open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geronti Tuk

**Geronti Tuk** — Con R. R. Tolkin kainatındakı uydurma hobbit personajı. O, Orta Dünyanın ən uzunömürlü hobbiti olduğu üçün **Yaşlı Tuk** kimi də tanınır. O, dövrünün bütün hobbitlərinin başçısı idi və Bandobras Tuk nəslindən idi.

## İstinadlar
Kristofer de Amel

**Kristofer Frensis Rivers de Amel** (; ) — İngiltərə tarixçisi, kitabxanaçısı və orta əsr əlyazmaları üzrə mütəxəssisi. Kral Tarixi Cəmiyyətinin, London Əntiq Əşyaları Cəmiyyətinin üzvü, Kembric Korpus-Kristi Kollecinin üzvü, Parker Kitabxanasının keçmiş baş kitabxanaçısı.

## Əsərləri
Kristofer de Amelin biblioqrafiyası geniş oxucu kütləsi üçün həm elmi monoqrafiyalardan, həm də elmi-populyar kitablardan ibarətdir:

* *Glossed Books of the Bible and the Origins of the Paris Book Trade,* Boydell & Brewer (London, England), 1984.
* *A History of Illuminated Manuscripts,* Phaidon (London, England), 1986.
* *Syon Abbey, the Library of the Bridgettine Nuns and Their Peregrinations after the Reformation,* Roxburghe Club (London, England), 1991.
* *Scribes and Illuminators,* British Museum Press (London, England), 1992.
* *The Book: A History of the Bible*, Phaidon Press (London, England), 2001.
* *The British Library Guide to Manuscript Illumination: History and Techniques*, British Library (London, England), 2001
* *The Rothschilds and Their Collections of Illuminated Manuscripts* (British Library, 2005)
* *The Macclesfield Alphabet Book: A Facsimile*, with Patricia Lovett (British Library, 2010)
* *Gilding the Lilly: A Hundred Medieval and Illuminated Manuscripts in the Lilly Library* (Lilly Library, Indiana University, 2010)
* *Meetings with Remarkable Manuscripts* (Allen Lane, 2016)
** Манускрипты, изменившие мир. Самые удивительные рукописи Средневековья (Бомбора, 2023)
* *Making Medieval Manuscripts* (Bodleian Library, University of Oxford, 2018)
* *The Book in the Cathedral: The Last Relic of Thomas Becket* (Allen Lane, 2020)
* *The Posthumous Papers of the Manuscripts Club* (Allen Lane, 2022)

## İstinadlar
Xoronim

**Xoronim** (от  – region, diyar, ölkə +  – ad) — müəyyən sərhədləri olan hər hansı bir ərazinin – kiçik bir məkan (meşə, şəhər sahəsi), tarixi region, inzibati rayon və ya ölkə xüsusi adı; toponim sinfi.

Xoronimlər Volqaboyu kimi coğrafi təbii landşaft ərazilərinin adlarına və Primorsk diyarı, Voronej vilayəti, ABŞ kimi inzibati ərazi vahidlərinin adlarına bölünür. Siyasi vahidlərin, məsələn, dövlətlərin inzibati xoronimləri kratonimlər adlanır ( – güc +  – ad).

Xoronim həm landşaftın və təbii mühitin xüsusiyyətlərini, həm də regionun yaşayış və tarixi xüsusiyyətlərini göstərə bilər.

## Həmçinin bax
* Toponimika

## İstinadlar
Onim

**Onim** ( – ad) —  adını çəkdiyi obyekti digər obyektlər arasında vurğulamağa, fərdiləşdirməyə və eyniləşdirməyə xidmət edən söz, ifadə və ya cümlə. O, mütləq iki hissədən ibarət mürəkkəb onomatologiya terminlərinə daxil edilir. Ononimləşdirmə nəticəsində onimlərə sifətlər və rəqəmlər də daxil ola bilər. Beləliklə, onim onomastikanın əsas termini və tədqiqat predmetidir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Xaricdə sovet mülki mütəxəssisləri

**Xaricdə sovet mülki mütəxəssisləri** — SSRİ-dən başqa ölkələrə işləmək üçün göndərilən  mühəndislər, texniki işçilər, yüksək ixtisaslı işçilər və digər mütəxəssislər.

## Nəzarət orqanları
Əvvəlcə vətəndaşların xaricə getməsinə nəzarət edən vahid qurum yox idi. Məsələ ilə NQÇİ-nin icraiyyə komitələri və orqanları yanında xarici şöbələr məşğul olurdu. 1920-ci illərdən etibarən bu funksiyalar Partiyanın Mərkəzi Komitəsinə tabe olan komissiyalara verilmişdir. 1947-ci ilin iyununda Xaricə Səyahət və SSRİ-yə Giriş Bürosu yaradılmışdır. Bu, Nazirlər Soveti yanında İnformasiya Komitəsinə daxil edilmişdir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Əlavə ədəbiyyat
*
Asimmetrik cavab

**"Asimmetrik cavab"** — ilk dəfə Mixail Qorbaçov tərəfindən ABŞ-nin Strateji Müdafiə Təşəbbüsü proqramını elan etdikdən sonra istifadə edilən termin. "Asimetrik cavab"ın arxasında əslində nə dayandığı məxfiliyin təsnifatı səbəbindən uzun müddət bilinmirdi. Sonradan məlum olduğu kimi, ABŞ peyklərinin xüsusi qurulmuş yerüstü lazer sistemlərindən istifadə etməklə vurulması planlaşdırılırdı.

## İstinadlar
İngiltərə–Rusiya Birlik Komitəsi

**İngiltərə–Rusiya Birlik Komitəsi** (; ) — SSRİ həmkarlar ittifaqları və Birləşmiş Krallıq həmkarlar ittifaqları arasında əməkdaşlıq orqanı kimi yaradılmış bir təşkilat.

Rəsmi olaraq 1925-ci ilin aprelində Londonda keçirilən İngiltərə–Sovet həmkarlar ittifaqı konfransında SSRİ həmkarlar ittifaqlarının təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Formal olaraq, komitə "beynəlxalq həmkarlar ittifaqı hərəkatında birliyə nail olmaq", müharibə hazırlığına qarşı mübarizə aparmaq və "kapitalın fəhlə sinfinə hücumuna qarşı mübarizəni gücləndirmək" vəzifəsini qarşıya qoymuşdur. Təşkilat Həmkarlar İttifaqları Baş Şurası ilə münaqişədə idi. Münaqişə 1927-ci ilin sentyabrında Birləşmiş Krallıq ilə SSRİ arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsi ilə əlaqədar komitənin ləğv edilməsi ilə başa çatmışdır.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Англо-русский комитет единства (1925–1927) // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1 : Аалтонен — Аяны. — 1024 стб.
* *<span title="Twiss, Thomas Marshall" class="ts-comment-commentedText">Twiss T. M.</span>* Trotsky and the Problem of Soviet Bureaucracy.— Haymarket Books, 2015.— 502p.— (Historical Materialism Book Series, ISSN 1570–1522, Vol. 67).— ISBN 9781608464784.— ISBN 1608464784.
** 
* 
* 
* 
*
Çemberlenə cavabımız

**"Çemberlenə cavabımız"** () — Birləşmiş Krallıq hökumətinin SSRİ-yə 23 fevral 1927-ci il tarixli və Britaniya Xarici İşlər Naziri Cozef Ostin Çemberlen tərəfindən imzalanmış notasıya cavab olaraq yaradılan kampaniya ilə əlaqədar ortaya çıxan şüar.

Alleqorik olaraq düşmənin, pis niyyətlinin, rəqibin hərəkətlərinə layiqli cavab sayılan qərar, hərəkət, plan haqqındadır.

## İstinadlar
Kerzon ultimatumu

**Kerzon ultimatumu** — Britaniya hökumətinin xarici işlər naziri Lord Kerzon tərəfindən tərtib edilmiş və 8 may 1923-cü ildə Moskvadakı Britaniya ticarət missiyasının rəhbəri Robert Makleod Hocson tərəfindən SSRİ hökumətinə təqdim edilmiş nota.

## Mahiyyəti
Kerzon SSRİ-ni Şərqdə Britaniya əleyhinə siyasət yürütməkdə günahlandırmışdı və 10 gün ərzində aşağıdakı şərtlərin yerinə yetirilməsini tələb etmişdir:

* Sovet İttifaqının bu ölkələrdəki missiyalarından İran və Əfqanıstanda Britaniyaya qarşı təxribat fəaliyyətlərinin dayandırılması;
* Sovet İttifaqında dini təqiblərə son qoyulması;
* Barens dənizinin sovet məhəlli sularında balıq tutmaq üçün saxlanılan Britaniya balıqçı traulerlərinin buraxılması;
* "Dyuks qrupu"nun bir sıra üzvlərinin həbsi və edamına görə pul kompensasiyası tələbi.

Münaqişə sovet diplomatı V. V. Vorovskinin Lozannada (İsveçrə) öldürülməsi ilə daha da ağırlaşmışdır.

## İstinadlar
Murmansk təşəbbüsləri

**Murmansk təşəbbüsləri** — Sov.İKP MK-nın Baş katibi M. S. Qorbaçovun 1 oktyabr 1987-ci ildə Murmanskda irəli sürdüyü xarici siyasətlə bağlı təklifləri. Murmansk təşəbbüsləri Barens/Avro-Arktika regionunda əməkdaşlığa bir proloq rolunu oynamışdır.

Təşəbbüslərə aşağıdakılar daxildir:

* Şimali Avropada nüvəsiz zonanın yaradılması;
* Şimali Avropaya bitişik dənizlərdə dəniz fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması;
* Şimal və Arktika ehtiyatlarının rasional inkişafı üzrə dinc əməkdaşlıq;
* Arktikanın elmi tədqiqi;
* Şimalın ətraf mühitin mühafizəsi;
* Şimal dəniz yolunun açılması.

Murmansk təşəbbüsləri xaricdə müsbət rəylər almışdır.

## İstinadlar
Hindi rusi bhay bhay

**Hindi rusi bhay bhay** (; ) — 1950–1980-ci illərdə SSRİ–Hindistan dostluğunun şüarı. Hər iki tərəf tərəfindən rəsmi olaraq təbliğ olunurdu. 26 noyabr 1955-ci ildə Banqalorda keçirilən mitinqdə N. S. Xruşşov tərəfindən elan edilmişdir.

Bundan əvvəl xronoloji olaraq oxşar şüarlar "Hindi çini bhay bhay" ( ) şüarı 1954–1962-ci illərdə Hindistan və Çinin dinc yanaşı yaşaması dövrü ilə əlaqəli şüar idi. Bu dövr Çin–Hindistan Sərhəd Müharibəsi ilə başa çatmışdır, "Ruslar və çinlilər əbədi qardaşdır" şüarı da N. S. Xruşşovun dövründə də aktuallığını itirmişdir.

## İstinadlar
Moskva–Pekin

**Moskva–Pekin**, həmçinin **Ruslar və çinlilər əbədi qardaşdır** və ya **Stalin və Mao bizi dinləyir** — Mixail Verşininin şeirləri əsasında bəstəkar Vano Muradelinin 1949-cu ildə yazdığı SSRİ mahnısı. Mahnı SSRİ–ÇXR dostluğunun zirvəsində yazılmış və onun simvolu kimi xidmət etmək niyyətində idi. Mahnı marş ritmində yazılmışdır.

## Həmçinin bax
* Hindi rusi bhay bhay

## İstinadlar
Dinc birgəyaşayışın beş prinsipi

"**Dinc birgəyaşayışın beş prinsipi**" () və ya "**pança şila**" () — 1954-cü ildə Hindistan ilə Çin arasında imzalanmış müqavilə.

Çin və Hindistan arasında 1949-cu ildə Tibetlə bağlı başlayan münaqişədən sonra 1954-cü ildə Hindistan–Çin Tibet sazişinin imzalanması ilə münasibətlər normallaşmışdı. Hindistan Tibeti Çinin bir hissəsi kimi tabımışdır. Bu müqavilə "pança şila" (dinc birgəyaşayışın) adlanan beş prinsipi elan etmişdir:

* Ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə qarşılıqlı hörmət.
* Qeyri-aqressivlik.
* Daxili işlərə qarışmamaq.
* Bərabərlik və qarşılıqlı fayda.
* Dinc birgəyaşayış.

Cəvahirləl Nehrunun rəhbərliyi altında "*Hindi çini bhay bhay* " şüarı () irəli sürülmüşdür. 1955-ci ildə SSRİ–Hindistan dostluğuna dair oxşar şüar "Hindi rusi bhay bhay" meydana çıxmışdır. Dinc birgəyaşayış təşəbbüsü 1962-ci il Çin–Hindistan sərhəd müharibəsi ilə sona çatmışdır.

## İstinadlar
Bilbo Beqgins

**Bilbo Beqgins** (ı) — Şirdən olan hobbit, C. R. R. Tolkinin əsərlərindəki personaj. O, "Hobbit və ya oraya və geriyə" hekayəsinin baş qəhrəmanı, "Üzüklərin hökmdarı" trilogiyasının personajlarından biridir. Tolkinin Orta Dünya bağlı bir çox əsərlərində əmisi nəvəsi Frodo Beqgins ilə birlikdə uydurma hekayəçi olaraq tanınır. Sehrbaz Qandalf, Torin Ağacqalxan və onun Cırtdanlar qrupuna əjdaha Smauq tərəfindən ələ keçirilən ata-baba yurdlarını və xəzinələrini geri qaytarmaqda kömək etmək üçün Bilbonu seçir. Bilbo qorxaq və rahatlığı sevən bir Hobbit kimi yola çıxır lakin sərgüzəştləri sayəsində qrupun faydalı və bacarıqlı üzvünə çevrilir.

Bilbonun tütün və poçt xidmətindən istifadəsi kimi xüsusiyyətlərlə müəyyən edilən Şirdəki həyat tərzi Viktoriya dövründən Edvard dövrünə qədər olan İngilis orta sinfini xatırladır. Bu, əsərdəki Cırtdanlar və Elflərin daha qədim dünyası ilə uyğun gəlmir. Görünür, Tolkin Bilbonu dizayner Uilyam Morrisin İslandiyadakı səyahətlərinə əsaslandırıb. Belə ki, Morris evini, rahatlığını xoşlayan, sakit həyat tərzi sürən insandır. Lakin o macəralı səyahəti ilə inkişaf edir. Bilbonun səyahəti də əsərdə, hikmət və fəzilətdə böyümə və bütövlüyə doğru psixoloji səyahət kimi şərh edilmişdir.

Bilbo xarakteri "Hobbit" və "Üzüklərin hökmdarı" filmlərində və film adaptasiyalarında və onlara əsaslanan video oyunlarında canlandırılıb.

## Görünüşlər
### Hobbit
Hobbitin baş qəhrəmanı Bilbo Beqgins rahatlığına düşkün, orta yaşda olan hobbitdir. İlkin etirazlarına baxmayaraq, o, sehrbaz Qandalfın və sürgündəki kral Torin Ağacqalxanın rəhbərlik etdiyi 13 cırtdanın tövsiyəsi ilə "oğru" kimi axtarış qrupuna daxil edilir. Cırtdanlar, Tək Dağ adlandırılan Ereboru və onun xəzinələrini əjdaha Smauqdan geri almaq üçün yola çıxırlar. Bu gözlənilməz macəra Bilbonu və onun qatıldığı qrup üzvlərinin Şirdən, elflərin yaşadığı Rivendelə, oradan isə Dumanlı Dağların o tayına qədər aparır. Bilbo burada qoblinlərdən qaçaraq Qollumla qarşılaşır və sehrli üzüyü tapır. Onun səyahəti varqlardan və qoblinlərdən qaçaraq Mirkvud meşəsi ilə forma dəyişdirən Beornun evinə, Uzun Gölün ortasındakı Esqaros şəhərinə və nəhayət Tək Dağın özünə qədər davam edir.

## İstinadlar
Dle Yaman

"**Dle Yaman**" () — erməni ənənəvi melodiyası. Bu, iki insanın faciəvi sevgi macərasından bəhs edir. Melodiyanı Komitas Ermənistan yaylasında kəndlərə səyahəti zamanı aşkar etmişdir. O, fortepiano üçün sözləri və musiqini yenidən aranjiman etmişdir. "Dle Yaman" çox vaxt düdük ilə hazırlanmış solo bitlərlə şərh olunur.

Zamanla mahnı xalq arasında hər il 24 apreldə anılan Erməni soyqırımının himnlərindən birinə çevrilmişdir.

## İstinadlar
Ruben Matevosyan

**Ruben Matsakoviç Matevosyan** (; ) — Ermənistan müğənnisi, bəstəkarı, xalq mahnılarının ifaçısı, pedaqoqu, Ermənistan SSR xalq artisti (2 mart 1978).

Ruben Matevosyan dünyanın 60-dan çox ölkəsində çıxış etmiş, mindən çox konsert vermişdir.

## Mükafatları

* Ermənistan SSR əməkdar artisti (1968).
* Ermənistan SSR xalq artisti (2 mart 1978).
* "Müqəddəs Mesrop Maştots" ordeni (3 sentyabr 2011) – Ermənistan Respublikasının müstəqilliyinin 20 illiyi münasibətilə, erməni mahnı sənətinin inkişafı və yayılmasında böyük şəxsi xidmətlərinə görə.
* "Şərəf" ordeni (17 sentyabr 2016-cı il) – Ermənistan Respublikasının müstəqilliyinin 25-ci ildönümü münasibətilə musiqinin inkişafındakı böyük xidmətlərinə və uzun illər fədakar əməyinə görə.
* "Movses Xorenatsi" medalı (1998).
* İrəvanın fəxri vətəndaşı (2015).

## İstinadlar
Ramil Vəlizadə

**Ramil Vəlizadə** () — Azərbaycanı təmsil edən üzgüçü.

## Karyerası
Ramil Vəlizadə 2019-cu ilin iyulunda XV Avropa Yeniyetmələrinin Yay Olimpiya Festivalını beşinci pillədə başa vurdu. Karyerası ərzində bir sıra beynəlxalq turnirlərdə medallara sahib olub.

2022-ci ilin iyulunda isə Ramil Vəlizadə Rumıniyada yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatında 200 metr məsafəyə kəpənək stili ilə üzmədə bürünc medala sahib oldu. Həmin ilin iyununda isə Konya şəhərində baş tutan V İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qalibi oldu.

Vəlizadə 2024-cü ilin iyununda Belqrad şəhərində (Serbiya) baş tutan Avropa Çempionatının nəticələrinə əsasən lisenziyaya sahib oldu.

## İstinadlar
Anar Allahverdiyev

**Anar Xanlar oğlu Allahverdiyev** () — azərbaycanlı şahmatçı, beynəlxalq usta (1997). Məşqçi. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar məşqçisi. Azərbaycan Respublikasının əməkdar idman ustası.

## Şahmat karyerası
Anar Allahverdiyev 10 mart 1975-ci ildə şahmatçı Xanlar Allahverdiyevin ailəsində anadan olub. 1980-ci ildə — 5 yaşında ikən atası onu şahmatla tanış edib. 9 yaşında olarkən 1-ci şahmat dərəcəsini, 11 yaşında olarkən isə idman ustası namizədi adını almışdır. Uşaqlıqda həm şahmatçı, həm də şəxsiyyət kimi kumiri altıncı dünya çempionu Mixail Botvinnik olub.

Anar, müxtəlif yaş kateqoriyalarında dəfələrlə Respublika çempionu olmuş, həmçinin bir sıra açıq turnirlərin qalibi və mükafatçısı olmuşdur.

1994–1998-ci illərdə kişilərdən ibarət şahmat üzrə Azərbaycan yığmasının üzvü olub. O, yığmanın heyətində Şahmat Olimpiadalarının (1994, 1998) və Avropa çempionatının (1997) iştirakçısı olub.

Məşqçi kimi Azərbaycanda yeni şahmat nəslinin inkişafında yaxından iştirak edib. Onun tələbələri sırasında Vüqar Həşimov, Vasif Durarbəyli, Nərgiz Umudova, Nərmin Xələfova və Fərhad Tahirov kimi şahmatçılar var.

### Yığma komandada statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anar Allahverdiyev ''Chessbase.com'' saytında
Dostluq (mahnı, 1956)

"**Dostluq**" (; ), həmçinin "**Qardaş olub Hayastan–Azərbaycan**" () və ya "**Kür, Araz, Ararat**" () olaraq tanınır — SSRİ hakimiyyəti dövründə Azərbaycan–Ermənistan dostluq münasibətləri haqqında Azərbaycan dilində yazılmış mahnı. Sözləri Zeynal Cabbarzadə, musiqisi Andrey Babayevindir.

## Tarixi
"Dostluq" mahnısının sözləri Zeynal Cabbarzadə tərəfindən yazılmış, musiqisi erməniəsilli Azərbaycan bəstəkarı Andrey Babayev tərəfindən bəstələnmişdir. Mahnı ilk dəfə 1956-cı ildə dirijor Səid Rüstəm və Azərbaycan Radiosu Xalq Çalğı-Alət Orkestrinin müşayiətilə Şövkət Ələkbərova tərəfindən ifa edilmişdir.

"Dostluq" mahnısı Sovet Azərbaycanında populyar bir mahnı olmuşdur. 1987-ci ilin aprelində Ermənistan SSR-nin əmək qabaqcılları və musiqiçiləri Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin 67-ci ildönümünü qeyd etmək üçün Bakıya gəlmiş, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında konsert təşkil edilmişdir. Konserti Ermənistan və Azərbaycan televiziyalarının aparıcıları Asmiq Perçyan, Ülkər Quliyeva idarə etmişdir. Konsertdə Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR dövlət xadimləri iştirak etmişdir. Konsert Üzeyir Hacıbəyovun "Cəngi" musiqisi ilə başlanmışdır. Bunun ardınca Azərbaycan və Ermənistandan olan musiqiçilər –Lütfiyar İmanov, Ofeliya Hambartsumyan, İlhamə Quliyeva, Elmira Rəhimova, Nisə Qasımova, Ruben Matevosyan səhnəyə çıxaraq "Dostluq" mahnısını oxumuşdular.

## Sözləri
"Dostluq" mahnısının Azərbaycan dilində olan hissəsinin sözləri belədir:

## Tənqidi
"Dostluq" mahnısı müstəqillik əldə etdikdən sonra həm Azərbaycan, həm də Ermənistanda tənqid olunur. Bəzi azərbaycanlı tənqidçilərə görə, bu, SSRİ hakimiyyəti tərəfindən təbliğ edilən "saxta dostluq" cəhdləri idi və hətta məcbur oxudulurdu. Mahnıya həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda iki ölkə arasındakı keçmiş münaqişələr səbəbilə mənfi münasibət bəslənilir. Azərbaycan mətbuatında mahnının sözlərinin müəllifinin kim olduğunun bilərəkdən gizlədildiyi iddia edilirdi. 

## İstinadlar
2025 Formula-1 mövsümü

**2025 Formula-1 sezonu** — Formula-1 yarışlarının 76-ci sezonudur.

## Qeydiyyatdan keçmiş komandalar və sürücülər
Aşağıdakı komandalar və sürücülər 2025 Formula-1 Dünya Çempionatında iştirak etmək üçün qeydiyyatdan keçiblər:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Fédération Internationale de l'Automobile
The Alexander Technique

***The Alexander Technique*** — İngiltərə müğənnisi Rex Orange County-nin beşinci studiya albomu. 6 sentyabr 2024-cü ildə RCA Records tərəfindən buraxılacaq.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Eqaşira 2:50

və ya səhnə adı ilə  – Yaponiya komediyaçısı və YouTuberi. Transqressiv üslubuna görə tanınır.

## İlk illəri
Hideharu Eqashira 1 iyul 1965-ci ildə Yaponiyanın Saqa prefekturasının Kanzaki rayonunda doğulmuşdur.

## Fəaliyyəti
Eqaşiranın performansları şok faktoruna və ekstremal pozalara əsaslanır. Onun üslubu yapon cəmiyyəti tərəfindən vulqar hesab olunur. O, çıxışları zamanı ancaq qara rəngli dar şalvar və bəzən ağ fundoşi geyinir. "Bütün mövsüm boyunca adi görünməkdənsə, bir dəfə əfsanə olmaq yaxşıdır" onun istifadə etdiyi şüardır.

Eqaşira 1996-cı ildə Türkiyənin Kocaeli şəhərində yerləşən Karamürsəl İdman Zalında çıxış etməyə dəvət olunmuşdur. O, çıxışı zamanı soyunaraq dalı ilə fleyta çalmağa başlamışdır. Türkiyəli tamaşaçılar əvvəlcə şoka düşmüş, daha sonra qəzəblənərək səhnəyə əşyalar atmağa başlamışdırlar. O, ictimai yerdə çılpaqlığa görə həbs olunmuşdur.

İki dəfə Şimali Koreyaya səyahət etmişdir: 1999 və 2003-cü illərdə. 2003-cü ildəki səfərinin məqsədi Şimali Koreyada canlı performans vermək olub.

Eqaşira 2019-cu ildə öz YouTube kanalını açmış və populyarlıq əldə etmişdir. Çəkdiyi ilk videoların birində dalı ilə kalliqrafik yazılar çəkmişdir.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Həyatı və fəaliyyəti haqqında video
Heavy Jelly

**Heavy Helly** — İngiltərə pank rok duosu -in (keçmiş adı ilə Slaves) dördüncü studiya albomu. 19 iyul 2024-cü ildə "BMG UK" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Tyla (albom)

**Tyla** — CAR müğənnisi -nın debüt studiya albomu. 22 mart 2024-cü ildə "Fax" və "Epic Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Faith Crisis Pt 1

***Faith Crisis Pt 1*** — Avstraliya alternativ rok qrupu -in üçüncü studiya albomu. 16 fevral 2024-cü ildə "Lucky Number Music" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Vertigo (albom)

***Vertigo*** — Birləşmiş Krallıq müğənnisi -in debüt studiya albomu. 12 iyul 2024-cü ildə "Warner Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
For Your Consideration

***For Your Consideration*** — Honduras-ABŞ musiqiçisi -un dördüncü studiya albomu. 22 mart 2024-cü ildə "Major Arcana və Giant Music" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Quarter Life Crisis

***Quarter Life Crisis*** — CAR müğənnisi -in debüt studiya albomu. 10 noyabr 2023-cü ildə "Polydor Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Zig (albom)

**Zig** — ABŞ müğənnisi  beşinci studiya albomu. 27 oktyabr 2023-cü ildə "Sumerian Records" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Positive Spin

***Positive Spin*** — Avstraliya müğənnisi  ikinci studiya albomu. 18 avqust 2023-cü ildə "EMI Music Australia" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Time Ain't Accidental

***Time Ain't Accidental*** — ABŞ indi-folk müğənnisi  altıncı studiya albomu. 9 iyun 2023-cü ildə "Mexican Summer" tərəfindən buraxılıb.

## Trek siyahısı

## İstinadlar
Ədalət Liqası (animasiya serialı, 2001)

**Ədalət Liqası** () — 17 noyabr 2001-ci ildən, 29 may 2004-cü ilə kimi Cartoon Network telekanalında yayımlanmış ABŞ animasiya teleserialı. Şounun prodüsserliyi Warner Bros. Animation tərəfindən edilmişdir. Serial, Qardner Foks tərəfindən yaradılmış Amerikanın Ədalət Liqası və DC Comics tərəfindən yayımlanan başqa komiks kitabı personajları əsasında hazırlanmışdır. DC Animasiya Kainatının yeddinci layihəsi olan serial, "Betmen" (Yeni Betmen macəraları daxil olmaqla) və "Supermen" animasiya seriallarının sikveli, "Gələcəyin Betmeni" animasiya serialının isə prikvelidir. Serial iki mövsümdən sonra bitsə də, hadisələr 2004-cü ildən yayıma girən "Limitsiz Ədalət Liqası" serialında davam etdirilmişdir.

## İstinadlar
Nicat Hüseynov

**Nicat Hüseynov** () — Azərbaycanı təmsil edən boksçu.

## Karyerası
Nicat Hüseynov 2021-ci ilin aprelində Polşada gənclər arasında Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. 2022-ci ilin martında Xorvatiyanın Poreç şəhərində baş tutan U-22 Avropa Çempionatında bütün rəqibləri üzərində qələbə qazanaraq turnirin qalibi oldu. Həmin il Azərbaycan Çempionatını gümüş medalla başa vurdu.

O, 2023-cü ilin mayında Dünya Çempionatında debüt etdi və 1/8 final mərhələsinə qədər irəlilədi. 2023-cü iln mayında Monteneqronun Budva şəhərində baş tutan U-22 Avropa Çempionatında bütün rəqibləri üzərində qələbə qazanaraq turnirin qalibi oldu və titulunu qorudu.

Nicat Hüseynov 2024-cü ilin martında İtaliyada baş tutan 1-ci Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin nəticələrinə əsasən lisenziyaya sahib oldu.

## İstinadlar
Naqasaki bayraq insidenti

– 1958-ci ildə Yaponiyanın Naqasaki şəhərində baş verən, Yaponiya ilə Çin Xalq Respublikası arasında münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb olan hadisə.

## Zəmin
Yaponiya 1972-ci ilə qədər Çin Xalq Respublikasını, eləcə də, onun milli bayrağını tanımamışdır. Bu məsələ Çin ilə Yaponiya arasında diplomatik problem olmuşdur.

İnsidentə qədər Çin Xalq Respublikası nümayəndələrinin Yaponiyada öz bayraqlarından istifadə etməsi məsələsi sadəcə Yaponiyanı deyil, həm də Tayvandakı Çin hökumətini də maraqlandırırdı. Yaponiya hökuməti Çin Xalq Respublikası ilə diplomatik əlaqələrinin olmadığını və ÇXR bayrağının Yaponiya qanunvericiliyinə əsasən qorunmadığını bildirirdi.

## İnsident
2 may 1958-ci ildə sağçı bir yapon gənc Yaponiya-Çin Dostluq Assosiasiyası tərəfindən təşkil olunan Çin poçt markaları sərgisinin keçirildiyi Naqasakidəki Hamaya alış-veriş mərkəzinin yaxınlığındakı ÇXR bayrağını endirmişdir. Şəxs həbs olunsa da, tezliklə azad edilmişdir. İnsident Yaponiyanın Çin Xalq Respublikasını tanımama məsələsini ön plana çıxarmışdır.

İnsidentdən sonra Yaponiya ilə ÇXR arasındakı münasibətlər pisləşmişdir. Yaponiya rəsmilərinin məsul şəxsi cəzalandırmaması Çin hökuməti tərəfindən mənfi qəbul edilmişdir. Çin Yaponiya ilə ticarət əlaqələrini, mədəni və dostluq mübadilələrini dayandırmışdır. 1960-cı ilə qədər heç bir çinli ticarət nümayəndəsi Yaponiyaya gəlməmişdir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Mancuriyadakı yaponların Yaponiyaya köçürülməsi üçün 1953-cü ildə başladılmış rəsmi proqram bu hadisə səbəbilə dayandırılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Con-Antuan No

**Con-Antuan No** (əsl adı: *Eugène Léon Édouard Torquet*; fransız: *Con-Antoine Nau*; ) — Fransız yazıçısı və şair, simvolizmin nümayəndəsi, Qonkur mükafatının ilk laureatı (1903).

## Həyatı
Con-Antuan Nault 1845-ci ildə Fransadan Kaliforniyaya mühacirət edən, üç il sonra San-Fransiskoda fransız mühacirlə evlənən, 1860-cı ildə ABŞ vətəndaşı olan və 1864-cü ildə tif xəstəliyindən vəfat edən fransız mühəndis və sahibkarın ailəsində anadan olub. 1866-cı ildə dul Torke üç uşağı ilə birlikdə Havr şəhərinə qayıtdı, dörd il ərzində evləndi və 1877-ci ildə Parisə köçdü. Con-Antuan Le Havre Liseyində, sonra isə Parisdə Rollin Kollecində oxuyub. Orada o, bohem yazıçıları ilə, xüsusən də Simvolizmin öncülləri olan Suitistlər və Hidropatlar ilə dost oldu. "Chat noir" ("Qara pişik") jurnalı ilə əməkdaşlıq edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
"Somerset Moem" mükafatı

**"Somerset Moem" mükafat**ı (İng. **Somerset Maugham Award**) — "Müəlliflər Cəmiyyəti" yazıçılar birliyi tərəfindən hər il may ayında təqdim edilən ingilis ədəbiyyat mükafat. Mükafatın laureatları 35 yaşına qədər gənc yazıçılara verilə bilər. Mükafatın məbləği 12 min funt-sterlinqdir.

Mükafat ilk dəfə 1947-ci ildə bir sıra gənc yazıçıların xaricə gedə bilməsini maliyyələçdirmək üçün Somerset Moem tərəfindən təqdim edilib.1965-ci ildən etibarən mükafat bir qayda olaraq bir neçə qalibə təqdim edilir. 1975-ci və 2012-ci illərdə mükafat verilməyib. İki dəfə mükafatı həm ata , həm də oğul alıb: 1955-ci ildə mükafata layiq görülən Kinqsli Amis 1974-cü ildə həmin mükafatı olan Martin Amisin atasıdır, 1950-ci ildəki qalib Naycel Nilin uğurunu isə 1988-ci ildəoğlu Metyu Nil təkrarlayıb.

## İstinadlar
Saburo İenaqa

– Yaponiya tarixçisi, Yaponiya imperializminin tənqidçisi. İenaqa Yaponiyanı İkinci Dünya müharibəsindəki aqressiyası üçün məsuliyyət götürməyə səsləmişdir. 1960–1970-ci illərdə Yaponiya Təhsil Nazirliyi tərəfindən nəzarət olunan dərslik təsdiqi sisteminə qarşı gəlməsinə görə tanınmışdır. 1999-cu ildə sülh üzrə Nobel mükafatına namizəd göstərilmişdir.

## İlk illəri
3 sentyabr 1913-cü ildə Yaponiyanın Ayçi prefekturasında doğulmuşdur. 1937-ci ildə Tokio Universitetinin ədəbiyyat fakültəsindən məzun olmuşdur. 1941-ci ildə Niiqatada lisey müəllimi kimi işləmişdir. Müharibəyə qarşı olsa da, müxalifət sıxışdırıldığı üçün hökumətə qarşı gəlməkdən çəkinmişdir. 1949–1977-ci ilərdə Tokio Təhsil Universitetinin professoru olmuşdur.

## Fəaliyyəti
İenaqa İkinci Dünya müharibəsindən sonra Nankin qətliamı və 731-ci dəstə haqqında ətraflı məlumatlar yazmağa başlamışdır. 1952-ci ildə təqdim etdiyi Yaponiya tarixi dərsliyi Təhsil Nazirliyi tərəfindən senzuraya məruz qalmışdır. Nazirlik dərslikdə 200-dən çox dəyişiklik aparmış, 731-ci dəstənin varlığının sübut edilmədiyini əsas gətirərək 731-ci dəstə haqqındakı bütün məlumatları çıxarmışdır.

İenaqa 1965 və 1967-ci illərdə onun yüzlərlə dəyişiklik apardığı  lisey dərsliyini təsdiqləməkdən imtina etdiyi üçün Təhsil Nazirliyini məhkəməyə vermişdir. O, bildirmişdir ki, nazirliyin təsdiqi olmadan dərsliklərin nəşr oluna bilməməsi konstitusiyada göstərilmiş fikir azadlığına ziddir və təhsil prosesində qəbuledilməz kontrola səbəb olmuşdur. Tokio Rayon Məhkəməsi 1970-ci ildə İenaqanın xeyrinə qərar çıxarsa da, Ali Məhkəmə hökmü geri qaytarmışdır.

İenaqanın 30 ildən çox davam edən mübarizəsi yapon militarizmi və dərsliklərin təsdiqi sistemi haqqında ictimai şüurun yaranmasına səbəb olmuşdur. Yaponiyada 25.000-dən çox şəxs ona dəstək olmaq üçün imza atmışdır. 1990-cı ildə Təhsil Nazirliyi dərsliklərdə Nankin qətliamı və seks köləsi kimi istifadə olunmuş koreyalı qadınlar haqqında məlumatların əlavə olunmasına razı olmuşdur. 1997-ci ildə Ali Məhkəmə İenaqanın 731-ci dəstə haqqında haqlı olduğunu qəbul etmiş və 300.000 yen təzminat ödəmək barədə qərar qəbul etmişdir.

## Əsərləri
50-dən çox akademik kitabın müəllifidir. 1968-ci ildə  kitabını nəşr etdirmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Dang qızdırması

**Dang qızdırması** () — Virus növlü bir xəstəlikdir. Buna dang, denq qızdırması və ya sümük qıran qızdırma da deyilir. Bu xəstəlik insanlara aedes (tiger mosquito) ağcaqanadları adlı ağcaqanad vasitəsilə ötürülür. Asiya pələngi kimi tanınan bu ağcaqanad dünyanın tropik bölgələrində, xüsusən də Cənub-Şərqi Asiyada, o cümlədən Malayziyada mövcuddur. Bu xəstəlik geniş yayılmış və çoxlu sayda insan tələfatına səbəb olmuşdur. Bu xəstəliyin əlamətləri baş və bel ağrıları, adətən şiddətli qızdırma və bəzi hallarda bədənin müxtəlif yerlərində qaşınma və səpkiləri ilə müşahidə olunur. Müalicə olunmadıqda onun ölüm hallarına da gətirib çıxardığı bildirilir.

## Haqqında
Dang qızdırması *hemoradik qızdırmalar* qrupuna daxil olan *endemik virus*növüdür. Əsasən Afrikada, Amerikada rast gəlinsə də, daha çox ağcaqanadlar vasitəsilə yoluxur. Viruslar ağcaqanadların ağız suyunda olur, insanın dərisinə, oradan da qanına daxil olub xəstəlik törədir. Virusun əlamətləri yüksək temperatur, bədəndə ağrı, dəri səpkiləridir.

Endemik virusların bəziləri daha az bəziləri isə daha öldürücüdür. Dang qızdırması daha yüngül olsa da, ancaq ölüm halları da müşahidə edilə bilir. Qeyd olunan xəstəlik tropik ölkələrə xasdır. Azərbaycan Respublikasında bu zamana qədər bu viruslar müşahidə edilməyib. Əvvəllər bu virusların coğrafi miqyası az olub, müəyyən ölkədə görülürdü. Hazırda isə dünyanın bir-birinə inteqrasiya etməsi bu növ yoluxucu xəstəliklərin yayılmsına və artmasına gətirib çıxarmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qarsia

**Qarsia** — soyad.

* Endi Qarsia — Kubalı aktyor.
* Ana Fernandez Qarsia — İspaniya aktrisası.
* Vata Matanu Qarsia — karyerasını bitirmiş anqolalı futbolçu.
Monte-Karlo operası

**Monte-Karlo operası** — Monakoda opera teatrı.

## Tarixi

1870-ci illərdə knyazlığın əlverişli coğrafi mövqeyindən və Monakoya dəmir yolunun çəkilməsindən faydalanmaq və bununla da şəhərin turistik cəlbediciliyini artırmaq qərarına gələn Şahzadə III Karlın sifarişi ilə memar Şarl Qarnyenin layihəsinə uyğun olaraq inşa edilmişdir.

Teatr Aralıq dənizinin sahilində yerləşir. Dəbdəbəli bəzədilmiş opera binasının qarşısında yəhudi əsilli rus-fransız heykəltəraş Leopold Bernştamın əl işləri olan bəstəkarlar Berlioz və Massnenin büstləri var.

Memarının adı ilə Qarnye zalı (***Salle Garnier***) adlandırılan və 524 tamaşaçı tutumu olan teatr zalı 25 yanvar 1879-cu ildə instrumental musiqi, balet, həmçinin, aktrisa Sara Bernarın qiraətindən ibarət tamaşa ilə açıldı. O vaxtdan teatr səhnəsində müxtəlif janrlı tamaşaların qoyulması ənənəsi formalaşıb. Teatrda səhnəyə qoyulan ilk opera 8 fevral 1879-cu ildə Rober Planketin *Le Chevalier Gaston* əsəri oldu və ardınca həmin mövsüm ərzində daha 3 opera səhnələşdirildi.

## Dünya premyeraları
Teatrın səhnəsində ümumilikdə 80-dən çox operanın dünya üzrə premyerası baş tutub, o cümlədən, Cakomo Puççininin "Qaranquş" (1917) və Moris Ravelin "Uşaq və möcüzə" (1925) operaları.

## Maraqlı faktlar
Manaf Süleymanov "Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim" kitabında bildirir ki, 1910-cu ildə Bakıda tikilməsi nəzərdə tutulan indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasının binasının layihəsini hazırlamaq üçün memar Qavriil Ter-Mikelov məhz Monte-Karlo operasının binasını görmək üçün Monakoya ezam edilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* belcanto.ru saytında məqalə. 
* Monte Karlo Operası də  — *Specialradio.ru — 2017*
Malik Həsənov (boksçu)

**Malik Həsənov** () — Azərbaycanı təmsil edən boksçu.

## Karyerası
Malik Həsənov 2023-cü ildə Azərbaycan Çempionatını gümüş medalla başa vurdu. Həmin il Avropa Oyunları və Dünya Çempionatında mübarizə aparsa da, medala sahib ola bilmədi.

2024-cü ilin aprelində Serbiyanın Belqrad şəhərində baş tutan Avropa Çempionatını bürünc medalla başa vurdu.

Malik Həsənov 2024-cü ilin may-iyununda Tailandda baş tutan 2-ci Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin nəticələrinə əsasən lisenziyaya sahib oldu.

Rusiyanın Yuqorsk şəhərində neft ölkələri arasında keçirilən Dünya Kubokunda qızıl medal qazanıb.

## İstinadlar
Zoqbaum Rufus

**Zoqbaum Rufus -** (28 avqust 1849 - 22 oktyabr 1925) Amerikalı jurnalist , yazıçı və rəssam. 

## Həyatı
Zoqbaum 28 avqust 1849- cu ildə Cənubi Karolinanın Çarlston şəhərində anadan olub. O, 1878-1879-cu illərdə Nyu-Yorkda İncəsənət Tələbələri Liqasında təhsil alıb. 1880-1882-ci illərdə isə Parisdə Leon Bonnatın yanında təhsil alıb.

## Karyerası
Onun əsərləri müntəzəm olaraq *“Harper Vikli”* jurnalında dərc olunub. Zoqbaum və Rokvel Nyu-Yorkun *Nyu-Roşel* şəhərində yaşayıb. Zoqbaum iyirminci əsrin əvvəllərində illüstratorlar arasında məşhur olan sənət koloniyasında işləyib.

Zoqbaum illütrasiyanın bir neçə sahəsində ixtisaslaşıb. O, 1897-ci ildə  36 səhifəlik illüstrasiyadan ibarət olan "Bütün əllər: Birləşmiş Ştatların Hərbi Dəniz Qüvvələrində Həyatın Şəkilləri" adlı kitabını çap edib.

## Həmçinin bax

* Levi Varner 
* Henri Edvard Lamson 
* Robert Svayn Giford 

## Xarici keçidlər

* **[https://www.nps.gov/history/history/online_books/hh/38/hh38t.htm National Park Service]**
* ''Montana Cowboy'' by Rufus Zogbaum (1885) used to illustrate his article, ''A Day's Drive With Montana Cowboys'' in Harper's Magazine, July 1885, Volume 71, Issue 422
* Discover Southeast Arizona 

## İstinadlar
Topal Əhməd Gəray (kalqay)

**Topal Əhməd Gəray** ()() — Krım xanı I Məngli Gərayın oğlu, Krım kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Krım xanı I Məngli Gərayın ikinci oğlu olaraq ehtimal ki, Bağçasarayda dünyaya gəldi. Haqqındakı ilk məlumat qardaşı Burnat Gərayla birlikdə atasının əmrindəki birliklərlə səfərə qatılmasıyla bağlıdır. 1512-ci ildə rus torpaqlarına tərtiblənən bu səfər əsnasında Odoyev və Belyov bölgələri yağmalandı. Rus boyarlarının bölgəyə gəlişiylə geri çəkilən Topal Əhməd Gəray ertəsi il Ryazan bölgəsinə tərtiblənən hücumlara qatıldı.

Atasının vəfatının ardından 17 aprel 1515-ci ildə böyük qardaşı I Mehmed Gəray taxta çıxdı və yaşca ən böyük xanzadə olan Əhməd Gəray kalqay elan edildi. Ancaq doğuşdan və ya qatıldığı səfərlərdə aldığı yaralardan fiziki qüsurlu olan Əhməd Gəray topallayırdı. Bu səbəblə gələcəkdə taxta çıxması gözlənilmirdi. Ancaq taxt iddiasını davam etdirən Əhməd Gəray qardaşına qarşı tərəfdar toplamaq məqsədilə Moskva knyazı III Vasiliyə elçi göndərdi. İlk başda ona verilən Oçakov bölgəsində qalsa da, daha sonra Litva knyazlığı ərazisinə hücumlar tərtibləməyə başladı. Moskva knyazı III Vasili ilə məktublaşaraq, onu Kiyev və Vilna üzərinə səfərə dəvət etdi. Digər yandan oğlu Hümmət Gərayı 1519-cu ilin yanvarında İstanbula göndərərək qardaşı ilə olan taxt mübarizəsində Osmanlı padşahı Yavuz Sultan Səlimdən kömək istədi.

1519-cu ilin martında I Mehmed Gəray oğulları Bahadır və Alp Gərayı, üsyankar qardaşını məğlub etmək üçün Perekop qalasına göndərdi. Bahadır Gəray Perekop qalasında qalaraq Krımdan qaçış yolunu bağladı. Alp Gəray isə əmisiylə açıq meydanda döyüşdü və Əhməd Gəray döyüş meydanında öldürüldü.

Hümmət, Yusif, Bucaq adlı üç oğlunun olduğu bilinir.

## İstinadlar

## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Bahadır Gəray (Həştərxan xanı)

**Bahadır Gəray** ()() — Həştərxan xanı. Krım xanı I Mehmed Gərayın oğlu və Krım kalqayı olmuşdur.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinməsə də, babası I Məngli Gərayın səltənətində dünyaya gəldiyi təxmin edilir. Atası o əsnada Krım kalqayı olan Mehmed Gəraydır. Babasının vəfatıyla 1515-ci ildə atası I Mehmed Gəray taxta çıxdı. Atası tərəfindən kalqay elan edilmək istənilsə də, ənənəyə görə yaşca ən böyük xanzadə olan əmisi Topal Əhməd Gəray kalqay elan edildi. I Mehmed Gəray isə səltənətin öz övladları ilə davam etməsini istəyirdi. Üstəlik, qardaşı Əhməd Gəray doğuşdan və ya qatıldığı səfərlərdə aldığı yaralardan fiziki qüsurlu idi və topallayırdı. Bu səbəblə gələcəkdə taxta çıxması gözlənilmirdi.

İki qardaş arasındakı sürtüşmə kalqay Əhməd Gərayın üsyan etməsiylə nəticələndi. Bahadır Gəray haqqındakı ilk dəqiq məlumat da bu hadisəylə bağlıdır. 1519-cu ilin martında yazılan yarlıqla üsyankar kalqayın üzərinə göndərilən hərbi birliklərə rəhbər təyin edildi. Qardaşı Alp Gərayla birlikdə Perekop qalasına göndərilən Bahadır Gəray qalada qalaraq əmisinin Krımdan qaçış yollarına nəzarət etdi. Qardaşı Alp Gəray isə əmisiylə açıq meydanda döyüşdü və kalqay Əhməd Gəray döyüş meydanında öldürüldü.

Əmisinin ölümünün ardından xanın ən böyük oğlu olaraq kalqay elan edilən Bahadır Gəray bu vəzifədə ikən atasının hərbi səfərlərinə qatıldı. Həmin ilin yayında cənubi Lehistana hücum edən tatar birliklərinə rəhbərlik etdi. Belz və Lublin bölgələri darmadağın edildi. 1519-cu ilin avqustunda 6 min nəfərlik polyak birliklərini əmrindəki tatar süvariləriylə təkbaşına məğlub edən Bahadır Gəray daha sonra 1521-ci ildə atasının rus torpaqlarına tərtiblədiyi səfərdə fəal iştirak etdi. Moskva yaxınlığına qədər irəliləyən Bahadır Gərayın birlikləri şəhər ətrafı bölgələri talan edib çoxlu sayıda əsirlə geri döndü.

1522-ci ilin dekabrında atasının Həştərxan xanlığı üzərində tərtiblənən səfərinə qatıldı. Bölgədəki digər xanlıqları da ələ keçirmək niyyətində olan atası I Mehmed Gəray Həştərxan xanı Hüseyni ölkədən qovdu və böyük oğlu kalqay Bahadır Gərayı Həştərxan taxtına oturtdu. Bahadır Gəray Krım taxtı üzərindəki haqlarından imtina etdi və kiçik qardaşı Alp Gəray yeni kalqay elan edildi. Ancaq I Mehmed Gərayın apardığı bu siyasəti müttəfiq noqayları narazı saldı. Artan gərginlik isə I Mehmed Gərayın çadırına tərtiblənən basqınla nəticələndi. Basqın nəticəsində Krım xanı I Mehmed Gərayla birlikdə oğulları Bahadır Gəray və Alp Gəray qətlə yetirildi.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Yaycı (Şahinbəy)

**Yaycı** Qaziantep İlinin Şahinbəy ilçəsində məhəllədir.

## Tarixi
19-cu əsrin axırlarında alman şərqşünası Martın Hartmann Yaycını türklərin yaşadığı 20 evdən ibarət kənd kimi təsvir etmişdir.

Yaycı Türkiyənin ərazi-inzibati bölümünə görə əvvəllər kənd olsa da, 2012-ci ilin qanun dəyişikliyindən sonra məhəllə olmuşdur.

## Əhalisi
2009-cu il statistikasına görə Yaycıda 296 adam yaşamışdır.

## İstinadlar
Kalqay (Krım)

**Kalqay** () — Krım xanlığında xanın vəliəhdinə verilən ünvan. Monqol dilindən tərcümədə *"böyük qapı"* mənasını verir.

İlk dəfə 1486-cı ildə Krım xanı I Məngli Gəray tərəfindən oğlu Mehmed Gəray üçün təsis edilmişdir. Krım xanı təyin edilən şəxs dərhal qardaşları, oğulları və ya Gəray sülaləsindən olan bir digər xanzadəni kalqay təyin etməli idi. Kalqayların rəsmi iqamətgahı Ağməscid, indiki Simferopoldur.

## Siyahı

## Həmçinin bax

* Nurəddin (Krım)

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Münir Aktepe, Şem’dani-zade Fındıklılı Süleyman Efendi Tarihi Mür’i’t-Tevarih, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1978
* Anonim Osmanlı Tarihi (1688-1704), Haz: Abdülkadir Özcan, Türk Tarih Kurumu, 2000
* Kırım Hanlarına Namei Hümayun (2 Numaralı Name Defteri), Başbakanlık Devlet Arşivleri, İstanbul 2013
* 83 Numaralı Mühimme Defteri(1036-1037/1626-1628), T.C Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2001 
* Sadri Maksudi Arsal, Türk Tarihi ve Hukuk, Türk Tarih Kurumu, 2014
* Ömer Bıyık, Kırım’ın idari ve Sosyo-Ekonomik Tarihi, Ötüken Yayınları, 2014
* Evliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Haz: Seyit Ali Kahraman, Yapı Kredi Yayınları, 2. Baskı 2011
İkuo Oyama

– Yaponiya müəllimi, jurnalisti və siyasətçisi. Demokratiya və sülh tərəfdarı olmuşdur.

## İlk illəri
1880-ci ildə Yaponiyanın Hyoqo prefekturasında Fukumoto ailəsinin ikinci oğlu kimi doğulmuşdur. 17 yaşında Oyama ailəsi tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. 1905-ci ildə Vaseda Universitetinin siyasət və iqtisadiyyat kafedrasından məzun olmuşdur. Növbəti il universitetdə təlimçi kimi işləməyə başlamışdır.

Çikaqo (1911) və Münxen (1913) universitetlərində sosiologiya təhsili almışdır. Üç fərqli dövrdə Vaseda Universitetində professor olmuşdur: 1914–1917-ci illərdə dərs deyərkən fakültədəki bir həmkarının işdən çıxarılmasına etiraz etmək üçün istefa etmiş; 1920–1927-ci illərdə dərs deyərkən solçularla əlaqəsinə görə işdən çıxarılmışdır. 1947-ci ildə yenidən universitetdə dərs deməyə başlamışdır.

## Fəaliyyəti
İkuo Oyama *"[[Osaka Asahi Shimbun]]"* qəzetinin yazarı olsa da, 1918-ci ildə baş verən düyü üsyanlarından sonra hökuməti tənqid etdiyi üçün qəzetdən uzaqlaşdırılmışdır. Yaponiyanın Sibir müdaxiləsinə qarşı olmuşdur. Hacime Kavakami kimi marksist intellektuallarla birləşərək 1919-cu ildə demokratiyanı dəstəkləyən *"Warera"* jurnalını təsis etmişdir. 1926-cı ildə proletar Əmək-Fermer Partiyasının qurulmasında vacib rol oynamışdır. 1928-ci ildə partiyanın namizədi kimi parlament seçkilərində iştirak etsə də, seçilə bilməmiş və 1928-ci ilin aprelində partiya hökumət tərəfindən ləğv olunmuşdur. 1929-cu ilin noyabrında partiyanı yenidən quraraq partiyanın mərkəzi komitəsinin sədri seçilmişdir. 1930-cu ildə Yaponiya parlamentinin Nümayəndələr palatasına seçilmişdir.

1930-cu illərin əvvəllərində milliyətçi təşkilatlar və şəxslər Oyamanı təhdid etmişdirlər. 1932-ci ildə həyat yoldaşı ilə birlikdə ABŞ-yə miqrasiya etmiş, İllinoys ştatının Evanston şəhərində yerləşən Şimal-Qərb Universitetinin politologiya dekanlığında və kitabxanasında işləmişdir. 1947-ci ilin oktyabrında Yaponiyaya qayıtmışdır. 1950-ci ildə Yaponiya parlamentinin Müşavirlər palatasına seçilmiş, beynəlxalq sülh hərəkatlarında aktiv olmuşdur. 1951-ci ildə Stalin Sülh Mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Bölük Gəray (kalqay)

**Bölük Gəray** ()() — Qazan xanı Səfa Gərayın oğlu, Krım xanı I Məngli Gərayın nəticəsi və Krım kalqayı.

## Həyatı
Təxminən 1535-ci ildə dünyaya gəldi. Atası Səfa Gəray Fateh Gərayın oğlu və Krım xanı I Məngli Gərayın nəvəsi idi. Anası isə noqaylardan Mamay mirzənin qızı idi. Hələ uşaq yaşlarında ikən atasının Qazan xanlığındakı hakimiyyətini gücləndirmək məqsədilə müttəfiq Həştərxan xanlığına girov olaraq göndərildi. Ancaq atasının əmisi olan Krım xanı I Sahib Gərayın 1545-ci ildə Həştərxanı ələ keçirməsi ilə azadlığa buraxıldı və Bağçasaraya aparıldı.

Çox keçmədən 1549-cu ildə atası Səfa Gəray müəmmalı şəkildə vəfat etdi və Qazan xanlığına 2 yaşlı kiçik oğlu Ödəmiş Gəray taxta çıxarıldı. Anası Söyümbikə Xatun isə naibə olaraq xanlığın idarəsini ələ aldı. Səfa Gərayın ilk evliliyindən doğulan digər oğlu Mübarək Gəray da Bağçasaraya girov olaraq göndərildi və beləcə, 2 qardaş I Sahib Gərayın nəzarətində böyüdü.

Ancaq Söyümbikə Xatunun naibəliyindən narazı olan yerli əyanlar I Sahib Gəraya məktub yazaraq, mərhum xanın böyük oğlu Bölük Gərayı Qazan xanlığının taxtına dəvət etdilər. Buna baxmayaraq Qazan xanlığında öz övladlarından birini taxta çıxarmaq niyyətində olan I Sahib Gəray bu təklifi geri çevirdi və hər iki qardaşı da İnkerman qalasına həbs etdi. Çox keçmədən hadisələr dəyişdi. Qazan xanlığında saray çevrilişi oldu və Söyümbikə Xatunla azyaşlı oğlu ölkədən çıxarıldı və ruslara təhvil verildi. Hakimiyyət ruspərəst Şahəli xanın əlinə keçdi. Digər yandan I Sahib Gərayın mərkəzi hakimiyyətə tabe olmamasından şikayət edən Osmanlı padşahı Sultan Süleyman da onun yerinə İstanbulda girov tutulan Dövlət Gərayı xan elan edərək Bağçasaraya göndərdi. Sultanın fərmanıyla öncə İnkerman qalasına gələn Dövlət Gəray dərhal qardaşların həbsdən çıxarılmasını təmin etdi. Ardından 500 nəfərlik hərbi birliklə Bölük Gərayı, əmisi I Sahib Gərayı öldürməklə vəzifələndirdi. O əsnada çərkəzlər üzərinə səfərdə olan I Sahib Gərayın çadırına daxil olan Bölük Gəray anidən hücum edərək qılınc zərbəsiylə xanı qətlə yetirdi. Ardından xanın yanında olan oğulları və nəvələri vəhşicəsinə qətlə yetirildi.

Bütün bu qətliamların mükafatı olaraq kalqay elan olunan Bölük Gərayın, ənənəni pozaraq xanın qanını axıtması isə heç xoş qarşılanmadı. Qatıldığı hər məclisdə sabiq xanı necə qətlə yetirdiyindən fəxrlə danışan Bölük Gəray bu hərəkətləriylə yeni xan I Dövlət Gərayın da nifrətini qazandı. Üstəlik, atası Səfa Gəray vaxtilə I Sahib Gərayın istəyilə Qazan xanlığının taxtına gətirilmişdi və uşaqlıq illəri onun himayəsində keçmişdi. Nəhayət bir neçə aylıq kalqaylığının ardından Bölük Gəray saray məclislərinin birində I Dövlət Gərayın əmriylə öldürüldü.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020
Adil Gəray (kalqay)

**Adil Gəray** ()() — Krım xanı I Dövlət Gərayın oğlu, Krım kalqayı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Krım xanı I Dövlət Gərayın oğludur. Atasının səltənətində böyük qardaşı kalqay Mehmed Gərayla birlikdə Moskva knyazlığı və Lehistan üzərinə tərtiblənən səfərlərdə iştirak etdi. Atasının vəfatının ardından 1577-ci ildə böyük qardaşı II Mehmed Gəray taxta çıxdı və Adil Gəray kalqay elan olundu.

Ertəsi il Osmanlı sultanı III Muradın Səfəvilər üzərinə səfərə çıxmasıyla Krım tatarları da cəbhəyə çağırıldı. Ancaq səhhətinin pis olmasını bəhanə edən qardaşı səfərə getməyərək tatar birliklərini Adil Gərayın rəhbərliyində Şirvana göndərdi. Qardaşları Şaqay Mübarək və Qazi Gərayın da daxil olduğu 20 min nəfərlik tatar birlikləriylə Şirvana gələn Adil Gəray Səfəvilərin Şirvan bəylərbəyi Araz xan Rumlunun mühasirəyə aldığı Şamaxı qalasına yardıma yollandı. 20 noyabr 1578-ci ildə qala önündə baş verən döyüşdə Səfəvi ordusu məğlub edildi. Krım tatarlarının gəlişiylə əldə olunan zəfərin ardından 3 gün boyunca Şamaxı qalasında ziyafət verildi və hər bir Krım xanzadəsinə dəyərli hədiyyələr təqdim olundu.

Ardından Muğan düzü boyunca hərəkət edən tatar birlikləri bölgədə yaşayan Rumlu tayfasına hücum etdi və xeyli qənimət və əsirlə birlikdə Şirvana qayıtdı. O əsnada Qarabağda olan vəzir Mirzə Salman bu məğlubiyyətlərin ardından 80 min nəfərlik orduyla Şamaxıya doğru yola çıxdı və 26 noyabrda Şamaxıdakı türk qarnizonunu mühasirəyə aldı. O əsnada Qarabağda olan Şah Məhəmməd Xudabəndənin 11 yaşlı oğlu Həmzə Mirzə və anası Məhdi Ülya da orduyla birlikdə Şamaxıya gələn ordunun tərkibində idi. 28 noyabr 1578-ci ildə Ağsu çayı sahilindəki Pirhəsənli kəndi yaxınlığında baş verən və tarixə *[[Mollahəsənli döyüşü]]* olaraq keçən döyüşün nəticəsində tatar birlikləri darmadağın edildi. Adil Gəray əsir alınaraq paytaxt Qəzvinə göndərildi.

Qəzvində mərasimlə qarşılanan Adil Gərayla isti münasibət saxlayan Səfəvi şahı Məhəmməd Xudabəndə bu yolla Krım xanlığının müharibədə tərəf dəyişməsinə ümid edirdi. Hətta siyasi bir evliliklə Gəraylar sülaləsini özünə yaxınlaşdırmaq niyyətində idi. Ancaq çox keçmədən yayılan şaiyələr bütün bu planları alt-üst etdi. Mollahəsənli döyüşündə əsir alındığı və Qəzvinə gətirildiyi ərəfədə ordugahda olan Məhdi Ülyayla eşq münasibətinin olduğu, Qəzvinə gəldikdən sonra isə keçirilən saray məclislərində olduqca yaxın münasbət saxladığı öyrənildi. Bir çoxlarına görə bu şaiyələr, Məhdi Ülyanın hakimiyyət iddiasından narazı olanlar tərəfindən yayılmışdı. Nəticədə Adil Gəray 25 iyul 1579-cu ildə Qəzvin zindanlarında qətlə yetirildi. Məhdi Ülya isə ertəsi gün tərtiblənən saray basqını nəticəsində ələ keçirildi və kəməndlə boğularaq edam olundu.

Bəxt Gəray (ö. 1597) adlı oğlu əmisi II Qazi Gərayın səltənətinə nurəddin, digər əmisi I Fateh Gərayın qısa səltənətində kalqay elan edildi.

## İstinadlar


## Mənbə

* Kırım Hanlığı’nda Kalgaylık ve Nureddinlik Üzerine Bir İnceleme. Furkan Cem Tosun. Yüksek Lisans Tezi. İzmir 2022
* Von Hammer Purgstall, Kırım Hanlığı Tarihi, İnsan Yayınlar, 3. Baskı, 2020