Yusif İzzəddin Əfəndi

**Yusif İzzəddin Əfəndi** () — 33. Osmanlı sultanı Əbdüləzizin böyük oğlu, Osmanlı şahzadəsi.

## Həyatı

### İlk illəri
Şahzadə Yusif İzzəddin Əfəndi 1857-ci ildə Dolmabağça sarayında doğuldu. Atası Osmanlı şahzadəsi Şahzadə Əbdüləziz (Sultan Əbdüləziz), anası isə onun ilk xanımı Dürrünəv xanım idi. Dünyaya gəldiyi əsnada əmisi Sultan Əbdülməcid taxtda idi və şahzadələrin övlad sahibi olması qadağan olduğu üçün Məkkə mollası Mehmed Qədri bəyin Əyyubsultandakı evində gizlicə böyüdüldü. 4 yaşına gəldikdə isə atası taxta çıxmış, bundan sonra ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur. 26 sentyabr 1862-ci ildə atasının İzmit səyahətində, 3 aprel 1863-cü ildə isə Misir səyahətində iştirak etdi. Bu səyahətlərə onunla yanaşı əmisi oğlanları Murad, Əbdülhəmid və Rəşad da qatıldı.

İlk təhsilini uşaqlıq illərində gizlədildiyi Mehmed Qədri bəyin köşkündə onun övladlarıyla birlikdə aldı. 10 yaşında ikən 21 iyun 1867-ci ildə atasıyla birlikdə Avropa səyahətinə çıxdı. Fransa, Belçika, Prusiya, Avstriya-Macarıstan üzərindən davam edən və 7 avqustda başa çatan səyahətin ardından atasının istəyilə fransızca dərsləri aldı və vəliəhdlik dövründə də bu təhsilini davam etdirdi. Atasının tələbiylə Fransa imperatoru III Napoleon tərəfindən bir müəllim göndərildi və fransız dilini miralay Nökedən öyrəndi. 20 iyun 1870-ci ildə Dolmabağça sarayında keçirilən mərasimlə Süleyman Əfəndi, Vahidəddin Əfəndi, Səlahəddin Əfəndi, Cəlaləddin Əfəndi və Münirə Sultanın oğlu Sultanzadə Ələddin bəylə birlikdə sünnət edildi.

Bir çox saray və dövlət mərasimlərində iştirak edən İzzəddin Əfəndi bu mərasimlərə atası və ya nənəsi Pərtəvniyal Validə Sultanla birlikdə qatılırdı. Bu ziyarətlərinə 12 mart 1863-cü ildə Sultanəhməd meydanında keçirilən sərgi ziyarətini və 5 aprel 1872-ci ildə Pərtəvniyal Validə Sultan məscidinin açılış mərasimini nümunə göstərmək olar.

### Vəliəhdlik illəri
Atası saray çevrilişi ilə taxtdan endirilib, bir neçə gün sonra da şübhəli olaraq öləndə 19 yaşı vardı. Digər qardaşları kimi, o əsnada birinci ordu müşiri olan İzzəddin Əfəndinin də bütün hərbi rütbələri ləğv edildi və hərbi karyerasına son qoyuldu. Atasının vəfatından sonra Osmanlı sülaləsinə mənsub şahzadələr arasında ən böyüyü olan əmisi oğlanları V Murad, II Əbdülhəmid və V Mehmed Rəşad taxta çıxdı. Bu dövrdə elmlə məşğul olan İzzəddin Əfəndi tarix, hüquq, iqtisad, musiqi, rəsm və sufizmlə maraqlandı.

V Mehmed Rəşadın 27 aprel 1909-cu ildə taxta çıxmasıyla taxt namizədliyində birinci yerə gələn İzzəddin Əfəndi *Vəliəhd-i Səltənət* ünvanıyla ölkə daxilində və xaricində bir çox dövlət mərasimində iştirak etdi. Bunlara 1 sentyabr 1909-cu ildə baş tutan və 4 gün davam edən Bursa səyahəti, 27 oktyabrında baş tutan və 2 gün davam edən İzmit səyahəti, 26 oktyabr 1910-cu ildə baş tutan və 1 həftə davam edən Ədirnə, 4 noyabr 1912-ci ildə baş tutan Çatalca, 28 iyul 1913-cü ildə ikinci dəfə Ədirnə, 17 iyul 1915-ci ildə baş tutan Çanaqqala, 22 iyul 1915-ci ildə baş tutan üçüncü dəfə Ədirnə səyahətləri nümunə göstərilə bilər. Bir çoxunda Sultan Rəşadın şəxsən iştirak etdiyi bu səyahətlərə vəliəhd İzzəddin Əfəndiylə yanaşı bəzi hallarda taxt sıralamasındakı digər şahzadələr - Vahidəddin, Ziyaəddin, Nəcməddin, Ömər Hilmi də qatıldı. Ölkə xaricinə etdiyi səyahətlər isə 20 may 1910-cu ildə Londonda baş tutan VII Eduardın cənazə mərasimi, 22 iyun 1911-ci ildə Londonda baş tutan V Corcun tacqoyma mərasimi, həmin ilin sentyabrında hərbi məqsədlərlə göndərildiyi Almaniya səfəri, 1912-ci ildə müalicə məqsədilə getdiyi Avstriya-Macarıstan səfəridir.

### Xəstəliyi və ölümü
Durmadan xərçəng xəstəliyinə tutulduğunu və bunun ondan gizlədildiyini deyən İzzəddin Əfəndi saray həkimlərinə inanmadı və səhhətinin pisləşməsinin ardından 20 avqust 1912-ci ildə Sultan Rəşadın xüsusi icazəsiylə müalicə üçün İsveçrəyə yollandı. İki gün sonra Vyanaya çatan İzzəddin Əfəndi burada Avstriya-Macarıstan imperatoru I Frans İosifin xüsusi həkimi professor Herman Schlesinger tərəfindən müayinə edildi. Ancaq bu həkim də vəliəhdin xərçəng olmadığını, narahatçılığının səbəbinin əsəb sistemiylə bağlı olduğunu bildirdi. Üstəlik müalicəsi üçün Vyana yaxınlığındakı Edlah sanatoriyasını məsləhət gördü. Həkimin tövsiyəsiylə səyahət proqramında dəyişiklik edən İzzəddin Əfəndi 11 oktyabra qədər bu sanatoriyada müalicə aldı və 16 oktyabrda İstanbula döndü.

Vyanadakı 3 aylıq müalicə vəliəhdin səhhətində yaxşı nəticə verdi. Ancaq gərgin siyasi mühit və Birinci Dünya müharibəsinin hər an çıxa bilmə ehtimalı səbəbilə, Sultan Rəşad vəliəhdin əcnəbi ölkədən dərhal dönməsini istəmişdi. Üstəlik həkimlərin ən az 6 ay olaraq planladıqları bu müalicə prosesi 3 ay da tamamlanmış, bu səbəblə İzzəddin Əfəndi tam olaraq sağalmadığına inanmışdı. Bu səbəblə, əsəb sistemi tamamilə alt-üst olan İzzəddin Əfəndi müayinəsindən keçdiyi bütün həkimlərin dilindən kağız alaraq, xəstə olmadığına dair təminat istəmiş, hətta bəzi hallarda onların Quran-ı kərim üzərinə and içmələrini istəmişdir.

Ancaq xərçəng olduğuna inanan və bu səbəblə, taxtdan məhrum edilməkdən qorxan İzzəddin Əfəndinin sonunu da elə bu qorxuları gətirdi. Belə ki, 1 fevral 1916-cı ildə Zəncirliquyu səmtindəki köşkündə biləyini kəsərək intihar etdi. Cənazəsi ertəsi gün Dolmabağça sarayına gətirildi və burada keçirilən cənazə mərasiminin ardından Sultan Mahmud türbəsində atasının yanına dəfn olundu. Ölüm səbəbi intihar nəticəsindəki qan itkisi olaraq göstərilsə də, İttihadçılar tərəfindən qətlə yetirilməsi haqqında fərziyyələr də var.

## Hərbi karyerası
Atasının istəyilə olduqca kiçik yaşlarında hərbi təhsil almağa başladı. Bundan şahzadə olmasının da mühüm rolu vardı. Hələ 4 yaşında ikən ordu sıralarına adı yazıldı. Hərb məktəbindəki ibtidai təhsilini tamamladıqdan sonra 7 fevral 1864-cü ildə əmisi oğlu Nurəddin Əfəndiylə birlikdə təhsilini davam etdirdi və həmin ilin mayında kapitan, 17 noyabr 1865-ci ildə qolağası, 2 iyul 1866-cı ildə mayor, 1867-ci ilin sentyabrında kaymakam, 15 iyul 1868-ci ildə miralay, 1870-ci ilin mayında mirliva, 2 noyabr 1871-ci ildə ferik, 14 aprel 1872-ci ildə Məcidiyyə ordeniylə birlikdə müşir rütbəsinə yüksəldildi. Beləcə, hələ 15 yaşında ikən Osmanlı tarixində ən yüksək hərbi rütbəyə yüksələn yeganə şahzadə olaraq adı tarixə düşdü.

Hərbi karyerası boyunca tez-tez kazarmalara ziyarət edib, burada əsgərləri təftiş edən İzzəddin Əfəndi bir çox dövlət mərasimlərində və hərbi paradlarda da iştirak etdi. Ancaq atasının taxtdan endirildiyi 1876-cı ildən etibarən bütün vəzifə və rütbələrindən azad olundu. Sultan Əbdülhəmid səltənətində isə hərbi karyerası müşir ünvanı saxlanılmaq şərtilə, rəsmi olaraq dayandırıldı.

## Mükafatları

* Anonsiyad medalı *— atasının səltənətində [[İtaliya krallığı|İtaliya kralı]] [[II Viktor Emanuel]] tərəfindən təqdim edilib;*
* Akdes nişanı (sentyabr 1873) *— [[Qacar dövləti|İran şahı]] [[Nasirəddin şah Qacar|Nəsirəddin şah]] tərəfindən təqdim edilib;*
* Saint Charles nişanı (15 may 1874) *— [[Monako|Monako knyazı]] III Charles tərəfindən təqdim edilib;*
* İftixar nişanı (14 sentyabr 1910);
* Kraliça Viktoriya nişanı (22 iyun 1911) *— [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı|Böyük Britaniya kralı]] [[V Corc]] tərəfindən təqdim edilib;*
* Hilal-i Ahmer qızıl medalı (31 may 1914);
* Müharibə İmtiyazı qızıl medalı (12 avqust 1915)
* Osmaniyə ordeni
* Məcidiyə ordeni
* Şəfqət nişanı

## Ailəsi
İlk evliliyi əslən çərkəz olan Çeşmiahu xanımla (ö. noyabr 1912) baş tutdu. 1879-cu ildə evlənən cütlüyün bir oğlu doğuldu. 1912-ci ildə vəfat edən Çeşmiahu xanım Validə Pərtəvniyal Sultan türbəsinə dəfn edildi:

* **Mehmed Bahəddin Əfəndi** (Fevral 1883 - 8 noyabr 1883) — Validə Pərtəvniyal Sultan türbəsinə dəfn edilmişdir.

İkinci evliliyi əslən abxaz olan xalası Kəmalifər xanımla Ömər İzzət Paşanın qızı Əsma Sürəyya Cavidan xanımla (12 yanvar 1870, İstanbul - 21 sentyabr 1935, İstanbul) baş tutdu. 20 may 1885-ci ildə Çırağan sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır.

Üçüncü evliliyi Rümeysa Aredbanın bacısı, əslən abxaz olan Aliyə Nazikəda xanımla (30 may 1872, Suxumi - 18 mart 1945, Sivas) baş tutdu. 6 iyul 1886-cı ildə Dolmabağça sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə *Avcı* soyadını almışdır.

Dördüncü evliliyi əslən çərkəz olan Faiqə Tazəndə xanımla (10 oktyabr 1875, Poti - 17 iyun 1950, İstanbul) baş tutdu. 15 oktyabr 1892-ci ildə Çırağan sarayında evlənən cütlüyün övladı olmamışdır. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə *Yücesan* soyadını almışdır.

Beşinci evliliyi isə Ləman xanımla (6 iyun 1888, Batumi - 3 avqust 1953, İstanbul) baş tutdu.  4 fevral 1902-ci ildə Çamlıca köşkündə evlənən cütlüyün 3 övladı doğuldu. 1934 tarixli Soyad qanunu ilə *Ünlüsoy* soyadını almışdır.

* **[[Xədicə Şükriyə Sultan]]**
* **[[Mehmed Nizaməddin Əfəndi]]**
* **[[Mehriban Mehrişah Sultan]]**

## Şəcərəsi

## İstinadlar


## Mənbə
* *[https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp Veliahd Yusuf Izzeddin Efendi (1857-1916).]* Yüksek Lisans Tezi. Hasan Ünlü. İstanbul 2019
* htt p://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~royalty/turkey/persons.html 
* http://tarihvemedeniyet.org/wp-content/uploads/2009/08/Hanedan-bu-g%C3%BCnk%C3%BC-Osmanoglu-ailesii.png
* http://www.e-tarih.org/biyografi.php?b=442