Yeni osmanlılar

**Yeni osmanlılar** (, ; ) və ya **Gənc osmanlılar** (, ) — 1865-ci ildə Osmanlı imperiyasında Tənzimat islahatlarının məhdud və qeyri-kafi olduğunu hesab edən bir qrup Osmanlı ziyalısı tərəfindən yaradılmış gizli cəmiyyət. Hərəkatın əsas məqsədi imperiyanın siyasi və inzibati strukturunu islah etmək, onu dağılmaqdan qorumaq və Avropa nümunəsinə uyğun konstitusiyalı idarəetmə formasını tətbiq etmək idi. "Yeni osmanlılar" bu islahatların islamın siyasi və hüquqi prinsipləri ilə uzlaşdırılmalı olduğunu müdafiə etmişdilər.

Hərəkat vahid ideoloji platformaya malik deyildi, lakin onun nümayəndələri konstitusiyalı monarxiya, vətənpərvərlik və osmanlıçılıq ideyaları ətrafında formalaşmışdılar. Onun nümayəndələri liberalizm və parlamentarizm kimi avropamənşəli anlayışları islam hüququ ilə sintez etməyə çalışmış, islamın Osmanlı siyasi mədəniyyətində əsas legitimlik mənbəyi olaraq qalmasını vurğulamışdılar. Bu yanaşma "yeni osmanlıları" həm klassik mühafizəkar çevrələrdən, həm də daha radikal qərbyönlü islahatçılardan fərqləndirmişdir.

"Yeni osmanlılar" fəaliyyətlərini əsasən mətbuat və publisistika vasitəsilə həyata keçirmiş, ictimai rəyin formalaşdırılmasında mühüm rol oynamışdılar. Hərəkatın aparıcı fiqurları arasında İbrahim Şinasi, Namiq Kamal, Ziya Paşa və Əli Suavi kimi yazıçı və publisistlər yer almışdır. Onların nəşr etdirdiyi qəzet və jurnallar Osmanlı cəmiyyətində siyasi azadlıqlar, vətəndaş hüquqları və hökumətin məsuliyyəti kimi mövzuların geniş müzakirə olunmasına şərait yaratmışdır. "Yeni osmanlılar" hökuməti Avropa hökumətləri kimi formalaşdırmaq üçün yeni yollar axtarmış, xüsusilə İkinci Fransa imperiyasının konstitusiyasından ilhamlanmışdılar.

"Yeni osmanlılar"ın siyasi təsiri 1876-cı il inqilabında Midhat Paşa ilə ittifaqa gətirib çıxarmış, Osmanlı imperiyasında ilk konstitusiyanın — 1876-cı il Osmanlı konstitusiyasının () elan edilməsi ilə zirvəyə çatmış və Birinci Məşrutiyyət dövrünün başlanmasına töhfə vermişdir. Bu dövr qısa müddətli olmuşdur və yenicə taxta çıxmış V Muradın ruhi pozulması səbəbindən başqa bir dövlət çevrilişi nəticəsində II Əbdülhəmid sultan olmuşdur. II Əbdülhəmid, nəhayət, 1878-ci ildə konstitusiyanı və parlamenti dayandırmış və öz hakimiyyəti ilə mütləq monarxiyaya qayıtmışdır. Buna baxmayaraq, hərəkatın ideyaları sonrakı onilliklərdə Osmanlı siyasi düşüncəsinə təsir göstərmiş, xüsusilə XX əsrin əvvəllərində meydana çıxan "gənc türklər hərəkatı üçün mühüm ideoloji və təşkilati presedent yaratmışdır.

## Adı
Niyazi Berkesə görə, tarixən "jeunes" () termini iki qrupu ifadə etmişdir. Bunlardan birincisi ölkənin öz köklərinə qayıdış üçün islahatlar istəyənlər, ikincisi isə Avropa modelinin qəbulu, din və dövlət işlərinin ayrılması və s. kimi radikal islahatlar həyata keçirmək istəyənlər idi. Şükrü Hanioğluna görə, "Gənc türklər" () və "Gənc Türkiyə" () adları II Mahmud və I Əbdülməcid dövründən etibarən islahatçı bürokratlar qrupu və təhsilli təbəqə üçün istifadə olunmuşdur.

Berkesə görə, türk dilində "Yeni" (, ) və fransız dilində "Gənc" (, ,  və ya ,  və , ) sözlərinin istifadəsində olan fərq Osmanlı ictimaiyyətinin bu sözə baxışını əks etdirir. Berkes izah etmişdir ki, "Avropanın jön"ləri, yəni inqilabçılar və liberallar adətən milliyyətçilər, respublikaçılar və allahsızlar idi, ya da alimindən cahilinə qədər Osmanlı ictimaiyyəti tərəfindən belə qəbul olunurdular. Buna görə də onlar ölkə və dinin düşmənləri kimi görülürdülər, lakin belə fikirlər, xüsusilə də milliyyətçilik "yeni osmanlılar"ın məqsədləri deyildi və əksinə, bu ideyalar onların çoxu üçün arzuolunmaz, hətta bunun əleyhinə idi. Həm mənfi məna daşımasından qaçmaq, həm də terminın yeni mənasını tərcümə etməkdəki çətinlik səbəbindən ilkin tərcümə indiki məşhur tərcümədən fərqli olmuşdur. Berkes qeyd etmişdir ki, onlar "" kimi daha qarışıq və dolaylı adlardan imtina etmiş, lakin hər halda, "" adını da qəbul etməmiş və onun əvəzinə "" sözündən istifadə etmişdilər. Türk dilində olan bu fərqləndirməyə baxmayaraq, onlar oxşar digər əcnəbi hərəkatlar kimi xarici dillərdə ənənəvi şəkildə daha çox "" və ya "" adlandırılmışdılar.

Hərəkatın bir neçə adı olmuşdur. Alimlər güman edirlər ki, bu, onun üzvləri arasındakı fikir ayrılıqlarından və ictimaiyyətə təqdimetmə üsullarından irəli gəlmişdir. Xarici dillərdə "Yeni Türkiyə" və ya "Gənc Türkiyə" (), "yeni osmanlılar" və ya "gənc osmanlılar" (), həmçinin "yeni türklər" və ya "gənc türklər" () kimi tanınmışdılar. Buna baxmayaraq, sözügedən adlardan sonuncusu adətən növbəti və müəyyən qədər ayrı nəslin hərəkatı olan "gənc türklər" üçün istifadə olunur. Hərəkatın aparıcı fiqurlarından olan Namiq Kamal "" termini üçün təxmini tərcümə olaraq "" (, , ) ifadəsindən istifadə etmişdir. Hərəkatın digər aparıcı fiquru Əli Suavi " (, , ) adını işlətmişdir. Təşkilat sənədlərində və nəşrlərində "Gənc Türkiyə" (, ) və "Yeni Osmanlılar Cemiyyəti" (, , ) adlarından istifadə etmiş, üzvləri tərəfindən əsasən sonuncu ilə çağırılmışdır.

Daha əvvəlki bir sui-qəsdçi qrupun aid edilən və qəbul edilən adları da səhvən "yeni osmanlılar" ilə eyniləşdirilmişdir. "Üssi-mədəniyyət" (, , ; qurucusu Mehmed bəy tərəfindən istifadə olunmuşdur), "məslək" (, , mənaca , ; Burak Onarana görə, ilk dəfə respublika dövründə Namiq Kamalın bioqrafı Mithəd Camal Küntay tərəfindən istifadə olunmuşdur) adları bu qrupa aiddir, lakin bunlar iki fərqli qrup idi və yeganə əlaqələri əvvəlki qrupun üzvlərinin sürgündə sonuncuya qoşulması olmuşdur.

## Tarixi
### Qurulması
1865-ci ilin yayında altı gənc İstanbul yaxınlığında yerləşən Belqrad meşəsində piknik təşkil etmiş, "Vətənpərvərlik İttifaqı" adlandırılacaq və gələcək "yeni osmanlılar"ın nüvəsini təşkil edəcək qrup yaratmışdılar. İştirakçıların, demək olar ki, hamısı bir vaxtlar Babıali Tərcümə Otağında – Osmanlı hökumətinin metonimində işləmiş və buna görə də həm Avropa siyasi sistemləri, həm də Osmanlı imperiyasının xarici siyasətinin daxili mexanizmləri haqqında məlumatlı olmuşdular. Piknikdə iştirak etmiş altı nəfər Mehmed bəy, Namiq Kamal, Mənapirizadə Nuri, Rəşad bəy, Ayətullah bəy və Rafiq bəy olmuşdur.

Onların hamısı Osmanlı imperiyasının Avropa gücləri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin, eləcə də imperiyada idarəetmə tərzinin dəyişdirilməsi istəyini paylaşmışdılar. Onlar Tənzimat islahatlarından narazı qalmış bir qrup Osmanlı ziyalısı idi. "Yeni osmanlılar" əsasən Osmanlı cəmiyyətinin gənc elitasından gələn bir qrup siyasi fəaldan ibarət idi. Bu qrupun əsas məqsədi Qərbin nümayəndəli hökumət ideyalarına uyğun olaraq siyasi islahatlar aparmaq idi. "Yeni osmanlılar" Osmanlı imperiyasının hökumətini Avropa hökumətləri kimi formalaşdırmaq üçün yeni yollar axtarmış, xüsusilə İkinci Fransa imperiyasının konstitusiyasından ilhamlanmışdılar. Bundan başqa, Namiq Kamal Üçüncü Fransa Respublikasının konstitusiyasına heyran qaldığını da açıq şəkildə bildirmişdir.

Qrup orta sayda tərəfdar cəlb etmişdir. İki il ərzində cəmiyyətə bir neçə yüz nəfər qoşulmuşdur. "Yeni osmanlılar" hərəkatının əsas liderlər və ideoloqları arasında bir çox yazıçı, publisist və siyasi xadimlər var idi. Yazıçı və publisistlər qrupunda İbrahim Şinasi önə çıxmışdır. O, 1862-ci ildə "*[[Təsviri-əfkar]]*" () qəzetini təsis etmişdir. Namiq Kamal hərəkatın qurucu üzvlərindən biri idi. O, bir çox müxalif qəzet nəşr etdirmiş və konstitusiyanın hazırlanmasında mühüm rol oynamışdı. Kamal qruplaşmaya qoşulduqdan sonfa davamlı olaraq siyasi, inzibati, sosial və xarici siyasət islahatları mövzularında esselər yazırdı. Ziya Paşa sarayın keçmiş katibi idi, təzyiqlər nəticəsində vəzifəsindən uzaqlaşdırılmış və Namiq Kamal ilə birlikdə Fransada qəzetlər nəşr etdirmişdi. Əli Suavi dini təhsilli müəllim və xatib kimi fəaliyyət göstərmiş, "*Müxbir*" qəzetinin redaktoru olmuşdu. Mehmed bəy aparıcı islahatçılardan və hərəkatın qurucu üzvlərindən biri idi, həmçinin Mahmud Nədim Paşanın qardaşıoğlu idi. Əbüzziya Tofiq "yeni osmanlılar" hərəkatının nümayəndələrinin yazılarını dərc edən bir neçə qəzetin redaktoru kimi tanınan yazıçı və nəşrçi idi. O həmçinin, qrupun tarixini yazan müəllif kimi tanınır.

Siyasi xadimlər arasında Midhat Paşa Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi və islahatçı kimi fərqlənirdi. Mustafa Fazil Paşa ilk Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşanın qardaşı və Misir hakimi Kavalalı Mehmed Əli Paşa nəvəsi idi. O, 1867-ci ildə Parisdə "yeni osmanlılar"ın sürgündə mərkəzini rəsmi şəkildə təşkil etdikdən sonra onların əsas xeyriyyəçisi və dəstəkçisinə çevrilmişdi. Hərəkatın digər üzvlərinə sultan Əbdüləzizin iki qardaşıoğlu – vəliəhd şahzadə Murad və şahzadə Həmid də daxil idi.

### Sürgün
Həmin dövrdə İbrahim Şinasi sultanın müşavirləri Mehmed Fuad Paşa və Mehmed Əmin Əli Paşa ilə yaşadığı münaqişələr səbəbilə sürgünə göndərilmişdir. Şinasi özünün "*[[Təsviri-əfkar]]*" qəzetinin idarəsini Namiq Kamala təhvil vermiş və Kamalın redaktorluğu dövründə qəzet daha radikal xarakter almışdır. Kamal və onun həmfikirləri Sultan Əbdüləziz, həmçinin onun müşavirləri Mehmed Fuad Paşa və Mehmed Əmin Əli Paşa  tərəfindən həyata keçirilən hökuməti mərkəzləşdirmək səylərinə qarşı çıxış etmişdilər. 1867-ci ildə Namiq Kamal və digər "yeni osmanlılar" narazı Misir şahzadəsi Mustafa Fazil Paşanın Osmanlı sultanı Əbdüləzizə açıq məktubunu dərc etdirmişdilər. Bu məktub konstitusiya və parlament idarəçiliyini müdafiə etmişdir. Nəşrdən sonra Osmanlı hökuməti "yeni osmanlılar"a qarşı təqib başlatmış və onları Parisə qaçmağa məcbur etmişdir. Namiq Kamal, Mənapirizadə Nuri və Qayazadə Rəşad öz hüquqlarından imtina etmiş, buna görə də hələ də İstanbulda qalmış Əbüzziya Tofiq "*Təsviri-əfkar*" qəzetinin mətbəəsinin sahibi olmuşdur.

"Yeni osmanlılar" hərəkatının bir başqa üzvü olan Mustafa Fazil Paşa illər ərzində müxtəlif vəzifələr tutmuş, son olaraq 1862-ci ildə Maliyyə naziri vəzifəsini icra etmişdir. Mehmed Fuad Paşa ilə arasının pozulması səbəbindən üç ay sonra vəzifəsindən alınmış, Məcalisi-Aliyyədə vəzifələndirilmişdir, lakin Maliyyə Nazirliyi dövründəki uğuru nəzərə alınmış və 1866-cı ildə Məclisi-Ali-Həzain adlı qurumun sədrlik vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Dövlətin maliyyə işlərini yenidən tənzimləmək məqsədi ilə qurulmuş bu qurumun sədrliyini cəmi 3 ay davam etdirə bilmişdir. Mehmed Fuad Paşanın maliyyə siyasətini tənqid etməsi və sultana hökumətin maliyyə məsələlərindəki qabiliyyətsizliyi haqqında təzkirə təqdim etməsi üzrə sədrəzəm onu dərhal vəzifəsindən azad etmişdir. Qardaşı Kavalalı İsmayıl Paşanın Misirə getməsinə icazə verməməsi səbəbindən 1866-cı ilin aprelində Neapola yola düşmüş, qısa müddət sonra Parisə getmişdir. "Yeni osmanlılar" Parisdə Mustafa Fazil Paşanın himayəsi altında fəaliyyətlərini davam etdirmişdilər. Bu sürgündə olan publisistlər Parisdə Mustafa Fazil Paşanın himayəsi altında birləşdikdə özlərini "yeni osmanlılar" adlandırmağa başlamışdılar.

Müstəqil mətbuatın vasitəsilə və müttəfiqləri Mustafa Fazil Paşanın maliyyə dəstəyi sayəsində "yeni osmanlılar" fikirlərini bir sıra nəşrlərdə geniş yaymağa nail olmuşdular. Ən mühüm dövri nəşrlərdən biri 1868-ci ildən etibarən Namiq Kamal və Ziya Paşa tərəfindən çap olunan "*Hürriyyət*" qəzeti olmuşdur, lakin bir çox başqa nəşrlər də buraxılmış və tez-tez daha radikal mövqe tutmuşdur. Kamalın yazıları sürətlə "yeni osmanlılar"ın sultanlığa qarşı və parlament tərəfdarı hisslərini ifadə etmələri üçün məşhur bir məkana çevrilmişdi. İbrahim Şinasinin 1871-ci ildə vəfatından sonra, onun "*Təsviri-əfkar* üçün çap etdiyi mətbəə Mustafa Fazil Paşa tərəfindən "yeni osmanlılar" üçün satın alındı, lakin tezliklə yenidən Əbüzziyanın yeganə himayəsinə keçmişdir. Hərəkatın növbəti nəşrləri bu mətbəədə çapa buraxılmışdır. "Yeni osmanlılar" tərəfindən başladılmış digər qəzetlər arasında "*[[Ülüm (qəzet)|Ülüm]]*", "*İnqilab*", "*İbrət*" və "*Bəsirət*" var idi. Əli Suavi bu nəşrlərdə redaktor kimi fəaliyyət göstərirdi. Namiq Kamal "*İbret*" qəzetində daha çox intellektual, sosial və milli mövzulara toxunmuşdur. Ümumiyyətlə, sözügedən nəşrlər Osmanlı siyasətinə qarşı adətən boğulan narazılıq və müxalifət fikirləri səsləndirmişdir. Bu dövri nəşrlər Avropa boyu geniş yayılmış, nəşr yerləri London, Cenevrə, Paris, Lion və Marsel olmuşdur.

Mehmed Fuad Paşa və Mehmed Əmin Əli Paşa müvafiq olaraq 1869-cı və 1871-ci illərdə vəfat etdikdə "yeni osmanlılar"ın təşəbbüsləri qarşısındakı ən böyük maneələrdən ikisi aradan qalxmış və bu, bir sıra sürgünlərin İstanbula qayıtmasına səbəb olmuşdur. Mustafa Fazil Paşanın Sultan Əbdüləziz altında vəzifə qəbul etməsi də yaxın uğurun əlaməti kimi qəbul olunmuşdur, lakin sürgündən qayıdış "yeni osmanlılar" arasında parçalanmaya başlamışdır, çünki onların çoxu heç vaxt möhkəm ideoloji konsensusa malik olmamışdılar. Əli Suavi qrupdan ayrılmış, Namiq Kamal İstanbula qayıtmışdır. Kamal ilə razılaşmayan Ziya Paşa Cenevrəyə köçmüş və başqa bir qəzet üzərində işləməyə başlamışdır. Sultan Əbdüləziz yeni sədrəzəm Mahmud Nədim Paşa ilə mütləq hökmdar rolunu yenidən təsdiqləmiş və bu, islahatlarının geniş qəbul olunacağına ümid bəsləyən bir çox "yeni osmanlılar" nümayəndəsini məyus etmişdir.

### Çevriliş
Sultan Əbdüləziz dövründə imperiya 1873-cü və 1874-cü illərdə Anadoluda baş vermiş fəlakətli quraqlıq və daşqınlar səbəbindən böyük maliyyə çətinlikləri yaşayırdı. Gəlir əldə etmək məqsədilə hökumət sağ qalan əhaliyə vergiləri artırmış və bu, xalq arasında narazılıq doğurmuşdur. Maliyyə çətinlikləri 1873-cü il qlobal birja böhranı ilə daha da ağırlaşmışdır. Əhali arasında narazılıq artmış və nəticədə Balkanlarda xristian kəndlilər arasında bir sıra üsyanlar baş vermişdir. Bosniya və Herseqovina üsyanlarla ilk üzləşən bölgələr olmuş, 1876-cı ildə isə onu Bolqarıstan izləmişdir. Xüsusilə Bolqarıstanda Osmanlı qüvvələri tərəfindən törədildiyi iddia olunan qətliamlar Rusiyanın diqqətindən yayınmamış və 24 aprel 1877-ci ildə Osmanlı imperiyasına qarşı müharibəyə başlamışdır.

Karolin Finkelə görə, "Osmanlı müsəlmanlarının çoxluğunun yaşadığı dərin mədəni pozulma və alçaldılma bu məqamda hökumətin xarici güclərə güzəştə getməsinə qarşı kəskin tənqidlərlə ifadə olunmuşdur". Namiq Kamaldan əvvəl Osmanlı imperiyasında görünməmiş bu milliyyətçi hisslərin Osmanlı türklərinə təsiri o qədər dərin idi ki, Kamalın "*İbret*" qəzeti bağlanmış və onun özü ikinci dəfə imperiyadan sürgün edilmişdir. Bu ikinci sürgün zamanı Kamal Kiprin Famaqusta şəhərində yerləşən Namiq Kamal zindanı kimi tanınan bir binada sığınacaq tapmış və 1876-cı ilə qədər orada qalmışdır. Bundan sonra Əbüzziya Tofiq bir neçə digər qısamüddətli qəzetləri redaktə və çap etdirmişdir. 1873-cü ildə Namiq Kamal ilə əlaqələri və onun əsərlərinin dərx olunmasında roluna görə "*İbret*" nəşrində müəlliflərdən biri olan Əhməd Midhət Əfəndi ilə birlikdə Rodosa sürgün olunmuşdur. Bundan başqa, çətin mühit səbəbindən "yeni osmanlılar" indi dinləyici kütləyə malik olmuş və tezliklə hərəkətə keçmişdilər. 30 may 1876-cı ildə Midhat Paşa da daxil olmaqla bir qrup aparıcı Osmanlı siyasətçisi hərbi çevriliş təşkil etmiş, Sultan Əbdüləzizi devirmişdilər. Bu çevrilişin nəticəsi olaraq, "yeni osmanlılar" ilə yaxın olan şahzadə Murad taxta çıxarılmışdır. Əbdüləzizin taxtdan düşməsindən sonra bir çox "yeni osmanlılar" nümayəndəsi İstanbula qayıtmış və onların bəziləri dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrə təyin olunmuş, V Muradın taxta çıxmasını dəstəkləmişdir. 15 iyun 1876-cı ildə Çərkəs Həsən adlı Osmanlı piyada zabiti bütün baş nazirlərin iştirak etdiyi Midhat Paşanın malikanəsində keçirilən iclasa hücum etmişdir. Hərb naziri Hüseyn Avni Paşa güllələnmiş, Xarici İşlər naziri Mustafa Rəşid paşa və Midhatın xidmətçilərindən biri olan Əhməd Ağa öldürülmüşdür. Ümumilikdə 5 nəfər həlak olmuş, 10 nəfər yaralanmış və Həsən bu cinayətə görə edam cəzasına məhkum edilmişdir.

Hər halda, Murad konstitusiya tətbiq edəcəyinə söz vermiş, lakin islahatlara ehtiyatlı yanaşmanı müdafiə edən sədrəzəm Mehmed Rüşdü Paşanı dinləməyə başlamışdır. Konstitusiyanın əsas müəllifi olan Mithat Paşa ilə sultanın qardaşı Həmid Əfəndi arasında gizli görüş təşkil edilmiş, bu görüşdə Həmid Əfəndi taxta çıxdıqdan dərhal sonra konstitusiyanın hazırlanması və elan edilməsi barədə razılıq əldə olunmuşdur.  Sultan Əbdüləzizin iddia olunan intiharından sonra Sultan Muradın ruhi vəziyyəti sürətlə pisləşmiş və o, alkoqolizm ilə üzləşmişdir. Dayısının intiharı və kabinetinin bir neçə üzvünün qətli onun ağır sinir böhranına səbəb olmuşdur. Nəticədə, taxtda cəmi üç aydan sonra Murad idarəetməyə qadir olmadığı elan edilmiş, kiçik qardaşı Həmid Əfəndi ilə əvəz olunmuş və o, 1 sentyabr 1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmid kimi taxta çıxmışdır. Əbdülhəmid Muradın Bosfor boğazının sahilində yerləşən Çırağan sarayına köçürülməsini əmr etmişdir. Namiq Kamal kimi bir çox "yeni osmanlılar" nümayəndəsi V Muradın taxtdan endirilməsinə öz etirazlarını bildirmiş və Muradın Qərb siyasi baxışlarını dəstəkləməyə davam etmişdir.

Bu arada, Mustafa Fazil Paşa 1867-ci ilin sentyabrında İstanbula qayıtmışdır. O, 1869-cu ildə ikinci dəfə Məcalisi-Aliyyədə vəzifələndirilmiş, 1870-ci ildə ikinci dəfə Maliyyə naziri olmuşdur. Hökumətdə vəzifələr almasına baxmayaraq, Avropada fəaliyyət göstərən "yeni osmanlılar"ı dəstəkləməyə davam etmişdir. 1874-cü ildə sədrəzəmliyə gətirilən Hüseyn Avni Paşa ilə anlaşmazlığa düşmüş Mustafa Fazil Paşa siyasi həyatdan çəkilmişdir. O, 1875-ci ildə Bəyaziddə yerləşən mülkündə vəfat etmişdir. Əlavə olaraq, V Muradın taxta çıxması ilə ümumi əfv əmri Əbüzziya Tofiqə də şamil olunmuşdur. Beləliklə, o, İstanbula qayıtmış və nəşriyyat fəaliyyətini birbaşa davam etdirmişdir.

### Birinci Məşrutiyyət
Birinci Məşrutiyyət dövrü 23 dekabr 1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmidin Midhat Paşanı ikinci dəfə böyük vəzir təyin etməsi və 1876-cı il Osmanlı konstitusiyasını elan etməsi ilə başlamışdır, lakin bunun motivləri şübhə doğurmuş, müşahidəçilər tərəfindən İstanbulda keçirilən konfransda iştirak edən avropalıları sakitləşdirmək məqsədi daşıdığına inanılmışdır. II Əbdülhəmid həm Babıali, həm də ziyalılar tərəfindən etimadsızlıqla qarşılanmışdır. Nazirlər onun aldadıcı və hiyləgər olduğunu düşünür, onun hakimiyyətinin dövlət işlərində imperiya nəzarətinin qayıdışı mənasına gələcəyindən şübhələnirdilər.

Buna baxmayaraq, təyinat zamanı Midhat Paşa islahat yolunu davam etdirəcəyinə söz vermiş və 23 dekabr 1876-cı ildə konstitusiyanın elan olunacağını və nümayəndəli parlamentin qurulacağını bildirmişdir. Midhat Paşanın rəhbərliyi altında yeni konstitusiya üzərində işləmək üçün 24 nəfərdən (sonradan 28 nəfərdən) ibarət komitə yaradılmışdır. Komitə ilk layihəni 13 noyabr 1876-cı il tarixində təqdim etmiş, lakin bu layihə sədrəzəmlik vəzifəsinin ləğvini nəzərdə tutduğu üçün II Əbdülhəmidin nazirləri tərəfindən kəskin şəkildə rədd edilmişdir. Gərgin müzakirələrdən sonra bütün tərəflər üçün məqbul sayılan bir konstitusiya mətni formalaşdırılmış və sənəd 13 dekabr 1876-cı il tarixində səhər saatlarında II Əbdülhəmid tərəfindən imzalanmışdır.

Konstitusiyanı hazırlayan komissiyanın üzvü olmamağına baxmayaraq, Midhat Paşa onun qəbulunda mühüm rol oynamışdır. Konstitusiya irq və ya etiqad fərqi qoyulmadan bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar, quldarlığın ləğvi, dini deyil, dünyəvi hüquqa əsaslanan müstəqil məhkəmə sistemi, ümumi ibtidai təhsil və ikipalatalı parlament – sultanın təyin etdiyi Məclisi-Əyan və birbaşa seçilən Məclisi-Məbusan nəzərdə tutmuşdur. Midhat Paşa bildirmişdir ki, "islamda hökumət prinsipi əsasən demokratik əsaslara söykənir, çünki orada xalqın suverenliyi tanınır". Konstitusiyaya xalq dəstəyi qeyri-müsəlmanlara bərabər hüquqlar verəcəyi məlum olduqda kəskin şəkildə azalmağa başlamışdır. Bir neçə ay əvvəl Midhat Paşanın tərəfdarları olan softalar əsasən müxalifətə keçmişdilər. Midhat Paşa II Əbdülhəmidi konstitusiyanı təsdiqləməyə məcbur etməyə nail olmuş, lakin sultan 113-cü maddəni daxil etdirməyə müvəffəq olmuşdur. Bu maddə ona imperiyadan istənilən şəxsi məhkəmə və ya digər hüquqi prosedursuz sürgün etmək səlahiyyəti vermişdir. Bununla belə, Konstitusiya sultanın səlahiyyətlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilməmişdir. Sultanın əlində qalan əsas səlahiyyətlərə müharibə elan etmək, nazirləri təyin etmək və qanunvericiliyi təsdiqləmək hüquqları daxil idi.

Osmanlı imperiyasının ilk parlamenti olan Məclisi-Ümumi 19 mart 1877-ci ildən 28 iyun 1877-ci ilədək toplanmışdır. Məclisi-Ümumi, əsasən, "yeni osmanlılar"ın təzyiqi, həmçinin Midhat Paşanın siyasi təsiri nəticəsində yaradılmışdı.  Parlament daha bir dəfə toplanmış, sonra 13 fevral 1878-ci ildə II Əbdülhəmid tərəfindən konstitusiya hüququnun istifadə edilməsi ilə dayandırılmışdır. Buna baxmayaraq, II Əbdülhəmid ilkin olaraq, parlamentin fəaliyyət göstərməsinə icazə verməyə hazır idi, lakin o, tez bir zamanda seçilmiş vəzifəli şəxslərin təsdiqini gözləmək əvəzinə, avtokratik səlahiyyətləri ələ keçirməklə islahat aparmağın daha asan olduğuna qərar vermişdir.

Bundan sonra sultan II Əbdülhəmid Midhat Paşanı vəzifədən kənarlaşdırmış və imperiyadan sürgün etmişdir. Onun vəzifədən azad edilməsinin səbəbləri kimi büdcə kəsiri olduğu halda profisit təqdim etməsi, rüşvət və korrupsiyaya qarşı mübarizə apardığı dövrdə digər saray rəsmiləri ilə yaşadığı münaqişələr göstərilmişdir. Digər bir səbəb 1877-1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsi göstərilmişdir. Bu hadisələrdən qısa müddət sonra, 1881-ci ildə Midhat Paşa sultan II Əbdüləzizə sui-qəsd cəhdi ittihamı ilə Ulduz sarayında təşkil edilmiş Ulduz məhkəməsi tərəfindən edam cəzasına məhkum edilmişdir. Midhat Paşadan başqa, Namiq Kamal kimi digər "yeni osmanlılar" da sürgün edilmişdir. Kamal Xios adasında inzibati vəzifəyə məcbur olunmuş və 1888-ci ildə orada vəfat etmişdir.

Bu proseslər, yəni "yeni osmanlılar"ın gücdən düşməsi Birinci Məşrutiyyət dövrünə effektiv son qoymuş və hakimiyyətin sultanın əlində mərkəzləşməsinə qayıdışa işarə etmişdir. II Əbdülhəmidin sultanlığı birmənalı qarşılanmamışdı. Murad taxtdan endikdən doqquz ay sonra zehni qabiliyyətlərini yenidən əldə etmişdir. Bir müddət sonra keçmiş sultanın sağalmasını müşahidə edən tərəfdarları gizlicə onu taxta qaytarmaq üçün sui-qəsd planlarına başlamışdılar. Muradın Çırağan sarayında saxlanıldığı ilk iki il ərzində tərəfdarları onu azad etmək və taxta qaytarmaq üçün üç dəfə cəhd göstərmişdilər, lakin hər üçü uğursuz olmuşdur. Buna görə də Əbdülhəmid Çırağan sarayının ətrafında onu şəhərdən təcrid edən kordonu sərtləşdirmişdi. Keçmiş "yeni osmanlılar" nümayəndəsi Əli Suavi 20 may 1878-ci ildə artan avtoritarizmə son qoymaq və liberal ideallara həmfikir olan V Muradı yenidən taxta çıxarmaq məqsədi ilə Çırağan hadisəsi kimi tanınan çevriliş cəhdi həyata keçirmişdir. Çevriliş uğursuzluğa düçar olmuş və Əli Suavi bu cəhddə Həsən Paşa tərəfindən öldürülmüşdür. Bəzi hesablara görə, ölümündən az əvvəl Əli Suavi V Muradın qolundan tutaraq ona belə demişdir: "Ey, əfəndimiz, gəl, bizi moskvalılardan xilas et".

## İdeologiyası

"Yeni osmanlılar" tək bir ideologiya ilə birləşməmiş və öz qrupları daxilində baxışları xeyli fərqlənmişdilər. Buna baxmayaraq, onları bir neçə mərkəzi ortaq fikir və ümumi məqsəd birləşdirmişdir.

"Yeni osmanlılar" Tənzimat islahatları ilə hökumətin aldığı bürokratik və güzəştə gedən formaya qarşı ortaq narazılıqla birləşmişdilər. "Yeni osmanlılar" Tənzimatı "Avropa tələblərinə təslimiyyət" kimi tənqid etmiş və bunu imperiyanın acınacaqlı vəziyyətinin əsas səbəblərindən biri hesab etmişdilər. "Yeni osmanlılar" islam konsepsiyalarına söykənən konstitusiya hökumətinin inkişafını tələb etmişdilər. Bu, həm ilham aldıqları Avropa hökumətlərindən fərqlənmək, həm də Osmanlı mədəniyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən birini qorumaq məqsədi daşımışdır. "Yeni osmanlılar"ın ən qabarıq təsiri osmanlı vətənpərvərliyi anlayışının işlənib hazırlanmasından irəli gəlmişdir. Namiq Kamal bu konsepsiyanı şeirlərində və özünün "*Vətən*" pyesində dünyəvi nəticəsinə qədər inkişaf etdirmişdir. Bütün əsərləri Osmanlı vətənini tərifləmiş və bütün osmanlıların dini icmalarına olan sədaqətlərindən üstün olaraq bu ərazi qurumuna bağlılıq hissi paylaşmalı olduğunu vurğulamışdır. Bu, ərazi vətənpərvərliyinin başlanğıcı olmuşdur. İnanc o idi ki, Osmanlı imperiyasının sakinləri Osmanlı vətəninə sədaqət borcu daşıyırdı. Avropada yaranan milli kimliklər qarşısında vətənpərvər Osmanlı kimliyinin tərifi istəyi bir çox aparıcı "yeni osmanlılar" nümayəndəsi üçün birləşdirici amilə çevrilmişdir. Osmanlıçılığın arzu olunan məqsədi imperiyanın müsəlman və qeyri-müsəlman təbəələri arasındakı gərginliyi aradan qaldırmaq və onları dövlətə sədaqətlə birləşdirmək olmuşdur.

