open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urup çayı

**Urup** (, ) — Şimali Qafqazda çay. Kuban çayının sol qolu. Çay Qaraçay-Çərkəz Respublikasının ərazisindən öz başlanğıcını götürərək Krasnodar diyarı ərazisində Kuban çayına birləşir.

## Eimologiyası
Hidronimin mənşəyi haqqında dəqiq bir fikir yoxdur. A. V. Tverdıy və X. İ. Xajıbaev bildirir ki, sözün adıge dilindən tərcüməsi "gür, sürətli" deməkdir. "-P" sonluğu isə mənsəb mənasını veriri. Qısaca çayın adı belə səslənir:"gür çayın mənsəbi". M. A. Xabiçev bildirir ki,  "çay",  isə — "su" deməkdir. V. N. Koveşnikov isə hidronimin skif mənşəli olması fikrindədir: "" ( — "çay",  — "dərin", türk dillərində *ор, ур* — "quyu, çuxur" deməkdir). Abazinlər çayı Uarp adlandırır. Eləcə də onların folklorunda . Bundan başqa  sözü var.

## Coğrafiyası
Çayın uzunluğu — 231 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi — 3220 km²-dir. Urup dağının (3232 m) yamaclarından öz başlanğıcını götürür. Yuxarı axarlarında çay dağ çayı xüsusiyyətlərini daşıyır. Udobnıy qəsəbəsində düzənlik ərazisinə şıxır. Çayın ən böyük qolları — Kuva, Böyük Teqin, Kiçik Teqin və Jeltmes. Armavir yaxınlığında Kuban çayına birləşir.

Qaraçay-Çərkəz Respublikası ərazisində çay kənarında Urup və Mednoqorski qəsəbələri yerləşir. Bu ərazidə mis yataqları var və dağ-mədən kombinatı fəaliyyət göstərir. Krasnodar vilayəti ərazisində çay kənarında daha çox yaşayış məntəqələri var.

Çayın qidalanması qarışıqdır. Əsasən yağış suları ilə qidalanır. İllik su sərfi — 16,5 m³/saniyədir. Dekabr-Fevral aylarında çayın bəzən donması qeydə alınır.

Urup çayı dərəsində, Qamovskoy stansiyası yaxınlığında *Üçbucaq* mağarası yerləşir. Mağarada tapılan heyvan sümüklərinə və çaxmaq daşı tipli alətlər tapılmışdır. Bu arxeloji tapıntılara əsasən deyə bilərik ki, mağara qədim yaşayış məskəni olmuşdur. Mağara Mustye mədəniyyəti epoxasına daxildir. Bəzi mütəxəssilər isə yaşayış məskənini daha qədim olduğunu düşünür — 600 min il əvvəl.

## İstinadlar
İmarət Araşdırma Mərkəzi

**İmarət Araşdırma Mərkəzi** (; RCI) — Hindistan Müdafiə Tədqiqat və İnkişaf Təşkilatına bağlı laboratoriya. Telanqana ştatının Heydərabad şəhərində yerləşir. Laboratoriya Hindistan Silahlı Qüvvələri üçün raket sistemlərinin, idarə olunan silahların və qabaqcıl avionikaların tədqiqi və inkişafı üzrə məsuliyyət daşıyır. 1988-ci ildə Abdul Kalam tərəfindən təsis edilmişdir. Şri U Raca Babu hazırda "RCI" laboratoriyasının direktorudur.

İmarət Araşdırma Mərkəzi raketlər üçün avionika və naviqasiya sistemlərinin hazırlanmasında dünya lideri hesab edilir.

## İstinadlar
Cəmaləddin Yandiyev

**Cəmaləddin Hamirzəyeviç Yandiyev** (; ) — İnquşetiyanın ilk xalq şairi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü, Çeçen-İnquş MSSR Yazıçılar İttifaqının sədri. Sağlığında İnquş ədəbiyyatının klassiki kimi tanınan ən istedadlı inquş şairlərindən biri.

## Həyatı
Cəmaləddin Yandiyev 1916-cı il oktyabrın 15-də Terek vilayətinin (indiki Şimali Osetiya) Balta kəndində dağlı-kəndli ailəsində anadan olub. Anası 1920-ci ildə, atası 1950-ci ildə Qazaxıstanda çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı vəfat etmişdir.

Yandiyev 1925-ci ildə kənd məktəbini bitirib. 1929-cu ildə Vladiqafqaz sənaye politexnik məktəbinin hazırlıq qrupuna daxil olmuş və 1936-cı ildə istilik mexaniki ixtisası üzrə diplom almışdır. Elə həmin il o, "Lenian Nek" qəzetində ədəbi yazar kimi fəaliyyətə başlayıb.

O, 1934–1937-ci illərdə Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda qiyabi təhsil alıb.

1936-cı il dekabrın 20-dən "Lenian Nek" qəzetində müxbir, "Çeçİnqosizdat"da tərcüməçi işləyib.

Cəmaləddin Yandiyev 1938–1944-cü illərdə — Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Sovet Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin sədri vəzifəsini icra edib.

23 fevral 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı Qırğızıstan və Qazaxıstana sürgün edilmişdir. Yandiyev deportasiya illərində kiçik iqtisadi vəzifələrdə çalışmaqla dolanırdı.

Cəmaləddin Yandiyev 1956–1958-ci illərdə Moskvada SSRİ Yazıçılar İttifaqında ikiillik kursda oxuyub.

1959-cu ildən — Qroznı televiziya studiyasının redaktoru kimi çalışıb. Yandiyev 1967-ci ilin iyun ayından Çeçenistan-İnquş MSSR Yazıçılar İttifaqının ədəbi məsləhətçisisi olub.

Cəmaləddin Yandiyev 1979-cu ildə Qroznı şəhərində vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Cəmaləddin Yandiyev inquş və rus dillərində 20-dən çox şeir toplusunun müəllifidir. A. Tarkovski, A. Qatov, S. Lipkin, N. Korjavin, N. Asanov, D. Qolubkov, S. Vilenski, S. Olender, A. Peredreev, B. Sirotin, A. Boyarinov və b. Yandiyevin şeirlərini rus dilinə tərcümə ediblər.

Camaldin Yandiyevin "Ana oxuyur" şeirlərindən bir parça, Aleksandr Tarkovskinin tərcüməsində:

## Əsərləri
**İnquş dilində:**

* Bu illeş. (H-B. Mütəliyev, A. Xamxoev və A. Vedzijevlə həmmüəllif).
* Zaman qıza. Şeir toplusu.
* Ver mehka temax yazd ilyoş.
* Nana loamaş. Stihash.
* Delque.
* Uylaş. Stihaş. Deşxalhe Vedzizhev Əhməda.
**
Rus dilinə tərcümə edilmiş əsərləri:**
* Ananın ürəyi. Şeirlər.
* Dağ mahnısı. İnquş dilindən tərcümə edilmişdir.
* Şeirlər. İnquş dilindən tərcümə.
* Dağlarda əks-səda. Şeir toplusu.
* Uçqun. Müxtəlif illərin şeirləri.
* Səhər düşüncələri. Şeir.

## Mükafatları
* "Şərəf nişanı" ordeni

## Xatirəsi
2012-ci ildə Orconikidze kənd qəsəbəsində Cəmaləddin Yandiyevin xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. 2016-cı ildə Federal Rabitə Agentliyi şairin anadan olmasının 100 illiyi şərəfinə xüsusi poçt nişanı buraxmaq qərarına gəlmişdir. Həmin il Şimali Osetiyanın Priqorodnı rayonunda Daçnoe yaşayış məntəqəsində şairin büstünün açılışı olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Яндиев Джамалдин Хамурзиевич (1916–1979)
* Стихи Яндиева Джамалдина на ingliterature
Qordana Pop Laziç

**Qordana Pop Laziç** (; ) — Serbiya siyasətçisi. O, bir vaxtlar ifrat sağçı Serbiya Radikal Partiyasının tanınmış simalarından olmuşdur. Laziç müxtəlif vaxtlarda Nazirlər Kabinetinin üzvü, Serbiya Milli Assambleyasının üzvü və Belqradın Zemun bələdiyyəsinin meri kimi xidmət etmişdir.

## Həyatı
Pop Laziç 5 aprel 1956-cı ildə keçmiş Yuqoslaviyada, Serbiya Xalq Respublikasının paytaxtı olan Belqrad şəhərində anadan olmuşdur. O, Belqrad Universitetinin hüquq fakültəsindən məzun olmuşdur. Laziç 1990-cı illərdə Zemun bələdiyyə şurasında, 1996–1998-ci illərdə isə məclis katibi vəzifəsində çalışmışdır.

## İstinadlar
Angeli-Rumini reaksiyası

***Angeli-Rimini reaksiyası*** — aldehid ilə əsas mühitində sulfonamid N-hidroksibenzolsulfanamidlə reaksiyaından hidroksi turşunun əmələ gəlməsidir.

Digər bir reaksiya məhsulu sulfin turşusudur. Reaksiya iki İtalyan kimyaçısı Angelo Angeli və Enrico Rimini (1874–1917) tərəfindən aşkar edildi və 1896-cı ildə nəşr olundu.
Reaksiya aldehidləri dəmir xlor ilə birlikdə aşkar etmək üçün kimyəvi bir testdə istifadə olunur. Bu testdə aldehidi təsdiq edən bir neçə damla nümunə etanolda həll olunur, bir az natrium hidroksid məhlulu ilə birlikdə sulfanamid əlavə edilir və sonra həll Kongo qırmızıya qədər asidləşdirilir. Əlavə edilmiş dəmir xlorid damlası aldehidin iştirakı ilə məhlulu parlaq qırmızı rəngə çevirir. Sülfonamid, etanoldakı hidroksilamin və benzensülfonil xloridin kalium metal ilə reaksiyaya girərək əldə edilir

## Reaksiya mexanizmi
Bu reaksiyanın mexanizmi aydın deyil və bir neçə potensial yol var. N-hidroksibenzensülfonamid 1 və ya onun reduksiya forması 2, aralıq birləşmə 4 əmələ gətirmək üçün aldehid 3 ilə reaksiya verərək nükleofildir. 5 molekul içi proton mübadiləsindən sonra sulfin turşusu anyonu ayrılır və nitron 6 və ara maddə 7 vasitəsilə hidroksalmin turşu 8 əmələ gəlir. Alternativ olaraq, aziridin aralıq 9 birbaşa son məhsulu əmələ gətirir. Nitren ara maddənin 10 meydana gəlməsi, kimyəvi qarışığın sadə alkenlərə nisbətən reaktivliyinin olmaması səbəbindən istisna olunur.

## Tətbiq sahəsi
Angeli — Rimini reaksiyası bu yaxınlarda bərk dayaq üzərində polistirenə kovalent şəkildə bağlanmış bir sulfanamid ilə qatı faza sintezində istifadə edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Альфред Хасснер, Э. Видеркер и А. Дж. Кашерес J ^Реакция альдегидов с N-гидроксибензолсульфонамидом. Образование ацетала, катализируемое нуклеофилами. Орг. Chem. ; 1970 ; 35 (6) pp 1962–1964; (doi : 10.1021 / jo00831a052)
* Андреа Порчедду и Джампаоло Джакомелли J. ^Реакция Анджели-Римини на твердую основу: новый подход к гидроксамовой кислоте Org. Chem. ; 2006 ; 71 (18) pp 7057–7059; (Примечание) (doi : 10.1021 / jo061018g)
Amadori qruplaşması

***Amadori qruplaşması*** — aldozun N-glikozidlərinin 1-amino-1-deoksiketozaya izomerləşməsidir. İtalyan kimyaçısı Mario Amadori tərəfindən kəşf edilmişdir.
Amadori qruplaşması turşular tərəfindən kataliz edilir və aldiminlərin aralıq birləşmə əmələ gələrkən yaranır. Bu zaman N-qlikozid 1-in piranoz tsiklinin açılması zamanı əmələ gələn və iminin 3-dən 2-hidroksienaminin (və ya ekvivalent olaraq, 2-aminoenol) 4 turşu katalizli tautomerləşməsindən əldə edilir. Öz növbəsində 1-amino-1-deoksiketoza 5 2-oksoaminə — tautomerləşir:
: 

Amadori qruplaşması eləcə də, qliserindehiddən alınan əsaslar üçün də xarakterikdir:

: R-CH(OH)CHO + NH2 \to R-CH(OH)CH=N + H2O
: R-CH(OH)CH=N \to R-COCH2NH
Birincil aromatik aminlərin N-glikozidləri daha asanlıqla qruplaşır; Amadori qruplaşması da birinci və ikinci alifatik aminlərin qlikozil törəmələri halında baş verir.
Amadori qruplaşması karbohidrogenlər kimyasında aldozları ketoza çevirmək üçün istifadə olunur, bu məqsədlə ketozdan və birinci aminlərdən alınan 1-amino-1-deoksiketozlar azot turşusunun təsiriylə zərərsizləşdirilir; məsələn, fruktoza qlükozadan sintez edilə bilər.
Amadori qruplaşması həm də aldozlarla amin turşuları arasındakı Mayyar reaksiyasının ilk mərhələsidir ki, bu da yemək hazırlığı zamanı tünd rəngli qidaların (melanoidinlər) əmələ gəlməsinə səbəb olur.
Ketoz təsiri altında N-glikozid ketozlar, analoji olaraq 2-amino-2-deoksialaldozlarda (yenidən qruplaşma Amadori və ya Hayans qruplaşması) oxşar bir mexanizm ilə yenidən qruplaşır.

## İstinadlar

## Mənbə
* О. А. Реутов, А. Л. Курц, К. П. Бутин Органическая химия в 4-х частях, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2004.
* Ли Дж. Дж. Именные реакции. Механизмы органических реакций, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2006.
* Химическая энциклопедия в 5 томах, Изд.: "Советская энциклопедия", 1988.
* П. Сайкс, Механизмы реакций в органической химии, Изд.: "Химия", 1991.
* Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы. Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. Изд. "Экзамен", 2006.
* Вацуро К. В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии. — М.: "Химия", 1976. — 528 с. — 11 000 экз.
Qalisiya regionalizmi

**Qalisiya regionalizmi** — Qalisiyada siyasi cərəyan. Bu cərəyan Qalisiyanizmin təkamül prosesinin aralıq mərhələsində baş vermişdir. Qalisiya vilayətçiliyi ilə Qalisiya milliyətçiliyi arasındadır.

## İstinadlar
Arndt-Eystert reaksiyası

**Arndt-Aystert reaksiyası** — karbon turşusunun ən yüksək homoloq və ya onun törəməsinə çevrilməsi. Ardıcıl üç mərhələdə həyata keçirilir: turşunun hallogenhidridin alınması, diazoketon əldə etmək, diazoketonun o ya da onun törəməsinə yenidən çevrilməsi (Volf çevrilməsi):

və ya

Burada X ümumiyyətlə C1, daha az Br; Y = OH, OR ', NR'R ". Arndt — Eystert reaksiyası
Alifatik, alisiklik, aromatik və heterotsiklik karbin turşularına tətbiq olunur. Alifatik CH2N2 əvəzinə diazo birləşmələri 1037–51.jpg- əvəzlənmiş karbon turşuları və ya onların törəmələrinə gətirib çıxarır. Diazoketon hidrogen halogenidin aralıq birləşmə- diazonium halogeniidindən (F-la) ayrılması nəticəsində əmələ gəlir, bu da N2-dən ayrılaraq yan məhsul — xlorometil keton (II) əmələ gətirir (Nirenşteyn reaksiyası):

: 
Reaksiyadan ayrılmış hidrogenhalogenid CH2N2 və ya trietilamin birləşməsi ilə əlaqələnir.
Arndt — Eystert reaksiyası, reduksiyaedici maddələrlə əlaqəli olmadığından, karbon turşusunun zəncirinin uzadılmasının digər metodlarından üstündür. Bunun sayəsində qalıq birləşmə, məsələn, nitro qrupu olan birləşmələr üçün istifadə edilə bilər. Arndt — Eystert reaksiyasının hər üç mərhələsindəki ümumi çıxım ümumiyyətlə 50–80% -dir. Metod hazırlıq məqsədləri üçün istifadə olunur.

Diazoketonların sintezi metodu 1927–28-ci illərdə F. Arndt, (Volf birləşməsindən stifadə edərək) bütövlükdə1935-ci ildə F. Arndt və B. Eistert tərəfindən hazırlanmışdır.

: 

## Mənbə
# Кнунянц И. Л. [и др.], "Успехи химии", 1958, т. 27, в. 12, с. 1361–436;
# Фридман А. Л. [и др.], там же, 1972, т. 41, в. 4, с. 722–57. Е. М. Рохлин.
# О. А. Реутов, А. Л. Курц, К. П. Бутин Органическая химия в 4-х частях, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2004.
# Ли Дж. Дж. Именные реакции. Механизмы органических реакций, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2006.
# Химическая энциклопедия в 5 томах, Изд.: "Советская энциклопедия", 1988.
# П. Сайкс, Механизмы реакций в органической химии, Изд.: "Химия", 1991.
# Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы. Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. Изд. "Экзамен", 2006.
# Вацуро К. В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии. — М.: "Химия", 1976. — 528 с. — 11 000 экз.
Adaqum çayı

**Adaqum** (Adıkum, Adaqim, Atakuma, Ataqum; ) — Rusiyanın Krasnodar diyarında çay. Adaqum Kuban çayının sol qolu olub, uzunluğu 66 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi 336 km²-dir.

Bakanka və Neberjay çaylarının birləşməsi nəticəsində yaranır. Çayın mənsəbi Markotxsk silsiləsinin şimal yamaclarındadır. Çayın qidalanması qarışıqdır. İl ərzində daha çox yağış suları üstünlük təşkil edir. Adaqum çayı əvvəllər çoxsaylı qollardan ibarət geniş şəbəkəyə malik idi. İndi çay qollarının bir çoxundan məhrum olub. Buna səbəb çay yatağında inşa edilmiş Varnavin su anbarıdır. Məhs Adaqum çayı bu su anbarına tökülür.

Çayın su rejiminə yay ayları üçün mejen xarakterikdir. Bəzən tam quruma belə baş verir. Dağlara yağan güclü yağışlardan sonra çayın suyu ətraf ərazilər çıxır. 2012-ci ilin 7 iyulunda baş verən güclü leysan yağışı zamanı Krımska rayonunda böyük daşqın meydana gəlmişdir. Daşqın nəticəsində 160 nəfər həlak olmuşdur. Minlərcə insanın əmlakına zərər dəymişdir.. Çay suyuna nəzarət etmək məqsədilə Varnavin su anbarı inşa edilmişdir. Varnavin anbarının tikintisinə 1964-cü ildə başlanılmışdır. Su anbarından aşağıda Adaqum çayı kanallara toplanılmış və Varnavin boşaltma kanalı adlanır. Kanlların kənarında çayın kiçik bir hissə qalmış. Bu kiçik çay boşaltma kanallarına paralel axır.

Çayın yuxarı axarlarında enliyarpaqlı meşələr üstünlük təşkil edir. Varnavin su anbarının ərazilərində isə daha çox kənd təsərrüfatı sahələr mövcuddur.

V. N. Koveşnikov və C. Kokova görə çayın adı türk dillərindən gəlir:Ad və qum — Qumlu ada . Abxaz dilində  "kar" və ya  — "tirə" deməkdir. K. X. Meretukova görə sözün kökü xaşxaş çiçəyinin adı əsas ola bilər — . Bundan başqa Qafqaz müharibəsi zamanında adıgeylər ətrafda yaşayan *natuxaj* tayfalarını "adaqumlar" adlandırıdılar. Müharibənin sonunda çay kənarında adıqlar ilk dəfə olaraq artilleriya atəşindən istifadə etmişlər.

## İstinadlar
Bamberger qruplaşması

***Bamberger qruplaşması*** — fenilhidroksilaminlərin qüvvətli turşunun sulu məhlulu ilə 4-aminofenol əmələ gəlməsi üçün tkəşf etdiyi kimyəvi reaksiyadır. Alman kimyaçısı Eugen Bamberger'in (1857–1932) adını daşıyır.

Ümumiyyətlə başlanğıc maddə olan fenilhidroksilaminlər radium və ya sink katalizatorları iştirak etməklə nitrobenzenlərin hidrogenləşdirilməsi ilə sintez olunur.

## Reaksiya mexanizmi
Bamberger reaksiyasının tənzimlənməsi mexanizmi aşağıdakı kimi izah etmək olar:

# Reaksiyanın birinci mərhələsində hidroksilaminə bir proton əlavə olunur və oksonium kationu əmələ gəlir (1)
# Su yaxşı bir ayrılma qrupu olduğundan ayrılır və n-vəziyyətindəki karbon atomunun qismən müsbət yükə sahib olduğu kation (2) əmələ gətirir.
# Kation (2) nükleofil reagent molekulu ilə reaksiya verərək qeyri-sabit birləşmə əmələ gətirir (3). Formula (3) ilə təmsil olunan məhsul, diaqramda göstərildiyi kimi yalnız n-vəziyyətdə deyil, orto-vəziyyətdə də yerləşə bilən bir karbonium ion yükünə malikdir, beləliklə, karbonium üçün fərqli valentlik strukturlarından istifadə olunur. ion, ümumi vəziyyətdə orto — və bir neçə məhsulun meydana gəlməsini izah etmək mümkündür. Məhsul əldə edilir
# Birləşmə (3) içərisində bir protonun p-karbon atomundan azot atomuna köçürülməsi ilə bir izomerik son əmələ gəlir.
# Sxemin ikinci və üçüncü mərhələləri, daha sonra nükleofil reaktivini ilkin vəziyyətdən fərqli bir vəziyyətə gətirən bir karbonium ionunun meydana gəlməsini təmsil edir. 1 Reaksiyanın yenidən qurulması monomolekulyar nükleofil əvəzetmənin bir formasıdır. Bəzi hallarda hər iki mərhələnin 2reaksiya mexanizminə uyğun gələn bir mərhələyə birləşməsi mümkündür. Bu vəziyyətdə mexanizm aşağıdakı şəkildə ifadə edilə bilər:

## Mənbə
* О. А. Реутов, А. Л. Курц, К. П. Бутин Органическая химия в 4-х частях, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2004.
* Ли Дж. Дж. Именные реакции. Механизмы органических реакций, Изд.: "БИНОМ. Лабораторя знаний", М., 2006.
* Химическая энциклопедия в 5 томах, Изд.: "Советская энциклопедия", 1988.
* П. Сайкс, Механизмы реакций в органической химии, Изд.: "Химия", 1991.
* Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы. Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. Изд. "Экзамен", 2006.
* Вацуро К. В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии. — М.: "Химия", 1976. — 528 с. — 11 000 экз.
Xose Mariya Fenollera

**Xose Mariya Fenollera e İbanes** (; ) — İspaniya rəssamı. O, daha çox portretləri ilə tanınır.

## Həyatı
Xose Mariya Fenollera e İbanes 10 dekabr 1851-ci ildə İspaniyanın Valensiya şəhərində anadan olmuşdur. O, San Karlos Kral İncəsənət Akademiyasıda təhsil almışdır. Fenollera 1872–1877-ci illərdə Romada yaşamışdır. Bundan sonra o, Parisə getmiş, burada fotoqravüra texnikasını öyrənmişdir. Fenollera nəhayət Madriddə məskunlaşmışdır. Fenollera 1887-ci ildə Santiaqo-de-Kompostelaya köçüşdür. Burada o, İncəsənət Məktəbində professor kimi özünü təsdiq etmiş və Qalisiya regionalizmi hərəkatının nümayəndəsi olmuşdur. Fenollera, ilk növbədə, Qalisiya zadəganlarının portretlərini çəkirdi. O həmçinin, Ölkə Dostlarının İqtisadi Cəmiyyətinin prezidentləri haqqında, daha sonra Santiaqo-de-Kompostela Universitetində bir sıra əsərlər çəkmişdir. 1890-cı ildə Qalisiya zadəganlarından olan Konsuelo Velon-i-iQonsales-Pardo ilə evlənmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Alfonso Fernández-Cid Fenollera, *Fenollera: Pintor Gallego por amor*, Consorcio De Santiago, 2008 

## Xarici keçidlər
* 
* "José María Fenollera: un artista perturbador e iconoclasta" by Jorge Fernández-Cid
Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksi

**Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksi** — Çeçenistanın Vedeno rayonunun Xoy kəndində yerləşir. Kompleks Arqun Muzey-Qoruğunun bir hissəsidir. Kompleks Rusiya Federasiyasının qorunan mədəni irs obyektləri siyahısına daxildir. Xoy 2018-2020-ci illərdə Tarixi-Memarlıq Kompleksinin bərpası həyata keçirilmişdir. 
## Təsviri
Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksinin ərazisində yüzdən çox tarixi obyekt vardır. Bunların arasına həm yaşayış evləri, həm də inzibati binalar daxildir. o cümlədən Vaynax qalasının memarlığının iki qülləsi, iki məscid, 17 yaşayış qülləsi, sakllar vardır. Bu tarixi obyektlərdən 24-ü dövlət mühafizəsindədir. Onlar xüsusi olaraq qorunur. Kompleksdə olan qüllələrinin hündürlüyü 16 metrdir. Kompleksin ilk tikililəri XII əsrə, sonuncu tikilisi isə XIX əsrə aiddir. Əvvəlcə konstruksiyalar möhkəmləndirici məhluldan istifadə edilmədən tikilmişdir. Binalar daşların bir-birilərinə möhkəm və diqqətli bərkidilməsi ilə ucaldılıb. Sonrakı tikililərdə isə gil məhlullardan istifadə edilməyə başlanılır.

Qeyd edək ki, çeçenlərin və inquşların deportasiyasına qədər Xoy kəndi respublikanın dağlıq hissəsində əhalinin ən sıx məskunlaşdığı məntəqələrdən biri idi. Bu səbəbdən o dövrə qədər burda olan tikililər əhali tərəfindən qorunurdu.

2013-cü ildə Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksi Rusiyanın mədəni irs obyekti kimi tanınıb. 2018-ci ildə onun bərpası üzrə işlərə başlanılıb. Həmin vaxt onun ərazisində sağlam qalmış tikililər yox idi - damlar dağılmış, qapı və pəncərə ətrafları boş idi. Bərpa işlərinə 60 respublika idarəsi cəlb edilmişdi. Bərpa Rusiya Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə həyata keçirilib.

2017-ci ildə yaxınlıqdakı Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksi Kezenoyam gölündə turizm klasterinin yaradılması başa çatdırılaraq, kompleksə giriş yolları asfaltlanıb. Bundan sonra yerli və digər ölkələrdən gələn turistlər Xoy Tarixi-Memarlıq Kompleksini ziyarət etməyə başladılar. 2019-cu ildə kompleksdən “Kezenoyam - 2019” cığırla qaçış yarışının treki keçib. Növbəti il kompleksdə 2 günlük yay trekinin mərhələləri yarışlarından biri keçirildi. Kompleksdə respublika televiziya müsabiqələrindən biri “Sinməxalş” (“Mənəvi dəyərlər”) keçirilib.

2020-ci ilin iyul ayına kimi kompleksin əksər binaları bərpa olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
*
Şayxi Arsanukayev

**Şayxi Əbdülmüslümoviç Arsanukayev** (; ) — çeçen yazıçısı, şairi, Çeçenistan-İnquşetiya Yazıçılar İttifaqı və SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü. Çeçenistanın Xalq Yazıçısı.

## Həyatı
Şayxi Arsanukayev 1930-cu il aprelin 15-də Çeçenistanın Vedeno rayonunun Dışne-Vedeno kəndində anadan olub. 1944-cü ilin fevralında qohumları ilə birlikdə çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı Qazaxıstana sürgün edilib. Orta məktəbi Qazaxıstanda Semipalatinsk vilayətinin Novopokrovsk rayonu, Batnay kəndində bitirib. Şayxi Arsanukayev 1955-ci ildə Semipalatinsk Maliyyə Texnikumundan məzun olub.

Şayxi Arsanukayev yaradıcılığına məktəb illərindən şeir yazmaqla başlayıb. Onun ilk əsərləri 1957-ci ildə "Leninski put" qəzetində, "Drujba" və "Orqa" almanaxlarında çap olunub.

Çeçen-İnquşetiya Dövlət Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsini bitirmişdir. Universiteti bitirdikdən sonra Vedeno regional qəzeti olan "Kolxoznaya jizn"in baş redaktorunun müavini oldu. Sonralar Çeçen-İnquş kitab nəşriyyatında baş redaktor, "Orqa" ədəbi-bədii almanaxının baş redaktoru vəzifələrində çalışıb.

Şayxi Arsanukayev" SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olub. 1986-cı ildə Çeçenistan-İnquşetiya Yazıçılar İttifaqına rəhbərlik edib və 1997-ci ilə qədər bu vəzifədə çalışıb. Ömrünün son illərində Çeçen Dövlət Universitetinin Çeçen ədəbiyyatı və folkloru kafedrasında baş müəllim işləyib.

Arsanukayev "Dağlarda səhər", "Məhəbbət bulağı", "Taleyin seçimi", "Yeni gün" və başqa şeir toplularının müəllifidir. Onun yaradıcılığında "Nenan mott" ("Ana dili") şeiri xüsusi yer tutur. Tənqidçilər şeiri çeçen dilinin mahiyyətini tam açan unikal poeziya əsəri hesab edirlər. Bu şeirdə Ş. Arsanukayevin bir çox başqa əsərləri kimi icbari məktəb və universitet proqramlarına daxil edilmişdir

2009-cu ildə əmək nailiyyətlərinə və uzun illər səmərəli fəaliyyətinə görə Şayxi Arsanukayev "Dostluq" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Çeçenistanda bədii ədəbiyyatın inkişafına verdiyi böyük töhfəyə görə Şayxi Arsanukayev "Çeçenistan Respublikasının xalq yazıçısı" adına layiq görülüb.

Şayxi Arsanukayev 14 mart 2012-ci ildə Qroznı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Арсанукаев Шайхи. / Перевод с чеченского И. Озеровой. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1977. — 87 с.
* Арсанукаев Ш. А. Новый день: стихи, поэмы (на чеченском языке). — Ростов-на-Дону: ООО "Медиа-Полис", 2020. — 480 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-6044726-0-6.
* Интеллектуальный центр Чеченской Республики в лицах: популярная биографическая энциклопедия / Жеребило Т. В.. — Мх.: ИП "Султанбегов Х. С.", 2013. — Т. 1. — С. 12–14. — 180 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906650-01-6.

## Xarici keçidlər
* Шайхи Арсанукаев
* Юбилейный вечер поэта Шайхи Арсанукаева
* Памяти поэта Шайхи Арсанукаева
* Ушел из жизни известный чеченский поэт – Шайхи Арсунакаев
Abin çayı

**Abin** (  — «meşə») —  Rusiyanın Krasnodar diyarında çay. Varnavin su anbarına tökülür. Kuban çayının hövzəsinə daxildir. Çayın uzunluğuи — 81 km, su toplayıcı hövzənin sahəsi — 484 km²-dir.

## Coğrafiyası
Abin çayı mənbəyi Kosexur silsiləsinin şimal yamacında yerləşir. Yuxarı axarlarında çay sürətl axır və suyu şəffafdır. Erivan stansiyasında çay Mixale çayı ilə birləşir və daha geniş dərə ilə axır. Bu bölgədə çay kənarı boyu Erivan-Şapsuqun torpaq yolu keçir. Şapsuq stansiyası yaxınlığında  Abin çayı soldan özünün əsas qolunu  Adeqoyu qəbul edir. Daha sonra çay Abinsk boyunca axır və Varnavin su anbarına tökülür. Erivan stansiyasından sonra çayın suyu bulanlıqdır.

## Tarixi
Çayın axdığı bölgədə eramızdan əvvəl şapsuqlar tayfası məskunlaşmışdır. Onlar ərazini tərk etdikdən sonra onlardan çoxlu dolmenlər qalmışdır. Ən böyük dolmenlərin qruplaşması çayın kiçik qolu yaxınlığındadır. Bu çay Kruçenaya dərsindən axır.

1830-cu ildə müasir Şapsuq və Erivan stansiyalarının yerində, eləcə də Abinsk ərazisində möhkəmləndiri quruğular inşa edilmişdir. 1863-cü ildə isə əraziyə kazaklar məskunlaşdırıldı. Çay kənarında məskunlaşan əhali düşünürdü ki, Abin çayı torpaqları suvarmasında önəmli rol oynayacaq. Ancaq əkinçilik üçün bu bölgə əlverişsiz idi. Məhs o üzdən 1865-ci ildə əhali Ekaterinodara məktub yazmış və köçürülmələrini xahiş etmişlər. 

## Etimologiyası
Toponimin mənşəyi haqqında müxtəlif versiyalar var. İlkin versiya belədir ki, «abin» — abxaz sözü «abna»- meşə deməkdir.  Başqa bir versiyaya görə çayın adı moet tayfalarının adıdır - Abun. Abxaz dilində  «abaa» «qala» deməkdir. Türk dillərində  «ab» sözü mövcuddur- çay və ya su deməkdir.

Abin çayının adı ilə ərazidə yaradılmış Abinsk şəhəri adlandırılmışdır. Abinsk  Abinsk rayonun inzibati mərkəzidir.

## Turizm
Çay vadisi boyu avtomobillərdə ekskursiya həyata keçirilir. Çayda balıq tutumu ilin çox vaxtı aktivdir. Adıgeylərin və şapsuqların mədəniyyətinə olan marağın artamsı ilə əlaqədər əraziyə gələn turistlərin sayı çoxllamışdır.

## İstinadlar
Apti Bisultanov

**Apti Dibayeviç Bisultanov** (; ) — müasir çeçen şairi, filoloq, dosent. Beynəlxalq PEN klubunun üzvü və Rusiya-Finlandiya PEN klubunun fəxri üzvü. Bisultanov Çeçen İçkeriya Respublikasının sosial məsələlər üzrə keçmiş baş nazirin müavini olub.

## Həyatı
Apti Bisultanov 1959-cu ildə Çeçenistanın Urus-Martan rayonunun Göy-Çu kəndində anadan olub. 1983-cü ildə Çeçenistan-İnquş Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmiş, bundan sonra bir il universitetdə müəllim kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Sonra ədəbi fəaliyyətə başlamışdır. Apti Bisultanov 1982–1984-cü illərdə çeçen uşaqları üçün "Stelagad" (Göy qurşağı) jurnalında çalışıb. 1986-cı ildə "Noh — Tske — Ço" ("Su — Atəş — Ev") adlı ilk şeirlər kitabını nəşr etdirib (məcmuənin adı "çeçenlər ölkəsi" mənasını verən "Noxçiço" sözü ilə uzlaşır). 1988-ci ildə Bisultanov Qroznıdakı Çeçen Kitab Nəşriyyatının redaktoru təyin edilib.

Apti Bisultanov çeçenlərin və inquşların deportasiyası qurbanlarına həsr etdiyi "Xaybaxda yazılmış" şeirinə görə ("Tk'esan İindağI" toplusuna daxildir) 1992-ci ildə İçkeriya Respublikasının Milli Mükafatını almışdır.

1999-cu ildə İçkeriya hökumətində sosial müdafiə naziri təyin edilib. Rusiya hökumətinin Çeçenistana hərbi təcavüzü zamanı döyüşlərdə iştirak etmiş, dağlarda partizanlıq etmək məcburiyyətində qalmışdır. Bisultanov İkinci Çeçenistan müharibəsindən sonra vətəni tərk etməyə məcbur olmuşdur.

Apti Bisultanov mühacirətə getdikdən sonra Avropada məskunlaşmışdır. 2002-ci ilin payızından Berlində yaşayır. Bisultanov Avropada Beynəlxalq Ədəbiyyat Festivalında iştirak etmiş, Mədəniyyət Fondunun elmi işçisi olmuşdur.

A. Bisultanov 2003-cü ildə Rotterdamda bütün xalqların şairləri mükafatını alıb. 2005-ci ildə Leypsiqdə Maks Plank İnstitutunda işləyib. Apti Bisultanov 2006-cı ildə "Reynsberq şəhərinin yazıçısı" fəxri adına layiq görülüb.

Onun şeirlərinin çoxuna musiqilər bəstələnmişdir. Bisultanovun şeirləri rus, alman, türk və fin dillərinə tərcümə edilmişdir. Apti Bisultanov beynəlxalq PEN klubunun üzvü və Rusiya-Finlandiya PEN klubunun fəxri üzvüdür. Hal-hazırda "Langenbroich-də Heinrich-Böll-Haus" təqaüdçüsüdür.

## Əsərləri
* "Nox — Tske — Çxo" ("Su — Atəş — Ev") Toplusu — Qroznı, 1986;
* "Tsxa illi" ("Bir əfsanə") toplusu — Qroznı, 1988;
* "Tk'esan IindagI" ("Şimşək kölgəsi") Toplusu — Qroznı, 1991;
* "Şimşək kölgəsi" toplusu (çeçen və alman dillərində ikidilli) — Vyana, 2004.
* Musa Geşayev. Məşhur çeçenlər. — M .: Musaizdat, 2006 .-- T. 3. — S. 550–603. — 608 səh. — 2000 nüsxə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Знакомьтесь, член Фонда "АРЕНЦА" Апти Бисултанов
* Копелев-форум
Əli Əkbər Raefipur

**Əli Əkbər Raefipur** () , universitetlərdə dinlər və məzhəbçilik , apokalipsis , satanizm , masonluq və sui — qəsd nəzəriyyələri mövzusunda etdiyi mühazirələrlə tanınan İranlı bir natiqdir (danışandır). O , özünü xilaskarın dəstəkçisi , sionizm və medianın alimi təsvir edir. O Masaf İnstitutunun qurucusudur.

## Masaf
Masaf 12 vahidə sahibdir, memarlıq vahidi, yeniyetmə vahidi, düşmənşunaslıq vahidi, musiqi vahidi, iqtisadiyyat vahidi, media təhsili vahidi, beynəlxalq vahidi, ailə vahidi , dinlər vahidi, sağlamlıq vahidi, texniki mühəndislik vahidi və qida təhlükəsizliyin vahidi. Bu vahidlər həm də icra işləri görmüşlər.

## Sosial Mediada
Sosial mediada O , tərəfdarları və şiə müsəlmanları ilə birgə Twitter fırtınalarını #covid1948 , #LiveLikeAli , #ThePromiSedsaveOur hashtaglarla yaradıb nəşr etdilər . "Əli Raefipur bildirib ki , #ThePromiSedsaveOur hashtagın dərc etməkdə məqsədimiz, dünya insanlarına problemlərimizin açarı, ilahi xilaskar Mehdi (ə) və İsanın (ə) geri dönmələrinin bildirməsidir."

Stanford Universiteti Kiber Araşdırmalar Mərkəzi , İsrail əleyhinə #covid1948 hashtag ilə əlaqədar bir məqalədə xəbər verir və hashtagın populyarlaşmasında əsas amillərdən birinin İranlılar və Əli Əkbər Raefipur olduğunu söyləyir.

Əli əkbər Raefipurun İnstaqramda bir çox fan səhifəsi var və ən böyükünün bir milyondan çox izləyicisi var.

## Şərhlər
Raefipur İncildəki İnsan Oğlunun Mehdi (ə) olduğuna inanır. O deyir ki , cins şalvar cinlərin adını daşıyır . Raifipur , bəzi köynəklərin nömrələrinin və simvollarının bir sehr və ya pis bir şüar olaraq oxuna biləcəyini söyləyir.

Masonluq və sui — qəsd nəzəriyyələri haqqında danışmağı dayandırdı və "Gizli və Şeytani cəmiyyətlərdən danışmağın kifayət olduğunu düşünürəm"dedi .

"Xilaskarın geri dönməsi üçün güclü bir cəmiyyətə və bir mədəniyyətə sahib olmalıyıq" dedi.

Raefipur 2010-cu ildən etibarən siyasətə , iqtisadiyyata və sivilizasiyaya baxış mövzusuna girdi.

## Holokost inkarı
Mark Weber , 2012-ci ildə Tarix Araşdırmaları İnstitutundan İrana səyahət edərkən onunla danışdı.

## İstinadlar
Əhməd Vedzijev

**Əhməd Əbubəkiroviç Vedzijev** () — məşhur inquş, sovet yazıçısı və şairi. Çeçenistan-İnquşetiya Yazıçılar İttifaqı və SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü.
## Həyatı
Əhməd Vedzijev 1916-cı ildə (digər məlumatlara görə - 1919-cu ildə) Plievo kəndində (indiki İnquşetiyanın Nazran rayonu) kəndli ailəsində anadan olub. 1934-cü ildə doğma kəndində natamam orta məktəbi bitirmiş, sonra Qroznıda fəhlə fakültəsinə daxil olmuşdur. Əhməd Vedzijev oranı 1938-ci ildə bitirmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra Çeçen-İnquş kitab nəşriyyatında işləyib, eyni zamanda Açaluk rayon komsomol komitəsinin katibi olub. 1940-1941-ci illərdə Vedzijev "Serdalo" qəzetində çalışıb.

Əhməd Vedzijev Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbhədən qayıtdıqdan sonra bütün inquşlar kimi onu da sürgün etdilər. Deportasiya zamanı müxtəlif inzibati vəzifələrdə çalışıb. İnquşların reabilitasiyası və vətənlərinə qayıtmasından sonra Ə.Vedzijev yenidən “Serdalo” qəzetinin əməkdaşı olur. Daha sonra isə o çeçen-inquş kitab nəşriyyatına yeni işə keçir. 1960-cı illərdə Əhməd Vedzijev, həm də “Loaman Kuyre” antologiyasının redaktoru olub.

## Yaradıcılığı
Vedzijevin ilk əsərləri 1937-ci ildə yerli mətbuatda dərc edilmişdir. Yaradıcılığının ilkin dövründə Vedzijev əsasən poeziya ilə məşğul idi. Onun ilk kitabları "Dostun vəsiyyəti" və "Şeirlər" topluları olub. 1950-ci illərin sonundan o, özünü nəsrə həsr etmişdir. Bu dövrdə onun “Dəhşətli illər”, “Ayaq izləri”, “Çəngəldə”, “Ocaqda od” hekayə və hekayələr topluları, həmçinin “Qapur – Qəhrəmanın adaşı” povesti işıq üzü görüb. 

Aktiv ədəbi-bədii fəaliyyəti dövründə yazıçı inquş cəmiyyətinin aktual həyat problemlərinə dair ana dilində yazılmış otuzdan çox bədii kitab nəşr etdirmişdir ki, onlardan beşi hekayə və povestlərdir. Əhməd Vedzijev in bəzi şeirləri və nəsr əsərləri İnquşetiyanın orta məktəblərinin dərsliklərinə daxil edilmişdir. 

1970-ci illərdə Vedzijevin “Sunja-Yurtdan Qapur” və “Kondurma” hekayələri çap olunur. 1980-ci illərdə çap olunmuş “Qisas” romanları və “Soyuq ocaq” romanı kollektivləşmə mövzusuna həsr olunub.

Vedzijev Mixail Lermontovun, Kosta Xetaqurovun və başqa müəlliflərin bir sıra əsərlərini inquş dilinə tərcümə etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Муса Гешаев. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2003. — Т. 1. — С. 203—205. — 620 с. — 2000 экз.
Aksaut çayı

**Aksuat** (*Хасаут*, ) — Qaraçay-Çərkəz Respublikasında çay. Aksuat çayı bol sulu və gür dağ çayı olub Böyük Qafqazın şimal yamacı boyu axır. Aksuat Kiçik Zelençuk çayının sol qolu.

## Coğrafiyası
Aksuat — Qaraçay-Çərkəz Respublikasının ərazisində yerləşən az çox bol sulu çaylardan biridir. Aksuat çayı Xasaut buzlağından qidalanır. Çayın uzunluğu 77 km, su toplayıcı hövzəsinin sahəsi isə 843 km²-dir.

Aksuat çayı cənubdan şimala doğru uzanan Mıstı-Baş və Aksaut dağ silsilələrinin dərələri boyu axır. Bu silsilənin müəyyən hissəli fərqli adlarla adlandırılır: Qitçe-Teberdin, Ak, Baduk, Xajibey, Kınır-Çat, Qidam və s. Ümumən belə mürəkkəb və dərələrlə parçalanmış dağ silsiləsini Aksuat-Tiberdin adlandırmaq mümkündür. Bu silsilədə Alibek, Qitçe-Teberda, Xutay, Baduk, Muxu və s. aşırımlar yerləşir.

## Etimologiyası
Türk dillərindən tərcümədə "Ak suat" (türk dillərində çay məhs belə adlanır) — "ağ (təmiz) su, hansı ki atlar su işir" deməkdir. Qaraçay dilində isə hidronimin tərcüməsi: *"Ak"* — "ağ", *"Saut (Sayym)"* — "zireh", "zəncir"; yəni "Ağ zireh, zəncir".

## Aksuat dərəsi
Aksuat — Qaraçay-Çərkəzin ən mənzərəli məkanlarından biridir. Bu ərazi Qərbi Qafqazın yetərincə yüksək ərazilərindən biri olub, Elbrus dağına qədər uzanır. Baş Qafqaz silsiləsindən başlayaraq Maruxa, Aksaut və Çxalt dərələri uzanır. 20 km-lik qısa məsafədə hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 3800 metr olan üç zirvə var. Silsilənin şimal yamaclarında buzlaşma yetərincə yüksəkdir. Maruxedə buzlğın ölçüsü 3,5 km², Aksuatda 17 km²-dir. Bu bölgədə insanlar daha qədimdən yaşamışdır. Asaut kəndinin ilk sakinləri yunanlar olmuşdur. Onlar Türküyə ərazisindən bu əraziyə köç etmişlər. İndi yunanlar Xasut-Yunan kəndində, Aksuat çayının sahilində kompakt halda yaşayırlar.

Dərələr boyu yollar var. Ancaq Maruxe kəndinin aşağı hissəsinə kimi gəlir. Aksuatda sonuncu yaşayış məntəqəsi — Rudniçdi. İndi bu mətəqədə yaşayış yoxdur. Maruxa və Aksauta vadisinin daha geniş ərazilərində heyvandarlıq fermaları mövcuddur.

Aksuat dərəsində onlarca mineral bulaq var. Əsas bulaqlar Dubovaya Balka kəndindədir. Onun suyu aylarca saxlanıldıqda xarab olmur. Yerli əhali bu suyu "canlı su" adlandırır.

## Görməli yerləri
Aksaut çayının sol sahilində, Xasaut-Yunan kəndindən 10–12 km aralıda kvadrat formalı poçt binası var. Bina üfüqün cəhtlərinə uyğun olaraq inşa edilib. Divarların qalınlığı 1,4 metrdir

## İstinadlar
Serbiyadakı ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

**Serbiyada UNESCO ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı**
Serbiya Respublikasında YUNESKO-nun ümumdünya irsi siyahısına 5 ad daxildir (2016-cı il üçün), bu ümumi rəqəmin 0,3%-ni təşkil edir (2021-ci il üçün 1154). Bütün obyektlər mədəniyyət meyarlarına (şərtlərinə) uyğun olaraq siyahıya daxil edilib, onlardan 2-si insan dühasının şah əsəri kimi tanınır (meyar i). Bundan əlavə, 2014-cü ildən Serbiyadakı 11 obyekt ümumdünya irsi siyahısına daxil olmaq üçün namizədlər sırasındadır. Yuqoslaviya Federativ Respublikası 2001-ci il sentyabrın 11-də ümumdünya mədəni və təbii irsin mühafizəsi haqqında Konvensiyanı ratifikasiya etmişdir. Bununla belə, Serbiya ərazisində yerləşən ilk obyekt hələ 1979-cu ildə YUNESKO-nun ümumdünya irsi komitəsinin 3-cü sessiyasında, ölkə YSFR-nin bir hissəsi olduğu zaman siyahıya daxil edilmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Kosovoda Pravoslav Monastırları mədəni obyekti 2010-cu ildən etibarən Kosovalı albanların mümkün hücumlarına görə təhlükədə olan ümumdünya irsi siyahısına daxil edilib. Bu irs obyekt ərazisindəki bütün 4 pravoslav kilsəsi KFOR tərəfindən qorunur. 
## Siyahı
Bu cədvəldə obyektlər YUNESKO-nun ümumdünya irsi siyahısına əlavə olunmaları xronoloji ardıcıllığı ilə yerləşdirilib.



### Obyektlərin coğrafi yeri



## İlkin siyahı
Cədvəldə obyektlər ilkin siyahıya əlavə olunduqları ardıcıllıqla düzülmüşdür. Bu siyahıda Serbiya hökumətinin ümumdünya irsi siyahısına əlavə edilmək üçün namizəd kimi təklif etdiyi obyektlər göstərilir.



### Obyektlərin coğrafi yeri



## Həmçinin bax
* Ümumdünya İrsi
* UNESCO
* Serbiya

## İstinadlar
Şirvani Basayev

**Şirvani Basayev** () — Çeçen hərbçi və dövlət xadimi. İçkeriyanın yanacaq və energetika naziri, Çeçenistanın müstəqilliyi uğrunda hər iki Çeçenistan müharibəsinin iştirakçısı. Briqada generalı və İçkeriya ordusunun qərargah rəisi. Şamil Basayevin kiçik qardaşı. 
## Bioqrafiyası
Şirvani Basayev 1968-ci il iyunun 11-də Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Vedeno rayonunun Dışne-Vedeno kəndində anadan olmuşdur. Atası Salman Basayev rus qoşunları ilə döyüşdə həlak olmuşdur. Anası isə Nura Basayeva idi. Şirvaninin özü istisna olmaqla, bütün Basayevlər ailəsi hər iki Çeçenistan müharibəsində həlak olur. O, ÇİR-nın ən məşhur komandirlərindən biri idi və briqada generalı rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.
Çağırış adları - **Berkut**, **Rəsul**, ləqəbi - **Qumral Şirvani**.

İçkeriyanın ali mükafatı olan “Koman siy” (“Millət şərəfi”) ordeni ilə təltif edilmişdir.

O, Vedeno, Nojay-Yurt və Şatoy rayonlarında çeçen separatçılarının dəstələrinə komandanlıq etmiş, 2001-ci ildə Vedenodakı hərbi komendantlıq da daxil olmaqla, öz zonasında federal qoşunlara qarşı cəsarətlə dirəniş göstərmişdir.

Qardaşı Şamillə birlikdə Çeçenistanda və Qafqazda 90-cı illərdə başlayan bütün siyasi və hərbi proseslərdə iştirak etmişdir:

- 1991-ci ilin avqust-noyabr aylarında qumral Şirvani “çeçen inqilabı” hadisələrində fəal iştirak edib;

- 1991-ci il oktyabrın 5-də Çeçen-İnquş MSSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin binasının ələ keçirilməsində iştirak edib;

- 1992-ci ilin avqustunda kiçik Basayev Abxaziya tərəfində gürcü-abxaz münaqişəsində könüllü kimi iştirak edib;

- 1994-1996-cı illərdə Şirvani Birinci Çeçenistan müharibəsində iştirak edib;

- 1994-cü ildə Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin "Abxaz batalyonu"nun (1992-1993-cü illərdə Gürcüstan-Abxaziya müharibəsində iştirak etmiş çeçen könüllülərdən ibarət batalyon) "xüsusi əməliyyatlar" taqımının komandiri olur;

- 1995-ci ildə Bamut kəndinin komendantı olur;

- 1995-ci il noyabrın 27-də Cövhər Dudayev onu Vedeno rayon administrasiyasının başçısı təyin edir (Bitimirovun yerinə);

- 1995-ci ildə qardaşı Şamilin Budyonnovska basqını zamanı Şirvani Federal qüvvələrlə danışıqlarda iştirak edib;

- 1996-cı ildə Nazran, Xasavyurt və Moskvada federal mərkəzlə danışıqlarda İçkeriya nümayəndə heyətinin üzvü olub;

- 1998-ci ildə Çeçen İçkeriya Respublikasının yanacaq və energetika naziri təyin edilib;

- 1998-ci ilin martında “UNCO” neft şirkətinin prezidenti;

- 1999-cu ilin avqustundan Şirvani çeçen döyüşçülərinin Dağıstana yürüşündə iştirak edib;

- 1999-cu ildən Şirvani Basayev İkinci Çeçenistan müharibəsində İçkeriya ordusunun qərargah rəisi kimi iştirak edib.

Şirvani dəfələrlə ölüm ayağında olmuş və çoxlu yaralar almışdır. Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının məlumatında onun bir neçə dəfə öldürülməsi bəyan edilib. 2000-ci ildə Şirvani Basayevin öldürülməsi barədə şayiələr yayılsa da, bu təsdiqini tapmamışdır. Bəzi məlumatlara görə, ağır zədə aldıqdan sonra 2002-ci ildə müalicə olunmaq üçün təcili olaraq Türkiyəyə təxliyə edilib.

Çeçenistan rəhbəri Ramzan Kadırovun sözlərinə görə, Şirvani Basayev Türkiyədə yaşayır.

## İstinadlar
Aktaş çayı

**Aktaş** (, , , *Казма*) — Dağıstan Respublikasında çay. Çay Dağıstanın Kazebek və Xasvyurt rayonları ərazisindən axır. Qumuq dilində toponimin tərcüməsi "ağ daş" — акъ таш demkdir.

## Coğrafiyası
Aktaş öz başlanğıcını Suyasi-Meer silsiləsinin şimal-şərq yamacından, Andiyski silsiləsinin kəsişməsindən götürür. Mənbənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 2300 metrdir. Aktaş çayının meyilliyi 14,6 m/km-dir. Mənsəbinin hündürlüyü isə — 10 metrdir. Çayın uzunluğu — 156&nbsp;km-dir. Çayın üçdə bir hissəsi dağlıq əraziyə daxildir. Aktaş çayının mənsəbi dəfələrlə dəyişilmişdir. Əvvəllər çay Qumuq düzənliyinə çıxdıqda parçalanırdı. Parçalanma ərazilərində: Tatayurt, Kambulat və Kazıyurt kəndlərində bir çox bataqlıq ərazilər formalaşmışdı. Çayın bol sulu olduğu zamanlardan suyu Aqraxan körfəzinə kimi gəlib çatırdı. Mənsəbi Yeni kosa kəndi yaxınlığındadır. Bataqlıq ərazilər qurutmaq məqsədilə kanallar inşa edilmiş və çayın suyu Terek çayına axıdılmışdır. Daha sonra Aktaş kanalı inşa edilmişdir. Kanal vasitəsilə Aksay və Aktaş çayının suları Sulak çayına axıdılır. Çay hövzəsinin 42% meşə örtüyü ilə örtülüdür. 40% isə alp çəmənliklər və otlaq sahələridir.

## Hidrologiyası
Çay qarışıq qidalanmaya malikdir. Yağış suları və qrunt suları üstünlük təşkil edir. Çaya ilin isti vaxtlarında su səviyyəsinin artması, qış aylarında isə mejen xarakterikdir. Endirey kəndindən aşağıda çayın təbii rejimi müxtəlif kanallar vasitəsilə pozulur. Aşağı axarlarında Aktaş su anbarı inşa edilmişdir. Çayın orta illik su sərfi 2,65 m³/s, maksimal su sərfi — 408 m³/s. Çayın orta şəffaflığı 220 q/m³-dir. Aktaş çayının əsas qolları: Sırkikal, Salasu, Yarıksu, Aksaydır.

Çayın rejimini və xüsusiyyətini öyrənmək məqsədilə Endirey kəndində, hidroloji məntəqə qurulmuşdur. Əvvəllər bu tip araşdırmalar Leninaul və Adilotarda aparılardı. Aktaş çayının suyu suvarmada geniş istifadə olunur. Bundan başqa Xasavyurt şəhərinin su təminatı da Aktaş çayındandır. Çay üzərin vaxtı ilə kiçik su elektrik stansiyası fəaliyyət göstərmişdir.

## Ədəbiyyat
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Том 9. Закавказье и Дагестан. Выпуск 3. Дагестан

## İstinadlar
Altın Gün

**Altın Gün** — üzvləri holland və türklərdən ibarət Anadolu rok ve psixodelik folk qrupu. 2016-cı ildə Facebook-da türk musiqiçiləri üçün elan yerləşdirmiş basçı Jasper Verhulst tərəfindən təsis edilib. 

Debüt albomları olan *On* 2018-ci ildə Bongo Joe Records tərəfindən yayımlanmışdır. 2019-cu ildə isə "*Gece*" alobumunu buraxmış və Qremmi mükafatına namizəd olmuşdular. 60 və 70-ci illərin türk müsiqisini ifa edən bu qrup AllMusic tərəfindən hazırlanan "2019-un Ən Yaxşıları" siyahısına daxil edilib. Qrupun ilk Amerika turu isə 2019-cu ilin ortalarında başlayıb.

## Diskoqrafiya

### Albomlar
* On (2018)
* Gece (2019)
* Yol (2021)

### Sinqllar
* "Goca Dünya" / "Kırşehir'in Gülleri" (2017)
* "Tatlı Dile Güler Yüze" / "Hababam" (2018)
* "Cemalim" / "Vay Dünya" (2018)
* "Süpürgesi Yoncadan" (2019)
* "Gelin Halayı" / "Dıv Dıv" (2019)
* "Ordunun Dereleri" / "Bir Of Çeksem" (2020)
* "Yüce Dağ Başında" (2021)
* "Kısasa kısas" (2021)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# "INSIDE THE WORLD OF ALTIN GÜN". All Things Loud. 30 iyul 2018.
# "KEXP at Trans Musicales: Altın Gün". KEXP. 3 mart 2018.
# "Altın Gün — Süpürgesi Yoncadan". Song of the day podcast. KEXP. 6 iyun 2019
# ALTIN GÜN ON THE ALBUM "ON" RESURRECT TURKISH PSYCHEDELIC ROCK
# Aarushi Nanda (31 iyul 2019). "Amsterdam-based Turkish group Altın Gün takes on first U. S. tour". Riff.
# "Altin Gün Release New Single & Music Video Today". ATO RECORDS. 18 noyabr 2020.
Terta qala kompleksi

**Terta** () —  Malxistinski dərəsinin qərb hissəsində XIV-XVI əsrlərə aid iri qala yaşayış məntəqəsidir. Çeçenistan Respublikasının müasir İtum-Kali rayonunda yerləşir..
## Təsviri
Terta qala kompleksi şərqdə İtal-çu, qərbdə isə Meşi kompleksi ilə həmsərhəddir. 1990-cı illərin ortalarına qədər kompleksin mərkəzində beşmərtəbəli döyüş qülləli ansambl olub. Pilləli piramidalı damı olan, planda kvadrat olan beş pilləli döyüş qülləsi uzunsov hündürlüyə və yuxarıya doğru azalan həcmə malik idi. Divarlar orta ölçülü şifer plitələrdən ibarət əhəng məhlulundan tikilmişdir. Damın yuxarı hissəsində tac dirəyi quraşdırılmışdır. İkinci mərtəbə dörd tərəfli yalançı tonozla örtülmüş, divarları gillə suvanmışdır. Üçüncü pillədən yuxarıda taxta tavan görünürdü.

Hal-hazırda ansambl dağıdılıb, lakin qəbiristanlıq, altı yaşayış qalası və açıq xatirə otağı olan ziyarətgah-məqbərə salamat qalıb..

Kəndin şimal hissəsində şərq tərəfdən girişi olan 4 mərtəbəli yarımdöyüş qülləsi, qalaya yaxın yerləri atəşə tutmaq üçün xəndəklər və kompleksin şimal tərəfinin müdafiəsi üçün döyüş eyvanı-maşikül var. Digər üç 4 mərtəbəli yaşayış qülləsi kəndin şərq tərəfində yerləşir. Onların hündürlüyü 10-11 m, eyvanları və xəndəkləri var. Qalalardan birinin yuxarı hissəsində ön tərəfdən yonulmuş qumdaşı əhəng məhlulu üzərində şam ağacı şəklində hörgü qoyulmuşdur. Qövslü uclu açılışları vardır.

Meşexi çayının sağ tərəfində, Terta kəndinin qərb hissəsində piramida damlı ikipilləli yerüstü sərdabə var. Divarlar bir-birinə möhkəm yapışdırılmış plitələrdən və daş bloklardan hazırlanmışdır.

Kompleksin şimal hissəsində ziyarətgah-məqbərə yerləşir. Bu, kompleksin ən böyük binasıdır, fasadı açıqdır, 4×6,2 m ölçüdə düzbucaqlı formalı olub, dam örtüyü ilə örtülmüşdür. Ziyarətgahın hündürlüyü 5,5 m, divarlarının qalınlığı 0,65 m-dir. Fasadın açıq hissəsinin eni 2,61 m-dir. Divar yuxarıya doğru daralır və hazırda qismən daş plitələrlə örtülmüş qövslü tağı vardır. Fasad kvadrat formalı naxışlarla spiral şəklində bəzədilib, girişin yuxarısında və kənarlarında qoç başları təsvir edilmişdir. Burada toplanmış çöl materiallarına əsasən bütpərəstlik ritualları ilə yanaşı, “kaşmart”, yəni “dəfn yeməyi” adlanan anım mərasimi də icra olunurdu.

## Qalereya

Аул Терти. Малхиста Чечня 1913 г.jpg|Terta qalası 1913-cü ildə.


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* «Die Tschetschenen: Forschungen zur Völkerkunde des nordöstlichen Kaukasus auf Grund von Reisen in den Jahren 1918—20 und 1927/28», (1929) — С. 101
Alxançurt kanalı

**Alxançurt kanalı** — Şimali Qafqazda suvarma və nizamlayıcı kanal. Kanal Alxançurt vadisindən keçməklə Şimali Osetiya, İnquşetiya və Çeçenistan ərazilərinə aiddir. Kanal Alxançurt rayonlar arası suvarma və nizamlama sisteminin əsas kanalıdır. Kanalın əsas su götürmə mənbəyi — Terek çayıdır. Axançurt kanalı əsas iki qola bölünür. Qərb və Şərq kanalları. Bu qolların ayrılma nöqtəsinə kimi kanalın uzunluğu 66,4&nbsp;km-dir. Qolları ilə birlikdə kanalın ümumi uzunluğu — 182,4&nbsp;km-dir. Kanal inşasından sonra Açaluk çayıda kanala tökülməyə başlamış.

Dövlət su reyestrində obyekt kodu — 07020000222308200003054.

## Tarix
Terski və Sujen silsiləsi arasında qalan Alxan-Çurt vadisi, uzunluğu 150–160&nbsp;km, eni 8–15&nbsp;km, İnquşetiya, Çeçenistan və Şimali Osetiya üçün önəmli kənd təsərrüfatı bölgəsidir. Ancaq ərazidə su ehtiyatlarının azlığı torpaqların tam becərilməsinə problem yaradırdı. Vadinin su ilə təminatı məsələsi hələ 1858-ci ildə gündəmdə idi. 1925-ci ildə layihə və tədqiqat işlərinə start verildi. 1929-cu ildə suvarma və nizamlama sisteminin tikintisinə başlanmış, 1939-cu ildə başa çatdırılmışdır.

Alxançurt (Şimali Osetiya) kəndi yaxınlığında Terek çayından suyun alınması üçün bənd tikildi. Bənd 45 m uzunluğunda beton hissədən, hər biri 13,5 m olan sektor qapıları ilə bağlanmış iki deşikli drenaj hissəsindən və 300 m uzunluğunda torpaq bənddən ibarətdir. Anbarın layihə gücü 450 m³/s idi. Kanal bənddən çıxaraq şimal-şərq istiqamətdə uzanır. Kanlın 2&nbsp;km-də su Kambilevka çayı üzərindən tağlı akvedukla digər sahilə keçir. Kanla qollara ayrılana kimi iki tuneldən keçir. Aşağı Aşaluki kəndində gücü 15 min кВт olan su elektrik stansiyası inşa edilmişdir. Aşağı Açaluki kəndində kanal iki qola ayrılır: Qərbi (64&nbsp;km) və Şərqi (116&nbsp;km). Qərb kanalının layihə su axını 7,17 m³ / s-dir. Suvarma sahəsi — 12,4 min hektardır. Şərq kanalının layihə gücü 8,5 m³/s-dir. Suvarma sahəsi — 7 min hektardır. Kanalın ümumi suvarma gücü 21,8 min hektardır.

1970-ci illərin əvvəllərində sistemdəki demək olar ki, bütün taxta konstruksiyalar qəzalı texniki vəziyyətdə idi və onların tutumu suvarılan torpaqların sahəsini artırmağa imkan vermirdi. Suvarılan əkin sahələrinin sahəsini artırmaq üçün Alxançurt suvarma sistemi strukturlarının ötürücülük qabiliyyətini 15 m³ / s-ə qədər artırmaq lazım idi. Bunun üçün 1970-ci ildə Sevkavgiprovodxoz institutu Kambileevski akvedukunun yenidən qurulması layihəsini hazırladı.

## İstinadlar