open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rusiya Elmlər Akademiyası

**Rusiya Elmlər Akademiyası** (abbr. *REA*, , abbr. *РАН*) — Rusiyada təbiət və ictimai elmlərdə fundamental tədqiqatlar aparan aparıcı elmi təşkilat, dövlət elmlər akademiyası. Akademiyanın əsas vəzifəsi təbiətin, cəmiyyətin, insanın inkişafı barədə, həmçinin Rusiyanın texnoloji, iqtisadi, sosial və mənəvi inkişafına dəstək olacaq biliklərin əldə edilməsini təmin edən fundamental tədqiqatların təşkil etməkdir. Rusiya Elmlər Akademiyası Rusiya Federasiyasının Konstitusiyasının 44-cü maddəsinə görə dövlət elmlər akademiyası formasında olan vacib konstitusiya-ictimai  qeyri-kommersiya təşkilatıdır.

Akademiyanın 1000 elmi institutu, 50 min elmi işçisi, 841 həqiqi üzvü, 1119 müxbir üzvü, 797 akademiyasının professoru vardır.

## Rəhbərlik
* Gennady Krasnikov — Rusiya Elmlər Akademiyasının Prezidenti (2022).

## Həmçinin bax
* Alqebra i analiz

## Ədəbiyyat
* Пекарский А. История Императорской академии наук в Петербурге. СПб., 1873.

## Mənbə

* [REA Moskva xəritəsində](http://map.yandex.ru/map_search.xml?map=1&lay=13&layer=Msk_institute_p&id=51&textlegendy=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF.,%2032%D0%B0,%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%20%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%20(%D0%A0%D0%90%D0%9D),%20%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F)
* http://www.pereplet.ru/nauka/
* http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/news.shtml 
* http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/
Sultan Qıyasəddin Balaban

**Sultan Qiyasəddin Balaban (**) —Dehli sultanı.

## Həyatı

Sultan Raziyyə və əri öldürüldü. Onun yerinə keçən Şəmsiyyə ailəsindən Nəsrəddin Mahmud asayişi qorumaq, mərkəzi hakimiyyəti qurmaq üçün 40-lardan Balabanı iş başına gətirdi. Naib sifətiylə qulluq edən Balaban həqiqətən hakimiyyəti təmin etdi. 1266. ildə Nəsrəddin Mahmud öldükdən sonra isə özünü Dehli sultanı elan etdi. Beləliklə, Hindistan Türk dövlətində yenə türk olan Balaban xanədanı iş başına gəlmiş olurdu.

Balaban qüdrətli bir hökmdar idi. Monqol axınlarının qarşısını aldı. Dövlətə yeni bir nizam gətirdi və ordunu Səlcuqlu ordusunu nümunə götürərək təşkilat etdi. Ordunun komandanlığında daima türkləri saxlayır və "7-8 min türk atlısı 100 min hindli əsgərindən üstündür" deyirdi. Orduda daha çox Xələc türkləri yer tuturdu.

## Həmçinin bax
*Müəzzilər dövləti
*Dehli sultanlığı

## Xarici keçidlər

* Ghiyas ud din Balban Biography
*Ghiyas ud din Balban's biography at storyofpakistan.com
* Image of Tomb of Balban 

## İstinadlar
Telepuziklər

***Telepuziklər*** və ya **Teleqarınlılar** () — Böyük Britaniyada çəkilən teleserialdır. BBC kanalında 1997-ci ilin mart ayından göstərilir.

## Rollarda
* Deyv Tompson, Mark Hinehan, və Saymon Şelton kimi Tinki Uinki
* Con Saymit kimi Dipsi
* Nikki Smedli kimi Lə-Lə
* Puy Fan Li kimi Po

## Maraqlı faktlar
* Serialı yaratmaq üçün, onun yaradıcıları narkotiklər istifadə edirdilər.
* Polşada Telepuzikləri homoseksuallıq təbliğatı görə tənqid edirdilər.

## Xarici keçidlər
* Teletubbies.com
Pitekantrop

**Pitekantrop** — XIX əsrin sonlarında Yava adasında, Trinil yaxınlığında avstrolopitekə nisbətən daha mükəmməl və insana daha artıq bənzəyən meymunların qalıqları tapılmışdır. Tədqiqatçılar onların Kaynazoy erasının dördüncü dövründə yaşadıqlarını aşkar etmişdir. Bu cür meymunların ilk nümunəsi hollandiyalı həkim Dübua tərəfindən 1891–1892-ci illərdə kəşf edilmiş və **Pitekantrop** (meymun- insan) adlandırılmışdır.

1936-cı ildə Yava adasındakı Modcokerto şəhəri yanında daha bir pitekantrop uşağın kəllə sümüyü tapılmışdır. Bu vaxtadək yeddi pitekantropun sümüyü tapılmışdır. Adından göründüyü kimi, pitekantrop-avstralopitek adlanan və inkişaf etmiş meymunlarla neandertal insan arasındakı keçid formasının bir nümunəsidir. Bunu pitekantropun tapılmış qalıqlarında həm meymunlara və həm də insana xas olan əlamətlərin olması da sübut edir. Məsələn; onun kəllə sümüyünün zahiri görünüşü, gözüstü alın sümüyünün qabağa çıxması, alının kiçikliyi, bəzi dişlərin quruluşu və s. meymunlar üçün xarakterikdir. Pitekantrop təxminən 700–27 min il bundan əvvəl yaşamışdır. Avstropiteklərə nisbətən pitekantropun geniş alnı beynin inkişaf etmiş olduğunu göstərir. Həcmi etibarilə pitekantropun beyni də insana ən yaxın olmaqla müasir meymunların beynindən bir yarım və yaxud iki dəfə artıqdır(ən iri qorilla kəlləsinin həcmi 600 sm³, pitekantropun beyin həcmi isə 850–900 sm³ idi). Tapılmış bir neçə sümüyü pitekantropun artıq iki ayaq üstə şaquli vəziyyətdə yeridiyini sübut edir. İnkişaf dərəcəsinə görə pitekantrop antropoidlərə daha yaxındır. Pitekantropun dövründə meşələrdə çoxlu sitrus və dəfnə ağacları bitmiş, bu meşələrdə çoxlu vəhşi camış, gərgədan, donuz, meymun, bəbir və pələng, hətta fil yaşadığını demək olar.

Bu heyvanların çoxu vaxtilə Yava adasında püskürmüş böyük vulkan nəticəsində kül və torpaq altında qalıb məhv olmuşdur. (Trinil sümük təbəqəsi). Ehtimal ki, sümükləri tapılmış pitekantroplarda bu zaman məhv olmuşdur. İndiyədək pitekantrop məskənlərinə təsadüf edilməmişdir, lakin pitakantropun işlətdiyi silahlar haqqında az da olsa məlumatımız vardır. Yava adasının cənubunda pitekantropun sümükləri tapılmış yer qatlarında alimlər Kvars daşından qayrılmış bir neçə kobud silah tapmışlar. Beləliklə, pitekantrop və ona yaxın canlıların əmələ gəlməsi ilə insanın formalaşmasında ilk mərhələnin başa çatdığını demək olar.

## Mənbə
* İradə Avşarova, Qənirə Pirquliyeva. Qafqaz arxeologiyası. Bakı,2010
* Д. Джохансон, М. Иди. Люси. Истоки рода человеческого. М., 1984.
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.
* В. П. Алексеев, А. И. Першиц. История первобытного общества. М., 2001
Avstraliyada ali təhsil

**Avstraliyada ali təhsil** — Avstraliya təhsil sisteminin tərkib hissəsi.

## Qəbul
Avstraliya ali məktəblərində qəbul imtahanı yoxdur. Universitetlərə qəbul orta məktəbi birməyə görə verilən sertifikatdakı (High School Certificate) buraxılış imtahanlarının nəticəsinə görə aparılır. Sertifikatın adı müxtəlif ştatlarda müxtəlif cür adlansa da, qəbul zamanı onlar eyni götürülür.

## Avstraliyada ali təhsil
Avstraliyada 40 universitet və 350 kollec vardır. Orada avstraliyalılardan başqa 300 min də xarici tələbə təhsil alır. Avstraliya diplomları bütün dünyada tanınırlar.

