Alyaska yupikcəsi

**Alyaska yupikcəsi**  və ya qısaca **Yupikcə** (öz dilində olan adı: *Yugtun* ; İngilis dilində *Yupʼik* və ya *Central Alaskan Yupʼik*) –   Amerika Birləşmiş Ştatlarının qərb və cənub-qərbi Alyaska ştatında  **[[Alyaska yupikləri]]** tərəfindən danışılan  Eskimos-Aleut dil ailəsinin Yupik dilləri qrupundan bir Eskimos dili.

Yupikcənin *de facto* yazı dili olan forması Yukon və Kuskokwim çayları ətrafında danışılan dialektdir. Yupiklər 23.000 olan nüfuslarıyla Alyaskanın ən sıxlıq yerli xalqıdır. Lakin, ancaq 14.000 dən bir az çoxu ana dilindən danışa bilir. Yenə də bu rəqəm Yupikcəyi Alyaskada ən çox danışanı olan yerli dil edər.

1900-cü illərdə ana dili Yupikcə olan Uyaquk adlı biri tərəfindən icad edilən heca yazısıyla (*Alyaska yazısı* və ya *Yugtun yazısı*) da nümunələri olsa da, rus dövründə kiril əlifbası istifadə edilmişdir. 1960-cı illərdə, Irene Reed və başqaları tərəfindən Alyaska Yerli Dil Merkezində (ANLC) tətbiq olunan Latın mənşəli əlifba, 1970-ci illərdə müvəffəqiyyətə çatan bir proqramın nəticəsidir. Bu gün Yukon və Kuskokwim dialektlərində (*Yupʼik*) daha çox olmaq üzrə, Hooper Bay ilə Chevak bölgəsinin dialekti (*Cupʼik*) və Nunivak adasının dialekti (*Cupʼig*) üzərinə də qısa qısa hekayələr halında dərs kitabları çıxır. Alyaska Yerli Dil Mərkəzi ilə koordinasiyalı şəkildə 17 qəsəbədə Yupikcə təhsil və tədrisi aparılır

## Təsnifatı
* Eskimos-Aleut dil ailəsi
** **Aleut qolu**
***Aleut dili
** **Eskimos qolu**
*** **[[Sirenik yupik dili|Sirenik eskimos dili]]** (öz dilində olan adı: *Uqeghllistun*)¹
*** **[[Yupik dilləri]]**
**** Sirenik yupik dili¹
**** Əsl Yupik dilləri
***** Sibir yupik dili (öz dilində olan adı: *Yupigestun*)
***** Naukan yupik dili (öz dilində olan adı: *нывуӄаӷмит*)
***** **Alyaska yupik dili** (öz adları *Yugtun, Yugcetun, Cugtun*)
********Unaliq-Pastuliq yupikcəsi ** : Norton Sound bölgəsində danışılır
********Əsl Alyaska yupikcəsi** : Yukon və Kuskokvim bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: *Yugtun, Yugcetun*)
********Egegik yupikcəsi** : Bristol Bay bölgəsində danışılır
********[[Çupikcə]]** : Hooper Bay və Chevak bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: *Cugtun*)
********[[Nunivak çupikcəsi]]** (öz dilində olan adı: *Cugtun*)
***** Supik dili və ya Alyutik dili (öz dilində olan adı: *Sugcestun, Sugtestun* və ya *Alutiitstun*)
*** **[[İnuit dilləri]]**
**** İnyupik dili və ya Alyaska inuit dili (öz adı *Iñupiatun*) 
**** Qərbi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: *Inuvialuktun*)
**** Şərqi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: *Inuktitut*)
**** Qrenlandiya inuit dili və ya Qrenlandiya dili (öz dilində olan adı: *Kalaallisut*

¹yeri qəti deyil

## Dialekt və qəbilələri
Eskimos qəbilə adları "-miut" ('xalq') əki ilə törədilər.

* **Unaliq-Pastuliq yupikləri və yupikcəsi** (İngiliscə *Norton Sound Yup’ik*) 
** **Unaliq yupikləri və yupikcəsi** (öz dilində olan adı: *Unalirmiut*; İngiliscə *Unaliq subdialect*). Qəbilələri: Atnegmiut, Kuuyuŋmiut, Eŋlutaleġmiut, Caxtulegmiut, Uŋallaqłiŋmiut, Tacirmiut.
** **Pastuliq yupikləri və yupikcəsi** (öz dilində olan adı: *Pastulirmiut*; İngiliscə *Kotlik subdialect*) 
* **Yukon-Kuskokwim yupikləri və yupikcəsi** (öz dilində olan adı: *Yugtun* və ya *Yugcetun* [dil], *Yupiaq* [tək], *Yupiik* [iki], *Yupiit* [cəm]; İngilizce *General Central Yup’ik*). Qəbilələri: Qerauranermiut, Kuigularmiut, Qip’ngayarmiut, Qaluyaarmiut, Marayaarmiut, Chnagmiut, Kuigpagmiut, Akulmiut, Caninermiut, Kusquqvagmiut (Unegkumiut, Kiatagmiut).
* **Egegik yupikləri və yupikcəsi** (öz dilində olan adı: *Aglurmiut*; İngilizce *Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik*) 
* **[[Çupiklər]]** və **[[Çupikcə]]** (öz dilində olan adı: *Cugtun* və ya *Cugcestun* [dil], *Cup’ik* [tək], *Cupiik* [iki], *Cupiit* [cəm]; İngilizce *Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik*). Yupik əlifbasında *c* hərfi *ç (ch)* səsinə bərabərdir.
** Hooper Bay Çupikçesi (öz dilində olan adı: *Askinarmiut*; İngilizce *Hooper Bay subdialect*) 
** Chevak Çupikçesi (öz dilində olan adı: *Qissunamiut*; İngilizce *Chevak subdialect*) 
* **[[Nunivak çupikcəsi]]** (öz dilində olan adı: *Cugtun* [dil], *Cup’ig* [tək], *Cupiik* [iki], *Cupiit* [cəm], *Nuniwarmiut*; İngilizce *Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik*). Nunivak adasında Nunivak çupikləri tərəfindən danışılır

Daha çox söz əsasında lokal danışmalardan qaynaqlanan dialekt və şiveler arası fərqlər, qarşılıqlı anlaşmaya mane olmaz.

## Anadili
Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali 

## Əlifba
Müasir Yupik əlifbasında 18 hərf vardır. Bunların 14 dənəsi (*c, g, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, y*) ünsüz olub, 4 kısa (*a, e, i, u*) və 3 uzun (*aa, ii, uu*) ünlü tapılar. Bundan başqa, 6 dənə də (*ai, au, ia, iu, ua, ui*) diftong vardır.

Cüt ünsüz apostrafla göstərilir: *Yupʼik* (ok: Yuppik)

## Qrammatikası
* Sözlərdə üç say vardır: **tək**, **iki**, **cəm**

* Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi qəbul edir: daha çok **-q** və ya **-k**
* Sözlər (və ya cümlələr) 4 hissədən ibarət olur: kök (İng. *stem*), yapım şəkilçisi (İng. *postbase*), çəkim şəkilçisi (İng. *ending*), bağlaç (İng. *enclitic*)
* Tamlama (isim və ya sifət) bulunmaz
* Azərbaycan dilində yiyəlik forma (*genitive* + *possessive*) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) ifadəsi vardır, Yupikcədə yiyəlik forma olmadığı üçün ona yaxın olan digər bir formadan (*relative* + *absolutive*) istifadə edilir.

**kuig****em** **paa****nga** : çayın ağzı
**qaya****m** **paa****nga** : kayağın ağzı
**nuna****m** **iqu****a** : tundranın sonu
**asver****em** **enr****a** : morjun sümüyü
**anipa****m** **qulira****a** : bayquş hekayəsi

Hər ikisi də sayı ilə uyğundur:

**angun** : adam
**angut<span style="color:green;">em</span> qimugt<span style="color:green;">ii</span>** : adamın iti
**angut<span style="color:green;">em</span> qimugt<span style="color:green;">ai</span>** . adamın itləri
**angut<span style="color:green;">et</span> qimugt<span style="color:green;">iit</span>** : adamların iti
**angut<span style="color:green;">et</span> qimugt<span style="color:green;">ait</span>** : adamların itləri
**angut<span style="color:green;">ek</span> qimugt<span style="color:green;">egkek</span>** : iki adamın iki iti

Say (= rəqəm) adlarında da say (= qrammatika sayı) uyğunlaşması vardır:

**yuina<span style="color:green;">q</span>** : iyirmi
**yuina<span style="color:green;">ak</span> malruk** : qırx (harfiyen: 'iki iyirmi')
**yuina<span style="color:green;">at</span> pingayun** : altmış (harfiyen: 'üç iyirmi')

Feillər də say ilə uyğundur:

**yurar-** : Eskimos üsulu rəqs etmək
**arna<span style="color:green;">q</span> yurartu<span style="color:green;">q</span>** : tək qadın rəqs edir
**arna<span style="color:green;">k</span> yurartu<span style="color:green;">k</span>** : iki qadın rəqs edir
**arna<span style="color:green;">t</span> yurartu<span style="color:green;">t</span>** : qadınlar (*ən az üç qadın*) rəqs edir

## Nümunə cümlələr
***Yupiugua** : Mən Yupiyim
***Yupiugukut** : Biz Yupiyiz
***Yup'ik-aamek elitnaurtua** : Yupikcə öyrənirəm
***Yup'ik Yugtun qanyuitua** : Yupikcə bilmirəm
***Kass'atun qanyiutua** : İngiliscə bilmirəm
***Kituuga atren? ** : Adın(ız) nə ?
***Winga atqa ...** : Adım ...
***Quyana qalarullua** : Beni dinlədiyiniz üçün təşəkkür edirəm
***Kuingiryaqunak** : Siqaret içilməz
***Kenkamken** : Səni sevirəm
***Piurci** : Hoşçakal(ın)

## Ədədlər

## Rus dilindən keçmiş bəzi sözlər
Rus Amerikası dövründə (1733 – 1867) Ruslarla və Ruscayla qarşılaşan Yupiklərin dillərində Rusca alıntılar indiki vaxtda da canlılığını davam etdirər:

***cainik** (Yupikcə Səs Faylları)
*Nunalleq Engel'umiut-llu, Sample Text from Nelson Island Placename Project, 2007  (Yupikcə mətnlər və İngiliscə tərcümələri)
*Ayaprun Elitnaurvik : Yup'ik Word of the Week  (Həftənin Yupikcə Sözü)
* Alaska Election Glossary, Yup’ik  (Yupikcə Seçki Sözlüğü)