Müqəddəs Zenobiya sənduqəsi

**Müqəddəs Zenobiya sənduqəsi** () — Lorenzo Giberti tərəfindən yaradılmış bürünc məzar abidəsidir (85 × 193 sm). Əsər təxminən 1432–1442-ci illərə aid edilir və Florensiyadakı Santa-Mariya-del-Fiore kafedralında, Müqəddəs Zenobiya kapellasının altar masasının altında saxlanılır.

## Tarixi

1428-ci il 15 iyul tarixində şəhər sakinləri və kafedralın tikinti meydançasında çalışan sənətkarlarla aparılmış bir sıra məsləhətləşmələrdən sonra kafedralın tribun hissəsində yerləşən kapellalardan birinin Müqəddəs Zanobiyaya həsr olunması qərara alındı. Xüsusilə bazilikanın əsas giriş oxu ilə uyğun gələn kapella bu məqsəd üçün seçilmişdi. Kapellanın altarında müqəddəsin qalıqlarının dəfn edilməsi planlaşdırıldı və bunun üçün bürüncdən və ya mərmərdən hazırlanacaq yeni bir sarkofaqın hazırlanması nəzərdə tutuldu.

Lakin qəbul edilmiş qərarların həyata keçirilməsi bir neçə il təxirə salındı; bunun əsas səbəbi kafedral günbəzinin tikintisinin daha irəliləmiş mərhələyə çatmasının gözlənilməsi idi. 1431-ci ilin yanvarında altar üçün model hazırlanması məqsədilə Filippo Brunelleskiyə və tikinti işlərinə rəhbərlik edən baş ustaya müraciət edildi. Həmin model əsasında altarın inşasına 1431-ci ilin mart ayından etibarən başlanıldı.

Müqəddəsin qalıqları üçün nəzərdə tutulmuş sarkofaqın hazırlanması məqsədilə isə açıq müsabiqə elan edildi. Təxminən 1432-ci ildə *"Arte della Lana"* təşkilatının sarayının portalında, kafedralın girişində və *"Arte dei Maestri di Pietra e Legname"* gildiyasının qərargahının portalında elan yerləşdirildi. Bu yazıda arzu edən hər kəsin dəfn üçün model hazırlayaraq onu beş gün ərzində Duomo tikinti idarəsinin notariusuna və ya məsul vəzifəlisinə təqdim edə biləcəyi bildirilirdi.

Eyni zamanda layihə üçün bürünc materialının əldə edilməsi məsələsi də həll edilirdi. Bu məqsədlə Orsanmikeledə yerləşən Müqəddəs Stefan heykəlinin tökülməsi zamanı artıq qalmış bürünc ehtiyatına malik olan *"Arte della Lana"* ilə danışıqlar aparıldı.

Qalib layihənin seçimi Opera-del-Duomo idarəsinin nümayəndələri (operai) və doqquz şəhər vətəndaşından ibarət qarışıq komissiya tərəfindən həyata keçirildi. Təqdim olunan bütün modellər arasından komissiya Lorenzo Gibertinin layihəsini üstün tutdu. Rədd edilən layihələr arasında Filippo Brunelleskinin hazırladığı model də var idi; buna baxmayaraq, altarın hazırlanması işi məhz Brunelleskiyə həvalə edildi.

Giberti ilə bağlanmış olduqca ətraflı müqavilə 1432-ci ilin mart ayına aiddir. Müqaviləyə əsasən, işin təhvil müddəti həmin ilin 15 aprelindən etibarən üç il altı ay olaraq müəyyənləşdirilmişdi. Rəssam ilk iki il ərzində layihə üzərində böyük səylə çalışdı və 1434-cü ildə Venesiyadan alınmış beş yüz funt bürüncün *“Müqəddəs Zanobinin dəfni haqqında iki səhnənin tökülməsi üçün”* istifadə edildiyi sənədlərdə qeyd olunur.

1439-cu ildə işlərin dayandığı ehtimal edilir və həmin ildə sənətkara tabutun tamamlanmasını davam etdirmək üçün yenidən rəsmi tapşırıq verildi. Bu tapşırıqda tabutun arxa hissəsinin qapı şəklində hazırlanması xüsusi olaraq qeyd olunurdu; bu hissə XIV əsrdə Andrea Arditi tərəfindən hazırlanmış müqəddəsin büst-relikvariyasını çıxarmaq və yenidən yerləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Həmçinin burada yerləşdiriləcək yazının mətninin kansler Leonardo Bruni tərəfindən müəyyən ediləcəyi bildirilirdi. Lakin işlər davam edərkən, 1440-cı ilin martında, yazının mətni barədə hələ qərar verilmədiyindən, operai bu gün də mövcud olan sözlərin istifadə olunmasına qərar verdilər.

1442-ci ilin yanvarında sarkofaqın tamamlandığı ehtimal edilir; belə ki, həmin vaxt onun laklanması həyata keçirilmişdi. Həmin ilin avqust ayında sənətkara ümumilikdə təxminən 1324 florin məbləğində ödəniş edildi. XVI əsrin sonlarında sarkofaqın qızıl suyuna çəkilməsi qərara alındı. Lakin bu üsul davamlı olmadı: qiymətli metal örtük ən azı XVII əsrin sonlarınadək qorunsa da, günümüzə qədər ondan heç bir iz qalmamışdır.

## Təsviri və stili

Sarkofaq ənənəvi paralelpiped formaya malikdir; onun alt hissəsi və qapağı yuxarıya doğru daralan quruluşdadır. Klassik memarlıqdan götürülmüş müxtəlif dekorativ elementlər — məsələn, profilli karnizlər və dentikullar — dörd tərəfdə yerləşdirilmiş bas-relyef panellərini çərçivəyə alır. Ümumi kompozisiya sxemi sənətkarın təxminən 1427–1428-ci illərdə yaratdığı *“Üç şəhidin sarkofağı”* () ilə eyni tipologiyanı təkrarlayır.

