Yeni Kaledoniyanın coğrafiyası

**Yeni Kaledoniyanın coğrafiyası**

Melaneziya subregionunda yerləşən Fransanın dənizaşırı kollektivliyi olan Yeni Kaledoniyanın coğrafiyası Sakit okeanın cənub-qərbində kontinental adalar qrupunu unikal edir.
Hərşeydən əlavə, adalar qrupu mezozoy dövrünün unikal bioloji nəsillərinin qorunmasında rol oynamışdır.
O Lapita mədəniyyətinin — Polineziyalıların sələflərinin genişlənməsində ilkin stansiya rolunu oynadı.
Azad Fransa dövründə, Sakit okean müharibəsi zamanı müttəfiq qüvvələr üçün mühüm hərbi-dəniz bazası idi.

Arxipelaq Avstraliyanın şərqində, Yeni Zelandiyanın şimalında, Ekvatorun cənubunda və Fici və Vanuatunun qərbində yerləşir.
Yeni Kaledoniya əsas adadan, Qrand Ter, Loyalti adalarından və bir neçə kiçik adadan ibarətdir.
Tayvanın təxminən yarısı qədər olan qrupun 18,575,5 kvadrat kilometr (7,172,0 kvadrat mil) ərazisi var.
Adaların sahil xəttlərinin uzunluğu 2,254 km (1,401 mil) təşkil edir.
Yeni Kaledoniya 200 dəniz mili (370 km; 230 mil) eksklüziv balıqçılıq zonasına və sahildən 12 dəniz mili (22 km; 14 mil) məsafədə ərazi dənizinə iddia edir.

Yeni Kaledoniya, 130-85 milyon il əvvəl Antarktidadan və 85-60 milyon il əvvəl Avstraliyadan ayrılmış, demək olar ki, tamamilə su altında qalan Zelandiya qitəsinin ən şimal hissələrindən biridir.
(Zellandiyanın uzunsov üçbucaqlı kontinental kütləsinin çoxu yeraltı platodur.
Yeni Zelandiya qitənin mərkəzində dağlıq su üstü burundur və Yeni Kaledoniya isə qitənin şimal kənarında burnuna bənzər silsilədədir.)
Yeni Kaledoniya özü Avstraliyadan 66 milyon il əvvəl ayrıldı və daha sonra şimal-şərqə doğru hərəkət edərək indiki vəziyyətinə təxminən 50 milyon il əvvəl çatdı.
Uzun sabitliyini və təcridini nəzərə alaraq, Yeni Kaledoniya unikal bir ada sığınacağı kimi xidmət edir - bir növ bioloji "gəmi" - unikal ekosistemə ev sahibliyi edir və artıq başqa yerdə tapılmayan Qondvana bitki və heyvan nəsillərini qoruyur.

## Tərkibi

Yeni Kaledoniya əsas adadan, Qrand Ter və bir neçə kiçik adalardan, Qrand Terin şimalındakı Belep arxipelaqından, Qrand Terin şərqindəki Loyaliti adalarından, Qrand Terin cənubunda Pin adalarından, daha qərbdə Çesterfild adaları və Bellona riflərindən ibarətdir.
Bu dörd ada qrupunun hər biri fərqli geoloji mənşəyə malikdir:
* Qrand Ter, Belep və Pinadalarını əhatə edən Yeni Kaledoniya arxipelaqı Perm dövrü (251-299 milyon il əvvəl) və Paleogen və Neogen dövrləri (1,5-66 milyon il) arasında Yer mantiyasında bir sıra qıvrımlar şəklində formalaşmışdır. Bu mantiya obduksiyası böyük peridotit sahələrini və nikellə zəngin olan swxur meydana gətirdi.
* Yüz kilometr şərqdə olan Loyaliti adaları Vanuatu xəndəyindəki subduksiya nəticəsində yaranan qədim çökmüş vulkanların üzərində qurulmuş mərcan və əhəngdaşı adalarıdır.
* Şimal-qərbdə 550 kilometr (340 mil) məsafədə yerləşən Çesterfild adaları okean platosunun rif çıxıntılarıdır.
* Metyu və Hunter adaları, müvafiq olaraq 450 və 520 kilometr (280 və 320 mil) şərqdə yerləşən, Yeni Hebrid adaları qövsünün cənub ucunu təşkil edən vulkanik adalardır.
* 
Qrande Ter adaların ən böyüyüdür və yeganə dağlıq adadır.
Adanın sahəsi 16,372 kvadrat kilometr (6,321 kvadrat mil), şimal-qərbdən cənub-şərqə uzanır, uzunluğu 350 kilometr (220 mil) və eni 50 ilə 70 kilometr (31 ilə 43 mil) arasındadır.
Adanın uzunluğu boyunca hündürlüyü 1500 metrdən (4900 fut) artıq, beş zirvəsi olan bir dağ silsiləsi uzanır.
Ən yüksək nöqtə 1,628 metr (5,341 fut) yüksəklikdə olan Pane dağıdır.
Yeni Kaledoniyanın ümumi sahəsi 19,060 km2 (7,360 kv mi), quru sahə 18,575 km2 (7,172 kv mi) təşkil edir.

Fransanın (Yeni Kaledoniyanın bir hissəsi kimi) və Vanuatunun iddia etdiyi, yaşayış olmayan Metyu və Hunter adaları üzərində ərazi mübahisəsi mövcuddur.

## İqlimi
Yeni Kaledoniyanın iqlimi tropikdir, cənub-şərq passat küləkləri ilə dəyişir. 
İsti və rütubətlidir.
Yeni Kaledoniyada ən çox noyabr-mart ayları arasında baş verən siklonlar təbii fəlakətlər yaradır.
Qonşu Vanuatu adalarında yağıntılar ildə orta hesabla iki metr olsa da, Yeni Kaledoniyanın şimalından cənuba doğru yağış 1000 mm-dən (39 düym) bir qədər çox azalır.
Orta illik temperatur eyni intervalda 27,5-dən 24,3 °C-ə (81,5-75,7 °F) düşür və mövsümilik daha qabarıq olur.
Adanın cənub-qərb sahilindəki bir yarımadada yerləşən paytaxt Numea, adətən, avqust ayından dekabrın ortalarına qədər intensivliyi artan quraq mövsümə malikdir və yanvar ayında yağışların gəlməsi ilə birdən-birə bitir.
Ən çox yağıntı adanın şimal-şərq sahillərində düşür, dəniz səviyyəsinə yaxın Pueboda 2400 mm (94 düym) yağış qeydə alınıb.

## İstinadlar