open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fazil Şirvani

**Fazil Şirvani** (tam adı: *Fəridəddin Əbülhəsən ibn Əli ibn Əbdülkərim;* 1057/1060, Şamaxı ş. – 1146) — Azərbaycan alimi, astronom.

## Haqqında
Şirvanın qaynar elm mərkəzində dostu Kafiəddin Ömərlə çiyin-çiyinə çalışmışdır. Bəzi mühakimələrə görə, XI əsrin axırlarında Dədəgünəş astronomiya mərkəzinin başçısı idi. Bu mərkəz Kafiəddin Ömər Şirvaninin başçılıq etdiyi akademiyanın strukturunda mühüm elmi mərkəzlərdən biri idi. 30 il ərzində ulduzların hərəkətini öyrənmək sahəsində tədqiqat aparmışdır. Ulduzların hərəkətinə dair tərtib etdiyi cədvəli 1146-cı ildə tamamlaması və həmin ildə 89 yaşında vəfat etməsi barədə əsaslı məlumat vardır.

## Xarici keçidlər
* FAZİL ŞİRVANİ | Şamaxı Ensiklopediyası (shamakhi-encyclopedia.az)

## İstinadlar
Daniela Melkior

**Daniela Melkior** () — portuqaliyalı aktrisa.

## Filmoqrafiya
* 2014–2015 : *[[Mulheres]]* ... Viviana Gomes
* 2016 : *[[Massa Fresca]]* ... Carminho Santiago
* 2017 : *[[Ouro Verde]]* ... Cláudia Andrade
* 2018 : *[[A Herdeira]]* ... Ariana Franco
* 2018 : *[[The Black Book (2018 film)|The Black Book]]* ... La Fille
* 2018 : *[[Parque Mayer]]* ... Deolinda 
* 2018–2019 : *[[Valor da Vida]]* ... Isabel Vasconcellos
* 2019 : *[[O Livro Negro do Padre Dinis]]* ...  : La Fille
* 2021 : *[[Pecado]]* ... Maria Manuel
* 2021 : *[[The Suicide Squad]]* ... Cleo Cazo / Ratcatcher 2
* 2022 : *[[Marlowe]]* ... Lynn Peterson
* 2023 : *[[Assassin Club]]* ... Sophie
* 2023 : *[[Guardians of the Galaxy Vol. 3]]* ... Ura
* 2023 : *[[Fast X]]* ... Isabel Neves

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Venesuelada regional seçkilər (2017)

'''Venesuelada ölkənin bütün 23 ştatının qubernatorlarının seçildiyi regional seçkilər 2017-ci il oktyabrın 15-də keçirilib. Bu, əyalət qubernatorlarının ilk dəfə seçildiyi 1989-cu ildən bəri ölkə tarixində doqquzuncu regional seçkilər idi.:
* Seçici fəallığı 61 faiz olub. Əksər ştatlarda (23-dən 18-i) hakim Venesuela Birləşmiş Sosialist Partiyası qalib gəldi [⇨]. Beş ştatda "Demokratik birliyin dəyirmi masası" müxalifət koalisiyasının namizədləri qalib gəldi, lakin Zulia əyalətində qalib gələn müxalifətçi ştatın qubernatoru olmadı və təkrar seçkilərin nəticələrinə görə, hakim partiya Zulia qubernatoru oldu.
* Ölkədəki kəskin böhran fonunda keçirilən seçkilər həm səsvermədən əvvəl, həm də ondan sonra qalmaqallarla müşayiət olundu və bu, həm Venesuela daxilində, həm də beynəlxalq aləmdə qarışıq reaksiyaya səbəb oldu. Venesuela müxalifəti, ABŞ, Amerika Dövlətləri Təşkilatı və Avropa İttifaqının nümayəndələri seçkilərin nəticələrini şübhə altına alıblar (yaxud onların nəticələrini ümumiyyətlə tanımayıblar), Boliviya, Kuba və Nikaraqua liderləri isə Venesuela hakimiyyətini qələbə münasibətilə təbrik ediblər.

## Seçki vaxtının təxirə salınması
2016
Səsvermənin əvvəlcə 2016-cı ilin dekabrında — əvvəlki seçkilərdən 4 il sonra keçiriləcəyi gözlənilirdi. 23 qubernatorluqdan 20-nə nəzarət edən hakim partiyanın seçkilərdə sarsıdıcı məğlubiyyətə uğrayacağı güman edilirdi.[2] 2016-cı ilin iyununda 11 dekabr qeyri-rəsmi olaraq seçkilər üçün ehtimal olunan müvəqqəti tarix kimi qeyd olundu, lakin bu tarix rəsmi olaraq təsdiqlənmədi. Müxalifətdən olan deputat Edqar Zambrano[es] bildirib ki, müxalifət koalisiyası üçün prioritet prezident Nikolas Maduronun geri çağırılması ilə bağlı referendum keçirməkdir, lakin müxalifət bir il ərzində iki kampaniyaya hazırdır[3].
Müxalifət təşkilatı Súmate[es] (Avqust 2016) məlumatına görə, Venesuela Milli Seçki Şurası (NEC), Venesuela Konstitusiyasına uyğun olaraq, seçkilərin təxirə salınması və 2016-cı ilin dekabrında seçki keçirməyə borclu idi. təmsil olunan seçilmiş məmurların səlahiyyət müddətinin uzadılması Konstitusiyanın pozulması deməkdir (23 qubernatorun hamısının səlahiyyət müddəti 2017-ci ilin yanvarında başa çatıb)[4]. Ancaq gözlənilən tarixdən iki ay əvvəl belə Milli Seçki Şurası səsvermə üçün bir tarix təyin etmədi və Şuranın müxalifətin Maduronu geri çağırmaq üçün başlatdığı referendumla məşğul olduğunu bildirdi[2].
18 oktyabr 2016-cı ildə Milli Seçki Şurasının sədri Tibisay Lucena[es] seçkilərin 2017-ci ilin birinci yarısının sonuna qədər keçirilməyəcəyini açıqladı[5]. Təxirə salınmanın səbəbləri açıqlanmasa da, digər mənbələrdən məlum olub ki, seçkilər "ABŞ tərəfdən iqtisadi müharibə" və neftin ucuzlaşması səbəbindən təxirə salınıb. Eyni zamanda, hökumətə bağlı mənbələr bildiriblər ki, təxirə salınmanın əsl səbəbi hakim partiyanın qeyri-populyar olması və neftin qiymətinin qalxmasının onun reytinqini yüksəldə biləcəyi gözləntisidir. Müxalifətdəki Demokratik Birlik Dəyirmi Masasında seçkilərin təxirə salınması qərarını tənqid edib[6].

## İstinadlar
İbn Həcər Əsqəlani

**Əbül-Fəzl Şəhabəddin Əhməd ibn Əli ibn Məhəmməd əl-Əsqəlani ** (; ) — fəqih və mühəddis.

## Həyatı və fəaliyyəti
O, Misirdə doğulmuşdur. Erkən yaşlarında Quran hafizi olmuş, sonra Məkkəyə getmiş və orada nüfuzlu alimlərdən dərs almışdır. Orada o, hədis elminə böyük maraq göstərib Hicaz, Şam və Misirin görkəmli alimlərindən hədis elminin sirlərini öyrənmişdir. Sonra İbn Həcər müəllimlik etmiş, İslam elminin müxtəlif sahələrinə aid kitablar yazmışdır. Sonralar isə o, qazi (II) vəzifəsini də icra etmişdir. İbn Həcər 150-ə qədər əsərin müəllifi olmuşdur. Bu əsərlər hələ onun sağlığında ona şöhrət qazandırmışdır. İbn Həcərin ən görkəmli əsəri "Fathül-Bari fi Şərhis- Sahihül-Buxari" əsəri olmuşdur. Bu əsər Məhəmməd Buxarinin "Səhihi Buxari" əsərinin şərhidir. İbn Həcərin digər məşhur əsəri isə fiqhi məsələlərə həsr edilmiş "Bülüğul-Məram
min Ədillətül-Əhkam" (Dini ehkamların anlaşılmasında məqsədə çatma) adlanan hədis kitabıdır.

## Əsərləri
* *[[Fəth əl-Bari|Fəthül-Bari fi Şərhis-Səhihül-Buxari]].*
* ''Büluğul-Məram min Ədillətül-Əhkam'' (Dini ehkamların anlaşılmasında məqsədə çatma).
* *[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]]*.
* *Hədyüs-sari.*
* *Havaşi tənqihiz-Zərkeşi iləl-Buxari.*
* *əl-Mükərrər fi şərhil-mühərrər.*
* *ən-Nükət ələ şərhi səhihi-Müslüm.*
* *ət-Təliqə ila müstədrəkil-Hakim.*
* *əl-Məcalis.*
* *[[Təhzib ət-Təhzib]]*.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-290148.pdf
* https://azkurs.org/qafqaz-muselmanlari-idaresi-baki-islam-universiteti.html?page=22
Dünya Minifutbol Federasiyası

**Dünya Minifutbol Federasiyası** ( **WMF** ) minifutbol üzrə səlahiyyətli qlobal təşkilatçı orqandır. WMF-nin fəaliyyəti minifutbolun populyarlığını təşviq etmək, onun inkişafına nəzarət etmək və yarışların keçirilmə formatını istiqamətləndirməkdən ibarətdir. Onun üzvləri dünya üzrə milli minifutbol komandaları və qitə minifutbol federasiyalarıdır.

## Tarix
Minifutbol liqaları və digər tədbirlər WMF və onun qitə təmsilçilikləri, milli və ya yerli filialları tərəfindən təşkil olunur. Yerli liqaların ən yaxşı komandaları ölkə çempionatlarına yüksəlir. İki və yaxud dörd ildən bir keçirilən Dünya Kuboku ilə yanaşı WMF digər tədbirlərlərə, Qitə Kuboku (hər federasiyanın ən yaxşı beş ölkəsi), U23 Dünya Kuboku, qadınlar arasında Dünya Kuboku və Çempionlar Kubokuna (hər federasiyanın ən yaxşı klubları) təşkilatçılıq edir. 

2013-cü ilin noyabrında WMF Dünya Kubokunun ABŞ- da keçiriləcəyi elan etdi.  ABŞ 2015-ci ilin Finalında Meksikanı 5-3 hesabı ilə məğlub etdi.

WMF Dünya Kubokunun ikinci buraxılışı 2017-ci ilin oktyabrında Tunisdə keçirildi  

## Qitə federasiyaları

* Afrika Minifutbol Federasiyası (AMF)
* Asiya Mini Futbol Konfederasiyası (AMC)
* Avropa Minifutbol Federasiyası (EMF)
* Okeaniya Minifutbol Federasiyası (OMF)
* Panamerikan Minifutbol Federasiyası (PAMF)

## Yarışlar

* WMF Dünya Kuboku
* WMF Dünya Kuboku U21
* WMF Qadınlararası Dünya Kuboku
* WMF Kontinental Kuboku
* EMF EURO (Minifutbol üzrə Avropa Çempionatı)
* EMF Çempionlar Liqası (Avropa Minifutbol Klubları Çempionatı)
* Minifutbol üzrə Afrika Kuboku
* Afrika Minifutbol Çempionlar Liqası

## İstinadlar
Əllamə Şəmsəddin Amuli

**Əllamə Şəmsəddin Məhəmməd ibn Mahmud Amuli:** (XIII əsr) — İslam alimi və təbib.

## Həyatı
“Şəmsəddin Amuli” ləqəbi ilə tanınan Əllamə Məhəmməd ibn Mahmud XIII-XIV (hc.VII-VIII) əsrlərdə yaşayıb-yaratmış islam təbib və alimlərindən biri olmuşdur. Onun dəqiq doğum tarixi bizə məlum deyil, amma XIII (hc.VII) əsrin ikinci yarısında Amulda (Mazandaran vilayəti) anadan olduğu deyilir. O, Ulcaytu xanın dövründə (1304-1317) Sultaniyyə şəhərinə dəvət olunmuş, ora getdikdə Ulcaytu xan və onun vəziri Fəzlullah Rəşidəddinin rəğbətini qazanaraq Sultaniyyə mədrəsəsinin müdərrisi və müəllimi vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti

Əllamə Şəmsəddin Amuli ərəb və fars dillərində bir neçə dəyərli əsərin müəllifidir. Amma bu alimin ən məşhur əsəri fars dilində yazdığı «Nəfaisül-fünun fi Əraisil-üyun» (Çeşmələr incilərində nəfis elm sahələri) əsəridir. Onun çap olunmuş nüsxəsi əlimizdə olduğuna görə, bu kitabda onun qiymətli məlumatlarından nisbətən geniş formada istifadə etməyə çalışmışıq. Üç cilddən ibarət bu kitab sözügedən dövrün müfəssəl elmi-ensiklopedik məlumatlar kitabı hesab olunur. Belə ki, əsərdə 120-yə yaxın elm və onların müxtəlif şaxələri böyük bacarıqla işıqlandırılmış, elmin mürəkkəb məsələləri sadə bir dildə şərh edilmişdir. Orta əsr müəllifləri bir qayda olaraq tarixi hadisələri daha öncə yazılmış əsərlərdən tənqidi yanaşmadan, bir çox hallarda isə birbaşa köçürərək nəql etmişlər. Amma bir üstün cəhət olaraq sözügedən mənbədə bu ənənə pozulmuşdur. Şəmsəddin Amuli ilk öncə giriş sözü ilə çıxış etmiş, birinci fayda olaraq elmin üstünlükləri, ikinci fayda kimi elmin müxtəlif sahələrə bölünməsi və üçüncü fayda olaraq əsərin hazırlanması barədə orijinal məlumatlar vermişdir.

Müəllif əsərlərində XIII-XIV əsrlərdə Azərbaycan və İslam alimlərinin elmi səviyyəsi, onların dünyəvi elmlərə yanaşma tərzi kimi mühüm məsələləri geniş şəkildə işıqlandırmışdır. Əsərlərindəki ensiklopedik məlumatlardan belə nəticəyə gəlmək olur ki, bəzi müasir tədqiqatçıların haqsız ehtimallarının əksinə olaraq, Azərbaycan İslam alimləri hələ qədim dövrlərdən etibarən metafizika sahəsi ilə yanaşı, dünyəvi elmlərə də xüsusi rəğbətlə yanaşmış, elmin heç bir sahəsinin əleyhinə çıxış etməmişlər.

## Ölümü
Mənbələrə görə Sultan Əbu Səidin (1316-1335) vəfatından və Azərbaycanda baş qaldırmış hərc-mərclikdən sonra Şəmsəddin Amuli Sultaniyyədən Şiraza getmiş, 1352-ci ildə orada vəfat etmişdir. «Şəddül-əzar» əsərində verilmiş məlumata görə, onun Şiraz şəhərində dəfn olunduğu qeyd edilir.

## Əsərləri
* "Nəfaisə əl-fünun fi Ərais əl-üyun" (Çeşmələr incilərində nəfis elm sahələri)
* "Şərh-e kulliyat-e qanun-e İbni Sina" (İbn Sinanın "Qanun" əsərinin şərhi)
* "Şərh bər muxtasərü-l üsul İbni Sahib" (İbn Sahibin "Muxtasərul üsul" əsərinə şərh")

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
https://jhsss.net/uploads/article/ru/5_2022/WORK_NAMED_AFTER_NEFAISUL_FUNUN_FI_ARAISULL_UYUN_OF_ALLAMA%20_SHAMSADDIN_MAHAMMAD_IBN_MAHMUD_AMULI_ABOUT_MIDDLE_AGES_AZERBAIJANI_HISTORY_OF_SCIENCE_AS%20_A_SOURCE.pdf
100 il (film)

***100 İl*** John Malkoviç tərəfindən yazılmış və Robert Rodriguez tərəfindən çəkilən eksperimental elmi fantastika filmidir . O, Fransanın Rémy Martin şirkəti tərəfindən 100 il davam edən Louis XIII konyakını tanıtmaq üçün istehsal olunur. 2015-ci ildə "Heç vaxt görməyəcəyiniz film" şüarı ilə reklam edilmiş filmin 18 noyabr 2115-ci ildə nümayişi nəzərdə tutulur. Filmdə ABŞ aktyoru Con Malkoviç, tayvanlı aktrisa Şuya Çanq və çilili aktyor Marko Zaror ilə beynəlxalq ansambl çəkilir.

## İstinadlar
Yevgeni Şiryayev

**Yevgeni Aleksandroviç Şiryayev** (; ) — sovet və rus bəstəkarı.

## Fəaliyyəti
Yevgeni Şiryayev yüzdən çox film, instrumental konsert, opera, balet və vokal əsərlərinin musiqi müəllifidir. İlya Reznik, Leonid Derbenev, Onegin Hacıqasımovla sıx əməkdaşlıq edərək bəstəkar yaradıcılığında onlarla birlikdə ən parlaq vokal əsərlərini yazmışdır. Bəstəkarın mahnılarını Sofiya Rotaru, İosif Kobzon, Mixail Boyarski, Maşa Rasputina, Nikolay Qnatyuk və başqaları ifa ediblər. "Qırmızı qatar", "Dronqo", "Akmal, əjdaha və şahzadə" və bir çox film və teleseriallara musiqi bestələmişdir. Yevgeni Şiryayev 2023-cü il noyabrın 2-də 80 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Masaüstü medal

**Masaüstü medal** — həm ənənəvi medal, həm də xatirə və ya xatirə sikkəsi ilə oxşarlıqları olan xatirə nişanıdır. Bu, adətən müəyyən bir hadisənin şərəfinə verilən və ya görkəmli şəxsiyyətə verilən mükafatdır. Stol medalı stenddə yerləşdirilir, onu stolun və ya hər hansı digər səthin üzərinə qoymaq olar.

Adi medallardan fərqli olaraq, stolüstü medalın bərkidiciləri yoxdur və buna görə də tez-tez sikkə ilə müqayisə edilir. O, müxtəlif materiallardan, o cümlədən mis, bürünc, qızıl, gümüş və ya platin kimi qiymətli metallardan hazırlana bilər. Stolüstü medallar mum tökmə və ya kabartma da daxil olmaqla müxtəlif üsullardan istifadə etməklə hazırlana bilər. Onlar həmçinin emal, sinkləmə, qumlama və digər üsullarla işlənə bilər.

Stolüstü medal adətən səthdə dayanmağa imkan verən stendlə gəlir. Masa medalları üçün stendlər təbii ağac, akril, keramika və ya metal kimi müxtəlif materiallardan hazırlana bilər. Onlar sadə bir forma ola bilər və ya oyma, aşındırma, lazer kəsmə və digər emal növləri ilə bəzədilə bilər.

Stol medalı numizmatik kolleksiyalar üçün vacib bəzəkdir və qaliblər və ya hörmətli şəxslər üçün arzu olunan mükafat ola bilər. Uzun bir tarixə malikdir və ilk dəfə Rusiyada Böyük Pyotrun dövründə meydana çıxdı.

## İstinadlar
Uma Turman

**Uma Karuna Turman** () — amerikalı aktrisa və keçmiş model. Ən çox rejissor Kventin Tarantinonun filmlərindəki rolları ilə tanınır. 1994-cü ildə rol aldığı "*[[Kriminal qiraət (film, 1994)|Kriminal qiraət]]*" filmindəki performansına görə "Oskar", "BAFTA" və "Qızıl Qlobus" mükafatlarına namizəd göstərilib. O, Kvenintin "*[[Billi öldürmək: 1-ci hissə (film, 2003)|Kill Bill]]*" və "*Kill Bill 2*" filmlərində baş rolda çəkilmişdir. Bu filmlərə görə yenidən "Qızıl Qlobus" mükafatına namizədlik əldə etmişdir.

## Həyatı
Uma Karuna Turman 29 aprel 1970-ci ildə Massaçusets ştatının Boston şəhərində anadan olub. Onun atası Robert Turman Hind-Tibet Buddist Tədqiqatları professoru və yazıçı olmuşdur. Atası üç il Buddist rahibi kimi yaşamışdır. Umanın anası Nena fon Şlebrügge dəb modeli idi. Anası Nena, Mexiko şəhərində alman zadəgan və isveçli model Birgit Holmquistin ailəsində dünyaya gəlmişdir. 

Turman Buddist dəyərləri ilə böyüyüb. O, Şimali Hindistanın Uttarakhand ştatındakı Almora şəhərində təxminən iki il vaxt keçirmişdir. Uma Massaçusets ştatının Amherst şəhərində boya-başa çatıb. Burada Amherst Regional Junior Liseyində oxuyub, sonralar Nyu-Yorkun Vudstok şəhərinə köçüb. Umanın Qanden (1967), Deçen Karl (1973) və Mipam (1978) adlı üç qardaşı var. Onun atasının əvvəlki evliliyindən dünyaya gəlmiş Taya (1961) adlı ögey bacısı da var. O, həmçinin isveçli futbolçu Max von Schlebrügge ilə qohumdur. 

2004-cü ildə nəşr olunan bioqrafiyasında o, özünün yeniyetmə ikən utancaq və introvert olduğunu bildirmişdir. Başqaları onun görünüşünə və özünəməxsus adına lağ edirdilər, ona əsl doğum adı ilə müraciət etmək əvəzinə "Uma Karen" ləqəbi ilə ələ salırdılar. Umanın cəmi on yaşı olanda dostunun anası ona rinoplastika etdirməyi məsləhət gördü. O, uşaq yaşlarında dismorfiyadan əziyyət çəkirdi. On dörd yaşında ikən o, Massaçusetsdə yerləşən hazırlıq məktəbi Northfield Mount Hermon Məktəbində təhsil almağa başladı. Burada olduğu müddətdə o, The Crucible tamaşasında Ebiqeyl kimi çıxış etdi. İstedad agentlikləri onun çıxışına heyran qalmışdılar. Onlar Umaya bununla peşəkarcasına məşğul olmaq şansı təklif etdilər. Bu heyrətamiz fürsəti düşünərək o, məktəbi atmaq və aktrisalıq karyerasına davam etmək qərarına gəldi.

## Filmoqrafiya
* Kriminal qiraət (1994)
* Batman & Robin (1997)
* Gattaca (1997)
* The Avengers (1998)
* Billi öldürmək: 1-ci hissə (2003)
* Billi öldürmək: 2-ci hissə (2004)
* Percy Jackson & the Olympians: The Lightning Thief (2010)
* Nimfoman (2013)
* Burnt (2015)
* Qırmızı, ağ və kral mavisi (2023)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Milli rəqəmsal kimlik sistemləri

**Milli rəqəmsal kimlik sistemləri** — ölkə daxilində rəqəmsal kimlik sistemləri. Bir çox dövlətlər bunu tətbiq etmiş, həyata keçirmiş və ya təklif etmişlər.

Rəqəmsal kimliyin bir çox aspektləri qismən internetin hər yerdə olması səbəbindən universal olsa da, mövcud olan xüsusi qanunlar, təcrübələr və dövlət xidmətləri sayəsində bəzi regional dəyişikliklər mövcuddur. Rəqəmsal kimlik rəqəmsal şəxsiyyətin keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün sürücülük vəsiqələrini, pasportları və digər fiziki sənədləri onlayn olaraq təsdiqləyən xidmətlərdən istifadə edə bilər. Həmçinin, çirkli pulların yuyulmasına qarşı sərt siyasətlər o deməkdir ki, pul köçürmələri kimi bəzi xidmətlər rəqəmsal kimliyin daha sərt səviyyədə təsdiqlənməsinə ehtiyac duyur.

Milli müstəvidə rəqəmsal kimlik etibarlı orqanlar (ümumiyyətlə hökumət) tərəfindən tək imza və ya təsdiqləmənin birləşməsini ifadə edə bilər.

## Ümumi xüsusiyyətlər
Milli rəqəmsal kimlik sisteminin potensial faydalarına aşağıdakılar daxildir:

* Daha çox rahatlıq
* Daha az xərc
* Xidmətlərə daha çox çıxış
* Daha çox məxfilik və təhlükəsizlik

Bununla belə, milli rəqəmsal kimliyi sistemi anonimliyi azaldır və insanları verilənlərin pozulması riski ilə üz-üzə qoyur. Bunu tətbiq edən hökumətlər insan hüquqlarının pozulmasına meyilli ola bilərlər.

## Ölkələr üzrə
Hindistanda "Aadhaar" kartı rəqəmsal kimlik xidməti kimi əsasən dövlət qurumları üçün istifadə olunur.

İranın şəxsiyyət vəsiqəsi ölkədə hər yer istifadə olunur.

Ən erkən rəqəmsal kimlik vəsiqələrindən biri Finlandiyada 1999-cu ilin dekabrında baş nazir Paavo Lipponenə verilmişdir.

İctimai Rəqəmsal Kimlik Sistemi dövlət və özəl qurumlar üçün rəqəmsal kimlik kimi istifadə olunur.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* National IDs Around the World — Interactive map
Mobil hökumət

**Mobil hökumət** və ya **m-hökumət** — yalnız mobil telefonlar, notbuk kompüterlər, fərdi rəqəmsal köməkçilər (PDA) və simsiz internet infrastrukturundan istifadə etməklə mümkün olan dövlət xidmətləri və proqramlarından strateji istifadə kimi xidmətlər toplusu.

## Üstünlükləri
Mobil hökumət xidmətləri "e-hökumətdə iştirak edən tərəflər, o cümlədən vətəndaşlar, biznes müəssisələri və bütün dövlət strukturlarına  faydaların artırılması üçün hər növ simsiz və mobil texnologiya, xidmətlər, tətbiqlər və cihazlardan istifadəni əhatə edən strategiya və onun həyata keçirilməsi kimi" izah edilir.

## Ölkələr üzrə
İnfrastrukturun olmaması səbəbindən internetin nüfuzunun aşağı olduğu, mobil bağlantı və nüfuzunun yüksək olduğu inkişaf etməkdə olan ölkələrdə mobil hökumət daha yaxşı seçimdir. Hökumətin vətəndaşlarla qarşılıqlı əlaqəsi SMS kimi vasitələrlə həyata keçirilə bilər.

Hindistanın Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi, Elektronika və İnformasiya Texnologiyaları Departamenti bütün departamentləri və agentlikləri üçün mobil cihazlar vasitəsilə bütün xidmətlərini təmin etmək üçün mobil proqramlar hazırlamaq və yerləşdirmək planlarını açıqlamışdır.

Freymvorkun qəbulunu və vaxtında həyata keçirilməsini təmin etmək üçün hökumət mobil cihazlar vasitəsilə ictimai xidmətlərin əlçatanlığını təmin etmək üçün əsas infrastruktur olan "Mobile Service Delivery Gateway"i (MSDG) inkişaf etdirəcək.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Mobile Government Consortium Int. — Resources on Mobile Government
Virtual siyasətçi

**Virtual siyasətçi** və ya **Sİ siyasətçisi** — dövlət idarəsində fəaliyyət göstərən qeyri-insani varlıq. Virtual siyasətçi eyni vəzifədə xidmət edən bir insanla oxşar gücə sahib olur, lakin süni intellekt alqoritmi əsasında seçim etmək üçün proqramlaşdırılır.

Süni intellekt yaranandan bəri maşınlar müxtəlif səbəblərə görə əvvəllər insanların tutduğu müxtəlif vəzifələrdə işə salınmışdır. Bunlar əsasən insanların iş yükünü yüngülləşdirmək üçün təkrarlanan tapşırıqlara aid edilmişdir. Süni intellekt getdikcə daha çox insan xüsusiyyətləri tələb edən empatiya kimi vəzifələrdə işə salınır, lakin insan qüsurlarını əvəz etmək üçün istifadə olunur. Bəziləri hesab edirlər ki, düzgün verilənlər üzərində proqramlaşdırılmış süni intellekt güclü bir mövqeyə yerləşdirilsə, o, tez məlumatlı qərarlar qəbul edə, səlahiyyəti olan hər kəsin perspektiv və ehtiyaclarına diqqət yetirə bilər.

## SAM
"SAM" ümumiyyətlə ilk virtual siyasətçi hesab edilən proqrama verilən addır. SAM Yeni Zelandiyalı proqram tərtibatçısı Nik Gerritsen tərəfindən yaradılmış və Yeni Zelandiyada insanların fikirlərini və istəklərini təmsil etmək üçün hazırlanmışdır.

SAM-ın 2020-ci ildə Yeni Zelandiyada keçirilən seçkilərdə namizəd kimi irəli sürülməsi nəzərdə tutulmuşdu.

## Alice
"Yandex" tərəfindən qurulmuş "Alice" və ya "Alisa" çatbotu 2018-ci ildə Rusiyada prezident seçkilərində Vladimir Putinə qarşı namizəd olaraq göstərilmişdir. SAM-a bənzər, ictimai fikirli və sosial media vasitəsilə asanlıqla əldə edilə bilən bir bot olması nəzərdə tutulmuşdu. Seçkilərdə uduzsa belə "Alice" əhəmiyyətli dərəcədə səs toplamışdır.

## Tənqidi
Hökumətdə hər hansı bir virtual varlığa yönələn həmlələrin əksəriyyəti tənqid edilmişdir. Sİ namizədləri iştirak etdikləri seçkilərdə mətbuatın diqqətini çəksələr də, sorğularda qeyri-populyar olaraq qalmışdılar. Əsas tənqidlərdən biri odur ki, dərin öyrənmə alqoritmi güclü mövqedə olmaq üçün kifayət qədər inkişaf etməmişdir, onlar həll yollarını düzgün qiymətləndirmək və ya yeni strategiyalar yaratmaq üçün insani keyfiyyətləri və bacarıqları qavraya bilmirlər. Süni intellektin insan cəmiyyətinin dərin mürəkkəbliklərini dərk edə bilməyəcəyi və buna uyğun seçimlər etməyəcəyi iddia edilir.

## İstinadlar
Elektron xidmətlər

**Elektron xidmətlər** və ya **e-xidmətlər** — informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından (İKT) istifadə edən xidmətlər. Elektron xidmətlərin üç əsas komponenti bunlardır:

* xidmət təminatçısı;
* xidmət qəbuledicisi;
* xidmətin çatdırılma kanalları (yəni, texnologiya).

Dövlət elektron xidmətində dövlət qurumları xidmət təminatçısı, vətəndaşlar, eləcə də müəssisələr xidmət qəbuledicisidir. Dövlət elektron xidməti üçün internet elektron xidmətin çatdırılmasının əsas kanalıdır, lakin telefon, televiziya və s. kimi digər klassik kanallar da nəzərə alınır.

1980-ci illərin sonlarında Avropada yarandığı vaxtdan və 1993-cü ildə ABŞ hökuməti tərəfindən təqdim edilməsindən sonra "elektron hökumət" termini indi xüsusilə dövlət siyasəti kontekstində tanınmış tədqiqat sahələrindən birinə çevrilib və hazırda dövlət sektorunun modernləşdirilməsində sürətlə strateji əhəmiyyət qazanmaqdadır. Elektron xidmət bu sahənin qollarından biridir və ona praktiklər və tədqiqatçılar arasında da diqqət artmaqdadır.

## Əhəmiyyəti
Tədqiqatçı Lu 2001-ci ildə yazdığı araşdırmada elektron xidmətlərin bir sıra üstünlüklərini vurğulayır. Bunlardan bəziləri:

* Daha böyük müştəri bazasına daxil olmaq
* Bazarın genişlənməsi
* Yeni bazarlara giriş maneəsinin azaldılması və yeni müştərilərin əldə edilməsi xərclərinin azaldılması
* Müştərilərlə alternativ əlaqə kanalı
* Müştərilərə verilən xidmətlərin artırılması
* Qəbul edilən şirkət imicinin gücləndirilməsi
* Rəqabət üstünlükləri əldə etmək
* Şəffaflığın artırılması
* Müştəri məlumatlılığını artırma potensialı

## Elektron xidmət domeni
“Elektron xidmət” termininin bir çox tətbiqi var.

Burada elektron xidmət termini və təsviri yalnız elektron xidmətin adətən "dövlət elektron xidmətləri"ndə olduğu kimi "ictimai" prefiksi ilə əlaqələndirildiyi halda e-hökumət konteksti ilə məhdudlaşır. Bəzi hallarda elektron hökumət və elektron biznes sahəsində e-xidmət anlayışını əhatə edən bəzi konfranslar və ya jurnallar kimi hər iki sahəyə aid olan aspektlər təsvir edilməli olur.

## Dəyər faktoru
Bəzi əsas xərc amilləri bunlardır:

* Tətbiqlərin qurulması xərcləri;
* Tətbiqlərin saxlanması;
* İnternet bağlantısı;
* Aparat/proqram təminatı;
* Təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar;
* Hüquqi məsələlər;
* Təlim;
* Sürətli texnologiya dəyişiklikləri.

## Həmçinin bax
* Rəqəmsal vətəndaş

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* E-services delivery
* The Best E-Government Sites
* The World Bank (InfoDev) e-Government toolkit
İtan Houk

**İtan Qrin Houk** ( ) — amerikalı aktyor, yazıçı və film rejissoru. İlk rolu 1985-ci ildə çəkilmiş "*Explorers*" filmində olub. O, 1989-cu ildə Robin Vilyams ilə birlikdə rol aldığı "Ölü şairlər cəmiyyəti" filmi ilə daha çox tanınma qazanıb. İtanın ən məşhur filmləri aktrisa Cüli Delpi ilə baş rolda çəkildiyi "Əvvəl" trilogiyasıdır. Aktyor "*Training Day*" və "*Boyhood*" filmlərindəki performansına görə "Oskar" mükafatına namizədlik əldə etmişdir.

## Həyatı
İtan Houk 6 noyabr 1970-ci ildə Texas ştatının Ostin şəhərində doğulmuşdur. Anası xeyriyyə işçisi Lesli (qızlıq soyadı: Qrin), atası Ceyms isə sığorta aktuarisi olmuşdur. Onun valideynləri Texas ştatının Fort-Uort şəhərindəndirlər. Onlar orta məktəbdə oxuyarkən bir-birlərinə aşiq olublar və gənc yaşda evlənmək qərarına gəliblər. Houkun anası ailə həyatı quranda cəmi 17 yaşı var idi. İtan onların evliliyindən bir il sonra dünyaya gəlmişdir. O, anadan olanda valideynlərinin hər ikisi Ostin Texas Universitetində tələbə idilər. Valideynləri 1974-cü ildə, onun cəmi dörd yaşı olanda ayrıldılar və sonda boşandılar. 

Boşanmadan sonra İtan anası tərəfindən böyüdülmüşdür. İkisi daimi bir ev tapmazdan əvvəl bir neçə dəfə köçməli olur, sonda nəhayət Nyu-York şəhərində məskunlaşdılar. İtan Brooklyn Heights-də yerləşən Packer Collegiate İnstitute-a getməyə başladı. İtan 10 yaşında olanda onun anası ikinci dəfə ailə həyatı qurdu. Bundan sonra ailə Nyu-Cersi ştatının Township şəhərinə köçür. İtan burada yerləşən West Windsor Plainsboro High School-da təhsil almışdır. O, sonralar, Hun School of Princeton adlı məktəbə getməli olur. Bu məktəbi 1988-ci ildə bitirmişdir. 

İtan orta məktəbdə oxuyarkən əvvəlcə yazıçı olmaq arzusunda idi. Lakin zaman keçdikcə o, aktyorluğa olan marağını kəşf etdi. İstedadını 13 yaşında ilk dəfə səhnədə nümayiş etdirmək imkanı qazandı. Bu, McCarter Teatrında baş verdi, burada Corc Bernard Şounun "Sent Joan" pyesinin tamaşasında çıxış etdi. O, həmçinin West Windsor-Plainsboro məktəbində "Meet Me in St. Louis" və "You Can't Take It With You" kimi məktəb tamaşalarında rol alıb. Hun məktəbində oxuyarkən o, məşhur McCarter Teatrında aktyorluq kurslarına yazılır. Bu teatr Prinston məktəbinin yaxınlığında yerləşirdi. Məktəbi başa vurduqdan sonra o, Pittsburqdakı Karnegi Mellon Universitetində oxuyaraq aktyorluğa olan həvəsini davam etdirdi. Ancaq o, "Ölü Şairlər Cəmiyyəti" filmində rol aldıqdan sonra çiçəklənən aktyorluq karyerasına diqqət yetirmək üçün universiteti yarımçıq qoymaq qərarına gəldi. O, həmçinin iki il Nyu-York Universitetində ingilis dili təhsili almışdır, lakin karyerasına görə buranı tərk etmişdir.

## Filmoqrafiya
* Ölü şairlər cəmiyyəti (1989)
* Sübhdən əvvəl  (1995)
* Gattaca (1997)
* Böyük ümidlər (1998)
* Training Day (2001)
* Gün batımından əvvəl (2004)
* Taking Lives (2004)
* Müharibə Tanrısı (2005)
* Before the Devil Knows You're Dead (2007)
* Brooklyn's Finest (2009)
* Sinister (2012)
* Gecəyarısından əvvəl (2013)
* Boyhood (2014)
* Valerian və min planetlər şəhəri (2017)
* Ay cəngavəri (2022)
* Qara telefon (2021)
* The Northman (2022)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əvvəl trilogiyası

**Əvvəl trilogiyası** — amerikalı rejissor Riçard Linkleyterin çəkdiyi üç romantik filmdən ibarətdir. Bu filmlərin baş rollarında İtan Houk və Cüli Delpi çəkilmişdir. Trilogiyaya daxildir: Sübhdən əvvəl, Gün batımından əvvəl və Gecəyarısından əvvəl.

## İstinadlar
Elektron vətəndaş itaətsizliyi

**Elektron vətəndaş itaətsizliyi**, həmçinin **kibervətəndaş itaətsizliyi** və ya **kiberitaətsizlik** — iştirakçıların öz hərəkətlərini həyata keçirmək üçün informasiya texnologiyalarından istifadə etdikləri hər hansı bir vətəndaş itaətsizliyi. Elektron vətəndaş itaətsizliyi adətən kompüterləri və interneti əhatə edir, haktivizim kimi də tanınır.

Elektron vətəndaş itaətsizliyinin ümumi forması DDoS-in müəyyən bir hədəfə qarşı koordinasiyasıdır. Bu, virtual oturaq aksiya kimi də tanınır. Bu cür virtual oturaq aksiyalar Elektron Narahatlıq Teatrı və Hekleb kimi haktivist qruplar tərəfindən internetdə elan edilir.

Kompüterləşdirilmiş aktivizm siyasi-ictimai hərəkatların və kompüter vasitəçiliyi ilə kommunikasiyanın kəsişmə nöqtələrində mövcuddur.

## Mənşəyi
"Elektron vətəndaş itaətsizliyi" termini 1996-cı ildə "*Electronic Civil Disobedience: And Other Unpopular Ideas*" adlı araşdırmasında taktiki media sənətçiləri və praktiki kollektivi olan Critical Art Ensemble-ın (CAE) tənqidi yazılarında işlənmişdir. Elektron vətəndaş itaətsizliyi ilkin olaraq 1848-ci ildə "*[[Vətəndaş itaətsizliyi (Toro)|Vətəndaş itaətsizliyi]]*"ni nəşr etdirən amerikalı şair Henri Devid Toro tərəfindən irəli sürülən qeyri-zorakı, lakin pozucu etiraz təcrübələrini davam etdirməyə çalışır.

## Haktivizm
Elektron vətəndaş itaətsizliyi və haktivizm termini sinonim kimi istifadə edilə bilər. Bəzi şərhçilərə görə, elektron vətəndaş itaətsizliyinin haktivizmdən fərqi burada aktyorların adlarını gizlətməməsidir. Bəzi şərhçilər iddia edirlər ki, elektron vətəndaş itaətsizliyi haktivistlər tərəfindən istifadə edilən qeyri-qanuni hərəkətlərdən fərqli olaraq yalnız qanuni vasitələrdən istifadə edir. Haktivizmin konkret qruplar tərəfindən deyil, fərdlər tərəfindən həyata keçirildiyi də iddia edilir.

## Həmçinin bax

* Anonymous (qrup)
* E-demokratiya
* Rəqəmsal hüquqlar

## İstinadlar
Cüli Delpi

**Cüli Delpi** ( ) — fransız-amerikalı aktrisa, rejissor, bəstəkar və müğənni. O, Nyu-York Universitetinin nəzdində olan Tiş İncəsənət Məktəbində kino təhsili alıb. Cüli o vaxtdan bəri 30-dan çox filmə çəkilib. Onun diqqətəlayiq əsərlərindən bəziləri "*Europa Europa*", "*Voyager*", "*Three Colours: White*", "*[[Əvvəl trilogiyası|Əvvəl]]*" trilogiyası, "*An American Werewolf in Paris*" və "*2 Days in Paris*" filmləridir.

Cüli üç "Sezar", iki "Onlayn Film Tənqidçiləri Cəmiyyəti" və iki "Oskar" mükafatına namizəd olub. O, 1990-cı ildə ABŞ-a köçmüşdür. 2001-ci ildə ABŞ vətəndaşı olmuşdur.

## Həyatı
Cüli Delpi Parisdə anadan olub. Albert Delpi və Mari Pilletin yeganə övladıdır. Atası əslən Vyetnamdan olan fransız aktyoru və teatr rejissoru idi. Anası isə bədii filmlər və avanqard teatrdakı işi ilə tanınan fransız aktrisası idi. Onun anası 1971-ci ildə 343-cü Manifesti () imzalamışdı. Bu manifest öz bədənləri, xüsusən də reproduktiv hüquqlarla bağlı seçim etmək hüquqlarını tələb edən qadınların imzaladığı sənəd idi. O zaman Fransada abort etmək qeyri-qanuni idi. Cülinin 2007-ci ildə ekranlara çıxan "2 Days in Paris" filmində personajın anası onun öz anası tərəfindən canlandırılmışdır. Bu filmdə həmin hadisəyə yer verilmişdir. Anası Mari Pilett 2009-cu ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya
* Sübhdən əvvəl (1995)
* Gün batımından əvvəl (2004)
* Gecəyarısından əvvəl (2014)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Onlayn fikirləşmə

**Onlayn fikirləşmə** — qeyri-institusional, institusional və eksperimental onlayn müzakirələrin bir çox formalarını təsvir etmək üçün istifadə olunan geniş termin. Termin həmçinin, elektron informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) istifadəsinə əsaslanan məsləhətləşmə proseslərinin dizaynı, həyata keçirilməsi və öyrənilməsi ilə bağlı yaranan təcrübə və tədqiqat sahəsini təsvir edir.

Baxmayaraq ki, internet və sosial media kompüter vasitəçiliyi ilə kommunikasiya vasitəsilə onlayn diskursiv iştirak və müzakirələri təşviq etsə də, onlayn müzakirənin akademik tədqiqi 2000-ci illərin əvvəllərində başlamışdır.

## Çətinlilər
Tədqiqatçılar onlayn müzakirələrin üzbəüz qarşılıqlı əlaqədən daha az faydalı olmadığı fikrini müdafiə etmiş, ictimai sferanın genişləndirilməsi kimi onlayn müzakirələrin faydasını şübhə altına almışdılar. Kompüter vasitəçiliyi ilə aparılan nitq şəxsiyyətsiz hesab edilir və onlayn ədəbsizliyi təşviq edir. Bundan əlavə, siyasətlə bağlı onlayn müzakirələrdə iştirak edən istifadəçilər yalnız öz fikirləri ilə razılaşan qruplarda şərhlər verirlər.

## Əlaqədar fənlər
Onlayn müzakirələrə dair elmi araşdırmalar fənlərarası xarakter daşıyır. Bu, kompüter vasitəçiliyi ilə kommunikasiyanın digər formalarından istifadə edən onlayn məsləhətləşmə, e-iştirak, e-hökumət, vətəndaşdan vətəndaşa (C2C), onlayn məsləhətçi sorğu, kraudsorsinq, onlayn yardım, onlayn tədqiqat icmaları, interaktiv e-təlim, internet forumlarında və onlayn çatlarda vətəndaş dialoqu, qrup qərarlarının qəbulu kimi təcrübələri əhatə edir.

## Həmçinin bax

* E-demokratiya
* Rəqəmsal vətəndaş

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Online deliberation resources
* Developing and Using Online Tools for Deliberative Democracy - the first conference on online deliberation, Carnegie Mellon University (June 2003)
* Online Deliberation 2005 / DIAC-2005 - the Second Conference on Online Deliberation: Design, Research, and Practice, Stanford University (May 2005)
* Tools for Participation: Collaboration, Deliberation, and Decision Support (DIAC-2008/OD2008) - the Third Conference on Online Deliberation, University of California, Berkeley (June 2008)
* The Fourth International Conference on Online Deliberation - University of Leeds (June 30-July 2, 2010)
* Online Deliberation: A Review of The Literature, Bang The Table, 7 Aug. 2017.
* Online Deliberation Online Deliberation | Participedia.
* Decidim- Free Open-Source participatory democracy software
Sübhdən əvvəl (film, 1995)

**Sübhdən əvvəl** () — Riçard Linkleyterin rejissorluğu ilə 1995-ci ildə çəkilmiş amerikan romantik dram filmi. "*[[Əvvəl trilogiyası|Əvvəl]]*" trilogiyasının ilk seriyasıdır. Baş rollarda İtan Houk və Cüli Delpi çəkilmişdir. Film Budapeşt şəhərindən Vyanaya gedən qatarda tanış olan amerikalı səyyah Cessi və fransız tələbə Selinin hekayəsindən bəhs edir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* Map with references to the shooting locations of ''Before Sunrise'' in Vienna
* "The Before Trilogy: Time Regained", an essay by Dennis Lim at the Criterion Collection
* "Before Sunrise", a song by Maria Rogers inspired by the film's events
Gün batımından əvvəl

**Gün batımından əvvəl** () — Riçard Linkleyterin rejissorluğu ilə 2004-cü ildə çəkilmiş romantik dram filmi. Baş rollarda İtan Houk və Cüli Delpi çəkilmişdir. Bu "*[[Əvvəl trilogiyası|Əvvəl]]*" trilogiyasının ikinci filmidir. Filmdə Cessi və Selin doqquz ildən sonra Parisdə yenidən bir araya gəlirlər. 

## Məzmun
İndi uğurlu yazıçı olan Cessi, Selin ilə münasibəti haqqında yazdığı romanını tanıtmaq üçün Avropada kitab turundadır. Parisdəki kitab mağazasında olarkən o, burada Selin ilə rastlaşır. Onlar yenidən münasibət qururlar və birlikdə vaxt keçirməyə qərar verirlər. 

Onlar Paris küçələrində gəzərkən, son doqquz ildəki yaşadıqlarını, arzularını və peşmanlıqlarını bölüşərək dərin söhbətlər aparırlar. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* An interview with Richard Linklater, Ethan Hawke & Julie Delpy by *Los Angeles Times*
* ''The Before Trilogy: Time Regained'' an essay by Dennis Lim at the Criterion Collection
Gecəyarısından əvvəl

**Gecəyarısından əvvəl** () — Riçard Linkleyterin rejissorluğu ilə 2013-cü ildə çəkilmiş amerikan romantik dram filmi. Filmin baş rollarında İtan Houk və Cüli Delpi çəkilmişdir. Bu "*[[Əvvəl trilogiyası|Əvvəl]]*" trilogiyasının üçüncü filmidir. Hekayə cütlüyün əkiz qızları ilə tətildə olduğu Yunanıstanda baş verir. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* 
* "One couple - nearly 20 years - all before midnight", NPR, May 19, 2013
* Official screenplay at Sony Pictures Classics
* 
* 
* 
* 
* 
* ''The Before Trilogy: Time Regained'' an essay by Dennis Lim at the Criterion Collection
Riçard Linkleyter

**Riçard Stüart Linkleyter** () — amerikalı rejissor, film prodüseri və ssenari yazıçısı. Ən çox romantik film trilogiyası "*[[Əvvəl trilogiyası|Əvvəl]]*" ilə tanınır. O, beş dəfə "Oskar" mükafatına namizədlik əldə edib. 2014-cü ildə çəkdiyi "*Boyhood*" filminə görə "Qızıl Qlobus" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Filmoqrafiya
* Slacker (1990)
* Dazed and Confused (1993)
* Sübhdən əvvəl (1995)
* The Newton Boys (1998)
* Waking Life (2001)
* Tape (2001)
* School of Rock (2003)
* Gün batımından əvvəl (2004)
* Bad News Bears (2005)
* Gecəyarısından əvvəl (2013)
* Boyhood (2014)

## İstinadlar
Arxangelsk-Həştərxan xətti

**Arxangelsk-Həştərxan xətti** — Barbarossa əməliyyatının hərbi hədəfi və məqsədi. O, həm də **Volqa–Arxangelsk xətti**, eləcə də (daha nadir hallarda) **Volqa–Arxangelsk–Həştərxan xətti** kimi tanınır. İlk dəfə 18 dekabr 1940-cı ildə Fürer 21 Direktivində bəhs edilib. Direktivdə Almaniyanın Sovet İttifaqına hücumunun qarşıya qoyulmuş məqsədləri və şərtləri açıqlanırdı və "ümumi Volqa-Arxangelsk" xəttinə çatmaq onun ümumi hərbi məqsədi kimi təsvir edilirdi.

## Zəmin
Xəttin mənşəyi 1940-cı ilin yayında Erix Marksın həyata keçirdiyi "Şərq Əməliyyatı Layihəsi" adlı hərbi araşdırmadır. Bu hesabatda Rusiyanın gələcəkdə Almaniya üçün təhlükə olmasının qarşısını almaq və onu "düşmən bombardmançılarından qorumaq" üçün "Arxangelsk-Qorki-Rostov" xəttinə qədər işğalı təbliğ olunurdu. Marksa görə əməliyyatın bitməsi, o cümlədən Moskvanın və ətrafının ələ keçirilməsi üçün 9-17 həftə vaxt lazım idi.

Hipotetik Arxangelsk-Həştərxan xətti Rusiyanın şimalında, Ağ dənizdəki Arxangelsk liman şəhərindən Volqa çayının qovuşduğu yerlə Xəzər dənizində Volqanın mənsəbindəki Həştərxan liman şəhərinə qədər uzanmalı idi. Almaniyanın Sovet İttifaqına hücumu bu məqsədlərdən heç birini təmin edə bilmədi.
## Məqsədlər
Plan, xəttdən qərbdə yerləşən Qızıl Ordunun 1941-ci ildə qış başlamazdan əvvəl sürətli hərbi kampaniyada məğlub edilməsi idi.  Alman Vermaxtı hesab edirdi ki, Sovet hərbi təchizatının böyük hissəsi və Sovet İttifaqının ərzaq və əhali potensialının əsas hissəsi bu xəttin qərbində yerləşir. Almaniya bu xəttə çatsaydı, Sovet İttifaqı neft ehtiyatlarının 86%-ni (Qafqazdakı neft ərazilərindən) itirəcəkdi.

Hərbi əməliyyatların son məqsədi kimi Arxangelsk-Həştərxan xətti seçildi, çünki coğrafi ölçüləri baxımından bütün Sovet İttifaqının vahid hərbi kampaniyada işğalı qeyri-mümkün hesab edilirdi. Şərqdəki Sovet sənaye mərkəzlərinin hava bombardmanı ilə məhv edilməsi planlaşdırılırdı və bunun üçün bütün *[[Luftflotte]]* ("hava donanması"; status baxımından ordu qrupuna bərabərdir) təyin olunmalı idi.
## İstinadlar
Liqand

**Liqand** ( "bağlamaq") — donor-akseptor qarşılıqlı təsiri ilə başqa bir atoma (akseptor) bağlanmış atom, ion və ya molekul. Anlayış kompleks birləşmələrin kimyasında istifadə olunur, bir və ya bir neçə mərkəzi (kompleks əmələ gətirən) metal atomlarına bağlanmış hissəcikləri ifadə edir.

Çox vaxt bu cür bağlanma "koordinasiya" adlanan donor-akseptor rabitəsinin meydana gəlməsi ilə baş verir, burada liqandlar Lyuis əsasları kimi çıxış edir, yəni elektron cütünün donorları kimi. Liqandlar mərkəzi atoma bağlandıqda, kompleksləşdirici agentin kimyəvi xassələri və liqandların özləri çox vaxt əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır.

## Liqandların xüsusiyyətləri

### Elektron quruluş
Əslində, liqandın komplekslər yaratmaq və D-orbitalını öz-özünə məhv etmək qabiliyyətini qiymətləndirməyə və proqnozlaşdırmağa imkan verən ən vacib xüsusiyyəti - bütövlükdə birləşmənin məhv edilməsidir. Birinci təxmin olaraq, liqandın koordinasiya rabitəsi yaratmaq üçün ayıra bildiyi elektron cütlərinin sayını və bağlayan atomun və ya funksional qrupun elektronmənfiliyini ehtiva edir.
Liqand (biokimya)

Biokimya və farmakologiyada **liqand** — biomolekulla (əksər hallarda zülal, məsələn, hüceyrə reseptoru, lakin bəzən, məsələn, DNT) ilə kompleks əmələ gətirən kimyəvi birləşmə (çox vaxt, lakin həmişə deyil, kiçik molekuldur) və nəticədə müəyyən biokimyəvi, fizioloji və ya farmakoloji təsirlər yaradır. Liqandın bir zülalla bağlanması vəziyyətində, liqand adətən hədəf zülalın (məsələn, reseptor) xüsusi bir rabitə yerinə bağlanan kiçik bir siqnal molekuludur. Liqandın DNT ilə bağlanması vəziyyətində, liqand adətən kiçik molekul və ya ion, və ya DNT ikiqat spiralına bağlanan zülal  olur.

Bir liqandın reseptorla bağlanması adətən molekullararası qarşılıqlı təsir qüvvələrinin, məsələn, ion bağları, hidrogen bağları, Van der Vaals qüvvələri - 10-20 kC / mol enerjisi olan molekullararası (və atomlararası) qarşılıqlı təsir qüvvələrinin köməyi ilə baş verir. Bu termin əvvəlcə bütün bu cür qüvvələri ifadə edirdi; müasir elmdə adətən molekulların qütbləşməsi və dipolların əmələ gəlməsi nəticəsində yaranan qüvvələrə tətbiq edilir. Onu 1869-cu ildə Yan van der Vaals kəşf etmişdir.

Vander Vaals inert qazların atomlararası qarşılıqlı təsir qüvvələri inert qazların ( qaz, maye və bərk maddələr ) məcmu vəziyyətlərinin mövcudluğunun mümkünlüyünü müəyyən edir.

Van der Vaals qüvvələrinə dipollar arasında qarşılıqlı təsirlər daxildir (daimi və induksiya). Adı ondan irəli gəlir ki, bu qüvvələr real qaz üçün van der Vaals vəziyyət tənliyində daxili təzyiq korreksiyasının səbəbidir. Bu qarşılıqlı təsirlər, eləcə də hidrogen rabitəsi bioloji makromolekulların məkan quruluşunun formalaşmasını müəyyən edir.

## İstinadlar
Morfey

**Morfey** ( - “formalaşdıran”, “[yuxuları] formalaşdıran”) —  yunan mifologiyasında yaxşı yuxular tanrısı.

Atası yuxu tanrısı Hipnosdur. Bir versiyaya görə, anası Afroditanın üç lütfündən biri olan Zevsin və Evrinomun qızı Aglaia idi, adı hərfi mənada "aydın" deməkdir. Başqasına görə - Nyukta, gecə ilahəsinin qızıdır.

Morfey istənilən formada ola bilər və yuxuda insanlara görünə bilər. O, təsvir etdiyi şəxsin səsini və danışıq tərzini tam dəqiqliklə təqlid edə bilir. Yunanlar onu demək olar ki, həmişə məbədlərində kiçik qanadları olan qamətli bir gənc kimi təsvir edirdilər, lakin bəzi sənət abidələrində o, əlində çiçək olan saqqallı qoca kimi görünür. Morfey padşahların və qəhrəmanların xəyallarını izləməyə borcludur. Morfeyin əsas emblemi xəyallar dünyasına açılan əkiz qapılardır. Bu, yalançı xəyallar üçün fil sümüyü qapısı və həqiqi xəyallar üçün buynuz qapıdır. Tanrının simvolizmi və atributlarından qara rəng (gecənin və unudulmanın rəngi kimi) və xaşxaşçiçəkləri həmişə xüsusilə vurğulanır. Morfey tez-tez gümüş ulduzları səpələnmiş qara paltarda təsvir edilmişdir. Əlində rahatlaşdırıcı, bürüyən hipnotik təsirə malik olan bir fincan xaşxaş suyu tuturdu. Bəzən onun başına xəyalları simvolizə edən xaşxaş tacı taxdığına inanılır. Yunanlar onu adətən vazalarda, romalılar isə sarkofaqlarda təsvir edirdilər.

## İstinadlar
Yan Evangelista Purkine

**Yan Evangelista Purkine** (həmçinin **Purkinye**, ; ) —  çex fizioloqu, anatomisti, siyasətçisi, müəllimi, Piaristlərin mənəvi ordeninin üzvü. 

Prussiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1832), Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının xarici müxbir üzvü (1836), London Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü (1850), Paris Elmlər Akademiyasının (1861) müxbir üzvü .

İlk dəfə 1837-ci ildə neyronları aşkar etmişdir.

## İstinadlar
Çarlz Şerrinqton

Ser **Çarlz Skott Şerrinqton** ( ; ) — fiziologiya və neyrobiologiya sahəsində ingilis alimi. "Neyronların funksiyaları ilə bağlı kəşflərinə görə" 1932-ci ildə Fiziologiya və Tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı (Edqar Edrian ilə birlikdə).

London Kral Cəmiyyətinin üzvü (1893) və prezidenti (1920-1925), Paris Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (1945; 1923-cü ildən müxbir), Peterburq Elmlər  Akademiyasının xarici müxbir üzvü (1915) .

## Elmə töhfəsi
Şerrinqton və Edrianın əsərlərinə əvvəl reflekslərin refleks qövsünün təcrid olunmuş fəaliyyətindən qaynaqlandığı düşünülürdü. Sinir sisteminin müəyyən liflərdən və ya zəif demarkasiya olunmuş hüceyrələrin vahid şəbəkəsi olduğuna inanan nəzəriyyə də dominant idi (sinir sisteminin strukturunun retikulyar nəzəriyyəsi); optik mikroskoplar neyronlar arasında aydın sərhədləri aşkar etməyə imkan vermirdi, xüsusən neyronların kontrastla boyanması üsulunun ixtirasından əvvəl. Şerrinqton bu nəzəriyyəni inandırıcı şəkildə təkzib etdi, neyrofiziologiyaya sinaptik əlaqə təsəvvürlərini daxil etdi və ilk dəfə (1897) “sinaps” termininin özündən istifadə etdi. O, həmçinin göstərdi ki, reflekslər, hətta şərtsizlər də təkcə refleks qövsünün fəaliyyətinin məhsulu deyil, bütövlükdə sinir sistemi tərəfindən tənzimlənir. O, antaqonist əzələlərin qarşılıqlı innervasiyasını nümayiş etdirdi - birləşdirici əzələnin motor mərkəzi (məsələn, fleksor) həyəcanlandıqda əzələlərdən birinin (məsələn, ekstensor) motor mərkəzinin inhibə edilməsini nümayiş etdirdi  . Əzələ innervasiya nümunələrini müəyyən edən geniş neyrohistoloji tədqiqatlar aparmışdır. Nobel mükafatı ilə bağlı təbrik nitqində Şerrinqtonun işi “sinir sisteminin fiziologiyasında yeni eranın açılması” kimi qeyd edilmişdir.

## Kitabları

* "İnsan və onun təbiəti" ( 1940 )
* "Sinir sisteminin inteqrativ fəaliyyəti", 1906 
* İnsan öz təbiətində
* Brabantiusun təhqiqi və digər məsələlər
* Məməlilər fiziologiyası: Praktik təlimlər kursu

## İstinadlar
Makromolekul

**Makromolekul** — yüksək molekulyar kütləyə malik molekul, quruluşu aşağı molekulyar kütləli molekullardan əmələ gələn vahidlərin (real və ya zehni olaraq) çoxlu təkrarlanmasıdır. Makromolekulları təşkil edən atomların sayı çox böyük ola bilər (yüz minlərlə və milyonlarla).

Yüksək molekulyar kütləli maddələr adətən molekulyar kütləsi 103 Da-dan çox olan maddələr hesab olunur. Molekulyar kütlənin molekulun makromolekul sayılması üçün kifayət qədər böyük olub-olmaması çox vaxt (lakin həmişə deyil) aşağıdakı meyarla müəyyən edilə bilər: əgər bir və ya bir neçə vahidin əlavə edilməsi və ya çıxarılması molekulyar xassələrə təsir etmirsə, molekul makromolekul hesab olunur (bu meyar uğursuz olur, məsələn, biopolimerlər vəziyyətində).

“Makromolekul”, “polimer molekulu” və ya “meqamolekul” sözlərinin sinonimləri kimi istifadə olunur.

"Makromolekul" termini 1922-ci ildə kimyaçı Hermann Ştaudinger tərəfindən elmə daxil edilmişdir.
Həyatın təşkili səviyyələri

**Həyatın təşkili səviyyələri** — mürəkkəblik səviyyələrini əks etdirən biosistemlərin təşkilinin iyerarxik tabeli səviyyələri. Çox vaxt həyatın səkkiz əsas struktur səviyyəsi ayırd edilir:

# molekulyar,
# hüceyrə,
# toxuma,
# orqan ,
# orqanizm ,
# populyasiya-növ,
# biogeosenotik,
# biosfer.

Tipik olaraq, bu səviyyələrin hər biri daha aşağı səviyyədə olan alt sistemlər sistemi və daha yüksək səviyyədə bir sistemin alt sistemidir.

Qeyd etmək lazımdır ki, biosistemlərin səviyyələrinin universal siyahısını yaratmaq mümkün deyil. Aşağı səviyyədəki sistemlərdə olmayan yeni xüsusiyyətlər görünsə, ayrı bir təşkilat səviyyəsini ayırmaq məsləhətdir. Məsələn, həyat fenomeni hüceyrə səviyyəsində, potensial ölümsüzlük isə əhali səviyyəsində yaranır. 

## İstinadlar
Neyroqliya

**Neyroqliya** və ya sadəcə **qliya** ( - lif, sinir +  - yapışqan) — sinir toxumasının köməkçi hüceyrələri məcmusu. Mərkəzi sinir sisteminin ümumi həcminin təxminən 40%-ni təşkil edir. Son tədqiqatlara görə, beyindəki qlial hüceyrələrin (qliositlərin) sayı təxminən neyronlarla eynidir (əvvəllər qlial hüceyrələrin 8-10 dəfə çox olduğuna inanılırdı). Termini 1846-cı ildə Rudolf Virxov təqdim etmişdir.

Qlial hüceyrələrin ümumi funksiyaları və qismən mənşəyi var (mikroqlia istisna olmaqla). Onlar neyronlar üçün xüsusi bir mikromühit təşkil edir, sinir impulslarının yaranması və ötürülməsi üçün şərait yaradır, həmçinin neyronun özünün metabolik proseslərinin bir hissəsini həyata keçirir.

## İstinadlar
Sinir toxuması

**Sinir toxuması** — sinir sisteminin əsasını təşkil edən və onun funksiyalarının həyata keçirilməsi üçün şərait yaradan xüsusi strukturlar sistemi olan ektodermal mənşəli toxuma. Sinir toxuması sinir impulsları yaradaraq stimulları qəbul edir və bu impulsları orqanizmi ətraf mühitlə birləşdirərək effektora ötürür. Sinir toxuması orqanizmin toxumalarının, orqanların və sistemlərinin qarşılıqlı əlaqəsini və tənzimlənməsini təmin edir.

Sinir toxumaları sinir sistemini təşkil edir və sinir qanqliyası, onurğa beyni və beynin bir hissəsidir. Onlar sinir hüceyrələrindən - neyronlardan ibarətdir, ulduz formasındadır, uzun və qısa proseslər həyata keçirir. Neyronlar qıcıqlanmanı (afferent, sensor, reseptor və ya mərkəzdənqaçma neyronları) qəbul edir və həyəcanı əzələlərə, dəriyə, digər toxumalara, orqanlara (efferent, motor, motor və ya mərkəzdənqaçma neyronları) ötürür. Sinir toxumaları bədənin koordinasiyalı işləməsini təmin edir.

## Strukturu
Sinir toxuması - əsas funksiyanı yerinə yetirən neyronlardan (*neyrositlər*) və neyronlar üçün xüsusi mikromühit təmin edən neyroqliyadan ibarətdir. O, həmçinin ependimaya (bəzi elm adamları onu qliadan təcrid edirlər) və bəzi mənbələrə görə, kök hüceyrələrə (üçüncü beyin mədəciyinin bölgəsində yerləşdirilib, oradan iybilmə lampasına və hipokampusun dişli girusuna köçürlər) aiddir. ).

## Funksiyaları

# Qıcıqlanmanın qavranılması funksiyası;
# Sinir impulslarının yaranması və keçirilməsi;
# Sinir impulslarının işlək hüceyrələrə ötürülməsi;
# Sekretor (ekso- və endokrin) funksiya;
# Maneə funksiyası;
# Adaptasiya-trofik funksiya;
# Tənzimləyici funksiya (orqan və toxumaların işini tənzimləyir);
# Homeostatik funksiya .

## İstinadlar