Mərakeş

Fas ( *əl-Məğrib*; Amaziqcə: Lemeɣrib ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, ing. Morocco), rəsmi adı **Fas Krallığı** ( *əl-Məmləkə l-Məğribiyyə*) olan və Afrikanın şimal-qərbində yerləşən ölkədir. Təxminən 37 milyon əhalisi var, 716,550 km2 ərazini əhatə edir. 1999-cu ildən kral VI Məhəmməd tərəfindən idarə edilir.

Mərakeş Afrika qitəsi ilə Avropa arasında mühüm strateji mövqeyə malikdir. Şimaldan Cəbəllütariq boğazı və Aralıq dənizi, cənubdan Mavritaniya, şərqdən Əlcəzair və qərbdən Atlantik okeanı ilə həmsərhəddir.

Mərakeşin ərəb və amaziq olmaqla iki rəsmi dili və bölgələrə görə fərqli dialektləri var, həmçinin bir çox xarici dillərə də (fransız, ingilis, ispan, alman, italyan, portuqal) açıqdır.

Mərakeşlilərin əksəriyyətinin danışdığı dil ərəb dilidir. Ümumi olaraq "Darija" adlanan ərəb dili ilə klassik ərəb dili arasında fərq var. Belə ki, “Darija” gündəlik həyatda, klassik ərəb dili isə əsasən dini, siyasi, inzibati, hüquqi və mədəni sahələrdə, eləcə də mediada istifadə olunur. Mərakeş dialekti bir bölgədən digərinə görə dəyişir. Məsələn, “Hasaniyya” ləhcəsi bu dialekt variantlarından biridir və Mərakeşin cənubundakı Sahara əyalətlərində danışılır.

Amaziq Tifinagh yazısı ilə yazılmışdır. Ərəb dili kimi Amaziqin də bir neçə ləhcəsi var.  Bunlara Rifian (Rifdə danışılır), Tamazight (Orta Atlasda və Yuxarı Atlasın bir hissəsi olan müxtəlif vadilərdə danışılır) və Tachelhit (Yuxarı Atlasda, Soussda və krallığın mərkəzi sahilində danışılır.) daxildir.

Mərakeş seçkili parlamenti olan konstitusiyalı monarxiyadır. İcra hakimiyyəti Hökumətə həvalə olunub. Qanunvericilik hakimiyyəti onun iki palatası: Nümayəndələr və Müşavirlər p

Mərakeş dini tolerantlıq ölkəsi hesab olunur. İslam dövlət dinidir. Ölkədə yəhudi və xristian icmaları da var. Mərakeş Konstitusiyası hər kəsə ibadət azadlığı verir.

Kral “Əmirəl-möminin”dir (möminlərin əmiri). O, İslama hörmət edilməsini və dinlərin azad şəkildə həyata keçirilməsini təmin edir.

## Tarixi
Ərəb müsəlmanlar Məğribə 638-ci ildə Aqba ibn Nafinin başçılığı altında gəlmişlər. Ölkə ərəb İdrisilər tərəfindən idarə olunmağa başlamışdır ki, bu dövrdə Məğrib elm mərkəzinə çevrilmişdir. Ardıcıl olaraq bir neçə Bərbər sülalələri (Mürabitlər, Müvəhhidlər, Vəttasilər, Mərinilər, Sədilər) və Ələvilər tərəfindən idarə olunmuşdur. 1901-ci ildə Fransa tərəfindən işğal olunmuş, 1956-cı ildə müstəqillik qazanmışdır.

XI əsrdən başlayaraq bir sıra bərbər sülalələri müasir Mərakeşin ərazisində hakimiyyətdə olub. Əlmoravilər sülaləsi Sanhacı tayfasından, Əlmohadlar sülaləsi isə Masmuda tayfasından idi.

### '''İdrisilər sülaləsi'''
788-ci il Yaxın Şərq mənşəli ilk müsəlman sülaləsinin doğulduğu il idi. Mərakeş Dövləti 791-ci ildə yaradılmışdır. Peyğəmbərin kürəkəni Əlinin nəslindən olan I İdris ailəsinin qətliamından qurtulmaq üçün Ərəbistandan qaçaraq Volubilisdə məskunlaşdı və nəticədə 'Fez' şəhərinin əsasını qoydu. Bu şəhər 792- ci ildə onun varisi olan oğlu II İdris tərəfindən Krallığın paytaxtı oldu. 803-cü ildə II İdris şəhərin tikinti işlərini öz üzərinə götürdü və 828-ci ildə vəfat etdi.

Krallığın idarəsi onun oğullarına, sonra isə qardaşlarına tapşırıldı, Fez şəhəri iqtisadi cəhətdən çiçəkləndi. 857 və 859-cu illərdə şəhər Quaraouiyine və Andalusiya məscidləri də daxil olmaqla, əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə etdi. 11-ci əsrin əvvəllərində İdrisilərin hökmranlığının sorağı 1055-ci ildə müsəlman İspaniyasındakı parçalanmalar onların dağılmasına və yox olmasına səbəb olana qədər Kordovaya çatdı.

### Əlmoravilər '''sülaləsi'''

Əlmoravilər dini hərəkət olaraq başlayıb, Qərbi Səhranın tayfaları birləşdiriblər. 1053-cü ildə onlar Sanhacı bərbərlərini birləşdirərək, Şimali Afrikada torpaq zəbt etməyə başlayıblar. 1076-cı ildə Əbu Bəkr Qana İmperiyasına qarşı vuruşaraq, Seneqal çayının cənubi sahilini zəbt edib. 1087-ci ildə o, elə bu ərazidə həlak olub və keçmiş Qana İmperiyasının ərazisi Əlmoravilərin nəzarətindən çıxıb.

İbn Taşfinin dövründə Mərakeş hissəsi Əlmoravilərin nəzarəti altında idi. Mərakeş şəhərin əsası qoyulub. 1090-cu ildə İbn Taşfin Əndəlüsə yürüşü başlayıb. O, 1106-də həlak olub və bundan sonra xristian krallıqlar addım-addım Əndəlüsün ərazilərini zəbt etməyə başlayıb. 1147-ci ildə Əlmohadlar paytaxt Mərakeş şəhərini zəbt edərək, Əmoravilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyublar.

### '''Almohad sülaləsi'''

Almohad sülaləsi Yuxarı  Atlasdan olan Amazigh sülaləsidir, onların adı ərəbcə "Al Mouwahidoune" və "birləşdiricilər" (Allahın bənzərsizliyini iddia edənlər) sözlərindən gəlir. Onun qurucusu El Mehdi İbn Toumart idi.

Tələbəsi Abdel-Moumen Mərakeşi paytaxt kimi seçdi. Burada Koutoubia tikintisi aparıldı, bundan sonra Almohad imperiyası quruldu və o, Şimali Afrikanı öz hakimiyyəti altında birləşdirə bildi, lakin o, Əndəlusiyanı öz imperiyasına qatmadan 1163-cü ildə Rabatda öldü. Bu qələbəyə 1195-ci ildə Portuqaliya və İspanlara qarşı Alarkos döyüşündə qalib gələn varisi Yacoub El-Mansour nail oldu.

### '''Merinidlər sülaləsi'''
Amaziq sülaləsi Yuxarı Moulouya hövzəsindən köçəri Zenets-lərdir. Bu sülalə, Fez El-Jedid- in yaradılmasını və Medersa El-Attarine, Medersa Abou Inane, Medersa Merinide in Sale də daxil olmaqla bir neçə mədrəsənin tikintisini davam etdirərək Fez şəhərini paytaxt olaraq seçdi. Merinid Əlmohad İmperatorluğunun tənəzzülündən istifadə edərək Fez, Rabat, Sale şəhərlərinə , eləcə də  Saiss və Qarbın münbit düzənliklərinə nəzarəti ələ keçirdi.

Daha sonra Merinid Sultan Abu Youssef Yacoub 1269-cu ildə Mərakeş şəhərini ələ keçirdi.

Marinid sülaləsinin ali lideri olaraq Abu El-Hassan təxminən 1331-ci ildə imperiyanı yenidən qurmağa cəhd etdi və 1347-ci ildə indiki Əlcəzair və Tunis ərazisindəki Tlemceni fəth etdi, lakin 1340-cı ilə qədər İspaniya və Algeciras'ı tuta bilmədi.

1348-ci ildə Qara Ölüm və Tlemcen və Tunis üsyanları portuqalları və ispanları sıxışdıran Marinidlərin süqutuna işarə idi və onların varisləri Wattassides vasitəsilə sahildə məskunlaşmalarına imkan verdi. Müqavimət qardaşlıqlar və maraboutlar ətrafında təşkil edilmişdi ki, bunlardan da Saadian sülaləsi yaranmışdı.

### '''Saadian sülaləsi'''
Draa vadisindən olan Şeriflər sülaləsinin (Məhəmməd peyğəmbərin Çorfa nəslindəndir) paytaxtı Mərakeş idi. 1578-ci ildən etibarən Sultan Ahmed Al Mansour Eddahbi mühüm hərbi qələbələrlə, o cümlədən Oued El-Makhazine-dəki "Üç Kralın Döyüşü"ndə qələbə ilə hakimiyyətini davam etdirdi.  Qızıl və qulları geri gətirdiyi "Timbuktunun fəthi", həmçinin "El Badii sarayının " tikintisi, şəkər sənayesinin və silahların inkişafı da bu nailiyyətlər sırasındadır. Sultan Ahmed Al Mansour Eddahbinin hakimiyyəti 1602-ci ildə başa çatdı.