"Yeni osmanlılar" konstitusiya hökuməti modeli üçün avropalıları nümunə götürürdülər, lakin onlar bunun islam çərçivəsində inkişaf etdirilməli olduğunu müdafiə etmişdilər. Bu, "Osmanlı siyasi mədəniyyətinin əsası kimi islamın davamlı və əsaslı etibarlılığını" vurğulamaq məqsədi daşımışdır. "Yeni osmanlılar" islam idealizmini müasir liberalizm və parlamentar demokratiya ilə sintez etmişdilər. Onlara görə, Avropa parlament liberalizmi islam prinsiplərinə uyğun olaraq izlənilməli model idi və "islam hökumət konsepsiyalarını Monteskyö, Danton, Russo, həmçinin müasir Avropa alim və dövlət xadimlərinin fikirləri ilə uzlaşdırmağa" çalışmışdılar. Cəmiyyətin formalaşmasında təsirli olan Namiq Kamal Üçüncü Fransa Respublikasının konstitusiyasına heyran olmuş və yeni osmanlıların siyasi ideallarını "millətin suverenliyi, hakimiyyətlərin ayrılığı, vəzifəli şəxslərin məsuliyyəti, şəxsi azadlıq, bərabərlik, fikir azadlığı, mətbuat azadlığı, birləşmə azadlığı, mülkiyyətdən istifadə, evin toxunulmazlığı" kimi xülasələndirmişdir.

## Mirası
Hərəkatın üzvlərindən biri olan Əbüzziya Tofiq sonradan "*Yeni Osmanlılar Tarixi*" adlı kitab yazmış və burada "yeni osmanlılar" hərəkatının tarixini təsvir etmişdir. "Yeni osmanlılar"ın Osmanlı imperiyasında qoyduğu ən böyük miraslarından biri hərəkətlərində özünü göstərmişdir. Onlar "imperiyanın Osmanlı elitasında ilk müasir ideoloji hərəkat" hesab olunmuşdular və yazıları vasitəsilə ictimai rəyi şüurlu şəkildə yaratmağa, ona təsir etməyə çalışan ilk şəxslər olmuşdular. Mətbuatın siyasi tənqid aləti kimi istifadə olunması də "yeni osmanlılar"ın yeniliyi kimi qiymətləndirilmişdir.

Bundan əlavə, vətən və hürriyyət kimi liberalizm terminlərinə yeni mənalar vermiş Namiq Kamal kimi aparıcı "yeni osmanlılar" Osmanlı imperiyası daxilində sonrakı milliyyətçi və liberal qruplara ideologiyaların güclü ifadəsini miras qoymuşdular. Namiq Kamalın özü Türkiyə milli kimliyinin formalaşmasına böyük təsiri olmuşdur. Namiq Kamal hökumət ilə xalq arasındakı münasibətlərə dair Qərb anlayışlarından güclü təsirlənmişdi. Onun monarxa sədaqətdən daha çox milli sədaqətə diqqət yetirməsi yalnız XX əsrin əvvəllərində demokratiyanın yayılmasına yox, həm də Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra müasir Türkiyə Respublikasının formalaşmasına töhfə vermişdir. Müasir Türkiyənin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk tez-tez Namiq Kamalın gənc yaşlarında yazdığı əsərlərdən təsirləndiyini, sonradan bu əsərlərin onun Türkiyə hökuməti və dövlətinin qurulmasındakı məqsədləri üçün ilham mənbəyi olduğunu qeyd etmişdir.

Qərb müasirliyi məsələsinə toxunan ilk qrup olaraq gələcək inqilabi hərəkatlar, məsələn "gənc türklər, həm metod, həm də ideologiyanı "yeni osmanlılar"dan almışldıar, lakin onlar islam əsaslarına qayıdış vurğusundan fərqli olaraq, vətənpərvər osmanlıçılığa daha çox diqqət yetirmişdilər. Həmçinin, ilk Osmanlı konstitusiyasının elan olunmasına töhfə verən səyləri Osmanlı imperiyasının İkinci Məşrutiyyət dövrü üçün mühüm presedent yaratmışdır. Bu dövr "gənc türklər"in Gənc türklər inqilabında "yeni osmanlılar"ın toqquşduğu eyni monarx olan II Əbdülhəmidi taxtdan salması ilə başlamışdır.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat
*