Dmitri Kantemir

**Dmitri Konstantinoviç Kantemir** ; ) — Rusiya və Moldov dövlət xadimi.

## Həyatı
Dmitri Kantemir moldav hakimi Konstantin Kan Temirin (1627–1693) oğlu idi. 22 il İstanbulda yaşamışdı. Burada diplomatik missiyanı yerinə yetirirdi. Bu zaman ərzində türk dilini gözəlcə öyrənmiş, bu xalqın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və tarixinə bələd olmuşdu.

Öz zəmanəsinin yaxşı təhsil görmüş bir adamı idi. İstanbulda, həm də "Patriarx məktəbi"ndə təhsil almışdı. Bu məktəb əski Vizantiya ənənələrini hifz etmiş məktəb-təhsil ocağı idi. Beləliklə, türk dilini bilən, ərəb və fars dillərinə də aşina olan Kantemir həm də yunan-latın təlimi almışdı.

Onun xarüqə keyfiyyətlərini nəzərdə tutan V. Belinski Kantemiri "Rus
yazıçılarının portret qalareyası" əsərində hərtərəfli adam kimi xarakterizə edir:
"Knyaz Kantemir alim bir şəxs idi… Berlin akademiyasının üzvü idi, türkcə, farsca,
yunanca, latınca, italyanca, rusca, moldavca danışır, fransız dilini əməlli-başlı bilir,
özündən sonra latın, yunan, moldav və rus dillərində bir çox əsərlər qoyub
getmişdir".

Dmitri Kantemir qədim tatar xanı sülaləsindən çıxmışdı. Onun familiyası kan (xan) Temir (temir, timir, dəmir) buna sübutdur. A. N. Kononov onun Əmir Teymurun (Teymurləngin) nəslindən olduğunu irəli sürür.

Dmitri Kantemir (1673–1723) İstanbulda yaşayarkən artıq gizli casuslar vasitəsilə
Pyotrla əlaqəyə girir. Pyotr Osmanlı imperiasına daxil olan xristian xalqlarının
xilaskarı rolunu boynuna çəkərək, Balkan xalqlarının xristian və slavyan hisslərini
coşduraraq onları özü üçün alət etməkdə idi. Beləliklə, 1710-cu ildə sultan
tərəfindən Moldav taxtına əyləşdirilən Kantemir bu tacı bircə il daşıya bildi. Türkiyə
ilə savaşa başlayan I Pyotr Kantemirə böyük ümid bəsləyirdi; Kantemir ona əsgəri
güc də vəd etmişdi. O, lazımi anda arxadan qoşunu ilə qalxıb Pyotra qoşulmalı idi.
Lakin gözlədikləri kimi olmur. Purut çayı (əsil adı: Burat) üstündə Rus
qoşunları biabırcasına məğlub olur, deyirlər Pyotr özü də bu döyüşdə türklərə əsir
düşür. Çar Pyotr bu barədə sonralar etiraf etməkdən usanmırdı: "Prut xəcalətimi mən
ölüm yatağında belə unutmayacağam". Rus tarixində bu döyüş "Prut bədbəxtliyi"
adlandırılır.

Odur ki, məğlubiyyətdən sonra öz ölkəsində qala bilməyən Kantemir 4
minlik qoşunu, arvadı, altı uşağı ilə Rusiyaya keçir. Geriyə yolu bağlanan Xan Purut
sülhü bağlanandan sonra həmişəlik Rusiyada yerləşir. Əvvəl ailə Xarkovda
məskunlaşır və Ukraynada, Kurskdakı malikanələrində yaşayır. 1713-cü ildə isə
knyaz ailəsi ilə Moskvaya köçür. Sülh bağlanarkən türk tərəfi məğlub olan
Rusiyadan xain çıxan moldav hakimi Xan Temiri də geri istəyirlər.

Çar Pyotr diplomatik işlərini həvalə etdiyi vəkili Şapirova bununla bağlı
yazdığı məktubunda göstəriş verirdi: "Mən knyazı onlara verə bilmərəm. O, mənə sevgisi üzündən var-dövlətindən, mal-mülkündən keçdi. Verdiyim sözü geri götürə
bilmərəm. Mən indi vicdandan başqa heç nəyə sahib deyiləm… Əgər onu geri
versəm, onda bu mənimçün padşah olmaq şərəfindən məhrum olmaq deməkdir" (19,
171). 1719-cu ildə çarın dəvəti ilə paytaxta – Peterburqa köçür. Dmitri Kantemir
Rusiyanın dövlət işlərinə cəlb edilir.

Pyotr Kantemirin xidmətlərini layiqincə qiymətləndirdi; onu Senata üzv təyin
etdi, Moskvada və Peterburqda ev bağışladı, Kursk yaxınlığında malikanələr verdi,
ildə 60 min manatlıq təqaüd təyin etdi.

Pyotr ona da, oğullarına da yaşayıb fəaliyyət göstərmələri üçün həqiqətən
padşah inayəti göstərirdi. Şübhəsiz, çar yalnız Rusiyanın yaxın Şərqdə maraqları
xatirinə Türkiyə və İslam tarixini öyrənən Kantemirə fikir verirdi. Tarixçi Kantemir
bütün əsərlərini Rusiyada yaratdı. Kantemirin "Moldaviyanın tarixi, coğrafi və siyasi
təsviri" əsəri öz tarixi və etnoqrafik qiymətinə görə bu gün də eyni dəyəri
saxlamaqdadır.

1716-cı ilin sonlarına doğru Kantemir "Osmanlı xanədanının yüksəlişi və
süqutu" əsərini tamamladı. Bu kitab Osmanlı imperiyasının siyasi və hərbi
vəziyyətinə dair ilk sistematik əsər idi və dərhal ingilis, alman, fransız dillərinə
tərcümə edildi.

Aradan az keçməmiş, 1720-ci ildə daha bir mükəmməl əsər ortada idi. Bu
yeni kitab "Türk imperiyasının vəziyyəti və dini sistemi" adlanırdı.
Dmitri Kantemirin ailəsində uşaqlarının müəllimi İvan Yuryeviç İlinski
yaşayırdı. Bu kitabı rus dilinə o tərcümə etmişdi. İlinski daha sonra Kantemirin şəxsi
katibi işləmişdi. Lakin İlinskinin əsl şöhrəti qabaqda idi. Onun adı Seçenev, Radlov
kimi simalarla bir çəkiləcəkdi. Rus imperiyasına daxil edilən istila torpaqlarının yerli
türk əhalisini xristianlaşdırmaqda çarizmin dəstəyi olan missionerlər kimi…
Kitab ən çox "Məhəmməd dininin hazırkı vəziyyəti" adı ilə yayılırdı.
Pytorla Azərbaycandan geri dönən Kantemir yolda ikən 1723-cü ilin
avqustunda vəfat edir.

## Dmitri Kantemir və I Pyotr
Kantemirlə I Pyotr arasında bir vicdan əhdləşməsi var idi; nə zaman
Moldaviya Rusiyaya keçəcəksə onun hakimi Kantemirlərdən olmalı idi. Odur ki, bu
ümid bu ailədə hələ uzun illər yaşamaqda davam edəcəkdi. Buna görə də, ata
Kantemirdən sonra onun oğulları bu ideyanın bəhrəsini səbrlə gözləməkdə idilər.
Pyotrun ölümündən çox-çox illər sonra, Pyotrun qardaşı qızı Anna İvanovnanın
vaxtında baş verən Rus-Türk müharibəsinin (1736–1739) nəticələri Kantemir
oğullarını bərk maraqlandırdığından satirik şair olan Antiox Kantemir "İmperatriça
Annaya doğum günü münasibətilə" mədhiyyəsini yazdı. Çünki Antiox Kantemir öz
atası ilə Pyotrun əhdini bilirdi; bu səbəbdən müharibənin nəticəsinə öz ailə
müqəddəratı kimi yanaşırdı. Antiox Kantemir öz şeirini "qələbə nəğməsi" sanırdı.
Annaya üç mədhiyyə yazmış, birini hətta "İmperatriça Annaya onun varvarlara qarşı
qələbəsi münasibətilə" adlandırmışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kantemiroğlu ailesinin soyağacı
* Густерин П. В. Об одном историческом труде Д. К. Кантемира
* Густерин П. В. Об исламоведческом труде Д. К. Кантемира