Evgenika

**Evgenika** və ya **yevgenika** ( — nəcib) — insanların genetik keyfiyyətlərini yaxşılaşdırmaq məqsədilə əhali strukturuna müdaxilə etmək ideyasını və ya tətbiqlərini əhatə edən sosial-fəlsəfi, elmi və ictimai hərəkat. Bu ideya, genetik cəhətdən “arzuolunan” xüsusiyyətlərin təşviqi və “arzuolunmaz” xüsusiyyətlərin qarşısının alınması ilə bəşəriyyətin təkmilləşdirilməsini hədəfləyir. Evgenika tez-tez eutenika ilə qarışdırılır. Halbuki evgenika genetik irsiyyətə, eutenika isə ətraf mühit faktorlarının yaxşılaşdırılmasına yönəlib. Məsələn, evgenika genetik xəstəlikləri daşıyan fərdlərin çoxalmasının qarşısını almağa çalışırsa, eutenika təmiz hava, qidalanma və təhsil kimi mühit şərtlərini yaxşılaşdırmağı məqsəd qoyur.

## Tarixi evgenika
Evgenikanın əsasları Platonun "Respublika" əsərindəki “dövlətin ideal idarəetməsi üçün seçilmiş nikahlar” ideyasına qədər gedib çıxır. Qədim Spartada fiziki cəhətdən zəif uşaqların həyatına son verilməsi evgenik yanaşmanın ilkin nümunələrindən hesab olunur. “Evgenika” termini 1883-cü ildə britaniyalı alim Frensis Qalton tərəfindən təqdim olunmuşdur. O, insan xüsusiyyətlərinin irsi yolla ötürülə bildiyini əsas götürərək, cəmiyyətin genetik cəhətdən yaxşılaşdırıla biləcəyini iddia etmişdir. XX əsrin əvvəlində bir çox elm adamı və ictimai xadim evgenikanı tənqid etməyə başladı. Onlar bu ideyanın etik problemlərə yol açdığını, fərdi hüquqları pozduğunu və elmi əsaslarının qeyri-müəyyən olduğunu bildirirdilər.

Bəzi feministlər, xüsusilə reproduktiv hüquqlar kontekstində evgenika ilə maraqlanırdılar. Onlar qadınların sağlam nəsillər yetişdirməsində mühüm rol oynadıqlarını vurğulayaraq, evgenikanı qadınların səhiyyə imkanları ilə əlaqələndirirdilər.

### Şimali Amerikada evgenika
ABŞ və Kanadada XX əsrin əvvəllərində evgenika geniş yayılmışdı. ABŞ-da 30-dan çox ştatda "sterilizasiya qanunları" qəbul olunmuş, minlərlə insan məcburi olaraq sterilizasiya edilmişdir. İmmiqrasiya məhdudiyyətləri və irqçi siyasətlər də evgenik arqumentlərlə əsaslandırılırdı.

### Meksikada evgenika
1920–1940-cı illər arasında Meksikada evgenika ictimai səhiyyə və təhsil siyasətlərinə inteqrasiya edilmişdi. Ancaq buradakı evgenik yanaşmalar əsasən müsbət evgenika (ailə planlaması, ana sağlamlığı və s.) üzərində qurulmuşdu.

### Nasisizm və evgenikanın süqutu
Nasist Almaniyasında evgenika dövlət ideologiyasına çevrildi. Nasistlər genetik cəhətdən “təmiz” irq yaratmaq məqsədilə milyonlarla insanı sterilizasiya etdi, həbs düşərgələrində eksperimentlər apardı və milyonlarla insanı qətliam etdi. Bu cinayətlər evgenika anlayışını beynəlxalq miqyasda ləkələdi və onun elmi və etik leqitimliyinə böyük zərbə vurdu.

### Sinqapurda evgenika
Sinqapur hökuməti 1980-ci illərdə təhsil səviyyəsi yüksək olan fərdlər arasında nikahların təşviqi və “ağıllı nəsil” yetişdirmək kimi proqramlar həyata keçirmişdir. Bu tədbirlər evgenika ilə bağlı müasir nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

## Müasir evgenika
Müasir dövrdə evgenika genetik mühəndislik, preimplantasiya diaqnostikası, CRISPR və reproduktiv texnologiyalar çərçivəsində müzakirə olunur. Texnologiyanın inkişafı yeni suallar doğurur: “genetik seçki etikdirmi?”, “xəstəliklərin qarşısının alınması ilə insan fərdiyyətinə müdaxilə arasındakı sərhəd haradadır?”

## Elmi etibarlılıq məsələsi
Evgenikanı müdafiə edənlər insan xüsusiyyətlərinin genetik ötürülməsinin bioloji əsaslarını, genetika və təkamül nəzəriyyəsini istinad kimi göstərirlər. Onlar, müəyyən xəstəliklərin irsən keçməsinin qarşısının alınmasının elmi və tibbi baxımdan əsaslandırıldığını bildirirlər. Tənqidçilər isə insan davranışı və zəkası kimi xüsusiyyətlərin yalnız genetik faktorlardan asılı olmadığını vurğulayırlar. Mühit, sosial faktorlar və təsadüf bu xüsusiyyətlərə ciddi təsir göstərir. Bundan əlavə, tarixdə evgenika tez-tez saxta elmi əsaslarla irqçilik və ayrı-seçkiliyi legitimləşdirmək üçün istifadə edilmişdir.

Müasir bioetika evgenikanı insan hüquqlarına zidd hesab edir. Məcburi sterilizasiya, cinsiyyət və qabiliyyət əsaslı seçkilər, fərdi azadlıqların pozulması, əlillərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması kimi halların bu anlayışla əlaqəsi evgenik praktikaların etik cəhətdən qəbuledilməz olduğunu göstərir. Bəzi bioetikaşünaslar “liberal evgenika” anlayışını təklif edirlər. Onlara görə, fərdlər öz bədənləri və gələcək nəsilləri barədə seçim azadlığına sahibdirlərsə və bu müdaxilələr məcburi deyil, könüllüdürsə, etik baxımdan məqbul sayıla bilər.

## Elmi fantastikada evgenika
Evgenika çox vaxt elmi fantastikada əsas motiv kimi istifadə olunur. Filmlərdə və ədəbiyyatda “ideallaşdırılmış genetik cəmiyyətlər” (məsələn, Qattaka filmi) tez-tez distopik nəticələr doğurur. Bu əsərlər evgenikanın potensial təhlükələrinə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* H-Eugenics, H-Net's network on the history of eugenics from Michigan State University
* Eugenics: Its Origin and Development (1883–Present) by the National Human Genome Research Institute (30 November 2021)
* Eugenics and Scientific Racism Fact Sheet by the National Human Genome Research Institute (3 November 2021)