open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vüsal Aslanov

**Vüsal Yusif oğlu Aslanov** ()  — "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri (2024).
## Həyatı
Vüsal Aslanov 1981-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. 2003-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 2007-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Mülki və Təsərrüfat Hüquqi fakultəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, magistr dərəcəsini qazanıb.

2004-cü ildən "Azərinşaatservis” MMC-də hüquq müşaviri vəzifəsində, daha sonra Biznes İnkişafı Departamentinin direktoru vəzifəsində çalışıb.

2005-2006 illərdə Hərbi Xidmətdə olub. 2006-2013 illərdə "Azərinşaatservis” MMC-nin Korporativ əlaqələr və Hüquq Departamentinin direktoru, İdarəetmə və hüquqi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrində fəaliyyət göstərib.

V.Aslanov 2010-2014 illərdə "Azərinteltek” QSC-nin idarə heyətinin üzvü olub. 2013-2015 illərdə "Azərcon” ASC-nin direktoru vəzifəsində çalışıb. 2014-2015 illərdə əlavə iş yeri olaraq, "Retro-Park” MTK-nin sədri vəzifəsində çalışıb. 09.10.2015-ci il tarixindən 20.07.2016-cı il tarixədək "Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin Sədrinin müşaviri kimi fəaliyyət göstərib.

Evlidir, 3 övladı var.

## İstinadlar
Culiya Hill

**Culiya Lorraine Hill** () — Amerikalı ətraf mühit fəalı və vergilərin yönləndirilməsinin müdafiəçisidir. O, daha çox 180 fut hündürlüyündə və on beş yüz illik tarixi olan Kaliforniya qırmızı ağacında uzun müddət yaşamağı ilə tanınır. Culiya 10 dekabr 1997-ci ildə "Pacific Lumber Company" şirkətinin həmin ağacı kəsməsinin qarşısını almaq üçün ağacda oturmağa başladı. Hill 18 dekabr 1999-cu ilə qədər iki ildən bir qədər çox müddətdə ağacdan düşmədi. Ağaca "Luna" adı verildi. 2000-ci ildə Culiya Hill "Luna mirası" adlı kitabının müəllifi oldu.

## Fəaliyyəti
Ağacda keçirdiyi illər ərzində Hill motivasiya natiqi və kitab müəllifi oldu. Həmçinin Culiya "Həyat Dövrü Fondu"nu yaratdı.

## İstinadlar
Əli mirzə (Ağqoyunlu)

**Əli mirzə** () — Ağqoyunlu sultanı Sultan Xəlilin oğlu, Ağqoyunlu şahzadəsi.

## Həyatı
Atası Ağqoyunlu sultanı Sultan Xəlildir. Anasının kim olduğu və doğum tarixi bilinmir. Haqqında ilk məlumat üsyana başlayan əmisi Yaqub mirzəyə qarşı 1478-ci ildə atasının ordusunda döyüşməsi barədədir. Atası Sultan Xəlilin ordusunda sol qanada rəhbərlik edən Əli mirzə qarşı cəbhəni darmadağın etdi. Ancaq atasının döyüş meydanında öldürülməsinin ardından taxt iddiası qaldırmaq məqsədilə anasını və bütün xəzinəni də yanına alaraq İraqa qaçdı.

Ancaq burada Kösə Hacı mirzə tərəfindən tərtiblənən basqında məğlub edildi və ailəsi də daxil olmaqla, hər şeyini geridə qoyub Qəzvinə qaçdı. Ancaq nənəsi Səlcuqşah bəyimin yardımıyla bağışlandı və Təbrizə gedərək əmisi Sultan Yaquba təslim oldu. Bağışlanaraq orduya təyin olunan Əli mirzə 1489-cu ilin yayında divan əmiri təyin olundu.

Haqqındakı son məlumat isə ölümüylə bağlıdır. Yəhya Qəzvini özünün *Lubb Et-Təvarix* adlı əsərində Əli mirzənin ölümünü ətraflı şəkildə nəql edir. Onun yazdığına görə, Sultan Yaqubun, qardaşı Yusif mirzə və dövlət idarəsində söz sahibi olan anası Səlcuqşah bəyimin ani ölümlərinin ardından Sufi Xəlil Bektaşi idarəni ələ aldı və Sultan Yaqubun azyaşlı oğlu Baysunquru taxta çıxardı. Ən güclü taxt namizədi olan Əli mirzəni isə mərhum sultanın çadırına dəvət edərək burada gizlicə edam etdirdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devletlerinde Hanedan Üyelerinin katli*, Eda Geyik. Yüksek Lisans Tezi. TC Kastamonu Üniversitesi. Kastamonu-2021

### İstinadlar
Yeralmakbabı

**Yeralmakababı** () — Cənubi Azərbaycanın xüsusilə Urmiya şəhərinə məxsus olan fastfud yeməyi.

## Mənası

Cənubi Azərbaycanda kartofa yeralma deyilir. Kartofu təndirdə kabab edir və sonrada çörəklə yeyirlər. Buna gözə də bu yeməyə **Yeralmakababı** deyilir.

## Yeralmakababı ilə yeyilənlər

Yaralmakababı adətən Yaralmakababı adlandırılan dükanlarda təklif olunur.

* Kartof (sobada qızardılmış)
* Yerli kərə (kərə yağı)
* Tərəvəz
* Pomidor
* Xiyar turşusu
* Yumurta (İstəyə görə Yeralma ilə bərabər Səngək adlı çörəyin içinə qoyulur).
* Yerli ayran
* Ədviyyat

## İstinadlar
İçihara Gölkənarı Muzeyi

– Yaponiyanın Çiba prefekturasının İçihara şəhərində yerləşən incəsənət muzeyi.

## Tarixi
Muzey 2013-cü ilin avqustunda İçihara şəhərinin 50 illiyi münasibəilə və 1995-ci ildə əsası qoyulmuş İçihara Şəhər Su və Heykəltaraşlıq Təpəsi adlı turizm obyektinin yenilənməsi üçün 2011-ci ildə başladılmış tikinti işlərindən sonra açılmışdır. Muzey binasının dizaynı 231 namizəd arasından seçilmiş *"Kawaguchi Tei Architects"* şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Muzey binası XXI Çiba Prefektura Memarlıq Mükafatına layiq görülmüşdür.

## Ekspozisiya
Muzey Takataki gölünün kənarında yerləşir. Yeraltı və yerüstü iki mərtəbədən ibarət olan muzeyin hədəfi ziyarətçilərə "metropolitan bölgədə oazis" təqdim etməkdir. Muzeyin sərgisi 5 açar konsepsiyaya əsaslanır. Burada yeni incəsənət formalarını ehtiva edən, uşaqların əylənə biləcəyi, yerli icma ilə bağlı olan, beynəlxalq əməkdaşlığa əsaslanan işlər sərgilənir. Xüsusi sərgilər incəsənət, memarlıq, dizayn, musiqi və folklor kimi mövzulara həsr olunur. Muzeydə hər il Uşaqların Rəsm Sərgisi təşkil olunur. Muzey binasının eksteryerində Naka-Boso regionuna aid şeir həkk olunmuşdur. Muzeyin restoranında Çiba prefekturasının inqredientləri ilə hazırlanmış pizzalar satılır.

Daimi sərgidə İçihara şəhərinin fəxri vətəndaşı olan sənətçi Yukio Fukazavanın işləri nümayiş etdirilir. 500-dən çox işdən ibarət olan kolleksiyaya şüşə rəsmlər, mis lövhələr, pastel rəsmlər və kalliqrafiyalar daxildir. Burada Fukazava tərəfindən ixtira edilmiş robot-dəzgah "Çintara I" sərgilənir.

Muzeydə sərgilənən işlərə ağciyəri xatırladan "Heigh-Ho", "Oyuncaq əsgər", 700 şəffaf borudan ibarət olan "İynələr və sancaqlar damı", "İtmiş pəncərələr", "Ulduz üzümləri" daxildir. Ziyarətçilər muzey kompleksinə daxil olan Fucivara su nasos sistemi qülləsinə çıxa bilərlər. Bu təchizat göldən suvarma məqsədli su çəkmək üçün istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Əbdürrəhim əfəndi Çələbizadə

**Əbdürrəhim əfəndi Çələbizadə** (; ) — Quba qəzasının tanınmış din xadimi, Qubanın müsəlman-sünni əhalisinin dini rəhbəri. Quba qırğınlarının qarşısını almağa çalışan şəxslərdən biri.

## Bioqrafiyası
Məşhur Çələbilər nəslinin nümayəndələrindən olan Əbdürrəhim əfəndi Çələbizadə 1841-ci ildə anadan olmuşdur. Əbdürrəhim əfəndinin mənsub olduğu Çələbilər nəsli, Şamdan Qubaya köçüblər. 1918-ci ildə mart ayında Quba qəzasına soxulan daşnaklara qarşı mübarizəyə qalxan şəxslərdən biri də Qubadakı sünni-müsəlman icmasının rəhbəri, ruhani Əbdürrəhim əfəndidir. O, Quba Cümə məscidinin imamı olmuşdur. Əbdürrəhim əfəndi, ermənilərə silahlı müqavimət göstərməsə də Qubanın azad edilmə planlarının hazırlandığı Güllü Təpə yığıncağında və eləcədə əliyalın əhalinin Qubadan təhlükəsiz ərazilərə təxliyə edilməsin iştirak etmişdir. 1918-ci ilin oktyabr ayında Qubaya gələn Nuru paşanı müşayiət edən şəxslərdən biri də Əbdürrəhim əfəndi idi. Əbdürrəhim əfəndi Əhməd Əfəndi Çələbizadənin atasıdır. Əbdürrəhim əfəndi 1921-ci ildə vəfat etmişdir.
## Həmçinin bax
* Qanlı Dərə döyüşü
* Quba soyqırımı

## İstinadlar
Açıq Arxiv Təşəbbüsü

**Açıq Arxiv Təşəbbüsü** (; Qısaldılmış adı: **OAI**) — kataloq məlumatlarını (metaməlumatlar) paylaşmaq və arxivlər üçün texniki qarşılıqlı fəaliyyət standartlarını və yazılı arxiv məlumatlarının texniki standartlarını təkmilləşdirən və paylaşmanı artırmağı hədəfləyən bir təşkilat.

## Haqqında
OAI e-çap arxivlərinə çıxışı artırmaq üçün texnoloji çərçivələrin və qarşılıqlı fəaliyyət standartlarının işlənib hazırlanmasında iştirak edib, açıq çıxış nəşriyyatı hərəkatı ilə bağlı mövcud akademik jurnallar kimi elmi ünsiyyətə imkan yaradıb. Müvafiq texnologiya və standartlar vasitəsilə çap versiysından kənarda tətbiq olunur. Təşəbbüsün maliyyələşdirilməsi Endryu V. Mellon Fondu, Şəbəkə İnformasiyası Koalisiyası (CNI), Rəqəmsal Kitabxana Federasiyası (DLF), Milli Elm Fondu (NSF), Alfred P. Sloan Fondu və digər təşkilatlardan təmin edilir.

## Həmçinin bax
* ORCID
* ERIH PLUS
* AcademyGate
* ResearchGate
* Academia.edu
* Google Scholar
* Elm Tarixi (jurnal)
* Metafizika Jurnalı

## İstinadlar
Azərbaycan Nəqliyyat və Kommunikasiya Holdinqi

**Azərbaycan Nəqliyyat və Kommunikasiya Holdinqi** (AZCON) — publik hüquqi şəxs Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 noyabr 2024-cü ildə imzaladığı fərmana əsasən yaradılmışdır.

Bu Holdinq, nəqliyyat və kommunikasiya sahələrində fəaliyyət göstərən dövlət müəssisələrinin işinin təkmilləşdirilməsində və onların vahid şəkildə, mərkəzi bir qurumdan idarə edilməsinə xidmət edəcək.

Holdinqin nizamnamə fondu 10 milyon manatdır və Holdinqin idarəetməsinə verilmiş dövlət müəssisələri tərəfindən ödənilən vəsait hesabına formalaşır. Holdinqin fəaliyyətinə ümumi rəhbərliyi Müşahidə Şurası, cari rəhbərliyi isə icraçı direktor həyata keçirir.

Prezident İlham Əliyevin 3 mart 2025-ci ildə imzaladığı Sərəncam ilə birlikdə Şahin Tofiq oğlu Babayev Azərbaycan Nəqliyyat və Kommunikasiya Holdinqinin (AZCON-un) icraçı direktoru təyin edilib.

## Holdinqin Müşahidə Şurası
**Müşahidə Şurasının sədri** *-* Azərbaycan Respublikasının rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri *-* Rəşad Nəbiyev

**Müşahidə Şurasının üzvləri**

* Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyat nazirinin müavini
* Azərbaycan Respublikası maliyyə nazirinin müavini
* Azərbaycan Respublikası rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini
* Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin direktoru
* Dövlət Dəniz və Liman Agentliyi İdarə Heyətinin sədri
* "Azərbaycan Respublikasının Kosmik Agentliyi (Azərkosmos)" publik hüquqi şəxsin İdarə Heyətinin sədri.

## İdarəetmə tərkibi
"Azərbaycan Nəqliyyat və Kommunikasiya Holdinqi (AZCON)" publik hüquqi şəxsin idarəetməsinə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə təsdiq edilən və aşağıda göstərilən dövlət müəssisələri, habelə dövlət payı olan təsərrüfat cəmiyyətləri və publik hüquqi şəxsləri daxildir:

* "Azərbaycan Hava Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
* "Azərbaycan Dəmir Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
* "Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
* "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
* "Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
* "BakuBus" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti
* Bakı Gəmiqayırma Zavodu

Azərbaycan Respublikası Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyindəki aşağıdakı qurumlar:

* "Azərbaycan Respublikasının Kosmik Agentliyi (Azərkosmos)" publik hüquqi şəxs
* "Aztelekom" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti
* "Azerbaijan International Telecom" (AzInTelecom)" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti
* "Azərpoçt" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti
* "Bakı Taksi Xidməti" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti
* "Radio-Televiziya Yayımı və Peyk Kommunikasiyasi" İstehsalat Birliyi

## İstinadlar
Həsən mirzə (Ağqoyunlu)

**Həsən mirzə** () — Ağqoyunlu sultanı Sultan Yaqubun oğlu, Ağqoyunlu şahzadəsi.

## Həyatı
2 aprel 1489-cu ildə dünyaya gəldi. Atası Ağqoyunlu sultanı Sultan Yaqub, anası isə Süleyman bəy Bicanoğlunun qızı Bəyican xatundur. Adı, babası Uzun Həsənin şərəfinə qoyulmuşdur. Təlim-tərbiyəsiylə babası Süleyman bəy vəzifələndirildi və Pir Əziz ağa lələ təyin olundu.

Atası Sultan Yaqub vəfat etdiyi əsnada hələ körpə yaşlarında olan Həsən mirzə, taxta çıxarılan qardaşı Baysunqur mirzə tərəfindən himayəyə alındı. Ancaq qardaşının Rüstəm mirzə tərəfindən taxtdan endirilməsiylə, yerli tayfa başçıları tərəfindən Şirvana qaçırıldı və ögey anası Gövhər Sultanın himayəsinə girdi.

O əsnada 4 yaşında olan Həsən mirzə və qardaşı Baysunqur mirzə Şirvanşah Fərrux Yasarın təmin etdiyi orduyla 1493-cü ildə Təbrizə hücum etdi. Ancaq Gəncə-Bərdə istiqamətində Rüstəm mirzə tərəfindən yolları kəsildi və məğlub edildi. Hər ikisi Təbrizə aparıldı və 1493-cü ilin avqustunda edam olundular.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* *Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devletlerinde Hanedan Üyelerinin katli*, Eda Geyik. Yüksek Lisans Tezi. TC Kastamonu Üniversitesi. Kastamonu-2021

### İstinadlar
Castalia alba

*  — Nymphaea odorata subsp. odorata bitki yarımnövünün sinonimi.
*  – Nymphaea alba bitki növünün sinonimi.
Fərhad Rəcəbli

**Fərhad Rəcəbli** (11 oktyabr 1959, Qusar) — Azərbaycan cüdoçusu, veteranlar arasında 12 dəfə dünya və 10 dəfə Avropa çempionu, daha öncə dəfələrlə Avropa, SSRİ-də müxtəlif titullar qazanmış və həmçinin dəfələrlə Azərbaycan çempionu olmuşdur.

## Həyatı
Fərhad Rəcəbli 1959-cu il oktyabrın 11-də Qusar rayonunun Əcəxur kəndində anadan olub. 1967-ci ildən Sumqayıt şəhərində yaşayıb. 1971-ci ildən idmanla məşğul olmağa başlayıb.

## Peşəkar karyerası
İlk dəfə məktəblilər arasında 1975-ci ildə Azərbaycan çempionu olub, daha sonra yeniyetmələr arasında Azərbaycan çempionu titulunu qazanıb. 1978-ci ildə SSRİ çempionu titulunu qazanıb, daha sonra Avropa çempionatında 3-cü yerə layiq görülüb. 1979-cu ildə SSRİ ikincisi, 1980-ci ildə birinci, 1981-ci ildə isə üçüncü yerə layiq görülüb. 1981-ci, 1982-ci illərdə ardıcıl olaraq Kubada keçirilən "A” kateqoriyalı beynəlxalq turnirdə ikinci yerlərə layiq görülüb. 1986-cı ildən sonra fəaliyyətini həm də məşqçi kimi də davam etdirir. 1988-ci ildə Azərbaycan çempionatında ikinci yerə layiq görülüb, həmin ildə SSRİ çempionatında da ikinci yerə layiq görülüb. 1989-cu ildən 1995-ci ilədək keçirilən Azərbaycan çempionatlarında ardıcıl olaraq birinci yerə layiq görülüb. Uzunmüddətli fasilədən sonra, artıq 42 yaşından veteranlar arasında təşkil olunan cüdo yarışlarında iştirak etməyə başlayıb və 12 dəfə dünya və 8 dəfə avropa çempionu olub.

## İstinadlar
Rakıspor–Şarapspor futbol oyunu

**Rakıspor–Şarapspor oyunu** – hər il İzmirin Bayraklı ilçəsində oynanılan ənənəvi futbol qarşılaşması. Oyunçuların meydana sərxoş halda çıxdığı bu qarşılaşma sonuncu dəfə 2000-ci ildə baş tutmuşdur.

## Tarixi
İlk qarşılaşma 1964-cü ilin dekabrında "TEKEL" şirkətinin Bayraklıdakı şərab və rakı fabriki işçiləri arasında keçirilmişdir. Şərab fabrikinin işçiləri öz komandalarını "Şarapspor", rakı fabrikinin işçiləri öz komandalarını "Rakıspor" adlandırmışdılar. Bir neçə il sonra fabriklər bağlansa da, işçilər bir araya gəlib oyunu keçirməyə davam etmişdirlər. Nəticədə, bu qarşılaşma Bayraklının ənənələrindən birinə çevrilmişdir.

12 sentyabr 1980-ci ildə Türkiyədə baş verən dövlət çevrilişindən sonra oyunun keçirilməsinə qadağan olunmuşdur. 2000-ci ildə Karşıyaka bələdiyyə sədri Şəbnəm Tabakın təşəbbüsü ilə oyun bərpa olunsa da, 2001-ci ildə İzmir valisi Alaaddin Yüksel bu qarşılaşmanın islama zidd olduğunu bildirərək ənənəni ləğv etmişdir.

## Xüsusiyyətlər
"Rakıspor"–"Şarapspor" oyunu "TEKEL" şirkətinin İzmirin Bayraklı ilçəsində qurduğu rakı və şərab fabriklərinin işçiləri arasında keçirilirdi. Karşıyaka Bələdiyyəsinin dəstəyi ilə hər ilin may ayının sonuncu bazar günündə baş tutan oyunlar Piyalə fabrikinin yanından axan dərənin kənarındakı Telli Kavakda yerləşən futbol meydançasında keçirilirdi. Oyunçuların çoxu Qaşıgözəl Yusuf, Torpedo Hasan, Sarı Lütfü, Atom Niyazi, Kor Salih, Adolf Hulki, Yorğan Hikmət, Böcək Emin Bərbad Sıtkı, Bağırsaqçı Necmi, Lokomotiv Ünal kimi qeyri-adi ləqəblərlə tanınırdı, aralarında keçmiş futbolçular olurdu. Bu qarşılamada oynayanlar arasında "Bayraklıspor" klubunun prezidenti Cako Cavit də olmuşdur. "Torik" ləqəbli İsmet Koru illərlə qarşılaşma üçün hakimlik etmişdir.

Oyundan bir gün öncə çadırlar qurulurdu və oyunçular "şərabiçənlər" ilə "rakıiçənlər" olaraq ikiyə ayrılaraq içməyə başlayırdılar. Futbolçular və hakimlər oyuna sərxoş halda çıxır, oyun zamanı da içki içirdilər. Oyuna ayıq çıxmaq qadağan olduğu üçün hakim oyun başlayarkən oyunçuların sərxoş olub-olmadıqlarını yoxlayırdı. Kifayət qədər sərxoş olmayan oyunçular içki içməyə göndərilirdi. Oyunlar tez-tez sərxoş oyunçuların qəribə hərəkətləri ilə yadda qalırdı. Məsələn, oyunların birində oyunçu meydana dəvət etdiyi musiqiçilərlə qaçırdığı qolu qeyd etmişdi. Azarkeşlərin böyük qismi oyunu sərxoş halda izləsə də, oyunlarda dava baş vermirdi. Oyunu izləyənlər arasında bələdiyyə sədrləri və valilər də olurdu. Oyunların birində start fitini Türkiyənin gömrük və inhisarçılıq naziri Orhan Öztürk çalmışdı. Oyunlarda adətən heç-heçə qeydə alınırdı və ya oyunçuların çox sərxoş olması səbəbilə yarıda dayandırılırdı

## Mədəniyyətdə
Almaniyanın "RTL" telekanalı qarşılaşma haqqında sənədli film çəkmişdir. Türkiyədə Azarkeş Hüquqları Dərnəyi oyun haqqında sənədli film hazırlamışdır.

## İstinadlar
Tsiskari

***Tsiskari*** () — 1852-1875-ci illərdə gürcü dilində çıxan (fasilələrlə) aylıq ədəbi jurnal.

1852-ci ildə Qafqaz knyazlığının qubernatoru Mixail Vorontsovun himayəsi ilə gürcü knyazı Qiorqi Eristov tərəfindən təsis edilib. O, I Nikolaydan şəxsən nəşrə icazə istəyib. Vorontsov dərhal yoldaşı Yelizaveta Ksaveryevnanın təsis etdiyi Müqəddəs Nina gimnaziyasındakı qadın tələbələr üçün jurnalın 100 nüsxəsini sifariş edib.

1852-1853-cü illərdə "Tsiskari" Eristovlar ailəsi tərəfindən idarə olunurdu. Jurnal Patkanovun mətbəəsində çap olunurdu. Abunəçilərin sayının kifayət qədər olmaması səbəbindən nəşr 1853-cü ilin sonunda dayandırıldı və yalnız 1857-ci ildə, İvan Kereselidze onu idarə etməyə başlayanda bərpa edildi. 1857-ci ildə Tsiskri mətbəəsində, 1870-ci ildə isə M.Martirozyanın, daha sonra Ekvtime Xeladzenin mətbəəsində çap edilmişdir.
## İstinadlar
Treşari Bill (pişik)

**Treşari Bill** () — Böyük Britaniyanın Baş nazirinin Dauninq-strit 10 ünvanında yerləşən iqamətgahında  vəzifəsində çalışan ilk pişik.

Texniki olaraq bu rolu tutan ilk pişik olsa da, ona heç vaxt rəsmi titul verilmədi. O, yalnız bir ildən az xidmətdə oldu. Onun varisi — Peter — tez-tez ilk baş siçantutan hesab olunur.

Treşari Bill  1924-cü ildə baş nazir olduğu ilk dövrdə çalışdı və 1929-cu ildə Makdonald ikinci dəfə baş nazir olduqdan sonra geri qayıtdı. Sunday Mail-ə görə, o, yəqin ki, 1930-cu ildə hələ də vəzifə başında idi.

## İstinadlar
Froelichia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Berenice

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağamalı Məmmədov

**Ağamalı Məmmədov** () — M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin kafedra müdiri, sosiologiya elmləri doktoru.

## Həyatı

## Elmi fəaliyyəti
Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti Kommunikasiya və Sosiologiya kafedrasının müdiridir.

Sosiologiya sahəsində 250 ictimai məqalə 42 kitab 128 elmi məqalə müəllifi, 60-dan çox konfransda məruzəçi kimi çıxış edib.

## Təltifləri
Rusiya Prezidentinin Mədəniyyət üzrə Premiya mükafatçısı və Potanin Fondunun "Educatıon-Online Grant" mükafatçısı.

## İstinadlar
Qəza sığortası

**Qəza sığortası** və ya *bədbəxt hadisələrdən sığorta* () —  gözlənilməz hadisələr və qəza nəticəsində yaranan maliyyə itkilərini qarşılayan sığorta növüdür. Bu sığorta şəxsə və ya ailəyə qəza zamanı tibbi xərclərin ödənilməsində, iş qabiliyyətini müvəqqəti və ya daimi itirdiyiniz halda gəlir itkisinə qarşı maliyyə təminatı təqdim edir.

Azərbaycanda qəza sığortası geniş şəkildə təklif olunur. Yerli və beynəlxalq sığorta şirkətləri fərdi və qrup qəza sığortası məhsulları təqdim edir. Əmək Məcəlləsinə əsasən, bəzi peşələr üçün qəza sığortası məcburidir (xüsusilə tikinti, istehsalat sahəsində çalışan işçilər üçün).

## Məqsədi
Qəza sığortası, şəxsin qəza nəticəsində üzləşə biləcəyi tibbi xərcləri (əməliyyatlar, dərmanlar, xəstəxana qalma), fiziki xəsarətlər (məsələn, əlillik və ya müəyyən funksiyaların itirilməsi), ölüm hallarını və ya iş qabiliyyətinin itirilməsini təminat altına almaq üçün nəzərdə tutulub.

## Qəza sığortası üzrə əsas təminatlar
# Xəstəxana xərcləri və reabilitasiya xidmətləri.
# Əlillik və iş qabiliyyətinin itirilməsi.
# Ölüm halında ailə üzvlərinə ödəniş.
# Günlük kompensasiya (hospitalizasiya zamanı).
# Fiziki zədələr və funksional itkini əhatə edən ödənişlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
Skotç

**Skotç** və ya **yapışqanlı lent** — məişətdə və istehsalatda istifadə olunan yapışqan örtüklü lenti. Bir qayda olaraq, xarici yapışmayan səthi olan bir rulon şəklində istehsal olunur. Obyektləri bir-birinə yapışdırmaq, həmçinin obyektlər üçün qoruyucu və ya dekorativ örtük təmin etmək üçün istifadə olunur.

Yapışqanlılılıq yapışan təbəqənin qalınlığından asılıdır (10-40 mikron); yapışqan akril və ya rezin ola bilər. Müxtəlif materiallardan hazırlanmış plyonkalara tətbiq olunur - folqa, kağız, polietilen plyonka, PVC plyonka və s.

## Skotçun tarixi
Ümumi adının "skotç" olmasına baxmayaraq ( - şotland), yapışan lent Şotlandiyada və yaxud hansısa bir şotland tərəfindən icad edilməmiş, ilk dəfə Almaniyada yaradılmışdır. Yapışqan lentin orijinal versiyası cuna və gutta-perchadan ibarət idi və 1882-ci ildə Paul Karl Bayersdof öz adına patentləşdirilmişdir. O dövrdə Beiersdorf AG şirkətində işləyən əczaçı Oskar Troplovitz 1901-ci ildə onu təkmilləşdirdi və onu Leykoplast adlandırdı. Bu, dərinin zədələnmiş hissəsini qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Leykoplastın istehsalı 1921-ci ildə başladı. Başlanğıcda, dərinin zədələnmiş sahəsini qıcıqlandırmamaq üçün yapışqan yalnız lentin kənarlarına tətbiq edilmişdir. Bunun üçün ondan texniki məqsədlər üçün istifadə edən amerikalılar 1925-ci ildə Dik Dryu tərəfindən istehsal olunan yapışan lenti Şotland xəsisliyi haqqında geniş yayılmış əfsanələrə görə “skotç” adlandırdılar (). Bir əfsanə də var ki, Dik lenti emalatxanaya gətirəndə və rəssam yapışqanın yalnız lentin kənarlarında olduğunu görəndə qışqırıb: “Get şotland bossuna və ona de ki, bu skotç lentini daha da yapışanlı etsin!"

## İstinadlar
Qara Annis

**Qara Annis** — ingilis folklorunda təsvir olunan qorxunc varlıq. O, mavi üzlü, dəmir dırnaqları olan və insan ətinə meyilli cadugər kimi tanınır. Əfsanəyə görə, bu varlıq Lesterşir əyalətində, girişində böyük bir palıd ağacı olan Deyn Hills dağlarındakı mağarada yaşayır.

Deyilənə görə o, gecələr insanları və quzuları yemək üçün ova çıxır. O, qurbanlarının dərilərini ağacın budaqlarına asaraq qurudur və daha sonra bu dərilərdən özünə kəmər hazırlayır. Həmçinin evlərə girərək insanları qaçırdığı deyilir. Əfsanəyə görə, Qara Annis mağarasını dəmir dırnaqları ilə qazıb yaratmışdır. Valideynlər bu əfsanəni uşaqlarına danışır və "yaxşı davranmasanız, Qara Annis sizi aparar" deyə onları qorxudurlar. Bəzi rəvayətlərdə Qara Annisin palıd ağacının budaqlarında gizlənərək, diqqətsiz ovlarını gözlədiyi də qeyd olunur.

Digər folklorlarda deyilir ki, Qara Annis dişlərini qıcayarkən çıxardığı səs insanlara qapılarını bağlamağa və pəncərədən uzaq durmağa vaxt qazandırırmış. Əfsanəyə görə, Lesterşirdəki evlər kiçik pəncərələrlə tikilirdi ki, Qara Annis yalnız bir qolunu içəri sala bilsin. Onun ulamasının 8 kilometr uzaqdan eşidildiyi deyilir və bu zaman kəndlilər pəncərələrin üzərinə dərilər çəkir, həmçinin qoruyucu otlar qoyurdular.

## Mənşəyi
Qara Annis haqqında bilinən ilk yazılı məlumat XVIII əsrə aiddir və burada onun mağarası olan "Black Anny's Bower Close"un adı çəkilir. İlk dəfə 1895-ci ildə dərc olunan "County Folklore" kitabında onun haqqında geniş məlumat verilmişdir.

## İstinadlar
Zilant

**Zilant** — tatar mifologiyasında əfsanəvi varlıq. Bu varlıq əsasən əjdaha və ilan qarışığı kimi təsvir edilsə də, digər heyvanların fiziki xüsusiyyətlərini də özündə birləşdirir. 1730-cu ildən etibarən Kazan şəhərinin rəsmi simvolu olmuşdur. Zilant qanadlı ilan kimi tanınır və Kazan şəhərinin qurulması ilə bağlı əfsanələrdə adı çəkilir.

Zilant başı əjdaha, bədəni quş, ayaqları toyuq, quyruğu ilan və qulaqları it qulaqları olan bir varlıq kimi təsvir edilir. Onun qanadları yarasa və ya quş qanadlarına bənzəyir və qırmızı rəngdədir. Zilant iti dişlərə malikdir və adətən tünd-boz rəngdə təsvir olunur.

## Etimologiyası
Zilant tatarca *yılan* sözünün qarşılığıdır və "ilan" mənasını verir. Tatarlarda bu varlıq tez-tez "Ajdaha" (əjdaha) və ya "Ajdaha-yılan" (əjdaha-ilan) adlandırılır və pis bir varlıq kimi təsvir edilir. Ural inanclarına görə, 100 il yaşayan hər hansı bir ilan əjdahaya çevrilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Ancient Kremlin
# Early Tatar flags 
# Статья на "Уфолог.ру"
# Легенда Царства Казанского
Kaipora

**Kaipora** — Braziliya folklorunda Tupi-Quarani mifologiyasına aid varlıq. Adı Tupi dilindən gəlir və "meşə sakini" mənasını verir. Bu varlıq, meşəni qoruyan başqa bir mifoloji varlıq olan Kurupira ilə qarışdırıla bilər. Kurupira arxaya dönmüş ayaqları ilə ovçuları çaşdırmağa çalışan bir oğlan kimi təsvir edilir.

## İstinadlar
Despoina

**Despoina** — Qədim Yunanıstan ilahəsi. O, Demetra və Poseydonun qızı, Arionun bacısı hesab olunurdu. Despoinanın adı "Xanım" (Mistress) kimi tərcümə edilir.

Mifə görə, Poseydon Demetranı gördükdə ona vurulur. Demetra isə onun marağından qaçmaq üçün öz qədim at formasına çevrilir. Lakin Poseydon da at formasına girərək onu təqib edir və bu birləşmədən Despoina adlı bir qız və Arion adlı məşhur at dünyaya gəlir. Bu hadisədən sonra Demetranın qəzəbi o qədər böyük olur ki, ona "Erinys" (qəzəbli) adı verilir.

## Kultu
Despoinaya əsasən Arkadiyada yerləşən Lykosura məbədində ibadət edilirdi və bu məbəd qədim dini ənənələrin izlərini özündə saxlayırdı. Bu ilahə təbiət, doğum və ölüm ilə əlaqələndirilirdi. Despoinanın dini, yunan dilini ilk dəfə bu bölgəyə gətirən insanlarla yerli əhalinin inanclarının qarışmasından yaranmışdır. Misteriya mədəniyyətində Despoinaya anası Demetra ilə birlikdə ibadət edilirdi və hər iki ilahə əsasən təbiəti təmsil edirdi.
## İstinadlar
Bioprospektinq

**Bioprospektinq** — kənd təsərrüfatı, akvakultura, bioremediasiya, kosmetika, nanotexnologiya və ya əczaçılıq sənayesi üçün kommersiya baxımından qiymətli məhsullara çevrilə bilən kiçik molekullar, makromolekullar və biokimyəvi və genetik məlumat üçün təbii mənbələrin tədqiqi.

Bioprospektinq əsrlər boyu təbii mühitdən faydalı maddələr və bioaktiv birləşmələr əldə etmək məqsədilə tətbiq edilmişdir. Keçmişdə insanlar təbii mühitdən müalicəvi bitkilər və təbii dərmanlar əldə etmək üçün istifadə edirdilər. Daha sonralar bu yanaşma elmi əsaslarla təkmilləşdirilmiş və biotexnologiya ilə kimya sahələrində tətbiq olunmağa başlanmışdır.
## İstinadlar
Pekasam

**Pekasam** — fermentasiya edilmiş balıq məhsulu. Malay və Bəncər mətbəxində adətən duz, palma şəkəri, qovrulmuş düyü dənələri və asam gelugur bitkisinin parçaları ilə fermentasiya edilmiş şirin su balığından hazırlanan yeməyə deyilir.

Pekasam balıq fermentasiya texnikası Malay arxipelaqında, İndoneziyada, xüsusilə Açe bölgəsinin Gayo yüksəkliyində, Riau, Cənubi Sumatra, Qərbi Kalimantandakı Kapuas Hulu, Cənubi Kalimantandakı Banjarmasin və Qərbi Yavadakı Çirebon bölgələrində geniş yayılmışdır.

Malayziyada pekasam istehsalı əsasən Malayziya yarımadasının şimal hissəsində, Perlis, Kedah, Perak və Borneo əyalətlərində cəmləşmişdir.

## Etimologiyası
Malay dilində "asam" termini "turş" mənasını verir və bu, turş dad yaradan fermentasiya prosesini ifadə edir. Pekasam turş dadı verir və əsasən süd turşusu bakteriyaları ehtiva edir. İndoneziya və Malayziyanın əksər bölgələrində pekasam fermentləşdirilmiş balığa aiddir. Lakin, Sumatra adasının şimalında yerləşən Açe bölgəsində pekasam, fermentləşdirilmiş durian və ya tempoyak üçün də işlədilir.

## İstinadlar
Nasi goreng pattaya

**Nasi goreng pattaya** — Cənub-Şərqi Asiya mətbəxinə aid qızardılmış düyü yeməyi. Bu yemək, toyuqla qızardılmış düyünü nazik qızardılmış yumurta və ya omeletlə örtmək və ya bükmək ilə hazırlanır. Taylandın Pattaya şəhərinə aid edilsə də, bu yeməyin Malayziyadan çıxdığına inanılır və bu günlərdə həmçinin Sinqapurda da geniş yayılmışdır. Ən çox çili sousu, pomidor ketçupu, xiyar dilimləri və keropok ilə birlikdə verilir.

İndoneziyada, bu cür nasi goreng tez-tez nasi goreng amplop (qablaşdırılmış plov) adlanır, çünki nasi goreng incə bir yumurta qatına bükülür. Bu gün bu yemək Cənub-Şərqi Asiyanın müxtəlif yerlərində məşhurdur və Malayziya, İndoneziya və Sinqapurda ən sevilən qızardılmış plov növlərindən biridir.
## Etimologiya
Adın Taylandın məşhur dəniz kurortu olan Pattayadan götürülmüş olması güman edilir. Lakin, Taylandla əlaqəsinə baxmayaraq, bu yemək əslində Taylanddan daha çox Malayziyada yayılmışdır. Yeməyin böyük ehtimalla Malayziyada yaranması və "Pattaya" adının marketinq məqsədilə istifadə edilməsi mümkündür.

## İstinadlar
Nasi dagang

**Nasi dagang** — Malayziya mətbəxinə aid yemək. Hind qozu südündə buxarlanmış düyü, balıq, turşu xiyar və yerkökü kimi əlavə maddələrdən hazırlanır.

Malayziya yarımadasının Şərq sahilindəki əyalətlərində (Terengganu, Kelantan, Pahanqın bəzi hissələri və cənubi Cəvabın şərq hissələri), Taylandın Malayziya sərhədindəki Pattani, Yala və Narathivat əyalətlərində və İndoneziya sərhədindəki Natuna və Anambas, Riau Adalarında səhər yeməyi olaraq yeyilir.

## İstinadlar
Laksa

**Laksa** — Cənub-Şərqi Asiyada məşhur olan ədviyyatlı əriştə yeməyi. Laksa, adətən qalın düyü əriştələri ilə hazırlanır və üzərinə toyuq, karides və ya balıq kimi əlavələr qoyulur. Laksanın əksər növləri zəngin və ədviyyatlı kokos köri şorbası ilə və ya asam (tamarind və ya gelugur) ilə dadlandırılmış bulyonla hazırlanır.

Peranakan Çin mətbəxindən qaynaqlanan laksa reseptləri adətən Sinqapur, İndoneziya və Malayziyada təqdim olunur.

## Mənşəyi
Laksa, Peranakan Çin mətbəxindəndir və tərkibi ilə hazırlanma üsulları bölgələrə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Laksa, müxtəlif bölgələrdə fərqli növlərdə hazırlandığından, yeməyin dəqiq mənşəyini müəyyənləşdirmək çətindir. Bununla belə, laksanın müxtəlif reseptləri Cənub-Şərqi Asiyada, xüsusən də Sinqapur, Pinanq, Medan, Malakka, Palembanq və Bataviya (indiki Cakarta) kimi liman şəhərlərindəki tarixi ədviyyat ticarəti yolları boyunca inkişaf etmişdir. Bu liman şəhərləri arasındakı intensiv ticarət əlaqələri reseptlərin də paylaşılmasına imkan yaratmışdır.

## İstinadlar
Model riski

**Model riski** () — təşkilatın maliyyə qərarlarını qəbul edərkən istifadə etdiyi modellərin qeyri-dəqiqliyi və ya yanlış işləməsi nəticəsində maliyyə itkiləri ilə üzləşmə ehtimalıdır. Xüsusilə maliyyə institutlarında, risklərin idarə edilməsində və proqnoz modellərində geniş yayılmış bir risk növüdür.

## Səbəbləri
Modelin yaradılmasında səhv metodologiya, yanlış tənliklər və ya qeyri-adekvat statistik üsulların tətbiqi. Məsələn, yanlış nəzəriyyə və ya təməl fərziyyələr üzərində qurulmuş model. Modelin təhlil üçün istifadə etdiyi məlumatların qeyri-dəqiq və ya natamam olması. Keçmiş məlumatların gələcəkdə eyni şərtləri əks etdirməməsi (). İqtisadi, siyasi və bazar şəraitindəki dəyişikliklərə qarşı modelin uyğunlaşa bilməməsi. Məsələn, pandemiya və ya iqtisadi böhran kimi fövqəladə hallar. Modeldən düzgün istifadə edilməməsi, nəticələrin səhv təfsir edilməsi və ya modelin tələblərinə əməl olunmaması. Məlumatların işlənməsi zamanı proqram təminatında texniki səhvlər və ya kodlaşdırma xətaları.

## Təsirləri
Yanlış modellər əsasında qəbul edilən qərarlar ciddi zərərlərə səbəb ola bilər. Təşkilatın səhvləri müştərilər və tərəfdaşlar arasında etibarsızlığa səbəb ola bilər.
Qanunvericilik tələblərinə cavab verməyən modellər hüquqi problemlər yarada bilər. Modellərə həddindən artıq etibar edilməsi idarəetmə mexanizmlərini zəiflədir.

## Nümunələr
2008-ci il maliyyə böhranı zamanı kredit reytinq agentlikləri və maliyyə institutları tərəfindən istifadə edilən bəzi modellər bazarın həqiqi risklərini düzgün qiymətləndirə bilmədi. Bu, qlobal maliyyə sisteminə ciddi zərər verdi. Amazon şirkətinin işə qəbul prosesində istifadə etdiyi bir maşın öyrənməsi modeli qadınlara qarşı qərəzli davranış göstərmişdi. Bu, modelin məlumatlarında olan qeyri-bərabərliyin nəticəsi idi.

## Azərbaycanda model riski
Azərbaycanda maliyyə və sığorta sektorunda modellərin istifadəsi artmaqdadır. Bank sektorunda kredit risklərinin qiymətləndirilməsi və makroiqtisadi göstəricilərin proqnozlaşdırılması üçün modellər geniş tətbiq edilir. Lakin texnologiya və analitika imkanlarının məhdudluğu bəzi hallarda model riskini artırır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* Joseph Simonian (2024). “Investment Model Validation - A Guide for Practitioners”. CFA Institute Research Foundation.
*
Ranunculus nitidus

*  — Ranunculus septentrionalis bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus abortivus bitki növünün sinonimi.
Ranunculus lobatus

*  — Ranunculus aconitifolius bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus muricatus bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus trivedii bitki növünün sinonimi.
Ranunculus aconitifolius var. dealbatus

*  — Ranunculus platanifolius bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus aconitifolius bitki növünün sinonimi.
Batrachium heterophyllum var. peltatum

*  — Ranunculus aquatilis bitki növünün sinonimi.
*  — Ranunculus peltatus bitki növünün sinonimi.
Pachyloma

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mimequri məbədi

– Yaponiyanın Tokio şəhərinin Sumida rayonunda, Mukocima bölgəsində yerləşən şintoist məbədi.

## Tarixi
Mimequri məbədinin yaranma tarixi məlum deyil. Məbədin yaranması ilə bağlı rəvayətə görə səyahət edən bir keşiş məbədin yerləşdiyi ərazidən keçəndə bir ilaha aid heykəlcik tapmışdır. Bu zaman bir ağ tülkü peyda olaraq keşişin ətrafında 3 dəfə dövrə vurmuş və yıxılaraq ölmüşdür. Keşiş tülkünün şərəfinə məbədə "üç dövrə" mənasına gələn  adını vermişdir.

Mimequri məbədi Yaponiyanın ən qədim alış-veriş mərkəzlərindən biri olan "Mitsukoşi" ilə assosiasiya olunur. Bunun səbəbi alış-veriş mərkəzinin sələfi olan "Eçiqoya" kimono dükanının 1673-cü ildə  tərəfindən yaradılmasıdır. Məbədin və klanın adlarının kanci ilə yazılışı oxşardır. Məbədin adındakı "囲" kancisi klanın adındakı "井" kancisinin ətrafına "sədd çəkməklə" yazıldığı üçün Mitsui klanı Edo dövründə bu məbədi qoruyucusu kimi qəbul etmişdir. Bundan əlavə, məbəd klanın əsas qərargahının şimal-qərbində yerləşirdi və klan bu istiqamətdən gələcək təhlükədən qorunmanın vacib olduğunu hesab edirdi.

## Xüsusiyyətlər

Məbəddə Londonun Trafalqar meydanınakı şir heykəlinin replikası yerləşir. Bu şir heykəli "Mitsukoşi" şirkətinin simvolu hesab olunur. Heykəlin ilk və orijinal versiyası 1914-cü ildən etibarən əsas mağazanın qarşısında dayanır və digər filiallar üçün replikaları hazırlanmışdır. Məbəddəki şir heykəli 2009-cu ildə bağlanmış İkebukuro filialı tərəfindən bağışlanmışdır.

Məbəddə Mitsui klanının malikanəsindən gətirilmiş üçqat torii tağı və "Konko-san" ləqəbi ilə tanınan bir cüt tülkü heykəli yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Risk ölçüsü

**Risk ölçüsü** () — sığorta və risk idarəetməsi sahəsində riskin baş vermə ehtimalı və onun nəticələrinin miqyasını müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan anlayışdır. Risk ölçüsü, bir hadisənin sığortalıya və ya sığortaçıya nə qədər təsir edəcəyini (maliyyə baxımından) qiymətləndirmək üçün vacibdir.

Maliyyə riyaziyyatında ehtiyatda saxlanılmalı olan aktivin və ya aktivlər dəstinin (ənənəvi olaraq valyuta) məbləğini müəyyən etmək üçün risk ölçüsü istifadə olunur. Bu ehtiyatın məqsədi banklar və sığorta şirkətləri kimi maliyyə qurumları tərəfindən qəbul edilən riskləri tənzimləyici üçün məqbul etməkdir. Son illərdə diqqət qabarıq və ardıcıl risk ölçülməsinə yönəldilib.

## Əsas amillər
# Ehtimal () — riskin baş vermə ehtimalı. Yüksək ehtimal riski artırır. Məsələn, daşqın təhlükəsi olan bir ərazidə daşqın riskinin ehtimalı yüksəkdir.
# Nəticə və təsir () — risk baş verdiyi halda yaranacaq zərərin ölçüsü və miqyası. Məsələn, yanğın nəticəsində bir binanın tamamilə məhv olması böyük zərərdir.
# Maddi və qeyri-maddi itkilər — maddi itkilər (məsələn, əmlakın məhv olması) və qeyri-maddi itkilər (məsələn, işin dayanması və ya reputasiya zərəri) nəzərə alınır.
# Riskin tezliyi () — riskin nə qədər tez-tez baş vermə ehtimalı var. Məsələn, kiçik qəzalar tez-tez baş verə bilər, amma onların təsiri adətən azdır.
# Əhatə dairəsi () — riskə məruz qalan əmlak, obyekt və ya şəxslərin sayı. Məsələn, bir şəhər daşqına məruz qalırsa, riskin təsir dairəsi geniş olacaq.
# Riskin idarə edilməsi tədbirləri — müvafiq qabaqlayıcı tədbirlər riski azaltmaq üçün istifadə olunur (məsələn, təhlükəsizlik sistemləri, sığorta polisi və s.).

## Hesablanması
Risk ölçüsü adətən aşağıdakı kimi qiymətləndirilir:

Risk ölçüsü = Ehtimal × Təsir

Bu formul riskin kəmiyyət baxımından dəyərini təyin etmək üçün sadə modeldir. Məsələn:

* Ehtimal = 10% (0.1)
* Zərər = 100,000 AZN
* Risk ölçüsü = 0.1 × 100,000 = 10,000 AZN

## Əhəmiyyəti
Daha böyük təsirə və yüksək ehtimala malik risklər ön sırada idarə olunmalıdır. Risk ölçüsü, sığorta ödənişlərinin məbləğini təyin etməyə kömək edir. Müvafiq tədbirlərlə yüksək ölçülü risklərin səviyyəsi endirilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
* 
*
Maliyyə riskinin modelləşdirilməsi

**Maliyyə riskinin modelləşdirilməsi** () — risklərin baş vermə ehtimalını və potensial təsirlərini qiymətləndirmək üçün statistik və riyazi metodlardan istifadə edən prosesdir. Bu yanaşma maliyyə qurumlarına, şirkətlərə və investorlar üçün riskləri başa düşmək, idarə etmək və minimuma endirmək imkanı verir.

## Növləri
Maliyyə risklərinin modelləşdirilməsi adətən aşağıdakı əsas risk növlərinə yönəlir:

# Kredit riski — borcalanın borc öhdəliklərini yerinə yetirə bilməməsi riski.
# Bazar riski — maliyyə bazarlarındakı dəyişikliklər nəticəsində dəyərin itirilməsi riski (məsələn, qiymətlərin, faiz dərəcələrinin, valyuta məzənnələrinin dəyişməsi).
# Likvidlik riski — aktivlərin tez bir zamanda və dəyər itirmədən nağd pula çevrilə bilməməsi riski.
# Operasional risk — texniki səhvlər, insan faktorları və ya daxili proseslərdəki pozuntularla bağlı risklər.
# Hüquqi və ya tənzimləmə riski — qanunvericilik dəyişiklikləri və ya hüquqi problemlərlə bağlı itkilər.

## Üstünlükləri
Daha dəqiq qərarların verilməsi üçün məlumat əsaslı yanaşma təmin edir. Risklərin təsirini qabaqcadan qiymətləndirməyə və strategiyalar hazırlamağa kömək edir. Potensial itkiləri azaltmaq üçün erkən xəbərdarlıq sistemləri yaradır.

## Maliyyə riskinin modelləşdirilməsində istifadə olunan alətlər və texnologiyalar
# Statistik metodlar
#*Riyazi paylanmalar (məsələn, normal paylanma, log-normal paylanma).
#*Korrelyasiya və kovariasiya analizi.
# Maliyyə proqramları və platformaları
#*MATLAB, R, Python (məsələn, NumPy, Pandas, Scikit-learn).
#*Bloomberg və ya Reuters platformaları.
# Maşın öyrənmə modelləri
#* Kredit riski və bazar proqnozları üçün.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
* Machina, Mark J., and Michael Rothschild (1987). "Risk," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 4, pp.&nbsp;201–206.
* 

## Xarici keçidlər
* Risk World is a web site devoted to risk, with a collection of books. 
* A Stochastic Processes toolkit for Risk Management at SSNR.com is a tutorial paper by Damiano Brigo, Antonio Dalessandro, Matthias Neugebauer and Fares Triki, explaining how to use different stochastic processes for risk measurement.
Riskin neytrallığı

**Riskin neytrallığı** () — maliyyə və iqtisadiyyat sahəsində fərdlərin və ya şirkətlərin riskə qarşı münasibətini təsvir edən anlayışdır. Riskə neytral yanaşma zamanı şəxs və ya təşkilat, gəlirin ehtimal olunan orta dəyərinə (expected value) əsaslanaraq qərarlar qəbul edir və riskdən qaçmaq və ya əlavə gəlir üçün daha böyük risklər almaq kimi davranış sərgiləmir.

## Xüsusiyyətləri
Riskə neytral şəxs üçün gəlirin dəyişkənliyi və ya qeyri-müəyyənliyi əhəmiyyətli deyil. Onlar yalnız gözlənilən gəliri qiymətləndirir. Məsələn, 50% ehtimalla 100 AZN və ya 50% ehtimalla 0 AZN qazanmaq riskinə baxmayaraq, bu şəxs üçün orta gəlir (50 AZN) əsas qərar meyarıdır. Risk neytral insanlar nə riskdən qaçmağa (risk averse), nə də daha yüksək gəlir üçün risk almağa (risk seeking) meyllidirlər. Onlar üçün sabit gəlirli alternativ (məsələn, 50 AZN sabit gəlir) ilə riskli alternativ (50% ehtimalla 100 AZN) arasında heç bir fərq yoxdur. Risk neytral yanaşma maliyyə bazarlarında aktivlərin qiymətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Məsələn, opsionların qiymətləndirilməsi üçün "risk neytral ehtimalı" anlayışı istifadə olunur. Risk neytrallığı maliyyə modellərində tez-tez fərziyyə kimi istifadə olunur, çünki bu, qiymətləndirməni və modelləri sadələşdirir.

## Risk neytrallığı, riskdən qaçma və riskə meyllilik
Riskə qarşı fərqli münasibətlər aşağıdakı kimi müqayisə olunur:

## Praktik nümunə
Bir investorun qarşısında iki seçim var:
# Sabit olaraq 100 AZN qazanmaq.
# 50% ehtimalla 200 AZN və 50% ehtimalla 0 AZN qazanmaq.
* Riskdən qaçan şəxs: Birinci seçimi seçər, çünki zəmanətli gəlir istəyir.
* Riskə meylli şəxs: İkinci seçimi seçər, çünki böyük gəlir ehtimalını üstün tutur.
* Risk neytral şəxs: Hər iki seçimi bərabər qiymətləndirər, çünki hər iki seçimdə gözlənilən gəlir 100 AZN-dir.

## Həmçinin bax
* Gözlənən fayda nəzəriyyəsi

## İstinadlar
Pir Məhəmməd mirzə (Teymuri)

**Pir Məhəmməd mirzə** () — Əmir Teymurun nəvəsi, Şeyx Ömər mirzənin oğlu, Teymuri mirzəsi.

## Həyatı
1379-cu ildə dünyaya gəldi. Atası Əmir Teymurun böyük oğlu Şeyx Ömər mirzə, anası isə onun xanımlarından Mülkət ağadır. Hələ 15 yaşında ikən atası sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və anası Mülkət ağa siyasi gücü səbəbilə əmisi Şahrux mirzəylə evləndirildi. Atasının ölümündən sonra onun əvəzinə Fars valiliyinə təyin olundu. Ancaq bu vəzifədə ikən babası Əmir Teymur tərəfindən 2 dəfə cəzalandırıldığı bilinir.

1405-ci ildə Əmir Teymurun vəfatı ilə oğul və nəvələri taxt mübarizəsinə başladılar. Əmir Teymurun ən böyük oğlundan doğulan ilk nəvəsi olması səbəbilə Pir Məhəmməd mirzənin mühüm taxt iddiası vardı. Bu səbəblə kiçik qardaşı İsgəndər və Rüstəm də daxil olmaqla, qonşu əyalət valiləri ona tabe olduqlarını bildirdilər. Üstəlik onun Qahirədəki Abbasi xəlifəsindən xeyir-dua almasını tövsiyə etdilər. Ancaq Pir Məhəmməd mirzə taxt mübarizəsindən geri çəkildi və bütün gücüylə həm əmisi, həm də ögey atası olan Şahrux mirzəni dəstəklədi. Buna baxmayaraq idarəsindəki Fars vilayətləri üzərində müstəqil şəkildə hökm sürdü.

Ancaq çox keçmədən qardaşlarıyla siyasi mübarizəyə başladı. Pir Məhəmməd mirzə tərəfindən təyin edilyiyi Yəzd valiliyindən məmnun olmayan qardaşı İsgəndər mirzə 1406-cı ildə Kirmana hücum etdi. Üsyankar qardaşını məğlub edib ələ keçirsə də, İsgəndər mirzə qaçaraq İsfahandakı digər qardaşı Rüstəm mirzəyə sığındı. Onu təqib edən Pir Məhəmməd mirzə şəhəri ələ keçirə bilmədi və şəhərətrafı bölgələri talan etdi. İntiqam məqsədilə qardaşları Şiraza hücum etdilər və ətraf bölgələri talan etdilər. Tərəflər 1407-ci ildə Gəndüman düzənliyində qarşı-qarşıya gəldi. Hər iki qardaşı döyüş meydanından qaçsa da, Pir Məhəmməd mirzə əfv elan etdi və nəticədə Rüstəm mirzənin ordusunun mühüm bir qismi tərəf dəyişdirdi. Nəhayət, mərkəz İsfahana gəlmədən bölgənin idarəsini ələ alan Pir Məhəmməd mirzə şəhər qapılarından təntənəli mərasimlə daxil oldu və şəhər əhalisini vergilərdən azad etdi. Öz oğlu Ömər şeyx mirzəni bölgənin yeni valisi təyin etdi.

Ancaq İsfahandan qayıdarkən 18 may 1409-cu ildə çadırında öz əsgərləri tərəfindən qətlə yetirildi və əynindəki geyimləri də daxil olmaqla, bütün sərvəti yağmalandı.

## Ailəsi

### Xanımları

* Nigar ağa — Qiyasəddin Tarxanın qızı olub, 1392-ci ildə evlənmişdir.
* Adil Sultan ağa — Ərinin ölümündən sonra qaynı Bayqara mirzəylə evləndirildi.
* Şirin Mələk ağa

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Woods, John E. (1990), The Timurid dynasty, Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies
* Siyasi ve Sosyal Hayatta Etkin Bir Güç: Timurlu Hanedan Kadınları. Muhammed Emin Koçak. Yüksek Lisans Tezi. TC Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi. Ankara-2020

### İstinadlar
Gözlənilən gəlir

**Gözlənilən gəlir** () — investisiyanın və ya maliyyə aktivinin müəyyən bir dövr ərzində gətirəcəyi orta gəliri proqnozlaşdırmaq üçün istifadə olunan statistik anlayışdır. Bu, ehtimal nəzəriyyəsi əsasında hər bir mümkün nəticənin ehtimalı ilə onun gəlirinin çarpımının cəmidir.

## Hesablanması
Gözlənilən gəliri hesablamaq üçün aşağıdakı düsturdan istifadə olunur:

:E[R]= \sum_{i=1}^{n}R_{i}P_{i}

burada
:: R_{i} — hər bir nəticədə əldə ediləcək gəlir;
::P_{i} — hər bir nəticənin baş vermə ehtimalı; 
::n — mümkün nəticələrin sayı

### Nümunə
Bir investisiya layihəsinin aşağıdakı ehtimallarla müxtəlif gəlirlər gətirəcəyini düşünək:

Gözlənilən gəlir hesablanır:

E(R)=(0.3×10)+(0.5×15)+(0.2×5)

E(R)=3+7.5+1=11.5%

Bu o deməkdir ki, bu investisiyadan gözlənilən orta gəlir 11.5%-dir.

## Praktiki əhəmiyyəti
Müxtəlif investisiya variantlarının gözlənilən gəlirini müqayisə etməyə imkan verir. Yüksək gəlirli, lakin daha riskli alternativlərlə daha stabil, lakin az gəlirli alternativləri dəyərləndirmək üçün istifadə olunur. Gözlənilən gəlir, portfelin riskini və gəlirini optimallaşdırmaq üçün əsas parametrlərdən biridir. Markovitsin portfel nəzəriyyəsində  aktivlərin optimal paylanması üçün istifadə olunur. Gözlənilən gəlir, risk səviyyəsi ilə birlikdə dəyərləndirildikdə, investisiya qərarlarının daha dəqiq olmasını təmin edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Using Expected Return to Maximize Growth
* Expected Return Calculator
Markovits modeli

**Markovits modeli** () — investisiyaların optimallaşdırılması üçün nəzərdə tutulmuş nəzəriyyə. Harri Markovits tərəfindən 1952-ci ildə təqdim edilmişdir və Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Bu model investorların portfelini elə qurmağa çalışır ki, onlar eyni zamanda mümkün gəliri maksimuma çatdırmaq və riski minimuma endirmək qabiliyyətinə sahib olsunlar.

## Əsas prinsipləri
Riskin azaldılması üçün aktivlərin müxtəlifləşdirilməsi vacibdir. Yəni, portfel müxtəlif aktivlərdən ibarət olmalıdır ki, bir aktivdəki itki digər aktivdəki qazanc ilə kompensasiya edilsin. İnvestor həm mümkün olan ən yüksək gəliri əldə etmək istəyir, həm də riskini idarə etmək istəyir. Bu model, gəlirin artırılması ilə riskin azaldılması arasında tarazlıq tapmağı təklif edir. Risk standart sapma ilə ölçülür. Standart sapma bir portfelin gəlirlərinin dəyişkənliyini və qeyri-müəyyənliyini ifadə edir. Portfeldəki aktivlər arasında əlaqə (korrelyasiya) nəzərə alınır. Bir-biri ilə zəif korrelyasiyaya malik olan aktivlər portfelə əlavə edilərsə, risk azalır.

## Əsas anlayışlar
Hər bir aktivin mümkün gəlirləri və ehtimalları əsasında hesablanır. Portfelin ümumi riskini standart sapma ilə ifadə edir və bu düsturla hesablanır.

Effektiv sərhəd () — müxtəlif aktiv paylanmalarının ən yaxşı mümkün kombinasiya nöqtələrini təmsil edir. Effektiv sərhəd üzərində yerləşən portfellər eyni risk səviyyəsi üçün maksimum gəliri və ya eyni gəlir səviyyəsi üçün minimum riski təmin edir.

## Markovits modelinin mərhələləri
Aktivlərin gözlənilən gəlirləri, riskləri (standart sapmaları) və bir-biri ilə kovariasiyaları müəyyən edilir. Müxtəlif çəkilər istifadə edilərək portfelin müxtəlif kombinasiya nöqtələri hesablanır. Minimum risk və maksimum gəlir üçün portfellərin bir xətti qurulur. İnvestorun risk profilinə uyğun olan nöqtə effektiv sərhəddən seçilir. 

## Üstünlükləri və məhdudiyyətləri

## İstinadlar

## Seçilmiş nəşrlər
* 
*