### '''Ələvilər sülaləsi'''

Ələvilər sülaləsi 1666-cı ildən bütün ölkə üzərində hakimiyyətini bərqərar etməzdən əvvəl bu bölgədə məskunlaşan İmam Əlinin nəslindən olan Tafilalet Çorfa nəslindəndir. Sülalənin qurucusu və onun ruhani lideri Moulay Əli Şərif, eləcə də onun varisləri (1640-cı ildə ilk kral elan edilmiş Məhəmməd Ben Əli Şərif də daxil olmaqla) Mərakeşi yenidən birləşdirdilər və bununla da müvafiq olaraq siyasi və hərbi strategiya həyata keçirdilər.

1672-ci ildə Kral Moulay İsmail sələflərinin gördüyü işləri davam etdirərkən mütləq hakimiyyətə sahib idi. Sultan daha sonra Krallığın paytaxtı olaraq təyin etdiyi Meknes şəhərini qurmaqla başladı. Laraş (*Larache*) və Tanjeri ələ keçirdikdən sonra Moulay Ismail yerli siyasi və dini gücləri aradan qaldırdı və bununla da Şərif İmperiyasını qurdu. Onun hakimiyyəti Seneqala qədər genişlənəcək idi və o, bütün bölgədə qalalar şəbəkəsinin yaradılmasını əmr etmişdi. Bu, ordunun fəaliyyət göstərdiyi şəbəkə idi. Daha sonra o özünü xüsusilə, Fransa kralı XIV Lüdovik (*Louis*) ve İngiltərə kralı II Ceyms (*James*) zamanında xarici ölkələrlə səmərəli diplomatik əlaqələr qurmağa həsr etdi.

1727-ci ildə Moulay İsmailinn ölümündən sonra onun yerinə Sidi Mohamed Ben Abdallah (lll Məhəmməd) keçdi. Alovlu bir müsəlman olaraq o, ancaq ölkəyə sülh və əmin-amanlıq gətirməyi düşünürdü. Buna görə də o, ilahi bir insan kimi qarşılandı və onun elanı əsl plebisit xarakterini aldı. Vəzifədə olan kimi o, vergiləri yüngülləşdirdi, vahid valyuta yaratdı və Quiç tayfalarından yeni ordu təşkil etdi.

O, həmçinin Mərakeş limanlarının möhkəmləndirilməsi üzərində işləmiş və Mazaqanı portuqallardan geri almışdır (1769). İspanlarla sülh və XV Lüdoviklə məhbuslar haqqında müqavilə bağladı. Mərakeşin Triq-Sultan (strateji keçid) itkisini kompensasiya etmək üçün xarici dünya ilə əlaqələrini gücləndirməli olduğunu nəzərə alaraq, Danimarka, İsveç, İngiltərə və ABŞ ilə ticarət müqavilələri imzaladı və 1777-ci ildə ABŞ-ın müstəqilliyini tanıyan ilk ölkə oldu.

Sidi Məhəmməd Ben Abdallah, tikintisini fransız memar Qurnoya həvalə etdiyi Moqador şəhərinin təməlini qoydu. Əgər maliyyə çatışmazlığı ona mane olmasaydı, şübhəsiz ki, daha çox şey edərdi. 1790-cı ildə vəfat edəndə Mərakeş onun hökmranlığından əvvəlki dövrlərə görə daha yaxşı vəziyyətdə idi.

Moulay Slimane, yalnız iki il (1790-1792) padşahlıq edəcək Moulay Yezid Ben Abdallahın varisi oldu. Oujda türklərini qovdu, çoxlu məscid və mədrəsələr tikdirdi, İsly döyüşündə əlcəzairlilərin köməyinə gəlməyə də laqeyd qalmadı.

Şərif İmperiyasının Əlcəzair əmiri Abd el-Kaderə dəstəyindən sonra Mərakeş 1844-cü ildə Fransanın və 1859-1860-cı illərdə İspaniyanın hərbi müdaxilələrinə səbəb olan çox çətin siyasi böhran yaşadı. Toqquşmalar Sultan IV Məhəmmədin dövründə 1873-cü ilə qədər davam etdi.

IV Məhəmmədin varisi Sultan I Moulay Həsən, hakimiyyətini qoruyaraq, Yuxarı  Atlas qəbilələrini birləşdirərək hakimiyyətini möhkəmləndirdi və müstəqilliyini qoruyaraq ölkəni modernləşdirdi. Lakin Böyük Britaniya, İspaniya və Fransanın xarici müdaxilələri Mərakeşin xarici banklara borcunun dərinləşməsinə səbəb oldu.

I Moulay Həsən 1894-cü ildə vəfat etdi və Sultan Moulay Əbdüləziz (*Abdelaziz*) onun yerinə keçdi və 1907-ci ilə qədər hökmranlıq etdi, eyni il Moulay Hafid vəzifəyə keçdi. Bəzi Avropa vətəndaşlarının öldürülməsindən sonra fransızlar Kasablankanı işğal etdilər. Fransa və İspaniya 1906-cı ildə Algeciras konfransında Mərakeşin yeni dövlət bankının mandatı olaraq təyin edildi.

General Lyautey 1925-ci ildə getdi və Fransa Şərif mərkəzi hakimiyyətinin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq  birbaşa idarəçiliyə keçdi. Müqaviməti əsasən gənc şəhər elitaları təşkil edirdi. İkinci Dünya müharibəsi millətçi müxalifətlə Fransa arasında atəşkəs əldə etdi. Müharibə zamanı 1927-ci ildə Şərif Krallığının sultanı elan edilən və bununla da bütün təbəələrinin himayədarı olan Kral Məhəmməd Ben Yusif (V Mohammed) rejiminə qarşı Mərakeş yəhudilərinin davasını şiddətlə müdafiə etdi.

1944-cü ildə Müstəqillik Manifesti elan edildi.  Üç il sonra Əlahəzrət Kral V Məhəmməd Tanjerdə tarixi nitq söylədi. Sonrakı beş il ərzində Fransa ilə danışıqlar uğursuz oldu və 1952-ci ildə protektorat məmurları ilə millətçilər arasında böhran üsyançı hərəkatlara səbəb oldu. Bu vaxt Sultan taxtdan salındı, sonra 1953- cü ildə kral bütün ailəsi ilə birlikdə Madaqaskara sürgün edildi.

Bununla belə, Hind-Çindəki uğursuzluqlar və 1954-cü ildə Əlcəzair müharibəsi Fransa hökumətini siyasi həll yolu axtarmağa sövq etdi. Suverenin 1955-ci ilin noyabrında sürgünə qayıtması 1956-cı ildə Fransa, sonra isə İspaniya tərəfindən tanınan müstəqilliyə yol açdı.

### '''Kral II Həsən (1961 – 1999)'''

Kral II Həsən 1961-ci il martın 3-də əcdadlarının taxtına çıxan kimi 1962-ci ilin dekabrında keçirilən referendumda səs çoxluğu ilə yeni konstitusiya təsis etdi. Bu konstitusiya 1971, 1972, 1992 və 1996-cı illərdə islahatlar görmüşdü. II. Həsənin hakimiyyəti dövründə Mərakeş 1958-ci ildə İspaniyanın nəzarətində olan Tarfayanı və 1969-cu ildə İfni və 1975-ci ildə Sahara bölgəsinin qalan hissəsini Yaşıl Yürüş vasitəsilə geri qaytardı.

İqtisadi cəhətdən, Kral II Həsən kənd təsərrüfatı, turizm və fosfat mədən sənayesinin mühüm rol oynadığı bazar əsaslı iqtisadiyyata keçmişdir. 1973-cü il martın 3-də o, Mərakeşləşdirmə siyasətini elan etmişdir. Bu siyasət çərçivəsində, dövlətə məxsus aktivlər, kənd təsərrüfatı torpaqları və əsasən xarici, xüsusilə Fransa məxsusluğunda olan və 50 faizdən çox xarici paya malik olan bizneslər Mərakeşlilərə ötürülmüş, bu isə mərakeşlilərin mülkiyyət payını dərhal 18%-dən 55%-ə qədər artırmışdır.

Onun hökmranlığı dövründə müxtəlif ölçülərdə yüzlərlə bənd tikilmiş və Krallıq ərazisinə yayılmışdır. Bu bəndlər içməli su təminatı, sənaye, suvarma, daşqınlardan və torpaq eroziyasından qorunma, çirklənmədən qorunma, istirahət və enerji qənaəti kimi bir neçə funksiyanı yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

### '''Kral VI Məhəmməd'''

30 iyul 1999-cu ildə taxta çıxdıqdan qısa müddət sonra, Kral VI Məhəmməd yoxsulluq və korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmaq, iş yerləri yaratmaq və Mərakeşdə insan haqlarının vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün yeni bir siyasətə başlamışdır. 2004-cü ilin fevralında isə o, qadınlara daha çox hüquq verən yeni ailə qanunu olan Mudawana-nı təsdiqləmişdir.

