open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Quşqayası dağı

**Quşqayası dağı** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 1757,7 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı yüksəkliyindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun eyni istiqamətli Qırxlardağ şaxəsindən qərbə uzanan eyniadlı ayrılmasının qurtaracağında zirvə. Şahbuzkənddən 3&nbsp;km cənub-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet və Barton mərtəbələrinə aid Alt və Orta Paradaş lay dəstələrinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Mərəlik-Göynük sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Qərb yamacından  submeridional istiqamətli fay-yerdəyişmə qırılması keçir.

## İstinadlar
Elektromaqnit spektr

**Elektromaqnit spektr** və ya **optik spektr** — elektromaqnit şüalanması tezliklərinin tam diapazonu. Nəzəri olaraq elektromaqnit spektrinin yuxarı və aşağı sərhədləri olmur. O, adətən, loqarifmik şkala vasitəsilə verilir. ITU elektromaqnit spektrində 30 Hs-dən 3000 GHs aralığında 12 diapazon seçdirib. 

Elektromaqnit spektr işığın analizi ilə alınır. İşığı təşkil edən tezliklər toplusunun tərkibindən asılı olaraq elektromaqnit spektr xətti (diskret), bütöv və mürəkkəb (bütöv oblastlar və onların daxilində yerləşən ayrı-ayrı spektr xətlərindən ibarət sistem) olur. Elektromaqnit spektrin xarakteri işıq mənbəyi və şüalanma mexanizmi ilə müəyyən edilir. İşıq mənbəyi atomdursa, alınan spektr xətti, malekuldursa zolaqlı olur. Qızdırılmış bərk cisim bütöv spektrli işıq şüalandırır. Bu zaman şüalanan işığın intensivliyinin tezliyə görə paylanması Plank düsturu ilə müəyyən olunur. Günəşin şüalandırdığı işıq bütöv spektrə malikdir. Günəş spektri Yerdə müşahidə olunarkən bütöv spektr üzrə bəzi udma xətləri (Fraunhofer xətləri) müşahidə olunur. Həmin xətlər Günəş şüalarının atmosfer qatlarından keçməsi zamanı bəzi tezlikli şüalanmaların udulması ilə əlaqədardır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
* Landsberq Q.S., Optika, tom 1-2, M.,1980
Novator

**Novator** ( — yeniləşdirən)
1) yenilikçi, yenilik gətirən, yenilik yaradan, yenilik tətbiq edən;
2) hər hansı bir fəaliyyət sahəsində yeni, qabaqcıl düşüncələri, prinsipləri, ideyaları, üsulları, yolları irəli sürən və həyata keçirən adam.

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Notbuk

**Notbuk** və ya **noutbuk** () — kiçik, portativ fərdi kompüter (PC). Notbuklarda adətən yuxarı qapağın daxili tərəfində düz panel ekranı (adətən 11–17 düym və ya 280–430 mm diaqonal ölçülü) olan qapaq forma faktoru olur. Onlar adətən aşağı qapağın daxili hissəsində alfanumerik klaviatura və işarələyici qurğuya (məsələn, trekpad) malikdirlər. Buna baxmayaraq, çıxarıla bilən klaviaturası olan konversiya edilmiş notbuklar tez-tez notbuklar və ya "notbuk rejimi olan" məhsul kimi bazara buraxılır. Kompüterin daxili avadanlığının çox hissəsi klaviaturanın altında yerləşən aşağı qapaq korpusunun içərisində quraşdırılmışdır. Buna baxmayaraq, bir çox notbukda ekranın yuxarı hissəsində quraşdırılmış veb-kamera var və bəzi müasir məhsullarda hətta toxunma ekranı var. Əksər hallarda, mobil əməliyyat sistemlərində işləyən planşet kompüterlərdən fərqli olaraq, notbuklar ənənəvi olaraq daha çox masaüstü kompüterlərlə əlaqəli olan masaüstü əməliyyat sistemlərində işləyirlər.

Notbuklar həm AC enerji təchizatı, həm də təkrar doldurulan batareya paketi ilə işləyir. Onlar rahat saxlanması və daşınması üçün qatlana bilər ki, bu da onları mobil istifadə üçün əlverişli edir. İndiki dövrdə notbuklar müxtəlif parametrlərdə, məsələn, işdə (xüsusilə işgüzar səfərlərdə), təhsildə, oyun oynamaqda, internetə daxil olmaqda, şəxsi multimediada və ümumi ev kompüteri məqsədi üçün istifadə olunur.

Notbuklar masaüstü kompüterin bir çox giriş/çıxış komponentlərini və imkanlarını, o cümlədən displey ekranı, kiçik dinamiklər, klaviatura və işarələyici qurğu (toxunma paneli və ya işarə çubuğu kimi) daxil olmaqla bir vahiddə birləşdirir. Müasir notbukların əksəriyyətində daxili veb-kamera və mikrofon var və bir çoxunda toxunma ekranı var. Notbuklar daxili batareya və ya AC adapterindən istifadə edərək xarici enerji təchizatı ilə təchiz edilə bilər. Avadanlıq xüsusiyyətləri müxtəlif növlər, modellər və qiymət nöqtələri arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Dizayn elementləri, forma faktorları və konstruksiya nəzərdə tutulan istifadədən asılı olaraq modellər arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Notbukların ixtisaslaşdırılmış modellərinə misal olaraq tikinti və ya hərbi tətbiqlərdə istifadə üçün möhkəm notbuklar, həmçinin günəş enerjisi ilə enerji doldurma və əksər notbuklarda tapılmayan yarı çevik komponentlər kimi xüsusiyyətləri özündə birləşdirən "One Laptop per Child" (OLPC) təşkilatının notbukları kimi aşağı qiymətli notbuklar daxildir. Portativ kompüterlər əvvəlcə kiçik bir niş bazarı hesab olunurdu. Onlar əsasən hərbi sahələr, mühasiblər və ya səyahət edən satış nümayəndələri üçün nəzərdə tutulmuşdu. Buna baxmayaraq, onlar daha sonra müasir notbuklara çevrilmişdir. Portativ kompüterlər müasir notbuklara çevrilmiş, bu zaman onlar müxtəlif məqsədlər üçün geniş istifadə olunmağa başlamışdılar.

## Adlandırma
Azərbaycan dilində dizüstü kompüterlər əsasən "**noutbuk**" formasında işlənsə də, Azərbaycan dilində olan lüğətlərdə "**notbuk**" şəklindədir.

## Həmçinin bax
* Smartbuk
* Smartfon
* Modem
* Acer Predator

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Axıcı Dizayn Sistemi

**Axıcı Dizayn Sistemi** (, kod adı "Project Neon") — 2017-ci ildə Microsoft korporasiyası tərəfindən Fluent Design System-inin yeni dizayn konsepsiyası təqdim edilib. Fluent Design System Windows 10 cihaz və platformaları üçün nəzərdə tutulub və beş sahəyə fokuslanır: İşıq, Həcm, Hərəkət, Material və Miqyaslılıq.
Yeni dizayn dili ilə hərəkət, həcm və yarı şəffaflıq effektlərinin istifadəsi daha estetik olacaq. Axıcı Dizayn Sisteminin "Fall Creators" yenilənməsi ilə daha geniş istifadəsi gözlənilir, lakin Microsoft bu dizayn sisteminin "Fall Creators" yenilənməsi müddətində hələ başa çatmayacağını bəyan edib. Fluent Design System-dən istifadə ilə əməliyyat sisteminin radikal şəkildə dəyişəcəyi gözlənilir.

Microsoft korporasiyası Axıcı Dizayn Sistemini 11 may 2017-ci ildə "Build 2017" konfransında proqramçılar üçün təqdim edib.

## Xarici keçidlər
* Official website 
* Official design documentation
Redaksiya

**Redaksiya** (lat. redactus (redactio) — qaydaya salınma, səhmana salınmış) 

1) mətbuatda, radio və televiziyada əsərin müəllifin əsərlərinin nüsxəsi üzərində kağızların redaktorun iş prosesi (redaktə). Redaksiya müəllifin fərdi üslubunu saxlamaqla, əsərin məzmun və formasını təkmilləşdirməkdən ibarət yaradıcı prosesdir. Redaksiya şərti olaraq siyasi, ədəbi və elmi növlərə ayrılır; 

2) mətnşünaslıqda ədəbi və ya elmi əsər mətninin müəllif, yaxud redaktor tərəfindən təshih edilib yenidən işlənmiş, təkmilləşdirilmiş variantı. Redaksiya zamanı əsərin yalnız dil və üslubu, süjet və kompozisiyası deyil, ideya istiqaməti, nəzəri müddəaları da dəyişikliyə uğraya bilər. Bu halda yaranan yeni mətnə əsərin yeni redaksiyası deyilir; 

3) kütləvi təbliğat və informasiya vasitələri sistemində (qəzet, jurnal, radio və televiziya verilişləri, ensiklopediya, nəşriyyat, kino və s.) inzibati idarə; 

4) redaktor heyəti; 

5) nəşretmə, satış, yayım, məqalələrin və s. qəbulu ilə məşğul olan kontor, yer və ya şəxslər.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Masnis dağı

**Masnis –** Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2081,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Səfərdərə yüksəkliyindən (3826,4 m) cənub-qərbə ayrılan Xoşkeşin qolunda zirvə. Parağa kəndindən 2,3&nbsp;km şərqdə, Parağaçayın sol sahilindədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Kələki lay dəstəsinin trerrigen- və vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, şimal və cənub yamacları sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin mərkəzi strukturu olan Şurud-Vənənd sinklinalının şimal-şərq qanadında, eyni zamanda Zəngəzur qalxım zonasını hüdudlandıran Şərqi Ordubad dərinlik qırılmasının düşmüş cənub-qərb qanadında  yerləşir. 

## Həmçinin bax
* Maparax
* Elti dağı
* Ağaverdi dağı
## İstinadlar
Yonas Hektor

**Yonas Hektor** (; ) — Bundesliqa təmsilçilərindən olan *Köln* klubunda və Almaniya milli futbol komandasında müdafiənin sol cinahında çıxış edən peşəkar Almaniya futbolçusu.

## İstinadlar
Verilənlərin elektron mübadiləsi

**Verilənlərin elektron mübadiləsi** – rabitə (məsələn, telefon) şəbəkəsində  informasiyasının (məsələn, sifarişlərin və qaimələrin) bir kompüterdən başqasına ötürülməsi. EDI vasitələri insanları kağızlarla bağlı gərəksiz işlərdən azad edir və rabitədə poçta və daşıma xidmətlərinə xass olan gecikmələri azaldır. EDI-nin səmərəliliyini artırmaq məqsədilə informasiyanın formatlanması və ötürülməsi standartları işlənib hazırlanıb. Belə standartlardan biri X.400 protokoludur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Justify

**Justify ~ выравнивать ~ yaslamaq ~ düzləndirmək ** -şaquli düzləndirmə. Mətn hazırlama proqramlarında və nəşriyyat sistemlərində: sətirdəki sözlər arasındakı boşluğun enini artırmaq yolu ilə mətnin sətirlərini  sütunun və ya səhifənin sol (LEFT-JUSTİFY) və sağ (RİGHT-JUSTİFY) tərəfinə görə düzləndirmə.Əgər interval həddindən artıq olarsa,o, ya sözlərin yenidən yazılması, ya da sətrin sonundakı sözləri yeni sətrə keçirmək yolu ilə qısaldıla bilər.Bax: ALİGN.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Rəqəmsal pulqabı

**Elektron cüzdan** – elektron pulları özündə saxlamağa və elektron ödənişləri yerinə yetirməyə imkan verən ödəniş çipi (CHIP) olan smart-kart, yaxud başqa elektron daşıyıcı. "Elektron cüzdan" termini elektron pulların toplanması, saxlanması və köçürülməsi əməliyyatlarını yerinə yetirməyə imkan verən qurğulara və proqram təminatına da aid ola bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Elektrofotoqrafik printerlər

**Elektrofotoqrafik printerlər** – lazerli, işıq-şüalandıran diod, maye-kristal və ion-çöküntülü elektrostatik printerlərin aid olduğu çap qurğularının kateqoriyası. Onların əsas komponenti kağızda çap ediləcək görüntünü özünə köçürən elektrostatik yüklü barabandır. Bu yük boyaq hissəciklərini barabana çəkir ki, onlar da sonradan kağıza köçürülür. Elektrofotoqrafik printerlərin müxtəlif tipləri bir-birindən əsasən yükün barabanın üzərinə köçürülməsi üsulu ilə fərqlənir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Press-kit

**Press-kit** – **1**)hər hansı firma haqqında press relizlər, fotoqraflar, bukletlər və digər soraq məlumatlarından ibarət plastik və ya qalın kağızdan qovluq; **2**)pablisitinin yaradılması məqsədi ilə, adətən, kütləvi informasiya vasitələri nümayəndələri suallar verir və həmin şəxslər tərəfindən suallar cavablandırılır.

## Ədəbiyyat
R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları,  2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
 How To Create Impactful Press Kits That Work

 Press Kits 

 2017 PRESS KITS

 Press Kits
Yaddaş sızıntısı

**Yaddaş sızıntısı** (en. memory leak) – böyük həcmli yaddaşın sonradan boşaldılmadan dinamik ayrılması ilə bağlı olan vəziyyət; məsələn, C++ dilində göstəricinin uzaqlaşdırlması zamanı onun adından sonra massivin bütünlüklə uzaqlaşdırılmasını göstərən kvadrat mötərizələr ([]) qoymadıqda belə xəta yaranır. Sızıntı sistem xətalarına səbəb ola bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Mərədərə-darı dağı

**Mərədərə-darı dağı** — Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 1093,6 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsinin qərb yamacında, Qaradərəçayın aşağı axınında, onun sol sahilində zirvə. Dizə kəndindən 1,5&nbsp;km-dək cənub-şərqdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, qərb və cənub yamacları sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Qarakəmər sinklinalının geniş cənub-qərb qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mehridağ

**Mehridağ** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsinin şimal-qərb istiqamətli Saraybulaq qolunun suayırıcında, Mehridərəsi çayının mənbə hissəsində, Şahbulaq kəndindən 4&nbsp;km şimal-şərqdə dağ (hünd. 1869,1 m). Üst Permin Midiya regiomərtəbəsinin aşağı hissəsinə aid Dəvəölən lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahına aid eyniadlı antiklinalın tağ hissəsində yerləşir. Şimal-şərq yamacından keçən əks-fay üstəgəlmə qırılması boyu Üst Permin əhəngdaşıları Üst Tabaşirin Kampan mərtəbəsinə aid Gərməçataq lay dəstəsinin terrigen-karbonat törəmələrilə təmasa gətirilmişdir. Cənub yamacında Alt Triasın Hind mərtəbəsinə aid Alt Qarabağlar yarımlay dəstəsinin terrigen-karbonat törəmələri açılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Balıktax çayı (Koletnı)

**Balıktax çayı** (*Balıqlı çay*) — Kotelnı adası ərazazisindən axan çay. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası, Yakutiya ərazisinə daxildir. Adanın ən böyük çayıdır.  Çay öz adını onun sularında yaşayan balıqlardan alır. 130 metr yüksəklikdən başlayır. 209&nbsp;km məsafədə uzanır. Sahəsi 4110&nbsp;km² təşkil edir.

Qərbinin mərkəzi hissəsindən başlayır. Şərqi Sibir dənizində yerləşən Yakov Smirniski buxtasına tökülür. Mənsəbdə qollara ayrıldığı hissədə çayın eni 110 metrdir. Dərinliyi bəzi hissələrdə 2 metrdir. Çayın sürəti 0,1&nbsp;m/s-dir.

## Çay sistemi
* Balıktax
: → Qlubokaya
:: → Zmeyka
:: → Pravaya Qlubokaya
:: → Strela
:: ← Bıstrıy
:: → Lunnıy
: → Ittax
: → İzvilistaya
: ← Kustax-Yuryux
:: → Buordax
: → Ovraşnaya
: → Zreberq
:: → Lotok
: → Snejnaya
: ← Kuttalax
: ← İrtyax
:: ← Sol İrtyax
: ← Murunnay
: → Uettyax-Sala
: → Tuor-Yuryux
:: ← Pessovaya-Takar-Sala
:: → Uettyax-Yuryux
:: ← İrim-Yuryue
: ← Tuquttax
:: → Tuquttax-Tas-Sala
: → Pessovaya
: → Şeyna
:: ← Levaya Şeyna
: → Pyamaya
:: → Belaya
:: → Suxoy
: ← Tixaya
:: ← Svetlıy
:: ← Kazarka
: → Luqovaya
: → Baycaxarovaya
: ← Razlivka

## Mənbə
* Balıktax çayı sahilində dayanacaq  — panoramio.com
## İstinadlar

## Xəritə
*Xəritə
Texnika (dəqiqləşdirmə)

**Texnika** – [yun. techne, technike – bacarıq, incəsənət, ustalıq].

**Texnika** termini aşağıdakı mənalarda istifadə oluna bilər:

* Texnika — ictimai istehsalatda tətbiq edilən alət və vasitələrin məcmusu, habelə insanın onları öyrənmək, tətbiq etmək və təkmilləşdirmək sahəsindəki fəaliyyəti. Məsələn, elm və texnika, texnikanın inkişafı, elm və texnikanın nailiyyətləri, qabaqcıl texnika;
* Texnika — insanlara maddi nemətlər əldə etmək üçün ətraf mühitə təsir etməyə imkan verən və tarixən inkişafda olan istehsal alətlərinin toplumu;
* Texnika — cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinin tərkib hissəsi;
* Texnika — maşınlar, mexanizmlər, cihazlar, alətlər toplumu;
* Texnika — müəyyən bir sahədə (incəsənətdə, idmanda və s.) tətbiq olunan üsullar toplumu;
* Texnika — istehsal proseslərinin yerinə yetirilməsi, həmçinin istehsalla əlaqədar olmayan tələblərin ödənilməsi üçün yaradılan vasitələr məcmusu;
* Texnika — istehsal-iqtisadi fəaliyyətin əmək məhsuldarlığının və məhsul keyfiyyətinin yüksəldilməsi, əməyin asanlaşması, əl əməyinin azaldılması, insanların məişət xidmətinin yaxşılaşdırılması, həyat tərzinin təkmilləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş texniki vasitələr toplusu.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.
Elektroörtmə

**Elektroörtmə, qalvanoörtmə** – elektrolizin köməyilə bir materialı digəri ilə örtmə texnologiyası; adətən, elektron komponentlərin üzərinə nazik qat çəkmək üçün istifadə edilir. Məsələn, iki mis mili xlorlu gümüş məhluluna saldıqda və onların arasından sabit cərəyan buraxdıqda, mənfi yüklənmiş milin üzərinə gümüş qatı çökəcək.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Elektrostatik

**Elektrostatik** – obyektin malik olduğu elektrik yükü haqqında işlədilən termin. Belə yüklər tozu üzçıxaran qurğunun, lazerli printerin fotokeçirici barabanının səthinə və ya boyaq hissəciklərinə çəkir, eləcə də bəzi planşet plotterlərdə informasiya daşıyıcısını tərpənməz vəziyyətdə saxlayır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
ELIZA

**ELIZA** – 1964–1966-cı illərdə Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MIT) Cozef Veyzenbaum (Joseph Weizenbaum) tərəfindən yazılmış məşhur kompüter proqramı. Aktiv dinləmə texnikası əsasında işləyən proqram psixoterapevt ilə dialoqu təqlid (parodiya) edirdi. Proqram Bernard Şou’nun "Piqmalion" pyesinin qəhrəmanı Eliza Dulitl’ın şərəfinə adlandırılıb (pyesin qəhrəmanına "ali sinif insanların" dilində danışmaq öyrədilirdi). Proqram çox zaman, sadəcə, istifadəçinin fikirlərini başqa şəkildə ifadə edirdi. Məsələn, "Mənim başım ağrıyır" – "Niyə deyirsiniz ki, başınız ağrıyır?", yaxud "Atamın məndən xoşu gəlmir" cümləsinə Eliza "ata" sözünü əsas götürərək, "Ailənizdə daha kimin sizdən xoşu gəlmir?" kimi reaksiya verirdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Əl-Ələmeyn döyüşü

**Əl-Əlameyn döyüşü**
* Birinci Əl-Əlameyn döyüşü — 1942-ci ilin iyununda baş vermiş döyüş
* İkinci Əl-Əlameyn döyüşü — 1942-ci ilin oktyabrında baş vermiş döyüş
Leksem

**Leksem** (en. lexeme) – dilin mənası olan ən kiçik vahidi. Məsələn, BASIC dilindəki

10 PRINT "The square root of 2 is";SQR(2)

sətrində **10 leksem** var. Bəziləri boşluq simvolunu leksem hesab etmir.

Proqramın translyasiya fazalarından biri onun leksik təhlilidir. Bu zaman mətndən dilin leksemləri (açar sözlər, identifikatorlar, literallar və s.) ayrılır, sonra isə onlar sintaktik analizatora ötürülür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Emotikon

thumb|right
**Emotikon** – (slenq) emotion + icon; elektron yazışmalarda emosiyaları bildirmək üçün çox zaman sözlərin yerinə istifadə olunan simvollar ardıcıllığı. Emotikonlarda istifadə olunan hər simvolun öz anlamı var: ikinöqtrə gözü, defis burnu, mötərizə ağzı bildirir. Aşağıda geniş istifadə olunan emotikonlardan bəziləri göstərilib. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
## Xarici keçidlər
Operativ

**Operativ** 
# tibdə operasiya yolu ilə, operasiya vasitəsi ilə; 
# əməli, canlı, cəld.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Emulyator

**Emulyator** – hər hansı qurğuya, məsələn, kompüterə, başqa bir qurğunun işini yamsılamağa (imitasiya etməyə) imkan verən aparat və ya proqram vasitəsi. Emulyatorlardan yeni kompüterlərin yaradılmasında istifadə olunur: onların köməyilə mövcud aparat və proqram vasitələri hazırlanmaqda olan kompüterlərin modelini qurur. Bundan başqa, emulyatorlardan rabitə sistemlərində hər hansı qəbuledici və ya verici qurğuları imitasiya etmək məqsədilə də istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Uzun boşluq

**Uzun boşluq, uzun şpasiya** – ölçüsü şriftin punktla ölçüsünə bərabər olan sözlərarası boşluq; məsələn: 12-punktlu şriftdə bu, eni 12 punkt olan boşluq olacaq. İngilis dilindəki adı (em space) onunla izah olunur ki, bəzi şriftlərdə belə boşluğun ölçüsü baş M hərfinin eninə bərabər olur ki, o da öz növbəsində şriftin punktla ölçüsünə bərabərdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Stavka

**Stavka** () - Rusiya imperiyasının (Birinci Dünya müharibəsi) və SSRİ-nin (İkinci dünya müharibəsi) ümumi qərargahı.

İkinci dünya müharibəsində, 23 iyun 1941-də Sovet Xalq Komissarlığı Şurası və Partiya Mərkəzi Komitəsinin əmri ilə Yüksək Sovet Hərbi Assambleya Təşkilatı oldu. Bu assambleyada Xalq Müdafiəsi Komissarı general Georgi Jukov, İosif Stalin, Vyaçeslav Molotov, marşal Kliment Voroşilov, marşal Semyon Budyonnı və xalq komissarı (narkom) və admiral Nikolay Gerasimoviç Kuznetsov vardı.

Stavka Sovet Silahlı Qüvvələrinin bütün fəaliyyətlərini idarə edirdi, lakin bu idarə dövlət müdafiə komitəsinin göstlərişləri çərçivəsində gedirdi. Stavka ilə cəbhədə döyüşən komandirlər arasındakı əməkdaşlıq və əlaqə komandirlərin Stavkaya çağırılaraq məlumat verilməsi surətiylə reallaşırdı. Həmçinin, bu əlaqə bəzən assambleya təmsilçilərinin də şəxsən cəbhələrə gedərək yoxlanış və əməkdaşlıq etmələri ilə də təmin edilirdi.

## İstinadlar
Olarlamaq

**Olarlamaq** – öncədən qoyulmuş qadağanı götürmək. Bu termin, adətən, sistemdə və ya proqramda hər hansı imkanın “oyadılmasını” və ya bərpasını nəzərdə tutur. Məsələn, şəbəkə administratoru şəbəkədə olan və texniki xidmətin göstərilməsi səbəbindən bağladılmış printerdə çapa izin verə bilər. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Buta Airways

**Buta Airways** — Azərbaycanda aşağıbüdcəli aviaşirkət, "Azərbaycan Hava Yolları" QSC-nin struktur bölməsidir. Qərargahı Bakıda, Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda yerləşdir.

## Buta airways
2 iyun 2017-ci il tarixində Buta Airways aviaşirkətinin loqotipi və livreyası ictimayyətə təqdim edilmişdir. “BUTA AIRWAYS”-in loqotipi Azərbaycanın buta ornamenti formasında təsvir olunan mifoloji müqəddəs Simurq quşu rəmzini özündə əks etdirir.

25 avqust 2017-ci il tarixində şirkətin ilk "Embraer 190" təyyarəsi Bakıya gətirilib. İlk uçuşlar 2017-ci ilin payızında baş tutub. 2018-ci il sonunda aşağı büdcəli aviadaşıyıcının donanmasında "Embraer 190"  təyyarələrin sayı səkkizə çatmış və aviaşirkətin uçuş cədvəlinə daha çox tələbat olan istiqamətlərə əlavə reysləri açılması mümkün olmuşdur.

## Təyinat məntəqələri
2019-cu ilin yanvar ayına Buta Airways aviaşirkəti aşağıda göstərilən şəhərlərə uçuşları yerinə yetirir:

* Bakı
* Gəncə
* Moskva - Vnukovo Hava Limanı
* İstanbul - Sabiha Gökçən
* Sofia
* Mineralnıye Vodı
* Kazan
*Lvov
* Sankt-Peterburq
* Naxçıvan
* Tbilisi
* Tehran
*İzmir
* Alanya
* Kiyev - "Borispol" hava limanı
* Ankara
* Batumi
*Həştərxan
*Odessa
*Xarkov
*Ufa
*Ər-riyad
*Dammam

## Statistika

## Tənqidlər

AZAL-ın inhisarçı olduğu və bilet qiymətlərinin çox baha olduğu Azərbaycan mediasında tənqid edilir.

## Həmçinin bax

* AZALJET

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Encapsulated PostScript

**Encapsulated PostScript (EPS)** – PostScript dilinin asılı olmayan obyekt kimi istifadə edilə bilən komandalar yığını (toplusu). Bu o deməkdir ki, EPS formatlı görüntünü masaüstü nəşriyyat sisteminin PostScript qurğusuna göndərmək və çap etmək olar. Yüksək keyfiyyətli qrafik obyektlərin bir çox paketlərinin tərkibində şəkilləri formalaşdırmaq üçün EPS formatlı görüntülər olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Ottisk

**Ottisk** – [rus. tiskat – basmaq, sixmaq] 1)mətbəədə çap olunmuş materialların ayrıca nüsxəsi; 2)poliqrafik üsulla yerinə yetirilmiş təsvir; 3)çap surəti, basma – səthinə boyaq çəkilmiş çap formasının kağız və ya başqa material üzərində alınan izi. Poliqrafiya proseslərində keyfiyyətin yoxlanması üçün çıxarılan surətə nümunə ottiski, kütləvi şəkildə hazırlanan surətə isə tiraj ottiski deyilir.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Aleksandr adası (Nordenşeld arxipelaqı)

**Aleksandr adası** — Nordenşeld arxipelaqına daxil olan 90 adadan biri. Şimal Buzlu okeana daxil olan Kara dənizinin cənub-şərqində qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyasının Krasnoyarsk diyarı Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə daxildir. 1993-cü ildən digər Nordenşeld arxipelaqına daxil olan adalar kimi Rusiyanın və bütün Asiyanın ən böyük qoruğu ərazisinə daxildir. Böyük Arktik qoruğu Arktik qurşağın qorunması məqsədilə yaradılmışdır.

## Coğrafiyası
Aleksadr adası öz növbəsində Nordenşeld arrxipelaqınln tərkibinə daxil olan Paxtusov adaları qrupuna aiddir. Qrupun ən şimal adasıdır. Adadan 7,5&nbsp;km şimalda, Lenin boğazının digər sahilində Sikora adası, Sofi adası, 2&nbsp;km cənubda isə Paxtusov adası yerləşir. Bir qədər qərbdə bir, 1,7&nbsp;km cənub-qərbdə isə iki adsız ada yerləşir. Rusiyanın materik hissəsi ilə ara məsafəsi 65&nbsp;km-dir.

## Təsviri
Ovalvarı formaya malikdir. Uzunluğu 1&nbsp;km, eni isə 0,5&nbsp;km təşkil edir. Mərkəzində hündürlüyü 13 metr olan qaya vardır. Qayanın ətəkləri daşlarla örtülüdür. Çay və gölə sahib deyildir. Bitki örtüyü kasıb olsa da mamır, şibyə və sərt otlara rast gəlinir.

## Xəritə
* Xəritə
Vaqif Mustafazadənin ev-muzeyi

**Vaqif Mustafazadənin ev-muzeyi**— Bakının tarixi kvartalı İçəri şəhərdə yerləşən ev-muzey. Bu muzeydə caz-muğamın banisi, bəstəkar və pianoçu Vaqif Mustafazadə yaşamışdır.

## Tarixi
Xatirə muzeyi 1989-cu il iyulun 28-də yaradılmışdır.

1994-cü ildə Azərbaycan Dövlət Musiqi Mədəniyyəti Muzeyinin filialı olmuşdur.

1989–1997-ci illərdə Muzeyin direktoru Zivar Ağasaf qızı Əliyeva olmuşdur.

2005-ci il martın 16-da Vaqif Mustafazadənin anadan olmasının 65-ci ildönümündə ev muzeyinin açılışı olub. Vaqifin xatirəsini əbədiləşdirmək ideyası anası Zivər Əliyevaya məxsusdur.

1997-ci ildə Zivər xanımın vəfatından sonra onun işini Vaqifin dayısı qızı Afaq xanım Əliyeva davam etdirmişdir. 
Fayl:Vagif Mustafazade 24.jpg|Ev-muzeyin daxili görünüşü.Qonaq otağı
Fayl:Vagif Mustafazade 12.jpg|Qonaq otağı
Fayl:Vagif Mustafazade 28.jpg|Ev-muzeyin daxili görünüşü.Qonaq otağı
Fayl:Vagif Mustafazade 26.jpg|Ev-muzeyin daxili görünüşü.Qonaq otağı
Fayl:Vagif Mustafazade 22.jpg|Dəhliz


## Ekspozisiya
Muzey Azərbaycan sovet caz bəstəkarı və ifaçısı Vaqif Mustafazadənin (1940–1979) həyatına və fəaliyyətinə həsr olunub. Muzeydə Vaqif Mustafazadənin həyatı və işi ilə bağlı fotoşəkillər, plakatlar, disklər, sənədlər və şəxsi əşyalar daxil olmaqla, 1214 əşyadan ibarət 3 otaqı var. Evin sol küncündə Zivər xanıma məxsus olmuş, Vaqifin və qızı Əzizənin ilk pianinosu var. 
Fayl:Vagif Mustafazade 13.jpg|Sənətkarın medalları,  tələbə bileti və diplomu
Fayl:Vagif Mustafazade 23.jpg|Eksponat
Fayl:Vagif Mustafazade 05.jpg| Azad Zeynalovun müəllifi olduğu "Vaqif Mustafazadə" heykəltəraşı
Fayl:Vagif Mustafazade 20.jpg|Dəhliz
Fayl:Vagif Mustafazade 15.jpg|Eksponat
Fayl:Vagif Mustafazade 08.jpg|Vaqifin sevimli VEF М-697 radioqəbuledicisi


## Həmçinin bax
* Vaqif Mustafazadə

## İstinadlar
Obstraksiya

**Obstraksiya** – [lat. obstructio – maneə] məqsədyönlü şəkildə yığıncağı, iclası pozmaqla qəti etirazı bildirmək (səs-küy, qışqırtı, işin mahiyyətindən yayındıran sözlər deməklə).

## Ədəbiyyat
* R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Qeys Sultanov

**Qeys Cəmşid oğlu Sultanov** () — Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA Fizika İnstitutu laboratoriyasının rəhbəri.

## Həyatı
Sultanov Qeys Cəmşid oğlu 1939-cu il martın 9-da Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1957-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olub. 1960-cı ildə Xarkov Dövlət Universitetində (XDU) təhsilini davam etdirmiş və 1963-cü ildə XDU-nu bitirmişdir. 1963–1966-cı illərdə Xarkov Aşağı Temperaturlar Fizika Texnika İnstitutunun (XATFTİ) aspirantı olmuşdur. 1974-cü ildə namizdəlik dissertasiyasını müdafiə edib. Q. Sultanov 1988-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Q. Sultanov 1988-ci ildən "Bərk cisimlərdə resonans hadisələri" laboratoriyasının rəhbəridir.

* Elmi məqalələrin sayı-120
* Beynəlxalq konfranslarda iştirakının sayı-30-dan çox
* Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı-35-ə yaxın
* Kadr hazırlığı- 3 fəlsəfə doktoru

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Scambus calobatus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Həyat tərzi
Abşeron yarımadasında geniş yayılmışdır. Hər bir yaşıllıq sahəsində çiçəkli bitkilər üzərində ona rast gəlmək olur. Toplanmış materiallara əsasən, müəyyən edilmişdir ki, o, tək ipəksarıyanın, qızılqarın kəpənəyin, valehedici gözəlçənin və yemişan kəpənəyinin tırtıllarını yoluxdurur. Parazit ikinci və üçüncu yaş tırtılların hər birinin üzərinə bir ədəd yumurta qoyur. Yumurta qoyulandan 3-4 gün sonra onlardan sürfələr çıxır. Parazitin sürfələri 5-6 gün sahibin bədən möhtəviyyatı ilə qidalandıqdan sonra pup mərhələsinə keçir. Pup mərhələsi 10-12 gün çəkir. Ümumi inkişaf müddəti 20-25 gün davam edir. İmaqo mərhələsində ağacların qabığı altında qışlayır. Parazitlər may ayının birinci ongünlüyündən iyul ayının axırınadək fəaliyyət göstərirlər. Təbiətdə, yaşıllıq sahələrindəki çiçəkli ot bitkiləri (xüsusilə yonca bitkisi) üzərindən toplanmışdır. Aparılan hesablamalara əsasən, tək ipəksarıyanın tırtılları parazitlə 32-37,3%, qızılqarın kəpənəyin tırtılları 20-23,3%, valehedici gözəlçənin isə 26-30 % yoluxmuşlar.

Ümumiyyətlə, Abşeron bölgəsinin gülçülük və bağ sahələrində Scambus calobota paraziti, zərərvericilərin sayının aşağı düşməsində mühüm rol oynayır. 
Aydın olmuşdur ki, həyətyanı sahələrdə parazitin fəaliyyəti daha çox nəzərə çarpır. Çünki həyətyanı sahələrdə olan ağac və kol bəzək bitkilərində heç bir kimyəvi mübarizə tədbiri aparılmır. Parazit ildə iki nəsil verir. Birinci nəsil, təkipəksarıyanın kiçik yaşlı tırtılları üzərində, ikinci nəsli isə müşahidələrimizə əsasən qızılqarın kəpənəyin və valehedici gözəlçənin tırtılları üzərində inkişaf edir.
 
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Parazitin təsərrüfat əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Ondan zərərvericilərə qarşı bioloji mübarizədə istifadə etmək mümkündür. Yüksək dərəcədə paraktiki əhəmiyyəti var.

## Yayılması
Orta Avropa, Cənubi Avropa, Keçmiş SSRİ-nin cənub hissəsində (Çelyabinsk vilayətində), Tunisdə, Azərbaycanda isə Abşeronda (Mərdəkan) geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Liliya Serquyeva

**Liliya Serquyeva** (d. 19 iyun 1972) — Azərbaycanı təmsil edən voleybolçu. Liliya Serquyeva, Azərbaycan yığmasının heyətində 1994-cü ildə baş tutan Dünya Çempionatına qatılıb və 9-cu yeri tutub.

## Karyerası
Liliya Serquyeva, 1994-cü ildə Azərbaycan yığması ilə birgə Braziliyada baş tutan Dünya Çempionatına qatıldı. Yarışların 1/8 final mərhələsində Azərbaycan yığması, Almaniya yığmasını 1:3 hesabı ilə məğlub oldu və Dünya Çempionatını 9-cu yerdə başa vurdu.

## İstinadlar
Java Virtual Machine

**Java Virtual Machine** (**JVM**) — hər hansı abstrakt kompüteri gerçəkləşdirən Java-proqramları bayt-kodunun interpretatoru. Java dilində olan və bayt-koda kompilyasiya olunmuş proqramları yerinə yetirir, 226 sadə komandanı dəstəkləyir. Veb-brauzerlərin əksəriyyəti JVM interpretatoruna malikdir ki, bu da onlara apletləri asanca başlatmağa imkan verir. 
## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Caracur dağı

**Caracur dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1483,6 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsində, Qaradərə-Gilançay suayırıcısında zirvə. Biləv kəndindən 4 km-dək şimal-qərbdədir. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Dərəlik və Biləv lay dəstələrinin çökmə və vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, cənub yamacı sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb cinahında müşahidə edilən Gilançay antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dermestes lardarius

**Dermestes lardarius** () — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Gönyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Bu gönyeyən böcəyin bədəninin uzunluğu 1,5, eni isə 1,2 mm, tünd qəhvəyi və ya qara olur. Qanadlarının üst hissəsində sarı sarğı vardır. Sürfələri oval olub, oxlovşəkillidir, uzunluğu 1,5-1,7&nbsp;mm-dir. Tədqiqatlara əsasən, təkipəksarıyanın sayının tənzimlənməsində 4 növ (Dermestes lardarius, D. undulatus, D. bicolor, D. ater) gönyeyən böcəkdən ən faydalı sayılanı  D.lardarius böcəyidir. Lardarius gönyeyəni əsasən təkipəksarıyanının yumurta topasının içərisində, ağac qabığı altında qışlayır. Yazda aprelin birinci yarısında orta günlük temperatur 10-16oC olduqda qışlamadan çıxaraq təkipəksarıyanın yumurtaları ilə qidalanırlar.

## Həyat tərzi
Aprelin 18-20-də (Novxanı qəsəbəsi) aparılan müşahidələrə əsasən bir yumurta topasında 10 ədəd lardarius böcəyinə rast gəlinmişdir. Bir neçə gün mayalandıqdan sonra tək-tək və bəzən də topa halında yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar adətən qovaq ağacının qabığının alt hissəsinə və təkipəksarıyanın topa halında yumurtasının ətrafına qoyulur. Hava şəraitindən asılı olaraq, yumurtaların inkişafı 4-12 gün çəkir. İyunun axırı, iyulun əvvəli yumurtalardan çıxan sürfələr təkipəksarıyanın təzəcə qoyduğu yumurtalarla qidalanmağa başlayırlar. Sahibin bir topa halında yumurtaları üzərində 8-10 lardarius sürfəsinə rast gəlinir (Mərdəkan dendrarisi). Sürfələr bir topa yumurtanı yedikdən sonra digər topa yumurtaya keçirlər və beləliklə, sentyabr ayının ortalarına kimi 30-35 gün  qidalanırlar. Sürfələr 6-7 dəfə qabıq dəyişərək inkişaflarını başa çatdırıb, ya ipəksarıyanın boş yumurta topasının daxilində, ya da ağac qabığının altında pup mərhələsinə keçirlər. Kütləvi puplaşma avqust ayının ikinci yarısında və sentyabr ayının əvvəlində baş verir. Bir nəslin inkişafı 50-60 gün çəkir. Böcək, təkipəksarıyanın topa halında olan yumurtalarını 35-40% məhv edir. İnteqrir mübarizədə, arealdaxili köçürmədə istifadəsi mümkündür.

## Yayılması
Rusiya Federasiyasının Avropa hissəsinin Sibir, Qazaxıstan, Avropa, Azərbaycanda Abşeronda geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bəstəkar Cahangir Cahangirov (film, 2013)

**Bəstəkar Cahangir Cahangirov** — rejissor Ruslan Hüseynovun 2013-cü ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Film bəstəkar, pedaqoq, xormeyster, Azərbaycanın xalq artisti Cahangir Cahangirovun xatirəsinə həsr olunub.

## Film haqqında
Filmdə "Koroğlu", "Yenilməz batalyon", "Dağlarda döyüş", "Dəli Kür", "Qatır Məmməd", "Evlənmək istəyirəm" filmləri və Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin arxiv materiallarından və istifadə olunub.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** İntiqam Qasımzadə
:**Rejissor:** Ruslan Hüseynov
:**Operator:** Elxan Rüstəmov
:**Montaj:** Yaqub Həsənov
:**Səs rejissoru:** Ceyhun Ağayev
:**Assistentlər:** Mikayıl Əjdəroğlu, Qafur Sədiyev
:**Səs operatoru:** Əliabbas Qasımov
:**Mətni oxuyan:** Eldəniz Rəsulov, Ruslan Nəsirov
:**İnzibatçı:** Məlahət Əhməd
:**Redaktor:** Yaqub Əlioğlu
:**Direktor:** Valeh Həsənli

