open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xalel Dosmuxamedov adına Atırau Dövlət Universiteti

**Xalel Dosmuxamedov adına Atırau Dövlət Universiteti (Atyrau University)** (і) — Atırau vilayətinin çoxprofilli ali təhsil müəssisəsi. Universitetdə 10 mindən çox tələbə 50-dən çox ixtisas üzrə təhsil alır.

## Tarixi
14 iyun 1950-ci ildə SSRİ və Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı əsasında Quryev Vilayət Fəhlə Xalq Deputatları Sovetinin icraiyyə Komitəsi "Quryev şəhərində Müəllimlər institutunun açılması haqqında" (No 3–333-16). İnstitut üç bölmədən (fizika və riyaziyyat, filoloji və təbii-coğrafi) və beş şöbədən (pedaqogika, fizika və riyaziyyat, rus dili, coğrafiya və təbiətşünaslıq, marksizm-leninizm) ibarət idi. Tələbə qəbulu 150 nəfər, qazax və rus dillərində təhsil alan hər şöbə üçün 50 nəfər idi.

1955-ci ildə müəllim institutu iki fakültədən ibarət olan pedaqoji fakültəyə çevrildi: filologiya və fizika-riyaziyyat. Birinci kursa 250 tələbə qəbul edildi. 1956-cı ildə qiyabi kurs açılmışdır.

1999-cu ilin yanvarından X.Dosmuxamedov adına Atırau Universiteti dövlət büdcəsi müəssisəsidir. 2000-ci ildə universitet dövlət sertifikatından müvəffəqiyyətlə keçdi və təhsil fəaliyyətinin bütün ixtisaslarında lisenziyalaşdırıldı.

2005-ci ildə X.Dosmuxamedov adına ADU-da yeni keyfiyyət idarəetmə sistemi tətbiq olundu. 2005-ci ilin iyun ayında universitet beynəlxalq sertifikatlaşdırma auditindən uğurla keçdi, universitetin keyfiyyət idarəetmə sistemi ISO 9001: 2000, 9000: 2001 keyfiyyət standartlarına uyğun olaraq qiymətləndirildi və qeyd edildi.

2006-cı ildə universitet başqa bir dövlət sertifikatından keçdi. 2007-ci ildə X.Dosmuxamedov adına ADU Qazaxıstan Respublikası Prezidenti tərəfindən təsis edilmiş "Keyfiyyət sahəsindəki uğurlarına görə" yarışmasının qaliblərini müəyyənləşdirmək üçün "Altın Sapa" sərgisində iştirak etdi və fəal bir təşkilat olaraq minnətdarlıq məktubu.

Universitet 18 sentyabr 2009-cu ildə Universitetlərin Böyük Xartiyasına qoşuldu və 2010-cu ildən Bolonya prosesinin tam iştirakçısı oldu. Bolonya prosesinin tələblərinə görə, universitetdəki tələbələr iki diplom almaq, qısa müddətdə təhsillərini başa vurmaq fürsətinə malikdirlər.

Ali təhsil müəssisələrinin reytinqinin nəticələrinə görə, Universitet Qazaxıstandakı çoxprofilli universitetlər arasında 6-cı yeri tutur.

## Fakültələr
* Fizika, Riyaziyyat və İnformasiya Texnologiyaları Fakültəsi
* Çoxdilli Təhsil Fakültəsi
* Təbii və Kənd Təsərrüfatı Elmləri Fakültəsi
* İnnovativ təhsil fakültəsi
* Humanitar və İncəsənət Fakültəsi
* İqtisadiyyat və Hüquq Fakültəsi

## İstinadlar
Almatı Enerji və Rabitə Universiteti

Qumarbek Daukeyev adına **Almatı Enerji və Rabitə Universiteti**  (,  ) — Almatı (Qazaxıstan) ali təhsil müəssisəsi. Baytursınov və Qabdullin küçələrinin kəsişməsində yerləşir. 10 yanvar 1997-ci ildə 1975-1997-ci illərdə mövcud olan Almatı Enerji Mühəndisliyi İnstitutunun (AEI) bazasında yaradılmışdır. Qeyri-kommersiya universitetidir. Tədris qazax, rus və ingilis dillərində aparılır.

## Universitet quruluşu
2020-ci ilədək universitetdə 7000-dən çox tələbə təhsil alır.

### Əyani təhsilli dörd institut

Kosmik Mühəndisliyi və Telekommunikasiya İnstitutu, İstilik Enerjisi və İstilik Mühəndisliyi İnstitutu, Elektrik Enerjisi və Elektrik Mühəndisliyi İnstitutu, İdarəetmə Sistemləri və İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, İnstitutlar 13 şöbəni bitirən şöbələr olan 19 şöbəni birləşdirir. Daha iki fakültə var: əlavə təhsil fakültəsi və məsafədən təhsil və mütəxəssislərin yenidən hazırlanması fakültəsi.

Aşağıdakı şöbələr fəaliyyət göstərir:

;Kosmik Mühəndisliyi və Telekommunikasiya İnstitutu

Kosmik Mühəndisliyi və Texnologiyası Bölümü, Telekommunikasiya Şəbəkələri və Sistemləri şöbəsi, Elektron və Robot Bölümü, Qazaxıstan tarixi və mədəniyyəti şöbəsi, Ruhani və Bədən Tərbiyəsi şöbəsi, İstilik Enerjisi və İstilik Mühəndisliyi İnstitutu

Sənaye İstilik Elektrik Mühəndisliyi Bölməsi, İstilik Elektrik Stansiyaları şöbəsi, Əməyin Təhlükəsizliyi və Mühəndislik Ekologiyası, Texniki Fizika şöbəsi, İdarəetmə və Sahibkarlıq şöbəsi, Elektrik Enerjisi və Elektrik Mühəndisliyi İnstitutu

Enerji təchizatı və bərpa olunan enerji mənbələri şöbəsi, Elektrik stansiyaları və elektrik enerjisi sistemləri şöbəsi, Elektrik Maşınları və Elektrik Sürücüsü şöbəsi, Elektrik mühəndisliyi şöbəsi, İdarəetmə Sistemləri və İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu

;İT mühəndisliyi şöbəsi 
Avtomatlaşdırma və İdarəetmə şöbəsi, Sistemlər və İnformasiya Təhlükəsizliyi şöbəsi, Riyaziyyat və Riyazi Modelləşdirmə şöbəsi, Dil bilikləri şöbəsi, AUPET Kolleci, AUPET Kolleci 2017-ci ildə təsis edilmişdir. Kollecin direktoru Arşidinov Məlikjan Mamezhanoviçdir.

### İxtisaslar
* 0901000 Elektrik stansiyaları və şəbəkələrinin elektrik avadanlığı (növlərinə görə)
* 0906000 İstilik elektrik stansiyalarının istilik elektrik stansiyaları
* 1302000 Avtomatlaşdırma və idarəetmə (profilə görə)
* 1304000 Kompüter texnologiyası və proqram təminatı
* 1305000 Məlumat sistemləri
* 1306000 Radioelektronika və rabitə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Official website
Planlı iqtisadiyyat

**Planlı iqtisadiyyat**, **planlı təsərrüfat** və ya **komanda iqtisadiyyatı** — maddi ehtiyatların dövlət və ya ictimai mülkiyyəti olduğu və mərkəzləşdirilmiş şəkildə paylandığı iqtisadi sistem, bu şəraitdə fərdi şəxslər və müəssisələr mərkəzləşdirilmiş iqtisadi plana uyğun fəaliyyət göstərilər. Sistem SSRİ-də daxil olmaqla özlərini sosialist kimi eyniləşdirən ölkələrdə tətbiq olunurdu. İkinci Dünya müharibəsi dövründə Fransa və Böyük Britaniya kimi qabaqcıl kapitalist ölkələrdə də dirijizm formasında işlənilirdi.

Planlı iqtisadiyyat mərkəzləşdirilmiş və qeyri-mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma və ya iştiraka əsaslanan iqtisadi planlaşdırma formalarını istifadə edə bilər. Planlı iqtisadiyyat qeyri-planlı iqtisadiyyatla ziddiyyət təşkil edir, bu xüsusən bazar iqtisadiyyatında özünü birüzə verir, hansındaki bazarda fəaliyyət göstərən muxtar şirkətlər istehsal, bölgü, qiymətqoyma və investisiya ilə bağlı qərarları müstəqil sürətdə verilər. İndikativ planlaşdırmanı istifadə edən bazar iqtisadiyyatını da planlı bazar iqtisadiyyatı adlandırmaq olar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Siciliyalı Leopold

**Siciliyalı Leopold** (; ) () — Burbon-İki Siciliya sülaləsinə mənsub şahzadə, İki Siciliya kralı I Ferdinandın ən kiçik oğlu.

28 iyul 1816-cı ildə bacısı Mariya Terezanın qızı Klementina ilə Vyanada evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan yalnız biri — Mariya Karolina yetkinlik yaşına çatdı. Bundan başqa Leopoldun alman əsilli balerina Fanni Elslerlə qeyri-rəsmi münasibəti vardı və bu birlikdən Frans (1827–1873) adlı bir oğlu dünyaya gəlmişdi.

## Mənbə
* Darryl Lundy (12 March 2005). "Leopoldo Giovanni Giuseppe Michele di Borbone, Principe di Borbone delle Due Sicilie". ThePeerage.com
* *Genealogie ascendante jusqu'au quatrieme degre inclusivement de tous les Rois et Princes de maisons souveraines de l'Europe actuellement vivans* [*Genealogy up to the fourth degree inclusive of all the Kings and Princes of sovereign houses of Europe currently living*] (in French)

## İstinadlar
Siciliyalı Mariya Kristina (Sardiniya kraliçası)

**Siciliyalı Mariya Kristina** (; ) () — Sardiniya kralı Çarlz Feliksin xanımı. Atası Neapol və Siciliya kralı I Ferdinand, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Fransiskin qızı Mariya Karolina idi.

6 aprel 1807-ci ildə Çarlz Felikslə Palermoda evləndi. Ərinin 1821-ci ildə Sardiniya kralı olmasının ardından Mariya Kristina da kraliça elan edildi. Cütlüyün övladı olmadı və kralın 1831-ci ildə vəfatının ardından Mariya Kristina qalan ömrünü Turin, Neapol, digər İtaliya şəhərlərində keçirdi.

## Mənbə
* *Genealogie ascendante jusqu'au quatrieme degre inclusivement de tous les Rois et Princes de maisons souveraines de l'Europe actuellement vivans* [*Genealogy up to the fourth degree inclusive of all the Kings and Princes of sovereign houses of Europe currently living*] (in French). Bourdeaux: Frederic Guillaume Birnstiel. 1768. pp. 1, 9.

## İstinadlar
I Fransisk (İki Siciliya kralı)

**I Fransisk** (; ) () — İki Siciliya kralı.

Atası Neapol və Siciliya kralı I Ferdinand, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Fransiskin qızı Mariya Karolina idi. 

## Ailəsi
19 sentyabr 1790-cı ildə həm bibisi qızı, həm də dayısı qızı olan Mariya Klementina ilə nişanlandı. Cütlüyün toy mərasimi isə davam edən Napoleon müharibələri səbəbilə gecikdi və 26 iyun 1797-ci ildə baş tutdu. Ancaq ağciyər çatışmazlığı və ya vərəm səbəbilə gənc yaşda vəfat etdi. Cütlüyün 2 övladı dünyaya gəlsə də, bunlardan kiçik olanı körpə yaşlarında vəfat etdi.

* Mariya Karolina, Berri hersoqinası
* Ferdinando (1800-1801)

6 iyul 1802-ci ildə əmisi olan İspaniya kralı IV Karlın qızı Mariya İzabella ilə evləndi. Cütlüyün 12 övladı dünyaya gəldi.

* Luiza Şarlotta (1804-1844), İspaniya infantası
* Mariya Kristina, İspaniya kraliça-konsortu
* II Ferdinand, İki Siciliya kralı
* Karl Ferdinand, Kapua şahzadəsi
* Leopold, Sirakus qrafı
* Mariya Antuanetta, Böyük Toskana hersoqinası
* Antuan, Lesse qrafı
* Mariya Amaliya
* Mariya Karolina
* Tereza Kristina
* Luis, Akvila qrafı
* Fransisk, Trapani qrafı

## Mənbə
* *Genealogie ascendante jusqu'au quatrieme degre inclusivement de tous les Rois et Princes de maisons souveraines de l'Europe actuellement vivans* [*Genealogy up to the fourth degree inclusive of all the Kings and Princes of sovereign houses of Europe currently living*] (in French). Bourdeaux: Frederic Guillaume Birnstiel. 1768. pp. 1, 9.

## İstinadlar
Köşk (dəqiqləşdirmə)

* Köşk — xırda ticarət və ya xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş ölçüləri çox da böyük olmayan tikili. 
* Köşk (Şəbüstər) — İranda kənd.
Narin (xörək)

**Narin** (; ; ; ) — türkdilli xalqların ənənəvi ət yeməyi. Ümumiyyətlə, yemək soğan sousu ilə incə doğranmış qaynadılmış ətdir, əksər hallarda incə doğranmış əriştə də əlavə olunur.

## Milli mətbəxlərdə
### Qırğız mətbəxində
Narin ən qədim və məşhur ənənəvi qırğız yeməklərindən biridir. Xalq nağıllarında, mahnılarında və dastanlarında bu yeməyin adına istinadlar tez-tez rast gəlinir. Əvvəllər narin, demək olar ki, bütün bayramlarda, toylarda bişirilirdi. Narin ət yemək ritualının ayrılmaz hissəsidir. Ənənəvi orta əsrlərdəki narinin əsasını yabanı soğan, sarımsaq, göyərti və yağlı bulyondan hazırlanan *çık* sousu ilə bəzədilmiş incə doğranmış qaynadılmış ət təşkil edir. Daha sonra narinə əriştə əlavə olundu, belə bir narin yrmək növü sonradan "beşbarmaq" adı ilə məşhur oldu. Narin, "*Нарынды қырғыз турасын*" qırğız atalar sözündə xatırlanır və bu atalar sözü "Qoy narin qırğızları məst eləsin" kimi tərcümə olunur.

### Özbək və Qazax mətbəxlərində
Özbək narini, məşhur Orta Asiya plovu ilə özbək mətbəxində əhəmiyyəti rəqabət edən məşhur milli bayram yeməklərindən biridir. Əriştəli özbək narini bu günə qədər orijinal adını qoruyub saxlamışdır və əsasən Daşkənd mətbəxinin əsasını təşkil edir. At əti ümumiyyətlə ət kimi istifadə olunur, ondan da narına əlavə olunan ləzzətli qazı-karta kolbasa da hazırlanır. Özbək narinində xüsusi şəkildə bişirilmiş əriştə ətdən üstündür. Ət bulyonundan yoğurulmuş xəmir, yapışmaması üçün bitki yağı ilə yağlanır, daha sonra qatlanaraq nazik şəkildə kəsilir. Eyni qaydada da, qazax narini hazırlanır, Qırğızıstanın beşbarmağı və Qaraqalpaq beşbarmaq turamasının Talas versiyası hazırlanır. Sonra xırda doğranmış ət əriştə, qızardılmış doğranmış soğan, ədviyyat və bir az yağlı bulyon ilə qarışdırılır.

### Uyğur mətbəxində
Uyğur atalar sözündə Narindən bəhs olunur: "Beşkərəmdən un, Avatdan duz, Artuşdan qızlar varsa, oh, nə ləzzətli bir narin yeməyi alınacaq."

Ət yumşalana qədər suda bişirilir, sonra bu ət incə doğranılır, bulyonda incə doğranmış əriştə bişirilir, doğranmış ətə bitmiş əriştə qarışdırılır, əvvəlcədən incə doğranmış soğan əlavə edilir. Daha sonra bibər, qaynar yağlı quzu ətinin bulyonu əlavə edilir, istiot da əlavə edilib, süzmə ilə yeyilir.
Əti və xəmiri çox olduqda, narin daha dadlı olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Xalel Dosmuxamedov

**Xalel Dosmuxamedoviç Dosmuxamedov** (; ) — Qazaxıstanın dövlət və ictimai xadimi, həkim, müəllim, alim. Alaş-Orda Xalq Şurasının üzvü. Beriş qəbiləsindən gəlir.

## Həyatı
1920-ci ildə Daşkənddə əvvəlcə üzv, sonra Türküstan Cümhuriyyəti Xalq Təhsili Komissarlığı yanında Təhsil Komissiyasının sədri vəzifəsində çalışmağa başladı. 1922–1924-cü illərdə Türküstan Xalq Səhiyyə Komissarlığının idarə heyətinin üzvü və tibb-sanitariya şöbəsinin müdiri olmuşdur. 1923-cü ildə Orta Asiyanın, sonra Qazaxıstan Dövlət Nəşriyyat Şurasının Şərq şöbəsinin üzvü idi; 1925–1926 Şərq şöbəsinin müdiri; 1926-cı ildə Qazaxıstan Dövlət Nəşriyyatının idarə heyətinin üzvü və rəhbər müavinidir.

Dosmuhammedov Qazaxıstan elminin inkişafına əhəmiyyətli bir töhfə verdi: "Tabigattanu", "Zhanuarlar" (1922), "Adamnyk tun tirligi", "Onushylardyk densaulykyn sagtau" (1925), "Dene zımtımınımer" elmi əsərləri və dərslikləri yazdı. 1922–1925-ci illərdə "Talap" mədəniyyətinin inkişafı cəmiyyətinin idarə heyətinin sədri olmuşdur. Ədəbiyyat, qazax xalqının tarixi, harmonizm qanunlarını araşdıran materiallar topladı, "Qazax-qırğız tilderindegi singharmonism zagy" (1924), "Şerniyaz şeşen" (1925), "İsatay-Maxambet" (1925), "Alaş soz deyil "" Baaradagı Kogiltash madrasin salu turaly Upsana "(1927) və s. Rusiya Elmlər Akademiyası Mərkəzi Diyarşünaslıq Bürosunun müxbir üzvü seçildi (1924), həmin il Türküstan Xalq Maarif Komissarlığı adından Qazaxıstan alimlərinin Orenburqdakı qurultayında iştirak etdi. Səhiyyə işçilərinin Ümumittifaq qurultayı. 1929-cu ildə professor, sonra Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun (indiki Abay adına KazNPU) prorektoru olaraq təsdiqləndi.

15 sentyabr 1930-cu ildə tutuldu və 5 il müddətinə Voronejə sürgün edildi. 26 iyul 1938-ci ildə ikinci dəfə saxta siyasi ittihamlarla həbs olundu, əvvəl Moskvaya, sonra Almatı köçürüldü. 24 aprel 1939-cu ildə güllələnməyə məhkum edildi. Almatıdakı həbsxana xəstəxanasında öldü. 11 fevral 1958-ci ildə bərpa edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Досмухамедов, Халел // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.
* Аманжолова Д. А. Партия Алаш: история и историография, Семипалатинск, 1993;
* Аманжолова Д. А. Казахский антономизм и Россия, М., 1994;
* Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы, А., 1995;
* Нұрпейісов К. Н. Алаш һәм Алашорда, А., 1995.
Fallout

**Fallout** — ingilis dilində radiasiya ekologiyasına verilən ad.

## Videooyun
* Fallout (seriya) — hazırda "Bethesda Game Studios" tərəfindən istehsal olunan videooyun seriyası.
** Fallout (videooyun)
** Fallout 2
** Fallout 3
** Fallout 4
** Fallout Tactics
** 
** Fallout Shelter
** Fallout 76
** 

## Televiziya
* Fallout (serial) — eyniadlı videooyun seriyası əsasında çəkilmiş olan 2024-cü il Amazon Prime Video istehsalı teleserial 

## Musiqi
* Fallout (musiqi qrupu)

### Albomlar
* ''Fallout'' (Front Line Assembly albomu), 2007
* ''Fallout'' (The Mayfield Four albomu), 1998
* ''The Fallout'' (Crown the Empire albomu), 2012
* ''The Fallout'' (Default albomu), 2001
* *Fall Out* (Terri Smit albomu)

### Mahnılar

* "Fallout" (Marianas Trench mahnısı), 2011
* "Fallout" (Catfish and the Bottlemen mahnısı), 2014
* "Fallout" (Masked Wolf mahnısı), 2022
* "Fall Out" (mahnı)
Süd qardaşlar

**Süt qardaşlar** - rejissorluğunu Ertem Əyilməzin üstləndiyi, Hüseyn Rəhmi Gürpınarın "Qulyabani" adlı romanı əsasında çəkilmiş 1976-cı il türk filmi.

## Mövzusu
İllərdir heç kəsin sahib ola bilmədiyi malikanənin sahibi Mələk xanım süt oğlu Şaban zənn edərək Şabanın dostu Ramazanı evə alır. Amma əsəbi qardaşı Hüsaməddinə Ramazanı kürəkəni Bayram olaraq tanıdır. Malikanəyə həqiqi Şaban və həqiqi Bayramın gəlməsiylə işlər qarışır. Bayramın bacısı Bihtərə aşiq olan Şaban onun ardınca dolaşır. Bayramın atasının evə qulyabani gətirməsiylə işlər daha da qarışır. Məsələni həll edən Şaban, kürəkən Bayram və Ramazan medalla təltif olunur.

## Aktyorlar və rollar

* Kamal Sunal - Şaban
* Şənər Şən - Hüsaməddin
* Adilə Naşit - Mələk
* Halit Ağcatəpə - Ramazan
* Halə Soyqazi - Bihtər
* Ayşən Qruda - Əminə
* Ergin Orbəy - Bayram
* Jalə Altuğ - Afifə
* Yasəmən Əsmərgül - Yasəmən
* Əli Şən - Kərami bəy
* Türkər Təkin - eşikağası
* Dinçər Çəkməz - çavuş
* Firudin Çölkeçən - Sərraf əfəndi

## Çəkiliş yerləri
Filmin çəkilişləri İstanbulda Yeşilköydəki Simenoğlu malikanəsində həyata keçirilmişdir. Xüsusən Arzu filmin komediya filmlərinin çəkildiyi bu malikanə 1979-cu ilə qədər sinemaya xidmət etdi. Əli Şənin canlandırdığı Kərami bəy və ailəsinin yaşadığı malikanə səhnələri üçün Sarıyerin Yeniköy səmtindəki Səid Həlim Paşa yalısından istifadə olunmuşdur.

## Həmçinin bax

* Tosun Paşa

## İstinadlar
Black Isle Studios

**Black Isle Studios** (əvvəlki adı: **Dragonplay**) — videooyun istehsalçısı və yayımçısı "Interplay Entertainment" şirkətinin rol videooyunları üzrə şöbəsi. Studiya digər istehsalçılardan da bir neçə oyun satışa çıxarmışdır

"Black Isle Studios" studiyasının baş qərargahı ABŞ-nin Kaliforniya ştatının İrvin şəhərində yerləşir. Şöbə 1996-cı ildə "Dragonplay" adı ilə qurulmuş, sonradan 1998-ci ildə "Black Isle Studios" adını almışdır. Studiyanın adı qurucu Ferqus Urkhartın əslən olduğu Şotlandiyanın Blek-Ayl yarımadasından gəlir. Studiya "*[[Fallout (seriya)|Fallout]]*" seriyasındakı ilk iki videooyun üzərində işləməklə yanaşı, "**'" ilə də tanınır. Studiya "''[[Icewind Dale]]''" və sadəcə yayım sahəsində iştirak etdiyi "''[[Baldur's Gate]]''" rol videooyun seriyası ilə də uğur qazanmışdır. 1999-cu ildə "[[IGN]]" saytını "RPG Vault" layihəsi studiyanı "İlin istehsalçısı" mükafatına layiq görmüşdür. Bir müddət sonra "Interplay" şirkəti maddi çətinliklərlə üzləşmiş, nəticədə isə "Black Isle Studios" 2003-cü ilin sonunda bağlanmışdır.

"Interplay" eyni ad altında yeni rol videooyunları satışa çıxarmaq məqsədilə studiyanı 2012-ci ilin avqustunda yenidən açmışdır. "Black Isle Studios" 2021-ci ilin may ayında "''[[Baldur's Gate: Dark Alliance]]''" videooyununun remaster edilmiş versiyasını satışa çıxarmışdır.

== Videooyunlar ==

=== İstehsal olunan ===
*''[[Fallout (videooyun)|Fallout]]'' (1997)
*''[[Fallout 2]]'' (1998)
***' (1999)
**[[Icewind Dale]]* (2000)
**[[Icewind Dale: Heart of Winter]]* (2001)
**[[Icewind Dale: Heart of Winter|Icewind Dale: Heart of Winter - Trials of the Luremaster]]* (2001)
**[[Icewind Dale II]]* (2002)
**[[Baldur's Gate: Dark Alliance II]]* (2004)

### Nəşr olunan

**[[Baldur's Gate (videooyun)|Baldur's Gate]]* (1998)
**[[Baldur's Gate: Tales of the Sword Coast]]* (1999)
**[[Baldur's Gate II: Shadows of Amn]]* (2000)
**[[Baldur's Gate: Dark Alliance]]* (2001)
**[[Baldur's Gate: Dark Alliance II]]* (2004)
**[[Baldur's Gate II: Throne of Bhaal]]* (2001)
*** (2003)

### Kompilyasiyalar

**Black Isle Compilation* (2002)
**Black Isle Compilation Part Two* (2004)

### Ləğv edilmiş

**[[Stonekeep|Stonekeep 2: Godmaker]]* (2001)
**[[Black Isle's Torn|Torn]]* (2001)
**[[Van Buren (videooyun)|Van Buren]]* (2003)
**[[Baldur's Gate III: The Black Hound]]* (2003)
**[[Baldur's Gate: Dark Alliance III]]* (2004)
**[[Project V13]]* (2012)

## İstinadlar
Volqa Bölgəsi İdman və Turizm Akademiyası

**Volqa Bölgəsi İdman və Turizm Akademiyası** — idman-turizm profilini inkişaf etdirən bir universitetdir. Təşkilatçı Rusiya Federasiyası İdman Nazirliyidir.

## Tarixi
1974-cü ildə Volqoqrad Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun Kazan filialı olaraq açıldı.

1986-cı ildə məktəb, RSFSR İdman Komitəsinin əmri ilə Kazandan Brejnevə (Naberejnıye Çelnı) köçürüldü.

1997-ci ildə öz təhsil proqramlarını inkişaf etdirərək müstəqil bir təhsil müəssisəsi oldu. Sonra institut akademiya statusu alır. Eyni zamanda, Akademiya idman, turizm və pedaqoji və psixoloji ixtisaslar açdı. Bədən Tərbiyəsi və İdman Kolleci orta ixtisas təhsili almaq imkanı verir. Dissertasiya Şurası idman elmi üzərində işləməyə başlayır. Tibbi və bioloji araşdırmalar diqqət çəkir. Bütün bunlar, ölkə üçün bir tikinti dövrünə təsadüf edir, bu dövrdə təhsil sahəsində maliyyənin azaldığı və bazar islahatlarının təhsil sistemində böhran yaşanmasına səbəb olduğu bildirilir.

2010-cu il tarixinə əyani şöbədə təxminən 1000 tələbə və 400-ü daxil olmaqla distant təhsil şöbəsində 500-ə yaxın tələbə ödənişli qaydada qeydiyyata alınmışdır; müəllim heyəti 75 nəfərdən ibarətdir, onlardan 30 nəfəri doktorlar, 5 nəfəri doktorlardır (iki işdə işləyənlərlə birlikdə).

Üçüncü mərhələ, 2013-cü ildə Kazanda XXVII Dünya Yay Tələbə Oyunlarının keçirilməsi ilə əlaqədardır. Dörd əsr sonra akademiya ən yaxşı ənənələri qorumaqla, yeni maddi-texniki baza və yüksək status yaratmaqla Kazana qayıdır — akademiyanın yeni həyatı və missiyası buradan başlayır: idman elminin lehinə inkişafı beynəlxalq tələbə heyətinin, yeni təhsil texnologiyalarının yaradılması.

2011-ci ildə universitet Kazana köçürüldü və hazırkı adı var.

## Ümumi məlumat
Volqa Bölgəsi GFKSİT bədən tərbiyəsi müəllimləri, idman məktəbləri məşqçiləri, fitness təlimçiləri, fiziki hazırlıq təlimçiləri və bədən tərbiyəsi və reabilitasiya mərkəzlərinin işçiləri, idman menecerləri və idmançılar və idmançılar, menecerlər və idmançılar, təşkilatçılar və kütləvi təşkilatçıların təlimlərini həyata keçirir.

Universitetdə müasir tədris və laboratoriya binası, həmçinin Universiada-2013-ə hazırlıq məqsədilə tikilmiş yeddi idman qurğusu var: Gimnastika və Avarçəkmə Mərkəzi, Kazan Tennis Akademiyası, Badminton Klubu, Badminton Klubu, Su İdman Sarayı, Su Sarayı Zilant Buz Sarayı.

2020-ci ildən etibarən Povoljsk Dövlət Tibb Universitetinin tədris prosesində 3 fakültə və 16 kafedra iştirak edir.

## Rektorlar (filial müdirləri)
* Georgi Tsyganov (1989–1999)
* Abdulakhat Chinkin (1999–2010)
* Yusuf Yakubov (2010-)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://www.sportacadem.ru/
* https://www.sportacadem.ru/tat/akademia1/istoriya/
* http://tatarile.org/kitap/en/node/8176
Bobrinski yarasası

**Bobrinsky yarasa** (lat. Eptesicus bobrinskoi) - Eptesicus cinsinin bir üzvü. Qazaxıstanda Atıra, Aktobe, Kızıldaq və Karaqanda bölgələrində geniş yayılmışdır. Səhra ərazilərinin qumlu, qısır, düz yerlərində olur. Köhnə qəbiristanlıqların və binaların boşluqlarında yaşayır. Bədən boyu 46–61&nbsp;mm, çəki. 5.5 - 12 g. Qol sümüyünün uzunluğu 32,5 – 37&nbsp;mm-dir. Arxası qumlu narıncı, qaraciyəri solğun. Digər yarasalardan fərqli olaraq: rəng açıq, uçuş qanadı şəffafdır. Gecə həşəratları ilə qidalanır. İldə yalnız bir yarasa doğulur. Çox vaxt tək yaşayır. Hal-hazırda Qazaxıstanda yalnız 70 və 100 nəfərlik iki böyük qrup məlumdur. Ümumi sayı bir neçə mini keçmir. Mövcudluğu hələ tam araşdırılmamışdır. Nadir bir endemik növ olaraq qorunur və Qazaxıstanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir (1996).

## Status
Kateqoriya III. Məhdud yayılmış nadir növ.

## Taksonun genofondun qorunması üçün əhəmiyyəti
Ölkə xaricində 5 yer xaricində Qazaxıstan üçün endemikdir.

## Yayılma
Bobrinski yarasasının yayılma sahəsi kiçikdir. Aral dənizinin şimal və şimal-şərq sahillərində (e.ə. 45-490 və e.ə. 62-69) ayrı bölgələrdə paylanır. Bobrinski yarasası Torqay çayının aşağı axınında, İrpiz-Shelkar, Aryskum, Betpakdalanın şimal-qərbində, Sarısu çayının orta axınında tapılmışdır.

## Yaşayış yerləri
Səhranın şimal hissəsi və səhra bölgəsinin cənub hissəsi. Qumlu, qumlu, yovşan və yovşan taxıllarında yaşayır.

## Sayı
Az sayda növ. Mütəxəssislər 4 il ərzində ölkənin səhralarında yalnız 300 yarasa qeydiyyatdan keçiblər. Qazaxıstan ərazisindəki Bobrinski yarasalarının ümumi sayının bir neçə min olduğu təxmin edilir. Bu gün 100 və 70 yarasalı iki koloniyası var.

## Əsas məhdudlaşdıran amillər
Müəyyən edilməyib. Yəqin ki, bu, köhnə məzarların və binaların sökülməsinə və onların toplanması üçün toplanmasına təsir edəcəkdir. Bioloji xüsusiyyətlər. Bir çox koloniyalar ucqar ərazilərdə nadir rast gəlinən su mənbələrinə yaxındır. İncə boşluqlarda və quruluşlarda yaşayır. Günbəzlərin içindəki boşluqlar onların əsas yerləridir. Gecə (axşam saat 21-dən axşam 22-yə qədər) ova gedir. Yaşayış məntəqələrində çox diqqətli. Dişi doğulduqda 6-dan 8-ə qədər toplanır və bir-bir doğur. O dövrdə yalnız yetkin erkəklər ilə tanış oldular. İyunun ortalarında, iyun ayının ortalarında doğurlar.

## Əl ilə becərmə
İnformasiya yoxdur.

## Qoruma tədbirləri
Bobrinski yarasalarının sayı az olduğundan ovlanmaları qadağandır.

## Müdafiəyə ehtiyacı olan tədbirlər
Müəyyən edilməyib.

## Tədqiqat tövsiyələri
Biologiya öyrənmək lazımdır.

## İstinadlar
Quru Qoşunlarının Hərbi İnstitutu (Qazaxıstan)

**Səqədət Nurmaqambetov adına Quru Qoşunları Hərbi İnstitutu** (**QQHİ**) () — SSRİ Müdafiə Nazirliyinin və Qazaxıstan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin hərbi təhsil müəssisəsi.

Keçmiş adı: Sovet İttifaqı Marşalı İ.S.Konyev adına Almatı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbi.

## Tarixi
### Sovet dövrü
60-cı illərin sonlarında, RSFSR-in Primorsk diyarında və Qazaxıstan SSR-in Çinlə həmsərhəd bölgələrində silahlı toqquşmalarla müşayiət olunan Sovet-Çin qarşıdurmasının kəskinləşməsi səbəbindən SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti yenidən Mərkəzi Asiya Hərbi Dairəsinin yaradılması haqqında qərar verdi..

Digər hərbi dairələrdən qoşunlar təcili olaraq yeni yaradılan dairənin ərazisinə köçürüldü. Mümkün olan ən qısa müddətdə Şərqi Qazaxıstanda və Qırğızıstan SSR-də əsasını 32-ci Ümumqoşun Ordusu və 17-ci Ordu Korpusu təşkil edən böyük bir qoşun qrupu yaradıldı.

### Məktəbin yaradılması
SSRİ Müdafiə Nazirinin 20 oktyabr 1969-cu il tarixli 0199 saylı əmri və Orta Asiya Hərbi Dairəsi qoşunları komandirinin 21 noyabr 1969-cu il tarixli 5/1/0419 saylı əmrinə əsasən məktəbin Almatı qarnizonunun 13-cü hərbi şəhərciyində 68-ci motoatıcı diviziyanın 186-cı motoatıcı alayının əsasında 1 iyun 1970-ci ilə qədər formalaşdırılması əmr edildi.

Təhsil müəssisəsi qısa müddətdə yaradıldığına görə təhsil prosesinə başlamaq üçün tələb olunan minimum tələbə sayının cəlb edilməsi məsələsi digər ümumqoşun məktəblərindən (Ali Hərbi Komandanlıq Məktəbi) yenidən bölüşdürmə yolu ilə həll edildi. 1 iyul 1970-ci il tarixinə qədər ilk tədris ilini bitirən müdavimlərdən Daşkənd Ali Hərbi Komandanlıq Məktəbindən 1 bölük, Moskva Ali Hərbi Komandanlıq Məktəbi və Kiyev Ali Hərbi Komandanlıq Məktəbindən 2 yarımbölük Alma-Ataya gəldi. Daha sonra Omsk və Uzaq Şərq ali ümumqoşun komandirləri məktəblərindən müdavim bölükləri gəldi. Digər məktəblərdən ümumilikdə 309 müdavim qəbul edildi. 1970-ci ilin payızına qədər 363 nəfər ilk təhsil kursuna qəbul edildi.

Məktəbin açılışı ilə kursantların təhsilin artıq 2-ci ilində oradakı təhsillərini davam etdirmələri səbəbindən leytenantların ilk məzun olması 25 iyul 1973-cü ildə baş verdi.

SSRİ Müdafiə Nazirinin 19 iyul 1973-cü il tarixli 155 nömrəli əmri ilə məktəbə Sovet İttifaqı marşalı İ.S.Konyevin adı verildi.

Sovet dövründə Orta Asiya millətlərindən çox sayda gənc oğlan (ilk növbədə qazaxlar) məktəbə qəbul olunduğundan məktəbə "qırmızı batırlar məktəbi" ləqəbi verilmişdi.

## İstinadlar
Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti

**Daulet Serikbayev adına Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti (ŞQTU)** () —  Şərqi Qazaxıstan vilayətinin ali texniki təhsil müəssisəsi.

*Daulet Serikbayev adına Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti* — Qazaxıstanın metallurgiya, maşınqayırma, enerji, memarlıq və inşaat, nəqliyyat, informasiya sistemləri sahələrində mütəxəssislər və eyni zamanda peşəkar iqtisadçılar hazırlayan aparıcı texniki universitetlərindən biridir. Dərslər əyani və qiyabi olaraq aparılır, universitet həm də sürətləndirilmiş təhsil proqramları, məsafəli texnologiyalardan istifadə təklif edir.

## Tarixi
1958 il Ust-Kamenoqorsk Yol İnşaat İnstitutu SSRİ Nazirlər Sovetinin 5 avqust 866 saylı və Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin 30 avqust tarixli 765 saylı Qərarı ilə təşkil edilmişdir. Daulet Serikbayev adına ŞQTU-nin ilk rektoru təyin edildi. Şərqi Qazaxıstan vilayətində  texniki universitetin açılması, Şərqi Qazaxıstanda iqtisadiyyatın sürətli inkişafı və onu təmin etmək üçün təcili olaraq mühəndis və texniki kadrlara ehtiyacı ilə obyektiv olaraq əvvəlcədən təyin edilmişdir.

Təhsil binalarının, tələbə yataqxanalarının, idman meydançalarının və yaşayış binalarının yerləşdirilməsi üçün şəhər Deputatlar Şurası İrtış sahillərində 66 hektar sahə ayırmışdı. İlk illərdə universitet, ona verilmiş inşaat texnikumunun tədris binasında, Kazqiprotsvet dizayn institutunun inzibati binasında yerləşirdi və tələbələr 400 yerlik Vostokmaşzavod yataqxanasında yaşayırdılar.

Sənaye və mülki inşaat, beton və dəmir-beton məmulatları və konstruksiyalarının istehsalı, yol tikinti maşınları və avadanlıqları, magistral yollar və yol nəqliyyatının istismarı ixtisaslarına 100 nəfər əyani tələbə, 75 nəfər qiyabi tələbə olmaqla 175 nəfər qəbul edilmişdir. İnstitutun strukturuna 8 kafedra daxil idi: Marksizm-Leninizm, Kimya, Ali Riyaziyyat, Fizika, Təsviri Həndəsə və Qrafika, Nəzəri Mexanika, Struktur Mexanika, Geodeziya, bunlar arasında 3 elmlər namizədi və 10 laboratoriya köməkçisi olmaqla 13 müəllim çalışırdı. 1959-cu ildə inşaat və avtomekanika fakültələrinin təşkili ilə əlaqədar olaraq yeni açılan metal texnologiyası və xüsusi hazırlıq kafedraları, həmçinin inşaat mexanikası, nəzəri mexanika, ali riyaziyyat, marksizm-leninizm kafedraları avtomatika fakültəsinə, istirahət tikinti fakültəsinin bir hissəsi oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Образовательный портал ВКТУ
* Şərqi Qazaxıstan Texniki Universiteti
* Дополнительная информация про ВКТУ
* ВКТУ на KazEdu
* Фото ВКТУ
Sarsen Amanjolov adına Şərqi Qazaxıstan Universiteti

**Sarsen Amanjolov adına Şərqi Qazaxıstan Universiteti** (ŞQU) () — Şərqi Qazaxıstan bölgəsinin aparıcı çoxsahəli ali təhsil müəssisəsi.

Sarsen Amanjolov Şərqi Qazaxıstan Universiteti aşağıdakı beynəlxalq birliklərin üzvüdür:

* Avrasiya Universitetlər Birliyi (1995-ci ildən);
* Beynəlxalq Ali Təhsil Akademiyası (1998-ci ildən);
* "Sibir Açıq Universiteti" Dərnəyi (1999-cu ildən).

## Tarixi
1952-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin əmrinə əsasən 3 fakültədən (Rus dili və ədəbiyyatı, fizika-riyaziyyat və təbiət elmləri) ibarət olan Ust-Kamenogorsk Pedaqoji İnstitutu (UKPI) təşkil edildi. İnstitutda 332 tələbə təhsil aldı, 3 elmlər namizədi, dosent olmaqla 30 müəllim çalışdı. 1953-cü ildə tədris proqramında gənc mütəxəssislərin ilk buraxılışı oldu. Dörd illik proqramda mütəxəssislərin ilk buraxılışı 1956-cı ildə baş verdi.

1961-1962-ci tədris ilində universitet 4 fakültədən, 2907 tələbədən, 121 müəllimdən ibarət idi, bunlardan 21-i elmlər namizədidir.

1970-ci ildə Orta Asiya və Qazaxıstan respublikalarının pedaqoji məktəbləri müəllimlərinin ixtisasartırma fakültəsi yaradıldı. 1971-ci ildə daha sonra təhsil televiziyasının mərkəzi halına gələn bir təhsil məlumat studiyası açıldı. 1971-1972-ci tədris ilində universitet 4141 tələbənin təhsil aldığı, 286 müəllimin çalışdığı 5 fakültədən ibarət idi ki, bunlardan da 2 nəfər elmlər doktoru, professor, 64 nəfər elmlər namizədi idi. 1982-ci ildə UKPI SSRİ-nin 262 pedaqoji universiteti arasında yarışın qalibi oldu.

## Fakültələr
Hal hazırda Sarsen Amanjolov adına Şərqi Qazaxıstan Universiteti aşağıdakı struktur formasiyalarını əhatə edir:

Tarix, Filologiya və Beynəlxalq Münasibətlər Fakültəsi, Psixologiya, Pedaqoji və Mədəniyyət Fakültəsi,Təbii Elmlər və Texnologiya Fakültəsi, İqtisadiyyat və Hüquq Fakültəsi, Kvalifikasiya təsdiq mərkəzi, Marketinq və Universitet Öncəsi Təlim Mərkəzi , Uzaqdan Təhsil Fakültəsi, Maqistr dərəcəsi

## İstinadlar
İlyas Jansuqurov adına Jetısu Dövlət Universiteti

**İlyas Jansuqurov adına Jetısu Dövlət Universiteti** (JDU) () — Qazaxıstanın çoxsahəli ali təhsil müəssisəsi.

JDU-nun çox səviyyəli təhsil sisteminə aşağıdakılar daxildir: ali əsas təhsil (bakalavr dərəcəsi), magistr və doktorantura. JDU-ya qəbul dövlət təhsili qrantları və müqavilə əsasında həyata keçirilir. Mütəxəssislər 40 lisenziya ixtisası və 23 magistratura ixtisası, 6 doktorluq ixtisası üzrə hazırlanır.

JDU 7 fakültəni əhatə edir, 7 mindən çox tələbə və universitetdə təhsil alır.

## Tarixi
Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin və Nazirlər Sovetinin 25 oktyabr 1972-ci il tarixli 572 nömrəli qərarına əsasən İ. Jansuqurov adına Jetısu Universiteti Taldikurqan Pedaqoji İnstitutu olaraq quruldu. 1973-cü ildə 225 tələbə 2 fakültədə — filologiya və fizika-riyaziyyat təhsil aldı. 25 müəllim olmaqla 5 kafedra var idi.

1977-ci ildə institut İ. Jansuqurovun adını daşıyırdı. 1994-cü ildə, Qazaxıstan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 iyun 1994-cü il tarixli 584 saylı qərarı əsasında universitet İ. Jansuqurov adına Taldıkorqan Universitetinə çevrildi. Elə həmin il, şairin 100 illiyi münasibətilə universitetin qarşısındakı meydanda bir-birinin üstünə qoyulmuş iki böyük, 8–9 metr diametrli təbii daşlar, abidə Zhansugurov, layihənin müəllifi T. Dosmaqambetovun fikrinə görə, böyük bir daş üzərində oturaraq təqdim olunduğu yerdə ucaldıldı.

1999-cu ildən etibarən təhsil müəssisəsi İ. Jansuqurov adına Jetısu Dövlət Universiteti olaraq dəyişdirildi (Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin 21.04.1999-cu il tarixli 441 nömrəli qərarı). Diferensial tənliklər, ümumi pedaqogika, qazax ədəbiyyatı, tədris və tərbiyə nəzəriyyəsi və metodları, deformasiya olunan bədənin mexanikası ixtisasları üzrə aspiranturanın açılması.

## Fakültələr
* Fizika-Riyaziyyat Fakültəsi
* Maliyyə və İqtisadiyyat Fakültəsi
* Təbii-texniki fakültə
* Pedaqogika və Psixologiya Fakültəsi
* Humanitar Elmlər Fakültəsi
* Mədəniyyət və İncəsənət Fakültəsi
* Hüquq fakültəsi
* Distant Tədris Mərkəzi
* Lisansüstü Təhsil Mərkəzi
* Müəllim Təhsili Mərkəzi

## İstinadlar
Cəfər Çağatay

**Əli Cəfər Çağatay** () — türk futbolçu. 1924 Yay Olimpiya Oyunlarına qatılan heyətdə iştirak etdi. Futboldan çıxdıqdan sonra əczaçı kimi həyatına davam etdi. O, həmçinin Fənərbaxçanın idarə heyətində müxtəlif vəzifələrdə işlədi. Türk ud ifaçısı, violonçel ifaçısı, kemençe ifaçısı və bəstəkar və İstiqlal Marşının ilk bəstəkarı Əli Rıfat Çağatayın oğlu.

## Klub karyerası

Futbola Saint-Joseph Liseyində tələbə olduğu illərdə Fənərbaxçanın infrastruktur komandalarında *(2. və 3. komandalar) başladı*, burada məşq etdi və A komandasına yüksəldi. Altınordu İdmanyurdu Klubu qurulduqda bu komandaya qoşuldu və çempion heyətində iştirak etdi. 1922-ci ildə yenidən "Fənərbaxça"ya qayıtdı, barışıq və işğal illərində işğalçı orduların futbol komandalarını bir-birinin ardınca pərişan edən və 1922–1923 mövsümündə 58 qol atıb, heç qol buraxmadan çempion olmaq kimi dünya çempionatı matçları tarixində bu günə qədər bənzəri görülməmiş misilsiz bir uğurun sahibi olan heyətin bütün matçlarında iştirak etmişdir. Hər iki ayağından da istifadə edərək dövrünün ən yaxşı müdafiəçilərindən olmaqla A Milli Komandasına yüksəlmiş və Milli Komandanın ilk müdafiəçilərindən biri olmuşdur . Cəfər Çağatay "Fənərbaxça"ya qayıtdığı 1922-ci ildən 5 il daha futbol oynadı və 1927-ci ildə futbolla vidalaşdı. 7 dəfə Milli komandada oynamış Cəfər bəy 106 dəfə də Fənərbaxça formasını geyinib.

Fənərbaxçada 106 matçda iştirak edib və 10 qol vurub. İstanbul Universiteti Əczaçılıq Fakültəsini də bitirib və futbolu buraxdıqdan sonra uzun müddət əczaçılıqla məşğul olub.

## Milli komanda karyerası
Türkiyənin ilk milli matçında Rumıniyaya qarşı (2–2) milli formanı geyən futbolçular arasında idi. Ümumilikdə 7 dəfə Milli Komandada oynadı. 1924 Paris Yay Olimpiya Oyunlarına qatılan A Milli Komandasında iştirak etdi. Sərt oyun tərzi səbəbiylə adından Fransız mətbuatında çox bəhs edildi. Şimali Avropa ölkələrində Milli Komandanın oynadığı bütün matçlarda böyük uğurlar qazandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* weltfussball.de Veb Saytı — ''Futbolçu Cafer Çağatay Profili''
* footballdatabase.eu Veb saytı — ''Futbolçu Cafer Çağatay adlı istifadəçinin profili''
Qazax Milli İncəsənət Akademiyası

**Temirbek Jurqenov adına Qazax Milli İncəsənət Akademiyası (QazMİA)** () — Almatı ali təhsil müəssisəsi.

## Tarixi
Akademiya 1955-ci ildə Qazaxıstan SSR Xalq artisti Askar Tokpanovun Kurmanqazı  Almatı Dövlət Konservatoriyasında teatr fakültəsi açdığı vaxtdan başlayır. 1977-ci ildə onun əsasında Almatı Teatr və İncəsənət İnstitutu yaradıldı. 1978-ci ildə teatr və sənət fakültələrinə ilk tələbə qəbulu həyata keçirildi.

1982-1983-cü tədris ilində institutda 490 tələbə oxudu, 5 professor və elmlər doktoru, 7 dosent və elmlər namizədi olmaqla 95 müəllim çalışdı.

28 yanvar 1989-cu ildə instituta Qazaxıstanın milli mədəniyyət və incəsənətinin inkişafına böyük töhfə verən ilk Qazaxıstan Təhsil Komissarı, Temirbek Karaevich Zhurgenov'un adı verildi.

1993-cü ildə universitet Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Teatr və Kino İnstitutuna çevrildi, "Kino və Televiziya" fakültəsi təşkil edildi. 22 iyun 1994-cü ildə Temirbek Jurqenov adına QazMİA-da Ali Xoreoqrafiya Məktəbi quruldu, daha sonra Xoreoqrafiya Fakültəsinə çevrildi.

2000-ci ildə Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Teatr və Kino İnstitutu ilə Qazaxıstan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının birləşməsi nəticəsində Temirbek Jurqenov adına Qazaxıstan Dövlət Rəssamlıq Akademiyası yaradıldı.

5 iyul 2001-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Akademiyaya milli bir universitet statusu verildi. Akademiyanın əsas tədris binası Qazaxıstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin keçmiş binası, memar Moisey Qinzburq (1927-1930).

## Fakültələr
Teatr sənəti, Musiqi sənəti, Xoreoqrafiya, Kino, TV və sənət tarixi, Müxtəlif sənət, Rəsm, heykəltəraşlıq, dizayn və sənətkarlıq.

## İstinadlar
Macarıstan zərbxanası

**Macarıstan zərbxanası** () ― Macarıstanda dövriyyə sikkələr istehsal edən dövlətə məxsus zərbxana. Zərbxana özəl şirkət olaraq tamamilə Macarıstan Milli Bankına məxsusdur və Macarıstan forinti sikkələrinin zərb olunmasında məsul olan yeganə orqandır. 

Ölkəiçi istifadə üçün dövriyyə sikkələrini zərb etməklə yanaşı, zərbxana istehsalçılar üçün bir sıra xatirə sikkələri və medallar da istehsal edir.

## Tarixi
Zərbxana hələ Macarıstan krallığı zamanı I İştvanın hakimiyyəti dövründə yaranmışdır. Həmin vaxtda gümüş dinar sikkələri üzərində kralın adı zərb olunurdu.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Avrasiya Milli Universiteti

**Lev Qumilyov adına Avrasiya Milli Universiteti** (AMU; ) — Astana şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Rus alimi, etnoloq və tarixçi Lev Qumilyovun adını daşıyır. AMU 28 elmi müəssisəni (tədqiqat institutları, laboratoriyalar, mərkəzlər), 13 fakültəni, Davamlı Təhsil və Təkmilləşdirmə İnstitutunu, bir hərbi kafedranı, müxtəlif əyalətlərin mədəniyyət və təhsil mərkəzlərini əhatə edir. Avrasiya Milli Universitetində mütəxəssis hazırlığı sistemi 3 təhsil səviyyəsində həyata keçirilir: ali əsas təhsil (bakalavr dərəcəsi), magistr və doktorantura. Universitet 65 bakalavr, 68 magistratura və 38 doktorantura ixtisası üzrə mütəxəssis hazırlayır.

## Tarixi
L.N.Qumilyov adına Avrasiya Milli Universiteti 23 may 1996-cı ildə Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti N.A.Nazarbayevin təşəbbüsü ilə iki universitetin — Tselinoqrad İnşaat İnstitutu və Tselinoqrad Pedaqoji İnstitutunun birləşməsi əsasında qurulmuşdur. Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 5 iyul 2001-ci il tarixli fərmanı ilə universitetə ​​"bir şəxsin milli və milli əsaslar əsasında formalaşmasına, inkişafına və peşə inkişafına verdiyi əhəmiyyətli töhfəni nəzərə alaraq xüsusi milli status verildi. ümumbəşəri dəyərlər, elm və texnologiyanın nailiyyətləri ". Universitet Lev Nikolaeviç Qumilyovun adını daşıyırdı.

2000-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin Fərmanı ilə L.N. adına Avrasiya Universiteti. Qumilyov, Qazaxıstan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasına birləşərək, L.N. Qumilyov adına Avrasiya Dövlət Universitetinə (ADU) çevrildi. 

2000-ci ildə Avrasiya Milli Universitetinin bazasında Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Qazaxıstan filialı açıldı. 

Qazaxıstan Respublikası Hökümətinin 29 iyun 2001-ci il tarixli 892 nömrəli "Bəzi dövlət ali təhsil müəssisələrinin adlarının dəyişdirilməsi haqqında" Fərmanı ilə universitet L.N. Qumilyov adına dəyişdirildi.

## İstinadlar
Sarsen Amanjolov

**Sarsen Amanjolov** ( — Sovet dilçi-türkoloqu, qazax dilçiliyinin banilərindən biridir. Filologiya elmləri doktoru (1948), professor (1948), Qazaxıstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1954).

İbtidai, orta və ali təhsil müəssisələri üçün qazax dili qrammatikasının əsaslarını, qazax yazılarının əsaslarını (əlifba və orfoqrafiya), qazax terminologiyasının əsas prinsiplərini, kiril dilində qazax dialektologiyasının əsaslarını inkişaf etdirmişdir. Orfoqrafiya, rus-qazax, rus-qazax hərbi və rus-qazax kənd təsərrüfatı lüğətləri tərtib və redaktə edilmişdir.

## Həyatı
Sarsen Amanjolov 27 dekabr 1903-cü ildə Şərqi Qazaxıstan vilayətinin Ulan rayonunun Eqinsu kəndində anadan olmuşdur.

1916-cı ildə Katon-Karaqaydakı Rus-Qazax məktəbini bitirib Ust-Kamenogorskdakı əsl məktəbə daxil oldu. Lakin maddi problemlər üzündən məktəbdən çıxdı. Bir müddət sonra Semipalatinskdə üç aylıq müəllimlər kursuna daxil oldu, sonra doğma kəndində müəllim işlədi.

1924-cü ildə Şərqi Qazaxıstan vilayətinin icraiyyə komitəsinin məsul katibi vəzifəsinə işə dəvət edildi.

1926-cı ildə Daşkənddəki Orta Asiya Dövlət Universitetinin pedaqogika fakültəsinin qazax dili və ədəbiyyatı şöbəsinə daxil oldu.

1931-ci ilin payızında Abay Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunda dərs deməyə başladı. 1932-ci ildən dosent vəzifəsində çalışıb. 30 ilə yaxındır bu institutda çalışdı. Bu dövrdə dərsliklərin, elmi proqramların yaradılması üzərində işləyirdi.

1931-ci ildə yaradılmasında fəal iştirak etdiyi bir primer ortaya çıxdı. Növbəti il, 4-cü sinif üçün S. Amanjolovun "Qazax dilinin qrammatikası" nəşr olundu. Elə həmin il onun redaktorluğu ilə 1-3 siniflər üçün qazax dili dərsliyi nəşr olundu. Daha sonra 1934-1940-cı illərdə orta məktəblər üçün qrammatika dərsliyi yazdı.

## Biblioqrafiya
* «Грамматика казахского языка» С. Аманжолова для 4-го класса, Алма-ата, 1934.
* Орфографический словарь казахского языка. Алма-Ата, 1941.
* Краткий курс синтаксиса казахского литературного языка. Алма-Ата, 1950
* Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-Ата, 1959
* Необходимые материалы для курса исторической грамматики. Алма-Ата, 1964
* «Қазақ тілі теориясының негіздері» — «Основы теории казахского языка». Алматы, («Ғылым», 2002) (сборник избранных статей С. А. Аманжолова на казахском и русском языках).
* 

### Məqalələri
* «Элементы флективности в казахском языке» (1935)
* «Септік жалғауларының қызметі» — «Функции падежных окончаний» (1936)
* «Сөйлем мүшелерін таптастыру мәселелері» — «Проблемы классификации членов предложения» (1936)
* «Природа сложноподчиненных предложений в казахском языке по сравнению с русским языком» (1940)
* «Советское языкознание на новом этапе» (1951)

### Çap olunmamış
* О языке кыпчакского племенного союза (1957)
* Природа прилагательных в казахском языке (1946)
* «Из опыта политико-воспитательной работы среди бойцов нерусской национальности в дни Великой Отечественной войны» (1945)

## İstinadlar
Sabit Noyan

**Mehmet Sabit Noyan** (30 Mart 1877, İstanbul - 1967), türk əsgəri.

Ömər Faiq Bəyin oğludur. 14 dekabr 1902-ci ildə Hərbi Akademiyaya daxil oldu. Hərbi Akademiyanı leytenant rütbəsi ilə 27 may 1905-ci ildə bitirmişdir. 26 sentyabr 1905-ci ildə baş leytenant oldu. 1 sentyabr 1908-ci ildə Hərbi Akademiyanı Mümtaz Kapitan olaraq bitirdi. Balkan və I. Dünya Müharibələrində iştirak etmişdir .  19 Avqust 1914-də mayor rütbəsinə yüksəlmişdir. 8 yanvar 1914-cü ildə Müstəqil 22. Hicaz Diviziyasının Heyətinə, 8 İyul 1915-ci ildə 22-ci Ordu Korpusuna təyin edildi. Hicaz Diviziyasının Baş Qərargah rəisi vəzifəsində çalışıb. 23 sentyabr 1916-cı ildə Taifdə tutuldu və Misirə aparıldı. . 21 iyul 1919-cu ildə əsirlikdən qayıtdı. 6 Avqust 1919-cu ildə Baş qərargahın İstanbuldakı 4-cü şöbə müdiri oldu.

8 dekabr 1920-ci ildə Türkiyə İstiqlal Müharibəsində iştirak etmişdir. 1 Mart 1921-ci ildə podpolkovnik rütbəsinə yüksəldi. 10 Fevral 1921-ci ildə Ankara Zabit Staj Müdirliyinə Namizədlər, 4 iyun 1921-ci ildə Qərb İstiqlal Müharibəsi Cəbhəsinin komandanlığı altında. 190-cı. Alay komandiri, 19 Oktyabr 1921-də Hərbi Məktəblər Müfəttişinin müavini, 1 Fevral 1922-ci ildə 1-ci Diviziya Piyada Komandiri vəzifəsinə, 9 Avqust 1922-ci ildə 1-ci Ordu Baş qərargah Başçısının müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

O, 31 avqust 1922-ci polkovnik rütbəsinə yüksəlmişdir. 4 sentyabr 1922-ci ildə Böyük Hücum zamanı, 57-ci Ordu, vəd edilmiş vaxtda müharibə üçün əhəmiyyətli bir təpəni ala bilmədiyi üçün intihar edən Reşat bəyin yerini aldı. Diviziya komandiri təyin edildi. Müharibədən sonra Qırmızı zolaqlı İstiqlal Medalı ilə təltif edildi. 10 Noyabr 1924-cü ildə Baş Qərargahın Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi oldu. 30 Avqust 1927-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəldi. 5 8 Noyabr 1927. Qafqaz Diviziya Komandiri, 5 oktyabr 1928. Korpus Komandiri vəzifəsini icra edən, 13 Aprel 1931, 3. Ordunun Baş Qərargah rəisi, 1 yanvar 1933-cü ildə Milli Müdafiə Nazirliyinin Müstəşarı, 2 iyun 1934, 20. Diviziya Komandiri, 1935-ci ilin aprelində 2-ci Diviziya. Korpus Komandiri oldu. 30 Avqust 1935-cü ildə general-leytenant rütbəsinə yüksəldi. 27 İyul 1938-ci ildə Baş Qərargah Rəhbərinin Müavini, 13 İyun 1940-da Baş qərargah rəisi, Torpaq Komandiri, 25 Noyabr 1941-ci ildə Döyüş Vəziyyəti Komandiri, 29 Şubat 1944-cü ildə İstanbul Komandiri Döyüş Vəziyyəti Komandirliyinin məsuliyyətində qalmaq üçün, 29 Avqust 1945-ci ildə 3-cü Ordu Komandiri oldu. O, 30 avqust 1945-ci dörd ulduzlu general rütbəsinə yüksəlmişdir. 31 Yanvar 1946-cı ildə Ali Hərbi Şuranın üzvü olmuş, 18 May 1948-ci ildə təqaüdə çıxdı. 1967-ci ildə vəfat etdi. İstanbul Zincirliquyu Qəbiristanlığındakı cəsədi 29 noyabr 1988-ci ildə Türkiyə Dövlət Qəbiristanlığına təhvil verildi.

## İstinadlar
Temirbek Jurqenov

**Temirbek Jurqenov** (; ) — SSRİ-nin görkəmli sovet partiyası və dövlət xadimi. Türküstan və Qazaxıstanda Sovet hakimiyyətinin qurulması və möhkəmləndirilməsi uğrunda mübarizənin üzvü. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü, 1920-ci ildən bəri kommunist.

## Həyatı
Noyabr 1898-ci ildə  Madeniet bölgəsində, Jalaqaş rayonu [Qızılöqtə bölgəsi (Rusiya İmperiyası). Alimula qəbiləsinin Shomeki qəbiləsindən gəlir. 1913 Alamesek kəndindəki (indiki Qızıl-Orda bölgəsi, Jalaqaş rayonu, Ak-Aryk kəndi) iki illik rus-qazax (qazax internat məktəbi ilə) kişi məktəbini bitirib. 1917 Perovsk şəhərindəki Suxanski adına Rus-Qazax məktəbini bitirib. 1917-ci ildə Ufa Torpaq Tədqiqat Məktəbinə daxil oldu, lakin Vətəndaş müharibəsi səbəbiylə təhsilini tamamlamadı. 1918 - 1920-ci illərdə Turqay şəhərində çıxan "Qazaxıstan mky" qəzetində işləyir, Sovetlərin regional qurultayının hazırlanmasında iştirak edir, İrqiz rayonunun işçiləri ilə Ağ Qvardiyaçılara qarşı döyüşür. Qızıl-Kum traktındakı Alaş-Orda qarşı üsyanın lideri. Kenjeqarinski Volost İnqilab Komitəsinin sədri. 1920 - 1921-ci illərdə İrgiz Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini və sədri. 1923-cü ildə Orenburq işçi fakültəsinin jurnalistika şöbəsini bitirib. 1923 - 1927-ci illərdə Orta Asiya Dövlət Universitetində təhsil alır. Məzun olduqdan sonra ictimai hüquq elmləri üzrə tədqiqatçı kimi qaldı. 1924 - 1926-ci illərdə Universitetdə oxuyarkən Kazak ASSR-in Türküstan Respublikasındakı səlahiyyətli nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Qazaxıstan və Türküstan MSK üzvü. Orta Asiya və Qazaxıstanın milli-dövlət bölgüsündə fəal iştirak etdi. 1926 - 1929-cu illərdə  Daşkənddəki Qazaxıstan Pedaqoji İnstitutunun rektoru. 1929-cu ildə Tacikistan SSR Xalq Maliyyə Komissarı. 1930 - 1933-cü illərdə Özbəkistan SSR Xalq Maarif Komissarı.

1933 - 1937-ci illərdə Qazaxıstan SSR Təhsil Naziri (Qazaxıstan ASSR Xalq Təhsil Komissarı). 1933 - 1937-ci illərdə Qazaxıstan BKP (b) regional komitəsinin və onun bürosunun üzvüdür. 1937-ci ilin iyunundan Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Büro üzvüdür.

## İstinadlar