Güləş (Azərbaycan idman növü)

**Güləş** və ya **Azərbaycan milli güləşi** — Azərbaycanın milli döyüş sənəti. Bakı və onun ətraf ərazilərində — Maştağa, Nardaran, Buzovna, Zabrat kimi qəsəbələrdə, həm də Azərbaycanın bir çox rayon və şəhərlərində Gəncə, Şəki, Qazax, Salyan, Tovuz, Zaqatala və s. məşhurdur.

Azərbaycan milli güləşi zamanı pəhləvanların görüşdükləri meydan isə zorxana adlanır. 2022-ci ildə güləş "*[[Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları#Pəhləvanlıq sənəti|Pəhləvanlıq sənəti]]: ənənəvi [[zorxana]] oyunları, idman növləri və güləş*" irsinin tərkib hissəsi olaraq Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi
Azərbaycan xalqının bədən tərbiyəsinin ən mühüm vasitələrindən biri qədim zamanlardan xalq güləşi olub. Xalq güləşi üzrə həmişə yerli yarışlar keçirilib. Rəsmi olaraq isə Azərbaycanda 1937-ci ildən həm rayon, şəhər, həm də respublika birinciliyi uğrunda yarışlar keçirilir.

Güləşin tarixinin yenidən yaradılması və güləş qaydalarının sistemləşdirilməsi istiqamətində çoxlu işlər gənc azərbaycanlı alim, Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun dosenti E. Rəhimov tərəfindən aparılmışdır.

Pəhləvanların görüşü, tarixi salnamələrin yazdığı kimi, çox vaxt bütün orduların döyüşünün taleyini həll edirdi. Təbiətcə güclü olan, nəhəng taxta gürzlərlə, hətta diri dəvə ilə məşq edən, bir əli ilə daş plitələri qaldıran, bir neçə güclü kişi ilə döyüşə girən Muştağı kəndindən olan Altı Aylaq haqqında xalq əfsanəsi var.

Bakıda Qız Qalasının yanında zorxana xüsusi otaqda mendereslər (qoçular) tələbələrlə dərs keçir, pəhləvanlarla döyüşürdülər.. Azərbaycan Tarixi Muzeyində zorxana alətləri sərgilənir. Bu əşyalar ağır idi (zorxana milləri, gürzlər, qalxanlar, yekbargirlər, gildaşlar) və məşq üçün istifadə olunurdu. Yarış başlamazdan əvvəl pəhləvan-güclülər zorxanada isinmə hərəkəti edirdilər ki, bu da daha çox xalq çalğı alətlərinin müşayiəti ilə olurdu.. İdman alətlərinin birində yağlı boya ilə pəhləvanların döyüşü təsvir edilmişdir. Bu rəsmdə Güləşin milli güləşdə döyüşün necə getdiyi, idmançıların hansı paltarları geyindikləri, hansı alət və üsullardan istifadə etdikləri, güləşçilərin hansı fəndlərdənn istifadə etdikləri və s. əksini tapıb.

Kəndlərdə və şəhərlərdə güclü kişilərə hörmət edilirdi, çünki onlar mülki insanları təcavüzkar hücumlarından qoruya bilirdilər. Kənd təsərrüfatı işlərində fasilələr zamanı, Novruz bayramı kimi bayramlarda mütəmadi olaraq güləşçilər arasında yarışlar keçirilirdi.

Maraqlıdır ki, N. Florovski 1836-cı il tarixli "Qafqazdan kənarda rus mülklərinə baxış"da hətta güləş üçün xüsusi evin də olduğu Yelizavetpol (o vaxt Gəncə adlanırdı) sakinlərinin idman fəaliyyəti haqqında məlumat verir:

Milli güləşin adı "Qorxma, mən səninləyəm" filmində çəkilir. Burada Lev Durovun qəhrəmanı San Sanıç məşqə başlamazdan əvvəl məhbuslara deyir: "Yeri gəlmişkən, mən sizin xalqınızın milli döyüşünüz, güləşdən çox şey öyrənmişəm."

## Xüsusiyyətləri
Milli güləş pəhləvanları rəqibini belindən aşağı tuta bilər (ayaqlarından və şalvarlarından), onlara fənd atmağa, yerə sərməyə, tutmağa, qarmaq və digər fəndlərə icazə verilir. Döyüş başlamazdan əvvəl pəhləvanlar xalçanın ortasında bir-birlərini salamlayır, sonra rəqs addımları ilə xalçanın əks künclərinə keçirlər. Eyni zamanda, əlləri ilə hərəkətlər edirlər: bir əlləri ilə yuxarı və arxaya, digəri ilə — aşağı və arxaya, sonra isə əksinə. Daha sonra uzanaraq vurğunu götürən güləşçilər növbə ilə hər qolunu 3–4 dəfə əyib açırlar. Döyüş hakimin fitindən dərhal sonra başlayır. Xalçanın ortasına çıxan güləşçilər bir-birlərinə əllərini verib çiyinlərini üç dəfə itələyirlər. Güləş musiqinin müşayiəti ilə zurna və nağara kimi xalq çalğı alətlərinin musiqisi sədaları altında keçirilir.

Əvvəllər pəhləvan diz çökəndən dərhal uduzurdu. Bunun üçün pəhləvanların dizlərinə kiçik güzgülər bağlanırdı, onu əzmək məğlubiyyət sayılırdı. İndi güləşçilərə körpü üstə durmaq icazəsi verilir. Qələbə yalnız toxunuş edilmədikdə və güləşçi kürəyi üstə qoyulmadıqda xalla verilir. Həm rəqibin döşəyə atışları, həm də döyüşün aparılması zamanı təşəbbüskarlığı nəzərə alınır.

## Qalereya

Fayl:Maces in Museum of History of Azerbaijan.jpg| Taxta ləvazimat («milli zorxana»)
Fayl:Bargirs in Museum of History of Azerbaijan.jpg|Bargir - milli güləş və fiziki məşqlər səhnəsinin təsvirləri olan idman avadanlığı (XVIII-XIX əsrlər)
Fayl:Zorxana - h.drowell.jpg|Güləşçilərin məşqi (İngilis səyyahı H.Drouelın rəsmi,1825)


## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Martial arts of the world. An encyclopedia. Volume One: A–Q. Edited by Thomas A. Green, Published by ABC-CLIO, 2001. ISBN 1–886969–85-X
* Kanghyeok Lee, Nanoï Lauwaert. "World Martial Arts. Towards a global overview" (ingilis). Changhyun Park. 2021.

## Əlavə oxu
* 
* 
*