### Rollarda
:Ağayar Ağayev
:Nail Qurbanov

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Canqulutəpə dağı

**Canqulutəpə** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 826,3 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin cənub-şərqində, Naxçıvançayın mənsəbinin sol sahilində, Araz su qovşağının su anbarından 1 km şimaldadır. Orta Miosenin Konka mərtəbəsinə aid Tumbul lay dəstəsinin maili yatan çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı yüksəklikdir. Hər tərəfdən Üst Pleystosen yaşlı allüvial-prolüvial çöküntülərlə əhatə edilmişdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin maili cənub-qərb cinahında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
Faylın sonu

**Faylın sonu** – bəzən proqram tərəfindən faylın axırıncı baytında yerləşdirən kod. EOF simvolu əməliyyat sisteminə verilənlərin sonunu bildirən nişandır. Bu gərəksiz görsənə bilər, ancaq EOF simvolu faylın gerçək sonluğunu göstərdiyindən, çox zaman faydalı olur: çünki fayl üçün tam sayda klaster ayrıldığından, faylın həqiqi sonluğu klasterin ortasına düşdükdə, həmin sonluq faylın fiziki sonluğu (faylın axırıncı klasterinin axırıncı baytı) ilə üst-üstə düşməyəcək. ASCII kodunda EOF simvolu onluq 26 (onaltılıq 1Ah) qiyməti ilə və ya Control+Z idarəedici simvolu ilə göstərilib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Cənnətqaya dağı

**Cənnətqaya dağı** – Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun qərb istiqamətli Qarovulxana şaxəsində, Yuxarı Yaycı kəndindən 1,5 km şimal-şərqdə dağ (hünd. 1517,0 m). Üst Permə aid Qızılqaya lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş sıldırım yamaclı günbəzvari qayalıqdır. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Yuxarı Danzik antiklinalının şərq qanadında yerləşir. Şimal-şərq yamacı boyu şimal-qərb istiqamətdə uzanan Yuxarı Yaycı-Tənənəm üstəgəlməsi vasitəsilə Üst Permin əhəngdaşıları Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Dərəlik lay dəstəsinin çökmə süxurlarının üstünü örtür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mətnin sonu

**Mətnin sonu** – verilənlərin ötürülməsində mətn faylının sonunu göstərmək üçün istifadə olunan simvol. Mətnin sonunun göndərmə sonluğu simvolu (END-OF-TRANSMISSION, EOT) ilə üst-üstə düşməsi vacib deyil, çünki göndərilən mətnə (mətnin önünə və ya sonuna) çoxlu sayda xətalara nəzarət kodları və verilişin idarəedilməsi simvolları artırıla bilər. ASCII kodunda ETX simvolu onluq 3 (onaltılıq 03h) qiyməti ilə göstərilib.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Son istifadəçi

**Son istifadəçi** – hazırlanmış məhsulu istifadə edən və ya istifadə etməsi gözlənilən şəxs. Son istifadəçi adminlər, sistem administratorları, verilənlər bazası administratorları, informasiya texnologiyaları (İT) mütəxəssisləri, proqram təminatı mütəxəssisləri və kompüter texnikləri kimi məhsulu idarə edən istifadəçilərdən fərqlidir. Son istifadəçilər ümumiyyətlə tərtibatçıların sahib olduğu texniki biliyə və ya məhsul tərtib etmə bacarıqlarına sahib deyil. Bu daha sonra müştəri məmnuniyyətinin azalmasına səbəb olur. İT sahəsində son istifadəçilər "müştəri" demək deyil, müştərinin işçiləri deməkdir. Məsələn, böyük bir pərakəndə şirkət işçilərinin istifadə etməsi üçün hansısa proqram paketini alırsa həmin şirkət paketi alan "müştəri" olsa da, son istifadəçilər proqramı istifadə edəcək şirkət işçiləridir.

Bəzi Amerika məhsulları və müdafiə ilə əlaqəli məlumatlar ITAR və EAR-a uyğun olaraq ABŞ hökumətindən ixrac icazəsi tələb edir. İxrac lisenziyasını əldə etmək üçün ixracatçı son istifadəçi sertifikatını almaq üçün həm son istifadəçini, həm də son istifadəni göstərməlidir. EULA-da son istifadəçi proqramı quraşdıran VAR-dan () və ya proqramı satın alan və idarə edən təşkilatdan fərqlənir. İngiltərədə son istifadəçi öhdəlikləri (EUU) bəyannamələrində göstərilən məhsul lisenziyalarını müşayiət edən sənədlər mövcuddur.
## Həmçinin bax
*Son istifadəçi sertifikatı
*Son istifadəçi texnologiyaları
*Son istifadəçi texnologiyalarının inkişafı
*Son İstifadəçi Lisenziyası müqaviləsi
*Müştərinin səsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Energy Star

thumb|'''E-14.''' Enerjiyə qənaət edən məhsulların üzərinə vurulan Energy Star loqotipi

**Energy Star** – ABŞ hökumətinin Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin (Environmental Protection Agency, EPA) 1992-ci ildə "Energy Star" adı ilə dərc etdirdiyi tövsiyələrə uyğun olaraq monitorların və fərdi kompüterlərin enerji sərfi. Bu tövsiyyələrə görə fərdi kompüter "yatma" rejimində 30 vattdan artıq enerji sərf etməməlidir. Bu proqramda iştirak könüllüdür. Bu tövsiyələrə əməl edən şirkət öz məhsullarını xüsusi işarə ilə damğalamaq (markalamaq) hüququ qazanır. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı
Cəlilkəhriz dağı

**Cəlilkəhriz dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 984,5 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin cənub-şərqində, Nəcəfəlidizə kəndindən 1,8&nbsp;km cənub-qərbdədir. Üst Pleystosenin allüvial-prolüvial çöküntülərdən təşkil olunmuş alçaq və yastı təpəlikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı
Jython

**Jython** — Python dilinin Java dilində reallaşdırılması. Layihənin ilkin adı Jpython idi, lakin başqa layihənin adı olduğundan onu dəyişmək lazım gəldi. Jython mühitində yerinə yetirilən proqramlar eyni zamanda həm Java, həm də Python dilinin siniflərindən istifadə edə bilər.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. "Bakı" nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Təkmilləşdirilmiş klaviatura

**Təkmilləşdirilmiş klaviatura** – 101 və ya 102 klavişdən ibarət olan klaviatura; IBM firması tərəfindən IBM PC AT kompüterlərinin sonrakı modelləri üçün işlənib hazırlanıb. Klaviaturanın bu tərtibatı PS/2 seriyası üçün standart olaraq qaldı və IBM-uyumlu klaviaturaların əksəriyyəti üçün "de-fakto" standarta çevrildi. Bu klaviaturanın (ilkin adı – Advanced Keyboard) özündən əvvəlki IBM klaviaturalarından əsas fərqləri bunlardır: əvvəlkilərdə olduğu kimi, sol tərəfdə 10 funksional klaviş yox, yuxarı qıraq boyunca 12 funksional klaviş var;  və  klavişləri iki dənədir; klaviaturanın əsas bloku ilə rəqəm paneli arasında kursorun yerdəyişməsi və düzənləmə klavişləri qrupu nəzərdə tutulub. Başqa fərqlər bəzi klavişlərin (məsələn,  və ) yerləşmə yerlərinin dəyişdirilməsi və bəzi klavişlərin (məsələn, ) başqa klavişlərlə kombinasiyalarının fəaliyyətlərinin dəyişdirilməsi ilə bağlıdır. Klavişlərinin düzümü və dizayn baxımından təkmilləşdirilmiş klaviatura Apple Extended Keyboard klaviaturasına oxşardır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Sorğu simvolu

**Sorğu simvolu** – rabitə sistemlərində: verici qurğu tərəfindən göndərilən və qəbuledici qurğu onu aldıqda geriyə hər hansı cavab göndərməli və ya özünü tanıtmalı olduğu kod. ASCII kodunda ENQ simvolunun onluq qiyməti 5-dir (onaltılıq – 05h).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Dəhnə dağı

**Dəhnə dağı** — Şərur və Sədərək rayonları sərhədində, Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbində, Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında, Araz çayının sol sahilində, Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin cənub-qərb qurtaracağında, Dəmirçi kəndindən 8 km qərb-şimal-qərbdə, "Qurdqapısı" keçidindən 3 km cənub-qərbdə dağ (hünd. 1154,2 m).

Zirvəsi Orta Devonun Eyfel mərtəbəsinə aid Qurdqapısı lay dəstəsinin, yamacları ondan yaşlı Danzik lay dəstəsinin əhəngdaşı, qumdaşı, kvarsit, şist və argillitlərindən təşkil olunmuş yastı təpəli günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının şimal-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli Saraclıdağ sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir. Yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılma pozulmaları izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Enter klavişi

**Enter klavişi, daxiletmə klavişi** – kompüterə daxil edilən sətrin bitdiyini və ya komandanın başladılmasını bildirən klaviş. Belə klaviş, adətən, klaviaturanın əsas blokunda yerləşdirilir. IBM firmasının və onlarla uyumlu kompüterlərdə həmin klaviş, Enter kimi, Apple Macintosh klaviaturalarında isə Return kimi qeyd olunur. Enter klavişi əməliyyat sisteminə komandanın çalışdırılmasının gərəkliyini, mətn emalı proqramına isə abzasın sonunu göstərir. Macintosh klaviaturalarında və təkmilləşdirilmiş IBM klaviaturalarında rəqəm klaviaturası hissəsində daha bir Enter klavişi nəzərdə tutulub.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
EPROM

**EPROM (erasable programmable read-only memory ~ silinəbilən proqramlaşdırılabilən daimi yaddaş)** – enerji mənbəyindən asılı olmayan, hazırlandıqdan sonra proqramlaşdırılan yaddaş mikrosxemi. Enerji mənbəyindən asılı olmayan yaddaşda saxlanılan verilənlərdə və ya mikroproqramlarda dəyişiklik etmək lazım gəldikdə yeni PROM modulları hazırlamaqdansa, EPROM mikrosxemini yenidən proqramlaşdırmaq daha faydalı ola bilər. PROM-dan fərqli olaraq, EPROM mikrosxeminin tərkibini silmək olar; adətən, bunun üçün mikrosxemdən qoruyucu qapaq çıxardılır və mikrosxem ultrabənövşəyi işıqla şüalandırılır, bundan sonra onu yenidən proqramlaşdırmaq olar. EPROM yaddaşının PROM-dan baha olmasına baxmayaraq, son nəticədə o, daha qazanclı ola bilər (xüsusən, tez-tez dəyişikliklər gərəkli olduqda).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Obyekt (proqramlaşdırma)

**Obyekt** — avtomatlaşdırılmış layihələndirmədə və obyekt-yönlü proqramlaşdırmada: vahid tam kimi və çox vaxt müəyyən kateqoriyanın və ya tipin üzvü kimi baxıla bilən elementi bildirmək üçün tətbiq olunan termin. Avtomatlaşdırılmış layihələndirmə sistemlərində obyekt bir tam kimi saxlanılabilən və emal ediləbilən, yaradılma üsullarına görə təsnif ediləbilən qrafik element (məsələn, xətt və ya qövs), yaxud formadır. Məsələn, kubu ayrı-ayrı xətlərdən, dərinlik ölçüsü artırılmış düzbucaqlı şəklində və ya kubun özü şəklində qurmaq olar.

Obyekt-yönlü proqramlaşdırmada "entity" obyektlər (qrupu) sinfinin təsvirinin bir hissəsidir. Bu halda element ya sinfin atributu ola bilər (lələklər quşların atributu olduğu kimi), ya da həmin siniflə bağlı olan proqramda dəyişən və ya arqument ola bilər. Tut: OBJECT-ORIENTED PROGRAMMING. Verilənlər bazasının strukturunda obyekt maraq predmetidir, yəni haqqında informasiya toplanıla bilən nəsnədir. Məsələn, pərakəndə (xırda) ticarətin verilənlər bazasında obyektlər müştərilər, məhsullar və mal göndərənlər ola bilər. Obyekt özündə bir sıra atributu (məsələn, rəng, ölçü və qiyməti), yaxud ad, ünvan və kredit məbləğini biləşdirə bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı.
Dəhnə-Vəlidağ tirəsi

**Dəhnə-Vəlidağ tirəsi** — Şərur və Sədərək rayonları sərhədində, Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbindəki Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında alçaqdağlıq silsilə. Araz çayı sahilindən başlayaraq şimal-şərq istiqamətdə 16&nbsp;km məsafədə uzanır və sonradan maili Şərur düzünün Orta-Üst Pleystosen yaşlı allüvial-prolüvial çöküntüləri altına gömülür. Əsasən Orta-Üst Devon, Alt Karbon və Üst Perm yaşlı karbonat və terrigen-karbonat süxurlarından təşkil olunmuşdur. Ətəklərində Paleozoy çöküntülərini uyğunsuzluqla örtən Miosen yaşlı süxurlar açılır. "Qurd qapısı" dərəsi ilə Dəhnə və Vəlidağ tirələrinə ayrılır. Bozdağ onun gömülmə hissəsinə cavab verir, Sarıdağ massivi isə cənub-şərq şaxəsini təşkil edir. Ən yüksək zirvələri Vəlidağ (1242,2 m), Qaradaş (1213,8 m), Bozdağ (1182,7 m) və Dəhnə (1154,2 m) dağlarıdır. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımına aid edilir və geoloji quruluşda şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətli fay və əks-fay qırılmaları ilə kiçik bloklara parçalanmış antiklinal (Dəhnə, Vəlidağ, Dəmirçi) və sinklinal (Saraclıdağ, Qaradaş-Bozdağ, Sarıdağ) qırışıqlarla təmsil olunan antiklinal qalxıma uyğun gəlir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gədik aşırımı

**Gədik aşırımı** — Culfa rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Qabaqlısu çayının mənbə hissəsində, Gədikdağdan 500 m şərqdə aşırım (hünd. 2563,0 m). Alt Pliosen yaşlı Biçənək lay dəstəsinin andezit, andezit-dasit, bazalt lavaları və piroklastlarını yaran gəzdəkdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Toğluqaya-Üçqardaş maili əyilməsinin şərq kənarında yerləşir.

## İstinadlar