Rus tayfasının Bərdəyə basqını

**Rusların Bərdəyə basqını** 943 və ya 944-cü illərdə Bərdə şəhərinin ruslar və ya roslar tərəfindən tutulması idi.

Berdaa müasir Azərbaycan ərazisində Kür və Araks çayları arasında yerləşən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası dövlətinin keçmiş paytaxtı Bərdə şəhərinin ərəbcə adıdır. Erkən orta əsrlərdə Partav ( erməni  adı Berdaa) sakinləri olan albanlar xristianlığı qəbul etdilər, lakin ərəb işğalından sonra 10-cu əsrə qədər əhalinin bir hissəsi İslamı qəbul etdi. Berdaa Xəzər regionunda o dövrün ən zəngin ticarət şəhərlərindən biri hesab olunurdu və mərkəzi Təbrizdə ( İran Azərbaycanı ) yerləşən Sacidi əmirliyinin hakimiyyəti altında idi və bir müddət əvvəl Deyləm hökmdarı Mərzuban ibn Məhəmməd tərəfindən ələ keçirilmişdir.

## Hücumdan əvvəlki durum
Rusların Berdaa basqınından əvvəl Qara dəniz bölgəsində ruslarla xəzərlər arasında toqquşma baş vermişdi, bu toqquşma Kembric sənədində (Xəzər yəhudi məktubu) təsvir edilmişdir. Təxminən 939-cu ildə Bizans tərəfindən ələ alınan bir rus hökmdarı *Hlgw* (Helgu, ehtimal ki, Oleq) Kerç boğazının sahilindəki Samkerts Xəzər qalasını ələ keçirdi. Xəzər komandiri Pesax şəhəri azad etdi və cavab olaraq Krımda Bizans mülklərinə hücum etdi, üç şəhəri ələ keçirdi və Tauric Chersonesus' i mühasirəyə aldı. Daha sonra Helq-i məğlub etdi. Xəzər təfsirinə görə, Pesax  Rus tayfasını  Konstantinopola qarşı müharibəyə məcbur etdi. Xəzər mənbəsinin bildirdiyinə görə, 4 aylıq kampaniyanın uğursuzluğuna görə (Rus  donanması Yunan atəşi ilə yandırıldı) Oleqin ölkəsinə qayıtmaqdan utandığı və yoldaşları ilə birlikdə İrana basqın etdiyi və orada öldüyü iddia edilir. .

Bizansa basqının təsviri İqor Rurikoviçin 941-ci ildəki uğursuz kampaniyası ilə olduqca dəqiq üst-üstə düşür. Oleqin kimlə eyniləşdirilməsi sualı (Şahzadə İqor, Moraviya Oleq və ya Oleq adlı İqorun müəyyən bir qubernatoru ) mübahisəlidir. Berdaa şəhərinə qarşı kampaniya şərq müəllifləri tərəfindən son hadisələrdən sonra ətraflı təsvir edilmişdi, baxmayaraq ki, bu hadisə qədim rus salnamələrində diqqətdən kənarda qalmışdır.

## Berdaanın (Bərdənin) tutulması
Ərəb yazıçısı İbn Miskəveyh ( 11-ci əsrin əvvəlləri) kampaniyanın tarixini 943/944-cü il hesab edir və 13-cü əsr suriyalı tarixçisi Bar-Ebrey məlumat verir ki, Bərdə basqını " *Müctəfinin oğlu Müstəkfi ilə eyni ildə* baş verib. *[Abbasi xəlifəsi] padşahlıq etdi"* "  , yəni 944/945 . İbn Miskaveyh bu hadisələrin bilavasitə iştirakçılarının, o cümlədən özü də ruslarla vuruşan Mərzubanın sözlərindən çox ətraflı təsvirini buraxmışdır.

Rusların yürüşünün əsas məqsədi müasir Azərbaycan ərazisində Kürün bir qolu üzərində yerləşən və Deyləmilər sülaləsinin hakimiyyəti altında olan Qafqaz Albaniyasının keçmiş paytaxtı olan zəngin Bərdə şəhəri idi. Ruslar Kürə Xəzər dənizindən gəldilər və onların sayı 3 mindən çox deyildi, X əsrin alban tarixçisi Musa Kalankaytukluya görə sayları 3500 döyüşçü idi. Mənbələr ilk dəfə o hissələrdə görünən rusların haradan gəldiyini deyilmir. Alanlar və ləzgilər bu kampaniyada ruslar tərəfində iştirak edirdilər.

Kür yaxınlığında rusları qarşılamağa 600-ə yaxın döyüşçüdən ibarət kiçik bir Bərdə qarnizonu və tələsik yığılmış yerli sakinlərdən ibarət beş minlik özünümüdafiə hissələri çıxdı:Onlar (könüllülər) diqqətsiz idilər, onların (Rusların) gücünü bilmirdilər və onları ermənilər və romalılarla eyni səviyyədə hesab edirdilər. Döyüşə başlayandan bir saat belə keçməmişdi ki, ruslar onlara qarşı sarsıdıcı hücuma keçdilər. Deyləmlilərdən başqa, nizami ordu, onun ardınca bütün könüllülər və ordunun qalan hissəsi qaçdı. Doğrudan da, onlar bir müddət rusların önünü kəsə bildi, lakin onların arasında atlılardan başqa hamı öldürüldü. Ruslar şəhərə (Berdaa) qaçanları təqib etdi. Onu apara biləcək yük heyvanı olan hər kəs, istər hərbçi, istərsə də mülki şəxs qaçıb şəhəri tərk edirdi. Ruslar ora daxil oldular və ona sahib oldular.Daylemlilər (300 nəfər) inadla vuruşdular, lakin atlı bir neçə nəfərdən başqa hamısı öldürüldü. Qaçanları təqib edən ruslar Berdaaya hücum etdilər.

Əvvəlki Xəzərə basqınlardan fərqli olaraq, bu dəfə ruslar şəhəri talamadılar, əksinə yerli sakinlərə bildirdilər ki, onlara tabe olsalar, təhlükəsizliyə və dini etiqad azadlığına zəmanət verəcəklər: “Sizinlə bizim aramızda iman baxımından heç bir ixtilaf yoxdur. İstədiyimiz tək şey gücdür. Sizinlə yaxşı rəftar etmək bizim borcumuzdur, bizə yaxşı itaət etmək isə sizin borcunuzdur”. Tarixçilər bu cür hərəkətləri Rusların Berdaada məskunlaşmaq üçün torpaqları ələ keçirmək və sonradan öz əlavə dövlətlərini yaratmaq niyyətlərinin sübutu hesab edirlər. Şəhərdə qarşıqıq dini və milli durum əhalidə fərqli fikir ayrılığı yaratdı sadəcə yalnız zadəganlar arasında onlara tərəfdar tapıldı, İslamı qəbul edən şəhərin aşağı təbəqələrinin əksəriyyəti tabe olmaqdan imtina etdi; İbn Miskveyhin yazdığına görə, sakinlər işğalçılara qarşı aqressiv davranır, şəhəri tərk edərkən ruslara arxadan daş atırdılar və ətraf ərazilərdən gələn müsəlman hərbi hissələrinin döyüş növbələri ilə vuruşurdular.

Bir müddətdən sonra ruslar kütləyə əşyalarını toplamaq üçün 3 gün vaxt verərək şəhəri tərk etməyi əmr etdilər. Yalnız yük heyvanları olan və arvadlarını və uşaqlarını özləri ilə apara bilən bir neçə nəfər getməyə qərar verdi. Müddət bitdikdən sonra, dördüncü gündə ruslar şəhərdə qırğın törətdilər, 10 min kişi və qadını əsir götürərək qalaya sürdülər. Bar Ebraeus 20.000 ölü sakin olduğunu bildirir. Kişilərə 20 dirhəm qarşılığında özlərini fidyə vermələri təklif edildi. Bir məhbus üçün fidyə kimi eyni məbləğ (20 qızıl sikkə) Peyğəmbər Oleq tərəfindən bağlanmış 912-ci il Rusiya-Bizans müqaviləsində var[7].

Bəziləri bu yolla azadlıq əldə etməyə razılaşdılar. Razılaşmaya məhəl qoymayan ruslar əsirdən bütün əmlakı aldı və əvəzində ona “başqalarından zəmanəti olan möhürlü bir gil parçası” verdi. Su ilə xəndək boyu qaçmağı bacaran bir neçə nəfər istisna olmaqla, əksəriyyəti fidyə ilə razılaşmadı (yaxud imkanları yox idi) və öldürüldü. Ruslar qadınları və oğlanları "zina" üçün özləri üçün saxladılar.

Fəlakətin miqyası böyüdükdən və müxtəlif ölkələrdəki müsəlmanlar bunu eşidəndən sonra hərbi xidmətə əl atdılar. Azərbaycan və Arran hökmdarı Mərzuban bütün ətraf torpaqlardan 30 minlik könüllü ordu topladı və onlarla birlikdə şəhərə yaxınlaşdı. Lakin say üstünlüyünə baxmayaraq, hərbi hiyləgərliyə əl atana qədər bütün döyüşlərdə məğlubiyyətə uğradı. Gecə hücumu zamanı Mərzuban təqib edən rusları pusquya salana qədər yalançı geri çəkilməyə sövq etdi. Mərzubanın özünün dediyinə görə, həmin döyüşdə öz lideri ilə birlikdə 700 rus həlak olub. Sağ qalanlar qalaya getdilər, orada məskunlaşdılar və orada çoxlu miqdarda ərzaq və çoxlu təchizat apardılar. Orada əsirlərini və mallarını qoydular.

Lakin tezliklə Mərzuban ordusu ilə birlikdə Suriyaya getməyə məcbur oldu və orada üsyançılar ona qarşı çıxdılar. Berdaanın mühasirəsini davam etdirmək üçün 4 min döyüşçü buraxdı.
## İstinadlar