open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ukraynafillik

**Ukraynafillik** ( — sevirəm) — XIX əsrin ortalarında Rusiya və Avstriya-Macarıstan imperiyalarında (Qalisiya) ukraynalılar arasında ictimai-ədəbi hərəkat; bu hərəkatın nümayəndələri ukrayna xalqının (o dövrdə Rusiyada maloruslar, Avstriya-Macarıstanda rusinlər adlanırdı) dilini, ədəbiyyatını və mədəni xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamağa və inkişaf etdirməyə çalışırdılar.

## Tarixi
Dilçilik baxımından o vaxta qədər çox yayılmış slavyanofillik termininin nümunəsi əsasında qurulan "Ukraynafillik" termini ilk dəfə olaraq Kiril və Mefodi Cəmiyyəti və ya qardaşlığının işi ilə bağlı görünür. (1847-ci ilin yazında Kostomarov, Şevçenko və cəmiyyətin digər üzvləri həbs edildi).

Erkən ukraynafillər arasında maloruslar, velikoruslar və hətta polyaklar da var idi. "Malorus mahnıları"nın ilk toplusu "Köhnə malorus mahnılarını toplamaq təcrübəsi" adı altında 1819-cu ildə Sankt-Peterburqda gürcü knyazı N. A. Sertelev tərəfindən nəşr edilmişdir . Sonralar 1827-ci ildə M. A. Maksimoviçin hazırladığı "Malorus mahnıları" toplusunun meydana çıxması böyük əhəmiyyət kəsb etdi. Maksimoviç 1834 və 1849-cu illərdə daha iki mahnı toplusu nəşr etdi.

1816–1819-cu illərdə Xarkovda " Ukrayna xəbərləri " jurnalında nəşr olunurdu, nəşrlər əsasən rus dilində çap olunurdu. 1837-ci ildə Budada (Avstriya-Macarıstan) ilk Qərbi Ukrayna almanaxı " Dnestr su pərisi " nəşr olundu. 1841-ci ildə Xarkovda "Snip" almanaxının 1-ci hissəsi nəşr olundu (başlıq səhifəsində — "Snjp"); ikinci hissəni çap etmək mümkün olmadı. 1843–1844-cü illərdə. İ. Betskinin " Molodik " almanaxının dörd nömrəsi (ilk üçü Xarkovda, dördüncüsü Sankt-Peterburqda) nəşr edilmişdir. 1861 və 1862-ci illərdə Sankt-Peterburqda hissə-hissə rus dilində, hissə-hissə ukrayna dilində "Ukrainofil" jurnalı "Osnova " nəşr olunurdu.

Ukraynafillər məktəblərdə milli dildə tədrisin tətbiqinə və Ukraynanın kiçik rus əhalisinin milli öz müqəddəratını təyinetməni və mədəniyyətinin inkişafını təmin edəcək belə bir ictimai-siyasi təşkilata can atırdılar.

Ukraynafillik Rusiya çarizm administrasiyası tərəfindən təqib edildi. Xüsusilə, Ukrayna ədəbiyyatı və teatrı qadağan edildi. Rusiya administrasiyasının təzyiqi ilə bəzi ukraynafillər ictimai-siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşaraq ədəbi fəaliyyətə, etnoqrafiyaya və folklora (xüsusən, Antonoviç, Baqaley, Qruşevski, Draxomanov, Kitetski, Mordovtsev, Potebnya, Çubinski) diqqət yetirdilər.

## Ədəbiyyat
* 
* Іван Куций. УКРАЇНОФІЛЬСЬКА ТЕЧІЯ ГАЛИЦЬКОЇ ІСТОРІОГРАФІЇ XIX ст.: КОНЦЕПТУАЛІЗАЦІЯ ІСТОРИЧНО-ЦИВІЛІЗАЦІЙНОЇ ІДЕНТИЧНОСТІ // Історіографічні дослідження в Україні. Випуск 18. Київ: Інститут історії України НАН України, 2008
* Окара А. Н. "УКРАИНСКИЙ ВОПРОС" И ПОИСКИ ОТВЕТА НА НЕГО
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Hafsa Xatun

**Hafsa Xatun** () — 4-cü Osmanlı sultanı İldırım Bəyazidin xanımı və Aydınoğlu İsa bəyin qızı.

## Həyatı
Aydınoğlu İsa bəyin qızıdır. Həyatı haqqında yetərli məlumat yoxdur. Birinci Kosovo döyüşünün ardından xəyanətkar Anadolu bəyliklərini cəzalandırmaq üçün səfərə çıxan İldırım Bəyazid ilk hədəf olaraq Aydınoğulları bəyliyini seçdi. Osmanlı ordusunun Alaşəhər qalasını işğal etməsinin ardından, Aydınoğlu İsa bəy dərhal İldırım Bəyazidə elçi göndərərək Osmanlı təbəəliyini qəbul etdiyini bildirdi. Sülhün təminatı olaraq İldırım Bəyazid İsa bəyin qızıyla evləndi və beləcə, bəyliyə aid torpaqların böyük bir hissəsini ələ keçirdi. 1390-cı ildə baş tutan mərasimin ardından Bursaya göndərilən Hafsa Xatun cehiz olaraq aldığı pulla 1390-1392-ci illərdə Tirədə məscid, türbə, təkkə, imarət və hamamdan ibraət bir külliyə inşa etdirdi. Hafsa Xatun məscidi olaraq anılan bu məscid günümüzə gəlib çıxmasa da, külliyənin digər binaları gələ də ayaqdadır.

İldırım Bəyazidlə olan evliliyindən övladı olmayan Hafsa Xatunun qalan həyatıyla bağlı heç bir məlumat yoxdur. Nə vaxt və harada vəfat etdiyi, harada dəfn olunduğu bilinmir. Tirədə inşa etdirdiyi külliyəyə aid türbədə bir xanıma aid məzar yeri olsa da, bunun Hafsa Xatuna aid olub-olmadığı bilinmir.

## Mənbə

* Sakaoğlu, Necdet, *Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler,* Oğlak Yayıncılık. (2008) ISBN 978-9-753-29623-6
* Uluçay, M. Çağatay (2011). *Padişahların kadınları ve kızları*. Ötüken. ISBN 978-975-437-840-5
* Vryonis, Speros; Langdon, John Springer (1993). *To Hellenikon Studies in Honor of Speros Vryonis, Jr: Hellenic antiquity and Byzantium*. Artistide D. Caratzas. p.&nbsp;300. ISBN 978-0-892-41445-1

## İstinadlar
Ərtoğrul Çələbi

**Ərtoğrul Çələbi** () — 4-cü Osmanlı sultanı İldırım Bəyazidin oğlu, Osmanlı şahzadəsi.

## Həyatı
Şahzadə Ərtoğrul Çələbi 1376-cı ildə Kütahyada dünyaya gəldi. Atası Sultan Murad Hüdavəndigarın oğlu və o illərdə Kütahya sancaqbəyi olan Şahzadə Bəyazid, anası isə kənizlərindən biridir. 1387-ci ilin iyununda Bursa yaxınlığındakı Yenişəhərdə keçirilən mərasimlə qardaşları Süleyman və İsa Çələbiylə birlikdə sünnət edildi. Eyni mərasimlə babası Sultan Murad Hüdavəndigar, atası Şahzadə Bəyazid və əmisi Şahzadə Yaqub Bizans imperatoru II Manuilin qızlarıyla evləndilər.

Mərasimdən qısa müddət sonra baş tutan Birinci Kosovo döyüşündə babası Sultan Murad Hüdavəndigar qələbə qazanmasına baxmayaraq sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və ardından atası taxta çıxdı. Atası İldırım Bəyazidin Anadolu bəyliklərini birləşdirmə siyasəti nəticəsində, 1390-cı ildə işğal edilən Sarıxanoğulları bəyliyinin torpaqları Manisa sancaqbəyliyinə çevrildi və Ərtoğrul Çələbi bölgənin idarəsinə gətirildi.

Bu vəzifədə ikən atasının Anadoluya tərtiblədiyi səfərlərdə iştirak etdi. 1391-ci ildə Candaroğlu Süleyman bəyə qarşı çıxılan səfər əsnasında Qazi Burhanəddinin Osmanlıların əleyhində fəaliyyət göstərməsinin ardından, Ərtoğrul Çələbi atasının əmriylə Sivas üzərinə göndərildi. Ancaq Çorum yaxınlığındakı Qırxdilim adlı yerdə Qazi Burhanəddinin birlikləriylə qarşılaşan Ərtoğrul Çələbi ağır məğlubiyyətə uğradı və döyüş meydanında öldürüldü (1392).

Cənazəsi Bursaya gətirilib dəfn edilən Ərtoğrul Çələbinin məzarı yanında atası İldırım Bəyazidin əmriylə, 1398-ci ildə tamamlanan Ərtoğrul bəy məscidi inşa olundu.

## Mənbə

* *Süreyya Mehmed Bey.* Sicill-i Osmani, 1996 ISBN 975-333-049-5
* *A. D. Alderson.* The Structure of Ottoman Dynasty. — Oxford University Press, 1956

## İstinadlar
Barbara Pompili

**Barbara Pompili** (; ) — fransız siyasətçi, Fransa Milli Assambleyasının üzvü. Kompleks Ətraf Mühitin Dəyişiklikləri Naziri (2020-ci ildən).

## Bioqrafiya
13 iyun 1975-ci ildə Bois-Bernard kəndində (Pas-de-Kale departamenti) anadan olub. Lill Universitetini siyasi elmlər üzrə bitirib. Siyasi fəaliyyətə 2000-ci ildə Yaşıllar Partiyasına qoşularaq başlayıb. 2002-ci ildə Fransada keçirilən prezident seçkiləri zamanı o, Yaşılların namizədi Noel Mamerin mətbuat katibi olub. Sonrakı beş il ərzində o, İva Koşun köməkçisi kimi çalışır. 2007-2012-ci illərdə o, Fransa Milli Assambleyasında Sol Demokratlar və Respublikaçılar fraksiyasının Aparat rəhbərinin müavini olub.

2012-ci il Milli Assambleya seçkilərində Barbara Pompili Somme departamentinin 2-ci seçki dairəsində Yaşıllar və Sosialistlər Alyansının namizədi olur və 50,83% səslə qalib gəlir. 20 iyun 2012-ci ildən Milli Assambleyada Yaşıllar Qrupunun sədr müavinidir.

11 fevral 2016-cı ildə o, ikinci Vals hökumətində biomüxtəliflik üzrə dövlət katibi təyin edilir.

6 dekabr 2016-cı ildə hökumətin formalaşması zamanı Kaznyov hökumətində biomüxtəliflik üzrə dövlət katibi vəzifəsini alır. 10 may 2017-ci ildə Filipin ilk hökumətinin qurulması ilə əlaqədar hökumət fəaliyyətini dayandırır.

2017-ci ildə o, prezident Makronun “İrəli, Respublika!” partiyasına keçir.

2017-ci il Milli Assambleya seçkilərində Barbara Pompili İrəli Respublika namizədi olur! Somme departamentinin 2-ci seçki dairəsində və 2-ci turda 61,89% səs toplayaraq deputat mandatını qoruyub saxlayır. Milli Assambleyada Dayanıqlı İnkişaf və Ərazi İnkişafı Komissiyasına sədrlik edir.

6 iyul 2020-ci ildə hökumətin formalaşması zamanı Kasteksdən hərtərəfli Ətraf Mühitin Dəyişiklikləri Nazirinin portfelini alır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xırmandalı tayfası

**Xırmandalı tayfası** — Orta Asiyada, Cənubi Azərbaycanın Zəncan vilayətində və Anadolu bölgəsində yaşamış tayfa. 

## Toponimikası

Bayat tayfasında bir tirənin adı olub.

## Tarixi

XI-XII əsrlərdə Xırmandalı tayfasının nümayəndələri Qəzvində dövlət yaratmışlar. 

Səfəvi elçisinin Oruc bəy Bayatın «Relaciones de Don Juan de Persia» kitabında bu tayfanın adı çəkilir və təsvir edilir ki, “Xarmandalı biz markizlərə deyirik.”.

XVI əsrdə bu tayfanın bir hissəsi Ərdəbil ərazisində məskunlaşmışdır. Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynayan xırmandalılar I Şah İsmayılın və I Şah Abbasın hakimiyyətə gəlməsində və dövlətin möhkəmləndirilməsində göstərdikləri xidmətə görə Şahsevənlər adını qazanmışlar. Tayfa başçılarının Quba xanı Fətəli xana (1758-1789) yazdıqları məktub əsasında onlara Muğandan Şabran-Müşgül ərazisinə kimi yaşamağa icazə verilmişdir. Bundan sonra tayfanın nümayəndələri Muğan düzündə, indiki Biləsuvar rayonu ərazisində Xırmandalı kəndinin əsasını qoymuşlar. Xırmandalıların bir hissəsi XVIII əsrın 60-70-cı illərində Xəzər dənizinin sahilində — balıq və quş ovu, həm də əkin əkmək, heyvan saxlamaq üçün əlverişli imkanları olan torpaqlarda — indiki Masallı rayonunun ərazisindəki Xırmandalı kəndində məskunlaşmışlar.

## Həmçinin bax
* Xırmandalı (Biləsuvar)

* Xırmandalı (Masallı)

* Oruc bəy Bayat

## İstinadlar
Ronela Hayati

**Ronela Hayati** () — Alban müğənni. eyni zamanda Ronela kimi də tanınır, alban müğənnisi, bəstəkarı və rəqqasıdır. Tiranada doğulub boya-başa çatıb o, musiqi karyerasına başlamazdan əvvəl uşaq ikən müxtəlif mahnı və rəqs müsabiqələrində çıxış etməyə başlayıb. Hayati musiqi, üslub və tərcümədə çox yönlü olması ilə seçilir. 2021-ci ildə Festivali i Kengës-in 60-cı buraxılışını qazandıqdan sonra o, 2022-ci ildə Eurovision Mahnı Müsabiqəsi üçün Albaniya təmsilçisi təyin edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Evfemizm

**Evfemizm** () — dildə tabu sözləri əvəz etmək üçün işlədilən sözlər.

## Haqqında
Evfemizmlər tabu sözlərin mənasını yumşaltmaq, onları nəzakətli etmək mənasında olduğundan və eyni məfhumu əks qütbdən, yumşaldılmış şəkildə ifadə etdiyindən bir növ tabular antonim sayılır. Buna görə də belə hesab edilir ki, tabular inkişafın ilk pillələri ilə bağlı yaranmışsa, evfemizm bir qədər sonrakı hadisədir, cəmiyyətin yüksək inkişaf pilləsi ilə bağlıdır.

Pəltək əvəzinə dilişirin; ölmək əvəzinə vəfat etmək; qocalmaq əvəzinə saqqalına dən düşmək, yaşa dolmaq; əlil əvəzinə fiziki məhdudiyyətli və s. evfemizmdir. Çünki ikinci qrup söz və ifadələr deyilməsi münasib olmayan, xoşagəlməz, nalayiq, qorxunc sözlərin əvəzində işlədilən, mənanı yumşaldan, "təhlükəsiz" edən sözlərdir. Ekpressiv-üslubi və ictimai faktor olan evfemizmlərdən bədii ədəbiyyatda geniş istifadə olunur. *"Öz əlinlə özünü saldın axır ağzıbirə"* (M. Ə. Sabir). *"Molla İbrahim Xəlil: Kişi, kəs səsini! Unut fikrindəkini!"* (M. F. Axundov).

Evfemizm geniş anlayışdır: "bəzən senzur yasağı və ya dövlət sirri ilə əlaqədar olaraq işlədilən şərti işarələr, şərti adlar və ya bunları əvəz edən bir adam, birisi, bir şəhər, bir ölkə kimi söz və ifadələr də evfemizm hesab olunur".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Enantiosemiya

**Enantiosemiya** — dilçilikdə eyni fonetik cildə malik olan sözün bir-birinə əks mənaları ifadə etməsi hadisəsi.

Enantiosemiya hadisəsinin əsasında mənanın polyarlaşması dayanır, söz semantik inkişafı nəticəsində iki əks məna qazanır. Belə sözlər şəkli xüsusiyyətlərinə görə omonimlərə bənzəyir. Enantiosemlər eyni səs tərkibinə malik olur, eyni cür yazılır. Başqa bir tərəfdən, belə sözlər Antonimlərə bənzəyir, enantiosemlər bir-birinə əks mənaları bildirir. Azərbaycan dilində "keçmək" omonim sayılır. Keç (mək) çoxmənalı söz kimi, "yolu keçmək", "bir yerdən başqa yerə keçmək" "vəzifə qazanmaq" kimi müxtəlif mənalara malikdir. Sözün semlərindən biri "yox olmaq", "çəkilməkdir". Məs., "Başının ağrısı keçmək", "qızdırması keçmək" və s. Sözün bu mənası əsasında yeni bir söz yaranıb: keçmək "sönmək" (Ocaq keçdi, lampa keçdi və s.). Omonim, feilin  derivatlarında mənanın əksləşməsi görünür: 1. keçinmək "dolaşmaq, birtəhər yaşamaq", 2. keçinmək "ölmək".
Belə bir fikrə gəlmək olar ki, enantiosemiya hadisəsi daha çox diaxron planda özünü doğruldur, sözün tarixən qazandığı, qohum dillərdə əldə etdiyi mənalar üçün daha xarakterik olur. Bu hadisənin izləri müasir dildə də qorunmaqdadır: aşmaq "dağı aşmaq", "dağdan aşmaq" və s. Alçaq sözü tarixən "uca, yüksək", mənasına malik olub. "Elə bil bu alçaq dağları o yaradıb" deyimində həmin məna qorunmaqdadır. Morfonoloji baxımdan yoxuş, yuxarı, yüksək sözlərinin asemantik yox, yux, yük əsasları bir-biri ilə bağlıdır. Sonuncu səs şəkilçisinin qalığıdır. Yo/yu/yü allomorflar al, aş sözlərinin kökü ilə genetik əlaqəyə malikdir. İlkin kökün semantik inkişafı həm də mənanın əksləşməsi istiqamətində getmişdir: 1. "qalxmaq", "yüksəlmək", "yuxarı" və s. 2. "yenmək", "aşağı düşmək", "aşağı" və s. Sözün tarixən əks məna qazanması müxtəlif sistemli dillərdə özünü göstərir. Latın dilindəki hostis "düşmən" sözü ilə rus dilindəki rocть "qonaq" və alman gast "dost müştəri" dostcasına qonaq gələn sözləri genetik baxımdan əlaqəlidir. Hind-Avropa dillərində bu söz əvvəlcə "yadelli" mənasına malik olmuş, romalıların hərbi yürüşləri ilə "düşmən" mənasını qazanıb, həmin yadellilərlə ticarət əlaqələri olan rus və almanlarda yadelli tacir, sonra isə "dost müştəri" və "qonaq" mənalarını qazanıb.Alınma sözlər də daxil olduğu dildə tamamilə yeni bir məna qazana bilər: fars "gümrah" "yolunu azmış", azərb. gümrah "sağlam" və s. Sinxron baxımdan mənanın polyarlaşması, daha çox mətni xarakter daşıyır: yaman "pis", "yaxşı" (yaman danışdı), gülmək "sevinmək" və "istehza etmək, lağ etmək" (mənə gülür və s.)
## İstinadlar
Disfemizm

**Disfemizm** — evfemizmin əksinə olan bir semantik hadisənin nəticəsi.
## Disfemizm sözlər
Müəyyən bir sözün və ya ifadənin daha kobud, sərt, nisbətən mənfi çalarlı sözlə ifadə edilməsi disfemizm sayılır. Məsələn; qoca-kaftar, amansız-əzrayıl, yemək-gözünə dürtmək, araq-zəhrimar, həbsxana-qoduqluq və s. Evfemizm və disfemizmlər dilin neytar leksikasına qarşı durur və üslubi diferensiallığa xidmət edir. Məs: ölmək-cənnətlik olmaq, həyatını bağışlamaq, cəhənnəmə vasil olmaq, gəbərmək və s. Bir sıra yarqonizmlər evfemizm və ya disfemizm kimi formalaşır. Məs; öldürmək-təmizləmək, işini bitirmək, soymaq-ütmək, təmizləmək, aldatmaq-hərifləmək, başını qırxmaq.
## İstinadlar
Xocaylı

**Xocaylı** (, ) —  Özbəkistanın Qaraqalpaqıstanda şəhər, Xocaylı rayonunun inzibati mərkəzi. Vodnik şəhər qəsəbəsi Xoceyli şəhər hakimliyinə (meriya) tabedir.

## Tarixi
Xocaylı (Xoca Eli) şəhərinin tarixi indiyədək xüsusi tədqiq edilməmişdir. P. P. İvanov, M. Yuldaşev, A. Sadıqov, Ya. Qulyamov, S. K. Kamalov, Yu. Bregel, O. Jalilov, V. N. Yaqodin, M. Mambetullaev, T. Xocayeva, Q. Xocaniyazov, M. Ş. əsərlərində və tədqiqatlarında Kdırniyazov, M.Türebekov, X.Esbergenov, O.Yusupov, başqa tarixçi və arxeoloqlar Xoceyli mədəniyyətinin tarixi və tarixinin müxtəlif aspektlərini işıqlandırmışlar.

Bu baxımdan, 500 ildən artıq müddətdə Amudəryanın sol sahilində çoxsaylı tarixi, sosial, mədəni və siyasi hadisələrin mərkəzi olmuş Xocayli şəhərinin keçmiş həyatına aid arxiv materialları böyük maraq doğurur. qaraqalpaqların, qazaxların, türkmənlərin və xorəzm özbəklərinin əsas bazarlarından.

Ötən əsrlərdə Avropa və Rusiya tacirlərinin, səfirlərinin, səyyahlarının və türk alimlərinin getdiyi Xoceyli şəhəri haqqında dəyərli məlumatlar Özbəkistan Respublikasının Sankt vilayətinin, Mərkəzi Dövlət Administrasiyasının arxivlərində saxlanılır.

XVII əsrdən başlayaraq özünü Yaqub peyğəmbərin və Xoca Əhməd Yəsəuinin nəslindən hesab edən Xoca qəbiləsindən olan insanlar Xivədə səfirlik işlərinə fəal şəkildə qoşulmuşlar.

## Əhali
Xocayli Qaraqalpaqstanın Nukusdan sonra 2-ci, Özbəkistanda isə 16-cı böyük şəhəridir. Əhalisi 104,589 nəfərdir (2009).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eksperimental ədəbiyyat

**Eksperimental ədəbiyyat** — texnika və üslub baxımından müxtəlif yenilikləri vurğulayan və səciyyələndirən ədəbiyyat növü.

Bu kateqoriyada ümumi sayılan ilk əsər Laurens Sternenin 1759-cu il tarixli “The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman” əsəridir. Eksperimental ədəbiyyat klassik ədəbiyyatdan xeyli fərqlənə bilər və dil, həqiqət (reallıq) kimi anlayışların müxtəlif təriflərindən və bu anlayışlara fərqli baxışlardan təsirlənmişdir. Eksperimental ədəbiyyat ədəbiyyatda postmodernizmin təsirlərindən çox təsirlənmişdir və bir çox eksperimental yazıçılar da postmodernist xəttdə yazmışlar. Bu gün Italo Calvino, Michael Ondaatje, Gertrude Stein, E.E. Cummings və Julio Cortazar eksperimental yazıya töhfə vermiş eksperimental müəlliflərdir. Bu adlar eksperimental ədəbi əsərlərində forma, üslub, dil, quruluş, səs və bir çox başqa ədəbi elementlərlə oynamış, yeniliklər, dəyişikliklər gətirmişdir.

## İstinadlar
Futurizm (musiqi)

**Futurizm** — rus futurizmi bir qrup rus şairi və rəssamı Filippo Tommaso Marinetti tərəfindən yazılmış Futurist Bəyannaməni qəbul etdikdə ortaya çıxan sənət hərəkatı. Bu tendensiyanın 1912-ci ilin dekabrında Moskvada yerləşən Hylaea qrupunun *Tokat to General Likes* adlı manifestini dərc etməsi ilə başladığı qəbul edilən başqa bir fikirdir. Hylea qrupu 1910-cu ildə David Burlyuk və onun qardaşları tərəfindən yaradılmış, 1911-ci ildə Vasili Kamenski və Velimir Xlebnikov, Aleksey Kruçenix və Vladimir Mayakovski bu qrupa qoşulmuşlar.

Hylea qrupu Rus Futurizminin yayılmasında ən təsirli qrup olsa da, bir çox başqa qruplar da bu hərəkata öz töhfələrini verdilər. Bunların arasında əsası Sankt-Peterburq şəhərində İqor Severyaninin yaratdığı Eqo-Futurist qrupu və Kiyev, Xarkov və Odessa kimi digər şəhərlərdə yaradılmış qruplardır.

## Həmçinin bax
* Vladimir Mayakovski

## İstinadlar
Trabzon imperatorlarının siyahısı

**Trabzon imperatorlarının siyahısı,** 1204-1461-ci illərdə səltənət illərinə görə sıralanmış Trabzon imperatorlarının siyahısıdır.

## Siyahı

## Ailənin soyağacı
Tenday

– buddizmin Yaponiyadakı sektalarından biri. IX əsrdə Çindəki Tyantay sektası əsasında yaradılmışdır. Bu sekta XIII əsrə kimi Yaponiyanın ən populyar iki buddist sektasından biri idi. Sektanın nəzəriyyələri Lotus sutrasına əsaslanır.

## Tarix
Tenday sektasının əsası 806-cı ildə keşiş Sayço tərəfindən qoyulmuşdur. Yaponiyadakı Tenday sektası Çindəki Tyantay sektasına əsaslanır. Bu sektanın mərkəzi Çinin Tyantay dağında yerləşdiyi üçün belə adlandırılmış, daha sonra Tenday sektası üçün də bənzər addan istifadə olunmuşdur.

Sayço 804-cü ildə Çinə səyahət edərək 9 ay boyunca Tyantay dağında buddizmi öyrənmiş və Tyantay buddizminin ustası olmuşdur. Sayço Yaponiya imperatoru Kammudan icazə alaraq Kiotonun şimal-şərqində yerləşən Hiey dağında buddizm məbədi tikdirmişdi. Sayço Çindən Yaponiyaya qayıdanda bu məbədi Tenday sektasının mərkəzinə çevirmişdir.

İmperator Kammu paytaxtı Naradan Kiotoya köçürdükdən sonra Tenday sektasını dəstəkləməyə başlamışdır, çünki Naradakı digər buddizm sektaları dövlətin işlərinə qarışmağa çalışırdı. Sayçonun Hiey dağında tikdirdiyi Enryaku məbədi böyüyərək 3000-dən tikilidən ibarət struktura çevrilmişdir. Bir çox dini lider Tenday buddizmini burada öyrənmişdir.

Tenday sektası Şinqon sektası ilə birlikdə XIII əsrə kimi Yaponiyanın ən geniş yayılmış iki buddist sektasından biri idi. Tenday sektası ən güclü dövrünə X-XI əsrlərdə çatmışdır. Həmin dövrdə Yaponiya imperatorları və Fucivara kimi güclü ailələr Tenday sektasına güclü dəstək verirdilər. Tenday sektası şintoizmdəki kamiləri mənimsəyərək praktikalarına əlavə etmişdir. Tenday sektası aristokratiya ilə assosiasiya olunduğu üçün Təmiz torpağın buddizmi, Niçiren Buddizmi və feodal hərbi liderlərin dəstəklədiyi Zen buddizmi kimi populyar sektaların kölgəsində qalmağa başlamışdır. Onların üçü də Tenday sektasının nəzəriyyələrinə əsaslansa da, daha sonra ayrı-ayrı sektalara çevrilmişdirlər.

## Nəzəriyyələri
Tenday keşişləri 12 il boyunca hazırlıq keçirərək buddist əlyazmalarını və Hiey dağında meditasiyanı öyrənirlər. Tenday buddizminin nəzəriyyələri Lotus sutrasına əsaslanır. Bu sutraya görə bütün insanların müdrik budda olma potensialı var. Tenday sektası buddizmin Mahayana qoluna daxildir. Bu sekta bir çox sayda insanın əqidəsini dəyişməsinə icazə versə də, Naradakı Hosso sektası kimi sektalara görə ancaq keşişlər budda ola bilərlər.

Tenday buddizmində yerinə yetirilən əsas praktikalardan biri nembutsudur. Bu, daha sonra Təmiz torpağın buddizmi və Amidaya sitayiş edən digər sektalar üçün də praktikaya çevrilmişdir. "Namu Amida Butsu" ("Məni xilas et, budda Amida") ifadəsinin qısaltması olan "nembutsu" sözünü tez-tez təkrarlamaq insanı xilas edir və onu Amidanın Qərb cənnətində dirildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Hovard Makqi

**Hovard Makqi** () — Dizzy Gillespie, Fats Navarro və Idrees Sulieman ilə birlikdə ilk Amerika bebop caz trubaçılarından biri. Bir neçə dəfə piano və trombon çalan multi-instrumentalist kimi o, yüksək notları və sürətli barmaqları ilə tanınırdı.O, Fats Navarro kimi gənc bebop truba ifaçısına təsir etmişdi.

## Həyatı
Hovard Makqi ABŞ-nin Oklahoma ştatının Tulsa şəhərində anadan olub və Miçiqan ştatının Detroit şəhərində böyüyüb. O, karyerası ərzində Lionel Hampton, Endi Kirk, Count Basie və Charlie Barnetin rəhbərlik etdiyi qruplarda çıxış edib.O, Charlie Parkeri ilk dəfə eşidəndə radio dinləyən klubda idi və Kid Ory kimi yaşlı musiqiçilər tərəfindən bəyənilməyən yeni üslubu ilk tətbiq edənlərdən biri olmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Daş, qayçı, kağız

**Daş, qayçı, kağız** dünyanın bir çox ölkəsində tanınan iki nəfərlik və üç haldan birinin seçilməsi ilə oynanılan əl oyunudur. Oyun Çində icad olunub. Daş qayçını, qayçı kağızı, kağız da daşa qalib gələr. Oyunçular eyni halı eyni vaxtda seçsələr, oyun heç-heçə qurtarır.

## Oyunun qaydaları
Oyunçular birlikdə yumruqlarını silkələyərək ucadan "Daş, qayçı, kağız", yaxud "Bir, iki, üç" deyirlər və hər bir oyunçu eyni vaxtda üç haldan biri "daşdan, qayçıdan, kağızdan biri" seçilir. Seçilən hallara baxılaraq kimin udub-udmadığı məlum olur.
Oyunun ilk saniyələrində qazanmaq üçün kağızdan başlamaq kifayətdir. İnsanlar ümumiyyətlə daşdan başlayırlar, çünki bu, əlin ala biləcəyi ən asan formadır.
* Daş - əl yumruq şəklində olur.
* Qayçı - Əlin şəhadət barmağı ilə orta barmağından başqa bütün barmaqlar ovucun içərisinə yığılır və şəhadət barmağı ilə orta barmaq bir-birindən ayrılmış halda olur.
* Kağız - Əl tamamilə açılır və barmaqlar bir-birinə yapışmış halda olur.

## Xarici keçidlər
I Aleksey (Trabzon imperatoru)

**I Aleksey Komnenos** () () — 1-ci Trabzon imperatoru.

Atası Bizans imperatoru I Andronikin oğlu Manuel Komnenos, anası isə Gürcü çarı III Qriqorinin qızı Rusudan Baqrationidir. Babasının taxtdan endirilərək öldürülməsinin ardından atasının gözlərinə mil çəkildi və çox keçmədən edam olundu. Anası isə onu və kiçik qardaşı Davidi alaraq bacısı olan Gürcü çariçası Tamaranın yanına qaçdı.

1204-cü ilin martında xalasından aldığı hərbi dəstəklə hərəkətə keçən Aleksey Komnenos müqavimətlə qarşılaşmadan Trabzonu ələ keçirdi. Burada öz hakimiyyətini təmin edərək özünü Trabzon imperatoru, kiçik qardaşı Davidi isə ortaq monarx elan etdi. Qara dənizin şimal sahillərindəki şəhər-dövlətlərini də özünə tabe edən Aleksey Komnenos qısa zamanda Rum sultanlığı, Genuya və Venesiyaya aid ticarət koloniyaları ilə yaxın əlaqələr qurdu.

1 fevral 1222-ci ildə Trabzonda vəfat etdi. Öldüyü əsnada oğulları azyaşlı olduğu üçün kürəkəni Andronik Gidos taxta çıxmışdır.

## Ailəsi
* I İohann
* I Manuel
* … Komnini — imperatorun yeganə qızıdır. Adı bilinmir. Andronik Gidosla evlənmişdir. Övladı olmamışdır.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Adi səhm

**Adi səhm** —  səhmdar cəmiyyəti tərəfindən buraxılmış qiymətli kağız səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalında paya mülkiyyət hüququnu təsdiq edir, cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmək, ləğv edildikdə əmlakın bir hissəsini almaq hüququ verir. Cəmiyyət, habelə Səhmdarlar Yığıncağının və Direktorlar Şurasının (Müşahidə Şurasının) müvafiq qərarları qəbul edildikdə, sabit olmayan dividendlər şəklində mənfəətin bir hissəsini almaq.

Bundan əlavə, mövcud milli qanunvericiliklə dividendlərin ödənilməsinə məhdudiyyətlər qoyula bilər. Beləliklə, məsələn, Rusiyada maliyyə hesabatlarında müəssisənin hesabat dövrü üçün xalis mənfəəti göstərilmədikdə və ya məhkəmə qərarları olduqda (beynəlxalq arbitraj məhkəmələri də daxil olmaqla) dividendlərin ödənilməsi qadağandır.

Dividendlər imtiyazlı səhmlərin sahiblərinə faizlər ödənildikdən sonra mənfəətin qalan hissəsindən ödənilir. Adi səhmlərin sahibləri, bir qayda olaraq, səhmdarların ümumi yığıncağında səs vermək hüququna malikdirlər. Adi səhmlər üzrə dividendlərə zəmanət verilmir. Adi səhmlər fond birjasında və ya birjadan kənar satılır. Rusiyada adi səhmlərin mübadilə dəyəri çox vaxt imtiyazlı səhmlərin dəyərindən yüksək olur.

## İstinadlar
Aidjal

**Aidjal**, **Aizaul** və ya **Aizol** ( *Āizol*; ,* Āijal*; )&nbsp;— Hindistanda şəhər, Mizoram ştatının paytaxtı. 1894-cü ildə qurulmuş şəhər ştatın ən böyük şəhəridir. Şəhərin dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 1,018 metrdir.

## Tarixi
Şəhər 1894-cü ildə qurulmuşdur. Hindistan Hərbi Hava Qüvvələri 1966-cı ilin martında Mizo Milli Cəbhəsinin (MMC) qaldırdığı üsyan zamanı şəhərə hava zərbələri endirmişdir. Bundan sonra MMC Lunqley şəhərinə çəkilmişdir.

## İqtisadiyyat
Aidjal kənd təsərrüfatı sahəsində ticarət mərkəzidir. Burada ənənəvi sənətkarlıq istehsalı (metal məmulatları, əl toxuculuğu, mebel), ağac və bambuk yığımı yaxşı inkişaf etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* The Zozam times
* Aizawl website
Airmed

**Airmid** və ya **Airmid** — İrlandiya mifologiyasında şəfa ilahəsi, şəfa ilahı Dian Kextin qızı. O, möcüzəvi bir mənbənin köməyi ilə formorlarla döyüş zamanı əsgərlərə həyat və güc vermişdir.

Dian Kext, Oxtriullax və Miax ilə birlikdə Airmed tilsimləri Sleyn quyusunda ölüləri diriltməyi bacaran sehrbazlardan biri idi.

## Həmçinin bax
* Aenqus

## İstinadlar
I Andronik (Trabzon imperatoru)

**I Andronik Gidos** () () — 2-ci Trabzon imperatoru.

Haqqında məlumat azdır. Trabzon imperatoru I Aleksey Komnenosun adı bilinməyən qızıyla evlənmişdir. İmperator 1222-ci ildə vəfat etdiyi əsnada oğulları azyaşlı olduğu üçün Andronik Gidos onun yerinə taxta çıxdı. Onun səltənətində Rum sultanı Əlaəddin Keyqubadın Trabzona olan hücumlarının qarşısı alınmışdır. Daha sonra Yastıçəmən müharibəsində Anadolu səlcuqlarına qarşı Xarəzmşah Cəlaləddini dəstəkləyən Andronik Gidos 1235-ci ildə vəfat etdi.

I Aleksey Komnenosun qızıyla olan evliliyindən övladı olmamışdır.

## Mənbə
* W. Miller, *Trebizond: The Last Greek Empire of the Byzantine Era*, Chicago 1926.
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
I İohann (Trabzon imperatoru)

**I İohann Komnenos** () () — 3-cü Trabzon imperatoru.

Atası ilk Trabzon imperatoru I Alekseydir. Atası 1222-ci ildə vəfat etdiyi əsnada o və qardaşı Manuel azyaşlı olduğu üçün taxta bacısının əri Andronik Gidos çıxdı. Bu müddət ərzində taxtın varisi olanraq qalan İohann, Andronik Gidosun ölümünün ardından 1235-ci ildə imperator oldu. Səltənəti haqqında olduqca az məlumat olan I İohann 1238-ci ildə polo bənzəri bir oyun oynarkən atdan düşüb vəfat etdi.

Yanis adlı bir oğlunun olduğu və bu oğlunun ölümündən öncə rahib olaraq kilsəyə qapandığı bilinir. Bu səbəblə ondan sonra taxta qardaşı Manuel çıxdı.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Böyük yaşıl sədd

**«Böyük yaşıl sədd»** (, ) — Afrika İttifaqının Saxaranın cənubunda səhralaşma ilə mübarizə layihəsi. Layihənin mahiyyəti Saharanın genişlənməsini ehtiva edə bilən meşəli bitki zolağı yaratmaqdır. Bu zolağın Seneqaldan Cibutiyə qədər (yəni Atlantik okeanından Qırmızı dənizə qədər) uzanacağı, eninin təxminən 15 km, uzunluğunun isə 7775 km olacağı planlaşdırılır. 2012-ci ildə layihədə 11 Afrika dövləti, 2019-cu ildə isə artıq 21 dövlət iştirak edib. Layihə həyata keçirilərsə, o zaman onun nəticələri kosmosdan aydın görünəcək.
## Layihənin tarixi
Böyük yaşıl sədd layihəsinin prototipi 1983-cü ildə Burkina-Faso prezidenti olduğu müddətdə ölkəsində torpaqların səhralaşması ilə mübarizə aparan “afrikalı Çe Qevara” Tomas Sankaranın (1949-1987) fəaliyyəti hesab edilə bilər. Onu hakimiyyəti illərində Sahara qumlarının cənuba yayılmasının qarşısını almaq üçün 10 milyon ağac əkilir.

2005-ci ilin iyulunda Afrika İttifaqı Böyük yaşıl sədd layihəsini dəstəkləyir. Bu qərarın qəbul edilməsində Afrika İttifaqının sədri Olusequn Obasanconun mövqeyi böyük rol oynayır.

Böyük yaşıl sədd layihəsi Nobel mükafatı laureatı Vanqari Maatai tərəfindən qurulan Yaşıl Kəmər hərəkatı ilə oxşarlıqlar daşıyır.

Bu bitki örtüyünün yaradılmasında məqsəd torpaqları eroziya və səhralaşmadan qorumaqdır. Seneqal Böyük yaşıl səddin qurullması üzrə işləri koordinasiya edir. Layihənin icrası nəticəsində yerli gəlirlərin əhəmiyyətli dərəcədə artacağına ümid edilir. 2010-cu ilin iyununda 182 ştatı birləşdirən Qlobal Ətraf Mühit Fondu bu layihə üçün 119 milyon dollar ayrıldığını elan edir.

Meşə qurşağı Afrikanın Atlantik sahilindəki Dakarı Qırmızı dənizdəki Cibuti şəhəri ilə birləşdirməlidir. O aşağıdakı ölkələrin ərazisindən keçəcək: Seneqal, Mavritaniya, Mali, Burkina-Faso, Niger, Nigeriya, Çad, Sudan, Eritreya, Efiopiya, Cibuti və Somali.

2019-cu ilə qədər səhralaşmaya qarşı mübarizə layihəsi cəmi 15% tamamlandı, lakin artıq görülən işlər divarın həqiqətən də öz vəzifəsinin öhdəsindən gəldiyinə əmin olmağa imkan verir. Nigeriyada təxminən 5 milyon hektar, Seneqalda təxminən 12 milyon hektar pozulmuş torpaq bərpa olmuş, Efiopiyada isə 15 milyon hektar sahədə quraqlığa davamlı ağaclar əkilmişdir.
## Layihənin məqsədi
Layihənin son məqsədi 2030-cu ilə qədər 100 milyon hektar deqradasiyaya uğramış ərazini bərpa etmək, atmosferdən ən azı 250 milyon ton CO2 udmaq və Afrikanın kənd yerlərində 10 milyon iş yeri qurmaqdır.
## İstifadə olunan bitki növləri

Layihənin həyata keçirilməsi üçün mütəxəssislər tərəfindən 37 növ seçilmişdir (2010-cu ilin ortalarına görə). Onların əksəriyyəti ildə 100-400 millimetr yağıntı düşən quraq iqlimlərdə normal inkişaf edə bilən yerli ağaclardır.

Layihənin həyata keçirilməsi üçün istifadə edilməsi planlaşdırılan növlərin təxmini siyahısı:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*  
*  
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
I Manuil (Trabzon imperatoru)

**I Manuel Komnenos** () () — 4-cü Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası ilk Trabzon imperatoru I Alekseydir. Atası 1222-ci ildə vəfat etdiyi əsnada o və qardaşı İohann azyaşlı olduğu üçün taxta bacısının əri Andronik Gidos çıxdı. Bu müddət ərzində taxtın ikinci varisi olaraq qalan Manuel, Andronik Gidosun ölümünün ardından qardaşı İohannın taxta çıxmasıyla vəliəhd elan edildi. Əslində imperator qardaşının Yannis adlı bir oğlu vardı və taxt sırasında ondan öncə olmalı idi. Ancaq bu vəliəhd bilinməyən səbəblə rahib olmağı seçmiş və qalan ömrünü kilsədə keçirmişdir. Beləcə, Manuel hələ qardaşının sağlığında ikən taxt varisi elan edildi.

Qardaşının üç illik qısa səltənətinin ardından 1238-ci ildə Manuel taxta çıxdı. Hakimiyyətinin ilk illərində monqol yürüşlərinə qarşı Rum sultanını və Nikeya çarlığını dəstəkləyən I Manuel daha sonra monqolların təbəəliyini qəbul etdi. Bu səbəblə münasibətləri pisləşən Anadolu səlcuqları 1254-cü ildə Sinopa hücum etdi və buranı işğal etdi.

Onun dönəmində Roma papası və Fransa krallığı ilə diplomatik əlaqələr qurulmuş, Fransa kralı IX Lüdovikə yazdığı məktubla qızlarından biriylə evlənmək istədiyini bildirmiş, ancaq onun bu təklifi qəbul edilməmişdir.

Yenə onun səltənətində 1250–1260-cı illərdə Trabzonun mərkəzində məşhur Ayasofya kilsəsi inşa olunmuşdur.

## Ailəsi

### Xanımları
* Anna Xaylalo — Trabzonun yerli əsilzadə ailələrindən birinin qızıdır. Andronikin anasıdır.
* Rusudan Baqrationi — Baqrationi sülaləsinə mənsub şahzadədir. Teodoranın anasıdır.
* İrina Surixani — Trabzonun yerli əsilzadə ailələrindən birinin qızıdır. Qriqori, İohann və 2 qızının anasıdır.

### Uşaqları
* II Andronik
* Teodora
* Qriqori
* II İohann
* … Komnini — 1277-ci ildə Gürcü çarı II Dmitriylə evləndirilmişdir.
* … Komnini

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Ulduz burun köstəyi

**Ulduz burun köstəyi** — həşəratlarla qidalanan qeyri-adi köstəbək. 22 çəhrayı tentacles olan ətli burun ona orijinallıq verir.

## Xüsusiyyətləri

Bu heyvanların bəzi qeyri-adi xüsusiyyətləri bunlardır:
Onlar yer üzündəki bütün məməlilərdən daha sürətli yeyirlər.
Ulduz köstəbəkləri yeməkləri (əsasən həşəratları) saniyənin onda ikisindən az müddətdə müəyyən edib yeyə bilir və ondan əvvəl 8 millisaniyə ərzində bu obyektin yeməli olub-olmadığına qərar verirlər. Qismən, onlar ətraf mühitdən məlumatı neyronların fizioloji həddinə yaxınlaşan sürətlə heyvanın beyninə ötürən sinir sistemlərinin son dərəcə səmərəli işi sayəsində bu uğura nail olurlar.
Onların ulduzu məməlilər arasında bilinən ən həssas toxunma orqanıdır.
Burundakı bu ulduz orqanında 100.000-dən çox sinir lifi var — insan əlindəki oxşar liflərin sayından beş dəfə çox — hamısı barmağınızın ucundan daha kiçik bir boşluğa yığılmışdır. "Oranın dərisi o qədər həssasdır ki, neyronların aktivləşməsi üçün ən aşağı həddi təyin edə bilmədik" deyən Kataniya ulduzun öyrənilməsinin insanın toxunma hissini daha yaxşı anlamağa kömək edə biləcəyini əlavə etdi.

## Yayılma

Ulduz burun köstəyi Şimali Amerikanın şərqində yaşayır. Onların diapazonu Kanadadakı Manitoba və Labradordan Şimali Dakota və Ohayoya və okean sahilindəki Corciyaya qədər uzanır. Bu növün nümayəndələri cənubda daha kiçikdir və Condylura cristata parva yarımnövü kimi təsnif edilir, şimalda isə nominal yarımnöv C. c. cristata. Ulduz burun köstəyi müxtəlif yaşayış yerlərində yaşayır, lakin nisbətən nəmli torpağın mövcudluğundan asılıdır. Onlara əsasən bataqlıq ərazilərdə, yaş çəmənliklərdə və meşələrdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nərmin Xələfova

**Nərmin İlqar qızı Xələfova** (doğ. 12 yanvar 1994, Bakı) — azərbaycanlı şahmatçı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2017).

## Şahmat karyerası
2010-cu ildə Yunanıstanın Saloniki şəhərində keçirilmiş məktəblilərin şahmat üzrə V Avropa  çempionatında birinci yerə çıxıb.

2013-cü ildə qadınlar arasında Bakı çempionatının qalibi olub.

2016-cı ilin sentyabrında Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Azərbaycanın qadınlardan ibarət ikinci komandasının heyətində üçüncü lövhədə çıxış edib.

## Qeydlər


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
#

## Xarici keçidlər
*FIDE Chess profili
Avropa üçün yaşıl pakt

2050-ci ilə qədər Avropa İttifaqına üzv ölkələrdə təbii xanmaldan bərpa olunan enerji və xammal mənbələrinə keçidlə sıfır xalis istixana qazı emissiyalarına və sıfır ümumi ətraf mühitin çirklənməsinə nail olmaq planı. Planın məqsədi qlobal istiləşmə və ətraf mühitin çirklənməsi ilə mübarizə aparmaqdır. Pakt 11 dekabr 2019-cu ildə Avropa Komissiyası tərəfindən qəbul edilmişdir.

Havanı çirkləndirməyən avtonəqliyyat vasitələri, istilik izolyasiyası olan yaşayış binaları, müasir istilik sistemləri və ekoloji təmiz elektrik enerjisindən istifadə edilməsi nəzərdə tutulur. Aİ sənayesinin ekoloji standartlara keçidi, o cümlədən əlavə gömrük rüsumları ilə ucuz idxal məhsullarından qorunması, istixana qazları emissiyası üçün kvotaların istifadəsi üçün iqtisadi tədbirlər hazırlanmışdır.

Avropa İttifaqında iqtisadiyyatın demək olar ki, bütün sektorlarında və ictimai həyatda baş verən son yaşıllaşdırma tendensiyaları Aİ-nin qonşularına, o cümlədən Şərq Tərəfdaşlığı (ŞT) ölkələri ilə bağlı siyasətinə də öz təsirini göstərir. Ətraf mühit və iqlim prioritetlərinin Aİ siyasətlərinə daxil edilməsi, onların əhatə dairəsinin, o cümlədən qlobal səviyyədə artırılması/genişlənməsi, ilk növbədə, Aİ-da Avropa Yaşıl Sazişinin (EGC) tətbiqinə başlanması ilə əlaqədardır. Artıq bu gün aydındır ki, Avropa yaşıl sazişinin Azərbaycan, Belarus, Ermənistan, Gürcüstan, Moldova və Ukrayna kimi Şərq Tərəfdaşlığı ölkələrinin iqlim siyasətinə əhəmiyyətli təsir göstərəcək. Önümüzdəki illərdə ŞT ölkələrinin iqlim siyasəti Aİ-nin ambisiyalarını gücləndirmək istiqamətində sistemli təsiri altında olacaq.

## İstinadlar

## Mənbə
* The-European-Green-Deal-Communication.pdf The European Green Deal
* Европейский зеленый курс: формирование будущего Восточного Партнерства. Экологическая политика стран Восточного партнерства в условиях ЕЗК. Аналитический документ. – Авторский коллектив: Андрусевич Андрей, Андрусевич Наталия, Козак Зоряна, Мищук Зоряна. – Ноябрь 2020. – 64 с.
* Климатическая политика и гражданское общество: Будущее стран Восточного партнёрства в контексте Европейского зелёного курса. Ав.кол.: Андрусевич А., Андрусевич Н., Козак З., Романко С. – Аналитический документ. – Декабрь 2020. 60 с.
II Andronik (Trabzon imperatoru)

**II Andronik Komnenos** () () — 5-ci Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru I Manuel, anası isə onun Trabzon əsilli ilk xanımı Anna Xaylalodur. Atasının vəfatının ardından 1263-cü ilin martında taxta çıxdı. Onun üç illik qısa səltənətində Trabzon ticarət mərkəzi olaraq daha da inkişaf etdi. Ancaq atası dönəmində fəth edilən Sinop əyaləti 1266-cı ildə yenidən Anadolu səlcuqları tərəfindən işğal edildi və bu bölgədə Pərvanəoğulları bəyliyi yaradıldı. Beləcə, Anadolu səlcuqları Qara dənizdə donanma qurmağa başladı və ticarətdə Trabzonlulara rəqib olmağa başladı.

1266-cı ildə vəfat etmişdir. Övladı olmadığı üçün yerinə qardaşı Qriqori taxta çıxmışdır.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Adamcıl

**Adamcıl** — türk xalqlarının, o cümlədən azərbaycanlıların mifologiyasında qurd şəklində bədheybət. Türk mifologiyasında "Qurd Qadın" da adlandırılır. Azərbaycan demonoloji (şeytani ruhlarla bağlı) inanclarında "Bizdən yaxşılar" olaraq qeyd edilən cinlərdən biri hesab edilir. Türk demonoloji inanclarında yarı-şeytani varlıqlar arasında sayılır.

## Azərbaycan mifoloji mətnlərində təsviri
İnsanların adamcıla çevrilmə səbəbləri başlarına (ola bilsin ki, tikanlı) qurd donu düşməsidir. Başa qurd dərisi düşməzdən əvvəl insanın alovsayağı bir işıqla əhatə edilməsi halı da İrəvan mətnində qeyd edilmişdir. Qadınlar gecə vaxtı, xüsusilə yuyunduqdan sonra başı açıq dolananda qurd donu üstlərinə düşür. Həmçinin hamilə qadının navdan altında oturanda başına qurd dərisi düşdüyü, bundan sonra adamcıla çevrilərək uşaq əti yediyi ilə bağlı mif vardır.

Bəzi mətnlərdə Adamcıl donu təndirdə geyinərək çölə çıxır. O, heyvan və insan əti yeyir. Bədheybət bütün gecəni çöldə keçirdikdən sonra insan cildinə qayıdıb evə gəlir. Adamcılın donunu yandıranda o, ölür və ya adamcıllıqdan çıxaraq insan olur. Qurd donu yandırılarkən insan təndir ətrafında dəli kimi fırlanır və nərə çəkir. Don yandırılandan sonra isə insan xəstə yatır, heç nə yemir və danışmır. Bir neçə gün sonra insan sağalır. Bir mətndə insanın on gün yaşadıqdan sonra öldüyü qeyd edilmişdir.

Mətnlərin birində Adamcılın qəbri qazıb insanı çıxardığı təsvir edilir. Ancaq bu insan ölü deyil, səhvən ölü hesab edilərək basdırılmışdır. İnsanlar basdırılmış adamı xilas etmək üçün adamcılı yaralayır və yandıraraq öldürürlər. Bu mətndə Adamcıl iri buynuzları, uzun caynaqları və tüklü bədəni ilə təsvir edilmişdir.

Adamcılın ölü insan əti yeməsi halı sadəcə İrəvan mətnində qeyd edilmişdir. Burada Adamcıla çevrilən qız kənddə kimsə ölən kimi onun qəbrinə gedib, ölünü çıxardaraq yeyir.

### Yayıldığı ərazilər
Şəki mifoloji mətnlərinə görə üstü açıq yerdə çimən qız qurda çevrilir. Mətndə qurd Adamcıl adlandırılmır. Qurda çevrilmə ilə bağlı daha üç mətn Naxçıvan, Gəncəbasar və İrəvan azərbaycanlılarına aid folklor nümunələrində rast gəlinir.

## İstinadlar

### İlkin mənbələr

### İkinci dərəcəli mənbələr
Qriqori (Trabzon imperatoru)

**Qriqori Komnenos** () () — 6-cı Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru I Manuel, anası isə onun Trabzon əsilli ikinci xanımı İrina Surixanidir. Atasının vəfatının ardından 1263-cü ilin martında böyük qardaşı Andronik taxta çıxdı. Onun üç illik qısa səltənətinin ardından isə 1266-cı ildə Qriqori taxta çıxdı.

Səltənəti boyunca Siciliya krallığı ilə müttəfiq olub, Bizans imperiyasına və onun apardığı siyasətə qarşı çıxdı. Ancaq onun yürütdüyü bu siyasət Bizans imperatoruyla qohum olan Elxani Abaqa xanın qəzəbinə səbəb olmuşdur. Belə ki, 1280-ci ildə Hülakilərin mərkəzi Təbrizə çağırıldı. Ancaq o Təbrizdə ikən, Abaqa xandan gələn əmrlə saray əyanları qardaşı II İohannı taxta çıxardı. Qriqori isə Təbrizdə həbs edildi. Abaqa xanın vəfatına qədər burada həbs tutulan Qriqori Komnenos 1282-ci ildə azad edildi. Bacısının əri olan Gürcü çarı II Dmitridən aldığı hərbi dəstəklə 1284-cü ildə səltənətini geri almaq üçün Trabzona hücum etmiş, ancaq ordusu məhv edilmişdir. Döyüş meydanından qaçdğı əsnada ələ keçirilən Qriqori Komnenosun qalan həyatı haqqında məlumat yoxdur. Ehtimal olunur ki, öldürülmüşdür.

Adı bilinməyən bir xanımından və ya məşuqəsindən bir qızının olduğu və bu qızının gürcü əsilzadələrindən biriylə evləndirildiyi bilinir.

## Mənbə
* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Haukipudas

**Haukipudas** – Finlandiyanın şəhəri və keçmiş bələdiyyəsi. Oulu əyalətində və Şimali Ostrobotniya bölgəsinin bir hissəsində yerləşir.Onun sahili Botnik körfəzi boyunca uzanır və Kiiminkijoki çayı əyalətdən keçir. Kiiminki , Oulunsalo və Yli-Ii bələdiyyələri ilə birlikdə 1 yanvar 2013-cü ildə Oulu şəhəri ilə birləşdirildi.

Haukipudasda 16 kənd var: Kirkonkyla, Santaholma, Ukonkaivos, Martinniemi, Asemakyla, Onkamo, Halosenniemi, Holstinmäki, Häyrysenniemi, Jokikyla, Kalimeenkyla, Kello, Kiviniemi, Parkumäki, Takkuranta və Virpiniemi.

Təhsil şöbəsi 2007–2013-cü illərdə Finlandiyada keçirilən Ömürlük Öyrənmə Proqramında iştirak etmişdir.

## İstinadlar
II İohann (Trabzon imperatoru)

**II İohann Komnenos** ()() — 7-ci Trabzon imperatoru.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru I Manuel, anası isə onun Trabzon əsilli ikinci xanımı İrina Surixanidir. Atasının 1263-cü ildə vəfatının ardından qardaşları Andronik və Qriqori taxta çıxmışdır. Ancaq qardaşının Elxani Abaqa xan tərəfindən əsir götürülməsinin ardından 1280-ci ildə saray əyanları tərəfindən taxta çıxarılmışdır. Onun səltənətində Bizans imperiyası ilə münasibətlər düzəlmiş, 1282-ci ildə Konstantinopolda imperator VIII Mixailin qızı Evdokiya Paleoloqla evlənmişdir.

Onun ölkədə olmamasından istifadə edən İmereti çarı VI David bölgədə itirdiyi nüfuzu qazanmaq məqsədilə 1284-cü ildə Trabzona hücum etdi və onun gürcü əsilli ögey bacısı Teodora Komninini imperatriça elan etdi. Ancaq Bizans imperatorundan aldığı hərbi dəstəklə ölkəyə qayıdan II İohann dərhal hakimiyyəti ələ aldı və bacısı Teodora ölkədən qaçdı (1285). Bütün bu siyasi çəkişmələr əsnasında imperiyanın qərb torpaqları türkmənlər tərəfindən ələ keçirildi.

1291-ci ildə Roma papası IV Nikolay tərəfindən yazılan 2 məktubla, II İohann katolik dininə dəvət edilmiş, Qüdsə tərtiblənəcək yeni səlib yürüşünə qatılması təklif edilmişdir. II İohann bu məktubları cavablandırmasa da, Avropa ökələriylə münasibətləri də hər zaman yaxşı saxlamışdır.

1297-ci ildə vəfat etmiş, cənazəsi Trabzona aparılmışdır.

## Ailəsi

* II Aleksey
* Mixail

## Mənbə

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar
Teodora (Trabzon imperatriçası)

**Teodora Komnini** ()() — 8-ci Trabzon imperatriçası. Bu ünvanı daşıyan ilk Trabzon hakimi.

## Həyatı
Atası Trabzon imperatoru I Manuel, anası isə onun gürcü əsilli xanımı Rusudan Baqrationidir. Atasının 1263-cü ildə vəfatının ardından ögey qardaşları Andronik, Qriqori və İohann taxta çıxmışdır. Qardaşı II İohannın gürcülərə üz çevirib Bizans imperatoruna yaxınlaşmasının ardından, bölgədə itirdiyi nüfuzu qazanmaq istəyən İmereti çarı VI Davidlə birləşərək taxtı ələ keçirdi (1284). Dərhal öz adına sikkə kəsdirən Teodora Komnini qardaşının ölkədə olmamasından istifadə edərək onu xain elan etdi.

O əsnada qardaşı II İohann imperator VIII Mixailin qızı Evdokiya Paleoloqla evlənmiş, toy mərasiminin ardından Konstantinopolda qalmışdı. Xəbəri aldıqdan dərhal sonra Trabzona qayıdan II İohann bacısının gürcü dəstəkçilərini məğllub edərək hakimiyyətini bərpa etdi. Teodora isə qaçaraq gizləndi. Qalan həyatıyla bağlı məlumat yoxdur. Bəzi mənbələrdə onun rahibə olaraq kilsəyə qapandığı və ya İmeretiyaya sürgün edildiyi qeyd olunur.

## Mənbə

* Claude Cahen, *Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330*, 1968
* George Finlay, *The History of Greece and the Empire of Trebizond, (1204–1461)* (Edinburgh: William Blackwood, 1877)
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8

## İstinadlar