open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Massimo Moratti

**Massimo Moratti** İtaliyalı iş adamı, İnter Milan klubunun prezidenti və sahibidir.

## Həyatı və Karieri
Massimo Moratti 16 may 1945-ci ildə İtaliyanın Verona şəhərində anadan olmuşdur. Nerazzuri'nin 1955–1968 illəri arasında başçılıq etmiş olan Angelo Moratti'nin dördüncü uşağıdır. Hazırda da rəhbərlik etdiyi klubla, 1 dəfə UEFA Çempionlar Liqası, 1 dəfə UEFA Kuboku, 4 dəfə Serie A, 3 dəfə İtaliya kuboku və 2 dəfə İtaliya Super Kubokunu qazanmışdır. Moratti komandaya eyni zamanda Hernan Krespo, Adriano, Ronaldo, Zlatan İbrahimoviç,Samuel Eto'ovə Uesli Sneyder kimi məşhur futbolçuların da gəlməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Saras:Massimo Moratti
Edinburq

**Edinburq** ( ,  ) — Böyük Britaniyanın Şotlandiya vilayətinin ikinci böyük şəhəri (Qlazqodan sonra)və paytaxtı. Şimal-şərq hissəsində yerləşir. Bu şəhər turistlərin marağını qədim qalaları ilə cəlb edir. Edinburq, Böyük Britaniyada ilk kral şəhərlərindəndir.

## Qalereya

Castle Dunedin.JPG|Edinburq qalası
Edinburgh-Jenners.jpg|Cenners ticarət mərkəzi



## Həmçinin bax
* Edinburq Kolleci
* Edinburq Mərkəzi Kitabxanası
* Edinburq Kral Həkimlər Kolleci

## İstinadlar
Lill

**Lill** ( , , , ) — Fransada şəhər və kommuna, O-de-Frans bölgəsinin və Nor departamentinin mərkəzi. Şəhər Döl kanalının sol sahilində, Belçika sərhəddinin 14 kilometrliyində yerləşir və son zamanlara qədər Fransa tekstik sənayesinin mərkəzi hesab oolunurdu.

## Tarixi
Şəhərin adı Deüle çayındaki bir adadan gəlir: köhnə Fransızca (L'Isle). Lill və ətrafı tarix boyunca romalıların təsirində qalmışdır və latın dilindən istifadə etmişdir.

## Əhali
226 000 nəfərlik əhalisi ilə ətrafındakı ən böyük yaşayış mərkəzidir. Şəhər 2004-cü ildə Avropa Mədəniyyət Paytaxtı seçilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lille Səhər bələdiyyəsi rəsmi web saytı 
* Lille Turizm Ofisi rəsmi web saytı
Torvald Asvaldsson

**Torvald Asvaldsson** (qədim norveç-Þōrvaldr Āsvaldsson) norveçli Qrenlandiyanı kəşf edən və orada məskən salan Kürən Erikın atası Amerikaya Xristofor Kolumbdan 500 il əvvəl səyahət edən Leyf Erikssonun babası.

## Ədəbiyyat
* Thrapp, Dan L. *Encyclopedia of Frontier Biography: In Three Volumes*. University of Nebraska Press. 1991. p 456.
Leyf Eriksson

**Leyf Eriksson** — Qızıl Erikin oğlu. Amerikaya ayaq basan ilk avropalı. Qrenlandiyanın hökmdarı.

## Kəşfi
İslandiyalı Leyf Eriksson 970-ci ildə anadan olmuşdur.Onun haqda kelt ədəbiyyatında 2 cür rəvayət var.1 ci rəvayətdə Erikssonun Qızıl Erik və Thoruqqanın oğlu olduğu söylənilir.2 ci rəvayətdə onun atasını islandların öldürdüklərini, əmisinin ona baxıldığı söylənir.Onun milliyətinin də dəqiq söyləyən bir şəxs yoxdur.Bəzi norveç alimləri onun norveç səyyahı Kürən Erikin oğlu olduğu söylənsə də, bəzi islandlar bunun boş təsadüf olduğunu və Kürən Erikin Erikssonun atası olmadığını irəli sürürlər.Hətta onun şotland olduğunu söyləyənlər belə var.Belə ki,Onun tərcümeyi halında Hebrid adlarından çox yazıldığı üçün bəzi şotlandlar Erikssonun şotland olduğunu söyləyirlər.Bəzən onun irlandiya kelti olduğunu da söyləyirlər.Çünki söylənilənlər görə Eriksson boynunda həmişə dördyarpaqlı qonca daşıyırdı.

## Amerikaya Səyahət
Bir dənizçidən onun Qrenlandiyaya gedən zaman fırtınaya düşərək qərbə gedib tanımadığı torpaq tapdığını eşidən Leyf 1000-ci ildə Leyf komanda yığaraq qərbə üzdü və tapdığı yeni meşəliklərlə dolu olan torpağı, "Vinland" (Üzüm diyarı) adlandırdı. Burada koloniya salmaq istəyən Leyf, yerlilərlə olan konfliktdən sonra materiki tərk edir.

## İstinadlar

## Mənbə
* http://whoyougle.ru/texts/vikings-discovery/
Xudayar xan

**Xudayar xan Xudayari** () — Qacar ordusunun generalı, Rza şah dövründə Poçt-Teleqraf naziri

## Həyatı
Xudayar xan 1873-cü ildə anadan olmuşdu.1892-ci ildə Qacar dövründə təşkil edilmiş İran Kazak briqadasında xidmətə başlamışdı. 1906-cı ildə mayor, 1917-ci ildə polkovnik, 1921-ci ildə briqada generalı idi.

Xudayar xan Xudayari Rza şah Pəhləvinin dövründə Qəzvinin valisi olmuşdu. Şah onu Poçt-Teleqraf naziri təyin etmişdi. 1929–1930-cu illərdə Sepah bankın direktoru vəzifəsində çalışmışdı.

Xudayar xan böyük mülkədar idi. Qum-Dizabad yolu boyunca mülkü vardı. O, 1950-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Xudayar xan Xudayari: Qacarın can düşməni, "Soy" dərgisi, 1 (34), 2010, səh.43.

## Həmçinin bax
*İran Kazak diviziyası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xudayari
Əl-Bayda

**Əl-Bayda** () — Liviyanın şimal-şərqində şəhər. Əl-Cəbəl əl-Əxdar rayonunun mərkəzi və Liviyanın ikinci böyük şəhəri. Əhalisi təxminən 250,000 nəfərdir (2010).

Əl-Bayda Liviyanın ən böyük dördüncü şəhəridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Half-Life 2: Lost Coast

***Half-Life 2: Lost Coast*** () — Valve Corporation tərəfindən *[[Half-Life 2]]* üçün buraxılan, ancaq ayrıca oyun olan xüsusi mərhələdir. 27 oktyabr 2005-ci ildə yayımlanıb. Oyun *Half-Life 2*-də olmayan Source mühərrikinin yeni texniki imkanlarını nümayiş etdirmək üçün yaradılıb. Sözü gedən yeni texnologiyaların maksimal nümayişi üçün ətraf mühitə xüsusi diqqət edilib. Həmçinin Lost Coast yaradıcı şərhlərini əlavə edən Valve-nin ilk oyunudur.

## Süjet
İki *Half-Life* hissələrinin dəyişməz lideri Qordon Friman, dəniz kənarında özünə gəlir. Onu qoca balıqçı qarşılayır və Alyansın qayadakı kilsəni ələ keçirdiyini, oradan hedkrablarla dolu raketdən qəsəbəyə atəş açdığını deyir. Qordon Friman rolunda oyunçu yuxarı qalxmalı və kilsəyə çatmalıdır. Qəhrəman yol boyu Alyansın müxtəlif əsgərləri və texnikası ilə döyüşür.

## Yaradılma forması
### Dizaynı
*Lost Coast* ilkin olaraq *Half-Life 2*-də "Highway 17" ("Şose 17") adlı hissənin bir hissəsi olmalı idi. Burada qəhrəman hedkrablarla dolu raket artilleriyasının yerini dəqiqləşdirməli və onu məhv etməli idi. Ancaq oyunun buraxılma tarixinə az qaldığı üçün bu mərhələ final veriyadan kəsilmişdir. Oyun çıxdıqdan sonra mərhələni Source mühərrikinin bütün imkanlarını nümayiş etdirmək üçün ayrıca oyun kimi buraxılmağa qərara alındı. Özündə müxtəlif tekstur və tağları birləşdirən, qədim şərq memarlıq üslubu ilə Valve dizaynerləri tərəfindən hazırlanılan monastır HDR-effektlərinin nümayisi üçün ideal qurulmuşdu. Müəlliflər monastır fonunda insan memarlığı ilə gəlmələrin tikililəri arasında xüsusi kontrastı qeyd etməyə nail olublar.

### High dynamic range rendering
Yüksək ölçü üçün detallı model və teksturdan əlavə *Lost Coast*-da ilk dəfə olaraq HDR texnologiyaları nümayiş etdirilmiş və Source mühərrikinin tam gücü göstərilmişdir. Bu yenilik ilk olaraq *[[Day of Defeat: Source]]* videooyununda praktikada göstərilsədə məhz Loast Coast-da tam gücü ilə nümayiş etdirilmişdir. HDR gözün işığa olan təbii uyğunlaşmasını emulasiya edir. Məsələn, qaranlıq otaqda işıqlı küçəyə çıxdıqda ətraf ilkin olaraq həddindən artıq işıqlı görsənir və yalnız bir neçə saniyə sonra normaya düşür; və əksinə qaranlıq otağa girdikdə əvvəl heç nə görünmür və yalnız sonra qəhrəman nəyisə seçə bilməyə başlayır. Bundan əlavə HDR "bloom" effektindən istifadə edir. Bunun sayəsində obyektin qıraqları işığın mənbəyini bir az bağlayaraq yaxılır.

### Audio şərhlər sistemi
Vizual yeniliklərdən əlavə *Lost Coast* ilk dəfə olaraq şərhlər sistemini tətbiq edib. Şərhlər kiçik dialoq buludur formasında bir növ komikslərdən olan şərhləri xatırladır. Onlara vurduqda hazırkı vəziyyət haqda audio fayl oxumağa başlayır. Bəzi şərhlər müəyyən video effektlər edə bilər. Məsələn audio faylın oxunduğu zaman ekran iki hissəyə bölünə və ya kamera xüsusi küncdən görünüşə keçə bilər. Sonradan bu yenilik digər oyunlara da əlavə edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Steam onlayn-endirmə sistemində''Half-Life 2: Lost Coast'' 
* Eurogamer-dən prevyu ''Half-Life 2: Lost Coast''
* Half-Life 2: Lost Coast benchmarks 
* Qeyb Nyuvelin müsahibəsi
Urud qəbiristanlığı

**Urud qəbiristanlığı** — ermənilər tərəfindən dağıdılmış orta əsrlərə aid Zəngəzurun Urud kəndinin qəbiristanlığı.

Urud (Ermənilər bu kəndin adını dəyişərək Oront adlandırıblar) qəbiristanlığında 1961-ci ildə aşkar edilən XV–XVI əsrə aid sənduqə formalı və qoç heykəlli məzar daşları üzərindəki kitabələr və qədim türk tayfalarına məxsus onqonların (tanrıların) təsvirləri alban tayfalarının islamı qəbul etməsini və ondan çox-çox əvvəl türkləşməsini, azərbaycanlaşmasını sübut edir. Bu tarixi abidələr əvvəllər mövcud olan "Qafqazın xilafətin istilasından sonra alban tayfalarının erməniləşməsi və gürcüləşməsi konsepsiyasını" alt-üst edib. Bu elmi kəşf azərbaycanlıların Qafqazda yerli-köklü xalq olduğunu sübut edir və indiyə kimi ermənilərin "Azərbaycanlılar Qafqaza gəlmə xalqdır" fikrinin əsassız olduğunu təsdiqləyir. Erməni "alimləri" "xəttat savadsız olub, kitabəni səhv yazıb" deyə avlade-avğvanyə avlade-avğv (alban övladları) sözünə hərflər əlavə edərək "avlağum vağudlu" kimi oxuyub, Zəngəzurda heç vaxt azərbaycanlıların yaşamadıqlarını "sübut" etməyə çalışsalar da, istədiklərinə nail ola bilməyiblər. Buna görə də ermənilər orta əsr qəbiristanlığı olan Zəngəzurun Urud kəndinin qəbiristanlığını dağıdıblar.

Qəbiristanda 13 sənduqə, 4 qoç heykəlli məzar daş qeydə alınmışdı. 1988-ci ildə azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından zorla qovulduqdan sonra Urud abidələri də ermənilər tərəfindən tamamilə dağıdılmışdır. Hazırda burada heç bir abidə qalmamışdır.

## İstinadlar
Culian Assanj

**Culian Pol Assanj** (; ) — Avstraliya internet jurnalisti, aktivist, Vikiliksin təsisçisi. Böyük dövlətlərin yüksək dövlət dairələrindəki korrupsiya halları, hərbi cinayətlər, diplomatik sirlər və cəsus qalmaqalları barədə irihəcmli yüksək məxfilikdə məlumatları yayımlaması ilə məşhurlaşmışdır.

## Həyatı
Culian Assanj 1971-ci ildə Avstraliyanın Kvinslend ştatında yerləşən Taunsvill şəhərində anadan olub.

2006-cı ildə VikiLeaks saytını yaratmışdır. Assanc doqquz nəfərdən ibarət idarə heyəti üzvlərindən olub ayrıca mətbuat sözcüsüdür. Qəzetlər onu VikiLeaksin "meneceri" və ya "qurucusu" olaraq tanısa da, Assanc özünü qurucu olaraq görmədiyini, yalnız redaktor olduğunu bildirmişdir. Sayta yüklənəcək sənədlərdə ən son söz və təsdiq Assanc tərəfindən verilir. Digər bütün sayt işçiləri kimi, Assanc da sayt üçün ödənişsiz və könüllü olaraq işləyir. 30 noyabr 2010-cu ildə İsveçdə 2 qadına qarşı təcavüz iddiası ilə Assancın həbsinə qərar verdi. 1 dekabr tarixində Assanc Londona gəldi və İsveç İnterpol vasitəsilə onun barəsində beynəlxalq axtarış elan etdi. Assanc 7 dekabr 2010-cu ildə İngiltərədə polisə təslim olaraq həbs edilsə də, 10 gün sonra zaminə buraxıldı. 2012-ci ilin iyununda Assanc İngilitərədə bütün məhkəmə instansiyalarındakı iddialarını uduzduqdan sonra Ekvadorun Birləşmiş Krallıqdakı səfirliyində sığınacaq aldı.

7 il səfirlikdə qalan Assanjı 11 aprel 2019-cu ildə Ekvadorun Birləşmiş Krallıqdakı səfirinin dəvəti ilə ingilis polisi səfirliyin içində həbs etmişdir.

## Həbsdən azad olunması

24 iyun 2024-cü ildə İngiltərə və Uelsin Ali Məhkəməsi Culianı zaminə həbsdən buraxdı. Azadlığa çıxan kimi o, dərhal Avstraliyaya uçdu. Bundan əvvəl ABŞ-ın Şimali Marian Adaları Federal Dairə Məhkəməsi Assanjın təqsirini qismən etiraf edə biləcəyinə dair sənəd dərc etmişdi. 26 iyun 2024-cü ildə Saypan adasında məhkəmə iclası keçirildi, orada Assanj əvvəllər çəkdiyi həbs cəzası müqabilində casusluqda günahını etiraf etdi və iş rəsmi olaraq bağlandı.

## Həmçinin bax
* Beşinci hakimiyyət (film, 2013)
* ABŞ diplomatiyasının qara günü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lesli Nilsen

**Lesli Nilsen** (; ) — Kanada-ABŞ komediya aktyoru.

1950-ci illərin ortalarında Hollivuda köçmüş və 1956-cı ildə burada aktyor karyerasında ilk rolunu "Fidiyə" (*"Ransom"*) filmində oynamışdır. 1980–2000-ci illərdə çəkildiyi komediya filmləri ilə dünya şöhrəti qazanmışdır.

Dörd dəfə ailə həyatı qurmuşdur. İkinci evliliyindən 2 qızı var. 28 noyabr 2010-cu il tarixində yaşadığı Fort-Loderdeyl şəhərinin xəstəxanasında pnevmoniyanın ağırlaşması nəticəsində yuxuda vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
* 1956 — *Fidyə*
* 1956 — *Qadağan olunmuş planet*
* 1957 — *Temmi və subay*
* 1967 — *İstəmədən astronavt*
* 1971 — *Kolombo: Qadın gözləyir*
* 1972 — *Poseydonun macəraları*
* 1972 — *MEŞ*
* 1975 — *Kolombo: Şəxsi böhran*
* 1977 — *Heyvanlar günü*
* 1979 — *Şəhərdə yanğın*
* 1980 — *Təyyarə*
* 1980 — *Məktəb balı*
* 1981 — *Çılpaq kosmos*
* 1982 — *Mehriban zalım*
* 1982 — *Polis dəstəsi*
* 1982 — *Creepshow*
* 1986 — *Soul Man*
* 1987 — *Nuts*
* 1988 — *The Naked Gun: From the Files of Police Squad!*
* 1990 — *Repossessed*
* 1991 — *All I Want for Christmas*
* 1991 — *The Naked Gun 2½: The Smell of Fear*
* 1993 — *Surf Ninjas*
* 1993 — *Bad Golf Made Easier*
* 1993 — *Herman’s Head*
* 1994 — *The Naked Gun 33 1/33: The Final Insult*
* 1995 — *Rent-a-Kid*
* 1995 — 
* 1996 — *Spy Hard*
* 1997 — *Mr. Magoo*
* 1997 — *Family Plan*
* 1998 — *Wrongfully Accused*
* 1999 — *Pirates 4D*
* 2000 — *2001: A Space Travesty*
* 2000 — *Santa Who?*
* 2001 — *Kevin of the North*
* 2001 — *Camouflage*
* 2002 — *Men with Brooms*
* 2002 — *Scrubs*
* 2003 — Çox qorxulu kino 3
* 2006 — Çox qorxulu kino 4
* 2007 — *Docktor Ology*
* 2008 — *Superhero movie*
* 2008 — *An American carol*
* 2009 — *Spanish Movie*
* 2009 — *Stan Helsing*
* 2010 — *Slam I Am*
* 2011 — *Scary Movie 5*

## Xarici keçidlər

* Leslie Nielsen Interview and Pictures – The Global Townhall
* Leslie Nielsen at Hollywood.com
* Allmovie entry for Leslie Nielsen
* Canada's Walk of Fame entry for Leslie Nielsen
* CBC Digital Archives – Leslie and Erik Nielsen laugh it up
* Photographs and literature
Durnabalığılar

**** () —  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Ovalşəkilli bədəni, möhkəm və çoxsaylı dişləri olan ağzı, ördəyəbənzər burnu ilə səciyyələnir. Bədəni uzunsov, üzəri xırda sikloid pulcuqlarla örtülüdür. Başı böyük olub, rostrumu uzun və üstdən aşağı basıqdır. Ağzı çox böyük olub, başının yarısı qədərdir. Alt çənə önə doğru uzanmışdır. Çənəarası, alt çənə, damaq, xış sümükləri üzərində və dilin üzərində yaxşı inkişaf etmiş dişləri olur. Çənələrin oynaq hissələri gözlərin dal kənarı səviyyəsində yerləşir. Bel üzgəci çox geridə yerləşir. Quyruq üzgəci haçalıdır. Qarın üzgəcləri P-A məsafəsinin tam ortasında yerləşir. Pilorik çıxıntıları yoxdur. Fəsilənin bir cinsi vardır. Fəsilədə 5 növü olan bir cins vardır. Bu növlərdən üçü Şimali Amerkanın şərq hissəsində, biri Amur çayında, biri isə Xəzər hövzəsində yaşayır.

## Təsnifatı
* cinsi
* növü

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224

## Həmçinin bax
Kərkəslər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Təsviri
Uzunluğu 95-114 sm-dır. Başı və boynu leşlərin içalatını yeyərkən kirlənməməsi üçün qısa tüklərlə örtülmüşdür (bu xüsusiyyətinə görə sadəcə toğlugötürən və palma kərkəsi istisna təşkil edir). Qanadları genişdir — kərkəskimilərin əsas qidası olan leş axtarışında uzun müddət uçmağa uyğunlaşmışdır. Ayaqlar sadəcə gəzməyə və qaçmağa uyğunlaşmışdır və yalnız toğlugötürən ayaq caynaqlarında şikarını daşıya bilir.

## Yayılması
Cənubi Avropada, Afrikada və Cənubi Asiyada yayılıb.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Həm dağlarda, həm də açıqlıqda, əsasən quraq bölgələrdə yaşayırlar. Çox vaxt qayalarda, bəzən isə ağaclarda dəstə halında yuva qururlar. Bir yumurtlamaya bir və ya iki yumurta qoya bilirlər. Balalarına qidanı çinədanlarında gətirirlər. Təbii sanitar kimi son dərəcə faydalıdırlar. Növlərinin sayı kəskin şəkildə azalır (xüsusilə Avropada).

## Təsnifatı
10 cinsi və təqribən 15 növü mövcuddur.
* Yekəqulaq Afrika kərkəsləri ()
* Ağboğaz Afrika kərkəsləri ()
* Qonur quzğunlar ()
* Kərkəs () — bəzən tərkibində ağkürək kərkəslər () fərqləndirilir.
* Yekəqulaq Hindistan kərkəsləri ()
* Palma kərkəsləri () — bəzən sahilqartalı yarlmfəslinə aid edilir.
* Leşcil ağ kərkəslər ()
* Qara kərkəslər ()
* Toğlugötürənlər ()

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Биологический энциклопедический словарь /Под ред. М. С. Гилярова. — 2-е изд., исправл. — М.: Большая российская энциклопедия, 1995.
* 

## Həmçinin bax
Sarlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Cinsləri
* Ağ quyruqlu sar (Buteo albicaudatus)
* Ağ boğazlı sar (Buteo albigula)
* Band quyruqlu sar (Buteo albonotatus)
* Qızıl boyunlu sar  (Buteo auguralis)
* Adi sar (Buteo buteo)
* Madaqaskar sarı (Buteo brachypterus)
* Qısa quyruqlu sar (Buteo brachyurus)
* Qalapaqos sarı (Buteo galapagoensis)
* Yayla sarı (Buteo hemilasius)
* Qızıl quyruqlu sar(Buteo jamaicensis)
* Tüklüayaq sar (Buteo lagopus)
* Ağ sarıqlı sar(Buteo leucorrhous)
* Qızıl çiyinli sar (Buteo lineatus)
* İncə dimdikli sar (Buteo magnirostris)
* Boz cizgili sar (Buteo nitidus)
* Dağ sarı (Buteo oreophilus)
* Geniş qanatlı sar (Buteo platypterus)
* Qızıl arxalı sar (Buteo polyosoma)
* Paslı sar (Buteo regalis)
* Haiti sarı (Buteo ridgwayi)
* Çöl sarı (Buteo rufinus)
* Çaqqal sarı (Buteo rufofuscus)
* Havay adası sarı (Buteo solitarius)
* Tarla sarı (Buteo swainsoni)
* Pas quyruqlu sar (Buteo ventralis)

