Butan mədəniyyəti

**Butan mədəniyyəti** — Butanın müasir mədəniyyəti qədim zamanlarda formalaşmışdır.Coğrafi mövqeyindən dolayı Butan xarici mədəniyyətlərin  təsirindən qorunmuşdur. Cənubda Hindistan və şimalda Çinlə sərhədi olan bu ölkə uzun müddət ərzində mədəni irs və müstəqilliyini qorumaq üçün həm mədəni, həm də iqtisadi inteqrasiya siyasətini izləmişdir. Yalnız 20-ci əsrin son illərində əcnəbilərin ölkəyə məhdud şəkildə səfər etməsi  təmin edilmişdir. Beləliklə, Butan , mədəniyyətinin bir çox aspektlərini qoruya bilmişdir.

## Din
Dinin təsiri bütan cəmiyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində hiss olunur. Ən azı 1% -i Butan digər dinlərin ardıcıllarıdır. Ölkənin sakinlərinin əksəriyyəti (75%) müxtəlif təzahürlərdə Buddizm tətbiq edir.   Əhalinin 1% -i  digər dinlərin ardıcıllarıdır.

## Milli geyim
Butan vətəndaşları, gündüz saatlarında ictimaiyyətdə olduqları zaman “Driglam Namzha” kimi tanınan milli geyim geyinirlər. Bəzi rayonlardakı (dzonqaqalar) tələblər digərlərindən  daha sərtdir. Kişilər gho'ya, ya da kəmərlə əhatə edilmiş  ağır diz uzunluğunda  paltar geyirlər. Qadınlar rəngli bluzlar və  kira adlı böyük bir düzbucaqlı parça geyirlər. Gündəlik gho və kira mövsümündən asılı olaraq pambıq və yundan hazırlanır, zolaqlar və hüceyrələr şəklində sadə nümunələrlə bəzədilir. Əlavə qaydalar bir dzong ya da məbədi və ya yüksək rütbəli rəsmiləri ziyarət edərkən ortaya çıxır. Əhalinin sadə təbəqələrindən olan kişilər, sol çiyindən asılı olan ağ şalvar (kabin) taxır. Butanın kişi əhalisinin digər üzvləri tərəfindən geyilən kabinin rəngi, ümumiyyətlə,  rütbədən asılıdır. Qadınlar eyni “raahı”, ya da sol çiyin üzərində atılan, dar işləməli  parçalar taxırlar. Bu geyim Hindistan ilə sərhəd boyunca yaşayan və başqa bir mədəniyyət paltarını geymək istəməyən etnik Nepallılar tərəfindən müqavimətlərlə qarşılandı.

## Butan qadınları

Butan qadınları ənənəvi olaraq ən yaxın mədəniyyətlərdəki kişilərə nisbətən daha çox hüquqlara, xüsusilə torpaq mülkiyyət hüququna malikdirlər. Hər bir böyük Butan ailəsinin mülkiyyəti, "ana ana" tərəfindən idarə olunur, bu da mövcud işlərdə ailənin digər qadınları tərəfindən dəstəklənir. "Ana ana" əmlakı idarə etmək iqtidarında deyilsə, onun yeri bacısı, qızı və ya qardaşı tərəfindən alınır. Bu miras nümunəsi antropologiyada matrilineal kimi tanınır.

Kişilər və qadınlar tarlalarda bir yerdə çalışırlar və onların hər biri bir işə sahib ola bilər. Kişilər ev işlərində tam iştirak edir, ənənəvi olaraq paltar hazırlayır və təmir edirlər. Hər iki cinsin nümayəndəsi rahiblər ola bilər, praktikada isə nunların sayı nisbətən azdır.

Evliliklər hər iki tərəfin xahişi ilə aparılır və boşanma çox nadir hallarda olur. Nikah mərasimi ağ şerbların mübadiləsi və badədən birgə içmədən ibarətdir. Nikah altı aydan çox bir yerdə yaşadıqları zaman rəsmi olaraq qeyd edilə bilər. Ənənəvi olaraq, kürəkən gəlinin ailə evinə gedir, lakin yeni evlənmişlər hər bir ailə ilə yaşayır.

## Butan adları
Kral ailələri istisna olmaqla, Butan adlarına soyad daxil deyil. Bunun əvəzində, doğumda yerli lama valideynlər və ya böyük nənə və  baba onlar üçün iki ənənəvi, əlverişli adları seçər. İlk adlar altında sahiblərinin  kim olduğuna – qadın və ya kişi  olduğunu müəyyən etmək mümkün deyil. Bəzi hallarda, ikinci adı insanın cinsini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.Seçim üçün məhdud sayda ad olduğundan bir çoxlarının birinci və ikinci adlanrının kombinasiyası eynidir.Bu problemi həll etmək üçün şəxsin mənşəyini təsvir edən qeyri-rəsmi adlar sisteminə əməl edilir. Məsələn, Paro (vadisi) vadisindəki Chocom kəndindən “Chong Kinley” bu sahənin xaricində isə “Paro Kinley” adını daşıyır. Paro vadisində kəndin adıilə “Chong Kinley Choots” adını daşıyır. Qəribə olsa da, kiçik bir kənddəki bir çox uşaq yerli lama qərarı nəticəsində tam eyni adlara sahib ola bilər. Bu halda, şəxs artıq anadan olduğu evin adı ilə təyin olunur.

## Dini Festivaller
İldə bir dəfə, bir dzong və ya böyük bir kənd bir dini festival və ya tsquu keçirə bilər. Mahalın dörd bir yanından  kəndlilər, dini bayramları  qeyd etmək və ya bir lama ya da monastıra ziyarət üçün bir neçə günlük gəlir. Əsas  hadisə, ümumiyyətlə, dini maskalarla və ya böyük bir ərazidə rəqsdir. Bu rəqslərin hər biri bir neçə saat çəkir və bütün rəqs proqramını başa çatdırmaq üçün iki-dörd gün davam edir. Bu rəqsləri olduğu kimi etmək, sakinləri müqəddəs göstərir.Bu ənənə birbaşa Shabdrung Ngawang Namgyal'a qədər gedər və 17-ci əsrin ortalarından bəri dəyişmədən qalmışdır.

Festivalın son günündən əvvəl  dzong bağçasında  bir neçə saatlığına  böyük bir divar xalçası və ya tondrel açılar.İnanclara görə, sadə bir baxış, ruhi qurtuluş gətirə bilər. Tondrel səhərdən əvvəl uçurulur.

## Manastır
Butan'da, gələcək rahiblər, ümumiyyətlə altı ilə doqquz yaş arasındakılar  monastrlara gedər və dərhal bu təşkilatın başçısının  nəzarəti altına alınar. Çoxu, qədim kitabların dilini, dzong-ke və ingilis dilində oxumağı öyrənirlər. Zamanla, iki yoldan birini seçmək məcburiyyətində qalacaqlar: Buddist nəzəriyyəsi ya da daha məşhur bir versiya seçmək, yəni ritüellerde və müxtəlif Buddist tətbiqlərində mütəxəssis olmaq.

Ruhanilərin gündəlik həyatı, xüsusilə də dağlarda yüksək olan monastırlardan birində olduqca ağırdır. Belə monastırlarda qida çox azdır və keşikçilər özləri və ya rahiblər tərəfindən daim yenilənir. Ruhanilərin adətən qışa uyğun paltarları yoxdur və monastırlar isidilmir.  Monastır həyatının çətinlikləri çox böyük olduğundan, kahinlər cəmiyyətdə çox hörmətlidirlər.Bir insanın monastır həyatını idarə etməsi bütün ailə üçün çox yaxşı bir şey sayılır.

Bir keşişin ruhsal inkişafı bütün həyatı boyu davam edə bilər.  Hermitage dövrünün ümumi müddəti üç il, üç ay, üç həftə və üç gündür. Bu müddət ərzində, keşiş periodik olaraq, qalan zamanını  boşa sərf etmədiyini təsdiq etmək üçün daha çox mənəvi ağıl müəllimini ziyarət edir.

Hər  bir monastı bir başkahin , əsasən isə  lama tərəfindən idarə olunur. Ən əhəmiyyətli keşiş, ünvanı Je Khenpo olan Bhutan'ın baş tacıdır. Teorik olaraq, bu bir padşahın vəzifəsinə bərabərdir.

Mərkəzi monastır ölkənin ən vacib dini işlərini əhatə edən təxminən 600 kahindən ibarətdir. Yaz aylarında, Thimphu'da bir araya gəlirlər və qış aylarında, Bhutan'daki ən hörmət edilən dzong olan Punakha dzong'a gedirlər. Burada Shabdrung Ngawang Namgyal'in bədəni 17. əsrin sonundan bəri qoruma altında tutulur.

## Bayramlar
Butan'da mübarək yağış günü böyük ölçüdə qeyd olunur.

## Butanda audio, televiziya, internet
1960-cı illərin əvvəllərində, Butanın üçüncü padşahı ölkəsində müasir texnologiyaların tədricən tətbiq edilməsi prosesini başlatdı.İlk radiostansiya, gündə otuz dəqiqə olmaqla , bazar günü 1973-cü ildən bəri  fəaliyyətə başladı. Birinci televiziya yayımı 1999-cu ildə başlamışdı.İnternet 2000-ci ildən istifadə edilmişdir.

2002-ci ildə ilk nümayiş filmi "Mages and Wanderers " Butanda təqdim edilmişdir . Ssenarisi  Xyentse Norbu tərəfindən yazılmışdır.

## İstinadlar