open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paleoproterozoy

**Paleproterozoy** — 2,500–1,600 milyon il əvvələri əhatə etmiş dövr. Proterozoy eonunun 3 alt bölməsindən (dövründən) birincisi. Paleproterozoy həmçinin yer tarixinin ən uzun erasıdır. Bu həmçinin qitələrin ilk sabitləşdiyi dövrdür.

Paleontoloji dəlillər bu dövrdə Yerin 20 saat ərzində fırlandığını göstərərək və 1.8 milyard il əvvəl sürətinin ildə cəmi 450 gün olduğu fikrini yaratdı.

## Atmosfer
Atmosferdəki oksigenin artmasından əvvəl, demək olar ki, mövcud həyat formaları anaerob orqanizmlər idi, yəni maddələr mübadiləsi oksigen tələb etməyən hüceyrə tənəffüs formasına əsaslanırdı. Böyük miqdarda sərbəst oksigen əksər anaerob orqanizmlər üçün zəhərlidir. Nəticədə, Yerdəki anaerob canlı formalarının əksəriyyəti, atmosferdəki sərbəst oksigen səviyyəsinin Oksigen fəlakəti adlanan bir böhranla yüksəlməsi nəticəsində öldü. Yaşayan yeganə həyat quruluşları ya oksigenin zəhərli təsirlərinə qarşı davamlı olanlar, ya da oksigensiz mühitdə yaşayanlar idi. Bu hadisə atmosferdəki sərbəst oksigenin qəfil artması və həssas həyat formalarının sonradan məhv olması ilə Yer kürəsinin tarixində ilk və ən əhəmiyyətli kütləvi qırğınlardan biri hesab olunur.

## Nüvəlilərin yaranması
Tac formalı eukaryotların (eukaryotların onlardan yarandığı təxmin edilir) Paleoproterozoy dövründə yarandığı düşünülür. Eukaryotların inkişaf etdiyi dəqiq dövrlə bağlı bəzi mübahisələr mövcud olsa da, indiki anlayış onu bu dövrdə bir yerə qoyur.

## Geologiya
Bu dövrdə ən erkən qlobal miqyaslı konvergent sərhədlər inkişat etdi.

Bu qlobal miqyaslı kontinental toqquşmaların 2.0–1.8 milyard il əvvəl baş verdiyi və nəticədə Kolumbiya və ya Nuna adlı Proterozoy superqitələrinin yarandığı təxmin edilir.

## İstinadlar
Möcüzələr (film, 1989)

**"Möcüzələr"** () — 1989-cu ildə Honq Konqda çəkilmiş,Ceki Çanında rejissorluq və baş rol oynadığı bir filmdir.

## Məzmun
Daha yaxşı bir həyat axtarışında olan Çarli (Jackie Chan) Honq Konqa gəlir və burada dərhal yerli bir fırıldaqçı tərəfindən aldadılır, bunun nəticəsində Çarli son penniesini itirir. Son qəpiklərini kasıb bir tacirə bir gül çiçəyi üçün verir, bu da ona uğurlar gətirməlidir. Və "xoşbəxt" davası çox keçmədi. Çarlie iki mafiya klanının atışmasında iştirak edən bir məcburiyyətli bir iştirakçı olur və quldur dəstələrindən birinin əsas patronunun atəşindən çıxır. Ölərkən, mafiya lideri Çarlini varisi və qəbiləsinin Böyük Qardaşı təyin edir. Honq Konqun cinayətkar yarısının "babası" rolunda, Çarli çeviklik və ixtiraçılıq möcüzələrini göstərməlidir ...

## Rollarda

* Ceki Çan — Çarli 
* Anita Mui — Yan Lumin
* Gui Yalzi — Miss Kao
* Ko Çunsun — Pələng Lo
* Vu Ma — əmi Hoi
* Bill Tunq — bir fırıldaqçı Tang
* Riçard Nq — baş Honq Konq polis müfəttişi Ho

## Həmçinin bax

# Çeki Çan

## İstinadlar
Klona-sür-Varez

**Klona-sür-Varez** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Russilyon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen.

INSEE kodu — 38114. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 1281 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 157 ilə 256 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 430 km cənub-şərqdə, Lion 39 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 80 km qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1600
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:40 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:502
  bar:1968 from:0 till:517
  bar:1975 from:0 till:554
  bar:1982 from:0 till:703
  bar:1990 from:0 till:1056
  bar:1999 from:0 till:1281
  bar:2006 from:0 till:1482


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Klona-syur-Varez haqqında ümumi məlumat
Alov adası

**Alovlu ada** (火燒 島; İsland of Fire) — film 1990-cı ildə çəkilmişdir. Film döyüş, detektiv, dram janrındadı. Filmin rejissoru Zhu Yanpinqdir.

## Məzmun
Polis zabiti Andi (Tony Leung Kafai), Taypeydən gəldikdə, bir hakimin — sevgilisi Sallinin atasının öldürülməsinin şahidi olur. Tapılan dəlillər qatilin Zinq triadasının üzvü Karl Çanq adlı bir məhbus olduğunu göstərir. Qatilin işi barədə məlumat gözlənilməz bir nəticə verir: Çanq iğtişaş cəhdinə görə bir əsgər-əsgəri tərəfindən həbs edilir.Tapılan dəlil nəinki işə kömək etmədi, əksinə onu daha da qarışdırdı, Andi məhkumların etimadını qazanmaq və qatili tapmaq üçün uydurma bir iş üzrə həbsxanaya getməyə qərar verir. Bu zaman vəhşi hadisələr də baş verir:həvəskar bilyard oyunçusu Stiven Park (Jackie Chan) Honq Konqun dəstə patronu Boss Li (Andi Lau) ilə əlaqəli bir adamla matçda qalib gəlir, sevgilisinin  hücumuna məruz qalır və o, ağır yaralanır.

## Rollarda

* Andi Lau — Polad Top / Boz Li
* Ceki Çan — Steven Park
* Sammo Hun — John
* Toni Lyonq Kafai — Vanq Vei / Andi
* Cimi Vanq — Yu Gui / Lukas
* Ke Junxiong — Həbsxana nəzarətçisi
* Bu Zonghua — Chu / Charlie
* Yang Xiong — dostu Lin
* Jack Kao — Lin
* Jong — kuokhyu sheng
* Yip Chunchan — Ya Fan
* Xu Chengyi Polad — top qardaşı
* Du Fupin — Həbsxana Mühafizəsi

## Həmçinin bax

# Çeki Çan
# Sammo Hun
# Polis əhvalatı

## İstinadlar
Ulus (qəzet, Köln)

**Ulus qəzeti** — Almaniyanın Köln şəhərində nəşr olunan müstəqil ictimai-siyasi və ədəbi-kulturoloji mühacirət mətbuatı.

## Haqqında
Ulus qəzetinin ilk sayı 1995-ci ilin noyabrında Almaniyanın Köln şəhərində nəşr olunub. Əslən Azərbaycanın Güneyindən olan Hilal Ulusun qurucusu oluduğu və onun redaktorluğu ilə çıxan qəzet Azərbaycan türkcəsi və farsca yayınlanıb. İki alman markasına satılan müstəqil mühacirət mətbuatı kimi yayınlanan qəzet müstəmləkəçiliyə qarşı yazılarla çıxış etmiş, Güney Azərbaycanın müstəqilliyini müdafiə etmişdir.

A3 formatında dörd səhifədən ibarət olan qəzetin yazıları ictimai-siyasi, kultroloji incələmələr, xəbər, bildiriş, bəzən də qısa şeir və hekayələrdən ibarətdir. Hər sayda fars dilli oxuculara yönəlik iki siyasi yazı verilmişdir. Qəzetin ilk 10 sayı aylıq, 21-ci sayınadək iki aydan bir, sonra isə fasilələrlə yayınlanmışdır. Qəzetin toplam sayısı 23, son buraxılışı isə 1999-cu ilin mart ayında olmuşdur. Üçüncü sayıdan ərəb əlifbası ilə olan türkcə yazıların başlıqları latın əlifbası ilə yazılmaqla yanaşı, bu qrafikada da məqalələr verilir. Ulusun türkcə yazılarında dilin yad sözlərdən arındırma çabası gözə çarpır, həmçinin dildə işlək olan bir çox yabancı sözlərin dırnaq arasında türkcə qarşılığı verilir. Qəzetin 18-ci sayısı altı səhifədən oluşur, bunun iki səhifəsi özəl olaraq türkmən bir yazarın qələminə məxsusdur. Tirajı 500 nüsxə olan qəzet poçt vasitəsilə ilə Amerika və Avropa ölkələri ilə yanaşı, Türkiyə, Azərbaycan, İran və başqa ölkələrdə yayılmışdır. Qəzetdə dərc olunan yazılarda Azərbaycan və Türk xalqları ilə yanaşı, çeçenlər, kosovalılar kimi topluluqlara da yer verilmişdir. Qəzetin başlığında «Ana istəklərimiz» qapsamında Azərbaycanın torpaq bütünlüğü vurğusu ilə «Bağımsızlıq uğrunda  sömürgəçi fars şovinizmi işğalına qarşı uğraşıb, Azərbaycan sorununu güncəl etmək» yazılıbdır. Yeddinci sayıdan başlayaraq qəzetin sonunda qurucu və redaktor kimi Hilal adı verilmişdir.

## İstinadlar
Polis əhvalatı 3: Super polis (film, 1992)

**“Polis əhvalatı 3: Super Polis”** (ing, Polis Story III: Super Cop) — baş rolda Ceki Çanın çəkildiyi, Stanley Tonqun rejissorluq etdiyi döyüş, komediya, detektiv janrda olan filmdir.

## Məzmun
Honq Konq polisi Kevin (Jackie Chan) yenidən narahatlıqla doludur. Honq Konq və sosialist Çin polisi məkrli cani ilə mübarizə etmək üçün qüvvələr birləşdirməyə qərar verir. Və burada Kevin, bir dəfə gəlini May tətilinə göndərərək tək inkişaf etmiş sosializm ölkəsinə qaçır.  Olduqca yoldaş yoldaş kimi yaraşıqlı bir polis qızı (Mişel Yeo) qəbul edən Kevin, dəstənin altına girərək, dəstə içərisinə girir, ancaq lideri pis xəbəri hiss edərək, əsəbi polis məmurlarından yaxa qurtarmaq üçün Çindən Malayziyaya qaçırKevin və yeni sevgilisi onun arxasınca qaçırlar.

## Rollarda

* Ceki Çan — Kevin Çen
* Mişel Yeo — Müfəttiş Jessica Young
* Maqi Çun — Mei, Kevinin sevgilisi
* Kennet Çan — narkotik sahibi Şaibat
* Yuen Va — Panther
* Bill Tunq — müfəttiş Billi Vonq
* Cozefin Ku — Şeybatın həyat yoldaşı
* Kelvin Vonq — Peter
* Filip Çan — Insp. Y.K. Çen
* Ken Qanuni — Şeybət Mühafizə
* Lo Li — Ümumi

## Həmçinin bax

# Ceki Çan
# Polis əhvalatı
# Polis əhvalatı 2

## İstinadlar
1945 Berlin Qələbə Paradı

**Berlin Qələbə Paradı** — 7 sentyabr 1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından qısa müddət sonra məğlubiyyətə uğramış nasist Almaniyasının paytaxtı Berlində antihitler koalisiyasının iştirakı ilə keçirilmiş parad. Paradda SSRİ, ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Fransa iştirak edirdi.

1945-ci ilin iyununda təşkil edilmiş Moskva Qələbə Paradının ardından SSRİ bənzər paradın müttəfiq qoşunları ilə birlikdə keçirilməsini təklif edir. Hələ iyul ayında Berlində Britaniya parad keçirmişdi. Sentyabr paradı Reyxstaq binası və Brandenburq qapısı yaxınlığında baş tutur.

Paradda yüksək rütbəli zabitlərdən SSRİ-dən Sovet İttifaqı Marşalı Georgi Jukov, ABŞ-dən General Corc Smit Patton, Birləşmiş Krallıqdan General Brayan Robertson və Fransadan General Mari-Pyer Köniq iştirak edirdi. General Dvayt Eyzenhaver və Feldmarşal Bernard Montqomeri parada az müddət qalmış dəvəti rədd etmiş və Patton və Robertsonu nümayəndə qismində göndərmişdilər. SSRİ, ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Fransadan ümumilikdə 5,000 nəfərlik qoşun heyəti iştirak edirdi ki, onların təkcə 2,000 nəfəri Sovetləri təmsil edirdi. Şəxsi heyətin keçidi ilə başlanan parad zirehli texnikaların nümayişi ilə davam etdirildi. Hərbi heyətə SSRİ 248-ci Piyada Diviziyası, Fransanın 2-ci Piyada Diviziyası, İngilis 131-ci Piyada Briqadası və ABŞ-nin 82-ci Hava-desant Diviziyası daxil idi; mövcud qüvvələr ilk növbədə yerli qarnizonlardan gəlirdi. Zirehli kontingent isə Britaniya 7-ci Tank Diviziyası, Fransanın 1-ci Tank Diviziyası və ABŞ-nin 16-cı Mexanikləşdirilmiş Süvari Qrupu ilə təmsil olunurdu. Qızıl Ordu fürsətdən istifadə edərək paradda IS-3 tankının ilk nümayişini reallaşdırır. Sovetlərin zirehli texnikası bununla yanaşı 2-ci Tank Qvardiya Ordusundan 52 tankla təmsil edilmişdi.

Qərb mediyasında bu parad çox da işıqlandırılmadığına görə Rusiyada *"unudulmuş parad"* kimi adlandırıldı. Qərbdə parada əhəmiyyət verilməməsi Soyuq müharibənin ilk əlamətlərindən biri hesab edilə bilər. Bu dörd müttəfiq dövlətin qoşunları bir neçə ay sonra başqa bir Berlin paradında da iştirak etdilər. Həmin parad almanların təslim olmasının birinci ildönümündə — 8 may 1946-cı ildə Brandenburq qapısı önündə Şarlottenburq küçəsində keçirildi. Parad Tirqartendə Sovet əsgərlərinin xatirəsinə ucaldılmış memorial abidənin açılış mərasimi ilə əlaqələndirilirdi.

Sovet qoşunları 1946-cı ildə Londonda keçirilmiş və daha məşhur olan bir digər qələbə paradında isə iştirak etməmişdilər.

Fayl:Germany Under Allied Occupation BU10264.jpg|Paradda ABŞ-nin M24 Çaffi yüngül tankları.
Fayl:Germany Under Allied Occupation BU10256.jpg|Britaniyanın Sexton özüyeriyən artilleriyası.

## Həmçinin bax
* 1945 Moskva Qələbə Paradı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Müttəfiq qoşunların 7 sentyabr 1945-ci il paradı (səssiz film)
* ''Unudulmuş parad''
Hellmut Valter

Hellmuth Walter () Alman mühəndis və raket mühərrikləri və qaz turbinlərinin tədqiqat işlərini aparmışdır. Onun məşhur əsərləri Messerschmitt Me 163 raket mühərriki və Bachem Ba 349 önləmə təyyarəsidir. Sualtı qayıqlarda havadan müstəqil hərəkət sistemindən istifadə etmişdir.

## İstinadlar
Danka Bartekova

**Danka Bartekova** (; ) — stend atıcılığında çıxış edən Slovakiya idmançısı. 2012 Olimpiya bürünc mükafatçısı, 9 qat dünya çempionu, 10 qat Avropa çempionu, 5 qat dünya kuboku mərhələlərinin qalibi, 2011 Universiada gümüş mükafatçısı.

2012-ci ildə 8 il müddətinə BOK Atletlər Komissiyasına seçilmişdir.

Rio-de-Janeyroda keçirilən 2016 Olimpiya Oyunlarının açılış mərasimində Slovakiya bayrağını daşıyırdı.

## Ailəsi
Danka Bartekovanın bacısı Lenka Kosteletska məşhur Çexiya atıcısı David Kosteletskinın həyat yoldaşıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Danka Bartekova — ISSF saytında profili (Beynəlxalq Atıcılıq Federasiyası)
* Danka Bartekova — BOK saytında profili (Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi)
* Danka Bartekovanın rəsmi saytı
Hiller YH-32 Hornet

**Hiller YH-32 Hornet**, Hiller Aircraft tərəfindən 1950-ci illərin əvvəllərində istehsal edilmiş bir aviavasitədir. Kiçik və fərqli bir dizayna malikdir. Rotor bıçaqlarının ucunda quraşdırılmış iki Hiller 8RJ2B ramjet mühərriki ilə işləyirdi. 1950-ci illərin əvvəllərində ABŞ ordusu və ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün fərqli YH-32 Hornet versiyaları istehsal edildi.

Hiller Muzeyi YH-32A Sally Rand modelini ilk hücum vertolyotu hesab edir.
Hornet

*Hiller YH-32 Hornet — Hiller Aircraft aviasiya şirkəti tərəfindən 1950-ci illərin əvvəllərində istehsal olunan aviavasitədir. 
*McDonnell Douglas F/A-18 Hornet — McDonnell Douglas ve Northrop Corporation şirkətləri tərəfindən istehsal olunan döyüş təyyarəsi
*M93 HORNET minası — ABŞ tərəfindən təkmilləşdirilmiş tank əleyhinə mina.
Aşağı Qapanlı

**Aşağı Qapanlı**, **Qapanlı** (?-2015) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Azad Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
29 may 2015-ci ildə Azad Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki **Qapanlı** kəndi **Aşağı Qapanlı** kəndi adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
*Azad Qaraqoyunlu 
*İlxıçılar

## İstinadlar
Havadan müstəqil hərəkət sistemi

Havadan müstəqil hərəkət sistemi (və ya hava müstəqil itələmə sistemi) (İngilis dilində: **Air-independent propulsion** və ya qısaca **AIP**) oksigen kimi yanan qaza ehtiyac duymayacaq formada, xarici yanma mühərriki kimi bir növ mühərrik olan Stirlinq mühərriki ilə sualtı qayıqlar kimi su nəqliyyat vasitələrinin su altında daha uzun müddət saxlanmasını təmin etmək üçün hazırlanmış bir enerji istehsalı sistemidir.

Saxlanılan hava qarışığının köməyi ilə daxili yanma mühərrikləri ilə müqayisədə daha uzun müddət və çox qızmadan işləyə bilən bir stirlinq mühərriki, sualtı qayıq hərəkəti və digər sistemlərin işləməsi üçün zəruri olan, avtomobilin batareyaları üçün zəruri olan elektrik axınını güc mənbəyinə hərəkət enerjisi ilə təmin edir.
Yuxarı Qapanlı

**Yuxarı Qapanlı**, **Qapanlı** (?-2015) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Yuxarı Qapanlı kənd inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
29 may 2015-ci ildə Qapanlı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki **Qapanlı** kəndi **Yuxarı Qapanlı** kəndi adlandırılmış və Qapanlı kənd inzibati ərazi dairəsi Yuxarı Qapanlı kənd inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qazyan

## İstinadlar
McDonnell Douglas

**McDonnell Douglas** — 1967-ci ildə McDonnell Aircraft və Douglas Aircraft Company şirkətlərinin birləşməsi ilə qurulan Amerikanın böyük bir kosmik məhsullar istehsal səhmdar cəmiyyəti və müdafiə firması idi. Həmin müddətdən otuz il sonra Boeing ilə birləşmə dövrünə kimi DC-10 sərnişin təyyarəsi və F-15 Eagle hava üstünlüyü qırıcı təyyarəsi və F/A-18 Hornet çoxməqsədli qırıcı təyyarəsi kimi bir neçə tanınmış ticarət və hərbi məqsədli təyyarə istehsal etmişdir.
M93 HORNET minası

M93 HORNET minası, ABŞ tərəfindən hazırlanmış, geniş ərazidə 100 metrə qədər məsafədən atəşlənə bilən tank əleyhinə mina növüdür.

## Dizaynı
1987-ci ilin avqustunda Amerikan Honeywell Defense System (Honeywell Müdafiə Sistemləri) və Textron Inc. firmaları tenderdə iştirak etdilər. 1990-cı ilin aprelində Textron şirkəti tələb olunan şərtləri yerinə yetirərək tenderi qazandı.

## Tərifi
Həm seysmik, həm də akustik sensorlarla işləyən M93, bununla da yanından keçən vurulması mümkün hədəfləri müəyyənləşdirir. Mənzilinin içində bir hədəf tapdıqdan sonra, mina istiqamətini o tərəfə çevirib, başlatmanın atəş edəcəyi bucağı müəyyənləşdirir. Sonra qaz generatorunun köməyi ilə mina işə salınır. İnfraqırmızı sensorlar hədəfi izləyir və istiqamətini dəyişir. Hədəfə yaxınlaşdıqdan sonra, minanın içindəki detonator işə düşür. Döyüş başlığının daxilində olan partlayıcı Misznay Schardin təsiri ilə hərəkət edir və hədəfini vurur. Ancaq hədəfini yan tərəfdən deyil, üst hücum üsulu ilə vurur. Döyüş başlığında 450 qram tantal mövcuddur
Lockheed X-7

Lockheed X-7 ramjet mühərrikləri və raket idarəetmə texnologiyası sınaqları üçün istehsal edilmiş pilotsuz sınaq vasitəsidir. B-29 və ya B-50 Superfortress bombardmançısının qanadı altından atılaraq istifadə edilirdi. Atıcı buraxılmayan sonra işə düşür və vasitəni 1625 km/saat (1000 mil/saat) sürətə çatdırırdı. Daha sonra, atəşləyici aparatı tərk edir və gövdə altındakı ramjet mühərriki işə düşürdü. X-7-nin yerə enişi bir paraşüt tərəfindən həyata keçirilirdi. Texnika əldə edilmiş maksimum sürət 4640 km/saat / Mach 4.31 (2.881 mil/saat) ilə öz dövrünün ən sürətli hava nəqliyyatı vasitəsi olmağı bacarmışdır. 1951-ci il aprel ayından və 1960-cı ilin iyul ayına kimi ümumi olaraq 130 X-7 uçuş həyata keçirilmişdir.

## Teknik xüsusiyyətləri
* **Ekipaj:** yox
* **Uzunluğü:** 9.98 m
* **Qanad uzunluğu:** 3.66 m
* **Hündürlüyü:** 2.1 m 
* **Yük ilə birlikdə çəkisi:** 3,600&nbsp;kg
* **Motoru:**
** 1× Alleghany Ballistics Laboratories X202-C3 qatı yanacaqlı raket mühərriki 
** Ramjet
* **Gücü:** 6 ,150&nbsp;hp (4,590&nbsp;kW)
* **Maksimum sürət:** 4.31 Mach 4,640 km/s
* **Uçuş hündürlüyü: **32,317 m
P-270 Moskit

**P-270 Moskit** (rus. П-270 “Москит”, “ağcaqanad”; NATO kod adı: SS-N-22 “Sunburn”), SSRİ mənşəli gəmi əleyhinə qanadlı raket. Əsasən gəmidən buraxılmaq üçün hazırlanmasına baxmayaraq, onun bəzi variantları yük maşını, sualtı qayıq, təyyarə və ekranoplandan da buraxıla bilər. Adi və nüvə başlığı daşıya bilər. İdarəetmə sistemi Ətalət başlıqlı terminal aktiv radar əlaqəli idi. MKB Raduga tərəfindən istehsal edilmişdir. Çəkisi 4,500 kq, uzunluğu 9.745 m, lülə çapı 0.8 m olmuşdur. Dörd ramjet mühərriyi ilə işləmişdir. Qanad enliliyi 2.10 m, hərəkət mənzili 120–250&nbsp;km arası, kreyser hündürlüyü 20 m, maksimum sürəti 3 mach olmuşdur.

## İstifadəçilər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Ətalət Naviqasiya Sistemi

INS (Inertial Navigation System; Ətalət Naviqasiya Sistemi) sürətölçən və bucaqölçən sensorlarından istifadə edərək hərəkət edən bir nəqliyyat vasitəsinin (təyyarə, raket, sualtı qayıq və s.) mütləq mövqeyini təyin edir. Tamamilə müstəqil olmaq xüsusiyyətinə malikdir və heç bir elektromaqnit şüa yaratmadan işləyir. Əməliyyat prinsipi istinad olan bir başlanğıc nöqtəsindən etibarən (ilk məlum/müəyyən edilmiş mövqedən) davamlı sürət, sürətləndirmə və bucaq hərəkətlərini ölçməklə əldə edilən nöqtədəki mövqeyi müəyyənləşdirir. Ümumiyyətlə yerləşmə (GPS) sisteminlərini dəstəkləmək üçün istifadə olunur. Çox dəqiq nəticələr verir.
Transportir

sağ|200px|thumb|180°yə qədər ölçə bilən tipik transportir 
**Transportir** və ya **bucaqölçən**, bucaqların ölçülməsi üçün alət. Tipik bir transportir bir qayda olaraq 1° aralıqlarla ölçür və hər 5 və ya 10°-lik interval uzun bir xətt ilə göstərilir. Bununla birlikdə daha mürəkkəb işlərdə istifadə olunan transportirlər daha dəqiq ölçülü ola bilərlər.

## Optik transportir

Bucaqları 0,1 qövs saniyəsi (1°/3600) dəqiqliyi ilə ölçməyə imkan verən optik transportir (qoniometr), fırlanan bir dairə, bu dairəyə perpendikulyar olan bir ox üzərində nişanlama durbinindən və vernier dairəsindən ibarətdir. Kristalloqrafiyada, prizmaların və optik komponentlərin qurulmasında istifadə olunur.

## Qaleriya

Image:Protractor katomierz.jpg
Image:Protractor1.svg
Image:Navigational rules types.JPG
Douglas Aircraft Company

Douglas Aviasiya Şirkəti, Amerika təyyarə istehsalçısı şirkətidir. 1921-ci ilin iyun ayında ata Donald Wills Douglas tərəfindən Kaliforniyanın Santa Monika şəhərində təsis edilmişdir. Daha sonra McDonnell Təyyarə Şirkəti ilə birləşdi və adı 1967-ci ildə McDonnell Douglas olaraq dəyişdirildi. Hal hazırda Boeing Aviasiya Korporasiyasının ticarət təyyarələri bölməsinin bir hissəsidir.
Henrieta Farkaşova

**Henrieta Farkaşova** (; ) — Slovakiya paralimpiya xizəkçisi, 2010, 2014 və 2018 Paralimpiya Qış Oyunlarının 9 qat çempionu.

## Həyatı
Görmə qabiliyyəti əlilliyi var, B3 sinifində yarışır. Trnava Universitetində və Matey Bel Universitetində sosioloq ixtisasında oxuyub. Rolik sürməyi sevir. Şəxsi şüarı — "Mümkünsüz mümkündür". Henrietanın doqquz qızıl medalı var: üçünü 2010-cu ildə (nəhəng slalom, super kombinasiya və super nəhəng), ikisini 2014-cü ildə (sürətli eniş, nəhəng slalom), dördünü 2018-də (sürətli eniş, super nəhəng, super kombinasiya və nəhəng slalom) qazanmışdır. Həmçinin, onun aktivində 2010-cu (sürətli eniş) və 2018-ci (slalom) illərdə qazanılan gümüş medallar var, 2014-cü ildə isə o, bürünc medal (slalom) qazanmışdır. Nataliya Şubrtova onun lideridir.

## İstinadlar
Matey Tot

**Matey** **Tot** (; ) — Slovakiya yungül atletika idmançısı, idman yürüşündə çıxış edir. 50&nbsp;km məsafədə 2015 dünya çempionu və 2016 Olimpiya çempionu. Dörd Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı (2004, 2008, 2012, 2016).

## Nailiyyətləri
2004-cü il Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı 20 kilometr məsafədə 32-ci yer, Pekin Olimpiadasında 20 kilometr məsafədə 26-cı yer, 2012-ci il Olimpiya Oyunlarında 50 kilometr məsafədə 7-ci yeri tutdu.

2015 Dudinska Patdesiatka yarışının 3:34.38 nəticəsi ilə qalibi oldu. Bu nəticə yarışın ən yaxşı 3-cü nəticəsi oldu, bu məsafəni ondan daha sürətli Robert Korjenevski və Denis Nijeqorodov qət etmişdilər. Podebrady Race Walk yarışında 20 kilometrlik yürüşdə 2-ci yeri tutmuşdur.

2006-cı ildə Slovakiyanın ən yaxşı idmançısı seçilmişdir. 2016-cı ildə Slovakiyada ilin idmançısı adını qazanmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Cəlal Qasımov (diplomat)

**Cəlal Cəlil oğlu Qasımov** () — professor, texniki elmlər doktoru, Azərbaycan Respublikasının Slovakiya Respublikasında fəxri konsulu.

## Həyatı
Cəlal Qasımov 1952-ci ildə, aprel ayının 16-da Kəlbəcər rayonunun Kəbəcər şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Kəlbəcər şəhər orta məktəbinə daxil olan Calal Cəlil oğlu, həmin orta məktəbi 1969-cu ildə qurtarmışdır. O, 1970-ci ildən 1973-cü iə qədər Minsk şəhərində ordu sıralarında xidmət etmişdir.

### Təhsili
C. C. Qasımov 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun İnşaat fakültəsinə daxil olmuşdur. Sonra təhsilini 1974-cü ildən Slovakiyadakı Bratislava Texniki Universitetinin İnşaat fakültəsində davam etdirmişdir. O, Slovakiyaya Azərbaycan dövlətinin göndərişilə getmişdir. 1980-ci ildə həmin universitetin "Yerüstü və yeraltı qurğuların tikintisı" fakültəsini müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Ali təhsil alandan sonra C. C. Qasımov təyinatla Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutuna gəlib, assistent işləməyə başlamış, 1983-cü ildə Moskva İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuşdur. O, 1987-ci ildə aspiranturanı müvəffəqiyyətlə başa vurmuşdur. C. C. Qasımov 1987-ci ildə professor Bünyad Sərdarovun rəhbərliyi ilə "Bitum şlamı və polimer əsaslı idman meydançaları döşəmələrinin tərkibi yaradılmasının əsasları" dissertasiya müdafiə edib və texniki elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

### Ailəsi
Evlidir, Elçin adlı bir oğlu var. Cəlal Qasımov Milli məclisin deputatı Mircəlil Qasımlının əmisidir.

## Fəaliyyəti
* Cəlal Qasımov Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunda baş müəllim və dossent işləmiş;
* 1988-ci ildə həmin institutda Xarici tələbələr fakültəsinin dekanı seçilmiş;
* 1992-ci ildə Moskva İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun doktoranturasına qəbul olub, həmin univeristetdə dossent işləmiş;
* 1997-ci ildə Münhen Mühəndislər Akademiyasının akademiki Adolf Merkinin məsləhətçiliyi ilə "Polimer əsaslı tennis isman meydançalarının örtükləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək texniki elmlər doktoru alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Elmi fəaliyyətlərini davam etdirən C. C. Qasımov 4 müəlliflik şəhadətnaməsi almış, 35-dən çox elmi əsər yazıb nəşr etdirmişdir.
* 24 aprel 2009-cu il Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamına əsasən Cəlal Qasımov Azərbaycan Respublikasının Slovakiya Respublikasında fəxri konsulu təyin edilir.

## İstinadlar
Yuxarı Qaradağlı

**Yuxarı Qaradağlı**, **Qaradağlı** (?-2015) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Qaraağacı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
29 may 2015-ci ildə Qaraağacı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki **Qaradağlı** kəndi **Yuxarı Qaradağlı** kəndi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi mənşəcə Səfəvilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsində böyük rol oynamış qızılbaşların Qaradağlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Tayfa isə öz adını Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalının adından almışdır. Səfəvilər hakimiyyətə keçdikdən sonra Qaradağlılar müxtəlif ərazilərə yayılmışlar. Qaradağlı adlı kəndlər də məhz həmin tayfaya məxsus ailələrin etnik adını əks etdirir. XX əsrin 30-cu illərinədək Laçın rayonunun Güləbird kəndi yaxınlığında da Qaradağlı adlı kənd olmuşdur. Bu kəndin adı Sarı Aşığın bir bayatısında çəkilir. XX əsrin 60-cı illərinədək Ermənistan ərazisində Qaradağlı adlı kənd qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Qaraağacı 
* Qapanlı (Tərtər)

## İstinadlar
Təzəkənd (Tərtər)

**Təzəkənd** — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Qaradağlı kənd inzibati ərazi vahidində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Tərtər rayonunun Qaradağlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Təzəkənd kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Yuxarı Sarıcalı

**Yuxarı Sarıcalı**, **Sarıcalı** (?-2015) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Düyərli kənd inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
29 may 2015-ci ildə Düyərli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki **Sarıcalı** kəndi **Yuxarı Sarıcalı** kəndi adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Düyərli (Tərtər)

## İstinadlar
Svetlana Velmar-Yankoviç

**Svetlana Velmar-Yankoviç** (  ) — Serb əsilli yazıçı.

## Bioqrafiyası
Bir ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Atası yazıçı Vladimir Velmar-Yankoviç Serbiyadakı Alman hərbi idarəsi nəzdindəki milli qurtuluş hökumətinin üzvü (mədəniyyət və din nazirinin müavini) olmuşdur. 1944-cü ilin sentyabrında ölkəni tərk edir. İtaliya və İspaniyada yaşayır. Avtomobil qəzasında ölür. Svetlana Velmar-Yankoviç Belqraddakı qadın gimnaziyasını bitirir. Universitetin ikinci ilində jurnalist kimi fəaliyyətə başlayır. 1959-cu ildən Maarifçilik nəşriyyatında çalışmışdır. 1989-cu ildən isə yalnız ədəbi işlə məşğul olur.

## Seçilmiş əsərləri

### Romanları
* Çapıq/ Ožiljak (1956)
* Qaranlıq/ Lagum (1990, телефильм 1998)
* Bezdno/ Bezdno (1995)
* Niqdeya/ Nigdina (2000)
* Prozraci, avtobioqrafiq roman (2003)
* Vostanije (2004)
### Nağılları
* Dorçol/ Dorcol (1981)
* Vracar (1994)
* Glasovi (1997)
### Mahnıları
* Knyaz Mixaylo/ Knez Mihailo (1994, telefilm 1998)
* Jelz/ Žezlo (2001)
### Esse
* Savremenici (1968)
* Ukletnici (1993)
* Izabranici (2005)
## Mükafatları
İvo Andriç və Mesi Selimoviç mükafatları, Serbiya Milli Kitabxanasının ilin ən populyar kitabına görə mükafatı (1992), İlin ən yaxşı romanı üçün NIN jurnalının mükafatı (1995) və s. Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının üzvü olmuşdur (2009).

Nəsr əsərləri bir çox dillərə, o cümlədən koreya dilinə tərcümə olunmuşdur.
## Mənbə
* Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyasının saytında bioqrafiyası
* IMDB saytı
* ''Politika'' qəzetində nekroloq

## İstinadlar
Korp (İzer)

**Korp** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triyev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl. 

INSEE kodu — 38128. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 453 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 639 ilə 1 840 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 530 km cənub-şərqdə, Lion 140 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 45 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:360 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:700
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1962 from:0 till:608
  bar:1968 from:0 till:556
  bar:1975 from:0 till:465
  bar:1982 from:0 till:505
  bar:1990 from:0 till:512
  bar:1999 from:0 till:453


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Korp haqqında ümumi məlumat
Külen

**Külen** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. L'İl-d'Abo kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen. 

INSEE kodu — 38141. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 686 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 421  ilə 536 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 430 km cənub-şərqdə, Lion 45 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 55 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kyulen haqqında ümumi məlumat
La-Mür

**La-Mür** () — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triyev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl. 

INSEE kodu — 38269. Kommunanın 2006-cu il üçün əhalisi 5334 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 720 ilə 1 204 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris təxminən 520 km cənub-şərqdə, Lion 125 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 32 km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
*Əhalinin dinamikası (INSEE):*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.9,0.72,0.5)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:7000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2008 text:2008
PlotData=
  color:barra width:15 align:left
  bar:1793 from:0 till:2147
  bar:1806 from:0 till:1818
  bar:1821 from:0 till:1933
  bar:1831 from:0 till:2785
  bar:1841 from:0 till:3106
  bar:1851 from:0 till:3648
  bar:1861 from:0 till:3628
  bar:1872 from:0 till:3577
  bar:1881 from:0 till:3526
  bar:1891 from:0 till:3401
  bar:1901 from:0 till:3377
  bar:1911 from:0 till:3595
  bar:1921 from:0 till:3711
  bar:1931 from:0 till:4423
  bar:1946 from:0 till:4922
  bar:1954 from:0 till:5595
  bar:1968 from:0 till:6196
  bar:1982 from:0 till:5657
  bar:1990 from:0 till:5480
  bar:1999 from:0 till:5190
  bar:2006 from:0 till:5093
  bar:2008 from:0 till:5334


## Həmçinin bax
* Fransa rayonlarının siyahısı
## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* La-Myur haqqında ümumi məlumat
Qutman mağarası

**Qutman mağarası** () — Baltikyanı ölkələrin ən geniş və ən yüksək mağarası, Latviyanın Qauya Milli Parkında Qauya çayı hövzəsinə yaxın ərazidə yerləşir. Mağara son buzlaşma dövründən sonra ərimə sularının qayaların arasındakı qumları qazıması zamanı, 10000 il əvvəl meydana gəlməyə başlamışdır. Bu Latviyada ən qədim turistik məkandır. Mağaranın divarlarında 17-ci əsrə aid yazılar vardır. Bu mağara Turayda gülü haqqında əfsanənin başladığı yer olaraq bilinir.

## Təsviri
Qutman mağarası Baltikdəki ən geniş və ən yüksək mağardır. Dərinliyi 18,8 metr, eni 12 metr və hündürlüyü 10 metrdir. Mağara Qauya çayının sahilindəki qumlu daşdan əmələ gəlmişdir; onun meydana gəlməsi çay və yeraltı mənbənin min illik qarşılıqlı əlaqəsi ilə əlaqələndirilir.

Mağara Latviyanın ən qədim turistik məkanı sayılır, çünki ziyarətçilər hətta ən erkən zamanlardan mağaranın divarlarında adlarını, ziyarət tarixlərini qeyd etməklə "bəzək" qoyurdular. Mağaranın içərisində baronların gerbləri, isimləri və mülk sahiblərinin adları vardır. Bu yazıları mağara yaxınlığında alətləri ilə zəngin qonaqları gözləyəcən daş ustaları yazırdılar. Mağaranın divarlarına yazılmış kitabələr, qorunan arxeoloji və geoloji abidə olduğu üçün artıq divarlarda yazı yazmağa icazə verilmir.

Yerli xalq əfsanəsinə görə, mağaradan axan bulaq suları Rindauqun həyat yoldaşının göz yaşıdır. Hekayədə deyilir ki, lider öz vəfasız həyat yoldaşını Qauya çayının qum sahilində basdırır. Zavallı qadın günahından bezib o qədər ağladı ki, göz yaşları böyük bir mağaraya axdı. Bu günə qədər bulaq sularının müalicəvi xüsusiyyətə sahib olduğu deyilir. Başqa bir hekayədə mağaranın necə ad aldığını izah edir: uzun müddət əvvəl mağarada insanlara şəfa vermək üçün bulaq suyundan istifadə edən yaxşı bir insan yaşayırdı. Qut Mann alman dilində "yaxşı insan" deməkdir.

Qutman mağarası qədim ibadət yeridir. XIX əsrə qədər insanlar bura tanrılara qurban gətirməyə gəlirdilər. Bura bir çox əbədi əfsanə ilə də məşhurdur.

## İstinadlar
Nadir Quliyev

**Nadir Quliyev** (tam adı: *Nadir İmamnəzər oğlu Quliyev*; ) — Azərbaycanlı ictimai xadim, Azərbaycan SSR-in xalq deputatı, Lenin ordeni mükafatı laureatı (1979), "Şərəf nişanı" ordeni mükafatı laureatı (1981), "Oktyabr inqilabı" ordeni mükafatı laureatı (1986).

## Həyatı
Nadir İmamnəzər oğlu Quliyev 1928-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub.

## Təhsili
1936-cı ildən 1942-ci ilə qədər Buzovna qəsəbəsində yerləşən 125 nömrəli tam orta məktəbdə, 1945–1948-ci illərdə Bakı Energetika-Maşınqayırma Kollecində təhsil alıb.
O, yeniyetmə yaşlarında kolxozda suçu, anbardar, "Buzovnaneft" mədənlərində boruçəkən və sürücü kimi işləyib. Daha sonra 38 nömrəli fəhlə-gənclər məktəbində təhsilini davam etdirib.

1972-ci ildə iqtisadçı ixtisası üzrə Moskva Mühəndis İqtisad İnstitutunu bitirib.

## Karyerası
Nadir Quliyev 1948-ci ildən 1953-cü ilə qədər "Buzovnaneft" trestinin Tikinti-Quraşdırılma kontorunda böyük mexanik vəzifəsində çalışıb.
O, 1953–1954-cü illərdə Tikinti İdarəsində böyük mexanik vəzifəsini icra edib. O, müxtəlif illərdə sürücü, qaraj müdiri, avtoprofilaktoriyada rəis kimi fəaliyyət göstərib.
1964-cü ildən taxıl məhsullarının qəbulu, saxlanması, emalı və satışı sahəsi ilə məşğul olub. O, 1964–1973-cü illərdə Azərbaycan SSR Tədarük Nazirliyinin Təmir-İstehsalat kombinatının Yumşaq Tara fabrikinin direktoru vəzifəsində çalışıb.

1973-cü ildə yenicə yaradılan Bakı Taxıl Məhsulları Kombinatına direktor təyin olunub.

Nadir Quliyevin rəhbərliyi illərində Bakı Taxıl Məhsulları Kombinatında bir çox yeni istehsalat binaları və qurğuları tikilib, yeni şöbələr yaradılıb, məhsuldarlıq səviyyəsi artırılıb və işçilərin sosial-mədəni həyatının yaxşılaşdırılması istiqamətində işlər görülüb.

O, ictimai-siyasi fəaliyyətlə də məşğul olub. 1990-cı ildə 12-ci çağırış Azərbaycan Respublikasının Xalq deputatı, dalbadal 4 çağırış isə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilib.

## Mükafatları
Nadir Quliyev 1979-cu ildə Lenin ordeni, 1981-ci ildə "Şərəf nişanı" ordeni, 1986-cı ildə isə "Oktyabr inqilabı" ordeni ilə təltif edilib.

## Ölümü
Nadir Quliyev 1993-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar
Sten dövrü

**Sten dövrü** ( () -dar) — Mezoproterozoy erasında son geoloji dövrdür və 1200 - 1000 Mya milyon il əvvəllər arasında davam etmişdir. Adı bu dövrdə yaranan dar metamorfik süxur qatlarından qaynaqlanır.

Toni dövründə parçalanan superqitə Rodiniya Steni dövründə yaranmışdır.

Cinsi çoxalmayla çoxalmış ən qədim orqanizmin qalıqları, erkən Stenə aiddir.

## İstinadlar
Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı

**Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı** — 1992-ci ildən elm və texnologiyanın, ədəbiyyatın və incəsənətin inkişafındakı xidmətlərinə görə Rusiya Federasiyasının Prezidenti tərəfindən verilən mükafat.

Elm və texnologiya sahələri üzrə Dövlət mükafatına, ədəbiyyat və incəsənət sahələri üzrə Dövlət mükafatına, humanitar sahədə yüksək nailiyyətlərə görə Dövlət mükafatına layiq görülən şəxslərə müvafiq olaraq "Elm və texnologiya sahələri üzrə Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı laureatı", "Ədəbiyyat və incəsənət sahələri üzrə Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı laureatı" və "Humanitar sahədə yüksək nailiyyətlərə görə Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatı laureatı" fəxri adları, pul mükafatı, diplom, Dövlət mükafatı laureatının fəxri nişanı və sertifikat təqdim olunur. Laureatın fəxri nişanından əlavə, Rusiya Federasiyası Dövlət mükafatı laureatının yaxa nişanı da verilir.

Dövlət mükafatları Rusiya Federasiyasının Prezidenti tərəfindən bayram mühitində verilir. Ənənəyə görə mərasim 12 iyun — Rusiya günündə baş tutur.

## İstinadlar
II Mehmed Gəray

**II Mehmed Gəray** və ya **Semiz Mehmed Gəray** (1532-1584) — 1577-1584-cü illərdə hakimiyyətdə olan Krım xanı.

## Həyatı

II Mehmed Gəray atası Krım xanı I Dövlət Gərayın Rusiya və Reç Pospolita üzərinə etdiyi bir çox yürüşlərdə iştirak etmişdir. 1555-ci ildə böyük qardaşı *kalga* Sultan Əhməd Gərayın ölümündən sonra kalga təyin edilmiş və atasından sonra taxtın varisi təyin edilmişdir. Atasının hakimiyyəti dövründə Mehmed Gəray kalga vəzifəsini tutdu.

1558-ci ilin qışında, böyük Krım tatar ordusunun başında olan kalga Mehmed Gəray Or bərzəxidən Cənubi Rusiya torpaqlarına yürüş etdi. 1570-ci ildə böyük orduya (50-60 min nəfər) rəhbərlik edən Mehmed və Adil Gəray Ryazan və Kəşir ərazilərinə yürüş etdilər. 1571-1572-ci illərdə kalga Mehmed Gəray atası ilə birlikdə Rusiyaya qarşı iki böyük yürüşdə iştirak etdi.

1566-cı ildə kalga Mehmed Gəray Krım ordusunun əsas qüvvələri ilə Macarıstana qarşı yürüşə başladı və burada Osmanlı ordusu ilə birlikdə Avstriya-Macarıstan İmperiyasına qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak etdi.

## Hakimiyyətə gəlməsi
29 iyun 1577-ci ildə Krım xanı I Dövlət Gəray Bağçasarayda öldü. Atasının ölümündən sonra 45 yaşlı Mehmed Gəray Krım taxtına çıxdı. II Mehmed Gəray Adil Gərayı yeni kalga təyin etdi.

1577-ci ildə yeni xan II Mehmed Gəray başda olmaqla böyük bir Krım ordusu Polşa-Litva sərhədinə yürüş etdi. Krımlar yürüşü dayandırmaq üçün Polşa kralından böyük məbləğdə xərac aldılar və Volinya şəhərini yandırdılar. Yürüş zamanı Krım tatarları və noqaylar xəracdan əlavə olaraq  35 min əsir, 40 min at, 500000 inək, öküz və qoyun ələ keçirdilər.

1578-ci ilin yayında Səfəvilərlə müharibə edən Osmanlı Sultanı III Murad öz vassalı Krım xanı II Mehmed Gəraydan Qafqaza hərbi yürüş etməyi əmr edir. II Mehmed Gəray özü bu yürüşdə iştirak etməkdən imtina etdi və Sultana xəstələndiyini bildirdi. Xanın əmri ilə kalga Adil Gəray və Şakay Mübarək Gərayın komandanlığı altında 20000 nəfərlik tatar ordusu yola düşdü.

## İstinadlar
Yeni Şotlandiya silahlı hücumları (2020)

** Yeni Şotlandiya silahlı hücumları** - Kanadanın Yeni Şotlandiya əyalətinin Portalik şəhərində və 50&nbsp;km radiusda olan bir sıra digər yaşayış məntəqələrində dinc insanlara qarşı kütləvi atəşin açılması. Yerli polisinin verdiyi məlumata görə hadisə 51 yaşlı şəhər sakini Qabriel Uortman tərəfindən törədilmişdir. Baş vermiş silahlı hadisə Kanada tarixində ən çox insan təlafətına səbəb olan olay kimi tarixə keçib. Kanadanın Baş naziri Castin Trüdo həlak olanların ailələrinə və yaxınlarına başsağlığı verib.

## Arxa plan

18 aprel axşamı əyalət polisi paytaxt Halifaksdan 130 kilometr şimalda yerləşən Portalik şəhərindən və ətraf ərazilərdən çoxlu sayda 9-1-1 çağırışları qəbul etmişdir. Polisə zəng edən şəxslər, naməlum şəxsin dinc insanlara atəş açdığını və çoxlu sayda həlak olanın olduğunu bildiriblər. Gecə boyunca davam edən araşdırmalar zamanı ən azı 50 kilometr radius ərazisində güllələnənlərin və qan izlərin olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Portalik əhalisi qısa zamanda təxliyə edilmiş və axtarış ərazisi genişləndirilmişdir. Atışmalarda üç binanın və iki avtomobilin məqsədli və ya təsadüfən yandığı təyin olunmuşdur.

## İstinadlar
Srpska Respublikası (1992-1995)

**Srpska Respublikası** (Serb kiril əlifbası: Република Српска) Bosniya müharibəsi illərində Srpska Respublikası Ordusunun nəzarəti altında olan cənub-şərqi Avropada proto dövlət idi. Özünü müstəqil elan etməsinə baxmayaraq, bu iddia Bosniya hökuməti (ərazisi Srpska-nın bir hissəsi kimi tanınan), Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və ya hər hansı digər tanınmış dövlət tərəfindən qəbul edilmədi. Yarandığı ilk aydalarda **Serbiya Bosniya və Herseqovina Respublikası** (Serb kiril əlifbası: Српска Република Босна и Герцеговина) kimi tanınırdı.
Afterburner

**Afterburner** (əlavə yanma), xüsusən də uçuş və qalxma zamanı reaktiv təyyarələrdə sürətlənməni artırmaq və ya səs sürətini aşmaq üçün istifadə olunan bir hərəkət sistemidir.

İşləmə prinsipi olaraq reaktiv enjektorlar turbojet ağızına yanacaq vurur. Ağızdan (nozzle) gələn isti hava axını və yanmamış qazlar ilə alovlanır və beləliklə ramjet mühərriklərinə bənzər bir impuls yaradır. Turbojet mühərriklərində istifadə olunan xüsusiyyət bir ramjetin iş prinsipinə bənzəyir. Afterburnerlər ilə işləyən bir təyyarə, reaktiv ağızlardan çıxan alov sütunları ilə müəyyən edilir. Mülki aviasiyada Concorde bu sistemlə havaya qalxır. Normal uçuşundan 4 qat daha çox yanacaq sərfiyyatına səbəb olur. Lockheed Martin F-22 Raptor afterburnerlərindən istifadə edərək 20 dəqiqə ərzində 20 ton yanacağını qurtara bilər. Saatda 800 mil (1280&nbsp;km) sürətə çata bilər. Köhnə bir texnologiyadır, bu gün reaktiv qırıcılar daha kiçik afterburnerlər ilə təchiz edilmiş, bütün mühərrik turbinlərdən ibarət olarkən (F-18), köhnə F-14 Tomcat kimi modellərdə mühərrikinin 60 faizi afterburnerlərdən təşkil olunmuşdur. F-14 Tomcat, yüksək istilik səbəbiylə IR (infraqırmızı) təsirinə və nəzarətsiz yanacaq istehlakına səbəb olduğu üçün 2006-cı ildə xidmətdən çıxarıldı. Eyni səbəbdən, MiQ-25 və MiQ-31 xidmətdən erkən çıxarılmışdır.
Bosniya soyqırımı

**Bosniyalı Soyqırımı** — Bosniya və Herseqovinada 1992-1995-ci illərdə davam edən müharibə zamanı xristian serblər tərəfindən müsəlman bosniyalılara qarşı tətbiq edilmiş soyqırım, etnik təmizləmə və kütləvi qırğınlardır.

Bosniya serblərinin nəzarətində olan ərazilərdə baş verən etnik təmizləmə kampaniyası Bosniya müsəlmanları və Bosniya xorvatlarını hədəf aldı. Etnik təmizləmə kampaniyasına məhkumetmə, qanunsuz həbs, kütləvi təcavüz, cinsi təcavüz, işgəncə, şəxsi və ictimai əmlakın talan edilməsi və məhv edilməsi, mülki şəxslərə qarşı qeyri-insani rəftar; siyasi liderlərin, ziyalıların və mütəxəssislərin hədəf alınması; mülki şəxslərin qanunsuz deportasiyası və köçürülməsi; mülki şəxslərin qanunsuz atəşə tutulması; daşınmaz və şəxsi əmlakın qanunsuz mənimsənilməsi və talan edilməsi; evlərin və müəssisələrin dağıdılması; və ibadət yerlərinin dağıdılması daxil idi. Niyyət Bosniya müsəlmanlarını məhv etmək olduğuna görə, bu hadisələrə soyqırım adı verilmişdir.

## İstinadlar
6 №-li Qayıdış qəsəbəsi

**6 №-li Qayıdış qəsəbəsi** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun 6 №-li Qayıdış qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 

Bu Qəsəbə "Bələdiyyə əraziləri və torpaqları haqqında" Qanunla Füzuli rayonunun Bala Bəhmənli bələdiyyəsinin ərazisinə aid edilib.

## Tarixi
"Azərbaycan Respublikasının bəzi şəhər və rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında" 01.09.2004-cü il tarixli 727-IIQ nömrəli Qanunun  "Füzuli rayonu üzrə" hissəsinin birinci abzasına əsasən "*Füzuli rayon inzibati ərazi vahidi tərkibində faktik mövcud olan Haramı sahəsində yeni salınmış 6 №-li Qayıdış... qəsəbələri rayonun ərazi vahidləri siyahısına daxil*" edilmişdir.

Həmin hissənin üçüncü abzası ilə "*Mərkəzi 6 №-li Qayıdış qəsəbəsi olmaqla, 6 №-li Qayıdış, 7 №-li Qayıdış, 8 №-li Qayıdış, 9 №-li Qayıdış, 10 №-li Qayıdış və 11 №-li Qayıdış qəsəbələrindən ibarət İkinci Haramı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi*" yaradılmışdır.

"Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında" 19.06.2009-cu il tarixli 837-IIIQ nömrəli Qanunun I hissəsinin sonuncu abzasına əsasən İkinci Haramı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi 6 №-li Qayıdış qəsəbə inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Qəsəbədə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı evlərini tərk etmiş məcburi köçkünlər məskunlaşdırılıb.
 
2020-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə 6 saylı Qayıdış qəsəbəsinin ümumi əhalisi 810 nəfərdir. Qəsəbədə 6 şəhid ailəsi, 1 Qarabağ müharibəsi əlili var. 

## Təhsil
6 saylı Qayıdış qəsəbəsində 198 şagird yerlik məktəb binası tikilib istifadəyə verilmişdir.

## Sosial infrastruktur
Qəsəbənin işıq, su, qaz, yol ilə bağlı sosial qayğıları tam həll olunub.

Qəsəbədə torpaq islahatı aparılıb, hər bir qəsəbə sakini pay torpağı ilə təmin olunub.  

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Füzuli rayon bələdiyyələrinin siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Azərbaycan. - 2009. - 31 iyul. - S. 1.
* Azərbaycan Respublikasında bələdiyyələrin birləşməsi yolu ilə yeni bələdiyyələrin yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu
*
Fumi-e

– Tokuqava şoqunatı dövründə Yaponiyada xristian olanları müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan İsa və Məryəm təsviri. Xristianlığın qadağan olduğu dövrdə Yaponiya rəsmiləri xristianları müəyyənləşdirmək üçün onlardan həmin təsvirlərə ayaqla basmaları tələb olunurdu.

## Tarixi
Fumi-edən istifadə 1629-cu ildə xristianların Naqasakidə təqibləri ilə başlayıb. Onların istifadəsi 13 aprel 1856-cı ildə limanların xaricilərə açılmasından sonra rəsmi olaraq dayandırılsa da, qeyri-rəsmi istifadəsi bir müddət də davam edib. Sözügedən təsvirlər həm də *ita-e* adlanırdı.

Yaponiya hökuməti fumi-edən katolikləri və təqibçilərini tapmaq üçün istifadə etmişdir. Fumi-e Bakirə Məryəm və İsa təsvirləri idi. Hökumət rəsmiləri şübhəli şəxsləri bu təsvirlərə basmağa məcbur edirdilər. Təsvirlərə basmaq istəməyən şəxslər katolik hesab edilirdi və Naqasakiyə göndərilirdilər. Edo hökumətinin siyasəti onları xristianlıqdan döndərmək idi. Lakin əgər dindən qayıtmaq imtina etsələrdi, işgəncələrə məruz qalırdılar. Əgər imtina etməyə davam etsələrdi, hökumət onları öldürürdü. Edamlar bəzən Naqasakidəki Unzen dağında baş tuturdu: xristianları onsenlərdə qaynadıb öldürürdülər.

Xristianların edam olunması qeyri-rəsmi olaraq 1805-ci ildə dayandırılmışdı.

XVIII əsr Avropası fumi-edən xəbərdar idi. Bəzi müəlliflər - Conatan Svift "Qulliverin səyahəti" (1726), Oliver Qoldsmit "Dünya vətəndaşı" (1760), Volter "Kandid" (1759) - öz əsərlərində bu məsələyə toxunmuşdular. Müasir Yaponiya ədəbiyyatında Şusaku Endonun "Səssizlik" romanında fumi-e ssenari elementlərindən biridir.

Bəzi teoloqlar fumi-enin yapon xristianları üzərindəki təsirini aşkarlamağa çalışmıdırlar. Bəziləri fumi-eni İsanın sevgi və əfvinin nişanəsi kimi görmüşdür.

Yaponiyada bəzi xristianlar öz inanclarını qorumaq üçün fumi-e yerinə yetirmişdilər və gizli şəkildə (Kakure Kirişitan) inanclarına sadiq qala bilmişdilər. Yaponiyada xristianlıq yenidən leqallaşanda Yaponiyada cəmi 20.000 gizli xristian vardı. Fumi-edən öncəki dövrdə isə Naqasakidə 500 min xristian vardı. Oklend Universitetinin professoru Mark Mallins qeyd edir ki, bu göstərici fumi-enin effektiv olduğunu göstərir.

## Forma
Fumi-e əsasən bürüncdən hazırlanırdı, lakin bəziləri daşdan və ya taxtadan da hazırlanırdı. Salamat qalmış fumi-elərin sayı azdır, çünki bir çoxu ya atılıb, ya da başqa şeylər üçün istifadə olunub. Bəzi nümunələr 2007-ci ildə Smitsonian İnstitutundakı *"Dünyanın əhatəsi: Portuqaliya və dünya XVI və XVII əsrlərdə"* sərgisində sərgilənib.

## Həmçinin bax
* Kakure Kirişitan

## İstinadlar