İran talışları

**İran talışları** —tarixən İranın bəzi şimal bölgələrində yaşayan talış etnik qrupuna daxildir. Mənşəcə talışlar müasir talışlara yaxın olan azəri dilində danışan aborigen tayfaların törəmələridir. İosif Mixayloviç Oranski bir vaxtlar hesab edirdi ki  İran daxilində 80 min talış yaşayır. Digər mənbələrə görə İranda 100 minə yaxın talış yaşayırdı.

## Ümumi məlumat
İranda talışlar Azərbaycan-İran sərhədinin cənubunda kompakt qrup halında yaşayırlar. Yaşayış yerləri Şərqi Azərbaycanın qərb kənarlarıdır (şimalda Astara şəhərindən cənubda Xalxala qədər). Onlar Gilan vilayətinin dörd şəhristanında yaşayırlar: Astara, Talış, Rəzvanşəhr və Masal. Astaranın Şahristanında talışlar əsasən kənd əhalisini təşkil edir. Xüsusilə, Vinebin, Sic, Lavandville, Virmuni, Çalvənd kimi yaşayış məntəqələrində çoxluq təşkil edirlər. Talışların xeyli hissəsi Fuman, Sumesara, Xalxal, Şeft, Nəmin Şahrestanlarında, həmçinin Ərdəbil yaxınlığındakı bir sıra kəndlərdə də yaşayır. 20-ci əsrin ortalarına qədər Talışlar Gilan əyalətinin tərkibində beş boluklu: Qorqanrud, Asalem, Talışdulab, Şunderman və Masal olan ayrıca şəhristan sayılırdı. Bu şəhristanı həm də Xamse-ye Talış və ya Boluk-e Panjganeye Talış adlandırırdılar. Xamse-ye Talışın mərkəzi Xəzər dənizinin sahilindəki Şəfərud şəhəri idi. Lakin bölgənin cənub-şərq kənarında yerləşdiyi üçün şəhristanın mərkəzi Bazar-e Qorqanruda köçürüldü. Qeyd edək ki, bu zaman Bazaar-e Haviq, Lisar və Asalem də ticarət mərkəzləri idi. Lakin 1947-ci ildə Talış rayonlarının inzibati sistemində dəyişiklik baş verdi; 1956-cı ildə Talışda dörd rayon var idi - Qorqanrud, Talışdulab, Şunderman və Masal. Talışların mərkəzi Həştpar idi, sonradan adı dəyişdirilərək Talış olmuşdur. Gilan vilayətinin maliyyə idarəsinin məlumatına görə, 1997-ci ildə Cənubi Talışistanda talışların sayı 7 şəhər və 576 kənddə yaşayan 325340 nəfər olub. Ancaq Şimali Talışistanda olduğu kimi, rəsmi rəqəm həqiqətdən çox uzaqdır. İranda əhalinin siyahıyaalınması zamanı, məlum olduğu kimi, yalnız dini mənsubiyyət nəzərə alınır. Əslində, İranda talışların sayı daha çox ola bilər, hətta bir-iki milyon nəfər arasında.

İranda əhalinin rəsmi siyahıyaalınması etnik tərkibi nəzərə almır, ona görə də talışların sayından danışmaq son dərəcə çətindir. Qeyd olunan rəqəm 30 il əvvəlki (İranda talışların sayı 130 min nəfər müəyyən edilən zaman) məlumatlarına və bu illər ərzində əhalinin orta artımının təxmininə əsaslanaraq 550 min nəfərdir. Talışlar Gilan vilayətinin şimal-qərbində yaşayırlar. Bu ərazinin landşaftı şimaldan cənuba zolaq şəklində uzanan və şərqdən Xəzər dənizi, qərbdən Talış dağları ilə əhatə olunan düzənlikdir. Dağların adı bu bölgənin qonşu xalqlarının talış, talışların isə avtoxton kimi qəbul edilməsində mühüm amil oldu. Bundan əlavə, talışlar üçün "onların" mənzərəsi olan dağlardır; İran talış dili talış dilinin dialekt bölgüsünə uyğun olaraq üç hissəyə bölünür: cənub, mərkəzi və şimal. Mərkəzi Talışın kiçik bir hissəsi istisna olmaqla, əhalisi hər yerdə çoxmillətlidir. Cənub talışları Gilanın ən çox əhalisi olan Giləklər (təxminən 3 milyon nəfər) arasında yaşayırlar. Giləklər bölgənin güc qurumlarında üstünlük təşkil edir.

Gilan talışlarını çox vaxt dağlı və çoban kimi qəbul edirlər. Bununla belə, kənd təsərrüfatı onlar üçün uzun müddətdir ki, iqtisadiyyatın mühüm sahələrindən biri olub, xüsusən də rayon üçün xarakterik olan çəltikçilik. Çal tarlaları dağətəyi ərazilərə qədər uzanır. Çal əkmək üçün hektar torpaq cirib, sahənin özü isə bijōra qılə adlanır. Hər bir ailənin orta hesabla yarımdan (nim cirib) bir neçə hektara qədər torpaq sahələri var.

Gilan Ostan talışları arasında şəhərlərə miqrasiyanın artması aydın şəkildə qeyd olunur və miqrasiya axınlarının cəlbedici mərkəzi Ostanın inzibati mərkəzi Rəşt şəhəridir. Məlumat verənlər özləri talışların qeyri-kənd təsərrüfatı sahələrində uğur qazanmasını yeni hadisə kimi qəbul edirlər. Miqrasiyalar əsasən iqtisadi və uzunmüddətli xarakter daşıyır, miqrantlar arasında gənclər üstünlük təşkil edir.

İran talışlarının dili, bizdə olan məlumatlara görə, Lənkəran bölgəsi talışlarının dilindən az fərqlənir. İran talışları iqtisadi və mədəni baxımdan bu geridə qalmış ölkənin digər xalqları ilə eyni dərəcədə aşağı səviyyədədirlər. İranda əhəmiyyətli bir sünni qrupu Ərdəbil bölgəsinin aşağıdakı kəndləri ilə təmsil olunur: Ambaran, Amincan, Cend, Mizran, Minavar, Kuleş. Kənddə Piləçay sünniləri şiələrlə qarışıb yaşayırlar. Nəmin şəhərinin ərazisində kənd əhalisi sünni, Namin şəhərinin özündə isə şiələr yaşayır.

**İranda Talış-Milli Hərəkatı**

Talışlar bölünmüş xalqdır, əksəriyyəti İranda, daha kiçik bir hissəsi Azərbaycan Respublikasında yaşayır və burada əhalinin qalan hissəsinə yad olan kiçik bir azlıq təşkil edir. İranda talışlar özlərini təzyiq altında hiss etmirlər, ona görə də heç bir millətçi ideyanın əsası yoxdur. Burada talışların tarixi, mədəniyyəti və dili fəal şəkildə öyrənilir, arxeoloji qazıntılar aparılır, Gilanın paytaxtı Rəştdə “Talışstan problemlərinin araşdırılması mərkəzi” yaradılıb.

## Tarix

1406-cı ildə (806-cı hicri) Teymur Ərdəbildə Hacı Əli ilə görüşdükdən sonra Ərdəbilə birləşdirilmiş Astara və Korqanrud da daxil olmaqla Cənubi Talışın əksər torpaq və kəndlərini mülk olaraq öz sarayına verdi. Bu vəqf sənədi Şah Abbasın dövründə Bəlx yaxınlığındakı Xuce Dokuhe kəndində tapılmışdır. Hacı Əli Əbdürrəhmanın oğullarından biri həyat yoldaşı və oğlu ilə birlikdə Gəskərin Talış bölgələrində daimi yaşamış və orada vəfat etmişdir. 1482-ci ildə (hicri 882-ci ildə) Mahmudavarlı muğanlıların qızılbaşlara, talışlara müqaviməti nəticəsində Şeyx Heydərin göstərişi ilə “çoxlu qan tökdülər”. Oxşar hadisələr Şirvanşah Fərrux-Yasar Dərbəndinin (1462-1501) dövründə də Şirvanda baş vermişdi.

Tarixçilərin fikrincə, Şeyx Heydər öz ardıcıllarına İbaxəti, yəni şəriətin qadağan etdiyi əməllərin qanuniliyi haqqında təlimi və “Babəkin və xürrəmilərinin qanununu" təbliğ etmişdir. Buradan aydın olur ki, qızılbaşlar arasında qədim xürrəmilərin sosial bərabərlik ideyaları yayılırdı. Təsadüfi deyil ki, Səfəviləri Qaradağ və Talış sakinləri dəstəkləyirdilər: bu mahalların hər ikisi Babəkin xürrəmi hərəkatının əsas mərkəzi idi. Şeyx Heydərin Dağıstana ilk yürüşü zamanı ordusunun əsas hissəsini talışlar təşkil edirdi. Onlardan ən məşhuru Dədə-bəy Talış idi və talış dəstələrinə “Abi Came” (“Mavi paltar geyinmiş”) və “Camaate Julide” (“Sıxlıq izdihamı”) ləqəbləri verilirdi. Şeyx Heydərin bəzi valiləri Ərdəbilə ilhaq edilmiş Talış kəndlərindən gəlmişdilər. Şeyx Heydərin tərəfdarları olan talış sufiləri onun ardıcılları arasında böyük nüfuza malik idilər. Fəzlullah Ruzbəxan Hancı İsfahaninin açıqlamalarına əsaslanaraq, Şeyx Heydərin talışlarla qohum olduğunu güman etmək olar. Ruzbəxan yazırdı: “Talışlar... Heydərdən həm qiblə, həm də məscid düzəltdilər, bununla da onu ilahiləşdirdilər”]. Səfəvilərin hakimiyyətinin qurulmasında və möhkəmləndirilməsində yerli talış feodalları İsmayıla böyük köməklik göstərirdilər. Sonralar bu dəstəkdən xeyli iqtisadi fayda əldə etdilər. İsmayılın sərgərdanlığı dövründə Talışların ən böyük feodalı Astaranı və ətraf əraziləri idarə edən Məhəmməd Talış üçün Mir idi. Astarada, Ərçivan kəndində yaşamışdır.

**1629-cu il hadisələri**

1629-cu ildə Talış kəndliləri və şəhər yoxsulları İran və yerli feodallara qarşı ayağa qalxdılar. Bu üsyanda 30 minə yaxın insan iştirak edirdi. Şah Astara hakimi Sarı xanın komandanlığı ilə onlara qarşı qoşun göndərdi. Üsyançılarla mübarizə apararkən, demək olar ki, 7 min insanı öldürdü. Məğlubiyyətə baxmayaraq, Talış üsyanı Azərbaycan kəndlilərinin öz zalımlarına qarşı mühüm üsyanlarından biri idi.

**18-ci əsrin hadisələri**

1734-cü ildə ingilislər Rusiya ilə müqavilə imzaladılar və bu müqaviləyə əsasən aldıqları ipəyi Rusiya ərazisindən tranzitlə Avropaya daşımaq hüququnu aldılar. Dörd ildən sonra ingilis tacirlərindən ibarət nümayəndə heyəti də Gilanda zavod tikmək üçün Nadir şahdan icazə aldı. İngilislər Qəskərə böyük sərmayələr qoydular. 1744-cü ildə Cons Hanveyin ingilis missiyası Gilana gəldi. 1744-cü ildə Astarada başlayan və 1747-ci ildə Qaskarda başa çatan cənub talışlarının üsyanı nəticəsində ingilis tacirləri İngiltərənin Rusiyadakı səfiri Q.Forddan onların mənafeyini müdafiə etməyi və iki gəmi göndərməyi tələb etdilər. bütün əmlaklarını İrandan çıxarmaq üçün xaric edirlər. İpək ticarətindəki böhran nəticəsində və Rusiyanın təcili tələbi ilə Talışların əsas istehsalı, yəni tut əkini və ipəkqurdunun yetişdirilməsi çəltik əkilməsi ilə əvəz olundu. Bu, ən bariz şəkildə Cənubi Talışda özünü göstərdi, torpaqlar bu məhsulu yetişdirmək üçün əlverişli idi. Quraq Talış rayonlarında buğda, qarğıdalı, başqa dənli bitkilər, pambıq səpilirdi. Bundan əlavə, Gilan və Mazandaranı Azərbaycan, Qafqaz və Rusiya ilə birləşdirən yeganə və buna görə də son dərəcə əhəmiyyətli ticarət yolları Talış torpaqlarından keçirdi.

**Gilan üsyanı (1744-1747)**

1744-1747-ci illərdə. Gilanda çoxsaylı üsyanlar olub. 1744-cü ilin yayında talışlar arasında iğtişaşlar başladı. Hadisə şahidinin sözlərinə görə, “talış xalqı yenidən çaşqınlıq yaradıb”. Nadiri devirmək şüarı ilə yaranan və ilkin olaraq yalnız Astara bölgəsini əhatə edən hərəkat bütün Gilana böyük təsir göstərdi. Müasirlərinə görə. "Gilan boyu qorxu və böyük təhlükə var." Talışları sakitləşdirmək üçün göndərilən qoşunlar üsyana qərq olmuş kəndləri yerlə-yeksan etdi və 25 təhrikçini əsir götürərək şahın sarayına göndərdi. Lakin iğtişaşlar yenidən güclə başladı və 1746-cı ilin fevralına qədər davam etdi. Digər yerlərdə olduğu kimi Gilanda da hərəkat. əhaliyə artan vergi təzyiqi ilə bağlı idi. Üsyançılara şaha itaətsizliyini elan edən Kəlb Hüseyn Bək başçılıq edirdi, “bu, xüsusilə talış sakinlərinin mümkün qeyrətlə ona doğru tələsmələri və özləri üçün qayğı göstərmələri və özlərini qorumaları ilə gücləndirilir”. Üsyanı yatırmaq üçün Nadir 1,5 minlik bir dəstə göndərdi, lakin uğur qazana bilmədi. Sonra üsyançılara qarşı 3 min əfqandan ibarət bir dəstə göndərildi. Lakin onlar üsyançıları sakitləşdirə bilmədilər. Şahın hərbi rəhbərləri talışlara onları bağışlayacaqlarına söz verməyə məcbur oldular. könüllü olaraq döyüşü dayandırsalar. Talış üsyanında iştirak edən tayfa elitası onlara xəyanət edərək, şah qoşunlarının düşərgəsini etiraf etdi. Bundan sonra onun köməyi ilə Astara və Talış kənd ağsaqqallarının bir hissəsi tutularaq əsir götürüldü. Onların bir çoxu “vergi toplamaq və onlardan cərimə ödəmək üçün” həbsdə saxlanılırdı, bəziləri isə “ehtiyatlara qoyuldu”. Hərəkat məğlub oldu. Üsyanın əsas qüvvəsi kəndlilər və köçərilər idi. Tayfa elitasının şah tərəfinə keçməsi üsyanın yatırılmasını sürətləndirdi.

**19-cu əsrin hadisələri**

1830 və 1834-cü illərdə vəba epidemiyaları zamanı. Talış əhalisinin üçdə ikisi məhv oldu. Talış torpaqlarının sakinləri çətinliklərini aradan qaldırmaq üçün qonşularından kömək istəyiblər. 1840-cı ildən başlayaraq hər il Gilana 27 min nəfər işçi kimi başqa yerlərdən gəlirdi. Demək olar ki, hamısı türkdilli idi. Ehtiyac, yoxsulluq və dar həyat şəraiti ilə əlaqədar onların daimi yaşamaq üçün buraya köçürülməsi talışların əhali strukturunu pozmuşdu. Əlifbası olmayan talış dilinə dəyən zərər onun məktəb, mədrəsə, mətbuat, radio və dövlət qurumlarında geniş vüsət alan türk dilinin asanlıqla təsiri altına düşməsinə səbəb olmuşdur. şimal talışların.

Talışların Şimal və Cənuba bölünməsindən sonra çar Rusiyası bölgədə öz təsirini gücləndirmək üçün burada türklərin, ermənilərin və digər millətlərin nümayəndələrinin geniş şəkildə köçürülməsinə başladı. Talışlar çağırılmamış qonaqların gəlişinin əleyhinə, ruslar isə miqrantları dəstəklədilər, nəticədə toqquşmalar adətən yeni gələnlərin xeyrinə başa çatdı. Amma sərhədyanı bölgələrdə cənub talışlarının dəstəyi ilə etirazlar geniş vüsət aldı və bəzi hallarda rus əsgərlərinin öldürülməsinə səbəb oldu. Bununla əlaqədar olaraq Rusiya administrasiyası varis müavini Mirzə Əbül-Kasımdan sərhəddəki vəziyyəti normallaşdırmaq üçün Mir Həsən Xanın bacısının əri Nəzər Əli xanı göndərməyi tələb etdi. Çar Rusiyası yerli əhalinin, xüsusən də Şimali Talışları tərk edənlərin mal və mülklərini ələ keçirmək istəyirdi. Mir Həsən xanın bütün əmlakı Rusiya imperatorunun əlinə keçdi. “Oğlu” titulu almış bəzi yerli talışların iştirakı ilə xanın və onun ətrafının evləri dağıdıldı. Rus işğalçı hakimiyyətlərinin xidmətində marionetaya çevrilmiş Mir Mustafa xanın qızı Böyük xanıma hər cür köməklik göstərilirdi. O, həm də atasının və qardaşının əmlakının bölünməsi təşəbbüsü ilə çıxış edib. O, əmlakını Rusiya hökumətinə keçirib və bunun üçün o, illik 1200 manat daimi müavinət alıb. Bundan sonra o, əvvəlcə Bakıya gedib, sonra isə Sankt-Peterburqda məskunlaşıb. General Draqenkonun 1830-cu il 13 mart tarixli məktubundan məlum olur ki, Mir Mustafa xanın digər qızı Bağım xanım Rusiya təbəəliyini qəbul edərək bütün torpaqlarını, meşələrini, kəndlərini, şəxsi mülklərini Rusiyaya verir. General İlyinskinin təşəbbüsü ilə rus zabiti Alxazovla evlənən Mir Mustafa xanın üçüncü qızı Səkinə xanım da belə etdi.

Rus müstəmləkə hakimiyyətləri Talışların tarixi abidələrini, xüsusən də məscidləri, o cümlədən Kərbəlayi Xudaverdi məscidini, habelə hökumət binalarını, xüsusən Divanxaneyi Mir Mustafa Xanı geniş miqyasda dağıtmağa başladılar. Eyni zamanda, rus əsgərləri müsəlmanlara etibar etməyərək, onların, xüsusən də dini liderlərin evlərinə zorla soxularaq onları məsxərəyə və təhqirlərə məruz qoyurlar. Zülm və işgəncələr, kütləvi hüquq pozuntuları, mülkləri zəbt edilməsi nəticəsində Quzey Talış əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi Cənubi Talışa köçdü. Talışların bir hissəsi Əli Quli xanın nəzarətində olan Talışdulabın Talış bölgəsində məskunlaşdı. Lənkəranlı üç min ailə Mir Həsən xanın oğlu Kazım xanın hökm sürdüyü Vilkic və onun mərkəzi Nəmin torpaqlarında sığınacaq tapdı. Cənubi Talışdan Şimali Talışa getmək demək olar ki, mümkünsüz idi. Bunlar ancaq Rusiyanın Təbrizdəki konsulluğunun yazılı icazəsi əsasında həyata keçirilə bilərdi. Digər tərəfdən, şimal talışların yalnız Salyana, Şimali Talışdan başqa ərazilərə getmək üçün isə Lənkəranın rus komendantından icazə almaq lazım idi.

**20-ci əsrin hadisələri**

1907-ci ilin mayında Talışda (Kərqanrud bölgəsində) irsi Talış hökmdarına - feodal xan Amid-əs-Saltana (Sərdar Əmced) və onun oğlu Arfa-əs-Saltana qarşı kəndli üsyanı başladı. Üsyana təkan verən Arfa əs-Saltanın özbaşınalığı və barbar qəddarlığı oldu, o, “talışin xalqına “məşrute” (konstitusiya) sözünü tələffüz etməyi qadağan etdi və tabeliyindən birinin ağzını tikməyi əmr etdi. əmrləri ilə.

Astara rayonunun Talış məhəlləsində 1908-ci ilin yanvarında Hüseyn-Əli və Rəşidin başçılığı ilə kəndlilərin Nəmin xanlarına qarşı üsyanı başladı. Üsyançı kəndlilər Astara ilə Ərdəbil arasındakı yolu tutan və Nəmin xanları, Astara və Ərdəbil arasında əlaqəyə imkan verməyən öz silahlı dəstələrini yaratdılar. Üsyançı dəstələr şah hakimiyyətlərinə və xanlara qarşı vuruşaraq dinc səyahət edənləri toxunulmaz qoydular. Bir neçə ay Astara rayonu və Astaradan Ərdəbilə Arpa Təpəyə gedən yol üsyançı kəndlilərin əlində idi. Astaraya vitse-qubernator təyin edilən Sarem-ed-Dole sakinlər tərəfindən düşmənçiliklə qarşılanıb və geri qayıtmaq məcburiyyətində qalıb.

İrandakı talış tarixinin bir hissəsi İran Biləsuvarının əvvəlki adının “Talış-Mikeili” olmasıdır. Rəşid əd-dinin yazışmalarında Astara qəzasında (Talış rayonu) çəltik becərilməsi qeyd olunur.

## İstinadlar