Yaponiya

**Yaponiya** ( *Nippon*  və ya *Nihon* ; keçmiş adı  **' və ya ''Nihon-koku'', "Yaponiya dövləti") — [[Şərqi Asiya]]da yerləşən ada ölkəsi. Yaponiya [[Sakit okean]]da, [[Yapon dənizi]]nin, [[Şərqi Çin dənizi]]nin, [[Çin]]in, [[Şimali Koreya]]nın, [[Cənubi Koreya]]nın və [[Rusiya]]nın şərqində yerləşir, şimalda [[Oxot dənizi]]nə, cənubda [[Şərqi Çin dənizi]] və [[Tayvan]] adasına qədər uzanır. "Yaponiya" adının ''"günəş"'' mənası [[kanci]] ilə bağlıdır və Yaponiya tez-tez ''"Gündoğan ölkə"'' adı ilə çağırılır.

Yaponiya 14.125 adadan ibarət [[stratovulkan]]ik [[arxipelaq]]dır. Yaponiyanın ən böyük dörd adası — [[Honşu]], [[Hokkaydo (ada)|Hokkaydo]], [[Kyuşu (ada)|Kyuşu]] və [[Şikoku (ada)|Şikoku adası]] ölkə ərazisinin təxminən 97 %-ni əhatə edir. Yaponiyanın əhalisi 126 milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada 10-cu yerdədir. Təxminən 37,8 milyon nəfərin yaşadığı və bir-birinə yaxın olan bir neçə şəhərdən ibarət olan [[:en:Keihin region|Keihin regionu]] (həmçinin [[Tokio]]–[[Yokohama]] aqlomerasiyası kimi tanınır) əhalisinə görə son 60 il ərzində dünyanın ən böyük [[şəhər aqlomerasiyası]]dır. [[Tokio]] və ətrafındakı bir neçə prefekturanı əhatə edən Böyük Tokioda 35 milyondan çox insan yaşayır, bu isə buranı dünyada ən böyük mitropolit bölgə və dünyada ən böyük GDP bölgəsi edir.

Aparılmış [[Arxeologiya|arxeoloji]] qazıntı işləri Yaponiyanın [[Üst paleolit mədəniyyəti|Üst Paleolit dövründ]]ə məskunlaşıldığını göstərir. Yaponiya haqqında məlumat verən ilk mənbə I əsrə aid olan Çin tarixi mətnləridir. Digər regionlardan, xüsusilə [[Çin]]dən böyük təsir, həmçinin izolyasiya dövrü, daha sonra Qərbi Avropanın təsiri Yaponiya tarixini xarakterizə edir. XII əsrdən 1868-ci ilə qədər Yaponiya imperatorun naminə fəaliyyət göstərən [[feodal]] [[şoqun]]lar tərəfindən idarə olunmuşdur. Yaponiya XVII əsrin əvvəllərində uzun müddət davam izolyasiya dövrünə daxil olmuş, bu izolyasiya 1853-cü ildə [[ABŞ hərbi donanması|ABŞ donanmasın]]ın Yaponiyaya [[Qərbi Avropa]]ya açılması barədə təzyiq etməsinə qədər davam etmişdir. Təxminən 20 il davam edən daxili konfliktdən və üsyandan sonra 1868-ci ildə İmperator Meyci ölkənin hökmdarı olmuş və Yaponiya imperiya, imperator isə xalqın müqəddəs simvolu elan edilmişdir. XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində — Yaponiyanın hərbi gücünün artdığı dövrdə Birinci Çin-yapon müharibəsi, [[Rus-yapon müharibəsi]] və [[Birinci Dünya müharibəsi]]ndə əldə olunmuş qələbələr Yaponiyaya imperiya ərazisini genişləndirməyə imkan yaratmışdır. 1937-ci ildə baş vermiş [[Çin-yapon müharibəsi (1937–1945)|İkinci Çin-yapon müharibəsi]] 1941-ci ildə [[İkinci Dünya müharibəsi]]nin bir hissəsinə çevrilmiş, lakin Yaponiya İmperiyasının müharibəyə qatılması 1945-ci ildə [[Hiroşima (şəhər)|Hiroşima]] və [[Naqasaki]] şəhərlərinə atom bombalarının atılması, sonda isə məğlub olması ilə nəticələnmişdir. 1947-ci ildə ölkənin [[Yaponiya konstitusiyası|yeni konstitusiyası]] qəbul olunandan bəri Yaponiya imperator və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan — [[Yaponiya parlamenti]] tərəfindən idarə olunan [[Unitar dövlət|unitar]], [[konstitusiyalı monarxiya]]ya malik ölkədir.

Yaponiya [[BMT]], G7, [[G8]] və [[G20]]-nin üzvüdür. Yaponiya böyük gücdür. Yaponiya nominal ÜDM-ya görə dünyanın ən güclü 4-cü, alıcılıq gücünün tarazlığına görə isə dünyanın ən güclü 3-cü iqtisadiyyatına malikdir. Dövlət həm də dünyanın ən böyük 5-ci ixracatçısı və dünyanın ən böyük 5-ci idxalçısıdır. Yaponiya rəsmi olaraq müharibə elan etməmək istədiyini [[Yaponiya konstitusiyası|konstitusiyasında]] göstərsə də, Yaponiya dünyanın ən böyük 8-ci hərbi büdcəsinə malikdir və silahlı qüvvələrindən ancaq özünü və sülhü qorumaqda istifadə etdiyini bildirir. Yaponiya yüksək yaşayış normasına və [[İnsan İnkişafı İndeksi]]nə malik inkişaf etmiş ölkədir, əhali yüksək yaşayış imkanlarından yararlanır. Ölkə körpə ölümünün ən az müşahidə olunduğu 3-cü ölkədir. Yaponiya Ölkə Brend İndeksində 1-ci, Qlobal Sülh İndeksində isə [[Asiya ölkələrinin siyahısı|Asiya ölkələri]] arasında 1-ci yerdədir.

== Etimologiya ==

[[Azərbaycan dili|Azərbaycan sözü]] olan ''Yaponiya'' sözünün, yapon sözü olan  (yapon dilində ''Nippon''  və ya ''Nihon''  kimi tələffüz olunur) sözünün qədim mandarin dili və U dilindəki tələffüzündən törəndiyi güman olunur. [[Yaponlar]] özlərini , [[Yapon dili|dillərini]] isə  adlandırırlar. Azərbaycanca köhnə mənbələrdə **Japon** () və ya **Məmləkəti Japon*' () ifadələrinə də təsadüf edilmişdir. Erkən sovet dövrünə aid Azərbaycandilli mənbələrdə "Yaponya" adlandırılmışdır.

[[Meyci islahatı]]ndan [[İkinci Dünya müharibəsi]]nin sonuna qədər ölkənin tam adı  ("Böyük Yaponiya İmperiyası") idi. Müasir dövrdə  adından istifadə olunur: [[yapon dili]]ndə Yaponiya kimi izahedici işarəsi olmayan ölkə adlarına "ölkə", "dövlət", "xalq" mənasını verən  sözü artırılır.
 "günəş" və ya "gün" deməkdir;  isə "təməl" və ya "mənşə" mənasını verir. Sözün ümumi mənası *"günəşin mənşəyi"* və ya *"günəşin doğması"* deməkdir (çinlilərin yanaşmasına görə [[günəş]] Yaponiyada doğur); buna görə də [[Qərbi Avropa|Qərbd]]ə Yaponiya üçün *"Gündoğan ölkə"* adından da istifadə olunur. *Nihon* sözünün rəsmi istifadəsindən əvvəl Yaponiya  və ya  kimi tanınmışdır.

*"Yaponiya"* sözü qədim ticarət yolları vasitəsilə [[Qərbi Avropa|Qərb]]ə gəlmişdir. Yaponiya sözünün qədim mandarin və ya U dilindəki tələffüzünü [[Marko Polo]] (吳語) *Cipangu* kimi qeyd etmişdir. U dilinin dialekti olan müasir Şanxay dialektində  (Yaponiya) işarələrinin tələffüzü  şəklindədir. Qədim malay dilində Yaponiya üçün istifadə olunmuş *Cepanq* sözü çin dilinin cənub sahilinin dialektlərindən (güman ki, Fukkin və ya Ninqpo dialektləri) alınmışdır. [[XVI əsr]]də [[Malakka]]ya gələn [[Portuqaliya]] tacirləri bu [[Malay dili|malay]] sözü ilə tanış olmuşdular. Bu sözü ilk dəfə [[Avropa]]ya gətirənlər [[portuqallar]] idi. [[İngilis dili]]ndə bu söz ilk dəfə *Gaipan* şəklində 1565-ci ildə qeydə alınmışdır.

== Tarix ==


=== Tarix öncəsi və qədim tarix ===


[[Paleolit]] mədəniyyəti [[Yaponiya adaları|Yaponiya arxipelağın]]ın təxminən e.ə. 30.000-cu illərdə məskunlaşıldığını göstərir. E.ə. 14.000-cü ilə qədər (Comon dövrünün başlanğıcı) Yaponiyada [[Mezolit dövrü]] davam etmişdir. [[Neolit]] dövründə yarımoturaq həyat tərzi həyat keçirən, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olan müasir yamatoların və [[aynular]]ın əcdadları peyda olmuşdur. Onlar pit-hauzlarla və ibtidai kənd təsərrüfatları ilə xarakterizə olunurlar. Bu dövrə aid tapılmış bəzədilmiş gil qablar dünyada [[dulusçuluq]] sənətinin salamat qalmış ən qədim nümunələridir. Təxminən e.ə. 300-cü ildə yayoilər [[Yaponiya adaları]]na gəlmiş və comonlarla qaynayıb-qarışmışdırlar. E.ə. 500-cü ildə başlayan Yayoi dövründə yerli əhali [[Çin]] və [[Koreya]] vasitəsilə [[çəltik]] yetişdirmək, yeni tərz [[dulusçuluq]], [[metallurgiya]] kimi məşğuliyyətlərlə tanış olmuşdur.

Yaponiya yazılı tarixdə ilk dəfə [[Çin tarixi]] haqqında olan *"Han kitabı"*nda peyda olmuşdur. *"Üç krallığın qeydləri"*nə görə [[Yaponiya adaları]]nda ən güclü krallıq III əsrdə peyda olmuşdu və Yamataikoku adlanırdı. Yaponiya [[buddizm]] ilə ilk dəfə [[Koreya]]dakı [[Bekçe krallığı]] vasitəsilə tanış olmuşdur, amma bu dinin Yaponiyadakı sonrakı inkişafı əsasən [[Çin]] ilə əlaqədardır. İlk vaxtlarda bu dinə qarşı müqavimət olsa da, hakim sinif buddizmi Yaponiyada yaya bilmişdir və Asuka dövrünün (592–710) əvvəllərində [[buddizm]] geniş şəkildə yayılmışdır.

Nara dövründə (710–784) Heyco sarayında (müasir [[Nara (şəhər)|Nara]] şəhəri) mərkəzləşdirilmiş güclü Yaponiya dövlətinin yaradılması qeyd edilir. Nara dövrü ədəbiyyatın peyda olması, eləcə də buddizm incəsənəti və [[Memarlıq|memarlığ]]ın inkişafı ilə xarakterizə olunur. 735–737-ci illərdə çiçək xəstəliyi səbəbindən [[Yaponiya əhalisi]]nin 1/3 hissəsinin öldüyü güman olunur. 784-cü ildə İmperator Kanmu [[Kioto]]nun 794-cü ildə [[paytaxt]] elan edilməsindən əvvəl paytaxtı [[Nara (şəhər)|Naradan]] Naqaoka-kyoya köçürmüşdür.


Heyan dövrünün (794–1185) əvvəllərində — Yaponiyanın yerli mədəniyyətinin açıq-aşkar meydana çıxdığı dövrdə [[incəsənət]], şeriyyət və [[nəsr]]in inkişafı ilə seçilir. [[Murasaki Şikibu]]nun *"Gencinin hekayəsi"* romanı və müasir Yaponiyanın milli himni olan *"Kimiqayo"* bu dövrdə yazılmışdır.

Heyan dövründə buddizmin iki məzhəbi yayılırdı: Sayçonun yaydığı Tendai buddizmi və Kukainin yaydığı Şinqon buddizmi. [[XI əsr]]in ikinci yarısında Yaponiyada [[Təmiz torpağın buddizmi]] (Codo-şu, Codo Şinşu) geniş populyarlıq qazanmışdır.

=== Feodalizm dövrü ===
Yaponiyada [[feodalizm]] dövrü döyüşçü hakim sinfin — [[samuray]]ların peyda olması və üstünlük təşkil etməsi ilə səciyyələnir. 1185-ci ildə Qenpey müharibəsində (*"Heykenin hekayəsi"*də adı çəkilir) Tayra klanın məğlub olmasından sonra samuray Minamoto no Yoritomo imperator Qo-Toba tərəfindən [[şoqun]] təyin olunmuş və [[Kamakura]]da güc bazası yaratmışdır. Onun ölümündən sonra Hoco klanı hakimiyyətə gəlmişdir. Kamakura dövründə (1185–1333) Yaponiya [[Çin]] vasitəsilə [[buddizm]]in [[Dzen]] cərəyanı ilə tanış olmuşdur və bu cərəyan [[samuray]] sinfi arasında geniş yayılmışdır. Kamakura şoqunluğu 1274 və 1281-ci illərdə [[Monqolların Yaponiya yürüşləri|monqol işğalların]]ı dəf etmişdir, amma sonda [[Kemmu bərpası|İmperator Qo-Dayqo tərəfindən devrilmişdir]]. Qo-Dayqo 1336-cı ildə Aşikaqa Takauci tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdır.


Aşikaqa Takauci [[Kioto]]da — Muromaçidə yeni şoqunluq yaratmışdır. Bu, Muromaçi dövrünün (1336–1573) başlanğıcıdır. Aşikaqa Yoşimitsunun dövründə [[Aşikaqa şoqunatı]] böyük əzəmətə nail olmuşdur və [[Dzen]] buddizmi əsasında yaranmış mədəniyyət (Miyabi incəsənəti) müvəffəqiyyətə nail olmuşdur. Bu mədəniyyət daha sonra inkişaf edərək Hiqaşiyama mədəniyyətinə çevrilmişdir və [[XVI əsr]]ə qədər çiçəklənməyə davam etmişdir. O biri tərəfdən, [[Aşikaqa şoqunatı]] feodal qoşun başçılarını (*daimyo*) nəzarətdə saxlaya bilməmişdir. Nəticədə, 1467-ci ildə bir əsr davam edəcək Senqoku dövrünün (*"Döyüşən dövlətlər"*) başlanğıcı olan [[vətəndaş müharibəsi]] (Onin müharibəsi) başlamışdır.

[[XVI əsr]]də [[Portuqaliyalılar|portuqaliyalı]] tacirlər və [[Yezuitlər ordeni|Yezuit missionerləri]] ilk dəfə Yaponiyaya çatmış və Yaponiya ilə [[Qərbi Avropa|Qərb]] arasında [[ticarət]] və [[mədəniyyət]] mübadiləsinin əsasını qoymuşdurlar. Bu, Oda Nobunaqaya Qərb texnologiyası və silahları ilə tanış olmağa imkan yaratmış və onlardan digər *daimyolara* hücum etməkdə istifadə etmişdir. Onun güc birləşdirməsi Azuçi-Momoyama dövrünün (1573–1603) başlanğıcı oldu. 1582-ci ildə Odanın öldürülməsindən sonra varisi Toyotomi Hideyoşi 1590-cı ildə ölkəni birləşdirmiş, 1592 və 1597-ci illərdə [[Koreya yarımadası|Koreyaya]] iki uğursuz yürüş etmişdir.


Hideyoşinin oğlunun naibi olan [[Tokuqava İeyasu]] mövqeyindən istifadə edərək siyasi və hərbi dəstək əldə etmişdir. Açıq müharibə başladıqda [[Tokuqava İeyasu]] 1600-cü ildə Sekiqahara döyüşündə rəqib klanları məğlub etmişdir. [[Tokuqava İeyasu]] 1603-cü ildə şoqun elan edilmiş və Edoda (müasir [[Tokio]]) [[Tokuqava şoqunatı]]nın əsasını qoymuşdur. [[Tokuqava şoqunatı|Tokuqava şoqunluğu]] müstəqil daimyolara nəzarət etmək üçün *buke şohatto* kimi tədbirləri həyata keçirmişdir. 1639-cu ildə izolyanist *sakoku* ("qapalı ölkə") siyasəti təxminən iki əsr yarım davam etmiş və bu dövr tarixə Edo dövrü (1603–1868) kimi düşmüşdür. *Ranqaku* kimi tanınan Qərb elmlərinin öyrənilməsi Decima və [[Naqasaki]]dəki holland [[anklav]]ı vasitəsilə davam etmişdir. Edo dövründə həm də *kokuqaku* ("milli təhsil") inkişaf etmişdir.

=== Müasir dövr ===
31 mart 1854-cü ildə kommodor Metyu Kelbreyt və [[ABŞ hərbi donanması]]nın *"Qara gəmilər"*i Kanaqava müqaviləsi əsasında Yaponiyanı xarici dünyaya açılmağa məcbur etmişdir. Bu hadisədən sonra Bakumatsu dövründə [[Qərbi Avropa|Qərb ölkələri]] bağlanan bənzər müqavilələr iqtisadi və siyasi böhranlara səbəb olmuşdur. [[Şoqun]]un hakimiyyətdən əl çəkməsi Boşin müharibəsini başlatmış və mərkəzləşdirilmiş dövlət formal olaraq [[Yaponiya imperatoru|imperatorun]] hakimiyyəti altında birləşdirilmişdir ([[Meyci islahatı]]).


[[Qərbi Avropa|Qərbin]] məhkəmə, siyasi və hərbi quruluşunu mənimsəyə bilən dövrdə Yaponiya Kabineti Gizli Şura təşkil etmiş, Meyci konstitusiyasını təqdim etmiş və [[Yaponiya parlamenti]]ni toplamışdır. [[Meyci islahatı]] Yaponiya imperiyasını sənayecə inkişaf edən dünya gücünə çevirmişdir və ölkəni qlobal təsirini artırmaq üçün hərbi gücdən istifadə etməsinə vadar etmişdir. Birinci Çin-yapon (1894–1895) və [[Rus-yapon müharibəsi|Rus-yapon (1904–1905) müharibəl]]ərində əldə edilmiş qələbələrdən sonra Yaponiya [[Tayvan]]a, [[Koreya]]ya və [[Saxalin adası]]nın cənub yarısına nəzarət etməyə başlamışdır. Yaponiya əhalisinin sayı 1873-cü ildə 35 milyon nəfər olduğu halda, 1935-ci ildə bu göstərici 70 milyon nəfərə çatmışdır.


[[XX əsr]]in əvvəllərində qısa müddət davam edən *"Tayşo demokratiyası"* dövründə ekspansionizm və militarizm daha çox əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. [[Birinci Dünya müharibəsi]] qələbə qazanan tərəfdə olan Yaponiyaya dünyaya təsirini və ərazisini artırmağa imkan yaratmışdır. Genişləndirmə siyasətinə davam edən Yaponiyanın 1931-ci ildə [[Mancuriya]]nı işğal etməsi beynəlxalq reaksiyaya və Yaponiyanın 1933-cü ildə [[Millətlər Liqası]]ndan ayrılmasına səbəb olmuşdur. 1936-cı ildə Yaponiya [[Nasist Almaniyası]] ilə [[Antikomintern paktı]]nı imzalamışdır və 1940-cı ildə [[Üçlər paktı]] Yaponiyanı [[Berlin-Roma-Tokio oxu|Ox güclərind]]ən birinə çevirmişdir. 1941-ci ildə Yaponiya Sovet-yapon tərəfsizlik paktını qəbul etmişdir.

[[Yaponiya imperiyası]]nın 1937-ci ildə [[Çin]]in digər ərazilərinin işğal etməsi ilə [[Çin–yapon müharibəsi (1937–1945)|İkinci Çin-yapon müharibəsi]] (1937–1945) başlamışdır. İmperial Yaponiya ordusu tez [[Çin]]in paytaxtı [[Nankin]] şəhərini tutmuş və Nankin qətliamını törətmişdir. 1940-cı ildə Yaponiyanın Fransız Çinhindisini işğal etməsindən sonra [[ABŞ]] Yaponiyaya neft embarqosu qoymuşdur. 7–8 dekabr 1941-ci ildə Yaponiya gözlənilmədən [[ABŞ]]-yə qarşı [[Pörl Harbora hücum|Pörl Harbor hücumunu]] təşkil etmiş, [[Böyük Britaniya]]nın mülkləri olan [[Honkonq]], [[Sinqapur]] və Malayaya hücum etmiş və [[ABŞ]]-yə müharibə elan etmişdir. Bu hadisələr [[ABŞ]] və [[Böyük Britaniya]]nı [[İkinci Dünya müharibəsində Sakit okean cəbhəsi|Sakit okean cəbhəsin]]ə qoşulmağa məcbur etmişdir. [[SSRİ]]-nin [[Mancuriya]]nı işğal etməsindən və [[ABŞ]]-nin 1945-ci ildə [[Hiroşima (şəhər)|Hiroşima]] və [[Naqasaki]] şəhərlərinə [[Atom bombası|atom bombalar]]ı atmasından sonra Yaponiya 15 avqust 1945-ci ildə qeyd-şərtsiz təslim olmuşdur. Müharibə nəticəsində Yaponiya və Böyük Şərqi Asiya Ortaq Rifah Ərazisində milyonlarla insan ölmüş, [[sənaye]] və infrastruktur məhv olmuşdur. [[Antihitler koalisiyası|Müttəfiqlər]] ([[ABŞ]]-nin başçılığı altında) milyonlara etnik [[Yaponlar|yaponu]] koloniyalardan vətəninə qaytarmış, Yaponiyanın [[Asiya]]dakı hərbi düşərgələrini ləğv etmiş və işğal olunmuş ərazilərin müstəqilliyini bərpa etmişdir. [[Antihitler koalisiyası|Müttəfiqlər]] müharibə cinayətlərində imzaları olan Yaponiya liderlərini mühakimə etmək üçün 3 may 1946-cı ildə [[Uzaq Şərq beynəlxalq hərbi tribunalı]]nı təşkil etmişdir. Bakterial tədqiqatlarda iştirak edənlər və müharibəyə səbəb olmuş imperiya ailəsinin üzvlərinə tələblərə baxmayaraq Müttəfiq Qüvvələrin Ali Komandanı tərəfindən bəraət qazandırılmışdır.

1947-ci ildə Yaponiya liberal demokratiyanı vurğulayan [[Yaponiya konstitusiyası|yeni konstitusiya]] qəbul etmişdir. 1952-ci ildə imzalanmış [[San-Fransisko sülh müqaviləsi]] ilə müttəfiqlərin Yaponiya işğalı başa çatmışdır və Yaponiya 1956-cı ildə [[BMT]]-nin üzvü olmuşdur. Yaponiya daha sonra tərəqqiyə nail olaraq 2010-cu ildə [[Çin]] tərəfindən geridə buraxılana qədər dünyanın ikinci ən böyük [[Yaponiya iqtisadiyyatı|iqtisadiyyat]]ına malik olmuşdur. [[XXI əsr]]in əvvəllərində tədrici iqtisadi yenilənmə başlamışdır. 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyada [[Senday zəlzələsi və tsunami (2011)|tarixdə qeydə alınmış ən güclü zəlzələ]] baş vermişdir və bu fəlakət Fukuşima nüvə fəlakətinə səbəb olmuşdur.

== Hökumət və siyasət ==



Yaponiya [[konstitusiyalı monarxiya]]dır və [[Yaponiya imperatoru|imperatorun]] hakimiyyəti məhduddur. Formal dövlət başçısı kimi o, [[Yaponiya konstitusiyası|konstitusiya]] tərəfindən *"xalq birliyinin və dövlətin simvolu"* kimi müəyyənləşdirilir. Hakimiyyət [[Yaponiya baş naziri|baş nazirin]] və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və Yaponiya xalqına suverenlik hüququ verilir. [[Akihito]] Yaponiyanın hal-hazırkı [[Yaponiya imperatoru|imperatorudur]]; [[Vəliəhd şahzadə Naruhito]] Xrizantemo taxtının növbəti varisidir.

Yaponiyanın qanunverici orqanı [[Yaponiya parlamenti]]dir və parlament [[Tokio]] şəhərinin [[Çiyoda]] xüsusi rayonunda oturur. Parlament ikipalatalıdır, 480 yerə malik Nümayəndələr palatasından və 242 yerə sahib Məsləhətçilər palatasından ibarətdir. [[Seçki hüququ]] 18 yaşından böyük olan şəxslər üçün keçərlidir və səsvermə gizli yolla aparılır. [[Yaponiya parlamenti]]ndə əsas yerləri sosial liberal Yaponiya Demokratik Partiyası (YDP) və mühafizəkar Liberal Demokratiya Partiyası (LDP) tutur. Liberal Demokratiya Partiyası 1993–1994-cü illərdəki 11 aylıq müddət və 2009–2012-ci illər istisna olmaqla 1955-ci ildən seçkilərdə daim uğur qazanır. Liberal Demokratiya Partiyası Nümayəndələr palatasında 294 yerə, Məsləhətçilər palatasında 83 yerə malikdir.

[[Yaponiya baş naziri]] hökumətin əsas başçısıdır və [[Yaponiya parlamenti]] tərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra imperator tərəfindən təyin olunur. [[Yaponiya baş naziri]] Kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir. LDP partiyasının 2012-ci il ümumi seçkilərindəki qələbəsindən sonra 26 dekabr 2012-ci ildə [[Şinzo Abe]] [[Yoşihiko Noda]]nın yerini tutaraq baş nazir olmuşdur və bu vəzifəyə ikinci dəfə seçilmişdir. Baş nazirin formal olaraq imperator tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq, [[Yaponiya konstitusiyası]] aşkar şəkildə imperatordan parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir.

Tarixən [[Çin]]dən təsirlənmiş Yaponiyanın qanun sistemi Edo dövründə *"Kucikata Osadameqaki"* kimi mətnlərin vasitəsilə müstəqil inkişaf etmişdir. [[XX əsr]]in sonlarında Yaponiyanın məhkəmə sistemi əsasən [[Avropa]]nın qanun sistemindən (xüsusilə [[Almaniya]]) təsirlənmişdir. Məsələn, Yaponiya hökuməti 1896-cı ildə Almaniya vətəndaşlıq qanunnaməsi əsasında qanunnamə hazırlamışdır və bu qanunnamə [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra da bəzi dəyişikliklərlə qüvvədə qalmışdır. Yazılı hüquq [[Yaponiya parlamenti]] və imperator ştampı ilə müəyyənləşdirilir. Yaponiyanın [[məhkəmə]] sistemi üç yarusa bölünür: Ali məhkəmə və ondan aşağı səviyyədə yerləşən üç məhkəmə. Yaponiya yazılı hüququnun əsas hissəsi *Altı kodeks* adlanır.

== Xarici siyasət və ordu ==


Yaponiya [[G8]], [[Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı|APEC]] və "ASEAN Plus Three" üzvüdür və Şərqi Asiya sammitinin iştirakçısıdır. Yaponiya 2007-ci ilin martında [[Avstraliya]] ilə, 2008-ci ilin oktyabrında [[Hindistan]] ilə təhlükəsizlik paktı imzalamışdır. Yaponiya rəsmi inkişaf yardımının 5-ci ən böyük ianəçisidir (2014-cü ildə 9.2 milyard [[ABŞ dolları]]).

Yaponiyanın [[ABŞ]] ilə yaxın iqtisadi və hərbi münasibətləri var; ABŞ-Yaponiya təhlükəsizlik alyansı bu dövlətlərin xarici əlaqələrində təməl daşı rolunu oynayır. 1956-cı ildən [[BMT]]-nin üzvü olan Yaponiya müxtəlif vaxtlarda (ümumilikdə isə 20 il) [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası|BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasın]]ın üzvü olmuşdur (sonuncu dəfə 2009-cu və 2010-cu illərdə). Yaponiya [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası|Təhlükəsizlik Şurasın]]ın daimi üzvü olmağa çalışan G4 ölkələrindən biridir.

Yaponiyanın qonşuları ilə bir neçə torpaq mübahisəsi problemi var: [[Rusiya]] ilə [[Kuril adaları|Cənubi Kuril adaları]] üzərində, [[Cənubi Koreya]] ilə [[Liankur]] qayalıqları üzərində, [[Çin]] və [[Tayvan]] ilə Senkaku adaları üzərində və [[Çin]]lə Okinotorişima bölgəsi üzərində. Yaponiyanın həmçinin [[Şimali Koreya]] ilə qaçırılmış yaponlar məsələsinə və nüvə silahı proqramına görə davam edən konflikti var.

Yaponiya dünyada ən böyük hərbi büdcəyə malik ölkələrdən biridir. Yaponiya [[İraq müharibəsi (2003–2011)|İraq müharibəsin]]ə qeyri-döyüşən qüvvələr göndərmişdir, amma onları sonda geri çəkmişdir. Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) RIMPAC dəniz təlimlərinin daimi iştirakçısıdır.

Yaponiya ordusunun (Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri) imkanları [[Yaponiya konstitusiyası]]nın 9-cu maddəsi ilə məhdudlanır. [[Yaponiya konstitusiyası|Konstitusiyaya]] görə, Yaponiya müharibə elan etməkdən və ya silahlı qüvvələrini beynəlxalq münaqişələrdə istifadə etməkdən imtina edir. Buna uyğun olaraq, Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri Yaponiyadan kənarda fəaliyyət göstərməyən [[ordu]]dur. YÖQ müdafiə naziri tərəfindən nəzarət olunur, Yaponiya Quru Özünümüdafiə Qüvvələri (YQÖQ), Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) və Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrindən (YHÖQ) ibarətdir. Yaponiya ordusu hazırda sülhməramlı əməliyyatlarda istifadə olunur; qüvvələrinin [[İraq]]da cəbhə boyu düzülməsi [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra Yaponiya ordusunun okeanın o tayındakı ilk istifadəsi kimi qeyd olunur.

