open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Üçfutluq soğan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Kritik təhlükə həddində olanlar" kateqoriyasına aiddir (CR A2c+3c; B2b (ii, iii, v)). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, soğanağı şarvari, 1, 5 sm enindədir. Gövdə yoğun, bütöv, 50–80 sm hündürlüyündə, əsası sonuncu yarpağın ağ qını ilə örtülmüşdür. Yarpaqlar 10–15 mm enindədir. Çiçəkqrupu yarımkürəşəkilli, 4–5 sm uzunluğundadır. Erkəkcik çiçəkyanlığından qısadır. Qutucuq dairəvi, üçtilli, çiçəkyanlığından 2 dəfə qısadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü iyun ayıdır. Soğanaqla, toxumla çoxalır. Mezokserofitdir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Orta, yuxarı və yüksək dağ qurşaqlarında rütubətli yerlərdə, çınqıllı, daşlı və otlu yamaclarda rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsində (Ordubad rayonu, Soyuqdağ, Pəzməri kəndi yaxınlığında, Culfa rayonu, Dəmirlidağ (Nehrəm yurdu) yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın zəif təkrarlanması, növ sayının az olması, antropogen təsirlər (əhali tərəfindən yığılması, otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər işlənilməlidir. Yeni yayılma yerləri axtarılmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sternbergia colchiciflora

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı yumurtavari və ya enli–yumurtavari, qəhvəyi pərdəli qınla örtülüdür. 12-18 sm hündürlükdədir. Yarpaqları 12-14 sm uzunluğunda, 7–8 mm enində küt. Tədricən əsasından sıxılmışdır. Çiçəkyanlığının kənarı enli-xətvari, 4, 5 sm uzunluğunda, təpə hissəsi sivri, aşağıdan oyuqlu, itidir. Erkəkcik 6-7 dəfə əsnəkdən qısadır. Qutucuq 1 sm uzunluğunda, 8 mm enindədir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü oktyabr-noyabr aylarına təsadüf edir. Soğanaqla çoxalır. Aşağı dağ qurşağında quru, daşlı və çınqıllı yamaclarda rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Kür-Araz ovalığı (Göyçay rayonu, Qaraməryəm və Bığır kəndlərinin ətrafı); Qobustan (Bozdağ); Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Şamaxı ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Məhdud sayda bir neçə lokaliteti müşahidə olunur, azalma tendensiyası davam edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın növlərinin sayının azlığı, dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən həddindən artıq toplanması, otarılma və tapdalanma. Xüsusi yaşayış mühitinə tələbkar növdür.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Populyasiyalarının ciddi nəzarətə götürülməsi və mütəmadi monitorinqlərin aparılması.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pont quşsüdü

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU B1 ab (iii) +2ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı çox və az dərəcədə iri, yumurtavari, 1,5-3 sm enində, xaricdə çox vaxt ağ zarlı, şəffaf və ya qonur, ölmüş qınlarla örtülmüşdür. Gövdə]si düz, dəyirmi içi boş, 30-65 sm hündürlükdədir. Yarpaqları ensiz-xətvari, novşəkilli, 4-6 mm enində, gövdədən qısadır. Çiçək qrupu çox çiçəklidir. Çiçəkləri uzun çiçək saplağında, aşağı çiçək saplağı yuxaıdakılardan qısadır; çiçəkləmədən sonra çiçək saplağı çiçək qrupunun oxuna sıxılmışdır. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kriptofit (geofit) bitkidir. Orta dağ qurşağına kimi meşəkənarı, kolluqlararası, bağlar, əkinlər və otlu yamaclarda, paxlalı-taxıllı, müxtəlifotlu senozlarda komponent kimi iştrak edir. Dekorativ, qida və dərman bitkisidir.

## Azərbaycanda yayılması
Qobustan rayonu (Mərəzə qəsəbəsi); Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Şamaxı rayonu, Damlamaca kəndi, Nağaraxana kəndi Pirqulu qəsəbəsi ətrafları), Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonunun Badamlı və Ayrınc, Culfa rayonunun Ləkətağ və Teyvaz kəndləri ətrafında).

## Sayı və tendensiyası
Fraqmentləşmiş sahələrin və təbii ehtiyatların azalması müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər dekorativ bitki kimi yığılması, otların biçilməsi, həmçinin mal-qara tərəfindən tapdalanması. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Almaniyada ilin futbol məşqçisi

Bu Almaniyada hər il üzrə seçilmiş ilin məşqçisi siyahısıdır (Trainer des Jahres). Mükafat 2002-ci ildən başlayaraq qalibinə təqdim edilir. Qalib "Alman İdman Jurnalistləri Assosiasiyası"nın (Verband der Deutschen Sportjournalisten) üzvü olan alman futbol jurnalistləri tərəfindən seçilir və ölkənin idman dərgisi olan "Kiker" jurnalında dərc edilir.

## Almaniyada ilin futbol məşqçisi

## İstinadlar
Lansetşəkilli sorucu

**** () - yastı qurdlar (Plathelminthes) tipinin növüdür.
## Xarici quruluşu
Bədəni yastılaşmış, lanset formasındadır. Uzunluğu 5–12&nbsp;mm, eni isə 1-1.5&nbsp;mm-dir. Bədənin ön hissəsində ağız sormacı, ondan dal tərəfdə isə qarın sormacı yerləşmişdir. Ağız sormacının dərinliyində ağız dəliyi yerləşir və odur ki, ağız sormacı həzmlə əlaqəlidir. Həzm sistemi ağızla başlanır. 
## Yayılması
Lansetşəkilli sorucu Avropa ölkələrinin cənub və şərq hissələrində daha çox yayılmışdır. 

## Həyat tərzi
Lansetşəkilli sorucu parazit həyat tərzi keçirir. Müxtəlif məməli heyvanların, xüsusilə iribuynuzlu heyvanların, qoyun və keçilərin bədənlərində parazitlik edir. Bir çox gəmiricilərin, it və s. heyvanların, həmçinin insanların qaraciyərlərində parazitlik edir.  

## Çoxalması və İnkişafı
Cinsi sistem hermafroditdir. Yumurtalarını yaşadıqları sahibin öd axarlarına tökür. Yumurtalar bağırsağa, oradanda nəcislə otlaqlara düşür.. Sporsistada partenogenez yolla yüzlərlə serkarilər inkişaf edir. “Onurğasızlar Zoologiyası”. Bakı,
## Cinsi orqanlar sistemi
Erkək cinsi orqanlar sistemi bir cüt toxumluqdan, cüt toxumçıxarıcı kanaldan, tək toxum borusundan,toxum xaric edən kanaldan və cinsi əlaqə orqanından (sirrus) ibarətdir. Dişi cinsi orqanlar sisitemi tək yumurtalıq, toxumqəbuledicidən, sarılıqlardan, balalıqdan, ootipdən və s. orqanlardan ibarətdir.
## Ədəbiyyatı
* “Onurğasızlar Zoologiyası”. Bakı, “Təhsil”, 2008, 568səh;
* V.A.Dogel “Onurğasızlar zoologiyası”. Bakı, “Maarif”, 1988, 288 səh.
## İstinadlar
Seria A ilin ən yaxşı müdafiəçisi

**Seria A İlin ən yaxşı müdafiəçisi** (İtalyanca: Migliore difensore) mükafatı "İtaliya Futbol Assossasiyası" tərəfindən A Seriyasında çıxış etmiş ən yaxşı müdafiyəçiyə təqdim edilirdi. Belə ki, hər il baş tutan **Oskar del Kalço** mükafatlandırma gecəsində 2000-2010-cu illər aralığında bu müfakatda sahibinə təqdim edilirdi.

2011-ci ildən başlayaraq isə ən yaxşı müdafiyəçinin adı "Seriya A-da ilin ən yaxşı komandası"nın bir hissəsi kimi təqdim edilməyə başladı.

## Qaliblər

### Klublar üzrə

## İstinadlar
* List of Oscar del Calcio winners on the AIC official website
* List of Gran Galà del Calcio winners  on the AIC official website
Sarı şternbergiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı yumru, böyük, 3-4 sm enində və 5 sm hündürlüyündədir. Tünd-qonur qınlarla əhatə olunmuşdur. Bitki 20(40) sm hündürlükdədir. Yarpaqları enli-xətvari, kənarları dişli, kələ-kötür, yaşıl, kütdür, payızda çiçəklərlə birlikdə əmələ gəlir. Çiçəkyanlığı parlaq-sarı rəngdədir. Borucuğu qısadır, 30-40 sm uzunluğunda, uzunsov – ellipsivari hissəciklərdən təşkil olunmuşdur. Erkəkcikləri büküklərdən 2 dəfə qısadır. Yumurtalıq uzunsov-yumurtavari, oturaqdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə, meyvə əmələgəlmə dövrü sentyabr – oktyabr aylarına təsadüf edir.Kserofitdir. Soğanaqla çoxalır. Aşağı dağ qurşağının quru yamaclarında bitir. Zəhərlidir. Dekorativ və dərman bitkisidir.

## Yayılması
Samur-Dəvəçi ovalığı (Xaçmaz, Samurçayın mənsəbi (çay ağzı), Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lerik rayonu, Ağsaqlar kəndinin ətrafı), Lənkəran ovalığı.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyalarında növlərin sayı azalır, yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. AMEA Nəbatət Bağında süni şəkildə becərilir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Populyasiyanın növ sayının azlığı, dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən həddindən artıq toplanması, mal-qara tərəfindən otarılma və tapdalanma. 

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasını təmin etmək və yeni yayılma yerlərin axtarmaq təklif olunur. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bənövşəyi güləbətin

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status: "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi sadədir, 5-20 sm hündürlükdədir, yarpaqlarla birlikdə yumşaq tüklüdür. Kök üzərində olan yarpaqlar çiçəklərlə birlikdə əmələ gəlir, uzunsov, ikiqat lələkvari yarılmış xətvari, qısa, itiləşmiş hissələrə ayrılmışdır. Çiçəklər bənövşəyi, bəzən də ağımtıl rənglidir. Çiçəkyanlığının yarpaqları ellipsivari və ya tərsyumurtavari, uzunsov, 3 sm-ə qədər uzunluqdadır. Meyvələrin saplağı tükcüklü, 2-3 sm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi may-iyun aylarına təsadüf edir. Orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına qədər meşə talalarında, meşə kənarlarında, kolluqlarda rast gəlinir. 

## Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal, cənub, mərkəzi hissələri və Naxçıvanın dağlıq hissəsi.

## Sayı və tendensiyası
Fraqment şəklində rast gəlinən areallarında saylarının azalması müşahidə olunur. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (əsasən yay otlsaqlarının sistemsiz otarılması və biçənək kimi istifadə edilməsi). 

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərin nəzarətə götürülməsi, axtarış monitorinqlərinin aparılması, toxumla çoxalan bitki olduğundan lazımi miqdarda toxum ehtiyyatının toplanılması təklif olunur.

## Sinonimləri
Pulsatilla georgica Rupr.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alban güləbətini

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi sadədir, 5-15 sm hündürlükdədir. Meyvəvermə zamanı 26 sm-ə qədər uzanır. Kökətrafı yarpaqları əsasən çiçəklərlə eyni vaxtda əmələ gəlir, uzunsov, 2 dəfə lələkvari bölünmüş, neştərşəkilli və ya xətvari, tamkənarlı və ya dişcikli hissəlidir. Çiçəkləri sallanan, sarı, zəngvaridir. Çiçək yatağının yarpaqları 18–25&nbsp;mm uzunluğunda, uzunsov, ellipsivari, əyilmiş ucludur. Meyvələri tükcüklü, qılçıqlıdır, 2-2,5 sm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyul aylarına təsadüf edir. Yuxarı dağ qurşaqlarında, əhəngli, çınqıllı-daşlı, daş yamaclarında və çəmənliklərdə rast gəlinir. Dekorativdir. Zəhərli bitki olduğundan mal-qara tərəfindən yeyilmir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba sahəsi, şərq və qərb hissələri.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillərin təsirinə baxmayaraq populyasiya hal-hazırda sabitdir, yalnız areallarının qismən daralması müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Sistemsiz otarılma və tapdalanma nəticəsində yaşama ərazisi məhdudlaşır, ekstremal iqlim şəraiti olan ərazilərdə yayılıb.

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərin nəzarətə götürülməsi, axtarış monitorinqlərinin aparılması, toxumla çoxalan bitki olduğundan lazımi miqdarda toxum ehtiyyatının toplanılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Düzbağırsaqılılar

**** () - yastı qurdlar (Plathelminthes) tipinin bir dəstəsidir.

## Xarici quruluşu
Çox kiçik 0.5-5mm ölçülü heyvanlar olub, bədənləri zəif yastılaşmış, demək olar ki, silindir və ya iynəvaridir. Onlardan bir çoxu bədənlərini örtən kirpiklərin hərəkəti sayəsində suda yaxşı üzür. Bağırsaqlarının düz və arxadan qapalı qurtarması bunların quruluşlarının xarakterik əlaməti hesab olunur. Ağız adətən bədənin ön qurtaracağında yerləşir. İfrazat sistemini bir cüt kanal əmələ gətirir. Hər kanal bir dəliklə xarici mühitə açılır. Cinsi sitemdə çoxa vaxt bir cüt toxumluqdan, yumurtalıqdan ibarət olan cinsi vəzilərin iri quruluşlu olması xarakterikdir.

## Yayılması
Şirin sularda, dənizlərdə və quruda rast gəlinir. Molyuskalarda və digər onurğasızlarda parazitlik edən formalarıda vardır.

## Həyat tərzi
Sərbəst və parazit həyat tərzi keçirirlər. Kiçik xərçəngkimilərlə, oliqoxet və kiçik heyvanlarla qidalanırlar.

## Ədəbiyyatı
* Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, "Təhsil", 2008, 568 səh;
* V.A.Dogel "Onurğasızlar zoologiyası". Bakı, "Maarif", 1988, 288 səh.

## İstinadlar
Fərhad Hacıyev

**Fərhad Hacıyev** (tam adı: *Hacıyev Fərhad Məcid oğlu*; ) — Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman nazirinin müavini.

## Həyatı
Hacıyev Fərhad Məcid oğlu 1980-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. Ailəlidir, iki övladı var. 

## Təhsili
* 1999-cu ildə Azərbaycan Universitetinin "Beynəlxalq münasibətlər" ixtisasının bakalavr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
* 1999–2001-ci illərdə Azərbaycan Universitetində Beynəlxalq münasibətlər ixtisası üzrə magistr pilləsi üzrə təhsil alaraq həmin pilləni də fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
* 2007-ci illdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "İqtisadiyyat və idarəetmə" istiqamətinin maliyyə ixtisası üzrə magistr pilləsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
* 2008-ci ildə Harvard Universitetində hökümətdə çalışan yüksək rütbəli məmurlar üçün kursu bitirmişdir. Harvard Kennedi Məktəbinin məzunudur.
* Fəlsəfə elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur.

## Fəaliyyəti
* Əmək fəaliyyətinə 1998-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Gənclər Təşkilatları Milli Şurasında departament müdiri vəzifəsində başlamışdır;
* 1999-cu ildə ARGTMŞ-in Məclis Sədri.
* 2000-ci ildə isə Baş Katibi seçilmişdir.
* 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman nazirliyində Beynəlxalq təşkilatlarla iş sektorunun müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.
* 2001–2002-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının silahlı qüvvələrində hərbi xidmətdə olmuşdur.
* 2002-ci ilin noyabr ayında Gənclər və İdman nazirliyinin Gənclərlə iş şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.
* 2006–2009-cu illərdə Avropa Şurasının Gənclərlə iş üzrə Proqram Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışıb.
* 2011-ci ildən 2018-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun icraçı direktoru vəzifəsində işləyib.
* 1 mart 2018-ci ildən isə Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman nazirinin müavinidir.

## Mükafatları
* 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərancamı ilə Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə medalı ilə təltif edilmişdir.
* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamları ilə 2011-ci ildə "Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.
* 2015-ci ildə Birinci Avropa Oyunlarının təşkilində iştirak etdiyinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fəxri Diplomu ilə təltif edilmişdir.
* 2015-ci ildə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu" ilə,
* 2019-cu il 24 iyulda 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.
*  — "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

## Həmçinin bax
* Gənclər və İdman Nazirliyi (Azərbaycan)
* Gənclər günü

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 

## İstinadlar
Pişik sorucusu

**** —  Yastı qurdlar (Plathelminthes) tipinin növüdür.

## Xarici quruluşu

**Pişik sorucusu** 10 mm uzunluğunda olub, ön hissəsinə nisbətən bədənin dal hissəsi genişlənmiş formadadır. Bədənin ön hissəsində ağız sormac, ondan dalda isə qarın sormacı yerləşmişdir. Bədəni yarım şəffafdır və ona görə də daxili orqanlarından bağırsaq, balalıq aydın şəkildə görünür. Pişik ikisormaclısının ən xarakterik cəhətləri bədənlərinin arxa qurtaracağında toxumluqların yerləşmə vəziyyəti və onların nəlbəkişəkilli formaya malik olmasıdır. Cinsiyyət sistemi hermofroditdir. Bunların inkişafı 3 sahibdə gedir. Bu sorucunun birinci aralıq sahibi Bithynia leachi ilbizi, ikinci aralıq sahibi isə balıqlardır: Külmə, enlişaş və b. balıqlar. Pişik insanlarda da təsadüf olunur. Bəzən onlar insanın qaraciyərində külli miqdarda olur və müxtəlif xəstəlik törədirlər. İnsan O.feleneusun sistalaşmış metaserkarisinə malik çiy və ya qaxac edilmiş balığı yeməklə yoluxur. Tam inkişafları 4–4,5 ay müddətində başa çatır. Parazitin törətdiyi xəstəliyə opistorxoz deyilir.

## Yayılması

Sibirdə və Avropa ölkələrinin cənub və şərq hissələrində daha çox yayılmışdır. Qərbi Sibirdə daha geniş yayıldığı üçün onlara Sibir sorucusu da deyilir.

## Həyat tərzi
* Parazit həyat tərzi keçirirlər. Yetkin mərhələdə itin, pişiyin, tülkünün və başqa heyvanların qaraciyərində parazitlik edir. İnsanlarda da təsadüf olunur. Hermafroditdir.

## Həmçinin bax
* Düzbağırsaqılılar
* Ağciyər sorucusu

## Xarici keçidlər
* Opisthorchis felineus

## Ədəbiyyatı
* "Onurğasızlar Zoologiyası". Bakı, "Təhsil", 2008, 568səh;
* V. A. Dogel "Onurğasızlar zoologiyası". Bakı, "Maarif", 1988, 288 səh.
Torlu qaymaqçiçəyi

**Torlu qaymaqçiçəyi** (Elmi adı - *Ranunculus arachnoideus*) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. 5-6 sm hündürlükdədir. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaqlıdır, yarpaq ayası dairəvi-ürəkvari, qalın, göyümtül, əsasən dərin 3 bölümlüdür. Orta dilimi enli, tərs-yumurtavaridir. Yan tərəfdəkilər romb şəkilli, 2 dərin bölümlüdür. Gövdə yarpaqları kiçilmiş, əsasından 3 lansetvari və ya uzunsov – lansetvari, tamkənarlı və ya dişli seqmentlərə bölünmüşdür. Nektarlığı 12-16 mm uzunluqda, qızılı-sarı, geniş yumurtavaridir. Meyvələri 3-3,5 mm uzunluqda, tərs-yumurtavari, yan tərəfədn sızılmış, hamar, təpə hissədən qarmaqvaridir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə iyul-avqust aylrında baş verir. Alp qurşağında rast gəlinir. Yüksək dağlığın 3000-3800 (4000) m hündürlüyündə əsasən subnival və alp qurşaqlarında rast gəlinir[1]. 

## Yayılması:
Böyük Qafqazın Quba sahəsi, şərq və qərb hissələri. 

## Sayı və tendensiyası
Təbii ehtiyatı azalır. Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilən asılıllığı müşahidə olunur. 

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Təbii amillər (subnival qurşağın bitkisi olduğundan və qısa vegetativ dövrə malik olması, ətraf mühit amillərinə çox həssaslığı və qeyri stabil çınqıllı torpaqların tez-tez eroziyaya məruz qalması). 

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərin mütəmadi monitorinqinin aparılması, toxumla yaxşı çoxaldığından mümkün qədər toxum ehtiyatının yığılması.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında alp qurşağında yayılmışdır. Dağıntı və qaya töküntülərində bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tahir Paşazadə

**Tahir Hadı oğlu Paşazadə** () — Şərqşünas, dövlət və ictimai-siyasi xadim, ssenarist, tərcüməçi.

## Həyatı
1930-cu ildə yanvarın 2-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.190 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Sonra tibb məktəbində təhsil almışdır.Tahir Paşazadə SSRİ Jurnalistlər İttifiqanın üzvü, həmin təşkilatın "Qızıl qələm" mükafatının laureatı ilə təltif edilib.3 övladı var:Gülşən Məmmədova, Rövşən Paşazadə, İlqar Paşazadə. Rövşən Paşazadə "Azernenerji ASC" ictimaiyyətlə əlaqələr və metbuat xidmətində aparıcı mütəxəssisi vəzifəsində çalışır və "Azerbaijan Today jurnalının" tesisçisidir. İlqar Tahir oğlu Paşazadə "MİR” Dövlətlərarası Teleradio Şirkətinin Azərbaycan Milli Nümayəndəliyinin direktorudur.

## Fəaliyyəti
* 1953-cü uldə Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsini bitimişdir. Ali məkəbi bitirdikdən sonra Neft texnikumunda pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. 
* 1956 –ci ildə Lenin ( Sabunçu) rayon Komsomol Komitəsinin birinci katibi vəzifəsinə seçilmişdir. Fəal ictimai fəaliyyətinə görə Moskvadakı Ali Partiya məktəbində ikillik partiya rəhbər işçiləri üçün ixtisaslaşdırırlmış hazırlıq keçmişdir. 
* 1958-ci ildə ömrunun sonunadək Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Kömitəsində ayrı-ayrı rəhbər vəzifələrində çalışmışdır. O cümlədən Azərbaycan Respublika radiosunun xarici şöbəsinin fars redaksiyasının baş redaktoru
* 1972-1976 –ci illərdə ilk partiya kömitəsinin katibi vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə 26 Bakı Komissarı (indiki Səbayıl ) rayon sovetinin deputatı seçilmışdir.
* 1976 –ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Kömitəsinin sədr müavini vəzifəsinə təyin olumuşdur. 
* 1980-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur.
* 1990-cı ilin aprel ayının 28-də vəfat etmişdir.

## Xarici keçidlər

* Cəvahirləl Nehru, Ümumdünya Tarixinə Nəzər, 2018, səh 420 (Tərcümə edən Tahir Paşazadə)

## İstinadlar
Koksidilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid xromist yarımsinfi.

Koksidilər həyat dövriyyəsinin çox hissəsində hüceyrədaxili parazitdirlər. Əksəriyyətində cinsi və qeyri-cinsi çoxalmanın növbələşməsi gedir. İzoqomiya və anizoqamiya kəskin nəzərə çarpır. Mikroqamont və ya dişi qamont yalnız bir makroqametə başlanğıc verir. Formalaşma prosesində o, böyüyür, lakin nüvədə dəyişiklik baş vermir. Makro-qamontlar və ya erkək qamontlar isə dəfələrlə bölünür və çoxsaylı qametlərə başlanğıc verir.

Koksidikimilər sinfinə daxil olan nümayəndələr insanda və heyvanda daha ağır xəstəliklər törədir. Xüsusilə koksidilər (Coccidida) və qan sporluları (Haemosporidia) dəstələrinə daxil olan aşağıdakı növlərin bioloji-ekoloji xüsusiyyətləri və törətdikləri xəstəlikləri nəzərdən keçirək.

## Təsnifatı
Yarımsinfə aşağıdakı dəstələr daxildir::
* Coelotrophiida
* Adeleida
* Eimeriida

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Iris paradoxa f. choschab

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür. 

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu qısa, sürünəndir. Gövdəsi 5—12 sm hündürlükdə, bir ədəd iri təpə çiçəklidir. Yarpaqları boz-göyümtül, ensiz-xətti, 2–3 mm enindədir. Təpə yarpaqları lansetvari, sivriləşmişdir. Çiçəkyanlığının borucuğu yumurtalıqdan qısadır, xarici hissələri xətti kürəkvari, qara-bənövşəyi, 3-4 sm uzunluğunda, 10–13 mm enində, daxildəkilər – iri, tərs-yumurtavari, ağ və ya mavi rəngli, göy-bənövşəyi damarlıdır. Tozcuqları sarımtıldır. Sütuncuğun hissəcikləri sarımtıl-qonur rəngli qonur ləkələrlə, dilimləri küt, diş-dişdir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Aprel ayında çiçəkləyir, may ayında toxumlayır, orta dağ qurşağında quru, daşlı yamaclarda rast gəlinir. Çoxalması kökümsov və ya toxumladır. Mezokserofitdir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Diabar (əsasən Lerik rayonu və Qosmalyan kəndinin ətrafında).

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın vəziyyətinin pisləşməsi və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur.

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (növün bəzək bitkisi kimi yığılması, otarılma, tapdalanma), ətraf mühitin sərt amillərinə həssaslıq və zəif təkrarlanması.

### Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yayılma yerlərində antropogen təsirləri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, soğanaq və toxumların toxum bankında saxlanılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Temnosefalidlər

**** () — Yastı qurdlar (Plathelminthes) tipinin dəstəsidir. Ənənəvi təsnifatda monofit olmadığı üçün artıq taksonomik dərəcə hesab edilməyən yastı qurdlar sinfi olan turbellariaya daxil edilmişdir.
## Xarici quruluşu
Bir neçə mm uzunluqda yastılaşmış, dartılmış bədənli kiçik qurdlar olub, öndən dəst halında çıxıntılara, arxadan isə yapışqanlı, vəzili, yapışmaz sormacına malikdir. Örtüklərində kirpiklər yoxdur. 
## Yayılması
Şirin su xərçənglərində, molyusklarda və su tısbağalarında parazitlik edirlər .
## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirirlər. Sahibin həzm sistemində yaşayıb, orada parazitlik edirlər.
## Ədəbiyyatı
* “Onurğasızlar Zoologiyası”. Bakı, “Təhsil”, 2008, 568səh;
* V.A.Dogel “Onurğasızlar zoologiyası”. Bakı, “Maarif”, 1988, 288 səh.
## İstinadlar
Udonolidlər

****  -  Yastı qurdlar (Plathelminthes) tipinin dəstəsidir.
## Xarici quruluşu
Bədənin uzunluğu bir neçə mm olub, arxa ucunda yapışqanlı vəzilərlə təchiz olunmuş böyük sormac vardır . Ağız cinsi vəzilər kompleksi ilə əhatə olunan udlağa, o isə həlqəşəkilli bağırsağa keçir. İnkişafları birbaşadır.
## Yayılması
Kiçik dənizlərdə yayılmışdır.
## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirirlər. 
## Ədəbiyyatı
* “Onurğasızlar Zoologiyası”. Bakı, “Təhsil”, 2008, 568səh
* V.A.Dogel “Onurğasızlar zoologiyası”. Bakı, “Maarif”, 1988, 288 səh.
## İstinadlar
Actebia praecox

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Qısa təsviri
Qanadları açılmış halda 45-48 mm-dir. Ön qanadları yaşılımtıl-qonur, yaxud yaşıl olub göyümtülə çalır. Arxa qanadları qonur, kənarları tünddür, kənarları ağ saçaqlıdır. 

## Arealı və sayı
Palearktikanın səhra-meşələrində və Rusiyada geniş yayılmışdır. Azərbaycanda arealı olduqca məhduddur, yalnız Böyük Qafqazın dağətəyi və dağlıq hissəsində nadir hallarda təsadüf edilir. Cəmi 2 kəpənəyi Quba rayonundan iyunda toplanmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Meşə açıqlıqlarında, çay kənarları və meşəətrafı sahələrdə yaşayır. Azərbaycanda biologiyası öyrənilməmişdir. Tırtılı torpaqda qışlayır. İyunun axırlarında tırtıl inkişafını başa vurur və puplaşır. Pup dövrü 25-30 gün çəkir. Tırtıl polifaqdır, yabanı və mədəni bitkilərlə, ən çox bağayarpağı, yovşan, südləyən paxlalı və bostan bitkiləri ilə qidalanır. Kəpənəyi maydan oktyabra qədər uçur. Ehtimal ki, ildə iki nəsil verir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayış yerlərinin antropogen təsirlərə məruz qalması, kəpənəyin kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması məhdudlaşdırıcı amillərdəndir.

## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Yaşayış yerlərində qoruqların, yasaqlıqların yaradılması, sayını nəzarətdə saxlamaq üçün yaşayış yerlərinə müntəzəm monitorinqlərin təşkil edilməsi qorunması üçün qəbul edilən tədbirlərdəndir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Angiofibroma

**Angiofibroma** (angio + lat. fibralif + oma – şiş), hemangiofibroma – damar və lifli birləşdirici toxuma qarışığından ibarət xoşxassəli şiş. Selikli qişa angiofibroması rəngli, enli və ya ensiz ayaqcıqlı polip şəklində olur. Tez-tez baş verən qansızmalar nəticəsində şiş qonur rəng ala bilər. Burun-udlaq angiofibroması xüsusi klinik forma kimi təsvir olunur. Dəri angiofibroması kiçik formalı, aydın sərhədə malik düyün olub, kəsik səthi sarımtıl-qırmızı və ya qonur rənglidir. Dəri angiofibroması hüceyrə elementlərinin üstünlüyündən asılı olaraq lipid və ya siderotik ola bilər. Lipid dəri angiofibroması daha iri hüceyrələrin, siderotik angifibroması isə çoxlu miqdarda hemosiderofaqların olması ilə xarakterizə edilir. Angiofibromanın yerləşmə yeri müxtəlifdir, lakin daha çox yuxarı tənəffüs yollarının selikli qişası və ətrafların dərisi zədələnir. Rastgəlmə tezliyi azdır, əsasən, orta və yaşlı şəxslərdə təsadüf edilir. Angiofibroma zəif inkişaf edir və bəzən uzun müddət inkişafdan dayanır. Cərrahi yolla götürüldükdən sonra az hallarda residiv verir.

## İstinadlar
Prostoma clepsinoides

Xəzər dənizində tapılmış Prostoma clepsinoides Duger (Derjavin, 1951) Qazan, Saratov və Həştərxan yaxınlığında Volqa çayında da aşkar edilmişdir. Göstərilən növ şirinsu mənşəyinə malikdir və kosmopolitdir.
Galanthus alpinus

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1ab (i, ii, v) c (i, ii, iii)+ 2b(i) c (ii,v). Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Üzərində çiçək daşıyan gövdəsinin hündürlüyü 10-20 sm-dir və yarpaqlardan uzundur; çiçəkləmə dövründən sonra yarpaqlar böyüyür. Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq 15 mm hündürlükdə, 8-9 (10) mm diametrində, xaricdən parlaq-qonur pulcuqludur. Yarpaqları (çiçəkləmə dövründə) tünd-göy rəngdədir, xətvari, yastı və kütdür, alt tərəfdən fırlıdır, eni 7-15 (20) mm-dir. Çiçəkyanlığının xarici yarpaqcıqları əksinəyumurtaşəkili uzunsovdurlar, uzunluğu 10-20 (25) mm olub, daxili yarpaqcıqlardan uzundur; daxili əksinə yumurtaşəkilli-pazşəkilli yarpaqcıqların uc hissəsi dayaz oyuqludur. Çiçəkyanlığının xarici yarpaqları tərs-yumurtavari, uzunsov, 10-20 (25) mm uzunluğunda, daxildəkilərdən 2 dəfə uzundur. Daxildəkilər tərs – yumurtavari, pazşəkilli, dərin olmayan, oyuqlu, təpə hissəsində yaşıl ləkə var. Meyvəsi üç yuvalı, uzunsov və ya yumru, 7-25 mm uzunluqda, 4-20 mm enində, yaşıl, tam yetişən vaxtı sarı rənglidir. Toxumcaların sayı 6-27 arasında olur. BQ qərbi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında aşağı və orta dağ qurşağında yayılmışdır. Meşələrdə, meşə talalarında, kolluqlar arasında bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü fevral-mart (aprel) aylarına təsadüf edir. Soğanaqla, toxumla çoxalır. Aşağı və orta dağ qurşağında, meşədə, talada, koluqlar arasında rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə kənarında, kolluqlar arasında rast gəlinir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın Quba və qərb hissələri, Kiçik Qafqazın şimalı və mərkəzi.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyası nadirdir, antropogen amillərdən asılıdır. Fraqmentləşmiş sahənin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davamlı surətdə azlaması müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dekorativ bitki kimi yığılması, otların biçilməsi, mal-qara tərəfindən tapdalanması.

## Mühafizə tədbirləri
Xüsusi qorunma tədbirləri görülməmişdir. 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Üçyarpaq oxyarpaq

thumb|Üçyarpaq oxyarpaq
**Üçyarpaq oxyarpaq** - (lat. *Sagittaria trifolia* L.) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün “*[[Nəsli kəsilməkdə olan növlər|Nəsli kəsilmək təhlükəsi]]<nowiki/>ndə olanlar*” kateqoriyasına aiddir. Azərbaycanda *az rast gəlinən,* **nadir** növdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik 20-50 sm hündürlükdə ot bitkisidir. Kökümsovu kökyumrulu zoğlar əmələ gətirən topaşəkilli ipvari köklüdür. Yarpaqları oxvari, üçbucaq və ya uzunsov-üçbucaq formalı sivri ayalı, ensiz üçbucaqlı, sivriləşmiş dilimlidir. Ləçəkləri ağ rəngdə olub, qaidəsində tünd – qırmızı, ləkəsizdir. Erkəkciklərin tozcuqları sarı rəngdədir. Meyvəcikləri düzgün olmayan üçbucaqlıdır, yan tərəflərdən bərk sıxılmışdır, üst və alt tərəfdən enli qanadlıdır, təpə hissədə qısa əyilmiş buruncuqludur 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun—avqust aylarına təsadüf edir. Toxumlarla və vegetativ yolla çoxalır. Hidro-hiqrofitdir. Rütubətli, sahillərin dərin olmayan yerlərində və bataqlıqlarda Alisma plantago –aquatica, Butomus umbellatus, Cyperus longus, Juncus lampocarpus, Eleocharis palustris və s. Bitkilərdən təşkil olunmuş assosiasiya tərkibində seyrək, kiçik qruplarla, həmçinin düyü əkinlərində rast gəlinir. Dərman və qida bitkisidir 

## Yayılması.
Lənkəran (Lənkəran rayonu – Kiçik Qızılağac körfəzi) və Kür-Araz ovalıqları (Kiçik Hacıqabul gölü)

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azama tendensiyasını sürətləndirir 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Qlobal istiləşmənin artması ilə əlaqədar baş verən quraqlıqların nəticəsində körfəz və göllərin suyunun azalması, əhali tərəfindən qida və dərman bitkisi kimi istifadə edilməsi. 

### Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmalıdır. Süni göl və gölməçələrin yaradılması məqsədəuyğundur. 

## İstinadlar
Ufa Beynəlxalq Hava Limanı

**Ufa beynəlxalq hava limanı** () — Başqırdıstanın Ufa şəhərində yerləşən federal əhəmiyyətli beynəlxalq hava limanı. 2012 — 2015-ci illərin nəticələrinə görə regionun ən iri sərnişin daşıyan hava limanıdır. Hava limanı keyfiyyət menecmentinin nəticələrinə əsasən ISO 9001:2008 standartı sertifikatına layiq görülmüşdür. Bu Rusiya ərazisində öz istehsal ISAGO (IATA Safety Audit for Ground Operations) qoruya bilmişdir

## Ümumi məlumat
Hava limanının xidmətlərindən 40-dan çox Rusiya və xarici ölkələrin aviaşirkətləri istifadə edir. Hava limanı iki eniş-uçuş zolağına sahibdir. Ən əsası olaraq terminla daha yaxın olanı, uzunluğu 2,5&nbsp;km olan zolaqdan istifadə edilir. İkinci zolaq isə 3,7&nbsp;km uzunluğa malik olaraq beton örtüyünə sahibdir. Bu zolan 1980-ci illərdə inşa edilmişdir. Ehtiyat zolaq «Buran» kosmik aparatın və hazırda isə An-124 təyyarələrinim qəbulunu həyata keçirə bilir.

Daxili reyslər üçün terminal №1 istifadə edirdilər. Beynəlxalq reylslərdə 5 yanvar 2001-ci ildən terminal №2 istifadə edilirdi. 2007-ci ilin fevralından sonra (təmirdən sonra) yenidən açılmışdır. Hava limanı iki terminala sahibdir.

2014-cü ilin yazında beynəlxalq terminal təmirlə əlaqədar uçuşa bağlanmışdır. Beynəlxalq reylslər bu səbəbdən terminal №1 sağ qanadına köçürülmüşdür. При этом старый международный терминал стал составной частью нового международного терминала, который был открыт весной 2015 года. Пропускная способность нового международного терминала увеличилась с 200 до 800 пассажиров в час.

Hava limanı bütün tip hava gəmilərinin qəbulunu gerçəkləşdirə bilər. Bunlar arasında Boeing 747-400 və Boeing 777 belə vardır.

Burada 2013-cü ildən Boeing tipli təyyarələrin texniki xidməti gerçəkləşdirilir.

Hava limanında 243 yerlik otel, mağaza, kafe, bar, yeməkxana fəaliyyət göstərir. Hava limanı və şəhər mərkəzi ilə avtobus əlaqəsi yaradılır.

Hava limanı 2015-ci ildə Rusiyanın ən yaxşı hava limanı elan edilmişdir.

2016-cı ilin oktyabrında Ufa aeroportunun beynəlxalq terminal hissəsi tam təmir edilmiş yeni zolaq betonlaşdırılmışdır. Bundan sonra hava limanının imkanları 1,5 dəfə artmışdır. Üstəlik artıq limana Boeing 747, Boeing 777, Аn-124 «Ruslan», Airbus A330, Airbus А380 kimi təyyarələr heç bir çətinlik çəkmədən eniş edə bilirlər.

## Rəhbərlik
Ufa beynəlxalq hava limanı Başqırdıstan Respublikasının xüsusi mülkiyyətidir. Onun ümumi kapitalı 181 mln 94 min rubldur.

Hava limanının baş direktoru Aleksandr Vadimoviç Andreevdir.

## Göstəriciləri
2011-ci il məlumatına görə illik sərnişin dövrüyyəsi 1 mln 688 min. 570 nəfər təşkil etmişdir. Həmin ildə yük dövriyyəsi isə 3 min. 770 ton, eniş-uçuş əməliyyatları isə 11 480 təşkil etmişdir.

### Sərnişn dövrüyyəsi

## Ufa ilə yerüstü əlaqə
Avtobuslar: 101, 101k, 110, 110s.
## Mənbə

* Официальный сайт аэропорта
* Аэропорт Уфа в справочнике Aviapages.ru

## İstinadlar
Pompey Lakşmisi

**Pompey Lakşmisi** — fil sümüyündən hazırlanmış hind heykəlciyi; dağılmış Pompeyin yerində XX əsrin 30-cu illərində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmışdır.

Ehtimallara görə bu hindust və buddistlərin məhsuldarlıq, gözəllik və var-dövlət ilahəsi hesab etdikləri  heykəlciyidir. Heykəlcik hal-hazırda   saxlanılır (№ 149425).

## Tapılması
Heykəlcik Pompey xarabalığındakı böyük olmayan Via dell Abbondansa evindən tapılmışdır. Həmin ev hal-hazırda "Hind heykəlcikləri evi" adlanmaqdadır. Tapılma tarixi haqqında məlumatlar fərqlidir və əsasən 1930 − 1935-ci illər arasında dəyişir, bəzən isə 1938-ci il hesab olunur.

Əgər ilahəni bəzəyən zinət əşyaları nəzərə alınmazsa, demək olar ki o, tamamilə çılpaq təsvir edilib. İki xidmətçi qadın – hər tərəfində biri olmaqla, onun sağında və solunda dayanıb və əllərində kosmetika vasitələri qutusunu saxlayıblar.

Bu heykəlciyin Pompeyə gəlib çıxması b. e.-nın 79-cu ilinədək baş verib, həmin tarixdə isə Vezuvi vulkanının püskürməsi nəticəsində şəhər lava axını və vulkan külünün altında qalmışdır. Heykəlciyin 79-cu ildə dağılmış Pompeyin xarabalığından tapılması I əsrdə Hind-Roma ticarət əlaqələrinin mövcud olmasına dəlalət edir. Neapol Milli Arxeologiya muzeyi tərəfindən müəyyənləşdirilmisdir ki, heykəlcik həmin əsrin birinci yarısında Hindistanda hazırlanmışdır.

## Mənşəyi
Əvvəlcə hesab edilirdi ki heykəlcik  düzəldilib, amma indi daha çox onun düzəldiyi yer  hesab olunur, belə ki Bhokardanda bu heykəlciyin eynisi olan iki başqa fiqur tapılmışdır. Heykəlciyin başı üstündə dairəvi deşik var. Təyinatı barədə bir neçə ehtimal irəli sürülür; ehtimallardan biri budur ki heykəlcik hansısa predmetin tutacağı olmuşdur, digər ehtimala görə isə heykəlcik  fil sümüyündən yonulmuş üçayaqlı masanın ayağı imiş.

Ehtimal edilir ki  rac  dövründə − b. e.-nın I əsrinin birinci yarısında, Satavahanı işğal edərkən Pompey Lakşmisi qənimət kimi Satavahan dövləti ərazisində ələ keçirilmiş və Kşatrapıdan qərbə satılmışdır.  məqaləsindən isə məlumdur ki, həmin vaxtlarda Qərbi Kşatrapının Roma İmperiyası ilə ticarət əlaqələri mövcud idi.

## İstinadlar
Xorvatiya əhalisi

thumb|330px|Xorvatiyanın əhalisi 1992—2003
2011-ci il məlumatına görə **Xorvatiya əhalisi** 4 284 889 nəfər təşkil edir. Bunun 2 066 335 (48,22 %) nəfəri nəfəri, 2 218 554 (51,78 %) nəfəri isə qadınlardan ibarətdir.

## Milli tərkibi

### Tarixi dinamika
İllərə görə Xorvatiyanın əhali dinamikası:

### Milli tərkib
thumb|230px|Xorvatiyanın milli tərkibi (2001)
мини|230px|Yuqoslaviyanın süqutuna qədər serblərin Xorvatiyada yerləşməsi (1991)

Ölkə əhalisinin 90 % xorvatlar təşkil edir. Yerdə qalan hissəsini isə serblər, boşnaklar, slovenlər, almanlar, albanlar, italyanlar, çexlər, qaraçılar və digər xalqlar təşkil edir. Milli azlıqlar arasında serblər üstünlük təşkil edir. Onların ümumi sayı 186 633 nəfər təşkil edir. İtalyanlar İstriya şəhərində, macarlar Macarıstanla sərhəddə, çexlər isə Daruvar şəhərin yaşayır.  

1948—2011 illər üzrə əhalinin artım dinamikası.:

## Din
2011-ci ilə olan məlmatlar

* Roma-Katolik kilsəsi — 86,28 %
* Provaslavlar — 4,44 %
* Müsəlmanlar — 1,47 %
* Prostestantlar — 0,34 %
* Ateistlər — 4,57 %
* Digərləri / göstərilmiş — 3,24 %

## Demoqrafik məlmatlar

### Əhali
4.496.000

### Orta yaş
: Ümumi: 40.3 il
: Kişi: 38.3 il
: Qadın: 42.1 il

### Əhali təbii artımı
−0.035 % (2007)

### Doğum
: Hər min nəfərə 9.63  (2007)
* 2006-cı ildə bu rəqəm 41,446 nəfər.

### Ölüm
: hər min nəfərə 11.57 (2007)
* 2006-cı ildə bu rəqəm 50,378 nəfər təşkil etmişdir.

### Miqrasiya
: Hər min nəfərə 1.58 emiqrant (2007)

### Uşaq ölümü
: Ümumi: hər min doğuma 6.6 ölü
: Kişi: hər min doğuma 6.6 ölü
: Qadın: hər min doğuma 6.6 ölü (2007)

### Orta ömür müddəti
: Ümumi: 74.9 il
: Kişilərdə: 71.26 il
: Qadınlar: 78.75 il (2006)

### HİV
: Yayılma: 0,1 % az (2001)
: Xəstəliklə yaşayanlar: 200 nəfər (2001)
: Vəfat edənlər: 10-dan az (2001)

### Etnik qruplar
: Xorvatlar 89,6 %, Serblər 4,5 %, Boşnaklar 0,5 %, İtalyanlar 0,4 %, Macarlar 0,4 %, Slovenlər 0,3 %, Çexlər 0,2 %, Qaraçılar 0,2 %, Albanlar 0,1 %, Monteneqrolular 0,1 %, digərlri 4,1 % (2001)

### İnanc
: Katoliklər 87,8 %, Provaslar 4,4 %, digər xristianlar 0,4 %, müsəlmanlar 1,3 %, digərləri 0,9 %, bildirmək istəməyənlər 5,2 % (2001)

### Dil
: Xorvat dili 96,1 %, Serb dili 1 %, digərləri 2,9 % (İtalyan dili, Macar dili, Çex dili, Slovak dili və Alman dili) (2001)

### Savadlılıq
: 15 yaşına qədər: 100%
: Ümumi: 98,5 %
: Kişi: 99,4 %
: Qadın: 97,8 % (2003)

## Mənbə
* Мужич Иван SKLAVI(NI).ΣΚΛΑΒΗΝΟ. и формирование хорватского народа на Балканах // Stud. Slav. Balc. Petrop. SSBP Петербургские славянские и балканские исследования . 2008. № 2. С.73-93.
* Croatian Bureau of Statistics, Census 2001
* Human Rights Watch Report «Broken Promises: Impediments to Refugee Return to Croatia»
* United Nations Statistics Division Millennium Indicators for Croatia 
* Population of Croatia 1931—2001
## İstinadlar
Smend

**Heckeperre Setepenre**, **Smend** — Misirin iyirmi birinci sülaləsinin banisi olan firondur.

Aşağı Misiri idarə edən XI. Ramzesin ölümündən sonra taxta çıxmışdır. "Mendesin Sahibi" mənasına gələn **Nesbanebced** adı ilə doğulmuş olmasına baxmayaraq, İosifus və Sext Afrikan kimi yunan yazarlar tərəfindən "Smendes" olaraq adlandırılmışdır. Mənşəyi tam olaraq bilinməməklə birlikdə, XI. Ramzesin yüksəlişi dövründə Aşağı Misirdə olduğu və Tanis bölgəsinin idarəsindən məsuliyyətli olduğu düşünülür.

## İstinadlar
II Nektanebo

**II Nektanebo** (hökm. e.ə. 360 – e.ə. 342) — Misirin otuzuncu sülaləsinin üçüncü və son fironudur. Ayrıca, Qədim Misirin son yerli hökmdarıdır. Bu firondan sonra Misir yenidən Əhəməni Fars hakimiyyətinə girdi. Bundan bir neçə il sonra da Makedoniyalı İsgəndər Misiri fəth etdi.

## İstinadlar

## Xarivi keçidlər
* Livius.org: Nectanebo II
Avstriya bağacığı

**Avstriya bağacığı**() — buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar cinsinin Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Eurygaster austriacus Schreck bədəni geniş dairəvidir. Rəngi dəyişkən olub, sarımtıl – boz və yaxud tutqun, bəzən isə qaradır. Ön döşün yan tərəfləri xaricdən təpəvari çıxıntılıdır. Başın eni uzununa bərabər olub, təpəsi itiləşmiş şəkildədir. Skul lövhəsi dilçəkdən uzundur və hər ikisi başın qabaq tərəfində rastlaşır. Uzunluğu 11 – 13 mm – dir.

## Yayılması
Avstriya bağacığının Azərbaycanda yayılma arealı digər bağacıqlardan məhduddur. Bu növə yalnız Kiçik Qafqazda yerləşən rayonların ərazisində təsadüf edilir. Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, Talışda, eləcə də Şirvan və Muğanda bu növə rast gəlinmir.

## Həyat tərzi
Aprelin birinci və ikinci ongünlüyündə bağacıqlar kütləvi surətdə mayalanma və yumurtaqoyma prosesinə başlayır. Yumurtaqoyma prosesi aran və dağətəyi rayonlarda may ayının axırına qədər davam edir. . Havanın temperaturundan asılı olaraq, bağacıq yumurtalarının inkişafı 8−14 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr xarici quruluşuna görə yetkin fərdlərə oxşayır. Birinci qabıq dəyişmədən sonra sürfələr fəallaşır. Avstriya bağacığın sürfələri 5 dəfə qabıq dəyişir və nəhayət yumurtadan çıxandan 35 – 40 gün sonra yetkin formaya keçir. İldə bir nəsil verir. İmaqo mərhələsində qışlayır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* C. A. Hidayətov. Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər), −42 səh.

## Xarici keçidlər
* Черепашка австрийская (Eurygaster austriacus)
* Австрійська черепашка – Eurygaster austriacus Schrnk
* Eurygaster austriacus 

## Həmçinin bax
Cırcıramakimilər

**Cırcıramakimilər** () — buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan yarımdəstə.

## Xarici quruluşu
Cırcıramakimilər kiçik və iri ölçülü (3 65 mm.) həşəratdır. Qısa 3 buğumlu  bığcığı, mürəkkəb gözləri və 2-3 gözcüyü vardır. Dal ayaqları tullanıcı tipdədir. Pəncələri 3 buğumludur. Qanadları uzununa və eninə damarlanmaya malikdir. Qarın 10 buğumludur. Dişilərdə yumurtaqoyan vardır. İri növlərin erkək fərdləri ucadan cırıldayır. Yumurtalarını adətən bitkilərin gövdəsinə qoyur və həmin bitkiyə də zərər verirlər. Sürfələri görünüşcə və həyat tərzinə görə imaqoya oxşardır. Bəzi növlərinin sürfələri torpaqda yaşayır və möhkəm, qazıcı ön ayaqlara malikdirlər. Oxuyan cırcıramalar iri olub, güclü səsçıxarma və həmçinin eşitmə orqanına malikdirlər.

## Yayılması
Cırcıramakimilərin keçmiş SSRİ-də 2000-ə qədər növünün olması haqda məlumat vardır. Azərbaycanda 186 növü qeyd edilmişdir.

Cırcıramakimilərin inkişafı, adətən yarım il və ya bir il müddətində tamamlanır. Cırcıramakimilərin 2 fəsilə üstlüyü vardır.

## Təsnifatı
* Əsl cırcıramakimilər ("Cicadoidea")
* Fulqoroidlər ("Fulgoroidea")

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* B.Ağayev, Z.Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı, Təhsil, 2008, -563 səh.

## Həmçinin bax
Adi üzgəcotu

**Adi üzgəcotu** () — sugülükimilər fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanda **nadir** növüdür. 

## Yayılması
Lənkəran ovalığı (Lənkəran rayonunun Göyşaban kəndi, Mortso gölü), Lənkəran-Muğan (Masallı rayonu – Boradigah çayı), Kür düzənliyi, Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz Dövlət qoruğu Batabat gölünün sahilyanı zonalarında) thumb|281x281px
## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun—avqust aylarına təsadüf edir. Toxumlarla və vegetativ yolla çoxalır. Kriptofit-hiqrofitdir. Arandan orta dağ qurşağınadək durğun və sakit axan sularda, göllərdə, hündür bitkilər areasında, külək və dalğalardan qorunan yerlərdə təmiz assosiasiyalar, eləcə də Lemna minor və L. Gibba növləri ilə qarışıq assosiasiyalar əməə gətirir. Dərman və çöl quşları üçün qida bitkisidir
left|thumb|179x179px

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik su bitkisidir. Suyun səthində üzən gövdələri tərs –yumurtavari və ya dəyirmi, üst hissədən açıq –yaşıl, alt hissədən qırmızımtıl rngdə, yastı, 5 mm enindədir. Kökcükləri çox sayda, dəstələr şəklindədir. Payızda nohurun dibinə batmış qonur-qırmızı, hər iki tərəfdən qabarıq zoğlar inkişaf edir 

### Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının təbii bərpası azalır, mənfi iqlim və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Qlobal istiləşmə ilə əlaqədar yaranan quraqlıqların nəticəsində körfəz və göllərin suyunun azalması, əhali tərəfindən qida və dərman bitkisi kimi istifadə edilməsi. 

### Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmalıdır. Süni göl və gölməçələrin yaradılması məqsədəuyğundur.  

## Sinonimləri:
*[[Lemna polyrrhiza]]* L.

## İstinadlar