İntertekstuallıq

**İntertekstuallıq** — mətnin mənasının sitat, allyuziya, kalka, plagiat, tərcümə, pastiş və ya parodiya kimi qəsdən hazırlanmış kompozisiya strategiyaları vasitəsilə başqa mətn tərəfindən, ya da mətnin auditoriyası və ya oxucusu tərəfindən qəbul edilən oxşar və ya əlaqəli əsərlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə ilə formalaşdırılması. Bu istinadlar bəzən qəsdən edilir və oxucunun referent haqqında əvvəlcədən bilik və anlayışından asılıdır, lakin intertekstual təsir həmişə qəsdən olmur və bəzən təsadüfən baş verir. Tez-tez yaradıcı registrlərdə (bədii ədəbiyyat, poeziya və dram və hətta performans sənəti və rəqəmsal media kimi qeyri-yazılı mətnlər) işləyən yazıçılar tərəfindən istifadə edilən strategiyalarla əlaqələndirilən intertekstuallıq indiki dövrdə hər hansı bir mətn üçün daxili xarakter daşıya bilər.

İntertekstuallıq istinad və tipoloji kateqoriyalara bölünür. İstinad intertekstuallığı mətnlərdə fraqmentlərin istifadəsinə, tipoloji intertekstuallıq isə tipik mətnlərdə naxış və strukturun istifadəsinə aiddir. İterativlik və ilkin ehtimal arasında da fərq qoyula bilər. İterativlik "izlərdən" ibarət olan müəyyən bir mətnin, onun mənasını formalaşdırmağa kömək edən digər mətnlərin parçalarından "təkrarlanmasına" istinad edir. İlkin fərziyyə mətnin öz oxucuları və onun konteksti haqqında irəli sürdüyü fərziyyələrə istinad edir. Filosof Vilyam İrvinin yazdığı kimi,bu termin Yulia Kristevanın orijinal baxış bucağına sadiq qalanlardan tutmuş, onu sadəcə olaraq allyuziya və təsir haqqında danışmağın gözəl bir yolu kimi istifadə edənlərə qədər "demək olar ki, istifadəçilər qədər çox məna kəsb etməyə başladı".

## Plagiatlıq
Sosioloq Perri Şeyr intertekstuallığı "əhəmiyyətli etik mürəkkəblik sahəsi" kimi təsvir edir. İntertekstuallıq mütləq sitatlar və ya durğu işarələrini (məsələn, dırnaq işarələri) özündə əks etdirmir və plagiatla səhv salına bilər. İki anlayış bir-biri ilə əlaqəli olsa da, başqasının işindən istifadənin arxasında duran niyyətlər ikisini ayırd etmək üçün vacibdir. İntertekstuallıqdan istifadə edərkən adətən hipotekstin kiçik bir hissəsi yeni hipermətnin orijinal mövzularını, simvollarını və ya kontekstlərini başa düşməyə kömək edir. Mövcud mətnlərin aspektləri təkrar istifadə olunur, bu da tez-tez fərqli kontekstdə yerləşdirildikdə yeni məna ilə nəticələnir.

Yazmağı öyrənən şagirdlər tez-tez imitasiya və emulyasiyaya arxalanırlar, hələ mənbələri yenidən formalaşdırmaq və onlardan gözlənilən standartlara uyğun sitat gətirmək yollarını öyrənməyiblər və beləliklə, qəsdən plagiat kimi yersiz şəkildə cəzalandırıla bilən "yamaq yazısı" formalarına əl atırlar. Kompozisiya tədqiqatlarının maraqları ədəbiyyat nəzəriyyəsinin maraqlarından fərqləndiyinə görə, bu konsepsiya yazıçıların öz ifadələrini digər ifadələr və ön bilgilərlə əlaqəli olaraq yerləşdirmək üçün intertekstuallıqdan istifadə etmələri vurğulanaraq fərqli şəkildə işlənmişdir. Şagirdlər adətən istinad və başqalarının sözlərinə güvənməyi öz yeni perspektivlərini və töhfələrini qeyd etməklə birləşdirməyi öyrənməkdə çətinlik çəkirlər.

## Qeyri-ədəbi istifadə
Bundan əlavə, intertekstuallıq anlayışı ədəbiyyat və incəsənət sferasından kənarda analitik olaraq istifadə edilmişdir. Məsələn, Devitt 1991-ci ildə vergi mühasibləri tərəfindən tərtib edilən müxtəlif mövzulu məktubların janrlara uyğun olaraq vergi məcəllələrinə necə istinad etdiyini tədqiq etmişdir. Başqa bir misal olaraq, Kristensen 2016-cı ildə xəstəxanada iş təcrübəsinin təhlilində intertekstuallıq anlayışını təqdim etmişdir. Tədqiqat göstərmişdir ki, xəstəxana şöbəsində istifadə olunan və hazırlanan sənədlər toplusunun yazılı mətnlər korpusunu təşkil etdiyini söyləmək olar. Korpus və ya onun alt bölmələri əsasında əməkdaşlıq işinin iştirakçıları müəyyən bir vəziyyətdə, müəyyən bir məqsəd üçün müvafiq (tamamlayıcı) mətnlər arasında intertekst yaradırlar. Müəyyən bir situasiyanın intertekstini tamamlayıcı tip, mətndaxili tip və vasitəli tip də daxil olmaqla bir neçə növ intertekstuallıq təşkil edə bilər. Bu şəkildə intertekst anlayışı ədəbiyyat və sənətşünaslıqdan kənarda da öz təsirini göstərmişdir.

Elmi və digər elmi yazılarda intertekstuallıq biliklərin qurulmasının əməkdaşlıq xarakterinin əsasını təşkil edir və beləliklə, sitat praktikaları sahələrin sosial təşkili, biliklərin kodlaşdırılması və peşəkar töhfəyə görə mükafatlandırma sistemi üçün vacibdir. Alimlər öz işlərinin töhfəsini müəyyən etmək üçün əvvəlki işlərə istinadlardan qəsdən istifadə etməkdə mahir ola bilərlər. Elmi sitatın müasir təcrübələri isə yalnız XVIII əsrin sonlarından inkişaf etmişdir və qismən fənlərin epistemologiyalarından təsirlənərək sahələr üzrə dəyişir.

## Həmçinin bax

* Ədəbiyyat nəzəriyyəsi
* Poststrukturizm
* Semiotika
* Umberto Eko

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Comhrink, A. (n.d.). 'The matrix and the echo': Intertextual re-modelling in Stoppard's Rosencrantz and Guildenstern are dead. Attie de Lxmge.
* Griffig, Thomas. *Intertextualität in linguistischen Fachaufsätzen des Englischen und Deutschen (Intertextuality in English and German Linguistic Research Articles).* Frankfurt a.M.: Lang, 2006.
* Kliese, M. (2013). Little Lamb analysis. CQUniversity e-courses, LITR19049 - Romantic and Contemporary Poetry.
* National Institute of Development Administration, The (NIDA), Bangkok 10240, Thailand.
* Oropeza, B.J. "Intertextuality." In *The Oxford Encyclopedia of Biblical Interpretation*. Steven L. McKenzie, editor-in-chief. New York: Oxford University Press, 2013, Vol. 1, 453–63; B. J. Oropeza and Steve Moyise, eds. *Exploring Intertextuality: Diverse Strategies for New Testament Interpretation of Texts* (Eugene, Ore.: Cascade Books, 2016).
* Pasco, Allan H. *Allusion: A Literary Graft*. 1994. Charlottesville: Rookwood Press, 2002.
* Porter, Stanley E. "The Use of the Old Testament in the New Testament: A Brief Comment on Method and Terminology." In *Early Christian Interpretation of the Scriptures of Israel: Investigations and Proposals* (eds. C. A. Evans and J. A. Sanders; JSNTSup 14; Sheffield: Sheffield Academic Press, 1997), 79–96.