Sarkofaqın ön tərəfi müqəddəsin möcüzələrindən birini əks etdirən iri relyeflə bəzədilmişdir. Bu səhnə bir uşağın dirildilməsi möcüzəsini təsvir edir və ənənəyə görə həmin hadisə Florensiyada, *Borgo degli Albizi* məhəlləsində baş vermişdir. Yan tərəflərdə yerləşdirilmiş iki relyef də oxşar möcüzələrə istinad edir: bunlardan biri Müqəddəs Ambrozinin xidmətçisinin dirildilməsi, digəri isə öküz arabasının altında qalmış bir uşağın dirildilməsi səhnəsini göstərir.

Sarkofaqın arxa hissəsində isə altı mələk təsvir edilmişdir; onlar qarağac yarpaqlarından ibarət çələngi tuturlar. Bu çələngin içərisində müqəddəsin şərəfinə yazılmış latınca epiqraf yerləşdirilmişdir:

CAPUT BEATI ZENOBII FLORENTINI EPISCOPI IN CUIUS HONOREM HEC ARCA INSIGNI ORNATU FABRICATA FUIT.

Bu yazı təxminən belə tərcümə olunur:
*“Florensiya yepiskopu Müqəddəs Zenobiyanın başı; onun şərəfinə bu sarkofaq möhtəşəm bəzəklə hazırlanmışdır.”*

Əsas səhnə ideal şəhər mənzərəsində təsvir edilmişdir; burada klassik üslubda tikilmiş binalar və sol tərəfdə divarlarla əhatə olunmuş şəhər görünür. Kompozisiyanın mərkəzində möcüzə səhnəsi baş verir və onun əsas iştirakçıları solda kədər içində olan ana, əvvəl uzanmış, sonra ayaq üstə göstərilən uşaq (dirilməni simvolizə etmək üçün) və yepiskop Zenobiyadır. Bu fiqurlar iki tərəfdən sıx toplaşmış şəhər sakinlərinin yaratdığı səhnə fonu arasında, mərkəzi perspektiv üzrə tam simmetrik quruluşda yerləşdirilmiş küçənin ortasında təsvir olunmuşdur. Bu kompozisiya seçimi əsərin yerləşdirildiyi məkan — kilsənin əsas nef oxunun mərkəzi — ilə xüsusilə uyğun gəlir.

Yan fiqurlarda sakit və düşüncəli müşahidə ab-havası üstünlük təşkil edir; relyefin müxtəlif dərinliklərdə işlənməsi isə məsafə təsirini yaratmağa xidmət edir: tamaşaçıya daha yaxın fiqurlar yüksək relyefdə, daha uzaqda olanlar isə skyaççato texnikasında (çox dayaz relyef) təsvir edilmişdir. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən əsas personajlar isə daha güclü emosional ifadə ilə seçilir. Ana kədər içində qollarını açaraq dayanır; bu jest bir neçə il sonra Domeniko Veneziano tərəfindən *[[Santa-Luçiya-deyi-Maqnoli altarı]]*nın predellasındakı oxşar epizodda inkişaf etdirilmişdir. Uşağın iki müxtəlif vəziyyətdə — həm uzanmış, həm də ayaq üstə — göstərilməsi dirilmə anını ifadə edən bədii üsuldur; bu üsul əvvəllər, məsələn, Ambroco Lorenzetti tərəfindən Florensiyada yaradılmış *“[[Müqəddəs Nikolayın dörd hekayəsi]]”* silsiləsində də istifadə edilmişdir. Müqəddəs Zenobiya isə qolunu və baxışını göyə yönəldərək ilahi qüvvəyə müraciət edən intensiv dua vəziyyətində təsvir olunur.

Kompozisiyada şərq üslubunda geyimlər geyinmiş bəzi fiqurların olması 1439-cu ildə Florensiyada keçirilmiş Kilsə Məsclisini xatırladır. Əsərdə Lorenzo Giberti üçün xarakterik olan incə detalların böyük dəqiqliklə işlənməsi və bəzilərinin stilizə edilməsi də diqqəti cəlb edir. Bu xüsusiyyətlər ustanın heç vaxt tamamilə tərk etmədiyi qotik bədii irsin dekorativ zövqü və zərgərlik sənətinə xas incəliklə bağlıdır.

Bu xüsusiyyətlərə misal olaraq müxtəlif yerlərdə təsvir edilmiş ağac qruplarını göstərmək olar; onlar fiqurların ölçüləri ilə realist şəkildə uyğunlaşdırılmamışdır. Həmçinin bəzi elementlər daha çox qrafik xarakter daşıyır: küləkdə dalğalanan paltar qatları, qotik üslubun təsirini xatırladan sıx məskunlaşmış qala divarlı şəhər təsviri və kompozisiyanın əsasını təşkil edən qırıq-qırıq qayalar.

Bu müxtəlif bədii elementlərin sintezi əsəri Gibertinin vasitəçi üslubunun mühüm nümunəsinə çevirir. Məhz ənənə ilə erkən İntibah sənətinin daha yenilikçi istiqamətini təmsil edən sənətkarların — Filippo Brunelleski, Donatello və müəyyən dərəcədə Mazaçço — gətirdiyi yenilikləri birləşdirə bilməsi Gibertinin böyük uğur qazanmasının əsas səbəblərindən biri hesab olunur.

## Ədəbiyyat
*Giulia Brunetti, *Ghiberti*, Firenze, Sansoni, 1966.