open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alleroy (Kurçaloy)

**Alleroy** () — Çeçenistan Respublikası, Kurçaloy rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Kurçaloy rayonunun və Alleroy kənd sovetliyinin mərkəzidir.

## Coğrafiyası
Kənd Miçik çayın hər iki sahilində, Kiçik Miçik çayının ona töküldüyü hissədə, Kurçaloy rayon mərkəzindən 17&nbsp;km şimal-şərqdə, Qroznı şəhərindən 60&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimalda — Yuxarı Nayber kəndi, şimal-şərqdə — Koşkeldi kəndi, cənub-şərqdə — Mesketı və Qalaytı kəndləri, qərbdə  — Sentoroy, şərqdə — İşxoy-Yurt.

Kənd mülayim iqlimə sahibdir. Dəniz səviyyəsindən 270 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Tarixi
1944-cü ildə, Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Alleroy kəndi Şuraqat olaraq adlandırıldı. Buraya isə Dağıstandan əhali köçürüldü. Kənd bir müddət Şuraqat rayon mərkəzi funksiyasını yerinə yetirdi.  Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası bərpa edildikdən sonra kəndin əvvəlki adı bərpa edilir və dağıstanlılar geri qaytarılır.

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

; Milli tərkib
2002-cil məlumatı:
çeçenlər — 10 215 (99,9 %).

Etnik baxımından əhalisinin 99 9 % çeçenlərdən ibarətdir. Bir mono etnik yaşayış məntəqəsidir. Əhalisinin hamısı sünni-müsəlmanlardan ibarətdir.

## Teyplər
Kənd əhalisinin böyük əksəriyyəti Alleroy teypinə aiddirlər. Kəndən bir qədər aşağıda da Nojay-Yurt rayonuna dail olan eyni adlı kənd vardır. Bu kəndə eyni kökdən gələn əhalidən ibarətdir və eyni teypə daxildirlər.

## İnfrastruktur
№ 1 Orta ümumtəhsil məktəbi

№ 2 Orta ümumtəhsil məktəbi və № 3 Alleroy kənd orta məktəbi, məscid

«Jayna» uşaq bağçası.

«Jayna» incəsənət evi.

## Məşhur şəxsləri
Avdorxanov Əhməd Zəlimxan oğlu — Çeçenistan Respublikası Prezident Qvardiyasının Komandiri, Masxadovun təhlükəsizlik rəisi.

Avdorxanov Zaurbek Zəlimxan oğlu — Qafqaz Əmirliyinin silahlı dəstələrinin sahə komandiri, Əhməd Avdorkxanovun qardaşı.

İsrapilov Xunkar Paşa German oğlu — 1990—2000-ci illərdə çeçen münaqişəsinin aktiv iştirakçısı. Səhra komandiri.

## İstinadlar
Naurski rayonu

**Naurski rayonu** (Çeçen. Невран кӏошт)Rusiya Federasiyası, Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu).İnzibati mərkəzi Naurskaya kəndidir.

## Coğrafiya
Bölgə Çeçenistanın şimal-qərbində yerləşir. Şərqdə Çeçenistanın Şelkovski rayonu ilə, şimalda Dağıstanın Noqayski rayonu ilə, şimal-qərbdə Stavropol diyarının Kursk bölgəsi ilə, cənubda, Terek çayı ilə - Çeçenistanın Qroznı və Nadtereçni rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun uzunluğu qərbdən şərqə orta hesabla 60 km, şimaldan cənuba  40 km təşkil edir. Sahəsi  2205 km²dir. Naurski rayonunda, çöl zonasında, Terek çayı boyunca, meşə-çöl üstünlük təşkil edir və Naurskaya, İşerski və Alpatovo kəndlərinin cənub zonasında böyük meşələr var.
Bölgədəki məşhur göllər: Kapustino (eyni adlı fermanın yanında), Mayorskoye (Mayorski fermasının yaxınlığında), Generalskoye (ən yaxın yaşayış məntəqələri Korneev Təsərrüfatı və Selivankin Təsərrüfatı) və bir sıra kiçik göllər. Orta illik yağıntının miqdarı 369 mm-dir.
## Tarixi
SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 7 mart 1944-cü il tarixli 1/853 nömrəli qərarı ilə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının və yeni inzibati quruluşun ləğvi barədə qərar qəbul edildi. Bu fərmana əsasən, ərazisi Çeçenistan Respublikasının müasir ərazisindən qat-qat böyük olan Qroznı bölgəsi yaradıldı. Bura  Dağıstan və Stavropol diyarının bir hissəsi daxil idi. 1944-1957-ci illərdə Naurski rayonu Qroznı bölgəsinin bir hissəsi idi.
9 yanvar 1957-ci ildə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin "Çeçen- İnquş ASSR-nin RSFSR-in tərkib hissəsi kimi bərpası haqqında" və RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 721-4 nömrəli "Çeçen-İnquş ASSR-in bərpası və Qroznı bölgəsinin ləğvi haqqında" Fərmanı ilə Çeçen- İnquş şəhəri bərpa edildi. 
Üstəlik, o dövrdə mütləq əksəriyyəti ruslar olan yerli əhalinin rəyi nəzərə alınmadan, Şelkovski rayonunun ərazisi  Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına köçürüldü.
Bərpa olunan Çeçen- İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ərazi konfiqurasiyası ləğv edildi.Nəticədə ərazi itkiləri üçün bir növ "kompensasiya" olaraq əvvəllər Stavropol diyarına aid olan Naurski, Karqalinski və Şelkovski rayonları Çeçen- İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verildi.
1957-ci ildən 1991-ci ilə qədər Naurski rayonu Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində idi.
1991-ci ilin dekabrından bu günə qədər rayon Çeçenistan Respublikasının tərkibində olmuşdur. 
## Əhali
2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən əhalinin tərkibini 84,7 %ni çeçenlər, 8,03 %-ni ruslar, 2,62 % türklər, 0,83 %ni qumuqlar, 0,65 % ni tabasaranlılar, 0,59 %ni avarlar, 0,32 %ni ləzgilər, 0,20 % ni ermənilər, 0,18 %ni qazaxlar, 0,17 %ni azərbaycanlılar, 0,09 %ni ukraynalılar, 0,07 %ni inquşlar, 1,55 %ni  isə digərləri təşkil edir.
## Transport
Mozdok - Qızılyar magistral yolu, həmçinin Şimali Qafqaz Dəmiryolu Naurski rayonunun ərazisindən   keçir.
## İstinadlar
Xlorbenzol

***Xlorbenzol*** (fenilxlorid) – kimyəvi formulu  C6H5Cl

## Fiziki xassələri
*Xlorbenzol* — xarakterik bir qoxusu olan rəngsiz, yanıcı mayedir.

## Alınması
Xlorbenzol 1851-ci ildə fenolun fosfor pentaxlorid ilə keçən reaksiya zamanı alınıb. Laboratoriya şəraitində xlorbenzolun alınması bu reaksiya ilə alınır.
Sənayedə, xlorobenzolu dəmir halqalarla doldurulmuş sütun reaktorlarında 80–85 °C-də benzolun xlorlaşma reaksiyası zamanı almaq olar:

## Kimyəvi xassələri
Vürs – Vitiq reaksiyası.
:: \mathsf{C_6H_5Cl + NaOH \rightarrow C_6H_5OH + NaCl}

## Tətbiqi
Xlorobenzol vacib bir üzvi həlledicidir, həmçinin üzvi sintezdə istifadə olunur, məsələn, pestisidlərin sintezində istifadə olunur. Fenol istehsalında da istifadə olunur.

 \mathsf{C_6H_5Cl + 2NaOH\ \xrightarrow{^ot,\ p}\ C_6H_5ONa + NaCl + H_2O}

\mathsf{C_6H_5ONa + HCl \rightarrow C_6H_5OH +NaCl}

Xlorobenzol həmçinin dixlorbenzolların və bəzi boyaların istehsalında ara məhsuldur.

## Toksikliyi
Xlorobenzol az zəhərli bir maddədir, amma nəfəs borusuna düşdükdə insana pis təsir edə bilər, ÖD 50 2900 mq / kq təşkil edir.

## Mənbə
# Рабинович В. А., Хавин З. Я. "Краткий химический справочник" Л.: Химия, 1977 стр. 193
# Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н. С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5–783 с
Şelkovski

**Şelkovski** () — Çeçenistan Respublikası, Şelkovski rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Şelkovski rayonunun və Şelkovski kənd sovetliyinin mərkəzidir.

## Tarix
Kəndin adı 1718-ci ildə Terek çayı sahilində erməni taciri Səfər Vasiliev tərəfindən qurulmuş ipək fabrikindən meydana gəlmişdir.  Zavodun ətrafında əhalisi gürcü və ermənilərdən ibarət olan qəsəbə salınır. Onu salan tacirin adını alan qəsəbə Sarafannikov adlanır. Bir müddət sonra isə Şelkovski olaraq adlandırılır.

1990-cı illərdə Şelkovski rayonunun digər yaşayış məntəqələrində olduğu kimi, buradada rusdilli əhaliyə qarşı çoxsaylı cinayətlər törədilmişdir.

Çeçen əhali arasında geniş yayılmış cinayət və millətçi düşüncələrin artması ilə əlaqədar Şelkovski və Naurski rayonlarının rus sakinləri dəfələrlə Rusiya Federasiyasının rəhbərliyinə Şelkovski və Naurski rayonlarının Çeçenistan Respublikası tərkibindən çıxarılmasını və Stavropol diyarına birləşdirilməsi tələb edən məktublar göndərmişdilərd.

Kəndin rus sakinlərinə qarşı birbaşa cinayətləri İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı gedən hərbi əməliyyatların bitməsindən sonra da qeydə alınırdı.

2000-ci ildən bəri kənddə davamlı olaraq Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının 46-cı Əməliyyat Təyinat Briqadası yerləşdirilmişdir.

2007-ci ilin iyul ayında Çeçenistan Respublikası rəhbərliyi kənddə pravoslav kilsəsi tikmək niyyətini açıqlamışdır.

2008-ci ilin dekabr ayında kənd 290 illik yubileyini qeyd etmişdir.

22 aprel 2016-cı ildə Mahaçkala yepiskopu Varlaam respublika hakimiyyətinin və Rusiya Milli İstehsalçılar Birliyinin dəstəyi ilə Şelkovski gölün ətrafında inşa edilən Müqəddəs Barbara Kilsəsinin yeni binasının təməli üçün ilk təməl daşını qoymuşdur.

## Əhali
; Milli tərkib
2002-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

Şelkovsidə kifayət qədər rus icması yaşadığı üçün kənddə Rus Milli Mədəniyyət Mərkəzi təşkil olunmuşdur.

## Nəqliyyat
Şelkovskidən Stavropol - Krainovka magistral yolu keçir. Şərqdə Terek üzərində yerləşən körpü Şelkovski rayonunu Dağıstanın  Xasavyurt rayonu ilə birləşdirir. Kənndə Şimali-qafqaz dəmir yolunun Şelkovski stansiyası yerləşir.

## Qalereya

Шелковскера маьждиг.jpg|
Шелковскера маьждиг (файл 2).jpg|
Шелковская (2).jpg|
Шелковская (3).jpg|
Шелковская (4).jpg|
Шелковская (5).jpg|

## İstinadlar
Sernovodskoye (Çeçenistan)

**Sernovodskoye** () — Çeçenistan Respublikası, Sunja rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Sunjenski rayonunun və Sernovodskoye kənd sovetliyinin mərkəzidir. Sernovodskoye kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.
Kənddə "Sernovodsk-Kavkazski" respublika balneoloji kurortu yerləşir.

## Coğrafiya
Kənd Sunja silsiləsinin cənub yamacının ətəyində, Suja çayın hər iki sahilində, Qroznı şəhərindən 58&nbsp;km qərbdə, Suja şəhərindən isə 8&nbsp;km şərqdə yerləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimalda — Naqornoe kəndi, cənubda — Asinovnaya stansiyası, qərbdə — Suja şəhəri, cənub-şərqdə — Samaşki, Davıdenko və Yeni Şaroy kəndləri.

; İqlimi
İqlimi mülayim kontinentaldır. Qış mülayim, tez-tez duman və qar örtüyü ilə müşahidə olunur. Yanvar ayının orta temperaturu −4&nbsp;°C-dir. Yayı isə isti, bəzən quru keçir. İyulun orta temperaturu +25&nbsp;°C-dir. Orta illik yağıntının miqdarı ildə 500&nbsp;mm-dir. Yağıntı əsasən aprel-oktyabr ayları arasında düşür. Orta illik nisbi rütubət təxminən 70 % olur. Şərq və qərb küləyi üstünlük təşkil edir.

## Tarixi

1819-cu ildə mövcud kəndin yerində bir istehkam qurulur. 1846-cı ildə Arxangel Mixail xristian bayramı şərəfinə yeni kilsə inşa edilir. Bundan sonra kənd Mixaylovski adlandırılır.

1920-ci ildə sovet əleyhinə qiyamın yatırılmasından sonra kəndin bütün kazak əhalisi sürgün edildi. Deportasiya üç mərhələdə həyata keçirildi: məskunlaşanlar ilə ilk olaraq noyabrın 13-də Pavololskaya stanitsasına, ikincisi mərhələdə 29 noyabrda Soldatskaya stanitsasına, üçüncü mərhələdə isə 3 dekabrda Qosudarstvennaya stanitsasına göndərildi.3 dekabr 1920-ci ildə boş kənd Çeçenistan İcraiyyə Komitəsinə təhvil verildi . Bir qədər sonra, çeçenlər tərəfindən məskunlaşdırıldı və Aslambek kəndi olaraq adlandırıldı.

1926-1929-cu illərdə Çeçen Muxtar Vilayətinin Novoçeçenski rayonunun inzibati mərkəzi oldu.

1944-cü ildə, Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Aslanbek kəndi *Sernovodskoe* olaraq adlandırıldı.

1970-ci illərdən 1990-cı illərə qədər Sernovodsk kimi tanınırdı.
2003-cü ildən bəri kənd Çeçenistan Respublikasının Sunjenski rayonunun inzibati mərkəzidir.

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## İqtisadiyyat
Çeçenistanda ən qədim mineral su zavodu kənddə fəaliyyət göstərir. Mineral su zavodu 2008-ci ildə fəaliyyətini bərpa etmişdir

## Tanınmış şəxsləri
Fyoodr Borisoviç Bublikov  — İkinci Dünya müharibəsi veteranı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Официальный сайт Сунженского района Чечни
* Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006 г.
Ainu Times

***Ainu Times*** () – aynu dilində nəşr olunan yeganə jurnal. İlk sayı 20 mart 1997-ci ildə işıq üzü görüb. Jurnalda həm katanaka, həm romaci qrafikaları ilə məqalələr nəşr olunur. 2006-cı ildən redaktoru gitaraçı Takaşi Hamadadır. İldə 4 sayı nəşr olunur. Hər sayın buraxılmasından 3 ay sonra onun yapon dilindəki tərcüməsi çapdan çıxır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Ainu Times'' rəsmi saytı( )
Alleroy

* Alleroy (Çeçenistan) — Çeçenistanda kənd.
* Alleroy (Kurçaloy) — Kurçaloy rayonu ərazisində yerləşən kənd. 
* Alleroy (tayfa) — Çeçenistanda tayfa.
E.ə. 1740

## Hadisələr
* 

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Anitta — e.ə. XVIII əsrdə Anadoluda yaşamış Kuşşara və Nəsai şəhərlərinin kralı.

