Xidmət iqtisadiyyatı

**Xidmətlərdə iqtisadiyyatı** son iki iqtisadi hadisədən birinə və ya hər ikisinə aid edilə bilər:

* Sənayeləşmiş ölkələrdə xidmət sektorunun əhəmiyyətinin artması. Mövcud Fortune 500 siyahısında əvvəlki onilliklərə nisbətən daha çox xidmət şirkəti və daha az istehsalçı var.
* Məhsul təklifində xidmətin nisbi əhəmiyyəti. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə xidmət iqtisadiyyatı əsasən maliyyə xidmətləri, qonaqpərvərlik, pərakəndə satış, səhiyyə, sosial xidmətlər, informasiya texnologiyaları və təhsildə cəmlənmişdir. Bu gün məhsullar əvvəlki onilliklərə nisbətən daha yüksək bir xidmət hissəsinə malikdir. İdarəetmə ədəbiyyatında buna məhsul servisləşdirmə və ya məhsul xidmət sistemi deyilir. Bu gün demək olar ki, hər məhsulun bir xidmət hissəsi var.

Məhsul və xidmət arasındakı köhnə ikitirəlik, xidmət məhsulu davamı ilə əvəz edilmişdir. Bir çox məhsul xidmətə çevrilir.

Məsələn, IBM öz işinə bir xidmət işi kimi baxır. Hələ də kompüter istehsal etməsinə baxmayaraq fiziki mallara "iş həlləri" sənayesinin kiçik bir hissəsi kimi baxır. "İş həlləri" tələbinin qiymət elastikliyinin avadanlıqlara nisbətən çox az olduğunu aşkar etdilər. Abunə qiymətləri modelinə müvafiq bir keçid olmuşdur. İstehsal olunan bir avadanlıq üçün birdəfəlik ödəmə almaq əvəzinə, indi bir çox istehsalçı davam edən müqavilələrdən davamlı gəlir axını alır.

Tam xərc mühasibatı və mühasibat və pul islahatının əksər tədbirləri ümumiyyətlə yaxşı bir xidmət iqtisadiyyatı modeli olmadan qeyri-mümkün hesab olunur.

1950-ci illərdən bəri dünya iqtisadiyyatı struktur dəyişikliyindən keçmişdir. Bu dəyişiklik üzündən 1968-ci ildə amerikalı iqtisadçı Viktor Fuks bunu "xidmət iqtisadiyyatı" adlandırdı. ABŞ-nin Qərb ölkələrində xidmət və sosial iqtisadiyyatda lider olduğunu düşünür. Bu bəyannamə ABŞ-də qlobal miqyasda başlayan bir xidmət iqtisadiyyatının ortaya çıxmasını xəbər verdi. İnformasiya inqilabı və texnologiyanın sürətli inkişafı ilə xidmət iqtisadiyyatı da yeni inkişaf meylləri nümayiş etdirdi.

## Xidmət iqtisadiyyatının ətraf mühitə təsiri
Buna xüsusilə yaşıl iqtisadiyyatda və təbii kapitalizm kimi daha spesifik nəzəriyyələrdə aşağıdakı üstünlüklərə sahib olduğu görülür:

* Təbiət xidmətləri uçotu ilə çox asan inteqrasiya
* Ət təftişi kimi qloballaşan dünyada dövlət xidmətləri ilə daha asan inteqrasiya, bir məhsulun qiyməti daxilində olması gözlənilən, lakin ciddi təsirləri ola biləcək yurisdiksiyalar arasında əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə biləcək bir xidmətdir.
* Əmtəə bazarlarında malların hərəkətini mənfi bir əmtəə ilə əlaqələndirmək (tullantıları və ya digər çirklənməni, biomüxtəlifliyin itirilməsini, bioloji təhlükəsizlik riskini əks etdirən) ictimai bir pislikdir, belə ki, hasilat, emal, göndərmə, ticarət və satış nəticəsində dəymiş ziyana görə heç bir əmtəə satıla bilməz. — hərtərəfli nəticə
* Şəhər və sənaye ekoloji modelləşdirmə ilə daha asan inteqrasiya
* İnsanların xidmətlər haqqında fərziyyələrə əsaslanaraq həyata keçirdiyi həyat keyfiyyətlərinin təcrübə iqtisadiyyatı ilə əlaqəsini sadələşdirmək və iqtisadiyyatın marka dəyərinin marketinq nəzəriyyəsi ilə daha yaxşı inteqrasiyası, məsələn, məhsullar məlum etibarlılığa əsaslanaraq satın alınır. Bu, istifadəçinin marka ilə təcrübəsinin (gözlədikləri xidməti nəzərdə tutur) texniki xüsusiyyətlərindən daha vacib olduğunu göstərir.

**[[Məhsul nəzarəti]]** və ya **məhsulun qaytarılması** — tullantıların atılması xidmətinin sənaye məhsulunun paylama zəncirinə daxil edildiyi və satın alındığı zaman ödənildiyi xüsusi bir tələbə və ya ölçüyə istinad üçün sözlərdir. Yəni, bir məhsul üçün pul ödəyərkən təhlükəsiz və düzgün atılma üçün pul ödəyirsiniz və ondan qurtulmaq üçün satanlara etibar edirsiniz.

Bu yanaşmanın tərəfdarları məhsulun həyat dövrünün sonrakı mərhələləri və bütün istehsal prosesinin inteqrasiya olunmuş nəticəsi ilə maraqlanırlar. Bu, xidmət iqtisadiyyatında "əmtəə" və "məhsul" münasibətlərinin sərt təfsiri (qondarma, milli, hüquqi) üçün ön şərt hesab olunur.

Tez-tez boya, təkərlər və lazımi şəkildə atılmasa zəhərli tullantılara çevrilən digər məhsullara tətbiq olunur. Şüşənin alınması üçün ödəniş, içindəkinin ödənişindən ayrı tutulur. Şüşə geri qaytarıldıqda, haqq geri qaytarılır və tədarükçü şüşəni təkrar istifadə və ya təkrar istifadə üçün geri qaytarmalıdır. Əks təqdirdə, ödəniş ödənilmişdir və ehtimal ki, bu, uşaq bezlərinin və ya qırılmış bir şüşənin atılması tədbirlərini ödəyə bilər. Həm də, eyni haqqı bir şüşə tapıb qaytaran hər kəsdən tutula bildiyindən, insanlar ümumiyyətlə onu toplayır və az gəlir əldə etmək üçün geri qaytarırlar. Məsələn, ABŞ şəhərlərindəki evsizlər arasında olduqca yaygındır. Qanuni tələblər dəyişir: şüşənin özü məzmunun alıcısının mülkü hesab edilə bilər və ya alıcının şüşəni təkrar emal etmək və ya təkrar istifadə etmək üçün bir anbara qaytarmaq borcu ola bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vandermerwe, S. and Rada, J. (1988) "Servitization of business: Adding value by adding services", *European Management Journal*, vol. 6, no. 4, 1988.
* Christian Girschner, Die Dienstleistungsgesellschaft. Zur Kritik einer fixen Idee. Köln: PapyRossa Verlag, 2003.

## Xarici keçidlər

* EPA Product Stewardship Web site "highlights the latest developments in product stewardship, both in the United States and abroad."
* Coalition of Service Industries Web site "The leading trade association representing the U. S. service industry in international trade negotiations."
* The (new) service economy is not the same as the service sector, described at "Science of service systems, service sector, service economy" on the Coevolving Innovations web site
* An input-oriented approached based on Richard Florida's work at "Talent in the (new) service economy: creative class occupations?" on the Coevolving Innovations web site
* Service in Industry Hub a blog and aspiring digital magazine providing insight, analysis, comment and opinion, and offering a platform for discussion and exchange on the topic of services in industrial and B2B markets.
* Measuring value for the customer using conjoint analysis a blog around servitization, impacts on marketing and operations strategy