İran əhalisi

MKİ-ə əsasən İran İslam Republikası dünyada ən çoxsaylı əhaliyə malik XIX ölkədir. İran əhalisi sürətlə artan ölkələrdəndir. Rəsmi sayımlararası 55 ildə (1956–2011) ölkənin əhalisi 4 dəfə artmışdır. Ərazi üzrə orta sıxlığa görə İran Asiya ölkələrinin əksəriyyətindən geri qalır (1&nbsp;km²-də 46 nəfər). Ölkə əhalisinin 4/5-ü şimal və şimal-qərb regionlarında cəmləşdiyi halda, ərazisinin təxminən 2/3-sini əhatə edən səhra və yarımsəhra regionlarında 1&nbsp;km²-də sıxlıq 2-3 nəfərdən artıq deyil. Tehran, Məşhəd, İsfahan, Kərəc, Təbriz, Şiraz, Əhvaz və Qum şəhərlərinin əhalisi 1 milyondan artıqdır. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən qeyri-şəhər əhalisi içərisində 56.225 nəfər köçəri olaraq yaşayır.

## Əhali sayının dinamikası

## Əhalinin yerləşmə məskəni

### Ostanlar üzrə

*24 oktyabr – 13 noyabr 2011 – ci il siyahıyaalınması  yekunlarına əsasən:
:*İranın ümumi əhalisi - 21.185.647 ailədə 75.149.669 nəfər olmuşdur.

## Əhalinin sıxlığı

## Əhalinin artımı

## Əhalinin yaş strukturu

## Əhalinin milli tərkibi

## Əhalinin dini tərkibi

## Qaçqınlar
*[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı|Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarı]]* (United Nations High Commissioner for Refugees - **UNHCR**) yanında *Əcnəbilər və Xarici İmmiqrantlarla İşlər Bürosunun* (Bureau for Aliens and Foreign Immigrant Affairs - **BAFIA**) məlumatlarına əsasən: 
:2006-cı il sa. yekunlarına əsasən İranda yaşayan və rəsmən qeydiyyatda olan Əfqanıstan vətəndaşlarının (1.211.171 nəfər) 39%-i etnik həzaralara, 22%-i etnik taciklərə, 9%-i etnik puştunlara, 10%-i isə digər (əsasən türkmənlərə, özbəklərə və bəluclara) etnik qruplara mənsub insanlardan ibarətdir.

## Əhalinin etnik tərkibi

#### XIX əsrə aid mənbələrdə
İngilis əsilli jurnalist, redaktor, tərcüməçi və yazıçı Frederik Şöböl (, d. 1775 – ö. 1853) müəllifi olduğu və 1828-ci ildə nəşr edilmiş Persiya kitabında, 19-20-21-22-ci səhifələrdə yazır:

Hazırda Almaniyanın Türingiya torpağına daxil olan Qota şəhərində 1763-1944-cü illərdə alman (Gothaischer Hofkalender) və fransız (Almanach de Gotha) dillərində hər il nəşr edilmiş "Qot almanaxı" həmin dövrün monarxiyalarında hakim sülalələr, həmçinin bütün dünya dövlətləri haqqında qısa məzmunlu məlumatlar dərc edirdi. *"1882-ci ilə olan Qot almanaxı"*nın 879-884-cü səhifələrində İranın əhalisi, coğrafiyası, dövlət xadimləri, inzibati bölgüsü, ordusu və iqtisadiyyatı haqqında qısa məlumatlar verilmişdir. Qeyd edilən almanaxın İranla bağlı bölümündəki statistik arayışın əhaliyə dair qismində, 882-883-cü səhiflərində məlumatın istinadı göstərilmədən yazılıb:
Statistik bildiriş: Ərazisi təqribən 1.647.070&nbsp;km²-dir. Əhalisi təqribən 7.653.600 nəfərdir, onlardan 1.963.800 nəfəri şəhərlərdə, 3.780.000 nəfəri kəndlərdə, 1.909.800 nəfəri isə köçəri olaraq yaşayır, onlardan 289 mini ərəblər, 800 mini türklər, 750 mini kürdlər və ləklər, 23 mini bəluclar və qaraçılar, 260 mini bəxtiyarilər və lurlar olaraq bilinir. Əhalinin dini tərkibi isə belə müəyyənləşir: 6860.6 min nəfər şiələr, 700 min nəfər sünni və digər məzhəbli müsəlmanlar, 8 min nəfər parslar, 19 min nəfər israillilər, 43 min nəfər ermənilər, 23 min nəfər nestorianlar və xaldeylər. 

Müəllifləri Amerikanın və Avropanın ən yaxşı yazarları, Con Cozef Leylonun () baş deraktorluğu (1881-1889) ilə 1884-cü ildə Çikaqoda nəşr edilmiş *[[:en:Cyclopaedia of Political Science, Political Economy, and the Political History of the United States|"Birləşmiş Dövlətlərin politologiya, siyasi-iqtisad və siyasi-tarix ensiklopediyası"]]*nın III cildində İran haqqında ümumi məlumatlar verilmiş (səh. 159-162) və məlumatların mənbəyi olaraq 1881-ci ildə yekunlaşmış rəsmi siyahıyaalınmanın nəticələrini göstərilmişdir.

Rusiya imperiyasının Qafqaz hərbi dairəsinin Baş Qərargahının zabitlərinin tədqiqat çalışmaları olan toplam 70 buraxılışı (1883-1896-cı illərdə) gerçəkləşmiş "Asiya üzrə coğrafi, topoqrafik və statistik materiallar toplusu" külliyyatının "IV buraxlış"ının "Persiya" yarımbaşlığının ikinci bölməsi olan və Baş Qərargahın polkovniki Kolyubakinin redaktorluğu ilə yazılmış: "1883-cü ildə **Persiya Silahlı Qüvvələrinin** və Persiya Ordusunun təşkili mənbəyi kimi **əhalinin** oçerki"ndə verilən məlumatlara əsasən:

General-mayor, Rus İmperiya Ordusuna daxil olan "Baş Qərargahın Nikolay Akademiyası"nın professoru, senator və hərbi yazıçı olan Akim Mixayloviç Zolotaryovun 1888-ci ildə Sankt-Peterburqda nəşr edilmiş hərbi-statistik oçerki" kitabından:

#### XX-XXI əsrə aid mənbələrdə
Böyük Sovet Ensiklopediyasının I nəşri, 45-ci cildinin (1940-cı ildə çap edilib), 160-161-ci səhiflərində yazılıb:
İranda var olduğu hesab edilən 15 milyon əhalinin 20%-i şəhərlərdə, 80%-i isə kənd yerlərində və köçəri olaraq yaşayır. Hökumətin köçəriləri oturaq vəziyyətə gətirmək üçün gerçəkləşdirdiyi tədbirlərlə əlaqədar köçəri əhalinin xüsusi nisbəti son illərdə sürətlə azalmışdır. İranın etnik tərkibi rəngarəngdir. İranlılar əhalinin təxminən 50%-ini, türk-monqol xalqları 25%-ni, kürdlər 10%-ini, ərəblər 5%-ini təşkil edir: digər xalqların payına isə təxminən 10% düşür. Kəndli qismin ağır feodal istismarına məruz qalması və kütlənin aşağı həyat şəraitində yaşaması ilə əlaqədar artım həddindən artıq azdır, ildə cəmi 0.75%-1.00% təşkil edir. Əhalinin 2/3-si İranın iqtisadi cəhətdən nisbətən inşaf etmiş şimal hissəsində cəmlənmişdir. Cənuba və xüsusən də cənub-şərqə doğru səhralıq bölgələrdə əhalinin sıxlığı aşağı düşür.
Böyük Sovet Ensiklopediyasının II nəşri, XVIII cildinin (1953-cü ildə çap edilib), 398-ci səhifəsində yazılıb:
İranda əhalinin sayı haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur. İran hökumətinin 1951-ci ilə olan qiymətləndirməsinə əsasən ölkədəki əhalinin ümumi sayı 19.1 milyon nəfər idi və onlardan 9.1 milyon nəfərini kişilər təşkil edirdi. Farslar dominant xalqdırlar və ölkə əhalisinin yarısını təşkil edirlər. Onlar daha yığcam kütlələrlə cənub əyalətlərində – İsfahanda, Farsda, Kirmanda, həmçinin Tehranda yaşayırlar. Şimal əyalətlərində – Gilanda, Xorasanda və şimali Mazandaranda farslar azlığı təşkil edirlər. Azərbaycanlılar (təxm. 30%) – İran Azərbaycanının əsas əhalisidir (bax. İran Azərbaycanı). Kürdlər (şimali-qərbi İran və qismən Xorasan), lur və bəxtiyarilər (cənub-qərbi İran), bəluclar (cənub-şərqi İran), qaşqaylar (Fars əyaləti), ərəblər (cənub-qərbi İran, Xuzistan əyaləti), türkmənlər (Şimali Xorasan və Gürgan düzü), cəmşidilər, həzaralar, teymurilər (Xorasan), qacarlar və avşarlar (İranın müxtəlif hissələri) əhalinin 15%-ini, digər xalqlar (assuriyalılar, ermənilər, gürcülər, yəhudilər və başqa.) isə 5%-ini təşkil edirlər.
Böyük Sovet Ensiklopediyasının III nəşri, X cildinin (1972-ci ildə çap edilib), 406-cı səhifəsində yazılıb:
İranda 30-dan çox xalq yaşayır. Əhalinin təxminən 75%-ini iran dil qrupu xalqları təşkil edir (mln.nəf.): farslar (13.5; 1970, qiymətləndirmə), onlara yaxın olan giləklər (1.6) və mazandaranlılar (1.2); kürdlər (2.5), lurlar (0.8), bəxtiyarilər (0.5), bəluclar (0.65), talışlar (0.68), tatlar (0.3), həzaralar, cəmşidilər, əfqanlar, taciklər (cəmisi 0.25). İran əhalisinin 20%-dən artığı türk dil qrupuna aiddir: azərbaycanlılar (5 mln. nəf.), qaşqaylar (0.38 mln. nəf.), türkmənlər (0.45 mln. nəf.), həmçinin bir sıra tayfalar: qacar, baharlı, eynanlı, nəfər, xorasani, pıçaqçı və başqa. (cəmisi təxminən 0.28 mln. nəf.). Həmçinin digər dil qrupalarının xalqları da yaşayırlar (min nəf.): ərəblər (550), ermənilər (200), assuriyalılar (75), yəhudilər (70), brahuilər, gürcülər, qaraçılar. Lurlar, bəxtiyarlar, qaşqylar, əfşarlar, kürdlərin və ərəblərin bir hissəsi, farsların böyük olmayan qrupları köçəri və ya yarımköçəri həyat tərzi keçirirlər.
:::Ədəb.: Ön Asiya xalqları, M., 1957.
:::S. İ. Bruk, V. S. Qluxoded.

"İnsan haqlarını izləmə təşkilatı"nın (Human Rights Watch) 1997–ci ildə yayımladığı İranla bağlı "Dini və etnik azlıqlar: qanunlarda və praktikada ayrı-seçkilik" () adlı 33 səhifəlik raportunda qeyd edilmişdir:İranın əhalisi 60 milyon nəfərdən artıqdır. Onlardan 15 – 20 milyon nəfərini azərbaycanlılar, 5 – 8 milyon nəfərini kürdlər təşkil edir. 3 milyon nəfər əhalisi Xuzestan əyaləti əhalisinin 70%–i ərəblərdən ibarətdir.

ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi avqust 1962-ci ildən tam məxfi, iyun 1971-ci ildən isə qeyri-məxfi şəkildə "Dünya faktlar kitabı"nı nəşr etdirir. Kitabda müxtəlif ölkələr haqqında məlumatlar verilərkən hansı mənbələrə istinad edildiyi işıqlandırılmır.

Fayl:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1982-1989).png|MKİ-nin 1982-1989-cu illərdə yayınladığı məlumatlara əsasən İranda etnik qrupların ümumi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram
Fayl:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1990-1993).png|MKİ-nin 1990-1993-cü illərdə yayınladığı məlumatlara əsasən İranda etnik qrupların ümumi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram
Fayl:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (1994-2011).png|MKİ-nin 1994-2011-ci illərdə yayınladığı məlumatlara əsasən İranda etnik qrupların ümumi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram
Fayl:Percentage of ethnic groups in the general population of Iran (2012-2014).png|MKİ-nin 2012-2014-cü illərdə yayınladığı məlumatlara əsasən İranda etnik qrupların ümumi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram



Fayl:Map of Persian-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|Ostanlar üzrə farsların nisbəti, 2010 sorğusu
Fayl:Map of Turkic-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2008.png|Ostanlar üzrə azərbaycanlıların nisbəti, 2010 sorğusu
Fayl:Map of Kurdish-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|Ostanlar üzrə kürdlərin nisbəti, 2010 sorğusu
Fayl:Map of Luri-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|Ostanlar üzrə lurların nisbəti, 2010 sorğusu
Fayl:Map of Arabian-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|Ostanlar üzrə ərəblərin nisbəti, 2010 sorğusu
Fayl:Map of Balochi-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|Ostanlar üzrə bəlucların nisbəti, 2010 sorğusu


## Mənbə
# Бларамберг. Статистическое обозрение Персии (1853)
# Путевой журнал Е. И. Чирикова, русского комиссара-посредника по турецко-персидскому разграничению, 1849-1852 гг. // Записки Кавказского отдела Императорского Русского географического Общества, Книга 9. 1875
# Н. Г. Петрусевич. Туркмены между старым руслом Аму-Дарьи (Узбоем) и северными окраинами Персии // Записки Кавказского отдела Императорского Русского географического общества. Книжка XI. Выпуск 1. 1880.
# Приложение: Специальная статистика Персии д-ра Гентче из Дрездена. // Известия Кавказского отдела Императорского Русского географического общества. Том 4, № 4, 1876.  — в оригинале: XVII. Specialstatistik von Persien Von Dr. Julius Cäsar Häntzsche in Dresden, seiten 429-450.// Als Fortsetzung der Zeitschrift Für Allgemeine erdkunde im auftrage der gesellschaft herausgegeben von Prof. Dr. W. Koner. Vierter Band.  Berlin . Verlag von Dietrich Reamer. Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin. 1869.
# Подполковник Колюбакин Алексей Михайлович. Состав населения Персии по племенам и провинциям. Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. Выпуск 4, СПб., военная типография, 1883. Секретно. Издание Военно-Ученого Комитета Главного Штаба.
# Карл Риттер: Иран, ч.I, предисловие перевод и дополнения Н.В. Ханыкова, СПб, 1874.
# No. VIII. Observations on the geography of Southern Persia, with reference to the pending military operations, page 280-299. By Colonel Sir Henry C. Rawlinson, K.C.B., F.E.G.S., etc. // Proceedings of the Journal of the Royal Geographical Society of London. Vol I. Sessions 1855-1856 and 1856-1857. Nos. I. to XI. Edited by the secretary. London: published by Edward Stanford, 6, Charing Cross, 1857.
# Persien: Eine historische Landschaft (1891)
# Persien, das Land und seine Bewohner: ethnographische Schilderungen (1865)

## Qeydlər




## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Les minorités non musulmanes dans la population iranienne
* Turkmen (people) — '''Encyclopedia Britannica'''
* Turkmens of Persia ii. Language — '''Encyclopædia Iranica'''
* Arab tribes of Iran — '''Encyclopædia Iranica'''
* Diaspora — '''Encyclopædia Iranica'''
* Armenians of modern İran — '''Encyclopædia Iranica'''
* lnt.J'.Middle East Stud. 8 (1977). 237-249. Primed in U.S.A. 337. Eden Naby. THE ASSYRIANS OF IRAN: REUNIFICATION. OF A “MILLAT," 1906-1914 .
* İran Statistika Mərkəzinin arxivləşdirilmiş sənədlərinin siyahısı
* http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geoca_0035-113x_1973_num_48_2_1625?luceneQuery=%28%2B%28content%3ALes+title%3ALes%5E2.0+fullContent%3ALes%5E100.0+fullTitle%3ALes%5E140.0+summary%3ALes+authors%3ALes%5E5.0+illustrations%3ALes%5E4.0+bibrefs%3ALes%5E4.0+toctitles%3ALes%5E4.0+toctitles1%3ALes%5E3.0+toctitles2%3ALes%5E2.0+toctitles3%3ALes%29+%2B%28content%3Aminorités+title%3Aminorités%5E2.0+fullContent%3Aminorités%5E100.0+fullTitle%3Aminorités%5E140.0+summary%3Aminorités+authors%3Aminorités%5E5.0+illustrations%3Aminorités%5E4.0+bibrefs%3Aminorités%5E4.0+toctitles%3Aminorités%5E4.0+toctitles1%3Aminorités%5E3.0+toctitles2%3Aminorités%5E2.0+toctitles3%3Aminorités%29+%2B%28content%3Asyrien+title%3Asyrien%5E2.0+fullContent%3Asyrien%5E100.0+fullTitle%3Asyrien%5E140.0+summary%3Asyrien+authors%3Asyrien%5E5.0+illustrations%3Asyrien%5E4.0+bibrefs%3Asyrien%5E4.0+toctitles%3Asyrien%5E4.0+toctitles1%3Asyrien%5E3.0+toctitles2%3Asyrien%5E2.0+toctitles3%3Asyrien%29%29+AND+%28+%2Baccess_right%3A%28free%29+%29&words=Les&words=100&words=140&words=minorités&words=syrien&words=free