2014-cü ilin mayında [[Yaponiya baş naziri|baş nazir]] [[Şinzo Abe]] Yaponiyanın [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən bəri müəyyənləşdirdiyi qeyri-fəallığı davam etdirmək və [[Şərqi Asiya|regionun]] təhlükəsizliyi haqqında məsuliyyəti götürmək istədiyini demişdir. O, Yaponiyanın açar rolu oynamaq istədiyini bildirmiş, qonşu ölkələrə Yaponiyanın dəstəyini təklif etmişdir.

== İnzibati bölgü ==

Yaponiya 47 prefekturadan ibarətdir, hər bir prefektura seçilmiş qubernator, qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur. Bundan əlavə prefekturalar böyük [[şəhər]]lərə, kiçik şəhərlərə və qəsəbələrə bölünür. Hal-hazırda Yaponiyada inzibati dəyişikliklər tez-tez baş verir: şəhərlər və qəsəbələr bir-biriləri ilə birləşdirilir. Bu proses nəticəsində altprefektura inzibati regionlarının azalacağı və bu azalma sayəsində inzibati xərclərin azalacağı güman olunur.


== Coğrafiya ==



Yaponiya [[Şərqi Asiya]]nın [[Sakit okean]] sahili boyunca uzanan 14.125 [[ada]]dan ibarətdir. Sahil xəttinin uzunluğu təqribən 30 min km təşkil edir. Tərkibinə daxil olan bütün adaları hesaba qatdıqda ölkə 24° və 46° şimal en dairələri arasında və 122° və 146° şərq uzunluqları arasında yerləşir. Əsas adaları, şimaldan cənuba olmaqla, [[Hokkaydo]], [[Honşu]], [[Şikoku]] və [[Kyuşu]]dur. [[Okinava prefekturası]]nın da daxil olduğu [[Ryukyu adaları]] [[Kyuşu (ada)|Kyuşu adasın]]ın cənubu ilə əlaqələnir. Ümumilikdə bütün adalar birlikdə Yapon arxipelaqını əmələ gətirir.

Yaponiyanın 73 %-i [[meşə]]lik, [[dağ]]lıq və sənaye, kənd təsərrüfatı və yaşayış üçün əlverişsiz ərazilərdən ibarətdir. Nəticədə, məskunlaşılmış ərazilər əsasən sahil zonalarına cəmlənmişdir və sahil zonalarındakı yaşayış məntəqələri əhalinin sayına görə fərqlənir. Yaponiya dünyada əhalinin ən sıx məskunlaşdığı ölkələrdən biridir.

Yaponiya adaları Sakit okean Odlu qövsündəki vulkanik zonada yerləşir. Adalar Silur dövrünün ortalarından Pleystosen dövrünə qədər davam etmiş okeanaltı tektonik fəaliyyətlərin nəticəsidir. Bu tektonik fəaliyyətlər [[Filippin plitəsi]]nin materik mənşəli [[Amur plitəsi|Amur]] və [[Okinava plitəsi|Okinava]] plitələrinin cənubuna doğru subduksiyası və [[Sakit okean plitəsi]]nin [[Oxot plitəsi]]nin şimalına doğru subduksiyası ilə xarakterizə olunur. Yaponiya əslində Avroasiya materikinin şərq sahilinə bitişik idi. 15 milyon il əvvəl hərəkət edən plitələr Yaponiyanı [[materik]]dən ayıraraq şərqə doğru "sürükləmişdir" və [[Yapon dənizi]]nin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Yaponiyada 108 fəaliyyətdə olan [[vulkan]] yerləşir. [[XX əsr]] boyunca [[Hokkaydo]]dakı Şova-şinzan və Beyonesu qayalıqlarındakı Myocin-şo kimi bir neçə yeni vulkan püskürmüşdür. Tez-tez [[sunami]] ilə nəticələnən dağıdıcı [[zəlzələ]]lər hər əsrdə bir neçə dəfə meydana çıxmışdır. 1923-cü ildə [[Böyük Kanto zəlzələsi]] 140.000 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdur. Digər baş vermiş dağıdıcı zəlzələr [[Böyük Hanşin zəlzələsi]] (1995) və [[Senday zəlzələsi və tsunami (2011)|Tohoku zəlzələsidir]] (2011). [[Senday zəlzələsi və tsunami (2011)|Tohoku zəlzələsi]] 11 mart 2011-ci ildə baş vermiş və dəhşətli [[sunami]]yə səbəb olmuşdur. Odlu qövsdəki mövqeyinə görə Yaponiya [[zəlzələ]] və [[sunami]]lərə meyilli ölkədir və [[inkişaf etmiş ölkələr]] arasında ən böyük təbii fəlakət riskinə malik dövlətdir.

<center><gallery mode="packed" heights="140px" widths="180px">
|[[Fuci]] dağı
Fayl:Ogasawara Islands, Tokyo, Japan.jpg|[[Bonin adaları|Oqasavara adaları]]
Fayl:Dakesawa.jpg|[[Yapon Alp dağları]]
Fayl:140829 Ichiko of Shiretoko Goko Lakes Hokkaido Japan01s5.jpg　|[[Goko gölləri]]
Fayl:Kegon Falls 華厳滝.jpg|[[Keqon şəlalələri]]
</gallery></center>

=== İqlim ===




Yaponiyanın iqlimi əsasən mülayimdir, amma [[cənub]]dan [[şimal]]a getdikcə iqlim dəyişir. Yaponiyada 6 başlıca iqlim zonası yerləşir: [[Hokkaydo (ada)|Hokkaydo]], [[Yapon dənizi]], Mərkəzi dağlıq, [[Daxili Yapon dənizi]], [[Sakit okean]] və [[Ryukyu adaları]]. Ölkənin ən şimal bölgəsi olan [[Hokkaydo (ada)|Hokkaydoda]] rütubətli kontinental iqlim hakimdir, [[qış]] uzun və soyuq, [[yay]] isə sərin keçir. [[Atmosfer yağıntıları|Yağıntın]]ın miqdarı çox deyil, amma [[qış]]da adalarda qalın qar təbəqələri yaranır.

[[Honşu]] adasının qərb sahilində yerləşən [[Yapon dənizi]] zonasında şimal-qərb küləkləri adalarda bərk [[qar]] yağmaya səbəb olur. [[Yay]]da region [[Sakit okean]] bölgəsindən daha sərin keçir, amma [[fön]] küləklərinə görə bəzən çox isti temperaturlar qeydə alına bilir. Mərkəzi dağlıq zonada tipik rütubətli kontinental iqlim müşahidə olunur: [[yay]] və [[qış]] arasında, [[gecə]] və gündüz arasında böyük [[amplituda|temperatur amplitudalar]]ı qeydə alınır. [[Atmosfer yağıntıları|Yağıntın]]ın miqdarı azdır, amma [[qış]] qarlı keçir. [[Çuqoku (region)|Çukoqu]] və [[Şikoku]] regionlarında yerləşən dağlar [[Daxili Yapon dənizi]] zonasına mövsümi küləklərin daxil olmasının qarşını alır və il boyunca [[iqlim]]in mülayim keçməsinə şərait yaradır.

[[Sakit okean]] sahilində rütubətli subtropik iqlim hakimdir. [[Qış]] mülayim keçir, bəzən isti, bəzən də qarla müşahidə olunur. Rütubətli yaylar mövsümi cənub-şərq küləklərinin bir nəticəsi kimi qəbul olunur. [[Ryukyu adaları]] subtropik iqlimə malikdir, [[qış]] və [[yay]] isti keçir. Yağıntının miqdarı xeyli çoxdur (xüsusilə yağış mövsümlərində).

Yaponiyanın orta qış temperaturu 5,1 [[Selsi şkalası|°C]], orta yay temperaturu [[Selsi şkalası|25,2 °C]] təşkil edir. Yaponiyada ən yüksək temperatur 16 avqust 2007-ci ildə qeydə alınmışdır: 40,9 [[Selsi şkalası|°C]]. Əsas yağış mövsümü mayın əvvəllərində [[Okinava adası|Okinavada]] başlayır və yağış cəbhəsi iyulun sonunda [[Hokkaydo (ada)|Hokkaydoya]] çatana qədər şimal doğru yavaş-yavaş hərəkət edir. [[Honşu]]nun böyük hissəsində yağış mövsümü iyunun ortalarında başlayır və təxminən altı həftə çəkir. [[Yay]]ın sonunda, [[payız]]ın əvvəlində [[Tayfun qasırğası|tayfunlar]] özləri birlikdə xeyli [[Atmosfer yağıntıları|yağıntı]] gətirir.

=== Biomüxtəliflilik ===

Yaponiya adaların iqlimini və coğrafiyasını özündə əks etdirən 9 [[meşə]] ekoregionuna malikdir. [[Ryukyu adaları|Ryukyu]] və [[Bonin adaları]]ndakı rütubətli tropik meşələr, əsas adaların mülayim regionlarında mülayim qarışıq meşələr, şimalda yerləşən adaların soyuq bölgələrində mülayim iynəyarpaqlı meşələr yerləşir. Yaponiya təbiətində 90.000-dən çox heyvan növü qeydə alınmışdır: [[qonur ayı]], [[yapon əntəri]], [[yapon yenotabənzər iti]], yapon siçanı, [[nəhəng yapon salamandrası]] və s. [[Flora (botanika)|Flora]] və [[Fauna (zoologiya)|fauna]] üçün əhəmiyyətli təbiət ərazilərini qorumaqdan ötrü Yaponiyada böyük [[milli park]] şəbəkəsi yaradılmışdır. Yaponiyada həmçinin 37 Ramsar yeri yerləşir. Dörd yer isə görkəmli təbiət dəyərlərinə görə [[YUNESKO]]-nun [[Ümumdünya irsi]] siyahısına salınmışdır.

=== Ətraf mühit ===
[[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə hökumət və şirkətlər ətraf mühitə olan diqqətə az əhəmiyyət vermişdilər. Bunun nəticəsində 1950-ci və 1960-cı illərdə ətraf mühitin çirklənməsi hər yerə yayılmışdır. Bu problemlə bağlı narahatlıqların artacağından narahat olan hökumət 1970-ci illərdə ətraf mühitin qorunması haqqında bir neçə qanun təqdim etmişdir. 1973-cü ildəki neft böhranı və təbii sərvətlərinin azlığı Yaponiyanı [[enerji]]dən səmərəli istifadə etməyə məcbur edir. Hazırda Yaponiyanın qarşıda dayanan və həllini gözləyən əsas ətraf mühit məsələləri [[hava]]nın çirklənməsi (NO<sub>x</sub>, zəhərli qazlar), tullantıların idarə edilməsi, [[Evtrofikasiya|suyun evtrofikasiyası]], [[təbiət]]in qorunması, [[iqlim]] dəyişikliyi, [[Kimyəvi birləşmələr|kimyəvi maddəl]]ərin idarə edilməsi və ətraf mühitin beynəlxalq əməkdaşlıqla qorunmasıdır.

2015-ci ilin iyun ayında [[Daş kömür|kömürlər]] fəaliyyət göstərən 40-dan çox müəssisənin tikilməsi planlaşdırılmışdır. NGO Climate Action Network Yaponiyanı öz *"Günün fossili"* mükafatının qalibi elan etmişdir.

Yaponiya, dövlətlərin [[ətraf mühit]]ə olan öhdəçiliyini müəyyənləşdirən Ekologiya Effektivliyi İndeksində 26-cı yerdədir. [[Kioto protokolu]] imzalamış tərəf və 1997-ci ildə sözügedən konfransa ev sahibliyi etmiş ölkə kimi Yaponiyanın karbon dioksidin ayrılmasını azaltmaq və [[iqlim]] dəyişikliyinin qarşını almaq kimi öhdəçilikləri vardır.

== İqtisadiyyat ==



=== İqtisadiyyat tarixi ===
Müasir Yaponiya iqtisadiyyatı Edo dövründə böyüməyə başlamışdır. Edo dövrünün salamat qalmış elementləri su və quru yolları, eləcə də Osaka düyü brokerlərinin fyuşers kimi maliyyə vasitələri aiddir. 1868-ci ildə başlamış [[Meyci dövrü]]ndə Yaponiya [[bazar iqtisadiyyatı]]ndan faydalanaraq inkişaf etmişdir. Müasir dövrün bir çox müəssisəsi bu dövrdə peyda olmuş və Yaponiya [[Asiya]]nın ən inkişaf etmiş dövləti olmuşdur. 1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər Yaponiya iqtisadiyyatı olduqca inkişaf etmişdir ("Yaponiya iqtisadiyyatının möcüzəsi"): 1960-cı və 1970-ci illərdə 7,5 % və 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində isə 3,2 % ortalamasına çatmaq mümkün olmuşdur.

İqtisadiyyatın inkişafı 1990-cı illərdə ("İtirilmiş onillik") baş vermiş Yaponiya iqtisadi köpüyünə görə yavaşlamağa başlamışdır. [[Yaponiya iqtisadiyyatı|İqtisadiyyat]]ı yenidən dirçəltmək səyləri uğursuz olmuşdur və ardınca 2000-ci ildə dotkom köpüyü baş vermişdir. İqtisadiyyat 2005-ci ildə bərpa olunmağa başlanmışdır; [[ÜDM]] 2005-ci ildə [[ABŞ]] və [[Avropa ölkələri]]nin göstəricilərini keçərək 2,8 % artmışdır.

2012-ci ildən Yaponiya [[ÜDM]] baxımından [[ABŞ]] və [[Çin]]dən sonra dünyanın ən güclü 3-cü milli iqtisadiyyatına, [[alıcılıq qabiliyyəti pariteti]] baxımından isə [[ABŞ]], [[Çin]] və [[Hindistan]]dan sonra dünyanın ən güclü 4-cü milli iqtisadiyyatına malikdir. 2014-cü ildə Yaponiyanın [[dövlət borcu]]nun illik [[Ümumi Daxili Məhsul]]un 200 %-dən çox olduğu hesablanmışdır (bu göstəriciyə görə dünyada birincidir).

=== İxracat ===

Yaponiyanın böyük [[İqtisadiyyat|iqtisadi]] təcrübəsi var və ölkədə [[texnologiya]] sahəsində tanınmış bir çox şirkət yerləşir: [[nəqliyyat vasitələri]], elektrik avadanlıqları, [[dəzgah]], [[əlvan]] və [[polad]] metallar, [[gəmi]], [[parça]], [[Kimyəvi birləşmələr|kimyəvi maddələr]], qida emalı və s. şirkətləri. Yaponiya torpaqlarının 13 %-i [[kənd təsərrüfatı]] üçün istifadə olur. Yaponiya qlobal [[Balıqçılıq|balıq ovunun]] təxminən 15 %-ni həyata keçirir və [[Balıqçılıq|balıq ovuna]] görə dünyada sadəcə [[Çin]]dən geri qalır. 2010-cu ilin məlumatına görə Yaponiyanın işçi qüvvəsi [[Yaponiya əhalisi|65,9 milyon nəfərd]]ən ibarətdir. Yaponiya aşağı işsizlik səviyyəsinə malikdir (təxminən cəmi 4 %). 2007-ci ilin məlumatına görə, [[Yaponiya əhalisi]]nin təqribən 17 %-i — 20 milyon nəfəri yoxsulluq səviyyəsindən aşağıdadır. Yaponiyada tikilən [[ev]]lər şəhər bölgələrindəki məhdud torpaq ehtiyatları ilə xarakterizə olunur.

2005-ci ildə Yaponiyanın adambaşına düşən [[İxracat|ixracat dəyəri]] 4.210 [[$]] idi. 2012-ci ilin məlumatına görə, Yaponiyanın əsas [[ixracat]] bazarları [[Çin]] (18,1 %), [[ABŞ]] (17,8 %), [[Cənubi Koreya]] (7,7 %), [[Tailand]] (5,5 %) və [[Honkonq]]dur (5,1 %). Yaponiyanın əsas ixrac etdiyi mallar [[nəqliyyat vasitələri]], avtomaşınlar, [[dəmir]] və [[polad]] məmulatlar, [[yarımkeçiricilər]] və avtohissələrdir. 2012-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiyanın əsas idxalat bazarları [[Çin]] (21,3 %), [[ABŞ]] (8,8 %), [[Avstraliya]] (6,4 %), [[Səudiyyə Ərəbistanı]] (6,2 %), [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] (5 %), [[Cənubi Koreya]] (4,6 %) və [[Qətər]]dir (4 %).

=== İdxalat ===
Yaponiyanın idxal etdiyi əsas mallar [[Mexanika|mexaniki avadanlıqlar]] və alətlər, [[qalıq yanacaqlar]], [[Qida|ərzaq]] (əsasən mal əti), [[Kimyəvi birləşmələr|kimyəvi maddələr]], [[parça]] və sənaye üçün [[xammal]]dır. [[Cuniçiro Koyzumi]]nin [[Yaponiya baş naziri|baş nazir]] olduğu dövrdə bir sıra islahatlar keçirilmişdir və Yaponiyaya qoyulan xarici [[Kapitalizm|kapital qoyuluşu]] artmışdır.

Biznesin rahatlığı indeksində Yaponiya 189 [[ölkə]] arasında 27-ci yerdədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında vergidən ən az gəlir götürən ölkələrdən biridir. [[Kapitalizm]]in Yaponiya variantında bir çox aydın cəhət vardır: keyretsu sahibkarları nüfuzludurlar, daimi məşğulluq və təcrübəyə əsaslanan karyera irəliləyişi Yaponiyanın iş mühitində geniş yayılmışdır. Yaponiya şirkətləri *"The Toyota Way"* kimi [[menecment]] metodları ilə tanınır, səhmdar aktivizmi isə geniş yayılmamışdır.

Yaponiyanın ən tanınmış şirkətlərinə [[Toyota]], [[Honda]], [[Yamaha Motor Company|Yamaha]], [[Nintendo]], NTT DoCoMo, [[Canon]], Takeda Pharmaceutical, [[Sony]], Panasonic, [[Toshiba]], Sharp, Nippon Steel, Nippon Oil və Seven & I Holdings Co. aiddir. [[Yaponiya bankı|Yaponiyada dünyanın ən böyük banklarından]] bir neçəsi yerləşir və Tokio fond birjası (Nikkei 225 və TOPIX indekslərinə görə tanınır) bazar kapitallaşmasına görə dünyanın ikinci ən böyük [[fond birjası]]dır. 2006-cı ildə *"Forbes"* jurnalının tərtib etdiyi *"Forbes Global 2000"* siyahısında Yaponiyanın 326 şirkəti (16,3 %) yer almışdı. 2013-cü ildə Yaponiya [[Təbii qaz|şistli təbii qaz]] idxal edəcəyini açıqlamışdır.

=== Elm və texnologiya ===


Yaponiya elmi tədqiqatlar, xüsusilə [[texnologiya]], mexanizm və [[tibb]]i tədqiqatlar sahələrində lider ölkələrdən biridir. Yaponiyada 700.000-ə yaxın tədqiqatçı fəaliyyət göstərir. Tədqiqat və inkişafa 130 milyard [[ABŞ dolları]] ayrılmışdır və bu göstəriciyə görə dünyada üçüncü yerdədir. Yaponiya fundemental elmi tədqiqatlar səhəsində aparıcı ölkələrdən biridir: indiyə qədər [[fizika]], [[kimya]] və [[tibb]] sahələrində 21 [[Nobel mükafatı|Nobel laureat]]ı olmuşdur, üç nəfər isə [[Filds medalı]]na layiq görülmüşdür. Yaponiyanın görkəmli texnoloji töhfələri [[elektronika]], [[maşınqayırma]], [[Mexanika|mexaniki avadanlıqlar]], inşaat mühəndisliyi, [[Sənaye robotu|sənaye robototexnikası]], [[optika]], [[Kimyəvi birləşmələr|kimyəvi maddələr]], [[yarımkeçiricilər]] və [[metal]] sahələrinə aid edilir. Yaponiya [[robot]] istehsalında və istifadəsində aparıcı ölkələrdən biridir: 2013-cü ildə Yaponiya bütün dünyada istehsal olunmuş [[Sənaye robotu|sənaye robotlar]]ının 20 %-ni (300.000/1,3 milyon) istehsal etmişdir. Əslində Yaponiyanın bu sahədəki göstəricisi əvvəllər daha yüksək idi: 2000-ci ildə bütün istehsal edilmiş [[Sənaye robotu|sənaye robotlar]]ının yarısı Yaponiya tərəfindən istehsal olunmuşdu.

[[JAXA|Yaponiya Aerokosmik Tədqiqatlar Agentliyi]] ([[JAXA]]) Yaponiyanın kosmik agentliyidir. Agentlik [[kosmos]], [[planet]] və [[aviasiya]] tədqiqatlarına rəhbərlik edir, [[Raket|kosmik raketl]]ərin və [[süni peyk]]lərin istehsal olunmasında iştirak edir. [[JAXA]] [[Beynəlxalq kosmik stansiya]]sının iştirakçılarından biridir: *Yaponiya Eksperiment Modulu* (Kibo) 2008-ci ildə uğurla stansiya ilə birləşmişdir. [[Kosmos]]un tədqiqatı üçün nəzərdə tutduğu proqrama əsasən Yaponiyanın əsas kosmik hədəfləri Akatsuki kosmik aparatını [[Venera (planet)|Veneraya]] göndərmək, *BepiColombo* layihəsini 2016-cı ildə həyata keçirmək və 2030-cu ilə qədər [[Ay]]da baza tikməkdir.

14 sentyabr 2007-ci ildə Yaponiya hazırladığı *"SELENA"* () zondunu *H-IIA* (Model H2A2022) daşıyıcı [[raket]]i vasitəsilə Taneqaşima Kosmik Mərkəzindən [[Ay]]a göndərmişdir. *SELENA* Yaponiyada əsasən *"Şahzadə Kaquyanın nağılı"* hekayəsindəki Ay şahzadəsi Kaquayaya görə *Kaguya* adı ilə tanınır. *Kaguya* [[Apollon proqramı]]ndan sonra ən böyük [[Ay]] missiyasıdır. Proqramın əsas hədəfi [[Ay]]ın mənşəyi və geoloji tarixi haqqında məlumatlar əldə etməkdir. Zond 4 oktyabrda 100&nbsp;km yüksəklikdə Ayın oribitinə daxil olmuşdur. Zondun missiyası 11 iyun 2009-cu ildə [[JAXA]] tərəfindən qəsdən [[Ay]]a düşürülüb məhv edildikdən sonra başa çatmışdır.

=== Enerji ===


2011-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiya [[enerji]]sinin bir hissəsini [[neft]]dən, 21,3 %-ini [[daş kömür]]dən, 21,4 %-ini [[təbii qaz]]dan, 4,0 %-ini [[atom]] enerjisindən və 3,3 %-ini [[Hidroelektrik enerji|hidroelektrik]] enerjidən əldə edir. 2011-ci ildə atom enerjisi Yaponiyanı elektrik ehtiyacının 9,2 %-ni təşkil etsə də, əvvəlki ildə bu göstərici 24,9 % idi. Amma 2012-ci ilin mayında ölkənin bütün atom enerjisi təchizatları sıradan çıxarılmışdır, çünki 2011-ci ilin martında Fukişima radiasiya fəlakəti baş vermişdir. Lakin hökumət ictimai fikri nəzərə alaraq azı 50 reaktoru geri qaytarmağa çalışmışdır. 2015-ci ilin əvvəllərində Sendaydə iki reaktor yenidən işə düşmüşdür. Yaponiya mühüm daxili təbii resurslara malik deyil və buna görə də başqa ölkələrdən enerji idxal etməyə məcburdur. Bu səbəbdən də Yaponiya mənbələrini müxtəlifləşdirməyə və enerji səmərəliliyinin yüksək dərəcələrini qoruyub saxlmağa çalışır.

=== Nəqliyyat ===


Yaponiyanın yol xərcləri əhatəli olmuşdur. Ümumi uzunluğu 1,2 milyon kilometr olan [[yol]] şəbəkəsi [[nəqliyyat]]ın əsasını təşkil edir. Məhdud ödənişli avtomobil yolları [[Yaponiya şəhərləri|əsas şəhərləri]] əlaqələndirir və rüsum toplayan məntəqələr tərəfindən nəzarət olunur. Yeni və istifadə olunmuş [[avtomobil]]lər ucuzdur; avtomobil mülkiyyətçiliyindən və [[yanacaq]]dan əldə olunan gəlir [[enerji]]nin məhsuldarlığını artırmaqda istifadə olunur. Lakin keçdiyi bütün məsafənin cəmi 50 faizində, Yaponiya [[avtomobil]]in istifadəsinə görə [[G8]] ölkələri arasında ən aşağı göstəriciyə malik ölkədir.

1987-ci ildəki özəlləşdirmədən bəri Yaponiya dəmiryol şirkətlərinin çoxu regional və yerli sərnişindaşıma bazarında rəqabət içərisindədir. Yaponiyanın əsas dəmiryol şirkətləri Japan Railways Group, Kintetsu Corporation, Seibu Railway və Keio Corporation şirkətləridir. Maksimum sürətləri 240–320 [[Sürət|km/saat]] olan *Şinkansen qatarları* [[Yaponiya şəhərləri|Yaponiyanın əsas şəhərlərini]] birləşdirir. Yaponiya qatarları təhlükəsizliyinə və dəqiqliyinə görə tanınır. [[Tokio]] ilə [[Osaka]] şəhərləri arasında yeni Maglev xəttinin salınması təklifi müasir mərhələdədir. Yaponiyada 175 [[hava limanı]] yerləşir; Yaponiyanın ən böyük hava limanı olan Tokio hava limanı (və ya Haneda hava limanı) [[Asiya]]nın ikinci ən işlək [[hava limanı]]dır. Yaponiyanın digər ən böyük hava limanları [[Narita Beynəlxalq Hava Limanı]], Kansai hava limanı və Çubu hava limanıdır. Naqoya limanı Yaponiyanın ən böyük və işlək limanıdır. Ölkənin [[ticarət]] dəyərinin 10 %-i bu limanın payına düşür.

== Demoqrafiya ==



[[Yaponiya əhalisi|Yaponiyanın əhalisi]] təxminən 126,9 milyon nəfərdir və əhalinin 80 %-i [[Honşu]] adasında yaşayır. Əhali mədəni və linqvistik cəhətdən homogendir: [[Yaponiya əhalisi]]nin 98,5 %-i etnik [[Yaponlar|yapondur]], qalan hissəsini isə xarici ölkələrdən gəlmiş əcnəbi [[işçi]]lər təşkil edir. Əhalinin qeyri-yapon hissəsi əsasən zayniçi koreyalıları, zayniçi çinliləri, [[filippin]]lilər, [[braziliyalı]]lar və [[peru]]lulardan ibarətdir. 2003-cü ilin məlumatına görə Yaponiyada 134.700 qeyri-latın amerikalı və 345.500 [[Latın Amerikası|latın amerikalı]] mühacir yaşayır. [[Latın Amerikası|Latın amerikalılar]]ın 274.700 nəfəri [[braziliyalı]]dır (onların çoxu yapon oğulları və həyat yoldaşları ilə buraya gəliblər) və onlar Yaponiyada ən böyük qərb icmasıdırlar.

Yerli xalqlardan ən çox üstünlük təşkil edənlər yamatolar, [[aynular]], ryukyular, eləcə də *burakumin* kimi kiçik etnik qruplardır. Əhalinin bir hissəsi yamatolar arasında qaynayıb-qarışmışdır (məsələn, [[Bonin adaları|Oqasavara adaların]]ın əhalisi kimi). 2014-cü ildə [[Dövlət sərhədi|ölkə sərhədləri]] daxilində doğulmayan və qeyri-yapon əhali [[Yaponiya əhalisi|ümumi əhalinin]] cəmi 1,5 %-ni təşkil edirdi. Yaponiya etnik homogenliyinə görə seçilir və vətəndaşları üçün [[Etnik azlıq|etnik]] və ya [[irq]]i statistikalar tərtib etmir. Sonuncu bir statistikaya görə Yaponiya çoxmillətli dövlət olsa da, Yaponiyanın böyük hissəsi ölkəni monokultural [[dövlət]] kimi görür. [[Yaponiya baş naziri|Yaponiyanın keçmiş baş naziri]] və maliyyə naziri [[Taro Aso]] ölkəni xarakterizə edərkən *"bir irq, bir sivilizasiya, bir dil və bir mədəniyyət"* ifadəsindən istifadə etmişdir.

Gözlənilən həyat müddətinə görə Yaponiya dünyada ən yaxşı ikinci göstəriciyə malikdir: 2010–2015-ci illərdə doğulan şəxslər üçün 83,5 il. [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra baş vermiş *bebi-bum*un bir nəticəsi kimi [[Yaponiya əhalisi]] qocalmaqdadır və doğum göstəriciləri aşağıdır. 2012-ci ildə əhalinin 24,1 %-i 65 yaşından yuxarı olduğu halda, 2050-ci ildə bu göstəricinin 40 %-ə çatacağı gözlənilir.

Demoqrafik quruluşdakı dəyişikliklər bir neçə [[Sosial qrup|sosial]] nəticəyə səbəb olmuşdur. Xüsusən əmək qabiliyyətli əhalinin potensial azalması və ictimai təqaüd planı kimi [[sosial müdafiə]] xərclərinin artması bu nəticələrə aiddir. Evlənməyən və övlad sahibi olmayan [[Yaponlar|yapon gənclərinin]] sayı artır. 2011-ci ildə, son beş ildə [[Yaponiya əhalisi]]nin 204.000 nəfər azalaraq 126,24 milyon nəfər olduğu məlum olmuşdur. Bu, 1947-ci ildən bəri qeydə alınmış ən böyük azalmadır. Bu azalmada ən böyük pay 2011-ci ildə təxminən 16.000 nəfərin ölümünə və 2.600 nəfərin (2014-cü ilin məlumatı) hələ də itkin olmasına səbəb olan [[Senday zəlzələsi və tsunami (2011)|Tohoku zəlzələsinin]] payına düşür.

