Məhəmməd-Kuli

**Məhəmməd-Kuli Sultan** — (Maqmetkul, Mametkul)  - Sibir knyazı, alay komandiri, Ata-Kulinin oğlu, Xan Küçümün qardaşı oğlu.

## Həyatı
Küçüm Xanın ən yaxşı sərkərdələrindən biri olan Məhəmməd-Kuli Küçüm Xan daxili işləri təşkil etməklə məşğul olarkən, o, 1573-cü ildə Permə qarşı uğurlu hücumlar təşkil edərək, ona tabe olan Xantı və Mansi-Voquliçlərə hücum etdi (Millerin "Sibir Krallığının Təsviri" əsərində çap olunmuş 30 may 1574-cü il tarixli Stroqanovlar üçün nizamnaməyə baxın). 16-17-ci əsrlərdə Rusiya Məhəmməd-Kulinin döyüşçüləri "təbəə" Ostyakları darmadağın edərək "Kazak Ordası"na gedən rus elçisini öldürdülər. Sənayeçilər Yakov və Qriqori Anikeviç Stroqanov bu vəziyyətlə bağlı Çara müraciət etdilər. Böyük Çar 30 may 1574-cü il tarixli nizamnaməsi ilə Stroqanovlara öz ərazilərində qalalar tikməyə və Sibir xanlığına və noqaylara qarşı müdafiə üçün döyüşçülər ("savadsız və vergi tutulmayan" insanlardan) cəlb etməyə icazə verdi. 1582-ci ildə 300 Stroqanov hərbçisi Yermakla birlikdə Sibirə hücüma etdi.

Məhəmməd-Kuli sülh dövründə o, xanın nizəçilərinə, yəni xanın cangüdənlərinə komandanlıq edirdi. 

O, ilk dəfə 1582-ci ilin iyul ayında Babasanda Yermakla qarşılaşdı bu onların arasında həlledici döyüş deyil, kəşfiyyat xarakterli bir savaş oldu. Düşmənini zəif hesab etdiyi üçün kazaklar tərəfindən çox asanlıqla darmadağın edildi. Birinci döyüş məğlubiyyətlə başa çatdıqdan sonra Məhəmməd-Kuli dəstəsinin qalıqları geriyə çəkildi.

İkinci dəfə 1582-ci ilin oktyabrında Tobol çayının mənsəbindəki Çuvaşev Mıs körfəzinə eniş zamanı kazaklarla döyüşdü və orada yaralandı, lakin bir neçə gün sonra kiçik bir dəstə ilə peyda oldu və Abalatskoye gölündə balıq tutmağa gedən bütün kazakları (təxminən 30 nəfər) öldürdü.

Kazaklar qisas alaraq 23 fevral 1583-cü ildə Vaqay çayında (Tobolskdan 53 mil aralıda) onun bütün dəstəsini qırdılar və Məhəmməd-Kuli özü əsir götürüldü. 1585-ci ildə o, Moskvaya gətirildi və orada I Fyodr onu "böyük şərəflə" qarşıladı və ona mülklər verdi.

O, əvvəlcə Bejetski Verxində yerləşdi. 1586/87-ci illərdə həyat yoldaşı, 1595-ci ildə isə anası ona qoşuldu. Məlumdur ki, 1597-ci ildə Çar I Fyodr tərəfindən Avstriya elçisinin təntənəli qəbulunda o, Arslan -Aleem Kaybulla, Qırğız (qazax) hökmdarı Uraz Məhəmməd və knyaz Fyodor Mstislavski İvanoviç ilə birlikdə çarın sağ tərəfində oturmuşdu.

O, Yaroslavl vilayətinin Zaozerskaya kəndində mülk sahibi olub. Ona 2000 çet yerli vergi və 200 rubl pul təqaüdü verilirdi. O, həm rus zadəganları, həm də çar I Fyodra xidmət edən tatarlar arasında böyük hörmətə malik idi.

O, 1590-1595-ci illərdə Rusiya-İsveç müharibəsində və 1598-ci ildə Krım tatarlarına qarşı yürüşdə iştirak etmişdir.

Tarixçi Mixail Xudyakovun sözlərinə görə, o, "...geniş zəkaya, hiyləgərliyə, güclü iradəyə və... böyük ambisiyaya malik idi"..

O, Məhəmməd-Əmin xana qarşı çıxan "şərq" qoluna rəhbərlik etmiş və onun devrilməsində töhfə vermişdir. O, Sibir knyazı Mamuqu Kazan taxtına çağırmışdır. Aralarında yaranan fikir ayrılıqları zamanı həbs edilmişdir. Həbsdən azad edildikdən sonra Məhəmməd-Kuli Mamuqun Arska qarşı yürüşündə iştirak etmiş və bu yürüş zamanı digər Kazan knyazları ilə birlikdə knyazı tərk etmiş, Kazana qayıtmış və zadəganlar arasında populyar olmayan Kazan xanının devrilməsi təşəbbüsünü irəli sürmüşdür..

## Ailəsi

* Alma-bike –  Arslan Xanın və Fatimə Sultanın qızı; ərinin ölümündən sonra Yaroslavlda yaşamışdır;

* Ay-xanış – Xan Uraz Məhəmmədin bacısı; ərinin ölümündən sonra Yaroslavlda yaşamışdır; 1651-52-ci illərdə Qasım xanlığında vəfat etmiş və dəfn edilmişdir.

* Qızı Küçümün oğlu Sibir xanı Altanayla evlənmişdir.

* O, Qasım xanlığında Staroposadskoye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Küçüm xan

## Ədəbiyyat
* Карамзин Н.М. История государства Российского// том 10.
* Беляков А. В. Араслан Алеевич — последний царь касимовский // Рязанская старина. 2004—2005. Вып. 2—3. — Рязань: Край, 2006. — С. 8—30.
* Вельяминов-Зернов В. В. Исследование о касимовских царях и царевичах. Ч. 3. — СПб., 1866.
* Рудаков В. Е. Магметкул // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1896. — Т. XVIII. — С. 307—308.
* Худяков М. Очерки по истории Казанского ханства. Казань, 1923.
* Алишев С.Х. Казань и Москва: межгосударственные отношения в XV–XVI вв. Казань, 1995.

## İstinadlar