open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Təbiətin mühafizəsi

**Təbiətin mühafizəsi** – ətraf təbii mühitin mühafizəsi-təbii ehtiyatlardan istifadə, onların saxlanmasını və səmərəli istehsalını təmin etmək üçün dövlət və hüququ tədbirlər sistemi. Azərbaycan Respublikasında təbiətin mühafizəsi müvafiq dövlət orqanları, qoruqları, meşəçilik idarələri, ovçuluq təsərrüfatları və b. müəssisələr tərəfindən həyata keçirilir. Təbiətin mühafizəsi torpağın, su ehtiyatlarının, havanın sənaye tullantıları və zəhərləyici kimyəvi maddələrlə çirklənməsi, meşə və otlaqların mühafizəsi, nadir tapılan və nəsli kəsilməkdə olan faydalı bitki və heyvanların mühafizəsi, təbii sərvətlərdən düzgün istifadə edilməsi, təbii abidələrin qeydiyyatı, mühafizəsi və bərpası, balneoloji və iqlim ehtiyatlarından maksimum istifadə olunması, termal və mineral mənbələrin mühafizəsi, həmçinin təbiətin mühafizəsi ideyası və qorunmasına yönəldilmiş tədbirlərin təbliği və s. ilə məşğul olur.

Eyni zamanda geniş miqyasda tarlaqoruyucu və digər melorativ meşə zolaqları salınır, torpağın münbitliyinin artırılması, meliorasiya üzrə tədbirlər görülür, su və külək eroziyasına qarşı mübarizə aparılır. Su ehtiyatlarının mühafizə edilməsi üçün işlər görülür. Dəniz və başqa su hövzələrinə tökülən axar suların zərərsizləşdirilməsi üçün xüsusi təmizləyici qurğular quraşdırılır. Təbiətin mühafizəsi eyni zamanda təbii ehtiyatların saxlanması və bərpasının ümumi prinsipləri və metodlarının işlənilməsinə aid elmi fəndir. Bu fənnin bölmələri torpağın, suyun, atmosferin, bitki və heyvanat aləminin, təbii komplekslərin (landşaftın) qorunması və s.-dən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasında ətraf mühit mühafizəsi üzrə mühüm tədbirlər keçirilir. Belə ki, nadir flora, fauna və əhəmiyyətli obyektləri qoruyub saxlamaq üçün diqqətəlayiq işlər görülür, milli parklar, dövlət qoruqları, yasaqlıqlar, ovçuluq təsərrüfatları yaradılır. Təbiətin mühafizəsinin əsas forması təbii ehtiyatlardan səmərəli və kompleks istifadə etməkdir.

## Təbiətin qorunması haqqında qanun
Təbii resursların qorunması, səmərəli istifadəsi və bərpası üzrə dövlət tədbirlərini tənzimləyən əsas hüquqi normaların məcmusu.

## Həmçinin bax
* Ekologiya və Təbii sərvətlər nazirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Təbiəti mühafizə və təbiətdən istifadə haqqında
* Son on il ərzində atmosferin orta illik çirklənməsi təqribən 50 faizə qədər artıb
* *Ramiz Tahirov*. TƏBİƏTDƏN İSTİFADƏNİN EKOLOJİ VƏ SOSİAL-İQTİSADİ ASPEKTLƏRİ. Journal of “HISTORY OF SCIENCE” (ISSN: 2790-0029), 2021, Cild 2, Say 3, Sıra 5. ss.56-63
Təkdam (Kəlbəcər)

**Təkdam** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Yellicə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Kəlbəcər rayonunun Keşdək kənd Sovetindən Təkdam kəndi Yellicə kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ilin noyabr ayında üçtərəfli razılaşmaya görə işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini qonşu Keşdək kəndindən köçüb gəlmiş ailələr qədim dövrdə daşdan tikilmiş, indi də yaxşı saxlanmış kiçik bir binanın (yerli əhali bu binaya dam deyir) ətrafında saldığına görə belə adlandırılmışdır. Kənd ərazisində tək bir ev, tikili olan ərazidə salındığına görə belə adlanır. Yerli əhali arasında bir ev olan yerlərə tək evli və ya təkdam deyilir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

### Yaylaqları
Əyir yaylaqları, Keçəltəpə yurdu.

### Bulaqları
Çınqıllı bulaq, Sarı bulaq, Turşlu bulaq, Axac bulağı, Gözəllər bulağı.

### Məşhur yerləri
Yamacpay, Şişdağ, Həsənin yalı, Xallar, Arxac biçənəyi, Cəmilin yalı, İldırımvuran yarğan, Kartof yerləri, Böyükpay, Dongüney, Səngər qayaları, Pəhləvan Nəbibiçən, Turşlubulaq biçənəyi, Yal mərəyi, Acıarmud, Xırman daşları, Cərgəqayalar, Topdaş.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tövlədərə

**Tövlədərə** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Çıraq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Kəlbəcər rayonunun Zivel kənd Sovetindən Tövlədərə kəndi Çıraq kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatı nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi əvvəllər qonşu Çiraq kəndinin binə yerində salınmişdir. Kəndin yerləşdiyi dərədə mal–qara tövləsi olduğu üçün dərə Tövlədərə adlanmışdır. Sonralar bu ad kəndə də verilmişdir. Oykonim "tövləsi olan dərədə yerləşən kənd" mənasındadır.

Bu kəndin ərazisində qış və yay aylarında mal-qoyun saxlamaq üçün çox əlverişli bir şərait olduğundan, bu ərazidə Çıraq kəndinin sakinləri tövlə tikib heyvandarlıqla məşğul olurmuşlar. Sonralar həmin yerdə yaşayış məskəni salıb adını tövlədərə, yəni tövlələr yerləşən dərə qoyublar. Kəndin bünövrəsini Məmmədalı adlı bir şəxs qoymuşdur. O, kənd camaatının ulu babası sayılır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağlıq ərazidə yerləşir. 

### Yaylaqları
Kənddə Gamış yurdu, Boyun yurd, Balahasar yurdu, Hasarlı yurd, Bulaqların yurdu, Çalpapaq yurd, Malölən yurd, Gölyurd, Çatım yurd, Ellazın çüxurunun yurdu, Vəlinin çüxurunun yurdu, Şana yurdu, Taxta yurd, Əyri yurd.

### Bulaqları
Novlu bulaq, Yarpızlı bulaq, Hasarlı bulağı, Sarı bulaq, Quru bulaq, Lilpər bulağı, Kərimin bulağı.

### Məşhur yerləri
Güney, Çalpapaq, Məmmədalının yalı, Qayabaşı, Çəvlik, Qayalar, Dəlidağ, Kahalar, Tovləağzı, Manafuçan, Xaç, Baqqalın dərəsi, Təkədərəsi, Hümbətin xırmanı, Qobunun yalı, Şahverdibiçən yal, Sarımsaqlı qaya, İmanın qayası, Attutulan qaya, Oyux yeri, Xırman yerləri, Dovşan yalı, Təkəqayası, Qayabaşının kahaları, Ağnovlar, İsabiçən, Tövlədərə çayı.

## Binələri və qışlaqları
Yuxarı binə.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əkrəm Zeynallı

**Əkrəm Akif oğlu Zeynallı** — azərbaycanlı diplomat. Azərbaycanın İsveçrədə və Lixtenşteyndə (2012 — 2017) olan sabiq fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, 2017-2023 Azərbaycanın Çində olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Fəaliyyəti
23 aprel 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə fövqəladə və səlahiyyətli səfir diplomatik rütbəsi verilib.

Əkrəm Zeynallı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23 aprel 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın İsveçrədə olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

Daha sonra Əkrəm Zeynallı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 iyul 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Lixtenşteyndə olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

2017-cı il mayın 25-də isə Əkrəm Zeynallı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə fövqəladə və səlahiyyətli səfir təyin edildiyi bütün 2 dövlətdən geri çağırıldı.