## İstinadlar
Simon Canaşia

**Simon Canaşia** (; ) — gürcü tarixçisi və ictimai xadimi. Tarix professoru və Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının qurucularından biri idi.

Canaşia, 1900-cü ildə, Gürcüstanın cənub-qərbindəki Quriya əyalətindəki Makvanetidə anadan olmuşdur. Atası Nikoloz Canaşia (1872–1918), Abxaziyada anadan olmuş, pedaqoq, etnoqraf idi. 1922-ci ildə Simon Canaşia Tbilisi Dövlət Universitetini bitirdi. 1924–1977-ci illərdə orada müəllim (1924–1930), dosent (1930–1935) və professor (1935–1947) vəzifələrində çalışmışdır. 1941-ci ildə Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının (GMEA) yaradıcılarından biri, 1941–1977-ci illərdə akademiyanın vitse-prezidenti və GMEA Tarix İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1943-cü ildə Canaşia Sovet İttifaqı Elmlər Akademiyasının (indiki Rusiya Elmlər Akademiyası) üzvü seçildi. 1940-cı illərdə Gürcüstanın şərqindəki Msxeta və Armazidə arxeoloji qazıntılar təşkil etdi.

Canaşianın tədqiqatlarının əsas sahələri gürcülərin və digər Qafqaz xalqlarının etnogenezi, Gürcüstan və Qafqazdakı feodalizm tarixi, qədim Gürcüstanın tarixi və arxeologiyası, Kolçis və Qafqaz İberiya tarixi, Gürcüstanda xristianlığın tarixi, Gürcüstan və Qafqaz tarixinin mənbə tədqiqatları və sairə olmuşdur. 100-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 10-a yaxın monoqrafiyanın müəllifidir. Canaşia əsərlərinin tam toplusu 1949–1968-ci illər arasında Tiflisdə dörd cilddə nəşr edilmişdir. Simon Canaşia 1947-ci ildə Tiflisdə vəfat etmişdir.

## Ədəbiyyat
* *Simon Canaşia*, Tbilisi, 1948 (gürcü dilində)
* *Shota Meşia* Tbilisi, 1960 (gürcü dilində)
* *Simon Canaşia (1900–1947)* . Biblioqrafiya, Tbilisi, 1976 (gürcü, ingilis və rus dillərində)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Simon Canaşianın tərcümeyi-halı
İtum-Kali

**İtum-Kali** () — Çeçenistan Respublikası, İtum-Kali rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən İtum-Kali rayonunun və İtum-Kali kənd sovetliyinin mərkəzidir. İtum-Kali kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.
## Coğrafiya
Kənd Argun çayının hər iki sahilində, Heldixoyerk qolunun ona birləşdiyi yerdə, Şatoy kəndindən 24&nbsp;km cənub-qərbdə və Qroznı şəhərindən 75&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: cənub-şərqdə Veduçi, şimalda Kokadoy və şərqdə Tazbiçi.

## Tarixi
İtum-Kalinin cənubunda və kəndin yaxınlığında  orta əsrlərə aid bir çox abidələr var - qüllələr, qəbirstanlıqlar. Qədim Şulkaq kəndi hazırda İtum-Kalinin bir hissəsidir. Ehtimal ki, M. Yu. Lermontovun "Dağ kəndinə mənzərə" rəsmində təsvir məhs bura təxvir edilmişdir.

1858-ci ildə Arqun çayının sağ sahilində İtum-Kalidən cənubda «Yevdokimskoe istehkamı» inşa edilmişdir.
1944-cü ildə Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra İtum-Kali kəndi *Alaxevi* olaraq adlandırılır. Üstəlik Gürcüstan SSR tərkibinə verilir. 1967-ci ildə burada Arqun tarix-arxeoloji muzey-qoruq təşkil olunur.

İkinci çeçen müharibəsi zamanı, İtum-Kali 10 fevral 2000-ci ildə federal qüvvələr tərəfindən ələ keçirilir.

1999-cu ildə Yaroslavl vilayətində yaşayan Vladimir Epişin qazanc təklifinə razı olaraq aldadılır və köləlik vəziyyətinə salınır. 2 ildən artıq bir müddət Itum-Kali kəndinin bir yerli sakin tərəfindən qul edilir tutuldu.  Daha sonra başqa bir qul sahibinə satılaraq, qonşu Gürcüstana aparılır və yalnız 2002-ci ildə sərbəst buraxılır.

Martın 31 2000-ci ildə kəndin yaxınlığında, polis general-mayorunun Gennadi NikolaeviÇ Şpiqunun cəsədi tapılır. O, 5 mart 1999-cu ildə bir başa Qroznı hava limanından çeçen döyüşçüləri tərəfindən qaçırılmışdır.

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Görməli yerləri
Evlərin əksəriyyəti kəsilməmiş daşdan hörülmüş, gil ilə suvanmışdır. Evlərin ətraf hissəsi alçaq daş hasarla əhatə olunmuşdur. Burada bərpa olunan kənd məscidi fəaliyyət göstərir.

Kənddə Rusiya Qəhrəmanı Maqomed Uzuyevin büstü qoyulmuşdur. Burada Maqomed Uzuyevin adını daşıyan Argun sərhəd sərhəd məntəqəsi fəaliyyət göstərir

## İstinadlar
Firmi

**Firmi** (, ) — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Oben kantonuna daxildir.  Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.

INSEE kodu — 12100.

Kommuna təxminən Paris 480 &nbsp;km cənubda, Tuluza şəhərindən 125 &nbsp;km şimal-şərqdə, Rodez isə 30 &nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2557 nəfər təşkil edirdi.

## İqtisadiyyatı

2007-ci ildə 1442 əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş) arasında 1006 İqtisadi fəallıq, 436 hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 69.8%, 1999-cu ildə 65.9%) idi. Fəal olan 1006 nəfərdən 947 nəfəri (496 kişi və 451 qadın), 59 nəfəri işsiz (26 kişi və 33 qadın) idi. Fəal olmayan 436 nəfər arasında 98 nəfər şagird və ya tələbə, 194 nəfər təqaüdçü, 144 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Naji-Yurt rayonu

**Naji-Yurt rayonu** (Çeçen. Нажи-Йуьртан кӀошт) — Rusiya Federasiyasının Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu). İnzibati mərkəzi Naji-Yurt kəndidir.

## Coğrafiya
Naji-Yurt bələdiyyə rayonu, Çeçenistanın şərq hissəsində, dağətəkdən dağa keçid zonasında yerləşir. Şərqdən və cənubdan Dağıstanla, şimaldan Qudermes bölgəsi ilə, qərbdən Vedeno və Kurçaloyevski rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisi 628.93 km² -dir. İqlimi mülayimdir, orta illik yağıntı təxminən 500 mm-dir.

## Tarixi
Naji-Yurt rayonu, Çeçen regional icra komitəsinin 30 mart 1923-cü il tarixli qərarı ilə Vedeno rayonunun keçmiş 2-ci hissəsindən yaranmışdır. 14 sentyabr 1925-ci ildə Nojai-Yurt mahalı Yassinski adlandırıldı; həmin il oktyabrın 3-də Yassinski rayonu Sayasanovski adlandırıldı. 8 Mart 1926-cı il Sayasanovski rayonu yenidən Naji-Yurt rayonu adlandırıldı.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 7 mart 1944-cü il tarixli qərarı ilə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ləğv edildikdə, Naji-Yurt rayonu Andalal adlandırılaraq Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verildi.

9 yanvar 1957-ci ildə Çeçen- İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpası zamanı Andalal bölgəsi öz quruluşuna qaytarıldı. Elə həmin il aprelin 10-da Andalal rayonu yenidən Naji-Yurt adlandırıldı.

## Bələdiyyə ərazi quruluşu
Naji-Yurt mahalına kənd yaşayış məntəqələri statusu daşıyan 22 bələdiyyə daxildir. Rayonda 53 yaşayış məntəqəsi var.

## Əhali
Bölgədə çox sayda çeçenin nümayəndələri yaşayır, bunlardan ən çoxu Alleroy, Benoy, Biltoy, Qendarqenoy, Qordaloy, Zandakoy, Sesanoy, Tsontaroy, Şonoy, Enqanoy.

2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən əhalinin milli tərkibini çeçenlər 97,85 %, ruslar 0,70 %, avarlar 0,46 %, digərləri 0,75 % təşkil edir.

## İqtisadiyyat
Bölgə iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Tarlalarda dənli bitkilər, qarğıdalı, yem bitkiləri və tərəvəz bitkiləri əkilir. Bölgənin sənaye müəssisələri arasında asfalt zavodu, rayon qida emalı zavodu da var. Naji-Yurt kəndində 1994-cü ildə dağıdılmış və 2006-cı ildə yenidən bərpa edilmiş bir kərpic zavodu fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, ərazi şəfalı bulaqlar, qiymətli ağac növləri ilə zəngindir.

## İstinadlar
Aureliya

**Aureliya** — () sinfinə aid tip.

## Haqqında
Bunlar arktika dənizlərindən başlamış, tropik dənizlərə qədər yayılmışdır. Aureliya tipik meduz olub, hidroid meduzu obeliya ilə oxşarlığa malikdir. Lakin bəzi xüsusiyyətlərinə görə məsələn, çoxlu miqdarda çoxlu çıxıntıların olması, yelkənciyin olmaması, iri ölçüyə malik olmaları ilə hidroid meduzalarından fərqlənirlər. Aureliyalarında mezoqley güclü inkişaf etmişdir. Qolların ektoderması dalayıcı hüceyrələrlə zəngindir. Əzələləri epiteli əzələ hüceyrələrindən ibarətdir. Qastrovoskulyar sistem mürəkkəb quruluş səviyyəsinə çatmışdır. Ağız dəliyi qısa udlağa, o isə bədənin mərkəzində yerləşən qastral boşluğa açılır. Ona çox da böyük olmayan cibcikşəkilli qabarmalar açılır. Bu endodermanın sorma səthini genişləndirməyə xidmət edir. Mədədən bədənin kənarlarına doğru gedən radial kanallar başlanğıc götürür. Onlar adətən, dörd olur. Bəzilərində onlar ikinci, üçüncü dərəcəli şaxələr verir. Kanalların hamısı çətirin kənarında həlqəvi kanalla birləşir. Radial kanalların hamısı qamçılı epiteli hüceyrələri ilə örtülmüşdür. Bunlar qida maddələrininın hərəkətinə xidmət edir. Həlqəvi kanal üzərində ropalilər yerləşir, onların sayı 8-dir. Ropalilərlə gözcüklər və müvazinət orqanı – statosist olur. Cinsi vəzilər 4 sayda olub, endodermada mədə ciblərinin altında formalaşır. Mayalanmadan sonra planula formalaşır, sifistoma başlanğıc verir, o isə tumurcaqlanma yolu ilə meduza əmələ gətirir.

## Ədəbiyyatı
** Onurğasızlar zoologiyasından praktikum . F. Q. Ağamalıyev , E. Ə. Muradova. Bakı "Maarif" nəşriyyatı, 2004. 204 səh.,**

## Həmçinin bax
* Sifoid meduzaları
* Hidroidlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Медуза аурелия ушастая. Aurelia aurita
Alsionium

**Alsionium** () — sinfinə aid tip.

## Haqqında
Alsionium səkkizşüalı mərcanlardan olub alcyonaria dəstəsinə daxildir. Onlar kol, yaxud ağacşəkilli koloniyalar əmələ gətirir. Aralıq və şimal dənizlərində geniş yayılmışdır . Koloniya üzərində uzunluğu 1sm olan çoxlu poliplər oturur. Alsioniumun bədəni silindr formasında olub , ağız ətrafında səkkiz qol vardır. Ağız , udlaq vasitəsilə qastral boşluqla əlaqələnir. O radial arakəsmələrlə kameralara bölünmüşdür . Kameraların sayı qolların sayına müvafiqdir. Hdroidlərlə müqayisədə bunlarda ektodermanın altında əzələ toxumasının diferansasiyası getmişdir. Kirəc və az hallarda buynuzabənzər skeletə malikdirlər . Alsioniumun skeleti mezoqleydə səpələnmiş spikulalardan ibarətdir və heç vaxt mərkəzi oxla birləşmirlər. Cinsi və qeyri-cinsi yola çoxalırlar . Ayrı cinslidirlər. Cinsi hüceyrələr septaların entoderması ilə mezoqleyin arasında formalaşır . İnkişafın ilk mərhələsi mezoqleydə gedir. Planula xaricə çıxır, ön tərəfi ilə suyun dibinə oturur və yeni koloniyaya başlanğıc verir.

## Həmçinin bax
* Mərcan polipləri
* Hidroidlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Alcyonium
Kurçaloyevski rayonu

**Kurçaloyevski rayonu** (Chech. Курчалойн кӏошт) - Rusiya Federasiyasının Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi və bələdiyyədir (bələdiyyə rayonu). İnzibati mərkəz Kurçaloy şəhəridir.

## Coğrafiya
Rayon Çeçenistanın şərq hissəsində, respublikanın dağətəyi zonasında yerləşir. Cənub-şərqdə Naji-Yurt  rayonu ilə, şimaldan və şimal-şərqdən Qudermes bölgəsi ilə, qərbdən Şali bölgələri ilə və cənubdan Vedeno bölgəsi ilə həmsərhəddir.

Rayonun sahəsi - 505 km². Ərazinin uzunluğu qərbdən şərqə orta hesabla 35 km, şimaldan cənuba 30 km təşkil edir.

## Tarixi
Kurçaloy mahalı Çeçen-İnquş  Muxtar Vilayətinin Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 23 yanvar 1935-ci il tarixli qərarı ilə Kurçaloy kəndində inzibati mərkəz olmaqla yaradılmışdır.

Əvvəlcə rayona 10 yaşayış məntəqəsi daxil edildi: Kurçaloy, Tsotsi-Yurt, Qeldaqan, İlasxan-Yurt, Mayrtup, Baçı-Yurt, Djuqurtı, Tsentaroy, Alleroy və Avturı.

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 7 mart 1944-cü il tarixli "Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğvi və ərazisinin inzibati quruluşu haqqında" Fərmanı ilə Kurçaloy rayonunun şimal-qərb hissəsi eyni Fərmanla Stavropol diyarına daxil olan Qroznı rayonuna, cənub-şərq hissəsi isə Suraqat rayonu adlandırılaraq Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına daxil edildi. 

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin "RSFSR-in tərkib hissəsi olan Çeçen-İnquş  ASSR-nin bərpası haqqında" Fərmanı əsasında RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti 1957-ci il 9 yanvar tarixində "Çeçen- İnquş  ASSR-in bərpası və Qroznı bölgəsinin ləğvi haqqında" Fərman qəbul edir. Bu Fərmanla Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasından Suraqat rayonu yenidən Çeçen- İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına daxil edildi. RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 10 aprel 1957-ci il tarixli fərmanı ilə Suraqat rayonu, Kurçaloy adlandırıldı və Çkalovonun rayon mərkəzinə qaytarıldı.

1962-ci ilin payızında SSRİ-nin inzibati-ərazi quruluşunun islahatı ilə əlaqədar (rayonların genişləndirilməsi) Kurçaloy rayonu ərazisi Şali rayonuna daxil olmaqla ləğv edildi.
Milli Komitənin 1995-ci il 1 avqust tarixli 382 nömrəli qərarı ilə yenidən bərpa edildi.
12 may 1996-cı ildə Çeçenistan Respublikasının Ali Şurası aşağıdakı 33 nömrəli qərarı ilə keçmiş Kurçaloyevski rayonu tərkibinə   Naji-Yurt  rayonundan 13 yaşayış məntəqəsi və Şali rayonundan 7 yaşayış məntəqəsi daxil edilməklə bərpa oldu.

## İstinadlar
Radiotexnika

**Radiotexnika** — elektromaqnit rəqslərinin və radiodalğaların yaradılmasını, gücləndirilməsini, çevrilməsini, şüalandırılması və qəbulu üsullarını, habelə informasiyanın ötürülməsi üçün siqnalların emalını, radiotexniki cihazların layihələndirilməsi və istehsalını həyata keçirən elm və texnika sahəsi.

Radiotexnika aşağıdakı bölmələri əhatə edir:
* Radioötürücü qurğular
* Radioqəbuledicilər
* Radiolokasiya
* Radionaviqasiya
* Televiziya sistemləri
* Multimedia və rabitə sistemləri
* Radioidarəetmə sistemləri
* Radioelektron mübarizə sistemləri

## Tarixi
1832-ci ildə ingilis fiziki Maykl Faradey elektromaqnit şüalanmasının varlığını nəzəri olaraq proqnozlaşdırdı.

1864-cü ildə J. C. Maksvell bir elektromaqnit sahəsinin təkamülünü və yük və cərəyanlarla qarşılıqlı təsirini təsvir edən klassik elektrodinamikanın əsas tənliklərindən birincisini nəşr etdi.

1888-ci ildə, elektromaqnit dalğaları vasitəsi ilə enerjinin ötürülməsi ehtimalı Alman fiziki G. Hertz tərəfindən edilən təcrübədə göstərildi: "vibrator" adlandırdığı bir cihaz elektromaqnit sahəsini naqillərsiz məsafəyə buraxdı.

14 avqust 1894-cü ildə, Oksford Universitetində Elmin İnkişafı üçün İngilis Birliyinin iclasında Oliver Lodj və Aleksandr Mirhed simsiz teleqrafın ilk uğurlu nümayişini etdi. Nümayiş zamanı Morse kodlu radio siqnal qonşu Klarendon binasındakı laboratoriyadan göndərildi və cihaz tərəfindən 40 m məsafədə qəbul edildi.

25 aprel (7 may) 1895-ci ildə Sankt-Peterburqdakı Rusiya Fizik-Kimya Cəmiyyətinin iclasında A. S. Popov elektromaqnit dalğalarından istifadə edərək ardıcıllıqla (qısa və uzun) teleqraf siqnallarının alınması üçün bir cihaz nümayiş etdirdi.

1897-ci ildə italyan mühəndis G. Markoni ilk (İngilis) patentini aldı və Londonda simsiz teleqrafda təcrübələr apardı. G. Markoni'nin digər ölkələrində patent verilməsindən əvvəl, eyni əlaqəli qəbuledicinintəsvir edildiyi A. S. Popovun əvvəlcədən dərc edilmiş məqaləsinin olması səbəbindən rədd edildi.

İnkişaf etmiş radiotexnika mühəndisliyini yeni səviyyəyə qaldıran rus və sovet alimləri:

* Professorlar M. A. Bonch-Bruevich, B. L. Rosing (elektron televiziyanın ixtirası);
* Akademik A. İ. Berg (radiolokasiya);
* Akademik A. F. Bogomolov (radiolokasiya, uzaq məsafəli kosmik rabitə);
* Akademik V. A. Kotelnikov (müdahilə tarazlığı nəzəriyyəsi).

## Tətbiqləri
Radiotexnika fizika, astronomiya, tibb, kimya kimi müxtəlif elm sahələrində tətbiq tapmışdır. Radiotexnikanın üsulları informasiyaötürmə sistemlərində, radiorabitə,radioyayım, televiziya, radiolokasiya, radionaviqasiya, radionəzarət, avtomatlaşdırma sistemləri və kompüter texnologiyasında istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Elektrodinamika
* Radio
* Radiofizika
* Elektrik mühəndisliyi
* Elektronika (radioelektronika)
* Anten qidalandırıcı qurğular

## İstinadlar
Kreyser sürəti

**Kreyser sürəti (kruiz sürəti)** — canlıların və ya nəqliyyat vasitələrinin maksimum sürətdə uzun bir hərəkət sürəti, vahid yolda enerji istehlakının əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə əldə edilir.

Kreyser sürəti uzun bir hərəkəti xarakterizə edir. Məsələn, bir şəxs qaça bilər, bir təyyarə sürətli və qəzəbli bir yerə gedir, bir avtomobil daha sürətli gedir, hava müqavimətini aşır, sürətdən asılı olaraq kvadrat olur və s.

## Aviasiyada
Aviasiyada kreyser sürəti bir təyyarənin maksimum aralığının sürəti və minimum kilometr yanacaq istehlakıdır.

Kreyser sürəti maksimum sürətin təxminən 30–80% -ni təşkil edir və təyyarələr üçün səs sürətini aşmır. Süper səsli aviasiya üçün seyrçi subsonik və seyrçi supersonik sürət arasında fərq var və son vəziyyətdə uçuş məsafəsi kəskin şəkildə azalır. Məsələn, M-2,0-ə uyğun gələn, maksimum uçuş kütləsi 195 ton olan Tu-144S-də, uçuşun maksimal məsafəsi 3080 km, kütləsi 187 ton — 3600 km, uçuş sürəti M-ə uyğun olan bərə aralığıdır. = 0.85 4300 km-dir. 

Təyyarədə seyr etməkdən əlavə, ən sərfəli sürəti — müəyyən vaxt intervalında yanacaq sərfinin minimal olduğu uçuş sürətini də ayırmaq adətdir. Ən yaxşı sürətdə təyyarə daha uzun müddət havada qala bilər və buna görə də hava limanının uçuş-enmə zolağı çox yükləndikdə, bu sürətlə tez-tez təyyarə eniş xəttini gözləyir. 

## Avtomobil sənayesində
Bir avtomobil üçün kreyser sürəti ümumiyyətlə müəyyən mühərrik sürətində üst ötürücülərdə əldə edilir. Şəhərətrafı maşın sürmək üçün yanacaq sərfi dəqiq seyir sürəti ilə ölçülür.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kreyser uçuş rejimi
* Super kreyser sürəti
* Gəmi sürəti

## Ədəbiyyat
* Müəlliflər qrupu. Авиация. Энциклопедия / Свищёв Г.П.. — М. : Большая Российская энциклопедия, 1994. — 736 с.
Açxoy-Martan

**Açxoy-Martan** () — Çeçenistan Respublikası, Açxoy-Martan rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Axçoy-Martan rayonunun və Axçoy-Martan kənd sovetliyinin mərkəzidir.

## Coğrafiya

Kənd Qroznıdan 40&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir. Kəndin mərkəzindən Sunja çayının qolu olan Fortana çayı axır (), şərq hissəsindən isə Açxo çayı keçir (). Kəndin adı bu iki çayın adından ortaya çıxmışdır — Açxu və Martan.

Kənddən 6&nbsp;km şimalda "Qafqaz" federal yolu keçir. Ən yaxın dəmiryolu stansiyası olan Samaşkiyə olan məsafə 15&nbsp;km-dir (1994-cü ildən fəaliyyət göstərmir).

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: cənub-qərbdə Bamut, şimal-qərbdə Assinovskaya, şimalda Yeni Şaroy, şimal-şərqdə Şaami-Yurt, Katar-Yurt, cənub-şərqdə Yandi və Köhnə Açxoy.

## Tarixi
1944-cü ildə Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra İtum-Kali kəndi *Novoselskoe* olaraq adlandırılır.

1957-ci ildə Çeçen-İnquş Mustar sovet Sosialist Respublikasının bərpa edilməsindən sonra kəndin əvvəlki adı özünə qaytarılır.

## Əhali
; Milli tərkib 2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Təhsil
Mərkəzi rayon kitabxanasında 70 minə yaxın kitab var. Həmçinin kənddə respublikada birincisi olan "Elbrus" gənclər məlumat mərkəzi fəaliyyət göstərir.

9 orta və səkkiz illik məktəb, 3 böyük uşaq bağçası vardır. Hərbi əməliyyatların başlamazdan əvvəl kənddə ölkənin ən böyük orta ixtisas texniki məktəblərindən biri, habelə internat məktəbi faəliyyət göstərirdi.

## Sənaye
Taxılçılıq, maldarlıq və bağçılıqla məşğul olan kənddə Açxoy-Martan sovxozu təşkil edilmişdir.

Respublikada ən böyük toxum emalı zavodu fəaliyyət göstərir.

Plastik fabriki respublikada ən böyük tikinti materialları istehsal edən müəsisələrdən biridir.

## İdman
Axçoy-Martan idmançıları cüdo, karate, taekvondo və boks yarışlarında əla nəticələr göstərirlər.

2005-ci ildə kənddə "Ramzan" idman klubunuin filialı fəaliyyətə başlamışdır.

Üstəlik kənddə "Marta" futbol klubu və "Axçoy" voleybol komandası fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* Ачхой-Мартан на сайте администрации района
* Ачхой-Мартан — официальный сайт сельского поселения 

## İstinadlar
E.ə. 315

## Hadisələr
* Saloniki şəhərinin əsası Makedoniya hökmdarı Kassandr tərəfindən qoyulmuşdur.

## Doğumlar

## Vəfatlar
*
Şatoy

**Şatoy** () — Çeçenistan Respublikası, Şatoy rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Şatoy rayonunun və Şatoy kənd sovetliyinin mərkəzidir.
## Coğrafiya
Respublikanın cənub hissəsində, Arqun çayının sağ sahilində, Arqun vadisində yerləşir. Qroznı şəhərindən 57&nbsp;km məsafədədir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: şimal-qərbdə - Xakkoy, Syuji və Böyük Varand kəndləri; şimal-şərqdə - Zonı kəndi; cənub-şərqdə - Bekum-Kale və Pamyatoy kəndləri; cənubda - Vyardı və Quş-Kert kəndləri; cənub-qərbdə - Vaşindaroy kəndi.

## Tarixi
9 avqust 1858-ci il səhər radələrində general-leytenant Evdokimovun əmri ilə yandırılmış Xakka kəndinin yerində, dağlara qarşı çar istehkamı Şatoy qalasının əsası qoyulur. İstehkam Navaginskİ Piyada Alayının qərargahı üçün inşa edilir.

1918-ci ilə qədər kənd və qala əhalisinin əksəriyyəti çar hakimiyyəti tərəfindən bu torpaqlara köçürülmüş ruslar ibarət idi. Qalanın içərisində pravoslav kilsəsi və istehkam var idi. Qəsəbədə 50-yə yaxın rus ailəsi və iki yunan ailəsi yaşayırdı. Oktyabr inqilabı və Rusiya vətəndaş müharibəsi illərində burada yaşayan rusların böyük hissəsi kəndi tərk etmişlər. Cəmi iki və ya üç ailə istisna burada qalır. Onların törəmələri bu gündə burada yaşayırlar.

1944-cü ildə bölgənin yerli əhalisinin deportasiyasından sonra kənd əsasən Mərkəzi Rusiyadan olan rus köçkünləri tərəfindən məskunlaşdırıldı və Sovetskoe olaraq adlandırıldı. Daha sonra Sovetski rayonun mərkəzi olaraq Qroznı vilayətinə daxil edildi.

1989-cu ildə RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Sovetskoye kəndinin adı Şatoy adlandırıldı.

## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Müəssiələr
Şatoy biznes mərkəzi

## Təhsil
Şatoy orta ümumtəhsil məktəbi.

Şatoy gecə orta ümumtəhsil məktəbi.
## Tanınmış şəxsləri
Abdulaev Movladi Abuyazid oğlu - ağır atlet, məşqçi, beynəlxalq dərəcəli hakim, Çeçenistan idmanı haqqında ilk saytın müəllifi, SSRİ idman ustası.

Əliyev İrisxan Soltagir oğlu - Rusiya imperiya ordusunda xidmət edən çeçen əsilli general, dörd müharibənin qəhrəmanı, artilleriya marşalı .

Beta Açxoevski — İmam Şeyx Şamilin nayibi.

## Qalereya

Fayl:Ukreplenie Shatoy. Vozdvignuto v 1858 godu na okkupirovannykh zemlyakh taypa Hakkoy 2.jpg|
Fayl:Ukreplenie Shatoy. Vozdvignuto v 1858 godu na okkupirovannykh zemlyakh taypa Hakkoy..jpg|
Fayl:Krepost (Ukreplenie) Shatoy. Vozdvignuto v 1858 godu na okkupirovannyh zemlyah taypa Hakkoy..jpg|
Fayl:Башня у въезда в Шатой.jpg|
Fayl:Storojevie bashni u seleniya Hakkoy.jpg|
Fayl:IMG 20180721 155509Шуьйтара маьждиг.jpg|
Fayl:IMG 20180721 155740Шуьйта.jpg|
Fayl:IMG 20180721 155747Шуьйта1.jpg|
Fayl:IMG 20180721 160906Шуьйта.jpg|
Fayl:IMG 20180721 161426Шуьйтара стадион.jpg|

## İstinadlar
Svobodnı

* Svobodnıy (Saratov vilayəti) — 
* Svobodnıy (şəhər) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Amur vilayətinə daxildir. 
* Svobodnıy (Sverdlov vilayəti) —
Beloqorsk

* Beloqorsk (İrkutsk vilayəti) — 
* Beloqorsk (Amur vilayəti) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Amur vilayətinə daxildir. 
* Belaqorsk (Krım) —
* Beloqorsk (stansiya) —
Mixaylovsk

* Mixaylovsk (Sverdlovsk vilayəti) — Rusiyada yerləşən şəhər. Sverdlovsk vilayətinə daxildir. 
* Mixaylovsk (Stavropol diyarı) —
Şaroy

**Şaroy** () — Çeçenistan Respublikası, Şaroy rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Şaroy rayonunun və Şaroy kənd sovetliyinin mərkəzidir

## Coğrafiyası
Kənd Şaroarqun çayının sol sahilində, Ximoy kəndindən 8&nbsp;km cənub-qərbdə terləşir.

Ən yaxın yaşayış məntəqələri: cənubda - Şikaroy kəndi, qərbdə - Sesi kəndi, şərqdə - Hakmadoy kəndi, şimalda - Ximoy kəndi.

## Tarixi
Bir neçə əsrlər boyu Şaroy Şaroyn-Orqa hövzəsində aparıcı siyasi və iqtisadi rol oynamışdır. Üstəlik bölgənin ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir

Kəndin və etnonimin adı ehtimal ki, *шуьйра* - geniş və *гlо* - yamac sözlərinin birləşməsindən meydana gəlmişdir. Yəni geniş yamaca malik ərazi anlamındadır.

1944-cü ildə, Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Şaroy kəndi Vatutinaul olaraq adlandırıldı. Buraya isə Dağıstandan əhali köçürüldü. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası bərpa edildikdən sonra kəndin əvvəlki adı Şaroy ona qaytarıldı. 
## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Görməli yerləri
Şaroy əvvəlcə bir müdafiə qalası olmuşdur. Bura yeddi iri kütləvi müdafiə və bir neçə kiçik qüllə dsaxil idi. Məntəqə erkən orta əsr qalası olaraq Arqun çayının dərəsində Çeberloy, Kaxetiya və Dağıstana gedən əsas yolların kəsişməsində, yüksək bir yerdə yerləşirdi. Müdaiyə qüllələri XII-XIV əsrlərdə çeçenlərin qurmuş olduqları xəbərdarlıq sisteminə daxil idi.

1944-cü ildə çeçenlərin deportasiyasından sonra yaşayış qüllələri uçuruldu. Müdafiə qüllələrindən biri 1995-ci ildə, Birinci çeçen müharibəsi zamanı rus bombardmanı nəticəsində məhv edilmişdir.

Şaroyda olan erkən orta əsr binalarından birində bir köpək ilə bir adam olan qədim bir petroqlif təsvir edilmişdir. Təsvirin daş binanın özündən xeyli qədim olması və Koban dövrünə təsadüf etməsi ehtimal edilir.

Kompleksin obyektlərinin, o cümlədən məscid, 7 döyüş və 33 yaşayış qülləsinin bərpası Çeçenistanın rəhbəri Ramzan Kadırovun göstərişi ilə bərpa edilməyə başlanılmışdır. 2019-cu ilin iyul ayında başlanan bərpa işləri sonucunda artıq sentyabrın sonuna qədər döyüş qüllələri tamamilə bərpa edilmişdir.

## Təhsil
Şayoy orta ümumtəhsil məktəbi.

## Qalereya

Fayl:Sharoy 1800.jpg|
Fayl:Sharoy.JPG|

## İstinadlar
Naurskaya

**Naurskaya** () — Çeçenistan Respublikası, Naurski rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Naurski rayonunun və Naurskaya kənd sovetliyinin mərkəzidir.

## Coğrafiyası

Kənd Qroznının mərkəzindən 48&nbsp;km şimal-qərbdə, Naurskaya dəmiryol stansiyasından isə 3&nbsp;km cənub-qərbdə yerləşir.

Kənd Tersk-Kum ovalığında, Terek çayının sol sahilində, çay yatağından 1-1,5&nbsp;km şimalda qərarlaşır. Terek çayı istiqamətdən sıx meşə, digər tərəfdən isə kənd bağları və üzümlçüklərlə əhatə olunmuşdur.

## Əhali

; Milli tərkib
2002-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Tarix
Bir versiyaya görə Naurskaya kəndinin ilk adı ilk olaraq 1642-ci ildə qeyd edilmişdir. O vaxt kənd Terek çayının sağ sahilində yerləşirdi. 1715-ci ildə I Pyotrun əmri ilə kənd sol sahilə köçürülmüşdür. Bir müddət sonra isə kənddin əvvəli yerində Aşağı Naur adlı kənd qurulmuşdur.

1944-cü ildə Çeçen və İnquşların deportasiyası zamanı, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra ərazi Qroznı vilayətinə daxil olur. Ümumilikdə resluiblikanın ərazisi Qroznı vilayəti ilə yanaşı, Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, Gürcüstan SSR və Stavropol vilayətləri arasında bölüşdürülür

Kənd 1944-1957-ci illər ərzində Qroznı vilayətinə daxil olan Naurski rayonunun mərkəzi olaraq qalır.

9 yanvar 1957-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə bıərpa edilir.

Eyni zamanda, o dövrdə mütləq əksəriyyəti ruslar olan yerli əhalinin rəyi nəzərə alınmadan, hazırkı Şelkovski rayonunun ərazisi ilə birlikdə bölgə Çeçen-İnguş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına daxil edilir..

1957-ci ildən 1991-ci ilə qədər Naurskaya kəndi Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində idi. 1991-ci ilin dekabrından bu günə qədər kənd Çeçenistan Respublikasının tərkibində olmuşdur.
## İqtisadiyyat
Kənddə əsasən şərabçılıq və bağçılıq təsərrüfatları inkişaf etmişdir. Kənddə şirələr və konserv məhsulları istehsal edən bir neçə fabrik vardır.

Üstəlik 8 min hektar əraziyə sahib olan yerli təsərrüfatların birliyi belə fəaliyyət göstərir.

## Qalereya

ГБУ "ЦЗН Наурского района".jpg|
Наурская поликлиника.jpg|
СОШ №1 ст.Наурская.jpg|
Новран а, Теркан а, Шелковскан а кӀоштийн коьрта пошт.jpg|
Наурский Бизнес-Центр.jpg|
IMG 20180216 131546 Новр-ГӀалан №3 йолу ишкол.jpg|
Республикин хи дилларан а, татолаш дахкаран а урхалла, Новр-ГӀалин филиал.jpg|
Пиццерия в Науре.jpg|
Наурский и Надтеречный РВК.jpg|
Райсуд.jpg|

## İstinadlar
Şelkov rayonu

**Şelkov** () — Rusiya Federasiyası, Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Şelkovski kəndidir.
## Coğrafiya
Rayon Çeçenistan Respublikasının şimal-şərq hissəsində yerləşir. Çeçenistanın Qroznı, Qudermes (cənubda Terek çayı boyunca) və Naursi (qərbdə) rayonları, eləcə də Dağıstanın Xasavyurt, Babayurd, Qızılyar, Tarumov və Noqay rayonları ilə həmsərhəddir.

Sahəsi 2994.12 km² (Çeçenistanın ən böyük rayonudur), uzunluğu şimaldan cənuba 60 km, qərbdən şərqə 75 km-dir. Neft və tikinti materialları hasil olunan yataqlara sahibdir.

## Tarix
Rayon yaranmazdan əvvəl onun ərazisi Terek vilayətinin Kizlyar bölməsinin bir hissəsi olmuşdur. 1921-ci ilin əvvəllərində Terek quberniyasının təşkili ilə ərazi Kizlyar qəzasının tərkibinə daxil edilir.
16 noyabr 1922-ci ildə Qəzəıyar vilayətinin bir hissəsi *Qızılyar dairəsi*olaraq Dağıstan SSR tərkibinə daxil edilir. Ancaq Şelkovski rayonunun ərazisi isə bir qədər sonra 4 yanvar 1923-cü ildə Dağıstana birləşdirilir.
Terek vilayətinin Qızılyar mahalı 13 fevral 1924-cü ildə rəsmi olaraq fəaliyyətini ləğv edildi. Qızılyar rayonunun yenidən vilayətə qaytarılmasının mümkünlüyü məsələsinə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin 14 yanvar 1924-cü il tarixli qərarı xitam verildi və Dağıstan MSSR-na verilmiş ərazilər onun tərkibində qaldı. Şelkovski rayonu inzibati vahid kimi 1925-ci ildə artıq mövcud idi. 1928-1929-cu illərdə Şelkovski rayonu Dağıstan MSSR-nin kantonlarından biri olaraq mövcudluğunu qoruyurdu.

1938-1944-cü illərdə yeni yaradılmış Stavropol diyarının Qızılyar mahalının rayonlarından biri olmuşdur (1943-cü ilə qədər Orconikidze diyarı).

1944-1957-ci illərdə isə Qroznı vilayətinin bir hissəsi idi.

9 yanvar 1957-ci ildə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin "Çeçen-İnquş MSSR-nın RSFSR tərkib hissəsi kimi bərpası haqqında" və RSFSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 721-4 nömrəli "Çeçen-İnquş MSSR-nın bərpası və Qroznı vilayətinin ləğvi haqqında" əmri ilə Çeçen-İnquş MSSR bərpa edildi. 
Üstəlik o dövrdə mütləq əksəriyyəti ruslardan ibarət olan və heç vaxt ÇİMSSR tərkibinə daxil olmayan Naurski və Şelkov rayonlarının ərazisi Çeçen-İnquş Muxtar Nəticədə ərazi itkiləri üçün bir növ "kompensasiya" olaraq əvvəllər Stavropol diyarına aid olan Naurski, Karqalinski və Şelkovski rayonları Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verildi.
1957-ci ildən 1991-ci ilə qədər Şelkovski rayonu Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində idi.
1991-ci ilin dekabrından bu günə qədər rayon Çeçenistan Respublikasının tərkibində olmuşdur.
## Əhali
Bölgə əhalisinin etnik tərkibi:

## İstinadlar
Qudermes rayonu

**Qudermes rayonu** ()  —  Rusiya Federasiyası, Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Qudermes şəhəridir.
## Coğrafiya
Qudermes rayonu Çeçenistan Respublikasının şərq hissəsində yerləşir. Relyefi əsasən düzəndir, cənub hissəsindən isə Gudermes silsiləsi qalxır.

Şimalda Şelkovski rayonu, Dağıstan Respublikasının şərqdə Xasavyurd rayonu və cənub-şərqdə  Novolak rayonu ilə, cənub-şərqdə Nojay-Yurt rayonu, cənubda Kurçaloyevski rayonu, cənub-qərbdən Şali rayonu və qərbdən isə Qroznı rayonu ilə həmsərhəddir.
Bölgə ərazisindən bir çox çay axır: Qums (Belka), Calka (Qara), Sunja və Terek.

Qudermes rayonu Çeçen regional icraiyyə komitəsinin 1922-ci ilin martında çıxardığı bir qərarla, Vedeno rayonundan ayrılaraq müstəqil bir rayona çevrildi. Çeçen Regional İnqilab Komitəsinin 23 yanvar 1923-cü il tarixli qərarı ilə isə mərkəzi Qudermes kəndi olan Qudermes rayonu Qudermes dairəsi olaraq adlandırıldı.

Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 30 sentyabr 1931-ci il tarixli qərarı ilə Qudermes dairəsi yenidən Qudermes rayonu adlandırıldı. 15 yanvar 1934-cü ildə Çeçen-İnquş Muxtar Bölgəsinə aşağıdakı kənd sovetləri daxil oldu - Azamat-Yurtovski, Alleroevski, Baçi-Yurtovski, Qerzel-Aulski, Qudermes, Cuqurtinski, İsti-Sunski, İşxoy-Yurtovski, Kadi-Yurtovski, Koşkeldinski, Kurçaloyevski, Mayrtupski, Neuberdinski, Oysurqunski, Sentaroevski, Elesxan-Yurtovski, Engel-Yurtovski, Daut-Yurtovski və Braqunski.

23 yanvar 1935-ci ildə  Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Çeçen-İnquş Muxtar Vilayəti Qudermes rayonunun bir hissəsi yeni yaradılan Kurçaloyevski rayonuna verildi.
## Əhali

; Urbanizasiya
Rayon ərazisində ümumi əhalinin 36.12 % şəhərlərdə yaşayır.

; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir (Qudermes şəhəri istisna):

## İnzibati ərazi bölgüsü
Qudermes rayonuna eyni adlı 22 inzibati ərazi vahidliyi daxildir. Ümumilikdə 1 şəhər və 21 kənd tipli yaşayış məntəqəsi mövcuddur. 
## İqtisadiyyat
İqlim şəraiti istilik sevən bitkilərin becərilməsi üçün əlverişlidir. Burada düyü, qarğıdalı, üzüm və s. bu kimi bitkilər əkilir. Bölgədə neft və qaz sahələri mövcuddur.

### Nəqliyyat
Rayon 4 istiqamətdən gələn dəmir yolu qovşağında yerləşir  - Həştərxan, Bakı, Mozdok, Qroznı.

Rayon mərkəzinə şəhərlərarası və beynəlxalq avtobus xətləri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
İtum-Kali rayonu

**İtum-Kali rayonu** ()  —  Rusiya Federasiyası, Çeçenistan Respublikasının tərkibindəki inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi İtum-Kali kəndidir.

## Coğrafiya
İtum-Kali rayonu Çeçenistanın cənub-qərb hissəsindəki dağlıq zonada yerləşir. Qalançoj rayonu təşkil edildikdən sonra sahəsi 1276.9 km² olmuşdur. Ərazi qərbdən şərqə doğru 60 km, şimaldan cənuba isə 40 km məsafədə uzanır. Rayon şimalda respublikanın Şatoy və Açxoy-Martan rayonları ilə həmsərhəddir. Şərqdə - Şaroy rayonu, qərbdə - İnquşetiya Respublikası və cənubda - Gürcüstanla  sərhədə sahibdir.

Rayonun inzibati sərhədi Xaxaltı dağından Yaperlan silsiləsi ilə Yasenkord dağı, Martan çayının mənbəyinə, sonradan isə Qumartairkort silsiləsi Çinxoy-Lam dağı, Vyarda-Exk yatağı ilə, İnzaexk mənbəyinə qədər. Bundan əlavə sərhəd Dayxox dağı ilə, Canjare keçidi və Çerxunışkort dağları və Şaroy-Arqun yatağı boyunca uzanır. Sərhəd Tuşeti və Mutsoy silsilələri boyu dəniz səviyyəsindən 3552 m hündürlükdə davam edir və Rusiya Federasiyasının Gürcüstanla dövlət sərhədi ilə üst-üstə düşür. Sonra Vejlan silsiləsi boyunca dəniz səviyyəsindən 4007 m yüksəklikyə çatır. Hündürlüyü 4493 m olan Tebulomsta dağı rayon ərazisində yerləşir. Zirvə nəyinki Çeçenistanın həmçinin Şərqi Qafqazın ən hündür zirvəsidir.

## Tarix
İtum-Kalin rayonu 1923-cü ildə təşkil edilmişdir.

1944-cü ildə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə İtum-Kalin rayonu ləğv edildi və ərazisi Axalçevski rayonuna daxil olaraq Gürcüstan SSR-ə birləşdirildi. 1957-ci ildə Çeçeno-İnguş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yenidən bərpa edilir. Onun ərazisi özünə qaytarılır. İtum-Kali rayonunun ərazisində Sovetski rayonu təşkil edilir. 1990-cı ildə 1944-cü il sərhədləri daxilində rayon ərazisi bərpa edilir və əvvəlki adı özünə qaytarılır.
## Əhali
; Milli tərkib
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kəndin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir:

## Yaşayış məntəqələri
İtum-Kali rayonu ərazisinə ümumilikdə 31 yaşayış məntəqəsi daxildir. Rayon ərazisində ümumilikdə 13 inzibati ərazi vahidliyi vardır. Burada olan yaşayış məntəqələrinin hamısı kəndlərdir.

## Qalalar
Dyora, Soy-Peda, Puoq.

## Mənbə
*  Код ОКАТО 96 211 — Итум-Калинский район Чеченской Республики
* Итум-Калинский район 
* 

## İstinadlar