open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bilyard

**Bilyard** (, bille – şar sözündən) – bir idman növüdür. Son illərdə idman budaqları içində əhəmiyyətli bir yer tutmağa başlamışdır. Bu anda Avropanın ən çox maraqlanılan 5 idmanı arasındadır. Bilyard oynamaq üçün lazım olan alətlər; bilyard masası, kiy, bilyard topları, təbaşir (kiyin topa daha ölçülü vurmasını və gərəksiz yerə sürüşməməsini təmin edir, xüsusilə səhvli vuruşlarda çox işə yarayar), körpü (kiyə görə) (çətin uzanılan toplara çatmağı təmin edir) lazımdır.

## Bilyardın özünəməxsus xüsusiyyətləri
Xüsusi stol üzərində şarlarla oyun. Üzərinə mahud çəkilmiş stolun bortlarında 6 luza (tor səbətcikli halqa) var. Bəzi Bilyardlarda luza olmur (məs., fransız Bilyardı). Bilyard 3, 5 və ya 16 (15-i nömrəli, biri nömrəsiz) şarla oynanılır. Şarlar fil sümüyündən və ya mastikadan düzəldilir; luzaya salmaq üçün ona kiy (uzunluğu 1,30–1, 45 m olan davamlı ağacdan düzəldilən xüsusi çubuq) ilə zərbə vurulur. Bilyard oyununun 30-a yaxın növü mövcuddur (karam bol, snuker, pul, amerikanka, kiçik rus piramidası, Mosk va piramidası, bilyardda keqli, alager, artistsayağı bilyard, kennon və s.). İlk Bilyard stolu 1469-cu il də Fransa kralı XI Lüdovikin sifarişi ilə düzəldilmişdir. 1873-cü ildə Bilyard üzrə ilk dünya çempionatı (karambol üzrə ümumdünya idman turniri) keçirilmişdir. 1912-ci ildə Parisdə Həvəskar Bilyard Federasiyalarının Beynəlxalq Birliyi yaradılmışdır. Bilyard üzrə (karambol, pul və snuker) nümunəvi yarışlar Olimpiya Oyunları proqramına daxil edilmişdir (2004).

## Qaydalar

Bilyardda bucaq hesablamaq və sürəti nizamlamaq iki təməl qaydadır. Bilyard bağlı bir sahədə oynanılır. Bilyard ən başda cibli (dəlikli) bilyard və cibsiz (dəliksiz) bilyard olaraq iki təməl qrupa ayrılar. Cibli bilyarda nümunə olaraq bilinən 8-Top (Amerikan) bilyardı və Snooker vardır. Cibsiz bilyarddırsa 3-Top (3-Bant) bilyard olaraq bilinər. Təbii bunların bu günə qədər çata bilməyən növləri də vardır.
Boulinq

**Boulinq** () — oyun xəttinin sonundakı kukaları, bu oyun üçün xüsusi olaraq hazırlanmış boulinq topları ilə aşırtma məqsədi daşıyan salon idmanı.

## Tarixçə

Misirdə edilən qazıntılarda boulinq idmanının köklərinin e.ə 5000-ci illərə qədər uzandığına dair tapıntılar çıxarılmışdır. Mənşələri eramızdan əvvələ qədər uzanan bu idmana, idman olmanın xaricində mənalar da yükləndiyi görülür; məsələn III və IV əsrlərdə, bu idmanda yaxşı olmaq kilsə tərəfindən "günahlarından daha çox təmizlənmiş olmaq" mənasını verirdi. Təşkil edilən oyunlarda kuklalar işlənmiş günahları təmsil edir və aşan hər kukla ilə günahlardan təmizlənilmə inancı daşınırdı.

## İndiki vaxtda

Boulinq idmanının Dünya Boulinq Federasiyasının (WTBA), Beynəlxalq Boulinq Federasiyası (FIQ), Avropa Boulinq Federasiyası (ETBF) tərəfindən təyin olunmuş oyun tipləri vardır. 9 pin və 10 pin şəklində 2 növə ayrılır. Məqsədi uzunluğu 18,288 m (faul xəttindən 1-ci pinə qədər olan məsafə) olan "lane" adı verilən xətlərin irəlisinə qoyulmuş pinləri aşırtmaqdır.

## Bal vermə
Boulinq oyununda, hər oyun üçün 10 freym olur. Oyunçu ilk 9 freymdə strayk etmədiyi vəziyyətlər üçün 2 atış istifadə edir, sonuncu freymdə strayk ya da spare etməsi vəziyyətində artıqdan bir atış haqqı daha qazanır. Oyunçunun bir oyunda toplaya biləcəyi ən yüksək bal 300-dür.

### Strayk

Simvolu "x"dir. Xəttin sonundakı bütün pinlərin freyminin ilk atışında aşmasına deyilir. Bütün pinlər aşdığı üçün freymnin ikinci atışı edilməz. Alınan bal, sonrakı iki atışda aşan pin sayı və strayk da aşmış pin sayı toplanaraq hesablanar və freymə yazılır. Üst üstə 3 dəfə strayk etmək "turkey" , 2 dəfə üst üstə etmək "double" adını almaqda 4-cü və sonrakı üst-üstə strayklər üçün "four en bagger" "five en bagger" şəklində getməkdədir.

### Spare

Simvolu "/"dir. Xətt sonundakı bütün pinlərin ikinci atışda aşmasına deyilər. Alınacaq bal, bu 10 pin və izləyən atışda atışda aşan pin sayı toplanaraq hesablanır və yazılır.

### Split
Birinci kukanın aşmış olması vəziyyətində, bir-biriylə əlaqəsi qalmamış (aralarındakı kuka aşmış) iki və ya daha çox kukanın ayaqda qalması hadisəsidir. Split, bal cədvəlində aşan pin sayının düzbucaqlı və ya dairə içinə alınmasıyla göstərilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Üzgüçülük

**Üzgüçülük** ― bədən üzvlərinin suda hərəkəti təmin etməsi ilə baş tutan idman növü. Fərdi, yaxud komanda səviyyəsində həyata keçirilən yarış və ya məşqlər halında məşğul olmaq mümkündür. 

## Tarixi
İdman üzgüçülüyü XX əsrin əvvəllərində məhz o, zamanlar Bakıda ilk şəhər çimərliyi (kupalni) açılır. Burada 1910-cu ildə gimnastika müəllimi V.Qrjibovski Bakı gimnaziyası və realni məktəbinin şagirdləri üçün üzgüçülük məktəbi təşkil edir. Məlumatlara görə, artıq 1912-ci ilin yayında dənizkənarı bulvarda Bakı gimnaziyasının şagirdləri Xəzər dənizində “böyrü üstə” üsulu ilə 48 kilomətri 24 saat 10 dəqiqəyə üzmüş fransız dili müəllimləri Leonid Romençenkonu salamlayırdılar. Bu o iillər üçün çox böyük nəticə sayılırdı. 1913–ildə Bakı üzgüçülük məktəbində 200-dən çox adam bu idman növü ilə məşğul olurdu.

1925 ci–ildə Bakının qara şəhər adlanan rayonunda birinci su stansiyası yaranır. 1925-ci ilin yayında keçirilən birinci Respublika su bayramında yüzlərlə iştirakçı və minlərlə tamaşaçı iştirak edirdi. Proqrama kütləvi dəniz üzgüçülüyü daxil edilmişdir.

3 iyun 1925-ci ildə keçmiş kommunist bolşeviklər  partiyasının bədən tərbiyəsi və idmanın inkişafı məsələsinə dair çıxardığı qərar Azərbaycanda üzgüçülüyün inkişafına böyük təkan verdi. Bu özünü 1928–ci il avqust ayında Moskvada keçirilən 1 Ümumittifaq spartakiadasında əyani sürətdə nümayiş etdirdi. Spartakiadanın proqaramına daxil edilmiş üzgüçülük növü üzrə bütün o zamanki sovet respublikalarından gəlmiş 500-dən artıq idmançını cəlb etmişdi. Bu yarışda tərkibi bütövlükdə bakılılardan ibarət olan Zaqafqaziya yığma komandası 3-cü yeri tutmuşdu. O vaxt ölkənin ən yaxşı üzgüçüləri sırasına əməkdar idman ustası, bakılı Aleksandr Kozırev daxil idi. O ixtisasca çilingər idi.