Əkrəm Zeynallı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 19 iyul 2017-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycanın Çində olan fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin edilib.

## İstinadlar
Oksitosin

thumb|300px|Oksitosin molekulu C<sub>42</sub>H<sub>65</sub>N<sub>12</sub>S<sub>2</sub>O<sub>12</sub>
right|thumb|300px|Oksitosin molekulu 3D modeli
**Oksitosin** — peptid hormonu olub, neyropeptid sinfinə daxildir. Hipotalamusda istehsal olunur. Sosial əlaqələrdə, çoxalma, doğuş və sairə proseslərdə rolu var. 

## İstinadlar
Əhalinin orta yaşına görə ölkələrin siyahısı

## Metodologiya
Orta yaş (ing. median age) əhalini iki bərabər yaş qrupuna böldükdə, əhalinin yarısı bu yaşdan gənc, digər yarısı isə bu yaşdan qocadır. Başqa sözlə, elə yaşdır ki, əhalini tən iki yerə bölür. Bu ölkə əhalisinin yaşa görə necə paylandığını göstərir.

Hal hazırda, orta yaş ölkələrə görə çox müxtəlifdir. Məsələn, Nigerin əhalisinin orta yaşı 15 yaşdır, amma Avropa Birliyi, Kanada və Yaponiya kimi ölkələrdə bu yaş 40 dan yuxarıdır. Köhnə Sovet İttifaqı ölkələrində qadınların orta yaşı kişilərin orta yaşından dah çoxdur.

## Ölkələr


## References
Dana Baş

**Dana Baş** () tam adı (**Dana Rut Şvarts** ; ) — ABŞ jurnalisti. CNN-in siyasi məsələlər üzrə baş müxbiri.

## Həyatı
15 iyun 1971-ci ildə Montvaledə doğulmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Dana Bash's profile at CNN
* 
* Dana Bash John King Wedding
I Albert Torpağı

**I Albert Torpağı** () —  Qərbi Şpisbergen adasının bir hissəsini təşkil edən ərazi (Şpitsbergen, Norveç).

I Albert Torpağı adanın şimal-qərb hissəsini təşkil edir. Cənubdan VII Hokon Torpağı ilə əhatələnmişdir. 1889—1922-ci illərdə Monako knyazı olmuş I Albertin şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1898—1907-ci illərdə arktikaya təşkil edilən ekspedisiyanı maliyyələşdirmişdir.
## İstinadlar
Rəvazlı

**Rəvazlı** — Qaraqoyunlu mahalında kənd. 

## Tarixi
İndiki adı Ditavan. Yelizavetopol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında  (indi Ermənistanın İcevan r-nunda) kənd adı. 1949-cu ildə kəndin əhalisi Azərbaycana köçürülmüşdür. 1967-ci ildə kənd ermənicə Ditavan adlandırılmışdır. Rəvazlı kəndin əsasını qoymuş nəslin adıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti»nin(1998) 4 cild
Zağalar

**Zağalar** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Ağcakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan dövlət başçılarının imzaladığı üçtərəfli bəyənatdan sonra Zağalar kəndi 25 noyabr 2020-ci ildə boşaldıldı.

## Tarixi
Bu kəndin ərazisində çox sayda zağalar vardır. Zağa əl ilə düzəldilmiş yaşayış yerinə, kahaya, mağaraya deyilir. Kəndin adı buradan götürülmüşdür.

## Yaylaqlar
Yal yurdu, Baş yurd, Ovluq yurdu, Dikdaş yurdu, Köhnə yurd.

## Bulaqlar
Turşsu, Daş bulaq, Qiblə bulağı, Şəfi bəyin bulağı, İsrafilin bulağı, İyli bulaq.

## Məşhur yerlər
Çeyilli dağı, Yelligədik dağı, Oyuxlu dağı, Qabanqayası dağı, Gödəkburun, Ardıştəpə, Gülüdüzü, Xırmantəpə, Ulduzlu təpə, Şəfi bəyin yurdu, Çiçəkli, Arayurd, Moruqluqaya, Xangələn, Canavarın yurdu, Seyidin yurdu, Berzinliqaya, Hüseynalıbiçən gəz, Xaçın çayı, Yellinin çayı, Çeyillinin çayı.

## İstinadlar
Tural Hümbətov

**Tural Hümbətov** (24 yanvar 1994, Sankt-Peterburq, Rusiya) — müdafiəçi mövqeyində oynayan Azərbaycan futbolçusu. 2017-ci ildən Makedoniyanın "Pobeda" klubunda çıxış edir. 17, 19 və 21 yaşadək Azərbaycan yığma komandalarının şərəfini qoruyub. Bakıda keçirilən İslam Həmrəyliyi Oyunlarında 23 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan yığmasının heyətinə salınmışdır.

## Həyatı
Tural Hümbətov 1994-cü ildə Sankt-Peterburqda anadan olmuşdur. Futbolla 10 yaşında məşğul olmağa başlamışdır, onun ilk klubu Vasili Aleksandroviç Kostrovskinin çalışdırdığı DYUSŞ "Smena" klubu olmuşdur. Bir il sonra o, Sankt Peterburqun "Turbostroitel" komandasına (indiki "Zenit-84") keçir, burada məşqçisi Protasov Sergey İvanoviç olur. Klubun kapitanına çevrilən Tural burada 4 il keçirir. 2009-cu ildən 2011-ci ilə qədər Romanov Sergey İvanoviçin rəhbərliyi altında olan SDYUŞOR "Zenit"in oyunçusu olur

2011-ci ildə Sankt-Peterburq Dövlət Aerokosmik Cihazqayırma Universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olmuşdur.

## Klub karyerası

### Çempionat

#### Rusiya
2011-ci ilin əvvəlində Zenit futbol komandasının Akademiyası ilə müqavilə bağlayır, 18 yaşadək komandanın tərkibində "Severo-Zapad" birinciliyində bir il keçirir. 2012-ci ildən 2013-cü ilə qədər 53 nömrə altında "Zenit" klubunun əvəzedici heyətinin üzvü idi.

#### Moldova
2013-ci ilin fevralında "Nistru Otaci" adlı Moldova klubuna transfer olunur. Moldovalılarla bir illik müqavilə imzalamasına baxmayaraq, 2013-cü ilin iyulunda dizindəki zədə üzündən yarım illiyə sıradan çıxır və klubu tərk edir. "Nistru"nun əsas heyətində oynadığı müddətdə Moldovanın yüksək diviziyonunda 9 oyun keçirib və ümumilikdə 729 dəqiqə oynayıb.

#### Azərbaycan
2014-cü ildə Azərbaycana yollanır və yanvar ayında "Araz-Naxçıvan" klubu ilə illik müqavilə imzalayır. Birinci diviziyonda yarımil çıxış etdikdən sonra, komandasıyla birgə Premyer Liqaya yüksəlir. Amma 3 aydan sonra komanda maddi səbəblərdən dağılır.

Bir ay sonra "İnter Bakı" ilə mövsümün sonunadək müqavilə imzalayır.

2015-ci ilin iyulunda Tərlan Əhmədovun dəvəti ilə "AZAL"-a keçir.

2017-ci ildə Makdeoniyanın "Pobeda" klubu Facebook hesabı ilə Tural Hümbətovla bir illik müqavilə imzaladığını açıqladı.

## Milli futbol karyerası

### U-17
22 oktyabr 2010-cu ildə Faru şəhərində Azərbaycanın 17 yaşadək gənclərdən ibarət milli komandasının heyətində Avropa Çempionatının kvalifikasiya matçında Portuqaliya yığması ilə görüşdə debüt edib.

### U-19
2011-ci ildən 2012-ci ilə qədər Azərbaycanın 19 yaşadək yeniyetmələrdən ibarət yığma komandasının üzvü olub və onun heyətində FİFA-nın birinci vitse-prezidenti Qranatkinin xatirəsinə həsr olunmuş futbol üzrə yeniyetmə komandaların beynəlxalq turnirində iki dəfə iştirak etmişdir.

## Xarici keçidlər
* ''soccerway.com'' saytında hesabı (ingiliscə)
* Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqasının saytında

## Mənbələr
* ''transfermarkt.com'' saytında hesabı (ingiliscə)
* Player information on footballdatabase.eu (ingiliscə)
Zərqulu

**Zərqulu** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Tirkeşəvənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan dövlət başçılarının imzaladığı üçtərəfli bəyənatdan sonra Zərqulu kəndi 25 noyabr 2020-ci ildə boşaldıldı.

## Tarixi
Zarqulu kəndi Uzunyal dağının ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsini Laçın rayonunun Muncuqlu kəndindən (hazırda mövcud deyil) gəlmiş hacporuclar və Dərələyəz mahalından gəlmiş Hamzalar adlı nəsillərə mənsub ailələr salmışlar. Zarqulu kəndin bünövrəsini qoymuş şəxsin adı hesab olunur.

Kəndin yerləşdiyi ərazi qədim yaşayış məskəni olub. Onun bünövrəsini XV–XVI əsrlərdə Şano adlı bir şəxs qoyub. Bu ərazidə çox sayda qızıl quyuları var. Burada quyu dağ–mədən lağımı mənasındadır. Zər qızıl deməkdir. Görünür nə vaxtsa ərazi Zərquyular adlanıb, sonralar söz assimliyasiya olunaraq Zərqulu formasına keçib. Kəndin adı buradan götürülüb.

## Yaylaqlar
Uzunyal yurdu, Məşədi Abdul yurdu, Qaraçökək yurdu, Abdulrəhman yurdu, Qaragöl yurdu, Güngörməz yurd, İlanlıbulaq yurdu, Sınıqkilisə yurdu, Kalafalıq yurdu, Qatar yurdu, Çövrüm yurdu, Məsimölən yalın yurdu, Səlimin yurdu, Şorbulaq yurdu, Savalan yurdu, Şirinsu yurdu, Marallıçökək yurdu, Xudonun əkin yurdu.

## Bulaqlar
Şirin su, Söyüdlü bulaq, Seyfəddinin bulağı, Kəşinin bulağı, Sarı bulaq, Şor bulaq, Mehbalının bulağı, Turş su, Elyasın bulağı, Qurdlu bulaq, Savalan bulağı, Beş bulaq, Böyüksu bulağı, Şor dərənin bulağı.

## Məşhur yerlər
Zeynalın çüxuru, Çəkilmeşə, Ağqaya, Ortagüney, Nazikgüney, Bulaqlar, Qırıntı, Palaxlı, Uzunyer, Xudonun əkini, Dadaşın yeri, Topqaya, Qaraşın arpa yeri, Marallı, Dərgah, Almirzə biçənəyi, Çınqıl, Qanlıdərə, Dikqaya, Barmaqlar, Güzdük yeri, Qotur suyun meşəsi, Alapalıdlıq, Çəpyol, Ayıçiləsi, Dərindərə, Burununbaşı, Təkağac, Daştəpə, Qaradaşın yalı, Qatarqaya, Nazdının ağzı, Balacayer, Ortabarmaq, Qatarındöşü, Fərhadın arxacı, Daşlıburun, Bəzək inək doğan, Ocaq təpəsi, Dəlikqaya, Atölən dərə, Qəbirstanlıq.

## İstinadlar
Lo və Qaronna

**Lo və Qaronna** (, tələffüzü  /lɔt‿e.ɡa.ʁɔn/, ) — Cənub-qərbi  Fransada departament, Yeni Akvitaniya regionun departamentlərindən biridir. Sıra nömrəsi — 47. İnzibati mərkəzi — Ajen. Əhali sayı — 342.500 nəfər (departamentlər arasında 70-ci yeri tutur) (2010-cu il məlumatına görə).

## Coğrafiyası
Departamentin sahəsi 5361&nbsp;km². Departamentin ərazisindən Qaronna , Lo, Baiz, Jeliz, Oss çayları  axır.

Department 2 rayonu və tərkibinə 293 kommun daxil olan 54 kantonu birləşdirir.

## Tarixi
**Lo və Qaronna**  —  1790-ci ildə mart ayında Böyük Fransa İnqilabı zamanı yaradılmış, ilk 83 departamentdən biridir.  Adı Lo və Qaronna çaylarından götürülüb. Keçmiş Qen və  Qaskon vilayetində yerləşir.

## Turizm

Fayl:Agen, Lot-et-Garonne, France.JPG|Ajen
Fayl:Cloitre de Notre Dame de Marmande.JPG|Marmande
Fayl:Villeneuve-sur-Lot.JPG|Villeneuve-sur-Lot
Fayl:Chateau de Duras 01.jpg|Duras
Fayl:ChâteauDeNérac.jpg|Nérac
Fayl:Monflanquin - Maison dite du Prince Noir -2.jpg|Monflanquin


## Həmçinin bax
* Yuxarı Reyn
* Kantal
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Prefecture website (in French)
* Conseil Général website  (in French)
Alaqaya (Kəlbəcər)

**Alaqaya** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## Tarixi
Kənd Qırxqızdağ silsiləsinin Kəlbəcər rayonunun ərazisinə daxildir. Bu ərazidə kənddən 2–3&nbsp;km. məsafədə ala rəngli böyük bir qaya var. Həmin qayanın adı ilə kənd belə adlanır.

## Etimologiyası
Bu mürəkkəb sözün birinci komponenti olan "ala" hissəsi bir sıra mürəkkəb toponimlərin birinci komponenti kimi "alalıq", "rəngbərənglik", "ala–bulalıq", "ağ rəng, qırmızı və qara rənglərlə qarışıqlıq" mənalarını əks etdirir. İkinci komponent olan "qaya" sözü toponimik termin olub, "sıra dağlardan ayrılmış qol", "dağların müəyyən hissəsində daş süxurlardan olan çətin keçilən yer" deməkdir. Uzaqdan ala–bəzək görünən zirvəyə, qayaya, dağa, təpəyə "Alaqaya", "Aladağ" deyirlər.

## Yaylaqlar
Sarıbaba yurdu, Turşluqaya yurdu, Xırmanlar yurdu, Yal yurdu, Vəlilər yalının yurdu, Çubuqlu yurd, Keçidüz dağının yurdu, Atağlu yurdu, Nazirli yurdu, Məşədi İslamın yurdu, Xırmandaş yurdu, Mərdandüşən yurd.

## Bulaqlar
Sarı bulaq, Gur bulaq, Kasa bulaq, Cavaduçan bulaq, Mahmudun bulağı, Gilli bulaq, Toyolan bulaq.

## Məşhur yerlər
Qırmızıqaya, Tilgüney, Yonca yeri, Armudun yanı, Yəhyaqazan təpə, Dikdaş, Suludərə, Axarın dərəsi, Tozluq, Uzunyurd, Kalafalıq, Cırranlı yalı, Abbas əkən həmərsinlər, Vəli əminin xırman yeri, Vəli əmi hörən, Şişqaya, Dəvəboynu, Uzunzağa, Şordaşın dərəsi, Cümşüd əminin binə yeri, Ayıölən meşə, Bərkarxac, Adamdaş, Çilgəz dağı, Qırxqız dağı, Divanxana dağı, Mamoun çayı.

## Binələr–Qışlaqlar
Kərbəlayı Lətifin binəsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cizak (şəhər)

**Cizak** – Özbəkistanın şərqində şəhər. Cizak vilayətinin mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 159,5 min (2007).

## Coğrafiyası
Sanzar çayı sahilində, 460 *m* hündürlükdə, Böyük Özbəkistan yolu üzərindədir. Nəqliyyat qovşağı. Orta Asiyanın ən qədim ticarət məskənlərindən birinin yerində meydana gəlmişdir.

## Tarixi
8-ci əsrdə divarla əhatələnmişdir (*dəfələrlə bərpa edilmişdir*). Ərəb istilasına dək (*8-ci əsr*) Ustruşana tarixi vilayətinin iri şəhəri idi. 16-cı əsrdən Buxara xanlığının, sonra Buxara əmirliyinin tərkibində olmuşdur.

## Memarlığı
Orta əsr qalalarından Bizlərtəpə, Urdatəpə və Qalatəpənin (11–12-ci əsrlər) xarabalıqları, qədim hamamlar (16–17-ci əsrlər), mədrəsə (1860) qalmışdır. Pedaqoji (1974) və politexnik (1992) institutlar; dünyaşünaslıq muzeyi, musiqili-dram teatrı (1950) var.

## Sənayesi
Vilayətin iri sənaye və mədəniyyət mərkəzidir. Yeyinti (*ət kombinatı, süd zavodu*), yüngül (*[[trikotaj]], tikiş və s*.) sənaye, kənd təsərrüfatı, maşınqayırması müəssisələri fəaliyyət göstərir. Polietilen örtüklər, qaz ötürül məsi üçün polietilen borular, tikinti materialları (*o cümlədən irriqasiya kanalları üçün üzlük və s*.) istehsal edilir. Evtikmə kombinatı; akkumulyator, pambıqtəmizləmə zavodları və s. fəaliyyət göstərir. Şəhərin yaxınlığından Daşkənd–Cizzəx–Buxara qaz kəməri keçir.  

## Həmçinin bax
* Əngren
* Baysun
* Fərqanə
* Kokand
* Mərğilan
* Nukus
* Səmərqənd
* Termez
* Xivə
* Üçkuduk
* Əndican

## Xarici keçidlər
* Şəhərin rəsmi internet səhifəsi 

## İstinadlar
Boyaqlı

**Boyaqlı** - Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Aşağı Ayrım kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## Coğrafiyası
Boyaqlı kəndi Tərtər çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. XIX əsrdə Kəlbəcər kəndinin əhalisinin yaylaq yurdu olmuşdur. Boyaq bitkiləri cox olduğu üçün yurd belə adlandırılmışdır. Sonralar kəndin kəlbəvəli və mərdanlı nəsillərinə mənsub bir qrup camaatı yaylaq yurdunda məskunlaşmış, yeni yaşayış məntəqəsi yurdun adını saxlamışdır.

## Tarixi
Bu kəndin ərazisində boyaq otları vardır. Həmin otlardan yerli əhali boyaq kimi istifadə edirdilər. Kəndin adı buradan götürülmüşdür.

## Məşhur yerlər
Şişin başı, Almaağacı, Camışuçan, Arxacyeri, Xırman, Xal, Xalın qayası, Şorun dərəsi, Çərkəzin şamı, Nağı dədənin şamı, Naziksu, Məmmədbiçən tala, Malqayıtmaz, Şəl, Küllü kaha, Şorun dərəsi, Əlikişinin kahası, Qaraşın şamı, Şirinin şamı, Davalı şam, Dəyirmanlar, Darı yeri, Əyriyol, Xırdadüz, Darı yerləri.

## Tanınmış şəxsləri

* Anar Əliyev (hərbçi) (1980–2020) — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## İstinadlar
Çopurlu

**Çopurlu** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Lev kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## Tarixi
Kənd Lev çayının sahilində, Murovdağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Çopur Hüseynlidir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini Daşkəsən rayonunun Qabaqtəpə kəndindən köçmüş Çopur Hüseyn adlı şəxs saldığına görə belə adlandırılmışdır. Qazax rayonunun Qaymaqlı kəndində çopurlular tayfası qeydə alınmışdır. Bu səbəbdən oykonimin etnotoponim olması da mümkündür.

Azərbaycan SSR-nın 1977-ci il üçün tərtib olunmuş inzibati bölgüsünə görə, Çopurlu kəndi Kəlbəcər rayonunun Lev kənd Sovetinin tərkibində idi.

Çopurlu kəndi bir müddət Qızılqaya və Yuxarı Oratağ kəndləri ilə birlikdə Qızılqaya kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibində idi. O zamanlarda Qızılqaya kənd inzibati ərazi dairəsi Kəlbəcər rayonunun tərkibində idi. Ağdərə rayonu bərpa olunanda, Kəlbəcər rayonunun Qızılqaya kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibindəki Qızılqaya və Yuxarı Oratağ kəndləri Ağdərə rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil edilmiş, Qızılqaya kənd inzibati ərazi dairəsi isə Kəlbəcər rayonunun tabeliyindən Ağdərə rayonunun tabeliyinə verilmişdi.

Hal hazırda Qızılqaya kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibində Qızılqaya və Yuxarı Oratağ kəndləri var, və bu kənd inzibati ərazi dairəsi Ağdərə rayonunun tərkibindədir. Çopurlu kəndi isə Lev kəndi ilə birlikdə Kəlbəcər rayonunun Lev kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibindədir.

## Yaylaqlar
Ağçınqıl yurdu, Sünnət yurd, Məliyin yurdu, Xandüz yurdu, Qaraboyun yurdu.

## Bulaqlar
Ağ bulaq, Portport bulaq, Soyuq bulaq, Qırxbulaq, Sarı bulaq.

## Məşhur yerlər
Təkdam, Yalyeri, Armudluq, Çınqılın başı, Babamın cili, Gülalı yeri.
 
## İstinadlar
Fətallar

**Fətallar** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Abdullauşağı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatı nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.

## Tarixi
Moz çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Qaraçanlı olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini Laçın rayonunun Qaraçanlı kəndindən köçüb gəlmiş Qara Fətalı adlı bir şəxs saldığına görə belə adlanmışdır.

## Yaylaqlar
Motin yurdu, Orucalılar yurdu, Hacıalı yurdu, Dəlləklər yurdu, Qırxın yurdu, Baş yurd, Qanqallı yurd, Dərə yurdu, Kalafalıq yurdu, Kosalar yurdu, Kilisənin yanı, Mehdixanlı yurdu.

## Bulaqlar
Buz bulaq, Baş yurdun bulağı, Novlu bulaq, Qoşabulaq, Səfqulunun bulağı.

## Məşhur yerlər
Muncuqlu təpə, Məşədihəsən xırmanı, Yalınbeli, Qaraqaya, Həşimin yurdu, Cilin düzü, Küllü yer, İlanlı çala, Dikxaç, Yıxılıxaç, Hümbətalı gizlənən, Ağşırran, Kəmərqaya, Bataqlıq.
 
## İstinadlar
Təmizləmə

**Təmizləmə** – çirkləndiriciləri kənar etmək məqsədilə aparılan texnoloji proseslər.

## Təmizləmə növləri

### Biokimyəvi təmizləmə
Çirkab suların təmizləmə xüsusi bakteriya, ibtidailər və bəzi ali bitkilərin köməyilə aparılır.

### Hidro – qum – şırnaq təmizləmə
Metal məmulatları və tikinti materiallarının səthi xüsusi cihazla sulu kvars qumunu sıxılmış havanın şırnaqla verilməsi ilə aparılır.

### Qravitasiya t əmizləmə
Çökdürmə yolu ilə tozların tutulması.

### Turşu təmizləmə
Neft məhsulları bu üsulla təmizlənir.

### Yaş təmizləmə
Qazların maye ilə təmasda olarkən bu üsuldan istifadə olunur.

### Yaşayış yerlərinin təmizləmə
Yaşayış yerlərində toplanan tullantıların yığılması, daşınması və zərərsizləşdirilməsi üzrə görülən kompleks tədbirlər.

### Qum – şırnaq təmizləmə
Metal məmulatları və tikinti obyektlərinin səthi xüsusi cihazla sıxılmış havanı şırnaqla verməklə təmizlənir.

### Neft məhsullarının sulfat turşusu ilə təmizləmə
Neft məhsullarının və yağ fraksiyalarının kükürd birləşmələrindən, asfalt-qatran maddələrindən sulfat turşusu ilə təmizlənməsi.

### Termik təmizləmə
Oksigen-asetilen lampasının alovu ilə metalların səthinin təmizlənməsi.

### Kimyəvi Təmizləmə
Metalların səthinin (əsasən pasdan) turşu əsasında karroziya inqibitorlar əlavə edilməklə xüsusi tərkiblə təmizlənməsi.

### Qələvi təmizləmə (neft məhsullarının)
Qələvinin köməyi ilə açıq neft məhsullarının kükürd birləşmələrindən təmizlənməsi və onların turş komponentlərini neytrallaşdırmaq.

### Elektrik təmizləmə (qazların)
Elektrostatik gücün təsirilə tozların tutulması.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Klubi 04 FK

Bir sıra futbolçular HJK Helsinki klubunda qeydiyyatda olduğu üçün **Klubi 04** HJK Helsinki klubunun reserv komandası hesab olunur.

## Tarixi
Klubi 04 2004-cü ildə HJK Helsinki klubunun nəznində *Jokerit* adı altında təsis edilmişdir. Əvvəllər Klubi 04 Finlandiyanın ən yüksək üçüncü liqası olan *Kakkonen*də mübarizə aparmışdır. Klubi 04 klubu 2006-cı ildə İnter klubunun reserv komandası *VG-62* klubunu məğlub edərək *İkkonenə* yüksəlmişdir.

## İndiki heyəti

## Texniki heyət
**Baş məşqçi:* Toni Koskela
**Məşqçi:* Petteri Yaatinen
**Məşqçi / Klub meneceri:* Petteri Karkkaynen
**Forma meneceri:* Yere Peyponen

## Keçmiş məşqçilər
* Abdu Talat
* Yuho Rantala

## Xarici keçidlər
Qasımlar

**Qasımlar** (əvvəlki adı: **Kilsə**) — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Çaykənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Coğrafiyası

Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Tarixi

Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində qeyd olunur ki, yerli əhalidən olan məlumata görə, bu yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə indiki Laçın rayonunun Alxaslı kəndindən gəlmiş Qasım Məhərrəmoğlu tərəfindən salınmışdı, və bu səbəbdən bu yaşayış məntəqəsinə *Qasımlı* da deyilir. Bu kənd meşənin ortasında, köhnə kənd yerində, qədim alban kilsəsinin ətrafında salındığına görə *Kilsə* adlandırılmışdır. Məzahir Təhməzovun əsərində qeyd olunur ki, bu adın səbəbi kəndin ərazisində qədim alban kilsələrinin olduğuna görə idi. Həmçinin Məzahir Təhməzovun əsərində qeyd olunur ki, kəndin adı 1992-ci ildə dəyişdirilmiş və kəndin əsasını qoyan *Qasım üşağı* tayfasının şərəfinə *Qasımlar* adlandırılmışdı.

Bu kənd 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qələbəsindən sonra imzalanmış üçtərəfli Bəyanata əsasən, 25 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycana qaytarılmışdı.

## Yaylaqlar
Qasımlar kəndinə məxsus yaylaqlar bunlardır: Behbud bəyin Ağqayası yurd, Sudəyənqaya yurdu, Şahnəzər yurdu, Qonur yurd, Baxacaq yurd.

## Bulaqlar
Qasımlar kəndinə məxsus bulaqlar bunlardır: Pir bulaq, Cahanın bulağı, Qoluqırıq bulaq, Qaçaqların dərəsində Şırran bulaq, Fürüsün bulağı, Yarpızlı bulaq.

## Məşhur yerlər
Qasımlar kəndinə məxsus məşhur yerlər bunlardır: Əkinlər, Dikinyer, Kalafalı tala, Armudluq, Biçənəklər, Nəcəfölən, Gərdən, Motalyolu, Məşədi Şamil taxta qıran çüxur, Uzuntala, Cahanlıq, Bənövşəli güney, Qozludərə, Dəlikdaş, Ağqayanın üstü, Kilsənin dərəsi, Kilsə çayı, Qaraqaya, Gicitkənli çüxur, Köhnə kənd yeri, Əkinlər tayı, Yaxşıyazılan daş, Çüxurlar, Pöhrəlik, Avdının dam yeri, Kərimin dəyirman yeri, Palçıqlı yurd, Başıəvəlikli, Göy qumluq.

## Binələr–Qışlaqlar
Qasımlar kəndində yerləşən binənin adı: Sədrin binəsi.

## İstinadlar
Uraninit

**Uraninit** — mineral, UO2. Adətən U4+ bir qismi U6+-dək oksidləşir. Daima radiogen Pb qatışığı, çox vaxt Th və TR qatışığı olur. Uraninit Pb miqdarına görə mineralın izotop yaşı təyin edilir. Kubik. Kristal­ları: kublar, oktaedrlər və ya onların kombinasiyaları. Aqreqat: möhtəvilər, böyrəkvari (qatran U-filizi). Qatranı-qara, yaşımtıl-qara. Parıltı qatranı, yarımmetallik. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəki U4+-un U6+ oksidləşəndə azalır. Kristalların xüsusi çəki 8-10, kollomorf növlərinin - 6,5-8,5. Yüksək dərəcədə radioaktivdir. Peqmatitlərdə, Co, Ni, Bi, Ag, As daşıyan hidrotermal damarlarda. Növ müxtəlifliyi: kleveit, nivenit, bregerit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Qalaboyun (Kəlbəcər)

**Qalaboyun**, **Qalaboynu** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Tirkeşəvənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## Tarixi
Qalaboynu kəndi Qalaboynu çayının sahilindədir. Yaşayış məntəqəsi şişqala və Dəyirman (qədim adi Salsal) adlı qalaların boynunda (keçidində) yerləşdiyinə görə belə adlanmışdır. Oykonim Qalaboyun variantında da qeydə alınmışdır.

Bu kənd hər birinin başında qala olan iki dağın arasında yerləşdiyinə görə Qalaboyun adlanır.

## Yaylaqlar
Qaragöl yurdu, Buzxana yurdu, Güngörməz yurd, Yelligədik yurdu, Sarıbirçək yurdu, Çövrüm yurd, Qaraarxac yurdu, Çiçəkli yurd, Yəhərdaş yurdu, Sünnətolan yurd, Dərə yurdu, Göllər yurdu, Qaraölən yurd, Biçənəyin düzü yurd, Abdultəpə yurdu.

## Bulaqlar
Əlif bulağı, Şahmar bulağı, Məryəm bulağı, Turş su, Beədəf bulaq, Qulanuçan bulaq, Atlargedən bulaq, Qaynar bulaq, Quzey bulağı, Qalanın bulağı, Quru bulaq, Sarı bulaq.

## Məşhur yerlər
Aralıq yalı, Dəmirçi, Gözəlölən, Qırxınyurdu, Qırmızıqaya, Darıyeri, Böyükdüz, Çaxnaq, Binnətin təpəsi, Çeyil, Dəligədənin qəbri, Seyid Teyfənin biçənəyi, Şahpələngdüşən yurd, Yaz yurdu, Daştəpə, Uşaq qəbirstanlığı, Orta kalafalıq, Bərkdərə, Pirinboynu, Saat daş qıran yer, Zalınqəbri, Ağdaşın dərəsi, Barmaqlar, Çaxçaxlı, Allahverdinin yeri.

## Binələr–Qışlaqlar
Kalafalıq binəsi, Damın yanı binə.

## Qalaboynu çayı
Kəlbəcər rayonu ərazisində çay. Xaçın və Şahmar adlı kiçik çayların birlaşməsi nəticəsində yaranmışdır. Qalaboynu kəndinin adi ilə adlanmışdır.

## Həmçinin bax
* Tirkeşəvənd
* Qaraxançallı
* Qazıxanlı
* Zərqulu

## İstinadlar
Tağılar (Kəlbəcər)

**Tağılar** (əvvəlki adı: **Qaragüney**) — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Comərd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Kəlbəcər rayonunun Kilsəli kənd Sovetindən Qaragüney kəndi Comərd kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 29 may 2015-ci ildə Comərd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qaragüney kəndi Tağılar kəndi adlandırılmışdır. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 25.11.2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Comərd Qaragüneyi olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini Comərd adlı şəxs Qaragüney adlı ərazidə saldığı üçün belə adlandırlmişdir. Qara güney, yəni qara torpağı olan güney deməkdir. Qara torpaq məhsuldar olur, güney isə cənub, isti olan yerdir. Kəlbəcər rayonunun ərazisində iki Qaragüney kəndi olub. Onlardan biri Zülfüqarlı, digəri isə Comərd sovetliyinin ərazisində yerləşib. Zülfüqarlı kənd inzibati ərazi dairəsində yerləşən kənd hazırda da Qaragüney adlanır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən ş.-da dağətəyi ərazidə yerləşir.

### Yaylaqları
Kənddə Novlu yurd, Böyükbiçənək yurdu, Qaratelli yurdu, Ortadüz yurdu, Yurdlar, Allahaman yurdu, Qayalıq yurdu, Meydandüzü yurdu, Qaradağlı yaylağı.

### Bulaqları
Sədr bulağı, Əziz bulağı, Yastı bulaq, Soyuq bulaq, Daş bulaq, Sarı bulaq, Şırran bulaq, Gözüaçılan bulaq, Söyüdlü bulağı.

### Məşhur yerləri
Qala, Sarıqaya, Komanın dalı, Xeyir bəy güllə atan, Təkəvurulan, Buğavurulan, Qovuqqayası, Qalığın dərəsi, Alainəkqalan, Mollatutan, Əlik balası tutulan, Topallıgüney, Söyüdlü meşəsi, Novlunun meşəsi, Qayalığın meşəsi, Qaragüneyin yalı, Ağduzdax, Tağının tapı, Zoğallı tap, Yalyeri, Ortakövşən, Yuxarıkövşən, Kərbəlayı yerləri, Meşə yerin çayı, Qayalığın suyu, Qabaqqaya çayı.

### Binələri və qışlaqları
Binə yeri.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağqaya (Kəlbəcər)

**Ağqaya** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Mərcimək kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Tarixi
Kəndin ətrafında olan Ağ qayanın adı ilə bağlıdır.

Ağqaya kəndi 1933-cü ildə **Ağqaya binəsi** kimi qeydə alınmışdır. Kənd XIX əsrdə Zəngəzur qəzasının Şəlvə dərəsindəki kəndlərdən öz yaylaq yerlərinə gələrək məskunlaşmış Xəlilbəyli  nəsilləri tərəfindən salınmışdır. Sonralar yaxınlıqdakı Pələnkəli kəndi dağıdıldıqdan sonra onun əhalisinin cox hissəsi də Ağqaya kəndinə köçmüşdür. Adını rayonun ərazisindəki Ağqaya adlı yüksəklikdən almışdır. Hazırda bu yüksəklik Şişdağ adlanır.

## Yaylaqlar
Çökək yurd, Çiçələr dağının yurdu, Süleymanın yurdu, Şırşır bulağın yurdu, Babanın yurdu, Şikar bəyin yurdu, Minənin yaz yurdu, Ağ bulaq yaylağı, Nəsib bəyin yurdu, Orta burun yaylağı, Balaca babanın biçənəyi, Babanın yurdu, Zilfi biçənəyi, Mələkcanlı dərəsi, Davalı yer, Çaldaş yaylağı, Şişdağ yaylağı, Göydam yaylağı, Qanqallı çökək yaylağı, Çökək göl yaylağı.

## Bulaqlar
Göl bulağı, Şırşır bulaq, Şəfaa bulağı, Göy bulaq, Əliabbas bulağı, Dovşan bulağı, Sızqa bulaq, Sayad bulağı, Kazım bulağı, İsmayıl bulağı, Cəlal bulağı, Naziksu bulağı, Xatun bulağı, Çömçə bulağı, Zeynalın bulağı, Teymur baba bulağı, Ağ bulaq, Quzu gölü bulağı, Pələngə bulağı, Kora bulaq, Qiblə bulağı, Zifli bulaq, Zahid bulağı.

## Məşhur yerlər
Başıaçıq, Qara öküz yatan, Xırlıgüney, Yal yeri, Tirqırılan, Çal qayalar, Balaca şiş, Böyük şiş, Gölün çökəyi, Qozların dərəsi, Yazlıq yeri, Xırmanlar, Kalafalıq, Usubun biçənəyi, Ayı dərəsi, Ağqayanın boynu, Pələngə, Pələngənin dərəsi, Dəyirman yeri, Əzizin biçənəyi, Çərkəzin çəpəri, Bataqlıq, Çaxnağın dərəsi,Cağanlı xırman, Ağqayanın çayı, Pələngə suyu, Qara ağacların suyu, Quzu gölü, Şiştəpə dağı, Teymurun zağası, Pələngənin yalı, Mehdinin yalı, Ayı gölü, Çiçələr gəzdəyi, Səslənən qaya Altı qardaş palıd, Pöhrəli burun, Baxacaqlı təpə, Ağavurulan.

## Binələr–Qışlaqlar
Binə, Göy damın binəsi,.

## İstinadlar
Ağyataq (Kəlbəcər)

**Ağyataq** — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Abdullauşağı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

Kənd adını eyniadlı civə yatağı olan dağdan almışdır.

1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrii tərəfindən işğal edilib. Kənd Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatı nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.

## Tarixi
Kəndin yerləşdiyi ərazi ağ rəngli torpaqdan ibarətdir və bu torpaqda bitən otun yağlılığı çox yüksəkdir. Bu əraziyə bəzən də "Yağ yataq" deyirlər. Kəndin ərazisində "Ağ yataq" adlanan mineral filiz yatağı sahəsi də var. Kəndin adı buradan götürülmüşdür.

## Yaylaqlar
Qaraqayanın boynu yurd, Hacıalılar yurdu, Kəlgönnənən yurd, Eyvanın başı yurd, Ağdaşlar yurdu, Sarltopal yurdu, Qaçaydüşən yurd, Dincdərə yurdu, Qazax Alının yurdu.

## Bulaqlar
Novlu bulaq, Ağdaşların bulağı, Salehin bulağı, Kərttənkələzli bulaq, Bənövşəli bulaq, Ağ bulaq, Yağlı bulaq, Portport bulaq, Göy bulaq, İsmayılın bulağı.

## Məşhur yerlər
Ayıçiləsi, Kəklikli qaya, Dana güneyi, Xımılı, Sarıqaya, Buzovuçan, Qaraquşun qayası, Darlar, Körpüdaş, Göbələk daş, Çalaçökək, Buğa vurulan, Məhəmmədin çöpü, Kəvənliyin dərəsi, İlanlı qaya, Topağac, Sarıyoxuş, Məmmədvəlinin dam yeri, Sarıtopal, Qulu bəy kümbəzi.

## İstinadlar
Kantal

**Kantal** (;  ) — Fransanın Mərkəzi  Cənub hissəsində departament.Overn rayonunun departamentlərindən biridir. Seriya Nömrəsi-15. İnzibati mərkəzi - Oriyak. Əhali sayı - 154.135 nəfər (şöbələri arasında 96-ci yeri tutur) (2010-cu il məlumatına görə).

## Coğrafiyası
Şöbənin sahəsi 5726&nbsp;km².

## Tarixi
**Kantal**—  1790-ci ildə mart ayında Böyük Fransa İnqilabı zamanı yaradılmış, ilk 83 şöbədən biridir.  Adı Lo və Qaronna çaylarından götürülüb. Keçmiş Overn vilayetində yerləşir. İki Fransa Prizedentinin vətəni: Paul Doumer və Georges Pompidou.

## Turizm


Fayl:Chateau de val.jpg|Val qəsri
Fayl:Chateau de Pesteil.jpg|Château de Pesteils
Fayl:Truyère Château d'Alleuze.jpg|Truyère river and Château d'Alleuze
Fayl:Lavigerie overview.jpg|Lavigerie
Fayl:Garabit.jpg|Railway bridge designed by Gustav Eiffel (Garabit viaduct)
Fayl:CantalMounts.jpg|Cantal hills


## Həmçinin bax
* Lo və Qaronna
* Yuxarı Reyn
Tozlanma

**Tozlanma (bitkilərin tozlanması)** – Yetişmiş erkəkciyin toz hüceyrələrinin örtülü toxumlularda dişiciyin, çılpaqtoxumlularda yumurtacığın ağızcığına düşməsi. Tozcuğun üst qatı boruya çevrilərək içərisindəki erkək hüceyrəsini (sperma) yumurta hüceyrəyə çatdırır və onu mayalayır, nəticədə ziqota (rüşeym) əmələ gəlir.

## Tozlanmanın növləri
Örtülütoxumlularda 2 cür tozlanma mövcuddur:
# Öz-özünə tozlanma
# Çarpaz tozlanma özü iki yerə bölünür :1.Küləklə tozlanma 2.Həşaratla tozlanma 
# Süni tozlanma 

## Xarici keçid
* Tozlanma

## Həmçinin bax
* Çiçəkli bitkilər

## İstinad
Fərid Kərimzadə

**Fərid Elmar oğlu Kərimzadə** (5 yanvar 1997-ci ildə Bakıda anadan olub) — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Sumqayıt klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış etmiş peşəkar Azərbaycanlı futbolçu. O, bir müddət Azərbaycan U-19 milli futbol komandasında çıxış etmişdir.

## Klub karyerası
Fərid Kərimzadə Sumqayıt klubunun akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar futbolçu karyerasına 2013-cü ildə Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Sumqayıt klubunda start vermişdir. O, həm klubun əvəzedicilər dəstəsində, həm də əsas yığmasına çıxış etmişdir.

O, *kimyaçıların* tərkibində debütünü 19 fevral 2014-cü ildə Azərbaycan Premyer Liqasının XXXII turunda Zaqatalanın Simurq klubuna qarşı oyunda etmişdir.

### Çempionat
Mövsümlər üzrə Azərbaycan çempionatında aşağıdakı kimidir:

### Kubok
Mövsümlər üzrə Azərbaycan kubokunda aşağıdakı kimidir:

## Milli karyerası
Fərid Kərimzadə 2013-cü ilin may ayında Azərbaycan U-17 milli futbol komandası ilə Bakıda ənənəvi təşkil olunan III beynəlxalq gənclər turniri olan "Caspian Cup"-da iştirak etmişdir.

2013-cü il noyabrın 25-dən 29-dək Bakıda keçirilən Azərbaycan U-19 millisinin tədris-təlim məşqi zamanı olimpiya yığmasında iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Профиль игрока на сайте Профессиональной Футбольной Лиги Азербайджана 
* 

## Tarixçə
* Состав ФК "Сумгаит" на официальном сайте клуба
Tullantılar

**Tullantılar** – istehsal, məişət, nəqliyyat və başqa sahələrdə əmələ gələn və bilavasitə yerində istifadə edilməyən tullantılar. Lakin tullantılardan təsərrüfatın qeyri sahələri üçün real və potensial məhsul kimi istifadə etmək olar. Yararsız tullantı zibil sayılır.

## Tullantıların fiziki zərərsizləşdirilməsi
Təhlükəli və zərərli komponentləri məhv etmək məqsədilə tullantıla

ra fiziki agentlərlə (radiasiya, işıq və s.) təsir göstərilməsi.

Tullantılar haqqında məlumat asan

Tulantılar haqqında geniş mılumat

## Tullantıların neytrallaşdırılması
Tullantıların turş və qələvi xassələrini neytrallaşdırma prosesi.

## Tullantıların norması
Müəssisənin ətraf mühitə atılacaq maye və ya qaz tullantılarının icazə verilən ümumi miqdarı. Tullantıların norması elə hesablanır ki, müəyyən regionun bütün müəssisələri tərəfindən atılan zərərli tullantıların miqdarı yol verilən konsentrasiyanı keçməsin.

## Tullantıların susuzlaşdırılması
Texnoloji üsul tətbiq etməklə tullantılardan suyun ayrılması və onun yenidən istifadəsi. Tullantıların bioloji zərərsizləşdirilməsi, tullantıların zərərli komponentlərinin, çirkab sularında isə mikroorqanizmlərin və üzvi maddələrin yox edilməsi.

## Tullantısız texnologiya
Təbii resurslardan səmərəli istifadə etmək məqsədilə ayrı-ayrı təsərrüfat və sənaye kompleksindən tullantısız məhsul almağa yönəldilən texnologiya. Tullantısız texnologiya bütün sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının ekoloji strategiyası hesab olunur. Tullantısız texnologiyanın inkişafının əsas istiqamətləri aşağıdakılardır: tullantıların utilləşdirilməsi, xammal və materiallardan kompleks istifadə edilməsi, qapalı siklli istehsalın təşkili, çirkab suların atılmaması, zərərli maddələrin atmosferə buraxılmaması.

## Xarici keçidlər
* BƏRK SƏNAYE TULLANTILARININ TƏKRAR EMALININ İQTİSADİ SƏMƏRƏLİYİ"

## Həmçinin bax
* Radiaktiv tullantılar
* Məişət tullantıları
* Plastik çirklənmə
## İstinadlar
Ventilyasiya

thumb|250px
**Ventilyasiya** ( — "küləkləndirmək") — yerli ventilyasiyada çirklənmiş hava yalnız çirklənmiş yerdən kənar edilir. Ümumidəyişmə ventilyasiyada çirklənmə yerindən asılı olmayaraq bütün binanın havası ventilyasiya edilir. Kombinasiyalı ventilyasiyada yerli və ümumidəyişmə ventilyasiyasının elementlərindən istifadə olunur.

## Növləri
# Heyvanların öz yuvalarının havasını təmizləməsi (təzələməsi)
# İstehsalat yaşayış və ictimai evlərin gigiyena tələblərinə uyğun hava ilə təmin edilməsi. 

## Xarici keçidlər
* İsitmə, ventilyasiya və havanın kondisiyalaşdırılması. Layihələndirmə normaları
Yabanı qida bitkiləri

**Yabanı qida bitkiləri** – insanın təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı olmayıb təbii halda yayılan (bitən) bitkilər.

## Yayılması
Respublikamızda 4200-dən artıq çiçəkli bitki növü məlumdur. Onların çoxu qədim dövrlərdən bəri qida kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir; bu bitkilərin bəzisi mədəni halda becərilir. Meşələrimizdə çoxlu yabanı halda meyvə və giləmeyvə, ağac və kol növləri bitir. Onlardan alma, armud, böyürtkan, qarağat, itburnu, əzgil, zoğal, alça, qoz, fındıq, sumaq, Qafqaz xurması, çaytikanı, şabalıd, yemişan və s. göstərmək olar. K. S. Əsədovun (2001) tədqiqatına görə respublikamızın meşələrində meyvə və giləmeyvələrin ehtiyatı 86700 ton təşkil edir. Onlardan toxumlar (tumlular)-22880 t, qərzəklilər – 21870 ton, subtropik meyvələr – 4230 ton hesablanmışdır.

## Xarici keçid
* YEYİLƏN BİTKİLƏRİN MÜALİCƏVİ XASSƏLƏRİ

## Həmçinin bax
* Bitkilər
* Dərman bitkiləri

## İstinad
Töküntü (bitki)

**Töküntü (bitki)** – Bitkinin ölü hissəsi olub ölü kütləyə aiddir, bura torpağın səthinə və ya su hövzəsinin dibinə tökülən yarpaqlar, budaqlar, çiçəklər, toxumlar, meyvələr, qabıqlar, tozcuqlar, sporlar və s. daxildir. İllik töküntü bəzi bitki qruplaşmalarında (xüsusilə meşə) torpaq səthində döşənək yaradır. Torpağın səthinə, sonra isə onun qatlarına töküntü ilə bitki sintez edən üzvi maddə ilə yanaşı, torpaq qatlarından mənimsənilən mineral (kül elementləri) maddələr də daxil olur.

## Töküntülərdə bitkilər üçün zəhərlilik (toksiklik)
Süxur töküntülərində suda asan həll olunan və bitkilər üçün zərərli duzların miqdarının yol verilən həddən (>0,25%) çox, yüksək qələvi (su suspenziyasında pH-ın 9,0-dan yuxarı) və güclü turş mühitin (pH-3,5-dən aşağı) olması ilə yaranır. Töküntülərdə ağır metalların (qurğuşun, sink, civə, kadmium, xrom və başqa elementlər) həddən çox toplanması ilə də canlı aləm üçün toksiklik yarana bilər.

## Töküntülərdə ilkin ot bitkiləri
Töküntülərdə yayılan ilkin bitkilər. Bitkilərin tərkibi töküntüləri əhatə edən ərazidə yayılmış səciyyəvi bitkilərin xüsusiyyətlərindən, bitki sporlarının yayılmasından və töküntü süxurlarının aqrokimyəvi xassəsindən asılıdır. Töküntülərdə ilk bitki toxumlarının çıxışı küləklə gətirilən bitki növləri hesabına olur. Rayonun təbii amillərindən və töküntüləri təşkil edən süxurların fiziki və kimyəvi xassələrindən asılı olaraq ilkin ot bitkiləri alaq və ya yayılma arealına malik zonal bitki növləri ola bilər.

## Töküntülərin çəmənləşdirilməsi
Çoxillik taxıl və paxlalı ot növlərinin səpilməsi və becərilməsi yolu ilə yüksək məhsuldar ot örtüyünün yaradılması üzrə kompleks tədbirlər. Otların növ tərkibi, səpin norması və becərilmə aqrotexnikası çəmənləşdirilən yerin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən və rayonun fiziki-coğrafi şəraitindən asılı olaraq təcrübə yolu ilə müəyyənləşdirilir. Paxlalılar və qarışıq otlar səpilərkən səpin norması iki dəfə çoxaldılır. Çəmənləşdirilmiş töküntü sahəsindən biçənək, otlaq məqsədilə istifadə edilməsi üzrə tövsiyə yerli şəraitdən asılı olaraq müəyyən edilir.

## Töküntülərdə torpaq örtüyünün bərpası
Texnogen törəmə relyefin səthində texniki rekultivasiya işləri aparıldıqdan sonra təkrar torpaq örtüyünün yaradılma prosesi. Torpaqların bərpa olunma prosesi meliorativ tədbirlərin (humus meliorsiyası: humuslu torpaq qatının yaradılması, kompost, torf və daş kömür məişəli meliorantların verilməsi, fitomeliorasiya və s.) həyata keçirilməsi və biosenozların təbii halda tədrici olaraq bərpa olunması ilə sürətlənə bilər.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Rütubətli subtropik meşələrin qırmızı torpaqları
* Bitkilər

## İstinad
Törəmə meşələr

**Törəmə meşələr** — İnsan fəaliyyətinin və təbii (kortəbii) hadisələrin təsiri ilə dəyişilmiş meşələr. Bu zaman meşəliyin tərkibi, quruluşu, məhsuldarlığı, ilkin meşələrə xas olan meşəbitmə şəraiti və digər xassələri dərindən dəyişir.

## Növləri
Törəmə meşələr ağacların təbii əvəz olunması və təsərrüfat tədbirləri nəticəsində (meşə əkini, xidməti və bərpa qırıntıları) öz ilkin vəziyyətinə bərpa olunması intensivliyindən asılı olaraq qısa müddətli, uzunmüddətli və davamlı uzunmüddətli törəmə meşələrə.bölünür.
# Qısa müddətli törəmə meşələrdə bu proses əsas meşəyaradan ağac cinsinin (edifikatorun) bir nəslinin həyat müddətində
# Uzunmüddətli törəmə meşələrdə 2–3 nəsil, davamlı uzunmüddətli törəmə meşələrdə isə 3 nəsildən artıq müddətdə başa çatır.
Azərbaycan respublikasında ilkin palıd və fıstıq meşlərinin yerinə törəmə vələs, dəmirqara və s. meşəliklər və törəmə kolluqlar geniş sahə tutur.

## İstinadlar
Bhaktapur

**Bhaktapur, Bhadqaon** — Nepalın mərkəzində, Baqmati ançolunda şəhər.

## Əhalisi
Əhalisi 77,9 min (2006).

## Coğrafiyası

Katmandu vadisində (*təqribən 1400 m yüksəklikdə*), Hindistanla Tibet arasındakı qədim ticarət yolu üzərindədir.

## Tarixi
Şəhər 9-cu əsrdə kral Anand Malla tərəfindən salınmışdır.

## Memarlığı

Bhaktapurun mərkəzindəki Dərbar meydanında kərpicdən tikilmiş və oyma taxta detallarla bəzədilmiş üçmərtəbəli “55 pəncərəli saray” (*Malla sülaləsi krallarının keçmiş iqamətgahı; inşasına [[1427]]-ci ildə başlanılmış, [[1697]]-ci ildə yenidən tikilmişdir*); kral Bhupatindra Mallanın heykəli ilə birlikdə daş sütun (18-ci əsr; hündürlüyü 10 *m*) və kvadrat formalı pilləli kürsülük üzərində Batsal Devi məbədi (*16–18-ci əsrlər; 1-ci mərtəbəsində sıra sütunlar vardır*); Taumadhi meydanın da kərpicdən və taxtadan tikilmiş Nyatapola (*Bhavani*) məbədi (*1700–08; hündürlüyü təqribən 45 m*) yerləşir. Milli incəsənət qalereyası (*orta əsrlərə dair [[Nepal]] rəngkarlığı və heykəltəraşlığı*), Bürünc və tunc məmulatları muzeyi, Sanskrit əlyazmaları müzeyi fəaliyyət göstərir.

## Sənayesi
Kənd təsərrüfatı xammalı emal olunur. Kustar sənətkarlıq (*[[dulusçuluq]] məmulatı, pambıq parça istehsalı, ağac üzərində oyma, zərgərlik və s*.) inkişaf etmişdir. Bhaktapur kənd təsərrüfatı (*[[taxıl]], [[tərəvəz]], [[meyvə]]*) rayonunun ticarət mərkəzidir. Kərpic zavodu var.

## Qalereya

Bhaktapur-city-centre-large.jpg|Bhaktapur Taumadhi meydanı.
Bhaktapur1.JPG|Taumadinin meydanının görünüşü
Rice being dried by a woman.jpg|Düyü qurudan qadınlar
Bhaktapur statue.JPG|Bhaktapur Durbar meydanı
Bhaktapur street 01.JPG|Küçəsi
Monuments On premise of Dattatreya Temple, Bhaktapur Durbar Square, NEPAL 07.jpg|Bədii pəncərələr



## Həmçinin bax
* Katmandu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bhaktapur şəhərinin 1920-ci illərə aid qədim şəkilləri