Kəmərləyici dəmrov

**Kəmərləyici dəmrov** () ― şiddətli ağrı ilə dəridə birtərəfli herpetiform səpgilər ilə xarakterizə olunan viral xarakterli bir xəstəlikdir. Xəstəliyin törədicisi, herpesvirus ailəsinin varicella zoster virusudur (), orqanizmlə ilk təmasda (çox vaxt gənc yaşda) tipik suçiçəyi xəstəliyinə səbəb olur.

Suçiçəyi keçirmiş insanlarda virus neyronlarda gizli vəziyyətə keçir. Sonradan, həmin insanların 10–20%-də, əsasən yaşlılarda və zəifləmiş immun sistemi hallarında (daha çox stress nəticəsində), o, daha aktivləşə və kəmərləyici dəmrova səbəb ola bilər.

## Terminologiya
Herpesvirus ailəsinin adı  "sürünmək"; bu söz bu qrupun bütün virusları üçün xarakterik olan infeksiyanın yavaş-yavaş cərəyan edən, təkrarlanan təbiətinə uyğundur. "Zoster" adı  sözündən gəlir (döş qəfəsinin aşağı hissəsini və qarın bölgələri qoruyan kəmər) — kəmər işarəsi ilə aydın şəkildə müəyyən edilmiş izlərin oxşarlığı ilə müəyyən edilir. Xəstəliyinin ingiliscə adı shingles "qayış" mənasını verən latın *cingulum* sözündən gəlir.

Əvvəllər xəstələnməmiş uşaqlar kəmərləyici dəmrov xəstələrlə təmasda olduqda, onlarda tipik suçiçəyi inkişaf edə bilər.

## Patogenez
İnfeksiya herpes zoster və ya suçiçəyi ilə xəstə olan bir şəxsdən mümkündür. Virusun ötürülmə yolları hava-damcı, təmas və transplasental yollarla mümkündür. Virus neyrodermatotropdur, yəni sinir sisteminin hüceyrələrinə və dəri epitelinə təsir göstərə bilər. Əvvəlcə və ya suçiçəyi xəstəliyindən sonra virus dəri və selikli qişalar vasitəsilə, daha sonra qan dövranı və limfa sistemləri vasitəsilə onurğa beyninin fəqərəarası düyünlərinə və arxa köklərinə nüfuz edir və burada əlaqəli herpes simplex virusu kimi uzun müddət gizli qala bilir.

İnfeksiyanın aktivləşməsi bədənin immunoloji müqavimətinin azalması ilə baş verir. Xəstəliyin başlanğıcının əsas səbəbləri:

* immun sistemini zəiflədən dərmanlar qəbul etmək;
* xroniki stress və yorucu iş;
* soyuqdəymə;
* onkoloji xəstəliklər (limfogranulomatoz, bədxassəli şişlər);
* radiasiya terapiyasının nəticələri;
* orqanların və sümük iliyinin transplantasiyası.

Xəstəliyi yaradan amillər:

* 55 yaşdan yuxarı şəxslər;
* hamilə qadınlar;
* antibiotiklər, sitostatiklər, qlükokortikosteroidlərlə uzunmüddətli müalicədən sonra.
* şiddətli stress

## Klinik şəkil
Proses sinir gövdələri, daha çox interkostal (qabırğalararası) və üçlü sinir boyunca lokallaşır; xarakterik xüsusiyyət səpgilərin birtərəfli olmasıdır. Əksər xəstələrdə səpgilər gövdə üzərində yerləşir. Dəri təzahürləri, adətən, gələcək səpgilərin yerində ümumi pozğunluq, atəş, yüngül qaşınma, nevroloji ağrılar ilə müşayiət olunur. Sonra çəhrayı ödemli ləkələr görünür, onların fonunda 3–4 gün ərzində eritematoz papül qrupları meydana gəlir, sürətlə şəffaf veziküllərə çevrilir; limfa düyünlərində artım və ağrının artması hiss olunur. 6–8 gündən sonra veziküllər quruyur, sarı-qəhvəyi qabıqlar əmələ gətirir, sonra isə cüzi piqmentasiya buraxaraq düşür. Səpgilər yox olduqdan sonra müalicəsi çətin olan ağrı (postherpetik nevroloji) qala bilər.

Virus müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilər:

* ***Oftalmik herpes zoster*** — üçlü sinirin oftalmik şöbəsi təsirlənir, bu da buynuz qişanın zədələnməsi riski və postherpetik nevroloji təhlükə ilə əlaqələndirilir.
* ***Ramsey-Hunt sindromu*** — mimik əzələlərin birtərəfli üz periferik iflici və xarici eşitmə kanalında və ya orofarenksdə səpgilərlə. Qulaq kanalında şiddətli ağrı, sistematik başgicəllənmə və eşitmə itkisi də mümkündür.
* ***Motor herpes zoster,*** səpgidən təsirlənən dermatomlarla eyni səviyyədə miotomların səpgilərini ehtiva edən əzələ zəifliyidir.

Bəzi xəstələrdə hemiplejiyə səbəb olan onurğa beyni (herpetik mielit) və ya beyin arteriyalarının selektiv şəkildə tutulması müşahidə olunur. Günlərlə davam edən yuxusuzluq problemi yaranır.

### Xəstəliyin gedişatı
Ağırlaşmayan herpes zoster 3–4 həftə, nadir hallarda 10 gündən az davam edir. Ağrı bəzən bir neçə ay davam edir. Ancaq nadir hallarda, xəstəlik təkcə qısa deyil, həm də praktiki olaraq ağrısız da keçə bilər.

### Fəsadlar
Limfogranulematoz və ya limfoma olan xəstələrdə kəmərləyici dəmrovun daha ağır keçməsi ən böyük risk altındadır, onların təxminən 40% -ində dərinin bütün səthinə yayılmış bir səpgi ola bilər. Yayılmış dəri təzahürləri olan insanların 5–10% -ində viral pnevmoniya, meningoensefalit, hepatit və digər ağırlaşmalar inkişaf edir.

### Kəmərləyici dəmrovun atipik formaları
* ***Abortiv*** — hiperemiya ocaqlarında papüllər görünür, qabarcıq səpgiləri əmələ gəlmir;
* ***Bubble (bullyous)*** — kənarları kəsikli böyük blisterlər şəklində səpgilər;
* ***Hemorragik*** — vesiküllər və blisterlər qanla dolur, qabıq bağlamaqla sağalır;
* ***Qanqrenoz (nekrotik)*** — çapıqlarda toxuma nekrozu ilə özünü göstərir. Çox vaxt yaşlılarda, mədə xorası və diabet olan xəstələrdə inkişaf edir.
* **Yayılmış (ümumiləşdirilmiş)** — hər iki tərəfdən bütün bədəndə lokallaşdırılmış vezikulyar təbiətli bir səpgi.

## Diaqnostika
Bu xəstəliyin diaqnozu çətin deyil. Səhvlər yalnız xəstəliyin ilkin dövründə, intoksikasiya, atəş və kəskin ağrıların simptomları olduqda baş verə bilər. Bu hallarda səhvən angina pektorisi, plevrit, ağciyər infarktı, böyrək kolikası, kəskin appendisit və s. diaqnoz edilə bilər. Diaqnozun laboratoriya təsdiqi üçün mikroskopla və ya immunofluoresan metoddan istifadə etməklə virusun aşkarlanması və seroloji üsullardan istifadə edilir.

Virus bədəndə digər üsullarla da aşkar edilə bilər: birbaşa immunofluoressensiya, in situ hibridizasiya və PCR . PCR dəridə təzahür verməyən xəstəliyin formalarında, həmçinin visseral (daxili orqanlara zərər) hallarda tətbiq edilir. Səpgilərin olması halında, onların tərkibində olan mayenin öyrənilməsi üçün də PCR istifadə edilə bilər. Bəzi alimlərə görə müsbət PCR nəticəsi virusun yenidən aktivləşməsini sübut edir.

## Müalicə
Kəmərləyici dəmrov hallarının çoxu müalicə edilmədən belə öz-özünə bitir. Bununla belə, effektiv müalicə mövcuddur, o, tez sağalmağa, ağrıları azaltmağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa və ağırlaşmaların, ilk növbədə, postherpetik nevroloji ehtimalını azaltmağa yönəlmişdir.

Ağır olmayan hallar evdə müalicə olunur (ambulator). Gözlərə və beyinə ciddi ziyan vuran, yayılmış proses şübhəsi olan bütün insanlar üçün isə xəstəxanaya yerləşdirmə təyin olunur.

### Antiviral preparatlar
Asiklovir, valasiklovir və famsiklovir müalicə üçün istifadə olunur. Valasiklovir asiklovirin metabolik prekursorudur və qaraciyər fermentlərinin təsiri ilə ona tamamilə çevrilir. Asiklovir molekulu viral DNT-yə inteqrasiya etmək qabiliyyətinə malikdir, beləliklə, onun replikasiyasını və virus hissəciklərinin çoxalmasını dayandırır. Famsiklovir bədəndə pensiklovirə çevrilir və eyni şəkildə hərəkət edir.

Bu dərmanların effektivliyi və təhlükəsizliyi çoxsaylı tədqiqatlarla sübut edilmişdir. Terapiya xəstəliyin ilk günündən 72 saat ərzində başladıqda, ağrının şiddətini azaltmağa, xəstəliyin müddətini və postherpetik nevroloji ehtimalını azaltmağa qadirdir. Famsiklovir və valasiklovir asiklovirə nisbətən daha rahat bir sovrulmaya malikdir, lakin onlar daha az öyrənilmiş və bir neçə dəfə bahadır.

### Ağrı kəsicilər
Ağrıların kəsilməsi bu xəstəliyin müalicəsində əsas məqamlardan biridir. Bu terapiya normal nəfəs almağa, hərəkət etməyə və psixoloji narahatlığı azaltmağa imkan verir. ABŞ-də ağrıları azaltmaq üçün oksikodon kimi narkotik analgetiklərdən istifadə olunur.

### Kortikosteroidlər
Kortikosteroid dərmanları iltihabı və qaşınmanı azaldır. Bəzi tədqiqatlar onların antiviral agentlərlə birlikdə xəstəliyin yüngül və orta ağır formalarının simptomlarını azaltmaq qabiliyyətini göstərmişdir.

## Profilaktika
Xəstəliyin yaranmasına qarşı Zostavax kimi tanınan canlı peyvənd təklif edilmişdir.

## İstinadlar