Səsli kino

**Səsli kino**, **səsli kinematoqraf** – səssiz kinodan fərqli olaraq, görüntünün səslə (nitq, musiqi, səs-küy və səs effektləri) müşayiət olunduğu kinematoqrafiyanın bir forması. Səsli filmin ilk məlum ictimai nümayişi 1900-cü ildə Parisdə baş tutsa da, səsli kinonun kommersiya uğuru yalnız otuz il sonraya təsadüf etdi. Texnologiyanın tətbiqi ilə bağlı əsas problemlər ayrı-ayrı görüntü və səs daşıyıcılarının etibarsız sinxronizasiyası, eləcə də erkən səsli filmlərin fonoqramlarının aşağı səs həcmi və səslərin anlaşılmasının qeyri-qənaətbəxş olması idi. Bu gün istehsal olunan filmlərin böyük əksəriyyəti səslidir.

## Tarixi

Kinematoqrafiyanın yarandığı dövrdə fonoqraf kimi səs yazma texnologiyası artıq mövcud idi. Onu kinokamera ilə birləşdirmək üçün ilk cəhdlər 1894-cü ildə kinetofonoqrafı yaradan Tomas Edison tərəfindən edilmişdir. Onun köməkçisi Uilyam Dikson ilk səsli film çarxının müəllifi hesab edilir. Həmin çarxda "Salam, cənab Edison. Sizi görməyimə şadam. Ümid edirəm ki, bu kinetofonoqrafdan məmnun qalacaqsınız" sözləri səslənir. Lakin kinetofonoqrafın ayrı-ayrı cihazlarının sinxronlaşdırılması o qədər çətin, səs keyfiyyəti isə o qədər zəif idi ki, ixtira uğur qazanmadı. Oxşar prinsip 1900-cü ildə Lümyer aparatını fonoqrafla sinxronlaşdıran Leon Qomon tərəfindən də istifadə edilmişdir. Lakin, sinxronizasiyanın təkmil olmaması səbəbindən hələ bir neçə onillik ərzində ayrıca səs daşıyıcısı səsli kino üçün yararlı alət sayılmadı.

Əksər rejissorlar kinoda səs ideyasına ümumiyyətlə şübhə ilə yanaşır, film dilinin universallığının və beynəlxalq auditoriyanın itirilməsindən qorxurdular. Amerikalı film istehsalçıları səsin meydana gəlməsi ilə film ixracının dayanacağını proqnozlaşdırırdılar ki, bu da Hollivudun gəlirini kəskin şəkildə azalda bilərdi. Bir çoxları filmi səsləndirmək cəhdlərini mənasız əyləncə kimi qəbul edirdilər: kinoda səsin aktiv əleyhdarlarından biri də Çarli Çaplin idi.

Sinxronizasiya problemləri görüntü və səs yazısını eyni daşıyıcıda – kinolentdə birləşdirməklə həll edildi. Bu prinsipi ilk dəfə macar mühəndisi Deniz Mixali 1916-cı ildə özünün projektofon sistemində tətbiq etmişdir. Kütləvi istifadə üçün uyğun olan görüntü ilə sinxronlaşdırılmış optik səs zolağı ideyası ilk dəfə 1922-ci ildə alman "Tri-Ergon" texnologiyasında öz əksini tapdı. Bir il sonra Kopenhagendəki "Palace" kinoteatrında danimarkalı Aksel Petersen və Arnold Poulsen əlavə kinolentə yazılmış sinxron səs yazısı olan filmi nümayiş etdirdilər.

Lakin əvvəl də olduğu kimi, səs keyfiyyəti arzuolunan səviyyədə deyildi və texnologiya peşəkar rejissorlar tərəfindən geniş tətbiq olunmadı. Bəzi tədqiqatçılar (məsələn, fransız De Pino və amerikalı Miller) qrammofon metodu ilə birbaşa kinolentin özünə səsi yazmağa çalışdılar. Hər hansı vasitə ilə tamaşaçı cəlb etmək istəyi 20-ci əsrin əvvəllərində "kinodeklamasiya" adlandırılan film şousunun yaranmasına səbəb oldu. Burada aktyorlar özlərinin kinodakı rollarını birbaşa kinoteatr zalında səsləndirirdilər. Teatr truppası kimi filmlə birlikdə səyahət edən aktyorlar ekranın arxasından öz sözlərini sinxron şəkildə ucadan tələffüz edirdilər.

1927-ci ildə çəkilmiş və "Vaytafon" () texnologiyası əsasında səsi qrammofon plastinkasına yazılmış "Caz müğənnisi" filmi tarixdə ilk tammetrajlı səsli film hesab edilir. Bu filmin çox hissəsi dəqiq sinxronlaşma tələb etməyən musiqili səhnələrdən ibarət idi, dialoqlar isə intertitrlər (səhnələrarası yazılı qeydlər) vasitəsilə verilirdi. Filmdə ilk səslənən replika baş qəhrəmanın dediyi: "Dayanın, bir dəqiqə dayanın, siz hələ heç nə eşitməmisiz!" () cümləsi səsli kino erasının başlanmasının simvoluna çevrildi. Lakin, o illərin səsli filmlərinin əksəriyyəti dəqiq sinxronlaşdırma tələb etməyən musiqi müşayiətinə malik adi səssiz filmlər idi. Replikalar əvəzinə isə titrlərdən istifadə olunurdu. Onlar həmin vaxt mövcud olan səssiz kinoteatrlar şəbəkəsində yayımlanmaq üçün uyğun idi və səsləndirmə üçün avadanlıqlarla təchiz edilmiş zallarda vaxtaşırı səsli filmlər yayımlamaqla əlavə gəlir əldə etməyə imkan verirdi. Tamamilə səsli foronqramması olan ilk film "Vaytafon" texnologiyası əsasında çəkilən "" filmi oldu. Avropada ilk səsli film isə 1929-cu ildə ekranlara çıxan "" sənədli filmi oldu. Elə həmin il Almaniyada ilk səsli kino filmi olan "Ürək melodiyası" ("Melodie des Herzens") çəkildi. Filmdə Villi Friçin dediyi "Mən at almaq üçün pul yığıram" ("Ich spare nämlich auf ein Pferd") cümləsi alman kinematoqrafında aktyor tərəfindən deyilən ilk replika hesab edilir. Sinxron səs fonoqramı olan filmlər o dövrdə "danışan" filmlər (, , ), qeyri-sinxron musiqi müşayiətli filmlər isə "səsli" adlandırılırdı.

Yaxşı səs keyfiyyətinə malik optik fonoqramlı "Muviton" və "Fotofon" sistemlərinin meydana gəlməsi ilə "Vaytafon" sistemi keçmişdə qaldı.

SSRİ-də öz səsli kino sistemlərinin yaradılması üzərində iş 26 noyabr 1926-cı ildə başladı. Bu sahədə əsas uğurlar mühəndislər Aleksandr Şorin, Pavel Tager və Vadim Oxotnikov tərəfindən əldə olunmuşdu. İlk səsli kino zalı 5 oktyabr 1929-cu ildə Leninqradda açıldı. Səsli filmin yayımlanması üçün əlavə səs oxuma sistemi ilə təchiz olunmuş səssiz kinoproyektorlar olan "TOMP-4" istifadə olunurdu. 1931-ci ildə "Tagefon" sistemi əsasında yazılan və SSRİ-də ilk bədii film olan "Həyata vəsiqə" () filmi ekranlara çıxdı. 1934-cü ildə isə Sovet kino sənayesi tamamilə səsli kinoya keçdi. 1935-ci ildə "Tagefon" sistemi əsasında ilk səsli Azərbaycan filmi hesab edilən rejissor Boris Barnetin "Mavi dənizin sahilində" filmi çəkildi.

## Texnologiyanın təkamülü
Peşəkar kinematoqrafda səsin yazılmasının ilk üsulu, səsin kinoproyektorla sinxronlaşdırılmış qrammofon valında saxlanıldığı "qrammofon səsi" adlanan üsul idi. Warner Brothers-dən əlavə, oxşar texnologiyalar Pathé və Gaumont (Gaumont Chronophone, 1901 və Chronomegaphone, 1910) tərəfindən də hazırlanmışdır. Lakin, o dövrdə mövcud olan tək bir valdakı maksimum yazma müddəti 2–3 dəqiqədən artıq deyildi ki, bu da o dövrdə saniyədə 16 kadr standart proyeksiya tezliyində ekranda 15 dəqiqə davam edən 1 film hissəsi üçün də kifayət deyildi. Bundan əlavə, bütün səylərə baxmayaraq, səs kinoteatrlar üçün çox sakit idi. Problemlər "Vaytafon" () sistemində ən son elektrofon texnologiyasından istifadə etməklə və böyük diametrli diskin sürətini azaltmaqla həll edildi, lakin sinxronizasiyanın çətinlikləri səbəbindən səsli kinoda valların istifadəsindən imtina olundu.

Rəqabətli optik səsyazma sistemlərinin meydana gəlməsi ilə texnoloji irəliləyiş baş verdi, bu sistemlərdə səs zolağı görüntü ilə birgə fotoqrafik üsulla kinolentə yazılırdı. Səsli kinonun bu prinsipi ilk dəfə praktik olaraq 1920-ci illərin birinci yarısında alman Tri-Ergon sistemində və onun amerikan analoqu olan Forest Phonofilm-də tətbiq edilmişdir. Lakin, optik səs zolaqları üçün məqbul səs keyfiyyəti yalnız sonrakı sistemlərdə, məsələn, Movieton və RCA Photophone-da, eləcə də Tager və Şorin tərəfindən yaradılan oxşar sovet sistemlərində əldə edilmişdir. Film nümayişləri zamanı səs sinxronizasiyasının asanlığı və dəqiqliyi sayəsində filmdə optik səsyazma prinsipi bu günə qədər aktual olaraq qalır.

15 mart 1932-ci ildə Amerika Kino Akademiyası səsli filmlər üçün beynəlxalq standarta çevrilən "akademik" kino formatını təsdiqlədi. Bu, dünyanın demək olar ki, istənilən kinoteatrında səsli filmlərə baxmağı mümkün etdi. Bundan sonra əsas çətinlik kinoteatr şəbəkəsinin yenidən təchiz edilməsi idi: müxtəlif mənbələrə görə, 1930-cu illərin əvvəllərində quraşdırma da daxil olmaqla, tək bir səs oxudan avadanlığın dəyəri 10–20 min ABŞ dolları arasında dəyişirdi ki, bu da o dövrdə film distribütorları üçün böyük məbləğ idi. Nəticədə, texniki təchizat xərclərini ödəmək üçün səsli filmlərin bilet qiymətləri artırıldı.

1940-cı ildə optik səs yazısının yeni "Fantasaund" () standartı işlənib hazırlandı ki, bu da kinoda ilk dəfə olaraq stereofonik üçkanallı səsi təkrar istehsal etməyə imkan verdi. Çoxzolaqlı fonoqram, kinoproyektorla sinxronlaşdırılan filmfonoqraf tərəfindən oxunan ayrıca kinolentə yazılırdı. Bu metod dərhal Uolt Disney studiyasının "Fantaziya" tammetrajlı cizgi filmində istifadə edildi, lakin səsləndirmə avadanlıqlarının mürəkkəbliyi və həddindən artıq baha olması səbəbindən bu texnologiya geniş yayılmadı. Stereofonik və çoxkanallı səs sonradan, kinematoqrafiyanın sürətlə inkişaf edən televiziya yayımı ilə rəqabətinin kəskinləşməsi nəticəsində inkişaf etməyə başladı. 1940-cı illərin sonunda maqnit səs yazısının geniş yayılması da əlavə rol oynadı. Həmin dövrdə ilkin sinxron fonoqram kinolentə deyil, 35 mm-lik perforasiya edilmiş maqnit lentə yazılmağa başladı.

Montaj və miksajdan (səslərin birləşdirilməsi) sonra maqnit fonoqram birləşdirilmiş film nüsxələrinin çapı üçün yararlı olan optik zolağa köçürülürdü. 1952-ci ildə səsli kino "panoram kinosu" sistemi olan "Sinerama"da yeni keyfiyyət qazandı: yeddikanallı səs üç kinoproyektorla sinxronlaşdırılmış ayrıca maqnit lentinə yazılırdı. Ekranarxası beş səsucaldan ekrandakı səs mənbəyinin təsvirini izləməsini təmin edir, digər iki kanal isə "səs mühiti" (surround) üçün istifadə olunurdu. Bir ildən az vaxt keçdikdən sonra dördkanallı maqnit birləşdirilmiş fonoqramlı "Sinemaskop" genişekranlı kino sistemi hazırlandı. Hazır film nüsxəsi olan kinolentin alt qatına yüksək keyfiyyətli səsin daşıyıcısı rolunu oynayan dörd zolaqlı maqnit lakı çəkilirdi. 1955-ci ildə bu texnologiya ilk geniş formatlı Todd AO sistemində öz təkmilliyinə çatdı: altı müstəqil səs kanalı 70 mm-lik kinolentin maqnit zolaqlarına yazılırdı.

Stereofonik musiqinin və xüsusi səs effektlərinin meydana çıxması kinematoqrafın baxımlılığını kəskin şəkildə artırdı. Bu tipli maqnit fonoqramı genişformatlı kinoda, həmçinin "Sinemaskop" standartının ilk film nüsxələrində və onun sovet analoqu olan "Şirokiy ekran"da standart halına gəldi, lakin sonradan bu zolaqların qısaömürlü və istismarının əlverişsiz olduğu ortaya çıxdı. Genişekranlı film nüsxələri klassik optik fonoqramla çap olunmağa başladı, çoxkanallı səs isə yalnız geniş formatda qaldı ki, ehtiyac olduqda anamorflaşdırılmış neqativi bu formata qədər "böyüdürdülər". 1980-ci illərin sonunda Dolby laboratoriyası Dolby SR (Spectral Recording) ikicığırlı stereofonik optik fonoqramını hazırladı.

Müasir film nüsxələri rəqəmsal optik SDDS və ya Dolby Digital standartlı fonoqramlarla təchiz olunur. Onlarla eyni vaxtda analoq Dolby SR fonoqramı da yerləşdirilir ki, rəqəmsal səs xətası zamanı ehtiyat rolunu oynasın. Filmlərin bir hissəsi ayrıca kompakt-diskdə DTS fonoqramı ilə buraxılır ki, onun sinxronlaşdırılması üçün analoq fonoqramla təsvir arasındakı boşluğa zaman kodu çap olunur. Genişformatlı kinoda bu tip fonoqram köhnəlmiş maqnit fonoqramını əvəz edir.

## İstinadlar
**Şərhlər**

**İstinadlar**