Abxaziya çarlığı

**Abxaziya çarlığı** ( Apkhazta samepo) — əvvəlcə Anakopiyada, sonra 806-cı ildən Kutaisidə mövcud olmuş mərkəzləşmiş orta əsr dövləti. 786-787-ci illərin qovşağında Xəzər xaqanlığının köməyi ilə II Leonun başçılıq etdiyi Bizansdan asılı olmayan Abxaz krallığı elan edildi. Krallığın çiçəklənmə dövrü 850-950-ci illərə təsadüf edir. X əsrin əvvəllərində krallıq Abxaziya və Şərqi Gürcüstanın bir hissəsini, bugünkü Qərbi Gürcüstanı əhatə edirdi. X əsrin ortalarında Kaxetiyanın bir hissəsini və Tao-Klarjetinin şimal əraziləri də onun tərkibində idi. "Böyük Rus Ensiklopediyası" na görə, Abxaziya krallığının gücü zəifləməyə başladı və 975-ci ildə (ədəbiyyatda fərqli şəkildə adlandırılan "Abxaz və Kartvellər çarlığı", "Baqratilər çarlığı", "Abxaz-Kartli çarlığı") vahid gürcü çarlığının bir hissəsi oldu., 978-ci ildə taxt Kartli və Quranduxt kralı Qurgenin oğlu Baqrata və abxaz çarı III Teodosinin bacısına keçdi. 1008-ci ildə Baqrat, Kartlini atası Qurgendən miras aldı və Abxaziya və Kartli taclarını birləşdirərək vahid bir Gürcüstan krallığını qurdu..
## Adı
Abxaziya çarlığı sözündən yalnız erkən gürcü mənbələrində istifadə olunur. X əsrə qədər Bizanslılar çarlığı Abazqiya-Abxaziya (Yunan Αβαζγια) vassal knyazlıqları hesab edirdilər. Amma əslində VIII əsrin sonlarında rəsmi Konstantinopol burda hakimiyyətini tam itirmişdi.

Tarixçi Zurab Ançabadze qeyd edir ki, 770-ci illərdən Abxaziya dövlətinin (əvvəlcə knyazlıq, sonra isə çarlıq) yaranması ilə əlaqədar olaraq “Abxaziya” termini tədricən öz mənasını Qərbi Gürcüstanın bütün ərazisini əhatə edir və onunla birlikdə istifadə olunur. "Egrisi" termini , sonradan XII əsrdə yaranan yeni "İmereti" termini ilə əvəz edilmişdir. Z.V.Ançabadze həmçinin “abxaz” anlayışının müəyyən etnik icmadan (abazqların tayfası və kiçik etnik qrupu, sonra isə vahid abxaz milləti) bütün çoxmillətli əhalini ifadə edən kollektiv terminə qədər tədricən genişlənməsindən danışır.

## Tarixi

VII əsrdə Bizans imperiyası Abxazyanı Eqrisidən (Lazika) aldı və ona qərb apşıllar, saniq və misimiyalıların torpaqlarının bir hissəsini verdi. Həmin vaxt bölgənin mərkəzi Anakopiya qalası idi.

X əsrin ortalarında. Abxaziya çarlığı sərhədlərinin ən böyük genişlənməsi dövrünə çatdı: bütün Qərbi və Şərqi Gürcüstanın əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə etdi və şimalda Qara dəniz sahili boyunca müasir Anapa ərazisinə qədər uzandı. Aşağı Kartlidə Samşvilde şəhərinə çatdı, həmçinin Tao-Klarjetinin cənub hissəsini fəth etdi. Abxaziya çarlığının zəifləməsi III Demetrinin (967-975) dövründə baş verdi.

Gürcüstanın siyasi birləşməsində Abxaziya çarlığının prioritetliyi ilə bağlı mühüm arqument dolayısı ilə Georgi Melikişvili tərəfindən tərtib edilmişdir. Vahid Gürcüstanın çarları adında həmişə birinci yeri tutan Abxaziyanın adı çəkilir və birləşmiş Gürcüstan krallığının kralları çox vaxt yalnız “Abxaz kralları” adlandırılır. Belə ki, 1008-ildə meydana gələn Vahid Gürcüstan dövləti Abxaziyz çarlığının ərazilərini də əhatə edirdi. XI əsrdən XIII əsrlərə qədər çar IV David və çariça Tamaranın hakimiyyəti dövründə siyasi və iqtisadi gücünün Qızıl çağına çatdı. Gürcüstan Qüdsdəki xaç monastırı və Yunanıstandakı Iviron Monastırı kimi, Şərqi xristianlıqdan və Şimali Qafqazdan İran və Anadolunun şərqinə qədər uzanan və eyni  zamanda xarici dini mülkləri qorumaqla, ən böyük ölçüdə Şərqi Avropadan ve Şimali Qafqazdan uzanan Pan-Qafqaz imperatorluğunun aparıcı millətlərindən biri oldu.Bu, indiki Gürcüstanın əsas tarixi müqəddiməsi idi.

Bir neçə əsr davam edən səltənət XIII əsrdə monqol istilalarının altına düşdü, lakin 1340-cı illərə qədər yenidən suverenliyini təmin etdi. Sonrakı onilliklərdə Qara Ölümlə yanaşı ölkənin iqtisadiyyatını, əhalisini və şəhər mərkəzlərini viran edən Timurun rəhbərliyi ilə çoxsaylı istilalarla yadda qaldı. Bizansın, sonra Trebizond imperiyasının süqutundan sonra çarlığın geosiyasi vəziyyəti daha da pisləşdi. Bu proseslər nəticəsində XV əsrin sonlarında Gürcüstan sınıq bir varlığa çevrildi. 1386-cı ildən etibarən Timur tərəfindən edilən hücumlarla yanaşı, Qara Qoyunlular və Ağ Qoyunluların sonrakı istilaları 1466-cı ilədək çarlığın son anarxiyaya uğramasına və Kartli, Kaxeti və İmereti'nin quruluşlu səltənətlərinin 1490-cı ilə 1495-ci arasında müstəqil çarlıq olaraq  tanınmasına gətirib çıxardı. 1493-cü ildə hər biri Baqrationi sülaləsinin rəqib bir qolu olmaqla  Odishi, Guria, Abxaziya, Svaneti və Samtsxe adlanan beş  feodal klanlar quruldu..

K.D.Kudryavtsevin fikrincə, III Baqratın hakimiyyətinin əvvəlindən “XIII əsrə qədər, yəni Gürcüstanın “qızıl dövrü”nə qədər Baqratidlər özlərini abxazlar və gürcülərin, kartvellərin, kaxetlərin və s xalqların “Abxaz və Kartlların çarları”  adlandırırdılar.

## Əhalisi

Abxaziya çarlığının əhalinin əsasını abxazlar, meqrellər, svanlar və adıqlar təşkil edirdi. Z.V.Ançabadzeyə görə gürcü tayfaları əhəmiyyətli çoxluq təşkil edirdi.

Z.V.Ançabadze S.Canaşiyaya istinad edərək qeyd edirdi ki, artıq “...IX əsrin əvvəllərindən. (əgər əvvəllər olmasaydı) Abxaziya çarlığında çar idarəsinin və kilsənin kitab mədəniyyətinin dili gürcü dili idi”. Ançabadzenin özü iddia edirdi ki, X əsrdə, Abxaziya çarlığının ərazisində gürcü dili əvvəlki dövrdə Qərbi Gürcü kilsəsində istifadə olunan yunan dilini sıxışdıraraq, artıq üstünlük təşkil edirdi. Z.Ançabadze onu da qeyd edirdi ki, X əsrdə bu regionda hər kəs gürcü (“Kartli”) adlanırdı, “... gürcü dilində (Qafqazda və ya onun ətrafında) dini ibadətə qulaq asan hər kəs bu dildə danışırdı. “Gürcü” termininin bu cür başa düşülməsi bu və ya digər “gürcü xalqadonitinin”, məsələn, abxaz, adıq, osetin və ya dvalanın milliyyətinə görə gürcü olmayanın etnik fərdiliyini heç də istisna etmirdi. Gürcü dilinin Şimali Qafqazın qərb hissəsində yayılması xristianlığın Abxaziyadan Şimali Qafqaza daxil olması ilə bağlı idi (məsələn, X əsrin əvvəllərində Alanlar arasında)...” Z.Ançabadze həm əhali, həm də ərazi baxımından Abxaziya çarlığında Kartvel elementinin aparıcı hissəsini, həm də gürcü dilinin burada əsas yazı və mədəniyyət dili kimi tədricən universal yayılması haqqında mübahisə edirdi. X.S.Bqajba qeyd edir: “Təxminən IX əsrin sonlarından Abxaziyada, o cümlədən o vaxta qədər yazı və kilsə dilinin yunanca olduğu Qərbi Gürcüstanda gürcü yazısının yayılması başlandı. Lakin buna baxmayaraq, qədim kilsələrin divarlarında, məzar daşlarında və s. üzərində yunan yazılarına çox sonralar da rast gəlinir.

## Hökmdarları

İoan və Adarnase Şavliani istisna olmaqla, Abxaz çarlarının əksəriyyəti Abazq sülaləsindəndir. Onların sülalə adı, müxtəlif müəlliflərin, o cümlədən K.Tumanovun fikrincə, Ançabadze olmuşdur.

Abxaz çarlarının nömrələnməsi Abxaz knyazlarının nömrələnməsinə uyğundur. məsələn, I Konstantin və II Konstantinin knyaz, III Konstantinin isə çar titulları var idi.

978-ci ildə Kartli/İberiya çarlığında taxt Qurgenin oğlu III Baqrata və III Teodosin bacısı Quranduxtla keçdi.

II Baqratın (III) varisləri birləşmiş Gürcüstanın hökmdarları idilər, ona görə də bu siyahıda onlar göstərilməyib.

## Memarlığı
Abxaziya çarlığının mövcudluğunun ilkin dövründə Abxaziya ərazisində kilsə memarlığında Bizans memarlıq qanunlarının güclü təsiri hələ də hiss olunurdu (məsələn, IX-X əsrlərdə ildə tikilmiş Yeni Afonda tikilmiş kilsə). Z.V.Ançabadze qeyd edir ki, “ümumiyyətlə, Abxaziya çarlığında ucaldılan abidələr o dövrün gürcü memarlıq üslubuna xas görkəm alır”, məsələn, II Georginin Martvilidə (Sameqreloda) tikdirdiyi kilsəni və Kumurdo (Cavaxetidə) məbədini buna misal kimi gətirir. Həmçinin N.P.Severova istinad edərək o, Mokvidəki kilsəni fərqləndirərək bildirir ki, onun xarici görünüşü Kiyev Rus dövlətinin abidələrinə yaxındır, xüsusən də Kiyevdə çox sonralar 1037-ci ildə Bizans üslubunda inşa edilmiş məşhur Müqəddəs Sofiya kafedralının planına bənzəyir..

## Qalereya

File:Bediacup.jpg|Baqratın Bedia monastırına bağışladığı Bedia qədəhi gürcü metal sənətinin mühüm əsəridir, 999-cu il.
File:Mokva cathedral.jpg|Mokvi Kilsəsi X əsrdə, Abxaziya kralı III Leonun dövründə tikilmişdir.
File:2014 Nowy Aton, Cerkiew św. Szymona Apostoła (06).jpg|Müqəddəs kilsəsi. Müqəddəs Simon IX-X-cu əsrlər arasında Yeni Afosda tikilmişdir 
File:Bzyb church.jpg|Bzyb kilsəsi IX əsrin ikinci yarısında tikilmişdir.
File:Pitsunda cathedral.jpg|Pitsunda Katedrali X əsrin sonunda Gürcüstan kralı III Baqrat tərəfindən tikilmişdir.
File:Lykhny temple.jpg|Lıxnı kilsəsi X əsrdə tikilmişdir.
File:Martvili_Monastery_(3).jpg|II Georgi tərəfindən tikilmiş Çkondidi kafedralı, X əsr
File:George of Abkhazia cross.jpg|Abxaziya çarı II Georginin xaçı, X əsr
File:2014_Suchum,_Pozostałości_zamku_Bagrata_(02).jpg|Baqrat qalasının qalıqları.
File:Kumurdo_Cathedral.jpg|Kumurdo Katedrali 964-cü ildə Abxaziya kralı III Leonun hakimiyyəti dövründə yepiskop İoan tərəfindən tikilmişdir.


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*