Xoşbəxtlik hipotezi

**"Xoşbəxtlik hipotezi: qədim müdriklərdə müasir həqiqət axtarışı"** () ―  Conatan Haydt tərəfindən 2006-cı ildə geniş auditoriya üçün yazılmış psixologiya üzrə kitab. Burada Haydt qədim mütəfəkkirlərin – Platon, Budda, İsa Məsih və başqalarının irəli sürdüyü “nəhəng ideyalardan” bir neçəsini təsvir edir, onları elmin işığında tədqiq edir və onlardan müasir həyatımıza aid olan nəticələr çıxarır. Kitabın mərkəzində fəzilət, xoşbəxtlik, özünü dərketmə və məna anlayışları dayanır.

## Fəsillərin məzmun

### Giriş. Nə qədər az bilsən, bir o qədər möhkəm yatarsan
Girişdə əvvəlcə izah edilir ki, müəllifin məqsədi müasir insanlar üçün mövcud olan sonsuz “müdrikliyi” hər fəsildə bir olmaqla 10 böyük ideyaya ayırmaqdır. Girişin qalan hissəsi bu on fəslin qısa icmalını təqdim edir.

Birinci fəsildə hər bir insanın iki hissədən ibarət olması təsvir edilir: əsas instinktlərimizi özündə birləşdirən primitiv hissə və instinktləri idarə etməyə çalışan yüksək inkişaf etmiş hissə. 2-ci fəsil göstərir ki, instinktlərə nəzarət etməyə çalışmaq həddindən artıq narahatlığa gətirib çıxarır, ancaq insan özünü bu narahatçılıqdan yayındırmaq üçün müxtəlif üsullardan, məsələn, meditasiyadan istifadə edə bilər. Üçüncü fəsil insanın digər insanlarla münasibətlərinə həsr olunub və *Əxlaqın Qızıl Qaydası* ilə başlayır: özünüzə rəva bilmədiyinizi başqalarına da rəva bilməyin. Bu, dördüncü fəsildə göstərildiyi kimi, insanların başqalarında qüsurları özümüzdən daha asan görmə meylinin təsvirinə gətirib çıxarır ki, biz onları düzəltmək üçün müəyyən səylər göstərə və beləliklə, Qızıl Qayda ilə yaşamağa yaxınlaşa bilərik.

Beşinci fəsildə, kitabın yarısında Haydt “xoşbəxtlik hipotezi” anlayışını təqdim edir. Hipotezə görə, ola bilər ki, xoşbəxtlik Buddanın dediyi kimi daxildən gəlir və yaxud isə, xoşbəxtlik xaricdən gəlir. Altıncı fəsildə Haydt həqiqətin bu iki ifrat arasında ola biləcəyini iddia edir və sevginin xoşbəxtlik üçün çox vacib olduğunu iddia edir. Yeddinci fəsil çətinliklərin xoşbəxtlik üçün zəruri şərt olub-olmadığını sorğulayır. Xoşbəxtliyə nail olmaq fəzilətli davranışı əhatə edən mürəkkəb bir prosesdir və Haydt səkkizinci fəsildə iddia edir ki, fəzilətli davranış Aristotelin dediyi kimi etmək - güclü tərəflərini inkişaf etdirmək və potensialını reallaşdırmaq deməkdir. Doqquzuncu fəsil insanın xoşbəxtliyinin fəzilətli həyat sürməsindən bəhrələnməsi fikrini genişləndirir, qeyd edir ki, ilahilik hissi buna kömək edir və insanın həyatı boyunca əxlaqi əməllər etməsinə kömək edir. Onuncu fəsil ömür boyu təcrübə ideyasını inkişaf etdirir və iddia edir ki, xoşbəxt həyat, özünüzlə başqaları, özünüz və işiniz, işinizlə özünüzdən daha böyük bir şey arasında düzgün əlaqələr qurduğunuz bir həyatdır - siz bir məqsəd hiss edirsiniz.

### Fəsil 1. "Mən"i bölün
Haydt qədim zamanlardan bəri mövcud olan "mən"i bölməyin bir sıra yollarını nəzərdən keçirir:

* ağıl və bədən
* sol beyin və sağ (beyin funksiyalarının lateralizasiyası)
* köhnə beyin və yeni beyin (frontal lob)
* idarə olunan və avtomatik

Haydt bu sonuncu bölgüyə diqqət yetirir - şüurlu/rasional proseslər və avtomatik/qeyri-müəyyən proseslər arasında. Onun metaforasınq görə, şüurlu ağıl filsürən, şüursuz ağıl isə fildir. Filsürən fili güc tətbiqi ilə idarə edə bilməz: bu, zehni həyatımızın bir çox sirlərini, xüsusən də iradə zəifliyi bağlı niyə problemlərimizin olduğunu izah edir. Fili əhlilləşdirməyi, idarə etməyi öyrənmək — özünütəkmilləşdirmənin sirridir.

### Fəsil 2. Dəyişmək bacarığı
"Filin" avtomatik emosional reaksiyaları bütün həyatımız boyunca bii idarə edir. İnsanlar hətta adları özlərinə bənzəyən yoldaşları və peşələri seçməyə meyllidirlər. Neqativ bir qərəz olsa da, bəzi insanlar optimist, bəziləri isə pessimistdir. Haydt bu avtomatik reaksiyaları dəyişdirməyin üç yolunu nəzərdən keçirir: (1) meditasiya, (2) koqnitiv terapiya və (3) fluoksetin kimi bəzi preparatlar.

### Fəsil 3. Qarşılıqlılıq və qisas haqqında
Bir çox növlər sosialdır, lakin məməlilər arasında yalnız insanlar ultrasosialdır - çox böyük kooperativ qruplarda yaşamağa qadirdir. Robert Çaldininin "altı növ təsir silahı"na əsaslanaraq, Haydt qarşılıqlılığın əsas mexanizmlərini başa düşməyin sosial həyatımızda problemlərin həllinə və manipulyasiya oluna biləcəyimiz bir çox yoldan qorunmağa kömək edə biləcəyi yolları təsvir edir.

### 4-cü fəsil. Başqalarının çatışmazlıqları
Bizim ultrasosiallığımızın bir hissəsidir ki, biz bunu etdiyimizi dərk etmədən daima başqalarının özümüz haqqında fikirlərini manipulyasiya etməyə çalışırıq. İsanın dediyi kimi, biz həmişə başqalarının nöqsanlarını açıq-aydın görürük, lakin öz səhvlərimizə qarşı kor oluruq. ("Niyə qonşunun gözündəki çöpü görürsən, amma öz gözündəki tiri görmürsən?").

### Fəsil 5. Xoşbəxtlik axtarışında
Xoşbəxtliyin daxildən gəldiyi və xarici şeylərdə tapıla bilməyəcəyi ümumi qəbul edilir. 1990-cı illərdə bir müddət psixoloqlar qədim müdriklərlə (məsələn, Budda və Epiktet kimi) xarici şərtlərin əhəmiyyətinin olmadığı barədə razılığa gəliblər. Bununla belə, Haydt iddia edir ki, biz indi bəzi xarici şərtlərin əhəmiyyətli olduğunu bilirik. O, pulu ağıllı xərcləmək də daxil olmaqla, onları dəyişdirməklə xoşbəxtliyi yaxşılaşdırmağın yollarını müəyyənləşdirir.

### Fəsil 6. Sevgi və bağlılıq

Sevginin bir çox növləri var, lakin Haydtın iddia etdiyi kimi, sevginin haradan gəldiyini və nələr etdiyini görəndə onlar hamısı məna kəsb etməyə başlayır. Bunu etmək üçün o, Con Boulbinin 1950-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən dəstəklənən Ana qayğısı və psixi sağlamlıq araşdırmasına və hesabatına, habelə Harri Harlounun meymunlarla işinə baxır. O yazır ki, sevginin müxtəlif növlərini başa düşmək, insanların sevgidə niyə bu qədər səhv etdiyini, filosofların niyə sevgiyə nifrət etdiyini və bu barədə bizə pis məsləhətlər verdiyini izah etməyə kömək edə bilər.

### Fəsil 7. Bədbəxtlik faydalı alət kimi
Nitsşe yazırdı: “Məni öldürməyən şey, məni daha da güclü edir. Lakin, bu hamı üçün keçərli deyil. Çünki, bu, posttravmatik stress pozğunluğuna səbəb ola bilər. Haydt bəzi insanların əzablarından necə və niyə böyüdüklərini, həmçinin travma sonrası böyümə şanslarını artırmağın yollarını müzakirə edir. Robert Sternberqin müdrikliklə bağlı araşdırmasının göstərdiyi kimi, həyatın düzgün vaxtında baş verən çətinliklər insanları daha mərhəmətli edə, özlərinin və başqalarının ehtiyacları arasında balans yarada bilər.

### Fəsil 8. Fəzilət sevinci
Benjamin Franklini misal kimi götürən Haydt, müvəffəqiyyətin ərdəmi necə izləyə biləcəyini, sözün geniş mənasında qədim yunan aretesinə - mükəmməlliyə gedib çıxanı nəzərdən keçirir. Haydtın fikrincə, qədim insanlar fəzilət haqqında mükəmməl psixoloji anlayışa sahib idilər, aforizmlərdən, nağıllardan və insanların avtomatik cavabları olan "fil" yetişdirmək üçün nümunələrdən istifadə etdilər. Qərb fəzilətinin mənşəyi Homerdə, Ezopda və Əhdi-Ətiqdə olsa da, onun müasir anlayışı Kantın ( kateqorik imperativ ) və Bentamın ( utilitarizm ) arqumentləri ilə çoxlu ümumi cəhətlərə malikdir. Onlarla birlikdə xarakter etikasından problemlər etikasına, əxlaqi tərbiyədən əxlaqi mülahizələrə keçid baş verdi.

Ortaq əxlaqın müxtəlif cəmiyyətdə necə inkişaf etdirilə biləcəyi sualına cavab vermək üçün Haidt müsbət psixologiyaya, xüsusən Martin Seliqman və Kristofer  Petersonun fəzilətlər və güclü tərəflərə dair əsərinı müraciət edir.

### Fəsil 9. İlahilik - Allahla və onsuz
Flatland metaforasından istifadə edən Haydt, müqəddəslik və ilahiliyin dərk edilməsinin insan şüurunun iki əsas xüsusiyyəti olduğunu müdafiə edir; iyrənclik, mənəvi yüksəliş və qorxu duyğuları bizə bu ölçüdən xəbər verir, lakin hamı onları dinləmir. “Dini hüquq”u ancaq liberalların və dünyəvi mütəfəkkirlərin əksəriyyətinin görməməzliyə vurduğu və ya səhv başa düşdüyü bu ölçüsü tanımaqla başa düşmək olar. Uilyam Ceyms və Abraham Maslounun (“ pik təcrübələr ” mövzusunda) əsəri bu ölçünün qeyri-dindar insanlar üçün də nə dərəcədə aktual olduğunu göstərir.

### Fəsil 10. Xoşbəxtlik qarşılıqlı əlaqə kimi
Haydt həyatın məqsədi ilə həyatın məqsədi arasında fərq qoyaraq “həyatın mənasını” müzakirə edir. Sevgi və iş həyatın mənasını verir. Mihaly Csikszentmihalyi, Howard Gardner və William Damon  tərəfindən edilən bir araşdırma, ən böyük məna ilə işi xarakterizə edən "həyata cəlbetmə" anlayışını formalaşdırdı. Özünüzdə və həyatınızdakı “səviyyələrarası uyğunluq”, fiziki, psixoloji və sosial-mədəni səviyyələr arasında uyğunluq da həyati əhəmiyyət kəsb edir. Haidt iddia edir ki, din bu cür uyğunluq yaratmaq üçün inkişaf etmiş mexanizmdir.

### Fəsil 11. Nəticə. Balans haqqında
Sonda Haydt iddia edir ki, qədim in və yan ideyası ən müdrik olduğunu sübut edir. O yazır ki, bizə qədim din və müasir elmin, Şərqin və Qərbin, hətta liberalların və mühafizəkarların perspektivləri lazımdır. "Hikmətli sözlər bizə gəlir, ancaq bir çox mənbələrdən istifadə etməklə müdrik ola bilərik."

## İstinadlar