open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plasebo effekti

**[[Plasebo]]** **effekti** – psixoloji təsir nəticəsində fizioloji dəyişmənin müsbət müalicəvi effekti.

Boş dərmanların (plasebonun) müalicəvi effektini biz ənənəvi olaraq özünütəlqinlə izah edirik: hər üçüncü pasientə yüngülləşmə gətirir. Miçiqan Universitetinin  alimləri doktor Con-Kar Zubietanın rəhbərliyi ilə aydınlaşdı ki, bu belə deyil. Journal of Hevroscience onların tədqiqatlarının nəticələrini dərc etdi.

Aşkar olunmuşdur ki, plasebonun müsbət təsirinin gözlənilməsi kimyəvi mexanizm yaradır: beynimiz endorfin (ağrını yatıran və sakitləşdirici effekt daşıyan təbii birləşmə) istehsal etməyə başlayır.

Nəticədə ağrı həqiqətən də azalır. İndi alimlər öyrənməyə çalışırlar ki, niyə plaseboya hamıda eyni reaksiya olmur?(z.c)

Plasebo effekti yaratmış hadisələr:

Hadisə № 1

Maşınqayırma fabrikində bir fəhlə öz yoldaşı ilə zarafat etmək üçün dəmir disklərinin birini rezin disklə əvəz edir, lakin onun dəmirdən seçilməməsi üçün onu həmin rəngdə rəngləyir. Lakin, zarafatın sonu dostunun ölümü ilə bitir. Belə ki, iş zamanı rezin disk sürüşür və fəhlənin başına dəyir. Fəhlə elə bilir ki, disk həqiqətən də dəmirdəndir və onun ürəyi bu qorxudan dayanır. Ən qəribəsi odur ki, həqiqətən də fəhlənin başında qalan iz dəmir diskdən zədələnmiş formada idi. Fəhləni öldürən disk özü  olmamışdı, bu haqda fikri olmuşdu.

Hadisə № 2

Orta əsrlərdə, fərqli düşünən insanlara qarşı inkvizisiya tətbiq olunurdu. Bu qrupa aid insanlar o qədər çox olurdu ki, onların hamsını edam etməyə zaman olmurdu. Bunun üçün belə bir üsuldan istifadə edirdilər: əslində tərkibi təbaşir tozundan olan məhlulu dustaqlara içirdirdilər və bunun zəhər olduğunu söyləyirdilər. Həqiqətən də insanlar tezliklə ölürdülər . Sonrakı tədqiqatlar göstərir ki, həqiqətən də onların orqanizmində zəhərləyici maddə aşkar edilmişdir. Yəni mədəaltı vəzi özü lazımi zəhəri hazırlamışdı.

Hadisə № 3

Pis sonluqlu hadisələrdən keçək müsbət sonluqlu hekayələrə.

Almaniyada vərəm dispanserində belə bir şayiə yayılmağa başlandı ki, bir qrup alim vərəmi sağaldan mövcüzə dərman hazırlayıblar. Bir müddət dərmanın üstünlükləri haqqıda danışıldı. Daha sonra xəstələrə bildirildi ki, bu həblər klinika tərəfindən alınıb. Həbləri qəbul edən xəstələrin 90% sağalmağa başladı. Əslində isə heç bir möcüzəli həb icad edilməmişdi–onlar adi aspirin idi. Demək ki, onları sağaldan həb deyil, həbə olan inanc idi.

Hadisə № 4

ABŞ, 50-ci illər. Belə bir eksperiment haqqında şayiələr yayılmağa başlandı. 100 nəfərdən ibarət iki qrup yaşlı insan toplanıldı. Bir qrupa deyildi ki, onlara xüsusi həblər veriləcək, bu həb sizdə yüksək əhvali-ruhiyyə yaradacaq, enerjinizi artıracaq. Digər qrupa deyildi ki, sizə bir həb veriləcək, o, sizə yuxu gətirəcək, əsəbləriniz sakitləşəcək, halsızlıq  yaradacaq.

Təxmin etdiyiniz kimi hər iki qrupa eyni həblər verilmişdi, lakin bu həblər fərqli reaksiyalar yaratdı. İşin sirri budur ki, insanlara öncədən baş verəcək hadisələrin proyektini təlqin edirlər və insanlar da buna uyğun reaksiyalar yaradır. Düzdür, elə qrup insanlar var ki, buna tabe olmur.
Aşıq Hacı Göyçəli

**Hacı Abbas oğlu Bayramov** () — Azərbaycanlı aşıq və şair.

## Həyatı

Aşıq Hacı Göyçəli 1931-ci ilin iyun ayında Göyçə mahalının Daşkənd kəndinin "Hacı Qurban" yaylağında anadan olub. Hələ uşaq yaşlarından aşıqlığa həvəs göstərən Hacı 1945-ci ildə Daşkəndli Abbasəli Nəzərova şəyird olmuş və bir ildən sonra Bala Məzrəli Aşıq Hüseynin yanında şəyirdlik etmişdir.

1947–1950-ci illərdə isə Qannılı Aşıq Mehdınin yanında şəyirdlik etmişdir.

1951–1955-ci illərdə Aşıq Hacı sovet ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur. Aşıq Hacı bir neçə şəyirdə aşıqlıq sənətinin sirlərini öyrətmişdir. Qannı kəndindən Balakişi, Qaraqoyunlu kəndindən Aşıq Səlim, Aşağı Şorca kəndindən Aşıq İslam 1968-ci ildən 1978-ci ilədək Aşıq Hacının yanında aşıqlıq sənətinin sirlərinə yiyələnmişdir.

Aşıq Hacı 1978-ci ildən öz həmkəndlisi Nuriddin İsgəndərovu özünə şəyird götürmüşdür.

1981-ci ildə Nuriddinlə birlikdə televiziyada "Aşıq Alı" dastanını, 1985-ci ildə isə "Şəmkirli Aşıq Hüseyn" dastanını söyləmişlər və hər iki dastanın lent yazısı televiziyanın "Qızıl fonduna" daxil edilmişdir.

1984-cü ildə IV Aşıqlar qurultayına nümayəndə seçilmişdir.

Aşıq Hacı 1991-ci ildə Almaniyaya qastrol səfərinə getmiş və Almaniyanın bir sıra şəhərlərində konsertlər vermiş, Azərbaycan folklorunu, Göyçə aşıq məktəbini layiqincə təmsil etmişdir.

Aşıq Hacı 1992-ci il 24–30-u oktyabrda Türkiyənin Konya şəhərində Ümumtürk aşıqlar müsabiqəsində iştirak etmiş və qızıl medala layiq görülmüşdür.

1988-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalan azərbaycanlılar Qərbi Azərbaycandan, eləcə də Göyçədən vəhşicəsinə sıxışdırılıb çıxarıldığı vaxt Aşıq Hacı da Şəmkir rayonunun Çənlibel kəndində məskunlaşmışdır.

Aşıq Hacı Göyçəli Koroğlu (film, 2003) filmində iştirak etmiş və rollarda aparıcı aşıq kimi çəkilmişdir. Film "Koroğlu dastanı" əsasında çəkilmişdir.

Filmdə həmçinin sənədli kadrlardan və aşıq deyimlərindən də istifadə olunmuşdur.

Aşıq Hacı Göyçəli 22 may 2011-ci ildə 79 yaşında Şəmkir rayonunun Çənlibel kəndində vəfat etmişdir.

## Əsərləri
* "Mənim sazlı, sözlü dünyam". Bakı, "Zərdabi LTD" MMC, 2008. 168 səh. 500 tiraj.

## Filmoqrafiya
* Koroğlu (film, 2003)
*  

## Ədəbiyyat
* Qara Namazov. "Aşıqlar" (I kitab), Bakı, "Səda", 2004. səh.159.
* Araz Yaquboğlu. "Aşıq Hacı da köçdü", "Ozan dünyası" jurnalı, № 2(5), 2011. səh.55–59.
 
## İstinadlar
Qılman İman

**Qılman İman** (tam adı: *Həsənli Qılman İman oğlu*; ) — Azərbaycanlı şair-publisist, "goyce.az" saytının təsisçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2010), Prezident təqaüdçüsü (2010).

## Həyatı
Qılman İman 15 fevral 1986-cı ildə Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndində tanınmış şair Aqil İmanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Əslən Göyçə mahalının Daşkənd kəndindəndir.

1992-ci ildə Bərdə rayonu Yeni Daşkənd kənd orta məktəbinin I sinfinə qəbul olmuş və 2003-cü ildə Bərdə rayonu Yasif Kərimov adına Yeni Daşkənd kənd orta məktəbinin XI sinfini əla qiymətlərlə bitirmişdir.

2003-cü ildə Azərbaycan Beynəlxalq Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə qəbul olub və 2007-ci ildə həmin ixtisası bitirmişdir.

2004-cü ildə "İslahat" qəzetində poeziya şöbəsinin müdiri, 2005-ci ildə "Etiraf" qəzetində baş redaktorun müavini vəzifəsində çalışmışdır.

2000-ci ildən mətbuat səhifələrində şeir və publisistik yazıları ilə çıxış edir.

İran, Türkiyə, Ukrayna, Fransa mətbuatında şeirləri çap olunub. Haqqında tanınmış şair və yazıçıların rəy və resenziyaları çap olunmuşdur.

2006-cı ildən 2008-ci ilə qədər Azərbaycan Televiziyasında çalışmışdır.

2008–2010-cu illərdə Gənc Ədiblər Məktəbinin üzvü olmuşdur. 2010-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü və prezident təqaüdçüsüdür.

Əsərləri bir sıra dillərə tərcümə olunmuşdur.

Azərbaycan radiosunda redaktor vəzifəsində çalışmış. "Söz-sözü çəkər" adlı ədəbi-bədii verilişin aparıcısı və müəllifi olmuşdur..

"Ulduz" jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür.

23 dekabr 2017-ci ildən "goyce.az" saytının təsisçisi və baş redaktorudur.

## Kitabları
* "Səni axtarırdım, özümü tapdım" Bakı, "Nurlan" 2004, səh. 88, 500 nüs.
* "Hardan düşdün yadıma sən…" Bakı, "Zərdabi LTD" MMC, 2008. səh. 264, 500 nüs.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Qılman İman "Duyğulu könüllər" verilişində 
* Qılman İman-Yeridi '''dokkuziklim.net''' saytı 
* Qılman İman — Şeirlər  — **kultur.az** saytı
*
Qənbər Şəmşiroğlu

**Qənbər Şəmşiroğlu** (tam adı: *Qənbər Şəmşir oğlu Qurbanov*; ) — azərbaycanlı siyasətçi, yazıçı, şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı.

## Həyatı
Qənbər Şəmşiroğlu 16 noyabr 1933-cü ildə Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndində anadan olub. 1950-ci ildə Yanşaq kənd orta məktəbində təhsilini bitirdikdən sonra bir il kəndli-gənclər kursunda işləyib. 1951-ci ildə Ağdam İkillik Müəllimlər İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsinə daxil olub. 1953-cü ildə həmin institutu bitirərək Kəlbəcər rayon Ağdaban kənd yeddiillik məktəbində müəllim, 1957-ci ildən isə həmin məktəbin direktoru işləyib.

1957-ci ilin mart ayından 1958-ci ilin avqust ayınadək Kəlbəcər rayon Partiya komitəsində təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb. 1958-ci ildə Bakı Ali Partiya məktəbinə göndərilib. 1961-ci ildə qiyabi yolla N. Tusi adına institutu, 1964-cü ildə isə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası yanında Ali Partiya məktəbini bitirib.

1960–1966-cı illərdə Ağdaban səkkizillik məktəbidə direktor, 1966–1971-ci illərdə Kəlbəcər qəsəbə orta məktəbidə direktor, 1971-ci ildən 1974-cü ilədək Kəlbəcər RPK-nın ikinci katibi, 1974–1988-ci illərdə Kəlbəcər RİK-in sədri, 1989-cu ilin aprelindən 1991-ci ilin oktyabr ayınadək Gədəbəy RİK-in sədri, 1991-ci ildən 1992-ci ilin may ayınadək Gədəbəy rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 1993-cü ilin aprel ayından Azərittifaqda baş müşavir, 1993-cü ilin aprel ayından 1994-cü ilin yanvar ayınadək Kəlbəcər rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı işləyib.

16 noyabr 2008-ci ildə 75 illik yubileyi qeyd olunmuşdur.

Qənbər Qurbanov Respublika Ağsaqqallar Şurası Məclisinin üzvü, Aşıq Şəmşir Mədəniyyət ocağı İctimai Birliyinin sədri və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

## Mükafatları
Qənbər Şəmşiroğlu "Şərəf nişanı" ordeni, "Əmək igidliyinə görə", "Əmək veteranı" və "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.

## Yaradıcılığı
Qənbər Şəmşiroğlunun şeirlərinin böyük bir qismi "Dünya", "525-ci qəzet", "Ədalət", "Ədəbiyyat" və başqa qəzetlərdə, "Folklor və etnoqrafiya" jurnalında dərc olunmuşdur.

## Ailəsi
* Aşıq Şəmşirin oğludur.
* Cavid Qurbanovun atasıdır.

### Şəcərəsi
* Məşədi Məmmədalı
** Ağdabanlı şair Qurban
*** Aşıq Şəmşir
**** Qənbər Şəmşiroğlu

## Kitabları
* Dədə Şəmşir yaddaşlarda (xatirələr). Bakı: "Gənclik", 2000.
* Gədəbəy xatirələri. Bakı: "Gənclik", 2001.
* Axtarıb Şəmşiri görmək istəsən. Bakı: "Adiloğlu", 2003.
* Oğul gərək oğul olsun (şeirlər, dastanlar, hekayələr). Bakı: "Səda", 2006.
* Ömrün işıqlı anları. Bakı: "Nurlan", 2008.
* Dostlar unutmaz məni. Bakı: "Təknur", 2010.
* Birdə görüşərik. Bakı: 2012.
* Kəlbəcər: ömrüm, həyatım. Bakı: 2012.
* Hələ vurur ürəyim. Bakı: "Təknur", 2013.

## Həmçinin bax
* Aşıq Şəmşir
* Cavid Qurbanov

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Dəmir Gədəbəyli. "Şəmşiroğlu" (poemadan hissə), Dünya qəzeti. 25 dekabr 2009-cu il. № 30–31.
* Polad Qasımov. BƏNÖVŞƏ KOLLARIN DİBİNDƏ QALDI. Ədalət. — 2012. — 18 fevral. — Səh.17.

## Xarici keçidlər
*
Daşaltı

**Daşaltı** — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Daşaltı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1991-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 2020-ci il 9 noyabrda Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Toponimikası
Kəndin adı "qayaaltı" mənasındadır. XIX əsrin əvvəllərində Zəngəzurun Düzəbürd kəndindən gəlmiş erməni ailələri məskən salmışlar. Ondan sonra bu kənd azərbaycanlılar arasında "Daşaltı Neress uşaqları" adlanmışdır. XIX əsrin sonlarında bu kənddən Daşaltı-Xüzərbürd və Daşaltı Küngüt kəndləri yaranmışdır. Xüzəburt kəndinin adı isə şuşalılarda "Xəzinə qalası" adlı mağaranın ermənicə adıdır. Sonra bu ad ermənicə Xtsadberd adlanmışdır. XIX əsrin sonlarına aid məlumata görə indiki Şuşa rayonunda iki Daşaltı adlı kənd vardı: Daşaltı-Künnət və Daşaltı-Xəzəbür.

Daşaltı kənd əvvələr ətrafda yaşayan əhalinin Xəznədağ adlandırdığı mağaranın yerləşdiyi ərazi olmuşdur. Kənd XVIII əsrdə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın Zəngəzur qəzasının Düzəburd kəndindən gəlmiş azərbaycanlı və erməni ailələri Şuşa qalasının cənub divarlarının ətəyindəki dərədə, Daşaltı ("qayaaltı" mənasında) adlanan yerdə məskunlaşdırması nəticəsində yaranmışdı. Kənd yerləşdiyi ərazinin adını daşıyır.

Daşaltı Şuşa qalasının cənub divarının ətəyində dərənin adıdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zarıslıçayın (Qarqarçayın qolu) sahilində, Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Şəkillər

Daşaltı (Şuşa)DSC 0721.jpg
Daşaltı (Şuşa)DSC 0727.jpg
Daşaltı_(Şuşa)DSC_0737.jpg
Şuşa şəhəriDSC 0842.jpg | Daşaltı kanyonu (Şuşa)
Daşaltı (Şuşa)DSC 0724.jpg


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Daşaltı əməliyyatı
* Daşaltı əməliyyatı (2020)
* Daşaltı körpüsü
* Daşaltı məscidi

## Xarici keçidlər

*
Kolibrilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

300-dən çox növü məlumdur. Bu quşlar arxaya uça bilən yeganə quşlardır.
15 m/san sürəti ilə uça bilirlər. Yenidamaqlılar dəstəsinə aid quşlar fəsiləsi.

Arıquşlar dünyada ən kiçik quşlardan biridir. Onlar ancaq Yeni Dünyada - Kanadanın cənubundan Cənubi Amerikanın cənub qurtaracağına qədər olan yerlərdə yaşayırlar.

## Yarımfəsilələri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abeillia abeillei
Qutankimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Qutankimilərə kürək ayaqlılar da deyilir.Ona görə ki, bu quşların barmaqları bütöv bir üzmə pərdəsi ilə bitişikdir.Qutankimilərin bədəni yastı,lələk örtüyü sıxdır.Onlar yaxşı üzür,yerdə isə çətin gəzir.Bəzi növləri, məsələn, qarabatdaqlar suya baş vura bilir və suyun dərinliyindən balıq ovlayıb çıxarır.Qutankimilər qarışıq və ya sərbəst düşərgələr əmələ gətirməklə nəsil verir.Bir düşərgədə 1000 cütə qədər quş ola bilər.Lakin onlar cüt-cüt yaşayırlar.Qutan kiçik adacıqlarsa yerdə (yerdə),qarabatdaq isə qayada, ağac və ya kol üzərində yuva tikir, yuvaları iri olur.Hər iki valideyn növbəli kürt yatıb bala çıxarır və onları yuvada bəsləyib böyüdür.Azərbaycanda çəhrayı və qıvrımlələk qutanlar məskən salır.Onlar iri quşlardır, alt çənəsindən sallanan dəri torba onları uzaqdan tanıdır.Hər iki növün sayı azaldığı üçün Qırmızı kitaba daxil edilmişdir.Azərbaycanda qıvrımlələk qutan yalnız ağ göl  qoruğunda az miqdarda yuva tikib nəsil verir.Çəhrayı qutan Azərbaycan sularına qışlamaq üçün gəlir.

*  fəsiləsi
**  cinsi
*  fəsiləsi
**  cinsi
*  fəsiləsi
**  cinsi
* fəsiləsi
**  cinsi
*  fəsiləsi
**  cinsi
*  fəsiləsi
**  cinsi
**  cinsi
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tutuquşukimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Təsnifatı
*  fəsiləsi
** Ağacdələni tutuquşular (*Micropsitta*) yarımfəsiləsi
** Loriinae (*Loriinae*) yarımfəsiləsi
** Əsl tutuquşular (*Psittacinae*) yarımfəsiləsi
** Nestorinae (*Nestorinae*) yarımfəsiləsi
** Bayquşvari tutuquşular (*Strigopinae*) yarımfəsiləsi
*  fəsiləsi
** Qaradimdik kakadu *Microglossinae* yarımfəsiləsi
** Qara kakadu *Calyptorhynchinae* yarımfəsiləsi
** Ağ kakadu *Cacatuinae* yarımfəsiləsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çovdarçıkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
* 
* ?
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ?
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılquşkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Əvvəllər digər gündüz yırtıcı quşları — Qırğıkimilər da bu dəstədə təsnif olunurdu, lakin aparılan genetik analizlərin nəticələrinə əsasən qızılquşların ayrı dəstədə təsnif olunmasına başlanıldı. Hazırda qızılquşlar sərçəkimilər, tutuquşukimilər və seriemlərlə bir kladda (*Australaves*) qruplaşdırılır.

Qızılquşkimilərə Antarktida istisna olmaqla, dünyanın bir çox yerində rast gəlmək olur. Bu dəstəyə aid bir çox növün nəsli kəsilmək üzrədir. Azərbaycanda Falco cinsindən olan 8 qızılquş növü qeydə alınmış və bunlardan 7-si Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabıbın II nəşrinə daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bayquşkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Bədəninin uzunluğu 17—74 sm, açılmış vəziyyətdə qanadlarının uzunluğu 40 sm—1,8 m, kütləsi 50 q—3,25 kq-dır. Əsasən, kecə həyatı keçirir. Yırtıçıdır. Dimdiyi qarmaqşəkilli, ayaqları qüvvətli, çaynaqları əyri və iridir. Səssiz uçur. Düzənlik, dağ, meşə, çöl və səhralarda yaşayır. Koğuş, qaya yarığı, xarabalıq və s. yerlərdə yuvalayır. 1—8, bəzən 10—11-ə qədər yumurta qoyur. Əsasən siçan, həmçinin xırda onurğalı heyvan və cücülərlə qidalanır. Monoqam quşlardır. İki fəsiləyə – əsl bayquşlar və alabayquşlar ayrılır. 134 növü məlumdur. Antarktida və bəzi okean adalarından başqa butün qitələrdə olur. Azərbaycanda 6 növü var: iri yapalaq, dan (gecə) bayquşu, qulaqlı (buynuzlu) bayquş, bataqlıq bayquşu, dam yapalağı (kor yapalaq), meşəbayquşu. Kənd təsərrüfatı və meşə ziyanvericilərini məhv etdiklərinə görə xeyir verən quşlardır. Yalnız iri yapalaq ovçuluq təsərrüfatına ziyan vurur.

## Təsnifatı
* Bayquşlar və ya əsl bayquşlar (*Strigidae*) fəsiləsi
* Alabayquşlar (*Tytonidae*) fəsiləsi
* Ogygoptyngidae (fossil)
* Palaeoglaucidae (fossil)
* Protostrigidae (fossil)
* Sophiornithidae (fossil)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uzunqanadkimilər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

## Fəsilələri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Troqonlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

## Təsnifatı
**  fəsiləsi
*** 
**** 
**** 
**** 
*** 
**** 
**** 
*** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
*** 
**** 
**** 
*** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
***** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
***** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
*** 
**** 
*** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mustafa Əbu əl-Yazid

**Mustafa Əbu əl-Yazid** — «Əl-Qaida» terror şəbəkəsi qruplaşmanın Əfqanıstan qanadının lideri, 2001-ci il sentyabrın 11-də Nyu-Yorkda törədilmiş terror aktlarının əsas maliyyəçisi

Mustafa Əbu əl-Yazid Üsəma Ben Ladenlə birlikdə «Əl-Qaida»nın yaradıcılarından hesab olunurdu. O, 2007-ci ilin mayından Əfqanıstandakı əməliyyatlara rəhbərlik edirdi. Yazid 2001-ci il sentyabrın 11-də Nyu-Yorkda törədilmiş terror aktlarının əsas maliyyəçisi sayılırdı.

2010-cu il iyun ayının 1-də ABŞ-nin xüsusi xidmət orqanları terrorçu liderin Əfqanıstan-Pakistan sərhəddinin pilotsuz təyyarələrlə bombardman edilməsi nəticəsində öldüyünü açıqlayıb.
Rəşid Behbudov küçəsi

**Rəşid Behbudov küçəsi** — Bakı şəhərində mərkəzi küçələrdən biri. Keçmiş adı “Leytenant Şmidt”, küçənin uzunluğu 2,16&nbsp;km-dir.
Rəşid Behbuddov küçəsində 2 saylı musiqi məktəbi, Rəşid Behbudov adına Mahnı teatrı, 8 saylı orta məktəb, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, Şəhriyar adına mədəniyyət evi, Musiqi sənəti muzeyi, Caz mərkəzi, Akvapark və Azərbaycan Dillər Universiteti.

Həmçinin bu küçədə çar Rusiyası dövründə inşa edilmiş bir çox tarixi binalar mövcuddur, Rəşid Behbudov küçəsində bəzi tanınmış brendlərin dükanları da yerləşir.

## Şəkillər

Fayl:Баку. Здание школы №8 (в то время школы №5 - старое фото).jpg|Puşkin adına məktəb (indiki 8 saylı orta məktəb)
Fayl:Доходный дом М.Мухтарова.jpg|Murtuza Muxtarovun mülklərindən biri.
Fayl:Baku 9753.JPG|Şəhriyar adına mədəniyyət evi
Fayl:Архитектурноезданиевбаку.jpg|Tarixi bina.
Fayl:School at Street Rashid Behbudov in Baku.jpg|8 saylı orta məktəb.


## Ədəbiyyat
# Qara Məşədiyev, "Bakı küçələri: adlar və talelər", Bakı: "Elm və təhsil", 2013.
Düyü unu

**Düyü unu** — Çin səddinin tikintisi zamanı istifadə olunmuş vasitə

Çin səddinin tikintisi zamanı düyü unu və yandırılmış kirəcin tozundan istifadə olunub. Çinin Zhejiand Universitetinin kimyaçı professoru Zhang Binjianın bununla bağlı məqaləsi Amerika Kimya Cəmiyyətinin jurnalında dərc olunub. Yapışqan xüsusiyyətə malik düyü unu daş parçalarını son dərəcədə möhkəm şəkildə saxlayır və düyü ununun tərkibindəki amilopektin maddəsi divarın çox yerində hələ də çöl bitkilərinin böyüməsinin belə qarşısını alır. Bu səbəbdən də bu günə qədər uçmamış divarlar əzəmətlə durmaqda davam edir.

O da məlum olub ki, Çində Ming sülaləsinin hökmdarlığı dönəmində, 1368–1644-cü illərdə inşa edilən türbə və qüllələrin tikintisində də düyü unundan istifadə olunub. Bunun sayəsində həmin tikintilər zəlzələyə davamlılıqları ilə seçilib. Zhang Binjian seysmik zonalardakı tiklilərdə gələcəkdə düyü unundan istifadənin tətbiqini də təklif edib.

## Mənbə
* Dünyanın 7 möcüzəsindən birinin sirri açıldı!
Rafiq Turabxanoğlu

**Abdullayev Rafiq Turabxan oğlu (Rafiq Turabxanoğlu)** — Azərbaycan Xalq Demokrat Partiyasının rəhbəri. Antisovet düşüncəsinə görə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi tərəfindən 1967–1968-ci illərdə həbsdə saxlanmışdır. Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə — 1992-ci ildə prezidentliyə namizəd olmuşdur.

## Həyatı
Rafiq Turabxanoğlu 1946-cı ildə Qubadlı rayonunda anadan olub. 1965-ci ildə Neft Texnologiya Texnikumunu, 1975-ci ildə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunu bitirib. 1966-cı ildə Ümum-Azərbaycan Zəhmətkeş Fəhlə Kəndli Partiyasını təsis edib. 1967-ci ildə antisovet düşüncəsinə görə həbs olunub. 1968-ci ildə azad ediləndən sonra bu partiyanı Azərbaycan Xalq Demokrat Partiyası adlandırıb və həmin vaxtdan təşkilatın rəhbəridir. 1992-ci ildə prezidentliyə namizəd olub. 1993-cü ildə Bakı şəhərində bütün türk xalqlarının nümayəndələrinin iştirakı ilə Turan Qurultayını keçirib. Ailəlidir, bir övladı var.

## Mənbə
* "Məhbəs xatirələri". DTK zindanında yatmış Rafiq Turabxanoğlu yarım əsrdən sonra sirri açdı
Dam xarabaçılı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Bədəninin uzunluğu 25 sm, kütləsi 150-170 q-a çatır. Erkək və dişilərinin rəng çalarları oxşardır: beli açıq qəhvəyi və ya qumsal, kürək lələklərində dairəvi ağ xallar var. Mərkəzi və Cənubi Avropada, Şimali Afrikada və Asiyada (Asiyanın şimalı istisnadır) yayılıb. Oturaq həyat tərzi keçirir. Kiçik gəmiricilərlə, həşəratlarla, nadir hallarda isə kiçik quşlarla qudalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bülənd Ulusu

**Bülənd Ulusu** () – Türkiyə Respublikasının Baş naziri (1980–1983-cü illər).

## Həyatı
Saim Bülənd Ulusu 1923-cü ildə İstanbulda anadan olmuşdur. 1 may 1940-cı ildə Hərbi Dəniz Məktəbinə daxil olmuş və 15 oktyabr 1941-ci ildə "asteğmen" (ən kiçik hərbi rütbə) rütbəsi alaraq buranı bitirmişdir. Bundan sonra müxtəlif qərargah vəzifələrində çalışmışdır. 1955-ci ildə Hərbi Dəniz Akademiyasını bitirmişdir. TCG Gaziantepe Komutanlığı və müxtəlif qərargah vəzifələrini icra etmiş və briqada generalı rütbəsinə (1964-cü il) qədər yüksəlmişdir.

Bu rütbədə Dəniz Qüvvələri Komutanlığı Harekat Dairə Başqanlığında mina flotunda komandir köməkçisi vəzifəsində çalışmış, 1967-ci ildə general-mayor rütbəsi almışdır. Hərbi Flot Komandanlığı və Dəniz Qüvvələri Komandanlığı Hətəkatı Başqanlığında çalışmışdır. 1970-ci ildə general-leytenant rütbəsi almışdır. Şimal Dəniz Sahə Komandanı,, Dəniz Qüvvələri Komandanlığı qərargah rəisi və Dəniz qüvvələri Komandanı vəzifələrini yerinə yetirmiş və 1974-cü ildə general rütbəsini almışdır.

Ali Hərbi Şura üzvü, Müdafiə Nazirliyində nazir müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1977–1980-ci illərdə Dəniz Qüvvələri Komandanı vəzifəsini icra etmişdir. 1980-ci il avqust ayında ordudan tərxis olunub.

12 iyul 1980-ci ildə Türkiyədə baş verən dövlət çevrilişdən sonra hökuməti qurmaq ona tapşırıldı. Azad seçkilərin keçirildiyi 1983-cü il tarixinə qədər Türkiyənin Baş naziri oldu. 1983-cü il seçkilərindən sonra XVII çağırış İstanbul millət vəkili olmuşdur.

Evlidir, 1 uşağı var idi.23 dekabr 2015-ci ildə 92 yaşında İstanbulda vəfat edib.

## Mükafatları
* Türk Silâhlı Kuvvetleri Üstün Hizmet Madalyası,
* Tunus Devlet Başkanlığından Üstün Liyakat Madalyası,
* A. B. D. Savunma Bakanlığı Üstün Hizmet Madalyası.

## İstinadlar
Tüklüayaq xarabaçıl

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Xarabaçılların əsas yayıldığı yerlər Avropa, Asiya və Şimali Amerikanın dağlıq və düzənlik iynəyarpaqlı meşələridir.
Xüsusilə onlar Karpatda, Qafqazda, Orta Asiya dağlarında, Alp dağlarında, Pireney dağları, Balkan yarımadası, Monqolustanın şimalında, Qərbi Çində, Şimali Amerikada - Britaniya Kolumbiyasında, Kanadada və ABŞ-nin şimal rayonlarında, Rusiyanın Kola yarımadası və Kalininqrad vilayətindən Anadır, Kamçatka, Kuril adaları, Saxalinədək yayılmışlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Biosfer qoruğu

**Biosfer qoruğu** — müəyyən bir regionun təbii ekosistemlərini və genofondunu qorumaq, orada və ona bitişik ərazilərdə təbii mühitin öyrənilməsi və monitorinqi məqsədilə yaradılmış xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisidir. Biosfer qoruqları "UNESCO"un himayəsi altında beynəlxalq və milli proqramlar əsasında yaradılır. "UNESCO" təşkilatı 669 milli təbii biosfer qoruğunu vahid dünya şəbəkəsinə daxil etmişdir.

1974-cü ildə "UNESCO"nun "İnsan və Biosfer" (MAB) Proqramına uyğun olaraq Azərbaycan dünyada birinci olaraq (1975-ci il) Bakı şəhərində Binəqədi rayonu ərazisində, keçmiş Yaşıllaşdırma Trestinin yerində yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Güc (fəlsəfə)

**Qüdrət** — güclü, nüfuzlu, ədalətli olmaq.

Ümumiyyətlə təsəvvür ediləcək hər bir hərəkətə qüdrət deyilir. Qüdrət, nüfuz ya bir insanın üzərində ola bilər, ya da qruplar və dövlətlər üzərində. Qüdrətin siyasi mənası isə fərdin dövlətin qanunları və orqanları qarşısında təslimiyyətidir. Bəzi sosioloqlar qüdrəti bu cür də məna edirlər: *"Qüdrət bir fərdin və cəmin başqaları üzərində olan [[Iqtidar|iqtidar]]<nowiki/>ı və gücüdür"*.

Burdan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, qüdrət diktatoraluq, zalım olmaq demək deyil, qüdrət yəni güclü, nüfuzlu, ədalətli olmaqdır. Qüdrət vasitəsilə insanlar cəmiyyətin idarəçiliyini tənzimləyə bilirlər. Macs Weber demişkən: **"Qüdrət oldun günün qaradır!"**
Andrey Voznesenski

**Andrey Andreyeviç Voznesenski** (rusca:Андрей Андреевич Вознесенский) — görkəmli rus şairi, Boris Pasternakın yetirməsi.

## Həyatı
Dünyaca məşhur olan Voznesenski Sart, Haydegger, Pikasso kimi şəxsiyyətlərlə yaxından tanış olub. Vaxtilə Andrey Voznesenski SSRİ-də təzyiqə məruz qalanda ABŞ prezidenti Con Kennedi SSRİ-nin rəhbəri Nikita Xruşşovdan onu xahiş edib.

Voznesenski iki dəfə insult keçirmişdi. İkinci insultdan sonra onun səhhəti yaxşılaşmırdı. Şair 2010-cu il iyunun 1-də evində vəfat edib.

## İstinadlar

## Mənbə
* Andrey Voznesenski vəfat edib
* Andrey Voznesenski poeziya
Dəclə

**Dəclə** (,  — Dijla) — Asiyada çay, uzunluğu 1900&nbsp;km. Başlanğıcını Türkiyədə yerləşən Xəzər gölündən götürür və İraqın Bəsrə şəhəri yaxınlığında Fəratla qovuşaraq, Şəttül-Ərəb çayını əmələ gətirir. Türkiyə, Suriya və İraq ərazisindən keçir.

Çayın 1 418&nbsp;km-lik hissəsi İraq ərazisindən, təxminən 400&nbsp;km-i Türkiyə ərazisindən, cəmi 44&nbsp;km-i isə Suriyadan keçir. Ən böyük qolları Böyük və Kiçik Zəb, Diyalə, Kərhə və Əl-Üzəym çaylarıdır.

Qısamüddətli qış zamanı burada leysan yağışlar yağır, torpaq keçilməz palçığa çevrilir. Yazda dağlarda qar əridikdən sonra çay daşaraq geniş sahələri basır və bataqlıq yaranır. Çayların lili ilə gübrələnmiş torpaq suvarıldıqda son dərəcə münbit olur.


Fayl:Tigris River At Diyarbakir.JPG|Dəclə çayı, Diyarbəkir, Türkiyə
Fayl:Tigris river Mosul.jpg|Dəclə çayı, Mosul, İraq


## Etimologiya
Qədim buddistlərə görə Dəclə sözü dünyanın sonunu gətirən Dəccal adlı məxluqatın adından götürülüb.Buddistlər deyir ki,Qiyamət zamanı Dəccal gəlib Dəclənin suyunu göyə sovuracaq.Və bəşəriyyəti öz ağuşuna alacaq.

## İstinadlar
Heterobatmilər

**Heterobatmilər** () — Kəpənəklər dəstəsinə aid yarımdəstə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Xortumcuqlular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan yarımdəstəsi.

## Təsnifatı
* Müxtəlifqanadlı kəpənəklər (*Heteroneura*) infradəstəsi
** Ditrysia
** Monotrysia
* *[[Lophocoronina]]* infradəstəsi
* *[[Neopseustina]]* infradəstəsi
* *[[Dacnonypha]]* infradəstəsi
* *[[Exoporia]]* infradəstəsi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Biosfer qoruqlarının ümumdünya şəbəkəsi

**Biosfer qoruqlarının ümumdünya şəbəkəsi** — davamlı inkişaf prinsipinin əməli tətbiqi formalarından biri, yəni mühafizə olunan ərazilərin elə tipidir ki, qoruqlardan və milli parklardan fərqli olaraq ətraf mühitin mühafizəsi ilə yanaşı ekoloji cəhətdən ciddi məhdudlaşdırılmış təsərrüfat fəaliyyəti də nəzərdə tutulur.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində artıq 553 biosfer rezervat fəliyyət göstərir ki, bunlar da əslində insanın ətraf mühitlə yeni qarşılıqlı əlaqələrinin həyata keçirildiyi "adacıqlardır". Biosfer rezervatların bəşəriyyətin gələcək inkişafı üçün böyük əhəmiyyəti ilə əlaqədar dünyanın müxtəlif ölkələrində bu məsələyə həsr olunmuş elmi-praktiki forumlar keçirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ekoloji terror
* Meşə
İsmayıllı Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**İsmayıllı Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1969-cu ilin iyulunda yaradılmışdır. Əsasən İsmayıllı, qismən də Qəbələ rayonlarının ərazisində yerləşir. Əvvəl ərazisi 34400 hektar olmuş, müvafiq dövlət qərarı əsasında isə 23438 hektara qədər azaldılmışdır.
  
Yasaqlığın yaradılmasında əsas məqsəd burada məskunlaşmış heyvanların qorunması və sayının artırılmasıdır. 
Bitki örtüyü alp və subalp dağ-çəmən və meşə bitkilərindən ibarətdir. Meşə ilə örtülü sahələr əsasən vələs, fıstıq və palıd meşələrindən ibarətdir. Yasaqlığın ərazisində heyvanlar aləmi həm növ, həm də say etibarilə çox zəngindir. Burada quşlardan kəklik, bildirçin, turac, alabaxta, ular, məməlilərdən canavar, vaşaq, meşə pişiyi, yenot, çaqqal, dələ, dovşan məskunlaşmışdır.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Qusar Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Qusar Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1964-cü ilin iyulunda Qusar rayonunda yaradılmışdır. Yasaqlığın yaradılmasında başlıca məqsəd buradakı bir sıra ov əhəmiyyətli məməli heyvanları və quşları qoruyub saxlamaqdır. Ərazisi 15 000 hektardır.

Meşə sahəsində fıstıq, vələs, palıd yayılmışdır. Kol bitkilərindən yemişan, zoğal, armud, alça, alma, itburnu, böyürtkən, qaratikana təsadüf edilir. Yasaqlıqda çöl donuzu, cüyür, canavar, meşə pişiyi, qamış pişiyi, çaqqal, yenot, dovşan kimi məməlilər, turac, kəklik, bildirçin, çöl göyərçini, yaşılbaş ördək, fitçi cürə kimi quşlar yayılmışdır.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Qızılca Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Qızılca Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1984-cü ilin fevralında Gədəbəy meşə təsərrüfatının Qızılca meşəçiliyi sahəsində yaradılmışdır. Onun yaradılmasında əsas məqsəd ərazinin təbiət kompleksini, xüsusilə məhv olmaq təhlükəsində olan heyvanlar və bitki nümunələrini qorumaqdır. Sahəsi 5135 hektardır.
 
Ərazidə meşə və meşə altından çıxmış dağ- bozqır bitkiləri inkişaf etmişdir. Burada meşəni əmələ gətirən əsas ağac cinsləri palıd, fıstıq və vələsdir. 
Yasaqlıqda cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, dovşan kimi heyvanlar qorunur.Respublika ərazisinin 0.006%-nə, yasaqlıqların ümumi ərazisinin isə 2.1%-nə bərabərdir.
Ərazi 1500-2000m hündürlükdə yerləşir; dağ sistemləri dərin dərələrlə parçalanmışdır.

Yasaqlığın ərazisində bir neçə kiçik çay vardır. Bu çaylar orta axım zonasına aid olub, hər kvadrat kilometr ərazidə 10-15l/san su axıdır. Onların qidalanmasının 50%-i qrunt, 30%-i qar, 20%-i isə yağış suları hesabınadır; çayların maksimum su axıtma dövrü aprel-iyun aylarına təsadüf edir.

Ərazidə meşə və meşə altından çıxmış dağ-bozqır bitkiləri inkişaf etmişdir. Burada meşəni əmələ gətirən əsas ağac cinsləri palıd, fıstıq və vələsdir. Fıstıq meşələri 1340, vələs meşələri 1240, palıd meşələri isə 900 ha ərazini əhatə edir, seyrək meşəliklər 307 hektar sahədə yayılmışdır. Ərazidə meşəsiz sahələr 502 ha çatır. Meşələrdə, həmçinin, ağcaqayın, göyrüş, müxtəlif meyvə ağac cinsləri, onlarla dərman bitkiləri, endemik bitkilər geniş yayılmışdır.

Burada cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, dovşan və s. heyvanla, müxtəlif quşlar qorunur.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Qubadlı Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Qubadlı Dövlət Təbiət Yasaqlığı** — dəniz səviyyəsindən 1600 m yüksəklikdə yerləşən, sahəsi 20 min hektar olan və zəngin flora və faunaya malik yasaqlıq.

## Tarixi
1969-cu ilin iyulunda Qubadlı və Laçın rayonlarının ərazisində yaradılmışdır. Qubadlı rayonunun şimal və Laçın rayonunun cənub hissəsində dağ- bozqır sahələrini əhatə edir. Bu yasaqlığın yaradılmasının məqsədi həmin ərazilərin heyvanlar aləmini, xüsusilə burada məskunlaşmış məməli heyvan növlərini (cüyür, çöl donuzu) və quşları (qırqovul)  qorumaqdır. Sahəsi 20 000 hektardır.

Ərazidə yayılmış seyrək meşəliklər və kolluqlar palıd, vələs, ardıc, yemişan, itburnu, böyürtkəndən ibarətdir.
Ərazinin ekoloji amilləri burada heyvanların normal məskunlaşmasına tam şərait yaratmışdır. Ərazidə çöl donuzu, qonur ayı, canavar, çaqqal, tülkü, cüyür, dovşan, porsuq, kəklik, qırqovul, turac, bildirçin  yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Zuvand Dövlət Təbiət Yasaqlığı

thumbnail

**Zuvand Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1969-cu ilin iyulunda Lerik və Yardımlı rayonları ərazisində yaradılmışdır. Yasaqlığın yaradılmasında əsas məqsəd dağ quru bozqır şəraitində bezoar keçisi, kəklik və s. heyvanların qorunmasıdır.

Sahəsi 15 000 hektardır. Ərazinin bitki örtüyü çox kasıb olub, quru bozqır bitkiləri komplekslərindən təşkil olunmuşdur. Əsasən yabanı dənli və paxlalı-dənli bitki qrupları üstünlük təşkil edir. 
Yasaqlığın ərazisi heyvanlar aləmi ilə çox zəngin deyil. Burada qayakeçisi, kaftar, çöl donuzu, dovşan, canavar, tülkü və s. heyvanlar yayılmışdır.

## Mənbə


## Xarici keçidlər

* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Şəmkir Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Şəmkir Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1964-cü ilin fevrvalında Şəmkir rayonunun ərazisində yaradılmışdır. Yasaqlığın yaradılmasında məqsəd buradakı quşları və məməli heyvan növlərini, xüsusilə də çöl donuzu, kəklik, turac, qırqovul və ördəkləri qorumaqdır. Ərazisi 10 000 hektardır.

Yasaqlıqda tuqay və yarımsəhra bitki formasiyaları yayılmışdır. Tuqay meşə və kolluqları Kür çayı yatağının ətrafında yerləşir, onlar söyüd, ağyarpaq qovaq, qaratikan, böyürtkən, yulğun və s. ibarətdir.
Ərazinin təbii landşaft sahələri müxtəlif olub, heyvanların məskunlaşması üçün əlverişli mövqeyə malikdir. Burada məməlilərdən çöl donuzu, canavar, dovşan, meşə pişiyi, çaqqal, tülkü, turac, qırqovul, kəklik, turac və müxtəlif su quşları vardır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Bərdə Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Bərdə Dövlət Təbiət Yasaqlığı** — 1966-cı ilin mayında Bərdə və Ağdam rayonlarının ərazisində yaradılmışdır. Yaradılmasının əsas məqsədi Kürətrafı tuqay meşələrini və onların faunasını qoruyub zənginləşdirməkdir. Yasaqlığın ümumi sahəsi 7500 hektardır. 
Təbii bitki örtüyü əsasən qovaqdan ibarət olan kompleksdən, qovaq, söyüd, tut və s. ibarət cavan meşəlikdən, yulğunun üstünlük təşkil etdiyi kolluqlardan, palıdın üstünlük təşkil etdiyi meşəlikdən ibarətdir.

Yasaqlıqda məməlilərdən çöl donuzu, çaqqal, tülkü, meşə pişiyi, qamış pişiyi, porsuq, meşə dələsi, dovşan və s., quşlardan qırqovul, turac, fitçi cürə, qırmızıbaş ördək, meşə cüllütü, alabaxta, kiçik və böyük qarabattaq və s. məskunlaşmışdır. 

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları
Korçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Korçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı** - 1961-ci ilin noyabrında Xanlar və Goranboy rayonlarının ərazisində yaradılmışdır. Yaradılmasının əsas məqsədi ərazidəki ov əhəmiyyətli heyvan və quşları qorumaqdır. Yasaqlığın ümumi sahəsi 15.000 hektardır. 
Bitkti örtüyü yovşanlı-şoranlı, şoranlı-yovşanlı bitki qruplarından, çay yataqlarının bitki kompleksindən ibarətdir. Ərazidə efemerlər də yaxşı inkişaf edir.

Burada məməlilərdən ceyran, dovşan, tülkü, çaqqal, canavar; quşlardan kəklik, turac və s. vardır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
* Korçay Dövlət Təbiət Qoruğu
Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Bəndovan Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1961-ci ilin noyabrında Salyan və Qaradağ rayonlarının ərazisində yaradılmışdır. Yasaqlığın yaradılmasında əsas məqsəd bu ərazidəki ceyranları və digər məməli heyvanları, köçəri və oturaq su və quru quşlarını qoruyub artırmaqdır. Hal-hazırda ərazisi 4930 hektardır.

Yasaqlığın ərazisi heyvanlar aləminə görə xeyli zəngindir. Burada məməlilərdən ceyran, dovşan, tülkü, çaqqal, canavar, porsuq yaşayır. Xəzər dənizinin sahil sularında suiti, çoxlu müxtəlif balıqlar yaşayır. Ərazidə quşlardan qu quşu, çay ördəyi, dalğıc ördəyi, vağ, qarabattaq, qaşqaldaq, bəzgək, turac, bildirçin və s. yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları 

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan dövlət təbiət qoruqları
* Bəndovan
* Bəndovan palçıq vulkanı
Gil adası Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Gil adası Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1964-cü ilin fevralında yaradılmışdır. Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunun ərazisində yerləşir. Yasaqlığın sahəsi 400 hektardır. Burada  əsasən adadakı və onun ətrafındakı quşlar, xüsusilə gümüşü qağayılar qorunur . Ərazidə qağayıların sayı bəzən 10 000-ə çatır. 

## Mənbə


## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Kiçik Qızılağac Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Kiçik Qızılağac Dövlət Təbiət Yasaqlığı** — 1978-ci ilin fevralında Lənkəran rayonu ərazisində Kiçik Qızılağac körfəzinin orta və cənub hissəsində yaradılmışdır.

Yasaqlığın yaradılmasında məqsəd buradakı su, bataqlıq və quru ərazilərinin köçəri və oturaq quşlarını qorumaqdır. Ərazisi 10 700 hektardır. 
Kiçik Qızılağac körfəzi balıqlarla zəngindir və çoxlu sayda köçəri və oturaq quşların məskənidir.

Yasaqlıqda quşlardan turac, dovdaq, mərmər cürə, dəniz qartalı, məzar qartalı, sultan toyuğu, dovdaq, ərsindimdik, qırmızıdöş qaz və s., məməlilərdən canavar, tülkü, çaqqal, qamış pişiyi, porsuq və s. növlərə təsadüf edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Azərbaycan dövlət təbiət qoruqları
Qəbələ Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Qəbələ Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1993-cü ildə Qəbələ rayonunun ərazisində təşkil edilmişdir.Ərazisi 39 700 hektardır. Yaradılmasının əsas məqsədi Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamaclarının landşaftını qorumaqdır. 

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Arazboyu Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Arazboyu Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisin Sədrinin Sərəncamıilə 23 sentyabr 2005-ci ildə yaradılmışdır. Sahəsi 9118 hektar olmaqla, Sədərək, Şərur, Kəngərli, Babək, Culfa və Ordubad inzibati rayonlarının Arazboyu əraziləri ərazilərindəki təbii komplekslərinin və onların komponentlərinin qorunmasılə yanaşı, buradakı ekoloji tarazlığın saxlanılmasını təmin etmək funksiyasını daşıyır. Ərazinin əsas özünəməxsus bitki növlərindən olan Araz palıdı, dağdağan, zərifsüsən, fauna növlərindən isə qıvrım lələk və çəhrayı qutan, ərsin dimdik, toğlugötürən, qamışpişiyi, manulpişiyi və s. qorunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları 

## Həmçinin bax
Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 1969-cu ilin iyulunda Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 16  iyun tarixli Sərəncamı ilə Ordubad rayonunun inzibati ərazisinin 12131 hektar sahəsi Milli Park elan edilmişdir. Milli Parka akademik Həsən Əliyevin adı verilmişdir. Hal-hazırda yasaqlığın ərazisi 27869 hektardır. 
Yasaqlığın yaradılmasında məqsəd ərazidəki nadir və qiymətli heyvanları qoruyub artırmaqdır.

Ərazidə bezoar keçisi, köpgər, daş dələsi, canavar, çaqqal, tülkü və s. məməli heyvan novlərinə, turac, qırqovul, kəklik, bildirçin, alabaxta və s. quş növlərinə rast gəlinir.

## Mənbə
 

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı** — 2005-ci ilin əvvəllərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının 9118 hektar ərazisində yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları

## Həmçinin bax
Qaraayaq seriem

**Qaraayaq seriem** () —  Durnakimilər dəstəsinin seriemlər fəsiləsinə aid quş növü.

Qaraayaq seriem təbii şəkildə subtropik və tropik meşələrdə və kolluq ərazilərdə yaşayır.
Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 24 noyabr 1981-ci ildə Şuşa şəhərinin ətrafında yaradılmışdır. Sahəsi 450 hektardır. Şuşa şəhəri və Şuşa rayonu Qarabağın, Azərbaycanın ən səfalı və füsunkar təbiətli, zəngin tarixi abidəli sahələrindən biridir. Onların qorunmasının, etalon ərazi kimi saxlanılmasının təbiət və tarixi baxımdan mühüm əhəmiyyəti vardır. Yasaqlığın ərazisi zəngin meşə, kol və ot bitkilərinin təbii muzeyidir. 1981-ci ildə Şuşa və Əskəran rayonlarının ərazisində nadir təbiət komplekslərini qorumaq üçün təşkil edilən Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı 1992-ci ildən Ermənistanın işğalı müddətində tamamilə məhv edilmişdi.
 14 iyun 2024-cü ildə yasaqlığın bərpa olunması barədə qərar qəbul olunmuşdur.

## Ərazisi
Şuşa və Xocalı ərazisində nadir təbiət komplekslərini qorumaq üçün 1988-ci ildə təşkil edilən yasaqlığ 450 hektar ərazini əhatə edir. Qoruğun ərazisinə Topxana meşəsi, Kirs dağının ərazisi, Cıdır düzü, Xocalı rayonunun qala divarları daxildir. Ərazidə triton əsrinə aid "Xan mağarası" təbiət abidəsi vardır.Şuşa şəhəri və Şuşa rayonu Qarabağın, Azərbaycanın ən səfalı və füsunkar təbiətli, zəngin tarixi abidəli sahələrindən biridir. Onların qorunmasının, etalon ərazi kimi saxlanılmasının təbiət və tarixi baxımdan mühüm əhəmiyyəti vardır.

## Florası
Yasaqlığın ərazisi zəngin meşə, kol və ot bitkilərinin təbii muzeyidir. Burada palıd, vələs, ağcaqayın, cökə, göyrüş, yemişan, itburnu, zoğal, əzgil, alma, armud, alça və s. ağac və kol bitkiləri normal inkişaf edir. Ərazi dərman, endemik və nadir bitkilərlə zəngindir.

## Faunası
Burada cüyür, çöl donuzu, dələ, dovşan, canavar, çaqqal, və onlarla quş növü məskunlaşmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın Dövlət Təbiət Yasaqlıqları 
* 
* 
* 
* 
*
Şəki Dövlət Təbiət Yasaqlığı

**Şəki Dövlət Təbiət Yasaqlığı** – 26 fevral 1964-cü ildə Şəki rayonunda yaradılan təbiət yasaqlığı. Əyriçayın hövzəsində, Yevlax-Şəki və Şəki-Oğuz şose yollarının arasında yerləşir.

Yasaqlığın yaradılmasında məqsəd buradakı heyvan və quşları, xüsusilə, qırqovul və turac kimi quşları, qonur ayı və çöl donuzu kimi heyvanları qorumaqdır. Sahəsi 10350 hektardır.
 
Ərazi zəngin bitki örtüyünə malikdir. Meşə sahələri palıd, qızılağac, qoz, tut kimi ağaclardan ibarətdir. Çay dərələrində meşə əmələ gətirən ağaclarla birlikdə yemişan, əzgil, böyürtkən, alça kolları keçilməz cəngəlliklər əmələ gətirir.

Şəki yasaqlığında qonur ayı, çöl donuzu, canavar, çaqqal, tülkü, meşə pişiyi, yenot, porsuq, dovşan, samur, meşə dələsi, sincab kimi məməlilər, qırqovul, turac, meşə göyərçini, alabaxta, bekas, bildirçin, yaşılbaş ördək kimi quşlar məskunlaşmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Dövlət Təbiət Yasaqlığı
* Azərbaycan qoruqları
Şahvələd Çobanoğlu

**Şahvələd Çobanoğlu** — azərbaycanlı jurnalist, redaktor, köşə yazarı.

## Həyatı
Şahvələd Çobanoğlu 1969-cu ildə Göyçə mahalının Cil kəndində anadan olub.

Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib.

"7 gün", "Azərbaycan" qəzetlərinin müxbiri, "Hürriyyət", "Günaydın" qəzetlərinin baş redaktoru, "Gündəlik Azərbaycan" qəzetinin şef-redaktoru olub.

Hazırda köşə yazarı kimi sərbəst jurnalist fəaliyyəti göstərir.

2010-cu ildə Almaniyanın "Zite-Ştivtunq" və Norveçin "Azad söz" fondlarının təsis etdiyi Gerd Buserius adına "Şərqi Avropada Söz Azadlığı" mükafatı ilə təltif olunub.

## İstinadlar
Tutuquşular

**Tutuquşular** () — tutuquşukimilər dəstəsinə aid quş fəsiləsi. Tropik ölkələrdə yayılmış, növlərlə zəngin, tutuquşu dəstəsi qapalı bir qrupdur. Onların bədən quruluşu və digər quşlardan kəskin fərqi bu qrupun qədim mənşəyini göstərir.

 
## Xarici quruluşu
Tutuquşuların xarici görünüşü çox xarakterikdir. Onlar sıx bədən quruluşuna sahibdirlər, qısa boyun və böyük baş, güclü gaga ilə təchiz olunmuşdur. Üst və alt çənələrin kənarları adətən dalğalı əyilmiş, bəzən üst çənədə daha çox və ya daha az aydın diş var. Üst çənə kəllə sümüyünə hərəkətli şəkildə bağlıdır. Öz növbəsində, alt çənə bir qədər geri və irəli hərəkət edə bilir.

## Tutuquşunun qidası
Tutuquşu da başqa quşlar kimi quş yemi və toxum yeyir. Üzüm, gilas kimi şirin və yumşaq meyvələri də çox sevir. Tutuquşular təkamül prosesinə uyğun olaraq qida rasionunu təyin edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əhməd Bərdici

**Əhməd Bərdici** — fiqh, hədis alimi.

## Həyatı
Azərbaycanda Əhməd Bərdicinin irsini ilk dəfə tədqiq edən AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov yazır ki, alim vaxtilə Kür çayı sahilində Bərdənin 14 fərsəxliyində yerləşən Bərdic şəhərində anadan olmuşdur. Əbubəkr Əhməd Harun oğlu Bərdəi Bərdici doğma yurdunda dövrünün zəruri biliklərinə yiyələndikdən sonra müxtəlif yerlərə -İran, İraq, Suriya, Misir, Əlcəzair, Hicaz və başqa ölkələrə səyahətlər etmiş, təhsilini artırmışdır. Mənbələrin verdiyi məlumata görə o, sakin olduğu yerlərdə həm öyrənir, həm də öyrədirmiş. Əhməd əl-Bərdici nüfuzlu müəllim sayılanda hələ iyirmi beş yaşı tamam deyilmiş. Bir tarixçi yazır: Əbu Əmr əl-Müstəmlinin xəttində oxudum ki, o, Əhməd ibn Harun əl-Bərdicini 255 (869)-ci ildə Zəhli məscidində dinləmişdir.

## Elmi yaradıcılığı
Əhməd əl-Bərdicinin yaradıcılığı dini ideologiyaya həsr olunmuşdur. Əbülhəsən əd-Darəqütni (918–995) onu "hədis dayaqlarından biri" sayıb, *"inanılmış"*, *"nüfuz sahibi"* adlandırmışdır. ə-Xətib əl-Bağdadi (1002–1071) və Əbu Səd əs-Səmani (1113–1167) onun haqqında *"fəzilətli"*, *"zəkalı"* və *"hafiz"* (Quranı əzbər bilən) sözlərini işlətmişlər. İbn əl-İmad əl-Hənbəli (öl. 1078) yazır ki, Əhməd əl-Bərdici *"axırıncı nüfuz sahiblərindən və dünya alimlərinin məşhurlarından idi"*. Başqa mənbələrdə isə o, *"təkzibedilməz nüfuz sahibi"*, *"müsəlman hüququnu dərindən bilən"* alim kimi təqdim olunur.

Tarixi mənbələrdə Əhməd əl-Bərdicinin əsərlərindən üçü haqqında xüsusi məlumat verilir: "Mən rəvaan in-Nəbi (s) fi-1-kəbair" (*"Böyük günah barədə Peyğəmbər əleyhissəlamın sözlərini nəql edənlər"*), "Mərifət əl-müttəsil min əl-hədis və-l-mursəl və-l-məqtu va bəyan at-turuq as-sahiha" (*"Hədis, mürsəl və məqtudan ayrılmamışın idrakı və düzgün yolların bəyanı"*) və "Təbəqat əl-əsma əl-müfrədə min əs-sahabə va-t-tabiin və əshab əl-hədis" (*"Əshablar, ardıcıllar və hədis müəlliflərindən nadir adların təbəqələri"*).

Bunlardan "Əshabələr, ardıcıllar və hədis müəlliflərindən nadir adların təbəqələri" traktatı daha məşhurdur. Burada 426 Peyğəmbər əshabının, ardıcılının, davamçının və hədis aliminin adı, onların mənsub olduqları yerlər göstərilir. Əhməd əl-Bərdici traktatın əvvəlində onun yeniliyinə işarə edərək yazır: *"Mənim [araşdırdığım] nadir adlardır. Onlar Peyğəmbər əleyhissəlamın əshablarıdır. Alimlərdən heç birinin həmin adlardan hansınısa çəkmiş olduğunu bilmirik".*

Əsər əsrlər boyu islam ideoloqlarının marağını doğurmuşdur. İbn Bükeyr əl-Bağdadi (938–998) ona şərh və kiçik əlavələr verməklə özünün "Nəqd təbəqat əl-əsma əl-müfrədə" (*"Nadir adların təbəqələrinin tənqidi"*) traktatını qələmə almış, bir sıra hüquqşünas, ilahiyyatçı alimlər ilk mənbə kimi ondan geniş bəhrələnmişlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda təsəvvüf
* Azərbaycanda İslamın yayılması
Qrinpis

**Qrinpis** ( "yaşıl sülh") — Avropa, Amerika, Asiya və Okeaniyada 40 ölkədə fəaliyyət göstərən qeyri-kommersiya təşkilatı.

## Tarixçə
1971-ci ildən bəri ətraf mühitin qətliamına çıxanlara qarşı "Greenpeace" mübarizə aparır. Fəaliyyəti üçün dövlətlərdən, şirkətlərdən və siyasi partiyalardan pul almır və heç bir sponsorluğu da qəbul etmir. Ancaq üzvlərinin maddi və mənəvi yardımları ilə fəaliyyətini sürdürür.

"Greenpeace" ətraf mühiti, Yer planetini yaşanmaz hala salanlara qarşıdır və belə hallarla özünəməxsus üsullarla mübarizə aparır. Fəaliyyətlərini mətbuatın köməyi ilə dünya gündəminə gətirir.

Hədəflərə çatmaq adətən uzun zaman kəsiyinə planlanır və ancaq insan kütlələrinin dəstəyi ilə müvəffəqiyyət əldə edilir. Greenpeace üzvlərini öz etirazları ilə arabir ortaya çıxıb ortalığı qarışdıran bir qrup macərasevər kimi də qəbul edənlər vardır. Halbuki hər etiraz aksiyası uzun və ciddi araşdırmalar və çalışmaların nəticəsidir.

Ətraf mühitə qarşı işlənən cinayətlər, cinayətkarlara qarşı edilən etiraz aksiyaları, analizlər, mediada yer alan məqalələr, sadəcə bütün işin görünən tərəfləridir.

Qrinpisin hal hazırda 24 beynəlxalq və 4 regional ofisi və bu ofislərin çalışmalarını həyata keçirən 101 ölkədə 2 milyon 800 min dəstəkçisi var.

## Məqsədləri
* Okeanlar və meşələrin qorunması;
* İqlim dəyişikliklərinə son vermək məqsədilə zəhərləyici enerji mənbələrindən istifadənin azaldılması və tükənməyən enerji mənbələrindən istifadəyə təşviq;
* Nüvə silahlanması və radioaktiv çirklənməyə son qoyulması;
* Zəhərli kimyəvi maddələrin təbiətə buraxılmaması;
* Genlərinə təsir olunmuş canlıların təbiətə buraxılmasının qarşısının alınması;
* Qlobal istiləşmə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*