Tigujiqo Qizbec

Hacı **Tığujıqo Qızbeç Şeretlıqo** (Qərbi Çərkəz: , romanlaşdırılmış: Kazbek, Ğezil Bek və ya **Guzbek** **kimi də yazılmışdır**), Çərkəz (Adıq) əsgər və komandir. O, Rus-Çərkəz müharibəsi zamanı ən nüfuzlu çərkəz liderlərindən biri olub. O, ailəsinin rus ordusu tərəfindən öldürülməsinə şəxsən şahid olub və Çərkəz ordusunda sürətlə yüksəlib. Ömrünün sonrakı dövrlərində övladlarının müharibədə həlak olmasına şahid olub. Qızbəc süvari komandiri idi və düşmən arxasına basqın etməkdə uğurları ilə məşhur idi. O, Rusiya imperiyasından tərəfini dəyişmək və imperiya tərəfinə qoşulmaq üçün çoxlu təkliflər alsa da, hamısını rədd etdi. Onu şəxsən tanıyan Ceyms Bell onun "Çərkəz Aslanı" adlandırıldığını qeyd edib.

## Bioqrafiya

### Ad
Qızbeç adı Qızılbek adının qısa formasıdır və müxtəlif mənbələrdə Ğuz Bek, Ğezil Bek və Kazbek kimi də yazılır. O, Osmanlı sənədlərində Qızıl bəy kimi xatırlanır. Qızbəçin əsl soyadı Şeretlıqodur, Tığujıqo isə "Tığuc oğlu" deməkdir. Tiquc sözü çərkəz adı olmaqla yanaşı, həm də "qurd" deməkdir. Çərkəzlərin "-qo" şəkilçisi ilə bitən həm soyadları, həm də ləqəbləri olub. Bu şəkilçi türk adlarındakı "-oğlu" şəkilçisi ilə sinonimdir.

### Gənclik
Çərkəzlər öz tarixlərini yazmadıqları və bütün məlumatlar kənar mənbələrdən gəldiyi üçün Qızbəçin gəncliyi haqqında məlumat təfərrüatlı deyil. 1777-ci ildə Naşhe (Qərbi Çərkəz: ), həmçinin Beannaş (Qərbi Çərkəz: ) kəndində Şeretlıqo adlı zadəgan bir ailədə anadan olub və hərbi təhsil alıb.

### Hərbi karyera

#### Çərkəz inqilabı
Qızbəç gənc olanda Şapsuq bölgəsində Çərkəz inqilabı başladı. Kəndlilər zadəganlara qarşı üsyan qaldırdılar. Əsilzadə olmasına baxmayaraq, Qızbəc kəndlilərin tərəfini seçdi və 1796-cı il iyunun 10-da kəndli üsyançıları ilə birlikdə vuruşdu. Bu hadisədən sonra Qızbəç yoxa çıxıb. Onun adı 1796–1810-cu illər arasında heç bir mənbədə çəkilmir. Çərkəz şifahi hekayələrinə görə, bu dövrdə Qızbəç ilk olaraq Anapada Osmanlı Paşası Həsən Paşa ilə görüşüb və həcc ziyarətinə gedərək İslam təhsili almış, daha sonra Misirə gedərək Çərkəz Məmlükləri və Mehmed Əli Paşa ilə görüşmüşüb. Onun bu dövrdə Napoleonun ordusuna qatıldığına dair rəvayətlər də var. 1810-cu ildə qəti şəkildə geri gəldi və yazılı mənbələrdə yenidən görünməyə başladı. Bundan sonra o, Çərkəz ordusunda döyüşməyə davam etdi.

#### Rus-Çərkəz müharibəsi

İngilis macəraçı Ceyms Bell Qızbeçin cəsarətini yüksək qiymətləndirir və bildirir ki, rus əsgərləri Qızbeçin adını eşidən kimi qaçmağa başlayırlar. Mənbələrdə qeyd olunur ki, rus çarı Qızbeçin fotosunun hazırlanması və alması üçün Qızbeçə müraciət göndərib, Qızbeçin bundan imtina edir.

Rus-Çərkəz müharibəsi Qərbi Çərkəzistana çatanda Qızbeçin mübarizəsi başladı. 1810–1840-cı illərdə rus qarnizonlarına hücum etdi. Bu müddət ərzində o, bütün ailəsinin qətlinə şahid olub. 1821-ci ildə Şapsuq ərazisində rus ekspedisiyasını məğlub etdi.

İngilis Favell Lee Mortimer bunu demişdi:
1830-cu ildə Yelizavinskaya qalasına hücum edib və qalanı dağıdıb. 1834-cü ildə 1700 əsgərlə 14 minlik rus ordusunu tələyə salaraq məhv etdi. Həmin il o, 1200 əsgərlə daha 6000 nəfərlik rus ordusunu tələyə salaraq məhv etdi. O, bir neçə rus qarnizonunu, o cümlədən Maryanskaya, Georgie, Afepskaya və Apenskayanı məhv etdi. 1837-ci ildə Nikolayev qalasını ələ keçirdi. O, 1838-ci ilin oktyabrında sağ qalan digər uşaqlarının ölümünün şahidi oldu. Orada olan Ceyms Bellin dediyinə görə, Qızbeç təsirlənmədi və "Rəbb nə istəsə" dedi. 1840-cı ildə Waya Tuapse və Chaps qarnizonlarını ələ keçirdi.

Rus generalı Olşevski yazırdı:

### Ölüm
Qızbəç 29 fevral 1840-cı ildə əməliyyat zamanı aldığı xəsarətlərdən öldü. Ölməzdən əvvəl kəlmə-i şəhadət gətirdi. Həmin vaxt onun altı müxtəlif ölümcül yarası var idi.

## İrs
Kazbek/Qızbeç adı bu gün çərkəzlər və ümumiyyətlə Şimali Qafqazlılar arasında ən çox yayılmış adlardan biridir. 2014-cü ildə Rusiya-Çərkəz müharibəsinin 150-ci ildönümündə çərkəz fəallar Qızbəçə heykəl ucaltmaq üçün kampaniyaya başlayıblar. Fandreyzinq 2015-ci ildə başlamışdır. 28 aprel 2018-ci ildə heykəltəraşlıq tamamlandı. Türkiyə Cümhuriyyəti Hacı Qızbeçin xatirəsinə poçt markası hazırlayıb.

## Mənbə