqlənir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığıdır şirin sularda təsadüf edilmir. Digər kilkələr kimi, irigöz kilkə də, başlıca olaraq, plankton orqanizmlərlə qidalanır, lakin onun qidasında mizidlər, balıq körpələri nisbətən böyük rol oynayır.

## Çoxalması
İrigöz kilkə 6 ilə qədər yaşayır. İrigöz kilkələr cinsi yetişkənliyə 2 yaşında çatır. Başqa balıqlarda olduğu kimi, kilkələrin də böyüməsi cinsi yetkinliyə çatıncaya qədər sürətlə gedir. Onlar Cənubi və Orta Xəzərdə, yayıldıqları ərazi daxilində, yanvar - aprel aylarında kürü tökürlər. Hər bir dişi balıq 7,6-29,5 min ədəd kürü verir.  Kürüdən çıxmış sürfələr dənizin 1–5 m dərinliklərində yaşayır.İrigöz kilkə də dəniz balığıdır. Cinsiyyət vəziləri hissə-hissə yetişir, məhsuldarlığı 6 mindən 24 minə qədərdir. Kürüsünü dərinliyi 100 m-ə qədər olan yerlərdə yanvardan sentyabra qədər tökür. Kürü pelegialdır, suda üzərək inkişaf edir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
İrigöz kilkə Xəzərin çoxsaylı vətəgə balıqlarından olub, Xəzər balıq ovunda ançousabənzər kilkədən sonra ikinci yeri tutur. Lakin irigöz kilkə dənizin dərinliklərində yayıldığı üçün onun mövcud ehtiyatından tam istifadə edilmir.Ətindən təzə, hisə verilmiş halda və konserv şəklində istifadə olunur, ondan yem unu hazırlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 71.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 62 s.
# Abbasov H.S ,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı,2007,səh 168.
# Казанччев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981, 168 с.
Kübra Aslanova

**Kübra Aslanova** (*Kübra Ələstan qızı Aslanova*; d. 1949) — Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü (1970), IX çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.

## Həyatı
Kübra Aslanova 1949-cu ildə fəhlə ailəsində anadan olmuşdur, azərbaycanlıdır, 1970-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür, natamam orta təhsili var.

1966-cı ildən Dəvəçi rayonundakı Nərimanov adına sovxozun fəhləsidir.

Doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir (Dəvəçi seçki dairəsi).

## İstinadlar
Ançousabənzər kilkə

**Ançousabənzər kilkə** () — kilkələr cinsinin nümayəndəsidir.
## Yayılması
Bu kilkə Cənubi və Orta Xəzərin sahildən aralı, dərinliyi 20 m-dən çox olan hissələrində, əsasən isə dairəvi axın zonasında, 50–200 m dərinliklərdə yayılmışdır. Dənizin 200 m-dən dərin hissələrində də ançousabənzər kilkəyə təsadüf edilir.
## Morfoloji əlamətləri
Bədəni oxlovşəkilli, alçaq, qarıncığı dəyirmiləşmişdir, kili güclə seçilir. Qalınlaşmış beli tünd göy rəngdədir. Ağzı kiçikdir. Gözləri xırdadır, anal üzgəcin iki son şüası uzanmışdır. Bel üzgəcində 12-14,anal üzgəcində 16-18 şüa olur.Uzunluğu 14,5-15,5 sm-ə, kütləsi 20 q-a qədər çatan bu kilkə 7 ilə qədər yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığıdır, şirin suya getmir. Nisbətən istisevərdir. 6-28°,qışda isə 9-11&nbsp;°C temperaturda rast gəlinir. Yazda əsas kütləsi Orta Xəzərə miqrasiya edərək qismən Şimali Xəzərə girir, ancaq şirinləşmə sərhəddindən o yana keçmir. Əsasən plankton xərçəngləri və molyusk sürfələri ilə qidalanır. Yayda işıqlı vaxtda intensiv şəkildə qidalanır.Ançousabənzər kilkələr əsasənisə bütün kilkələr kimi digər yırtıcı balıqların qidasını təşkil edir.

## Çoxalması
1-2 yaşında cinsi yetişkənliyə çatan hər dişi balıq 9,8 - 61,0 min ədəd kürü verir.Bu balığın kürü tökməsi may ayından başlayaraq dekabr ayına qədər davam edir. Kütləvi halda payız kürütökməsi oktyabr-noyabr aylarında Xəzərin dairəvi axın sahələrində 20–25 m dərinlikdə, həmçinin 200 m və daha çox dərinliklərdə baş verir.Kürütökmə günün qaranlıq vaxtı, suda temperatur 15-25&nbsp;°C olduqda müşahidə edilir. Mayalanmış kürülərdən 20&nbsp;°C-də, 26 saatdan sonra sürfələr əmələ gəlir. Kürülər çox yüngül olduğu üçün onların inkuba-siyası və eləcə də kürüdən çıxmış sürfələrin inkişafı dənizin üst qatında gedir.Dəniz səthinin hidroloji rejimi dəyişkən olduğu üçün ançousabənzər kilkələrin mayalanmış kürülərinin və kürüdən çıxmış sürfələrin sayı suyun hidroloji rejimində baş verən dəyişikliklərdən asılı olur. 
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Azərbaycanda olan 3 növ kilkədən əsas vətəgə obyekti ançousabənzərdir.Tutumlarda onun payı 80 %-i aşır. Piy miqdarı 1,3-dən 6,4-ə qədər dəyişir. Qış mövsümündə vətəgə əhəmiyyətli ançousabənzər kilkə sürülərinə gündüz Cənubi Xəzərin 60–80 m, gecə isə 30–50 m dərinliklərində təsadüf etmək olar. May ayında kilkələr gündüz dənizin 30–50 m, gecə isə 15–20 m dərinliklərində toplanır. Vətəgə əhəmiyyətli ançousabənzər kilkə sürüləri müxtəlif yaşda olan kilkələrdən ibarətdir. Ovlanmış kilkələrin uzunluğu 92,9-104,5&nbsp;mm, kütləsi 5,1 -8,2 q arasında olur. Ançousabənzər kilkəni xüsusi konusşəkilli torlarla, dəniz səthini süni işıqlandırmaqla ovlayırlar.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 70.
# H.S.Abbasov,R.V.Hacıyev İxtiologiya.Bakı,2007,səh 167
## Xarici keçidlər
АНЧОУСОВИДНАЯ КИЛЬКА
## İstinadlar
Sənan Axundov

**Sənan Səməndər oğlu Axundov** () — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan Dövlət Standartlaşdırma və Metrologiya Mərkəzinin rəisi, SSRİ Nazirlər Soveti yanında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin daimi nümayəndəsi (1987–1989), Azərbaycan SSR yerli sənayesi naziri	(1982–1987).

## Həyatı
Sənan Səməndər oğlu Axundov 28 mart 1932-ci ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Atası Səməndər Axundzadə AXC-nin xaricdə oxumağa göndərdiyi tələbələrdən biri olub. 1950-ci ildə Bakıda orta məktəbi, 1955-ci ildə Moskvada Avtomexanika İnstitutunu bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1958-ci ildə Bakı Elektrik Maşınqayırma zavodunda başlayan Sənan Axundov burada usta, sahə, sonra isə sex rəisi, zavodun baş mühəndisinin müavini işləmişdir. 1968–1972-ci illərdə SSRİ Avtomobil Sənayesi Nazirliyi Avtomobil Ehtiyatları Hissələri zavodunun direktoru, 1972–1976-cı illərdə Bakı Məişət Kondisionerləri zavodunun direktoru, 1976–1982-ci illərdə İttifaq Elektrik Maşınqayırma BİB Məişət Kondisionerləri zavodunun direktoru işləmişdir.

Sənan Axundov 1982–1987-ci illərdə Azərbaycan SSR yerli sənaye naziri, 1987–1989-cu illərdə SSRİ Nazirlər Soveti yanında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin daimi nümayəndəsi vəzifələrində işləmişdir. 1989-cu ilin iyun ayından SSRİ Dövlət Standartları Komitəsi Azərbaycan respublika idarəsinin rəisi, Azərbaycan Dövlət Standartlaşdırma və Metrologiya Mərkəzinin rəisi vəzifəsində işləmiş, eyni zamanda standartlara və ölçü vasitələrinə nəzarət üzrə Azərbaycan Respublikası baş inspektoru olmuşdur.

Sənan Axundov 1962-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin üç çağırış (9–11-ci) deputatı olmuşdur. "Lenin", "Oktyabr inqilabı", "Qırmızı əmək bayrağı" ordenləri, bir sıra medallarla və iki dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir. 1991-ci ildə "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR hökuməti (1980–1985)
* Azərbaycan SSR hökuməti (1985–1991)
Dolgin siyənəyi

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid balıq növü.

## Yayılması
Orta və Cənubi Xəzərdə yayılıb. Buzaçi yarıçıxışının ətrafında və Prorva-Çilov dili adaları ətrafında da rast gəlinir.

## Morfoloji əlamətləri
Digər siyənəklərlə müqayisədə iri olub uzunluğu 45-47 sm-ə çatır. Böyük ağzı vardır. Yuxarı çənə şaquli istiqamətdə gözün kənarlarına kimi uzanır. Dişləri yaxşı inkişaf edib. Belində 15-19 şüa üzgəci (ilk 3-4 şüa şaxəsizdir), anal 19-23 (ilk 3-4 şüa şaxəsizdir), yan xətt pulcuqlarının sayı 51-54-dür. Bədəni üstdən yaşıl rəngə çalır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şortəhərsu balığı olub, güclü şirinləşmiş sulardan qaçır. Dənizin orta hissəsində şimala doğru hərəkət edərək şərq sahili boyunca daha böyük miqdarda, qərb sahillərində isə bir qədər az rast gəlinir. Yetkin dolgin siyənəkləri xırda kilkələrlə, aterinlərlə, xullarla, qismən xərçəngkimilərlə qidalanır.

## Çoxalması
Kürü verən balıqların əksəriyyətinin uzunluğu 25-33 sm, kütləsi isə 243-584 q olur. Dolgin siyənəyi Xəzər dənizinin şirinsulu hissələrindən başqa dənizin hər yerində yayılmışdır. İsti keçən qış fəsillərində Orta və Cənubi Xəzərdə, soyuq keçən qış dövründə isə əsasən Cənubi Xəzərdə yaşayır. Cənubi Xəzərdə qışlayan dolgin siyənəkləri yazda martın axırı, aprelin əvvəlində suda temperatur 6-8°C çatdıqda Orta Xəzərin qərb sahili ilə çoxalmaq üçün Şimali Xəzərə kütləvi miqrasiya edir. Dolgin siyənəyinin erkəyi 2 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır, ancaq tam inkişaf erkəklərdə 3 yaşında, dişilərdə isə 3-4 yaşında olur. Dolgin siyənəyinin kürü verməsi balığın inkişafı və yaşının artması ilə əlaqədar 67 mindən 360 min ədədə qədər olur. O, kürüsünü dənizin 1-3 m dərinliyində, suda temperatur 14-16°C, duzluluq isə 4,8-10,7 % olduqda tökür.Kürü tökdükdən sonra siyənəklər Orta Xəzərin qərb sahilləri boyu əks istiqamətdə miqrasiya edir. Bu dövrdə siyənəklər 9-25 m dərinliyə və 15-20°C temperaturu olan sulara üstünlük verir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Müasir şəraitdə dolgin siyənəklərini atma torlar vasitəsilə Orta Xəzərin qərb sahillərində (Xudat, Yalama və Dağıstan) ovlayırlar. Son vaxtlarda hər il 80-100 ton dolgin siyənəyi ovlanır. Xəzərdə siyənəklərin ovu ənənəvi üsulla aparıldıqda, çoxlu sayda nərə körpələri və karplar tutulduğuna görə, qadağan olunub. Bununla əlaqədar dənizdə siyənəklərin selektiv ov üsullarının tapılması istiqamətində tədqiqat işləri aparılır.

## Yarımnövləri
Aşağıdakı yarımnövlərə bölünür:
**A. b. agrachanica* (Mikhailovskaya,1941), Qərbi Xəzər, qışda cənub-şərq
**A. b. autumnalis* (Berg, 1915), Cənubi Xəzər
**A. b. brashnikovi* (Borodin, 1904), Bütün Xəzər, yazda Şimali xəzər 
**[[Ağbaş siyənək|A. b. grimmi]]* (Borodin, 1904),  Xəzərin şərqi ilə cənubu arasında.
**A. b. kisselevitshi* (Bulgakov, 1926)
**A. b. nirchi* (Morosov, 1928), Türkmənbaşı körfəzi
**A. b. orientalis* (Mikhailovskaya,1941), Xəzərin şərqi ilə cənubu arasında.
**[[Sara siyənəyi|A. b. sarensis]]* (Mikhailovskaya,1941), Xəzərin qərbi ilə cənubu arasında.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 75.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 .

## Həmçinin bax
Alatır çayı

**Alatır** (, ) — Rusiyanın Nijeqorod, Mordoviya və Çuvaşiya ərazilərindən axan çay. Çayın uzunluğu 296 km, hövzəsi 11 min km² təşkil edir.

## Coğrafiya
Çayın mənbəyi Pervomaysk şəhərindən 10 km qərbdə yerləşir. Çsyın əsas istiqaməti şərqədir. Çay yuxarı axarlarda Nijeqororod vilayəti ilə Mordoviya sərhəddini təşkil edir. Sonradan çay Permomaysk, Lukoysnovvə Poçinkovski rayonları ərazisindən axır. Adı çəkilən rayonlar Nijeqorod vilayəti ərazisində yerləşir. Daha sonra çsy Mordoviyanın İçalkovski, Ardatovski rayonları ərazisindən axır. Aşağı axarlarda isə Alatır rayonuna keçir. Alatır, şəhəroinin şimalında Suru çayına tökülür.

Çay Privoljskaya yüksəkliyinin meşəli ərazisindən axır. Əsas meşəlik çayın sol sahilində yerləşir. Sağ sahilində isə demək olar ki, meşə yovdur.

## Hidrologiyası
Çay yuxarı axarlarda 0,5–1 metrlik yataqdan axır. Çayın dərinliyi isə 0,3–0,5 metr təşkil edir. Bəzi yerlərdə eni 10 metr, dərinliyi isə 1,5–2 metrə qədər artır. Yuxarı axarlar yayda adəyi üzrə quruyur. Orlovko kəndindən sonra eni tədeicən genişlənir. Burada dərinlik 2–2,2 metrə qədər artır. Eni isə 15 metrə qədər artır.

Orta axarlarında sahilləri hündürdür. Burada hündürlük 3–5 metrə çatır. Bəzi hissələrdəhündürlük 20 mrtrə çatır. Eni 25–50 metrə çatır. Turqenev su anbarına yaxın eni 80–100 metr olur. Axının sürəti 0,4–0,92 m/s olur. Aşağı axarlarda suyu sakit axır və durudur.

İri qolları: Rudnaya, İnsar (sağ). Çayın Çuvarley kənfi yaxınlığından keçən vadidə Şiblevo gölü yerləşir. Əsasən qar suları ilə qidalanır. Noyabrda donur və aprelin əvvəllərində dondan azad olur.

## Qolları
* 18 km: Miroleyka (sol)
* 33 km: adsız çay (sol)
* 34 km: Pesçanka (sol)
* 36 km: adsız çay (sol)
* 51 km: adsız çay (sağ)
* 63 km: Andrevka axarı (sağ)
* 75 km: Uksun (sol)
* 82 km: Çanqa (sol)
* 94 km: Baraxmanka (sol)
* 105 km: Nuya (sağ)
* 108 km: Selievka (sağ)
* 112 km: Aşnya (sol)
* 124 km: Kalışa (sol)
* 136 km: İnsar (sağ)
* 139 km: Tatar-Velen-Ley (sağ)
* 140 km: Kemlyatka (sağ)
* 146 km: Yazovka (sol)
* 152 km: Pelka (sağ)
* 154 km: adsız çayı (sol)
* 165 km: Batmas (sol)
* 179 km: Rudnya (sağ)
* 184 km: Ujovka (sol)
* 190,8 km: Muravey (sol)
* 191 km: adsız çay (sağ)
* 200 km: İrest (sağ)
* 202 km: Arzika (sol)
* 213 km: Menşovka (sol)
* 216 km: Madaevka (sağ)
* 225 km: Arzinka (sol)
* 230 km: İrsa (sağ)
* 233 km: Pamzelka (sol)
* 237 km: Pandus (sol)
* 240 km: Mokraya Çevarda (sol)
* 256 km: Vışkovka (sol)
* 263 km: Suxoy Alatır (sol)
* 264 km: Umoç (sol)

## İstinadlar
Riyazül-Qüds

**Riyazül-Qüds** — Azərbaycan yazıçısı və mütəfəkkiri Abbasqulu ağa Bakıxanovun Kərbəlada baş verən hadisələrə, şiələrin əsas müqəddəslərinin həyat və əməllərinə həsr olunmuş nəsr dini şeiri. Tədqiqatçı Ənvər Əhmədov əsərin Bakıxanovun həyatının Quba dövrünə aid olduğunu qeyd edir. Əsər 1820-ci ilin payızında şiə sakinlərin xahişi ilə Azərbaycan dilində yazılıb (müəllifin sözlərinə görə o, bu əsəri hicri təqvimi ilə 1236-ci ildə Qubalı şiə təəssübkeşləri üçün yazmışdır). Əsər Hz. Əlinin oğlu İmam Hüseynin faciəli taleyi və Kərbəla hadisəsinə həsr olunub. Şiələrin zülm olunan haqqı qələmə alınıb.*****

"Riyazül-Qüds" Bakıxanovun ilk nəsr əsərlərindən biri sayılır və xronoloji olaraq onun ilk böyük epik əsərlərindəndir. "Riyazül-Qüds" on dörd fəsildən ibarətdir. Hər bir fəsildə müəyyən hadisə təsvir olunur. Fəsillər bir-biri ilə bağlı və bir-birini tamamlayan müstəqil [[novella]]lar kimi təqdim olunur. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, əsərin nəsr mətninə şeirlər də daxil edilib.**

Bakıxanovun əsəri şiə dini ədəbiyyatının güclü təsiri altında yazılıb. Şairin özünün yazdığı kimi, bu kitabını o, [[Məhəmməd Baqir Məclisi|Məhəmməd Bağır Məclisi]]nin «Cəlaül-üyun» kitabından tərcümə yolu ilə müxtəsər şəkildə tərtib etmişdir.** Lakin XVI əsrdə yaşamış şair [[Füzuli]]dən nümunə götürərək, Bakıxanov əsəri xeyli ixtisar etmiş və digər mənbələrdən əlavələr də vermişdir. İmamların hərəkətləri və əməlləri ilə bağlı izah etmədə Bakıxanov öz lirik [[ağı]]ları ilə xəbərdarlıq verir, ağıların Füzulinin "[[Hədiqətüs-süəda]]" əsərindən müvafiq ağılarla bənzərliyi var. Beləliklə hər ibrətli hekayəni [[lirika]] ilə tərənnüm edərək, Bakıxanov ona coşqun, faciəli bir xarakter verməyə çalışırdı.

Əsər əlyazmasının "Kitabi Riyazül-Qüds"** adlı yeganə siyahısı Bakıda [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu|Əlyazmalar institutu]]nda saxlanılır.*''

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Qarabel siyənək

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid balıq növü.

## Yayılması
Qarabel siyənək Xəzərin hər yerində yayılmışdır. Yazda dənizin hər yerində təsadüf edilir (Şimali Xəzərin ən şərq hissəsindən başqa). Qışı Cənubi Xəzərdə, İran sahillərində keçirib, yazda dənizin qərb sahilləri ilə şimala doğru hərəkət edir.

## Morfoloji əlamətləri
D III–IV 12–16 (14,2), ümumi sayı 16–20 (18,2), A III 16–20 (18,1), ümumi sayı 19–23 (21,1)-dir. Qəlsəmə dişicikləri iri fərdlərdə yoğun və kobud, ucları qırıq və bəzən tamamilə qırıq olur. Kiçik fərdlərdə qəlsəmə dişicikləri nazik və nisbətən uzun olur. Dişləri yaxşı inkişaf etmişdir. Çənələri bərabər uzunluqda olur, bəzən alt çənə bir qədər önə çıxır və ön tərəfdə altda çıxıntı olur. Başının çox enli olması ilə növün digər formalarından fərqlənir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xəzər dənizində yaşayan və Alosa Kessleri cinsindən olan Xəzər siyənəklərinin ən böyüyü olub, uzunluğu 22–46 sm, kütləsi 170–1200 q olur, 7–8 il ömür sürür. Qarabel siyənək yırtıcı balıqdır. Kilkə, aterina, xul balığı və digər xırda balıqlarla qidalanır. Başqa siyənək növlərindən fərqli olaraq qarabel siyənək keçici balıqdır. Kürü tökmək üçün o, əsasən Volqa, nadir hallarda isə Ural çayına girir. Maraqlıdır ki, yırtıcı balıq olduğuna baxmayaraq, qarabel siyənək və onun körpələri bölgə, sıf, naxa balıqları, bəzi hallarda isə suitilər və balıqtutan quşlar (Qarabattaq, ağ vağ və b.) üçün qida mənbəyidir. Qarabel siyənək qış aylarında Cənubi Xəzərdə su səthində temperaturun 8°C-dən aşağı düşmədiyi sahələrdə yaşayır. O, aprelin əvvəlində suda temperatur 9–13&nbsp;°C olduqda Xəzərin qərb sahilindən az aralı, Azərbaycan və Dağıstan sahilləri ilə hərəkət edərək Orta Xəzərdə görünməyə başlayır. Aprel, may aylarında isə şimala hərəkət etdikləri vaxt onlar sahilə yanaşırlar.

## Çoxalması
Qarabel siyənək digər siyənəklərə nisbətən çox sürətlə böyüyür. Cinsi yetişkənliyə 3–6 yaşında çatır. Keçici balıqdır. Kürüsünü tökdükdən sonra kütləvi sürətdə tələf olur, çox az qismi yenidən dənizə qayıda bilirlər. Çoxalması mayın ortalarında başlayır və avqustun əvvələrinə qədər davam edir. Kürü tökmənin qızğın vaxtı iyunun ortalarında olur. Başqa siyənəklər kimi bu siyənəyin ovu da qiymətli balıq növlərinin tora düşməsi ilə əlaqədar dayandırılıb. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunub ki, qarabel siyənək sürüləri azsaylıdır.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Mühüm vətəgə balıqlarındandır. Başlıca olaraq, dənizin Volaq-Xəzər rayonunda tutulur. Hazırda illik ovu 0,2–1,22 min ton arasındadır. Əti çox yağlıdır. Hisə verilmiş və duzlanmış halda istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 82.
* Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 83 s.
* Abbasov H. S , Hacıyev R. V. İxtiologiya. Bakı,2007, səh 178.
* Казанччев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. M.; Изд: Легкая пищевая промышленность, 1981, 168 с.

## Həmçinin bax
Qranada qətliamı

**Qranada qətliamı** — 1066-cı ildə Qranada şəhərində yaşayan yerli yəhudiəsilli əhaliyə qarşı törədilmiş qətliam. Hadisə 1066-cı ilin 30 dekabr tarixində (İbrani təqvimlə: 9 Tevet, 4837-ci il) baş vermişdir. Hadisələr İslam hakimiyyətinə tabe olan Əndəlus bölgəsinin Qranada şəhərindəki dövlət sarayında yəhudi əsilli vəzir *Yozef ibn Nagrela* qarşı sui-qəsd ilə öldürülməsindən sonra şiddətlənmişdir. Yəhudi əsilli vəzirə qarşı törədilmiş hadisədən sonra şəhərdə yaşayan bir çox yəhudi öldürülmüş və yəhudilərə məxsus mülklərə ziyan vurulmuşdur.

## Arxa plan
*Yozef ibn Nagrela* və ya tarixi mənbələrdə xatırlandığı kimi *Yozef ha-Nagid* ( ; ) Berber hökümdarı *Bədis əl-Müzəffərin* sarayında vəzir kimi çalışırdı və eyni zamanda Qranada şəhərindəki yəhudi icmasının rəhbəri kimi də tanınmaqda idi. Rabbi Samuel adlı yəhudinin ailəsində dünyaya gələn Yozef ilk təhsili atasından almışdır. Atasının vasitəsilə ivrit dilində yazılmış şeirlərlə tanış olmuş və ivrit ədəbiyyatı ilə daha yaxından maraqlanmağa başlamışdır. Qeydlərinə əsasən 1045-ci ildə atası ilə birlikdə hərbi səfərlərə çıxmışdır. Sarayda fəaliyyət göstərmiş atasının ölümündən sonra onun vəzifəsinə keçmişdir.

1066-cı ilin 30 dekabr tarixində şəhərin müsəlman əhalisinə mənsub bir qrup, kral sarayına hücum edərək Yozefi çarmıxa çəkmişdir. Yəhudi əsilli vəzərin öldürülməsindən sonra şəhərdə yəhudilərə qarşı poqromlar başlamışdır. 1906-cı ildə nəşr olunan *Yəhudi Ensiklopediyasına* əsasən həmin hadisələr nəticəsində 4.000 çox yəhudi öldürülmüşdür. Öldürülən və ya zərər görən yəhudi ailələrin sayı isə 1.500 dən çox idi. Yozef ibn Nagrelanın arvadı və gənc oğlu Azarya ilə birlikdə Lukena şəhərinə qaçaraq buradakı yəhudi icmasına sığınmışdır. Azarya bir müddət sonra vəfat etmişdir. Tarixçilər Qranada şəhərində yəhudilərə qarşı baş vermiş qətliamın əsas səbəbi kimi yəhudi əsilli dövlət xadimlərinin yerli müsəlman əhali üzərində yaratmış olduğu əzici və bürokratik üstünlüyü göstərirlər. Dönəmin müsəlman şairləri tərəfindən antisemitizm ruhunda yazılmış bəzi şeirlərdə yəhudilərə qarşı olan münasibəti ifadə etməkdədir və bu şeirlərində yerli əhaliyə təkan verdiyi ehtimal olunur.

*Əbu İshaq* adlı şairin yəhudilərə bağlı yazmış olduğu şeirində deyilir:



## İstinadlar
Subtitr

**Subtitr** ( - *imza*) — videonu onun orijinal dilində və ya tərcümə olunmuş başqa dildə müşayiət edən alt yazı. Adətən eşitmə problemləri olan, yaxud başqa dildə çətin anlayan və ya heç anlamayan şəxslər üçün nəzərdə tutulur. Subtitrdə adətən kadrdakı personajların danışıqları və ya kadrarxası mətn, bəzən isə əlavə şərhlər göstərilir. Subtitr ekranın alt hissəsində orta ölçülü şriftlə yazılır.

## Yaranma tarixi
Subtitr ilk olaraq səsli kinematoqrafda beynəlxalq film mübadiləsi üçün yaranıb. Subtitrin mətnində adətən xarici dildə ifa olunan mahnıların sözləri yer alırdı. Bəzi hallarda subtitrlər filmin bütün səsləndirməsinin tərcüməsini göstərmək üçün istifadə edilirdi. Səssiz filmlərdəki ayrı-ayrı montaj olunmuş kadrlardan ibarət intertitrlərdən fərqli olaraq, subtitrlər ekranda təsvirlə eyni vaxtda görünməlidir. XX əsrin sonlarına qədər istifadə edilən klassik "optik" kino texnologiyasında subtitrlər hazır filmin yaradılması prosesini mürəkkəbləşdirirdi.

## Rəqəmsal formadakı subtitrlər

### Kənar subtitrlərin populyar formatları

### Perspektiv formatlar
* Timed Text (TT) — W3C konsorsiumu tərəfindən yaradılan, XML əsaslı format.

### Subtitr dəstəkli konteynerlər
* **ogm** — Ogg Media, Ogg konteynerinin video və subtitr dəstəkli modifikasiyası. Adətən, **srt **kimi, söndürülə bilən öncədən qurulmuş proqram subtitrlərini ehtiva edir.
* **mkv** — Matryoşka, **srt**, **ass **və **vobsub **kimi video, audio və söndürülə bilən öncədən qurulmuş proqram subtitrlərini ehtiva edə bilən açıq konteyner.

### Audiosubtitrlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Пособие по сабам — subtitrlərin yaradılması və redaktəsi GNU/Linux(rus.)
* Subteller - Subtitle search engine (ing.)
Bosniya

**Bosniya** (, , ) — Bosniya və Herseqovinanın böyük bir hissəsini təşkil edən tarixi vilayəti. Dinar öndağlığı ilə Ortadunay çökəkliyi ilə ayrılır.
Bosinyanın sahəsi 41 min km² təşkil edir. Bu isə Bosniya və Herseqovinanın 80 % ərazisini təşkil edir. Ölkənin cənub hissəsində isə Hersoqovina vilayəti qərarlaşır. Bosniya və Hersoqovina vilayətləri arasında sərhəd dəqiq bəlli olmasa belə İvan-Planinə görə götürülür.

Hər iki vilayət orta əsrlərdən bir-biri ilə sıx bağlıdır. Adəti üzrə Bosniya adı bəzən bütün Bosniya və Hersoqovina adına istifadə edilir. Bosniya və Herseqovina adı Osmanlı imperiyası hakimiyyətinin sonlarına aiddir.

## Tarixi

Bosniya vilayəti  VII əsrdən serb tayfaları ilə məskunlaşılmışdır. Sonradan onun ərazisinə Serbiya, Xorvatiyanın bir sıra vilayətləri və müstəqil Bosniya əraziləri daxil idi. Bu tip ilk Bosniya dövlətini Ban kulin təşkil etmişdir. Bu dövlət 1180-ci ildə Bizansın vassal asıllığında idi. Bu dövlət XIV əsrin ortalarında I Tvrtkonun hakimiyyət illərində çiçəklənirdi. 1370-ci ilə qədər o, Bosniya ərazisini genişləndirmişdi. Üstəli Macarıstanla sülh müqaviləsi imzalsmışdı. Bu onun müstəqilliyinə olan təhlülənin aradan qalxmasına imkan vermirdi. 1377-ci ildə o həm də Serbiyanın kralı idi. 1390-cı ildə İlliriyo və Adriatik dənizi adalarının işğalı ilə həm də Xorvatiya və Dalmasiyanın kralı olur. Bu zaman Bosniya Balkan regionunun diktə edən dövləti idi. Burada yalnız Macarıstan və Osmanlı dövlətindən geri qalırdı. Tvrtko ustslıqla türk hücumlarından qoruna bilirdi. Onun ölümündən sonra Bosniya öz müstəqilliyini itirmişdir. 1463-cü ildə isə Osmanlı dövlətinin tərkibinə keçmişdir. Bundan sonra isə adi bir vilayətə çevrilmişdir. 1853-cü ildən vilayət Bosniya və Herseqovina adlandırılır.

1878-ci ildə Bosniya və Herseqovina Avstriya tətəfindən işğal edilir. 1908-ci ildə vilsyət ləğv edilmişdig. Frans-Ferdinand Bosniyanın paytaxtı Sarayevoda ölürüldükdən sonra Birinci Dünya müharibəsi başlamışdır. Avstriya-Macarıstan dağıldıqdan sonra Bosniya və Herseqovina Yuqoslaviya Krallığına daxil edilmişdir. 
İkinci Dünya müharibəsi dönəmində 1941 - 1945-ci illərdə Bosniya Müstəqil Xorvatiya dövlətinin tərkibinə daxil edilmişdir. Ancaq burada Yuqoslaviya partizan dəstələri faktiki bölgənin bir hissəsini nəzarətdə saxlayırdı. Müharibədən sonra bölgə vahid Bosniya və Herseqovina Sosialist Respublikasınln tərkibi olaraq Yuqoslavir Federativ Sosialist Respublikaslna daxil edilmişdir.

1992-ci ildə Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra Bosniya və Herseqovina müstəqil dövlətə çevrilir. Ancaq burada yaşayan serblər və xorvatlar buna qarşı çıxırlar. Bu isə etnik münaqişəyə səbəb olur. Bosniya müharibəsi çoxlu sayda insan itkisinə səbəb olur. Deyton müqaviləsi ilə ölkə Bosniya və Herseqovina Federasiyası və Serb Respublikası olmaqla iki hissəyə bölünmüşdür.

## Şəhərləri
Bosniyanın iri şəhərləri:

* Sarayevo — 400 000
* Banya Luka — 200 000
* Zenisa — 146 000
* Tuzla — 132 000
* Travnik — 70 000
* Bixaç — 64 600
* Kakan — 46 500
* Brçko — 38 000
* Bielina — 36 700
* Buqoyna — 35 700

## İstinadlar
Girdə xul

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Başqa növlərdən bədəninin xarakter quruluşuna görə fərqlənir.

## Morfoloji əlamətləri
Baş və bədəni dəyirmi və bir qədər qısaldılmış formadadır. Dodaqları bir qədər ətli formadadır. Alnının eni gözünün diametrinə bərabərdir. Ağzı kiçikdir və gözün ön kənarına qədər çatmır.  Qarun üzgəci anusa qədər çatır. Birinci bel üzgəcində böyük qara ləkə olur. Burnu kütdür. Bədəni piqmentlidir. Bədəninin yanlarında uzunsov tünd-qonur ləkələr olur.

## Yayılması
Girdə xul Xəzər dənizinin sahil boyu çox dərin olmayan sahələrində yayılmışlar. Eyni zamanda çaylarda, göllərdə və su anbarlarında təsadüf olunur. Həmçinin Azov və Qara dənizlərinin, o sıradan çayların, göllərin, su anbarlarının ən adi xulkimi növüdür. Xaçmazdan Astaraya qədər kütləvi növ sayılır. Şimal-Şərqdə isə onun sayı azalır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Girdə xulun qidasını dənizdə yaşayan molyuskalar təşkil edir.  Molyuskalar içərsində əsas yeri metilaster tutur.

## Çoxalması
2-3 yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Volqanın deltasında və Dağıstan sahillərində may-iyun aylarında, Azərbaycan sahillərində isə may - sentyabr aylarında çoxalırlar. Dişi girdə xulun hər biri 328-1331 ədəd kürü verir. Kürüsünü hissə-hissə tökür.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur, həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qumluq xulu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Xəzər dənizində çox geniş yayılmışdır. Balığın bədəni yanlarından az sıxılmış, başı yastı,başın ön hissəsi uzunsov formadadır. Qumluq xulun bədəni qonur və ya boz-sarımtıl rəngdə olur. Uzunluğu 10-16 sm-ə qədər olur. Cinsi yetişkənliyə 2 yaşında çatır. May-iyul aylarında əsasən Şimali Xəzərdə çoxalır. Məhsuldarlığı 350-1025 ədəd kürüdən ibarətdir.Həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Takion

**Takion** (yunanca Ταχύς takhus, sürəyli mənasındadır) və ya **Bradion** - işıq sürətindən daha sürətlə hərəkət etdiyi iddia olunan hipotetik zərrəcik. Tam spinə malikdir, bosondur. Onun zamanın hər yerində olduğu iddia edilir. Həmçinin onun ən kiçik sürətinin işıq sürəti olduğu da, deyilir (v2/c2 = c2/c2 = 1). ilk dəfə S.Arnold tərəfindən iddia edilməsinə baxmayaraq, ondan əvvəl də, S.Corc və F.Gerald tərəfindən yazılmışdır. Bir çox fiziklər üçün takyon nəzəriyyəsi tutarlı deyil, çünki fotondan sürətli hissəciyin olmaması iddia edilir. Takionlar Albert Eynşteynin genel görellik qaydasındakı v.v/c.c ifadəsindki cismin sürəti işıq sürətini aşarsa nə olar sualının cavabıdırlar. Bu səbəbdən də takionların kütləsini kompleks ədədlə ifadə edirlər: mtakion = 2.i.  Eyni zamanda v daim c-dən böyük olacağından takionun ən aşağı sürəti c olar. Ancaq tam c sürətində ola bilməzlər.  Çünki v.v/c.c = c.c/c.c = 1olacağından bu ifadə alnaşılmaz olur. Bununla bərabər kütləsinin kvadratı neqativ (mənfi) olan istənilən hissəcik takion adlanır və modern fizikada mühüm rol oynamağa başlamışdır. Potensial teoremlər , işıqdan daha sürətli hissəciklərin Lourentz sabitinin qırılmasına daxil olanlara icazə verilir, yəni hissəciklərin sürəti üçün işıq sürəti sərhəd deyil. Beləcə həqiqi dünya üçün sərhəd olan işıq sürəti öz dəyərini qoroyur.  Bundan çıxan nəticə isə takionların varlığının fizika və cəbr qanunlarına zidd olmadığını göstərir. Bunu takionların varlığına dəlil kimi göstərənlər vardır. Eyni (v) > (c) dəyərlərinin zaman nəzəriyyəsi içində yerinə yetririlməsi nəticəsində zaman qavramının takionlar üçün kütlə kimi tam mücərrəd olduğunu göstərir. Zamanın keçərli olmadığı içində zamanın oxu olan entropiyanın sözü gedə bilməz və bu səbəbdən takion kainatı həqiqi kainatın əksinə büzüşməzlər və çəkinin onlara təsir etmədiyi üçün genişlənər. Beləcə, başlanılan nöqtəyə geri qayıdan deyil sonu, ucu-bucağı olmayan takion kainatı mövcuddur. Həmçinin takionların enerjisi azaldıqca sürəti də azalar.
Koysuq (Don çayı)

**Koysuq çayı** — Rusiyanın Rostov vilayəti ərazisindən axan çay. Don çayının sol qolunu təşkil edir. Koysuq çayının uzunluğu 55&nbsp;km təşkil edir.
## Течение
Koysuq Don çsyının mənsəbinə yaxın olan son sol axarlarından biridir. Don çayının keçmiş qoludur.

Koysuq çayı başlanğıcını eyni adlı göldən götürür. Mənbə Batayskdan 3–4&nbsp;km yuxarıda qərarlaşır. Dəmiryol körpüsünü keçdikdən, Rostov-na-Donu şəhərindən 8&nbsp;km aralıda çay iki qola bölünür. Birincisi Bataysk şəhəri və Koysuq kəndi ərazisinən axır. İkincisi isə dəmiryolu boyunca 6&nbsp;km uzanlr. Çayın yatağı 0.5&nbsp;km, dərinliyi isə 1 metrdir.

Çumutovka çayı Koysuq çayının əsas qollarından biridir. Dayazlıqdan başlayan Moeçnı erik çayı əks istiqamətdə axaraq Rostov-na-Donunun Budyonnovski prospekti hissəsindən Dona tökülür. Burada mərkəzi şəhər çimərlik yerləşir.

Onun qolları quruyan Mokrı və Suxoy Batay axarlarıdır.

Don çayında suyun səviyyəsi artarsa Koysuq qolunda suyun səviyyəsi olduqca artır. Azaldıqda isə anoloji olaraq suyunda azalma baş verir. Dayazlığa çevrilir. Dayazlıq zamanı suyunun sürəti 3-5 sm/s təşkil edir. Güçlü küləklər zamanı suyu olduqca azalır. Hətta bəzən tamamən quruyur. Çayda axın Donun səviyyəsindən asılıdır.

Çayın aşağı axarlarında onun eni 100—200 metr, dərinliyi isə 1,1-2,5 metr təşkil edir. Çayın ətrafı güclü şəkildə qamış və ot bitkiləri ilə örtülmüşdür. Mənsəbdə çayın dərinliyi 0,4 - 0,9 metr arasında dəyişir.

Koysuq çayı Don çayına Koluzaevo xutoru və Ust-Koysuq xutoru arasından tökülür. Koluzaevo xutoru Don çayının sağ, Ust-Koysuq isə Don çayının sağ hissəsində yerləşir.

## Qolları
* Çumotavaya
* Çertanovka

## Yaşayış məntəqələri
* Bataysk
* Koysuq (Batayskın bir mikrorayonu və keçmiş kəndi)
* Ust-Koysuq

## Mənbə
* Flash-панорама реки Малый Койсуг 

## İstinadlar
Yəhudi Mübarizə Təşkilatı

**Yəhudi Mübarizə Təşkilatı** — 1942-ci ilin 22 iyul tarixində yaradılmış yeraltı mübarizə təşkilatı. Varşava gettosunda yaşayan yəhudilər tərəfindən yaradılmış təşkilatın əsas məqsədi yəhudilərin ölüm düşərgələrinə göndərilməsinin qarşısını alaraq, Holokostu dayandırmaq olmuşdur. Varşava gettosu üsyanının təşkil edilməsində təşkilatın üzvləri fəal iştirak etmişdir. *Yəhudi Mübarizə Təşkilatı* zamanla sol yönümlü sionistlərin aktivlik göstərdiyi təşkilata çevirilmişdir. Təşkilat Avropada antifaşist hərəkatı ilə bağlı fəaliyyət göstərən müxtəlif qruplarla əlaqələr quraraq fəaliyyət sahəsini genişləndirməyə çalışmışdır. *Polşa Sionist Partiyasının* nəzarəti altında olan *Yəhudi Mübarizə Təşkilatının*
ilk rəhbəri Mordechai Anielewicz olmuşdur.

## İstinadlar
Dansiq koridoru

**Dansiq koridoru** (və ya **Polşa koridoru**, **Qdansk koridoru**) — Versal sülh müqaviləsindən sonra yaradılmış koridor. Müqavilədən sonra Şərqi Prussiya ilə Almaniya arasında yerləşən ərazi Polşa sərhədlərinə daxil edilmişdir. Dansiq (indiki Qdansk) liman şəhərinində daxil olduğu ərazi Polşanın Baltik dənizinə olan çıxışını təmin etməkdə idi. Koridorun yaradılması ilə Şərqi Prussiya və Almaniya arasındakı quru bağlantısı kəsilmişdir. 1938-ci ilin sonlarında Almaniya Dansiq liman bölgəsinin və Şərqi Prussiya ilə quru nəqiliyyatının təmin edilməsi üçün ərazini Polşadan tələb etmişdir. Ərazinin əvəzində Almaniya Polşaya Cənubi Prussiya torpaqlarından bir hissə verməyi təklif etsə də Polşa tərəfi təklifi rədd etmişdir.

Adolf Hitler Polşanın rədd cavabından sonra generallarının təkidlə qarşı çıxmasına baxmayaraq Polşaya hücum etmək barədə qərar verir. Fransa və İngiltərə əvvəlki imzalanmış müqavilərə əsasən Almaniyanın hər hansısa bir Avropa torpağı üzərində haqq iddia etməsinin müharibəyə səbəb olacağını bildirmişdir. Adolf Hitler *Dansiq koridoru* kimi kiçik bir ərazi üçün böyük dövlətlərin onlara qarşı müharibəyə başlmayacağını güman etsə də, limanın bombalanmasının ardından Fransa Almaniyaya müharibə elan etmişdir. İkinci dünya müharibəsinin ilk bombası Dansiq şəhərinə atılmışdır və zamanla müharibə bütün dünyanı əhatə edəcək şəkildə genişlənmişdir.
Peruvian Hava Yolları reys 112

**Hava Yolları reys 112,** Peruda baş vermiş aviasiya olayı. 28 mart 2017-ci ildə ölkə daxili uçuş həyata keçirən təyyarə enmə zamanı eniş zolağından kənara çıxıb və nəticədə təyyarənin arxa hissəsi yanmağa başlayıb. Təyyarədə olan 141 nəfərdən 39-u xəsarət alıb.

## İstinadlar
Polnaya çayı

**Polnaya** () — Rusiyanın Rostov vilayəti və Ukraynanın Luqansk vilayəti ərazisindən axır. Derkul çayının ən iri və sol qoludur. Çayın uzunluğu 79 kilometrdir, hövzəsinin sahəsi 2390&nbsp;km²-dir. Ən iri qolu Kamışnaya çayıdır.

## Coğrafiya
Polnaya çayı başlanğıcını Mixaylovo-Aleksandrovla kəndi yaxınlığından götürür. Çay ilk əvvəl cənuba doğru axır. Juravka xutoru yaxınlığında ona Juravka axarı tökükür. Qrekoqo yaxınlığında çay şərqə istiqamətlənir. Derkul çayının mənsəbinə 55&nbsp;km qalmış ona tökülür.

Əsasən Rusiyanın Rostov vilayətinin Çertkovski və Millerovski rayonu əraxisindən axır. Cəmi 3,2 kilometrlik axar isə Ukraynanın Luqansk vilayəti ərazisindən axır.

Çayın sağ sahili hündür, solu ilə düzəndir. Yuxarı axarları hündürdə yerləşsə də aşağı hissədə düzən ərazilərdən axır.

## Su rejimi
Polnaya çayı tipik çöl çayıdır. Əsasən qar suları ilə qidalanır. Yaz ayları bol sululuq müşahidə edilir. Çayın sabitliyi bulaqlar vastəsi ilə təmin edilir.

## Hövzəsi
* **Polnaya**
** Çerkovskaya — (sol)
** Vişnyevskaya axarı — (sol)
** Redkodub axarı — (sol)
** Kamennaya axarı — (sol)
** Malçevskaya axarı — (sol)
** Berestovaya axarı — (sol)
** Juravka çayı — (sol)
***  Juravka axarı — (sol)
** Qruzskaya  axarı — (sol)
*** Osoçki axarı — (sağ)
** Ukos Yar — (sol)
** Styapin Yar — (sol)
** Kalinovskaya axarı — (sağ)
** Blaqoveşenka — (sol)
** Roqalik çayı — (sağ)
*** Muxina axarı — (sol)
*** Qlubokaya axarı — (sol)
** Krutaya axarı — (sol)
** Naqolnaya çayı — (sağ)
** Kamışnaya çayı — (sağ)
*** Melovaya çayı — (sol)
**** Çerepaxa çayı — (sol)
*** Beryozvıy axarı — (sol)

## Yaşsyış məntəqələri
* Mixaylovo-Aleksandrovla kəndi.
* Panteleevka xutoru.
* Kuzmiçevka xutoru.
* Turilovka kəndi.
* Bendeleevka xutoru.
* Nikolayevka xutoru.
* Aleksandrovka xutoru.
* Malçevski-Polnenskaya kəndi.
* Lenin adına xutoru.
* Juravka xutoru.
* Qrekovo kəndi.
* Novoaleksandrovka xutoru.
* Sulin xutoru.
* Krasnaya Zvezda.
* Jerebkovski xutoru.
* Roqalik.
* Blaqoveşenka kəndi. 
* Marinçenski xutoru. 
* Afanasevski xutoru.
* Voloşino.
* Xersonı xutoru.

## Mənbə
* Реки Луганской области на «Лугазоре»

## İstinadlar
Azadlıq küçəsi (Taqanroq)

**Petrovskaya küçəsi** () — Taqanroq şəhərində yerləşən küçə. Taqanroqun İnstrumental və Transport küçələri arasında yerləşir. Küçənin uzunluğu 2120 metr təşkil edir. Küçələrin nömrələnməsi İnstrumental küçəsindən başlayır.

## Coğrafiyası

## Tarixi
Küçənin hazlr ki, adı 1957-ci ildə verilmişdir. Ona qədər küçə Sovet İttifaqı qəhrəmanı, qütb təyyarəçisi Vasili Serqeyeviç Molokovun şərəfinə Molokov küçəsi adlandırılmışdı.

Hazırda şəhərdə aparılan planlı tədbirlər sayəsində Azadlıq küçəsi bir xəttli olmuşdur. 1 avqust 2009-cu ildə İnstrumental küçəsindən Kolxoznu xiyabanına hərəkətin bir xətli olması barədə qərar qəbul edilmuşdir.

## Küçədə yerləşir
* Azadlıq küçəsi, ev 10 — Dmitri adına Taqanroq mədəni və texnika sarayı (hazırda ""Primorski"" Sosial-mədəni mərkəzi).
* Azadlıq küçəsi, ev 29–1957-ci ildən burada kitabxana fəaliyyət göstərir.
* Azadlıq küçəsi, ev 14 — binada Rusiya Liberal Partiyasının Taqanroq bölməsinin ofisi yerləşir.
* Azadlıq küçəsi, ev 16 — binada "Uşaq incəsənət məktəbi" yerləşir.
* Azadlıq küçəsi, ev 18–1 — binada 48 saylı uşaq məktəbinin yerləşir.

## Ədəbiyyat
* *Маргарита Сергеевна Киричек* По ладоням твоих площадей. — Таганрог: Лукоморье, 2007. — 166 с. — ISBN 978-5-902450-13-9.
* Энциклопедия Таганрога. — Таганрог: Антон, 1998. — 624 с. — ISBN 5-88040-017-4.

## İstinadlar