2050-ci ildə [[Yaponiya əhalisi]]nin 95 milyon nəfərə düşəcəyi güman olunur. [[Demoqrafiya]]çılar və hökumət layihəçiləri hazırda bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün qızğın debat içərisindədirlər. Təklif olunan çıxış yolları kimi [[immiqrasiya]] və doğuma həvəsləndirməkdir. Beləliklə, gənc işçilərin qocalan əhaliyə yardımçı olacağı güman olunur. Yaponiya hər il *naturalizasiya* () vasitəsilə 15.000 yeni vətəndaş qəbul edir. [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı]]nın hesabatına görə, 2012-ci ildə Yaponiya ancaq 18 [[mühacir]]in ölkədə məskunlaşmasına şərait yaratmışdır. Halbuki, [[ABŞ]]-nin eyni ildə həmin göstəricisi 76.000 nəfər idi.

Yaponiya yüksək [[intihar]] göstəricilərindən əziyyət çəkir. 1997–2009-cu illər aralığında [[intihar]]ların sayı hər il bir qayda olaraq 30.000-ni keçmişdi. [[İntihar]] edən şəxslərin böyük hissəsi 30 yaşından aşağıdır.


=== Din ===




[[Yaponiya konstitusiyası]]nın 20-ci maddəsinə görə Yaponiyada hər kəs istədiyi [[din]]ə etiqad etməkdə sərbəstdir. Yaponiyada təxminən 100.000-ə yaxın şintoizm məbədi yerləşir. Təxminlərə görə [[Yaponiya əhalisi]]nin 84–96 %-i [[buddizm]] və ya [[şintoizm]] (həmçinin hər iki dinin sinkretizminə) dininə etiqad edir. Amma bu statistika ancaq [[məbəd]] üzvlərinin sayına əsaslandığından (Danka sistemi), əsl rəqəmin bundan daha çox olduğu güman olunur. Digər tədqiqatlara görə əhalinin ancaq 30 %-i özünü [[din]]dar hesab edir. Edvin Rayşauer və Marius Yansenə görə [[Yaponiya əhalisi]]nin təxminən 70–80 %-i heç bir [[din]]ə inanmır.

Bununla belə, dini tədbirlərdə, dini [[festival]]larda, [[Yeni il]]in ilk məbəd ziyarəti kimi hadisələrdə iştirak edənlərin sayı hələ də çoxdur. [[Çin]]də yaranmış [[daosizm]] və [[konfutsiçilik]] dinləri Yaponiya adət-ənənələrinə və yerli əhalinin dini inancına təsir göstərmişdir. Yaponiya küçələri [[Milad bayramı]]nda, Tanabata festivalında və Obon günündə bəzədilir. Yaponiya əhalisinin 1 %-dən azı [[xristian]]dır. Ölkədə yayılmış digər dinlərə [[islam]], [[hinduizm]], [[siqhizm]] və [[iudaizm]]dir. [[XIX əsr]]in ortalarında Yaponiyada bir çox [[din]] yayılmışdır.

=== Dil ===


[[Yaponiya əhalisi]]nin 99 %-i [[yapon dili]]ndən ana dili kimi istifadə edir. [[Yapon dili]] [[aqqlütinativ dil]] olub nəzakətli və kübar sistemə malik olması ilə seçilir və bu, Yapon cəmiyyətinin [[İyerarxiya|iyerarxik]] təbiətinin göstəricisidir. [[Yapon dili]]ndə tez-tez [[Yapon dilində sayğı şəkilçiləri|sayğı şəkilçilərind]]ən istifadə olunur. Dilin yazıya alınması üçün [[kanci]]dən ([[Çin]] mənşəli işarələr) və iki cür kanadan (sillabik işarələr: [[hiraqana əlifbası|hiraqana]] və [[katakana]]), eləcə də, [[latın əlifbası]]ndan və [[ərəb rəqəmləri]]ndən istifadə olunur.

[[Yapon dili]] ilə yanaşı, [[Ryukyu adaları]]nda danışılan Ryukyu dilləri (Amami, Kuniqami, Okinava, Miyako, Yaemaya, Yonaquni) yapon dili ailəsinə daxildir. Çox az [[uşaq]] bu dilləri öyrənir, amma son dövrlərdə yerli hökumətlər ənənəvi dillərin təsirini artırmaq üçün çıxış yolları axtarmağa çalışırlar. Regionda [[yapon dili]]nin Okinava dialektindən də istifadə olunur. Yapon və ya başqa dillə heç bir qohumluğu olmayan [[Aynu dili]]nin [[Hokkaydo (ada)|Hokkaydoda]] sadəcə bir neçə yaşlı danışanı qalmışdır və [[ölü dil]] olmaq ərəfəsindədir. [[Məktəb|Dövlət və özəl məktəbl]]ərdə dərslər [[yapon dili]]ndə keçirilir, eləcə də, [[ingilis dili]] tədris olunur.

=== Təhsil ===


[[Meyci islahatı]] nəticəsində 1872-ci ildə Yaponiya ibtidai və orta məktəblərlə, [[universitet]]lərlə tanış olmuşdur. 1947-ci ildən bəri Yaponiyada icbari təhsil ibtidai və [[Yaponiyada orta təhsil|orta məktəbl]]ərlə xarakterizə olunur və 9 il çəkir (6 yaşından 15 yaşına qədər). Uşaqların demək olar ki, hamısı təhsillərini üçillik [[Yaponiyada orta təhsil|yuxarı orta məktəblərd]]ə davam etdirirlər. Yaponiya Təhsil, Mədəniyyət, İdman, Elm və Texnologiya Nazirliyinə görə, 2005-ci ildə [[Yaponiyada orta təhsil|orta məktəb]] məzunlarının 75,9 %-i [[universitet]], kollec, peşə məktəbi və ya digər [[Yaponiyada ali təhsil|ali təhsil müəssisələrin]]ə daxil olmuşdur.

Yaponiyanın ən məşhur universitetləri [[Tokio Universiteti]] və [[Kioto Universiteti]]dir. [[İƏİT]] tərəfindən nəzarət olunan Beynəlxalq Tələbə Qiymətləndirmə Proqramı 15 yaşlı [[Yaponiyada təhsil|yapon şagirdlərinin]] biliyini və qabiliyyətini dünyada ən yaxşı 6-cı göstərici olduğunu açıqlamışdır.

=== Sağlamlıq ===


[[Yaponlar]] dünyada uzunömürlü [[xalq]]dır: 2013-cü ilin məlumatına görə orta ömür 83,3 ildir. [[Miçiqan Universiteti|Miçiqan]] və [[Tokio Universiteti|Tokio Universitetl]]ərinin professoru Con Kreyton Kembell 2009-cu ildə *"New York Times"*-a verdiyi müsahibədə [[yaponlar]]ı dünyada ən sağlam [[xalq]] adlandırmışdı.

Yaponiyada [[sağlamlıq]] xidməti milli və yerli hökumətlər tərəfindən təmin edilir. Ödənişli şəxsi [[tibb]]i xidmət də təklif olunur. [[Sığorta]]sı olmayan şəxslər işə götürənlər vasitəsilə yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunan milli sağlamlıq-sığorta proqramında iştirak edə bilərlər. 1973-cü ildən bəri bütün yaşlılar hökumət dəstəkli [[sığorta]]ya malikdirlər. [[Xəstəlik|Xəstələr]] istədikləri [[həkim]]i və ya sağlamlıq müəssisəsini seçməkdə sərbəstdirlər.

== Mədəniyyət ==




[[Yaponiya mədəniyyəti]] ölkənin tarixi köklərindən son dərəcə təsirlənərək inkişaf etmişdir. Müasir mədəniyyət isə [[Asiya]], [[Avropa]] və [[Şimali Amerika]]nın təsiri ilə formalaşmışdır. Ənənəvi [[Yaponiya mədəniyyəti]] [[Dulusçuluq|keramika məmulatları]], [[toxuculuq]] məhsulları, lakirovanlar və gəlinciklər kimi əl işləri ilə, [[bunraku]], [[kabuki]], [[noh]], rəqs və rakuqo kimi performans sənətləri ilə, [[Yapon çay mərasimi|çay mərasimi]], [[ikebana]], döyüş sənətləri, [[xəttatlıq]], [[oriqami]], [[onsen]], [[Geyşa]], xalq oyunları və digər məşğuliyyətlərlə xarakterizə olunur. Yaponiya nəzərə çarpan və ya nəzərə çarpmayan [[:en:Cultural Property (Japan)|Mədəniyyət abidələrini]] və [[:en:National Treasure (Japan)|Milli xəzinələrini]] qorumaq və tanıtmaq üçün sistem inkişaf etmişdir. Yaponiyanın 19 yeri [[YUNESKO]]-nun [[Ümumdünya irsi]] siyahısına düşmüşdür və bu yerlərdən 15-i mədəni əhəmiyyət daşıyır.

=== İncəsənət ===


İse məbədləri [[Yaponiya memarlığı]]nın prototipi kimi şöhrət qazanmışdır. Ənənəvi [[memarlıq]]da taxtadan geniş istifadə olunur. Ənənəvi evlər olan *minka*larda və məbədlərdə tatami ayaqaltılarının və sürüşən [[qapı]]lar — *şoci*lərin istifadə edildiyini görmək olar. Yaponiya heykəltəraşlığında da taxtadan geniş istifadə olunur və [[Rəssamlıq|Yaponiya rəssamlığı]] Yaponiya incəsənətinin ən qədim sahələrindən biridir. Ən qədim rəsm əsərləri e.ə. 300-cü ilə aid edilir. [[Rəssamlıq|Yaponiya rəssamlığın]]ın tarixi yerli Yaponiya estetikası ilə xarici ölkə ideyalarının adaptasiyası arasındakı sintezi və rəqabəti göstərir.

[[Yaponiya mədəniyyəti]] ilə Avropa mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur: məsələn, yaponizm cərəyanının tanınmağa başladığı [[XIX əsr]]də, ixrac edilməyə başlayan [[ukiyo-e]] qravürlərinin [[Qərbi Avropa|Qərbd]]ə müasir incəsənətin inkişafında, xüsusilə [[postimpressionizm]] üzərində nəzərə çarpacaq dərəcədə əhəmiyyəti olmuşdur. Məşhur [[ukiyo-e]] rəssamları [[Katsuşika Hokusay]] və Utaqava Hiroşiqedir. Ənənəvi taxta blok mətbəəçiliyi ilə Qərb incəsənətinin birləşməsi nəticəsində, hazırda həm Yaponiyada, həm də xarici ölkələrdə məşhur olan [[komiks]] formatı — [[manqa]] yaranmışdır. [[Manqa]] əsasında hazırlanmış [[animasiya]]lar isə [[anime]] adı ilə tanınır. Yaponiyanın istehsal etdiyi [[videooyun]] konsolları 1980-ci illərdən bəri məşhurluğunu qoruyur.

=== Musiqi ===


Yaponiya musiqisi eklektik və çoxşaxəlidir. [[Koto]] kimi bir çox [[musiqi aləti]] [[IX əsr|IX]]-[[X əsr]]lərdə ixtira olunmuşdur. [[No|Ənənəvi yapon dram teatr sənəti]] [[No]]un tarixi [[XIV əsr]]ə, [[gitara]]yabənzər [[şamisen]] kimi çalğı alətlərinin istifadə olunduğu populyar xalq musiqisinin tarixi isə [[XVI əsr]]ə gedib çıxır. Yaponiya Qərb klassik musiqisi ilə [[XIX əsr]]də tanış olmuşdur və hazırda [[Yaponiya mədəniyyəti]]nin ayrılmaz hissəsidir. İmperiya sarayında ifa olunmuş yapon klassik musiqi janrı *qaqaku* Qərb [[bəstəkar]]larının əsərlərindən təsirlənmişdir.

Yaponiyanın tanınmış klassik bəstəkarları [[Toru Takemitsu]] və Rentaro Takidir. [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra Yaponiyada populyar musiqi [[Amerika]] və [[Avropa]]dan təsirlənərək inkişaf etmiş və nəticədə, 1990-cı illərdə *J-pop* və ya Yaponiya populyar musiqisi adlı yeni [[musiqi janrı]] formalaşmışdır. [[Yaponiya mədəniyyəti|Yaponiyanın mədəni həyatında]] [[karaoke]] böyük məşhurluq qazanmışdır. Mədəni Əlaqələr Agentliyinin 1993-cü ildə apardığı sorğuda məlum olmuşdur ki, həmin il [[karaoke]] oxuyan [[yaponlar]]ın sayı [[ikebana]] və [[Yapon çay mərasimi|çay mərasimi]] kimi ənənəvi məşğuliyyətlərlə məşğul olan [[yaponlar]]ın sayından çox olmuşdur.

=== Ədəbiyyat ===


Yaponiya ədəbiyyatının ən qədim nümunələri *"Kociki"* və *"Nihon Şoki"* xronikaları və *"Manyoşu"* [[Antologiya|ədəbi antologiyas]]ıdır. Bu əsərlər [[VIII əsr]]də [[Çin yazısı|Çin işarələri]] ilə yazılmışdır. Heyan dövrünün əvvəllərində kana ([[hiraqana]] və [[katakana]]) kimi tanınan yeni fonoqram sistemi inkişaf etmişdir. *"Bambukkəsənin hekayəsi"* ən qədim yapon hekayəsi hesab olunur. Heyan dövrününün saray həyatı Sey Şonaqonun *"Yastıq kitabı"* əsərində təsvir olunur. [[Murasaki Şikibu]]nun yazdığı *"Gencinin hekayəsi"* romanı dünyanın ilk [[roman]]ı hesab edilir.

Edo dövrü boyunca *çonin* (*"şəhərlilər"*) təbəqəsi [[samuray]] aristokratiyasını [[ədəbiyyat]] sahəsində istehsalçı və istehlakçı kimi ötüb qabaqlaya bilmişdilər. Məsələn, İhara Saykakunun əsərlərinin məşhurluğu oxucu kütləsində və müəlliflikdəki dəyişiklikləri göstərirdi. [[Matsuo Basyo|Matsuo Başo]] ənənəvi *Kakinşu* poeziyasını haykay (hayku) ilə dirçəltmişdir və poetik səyahət oçerki olan *"Oku no Hosomiçi"*ni yazmışdır. [[Meyci dövrü]]ndə ənənəvi ədəbi formaların düşüşü baş vermişdir və [[Yaponiya ədəbiyyatı]] Qərb ədəbiyyatına inteqrasiya etməyə başlamışdır. Natsume Soseki və Mori Oqai Yaponiyanın ilk "müasir" [[roman]] yazıçıları olmuşdurlar. Onları [[Rünoske Akutaqava]], [[Cüniçiro Tanidzaki|Cuniçiro Tanizaki]], [[Yukio Misima|Yukio Mişima]] və [[Haruki Murakami]] izləmişdirlər. [[Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı]]na cəmi iki yapon sahib çıxmışdır: [[Yasunari Kavabata]] (1968) və [[Kenzaburo Oe]] (1994).

=== Mətbəx ===


[[Yaponiya mətbəxi]] təməl qida növləri, səciyyəvi olaraq yapon düyüsü və ya əriştələri, [[sous]] və okazu ([[balıq]], [[tərəvəz]] və [[tofu]]dan hazırlanan yemək) ilə xarakterizə olunur. Müasir dövrün əvvəllərində istifadə olunmağa başlanan [[Ət|qırmızı ət]] kimi inqredientlər əvvəllər Yaponiyada geniş istifadə olunmamışdır. [[Yaponiya mətbəxi]] yeməklərin mövsümiliyinə və prezentasiyasına, inqredientlərin keyfiyyətinə görə tanınır. [[Yaponiya mətbəxi|Milli mətbəxl]]ə yanaşı regional mətbəxlər də ənənəvi reseptləri və yerli inqredientləri ilə seçilir. Mişlen bələdçisisi tərəfindən [[restoran]]ları ən çox ulduz alan ölkə Yaponiyadır.

=== İdman ===


Ənənəvi idman növü olan [[sumo]] Yaponiyanın [[milli idman növü]] hesab edilir. Ölkədə yapon döyüş sənətləri olan [[cüdo]], [[karate]] və kendo ilə məşğul olan xeyli insan var. [[Meyci islahatı]]ndan sonra Yaponiya bir çox qərb idman növü ilə tanış olmuşdur və bu idman növləri [[Yaponiyada təhsil|təhsil sistemi]] vasitəsilə yayılmağa başlamışdır. 1964-cü ildə Yaponiyanın [[paytaxt]]ı [[Tokio]] şəhərində [[1964 Yay Olimpiya Oyunları|Yay Olimpiya Oyunları]] keçirilmişdir. Yaponiya iki dəfə [[Qış Olimpiya Oyunları]]na ev sahibliyi etmişdir: [[1972 Qış Olimpiya Oyunları|1972-ci ildə Sapporoda]] və [[1998 Qış Olimpiya Oyunları|1998-ci ildə Naqanoda]]. Tokio 2020-ci ildə ikinci dəfə [[2020 Yay Olimpiya Oyunları|Yay Olimpiya Oyunlarına]] ev sahibliyi edəcək və Yay Olimpiya Oyunlarına iki dəfə ev sahibliyi edən ilk [[Asiya]] şəhəri olacaq. Yaponiya [[Asiya]]nın ən uğurlu [[reqbi]] komandasına malikdir: Reqbi üzrə Asiya çempionatını hamıdan çox — 6 dəfə qazanmış, yenicə təşkil olunmuş Reqbi üzrə Sakit okean dövlətləri çempionatının 2011-ci ildə qalibi olmuşdur. 2019-cu ildə Yaponiyada Reqbi üzrə dünya çempionatı keçiriləcək.

[[Beyzbol]] hazırda ölkədə ən məşhur [[idman]] növüdür. Yaponiyanın ən üst peşəkar beyzbol liqası olan Nippon Peşəkar Beyzbolu (NPB) 1936-cı ildə təşkil edilmişdir. 1992-ci ildə Yaponiya Peşəkar Futbol Liqasının (J. Liqası) qurulmasından bəri [[futbol]] da populyarlıq əldə etmişdir. 1981-ci ildən 2004-cü ilə qədər Yaponiya [[Qitələrarası Kubok (futbol)|Qitələrarası Kubokun]] keçirildiyi məkan olmuşdur və Yaponiya 2002-ci ildə [[Cənubi Koreya]] ilə birlikdə [[Futbol üzrə dünya çempionatı 2002|Futbol üzrə dünya çempionatına]] ev sahibliyi etmişdir. [[Yaponiya milli futbol komandası]] [[Asiya]]nın ən müvəffəqiyyətli futbol komandalarından biridir: Asiya Kubokunu 4 dəfə qazanmışdır. Bundan əlavə, Yaponiyanın qadınlardan ibarət milli futbol komandası 2011-ci ildə dünya çempionu olmuşdur. [[Qolf]] da Yaponiyada məşhur idman növüdür. Ölkədə Super GT seriyası avtoyarışları və Formula Nippon [[Formula-1|formula yarışları]] keçirilir. Yaponiya [[NBA]]-da bir [[basketbolçu]] ilə təmsil olunur: Yuta Tabuse.

== İstinadlar ==


== Ədəbiyyat ==

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


== Həmçinin bax ==
* [[Yaponiya şəhərləri]]
* [[Minamata xəstəliyi]]

== Xarici keçidlər ==


; Hökumət
* [http://www.kantei.go.jp/foreign/index-e.html Kantei.go.jp], Yaponiya baş nazirinin rəsmi saytı.
* [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Kunaicho.go.jp], İmperiya Evinin rəsmi saytı.
* [http://www.ndl.go.jp/en/index.html Yaponiya Parlament Kitabxanası].
* [http://www.gov-online.go.jp/eng/index.html İctimai münasibətlər].

; Turizm
* [http://www.jnto.go.jp/eng/ Yaponiya Milli Turist Təşkilatı]
* 

; Ümumi məlumat
* 
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/japan.htm Yaponiya]  *UCB Libraries GovPubs''-da
* 
* Yaponiya BBC News profili.
* Yaponiyanın enerji profili.
* Yaponiya İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatında.
* Yaponiya International Futures saytında.