Ölkə ali təhsil sistemi Britaniyatəhsil sistemi üzərində qurulub və ona yüksək təhsil keyfiyyəti, tələbələrin müstəqilliyi və elmi tədqiqatlara yönəlilik xarakterikdir. Avstraliyada elmi tədqiqatlara hər il böyük məbləğdə dövlət vəsaiti ayrılır. Bir çox Avstraliya alimi Nobel mükafatına layiq görülmüşlər.

Ölkədən kənarda fəaliyyət göstərən ali məktəblər Dövlət təhsil, elm və tədris departamentinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərir.

## Bakalaviatura
Tədris proqramının müddəti 3-4 il, tibb təhsili 6 ilə qədər. Avstraliyanın "böyük səkkizliyinə" (GO8) daxil olan universitetlər daha populyardır. Digər universitetlər də keyfiyyətli təhsilə zəmanət verirlər. Təhsil haqqı ilə  14-21 min Avstraliya dollarıdır. 

Avstraliya universitetlərinə daxil olmaq üçün mütləq axırıncı iki ili ingilis dilli ölkələrdə təhsil almaq lazımdır.  Əks halda universitet tərkibindəki kollecdə *Certificate in Foundation Studies*  poqramı ilə xüsusi kurs keçmək lazımdır.

Digər tərəfdən öz ölkəsində universitetin bir-iki kursunu  bitirən və azı 18 yaşı olan şəxs *IELTS* üzrə azı 6.5 ball toplayarsa birbaşa Avstraliya universitetlərinin müvafiq kursuna qəbul edilir. Tədris proqramı 1 il, təhsil haqqı 14-17 min Avstraliya dollarıdır.

## Magistratura
Tədris proqramının müddəti 1-2 ildir.  Təhsil haqqı ilə  20-30 min Avstraliya dollarıdır. Təhsil haqqı Böyük Britaniya və ABŞ-dakından xeyli aşağıdır. Digər ölkələrdə ali məktəbi bitirən şəxslər ali təhsil diplomunu təqdim etməli və *IELTS* üzrə azı 6.5 ball toplamalıdırlar. Bir çox hallarda MBA proqramı üzrə daxil omaq üçün rəhbər vəzifədə 3 il işləməsi tələb edilir. Əgər təhsiliniz magistratura ixtisasından fərqlənirsə *Diploma\Certificate* proqramı üzrə xüsusi kurs keçməsi tələb edilir.

## Yaşayış
Yaşayışa və yeməyə tələbələr aya təxminən 1000 Avstraliya dolları sərf edirlər. Tələbələr ya yataqxanada ya da kirayə evlərdə yaşayırlar. Avstraliya cinayətkarlığın az olduğu ölkələrdən sayılır.

Tələbələr həftədə 20 saat hesabı ilə işləyə bilərlər. Avstraliyada iki il yaşayan tələbə ilyarımlıq iş vizası ala bilər. 5 il yaşayan isə yaşayış vizası ala bilər.

## Həmçinin bax
* Avstraliya
* Ali təhsil
* Avstraliya universitetlərinin siyahısı
* Səkkizlik Qrupu (Avstraliya universitetləri)

## İstinadlar
Xursan

**Xursan** – Tarixi Azərbaycan ərazisinin bir hissəsi. Şirvana tabe olan kiçik vilayətlərdən biri.

Xursan – Xrsan  adına ilk dəfə V əsr müəllifi Yeğişedə rast gəlinir. "Erməni coğrafıyası"nın   qədim nüsxəsində Asiya Sarmatiyasının xalqları sırasında xsranların da adı çəkilir. Həmin coğrafiyanın yeni nüsxəsində deyilir: *"Qafqaz iki dağ silsiləsinə bölünür. Onlardan biri düz istiqamətdə [[Şirvan]] və Xsrvandan keçərək Xorsvemədək uzanır..."*  Xsranlar, xsrvan adları, görünür, təhrif olunmuş xursanlar, xursan, eləcə də, Xors-Xurs, qayası demək olar, Xorsvem Beşbarmaqdır.

IX əsr ərəb müəllifı əl-Yəqubi XIII əsrdə xəzərlərin xəlifə ordusu ilə müharibəsi barədə məlumat verərkən ərəb sərkərdəsi Yəzid ibn Üseydin geri çəkildiyi Ərməniyyədəki Xurs vilayətinin adını qeyd edir. Xursanın adı əl-Bəlazuridə Sasani I Xosrov Ənuşirəvanın (VI əsr) Cənubi Dağıstanda al-ləkzlərin Xursanşah titullu şahını və hal-hazırda mövcud olmayan Məsqət məmləkətinin şahını təyin etməsi münasibətilə çəkilir. Sonra müəllif xəbər verir ki, Mərvan ləkzlərin müqavimətindən sonra (VIII əsrin birinci yarısının sonunda) sülami ərəbi Həşrəmi onlara hakim təyin etdi, özü isə Şirvan hakiminin *"dəniz sahilindəki Xirş (Xurs) adı ilə məşhur olan qalasına yollandı. Qalanın hakimi (Mərvanın) öz üzərində hakimiyyətini dərhal tanıdı və düzənliyə endi"*.

Bakının qədim adı Xursanı xatırladan *Xunsar* olmuşdur. Ehtimal ki, müəyyən dövrlərdə, Abşeron da daxil olmaqla, Xıdır-Zində və Beşbarmağa qədər cənuba doğru dənizboyu yerlər Xursanın tərkibinə daxil olmuşdur. Xursan vilayəti geniş ərazini tuturdu və görünür, Məsqətdən   (Müşkürdən) cənubda Dərbənd bölgəsinin cənub hissəsinə müvafiq olub, artıq Şirvanın tərkiibnə qatılmış ləkz ərazisinin bir hissəsi idi. X əsrin sonunda Cənubi Dağıstandakı ləkz vilayətləri artıq Şirvanşaha tabe edilmişdilər.  Ehtimal ki, Şirvanşahlardan başqa ləkz və tat tayfalarının məskun olduğu Xursan vilayəti Qafqaz dağlarının yamaclarınadək, Lahıcla Quba arasında yerləşirdi. Həmin tayfaların qalıqları indiyədək buradakı Buduq, Xınalıq, Qrız və Haput kəndlərində yaşayır. Sulut, Məlhəm, Qonaqkənd, Zarat, Dəmirçi və s.ətraf kəndlərlə birlikdə Lahıc (Layzan)da Xursan vilayətinin tərkibində idi.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

* Qafqaz Albaniyası
* Şirvanşahlar dövləti
* Azərbaycan (tarixi ərazi)
Rinoskopiya

Burunun müayinəsi (Rinoskopiya) zamanı həkim və xəstə üzbəüz oturur. Həkim bir əli ilə xəstənin başını tutur və onu düzgün istiqamətə yönləndirir. Bu zaman boyun bir az arxaya bükülür. Digər əli ilə həkim burun güzgüsünü burun dəliklərinə daxil edir. Burun güzgüsü qıfabənzər ucu olan maşa formalı alətdir, önə doğru hərəkət etdirdikdə aralanır. İşıq mənbəyinin və güzgünün köməyi ilə bütün burun boşluğu və ön burun-göz yaşı axacaqları müşahidə olunur.

Əgər qan, qartmaq yaxud selik görmə sahəsini tutrsa onlar pambıqlı çubuqla ehtiyatla təmizlənir yaxud sorulur. Yüngül iltihabi dəyişikliklərdə material götürülür və laboratoriyada müayinə olunur. Əgər selikli qişa çox şişkinləşmişsə bu zaman şişi yatırdan aerozoldan istifadə olunur.

Əgər təqribən 7.5 sm uzunluğunda burun-göz yaşı axacaqlarının arxa hissəsinə baxmaq tələb olunarsa həkim burun endoskopundan istifadə edir. Bu alət işıq mənbəyi birləşdirilmiş hərəkətsiz, yaxud elastik borudan, arxa ucunda isə optik hissədən ibarətdir. Aləti daxil etməzdən öncə burun selikli qişası aerozolla keyidilir. Ola bilsin ki, müayinə zamanı burun-göz yaşı axacağının keçiriciliyi nazik sorucu kateterlə yoxlanılsın.

Həkim udlaqda olan burun-göz yaşı axacaqlarının arxa dəliyini müayinə etmək üçün ağız boşluğundan əyilmiş güzgü daxil edir (Arxa Rinoskopiya).

## Burunun müayinəsi nə üçün aparılır?
Rinoskopiya, qulaqların müayinəsi (Otoskopiya) və ağız boşluğuna baxış kimi Otolarinqoloqun standart müayinələrinə aiddir. LOR həkiminə demək olar ki hər bir müraciətdə burunun güzgü ilə müayinəsi aparılır. Belə ki, bu zaman burunun ön hissəsinin bütün xəstəlikləri asanlıqla aşkar oluna bilər. Əgər heç bir ağır xəstəlik yoxdursa həkim eybəcərlik yaxud yeni törəməni aşkar edə bilər.

Əgər xəstəlik burnun arxa hissəsinə yayılmışsa və bayırdan görmək mümkün deyilsə burun endoskopu istifadə olunur. Yad cisim, qanaxma mənbəyi yaxud şüş olduqda bu müayinəni aparmaq mümkün deyil. Eləcə də, burunətrafı ciblərin axacaqları və burun-göz yaşı kanalının axacağının bu üsulla yaxşı müayin oluna bilir.

## Burunun müayinəsi hansı risk meydana çıxır?
Rinoskopiya bir qayda olaraq ağrısız və təhlükəsizdir. Burun güzgüsü bir neçə ölçüdə mövcuddur və həkim hər bir buruna uyğun gələnini seçir. Burun güzgüsünün açılması zamanı həkim həssas olan burun çəpərinin zdələnməməsinə xüsusi diqqət yetirir. Əgər müayinə ağrılı olarsa keyidici aerozoldan istifadə olunur.

Xəstələr hərəkətsiz endoskopun buruna daxil edilməsini çox vaxt xoşlamırlar. Bəzən həkim bu müayinədən öncə burun selikli qişasıı aerozolla keyidir.
Qərəcə xalçaları

**Qərəcə xalçaları** — Azərbaycanın Təbriz xalçaçılıq mərkəzinin Təbriz qrupuna aid olan Qərəcə xalçaları qədim və zəngin tarixə malikdir.

## İstehsalı
Şəkildə təsvir olunan xalçanın adı Təbrizdən şimal — şərq istiqamətində yerləşən Qərəcdağ rayonunun adı ilə bağlıdır. Bu rayonun mərkəzi Axar — Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biridir. Bu mahalda istehsal olunan xalçalar Mərənd xalça sənətinin təsiri altında inkişaf edirdi. Mərənd Azərbaycanın ən qədim xalçaçılıq məntəqələrindən biri olub, Axardan təqribən 100km məsafədə yerləşir.

## Bədii xüsusiyyətləri
"Qərəcə" xalçasının ara sahəsinin kompozisiyası şaquli istiqamətdə düzülmüş çoxbucaqlı və pilləli göllərdən və başlıqlardan ibarətdir. Həndəsi naxışlarla bəzədilmiş bu xalçalar bədii tərtibatına görə "Şirvan" tipli xalçalarla oxşardır. "Qərəcə" xalçalarının rəng xüsusiyyətləri bu rayonda olan bağların, güllüklərin və çəmənlərin bolluğu ilə təyin olunur. Onlardan təbii və davamlı boyaq maddələri əldə edilir.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Qərəcə" xalçaları, adətən uzunsov olur. Bəzən kvadrat formada belə xalçalara rast gəlinir. "Heris" və "Görəvan" xalıları ilə müqayisədə "Qərəcə" xalçalarında ilmələrin sıxlığı daha böyükdür.
Otoskopiya

**Otoskopiya** ( — qulaq +  — baxıram, tədqiq edirəm) — xüsusi alətlər vasitəsilə xarici qulaq keçəcəyinin, qulaq pərdəsinin, o yırtılan təqdirdə isə qulaq boşluğunun müayinə edilməsi. Otoskopiya vasitəsilə qulaq təmizlənməsi, yad cisimlərin, poliplərin, qranulyasiyaların qulaqdan xaric edilməsi, eləcə də parasentez, timpanopunksiya kimi əməliyyatlar həyata keçirilir.

Otoskopiya qulaq keçəcəyinin və təbil pərdəsinin optik müayinəsidir. Bu zaman əvvəlcə həkim qulaq qıfının köməyi ilə qulağın təbii əyriliklərini aradan qaldırmalıdır. İşığı toplamaqla o artıq xarici qulaq keçəcəyini və təbil pərdəsini müayinə edə bilər. Otoskop – 3 hissədən ibarət alətdir: işıq mənbəyi, lupa və dəyişdirilən qulaq qıfı. Qulaq mikroskopu qulaq keçəcəyində və təbil pərdəsində olan dəyişiklikləri böyüdülmüş formada müşahidə etməyə imkan verir.

Otoskop vasitəsilə həkim eşitmə yolunu orta qulaqla sərhəddi əmələ gətirən təbil pərdəsinə qədər görə bilir. Adətən təbil pərdəsi hamar, parlaq və ağdır. Eşitmə yolunda yaxud təbil pərdəsində qızartı, şişlər və maye, yaxud irinli yığıntı iltihaba dəlalət edir və otoskopla asanlıqla aşkarlana bilir. Eləcə də təbil pərdəsinin tamlığının pozulması (perforasiyası) da bu yolla aşkarlana bilər.

Təbil pərdəsinin girdələşməsi, yaxud təbil pərdəsinin arxasında orta qulaqda maye toplanması orta qulaqda iltihab, yaxud təbil pərdəsində patoloji prosesin əlamətləridir.

Bəzən xarici qulaq keçəcəyində yad cisim, yaxud yağlı yığıntı eşitmənin pozulmasına və ya itməsinə səbəb ola bilər. Bunlar müayinə zamanı aşkarlanır və asanlıqla aradan qaldırılır.

Təbil pərdəsinin yaxud xarici qulaq keçəcəyinin iltihabında xüsusilə uşaqlar müayinəni xoşagəlməz və ağrılı qarşılayır, belə ki, bu zaman artıq qulaqla təmas və qulaq seyvanına müdaxilə ağrılı olur.

## Həmçinin bax
Endoskopiya
Mstislav Keldış

**Keldış Mstislav Vsevolodoviç** () — riyaziyyat və mexanika sahəsində görkəmli sovet alimi. SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki, 1953-cü ildən etibarən SSRİ EA Rəyasət Heyətinin üzvü, 1960–1961-ci illərdə vitse-prezidenti, 1961–1974-cü illərdə prezidenti və 1974–1978-ci illərdə yenidən SSRİ EA Rəyasət Heyətinin üzvü olmuşdur.

M. V. Keldış 3 dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1956, 1961, 1971) adına layiq görülmüşdür.

## Həyatı
Keldış Mstislav Vsevolodoviç 1931-ci ildə MDU-nu bitirmiş, sonradan MAHİ-da (Mərkəzi Aerohidrodinamika İnstitutu), MDU-da (1937-ci ildən professor) və SSRİ EA-nın V.A.Steklov adına Riyaziyyat İnstitutunda işləmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1953–1978-ci illərdə SSRİ EA-nın Tətbiqi Riyaziyyat İnstitutunun direktoru olmuşdur. M. B. Keldışın uçuş aparatları riyaziyyat, mexanika və aeroqazodinamika sahəsində böyük əməyi olmuşdur. SSRİ-də M. B. Keldış hesablama və maşın riyaziyyatı sahəsinin inkişafında yaxından iştirak etməklə, atom və kosmik texnikası üzrə hesablama məsələlərinin effektiv metodlarını yaratmaqla elmə böyük töhfələr vermişdir. O, kosmos tədqiqatları, raket-kosmik sistemlərinin yaradılması və bu işlərin geniş yayıması üzrə təşəbbüskarlardan biridir. 50-ci illərin ortalarında süni peyklərin Yer ətrafı orbitə çıxarılması, gələcəkdə Aya və Günəş sisteminin digər planetlərinə uçuşların nəzəri əsaslarının işlənməsinə rəhbərlik etmişdir. Yerin ilk süni peyklərinin yaradılması üzrə Elmi Tədqiqat İnstitutunun (ETİ) və konstruktor-bürosunun (KB) fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi üzrə Elmi-texniki Şuraya rəhbərlik etmişdir. M. B. Keldış Yer ətrafı kosmik fəza üzrə tədqiqatların aparılması, elmi problemlərin qoyuluşu, planetlərarası mühit, Ay və planetlərin öyrənilməsi, pilotlu uçuşlar proqramlarının həyata keçirilməsinə və həmçinin kosmik uçuşlar və idarəetmə nəzəriyyəsi, naviqasiya və istilik dəyişməsi mexanikasının bir çox problemlərinin həllinə öz bacarıq və əməyini sərf etmişdir. M. B. Keldış "İnterkosmos" proqramı üzrə xarici ölkələrlə əməkdaşlıq edərək elmi işlərə rəhbərlik etmişdir.

1942–1946-cı illərdə SSRİ Dövlət mükafatı və 1957-ci ildə Lenin mükafatına layiq görülmüşdür. 7 Lenin ordeni, 3 Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, medallar və bir çox xarici ordenlərlə təltif edilmişdir.

1978-ci ildə SSRİ EA tətbiqi riyaziyyat və mexanika sahəsində, eləcə də kosmik fəzanın öyrənilməsində nəzəri tədqiqatlar üzrə elmi işlərinə görə M. V. Keldış adına qızıl medal təsis etmişdir.

M. V. Keldış AMEA-nın fəxri üzvü seçilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* келдыш.рф
* Келдыш Мстислав Всеволодович
*  Mstislav Keldış Kruqosvet ensiklopediyasında
*  Mstislav Keldış
*  Keldış düsturu 
* Foto
Minilliyin məsələləri (riyaziyyat)

**Minilliyin məsələləri** (*Millennium Prize Problems*) - *bir çox illər həlli tapılmayan vacib, klassik məsələlər* olan yeddi riyazi problem. Problemin hər birinin həllinə Kley Riyaziyyat İnstitutu 1&nbsp;000&nbsp;000 ABŞ dolları həcmində mükafat vəd edir. Kley institutu mükafatı elan edərkən, Gilbert problemləri siyahısını misal gətirdi. Gilbertin 1900-cu ildə təqdim etdiyi problemlərin bir çoxu artıq həll edilib və XX əsrdə riyaziyyat elminə ciddi təsir edib. Qilbertin 23 problemindən çoxu həll edilib və ancaq biri — Riman hipotezi *Minilliyin problemləri* siyahısına daxil olub.

2010-cu ilin sentyabr ayı tarixinə Minilliyin yeddi problemindən biri (Puankare hipotezi) rus riyaziyyatçısı Qriqori Perelman tərəfindən həll edilib.

## Yeddi problem
* P və NP siniflərinin bərabərliyi
* Xoca hipotezi 
* Puankare hipotezi (isbat edilib) 
* Riman hipotezi
* Yanq-Mills nəzəriyyəsi
* Navye-Stoks bərbərliyinin mövcudluğu və rahat həlli
* Berç və Svinnerton-dayer hipotezi

## Mənbə
* А. М. Вершик "Что полезно математике? Размышления о премиях Clay Millenium"
* Riyaziyyatda minilliyin böyük çağırışı 
* Minilliyin problemləri  

## Həmçinin bax
* Gilbert problemləri
* Kley Riyaziyyat İnstitutu
Səkkizlik Qrupu (Avstraliya universitetləri)

**"Səkkizlik Qrupu"** () — Avstraliyanın səkkiz qabaqcıl və nüfuzlu universitetlərinin birliyi.

## Tarixi
Birlik 1994-cü ildə universitet vitse-prezidentlərinin qeyri-formal birliyi kimi qurulmuşdu. 1999-cu ildə rəsmi şəkildə təsis edilmişdir.

## Fəaliyyəti
Birlik ora daxil olan ali məktəblərin maraqlarını birgə qorumağa çalışır. Bununla belə qrup lider universitetlər kimi qəbul edilir.

## Üzvləri

## Həmçinin bax
* Avstraliyada ali təhsil
* Avstraliya universitetlərinin siyahısı
* Ölkələr üzrə universitetlərin siyahısı
* Oksbric
* Qumdaşı universitetləri
* GU8

## Mənbə
* Rəsmi sayt (Group of Eight Official Website)
Avstraliya universitetlərinin siyahısı

Ölkədə 2003-cü ildə qəbul edilmiş *Ali təhsili dəstək aktı*na görə üç qrup təhsil xidməti göstərən müəssisə müəyyənləşib. Onların bütün tələbələrinin *FEE-HELP*-ə hüququ vardır.

Ölkədən kənarda fəaliyyət göstərən ali məktəblər Dövlət təhsil, elm və tədris departamentinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərir.

## Universitetlər

### Milli
* Avstraliya Katolik Universitet, Şimali Sidneydə, Stretfilddə, Brisbendə, Kanberrada, Ballaratda və Melburanda.
* Avstraliyada Notr-Dam Universiteti, Frementldə, Braumda və Sidneydə.

### [[Avstraliya paytaxt ərazisi]]
* Kanberra Universiteti, Kanberra
* Avstraliya Milli Universiteti, Kanberra

### [[Yeni Cənubi Uels]]
* Carlz Start Universiteti, Betxyorst, Uoqqa-Uoqqa, Olberi, dabbo, Menli, Oranj və Kanberrada kampusları
* Makuayri Universiteti, Sidney
* Yeni İngiltərə Universiteti, Armideyldə və s.

### [[Viktoriya (Avstraliya)|Viktoriya]]
* Melburn Universiteti, Melburn (kampus Parkvilldədir)
* Monaşa Universiteti, Melburnda (Kleyton, Keulfild, bervik, Peninsul, Parkvil), Çörçil (Qippslend), Malayziya, CAR.
* Kral Melburn texnoloji İnstitutu, Melburn, Bransuik, Bandura,[Hanoy]], Xoşimin (şəhər) və s.

### [[Kvinslend]]
* Bond Universiteti, Qold-Kost
* Qriffirt Universiteti, Brisbern, Loqan və Qold-Kost
* Mərkəzi Kvinslend Universiteti, Bandeberq, Qledstoun, Mekey, Rokqempton və Brisbern və s.

### [[Qərbi Avstraliya]]
* Kyörtin Texnoloji Universitet, Perte, Sidney
* Edit Koun Universiteti, Perte, Banbyüri
* Merdok Universiteti, Perte və s. universitetlər

### [[Cənubi Avstraliya]]
* Adelaida Universiteti, Adelaida, Arrbrey və Rozuorsi
* Krenfild Universiteti, Adelaida
* Flinders Universiteti, Adelaida və s. universitetlər

### [[Tasmaniya]]
* Tasmaniya Universiteti, Hobart və Lonseston

### [[Şimal ərazi (Avstraliya)|Şimal ərazi]]
* Çarlz Darvin Universiteti, Darvin və Alis-Sprinqs

## Digər ali məktəblər
Avstraliyada ali təhsil versələr də, konkret ixtisas verdiyinə universitet sayılmayan təhsil ocaqları da vardır:
* Avstraliya Dəniz Kolleci, Lonseston
* Betçelor Abotigen Ali Təhsil İnstitutu, Alis-Sprinqs, Betçelor, Darvin, Tennant Krik, Nqulnburi, Katerin, Yarrabe və Kununurra
* Melburn Dini Kollec (Melburn Universiteti ilə birgə), Melburn

## Ştat və ərazilərin akkreditasiyası ilə fəaliiyət göstərən məktəblər

### Hökumət tabeli
* Xüsusi ali məktəblər
* Ümumi fənnli ali məktəblər
* Xristian ali məktəblər
* Milli ali məktəblər
* Ərazi tabeli alı məktəblər

### Özəl ali məktəblər
* Xüsusi
* Ümumi fənnli ali məktəblər

## Həmçinin bax
* Avstraliya
* Avstraliyada ali təhsil
* Səkkizlik Qrupu (Avstraliya universitetləri)
* Ölkələr üzrə universitetlərin siyahısı

### Tam siyahı
* Avstraliya paytaxt ərazisi
* Yeni Cənub Uelsi 
* Şimal ərazi
* Kvinslend 
* Cənubi Avstraliya 
* Tasmaniya
* Viktoriya 
* Qərbi Avstraliya

## Mənbə
* Australian-Universities.com — Avstraliya universitetlərinin reytinqi
* Австралийское высшее образование  — Avstraliya universitetləri haqqında dolğun informasiyalı sayt.
* 10 ən yaxşı Avstraliya universitetləri  THES-QS 2008 universitetlərin dünya reytinqi siyahısına görə.
* Avstraliyada dövlət tərəfindən dəstəklənən ali təhsil müəssisələri
Müsavat və bitərəflər fraksiyası

**Müsavat və bitərəflər fraksiyası** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində ən çox millət vəkilinə sahib olan fraksiya.

## Haqqında
1919-cu ilin oktyabrında Bitərəflər fraksiyasında parçalanma baş verdi. Səkkiz nəfərdən ibarət böyük əksəriyyət (Fətəli xan Xoyski, Mirzə Əsədullayev, Əsədulla Əhmədov, Cəmil bəy Sultanov, Yusif Əhmədzadə, Baxış bəy Rüstəmbəyov, Abuzər bəy Rzayev, Ağa Aşurov) Müsavat fraksiyası ilə birləşərək parlamentdə həlledici səsə malik olan *Müsavat və bitərəflər fraksiyası*nı yaratdılar. Müsavat fraksiyası ilə birləşən bitərəflər, eyni zamanda, müstəqil səsvermə hüquqlarını özlərində saxladılar.

## Üzvlər
Fraksiyaya 40 parlament üzvü daxil idi:

## Mənbə
* Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamenti (1918–1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), c.1–2, B.,
* Андрес-календарь Азербайджанской Республики на 1920 г., Б., 1920

### İstinadlar
Adrenoqlomerulotropin

**Adrenoqlomerulotropin**  — epifizdən ifraz olunan üç hormondan biridir. Bu hormonun adı 1959-cu ildə Qordon Farellom tərəfindən təklif olunmuşdu. Adrenoqlomerulotropin melatonin hormonunun biotransformasiyasında mühüm rol oynayır.

## İstinadlar
Ezel

**Ezel** — 2009-cu ildən 2011-ci ilədək yayımlanan Türk istehsalı serial.

Ssenarist Kərəm Dərənin 11 martda beyninə qan sızdığına görə teleserial 2 həftə yayımlanmamış, 12 apreldən etibarən yayımını davam etdirmişdir.

Ezel teleserialı 2010-cu ildə ilk dəfə təqdim olunan İsmayıl Cem Televiziya Mükafatları müsabiqəsində 14 nominasiyadan 9-da mükafat qazanaraq böyük uğura imza atmışdır.

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
* Ay Yapım
Kortikoliberin

**Kortikotropin-rilizinq hormon, kortikorelin və ya kortikoliberin** — hipotalamusun polipeptid hormonudur. Bu hormon hipotalamasun qarşı hissəsinə təsir göstərərək, adrenokortikotropin hormonunun sekresiyasını gücləndirir. Ümumilikdə, 41 amin turşusu qalığından ibarətdir. Mərkəzi sinir sisteminə təsir göstərək insanda stres hisslərini yaradır. Bu zaman insanda yuxunun pozğunluğu, qorxu, iştahanın olmaması və s. kimi hisslərini yaradır. Kortikoliberin hormonu insan orqanizmində artıq səviyyədə sintez olunan zaman beyinin funksiyalarına mənfi təsir göstərir. Kortikoliberinin sayəsində kişilərdə impotensiya, hamilə qadınlarda isə stres kimi sayılan qorxu hissləri artır.

## İstinadlar
Melatonin

**Melatonin** – epifizin ən əsas hormonu. Gecə və gündüzün sirkad ritmini təyin edir. Epifiz vəzisinin pineolasit hüceyrəsindən ifraz olunur. Elektromaqnit sıxlığı artdıqca onun ifraz olunması azalır. İnsan bu hormon sayəsində yuxuya gedir. İnsanda yorğunluğu artırır. Bu proses saat 23:00-dan 05:00-dək gedir. İfraz olunması işıqda azalır, qaranlıqda isə artır. Melatonin hormonunun yaşlanmağa gecikdirici təsiri də vardır.

## İstinadlar
Drü Berrimor

**Drü Blayt Berrimor** (; 26 fevral 1975, Kalver-Siti, Kaliforniya, ABŞ) – Amerikan (Hollivud) aktrisası, model, rejissor, prodüser və yazıçısıdır. O aktyor Con Barrimorun nəvəsidir. İlk vaxtlarda reklamlara çəkildi.

## Həyatı
Drü Berrimor aktyor ailəsində anadan olub.Ailədə ənənəvi bir kino aktyorluğu vardı.200 ildir ailədən bir çox kino oyunçusu çıxmışdı.Karierinə 11 aylıqkən bir it yeməyi reklamına seçilərək başladı.

## Karyerası
İlk filmi 1980-ci ildə "Dəyişilən dövlətlər" (Altered States) idi. 1981-ci ildə E.T.da oynadı və bütün dünya səviyyəsində məşhur oldu.1984'te çəkilən Irreconcilable Differences filmindəki roluyla Qızıl Kürəyə də namizəd olan Berrymore gənc yaşda qazandığı şöhrəti qaldıra bilmədi. 9 yaşında siqaret və spirt istifadəsinə başladı. 10 yaşında marijuanaya başladı. 12ində isə artıq kokain asılısı idi. Gəncliyə girişdə bu xüsusiyyətləri üzündən bir pis qız imicinə sahib oldu. Filmlərindən daha çox şəxsi həyatıyla xatırlanırdı.Drew Barrymore 1995də Qışqırıq filmində rol aldı və bu film uzun zamandır kinoda müvəffəqiyyətə həsrət qalan Barrymore üçün bir yenidən başlanğıc oldu. Bu film sonralarında xüsusilə bir çox romantik komediyada oynadı. "The Wedding Singer"(Toy Müğənnisi,), "Never Been Kissed"(Öpülən Heç vaxt Olmayın), "50 First Dates(50 Birinci Tarix)", "Music and Lyrics(Musiqi və Lirika)" kimi filmlər ona müvəffəqiyyət qazandırdı. Charlienin Mələkləri və Donuya Darko filmlərində yalnız oynamaqla qalmadı və filmlərin prodüserliyini də boynuna götürdü.

## Maraqlı hadisələr
"People" jurnalı tərəfindən dünyanın ən gözəl qadını seçildi (2007). "Çarlinin mələkləri" (Charlie's Angels) (2000) filmindən sonra Cameron Diaz və Lucy Liu ilə möhkəm dost oldu. People Jurnalı tərəfindən Dünyanın ən gözəl 50 adamından biri seçildi (1997) Porsche Carerra avtomobil istifadə edir. Saturday Night Live şousunu 7 yaşında təqdim edən Barrymore, bu sahədə indiyə qədər ki ən gənc adam oldu. Showgirls (1995) filmindəki baş roldan ayrıldı. Fotoşəkilçilik hobbisi var. Bədənində altı döymə var. Liseyi bitirə bilmədən buraxdı. Bir zamanlar narkotikə görə kinonu buraxma mərhələsinə gəldi. Lakin müalicə oldu və narkotikdən xilas olaraq kinoya davam etdi.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Maqsud Məmmədov (dövlət xadimi)

**Maqsud Məmməd oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan SSR xalq maarifi komissarı, repressiya qurbanı.

## Həyatı
Maqsud Məmmədov 1897-ci ildə İrəvan şəhərində kəndli ailəsində dünyaya göz açıb. İrəvan gimnaziyasında oxuyub.

Əmək fəaliyyətinə 1915-ci ildə doğulduğu şəhərdə müəllim kimi başlamışdır. 1920-ci ildən 1923-cü ilədək Bakı Şəhər Xalq Ərzaq Komissarlığı İdarəsinin rəisi vəzifəsində işləmişdir. 1925–1927-ci illərdə Naxçıvan MSSR Fövqəladə Xalq Maliyyə Komissarlığında çalışmış, 1929–1930-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) rektoru olmuşdur. 1931-ci ildə Azərbaycan SSR xalq maarif komissarı vəzifəsində çalışmışdır. Elə həmin ildə Azərbaycan K(b)P MK-nın katibi təyin edilən Maqsud Məmmədov 1933-cü ilə kimi bu vəzifədə çalışmışdır.

Maqsud Məmmədov 1933–1934-cü illərdə Azərbaycan Partiya Tarixi İnstitutunun direktoru olmuşdur. Partiya işində zəngin təcrübəsini nəzərə alaraq  yenidən Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsində işləməyə dəvət etmişlər. 1936–1937-ci burada o, şöbə müdiri işləmişdir. 1937-ci il iyulun 29-dan sentyabrın 19-a qədər "Azərnəşr"in direktorunun səlahiyyətlərini icra etmişdir.

Maqsud Məmmədov Azərbaycan K(b)P MK-nın büro üzvü seçilmiş, 1933-cü ildə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında ilk dəfə Azərbaycan dilində nəşr olunan V. İ. Leninin "Seçilmiş əsərləri"nin redaktor və tərcüməçilər qrupunun tərkibində təmsil olunmuşdur.

1920-ci ilin sentyabrından Kommunist Partiyasının üzvü olan Maqsud Məmmədov 1925–1927-ci illərdə Naxçıvan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin, 1930–1934-cü illərdə Azərbaycan K(b)P Bakı Komitəsinin, 1931-ci ildən Azərbaycan K(b)P MK-nın, 1931–1933-cü illərdə Ümumittifaq K(b)P Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin üzvü seçilmişdir.

Repressiya qurbanlarından olan Maqsud Məmmədov 1937-ci ilin sentyabrında Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən həbs olunmuş və güllələnmişdir. Ona 1957-ci ildə bəraət verilmişdir.

Maqsud Məmmədov İrəvanın məşhur ziyalılarından olan Abbas Məhəmmədzadənin qardaşı oğludur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://press.bsu.edu.az/az/content/repressiyaya_mruz_qalan_alimlr27122010055731
Ənis Behiç Koryürək

**Ənis Behiç Koryürək** () — Türkiyə şairi.

## Həyatı
İlk şeirlərini əruz vəzni ilə yazmağa başlamış, ərəbcə və farsca kəlmə və epitetlərə çox yer vermişdir. Sonralar Ziya Göyalpın təsiriylə heca vəzninə keçmişdir. Ənis Behiç Ziya Göyalpla tanış olmasını və əruzdan hecaya keçməsini 26 oktyabr 1934-cü ildə Ankara xalqevində verdiyi bir konfransda açıqlamışdır. Ənis Behiçin milli anlayışa keçməsində Ziya Göyalpdan sonra təsirində qaldığı bir başqa önəmli isim Müftüoğlu Əhməd Hikmətdir. Son illərində spirtizm ilə maraqlanaraq metafizik mövzulara meyil etmiş və ruh çağırma seansları ilə bir mövləvilik təriqətinə mənsub olan Süleyman Çələbinin ruhu ilə təmasa keçmiş, ondan aldığı ilhamları əruz vəznilə əski kəlmə və epitetlərlə dolu bir dil və üslubla nəzmə çəkmiş, sonra da bunları "Varidati-Süleyman" (1949) adlı kitabında toplamışdır. Digər şeir kitabları bunlardır: "Miras" (1927), "Günəşin ölümü" ("Miras"la birlikdə, 1951). Ənis Behiç şeirlərində ən çox eşq və qəhrəmanlıq mövzularına yer vermişdir. Şeirə canlılıq və hərəkət qazandırmaq üçün bəzi şeirlərində hecanın birdən artıq vəznini işlətmişdir. Beləcə, "Ədəbiyyati-cədidə"nin eyni şeirdə əruzun birdən artıq qəlibini işlədərək yeknəsəkliyi pozma səylərini o, heca vəznində sınaqdan keçirmişdir. Ənis Behiç heca ilə mənzum hekayə yazma gələnəyinin əsasını qoymuşdur. Bu mövzuda da ilk olma özəlliyinə sahibdir. Son şeirlərində təkrar əruza dönmüşdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Orxan Seyfi Orxon

**Orxan Seyfi Orxon** (; d. 23 oktyabr 1890, İstanbul -  ö. 22 avqust 1972, İstanbul) — türkiyəli şair, jurnalist, yazıçı, naşir, siyasətçi. Türk ədəbiyyatı tarixinə "Beş Hecaçılar" olaraq keçmiş ədəbi cərəyanın şairlərindən biridir. İyirmidən çox şeirinə müxtəlif bəstəkarlar tərəfindən musiqi bəstələnib.

"Akbaba" yumoristik jurnalının və "Çinaraltı" fikir və sənət jurnalı daxil olmaqla, bir çox jurnalların naşiridir. 

## Həyatı
Orxan Seyfi Orxon 1890-cı ildə İstanbul, Çengelköydə anadan olub. Orta təhsilini 1905-ci ildə Beylerbeyi Rüşdiyesi və 1909-cu ildə Mercan İdadisinde aldı. Təhsil aldığı müddətdə şeirlə maraqlanırdı. Ədəbiyyat müəllimi Cəlal Sahir bəy onu ruhlandırırdı. Əbdülhaq Hamid Tərxan və Tofiq Fikrətin təsiri ilə şeirlər yazdı. 
O, 1903-cü ildə əruz vəznində yazdığı "Fırtına və qar" şeiri ilə tanındı. Tibb fakültəsində ali təhsilinə başlayan Orxan Seyfi Orxon anesteziyada halı pisləşdiyi üçün tibb təhsilindən imtina etdi və hüquqa yönəldi.  

Darülfünun Hüquq məktəbini oxuyarkən "Hıyaban" adlı jurnalı çap etdirərək nəşriyyata başladı. 1914-cü ildə Hüquq məktəbini bitirdi və Məclis-i Məbusanda işə başladı. Bu dövrdə türkçü ziyalılarla görüşdü və araşdırmalarını türkçülük idealı çərçivəsində davam etdirdi. Ziya Göyalpın xəbərdarlığı ilə əruz vəznindən heca vəzninə keçdi.

### Mütarikə illəri
Orxan Seyfi Orxon 1918-ci ildə İstanbulun işğal edilib  Məclis-i Məbusanın bağlanması ilə jurnalistikaya başladı. Digər tərəfdən də müəllim olaraq fəaliyyət göstərdi. Şeir məqalələri “Türk qadını”, “Böyük məcmuə”, “Sərvəti Fünun”, “Ümid” və “Sabah” jurnallarında işıq üzü gördü. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi ərəfəsində “Aydede” jurnalında yumoristik məqalələri çap edildi.

İctimai hadisələri satirik bir üslubda yazdığı şeirlərini 1919-cu ildə “Pəri qızı və Çoban hekayəsi” adlı kitabda yığdı. Orxan Seyfi 1922-ci ildə o vaxta qədər nəşr olunan qəzet və jurnal məqalələrini “Fiskeler” adlı yumoristik kitabında topladı.  
Həmçinin 1922-ci ildə “Pəri qızı və Çoban hekayəsi” adlı kitabına yeni şeirlər də əlavə edərək “Könüldən səslər” adlı kitabını nəşr etdirdi.

## Ölümü
Orxan Seyfi Orxon 1972-ci ildə İstanbulda dünyasını dəyişdi. O, Zəncirliquyu qəbiristanlığında dəfn edildi.

## Həmçinin bax
*Türkiyə ədəbiyyatı

## İstinadlar
Xalid Fəxri Ozansoy

**Xalid Fəxri Ozansoy**(1891–1971)—Türkiyə şairi.

## Həyatı
Bu dövrdə nəşr etdirdiyi şeir kitabları bunlardır: "Paravan" (1929), "Balkonda saatlar" (1931), "Sulara dalan gözlər" (1936). Xalid Fəxri əfsanə və nağıllardan, Şərq və Qərb mifologiyasından da yararlanmış, ümumiyyətlə, fərdi mövzulara, ekzotizmə, ölüm düşüncəsinə üstünlük vermişdir. Ancaq bununla yanaşı, vətənpərvər şeirləri də vardır.