VI Məhəmməd həmçinin, keçmiş insan hüquqları pozuntularını araşdırmaq məqsədi ilə "Ədalət və Bərpa İnstitutu" (IER) adlı qurumu yaratmışdır. Bu addım geniş dairələr tərəfindən demokratiyanın təşviqi kimi müsbət dəyərləndirilmiştir.

2011-ci ilin 9 martında çıxışı zamanı VI Məhəmməd parlamentə “təmsilçilik, qanunvericilik və tənzimləmə funksiyalarını yerinə yetirmək üçün yeni səlahiyyətlər” veriləcəyini bildirmişdir. Bundan əlavə, hakimiyyətin daha artıq müstəqilliyə malik olması məqsədilə, 2011-ci ilin iyun ayına qədər yeni konstitusiyanın layihəsini hazırlamaq üzrə hüquqşünas alimlərdən ibarət komitənin yaradıldığını elan etdi. 1 iyulda isə seçicilər bir sıra yeni siyasi islahatları təsdiqlədilər.

## Coğrafiyası
Məğrib Krallığı geniş çay sisteminə malikdir. Atlantik okeanına tökülən əsas çaylar Umm ər-rabi, Sibu, Tansift, Dera çaylarıdır.Ölkə Şimaldan İspaniya (Gibraltar(Cəbəli-Tariq) boğazı ilə) Şərqdən Əlcəzair, Cənubdan Mavritaniya və Qərbdən Atlantik okean ilə həmsərhəddir.Mərakeşdə həmçinin İspaniyanın iki şəhərciyi (Melila və Seuta) yerləşir.Bu şəhərlər Okeana yaxın olduğu üçün hər il minlərlə turist istirahət üçün İspaniya və Mərakeşdən bura gəlir.

İqlimi ölkənin şərq və cənubunda isti və quru, Aralıq dənizi və Atlantik okeanı sahilləri isə mülayim və yağışlıdır.

## İqtisadiyyatı
Mərakeş həm bazar, həm də dövlət müdaxiləsi elementlərini özündə birləşdirən qarışıq iqtisadi sistem altında fəaliyyət göstərir. Özəl sektor iqtisadi fəaliyyətin və investisiyaların idarə edilməsində mühüm rol oynasa da, hökumət tənzimləyici nəzarət, dövlət investisiyaları və sosial rifah proqramları vasitəsilə də mövcudluğunu qoruyur.

Mərakeş qitənin aparıcı iqtisadiyyatlarından birinə malikdir. Ölkə özünü ardıcıl olaraq Afrikanın ən yaxşı iqtisadiyyata malik 5 ölkəsi sırasına daxil edən ümumi daxili məhsul (ÜDM) ilə kənd təsərrüfatı, istehsal və xidmətlər kimi əsas sektorlar tərəfindən dəstəklənən çoxşaxəli iqtisadi bazaya malikdir.

Mərakeş iqtisadiyyatı özünün Avropa, Afrika və Yaxın Şərq arasında keçid kimi xidmət edən strateji coğrafi mövqeyindən faydalanır. Bu əlverişli yer ticarət və investisiyaları asanlaşdıraraq Mərakeşin regional və beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynamasına gətirib çıxarmışdır.

Mərakeş müasir dövrdə aqrar iqtisadiyyatdan şaxələndirmə və sənayeləşmə ilə səciyyələnən iqtisadiyyata keçərək əlamətdar dəyişikliyə məruz qalmışdır. Kənd təsərrüfatı həm məşğulluq, həm də ixrac gəlirlərinə töhfə verən mühüm sektor olaraq qalmağa davam etsə də, Mərakeş iqtisadiyyatı istehsal, xidmət və turizm sahələrində əhəmiyyətli inkişafın şahidi olmuşdur.

### '''Kənd təsərrüfatı'''
Mərakeş müstəqillik əldə etdikdən sonra kənd təsərrüfatının iqtisadiyyat, cəmiyyət və ərazi dinamikasına dərin təsirini dərk edərək, inkişaf strategiyalarında bu sektora üstünlük verməyə başlayıb. Bu sektor illər ərzində təkcə birbaşa töhfələri ilə deyil, həm də digər iqtisadi sektorlarla qarşılıqlı əlaqələri vasitəsilə milli iqtisadiyyatın irəliləyişində mühüm rol nümayiş etdirmişdir. Kənd təsərrüfatının əhəmiyyəti onun ÜDM-dəki 12%-lik payı və fəal işçi qüvvəsinin təxminən 38%-ni işlə təmin edərək əsas məşğulluq mənbəyi olması ilə vurğulanır. Kənd təsərrüfatına verilən bu davamlı önəm, Mərakeşin sektorun çoxşaxəli əhəmiyyətini tanıdığını, eyni zamanda davamlı inkişaf və inklüziv artım üçün potensialından istifadə etmək öhdəliyini əks etdirir.

Mərakeş kənd təsərrüfatı məhsullarının xalis ixracatçısıdır, belə ki, ölkə növbənöv meyvə, tərəvəz və qoz-fındıq ixrac edir. Ölkənin əlverişli iqlimi və münbit torpağı onun yüksək keyfiyyətli məhsul yetişdirmək qabiliyyətinə kömək edir

Mərakeşin əsas kənd təsərrüfatı məhsullarına pomidor, xurma, sitrus meyvələri, zeytun, badam, zəfəran və taxıl daxildir. Ölkə həm də inkişaf edən akvakultura sənayesi ilə əhəmiyyətli balıq ixracatçısıdır. Balıqçılıq sektoru məşğulluğu təmin edir və ixrac vasitəsilə iqtisadiyyata töhfə verir.

Son illərdə Mərakeş kənd təsərrüfatı ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artıran bir sıra beynəlxalq müqavilələr imzalayıb. Belə diqqətəlayiq nümunələrdən biri, ABŞ ilə bağlanan, Mərakeşin kənd təsərrüfatı məhsulları üçün yeni bazarlar açan və ABŞ-yə sitrus meyvələri və tərəvəzlərin ixracını artıran Azad Ticarət Sazişidir (FTA).

Bundan əlavə, Mərakeş iki region arasında ticarəti gücləndirən Avropa İttifaqı-Mərakeş Assosiasiya Sazişinin iştirakçısıdır. Bu saziş Mərakeş kənd təsərrüfatı məhsullarına aşağı tariflərlə Avropa bazarlarına çıxmağa imkan verərək onları beynəlxalq miqyasda daha rəqabətqabiliyyətli edib.

Balıqçılıq sənayesinə gəldikdə isə, Mərakeş balıqçılıq fəaliyyətini tənzimləmək və davamlı təcrübələri təmin etmək üçün bir sıra beynəlxalq müqavilələr imzalamışdır. Ən əhəmiyyətli müqavilələrdən biri Avropa İttifaqı gəmilərinə maliyyə təzminatı müqabilində Mərakeş sularında balıq tutmağa icazə verən Aİ-Mərakeş Balıqçılıq Tərəfdaşlığı Sazişidir. Dəfələrlə yenilənən bu müqavilə Mərakeşin Avropa bazarlarına balıq ixracını artırmağa kömək etmişdir.

### '''Sənaye'''
Mərakeşdə sənaye sektoru ÜDM və məşğulluğa əhəmiyyətli töhfə verməklə iqtisadiyyatda mühüm rol oynayır. Ölkədə toxuculuq, avtomobil və elektronika sahələrinə güclü diqqət ayıran yaxşı inkişaf etmiş sənaye bazası var.

### '''''Toxuculuq'''''
Mərakeş toxuculuq sənayesində 17-ci əsrə qədər gedib çıxan qədim tarixə malikdir. Ölkənin toxuculuq sənayesi xüsusilə yüksək keyfiyyətli yun və pambıq məmulatlarının istehsalında öz təcrübəsi və sənətkarlığı ilə tanınır.

Mərakeşdə toxuculuq sektoru sənaye inkişafı və məşğulluq imkanlarına təkan verərək iqtisadiyyata əhəmiyyətli töhfə verən bir sahə kimi ortaya çıxmışdır. Bacarıqlı işçi qüvvəsi və strateji coğrafi mövqeyindən faydalanan Mərakeş qlobal toxuculuq bazarında rəqabətədavamlı ölkəyə çevrilib.

Sektor tekstil istehsalı, tekstil ixracı və paltar istehsalı da daxil olmaqla geniş fəaliyyət spektrini əhatə edir. Ölkənin Avropa bazarlarına yaxınlığı və rəqabətqabiliyyətli əmək xərcləri böyük beynəlxalq brendləri özünə cəlb etmiş və bu brendlər Mərakeşdə satınalma əməliyyatları həya keçirmişdir.

Bundan əlavə, Mərakeş hökuməti əsas tərəfdaşlarla reallaşdırılan investisiya təşviqləri və ticarət sazişləri də daxil olmaqla, tekstil sektorunun inkişafını dəstəkləmək üçün siyasət həyata keçirmişdir. Nəticədə, toxuculuq sənayesi Mərakeşin ümumi iqtisadiyyatının çeşidlənməsinə və ixracın genişlənməsinə töhfə verərək davamlı inkişafa nail oldu.