## Növləri

* Sərbəst 
* Belüstü
* Qurbağa
* Kəpənək

## Faydaları
Əhalinin bütün yaş qruplarına xitab edən və zədələnmə riskinin olduqca az olduğu üzgüçülük idmanı mütəmadi məşğul olunduğu təqdirdə qan-damar sistemini möhkəmləndirir, əzələləri gücləndirir, bədən elastikliyini artırır və bədəndə stress səviyyəsini aşağı salır. Üzgüçülük xroniki yorğunluğu aradan qaldırmağa, eləcə də yuxu rejimini tənzimləməyə kömək edir.

## İstinadlar
Fiqurlu konkisürmə

**Fiqurlu konkisürmə** — musiqinin müşayiəti ilə ediləcək rəqsin, ya da nümayişin mövzusuna uyğun kostyumlarla reallaşdırılan idman növü. Yarışma məcburi hərəkətlər və sərbəst fiqurların bir kombinasiyasından meydana gəlir. Qış Olimpiya idman növlərinə daxildir. Avropa çempionatı, Dünya çempionatı, Dörd Qitə çempionatı və İSU Grand Prix yarışmaları kimi yarışlar təşkil edilir.
[thumb|left|200px|Fiqurlu konkisürənlər ([1908-ci il)]]
Olimpiadalar səviyyəsində yarışmalar təşkil edilən Buz Rəqsi, Cütlər, Təklər növlərdən başqa xeyli çox dəyişik şəkildə icra edilə bilər (dördlü ya da 10-12 şəxsiyyət qruplar halında).

## Fiqurlu konki sürmə
Bu idman növündən adətən qışda istifadə edirlər. Bu idman növü həm də hobbi ola bilər .Fiqurlu konki sürərkən cüt və tək durmaq olar. Ən əsası isə doğru konki seçimidir. Ən məşhur və yaxşı konki firması JACKSON firmasıdır. Bir çox insanlar konki alarkən ölçü seçimi onlara çətin gəlir.Bu idman növü sizi şəxsi dünyanızdakı kimi hiss etdirir.Hər bir hərəkət çətin gəlsədə ozünüzə inansanız nəticəni gördükdə çox sevinəcəksiniz.Mən özüm də fiqurlu konki sürürəm.Artıq bir ildir ki,ilk addımlarımı atıram.Və sizə deyə biəcəyim odur ki,əgər siz də fiquristka olmağı arzulayırsınızsa heç vaxt "alınmayacaq","bacarmaram" deməyin.Çoxlu məşqlər nəticəsində sizdə hər hərəkət alınacaq.

## Bal vermə sistemi
2002 Qış Olimpiadalarına qədər Fiqurlu konkisürmədə 6-lıq sistem deyilən, idmançıların sərgilədiyi proqramın 6 tam bal üzərindən qiymətləndirildiyi bir sistem tətbiq olunmuşdur. Bu sistemdə hakimlər idmançının performansına görə texniki və artistik olaraq 2 fərqli bal verirdilər. Texniki ballar idmançının etdiyi tullanış, dönüşlər, bunların səhvsiz edilib edilməməsi kimi silsilədəki texniki işləri, artistik ballar isə idmançının musiqilə uyğunlaşması, kostyumları, buz səthinin istifadəsi kimi elementləri ehtiva edər. Hakimlər idmançını 6.0 tam bal üzərindən qiymətləndirir. 6.0 tam bal seriyanın qüsursuz bir şəkildə sərgiləndiyini göstərir. Hakimlər 5.4 ya da 4.2 kimi onluq ballar da verə bilər.

2002-ci il Qış Olimpiadalarında Cütlər kateqoriyası yarışmasında partlaq verən, sonunda 2 cütün birdən olimpiada çempionu elan edildiyi hadisələrdən sonra yeni bir bal vermə sistemi gətirildi.

Bu sistemdə idmançıların etdikləri hər bir hərəkətin (tullanışlar, dönüşlər, qaldırışlar) bir xam balı vardır. Hakimlər hərəkətin quruluşuna görə idmançıya bu baldan 3 bal çox ya da 3 bal aşağı verə bilər.

Ancaq sistem Fiqurlu konkisürməyə zərər verdiyi, idmançıların proqramlarının çətinləşdiyi ancaq artistik istiqamətdən zəiflədiyi, idmançıların özlərini çox çətinləşdirlikləri və bunun zədələrə səbəb olduğu istiqamətində tənqidlər aldı.

## Həmçinin bax
Reqbi

**Reqbi** — iki komanda arasında oval bir topun əl və ayaqlarla nəzarət edilərək hesab artırılması əsasına söykənən komanda oyunu. Bütün dünyada reqbi birliyi () və ya reqbi liqası () qaydaları ilə oynanır. Bir başqa növü olan yeddili reqbi, həm reqbi birliyi həm də reqbi liqası qaydaları ilə oynana bilər.

## Tarixçə
1823-də İngiltərədə Reqbi şəhərinin eyniadlı məktəbində yaradılmış bir idmandır.

## Cəhd
Cəhd xal kimi top rəqibin hesab meydançasında ilk dəfə yerə düşərkən hesablanır

## Qol
Əgər yenidən vurulan (sərbəst zərbə, qapıdan zərbə istisna olmaqla) zərbə yerə və zərbəni vuran komandanın oyunçusuna dəymədən qapı dirəklərinin arasından keçərsə, bu qol sayılır.

## Xallar

## Reqbi 7
Reqbi 7 növündə isə hər komandada 7 oyunçu çıxış edir. Bunlardan 3-ü hücumçu, 4-ü isə müdafiəçi olur. Oyun hər biri 7 dəqiqədən ibarət olan 2 hissəlik olur. Hissələrarası fasilə isə 1 dəqiqə nəzərdə tutulub. Hazırda reqbi 7 100-dək ölkədə yayılıb.

### Reqbi 7 olimpiadalarda
Reqbi 7 1924-cü il olimpiadasından sonra olimpiya növləri sırasından çıxarılıb. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 2009-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə baş tutan 121-ci sessiyasında 2016-cı və 2020-ci il Yay Olimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilib.

## Reqbinin qlobal statusu

### Gridiron futbol
Kanadada və Amerika Birləşmiş Ştatlarında reqbi "gridiron" futboluna çevrildi. 1800-lərin sonlarında, hətta 1900-lərin əvvəllərində bu iki oyun formaları Birləşmiş Ştatların hətta 1920 və 1924-cü illərin Yay Olimpiya oyunlarında Reqbi İttifaqının qızıl medalını qazanmağına qədər  çox oxşar idi, lakin bir çox qayda dəyişiklikləri setdə olan oyunu reqbi analoqundan ayırdı. Birləşmiş Ştatlarınkı Uolter Kemp və Kanadanınkı Con Trift Meldrum Bernsayd tərəfindən təqdim olundu. Kanadada futbol müxtəlif səviyyələrdə oynanır. Ən yüksək səviyyə 9 komandadan ibarət peşəkar liqadır, Kanada Futbol Liqası (CFL) adlanır.

### Reqbi Liqası
Reqbi Liqası həm peşəkar, həm də həvəskar oyun olaraq, beynəlxalq səviyyədə Reqbi Liqası Beynəlxalq Federasiyası tərəfindən idarə olunur. Həvəskar və yarım-peşəkar müsabiqələrə əlavə olaraq, Amerika Birləşmiş Ştatları, Rusiya, Livan, Serbiya, Avropa və Avstralaziya üzrə iki böyük peşəkar müsabiqə mövcuddur — Avstraliya Milli Reqbi Liqası və Superliqa. Avstraliya, İngiltərə və Yeni Zelandiya Raqbi Liqasında hakimiyyətə malikdir, lakin Tonga və Samoa 2017-ci ildən bu yana bu hegemoniyanı təhdid edir. Papua-Yeni Gvineyada bu, milli idmandır.

## Xəsarətlər
Raqbi oyunçularının təxminən dörddə biri hər mövsümdə xəsarət alır.

Yüksək kontaktlı idman növü olaraq raqbi ittifaqında ən yüksək sarsıntı göstəriciləri bildirilir, həmçinin İngiltərə daxil olmaqla həmçinin hamım arasında ən çox fəlakət tənəffüs xəsarətləri bütün komanda idman növlərindən. Araşdırma bir oyun zamanı daha yüksəksəviyyəli beyin sarsıntısının raport edildiyini, məşq zamanı isə daha aşağı, lakin digər idman növləri oyunçularından daha yüksək olduğunu göstərir.

## İstinadlar
Həndbol

**Həndbol** ('; hand — əl, ball — top) və ya **əltopu** — əllə oynanılan idman oyunu.  

Handball  adlandırılan bu idman növü XIX əsrin sonlarında
Hollandiyada yaranmışdır. Çox qısa vaxt ərzində həndbol maraqlı və emosional idman növü kimi bütün dünyaya yayıldı. 

Bir komandanın 6-sı sahə, 1-i qapıda olan 7 oyunçu ilə iki komanda oynadığı bir idman növüdür. 

Oyun müddəti 30 dəqiqəlik iki dövrədən ibarətdir. İlk illərində böyük stadionlarda 11 nəfər ibarət komandalar halında oynanan həndbol, 1950-ci illərdən sonra bir salon idmanı olmuş və açıq sahədə həndbol gedərək məşhurluğunu itirərək itmişdir.

İndiki vaxtda həndbol, xüsusilə Avropa qitəsində böyük diqqəti cəlb etməkdədir. İspaniyada ASOBAL Liga, Almaniyada Handball Bundesliga, İsveçdə Handbol ElitSerien, Danimarkada TDC Ligaen idmanın ən yuxarı səviyyədə oynandığı yerli liqalar olaraq xarakterizə edilməkdədir.

Müasir həndbolda dünya və olimpiada çempionluğunu Avropa Qitəsi xaricinə çıxara bilən tək komanda Koreya olmuşdur. Həm kişilərdə, həm də qadınlarda Asiya qitəsinin ən yaxşısı olan Koreyalılar, Avropanın nəhəngləri İsveç, Almaniya, İspaniya, Rusiya, Danimarka, Norveç və Fransaya baş ağrısı vermişdi.

Afrikada futboldan sonra ən çox diqqəti cəlb edən ikinci komanda idmanı olan həndbol, son illərdə Quru Qitədə böyük irəlləyiş etmişdir. Misirdə 1999-da təşkil edilən Dünya Kişilər Həndbol Çempiyonanatında ev sahibi ölkə 4-cü olarkən, 2005-ci ildə də Tunis öz ölkəsindəki çempiyonanatda ilk dördə girmə müvəffəqiyyəti göstərmişdir.

**Sahə içi paylanma (Mövqelər)**

* Qapıçı
* Sağ oyun qurucu
* Sol oyun qurucu
* Orta Oyun qurucu
* Sağ qanad oyunçusu
* Sol qanad oyunçusu
* Pivot

Dünyada ən böyükhesablı  həndbol qələbəsi 21 sentyabr 2014-cü ildə Yaponiya - Maldiv adaları (79:0) oyununda baş vermişdir.

## Ölçüləri
Həndbol stadionunun ölçüləri 40×20 m, qapısının ölçüləri isə 2×3 m-dir.

## İstinadlar
Qolf

**Qolf** təbiətdə xüsusi olaraq düzəldilmiş bir sahədə qolf çubuqları və kiçik sərt bir topla oynanan bir oyundur. Oyunun məqsədi, sahənin təyin olunmuş 18 parkurunu (çuxurunu) qolf topuna ən az vuruş edərək tamamlamaqdır.

## Tarixi
Bu idman növünün vətəni Şotlandiya sayılır. Çobanlar tərəfindən yaradıldığı güman edilən qolf növündə əsas məqsəd ayrıca iştirakçılar və ya komandaların xüsusi ağaclarla müəyyən məsafəni minimal sayda zərbələrlə qət etməklə kiçik topu quyucuqlara salınmasından ibarətdir.

Hazırda dünya miqyasında isə qolf elitar növlərdən sayılır. Xüsusən, ABŞ-də populyar olan bu növ üzrə Tayger Vuds kimi məşhur idmançı yetişib. Vuds həm də dünyanın ən varlı idmançısıdır. Nüfuzlu "Forbes" jurnalının hesablamasına əsasən, 33 yaşlı idmançının illik gəliri 11,9 milyon dollardır. 1996-cı ildən qolfla məşğul olan Vudsun əmlakı 1 milyard dolları keçib.

## Qolfun növləri
* Golf
* MiniGolf və ya Miniatür Golf
* Simulyator (qolf kompüter oyunlarında)

## Qolf turizmi ilə məşğul olan şirkətlər
* PGA Tour (1968) ABŞ
* PGA European Tour
* Japan Golf Tour (1973)
* Asian Tour
* PGA Tour of Australasia (1973)
* Sunshine Tour (C. Afrika)
* Canadian Professional GT (1970)
* Tour de las Américas (L. Amerika)
* Nationwide Tour (1990) ABŞ
* Challenge Tour (Avropa)

## Olimpiadalarda
Qolf 1900 və 1904-cü illərdə Yay Olimpiya Oyunlarının proqramında olub. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 2009-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə baş tutan 121-ci sessiyasında yenidən 2016 və 2020-ci il Yay Olimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilib.

## Azərbaycanda
Azərbaycanda ilk Qolf Klubu 2013-cü ildə Quba şəhərində açılmışdır. 2013-cü il Oktyabr ayında Bakıda Milli Qolf akademiyası açılmışdır. Bakı Qolf Akademiyasının qolf meydançasının ümumi sahəsi 14,000 m²-dir. 2014-cü ilin iyun ayında ilk Milli Qolf Turniri keçirilib.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Qolf Federasiyası 
* Azərbaycan Qolf Federasiyası Facebook-da
* Yeni olimpiya növləri Azərbaycanda
Buzüstü hokkey

**Buzüstü hokkey** – hokkeyin buz üzərində oynanılan növü. Oyunçular hokkey konkilərini geyinib hokkey çubuqlarıyla diski (pakı) nəzarət etməyə çalışırlar. Oyunçular diski (pakı) qapıya salaraq xal qazanırlar. Komanda biri qapıçı olmaq üzrə altı oyunçudan ibarət olur. Oyunçulardan biri qaydaları pozduqda hakim cəza olaraq onu bir müddətlik oyundan qovur. 26x56 metr ölçüləri olan bir sahədə oynanır. Oyun vaxtı 15 ya da 20 dəqiqəlik üç dövrdən ibarətdir.

Buzüstü hokkey Kanada, Rusiya, İsveç, Finlandiya, Çexiya, Amerika Birləşmiş Ştatları və Slovakiyada populyar idman növüdür. Dünyadakı ən yaxşı oyunçuların çoxu NHL-dəndir (Milli Hokkey Liqası). İlin sonunda Stenli Kubokunu uğrunda mübarizə gedir. Şimali Amerikada qadınlar Qadınlar Milli Hokkey Liqası və Qadınlar Qərb Hokkey Liqasında oynayır. Şimali Amerika və Avropada kişilər hokkeyi qadınlar hokkeyinden daha məşhurdur. Olimpiya Oyunlarında hokkey həm qadınlar həm də kişilər tərəfindən oynanır. Buzüstü hokkey 19-cu əsrdə Kanadalı göyərtəçilər tərəfindən tapılmışdır. NHL 1917-də başlamışdır. 2007 etibarilə şərq-qərb konfransı adlarıyla 15-lik iki liqası vardır.

Bu idmanın ən məşhur olduğu ölkələr ABŞ, Kanada, Rusiya, İsveç və Finlandiyadır.

## Tarixçəsi
Buz üstə hokkey, ilk dəfə orta çağlarda Şimali Avropalılar tərəfindən oynanmaqda idi. 19-cu əsrin ortalarında isə primitiv formada Kanadada oynanmağa başlanmış, ilk rəsmi hokkey oyununun 1855-də Kinqston, Ontarioda oynandığı düşünülməkdədir. Qeydlərə keçən ilk matç 1865-də bir universitet şagirdi olan Robertson tərəfindən təşkil edildi. Daha sonra Robertson, ilk Buz üstə hokkey qaydalarını inkişaf etdirdi. Bu qaydaların tələbimə görə komandalar doqquz oyunçuyla meydana çıxır və kvadrat şəklində bir pak istifadə edilirdi. Montrealda toplanan bir komitə oyunun yeddi nəfərlik komandalarla oynanmasını nəzərdə tutmuşdur. 1909-da milli hokkey təşkilatı, oyunçu sayının altıya endirilməsinə qərar verdi. 1893-də isə Stenli kuboku başladı. Bu kubokda ən yaxşı Kanadalı hokkey komandasına Lord Stenli mükafatı verilməkdə və indiki vaxtda davam etməkdədir.

## Maraqlı
* 1959-da "Monreal Kanadiens" komandasının qapıçısı Jak Plant 3-cü dəqiqədə burnunun sınmasından sonra maskadan istifadə etmiş və bu hadisədən sonra oyunda qapıçıların hokkey maskasından istifadəsinə icazə verilmişdir.

## Həmçinin bax
* 1965/1966 DDR-Oberliqa (buzüstü hokkey)

## Əlavə
* Bəzi hokkey terminlərinin azərbaycanca tərcüməsi
MiQ-15

**MiQ-15** — 1947-ci ildə MiQ konstruktor bürosu tərəfindən yaradılmış birmotorlu və biryerlik təyyarədir. Rusiyanın ilk reaktiv təyyarəsidir. Təyyarədə Rolls-Roysun Nene turboreaktiv mühərriki Klimov VK-1 adlandırılaraq istifadə edilmişdir. MİQ-15 Koreya müharibəsində istifadə edilmişdir. ABŞ-də bu təyyarəyə qarşı F-86 Thunder təyyarəsi yaradılmışdır.

1 ədəd 37 mm və 2 ədəd 23 mm-lik top və idarə olunmayan raket daşıya bilir.

## Texniki xüsusiyyətləri
* Uzunluq: 10,1 metr
* Hündürlük: 3,7 metr
* Qanadların eni: 10,1 metr

## Həmçinin bax
*MiQ-17
*Mi-24
*MiQ-29
*Ən çox istehsal olunan təyyarələrin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*MiQ-15
Piter Abrahams

**Piter Henri Abrahams** (; ) — Cənubi Afrika yazıçısı.

## Həyatı
Piter Abrahams *[[3 mart 1919-cu ildə]]* CAR-ın kasıb Vrededorp şəhərciyində doğulmuş, 1939-cu ildə ölkəsini tərk etmişdir. 1956-cı ildə Yamaykaya köçməmişdən əvvəl dənizçi və Londonda jurnalist kimi işləmişdir.

Cənubi Afrikanın məşhur qaradərili yazıçılarından biri olan Piter Abrahamsın əsərləri siyasi və sosial problemlərə, xüsusilə irqçiliyə həsr olunmuşdur. Müəllifin ilk işlərindən biri olan "Kömür oğlan" (1946) hekayəsi tənqidçilərin diqqətini cəlb etdi. Onun irqçilik əleyhinə yazılmış digər əsərləri arasında "Qara vəsiyyət" (1942) hekayələr toplusu və "İldırımlı yollarla" (1948), "Maykl Udomo üçün əklil" (1956), "Gecənin hökmündə" (1965), "Koyabadan baxış" (1985) romanlarını qeyd etmək olar.

1966-cı ildə yazdığı "Bu ada indi" romanı Afrikadan bəhs etməyən yeganə əsəridir, bu əsərdə hadisələr Yamaykada və Karib adalarında baş verir.

Məşhur Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayev 1958-ci ildə Piter Abrahamsın "İldırımlı yollarla" (*The Path of Thunder*) romanının motivləri əsasında eyniadlı balet yazmışdır.

## İstinadlar

Keçidlər
*
MiQ-27

**MiQ-27** (NATO-nun təsnifatına görə *Flogger-D*) - 1974-cü ildə Mikoyan Qureviç Konstruktor Bürosu tərəfindən yaradılan təyyarə MiQ-23-ün modernizasiya edilmiş variantıdır. Tək motorlu, bir yerli təyyarənin qanadları dəyişə bilən əyilmə bucağına malikdir.

Təyyarədə:
1 ədəd 30&nbsp;mm-lik top
AAM (Hava Hava) vəzifələri üçün: AA-8
AGM (Hava Yer) vəzifələri üçün: AS-12, AS-14 mərmilərini istifadə etməkdədir.

## Texniki xüsusiyyətləri
* Uzunluğu: 16,6 metr
* Hündürlüyü: 8,5 metr
* Qanadların eni: 14,26 metr
* Çəkisi (boş): 11 908 kq
* Çəkisi (tam yüklü): 18 100 kq
* Uçuş yüksəkliyi: 14 000 metr
* Maksimal uçuş sürəti:
:yer səthinə yaxın: 1350 km/s
:8000 m yüksəklikdə: 1885 km/s

## Xarici keçidlər

*MiQ-27 Dil--en
Yaquar (dəqiqləşdirmə)

* Yaquar — heyvan.
* Yaquar — avtomobil markası.
* Yaquar — 1996-cı ildə çəkilmiş Fransa filmi.
Linkoln

* Lincoln — ABŞ-də marka. 
* Linkoln (film, 2012) — 
* Linkoln FK — 
* Linkoln dənizi — Şimal Buzlu okeanın akvatoriyasında yerləşir.
* Linkoln (İngiltərə) — İngiltərədə şəhər.
* Linkoln (Nebraska) — 
* Linkoln (Vayominq) — ABŞ-də rayon.
* Avraam Linkoln — ABŞ Prezidenti
Kriket

Şəkil:CricketSCG1.jpg|Kriket
Şəkil:Pollock to Hussey.jpg|Pollock to Hussey
Şəkil:Cricket-ball-red-madeinaustralia.jpg|Kriket topu


**Kriket** () — 11 nəfərdən ibarət 2 komanda arasında, çubuq və top köməyi ilə, mərkəzində 20 metr (22 yard) uzunluğunda düzbucaqlı bir sahə olan oval bir məkanda oynanan bir komanda oyunudur. Düzbucaqlı sahənin bir ucunda yer alan atıcı vəziyyətindəki komandanın oyunçusu topu, vurucu mövqeyindəki komanda oyunçusunun olduğu digər uca doğru ataraq, vurucunun arxasında olan qala bənzəri qurğuya (wicket) dəydirməyə, vurucu isə gələn bu topun qurğuya dəyməsinə maneə törətmək üçün əlindəki çubuq köməyi ilə topa vurmağa çalışar. Müvəffəqiyyətli bir vuruşun ardından atıcı komanda oyunçuları topu tutmağa çalışarkən, sahədə yer alan vurucu da qarşısındakı qurğuya doğru qaçar. Top, oyun sahəsi xaricinə çıxmadan tutulsa 'ran' adı verilən ədədlərdən 1, oyun sahəsi xaricinə çıxarsa 4, yerə heç dəymədən oyun sahəsi xaricinə çıxarsa 6 xal qazanar və vurucu mövqeyində ikən ən çox ədədə çatmağa çalışar. Atıcı komanda isə topu qurğulardan hər hansı birinə dəydirərək, qarşılanan topu yerə dəymədən tutaraq və ya bəzi müstəsna hallarda vurucuları oyun xaricində qoymağa çalışar. Oyun xaricində qalan oyunçunun yerinə başqa bir oyunçu girərkən, atıcı komanda isə 'over' adı verilən hər altı atışdan bir atıcısını dəyişdirmək məcburiyyətindədir.

Beynəlxalq kriket müsabiqələrində istifadə edilən üç əsas format vardır. Twenty20 formatına görə hər iki komanda da 20 over həyata keçirir və ilk 20 over reallaşdırılmasından sonra komandaların rolları dəyişir. 10 vurucunun oyun xaricində qalması vəziyyətində isə 20 over həyata keçirilməsə belə komandaların rolları dəyişir. Bu iki dövrəlik qismin hər birinə 'inninqs' adı verilməkdədir. Bir günlük matç formatında isə iki komanda 50 over həyata keçirir. Beş gün davam edən test formatındakı bir matçda isə hər iki komandanın iki inninqs haqqı vardır və bu inninqs içində over məhdudlaşdırması yoxdur. Son inninqsdə vurucu mövqedəki komanda, rəqibinin toplam ranına çata bilməmişsə, aradakı ran fərqinə baxılır və daha çox ranı olan komanda, aradakı fərq qədər ranla qazanmış olur. Matçın sonunda vurucu mövqeyindəki komanda, rəqib komandanın ran sayını keçmişsə, on sayından matç daxilində əldə etdiyi qurğu sayı (wicket) çıxarılır və qalan nəticə qədər wicket ilə matçı qazanmış olur. Komandaların əldə etdiyi xallar run/wicket şəklində göstərilməkdədir.

İlk olaraq XVI əsrdə İngiltərənin cənubunda oynanan kriket, XVIII əsrin sonunda ölkənin milli idman növü oldu. Britaniya İmperatorluğunun sərhədlərini genişlətməsi ilə birlikdə müstəmləkələrində də məşhurlaşmağa başladı və XIX əsrin ortalarında ilk beynəlxalq matçlar oynandı. İdmanın beynəlxalq idarəetmə təşkilatı olan Beynəlxalq Kriket Şurasının indiki vaxtda 10 daimi üzvü olub; bu idman növü Avstralaziya, İngiltərə, Hindistan alt qitəsi, Karib və Cənubi Afrikada geniş şəkildə oynanılır. Avstraliya, Banqladeş, İngiltərə, Hindistan, Yeni Zelandiya, Pakistan, Cənubi Afrika, Şri Lanka, Vest-İndiz və Zimbabve Beynəlxalq Kriket Şurasının daimi üzvləridir.
Pejo

**Pejo** () - Fransada istehsal olunan avtomobil, velosiped və motosiklet markası, indiki vaxtda PSA Peugeot Citroënun bir parçasıdır. Əslində 19-cu əsrin sonlarında velosiped çıxaran bir firma olaraq qurulmuşdur.

## Modelləri

### Nömrəli

* 104, 106, 107
* 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207,208
* 301, 302, 304, 305, 306, 307, 308, 309
* 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407,408
* 504, 505, 508
* 601, 604, 605, 607
* 806, 807
* 905, 907, 908
* 1007
* 4007

### Konseptual avtomobilləri

* 607 Feline
* Quark
* 907 RC
* 908 RC
* 307 cc Hibrid HDi.
* 4002
* Peugeot 20Cup

### Digər

* Tip 15
* Peugeot D3A
* Peugeot D4A
* Peugeot J7
* Peugeot J9 mikroavtobus
* Peugeot J5
* Boxer
* Expert
* Partner
* P4
* VLV
* Peugeot Boxer minibus
* Peugeot Pars

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Scion

**Scion** – yapon Toyota firmasının yalnız ABŞ bazarında istifadə etdiyi bir alt markası.

Toyota Motor Corporation tərəfindən 2003-cü ildə qurulmuşdur. Avtomobil istifadə etmə çağına yeni girən gənc istifadəçiləri hədəf alan marka, Toyotanın digər bənzər modellərindən daha aşağı qiymətlərə satılmaqdadır.

Aşağı istifadə və baxım xərcləri ilə Scion avtomobilləri ABŞ bazarında əhəmiyyətli bir yer əldə etmişlər.

## Modellər
* tC
* xA
* xB

## Xarici keçidlər
SEAT

**SEAT**, İspan avtomobil istehsalçısı. 1919-da qurulan firma 1931-ci ilə qədər Fiat-Hispania adı altında satılmışdır. Şüarı "Avto Emocion"-dur.

## Modelləri
* SEAT 600
* SEAT İbiza
* SEAT Cordoba
* SEAT Cordoba Vario
* SEAT Toledo
* SEAT Leon
* SEAT Alhambra
* SEAT Altea

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Smart

**Smart** — 1994-cü ildə Mercedes-Benz və Swatch tərəfindən qurulan Alman avtomobil markasıdır. Hələ Mercedes qrupu bünyəsindədir. Bu an çıxarılan modeli yalnız Fortwo-dur.

## Modelləri
* Forfour Roadster 
* Fortwo Markasa

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
İçməli su şəbəkəsi

**İçməli suyu şəbəkəsi** — məskunlaşma vahidlərinin su ehtiyaclarının qarşılanması məqsədilə bir su şəbəkəsi üzərindən son istifadəçiyə qədər çatdırılan suyun paylandığı sistemdir.

## Əlaqəli
* Türklərdə su mədəniyyəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İspaniya milli futbol komandası

## Visente del Boske erası (2008)

### FİFA Konfederasiyalar Kuboku 2009

### FİFA Dünya Çempionatı 2010

### UEFA Avropa Çempionatı 2012

### FİFA Konfederasiyalar Kuboku 2013

### UEFA Avropa Çempionatı 2012

### FİFA Dünya Çempionatı 2014
Kənd təsərrüfatı

**Kənd təsərrüfatı** — bitki və heyvan mənşəli məhsulların istehsal olunması, bunların keyfiyyət və səmərələrinin yüksəldilməsi, bu məhsulların uyğun şərtlərdə mühafizəsi, işlənib qiymətləndirilməsi və satışa çıxarılması prosesi.

## Bitki mənşəli istehsal
* Tarla Bitkiləri
* Yumşaq Nüvəli Meyvə Yetişdiriciliyi
* Sərt nüvəli Meyvə Yetişdiriciliyi
* Salxımvari Meyvə Yetişdiriciliyi
* Tropik və Subtropik meyvələr Yetişdiriciliyi
* Tərəvəz yetişdiriciliyi
* Bağ Yetişdiriciliyi
* Dekorativ Bitkiləri Yetişdiriciliyi
* Meyvə Yetişdiriciliyi

## Heyvan mənşəli istehsal
* Maldarlıq
* Atçılıq
* Qoyunçuluq
* Qidaçılıq
* Quşçuluq
* Arıçılıq
* İpək böcəkçiliyi
* Kürk heyvandarlığı
* Su məhsulları
* Çöl İnkişaf Dəstəkləri - Təşviq və İnvestisiyalar
* Kooperativçilik
* Orqanik əkinçilik
* Əkinçilik iqtisadiyyatı
* Əkinçilik mexanikiləşdirilməsi
* Əkinçilik tədarükü
* Əkinçilik texnologiyası
* Əkinçilik strukturları və sulama
* Torpaq analizi və gübrələmə
* Torpaq məlumatı
* Torpaqsız əkinçilik
* Kənd təsərrüfatı dərmanlama texnikaları

## Həmçinin bax
* Ailə-kəndli təsərrüfatı
* Kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı
* Aerosəpin
* Kənd təsərrüfatı vergisi
* Kənd təsərrüfatında beynəlxalq tədqiqatlar üzrə məsləhətləşmə qrupu
* Kənd Təsərrüfatı İqtisadçılarının Beynəlxalq Assosiasiyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kanalizasiya

**Kanalizasiya** — tullantı su və mayelərin məskunlaşma bölgələrindən və sənaye bölgələrindən uzaqlaşdırılması üçün qurulan yeraltı qurğu sistemidir.

Kanalizasiya xəttləri ümumiyyətlə 1/2 doluluqda 2fps sürətlə axacaq şəkildə hazırlanar. Minimum axış sürəti, boruların təmiz qalmasını təmin edər və qatı maddə təcrübəsini mane olur. Bina içi Sistemlərdə Əyəm 1–2% arasında olmalıdır. Bina xaricindəki Sistemin uc (xarici) nöqtələrindəki borular, ən azı 1% meyillə hazırlanmalıdır. Bu uc nöqtələrdəki borularda az axış olacağından, %1 əyəm, boruların təmiz qalmasına köməkçi olar. 

Üfüqi əyrilikli borular çox istənməsə də bəzi vəziyyətlərdə lazımlı ola bilər. Belə vəziyyətlərdə, boru düzmüş kimi hesablanır və lazımlı minimum meyil 50% əlavə olunur. Beləcə, borunun əyriliyindən qaynaqlanan hidrolik enerji itkisi tarazlanmış olur.

Kanalizasiya əlaqələrində, eyni diametrli borular bağlanarkən, axış istiqamətində aşağıda qalan boru, yuxarıdakı borudan ən az 0,025 m daha alçaq qoyulmalıdır. Əgər, boru diametri dəyişirsə, boruların diametrinin 80%-inə qarşılıq gələn yüksəklikləri uyğunlaşdırılmalıdır.

## Tarixi
İlk kanalizasiya e.ə. 2500-cü ildə müasir Hindistanda inşa edilmişdir. Hindistanda yerləşən və e.ə. III minilliyə aid olan Mohenco-Daro şəhərindəki evlərdə ayaqyolu və hamamda istifadə olunan çirkab suları xüsusi borularla axıdılırdı. E.ə. 2300-cü ildə Mesopatomiyada — Şumer şəhərlərində hökmdarın və əyanların saraylarında kanalizasiya sistemi var idi. Qədim yunan və Roma şəhərlərində də bu tipli kanalizasiya sistemləri inşa olunmuşdu. Əvvəllər açıq olan bu kanalizasiyaların üstü sonralar sal daşlarla örtülürdü. Roma imperiyası dağıldıqdan sonra Qərbi Avropada mədəniyyət tənəzzül etdi və uzun əsrlər boyu kanalizasiyaların çəkilməsi unuduldu. Orta əsrlərdə Azərbaycan şəhərlərində də yüksək məişət mədəniyyəti formalaşırdı. Məsələn, ərəb səyyah və coğrafiyaşünası əl-Müqəddəsinin məlumatından aydın olur ki, çirkab sularını kənara axıtmaq üçün hələ X əsrdə Dərbənd şəhərində kanalizasiya sistemi yaradılmışdır. Avropada kanalizasiya sistemi yalnız XIX əsrdə bərpa olundu. Müasir tipli ilk kanalizasiya 1843-cü ildə Almaniyanın Hamburq şəhərində inşa olunmuşdur.

## Mənbə
Cəyirli (Bərdə)

**Cəyirli** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Güloğlular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qarabağ düzündədir. Əhalisi 853 nəfərdir (2009).

## İstinadlar
Bioloji terror

**Bioloji terror** – siyasi və maddi xarakterli məqsədlərə çatmaq üçün təhlükəli bioloji aqentlərdən istifadə edərək insanların həyat və sağlamlıqlarına vurulan ziyandır.

Bioloji terror hələ qədim zamanlardan mövcud olmuşdur: müharibələr vaxtı su quyularının zəhərləndirilməsi, mühasirəyə alınmış şəhərlərə müxtəlif xəstəliklər yayan quş və heyvanların ötürülməsi və s.

Bioloji müharibələrin və terrorizmin geniş vüsət alması XX əsrdə baş vermişdir. Bioloji terrorizmin genişlənməsində əsas səbəb kimi biotexnologiyalar üzrə mütəxəssislərin artmasını, bioloji və bakterioloji məhsulların daha asan yolla əldə edilə bilməsini göstərmək olar.

Bioloji silahın özünəməxsus xüsusiyyəti vardır: virusun yayılması müəyyən müddət hiss olunmur və bir müddətdən sonra ətrafdakı canlıların xəstələnməsi və məhv olması prosesi başlayır. Bioloji terrorda əsasən su, torpaq və hava zəhərlənməsi baş verir.

## Xarici keçidlər
* Реальность биотерроризма 
* Политические проблемы противодействия биологическому терроризму
* ANTI-TERROR
* Elmira Süleymanovanın bəyanatı
SsangYong

**SsangYong**, Cənubi Koreya avtomobil istehsalçısı və polad sənayesi şirkətidir. Koreya dilində SsangYong indiki zaman, müasir zaman mənasındadır.

1954-cü ildə Cənubi Koreya  Guro-gu Seoul’da SsangYong Motor Company şirkətini Hadonghwan Motor Company adıyla quraraq İngiltərədən hissələr halında gələn Jeep modeli avtomobilləri yığmağa başlamışdır.

## Tarix

#### Dong-A Motor (1954–1987)
SsangYong əvvəlcə iki ayrı şirkət kimi fəaliyyətə başlayıb: Ha Dong-hwan Motor Workshop (1954-cü ildə yaradılmışdır) və Dongbang Motor Co (1962-ci ildə yaradılmışdır). 1963-cü ilin ortalarında iki şirkət Ha ​​Dong-hwan Motor Co adı altında birləşdi. 1964-cü ildə Ha Dong-hwan Motor Company ABŞ ordusu üçün ciplər, yük maşınları və avtobuslar istehsalına başladı. 1976-cı ildən başlayaraq şirkət müxtəlif xüsusi təyinatlı maşınlar istehsal etdi. 1977-ci ildə adını Dong-A Motor olaraq dəyişdirdikdən və 1984-cü ildə Keohwa-ya nəzarəti ələ keçirdikdən sonra 1986-cı ildə SsangYong Business Group tərəfindən satın alındı.

## Modelləri
* SsangYong Actyon
* SsangYong Actyon Sports
* SsangYong Chairman
* SsangYong Istana
* SsangYong Korando
* SsangYong Korando E-Motion
* SsangYong Kyron
* SsangYong New Kyron
* SsangYong Musso
* SsangYong Musso Sports
* SsangYong Rexton
* SsangYong Rodius
* SsangYong Torres 
* SsangYong Torres EVX
* SsangYong SY Truck
* SsangYong Transtar
* SsangYong Kalista

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Heyvandarlıq

**Heyvandarlıq** — səmərələrindən faydalanan heyvanların daha qısa müddətdə daha çox səmərə verməsini təmin etməyə istiqamətli, əhəmiyyətli bir fəaliyyətdir.

**İnkişaf etməkdə olan ölkələr**in çoxunda malçılıqda heyvan başına səmərə aşağıdır. Buna əks olaraq inkişaf etmiş ölkələrdə baxım, bəsləmə və islah mövzularındakı davamlı inkişaf sayəsində heyvan başına alınan səmərə davamlı artmaqdadır.

Yetişdirmə işlərini 3 ana başlıq altında yığmaq mümkündür.
* Baxım
* Bəsləmə
* Heyvan sağlamlığı
Vikimənbə

[thumb|Vikimənbənin [Loqotip|logotipi]]
**Vikimənbə** – müəllif hüquqlarının qorunması haqqında qanunların aid edilmədiyi mətnlərin şəbəkə kitabxanasıdır. Buradakı monoqrafiyaların, məqalələrin, kitabların dəyişdirilməsinə ehtiyac yoxdur. Məsələn, tarixi məqalələr analizə məruz qala bilərlər, lakin onların dəyişdirilməsi vacib deyildirsə, həmin məqalələr olduğu kimi saxlanılır və dəyişdirilməsinə icazə verilmir.

## Vikimənbəyə daxil ola biləcək məqalələr
# Müəlliflər tərəfindən əvvəllər nəşr edilmiş mətnlər
# Orijinal mətnlərin tərcüməsi, eləcə də Vikimənbə istifadəçiləri tərəfindən edilən tərcümələr
# Milli və beynəlxalq səviyyədə tarixi materiallar
# Mətnlər haqqına mülahizələr, eləcə də Vikimənbə istifadəçilərinin mülahizələri
# Vikimənbədə saxlanılan mətnlərin müəlliflərin tərcümeyi-halları

## Vikimənbəyə daxil edilməsinə icazə verilməyən mətnlər
# Vikimənbə istifadəçiləri tərəfindən yaradılmış və heç yanda nəşr edilməyən mətnlər
# Əvvəllər nəşr edilməyən riyazi düsturlar və cədvəllər
# Proqramların ilkin kodları
# Statistik informasiyalar
Kirlian effekti

**Kirlian effekti** — dəyişən yüksək tezlikli (*10 - 100 kHz*) elektrik sahəsinə yerləşdirilmiş canlı və ya cansız obyektlərin səthində elektrik boşalması nəticəsində müşahidə olunan 5-30 kV-luq şüalanma. Metod, bu effekti tədqiq etmiş rus mühəndisi Semyon Davidoviç Kirlianın (1898-1978) şərəfinə adlandırılmışdır. Lakin bənzər təcrübələr XIX əsrin sonlarında Y.O.Narkeviç-Yodko və Nikola Tesla tərəfindən də aparılmışdır.

## Həyat enerjisi
Canlı orqanizmlər üçün şüalanmanın intensivliyi və quruluşu orqanizmin elektrik keçiriciliyindən, psixo-emosional vəziyyətindən, ürək-damar sisteminin fəaliyyətindən asılıdır. Bu xüsusiyyət Kirlian tərəfindən canlı və ya cansız bütün hər şeyin "həyat enerjisi"nə, "aura"ya sahib olmasının bir sübutu kimi irəli sürülürdü. Bu iddianı təsdiq edən fakt kimi bitki yarpağının bir hissəsi kəsilsə də, kirlian fotoşəkillərində yarpağın sanki kəsilməmiş kimi, bütöv halda şüalanmasını davam etdirməsi göstərilirdi. Bu da S.Kirlianın fikrincə, "şüalanmaların obyektlərin məlum olan fiziki xüsusiyyətlərindən irəli gəlmədiyini isbat edən bir dəlil kimi qəbul edilməlidir".

Lakin fotoqrafiyanın nəticələri dəyişkəndir və təkrarlanan eksperimentin tezliyi artırıldıqda şüalanma daha tutqun, parlaq və intensiv olur ki, bu da alınan fotoşəkillərin tam aydın anlaşılmasına imkan vermir.

## Kəşfin tarixi

Kəşf Semyon Kirlian tərəfindən 1939-cu ildə edilsə də, onu təsdiq edən müəlliflik şəhadətnaməsini 1949-cu ildə almışdır. Bu kəşf əvvəllər "elektroqrafiya", "elektrofotoqrafiya" adlarıyla məlum olan texnikanın yenidən tanınmasını təmin etdi. Bu ideyanın əsasını 1777-ci ildə quru fotoşəkil surətçıxarmasını mümkün edən Corc Kristof Lixtenberq qoymuşdur. Aralarında Nikola Teslanın da olduğu elm adamları XIX-XX əsrlərdə bu təsiri daha dərindən araşdırmışlar. Amma Kirlian bu araşdırmanı sələflərindən daha irəliyə aparmışdır. O dövrdəki elm adamlarından bəziləri kirlian fotoqrafiya texnikasında meydana çıxan enerjiyə "kirlian enerjisi", bəzi rus və çexoslovak elm adamları isə "bioenerji" adını vermişlər. Lakin 1940-50-ci illərdə Sovet İttifaqında aura ilə əlaqədar məlumatların kafi olmaması səbəbindən kirlian cihazı yalnız 1960-cı illərdə, yenə Sovet elm adamlarının sayəsində populyarlaşmışdır. Kirlian effekti Qazaxıstan Dövlət Universiteti tərəfindən 1968-ci ildə nəşr olunmuş "Kirlian effektinin bioloji mahiyyəti" adlı elmi əsərlə elm dünyasına təqdim edilmişdir. Bu işlərin Qərbə tanıdılması isə Şeyla Ostrander və Linn Şröder adlı tədqiqatçıların 1978-ci ildə dərc etdirdikləri kitabla reallaşmışdır.

## Mənbə
* Кирлиан В. X. Кирлиан С. Д. В мире чудесных разрядов. М., 1964 (Rusca)
* "Кирлиановские чтения „Кирлиан-2000". Сборник докладов и статей" Краснодар, 1998 (Rusca)

## Xarici keçidlər

* Kirlian effektinə dair fotoşəkillər
Muğanlı (Bərdə)

**Muğanlı** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Kələntərli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikasının ərazisində Muğan adı ilə bağlı 18 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Ağcabədi rayonu, Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Xocavənd rayonu, Kürdəmir rayonu, Qubadlı rayonu, Şamaxı rayonu, Şərur rayonu, Zaqatala rayonu, Zəngilan rayonu və digər ərazilərdə olan yaşayış məntəqələri buna misal ola bilər.

Yaşayış məntəqələri Cənubi Azərbaycanın Muğanlı kəndindən köçüb gəlmiş mollahəsənli, mehdili və cabbarlı nəsillərinə mənsub ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim türkdilli Azərbaycan tayfası olan muğanlıların adı ilə bağlıdır.Muğanlı tayfa adı XVI əsrin əvvəllərindən məlumdur. Sonralar mənbələrdə şahsevənlərin tərkibində müstəqil tayfa kimi qeydə alınmış muğanlılar XIX əsrin əvvəllərində 8 tirədən ibarət olmuşlar. Tayfa Muğan düzündə yaşadığına görə həmin düzün adı ilə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
*Körpüsındıran bələdiyyəsi
*Muğan düzü

## İstinadlar
Həsənqaya

*Həsənqaya (Bərdə) — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
*Həsənqaya (Ağdərə) — Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
*Həsənqaya bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunda bələdiyyə.
Donqhoy Hava Limanı

**Donqhoy Hava Limanı** — Vyetnamın Kuanqbin əyalətinin Donqhoy şəhərində yerləşən mülki hava limanı.

## Tarixi

Hava limanını 1930-cu ildı fransız müstəmləkəçilər tikiblər. Onlar bu limandan vyetnamlı və laoslu kommunistlərə hücumlar zamanı istifadə ediblər. İkinci Hind-çin müharibəsi zamanı Şimali Vyetnam ordusu tərəfindən istifadə olunmuşdur. 2004-cü ildə Vyetnam hökuməti hava limanında yenidənqurma işləri aparmışdır. İşlər 2008-ci ildə yekunlaşmışdır. Hazırda bu hava limanından Hanoy və Hoşiminə uçuşlar həyata keçirilir.

## Təlimatı
Qəbul edilən hava gəmiləri: An-12,-24, İl-18,-76,-86, Tu-134,-154, Yak-42, Airbus A321 və bütün növ vertolyotlar.

## Həmçinin bax
* Vyetnam hava limanlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Construction begins on new Quang Binh airport  Viet Nam News, September 1, 2004
* Airport & Ground Support Equipment (AGSE) in Vietnam  by Le Son (11/25/2005)
Dolça (astrologiya)

**Dolça** (♒; , latınca mənası "sudaşıyan") — zodiakın on birinci astroloji bürcü. Tropik zodiaka görə Günəş təxminən 21 yanvar – 19 fevral tarixləri arasında Dolça bürcündə olur.

## Dolça
 (lat. Aquarius)
* 21 yanvar - 19 fevral
* Ünsürü - Hava
* Rəmzi - Dolça
* Rəngi - Mavinin müxtəlif çalarları
* Himayəçi planeti - Saturn
* Aparıcı motivi - Cəsur olması
* Rəmzi görkəmi - Göz
* Müsbət xüsusiyyətləri - Humanist, azad, istiqanlı, iradəli, yaradıcı, sədaqətli, idealistdir. 
* Mənfi xüsusiyyətləri - Aqresivliyi, tez əsəbləşə bilməsi
* Uğurlu rəqəmi: - 2, 4 (4-ə bölünən bütün rəqəmlər), 8, 9, 11, 13.
* Günü: - 3-cü gün
* Uğurlu daşı: - Firuzə
* Heyvan: - Böyük quşlar və yırtıcı heyvanlar
* Qiymətli madən: - Uran ve Saturn
* Hakimiyyət müddəti: - 30 gün
* Uğurlu rəngi - göy, yaşıl, bənövşəyi, 
* Uğursuz rəngi - çəhrayı
* Metalı - qalay
* Enerji verən çiçəyi - yasəmən, liliya, nərgiz,
* Müxalif bürcü - canavar
* Ən xas xüsusiyyətiniz : Əməkdaşlıq
* Ən böyük əməliniz : İrəliləmənizi təmin edəcək imkanlar və ya insanlar
* Ən böyük səhviniz : İnadkarlığı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balıqlar (astrologiya)

**Balıqlar ** (lat. Pisces) — Balıqların astroloji əlaməti 330 °-dən 0 ° -ə qədər olan ecliptik uzunluqdan uzanarkən bu mövqe hazırda bürclər və işarələr təsadüfən uyğunlaşdıqdan dolayı əksəriyyətlə Dolça bürcləri ilə əhatə olunur. Bu gün Qoçun ilk nöqtəsi, ya da bərabər günəş bərabərliyi, Balıqlarla bağlıdır. Putolomey, Alfa Piscium'u iki balığa birləşdirən kordonların birlikdə düyünləndiyi nöqtə kimi təsvir etmişdir. [8] Astroloji simvolu bir ağızdan və ya quyruqlardan ibarətdir ilə tutulan iki balığı göstərir. Balıq adətən əks istiqamətdə üzən şəkildə təsvir edilir; Balıqlar t əbiətində ikililiyi təmsil edir. Neptun planet tərəfindən idarə olunur. Bir cüt olaraq təyin olunmasına baxmayaraq, bütün dillərdə Balıq bürcü tək olaraq verilir , Yunanıstan, Bolqar, Hollandiya, Latviya və İtaliyadan istisna olmaqla,. Balıqlar Bürcün dəyişdirilə bilən su əlamətidir. Onlar duyğuları, intuisiyasını, təxəyyülünü, qaçışını, romantikasını və empresyonizmini təmsil edir.

## Erkən mifologiya
Bizim eradan əvvəl 2300-cü ildə Misir tabutunun qapağında balıqların ilk növbədə qeydiyyatdan keçmiş əlamətlərindən biridir. Bir yunan mifinə əsasən, Balıqlar bəzən Afroditi (Venus hesab olunur) və hər Eros, canavar Tifon qarşısını almaq üçün transformasiya olan koi balıq tərəfindən bir balıq təmsil edir. Digər bir mifə görə Fırat çayına bir yumurta düşdü. Sonra onu balıqlar sahilə çıxardı. Gövərçinlər yumrutaya oturdu və Afrodita çıxdı . Balıqlara minnətdarlıq əlaməti olaraq Afrodit, balıqları gecə göyinə göndərdi. Bu miflərdən ötəri bürc Balıqları Venus və Cupid, Venus Suriya və Cupidin, Venus və Adone, Diona və Venus Mater kimi tanınırdı.

## Müasir mifologiyada və dində
Purim, Yəhudi bayramı, Pasxa dolunay bir aya düşür, balıqları təqib edən Qoçdakı tam ayda qurulub. Deyilənə görə İsa Məsihin doğulması həmçinin Baliqların sonsuz bərabərsizliyin nəticəsidir, dünyadakı Xilaskarın İnsanın Catcher kimi göründüyü zamadır.

## Astroloji yaşı
Xüsusilə mədəniyyət, cəmiyyət və siyasət baxımından, yerin sakinlərinin inkişafında böyük dəyişikliklərə paralel olaraq astroloji dövrünə aid bir dövr var. Və hər bürcün on iki əlamətinə uyğun olan on iki astroloji dövrü var. Balıqların yaşı bizim eranın I əsrində başladı və sonu 2150-ci ildir. Məsihin xristian simvollarından bir çoxu Balıqların astroloji simvolundan, balıqlardan istifadə edirlər. Bu rəqəm Məsihin özüdür və o, Pisman arxetopu hesab olunur. Bundan əlavə, ilk məsihçilər özləri "balıq" deyildiyi kimi, on iki həvariyə "insan balıqçıları" adını verdilər və İsa sözü İxtus idi. Eyni zamanda, əsrin başlanğıcı və ya "Böyük Balıqlar Ayı" xristian dininin başlanğıcı hesab olunur.

## Sənətdə
Balıqlardakı Venera, Purgatorio Dante'nin ilk mahnısında ilahi sevginin bir nümayəndəsidir. Balıq fevral ayı ilə Luke Della Robbia tərəfindən 15-ci əsr plitəsi maddəsidir.

## Sitatlar
Astronomik Proqramlar Bölməsi 2011.
Oxford University Press.
Dünya Bürclər Akvatoriyası Mətbuatı, Wellingborough

## Həmçinin bax
Balıqlar (Çin qoroskopu)
Qaratəpə (Bərdə)

**Qaratəpə** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Nazırlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Əqrəb (astrologiya)

(lat. Scorpio)
* 23 oktyabr — 22 noyabr
* Ünsürü — su
* Rəmzi — əqrəb
* Rəngi — tünd qırmızı
* Himayəçi planeti — Pluton, Mars
* Aparıcı motivi — idarəetmə, hökmranlıq və nəzarət
* Rəmzi görkəmi — İnsan qəlbinin fatehi
* Müsbət xüsusiyyətləri — məğrur, ləyaqətli, ürəyiaçıq, xeyirxah, təmkinli və ehtiraslı, müstəqil, mübariz və dərin intuisiyalıdır, mistikaya meyillidir, amma hər hansı hadisədən baş çıxara bilir, məsuliyyətli, dözümlü, cəsarətli və rəhmdildir.
* Mənfi xüsusiyyətləri — xudbindir, şöhrətpərəst və hökmranlığa meyillidir, özbaşına, şıltaq, yeri gəldi-gəlmədi hər kəsdən ehtiram tələb edən, mərkəzci, amansız və qapalıdır.

## İstinadlar
Vikikitab

thumb|Vikikitabın loqotipi
**Vikikitab** (http://az.wikibooks.org/wiki/) – elektron kitabların birgə hazırlanması layihəsidir. İdeyaya görə azad tərtib edilən kitabların xüsusi yeri olmalıdır. Hal-hazırda bu layihədə həcmcə böyük olmayan məqalələr də mövcuddur, lakin gələcəkdə informasiya çoxaldıqca onların bir yerə yığılaraq kitab halında təqdim olunması gözlənilir.

## Tarixi
VikiKitab layihəsi ilk dəfə ingilis dilində 10 iyul, 2003-cü ildə Vikimediya Fondu tərəfindən yaradılmışdır.

Hal-hazırda Vikikitab layihəsi müxtəlif dillərdə, eləcə də Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərir. Vikipediyada olduğu kimi burada da İngilis dilli Vikikitab məqalələrin sayına görə birincidir.

## Həmçinin bax
Vikiversitet

**Vikiversitet (Wikiversity)** (http://az.wikiversity.org/wiki/) – Virtual məkanda Viki-universitetdir. Bu layihəni pulsuz dərs vəsaitləri və kursları təqdim edən on-lıne cəmiyyəti də adlandırmaq olar.

2006-cı ilin avqust ayında yaradılmışdır. Layihəyə dərsliklər, tədrisdə istifadə olunan kitablar və mütəxəssislərin və müəllimlərin tədris sahəsində təcrübələri səhifələrdə yığılır. Vikiversitet layihəsində müxtəlif səviyyədə tədris cəmiyyətləri yaradılmışdır. Hər bir cəmiyyətin öz təyinatı və məqsədi mövcuddur. Layihədə rəhbər prinsiplərinin təyinatı davam edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://az.wikiversity.org/wiki/

## Həmçinin bax
* Vikimedia Fondu
Neytron

**Neytron** yükə malik olmayan elementar hissədir. Neytronlar protonla birlikdə atom nüvəsini əmələ gətirir və bu iki hissə ümumi şəkildə nukleon adlandırılır. Neytron barionlar sinfinə aiddir.

Neytronun kəşfi (1932) fizik C.Çedvikə mənsubdur. O bu kəşfi üçün 1935-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

Sərbəst neytronun kütləsi 939,6 MeV-dır. Bu protonunkundan 1,3 MeV böyükdür. O, elektrik yükü daşımır, ancaq zəif maqnit momentinə malikdir. Birləşmiş hissəcik kimi neytron genişlənmiş formadadır və onun diametri 1,5 · 10−15 m-dir. Neytronun ömrü təxminən 886 saniyə (15 dəqiqə) çəkir. Bununla neytron başqa qeyri stabil elementar hissəciklərə nisbətən ən çox yaşayanıdır.

Neytron bir yuxarı kvarkdan və iki aşağı kvarkdan ibarətdir.

## Neytronların həssas kütləsi
Neytronlar 1,67 · 10−24 qram dəyərində sabit bir kütləyə
sahibdirlər.
Əgər neytronun kütləsi bu gün olduğundan 2% daha çox olsaydı
neytronlar qısa müddət içində dağılar və atomlar qərarsız bir
quruluşa sahib olardı.

Bu vəziyyətdə həyat üçün lazımlı heç bir element var ola bilməz, kainatdakı tək
element yalnız hidrogen olardı. Digər tərəfdən, neytronun kütləsi normalda olduğundan azca yüngül
olsaydı, bu səfər protonlar sabit olmayan bir quruluşa sahib olardılar.

Bu vəziyyətdə protonların kütləsi nüvə içindəki neytronların
kütləsindən daha çox olardı və protonlar pozularaq neytronlara çevrilərdilər.

Fiziklər, neytronun kütləsini indi olduğundan mində 2 nisbətində az
olması vəziyyətində, bugünkü quruluşda atomların var olmasının qeyri-mümkün
olacağı qənaətindədirlər.
Atamız

**Atamız** (*Ey Atamız*) — xristianlıqda ən çox yayılmış dua, İsanın Dağüstü moizəsindən gəlir. Hazırda 1,437 dilə və ləhcəyə tərcümə edilmişdir.  Əhdi-Cədiddə iki variant var (Matta İncili 6:9–13 və Luka İncili 11:2–4). Azərbaycan tərcümələrindən biri:
: Ey göylərdə olan Atamız,
: İsmin müqəddəs tutulsun.
: Padşahlığın gəlsin.
: Göydə olduğu kimi,
: Yerdə də Sənin iradən olsun.
: Gündəlik çörəyimizi bizə bu gün ver;
: Və bizə borclu olanları bağışladığımız kimi,
: Bizim borclarımızı da bizə bağışla;
: Və bizi imtahana çəkmə,
: Fəqət bizi hiyləgərdən xilas et.
: Çünki padşahlıq, qüdrət və izzət
: Əbədi olaraq Sənindir.
: Amin.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanca (protestant versiyası)
* Kiril əlifbasında
Xıdırlı

**Xıdırlı** — Soyad.

* Sevil Xıdırlı — aşıq. 

;Yaşayış məntəqələri
* Xıdırlı (Ağdam) — Azərbaycanın Ağdam rayonunda kənd.
* Xıdırlı (Qubadlı) — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
* Xıdırlı (Salyan) — Azərbaycanın Salyan rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Xıdır
* Xıdırov