open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bozqır haçaquyruğu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Nadirdir.

## Kateqoriyası
(CR). Mənfi antropogen təsirlərdən kritik vəziyyətdədir.

## Genofond əhəmiyyəti
Azərbaycanda cinsin 2 növündən biridir.

## Qısa təsviri
Quyruğunun haçası çəmənlik haçaquyruğuna nisbətən dərindir. Ümumi rəngi tünddür. Qanadlarının altı qaradır.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikada yayılıb. Azərbaycanda Samur çayının deltasında, Dəvəçi limanında, Kür-Araz ovalığında–Mahmudçala-Ağçala, Ağgöl və Sarısu göllərində, Naxçıvan MR ərazisində Arazboyu maili düzənlik və orta dağlıq qurşağında yayılıb.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Su hövzələrinin sahillərindəki nəmli biotoplarda və dayaz su sahələri əsas yaşayış yerləridir. Azərbaycana nəsil vermək üçün gəlir. Köçüb gəlmə və köçüb getmə vaxtı müəyyən edilməyib. Koloniya halında nəsil verir. Yuvaları hər tərəfdən su və bataqlıq biotopları ilə əhatə olunmuş adacıqlarda yerləşir. Yuvasında 4 yumurta olur. Həşərat yeyir.

## Sayı
Ağgöldə 25.06.1962-ci ildə 2 cütü, 02.06.1963-cü ildə 20 cütü, 1990-cı ilin may ayında Mahmudçala-Ağçalada 8 fərdi, Samur çayı deltasında 27. VII.1990-cı ildə tək-tək fərdləri və 3–5 fərddən ibarət kiçik sürüləri, 19. VIII-10. X.1988-ci ildə 30, 1988-ci ildə 19 avqustdan 10 sentyabra qədər 30 fərdi, 1989-cu ildə 4 fərdi, 1998-ci ilin iyul ayında Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda 14 fərd qeyd edilib.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yayda dayaz su sahələrinin quruması və yaşayış yerlərində çoxlu mal-qara otarılması.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağan edilmişdir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğu, Şirvan və Ağgöl Milli Parkları, Dövlət Təbiət Yasaqlıqları kömək edir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı Siyahısına, Azərbaycanın (1989) və Naxçıvan MR–in (2007) "Qırmızı Kitab"larına, Ramsar, Bonn, Bern konvensiyalarına və AEWA sazişinə daxil edilib.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Mahmudçala-Ağçala göllər sisteminə yasaqlıq, Sarısu-Şərbət qobu göllər sisteminə isə qoruq statusunun verilməsi, eyni vaxtda növün qorunmasının fəal maarifçiliyi məsləhətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dra-dra göycəqarğa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Genefond əhəmiyyəti
Azərbaycan faunasında fəsilənin tək növüdür.

## Qısa təsviri
Sığırçından iridir. Ümumi rəngi yaşıl-göydür. Bel tərəfi qəhvəyi gil rənginə çalır. Quyruğu və qanadları üzərində tünd göy rənglər var. Boğazı ağdır. Adi səsi kəskin cırıltıdır "rak-rak", lakin reproduksiya dövrünün əvvəlində tez-tez "kra-kra-kra-kra" edir. Qarğa kimi ləng uçur.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikanın şimal-qərb hissəsində yayılıb. Qışlamaq üçün hamısı Afrikaya köçür. Azərbaycana reproduksiya üçün gəlir. Aranda və dağətəyində məskunlaşır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Polibiont quşdur. Seyrək meşəni, köhnə ağac olan meyvə bağlarını, yarğan və qobular olan yarımsəhra və bozqırları, eləcə də seliteb sahələri mənimsəyir. Örtülü şəraitdə nəsil verir (ağac koğuşunda, yarğanda və tirələrdə, torpaqda qazılmış boş dəliklərdə, tikililərin çardağı altında və s.). May ayında 4-5 ağ yumurta verir, 18-19 gün kürt yatıb bala çıxarır, onları 27-28 gün yuvada yemləyib pərvaz edir. Əsas yemi çəyirtkə, şala, böcək və b. həşəratdır. Müəyyən qədər kərtənkələ, qurbağa və siçan da yeyir. Faydalı quşdur.

## Sayı
Adi saylıdır. XIX əsrin axırı, XX əsrin əvvəllərində düzənlik rayonlarda çoxsaylı olub dağa tərəf getdikcə azalıb. Hazırkı vaxtda düzənlikdə çox yerdə adi saylı, bəzi sahədə isə hətta nadirdir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kürqırağı tuqay meşələrinin 1950-ci illərdən sonra kəskin azalması (əsas yuva yeri), meyvə bağlarında köhnə (koğuşlu) ağacların qırılması və quruyub aradan çıxması, aqrar təsərrüfat sahələrində ziyanvericilərə qarşı kimyəvi mübarizənin intensiv tətbiq edilməsi. Ona görə də indiki dövrdə yarğanlarda nəsil verən qruplar üstünlük təşkil edir.

## Əhali üçün əhəmiyyəti
Həşərat və siçan yeməsi fayda verir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
İUCN-in, Bern və Bonn konvensiyalarının siyahısına daxildir. Lakin Azərbaycanda xüsusi mühafizə statusu yoxdur, yalnız "faydalı fauna"ya daxildir. Əhali tərəfindən qorunur.

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməli, zooloji maarifçilik daha çox yayılmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Gürcülü türbəsi

**Gürcülü türbəsi** — Qubadlı rayonunun Gürcülü kəndi ərazisində yerləşən XVIII əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsidir. Abidə üzərində heç bir kitabə saxlanılmamış və ola bilsin ki türbə ümumiyyətlə kitabəsiz olmuşdur.

Türbənin əsas diqqətçəkən xüsusiyyəti onun əsas memarlıq kütləsindən çadır formalı dam örtüyünə keçid hissəsidir. Memar, stalaktit formasını əsas götürmklə tromp formalı orijinal konstruksiya yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Ustad memarın çatıra keçid karnizinin tektonik sərhəddinə tamamilə müstəqil yanaşması, türbəyə təkrarolunmaz görünüş bəxş etmişdir.

## Tarixi

Abidə üzərində heç bir kitabə saxlanılmamış və ola bilsin ki türbə ümumiyyətlə kitabəsiz olmuşdur. Buna görə də, abidəni öyrənən tədqiqatçılar onun tarixini müəyyənləşdirərkən əsasən memarlıq xüsusiyyətlərinə istinad etmişlər. Ə. Salamzadənin fikrincə türbənin tarixinə işarə edən əsas elementlərdən biri, giriş hissəsinin kiçik relyef portalı şəklində həll edilməsidir. Bu cür yanaşma, əsasən XVII əsr Azərbaycan türbələri üçün xarakterikdir. Portalı tamamlayan tağın forması da məhz həmin dövr üçün xarakterikdir. Öz təyinatı baxımından bu cür tağlar daha əvvəlki dövrlərdən məlum olsa da, məhz dekorativ element kimi yalnız XVII əsrdən sonra tətbiq edilmişlər.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Ə. Salamzadə yazır ki, bir sıra xüsusiyyətlərinə görə Gürcülü türbəsi Azərbaycanın səkkizguşəli türbələri arasında unikal mövqeyə malikdir. Türbənin əsas diqqətçəkən xüsusiyyəti onun əsas memarlıq kütləsindən çadır formalı dam örtüyünə keçid hissəsidir. Memar, stalaktit formasını əsas götürmklə tromp formalı orijinal konstruksiya yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Bu yolla o, səkkizguşəli plandan on altı guşəli çadır formalı dam örtüyünə keçidi üzük vasitəsiylə reallaşdırmağa müvəffəq olmuşdur.

Ustad memarın çatıra keçid karnizinin tektonik sərhəddinə tamamilə müstəqil yanaşması, türbəyə təkrarolunmaz görünüş bəxş etmişdir. Memarın fikrinə əsasən, çadırın hər ox sərhəddi karnizin trompformalı naxışlarına uyğunlaşdırılmışdır. Belə həll forması türbənin hər iki hissəsini orqanik şəkildə birləşdirməyə imkan vermişdir. Bununla yanaşı, tətbiq edilmiş bu üsul, abidənin simasındakı plastiklik və yumşaqlığı formalaşdırmışdır. Memar, Səkkizguşəli çadırla tamamlanan səkkizguşəli türbələrə məxsus sərt həndəsi formalığı yuşaltmağa nail olmuşdur.

Həmçinin, türbə memarı, özündən əvvəlki sənətkarlar tərəfindən yaradılmış memarlıq ənənələrini də saxlayaraq giriş hissəsini aşağı hündürlüklü qapı formasında həll etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Adi alasığırçın

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Lələklənməsinin əksəriyyəti çəhrayıdır. Başında kəkili vardır. Başı, boynu, qanadları və quyruğu qara rəngdə, metal parlaqlıdır. Cavan quşlarda kəkil olmur. Onların rəngi bozumtul-qonur, bədənin altı daha açıq rəngdədir. Sürü halında gəzirlər. Yerdə, ağaclarda və kollarda yemlənir. Çığırtısı və nəğməsi kəskin-cırıltılı və xırıltılı səslərdir.

## Yayılması
Arealı Avropa və Asiyadır. Cənub-Qərbi Asiyada qışlayır. Adətən Naxçıvanda və Talışın dağüstü çöllərində yuvalayır. Qobustanda, Şamaxı yaylasında, Acınohur-Ceyrançöldə və Kiçik Qafqazın dağətəklərində yuvalaması sabit deyil. Qalan rayonlarda çoxalmadan sonrakı köçmələr zamanı rast gəlinir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarğanlı və qayalı açıq quru ərazilərdə məskunlaşır. Bəzən laq-da yuvalayır. Yuvasını yarğan və qaya yarıqlarında, saman və odun topalarında, bəzən isə birbaşa alaçıq döşəmələrində qurur. İyunda 4-5 göy yumurta qoyur. Çəyirtkə və başqa ziyanlı cücüləri məhv edir. Bəzi yerlərdə üzümlüklərə və başqa giləmeyvələrə zərər vurur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi kəkilli arıquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Başında qar lələklərdən ibarət ucu sivri və ağ haşiyəli kəkili var. Dimdiyindən göz və qulaq lələklərinə qədər nazik qar zolaq uzanır. Erkək dişiyə nisbətən azca iridir .

## Kateqoriyası və statusu
Qismən çoxsaylıdır.

## Yayılması
Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda isə Kiçik və Böyük Qafqaz dağlarının dağətəyi hissəsində və Talışda yayılıb.

## Növdaxili müxtəlifliyi
Dünyada 5, Azərbaycanda isə 1 yarımnövü (P.с. cristatus Linn, 1758) yaşayır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarpaqlı meşələrdə, xüsusilə, iynəyarparlı meşələrdə yaşayır. Oturaq quşdur. Ovetmə ərazisi 12000 m–dən çoxdur. Nəsil verdikdən sonra kiçik sürülər əmələ gətirir.

## Qida spektri
Əsasən entomofaqdır. Yemini ağaclardan, ot bitkilərinin üstündən, ağac qabığından əldə edir.

## Təbii düşmənləri
Məlum deyil.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
İldə 2 dəfə nəsil verir. I yuvaya aprel-mayda, II yuvaya isə iyunda rast gəlinir. Yuvanı ağac koğuşlarında qurur. Yuvada 4–7 yumurta olur. Kürtyatma 15–17 gün çəkir.

## Növün fenologiyası
Lələkdəyişməsi avqustun əvvəlindən axırınadək davam edir. 

## Ontogenezi
Bir yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Fərdi inkişafı rüşeym, bala, yuvinal və yetkin formalardan ibarətdir. İnkişaf tipinə görə ətcəbaladır.

## Reproduktivliyi
İldə 2 dəfə nəsil verir, 4-7 yumurta qoyur. 

## Xromosom göstəriciləri
Məlum deyil.

## Sayı və limit faktorları
Limit faktoru kimi bu quşların yuvalama və yaşayış yerlərinin təbii fəlakətin və antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalmasıdır.

## Biosenozda rolu
Çoxalma dövründə zərərli həşəratların tələf edilməsində xeyirlidir.

## İnsan həyatında rolu
Elmi əhəmiyyətli kolleksiya obyektidir.

## Qəbul olunmuş və qəbul edilməsi vacib mühafizə tədbirləri
Qoruq və yasaqlıq ərazilərində qorunur, Avropa mühafizə statusuna və Bern konvensiyasına daxildir.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
Kolleksiyası elmi fondlarda saxlanılır. Muzeylərdə nümayiş etdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatlarının siyahısı

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin doqquzuncu çağırışı 1975-ci ildən 1980-ci ilədək fəaliyyətdə olmuşdur. Doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər 1975-ci il iyunun 15-də keçirilmişdir (təkrar seçkiləri — 1976-cı il iyulun 4-də). Ali Sovetə cəmi 400 deputat seçilmişdir.

Deputatların 151 nəfəri qadın idi ki, bu da əvvəlki çağırışda olduğundan 9 nəfər artıq olmuşdur.

277 deputat Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının (Sov.İKP) üzvü və ya üzvlüyünə namizəd, 123 deputat bitərəf idi.

Deputatların tərkibində 201 fəhlə və kolxozçu var idi ki, bu da ümumi tərkibin 50 faizindən çoxunu təşkil etmiş, 87 deputat partiya, həmkarlar ittifaqları və komsomol orqanlarının işçisi, 53 deputat sovet idarələrinin işçisi, 10 deputat Sovet Ordusunun və Hərbi-Dəniz Donanmasının hərbi qulluqçusu olmuşdur.

345 deputatın ali və orta təhsilli, 40 deputat elmlər doktoru və elmlər namizədi idi. Azərbaycan SSR Ali Soveti deputatlarının yaşa görə tərkibi aşağıdakı rəqəmlərlə ifadə olunmuşdur: 89 deputatın və ya deputatların 22,3 faizinin yaşı 30-dək, 223 deputatın və ya deputatların 55,75 faizinin yaşı 31-dən 50-dək, 56 deputatın və ya deputatların 14,05 faizinin yaşı 51-dən 60-dək, 32 deputatın və ya deputatların 8 faizinin yaşı isə 60-dan yuxarı.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 300 deputatı SSRİ ordenləri və medalları ilə təltif olunmuşdur. 14 deputat Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır. 12 deputat Lenin mükafatı və Dövlət mükafatı laureatı idi.

Respublika Ali Sovetinin deputatları arasında 315 azərbaycanlı, 46 rus, 28 erməni və ölkəmizin digər millətlərinin 11 nümayəndəsi olmuşdur.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri — Süleyman Əliabbas oğlu Rüstəmzadə, müavinləri — Suren Arutyunoviç Adamyan, Fəridə Əli qızı Fətullayeva, Alla Abramovna Qorbaçova və Rüstəm Qasım oğlu Səfərəliyev. Reyasət Heyətinin sədri — Qurban Əli oğlu Xəlilov, müavinləri — Armais Əmiroviç Aslanov və Səkinə Abbas qızı Əliyeva.

## Siyahı

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan SSR Ali Soveti

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan SSR Ali Soveti (1920–1991-ci illər), Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, 2007.
Kopaonik (dağ)

**Kopaonik** (; ) — Mərkəzi Serbiya və Kosovo ərazisində yerləşən dağ massivi. Kopaonik Raşka və Rasin vilayətlərini əhatə edir. 
## Ümumi məlumat
Kopaonik Serbiyanın ən böyük və uzun dağ masivvi hesab olunur. Massivin uzunluğu - 120&nbsp;km, eni - 63&nbsp;km, ən yüksək zirvəsi isə Pançiça Pikidir (2017 m). Dağ massivi kristallik şist, qranit və serpentinit tipli süxurlardan təşkil olunub. Massivin sahəsi - 2700 км²-dir. Kapaonikin mərkəzi hissəsində sahəsi 118&nbsp;km² olan eyni adlı milli park yerləşir. Park 1981-ci ildə qurulmuş. Massiv özündə Kopaonik, Zeljin, Goç və Stolovi dağlarını birləşdirir.

Ərazidə orta illik temperatur - +3,7&nbsp;°C olur. Bu da Serbiyanın orta illik temperaturundan aşağıdır. İlin 200 günü günəşli keçir, illik yağıntı miqdarı 1000&nbsp;mm-dən yüksəkdir. Qar örtüyü noyabr ayından may ayına qədər qalər (160 gün).
## Flora və faunası
Dağlarda bir neçə endemik bitki növü mövcuddur - *Sempervivum kopaonicense*, *Cardamine Pancicii* və *Viola kopaonicensis*. 1500-1600 metr yüksəklikdə dağ yamacları palıd, fıstıq, şam və küknar meşələri ilə örtülüdür. Daha yuxarı hissələrdə isə alp çəmənlikləri yerləşir. Çəmənliklər yay aylarında yaylaq kimi istifadə olunur. Massivin faunasında daha çox şahin (*Falco peregrinus*), berqut (*Aquila chrysaetos*), yapalaq (*Bubo bubo*), çöl pişiyi (*Felis silvestris*) və  avropa cüyürü (*Capreolus capreolus*) diqqəti cəlb edir.
## Kopaonik Milli Parkı
1981-ci ildə yaradılmış milli park ərazisi zəngin iqlim, meşə və s ehtiyatlarına malikdir. Ümumi sahəsi 12 000 hektar olan park enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələrlə zəngindir. Park 1700 metr yüksəkliyə qədər, nisbətən yastı əraziləri əhatə edir. Park daxilində müxtəlif termal bulaqlara rast gəlinir (36—78&nbsp;°C). Serbiyanın ən hündür şəlaləsi olan Elovarnikdə (70 m) bu bölgədədir.

## Turizm
Kopaonik ölkənin ən böyük qış turizm mərkəzidir. İdman və istirahət Kopaonikdə turizmin əsas istiqamətidir. Xizəksürmə və snoubordinq həvəskarlarının sevimli məkanı olan Kopaonikdə həm də, digər idman növləri də populyardır. Bölgədə onlarca mehmanxana, kafe, bar turistlərin xidmətindədir.
## İstinadlar
Qaraca arıquş

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Bel tərəfi zeytuni-boz, qanadları və quyruğu qonur-boz, başı və döşünün yuxarısı qara, yanaqları ağ, qarnı və bədəninin yanları oxraya çalan ağımtıldır. Dişi fərd erkəkdən azca kiçikdir .

## Kateqoriyası və statusu
Çoxsaylıdır.

## Yayılması
Avropa, Asiya və Şimal-qərbi Afrikada yayılıb. Azərbaycanda isə dağ və dağ-meşə qurşaqlarında, bağ və parklarda yayılıb.

## Növdaxili müxtəlifliyi
Politipik növdür. Dünyada 20-dən çox, Azərbaycanda isə 2 yarımnövü (P. a. michayloüskii, Boqd., 1879; P.a. qaddi Zarudny, 1911) yayılıb.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Palıd və fıstıq meşələrində, dağ yamaclarında və bağlarda, dağ çayı vadilərində yaşayır. Oturaq quşdur.

## Qida spektri
Entomofaqdır. Əsasən həşəratlar və onların sürfələri ilə qidalanır. Bəzən giləmeyvələrlə də qidalanır. Yemini ağaclardan, yerdən və otların üstündən əldə edir.

## Təbii düşmənləri
Məlum deyil.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
ildə 2 dəfə yuvalayır. Yuvanı ağac koğuşlarında qurur. Yuvada 7-11 yumurta olur. Kürtyatma 13-14 gün çəkir.

## Növün fenologiyası
Sürü halında yaşayırlar, qışda dağətəyi və düzənliklərə köçüb gedirlər. Lələkdəyişməsi iyul ayından sentyabradək davam edir.

## Reproduktivliyi
İldə iki dəfə yuvalayır, 7–11 yumurta verir.

## Xromosom göstəriciləri
Məlum deyil.

## Sayı və limit faktorları
Limit faktoru bu quşların yaşayış yerlərinin təbii fəlakətin və antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalmasıdır.

## Biosenozdakı rolu
Təbiətdə zərərli həşəratların tələf edilməsində xeyirlidir.

## İnsan həyatında rolu
Elmi əhəmiyyətlidir, kolleksiya obyektidir.

## Qəbul olunmuş və qəbul edilməsi vacib mühafizə tədbirləri
Avropa mühafizə statusuna və Bern konvensiyasına daxildir.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
Elmi fondlarda kolleksiyası saxlanır. Muzeylərdə nümayiş etdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızıboyun maygülü

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Statusu
Azərbaycana qışlamağa gəlir.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Qışda bel tərəfi qonur-boz, qarın tərəfi, qanadlarının altı və qoltuq lələkləri, başının altı və yan hissəsi ağ, boynunun alt tərəfi boz rəngdə olur. Yayda başında kürən lələklər topası və boynunda qara “yaxalığı” olur. Boynunun arxası qaramtıl-qonur, önü və yanları, döşünün yuxarı hissəsi və bədəninin yanları kürəndir. Bədəninin üst hissəsi qaramtıl-ağ olur. Dimdiyi düz və dartılmış şəkildə, çox hissəsi qara, uc hissəsi bozumtul, dib hissəsi isə boz-çəhrayı rəngdədir. Cavanların başının və boynunun yanlarında tünd naxışlar görünür.

## Cinsiyyət dimorfizmi
Erkəkləri dişilərindən az iridir.

## Coğrafi yayılması
Avropa, Asiya və Şimali Amerikada yayılıb. Azərbaycanda Kür-Araz, Lənkəran və Samur-Dəvəçi ovalığında, Xəzər dənizinin sahil sularında məskunlaşır. Miqrasiyası öyrənilməmişdir.

## Növdaxili müxtəliflik
Monotipik növdür. Bir yarımnövü var (P.A. Auritus Linn., 1758).

## Sayı
Azərbaycanda sayı azdır. 2005-ci ilin yanvarında Xəzər dənizinin Azərbaycan hissəsində sayı 11 fərd olub. Sayına qışın şaxtalı keçməsi mənfi təsir göstərir.

## Sosiologiyası
Tək, cüt-cüt və sürü halında yaşayır.

## Sutkalıq fəallığı
Əsasən gündüzlər fəal olur. Miqrasiya dövründə axşam və gecə uçur.

## Lələkdəyişməsi
Cütləşmədən əvvəlki lələkdəyişmə yaşlılarda qışın ortalarından martın axırlarına kimi gedir. Cavan quşlarda qış görkəminə girmək üçün birinci lələkdəyişmə oktyabrın ortalarından yanvarın axırına kimi gedir.

## Yemlənmə qaydası
Yemini əsasən suya cummaqla suyun alt hissəsindən başını suya salmaqla suyun və bitkilərin üstündən yığır, bəzən isə havada tutur.

## Yem xarakteri
Zoofaqdır. Əsas yemini su cücüləri, yengəclər təşkil edir. Əlavə yem kimi balıqlardan da istifadə edir. 

## Yırtıcıları
Azərbaycanda düşmənləri məlum deyil. 

## Biosenozda rolu
Hidrofil bitkilərə təsir edən biotik faktorlara daxildir. Hidrofil heyvanlardan yem kimi istifadə edir. Özü isə üçüncü səviyyəli konsumentlərin rasionuna daxildir. Beləliklə, sahil ekosistemlərində maddələrin bioloji dövriyyəsi və enerji çevrilməsində iştirak edir.

## İnsan üçün əhəmiyyəti
Elmi və estetik əhəmiyyəti var.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruqlarında, Şirvan, Abşeron və Ağgöl Milli Parklarında, Dövlət Təbiət yasaqlıqlarında qorunur. Muzeylərdə (kolleksiya) nümayiş etdirilir, populyar maarifçilik ədəbiyyatlarına daxil edilir. Əlavə qorunma tədbirlərinə ehtiyac yoxdur.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
Elmi fondlarda kolleksiyası saxlanır, muzeylərdə müqəvvası nümayiş etdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi göy arıquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Papağı, qanadları və quyruğu mavi rəngdə, beli yaşıl, alnı və yanaqları ağ, döşü və qarın hissəsi ağdır. Dişi fərdlər erkəklərdən bir qədər kiçikdir.

## Kateqoriyası və statusu
Çoxsaylıdır.

## Yayılması
Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda isə Kür-Araz ovalığında, dağ–meşə qurşağında, ağac və kolluqlarda, bağlarda yayılıb.

## Növdaxili müxtəlifliyi
Politipik növdür. Dünyada 15, Azərbaycanda isə 2 yarımnövü (P. с. caeruleus, Linn, 1758; P.c. Satunini Zarudny, 1908) yayılıb.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dendrofil quşdur. Seyrək və xırda meşəliklərdə, kolluqlarda, bağlarda, çayboyu ərazilərdə yaşayır. Nəsilvermə dövründə cüt–cüt yaşayır. Ovetmə ərazisi 3000–7000 m²-dir.

## Qida spektri
Entomofaqdır. Bəzi hallarda bitkilərin toxumları ilə qidalanır. Yemi ağaclardan, kolluqlardan, yerdən və otların arasından əldə edir.

## Təbii düşmənləri
Azərbaycanda məlum deyil.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Monoqamdır. İldə 2 dəfə yuvalayır. Ağac koğuşlarında yuva qurur, I yuvada 9–12 yumurta, II yuvadakı yumurtaların sayı 6-8-ə qədər olur. Kürtyatma 12–14 gün çəkir. 16-18 gündən sonra balalar yuvanı tərk edir.

## Növün fenologiyası
Lələkdəyişmə bir qədər gec başlayır, sentyabrdan oktyabrın əvvəllərinə kimi.

## Ontogenezi
Bir yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Fərdi inkişafı rüşeym, bala, yuvinal və yetkin formalardan ibarətdir.

## Reproduktivliyi
İldə 2 dəfə çoxalır, I dəfə 9-12, II dəfə isə 6-8 yumurta verir.

## Xromosom göstəriciləri
Məlum deyil

## Sayı və limit faktorları
Limit faktoru kimi bu quşların yuvalama və yaşayış yerlərinin təbii fəlakətin və antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalmasıdır.

## Biosenozdakı rolu
Çoxalma dövründə zərərli həşəratların və onların sürfələrinin tələf edilməsində xeyirlidir.

## İnsan həyatında rolu
Estetik və elmi əhəmiyyətlidir.

## Qəbul olunmuş və qəbul edilməsi vacib mühafizə tədbirləri
Avropa mühafizə statusuna və Bern konvensiyasına daxildir.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
Elmi fondlarda kolleksiyası saxlanır. Muzeylərdə nümayiş etdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vəli Əliyev

* Vəli Əliyev (tarixçi) — Azərbaycan alimi. 
* Vəli Əliyev (yazıçı) — Gürcüstan SSR Əməkdar mədəniyyət işçisi. 

## Həmçinin bax
* Vəli
* Əliyev
Adventivlik

**Adventivlik** (lat. Adventicus — yad) — növün bir biosenozdan başqasına keçməsi, hər hansı bir növün digər qruplaşmadan və ya yayıldığı yerdən gəlməsi (immiqrasiya).

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev. "Ekologiya" dərs vəsaiti. Bakı, "Bakı Dövlət Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384.
* Q. Ş. Məmmədov, M. Y. Xəlilov. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, "Elm", 2003, s. 5 – 37.
* Q. Ş. Məmmədov, M. Y. Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı, "Elm", 2008, s. 13 – 26.
Attraktant

**ATTRAKTANT** (yun. attraho – özümə çəkirəm) — Öz iyi ilə zərərli həşərat, gəmirici və başqa orqanizmləri cəlb etmək üçün işlədilən aldadıcı, təbii və sintetik (kimyəvi) maddələr. Son vaxtlar attraktantlardan bitkiləri zərərvericilərdən mühafizə etmək məqsədilə istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. “Ekologiya” dərs vəsaiti. Bakı, “Bakı Dövlət Universiteti” nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384. 
*Q.Ş.Məmmədov, M.Y.Xəlilov. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, “Elm”, 2003, s. 5 – 37. 
*Q.Ş.Məmmədov, M.Y.Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı, “Elm”, 2008, s. 13 – 26.
Abiosfer

**Abiosfer** — litosferdə canlıların təsir edə bilmədiyi hissə.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. “Ekologiya” dərs vəsaiti. Bakı, “Bakı Dövlət Universiteti” nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384.
Bulaqlı

* Bulaqlı (Sabirabad) — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Bulaqlı (Zəngibasar) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.
* Bulaqlı — Borçalıda kənd.
Alp qurşağı

**Alp qurşağı** — dağda qısaboylu ot bitkilərindən ibarət çəmənlik (yaylaq) deməkdir.

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. “Ekologiya” dərs vəsaiti. Bakı, “Bakı Dövlət Universiteti” nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384. 

## İstinadlar
Amfibiont

**Amfibiont** — ömrünün bir hissəsini bir mühitdə, ikinci hissəsini isə başqa mühitdə keçirən orqnizmlər: suda–quruda yaşayanlar, insan və s.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev. "Ekologiya" dərs vəsaiti. Bakı, "Bakı Dövlət Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 384.

## İstinadlar
Anabolizm

**Anabolizm** — bir orqanizmin başqa orqanizmə məxsus qida maddələri hesabına yaşaması.

## Ədəbiyyat
* R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev. Ekologiya (dərs vəsaiti). Bakı: Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı, 2004, s.379-384. 

## İstinadlar
Allogenez

**Allogenez** — eyni miqyaslı adaptasiyalarla səciyyələnən orqanizmlərin müəyyən adaptasiya bölgəsində inkişafı.

## İstinadlar
Autekologiya

**Autekologiya** — konkret növün fərdlərinin ekologiyası. Ekologiyaтжт ayrı-ayrı heyvan və bitki, yaxud biosenozun hissəsini təşkil edən orqanizm populyasiyası növlərinin xüsusiyyətlərinin mühit amillərinə və növün həyat tərzinə reaksiyasını öyrənən bölməsi (tutuşdur: Sinekologiya).

## İstinadlar

## Mənbə
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev. "Ekologiya" dərs vəsaiti. Bakı: "Bakı Dövlət Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379–384.
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Abioseston

**Abioseston** — suda sallaq halda olan cansız hissəciklər.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.

## İstinadlar
Bakteriofaq

**Bakteriofaq** (yunan. *bakterion* - çöp, çubuq, *phagos* - həzm etmək) — mikroorqanizmləri yeyən canlılar; bakteriyanı yoluxduran və onu məhv edən viruslar. Bir çox bakteriyaların (o cümlədən patogen və saprofit), eləcə də aktinomisetlərin və göy-yaşıl yosunların xüsusi bakteriofaqları tapılmışdır. Bakteriofaqlara insan və heyvan bağırsağında, bitkidə, torpaqda, suda, peyin dəvə s. yerlərdə rast gəlinir. Bakteriofaqlar bakteriya hüceyrəsinə ferment ifraz ifraz edərək hüceyrə qılafını həll edir və onun daxilinə keçir. Virusda olan nuklein turşularının təsiri nəticəsində bakteriyada zülalların sintezi başlayır. torpaqda mikrobioloji proseslərin (denitrifikasiya, ammonifikasiya, azot fiksasiyası və s.) gedişinə torpaq mikroorqanizmlərinin bakteriofaqları böyük təsir göstərir.  

## Ədəbiyyat
1. R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. “Ekologiyanın əsasları” (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528  
2. Axundov M.A., Mehrəliyev Ə.Ə., Əliyev A.R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s. 

## İstinadlar
Balıq pitomniki

**Balıq pitomniki** — balıqların süni yetişdirilməsi üçün pitomnik.

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. “Ekologiyanın əsasları” (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528. 

## İstinadlar
Ernest Seton-Tompson

## Əsərləri

*Romanlar
# Balaca Vəhşilər
# Mənim Həyatım

*Hekayələr
# Binqo
# Lobo
# Arno
# Vull
# Yorğa mustanq
# Cink
# Gümüşxal
# Qızılboyun
# Döyüş atı Cek
# Maralın iziylə
# Snap Bulteryerin əhvalatı
# Küçə nəğməkarı
# Vinnepeq canavarı
# Ayı balası Conni
# Oğlan və vaşaq
# Arıquşu niyə ildə bir dəfə  ağlını itirir

## İstinadlar
Serb Respublikasında nəqliyyat

**[[Serb Respublikası]]nda nəqliyyat** Serb Respublikasında nəqliyyat və rabitə nazirliyinin balansında olan sahə. Bu sahəyə Serb Respublikasının telekamunikasiya və nəqliyyat infrastrukturu daxildir. Nəqliyyat sisteminə avtomobil və dəmiryolları, dəmiyyol stansiyaları, hava limanları, dəniz yolları və limanları daxildir. Telekamunikasiya sisteminə isə telefon, teleqraf, optik xətlər və s daxildir. Ölkənin nəqliyyat infrastrukturu Serb Respublikası Dəmiryolları, Serb Respublikası Poçtu və Serb Respublikası Avtomovil yolları təşkilatlarında birləşir. 

## Dəmiryol nəqliyyatı
Dəmiryollarının ümumi uzunluğu 425 km təşkil edir. Dəmiryollarının idarə edilməsi  Serb Respublikası Dəmiryolları tərəfindən təşkil edilir. İl ərzində dəmir yolu ilə 1 mln sərnişin və 6 mln t yük daşınır. Serb Respublikası Dəmiryolları idarəsinin balansında 65 sərnişin və 8 yük qatarı vardı. Beynəlxalq kodu — 0044. Əsas dəmiy yolları:
* Doboy — Kostaynisa — Banya-Luka — Omarska — Priedor — Novi-Qrad
* Blatna — Novi-Qrad — Dobrlin.
* Doboy — Modrisa — Şamas
* Brçko — Brçko
* Doboy — Zvornik
* Bielina — Sremska-Raça
* Yablanisa — Ştrbski 

### Avtomobil yolları
Serb Respublikası hökuməti 2010-х — 2020-х illər ərzində 430 km yolun inşası planlaşdırılır. Bunun üçün 3 mld dollar ayrılacağı planlaşdırılır.
; İnşa edilən yollar:
* **Qradişka — Banya-Luka** Çatrnya — Berek — Krnete — Maxovlyani — Laktaşi — Klaşnise — Qlamoçani.

; İnşası davam edən yollar:
* **Banya-Luka — Doboy**: Maxovlyani — Pryavor — Yoxovas.

; Planlaşdırılan:
* **Doboy — Yakeş**
* **Qlamoçani — Mlinişta**

## Hava nəqliyyatı
Əvvəllər respublikanın hava nəqliyyatı əlaqəsi Air Sprska vastəsi ilə təmin edilirdi. 2007-ci ildən isə bu işi Sky Srpska şirkəti tərəfindən həyata keçirilir. Ən böyük hava limanı Banya-Luka hava limanıdır. Planlarda Trebine hava limanının inşası planlaşdırılır.. 

## Su nəqliyyatı
Serb Respublikasında 204 km çay su nəqliyyatı vardır. Ən iri çay limsnları: Brçkodakı Kapetaniya, Qradişko və Rafineriya-Brod. Naviqasiyaya yararlı çayları Sava (beynəlxalq nəqliyyat əhəmiyyətli), Una, Drina və Bosna çayı (bir hissəsi naviqasiyaya yararlı). Srbas — Bielina — Srnelovo bərə xətti fəaliyyət göstərir.

## Poçt
thumb|right|200px|Serb Respublikasının poçt bölmələri
Serb Respublikasının Poçtu idarəsi 9 vilayəti özünfə birləşdirir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Страница Министерства транспорта и связи Республики Сербской  
* Официальный сайт Sky Srpska  
* Официальный сайт аэропорта Баня-Луки 
* Почтовая служба Республики Сербской 
* Официальный сайт дорог Республики Сербской 
* Официальный сайт «Жељезнице Републике Српске»
Bioindikator

**Bioindikator** — ətraf mühitin üzvi maddələrlə çirklənmə səviyyəsinin göstəricisi olan saprob orqanizmlər – heyvan və ya bitki növləri..

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. Ekologiyanın əsasları (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478–528.
* Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı: 2005, 260 s.

## Xarici keçidlər
Biokütlə

**Biokütlə** — müəyyən sahədə və vaxtda yaradılan üzvi birləşmələrin cəmi.

## Ədəbiyyat
* R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.

## İstinadlar
Merostomlar

Bu sinfə qılıncquyruqlular (Xiphosura) və xərçəngəqrəblər (Eurypterida) dəstələri daxildir. Hal-hazırda qılıncquyruqluların 4 növü təsvir edilmişdir (Limulus polyphemus).

Xərçəngəqrəblərin isə yalnız qazıntı növləri tapılmışdır (Jaekelopterus rhenaniae).
                  
## Arealı
Qılıncquyruqlular Cənub-Şərqi Asiyanın tropik dənizlərinin dayaz sularında və Atlantik okeanının Şimali Amerika sahillərində yaşayır

## Quruluşu
Müasir qılıncquyruqların uzunluğu 60 sm-ə çatır. Prosoma 6 seqmentdən ibarət olub ətrafları təşkil edir: bir cüt qısa xeliser  və 5 cüt hərəhət ayaqları. Xeliser və ilk 4 cüt ayaqlar qısqaclıdır. Erkək fərdin ilk cüt ayağı qısqacsız olub cütləşmə vaxtı dişi fərdi tutmaq üçündür. Opistosomdan 7 cüt ətraf çıxır. Burada cinsiyyət qapağı, cinsiyyət dəlikləri və tənəffüs orqanları yerləşir.

## Həyat tərzi
Qılıncquyruqlar ömrünün əksər hissəsini dənizin 10–40 m dərinliklərində keçirir. Orta ömrü 19-20 il olub, cinsi yetkinliyə 9-12 yaşında çatır. Kürüləmə vaxtı yetkin fərdlər qumluq sahillərə miqrasiya edir. Kiçi erkəklər dişi fərdin opistosomal zirehindən yapışır. Dişi fərd qruntda quyucuq qazıb oraya 2000-20000 ədəd 1.5 – 3.5 mm diametrində yumurta qoyur. Bundan sonra erkək fərd yumurtaları mayalandırır. Onların sonrakı inkişafı qrunta keçir. Embriogenezin sonunda, 5 həftədən sonra yumurtadan trilobit sürfələr çıxır.

## Qidalanması
Qılıncquyruqlar dib onurğasızları (ikitaylı molyusklar, polixetlər, nemertinlər) ilə qidalanır. Onların qanı mavi rəngdədir. Məməlilərdən fərqli olaraq onların qanında hemoqlobin əvəzinə hemosianin vardır. Bunun əsas səbəbi hemosianində mis elementinin olmasıdır.

Qılıncquyruqlar yaşadıqları ekosistemin mühüm hissəsidirlər. Onların yumurtaları bir sıra növlər (o cümlədən, bataqlıq quşları, dəniz tısbağaları, timsah və balıqlar) üçün qiymətli qida mənbəyidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Merostomlar (Merostomata)
Kəlləlilər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan kladı. 

## Ümumi xarakteristika
Kəlləlilər (Craniata) kladının nümayəndələrinin dərisi 2 qatdan – çoxqatlı epidermis və koriumdan ibarətdir. Pulcuqlar, lələklər, tüklər, caynaq və dırnaqlar bunun törəmələridir.

## Təsnifatı
Onurğalılar 8 sinifdən ibarətdir.
# Hiperoartiyalar ()
# Miksinlər ()
# Qığırdaqlı balıqlar ()
# Sümüklü balıqlar ()
# Suda-quruda yaşayanlar və ya Amfibilər ()
# Sürünənlər ()
# Quşlar ()
# Məməlilər ()

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bioloji proqres

**Bioloji proqres** — taksonun tarixi inkişafında arealını genişləndirib sayını artırması üçün yeni-yeni uyğunlaşmalar qazanması.

## Bioloji proqres
Üzvi aləmdə növlər fərdlərin miqdarına və yaşama arealına görə bir-birindən fərqlənir. Ümumiyyətlə, ibtidai orqanizmlərin müəyyən yaşayış yerində miqdarı ali orqanizmlərə nisbətən çox olur. "Yüksək" mütəşəkkil varlıqlar, daha təkmilləşmiş uyğunlaşmalara malik olduqlarından, öz tərəqqisini fərdlərin miqdarını artırmaq yolu ilə deyil, ayrıca götürülmüş fərdlərin həyat qabiliyyətinin yüksəlməsi ilə təmin edir. Lakin bu xüsusiyyət ancaq böyük qruplardan olan orqanizmləri müqayisə etdikdə aydın görünür. Konkret bir növün yaşamaq uğrunda mübarizədə nailiyyəti isə hər şeydən əvvəl populyasiyada fərdlərin miqdarının və onun populyasiyalarınınmiqdarının artması, eləcə də növün arealının genişlənməsindən asılıdır.

A. N. Seversova görə bioloji proqres bir sıra dəqiq yollarla, aramorfozlar, idioadaptasiyalar və ümumi degenerasiya kimi morfofizioloji dəyişikliklər vasitəsilə baş verir.

Bioloji proqres orqanizmlərin mütəşəkkilliyinin həm mürəkkəbləşməsi, həm də sadələşməsi yolu ilə baş verir. Məsələn, sahibin daxilində özünəməxsus şəraitdə yaşayan orqanizmlərin əksər orqanlar sistemi faydasız olur. Bu zaman orqanizmlərdə aktiv fəaliyyət göstərməyən orqanlar reduksiya olunur, lakin sormaclar, qarmaqlar, cinsiyyət sistemi kimi orqanlar isə yaxşı inkişaf edir. Mütəşəkkilliyin belə sadələşməsi növün fərdlərinin miqdarının artmasına və onun ekoloji tərəqqəsinə səbəb olur.

Fəsilə və dəstələr daxilində bioloji proqresin kriterisi fərdlərin miqdarı deyil, müxtəlif cinslərdə növlərin miqdarı və ya müxtəlif fəsilələrdə cinslərin miqdarı istifadə oluna bilər. Ayrı-ayrı dəstələr daxilində fəsilələrin miqdarı və ayrı-ayrı fəsilələr daxilində cinslərin miqdarı eyni olmur. Eləcə də cinslərdə növlərin miqdarı dəyişilir. Daha çox qrupları olan taksonlar bioloji proqressiv hesab olunur. Bu zaman qrupun müvəffəqiyyəti onun quruluşunun və ya orqanların sadələşməsi yolu ilə də baş verə bilər. Buna görə də həm ibtidai canlılar və həm də mürəkkəb ali canlı qrupları bioloji proqresdə ola bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
* R. Ə. Quliyev, M. Ş. Babayev, E. M. Axundova. "Təkamül təlimi". Çaşıoğlu-2012, s.414–417

## Xarici keçidlər
* Прогресс и регресс в эволюции

## Həmçinin bax
* Bioloji reqres
* Təkamül
Hiperoartiyalar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

Bu sinfin ən çox yayılmış tipik nümayəndəsi çay ilanbalığıdır (Lampetra fluviatilis). Qida sənayesində onlardan istifadə edirlər. İlanbalıqlarında çənələrin və ətrafların olmaması onların aşağı pilləli onurğalılara aid olduğunu göstərir. Müasir dəyirmiağızlılar çənəsizlər adlanan qədim onurğalı heyvanlardan əmələ gəlmişdir. Onların bədənləri ilanabənzər çılpaq formada və seliklə örtülü, ağız hissəsi çənəsiz və qıfvarı formada olur.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda yalnız 1 növə - Xəzər ilanbalığına (Caspiomyzon wagneri) Yalamadan Astarayadək ərazi sularında rast gəlinir. Xəzər ilanbalığı keçici növ olub, dənizdə yaşayır və yalnız çoxalma dövrü çaylara daxil olur. Xəzər endemi olan bu növün sayı XX əsrin ikinci yarısından kəskin azaldığından "Azərbaycanın Qırmızı Kitabı"nın birinci nəşrinə daxil edilmişdi. Əsas səbəb su elektrik stansiyalarının və bəndlərin inşası nəticəsində onların biotoplarının kəskin azalması idi. Lakin növün yüksək məhsuldarlığı (14-40 min kürü) və yeni mühitə yaxşı uyğunlaşmaq qabiliyyəti nəticəsində onun sayı bərpa olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qəlsəməayaqlılar

## Ümumi xarakteristikası
Sinfin 1500 növü var. Bu qrupa aid canlılar ən qədim və primitiv xərçəngkimilərdir. Onların bəziləri (artemiya, dafniya) geniş öyrənilmiş və akvarium balıqçılığında yem kimi istifadə edilir. Bütün ətraflar nisbətən oxşar olub eyni zamanda bir neçə funksiya həyata keçirir. Qəlsəməayaqlılar bütün ayaqlarını vahid ritmdə hərəkət etdirməklə üzür, çoxsaylı kirpikciklər isə sudakı qida hissəciklərini filtrasiya edir. Qəlsəməayaq bütün pəncələri ilə geriyə doğru təkan verdiyi zaman qida su axını vasitəsilə onun ağzına doğru hərəkətedir. Bu ətraflar eyni zamanda qəlsəmə rolunu oynayıb suyu nazik kutikuladan keçirərək oksigeni udur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*http://biodiversity.az/54/61/70/71
Biogen

**Biogen** — ölü canlıların çürüməsindən əmələ gəlmiş maddə.

## Biogen çöküntülər
Biogen çöküntülər canlı orqanizmlərin həyat fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq əmələ gələn, biogen mənşəli üzvi maddədən, yaxud mineral skelet qalıqlarından təşkil olunmuş çöküntülər. Dəniz və okeanların biogen çöküntülər silisium və karbonat tərkibli olur; üstünlük təşkil edən çöküntü əmələ gətirən orqanizm qruplarına görə onlara ad verilir. Müasir Biogen çöküntülər okean dibinin yarıdan çox hissəsini örtür. Kontinental (göl, çay, bataqlıq) biogen çöküntülər sapropel və torflardan, həmçinin diatomalı göl lillərindən və qabıq əhəngdaşlarından ibarətdir.

## Biogen proseslər
1. Mineralogiya və geologiyada orqanizmlərin bilavasitə iştirakı ilə mineral və süxur əmələgəlmə prosesləri. Məsələn: onların həyat fəaliyyəti nəticəsində (kalsit və ya opaldan ibarət skelet və ya qabıqların, riflərin) yaxud üzvi qalıqların dəyişməsi nəticəsində (kömür və b.) əmələ gəlməsi.

2. Geomorfologiyada morfogenetik əhəmiyyətli orqanizmlərin fəaliyyəti. Nəticədə, həm Yer səthində süxurların yumşalması və kimyəvi tərkibinin dəyişməsi (torpaqəmələgəlmə), həm də mikrorelyef formalarının yaranması (tundra təpəcikləri, torf relyefi və b.).

## Biogen tekstur
Biogen tekstur qumlu, alevritli, gilli, karbonatlı süxurlarda müşahidə edilən və mənşəyinə görə çöküntütoplanma prosesində müxtəlif orqanizmlərin həyat fəaliyyəti ilə bağlı olan tekstur. Orqanizmlərin həyat fəaliyyətinin izləri qazıntı halında lilə gömülən və ya lilyeyənlərin (xərçəngəbənzərlər, qurdlar, molyusklar, çiyinayaqlılar və b.) ilkin təbəqəliliyi pozması və laylanma müstəvisinə normal və ya çəp yerləşmiş müxtəlif yuva, borucuq və fukoidlər şəklində mühafizə olunur. Yuvacıq və borucuqlar bu heyvanların ifrazat məhsulları və sonradan çökmüş çöküntü ilə dolur.

## Həmçinin bax
* Canlı orqanizmlər
* Üzvi maddələr
* Çöküntülər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Biomorflar

**Biomorflar** — canlıların həyat şəraitinə uyğunlaşmasına görə əmələ gəlmiş qrupları.

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. “Ekologiyanın əsasları” (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
Maksillopodlar

## Ümumi xarakteristikası
Bu sinifə aid canlılar su xərçəngkimiləridir. Sinfin 6 600 növü var. Onların xarakterik əlaməti qarın seqmentinin reduksiya olunması və ətrafların olmamasıdır. Baş hissə 5, sinə 6, qarın isə 4 seqmentdən ibarətdir. Bu sinfin ən geniş yayılmış nümayəndələri sikloplar (Cyclopidae) və balyanuslardır (Balanus). Sinfin əksər canlıları kiçik ölçüdə (0.1&nbsp;mm) olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Maksillopodlar (Maxillopoda)

## Həmçinin bax

* Ali xərçənglər
Daraqayaqlılar

**Daraqayaqlılar** — Xərçəngkimilərin bu sinfinə aid nümayəndələrində göz orqanları yoxdur. İlk dəfə 1975-ci ildə Avstraliya, Karib dənizi hövzələrinin anxiolin mağaralarında tapılmışdır. 1981-ci ildə remipediyalar ayrıca sinifə ayrılmışdır. Hal-hazırda bütün tapılmış növlər 7 fəsiləyə aid edilərək Nectiopoda dəstəsində qruplaşdırılmışdır.

Remipediyaların bədəni baş və bədən hissələrindən ibarət olub 42 eyni seqmentə bölünür. Baş hissədə 3 cüt ağızöncəsi çıxıntısı (antenöncəsi və 2 cüt antennalar), mandibula, 2 cüt maksilla və maksilliped (ayaqçənəsi) vardır. Maksillaların sonunda caynaq mövcuddur. Bu caynaqlarda iri vəzi dəlikləri yerləşir. Remipediya maksillalar vasitəsilə şikarı dişləyir. Bu zaman vəzi sekreti vasitəsilə şikarın bədəninə zəhər vəya həzm fermenti yeridilir. Toksin rolunda hemosianin çıxış edir. O, digər seket komponentləri ilə birləşərək zəhərli fenoloksidazaya çevrilir.

## Qidalanması
Remipediyalar zəif sürətlə qarnı üstə üzür. Qidalanma filtrasiya ilə həyata keçir.

* Müasir remipediyalar 2 dəstə, 7 fəsilə, 13 cins və 25 növə ayrılır.

## Xarici keçidlər
* Daraqayaqlılar (Remipedia) 

## İstinadlar
Biotip

**Biotip** — populyasiyanın daxilində yaxın genetik qohumluğa görə birləşən fərdlərin müvəqqəti qrupu, belə qrupları bir və ya bir neçə gen fərqləndirir.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
Laşa Talaxadze

**Laşa Talaxadze** (; 2 oktyabr 1993) — 109 kq-dan yuxarı çəki dərəcəsində yarışan gürcüstanlı ağırlıqqaldıran. Üçqat Olimpiya, yeddiqar dünya və Avropa çempionu.

## Karyerası
2010-cu ildə beynəlxalq arenada debüt edib. Öz idman karyerası ərzində 105 kq-dan yuxarı çəki dərəcəsində çıxış edib.

2013-cü il oktyabrın 17-də yeniyetmələr arasında ağır atletika üzrə Avropa çempionatında qadağan olunmuş preparatlar qəbul etdiyinə görə cəzalandırılmışdır. Cəzası 17 oktyabr 2015-ci ildə başa çatıb.

2015-ci ildə ABŞ-nin Hyuston şəhərində keçirilən ağırlıqqaldırma üzrə dünya çempionatında qızıl medal qazanıb. O, birdən qaldırmanı 207, təkanla qaldırmanı isə 247 kq-lıq nəticə ilə başa vurub. Bununla da o, yekunda 454 kiloqramlıq göstəriciyə nail olub.

2016-cı ildə Norveçin Forde şəhərində təşkil edilən ağırlıq qaldırma üzrǝ Avropa Çempionatında qızıl medal qazanıb. O, birdən qaldırma hərəkətində 212 kq, təkanla qaldırma hərəkətində isə 251 kq-ı başı üzərinə qaldırıb. Toplamda 463 kq nəticə göstərən Laşa Talaxadze, həm birdən, həm də təkanla qaldırmada bütün rəqiblərinin qabaqlayaraq qızıl medal əldə edib.

Laşa Talaxadze 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində keçirilmiş XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında rekorda imza atıb. O, birdən qaldırma hərəkətində 215 kq, təkanla qaldırmada isə 258 kq-ın öhdəsindən gəlib. Ümumilikdə 473 kq qaldıran Talaxadze qızıl medal qazanıb və dünya rekordunu yeniləyib.

2017-ci ildə Xorvatiyanın Split şəhərində keçirilən ağırlıqqaldırma üzrə Avropa çempionatında iştirak edən Laşa Talaxadze birdən qaldırmada 217 kq, təkanla 250 kq və iki hərəkətin cəminə görə 467 kq qaldıraraq qızıl medala sahib olmuşdur.

## Əsas nəticələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* [Laşa Talaxadze [Beynəlxalq Ağırlıqqaldırma Federasiyası]nın saytında]
Pauropodlar sinfi

## Ümumi xarakteristikası
Pauropodlar (Pauropoda) sinfinin nümayəndələri çox kiçik canlılar olub (0.5 – 2.0&nbsp;mm) bədəni 10 buğumdan ibarətdir. Birinci buğum ayaqsızdır. Digər buğumayaqlılardan fərqli olaraq bu sinfə aid olan növlərin gözləri, ürəyi və traxeyası yoxdur. Onlar dəri tənəffüsünə malikdir.Pauropodlar torpaqda, parçalanmış bitki qalıqları arasında yaşayıb onlarla qidalanır. Onlara çürümüş ağaçlarda da rast gəlmək olur. Bəzi növlər sinantrop olub bağlarda və istixanalarda məskən salır. Müxtəlifcinsli canlıdır. Dişi fərdmayalandıqdan sonra yumurta qoyur. Sürfələr puplaşır. Əlverişsiz ekoloji şəraitdə partenogenez baş verir.

Hazırda 12 fəsilə, 46 cinsə aid 800 növ pauropod təsvir edilmişdir. Azərbaycanın buğumayaqlılar faunasında bu sinfə aid növ yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Pauropodlar (Pauropoda) sinfi

## Həmçinin bax

* Simfillər
Nikolay Rubtsov

**Nikolay Mixayloviç Rubtsov** (; 3 yanvar 1936, Yemetsk – 19 yanvar 1971, Voloqda) — rus şair.

## Həyatı
Nikolay Mixayloviç Rubtsov 1936-cı ildə Rusiyanın Xolmoqorsk rayonunda doğulub. 1962-1969-cu illərdə Moskvanın M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda təhsil alıb. Cəmi otuz beş il ömür sürmüş şair az vaxtda "Lirika" (1965), "Çöllər ulduzu" (1967), "Qəlb qoruyur" (1969), "Şam ağaclarının səsi" (1970), "Yaşıl güllər" (1971) adlı şeir kitablarını nəşr etdirib. Bu əsərlər ona tezliklə məşhurluq gətirib.

Nikolay Rubtsov 1971-ci ildə sevgilisi, şair Lüdmila Derbina tərəfindən öldürülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nikolay Rubtsov poetry at Stihipoeta
* N. Rubtsov
* Nikolay Rubtsov's Poems 
* , song by Larisa Novoseltseva on poem by Rubtsov
Epidemiya

**Epidemiya** (yunan dilində ἐπί *epi* "üst, yuxarı" və δῆμος *demos* "insanlar" deməkdir) — İnsanın hәr hansı bir infeksion, yaxud invazion xәstәliyinin mәlum әrazidә adi (sporadik) xәstәlәnmә sәviyyәsindәn xeyli artıq yayılması, tez vaxtda geniş yayılan xəstəlik. Yaşayış yerində (ölkədə, rayonda, kollektivdə) hər hansı infeksion xəstəliyin kütləvi şəkildə yayılması. Epidemiya yerli və gətirilmə ola bilər. Epidemiya bir neçə ölkəni, qitəni və ya bütün yer kürəsini əhatə etdikdə pandemiya, birdən-birə baş verdikdə eksploziv  adlanır. Epidemiya ilə mübarizə bu istiqamətdə təşkil olunur: infeksiyanı zərərsizləşdirmək və ya tamam məhv etmək (məs. taun tulyaremiya xəstəliyi zamanı gəmiriciləri qırmaq, xəstələri təcrid etmək və s.); xəstəlik törədiciləri yoluxma yolunda dizenseksiya və dizenfeksiya üsulları ilə məhv etmək; əhali arasında xəstəliyə qarşı kütləvi peyvənd etməklə immunitet yaratmaq.

İnfeksion xәstәliklәrin yüksәk yayılma sәviyyәsi bioloji vә sosial amillәrlә bağlıdır. Epidemiyanın әsasında epidemik proses, yәni infeksiya törәdicisinin fasilәsiz ötürülmәsi, hәm dә kollektivdә ardıcıl inkişaf edәn vә qarşılıqlı әlaqәli yoluxma halının fasilәsiz zәnciri (xәstәlik, bakteriyadaşıyıcısı) dayanır. Bәzәn xәstәliyin yayılması pandemiya xarakterli olur; müәyyәn tәbii, yaxud sosial-gigiyenik şәraitlәrdә xәstәlәnmәnin nisbәtәn yüksәk sәviyyәsi mәlum әrazidә uzun müddәt qeydә alına bilәr. Epidemiya xәstәliyin kütlәviliyi, xәstәliyin yoluxma yollarının ümumiliyi vә çoxluğu, inkubasiya dövründә xәstәliyin baş vermәsinin eyni vaxta tәsadüf etmәsi vә fasilәsizliyi, xәstәliyin ayrı-ayrı hallarında әrazi yaxınlığı ilә sәciyyәlәnir. “Epidemiya”. termini bәzәn infeksiya törәdicisinin yayılmasının әsas yollarını qeyd etmәk üçün istifadә olunur; mәs., süd, qida epidemiyası, hәmçinin epidemiyanın olub keçdiyi yer, mәs., mәktәb epidemiyası Epidemiyanın meydana çıxmasına vә davam etmәsinә hәm tәbii şәraitdә gedәn proseslәr (tәbii ocaqlar, epizootiyalar vә s.), hәm dә, әsasәn, sosial amillәr (kommunal abadlığın, mәişәt şәraitinin, sәhiyyәnin vәziyyәti vә s.) tәsir göstәrir. Xәstәliyin xarakterindәn asılı olaraq epidemiya dövründә yoluxma, әsasәn, qida vә su qәbulu zamanı (dizenteriya vә qarın yatalağında), havadamcı yolu ilә (qripdә), transmissiv yolla (malyariya vә yatalaqda) ola bilәr. Epidemiyanın öyrәnilmәsi, onunla mübarizә üsullarının işlәnib-hazırlanması ilә epidemiologiya mәşğul olur.

## Tarixi epidemiyalar

* London Böyük Taun Epidemiyası
* İspan qripi
* Asiya qripi (1957-1958)
* Ebola Qərbi Afrika Epidemiyası (2014–2016)

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. “Ekologiyanın əsasları” (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2006, s. 478 — 528.
*Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, "Elm", 2003, 516 səh.

## İstinadlar
Epipelegial

**Epipelegial** — okeanın işıqlı olan üst təbəqəsi, dənizin 200 m dərinliyinə qədər olan yuxarı qatı.

## Ədəbiyyat
* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.
* Məmmədov Q. Ş., Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. Bakı, "Elm", 2003, 516 səh.
Genotip

**Genotip** — fərdin irsi əlamətlərinin cəmi. Genotip müəyyən bir orqanizmin genlərinin məcmusudur. Genotip, genofond anlayışından fərqli olaraq, növü deyil, fərdləri xarakterizə edir. Daha dar mənada, genotip müəyyən bir orqanizmdə bir genin və ya lokusun allellərinin birləşməsi kimi başa düşülür. Genotipin müəyyən edilməsi prosesinə genotipləşdirmə deyilir.

## Ədəbiyyat
*R.Ə.Əliyeva, Q.T.Mustafayev, S.R.Hacıyeva. “Ekologiyanın əsasları” (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.