open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mayevisa

thumb|
**Mayevisa** — Bosniya və Herseqovinanın şimal-şərqində yerləşən elə də hündür olmayan dağ silsiləsi və tarixi region. Şimalda Posavina və Semberiya, cənubda Spreça çayının yatağı ilə əhatələnir.

Silsilənin ən hündür zirvəsi Stolise dağıdır (916 m). Zirvə Tuzla şəhərindən 16&nbsp;km şərqdə yerləşir. Bu dağın zirvəsində televiziya teleqülləsi vardı. Bosniya müharibəsi zamanı qüllə dağıdılmışdır. Digər zirvələrin hündürlüyü isə 800 - 900 metr arasında dəyişir. Silsilənin böyük hissəsi Bosniya və Herseqonina Federasiyası ərazisindədir. Az bir qism isə Serb Respublikası ərazisində yerləşir. Mayevisa dağlarının böyük bir qismi meşə ilə örtülüdür.

Əsas silsilə şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır  (Srebrenikdən Zvornik istiqamətdə). Əsas zirvələri: Oresnisa (815 m), Opakovisa (690 m), Stobliç (721 m), Tabakovove-Strane (572 m), Kisel (673 m), Qavraniç (720 m), Qreda (803 m), Mecednik (842 m), Busiya (845 m), Draqanovas (779 m), Konis (903 m), Stolise (916 m), Mala-Yelisa (879 m), Velika-Elitsa (878 m). Qərbdə və şərqdə sıralar Drin və Tine çaylarının vadilərinə düşən düzənsiz bir struktur əmələ gətirir. Bölgənin suxurları Eosen, Oligosen
,Miosen, Pliosen, Trias, Yura, Təbaşir dövrü çöküntüləri və magmatik çöküntülərdən ibarətdir. Mayevisa silsiləsinə yaxın ərazilərdə kömür və neft yataqları vardır. Silsilə ərazisindən Sava, Drina və Spreça çaylarının su ayrıcısı keçir.

## Yerli folklor
Mayevica dağlarında yaşayan serblərin öz adətləri vardır. Məsələn: bulud yaxınlaşdıqda, evin qarşısında bir masa qoyur və onda otururdular. Bir gil qaba az miqdarda duz,iki xaç və taxta qaşıq qoyarmaqla buludu qovduqlarını zənn edirdilər. Yerli əhalinin həmçinin gələcəyi görməklə bağlı müztəlif adətləri də vardır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Priboj — Majevica
Lətif Ağüzüm

**Lətif Ağüzüm** (; ) — 1.(XII), 2.(XIII) ve 3.(XIV) dövr TBMM-nin Qars millətvəkili.

## Həyatı
Lətif Ağüzüm (Lətif bəy Əsədulla bəy oğlu İskəndərbəyov) Əsədulla Ağüzümün oğludur. Əslən Şuşalıdır.

Lətif Aküzüm 1912-ci ildə Qarsda doğulmuşdur.

Elxan Ağüzümün atası.

## İstinadlar
Elxan Ağüzüm

**Elxan Ağüzüm** (; ) - TBMM-nin millətvəkili, Türkiyənin Turizim naziri (30 mart 1989 - 23 iyun 1991).

## Həyatı
Lətif Ağüzümün oğludur, Əsədulla Ağüzümün nəvəsi əslən Şuşalıdır. Anası isə Sarı Ələkbərin qızı Brilyant xaımdır.

Elxan Aküzüm 1947-ci ildə Qarsda doğulmuşdur.

## İstinadlar
Okten-1

**Okten-1** – kimyəvi formulu C8H16 olan alkenlərin homoloji sırasının doymamış karbohidrogenidir. Okten-1 alfa-olefinlərə aiddir. Bir ikiqat rabitəyə malikdir.

## Fiziki xassələri
Normal şəraitdə okten rəngsiz, kəskin xoşagəlməz iyli mayedir.

## Kimyəvi xassələri
Doymamış karbohidrogenlər kimi okten-1 yüksək reaksiyaya girmə xüsusiyyətinə qabildir. Bir çox doymamış karbohidrogenlər kimi okten-1 üçün də polimerləşmə reaksiyaları xarakterikdir.

## Alınması
Okten-1 əsasən, neftin katalitik və ya termiki krekinqi zamanı əlavə məhsul kimi doymuş karbohidrogenlərdən əmələ gəlir.

## Mənbə
* Алкены (рус.) // Википедия. - 2017-09-15.
* Непредельные углеводороды (рус.) // Википедия.- 2017-01-04.

## İstinadlar
Polietilenimin

**Polietilenimin**
*Alınması: Ümumi formulu [─СН2─СН2─NН─]n  olan poliaminlərə aid sintetik polimerdir.Sənayedə aşağımolekul kütləli (molekul kütləsi 104-dən kiçik) polietilenimini etileniminin sulu məhlullarda proton və aproton  turşuların, alkilxloridlərin  iştirakı ilə kation polimerləşməsindən alınır.Şaxələnmənin səbəbi böyüyən zəncirdə əmələ gələn oliqomerlərin aktiv mərkəzlərlə qarşılıqlı təsirdə olmasıdır.Yüksəkmolekul kütləli (molekul kütləsi (4-10)∙104 olan)poletilenimini epixlorhidrin, poliepixlorhidrin, alkilendihallogenid və s. katalizatorların  iştirakı ilə etileniminin polimerləşməsi, həmçinin aşağı molekul kütləli polietileniminin qeyd olunan birləşmələrlə polikondensasiyası yolu ilə almaq olar.
*Fiziki və kimyəvi xassələri:Aşağı molekul kütləli polietilenimin –mayedir, yüksək molekul kütləli polietilenimin-elastomerdir. Sıxlığı 1050-1070kq/m3, şüşələşmə temperaturu -200C-dən 450C-yə, ərimə temperaturu 700C, parçalanma  temperaturu 2500C; az zəhərlidir, suda, spirtdə, sirkə turşusunda  həll olur. Polietilenimin  alifatik amin olub əsasi xassəyə malikdir. Polietilenimində  amin qruplarının varlığı onun  poliamid, asil, alkil və başqa törəmələrini almağa imkan verir.[h]=KMa Mark-Xuvink  tənliyinin sabiti(xarakteristik özlülüyün molekul kütləsindən asılılığı) aşağımolekul kütləli polietilenimin üçün  K=7,2∙10-4, a=0,68(etanolda, 200C), yüksəkmolekul kütləli  polietilenimin üçün K=0,89∙10-4 və 0,57∙10-4, a=0,89 və 0,84(uyğun olaraq 200C, etanolda və 250C 0,1n NaCl məhlulunda).Aşağımolekul kütləli polietilenimini havada 2800C-də  qızdırdıqda 50%-i 0,64 saatdan sonra, yüksəkmolekul kütləli polietilenimin isə 3,5 saatdan sonra parçalanır.Polietilenimin  müxtəlif  birləşmələrlə  reaksiyaya girərək başqa polifunksional polimerlər əmələ gətirir.
*Tətbiqi: Polietilenimin və onun törəmələrindən flokulant kimi  tullantı sularının təmizlənməsində, kağız istehsalında, qalvanotexnikada istifadə olunur. Plastmasların, epoksid qətranlarının, rezinlərin tərkibinə qatılır.Polietilenimin əsasında  ion mübadiləsi qətranları,plenkaları və membranları alınır.
## Mənbə
#Гембицкий П.А.,Жук Д.С., Каргин В.А.Поиэтиленимин, М.,1971
#Болшая Российская Энциклопедия www.bigenc.ru
Döyüşçü (teleserial, 2017)

**Döyüşçü** () — Süleyman Çobanoğlunun yazdığı ssenari əsasında Volkan Qocatürkün rejissoruluğu ilə çəkilən Türkiyə döyüş və hərbi teleserialı. Teleserialda Bərk Oqtay, Murad Sərəzli, Sarp Ləvəndoğlu və Ulduz Çağrı Atiksoy rol alıblar.

## Süjet
Teleserialın süjeti 15 iyul 2016-cı il tarixində, Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd zamanı başlayır. Kapitan Kağan Bozok (Bərk Oqtay) və polkovnik Xəlil İbrahim Kopuz (Murad Sərəzli) daha əvvəlki məhkəmə işləri nəticəsində həbsə düşmüş iki Türkiyə Silahlı Qüvvələri zabitidir. 15 iyul 2016-cı ildə baş verən dövlət çevrilişinə cəhddən sonra dövlətin ali qurumları Kopuzun vəzifəsinə geri qayıtmağını tələb edir. Kopuz, əvvəllər rəhbərlik etdiyi "Qılınc Əməliyyat Qrupu" () heyətinin yenidən qurulması şərti ilə vəzifəsinə geri qayıdacığını deyir. İlk vaxtlarda etiraz edilsə də, polkovnik Kopuzun vəzifəsinə geri qayıtması üçün daha sonra əməliyyat qrupu yenidən yığılır. Qılınc Əməliyyat Qurpunun bəzi üzvləri ordudan atılmış, bəziləri isə həbsə düşmüşdülər. Buna baxmayaraq, vəzifəyə yenidən alınırlar. Ergenekon və ona bənzər məhkəmə işlərində həbs olunmuş əsgərlər həbsdən çıxarılır və vəzifələrinə geri dönürlər. Vəzifələrinə geri qayıtdıqdan sonra, Qılınc Əməliyyat Qrupu üzvləri sərhədyanı ölkələrdə əməliyyatlara qatılır və PKK teror qruplaşması ilə vuruşurlar.

## Rollarda
Türkiyə Futbol Çempionatı

**Türkiyə Futbol Çempionatı** () — Türkiyənin 1924-1951ci illər arasında ən üst səviyyəli futbol çempionatı. Türk futbol tarixində ilk dəfə bütün ölkədən komandaların yarıştığı turnir olub. Çempionatta on komanda çempion olub. Fənərbaxça ilən Harp Okulu (3) ən çox çempion olan komandalardır.

## Çempionlar

## Çempionluk sayıları

## Həmçinin bax
* Türkiyə futbol çempionlarının siyahısı
* Milli Liqa

## İstinadlar
Bentonit gilləri

**Bentonit gilləri** − əsas tərkibini montmorillonitdən təşkil olunmuş mineral. Montmorillonit mineralı eyni tipli profilat qəfəsindən ibarətdir və ikiqatlı təbəqəyə malikdir. Gil mineral adsorbsiya prosesi üçün adsorbent kimi istifadə edilə bilər ki, bu da kation mübadiləsi və ion-mübadilə adsorbsiya qabiliyyəti ilə xarakterizə olunan minerallar şəklində tapılır. Bentonit gilləri əsasında səmərəli adsorbentlerin hazırlanması, onların tullantı sularının təmizlənməsində, lak –boya sənayesi üçün koaqulyantların alınmasında istifadə olunur.
* Xüsusiyyətlər- Təbii bentonit gilləri ağır metal ionlara qarşı seçici sorbsiya tutumuna və ağır metal ionlarının ionogen və qeyri-ionogen üzvi boyalarının tullantı sularının tərkibindən çıxarılmasına malikdirlər.
* Təbii bentonit gilləri əsasında alınmış kation formaları sorbentlər Pb+2, Mn+2, Co+2, Cd+2 ionlarina qarşı seçici sorbsiya qabiliyyətinə malikdirlər. Təbii bentonitdən fərqli olaraq Na-bentonit həmin ionlara qarşı yüksək sorbsiya tutumuna malikdir. Bentonitin orqanofil təbəqələrində hissəciklər arasında formalaşmaya və orqanofil təbəqənin yaranmasında səthi aktiv maddələr mühüm rol oynayır. Qeyri-üzvi kationlarla mübadilə apardıqda kationun yükündən və ölçüsündən asılı olaraq məsamələrin ölçüsü 9,6Ǻ-dən 13,5 Ǻ-ə qədər dəyişmiş olur. Üzvi kationla işlədikdə isə (SAM) bu məsafə 25 Ǻ-ə qədər böyüyür.
* Tətbiqi- Bentonit gilləri əsasında səmərəli adsorbentlərin, bentonların, nanogillərin hazırlanması, onların tullantı suların təmizlənməsində, lak-boya sənayesi koaqulyantları kimi istifadə olunır. Bentonit gillərinin köməyi ilə tərkibində Cu2+, Zn2+ ionları olan tullantı suyunda həmin ionların 90–95% çıxarılması mümkündür.
* Təsnifatı – Müxtəlif təyinatlı bentonit gillərinin müasir təsnifatının əsasında, tətbiq sahəsindən və istismar xassələrindən asılı olaraq qruplara bölmə prinsipi qoyulmuşdu. Bentonit gillərinin təsnifatına aid bir sıra standartlar işlənmişdir:
* UDC 28177–89

## Mənbə
# Химический энциклопедический словарь. Гл. ред. И. П. Исагулянц-М. Советская энциклопедия,1983–792 с.
# Новые модифицированные сорбенты на основы бентонитов/ "Химия и технология новых веществ и материалов, Россия, Сыктывкар, 2017. c. 47–49
Qırmızı şlam

**Qırmızı şlam**

Qırmızı şlam boksitlərdən Bayer üsulu ilə alüminium –oksid alınması prosesinin qalığıdır.
Müxtəlif məlumatlara əsasən təkcə MDB ölkələrində 100-150 milyon ton qırmızı şlam toplanıb qalmışdır. Bu tullantılar alüminum istehsalı zavodlarının yaxınlığında cox böyük ərazini tutur və potensial təhlükə mənbəyidir. Buna misal kimi 2010-cu ildə Macarıstanda qırmızı şlamla  bağlı baş verən ekoloji fəlakəti göstərmək olar. Bu zaman 1,1 milyon kubmetr həcmində zəhərli maddələr ətraf mühitə dağılmış, insan itkisi olmuşdur. Bu səbəbdən zavod 472 milyon avro cərimə edilmişdir.
Azərbaycanda da (Gəncə şəhəri) bu cür şlam 60 hektara qədər ərazinin tutur və  burada 12 milyon ton alunit, 20 milyon ton boksit tullantısı toplanmışdır.Bu ərazinin torpaq qatı ilə örtülməsinə baxmayaraq , yenə təhlükə mənbəyi olaraq qalır.
Ədəbiyyat materiallarının analizi göstərir ki, qırmızı şlamın  emalının həm piro-, həm də hidrometallurgiya üsulları ilə işlənməsi təklif olunur.
Pirometallurgiya texnologiyaları qırmızı şlamdakı dəmir tərkibli komponentlərin maqnitlənən hissəsinin, qeyri-maqnit hissədən ayrılmasına əsaslanır və cox yüksək temperaturda aparılır. Bu üsul enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin cox yüksək olması baxımından perspektivli sayılmır. 
Hidrometallurgiya üsulu ilə emal, ya qələvi, ya da turşu üsulu ilə aparılır. Bütün hallarda əsasən makrokomponent kimi alüminium və dəmir tərkibli məhsullar alınır. Lakin, qırmızı şlama həm də Ti, Cd, V, Cr, In, Ga ,Sc ,Zr və s. kimi metalların alınma mənbəyi kimi də baxmaq olar.  Bu metalların çıxarılması  qirmızı şlamın emalına qoyulacaq kapitalın bir qisminin ödənməsi üçün əlverişli ola bilər.
Gəncə Gil-torpaq kombinatında alınmış qırmızı şlamın makrokomponentlərə görə tərkibi aşağıdakı kimidir:

Fe2O3	    Al2O3  CaO	TiO2	MgO	P2O5	K2O

45-47 	    13-18       	3-6	3.3-4.4	0.73	0.59	0.16
## Mənbə
#Tağıyev T.İ.,Qurbanov F.Y. Tullantısız texnologiyanın inkişafında tikinti materialları sənayesinin rolu //Kimya məktəbdə,4(48) 2014.səh.34 – 39
#Kорнеев В.И. Красные шламы.Свойства,складирование, применение. М.:Металлургия,1991.144с.
#Шморгуненко Н.С. Комплексная переработка и использование отвальных шламов глиноземного производства.М.:Металлургия,1982.129с
#Липин В.А. О повышении комплексности использовании  бокситового сырья при переработке на глинозем // Цветные металлы,№6 2006.С.42-45.
Antraxinon

**Antraxinon** — neft-kimya sintezində qiymətli məhsullardan olub, boyaq maddələrinin alınmasında, kənd təsərrüfatı və sellüloza-kağız sənayesi materiallarının alınmasında istifadə olunur. Antraxinonun sintezində əsas üsul antrasenin və koks-kimya zavodlarında daş kömürün istehsalı zamanı əmələ gələn antrasen saxlayan fraksiyaların oksidləşməsi üsuludur. Bu zaman antraxinon tərkibli məhsullar, kifayət qədər qarışıq saxladığı üçün antraxinonun ayrılması çətinlik törədir və iqtisadı cəhətdən əlverişli olmur. Bu nöqteyi-nəzərdən antrasenin və antrasen fraksiyasının hidrogen-peroksidlə mis-vanadium oksidləri katalizatoru iştirakilə 700C-də oksidləşməsi reaksiyasını aparmışlar. Antrasen fraksiyasının oksidləşməsində substratın oksidləşdiriciyə mol nisbətının hesablanması tərkibdə olan birləşmələrin miqdarından asılı olaraq aparılır. Müəyyən olunmuşdur ki, antrasen fraksiyasının tam konversıyası üçün oksidləşdiricinin miqdarı kimyəvi təmiz antrasenin oksidləşməsinə lazım olan miqdardan iki dəfə artıq götürülür. Bu, oksidləşdiricinin əlavə miqdarının fenolların, naftalinin, fenantrenxinonların oksidləşməsinə sərf olunması ilə tsiklik diketonların -o- və p- benzoxinonların , naftoxinonların, fenantrenxinonların əmələ gəlməsi ilə əlaqədardır. Nəticədə 98% cıxımla , tərkibində 3,5–5,0% antraxinon saxlayan AXK-5 (antraxinon tərkibli katalizator) alınır.

"Xam" antrasenin nitrat turşusu (60%) və hidrogen-peroksid (30%) qarışığı ilə maya fazada oksidləşməsini 950C temperaturda sirkə turşusunda aparmışlar. Beləliklə 62% cıxımla və tərkibində 68–7-% antraxinon olan AXK-70 sintez olunmuşdur.

Kimyəvi təmiz antrasenin ve xam antrasenin ozonla maye fazada oksidləşməsini qatılığı 1–2% olan ozonla ozon tərkibli qazlarla aparmışlar. Məhsulun çıxımı 46% təşkil etmişdir.

Müəyyən olunmuşdur ki, AXK alinması üçün ən perspektiv xammal "xam" antrasen və koks- kimya sənayesi tullantıları, oksidləşdirici kimi isə ozon, nitrat turşusu və hidrogen –peroksid qarışığı, qalvanika sənayesinin tullantıları götürülür.

Antrasenin qaz fazada 360–3800C –də V2O5, K2SO4, Fe3O4 katalizatoru iştirakı ilə antaxinonun alınması reaksiyası tədqiq edilmişdir. Bu üsulla alınan AX yüksək təmizlik dərəcəsi ilə alınmışdır. Çatışmayan cəhəti kristallaşma ilə bağlı olaraq kiçik xüsusi səthə malik olduğuna görə aşağı katalitik aktivliyə malik olmasıdır.

## Mənbə
# Разработка и внедрение промышленного производства антрахинона окислением антрацена кислородом воздуха в неподвижном слое катализатора В.Я. Полотнюк, Катализ в промышленности, № 5, 2013
# Nüchter, M., Ondruschka, B., Trotzki, R., J. Prakt. Chem. 2000, 342, No. 7

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Taha Akgül

**Taha Akgül** () — olimpiyaçı, 125 kiloluq divizionda yarışan türkiyəli sərbəst güləşçi, Dünya və Avropa çempionudur. O, Karamanda Karamanoğlu Mehmetbey Universitetində bədən tərbiyəsi və idman üzrə təhsil almışdır.

## Həyatı
Atası və qardaşının ardından Taha Akgül də 2003-cü ildə güləşə başlayıb. 2012-ci ildə təşkil edilən Yaşar Şərqi Beynəlxalq Güləş Turniri çərçivəsində 40 qızıl medal qazanıb. Serbiyanın Belqrad şəhərində keçirilən 2012 Avropa Güləş Çempionatında Taha Akgül ağırlıq kateqoriyasında çempion olub.

O, 2012-ci ildə baş tutmuş Olimpiadaya qatılıb. Lakin, 16-cı turda rəqibi Rusiyadan Bilyay Makhova məğlub olduqdan sonra dörddəbir finala çıxa bilməyib. 2012-ci ildə Dünya Kubokunda keçirilən güləş üzrə Dünya Çempionatında Finlandiyanın Kuortane şəhərində ağırlıq kateqoriyasında qızıl medal qazanıb.

Taha Akgül, Gürcüstanın Tbilisi şəhərində keçirilən 2013 Avropa Güləş Çempionatında Avropa çempionu ünvanını qazanıb. Macarıstanın Budapeşt şəhərində keçirilən 2013 Dünya Güləş Çempionatında bürünc medal qazanıb.

2014 və 2015-ci ildə 125 kq-la dünya şöhrəti qazanıb. 2014-cü ildə Türk Güləş Federasiyası tərəfindən ilin ən yaxşı güləşçisi seçilib. 2016-cı il Olimpiadasında finalda Komeil Qasemini məğlub edərək qızıl medal qazanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Taha Akgül
* Taha Akgül haqqında 
* Akgül Taha 
* Taha Akgül Avropa Çempionu oldu
* Taha Akgül Olimpiya vizası aldı
Mumiya ilə söhbət (hekayə)

Edqar Allan Po "Mumiya ilə söhbət" hekayəsi-(Some Words with Mumia) Po bu hekayəsində qədim Misir və 19-cu əsrin mədəniyyət, memarlıq, tibb, siyasət, dövlət quruluşu, din, tarixi şəxsiyyətlər, astronomiya, hətta geyim stillərini belə müqayisə edir, çoxlu ensiklopedik biliklər verir. 19-cu əsrin həkimləri təxminən 5800 il yaşamış mumiya ilə qızğın mübahisəyə girir. Açdıqları hər mövzuda mumiya həkimlərə qalib gəlir, sonda həkimlər 19-cu əsrin geyimini misirlilərinkinə qarşı qoyaraq mübahisəni udurlar. Bəzi məlumatlar uydurma olsa da (Məs:5000 il bundan qabaq yaşamış mumiyanın *qalvanizmlə oyanması və s.) hekayə qədim Misirin umumi mənzərəsini canlandırır.

## İstinadlar
Trypanosoma ataevi

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən iri, ilanvari, uzunsov və sivriləşmiş sonluqla qurtarır, enli titrək membranı var. Qamçının sərbəst ucu qısadır, bədənin yarı uzunluğunu keçmir. Bədənin arxasında yerləşən nüvə bədənin eni böyüklükdədir. Kinetoplast arxa tərəfdən uzaq yerləşib. Bədədnin uzunluğu 16.0–38.0, eni 1.5–3.0, titrək membranın eni 1.0–2.5, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 1.5–4.8, kinetoplastdan nüvəyə 6.0–11.8, nüvədən ön qutaracağadək 7.0–19.8, nüvəni uzunluğu 2.0–4.0, nüvənin eni 1.0–3.0 mkm-dir.

## Həyat tərzi
Xulu balığının spesifik parazitidir. Sahibi: mərmər xulu.

## Yayılması
Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trypanosoma carassii

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən nazik və uzunsovdur, ilanabənzər sıxılmış, sivriləşmiş arxa qutaracağa malikdir, yaxşı inkişaf etmiş titrək membranı var, çox  nadir hallarda bədən orta hissədə yoğunlaşmış olur. Kinetoplastdan arxa tərəfdən uzaq yerləşib. Bədənin uzunluğu 13.0-60.0, eni 0.8-6.0, titrək membranın eni 0.7-2.2, qamçının sərbəst hissəsinin uzunluğu 9.0-22.0, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.2-3.0, kinetoplastdan nüvəyə 0.9-19.8, nüvədən ön qutaracağadək 3.7-22.0, nüvəni uzunluğu 1.3-4.5, nüvənin eni 0.9-2.8 mkm-dir.

## Yayılması
Lənkəran çayı, Şabran limanı, Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Sahibləri: Qafqaz ilişkəni, durna balığı, lil və çəki balığıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trypanosoma luciopercae

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən uzun, ilanvari və orta hissədən yoğunlaşmışdır. Arxa qutaracaq yumurlanıb. Titrək membranı zəif inkişaf edib. Qamçının sərbəst hissəsi bədənin yarı uzunluğunu keçmir. Yumru kiçik nüvə bədənin ön yarısında yerləşir. Kinetoplast arxa qurtaracağa çox yaxın yerləşir.  Bədədnin uzunluğu 27.0- 44.7, eni 2.3-5.1, titrək membranın eni 0.2-1.0, qamçının sərbəst hissəsinin uzunluğu 11.0-15.0, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.6-1.0, kinetoplastdan nüvəyə 10.5-18.0, nüvədən ön qutaracağadək 7.5-15.0, nüvəni uzunluğu 1.7- 4.0, nüvənin eni 1.0-2.7 mkm-dir.

## Yayılması
Şəmkir su anbarı və Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
* Sıf balığının spesifik parazitidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kelbaş

**Kelbaş** Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Kelbaş- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı. Ərəbcə kela - "məbəd" və azərbaycanca baş "zirvə" sözlərindən ibarətdir. Azərbaycanda Kələki (Ordubad rayonu), Kellahi (Quba rayonunun Zıxır kəndində qala adı, "Əxilər kelyəsi" deməkdir) və Şamaxı rayonunda Gələşıxi ("Şeyxlərin kelyəsi" mənasında), Şamaxı rayonunda Kelaxana və b. toponimlərlə eynidir.

## Həmçinin bax
Kutaisi quberniyası

## İstinad
Mirzə bəy Rəfibəyli

**Rəfibəyli Mirzə bəy Mirzə Kərim bəy oğlu** — görkəmli ictimai və siyasi xadim. Mirzə Kərim bəy Rəfibəyovun oğlu,

## Həyatı
Mirzə bəy Rəfibəyli 1874-cü ildə Sankt-Peterburqda ali təhsil almışdı. Mirzə Kərim bəy isə rus ordusunun zabiti idi. Mirzə Kərim bəyin təşəbbüsü ilə, Bala Bağbanlı Hacı Habil, Məşədi Səfər oğlu Həsənin təşkilatçılığı ilə məhəllə sakinlərinin maddi vəsaiti hesabına 1883-cü ildə Bala Bağban məscidi tikildi. Məscidin ilk axundu gözəl avaza malik, Abidlilər nəslindən olan Molla Möhsüm olmuşdur.

Qızı Cəvahir xanım Xudadat bəy Rəfibəyliylə evlənmişdir.

## Mənbə

*Hüsaməddin Tuğac. “Bir ailənin dramı”. İstanbul, 1968.
*Hüseyn Baykara. “İstiqlal mücadiləsi”. İstanbul, 1988.
*Rafael Hüseynov. “Rəfibəylilər”. Bakı, 1996.

## Həmçinin bax
*Rəfibəylilər

## İstinadlar
Trypanosoma percae

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədən iri, uzunsov, ilanvari, öndən yastı, arxa kör çıxıntılı ensiz titrək membranlıdır. Qamçının sərbəst ucu nisbətən kiçikdir. Ön tərəfdə yerləşən dairəvi nüvənin eni bədənin enindən azdır. Kinetoplast bədənin arxa hissəsinə yaxın yerləşib. Bədədnin uzunluğu 22.0- 61.4, eni 2.0-8.0, titrək membranın eni 0.5-0.9, qamçının sərbəst hissəsinin uzunluğu 3.4-17.0, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.2-2.0, kinetoplastdan nüvəyə 6.8-18.5, nüvədən ön qutaracağadək 7.0-15.0, nüvənin uzunluğu 2.4-6.1, nüvənin eni 2.0-6.8 mkm-dir.

## Yayılması
Kür çayı, Şabran limanı, Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Xanı balığının spesifik parazitidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trypanosoma schulmani

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədəninin ölçüləri kiçikdir, uzunsovdur, ortada qalınlaşma hiss olunmur, nisbətən enlititrək membranı var. Kinetoplast orta ölçülüdür, arxa qurtaracaqdan bir az aralıdır. Nüvə ovaldır, eni bədən eni qədərdir, önə yaxın yerləşib. Qamçının sərbəst hissəsi uzundur. Bədənin uzunluğu 13.4-20.5, eni 0.6-0.8, titrək membranın eni 0.8-1.3, qamçının sərbəst hissəsinin uzunluğu 7.5-17.0, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.7- 1.9, kinetoplastdan nüvəyə 3.5-9.8, nüvədən ön qutaracağadək 3.5-12.0, nüvəni uzunluğu 0.8- 2.1, nüvənin eni 0.7- 1.8 mkm-dir.

## Yayılması
Şabran limanı, Kiçik Qızılağac körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Sahibi: Durna balığı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Podrine

**Podrine** — Balkan yarımadasında yerləşən coğrafi vilayət. Drina çayı hövzəsində yaşınan slaviyanlar bölgəni bu cür adlandırmışlar.

## İqtisadi-coğrafi vəziyyəti
Podrinenin Serbuya ərazisində yerləşən mikrovilayətlər: Azbukovisa, Yadar, Leşnisa və Maçva. Bosniya və Herseqovinada yerləşən mikro regionlar: Semberiya və Biraç. Podrine vilayətinmdən şimalda Posavina yerləşir. Podrine müxtəlif suxurlardan ibarətdir.  Burada sinq, qurğuşum, boksit və s. kimi yataqlara sahibdir. Çayın axdığı ərazi boyunca Baina-Başta, Zvornik və Vişeqrad SES yerləşir.

Podrinedə, əsasəndə Lyuboviya, Bratunasda giləmeyvə yetişdirilir. Sənayedə kifayət qədər inkişaf etdirilmişdir. Ancaq yol sistemi demək olar ki, yoxdur. Bunun səbəbi isə çayın axdığı kanyon və dərələr yol inşasına imkan vermir. Ümumilikdə isə bölgədə əhali azdır. Ən iri şəhərləri:Loznisa, Viçeqrad, Srebrenisa. Üç şəhər ətrafı kurort zonası vardır: Banya-Kovilyaça (Serbiya), Srebrenişka-Banya və Viçeqrad-Banya (Bosniya və Herseqovina)
## Tarixi
1918-ci ildən 1922-ci ilə qədər paytaxtı Şabas olan Podrine rayonu, SSX Krallığının bir vilyati olmuşdur. 1922-1929-cu illərdə Podrine rayonu təxminən eyni ərazidə yerləşir. 1929-cu ildə isə vilayətin paytaxtı Sarayevoda olan Drina banovina qurulmuşdur. Banovina Bosniya və Herseqovina və Serbiyanın ərazilərini əhatə etdirdi.

Bosniya müharibəSİ zamanı mnlərlə müsəlman öldürüldü, çoxu isə qaçqın düşdü. Bəziləri Srebrenitsa qətliamının qurbanı oldu. Sarayevo Tədqiqat və Sənədlər Mərkəzinin məlumatlarına görə, Podrinje bölgəsində ən çox dinc sakin öldürülmüşdür. Bosniya müharibəsində rəsmi olaraq öldürülən 97,207-dən, 28666 nəfər Podrinedə qətl edilmişdir (Mirsad Tokaçın 2007-ci ildə apardığı hesablamalara görə).
Hazırda Bosniya və Herseqovina Federasiyasına daxil olan kantonlardan biri Bosniysko-Podrine adını daşıyır.
## Şəhərlər
; Bosniya və Herseqovina (Serb Respublikası; Bosniya-Podrine kantonu Bosniya və Herseqovina Federasiyası):
* Srebrenisa
* Bratunas
* Foça
* Qorajde
* Jepa
* Viçeqrad
* Vlasenisa
* Poqadisa
* Zvornik
* Yanya

; Serbiya (Maçvan dairəsi; Zlatibor dairəsi):
* Baina-Başta
* Banya-Kovilyaça
* Lyuboviya
* Loznisa
* Mali-Zvornik

## Mənbə
* Пројекат Растко — Дрина, електронска библиотека традиције и културе Подриња 
## İstinadlar
Trypanosoma ibragimovi

**** () —  domeninin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid parazit birhüceyrəli orqanizm növü.

## Xarici quruluşu
Bədəni uzunsov, ilanvari, iti sonluqludur. Kinetoplast orta ölçülüdür, bədənin arxa hissəsini tamamilə tutur. Bu növün əsas əlamətidir. Bədənin uzunluğu 32.0–39.5, eni isə 2.0–4.9, kinetoplast, arxa qutaracağa qədər olan məsafə 0.1–0.5, kinetoplast ölçüsü 0.6–1.1, kinetoplastdan nüvəyə qədər olan məsafə 12.0–18.8. Nüvə yumru və ya tlipsvaridir, bədənin ortasındadır, bəzilərində önə tərəf yaxınlaşıb. Nüvəsinin uzunluğu 3.0–4.6, azur-eozinlə çahrayı boyanır, nüvədən önə qədər məsafə 12.0–17.0, titrək membranı ensizdir, eni 0.6–1.2, qamçının sərbəst ucu orta ölçülüdür, uzunluğu 11.5–15.0 mkmdir.

## Yayılması
Şabran limanınnda yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Elm üçün yeni növ kimi verilib. Sahibi: göl qurbağası Pelophylax ridibundus-dur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hispaniya

**Hispaniya** () — hal-hazırda Portuqaliya, İspaniya, Andorra və Cəbəlütarikin olduğu Pireney yarımadasına romalılar tərəfindən verilən ad.

## Hissələri

Roma dövründə Hispaniya iki bölgəyə ayrılmışdır:
* *Hispaniya Siterior*
* *Hispaniya Ulterior*

## Günümüzdə
Hal-hazırda İspaniyanın köhnə adı və ya indiki adının qədim versiyası kimi istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Qay Yuli Sezar
* Pireney yarımadası
* İspaniya
* Portuqaliya
* Andorra

## İstinadlar
Fransa meydanı (İrəvan)

**

**Fransa meydanı''' () — Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərinin Kentron rayonunda yerləşən meydan.

## Tarix
Meydan 2006-cı ildə Ermənistan–Fransa münasibətlərinin şərəfinə açılmışdır. Açılış mərasiminə keçmiş Fransa prezidenti Jak Şirak və erməni əsilli Fransa musiqiçisi Şarl Aznavur da qatılmışdır.

## Həmçinin bax
* Ermənistan etirazları (2018)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
* Onlayn baxış
Qardaş Köməyi Təşkilatı

**"Qardaş köməyi" təşkilatı** — ictimai təşkilat.

## Məqsədi
Birinci Dünya müharibəsi (1914-1918) illərində Azərbaycanın bir sıra yaşayış məntəqələrində fəaliyyət göstərmişdir. Təşkilatın əsas məqsədi müharibədə əsir düşmüş türk əsgərlərinə, kimsəsizlərə yardım etmək, müalicə olunmalarına kömək göstərmək, onları ərzaqla, geyimlə təmin edib vətənlərinə yola salmaq idi. Cəbhə bölgələrində sahibsiz qalmış türk uşaqlarını toplayıb uşaq evlərinə göndərirdi.

## Fəaliyyəti
Təşkilatın Bakı şöbəsi Nargin adasında saxlanılan türk əsirlərinin azad olunmasında böyük şücaət göstərmişdir. Belə ki, gecələr kiçik qayıqlarda Nargin adasına yan alan azərbaycanlılar yüzlərlə əsiri azad edib Türkiyəyə yola salmağa nail olmuşdular. Əsirlərin bəziləri vətənlərinə qayıtmaqdan imtina edərək, Azərbaycanı özlərinə vətən seçmişdilər. O cümlədən, iki türk əsiri azad olunduqdan sonra Mərdəkanda qalmış, ailə qurmuş və XX əsrin sonlarınadək yaşamışlar. Onların törəmələri Mərdəkanda böyük bir nəsil halında yaşamaqdadır.

Nağı Şeyxzamanlının verdiyi məlumata görə, təşkilat "Qardaş köməyi" adlı jurnal da nəşr etdirmişdir. Jurnalın bir nüsxəsi İstanbulda mühafizə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *"Qardaş köməyi" təşkilatı* maddəsi.

## Həmçinin bax
* "Qardaş köməyi" toplusu
Tefta Taşko-Koko

**Tefta Taşko-Koko** () — Albaniya opera müğənnisi;

## Həyatı
Tefta Taşko 1910-cu il noyabrın 2-də Misirin Əl-Fəyyum şəhərində anadan olmuşdur. Onun valideynləri bura 19-cu əsrdə Albaniyadan köçüb gəlmişdilər. Atasının ölümündən sonra Tefta 11 yaşında olarkən ailəsi yenidən vətənə-Korça şəhərinə qayıdır. 1927-ci ildə ailə yenidən köçməli olur. Bu dəfə isə onlar Fransanın Monpelye şəhərində yaşamağa başlayırlar. Burada Tefta, musiqi məktəbini bitirir. Hələ təhsil aldığı müddətdə Tefta, artıq müəllimlərinin diqqətini çəkmişdi. Ailənin çətin vəziyyətdə olmasına baxmayaraq o, 1932-1935-ci illərdə təhsil aldığı Paris Milli Konservatoriyasında təqaüd alırdı. Burada o Jana Sere və Leo Bermandi kimi pedaqoqlardan təhsil almışdır.

## Yaradıcılığı

1935-ci ildə Albaniyaya qayıdan Tefta Taşko, ölkənin ən məşhur müğənnilərindən birinə çevrilərək konsert fəaliyyətləri ilə məşğul olmağa başlayır. Konsertlər ölkənin bütün böyük şəhərlərində keçirilirdi. Müğənnini konsertlərdə əvvəllər pianoçu Tonin Quaraziu sonralar isə Lola Aleksi müşayiət edirdi. 1930-cu illərin sonunda müğənninin fonoqram səsyazmaları yaranmağa başladı. Onun repertuarında Albaniyanın müxtəlif regionlarına xas musiqilər yer tuturdu. Onun mahnıları sırasında ən məşhurlarından «Kroi и fshatit tone», «Dola ne penxhere» и «Zare trendafile» və s. göstərmək olar. 1941-ci ildə müğənni həyat yoldaşı Kristo Koço ilə birlikdə peşəkar səsyazma vasitələri ilə mahnılarını yazdırmaq üçün Milana gedirlər. Bu zaman Tefta həm də İtaliyanın opera tamaşalarında çıxış edirdi. Bunların arasında "Traviata" da vardı. 
1944-cü ildə Albaniyanın azad edilməsindən sonra Tefta vətənə qayıdır. O, bu zaman radio-proqramlarda da fəaliyyət göstərməyə başlayır.

## Ailəsi

1937-ci ildə Tefta Taşko ölkəyə yenicə qayıdmış müğənni Kristo Koço ilə tanış olur. 1940-cı ildə onlar ailə qururlar. 1941-ci ildə İtaliya turu zamanı müğənninin səhhətində ciddi problemlər yaranmağa başlayır. Bu problemlər özünü oğlu dünyaya gəldikdən sonra daha çox göstərir. 1946-cı ildə müğənninin vəziyyəti daha da pisləşir və müalicə üçün SSRİ-yə yollanır. Ona xərçəng xəstəliyi diaqnozu qoyulur. Tefta Taşko 1947-ci ildə 37 yaşında Tiranada vəfat edir.

## Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi
Ölümündən sonra müğənniyə Albaniya xalq artisti adı verilir. 1973-cü ildə onun haqqında sənədli film-Këndon Tefta Tashko Koço(Oxuyur Tefta Taşko Koço) çəkilmişdir. Müğənninin ölümünün 60-cı ildönümündə Albaniyada qabaqcıl müğənnilərin iştirakı ilə böyük konsert keçirilmişdir. Tirananın küçələrindən biri Tefta Taşkonun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Robert Elsie: A Biographical Dictionary of Albanian History. I.B. Tauris: 2012, s. 435. ISBN 978-1-78076-431-3.
* Eno Koço, E vërteta e vdekjes së babait, rozm. Blerina Goce, Tirana Observer 25 III 2005.
* Alma Mile, Teuta Koço, jo thjesht një pinjolle, Shekulli 28 IX 2007.
* Flori Slatina, Portrete artistesh, Tirana 1999.
Qardaş köməyi (toplu)

**"Qardaş köməyi" toplusu** — İctimai-siyasi toplu.

## Mahiyyəti
Birinci Dünya müharibəsi (1914–1918) dövründə Azərbaycanın
bir sıra yaşayış məntəqələrində fəaliyyət göstərmiş "Qardaş köməyi" təşkilatının orqanı. Əsasən, Qars vilayəti
ətrafında zərər çəkmiş müsəlman qaçqınlarının həyatına həsr olunmuş məqalələr dərc edilirdi.

## Əsas yazıçılar
Toplunun əsas mühərrirləri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid, Firidun bəy Köçərli, Seyid Hüseyn, Abdulla Şaiq, Şəfiqə xanım Əfəndizadə idi.

Jurnalın bir nüsxəsi hələ də İstanbulda saxlanılaraq, mühafizə olunur.

## Həmçinin bax
* Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
* "Qardaş köməyi" təşkilatı

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, *"Qardaş köməyi"* maddəsi

## İstinadlar
Meyid oğurlanması

**Meyid oğurlanması** — Dəfn yerlərindən cəsədlərin gizli çıxarılması. Meyid oğrularının ümumi məqsədi, xüsusilə XIX əsrdə tibb məktəblərində anatomiya mühazirələri, yaxud analiz üçün cəsədləri satmaq idi. Meyid oğurlamaqda təcrübəli insanlar tez-tez "dirildənlər", və ya "diriltmə adamları" adlandırılırdı. Oxşar hərəkət isə məzarın üst daşı və ya sərdabənin üstü açılaraq sexsi əşyaların və ya eksponatların oğurluğudur, amma mezar oğurluğu meyid çıxartmaqdan fərqlənir belə ki, məzar oğurluğu cəsəd oğurluğuna aid deyil.

## Birləşmiş Krallıq
1832-ci ilin Anatomiya aktından əvvəl, anatomik məqsədlər üçün təmin olunan cəsədlər yalnız Böyük Britaniyada məhkəmələr tərəfindən ölümə və yarılmağa məkhum olunanlar idi. Nisbətən daha ağır cinayətlər törətmiş insanlar məhkəmə qərarı ilə yarılmağa məhkum olunurdu. Bu qərarlar belə anatomik məktəblər və özəl tibb məktəblərini kifayət qədər təmin etmirdi. (1832-ci ilə qədər lisenziya tələb olunmurdu). XVIII əsr ərzində yüzlərlə cinayətkar belə agır cinayətlərə görə edam olunmuşdu, lakin XIX əsrdə isə hər il 55 nəfər ölüm cəzasına məhkum olunmuşdu. Tibbi məktəblərin ekspertiza üçün hər il ən az 500 meyidə ehtiyacları olurdu.

Ümumi hüquqda məzara müdaxilə ağır cinayət yox, uyğunsuz hərəkət hesab edilirdi və belə ki bu halda, tək cəza cərimə və həbslər olurdu, nəyin ki ictimai cəzalar. Aşkar olunma riski olsa da, bu ticarət kifayət qədər gəlirli bir iş idi, xüsusilə də səlahiyətlilər zəruri bir əməl kimi hesab etdiklərinə əhəmiyyət verməməyə meyilli idilər.
Co Hart

**Çarlz Cozef Con Hart** və ya sadəcə **Co Hart** (; ) — İngiltərə futbolçusu, Şotlandiya çempionatının üzvü "Seltik" klubunun və İngiltərə millisinin qapıçısı.

## Həyatı
Co Hart 1987-ci ildə Şrusberi şəhərində Karl və Luiza Hartın ailəsində anadan olmuşdur. O, Okson ibtidai məktəbində, daha sonra Şrusberi şəhərində Meole Brace şəhərciyindəki orta məktəbdə oxumuşdur. Məktəbdə həm də kriketçi Stefan Devis ilə birgə yaxşı kriket oynamış və 11 yaşından Şrusberi futbol komandasında oymağa başlamışdır.

## Klub karyerası

### "Şrusberi Taun"
Co Hart öz futbol karyerasına doğma şəhərini təmsil edən "Şrusberi Taun" klubunda başlayıb və 2003—2006-cı illərdə klubu təmsil edib. Lakin o, komandanın əsas heyətində yalnız 2005/06 mövsümündə, 46 matç oynadı və bu müddətdə 55 qol tutdu.

### "Mançester Siti"

Co Hart 2006-cı ildə "Mançester Siti" klubu ilə müqavilə imzaladı və akademik futbol klubuna göndərildi. 22 may 2006-cı ildə Mançester Siti Hart üçün əvvəlcə 600 min funt sterlinq ödəmişdi. Hart 2006-cı il oktyabrın 14-də Mançester Sitidə debüt etdi və Andreas İsaksson və Nikki Ueaverın zədələnməsindən sonra Premyer Liqa matçı üçün Şeffild Yunaytedə qarşı oynadı. Həmin matç heç-heçə başa çatdı. 25 nömrə ilə çıxış edən Hart 2012/2013 mövsümünün başlanğıcında 1 nömrə ilə olan formanı qazandı və bu da Mançester Sitinin əsas qapıçısı olaraq onun üstünlüyünü təsdiqlədi.

### "Torino"
Hart 2016-cı ilin avqustundan 2017-ci ilin iyununa qədər italyan Torino klubunda çıxış etmişdir.

## Yığma karyerası
Co Hart 2005-2007-ci illərdə İngiltərənin U-19 milli futbol komandasında, 2007-2009-cu illərdə U-21 komandasında oynamışdır. 2008-ci ildən İngiltərə milli futbol komandasında oynayır.

## Xarici keçidlər

* Joe Hart profile  at the Manchester City F.C. website
* Joe Hart profile at the West Ham United F.C. website
* Joe Hart profile  at the Football Association website
* Статистика на сайте ''eu-football.ru'' 

## İstinadlar
Kəlbəlixanovlar

**Kəlbəlixanovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Naxçıvan vilayəti 1828-ci ildə Rusiyaya ilhaq edildikdən sonra Kəngərlilər bir neçə qola ayrılmışdılar (Kəngərlinski, Kəlbəlixanovlar, Naxçıvanskilər, Zülfüqarxanovlar Zamanbəyovlar və s.). Kəlbəli xanın oğlu Şeyxəli xan və vərəsələrinin əksəri Kəlbəlixanov soyadında qalmışdı. Kəngərlilərin çox mühüm qollarından biri olan Kəlbəlixanovlar nədənsə çox az öyrənilib. Kəlbəlixanovların şəcərəsini ilk dəfə mərhum tarix elmləri namizədi Ə.Əliyev hazırlayıb. Naxçıvan MR dövlət arxivində olan sənədlər bizə Şeyxəli xanın nəsil şəcərəsini ətraflı təsvir etmək imkanı verir.

## Soyun tanınmış nümayəndələri

* Şeyxəli xan Kəngərli — Kəngərlilərin nümayəndəsi, hərbçi, Azərbaycan xanlıqlarından biri olan Naxçıvan xanlığının sonuncu xanı Kəlbəli xan Kəngərlinin oğlu, Ordubadın naibi.
* Məmmədsadıq ağa Kəlbəlixanov — Şeyxəli Xan Kəngərlinin oğlu. Şeyxəli xandan sonra  Ordubad qəzasının naibi. Çar-Rus ordusunda Ştabs-kapitan.
* Hüseynqulu xan Kəlbəlixanov
* Abbasqulu xan Kəlbəlixanov
* Əliqulu xan Kəlbəlixanov
* Kəlbəlixanov Əliqulu xan Xəlifəqulu xan oğlu

## İstinadlar
Zülfüqarxanovlar

**Zülfüqarxanovlar** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Naxçıvan vilayəti 1828-ci ildə Rusiyaya ilhaq edildikdən sonra Kəngərlilər bir neçə qola ayrılmışdılar (Kəngərlinski, Kəlbəlixanovlar, Naxçıvanskilər, Zülfüqarxanovlar Zamanbəyovlar və s.).

Zülfüqarxanov xahişnaməsində bildirib ki, onun ulubabası Heydərqulu xan və onun oğlu Şükrullah xan Naxçıvan qəzasını və Mehri sahəsini çıxmaqla Azadciran (Azadciran XIX əsrdə Naxçıvandan şərqdə yerləşən torpaqların ərazisi) dairəsini idarə ediblər. Onun babası Zülfüqar xan Azadciran dairəsini idarə edib.

Zülfüqarxanovlar və Sovet dövründə Zülfüqarlı soyadlarını daşıyan şəxslər də Kəngərli xanlarından Şükrulla xanın nəslindən olanlardır.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
* Şükrulla xan
* Zülfüqar xan
* Cahangir xan

## İstinadlar
Fuad Nağıyev

**Fuad Hümbət oğlu Nağıyev** — Azərbaycan Respublikası Dövlət Turizm Agentliyinin sədri (2018-ci ildən).

## Həyatı
Fuad Hümbət oğlu Nağıyev 22 iyul 1975-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Fuad Nağıyev Bakı şəhəri 23 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb.1992–1997-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetin Hüquq fakultəsində təhsil alıb. Təhsilini 1997–2000-ci illər ərzində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspirantı kimi davam edib. 1998-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında İngiltərənin Birminhem Universitetində Avropa Şurasının İnsan hüquqları üzrə hüquq və təcrübə proqramında təhsil alıb.

## Karyerası
2004–2006-cı illərdə Aeroport Qeyt Biznes Aviasiya şirkətində xidmət və şöbə rəisi, 2006–2009-cu illərdə "Paşa İnşaat" MMC-nin direktoru, 2007–2009-cu illərdə "Bakı Dəmir-Beton-8" ASC-də baş direktor vəzifələrində çalışıb.

2010–2014-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin hüquq sektorunda böyük məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərib və "2-ci dərəcə dövlət qulluqçusu" ixtisas dərəcəsinə sahib olub. 2014–2017-ci illər ərzində "1-ci dərəcə dövlət qulluqçusu" ixtisas dərəcəsi ilə nazir köməkçisi vəzifəsində çalışıb.

6 fevral 2017-ci ildən 21 aprel 2018-ci ilədək Milli Turizm Təbliğat Bürosu publik hüquqi şəxsin direktoru olub.

## Siyasi fəaliyyəti

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 23 aprel 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Turizm Agentliyinin sədri təyin edilib.

4 mart 2025-ci ildə Azərbaycan Prezidenti  İlham Əliyev Fuad Nağıyevə işində yol verdiyi nöqsanlara görə şiddətli töhmət elan edilməsilə bağlı sərəncam imzalayıb.

## İstinadlar
İlhaqçılar

**İlhaqçılar** — 1918-ci ilin yayında türk hərbi hissələrinin erməni-daşnak quldurları tərəfindən soyqırımına məruz qalan Azərbaycan köməyinə gəlməsi ilə bağlı olaraq, ölkə daxilində Osmanlı dövlətinin tərkibinə qatılmağı təbliğ edən qüvvələr.

## Haqqında
19-cu əsrin sonu - 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiyanın müsəlman xalqlarının istiqlal mübarizəsində onların birliyini nəzərdə tutan "İttihadi-islam" (islam birliyi) ideologiyası geniş yayılmışdı. Hərəkatın təşkilatlanması dövründə onun daxilində dərin siyasi qütbləşmə baş verdi. "İttihadi-islam" hərəkatını bütün müsəlman xalqlarının vahid bir dövlət halında birləşməsi kimi fərz edən mühafizəkar qüvvələr azlıqda qaldılar. Lakin ermənilərin 1917-18-ci illərdə Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdikləri soyqırımları bu qüvvələrin yenidən fəallaşmasına əlverişli imkan yaratdı. Ölkədə baş alıb gedən anarxiya və xaosa, milli qırğına və təsərrüfatın dağılmasına qarşı mübarizədə milli hakimiyyətin zəifliyini görən Azərbaycan əhalisi içərisində Osmanlı dövlətinə ilhaq olunmaq ideyasının geniş yayılması təbii hal idi. Belə bir şəraitdə ilhaqçıların uğur qazanacaqları şübhə doğurmurdu. Odur ki, bir sıra nüfuzlu xadimlər bu dövrdə Milli Şuranın və Hökumətin fəaliyyətindən narazı qaldıqları üçün, bəzən də şəxsi motivlərə görə ilhaqçılara qoşulmuşdular. Bunun nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918-ci il iyunun ortalarında ilk ciddi siyasi böhranla qarşılaşmalı oldu. Ağır siyasi şəraitdə gedən bu ixtilaflar sonda istiqlalçıların (Azərbaycanın müstəqilliyinə tərəfdar olan qüvvələrin) qələbəsi ilə nəticələndi.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## İstinadlar
Gözqamaşdırıcı zülmət (roman)

**Gözqamaşdırıcı zülmət** () — Artur Kostlerin romanı.

Əslən yəhudi olan ingilis yazıçısı Artur Köstler "Gözqamaşdırıcı zülmət" romanını yazmağa 1938-ci ildə başlasa da, həbslər və düşərgələrə göndərilməsi səbəbindən əsər üzərində işini həbsxanada bitirib və roman Köstler hələ azadlığa çıxmazdan əvvəl, 1940-cı ildə nəşr olunub. Sonra yazıçı Fransa paytaxtı Parisdən, nasistlərdən qaçmalı olub. Qaçdığı zaman romanın yeganə alman dilli nüsxəsi itirilib və 75 il sonra alman ədəbiyyatşünası Mattias Vesselin nəşriyyatlardan birinin arxivində əsərin əlyazması tapılıb. Köstlerlə yaxın münasibətdə olan Dafna Hardi Henrion romanı ingilis dilinə tərcümə edir və onu Londona göndərir. Bundan sonra əsər 30 dilə tərcümə olunur. 1948-ci ildə əsər müəllifin özü tərəfindən ingilis dilli versiyadan alman dilinə də tərcümə olunub. Ancaq Köstler 1960-cı ildə bununla bağlı belə bir fikir bildirir: *"Gözqamaşdırıcı zülmət" romanımı özüm alman dilinə tərcümə etdim, amma romanın orijinalında olan spontanlığının itməsi hissi məni tərk etmir".*

Belə ki, əvvəlcə "Rubaşov" adlı alman dilində olan əlyazması itkin düşür. Xoşbəxtlikdən onda "Günorta çağı zülmət" adlanan ingiliscəyə tərcümə olunmuş versiyası hazır idi. Fransızca bu əsər "Sıfır və sonsuzluq" adı ilə məşhurdur, romanın azərbaycancası isə ruscadan ("Слепщая тыма") tərcümə olunduğu üçün adı eynilə (Gözqamaşdırıcı zülmət) saxlanılıb.

Günorta qaranlığı "Modern Kitabxana" tərəfindən 1998-ci ildə 20-ci əsrin ingilis dilində yazılmış 100 ən yaxşı romanı siyahısında 8-ci yerə layiq görülmüşdür.

## Məzmun

Roman Rubaşov adlı köhnə bolşevikin həyatından bəhs edir. Onun həbsə salınması, buraxılması və daha sonar öz yaratdığı hökumətə qarşı mübarizə aparması əsərin əsas xəttini təşkil edir.

Əsərdə hadisələr 1938-ci ildə Stalinin həyata keçirdiyi Böyük Terror və Moskva prosesləri vaxtı cərəyan edir. Bütün hadisələr reallıqlar üzərində qurulsa daromanda birbaşa Rusiya və ya SSRİ adlarına rast gəlmirik. Yazıçı bunu yerinə onların cəmiyyətdə istifadə olunan ümumi terminlərindən istifadə edir. Məsələn: Sovet hökuməti yerinə "Partiya", Faşist ALmaniyası yerinə "Diktatorluq" və Stalin əvəzinə "Nömrə1" ifadələrini işlədir. Əsər yazıçının ll dünya müharibəsi ərəfəsində kommunizmin sovet versiyasıyla bağlı məyusluğunu ifadə edir.

## Nəşr və tərcümə
Roman Səbuhi Şahmursoy tərəfindən rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib, Bakıda Hədəf Nəşrlərində "XAN" tərcümə ədəbiyyatı seriyası çərçivəsində 220 səhifədə çap edilib.

## Həmçinin bax
* Böyük təmizləmə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*  anl.az
* 
*
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hərbi məhkəməsi

**Hərbi məhkəmə** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusu tərkibində məhkəmə işlərinə baxan ədliyyə orqanı.

## Yaradıldığı tarix
İlk dəfə Nazirlər Şurasının 1918-ci il 5 dekabr tarixli qərarı ilə Gəncə (Yelizavetpol) dairə məhkəməsinin nəzdində yaradılmışdı; tərkibinə sədr, iki üzv, prokuror, prokuror müavini və başqa şəxslər daxil idilər. Sonradan hərbi məhkəmə strukturu və səlahiyyətləri daha da genişləndirilməklə müstəqil quruma çevrildi. 1919-cu il yanvarın 12-də general-mayor Dubrovski hərbi məhkəmənin sədri təsdiq edildi. Hərbi məhkəmənin sədri hərbi nazirin təqdimatı əsasında Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiq edilir və nazirin əmri ilə bütün orduya elan olunurdu. 1919-cu il iyulun 14-də general-mayor Dubrovski hərbi nazirliyin hərbi ədliyyə hissəsinin rəisi təyin edildiyindən, hərbi məhkəmənin rəisi vəzifəsinə Teymur bəy Makinski təyin olundu.

## Vəzifəsi
Azərbaycanda baş hərbi məhkəmə təsis edildikdən sonra hərbi dairə məhkəmələrinin qərarlarına kassasiya qaydasında şikayət verilməsi ləğv olundu. Hərbi məhkəmə haqqında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919-cu il 14 aprel tarixli qanununa əsasən, belə şikayətlər birbaşa hərbi nazirin özünə verilə bilərdi. Hərbi məhkəmlərin qərarlarının icrası ilə bağlı hərbi nazirin geniş səlahiyyətləri var idi. O, məhkəmə işinin yenidən və yeni heyət tərəfindən aparılmasına qərar verə bilər, təyin edilmiş cəzaları dəyişdirə və yügülləşdirə bilərdi. Belə ki, 1919-cu il martın 14-də, Novruz bayramı ərəfəsində imzaladığı əmrlə hərbi nazir silahlı soyğunçuluğa görə barələrində ölüm hökmü çıxarılmış 6 nəfər əsgərin cəzasını 6 illik həbslə əvəz etmişdi. Hərbi nazir digər bayramlar ərəfəsində də əfv əmri imzalayaraq məhkumları ya bağışlayır ya da onların cəzasını yüngülləşdirirdi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbi
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
Avoqadro sabiti

**Avoqadro sabiti** (Avoqadro ədədi) — fiziki kəmiyyət olaraq maddə miqdarı bir mol olan maddədə struktur vahidlərin (atom, molekul, ion və ya digər zərrəciklərin) sayını göstərir. Avoqadro sabiti təmiz 12C izotopundan ibarət 0.012\,\mathrm{kq} karbondakı atomların sayı ilə təyin olunur və adətən , bəzən isə  kimi işarə edirlər. Yuxarıdakı tərifdən istifadə edib Avoqadro sabitini karbonun 12C izotopunun m_{0{^{12}\mathrm{C}}} kütləsi ilə ifadəsini yazmaq olar:
:N_{\mathrm{A}} = \frac{0.012\,\mathrm{kq}{\cdot}\mathrm{mol}^{-1}}{m_{0{^{12}\mathrm{C}}}}

 BS-də Avoqadro sabitinin vahidi \mathrm{mol}^{-1} kimidir\left(\left[N_{\mathrm{A}}\right]=\frac{1}{\mathrm{mol}}\right).
Avoqadro ədədinin 2014-cü ildə CODATA tərəfindən tövsiyə olunan qiyməti aşağıdakı kimidir :

: N_{\text{A}}= 6.022140857(74){\cdot} 10^{23}\, \text{mol}^{-1} .

Dairəvi mötərizələrdəki ədəd kəmiyyətin qiymətinin axırıncı rəqəmlərdəki standart xətasını göstərir. Avoqadro sabiti fundamental fiziki sabitlərdən biridir və bir çox digər fiziki sabitlərin (Boltsman sabiti, Faradey sabiti və s.) təyin olunması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Avoqadro sabitinin təyin olunmasının bir-brindən asılı olmayan müxtəlif üsulları mövcuddur. Bu kəmiyyətin təyin olunmasının ən yaxşı eksperimental üsulu mollarının sayı məlum olan mürəkkəb maddənin elektrolitik ayrılması üçün lazım olan elektrik yükünün ölçülməsi və elektronun yükünün ölçülməsinə əsaslanır.

## Elmdə ümumi rolu

Avoqadro sabiti təbiətdə müşahidə olunan makroskopik və mikroskopik (atomik miqyasda) hadisələr arasında miqyas faktorudur. Beləliklə, bu sabit digər fiziki sabitlər arasında qarşılıqlı əlaqəni təmin edir. Məsələn, Avoqadro sabiti R universal qaz sabiti ilə k_{\text{B}} Bolsman sabiti arasında aşağıdakı əlaqə yaradır:

:R = k_{\mathrm{B}} N_{\text{A}} = 8.3144598(48)\,\frac{\mathrm{C}}{\mathrm{mol}{\cdot}\mathrm{K}}

Digər nümunə kimi Avoqadro sabitinin *F* Faradey sabiti ilə *e* elementar yük arasında yaratdığı əlaqəni də göstərmək olar:

:F = N_{\mathrm{A}} e = 96485.33289(59)\,\frac{\mathrm{K}}{\mathrm{mol}}

Avoqadro sabiti həmçinin atom kütlə vahidini (a.k.v.) BS-də kütlə vahidi olan kiloqramla əlaqələndirir:

:1\ {\text{a.k.v.}} = \frac{10^{-3}\,\mathrm{kq}{\cdot}\mathrm{mol}^{-1}}{N_{\mathrm{A}}}  = 1.660539040(20){\cdot}10^{-27}\mathrm{kq}

## İstinad

## Ədəbiyyat

* http://femto.com.ua/articles/part_1/0018.html
* http://www.xumuk.ru/encyklopedia/11.html
Tripanasoma loricatum

**Trypanosoma loricatum  ** ()-Mastigophora tipinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

**Trypanosoma loricatum  ** Monomorfik tripanosom ellips və ya oval bədən quruluşuna malikdir, səthi  kələ-kötürdür.  Bədənin hər iki tərəfi yumurulanmışdır. Titrək membran çoxlu qatlara malikdir. Kinetoplast nisbətən iridir, arxa tərəftədir, nüvədən uzaqda yerləşir. Nüvə dairəvidir. Kinetoplast və nüvə çox vaxt bədənin periferik hissəsində yerləşir. Qamçı çox vaxt görünmür. Bədədnin  uzunluğu 32.0-59.0, eni – 23.0-26.0, kinetoplastdan arxa qutaracağa qədər olan məsafə 13.0-24.0, kinetoplastın ölçüsü  1.0-1.1, kinetoplastdan  nüvəyə qədər olan məsafə - 1.0-4.3. Nüvəni uzunluğu 3.4- 6.0,  nüvənin eni 4.0-6.0, nüvədən ön qutaracağadək 14.0-31.5,  titrək membranın  eni  1.0-2.0,  qamçının sərbəst ucu orta ölçülüdür, uzunluğu 11.5-15.0 mkm-dir.

## Yayılması

**[http://Trypanosoma Trypanosoma]loricatum  **  Kür çayı, Araz çayı, Qanıxçay, Şəmkirçay, Qarayazı gölü, Çınqıl karxanası,  Naxalıqçay,  Qanlıgöl, Şəmkir, Nohurqışlaq, Aşıqbayramlı, Yekəxana su anbarları, Dəvəçi limanı,   Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.

## Həyat tərzi

Parazit həyat tərzi keçirir. Sahibi: göl qurbağası  Pelophylax  ridibundusdur.

## Həmçinin bax
* Tripanasoma karasiya
* Tripanasoma persale

## Xarici keçidlər
* Trypanosoma 
* Trypanosoma

## Mənbə
*Mahir Əli oğlu Hüseynov Azərbaycanda balıq, amfibi və su reptililərinin ibtidai qan parazitləri;