open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silahdar Kürəkən İbrahim Paşa

**Silahdar Kürəkən İbrahim Paşa** () — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası Sultan Murad dönəmində saraya alınaraq yüksəlmiş, IV Mehmed dönəmində qədər müxtəlif əyalətlərdə xidmət göstərən Qız Hüseyn Paşadır (ö. 1687). Əndərunda yetişmiş, saray xəzinədarı olaraq xidmət etmişdir. Ardından 13 fevral 1704-cü ildə baş silahdar oldu. Ancaq həmin ilin 17 aprelində bilinməyən səbəblə vəzifədən alındı və sürgün edildi. Çox keçmədən bağışlandı və 8 oktyabr 1704-cü ildə vəzirliklə Şəhrizor sancaqbəyi təyin edildi. Ardından 1705-ci ildə Hələb, 1707-ci ildə Ərzurum, 1709-cu ildə yenidən Şəhrizor, 1710-cu ilin oktyabrında yenidən Hələb, 1711-ci ildə Mosul, 1713-cü ildə Diyarbəkir əyalətinə təyin edildi.

1714-cü ildə yenidən Şəhrizora təyin edilsə də, bir il sonra vəzifədən alınaraq sürgün edilmişdir. Bir müddət sonra bağışlanaraq 1717-ci ildə İstanköy sancaqbəyi təyin edildi. Bu vəzifədə ikən 1720-ci ildə Sultan Mustafanın qızlarından Ayşə Sultanla nigahlandı. Nigahın ardından 1721-ci ildə Mərəş, həmin ilin oktyabrında isə yenidən Ərzurum bəylərbəyi oldu. 1724-cü ilin yanvarında burada vəfat etmişdir. Övladının olub-olmadığı bilinmir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani III cild, səh. 98

## İstinadlar
Kürəkən Qoca Mustafa Paşa

**Kürəkən Qoca Mustafa Paşa** () — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən abxaz olub, saraya necə alındığı bilinmir. Əndərunda yetişmişdir. Qapıçılar kəndxudası olaraq xidmət etmiş, ardından Kayseri sancaqbəyliyi ilə saraydan ayrılmışdır. 1715-ci ildə Hələb bəylərbəyi olmuş, ertəsi il şərq cəbhəsinə göndərilmişdir. 1717-ci ildə vəzir rütbəsi alaraq Hotin qalasının mühafizəsiylə vəzifələndirilmiş, 1719-cu ildə Trabzon valisi olmuş, 1722-ci ildə yenidən Hotin qalasına təyin edilmişdir. Bu vəzifədə ikən 18 avqust 1725-ci ildə Sultan Mustafanın qızlarından Ayşə Sultanla nigahlandı. Ancaq çox keçmədən 1728-ci ildə vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 174

## İstinadlar
Kürəkən Abdullah Paşa

**Kürəkən Abdullah Paşa** () — Osmanlı sultanı III Əhməd və I Mahmud dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Əslən türk olub, Aydında doğulmuşdur. Bölgənin tanınmış ailələrindən olduğu üçün qısa zamanda yüksəlmiş, 1720-ci ilin yanvarında Aydın bölgəsinin vergi məmuru olmuşdur. Cəsurluğu və hərbi sahədəki qabiliyyəti səbəbilə 1726-cı ilin fevralında vəzirlik rütbəsi aldı. Bu vəzifədə ikən 1 iyun 1728-ci ildə Sultan Mustafanın qızlarından Əminə Sultanla nigahlandı.

1731-ci ildə Şam, 1732-ci ildə Hələb, 1734-cü ildə isə Aydına təyin olunur. 1735-ci ilin mayında vəfat etmişdir.

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 95

## İstinadlar
Gənc Mehmed Paşa

**Gənc Mehmed Paşa** (ö. 6 iyun 1768) — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası Sultan Əhməd dönəmi sədrəzəmlərindən Nevşəhərli İbrahim Paşa idi. Atası Sultan Əhmədin qızlarından Fatma Sultanla evli olsa da, Mehmed Paşa onun öncəki evliliyindən dünyaya gəlmişdir.

18 sentyabr 1720-ci ildə keçirilən möhtəşəm sünnət mərasimiylə Sultan Əhmədin oğulları Süleyman, Mehmed, Mustafa və Bəyazidlə birlikdə sünnət edildi. 21 fevral 1724-cü ildə keçirilən mərasimdə Sultan Əhmədin qızlarından Ətiqə Sultanla, əmisi oğlu Əli Paşa isə Ümmügülsüm Sultanla nigahlandı. Beləcə, həm özü və əmisi oğlu vəzirlik rütbəsinə yüksəldi, həm də atası Osmanlı sülaləsiylə olan qohumluq əlaqələrini gücləndirdi. Nigahın ardından heç bir dövlət vəzifəsinə gətirilməsə də, Amasiya əyalətinin gəlirləri ona bağlandı. 1730-cu ildə baş tutan Patrona Xəlil üsyanı əsnasında qaçaraq gizləndi və üsyanın yatırılmasının ardından 1732-ci ilin aprelində Saloniki, ardından Bursa əyalətinə təyin olunaraq paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. Ancaq bu illərdə ağır xəstəliyə tutulmuş, bu səbəblə vəzifədən istehfa edərək İstanbula dönmüşdür. 1737-ci ildə xanımı Ətiqə Sultanın vəfatının ardından səhhəti daha da pisləşdi. Qalan ömrünü Anadolu hasarındakı köşkündə yatalaq olaraq keçirən Mehmed Paşa 6 iyun 1768-ci ildə burada vəfat etdi. Cənazəsi atasının Şahzadəbaşı məscidindəki məzarının yanına dəfn olundu.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 25

## İstinadlar
Sarı Mustafa Paşa

**Sarı Mustafa Paşa** (ö. 1732) — Osmanlı sultanı III Əhməd dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası IV Mehmed dönəminin sədrəzəmlərindən Dəli Hüseyn Paşanın oğlu Mehmed bəydir. Saraya alındı və Əndərunda yetişdirildi. Burada yüksələrək qapıçılar kəndxudası oldu və 25 noyabr 1725-ci ildə vəzirlik rütbəsilə Sivas və İrəvan bəylərbəyi təyin edildi. Bu vəzifədə ikən 21 oktyabr 1727-ci ildə Sultan Əhmədin qızlarından Salehə Sultanla nigahlandı. Bu səbəblə paytaxta çağırıldı və cütlüyün toy mərasimi 1728-ci ilin mayında baş tutdu. 1732-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

Salehə Sultanla olan nigahından 1 oğlu, 1 qızı dünyaya gəlmişdir:

* **Sultanzadə Əhməd bəy** (1729-1736) — uşaq yaşlarında vəfat etmişdir. Əyyubsultanda dəfn olunduğu bilinir.
* **Fatma xanım Sultan** (1730-1795) — 1748-ci ilin aprelində ögey atası Yəhya Paşanın kiçik qardaşı İbrahim bəylə evləndirildi. Bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi.
** *Əminə xanım (?-[[12 may]] [[1823]]) — Əmisi [[Xətibzadə Yəhya Paşa|Yəhya Paşa]]<nowiki/>nın oğlu Əli bəylə evləndi və 2 qızı dünyaya gəldi. Cənazəsi nənəsi Salehə Sultanın yanına dəfn edildi.*
*** *Xədicə xanım*
*** *Nailə xanım*
** *Mehmed bəy — Haqqında ətraflı* *məlumat yoxdur.* *Övladlarının adları bilinir.*
*** *Mehmed Rəşid bəy*
*** *Nəcibə xanım*
*** *Ləbibə xanım*

## Mənbə

* Sicill-i Osmani IV cild, səh. 179

## İstinadlar
Kürəkən Hafiz Əhməd Paşa

**Hafiz Əhməd Paşa** (ö. dekabr 1735) — Osmanlı sultanı III Əhməd və I Mahmud dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası Sultan Mustafanın vəziri Osman Paşa idi. Atası Osmanlı sülaləsindən 2 sultanla evlənsə də, Əhməd Paşa onun öncəki evliliyindən dünyaya gəlmişdir. Atasının vasitəçiliyi ilə baş qapıçı olmuş, ardından 1722-ci ilin noyabrında Sayda bəylərbəyi, 1723-cü ildə vəzir oldu. 21 fevral 1724-cü ildə baş tutan mərasimdə Sultan Əhmədin qızlarından Xədicə Sultanla nikahlandı. 1731-ci ilin sentyabrında kaptan-ı dərya olsa da, həmin ilin noyabrında vəzifədən alınaraq yenidən Saydaya təyin olundu. 1734-cü ildə Rumeli bəylərbəyi oldu və 1735-ci ilin dekabrında vəfat etdi.

## Mənbə
* Sicill-i Osmani I cild, səh. 224

## İstinadlar
Tənha adam

**Tənha adam** () — rejissoru Çağan İrmak olan, 2008-ci il istehsalı türk melodram filmi. Baş rollarda Melis Birkan və Camal Hünalın çəkildiyi film, Alpər adlı aşpazla, uşaq geyimlərinin dizaynı və tikilməsi ilə məşğul olan Ada adlı gənc qızın sevgisindən və xüsusilə müasir həyatın insanları necə təcrid etdiyini izah edir. Çəkilişləri beş həftə çəkən film 2008-ci il noyabrın 7-də Türkiyədə kinoteatrlarda nümayiş etdirilib. Türkiyəli tamaşaçıların böyük marağına səbəb olmuş film, 15-ci həftəsində 2 milyon 765 min izləyiciyə çatmışdır.

Film 2009-cu ildə Rhode İsland film festivalında (ABŞ) "Ən Yaxşı Film Mükafatı"na layiq görülüb.

## Mövzu
Alpər öz restoranında aşpazdır. Dəbdəbəli yaşamağı, işində uğur qazanmağı sevən lakin günlərini hər gün fərqli qadınlarla keçirərək şəxsi həyatını nizamlaya bilmirdi.

Ada, Alpərin müasir həyatından fərqli olaraq, çox təvazökar, həyatda eniş-yoxuşları çox olmayan, Taksimdə uşaq geyimləri dizaynı və tikişi ilə məşğul olan gənc qızdır. Bir gün köhnə bir kitab tapmaq üçün Bəyoğlu ətrafında gəzərkən Alpər və Ada eyni kitab evinə girirlər və onlar üçün sevgi ilə ziddiyyətli bir həyat başlayır.

## Filmin heyəti
* Camal Hünal — Alpər
* Melis Birkan — Ada
* Ulduz Kültür — Müzəyyən
* Şərif Bozkurt — Şənol
* Gözdə Kansu — Sinem
* Aslı Aybars — Yasəmin
* Qönçəgül Sunar — müştəri qadın
* Vəda Yurdsevər — Alpərin dostu

## İstinadlar
Kürəkən Əli Paşa

**Kürəkən Əli Paşa** (ö. aprel 1744) — Osmanlı sultanı III Əhməd və I Mahmud dönəmlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.

Atası II Mustafa və III Əhməd dönəmlərində xidmət etmiş Qoca Abdi Paşa (ö. 13 noyabr 1722) idi. Müxtəlif dövlət vəzifələrində xidmət etdikdən sonra 1734-cü ilin dekabrında Əyriboz qalasının mühafizəsiylə vəzifələndirildi. Ardından 1737-ci ildə Diyarbəkir, 1738-ci ildə Rumeli, 1740-cı ildə Şam bəylərbəyi təyin edildi. Bu vəzifədə ikən 30 aprel 1740-cı ildə Sultan Əhmədin qızlarından Salehə Sultanla nigahlandı.

1742-ci ildə yenidən Diyarbəkir bəylərbəyi təyin edildi və 1744-cü ilin aprelində vəfat etdi. Öncəki evliliyindən Abdi Paşa adlı oğlunun, Salehə Sultandan isə Xədicə xanım Sultan adlı bir qızının olduğu bilinir.

## Övladları

* **Abdi Paşa**
* **Xədicə** **xanım Sultan** (?-?) — Bığlı Mehmed Paşa və Fatma xanım Sultanın (IV Muradın nəvəsi) oğlu Səid Mehmed bəylə evləndi və 1 oğlu dünyaya gəldi.
** *Seyid Xəlil bəy (?-[[6 aprel]] [[1782]])*

## Mənbə

* Sicill-i Osmani I cild, səh. 299

## İstinadlar
Leyla (şeir)

**Leyla** — Azərbaycan SSR xalq şairi Səməd Vurğunun 1935-ci ildə yazdığı şeir. Azərbaycanda, Qafqazda, həmçinin bütün Cənubi Avropada və Ön Asiyada ilk qadın təyyarəçi Leyla Məmmədbəyovaya həsr edilmiş əsər.
## Tarixi
Səməd Vurğun "Leyla" şeirini Leyla Məmmədbəyova həsr etmişdir. Məmmədbəyova Azərbaycanın ilk peşəkar qadın təyyarəçisi olub. O, 1930-cu ildən Bakı aeroklubunun üzvü olub. Leyla Məmmədbəyova ilk uçuşunu 1931-ci ildə yerinə yetirmişdir. Təhsilini 1932-ci ildən Moskvada davam etdirən Məmmədbəyova 1933-cü il, martın 17-də Moskvanın Tuşino aerodromunda U-2 təyyarəsindən paraşüt ilə atlanaraq Sovet İttifaqının ikinci qadın paraşütçüsü olmuşdur (Nina Kamnevadan sonra). 1934-cü ildə Cənubi Qafqaz respublikaları arasında keçirilən paraşütçülər yarışında birinci yeri tutmuş və 1941-ci ilədək artıq aviasiya mayoru olmuşdu. Sonralar sənətini Bakı aeroklubunda müəllim kimi davam etdirmişdir.

Leyla Məmmədbəyovanın bu uğuru diqqətdən kənar qalmamış, ona bir sıra şeir və kinofilm həsr olunmuşdur. Qadın təyyarəçiyə həsr edilmiş şeirlər sırasında ən uğurlusu Səməd Vurğunun 1935-ci ildə yazıdığı "Leyla" şeiridir.

Sənətşünas Qabib Babayevin fikrincə, Səməd Vurğun Leylanın ümumiləşdirilmiş obrazında Azərbaycan qadını simasını ucaltmış, onun “çətin keçmişini, sevincli bu gününü, gələcəyin üfüqlərini əks etdirmişdir:

Bu ad şairlərə çoxdan tanışdır,
Bu adla çoxları tutulmuş dərdə...
Bəlkə deyiləcək söz qalmamışdır?
Doğdu Leylasını bizim günlər də...
Füzuli çataraq sıx qaşlarını,
Leylinin eşqinə saldı Məcnunu.
Axıtdı həsrətlə göz yaşlarını,
Bizə xəbər verir tarixlər bunu.
Sevişən iki qəlb, duyan iki qəlb
Döyünüb çırpındı daş qəfəslərdə...
Aşiqin dərdinə "eşq oldu səbəb",
Asıldı ortadan qara bir pərdə. 


1936-cı ildə Şadurun tərcümə etdiyi şeir “Literaturnı Donbass”da (№3,s.13-14), həmçinin “İzvestiya” qəzetinin 28 yanvar tarixli sayında Adelina Adalisin tərcüməsində dərc olunub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бабаев Г. Самед Вургун: Очерк творчества. — М.: Советский писатель, 1981. — 271 с.
## Xarici keçidlər

* Aydın Qaradağlı - Səməd Vurğun: "Leyla" şeirindən parçalar
* Səməd Vurğun SEÇİLMİŞ ƏSƏRLƏRİ BEŞ CİLDDƏ I CİLD
Hər şeyin satıldığı mağaza (kitab)

**"Hər şeyin satıldığı mağaza"** - Fərdi inkişaf-Motivasiya, Araşdırma, Elmi-Kütləvi
## Məzmun
“Ceff Bezos dövrümüzün ən uzaqgörən, məqsədyönlü, yorulmaz yenilikçilərindən biridir. Stiv Cobs kimi o da İndustriyaları dəyişir və yeni sahələr yaradır. Bred Stoun bu dolğun hekayədə onun ehtirasını və İstedadını əks etdirə bilib”. “Stiv Cobs” əsərinin müəllifi Uolter Ayzekson ““Hər şeyin satıldığı mağaza” yeni rəqəmsal İqtisadiyyatın dinamikasını anlamağa çalışan hər kəsə – həm satanlara, həm də alanlara ünvanlanıb. Əgər siz nə vaxtsa bir düymə ilə alış-veriş etmisinizsə, bu kitabı mütləq oxumalısınız”. “Hackers and in the plex” kitabının müəllifi Stiven Levi
## İstinadlar
*
*
Flavi Aetsi

**Flavi Aetsi** (; ) — Qərbi Roma imperiyası sərkərdəsi. 451-ci ildə romalılar və müttəfiqləri (barbar tayfaları) Aetsinin rəhbərliyi ilə Katalaun çöllərində Attilanın başçılığında olan hunları məğlub etmişdir. Aetsinin nüfuzunun artmasından qorxan imperator III Valentinian onu öldürmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Cameron, Averil. *The Later Roman Empire.* Harvard University Press, 2007. .
*Cameron, Averil. *The Cambridge Ancient History: The Late Empire.* Cambridge University Press, 1998. .
*Clover, Frank M. "Flavius Merobaudes: A Translation and Historical Commentary." *Transactions of the American Philosophical Society* 61.1: (1971).
*Drinkwater, John. *Fifth-Century Gaul: A Crisis of Identity?* Cambridge University Press, 1992. .
*Elton, Hugh. *Warfare in Roman Europe, AD 350-425.* Oxford University Press, 1998. .
*Ferrill, Arther. "The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation."  London: Thames and Hudson, 1986.
*Hughes, Ian. "Aetius: Attila's Nemesis." Pen & Sword, 2012. .
*Jones, A.H.M. *The Later Roman Empire 284-602.* Oxford Press, Cambridge, 1964.
*Jones, Arnold Hugh Martin, Martindale, John Robert, and Morris, John. "Fl. Aetius 7." *The Prosopography of the Later Roman Empire*, Vol. 2. Cambridge University Press, 1980, , pp.&nbsp;21–29.
*McEvoy, Meghan. *Child Emperor Rule in the Late Roman West, AD 367-455.* Oxford University Press, 2013.
*Norwich, John J. *Byzantium: The Early Centuries: The Fall of the West.* Knopf, New York, 1997.
*O'Flynn, John Michael. *Generalissimos of the Western Roman Empire.* The University of Alberta Press, 1983. .
*Oost, Stewart I. *Galla Placidia Augusta.* Chicago University Press, 1968.
*Tackholm, Ulf. "Aetius and the Battle on the Catalaunian Fields." *Opuscula Romana* 7.15: (1969).
Birja ajiotajı

**Birja ajiotajı** ( sözündən) — kapitalist birja və bazarlarında ehtikar qızğınlığı. Onun yayılması ildə milyardlarla dollar dəyərində olduğuna inanılır. Bir çox birja ajiotajı milli birjada siyahıya alınmayan və digər xüsusi meyarlara cavab verməyən penni-stoklardır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Gary Weiss, *Born to Steal: When the Mafia Hit Wall Street* (2003, )

## Xarici keçidlər
*New York OAG Report on micro-cap fraud
*1997 Article on chop stocks and stock fraud, from *[[Business Week]]*
*SEC Testimony on Organized Crime in the Markets, 13 September 2000
*Chop Stock Suey
*Investors Beware: Chop Stocks Are on the Rise
Ajur

**Ajur** () — mühasibatda təsərrüfat əməliyyatları başa çatdırılan gün bütün hesab qeydlərinin aparılmasını göstərən mühasibat uçotunun vəziyyəti. Bu, daha geniş mənada uçot hesabalama işlərinin qrafiklə müəyuən edilmiş müddətdə yerinə yetirilməsidir. Ajur ilə istənilən vaxt aralığı üçün müəssisə haqqında dəqiq təsəvvür əldə etmək mümkündür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Ажур // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985.
Aygün (poema)

**Aygün** — Azərbaycan SSR xalq şairi Səməd Vurğunun 1951-ci ildə yazdığı poema. Şairin yazdığı mənzum romanı Azərbaycan poeziyasında xüsusi yer tutan epik ruhlu bir əsərdir. Əsərdə hadisələr əsasən təzəcə ailə qurmuş iki gəncin münasibəti və taleyi ətrafında cərəyan edir. Ailə və məhəbbət problemlərinə həsr olunmuş əsərin əsas qəhrəmanı Aygündür. Şair onun timsalında öz azərbaycanlı qadın idealını ümumiləşdirmişdir. Əsərdə şair Azərbaycan qadınlarının ağır taleyini canlandırmış, qadının təkbaşına çətinlikləri adlayaraq, öz gücünə nail olduğu uğuru göstərmişdir.

## Süjet
Səməd Vurğun Azərbaycan qadınlığının xüsusi xarakterinə, müqayisəyə gəlməz sədaqətinə və namusuna, təmənnasız möhnətkeşliyinə romantik şəkildə inanırdı. Şair Azərbaycan qadınlarını sədaqətli və ismətli, romantik bir ucalıq daşıyıcısı kimi görmək istəyirdi. Ədib bu görüşlərini "Aygün" romanında daha dərindən ifadə etmişdir. O inanırdı ki, Azərbaycan qadını istehsalatda, mədəniyyətdə fəal çalışsa da, bu onun milli əxlaqi simasında dəyişikliklər yaratmayacaq və yaratmamalıdır. Aygün məhz bu cür bir qadındır. Romanın əvvəlində o, ərinə və ailəsinə görə öz sənətini, bəstəkarlıq təhsilini yarıda qoyub aqronom olan əri ilə kəndə gedir.

Lakin onların ailəsi həyatın sınaqlarına dözə bilmir: Aygün öz qızını tək böyütməli olur. Bakıya qayıdıb bəstəkarlıq təhsilini davam etdirir, ölkənin tanınmış bir bəstəkarı kimi yetişir. Lakin o, ilk sevgisinə sadiqdir, yenidən ailə qurmaq üçün bütün təklifləri rədd edir. Roman Aygünün Əmirxanla yenidən birləşəcəyi ehtimalı ilə bitir. Şair sevimli qəhrəmanı olan Aygünü romantik cizgilərlə səciyyələndirir. Aygün romantik sədaqət rəmzidir, şairin qadın idealıdır.

## Ekranlaşdırılması
Poemanın əsasında eyni adlı "Aygün" tammetrajlı bədii televiziya filmi çəkilmişdir. Film rejissor Kamil Rüstəmbəyov tərəfindən 1960-cı ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Bakı Televiziya Studiyasında istehsal edilmişdir. Filmdə əsas rolları Nəcibə Məlikova, Həsənağa Salayev və Rəna Topçubaşova ifa ediblər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bəhramoğlu, R; Əhmədov, T. ""Aygün" ekranda" [S. Vurğunun həmin adlı poemasının ekrana çəkilməsi haqqında] //Ədəbiyyat və incəsənət.- 1959.- 14 fevral.
* İsmayıl Şıxlı. ""Aygün" ekranda" //Ədəbiyyat və incəsənət.- 1961.- 7 yanvar.
* Babayev, N. "Tamaşaçı razı qalır" //Kommunist.- 1961.- 11 may.
* Süleymanova, Z. "Tamaşaçılar arasında" //Azərbaycan gəncləri.- 1961.- 12 may.
* Nizami, N. "Aygün" //Nuxa fəhləsi.- 1961.- 14 may.

## Xarici keçidlər

* "Aygün": Azərbaycan qadınının gücünü göstərən film… — Video
* Aygün Azərbaycan Filmi(Səməd Vurğunun Aygün poeması əsasında çəkilmiş film)-Şövkət Ələkbərova
* Aygün (Bakı televiziya studiya — 1960)
* Aygün Poeması Eletron versiyada
Aza (qədim şəhər)

**Aza** — Azərbaycanda qədim şəhər. Culfa şəhərinin 20 kilometrliyində, Gilançayın sahilində yerləşirdi. İran tarixçisi Həmdullah Qəzvini (1281–1350) və başqaları Aza haqqında məlumat vermişlər. Aza ilə Ordubad rayonunda yerləşən indiki Aza kəndinin adları və coğrafi mövqeləri arasında əlaqə var. Azanın şimal-şərqindəki qədim qəbiristanlıqda pir, qoyun formalı qəbirüstü daş, minarə mövcuddur. Orta əsrlərdə Azada sənəkarlıq, ticarət, üzümçülük, şərabçılıq inkişaf etmişdi. Azanın monqol hücumları zamanı tənəzzül etdiyi ehtimal olunur.

## İstinadlar
Azad (cins)

**Azad** — tut ipəkqurdu cinsi. 1949-cu ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunda professor R. A. Hüseynov yetişdirilmişdir. Qurdun rəngi tam ağ deyildir. Bədənini 2 və 5-ci buğumunda bir cüt yarımayşəkilli, qəhvəyi xallar var. Baraması ağ, uzunsov buğumludur, yaxşı açılır, orta çəkisi 1,8–2,2 qram olur. Baramada ipəyin miqdarı 20–21%-dir; ipək teli hamardır.

## İstinadlar
Qotfrid Vaqener

**Qotfrid Vaqener** (; ) və ya **Qotfrid Vaqner** – Almaniya texniki konsultantı və müəllimi. Meyci dövründə Yaponiyada incəsənət, sənaye, keramika və parçaçılıq sahələrinin inkişafına töhfələr vermişdir.

Vaqener hökumət və istehsalçılar üçün məsləhətçilik etmiş, Qərb üslublarını tətbiq etmək, istehsalı artırmaq, xarici ticarət üçün məhsullar hazırlamaq, yapon dulusçuluq məmulatlarını xaricdə populyarlaşdırmaq üçün yollar göstərmişdir. Vaqener ənənəvi yapon incəsənət məmulatlarının öyrənilməsinin, saxlanılmasının və tətbiqinin vacib olduğunu vurğulamışdır.

## Həyatı
Qotfrid Vaqener 1831-ci ildə Hannover şəhərində anadan olub və Göttingen şəhərində yerləşən Qeorq-Avqust Universitetindən məzun olub. 1868-ci ildə fabrik tikintisinə kömək etmək məqsədilə Yaponiyanın Naqasaki şəhərinə gedib. Növbəti il səlahiyyətli şəxslərə kömək edərək Arita dulusçuluq məmulatları üçün peçin inkişaf etdirilməsində iştirak edib. 1871-ci ildə Tokioya gedərək müəllim kimi dövlət xidmətinə daxil olub. Uzun müddət Nanko Universitetində və Tokio Universitetində fizika və tətbiqi kimya mövzularında dərslər verib.

1884-cü ildən etibarən Tokio Sənət Məktəbinin Dulusçuluq və Şüşəçilik bölməsinin başçısı vəzifəsini yerinə yetirməyə başlayıb. 1873-cü ildə Vyanada və 1876-cı ildə Filadelfiyada keçirilən beynəlxalq sərgilərdəki yapon iştirakçılar üçün əhəmiyyətli məsləhətlər verib və planlar hazırlayıb. Vaqener yazılarında qeyd edirdi ki, Qərb texnikaları ənənəvi texnikaları əvəz etmək üçün deyil, onları inkişaf etdirmək üçün istifadə olunmalıdır. Bu fikir daha sonra Yaponiya hökumətinin siyasətinə çevrilmişdir. Yaponiyada ilk Qərb keramikası zavodunun tikintisinin səlahiyyəti ona verilib və Yaponiya incəsənətinə həsr olunmuş muzeyin (hazırda Tokio Milli Muzeyi) tikintisinə kömək edib. Vaqenerin digər əhəmiyyətli töhfələri ənənəvi kluazonneni şampleve emalı ilə tanış etməsi və Asahi dulusçuluq məmulatlarını inkişaf etdirməsi olub. Bir çox sahədə Meyci dövrünün sənətçilərinə təsir edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
Mərkəzi Aerohidrodinamika İnstitutu

**N. Y. Jukovski adına Mərkəzi Aerohidrodinamika İnstitutu** (MAHİ; , *ЦАГИ*) — Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində, aerodinamika və hidrodinamikanınn texnikanın müxtəlif sahələrində əməli istifadə məsələləri ilə məşğul olan institut.

## Tarixi
Mərkəzi Aerohidrodinamika İnstitutu (MAHİ) 1 dekabr 1918-ci ildə SSRİ Ali Xalq Təsərrüfatı Şurasının qərarı ilə təsis edilmişdir. 1918-ci ildən MAHİ-nin ilk rəhbərliyi Nikolay Yeqoroviç Jukovski, 1921–1942-ci illərdə Sergey Alekseyeviç Çaplıgin olmuşdur. 1925–1929-cu illərdə MAHİ nəzdində o dövr üçün dünyada ən böyük aerodinamik borusu, hidravlika laboratoriyası, hidrokanalı və s. olan ilk eksperimental baza yaradılmışdır. İnstitut öz işləri ilə texniki aviasiya fəhlələrinini əsasını qoymuşdur. İnstititun sınaq zavodunda A. N. Tupolevin rəhbərliyi altında yaradılna təyyarələrdə 1926-cı ildən başıayaraq bir sıra mühümm uçuşlar olmuşdur. 1930–1932-ci illərdə MAHİ-nin elmi şöbələri əsasında aşağıdakı müstəqil elmi-tədqiqat institutları yaradılmışdır: Ümumittifaq Aviasiya Materilları İnstitutu, Ümumittifaq Hidromaşınqayırma İnstitutu, Mərkəzi Külək Energetikası İnstitutu. MAHİ-nin tərkibinə ixtisaslaşdırılmış aerodinamika, hidrodinamika, akustika, səaye aerodinamikası, helikopter, cihaz, hesablama texnikası laboratoriyaları, sınaq təsərrüfatı, möhkəmlik üzrə laboratoriyalar kompleksi, elmi informasiya bürosu, nəşriyyat şöbəsi, N. Y. Jukovskinin elmmi-xatirə muzeyi daxildir. MAHİ-nin məşğul olduğu əsas problemlər təyyarə və başqa uçuş aparatlarının aerodinamikası, dinamikası və möhkəmliyi məsələləridir. İnstitut sovet dövründə "*Əsərlər*", "*Elmi xəbərlər*" və s. nəşr etmişdir. İnstitutun nəzdində aspirantura var. İnstitut Lenin ordeni, "Qırmızı əmək bayrağı" və "Qırmızı bayraq" ordenləri ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Хомяков А. Н., Авдеев А. В. ЦАГИ. Первые шаги (К 100-летию института) // Двигатель. — М., 2018. — № 8. — С. 24–29.
* 
* ЦАГИ в лицах, 2011
* Наукоград Жуковский 1992–2014. — М.: Издатель Шукшина С. П., 2015. — 346 с.
* 

## Xarici keçidlər
* Фильм к 100-летию ЦАГИ (YouTube)
* Покушение на ЦАГИ // Аргументы Недели, 30.07.2019
* Подборка публикаций о ЦАГИ в городском издании "Наукоград Жуковский"
* Отчёт ЦРУ 1972 года об анализе материалов ДЗЗ
Azad dinləyici

**Azad dinləyici** — Ali təhsil müəssisələrində bütün tədris məşğələlərində iştirak etməyə, habelə bütün yoxlama və kurs imtahanlarını verdikdən sonra dövlət imtahanlarına buraxılan, lakin tələbə hüququ və imtiyazları olmayan şəxs. Bolşevik inqilabından əvvəl Rusiyada universitetlərində azad dinləyicilər olmuşdur. SSRİ-də qiyabi və axşam təhsili sistemi yaradıldıqdan azad dilyəcilik ləğv edilmişdir. Buna baxmayaraq, Polşa kimi bəzi sosialist ölkələrində tələbələrə bütün imtahanları ekstern yolu ilə verməyə və məşğələlərdə azad dinləyici kimi iştirak etməyə icazə verilir. Bir çox kapitalist ölkəsinin ali məktəblərində qəbul edilmiş sərbəst davamiyyət sistemi tələbələrə yüksək təhsil və yataqxana haqqını ödəmək üçün işləmək imkanı verir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* А. М. Феофанов. Университет и общество: студенты Московского университета XVIII начала XIX века (социальное происхождение и быт) // Вестник Волжского университета им. В.Н. Татищева : журнал. — 2010.
Əbul Kəlam Azad

**Əbul Kalam Qulam Muhiyuddin Əhməd bin Xeyrəddin Əl-Hüseyni Azad** (; ) — Hindistan siyasi xadimi, alim. Milli Azadlıq Hərəkatı liderlərindən biri. Hindistan müsəlman birliyinin ardıcıl tərəfdarı. 1912-ci ildən Hindistan Milli Konqresinin üzvü, 1947-ci ildən maarif naziri olmuşdur. 1912–1914-cü illərdə Britaniya müstəmləkəçiləri əleyhinə təbliğat aparan "*[[Əl-Hilal (qəzet)|Əl-Hilal]]*" qəzetini nəşr etmişdir. Urdu fəlsəfəsinə və ədəbiyyatı tarixinə, Quranın şərhinə dair əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* Ashraf, Muhammad Arslan. * Why Partition of India?: Gandhi, Jinnah, Nehru, Azad — Congress and Muslim League* (2016) online  , 20pp
* Maulana Azad's commentary on the Holy Qur'an – Tarjuman al-Quran
* *Die politische Willensbildung in Indien 1900–1960*; 1965 von Dietmar Rothermund
* *Life and Works of Maulana Abul Kalam Azad*, from Ravindra Kumar, published by Atlantic Publishers & Distributors, 1991
* *Maulana Abul Kalam Azad*, by Mahadev Haribhai Desai
* *The Educational Ideas of Maulana Abul Kalam Azad*, by G. Rasool Abduhu, published by Sterling Publishers, 1973
* *India's Maulana Abul Kalam Azad*, by Abulkalam Azad, Syeda Saiyidain Hameed, Mujib Rizvi, Sughra Mahdi, published by *[[Indian Council for Cultural Relations]]*, 1990
* Maulana Azad ek Muttala by Hakim Syed Zillur Rahman, *Jawahar aur Azad*, Edited by Professor Abdul Qavi Desnavi, Saifia College, Bhopal, 1990.
* Maulana Azad Aur Bhopal by Hakim Syed Zillur Rahman, *Fikro Nazar* (Maulana Azad Number), Aligarh Muslim University, Aligarh, 1989, p. 107–112.
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Abul Kalam Azad at *[[Encyclopædia Britannica]]*
* APJ Abdul Kalam Scholarship 
* Azad's Careers – Roads taken and roads not taken – Lineages of the Present: Ideology and Politics in Contemporary South Asia By Aijaz Ahmad
* An Introduction to Abul Kalam Azad & collection of his quotes – Eminent Indian freedom fighters Vol2 Chapter 11 p. 310 By S. K. Sharma
* Abu'l Kalam Azad, Chapter 44, pp. 325–333, Modernist Islam, 1840–1940: a sourcebook By Charles Kurzman
* National Education Day 2012 Celebrated at Sangam University Bhilwara Rajasthan
Azadistan (qəzet)

***Azadistan*** () — 1920-ci ildə de-yure İranın, de-fakto Azadıstanın bir hissəsi olan Təbriz şəhərində ayda iki dəfə Azərbaycan və fars dillərində nəşr olunmuş elmi, nəzəri-siyasi jurnal. Azərbaycan Demokrat Partiyası gənclər təşkilatının orqanı olmuşdur. İstiqlaliyyət, dil, ədəbiyyat və s. məsələləri işıqlandırırdı. Redaktoru Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi olub. Cəmi 3 nömrəsi çıxmışdır.

## İstinadlar
Həbs

**Həbs** yaxud **azadlıqdan məhrumetmə** — cinayət hüququnda cəza növü; məhkumun məcburi sürətdə cəmiyyətdən təcrid edilməsi.

## Azərbaycanda
Azərbaycanda azadlıqdan məhrumetmə həbs cəzası formasında Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə görə həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 3-cü fəslinin 28-ci maddəsində qeyd edilir: "Azadlıq hüququ yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada tutulma, həbsəalma və ya azadlıqdan məhrumetmə yolu ilə məhdudlaşdırıla bilər".

## SSRİ-də
Sovet cinayət hüququna görə azadlıqdamn məhrumetmə yalnız məhkəmənin hökmü ilə 3 aydan 10 ilədək, qanunla müəyyən edilən xüsusi hallarda isə 15 ildən çox olmamaqla müəyyən edilir. Cinayət edənədək 18 yaşına çatmamış şəxsə cəza təyin edilərkən azadlıqdan məhrumetmə müddəti 10 ildən artıq ola bilməz. Bu, Azərbaycan SSR Cinayət Məcələssinin 23-cü maddəsində qeyd olunmuşdur. Məhkumlar azadlıqdan məhrumetmə cəzasını, bir qayda olaraq, islah-əmək koloniyalarında (həddi-buluğa çatmamışlar tərbiyə-əmək koloniyalarında) çəkirlər. Azadlıqdan məhrumetmə cəzasının çəkilmə qaydasaı Azərbaycan SSR İslah-Əmək Məcəlləsinin üçüncü bölməsinin 12-82-ci maddəlləri ilə nizama salınırdı. Azadlıqdan məhrumetmə həbs cəzası formasında xüsusi təhlükəli residentlərə və ya 18 yaşı tamam olduqda xüsusi təhlükəli dövləti cinayət, yaxud digər ağır cinayətə görə 5 ildən artıq müddətə məhkum edilmiş şəxslərə tətbiq edilirdi.

Digər sosialist dövlətlərində azadlıqdan məhrumetmə sovet qanunvericiliyindəki prinsiplərə əsaslanırdı. Bolqarıstan, Monqolustan, Şərqi Almaniya, Polşa və Çexoslovakiyada azadlıqdan məhrumetmənin maksimal həddi 15, qanunla nəzərdə tutulan bəzi hallarda isə 20 il idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
*Prosessual hüquq
*Həbs düşərgəsi
*Həbs orderi
*Həbs yeri
*Həbsxana
Zəka

thumb|200px|Zəka alleqoriyası
**Zəka** () və ya **[[ağıl]]** () — zehni fəaliyyətin ən yüksək növünü ifadə edən fəlsəfi kateqoriya, universal düşünmə qabiliyyəti, təhlil etmək, mücərrədləşdirmək və ümumiləşdirmək bacarığı.

## Fəlsəfədə zəka
Foma Akvinalı "İlahiyyatın Xülasəsi" əsərində (1-ci hissə, c. 79, s. 9) insanda zəka və ağıl (intellekt) arasında fərq qoymur, lakin o, yenə də intellekti Tanrının mahiyyəti hesab edirdi, halbuki intellekt müvəqqəti şeyləri ( *cognitionem* ) dərk etməyə yönəlmişdir.

Zəka — özünə və biliyin konseptual məzmununa yönəlmiş şüur formalarından biridir, özünü dərk edən ağıldır (Kant, Hegel). Zəka özünü prinsiplərdə, ideyalarda və ideallarda ifadə edir. Zəka şüurun digər formalarından - təfəkkür, ağıl, özünüdərk və ruhdan fərqləndirilməlidir. Əgər düşünən şüur kimi təfəkkür dünyaya yönəlibsə və onun əsas prinsipi biliyin ardıcıllığını, düşüncədə özü ilə bərabərliyini qəbul edirsə, özünü dərk edən zəka təkcə müxtəlif məzmunları deyil, həm də özünü bunun mahiyyəti ilə əlaqələndirir. Bu səbəbdən zəka ziddiyyətləri saxlaya bilir. Hegel hesab edirdi ki, yalnız zəka nəhayət həqiqətin konkret olaraq həqiqi ifadəsinə nail olur, yəni əks xüsusiyyətləri öz vəhdətinə daxil edir.

## İstinadlar
Feodosi Kosoy

**Feodosi Kosoy** () — İvan Qroznı dövründə yaşamış rus mütəfəkkiri. O, kilsə iyerarxiyasını, Üçlüyü, müqəddəs mərasimləri, ikonaları və məbədləri rədd edərək tam bərabərliyi təbliğ etmişdir. Onun bu hərəkətləri 1553-cü ildə Matvey Başkin və kilsə xadimi Artemi tərəfindən pislənmişdir. O, təhlükəsizlik üçün Litvaya qaçmış və polyak qardaşlar cəmiyyətinə qoşulmuşdur.

## İstinadlar
Azərbaycan (cins)

**Azərbaycan** — tut ipəkqurdu cinsi. 1949-cu ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunda professor R. A. Hüseynov yetişdirmişdir. Xarici mühitə çox həssasdır. Qurdu ağ olur, dərisi üzərində heç bir xal yoxdur. Baraması ağ və oval formalı, orta çəkisi 1,8 qram, baramada ipəyin miqdarı 22%-dir.

## İstinadlar
Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi

**Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi** (AAK; Азәрбајҹан Археоложи Комитәси) — Azərbaycan SSR-də tarixi abidələri qeydə almaq, mühafizə etmək və öyrənməklə məşğul olmuş komitə. Azərbaycan Arxeoloji Cəmiyyəti və Abidələri Mühafizə Komissiyasının birləşdirilməsi nəticəsində, 1923-cü ildə yaradılmışdır. Sədri Tağı Şahbazi Simurğ olmuşdur. Akademik Vasili Bartold komitəyə fəxri üzv seçilmişdi. 3 may 1925-ci ildə AAK-ın nizamnaməsi təsdiq olunmuşdur. AAK Abşeron, Lənkəran, Salyan və s. yerlərdə tədqiqat işləri aparmışdı. AAK-ın "*Xəbərləri*" nəşr olunurdu. 1927-ci ildə Azərbaycanda Asari-ətiqə, İncəsənət və Təbiəti Mühafizə Komitəsinə çevrilmişdir. 1930-cu ildə bu komitə ləğv olunmuş, səlahiyyəti abidələri mühafizə edən Azərbaycan mərkəzi idarəsinə verilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan Bitki Mühafizə Stansiyası

**Azərbaycan Bitki Mühafizə Stansiyası** (Азәрбајҹан Битки Мүһафизә Стансијасы) — Azərbaycan SSR-də kənd təsərrüfatı bitkilərinin zərərvericiləri və xəstəliklərinə qarşı mübarizə tədbirləri hazırlayan, yeni zəhərli preparatlar sınaqdan keçirən və istehsalata təklif verən elmi müəssisə. 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Maştağa qəsəbəsində yerləşirdi. Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Bitki Mühafizəsi İnstitutunun tərkbinə daxil idi. Entomologiya, fitopatologiya, helmintologiya və toksikologiya laboratoriyaları var idi.

## İstinadlar
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Bankı

**Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Bankı** (Азәрбајҹан Кәнд Тәсәррүфаты Банкы) — Azərbaycan SSR-də dövlət kənd təsərrüfatı müəssisələrinə, kolxozlara, kəndli təsərrüfatlarına kredit buraxan və onları maliyyələşdirən dövlət idarəsi.

## Tarixi
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Bankı 1923-cü ilin iyulunda yaradılmışdır. İlk vaxtlarda sənaye-ticarət müəssisələri və kooperasiya təşkilalarının kredit və hesablaşma işləri, habelə pul tədavülü ilə də məşğul olmuşdur. 1925-ci ilin iyulunadək əslində dövlət bankı vəzifəsini yerinə yetirmişdir. Azərbaycan SSR iqtisadiyyatının, o cümlədən kənd təsərrüfatının inkişafı nəzərə alınaraq, 1925-ci ilin iyulunda əsas qəza mərkəzlərində AKTB-nin filialları, kənd rayonlarında isə kredit cəmiyyətləri yaradılmışdır. 1928-ci ildə AKTB "Soyuzkolxozbank"ın Cənubi Qafqaz kontorunun Azərbaycan şöbəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. 1930-cu ildə kredit islahatı ilə əlaqədar "Soyuzkolxozbank" ləğv olunmuş, onun vəzifəsi SSRİ Dövlət Bankına həvalə edilmiş, kredit cəmiyyətləri isə onun rayon şöbələrinə çevrilmişdi. 1932-ci ildə SSRİ Kənd Təsərrüfatı Bankının təşkili ilə əlaqədar Azərbaycanda onun respublika kontoru yaradılmışdır. 1959-cu ildə SSRİ Kənd Təsərrüfatı Bankı və onun Azərbaycan respublika kontoru ləğv edilmiş, onların vəzifələri, müvafiq olaraq, SSRİ Tikinti Bankına, SSRİ Dövlət Bankı və onların Azərbaycan respublika kontorlarına həvalə edilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin əxbarı

***Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin əxbarı*** (Азәрбајҹан Коммунист (болшевик) Фиргәси Мәркәзи Комитәсинин әхбары) — Azərbaycan SSR-də Azərbaycan Kommunist Partiyasının rəsmi partiya jurnalı, partiyanın mərkəzi komitəsinin mətbuat orqanı.

## Tarixi
"Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin əxbarı" 1920-ci ilin noyabrında Bakıda Azərbaycan, rus və erməni dillərində çıxmışdır. 1921-ci ilin oktyabrında isə yalnız Azərbaycan və rus dillərində nəşr edilmişdir. 1922-ci ilin fevralında "*Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsinin Mərkəzi və Bakı Komitələrinin əxbarı*" adı ilə çıxmışdır. 1923-cü ilin dekabrından 1925-ci ilin oktyabrınadək "*Kommunist yolu*" adı ilə nəşr edilmişdir. 1928-ci ilin mayında yenidən ilkin adı ilə buraxılmış, oktyabrda nəşri dayandırılmışdır. Jurnalda rəsmi partiya sənədləri, Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin hesabatları, Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsinin qərarları dərc edilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan kommunisti (jurnal)

***Azərbaycan kommunisti*** (Азәрбајҹан коммунисти) — Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin aylıq nəzəri və siyasi jurnalı.

= Tarixi =
Jurnalın ilk nömrəsi 1939-cu ilin iyulunda Bakıda Azərbaycan dilində çıxmışdır. Əvvəlcə "*Propaqandist*", 1944-cü ilin martından "*Təbliğatçı*", 1957-ci ilin martında "*Azərbaycan kommunisti*" adı ilə nəşr olunmuşdur. Jurnal marksizm-leninizm nəzəriyyəsi, marksist fəlsəfə, siyasi iqtisad, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası və Azərbaycan Kommunist Partiyası tarixi, partiya quruculuğu, elm və mədəniyyət, ədəbiyyat və incəsənətin aktual məsələrini işıqlandırmışdır. Dünya kommunist və fəhlə hərəkatına, beynəlxalq münasibətlərə, sosialist ölkələrinin qarşılıqlı əməkdaşlığına, burjua ideologiyasının tənqidinə dair məqalələr dərc etmişdir. Jurnal partiya təşkilatlarının iş təcrübəsini yaymış, təbliğatçı və təşviqatçılara kömək məqsədilə məsləhətlər vermişdir. 1976-cı ildə aylıq tirajı 42 min olmuşdur. Naməlum tarixdə ləğv edilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan KP MK yanında Partiya Tarixi İnstitutu

**Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Partiya Tarixi İnstitutu** (Азәрбајҹан Коммунист Партијасы Мәркәзи Комитәси јанында Партија Тарихи Институту) və ya **Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi yanında Marksizm-Leninizm İnstitutun Filialı** (Совет Иттифагынын Коммунист Партијасынын Мәркәзи Комитәси јанында Марксизм-Ленинизм Институн Филиалы) — Azərbaycan SSR-də mərkəzi partiya elmi-tədqiqat idarəsi.

## Tarixi
1921-ci il avqustun 29-da Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi və Təşkilat Bürosu tərəfindən Mərkəzi Dövlət Arxivi bazasında Azərbaycanda inqilabi və partiyanın tarixini öyrənən komissiyanın – Azərbaycan Partiya Tarixi Bürosunun (Azistpart) yaradılması qərara alınmışdır. Azərbaycan K(b)P MK-nın 26 dekabr 1921-ci il tarixli qərarı ilə büronun Məmməd Səid Ordubadinin də daxil olduğu ilk kollegiyası təsdiq edilmişdir.

1928-ci ildə "Azistpart"ın əsasında Stepan Şaumyan adına Azərbaycanda Sinfi Mübarizənin və Kommunist Partiyasının Tarixini Öyrənən İnstitut yaradılmışdır. İnstitut 1939-cu ildən Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının Mərkəzi Komitəsi yanında Marks-Engels-Lenin İnstitutunun Azərbaycan Filialı, 1956-cı ildən isə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yanında Marksizm-Leninizm İnstitutunun Filialı adlanmışdır. İnstitut marksizm-leninizm klassiklərinin əsərlərini, mühüm partiya sənədlərini, partiya-siyasi ədəbiyyatı Azərbaycan dilinə tərcümə etmək, respublika partiya təşkilatının tarixini tədqiq etmək, partiya tarixinə aid mühüm sənəd, xatirə və s. material toplamaq və dərc etməklə məşğul olmuşdur. İnstitut marksizm-leninizm klassiklərinin əsərlərini tərcümə, partiya tarixi, partiya quruculuğu bölmələri, partiya arxivi və kitabxanası var. 1964-cü ildə institut nəzdində respublikada Sovet İttifaqının Kommunist Partiyası tarixinin elmi cəhətdən tədqiqini əlaqələndirmə şurası təşkil olunmuşdur. 1946-cı ildən institut tərəfindən "Əsərlər" məcmuəsi nəşr edilmişdir.

1982-ci ildə institutun 60 illik yubileyi qeyd edilmiş və qurum "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Kommunist Partiyası 1991-ci ilin sentyabrın 14-də fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra partiyanın tabeliyində olan və artıq Tarixi-Siyasi Tədqiqatlar İnstitutu kimi fəaliyyət göstərən qurum da ləğv olunmuş, 24 oktyabr 1991-ci ildə isə institutun tərkibindəki partiya arxivi və kitabxanası Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında Baş Arxiv İdarəsinin tabeliyinə verilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan Milli Məclisi (İran)

**Azərbaycan Milli Məclisi** (آذربایجان میللی مجلیسی) və ya **Azərbaycan Xalq Konqresinin Milli Məclisi** — İran Azərbaycanında milli azadlıq və demokratik hərəkatın qələbəsi nəticəsində yaradılmış, Azərbaycan Milli Hökumətinin ali qanunverici orqanı.

## Tarixi
Azərbaycan Milli Məclisi 20 noyabr 1945-ci ildə təsis edilmişdir. O, Təbriz Ərk teatrının binasında fəaliyyətə başlamışdır. Hacı Mirzə Əli Şəbüstəri onun sədri seçilmişdir. 

1945-ci il noyabrın 27-dən dekabrın 2-ə qədər İran tarixində ilk dəfə qadınların da iştirak etdiyi azad seçkilər keçirildi.Seçkilər nəticəsində Azərbaycan Milli Məclisinə 101 nəfər nümayəndə seçilib. İlk iclasda 75 nəfər iştirak edib. 

Məclis ilk dəfə 12 dekabr 1945-ci ildə elə həmin binada çağırılmışdır. Bura seçilən nümayəndələrdən 26 nəfəri cəbhədə olduqları üçün məclisin ilk iclasında iştirak edə bilməmişdir. Burada Məclisin çıxartdığı qanun və qərarların icrasını həyata keçirəcək Mirzə Əli Şəbüstərinin sədrliyi ilə 9 nəfərlik rəyasət heyəti seçilmişdir. Azərbaycan Milli Məclisinin I sessiyasında Azərbaycan Milli Hökumətinin tərkibini təsdiq etmiş, Ali məhkəmənin sədri, Baş prokuroru təyin etmişdir. Azərbaycan Milli Məclisi siyasi, ictimai və mədəni həyatı demokratik əsaslarla qurmaq və iqtisadiyyatı yüksəltmək məqsədilə 100-ə yaxın qanun və qanun qüvvəli qərar qəbul etmişdir. Bunlara xalq qoşunlarının yaradılması, dövlət torpaqlarının və milli azadlıq hərəkatına qarşı çıxan şəxslərin torpaqlarının kəndlilərə pulsuz paylanması, Azərbaycan dilinin fars dili ilə yanaşı rəsmi dövlət dili elan edilməsi, onun bütün idarə, müəssisə və məktəblərdə işlədilməsi, əncümənlərin yaradılması, Azərbaycanın şəhər və kəndlərinin qədim adlarının bərpa olunması, qadınlara seçki hüququ verilməsi, 8 saatlıq iş günü, təbii sərvətlərin xalq mülkiyyəti elan edilməsi, seçki qanunu və s. var.

Azərbaycan Milli Hökumətinin Milli Məclisi 20 dekabr 1945-ci idə "Qızılbaş" xalq qoşunlarının yaradılması haqqında qanun qəbul etmişdir. Milli Hökumət yeni yaranmış qoşunlarına Şah İsmayıl Xətainin öz ordusuna verdiyi adı, "Qızılbaş" adını vermişdir. "Qızılbaş" Xalq Qoşunlarının baş hərbi qərargahı yaradılmışdır. Bu qərargaha Cəfər Kavian, Əbdülqasım Əzimi, Qulam Yəhya, Seyid Cəfər Pişəvəri, Mirzə Rəbi Kəbiri, Mahmud Pənahiyan, Nəvai, Möhsün Milaniyan, Əbdülrza Azər seçilmişdilər. 1946-cı ilin yanvar ayında Hacı Əli Şəbüstəri Rza Pəhləvinin heykəlinin Gülüstan bağından götürülməsi ilə bağlı qərarı imzalamışdır. Bu qərara görə bağda Səttarxanın heykəli qoyuldu və bağa "Sərdar bağı" adı verilmişdir. Ərk qalsının yanında isə Bağırxana heykəl qoyulmuşdur.

Azərbaycan Milli Hökuməti ilə İran hökuməti arasında 13 iyun 1946-cı ildə bağlanan müqaviləyə görə, Azərbaycan Milli Məclisi Azərbaycan Əyalət Əncüməninə çevrilmişdir. 14 iyun 1946-cı ildə rəsmi olaraq, ləğv edilmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyəti

**Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyəti** (APYC; Азәрбајҹан Пролетар Јазычылар Ҹәмијјәти) — Azərbaycan SSR-də ədəbi təşkilat.

## Tarixi
Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyəti 1928-ci ildə Bakıda "Qızıl qələmlər" cəmiyyəti əsasında yaradılmışdır. 1928 və 1929-cu illərdə iki qurultayı olmuşdur. Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyətinin fəaliyyətində proletar ədəbiyyatının hegemonluğu uğrunda və burjua ideologiyası əleyhinə mübarizə ilə yanaşı, ədəbi inkişafa maneə olan qrupbazlıq, inzibatçılıq halları nəzərə çarpır, vulqar sosioloji səhvlərə yol verilirdi. Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin "Ədəbi-bədii təşkilatların yenidən qruplaşması haqqında" 23 aprel 1932-ci il tarixli qərarına əsasən Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyəti ləğv edilmiş və Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı yaradılmışdır.

## İstinadlar
Azərbaycan Sənaye Şurası

**Azərbaycan Sənaye Şurası** (Азәрбајҹан Сәнаје Шурасы) və ya **Azərsənətbirliyi** (Азәрсәнәтбирлији) — Azərbaycan SSR-də sənət kooperasiyasının rəhbər, təşkilat və təsərrüfat mərkəzi.

## Tarixi
1920-ci ildə "Kustar və Sənətkarlar İttifaqı" adı ilə təşkil olunmuşdur. 1927-ci ildə onun əsasında yaradılan "Qırmızı Kustar İttifaqı" az sonra "Azərsənətbirliyi" adlanmışdır. İkinci beşillikdə respublikanın bir sıra şəhər və rayonlarında sənətkar ittifaqlarının yaradılması nəticəsində "Azərsənətbirliyi" Azərbaycan Sənaye Şurasına çevrilmişdir. 1960-cı ildə Azərbaycan Sənaye Şurası ləğv edilmiş, bütün müəssisələri respublika Məişət Xidməti Nazirliyinə verilmişdir.

## İstinadlar
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin məlumatı

**Azərbaycan SSR Ali Sovetinin məlumatı** — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin rəsmi orqanı.

## Tarixi
1958-ci ildən Bakıda ayda iki dəfə Azərbaycan və rus dillərində nəşr olunmuşdur. "Məlumat"da Azərbaycan SSR qanunları, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin qərarları, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin normativ xarakterli fərman və qərarları, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin və onun daimi komissiyalarının fəaliyyətinə dair xəbərlər və s. materiallar dərc edilir.

## İstinadlar
Azərbaycan təbiəti (jurnal)

***Azərbaycan təbiəti*** — Azərbaycan SSR-də və Azərbaycan Respublikasında publik elmi-metodik məcmuə. Azərbaycan Təbiəti Mühafizə Cəmiyyətinin orqanı.

## Tarixi
"*Azərbaycan təbiəti*" 1975-ci ildən Bakıda Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur. İllüstrasiyalıdır. Məcmuədə təbiəti mühafizənin kütlələrə təbliği, insan və ətraf mühit, Azərbaycanın nadir ağaçlarının, bəzək və dərman bitkilərinin elmii cəhətdən öyrənilməsi, qorunması, qoruqların genişləndirilməsi, ətraf mühitin çirklənməsinə qarşı mübarizə tədbirləri və s. mühüm problematik məsələlər işıqlandırılmışdır. "*Azərbaycan təbiəti*" həmçinin digər sovet respublikalarında təbiətin mühafizəsinə dair elmi-kütləvi yazılar, xəbərlər dərc etmişdir. 1976-cı ildə qəzetin tirajı 30 min nüsxə olmuşdur. Baş redaktoru Həsən Əliyev olmuşdur. 

## İstinadlar
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının Azərbaycan Respublikasındakı missiyası

## Tarixi
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı (IOM) (BMqT) Azərbaycanda mövcudluğu 1996-cı ilin yanvar ayında BMqT-nin Bakı ofisinin yaradılması ilə başlayır. 2006-cı ilin avqustunda Mingəçevirdə BMqT-nin ölkədəki sub-ofisi açılıb. Naxçıvan Muxtar Respublikasında şöbə 1998-2011-ci illərdə fəaliyyət göstərmişdir. 8 dekabr 1999-cu ildə miqrasiya məsələlərinin həllində BMqT ilə Azərbaycan Respublikası arasında dostluq əməkdaşlığının daha da inkişaf etdirilməsi üçün hüquqi bazanı müəyyən edən Saziş imzalanmışdır. Saziş Azərbaycan Respublikasının Milli Assambleyası tərəfindən 8 fevral 2000-ci ildə ratifikasiya edildikdən sonra BMqT Şurası Cenevrədə keçirilən 81-ci Sessiyasında Azərbaycanın 7 iyun 2001-ci ildə BMqT-nin Üzv Dövləti  kimi qəbul edilməsinə razılıq verdi.
## Fəaliyyəti
1996-cı ilin yanvarında Bakı ofisinin açılışından sonra BMqT miqrasiyanın operativ problemlərinin həllində Azərbaycan hökumətinə yardım etmək, miqrasiya məsələlərini daha yaxşı başa düşmək, sosial və iqtisadi inkişafı təşviq etmək, miqrasiya problemlərinin həllində kömək etmək missiyasına uyğun olaraq müxtəlif layihələr həyata keçirir. və miqrantların insan ləyaqətini və rifahını müdafiə etmək. Daha konkret desək, hökumətə texniki yardım göstərməklə BMqT-nin Azərbaycanda müdaxilə sahələri:
#Qanunvericiliyin inkişafı və tənzimlənməsi
#Sərhəd İdarəetmə;
#Qeyri-qanuni miqrasiyanın, xüsusilə insan qaçaqmalçılığı və insan alverinin qarşısının alınması;
#Miqrasiya dialoqunun asanlaşdırılması;
#İcma inkişafı və mikro kreditlər;
#“Çəhəriz” adlanan yeraltı su sistemlərinin bərpası yolu ilə suyun verilməsi;
#Hərəkət yardımı;
#Yardımlı qayıdış və reinteqrasiya;
## İstinadlar
*
Azərbaycan tibb jurnalı

***Azərbaycan tibb jurnalı*** — Azərbaycan SSR-də aylıq elmi jurnal. Azərbaycan SSR Səhiyyə Nazirliyinin orqanı.

## Tarixi
1923-cü ildən Bakıda nəşr edilmişdir. 1941–1955-ci illərdə nəşri müvəqqəti dayandırılmışdır. İlk adı "*Nəzəri və praktiki tibb arxivi*" olmuş, 1924-cü ildə "*Nəzəri və praktiki tibb jurnalı*", 1925-ci ildə "*Bakı tibb jurnalı*" adlandırılmışdır. 1928-ci ildən "*Azərbaycan tibb jurnalı*" adı ilə nəşr edilir. Jurnalda Azərbaycan və rus dillərində tibb nəzəriyyəsi və praktikasında, yeni müalicə üsullarının tətbiqinə, təcrübə mübadiləsinə, tibb tarixinə, səhiyyə işlərinin təşkilinə, tibb terminologiyasının yaradılması və təkmilləşdirilməsinə və s. məsələlərə dair məqalələr dərc olunurdu. 1976-cı ildə tirajı 9,5 minə yaxın olmuşdur.

## İstinadlar
Azərbaycan-3

**Azərbaycan-3** — ikiqat xətlərarası qarğıdalı hibdiri. Səməd ağa Ağamalıoğlu adına Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda və Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Genetika və Seleksiya İnstitutunda akademik Ə. Quliyevin rəhbərliyi altında Q-4 və Q-5 sadə xətlərarası hibridlərini çarpazlaşdırmaqla almışlar. Hündürlüyü 314 santimetr, özəyi nazik, ağımtıl qırmızıdır. Dəni açıq sarı, dən çıxımı 83,8%, 1,000 dənin çəkisi 378,8 qramdır. Tərkibində 15,35% protein, 66,5% nişasta və 4,83% yağ var. Zonadan asılı olaraq hər hektardan 372–707 sentner yaşıl kütlə, 55,5–84,1 sentner dən məhsulu alınır. Xəstəliyə davamlı və tezyetişəndir. Vegetasiya dövrü 120 gündür. 1972-ci ildən Azərbaycan SSR-də, əsasən, silosluq yaşıl kütlə almaq üçün rayonlaşdırılmışdır.

## İstinadlar
Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası

**Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası** (AFK) — Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində əks inqilab və sabotajla mübarizə orqanı.

## Tarixi
Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası (AFK) 29 aprel 1920-ci ildə yaradılmışdır. AFK-nın vəzifəsi daxili və xarici rəqibləri – Azərbaycanda sovet hakimiyyətini devirməyə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini bərpa etəyə cəhd göstərənlərə qarşı qəti mübarizə aparmaqdan və sosialist inqilabını qoruyu möhkəmlətməkdən ibarət idi. AFK xarici kəşfiyyat orqanlarının sabotaj törətmək cəhdlərinin qarşısını almaq, onların agenturası və xarici antisovet mərkəz emissarlarını aşkara çıxarıb ifşa etmək sahəsində fəaliyyət göstərmiş, "Müsavat", "İttihad", "Daşnaksütyun" partiyalarının əks-inqilabi fəaliyyətinə və onların Azərbaycanda sovet hakimiyyəti əleyhinə təşkil etdikləri silahlı çıxışlara qarşı qəti mübarizə aparmışdır. Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 avqust 1926-cı il tarixli qərarı ilə AFK Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinə çevrilmişdir. Növbəti dövrlərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar