open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
M Group Production

**M Group Production** və ya qısaca **MGP** — Azərbaycan mərkəzli media, film, reklam və əyləncə şirkəti, prodüser mərkəzi. Şirkət 7 fevral 2003-cü ildə prodüser Murad Dadaşov tərəfindən yaradılmışdır. Şirkət fəaliyyəti dövründə bir çox layihələrə imza atmışdır. Ən yaddaqalan layihələrindən biri Maşın Şou olmuşdur. Şirkətin sədri Murad Dadaşovdur.

## Tarixi
Azərbaycan mərkəzli media, film, reklam və əyləncə şirkəti, prodüser mərkəzi olan M Group Production 7 fevral 2003-cü ildə prodüser Murad Dadaşov tərəfindən yaradılmışdır. Şirkətin sədri Murad Dadaşovdur.

## Fəaliyyəti
Şirkət media, film, reklam və əyləncə sektorlarında fəaliyyət göstərir. Şirkət fəaliyyəti dövründə bir çox layihələrə imza atmışdır. Şirkətin ilk layihəsi 2003-2005-ci illərdə Lider TV-də yayımlanan "Mərc şou" olmuşdur. 2011-2014-cü illərdə "Bu Da Bu" satirik verilişinin istehsalçısı olmuşdur. Layihə  ANS TV-də həftəlik yayımlanmışdır.

Şirkət 2005-ci ildə Kiyevdə keçirilən 50-ci Avroviziya Beynəlxalq Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycanı jurnalist heyəti ilə təmsil etmişdir.

Şirkətin ən yaddaqalan və uzunmüddətli layihələrindən biri Maşın Şou olmuşdur. Layihə  2005-ci ilin oktyabr ayından yayımlanmağa başlamışdır. Layihə  2005-2011-ci illərdə 11 buraxılış Lider TV-də yayımlanmış, daha sonra 2013-cü ildə ATV-də 1 buraxılış yayımlandıqdan sonra 2015-cü ildə bir buraxılış ANS TV-də yayımlanmış, ardından təkrar 2017-2019-cu illər ərzində ATV-də 2019-cu ildəki sonuncu buraxılışına qədər 5 buraxılış yayımlamışdır. Sonuncu buraxılışını 2019-cu ilin oktyabr ayında etmişdir.

Şirkət 2016-cı ildə Niderlandın film istehsal şirkəti  ilə müqavilə imzalamışdı.

2017-ci ildə Bayram axşamı komediya filmini istehsal etmişdir.

Şirkət reklam materiallarının istehsalında da iştirak edir.

## Layihələri

## Mükafatları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Vürtsburq Universiteti

**Vürtsburq Universiteti** () — Almaniyanın Vürtsburq şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1402-ci ildə qoyulmuşdur.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Qulaq (dəqiqləşdirmə)

* Qulaq — eşitmə orqanı.
* QULAQ — Stalin dönəmində məcburi əmək düşərgələrini idarə edən dövlət qurumu. 
* Qulaq (film, 1985) — film.
* Qulaq (İran) — İranda yaşayış məntəqəsi.
* Qulaq falı — Azərbaycanlıların bayram dəblərindən.
* Qulaqlıq — Radio, musiqi dinləmək üçün qulaqlara keçirilən cihaz.
Adi çöl kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xariçi görünüş
Uzunluğu 18 sm olur. Quyruqları bədənindən iki dəfə böyük olur. Bel nahiyəsi yaşımtıl olur. Tünd zolaqlara və ləkələrə malik olurlar.

## Yayılması
Bu növ kərtənkələlər əsasən Mərkəzi-Cənubi Avropa, Türkiyə və Almaniyanın Reyn vilayəti ərazilərində yayılmışlar. Onlar Kanadadaya da gətirilmişdir.

Cəld olmaları ilə seçilirlər. Divara asanlıqla dırmaşırlar. İnsanlar uyumludurlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hilata

**Hilata** () — pulcuqqanadlılar dəstəsinin satirlər fəsiləsinə aid kəpənək növü. Yoxa çıxmaqda olan Talış avtoxtonudur.

## Təsviri
Qanadları açıq halda 52–56 mm-dir. Ön qanadın uzunluğu 24–26 mm-dir. Qanadları sarımtıl-krem rəngdə olub kənarları qara-qəhvəyi rəngdədir. Arxa qanadların xarici kənarında 6 ədəd gözşəkilli ləkə vardır. Oxşar ləkələr ön qanadların zirvəsində də vardır.

## Yayılması
Azərbaycanın cənub-şərqində (Zuvand) yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Kserofil bitkili quru, daşlı yamaclarda, əsasən yastıqvari traqakant, gəvən və akantalimon bitən sahələrdə yaşayır. Kəpənəklər mayın sonunda və iyunda uçurlar, ildə bir nəsil verirlər. Tırtıllar apreldə taxıllarla (yerli yulaf növü) qidalanır və küləş içərisində puplaşır. Yumurta mərhələsində qışlayır. Bu kəpənəklər yırtıcı ktır milçəkləri tərəfindən intensiv surətdə ovlanır.

## Sayı
R. Əffəndi tərəfindən Talışda 1 kəpənək, 2011-ci ildə V. V. Tixonov tərəfindən 1 kəpənək qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kəpənəyin yaşayış yerlərinin insanlar tərəfindən zəbt edilməsi, otlaqlara, əkin sahələrinə çevrilməsi tırtıllar üçün kifayət qədər yem bitkisinin olmamasına gətirib çıxarır. Əkin sahələrində küləşin yığılması küləş içərisində puplaşmış kəpənəklərin məhvinə səbəb olur. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən kəpənəklərin tutulması da onların sayına mənfi təsir göstərir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpənəklərin yaşayış ərazilərinin qorunması, kəpənəyin biologiyasının ətraflı öyrənilməsi, yaşayış ərazilərinə müntəzəm monitorinqlərin təşkil edilməsi qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlərdəndir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
# LepIndex: The Global Lepidoptera Names Index. Beccaloni G. W., Scoble M. J., Robinson G. S. & Pitkin B., 2005–06-15.
# Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР, т. V, М.–Л.: изд-во АН СССР, 1958, с. 351–475.
# Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.
# Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич. обозрение. т. LI. вып. 1–2, 1972, с. 136–154, 352–368.

## Həmçinin bax
Talış məxməri kəpənəyi
Eyfema
Şərqi aleksanor yelkənciyi
Xrizip

## Xarici keçidlər
Frederik Küvye

**Frederik Küvye** (; ) — fransız zooloq, paleontoloq: Jorj Küvyenin qardaşı

Frederik Küvye Paris şəhərində 5-ci dairədə yerləşən botanika bağında (Jardin des Plantes) kabinet mühafizəçisi və professor olmuşdur. 1825-ci ildə Parisdə dərc olunmuş "Des Dents des mammifères considérées comme caractères zoologiques" adlı və Joffrua Sent-İler ilə birlikdə 1819–1835-ci illərdə Parisdə çar olunan *"Histoire naturelle des mammifères"* adlı əsərlərin müəllifi kimi tanınır.

## Əsərləri
* Frédéric Cuvier, Étienne Geoffroy Saint-Hilaire: Histoire naturelle des mammifères. Paryż: Chez A.Belin, 1819–1842.
* Frédéric Cuvier: Dictionnaire des sciences naturelles. Strasbourg & Paris: F.G. Levrault, 1826.

## İstinadlar

## Mənbə
*Н. Кн. Кювье, Фредерик // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Histoire naturelle des mammifères* (4 vols., 1819–1842) (with Étienne Geoffroy Saint-Hilaire)
* *De l’histoire naturelle des cétacés.* Roret, Paris 1836
* *[[:c:Category:Dictionnaire des sciences naturelles|Dictionnaire des sciences naturelles]]*, Strasbourg & Paris, 60 volumes, under his leadership, 1816-1930
*Patrick Cabanel, " Frédéric Cuvier ", in Patrick Cabanel et André Encrevé (dir.), Dictionnaire biographique des protestants français de 1787 à nos jours, tome 1 : A-C, Les Éditions de Paris Max Chaleil, Paris, 2015, p.&nbsp;797-798 (ISBN 978-2846211901)
Shunkan Sentimental

— Yaponiya pop-rok musiqi qrupu *"Scandal"*ın 5-ci əsas (ümumilikdə 8-ci) sinqlı. Mahnıdan 2010-cu ildə "Fullmetal Alchemist: Brotherhood" animesininin 39-50-ci seriyalarında dördüncü bağlanış mahnısı kimi istifadə olunmuşdur. Sinqlın iki versiyası mövcuddur: məhdud versiyası və daimi versiyası. İkinci B tərəfi olan *"Yumemiru Koro wo Sugitemo"* (Hillbilli Bopsun eyni adlı mahnısının qapağı) əvvəki sinql olan *"Yumemiru Tsubasa"* mahnısının cavab mahnısıdır. Mahnı Oricon həftəlik çartında 7-ci yerə çatmışdır və bu çartda 13 həftə qala bilmişdir. Bu müddət ərzində mahnının 32.624 nüsxəsi satılmışdır. 2010-cu ilin aprelinə qədər mahnının 100.000-dən çox nüsxəsi satıldığına görə YSSB tərəfindən qızıl sertifikasiya almışdır.

## Mahnı siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Youtube-da dinlə
Zəfər Nemətov

**Zəfər Əlipaşa oğlu Nemətov ** () — Azərbaycanın görkəmli rejissoru, pedaqoq, ictimai xadim, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi.

## Həyatı
6 iyun 1917-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda və Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsil almışdır. Moskva və Sankt-Peterburq şəhərlərində rejissor təcrübəsi keçmişdir.

1943-cü ildən Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında rejissor, 1954-cü ildən baş rejissor vəzifələrində çalışmışdır. Bu teatrın Azərbaycan və rus bölmələrində "Qaraca qız, "Polad necə bərkidi", "Qarlar kraliçası", "Tamahkar", "Yaşar", "Bir saat xəlifəlik", "Anacan", "Qırmızı şeytan balaları", "Romeo və Cülyetta", "Müfəttiş", "Polad üzük", "Zorən təbib", "Zoluşka" və s. tamaşalara quruluş vermişdir.

Gənc rejissorlar üçün "Rejissor sənəti haqqında" (Mehdi Məmmədovla birlikdə) və "Əliağa Ağayev" (Tofiq Kazımovla birlikdə) kitablarının müəllifidir.

1960–1971-ci illərdə Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsində çalışmışdır. Milli mədəniyyət tarixində əhəmiyyətli yer tutmuş bir sıra tədbirlər, o cümlədən 1968-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə keçirilmiş ASSİTEJ-in festivalı onun təşəbbüsü və gərgin əməyi sayəsində keçirilmişdir.

Bu gün Teatr Xadimləri İttifaqının yerləşdiyi bina (Bakı şəhəri, Xaqani küçəsi, 16) ulu öndər Heydər Əliyevin himayədarlığı, görkəmli sənətkarlar Mustafa Mərdanov və Zəfər Nemətovun təşkilatçılığı və zəhməti bahasına başa gəlmişdir.

Zəfər Nemətov 19 noyabr 1971-ci ildə vəfat etmişdir.

Gənc Tamaşaçılar Teatrında quruluş verdiyi tamaşalar
*"Məlik Məmməd" (Ə.Abbasov)
*"Müfəttiş" (A.Qoqol)
*"Qaraca qız" (A.Şaiq)
*"Yaşar" (C.Cabbarlı)
*"Anacan" (Y.Əzimzadə)
*"Romeo və Culyetta" (U.Şekspir)
*"Komsomol poeması" (S.Vurğun)
*"Əlvida Hindistan" (Q.Rəsulov)
*"İki həyat" (R.İsmayılov)

## İstinadlar
Karl Diner

**Karl Diner** — (alman dilində: ; 1862–1928) — Vyana Universitetinin paleontologiya professoru. 1883–1885-ci illərdə fəlsəfə doktoru olan Karl Diner Suriyaya səyahət etdi və Livanda, Antilivanda geoloji tədqiqatlar apardı. 1886-cı ildən Vyana Universitetinin fiziki-coğrafiya kafedrasının dosenti, 1897-ci ildən professoru oldu.

1897-ci ildə Mərkəzi Himalaya geoloji və paleontoloji tədqiqarlar üçün səyahət edən ekspedisiyada iştirak etdi. Karl Diner 1 dekabr 1923-cü ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının fizika-riyaziyyat elmləri bölməsinin (biologiya elmləri (paleontologiya) dərəcəsi üzrə) müxbir üzvü oldı.
Alp sarıcası

**Alp sarıcası** () — pulcuqqanadlılar dəstəsinə, ağ kəpənəklər fəsiləsinə aid nadir kəpənək növü.

## Qısa təsviri
Kəpənək qanadları açılmış halda 45-50 mm-ə çatır. Rəngi müxtəlifdir. Erkək fərdlərin rəngi açıq narıncı olub, qanadlarının xarici kənarı ensiz qara haşiyəlidir. Dişi fərdlərin rəngi tünd narıncı olub, qanadlarının kənarındakı haşiyə enlidir.

## Yayılması
Qafqaz, Orta Asiya dağlarında, Azərbaycanda Dərəlyəz və Zəngəzur dağ silsiləsində (Kiçik Qafqaz) və Şahdağda (Böyük Qafqaz) yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Dəniz səviyəsindən 2000-2500 m yüksəklikdə tikanlı gəvən qarışıqlı alp otları bitən sıldırım yamaclarda yaşayır. İyunda və iyulun əvvəlində uçur, şığıyır və yer səthindən çox yüksəyə qalxmır. Dişi fərdlər nadir hallarda uçur, əksər hallarda otlar üzərinə qonur. İyunun sonu və iyulun əvvəlində yüksək dağlarda bitən tikanlı gəvən bitkisi üzərinə yumurta qoyur. Tırtıllar həmin bitkinin yarpaqları ilə qidalanır. İyulun sonlarında puplaşma sıx tikanlı gəvən kollarının daxilində başlayır və puplar qışlamaya qalır. İldə bir nəsil verir. Təbii düşmən və xəstəliyi məlum deyildir.

## Sayı
P.İ.Bedı tərəfindən 1977-ci ildə Naxçıvan MR-dan (Biçənək) tapılmışdır. R.Əffəndi tərəfindən Şahdağda 3 kəpənəyi qeydə alınmışdır. Son dərəcə nadir təsadüf edilən növdür.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mal-qaranın otarılması nəticəsində kəpənəklərin yem bazasından – çiçəkləyən nektarlı bitkilərdən məhrum olması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yaylaqlarda heyvanların otarılmadığı boş sahələrin ayrılması, bu ərazilərdə nektarlı bitkilərin əkilməsi qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlərdəndir.

### Yarımnövləri
* Colias thisoa thisoa (Böyük Qafqaz)
* Colias thisoa strandiana Sheljuzhko, 1935 (Kiçik Qafqaz)
* Colias thisoa shakuhensis Sheljuzhko, 1935 (Talış dağları, Kopetdağ)
* Colias thisoa aeolides Grum-Grshimailo, 1890 (Tyan-Şan)
* Colias thisoa urumtsiensis Verity, 1909 (mərkəzi Tyan-Şan)
* Colias thisoa irtyschensis Lukhtanov, 1999 (cənub Altay)
* Colias thisoa nikolaevi Korshunov, 1998 (Altay)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı kitabı. 1989.
# Azərbaycanın Qırmızı kitabı. II cild. Bakı: 2013.
# Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР. т.V. М.-Л.: изд-во АН СССР, 1958, с. 351-475. 
# Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук. Баку: 1971, 24 с.
# Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич. обозрение. т. LI. вып. 1-2, 1972, с. 136-154,  352-368.

## Xarici keçidlər
* Colias thisoa Ménétriès, 1832 — Alp sarıcası
* rusinsects.com — Colias thisoa Menetries, 1832
İmperator iynəcə

**İmperator iynəcə** () — İynəcələr dəstəsinə, Cırcımalar fəsiləsinə aid növ.

## Təsviri
İri ölçülü iynəcə növünə aid olub bədəninin uzunluğu 62–82 mm təşkil edir. Erkək fədlər mavi, dişi fərdlər isə yaşıl rəngdə olur. Bədənin üst hissəsində çıxıntılı uzun qara zolaq gedir. İri mavi-yaşıl rəngli gözləri var. Qanad arakəsməsi ikirəngli olub boz-ağ çalardadır.

## Yayılması
Qusar, Lənkəran, Masallı rayonlarının ərazisində, Mingəçevir və Varvara su anbarlarının ətraf ərazilərində, Araz su anbarı ətrafı ərazilərdə yayılmışdır. 

## Həyat tərzi
Su və sahil bitkiləri ilə zəngin olan durğun sututarlarında: Su snbarları, kanallar və şirinsulu göllərdə və onların yaxınlıqlarında yaşayırlar. Az saylı olması ilə səciyəvidir.

## Mənbə
* Rusiya Qırmızı Kitabı. Həşəratlar .
Anax (cins)

***Anax*** (**, "lord, kral, zadəgan") — İynəcələr dəstəsinə aid cins.

## Növləri
Bu cinsə aşağıdakı növlər daxildir:
**[[Anax amazili]]*  
**[[Anax bangweuluensis]]* 
**[[Anax concolor]]* 
**[[Anax congoliath]]* 
**[[Anax ephippiger]]* 
**[[Anax fumosus]]* 
**[[Anax georgius]]* 
**[[Anax gibbosulus]]* 
**[[Anax guttatus]]* 
**[[Anax immaculifrons]]* 
**[[İmperator iynəcə|Anax imperator]]*  – 
**[[Anax junius]]* 
**[[Anax longipes]]*  
**[[Anax maclachlani]]* 
**[[Anax mandrakae]]* 
**[[Anax nigrofasciatus]]*  
**[[Anax panybeus]]* 
**[[Anax parthenope]]*  
**[[Anax piraticus]]* 
**[[Anax pugnax]]* 
**[[Anax selysi]]* 
**[[Anax speratus]]*   
**[[Anax strenuus]]*  
**[[Anax tristis]]*   
**[[Anax tumorifer]]* 
**[[Anax walsinghami]]* 
## İrtinadlar
Barozavr

**Barozavr** () — Diplodocidae fəsiləsinə aid nəhəng dinozavrlardandır. Onlar Yura dövründə 150 milyon il önçə yaşanışlar.

Onların qalıqları Afrikada (Tanzaniya) və ABŞ-də aşkarlanmışdır.

## Qısa məlumatlar

### Xariçi görünüşü
Bu canlı böyük ölçülərə malik olmuşdur. Uzunluqları 20 m, çəkiləri isə 30 ton olmuşdur. Hündürlükləri 12 metr təşkil edirmiş. Onlar nisbətən qısa quyruğa və uzun quyruğa malik imişlər.

### Həyat tərzi
Barozavr otlarla qidalanırdılar. Günün böyük hissəsini qidalanmağa sərf edirmiş. Xüsusi ilə ağacların yarpaqları və kolluqlarla qidalanırdı. Gün ərzində 500 kq-dan 1000 kq qədər qida yeyə bilirlər. Digər ot yeyən dinozavrlar kimi onlar da sürü halında yaşayırlar. Öz törəmələrinə qarşı qayğıkeşliyi ilə seçilir. Düşmənlərini quyruğu ilə vururdular.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* www.dinosaurfact.net
* Dinozavrlar
* Barozavr
* Barozavr
Sarıcalar

* Sarıcalar (Saatlı) — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Sarıcalar (Zəngibasar) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd olmuşdur.
* Sarıcalar (Türkiyə) — Bolu ilinin Göynük ilçəsinin kəndi
* Sarıcalar (cins) —  Ağ kəpənəklər fəsiləsinə aid kəpənək cinsi.

## Həmçinin bax
* Sarıca
* Sarıcalı
Qroningen Universiteti

**Qroningen Universiteti** () — Niderland Krallığının Qroningen şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1614-cü ildə qoyulmuşdur.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Azərbaycan Quru Qoşunlarının inventarı

**Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Quru Qoşunları** — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin tərkib hissəsi. Hazırda Azərbaycanda Quru Qoşunları mövcud olsa da bu qoşunların vahid komandanlığı yoxdur. Quru Qoşunları beş ordu korpusundan və bilavasitə Müdafiə Nazirliyinə tabe olan briqadalardan ibarətdir.

## Piyada silahı

## Tank əleyhinə silahlar

## Döyüş texnikası

## Yolsuzluq maşınları

## Yük maşınları

## Mühəndis istehkam qurğuları

## Artilleriya

### Reaktiv Yaylım Atəş Sistemləri

## Taktiki raketlər

## RADAR və sahə rabitə sistemləri

## Peyk

## İstinadlar
Qiqantoraptor

**Qiqantoraptor** () — Oviraptoridae fəsiləsinə aid Dinozavr növü. Onlar Təbaşir dövrünün sonları 89–85 milyon il öncə yayılmışlar. Onların qalıqları Asiyada Çinin Daxili Monqolustan vilayəti ərazisində aşkarlanmışdır. İlk dəfə 2007-ci ildə Syo Sin tərəfindən ətraflı olaraq məlumat verilmişdir. Yalnız bir növə malikdir — *G. erlianensis*.

## Görünüşü

Qiqantoraptor 8 metr uzunluğa və 1,5–2 ton çəkiyə malik imişlər. İndiyə kimi aşkarlanan quşabənzər dinozavrlar arasında ən irisidir. *[[Citipati]]* Qiqantoraptor aşkarlanana qədər ən irisi hesab edilirdi. Onlar quşlarda olduğu kimi dişlərə sahib olmamışlar. Yutiran aşkarlanana qədər elmə məlum olan lələkli heyvan hesab edilirdi.

## İstinadlar

## Mənbə
*  ''The Paleobiology Database'' на *www.paleodb.org*
* Şon Doyl — Yeni tapıntılar dinozavrlar və quşlar haqqında fikirləri dolaşığa salır 
* www.membrana.ru
EM-14

**EM-14** — Azərbaycan istehsalı ilk NATO kalibrlı avtomat. Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin mühəndisləri tərəfindən hazırlanmış EM-14 indeksli avtomat Abu Dabidə keçirilən İDEX-2015 sərgisində nümayişə çıxarılıb.

## Texniki xüsusiyyətləri
NATO 5.56×45&nbsp;mm çaplı avtomat 6 pilləli tənzimlənən qundağa,kollimatora, lülə üzərində pikatinni relsinə və şəffaf darağa malikdir. MSN mütəxəssislərinin sözlərinə görə, avtomatın atış tempi dəqiqədə 660 atəş, güllənin lülədən çıxış sürəti 860 m/saniyə, nişanalma məsafəsi 1000 metr, çəkisi 3.8 kq-dır. Avtomatın iş prinsipi qaz təpməsi və çaxmağın fırlanmasına əsaslanır.

## İstehsalı
Nazirin sözlərinə görə, yerli mühəndislər tərəfindən hazırlanmış EM-14 avtomat tüfənginin seriyalı istehsalına başlanacaq.
Müsahibəsində Müdafiə Sənayesi naziri Yavər Camalov deyib: “Biz NATO kalibrli avtomat tüfəngin ilk nümunəsini yaratmışıq. İndi sınaqları gedir. Yəqin ki, növbəti ildən bu silahın seriyalı istehsalına başlayacağıq. Hazırkı dövrdə EM-14 ixracat üçün nəzərdə tutulur. Əgər daxildə ehtiyac olarsa, bunu yerli qurumlara da verəcəyik”.

## İstinadlar
Yutyrannus huali

***Yutyrannus huali*** —  cinsinə aid yeganə növ. Təbaşir dövründə 125 milyon il öncə yayılmışlar. Çinin Lyonin vilayəti ərazisində aşkarlanmışdır. Qiqantoraptordan sonra ən iri lələkli canlıdır. Onun çəkisi 1,4 ton və 9 metr uzunluğa malik imiş. Adi ləlıklərin uzunluğu 15 sm təşkil edirdi. *Yutyrannus* adı Çin sözü olan *yu*, 羽 (lələk), növ adı isə *Y. huali* — *huáli*, 华丽 (gözəl)

## İstinadlar

## Mənbə
* Researchers Unearth Largest Feathered Dinosaur — sciencemag.org 
* T. rex relative is biggest ever feathered animal, BBC News
Cordulegaster vanbrinkae

**Cordulegaster vanbrinkae** () – İynəcələr dəstəsinə, Korduleqastralar fəsiləsinə aid növ.

## Təsviri
İri ölçülü iynəcə növünə aid olub bədəninin uzunluğu 76 – 83 mm təşkil edir. Erkək fədlər qara rəngdə olub eninə nazik sarı zolaqlardan ibarətdir. Gözləri parlaq yaşıl rəngdə olur. Dişi fərdlər təsvir edilməmişdir.

## Yayılması
İran, Ermənistan, Azərbaycanın Lerik, Lənkəran, Astara rayonlarında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Meşə sonasından sakit axan su hövzələrinin sahil hissələrində, kiçik çayların üzərində və meşə — çəmən sərhədlərində rast gəlinir. Azsaylı olması ilə səciyəvidir.

## Həmçinin bax
* Korduleqastralar (cins)

## Mənbə
* Azərbaycan Qırmızı Kitabı. 1989.

## İstinadlar
Andorra 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında

**Andorra** — 27 iyul-12 avqust tarixləri arasında Böyük Britaniyanın London şəhərində keçirilən 2012 Yay Olimpiya Oyunlarındaki iştirakı.

## Medalçılar

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Atıcılıq

### Kişilər

## Cüdo

### Kişilər

## Üzgüçülük

### Kişilər

### Qadınlar

## Yüngül atletika

### Kişilər

### Qadınlar

## İstinadlar
Korduleqastralar (cins)

***Korduleqastralar*** () — İynəcələr dəstəsinə aid növ.

Aşağıdakı növlərə bölünür: 
**[[Cordulegaster algerica]]* 
**[[Cordulegaster annandalei]]* 
**[[Cordulegaster bidentata]]*  
**[[Cordulegaster bilineata]]* 
**[[Cordulegaster boltonii]]* 
**[[Cordulegaster brevistigma]]* 
**[[Cordulegaster diadema]]*  
**[[Cordulegaster diastatops]]*  
**[[Cordulegaster dorsalis]]*  
**[[Cordulegaster erronea]]*  
**[[Cordulegaster godmani]]* 
**[[Cordulegaster heros]]*  
**[[Cordulegaster jinensis]]* 
**[[Cordulegaster maculata]]*  
**[[Cordulegaster magnifica]]* 
**[[Cordulegaster mzymtae]]* 
**[[Cordulegaster obliqua]]*  
**[[Cordulegaster orientalis]]* 
**[[Cordulegaster parvistigma]]* 
**[[Cordulegaster picta]]*  – 
**[[Cordulegaster princeps]]* 
**[[Cordulegaster sarracenia]]* 
**[[Cordulegaster sayi]]*  
**[[Cordulegaster talaria]]*  
**[[Cordulegaster trinacriae]]* 
**[[Cordulegaster vanbrinkae]]* 

## Təsvir

## İstinadlar
Kırmanc dili

**Kırmanc dili** — ələvi zazaların danışdığı dil. Zaza dilinin şimal ləhcəsi hesab edilir.
## Şərhlər

## İstinadlar
Dövlət nəzəriyyəsi

**Dövlət nəzəriyyəsi** — Dövlətin forma və fəaliyyətini öyrənən elm sahəsi. Bu elmdə dövlətin strukturları müəyyən edilir, onun necə və nə vaxt yaranması, tarixi inkişaf prosesi, tarixən məruz qaldığı dəyişikliklər, necə idarə olunması və s. öyrənilir.

## İstinadlar
Patriar

Patriarxal nəzəriyyəyə görə,dövlət xalqın ümumi səadətə çatmaq məqsədilə insanların əlaqəsinin ən yaxşı formasıdır.Dövlət ailə üzvlərinin sayının çoxalması nəticəsində yaranmışdır.Dövlətə ailənin başçısı olan ata(monarx) başçılıq edir və o,bütün üzvlərin(vətəndaşların) qayğısına qalır, tabe edir.

Bu nəzəriyyəyə tərəfdar çıxan məşhur filosoflar arasında Aristotel,Filmer,Mixaylovski də olmuşdur.
Jiraffatitan

**Jiraffatitan** () — Nəhəng Dinozavr olaraq Brachiosauridae fəsiləsinə daxil olan növ. 1914-cü ildə Verner Ernest Martin Ynenş tərəfindən *Brachiosaurus brancai* adı ilə qeydə alımnışdır. Tendaqurudaĩ indiki Tanzaniya ərazisində aşkarlanmışdır. Onlar Yura dövründə yayılmışlar. Sklet Berlin muzeyində tam yığılmışdır. Bu səbəbdən ən hündür sklet olaraq Ginnesin Rekordlar Kitabına daxil edilmişdir.

Ayrı cinsə 1991-ci ildə Olşevski tərəfindən daxil edilsədə bu geniş elmi tərəfdar toplamamışdır. Əsasən *[[Brachiosaurus|Brahiozavr]]* cinsinə aid edilir.

Bu cins əsasən kəllə quruluşu və sklet fərqləri seçilir. Braxiozavrdan əsas fərqi onun iri olmasına baxmayaraq çəkisinin nisbətən az olmasıdır. Uzunluğu 25 metr, cəkisi isə 15–30 ton arası olmuşdur. Hündürlükləri 15 metri keçə bilərdi. Amerika braxiozavrdan fərqli olaraq müxtəlif ölçülərə malik olmuşlar. Onlar sürü halında yaşamışlar. Çox böyük ehtimal ki, ağac yarpaqları ilə qidalanırmışlar. ,

 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aydın Məmmədov (paleontoloq)

**Aydın Balaca oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan alimi, geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru, Azərbaycan Paleontologiya Cəmiyyətinin prezidenti, paleontoloq.

## Həyatı
1934-cü ildə Füzuli rayonunun Sərdarlı kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Sənaye İnstitutunu bitirmişdir. 1958–1961-ci illərdə Azərbaycan Sənayə İnstitutunda aspirantura təhsili almışdır. 1962-ci ildə namizədlik dissertasiyasıçı müdafiə etmişdir. 1968-ci ildən Azərbaycan Geologiya İnstitutunda işləyirdi. 1992-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2004–2010-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Geologiya və Geofizika İnstitutunda baş elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. 2020-ci ildə Bakıda həyatını itirmişdir.

## Təltifləri
* Tərəqqi medalı — 2008

## Elmi fəaliyyəti
Paleozoy dövrünün stratiqrafiyası və paleontologiyası sahəsində görkəmli mütəxəssisdir. O, Zaqafqaziyada ilk dəfə olaraq alt devonun paleontoloji səciyyələnmmiş çöküntülərini ayıraraq saraclı dəstəsinə və alt karbonun serpuxov mərtəbəsi çöküntülərini müəyyən edib bozaqlı dəstəsinə daxil etmişdir.Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindəki devon yaşlı çöküntülərin dəqiq stratiqrafik bölgüsünü paleontoloji əsasla müəyyən etmişdir. O, Cənubi Qafqaz devon sistemində 20, karbon sistemində isə 4 əsas stratiqrafik braxiopod kompleksini müəyyən etmişdir. O, Cənubi Qafqazın devon çöküntülərinin biostratiqrafik sxemini Qərbi Avropanın və başqa regionların uyğun kəsilişləri ilə müqayisə etmişdir. Aydın Məmmədovun öyrəndiyi Naxçıvan devon sisteminin kəsilişinin daha dəqiq bölgüsü MSK-nın ekskursiya proqramına daxil edilmişdir. Rusiyanın Beynəxalq Stratiqrafiya Komissiyasının (MSK) devon üzrə üzvü və Azərbaycan MSK paleozoy seksiyasının sədri idi. 4-ü monoqrafiya olmaqla, 114 elmi əsərin müəllifi idi. Azərbaycanda paleozoy üzrə yeganə mütəxəssis idi.

## Əsərləri
* Корреляция нижнего и среднего девона Нахичеванской АР с типовыми разрезами Арденно-Рейнской области, Динантского бассейна Западной Европы и аналогичными разрезами других регионов Евразии. Известия НАНА, Серия наук о Земле, № 2, 2008,
* Корреляция верхнего девона Нахичеванской АР с типовыми разрезами Арденно-Рейнской области, Динантского бассейна Западной Европы и аналогичными разрезами других регионов Евразии. Известия НАНА, Серия наук о Земле, № 2, 2008,
* Геология Азербайджана: монография / Институт Геологии НАНА; редкол. А. Ализаде [и др.].Т. 1: Стратиграфия, Ч. 1: Докембрий и палеозой / А. Б. Мамедов [и др.]; редкол.: А.Б. Мамедов, Г.А.Алиев, М. А. Ржонсницкая. — 2-е изд. — Баку:2008.
* Mamedov A. B., Rzhonsnitzkaja M. A. Devonian stage boundaries in the southern Transcaucasus. Courier Forschungsinstitus Senckenberg, Frankfurt a M., 2000.

## İstinadlar
Sellosaurus

**Sellozavr** (*Sellosaurus gracilis*) — Plateosauridae fəsiləsinə aid dinozavr cinsi. Onların qalıqları Almaniya ərazisində aşkarlanmışdır. Əsasən Trias dövründə Avropanın səhralarında yayılmışlar.

Bu adı fon Hyon 1908-ci ildə vermişdir. Bu növə aid 20 sklet aşkarlanmışdır. Onlarda üçünün başı aşkarlanmışdır.  — "stul, kreslo, oturacağ" və  — "kərtənkələ".

## Məlumat
Sellozavr arxa ətrafları ön ətraflarından daha güclü olur. "Sellozavr" adı bəzən digər dinozavr adına aid edilir — ***Efraasia diagnostica*** və ***Plateosaurus gracilis***. Ancaq Avstraliya paleontoloqu Adam Yuets 2002-ci ildə bu calıların tamamən fərqli canlı olduğnu isbat edir.

## İstinadlar
Emitent

**Emitent** () — qiymətli kağızların emissiyasını qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirən qurum (müvafiq dövlət orqanı, bələdiyyə və ya özəl şirkət).
Rəqs (Matiss)

**"Rəqs"** () —1910-cu ildə fransız rəssam Anri Matiss tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəri. Rəsm əsərinin iki versiyası mövçuddur: birinci Nyu-York Müasir incəsənət muzeyində, rəsmin ikinci daha çox tanınan versiyası Sankt-Peterburq şəhərində Ermitaj muzeyində saxlanılır.

## Yaranma tarixi
Moskvalı kolleksiyaçı Sergey Şukin 1906-cı ildə rəssamın parisdəki emalatxanasını ziyarət etmiş və ona mülkünün giriş pilləkəni üçün üç dekorativ panno sifariş etmişdir.

Bu seriyadan olan iki rəsm əsəri "Rəqs" və "Musiqi" indi Ermitajda saxlanılır, üçüncü "Çimmək və ya Meditasiya" pannosu isə tamamlanmamış, yalnız rəssamın eskizləri qalmışdır.

Rusiyaya yola düşməzdən əvvəl rəsm 1910-cu ilin Payız salonunda Qran-Palda sərgilənmiş və qalmaqala səbəb olmuşdur. Sifarişçini arxasıyca dəli, dekadent zir-zibili yığıçısı adlandırmışdılar.

İnqilabdan sonra Şukinin kolleksiyası milliləşdirilmiş və "Rəqs" bütün digər impressionistləlrə birgə Sankt-peterburqa Ermitajın kolleksiyasına verilmişdir.

1930-cu ildə amerikalı kolleksiyaçı Albert Barns Matissə mövzunun sonrakı inkişafını tapdığı indi "Paris rəqsi" adlanan (Müasir İncəsənət Muzeyi, Paris) irihəcmli "Rəqs" (1932) pannosu sifariş edir..

## Süjet

Rəsmin kompozisiyası və fiqurların forması U. Bleykin "Oberon, Titaniya və Bakın pərilərlə rəqsi" (1786) suluboya işini xatırladır

Rəsmin sujetini Matiss kolliurda gördüyü xalq oyunlarından götürmüşdür."Rəqsin" digər versiyası Yunan vaza rəssamlığı və Sergey Dyaqilevin Parisdəki Rus mövsümlərinin təəssüratı altında yaranmışdır. Tablonun əsas ifadə vasitəsi — təsvir vasitələrinin lakonikliyinin rəsmin böyük ölçüsü ilə ahəng təşkil etməsidir. "Rəqs" cəmi üç rənglə çəkilmişdir. Göy rənglə səma, çəhrayı rənglə-rəqqasların bədəni, yaşıl boya ilə təpə təsvir edilmişdir. Rəsmdə təpənin başında əl-ələ rəqs edən beş çılpaq insan təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
Ermənistan 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında

**Ermənistan** — 27 iyul-12 avqust tarixləri arasında Böyük Britaniyanın London şəhərində keçirilən 2012 Yay Olimpiya Oyunlarındaki iştirakı.

## Medalçılar

## Ümumi məlumat

### İdmançıların sayı

## Ağır atletika

### Kişilər

### Qadınlar

## Atıcılıq

### Kişilər

## Boks

### Kişilər

## Cüdo

### Kişilər

## Taekvondo

### Kişilər

## İdman Gimnastikası

### Kişilər

## Güləş

### Kişilər

#### Yunan-Roma

#### Sərbəst

## Üzgüçülük

### Kişilər

### Qadınlar

## Yüngül atletika

### Kişilər

### Qadınlar

## İstinadlar
Mlokoseviç zolaqlı arısı

**Mlokoseviç zolaqlı arısı** (**) — Əsl arılar fəsiləsinə və *Thoracobombus* yarımcinsinə aid, bal düzəldən arı növü. Azərbaycan Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Otlaq sahələrinin kütləvi istifadəsi nəticəsində sayları azalmışdır.

## Görünüşü
Mlokoseviç zolaqlı arıları əksər arılar kimi sarı və qara rəngli zolaqlara sahibdir və bədənləri tükcüklər ilə örtülü olduğundan bir qədər şiş görünürlər. 

## Adlandırılması
Növün adı rus zooloqu Lyudvik Mlokoseviçin şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həyat tərzi
Tək bir kraliça arının başçılıq etdiyi koloniyalar başqa bal arı koloniyalarına nəzərən olduqca kiçikdir. Koloniya daxilində işçi və dölləyici arı qrupları ayrılır.

## Bal istehsalı
Mlokoseviç zolaqlı arısı digər bambus arı növləri kimi az bal istehsal edir.

## Yayılması
Əsasən subalp və alp qurşağda yayılırlar. Bu xüsüsiyyət eyni ilə Azərbaycan ərazilərində də müşahidə edilir. Cənubi Qafqazın endemik canlısıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Avstroraptor

**Avstroraptor** ( — Cənub yırtıcısı) — Orta ölçülərə malik dinozavrdır. Onlar Dromaeosauridae fəsiləsinə aiddir. 75 milyon il öncə Argentinanın cənubunda yayılmışlar.

## Görünüşü
Avstroraptor 5 metr uzunluğa və 370 kq çəkiyə malik imiş. Ön ətrafları arxa ərtaflarına nisbətən qısa olur. Dromaeosauridae fəsiləsinə aid növlər arasında bu xüsusiyyətinə görə fərqlənir. Başı uzunsov formaya malik olaraq 80 sm olur.

## Açılış tarixi
Avstroraptor ilk dəfə Fernando Novas tərəfindən aşkarlanmışdır. Onların qalıqları Rio-Heqroda aşkarlanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Known pieces from ''Austroraptor''
Qafqaz karabidi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Əvvələr *Carabus scabrosus* növünün Qafqaz yarımnövü hesab edilirdi.

## Qısa təsviri
Bədənin uzunluğu 40-50 mm, alt hisəsi qara, üst hissəsi isə metal parıltılı göy və ya bənövşəyi rəngdədir. Krım yarımnövündən ön döşün formasına görə fərqlənir. Belə ki, Qafqaz ilbizyeyən fışqırdanında ön döş qabaq tərəfdən daralmış və arxa küncləri bir qədər qalxmış vəziyyətdədir.

## Yayılması
Azərbaycanda Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqazın (Şuşa ətrafı, Daşaltı dərəsi) dağ və dağətəyi rayonlarında dəniz səviyyəsindən 1200 m-ə qədər yüksəklikdə yayılmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Meşə və bağlarda rütubətli yerlərdə yaşayır. Qışlayan böcəklər ilkin yazda təbiətdə görünməyə başlayır və yayın ortasına qədər rast gəlinirlər. Cütləşmə və yumurtaqoyma prosesi yazın sonunda gedir. Sürfələr yayda inkişaf edir, tezliklə, sentyabrın əvvəlində yeni nəslin böcəkləri əmələ gəlir və onlar oktyabrda qışlamaya gedir. Böcək yırtıcıdır, zərərli ilbizlərlə qidalanmaqla fayda verir. Narahat edilmiş böcəklər zəhərli maye ifraz edirlər. Təbii düşmənləri və xəstəlikləri məlum deyildir.

## Sayı
1917-ci ildə M. Vinovski tərəfindən Qubada 2 fərd, 1924-cü ildə Cəbrayıl rayonunda 1 fərd, 1927-ci ildə E. Sidorovina tərəfindən Şamaxıda 2 fərd, 1927-ci ildə F. Əskərov tərəfindən Qusarda 1 fərd, 1929-cu ildə E. Sidorovina tərəfindən Qubada 1 fərd, 2002-ci ildə İ. A. Nuriyeva tərəfindən Siyəzən rayonunun Qalaaltı kəndində 6 fərd, 2004-cü ildə 2 fərd, 2007-ci ildə 6 fərd, 2010-cu ildə 5 fərd qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Böyük Qafqaz ilbizyeyəninin yayıldığı ərazilərdən olan Şuşa ətrafı, Daşaltı dərəsi işğal altında olduğundan bu ərazilərdə böcəyin sayı barədə dəqiq məlumat əldə etmək mümkün deyildir. Ilbizyeyənin yaşadığı Böyük Qafqazın meşə ərazilərində də antropogen təzyiqin güclü olmasının bu böcəyin sayının azalmasında rolu böyükdür. Meşələrin qırılması, qeyri-qanuni turizm obyektlərinin ətrafında meşə örtüyünün məişət tullantıları ilə çirkləndirilməsi, meşəaltı örtüyün mal-qara tərəfindən tapdanması Böyük Qafqaz ilbizyeyəninin sayına mənfi təsir göstərir. Böyük Qafqaz meşələrində tək (Lymantria dispar L.) və həlqəvi ipəksarıyanların (Malacosoma neustria L.) kütləvi artımı zamanı meşələrin pestisidlərlə plansız emalı böcəyin məhvinə səbəb olur. Bu böcəyin kolleksionerlər tərəfindən kommersiya məqsədi ilə kütləvi yığımı da onun sayına təsir göstərməyə bilməz.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Rusiya Federasiyasının Qırmızı kitabına və Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Böcəyin yayıldığı meşə massivləri qorunmalı, onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yasayis ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük qısaqanad uzunbığ

**Böyük qısaqanad uzunbığ** () — Sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid böcək növü. Nadir növdür. Mənfi təsirlərə həssasdır.
 

## Təsviri
Bədəni yığcam formaya malik olub, 21 –32 mm uzunluqdadır. Rəngi qaradır, qanadüstlükləri qırmızımtıl – boz rəngdə olub zirvədə qaradır. Qanadüstlükləri qısadır və qarıncığı örtmür, qanadlar qarıncıq boyu açıqda yerləşmişdir. Bığcıqları erkək fərdlərdə birinci yarısına qədər, dişilərdə isə tamamilə qırmızımtıl – sarı rəngdədir. Ətrafları qırmızımtıl – sarı rəngdə, arxa budların zirvələri isə qaradır. Qarıncığın birinci buğumu qırmızımtıldır.

## Yayılması
Ön Qafqaz, Qafqazın Qara dəniz sahilləri, Cənubi Qafqaz, Bütün Sibir, Saxalin, Qərbi Avropa, Yaponiya, Azərbaycanda Quba – Xaçmaz bölgəsinin rayonlarında yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Qarışıq və enliyarpaqlı meşələrdə yayılmışdır. Böcəklər iyun – iyulda fəal olurlar. Enliyarpaqlı ağaclarn gövdələrində, qabıq altında, xüsusilə də söyüd ağacında rast gəlinir. Böcəklər gizli həyat tərzi keçirirlər. Çiçəklər üzərində az rast gəlinirlər. Təhlükə anında böcəklər iri zarqanadlı cücülərin davranışını təqlid edirlər. Böcəyin bədən forması mimikriyaya nümunə olaraq bu oxşarlığı tamamlayır. Yumurtalarını qurumuş ağacların qabıq və oduncaqlarında olan yarıqlara qoyurlar. Yumurtanın inkişafı 3 həftəyə başa çatır. Sürfəsi söyüd, titrək qovaq, qovaq ağaclarının oduncaqlarnda inkişaf edir. Puplaşma yazda, yayın əvvəllərində baş verir. Generasiyası 2 ildən çox davam edir.

## Sayı
2003-cü ildə İ.Q.Kərimova tərəfindən Şabran rayonunun Qalaalty kəndində, əsasən enliyarpaqlı ağaclardan ibarət qarışıq tipli meşədə cəmi 1 fərd qeydə alınmışdır. Son illərdə rast gəlinməmişdir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Böcəyin qeydə alındığı yerlərdə qanunsuz turizm obyektlərinin tikilməsi ilə əlaqədar olaraq ağaclar amansızcasına qırılır, meşə məişət tullantıları ilə çirkləndirilir. Böcəyin yumurtalarını qoyduğu qurumuş ağaclar ərazidən çıxarılır.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Latviya, Litva və Rusiya Federasiyasının Qırmızı kitabına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Meşələrdə ağacların qırılması, qoca, qurumaqda olan ağacların kəsilərək ərazidən çıxarılması qadağan edilməlidir. Böcəyin yasayis ərazilərinə hər il monitorinqlər təşkil edilməlidir.

## Yarımnövləri
* Necydalis major aino|Kusama, 1975
* Necydalis major major|Linnaeus, 1758

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II cild, Bakı, 2013
# Данилевский М. Л. и Мирошников А. И. Жуки-дровосеки Кавказа (Coleoptera: Cerambycidae). Определитель. — Краснодар, 1985. — С. 297. — 419 с.
# Плавильщиков Н.Н. Жуки-дровосеки. Ч. 2 // Фауна СССР. Насекомые жесткокрылые. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1940. — Т. 22. — 784 с. — (Новая серия № 22).
# Керимова И.Г. Материалы к фауне жуков — усачей (Cerambycidae) Азербайджана\\ I Международная научно-практическая конференция Беккеровских чтений, 27 мая — 29 мая, "ТриАС", 2010, с. 401–404;
# Черепанов А.И. Усачи Северной Азии (Prioninae, Disteniinae, lepturinae, Aseminae). Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1979, с. 396–399.
Qisas almadan ölmə. Keçmişdən məktublar (film, 2013)

**Qisas almadan ölmə. Keçmişdən məktublar** — 2014-cü ildə çəkilmiş rejissor Oqtay Mirqasımovun filmi.

## Məzmun
XIX əsrin əvvəllərində Qafqazda məskunlaşan və Böyük Vətən müharibəsi illərində Stalinin əmri ilə Azərbaycandan deportasiya edilən alman kolonistlərin taleyinə həsr olunub. Deportasiya olunanların acı taleyi filmdə qürbətdə qocalan, amma doğma Azərbaycana qayıtmaq arzusunda olan Günterin faciəli taleyi nümunəsində göstərilib.

Filmdə bütün dinlərin vəhdəti tərənnüm olunur. Filmin əsas süjet xəttini əsl tolerantlıq, dinindən, milliyyətindən və əqidəsindən asılı olmayaraq insanlara qayğı, düşmənçiliyə qarşı mübarizədə məhəbbət təşkil edir.

Filmin bəstəkarı Elmar Feldir.

## Mükafatları
2015-ci ildə Tbilisidə keçirilən Müqəddəs Andrey onuncu beynəlxalq kinofestivalının baş mükafatına layiq görülmüşdür.

“Tammetrajlı bədii filmin ən yaxşı rejissor işi” nominasiyasında Beynəlxalq Kazan Kinofestivalının baş mükafatına layiq görülüb.

## Təqdimatı
2015-ci ildə İsraildə, “Azİz” İsrail-Azərbaycan Beynəlxalq Assosiasiyasının Azərbaycan Mədəniyyəti Mərkəzində “Qisas almadan ölmə. Keçmişdən məktublar” bədii filminin premyerası olub.

Rollarda:

Ramiz Əzizbəyli

## İstinadlar

## Mənbə
* Наталия Бабинцева. Общий дом. Журнал "Баку". Ноябрь — Декабрь 2011.
*Xatun. “Qisas almadan ölmə!”: Filmin çəkilişləri müvəqqəti dayandırılıb: [rejissor Oqtay Mirqasımovun eyniadlı filmi haqqında] //Ayna.- 2012.- 15 dekabr.- S.20.
* Lalə. “Qisas almadan ölmə”: [rejissor, Xalq artisti Oqtay Mirqasımovun quruluşunda eyniadlı tammetrajlı bədii film haqqında] //Mədəniyyət.- 2013.- 18 dekabr.- S. 11.
* “Qisas almadan ölmə” filminin premyerası keçirilib: [“Azərbaycanfilm” Kinostudiyasında rejissor Oqtay Mirqasımovun quruluşunda hazırlanan eyniadlı tammetrajlı bədii filmin premyerası keçirilib] //525-ci qəzet.- 2014.- 20 fevral.- S.7.
* Nərimanoğlu, M. “Qisas almadan ölmə. Keçmişdən məktublar”: [Nizami Kino Mərkəzində Xalq artisti Oqtay Mir-Qasımın quruluşunda eyniadlı filmin təqdimatı keçirilib] //Azərbaycan.- 2014.- 22 fevral.- S.12.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı

## Xarici keçid
Şanxay Jiao Tonq Universiteti

**Şanxay Jiao Tonq Universiteti** (; hərfi tərcüməsi: ) — Çin Xalq Respublikasının Şanxay şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. "Academic Ranking of World Universities" 2003-cü ildən bu universitet tərəfindən tərtib olunur.

## Tarixi
Universitetin əsası 1896-cı ildə qoyulmuşdur.

## Xarici əlaqələri
Liman Şəhərlərinin Universitet Liqasının üvüdür. "Universitas 21" adlı beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyasına daxildir.

## Reytinqi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Qısaqanadlılar

**Qısaqanadlılar** () — Uzunbığlar fəsiləsinə aid böcək cinsi. Bu cinsə daxil böcəkləri qısa qanadlara malik olurlar. Üstəlik qanadlarının üzərində sərt qoruyucu qanadları yoxdur. Onlar öz gorünüşləri ilə daha çox arını xatırladırlar.

## Növləri
* *[[Necydalis gigantea]]*
* *[[Böyük qısaqanad uzunbığ|Necydalis major]]*
* *[[Necydalis ulmi]]*
* *[[Necydalis indica]]*
* *[[Necydalis indicola]]*
* *[[Necydalis kukerai]]*
* *[[Necydalis nepalens]]*
* *[[Necydalis pennata]]*
* *[[Necydalis sachalinensis]]*
* *[[Necydalis mellita]]*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Altcins Necydalinae
Çaçapoya mədəniyyəti

**Çaçapoya mədəniyyəti**—900—1470-ci illər arasında Peruda olmuş mədəniyyət.

## Tarixi və tapılması

Çaçapoya qəbiləsinə aid şəhərin, təxminən 5 hektarlıq bir sahədə, qayaların oyulmasıyla ortaya çıxarılmış inşalardan təşkil olduğunu açıqladılar.Paçhalama təpəsində tapılan itmiş şəhərin, “Bulut İnsanları” olaraq adlandırılan Çaçapoyaların bəlli izlərini daşıdığı, təxmini 1000 illik keçmişinə baxmayaraq çox yaxşı durumda olduğu bildirildi. Bölgənin, yamacın meşəlik bir sahəni də əhatə etməsi və şəhərin böyük bölümünün ağacların kölgəsində qalması sayəsində yağmacıların əlindən qurtulduğu, civarda yürüş edən və şəlalə səsini izləyən yerli xalq tərəfindən ortaya çıxarıldığı qeyd edildi. Qayalıq qisimdə qalan tikili divarlarıyla qayalardakı motivlərin bəlli olduğu şəhərdə, keramik parçalarına və qorunmuş məzarlara rastlandığı bildirildi. Arxeoloq Benedikto Perez Goicochea, uçurumun kənar qismində hasar tapıldığını, bunun, bölgədə yaşayan xalqın, olası düşmənlərin yerini təsbit etmək üçün işlənilən bir tikili olduğunun təxmin edildiyini söylədi. İnklərə 1475-ci ildə boyun əyən çaçapoyalar haqqında çox az bilgi var. Çaçapoya qadınlarının gözəllikləriylə ünlü, açıq tənli və uzun boylu, kişilərinin də yaraışıqlı olduqları bildirilir.

İspaniyalıların, Peruya gəldikləri 1535-ci ildə, İnklərə qarşı verilən mücadilədə Bulud insanlarından yandaş tapdıqları da bilinir. Dönəmin İspaniya salnamələrində Bulud insanları vəhşi olaraq tanıdılır və ölülərini mumiyaladıqlarına diqqət çəkilir.
Braxiozavr

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 

Yura dövrünün sonları 161,2–145,2 milyon il öncə Şimali Amerika və Afrika ərazisində yayılmışdır. Seysmozavr aşkarlanana qədər dünyada yaşamış ən hündür dinozavr olmuşdur.

## Etimologiya
*Brachiosaurus* adı *Çiyin kərtənkələsi* mənasını verir. Bu yunan sözüdür  — "çiyin" və  — "kərtənkələ".

## Xüsusiyyətləri
8 metrlik boğazın sonunda kiçik görsənən başa malik imiş. Baş 13 metr yüksəklikdə yerləşirmiş. Burun dəlikləri gözlərin altında yerləşərən nisbətən uzun olmuşdur. Ehtimal ki, kiçik xortuma malik imiş. Onların ön ayaqları arxa ayaqlarına nisbəttə uzun olmuşdur. Bu xüsusiyyət canlını Zürafəyə bənzədirmiş. Onların boynu qabağa istiqamətlənmiş formada olmuşdur. Dişləri güclü və bıcağa bənzər imiş.

Braxiozavrlar Şimali Amerika və Afrika ərazisində Yura dövrünün sonlarından Təbaşir dövrünün ortalarına qədər ki dövrdə yaşamışdır.

## Növləri
Böyük ehtimal ki, ağac yarpaqlar ilə qidalanırmış. Bəziləri onların 50 t, 11 və ya 22 metr uzunluğa (eninə) malik imiş. Bəziləri isə 60 t, hündürlüyü 15 m və 26–27 m uzunluğa malik imiş. Hətta belə versiya vardır ki, çəkisi 80 ton imiş. 2015 20 iyun tarixli son məlumata əsasən Braxiozavr 25 uzunluğa, 36 ton çəkiyə və 13 metr hündürlüyə malik imiş.
Berlinin Humbold adına muzeydə 14 metrlik *Brachiosaurus brancai* (Almaniyanın Afrikadakı müstəmləkəsində Tendaquru dağında indiki Tanzaniya ərazisində aşkarlanmış tapıntı) hazırda ayrı cins olan Giraffatitana daxil edilir.

*Brachiosaurus nougaredi* *Lapparent* 1960-cı ildə təsvir edilmşdir. Bu növ *Wargla* Əlcəzairdə aşkarlanmışdır. Sonradan bi növün Alb əsrinə aidliyi müəyyənləşdirilmişdir. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, bu növ *Brachiosaurus altithorax* və *[[Giraffatitan]]* kimi dinozavlardan 40 milyon il cavan olmuşdur. Hazırda bu takson *nomen dubium* kimi qeyd olunur. Səbəb isə tapıntı azlığıdır.

2003 Gerhar Mayer (*Gerhard Maier*) *Indiana University Press* yeni növü *Abdallahsaurus* aşkarladığını bildirmişdir. Harırda isə bu növ nomen nudum hesab edilir və tapıntılar isə *[[Giraffatitan]]* olduğu deyilir.


Fayl:FMNH Brachiosaurus.JPG|Heykəl
Fayl:Berlin Naturkundemuseum Brachiosaurus henningsphoto de.jpg|Braxiozavrın skleti


## Qidalanması
Belə bir fikir vadır ki, Braxiozavr əsasən çay və göl kənarlarına yaşamışlar. Bitkilərə çatmaq üçün onlar su tutarlarını sərbəst keçə bilirdilər. Bu fikir son zamanlar inkar edilir. Belə ki, güçlü axınlar bu nəhəngi batıra və boğa bilərdi.

## Kinoda
Stiven Spilberqin "Yura dövrünün parkı" filmində Braxiozavr cəmi bir necə epizodda görünür. "Yura dövrünün parkı 3" filmində (Co Constonun rejissorluğu ilə) cəmi bir epizodda görsənir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hererolar

**Hererolar** — Afrikada xalq. Namibiya və Botsvanada yaşayan, təqribən 80.000 nəfər qədər olan Hererolar Nguni ya da Sothodan fərqli bir Bantu dilində danışırlar. Qəbilələr halında yaşayır, klanın öndə gələnlərindən biri tərəfindən idarə olunurlar. Həm anasoylu, həm də atasoylu ənənələrə bağlı olduqları üçün, evlilik şərtləri çox qarmaşıqdır.

## İstinadlar
Leonid Tatarinov

**Leonid Petroviç Tatarinov** (12 noyabr 1926, Tula - 14 avqust 2011, Moskva) — Sovet və rus paleontoloqu. Biologiya elmləri doktoru, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki (1981), Rusiya Elmlər Akademiyasının məsləhətçisi. Onurğalıların müqayisəli anatomiyasının, ümumi təkamül məsələlərinin araşdırılması ilə məşğul olmuşdur .

## Tərcümeyi-halı
L.Tatarinov 1943-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra bioloq olmaq istəsə də, alman faşizminə qarşı mübarizəyə səfərbər olunmuşdur. Ağır xəstəliyə görə ordudan tərxis olunan L.Tatarinov Moskva Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsinə daxil olmuş və 1949-cu ildə həmin universitetin biologiya-torpaqşünaslıq fakültəini bitirmişdir. O, 1954-1973-cü illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Paleontologiya İnstitutunda laboratoriya müdiri, 1975-1992-ci illərdə Paleontologiya İnstitutunun direktoru vəzifələrində işləmiş, 1992-2011-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının məsləhətçisi olmuşdur. 250 məqalənin və 6 monoqrafiyanın müəllifidir.

## Təltiflər və mükafatlar
*"Şərəf nişanı" ordeni (1975) 
*Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (1986)
*"Qütb ulduzu" ordeni (Monqolustan, 1982)
*IV dərəcəli "Vətən qarşısındakı xidmətlərə görə" ordeni (1999) 
*"Dostluq" ordeni (Monqolustan, 1977)
*Gümüşdən hazırlanmış Ləyaqət nişanı (Almaniya, 1985)
*SSRİ Dövlət mükafatı (1978)
## Əsərləri
* L. P. Tatarinov. *Pages of memoirs*. Paleontological Journal. 2006, Volume 40, Issue 6, pp 591–600
* L. P. Tatarinov. Териодонты СССР. 1974, Тр. ПИН, Т. 143
* L. P. Tatarinov. Морфологическая эволюция териодонтов и общие вопросы филогенетики (1976, М.: Наука)
* L. P. Tatarinov. Палеонтология и эволюционное учение (1985, М.: Знание, сер. «Биология», № 9)
* L. P. Tatarinov. Очерки по теории эволюции (1987, М.: Наука)
* L. P. Tatarinov. Очерки по эволюции рептилий (2006, М.: ГЕОС).
* L. P. Tatarinov. Очерки по эволюции рептилий. Архозавры и зверообразные (2009, М.: ГЕОС

## Mənbə
* Палеонтологічний інститут Російської академії наук
* Академику Татаринову Леониду Петровичу - 80 лет!
* Agadjanian A.K., Afanasjeva G.A., Bannikov A.F., Barskov I.S. et al. *The birthday of Leonid Petrovich Tatarinov* // Paleontological Journal. 2006. V. 40. № 6. P. 587-590. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Информация на сайте ИС АРАН
* {http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Татаринов%20Леонид%20Петрович/|заглавие=Татаринов Леонид Петрович|издание=3-е
* Биографические сведения на сайте «Все о Московском университете»
* Могила Л. П. ТАТАРИНОВА
Uzunbığ rezuslar

**Uzunbığ rezuslar** () — Uzunbığlar fəsiləsinə aid böcək cinsi.

## Xüsusiyyətləri
İri ölçülərə malik olan böcəklərdir. Onların uzunluğu 60 mm təşkil edir. Gövdə hissəsinin kənarları dişlikli olur.

## Növləri
Bu cinsə aşağıdakı növlər daxildir:
* növ: 
* növ: 

## Ədəbiyyat
* Бей-Биенко Г. Я. Часть 1. Жесткокрылые и веерокрылые // Определитель насекомых европейской части СССР в пяти томах. — Москва—Ленинград: "Наука", 1965. — Т. II. — С. 389–419. — 668 с.
Ruqqəyyə binti Hüseyn

**Ruqəyyə binti Hüseyn** (676–680/681) — İmam Hüseynin qızı. Hüseyn və onun tərəfdarlarının kiçik bir qrupu Əməvi xəlifəsi Yezidin (r. 680-683) əmri ilə 680-ci ildə Kərbəla döyüşündə qətlə yetirildi. Daha sonra onların qadınları və uşaqları əsir götürülərək paytaxt Dəməşqə yürüş etdilər və burada deyilir ki, Rüqəyyənin üç yaşında, ehtimal ki, onu əsir götürənlərin düşmənçiliyi ucbatından vəfat edib. Dəməşqdəki Rüqəyyə ilə əlaqəli ziyarətgah şiə ziyarəti üçün məşhur yerdir.

## Xarici keçidlər
Baco (xalq)

**Baco** (**Badjao**, **Badjaw** və ya **Badjau** olaraq da yazılır) — Filippində yerli etnik qrupdur və Sabah, Bruney və Saravakın bölümlərində yaşayırlar. Yerlisi olduqları Suludakı anlaşmazlıqlar üzündən Malayziyaya da köç etmişdilər.Bacolar inanılmaz qabiliyətlərə sahibdirlər.Normal bir insandan daha artıq suyun altında qala bilirlər. Hətta yetişkin bir baco yuxu müddəti xaric günün yarısını suda keçirir.Evləri dəxi sular üzərinə quruludur. Qayıqlarda alış-verişlə məşğul olurlar.

## Xarici keçidlər