open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamırlı şəlalə (Qax)

**Mamırlı şəlaləsi** Qax rayonunun Ləkit kəndində, Ləkit Kötüklü kəndinə gedən sıx meşənin dərinliyində yerləşir. Çox nadir şəlalədir. Qayalardan yüzillər boyu süzülərək axan su bunların üstündə sıx mamır bitməsinə səbəb olub. Bu mamırlar qayaları elə örtüb ki, sanki yaşıl xalça sərilib. O qədər sıx ağac bitib ki, əraziyə heç vaxt gün işığı düşmür və bura daim sərin olur. Şəlalə ətrafı piknik cənnətidir. Ləkit və Kötüklü kəndinə gələn turistlər mütləq buraları gəzməyə çıxırlar.

## Şəlalə haqqında

Dəniz səviyyəsindən 550 m hündürlüyündə yerləşən Mamırlı şəlalənin hündürlüyü 15 m, eni 30 metrdir. Qax rayonunun Ləkit kəndində yerləşən Mamırlı şəlalə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 5 avqust 2006-cı il tarixli 190 saylı qərarı ilə Qax Təbiət Abidəsi kimi qeydiyyata alınıb və dövlət tərəfindən mühafizə olunur.

## Həmçinin bax
* Qax rayonu
* Qələbin şəlaləsi

## Xarici keçidlər
* Böyük Qafqazın ətəklərində
* Qax haqqında bütün məlumatlar

## İstinad
İsmayıl Əskərov

**İsmayıl Nəsrulla oğlu Əsgərov** () — Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı nazirinin müavini.

## Həyatı
1914-cü ildə Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə Ordubad İpəkəyirici fabrikində fəhlə kimi başlamışdır. 1933-cü ildə Azərbaycan Meşə Təsərrüfatı Texnikumunu bitirərək Ordubad rayon İK-də təlimatçı, daha sonra Azərbaycan LKGİ Ordubad rayon komitəsinin təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri işləmiş, 1938-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu, sonra həmin institutun aspiranturasını, daha sonra Moskvada Sov İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir. Bakı Partiya Komitəsi təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdir müavini, Azərbaycan LKGİ MK-nın təbliğat-təşviqat üzrə katibi, Azərbaycan LKGİ MK-nın birinci katibi, 1950–1952-ci illərdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının sədri, 1952-ci ildə Azərbaycan KP Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi, 1955-ci ildə Azərbaycan KP MK Ticarət-Maliyyə və Plan şöbəsinin müdir müavini, 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı nazirinin müavini, 1957-ci ildə Azərbaycan KP MK Partiya komissiyasının sədri, 1974–1981-ci illərdə Azərbaycan KP MK-da təşkilat-partiya işi şöbəsinin müdiri, 1981-ci ildən Azərbaycan KP MK yanında Partiya komissiyasının sədri,1984–1990-cı illərdə V. İ. Lenin adına muzeyin direktoru vəzifələrində çalışmışdır.

"Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

II, V çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, IV çağırış SSRİ Ali Sovetinin və IV çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

1990-cı ildən respublika əhəmiyyətli təqaüdçüdür.

## İstinadlar
* Naxçıvan Kommunist Partiyasının diyar — vilayət — respublika komitəsi
Vasili Koçerov

**Vasili Qriqoryeviç Koçerov** () — sovet ordusunun baş giziri, İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1944), "Lenin" və "Qırmızı ulduz" ordenlərinin kavaleri.

## Həyatı
Vasili Кoçerov 1921-ci ildə Telegino kəndində (hazırda Penza vilayətinin Kolışley rayonunda yerləşir) anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra kolxozda işləyib. 1940-cı ilin sentyabrında sovet ordusunda xidmətə başlayıb. 1941-ci ildən döyüşlərdə iştirak edib. 24 iyul 1944-cü ildə döyüşdə həlak olub. Şutukve şəhərində dəfn edilib.

"Lenin" ordeni, "Qızıl ulduz" medalı, "Vətən müharibəsi" ordeni, "Qırmızı ulduz" ordeni ilə təltif olunub.
 
Moskvada küçələrdən birinə Vasili Koçerovun adı verilib və burada onun heykəli qoyulub.
Ramazan İsmayılov

**Ramazan Əkbər oğlu İsmayılov** — Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri (1964–1970), SSRİ Ali Sovetinin VII çağırış deputatı.

## Haqqında
1928-ci ildə anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Yerevandakı Zoobaytarlıq İnstitutunu bitirmiş, əmək fəaliyyətinə 1951-ci ildə Naxçıvan MSSR-nin Şahbuz rayonunda Kənd Təsərrüfatı İdarəsinin baş zootexniki kimi başlamış, sonra Naxçıvan MTS-nin baş zootexniki, Naxçıvan rayon Kənd Təsərrüfatı Müfəttişliyinin və Naxçıvan MSSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin baş zootexniki işləmiş, 1960-cı ildə Moskvada Sov. İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbini bitirdikdən sonra Naxçıvan rayon ZDS İK-nin sədri seçilmiş, Azərbaycan KP İliç rayon Komitəsinin birinci katibi, 1964-cü ildən isə Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri, Qazax rayon ZDS İK-nin sədri, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Xalq Təsərrüfatının İdarə Edilməsi İnsititutunda kafedra" müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Haliyədə Azərbaycan Respublikası Ovçular Cəmiyyətinin sədr müavinidir.

Xidmətləri yüksək qiymətləndirilmiş, Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və bir sıra medalla təltif edilmişdir.

VII çağırış SSRi Ali Sovetinin və Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

## İstinadlar
İvan Serov

**İvan Aleksandroviç Serov** (, ) — sovet təhlükəsizlik və kəşfiyyat xidmətinin görkəmli lideri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, ordu generalı, SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (1954-1958) və Baş Kəşfiyyat İdarəsinin (1958-1963) komandanı. O, Lavrenti Beriyanın rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən NKVD-də komissar müavini vəzifəsində xidmət etmiş, İosif Stalinin ölümündən sonra baş verən siyasi mübarizələr zamanı əsas rol oynamışdır. Serov Mərkəzi və Şərqi Avropada gizli polis qüvvələrinin yaradılmasında və 1958-ci ildə baş verən Macar inqilabının yatırılmasında mühüm rol oynamışdır.

Serov həm siyasi kəşfiyyat idarəsi (KQB), həm də hərbi kəşfiyyat idarəsinə (QRU) rəhbərlik etmiş şəxs olaraq adını Sovet və rus tarixinə yazmışdır.

## Erkən yaşları və hərbi karyerası
Serov 13 avqust 1905-ci ildə Rusiya imperiyasının Voloqda quberniyasında yerləşən Sokolski rayonunda etnik rus ailəsində anadan olmuşdur. Rusiyada əsas dəyişikliklər də onun uşaqlıq illərinə təsadüf etmiş və 1917-ci ilin noyabrında Bolşevik inqilabı ilə bu dəyişikliklər öz kuliminasiya nöqtəsinə çatmışdır. 1923-cü ildə 18 yaşı olarkən Qırmızı Ordu sıralarına daxil olmuş, 1926-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olmuş, 1928-ci ildə isə Leninqradda yerləşən Artilleriya Zabitləri Məktəbini uğurla başa vurmuşdur. Onun hərbi karyerasında əsas addımı Frunze Hərbi Akademiyasınından məzun olması hesab edilir. Serov 1939-cu ildə NKVD-yə daxil olmuşdur.

## İkinci dünya müharibəsində iştirakı
Serov 1939-cu ildə NKVD-nin Ukrayna Komissarlığında fəaliyyətə başlamış və İkinci dünya müharibəsi zamanı Sovet gizli polisinin tərkibində çox vacib rol oynamış, 1941-ci ildə çeçenlərin və Baltik dövlətlərində yaşayan yerli əhalinin deportasiya olunmasında iştirak etmişdir.

1939-cu ildən 1941-ci ilə qədər NKVD-nin Ukrayna Komissarlığında işləyən Serov, İngiltərənin "Time" jurnalı tərəfindən Ukraynada yüz minlərlə insanın ölümünün əsas səbəbkarı kimi təqdim olunmuşdur. Serov Ukraynada özünü "Ukraynanın cəlladı" adlandıran Nikita Xruşşovla birlikdə işləmişdir.

O, həmçinin Baltik dövlətləri və Polşadan əhalinin deportasiya olunmasının koordinasiya məsələlərinə cavabdeh olmuş, Katın qırğını zamanı isə bu qırğında iştirak etmiş yüksək rütbəli şəxslər sırasında olmuşdur.

1941-ci ildə bütün NKVD üzrə komissar müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. O, bu vəzifədə olarkən Beriyanın rəhbərliyi altında Qafqaz əhalisinin deportasiya olunması və krım tatarlarının Krım yarımadasından qovulmasında da iştirak etmişdir.

Serov 1956-cı ilə qədər Polşa İctimai Təhlükəsizlik Nazirliyində əsas Sovet məsləhətçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## Həmçinin bax
* Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
* Ordu generalı (SSRİ)
* İkinci dünya müharibəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hematitləşmiş torpaqlar

**Hematitləşmiş torpaqlar** — hematit tərkibi Fe2O3-dən ibarət mineraldır.

## Tərkibi
Bu torpaqların tərkibində Titan, silisium, manqan, su kimi kimyəvi qarışıqlar olur.

## Yayılması
Metallurgiya zavodunda dəmir və polad istehsalı zamanı hematitli şlaklardan ibarət tullantılar alınır. Həmin şlaklar yüksək məsaməli olduqları üçün neft mədəni yerlərində buruqyanı istismar meydançalarında iş prosesi zamanı əmələgələn bataqlıqların qurudulmasında onlardan absorbent kimi istifadə olunur. Nəticədə buruqyanı istismar meydançalarında 5–10 sm qalınlığında hematitli şlaklardan ibarət örtük əmələ gəlmişdir. Bu isə həmin ərazilərdə hematitləşmiş torpaqların yaranmasına səbəb olmuşdur. Həmin örtük neftli tullantılarla (8,5–12%) və başqa qarışıqlarla zəngin olduqları üçün fitotoksiki xassələrə malikdir. Bu növ çirklənmiş torpaqlar "Salyanneft" mədənlərində daha geniş yayılmışdır.

## İstinadlar
Karxana

**Karxana** — tikinti məhsulları (qum, daş, çınqıl, gil, üzlük daşlar) potensial-münbit süxurlar və faydalı qazıntıların çıxarılması ilə əlaqədar yer səthində və altında (şaxta) qazılmış müxtəlif forma və ölçüyə malik çökəkliklərdir.

## Karxananın bağlanması
Müəyyən ərazidə olan faydalı qazıntıların istehsal ehtiyatının tükənməsi ilə əlaqədar və ya ətraf ərazinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə istismarı dayandırılmış yataqdır.

## Karxana sahəsi
Yatağın açıq üsulla işlənməsi və istismarı zamanı əmələ gələn örtük və qarışıq süxurların yerləşdirilməsi üçün ayrılmış sahədir.

## İstinadlar
Abel çoxhədliləri

Abel çoxhədlisi çoxhədli ardıcıllığının bir formasıdır.n-ci həddə bağlı forma aşağıda verilmişdir.

: p_n(x)=x(x-an)^{n-1}. 
Bu ardıcıllıq adını Norveçli riyaziyyatçı olan Nils Henrik Abelin adından almışdır.

.

## Misallar
a=1 əmsalı üçün və n-in qiymətinin dəyişməsi əsasında aşağıdakı nümunələri almaq olar.
: p_0(x)=1;
: p_1(x)=x;
: p_2(x)=-2x+x^2;
: p_3(x)=9x-6x^2+x^3;
: p_4(x)=-64x +48x^2-12x^3+x^4;

a=2, əmsalı və n-in dəyişməsində çoxhədli
: p_0(x)=1;
: p_1(x)=x;
: p_2(x)=-4x+x^2;
: p_3(x)=36x-12x^2+x^3;
: p_4(x)=-512x +192x^2-24x^3+x^4;
: p_5(x)=10000x-4000x^2+600x^3-40x^4+x^5;
: p_6(x)=-248832x+103680x^2-17280x^3+1440x^4-60x^5+x^6;

## İstinadlar
*
CoRoT-7b

**COROT-Ekzo-7b[[Yer|,]]**Yer planetindən 489 işıq ili uzaqda olan, təkbuynuz bürcündəki COROT-7 ulduzunun ətrafında fırlanan ekzoplanetdir. ** ** '''

İlk dəfə Fransa rəhbərliyindəki COROT missiyası tərəfindən aşkar edilmiş və 2009-cu ildə kəşfi elan olunmuşdur. Kepler-10b-nin 2011-ci ilin yanvar ayında açıqlanmasına qədər, diametr ölçüsü ilə ən kiçik ekzoplanet idi. Planetin çox qıssa orbit dönüş perioduna sahibdir . O ulduzu ətrafında bir tam dönüşü 20 saat müddətinə tamamlayır. 

## İstinadlar
Erix Brandenberger

**Erix Brandenberger** () — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Üçüncü Reyxin tərkibində vuruşan alman general.

Müharibə ərzində 8-ci Tank diviziyası və daha sonra Qərb cəbhəsində 29-cu Ordu Korpusuna komandan təyin olunmuşdur. Arden əməliyyatı zamanı Qərb cəbhəsində dislokasiya olunmuş 7-ci Orduya komandan təyin olunmuşdur. O, 6 may 1945-ci ildə amerikanlar tərəfindən əsir götürülmüş və 1948-ci ildə sərbəst buraxılmışdır.

## İstinadlar
Kodansha Box

– Yaponiyanın əsas nəşriyyatlarından biri olan *[[Kodansha]]*-nın nəşriyyat xətti. Hər bir buraxılan kitab gümüş üzlüklə nəşr olunur. Katsuşi Ota tərəfindən təkbaşına redaktə olunan kitablar barədə müəllif deyir: "Yeniyetmə psixologiyasının mövzularına əsaslanan əsərlər kolleksiyası. Ümid edirəm ki, bu, bir gün Yaponiya populyar mədəniyyətinin indeksinin bir növünə çevriləcək".

*Kodansha Box* nəşrə 2006-cı ilin noyabrında "Hər şey qutulaşdırılıb" şüarı ilə başlamışdır.

## Töhfəçilər
* Nisio İsin
* Ryuusui Seyryoin
* Kinoko Nasu
* Otaro Mayco
* Ryukishi07

## Pandora
2008-ci ilin fevralında *Kodansha Box* *"Pandora"* adlı ədəbi jurnal nəşr etməyə başlamışdır. Jurnalın şüarına görə sən heç vaxt növbəti buraxılışda nələrin olacağını bilməyəcəksən.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Kodansha Box seriyaları
2020 Yay Paralimpiya Oyunları

**2020 Yay [[Paralimpiya Oyunları]]** və ya rəsmi adı ilə **XVI Yay Paralimpiya Oyunları** — 2020-ci il avqustun 25-dən sentyabrın 6-na qədər Yaponiyanın paytaxtı Tokio şəhərində baş tutacaq Yay Paralimpiya Oyunları.

## Medal sıralanması (İlk 10-luq)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
2024 Yay Paralimpiya Oyunları

**2024 Yay Paralimpiya Oyunları** və ya rəsmi adı ilə **XVII Yay Paralimpiya Oyunları** — 2024-cü il avqustun 28-dən sentyabrın 8-nə qədər Fransanın paytaxtı Paris şəhərində baş tutan Yay Paralimpiya Oyunları.

## İstinadlar
Soltan Əzizov

**Soltan Hümmət oğlu Əzizov** () — Azərbaycan dövlət xadimi.

## Həyatı
1959-cu il avqust ayının 18-də Ağdam Rayon Partiya Komitəsinin plenumunda Hümbət Mustafayev kənd təsərrüfatında rəhbərlik sahəsində və partiya siyasi işində ciddi nöqsanlara və səhvlərə yolverdiyindən tutduğu vəzifədən azad edilmiş, Soltan Hümmət oğlu Əzizov birinci katib seçilmişdi. 1962-ci ilin iyul ayında Ağdam RPK-nın növbəti plenumunda Soltan Əzizov işdən azad edilir və Tapdıq Mustafayevin bu vəzifəyə seçilir.

Meyvə, Tərəvəz, Çay Subtropik Bitkilər üzrə Dövlət Komitəsinin sədri, sonralar sovxozlar naziri, tədarük naziri vəzifələrində işləmişdir. Qeyd olunub ki, S. Əzizovun xidmətləri yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Lenin ordeni, üç dəfə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni, "Şərəf Nişanı" ordeni, bir çox medallarla, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanları ilə təltif olunmuş, dəfələrlə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, Azərbaycan KP MK-nın üzvü seçilmişdir. Şəki şəhərində küçələrdən birinə S. Əzizovun adı verilmişdir.

## İstinadlar
Ufa platosu

thumb|280px|Ufa platosundan bir mənzərə
**Ufa platosu** — Cənubi və Orta Uralda yerləşən plato. İnzibati baxımdan Başqırdıstan, Perm diyarı və Sverdlovsk vilayəti ərazisinə daxildir. Başqırdıstanın əsasən şimal-qərb ərazilərini əhatə edir. Ufa platosunun uzunluğu şimaldan cənuba 265 km-dir. 

Platonun uzunluğu 350—450 metrdir (ən hündür nöqtəsi 517,9 m). Şərqdən pilləvari hündürlüklə bitir. Burada hündürlük 100 metrdir. Qərbdə hündürlük azalır və Şərqi Avropa düzənliyində itir.  

Bir vaxtlar Ufa platosu okeanın dibində olmuşdur. Bu səbəbdən müxtəlif materiallardan təşkil olunmuşdur. 

Bununla belə Ufa platosunun əsasını əhəng daşı təşkil edir. Bu isə asanlıqla su ilə yuyulur. Bununla belə Ufa platosunda çayların sayı elə də çox deyildir. Əsas çayları Ufa çayı və onun qolları: şimalda — Ayz, Sars, Tyuy; şərqdə — Ağıdel, Baryaşka, Yuryuzan, Sıraya Kirya, Yan-Eqla, Şaravarka, Simka; qərbdə — Bayki, Uryuş, İrış. Onlardan bəzizi uzun illər boyunca qazıyıcı fəaliyyəti nəticəsində dərin kanyonlar əmələ gətirmişlər. 
Karstın inkişafı ilə əlaqədar olaraq bəzən çaylar daimi eyni yatağa malik olmur və məcralarını tez-tez dəyişirlər. Ümumən isə burada daimi axarlı çaylar azlıq təşkil edir. Axarsız çaylar yağış və qarın yağması ilə meydana gəlir və bir müddət sonra isə quruyur. Bütün çaylar dəliklər və çatlarla yerin dərinliyinə doğrü axır. burada isə yeraltı çaylar əmələ gətirirlər. Yamanelqa çayı 60 km məsafədə torpağın altı ilə axır və Krasnı Klyuç bulağı şəklində üzə çıxır. Buna bənzər çaylara Saula və Aksanı misal göstərmək olar. 

Plato dərin dərəli yollara sahibdir. Bu dərələr onun daxili hissələri ilə əlaqəni təmin edir. Bir zamanlar bölgədə olan meşələrin tədarükü ilə əlaqədar ensiz dəmir yolu çəkilmişdir.  

Ufa platosunun bir hissəsi sıx iynəyarpaqlı meşə ilə örtülüdür. Onun meşə örtüyünün zənginliyi XX əsrin birinci yarısına burada meşə tədarükü həyata keçirilirməsinə imkan verirdi. Hətta bu sahənin mütəxəsislərini bura cıəlb edirdi. 1990-cı ilə qədər ensiz dəmir yolu ilə Krasnı Klyuç kəndi ilə əlaqə təmin edilir  .

Plato ərazisində «Askinski», «Pervomayski» yasaqları yerləşir. Krasnı Klyuç bulağı, Sabakay qayasında olan mağarası, Yamaneqla və Sarva çayları təbiət abidəsi elan edilmişdir.
Yağıntının miqdarı 600—700 mm təşkil edir. Orta temperatur: yanvar — −15-16°C.; iyul — 17-18°C. Son donmaların müşahidə edildiyi orta tarix  24-27 iyundur. Qar örtüyünün qalınlığı isə 50 — 70 sm arasında dəyişir.
## Mənbə
* Ufa platosu — Perm, Perm diyarı
* Справочная статья об Уфимском плато. Сайт «Весь Южный Урал» 
* Ufa platosu
## İstinadlar
Tatarıstan Respublikası Konstitusiyası

**Tatarstan Respublikasının konstitusiyası** — Tatarstan Respublikasının əsas qanunu.

## Məzmunu
Tatarstanın konstitusiyası ibarətdir:

"Tatarstan Respublikasının və tatar xalqının iradəsini ifadə edərək, hüquqların və vətəndaşın azadlıqlarının prioritetini reallaşdırır, öz müqəddəratını təyin etməyə xalqların hüquq bərabərliyi, könüllülük və iradənin azadlığı prinsipləri, milli və mənəvi ənənələrin inkişafına imkan yaradır, mədəniyyətlər, dillər, vətəndaş və millətlərarası razılığın təminatına, demokratiyanın bərkidilməsi üçün şərait yaradır."

## Mənbə
* Tatarıstan Respublikası konstitusiyası (rus dilində)
Başqırdıstan himni

**Başqırdıstan Respublikasının dövlət himni (Başqırdıstan Cümhuriyyətinin Dövlət himni)** - Rusiya Federasiyasının tərkibindəki Başqırdıstan Respublikasının dövlət himni.



## Tarixi
Başqırdıstan Respublikasının dövlət himni ilk dəfə "Başqırdıstan Respublikasının Dövlət himni Haqqında" RB Qanunuyla 12 oktyabr, 1993-cü ildə təsdiq edilmişdir. "Respublika" Musiqi əsəri sonradan himn olmuşdur. 11 oktyabr 1990-cı ildə, Fərid İdrisov tərəfindən yazılmışdır. 6 iyul 1999-cu il "Başqırdıstan Respublikasının dövlət simvolikası Haqqında" qanun təsdiq edilmişdir.

Başqırdıstan Respublikasının dövlət himni - açılış və təntənəli yığıncaqların və iclasların bağlanması zamanı həyata keçirilir. Başqırdıstanın və Rusiya Federasiyasının dövlət bayramlarına həsr edilmişlər; Başqırdıstanın başçısının vəzifəsinə giriş vaxtı andın gətirilməsindən sonra; açılış və Dövlət Yığıncağının iclaslarının bağlanması zamanı — Başqırdıstan Respublikasının Qurultayı, bələdiyyə təhsilləri səlahiyyətli orqanları; Başqırdıstanın bayrağının və başqa rəsmi mərasimlərin qalxması zamanı, respublika dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən keçirilənlər; görüş mərasimləri və xarici dövlətlərin başçılarının və xarici dövlətlərin hökumətlərinin başçılarının rəsmi səfəriylə Başqırdıstan Respublikasına baş çəkənlərin məftilləri zamanı və qanunla nəzərdə tutulmuş başqa hadisələr.

## Mətn
Himnin başqırdca və rusca mətnləri fərqlənirlər.

## İstinadlar
Mintimer Şaymiyev

**Mintimer Şarip oğlu Şaymiyev** ( ; ) — Rusiya Federasiyasının tərkibində olan Tatarıstan Respublikasının birinci prezidenti. Etnik tatardır. İlk dəfə 12 iyun 1991-ci ildə prezident təyin olunmuş və bu vəzifəyə üç dəfə ardıcıl olaraq yenidən seçilmişdir.

## Həyatı
Mintimer Şarip oğlu Şaymiyev 1937-ci ildə Tatarıstan MSSR-nın Aktanışski rayonunun Anyakovo kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Kazan Kənd Təsərrüfatı İnstitutundan məzun olmuş və kənd təsərrüfatı mühəndisi kimi işləməyə başlamışdır. 1963-cü ildə Kommunist Partiyasına üzv olmuş və 1967-ci ildə Tatarıstanın regional partiya təşkilatında kənd təsərrüfatı üzrə şöbə müdirinin müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Şaymiyev 1969-cu ildə respublikanın Meliorasiya və Su Təsərrüfatı naziri, 1983-cü ildə isə Tatar Nazirlər Kabinetinin sədr müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1989-cu ilin sentyabrında Tatarıstan Kommunist Partiyasının baş katibi vəzifəsini yerinə yetirmiş və elə həmin il SSRİ Xalq Deputatları Konqresinə seçilmişdir. 1990-cı ilin aprelində Tatarıstan Ali Sovetinə spiker təyin olunub. 31 avqust 1990-cı ildə Ali Sovet Tatarıstanın suverenliyini elan etdikdən sonra, 12 iyun 1991-ci ildə Şaymiyev Tatarıstan SSR-nın prezidenti vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1992-ci ilin martında Tatarıstanın suverenliyi ilə bağlı keçirilən referendum zamanı səsvermədə iştirak edənlərin 62%-i suverenliyin leyhinə səs vermişdir. O, 2001-ci ildə Moskva şəhərinin meri Yuri Lujkovla birlikdə Vahid Rusiya partiyasının qurucusu olmuşdur.

Şaymiyev 2010-cu ilin yanvarında növbəti dəfə Tatarsıtan prezidenti olmaqdan imtina etmiş və Tatarıstanın Baş Naziri Rüstəm Minnexanovun bu vəzifəyə təyin olmasına üstünlük vermişdir. Nəticədə, 27 yanvar 2010-cu ildə ovaxtkı Rusiya Federasiyası prezidenti Dmitri Medvedyev Minnexanovu Tatarıstan prezidenti vəzifəsinə təyin etmişdir.

## Həmçinin bax
* Tatarıstan
* Rüstəm Minnexanov

## Xarici keçidlər

* первый глава Республики Татарстан
* Справка на сайте Совета Федерации 
* Official website of Mintimer Shaimiev
Başqırdıstan gerbi

**Başqırdıstan gerbi** - Rusiya Federasiyasının tərkibinə daxil olan Başqırdıstan Respublikasının dövlət simvolu. 

1999-cu il 6 iyul tarixində Başqırdıstan Respublikasının Parlamenti tərəfindən qəbul edilib. Rusiya Federasiyasının Dövlət heraldika reyestrində №164 kimi qeydiyyatdadır.

## Təsviri
Başqırdıstan Respublikasının gerbi milli ornamentlərlə çərçivəyə alınmış dairəyə içərisində Salavat Yulayevin abidəsinin doğan Günəşin və onun şüalarının fonunda təsirini təqdim edir. Aşağıda isə xalqın cəsarət rəmzi olan kurayın çiçəklənməsi təsvir edilib. Başqırdıstan Respublikasının dövlət bayrağı rənglərində bəzədilmiş lentin üzərində ağ sahədə belə yazılmışdır: «Başqırdıstan». Gerbin rəngli təsvirində Salavat Yulayevin abidəsi, ornamentlər qızılı, kuray gülü - yaşıl, doğan günəş parlaq-qızılı, günəşin şüaları-sarı, abidə və ornament arasında olan fon- ağ, daxili və xarici ətrafları - tünd-qızılı rənglərdədir.    

Salavat Yulayev - Başqırd bahadurlarının yürüşlərinə, doğma təbiətə təriflər deyən başqırd milli qəhrəmanı və xalq şairidir. Onun yaradıcılığı hər cür zülmə qarşı mübarizə ruhunda olub ağızdan ağıza ötürülmüşdür. Lakin gerbdə konkret bir şəxsiyyət təsvir olunmayıb. Salavat Yulayevin abidəsi azadlıq və ədalət uğrunda mübarizə aparan igid-döyüşçü obrazıdır. O həm də Başqırdıstan xalqlarının dostluq və birliyini rəmzidir.   

Gerbin müəllifi Fazletdin Farraxoviç İslaxovdur. 

## Xarici keçidlər
* Başqırdıstan Respublikasının dövlət rəmzləri haqqında Başqırdıstan Respublikasının qanunu (1999-cu il)
*  Başqırdıstan gerbi
* Başqırdıstan Respublikasının dövlət gerbi haqqında əsasnamə|Геральдика.ру

## İstinadlar
Son peyğəmbər

**"Son peyğəmbər",** əsərin orijinal adı "**Məhəmməd"** () — Məhəmməd Əsəd bəyin 1932-ci ildə almanca yazdığı Məhəmməd peyğəmbərdən bəhs edən tarixi-publisistik romanı.

## Məzmun

Kitabda Ərəbistanın islamdan öncəki cahiliyyət dövrü, dünyanın yeni düzənini yaratmış Məhəmməd Peyğəmbərin uşaqlığı, gəncliyi və peyğəmbərliyi, eləcə də islamın XX əsrin əvvəlinə kimi olan vəziyyəti bədii boyalarla təsvir olunur.

## Nəşr və tərcümə

Roman ilk dəfə 1932-ci ildə Berlində Kiepenheuer nəşriyyatında çap olunmuşdur.

Əsər daha sonra Çərkəz Qurbanlı tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş və Bakıda 2005-ci ildə Nurlan nəşriyyatında 475 səhifədə, 2016-cı ildə Bakı Kitab Klubu nəşriyyatında 392 səhifədə çap olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* 
*
Başqırdıstan bayrağı

**Başqırdıstan bayrağı** — Rusiya Federasiyasının tərkibinə daxil olan Başqırdıstan Respublikasının dövlət simvoludur. 25 fevral, 2001-ci ildən — Başqırdıstan Respublikasının Dövlət bayrağı Günüdür.

## Tarixi
### 1918—1992-ci illər
4547 nömrəli fərmana əsasən, başqırd Hökuməti "milli bayraq Haqqında" qanun yaradılmışdır. Mavi rəng türk tayfalarının rəngi, yaşıl — İslamın rəngi, ağ müsəlman sülhpərvərliyini və Rusiyaya birləşmələrini simvollaşdırdı. Fərman 19 iyun, 1918-ci il "Başkort" qəzetində və 20 avqust, 1918-ci ildə "Başqırdıstan hökümətinin dili" qəzetində dərc edilmişdi. Bu bayraq həmçinin Başqırd qoşununun ümumqoşun bayrağı kimi istifadə olunurdu. 1920-ci ildən Başqırd SSR-nin simvolu kimi qırmızı rəngin parçasını təşkil edən bayraq istifadə olundu. 11 oktyabr, 1924-cü ildən MSK-ın Başqırdın Qətnaməsinə əsasən "quraşdırılmamış nümunənin dövlət bayraqlarının müraciətindən və dövlət bayraqlarının yayılmasına Başqırd respublika üzrə inhisar hüququnun verilməsi" haqqında Başqırd ASSR-i dövlət bayrağı təsdiq edilmişdir. Onun uzunluğu 1:2-i təşkil edirdi.

12 fevral, 2003-cü ildə, Dövlət Yığıncağının Qanunverici Palatası — Başqırdıstan Respublikasının Qurultayı, bayrağın yeni nisbətini təsdiq edilmişdir — 2:3.

### 2007-ci ildə bayrağın təsvirində dəyişikliklər
7 iyun 2007-ci il, Dövlət Yığıncağının Qanunverici Palatası — Başqırdıstan Respublikasının Qurultayı, qanuna texniki düzəltmələr "Başqırdıstan Respublikasının dövlət simvolikası Haqqında" qanun daxil edilmişdir. Zolaqların simvolikasının keçirdilməsi yuxarıdan başlanmağa başladı.

## Mənbə
Başqırdıstan bayrağı (rus dilində)
Azərbaycanda tatarlar

**Azərbaycan Respublikasında tatarlar** — Azərbaycan Respublikasında yaşayan, bu ölkənin vətəndaşı olan tatar əsilli əhali. Azərbaycan Respublikasında 2009-cu il siyahıya alınmasına görə 25 882 nəfər tatar yaşayır. Bu isə ümumi əhalinin 0,29 % təşkil edir.

## İcma

Tatarlar əsasən Azərbaycanın iri şəhərlərində cəmləşmişlər:Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Xaçmaz, Quba, İsmayıllı, Qəbələ və s. Bakı şəhərində tatar icmasının 90%-dən çoxu yerləşir. Burada 25171 nəfər tatar yaşayır. Onlar Bakı əhalisinin azərbaycan türkləri və ruslardan sonra üçüncü böyük etnik qrupdur. Azərbaycanda yaşayan tatarların bölgələr üzrə yerləşməsi:

## Din və dil
Azərbaycanlı tatarlar əsasən müsəlmanlar və xristianlardır. İslam dininə etiqad edənlər sünniliyin hənəfi, azlıq şiə məzhəbinin isna-əşəriyyə bölməsindədirlər. Xristianlar isə Ortodoks məzhəbindədirlər.

## Cəmiyyət
Azərbaycan Respublikasında tatarlara aid icmalar:
* Azərbaycan Respublikasında tatarların "Tuqan Tel" cəmiyyəti (Bakı)
* Azərbaycan Respublikasında tatarların "Yaşlek" cəmiyyəti (Bakı)

## Bayramlar
Azərbaycanda yaşayan tatarlar azərbaycanlılarla birgə Novruz, Yeni il, Qurban, Ramazan bayramı ilə yanaşı özlərinin milli bayramı olan Sabantuy bayramını da qeyd edirlər.

## Tanınmış şəxslər
*Tacuddin Mustafin — Qafqaz müsəlmanlarının həmçinin Azərbaycanın ilk müftisi (1832–1840).
*Məmməd bəy Sulkeviç — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun Baş qərargah rəisi.
*Eldar Qasımov — Azərbaycan müğənnisi və musiqiçisi. Ulu nənəsi vaxtilə Həştərxan Tatar Dram Teatrının səhnəsində oynayan Mərziyyə Davudovadır.
*Mərziyyə Davudova — tatar əsilli Azərbaycan və Sovet teatr və kino aktrisası, SSRİ və Azərbaycan SSR xalq artisti
*Firəngiz Şərifova — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti
*Aliyə Qarayeva — Tatar əsilli azərbaycanlı bədii gimnast.
*Zemfira Meftahətdinova — Müstəqil Azərbaycanın birinci Olimpiya çempionu (atıcılıq).
*Dinarə Gimatova — Tatar əsilli azərbaycanlı bədii gimnast.
*Ramis Alimov — 20 yanvar şəhidi, "Azadlıq uğrunda mübariz" (1992) və "20 Yanvar Şəhidi" (1998) fəxri ad
*Fərqət Tuxtamışev — 20 yanvar şəhidi, "Azadlıq uğrunda mübariz" (1992) və "20 Yanvar Şəhidi" (1998) fəxri ad.
*Fərid Xayrulin — Azərbaycan fotojurnalisti.
*Hənəfi Terequlov — Azərbaycan opera müğənnisi, bariton, teatr xadimi və ictimai xadim, Azərbaycanda opera xorunun banilərindən biri.
*Əziz Qubaydullin — professor, yazıçı, tarixçi, repressiya qurbanı
* Rasim Yaxin — Azərbaycanın hərbi qulluqçusu, İkinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı. "Azərbaycan Bayrağı" ordeni, “Döyüşdə fərqlənməyə görə” medalı, "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı və digər dövlət medalları ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar
Leysan Utyaşeva

**Leysan Utyaşeva** (, ; ) — Rusiya idmançısı; bədii gimnastika üzrə əməkdar idman ustası; Rusiya və beynəlxalq yarışların dəfələrlə çempionu; üzrə Dünya və 6 dəfə Avropa çempionu, Dünya Kubokunun qalibidir; TV aparıcısı, idman şərhçisidir. Başqırdıstan sakini olsa da, Rusiya onu özünün qüruru hesab edir.

## Həyatı
Leysan Utyaşeva 28 iyun 1985-ci ildə Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Alşeyevski rayonunun Rayevka kəndində anadan olmuşdur.

## Şəxsi həyatı

### Ailəsi
Milliyyətcə rus, polyak və Volqa tatarlarının qarışığından olan atası Albert tarixçi, başqırd olan anası Zülfiyyə isə kitabxanaçıdır.

Leysan rusiyalı aktyor və komediyaçı Pavel Volya ilə ailə qurmuşdur. Bu evlilikdən onların bir oğlu və bir qızı var; Robert adlı oğulları 14 may 2013-cü ildə ABŞ-də Florida ştatının Mayami şəhərində, Sofiya adı qızları isə 6 may 2015-ci ildə anadan olmuşlar.

### Dini
Daha əvvəl müsəlman olan Leysan İslamdan Ortodoks xristianlığına keçmişdir.

## Qalereya

Laysan Utiasheva 1.jpg|
UtiashevaLaysan.jpg|
Laysan Utiasheva 2.jpg|
Laysan Utiasheva 31842.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Официальный сайт Ляйсан Утяшевой
* Ляйсан Утяшева приняла решение уйти из большого спорта 
* Гимнастка Ляйсан Утяшева дебютировала в качестве балерины
* Персональная страница сборной России по художественной гимнастике
Başqırdıstan Opera və Balet Teatrı

**Başqırdıstan Opera və Balet Teatrı** – 1938-ci ildə Başqırdıstanın  Ufa şəhərində keçmiş Aksakov xalq evinin binasında (bina 1909–35-ci illərdə tikilmişdir) Başqırdıstan Dövlət Opera Teatrı kimi yaradılmış, 1941-ci ildən Opera və Balet Teatrı olmuşdur. Fəaliyyətə C. Paiziellonun “Gözəl dəyirmançı arvadı” operası ilə (başqırd dilində) başlamışdır. 
## Ümumi məlumat
İlk başqırd milli operası “Xakmar” (M.M. Valeyev) 1940-ci ildə tamaşaya qoyulmuşdur. Sonralar milli repertuara N.K. Çembercinin “Karluqas” (1941), X.Ş. Zaimov və A.E. Spadavekkianın “Akbuzat” (1942), N.İ. Peykonun “Ayxılu” (1953), Z.Q. İsmagilovun “Salavat Yulayev” (1955), “Şaura” (1963), “Agidelin dalğaları” (1972), “Ural elçiləri” (1982), R.A. Murtazinin “Fırtına” (1969), X.F. Axmetovun “Müa sirlər” (1970), S.A. Nizamutdinovun “Qara sular” (1989), “Ay tutulan gecə” (1996) operaları daxil edilmişdir.

1944-cü ildə N.A. Anisimova ilk milli baleti – L.B. Stepanovun “Durna mahnısı”nı səhnəyə qoymuşdur (sonralar tamaşa dəfələrlə təkrar olunmuşdur). N.Q. Sabitovun “Gülnazira” (1963), M.X. Axmetovun “Ay tutulan gecə” (1982), L. İsmagilovanın “Arkaim” (2005) baletləri teatrın uğurlu tamaşalarındandır.

Teatrda müxtəlif vaxtlarda *[[dirijor]]lar* P.M. Slavinski, Q.X. Mutalov; xormeyster A.Q. Tixomirov; *[[müğənni]]lər* M.X. Xismatullin (həmçinin rej.), B.N. Valeyeva, X.L. Qalimov, Q.S. Xabibullin, M.Q. Saliqaskarova, A. V. Sutyagin, N.X. Allayarova, S.K. Qalimova, S.D. Xusnuyarov, X.Z. Mazitov, K.A. Valeyev, Z. Q. Maxmutov, R.A. Qareyev, N.Z. Abdeyev, S.A. Askarov, A.A. Abdrazakov; balet artistləri R.X. Nureyev, F.M. Nafikova, M.A. Tagirova, İ.X. Xabirov, Ş.A. Terequlov, L.S. Kuvatova, Y.Q. Uşanov, R.Q. Zaripov; xoreoqraflar F.A. Qaskarov, V.X. Pyari, K.D. Karpinskaya, Q.İ. Yazvinski, X.F. Mustayev, S.V. Dreçin; rejisorlar B.Q. İmaşev, Ş.M. Murtazina, R.A. Valiullin; rəssamlar M.N. Arslanov, Q.Ş. İmaşeva, V.İ. Plekunov işləmişlər. 1993-cü ildən R. Nureyevin xatirəsinə balet sənəti festivalları keçirilir.

## Şəkillər

## Mənbə
* 
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Axmerovski meşəsi

**Axmerovski meşəsi** (; ) – Başqırdıstanın (Rusiya) İşimbayski rayonunun şimal-qərbində yerləşən meşə. Sahəsi 15&nbsp;km2 təşkil edir. Sterlitamak şəhərindən 18&nbsp;km, İşimbay şəhərindən 21&nbsp;km uzaqlıqda yerləşir.

Axmerovski meşəsində üstünlük təşkil edən əsas ağac növləri palıd və cökədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Barski meşəsi
Pozulmuş torpaqlar

**Pozulmuş torpaqlar** — insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində texnogen relyef formasının yaranması ilə torpaq səthinin, bitki örtüyünün və hidroloji rejimin pozulması ilə ətraf mühitə təsir edən, eləcə də öz təsərrüfat keyfiyyətini və qiymətini itirən torpaq sahələridir.

## Pozulmuş torpaqların inventarlaşdırılması
Münbitliyi pozulmuş və çirklənmiş torpaqların qüvvədə olan təlimatlarının tələbinə müvafiq olaraq yayılma areallarını və keyfiyyətini təyin etməklə xəritələşdirilmək və qeydiyyatının aparılması prosesidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Torpaqların çirklənməsi və qorunması

## Həmçinin bax
* Rekultivasiya
Başqırdıstan əhalisi

**Başqırdıstan əhalisi** — Başqırdıstan Respublikası ərazisində yaşayan əhali.

## Demoqrafiya
Ölkə əhalisinin 27 % Ufa və onun ətraf rayonlarında cəmlənmişdir (2002). Ən az məskunlaşmış bölgə Zilair rayonu (3 nəf./km²), Belores rayonu (3,7 nəf./km²) və Buryanski rayonudur (4 nəf./km²). Əhalinin ən gur məskunlaşması Ufa (37 nəf./km²), Karmaskalin rayonu (30 nəf./km²), Çişminski rayonu (29 nəf./km²) və Tuymazı rayonudur (27 nəf./km²).

2010-cu il Ümum-Rusiya siyahıya alınmasına görə:
* *Şəhər əhalisi* — 2 461,5 min. nəfər;
* *Kənd əhalisi* — 1 610, 6 min. nəfər;
* *Ümumi şəhər əhalisi* — 60,4 %;
* *Ümumi kənd əhalisi* — 39,6 %;



Gənclərin sayı öz əvvəlki sayını qorusa da əhalinin qocalması tendesiyası baş verir.

## Milli tərkib

Fayl:Bashkirs in Bashkortostan (census 2002).svg|Başqırdlar
Fayl:Russians in Bashkortostan (census 2002).svg|Ruslar
Fayl:Tatars in Bashkortostan (census 2002).svg|Tatarlar
Fayl:Chuvash in Bashkortostan (census 2002).svg|Çuvaşlar
Fayl:Mari in Bashkortostan (census 2002).svg|Marilər


**1926–2010-cu illər əhalinin artım dinamikası:**

*Sayları 10 mindən çox olan etnosların bölgələr üzrə yerləşməsi.*

*1897-ci il siyahıya alınmasına görə.*



## Dilə sahib olma
Başqırdıstan əhalisinin 96,4 % (2002) rus, 25,75 % (2002) başqırd, 34 % (2002) tatar dilini bilir.

## Ədəbiyyat
* Давлетшина З. М. Татарское население Башкортостана: этнодемографическое исследование. Уфа: Гилем, 2001. ISBN 5-7501-0235-1
* Янгузин Р. З. Этнический состав населения Башкортостана (по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г.) — Уфа: Китап, 2007, 124 стр, ISBN 978-5-295-04114-3

## Mənbə
* Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан

## İstinadlar
Şlam

**Şlam** — dərinlik buruq qazmaları zamanı quyuların dibində və divarlarında süxurların pozulması nəticəsində yaranan dispers hissəciklərin su ilə qarışdırılmış kütləsi.

## Buruq şlamlar
Şlamlar adətən yerin səthində buruqlardakı qazma baltalarının və başqa hissələrinin yerin üstündə su ilə yuyulduğu zaman toplanır ki, bunlara da buruq şlamları deyilir. Bundan başqa filiz saflaşdırma, əlvan və qara metallurgiya müəssisə və zavodlarında əsas məhsul istehsalı zamanı külli miqdarda şlamlı tullantılar da əmələ gəlir. Həmin şlam kütləsinin həcmi bir neçə on mln kub.m-ə qədər olur. Gəncə alüminium zavodunun və Sumqayıt boru-prakat zavodunun ətrafında toplanan şlamlı tullantılar buna misal ola bilər.

## Şlam töküntüləri
Filizin çıxarılması, saflaşdırılması və emalı zamanı maye halında olan tullantılardır.

## İstinadlar
Neftyanik stadionu (İşimbay)

**Neftyanik stadionu** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının İşimbay şəhərindəki əsas idman qurğusu. Şəhər mərkəzində olan Lenin meydanının yaxınlığında yerləşir. Stadionun tutumu 5000 nəfərlikdir. İşimbay şəhərinin "Neftyanik" futbol klubu özünün ev oyunlarını bu stadionda keçirir. Stadionun direktoru İvan Kapoşkodur.

## Tarixi
Stadionun əsası 1937-ci ildə qoyulmuş, 1940-cı ildə isə açılışı olmuşdur.

1947-ci ildən "İşimbayneft"ə aid olmuş bu stadion, 2000-ci ildən şəhərin bələdiyyə qurumuna aiddir.

## İnfrastrukturu
Stadionun tribunaları üstüaçıq formadadır. Stadionun futbol meydançasının ölçüləri 105x68 m-dir. Meydançanın kənarında atletizm üçün 400 m-lik yer vardır. Bundan başqa uzunluq və uzunluq atışları, disk və nizə, atış üçün də şərait yaradılmışdır. Stadion ərazisində 18x9 m ölçülü idman zalı, basketbol, voleybol, hokkey meydançaları və s. də var.

## Fəaliyyəti
Təlim zallarında stolüstü tennis üzrə dərslər keçirilir.

İl ərzində stadion vətəndaşların istifadəsində olaraq, onların istirahəti üçün burada şərait yaradılır. Mütəmadi olaraq milli, Respublika və regional miqyaslı idman tədbirləri keçirilir.

Stadion özü qışda İşimbay sakinləri tərəfindən buz meydançası kimi də istifadə olunur.

Burada əsasən Başqırdıstan Respublikası Çempionatının futbol matçları, "Dəri top" turniri və uşaqlar arasında məşhur olan "Həyət futbolu" oyunları keçirilir.

## Həmçinin bax
*Neftyanik stadionu (Ufa)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Стадионы России
Texnogen landşaft

**Texnogen landşaft** — müasir güclü texnikadan istifadə etməklə strukturası və forması insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində yaranan antropogen landşaftın müxtəlif növləridir. İnsanın təsiri birbaşa (torpağın, bitkinin, yerin üst qatının, sənaye, məişət, tikinti, neft tullantıları ilə yerin səthin tutulması, su ilə basdırılması) və dolayı yolla (suyun, torpağın, atmosferin sənaye tullantıları ilə çirklənməsi və dəyişməsi) ola bilər.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Landşaft

## İstinad
Rusiya İslam Universiteti (Kazan)

**Rusya İslam Universiteti** (Tatarca: *Русия ислам институты*) / *Rusiya İslam institut*ı) — Rusiya Federasiyasında, Tatarıstan Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində yerləşən universitetdir. İndiki rektoru Rafiq Məhəmmədoviçdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lenin meydanı (İşimbay)

thumb|Lenin meydanı 2009-cu ildə

**Lenin meydanı** — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının İşimbay şəhərindəki ikinci böyük meydan. Lenin prospektində yerləşir. Yaxınlığında Neftyanik stadionu var.

## Leninə xatirə
Meydan Rusiya inqilabçısı, publisist, SSRİ-nin qurucusu Vladimir Leninin adını daşıyır. Meydanın mərkəzində onun heykəli var.

## İstifadəsi
Meydanda mütəmadi olaraq müxtəlif yarışlar keçirilir. Qışda Yeni il bayramı münasibətilə şəhərin əsas Milad ağacı bu meydanda qurulur. Burada tez-tez kənd təsərrüfatı yarmarkaları da keçirilir.

## Görməli yerləri
thumb|S.M. Kirov adına Neftçilər Mədəniyyət Sarayı.
Meydana aid ərazilərdə bir sıra görməli yerlər var. Bunlar aşağıdakılardır:
*Vladimir İliç Leninin abidəsi.
*Neftyanik stadionu.
*S.M. Kirov adına Neftçilər Mədəniyyət Sarayı.
*Əbədi məşəlin alovlandırdığı "Qəhrəmanlar xiyabanı" memorial kompleksi.

## İstinadlar
Rusiya İslam Universiteti

* Rusiya İslam Universiteti (Kazan) — Rusiya Federasiyasında, Tatarıstan Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində yerləşən universitetdir
* Rusiya İslam Universiteti (Ufa) — Rusiya Federasiyasında Başqırdıstan Respublikasının Ufa şəhərində fəaliyyət göstərən universitet.
Rusiya İslam Universiteti (Ufa)

**Rusiya İslam Universiteti** (Başqırdca: Рәсәй ислам университеты / *Resey İslam Universitetı*) — Rusiya Federasiyasında Başqırdıstan Respublikasının Ufa şəhərində fəaliyyət göstərən universitet.

## Tarixi
İlk fəaliyyətinə *Rizaitdin Fəxrəddin Mədrəsəsi* olaraq 1989-cu ildə universitet olaraq yox, mədrəsə kimi başladı.

1999-cu ildən *Rizaitdin Fəxrəddin adına İslam İnsitutu* adıyla fəaliyyət göstərməyə başlandı. Həmin il universitetin daxilində *"[[Lalə Tülpan]]"* adlı məscidin inşasına başlanıldı. Məscidin inşası 2005-ci ildə sona çatdı..

2001-ci ildə Başqırdıstan hökuməti və Ufa bələdiyyəsinin əmri ilə Müsləmanların Mənəvi Mərkəzi Məclisinin, yəni *"Galiya"*nın tabeliyinə keçdi.

2003-cü ildən Rusiya Müsəlmanları Məclisinin əmri ilə *Rusiya İslam Universiteti* adını aldı.

## İdarəetmə
* Qasım-hazrat Salimov;
* Ravil Utabay-Karimi;
* Rinat Rayev.
* Artur Süleymanov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Aleksey Starostin.'' R. İ. U : Yeni Rusiyada ilk müsəslman məktəbi
* Ufaya ziyarət 
* Təhsil sistemi
Tuymazı-Arena

**Tuymazı-Arena** ( və ya tam adı ) — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının Tuymazı şəhərindəki əsas idman qurğusu. Universal buz idmanı qurğusu və konsert kompleksidir. Arenanın tamaşaçı tutumu 808 nəfərlikdir.

Onlayn xəritələrdə bu obyekt **"Spartak stadionu"** və ya **"Olimpiya stadionu"** adını daşıyır.

## Tarixi
Kompleksin əsası 2013-cü ildə qoyulmuş, elə həmin ilin 3 sentyabr tarixində isə açılışı olmuş; Başqırdıstan Respublikasının prezidenti Röstəm Xəmitov da açılışda iştirak etmişdir.

Arena "Başneft" ASC-nin xeyriyyə fondları hesabına qurulub ki, tikintinin dəyəri 302 milyon rubl təşkil etmişdir.

## İstifadəsi
Arenanın əsas istiqaməti buz xokkeyi matçlarının keçirilməsi, fiqurlu konkisürmə yarışlarının təşkili və digər qış idman növləri ilə bağlıdır.

Kompleksin ümumi sahəsi 5528 m²-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Октябрьский ҡалаһы сайтында Туймазы-Арена
*sportgyms.ru сайтында арена тураһында мәғлүмәт
*«Туймазы-Арена» ОктИнфо сайтында
Başqırdıstan konstitusiyası

**Başqırdıstan Respublikası Konstitusiyası** — Başqırdıstan Respublikasının ali qanunudur. Konstitusiya hökumətin milli çərçivəsini müəyyənləşdirir.

Konsitutsiyanı ilk üç məcəlləsi hakimiyyətin ayrılmasının doktrinasını təşkil edir. Beləki, Başqırdıstan Milli Məclisindən ibarət qanunvericilik, hökumət başçısından ibarət olan icraçı və Ali Məhkəmə də başda olmaqla digər məhkəmələrdən ibarət məhkəmə hakimiyyətləri təşkil edir.

Başqırdıstan Rusiya tərkibində olduğu üçün dövlətin qəbul etdiyi konsitutsiyaya diqqət edilir və bəzən mərkəz tərəfindən də təzyiqə məruz qalır. Məsələn 2014-cü ildə konsitutsiyaya edilən sonuncu dəyişikliklərdə *"prezident"* sözü konsitutiyadan çıxarıldı və yerinə *"baş"* əlavə edildi. Həmçinin konsitutiyada başqırd dili ilə əlaqədar qanunlara yerli hakimiyyət oraqanları tərəfindən əməl edilmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Конституция Башкортостана
* Конституция Башкортостана на сайте государственного собрания
Əlamut (roman)

***Əlamut*** () — Vladimir Bartolun Həsən Sabbah və Xaşxaşilərdən bəhs edən, adını Əlamut qalasından alan və ilk dəfə 1938-ci ildə slovencə nəşr olunan tairixi romanı.

## Məzmun

Roman oxucunu XI yüzilliyə, Böyük Səlcuq Dövlətinin hökmranlığı dövrünə aparır. İslam dini, şərq fəlsəfəsi, hakimiyyət uğrunda mübarizə, dövrün tarixi hadisələri müəllif tərəfindən elə təsvir edilmişdir ki, sanki hər şey oxucunun ətrafında cərəyan edir. İnsan özünü zamanın müasiri kimi hiss edir və əsərin bəxş etdiyi ovsunlu abu-havadan bir an belə ayrılmaq istəmir.

## Nəşr və tərcümə

Roman ilk dəfə 1938-ci ildə slovencə nəşr olunub.

Daha sonra Rəvan Musayev tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş, 2017-ci ildə Bakı Kitab Klubu tərəfindən 2 dəfə nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Başqırd balı

**Başqırd balı** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasında istehsal olunan bal.

## Ticarət nişanı
"Başqırd balı" adı qorunan ticarət nişanıdır. Arıçılıq və Apiterapiya üzrə Başqırd Elmi-Tədqiqat Mərkəzi 2005-ci ildən bəri Rusiya Federasiyasının ərazisindəki yeganə müəssisədir ki, bal məhsullarını etiketləmək üçün "Başqırd balı" ifadəsini istifadə etmək hüququna malikdir.

## Xüsusiyyəti
Başqırd balının dadı uzun müddətdir ki, məşhurdur və başqırdlar üçün qürur qaynağı olmuşdur. Əsl Başqırd balı olmadan, bir başqırd çayı düşünülə bilməz; üzərinə təzə kənd qaymağı və bal sürtülmüş çörək insan istehsalı olan digər bütün şirniyyatlara meydan oxuya bilər.

## İstehsalı
Başqırdıstanda istehsal olunan illik bal miqdarı orta hesabla 5–6 min ton təşkil edir.

## İxracı
Rusiya ərazisindən başqa Başqırd balı və ona aid olan məhsullar bir çox Avropa ölkələrinə, ABŞ, Yaponiya, Yaxın Şərq və MDB ölkələrinə ixrac olunur.

2014-cü ildə Başqırd balının Çinə ixracı ilə bağlı 6 min ton həcmində olan bal üçün 3 milyard rubl məbləğində müqavilə imzalanmışdır. 2014-cü ilin avqustunda Çinin Szyutszyan şəhərində Başqırd balının satışı üçün ilk mağaza açılmışdır.

## Mükafatları və nailiyyətləri
 
Başqırd balı müxtəlif qida sərgilərinin və yarmarkalarının iştirakçı və qalibidir.
* 1961 — Erfurtda (Almaniya) qızıl medal.
* 1965 — Buxarestdə (Rumıniya) keçirilmiş XX Beynəlxalq Apimondi Konqresində gümüş medal.
* 1971 — Moskvada (SSRİ) keçirilmiş XXIII Beynəlxalq Apimondi Konqresində qızıl medal.
* 2001 — Sankt-Peterburqda "Rusiya fermer" — "Agrorus" sərgi-yarmarkasında ən yüksək mükafat.
* 2002 — Berlindəki (Almaniya) "Yaşıl Həftə" Beynəlxalq Sərgisində ən ali mükafat.
* 2002 — Sankt-Peterburqda "Rusiya fermer" — "Agrorus" sərgi-yarmarkasında ən yüksək mükafat.
* 2003 — Sankt-Peterburqda "Rusiya fermer" — "Agrorus" sərgi-yarmarkasında ən yüksək mükafat.
* 2004 — Sankt-Peterburqda "Rusiya fermer" — "Agrorus" sərgi-yarmarkasında ən yüksək mükafat.

## Qalareya

Арслан с дедушкой Робертом.jpg|
Бал айырыу.jpg|
УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 40.jpg|
УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 54.jpg|


## Ədəbiyyat
* А. М. Ишемгулов "История и современное состояние пчеловодства Республики Башкортостан"
* Люди и пчёлы. "Наука и жизнь" № 5 2005 г.
* Газета "Выбор" № 152–155 от 16.10.2015. Статья "Башкирский мёд — первый в стране".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ГУ БНИЦ по пчеловодству и апитерапии
Qarlı aşırım

**Qarlı aşırım** — Fərman Kərimzadənin tarixi romanı.

Əsər əsasında 1971-ci ildə Kamil Rüstəmbəyovun rejissorluğu, F. Kərimzadənin ssenari müəllifliyi ilə Axırıncı aşırım filmi çəkilmişdir.

## Məzmun

Fərman Kərimzadənin "Qarlı aşırım" əsərində sinfi mübarizənin kəskin xarakter aldığı 30-cu illər kəndinin canlı mənzərəsi verilmişdir. Yazıçı romanda zəngin xarakterlər qalereyası yaratmışdır. Abbasqulu bəy Şadlinski, Xəlil, Şıxəlioğlu, Şabanzadə, Talıbov, Kərbəlayı İsmayıl, Qəmlo kimi surətlərin fonunda qarşı-qarşıya duran iki cəbhənin mübarizəsi real səhnələrlə işıqlandırılmışdır.

## Nəşr
Əsər ilk dəfə Bakıda kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə 1971-ci ildə, daha sonra 1987-ci ildə Gənclik nəşriyyatında, latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə 2016-cı ildə isə Bakı Kitab Klubunda 400 səhifədə, 100 tirajla təkrar çap olunmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Axırıncı aşırım (film, 1971)
* Axırıncı aşırıma qədər (film, 2002)

## Xarici keçidlər
* 
* "Qarlı aşırım" ədəbi hadisə kimi
* "Axırıncı aşırım"ın tarixi şəxsiyyətlərə xəyanəti… – FOTOLAR
Arıçılıq və Apiterapiya üzrə Başqırd Elmi-Tədqiqat Mərkəzi

**Arıçılıq və Apiterapiya üzrə Başqırd Elmi-Tədqiqat Mərkəzi** () — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikasının paytaxtı olan Ufa şəhərində yerləşən elmi qurum. Ölkə ərazisində arıçılıq və apiterapiya üzrə elmi-tədqiqat işlərinin təşəbbüskarıdır. Baş direktoru Amir İşemqulovdur.

## Tarixi

Mərkəzin əsası 8 iyul 1998-ci ildə Başqırdıstan Respublikasının Prezidenti tərəfindən qoyulmuşdur.

Mərkəz qeyri-kommersiya təşkilatıdır və Başqırdıstanın dövlət mülkiyyəti kimi təsnif edilir.

## Kontingenti
2016-cı ildə bu mərkəzin 145 nəfər əməkdaşı olmuşdur.

## Ticarət nişanları

Arıçılıq və Apiterapiya üzrə Başqırd Elmi-Tədqiqat Mərkəzi 2005-ci ildən bəri Rusiya Federasiyasının ərazisindəki yeganə müəssisədir ki,  qorunan ticarət nişanı olan "Başqırd balı" məhsullarını etiketləmək üçün "Başqırd balı" ifadəsini istifadə etmək hüququna malikdir.

## Mükafatları
Mərkəz bir çox beynəlxalq tədbirlərdə müxtəlif mükafatlar qazanmışdır ki, bu uğurların əldə olunması məhz Başqırd balının təqdimatı sayəsində olmuşdur.

## Həmçinin bax
*Başqırd balı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Башкирский мёд 
*Башкирская энциклопедия
Bolşoe gölü (Tatarıstan)

**Bolşoe gölü** —Tatarıstanın Kaybiski rayonu ərazisində yerləşən göl.

## Coğrafiya
Bolşoe gölü karst məşhəllidir. Tatarıstanın Kaybiski rayonunda, Karqala kəndindən şimalda yerləşir. Su tutarı dairəvi formaya malikdir. Uzunluğu 170 metr, maksimal eni isə 150 metrdir. Su səthinin sahəsi 1,8 ha-dır. Orta dərinliyi 4 metr, maksimal dərinlik isə 7 metr təşkil edir.

## Hidrologiya
Su tutarının həcmi 60 min m³dir. Yeraltı sularla qıdalanır. Səviyyəsi dəyişməzdir. Suyun rəngi yaşıldır, minerallaşma 325 mq/l, şəffaflıq 90 sm-dir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-kasaliumludur.

## Əhəmiyyəti
* Su tutarının suyu istifadə edilir.
* Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və TatarıstanRespublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии

## Mənbə
*
Lenin meydanı

**Lenin meydanı** — Vladimir İliç Leninin adı verilmiş meydanlar.

* Lenin meydanı (İşimbay) — İşimbay şəhərində meydan.

## Adı dəyişdirilənlər
* *Lenin meydanı* — Bakı şəhərindəki Azadlıq meydanın keçmiş adı.
* *Lenin meydanı* — Xankəndi şəhərindəki Zəfər meydanın keçmiş adı.
* *Lenin meydanı* — Tbilisi şəhərindəki Azadlıq meydanının keçmiş adı.

## İstinadlar