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Ömər Bədrəddin Uşaqlı

**Ömər Bədrəddin Uşaqlı** (1904–1946)—Türkiyə şairi.

## Həyatı
Bütün şeir kitablarını bu dövrdə nəşr etdirdi: "Dəniz sərxoşları" (1926), "Yayla dumanı" (1934), "Sarıqız mərmərləri" (1940). Gənclik şeirlərində ümumiyyətlə "Ədəbiyyati-cədidə" və "Fəcri-ati" təsiri görünür. Məmləkət ədəbiyyatı içində isə Şərq və Qərb ədəbiyyatlarının təqlidi əvəzinə yerli, milli bir ədəbiyyat yaradılması gərəyinə inanmış, Yəhya Kamalın düşüncələrindən hərəkətlə məmləkətin içindən, türkün ruhundan doğan bir ədəbiyyatı mənimsəmişdir. Şeirlərində Anadoluya aid müxtəlif görüntüləri sanki birər tablo halında rəsm etmişdir. Məmləkətin gözəlliklərini, insanını gerçək özəlliklərilə deyil, öz duyğu dünyasına və xəyalında qurğuladığı şəklə görə təsvir edir. Məmləkət sevgisi və həsrəti üstün olan motivdir. Məmləkətin çalışdığı, müxtəlif vəsilələrlə getdiyi yörələrini, təbii gözəlliklərini sevgi ilə vəsf edir. Bu arada Türkiyənin fərqli yerlərinin folklor özəlliklərini, özünəxas mədəni zənginliklərini də poeziyasında əks etdirmişdir. Dəniz sevgisini və həsrətini qüvvətli bir şəkildə işləyən şair türk ədəbiyyatında qabaqcıl dəniz şairlərindən biridir. O bir dəniz aşiqidir. Dəniz onda daha çox xəyallarının genişliyini, ruhunun özgürlüyünü və sonsuzluğa açılmasını ifadə edən bir vasitədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Əhməd Mühib Dıranas

**Əhməd Mühib Dıranas** (1907-1980) — Türkiyə şairi.

## Həyatı

Şeirləri Tanpınar kimi çox sonralar, 1974-cü ildə "Şeirlər" adı ilə kitablaşdırıldı. Əhməd Mühib fərdi mövzular və gözəlliklər üzərində daha çox durmuşdur. Sosial və siyasi mövzulara o qədər də toxunmamışdır. Saf şeir anlayışını mənimsəmişdir. Sezgi, duyğu, müşahidə, təəssürat və lirizmə önəm vermişdir. Ədəbi cərəyan və qruplarla maraqlanmamış, müstəqil bir şair kimi qalmağı üstün tutmuşdur. Məsələn, qəribçilərə və II yeniçilərə qoşulmamışdır. Türk xalq şeirindən, Osmanlı ədəbiyyatından və fransız şairlərindən bəhrələnmişdir. Özəlliklə Yəhya Kamalın, Əhməd Həmdi Tanpınarın və Bodlerin təsiri altında olmuşdur.

Şeirlərində Anadoluya önəm vermiş, məmləkəti gerçəkçi tərəfləri ilə əks etdirməyə çalışmışdır. Anadolu türk xalqının sosial və iqtisadi problemlərini marksistlər kimi istismar etməmişdir. Siyasətlə felən maraqlanmasına baxmayaraq, şeirlərində siyasi mövzulara yer verməmiş, şəhərli bir şair kimi fərdi mövzulara diqqət yetirmişdir. Romantik eşqlərə, əskidə yaşanmış gözəl eşqlərin xatirəsinə, sevgilisi ilə birlikdə olmanın verdiyi xoşbəxtlik duyğusuna, zaman-zaman şəhvani səviyyədəki eşq duyğusuna, sevgilisindən ayrılığın gətirdiyi hüzn duyğusuna yer vermişdir. Sevgili tipi olaraq ümumən hüznlü bir duruşu olan şəhərli aristokrat qadınları, xatirələrdə qalmış əski sevgililəri seçir. Onun şeirində qadınlar, ümumən, gözəl bir təbiətlə birlikdə verilir. Buradan da anlaşılacağı kimi, Əhməd Mühibin digər bir mövzusu da təbiətdir. O, təbiətə daha çox pastoral və panteist baxış bucağından yanaşır. İstər qadın, istərsə də təbiət haqqında şeirlərində gözəlliyə və sənət dəyərinə önəm verir. Onda estetik dəyər hər zaman ön plandadır.

Əhməd Mühib türkcəni ən yaxşı işlədən şairlərdən biridir. Dilimizin incəliklərini, gözəlliklərini, zənginliklərini kəşf etməyə çalışmışdır. Xalqın canlı danışıq və yazı dilini əsas almışdır. Şeirlərində əski-yeni kəlmə ayırımına yol verməmiş, türk millətinin işlətdiyi hər kəlməni o da işlətmişdir. Rəsm sənətilə də yaxından maraqlanan şair şeirlərində canlı təsvirlər yaratmışdır. Bu baxımdan təsvirçi üslubu barizdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Türkiyə ədəbiyyatı
Cahid Sidqi Tarançı

**Cahid Sidqi Tarançı** (; ) — Türkiyə şairi.

## Həyatı
Cahid Sidqi Tarançı 4 oktyabr 1910-cu ildə Türkiyənin Diyarbəkir ərazisində dünyaya gəlmişdir. 1956-cı ildə Avstriyada Vyana ərazisində vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı

## İstinadlar
Mustafa Seyid Sutüvən

**Mustafa Seyid Sutüvən**(1908–1969) — Türkiyə şairi.

## Həyatı
Şeirləri "Yücəl", "Sərvəti-fünun", "Oyanış", "Yedditəpə", "Yeni səs", "Türk dili", "Yeni insan", "Yurd və dünya", "Varlıq" kimi dərgilərdə çap olunur. Əruz vəznilə əski tərzdə qəzəl və məsnəvilər də yazır, həcvlər də… Bir ara Nazim Hikmət şeirinə heyran olur və sərbəst şeirə keçir. Yəhya Kamal və Yaqub Qədrinin başlatdığı neo-yunan cərəyanından da təsirlənir və bu təsirlə Qərb qaynaqlarına yönəlir. Yunan və Roma tarixini, Ege tarixini, əski yunan mifologiyasını oxuyur. Əski yunan mifologiyasında Qazdağından (İda) tanrıların dağı kimi bəhs edilir. Mustafa Seyid tanrıların dağı İdanı (Qazdağı) bizim tariximiz baxımından tədqiq edir və onun şeirini bu tarixi mövqedən yazır. Onun məşhur "Sutüvən" şeirinin yazılma tarixçəsi belədir: 1934-cü ildə Atatürk Ədrəmiti ziyarət edəcəkdi. Kaymakam Midhət Kamal bəy Mustafa Seyiddən Qazdağındakı Sutüvən şəlaləsi üçün bir şeir yazmasını, bunu bir daşın üzərinə həkk edərək Atatürk gəlmədən suyun başına qoyacağını deyir. Şair özünün məşhur "Sutüvən" şeirini yazır. Əruz vəznilə yazdığı bu şeir Yəhya Kamalın neo-yunan tərzində yazdığı "Sicilya qızları", "Biblos qadınları" kimi şeirlərindən təsirlər daşıyır.
Şair heç bir cərəyana tamamən qoşulmur. Şeirləri öncələri açıq və şəffafdır, daha sonra düşüncənin dərinliklərindən səslənməyə başlayır. Heca vəznində sabit deyildir. Bəzən əruzu və sərbəst vəzni də sınayır. Dilin oturmuş qanunlarına və qrammatik qaydalarına zidd hərəkətləri də müşahidə edilir. Qoşma janrına önəm verir. Ümumiyyətlə, yaşadığı bölgənin, Ədrəmitin tarixi və təbii özəlliklərini şeirləşdirir. "Sutüvən" şeirində Sutüvən şəlaləsini, "Şıpşıp" şeirində Şıpşıp Dədə adlı məsirə yerini, "Qazdağı" şeirində Qazdağını və Sarıqız əfsanəsini şeirləşdirir. Neo-yunan cərəyanına bağlı şeirlər yazmağa davam edir. Şeirlərində tarixi mahiyyətli mədəni ünsürlər üstünlük təşkil edir. Əski Anadolu mədəniyyətlərinə yönəlir. Bundan başqa, türk xalq ədəbiyyatından və folklorundan da faydalanmağı unutmur. Ancaq həm klassik şeiri, həm də xalq şeirini tənqid edir. Şeirləri sağlığında kitab şəklində çap edilməmişdir. Sonralar Behçət Nəcatigil və Zahir Güvəmli tərəfindən Mustafa Seyid Sutüven, Bütün Şiirleri adı ilə nəşr olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Kamaləddin Kami Kamu

**Kamaləddin Kami Kamu** () — Türkiyə şairi.

## Həyatı

Öncəliklə bir qürbət və yalnızlıq şairi kimi tanınır. İşğal illərinin və istiqlal hərbinin şairidir. Qürbət mövzulu başlıca şeirləri bunlardır: "Qürbət", "Xəzan yolçusuna", "Qürbət gecələrində", "Əngində xatirələr". Parisdə olduğu illərdə də ölkəmizi özləmiş və oradakı qürbət duyğularını "Qürbətdə rənglər" şeirində tərənnüm etmişdir. Ümumən yalnızlıq içində keçmiş bir həyatı vardır. Onun bir başqa önəmli mövzusu eşqdir. 1926-cı ildə sevdiyi qızın nişan mərasimi keçiriləcəyi gün başqa birisi ilə bala gedəcəyini xəbər alır. Qısqanclıqdan dolayı ondan soyuyur və ayrılır. Bu durum onu ölənə qədər nakam eşqini tərənnüm edən dərdli bir eşq şairi edir. Bu əsmər gözələ platonik bir eşqlə bağlanır, ona görə də ölüncəyə qədər evlənmədən subay qalır. Xəyal qırıqlığı ilə sonuclanan dramatik eşqi ona "Kitabə", "Bəxtiyarlıq", "Tək adam", "İrşad", "Qürbət", "Xəzan yolçusuna", "Sənələr", "Yetər ki", "Kimsəsizlik", "Fəraqat", "Havada əsən" kimi eşq şeirləri yazdırır.

K. K. Kamu mütarikə və milli mücadilə illəri mövzusunda qəhrəmanlıq şeirləri də yazdı. Milli mücadilənin müxtəlif yönlərini epik üslubda dastanlaşdıraraq "milli mücadilə şairi" ünvanını qazandı. Milli mücadilə şeirləri müşahidə və təcrübələrinə dayanır. İstanbulun və İzmirin işğalı, Sakarya savaşı, milli mücadilənin qazanılması, Atatürk, Çankaya, məhmətcik kimi mövzuları işlədi. Ölkənin içinə düşdüyü işğal fəlakəti qarşısında dərin sarsıntılar, üzüntülər keçirdi və bu duruma reaksiyasını fəryadlar halında ortaya qoydu. Məmləkət mövzulu şeirləri bunlardır: "Ərzurum", "Bingöl çobanları", "Hicrət", "İzmir", "Söyüd", "Qara dəniz", "Güz", "Yurda dönüş", "Akdənizdən keçərkən". Özəlliklə "Bingöl çobanları" şeiri məmləkət ədəbiyyatının şah əsərləri arasında sayılır. Şair sağlığında şeirlərini kitablaşdıra bilmədi. Ölümündən sonra Rifət Nəcdət Əvrimər (1949) və Gültəkin Samanoğlu (1986) onun şeirlərini toplayıb nəşr etdilər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Ziya Osman Saba

**Ziya Osman Saba** ) — Türkiyə şairi. "Yeddi məşəlçi" yaradıcılıq birliyinin üzvü olmuşdur.

## Həyatı
30 mart 1910-cu ildə İstanbulun Beşiktaş rayonunda anadan olub. Atası Parisdə hərbi attaşe idi; anası səkkiz yaşında vəfat etdi.

1931-ci ildə Qalatasaray Liseyini bitirib. Orada olarkən Ziya Səba şair Cahid Sidqi Tarançı ilə tanış olub və Cahid Sidqi Tarançı onun ən yaxşı dostu olub.

1931-ci ildən 1936-cı ilə qədər İstanbul Universitetinin Hüquq Fakültəsində təhsil alıb. O, 1945-ci ilə qədər "*Cümhuriyyət*" qəzetində, daha sonra "Əmlak Kredit Bankı"nda çalışıb. Daha sonra 1950-ci ilə qədər Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyinin nəşriyyatında çalışıb.

29 yanvar 1957-ci ildə İstanbulda vəfat edib.

### Şəxsi həyatı
O, iki dəfə evli olub. Şairin ilk həyat yoldaşı əmisi oğlu Nərmin idi və onunla evliliyi 10 il davam edib. Ziya Osman ikinci həyat yoldaşını 1945-ci ildə bank həmkarı ilə evləndirib. İkinci həyat yoldaşından onun Osman və Orxan adlı iki oğlu olub.

## İstinadlar
Səbri Əsəd Siyavuşgil

**Səbri Əsəd Siyavuşgil**(1907–1968)—Türkiyə şairi.

## Həyatı
Daha çox mənzərə rəsmlərini xatırladan şeirlər yazdı. Ev və əşya təsvirləri çoxluq təşkil edir. Yalnız xarici aləmin varlıqlarını olduğu kimi vermək əvəzinə, onları öz xəyallarına görə dəyişdirərək, başqalaşdıraraq verir. Məsləyinə sadiq qala bilmək üçün şeiri buraxmışdır. Daha çox tərcümə və psixologiya ilə maraqlanır.

## Əsərləri
* Odalar ve Sofalar, 1933.
* İstanbul'da Karagöz ve Karagözde İstanbul (1938)
* Psikoloji ve Terbiye Bahisleri (1940)
* Tanzimat’ın Fransız Efkar-ı Umumiyesi’nde Uyandırdığı Yankılar (1940)
* Karagöz (1941, Fransızca 1951, İngilizce 1955)
* Cyrano de Bergerac (1942 -Edmond Rostand'dan çeviri, manzum oyun)
* Folklor ve Milli Hayat (1943)
* Roman ve Okuyucu (1944)
* Un Point Sur La Carte (1962 — Sait Faik'in hikâyelerinin Fransızca çevirisi).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Müəmmər Lütfi Bəxşi

**Müəmmər Lütfi Bəxşi** () — Türkiyə şairi.

## Həyatı
Mədrəsə təhsili aldığı üçün qüvvətli bir islam mədəniyyətinə sahibdir. 18–19 yaşlarında əruzla və əski tərzdə şeirlər yazmışdır. Sonralar hecaya və ən sonunda da sərbəst nəzmə keçmişdir.

Şeirləri "Ahəng", "Sədayi-həqq", "Yeni gün", "Məhfəl", "Naziktər", "Hilal", "Anadolu", "Şərq", "Yanıq", "Yurd", "İctihad", "Sərvəti-fünun" və "Yeni səs" kimi dövri nəşrlərdə çıxır. Antalyada olduğu zaman Antalya xalq evi dərgisi olan "Türk Akdəniz"i idarə edir. Şeirləri kitablaşmadı. Dörd dəftər dolusu şeiri olduğu söylənir. Şeirlərində daha çox milli mövzulara və eşqə yer vermişdir.

Tokadizadə Şəkib, Tahir ül-Mövləvi, Əhməd Haşim, hecanın beş şairi, Kamaləddin Kamu kimi şairlərin təsirində qalmışdır. Öz orijinal şəxsiyyətini tapa bilməmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı
Vəsfi Mahir Qocatürk

**Vəsfi Mahir Qocatürk** () — Türkiyə şairi.

## Həyatı
Həm əruz, həm digər vəznləri işlədir. Daha çox türk xalq ədəbiyyatından bəhrələnir. Türk millətinin qəhrəmanlığı, tarixi şəxsiyyətlər və olaylar, milli mücadilə və Atatürk, eşq və təbiət onun başlıca mövzuları arasındadır. Bu dövrdəki şeirləri "Tunc səsləri" (1935), "Keçmiş gecələr" (1936), "Bizim türkülər" (1937), "Ərgənəkon" (1941) adlı kitablarında toplanmışdır. Şairliyindən çox ədəbiyyat tarixi çalışmaları ilə məşhurlaşmışdır.

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı

## İstinadlar
Yaşar Nəbi Nayır

**Yaşar Nəbi Nayır**(1908–1981)—Türkiyə şairi.

## Həyatı
1926–1936-cı illər arasındakı ilk dönəmində yeddi məşalənin anlayışı yönündə şeirlər yazır. Daha sonra hekayə, roman, oyun və məqalələr qələmə alır, tərcümə və antologiya sahəsində fəaliyyət göstərir. Şeirləri sonralar "Qəhrəmanlar" (1970) adı ilə kitablaşdırıldı. Şairliyindən çox dərgi və kitab yayınçılığı ilə məşhurdur. "Varlıq" dərgisi və "Varlıq" yayınları onunla bütövləşmiş kimidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Türkiyə ədəbiyyatı