Ulduz məhkəməsi

**Ulduz məhkəməsi** () — Osmanlı sultanı Sultan Əbdüləzizin taxtdan endirilərək şəhid edilməsinə səbəb olanları mühakimə etmək məqsədilə çağırılan məhkəmə iclası.

## Arxa planı
Sədrəzəm Mütərcim Rüşdü Paşa, sərdar Hüseyn Avni Paşa, şeyxülislam Xeyrullah Əfəndi və Midhat Paşanın hazırladığı gizli planla Sultan Əbdüləziz 30 may 1876-cı il tarixində taxtdan endirildi. Ancaq Hüseyn Avni Paşa tərəfindən aylıq 100 qızıl lirə maaşla Fəriyyə sarayında bağban olaraq işə alınan və sabiq padşahı qorumaqla vəzifələndirilən Cəzayirli Mustafa, Yozqatlı Mustafa çavuş və Boyabatlı Hacı Mehmed adlı 3 pəhləvan tərəfindən çevrilişdən 5 gün sonra – 4 iyun günü şəhid edildi. Ancaq hadisə intihar olaraq elan edildi və üstü örtüldü.

V Muradın qısa səltənətindən sonra taxta çıxan II Əbdülhəmid, baş katibi Kiçik Səid bəyin vasitəsilə əmisi Sultan Əbdüləzizin şəhid edilməsiylə bağlı gizli tədqiqat yürütməyə başladı. Tədqiqat nəticəsində əmisinin iddia olunduğu şəkildə intihar etmədiyi və tutulduğu Fəriyyə sarayında gizlicə qətlə yetirildiyi aşkarlanmış, ardından Sultan Əbdülhəmid hadisənin hüquqi baxımdan rəsmi olaraq mühakimə edilməsini istədi.

## Məhkəmə öncəsi tədqiqat
Məhkəmə sədri olaraq vəzifələndirilən Fındıqlılı Mehmed Əfəndi 1 aprel 1881-ci ildə tədqiqata başladı. Tədqiqat komitəsində dövlət şurasının tənzimat bürosunun rəisi Mahmud Cəlaləddin bəylə, mabeyn katiblərindən Raqib bəy də vəzifələndirildi.

Sultan Əbdüləzizin ölümündə birinci dərəcədə rolları olduğu iddia edilən və hadisənin ardından az bir maaşla paytaxtdan uzaqlaşdırılan Mustafa çavuş, Boyabatlı Hacı Mehmed və Cəzayirli Mustafa adlı pəhləvanlar İstanbula gətirilərək ifadələri alındı. Mustafa çavuş 19 aprel 1881-ci ildə verdiyi ifadədə *“[[Mahmud Cəlaləddin Paşa (1836–1884)|Kürəkən Mahmud Paşa]] məni, dostlarım Cəzayirli Mustafa və Mehmed ağanı mabeyndəki qonaq otaqlarından birinə çağırdı. Otaqda tək idi. Bizi [[Fəriyyə sarayı]]nda aylıq 100 lirə maaşla işə götürdüyünü ancaq bunun qarşılığında [[Əbdüləziz|Sultan Əbdüləziz]]in dərhal öldürülməsini istədiyini dedi. Biz öncə qorxub çəkinsək də, bunun yeni padşah [[V Murad|Sultan Murad]]ın əmri olduğunu, əgər yerinə yetirməsək, zərər görəcəyimizi bildirdi. Üstəlik bu qətli heç kimin anlamayacağı şəkildə, intihar formasında etməyimizi, öncə sol, daha sonra sağ biləyini kəsməyimizi təlimat verdi. Ardından [[Kürəkən Nuri Paşa]] bizi qəbul etdi. O da, sabiq padşaha xidmət etməyimizi, hər nə olsa ona bildirməyimizi deyib [[Mahmud Cəlaləddin Paşa (1836–1884)|Mahmud Paşanın]] verdiyi əmri təkrar etdi. Əlavə olaraq hər birimizə 30 qızıl verib yanındakı yavərlərdən biriylə bizi[[Fəriyyə sarayı]]na göndərdi. O gecə sarayın yaxınlığındakı karakol binasında gecələdikdən sonra səhərin ilk saatlarında mabeynci Fəxri bəy gəlib bizi saraya apardı və mənə qulpu ağ bir əl bıçağı verdi. Birlikdə padşahın yatdığı otağa girdik və onu ayağa qalxmadan qucaqladıq. Fəxri bəy əllərini arxadan tutdu. Cəzayirli Mustafa və Mehmed ağa hərəsi bir ayağına oturdu və mən də verilən təlimata uyğun şəkildə öncə sol, daha sonra sağ biləyini verilən əl bıçağıyla kəsdim. Sol qolundan bir xeyli, sağ qolundan isə nisbətən az qan axıtdım. Bu əsnada 3 hərəm ağası da qapının önündə idi ancaq heç bir şey etməyib hadisəni izlədilər.”* dedi. Digər 2 pəhləvan da bu söylənənlərə uyğun ifadələr verdilər.

Aparılan dindirilmələr zamanı, illərdir sabiq sultanın xidmətində olan ancaq Hüseyn Avni Paşanın əliylə onun əleyhinə dönən Arzıniyaz kalfa, Sultan Əbdüləzizin öldürülmədiyini və intihar etdiyini təkidlə söylədi.

Xəzinədarlardan Zevkyab kalfa ifadəsində *“Otağa girdiyimiz zaman sabiq padşah hələ də sağ idi və yerdə inildiyirdi. Otaqda heç kim olmasa da, o əsnada bir nəfər pəncərədən tullanıb qaçdı.”* bildirdi.

Həkim Marko Paşa isə ifadəsində *“Quzquncuqdakı sahil sarayından qarşı sahilə baxırdım. Sultanın tutulduğu otağı bilirdim və qətl saatlarında həmin otaqdan iri cüssəli bir nəfərin tullandığını gördüm. Ancaq cüssəsi səbəbilə pəncərədən qaçanın sabiq padşah olduğunu zənn etdim.”* dedi.