### '''Avtomobillər'''
Mərakeşdə avtomobil sənayesi son illərdə əhəmiyyətli bir inkişaf yaşayaraq ölkənin qlobal avtomobil təchizat zəncirində mühüm rol oynamasına gətirib çıxarıb. Beynəlxalq avtomobil zavodlarının yaradılması ilə Mərakeş avtomobil istehsalı və ixracı üçün rəqabətqabiliyyətli mərkəz kimi formalaşdı.

Mərakeşdə istehsal olunan əsas avtomobil hissələrinə nəqliyyat vasitələri, detallar və aksessuarlar daxildir. Ölkə *Renault*, *Peugeot* və *Citroen* də daxil olmaqla bir sıra qlobal avtomobil istehsalçıları üçün istehsal mərkəzi rolunu oynayır.

Avtomobil sektoru yeni iş yerləri yaradıb texnoloji innovasiyaları təşviq edərək ÜDM-in 20%-ni keçmiş və Mərakeş iqtisadiyyatına əhəmiyyətli töhfə vermişdir. Bundan əlavə, hökumət avtomobil sənayesinin inkişafını dəstəkləmək üçün investisiyaların cəlb edilməsinə və yerli mənbələrin təşviqinə yönəlmiş siyasətlər həyata keçirmişdi r.

### '''''Aerokosmik sənaye'''''
Mərakeşin aerokosmik sektoru sürətlə ölkə iqtisadiyyatı və sənayesinə əhəmiyyətli töhfə verən bir sahəyə çevrildi. Son on ildə Mərakeş strateji cəhətdən özünü aerokosmik sərmayələr üçün cəlbedici yer kimi mövqeləndirmiş, bacarıqlı işçi qüvvəsi, strateji yeri və əlverişli biznes mühitindən istifadə etmişdir.

Mərakeşin aerokosmik sənayesi təyyarə və təyyarə hissələrinin istehsalı, texniki qulluq və təmir əsaslı xidmət (MRO), eləcə də tədqiqat və təkmilləşdirmə (R&D) də daxil olmaqla geniş fəaliyyət spektrini əhatə edir.

*Boeing*, *Airbus* və *Safran* kimi böyük aerokosmik şirkətlər, ölkənin rəqabət üstünlükləri və hökumət dəstəyi ilə Mərakeşdə əməliyyatlar həyata keçiriblər.

### '''''Fosfat'''''
Fosfat hasilatı və istehsalı Mərakeş iqtisadiyyatı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir və ölkəni dünyanın ən böyük fosfat ixracatçılarından birinə çevirir.
2022-ci ildə Mərakeşdə təxminən 50 milyard ton təbii fosfat ehtiyatı var idi. Bu da o deməkdir ki, Mərakeş bu xammalın ən böyük ehtiyatlarına malikdir.

Mərakeş qlobal fosfat ehtiyatlarının təxminən 75%-nə sahibdir. Fosfat mədəni Mərakeşdə məşğulluq

imkanları təmin edən və dövlət gəlirlərinə əhəmiyyətli dərəcədə töhfə verən başlıca sənayedir.

Dövlətə məxsus olan *OCP Group* (Office Chérifien des Phosphates) şirkəti fosfat sektorunda üstünlük təşkil edir, hasilat, emal və ixrac fəaliyyətlərinə nəzarət edir. Mərakeşin fosfat yataqları qlobal kənd təsərrüfatı məhsuldarlığı üçün çox vacibdir, çünki fosfat məhsuldarlığı artırmaq üçün istifadə olunan gübrələrin vacib komponentidir.

Bundan əlavə, fosfat müxtəlif sənaye sahələrində, məsələn, yuyucu və kimyəvi maddələrin istehsalında istifadə olunur.

### '''''Bərpa olunan enerji'''''

Mərakeş, əlverişli coğrafi şəraiti və güclü hökumət öhdəliyindən istifadə edərək bərpa olunan enerjinin inkişafında qabaqcıl ölkə kimi meydana çıxıb.

Krallıq idxal olunan qalıq yanacaqlardan asılılığını və karbon emissiyalarını azaltmaq üçün strateji olaraq günəş, külək və su elektrik enerjisinə sərmayə qoyur. Varzazatda yerləşən *Noor Günəş Enerjisi Kompleksi* regionun bol günəş işığından istifadə edən konsentratlaşdırılmış günəş enerjisi (CSP) stansiyalarının bir neçə fazasından ibarət qabaqcıl layihədir. Kompleksin təkcə birinci fazasının gücü 160 meqavat (MVt) təşkil edir ki, bu da onu qlobal miqyasda ən böyük CSP qurğularından birinə çevirir.

Mərakeşin külək enerjisi sektoru da 301 MVt gücə malik olan Tarfaya Külək Elektrik Stansiyası kimi layihələrlə ölkənin bərpa olunan enerji portfelinə əhəmiyyətli dərəcədə töhfə verib. Bundan əlavə, Mərakeşin coğrafi müxtəlifliyi təmiz elektrik enerjisi təmin edən və kənd təsərrüfatının suvarılmasını dəstəkləyən VI Məhəmməd su anbarı kimi təşəbbüslərlə hidroenergetika resurslarının istismarına imkan verir.

Bərpa olunan enerji infrastrukturunun genişləndirilməsi xüsusilə bir çox layihələrin yerləşdiyi kənd yerlərində məşğulluq imkanları yaradıb. Mərakeş Günəş Enerjisi Agentliyi (MASEN) bildirir ki, təkcə Noor Kompleksi tikinti və istismar mərhələləri zamanı minlərlə iş yeri yaradıb, yerli bacarıq və təcrübəni gücləndirib.

Vergi kreditləri, əlavə tariflər, qrantlar və subsidiyalar kimi bütün təşviqlər çərçivəsində hökumətin bərpa olunan enerjiyə dəstəyi xarici investisiyaları cəlb etmiş, texnologiya transferini asanlaşdırmış, innovasiyaları stimullaşdırmış və qlobal təmiz enerji bazarında ölkənin rəqabət qabiliyyətini artırmışdır.

Mərakeşin 2030-cu il Enerji Strategiyasında qeyd olunan bərpa olunan enerji ilə bağlı iddialı hədəfləri onun davamlılıq və iqtisadi artıma sadiqliyini vurğulayır. 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin 52%-ni bərpa olunan mənbələrdən istehsal etməyi hədəfləyən Mərakeş enerji xərclərini azaltmağa, enerji təhlükəsizliyini yaxşılaşdırmağa və iqlim dəyişikliyinin təsirlərinə davamlılığını artırmağa çalışır. Bu səylər ölkənin daha geniş inkişaf gündəliyi, o cümlədən sənayeləşmənin təşviqi, kənd yerlərində elektrik enerjisinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi və istixana qazları emissiyalarının azaldılması planları ilə uzlaşır.

### '''Xidmət'''
Bu illər ərzində xidmət sektorunda artım və şaxələnmə müşahidə olunub, belə ki, bu sahə ölkənin iqtisadi inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. Hazırda bu sektor milli ÜDM-in yarısından çoxunu təşkil edir (2022-ci ildə 52,3%).

Mərakeşdə xidmət sektoru turizm, qonaqpərvərlik, nəqliyyat, bankçılıq, telekommunikasiya və səhiyyə də daxil olmaqla geniş sahələri əhatə edir. Bu sahələr müəssisə və istehlakçılara əsas xidmətlər göstərməklə, məşğulluq imkanları yaratmaqla və hökumətə gəlir gətirməklə iqtisadiyyatda mühüm rol oynayır. Xüsusilə turizm sənayesi hər il milyonlarla beynəlxalq turisti cəlb edərək və ölkənin ÜDM-nə əhəmiyyətli töhfə verərək iqtisadi inkişafın əsas gücləndiricisi olmuşdur.

### '''Turizm'''
Turizm Mərakeşdə ÜDM-in (+7%) və məşğulluğun əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Ölkə çoxşaxəli mədəniyyəti, zəngin mədəni irsi və müxtəlif mənzərələri ilə tanınır.

Mərakeşin əsas turistik yerləri sırasında Mərakeş şəhəri, Atlas dağları, Fəs və Rabat şəhərlərinin adlarını çəkmək olar.

Mərakeşin turizm sənayesinin müxtəlif sektorlarında xeyli sayda insan çalışır. Bu sənaye yerli icmalara gəlir gətirir və infrastrukturun inkişafına dəstək olur. Sektor ümumi məşğulluğun 5%-ni təşkil edən təqribən 565,000 işi dəstəkləyir.

Turizm sektoru həm də mədəni irsin, təbii və tarixi yerlərin qorunub saxlanmasına öz töhfəsini verir.

### '''Bank və maliyyə sektoru'''
Mərakeşdəki bank və maliyyə sektoru ölkə iqtisadiyyatının təməl daşı kimi xidmət edir, iqtisadi artımı, investisiyaları və maliyyə inklüzivliyini dəstəkləyən əsas xidmətləri təmin edir. Bu illər ərzində Mərakeş maliyyə sistemini modernləşdirmək, tənzimləyici bazaları təkmilləşdirmək və sektorada sabitliyi və şəffaflığı təşviq etmək üçün çoxsaylı islahatlar həyata keçirmişdir. Mərakeşin maliyyə sektoru kommersiya bankları, investisiya bankları və mikromaliyyə institutları da daxil olmaqla müxtəlif bank institutları ilə fərdlərin, müəssisələrin və dövlət qurumlarının ehtiyaclarına cavab verir, iqtisadi inkişafa təkan verir və innovasiyaları təşviq edir.

Mərakeş bank sektorunun əsas qüvvələrindən biri olan *Bank Al-Maghrib* qiymət sabitliyini qorumaq və maliyyə sisteminin möhkəmliyini təmin etmək üçün pul siyasətinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsinə cavabdeh olan mərkəzi bankdır. *Bank Al-Maghrib* tənzimləyici nəzarət vasitəsilə bank sektorunun bütövlüyünün qorunmasında və maliyyə sabitliyinin təşviqində mühüm rol oynayır.

Mərakeşdəki kommersiya bankları əmanətçilər və borcalanlar arasında vəsaitlərin vasitəçiliyində mühüm rol oynayır, geniş çeşiddə maliyyə məhsulları və xidmətləri, o cümlədən depozit hesabları, kreditlər və investisiya imkanları təqdim edir. *Attijariwafa Bank*, *Banque Populaire* və *BMCE Bank of Africa* kimi aparıcı kommersiya bankları həm şəhər, həm də kənd yerlərində fiziki şəxslərin və bizneslərin maliyyə xidmətlərinə çıxışını asanlaşdırmaqla ölkə daxilində geniş filial şəbəkələri yaratmışlar.

Mərakeşin maliyyə sektoru son illərdə innovasiya və rəqəmsallaşma hesabına əhəmiyyətli artımın şahidi olub. Maliyyə texnologiyalarının qəbulu yeni ödəniş yollarının, rəqəmsal bank xidmətlərinin və mobil pul platformalarının yaranmasına gətirib çıxarıb, maliyyə xidmətlərinə çıxışı genişləndirib və xüsusilə az xidmət göstərilən əhali arasında maliyyə inklüzivliyini təşviq edib.

Bundan əlavə, Mərakeş səhmlərin, istiqrazların və digər maliyyə alətlərinin ticarəti üçün əsas platforma kimi xidmət edən Kasablanka Fond Birjası (Bourse de Casablanca) ilə canlı kapital bazarını inkişaf etdirmişdir. Birja bizneslər üçün kapitalın səfərbər edilməsində, korporativ maliyyələşdirmənin asanlaşdırılmasında, yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsində həlledici rol oynayır.

Mərakeşdə bank və maliyyə sektoru iqtisadi artımın sürətləndirilməsində, investisiyaların və maliyyə sabitliyinin təşviqində mühüm rol oynayır. Normativ bazaları təkmilləşdirmək, innovasiyaları təşviq etmək və maliyyə inklüzivliyini genişləndirmək üçün davamlı səylər göstərən Mərakeş maliyyə sektorunu daha da gücləndirmək və davamlı inkişafı dəstəkləmək üçün güclü mövqeyə malikdir.

### '''Kasablanka Maliyyə Şəhəri (CFC)'''

Kasablanka Maliyyə Şəhəri (CFC) Mərakeşin Afrikada aparıcı maliyyə mərkəzi olmaq üçün həyata keçirdiyi uzaqgörən siyasətinin göstəricisidir. Kasablankada yerləşən CFC 2010-cu ildə şəhəri təkcə Mərakeş üçün deyil, həm də bütün qitə üçün əsas maliyyə mərkəzi kimi mövqeləndirmək məqsədi ilə yaradılmışdı. Bu maliyyə rayonu ən müasir infrastrukturu, müasir tənzimləyici bazası və müxtəlif fiskal stimulları sayəsində həm yerli, həm də beynəlxalq maliyyə institutları üçün cəlbedici mühit təklif edir.

CFC-nin əsas rollarından biri biznes üçün əlverişli mühit təklif etməklə transmilli şirkətləri, investisiya fondlarını və maliyyə xidmətləri təminatçılarını cəlb etməkdir. Buraya sadələşdirilmiş inzibati prosedurlar, vergi güzəştləri və ixtisaslı işçi qüvvəsinə çıxış daxildir. CFC bu üstünlükləri təmin etməklə bankçılıq, sığorta və aktivlərin idarə edilməsi sahəsindəki əsas qlobal şirkətləri uğurla cəlb etmiş, maliyyə innovasiyalarını və rəqabət qabiliyyətini təşviq edən ekosistemi inkişaf etdirmişdir.

### '''Mərakeşin yol şəbəkəsi'''
Mərakeşin yol şəbəkəsi xüsusilə Şimalda və Qərb sahili boyunca böyük şəhərlər arasında yaxşı inkişaf etmişdir. Mərakeşdə  uzunluğu 1767 kilometrə (2021-ci il) çatan və Şimaldakı əksər böyük şəhərlərdən keçən kifayət qədər böyük avtomobil yolları şəbəkəsi var.

Mərakeşdə yol şəbəkəsi insanların hərəkətinin 90%-ni və yük daşınmasının 75%-ni təmin edir.

Mərakeş müstəqillikdən dərhal sonra cəmi 10,348&nbsp;km asfaltlı yol şəbəkəsinə malik idi. 2021-ci ildə isə asfaltlanmış yol şəbəkəsinin ümumi uzunluğu 45,240&nbsp;km-ə çatdırıldı.

Mərakeşdəki yol şəbəkəsinə 1100&nbsp;km-lik avtomagistral da daxildir. Yol şəbəkəsi respublika, regional və əyalət yolları arasında bölünür.

### '''Mərakeşin magistral yol şəbəkəsi'''

Mərakeşin avtomobil yolları şəbəkəsi nisbətən yenidir. 1978-ci ildə Mərakeşin ilk avtomobil yolu olan A1 33&nbsp;km uzunkuğunda Kasablankada açıldı. Bu yol 1987-ci ildə şimala doğru − Rabata qədər uzadıldı. 1990-cı illərin ortalarından başlayaraq, Rabatdan sahil boyunca şimala doğru inşa edilən və ölkənin ikinci magistral yolu olan A5, əsasən, 1995-1999-cu illər arasında tikilmiş, sonuncu hissəsi isə 2005-ci ildə Tanjerə açılmışdı. 1990-cı illərin sonunda Rabatdan Fəsə A2 yolu tikilmişdi. Bu yol 2011-ci ildə Ucdaya qədər uzadılmışdı.

2001-ci ildə Mərakeşin dördüncü avtomobil yolu olan A3-ün Kasablankadan Aqadirə qədərki ilk hissəsi açıldı. 2003-2004-cü illərdə A1 Kasablankadan dolayı yol olaraq açıldı, 2006-cı ildə qərbə doğru — Əl-Cədidəyə qədər uzadıldı. 2005-2010-cu illər arasında A3 yolunda  Kasablankadan Mərakeşə qədər tikinti işləri aparılmışdı

2011-2016-cı illər arasında avtomobil yolları şəbəkəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirildi. Bura A1 yolunun qərb sahili boyunca Safiyə qədər uzadılmasını aid etmək olar. 2012-ci ildə ilk 2×3 avtomobil yolu − Kasablanka və Rabat arasında genişləndirilmiş A1 yolu salındı. 2014-cü ildə A4-ün ilk hissəsi Atlas dağlarında Beni Mellala açıldı. 2016-cı ildə Mərakeşdə avtomobil yolunun ən son hissəsi, yəni Rabat ətrafındakı A5 yolu tikildi.

#### ''Keçid haqqı''
Demək olar ki, bütün avtomobil yolları *Autoroutes du Maroc (ADM)* tərəfindən idarə olunur və ödənişlidir. 2014-cü ildən etibarən rüsumu “Jawaz” sistemi adlanan elektron sistem vasitəsilə də ödəmək mümkündür.

### '''Mərakeşdə dəmir yolu nəqliyyatı'''

Mərakeş dəmir yolu şəbəkəsi, şimal-cənub istiqamətində bir əsas oxdan ibarətdir və Ucdanı Mərakeşə Fəs, Meknes, Kenitra, Rabat və Kasablanka vasitəsilə bağlayır.

Bu gün Mərakeş dəmir yolu şəbəkəsi ümumilikdə 2200&nbsp;km uzunluğunda xətlərdən ibarətdir ki, bunun da 30%-i qoşa yollu, 1014&nbsp;km-i isə elektrikləşdirilmiş birbaşa cərəyan xətləridir.

Kenitra və Rabatdan keçən Tanjer-Kasablanka yüksəksürətli xətti 15 noyabr 2018-ci ildə açılıb. Kommersiya xidməti İslam ənənəsində qanadlı at adı olan “Al Boraq” brendi altında həyata keçirilir. Bu, Afrikada ilk LGV-dir. “Atlantik xətti” adlanan bu xətt son nəticədə Mərakeş və Aqadiri birləşdirəcək.

Mərakeş hazırda Tanjer-Kasablanka xətti ilə məhdudlaşan yüksək sürətli qatar şəbəkəsini genişləndirməyi planlaşdırır. İki yeni xətt təklif olunur: sahil boyunca Kasablankanı Aqadirlə birləşdirən Atlantik xətti və Fəs vasitəsilə Kasablankanı Ucda ilə birləşdirən Məğrib xətti.

2040-cı ilə qədər Mərakeşin 43 şəhərini birləşdirən 1300&nbsp;km yüksək sürətli xətt və 3800&nbsp;km ənənəvi xətt tikilməlidir.

### '''Gəmiçilik, limanlar və konteyner idarəetməsi'''
Mərakeşdə 192,1 milyon ton (2021-ci il) daşıma həyata keçirmiş 27 ticarət limanı var. Mərakeşin 2030-cu il liman strategiyası ölkənin Atlantik və Aralıq dənizi sahillərində yerləşən 27 limanın təkmilləşdirilməsi və genişləndirilməsi üçün təxminən 7,5 milyard dollar tələb edir.

İri miqyaslı infrastruktur layihələri, Mərakeş bölgələrini birləşdirəcək və ABŞ, Avropa və Qərb yarımkürəsi ölkələri, Asiya ticarət tərəfdaşları üçün Afrika ticarətinə yeni çıxış təmin edəcək sənaye və logistika zonaları tərəfindən xidmət edilən yeni dərin su limanlarının tikintisini əhatə edəcək, lakin bununla məhdudlaşmayacaq.

Mərakeşin *Tanger-Med* limanı ətraf mühitin idarə olunması üçün əvvəlki ISO 14001 sertifikatından sonra Avropa Dəniz Limanları Təşkilatı tərəfindən EcoPort statusuna layiq görülən ilk Afrika limanıdır. Bu gün *Tanger-Med* limanı dünyanın 500 konteyner limanı arasında 35-ci yerdədir.

2019-cu ilin sonunda *Tanger-Med* daxilində 900-ə yaxın şirkət fəaliyyət göstərirdi ki, onların ümumi sərmayələri 100 milyard dirhəm (10,4 milyard dollar) civarında idi. Bunun da yarısından çoxu özəl təşkilatçılardan əldə edilmişdi.

*Tanger-Med 1* dəmir yolu terminalı, karbohidrogen terminalı, əmtəə terminalı və avtomobil terminalına əlavə olaraq ümumi tutumu 3,5 m iyirmi fut ekvivalent vahidi (TEU) olan iki konteyner terminalından ibarətdir.

*Tanger-Med 2*, 2019-cu ilin iyun ayında iki konteyner terminalı və 6 milyon TEU tutumu ilə açıldı. 2020-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, 9 milyon TEU tutuma malik olan və 1000 hektar ərazini əhatə *Tanger-Med*, Aralıq dənizi və Atlantik okeanının ən böyük liman mərkəzlərindən biri idi. *Tanger-Med* mallar üçün ucdan-uca logistika xidmətləri təmin edir və 38-i Afrikada olmaqla 186 limana bağlıdır. 2018-ci ildə liman 30 milyard dirhəm (625,1 milyon dollar) gəlir əldə etdi.

Krallığın şimal-şərqində, Aralıq dənizi sahilində yerləşən *Nador West Med* liman platforması tədricən azad zonada təxminən 1500 ha ərazini əhatə edən ticarət, sənaye, logistika və üçüncü səviyyəli mərkəz tərəfindən dəstəklənən liman qurğularından ibarət olmalıdır. *Nador West Med* limanında LNG terminalı olacaq.

Yeni Daxla Atlantik limanı Mərakeşin 2030-cu il Milli Limanlar Strategiyasının bir hissəsidir. Bu liman, sahil və dərin dəniz balıqçılığına həsr olunmuş bir limanı, gəmiqayırma sənayesi üçün bir limanı və -16 m dərinliyində kommersiya limanını əhatə edəcək. Liman, 1,650 hektarlıq bir sənaye-logistika zonası ilə dəstəklənəcək, logistika və sənaye xidmətləri təklif edəcək.

### ''Çoxmodallı stansiyalar və quru limanlar''
Milli Dəmir Yolu İdarəsi *Casa* limanını təmir etdi və beş yeni çoxmodallı stansiya yaratdı: *Tanger Med* (konteyner limanı + sərnişinlər), *Nador Beni Nsar* (karqo + sərnişinlər), *El Jadida* (fosfatlar + enerji), *Mohammedia* (neft limanı) və *Safi* (fosfatlar).

ONCF-nin yeni cari problemi şəbəkəsinin Tanjer (*Ain Dalia*), Ucda (*Beni* *Oukil*), Fəs (*Ben* *souda*), Mərakeş (*Sidi* *Ghanem*) və Kasablanka (*MITA*) strateji nöqtələrində yerləşən beş quru limanı inkişaf etdirmək üçün logistika zonalarını inkişaf etdirməkdən ibarətdir. Casa MITA quru limanı artıq tamamlanıb və hazırda inkişaf etdirilən dörd digər liman üçün nümunə olması nəzərdə tutulur.

### Hava limanı

Mərakeşdə 26 hava limanı var və bunların hamısı Milli Hava Limanları İdarəsi (ONDA) tərəfindən idarə olunur. ONDA hava limanı təhlükəsizliyi və layihələri ilə bağlı satınalmanın bütün aspektlərinə cavabdehdir. ONDA hava limanlarının, xüsusən də Kasablanka və Tanjer hava limanlarının yük zonalarının inkişafı və təkmilləşdirilməsinə 200 milyon dollar sərmayə qoymaq niyyətindədir.

Kasablanka hava limanı bu yaxınlarda Terminal 1-də 160 milyon dollara genişləndirmə və modernləşdirmə işləri həyata keçirdi. Bu, hava limanının hazırda illik 14 milyon olan sərnişin daşıma tutumunu artırmağa imkan verdi. Rabat hava limanının davam edən genişləndirilməsi ilə yanaşı, dövlət Aqadir, Mərakeş və Tanjer hava limanlarını genişləndirməyi də planlaşdırır.

ONDA Rabat-Sale hava limanından başlayaraq öz hava limanlarını üz tanıma sistemləri ilə təkmilləşdirməyi planlaşdırır. ONDA 2024-cü ildə təhlükəsizlik və hava hərəkətinə nəzarət kimi suveren fəaliyyətlərə nəzarəti saxlamaqla yanaşı, hava limanlarının daha çox gəlir əldə etməsinə imkan vermək məqsədilə idarəetmənin qalan hissəsini özəlləşdirməyi düşünür.

Dövlətə məxsus milli aviaşirkət olan *Royal Air Maroc* ölkə daxilində qısamüddətli uçuşlar, Avropa və Afrikaya orta məsafəli uçuşlar, ABŞ, Kanada, Braziliya və Çinə isə transatlantik uzun məsafəli uçuşlar həyata keçirir.

RAM Afrikanın ən böyük *Boeing 737* təyyarə donanmasına malikdir (42) və beş *Boeing 787* təyyarəsini idarə edir. RAM, 2037-ci ilə qədər öz donanmasını 50 təyyarədən 200 təyyarəyə qədər artırmağı planlaşdırır. Bu donanma 2037-ci ilə qədər RAM-in təyinatlarını 99-dan 143-ə çatdıracaq. Ən çox uçuş 73 yeni marşrutla Avropa istiqamətində həyata keçiriləcək. Afrika istiqamətində 12, Amerika qitəsi istiqamətində 13 və Asiya istiqamətində 8 yeni marşrut açılacaq. Bu, Mərakeşin 2023-2036-cı illər üçün nəzərdə tutduğu turizm yol xəritəsini dəstəkləyir.

## Sahara üzərində mübahisə
“Qərbi Sahara məsələsi” adlandırılan mübahisə əvvəllər “İspaniya Saharası məsələsi” kimi tanınır və bu sadə müstəmləkəçilikdən azad olma problemi öz həlli üçün klassik bir yol izləyirdi. Bu münaqişə hazırda Afrika qitəsindəki ən qədim münaqişələrdən birinə çevrilmişdir.

Mərakeş Çerifiya imperiyasının mərkəzi gücü olan Sultan və müxtəlif Səhravi qəbilələri arasında daim mövcud olmuş tarixi əlaqələri nəzərə alaraq bu ərazi üzərində öz suverenliyini iddia edir.

Münaqişə Mərakeşi Əlcəzair tərəfindən maliyyə, siyasi və hərbi cəhətdən dəstəklənən Polisario Cəbhəsinə qarşı qoyur, hətta sonuncu müdaxilə etməyəcəyini təsdiqləsə belə.

### '''Qısa retrospektiv'''
Mərakeş 1956-cı ildən 1975-ci ilə qədər Saharanın müstəmləkəçilikdən azad edilərək geri verilməsini tələb etdi. Bu, 1957-ci ildə, Mərakeşin BMT-yə üzv olmasından bir neçə ay sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatında da ifadə olundu.

Bu iddia V Məhəmməd tərəfindən 1958-ci ildə Sahara səhrasının kənarında yerləşən Zaqora əyalətinin kənd bələdiyyəsindəki (M'hamid EL Ghizlane) çıxışında, Polisarionun hələ mövcud olmadığı və qonşu dövlətlərin müstəqillik qazandıqları bir vaxtda da təkrarlanmışdı (Mavritaniya 28 noyabr 1960-cı ildə, Əlcəzair isə 5 iyul 1962-ci ildə müstəqillik qazanmışdı).

### '''Mərakeş sultanları ilə Sahara tayfaları arasındakı əlaqələrin təbiəti'''
Sahara Mərakeşin bəzi sülalələri, məsələn, Merinilər, Səədilər, Ələvilər və o cümlədən monarxiyalar üçün başlanğıc nöqtəsi olmuşdur.

Arxivlərdə mövcud olan Mərakeş iqtidar nümayəndələrinin fərmanlarına görə, Mərakeş Dövləti ilə Mərakeşin bu bölgəsindəki Səhravi qəbilələri arasındakı üzvi birləşmə Mərakeş Dövlətinin Saharadakı coğrafi və institusional genişlənməsini əks etdirir:

-Mərakeş sultanları tərəfindən kral fərmanları (*Cherifian Dahirs*) vasitəsilə bir çox Sahara qəbilələrinə kaidlər, valilər, qubernatorlar, məmurlar və hakimlər təyin edilirdi. Onların ictimai həyatı, o cümlədən vergilər, ticarət hərəkəti, təhlükəsiz ticarət yolları və “zawayah” adlanan dini müəssisələrin fəaliyyəti də Mərakeş sultanları tərəfindən təşkil edilirdi.

-Mərakeşi idarə edən ilk sülalə bir sıra belə müəssisələr qurmuşdu, bu müəssisələr Saharada yayılmış və Fəsdəki mərkəzi hakimiyyətə sadiq olmağa davam etmişdi. Belə müəssisələrdən xüsusən Smaradakı *Al-Sheikh Maa Al-Enein Al-Adrisi*, *Sheikh Ahmed Al-Arousi* və *Sheikh Sidi Ahmed Al-Rakibi* müəssisələrini qeyd etmək olar.

-Əlmürabilər dövründən Ələvilərə qədər, Mərakeşi idarə edən müxtəlif sülalələr dövründə Sahara qəbilələri və Sultan arasındakı münasibətlər xalq və onun hökmdarı arasındakı bağları simvolizə edən çoxəsrlik bir ənənə olan sədaqət borcu ilə idarə olunurdu.

Bu arxivlərə həmçinin Mərakeşin gəmilərini və öz vətəndaşlarının Saharadakı fəaliyyətlərini qorumaq üçün Mərakeş Sultanına müraciət edən bəzi beynəlxalq güclərlə bağladığı müqavilələr də daxildir.

### '''Polisario cəbhəsinin'''
ABŞ Dövlət Departamentinin 16 dekabr 1977-ci il hesabatına görə:

- Qərbi Saharadan gələn qaçqınların sayı Polisario tərəfindən şişirdilir. Əlcəzairdə düşərgələrdə qruplaşdırılan saharalıların böyük bir hissəsi keçmiş Qərbi Saharadan deyil.

-Ənənəvi olaraq müstəqil və döyüşkən olan *Reguibat* qəbiləsi, o cümlədən Mavritaniya, Əlcəzair və Mərakeşdən olan bir çox üzv, Polisario rəhbərliyinin və sıravi heyətin əsasını təşkil edir.

-Sahara əhalisini motivasiya edən millətçilik, onun rəhbərliyi istisna olmaqla, yəqin ki, bir vaxtlar İspaniya Saharasının süni sərhədləri ilə bağlı olan spesifik millətçilikdən daha çox Reguibat/Saharanın xarici hökmranlıqdan azad olmaq arzusuna bənzəyir.

-Bəziləri Mavritaniya və Mərakeşdən olan solçu müxalif Polisario liderləri Əlcəzairin ideoloji müttəfiqləridir; onların məqsədlərinə yəqin ki, Mavritaniyada Uld Dadda rejiminin devrilməsi daxildir.

-Əlcəzairin Polisariodan keçmiş müttəfiqi Mavritaniyanı “xəyanət”ə görə cəzalandırmaq və bölgədəki yeganə geosiyasi rəqibi Mərakeşə zərbə vurmaq üçün istifadə etdiyi də aydındır.

### Sahara üçün Mərakeş Muxtariyyəti planının genezisi
*1963-cü ildən, Mərakeşin xahişi ilə “İspan Saharası” Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Özünüidarə etməyən Ərazilər siyahısına daxil edildikdən və 2006-cı ilə qədər bir neçə fəsildən ibarət, lakin müvafiq məsələlərə görə sonda dalana dirənmiş danışıqların ardıcıl raundları aparılmışdır. Ərazi üzərində suverenlik iddiasında olan Mərakeş və Polisario Cəbhəsinin mövqeləri beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən ümumiyyətlə "separatçı hərəkat" kimi təsvir edilmişdir* *öz müqəddəratını təyin etmək üçün referendum keçirməyə çağırır.*

1991-ci ilin sentyabrında əldə edilən atəşkəs razılaşması, 1992-ci ilin yanvarında referendum keçirilməsini nəzərdə tutan bir plan əsasında qurulmuşdu. Lakin seçicilərin siyahısı ilə bağlı tərəflər arasında razılıq əldə olunmadığından, referendum dəfələrlə təxirə salındı və indi artıq unudulmuş hesab olunur.

20 illik uğursuz cəhdlərdən sonra BMT Təhlükəsizlik Şurası referenduma əsaslanan məskunlaşma planının qeyri-mümkün olduğu qənaətinə gəldi, çünki əvvəlki 30 ildə demoqrafik dəyişikliklərlə birlikdə Sahara əhalisinin qəbilə və köçəri təbiəti səbəbindən etibarlı identifikasiya prosesi qeyri-mümkün olmuşdur.  29 iyun 2001-ci il tarixli 1359 saylı qətnamə Təhlükəsizlik Şurasının Sahara ilə bağlı “referendumun keçirilməsi” ifadəsinin işlədildiyi sonuncu qətnaməsidir.

2006-cı ildə BMT Baş katibinin şəxsi nümayəndəsi Piter van Valsum Təhlükəsizlik Şurasına verdiyi brifinqdə bildirdi ki, onun fikrincə, Sahara üçün müstəqillik “əlçatan məqsəd” deyil və Mərakeşin rədd edilməsindən sonra qeyd etdi ki, 2004-cü il aprelin 24-də müstəqillik variantı da daxil olmaqla referendumla bağlı plan Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsində bir daha heç vaxt qeyd edilməmişdi.

2007-ci il aprelin 11-də Mərakeş Sahara bölgəsi üçün muxtariyyət layihəsini BMT Baş katibinə təqdim etdi. 30 aprel 2007-ci il tarixli qətnaməsində (S/RES/1754) Təhlükəsizlik Şurası Mərakeşin “tənzimləmə istiqamətində irəliləmək üçün ciddi və etibarlı səylərini” alqışladı.

### '''''Mərakeşin muxtariyyət planının əsas məqamları'''''
Mərakeşin təklif etdiyi muxtariyyət planına əsasən, dövlət öz ərazi birliyini qoruyacaq, səlahiyyətlərinin bir hissəsi isə regional parlament tərəfindən seçilən bir liderin başçılıq etdiyi, lakin kral tərəfindən sərmayə qoyulmuş yerli hökumətə veriləcək. Bu “muxtar” hökumət ərazinin fiskal sistemini - vergiləri, rüsumları, təbii ehtiyatlardan əldə olunan gəlirləri idarə edəcək, Mərakeş dövləti isə öz suveren atributlarını (bayraq, valyuta) və müdafiə və təhlükəsizlik baxımından öz preroqativlərini saxlayacaq.

17 il sonra, bu Mərakeş təşəbbüsü masada olan region üçün yeganə real, etibarlı, gələcəyə hesablanmış plan olaraq qalır. O, qanunun aliliyinə, demokratik prosedurlara və davamlı inkişafa hörmətlə yanaşaraq, əhali üçün perspektivli siyasi və iqtisadi gələcəyə sadiqdir və BMT Nizamnaməsinə və öz müqəddəratını təyinetmə prinsipinə uyğun olaraq açıq məsləhətləşmə əsasında həyata keçiriləcəkdir.                 

### Mərakeşin muxtariyyət planına beynəlxalq dəstək
Mərakeşin muxtariyyət planı Qərbi Sahara ətrafında uzun müddətdir davam edən siyasi mübahisədə irəliləyişlərə səbəb olan son dövrdə bütün qitələrdən geniş şəkildə tanındı və dəstək aldı.

Bu təşəbbüs beynəlxalq ictimaiyyətin, xüsusilə ABŞ, İspaniya, Fransa, Böyük Britaniya, Hollandiya, Yaponiya, Finlandiya, Danimarka... Bu yanaşmanı ciddi, etibarlı və realist kimi qiymətləndirmişlər***.*** 

Nüfuzlu dövlətlərin təsdiqi muxtariyyət planının etibarlılığının və onun qarşılıqlı qəbul edilmiş qətnaməyə zəmin yaratmaq potensialının parlaq təsdiqi kimi xidmət edir. Bu artan sürət Mərakeşin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə dəstəyi daha da gücləndirir, buna misal olaraq indiyədək ilk növbədə Laayoune və Dakhla şəhərlərində konsulluq nümayəndəlikləri yaradan 29 ölkə tərəfindən həyata keçirilən diplomatik təşəbbüslər göstərilir.

### Afrika səviyyəsində
Mərakeş 2017-ci ildə Afrika Birliyinə qayıtdıqdan sonra bir neçə ölkə Polisario Cəbhəsinə dəstəyini geri götürdü, digərləri isə Saharanın Mərakeş vətəndaşlığını tanıdı və onlardan iyirmiyə yaxını iki Laayoune şəhərində konsulluq ofisləri açdı. Komor adaları, Qabon, Mərkəzi Afrika Respublikası, Soe Tome et-Prinsipi, Kot-d'İvuar, Burundi, Zambiya, Esvatini, Malavi) və Dakhla (Qambiya, Qvineya, Cibuti, Liberiya, Ekvatorial Qvineya, Qvineya Bisau, Burkina-Demokratik Respublikası, Konqo, Seneqal, Sierra Leone, Şərqi Karib Dövlətləri Təşkilatı, Toqo, Cape Verde Respublikası, Çad). Malavinin Xarici İşlər Naziri Nensi Tembo da ölkəsinin Mərakeşin ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini təkrarladı və mübahisənin həlli üçün yeganə etibarlı və real yanaşma hesab edərək, Muxtariyyət Təşəbbüsünü dəstəklədi.

Benin Mərakeşin ərazi bütövlüyünə sarsılmaz dəstəyini ifadə etdi və mübahisənin yeganə etibarlı və real həll yolu kimi Muxtariyyət Təşəbbüsünü təsdiqlədi. Seneqal və Zambiya da öz ölkələrinin Mərakeş Muxtariyyət Planına “tam dəstəyini” ifadə ediblər

26 may 2025-ci il tarixində Keniya və Mərakeşin Xarici İşlər Nazirləri Nasser Bourita və Musalia Mudavadi arasında Rabatda keçirilən görüşdən sonra birgə bəyanat verildi. Bəyanatda Keniya, “Mərakeşin avtonomiya planını Saxara məsələsinin yeganə dayanıqlı həlli kimi qəbul etdiyini və bu planın həyata keçirilməsini dəstəkləmək üçün həmfikir dövlətlərlə əməkdaşlığa hazır olduğunu” bəyan etdi. Keniya, həmçinin BMT-nin rəhbərliyi ilə aparılan siyasi prosesin və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2756 (2024) saylı qətnaməsinin eksklüzivliyinə dəstəyini bir daha təsdiqlədi.

### '''Amerika Birləşmiş Ştatları'''
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında Qərbi Sahara üzrə qələm sahibi olan ABŞ, 2020-ci ilin dekabrında Prezident Donald Trampın administrasiyası zamanı Mərakeşin region üzərindəki suverenliyini tanıdı və Saharada konsulluq açmağı öhdəsinə götürdü. Bayden administrasiyası bu mövqeyi dəyişməyib.

ABŞ Dövlət Departamenti dəyişməz mövqeyini təsdiq edərək vurğuladı ki, Mərakeşin muxtariyyət planı mübahisənin həlli üçün ciddi, etibarlı və real yanaşma olaraq qalır.

### '''İspaniya'''
2022-ci ilin aprelində keçmiş müstəmləkə gücü və Sahara inzibatçısı İspaniya Mərakeşin suverenliyi altında muxtariyyətin ən məqbul həll yolu olduğunu açıq şəkildə qəbul etdi.

14 mart 2022-ci ildə İspaniyanın baş naziri Pedro Sançes Mərakeş Kralı Məhəmməd VI-ya ünvanladığı məktubda Qərbi Sahara üzərindəki tarixi münaqişədə Mərakeşin suverenliyini tanıdı.

O, Mərakeşin 2007-ci ildə hazırladığı muxtariyyət təklifinin indi İspaniya dövləti tərəfindən İspaniya diktatoru Fransisko Frankonun ölümünə qədər uzanan ərazi mübahisəsinin həlli üçün ən “ciddi və etibarlı” sənəd kimi qəbul edildiyini bəyan edib.

### Almaniya
Dəstək xoruna qoşulan Almaniya, Mərakeşin muxtariyyət planını ciddi və etibarlı bir səy kimi qiymətləndirərək, tərəflər tərəfindən qəbul edilən həll üçün yaxşı bir təməl olduğunu qeyd etdi. Almaniya Federativ Respublikasının Xarici İşlər Naziri xanım Annalena Baerbok Mərakeş-Almaniya Strateji Dialoqu ilə bağlı 2024-cü ilin iyun tarixli Birgə Bəyanatda Almaniyanın 2007-ci ildə təqdim edilmiş muxtariyyət planını Mərakeş tərəfindən ciddi və etibarlı səy kimi qiymətləndirdiyini təsdiqlədi. tərəflər arasında razılaşdırılmış həll üçün yaxşı əsasdır.

### Fransa
2024-cü ilin iyulunda Emmanuel Makronun Kral VI Məhəmmədə, Yeliseyin Saharadakı mövqeyində əhəmiyyətli dəyişikliyi qeyd edən məktubunda Paris indi Mərakeşin Qərbi Sahara üçün 2007-ci il muxtariyyət planının “ədalətli və davamlı müstəqillik əldə etmək üçün yeganə əsas olduğunu qəbul etdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə uyğun olaraq siyasi həll yolu ilə danışıqlar aparıldı”. Fransa Prezidenti hesab edir ki, Qərbi Saharanın bu günü və gələcəyi Mərakeşin suverenliyi çərçivəsindədir və Fransanın mövqeyinin toxunulmazlığını təmin edir və ölkəsi bu mövqe ilə həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə ardıcıl hərəkət etmək niyyətindədir.

### Belçika
Belçika, əvvəlki birgə bəyannaməsinə uyğun olaraq, muxtariyyət planının əhəmiyyətini vurğulayaraq, onu Mərakeşin ciddi və etibarlı səyi və qarşılıqlı razılaşdırılmış qətnamə üçün etibarlı əsas kimi tanıdı. 2022-ci ildə Belçikanın Xarici İşlər Naziri Hadja Lahbib “Mərakeşin Sahara üçün muxtariyyət planı”na dəstək verdi və bəyan etdi ki, “Belçika 2007-ci ildə təqdim olunan muxtariyyət planını Mərakeşin ciddi və etibarlı səyi və yaxşı bir iş hesab edir. tərəflərin qəbul etdiyi həll üçün əsasdır”.***         ***

2024-cü ilin aprelində Mərakeş-Belçika Yüksək Birgə Tərəfdaşlıq Komissiyasının iclasının yekunlarına dair birgə bəyannamədə Belçikanın Baş naziri Aleksandr De Kroo ölkəsinin Mərakeşin öz suverenliyi altında Sahara üçün təklif etdiyi muxtariyyət planına dəstəyini ifadə edərək, “ciddi Şimali Afrika Krallığının göstərdiyi və etibarlı” səyləri Sahara regional münaqişəsinin məqbul həllinə nail olmaq üçün yaxşı əsasdır.          ***            ***

2024-cü ilin avqustunda Finlandiyanın Xarici İşlər Naziri xanım Elina Valtonen təsdiqlədi ki, onun ölkəsi 2007-ci ildə təqdim edilmiş muxtariyyət planını BMT-nin rəhbərlik etdiyi siyasi prosesə ciddi və etibarlı  töhfə və tərəflər arasında razılaşdırılmış həll yolu üçün yaxşı əsas kimi qiymətləndirir.

### Birləşmiş Krallıq
2024-cü ilin may ayında 30-dan çox Parlament üzvü və Lordlar Palatasının üzvü tərəfindən imzalanan məktub Xarici İşlər Naziri Lord Kamerona ünvanlanaraq, Mərakeşin muxtariyyət planının Qərbi Saharaya dair münaqişənin yeganə ciddi və real həlli kimi vaxtında tanınmasını tələb etmişdir.

1 iyun 2025-ci il tarixində Birləşmiş Krallıq rəsmi olaraq Mərakeşin 2007-ci il Avtonomiya Planını “Qərbi Saxara münaqişəsinin həlli üçün ən inandırıcı, mümkün və praqmatik əsas” kimi dəstəklədiyini bəyan etdi. Bu, Britaniya Xarici İşlər Naziri David Lammy və Mərakeşin Xarici İşlər Naziri Nasser Bourita tərəfindən Rabatda imzalanmış birgə bəyanatda təsdiqləndi və Birləşmiş Krallıq BMT-nin rəhbərliyi ilə aparılan siyasi prosesi dəstəklədiyini, eləcə də regional sabitlik, qarşılıqlı qəbul və kompromis əsasında bir həllin vacibliyini vurğuladı.

### Körfəz Əməkdaşlıq Şurası
2024-cü ilin mart ayında Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının 159-cu Nazirlər Şurası (KƏŞ) Mərakeş Krallığının təhlükəsizliyinin və sabitliyinin qorunması, Mərakeş Saharasına dəstək və muxtariyyət təşəbbüsünün dəstəklənməsinə dair sarsılmaz mövqelərini və qərarlarını bir daha təsdiqlədi. Mərakeşin suverenliyi və ərazi bütövlüyü çərçivəsində. Laayoune şəhərində iki GCC üzvünün, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (noyabr 2020) və Bəhreynin (dekabr 2020) yeni açılmış konsulluqları var.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər