Akrotiri və Dekeliya

**Akrotiri və Dekeliya**, rəsmi adı ilə **Akrotiri və Dekeliya Suveren Baza Əraziləri****** — Kipr adasında yerləşən Böyük Britaniyanın dəniz ərazisi. İngilis hərbi bazaları və qurğuları, habelə digər torpaqlar daxil olan ərazilər Birləşmiş Krallıq, Yunanıstan, Türkiyə və Kipr rum və türk icmalarının nümayəndələri tərəfindən imzalanmış 1960-cı il müstəqillik müqaviləsinə əsasən ingilislər tərəfindən saxlanılıb. Ərazi elektron kəşfiyyat üçün stansiya kimi mühüm rol oynayır və Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdə Birləşmiş Krallığın müşahidə toplama şəbəkəsinin mühüm strateji hissəsini təmin edir.

## Tarixi
Suveren Baza Əraziləri Kipr Britaniya imperiyasından müstəqillik əldə etdikdən sonra 1960-cı ildə BMT-də 5476 saylı müqavilə kimi qeydə alınan London və Zürix razılaşmaları ilə yaradılmışdır. Birləşmiş Krallıq bu ərazilər üzərində suverenliyini saxlamaq istəyirdi, çünki bu, Birləşmiş Krallığın Kiprdəki hərbi bazalarından, o cümlədən RAF Akrotiridən və Britaniya Ordusunun qarnizonundan istifadəyə zəmanət verirdi. Bazaların ingilislər üçün əhəmiyyəti adanın Aralıq dənizinin şərq kənarında, Süveyş kanalına və Yaxın Şərqə yaxın strateji yerləşməsinə əsaslanır.1961-ci ilin iyul və avqust aylarında Dekeliya Suveren Baza Ərazisinə şirin su daşıyan boru kəmərinə qarşı bir sıra bombalı hücumlar oldu. Boru kəməri on iki dəfə partlayışla pozulmuşdu.

1970-ci illərin əvvəllərində ABŞ Rusiyanın cənubunda təyyarə əməliyyatlarını və raket sınaqlarını müşahidə edə bilən "Cobra Shoe" adlı üfüqdən kənar radar qurdu. Bu, USAF adından RAF tərəfindən idarə edildi. Bu, 1960-cı illərin əvvəllərində Sandra layihəsi adlı daha əvvəl qurulmuş ingilis sistemini genişləndirdi. ABŞ-ın bazadan istifadəsi onların həssaslığı və bazaların yaradılması haqqında müqavilədəki məhdudiyyətlərin mübahisəli şəkildə pozulması səbəbindən Kipr hökumətindən gizlədilib.

1974-cü ildə Kipr Milli Qvardiyasının hərbi çevrilişindən sonra Türkiyə Kiprin şimalını işğal etdi və bu, beynəlxalq aləmdə tanınmamış Şimali Kipr Türk Respublikasının yaranmasına səbəb oldu. Bu, bazaların statusuna təsir etməyib. Türk qüvvələrindən qaçan Kipr yunanlarının Dekeliya Suveren Baza Ərazisindən keçmələrinə icazə verildi və onlara humanitar yardım verildi, Axnadan olanlar isə hələ də Dekeliya Suveren Baza Ərazisində olan yeni bir kənd (Dasaki Axnas və ya Axna Meşəsi) qurdular. Türkiyə Böyük Britaniya ilə hərbi münaqişədən qaçmaq üçün Dekelia Suveren Baza Ərazisinin kənarına çatdıqda dayandı. Akrotiri Suveren Baza Ərazisində Limassoldan və Ərazini əhatə edən kəndlərdən qaçan Kipr türklərini yerləşdirmək üçün "Xoşbəxt vadi"də (Episkopi) çadırlı qaçqın düşərgəsi quruldu, 1975-ci ilə qədər onlar RAF Akrotiridən Türkiyə üzərindən Şimali Kiprə aparıldı. Bəzi kiprli yunan qaçqınları Akrotiri Suveren Baza Ərazisinə daxil olan Traxoni və Kolossi kəndlərinin hissələrində quruda məskunlaşıblar.

1974-cü ildə Britaniya hökuməti Şimali İrlandiyada artan qoşun tələbləri və müdafiə büdcəsinə təzyiqlər səbəbindən genişlənən bazalar müdafiə olunmaz hala düşdüyü üçün Britaniya qüvvələrinin Kiprdən tamamilə çıxarılmasına qərar verdi. ABŞ Kiprin işğalından sonra Türkiyə ilə siyasi mübahisəsi səbəbindən Türkiyədəki bir çox siqnal kəşfiyyat bazalarına girişi itirdiyi üçün Birləşmiş Ştatların Kiprdən GCHQ siqnalları kəşfiyyatına çıxışını itirməsi ilə nəticələnəcək hər hansı Britaniyanın geri çəkilməsinə qəti şəkildə etiraz etdi. ABŞ baza xərclərinə töhfə verməyə razı oldu və ingilislər çəkilmə planını ləğv etdi.

## Siyasət

### Hazırkı statusu
Bölgə iki əsas baza ərazisindən ibarətdir. Bunlardan biri RAF Akrotiri və Episkopi kantonunda iki əsas bazanı, üstəlik Akrotiri kəndini (Limasol duz gölü də daxil) və on bir digər kəndin bir hissəsini özündə birləşdirən Akrotiri (; , *Akrotiri*; ) və ya Qərbi Suveren Baza Ərazisidir. Digəri isə Ayios Nikolaosdakı baza və on iki kənd rayonunun hissələrini əhatə edən Dekeliya (; , *Dikelya*; ) və ya Şərqi Suveren Baza Ərazisidir.

2022-ci ildəki məlumata əsasən, əsas bölmələrə aşağıdakılar daxildir:

* RAF Akrotiri və Episkopi kantonu:
** 903 nömrəli Ekspedisiya Hava Qanadı RAF
** 84 nömrəli eskadron RAF
** 2-ci batalyon, Kral Yorkşayr alayı

* Dekeliya kantonu:
** 1-ci batalyon, Uels Şahzadəsinin Kral alayı

Dekeliyadakı Ayios Nikolaos stansiyası UKUS SIGINT (ABŞ-Birləşmiş Krallıq razılaşması) kəşfiyyat şəbəkəsinin ELINT (elektron siqnalların kəşfiyyatı) dinləmə stansiyasıdır. UKUS siqnal kəşfiyyat sistemi bəzən "ECHELON" kimi tanınır.

### İdarəetmə

Suveren Baza Əraziləri 1960-cı ildə Britaniyanın suverenliyi altında olan ərazilərdə hərbi bazaların saxlanması və respublika ərazisinə daxil olan digər ərazilərdən istifadə hüquqlarının saxlanması üçün saxlanılıb. Bu onları Britaniyanın digər dəniz ərazilərindən fərqləndirir.

Onların idarə edilməsinin əsas fəlsəfəsi Britaniya hökuməti tərəfindən 1960-cı ildə Kipr ilə bağlanmış müqavilənin "O Əlavəsi"ndə elan edilmişdi, burada Britaniya hökumətinin nəzərdə tutduğu qeyd edilmişdir:

* Suveren Baza Ərazilərini hərbi məqsədlərdən başqa məqsədlər üçün inkişaf etdirməmək.
* "Koloniyalar" qurmamaq və idarə etməmək.
* Suveren Baza Əraziləri ilə Respublika arasında gömrük postları və ya digər sərhəd maneələri yaratmamaq.
* Hərbi tələblərlə bağlı olan hallar istisna olmaqla, mülki ticarət və ya sənaye müəssisələrinin yaradılmasına və ya yaradılmasına icazə verilməməsinə və adanın iqtisadi, ticarət və ya sənaye birliyinə və həyatına başqa cür xələl gətirməmək.
* Ticarət və ya mülki dəniz limanları və ya hava limanları yaratmamaq.
* Suveren Baza Ərazilərində müvəqqəti məqsədlərdən başqa insanların yeni məskunlaşmasına icazə verməmək.
* Ədalətli kompensasiya ödənilməsi üçün hərbi məqsədlər istisna olmaqla Suveren Baza Əraziləri daxilində xüsusi mülkiyyəti müsadirə etməmək.

"O Əlavəsi" həmçinin göstərir ki, Suveren Baza Ərazilərindəki müxtəlif qədim abidələr (xüsusilə Kurionun yeri və qalıqları, Kurion yaxınlığındakı Apollon Hilat ziyarətgahı, Kurium stadionu və kilsəsi və Pişiklərin Müqəddəs Nikolayı Monastırının qalıqları) Kipr Respublikası tərəfindən idarə olunur. Kipr hökuməti Britaniyanın razılığı əsasında Suveren Baza Ərazilərində antik dövrə aid qazıntı işləri üçün lisenziyalar verir və qazıntılar zamanı tapılan və ya başqa üsulla aşkar edilmiş hər hansı daşınan qədim əşyalar Kipr dövlətinin mülkiyyətinə çevrilir.

Britaniya Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə:

Ərazi 2022-ci ilin sentyabr ayından etibarən Kipr Britaniya Qüvvələrinin komandiri administrator vitse-marşal Piter Skvires tərəfindən idarə olunur. Adminstrator Müdafiə Nazirliyinin məsləhəti ilə Britaniya monarxı tərəfindən rəsmi olaraq təyin edilir. Baş mütəxəssis mülki hökumətin gündəlik fəaliyyəti üçün administrator qarşısında cavabdehdir, tabeliyində olan sahə müdirləri iki sahənin mülki idarəçiliyinə cavabdehdir. Böyük Britaniya vətəndaşları adətən Birləşmiş Krallıq seçkilərində (Britaniya Qüvvələri və ya xaricdəki seçicilər kimi) səs vermək hüququna malik olsalar da, ərazidə heç bir seçki keçirilmir.

Ərazilərin Birləşmiş Krallıq və Kipr Respublikasından fərqli olaraq öz hüquq sistemi var. Bu, 1960-cı ilin avqust ayından etibarən Kipr koloniyasının qanunlarından ibarətdir və lazım olduqda düzəlişlər edilir. Akrotiri və Dekeliya qanunları Kipr Respublikasında fəaliyyət göstərən qanunlarla sıx uyğunlaşdırılır və bəzi hallarda onlarla eynidir. Suveren Baza Ərazilərinin Məhkəməsi Akrotiri və Dekeliya daxilində hər hansı bir şəxs tərəfindən törədilən qeyri-hərbi cinayətlərlə əlaqədardır və qanun və qayda Suveren Baza Ərazilərinin Polisi tərəfindən təmin edilir. Kiprdə Britaniya qüvvələri və hərbi qanunla bağlı cinayətlər isə Kipr Birgə Polis Bölməsi tərəfindən həll edilir. Yanğın və xilasetmə xidmətləri Episkopi, Akrotiri, Dekeliya və Ayios Nikolayosdakı stansiyalar vasitəsilə Yanğından Müdafiə və Risklərin İdarə Edilməsi Təşkilatı tərəfindən təmin edilir. Müdafiə Tibbi Xidmətləri əsas bazalardakı tibb mərkəzləri əsasında təcili tibbi yardım təmin edir. Bütün fövqəladə hallar xidmətlərinə Avropa üzrə 112 təcili yardım nömrəsindən istifadə edərək istənilən telefondan daxil olmaq mümkündür.

### Mübahisəli məsələlər
Kipr Respublikası Suveren Baza Ərazilərinin "müstəmləkəçiliyin qalığı" olduğunu iddia edir. 30 iyun 2005-ci ildə Kipr Nümayəndələr Palatası ilkin olaraq Vassos Lissaridin təklif etdiyi baza ərazilərinin hüquqi statusu haqqında qətnaməni yekdilliklə qəbul etdi. Qətnamədə "müstəmləkəçiliyin ləğvi ilə bağlı BMT-nin müvafiq qərarlarına, eləcə də hər hansı digər ölkənin ərazisi daxilində ərazilərin işğalını qadağan edən beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə" istinad edilir. Qətnamə iddia edir ki, "Birləşmiş Krallığın Britaniya bazaları üzərində əsaslı suverenliyi yoxdur, lakin o, inzibati, maliyyə və/və ya hər hansı digər səbəblərə görə deyil, hərbi səbəblərə görə lazım olan qədər suverenliyə malikdir". Qətnamə Böyük Britaniya hökumətini "Kipr Respublikasına qarşı Quruluş müqaviləsindən irəli gələn maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməyə" çağırır. O, həmçinin Böyük Britaniyanın ərazilərdə ərazi sularına sahib olmadığını iddia edir.

Böyük Britaniya hökuməti Kiprin Böyük Britaniyanın ərazilərdə suverenliyinin məhdud olduğuna dair iddialarını tanımır.

2001-ci ilin iyulunda Britaniyanın dünya üzrə hərbi rabitə postlarının təkmilləşdirilməsi çərçivəsində bazalarda radio dirəkləri tikmək planlarından narazı qalan yerli kiprlilər tərəfindən bazalarda etiraz aksiyaları keçirildi. Yerli sakinlər dirəklərin yerli həyatlara təhlükə yaradacağını və xərçəngə səbəb olacağını, həmçinin ərazidəki vəhşi təbiətə mənfi təsir göstərəcəyini iddia edirdilər. Böyük Britaniya və Kipr hökumətləri Bristol Universiteti və Kipr Respublikasının Səhiyyə Nazirliyinə birgə sağlamlıq araşdırması apardılar və həmin tədqiqat layihəsi 2005-ci ildə antenalardan gələn elektromaqnit sahələrinin sağlamlıq problemlərinin yaratdığına dair heç bir sübut olmadığını bildirdi. Suveren Baza Əraziləri Administrasiyası 2012-ci ilin sentyabrında dərc edilmiş "Akrotiri yarımadasının ətraf mühitinin idarəetmə planı"na daxil olan vəhşi təbiətə təsirləri ilə bağlı qiymətləndirmə və araşdırmalar aparmışdır.

2004-cü ildə Böyük Britaniya Kipr üçün rədd edilmiş Annan planının bir hissəsi olaraq 117 kvadrat kilometr (45 kv. mil) əkin sahəsini təhvil verməyi təklif etdi.

29 avqust 2013-cü ildə Suriya vətəndaş müharibəsi zamanı bəzi Kipr və Britaniya media mənbələri Britaniyanın Suriyanın Bəşər Əsəd hökumətinə qarşı hərbi müdaxilədə iştirakı təklifinə cavab olaraq Suriyadan atılan uzaqmənzilli ballistik raketlərin Kipri vura biləcəyini fərz etdilər. Bəzi Kipr KİV-lərində Akrotiri və Dekeliyadan istifadə etməklə Suriya vətəndaş müharibəsinin qarşısının alınmasının bu bazaların yaxınlığındakı Kipr əhalisini ehtiyatsızlıqdan təhlükə altına sala biləcəyi bildirildi. İki gün əvvəl, 27 avqust 2013-cü ildə Kiprin xarici işlər naziri İoannis Kasulidis Kiprin narahatlığını sakitləşdirməyə çalışaraq, Britaniya bazalarının hər hansı bir müdaxilədə böyük rol oynaya bilməyəcəyini söylədi.

### Səyahət sənədləri

Akrotiri və ya Dekeliyadan Kiprə qədər olan sərhəddə ümumiyyətlə pasport yoxlanışı yoxdur. Kiprdə ümumiyyətlə pasporta və ya Aİ-yə uyğun şəxsiyyət vəsiqəsinə sahib olmaq lazımdır. Kipr/Suveren Baza Əraziləri və Şimali Kipr arasında səyahət etmək üçün pasport tələb olunur. Avtomobil sığortası və gömrük qaydalarının etibarlılığı ilə bağlı məsələlər Suveren Baza Ərazilərinin rəhbərliyi tərəfindən müəyyən edilir.

### Brexit-in nəticələri

Protokolun 2(1) maddəsinə əsasən, Suveren Baza Əraziləri qismən Avropa İttifaqı Gömrük İttifaqının üç sahədə hissəsidir: ƏDV, kənd təsərrüfatı və balıqçılıq. Buna baxmayaraq, Suveren Baza Əraziləri Aİ-dən kənar sayılırlar. Buna görə də Böyük Britaniyanın 2020-ci ildə Aİ-ni tərk etməsindən sonra Suveren Baza Ərazilərində işləyən təxminən 15.000 kiprlinin (Aİ vətəndaşı) gələcək statusu ilə bağlı narahatlıqlar qaldırılıb. Kipr, İrlandiya və İspaniya Böyük Britaniya ilə Brexit məsələsində ikitərəfli danışıqlar aparan yeganə üç Aİ dövlətidir. Böyük Britaniya və Kipr Respublikası arasında danışıqlar 2017-ci ilin oktyabrında başlayıb.

Brexit çıxış müqaviləsi Suveren Baza Əraziləri haqqında protokola malikdir və müddəaları mahiyyətcə əvvəlki statuslarını saxlayır.

## Coğrafiya

Akrotiri və Dekeliya Kipr ərazisinin 3%-ni, cəmi 254 km2-ni əhatə edir (123 km2 (48,5%) Akrotirinin və 131 km2 (51,5%) Dekeliyanın payına düşür). Torpaqların 60%-i Kipr vətəndaşlarına məxsus mülklər kimi xüsusi mülkiyyətdədir; qalan 40% isə Müdafiə Nazirliyi tərəfindən Britaniya Tacının icarəsi kimi idarə olunur. 2014-cü ilin yanvarında Kipr və Böyük Britaniya hökumətləri arasında Britaniya Bazalarında sakinlər və mülk sahiblərinin mülkiyyətin inkişafı üçün bərabər hüquqlardan istifadə etmələrini təmin edən saziş imzalandı. Quruluş müqaviləsi Akrotiri və Dhekeliya ilə yanaşı, Böyük Britaniya Müdafiə Nazirliyi və Britaniya Silahlı Qüvvələrinin Kipr Respublikasında *"Saxlanılan məntəqələr"* kimi tanınan bəzi obyektlərdən davamlı istifadəsini də nəzərdə tuturdu.

Akrotiri adanın cənubunda, Limasol şəhəri yaxınlığında yerləşir. Dekeliya isə cənub-şərqdə, Larnaka yaxınlığındadır. Hər iki əraziyə hərbi bazalar, həmçinin əkin sahələri və bəzi yaşayış sahələri daxildir. Akrotiri Kipr Respublikasının nəzarətində olan ərazi ilə əhatə olunub, lakin Dekeliya eyni zamanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) bufer zonası və Türkiyə qüvvələrinin nəzarətində olan ərazi ilə həmsərhəddir.

Aya-Napa Dekeliyanın şərqində yerləşir. Kipr Respublikasında da Ksilotimbu və Ormidiya kəndləri Dhekelia ilə əhatə olunmuş anklavlardır. Britaniya yolu ilə iki yerə bölünən Dekeliya Elektrik Stansiyası da Kipr Respublikasına aiddir. Şimal hissəsi iki kənd kimi anklavdır, cənub hissəsi isə dəniz kənarında yerləşir və buna görə də anklav deyil.

### Vəhşi təbiət və ekologiya

Cyprus is an important migration flyway for birds between Africa and Europe and millions of birds are killed yearly as they migrate over the island. To protect resident and migratory birds, BirdLife Cyprus and the RSPB survey areas of illegal trapping. More than 150 species of birds, over half of conservation concern, have been trapped in nets, or on limesticks, and it is estimated that organised crime gangs earn over 15 million Euros yearly. The dead birds are sold to provide the main ingredient for ambelopoulia in the Republic of Cyprus; an illegal delicacy served to restaurant diners. The 2015 survey estimated a maximum  of mist nets across both the Republic and the British Territories, and more than 5,300 limesticks removed, mainly in the Republic. It is estimated that over 2 million birds were killed in 2015 including over 800,000 on British Territories. Employing measures such as covert camera surveillance (including a drone), exclusion zones and impounding vehicles, trapping activity at Dhekelia fell by 77,5%. In 2016 an estimated 800,000 birds were killed at Dhekelia and in the following year trapping activity fell by 77,5% and bird deaths to an estimated 180,000.

The Episkopi Cliffs Important Bird Area lies mostly within the western base area, and covers much of the peninsula. It was identified as an IBA in 1989, and became recognised under the Ramsar Convention in 2003. 60% was designated as a Special Protection Area in 2010. Over 300 bird species have been recorded in this area. The wetlands, including the large salt lake, are an important habitat and bird hotspot. These wetlands are an important breeding spot for the ferruginous duck, which has nested there since 2005. Other species that nest in the wetlands include the black-winged stilt, the Kentish plover, the spur-winged lapwing, and the stone-curlew. Black francolins, Cyprus wheatears, Cyprus warblers, Eleonora's falcons, peregrine falcons, griffon vultures, European shags, European rollers, blue rock thrushs, and wallcreepers breed elsewhere in the area, especially around the cliffs.

The beaches in the British Sovereign Base Areas (SBAs) are important nesting sites for the endangered green *Chelonia mydas* and loggerhead *Caretta caretta* turtles. The SBA Environment Department, assisted by a large volunteer effort, has monitored turtle nesting success on SBA beaches since 1990. Disturbance to nesting turtles is an issue in some areas due to activities such as camping, driving on beaches and illegal fishing. Sea turtles in Cyprus are protected as priority species under the Protection and Management of Nature and Wildlife Ordinance (implementing the provisions of the Habitats Directive), enacted in 2007.

In December 2015, five Special Areas of Conservation (SACs) were designated in the Cyprus Sovereign Base Areas. The five SACs designated are Akrotiri, Episkopi, Cape Pyla, Dhekelia and Agios Nikolaos. The designations were made under the Protection and Management of Nature and Wildlife Ordinance and will support the existing network (NATURA 2000) of SACs in Cyprus and across Europe.

## Demoqrafika

### Təhsil

## İqtisadiyyat

### Nəqliyyat

### Kommunikasiya

### Media

## Qeydlər

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Fouskas, Vassilis K. (2003). *Zones of Conflict: U. S. Foreign Policy in the Balkans and the Greater Middle East*. Pluto Press. pp. 93, 111. ISBN 0-7453-2030-9.

## Xarici keçidlər
* 
* Suveren Baza Əraziləri Adminstrasiyasının veb-saytı
* BBC News — "Böyük Britaniya Kipr torpaqlarını verməyi təklif edir"
* BBC News — "Kiprli etirazçılar Britaniya bazasında toqquşdu"
* Cyprus Mail, Nathan Morley — "Dekeliya qəbiristanlığının sirri"
* Cyprus Mail, Nathan Morley — "Dekeliya 60-cı illərdə"
* *[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/akrotiri/ Akrotiri]. [[The World Factbook]].* Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi.
* *[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dhekelia/ Dekeliya]. [[The World Factbook]].* Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi.
* Şahzadə Məryəm Xəstəxanası RAF Akrotiri
* Kipr müstəqillik razılaşması — Hansard rəsmi Böyük Britaniya Parlamentinin qeydi
* James Rogers və Luis Simón. The Status and Location of the Military Installations of the Member States of the European Union and Their Potential Role for the European Security and Defence Policy (ESDP). Brüssel: Avropa Parlamenti, 2009. 25 pp.