open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ala (Roma ordusu)

Ala (latın dilində: ala -hərfi mənada "qanad" falanqalarda legion süvarilərinin ənənəvi döyüş mövqeyinə görə belə adlandırılmışdır) - Roma ordusunda köməkçi süvari hissəsi. Sonralar Ala (Roma ordusu) əsasən müttəfiqlərin süvari hissələri əsasında təşkil olunurdu (ala sociorum). Ala süvari hüssələrindən ilk dəfə  İmperator Sezarın qallara qarşı hərbi əməliyyatları zamanı istifadə olunmuşdur. Hər bir ala 10 turmadan ibarət olmuşdur. 500 atlıdan, prefekt istisna olmaqla, (atların ümumi sayı-504) ibarət olan ala quingenaria, 1000 atlıdan, prefekt istisna olmaqla (atların ümumi sayı-1090) milliaria adlanırdı.  

Ala quingenaria hər biri 10 döyüşçü və 1 zabitdən ibarət 3 dekuriyadən (onluq) təşkil olunmuş ibarət 16 turmaya, Ala milliaria isə prefektin (praefectus alae) komandanlığı altında 24 turmaya bölünürdü. Tarixçilərə görə möhkəmləndirilmiş hərbi düşərgədə 4 alae milliariae və 5 alae quingenariae yerləşirdi.

Ala süvarisi alaris (alarius) adlanırdı.  Döyüş dəvələrindən (alae dromedariae) ibarət alalar da mövcud olmuşdur. 

## Mənbə
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Turma

Turma - (latın dilində: turma) - Roma ordusunda 30-32 nəfərdən ibarət atlı dəstəsi, Ala (Roma ordusu)nun onda bir hissəsi.   

Roma respublikası dövründə süvarilər romalılardan və ya onların müttəfiqlərindən təşkil olunurdu, legionun tərkibinə daxil idi. Hər bir legionda atlıların sayı 300 nəfər idi və onların hər biri 30 nəfərdən ibarət 10 turmaya, hər turma isə 3 dekuriyaya (onluğa) bölünürdü.  

Roma imperatoru Oktavian Avqustun hakimiyyəti dövründə süvarilər köməkçi qoşun hissələrinə daxil idi. Roma qoşunlarında süvari hissələrin əsasını atlılardan və piyadalardan ibarət cohors equitatа adlanan hissələr, həmçinin cohors equitata quingenaria adlanan və 480 nəfər piyadadan, 4 turmadan ibarət hissələr və həmçinin cohors equitata milliaria adlanan, 88 nəfər piyadadan və 8 turmadan ibarət hissələr təşkil edirdi. Sonralar dəvələrdən ibarət turmalar (dromedarii) təşkil olunmuşdur. İlk dəfə olaraq imperator Trayan atların yerinə dəvələrindən istifadə olunan və Ala I Ulpia dromedariorum Palmyrenorum adlanan belə hərbi hissələri təşkil etmişdir.

İmperiya dövründə türmaya dekurion komandanlıq edirdi və ona iki köməkçisi, həmçinin sesquiplicarius (ənənəvi əməkhaqqından 1,5 dəfə çox əməkhaqqı alan əsgər), duplicarius (ikiqat ödənişlə), bayraqdar köməklik göstərirdilər. Prinsipat dövründə hər bir legionun tərkibinə dörd turma daxil idi. Piyadalara nisbətən süvarilərin statusu daha aşağı idi və onlar düşərgədən kənarda yerləşdirilirdi. 

## Mənbə
* Erdkamp, Paul, ed. (2007). *A Companion to the Roman Army*. Blackwell Publishing Ltd., ISBN 978-1-4051-2153-8
* Goldsworthy, Adrian (2003). *The Complete Roman Army*. Thames & Hudson Ltd., ISBN 0-500-05124-0
## İstinad
Adi pişik ilanı

**Adi pişik ilanı** () — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid növ.

Bədəninin uzunluğu 60–70 sm, maksimal uzunluğu — 100 sm-dir. Bədəninin aşağı nahiyəsi ağ rəngdə olur. Əsasən daşlı yaylıqlarda, otluqlar və kolluqlarda, yarımsəhrada və dağ meşələrində yayılır. Onlara 1700–1800 metr yüksəkliklərdə belə rast gəlinir. Onlar gecə və gündüz radələlərində aktiv olur. İsti yay ayları isə ancaq gecə saatları aktiv olur. Ağaclara və ev damlarına rahat çıxa bilirlər. Əsasən kərtənkələlər, gəmiricilər və quşlarla qidalanırlar. İyun ayının sonu və iyulun əvvəllərində 6–9 (10–13 х 27–35 mm) yumurta qoyurlar. Sentyabrda balalar yumurtadan çıxır.

Onlara Balkan yarımadası, Egey dənizi və Aralıq dənizi adalarında, İtaliya, Xorvatiya, Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, İsrail, Suriya və Dağıstan ərazilərində rast gəlinir.

## Ədəbiyyat
* Buchert, I. & Buchert, P/ 2011. Die Gaviola-Lagune. Elaphe 19 (1): 26–32

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əzaz məntəqəsi

**Əzaz məntəqəsi** () — Suriyada, Hələb mühafazasında inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Əzaz şəhəridir. Məntəqə şimalda Türkiyənin Kilis ili, cənubda Hələb mühafazasının Cəbəl Səman məntəqəsi, qərbdə Əfrin məntəqəsi, şərqdə isə əl–Bab məntəqəsi ilə həmsərhəddir.
## Əhalisi
2004–cü il siyahıyaalınmasına əsasən Əzaz məntəqəsinin əhalisi 251.769 nəfərdir.

## İnzibati bölgü
2004–cü il siyahıyaalınması tarixinə olan vəziyyətə əsasən məntəqə inzibati cəhətdən 6 nahiyəyə bölünür.
### Nahiyələr
# Əzaz
# Əxtərin
# Təl-Rifət
# Mare
# Nübl
# Suran

## Şərhlər

## İstinadlar
Cırtdan Krit begemotu

**Cırtdan krit begemotu** () — tükənmiş növ olaraq müasir Begemotlar cinsinə aiddir. Vaxtı ilə Krit adasında yayılmışdı.

Bu növ iki yarımnövə bölünürmüş:
* 
* 

Cırtdan krit begemotunun sümükləri ilk dəfə Doroteey Beyt tərəfindən 1920-ci ildə Krit adasının şərqində aşkarlanmışdır.

Cırtdan krit begemotu çox guman ki, Avropa begemotundan törəmişdir.

## İatinadlar
Begemotlar

**Begemotlar** ya da **Su atları** () — Cütdırnaqlılar dəstəsinə, heyvan cinsi.

Begemot adı qədim yəhudi dilindən götürülmüşdür, lakin Azərbaycan dilinə ruscadan keçib. İkinci ad yəni *Hippopatam* () yunan dilində "çay atı" mənasını verir.

Cırtdan begemot isə  cinsinə daxildir.

## Növləri

* .
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* †  (*[[Trilobophorus afarensis]]*)
* † 
* † 
* † 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İdyros

**İdyros və ya İdyropolis** ( ) - Türkiyə Respublikası Antalya əyalətində, antik Likiya şəhəri. Müasir Kemer şəhərinin mərkəzində yerləşir.

## Tarixi
Karl Ritter, Skylasvə Kipert İdyros antik şəhəri haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Karl Ritter Faselisin şimalındakı "Kopa Avova" burnunun yamaclarındakı şəhərin *İdyropolis* olduğu fikrini irəli sürür. Şəhərdə antik dövrdə gəmiçilik inkişaf etmişdir. Skylas isə dəqiq fikir irəli sürməsə də, Faselis ilə Lurnatsin (Siçan adası) arasında olduğunu bildirir. Əslində bu fikirlər Kipertin fikrini təsdiqləyir. Kipertin hazırladığı xəritədə antik şəhərin Kemer dağının cənub-şərq tərəfində "An Avuva" burnunun yerləşdiyi yeri İdyros olaraq göstərir. 1976-1977-ci illərdə Antalya Muzeyi Rəhbərliyi mütəxəssislərinin təşkil etdiyi tədqiqatlar nəticəsində Kipertin göstərdiyi yerdə antik yaşayış məskəni aşkarlanmış və bu yaşayış məskəninin Kipertin dediyi kimi, İdyros şəhəri olması qərarına gəlmişlər. Müasir dövrdə antik İdyros şəhərindən Bizans dövrünə aid olduğu güman edilən Kilsə (IV-VII əsr) və bu Kilsəyə bağlı olan III əsrə aid olduğu güman edilən Bazilika, Erkən Roma dövrünə aid Gözətçi qülləsi, məqsədi tam bilinməyən tikililər və körpü qalıb. 
Stefan Bizantiniusun Hekataiusa istinadən verdiyi məlumatlara görə İdyros ilk dövrlərdə dəniz nəqliyyatında əhəmiyyətli paya sahib olub. Misir və Yaxın Şərqdən Likiyanın qərbinə gedən yelkənli gəmilər Nil çayından İdyros limanına qədər gəlirdilər.

## Qalıqları
Idyros şəhərindən müasir dövrə qalan əsas iki əsər Kilsə və gözətçi qüllədir. Bazilikanın planında olan kilsə, ortada absisli bir orta nəf, narteks, eksonarteks, cənubunda ibadətgah, şimalında baptisteryum və ətrafındakı digər strukturlarla kompleks bir sistem əmələ gətirmişdir. Bazası iri dənəli mozaikalarla bəzədilib.
Gəzətçi qüllə isə Marinanın şimalında olan yüksəkliyin cənub ucunda, ətraflı poligapol hörmə texnikasında işlənmiş divarlarla əhatəolunmuş, cənub tərəfdən iki qüllə ilə bir giriş, şimal-şərq tərəfdə isə bir qüllə vardır.

## Həmçinin bax
* Kemer
* Likiya
* Faselis
## İstinadlar
Kərtənkələyəbənzər ilanlar

**Kərtənkələyəbənzər ilanlar** () — Lamprophiidae sinfinə aid ilan cinsi.

Bədəninin uzunluğu 180 sm təşkil edir.

Cins iki növə bölünür:
* 
* 

Malpolon insignitus Şimali Afrika, Yaxın Şərq, Cənubi Qafqaz və Rusiyanın cənub hissəsində yayılmışdır.

*Malpolon* cinsinə əvvəllər Şimali Afrika və Ərəbistan yarımadasında yayılan Ərəb kərtənkələyəbənzər ilanı (*Rhagerhis moilensis*), Rhagerhis cinsinə daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Olimpos

**Olimpus** () — Türkiyə Respublikası Antalya əyaləti Kumluca rayonu Çıralı kəndi ərazisində mövcud olmuş antik Likiya şəhəri. Ellinizm dövründə əsası qoyulduğu güman edilir. İndiki Beydağları Sahili Milli Parkı ərazisində yerləşmişdir. Bu park bəzən Olimpos Beydağları Milli Parkı da adlandırılır.

## Adlandırılması
Olimpos sözü yunan dilində "Ulu dağ" mənasını verir. Dünyadan iyirmidən çox dağ və yüksəklik, qəsəbə və şəhər bu adı daşıyır. Bu yüksəkliklərdən ən məşhuru Yunanıstanın şimal-şərqində yerləşən, Qədim Yunan Allahlarının evi sayılan Zessalian yüksəkliyidir. Olimpos şəhəri adını , qədimdə Olimpos dağı olaraq tanınan Taxtalı dağından götürmüşdür. Taxtalı dağının 10 k şimalında yerləşən, Yanardaş kimi bilinən alov vardır.

## Tarixi
Olimpos şəhərinin Ellinizm dövründə salındığı ehtimal edilir. Onun barədə ilk məlumatlar E.ə. II əsrdə Likiya Birliyinə aid sikkələrdə yer alır. E.ə. 100-cü ildə Likiya Birliyinin ən əhəmiyyətli şəhərlərindən biri olmuş və *3 səs* hüququna malik şəhərlərdən biri idi. E.ə. I əsrdə Olimpos şəhəri Faselis şəhəri ilə birlikdə daim dəniz quldurlarının hücumlarına məruz qalmış. Bir müddət dəniz qulduru Zenekitesin hakimiyyəti altında olmuşdur. E.ə. 78-ci ildə Roma sərkərdəsi Servilius İsarius Olimpus şəhərini dəniz quldurlarından azad edir və Roma hakimiyyəti altına salır. Roma hakimiyyəti altına girən şəhər *ager publicus* (Satışa çıxarılmış və ya Kiralıq Roma mülkü) elan edilir. 43-cü ildə digər Likiya şəhərləri ilə birgə Roma İmperiyasına daxil olur. Olimpos şəhərinin qoruyucusu, Yunan allahı Hefaistos üçün festivallar təşkil olunurdu. Mənbələrdə Roma imperatoru Adrianında 130-cu ildə şəhərə səfər etdiyi qeyd edilir. Olimpos şəhəri Roma hakimiyyətinə altında olduğu dövrdə xristianlıq yayılmağa başlamış və yepiskopa ev sahibiliy etmişdir. III əsrdə dəniz quldurlarının təkrar Olimposa hücum etməsi ilə şəhər əhəmiyyətini itirməyə başlamışdır. XI-XII əsrlərdə Genuyalılar, Venesiyalılar və Rodoslular tərəfindən təkrar bərpa edilən şəhər Səlib yürüşləri sırasında ticarət limanı kimi istifadə edilirdi. XV əsrdə Osmanlı donanmasının Aralıq dənizinin şərq sahillərini ələ keçirməsi ilə şəhər boşaldılmışdır.

## Qalıqları
Olimposun daxilindən keçən çay şəhəri iki hissəyə bölür. Sahildən görünən və məzarların yuxarı hissəsində yerləşən yüksəklik Olimpos akropoludur. Üzərindəki tikinti qalıqları isə qala şəklində olan divarlara aiddir. Bu təpədən baxdığımızda çayın gözəl mənzərəsini görə bilərik. Şəhəri çayın üstündə yerləşən körpü birləşdirir. Çayın qarşı tərəfindəki sahildən görünən yer isə Olimpos Hamamıdır. Olimposun bu tərəfinə çaydakı iri daşlara basaraq keçə bilərik. Burada Olimpos teatrıda var. Teatrdakı qalıqları Roma dövrü teatrı olduğunu göstərir. Teatrla dəniz arasında Bizans bazilikası, çay arasında isə Olimpos hamamı yerləşir. Mərkəzdəki geniş məkanda isə Agora və Gimnaziya yerləşdiyi hiss olunur.

## Həmçinin bax
* Faselis
* Likiya
* Likiya yolu
* Çıralı (Kumluca)

## İstinadlar
Sus (Tunis)

**Sus** (Ərəb dilində: سوسة‎‎, Sus‎;‎ fransız dilində: Sousse) — Tunisdə şəhər, eyniadlı vilayətin mərkəzi. Əhalisi - 173 047 nəfər (2004).

## Tarixi
Qədim dövrlərdə Sus şəhəri Qadrumet adlanırdı və o, Afrikada ilk finikiya koloniyalarından  və Karfagen dövlətinin ən iri mərkəzlərindən biri idi.
 
III Pun müharibəsi dövründə Sus (Qadrumet) Roma tərəfindən çıxış etdiyinə görə onun sakinlərinə Roma vətəndaşlığı hüququ verilmişdir. Trayanın hakimiyyəti dövründə şəhər koloniya statusu almışdır. Diokletianın hakimiyyəti dövründə isə Bizatsena əyalətinin mərkəzi idi. İmperator Yustinianın dövründə şəhərin adı dəyişdirilərək Yustinianopol adlandırılmışdı.

Ərəb işğalı dövründə şəhər Sus adlandırılan bu şəhər bir neşə əsrdən sonra öz əhəmiyyətini itirmişdir. Aqlabidlər sülaləsindən olan Kayruan hakimləri Susa liman şəhəri kimi mühüm əhəmiyyət verirdilər. Onlar 850 ci ildə bu şəhərdə böyük məscid və 859-cu ildə şəhərin ətrafında müdafiə divarlarını tikdilər.

XİX əsrdə fransızlar orta əsr şəhər divarları hüdudlarından kənarda, dənizə yaxın ərazidə yeni şəhərin əsasını qoydular. 

Sus Aralıq dənizi sahilində tarixi abidələrlə zəngin liman şəhəridir. Şəhərin köhnə hissəsi (medina) 1988-ci ildə YUNESKO-nun mədəni irsinə daxil edilmişdir. Dəniz sahilində yerləşən kurort şəhəri kimi də məşhurdur.

26 iyun 2015-ci ildə Susun şəhərətrafında yerləşən və kurort mərkəzlərindən biri olan El-Kantavidə 40 nəfərə yaxın turistin həlak olması ilə nəticələnən terror aktı törədilmişdir.

## Tanınmış şəxsləri
* Sleim Ammar – psixiatr və şair idi.

## İstinad
Sus

* Sus (Laçın) — Laçın rayonunda kənd.
* Sus (Tunis) — Tunisdə şəhər.
* Sus — Qax rayonu ərazisində çay.

## Həmçinin bax
* Susay — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Dietologiya

**Dietologiya** — Sağlamlığı öyrənən elm.

Dietologiya bölməsi sağlam insanın düzgün qidalanmasıyla bağlı bütün məsələlərlə, həmçinin müxtəlif xəstəliklərdən əziyyət çəkən və xüsusi qidalanmaya ehtiyacı olan bir qrup insanların qidalanmasıyla məşğul olur.  Şöbənin işi, insan sağlamlığını möhkəmlədən faktorların ayrılmaz bir hissəsinin qidalanma olmasının tam anlayışında əsaslanır.  Dietologiya bölməsi artıq çəkini təhrik edən xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olur. Dietologiya sadəcə yemək haqqında elm yox, artıq çəkinin səbəblərini(endokrinoloji problemlər, kardioproblemlər, qastroentroloji problemlər və s.) əks etdirən daha dərin anlayışdır.

1929-cu ildə Niderlandın Utrext Universitetinin alimi Kristian Eykman nevritə qarşı vitamin kəşfinə görə və Böyük Britaniyanın Kembric Universitetinin alimi Frederik Hopkins böyüməni stimullaşdıran vitaminlərin kəşfinə görə hər ikisi Fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı adına layiq görülmüşlər.

## İstinadlar
Xaniş

**Xanış adası** (ərəb dilində:جزر هانيش‎‎) — Qırmızı dənizdə arxipelaq. Onun adalarının çoxu Yəmənə məxsusdur, lakin 1995-1998-ci illərdə bu adalara Eritreya da iddia etmişdir.

## Coğrafiyası
Arxipelaq üç böyük adadan və çoxlu xırda adalardan ibarətdir. Ən böyük ada - Zukar adası (Sahəsi - 120 kv. km.-dir) arxipelaqın şimalında yerləşir. İkinci böyük ada olan Əl-Xaniş-əl-Kabir (Great Ḩanīsh) adası (sahəsi - 116 km. km.-dir) isə arxipelaqın cənubunda yerləşir. Bu iki adanın arasında Əl-Xaniş-əl-Saqir (Little Ḩanīsh) adası və bir neçə kiçik ada yerləşir.
 

 

## Tarixi
1923-cü ilədək Xaniş adasına Türkiyə iddia etmişdir.Həmin vaxtdan 1941-ci ilədək Xaniş arxipelaqı İtaliya müstəmləkəsi olan Eritreyanın idarəsi altında olmuşdur.
 
1941-ci ildə İtaliyanın müstəmləkə ordusu məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Britaniya ordusu Eritreya üzərində protektoratlığını elan etdi. 1970-ci illərdə Xaniş adasına sahib olmaq üçün Eritreyanın da öz tərkibinə daxil edən Efiopiya və Yəmən mübarizə aparmışlar.

Efiopiya Xaniş arxipelağını ələ keçirməyə daha çox can atırdı, çünki, Eritreyanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan qüvvələr Xaniş və Zukar adalarından Efiopiya ordusuna hücum etmək üçün hərbi baza kimi istifadə edirdilər.

1993-cü ildə Eritreya müstəqillik əldə etdi və 1995-ci ildə arxipelaq üzərində oz suverenliyini təmin etməyə cəhd göstərdi. Bu Xaniş adası ətrafında böhranın yaranmasına səbəb oldu. Beynəlxalq Haaqa məhkəməsi tərəfindən aparılan uzunmüddətli araşdırmalardan sonra 1998-ci il 9 oktyabr tarixli məhkəmə qərarına əsasən Yəmən arxipelaqın ən iri adaları üzərində tam mülkiyyət hüququ aldı, Eritriyaya isə cənub-qərbdəki adalar verildi..

## Xarici keçid
* Юрченко В. П. О ситуации в районе Красного моря
* Газета «Коммерсантъ»: Острова раздора
## İstinad
Amerika Film İnstitutu Mükafatı 2013

**Amerika Film İnstitutu Mükafatı 2013** — Amerika Film İnstitutu tərəfindən seçilmiş ilin ən yaxşı 10 film və teleserialına verilən mükafatdır.

## Filmlər
* *[[12 illik əsarət (film, 2013)|12 illik əsarət]]*
* *[[Amerikalı kələkbaz (film, 2013)|Amerikalı kələkbaz]]*
* *[[Kapitan Fillips (film, 2013)|Kapitan Fillips]]*
* *Frutveyl Stansiyası*
* *[[Yerin cazibəsi (film, 2013)|Yerin cazibəsi]]*
* *[[O (film, 2013)|O]]*
* *[[Lyuin Devisin daxilində (film, 2013)|Lyuin Devisin daxilində]]*
* *Nebraska*
* *Cənab Benksi xilas etməli*
* *Wall Street canavarı*

## Seriallar
* *[[Amerikalılar (teleserial, 2013)|Amerikalılar]]*
* *[[Breaking Bad]]*
* *[[Taxtların oyunu (teleserial, 2011)|Taxtların oyunu]]*
* *Yaxşı arvad*
* *Kartlar evi*
* *[[Dəlilər (teleserial, 2007)|Dəlilər]]*
* *Seks ustası*
* *Narıncı- mövsümün modası*
* *Skandal*
* *Vitse-prezident*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AFI awards
Ay savaşçısı (V mövsüm)

— *"[[Seylor Mun]]"* animesinin Takuya İqaraşinin rejissorluğu ilə Toei Animation tərəfindən çəkilmiş 5-ci mövsümü (167-200-cü seriyalar). *"[[Seylor Mun]]"* animesinin sonuncu mövsümüdür. Animenin digər mövsümlərində olduğu kimi bu mövsümdə də yapon qız Usaqi Tsukino və dostlarının başına gələn macəralardan bəhs olunur. Bu mövsüm *"[[Seylor Mun]]"* hekayəsinin 5-ci hissəsi əsasında çəkilmişdir. 5-ci hissənin ilk hissəsində yenə Kraliça Neheleniya peyda olur. Daha sonra Seylor döyüşçüləri Şahzadə Kakyunu axtaran Seylor Starlaytlar ilə qarşılaşırlar. Onlar öyrənirlər ki, bədəni Xaos tərəfindən ələ keçirilmiş, Kölgə Qalaktikanın lideri, Seylor döyüşçüsü Seylor Qalaksiya bütün qalaktikanı ələ keçirmək istəyir.

Mövsüm 9 mart 1996-cı ildə TV Asahi-də yayımlanmağa başlamış və 8 fevral 1997-ci ildə başa çatmışdır. Mövsüm 34 seriyadan ibarətdir. Mövsümün sonuncu — 34-cü seriyası ümumilikdə *"[[Seylor Mun]]"* animesinin 200-cü və sonuncu seriyası olmuşdur. 26 sentyabrdan 21 noyabr 2005-ci ilə qədər Toei Animation tərəfindən mövsümün DVD formatında seriyaları buraxılmışdır. 2014-cü ilin mayında Viz Media anime seriyasını yenidən ingilis dilinə dublaj edəcəyini, beşinci mövsümün DVD və Blu-ray versiyalarını yayımlayacağını açıqlamışdır.   

Bu mövsümdə 3 cür mahnıdan istifadə olunmuşdur: 1 açılış mahnısı və 2 bağlanış mahnısı. Açılış mahnısı Kae Hanazavanın ifa etdiyi *"Seylor Star Song"*dur. Mövsümün ilk 33 seriyasında bağlanış mahnısı kimi Arisa Mizukinin *"[[Kaze mo Sora mo Kitto...]]"* mahnısından, axırıncı seriyada isə Misae Takamatsunun ifa etdiyi *"[[Moonlight Densetsu / Heart Moving|Moonlight Densetsu]]"* mahnısından istifadə olunmuşdur. 

## Seriyalar



## İstinadlar
Aralıq dənizi tısbağaları

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Bu cinsə dörd nadir tısbağa növü daxildir ki, onlarında 35 sm uzunluğu vardır. Onlar əsasən Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Qərbi Asiya ərazilərində yayılmışdır.

## Növləri
* Kənarlarıdişvari quru tısbağası (*Testudo marginata*)
** обитающий на Пелопоннесе подвид иногда рассматривают как отдельный вид *Testudo weissingeri*
* Aralıq dənizi tısbağası (*Testudo graeca*)
** bu növə  13 yarımnöv daxil edilir; bəzən isə *Testudo graeca* müstəqil növlər ayrıllır: *Testudo zarudnyi*, *Testudo terrestris*, *Testudo perses*, *Testudo nabeulensis*, *Testudo buxtoni*, *Testudo floweri*, *Testudo antakyensis*
* Balkan tısbağası (*Testudo hermanni*), bəzən növ başqa cinslərə aid edilir *Eurotestudo*, bura daxil yarımnövlər isə müstəqil növ hesab edilir *Eurotestudo hermanni* və *Eurotestudo boettgeri*
* Misir tısbağası (*Testudo kleinmanni*)
** şərq yarımnövü, Misir və İsraildə yayılmışdır. Bəzən ayrı növ hesab edilir *Testudo werneri*
* Ortaasiya tısbağası (*Testudo horsfieldii*), Qərb alimləri bu növü *Testudo* cinsinə daxildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Amerika Film İnstitutu Mükafatı 2014

**Amerika Film İnstitutu Mükafatı 2014** — Amerika Film İnstitutu tərəfindən seçilmiş ən yaxşı 10 film və teleserialına verilən mükafatdır.

## Filmlər
* *[[Amerikalı snayper (film, 2014)|Amerikalı snayper]]*
* *[[Bördmen (film, 2014)|Bördmen]]*
* *Uşaqlıq*
* *Tülkü ovçusu*
* *[[İmitasiya oyunu (film, 2014)|İmitasiya oyunu]]*
* *[[Ulduzlararası (film, 2014)|Ulduzlararası]]*
* *Qaranlıq Meşə*
* *Strinqer*
* *Selma*
* *Qırılmaz*
* *Qamçı zərbəsi*

## Seriallar
* *[[Amerikalılar (teleserial, 2013)|Amerikalılar]]*
* *[[Farqo (teleserial, 2014)|Farqo]]*
* *[[Taxtların oyunu (teleserial, 2011)|Taxtların oyunu]]*
* *[[Qətldən necə yaxa qurtamaq olar? (teleserial, 2014)|Qətldən necə yaxa qurtamaq olar?]]*
* *[[Bakirə Ceyn(teleserial, 2014)|Bakirə Ceyn]]*
* *[[Knik (teleserial, 2014)|Knik]]*
* *[[Dəlilər (teleserial, 2007)|Dəlilər]]*
* *[[Orange Is the New Black]]*
* *[[Silicon Valley (TV series)|Silicon Valley]]*
* *[[Transparent (TV series)|Transparent]]*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* AFI awards
NHL 16

**NHL 16** — EA Sports tərəfindən hazırlanan və Microsoft Windows, PlayStation 3, PlayStation 2, Xbox 360, Xbox One, Android və iOS kimi platformalarda oynanıla bilən videooyun.
Su tısbağaları

**Su tısbağaları** () — Asiya şirinsu tısbağaları fəsiləsinə aid tısbağa cinsi.

Onların canağları çox hamar olur.

Bura daxil növlər əsasən Yaponiya, Çin, Vyetnam, Yaxın Şərq, Cənubi Qafqaz, Türkmənistan, Cənubi Avropa və Şimali Afrika ərazilərində yayılmışdır.

## Növləri
Cinsə 9 növ daxildir:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çexiyada təhsil

**Çexiyada təhsil**

## Ali təhsil
Çexiyada 26 dövlət, 30 özəl ali məktəb vardır. Ali məktəblər universitet, institut və akademiya adlanırlar. Ancaq elmlər namizədi və doktorları hazırlayan alim məktəblər  universitet adlana bilərlər. Ədəbiyyat, incəsənət və mədəniyyət sahəsin kadr hazırlayan ali məktəblər akademiya adlanırlar.

Dövlət ali məktəblərinin qədim tarixi vardır və təhsil ödənişsizdir. Təhsil 3 il (bakalavatura) və əlavə 2 ildir (magistratura).

Özəl ali məkətəblərin yaranma tarixi yenidir və təhsil ödənişlidir. Orada ancaq bakalavrlar (təhsil 3 ildir) hazırlanır.

Əsas ali məktəbləri bunlardır:
* Praqa İqtisadi Universiteti – Çexiya hökumət üzvlərinin əksəriyyəti bu universiteti bitirib.
* Karlov Universiteti.
* Masarikov Universiteti – 19 fakültəsi, 30 min tələbəsi vardır. Böyük bir hissəsi xarici tələbələrdir.
* Çexiya Texniki Universiteti - 1707-ci ildə yaradılıb.

## Həmçinin bax
*Çexiya universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Gürcüstanda təhsil

**Gürcüstanda təhsil**  —  Gürcüstan ali məktəb sisteminə universitetlər, akademiyalar və institutlar daxildir. Ölkədə 26 dövlət ali məktəbi (onlardan səkkizi universitetdir) və 209 özəl ali məktəb fəaliyyət göstərir.

## Ali təhsil
Əsas ali təhsil müəssisələri bunlardır:
# Tbilisi Dövlət Universiteti (5 regional filialı vardır)
# Tbilisi Dövlət Tibb Universiteti
# Gürcüstan Texniki Universiteti
# Gürcüstan Dövlət Aqrar Akademiyası
# Tbilisi Ruhani Seminariyası
# Beynəlxalq Qara Dəniz Universiteti
# Q.Rokabidze adına Universitet
# Şota Rustaveli adına Batumi Dövlət Universiteti
# Tbilisi İqtisadiyyat və Hüquq Akademiyası
# Tbilisi Asiya və Afrika İnstitutu
# Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyası
# Şota Rustaveli adına Dövlət Teatr və Kino İnstitutu
# Tbilisi Konservatoriyası
# Avropa Menecment Məktəbi (sponsor – Şeverdnadze Fondu)
# Dövlət İdarəetmə İnstitutu (ABŞ ictimai və siyasi elmlər Milli Akademiyası ilə birgə məktəb layihəsi, amerika təhsil proqramları əsasında fəaliyyət göstərir)
# Tiblis Siyasi Akademiyası.

## Həmçinin bax
*Gürcüstan universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Mərakeşdə təhsil

**Mərakeşdə təhsil**

## Ali təhsil
Mərakeşdə ali təhsil müddəti üç ildir. 14 dövlət və özəl ali məktəbi vardır.

Əsas ali məktəblər:
* V Məhəmməd Universiteti. Ölkənin ən nüfuzlu ali məktəbidir.
* Fəs şəhərində Karaouine Universiteti. Regionda ən qədim universitetdir, islam tədqiqatları ilə məşhurdur.
* İfran şəhərində Al – Akhawayn Universiteti. 1993-cü ildə kral II Həsən və Səudiyyə Ərəbistanı kralı Fəth tərəfindən yaradılıb. Amerika proqramı ilə işləyir.

## Həmçinin bax
*Mərakeş universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Monqolustan universitetlərinin siyahısı

**Monqolustan universitetlərinin siyahısı**

## Universitetlər
# Monqolustan Dövlət Universiteti
# Monqolustan Dövlət Texnika və Texnologiya Universiteti
# Monqolustan Tibb Universiteti
# Monqolustan İstehsalat və Ticarət Universiteti
# Monqolustan Dövlət Təhsil Universiteti
# Monqolustan Beynəlxalq Universiteti

## Həmçinin bax
Norveçdə təhsil

**Norveçdə təhsil** 6-16 yaşlı uşaqlar üçün icbaridir.

## Ali təhsil
Norveçdə altı universitet, altı ixtisaslaşmış institut, 25 institut, iki dövlət incəsənət institutu və 29 özəl ali məktəb vardır. 2005-ci il məlumatına görə ali məktəblərdə 211 min tələbə təhsil alır.

Əsas universitetləri bunlardır:
* Bergen Kafedral Məktəbi (norv. Bergen Katedralskole, lat. Scholae Bergensis Cathedralis) — Bergen şəhərində  Domkirke kilsəsi yaxınlığında yerləşir və 400 tələbəsi vardır. 
* Bergen Universiteti (norv. Universitetet i Bergen) — 1946-cı ildə yaradılıb. Altı fakültəsi vardır.  
* Norveç Təbiət və Texniki Elmlər Universiteti. (norv. Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet, NTNU) — Norveçin tələbə sayına görə ikinci universitetidir. Tronxeyme şəhərində yerləşir.
* Tromsye Universiteti (norv. Universitetet i Tromsø, qısa şəkildə UiT (əvvəl UiTø)) — Tromsye şəhərində yerləşir.Dünyanın ən çimal universiteti sayılır.
* Oslo Universiteti (norv. Universitetet i Oslo) — Norveçin ən qədim və böyük universiteti. Osloda yerləşir. 1811-ci ildə təsis edilib. İndiki adını 1839-cu ildə alıb.

## Həmçinin bax
*Norveç universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Özbəkistanda təhsil

**Özbəkistanda təhsil**

## Ali təhsil
Ali təhsilli mütəxəssisləri ölkənin 64  universitet, institut və digər ali məktəblərində hazırlanır. Onların 32-si Daşkənd şəhərində yerləşir. 1998-ci il "Təsil haqqında qanun"a əsasən təhsil ikipilləlidir – bakalavatura və magistratura. Təhsil altı dildə- özbək, qaraqalpaq, rus, ingilis, qazax, türkmən və tacik dillərində aparılır. 131 bakalavatura və  664  magistratura ixtisası üzrə mütəxəssis hazırlanır. Ali məktəblər 33 nazirlik və idarəyə tabedir.

Əsas ali məktəbləri bunlardır:

## Həmçinin bax
*Özbəkistan universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Tonqada təhsil

**Tonqada təhsil**

## Ali təhsil
Tonqada 14 ali və orta ixtisas məktəbi vardır (onlardan  8 — özəl məktəb).
* Texniki-Peşə Təhsili və Tədrisi İnstitutu ()
* Politexnik İnstitutu ()
* Pedaqoji Kollec ()
* Kraliça Salot adına Tibb Bacıları Məktəbi ()
* Cənubi Sakit Okean Universiteti .
* Tonqa Xüsusi Polis Məktəbi ().

## Həmçinin bax
*Tonqa universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Yeni Zelandiyada təhsil

**Yeni Zelandiyada təhsil**

## Ali təhsil
Ölkədə 8 universitet vardır. İlk universitetlər yüz əlli il əvvəl yaradılıb. Təhsil əsası kimi Britaniya təhsil modeli götürülür. Hər universitetin ayrıca ixtisaslaşması vardır.
* University of Otago. Birinci universitet kimi 1869-cu ildə Dunedin şəhərində yaradılıb. Tibb fakültəsi ilə tanınır.
* Massey University. Ən böyük universitetdir, 32 min tələbə təhsil alır.
* University of Auckland.
* University of Canterbury. Mühəndislik  və meşə təsərrüfatı üzrə yüksək səviyyəli mütəxəssislər hazırlayır.
* Lincoln University. Kommersiya fakültəsi ilə məşhurdur.
* University of Waikato.
* Victoria University
* Auckland University of Technology.

## Həmçinin bax
*Yeni Zelandiya universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar
Əzaz nahiyəsi

**Əzaz nahiyəsi** () — Suriyada, Hələb mühafazasının Əzaz məntəqəsində inzibati ərazi vahidi. Nahiyənin inzibati mərkəzi Əzaz şəhəridir.

## Əhalisi
2004–cü il siyahıyaalınmasına əsasən Əzaz nahiyəsinin əhalisi 7.892 ailədə 24.899 nəfəri kişilər və 22.671 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 47.570 nəfərdir.

Müərrin, Yəhmul, əs-Səlamə və Cariz kəndlərində türkmanlar yaşayırlar. 2004–cü il siyahıyaalınmasına əsasən bu kəndlərdə cəmi 3.299 nəfər qeydə alınmışdır və bu nahiyənin ümumi əhalisinin 6.94%–ini təşkil edir.

## İnzibati bölgü
2004–cü il siyahıyaalınması tarixinə olan məlumata əsasən nahiyə ərazisində Əzaz şəhəri və 19 kənd yerləşir. 

## İstinadlar
Qoroka Universiteti

**Qoroka Universiteti** () — Papua-Yeni Qvineyanın Qoroka şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Universitetin əsası 1965-ci ildə müəllimlər üçün kollec qoyulmuşdur. 1997-ci ildən **Qoroka Universiteti** adını daşıyır.

## Fakültələri
* Təhsil fakültəsi;
* Elm fakültəsi;
* Humanitar fakültəsi.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Grand Theft Auto III

***Grand Theft Auto 3*** (**GTA III**) Rockstar Games tərəfindən yaradılmış Grand Theft Auto seriyasının üçüncü oyunudur. Oyun PlayStation 2, PlayStation 3 (PSN), Windows, Xbox, Mac OS X, Xbox 360 (XBLM), iOS və Android platformaları üçün yaranıb.

Oyunun hadisələri Nyu-Yorka çox oxşayan Liberty City şəhərində baş tutur.
## Məzmunu
**Qeyd:**Klod dilsizdir, danışa bilmir.

Klod, Katalina və Miqel Liberty City bankını soymaq planlayırlar, lakin soyğunun sonunda Katalina Klodu vurur və pulları götürüb qaçır. Klod həbsxanaya aparılarkan qəzaya düşüb avtomobildən qaçır və Katalinadan intiqam almaq qərarına gəlir.

Klod və Katalinanın Liberty şəhərinə gəlməyi San Andreasda açıqlanır. San Andreasın baş qəhrəmanı Karl Conson Katalinanın keçmiş sevgilisi olub, Klod onunla yarışdı, amma uduzdu. Katalina onunla ayrıldı və Klodla Liberty şəhərinə üz tutdu.

Klod Liberty City şəhərində çoxlu missiyalar yerinə yetirdi və son ana missiyada keçmiş sevgilisi Katalinanı öldürdü.

## Personajlar
* Klod
* Katalina
* Miqel
* 8-Ball
* Luigi Goterelli
* Joey Leone
* Toni Cipriani
* Salvatore Leone
* Maria Latore
* Asuka Kasen
* Kenji Kasen
* Ray Machowski
* Donald Love

## Digər personajlar
* Old Oriental Gentleman
* Mickey Hamfists
* Misty
* Mike "Lips" Forelli
* Lee "Chunky" Chong
* Marty Chonks
* Carl
* Tanner
* Ma Cipriani
* Curly Bob
* Leon McAffrey
* Phil Cassidy
* El Burro
* King Courtney
* D-Ice

## Oyundaki radiostansiyalar
### Musiqi radiostansiyaları
* Head Radio
* Double Clef FM
* K-Jah FM
* Rise FM
* Lips 106
* Game Radio
* MSX FM
* Flashback 95.6
* Liberty Radio
* VRock

### Söhbət radiostansiyaları
* Chatterbox FM

## Həmçinin bax
* Grand Theft Auto: Vice City (2002)
* Grand Theft Auto: San Andreas (2004)
* Grand Theft Auto IV (2008)
* Grand Theft Auto V (2013)

## Xarici keçidlər
* Oyunun vebsaytı
Qobustan-Cəngiçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Qobustan-Cəngiçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı** — Qobustan-Cəngiçay alçaq dağlıq vadisində yaradılan yasaqlıq.

2010-cu ilin dekabr ayında Abşeron rayonunun Pirəkəşkül qəsəbəsinin yaxınlığından yasaqlığa ilk ceyran sürüsü buraxılmışdır. Qobustan-Cəngiçay ərazisi ceyranların yaşaması üçün zəngin bitki örtüyünə malikdir. Ərazidə tarixən böyük ceyran populyasiyası mövcud olmuşdur. Qobustan-Cəngiçay ərazisi ceyranların tarixi areallarından biri sayılır.

## İstinadlar
Siena Universiteti

**Siena Universiteti** ( - **UNISI**) — İtaliya Respublikasının Siena şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi; Dünyanın ən qədim ali məktəblərindən biri.

## Tarixi
1240-cı ildə yaradılmış Siena Universiteti İtaliyanın və ümumiyyətlə Avropanın ən qədim universitetlərindən biridir.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

*
Kurmanqazı Saqırbayulı

**Kurmanqazı Saqırbayulı** (, ) — Qazaxıstan xalq musiqiçisi, bəstəkarı, dombraçı, küy (dombra üçün pyeslər) müəllifi. Qazax musiqi mədəniyyətinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir.

## Həyatı

1818 və ya 1823-cü illərdə Bökey Ordasında (indiki Qərbi Qazaxıstan vilayətinin Bökeyorda rayonu) kasıb Saqırbayın ailəsində anadan olmuşdur. Kiçik juzun Bayulı nəslinin Qızılqurt  adlı altqəbiləsindən idi. Uşaqlıq yaşlarından dombra çalmağa başlamışdır. Oğlanın erkən yaşlarında musiqiyə yaranan sevgisi atası tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Parlaq şəxsiyyət və güclü iradə sahibi olan anası isə əksinə oğlunun musiqiyə olan sevgisini başa düşürdü və ona dəstək olurdu. 6 yaşında, ağır yoxsulluğun təzyiqi altında Kurmanqazı çobanlıq peşəsinə başladı. Doğma aulda Kurmanqazı oraya səfər edən küyşiləri həvəslə dinləyirdi, onlar içərisində küyşi Uzak seçilirdi və məhz o, cavan Kurmanqazıda musiqiyə xüsusi marağa fikir verdi və onun gələcəkdə parlaq karyeraya sahib olacağını bildirdi. 18 yaşında Kurmanqazı doğma aulunu tərk edir və köçəri küyşinin sərsəri həyatına başlayır. O, Bayjuma, Balamaysan, Baybaktı, Yesjan və Şerkeş imi məşhur dombraçılardan dərs alaraq, ustalığını inkişaf etdirməyə davam edir. Kurmanqazı Uzak ilə yarışlarda iştirak edir və görkəmli dombraçılar sırasına yüksəlir.

İsatay Taymanov və Məhəmbət Ütəmisovun başçılıq etdiyi Bökey Ordası (1836—1838) qazaxlarının Jangir xana qarşı xalq üsyanının şahidi olmuşdur. "Kişkentay" ("Kiçik) adlı ilk küylərindən biri xalq üsyanına həsr olunmuşdur. O, zənginləri açıq tənqid etdiyi üçün təqib olunurdu. Kurmanqazı Saqırbayulı bir neçə dəfə həbsə salınsa da, təslim olmadı. O, Uralsk, Orenburq və hətta bəzi mənbələrə görə İrkutsk şəhərlərinin həbsxanalarında oturmuşdur. Həyatında sərsərilik, təhqirlər və küyşilərin təqiblərini görmüş Kurmanqazı Saqırbayulı "Alatau" və "Sarıarka" küylərini bəstələyir və onlarda xalqın müstəqillik və azadlıq, torpaqlarına məhəbbət haqqında dərin düşüncələrini əks etdirir.

Kurmanqazı rus mütərəqqi mədəniyyətinin nümayəndələri (qazax musiqisi, musiqiçiləri və xalq alətləri haqqında material toplayan filoloqlar, tarixçilər, etnoqraflar) ilə tanış idi. Kurmanqazı Saqırbayulının davamçısı Ural jurnalisti və şair Nikita Saviçev "Uralskiye voyskovıye vedomosti" qəzetində yazırdı ki: "Saqırbayulı nadir musiqi ruhuna sahibdir və əgər o, Avropa təhsilini alsaydı, musiqi dünyasının bir nömrəli ulduzu olardı". "Lauşken" küyünü Kurmanqazı həyatın çətin anlarında ona kömək edən rus dostuna həsr etmişdir. Onun səmimi hissləri "Maşina", "Perovski marşı" və başqa küylərində də əks olunur.

1862-ci ildə Kurmanqazı nəhayət həmyerlisi, başqa böyük kuyşi Dauletkerey ilə görüşür. Hər iki dombra improvizəçiləri bir-birlərini nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir etdilər. Dauletkereyin "Bülbül" küyünü Kurmanqazı repertuarına daxil etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Likiyalılar

**Likiyalılar** — Qədim dövrdə Anadolunun Likiya bölgəsində yaşamış xalq.

## Ümumi məlumat
Herodota görə Likiyalılar Krit mənşəli xalqdır. Herodota görə, Likiyalılar Kral Minos tərəfindən sürgün edilən və Minosun qardaşı Sarpedonun rəhbərliyində olduğu bir qrupun ardıcıllarıdır. Cənub-Qərbi Anadoluda o dövrə qədər "Milyas" olaraq adlandırılmış və "Solymoi" şəklində qeydə keçmiş bir xalqın torpaqlarına yerləşmişlər. Beləliklə formalaşmaqda olan xalq özünü ilk başlar "Termilae" adlandırırdı. Likiya və Likiyalılar adlarını mənimsəyən qədim Yunan qaynaqları ilə birgə, bəzi qonşu xalqlarda "TRMMİLİ" adını istifadə etmişlər. Buna görə də, adətləri Krit və Kariya adətlərinin qarışığı olaraq ortaya çıxmışdır. Herodotun Likiya üçün verdiyi açıqlamaya görə, Likiya adı Afina kralı Pandionun oğlu Likusla bağlıdır. Ancaq Minos və Sarpedonla əlaqələnən tarixi faktlar bölgə xalqının Misir və Xet yazılarında Lukka və ya Lukki kimi adlandırıldığını görürük.
Likiyalılar Troya müharibəsində Troyalıların tərəfində vuruşmuşlar.

## Həmçinin bax
* Likiya

## İstinadlar
SABIS

**SABIS** — təhsil sahəsində keyfiyyəti ilə fərqlənən sistem.

Bu təhsil sistemi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə təkmilləşdirilmiş əhatəli tədris proqramı ilə seçilir. Hazırda dünyanın 16 ölkəsinin 60 məktəbində fəaliyyət göstərən "SABIS" sistemi üzrə 65 min şagird təhsil alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Baherden

**Bäherden** () — Türkmənistanın Ahal vilayətində sənaye şəhəri. Bəzi mənbələrdə Baharden kimi yazılır.

## Tarixi

Şəhər öz adını Qərbi Türkmənlərin Qaraqoyunlu tayfa ittifaqına daxil olan Baharlı tayfasından götürüb.

## Coğrafiyası

Şəhər Aşqabaddan 101&nbsp;km-də, Kopetdağın şimal ətəyində yerləşir.

## Əhalisi

Şəhərin əhalisi 24 139 nəfərdən ibarətdir (2008).

## İqlimi

## İqtisadiyyatı

## İstinadlar

 

## Həmçinin bax

* Türkmənistan
* Ahal vilayəti
* Baharlı oymağı

## Xarici keçidlər
Qaraboğaz

**Qaraboğaz** — Türkmənistanın Balkan vilayətinin Xəzər dənizi sahilində yerləşən şəhəri.

## Əhalisi
Şəhərin əhalisi 7,3 min nəfərdir  (1991)

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Türkmənistan

## Xarici keçidlər
Amerikan şirinsu tısbağaları

**Amerikan şirinsu tısbağaları** () — Tısbağalara aid fəsilə.

Onlar kiçik və orta ölçülərə malik olurlar. Bir sıra növlərinin başları rəngərang olur dəriləri isə hamardır. Fəsiləyə aid növlər geniş arealda yayılmışdır. Onlara Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Avropa və Asiya ərazilərində rast gəlinir.

Bu fəsiləyə daxil olan növlər əsasən lal axan su tutarlarında yaşayırlar. Bir sıra heyvan və bitki növləri növləri ilə qidalanırlar. Bir çox növlər isə sırf bitkilərlə qidalanır.

## Klassifikasiya
Bu sinifə 51 növ daxildir ki onlarda 11 cinsdə birləşir:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Amerika Film İnstitutu

**Amerika Film İnstitutu** () — kinorejisorların marifləndirilməsi və ABŞ kino irsini qoruyan bir təşkilatdır. Təşkilat şəxsi fond və ictimai üzvlük ilə maliyyələşir.

## Tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi səhifə
Luvilər

**Luvilər** — E.ə. 2300-cü illərdə Anadoluda tanınan bir xalq. Luvilər Luvi dilində danışdıqları bəllidir. Luvi dili Hind-Avropa dil qrupuna daxil olduğu müəyyən edilmişdir.
Anadolu torpaqlarının Xetlərdən öncəki tarixi hələlik tam müəyyən edilməmişdir. 1906-cı ildə Xetlərin paytaxtı Xattuşaşda tapılmış mixi yazıların oxunması ilə Anadoluda Yunan köçündən çox əvvəl buranın yerli xalqı olan Luvilərin yaşadığı müəyyən edilmişdir.
Xetlərin mixi yazılarında bu xalqdan *Luvian/Luvili* olaraq bəhs edilir. Xet dövlətinin süqutundan sonra Xetlərin dili unudulmağa başlamış, Luvilərin dili isə bir az dəyişiklikliyə məruz qalaraq yaşamaqda davam edirdi. Xetlərin yazılarında Luvilərdən bəhs edərkən, Xetlərin Luvilərə ikinci sinif insanlar kimi münasibət bəslədiyi aydınlaşır.
Xetlərin Anadoluya hakimliyi dönəmində hər zaman ona qarşı üsyanlara rəhbərlik edən Luvi şəhər dövlətlərindən Arzava Xetlərin əsas düşmənlərindən biri idi. Bundan başqa digər şəhər dövlətlərdə (Hapalla, Mira, Şeva, Kizuvatna, Tarhuntaşa, Viluşa) bəzən xetlərə tabe olur, bəzən isə müstəqilləşirdilər.

## Həmçinin bax
* Luvi Krallığı
* Luvi dili
* Likiyalılar
* Xetlər

## İstinadlar
Əsirəddin Əbhəri

**Əsirəddin əl-Müfəddal ibn Ömər əs-Səmərqəndi əl-Əbhəri** (; ) — filosof, astronom və riyaziyyatçı.

## Həyatı
Həyatı haqqında yetərli bilgi yoxdur. 1200-ci ildə əslən Səmərqəndli bir ailəyə mənsub olan Əbhəri Mosulda anadan olub. Bəzi qaynaqlarda bu ad yanlış olaraq Əbəhri şəklində keçməkdədir. Bu arada çağdaş İranlı müəlliflərdən bir çoxu, Əbhəri nisbəsinə dayanaraq onun Zəncan və İsfahana bağlı iki Əbhərdən birində doğulmuş olduğunu iddia edir; ancaq modərn qaynaqların bəzilərinin qeyd etdiyi kimi şəxsən Əbhərinin Səmərqəndi nisbəsini işlətdiyi diqqətə alınırsa ailəsinin əslən Səmərqəndlı olduğu anlaşılır. "Seyfül-gullab" əsərinin müəllifi Məhəmməd Fövzi isə Əbhəri nisbəsinin üç ayrı anlamı olduğunu bildirərək bunları bir bölgəyə mənsub olma, bir qəbiləyə mənsub olma və “Bəyazi”də olduğu kimi bir eyniliyi bildirmə şəklində sıraladıqdan sonra Əbhəri nisbəsinin bölgəyə deyil, qəbiləyə mənsubiyət ifadə etdiyini söyləyir; ona görə Əsirəddin Əbhər qəbiləsinə mənsubdur. Mehmet Sadəttin Aygen "Böyük Filosof Əsirəddin Əbhəri" adlı əsərində, Əbhərinin Afyon elinin Çay ilçəsi yaxınında Əbər gölü civarındakı Əbər kəndindən (indiki Doğanlı) olduğunu və türbəsinin də orada olduğunu iddia edirsə də, indilik bu iddia “əbhər” ilə “əbər” kəlimələri arasındaki səs bənzərliyinin ötəsində bir anlam daşımır.

Ə. Əbhəri ilk təhsilini Mosulda aldı, daha sonra Xorasan və Bağdada gedərək təhsilini tamamladı. O dönəmin ən ünlü bilginlərindən olan Kəmaləddin İbn Yunisin tələbəsi, İbn Xallikanın da müəllimi oldu. Bir müddət Mosul sarayında himayə gördü; 1228-ci ildə Mosuldan Ərbilə keçərək oraya yerləşdi. Əbhəri ayrıca Anadoluya da səyahatlər etmiş, buradakı Türk bəylərinin saraylarında ağırlanmış, elm və mədəniyyətin inkişafına və elm adamlarına böyük dəyər verən bəylərin təşviq və dəstəkləriylə fəlsəfə və müsbət elmlər sahəsinda dərslər vermişdir.

Ə. Əbhərinin ölümüylə ilgili olaraq qaynaqlarda  1263 və  1265-ci il kimi fərqli tarixlər verilir.
## Ədəbiyyat
* Kəmalə Pənahova, Əsirəddin Əbhərinin Fəlsəfi Görüşləri, Bakı, 2019.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Şərəfəddin Tusi

**Şərəfəddin Müzəffər ibn Məhəmməd ibn Müzəffər ət-Tusi** () — riyaziyyatçı və astronom.

## Həyatı
Həyatına dair yetərli məlumat yoxdur. Nisbəsindən Xorasan bölgəsindəki Tus şəhərindən olduğu anlaşılır. Təbaqət kitablarında onunla ilgili olaraq verilən dağınıq və məhdud məlumatlardan bir çox elm mərkəzini dolaşdığı, Mosul, Hələb və Dəməşqdə qaldığı, Həmədana da uğradığı öyrənilməkdədir. Onun riyaziyyat elmini yaxşı bildiyini və hikmət mövzusunda bilgi sahibi olduğunu söyləyən İbn əl-Kıfti, Hələbə gəldiyi sırada Əbül-Fəzl Bünyaminin (ö. 1207) ondan dərs aldığını bildirir. Bünyamin ondan hesab, astronomiya və digər əqli elmləri oxumuşdur. İbn Əbu Usaybia da Əbül-Fəzl Müəyyidəddin Məhəmməd ibn Əbdülkərim əl-Mühəndis əl-Harisidən (ö. 1202) söz edərkən onun Dəməşqə gələn Tusidən çox faydalandığını, həndəsə və riyaziyyatda öz dönəmində Tusinin bənzərinin olmadığını söyləyir. Yenə İbn Əbu Usaybianın qeyd etdiyinə görə Tusi, Mosulda ikən Mühəzzəbəddin İbn əl-Hacib və Muvaffakuddin ibn Əbdülaziz onu görmək üçün gəlmişlərsə də, Tusi oradan ayrılıb Tusa getmişdi.

## İstinadlar
Uzunayaq sçinklər

**Uzunayaq sçinklər** () — Uzunayaqlar fəsiləsinə aid cins.

Cinsə 4–5 növ daxildir. Onlar əsasən Şimali Afrika, Ön Asiya, Cənubi Qafqaz, Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistan ərazilərində yayılmışdır.

Uzunayaq sçinklər orta ölçülərə və kifayət qədər iri olurlar. Pulcuqları hamar və gözəldir. Onlar təhlükə zamanı asanlıqla quyruğunu atır.

## Klassifikasiya

*Eumeces* cinsinə aşağıdakı növlər daxildir:
* *Eumeces algeriensis* — Əlcəzair uzunayaq sçink
* *Eumeces blythianus*
* *Eumeces indothalensis*
* *Eumeces schneideri* — Uzunayaq sçink

## Mənbə

* ''Plestiodon'': A replacement name for most members of the genus ''Eumeces'' in North America. 
* Molecular studies on the genus ''Eumeces'' Wiegmann, 1834: phylogenetic relationships and taxonomic implications. 
* A cladistic evaluation of the cosmopolitan genus ''Eumeces'' Wiegmann (Reptilia, Squamata, Scincidae). 
* http://www.ecosystema.ru/08nature/rept/055p.htm

## İstinadlar
Miraslan Bəkirli

**Miraslan Bəkirli** (; ) — telejurnalist, yazıçı-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Miraslan Bəkirli 17 mart 1955-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Kalinino rayonunda (keçmiş Varantsovka, qədim adı isə Daşır olmuşdur), Qızıl Şəfəq kəndində (keçmiş Cücəkənd) anadan olub. 1969-cu ildə Qızıl Şəfəq 8 illik, 1971-ci ildə İlməzli kənd orta məktəbini bitirmişdir. 

Bir il Qızıl Şəfəq sovxozunda fəhlə işləmiş, 1972–1977-ci illərdə BDU-nun (keçmiş ADU) geoloji-coğrafiya fakültəsini bitirmiş, Cəlilabad rayonunun Eçara, Maşlıq kəndlərində dövlət göndərişi ilə müəllim işləmişdir. 1980-i ildən 1988-ci il hadisələrinə qədər doğulduğu rayonda "Zarya" qəzetində işləmiş, sonra Sumqayıt şəhərinə köçüb gəlməyə məcbur olmuşdur. Sumqayıtda əvvəl 8 sayli məktəbdə müəllim, sonra 18saylı məktəbdə dərs hissə müdiri, 1990-cı ildə ilk müstəqil qəzetlərdən olan "Vətən səsi" qəzetində ədəbi işçi, şöbə müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1992-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyasında böyük redaktor kimi çalışır. "Halallıq", "El deyimləri", "Yurd", "Yurd yeri" kimi etnoqrafik, tarixi, publisistik; "Ağrı", "Vətən qürbətdə qaldı", "Həsrət", "Durnalar qayıdanda" kimi verilişlərlə Qərbi Azərbaycan və işgalda olan torpaqlarımızla bağlı; Qarabağ müharibəsində isə döyüş movqelərindən "Qılınc qolun davamıdır", "Cəbhədən qayıtmışıq" silsilə verilişlər hazırlayıb.

1984-cü ildən bədii yazllarla müntəzəm olaraq ədəbi orqanlarda çap olunur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

## Kitabları
# "Çən qarısı" (uşaq hekayələri) 130 səh. – "Gənclik" nəş.- 1992-ci il;
# "İstək" (hekayələr, povectlər, esse və mənsur şeirlər) – 340 səh. "Ağrıdağ" 1999-cu il;
# "Qaçqının ünvanı olmur" (publisistika) 180 səh – "Nurlan" – 2002-ci il;
# "Kəndim- kədərim"- 1-ci cild (publisistika) 486 səh. – "Nurlan" – 2003-cü il;
# "Əsərlər" – 1-ci cild (hekayələr) – 400 səh.– "Nurlan" – 2004-cü il;
# "Əsərlər" – 2-ci cild (povestlər) – 454səh.– "Nurlan" – 2008-ci il;
# "Kəndim- kədərim"- 2-ci cild (publisistika) 486 səh. "Nurlan" – 2011-ci il;
# "Əsərlər" – 3-cü cild ("Sürgün" romanı) – 319səh.– "Zərdabi" – 2012-ci il;
# "Əsərlər" – 4-cü cild ("Mübariz" romanı) – 311səh.– "Zərdabi" – 2015-ci il;
# "Sürgün" (roman), Ankara, "Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası İlimlər Akademiyası" — 2012.
# "Mübariz" romanı – Bakı, "Zərdabi" LTD – 2015-ci il; 311 səh.

## İstinadlar
Nurəddin Batruci

**Əbu Cəfər Nurəddin Batruci** (; ) — ərəb astronomu.

## Həyatı
Modern astronomiyanın qurucusu. Əsl adı Əbu Cəfər Nurəddin Əbu İshaq əl-Batruci əl-İşbilidir. Doğum tarixi dəqiq bilinmir. Kordobanın şimalında, Pedroches şəhərində doğulduğu təxmin edilir. İspaniyadakı İşbiliyə şəhərində (bugünkü adıyla Seviliya) yaşadığı üçün, "əl-İşbili" ləqəbiylə məşhur oldu. Məşhur təbiblərdən İbn Tüfeylinin tələbəsi oldu. Mənbələrdə həyatı haqqında bundan daha artıq məlumatlara rast gəlinmir.

Nurəddin Batrucinin 1217-ci ilə qədər yaşadığı məlumdur.
## İstinadlar
Yusif xan

**Yusif xan** və ya **Yusifxan**:

* Yusif xan Gürcü — gürcü əsilli hərbi xadim, Qaradağ valisi.
* Yusif xan (şair) — Azərbaycan şairi.
* Yusif xan Ərfəi — İran jandarmasının zabiti.

## Həmçinin bax
* Yusif
İtiqulaq şəbpərə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xariçi görünüş
Onların çəkisi 15–30 q, bədəninin uzunluğu 58–77 mm, quyruğu isə 45–60 mm, qanadlar arasında məsafə 38–40 sm təşkil edir. Qulaqları orta ölçüyə malik olurlar. Qanadları böyük və enlidir. Bel nahiyəsində boz və açıq boz rəngdə olur.

## Yayıldığı ərazilər
Avropanın Aralıq dənizi hövzəsi, qərbi Ukrayna, Moldova, Krım, Qafqaz, Şimali Afrika, Ön, Kiçik və Mərkəzi Asiya, İran, Əfqanıstan, Mərkəzi Çinə qədər şimal-qərbi Altay və Himalay dağlarına qədər olan ərazilərdə yayılmışdır. Azərbaycanda isə bu növ daha geniş şəkildə Kiçik Qafqaz dağları bölgəsində yayılmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
İtiqulaq gecə şəbpərəsi aran zonasında, həm də 2350 metrə qədər hündürlükdə yerləşən dağlarda (Dağlıq Qarabağın İstisu ətrafında) (alp çəmənlərindən başqa) qeydə alınmışdır. Müxtəlif landşaftlarda məskunlaşa bilsələrdə, dağ meşələrində və dağətəyi çöllərdə sayı daha çoxdur. Ayrı-ayrı yay toplaşmalarında bu kiçik heyvanların sayı onlarla, yüzlərlə fərd təşkil edir, bəzi hallarda hətta sayı iki minə çatır (Tərtərçay dərəsi, Daşaltı kanyonu, Azıx mağarası, "Yarasa yuvası" mağarası, Zəngəzur MP Paraqaçay dərəsi). İtiqulaq gecə şəbpərəsi oturaq növ olub iri və nisbətən isti, süni yeraltı mağaralarla yaşayırlar. Eyni zamanda bu növ zirzəmilərdə, çardaqlarda, istifadəsiz tikililərdə və xarabalıqlarda, qayaların çatlarında gizlənirlər və koloniyalar əmələ gətirirlər. Qışlama yerlərinə mövsümi miqrasiyalar edirlər. Eyni növlü və qarışıq növlərdən ibarət olan (nalburun və adi uzunqanad) koloniyalar əmələ gətirirlər. Geniş çardaqlarda və isti iri mağaralarda məskunlaşan balalama koloniyaları divarlardan və tavandan asılaraq sıx kütlə əmələ gətirir. Qidasını əsasən sərtqanadlılar, kəpənəklər, az miqdarda ikiqanadlılar təşkil edir.

## Çoxalması
Bala vermə mayın sonu iyunun əvvəllərində təsadüf edir və dişi fərd bir bala doğur. Avqust ayının axırlarında balalama koloniyası dağılır və çütləşmə dönəmi başlayır. Balalama koloniyası çox vaxt özündə 200–500, bəzən də bir neçə minədək yetkin fərdi birləşdirərək sıx kütlələr əmələ gətirir. Böyük toplaşmalar Azıx mağarasında (DQMV), Bilav mağarası "Yarasa yuvası" (Zəngəzur MP). Yayda, erkək fərdlərə tərkibində 5–20, bəzən 200-ə qədər fərd olan qruplar şəklində rast gəlinir. Cəmi 3 iri qrup topası (500–2000 yetkin erkək fərd) məlumdur ki, bunlara da əsasən Kiçik Qafqaz ərazisində və Zaqafqaziya yaylasında rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycan üçün xarakterik və mühafizəsinin gücləndirilməsi tələb olunan vəhşi fauna və yabanı flora növləri siyahısına daxildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaralı mələk

**Yaralı mələk** () – Fin simvolist ressam Hüqo Simberqin 1903-cü ildə çəkdiyi tablo. Simberqin ən məşhur əsərlərindən biri olan *Yaralı mələk* Ateneum sənət muzeyi tərəfindan 2006-cı ildə keçirilən bir səsvermə ile Finlandiyanın "millî tablosu" seçilmiştir.

Simberqin digər tabloları kimi Yaralı mələk də ciddi bir atmosfer yaradır. Tabloda əsas fiqur olan mələyin gözlərinin ətrafı bir sarıqlıdır ve qanadında qan ləkələri var. Mələyi daşıyan iki gənc, yas tuturmuş kimi, tünd rəngli paltarlar geyiniblər. Bu gənclərdən sağ tərəfdə duran tablonu seyr edən şəxsə ciddi bir ifadə ilə baxır. Tablo Helsinkidəki Ateneum muzeyində sərgilənməkdədir.

## İstinadlar