Nar

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Nar ilkin olaraq Aralıq dənizi bölgəsində görülmüşdür . 16-cı əsrin sonlarında İspanlar Amerikaya, 1769-cu ildə isə ispan köçkünləri Kaliforniyaya gətirmişlər. 

Meyvənin mövsümü Cənub yarımkürədə martdan may ayına qədər, Şimal yarımkürəsində isə sentyabrdan fevral ayına qədər olur .   Sağlam sarkotestalar və ya şirə kimi nar çörək bişirməkdə, yemək hazırlamaqda, şirə qarışıqlarında, yemək qarnirlərində, kokteyl və şərab kimi spirtli içkilərdə istifadə olunur.

Nar Yaxın Şərq və Qafqaz regionunda, şimal və tropik Afrikada, İranda, Hindistan yarımadasında, Mərkəzi Asiyada, Cənub-Şərqi Asiyanın daha quru hissələrində və Aralıq dənizi hövzəsində geniş şəkildə becərilir.

## Etimologiyası

Narın adı orta əsrlərdə Latın *pōmum* "alma" və *qranātum* "toxumlu" sözlərindən yaranmışdır.   Ola bilsin ki, köhnə fransız dilində meyvə, pomme-qranat sözündən qaynaqlanan nar qədim ingilis dilində "Qrenadanın alması" kimi tanınırdı - bu termin bu gün yalnız heraldik blazonlarda qalır. Bu, Latın qranatusunu İspaniyanın Qranada şəhərinin adı ilə qarışdıran xalq etimologiyasıdır ki, bu da əlaqəsi olmayan ərəb sözündəndir. 

Qranat qədim fransız qrenatından metateza yolu ilə, Orta əsrlər Latın qranatumundan fərqli mənada "tünd qırmızı rəng" mənasında istifadə olunur. Bu törəmə nar pulpasının rəngini təsvir edən pomum qranatumdan və ya "qırmızı boya, cochineal" ifadəsinə istinad edərək qranumdan yaranması ehtimal olunur. Nar üçün müasir fransız termini, qumbara, hərbi qumbara adını verdi. 

İrlandiyada nar xalq arasında "şərab" və ya "şərab alma" adlanırdı, baxmayaraq ki, bu termin son vaxtlar bir qədər istifadə olunmur. Bununla belə, Dublinin mərkəzindəki məşhur Moore Street açıq hava bazarındakı meyvə və tərəvəz dükanlarında hələ də belə səsləndirilir. 

## Təsviri

Kiçik ağac və ya kol olaraq böyüyən - hündürlüyü 5 ilə 10 m (16 ilə 33 fut) arasında olur. Narın çoxlu tikanlı budaqları var və uzunömürlü bitkidir. Bu növün Fransada bəzi nümunələri 200 il sağ qalmışdır.    Bitkinin yarpaqları parlaq, ensiz uzunsov, bütöv, 3–7 sm (1+1⁄4–2+3⁄4 düym) uzunluğunda və 2 sm (3⁄4 düym) enindədir. Çiçəkləri parlaq qırmızı rəngdə və 3 sm (1+1⁄4 düym) diametrdə, üç-yeddi ləçəkdən ibarətdir.   Bəzi meyvəsiz növləri vardır ki , bunlar yalnız çiçəkləri  üçün yetişdirilir. 

### Meyvə və toxum

Narın meyvə qabığı qırmızı-bənövşəyi rəng olaraq xarici və daxili olmaqla iki hissədən ibarətdir.    Xarici hissə sərt perikarpdan təşkil olunduğu halda daxili hissə meyvənin daxili divarını təşkil edən daxili, süngər mezokarpdan  (ağ "albedo")təşkildir.   Mezokarpın membranları qeyri-simmetrik kameralar şəklində təşkil edilir, sarkotestasların içərisində toxumlar var və bunlar mezokarpla birləşmədən içəriyə yerləşdirilir. Tərkibində şirəsi olan sarkotesta toxumların epidermal hüceyrələrindən əmələ gələn nazik membran kimi əmələ gəlir.  Narın toxumlarının sayı 200-dən 1400-ə qədər dəyişə bilər. 

Limon və qreypfrut meyvələri arasında nar orta ölçülüdür meyvədir. Diametri 5–12 sm (2–4+1⁄2 düym) olmaqla, yuvarlaq və qalın formalı, qırmızımtıl qabıqlıdır. 
Yetişmiş meyvələri sıxaraq şirə əldə edilir. Bu zaman toxumları sıxaraq əldə edilən şirə aşağı pH (4.4) və yüksək miqdarda polifenollar səbəbindən turş bir dad verir. Belə olduğu halda bu da parçalarda qırmızı silinməz ləkəyə səbəb ola bilər.  

## Əkində

Nar ağacını parklarda və bağlarda dekorativ ağac və kol kimi yetişdirilir. Nar quraqlığa davamlı bitkidir. Aralıq dənizi ərazisində qışı yağışlı iqlimi olan quru ərazilərdə, ya da yay yağışlı iqlimlərdə yetişdirilə bilər. Onlar təxminən -12 °C (10 °F) qədər orta şaxtaya dözə bilirlər. 

Narın bitkisinin həşərat zərərvericilərinə bəzi kəpənək növləri ( ''Virachola isocrates'', *İraota timoleon*, *Deudorix epijarbas*) ,yarpaq ayaqlı böcək (''Leptoglossus zonatus'') , meyvə milçəkləri və qarışqalar daxildir. Bu həşəratlar yetişib hələ yığılmamış meyvələrə zərər vura bilir. Nar toxumdan asanlıqla böyüməsinə baxmayaraq , şitillərin genetik dəyişməsinin qarşısını almaq üçün adətən 25-50 sm (10-20 düym) sərt ağac şlamları ilə yayılır. Havada tozlanaraq da yayılma üçün bir seçimdir, lakin peyvənd uğursuz olur.

### Növləri

Bağlarda və daha böyük qablarda bəzək bitkisi kimi xalq tərəfindən əkilən və bonsai nümunəsi ağacı kimi istifadə edilən cırtdan çeşidi ''Qranatum'' vardır. Bu çeşid Kral Bağçılıq Cəmiyyətinin *Garden Merit Mükafatını* qazanıb.

''Punika'' cinsinə aid yeganə digər növ Sokotra narıdır. Ərəbistan dənizində yerləşən dörd adadan ən böyük adası Sokotra kimi tanınır. Ərazi Yəmənin bir hissəsidir. Bu növün çiçəkləri çəhrayı rəngdə və daha kiçikdir. Meyvələri isə daha az şirindir.

### Çeşidləri

*Qranatum* olaraq 500-dən çox çeşid adlandırılmışdır. Lakin açıq-aydın eyni genotipin dünyanın fərqli regionlarında fərqli adlandırıldığı məlumdur.

Nar növ və çeşidləri arasında identifikasiya, istehlakçı seçimləri, üstünlük verilən istifadə və satışa görə dəyişir, bunlardan ən mühümləri meyvənin ölçüsü, ekzokarp rəngi (sarıdan bənövşəyi rəngə qədər, çəhrayı və qırmızı ən çox yayılmış), toxum qabığının rəngidir (aralıqdadır) (ağdan qırmızıya qədər), toxumun sərtliyi, yetkinliyi, şirəsinin tərkibi və turşuluğu, şirinliyi və büzücülüyü kimi bir-birindən fərqləndirib bir sıra xüsusiyyətlər vardır.

## İstehsal və ixracat

Qlobal miqyasda aparıcı istehsalçılar Hindistan və Çindən sonra İran, Türkiyə, Əfqanıstan, ABŞ, İraq, Pakistan, Suriya və İspaniyadır. 2019-cu ildə Çili, Peru, Misir, İsrail, Hindistan və Türkiyə Avropa bazarına nar tədarük edib.  Çili Cənubi Kaliforniyadan məhdud tədarükü olan ABŞ bazarının əsas təchizatçısı idi. Çin 2019-cu ildə nar tədarükü ilə özünü təmin etdi, digər Cənubi Asiya bazarları isə əsasən Hindistandan təmin edildi.  Cənubi Afrikada nar istehsalı və ixracı 2012-2018-ci illərdə Avropa, Yaxın Şərq, Böyük Britaniya və Rusiya daxil olmaqla ixrac istiqamətləri ilə Cənubi Amerika daşımaları ilə rəqabət aparırdı.  Cənubi Afrika narı əsasən İsraildən idxal edir.

## Tarixi

Narın vətəni İrandan Hindistanın şimalına qədər bir ərazi hesab olunur. Nar bir neçə minilliklər ərzində Yaxın Şərq, Hindistan və Aralıq dənizi ərazisində eləcə də  Kaliforniyanın Mərkəzi Vadisində və Arizonada da becərilir. Nar Şərqi Aralıq dənizi bölgəsində əhliləşdirilən ilk meyvə ağaclarından biri olduğu üçün eramızdan əvvəl beşinci minillikdə əhliləşdirilmiş ola bilər.

Meyvənin karbonlaşmış ekzokarpı Qərb Sahilindəki Tell es-Sultan (Yerixo) ərazisinin erkən Tunc dövrü səviyyələrində, həmçinin Kipr və Tirinsdəki Hala Sultan Təkkəsinin son Tunc dövrü səviyyələrində müəyyən edilmişdir.  Misirdə kraliça Hatşepsutun eşikağası Djehutinin məzarından iri, quru nar tapılıb. Mixi yazı ilə yazılmış Mesopotamiya qeydlərində eramızdan əvvəl III minilliyin ortalarından başlayaraq narlardan bəhs edilir. Türkiyə sahillərində batan Uluburun gəmisində eramızdan əvvəl 14-cü əsrdə su basmış nar qalıqları müəyyən edilib.  Gəmidəki digər mallara ətir, fil sümüyü və qızıl zinət əşyaları daxildir ki, bu da narın o dövrdə bahalı mal hesab olunduğunu göstərir. Son Tunc dövrünə aid nar qalıqlarının digər arxeoloji tapıntıları, ilk növbədə, elit təbəqəyə məxsus yerlərdə tapılmışdır ki, bu da bu qənaəti təsdiqləyir.
Qəndəhar Əfqanıstanda yüksək keyfiyyətli narları ilə məşhurdur.

Vətəni Koreya və ya Yaponiya olmasa da, nar orada geniş şəkildə becərilir və bir çox çeşidləri inkişaf etdirilir. Çiçəkləri və köhnə nümunələrin əldə edə biləcəyi qeyri-adi bükülmüş qabıq üçün *bonsai* üçün geniş istifadə olunur.   *Balaustin* (latınca balaustinus) termini nar-qırmızı rəng üçün də istifadə olunur.

İspan kolonistləri daha sonra meyvəni Karib dənizinə və Amerikaya (İspan Amerikası) təqdim etdilər. Doktor Fothergill deyir ki, bütün ağaclar arasında bu, bəşəriyyət üçün ən xeyirlisidir."

Nar keçən əsrdə İngiltərəyə ekzotik meyvə olaraq Böyük *Con Tradeskant* tərəfindən gətirilmişdir. Cənubda uğur qazandı: Bartram 1764-cü ildə Cənubi Karolina ştatının Çarlston şəhərindəki müxbirdən bir barel nar və portağal aldı. Con Bartram 1765-ci ilin sentyabrında Corciya ştatının Savanna yaxınlığındakı Vormsloe plantasiyasında Noble Cons ilə birlikdə "ləzzətli" narlardan yedi. *Tomas Cefferson* 1771-ci ildə Monticelloda nar əkdi. Onları Villiamsburqdan olan George Wythe-dən almışdı.

## Kulinariyada istifadəsi

Nar şirəsi narın dadına görə şirin və ya turş ola bilər, lakin bir çox hallarda meyvələr şirənin tərkibindəki asidik ellagitanninlərin turş dadları ilə orta dadlı olur. Nar şirəsi uzun müddətdir ki, Avropa və Yaxın Şərqdə məşhur içki olub və hazırda ABŞ və Kanadada geniş yayılıb.

Qranadın şərbəti əvvəlcə qatılaşdırılmış və şirinləşdirilmiş nar şirəsindən ibarət idi,  indi adətən müxtəlif giləmeyvə, limon turşusu və qida boyasına qatqıları da,  əsasən kokteyl qarışdırmaqda istifadə olunur.

Pomidor (Yeni Dünya meyvəsi) Yaxın Şərqə gəlməmişdən əvvəl, nar suyu, bəkməz və sirkə bir çox İran yeməklərində geniş istifadə olunurdu və hələ də nar şirəsi və üyüdülmüş qozdan hazırlanmış qalın sous olan fesencan kimi ənənəvi reseptlərdə tapılır. Adətən ördək və ya digər quş əti və düyü üzərində qaşıqlanır.

Nar toxumlarından anar dana (farscadan: anar + dana, nar + toxumu) kimi tanınan ədviyyat kimi, xüsusilə də Hindistan və Pakistan mətbəxində istifadə olunur. Qurudulmuş toxumları Hindistan bazarlarında əldə etmək olar. Bu toxumlar ətdən ayrılır, 10-15 gün qurudulur və chutney və köri hazırlamaq üçün istifadə olunur. Əzilmiş anardana da istifadə olunur ki, bu da qablarda daha dərin dad verir və toxumların dişlərə yapışmasının qarşısını alır. Himalay dağlarından daru kimi tanınan yabanı nar növünün toxumları bu ədviyyat üçün yüksək keyfiyyətli mənbə hesab olunur.

Bəzi təbii xüsusi ərzaq bazarlarında tapılan qurudulmuş nar toxumları hələ də təbii şirin və turş dadını saxlayaraq bəzi qalıq suları ehtiva edir. Qurudulmuş toxumlar kulinariyada , məsələn, *cığır qarışığı*, *qranola barları* və ya salat, qatıq və ya dondurma üçün doldurma kimi istifadə edilə bilər.

Qafqazda nardan əsasən şirə hazırlamaq üçün istifadə olunur. Azərbaycanda nar şirəsindən hazırlanan sous narşərab (farscadan: (a)nar + şərab, "nar şərabı") adətən balıq və ya tikə kabab ilə verilir.

Türkiyədə nar sousu ( türkcə nar ekşisi ) əti marina etmək və ya sadəcə içmək üçün istifadə olunur. Nar dənələrindən salatlarda, bəzən də güllaç kimi desertlərə bəzək kimi də istifadə edilir.  Nar şərbətindən və ya bəkməzindən Suriya və Türkiyədə məşhur olan *muhammara*, qovrulmuş qırmızı bibər, qoz və sarımsaqda istifadə olunur.

Yunanıstanda nar bir çox reseptlərdə istifadə olunur, o cümlədən kollivozoumi, qaynadılmış buğda, nar və kişmişdən hazırlanmış qaymaqlı bulyon, buğda və nar ilə paxlalı salat, nar şirəsi ilə ənənəvi Yaxın Şərq quzu kababları, nar badımcan ləzzəti və apogranavo- daldırma.  Nardan likör də hazırlanır və məşhur meyvə qənnadı məmulatı kimi dondurma üstü, qatıqla qarışdırılır və ya tostların üzərinə mürəbbə kimi yayılır.

Meksikada onlar adətən yaşıl (*poblano bibəri*), ağ (*noqada sousu*) və qırmızı (nar toxumu) üçrəngli rəngləri xatırladan yeməkdə Meksika bayrağının qırmızısını təmsil edən ənənəvi yemək *chiles en nogada* bəzəmək üçün istifadə olunur.

## Tərkibi

Çiy narın yeməli hissəsi 78% su, 19% karbohidrat, 2% zülal və 1% yağdır. 100 q (3,5 unsiya) nar sarkotestası C vitamini üçün gündəlik dəyərin (DV) 12%-ni, K vitamini üçün 16%-ni və folat üçün 10%-ni təmin edir. Nar toxumları tamamilə yeməli toxumların tərkibində olan zəngin pəhriz lifi (20% DV) mənbəyidir.

## Araşdırma

### Fitokimyəvi maddələr

### Emalı

Nar şirəsinin fenolik tərkibi emal və pasterizasiya üsulları ilə pozulur.

### Şirəsi

Nar şirəsində ən çox rast gəlinən fitokimyəvi maddələr polifenollardır, o cümlədən ellagitaninlər adlanan hidrolizləşən taninlər, ellagik turşu və gallik turşunun bir karbohidratla birləşərək nar ellagitanninlərini əmələ gətirən zaman əmələ gəlir. Şirənin qırmızı rəngi delphinidin, siyanidin və pelarqonidin  qlikozidləri kimi antosiyaninlərə aid edilir. Ümumiyyətlə, meyvələrin yetişməsi zamanı şirə piqmentasiyasında artım baş verir.

### Qabığı

Nar qabığında yüksək miqdarda *polifenollar*, qatılaşdırılmış taninlər, *katexinlər* və *prodelfinidlər* var. Qabıqda yüksək *fenol* tərkibi qida əlavələrində və qida konservantlarında istifadə üçün *ekstraktlar* verir.

### Toxum

Nar toxumu yağının tərkibində *punik turşusu* (65%), *palmitik turşu* (5%), stearin turşusu (2%), *olein turşusu* (6%) və *linoleik turşusu* (7%) var.

### Sağlamlığa təsiri

Məhdud tədqiqat məlumatlarına baxmayaraq, nar şirəsi istehsalçıları və marketoloqları məhsulların təşviqi üçün ilkin tədqiqatların nəticələrindən liberal şəkildə istifadə ediblər. 2010-cu ilin fevral ayında FDA belə istehsalçılardan biri olan *POM Wonderful-a* xəstəlik əleyhinə sübut olunmamış təsirlərə dair qeyri-qanuni iddialar irəli sürmək üçün nəşr olunmuş ədəbiyyatdan istifadə etdiyinə görə xəbərdarlıq məktubu göndərdi.

2016-cı ilin may ayında *ABŞ Federal Ticarət Komissiyası POM Wonderful-un* reklamında sağlamlıq iddiaları irəli sürə bilməyəcəyini bəyan etdi, ardınca ABŞ Ali Məhkəməsi POM Wonderful-un FTC qərarını dəstəkləyərək məhkəmə qərarını nəzərdən keçirmək tələbini rədd etdi.

## Simvolizm

### Qədim İran və Fars

İran dünyada ikinci ən böyük nar istehsalçısı və ən böyük ixracatçısıdır. Fars dilində nar anar kimi tanınır. Meyvə şirəsi və pastası İran mətbəxində böyük rola malikdir, məs. toyuq, *ghormas* və sərinləşdirici barlar. Nar qabıqları xalça sənayesində yun və ipəyi ləkələmək üçün istifadə edilə bilər.

### Qədim Misir

Qədim misirlilər narı firavanlıq və şöhrət simvolu hesab edirdilər. O, *jnhm* və ya *nhm* *semit* adları ilə istinad edilmişdir. Təxminən 1500-cü illərə aid ən qədim tibbi yazılardan biri olan *Ebers Papirusuna* görə misirlilər nardan tape qurd və digər infeksiyaların müalicəsi üçün istifadə edirdilər.

### Qədim və Müasir Yunanıstan

Side sikkələrində nar təsvir edilmişdir, çünki Side şəhərin adı olan yerli dildə narın adı idi.   Qədim Yunanıstanın Side şəhəri Kiçik Asiyanın Aralıq dənizinin cənub sahilində (indiki Antalya vilayəti, Türkiyə) keçmiş bölgə olan Pamfiliyada yerləşirdi.

Yunanlar bu meyvə ilə *Karfagen* vasitəsilə Romaya gətirilməzdən çox əvvəl tanış idilər və bu, bir çox miflərdə və sənət əsərlərində əks olunur.  Qədim yunan mifologiyasında nar "ölülərin meyvəsi" kimi tanınırdı və *Adonisin* qanından əmələ gəldiyinə inanılırdı.

Yeraltı dünyasının ilahəsi *Persephone* mifində onun nar dənələri istehlakı diqqəti cəlb edir və ondan hər il yeraltı dünyasında müəyyən sayda ay keçirməyi tələb edir. Toxumların sayı və buna görə də aylar dəyişir. Persephone əri *Hadesin* yanında yeraltı dünyasının taxtında oturduğu aylarda anası *Demeter* yas tutdu və artıq yer üzünə məhsuldarlıq vermədi. Bu, fəsillər üçün qədim yunan izahı idi.

*Carl A. P. Ruck* və *Denny Staples-ə* görə, kameralı nar eyni zamanda müqayisə edilə bilən forması və kameralı daxili ilə xaşxaşın narkotik kapsulunun surroqatıdır. *Cozef Kempbellin* Qərb mifologiyasında (1964) təsvir edilmiş Miken möhüründə, ikibaşlı baltanın oturmuş ilahəsi (labrys) sağ əlində üç xaşxaş qabığı təklif edir və sol sinəsini dəstəkləyir. O, həm həyat verən, həm də ölümlə məşğul olan ikili ilahənin hər iki aspektini təcəssüm etdirir.

Ovçu *Orion Side* ilə "evlənən" kimi təmsil olunurdu, bu ad *Boeotiyada* "nar" mənasını verir, beləliklə, ilk ovçunu ilahəyə təqdis edirdi.

Başqa bir yunan mifində Side ("nar") adlı bir qız atası *İctinus* tərəfindən təcavüzə məruz qalmamaq üçün özünü anasının məzarı üstündə öldürdü. Onun qanı nar ağacına çevrildi.

Eramızdan əvvəl V əsrdə *Poliklit* öz məbədində oturmuş *Argive Heranı* heykəlləndirmək üçün fil sümüyü və qızıl götürdü. O, bir əlində əsa tutdu və digər əlində "kral kürəsi" kimi bir nar təklif etdi.  İkinci əsrdə səyahətçi *Pausanias* pıçıldadı: "Nar haqqında heç nə deməməliyəm, çünki onun hekayəsi bir qədər müqəddəs sirrdir". Narın tac formasına bənzəyən bir qabığı var.  Yəhudi ənənəsində bu, düzgün tac üçün orijinal "dizayn" olaraq görüldü.

Sele çayının ağzında, *Magna Graecia*, *Paestum* yaxınlığında, *Madonna del Qranatoya* həsr olunmuş bir ibadətgah var, "Narın Xanımı", "o, öz epiteti və nar atributuna görə nar kimi olmalıdır. Qədim yunan ilahəsi *Heranın* xristian varisi”, *Samos Heraionunun* ekskavatoru *Helmut Kyrieleis* müşahidə edir.

Müasir dövrdə nar yunanlar üçün hələ də güclü simvolik məna daşıyır. Yeni bir ev aldıqda, bir ev qonağının ilk hədiyyə olaraq, bolluq, bərəkət və uğurlar rəmzi olaraq evin *ikonostasi* (ev qurbangahı) altına/yaxınlığına qoyulmuş narı gətirməsi şərtdir. Yunanlar ölülərini yad edərkən, bişmiş buğdadan ibarət olan, şəkərlə qarışdırılmış və narla bəzədilmiş *kollyva* təqdim edirlər. Ev üçün nar bəzəkləri Yunanıstanda çox yayılmışdır və əksər ev malları mağazalarında satılır.

### Qədim İsrail və Yəhudilik

Yəhudi ənənəsində narın mühüm yeri var. Meyvənin Tövratın 613 əmrini təmsil edən 613 toxum olduğu deyilir.

Məsələn, nar Qədim İsraildə kəşfiyyatçıların “vəd edilmiş torpaq”ın məhsuldarlığını nümayiş etdirmək üçün Musaya gətirdikləri meyvələr kimi tanınırdı.  Çıxış Kitabı ibrani baş kahinin geydiyi *meilin* (“efod paltarı”) ətəyində naxışlı narlar olduğunu, baş kahinin girib-çıxdığı zaman eşidilən qızıl zənglərlə növbələndiyini təsvir edir. “Müqəddəslərin müqəddəsi” Padşahlar kitablarına  görə,  Qüdsdəki Süleyman məbədinin qarşısında duran iki sütunun (Yakin və Boaz) başlıqları narla həkk olunmuşdu. Süleymanın öz tacını narın “tacı” (kaliks) əsasında tərtib etdiyi deyilir.

Bəzi yəhudi alimləri narın *Eden bağında* qadağan olunmuş meyvə olduğuna inanırlar. Bundan əlavə, nar *İbranicə* İncildə (Qanunun təkrarı 8:8) İsrail torpağının xüsusi məhsulları kimi sadalanan meyvə və taxılların Yeddi Növündən (İbranicə: שבעת המינים, Shiv'at Ha-Minim) biridir və Süleymanın nəğmələrində nar altı dəfə qeyd olunur və burada xüsusi sitat var: “Dodaqların qırmızı sap kimidir, danışığın da gözəldir, məbədlərin qıfıllarındakı nar parçası kimidir”. (Süleymanın nəğməsi 4:3).

### Avropa xristian motivlərində

Mozaikada Məsihin ən erkən inkaredilməz görünüşündə, *Hinton St Mary*, *Dorsetdən* dördüncü əsrə aid döşəmə mozaikası, hazırda Britaniya Muzeyində, Məsihin büstü və çiro narlarla əhatə olunmuşdur. Nar xristian dini bəzəklərində tez-tez rast gəlinən motiv olaraq qalmaqdadır. Onlar tez-tez paltarların və liturgik asmaların parçasına toxunur və ya metal işlərində işlənir. Narlar Sandro Bottiçelli və Leonardo da Vinçi kimi bir çox dini rəsmlərdə, çox vaxt Məryəmin və ya körpə İsanın əlindədir. Qırılan və ya açılan meyvə İsanın iztirablarının və dirilməsinin dolğunluğunun simvoludur.

### İslamda

Qurani-Kərimin 55-ci surəsində narın "iki cənnətdə" "Rəbb"dən qorxanlara təqdim ediləcək bir "lütf" kimi bəhs edilir.

### Azərbaycanda

Nar Azərbaycanın simvollarından biri hesab olunur. Hər il oktyabr ayında Azərbaycanın Göyçay şəhərində Göyçay Nar Festivalı kimi tanınan mədəniyyət festivalı keçirilir. Festivalda Azərbaycan meyvə mətbəxi, əsasən, narçılıq sənayesi ilə məşhur olan Göyçayın narları nümayiş etdirilir. Festivalda ənənəvi Azərbaycan rəqsləri və Azərbaycan musiqisi ilə parad keçirilir. 2015-ci ildə Azərbaycanda keçirilən Avropa Oyunlarının rəsmi loqosunda nar təsvir edilib.  Nar oyunların iki maskotundan biri idi. Oyunların açılış mərasimində azərbaycanlı kişi idmançıların geyindiyi gödəkçələrdə də narlar əks olunub.

### Çində

Çinə *Han sülaləsi* dövründə (e.ə. 206–220) gətirilən nar (Çincə: 石榴; pinyin: shíliu) qədim dövrlərdə məhsuldarlığın və çoxsaylı nəslin emblemi hesab olunurdu. Ənənəvi Çin mədəniyyətinin mühüm aspekti olan məhsuldarlıq bəxş etmək və məskəni çoxsaylı nəsillərə xeyir-dua vermək üçün toxumları partlayan yetişmiş meyvələrin şəkilləri tez-tez evlərdə asılırdı.

### Hindistanda

Bəzi hindu ənənələrində nar (hind dili: anar) firavanlıq və məhsuldarlığı simvollaşdırır və həm *Bhoomidevi* (yer ilahəsi), həm də *Tanrı Qaneşa* (çox toxumlu meyvələri sevən) ilə əlaqələndirilir.

### Kürdüstanda

Nar Kürd mədəniyyətində mühüm meyvə və simvoldur. Bolluğun simvolu və qədim kürd dinlərinin müqəddəs meyvəsi kimi qəbul edilir. Kürd xalçalarında nardan bolluq simvolu kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax