open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyctyornis athertoni

**Nyctyornis athertoni** (*Mavi saqqallı arıyeyən*) — Hindistan yarımqitəsinin böyük bir hissəsində və Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi bölgələrində tapılan arıyeyən növü.

## Təsvir

Bu, yəqin ki, arıyeyənlər ailəsinin ən böyük növüdür. Yetkin fərdlər 31-35 sm uzunluğunda və 70-93 qram çəkiyə malikdir. Bu növün böyük, oraqlı formalı dimdiyi var və kvadrat şəkilli quyruğunda kiçik arıyeyənlərdə olan "teller" yoxdur. Quş ot-yaşıl rəngdədir, alnı, üzü və çənəsi firuzəyi rəngdədir. Boğazının lələkləri uzundur və qabarıq olduqda saqqal görünüşü verir. Qarın hissəsi yaşıl və ya mavi zolaqlı sarımtıl-zeytun rəngdədir. Hindistan yarımadası populyasiyaları şimal-şərq Hindistan populyasiyalarından daha açıq yaşıl rəngdədir. Erkək və dişi fərdlər oxşar görünsə də, erkəyin boğazının mavi lələkləri dişilərdən daha yüksək ultrabənövşəyi əks etdiriciliyə malikdir. Bu növ Leytenant Con Etertonun (1827-ci ildə vəfat etmiş, 13-cü Yüngül Süvari Alayı) şərəfinə adlandırılmışdır. Eterton, P. J. Selbi xanımın qardaşı oğlu idi və quşun nümunəsini təqdim etmişdi. Selbi bu növü 1828-ci ildə "Ornitologiyanın İllüstrasiyaları" əsərində təsvir etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aulacorhynchus coeruleicinctis

**Aulacorhynchus coeruleicinctis** (*Mavi zolaqlı tukankimi*) — Ramphastidae fəsiləsinə aid olan qeyri-sərçəkimilər qrupuna daxil olan bir quş növü.

## Təsvir

"Aulacorhynchus coeruleicinctis" 40-44 sm uzunluğunda və 173-257 qram çəkiyə malikdir. Erkək və dişi fərdlər eyni görünüşə malikdir. Yetkin fərdlərin dimdiyi mavi-şabalıdı rəngdədir. Lələkləri əsasən yaşıldır, qırmızı sağrı, ağ boğaz, sinə üzərində mavi zolaq və yaşıl-sarı quyruqaltı örtükləri var. Gözlərinin üstündə mavi və ağ supercillium (qaş xətti) və göz altında açıq mavi ləkələr var. Gözləri ağdan sarı və qırmızımtıl-qəhvəyiyə qədər dəyişən rəngdə ola bilər və tünd boz dəri ilə əhatə olunub. Quyruğu əsasən yaşıldır, mərkəzi lələklərin ucları paslı rəngdədir. Cavan fərdlər yetkinlərdən daha solğun rəngdədir, lakin digər cəhətdən oxşardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chiroxiphia pareola

**Chiroxiphia pareola** (*Mavi-bel manakini*) — Kolumbiya və Tobaqodan, Braziliyanın cənub-şərqinə qədər uzanan, tropik Cənubi Amerikada çoxalan, kiçik bir quş növü.

## Təsvir
Digər manakinlər kimi, "Chiroxiphia pareola" da yığcam, parlaq rəngli bir meşə quşudur. Tipik olaraq 13 sm uzunluğunda və 19 qram çəkiyə malikdir. Erkək əsasən qara rəngdədir, parlaq mavi beli və açıq narıncı ayaqları var. Tacı adətən qırmızıdır, lakin Cənub-Qərbi Amazoniyada yayılmış "C. pareola regina" yarımnövündə sarıdır. Dişi fərdlərin üst hissələri zeytun-yaşıl, alt hissələri isə bir qədər açıq zeytun rəngindədir. Cavan erkəklər zeytun rəngindədir, lakin yetişdikcə qırmızı tac və mavi bel rəngləri əmələ gəlir. Tobaqoya endemik olan "C. p. atlantica" yarımnövü daha böyükdür və tacında daha çox qırmızı, belində isə daha çox mavi rəng var. Bu yarımnövün ayrı bir növ – "Tobaqo manakini" kimi tanınması təklif edilsə də, heç bir böyük təsnifat qurumu bunu qəbul etmir.

Bu növ şimalda Venesueladan Kosta-Rikaya qədər yayılmış nəhəngquyruq manakin ("Chiroxiphia lanceolata") ilə oxşardır, lakin onun mərkəzi quyruq lələkləri daha uzundur və erkəyin belindəki mavi rəng bir qədər daha parlaqdır.

## Həmçinin bax
* Chiroxiphia caudata

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Conirostrum sitticolor

**Conirostrum sitticolor** (*Mavi bel konusdimdik*) — "Thraupidae" (Cənubi Amerika tanaqraları) fəsiləsinə aid bir quş növüdür. Boliviya, Kolumbiya, Ekvador, Peru və Venesuelada tapılır. Təbii yaşayış mühiti subtropik və ya tropik rütubətli dağ meşələridir.

## Təsvir
Mavi-bel koniusdimdiyi kiçik bir quşdur və çəkisi 11–13 qramdır. lər görünüşcə bir qədər fərqlənir, lakin bütün yarımnövlərdə başda bir qədər qara, mavi bel, quyruq və narıncı qarın hissəsi var. Nominativ yarımnöv olan "C. s. sitticolor" tamamilə qara başa və boğaza, qara qanadlara malikdir. "C. s. cyaneum" yarımnövündə isə qara yanaq, çənə, alın və təpə, həmçinin mavi göz arxası zolağı və boğaz, mavi qanadlar var. Adından da göründüyü kimi, "C. s. intermedium" yarımnövü digər iki yarımnöv arasında orta görünüşə malikdir: qara üz, boğaz və təpə, göz arxasına qədər uzanan mavi zolaq və qara qanadlar.

## Həmçinin bax
* Conirostrum albifrons

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trimeresurus erythrurus

**Trimeresurus erythrurus** — Ümumi adları ilə "qırmızıquyruq bambuk çuxurbaş ilanı", "qırmızıquyruq çuxurbaş ilan" və ya "qırmızıquyruq pitviper", Cənubi Asiya və Myanmada tapılan zəhərli bir çuxurbaş ilan növü. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır.

## Təsvir

Erkəklər maksimum 575 mm ümumi uzunluğa çatır, quyruq uzunluğu isə 120 mm-dir. Dişilər isə maksimum 1,045 mm ümumi uzunluğa və 165 mm quyruq uzunluğuna malik olur.
Pulcuq quruluşu: orta bədəndə 23–25 uzununa sıra dorsal pulcuq; birinci üst dodaq pulcuğu qismən və ya tamamilə nasal pulcuqla birləşir; 9–13 üst dodaq pulcuğu, 1–2 sıra pulcuq üst dodaq pulcuqlarını subokulyarlardan ayırır; supraokulyarlar arasında 11–14 pulcuq var; supraokulyarlar nadir hallarda bölünür; temporal pulcuqlar kiçik və güclü kələzlidir; ventral pulcuqlar: erkəklərdə 153–174, dişilərdə 151–180; subkaudal pulcuqlar: erkəklərdə 62–79, dişilərdə 49–61, adətən cütlü, bəzən cüt sıralar arasında tək qalxanlar olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trimeresurus stejnegeri

**Trimeresurus stejnegeri** — Asiyaya endemik olan zəhərli bir çuxurbaş ilan növü. Hal-hazırda iki yarımnövü tanınır.

## Təsvir

"Trimeresurus stejnegeri" maksimum 75 sm ümumi uzunluğa çatır, quyruq uzunluğu isə 14,5 sm-dir. Erkəklərin hemipenisləri qısa və budaqlanma nöqtəsindən sonra tikanlıdır. Dorsal pulcuqlar orta bədəndə 21 uzununa sıra halında düzülüb. 9–11 üst dodaq pulcuğu var, birincisi nasal pulcuqlardan aydın bir tikişlə ayrılır. Supraokulyarlar tək, dar və bəzən eninə tikişlə bölünür. Supraokulyarlar arasında 11–16 pulcuq var. Ventral pulcuqlar 150–174, subkaudal pulcuqlar isə 54–77-dir. Bütün subkaudal pulcuqlar cütlüdür. Rəng naxışı üstdən parlaq yaşıl və ya tünd yaşıl, altdan açıq yaşıl və ya ağ rəngdədir. Bu iki rəng erkəklərdə narıncı və ya qəhvəyi (alt) və ağ (üst), dişilərdə isə yalnız ağ və ya iki rəngli ventrolateral zolaqla ayrılır. Bu zolaq ən kənar pulcuq sırasının hamısını və ikinci sıranın bir hissəsini əhatə edir. Bambuk ilanları yırtıcıdır: kiçik gəmiricilər, quşlar, qurbağalar və kərtənkələlərlə qidalanır. Sarı rəngli mutantlar haqqında məlumatlar var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tiryaled döyüşü (1517)

Tiryaled döyüşü Osmanlılarla Səfəvilər arasında gedən döyüş idi.

## döyüş
1517-ci ildə qızılbaşlarla Mirzə Məhəm məd bəy başçılıq etdiyi ordu arasında Tıryaleddə baş verən döyüş zamanı osmanlılar ağır məğlubiyyətə uğ radılar. Həmin döyüşdə Mirzə Məhəmməd bəylə birlikdə Manuçöhr də öldürüldü.

## İstinadlar

## Mənbə
*
İnzibati mərkəz

**İnzibati mərkəz** — birinci, ikinci və ya üçüncü səviyyəli hər hansı inzibati subyektin (məsələn, rayon, ərazi, muxtar respublika, əyalət) şəhər, qəsəbə, kənd və s. rəsmi paytaxtı.

## İstinadlar
Azərbaycan evi

Azərbaycan evi müxtəlif mənalarda istifadə edilir:

* Azərbaycan evi — Azərbaycan dövlətinin diasporla iş üçün xaricdə yaratdığı qurumlar. Məsələn, London Azərbaycan Evi
* Azərbaycan ticarət və şərab evləri — Azərbaycanın ixrac potensialını artırmaq üçün xaricdə yaratdığı evlər.
* Azərbaycan ənənəvi evləri — Azərbaycanda və azərbaycanlıların mədəniyyətində tarixən, ənənəvi üsulların istifadə edilməsi ilə tikilən evlər.
Penis corabı

**Penis corabı** – penisi örtmək üçün nəzərdə tutulmuş geyim növü.

## Tarixi
Xorvatiya toxucusu Ramdila Kusa görə toxuma qoruyucular – *nakurnyak* Mrkopa dağlarında yaşayan kişilər tərəfindən donmadan qorunmaq üçün geyinilirdi. Bu cür geyimlər Norveçdə də istifadə olunmuş, *forhise*, *venakot* və ya *suspensorium* adları ilə tanınmışdır. Bəzi nümunələri Norveç Mədəni Tarix Muzeyində qorunur. Norveçdəki penis corabları sincab dərisindən hazırlanırdı və qışda dəri şalvarın altından geyinilirdi. Farer adalarında hazırlanan bu cür geyimlər *kallvottur* () və ya *purrivottur* () kimi tanınmışdır. Norveç, Danimarka və xüsusilə, Farer adalarında mövcud olmuş bir ənənəyə görə qız münasibətləri nə qədər ciddiyə aldığını görmək üçün sevgilisinə bu geyimi hədiyyə etməli idi. Əgər oğlan hədiyyəni qəbul etmirsə, bu, onun evliliyə hazır olmadığını göstərirdi.

## Müasir mədəniyyətdə
XX əsrdən etibarən penis corabları funksional məqsədlər üçün yox, zarafat hədiyyəsi kimi hazırlanmağa başlamışdır. 1939-cu ildə "Küləklə sovrulanlar" filminin çəkilişləri zamanı Klark Qeybl Kerol Lombard tərəfindən toxunmuş penis corabı qəbul etmişdir. 1950-ci illərdə Coan Krauford Porfirio Rubirosaya ayrılıq hədiyyəsi kimi penis corabı vermişdir.

1970-ci illərin əvvəlində "Penthouse" jurnalı üçün merçandayzer kimi işlərən Davn Stil Frankfurtda əllə toxunmuş penis corabları tapmış və onların qırmızı, göy və ağ versiyalarının marketinqi təşkil etmişdir. 1980-ci illərin əvvəlində Blekpulda yerləşən dənizkənarı kurort penis corablarının satışını təşkil etmişdir. 1991-ci ildə kral III Çarlza Milad günü hədiyyə kimi yaşıl rəngli penis corabı verildiyi və Hayqrov evində digər qəribə hədiyyələrlə birlikdə saxlanıldığı iddia olunmuşdur.

"Playgirl" kimi jurnallarda nəşr olunmuş çılpaq kişi fotoqrafiyasında penis corabları əncir yarpağının əvəzedicisi kimi istifadə olunmuşdur. 1990–1991-ci illərdə Körfəz müharibəsi zamanı Britaniyanın "The Sun" qəzeti penis corabı toxumaq üçün şablon nəşr etdirmiş və qadın oxucuları müharibədə iştirak edən əsgərlər üçün penis corabı toxumağa səsləmişdir. XXI əsrin əvvəllərində penis corabları dini və ya siyasi mövzuları təmsil etmək üçün hazırlanmış, heyvan formasında olan penis corabları ortaya çıxmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qarçistan

**Qarçistan** () — indiki Əfqanıstanın ərazisində dağlıq tarixi vilayət. Onun sərhədləri qərbdə Herat, şərqdə Qövr, şimalda Mərvərud, cənubda isə Qəzni və Qövr vilayətləri ilə əhatələnmişdi. Tarixi baxımdan bu region təqribən müasir Badğis vilayətinə uyğun gəlir.

## Tarixi
Qarçistan öz müstəqilliyini Qəznəvilər dövrünə qədər qoruyub saxlaya bilmişdi. Bu müddətdə vilayət "Şar"!və "Qarçəşar" () adları ilə tanınan yerli bir sülalə tərəfindən idarə olunmuşdur. Yalnız 1030-cu ildə, Mahmud Qəznəvinin hakimiyyətinin son ilində bu vilayət Qəznəvilərə tabe etdirilmişdir. Mahmud yerli hakimləri vəzifədən kənarlaşdıraraq həbs etmişdi. Onlar ömürlərinin sonuna qədər zindanda saxlanılmışdılar, lakin Mahmud onların şəxsi torpaq mülkiyyətlərinin dəyərini dövlət xəzinəsinə ödəyərək müsadirə etmişdi.

1222–1223-cü illərdə Qarçistan Çingiz xanın yürüşlərinə məruz qalmışdı. Bu dövrdə regiondakı dağ qalalarında — Rəng, Bandar, Bəlvəran, Laqari, Sənə-xana, Səng, Aşiya və digər istehkam məntəqələrində yerləşən əhali monqol ordusuna güclü müqavimət göstərmişdi. Ərazi relyefinin çətinliyi, yəni dağlar arasında keçidlərin olmaması səbəbilə Çingiz xan karvanını kiçik bir dəstənin mühafizəsi altında düşərgədə saxlamışdı. Qarçistan qalasının komandanı Aşiyar və əmir Məhəmməd Marəğani monqolların karvanına hücum etmiş, qızıl və digər qiymətli mallarla yüklü arabaları, çoxlu atı ələ keçirmiş, əsir düşənlərin bir hissəsini azad etmişdi. Qala yalnız 1223-cü ilin əvvəlində, 15 ay davam edən mühasirədən sonra monqollar tərəfindən ələ keçirilmişdi. Vilayətin digər qalaları 1222-ci və 1223-cü illərdə süquta uğramışdı. Rəşidəddin yazmışdır ki, Çingiz xanın önəmli sərkərdələrindən biri olan Toğacar noyon Qarçistan yürüşü zamanı həlak olmuşdur.

Tarixçi Vasili Bartoldun məlumatına əsasən, Qarçistanın dağlıq hissəsinə rəhbərlik edən şəxs, yəni mehtər Cövzcan vilayəti hakiminə tabe idi. Bu vilayətin bir hissəsi "Qarçistan Cövzcan" adı ilə tanınırdı və birbaşa Cövzcan tərəfindən idarə olunurdu. Qala-Velinin yerində yerləşən Talkan şəhəri Cövzcanın sərhəd şəhəri kimi onun ərazisinə daxil idi.

Teymurləng və Teymurilər dövründə Qarçistanın daxili siyasi vəziyyəti barədə məlumat mövcud deyil.
Şeybanilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə, xüsusilə 1546–1566-cı illərdə Pirməhəmməd xanın naibliyi zamanı bu ərazi Bəlx xanlığına tabe olmuşdu. 1551-ci ildə Novruz Əhməd xan Mavəraünnəhr üzərində nəzarəti ələ keçirdikdən və bir çox Şeybani sultanları qaçmağa məcbur olduqdan sonra Qarçistan da onun nüfuz dairəsinə daxil edilmişdi. Bu vilayət 1556-cı ildə Novruz Əhməd xanın ölümünədək rəsmi olaraq Bəlx hakimi Pirməhəmməd xanın adına idarə olunmuşdur.

XVII əsrin əvvəllərində Qarçistanda Şeybanilər və Həştərxanilər arasında siyasi mübarizə baş vermişdi.

## İstinadlar
Phrynoponera

**Phrynoponera** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid Afrikaanın tropik hissəsində yaşayan qarışqa cinsi.
## Taksonomiyası
Phrynoponera adı ilk dəfə Veler (1920) tərəfindən yazılan bir məqalədə, sadəcə olaraq artıq təsvir edilmiş bir növü tip növü kimi təyin edən yeni bir cins qrupu adı kimi elm aləminə bəlli olub. Bir neçə il sonra Veler (1922) cinsin rəsmi təsvirini, əsasən infraspesifik taksonlar olan Konqo Demokratik Respublikasından yeni kəşf edilmiş materialın xülasəsini və əvvəllər təsvir edilmiş bir neçə forma haqqında qeydlər təqdim edib. Veler (1922) tərəfindən təqdim edilən cinsin təsviri öz dövrü üçün adekvat, lakin müasir standartlara görə səthi və bir neçə xarakterdə səhv idi. Əvvəlcə Veler "stridulyator səthi yaxşı inkişaf edib" fikrini irəli sürüb. Əslində isə stridulitrum P. pulchella istisna olmaqla, bütün növlərdə yoxdur, burada qalıq və qeyri-funksional bir qalıq var. İkincisi, o, "postpetiole [= birinci qastral seqment] və qaster arasında hər hansı bir daralma olmaması" fikrini müdafiə edib, əslində ikinci qastral seqmentdə fərqləndirilmiş preskleritlər güclü şəkildə inkişaf ediblər.

## Növləri
* Phrynoponera bequaerti Wheeler, 1922
* Phrynoponera gabonensis (André, 1892)
* Phrynoponera pulchella Bolton & Fisher, 2008
* Phrynoponera sveni (Forel, 1916)
* Phrynoponera transversa Bolton & Fisher, 2008
## Yayılması
Bu cinsdə hazırda beş növ var ki, onlardan ikisi, P. bequaerti və P. gabonensis, Afrikanın tropik meşə zonasında geniş yayılıb və adətən yarpaq zibili nümunələrində və çuxur tələlərində toplanır. Onlar çürük ağacın içində və altında və bəzən birbaşa sıxılmış torpaqda yuva qururlar. Ən azı iki növ, P. gabonensis və P. sveni, dağımış termit yuvalarında da yuva qururlar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* Wheeler, W.M. (1920) The subfamilies of Formicidae, and other taxonomic notes. *Psyche*, **27**, 46–55.
* Wheeler, W.M. (1922) The ants of the Belgian Congo. *Bulletin of the American Museum of Natural History*, **45**, 1–1139.
## Xarici keçidlər
Odontomachus

**Odontomachus** —  Formicidae yarımfəsiləsinə aid qarışqa cinsi. "Tələ çənəli qarışqalar" kimi tanınan bu növ qarışqa cinsi  dünyanın tropik və subtropik bölgələrində yayılıb. 
## Taksonomiyası
"Tələ çənəli qarışqalar" olaraq tanınan Odontomachus növləri, 180° açıla bilən bir cüt böyük, düz çənəyə malikdir. Bu çənələr daxili bir mexanizm ilə yerində kilidlənir və çənələrin daxili hissəsindəki həssas tüklərə toxunulduqda ov və ya obyektlər üzərində sürətlə qapanır. Çənələr güclü və sürətlidir, bu da qarışqaya ümumi adını verir. Çənələr ovu öldürür və ya zədələyir, bundan sonra qarışqa onu yuvalarına aparır. "Tələ çənəli qarışqalar"ın sürfələri uzun tikanlarla bəzədilmiş və yuva divarlarına yapışmaq üçün yapışqanlı üst hissəyə  malikdir. Onlar ət yeyən və son dərəcə fəal sürfələrdir. Üç dəfə sürfə dəyişdirirlər.

Tələ çənəli qarışqalar əsasən ət yeyirlər, lakin həmçinin nektar, həşərat bal şirəsi və yetişmiş meyvələr ilə də qidalanırlar.

Bu cinsin qarışqaları drakula qarışqası (Mystrium camillae) ilə birlikdə, heyvanlar aləmində ən sürətli ovçu əlavə orqanlara malikdir. Odontomachus bauri üzərində aparılan bir araşdırmada, çənələrin ortalama 130 mikrosaniyə ərzində qapandığı və pik sürətlərin 126 ilə 230 km/saat (78 ilə 143 mil/saat) arasında olduğu qeyd edilib. Tətbiq olunan qüvvə qarışqanın bədən çəkisindən 300 dəfə çox olub və sürət gücü 1,000,000 m/s² və ya 100,000 g idi.

Enoplomischus cinsinin tullanan hörümçəkləri bu qarışqa cinsini təqlid edir.

Odontomachus növləri Mərkəzi və Cənubi Amerika, Asiya, Avstraliya və Afrikada geniş yayılıb. Odontomachus relictus növünə isə yalnız Florida ştatının mərkəzindəki qədim qum təpələrində yerləşən "təhlükədə olan kolluq yaşayış mühitində" rast gəlinir.

## Həmçinin bax
* Acanthognathus

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bolton B. *A new general catalogue of the ants of the world*, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1995.
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* Mississippi Entomology Museum: Pictures of worker and male ''O. haematodus''
* Ant's super-fast bite is a built-in 'ejector seat'
* Ferocious ants bite like a bullet - *BBC News*, 21 August 2006. :en:Elli Leadbeater. Retrieved 22 August 2006
* Man-trap jaws make ant fastest predator - *Scotsman*, 22 August 2006. John Von Radowitz. Retrieved 22 August 2006
Leptogenys

**Leptogenys** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid qarışqa cinsi. 
## Təsviri
Leptogenys cinsi tropik və subtropik regionlarında feniş yayılıb. Bu cins koloniya quruluşları, həmçinin fərqli davranış diapazonu ilə diqqət çəkir. Leptogenys növləri böyük gözlü epigeik (əsasən yer üstündə yaşayan və ya qidalanan) növlərdən kiçik gözlü kriptobiotik növlərə qədər dəyişir ki, bu növlər torpaq qatlarında yaşayır və ya yarpaq töküntüsündə qidalanır. Belə müxtəliflik cinsin yayıldığı ərazi boyunca müşahidə olunur.

