open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oculus VR

**Oculus VR**, Palmer Luckey, Brendan Iribe, Michael Antonov ve Nate Mitchell tərəfindən qurulan virtual reallıq texnologiyası və proqram təminatı şirkəti. Virtual reallıq qulaqlıqları və başlıqlı ekranlar istehsal edir. 2012-ci ilin iyul ayında Kaliforniyanın Irvine şəhərində qurulmuş və hazırda Menlo Park, California-da yerləşir . Şirkətin ilk məhsulu hələ inkişafda olan Oculus Riftdir. 2014-cü ilin mart ayında Meta Platforms, şirkəti 400 milyon dollar və 23,1 milyon dollar stokla toplam 2 milyard dollar ödəyərək satın aldı.

Oculus 2015-ci ildə Sürreal Vizyonu satın aldı. Oculusun telepromosyon konsepsiyası olan məhsullar inkişaf etdirməsinin mümkün ola biləcəyini ifadə edən bir İngilis cəhdi, 3D yenidən qurma və qarışıq reallıqa fokuslanmışdır. Hal-hazırda Beat Games, Sanzaru Games və Ready at Dawn törəmə şirkətləri var.

Şirkət, Samsung Galaxy ilə birlikdə 2015-ci ilin noyabr ayında Samsung Galaxy smartfonları üçün Samsung Gear VR-i inkişaf etdirdi.

## Məhsullar
* Samsung Gear VR
* Oculus Rift CV1
* Oculus Go
* Oculus Rift S
* Oculus Quest
* Oculus Orta
* Oculus Story Studio
* Oculus Quill
* Virtuix Omni
* Wizdish ROVR

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Rəsmi veb sayt
Uğurtan Sayıner

**Uğurtan Sayıner** () ― Türk teatr, kino və serial aktyoru.

## Fimloqrafiyası
* *[[Küçük Esnaf]]* — 2016
* *Kabaktan mı Dudaktan mı* — 2012
* *Yağmurdan Sonra* — 2010
* *İki Koca Adam* — 2007
* *Kızarmış Ekmek Demli Çay* — 2006
* *Sevda Tepesi* — 2005
* *Bir Kurşun İkimize Yeter* — 2005
* *Falımda Bir Kız Var* — 2004
* *[[Hiçbiryerde]]* — 2002
* *[[Yazlıkçılar]]* — 1993
* *[[Bir Milyara Bir Çocuk]]* — 1990
* *[[Bizimkiler (dizi)|Bizimkiler]]* — 1989
* *El Kızı* — 1989
* *[[Biri ve Diğerleri]]* — 1987
* *[[Perihan Abla]]* — 1986
* *İstanbul 1979* — 1979

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* You Tube-da ölüm xəbərləri videosu
* IMDb'de Uğurtan Sayıner
* Sinema Türk'te Uğurtan Sayıner
Aleksandri Herkulanu

**Aleksandri Herkulanu** () — Portuqaliya tarixçisi, yazıçı, siyasi xadim. 1844-cü ildən Portuqaliya Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur.

1831–36-cı illərdə siyasi fəaliyyətlə məşğul olmuş, liberal mövqedən çıxış etmişdir. Ən böyük əsəri olan "Portuqaliya tarixi" *()*, 13-cü əsrin ortalarınadək olan dövrü əhatə edir. Herkulanu həmçinin sənədli və antiklerikal ruhlu "Portuqaliyada inkvizisiyanın meydana gəlməsi və bərqərar olması tarixi" *()* əsərinin müəllifidir. Uzun müddət Portuqaliya tarixi sənədlərinin nəşrinə rəhbərlik etmişdir. Siyasi şeirlərin və tarixi romanların müəllifidir. Əsərlərində Portuqaliyanın ictimai-siyasi həyatını, orta əsrlərin məişət və adətlərini təsvir etmişdir.

## İstinadlar
İstilaçı növlər

** İnvaziv və ya işğalçı** **növ** (lat. *İnvadio* "işğalçı, istilaçı") — yeni mühitə introduksiya edilmiş zərərverici növlər üçün istifadə olunan termindir. İnvaziv növlər yaşayış yerlərinə və bioregionlara mənfi təsir edərək ekoloji, iqtisadi ziyan vurur. Termin, həm də qida şəbəkəsində insan dəyişikliklərindən sonra ekosistemə  zərər verən yerli növlər üçün də istifadə edilə bilər. 20-ci əsrdən bəri invaziv növlər bütün dünyada ciddi iqtisadi, sosial və ekoloji təhlükəyə çevrilmişdir. Məsələn, Azərbaycanda Amerika yenotu, nutriya kimi işğalçı növlər (sonradan ölkəyə gətirilən) vardır. 

## İstinadlar
Saruman

Saruman — 3-cü çağda Orta Dünyaya Vaların təmsilçisi olaraq gələn ilk sehrbaz.

Saruman nə insan, nə də elfdir. O istaridir. İnsanlar arasında tanındığı Saruman adı rohancadır.

## Görünüşü
Saruman yaşlı insan cildində təsvir olunur. 3-cü çağın sonlarında saç-saqqalının çoxu ağarmışdır. Ağzının ətrafındakı tüklər qaradır. Uzun boylu, uzn sifətli, dərin gözlüdür. Ağ paltar geyinir.

## Şəxsi xüsusiyyətləri
Görünüş və xasiyyət olaraq Qandalfa bənzəyir. Ancaq Saruman Qandalfın əksinə təkəbbürlüdür. Özünü üstün görər, Radaqastı açıqla özündən aşağı bilirdi. Qandalfın isə gücünə bələd olduğundan onu özünə tay hesab edirdi.

Saruman əvvəllər missiyasına sadiq idi və Sauronu məğlub etmək məqsədi güdürdü. Amma gürur və paxıllığı onu xidmət etdiyi missiyaya xain olmağa məcbur etdi.

## İstinadlar
Endrü Breytbart

**Endrü Ceyms Breytbart** (; ) — ABŞ konservativ jurnalisti, yazıçısı və şərhçisi. O, "Breitbart News"un qurucusu və "HuffPost"un həmtəsisçisi olmuşdur.

Breytbart "HuffPost" və "Drudge Report"un ilkin mərhələlərində iştirak etdikdən sonra ifrat-sağ xəbər və məqalə saytı olan "Breitbart News"u yaratmışdır. O, Entoni Viner sekstinq qalmaqalı, Şerli Şerrodun vəzifəsindən azad edilməsinə və 2009-cu il ACORN qalmaqalında əsas rol oynamışdır. Nik Gillespi və Konor Fridersdorf kimi şərhçilər Breytbartın "rəsmi sözçülər və köhnə xəbər agentlikləri tərəfindən tətbiq olunan məlumat darlığı ətrafında internetin necə istifadə edilə biləcəyini göstərməklə" insanların siyasət haqqında necə yazdıqlarını dəyişdirdiyini söyləmişdir.

## Əsərlər
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Breitbart News

**Breitbart News Network**, daha çox **Breitbart News**, **Breitbart** və ya **Breitbart.com** olaraq tanınır — ABŞ konservativ şərhçi Endrü Breytbart tərəfindən 2007-ci ilin ortalarında yaradılmış ifrat sağ xəbər, məqalə və şərh saytı. Ümumi olaraq, saytın jurnalistlərinin ideoloji cəhətdən hərəkət etdiyi düşünülür və məzmununun böyük bir hissəsi liberallar və ənənəvi konserativlər tərəfindən qadınsevməz, homofobik, ksenofobik və irqçi adlandırılmışdır. Saytda bir sıra konspirasiya nəzəriyyələri, Çin əleyhinə ksenofobik nümunələr və qəsdən yanıldıcı məzmun dərc edilmişdir.

"Breitbart News" keçmiş icraçı sədr Stiv Bennonun idarəsi altında alternativ sağın tərəfini tutmuşdur. Bennon 2016-cı ildə saytı "alt-sağın platforması" adlandırmışdır. "Breitbart News" 2016-cı ildə Donald Trampın prezidentliyə namizədlik kampaniyasını dəstəkləyənlərin virtual meydanına çevrilmişdi. Şirkətin menecmenti keçmiş heyət üzvü Maylo Yannopulos ilə birlikdə neonasist, falunqun və ağdərili üstünlüyü fikirlərini qoruyan qrup və fərdlərdən ideyalar dərc və təbliğ etmişdir. 2016-cı il ABŞ prezident seçkilərindən sonra saytın mübahisəli mövqelərini qınayan internet aktivizmi nəticəsində 2 mindən çox təşkilat "Breitbart News" saytını reklam alışlarından çıxarmışdır.

Şirkətin baş qərargahı ABŞ-nin Kaliforniya ştatındakı Los-Anceles şəhərində yerləşir, lakin Texas, London və Yerusəlimdə büroları mövcuddur. Saytın həmtəsisçisi Larri Solov Endrü Breytbatrın dul yoldaşı Suzi Breytbart və Merser ailəsi ilə birlikdə şirkətin ortağı, eləcə də icraçı direktorudur.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### COVID-19 qalmaqalı
"Breitbart News" 27 iyul 2020-ci il tarixində COVID-19 pandemiyası ilə əlaqəli şübhəli iddialar irəli sürən və hidroksixloroxini dərman olaraq reklam edən "Amerikanın Cəbhə Həkimləri" adlı bir qrupun iştirak etdiyi bir videonu birbaşa yayımlamışdır. Qrupa konservativ radiostansiyalarda və podkastlarda hidroksixlorokinin istifadəsini müdafiə edən, Tramp tərəfdarı olduğuiddia edilən Simon Qold rəhbərlik edirdi. Prezident Donald Tramp video silinməzdən əvvəl onun bir çox versiyasını öz Tvitter hesabında paylaşmışdır. Video COVID-19 dezinformasiya siyasətini pozduğu üçün Feysbuk, Tvitter və "YouTube" tərəfindən silinmişdir. Prezidentin oğlu Donald Tramp kiçiyə videonu paylaşdığı üçün Tvitterdə 12 saatlıq blok verilmişdir. Video silinməzdən əvvəl Feysbukda 14 milyon izlənmə sayına malik idi və 600 min dəfə paylaşılmışdı.

### Seçki saxtakarlığı
2020-ci ilin avqust ayında "Breitbart" saytında yayımlanan bir məqalədə Miçiqan Ştat Katibi Cozelin Bensonun ştatın prezident seçkilərinin baş tutacağı tarixindən əvvəl mərhum seçicilərin 800-dən çox bülletenini rədd etdiyinə dair press-relizinə istinad edilmişdir. Məqalə bülletenlərin qanunsuz olaraq atıldığını və beləliklə seçkidə geniş miqyasda saxtakarlıq yaşandığını bildirən bir şəkildə yazılmışdır. Əslində, sözügedən seçicilər bülletenləri atdıqdan sonra vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
*
Politico

**Politico** — mərkəzi Virciniya ştatının Arlinqton şəhərində yerləşən ABŞ siyasi jurnalistika mediası şirkəti. Şirkətin məzmunu Amerika Birləşmiş Ştatlarında və beynəlxalq miqyasda siyasət və idarəetmə mövzularını əhatə edir. Şirkətin yaratdığı məzmun televiziya, internet, "The Politico" və radio vasitəsilə yayımlanır. Mövzulara ABŞ Konqresi, lobbiçilik, KİV-lər və prezident administrasiyası də daxil olmaqla Vaşinqtonu əhatə edir.

Con F. Harris və Cim Vandehey "The Washington Post" qəzetindən ayrılaraq müvafiq olaraq "The Politico" qəzetinin baş redaktoru və icraçı redaktoru vəzifələrini daşımağa başladılar. Şirkət 23 yanvar 2007-ci il tarixində fəaliyyətə başlamıdır.  Frederik C Rayan (kiçik) şirkətin birinci prezidenti və icraçı direktoru idi. Robert L. Albrayton şirkətin qurucusu və yayımçısıdır. 2013-cü ilin oktyabrında "The Politico"nun uzun müddətdir redaktoru olan Cim Vandehey şirkəti icraçı direktoru və prezidenti olmuşdur.

2015-ci ildə "Politico" Belkiçanın Brüssel şəhərində "Politico Europe" adlı bir Avropa bürosu açmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Sauron

**Sáuron** (kv. *Sauron*) — Con Ronald Ruel Tolkinin uydurma Orta Dünya haqqında yazdığı əsərlərində Qaranlıq hökmdarı və ya Üzüklərin hökmdarı olaraq adlandırılan maia.

## Annatar
Annatar Sauronun birinci çağın başlarında elflərin bildiyi adıdır. Keleborn və Elrond Annatarın kim oldugunu bildikləri üçün Mordordakı pisliyin dəyişməyəcəyindən əmin idilər. Ancaq bir qrup elf Annatara aldanmiş və onun sozdə yardımını qəbul etdilər. Annatar dəmirçilik bilgisini elflər ilə paylaşdı və onlara bu elmin incəliklərini öyrətdi. Annatar 300 il boyunca elflər ilə dostluq qurdu. Ən sonunda elflərə güc üzüklərini düzəltməyi öyrətdi və elflər bu üzüklər ilə Orta Dünyada böyük işlər eləməyə başladılar.

## İstinadlar
Alen-Giyom Bunyoni

**Alen-Giyom Bunyoni** (; ; ; ) — 23 iyun 2020-ci ildən etibarən Burundinin Baş naziri vəzifəsini icra edən Burundi siyasətçisi.

## Həyatı
Bunyoni 23 aprel 1972-ci ildə Bujumbura-Meri əyalətində Kanyoşa kommunasında anadan olub. Burundi Universitetində təhsil alıb. 1994-cü ildə həmin universitetdən məzun oldu, lakin məzunluq gecəsinə qatılmadı. Prezident Melxior Ndadayenin öldürülməsindən sonra başlayan döyüşlərə qatıldı. Demokratiyanı Müdafiə Qüvvələrinin döyüş qüvvəsinin üzvü idi.

## Siyasi fəaliyyəti
2003-cü ildə Demokratiyanı Müdafiə Milli Şurası — Demokratiyanı Müdafiə Qüvvələri siyasi koalisiyası Burundi vətəndaş müharibəsində digər döyüşçülərlə atəşkəsə nail oldu. 2004-cü ildən 2005-ci ilə qədər Bunyoni yeni polis qüvvəsinin baş müfəttişi isi. 2005-ci ildən 2007-ci ilədək Burundidə polis şefi vəzifəsində çalışıb.

2007–2011-ci illər arasında Bunyoni 2015-ci ildən 2020-ci ilə qədər ikinci dönəm tutduğu Daxili Təhlükəsizlik Naziri vəzifəsini icra etdi. 2011–2014-cü illərdə Alen-Giyom Bunyoni Daxili İşlər Naziri Ofisində Mülki İşlər Naziri Aparatının rəhbəri təyin edildi.

23 iyun 2020-ci ildə Burundi Parlamenti yeni seçilmiş Prezident Evarist Ndayişimiye tərəfindən Alen-Giyom Bunyoninin Burundinin 8-ci Baş naziri olaraq qəbul edilməsinə səs verdi. Elə həmin gün Burundi prezidenti tərəfindən təsdiqləndi və and içdi.

2023-cü ilin aprelində Burundi polisi Bunyoni axtarır, lakin onun gözlənilən həbsi barədə xəbərdarlıq edərək qaçır. İddia olunan faktlar məlum deyil. Nəhayət, aprelin 23-də, ad günündə həbs olundu.https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230422-burundi-la-cnidh-confirme-l-arrestation-de-l-ex-premier-minsitre-alain-guillaume-bunyoni.

## Digər mülahizələr
Yuxarıda göstərilən vəzifələrə əlavə olaraq, Bunyoni müxtəlif beynəlxalq təhlükəsizlik vəzifələrindən məsul şəxs qismində çalışıb, o, 2007-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sülh və təhlükəsizliyi təşviq edən elçilərindən biri idi. İnterpolda Şərqi Afrika Polis Komitələri Komitəsinə də rəhbərlik etmişdir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Fox News

**Fox News**, rəsmi olaraq **Fox News Channel** (: *FNC*), daha çox sadəcə **Fox** olaraq tanınır — mərkəzi Nyu-York şəhərində yerləşən ABŞ konservativ xəbər telekanalı. İlk yayımı 7 oktyabr 1996-cı ildə gerçəkləşən kanalın sahibidi "Fox News Media" şirkətidir ki, bu şirkətin də ana korporasiyası "Fox Corporation" şirkətidir.

Kanal Avstraliya mənşəli ABŞ media maqnatı Rupert Mördok tərəfindən konservativ auditoriyaya müraciət etmək üçün yaradılmışdır. "Fox News" 1990-cı illərin və 2000-ci illərin axırlarında ABŞ-də dominant xəbər şəbəkəsinə çevrilmişdir. 2018-ci ilin sentyabr ayında təxminən Amerikadakı 87 milyon evdə (televiziya abunəçilərinin 90.8%) "Fox News" kanalı tuturdu. 2019-cu ildə "Fox News" orta hesabla 2,5 milyon izləyiciyə sahib olan ən yüksək reytinqli kabel şəbəkəsi olmuşdur. Mördok hal-hazırda kanalın icraçı sədridir.

Müşahidəçilərə görə, "Fox News" ABŞ Demokrat Partiyasını mənfi təsvir edir, ABŞ Respublikaçılar Partiyası, onun siyasətçiləri və ümumiyyətlə konservativləri üçün müsbət reportaj hazırlayaraq qərəzli davranır. Tənqidçilər kanalın məzmununu ümumilikdə "xəbərlərin düzgünlüyünün pozulması" adlandırırlar. "Fox News"un rəsmi mövqeyi xəbər yayımının fikir və şərh proqramlarından asılı olmaması, eləcə də xəbərlərindəki qərəzliliyi inkar etməsindən ibarətdir. Buna baxmayaraq, kanalın keçmiş işçiləri "Fox"un onlara "xəbərləri konservativlərin lehinə çevirmələrini" əmr etdiyini bildirmişdir. Müşahidəçilər Donald Trampın prezidentliyi dövründə "Fox News"un administrasiyanın media orqanı kimi fəaliyyət göstərdiyini irəli sürmüşdülər. Onlara görə kanal Tramp üçün "propaqanda" və "geribildirim dövranı" rolunu daşıyırdı, peşəkar şərhçilər isə kanalın dövlət televiziyasını xatırladan bir formaya döndüyünü iddia etmişdir.

## Siyasi tərəflilik
Bir çox müşahidəçi "Fox News" kanalını ABŞ Respublikaçılar Partiyası, Corc Volker Buş və Donald Tramp administrasiyaları və ümumiyyətlə konservativ fikirlərin lehinə qərəzli reportaj hazırlamaqda, ABŞ Demokrat Partiyasını isə mənfi formada təsvir etməkdə günahlandırır. Tənqidçilər kanalın məzmununu ümumilikdə "xəbərlərin düzgünlüyünün pozulması" adlandırırlar. "Fox News" heyətinin rəsmi mövqeyi xəbər yayımının fikir və şərh proqramlarından asılı olmaması, eləcə də xəbərlərindəki qərəzliliyi inkar etməsindən ibarətdir, lakin kanalın keçmiş işçiləri "Fox"un onlara "xəbərləri konservativlərin lehinə çevirmələrini" əmr etdiyini bildirmişdir. Müşahidəçilər Donald Trampın prezidentliyi dövründə "Fox News"un administrasiyanın media orqanı kimi fəaliyyət göstərdiyini irəli sürmüşdülər. Onlara görə kanal Tramp üçün "propaqanda" və "geribildirim dövranı" rolunu daşıyırdı, peşəkar şərhçilər isə kanalın dövlət televiziyasını xatırladan bir formaya döndüyünü iddia etmişdir. 2021-ci ilin mart ayında keçirilən "Pew Research Center"in tərtib etdiyi bir anketə görə, ABŞ əhalisinin 73% -i Fox News-u "aparıcı media" hesab edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
*
Cahandar Bayoğlu

**Cahandar Cahangir oğlu İsmayılov** () — Azərbaycan siyasətçisi; Turan Partiyasının sədri.

## Həyatı
Cahandar Bayoğlu Qərbi Azərbaycanın Amasiya rayonunun Ağbaba-Şörəyel mahalının Qaraçanta kəndində anadan olub.
1971-ci ildə Qaraçanta orta məktəbində təhsil almağa başlayıb, 1981-ci ildə məktəbi bitirib.
1982-ci ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri Universitetində ali təhsil alıb.
1989-cu ildə İnşaat Mühəndisləri İnstitutunu "inşaat mühəndisi" ixtisası üzrə bitirib. 1983–1985-ci illərdə hərbi xidmətdə olub.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
1987-ci ildən Elçibəylə tanışlığı ilə Milli azadlıq hərəkatının başlanmasında fəal iştirak edib. 1989-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü olaraq AXC-nin təsis konfransının səlahiyətli nümayəndəsi, AXC-nin Yasamal və Nəsimi rayon təşkilatlarının idarə heyətinin üzvü olub.

1994-cü ildən Bütöv Azərbaycan ideyasının təşkilatlanmasında təşkilatçılardan biri olub. 1998-ci ildə qurulan **Bütöv Azərbaycan Birliyinin (BAB)** təbliğatdan sorumlu rəhbəri vəzifəsinə təyinat alıb. 2000-ci ildən partiya mənsubiyyətinə son verərək Bütöv Azərbaycan davasında mücadiləsini davam etdirib.

2002-ci ildə Güney Azərbaycan Müdafiə Komitəsinin qurucu başqanı olub. 2006-cı ildən özəl biznes fəaliyyəti ilə məşğul olub.
2018-ci ildə Birləşik Azərbaycan Yurdları (BAY) Ocaqlarının qurucu başqanı olub.
19 fevral 2020-ci ildə məsləkdaşları ilə birlikdə Turan Partiyasını qurub və partiyanın qurucu başqanı olaraq fəaliyyətinə davam edib. 2023-cü ildə Turan Partiyasınında qurucu üzvlərindən olduğu Turan Hərəkatının qurucu başqanı olaraq fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Hazırda da Turan Hərəkatının başqanı olaraq ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğuldur.

## Elmi fəaliyyəti
Sonrakı illərdə "Atatürk və Türk kimliyi", "Şah Xətayi–Sultan Səlim" beynəlxalq simpoziumlarının təşkilatçılarından olub. **Uluslararası Türk Dünyası ödül törəninin** təşkilatçılarından biri olaraq Türk Dünyası aydınlarının Bakıda toplantısını gerçəkləşdirib. Türk Dünyası sənətçilərinin iştirakı ilə Bakı şəhərində Türklük Şöləninin gerçəkləşməsinin təşkilatçılarından olub.

2014-cü ildə Ankara Hacettepe Universitetinin gerçəkləşdirdiyi uluslararası Oğuzlar Simpoziumunda "Oğuzlar və Türk kimliyi" mövzusunda elmi məqaləylə çıxış edib.
Elə həmin il Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamentinin təşkil etdiyi Ortadoğu masasında dinləmələrə qatılıb və Nyu-York şəhərində BMT TŞ Azərbaycan nümayəndəliyini ziyarət edib.

2014-cü ilin noyabr ayında Saka Yakutyada Yakutsk Dövlət Universitetində Qarabağ mövzusunda Azərbaycan həqiqətləri ilə bağlı konfransda çıxış edib. 2015-ci ildə Doğu Türküstana səfər edərək Türk dünyasının ən nəhəng alim və dövlət adamı Mahmud Kaşğarinin və Qaraxanlı dövlətinin vəziri, böyük fikir adamı Yusif Xas Hacibin məqbərələrini ziyarət edib. Ayrı-ayrı zamanlarda Dünya Azərbaycanlıları diasporunun təşkilatlanması məqsədilə konqreslərə qatılıb.

Regional və beynəlxalq siyasətlə bağlı onlarla elmi-siyasi məqalənin müəllifidir.
Müxtəlif televiziya proqramlarında bu mövzularda dəfələrlə çıxış edib.

## Ailəsi
Evlidir, iki övladı var.

## İstinadlar
Cozef Erlanqer

**Cozef Erlanqer** () — Amerika fizioloqu, elektrofiziologiyanın banilərindən biri. Nobel mükafatı laureatı.

Əsas əsərləri sinir hüceyrələrində və liflərində bioelektrik hadisələrinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Birinci olaraq katod osilloqrafından istifadə etmiş və onun qeydiyyatı üçün orijinal metod işləyib hazırlamışdır. Arterial təzyiqin və ürəkdə qan dövranının qansız qeyd olunması üsulunu tətbiq etməklə ürək-damar fiziologiyasına mühüm töhfələr vermişdir. Ürək blokadasının mahiyyətini öyrənmişdir.

## Əsərləri

## İstinadlar
Sonuncu pərdə

**Sonuncu pərdə** — 2019-cu ildə Emil Quliyev tərəfindən istehsal olunan rejissorun *"Pərdə"* sosial dram trillogiyasının üçüncü filmi.

## Məzmun
Bəzən maddiyyat dostluqdan, vicdandan, insanlıqdan və hətta məhəbbətdən belə üstün olur. Hətta "yüz ilin" dostları belə, bir anın içində, hər şeyini tamahına qurban verib səhv yola addım atmış olur. Bəlkə də, bu kimlər üçünsə düzgün seçimdir. Yoxsa insani dəyərlər artıq dəyişib?

## Rollarda
* Əlibəy Məmmədli — Ülvi
* Nofəl Şahlaroğlu — Coni
* Cövdət Şükürov — Anar
* Oqtay Mehtiyev — Nəriman
* Vidadi Həsənov — Fərman
* Arif Kərimov — Telman
* Əzizə Həşimli — Solmaz
* Elcan Yusifli — Fırtlıq
* Anar Əliyev — Arif
* Mehman Fətullayev — maarif
* Anar Şükürov — molla
* Pünhan Alatava — meyxanaçı
* Kamran Xırdalan — meyxanaçı
* Mehman Şamaxı — sintezatorçu

## Filmin heyəti
* Ssenari müəllifləri: Emil Quliyev, Qorqud Cəfər
* Quruluşçu rejissor: Emil Quliyev
* Quruluşçu operator: Orxan Abbasov
* Bəstəkar: Asif İsgəndərli
* Prodüsser: Vüsal Əsgərov
* Redaktor: Ramiz Fətəliyev
* Quruluşçu rəssam: Aysel Əmirova
* Geyim üzrə rəssam: Olqa Şabanova
* Montaj rejissoru: Asif İsgəndərli
* İkinci rejissor: Asif İsgəndərli
* Rejissor assistenti: Nicat Muxtarov, Kamran Meydanəli, Səməd Ağayev
* İşıqçılar: Namik Rüstəmov, Əlizadə Rüstəmov, Sahil Rüstəmov
* Səs operatoru: Sergey Netrunenko
* Musiqi tərtibatçıları: Clavis
* Baş prodüser: Emil Quliyev

## Trilogiya

### Pərdə

### İkinci pərdə

## İstinadlar
Senhit

**Senhit Zadik Zadik** () — 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində San-Marinonu "Stand By" adlı mahnı ilə təmsil edən Eritreya əsilli italyan müğənni. 2014-cü ildə Sony Music İtaliya ilə müqavilə imzalayaraq, "Relations" adlı sinqlını təqdim etmişdir. 2021 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində San-Marinonu "Adrenalina" adlı mahnı ilə amerikalı repçi Flo Rida ilə birgə təmsil etmişdir.

## Diskoqrafiya

### Albomlar
* 2006 — *Senit*
* 2007 — *Un tesoro è needariamente nascosto*
* 2009 — So High

### Sinqllar
* 2005 – "La mia città è cambiata", "La cosa giusta" ve "In mio potere"
* 2007 – "La faccia che ho" ve "Io non dormo"
* 2009 – "Work Hard" ve "No More"
* 2010 – "Party on the Dance Floor"
* 2011 – "Stand By" ve "Through the Rain"
* 2012 – "AOK"
* 2013 – "One Stop Shop"
* 2014 – "Relations"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Virciniya şirkəti

thumb|right|200px|Virciniya şirkəti möhürünün ön və arxa tərəfləri

**Virciniya şirkəti** () —  iki ingilis səhmdar cəmiyyətinin adı: London və Plimut şirkətləri.

Hər iki şirkət 1606-cı ildə Şimali Amerikanı ticarət etmək və müstəmləkə etmək üçün Riçard Hakluytun köməyi ilə quruldu. London şirkəti Atlantik Okeanının sahilindəki 34 və 41 paralellər arasında əraziyə mülkiyyət qazandı. Plimut şirkətinin ərazisi 38 ilə 45 paralel arasında idi. Londonlular 1607-ci ildə Ceyms Çayı üzərində Ceymstaun koloniyasını qurdular; Plimutlar, üstəlik, Kennebek çayı üzərində Papa Koloniyasını qurdular. 1609-cu ildə Plimut şirkəti fəaliyyətini dayandırdı və bütün torpaqlar London şirkətinin mülkiyyətinə keçdi.

Maliyyə baxımından şirkət uğurlu olmadı və hətta yeni kapital toplamaq üçün bir lotereyaya müraciət etdi. Şirkət 1624-cü ildə Virciniyaya sahib olmaq və idarə etmək üçün patentini itirdi və Virciniya İngilis müstəmləkəsi oldu. Bu hadisə, əsasən 1622-ci ildə Ceymstaunda Hindistan qırğınının nəticəsi idi.

## İstinadlar
Tiosulfat turşusu

**Tiosulfat turşusu** — qeyri-üzvi birləşmədir, H2SO3S formullu güclü iki əsaslı turşudur. Rəngsiz özlülük mayedir, su ilə reaksiya verir. Duzlar — qeyri-üzvi tiosulfatlar əmələ gətirir. Tiosulfat turşusunun birində oksidləşmə dərəcəsi +6, digərində isə −2 olan iki kükürd atomu var.

Parçalanma məhsulları dəqiq reaksiya şərtlərindən asılı olaraq kükürd, kükürd dioksid, hidrogen sulfid, polisülfanlar, sulfat turşusu və polityonatları əhatə edə bilər.Turşu istehsalının susuz üsulları Maks Şmidt tərəfindən hazırlanmışdır:

## Alınması
* Dietil efirində hidrogen sulfid və sulfat anhidridinin aşağı temperaturda reaksiyası:
:: \mathsf{H_2S + SO_3 \ \xrightarrow{

* Qaz halındakı hidrogen xloridin natrium tiosulfata təsiri:
:: \mathsf{Na_2SO_3S + 2HCl \ \xrightarrow{

## Fiziki xüsusiyyətləri
Tiosulfat turşusu, çox aşağı temperaturda belə donmayan rəngsiz özlülük maye əmələ gətirir. Termal olaraq qeyri-sabitdir — otaq temperaturunda belə parçalanır.

Bir anda deyil,sulu məhlullarda sürətlə parçalanır. Sulfat turşusunun iştirakı ilə dərhal parçalanır.

## Kimyəvi xüsusiyyətləri
* Termal olaraq çox qeyri-sabitdir:
:: \mathsf{2H_2 S_2 O_3 \ \xrightarrow{>-78^oC}\ H_2S_3O_6 + H_2S\uparrow }

* Asidli mühitdə parçalanır:
:: \mathsf{H_2SO_3S \ \xrightarrow{H^+}\ SO_2\uparrow + S\downarrow + H_2O }

* Qələvilərlə reaksiyaya girir:
:: \mathsf{H_2SO_3S + 2NaOH \ \xrightarrow{}\ Na_2S_2O_3 + 2H_2O }

* Halogenlərlə reaksiyaya girir:
:: \mathsf{H_2SO_3S + 4Br_2 + 5H_2O \ \xrightarrow{}\ 2H_2SO_4 + 8HBr\uparrow }

Esterlər — üzvi tiosulfatlar əmələ gətirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Nils Kay Yerne

**Nils Kay Yerne** () — Danimarka immunoloqu. Nobel mükafatı laureatı.

Kopenhagen Universitetində tibb təhsili və 1947-ci ildə tibb doktoru dərəcəsi almışdır. 1943–56-cı illərdə Danimarka Milli Zərdab İnstitunda işləmiş, həmin dövrdə özünün əks-cisimlərin əmələ gəlməsi nəzəriyyəsini yaratmışdır. Bu nəzəriyyə məşhur alim kimi tanınmasında əsas rol oynamışdır. 1956-cı ildən ÜST-ün Cenevrәdəki bioloji standartların və immunologiyanın baş seksiyasında çalışmışdır. 1962–66-cı illərdə ÜST-də ekspert, eyni vaxtda Pittsburq Universiteti tibb məktəbinin mikrobiologiya şöbəsinin professou və müdiri olmuşdur. 1966-cı ildə Avropaya qayıtmış və Frankfurtda İohann Volfqanq Göte Universitetində professor adını almışdır. 1969-cu ildən Bazel İmmunologiya İnstitunun direktoru işləmişdir.

## İstinadlar
Əhalinin qocalması

**Əhalinin qocalması** — əhali içərisində yaşlı şəxslərin (60 və ya 65 yaşdan yuxarı) payının artması. Əhalinin qocalması nəticəsində ölkədə işçi çatışmazlığı, özəl və dövlət pensiya fondlarının əlavə yüklənməsi, yaradıcı və enerjili fərdlərin azalması, iqtisadi artımda yavaşlama kimi bir sıra ciddi problemlər yaranır.

Polyak demoqraf E. Rossetin şkalasına görə, ölkə əhalisinin sayında 60 və daha yuxarı yaşlı şəxslərin payı 8%-ə qədər olduqda – demoqrafik cavanlıq, 8–10% – qocalmanın başlanğıcı, 12% və daha çox – demoqrafik qocalmadır. Bu pay uşaqların və yaşlıların sayının artmasına nisbətən yeniyetmələrin sayının ləng artması, yəni ya doğum sayının azalması və ya yaşlıların ölümünün əskilməsinə, ya da bu iki amilin birgə təsiri nəticəsində arta bilər. Demək, təkrarlanma xarakterinin uzunmüddətli dəyişməsi əhalinin qocalmasının səbəbidir. 19 əsrin 60–70-ci illərindən başlayaraq iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətində doğum sayının uzunmüddətli azalması üzündən əhali çox qocalmışdır: bu ölkələrdə 60 və daha yuxarı yaşlı şəxslərin payı təqr. 16% təşkil edir. Yaşlı insanların payı 5–6% olan ölkələrdə əhali nisbətən cavandır. Əhalinin qocalmasına ayrı-ayrı yaş qruplarına müxtəlif dərəcədə təsir edən miqrasiya da səbəb ola bilər. Məsələn, gənclərin kənddən şəhərə miqrasiyası kənd əhalisinin qocalması ilə nəticələnir. Əhalinin qocalmasının sosial-iqtisadi baxımdan yekunları, əsasən, əmək qabiliyyəti olan hər nəfərə düşən pensiya yaşlı şəxslərin sayının artması ilə əlaqədardır.

## Dünyada demoqrafik qocalma
Yaşlanma fenomeni qlobaldır, lakin sürəti və intensivliyi həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə fərqli ölkələrdə fərqlidir. Avropa və Yaponiyada əhali Şimali Amerikadakından xeyli qədimdir, Almaniya, İtaliya və İspaniyada əhalinin yaşlanma ritmləri Fransa və İngiltərə (Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya) ilə müqayisədə daha qabarıqdır. Rusiya Federasiyası, Belarusiya və digər MDB ölkələri yaşlanma dinamikası baxımından çox oxşardırlar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Новоселова С.В., Денисенко М.Б. Основы демографии. Пособие для государственных служащих. Под общей редакцией Лапиной С.В. Минск "Альтиора- Живые краски", 2012.
* Вопросы Статистики. Научно-информационный журнал. 11/2012. Стр. 44–49.
Faşist həbs düşərgələri

**Faşist həbs düşərgələri** — alman faşistlərinin siyasi düşmən hesab etdikləri şəxsləri və hərbi əsirləri xüsusilə sərt rejimdə saxladıqları düşərgələr. Faşist həbs düşərgələrinin məhbusları sırasına faşizm əleyhdarları, kommunistlər, həmçinin əqidəsinə, dininə, irqinə və s. görə təqib olunanlar daxil idi. İlk həbs düşərgəsi 1933 ilin martında Daxau yaxınlığında yaradılmışdı. Faşist həbs düşərgələrinin çoxu insanları kütləvi surətdə qırmaq üçün qaz kameraları, krematorilər və s. vasitələrlə təchiz edilmişdi. Faşist həbs düşərgələrində məhbuslara mənəvi, fiziki əzab və işgəncə verir, onları aclıqdan öldürür, üzərlərində müxtəlif tibbi "təcrübə"lər aparır, qaz ilə boğurdular. Osventsim, Maydanek, Treblinka, Mauthauzen, Buxenvald, Zaksenhauzen, Ravensbrük, Flossenburq, Ştuthof və s. düşərgələr əsl ölüm fabrikləri idi. Faşist həbs düşərgələrinə düşmüş 18 mln. Avropa vətəndaşından 11 mln.-dan çoxu məhv edilmişdi. E. Telman, Y. Fuçik, Musa Cəlil, general D. M. Karbışev və başqaları faşist həbs düşərgələrində həlak olmuşlar. Faşist həbs düşərgələrinin bir çox məhbusu həbsdən qaçmış, Müqavimət və antifaşist hərəkatına qoşulmuşdu. Almaniyada, Fransada, İtaliyada, Polşada və s. ölkələrdə faşist həbs düşərgələrində digər millətlərdən olan hərbi əsirlərlə yanaşı, azərbaycanlı əsirlərində yaratdığı gizli antifaşist təşkilatları Müqavimət hərəkatında müəyyən rol oynamışdı. Bu təşkilatların tərkibində M. Hüseynzadə, M. Seyidov, C. Həkimli, Ə. Ağayev, Ə. Babayev, M. Məmmədov, Ə. Cəbrayılov, Ş. Məcidov və başqa cəsur qəhrəmanlar fəaliyyət göstərmişlər. Almaniyada faşist həbs düşərgələri sistemi alman faşizminin darmadağın olunması ilə məhv edildi, Nürnberq mühakiməsində (1945) vəhşilik təzahürü kimi pislənildi. Faşist həbs düşərgələri və bu qəbildən olan düşərgələr Cənubi Koreyada, Cənubi Vyetnamda, Yunanıstanda, İspaniyada, Portuqaliyada olmuşdur. Bir çox keçmiş faşist həbs düşərgələrinin ərazisində muzeylər yaradılmış, abidələr qoyulmuşdur.
Karlos (Asturiya şahzadəsi)

**Karlos** və ya **Don Karlos** () () – İspaniya və Portuqaliya kralı II Filipin ən böyük oğlu və Asturiya şahzadəsi. Anası isə Portuqaliya kralı III Conun qızı Mariya Manuela idi. Əqli cəhətdən şüurunu itirməsinin ardından 1568-ci ilin əvvəllərində atasının əmriylə həbs edildi və bir ildən artıq müddətin ardından həbsdə ikən vəfat etdi. Fridrix Şillerin "Don Karlos" faciəsi və Cüzeppe Verdinin "Don Karlos" operası məhz onun macəralı həyatı və ölümündən bəhs edir.

## Mənbə
* Parker, Geoffrey (2002). Philip II. Open Court, pp. 92–93, 101. 4ª edición. ISBN 978-0-8126-9519-9
* Marshall, Peter: *The Magic Circle of Rudolf II: Alchemy and Astrology in Renaissance Prague*. Walker & Company. 2006. 
* Kamen, Henry: *Philip of Spain*. Yale University Press. 1998. 
* Delbrugge, Laura (2015). *Self-Fashioning and Assumptions of Identity in Medieval and Early Modern Iberia*. Netherlands: Brill. p. 230. ISBN 9789004250482
* Stephens, Henry Morse (1903). *The Story of Portugal*. G. P. Putnam's Sons. pp. 139, 279. ISBN 9780722224731
* Liss, Peggy K. (10 November 2015). *Isabel the Queen: Life and Times*. University of Pennsylvania Press. p. 11. ISBN 9780812293203
* Fernández Álvarez, Manuel (2006). "1568: Annus horribilis-El príncipe don Carlos p.395–425". Felipe II y su tiempo. Madrid: Espasa Calpe. ISBN 84-670-2292-2

## İstinadlar
İzabella Klara Yevgeniya

**İzabella Klara Yevgeniya** () () — İspaniya və Portuqaliya kralı II Filip və üçüncü xanımı Valualı Elizabetin qızı, Habsburq Niderlandiyasının naibəsi. Bibisi oğlu Avstriyalı Albertlə evləndi və onunla birlikdə bölgəni 35 il boyunca idarə etdi. Onların bölgədəki naiblik dönəmi Habsburq Niderlandiyasının Qızıl dövrü olaraq qiymətləndirilir. İzabella XVI-XVII əsr Avropasında ən güclü qadınlardan biri idi.

## Həyatı
İzabella Klara Yevgeniya 1566-cı ildə Seqoviyadakı Valsayn sarayında dünyaya gəldi. O, İspaniya kralı II Filippin və onun üçüncü xanımı Valualı Elizabetin həyatda qalan ilk qızları idi. Özündən yaşca böyük Karlos adlı qardaşı olsa da, atasıyla münasibətləriylə uzaq idi və bu səbəblə hər kəs ona kralın yeni varisi olaraq yanaşırdı.

Gələcəkdə VII Urban adıyla Roma papası olan rahib Xuan Bautista Kastano tərəfindən vəftiz edilən İzabellanın xaç atası ögey əmisi Avstriyalı Con oldu. Bir il sonra dünyaya gələn doğma bacısı Ketrinlə birlikdə böyüsə də, hələ 2 yaşında ikən anası bir doğum əsnasında vəfat etdi. Anasının vəfatından sonra bacılar ögey anaları Avstriyalı Annanın himayəsinə verildi. Kral sarayında mükəmməl təhsil alan İzabella ana dili olan ispan diliylə yanaşı, flaman, fransız və italyan dillərini də öyrəndi. O yeganə şəxs idi ki, atasının sənədlərini səliqəyə salmaqda, eləcə də italyanca olan sənədləri ispan dilinə tərcümə etməkdə ona kömək edirdi.

Fransa kralı olan dayısı III Henrinin gənc bir keşiş tərəfindən öldürülməsinin ardından (1589), atası II Filipp qızı İzabellanın adından Fransa taxt-tacına iddia irəli sürdü. Qadın soyundan gələnlərin taxt hüququnu tanımayan salik qanunlarına baxmayaraq, İzabellanın bu taxt iddiası Fransada xeyli tərəfdar topladı. Üstəlik katolik cəbhəsinin mərkəzi hesab edilən Paris məclisi də onu "leqal monarx" elan etdi. Buna baxmayaraq Navarralı Henri qısa zamanda ölkəni ələ aldı və yerli zadəganların da dəstəyilə IV Henri adıyla taxta çıxdı.

## Mənbə
* Cordula Van Wyhe (ed.), *Isabel Clara Eugenia: Female Sovereignty in the Courts of Madrid and Brussels* (Madrid and London, 2011).
* Werner Thomas and Luc Duerloo (eds.), *Albert & Isabella, 1598–1621: Essays* (Turnhout, 1998).
* Marie de Villermont, *L'Infante Isabelle, Gouvernante des Pays-Bas* (Paris, 1912).

## İstinadlar
Unutsam, fısılda

**Unutsam, fısılda** — ssenaristi və rejissoru Çağan İrmaq olan, 2014-cü il istehsalı türk melodram sinema filmi.

## Mövzusu
Film bir-birlərindən çox fərqli 2 bacı — Xədicə və Hənifənin həyat hekayələrindən bəhs edir. Xədicə mahnı oxumaq sevgisi olan və həyatının, xəyallarının ardınca getməyə meyilli biridir. Böyük bacısı Hənifə də həyat sevgisi ilə dolu olsa da, içinə qapanıq biridir. Bir gün qəsəbəyə yeni gələn musiqiçi Tarıkın Xədicəni kəşf etməsi, aralarında başlanan böyük sevgi və Türkiyənin ulduzları olma həvəsləri onları İstanbula qədər aparır. Uzun müddətdən sonra evinə dönən Xədicə onun qayıtmasını gözləyən və keçmişdəki yaşananlar üçün hesablaşmaq istəyən, əsəbi və incik bir Hənifəni görür.

## Aktyorlar və rollar

* Fərəh Zeynəb Abdullah - Xədicə
* Bülənt Düzgünoğlu - Xədicənin atası
* Xülya Gülşən - Xədicənin anası
* Kərəm Bursin - gənc Ərhan
* Köksal Əngür - yaşlı Ərhan
* Gözdə Çığacı - gənc Hənifə
* İşıl Yücəsoy - yaşlı Hənifə
* Məhməd Günsür - Tarik
* Lalə Başar - Tarikin anası
* Rəha Özcan - Ərhanın atası
* Hümeyra - Aypəri
* Gürkan Uyqun - Kəmal
* Jalə Aylanç - Handənin anası
* Meriç Aral - Mədiha
* Gümeç Alpay - Handə

## Aldığı mükafatlar

* **47. Sinema Yazarları Dərnəyi Mükafatları**

# Ən yaxşı aktrisa performansı (Fərəh Zeynəb Abdullah) - namizəd
# Ən yaxşı köməkçi kadın aktrisa performansı (Hümeyra) - namizəd
# Ən yaxşı musiqi
# Ən yaxşı sənət rejissoru (Soydan Quş)

* **20. Sədri Alişıq Teatr və Sinema Aktyor Mükafatları**

# İlin ən uğurlu aktrisası (Fərəh Zeynəb Abdullah) - namizəd
# Köməkçi rolda ilin ən uğurlu aktrisası (İşıl Yücəsoy) - namizəd

* **22. İTÜ EMÖS Nailiyyət Mükafatları**

# Ən uğurlu Film

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
Herakl krateri (Ay)

**Herkul** ― Ayın şimal-şərq hissəsində, Atlas kraterinin qərbində yerləşən bir krater. Soyuq dənizdən cənuba doğru və şərq kənarı boyunca uzanır. Qərbdə tərəfində Bürq krateri, cənubunda isə Uilyams krateri var.

Herkulun daxili divarları çoxsaylı terraslara malikdir və kiçik bir müdafiə divarı var. Kraterin döşəməsi keçmişdə lava tərəfindən su altında qaldığından dolayı bir neçə kiçik albedo sahəni özündə cəmləşdirir. Orta zirvəsi yerin altına doğru sıxılıb, kraterin mərkəzi yaxınlığında yalnız kiçik bir təpə qalıb. Peyk krateri *Herkul G* isə mərkəzin cənubunda yerləşir. Kiçik *Herkul E* krateri isə Herkulun cənub kənarı boyunca uzanır.

## İstinadlar
İstiqlal məhkəməsi

**İstiqlal məhkəməsi** () — 1920-ci ildə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə hökumətə qarşı çıxanların mühakimə olunması üçün yaradılan yüksək səlahiyyətə sahib ali məhkəmələr. Ankara, Əskişehir, Konya, Isparta, Sivas, Kastamonu, Pozantı və Diyarbəkir mövcud olmuşdur. Ankara məhkəməsi xaric digər məhkəmələrin fəaliyyəti 1921-ci ildə dayandırılıb.

İstiqlal Məhkəmələrinə səlahiyyət verən qanun qəbul edildikdən sonra, İsmət İnönü 14 İstiqlal məhkəməsinin qurulmasını təklif etdi. Mövcud olan işlər üçün 14 məhkəmə çox olacağından yalnız 7 məhkəmə yaradıldı. Məhkəmələrin qurulmasından bir ay sonra, Diyarbəkirdə başqa bir məhkəmə quruldu və ümumi say səkkizə çatdı.

Müharibə bitdikdən sonra məhkəmələrin artıq ehtiyacsız olduğunu hiss edildi. Hökumət məhkəmələrin ömrünü uzadacağına ümid etsə də, müxalifətin təzyiqi 1921-ci ildə istiqlal məhkəmələrinin yeddisinin bağlanmasına səbəb oldu.

1925-ci ilin martında Asayişi Qoruma Qanunu () ilə istiqlal məhkəmələrinin Ankara və Diyarbəkirdə bərpa edilməsinə icazə verildi. Böyük Millət Məclisinin icazəsi olmadan edam hökmləri çıxara biləcəklərindən narahat olduqlarını dilə gətirən Proqressiv Respublika Partiyası (PRP) üzvləri bu qanuna qarşı çıxdı. Ankaradakı məhkəmə, PRP üzvlərini Şeyx Səid üsyanı ilə əlaqəli olduqlarına görə mühakimə etdi. Partiya 5 iyun 1925-ci ildə bağlandı, lakin siyasətçilər daha sonra bəraət edildi və sərbəst buraxıldı.

Diyarbəkirdəki məhkəmənin fəaliyyəti Şeyx Səid üsyanının qarşısını almaq üçün bərpa edildi. İstiqlal məhkəmələrinin əmri ilə 7000-dən çox adam həbs olundu və 660 nəfər edam edildi. Ən çox mühakimə edən və cəzalandıran məhkəmə Diyarbəkir məhkəməsi olmuşdur. Diyarbəkir məhkəməsi 5010 nəfəri mühakimə edib. Onlardan 420-si edam cəzasına məhkum edilib. 2779 nəfər isə günahsız olub.

## İstinadlar
III Filipp (İspaniya kralı)

**III Filipp** () və ya **Dindar Filipp** () () — İspaniya və Portuqaliya kralı. Habsburq sülaləsinə mənsub olan Filipp, İspaniya kralı II Filipplə Müqəddəs Roma imperatoru II Maksimilyanın qızı Annanın oğlu olaraq Madriddə dünyaya gəldi.

## Mənbə
* Urbina Burgos, Rodolfo (2007). "El pueblo chono: de vagabundo y pagano a cristiano y sedentario mestizado". *Orbis incognitvs: avisos y legados del Nuevo Mundo* (PDF) (in Spanish). Huelva: Universidad de Huelva. pp. 325–346. ISBN 9788496826243
* Barros Arana, Diego (2000) [1884]. *Historia General de Chile* (in Spanish). **IV** (2 ed.). Santiago, Chile: Editorial Universitaria. p. 341. ISBN 956-11-1535-2
* Lynch, John. Spain Under the Habsburgs: vol 2 Spain and America *(1959) online pp 14–61.*
* De Maddalena, Aldo. *Rural Europe, 1500–1750.* in Cipolla (ed) 1974.
* Mattingly, Garrett. *The Armada.* New York: Mariner Books. (2005)
* Munck, Thomas. *Seventeenth Century Europe, 1598–1700.* London: Macmillan. (1990)
* Parker, Geoffrey. *Europe in Crisis, 1598–1648.* London: Fontana. (1984)
* Parker, Geoffrey. *The Dutch Revolt.* London: Pelican Books. (1985)
* Parker, Geoffrey. *The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567–1659.* Cambridge: Cambridge University Press. (2004)
* Perry, Mary Elizabeth. *The Handless Maiden: Moriscos and the politics of religion in early modern Spain.* Princeton: Princeton University Press. (2005)
* Polisensky, J. V. *The Thirty Years War.* London: NEL. (1971)
* Ringrose, David. *Spain, Europe and the "Spanish Miracle", 1700–1900.* Cambridge: Cambridge University Press. (1998)
* Sánchez, Magdalena S. *Pious and Political Images of a Habsburg Woman at the Court of Philip III (1598–1621).* in Sánchez and Saint-Saëns (eds) 1996.
* Sánchez, Magdalena S. and Alain Saint-Saëns (eds). *Spanish women in the golden age: images and realities.* Greenwood Publishing Group. (1996)
* Stradling, R. A. *Philip IV and the Government of Spain, 1621–1665.* Cambridge: Cambridge University Press. (1988)
* Thompson, I. A. A. *Castile, Constitionalism and Liberty.* in Hoffman and Norburg (eds) 2001.
* Wedgwood, C. V. *The Thirty Years War.* London: Methuen. (1981)
* Williams, Patrick. *The Great Favourite: the Duke of Lerma and the court and government of Philip III of Spain, 1598–1621.* Manchester: Manchester University Press. (2006)
* Zagorin, Perez. *Rebels and Rulers, 1500–1660. Volume II: Provincial rebellion: Revolutionary civil wars, 1560–1660.* Cambridge: Cambridge University Press. (1992)

## Şəcərəsi

## İstinadlar
Avstriyalı Marqarita (İspaniya kraliçası)

**Avstriyalı Marqarita** () () — İspaniya və Portuqaliya kraliçası.

## Mənbə
* Magdalena S. Sánchez, *Pious and Political Images of a Habsburg Woman at the Court of Philip III (1598–1621)*. in: Magdalena S. Sánchez and Alain Saint-Saëns (ed.), *Spanish women in the golden age: images and realities*. Greenwood Publishing Group (1996).
* Wurzbach, Constantin, von, ed. (1860). "Habsburg, Karl II. von Steiermark" . *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich* [*Biographical Encyclopedia of the Austrian Empire*] (in German). 6. p. 352
* *Revue de l'Agenais* (in French). 4. Société des sciences, lettres et arts d'Agen. 1877. p. 497.

## İstinadlar
Danimarka Qərbi Hindistanı

**Danimarka Qərbi Hindistanı** () — Sent-Tomas, Sent-Con və Sent-Krua adalarını və yaxınlıqdakı bir sıra adaları əhatə edən Kiçik Antil adaları arxipelağında Danimarka koloniyası.

Koloniya, Danimarkanın bir Qərbi Hindistan şirkəti tərəfindən 1672-ci ildə quruldu. 1755-ci ildə şirkət milliləşdirildi. Afrikadan adalara kölələr əkinlərdə işləmək üçün gətirildi, lakin 1792-ci ildə Danimarka hökuməti kölə ticarətini qadağan etdi və 1848-ci ildə köləlik ləğv edildi. 19-cu əsrin ikinci yarısında adaların Amerika Birləşmiş Ştatlarına satılması ilə bağlı müzakirələr başladı, lakin bu müqavilə Ştatlarda başlayan vətəndaş müharibəsi ilə qarşısı alındı. Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra, adaların Almaniya tərəfindən işğalı təhlükəsi var idi. 1917-ci ildə adalar 25 milyon dollara ABŞ-yə satıldı. Birləşmiş Ştatların bir hissəsi olaraq, Danimarka Qərbi Hindistanına ABŞ Vircin adaları adı verildi.

## Coğrafiyası

Danimarka Qərbi Hindistanını təşkil edən adalar Puerto-Rikodan 60 kilometr şərqdə yerləşir. Koloniya, əksəriyyəti günümüzdə yaşamayan yalnız 68 adadan ibarət idi . Şimaldan Atlantik okeanı, cənubdan - Karib dənizi ilə yuyulur və Puerto Riko xəndəkində yerləşirlər.

Arxipelaqdakı ən böyük ada, 212&nbsp;km² sahəsi olan Santa-Krus. 1754-1871-ci illərdə koloniyanın paytaxtı — Kristiansted idi. İkinci ən böyük ada, Danimarkalıların yaşayış yeri qurduğu Vest-Hinddaki ilk ada olan Sent-Tomas (80&nbsp;km²). Bunun üzərində 1672-1754 və 1871-1917-ci illərdə koloniyanın paytaxtı Charlotte Amalie yerləşdi. Sahə baxımından üçüncü yeri Sent-Con adası (49&nbsp;km²), dördüncü - Voter-Aylend (təxminən 2&nbsp;km²)  tutur. Danimarka Qərbi Hindistanının ümumi sahəsi 352&nbsp;km² idi .

Adalar dağlıqdır, əsasən əhəng daşlarından ibarətdir, qədim kristal və ya vulkanik süxurların kənarları var. Ən yüksək nöqtə Tac dağıdır, 474 m. Adalardan kənar dəniz suları balıq, xərçəngkimilər və mollyuskalarla zəngindir. Danimarkalıların adalarda çoxsaylı əkinlər yaratması nəticəsində flora və fauna böyük ölçüdə məhv edildi. İndi Sent-Con adasının 60% -i Vircin Adaları Milli Parkı tərəfindən işğal edilmişdir  və Sent-Tomas adasında kiçik əkin yerlərində yüngül meşələr və kollar vardır.

## Daxili siyasəti

### İqtisadiyyatı
Əvvəlcə koloniyada ümumiyyətlə pul sistemi yox idi. Əmtəə mübadiləsi üstünlük təşkil etdi və hesab vahidi bir funt şəkər idi. Koloniyanın dövlətin mülkiyyətinə keçməsi ilə koloniya öz pul vahidi — Vest-Hindistan riqsdaler təqdim etdi. 1849-cu ildə, Qərbi Hindistan riqsdaler dövriyyədən çıxarıldı və onun yerinə West Indian daller gətirildi. Valyutanın nominal dəyəri həm Danimarkada (dalerlərdə), həm də ingilis dilində (dollarla) göstərilmişdir. Həmçinin dövriyyədə bir tac ilə "FR" monoqramı şəklində əks markalanmış xarici sikkələr var idi. 1869-cu ildə qəpik-quruş sikkələrin zərb edilməsi başladı. 1904-cü ildə müstəsna emissiya hüququ alan Danimarka Qərbi Hindistanın Milli Bankı quruldu. Eyni zamanda, koloniya Latın Pul Birliyinin standartlarını qəbul etdi, lakin rəsmi olaraq ona qoşulmadı.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
;rus dilində
* 
* 

;ingilis dilində
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* 
*
Vest-Hind şirkəti (Danimarka)

**Danimarka Vest-Hind şirkəti**, və ya **Danimarka Vest-Hind  və Qvineya şirkəti** () — Danimarka Qərbi Hindistandakı  müstəmləkələrini istismar edən və onlarla ticarət edən bir şirkət. 1625-dən 1754-cü ilə qədər mövcud olmuşdur.

Şirkət əslində 1625-ci ildə Hollandiyalı Yan de Villem Kopenhagendə Danimarka kralından Qərbi Hindistan, Braziliya, Virciniya və Qvineya ilə ticarət etmək üçün bir lisenziya aldığı zaman quruldu . 11 mart 1671-ci ildə şirkət bir kral imtiyaz məktubu aldı və Danimarka Vest-Hind şirkəti (30 avqust 1680 — Danimarka Vest-Hind  və Qvineya şirkəti) kimi tanındı.

Şirkət, Danimarka Qərbi Hindistanını — Karib dənizindəki Sent-Tomas, Sent-Con və Sent-Krua adalarını əhatə edirdi. Ardından adalar Danimarkalılar tərəfindən 1672-ci ildə Sent-Tomas, 1718-ci ildə Sent-Con, 1733-cü ildə Sent-Krua tərəfindən müstəmləkə edildi. Şirkət mərkəzi Kopenhagendə olan bir səhmdar cəmiyyət olaraq təşkil edildi.

XVII və XVIII əsrin əvvəllərində şirkət Afrikadan qullar tədarük edərək, Qərbi Hindistanda bəkməz və rom əldə edərək üçbucaqlı ticarətlə inkişaf etdi. Şirkət, Danimarka Qərbi Hindistan koloniyalarının bütün işlərini 1754-cü ilə qədər idarə etdi, o zaman hökumət şirkətin bütün səhmlərini alıb rəsmi olaraq ləğv etdi və adalar Ticarət Palatasının yurisdiksiyasına daxil oldu.

## İstinadlar
Coğrafi adların informasiya sistemi (ABŞ)

**Coğrafi adların informasiya sistemi** (, **GNIS**) —  Amerika Birləşmiş Ştatları və ətrafında iki milyondan çox fiziki və mədəni xüsusiyyətin adlarını və yerlərini özündə əks etdirən verilənlər bazası. Coğrafi məlumatları təmsil edir. GNIS, ABŞ Geoloji Xidməti tərəfindən ABŞ Coğrafi Adlar Şurası ilə birlikdə obyektlərin adlanmasını standartlaşdırmaq üçün hazırlanmışdır.

## Haqqında
Verilənlər bazası topoqrafik xəritələrdəki adları və biblioqrafik istinadları özündə birləşdirən sistemin bir hissəsidir. Kitabın adlarını və tarixi xəritələri ehtiva edir, obyektin əvvəllər müəyyən bir ad aldığını təsdiqləyir. Rəsmi federal adlara alternativ olaraq digər adlar da daxil edilir. Bu verilənlər bazasından qeydlər aşkar dublikatlar istisna olmaqla heç vaxt silinmir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, National Mapping Division, *Digital Gazeteer: Users Manual,* (Reston, Virginia: U.S. Geological Survey, 1994).
* Least Heat-Moon, William, *Blue Highways: A Journey Into America*, (Boston: Little Brown and Company, 1982). ISBN 0-316-35329-9
* Juris, David, *All Over The Map*, (Berkeley, California: Ten Speed Press, 1994.) ISBN 0-89815-649-1
* Report: "Countries, Dependencies, Areas Of Special Sovereignty, And Their Principal Administrative Divisions, " Federal Information Processing Standards, FIPS 10-4. Standard was withdrawn in September 2008, See Federal Register Notice: Vol. 73, No. 170, page 51276 (September 2, 2008)
* Report: "Principles, Policies, and Procedures: Domestic Geographic Names, " U.S. Board on Geographic Names, 1997.
* *[http://pe.usps.com/text/pub28/welcome.htm U.S. Postal Service Publication 28]*, November 2000.

## Xarici keçidlər
* Сайт U.S. Board on Geographic Names
* GNIS saytı
* Cəmiyyətdən gələn təkliflər
Ford Ferrariyə qarşı

**Ford Ferrariyə qarşı** ( bəzi Avropa ölkələrində *Le Mans '66* adı ilə tanınır) — Jez Butterworth, John-Henry Butterworth və Jason Keller tərəfindən ssenarisi yazılmış və rejissoru James Mangold olan 2019-cu ildə istehsal olunan Amerikan bioqrafik dram filmidir. Filmdə baş rolları Mett Deymon və Kristian Beyl oynamışdır. Jon Bernthal, Caitriona Balfe, Tracy Letts, Josh Lucas, Noah Jupe, Remo Girone və Ray McKinnon isə köməkçi rollarda oynamışdırlar.

Film, Ford GT40-ı inşa etmək üçün Henry Ford II və Lee Iacocca tərəfindən tapşırıq verilmiş avtomobil vizyoneri Carroll Shelby və İngilis sürücü *Ken Miles*in rəhbərlik etdiyi eksantrik və iddialı Amerikalı mühəndis və dizayn qrupundan danışır. Bu yeni avtomobili yaratmaq ilə onların məqsədi Fransa tərəfindən hər il təşkil edilən 1966-cı il Le Mans 24 Saat yarışını qazanmaq və Ferrariyi taxtından salmaqdır. Filmin çəkilməsinin ilk mərhələlərində Tom Cruise və Brad Pitt baş rollarda oynamalı idilər, lakin bu planlar boşa çıxdı. 2018-ci ilin fevral ayında Mangold işə götürüldü və Matt Damon, Christian Bale və aktyor heyətinin qalan hissəsi o yay ona qoşuldu. Çəkilişlər 2018-ci ilin iyul ayında Kaliforniyada başlamış və iki aydan bir qədər çox çəkmişdir.

Ford Ferrariyə qarşı filminin dünya premyerası 30 Avqust 2019-cu ildə Telluridəki Film Festivalında keçirilmişdir. Film, filmdəki yarış performansları və yarış sekansları ilə tənqidçilərdən müsbət rəylər almışdır.

## Süjet xətti

Ford Motor Company 1963-cü ildə Enzo Ferrariyə Ferrarinin mümkün satışı üçün müraciət etmişdir. Təklifin Ferrarinin yarış komandasını əhatə etdiyini öyrənən Enzo Ferrari danışıqları birtərəfli qaydada bitirir. Ferrarinin yarış komandası 1958 və 1960-cı ildən etibarən 1965-ci ilə qədər hər il Le Mans 24 saat yarışlarını qazanmışdır. Bu yarış 1923-cü ildən bəri hər il keçirilən dünyanın ən qədim mühərrikli idman avtomobillərinin dözümlülük yarışıdır. Təklifin rədd edilməsindən kədərlənən II Henry Ford, şirkətin yarış bölməsinə Scuderia Ferrariyə qalib gəlmək üçün bir avtomobil dizayn etməyi tapşırır.

Filmdə avtomobil dizayneri Carroll Shelby və yarış avtomobili sürücüsü *Ken Miles*in rəhbərlik etdiyi bir Amerikalı mühəndis və dizayn qrupundan bəhs edir. Məqsədləri Le Mans 24 Saat yarışında ardıcıl olaraq yarışlarında qalib gələn əfsanəvi Ferrariyi yeni bir avtomobil ilə 1966-cı ildəki Le Mans 24 Saat yarışında məğlub etməkdir. Nəticədə, komanda yarış üçün Ford GT40 avtomobilini istehsal edir.

## İstinadlar
II Henri Ford

**II Henri Ford** () ― Edsel Fordun oğlu və Henri Fordun nəvəsi olan iş adamı 1945-1960-cı illər arasında Ford Motor Companynin prezidenti, 1960-1979-cu illər arasında direktorlar şurasının üzvü və baş icraçı direktor və 1979-cu ildən sonra direktorlar şurasının üzvü olmuşdur.

## Məşhur mədəniyyət
* "Ford Ferrariyə qarşı" filmində Tracy Letts tərəfindən canlandırılmışdır.

## İstinadlar