Azərbaycanda 3 növü var: Adi sar (Buteo buteo); Çöl sarı (Buteo rufinus); Tüklüayaq sar (Buteo lagopus)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çalağanlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Cinsləri
* Yarımdəstə Elaninae
** Cins Elanus
*** Bozumtul çalağan (Elanus caeruleus)
*** Qara çiyinli çalağan (Elanus axillaris)
*** Ağquyruq çalağan (Elanus leucurus)
*** Yazılı çalağan (Elanus scriptus)

** Cins Chelictinia
*** Qayçı quyruqlu çalağan (Chelictinia riocourii)

** Cins Macheiramphus
*** Yarasa çalağanı (Macheiramphus alcinus)

** Cins Gampsonyx
*** İnci çalağanı (Gampsonyx swainsonii)

** Cins Elanoides
*** Haçaquyruq çalağan (Elanoides forficatus)

* Yarımdəstə Milvinae
** Cins Harpagus
*** Cüt dişli çalağan (Harpagus bidentatus)
*** Paslı çalağan (Harpagus diodon)

** Cins Ictinia
*** Missisippi çalağanı (Ictinia mississippiensis)
*** Boz çalağan (Ictinia plumbea)

** Cins Rostrhamus
*** İlbiz çalağanı (Rostrhamus sociabilis)

** Cins Helicolestes
*** İncə dimdikli çalağan(Helicolestes hamatus)

** Cins Haliastur
*** Fit çalan çalağan (Haliastur sphenurus)
*** Brahman çalağanı (Haliastur indus)

** Cins Milvus
*** Sarı dimdikli çalağan (Milvus aegyptius)

** Cins Lophoictinia
*** Kvadrat quyruqlu çalağan (Lophoictinia isura)

** Cins Hamirostra
*** Qara sinəli çalağan (Hamirostra melanosternon)

Perninae yarımfəsiləsinə aid bəzi növlər də çalağan olaraq adlandırılır:
* Boz başlı çalağan (Leptodon cayanensis)
* Ağ halqalı çalağan (Leptodon forbesi)
* Qarmaq dimdikli çalağan (Chondrohierax uncinatus)

Azəraycanda 2 növü yaşayır:Qırmızı çalağan (Milvus milvus);Qara çalağan (Milvus migrans)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nadir Hüseynov

**Nadir Sabir oğlu Hüseynov** (d. 11 sentyabr 1960, Gəncə) — Azərbaycan Respublikası xarici işlər nazirinin sabiq müavini, diplomat.

## Həyatı
1960-cı il sentyabrın 11-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur.

1983-cü ildə Kiyev Dövlət Universitetinin Beynəlxalq Əlaqələr və Beynəlxalq Hüquq fakultəsini bitirmişdir.

1988–1991-ci illərdə Kiyev Dövlət Universitetinin aspirantı olmuşdur.

1991-ci noyabrın 6-da Kiyev Dövlət Universiteti tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür.

1983–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Xarici Turizm Şurasında müfəttiş, baş müfəttiş, şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir.

1992–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Dövlət Protokol İdarəsinin 1-ci katibi, şöbə müdiri, idarə rəisinin müavini, 1998–2010-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi Konsulluq İdarəsinin rəisi olmuşdur.

2002-ci il yanvarın 12-də ona Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfir dərəcəsi verilmişdir.

2010-cu noyabrın 24-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2019-cu ilin iyul ayında Nadir Hüseynov 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.

Xarici dillərdən ingilis və rus dillərini bilir.

## İstinadlar
Astabad

**Astabad** — Naxçıvan şəhərindən 12 km cənub–şərqdə, Araz çayının sahilində yerləşən orta əsr şəhəri. Məşhur Azərbaycan filosof və şairi Fəzlullah Astabadi Nəiminin doğulduğu və yaşadığı şəhər.

## Tarixi
Şəhərin xarabalığı indiki Təzəkəndin yaxınlığındadır. Astabad şəhərinin adına XIV əsrdən başlayaraq mənbələr və rəsmi sənədlərdə təsadüf edilməkdədir. XVIII – XIX əsrlərdə isə şəhərin adı tədricən unudulmuş, bəzən isə yaxınlığındakı monastırın adı ilə Qızılvəng adlandırılmışdır. 1895-ci ildə Astabadda gildən yüksək hazırlanmış kişi heykəlləri tapılmışdır. 1926-cı ilə qədim qəbirsanlıqdakı arxeoloji qazıntılar zamanı Tunc dövrünə aid nəfis boyalı qablar, silahlar və üzərində insan təsviri olan daş aşkar olunmuşdur.

Orta əsrlərdə Astabad hürufiliyin əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. Tədqiqatçılar həmin hərəkatın banisi və rəhbəri Fəzlullah Nəimi Astabadinin (1339–1394) də bu şəhərdə doğulduğunu və yaşadığını qeyd edirlər. Nəimi doğma şəhərinin şərəfinə "*Astabadi*" təxəllüsünü götürmüşdür.

Şəhər feodal ara müharibələri nəticəsində dağıdılmış və tərk edilmişdir. 1967–1971-ci illərdə Araz su qovşağının tikintisi zamanı bu dəyərli tarixi abidə su altında qalmışdır. Şəhərdə epizodik şəkildə tədqiqatlar aparılmış, ciddi elmi axtarış və qazıntılara cəlb edilməmişdir.

## Astabad nekropolu
Astabad nekropolu Astabad şəhəri yaxınlığında orta əsrlərə (XII – XVIII əsrlərə) aid qəbirsanlıqdır. Nekropolda müsəlman adəti üzrə dəfn edilmiş skeletlər aşkar olunmuşdur. Bəzi qəbirlərin üzərində sənduqə və daş qoç tipli abidələr olmuşdur. Bu qəbir daşlarının əksərinin üzərində ərəb qrafikası ilə kitabələr saxlanmışdır.

Nekropolda kəşfiyyat xaraketrli tədqiqat aparılmışdır. 1967–1971-ci illərdə Araz su qovşağının tikintisi zamanı Astabad nekropolu da su altında qalmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Fəzlullah Nəimi
Leyləklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Leyləklər fəsiləsi yalnız tropik və subtropik zonalarda yox, mülayim zonalarda da yayılmışdır. Avropada onun yalnız iki növü ağ leylək (*Ciconia ciconia*) və qara leylək (*Ciconia nigra*) növləri yuvalayır. Leyləklərin digər iki nümayəndəsi  və  nadir hallarda köç edirlər.

Leyləklər sakit və ehtiyatla tərpənən quşlardır. Onlar bir-biri ilə dimdiyini şaqqıldatmaqla "danışırlar".

Leyləklər aprelin əvvəlində 3–5 ağ yumurta qoyurlar. Yumurtadan çıxan balalar payıza qədər böyüyürlər.

Ailə 6 cinsdən və onunla əlaqəli yaşayan 19 növdən ibarətdir. Onlar dayaz sularda yaşayan uzunboyunlu, qalın dimdik quşlardır. Qohumları dünyanın daha mülayim yerlərində və qarğalardan daha quru yerlərdə yaşayırlar. Evstaki boruları olduğu üçün səsləri yoxdur. Bəzi növləri köçəri olurlar. Əsasən qurbağalar, balıqlar, həşəratlar, qurdlar və ya kiçik quşlar və məməlilərlə qidalanırlar. Növün yayılması birdən çox olur. Coğrafiyası çox genişdir. Adətən isti havadan istifadə edərək çevrələrdə uçurlar. Nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olmasalar da, insanların səhv inşası və bataqlıqların quruması nəticəsində dünyada onların sayı getdikcə azalmaqdadır.

## Cinsləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* filin.vn saytında fotoşəkillər 
* Leylək xalq mədəniyyətində

## Həmçinin bax
* Marabu
Vağlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin leyləkkimilər dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Cinsləri
### Yarımfəsilə [[Tigrisomatinae]]

#### Cins [[Cochlearius]]
* Qayıq dimdikli vağ (Cochlearius cochlearius)
Cins Tigrisoma
* Meksika pələng vağı (Tigrisoma mexicanum)
* Tigrisoma fasciatum
* Pələng vağı (Tigrisoma lineatum)

#### Cins [[Tigriornis]]
* Afrika pələng vağı (Tigriornis leucopha)

#### Cins [[Zonerodius]]
* Zonerodius heliosylus

### Yarımfəsilə [[Botaurinae]]

#### Cins [[Zebrilus]]
* Zebrilus undulatus

#### Cins [[Ixobrychus]]
* Xırda balaban (Ixobrychus minutus)
* Ixobrychus dubius
* Ixobrychus novaezelandiae (nəsli tükənib 1890)
* Ixobrychus cinnamomeus
* Ixobrychus involucris
* Ixobrychus exilis
* Ixobrychus sinensis
* Ixobrychus eurhythmus
* Ixobrychus sturmii
* Ixobrychus flavicollis

#### Cins Botaurus
* Botaurus lentiginosus
* Adi balaban (Botaurus stellaris)
* Botaurus pinnatus
* Botaurus poiciloptilus

### Yarımfəsilə Ardeinae

#### Cins Nycticorax
* Gecə vağı (Nycticorax nycticorax)
* Nanken gecə vağı(Nycticorax caledonicus)

#### Cins Nyctanassa
* Nyctanassa carcinocatactes (nəsli 17-ci əsrdə tükənib.)
* Sarı taclı gece vağı (Nyctanassa violacea)

#### Cins [[Gorsachius]]
* Gorsachius leuconotus
* Gorsachius magnificus
* Gorsachius goisagi
* Gorsachius melanolophus

#### Cins [[Butorides]]
* Butorides virescens
* Butorides sundevalli
* Yaşıl arxalı balıqcıl (Butorides striata)

#### Cins Agamia
* Agamia agami

#### Cins Pilherodius
* Pilherodius pileatus

#### Cins Ardeola
* Ardeola grayii
* Adi vağ (Ardeola ralloides)
* Ardeola bacchus
* Ardeola speciosa
* Ardeola idae
* Ardeola rufiventris

#### Cins Bubulcus
* Misir vağı (Bubulcus ibis)

#### Cins Ardea
* Böyük mavi vağ (Ardea herodias)
* Boz vağ (Ardea cinerea)
* İri vağ  (Ardea goliath)
* Ardea cocoi
* Ardea pacifica
* Ardea melanocephala
* Ardea humbloti
* Ardea insignis
* Ardea sumatrana
* Erquvani vağı (Ardea purpurea)
* İri ağ vağ (Ardea alba)
* Ardea picata

#### Cins Syrigma
* Fit çalan vağ (Syrigma sibilatrix)

#### Cins Egretta
* Xırda ağ vağ (Egretta garzetta və ya Ardea garzetta)
* Qar vağı (Egretta thula)
* Qızılı vağ (Egretta rufescens)
* Egretta vinaceigula
* Qara vağ (Egretta ardesiaca)
* Louisiana vağı (Egretta tricolor)
* Egretta novaehollandiae (və ya Ardea novaehollandiae)
* Xırda mavi vağ (Egretta caerulea)
* Egretta sacra (ya da Ardea sacra)
* Sahil vağı (Egretta gularis)
* Egretta dimorpha
* Egretta eulophotes

#### Cins Mesophoyx
* Mesophoyx intermedia

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda 8 növü yaşayır:
* Erquvani vağı (Ardea purpurea)
* Boz vağ (Ardea cinerea)
* Xırda ağ vağ (Egretta garzetta və ya Ardea garzetta)
* İri ağ vağ (Ardea alba)
* Misir vağı (Bubulcus ibis)
* Adi vağ (Ardeola ralloides)
* Gecə vağı (Nycticorax nycticorax)
* Adi balaban (Botaurus stellaris)

2023-cü ildə adətən su hövzələrində rast gəlinən vağ quşları qeyri-adi hal kimi Masallı rayonunun Viləş kəndindəki meşə zolağında məskən salmışlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İbislər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

İri və orta böyüklükdə quşlardır. Dimdiyi uzun, aşağı əyilmiş (əsl ibis) və ya düz, uc hissəsindən enlidir (ərsindimdik). Ayaqları uzun, barmaqlarının əsası qısa pərdələrlə birləşmişdir. 20 cinsi (32 növü) vardır. Azərbaycanda iki növü qaranaz (qaravay) və ərsindimdik yuvalayır. Bataqlıq və göllərdə yayılmışdır. Koloniyalarla ağacda, qamışlıqda, qayalarda və yerdə yuvalayır; 2-3 və bəzən 4 yumurta qoyur, 3-4 həftə kürt yatır. Cücü, qurd, molyusk, xərçəngkimilər, xırda balıq, qurbağa və s. ilə qidalanır.

## Təsnifatı
 yarımfəsiləsi
* 
 yarımfəsiləsi
* *[[Threskiornis]]*
* *[[Pseudibis]]*
* *[[Thaumatibis]]*
* *[[Geronticus]]*
* *[[Nipponia]]*
* *[[Bostrychia]]*
* *[[Theristicus]]*
* *[[Cercibis]]*
* *[[Mesembrinibis]]*
* *[[Phimosus]]*
* *[[Eudocimus]]*
* *[[Plegadis]]*
* *[[Lophotibis]]*
** Qaranaz

## İstinadlar

## Mənbə
*Azərbaycan Sovet EnsiklopediyasıIV cild, səh. 353, Bakı, 1980

## Həmçinin bax
Qulələklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Notharchus sawinsoni

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Ümumi məlumat
XX əsrin ikinci yarısında notharchus sawinsoni və hazırda N. hyperrhynchus və N. macrorhynchus kimi tanınan quşlar, eyni növ hesab edilirdi. Hal-hazırda özünəməxsus monotipik növ kimi qəbul edilir.

Notharchus sawinsoninun uzunluğu təxminən 23,5 sm və çəkisi 72 ilə 75,6 q arasındadır. Tacı və üst hissələri yaşıl parıltı və lələklərin qəhvəyi kənarları olan qaradır. Dar ağ alnı, boğazı və yuxarı döşü var. Üzünün yanları və boyun ətrafında nazik bir zolaq boz-ağdır. Geniş qara zolaq yuxarı döşü qəhvəyi ilə solğun qırmızımtıl qarınından ayırır. Yanları qəhvəyidir. Göz rəngi saman, qəhvəyi və ya qırmızı ola bilər.

Notharchus sawinsoni şərqi Paraqvayda, Argentinanın ən şimal-şərqindəki Misiones əyalətində və Braziliyanın cənub-şərqində, cənubi Bahia və Espirito Santodan cənubda, Santa Katarinaya qədər rast gəlinir. Argentinada daimidir, lakin ehtimal ki, arealının digər hissələrindən Avstraliya yayında Sao Paulo əyalətinə köçür. Ovalıq rütubətli birinci və ikinci dərəcəli meşələrdə yaşayır.

Notharchus sawinsoni yüksək, budaq üzərindən həşəratları və bəzən kiçik onurğalıları tutmaq üçün ani hərəkətlərlə ovlanır, həm də, bəzi meyvələr yeyir. Qarışqa sürülərini araşdırır.

Notharchus sawinsoniu arealının cənub hissəsində sentyabr və oktyabr aylarında çoxalır, digər yerlərdə mövsüm məlum deyil. Ağac termitliyində yuva boşluğu qazır və Paraqvay yarımnövü üçün məlum olan digər bütün çoxalma fenologiyası ən azı bir tədqiqat məqaləsi ilə məhdudlaşır.

Notharchus sawinsoninun nəğməsi "ritmdə dəyişən, 'ui-ui---dibule-dibule...' kimi aşağı enən fit səsləri silsiləsidir".

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Notharchus sawinsonini "Ən Az Narahatlıq Doğuran" kimi qiymətləndirmişdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nystalus maculatus

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
## Ümumi məlumat
"Beynəlxalq Ornitologiya Komitəsi" (IOC) Nystalus maculatus növünü monotipik növ kimi qəbul edir. Bununla belə, "Amerika Ornitologiya Cəmiyyəti"nin "Cənubi Amerika Təsnifat Komitəsi" (SACC), "Clements" taksonomiyası və "BirdLife International"in "Dünya Quşları" (HBW) tərəfindən bu növ "N. maculatus striatipectus" adlı növün yarımnövü kimi qəbul edilir. 

Nystalus maculatus 18-19 sm uzunluğunda və 33-42 qram ağırlığındadır. Tünd qəhvəyi rəngli başının üzərində qalın açıq sarı ləkələr və arxa boynunda çox açıq qırmızımtıl yaxalıq var. Üst hissələri və qanad örtükləri tünd qəhvəyi rəngdədir və bir neçə açıq sarı ləkə və zolaqlar var. Uzun və dar quyruğunda dar qara və açıq sarı zolaqlar var. Üz hissəsi əsasən ağ rəngdədir və qalın tünd zolaqlar var; açıq sarı supercilium (göz üstü xətti) var. Çənəsi ağ, boğazı, üst döşü və boynun yanları açıq narıncı-qırmızı rəngdədir. Alt hissələrin qalan hissəsi ağ rəngdədir və döşü və yanlarında qara zolaqlar var. Dimdiyi əsasən qırmızı, gözləri açıq sarı, ayaqları isə zeytun-qəhvəyi rəngdədir. 

Nystalus maculatus Qran Çako bölgəsində yaşayır və quru subtropik və keçid meşələrində, həmçinin təcrid olunmuş meşəlik ərazilərdə məskunlaşır. Boliviyada 2000 metr yüksəkliyə qədər rast gəlinir. Köçəri olmadığı məlumdur. 

Nystalus maculatus alçaq bir yerdən süzülərək şikarı zəmindən və ya yarpaqlardan tutur. Qidası əsasən həşəratlardan, o cümlədən tırtıllardan ibarətdir.

Nystalus maculatus Paraqvayda oktyabr ayında, Boliviyada isə yanvar-fevral aylarında çoxalır. Yuva qurmaq üçün torpaq yamacında və ya düz ərazidə yarpaqlarla örtülmüş boşluqdan istifadə edir. Yumurta sayı iki və ya üç olur.

## Qorunma statusu
Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) Nystalus maculatusi "Ən az narahatlıq doğuran" kimi qiymətləndirir.
## Qalereya

File:Nystalus maculatus 33007156.jpg|Nystalus maculatusun yuvası
File:Nystalus maculatus 33007190.jpg|Nystalus maculatusun yuvası
File:Nystalus maculatus 109686829.jpg|Nystalus maculatus budaq üzərində

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nonnula rubecula

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.
## Mənbə

## Xarici keçidlər
*Rusty-breasted Nunlet videos on the Internet Bird Collection
*Rusty-breasted Nunlet photo gallery VIREO
*Photo-Medium Res ; Article  sunbirdtours
*Photo-High Res ; Article  tropicalbirding
Qəhvəyi nonnula

**** () —  cinsinə aid heyvan növü.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Brown Nunlet videos on the Internet Bird Collection
* Brown Nunlet photo gallery VIREO Photo-High Res
* Photo-Medium Res; Article —"Birding In Peru"(Note:Not listed in Article)
* Photo-High Res; Article mangoverde Photo-2--High Res
Dacia

**Dacia** —1966-ci ildə Rumıniya hökumətinin açmış olduğu tender nəticəsində qurulmuş, adını Rumıniya torpaqlarının köhnə adı olan Daçyadan alan, 1999-ci ildə Renaultun tərkibinə keçən Rumıniyalı avtomobil istehsalçısı. Bundan başqa Renaultun Rumıniyadakı markasıdır.

## Modellər
* Dacia Sandero
* Dacia Logan
* Dacia Logan MCV
* Dacia Logan Pick-up
* Dacia Logan Van
* Dacia Duster
* Dacia Solenza
* Dacia Jogger

## Qalereya

Dacia1100 (3).jpg|Dacia 1100
Dacia1100s.jpg|Dacia 1100S
Dacia 1300 1.jpg|Dacia 1300
Dacia 1300.JPG|1975 Dacia 1300
Dacia Logan front 20071025.jpg|2007 Dacia Logan MCV
Dacia Sandero 1.5 dCi.JPG|Sandero


## Xarici keçidlər

* Dacia Tarixi
* Dacia Rəsmi Web Saytı
* Dacia Klubu
Zolaqlı siçanaoxşar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid quş növü.


Fayl:Colius striatus ssp. striatus.jpg|Zolaqlı siçanaoxşar
Fayl:Speckled Mousebird (Colius striatus kiwuensis).jpg|Zolaqlı siçanaoxşar
Fayl:Speckled Mousebird (Colius striatus).jpg|Zolaqlı siçanaoxşar
Fayl:Sm Colius striatus kiwuensis.jpg|Zolaqlı siçanaoxşar
Fayl:Colius striatus - Bird Kingdom.jpg|Zolaqlı siçanaoxşar
Fayl:Speckled Mousebird (Colius striatus) (32400092522).jpg|Zolaqlı siçanaoxşar


## İstinadlar
Ceryle rudis

**** () —  cinsinə aid quş növü.

Bədəninin uzunluğu 25 sm, küləsi 70–110 q-a çatır. Rəngi ağ-qara, ala-bəzək, ayaqları boz, dimdiyi və qüzei qişası qara rəngdədir..

Səsi ağacdələnin səsinə oxşayır. Erkəklərin sinəsində "aşırma qayış"abənzər iki qara zolaq olur.

Sıldırımlarda cütlük şəklində, eləcə də 100 cütlüyə qədər və ya daha çox fərdlərdən təşkil olunmuş koloniyalar şəklində yaşayırlar. Çox vaxtı insan məskənlərinə yaxın yerlərdə yaşayırlar.

Əsas qidasını çaylarda, gölməçələrdə tutduqları kiçik balıqlar, yengəclər, su onurğasızları, təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çəhrayı

**Çəhrayı** — rəng çalarlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Hex dəyəri "#FFC0CB", RGB dəyəri "255, 192, 203"ve CMYK dəyəri "0, 25, 20, 0" dır.

## Rənglər insan həyatında

Çəhrayı rəngi sevənlər həyatları boyu xəyallar aləmində yaşayırlar. Ülvi məhəbbət tapmaq arzusunda olub, öz güclərinə həddən artıq güvənirlər. Sərt reallıqla qarşılaşdıqda özlərini itirirlər. Rahatlığı xoşlayırlar. Ətrafdakıları tez-tez pis vəziyyətdə qoyurlar, çünki öhdəsindən gələ bilməyəcəkləri vədlər verirlər. Ancaq xoşagəlməz hadisələrdən sonra sakitləşmələri uzun sürmür, dərhal özlərini ələ ala bilirlər. Aktiv həyat tərzini xoşlamırlar, təbiətə səyahət, idman onlar üçün deyil. Çəhrayı rəngi sevən insan daxilən həmişə uşaq olur və bu vəziyyət qoca yaşlarına qədər davam edir.

## İstinadlar
Qızlarquşular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Haqqında
Azərbaycanda 2 növü olan bir cinsi vardır. Qızlarquşu cinsinə aid olan quşlar sığırçın boydadır. Dimdiyi nazik, yüngülcə aşağı əyilmişdir, qanadları iti, uzundur. Quyruğu uzun, orta sükan lələkləri ucda ensizdir və qalanlarından xeyli qabağa çıxır. Ayaqları xeyli gödəkdir. Ön barmaqları yarıya qədər bitişmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
Azərbaycan heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı «Elm». 2004 - 620 s.

## Xarici keçidlər
* Bienenfresser (Meropidae)

## Həmçinin bax
Ala

**Ala** — rəng çalarlarından biridir.

"Bu rəng daha çox ağ rəngin başqa rənglərlə qarışığından ibarət olub canlı-cansızdakı rəng əlamətini tanıdır. Yəni "ala" çox-çox "…sözlərin əvvəlində sözün ifadə etdiyi şeydə alalıq, rəngbərənglik, ala-bulalıq, ağ rəng ilə qarışıqlıq, yaxud yarımçıqlıq, qeyri-müəyyənlik, dağınıqlıq, adda-buddalıq, natamamlıq və s. bu kimi xassələr olduğunu bildirir". Bir neçə misala baxaq: alapaça-paçalarının arası ağ olan kəhər və ya kürən at; alaçiy — tam bişməmiş; alaağac -ölkələri ayıran, sərhədlərə basdırılmış ağ-qara zolaqlı ağac (dirək); alanəm — qurumamış, yaş; alakölgə — həm işıqlı, həm kölgəli yer və s. Arxada "ala göz"dəki "ala"nın da rəng bildirdiyini demişdik. Daha bir neçə örnək: "Ala itdən məşhur", "Ala ördək", "Ala qaz", "Alaboyun", "Alabaş" (it adı) və s.

Göründüyü kimi, bu misallardakı "ala" bilavasitə rəng deməkdir. Bununla belə, "ala"nın hündür ("Ala çadırın yer üzünə dikdirgil", "Qarşı yatan ala dağdan bir oğul uçurdunsa degil mana" və s.), böyük ("Ala barigah otağını çox görmüşəm", "Ala yorğan içində"), səmt, istiqamət, tərəf ("Başın ala baxar olsam, başsız ağac! Dibin ala baxar olsam dibsiz ağac!") və s. mənaları da vardır və bunu "Kitabi-Dədə Qorqud"dan gətirilmiş misallar da təsdiq edir"

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Abdulla B. Rənglər va saylar // Azərbaycan etnoqrafiyasi. III Cild, Bakı: ŞƏRQ-QƏRB. 2007, 480 s. S. 351–362
Magellan çovdarçıları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsviri
Magellan çovdarçısının kürək və döşü açıq boz rəngdə, digər yerləri isə ağ rəngdə olur. Qısa qırmızı ayaqları və qırmızı gözləri var. Cavan fərdlərdə göz və ayaqlar sarımtıl rəngdə olur. Quşların çağırışları göyərçinlərin çağırışına bənzəyir.

## Çoxalması
Magellan çovdarçısı suya yaxın yerdə yuvalayır və yerə 2 iri yumurta qoyur. Adətən bir cücəsi sağ qalır.

## Qidalanması
Magellan çovdarçısı xırda onurğasızlarla qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Haçaquyruqlar

***' () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Orta ölçülü quşlardır. Dimdiyi qısa, gözün ön kənarına qədər olan ağız yarığı mavi rəngdə olur. [[Afrika]], [[Avropa]], [[Avstraliya]]nın səhra, çöl və yarımsəhralarında yayılıb.

== Təsnifatı ==
Fəsiləyə 17 müasir növün aid olduğu 2 yarımfəsilə daxildir:
* ***' yarımfəsiləsi
**  cinsi
*** 
*** *
*** 
*** 
*** 
**  cinsi
*** 
*** 
*** 
*** 
**  cinsi
*** 
* **** yarımfəsiləsi
**  cinsi
*** 
*** 
*** *
*** *
*** 
*** 
*** *
**  cinsi
*** 
* *Glareolidae* incertae sedis
**   — 33.9–28.4 mln il əvvəl, Avropa cinsi
***  
***  

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaraqarın bağrıqara

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Ümumi rəngi sarımtıl—bozdur, döşündə kiçik qara xallar var. Qarnı qaradır.

## Yayılması
Şərqi Avropa, Asiya və Şimali Afrikada yayılıb. Azərbaycanda Kür-Araz ovalığında, Şirvanda, Abşeron-Qobustanda, Acınohur-Ceyrançöldə, Naxçıvanda məskunlaşır. Yaşayış yerləri kəskin azalıb.

## Həyat tərzi
Səhra, yarımsəhra və digər bozqır landşaftlar yaşayış yerləridir. Gündüz fəal olur. Azərbaycanda oturaqdır. Biologiyası zəif öyrənilmişdir. Cücülər, bitki toxumları və cücərtilərilə qidalanır

## Sayı
XX əsrin 70-ci illərində Naxçıvanda və Mil düzündə 3-5 fərddən ibarət kiçik qruplarına, digər ərazilərdə isə tək-tək fərdlərinə rast gəlinmişdir. Kür-Araz ovalığında 1990-cı illərdə 2, Abşeron-Qobustanda Səngəçal terminalı ətrafındakı ərazilərdə I. 2001-ci ildə 2, II. 2008-ci ildə 6, VI. 2008-ci ildə 2, X. 2008-ci ildə 2, I. 2009-cu ildə 8, Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda VI. 2004-cü ildə 4, VI. 2005-ci ildə 5 fərdi qeydə alınmışdır

## Azalma səbəbləri
Yarımsəhra, səhra və bozqırlarda meyvə-tərəvəz, texniki və digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin əkilməsi, böyük miqdarda mal-qaranın otarılması, qanunsuz ovlanması.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağan edilmişdir. Turyançay, Körçay, Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruqları, Şirvan, Ağgöl, Altıağac, Ordubad Milli Parkları, səhra, yarımsəhra və bozqır landşaftlı ərazilərdə yasaqlıqlar təşkil edilmişdir. Azərbaycanın və Naxçıvan MR-in Qırmızı kitablarına və Bern konvensiyasına daxil edilmişdir.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qobustanda Səngəçal terminalı ilə Çiçəkdağ arası əraziyə, Acınohur və Sarıca düzlərinə yasaqlıq statusunun verilməsi, növün qorunmasının elmi əsaslandırılmış şəkildə fəal təbliğ edilməsi vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılquş

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Növləri
* Tülkü qızılquş (*[[Falco alopex]]*)
* Amur qızılquşu (*[[Falco amurensis]]*)
* Seyşel qızılquşu (*[[Falco araeus]]*)
* Boz müşgül (*[[Falco ardosiaceus]]*)
* Qonur qızılquş (*[[Falco berigora]]*)
* Bığlı qızılquş (*[[Falco biarmicus]]*)
* Ağsaqqal qızılquş (*[[Falco cenchroides]]*)
* Ütəlgi qızılquş (*[[Falco cherrug]]*)
* Qızılı boyunlu qızılquş (*[[Falco chicquera]]*)
* Ördəktutan qızılquş (*[[Falco columbarius]]*)
* Gümüşü qızılquş (*[[Falco concolor]]*)
* Afrika qızılquşu (*[[Falco cuvierii]]*)
* Narıncı sinəli qızılquş (*[[Falco deiroleucus]]*)
* Dikinson qızılquşu (*[[Falco dickinsoni]]*)
* Eleonora qızılquşu (*[[Falco eleonorae]]*)
* Qısaquyruq qızılquş (*[[Falco fasciinucha]]*)
* Cənubi Amerika qızılquşu (*[[Falco femoralis]]*)
* Boz qızılquş (*[[Falco hypoleucos]]*)
* Laqqar (*[[Falco jugger]]*)
* Avstraliya qızılquşu (*[[Falco longipennis]]*)
* Meksika qızılquşu (*[[Falco mexicanus]]*)
* Xallı qızılquş (*[[Falco moluccensis]]*)
* Səhra qızılquşu (*[[Falco naumanni]]*)
* Madaqaskar qızılquşu (*[[Falco newtoni]]*)
* Yeni Zelandiya qızılquşu (*[[Falco novaeseelandiae]]*)
* Şahin (*[[Falco pelegrinoides]]*)
* Laçın (*[[Falco peregrinus]]*)
* Mavriki qızılquşu (*[[Falco punctatus]]*)
* Yarasa qızılquş (*[[Falco rufigularis]]*)
* Böyük qızılquş (*[[Falco rupicoloides]]*)
* Şunqar (*[[Falco rusticolus]]*)
* Şərq qızılquşu (*[[Falco severus]]*)
* Amerika qızılquşu (*[[Falco sparverius]]*)
* Qaragöz qızılquş (*[[Falco subbuteo]]*)
* Qara qızılquş (*[[Falco subniger]]*)
* Adi qızılquş (Falco tinnunculus)
* Kərkincək qızılquş (*[[Falco vespertinus]]*)
* Cizgili qızılquş (*[[Falco zoniventris]]*)
Azərbaycanda 8 növü yaşayır:qaragöz qızılquş (*Falco subbuteo*); Adi qızılquş (Falco tinnunculus); Kərkincək qızılquş (*Falco vespertinus*); Ördəktutan qızılquş (*Falco columbarius*); Səhra qızılquşu (*Falco naumanni*); Ütəlgi qızılquş (*Falco cherrug*); Bığlı qızılquş (*Falco biarmicus*); Şahin (*Falco peregrinus*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Şahin
* Laçın (quş)
* Sarlar
* Qırğı
Səhra qızılquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir.

## Qısa təsviri
Kiçikboylu qızılquşlardan biridir. Erkəyin bel tərəfi qırmızımtıl-kərpic rənglidir (naxışsız), amma başı tünd-göydür. Quyruğunun ucunda köndələn qara zolaq var. Caynaqları ağımtıl-samanı rənglidir. Dişisi yaxın qohumu olan muymulu qızılquşa ("tinnunclus") oxşayır, təbiətdə fərqləndirmək çətindir. Amma erkəyi aydın fərqlənir.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Şimal-Qərbi Afrikada yayılıb. Azərbaycanda düzənlik və dağətəyi rayonlarda məskunlaşıb: 17 ornitocoğrafi sahədən 13-də yayılıb. Azərbaycana nəsil vermək üçün gəlir, mart ayında gəlir, avqustda köçüb gedir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarğanlarda, qayalarda və əhalinin tikililərində örtülü və yarımörtülü şəraitdə nəsil verir. Quraq iqlimli açıq sahələri xoşlayır. Mayın axırlarında nəsil verməyə başlayır. Adətən koloniya əmələ gətirir, hər koloniyada 4-9, orta hesabla 5 yuva olur. Sonra dişi və erkək köməkləşib 28-29 gün kürt yatıb bala çıxarır, onları 33-34 gün yuvada bəsləyirlər. Hər yuvada orta hesabla 4 bala olur. İyul ayının axırlarında pərvaz balaları görünür. Yemini 65 % həşərat, 30 % siçanabənzər gəmiricilər təşkil edir. Əsas yırtıcısı ilanlardır.

## Sayı
Yaşama yeri spesifik olduğu üçün geniş ərazinin konkret yerlərinə toplaşır, ona görə də çox görünür. 1950-ci illərə qədər yayıldığı sahələrdə çoxsaylı növ olub. Düzənlik sahələrdə suvarma şəbəkəsi genişləndikcə əsasən qışlaqlarda qalıb. Son 15-20 ildir ki, nadir quşa çevrilib. 1999-2000-ci illərdə aparılmış sayğıya görə 500 quş olub, 10 il sonra isə 270 quş qalıb. Azərbaycan kimi ölkədə əsas yemi həşərat olan kiçik quş üçün 135 cütün qalması azdır.

## Azalma səbəbi
Xam torpaqların suvarma təsərrüfatı sahəsinə çevrilməsi, aqrar təsərrüfat sahələrində ziyanvericilərə qarşı kimyəvi mübarizə aparılması, yem obyektlərinin azalması və zəhərlənməsi.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. İndiyə qədər faydalı fauna adı ilə qorunub. Naxçıvan MR-in Qırmızı kitabına daxil edilib. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir. Qlobal miqyasda qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Qorunmasına əhalinin daha geniş cəlb edilməsi, koloniyası yaxınlığın

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Amerika müşgülü

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid quş növü.

## Cütləşmə
Bu quşlar miqrasiya xüsusiyyətinə malikdir. Cütləşmə mövsümündə Alberta ilə Şimali Karolina arasında, qış mövsümündə isə Kanada-ABŞ sərhədindən Meksikaya qədər yayıla bilərlər. Yaz aylarında erkək fərdlər canlı sarı rəngdə, qışda isə zeytun rəngində olurlar. Dişi fərdlər isə qəhvəyi-sarı rəngə sahibdir və yalnız yaz aylarında rəngi bir qədər açılır. Erkək quşlar parlaq rəngləri ilə cütləşmə dövründə dişi quşları cəlb edir. Cütləşmə dövrü əsasən qida təchizatının çoxaldığı iyul ayının sonlarında başlayır və bu, digər finç növlərinə nisbətən daha gec bir dövrdür. Növbəti ildə bir bala böyütməklə, ümumiyyətlə monoqam həyat tərzi sürürlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ördəktutan qızılquş

**** və ya **sərçəçalan** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Bioloji xüsusiyyətlərini tam əks etdirmədiyini və ölçücə kiçik olan bu quşun təbiətdə ördək ovlanması faktının yanlış olduğunu əsas götürərək, sərçəkimilərə aid kiçik quşlarla qidalanan bu qızlıquş növünün adı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutu tərəfindən 2019-cu ildə sərçəçalan kimi dəyişdirilib.

## Təsviri
Qızılquşlar fəsiləsinin kiçik nümayəndələrindən biridir. Qanadları qısadır. Üst tərəfi və başı tünd-göy, alt tərəfi isə cizgili ağımtıl-kürəndir. Quyruğu köndələn zolaqlıdır. Dişisinin bel tərəfi qonurdur.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Şimali Amerikada yayılıb. Qışlamaq üçün Afrikaya köçür. Azərbaycanda aran və dağətəyi rayonlarda olur. Buraya qışlamaq üçün gəlir və buradan miqrant populyasiyası da keçir. Payız köçü sentyabrda-noyabrda, yaz köçməsi isə mart-apreldə olur.

## Həyat tərzi
Ətrafı açıq sahə ilə əhatə olunmuş seyrək meşələrdə yaşayır. Geniş və sıx qaranlıq meşə massivindən qaçır. Ördəktutan adlanmasına baxmayaraq əsas yemi xırda quşlar (titrəkquyruq, sərçə, torağay, cüllüt, sığırçın və s.) və siçanabənzər gəmiricilərdir. Şikarını alçaqdan uçmaqla (belibağlı kimi) axtarır, yerdən və havadan çalıb götürür. Bəzən ağacvari Şorəngə kolunun dibində gizlənib şikarını pusmaqla ovlayır.

## Sayı
XX əsrin ortalarına qədər Kür-Araz və Lənkəran düzənliyində, xüsusən də Qızılağac körfəzi ətrafında çoxsaylı qışlayıb. 1970-ci illərdən başlayaraq Aran və Tuqay meşələrinin kəskin transformasiyası, zərərli quş bilib tələf edilməsi, texnosferin genişlənməsi və səs-küyün çoxalması, yem obyektlərinin azalması və zəhərlənməsi ilə sayı kəskin azalaraq Qırmızı Kitaba düşüb. XX əsrin axırında yanvar-fevral aylarında cəmi 60 quş, bundan 10 il sonra isə 35 quş sayılıb.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac və Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruqlarında, Şirvan, Ağgöl Milli Parklarında və digər Milli Parklarda qorunub saxlanılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax