open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şalva Vardidze

**Şalva Vardidze** () — gürcü mənşəli yazıçı və tərcüməçi. O, dini və siyasi fəaliyyətlə də məşğul olmuşdur. İstanbul Gürcü Katolik kilsəsində işlədiyi dövrdə Gürcüstanın müstəqilliyi üçün aparılan mübarizəyə dəstək vermişdir. Gürcü mədəniyyətinin tanınması istiqamətində bir sıra məqalələr yazmış və tərcümələr etmişdir.

## Həyatı
Şalva Vardidzenin ailəsi rusların Mesxeti-Cavaxeti bölgəsini ələ keçirməsindən və ərazidə yaşayan gürcüləri oradan sürgün etməsindən sonra Adıgün bölgəsinin Arali kəndinə köç etmiş və Vardidze özü də həmin kənddə anadan olmuşdur. 1885-ci ildə dini təhsil almaq üçün İstanbul şəhərindəki Gürcü Katolik kilsəsinə getmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra Gürcüstana geri qayıtmamışdır.

1911-ci ildə onun tərəfindən İstanbulda Gürcü klubu adlı cəmiyyət qurmuşdur. İstanbulda yaşayan müsəlman gürcülərin də qatıldığı cəmiyyətə, 1914-cü ildə gürcü məktəbi açmaq icazəsi verilmişdir. Məktəbdə təhsil alan şagirdlər üçün *"Patara Kartuli Anbani"* ("Kiçik Gürcü əlifbası") adlı kitab hazırlandı. Lakin həmin il Birinci Dünya müharibəsinin başlaması nəticəsində Şalva Vardidzenin rəhbərlik etdiyi layihə baş tutmadı.

Şalva Vardidze əsası 1914-cü ildə qurulan və Almaniya tərəfindən dəstəklənən Gürcüstan Müstəqillik Komitəsinin üzvü olmuşdur. Komitənin üzvü kimi 1917-ci ildə Almaniyaya məxsus sualtı gəmi ilə Gürcüstana silah-sursat aparan qrupda fəaliyyət göstərmişdir. Qrupun bir neçə üzvü rus əsgərləri tərəfindən əsir götürüldükdən sonra Şalva Vardidze və yoldaşları İstanbula geri dönmüşdür. Almaniyanın və Osmanlının Birinci Dünya müharibəsində məğlub olması nəticəsində komitənin fəaliyyəti uğursuzluqla nəticələnmişdir. Şalva Vardidze komitədəki fəaliyyətinə görə komitə tərəfindən yaradılan "Kraliça Tamar medalı"na layiq görülmüşdür.

Gürcüstan Demokratik Respublikasının 1921-ci ildə Qızıl Ordu tərəfindən süquta uğradılmasından sonra İstanbulda "Tavisupali Sakartvelo" ("Müstəqil Gürcüstan") adlı qazet fəaliyyətə başlamışdır. Həmin qazetin qurucularından biri də Şalva Vardidze idi. O, doqquz dil bilirdi və gürcü mədəniyyəti haqqında fərqli dillərdə məqalələr yazırdı. İtalyan diplomat Evqenios Daleziosun İstanbul və Mərmərə bölgəsində yaşayan gürcülər haqqında fransız dilində yazdığı kitab, Şalva Vardidze tərəfindən *"Kartvelebi Konstantinopolşi"* adı ilə gürcü dilinə tərcümə edilmişdir.

İstanbulda siyasi basqılar ilə əlaqədar olaraq 1945-ci Livana köçmüşdür. Beyrut Fransız Universitetində müəllim işləməyə başlamışdır. Livanda yaşadığı dövrdə ərəb dilində gürcü çarı Davidin həyatından bəhs edən "Böyük Gürcüstanın hökmdarı" adlı kitab yazmışdır.

Şalva Vardidze 1950-ci ildə Livanda vəfat etmişdir. Onun şəxsi arxivi şagirdi və qohumu Pol Zazadze tərəfindən İstanbula aparılmış və oradakı Gürcü Katolik kilsəsinə verilmişdir.

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
* *სტამბოლის ქართული სავანე - შუშანა ფუტკარაძე "st'ambolis kartuli savane - şuşana putk'aradze" (İstanbul Gürcü Manastırı - Şuşana Putkaradze), 2012, Tiflis, ISBN 978-9941-421-61-7.

## Xarici keçidlər
*Xaricdəki gürcülər - Şalva Vardidze 
*Gürcüstan Ensiklopediyası - Şalva Vardidze 
*Gürcü-alman arxivi 
*"დამოუკიდებლობის კომიტეტი საზღვარგარეთ - 1914"
Eduniversal

"**Eduniversal**" — Fransız kansaltinq və reytinq agentliyi "THE EDUNIVERSAL EVALUATION AGENCY" tərəfindən dərc olunan dünyanın nüfuzlu ali məktəb reytinqlərindən biri. 1994-cü ildən yayımlanan reytinq cədvəli əsasən ali biznes məktəblərinin fəaliyyətini əhatə edir.

## Nüfuzu

Qlobal miqyasda *[[India Today]]*, *[[L'Économiste]]*, *[[La Vie Éco]]*, *[[The Times of India]]*, Sohu, 20 minutos, *[[The Gazette (Chicago)]]*, *[[VietnamPlus]]*, *[[Coventry Telegraph]]*, *[[University World News]]*, *[[Business Line]]*, *[[El Economista (Spain)]]*, *[[KPBS Public Media|KPBS]]*, *[[The Jamaica Observer]]*, *Economico*, *Głos Wielkopolski*, *Morocco World News*, *Business Tech* və s. nüfuzlu informasiya agentlikləri Eduniversal sıralamasına istinad edir.

Fransada isə *[[Le Monde]]*, *[[Le Figaro]]*, *[[Capital (French magazine)|Capital]]*, Le Parisien, L'Étudiant, Studyrama, Capcampus və s. informasiya agentlikləri Eduniversal sıralamasına istinad edir.

## Metodologiya

Eduniversal reytinq agentliyi dünyanın 150-dən çox ölkəsində ən yaxşı 1000 Biznes Məktəbinin rəsmi seçimini aparır. Burada çoxsaylı kriteriyalar, müəllim heyətinin tərkibi, praktiki potensial, maddi-texniki baza, tələbələrin gender bərabərliyi, məzunların karyera irəliləyişləri və s. kifayət qədər əhəmiyyətli rola malikdir.

## İstinadlar
Hiroşimanın kölgələri

**Hiroşima kölgələri** — nüvə partlayışında işıq şüalanmasının təsirindən yaranan effekt; Radiasiyanın yayılmasına insan və ya heyvan bədəni və ya başqa bir cisim tərəfindən maneə törədildiyi yerlərdə yanmış bir fonda siluetləri təmsil edirlər. Effekt, bu cür hadisələrin ilk dəfə olaraq 6 avqust 1945-ci ildə ortaya çıxdığı Yaponiyanın Hiroşima şəhərinin adını daşıyır.

Fenomen adi bir kölgənin görünüşünə bənzəyir: radiasiyanın yayıldığı istiqamətdə müəyyən bir obyekt görünür və onun arxasındakı səth sahəsini radiasiya bağlayır. Atom partlayışında radiasiya intensivliyi o qədər böyükdür ki, bir çox səth rənglərini və xüsusiyyətlərini dəyişdirir. Məsələn, asfalt örtüyü qaralır, cilalanmış qranit kobudlaşır və boyalı səthi yanır. Xirosimada, işıq radiasiyanın zədələnmə radiusunda müdafiə olunmayan insanlar yanana qədər ağır yanıqlar aldılar və sonra şok dalğası ilə geri atıldılar və özlərindən sonra yanmamış kölgələr buraxdılar. Bundan sonra çoxları həyatda qaldı, amma yenə də bir müddət sonra aldıqları yanıqlardan, radiasiyalardan və yaralanmalardan öldülər; Partlayışdan sonra meydana çıxmış yanğın fırtınalarında çoxları yandı. Xirosimada partlayışın episentri Aioi körpüsünə düşmüşdür ki, burada da 9 nəfərin kölgəsi qalmışdır.

Bənzər bir təsir, adi partlayışlar və ya güclü yanğınlar zamanı, yanğından sonra tapılan kömürləşmiş cəsədlərin döşəmənin yanmamış səthini və partlama məhsulları ilə örtülməmiş divarları örtdüyü zaman meydana gələ bilər.

## İstinadlar
Kölgə

**Kölgə** — işığın şəffaf olmayan bir obyekt tərəfindən qarşısının kəsilməsi ilə işıqlı bir yerdə meydana gələn qaranlıq sahədir.

İşıq mənbəyindən çıxan işıq bir cismə dəydikdə, cisimin işıqlandırılmış üzünün əksi tərəfində formalaşan qaranlıq hissəyə kölgə deyilir.

Bir nöqtəvi işıq mənbəyindən çıxan şüalar düz xətti bir yol izləyirlər. Mənbədən gələn bəzi şüalar qarşısında yerləşdirilən qeyri-şəffaf bir cismin arxasına keçə bilər, bəzi şüalar isə keçə bilmir. İşıq mənbəyindən çıxan heç bir işığın çata bilmədiyi cismin arxasındakı hissəyə tam kölgə deyilir. Bəzi şüaların çata bildiyi və bəzilərinin çata bilmədiyi hissədə meydana gələn qaranlığa isə yarı kölgə deyilir. Cismin kölgəsi obyektdən uzaqlaşdıqca böyüyür, yaxınlaşdıqca kiçilir. Belə hadisələrə insanlar kölgə deyir. Ən böyük kölgələr səhərlər və axşam qaranlıq düşməzdən əvvəl yaranır. Eyni zamanda, günəş saatı kölgə ilə göstərilən rəqəmə görə vaxtı göstərir.

Ancaq günəş saatları dəqiq vaxtı göstərə bilmədikləri üçün artıq istifadə edilmirlər. Bu gün istifadə olunan saatlarda isə vaxtı göstərməkdə çox da böyük səhvlərə yol verilməmişdir. Türkiyədə isə insan kölgəsi yay aylarında şimala, qış aylarında isə cənuba düşür

## Astronomiya
Üç ay (Callisto, Europa və Io) və onların kölgələri Yupiter boyunca parad keçir. Umbra, penumbra və antumbra adları tez-tez astronomik obyektlərin yaratdığı kölgələr üçün istifadə olunur, baxmayaraq ki, bəzən günəş ləkələri kimi qaranlıq səviyyələrini təsvir etmək üçün istifadə olunur. Astronomik obyektin görünən böyüklüyü 4-ə bərabər və ya aşağı olduqda, insan tərəfindən görünən kölgələr salır. Yerə görünən kölgələri proyeksiya edə bilən yeganə astronomik obyektlər Günəş, Ay və düzgün şəraitdə Venera və ya Yupiterdir. Gecə, planetin yarımkürəsinin orbital ulduzuna baxan günəş işığının qarşısını alması nəticəsində yaranır.

Yerin Aya atdığı kölgə Ay tutulmasıdır. Əksinə, Ayın Yerə atdığı kölgə Günəş tutulmasıdır.

Gündüz dəyişikliyi

Günəş gün ərzində kəskin şəkildə dəyişən kölgələr yaradır. Yerə düşən kölgənin uzunluğu günəşin yüksəlmə bucağının kotangensi ilə mütənasibdir — onun üfüqə nisbətən bucağı θ. Günəşin çıxması və qürubuna yaxın, θ = 0° və çarpayı(θ) = ∞ olduqda, kölgələr çox uzun ola bilər. Günəş birbaşa yuxarıdan keçirsə (yalnız Xərçəng və Oğlaq Tropikləri arasındakı yerlərdə mümkündür), onda θ = 90°, çarpayı(θ) = 0 və kölgələr birbaşa obyektlərin altına düşür.

Bu cür dəyişikliklər səyahətçilərə uzun müddət səyahətləri zamanı, xüsusən də Ərəbistan səhrası kimi qısır bölgələrdə kömək etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Günəş gündüz saatlarında necə kölgə salır?
* Yunqun analitik psixologiyasında "Kölgə"
Abşeron Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Abşeron Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — 21 noyabr 1983-cü il tarixində fəaliyyətə başlamışdır.

## Muzeyin tarixi
2015-ci ildə əsaslı təmir olunmuş muzeyin sahəsi 296 kvm. təşkil edir və 5 zaldan ibrətdir. Hal hazırda muzeydə 3000-ə yaxın eksponat qorunub saxlanılır və 1800 ədəd ekspozisiyada nümayiş olunur. Muzeydə Abşeron rayonun tarixini, coğrafiasını, təbiətini, məişətini, mədəniyyətini əks etdirən eksponatlar qorunub saxlanılır.

## Muzey binası
Muzey 4 zal, 1 fond otağı və işçilər üçün 1 otaqdan ibarətdir. Ekspozisiya sahəsi 250kvm, müdir otağı 1 kvm, fond otağı 10 kvm, işçilər üçün otaq 25 kvm-dir. 2018-ci il ərzində muzeyə gələnlərin sayı 1932 nəfər olmuşdur. Muzeyə gələnlərin qeydiyyati aparılır.

## Həmçinin bax
* Abşeron
* Abşeron rayonu
* Abşeron bələdiyyələri

## Xarici keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
İmişli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**İmişli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi** — 16 mart 1981-ci ildə yaradılmışdır. Muzeyin ümumi sahəsi 173.316 kv.m-dir.

## Muzeyin tarixi
İmişli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 16 mart 1981-ci ildə yaradılmışdır. Muzeyin ümumi sahəsi 173.316 kvadratmetrdir.

## Muzey eksponatları
Orta əsrə aid 4000 min eksponat rayon sakinləri tərəfindən muzeyə hədiyyə olunmuşdur. 2017-ci ildə İmişli rayonunun Muradxanlı və Qızılkənd ərazisində aparılan qazıntılar zamanı 92 ədəd keramik qablar tapılmış və muzeyə hədiyyə olunmuşdur. 2018-ci ildə Qızıltəpə ərazisində arxeloji qazıntı zamanı 1 ədəd kürə tapılıb muzeyə verilmişdir. 2018-ci ildə Qızıltəpə ərazisində aparılan arxeloji qazıntı zamanıda 1 ədəd kürə tapılmış və muzeyə hədiyyə olunmuşdur. 2019-cu ildə Muzeyin işçiləri tərəfindən muzeyə yun darağı, tikiş maşını və mis qazan hədiyyə olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* İmişli
* İmişli rayonu
* İmişli bələdiyyələri

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 

## İstinadlar
Elektromaqnit impuls

**Elektromaqnit impuls** () partlayışdan sonra meydana gələn (əsasən nüvə partlayışları) və elektron cihazlara zərər verən dalğalardır.

İlk dəfə 1991-ci ildə Körfəz müharibəsində ABŞ tərəfindən elektron bomba (e-bomba) kimi istifadə edilmişdir. ABŞ-nin 2003-cü ildəki İraq müharibəsində də istifadə etdiyi iddia edilir.

Nüvə partlayışlarından istiqamətlənən elektromaqnit sahəsinə elektromaqnit impulsu deyilir. Elektromaqnit impulsun yaranması Komptonov (ingilis alimi) mexanizmi nəticəsinə əsaslanır. Nüvə partlayışı anında külli miqdarda qamma kvantlar və neytronlar yayılır. Partlayışın qamma-kvantı, ətraf mühitin atomları ilə qarşılıqlı təsirdə, müsbət yüklü zəif ionlar və cəld elektronlar əmələ gətirir ki, bunlar da yeni qamma-kvantların törəmələri istiqamətində hərəkət edirlər. Nəticədə ətraf mühitin bu boşluğunda sərbəst elektrik cərəyanı və yüklü sahə əmələ gəlir. Öz növbəsində cəld elektronlar mühitdə ionlaşaraq, müsbət yüklənmiş ionlar və zəif elektronlar yaradırlar. Nəticədə bu mühit elektrik keçirici olur. Elektrik sahəsinin təsiri altında, yaranmış cəld elektronların, zəif elektronlara qarşı hərəkətə başlamasından elektronlarda cərəyan keçiriciliyi yaranır.

Elektromaqnit impulsu radioelektron cihazlara və elektrotexniki avadanlıqlara (kabel və rabitə sistemi xətlərinə, idarəedilən cihazlara, elektrik təchizatına və digər qəbuledicilərə) məhvedici təsir göstərir. Bu cihazlarla işləyən insanların təhlükəsizliyi üçün tədbir görülməyibsə, elektromaqnit impulsu yüksək gərginliyi ilə insanları zədələyə bilər. Elektromaqnit impulsundan mühafizə vasitəsi kimi qoruyucu avtomat tərtibatlarından istifadə edilir.

## İstinadlar
Yanğın fırtınası

**Alov fırtınası**, **yanğın fırtınası**, **alov tornadosu** və ya **yanğın tornadosu** — bir çox yanma mərkəzinin birləşdiyi zaman meydana gələn atmosfer hadisəsidir.

## Mexanizmi
thumb|Alov fırtınasının baş vermə mexanizminin diaqramı

Belə bir yanğın fırtınası, vulkanik püskürmə və ya bir ərazinin bombalanması nəticəsində baş verə bilər. Ayrı-ayrı yanma ocaqları geniş bir mərkəzə birləşdirilir. Üstündəki hava təbəqəsi çox qızır və nəticədə yuxarıya doğru qalxmağa başlayır. Bu proses yanmanın ətrafından gələn soyuq hava kütlələrini özünə çəkir. Beləliklə alovları daha çox yuxarıya qaldırır və nəticədə beş kilometrə qədər yüksəkliklərə çata biləcək sabit mərkəzli cərəyanlar yaradırlar. 500-800 ˚C-ə qədər qızdırılan hava kütləsi qasırğa sürətində fırlanır. Alov tornadosunun mərkəzinin yaxınlığında olan hər şey yanır və ya əriyir.

## Baş vermiş nümunələr

thumb|Yanğın fırtınası

1666-cı ildəki Böyük London Yanğını, 1812-ci ildəki Böyük Moskva Yanğını, 1871-ci ildəki Böyük Çikaqo Yanğını və 1917-ci ildəki Selanik yanğınları zamanı yanğın fırtınası hadisələri qeydə alınmışdır. Bu fenomen həmçinin, 2014-cü ildə Meksikada və 2016-cı ildə ABŞ-də baş vermiş meşə yanğınları zamanı da müşahidə edilmişdir.. Bir çox başqa hallar da məlumdur.

Hava bombardmanları 1942-ci ildə Stalinqradda, 1943-cü ildə Hamburq və Vuppertalda, 1945-ci ildə Drezden, Tokyo və Hirosimada yanğın fırtınalarının başlanmasına səbəb olmuşdur..

## İstinadlar
Axstav nahiyəsi

**Ahıstabad nahiyəsi**  -  XIV əsr-XIX əsrlər. İnzibati ərazi. 

1593 cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyaləti Axıstabad sancağı inzibati–ərazi nahiyə
Nahiyə 1593 cü ildə Axıstabad adlanırdı.

## Kəndlər
1593-cü ilə aid Osmanlı təhrir dəftərində qeydə alınmış Oğuz-Türkmən tayfalarımız
Ahıstabad nahiyədə yaşayan Türkmən tayfaları: Canpaşalu, Qəzənfərlü, Qalalu, İbrahim Xəlifəlü, Kəsəmənli, Qılıçlu (Avşar), Molla Əhmədlü, Molla Hacılu, Pir Əhmədlü, Peyrəlü, Pir Aslan Xəlifə

1728 Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətində Qazax livası inzibati–ərazi nahiyə

## Kəndlər

Nigarlı, Qurdboğazlı, Qılıclı Pirəlili, Qarasəkili, İshaqlı, Həsənxocalı, Qara Xəlifəli, Qaramanlı, Qaraqumaş, Dəryacıq, Aşağı Almalı, Məlik, Xassu, Korkeşiş, Böyük Cücüfə, Kiçik Cüncüfə, Şiraz, Salmanbəy, Mirili, Çaxarzimə, Xatis, Boğazkilsə, Tuşdoğan, Məlikbulaq, Göl, Qırxbulaq, Böyük Danaqıran, Müsüslü, Fəxrəli, Qızılhacılı, İsmayıl, Xəlifəli, Kiçik Kosalar, Xarxaç, Aşıq, Böyük Bəxtiyar, Kiçik Bəxtiyar, Dellycan, Ağkilsə, Məkan, Kiçik boğazkilsə, Dalmacıq, Çələbi, Sarısufi, Həmzəçəmən, Ağkilsə, Bozkəndi, Şahrux, Yaşbəy, Yarcavan, Hindizan, Bətkörpü, Şikar, Kiçik Danaqıran, Qızıldaş, Ağbulaq, Mirlərbulağı, Örəntala, Xanlıca, Hacıbulaq, Armudlu, Ağsu, Nəzərqya, Qaranlıdərə, Quşçu, Sarıvəlioğlu, Sarıkeşiş, Qaşqadaşı, Yeldöyən, Ağzıaçıq, Molla qaya, Dəlikilsə, Mağarzin, Göləgirən, Alpaut, Dərə, Boğazcılı, Qızılhacılı, Tərxanlı, Sarımlar arxı.

Qazax sultanlığı nın nahiyəsi

## İstinadlar

*“Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə (1728)
Tavatuy gölü

**Tavatuy gölü** — Rusiya Federasiyasının Sverdlovsk vilayəti ərazisində (Nevyansk şəhər dairəsi) yerləşən göl. Yekaterinburqdan 50 kilometr şimal-qərbdə, Ural dağlarının şərq yamaclarında yerləşir. Yekaterinburq yaxınlığındakı ən gözəl göllərdən biridir və şəhər sakinləri üçün ən sevimli istirahət yeridir. Gölün sahilində Kalinovo, Tavatuy və Priozernı kəndləri, eləcə də bir çox uşaq sağlamlıq düşərgəsi və istirahət mərkəzi vardır. Dəniz səviyyəsindən yüksəklik 263,5 m-dir.
## Adının mənası
Adın Komi-permyak dilindən ta va tuy - "bu su yolu" sözlərindən əmələ gəldiyinə inanılır. Bir toponimik əfsanəyə görə, Komi-Permyak bələdçisi ruslara gölləri göstərir və suyla getməli olduqlarını söyləyir. Yerli tarixçi V. Lojkin, gölün hər tərəfdən dağlarla əhatə olunduğuna görə adın Tatar dilindən tau tuy - "dağların toyu" adından gəldiyinə inanır.
## Coğrafiyası
Göl Neyva çayı hövzəsinə aiddir və Verx-Neyvinski gölməçəsi ilə vahid bir sistem təşkil edir. Gölün içindəki axın onun şimalında yerləşir. Su səthinin sahəsi 21,2 km²-dir. Orta dərinliyi 5 m, ən dərin yeri 9 m-dir . Su kütləsinin həcmi 119 milyon kubmetrdir. Göl dəniz səviyyəsindən 259 metr yüksəklikdə yerləşir və şimaldan cənuba uzanmışdır. Uzunluğu təxminən 10 km, eni 3-3,5 km-dir. Gölün hövzəsi Verx-İsetski qranit massivinin qərb hissəsindədir və yer qabığının gənc şaquli hərəkətləri ilə əlaqəli tektonik mənşəlidir. Buzlaqdan sonrakı dövrdə hövzə su ilə dolmuşdur. Gölün yaşı 10 min ili keçmir. Göl sahilləri zəif parçalanmışdır. Sahil xətti boyunca qranit blokların var. Şərq sahili qərb sahilindən yüksəkdir. Göldə bir neçə ada vardır. Bunların arasında həm dağ (Makarenok, Qolubev), həm də alçaqlıqlar (Splven) var.

Göldə su təmizdir. Şəffaflıq 4-5 m-dir. Sular kifayət qədər soyuq və oksigenlə doymuşdur. Noyabrdan may ayınadək göl buzla örtülü olur. Göl üçün əsas qidalanma mənbəyi atmosfer yağıntılarıdır.

Gölün özəlliyi odur ki, sahil yaxınlığındakı suyun temperaturu hər zaman mərkəzi hissədən aşağı olur. Bunun səbəbi soyuq bulaqlar və bulaqlardan qaynaqlanan gölə təxminən 30 çay və axarın axmasıdır. Bunlardan ən böyüyü Bolşaya Şamanixa və Bolşaya Vitilkadır. Cənub-qərb sahili yaxınlığında göl böyüməyə başlayır. Şamanixa ən dayaz körfəzidir.

Neyva üzərindəki bəndin inşasına başlamazdan əvvəl (18-ci əsrin ortaları) iki Tavatuy gölü - Böyük Tavatuy və Kiçik Tavatuy (əvvəlkinin cənub-qərbində) bilinirdi.

## Təbiətin qorunması
Göl federal əhəmiyyətli təbiət abidəsidir. Təbiət abidəsinə bitişik meşələri ilə birlikdə ümumi sahəsi 3900 hektardır.
## İstinadlar

## Mənbə
*
Sultan Bilimxanov stadionu

**Sultan Bilimxanov stadionu** () — Çeçenistanın Qroznı şəhərini təmsil edən Axmat FK-nın keçmiş stadionu. Stadion 1946-cı ildə inşa edilmişdir. 2004-cü ildə təşkil edilmiş bombalı hücumdan sonra 2007-ci ildə təmir edilmişdir. Stadionun adı 2008-ci ilə qədər Dinamo olmuşdur. Sonradan stadiona 2 yanvar 2006-cı ildə qəzaya düşərək vəfat edən Çeçenistan Respublikası Parlementinin Xalq Məclisinin sədr müavini Sultan Bilimxanovun adı verilmişdir.

## Stadion haqqında
Çeçenistan müharibəsindən sonra stadiondakı ilk futbol matçı 14 mart 2008-ci ildə Axmat FK və Krılya Sovetov FK arasında baş tutmuşdur. Stadion 2011-2012-ci il sezonuna qədər Axmat FK-nın əsas stadionu olmuşdur. Hazırda stadion Axmat FK-nın gənclər komandasının əsas arenasıdır.

### 2004-cü il hücumu
9 may 2004-cü ildə Çeçenistan Prezidenti Əhməd Kadırov, Çeçenistan Respublikasının bütün yüksək vəzifəli şəxsləri, Şimali Qafqazın Terror ilə Mübarizə Hərəkatının Ortaq Qüvvə Qrupu komandanı Valeri Baranov və Rusiya Silahlı Qüvvələrinin digər nümayəndələri 9 May Qələbə Günü münasibətilə stadionda təşkil olunan konsertə fəxri qonaq qismində toplaşmışdılar.

Səhər saat 10:35-də stadionun mərkəzi kabinəsində bombalı hücum baş tutdu. V. Baranova görə partlayıcı maddələr stadionun yenidən qurulması dövründə oraya yerləşdirilmişdi. Rəsmi məlumatlara görə hücum zamanı yeddi nəfər həlak oldu, 50-dən çox şəxs yaralandı. Ciddi şəkildə yaralanan Əhməd Kadırov vəfat etdi. Həmçinin Çeçenistan Respublikası Dövlət Şurasının sədri Hüseyn İsayev də hücum zamanı vəfat etdi. 2001-2002-ci illərdə Çeçenistanın Daxili İşlər Naziri olmuş Səid-Səlim Peşhoyevin 2004-cü ildə hadisə barədə Vlast jurnalına verdiyi müsahibə : *"Prezident yanındakı şəxslərə qeyd-şərtsiz güvənirdi. [[Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidməti|FSB]] zabitlərinin təhlükəsizliyi təmin etməsinə də icazə vermirdi. Ancaq baş verənlərdən də göründüyü kimi prezidentin mühafizəsi yetərli dərəcədə təchiz edilməmişdi. Prezidentin yanında avtomat silahlarla durmaq təhlükəsizliyi təmin etmək üçün kifayət deyildi".*

15 iyun 2006-cı ildə "Kavkaz Center" adlı xəbər portalında Şamil Basayevin hücumu üzərinə götürməsi ilə bağlı məlumat yayıldı. Həmin açıqlamaya görə hücumu təşkil edənlərə 50 min dollar məbləğində pul ödənilmişdi.

## İstinadlar
Aleksey Lejnyov

**Aleksey Timofeyeviç Lejnyov (Lejnev)** () — Azərbaycan-sovet teatr aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1969).

## Həyatı
Aleksey Lejnyov 27 mart 1913-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1932–1934-cü illərdə Rostov Dram Teatrı studiyasında, 1934–1937-ci illərdə isə Tbilisi Dövlət Rus Dram Teatrında çıxış etmiş, 1938-ci ildən M. Qorki adına Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktyoru olmuşdur.

Aleksey Lejnyov 1944-cü ildən Sov. İKP üzvü olmuşdur. O, pedaqoji fəaliyyət də göstərmişdir. Aktyor 23 fevral 1972-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 25 dekabr 1969
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 27 fevral 1954
* "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı — 9 iyun 1959

## İfa etdiyi əsas rollar

* "Polad necə bərkidi", Nikolay Ostrovskinin əsəri üzrə — *Pavel Korçagin
* "Müfəttiş", [[Nikolay Qoqol]] — *Xlestakov
* "İki ağanın bir nökəri", Karlo Qoldoni — *Truffaldino
* "[[Hekayəti Xırsi-Quldurbasan|Xırs-quldurbasan]]", [[Mirzə Fətəli Axundov]] — *Tarıverdi
* "Müsyo Jordan və dərviş Məstəli şah", Mirzə Fətəli Axundov — *Məstəli şah
* "İnqilab naminə", Mixail Şatrov — *Dzerjinski
* "Onun dostları", Viktor Rozov — ''Şaron

## İstinadlar
De Broyl dalğaları

**De Broyl dalğaları** — 1923-cü ildə fransız fiziki Lui de Broyl fotonun dalğa-korpuskul dualizm xassəsinin maddənin bütün zərrəciklərinə-elektron, proton, neytron və atomlara da xas ola bilmə hipotezini irəli sürür. Onun ideyasına görə, hər hansı bir zərrəcik E enerjiyə, eləcə də, p impulsuna malik olarsa, belə halda həmin zərrəciyin hərəkətinə tezliyi ν=E:h və dalğa uzunluğu λ=h:p olan dalğaya uyğun gəlir. Belə dalğalara de Broyl dalğaları deyilir.

## Təsdiqi
De Broylun nəzəri əsaslandırdığı adıçəkilən hipotez 1927–1928-ci illərdə aparılan təcrübələr nəticəsində təstiqləndi. Fərziyyənin təsdiqi
elektronların kristal qəfəsdə difraksiyası təcrübələrinə əsaslanır. Maddə zərrəciyi olan elektronun dalğa xassələrini təsbit etmək məqsədilə elə cihaz tələb olunurdu ki, həmin cihazın parametrləri elektron dalğasının uzunluğu tərtibində olsun. Bu zaman aşkarlanmışdır ki, dalğa uzunluğunun bu qiyməti kristal qəfəslərdə atomlararası məsafə tərtibindədirlər. Məhz bu səbəbdən, aparılan təcrübələrdə kristal qəfəsdən keçərkən elektron dəstəsinin difraksiya və interferensiyası müşahidə edildi. Bununla da, təbiətin ən vacib qanunlarından biri sayılan- materiyanın dalğa-korpuskulyar xassəsinə sahib olması nəzəri və eləcə də, təcrübi yolla təsdiq edildi.

## Ehtimal dalğaları
Mikrozərrəciklərin dualist (ikili) təbiəti barədə nəzəriyyə mikroaləm haqqında təsəvvürləri tamamilə dəyişdi. Bununla meydana çıxan nəzəriyyədə dalğa və korpuskulyar xassələr bir-birini inkar etmir. Bunun əksinə olaraq, bir-birini tamamlayır. Beləliklə, dalğa və yaxud, kvant mexanikasının başlağıcı qoyuldu. Bu nəzəriyyədən çıxan digər bir fikrə görə zərrəciyi fəzanın verilmiş nöqtəsində müəyyən ehtimalla müşahidə etmək mümkündür. Məhz bu səbəbdən, de Broyl dalğalarını bəzən "ehtimal dalğaları" kimi də adlandırırlar.

## Xarici keçidlər
http://e-derslik.edu.az/books/282/units/unit-1/page158.xhtml

## Həmçinin bax
* Dalğa
* İşıq
* İşığın interferensiyası
* İşığın dispersiyası
* İşığın difraksiyası
* 
## İstinadlar
Çuvar nahiyəsi

Çuvar nahiyəsi -  XIV əsr-XIX əsrlər. İnzibati ərazi. 

1593 cü ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyaləti Axıstabad sancağı inzibati–ərazi nahiyə
## Kəndlər

1728 Osmanlı İmperiyasının Tiflis əyalətində Qazax livası inzibati–ərazi nahiyə

## Kəndlər

*Salehlər (Salahlı),
*Daş Salehlər (Daş Salahlı),
*Kəsəmənli,
*Qazançı,
*Qaralar,
*Kosalar,
*Sarıqamış,
*Kiçik Ayyaran, Böyük Ayyaran, Qaradink, Cücəvank, Xoşgünan, Qarabulaq, İncəqya Qızıldağ, Molla Abdulla, Peykanlı, Nəfsi-Əskipara, Əskiprayi-Gəbran, Vəli, Qapıçı, Məlikşah, Qut, Kürdlü, Rskbkt, Gəranis, Yuxarı Almalıq, Qala, Şəkərqala, Əlibəy, Bağağus, Qışlaq, Ağalı, Kunan, Gəlinqaya, Qoşakilsə, Çinar, Uluxan,  Xanpaşalı, Üçgöl, Ürkməz, Ürkməz,  Əmiryarlı, Qazaxbəndi, Dəmirçi, Dəmirçilər, Dördcanlı, Şahnəzərli, Cudaquşlu, Vəyəlli, Çanğlar, Dərvişlər,  Kəsəmən Qulubəy, Abdulla Altunçular, Salehlili, Qazaxlı İsmayıl, Pirili, Sübhanverdi, Qaraçılar,  Şəmsabad, Ağaxan Kəsəmənli.

Qazax sultanlığı nın nahiyəsi

## İstinadlar

*“Tiflis əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə (1728)
Belaya dağı (Vesyolıe Qorı)

**Belaya dağı** — Rusiya Federasiyasının Sverdlovsk vilayəti, Orta Uralın, Vesyolıe Qorı silsiləsinin ən yüksək zirvələrindən biridir. Dağın hündürlüyü 715 m-dir. Nijni Tagil şəhərinin cənub-qərbində, Urales və Çernoistoçinsk kəndlərinin yaxınlığında yerləşir. Dağda beynəlxalq "Belaya Dağı" xizək bazası vardır. Xizək bazasını Nijni Tagil, Yekaterinburq, Tümen, Lesnoy, Nijnaya Turadan gələn turistlərin ziyarət etdikləri ən məşhur bir xizək mərkəzidir.

## Coğrafiyası
Belaya dağı Vesyolıe Qorı silsiləsinin şimal hissəsində, "Nijnı Tagil şəhər dairəsi" bələdiyyəsində, Starik-Kamen dağının zirvəsindən 17 kilometr şimalda, Urales kəndindən 3 kilometr şərqdə yerləşir. Dağın hündürlüyü 715.4 metrdir. Dağ Volqa ilə Ob hövzələri arasındakı suayrıcında yerləşir. Bununlada Avropa ilə Asiya arasındakı sərhəd oradan keçir.

## Təsviri
Dağ şimaldan cənuba uzun kilometrlərə uzanır və tamamilə qarışıq meşə ilə örtülmüşdür. Burada əsasən şam, küknar və ağcaqayın yetişir. Yamaclar şimaldan cənuba bərabər dərəcədə düzdür və qərbdən şərqə qədər bir qədər dikdir. Yamaclarda bəzi yerlərdə qaya əmələ gəlmişdir.

## Ədəbiyyatda
Belaya dağı haqqında ilk xatırlatmalarından biri alman alimi P. S. Pallasın Uraldan keçdiyi 1770-ci ilə təsadüf edir. O yazırdı:

## Dağ xizək kompleksi
Beynəlxalq "Belaya Qora" xizək bazası 1963-cü ildən bəri xizək mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir. 1977-ci ildə Ümumittifaq Kənd Oyunları Belaya dağıında keçirildi. 1980-ci ildə Belaya Kənd Həvəskar idman Cəmiyyətinin Mərkəzi Şurası Çempionatının idmançılarını qəbul edir.

2003-cü ildə Sverdlovsk vilayəti hökumətinin bir qərarı ilə Belaya Qorada bir xizək kompleksi qurulmasına qərar verilir. 2005-ci ilin yayında yeni kompleksin təməli qoyulur. 2005-2006-cı il qış mövsümü üçün iki sürtmə lifti istifadəyə verilir.

2018-ci ildə Moskvada keçirilmiş Beynəlxalq Kayak Salonuna görə Belaya Qora xizək kompleksi Ən Yaxşı Ailə İstirahət Mərkəzi nominasiyasının qalibi olur.
Hal-hazırda xizək kompleksinə aşağıdakılar daxildir:

Qaldırıcılar (dörd yerlik yüksək sürətli qaldırıcı və iki yedəkləmə);

işıqlandırma və səs sistemi olan beş xizək yolu;

dəstəklənməyən yedəkləmə qaldırıcısı olan qar borusu yolu;

yürüş xizək yolları;

dağ velosiped yolları;

xidmət mərkəzi (50 çarpayılıq otel və kafe);

idman meydançası (qışda - konki meydançası);

hovuzlu fitness mərkəzi;

kar maşını kirayəsi;

piknik üçün çardağlar;

kəndir parkı.

## İstinadlar
Qriqori Sorin

**Qriqori Mixayloviç Sorin** () — sovet teatr aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1961).

## Həyatı
Qriqori Sorin -cü ildə Rjevdə anadan olmuşdur. 1914-cü Moskva Filarmoniya Cəmiyyətinin Teatr Məktəbini bitirmiş, elə həmin ildə səhnə fəaliyyətinə başlayaraq 1914–1923-cü illərdə Moskvada Nezlobin teatrında, 1923–1927-ci illərdə Meyerhold adına teatrda, 1927–1931 və 1937–1941-ci illərdə Satira teatrında, 1931–1936-cı illərdə Odessa, 1941–1946-cı illərdə isə Qorki teatrlarında işləmiş, 1946-cı ildən fasilələrlə S. Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrının aktyoru olmuşdur.

Qriqori Sorin 10 yanvar 1973-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 24 mart 1961
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 2 fevral 1956
* "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959

## İfa etdiyi əsas rollar

## Filmoqrafiya
* Telefonçu qız (film, 1962) — Pyotr Stepanıç

## İstinadlar
Şunut

**Şunut dağı** — Rusiya Federasiyasının Sverdlovsk vilayətində yerləşən bir dağ. Uralın 15 kilometr uzunluğundakı hisəsinin dağ zirvəsi. Yekaterinburqun qərbində yerləşir. Konovalovski silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi olduğu kimi bir stratotipdir. Turistlər tərəfindən tez-tez ziyarət edilən, nadir bitkilərin yayılmış olduğu qaranlıq iynəyarpaqlı tayqa meşələri ilə örtülmüşdür.
## Coğrafiyası

Şunut dağı mərkəzi hissəsində "Nijneserginski rayonu" və "Revda şəhər dairəsi" ilə sərhədində yerləşir. Konovalovski Uval silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Hündürlüyü 726,2 metr olan dağ tamamilə qaranlıq iynəyarpaqlı meşə ilə örtülmüşdür və Krasnoyar kəndindən 10 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Dağın cənubunda Bardım çayının sağ qolu olan Şunut çayının başlanğıcı başlayır.
## Təsviri
Dağın zirvəsində şərq tərəfdən 60-70 metr hündürlüyə çatan kənar qayalar var. Uzaqdan orta əsr qalasına xatırladır. Massiv qədim kvarsit daşlarından, konqlomeratlardan, kvarsit-qum daşlarından ibarətdir. Dağda çox sayda nadir bitki növü yayılmışdır (Anemone uralensis, Cicerbita uralensis, Avropa meşəçətirotusu, Əsl zöhrəçiçəyi). Cığır silsilənin şərq yamacı boyunca giriş yolundan zirvəyə qədər uzanır. Yaxşı havada dağın zirvəsindən Yekaterinburq şəhərini görəmək olur. Dağ cənub tayqa landşaftı, Avropa qaranlıq iynəyarpaqlı və enliyarpaqlı meşələrin elementləri olan, qayalı səthləri və nadir bitki növləri olan bir geoloji təbii abidədir
Dağ zirvəsi və ona bitişik bir sıra qayalar istisna olmaqla, əsasən meşə ilə örtülmüşdür. Qayaların hündürlüyü qərbdən 25-40 metr, şərqdən 60-70 metr, yaşı isə 600 milyon ildən çoxdur. Torpaqların və bitki örtüyünün təbiətinə görə, bu dağ silsiləsinin bitişik torpaqları ilə ərazisi tayqa zonasına, onun cənub alt zonasına aiddir. Meşələr səbəbindən ətrafdan zəif görünür. Ərazini dəqiq  bilmədən yerləri tapmaq çətin olur. Şunut dağının zirvəsində məşhur Starik-Kamen qayası var ki, buna da Şunutun Başı deyilir. Mariinsk kənarından çıxan torpaq yol dağa aparır. Şunut yaxınlığında olduqca maraqlı bir tarixə sahib olan Platonid şəfalı bir radon mənbəyi vardır.
## Etimologiyası

Mansi dilində şun - "məxluq", Başqırd dilində isə ut - "atəş" deməkdir. Dağ gözətçi məntəqəsi kimi istifadə edilmişdir. Təhlükə olduqda burada siqnal atəşi yandırıldı.

## Təbiət abidəsi
1983-cü ildən bəri Nijne-Serqin meşə təsərrüfatının ərazisində 3806 hektar ərazisi olan, Şunut-Kamen dağının ətraf meşələrinidə əhatə edən, Bilimbayev meşə təsərrüfatı Sverdlovsk vilayətinin xüsusi qorunan ərazisi elan edilir.

## İstinadlar
Dayanıqlı turizm

Ərazidə turizm fəaliyyətinin davamlı olması üçün atılan addımları əhatə edərək, turizm resurslarından hərtərəfli və məqsədyönlü şəkildə istifadəni stimullaşdırır. Dayanıqlı turizmin əsasında turizm resurslarından maksimum səmərəli istifadə dayanır. Buna görə də, dayanıqlı turizm həm də "**davamlı turizm"** adlanır. Müasir dövrdə bir çox ölkələr təbiət, cəmiyyət, iqtisadi inkişaf və ekoloji vəziyyət arasında dayanıqlı əlaqələr yaratmağa çalışır. Planetdə insan sayının və mədəni tələbatların artması ilə bərabər, eyni zamanda, ehtiyatların məhdudluğu da turizmdə dayanıqlı inkişafın təkcə bir region üçün deyil, bütün dünya üçün vacib olduğunu ortaya qoyur.

Turizmin dayanıqlığının təmin olunması turizm ehtiyatlarının öyrənilməsi, genişləndirilməsi, turistlərin tələbatının ödənilməsi üçün zəruri xidmətlərin təşkili və müasir standartlara uyğunlaşdırılması, sanatoriya-kurort imkanlarının genişləndirilməsi, mehmanxanaların və digər turizm obyektlərinin sayının artırılması, turizm marşrutlarının çoxaldılması və s. fəaliyyətləri nəzərdə tutur.

Dayanıqlı turizmin həll etmək istədiyi ən vacib problem turizm resurslarından səmərəli istifadə etməklə yanaşı, bu resursları gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamaqdır. Bundan başqa, dayanıqlı turizm seçilmiş ərazidə turizm fəaliyyətinin mövsümi deyil, daimi səciyyə daşımasını hədəfləyir.

Dünya üzrə neft sənayesinin zəifləməsi ölkəmizi yeni gəlir mənbələrinə yönəlməyə məcbur edir. Qeyd etmək lazımdır ki, turizm neft və maşınqayırmadan sonra dünya üzrə ən gəlirli 3-cü sahədir.

## Turizmin dayanıqlığına hesablanmış addımlar
* Turizm sənayesinin sürətli inkişafını təmin etmək məqsədilə 6 dekabr 2016-cı il tarixində "Azərbaycan Respublikasında ixtisaslaşmış turizm sənayesinin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi"nin təsdiq edilməsi ilə ölkəmizin turizm sənayesi üçün yeni mərhələnin başlanğıcı qoyuldu. Sənəddə göstərilir ki, 2025-ci ilə qədər Azərbaycan regionun ən cəlbedici turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməlidir
* "Strateji Yol Xəritəsi"nə uyğun olaraq, Bakı şəhərinin dünyanın aparıcı turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsi məqsədilə Milli Turizm Təbliğat Bürosu yaradıldı.

## Xarici keçidlər
* http://www.serqqapisi.az/index.php/humanitar/turizm/438-davaml-turizmin-inkishaf-aesas-maezhsaedimizdir.html
* İ. Hüseynov, N. Əfəndiyev. Turizmin əsasları
* B. Ə. Bilalov, Ç. G. Gülalıyev Turizmin əsasları
Lənkəran Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

**Lənkəran Tarix-diyarşunaslıq muzeyi** — 1924-cü ildən Lənkəran Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamışdır. 1991-ci ildən Lənkəran Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi Mir Əhməd xanın sarayına köçürülür. Bu abidə Lənkəranın ilk çoxmərtəbəli binasıdır.

## Muzeyin eksponatları
Muzeydəki eksponatlar Lənkəranın zəngin tarixini, mədəniyyətini adət-ənənələrini əks etdirir. Muzeydə 6560 ədəd tarixi eksponat yer almışdır. Muzey xalqımızın qədim tarixini əks etdirən əşyalarla zəngindir. Daş dövrünə aid sümükdən hazırlanmış bıçaqlar, həvəngdəstə, çəkiclər, tunc dövrünə aid silahlar və qadin bəzək əşyalari, VII–XII əsrlərə aid heç vaxt rəngi solmayan boyali saxsi qablar qoç fiqurlu qəbir daşlari, çox maraqlidir. VIII–IX əsrlərə aid memarləq abidəsi — Bəlləbur qalasının tikinti materiallari nümunələri, qaladan tapılmış məişət əşyaları xüsusi maraq doğurur. Ekspozisiyada nümayiş etdirilən misgərlik nümunələri, əmək və məişət əşyalari da orta əsrlərə aiddir. Muzeyin qədim eksponatlarından olan mis manqal XIX əsrə aiddir və evi qızdırmaq üçün istifadə olunurdu. Bu manqal cızma naxışlarla bəzədilib. Şarlı lampalar qizların cehiz olub. Gümüşdən hazırlanmış bəzək əşyalari, kəmər və toqqası, ətirqabılar Lənkəran zərgərlərinin əl işləridir.

## Muzeyin ekspozisiyiası
Muzeyin nümayiş otaqlar 10 çöbədən ibarət olub müxtəlif dövləri əhatə edir.

# Lənkəran toponimi
# Qızılağac və Hirkan qoruğu bölməsi
# İbtidai dövr bölməsi
# Qədim dövr şöbəsi
# Etnoqrafiya şöbəsi
# Daş abidələr bölməsi
# Mədəniyyət şöbəsi
# Xanlıqlar bölməsi
# Arxeologiya şöbəsi
# Elm və təhsil şöbəsi.

## Həmçinin bax
* Lənkəran
* Lənkəran rayonu
* Lənkəran iqtisadi rayonu
* Lənkəran abidələri

## Xarici keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
Təbriz livası

**Təbriz sancağı** və ya Ərdəbil livası — 1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının  inzibati–ərazi vahidi.  İnzibati mərkəzi Təbriz idi.
Qapan livası

**Qapan sancağı** və ya Qafan livası — 1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının  inzibati–ərazi vahidi.  İnzibati mərkəzi Qafan idi.
Kotava

**Kotava** — 1978-ci ildə linqvist Staren Fetcey tərəfindən yaradılmış süni dil.

## Əlifbası
Yazıda latın qrafikasından istifadə olunur və 24 hərfdən ibarətdir.

## Əvəzliklər
9 əvəzlik var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Fetcey, Staren (1979). Kotava, langue internationale neutre. Québec, Canada : Ed. Univers des langues T.B. INC. 148 p.
* Kotava Avaneda (Kotava linguistic committee). Official grammar of Kotava {PDF}; Official grammar of Kotava (French) {PDF}. Kotava Organisation (March 2007, version III.8, 49 p. ; March 2013, v.III–14, 59 p.)
* Christo Moskovsky & Alan Reed Libert (2011). Aspects of the Grammar and Lexica of Artificial Languages. Peter Lang GmbH. 

## Xarici keçidlər

* Official site (in French; autotranslated to other languages)
* Bilingual Kotava dictionaries (22 double dictionaries)
* Online searchable bilingual dictionaries
* Scribd Kotava Group - Novels, translations, miscellanies and other texts in Kotava (AVK)
* Kotapedia (dictionary in Kotava with translations)
* Kotava forum
Qapan (dəqiqləşdirmə)

**Qapan** bu mənalarda gələ bilər:

* Qapanat tüməni — inzibati vahid. Elxanilər dövləti Azərbaycan vilayətinin tüməni
* Qapan livası — Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin livası
* Qapan nahiyəsi — İnzibati ərazi.
* Qafan rayonu — Ermənistan Respublikasının rayonu.
* Qafan — Qərbi Azərbaycanda şəhər. Sünik mərzinın mərkəzidir.
Qapan nahiyəsi

**Qapan nahiyəsi** — İnzibati ərazi.

Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsi qəzanın, təxminən mərkəzində yerləşmişdi. Bu nahiyənin hesabına 1930-cu ildə Ermənistan SSR-nin tərkibində ərazisi 1345 km olan Qafan rayonu və 1933-cü ildə Azərbaycan SSR-nin tərkibində sahəsi 802 km olan Qubadlı rayonu yaradılmışdır.
Qafan (Kapan) nahiyəsi Bərguşad (Bazar çay) çayının boyunca Zəngəzur nahiyəsi, cənubdan Meğri və qərbdən Sisyan nahiyələri ilə həmsərhəddir.
Bu nahiyə 6 kiçik dairəyə (okruq) bölünmüşdür: Oxçu dairəsi, Gığı dərəsi dairəsi, Əcanan türk dairəsi, Kəpəz dairəsi, Bəsitçay dairəsi və Çaundur-çay dairəsi.
Qafan nahiyəsi də digər nahiyələr kimi dağlıqdır. Bəzi yerlərdə isə bu dağlar keçilməz sıldırımlar və yarğanlarla haşiyələnir. Bu nahiyədə meşə örtüyü qalın və zəngindir (165, 8).

1840-cı ildə Şuşa qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər.
1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Qafan nahiyəsi Zəngəzur qəzasının 3-cü sahəsi (uçastok) nın nahiyəsi olmuşdur.

Zəngəzur qəzasının Qafan nahiyəsinin ərazisi hesabına isə 1930-cu il sentyabrın 9-da Ermənistan SSRnin tərkibində sahəsi
olan Qafan rayonu təsis edilmişdir

### Həmçinin bax
* Zəngəzur

## İstinadlar
Kəhram Əyrinci nahiyəsi

**Kəhram Əyrinci nahiyəsi** — XIV əsr-1747 əsrlər. İnzibati ərazi. Qarabağ xanlığı dövründə Mehri mahalı adlanmışıdr.

1593 ci ildə Osmanlı İmperiyasının İrəvan əyalətinin İsgəndərqalası livasının nahiyəsi

## Tarixi

## Kəndləri
*1. Mehri (Meğri) erm. kəndi (65 ailə) 
*2. Yenicə erm. kəndi (4 ailə) 
*3. Təştun erm. kəndi (43 ailə) 
*4. Sivədərə azər. ailə + 14 er. ailəsi 
*5. Pakahi azərb. kəndi (10 ailə) 
*6. Məlüşov. Kəndin Top məzrəəsi azərb. kəndi (16 ailə) 
*7. Yuxarı Vartanazor azərb. kəndi (16 ailə) 
*8. Yekdastan erm. kəndi (2 ailə) 
*9. Məhərqiyas məzrəəsi. Meğri tərəfdədir azərb. kəndi (dağıdılıb) 
*10. Ġkis (?-Ənkis-?) azərb. kəndi (57 ailə) 
*11. Əldərə Əlidərəsi məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb) 
*12. Sivədan erm. kəndi (3 ailə) 
*13. Tuğud erm. kəndi (4 ailə) 
*14. Həməzan erm. kəndi (2 ailə) 
*15. Kaler erm. kəndi (22 ailə) 
*16 Alunan. Bu kəndin Ermənidirək, Gölcük yaylağı və Dikmədaş məzrəələri azərb. kəndi (12 ailə) 
*17. Nevşiyan erm. kəndi (4 ailə) 
*18. Vənk. Kəndin Səçəriyal məzrəəsi erm kəndi (14 ailə) 
*19. Kərəzor erm. kəndi (2 ailə) 
*20. Məlivanə erm. kəndi (23 ailə) 
*21. Əlivan erm. kəndi (3 ailə) 
*22. QızılköĢk. Başqa adı Yabızordur erm. kəndi (5 ailə) 
*23. Yuxarı və Aşağı Kəravi azərb. kəndi (dağıdılıb) 
*24. Kəkberd məzrəəsi azəb. kəndi (dağıdılıb)  

1728-cü ildə Osmanlı İmperiyasının İrəvan əyalətinin Qapan livası tərkibində nahiyə

## İstinadlar

## Mənbə
* Musa Urud. Zəngəzur. (Elmi-publisistik nəĢr). Bakı, "NURLAR" NəĢriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2005
* "Urud və İskəndər qalası livalarının müfəssəl dəftəri»
* «Defter-i mufassal liva-i Urut ve liva-i İskenderkalası»- Ankara, Tapu ve Kadastro Kuyud-i Kadime Arşivi, N? 199, ss.l 1 1-191

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Atom kristal qəfəsi

### Atom kristal qəfəsi
Düyünlərində bir-biri ilə kovalent rabitələr ilə əlaqələnmiş ayrı-ayrı atomlar olan kristal qəfəs

## Xarakteristikası
Atom qəfəsinin düyünlərində neytral atomlar yerləşir. Atomlar arasında kovalent rabitə onların valent elektronlarının qoşalaşması hesabına yaranır. Atom kristal qəfəsində atomlar da ionlar kimi fəzada müxtəlif vəziyyətdə yerləşir və nəticədə müxtəlif formalı kristallar əmələ gəlir. Kristalda kovalent rabitə sp elementləri üçün xarakterik olur. Məsələn, həm almazın, həm də qrafitin kristal qəfəsinin düyünlərində karbon atomları mövcuddur. Düyün nöqtələrində yerləşən bu atomların müxtəlif cür yerləşməsi ilə əlaqədar olaraq, almaz kristalları oktaedr, qrafit kristalları isə prizma şəkillidir.

## Uyğun element və birləşmələr
Karbonun allotropik şəkildəyişmələri (almaz, qrafit, fülleren, karbin), eləcə də bəzi elementlər (silisium, germanium) atom kristal qəfəs quruluşludur. Karbonun allotropik şəkildəyişmələrinin kristal qəfəsinin tipi eyni olsa da, quruluşu fərqlidir. Atom kristal qəfəs əmələ gətirən maddələrə B, C, Si, SiC, SiO2 , qırmızı və qara fosforu misal göstərmək olar. SiC və SiO2 atom kristal qəfəsli olsalar da, atomlar arasındakı rabitə polyar kovalent rabitə ilə yaranmışdır.

## Xassələri
Atom kristal qəfəsli maddələrin kristal qəfəslərində atomlar arasında kovalent rabitələr möhkəm olduğu üçün, onlar üçün böyük bərklik və yüksək ərimə temperaturu xarakterikdir. Yüksək sərtliyi etibarilə məxsusi sahələrdə istifadə olunur. Birləşmədən və elemmentdən asılı olaraq müxtəlif tipli quruluşa malik olurlar.

## Həmçinin bax
* Almaz
* Qrafit
* Germanium
* Silisium
* Kristal qəfəs

## Xarici keçidlər
http://e-derslik.edu.az/books/103/units/unit-4/page126.xhtml
Fusan

**Fusan** () — Çin ədəbiyyatında ölkənin və Çin hibiskusunun adıdır. Fusanq ölkəsinin dəqiq olaraq hansı ölkə olduğu bilinmir. Tarixçilərin bəziləri Fusanı Yaponiya, digərləri isə Amerika hesab edir. Çin ədəbiyyatında Fusanq ölkəsini ilk dəfə tayvanlı bütpərəst kahin olan Xuey Şen təsvir etmişdir və bu ölkəni kəşf etdiyini demişdir (499-cu il)

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Leyland, Charles Godfrey (1875) *Fusang; Or, The Discovery of America by Chinese Buddhist Priests in the Fifth Century*, New York: Barnes & Noble, 1973. Reprint: Forgotten Books (2010), .
*Vining, Edward P. (1885) *Inglorious Columbus; or, Evidence that Hwui Shan and a Party of Buddhist Monks from Afghanistan Discovered America in the Fifth Century, A.D.*. New York: D. Appleton and Company, 
* Williams, S. Wells (1881): *Notices of Fu-sang, and Other Countries Lying East of China, in the Pacific Ocean. Translated from the Antiquarian Researches of Ma Twan-Lin, with Notes.* Tuttle, Morehouse & Taylor, New Haven. Downloaded from https://archive.org/details/noticesoffusanga00willrich on 5 June 2011.

## Xarici keçidlər
*www.uh.edu/
*Description of Fusang in ancient Chinese literature 《梁書•五十四•列傳四十八》 
*Article at CRIENGLISH.com on Xu Fu's expedition to Japan
* 
*  Also full view at Google Books.
* A full translation in French of the account in the *Book of Liang* was given by Schlegel (1892)
Karpaçço

**Karpaçço** ( ) - zeytun yağı və limon əsaslı sousla mövsümlənən və nazik dilimlənmiş çiy mal əti filesi ilə bişirilən yemək.

Ənənəvi olaraq, masaya soyuq yemək və ya məzə kimi verilir.

## Tarix
Yemək, 1950-ci ildə Venesiyada yerləşən ikonik "Harrinin barı" restoranın sahibi  (Həmçinin "Bellini" kokteylinin ixtirası ilə də tanınır) tərəfindən "kəşf edilmişdi". Yemək, rəsmləri hər cür parıldayan qırmızı və ağ rəng çalarları ilə bol olan Renessans rəssamı Vittore Karpaççonun şərəfinə adlandırılıb. Həmin il Venesiyada rəssamın möhtəşəm sərgisi keçirilirdi. Çipirani də bu resepti həkimlərin istilik emalına məruz qalmış ət yeməsini qadağan etdiyi qrafinya Amaliya Nani Moçeniqo üçün xüsusən hazırlamışdı.

## Resept
Ənənəvi karpaçço, iti bıçaq və ya xüsusi mətbəx aparatı (sleyser) vasitəsi ilə nazik doğranmış mal əti filesindən hazırlanır. Ətin daha yaxşı kəsilməsi üçün ət əvvəlcədən dondurucu kameraya qoyulur və ya yandırılır. Karpaççonun masaya verilməsinin ən məşhur üsulları arasında onun parmezan pendiri, rukkola salatı və ya çerri pomidorları ilə təqdim olunması var. Bu inqredientlər yeməyə daha nəcib dad verirlər. Yemək birinci soyuq sıxmadan alınan zeytun yağının sirkə və ya limon suyu ilə qarışığıyla mövsümlənir.

Karpaçço üçün hələ də "Harrinin barında" istifadə edilən original reseptdə ət dilimlənmədən əvvəl dondurulmur.  Həmçinin bu reseptdə yemək üçün hazırlanan sous, mayonez, vuster sousu, limon suyu, süd və təzə üyüdülmüş bibərdən ibarətdir.  .

## Qeydlər

## Ədəbiyyat

* 
* 

## Linklər

* Gotovim.ru veb saytında karpaçço reseptləri
* Kuking.net saytında karpaçço tarixi və hazırlanması haqqında məqalə
* Mycook.ru saytında karpaçço reseptləri
* Cookster.ru saytında pomidorlardan karpaçço bişirmək üçün reseptlər
Kaxa Bendukidze

**Kaxa Bendukidze** ( ; ) — Gürcü dövlət xadimi, iş adamı və xeyriyyəçi.

## Həyatı
Kaxa Bendukidze 20 aprel 1956-cı ildə Tiflis şəhərində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Tbilisi Dövlət Universitetini və 1980-ci ildə isə Moskva Dövlət Universitetini bitirmişdir. 1981-1985-ci illərdə Puşçino şəhərindəki Mikroorqanizmlərin Biologiyası və Fiziologiyası İnstitutunda işləmişdir. 1985-1988-ci illərdə Biotexnologiya İnstitutunda Molekulyar Genetika laboratoriyasının sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Onun tərəfindən 1987-ci ildə elmi tədqiqatlar üçün biokimyəvi maddələr istehsal edən "Bioprocess" adlı müəssənin əsası qoyulmuşdur. Qısa zamanda Rusiyanın iqtisadi müstəqilliyini dəstəkləyən aparıcı şəxslərdən biri kimi məşhurlaşmışdır. Kaxa Bendukidze bu dövrdə Rusiya Sənayeçilər və Sahibkarlar İttifaqı daxilində vergi və valyuta üzrə işçi qrupuna rəhbərlik etmiş və 13 faizlik sabit vergi dərəcəsinin qəbul edilməsində mühüm rol oynamışdır. Kaxa Bendukidze həmçinin Rusiyada hökümətin iqtisadiyyata müdaxiləsinə qarşı olan şəxslərdən biri idi və bu səbəbdən Rusiya dövlət başçısı Vladimir Putin ilə arasında ziddiyyət yaranmışdı. Bu səbəbdən səhmlərini sataraq Gürcüstana geri dönmüşdür.

Kaxa Bendukidze Gürcüstandakı Qızılgül inqilabından sonra 2004-cü ildə keçmiş prezident Mixeil Saakaşvili və Baş Nazir Zurab Jvaniya tərəfindən Gürcüstanın İqtisadiyyat Naziri təyin edilmişdir. Həmçinin İslahatların Koordinasiyası Naziri (2004 - 2008) və Gürcüstan Hökümətinin Baş Katibi (2008 - 2009) kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Onun hökümətə təyinatı və iqtisadiyyat naziri kimi fəaliyyət göstərməsindən sonra Gürcüstan iqtisadiyyatı 2004-2007 tarixlərində illik 9.3 faiz genişlənmiş və xarici investisiyanın miqdarı 4 qat artmışdır. Həmçinin hökumət vergilərin dörd dəfə, patentlərin sayının isə 90% azalmasına və əmək bazarının liberallaşmasına nail olmuşdur. Onun tərəfindən Bilik Fondu, Azad Tiflis Universiteti və Gürcüstan Aqrar Universiteti kimi təhsil qurumları yaradılmışdır.

2014-cü ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə yeni Ukrayna hökümətinin qurulmasına dəstək vermişdir. Həmin ilin noyabr ayının 13-də, 58 yaşında vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Interview and biography 
* BBC: 'Russian tycoon to reform Georgia'
* ''The Economist'': 'A different sort of oligarch'
* How to Cut 909 Licenses to 159
* OMZ official site
* Bendukidze giving a speech about economic reform in Georgia at the Cato Institute
Sarvaztəpə

**Sarvaztəpə** — Goranboy rayonu ərazisində dağ. Xoylu kəndinin cənubunda, Gəncə və Kürək çaylarının suayrıcındadır. Hündürlüyü 946 m. Oronim **Sarvastəpə** variantında da qeydə alınmışdır. Əsli Sarbaztəpədir. Yerli əhalinin məlumatına göra, XVIII əsrdə burada İran ordusunun sərbazları müvəqqəti düşargə saldiqlarına görə belə adlanmışdır.

## İstinadlar
Şahbulaq dağı

**Şahbulaq** — Goranboy rayonu ərazisində dağ. Dağ rayonun cənubunda, Tərtər rayonu ilə sərhəddə yerləşir. Hündürlüyü 482 m. Dağ ərazidəki bulağın adı ilə adlandirılmişdir. Bulağın adı isə suyunun keyfiyyəti ilə bağlı yaranmışdır.

## İstinadlar
Yanıqdağ

**Yanıqdağ** — Goranboy rayonu ərazisində dağ. Hündürlüyü 809 m. Tədqiqatçılara görə, dağ ərazisinin çılpaq, bitkisiz (yanıq) olduğuna görə belə adlandırılmışdır. Təbriz şəhərindən bir qədər aralı Tunc dövrünün əvvəllərinə aid yaşayış yeri Yanıqtəpə (Qaratəpə) adlanır.

## Həmçinin bax
* Acıdağ

## İstinadlar
Yaralıyal

**Yaralıyal** — Goranboy rayonu ərazisində dağ. Qazanbulaq kəndinden cənub-qərbdədir. Hündürlüyü 594 m. Kiçik Qafqaz sıra dağlarının Gəncə-Qazax düzənliyi hüdudunda səpələnmiş təpə-dağlardan biridir. Keçmişdə yaylağa gedən köç yolu bu yaldan (aşirimdan) keçirdi. Dağın bir tərəfi sel hadisələri və aşinmlar nəticəsində çapıldığı (yaralandığı) üçün belə adlandirılmişdir.

## İstinadlar