open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruk sindromu

**Bruk sindromu** — nadir rastlanan genetik xəstəlik. Əsasən, skelet anomaliyaları və əzələ zəifliyi ilə xarakterizə olunur. Bu sindrom, uşaqlıq dövründə müşahidə edilir və hərəkət qabiliyyətinin məhdudlaşmasına səbəb ola bilər.

## Genetikası
Bruk sindromu, "FKBP10" və ya "PLOD2" genlərindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır. Bu genlər, kollagenin düzgün formalaşması və funksiyası üçün vacib olan zülalları kodlayır. Mutasiyalar nəticəsində kollagenin quruluşu pozulur və bu da skelet sistemində anomaliyalara, o cümlədən qısa boya və skolyoz (onurğa əyriliyi) kimi problemlərə səbəb olur.

## Tarix
Bruk sindromu ilk dəfə 1897-ci ildə həkimlər tərəfindən təsvir edilmişdir. Bu sindrom, adını ilk dəfə təsvir edən həkim Brukdan almışdır. İlk təsvirlərdə xəstəliyin əsas əlamətləri kimi qısa boy, əzələ zəifliyi və skelet deformasiyaları qeyd edilmişdir. Sindromun adı, onu ilk dəfə təsvir edən həkimin şərəfinə verilmişdir.

## Simptomlar
Bruk sindromunun əsas əlamətləri arasında skelet anomaliyaları, xüsusilə qısa boy, skolyoz (onurğa əyriliyi) və döş qəfəsinin deformasiyası yer alır. Əzələ zəifliyi, xüsusilə ayaq və qol əzələlərində müşahidə edilir. Oynaqlarda hərəkət qabiliyyətinin məhdudlaşması da bu sindromun digər əlamətlərindəndir. Bəzi hallarda isə eşitmə itkisi və göz problemləri də görülə bilər.

## Diaqnostika
Bruk sindromunun diaqnozu fiziki müayinə ilə başlayır və skelet və əzələ sisteminin qiymətləndirilməsi vacibdir. Rentgen şəkilləri, skelet deformasiyalarının müəyyən edilməsində istifadə edilir. Genetik testlər, "FKBP10" və ya "PLOD2" genlərindəki mutasiyaların aşkar edilməsi üçün tətbiq olunur. Ayrıca, kollagen metabolizması ilə bağlı laborator təhlillər də bu sindromun diaqnostikasında mühüm rol oynayır.

## Müalicə
Bruk sindromunun müalicəsi bir neçə yanaşma ilə həyata keçirilir. Fizioterapiya, əzələ zəifliyinin və oynaqların hərəkət qabiliyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə tətbiq edilir. Şiddətli skelet deformasiyalarının düzəldilməsi üçün cərrahi müdaxilə lazım ola bilər. Ağrı və iltihabın azaldılması məqsədilə dərman müalicəsi istifadə olunur. Həmçinin, ailələrə genetik risklərin qiymətləndirilməsi və gələcək planlaşdırma üçün genetik məsləhət verilir. Bruk sindromu olan şəxslərin həyat keyfiyyəti, müalicə və dəstək ilə yaxşılaşdırıla bilər, lakin skelet deformasiyaları və əzələ zəifliyi hərəkət qabiliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Erkən diaqnoz və müalicə, uzunmüddətli nəticələri yaxşılaşdırmaq üçün vacibdir.

## İstinadlar
Brunner sindromu

**Brunner sindromu** — nadir rastlanan genetik xəstəlik. Əsasən, davranış və intellektual funksiyalarda problemlərlə xarakterizə olunur. Bu sindrom, "MAO-A" genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır və monoamin oksidaz A (MAO-A) fermentinin fəaliyyətinin pozulması ilə əlaqədardır. Bu ferment, beyindəki serotonin, dopamin və noradrenalin kimi neyrotransmitterlərin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.

## Genetikası
Brunner sindromu, "MAO-A" genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır. Bu gen, X xromosomunda yerləşir və monoamin oksidaz A fermentini kodlayır. Mutasiya nəticəsində "MAO-A" fermenti ya tamamilə fəaliyyətini itirir, ya da onun funksiyası ciddi şəkildə məhdudlaşır. Bu vəziyyət, neyrotransmitterlərin düzgün tənzimlənməməsinə və nəticədə davranış problemlərinin ortaya çıxmasına səbəb olur.

## Tarixi
Brunner sindromu ilk dəfə 1993-cü ildə həkim Hans Brunner və həmkarı tərəfindən təsvir edilmişdir. Araşdırma zamanı bir ailədə aqressiv davranış və intellektual gerilik nümayiş etdirən kişilərdə "MAO-A" genində mutasiya aşkar edilmişdir. Bu kəşf, genetik və davranış arasındakı əlaqəni daha yaxşı başa düşmək üçün mühüm bir addım oldu.

## Simptomlar
Brunner sindromunun əsas simptomları arasında aqressiv davranışlar, tez-tez qəzəb partlamaları və şiddətə meyil göstərmək yer alır. Xəstələrdə orta və ya ağır dərəcədə intellektual gerilik də müşahidə edilir. Hiperaktivlik, diqqət çatışmazlığı və emosional qeyri-sabitlik də bu sindromun əlamətlərindəndir. Bəzi hallarda, obsessiv-kompulsiv davranışlar və yuxu problemləri də görülə bilər.

## Diaqnostika
Brunner sindromunun diaqnozu, klinik müayinə ilə başlayır. Davranış və intellektual funksiyaların qiymətləndirilməsi, diaqnozun qoyulmasında mühüm rol oynayır. "MAO-A" genindəki mutasiyaların aşkar edilməsi üçün genetik testlər tətbiq olunur. Ayrıca, zehni qabiliyyətlərin və davranış problemlərinin qiymətləndirilməsi məqsədilə neyropsixoloji testlərdən istifadə edilir.

## Müalicə
Brunner sindromunun müalicəsi, əlamətləri yüngülləşdirməyə yönəlmiş bir neçə yanaşmanı əhatə edir. Aqressiv davranışların idarə edilməsi və sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi üçün davranış terapiyası tətbiq olunur. Aqressivliyi və hiperaktivliyi azaltmaq üçün müvafiq dərmanlar da istifadə edilə bilər. Xəstə və ailə üzvləri üçün psixoloji dəstək və məsləhətlər verilir. Həmçinin, xüsusi təhsil proqramları ilə intellektual funksiyaların inkişaf etdirilməsi tövsiyə olunur.

## Proqnoz
Brunner sindromu olan şəxslərin həyat keyfiyyəti, müalicə və dəstək ilə yaxşılaşdırıla bilər, lakin aqressiv davranışlar və intellektual gerilik həyat boyu davam edə bilər. Erkən diaqnoz və müalicə, uzunmüddətli nəticələri yaxşılaşdırmaq üçün vacibdir.

## İstinadlar
Kaplan sindromu

**Kaplan sindromu** və ya **silikoz-poliartrit sindromu** —  əsasən kömür mədənçilərində və toza məruz qalan fəhlələrdə müşahidə edilən vəziyyət. Bu sindrom, silikoz (tozlaşmış silikat hissəciklərinin tənəffüs yolu ilə ağciyərlərə daxil olması nəticəsində yaranan xəstəlik) ilə revmatoid artritin birgə görülməsidir. Kaplan sindromu, ağciyərlərdə nodulların formalaşması və oynaqlarda iltihabi proseslərlə xarakterizə olunur.

## Genetikası
Kaplan sindromu birbaşa genetik bir xəstəlik olmasa da, bəzi genetik amillər bu vəziyyətin inkişaf riskini artıra bilər. Məsələn, revmatoid artritə meyllilik genetik əlamətlərlə əlaqəli ola bilər. Toza məruz qalma və ya ətraf mühit amilləri ilə birləşdikdə, bu genetik meyllilik Kaplan sindromunun inkişafına səbəb ola bilər.

## Tarix
Kaplan sindromu ilk dəfə 1953-cü ildə həkim Entoni Kaplan tərəfindən təsvir edilmişdir. Kaplan,kömür mədənçilərində silikoz və revmatoid artritin birgə görülməsini müşahidə etmiş və bu vəziyyəti "silikoz-poliartrit sindromu" adlandırmışdır. Sindromun adı, onu ilk dəfə təsvir edən həkim Entoni Kaplanın şərəfinə verilmişdir.

## Simptomlar
Kaplan sindromu olan şəxslərdə ağciyər simptomları, oynaqlarda ağrı və şişlik, və digər ümumi əlamətlər özünü göstərir. Ağciyər simptomları arasında nəfəs darlığı, öskürək və ağciyərlərdə nodulların formalaşması müşahidə edilir. Oynaqlarda ağrı və şişlik, hərəkət məhdudiyyəti və səhər tutulmaları kimi əlamətlər ortaya çıxır. Bununla yanaşı, xəstələrdə yorğunluq və qızdırma kimi ümumi əlamətlər də görülə bilər.

## Diaqnostika
Kaplan sindromunun diaqnozu bir neçə mərhələdən ibarətdir. İlk növbədə, fiziki müayinə ilə ağciyər və oynaqların vəziyyəti qiymətləndirilir. Rentgen şəkilləri vasitəsilə ağciyərlərdə nodulların və oynaqlarda dəyişikliklərin olub-olmaması müəyyən edilir. Qan testləri ilə revmatoid faktor (RF) və anti-CCP antikorlarının səviyyəsi yoxlanılır. Ağciyər funksiyasının qiymətləndirilməsi üçün ağciyər funksiya testləri aparılır, eyni zamanda ağciyərlərdəki nodulların daha ətraflı qiymətləndirilməsi üçün KT skanından istifadə edilir.

## Müalicə
Kaplan sindromunun müalicəsi çoxşaxəlidir və bir neçə yanaşma tələb edir. Revmatoid artritin idarə edilməsi üçün immunomodulyator dərmanlar, məsələn, metotreksat, istifadə edilir. Ağrı və iltihabın azaldılması üçün qeyri-steroid antiinflamatuar dərmanlar (NSAID) təyin oluna bilər. Oynaqların hərəkət qabiliyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə fizioterapiya tətbiq edilir. Xəstənin tozlu mühitdən uzaqlaşdırılması və qoruyucu vasitələrdən istifadə edilməsi, toza məruz qalmanın azaldılması üçün vacibdir. Pulmonoloji dəstək isə ağciyər funksiyalarının yaxşılaşdırılması üçün müalicə və təlimlər vasitəsilə təmin edilir. Kaplan sindromu, toza məruz qalma və genetik meyllilik faktorlarının birləşməsi ilə inkişaf edən, kompleks bir xəstəlikdir və erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə xəstənin həyat keyfiyyəti yaxşılaşdırıla bilər.

## İstinadlar
Sindikat

**Sindikat** – eyni fəaliyyət sferası üzrə bir neçə təsərrüfat subyektinin, o cümlədən müəssisənin, təşkilatın hər hansı sahədə vahid istiqamətdə fəaliyyət göstərməsi məqsədilə birləşməsidir. XIX−XX əsrlərdə bazarı inhisara almaq məqsədilə sindikatlar yaradıldı. Hazırda dünyanın bir çox ölkəsində istənilən formada inhisarçı birliklərə qarşı yönəlmiş qanunlar qəbul edilmişdir.

## Tərif
Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə, sindikat — bazarda rəqabəti aradan qaldırmaq məqsədilə iştirakçılar arasında monopolist razılaşma formasından biridir. Bu razılaşma əsasən homogen (eynicinsli) kütləvi məhsullarının satışı və xammalın tədarükü sahəsində nəzarət qurmağa yönəlib.

Sindikat çərçivəsində iştirakçıların məhsullarının satışı və xammalın tədarükü vahid orqan vasitəsilə həyata keçirilir. Bu orqan bütün sifarişləri toplayır və onları kvotalara uyğun olaraq iştirakçılar arasında bölüşdürür. İştirakçılar öz məhsullarını əvvəlcədən müəyyən edilmiş qiymətlə vahid orqana təhvil verirlər.

Bank sindikatı — maliyyə sahəsində sindikat, iri investisiya layihələrini maliyyələşdirmək üçün bir neçə bankın birləşməsidir.

## Beynəlxalq sindikatlar
XX əsrin beynəlxalq sindikatlarına klassik nümunə olaraq De Beers şirkətlər qrupunu göstərmək olar. 1980-ci illərdə bu qrup dünya almaz ticarətinin 90%-ə qədərini nəzarətdə saxlayırdı. De Beers-dən asılı olmayan almaz hasilatı müəssisələri dünya bazarlarında məhsullarını satmaq üçün bu sindikatla əməkdaşlıq etməyə məcbur idilər.

1930-cu illərdə Argentinada sindikatlarla bağlı qanun qəbul edilmişdi. Sindikata daxil olan şirkətlər müəyyən bazarı qanuni şəkildə monopoliyalaşdırmaq hüququ əldə edirdilər. Bunun müqabilində, onlar xüsusi yüksək vergilər ödəməli və aşağı faizli dövlət istiqrazlarını almalı idilər. Demək olar ki, bütün malların qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı, dövlət büdcəsinə böyük məbləğlər daxil oldu və sindikatlar ləğv edildi. Daha sonra iqtisadi tənəzzüldən sonra bazar yenidən canlandı, malların qiymətləri aşağı düşdü və əldə edilən gəlirlər hesabına yeni iş yerləri yaradıldı. İxrac artdı və ölkə iqtisadi yüksəlişə nail oldu. Bunun nəticəsində Argentina həmin dövrdə dünyanın ən zəngin ölkələrindən birinə çevrildi.

## İstinadlar
Mavi körpə sindromu

**Mavi körpə sindromu** — əsasən yenidoğulmuş körpələrdə oksigen çatışmazlığı nəticəsində dəri və selikli qişaların mavi rəng alması ilə xarakterizə olunan vəziyyə. Bu sindrom, adətən ürək və ya tənəffüs sistemi ilə bağlı problemlərdən qaynaqlanır.

## Genetikası
Mavi körpə sindromu bəzi hallarda genetik əlamətlər daşıyır. Məsələn, Fallot tetralogiyası kimi ürək anomaliyaları genetik mutasiyalar nəticəsində yarana bilər. Bu mutasiyalar, ürəyin inkişafı zamanı baş verən problemlərlə əlaqədardır. Ailə tarixində ürək çatışmazlığı olan uşaqlarda bu sindromun inkişaf riski daha yüksəkdir.

## Tarix
Mavi körpə sindromu ilk dəfə 20-ci əsrin ortalarında müəyyən edilmişdir. Sindromun Fallot tetralogiyası səbəbiylə müalicə üçün ilk uğurlu əməliyyat 1944-cü ildə Cons Hopkins Universitetində həyata keçirildi. Pediatrik kardioloq Helen Taussiq, cərrah Alfred Blalok və cərrahiyyə texniki mütəxəssisi Viviyen Tomas arasında əməkdaşlıq nəticəsində "Blalok-Tomas-Taussiq əməliyyatı" növü yaradıldı. Taussiq, bu xəstəliyi olan və eyni zamanda "patent ductus arteriosus" (PDA) olan uşaqların adətən daha uzun yaşadığını müəyyən etmişdi. Buna əsaslanaraq, üçlük subklavian arteriyanı pulmonar arteriya ilə birləşdirərək PDA-nın yaratdığı təsiri əldə etməyə çalışdı və bu, uşağın siyanozunu aradan qaldırdı. Əməliyyat 1945-ci ildə "Amerika Tibb Assosiasiyası Jurnalı"nda yayımlandı. Bu üsul, sindromun müalicəsində inqilabi bir addım oldu və minlərlə körpənin həyatını xilas etdi.

## Etimologiya
"Mavi körpə" ifadəsi, körpələrin dərisinin mavi rəng alması ilə əlaqədardır. Bu termin tibbi ədəbiyyata XX əsrdə daxil olub.

## Simptomlar
Mavi körpə sindromunun əsas simptomları arasında dərinin maviləşməsi (xüsusilə dodaqlar, əllər və ayaqlar), nəfəs darlığı, yemək zamanı yorğunluq, çəki artımının zəif olması, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və bəzi hallarda özündəngetmə yer alır.

## Diaqnostika
Mavi körpə sindromunun diaqnozu fiziki müayinə ilə başlayır, burada dərinin rəngi qiymətləndirilir. Oksigen səviyyəsinin ölçülməsi, pulsoksimetr ilə aparılır. Ürəyin ekokardioqrafiyası, qan təhlilləri (methemoglobin səviyyəsinin yoxlanılması), rentgen şəkilləri (ürək və ağciyərlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi) sindromun müəyyən edilməsində əhəmiyyətli diaqnostik vasitələrdir.

## Müalicə
Mavi körpə sindromunun müalicəsi əsasən cərrahi müdaxilə, oksigen terapiyası və dərman müalicəsindən ibarətdir. Ürək anomaliyaları üçün əməliyyat tələb oluna bilər. Oksigen səviyyəsini artırmaq üçün oksigen terapiyası tətbiq edilir. Methemoglobinemiyada metilen mavisi kimi dərmanlar istifadə olunur. Nitrat səviyyəsi yüksək olan qidalardan uzaq durmaq tövsiyə olunur.

## Proqnoz
Müasir tibb sayəsində Mavi körpə sindromu olan uşaqların əksəriyyəti uğurla müalicə olunur. Erkən diaqnoz və müalicə ilə körpələr normal həyata qayıda bilirlər. Lakin, cərrahi müdaxilə tələb edən hallarda bəzi risklər mövcuddur.

## Statistika
Mavi körpə sindromu əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə daha çox müşahidə olunur və hər 2500 doğuşdan birində rast gəlinir. Nitratla çirklənmiş su mənbələri olan bölgələrdə methemoglobinemiya riski daha yüksəkdir.

## İstinadlar
Avellis sindromu

**Avellis sindromu** — beyin sapının zədələnməsi nəticəsində yaranan nadir nevroloji pozuntu.

## Mahiyyəti
Bu sindrom əsasən dilaltı sinir və vagus sinirinin zədələnməsi ilə əlaqədardır. Xüsusilə, beyin sapının lateral hissəsindəki lezionlar bu sindroma səbəb olur. Avellis sindromunun klinik təzahürləri və diaqnozu digər sindromlardan fərqlənir, ona görə də onu dəqiq şəkildə müəyyən etmək vacibdir.

## Simptomları
Avellis sindromunun əsas simptomları arasında disfoniya (səs dəyişiklikləri) var, bu da vagus sinirinin zədələnməsi nəticəsində səs tellərinin fəaliyyətinin pozulması ilə meydana gəlir. Bu, xırıltılı və ya zəif səsə səbəb ola bilər. Disfaqiya (udma çətinliyi) xüsusilə qida və ya mayelərin udulması zamanı çətinlik hissi ilə müşahidə olunur və bu, glossofaringeal sinirin zədələnməsi ilə əlaqədardır. İpsilateral (eyni tərəfdə) yumşaq damağın iflici zədələnən tərəfdə yumşaq damağın fəaliyyəti zəifləyir və ya tamamilə dayanır. Kontralateral (əks tərəfdə) hiss pozulması bədənin zədələnmənin əks tərəfində hiss pozulması ilə özünü göstərir, bu da əsasən ağrı və temperatur hisslərinin itməsi ilə xarakterizə olunur.

## Səbəbləri
Avellis sindromu adətən aşağıdakı səbəblərdən yaranır. Serebrovaskulyar hadisələr (məsələn, insult) beyin sapına qan axınının pozulması ilə əlaqədardır və əsas səbəblərdən biridir. Travma baş və ya boyun nahiyəsindəki zədələnmələr sindromun yaranmasına səbəb ola bilər. Şişlər beyin sapı və ya yaxınlıqdakı strukturlarda yerləşən şişlər bu sindromu meydana gətirə bilər. İnfeksiyalar beyin sapına təsir edən viruslar və ya bakteriyalar da Avellis sindromunun səbəbləri arasında yer alır.

## Diaqnostika
Avellis sindromunun diaqnozu klinik müayinə və nevroloji testlər əsasında qoyulur. MRI və ya CT kimi görüntüləmə üsulları beyin sapındakı lezyonları müəyyən etmək üçün istifadə olunur.

## Müalicə
Avellis sindromunun müalicəsi fiziki terapiya, dərman müalicəsi və cərrahi müdaxilə kimi müxtəlif yanaşmaları əhatə edir. Fiziki terapiya udma və danışma funksiyalarının bərpası üçün terapiya proqramları tətbiq olunur. Dərman müalicəsi infeksiyalar və ya iltihablar zamanı antibiotiklər və ya steroidlər vasitəsilə həyata keçirilir. Cərrahi müdaxilə şişlər və ya travma hallarında tələb oluna bilər.

## Proqnoz
Avellis sindromunun proqnozu əsas səbəbdən və müalicənin vaxtında başlanmasından asılıdır. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə simptomların yüngülləşdirilməsi və ya tam bərpası mümkündür.

## İstinadlar
Musiqili qulaq sindromu

**Musiqili qulaq sindromu** — adətən insanların ətrafda musiqi səsi, melodiyalar və ya digər səslər eşitməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyət. Bu, əslində mövcud olmayan səsləri eşitmək deməkdir və halüsinasiyaların bir növü sayılır.

## Səbəblər
Musiqili qulaq sindromu xüsusilə eşitmə itkisindən əziyyət çəkən insanlarda daha çox rast gəlinir. Zehni gərginlik və bəzi nevroloji problemlər halüsinasiyaların yaranmasına səbəb ola bilər. Əsas simptomu qulaqda qeyri-mövcud musiqi və ya melodiya eşitməkdir. Bu səslər adətən real səslərdən fərqlənir və fərd üçün narahatlıq yarada bilər.

## Müalicə
Musiqili qulaq sindromunun müalicəsi müxtəlif yanaşmaları əhatə edir. Eşitmə cihazlarının istifadəsi eşitmə itkisi olan şəxslərdə bu vəziyyətin idarə olunmasına kömək edə bilər. Stressin idarə olunması və relaksasiya texnikaları də əhəmiyyətlidir. Həmçinin, nevropatoloq və ya psixoloqla məsləhətləşmə müalicə prosesində faydalı ola bilər.

## İstinadlar
Kraliça arı sindromu

**Kraliça arı sindromu** — əsasən qadın liderlər və ya rəhbər vəzifələrdə çalışan qadınlar arasında müşahidə olunan davranış modeli.

## Mahiyyəti
Bu termin psixologiya və təşkilat nəzəriyyəsində işlədilir və belə bir liderin digər qadınların yüksəlməsinə mane olması, onlara dəstək vermək əvəzinə rəqabət aparması ilə xarakterizə olunur. Bu sindromun aradan qaldırılması üçün qadınlar arasında həmrəyliyin artırılması, mentorluq proqramları və daha inklüziv iş mühitlərinin yaradılması tövsiyə olunur.

## Xüsusiyyətləri
Kraliça arı sindromu bir qadın liderin digər qadınlara qarşı sərt və rəqabətçi bir yanaşma sərgiləməsi ilə təzahür edir. Lider qadın, xüsusilə öz sahəsində olan digər qadınların karyera yüksəlişinə mane olur, onların inkişafına dəstək vermək əvəzinə, tənqid və sərt davranışlarla onları sıxışdırır. Bu davranış lider qadının öz mövqeyini qorumaq üçün rəqabət aparması ilə daha da güclənir. Bəzi hallarda, kraliça arı sindromu cəmiyyətdə mövcud olan stereotiplərin və patriarxal sistemin təzyiqi nəticəsində yaranır. Lider qadın öz yerini qorumaq üçün bu sistemə uyğunlaşmağa çalışır və digər qadınları öz rəqibi kimi görür.

## Səbəbləri
Bu sindromun yaranmasında bir neçə amil rol oynayır. Kişi üstünlük təşkil edən iş mühitlərində qadınların öz mövqelərini qorumaq üçün təzyiq altında olmaları, məhdud resurslar uğrunda rəqabət və patriarxal sistemin təsiri bu davranışın əsas səbəbləridir. Həmçinin, stereotiplərin daxili təzahürü də kraliça arı sindromunun yaranmasında mühüm rol oynayır.

## İstinadlar
Karni kompleksi

**Karni kompleksi** — nadir görülən genetik xəstəlik. Əsasən, dəri, ürək, endokrin sistemi və digər orqanları təsir edən müxtəlif şişlərlə xarakterizə olunur. Bu kompleks "PRKAR1A" genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır və adətən uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə müşahidə edilir. Karni kompleksi xəstənin həyat keyfiyyətinə ciddi şəkildə təsir edə bilən və müxtəlif klinik əlamətlərlə müşahidə olunan bir vəziyyətdir.

## Genetikası
Karni kompleksi "PRKAR1A" genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranır. Bu gen, "PKA" fermentinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Mutasiya nəticəsində "PKA" fəaliyyətinin pozulması, müxtəlif orqanlarda şişlərin inkişafına səbəb olur. Karni kompleksi, avtosomal dominant şəkildə irsi keçir, yəni xəstəliyin ötürülməsi üçün yalnız bir valideyndən mutasiya alınması kifayətdir.

## Tarix
Karni kompleksi ilk dəfə 1985-ci ildə həkim Eydan Karni tərəfindən təsvir edilmişdir. Karni bu kompleksi müxtəlif orqanlarda şişlərlə müşahidə edən xəstələrdə aşkar etmişdir. İlk təsvirlərdə bu vəziyyətin əsasən dəri, ürək və endokrin sistemə təsir etdiyi qeyd edilmişdir. "Kompleks" termini, bu vəziyyətin müxtəlif orqan sistemlərini təsir etməsini ifadə edir. Karni kompleksi, 1914-cü ildə amerikalı neyrocərrah Harvi Kaşinq tərəfindən, pituiter vəzində şişi olan bir xəstə üzərində əməliyyat aparılarkən qeydə alınmışdır. Kaşinqin post-mortem tapıntıları, həmin dövrdə hələ təsvir edilməmiş olan Karni kompleksi ilə uyğun gəlirdi. Sindromun adı, onu ilk dəfə təsvir edən həkim Eydan Karninin şərəfinə verilmişdir.

## Simptomlar
Karni kompleksi bir sıra əlamətlərlə müşahidə olunur. Dəri əlamətləri arasında hiperpiqmentasiya, yəni dəridə tünd ləkələrin yaranması və müxtəlif dəri şişləri, məsələn, miksomalar, ən çox görülənlərdir. Ürək əlamətləri arasında ürək miksomaları (ürək şişləri) və ürək ritminin pozulması yer alır. Endokrin əlamətlərə Kaşinq sindromu (kortizol səviyyəsinin artması), hipofiz şişləri və qalxanabənzər vəzi şişləri daxildir. Digər əlamətlər arasında sinir sistemi və sümük şişləri də müşahidə edilə bilər.

## Diaqnoz
Karni kompleksinin diaqnozu fiziki müayinə ilə başlayır, burada dərinin və digər orqanların vəziyyəti qiymətləndirilir. Genetik testlər vasitəsilə "PRKAR1A" genindəki mutasiyalar aşkar edilə bilər. Rentgen və KT skanları, şişlərin yerləşməsini və ölçüsünü müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Qan təhlilləri hormon səviyyələrinin qiymətləndirilməsində, ürək müayinəsi isə ürək miksomalarının və ritm pozğunluqlarının aşkar edilməsində əhəmiyyətlidir.

## Müalicə
Karni kompleksinin müalicəsi əsasən cərrahi müdaxilə və dərman müalicəsindən ibarətdir. Şişlərin çıxarılması üçün əməliyyat tətbiq oluna bilər. Hormonal pozğunluqların idarə edilməsi üçün müvafiq dərmanlar təyin edilə bilər. Hormon səviyyələrinin tənzimlənməsi üçün endokrinoloji dəstək və ürək miksomalarının və ritm pozğunluqlarının idarə edilməsi üçün kardioloji müayinə tələb oluna bilər. Bu yanaşmalar xəstənin vəziyyətini idarə etmək və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün vacibdir.

## İstinadlar
Daxili bazar

**Daxili bazar** () — bir ölkənin daxilində baş verən, müxtəlif regionlar və ya şəhərlər arasında mal və xidmətlərin mübadiləsini əhatə edən iqtisadi fəaliyyət. Bu ticarət növü istehlakçıların ehtiyaclarını təmin etməklə yanaşı, istehsalçıların məhsullarını daxili bazara çıxarmasına şərait yaradır. Daxili ticarət ümumilikdə ölkənin iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayır, çünki istehsal və istehlak arasında əlaqəni təmin edir. Həmçinin, daxili ticarət iqtisadi resursların bölgələr üzrə bərabər paylanmasını asanlaşdırır və regional inkişafı təşviq edir.

## Üstünlükləri
Daxili ticarətin əsas üstünlüklərindən biri onun xərclərinin beynəlxalq ticarətlə müqayisədə daha az olmasıdır, çünki gömrük prosedurları və beynəlxalq nəqliyyat xərcləri daxili ticarətə tətbiq edilmir. Bu, məhsulların qiymətinin daha münasib olmasına səbəb olur. Eyni zamanda, daxili ticarət ölkə daxilindəki bizneslər üçün yeni imkanlar yaradır,  iş yerləri açır və ümumi iqtisadi aktivliyi artırır. Ölkə daxilində istehsal olunan məhsulların dəstəklənməsi daxili iqtisadiyyatın dayanıqlığını təmin edərək xarici asılılığı azaldır. Beləliklə, daxili ticarət həm istehlakçı, həm də istehsalçı üçün faydalıdır və ölkə iqtisadiyyatının təməl sütunlarından biri hesab olunur.  

## İstinadlar
Duzdağ palçıq vulkanı

**Duzdağ palçıq vulkanı** — Azərbaycan Respublikası Salyan-Neftçala şose yolundan 600 m, Xıllı kəndindən 4 km aralı yerləşir. 

## Haqqında

Duzdağ palçıq vulkanının diametri 0,6 km və 16 m nisbi yüksəkliyə malik vulkan konusu ətraf yastı soran düzənlik üzərində kəskin seçilir. Vulkan üst pliosen və qədim xəzər çöküntülərindən təşkil olunan eyniadlı antiklinal qırışıqda yerləşir. Təahürlər cənub-qərb qanadı üzrə keçən və 400 m amplitudalı qərb regional pozulmasında-fayda yerləşirlər. Onun ilk püskürməsi 1941-ci-cü il sentyabrın 7-də baş verib. 15 dəq.püskürən vulkanın krater sahəsinin şimal-qərb hissəsində, 11 saylı quyuda qaz tullanışı baş verib. Quyu divarlarının uçmasından sonra uzunluğu 140-150 m. olan çoxsaylı çatlar, aktiv qaz və palçıq çıxaran qrifonlar əmələ gəlib.

## Həmçinin bax
* Qələndəraxtarma
* Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Təbiətin möcüzəsi: Azərbaycanın “neft” vulkanları
HDB3

**HDB3** — telekommunikasiya sistemlərində tətbiq olunan siqnal kodlaşdırma üsulu.

Bu kodlaşdırma üsulu, əsas AMI kodunun dəyişdirilmiş formasıdır və siqnalda ardıcıl sıfır bitlərinin uzun ardıcıllığını idarə etmək məqsədilə hazırlanmışdır. Dəyişdirilmiş AMI kodunun əsas vəzifəsi enerji spektral effektivliyini qorumaqla siqnal sinxronizasiyasını təmin etməkdir. Bu kodlama növü adətən telefon şəbəkələrində, optik lif sistemlərində və yüksək sürətli məlumat ötürmə texnologiyalarında istifadə edilir. Onun tətbiqi, məlumat itkisini minimuma endirməklə yanaşı, siqnalın performansını optimallaşdırır.

AMI kodu ilk dəfə XX əsrin ortalarında telekommunikasiya sahəsində tətbiq edilmişdir. Bu kodlama üsulunun əsas prinsipi, siqnalın balansını qorumaq məqsədilə "1" bitlərini növbə ilə müsbət və mənfi polaritələrdə ötürməkdən ibarətdir. Lakin ardıcıl "0" bitləri zamanı meydana gələn sinxronizasiya problemlərini həll etmək üçün dəyişdirilmiş AMI kodu inkişaf etdirilmişdir.
## İstinadlar
Behr sindromu

**Behr sindromu** — əsasən uşaqlıq dövründə özünü göstərən nadir nevrogenetik pozğunluq. Bu sindrom ilk dəfə 1909-cu ildə Almaniya oftalmoloqu Karl Behr tərəfindən təsvir edilmişdir. Behr sindromu optik atrofiya (görmə sinirlərinin degenerasiyası) və nevroloji simptomlarla (məsələn, ataksiya, spastik parapareziya) xarakterizə olunur.

## Səbəbləri
Behr sindromu əsasən OPA1 və ya C19ORF12 kimi genlərdəki mutasiyalar nəticəsində yaranır. Bu genlər mitoxondriyal funksiyaların tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Mitoxondriyal disfunksiya nəticəsində sinir hüceyrələri zədələnir və bu da görmə və hərəkət problemlərinə səbəb olur.

## Simptomlar
Behr sindromunun simptomları adətən uşaqlıq dövründə (2-10 yaş arası) başlayır və aşağıdakı əlamətlərlə müşahidə edilir. Optik atrofiya görmə sinirlərinin degenerasiyası nəticəsində tədricən görmə qabiliyyətinin itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Görmə itkisi simmetrik və proqressiv ola bilər. Ataksiya hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, yeriş zamanı tərəddüd və tarazlıq problemləri ilə özünü göstərir. Spastik parapareziya aşağı ətraflarda spastiklik (gərginlik) və zəiflik, hərəkət çətinliyi və əzələ sərtliyi ilə müşahidə olunur. Digər nevroloji simptomlar arasında intellektual gerilik (bəzi hallarda), idrar tuta bilməmə problemləri və dizartriya (danışıq çətinliyi) daxildir.

## Diaqnostika
Behr sindromunun diaqnozu aşağıdakı üsullarla qoyulur. Klinik müayinə zamanı optik atrofiya və nevroloji simptomların birgə mövcudluğu qiymətləndirilir. Oftalmoloji müayinə görmə sinirlərinin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün həyata keçirilir. Genetik testlər OPA1 və ya C19ORF12 genlərində mutasiyanın aşkar edilməsi məqsədilə istifadə olunur. MRT və ya KT beyin və onurğa beyninin struktur anormallıqlarının aşkarlanması üçün tətbiq edilir.

## İstinadlar
Qaz Elm Muzeyi

– Yaponiyanın Tokio şəhərinin Koto rayonunda yerləşən interaktiv elm muzeyi. "Tokyo Gas" şirkəti tərəfindən açılmış muzey qazın elmi xüsusiyyətlərinə həsr olunmuşdur.

## Tarixi
Qaz Elm Muzeyi 17 mart 1986-cı ildə "Tokyo Gas" şirkətinin 100 illik yubileyi münasibətilə açılmışdır. Keçmiş muzey 24 mart 2006-cı ildə bağlanmış, muzey 2 iyun 2006-cı ildə yeni binaya köçürülmüşdür. 18 fevral 2010-cu ildə muzeyi ziyarət edənlərin sayı 1 milyonu keçmişdir. 2012 və 2013-cü illərdə muzeyin sərgi otaqlarında yeniləmə işləri aparılmışdır. 17 oktyabr 2013-cü ildə muzeyi ziyarət edənlərin sayı 2 milyona, 1 avqust 2017-ci ildə 3 milyona, 27 fevral 2024-cü ildə 4 milyona çatmışdır.

## Xüsusiyyətlər
Muzeyin hədəfi qazla bağlı "şübhələri" və "sirləri" izah edib ziyarətçiləri maarifləndirməkdir. Muzeyin bu hədəfi loqoda sual və nida işarələri ilə əks etdirilmişdir. "Qaz nədir?" muzeyin şüarı kimi qəbul olunub. Muzeyin Puka, Pika və Poka adlı üç talismanı var. Mavi rəngdə olan Puka maye qazı, sarı rəngdə olan Pika qazdan əldə olunan elektriki və Poka qazdan əldə olunan istiliyi təmsil edir.

Muzeyin sərgisi interaktivdir, ziyarətçilər beş əsas duyğu üzvündən istifadə edərək qaz haqqında məlumatlar əldə edə bilirlər. Birinci mərtəbədə yerləşən qalereya otaqlarında enerjinin məişət həyatındakı rolu, qaz və alovun xüsusiyyətləri haqqında məlumatlar verilir. Tarixi qalereyada qazla bağlı tarixi eksponatlar sərgilənir. İkinci mərtəbədədə mətbəx, vorkşop otaqları və kviz zalı yerləşir. Burada enerji və cəmiyyəti haqqında məlumat verilir. Qövsvari formada olan muzeyin damı ot örtüyünə malikdir və Yerin kürə formasındə olduğunu təcrübə etmək üçün nəzərdə tutulub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Çimnaz Sultanova

**Çimnaz Sultanova** () — Azərbaycan aktrisası və müğənnisi. "Vicdan haqqı" serialında canlandırdığı Larisa obrazına görə tanınır.

## İlk illəri və karyerası
Çimnaz Sultanova 15 yanvar 1982-ci ildə Bakıda doğulmuşdur. Atası 1990-cı illərdə Azərbaycanda baş verən siyasi hadisələrdən narahat olduğu üçün ailəsi ilə Rusiyaya köçmüş və Moskvada böyümüşdür. O, bir müsahibəsində nənəsinin yəhudi olduğunu və uşaq olanda nənəsinin onu sinaqoqa apardığını bildirmişdir.

Sultanova əvvəlcə musiqi ilə məşğul olmuşdur. Rusdilli keçmiş sovet ölkələrinin tələbələrindən ibarət Almaniya şəhərciyinə köçmüş və Almaniyada beynəlxalq iqtisadi əlaqələr fakültəsində təhsil almışdır. 2001–2002-ci illərdə Almaniyada aktyorluq dərsləri almış, "Dram krujok"da aktyorluq sənəti üzrə məşğul olmuşdur. İsrail Mədəniyyət Mərkəzində aktyorluq sənəti ilə bağlı dərslər almış, ilk əsas səhnə təcrübəsində yəhudi kraliçası Esfiri canlandırmışdır. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra 2016-cı ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində televiziya rejissorluğu təhsili almışdır. Aktrisalıqdan əlavə olaraq özünə biznes qurmuş, bir neçə obyekt açmışdır.

Sultanova Azərbaycanda ilk dəfə "Sənə inanıram" serialında rol almışdır. Daha sonra "100 kağız", "Qisas", "Vicdan haqqı", "Sarı gəlin", "Satılmış ruhlar", "Bayram axşamı" kimi bir sıra serial və filmlərdə rol almışdır. O, "Vicdan haqqı" serialındakı Larisa rolu ilə məşhurlaşmışdır. Serialda evli kişi ilə münasibət yaşayan, Rusiyadan ona maddi dəstək göstərən personajı canlandırdığı üçün bu rolu azərbaycanlı izləyicilər tərəfindən tənqid olunmuş, təhqirlərə məruz qalmışdır. Onun "YouTube"da yayımlanan "Çimnazla yataqda" verilişi və 2023-cü ilin ortalarında teleqramda açıq-saçıq mövzulu xüsusi kanal açması qalmaqala səbəb olmuşdur.

Müsahibələrdən birində seriallardan olan qazancını xeyriyyə işlərinə sərf etdiyini bildirmişdir.

## Şəxsi həyatı
Uşaqlıqdan tanıdığı və ailəvi yaxınlığı olan bir nəfərlə evlənsə də, daha sonra ondan ayrılmışdır. Keçmiş həyat yoldaşı fizika üzrə professordur və Almaniyada yaşayır. Cütlüyün bir oğlu olmuşdur.

15 yanvar 2025-ci ildə – öz ad günündə bağırsaq xərçəngi səbəbilə müalicə aldığı Milli Onkologiya Mərkəzində ölmüşdür. Onun xəstəliyi ölümündən 2 ay əvvəl üzə çıxmışdı. Əmircan qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
Ticarət məhdudiyyəti

**Ticarət məhdudiyyəti** () —  bir ölkənin xarici ticarət axınlarını nəzarət altında saxlamaq və yerli iqtisadiyyatını qorumaq üçün tətbiq etdiyi siyasət və ya qaydalardır.Bu məhdudiyyətlər idxal və ixracın həcmini, qiymətini və ya növünü məhdudlaşdırmaq məqsədilə həyata keçirilir. Əsas ticarət məhdudiyyətləri arasında tariflər (idxal və ya ixrac vergiləri), kvotalar  (məhsulun müəyyən miqdarda idxalına icazə verilməsi), sanksiyalar və ya lisenziya tələbləri yer alır. Bu tədbirlər, adətən, yerli istehsalçıların rəqabət qabiliyyətini artırmaq, milli təhlükəsizliyi qorumaq və ya ticarət balansını sabit saxlamaq məqsədini güdür.

## Üstünlükləri və mənfi tərəfləri
Ticarət məhdudiyyətləri yerli istehsalın inkişafına və iş yerlərinin yaradılmasına kömək edə bilər, çünki xarici rəqabət azaldığı üçün yerli şirkətlər daha rahat fəaliyyət göstərə bilər. Eyni zamanda, bu məhdudiyyətlər dövlət büdcəsinə gəlir  Eyni zamanda, bu məhdudiyyətlər dövlət büdcəsinə gəlir gətirən tariflər vasitəsilə əlavə mənbə yaradır. Bununla belə, ticarət məhdudiyyətləri istehlakçılar üçün məhsul qiymətlərinin artmasına və seçim imkanlarının azalmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, beynəlxalq ticarət əlaqələrinə mənfi təsir göstərə və digər ölkələrin cavab olaraq oxşar məhdudiyyətlər tətbiq etməsinə səbəb ola bilər. Nəticədə, ticarət məhdudiyyətləri iqtisadiyyatın müxtəlif aspektlərinə həm müsbət, həm də mənfi təsir göstərə bilər.

## İstinadlar
Ayakuço

**Ayakuço** — Perunun cənub-şərqində yerləşən şəhər.

Şəhərdəki ispan müstəmləkəsi quruluşuna 25 aprel 1540-cı ildə Fransisko Pisarro rəhbərlik etmiş və onu "San Juan de la Frontera de Huamanga" adlandırmışdır.

## İstinadlar
Hölder bərabərsizliyi

**Hölder bərabərsizliyi** — Otto Hölderin şərəfinə adlandırılmış və Lebeq fəzalarının öyrənilməsində böyük əhəmiyyətə malik bərabərsizlik. Koşi-Bunyakovski bərabərsizliyinin ümumiləşməsidir və Minkovski bərabərsizliyinin isbatında istifadə olunur.

## İfadəsi
Verilmiş [a,b] parçasında təyin olunmuş ixtiyari ölçülən f və g funksiyaları üçün
: \int_a^b |f(x)g(x)|dx \le \left( \int_a^b |f(x)|^p dx \right)^{1/p} \left( \int_a^b |g(x)|^q dx \right)^{1/q}.

## İsbatı

## Ədəbiyyat
Namiq Quliyev, Funksional analizdən mühazirələr, 2011-2013, https://knowen.org/nodes/22954
Quercus petiolaris

*  — Quercus infectoria subsp. veneris bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Quercus polymorpha bitki növünün sinonimi.
İdxal kvotası

**İdxal kvotası** () —  ölkəyə xaricdən gətirilən malların həcmini məhdudlaşdırmaq üçün tətbiq edilən ticarət siyasəti alət. Bu məhdudiyyət müəyyən bir məhsulun konkret dövr ərzində ölkəyə idxal edilə biləcək maksimum miqdarını və ya dəyərini təyin edir. İdxal kvotalarının əsas məqsədi daxili istehsalçıları xarici rəqabətdən qorumaq, ölkədə istehsalın artırılmasını təşviq etmək və ticarət balansını sabit saxlamaqdır. Eyni zamanda, kvotalar strateji əhəmiyyətli sektorların inkişafını təmin etmək və milli iqtisadiyyatın dayanıqlığını artırmaq üçün istifadə olunur.

Lakin idxal kvotalarının tətbiqi bəzi mənfi təsirlərə də səbəb ola bilər. Belə ki, bu məhdudiyyətlər xarici məhsullara olan təklifi azaltdığı üçün daxili bazarda qiymətlərin artmasına gətirib çıxara bilər. Həmçinin, istehlakçılar daha az seçim imkanı ilə üzləşə bilər və bu da ümumi rifaha mənfi təsir edə bilər. Buna baxmayaraq, idxal kvotaları milli iqtisadi siyasətdə strateji məqsədlərə çatmaq üçün vacib bir vasitə olaraq qalır.

## Kvota payı
Kvota payı hər bir müəssisəyə təyin edilmiş ümumi ayrılmış kvotanın xüsusi sayı və ya faizidir.

Məsələn, ABŞ Yaponiyadan avtomobil idxalına kvota qoyur. Yaponiya hökuməti hər bir yapon avtomobil istehsalçısının Birləşmiş Ştatlara ixrac edə biləcəyi avtomobillərin sayını müəyyən etmək üçün kvota payı proqramını təsis etməyi məqsədəuyğun hesab edə bilər. İstehsalçının ixrac etmək istədiyi hər hansı əlavə miqdar kvotadakı payını artırmayan və ya artıra bilməyən digər istehsalçı ilə razılaşdırılmalıdır.

Məsuliyyət və mükafatların sığortaçılar arasında proporsional olaraq bölündüyü kvota payı sığorta proqramları da mövcuddur. Məsələn, üç şirkət səhm əsasında 1.000.000 ABŞ dolları dəyərində yanğın sığortası alır, A şirkəti 50% (500.000 ABŞ dolları), B şirkəti 30% (300.000 ABŞ dolları) və C şirkəti - 20% (200.000 ABŞ dolları) alır. İllik bonus 5000 dollar olarsa, A şirkəti 2500 dollar, B şirkəti 1500 dollar, C şirkəti isə 1000 dollar mükafat alacaq. A şirkəti istənilən iddianın 50%-ni, B şirkəti hər hansı iddianın 30%-ni və C şirkəti hər hansı iddianın 20%-ni ödəyəcək.

## İstinadlar
Dilin mənşəyi

**Dilin mənşəyi** — dilin mənşəyi mövzusu, dilçilik və antropologiya sahələrində ən çox müzakirə olunan və hələ də tam cavablandırılmamış suallardan biridir. Bu mövzuda müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürülmüşdür ki, bunlar əsasən dilin yaranmasını bioloji, sosial və ya mədəni amillərlə əlaqələndirir.

## Bioloji nəzəriyyələr
Bioloji nəzəriyyələrə görə, dil insanın bioloji təkamülünün nəticəsidir. Bu yanaşma, dil qabiliyyətinin genetik və nevroloji əsaslarını araşdıraraq, insanın kommunikasiya sisteminin necə inkişaf etdiyini başa düşməyə çalışır. Məsələn, Noam Çomski tərəfindən irəli sürülən universal qrammatika nəzəriyyəsi, dilin bioloji olaraq beynin bir hissəsi olduğunu irəli sürərək, bu sahədəki araşdırmalara yeni bir perspektiv gətirmişdir.
Bu nəzəriyyələrə əsasən, insan beynində dilin formalaşması və işlədilməsi bioloji proseslərin nəticəsidir. Dilin biologiyası, dilin insan beynində necə formalaşdığı və işlədildiyi ilə bağlı fundamental suallara cavab axtaran bir elmi sahədir. Bu mövzu, dilin yalnız sosial və mədəni bir fenomen olmadığını, eyni zamanda bioloji bir proses olduğunu ortaya qoyur.

## Sosial nəzəriyyələr
Sosial nəzəriyyələrə görə, dil insanların sosial ehtiyaclarından yaranmışdır. Bu yanaşma, dilin mənşəyini cəmiyyət daxilindəki ünsiyyət tələbatı ilə əlaqələndirir. İnsanlar arasında əməkdaşlıq, məlumat mübadiləsi və sosial əlaqələrin qurulması zərurəti dilin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bu nəzəriyyələrə əsasən, dil şüurlu kəşf və ictimai razılaşma nəticəsində meydana gəlmişdir.  
Sosial nəzəriyyələr dilin yaranmasını cəmiyyətin inkişafı və sosial strukturların formalaşması ilə əlaqələndirir. Bu yanaşma, dilin təkcə fərdi bir qabiliyyət olmadığını, eyni zamanda sosial bir fenomen olduğunu vurğulayır. Beləliklə, dilin inkişafı və müxtəlifliyi cəmiyyətin sosial dinamikası və mədəniyyətinin tələbləri ilə sıx bağlıdır.

## Səstəlqini nəzəriyyəsi
Səstəlqini nəzəriyyəsi, dilin mənşəyini ətraf mühitdəki səslərin təqlidi ilə əlaqələndirən bir yanaşmadır. Bu nəzəriyyəyə görə, insanlar heyvanların səslərini və təbiətdəki digər səsləri təqlid edərək ilk sözləri yaratmışlar. Məsələn, Azərbaycan dilində "qarğa" sözü qarğanın çıxardığı "qar-qar" səsindən, "ququ quşu" isə ququ quşunun "qu-qu" səsindən yaranmışdır. Bu cür sözlər səstəlqini adlanır və müxtəlif dillərdə mövcuddur. 
Lakin, səstəlqini nəzəriyyəsi dilin tam mənşəyini izah etməkdə məhdudiyyətlərə malikdir. Bu nəzəriyyə bəzi heyvan adlarının və səslərin təqlidi ilə yaranan sözlərin mənşəyini açıqlasa da, dilin kompleks qrammatik quruluşu və abstrakt anlayışların ifadəsi kimi aspektlərini izah etməkdə çətinlik çəkir. Beləliklə, səstəlqini nəzəriyyəsi dilin mənşəyini anlamaqda müəyyən töhfə versə də, onun tam izahını təmin etmir.

## İstinadlar
İsmayıl əfəndi Əfəndizadə

**İsmayıl əfəndi İbrahim əfəndi oğlu Əfəndizadə** (; 1838, Qələgah, Quba qəzası – 1895, Ufa, Rusiya imperiyası) — Rus müstəmləkə zülmünə qarşı mübarizə aparmış şəxslərdən biri. Ruhani.

## Həyatı
1838-ci ildə Quba qəzasının Qələgah kəndində Şeyx İbrahim əfəndinin böyük oğlu olaraq dünyaya gəlmişdir. Özündən başqa iki qardaşı (Əbülvəhhab və Məhəmməd) da olan İsmayıl əfəndi, qardaşları ilə birlikdə atalarının ölmündən sonra onlara miras qalan İslamın təbliği və rus zülmünə qarşı mübarizəni davam etdirirdilər.

Azərbaycanda müstəmləkəçilik idarəçiliyini möhkəmləndirən çarüsul-idarələri əhalini bəylərin, ağaların əli ilə əzmək üçün məqsədyönlü layihələrini uğurla həyata keçirirdilər. Belə ki, 1870-ci il 8 (21) noyabrda çarın fərmanına əsasən kəndlilər ağır torpaq vergisindən qismən azad oldularsa da, "mali-cəhət", "Avraz", "Çöpbaşı və başqa vergilər yenə də qalmaqda davam edirdi. Fərman heç bir yenilik gətirməmiş, Şeyx İbrahim əfəndinin ölümündən sonra qəzada düşmənin zülmü daha da artmışdı.

1889-cu ildə baş verən quraqlıq ucbatından Qubanın mahallarında aclıq tüğyan edirdi. Ölənlərin sayı gündən-günə artırdı. Bir yandan da bəylər kəndlilərin zəhmət haqlarını verməkdən boyun qaçırırdılar. İsmayıl əfəndi haqsızlıqlara göz yuma bilməzdi. O, ayağa qalxdı. Nahiyyələrə baş çəkib ağsaqqallarla görüşdü. 100-dən çox kəndlinin haqqının təmin olunmasına nail oldu.

### Həbs oluması və Sürgün edilməsi
Zil-qadə ayının əvvəllərində İsmayıl əfəndini Qubernatorluğa çağırdılar. Onu mayor Zubov qəbul etdi. Zubov, İsmayıl əfəndiyə qardaşları ilə birlikdə etdikləri "özbaşnalıqlar"ı dayandırmalarını və öz işləri ilə məşğul olub, ölü basdırmağa davam etmələrini, əks halda 37-ci ildə baş verənlərin təkrar baş verə biləcəyini deyərək İsmayıl əfəndini hədələdi. Əfəndi Zubovun hədələrinə məhəl qoymur, Zubova əsaslı arqumentlərlə cavab verərək onu susdururdu. Əfəndi ilə bacara bilməyəcəyini anlayan Zubov dedi:

1890-cı ildə Zubov tapşırığına əsasən Mustafa bəy 30 nəfərlik dəstə ilə Əfəndinin evinə basqın edib onu həbs etdi. Eyni vaxtda Əfəndinin digər iki qardaşı da həbs edildilər. Onlar "müridizmi qızışdıranlar" kimi sürgün edildilər. Ruslar qardaşları əvvəl Ufa vilayətinə gətirirlər. İsmayıl əfəndi və qardaşlarının müsəlmanlar arasında nüfuzu burada da artığından ruslar onları ayırmağa qərara alırlar. Məhəmməd əfəndi Kurqana, Əbdülvəhhab əfəndini isə Saratov vilayətinin Saryevka qəsəbəsinə təkrar sürgün edirlər.

### Ölümü
Qardaşları ayıran ruslar İsmayıl əfəndi üzərində nəzarəti gücləndirməklə, ona Ufadan 100 km aralıdakı bir dağ aulunda yaşamağa icazə verirlər. İsmayıl əfəndi 1895-ci ildə qəfildən xəstələnərək vəfat edir. Kimisinə görə ürək tutmasından, kimisinə görə isə ruslar tərəfindən almaz tozu ilə zəhərlənərək öldürülmüşdür. Nəşini vətənə oğlu Həmdulla əfəndi gətirmişdir. Məzarı Şabranın Qələgah kəndindədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Həmdulla əfəndi Əfəndizadə
* Şeyx İbrahim əfəndi
* Müridizm
Mehmed Əli Tofiq

**Mehmed Əli Tofiq** (; ) — II Misir xidivi Kavalalı Tofiq Paşanın oğullarından biri.

9 noyabr 1875-ci ildə Qahirədə dünyaya gəldi. Atası Misir xidivi Kavalalı Tofiq Paşa, anası isə onun yeganə xanımı Əminə İlhami xanımdır. İlk təhsilini Qahirədə Abidin sarayında aldıqdan sonra Avropaya göndərildi və Cenevrədə hərbi təlim aldı. Atasının vəfatı xəbərini aldıqdan sonra 1892-ci ildə Qahirəyə qayıtdı. Qardaşı II Abbas Hilmi Paşanın səltənəti boyunca xarici ölkələrə səyahətlər etdi. İngilis, fransız, italyan və alman dillərini bilən Mehmed Əli Tofiq, 1936-cı idə kral I Fuadın ölümüylə kral naibi oldu və bir il sonra I Faruqun taxta çıxmasına qədər bu vəzifəsini davam etdirdi.

25 noyabr 1941-ci ildə keçmiş fransız aktrisası Suzanna Hemon ilə evləndi.

1952-ci il inqilabı ilə digər ailə üzvləri kimi ehmed Əli Tofiq də sürgün edildi və 1955-ci ildə İsveçrənin Lozanna şəhərində vəfat etdi.

## İstinadlar
İdxal lisenziyası

**İdxal lisenziyası** () — müəyyən malların ölkə ərazisinə idxalına icazə verən milli hökumət tərəfindən verilən sənəd. İdxal lisenziyaları, bir ölkənin mallarına qarşı ayrı-seçkilik yaratmaq və yerli sənayeni xarici rəqabətdən qorumaq məqsədilə istifadə edildikdə, tarifdənkənar ticarət maneələri hesab olunur.

Hər bir lisenziyada icazə verilən idxal həcmi göstərilir və ümumi həcmin kvotanı aşmaması tələb olunur. Lisenziyalar idxalatçılara ya rəqabətli qiymətə, ya da sabit bir rüsumla satıla bilər. Lakin bu bölgü üsulunun siyasi lobbiçilik və rüşvət üçün stimul yaratdığı iddia olunur. Hökumətlər idxal edilən mallar və xidmətlərin növünə, eləcə də onların miqdarına müəyyən məhdudiyyətlər qoya bilərlər. Məsələn, bir müəssisə kənd təsərrüfatı məhsulları, məsələn, tərəvəz idxal etmək istədikdə, hökumət belə idxalın yerli bazara təsiri ilə bağlı narahatlıq keçirə bilər və buna görə də məhdudiyyət tətbiq edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* WTO: Trade Topics - Import Licensing Gateway
* JK Associates: International Business License - Import
Rüsum

İqtisadiyyatda **rüsum** — dövlət və ya digər siyasi qurum tərəfindən tətbiq edilən hədəfli bir vergi formasıdır. Rüsum tez-tez gömrüklə əlaqələndirilir və bu kontekstdə rüsumlar həm də tariflər və ya gömrük haqları kimi tanınır. Bu termin, xaricdə alınan müəyyən mallara tətbiq edilən vergini ifadə etmək üçün tez-tez istifadə olunur.

Rüsum müəyyən mallardan, maliyyə əməliyyatlarından, əmlakdan və s. tutulur və gəlir və ya əmlak vergisi kimi birbaşa fiziki şəxslərə və ya korporasiyalara tətbiq edilmir. Nümunələrə gömrük rüsumu, aksiz rüsumu, möhür rüsumu, əmlak vergisi və hədiyyə vergisi daxildir.

## Növləri
### Gömrük rüsumu
Gömrük rüsumu beynəlxalq ticarətdə malların idxalı və ya ixracı zamanı tətbiq edilən dolayı vergidir. İqtisadiyyatda rüsum həm də istehlak vergisinin bir növü hesab edilir.  İdxal olunan mallara tətbiq edilən rüsum "idxal rüsumu", ixrac olunan mallara tətbiq edilən rüsum isə "ixrac rüsumu" adlanır.

### Əmlak rüsumu
Əmlak vergisi (ABŞ-da "irs vergisi") bir çox yurisdiksiyada vəfat etmiş şəxsin əmlakına və ya bir şəxsin mirasına tətbiq edilən vergidir. Bu vergi bəzən rəsmi və ya qeyri-rəsmi olaraq "ölüm vergisi" adlandırılır.

## İstinadlar
İxrac subsidiyaları

**İxrac subsidiyaları** () — dövlət tərəfindən yerli istehsalçıların beynəlxalq bazarda rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün verilən maliyyə dəstəyi və ya digər güzəştlərdir. Bu subsidiyalar vasitəsilə istehsalçılar xarici bazarlarda məhsullarını daha ucuz qiymətlərlə təklif edə bilirlər. Bunun nəticəsində ölkənin ixracatı artır, ticarət balansı müsbət təsirlənir və daxili iqtisadiyyat canlanır. İxrac subsidiyaları adətən kənd təsərrüfatı, sənaye və yüksək texnologiya sahələrində tətbiq olunur.

Bu subsidiyaların məqsədi, yerli istehsalçıların xarici rəqiblərlə mübarizəsində üstünlük qazanmasını təmin etməkdir. Əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələr, yerli sənayelərini qlobal bazarlarda möhkəmləndirmək üçün ixrac subsidiyalarından istifadə edirlər. Lakin bəzi hallarda inkişaf etmiş ölkələr də strateji sahələrdə üstünlük əldə etmək üçün bu mexanizmdən yararlanırlar. Subsidiyalar istehsal xərclərini azaltdığı üçün ixracatçılar məhsullarını daha rəqabətli qiymətlərlə bazara çıxara bilirlər ki, bu da onların satış həcmini artırır.

Lakin ixrac subsidiyalarının tətbiqi müəyyən tənqidlərə də səbəb olur. Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT) tərəfindən  subsidiyaların bir çox forması qeyri-qanuni hesab olunur, çünki onlar beynəlxalq ticarətdə ədalətsiz rəqabət yaradır. Həmçinin, bu cür subsidiyalar dövlət büdcəsinə əlavə yük yaradır və bəzən daxili bazarın pozulmasına səbəb olur. Buna baxmayaraq, düzgün tənzimlənmiş subsidiyalar ölkənin ixrac potensialını artırmaq və yerli istehsalı stimullaşdırmaq üçün əhəmiyyətli bir alət kimi qalır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* International Trade Theory and Policy: Export Subsidies by Steven M. Suranovicby
Diş çıxarılması

**Diş çıxarılması** dişlərin alveol sümüyünün diş alveolundan çıxarılmasıdır. Çıxarma müxtəlif səbəblərə görə həyata keçirilir, lakin daha çox karies, periodontal xəstəlik və ya diş travması, diş ağrısı zamanı edilir.

## İstinadlar
Səttar Əfəndiyev

**Səttar Əfəndiyev** () — 1918-ci ildə Qubada erməni silahlı dəstələrinin törətdiyi qırğınların qarşısını almağa çalışan şəxslərdən və Sovet dönəmində Quba üsyanının başçılarından biri. Azərbaycan Milli Ordusunun podpolkovniki.

## Bioqrafiyası
Qubalı Səttar Əfəndiyev, Mart hadisələri vaxtı Qanlı Dərə döyüşündə, Xırdalan döyüşündə (1918) terrorçu Amazapsın ordusunun məğlub edilməsində və 1920-ci ildəki Sarvan döyüşündə XI Qızıl orduya qarşı şücaətlə vuruşmuşdur. Qubalı Səttar 1920-ci ildəki Quba üsyanının başçılarından biri olmuşdur. Quba üsyanı vaxtı onun başçılıq etdiyi dəstədə də türk zabitləri də var idi. Səttar Əfəndiyev həmçinin Qubanın erməni daşnaqlarından təmizlənməsi planlarının hazırlandığı, Zizik kəndi yaxınlığındakı Güllü Təpə yığıncağında da iştirak etmişdir. Həmdulla əfəndi Əfəndizadənin ən yaxın silahdaşlarından olan Səttar Əfəndiyev, Dağıstanda vəfat etmişdir.

## Həmçinin bax
* Həmdulla əfəndi Əfəndizadə

## İstinadlar