Aşağı Tunqus

**Aşağı Tunqus** — Sibirdə yerləşən çay Rusiyanın İrkutsk vilayəti və Krasnoyarsk diyarı ərazisindən axaraq Yenisey çayına tökülür. Çay Orta Sibir yaylasından və Putorana platosunun cənubundan axaraq Yeniseyin sağından çaya tökülür. Çay Tura qəsəbəsinə qədər gəmiçilik üçün yararlıdır.

## Qısa məlumat

Yeniseyin sağ qolunu təşkil edən Aşağı Tunqus Turuxansk şəhəri yaxınlığında çaya tökülür. Buzlanması oktyabrdan maya qədər davam edir. Çay yuxarı axarda may-iyun, aşağı axarlarda may-iyul aylarında gursululuq müşahidə edilir.

Yuxarı axarlarda çay yayladan, aşağı axarlarda isə düzənliklərdən axır

### Yuxarı axar
Yuxarı axarlarda çay 580&nbsp;km məsafədə enli dərədən axır. Dərə əsasən gilli-qumlu suxurlardan təşkil olunmuşdur. Bu hissədə Aşağı Tunqus çayı Lena çayının ysxınlığından axır. Kirensk şəhəri yaxınlığında məsafə hətta 15–20&nbsp;km-ə qədər azalır. Çayın bu hissədə sürəti 0,4–0,6&nbsp;m/s təşkil edir.

### Aşağı axar
Aşağı axarlarda Aşağı Tunqus çayı dərin ensiz, bəzənsə sıldırımlı sahili olan ərazilərdən axır. Bəzi hissələrdə çayın yatağı genişlənərək gölə bənzər su sahələri yaradır. Bu sahələrin eni bəzən 20&nbsp;km çatır. Çayın sərt qayalıqlar arasından axan hissəsində sürət 3–5&nbsp;m/s təşkil edir. Burada dərinlik 60–100 metr arasında yerləşir.
Bu hissələrdə bəzən çayın ortasında diametri 0,5–1,5 metr olan astanalara rast gəlinir. Bəzən çay bərk suxurlara rast gəldikdə onu dolanaraq keçməli olur. Bu hissədə çayın sürəti 1–1,5&nbsp;m/s təşkil edir.

Aşağı Tunqus çayı boyunca çoxlu sayda şəlalələr vardır. Suların hündürlükdən axdığı ərazilərdə dərinlik bəzən 100 metr təşkil edir Astanalar və şəlalələr xüsusi ilə gursululuq dövründə dedikcə təhlükəli olur.

## Çayın hidrologiyası
Çay illik axın sürtinə görə Rusiyanın çayları arasında onbirinci yeri tutur. İllik su sərfiyyartı 3680 m³/s təşkil edir. Minimal su sərfiyatı 1967-ci ildə 2861 m³/s, maksimal isə 1974-cü ildə — 4690 m³/s olmuşdur. Çayın qidalanması qar və yay yağışları hesabına ödənilir. Qrunt suları demək olar ki yoxdur. Səbəb isə çayın çox illik qrunt buzlaqları ərazisindən axmasıdır. 52 il aparılan müşahidələr nəticəsində diaqramma aşağıdakı kimi olmuşdur:


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:20000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Yanvar.
  bar:Fév text:Fevral.
  bar:Mar text:Mart.
  bar:Avr text:Aprel.
  bar:Mai text:May
  bar:Jun text:İyun.
  bar:Jul text:İyul.
  bar:Aoû text:Avqust.
  bar:Sep text:Sentyabr.
  bar:Oct text:Oktyabr.
  bar:Nov text:Noyabr.
  bar:Déc text:Dekabr.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 313 
  bar:Fév from:0 till: 237
  bar:Mar from:0 till: 197 
  bar:Avr from:0 till: 195 
  bar:Mai from:0 till: 6567 
  bar:Jun from:0 till: 19330 
  bar:Jul from:0 till: 5024 
  bar:Aoû from:0 till: 2902 
  bar:Sep from:0 till: 3286 
  bar:Oct from:0 till: 1729 
  bar:Nov from:0 till: 608 
  bar:Déc from:0 till: 459

PlotData=
  bar:Jan at: 313 fontsize:S text: 313 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 237 fontsize:S text: 237 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 197 fontsize:S text: 197 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 195 fontsize:S text: 195 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 6567 fontsize:S text: 6.567 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 19330 fontsize:S text: 19.330 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 5024 fontsize:S text: 5.024 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 2902 fontsize:S text: 2.902 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 3286 fontsize:S text: 3.286 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 1729 fontsize:S text: 1.729 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 608 fontsize:S text: 608 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 459 fontsize:S text: 459 shift:(-10,5)



Çay axınının 73% yay-payız aylarının payına düşür. Çayın suyunun ampiletud fərqinə görə xüsusi ilə seçilir. Daşqınlar zamanı suyun səviyəsi 30–35 m qalxır

## Qolları
Qolları: (sağdan): Eyka, Koçeçum, Yambukan, Vivi, Tutonçana, Eraçimo, Severnaya, (soldan) Nepa, Bolşaya, Erema, Teteya, İlimpeya, Nidım, Taymura, Uçami. Aşağı Tunqusun ən böyük qolu Koçeçun çayıdır. İllik sərfiyyatı 600 m³/s, hövzəsinin sahəsi isə 100 min km² təşkil edir

## Gəmiçilik
Çay gəmiçilik üçün müəyyən hissələrdə təhlükələrlə zəngindir. Burada çoxlu sayda astana və şəlalələrin ölmaşı naviqasiyaya çətinliklər törədir. Naviqasiya əsasən avqust-sentyabr ayları mümkün olur. Xüsusi ilə dar astanalardan Oron seçilir. Oron 128–130&nbsp;km mənsəbdən yuxarıda yerləşir. İlk dəfə 1927-ci ildə paraxod vastəsilə ilə keçilmişdir.

1911-ci ildə Aşağı Tunqus və Lena çayını Kirensk rayonu ərazisində birləşdirmək planlaşdırılırdı. Bununla belə XX əsrin əvvəllərində tikintinin çətinliyindən və çoxlu maliyyə tələb etdiyindən layihə icra olunmamış qalır.

## Maraqlı faktlar
* Ruslar ərazini kolonizasiyalaşdırarkən(XVI–XVII əsr) bir müddət çay **Toris Tunqusu**, **Monastır Tunqusu** və **Manqazey Tunqusu** adlandırılmışdır.
* Hal-hazırda Aşağı Tunqus çayı üzərində Evenk SES tikintisi planlaşdırılır. Bublayihə reallaşsa Rusiyanın ən böyük SES olacaqdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Aşağı Tunqus çayının görməli yerləri