Nasist Almaniyasında elm və texnika

**[[Üçüncü Reyx|Nasist Almaniyasında]] elm və texnikanın mövqeyi** tamamilə partiya göstərişləri və ölkədə yaradılmış siyasi ab-hava ilə müəyyən edilirdi. Dövlət və partiya aparatları, əsasən, cəmiyyətin aşağı təbəqələrindən olan savadlı insanlar hər hansı biliyə xas olan inamsızlıq və qeyri-dost münasibət ucbatından, prinsipcə, elmin tərəqqisinə töhfə vermədilər.

1 may 1934-cü ildə nasist Bernhard Rust ( *Rust*, *Reichs- und preußischen Nazir für Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung* ) partiya və partiya ideologiya ruhunda elmə rəhbərlik etmək məsuliyyəti daşıyan Elm, Təhsil və Xalq Təhsili Naziri təyin edildi. 

Əsasən, aşkar nəticə verən hər hansı bir elm həvəsləndirilirdi. Fundamental elmin əhəmiyyətini nasist Almaniyasının rəhbərləri dərk etmirdilər. Fransanın şimal bölgələrini ələ keçirdikdən sonra dərhal siyasi vəzifələrini (bax: Mein Kampf ) tamamlanmış hesab edən Hitler, 1942-ci ildə tamamlana bilməyən hərbi ehtiyaclar üçün sənayedəki elmi layihələrin müvəqqəti dayandırmağı tapşırdı.

## Nasist ideologiyasının təsiri
Milli Sosializmin nəzəri əsaslandırılması qeyri-rəsmi olaraq Alfred Rosenberg -in (1922 -ci ildə "NSDAP-ın təbiəti, əsas prinsipləri və məqsədləri" kitabını nəşr etdirən) işi hesab olunur - "XX əsrin mifi" (1930). Bir çox vəzifələr arasında Rozenberq milli sosialist ideologiyası və təhsili üzrə Mərkəzi Tədqiqat İnstitutunun rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır (1940-1945). 1918-ci ilin yanvarında Moskva Ali Texniki Məktəbinin (Bauman adına MVTU) birinci dərəcəli diplomla bitirən məzunu kimi o, marksizmin əsasları ilə tanış idi, bütün tarixin bəşəriyyət sinfi mübarizə deyil, irqi nəzəriyyə baxımından hesab edərək lakin onu təhrif etmişdi.

İdeoloji aparatın ən böyük təsirinə məruz qalan humanitar elmlər idi. Alman tarixini yenidən nəzərdən keçirmək və yenidən yazmaq və onu köhnə peşəkar yanaşmanın darlığı və məhdudiyyətlərindən azad etmək üçün bir kampaniya başladıldı. Yeni tarixin yazılmasının məqsədi alman xalqının qəhrəmanlıq keçmişinin yad təsirlərdən, ilk növbədə Romanın deyil, qədim alman tayfalarının fəaliyyətinin nəticəsi olduğunu izah etməklə vətənpərvərlik hisslərini aşılamaq idi.

Elmi bürokratiya tərəfindən diqqətə layiq görülən  mütəxəssislərin seçilməsində tətbiq edilən irqi prinsip alman elminə ciddi ziyan vururdu. Bu səbəbdən Eynşteyn, Amy Noether və Lise Meitner kimi dünyaca məşhur alimlər Almaniyanı tərk etdilər. Nobel mükafatı laureatı Qustav Hertz müəllimlik fəaliyyətini dayandırmaq məcburiyyətində qaldı, eyni aqibəti "irqi mülahizələrə görə" başqa bir Nobel mükafatçısı Ceyms Frank da yaşadı.

Bəzi görkəmli alimlər Milli Sosializm ideologiyasının elmi əsaslandırılmasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş "Ariya elmi"nin yaradılmasında fəal iştirak etdilər. Məşhur fizik Filipp Lenard (“Lenardın pəncərəsi”) “ariyalı alman fizikası”nın banisi kimi çıxış etmiş, Stark effektini kəşf etmiş Nobel mükafatı laureatı, professor İohannes Stark isə alman elminin “yəhudi təsirindən” təmizlənməsində fəal olmuşdur. Fiziki və texniki dövlət komitəsinin sədri vəzifəsi ().

; Əvvəlki dövrün təsiri

Almaniyanın elm dünyası əvvəlki dövrə xas düşüncə tərzini saxlamaqla, həm nəzəriyyə, həm də onun tətbiqi bölmələri üzrə dünyada aparıcı yerlərdən birini tuturdu. Səmərəli fikir mübadiləsinə imkan verən elmi əlaqələri qiymətləndirən elm adamları arasında  məxfiliklə əlaqəli silahların hazırlanmasında iştirak etmək istəyi yox idi. Eyni zamanda, partiya ideologiyasını mənəvi cəhətdən rədd etməklə yanaşı, elmdən bixəbər bir idarənin diqtəsindən asılı olmaq qorxusunu rəhbər tuturdular ki, bu da onları istər-istəməz tədqiqat mövzularının seçimində azadlıqdan məhrum edər və müəyyən şərtlər altında isə hətta onların şəxsi azadlığından məhrum ola bilərdilər. 

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı radiasiya genetikası, inkişaf genetikası və populyasiya genetikasının əsaslarını yaradan V. Timofeyev-Resovski Berlində özünün elmi-fəaliyyətini davam etdirdi. 

## Müharibədən əvvəl sənaye (1933-1939)

## Müharibədən əvvəlki xronika

* 1933 - elektron mikroskopun yaradılması (müəlliflər: *Knoll, v.* *-Borries, Ruska und Bruche* ), kvars saatları ( *Scheibe und Adelsberger* ), dizel-elektrik transmissiyasının inkişafı,
* 1934 - süni lifin sənaye istehsalının başlanğıcı ( *Rein* ), ictimai televiziyanın sınaqdan keçirilməsi (Berlin), nəhəng gəmi liftinin tikintisi.
* 1935 - sulfamidlərin tibbi terapevtik praktikaya tətbiqi .
* 1936 - sinir agentinin ixtirası, sintetik kauçuk istehsalının başlanğıcı (Buna konserni), dəmir filizinin zənginləşdirilməsi texnologiyasının inkişafı, çox qatlı rəngli foto materialların istehsalı texnologiyasının inkişafı (Rudolf). Fischer), səs rəngli kinonun inkişafı ilə təcrübələr, telefonla yayım (Leypsiq-Berlin), Peenemünde-də tədqiqat və sınaq raket mərkəzinin yaradılması.
* 1937 - süni lif perlonun ixtirası ( *Schlack* ), Olimpiyada qazıntıların başlanması.
* 1938 - televiziya texnologiyasının böyük sərgisi (Berlin), professor Otto Hahn kimyəvi üsullardan istifadə edərək atom nüvəsinin parçalanması fenomenini kəşf etdi.
** 1938 -ci il dekabrın 17-də Otto Han və onun köməkçisi Fritz Ştrassman Berlində uran nüvəsinin parçalanmasını kəşf edib sübut etdilər ki, bu da nüvə enerjisindən istifadənin elmi-texniki əsasına çevrildi.
* 1939 - zarin adlı hərbi sinir-paralitik zəhərləyici maddənin ixtirası (*Shrader, Ritter, Linde und Ambros*), DDT insektisidinin ixtirası (*Schrader* və P. G. Müller), süni yağların istehsalı texnologiyasının inkişafı            (*Reppe* ), nüvə enerjisindən istifadə üzrə işlərin başlanması, radar texnologiyası üzərində işlərin başlanması, He 176 və He178 reaktiv mühərrikləri olan təyyarələrin ilk uçuşları (24 avqust)
* 1940 - orqanosilikon materialların yaradılması ( *R. Müller*).Manfred fon Ardenn 500.000 dəfə böyüdücü elektron mikroskop yaratdı. I.G.Farbenindustrie AG neft məhsullarından süni kauçuk istehsalı üçün patenti (Buna N və Buna S patentləri) Amerikanın Standard Oil konserninə satdı ki, bu da Birləşmiş Ştatlara Yaponiya tərəfdən Asiyada kauçuk plantasiyalarını ələ keçirdirtdiyi zaman qısa müddətdə süni rezin istehsalını təmin etməyə və öz ehtiyaclarını ödəməyə imkan verdi. 

## Müharibə vaxtı (1939-1945)
Nasist Almaniyası çoxlu sayda novator hərbi və elmi inkişaflara sahib idi.

Bununla belə, 1940-cı ilin payızında Müharibənin tezliklə başa çatacağına ümid edən Hitler, ölümcül səhvlərindən birini, bir il ərzində orduya təmin olunması mümkün olmayan silah növlərinin inkişaf etdirilməsini qadağan edən əmri verməklə etdi. Beləliklə, məsələn, dünyanın ilk reaktiv təyyarəsinin  və raket "qisas silahlarının" inkişafı və döyüş istifadəsi bir il və ya daha çox gecikdirildi. Həmçinin, "Amerika" layihəsi çərçivəsində A-9/A-10 qitələrarası raketlərinin yaradılması kimi və qismən orbital bombardmançı Silbervogel, nüvə silahları və bir sıra digər layihələr ümumiyyətlə tamamlanmadı.

Almaniyada aparılan elmi-tədqiqat və təkmilləşdirmə işlərinin əsas istiqaməti hərbi sənayenin tələbatını ödəmək və ordunun döyüş qabiliyyətini artırmaq idi.

### Artilleriya
Flak 18, Flak 36, Flak 37 və Flak 41 variantlarında daha çox "aht und aht" kimi tanınan 1000 m/s ilkin sürəti ilə 1918 (1941) Alman 88 mm-lik zenit silahı artilleriya texnologiyyası üzrə misilsiz nailiyyət idi.  Düşmən təyyarələrini daha yüksək hündürlüklərə qovması ilə yanaşı, o, T-34 və KV-1 kimi Sovet, "Matilda" ingilis, B-1, Fransız tanklarını 1 km-lik məsafədən vurmağa qadir olan əla tank əleyhinə vasitə idi. 1944 -cü ilin yayında bu silahlardan 40.000-i vermaxtın xidmətində idi. Təkcə 1944-cü ilin oktyabrında bu silahlardan 3,1 milyon mərmi atıldı. Bu silahın rəqibi (Rheinmetall tərəfindən istehsal olunur) 1943-cü ildə Krupp tərəfindən tank əleyhinə müdafiə üçün xüsusi olaraq hazırlanmış 8,8 sm-PAK 43 və 8,8 sm-PAK 43/41 top idi 

Sovet T-34 və KV tanklarının zirehdəki üstünlüyü 1942-ci ilin yayında almanların 75 mm kalibrli özüyeriyən hücum silahlarının inkişafı ilə əlaqədar olaraq heçə endirildi. Bu silah 1 km məsafədə istənilən sovet tanklarının zirehini deşirdi. Onların görünüşü 88 mm-lik böyük topları ön xəttdən ikinci xəttə çəkməyə və eşelonlaşdırılmış tank əleyhinə müdafiə yaratmağa imkan verdi. PzIII tankının uzun lüləli 50 mm KwK39 silahı ilə silahlanması onu manevr qabiliyyətinə görə nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı olan müasir sovet tankları ilə silahlanma baxımından bərabərləşdirdi. 

Konik lüləli seriyalı istehsal edilmiş tank əleyhinə silahlar, əhəmiyyətli dərəcədə daha yaxşı göstəriciyə malik idi.İlk dəfə 1941-ci ilin sonunda istifadə edilən alt kalibrli mərmilər hazırlanmışdır.

Müasir fırlanan silahların sələfləri ortaya çıxdı - MK 213 silahları (1944-cü ilin yayında - Fw 190 -da sınaqdan keçirilmişdir).

Müharibədə ilk dəfə olaraq alman təxribatçıları Belçikanın Eben-Emael qalasını dağıtmaq üçün fkumulyativ partlayıcıları tətbiq etdikdə kumulyativ effektdən istifadə etdilər.

Müasir hücum avtomatlarının sələfi olan StG-44 hücum tüfəngi hazırlanmışdır.

### Raket texnologiyası
Obertin tədqiqatı əsasında raket texnologiyası sahəsində irəliləyiş əldə edildi. Almanlar əvvəlcə kimyəvi döyüş üçün nəzərdə tutulmuş raket artilleriyasından istifadə etdilər. RS-nin ("Katyuşa") gizli sovet qurğusu ilə tanış olduqdan sonra, raketlərini təkmilləşdirərək, fırlanma hərəkəti ilə təmin etdilər, bu da hədəfi vuruşun yüksək dəqiqliyi səbəbindən atəşi daha effektiv etdi. Bununla birlikdə, alman RYAS (Raket Yaylım Atəş Sistemi) heç vaxt Qırmızı Orduda və ya qərb müttəfiqlərinin qoşunlarında olduğu kimi kütləvi tətbiq olunmadı. Müharibənin sonunda yaradılan R-4M açılan qanadlı raketlər bu təyinatlı bütün müharibədən sonrakı sistemlərin prototipinə çevrildi.

Tank əleyhinə idarə olunan raketlər hazırlanmışdır (tank əleyhinə raket X-7 "Rotkäppchen", Rumpelstilzchen, Rochen-1000/2000, Flunder).

Hava-hava raketləri ( Ruhrstahl X-4 ) və zenit raketlərin ( Wasserfall) layihələri işlənmişdir.General Dornbergerin rəhbərliyi altında və Vernher fon Braunun istedadı, biliyi və enerjisi əsasında əhəmiyyətli dərəcədə nailiyyətlər əldə edilmişdir. "Qisas silahı"nın yaradılması üzrə aparılan işlərin nəticəsində dünyada ilk ballistik rahetləri olan Fau-2 və Fau-1 qanadlı raketlər yarılaraq müvəffəqiyyətlə istifadə edildi. Bunun nəticəsində nəhayət, bəşəriyyətl kosmosa uçuşu mümkün oldu.



### Müşahidə və rəhbərlik vasitələri
Alman alimləri tətbiqi optika sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlərə nail oldular, burada yaratdıqları, sonradan dünya şöhrətli xalq müəssisəsi olan "Carl Zeiss" və optik materialların istehsalı üçün onunla sıx əlaqəli olan Schott,  şirkəti, müşahidə. və üstün keyfiyyətə malik hədəf cihazları yaradılmışdır. Eyni zamanda, yeni bir məsafəölçən növü icad ediərək istehsala buraxıldı və donanmaya - stereoskopik məsafəölçən tədarük olunmağa başladı. Bu, dəniz döyüşünün nəticəsini həll edən bir döyüş gəmisinin ilk atışlarının dəqiqliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa imkan verdi.

Almaniyada yaradılmış tank optikası, döyüşə açıq lyuklarla getməyə məcbur olan Sovet istehsalı tanklarla müqayisədə alman tanklarının döyüş keyfiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı, Bu, alman tank birləşmələrinin ultra qısa  ötürücüləri ilə təchiz edilməsi ilə asanlaşdırıldı. 

Spektrin həm görünən, həm də yaxın infraqırmızı bölgələrində həssas olan elektron-optik çeviricilərin istifadəsi əsasında gecə görmə cihazları hazırlanmış və qoşunlara verilməyə başlanmışdır.

### Radioelektronika
Müharibənin əvvəlində Almaniyanın radio sahəsində geridə qalması müttəfiqlərin səviyyəsi ilə müqayisə oluna bilərdi. Ancaq almanlar dekimetr diapazonuna güvənərək səhvə yol verdilər, İngiltərə isə artıq 1942-ci ildə idi. santimetrə dəyişdirildi. Bu seçim avadanlığın ölçülərini azaldaraq onları nəinki təyyarələrdə istifadə etməyə imkan verdi (lakin alman təyyarələrində də həmçinin radarlar quraşdırılmışdı), hətta bu cihazlardan kiçik hədəfləri axtarmaq üçün də istifadə olunurdu. Bu baxımdan alman sualtı qayıqlarının itkiləri kəskin şəkildə artdı.

### Aviasiya
Dünyanın ilk ixtisaslaşdırılmış hərbi nəqliyyat təyyarəsi        (Messerschmitt Me.323 Gigant ) yaradılmışdır.

Təyyarənin reversiv pervanesi hazırlanmışdır.

Katapul oturacaqları hazırlanmışdır - He-219 onlarla təchiz edilmiş dünyada (1942) ilk döyüş təyyarəsi olmuşdur.

Reaktiv aviasiyadan geniş istifadə olunurdu.

### Donanma
Donanma üçün maqnit minaları, qabarcıqsız elektrik torpedaları və akustik torpedalar hazırlanmışdır ki, bunların sirrini göyərtəsində belə bir torpedo olan Vıborq bölgəsində leytenant Kolenko, tərəfindən batırılmış U-250-ni qaldıran sovet dalğıcları açmışdır.

Sualtı qayıqların döyüş keyfiyyətlərinin yaxşılaşdırılması sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edilmişdir: radar uducu örtüklər, şnorkellər və s. kəşf olunmuşdur.

## Tibb

Müharibə illərində əsasən partiya üzvləri olan alman həkimləri konsentrasiya düşərgələrində tibbi və ümumbəşəri etika ilə bir araya sığmayan təcrübələr, o cümlədən insan orqanizminin həyat qabiliyyətinin hədlərini müəyyən etmək üçün təcrübələr apardılar.  9 noyabr 1946 -cı ildə əsas hərbi cinayətkarların məhkəməsi başa çatdıqdan dərhal sonra həkimlərin (Ärzteprozess) Nürnberq məhkəmələri başladı. Proses zamanı 1471 sənədə baxılıb, ittiham və müdafiə tərəfinin şahidləri dinlənilib. Təqsirləndirilən şəxslərin ifadələri böyük tirajla iki cilddə dərc edilib: “Wissenschaft ohne Menschlichkeit” və “Diktat der Menschenverachtung” lakin bu materiallar açıq satışa çıxarılmayıb.

## Nüvə layihəsi

Nasist Almaniyasında nüvə silahının yaradılması üzərində iş gedirdi. Lakin təşkilati hesablamalar, elmi səhvlər və nasist rejiminə dözməyə hazır olmayan bir sıra alimlərin ölkədən mühacirətə getməsi səbəbindən Uran layihəsi Almaniyanın məğlubiyyətindən əvvəl tamamlanmadı. Almaniyada Volter Bothe, Otto Gann, Erich Bagge, Karl Friedrich von Veizsacker, Karl Virtz, Verner Heisenberg, Valter Gerlach, Kurt Diebner, Horst Korsching, Maks von Laue, Paul Hartek kimi elm korifeylər nüvə enerjisi sahəsində. tədqiqatla birbaşa əlaqəli idilər. 

Bu sahədə işlər xroniki yanacaq çatışmazlığından qaynaqlanan hərəkətverici sistemlərin yaradılması istiqamətində aparılıb. Hayqerlox -da tapılan avadanlıq təsdiqləyir ki, nüvə qurğusunun nüvəsinin dizaynı partlayışı təmin etmək üçün kritik kütləyə çatmağı nəzərdə tutmayıb.

Nüvə enerjisinin silah sistemlərində ilk tətbiqləri ilə bağlı mövcud məlumatlar Türingiya və Rügen adasında hərbi əsirlər üzərində aparılan təcrübələrə, şərti ittihamın tətbiq olunduğu "çirkli bomba" adlanan sınaqlara aiddir. Çirkli bomba partlandığı zaman yüksək dərəcədə radioaktiv və buna görə də təhlükəli maddə səthə yayılır.

Alman bürokratiyası ardıcıl elmi siyasət həyata keçirə bilmədi. Nəticədə, ciddi nəzəri əsaslandırma və bir çox mütəxəssislərin əlaqələndirilmiş səylərini tələb edən ən mühüm inkişafların ( Manhetten Layihəsi kimi) nasist Almaniyası şəraitində mümkünsüz olduğu ortaya çıxdı.

Müharibədən sonra nasist alimləri Farm Hull düşərgəsində internasiya olundular, burada Xirosimada nüvə bombası layihəsinin həyata keçirildiyini öyrəndiklərinə təəccübləndilər, lakin əvvəlcə bunu qəzetlərin buraxdığı yanlış məllumat hesab etdilər. 

Müttəfiqlər tərəfindən başladılan müntəzəm bombalanma  nəinki istehsal obyektlərinin ərazi səpələnməsinə, həm də yeraltı müəssisələrin və laboratoriyaların yaradılmasına səbəb oldu .

## Milli iqtisadiyyat

* Stereofonik daxil olmaqla maqnit səs yazısının inkişafı və onun geniş tətbiqi
* İlk yayımlanan televiziya və onunla Almaniyada keçirilən Olimpiadanın yayımı
* Xalq avtomobili - Volkswagen

## Həmçinin bax

* Wunderwaffe

## Qeydlər


## Ədəbiyyat

* *Heinz Bergschicker*, Deutsche Chronik 1933-1945. Ein Zeitbild Faschistischen Diktatur. 3. Aşınma. Berlin: Verlag der Nation, 1981.
* *Boris Rauschenbach*, Hermann Oberth 1894-1989. Dr. Bottiger Verlags-GmbH, Wiesbaden. 1995 ISBN 3-925725-23-7 .
* *Slavin, Sergey Nikolaevich* Üçüncü Reyxin gizli silahı. - M .: Veche, 1999 - 448 s. (“XX əsrin hərbi sirləri”). ISBN 5-7838-0543-2 .
* *Thyssen P.* İkinci Dünya Müharibəsi illərində Alman elminin yüksəlişi və süqutu. In: İkinci Dünya Müharibəsinin Nəticələri. M.: Xarici ədəbiyyat nəşriyyatı, 1957. S. 335-355