## Taksonomiyası
Leptogenys cinsinin taksonomik tarixi qrupdakı morfoloji müxtəliflik nəticəsində bir neçə kiçik növü özündə birləşdirir. Erkən qarışqa taksonomistləri tərəfindən çənənin forması, çənə dişlərinin sayı, gövdənin forması, ön çənənin kənarında dişlərin olması və dırnaqların kənarındakı ayaqşəkilli dişlərin sayı əsasında bir neçə cins və yarımcins təsvir edilib. Leptogenys indi hazırda bir neçə növü özündə birləşdirir: Prionogenys, Lobopelta, Odontopelta, Machaerogenys, Dorylozelus və Microbolbos. Bu cinslər əvvəlcə Leptogenyini qrupuna daxil idi, lakin bu qrupu ayırmaq üçün istifadə edilən morfoloji xüsusiyyətlər sonradan kifayət qədər hesab edilmədi və Braun (1963) bu cinsi Ponerinae yarımfəsiləsinə adi etdi. Şmid (2013) tərəfindən aparılan Ponerinaenin molekulyar filogenetik təhlili, Leptogenys-in Ponerinae yarımfəsiləsinə aid edilməsini təsdiqlədi.
## Qalereya

Leptogenys maxillosa casent0102269 profile 1.jpg|Leptogenys maxillosa
Leptogenys attenuata sam-hym-c001361a profile 1.jpg|Leptogenys attenuata
Shattuck 52564, Leptogenys, Danum Valley, Sabah-web (5042960806) (2).jpg
Leptogenys.jpg|*Leptogenys* sp.
Shattuck 53964, Leptogenys, Danum Valley, Sabah-web (5042356999) (2).jpg
Shattuck 53956, Leptogenys, Danum Valley, Sabah-web (5042978690) (2).jpg
Leptogenys.elongata.larvae.-.wheeler.svg|Leptogenys elongata süfrələri
Leptogenys.elongata.-.wheeler.svg|Leptogenys elongata
Leptogenys falcigera casent0003814 head 1.jpg|Leptogenys falcigera
Leptogenys conradti sam-hym-c002505a head 1.jpg|Leptogenys conradti
Leptogenys consanguinea casent0178835 head 1.jpg|Leptogenys consanguinea


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qəbirdaşı turisti

**Qəbirdaşı turisti**, **qəbiristanlıq turisti** və ya **tafofil** – qəbiristanlıq, sərdabə, epitaf, qəbirdaşlarını ziyarət etməyi sevən şəxsləri bildirən ifadə. Termin müəllif və bioqraf Skot Stentonun 2003-cü ildə nəşr olunmuş "Qəbirdaşı turisti: Musiqiçilər" kitabının adından istifadə olunmuşdur. Qəbiristanlıqlardakı qeydləri tapmaq, qəbirdaşı məlumatlarını təsdiqləmək və əcdadlarının dəfn yerlərini müəyyən etməklə maraqlanan şəxslərə isə genealogiya turisti deyilir.

## Tarixi
Əsrlər boyu insanlar dini fiqurların və liderlərin dəfn olunduğu yerlərə ziyarətlər etmişdirlər. Orta əsrlərdə müqəddəslərə ehtiram göstərmək üçün qəbir yerlərinə və ziyarətgahlara getmək kimi geniş yayılmış bir adət olmuşdur. Çində qədim əcdadlara ehtiram göstərmək ənənəsinin uzun tarixi var və bu ənənəyə ölən qohumların qəbir yerlərini və ziyarətgahlarını ziyarət etmək də daxildir.

XIX əsrdə bağ tipli qəbiristanlıqların ortaya çıxması ziyarətçilərin qəbiristanlıqlarda gəzməsinə və qalmasına təşviq etməyə başlamışdır. Bunlardan ən məşhuru olan Fransadakı Per-Laşez qəbiristanlığı həm məşhur şəxslərin, həm də az tanınan insanların abidələrini görmək üçün turistləri cəlb etməyə davam edir.

Qəbiristanlıq qeydləri nəsil şəcərəsinin dəqiqləşdirilməsi üçün bir vasitə olmuşdur. Qəbirdaşlarının surətini çıxarmaq əsrlər boyu həm sənədləşdirmə üsulu, həm də qəbirdaşlarındakı oyma naxışları qiymətləndirmə üsulu kimi istifadə olunmuşdur. Genealoqlar arasında qəbiristanlıqları gəzmək və ölmüş əcdadların qəbirlərini müəyyən etmək geniş yayılmış ənənə olmuşdur. Onlar adətən köhnəlmiş və məhdud məlumatlara əsaslanaraq qəbir yerlərini tapmağa çalışırlar.

## Müasir dövrdə
Qəbirdaşı turistləri qəbiristanlıqların tarixi aspekti və ya orada dəfn olunmuş şəxslərin tarixi əhəmiyyəti ilə maraqlanırlar. Buenos-Ayresdəki Rekoleta qəbiristanlığı, Praqadakı Köhnə Yəhudi qəbiristanlığı və Vyanadakı Mərkəzi qəbiristanlıq çoxsaylı məşhur şəxslərin məzarlarını özündə cəmləşdirdiyinə görə qəbirdaşı turistləri tərəfindən tez-tez ziyarət olunur. Nyu-Orleansın tarixi qəbiristanlıqları isə şəhərin mədəni tarixi baxımından əhəmiyyətli olduğu üçün görməli yerlərə çevrilmişdir. Müasir dövrdə qəbir ovçuluğu rəqəmsallaşmağa başlamışdır, çünki bir çox şəxs qəbiristanlığın və ya qəbirin yerini tapmaq üçün GPS avadanlıqlarından istifadə etməyə üstünlük verir.

## Həmçinin bax
* Find a Grave

## İstinadlar
Harpegnathos

**Harpegnathos** — Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada yayılan Ponerinae yarımfəsiləsinə aid qarışqa cinsi. Bu növ qarışqalar tullanma qabiliyyəti, mürəkkəb koloniya quruluşu və uzun mandibulaları və böyük gözləri ilə asanlıqla tanınan iri işçi fərdləri ilə tanınır.
## Taksonomiyası
Bu nəsil qarışqalar ilk dəfə Tomas C.Cerdon tərəfindən 1851-ci ildə Hindistanda tapılıb. O, bu növə Drepanognathus adı verib. Smit (1858) bu adı qəliz hesab edərək Drepanognathus-u Harpegnathos ilə əvəz edib. Bir müddət hər iki ad digər müəlliflər tərəfindən istifadə edilib, nəhayət sonda orijinal ad kimi Harpegnathos qəbul edilib. Ən son növ 1963-cü ildə təsvir edilib ki, bu da Harpegnathos növlərinin sayını yeddi, yarımnövlərin sayını isə dördə çatdırıb. Bu nəsil qarışqalar Ponerinae yarımfəsiləsinin digər nəsilləri ilə yaxından əlaqəlidir və bəlkə də bütün Ponerinae növlərinin  qardaş nəslidir.

Bu qarışqaların mandibulaları məkanla əlaqəlidir, bu da onlara ovlama və hücum etmədən tutmuş, qarışqa yumurtalarını qayğı ilə qorumaya qədər müxtəlif gündəlik işləri yerinə yetirməyə imkan verir. Məkanla əlaqəli mandibulanın distal-orta hissəsində güclü sıxma üçün məsul olan iki sıra, paralel olmayan dişlər var. Proksimal hissədə isə mandibula hamar hissəyə malikdir ki, bu da yalnız qarışqa yumurtalarını qayğı ilə tutmaq üçün istifadə olunur. Digər tərəfdən mandibula iki ortoqonal ox ətrafında fırlanır və eyni zamanda mandibulyar məsafəni və konfiqurasiyanı dəyişdirir. Məkanla əlaqəli hərəkət qarışqa mandibulalarına multifunksionallıq verir.

## Davranışı
Harpegnathos görünüş etibarilə olduqca fərqlidir və Avstraliyada tapılan Myrmeciaya çox bənzəyir. Myrmecia kimi Harpegnathosun da çox böyük gözləri var, çünki hər ikisi əsasən görmə qabiliyyəti ilə ov edir və digər qarışqalar kimi feromon izləri buraxmır. Həmçinin Myrmecia kimi onların böyük çənələri var, çünki feromon siqnallarının olmaması səbəbindən işçi fərdlər tək başına ov edir və qida mənbələrini yuvalarına çənələrində daşımalıdır.

Harpegnathos digər nəsillərlə müqayisədə mürəkkəb və fərqli koloniya quruluşuna malikdir. Başlanğıcda gənc qanadlı ana qarışqalar (kraliçalar) doğulduqları koloniyadan uçur, yad erkəklərlə cütləşir və müstəqil olaraq yeni koloniyalar qurur. Digər qarışqalardan fərqli olaraq, qurucu kraliça öldükdən sonra bir neçə qız işçi fərd onun yerini çoxalma funksiyasını yerinə yetirən kimi əvəz edir. Bir neçə Ponerinae növünə xas olaraq, işçi fərdlər (demək olar ki, həmişə yad erkəklərlə) cütləşə bilir və bununla nəsl artırırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Ant Vault
Megaponera

**Megaponera analis** —  Megaponera cinsinin yeganə növü. Onlar tamamilə termit yeyən qarışqa növüdür ki, Afrikanın tropik ərqzilərində geniş yayılıblar. Onlar termit ovçuları kimi tanınırlar, hücum edərkən sütun kimi basqın formasından istifadə edirlər. Mürəkkəb basqın davranışına görə onlara 1800-ci illərdə Afrikada müxtəlif digər qəbilələri üstələyən qəddar döyüşçülər olan Matabele qəbiləsinin şərəfinə Matabele qarışqası adı verilib. Bəzi fərdlər uzunluğu 25 millimetrə (0,98 düym) qədər çatan M. analis, dünyanın ən böyük qarışqalarından biridir.
## Megaponera analisin yarımnövləri
Afrikada çox geniş yayılmasına görə, hazırda tanınanlardan daha çox M. analis yarımnövnün olması ehtimalı var. Bunlardan bəziləri bioloji növ statusu ala bilər.

M. analisin hazırda tanınan beş yarımnövü aşağıdakılardır:
* M. analis subsp. amazon (Santsçi, 1935): Efiopiya
* M. analis subsp. crassicornis (Gerstäcker, 1859): Mozambik
* M. analis subsp. rapax (Santsçi, 1914b): Tanzaniya
* M. analis subsp. subpilosa (Santsçi, 1937): Anqola
* M. analis subsp. termitivora (Santsçi, 1930): Demokratik Konqo Respublikası

## Ümumi təsviri
İşçi qarışqaların ölçüsü 5–18 millimetr arasında dəyişir, daha böyük işçilər koloniyanın 50 faizini təşkil edir. Daha böyük qarışqaların da ana kimi kimi fəaliyyət göstərdiyi tez-tez irəli sürülsə də, onlar heç vaxt məhsuldar yumurta qoyduqları müşahidə edilməyib, bu funksiya yalnız kraliçaya məxsusdur. M. analis tez-tez böyük və kiçik kasta ilə dimorfik adlandırılsa da, onlar əslində işçi ölçülərində polifazik allometriya nümayiş etdirirlər. Qarışqalar arasındakı dəyişikliklər əsasən ölçüdə və tükdədir (kiçiklərin daha azı var), baxmayaraq ki, mandibulalarda da fərqlər müşahidə edilib, kiçiklərin böyüklərlə müqayisədə daha hamar mandibulaları var.
## Qalereya
Mirmekofillər arasında qısa qanadlı stafilinid böcəkləri aşkar edilib (Staphylinidae): *Atheta* (s.l.), *Degalliera megaponerae*, *Degalliera peetersi*, *Ponerilla hoelldobleri*, *Ponerilla megaponerae*, *Rhoptrodinarda arnoldi*, *Rhoptrodinarda clavigera*.


Megaponera analis major carrying queen during migration.jpg|Koloniya bölgüsü zamanı bir işçi qarışqa dişi qarışqanı daşıyır.
Megaponera analis major killing macrotermes soldier.jpg|İşçi qarışqa termitə hücum edir 
Megaponera analis major with termites.jpg|Ovlanmış termit daşıyan böyük işçi qarışqa
Megaponera analis raid collecting termites.jpg|Uğurlu hücumdan sonra toplanan termitlər
Megaponera analis migration.jpg|Miqrasiya zamanı sürfə və baramaların daşınması
Megaponera analis major on cocoon.jpg||Böyük işçilər tərəfindən süfrələrin mühafizəsi


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* MacKay, W. P.; MacKay, E. (2010). The systematics and biology of the New World ants of the genus Pachycondyla (Hymenoptera: Formicidae).&nbsp;— Lewiston, New York: Edwin Mellen Press, xii+642 pp.

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Messelepone

**Messelepone** — Avropada tapılan fosillərdən təsvir edilmiş Formicidae yarımfəsiləsinə aid nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. M. leptogenoides bu cincə aid edilən yeganə növdür. 
## Təsviri
Messelepone təsvir edildikdə yumşaq çöküntülü süxur qatlarından aşkar edilən iki fosil həşəratından məlum idi. Digər yaxşı qorunmuş həşərat fosilləri ilə yanaşı, Messelepone nümunələri Lutetian Messel bataqlığının çuxur qatlarından tapılıb. Qeyd edək ki, Lutetian Messel bataqlığında çoxsaylı həşərat, balıq, quş, sürünən və quru məməlilərin kömürlərdə, neft şistlərində və bitumlu şistlərdə çoxlu fosilləri tapılıb. Ərazi vulkan partlayışları nəticəsində təxminən 47 milyon il əvvəl yaranmış su hövzəsidir.

Messelepone ana qarışqası (kraliça) təxmini bədən uzunluğu 14 millimetrdir. Başı kiçik, gövdəsinin uzunluğu demək olar ki, iki dəfə böyük təsvir edilib. Altıbucaq mandibulalar baş uzunluğunun yarısına qədərdir və dişli çeynəmə səthlərinə malikdir. Protopone növləri kimi, bığlarının yuvaları da Pachycondylada görülənlərdən fərqli olaraq başda geniş şəkildə yerləşdirilib. Kraliçanın oval formalı gözləri var və başın orta nöqtəsindən bir qədər irəli yerləşdirilib. Gözlərin altındakı sahə, gözlərin enindən bir qədər qısadır. Erkək növ 7,3 mm təxmini bədən uzunluğu ilə dişidən kiçikdir. Gözlər yuvarlaqdır və gözaltı sahəsi gözlərin eninin yalnız yarısı qədərdir. On üç pilləli bığları da balacadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lorenzo di Nikkolo

**Lorenzo di Nikkolo** () — 1392-1412-ci illərdə Toskana şəhərlərində yaşayıb yaratmış italyan rəssam. Əvvəl o, rəssam Nikkolo Cerininin oğlu hesab edilsə də, müasir dövrdə 1398-ci ilə aid Florensiya vergi reestrinin tədqiqi rəssamın tam adının Lorenzo di Nikkolo di Martiono olduğunu göstərmişdir və buna görə də tədqiqatçılar Nikkolo Cerini ilə qohumluq əlaqəsi fikrini səhv hesab edirlər.

Yaradıcılığı Erkən İntibah dövrünə təsadüf edən Lorenzo di Nikkolo Treçento tərzində yaratmışdır. Onun, Qotik incəsənətin təsirini saxlayan əsərləri, İntibaha keçid və klassik antik incəsənətə qayıdış arasındakı mərhələni simvolizə edir. Lorenzonun əsərləri əsasın qızılı fonda tempera ilə çəkilmiş və müxtəlif dini mövzulara həsr edilmişdir.


Fayl:Lorenzo di Niccolò - The Martyrdom of Saint Lawrence - Google Art Project.jpg|Müqəddəs Lavrentinin şəhadəti, təxm. 1412, Bruklin Muzeyi
Fayl:Lorenzo Di Niccolò Di Martino - Coronation of the Virgin - WGA13569.jpg|Bakirənin tacqoyması, 1402, San-Domeniko kilsəsi, Kortona
Fayl:Lorenzo di Niccolo Gerini Madonna.jpg|Madonna, 1392-1411, Ermitaj
Fayl:Lorenzo di Niccolò.jpg|Madonna və körpə Müqəddəslər Entoni, Lourens, Vəftizçi İohann və Aqata ilə, 1404, Loredan-Çini sarayı, Venesiya

## İstinadlar
Qarpız steyki

**Qarpız steyki** – bişirilmiş qarpız dilimləri. Bəzi kulinariya kitablarında qarpız steyki vegetarianlar üçün ətin alternativi kimi təqdim olunur. Lakin qarpızın tərkibində ətdə olan zülallar və digər qidalı maddələr olmadığı üçün ənənəvi steyk kimi bəsləyici bir yemək deyil.

## Hazırlanması
Qarpız dilimlərindən steyk hazırlamaq üçün qril, qızartma, bişirmə və qovurma kimi üsullardan istifadə olunur. Üsuldan asılı olaraq bişirmə prosesi bir neçə dəqiqədən 2 saata qədər davam edə bilər. Bişirmə prosesi zamanı qarpızın tərkibindəki su buxarlanır, qarpızın dadı və quruluşu kəskinləşir, qarpız yumşaq vəziyyətdə qalır.

## Quruluş və dad
Qarpız bişirildikdə qarpızın teksturası çiy balıq ətini xatırladır. "Boston Phoenix" yazarı Robert Nadeau qril edilmiş qarpızı çiy tuna balığı ilə müqayisə etmişdir. O əlavə etmişdir ki, "meyvənin dadı nə şirin, nə də ətlidir, lakin kifayət qədər qızardılması onu ət parçasına oxşadır". Kulinariya yazıçıları Endryu Şloss və Devid Yoaxim alınan nəticəni "bir növ file steyki" ilə müqayisə etmişdirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''The Boston Globe'' resepti
Dinoponera

**Dinoponera** —  Ponerinae yarımfəsiləsinə aid və yalnız Cənubi Amerikada yayılmış qarışqa cinsi. Bu qarışqalar "tocandira" və ya "nəhəng Amazon qarışqaları" kimi tanınır. Dinoponera dişilərinin ümumi bədən uzunluğu 3–4 sm (1.2–1.6 inç) arasında dəyişir ki, bu da onları dünyanın ən böyük qarışqaları sırasına daxil edir.
## Ümumi məlumat
Dinoponera (tocandira qarışqaları) bir çox Tukano dillərində "piata" kimi də adlanır.
## Növləri
* Dinoponera gigantea Perty, 1833
* Dinoponera grandis Guérin-Méneville, 1838
* Dinoponera hispida Lenhart, Dash & Mackay, 2013
* Dinoponera longipes Emery, 1901
* Dinoponera lucida Emery, 1901
* Dinoponera mutica Emery, 1901
* Dinoponera nicinha Dias & Lattke, 2021
* Dinoponera quadriceps Kempf, 1971.

## Yayılması
Dinoponera cinsi yalnız Cənubi Amerikada yayılıb. Onlara Peru, Ekvador və Kolumbiyada And dağlarının şərq yamacındakı dağ meşələrindən Braziliya, Qayana, Boliviya, Paraqvay və Argentinanın savanna və düzənlik meşələrinə qədər ərazilərdə rast gəlinir. Dinoponera australis növü Boliviya, Braziliya, Paraqvay və Argentinada yayılıb və Dinoponera cinsi arasında ən geniş yayılma sahəsinə malik növdür.

## Ölçüsü
Dinoponera dünyanın ən böyük qarışqa növlərindən birini özündə birləşdirir. Dinoponera dişilərinin uzunluğu 3–4 sm arasında dəyişir. Ölçü Dinoponeranı digər cinslərdən fərqləndirən ən aşkar xüsusiyyətdir. İşçi kastası bu ölçüyə yaxın olan digər qarışqalar Paraponera clavata (güllə qarışqası) və daha böyük Pachycondyla növləridir (məsələn, P. crassinoda, P. impressa və P. villosa). Paraponera clavata özünün zindan şəkilli petiolu, hündür bədəni və dərin bığ yerləri ilə asanlıqla tanınır. Pachycondyla Dinoponera-nın qohum cinsi hesab olunur.
## Qalereya

Dinoponera australis, one of the world's largest ants.jpg|İşçi Dinoponera australis
Dinoponera (10.5852-ejt.2021.784.1603) Figure 27.png|Erkək Dinoponera'' sp.
Dinoponera australis casent0173381 profile 1.jpg|Dinoponeranın yandan çəkilmiş fotosu
Dinoponera lucida casent0104920 head 1.jpg|Dinoponeranın böyüdülmüş başı


## İstinadlar

## Ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər

* :en:Tree of Life Web Project: Dinoponera
* :en:Catalogue of Life:  Dinoponera
* 
* Animal Diversity Web: Dinoponera
Diacamma

**Diacamma** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid, ana qarışqa (kraliça) olmayan qarışqalar nəsli. Bu nəsil Hindistandan Avstraliyaya qədər geniş yayılıb və təxminən 24 növü özündə birləşdirir.
## Təsviri
Diacamma nəsilində ana qarıqşa (kraliça) yoxdur. Böyük qarışqalar təxminən 1 sm uzunluğunda, işçilər isə 8 ilə 16 mm arasında olur. Dişi qarışqalar boz-qara, erkəklər daha açıq, qəhvəyi və sarı rəngdə olurlar. Bığları 12 seqmentlidir, erkəklərdə 13 olur. Gözləri böyük, qabarıqdır. Mandibulalar 11-13 dişli üçbucaqlıdır.

Dişisi olmayan işçi fərdlər heç vaxt cütləşmir. Bu, digər kraliçasız qarışqalardan fərqlidir, çünki onlarda işçi fərdlər çoxalmanı tənzimləmək üçün dominantlıq iyerarxiyası qururlar. Diacammada hər koloniyada yalnız bir işçi fərd dişi qarışqa ilə çütləşir. Cütləşmiş yumurtanı dişi işçi qarışqa qoyur.

## Növləri
* Diacamma assamense Emery, 1897
* Diacamma australe (Fabricius, 1775)
* Diacamma baguiense Wheeler & Chapman, 1925
* Diacamma bispinosum (Le Guillou, 1842)
* Diacamma ceylonense Emery, 1897
* Diacamma colosseense Forel, 1915
* Diacamma cupreum (Smith, 1860)
* Diacamma cyaneiventre André, 1887
* Diacamma holosericeum (Roger, 1860)
* Diacamma indicum Santschi, 1920
* Diacamma intricatum (Smith, 1857)
* Diacamma jacobsoni Forel, 1912
* Diacamma leve Crawley, 1915
* Diacamma longitudinale Emery, 1889
* Diacamma palawanicum Emery, 1900
* Diacamma pallidum (Smith, 1858) 
* Diacamma panayense Wheeler & Chapman, 1925
* Diacamma purpureum (Smith, 1863)
* Diacamma rugivertex Emery, 1902
* Diacamma rugosum (Le Guillou, 1842)
* Diacamma scalpratum (Smith, 1858)
* Diacamma schoedli Shattuck & Barnett, 2006
* Diacamma sericeiventre Stitz, 1925

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Diacamma photo gallery by Alexander Wild
Trimeresurus macrops

**Trimeresurus macrops** — Cənub-Şərqi Asiyaya endemik olan zəhərli çuxurbaş ilan növü. Hal-hazırda heç bir yarımnövü tanınmır. Ümumi adları arasında "irigözlü çuxurbaş ilan", "yaşıl çuxurbaş ilan" və "Kramer çuxurbaş ilanı" daxildir.

## Təsvir

Bu növ digər yaşıl çuxurbaş ilanlardan nisbətən böyük gözləri ilə fərqlənir. Bu xüsusiyyət xüsusilə yetkin fərdlərdə daha aydın görünür və növün elmi adı olan "*macrops*" (yunanca "böyük göz" mənasını verir) bu xüsusiyyətə istinad edir.

## Coğrafi yayılması

Bu növ Cənub-Şərqi Asiyada, şimali Kamboca, Laos, Tailand və Cənubi Vyetnamda tapılır. Tip lokaliteti "Banqkok, Tailand" kimi qeyd edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cyrtopone

**Cyrtopone** — Ponerinae yarımfəsiləsinə aid nəsli kəsilmiş qarışqa cinsi. Bu cins Avropada tapılmış fosillər əsasında təsvir edilib. Cinsə dörd növ, Cyrtopone curiosa, Cyrtopone elongata, Cyrtopone microcephala və Cyrtopone striata daxildir. Cyrtopone Lutetian dövrünə aid bir neçə Ponerinae cinsindən biridir.

## Tarixi və təsnifatı
Cyrtopone ilk dəfə təsvir edildikdə, dörd fosil nümunəsi ilə məlum idi. Bu nümunələr yumşaq çöküntü qayanın təbəqələrində qorunmuş sıxılma-iz fosilləri olub. Digər yaxşı qorunmuş böcək fosilləri ilə birlikdə, Cyrtopone nümunələri Lutetian dövrünə aid Messel çökəkliyindən toplanıb. Messel çökəkliyində qəhvəyi kömür, neft şistləri və bitumlu şistlərdən ibarət çoxsaylı fosillər aşkarlanıb. Bu fosillərdə böcəklər, balıqlar, quşlar, sürünənlər və quru məməlilər qorunub saxlanıb. Messel çökəkliyi və bataqlığı Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib. Bu ərazi təxminən 47 milyon il əvvəl vulkanik partlayışlar nəticəsində yaranan gölün qalığıdır. Cyrtopone Dlusski və Vedmann tərəfindən 2012-ci ildə Messel Formasiyası fosillərindən təsvir edilmiş üç yarımfəsilədən beş nəsli kəsilmiş cinsdən biridir. Digər üç cins olan Cephalopone, Messelepone və Protopone də Ponerinae yarımfəsiləsinə aiddir. Casaleia cinsi Amblyoponinae yarımfəsiləsinə, Pseudectatomma cinsi isə Ectatomminae yarımfəsiləsinə daxildir.

## Təsviri
Messeldən olan Cyrtopone ana qarışqalarının (kraliçaları) təxmini bədən uzunluğu 6.2–14.7 millimetr arasında dəyişən ölçüləri ilə xarakterizə olunur. Növlərin başları xüsusilə kiçikdir, bədən uzunluğu təxminən 2 dəfə böyükdür. Subtriangular çənələr başın uzunluğunun yarısına qədər ola bilər və dişli çeynəyən səthlərə malikdir. Protopone növləri kimi bığların yuvaları başda geniş yerləşir, Pachycondylada olduğu kimi yaxın deyil.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Veniliornis sanguineus

**Veniliornis sanguineus** (*Qan ağacdələni*) — "Picidae" fəsiləsinin "Picinae" yarımfəsiləsinə aid bir ağacdələn növü. Qayana və Surinamda rast gəlinir.

## Təsvir

"Veniliornis sanguineus" təxminən 13 sm uzunluğunda və 23 ilə 30 qram (0.81 ilə 1.1 unsiya) ağırlığındadır. Erkək və dişi fərdlər başları istisna olmaqla eyni lələk rənginə malikdir. Hər iki cinsin yetkin fərdlərinin üzü əsasən qəhvəyi rəngdədir. Erkəklərin başının üstündən ensəyə qədər olan hissəsi tünd qırmızıdır və qəhvəyi lələk əsasları görünür. Dişilərin başının üstü qəhvəyi rəngdədir və nazik ağ lələk ucları var. Hər iki cinsin üst hissələri tünd qırmızı rəngdədir və lələklərin əsasları yaşıl-qəhvəyi rəngdədir. Uçuş lələkləri tünd qəhvəyi rəngdədir, birinci dərəcəli lələklərin kənarları yaşıl-qəhvəyi, ikinci və üçüncü dərəcəli lələklərin kənarları isə geniş qırmızı rəngdədir. Quyruğu tünd qəhvəyi rəngdədir. Alt hissələri tünd qəhvəyi rəngdədir və ağ zolaqlarla örtülüdür. Gözləri tünd qırmızı-qəhvəyi, uzun dimdiyi tünd boz və ucu daha açıq rəngdədir, ayaqları isə qaradır. Cavan fərdlər ümumilikdə yetkinlərdən daha mat və qəhvəyi rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Chlidonias albostriatus

**Chlidonias albostriatus** (*Qara alınlı susüpürən*) — Həmçinin "dəniz martini", "şumçu oğlan", "daxili su süpürən", "çay yatağı su süpürəni" və ya "tarapiroe" kimi tanınan, Yeni Zelandiyada şirin su hövzələri yaxınlığında rast gəlinən kiçik bir susüpürən növü. Bu quş əsasən şirin su balıqları, buğumayaqlılar və qurdlarla qidalanır. Əsasən boz lələklərə malikdir. Cənub Adasının şərq bölgələrində çoxalması ilə məhdudlaşan bu növ, təqdim edilmiş məməlilər və quşlar tərəfindən təhdid edilir və sayı azalır. "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" (IUCN) tərəfindən "Təhlükəli" kateqoriyasına daxil edilmişdir.

## Təsvir

Qara alınlı susüpürən orta-kiçik ölçüdə bir quşdur. Yetkin fərdlər 28-30 sm uzunluğunda, 65-72 sm qanad açıqlığında və orta hesabla 95 qram çəkidədir. Qısa narıncı dimdiyi, qısa narıncı ayaqları və tünd boz üst, açıq boz alt hissə, ağ bel və fərqləndirici qara başlığı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Craspedocephalus malabaricus

**Craspedocephalus malabaricus** (əvvəllər *Trimeresurus malabaricus*) — Ümumi adları ilə "Malabar çuxurbaş ilanı", "Malabar qaya çuxurbaş ilanı" və ya "qaya ilanı", Hindistanın cənub-qərbindəki Qərbi Qat dağlarının orta və yüksək yüksəkliklərinə endemik olan zəhərli bir çuxurbaş ilan növü.

## Təsvir

Yetkin fərdlər 105 sm burun-dəlik uzunluğuna (SVL) çata bilər. Quyruq tutucudur. Zəif kələzli dorsal pulcuqlar orta bədəndə 21 və ya 19 sıra halında düzülüb. Erkəklərdə ventral pulcuqlar 143-158, dişilərdə isə 136-159 arasındadır. Anal pulcuq tamdır. Subkaudal pulcuqlar cütlü olub, erkəklərdə 50-63, dişilərdə isə 44-54 arasındadır. İnternazallar böyükdür və adətən bir-birinə toxunur. 9 və ya 10 üst dodaq pulcuğu var, birincisi nasal pulcuqdan tamamilə ayrıdır. Üst dodaq pulcuqları ilə uzun subokulyar arasında tək sıra pulcuq var. Temporal pulcuqlar hamar və ya əyri kələzlidir. Müxtəlif rəng morfları mövcuddur, o cümlədən sarı, yaşıl və qəhvəyi rənglər. Burada nümayiş etdirilən nümunə qəhvəyi rəngli morfdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rallus semiplumbeus

**Rallus semiplumbeus** (*Boqota rail quşu*) — "Rallidae" fəsiləsinin, "Rallinae" yarımfəsiləsinə aid, Kolumbiyaya endemik olan və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan quş növü.

## Təsvir

"Rallus semiplumbeus", uzun və bir qədər əyilmiş dimdiyi, dolğun bədəni və qısa quyruğu ilə tipik bir "Rallus" cinsinin üzvüdür. Uzunluğu 25-30 sm (9.8-12 düym)-dir. Dimdiyi, ucunda tünd qara rəngə çalan, tutqun qırmızıdır. Gözləri qara zenitli, ayaqları tutqun mərcan qırmızıdır. Cinslər eynidir. Yetkinlərin sepya qəhvəyi tacı və boynu, qurğuşun boz üzü, döşü və qarnı var. Onların arxası, tertiyalları, ikinci dərəcəli lələkləri və quyruğunun üst tərəfi, arxasında qara zolaqları olan tutqun qəhvəyidir. Birinci dərəcəli lələkləri şabalıdı haşiyələrlə qaradır və qanad örtüklərində adətən qırmızımtıl bir ləkə görünür. Yanlarının arxa hissələri incə ağ şaquli zolaqlarla qaradır və quyruq altı örtükləri ağdır. Dimdiyin dərhal altında, boğazda kiçik bir ağ ləkə var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nikkolo di Pyetro Lamberti

**Nikkolo di Pyetro Lamberti** () — elmi və tarixi mənbələrdə həm də **Nikkolo di Pyero Lamberti**, **Nikkolo Aretino**, **Nikkolo d'Arezzo** və **il Pela** kimi də qeyd edilən, Kvattroçento dövründə yaşayıb yaratmış italyan İntibah heykəltəraşı və memarı.

Həyatı haqqında çox az məlumat bəlli olsa da, 1392-ci ildə Flornsiyada ailə həyatı qurduğu bilinir. Pyero di Nikkolo Lamberti adlı oğlu (1393–1435) da heykəltəraş olmuş, hər iksi Toskan tərzi heykəltəraşlığın Venesiyaya ixrac edilməsi və 1410-1420-ci illərdə Venesiyada fəaliyyət göstərmələri ilə məşhurlaşmışlar.

1391-ci ildən etibarən Lamberti, Florensiya kafedralının "" adlı qapısı üzərində çalışmışdır. 1401-ci ildə Lamberti Florensiya vəftizxanasının Şimal qapısının hazırlanması üçün elan edilmiş müsabiqəyə qatılmış, lakin, müsabiqənin qalibi Lorenzo Giberti olmuşdur.

Fayl:Alejandro V Bolonia 01.jpg|Roma Papası V Aleksandrın qəbirüstü abidəsi, San-Françesko bazilikası, Çertoza, Bolonya
Fayl:Niccolò di pietro lamberti, lastra tombale di francesco di marco datini, 1411, 01.jpg|Françesko Datininin qəbirüstü abidəsi, San-Françesko kilsəsi, Prato
Fayl:Interior of Santi Giovanni e Paolo (Venice) - Monumento del doge Tommaso Mocenigo - Pietro Lamberti e Giovanni di Martino da Fiesole.jpg|Tomazo Moçeniqonun qəbirüstü abidəsi, Santi-Covanni-e-Paolo kilsəsi, Venesiya
Fayl:Verona Chiesa di Sant'Anastasia Innen Monument für Cortesia Serego 4.jpg|Korteziya Sereqonun qəbirüstü abidəsi, Santa-Anastasiya kilsəsi, Verona
Fayl:0 Venise, Le 'Jugement de Salomon' - Palais des Doges.JPG|Solomonun mühakiməsi, Dojlar sarayı, Venesiya
Fayl:Porta della mandorla, stipite dx 01 abbondanza.jpg|Florensiya kafedralının *"Mandorola qapısı"*nın mərmər yonma dekoru, Florensiya
Hemitriccus josephinae

**Hemitriccus josephinae** (*Qayıqdimdikli todi-tiran*) — "Tyrannidae" fəsiləsinə aid olan tiran-milçəkqapan quş növü.

## Təsvir

Qayıqdimdikli todi-tiran təxminən 11 sm uzunluğunda və 10,2-10,5 qram çəkiyə malikdir. Cinslər eyni lələk quruluşuna malikdir. Yetkin fərdlərin başının üstü və ensə hissəsi tünd zeytun rənglidir. Üzləri zeytun rəngli olub, solğun boz göz ətrafı və qulaq örtükləri var. Arxa və sağrı hissələri tünd zeytun rənglidir. Qanadları sadə zeytun rəngli, quyruğu isə tünd qəhvəyi-zeytun rəngdədir. Boğazı çirkli boz-ağ, sinə və qarın hissəsi açıq sarı, quyruqaltı örtükləri isə buff rənglidir. Gözləri qırmızı-qəhvəyi rəngdədir, ayaqları və dırnaqları açıq boz rəngdədir. Dimdiyi geniş əsaslıdır və boz rəngdədir, alt çənəsinin əsası açıq rənglidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Megarynchus pitangua

**Megarynchus pitangua** (*Qayıqdimdik milçəkqapan*) — "Tyrannidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsvir

Yetkin "Megarynchus pitangua", uzunluğu 23 sm və çəkisi 70 qram olan ən böyük tirant milçəkqapan növlərindən biridir. Başı qara rəngdədir və güclü ağ göz zolağı ilə, gizli sarı baş zolağı var. Üst hissələri zeytun-qəhvəyi, qanadlar və quyruq isə qəhvəyi rəngdədir və yalnız zəif qırmızımtıl kənarları var. Alt hissələri sarı, boğazı isə ağ rəngdədir. Bu növün ingilis və cins adını aldığı iri qara dimdiyi, onu oxşar böyük milçəkqapandan fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir. Böyük milçəkqapanda, daha qırmızımtıl quyruq və qanadlara malikdir və üst hissələrində zeytun çalarları yoxdur. Çağırışı "nya, nya, nya" kimi səslənən kəskin bir trildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Scytalopus gonzagai

**Scytalopus gonzagai** (*Bahiya siçan-rəngli tapakulosu* və ya *Boa Nova tapakulosu*) — Braziliyanın Baiya ştatına endemik olan sərçəkimilər dəstəsindən bir quş növü.

## Təsvir

Növ boz lələklərlə örtülmüş və sarıdan qəhvəyiyə qədər dırnaqlara malikdir. Uzunluğu 12 santimetr, çəkisi isə 15 qramdır.

## Yayılması və yaşayış mühiti

Növün yayılma sahəsi Braziliyanın Bahiya ştatının cənubundakı Atlantik meşəsinin dağlıq hissələrində yerləşən beş meşə sahəsi ilə məhdudlaşır. Arataca, Boa Nova və İquai bələdiyyələrində tapılmışdır. Bu ərazi təxminən 5,885 hektarı əhatə edir. "S. gonzagai" adətən sıx bitki örtüyü altında və ya yer səviyyəsindən 2 metrdən yüksək olmayan budaqlarda tapılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lev Rudnev

**Lev Vladimiroviç Rudnev** (; ) — rus-sovet memarı, Stalinizm memarlığının aparıcı praktiklərindən biri. SSRİ Memarlıq Akademiyasının akademiki, Birinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1949).

İri memarlıq-layihələndirmə təşkilatlarının təşkilatçısı və SSRİ-də və Varşavada mühüm tikililərin müəllifi olmuşdur.

## Həyatı
Novqorodda, Aleksandrovsk qəza müəllim seminariyasının rəisi Vladimir Vasilyeviç Rudnyev və onun həyat yoldaşı Anna Qriqoryevna Serb-Stratanoviçin ailəsində anadan olub. Atası mülki general rütbəsinə qədər yüksəlib və təqaüdə çıxmazdan əvvəl məktəblər üzrə inspektor vəzifəsində çalışıb.

1890-cı ildə ailə Riqaya köçüb, burada Rudnyev I Pyotr adına Riqa real məktəbini və incəsənət məktəbini bitirib. 1905-ci ilin yanvarından 1906-cı ilin iyununa qədər N. N. Mironovun Ticarət məktəbində təhsil alıb, sonra isə İmperator İncəsənət Akademiyası nəzdindəki Ali İncəsənət Məktəbinə daxil olub. Orada Leon Benua və İvan Fomindən rəssamlıq və memarlıq dərsləri alıb, təhsilini davam etdirərkən eyni zamanda Fominin köməkçisi kimi çalışıb. 1911-ci ildən etibarən müxtəlif memarlıq müsabiqələrində iştirak edib, 1915-ci ildə memar-rəssam fəxri adına layiq görülüb. Diplom işi olan "Paytaxt şəhərində universitet" professor Leon Benuanın emalatxanasında hazırlanıb.

Fevral inqilabından sonra Rudnev Petroqradda Mars meydanında İnqilab qurbanlarına abidə üzrə keçirilən müsabiqənin qalibi olub (1917-ci ilin martı). Avanqard üslubunda olan abidə onun layihəsinə uyğun olaraq inşa edilib. 1920–1923-cü illərdə Buxarada olub, şəhərin mühasirəsi və alınması zamanı zədələnmiş Ark qalasının bərpasında iştirak edib. 1924-cü ildə "Lenproyekt" emalatxanasına rəhbərlik edib. Burada yaşayış evləri, xəstəxanalar, profilaktoriyalar və klublar layihələndirilib. 1926-cı ildə "Acarıstan" seriyasından olan gəmilərin memarlıq-bədii hissəsinin layihəsini hazırlayıb: "Acarıstan", "Ermənistan", "Abxaziya", "Ukrayna" və "Krım", "Gürcüstan"

1934-cü ildən etibarən SSRİ Xalq Müdafiə Komissarlığının (NKO) nəzdində özü tərəfindən təşkil olunmuş emalatxanaya rəhbərlik edib. Burada Hərbi Akademiyadan sonra Qızıl Ordu Teatrı, Kronştadtda Zabitlər Evi, Moskvada Müdafiə Nazirliyinin binaları layihələndirilib. Fərqli illərdə Moskva və Leninqraddakı layihə emalatxanalarında çalışıb.

1942-ci ilin fevralına qədər mühasirədə olan Leninqradda olub. Böyük Vətən müharibəsinin başa çatmasından sonra Voronej, Stalinqrad, Riqa və Moskva kimi dağıdılmış şəhərlərin bərpasında iştirak edib.

1922–1948-ci illərdə Leninqradda müxtəlif institutlarda professor olub, 1948–1952-ci illərdə isə Moskva Memarlıq İnstitutunda professor kimi çalışıb. SSRİ Memarlıq Akademiyasının akademiki seçilib.

SSRİ Memarlar İttifaqının idarə heyətinin üzvü, VOKS-un memarlıq bölməsinin prezidenti, Moskva Sovetinin deputatı olmuşdur.

19 noyabr 1956-cı ildə vəfat etmişdir. Moskvada Novodeviçy qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar