open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Botan (çay)

**Botan** (, **' və ya **'; ;  ) ― Türkiyənin cənub şərqində, Siirt ilində çay. Botan çayının yuxarı axını Van ilindən axır və bu hissəyə tez-tez Çatak deyilir. Çatak şəhərinin qərbindən axan Çatak çayının ən yuxarı hissəsi isə bəzən Norduz adlandırılır. Çay Van və Hakkari arasındakı sərhəd yaxınlığında yerləşən Norduz yaylası ətrafındakı yüksək dağlardan qaynaqlanır. Çay dərəsi ilə dağların zirvəsi arasındakı hündürlük fərqi təxminən 1000 m-ə çatır. Bu səbəbdən çay öz dərəsi üzərində kanyon yaratmışdır.

Çayın yazdan yayın ortalarına qədər ortalama su sərfi 100–300 m³/san-dir. Aprel və iyun aylarında bu rəqəm 400&ndash;600 m³/san, mayda isə 700&ndash;1 000 m³/san-ə qədər qalxa bilər.

Çay bu dövrdə Dəclə çayından daha böyük görünür. Yayın sonunda və ya payızda çayın dərinliyi  olur və su sərfi  60 &ndash; 80 m³/s-ə qədər enir.

Çaydan keçid yalnız qayıqla mümkündür. Botan çayı dar, dərin və dik dərə ilə axır.

## Bəndlər
Çayın bir neçə yerində Su elektrik stansiyasının inşası məqsədi ilə tədqiqatlar aparılmışdır. Botan çayı üzərində müxtəlif ölçülü yeddi bənd planlaşdırılır, tikilir və ya tikilməkdədir.

İlk bənd və hidroelektrik stansiya Aydınlar (Tillo) rayonunun dərhal altında tamamlanmışdır. Bənd rəsmi olaraq  "Alkumru bəndi" adlandırılsa da, mahalın doğma adından dolayı yerli olaraq "Tillo bəndi" olaraq da istinad edilir. Hündürlüyü  olan su bəndi 222 meqavattlıq quraşdırılmış gücə malikdir.  Alkumru bəndinin aşağı hissəsində çayın axınını tənzimləmək və hidroelektrik enerji istehsal etmək üçün Kirazlık bəndi tikilmişdir və quraşdırılmış gücü 45 meqavattdır.

Hal-hazırda çay üzərində 405 meqavatt gücündəki "Çetin bəndi"nin inşası davam edir. Layihə üçün ümumi investisiya məbləğinin təxminən 450 milyon ABŞ dolları olması gözlənilir. Bundan başqa 2014-cü ildə Pervari bəndinin inşasına başlanmışdır və Keskin bəndinin inşası planlaşdırılır.

## İstinadlar
Qala Gölü Milli Parkı

**Qala Gölü Milli Parkı** () ― 5 mart 2005-ci ildə qurulmuş, Türkiyənin Mərmərə regionundakı Ədirnə ilində  yerləşən milli park.

Milli park Pamuklu gölü və Kiçik Qala gölündən ibarət bir ərazini əhatə edir.   

1991-ci ildə bölgədəki 2 369 hektarlıq ərazi təbiət qoruğu elan edildi. 2002-ci ildə Ədirnədəki Trakya Universitetindən olan bioloqlar göllərin kənd təsərrüfatında istifadə edilən pestisid tullantıları və gübrə ilə çirklənməsi, həmçinin nəzarətsiz balıqçılıq fəaliyyəti və qırğın səviyyəsinə çatan quş ovçuluğu səbəbi ilə qorunan ərazinin milli park statusu almasını tələb etdilər. 2005-ci ildə mühafizə olunan ərazi 6 090 hektara qədər genişləndirildi və milli park stausu verildi. Qala Gölü Milli Parkının ərazisinin 3 090 hektarında bataqlıq, göl, 3 00 hektarında isə meşə ekosistemi formalaşmışdır. Park müxtəlif bitki və heyvan növləri üçün bir yaşayış yeridir. 
Qorunan ərazi Ətraf Mühit  və Meşə Nazirliyinin Təbiəti Qoruma və Milli Parklar Ümumi Müdirliyi  () tərəfindən idarə olunur.

Milli park Maritsa deltası ilə birlikdə Ramsar sahəsi olaraq siyahıya alınmışdır.

## Fauna

### Quşlar

Park quş cinsləri ilə kifayət qədər zəngindir. Bölgədə 45 000 quş var. Ərazidə 163 quş növü müşahidə olunur ki, bunlardan 46-sı daimi, 27-si qış və 90-ı yay köçəri quşlarıdır. Quş növlərinin əksəriyyətini birlikdə müşahidə etmək üçün ən yaxşı vaxt yazda aprel-may, payızda isə sentyabr və oktyabr aylarıdır. 

2018-ci ilin fevral ayında hər il köç edən ördəklər, qazlar və *[[Cygnus buccinator]]*-dan əlavə mülayim qış səbəbi ilə göldə qışlamaq üçün raziyə ilk dəfə on minə yaxın flaminqonun gəldiyi bildirildi.

### Balıq

Parkdakı iki göldə 16 balıq cinsi var. Bunlardan ilanbalığı *(Anquila, L.),* *Stizostedion lucioperca L.,* çəki *(Cyprinus carpio L.)* və adi durnabalığı *(Esox lucius)* yüksək iqtisadi dəyərə malikdir.

## İstinadlar
Erik Asanbayev

**Erik Asanbayev** (; ) — Qazaxıstanın dövlət xadimi, Qazaxıstan Respublikasının vitse-prezidenti (1991–1996)

## Həyatı
10 Mart 1936-cı ildə Kostanay vilayətinin Amangeldi rayonunun Bayqabul kəndində (2 saylı kənd) anadan olmuşdur.

1958-ci ildə Qazaxıstan Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsini bitirib.

1960–1963-cü illərdə Moskva Maliyyə İnstitutunun aspiranturasında oxudu və 1963-cü ildə "Qara metallurgiyada dövriyyə vəsaitlərinin təşkili və istifadəsi" mövzusunda iqtisad elmləri namizədi tezisini müdafiə etdi.

İqtisad elmləri doktoru olub.

## Fəaliyyəti
1959–1967-ci illərdə — Moskva və Almatıda tədris və tədqiqat işləri,

1963-cü ildə — Qazaxıstan SSR Dövlət Plan Komitəsi yanında Tədqiqat İqtisadi Tədqiqatlar İnstitutunun maliyyə planlaşdırması və sahələrarası balans şöbəsinin müdiri.

1967–1986-cı illərdə — Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin və Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin aparatında.

1986–1988 — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin şöbə müdiri.

1988–1989 — Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədr müavini.

1989–1990 — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi və Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvü.

Aprel 1990 — oktyabr 1991 — Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin Sədri.

1990–1991-ci illərdə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü. 1991-ci ildə SSRİ xalq deputatı.

Oktyabr — dekabr 1991-ci illərdə — Qazaxıstan SSR sədrinin müavini.

Dekabr 1991 — fevral 1996 — Qazaxıstan Respublikasının sədr müavini.

17 iyun 1993-cü ildə Qazaxıstan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının üzvü təyin edildi

1996-cı ilin fevralından 2000-ci ilin iyuluna qədər — Qazaxıstan Respublikasının Almaniyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

23 avqust 2004-cü ildə vəfat etmişdir.

24 avqust 2004 — Almatıda Qazaxıstan Dövlət Akademik Dram Teatrında vətəndaş cənazəsi təşkil edildi M. Auezova.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Асанбаев Ерик Магзумович
* Концепция сохранения и развития земной цивилизации
Amangeldi rayonu

**Amangeldi rayonu** () — Qazaxıstanın Kostanay vilayətində yerləşən rayon. İnzibati mərkəz Amangeldi kəndidir.

## Coğrafiyası
Rayon Kostanay bölgəsinin cənub-şərq hissəsindədir. Cangeldinski və Naurzum bölgələri ilə yanaşı, regional tabelik şəhəri olan Kostalyay vilayətinin Arkalık şəhəri, Akmola vilayətinin Jarkain rayonu və Karaqanda vilayətinin Ulıtau rayonu ilə həmsərhəddir.

Bölgənin cənub-şərq hissəsini Turqay yaylası tutur. Mineral ehtiyatları: qəhvəyi kömür, dəmir filizləri, boksit və tikinti materialları. İqlimi kontinental, qışı soyuq, yay mülayim isti. Yanvarın orta temperaturu: −16 … −18 ° С, iyul: 22 … 24 ° С. Orta illik yağıntı: 150–200 mm.

Ulu-Jılanşık çayları bölgənin ərazisindən yuxarı axınlarda və orta və aşağı axınlarında qolları olan Sarıozen, Jaldama, Kara-Torgay ilə Torqay çayları axır. Bir çox duzlu göllər var. Bitki örtüyü yovşan-lələk-ot çəmənliyidir.

Ulu-Jılanşık çayları bölgənin ərazisindən yuxarı axınlarda və orta və aşağı axınlarında qolları olan Sarıozen, Jaldama, Kara-Torgay ilə Torqay çayları axır. Bir çox təzə və duzlu göllər var. Bitki örtüyü yovşan-lələk-ot-fescue.

Ұштоғай bölgəsindəki kəndlərdən birinin adı (Ұshtoғai) dəqiq olaraq Üş (üç) deyil, Üshtoғai kimi başa düşülməlidir. "Ұш тоғай" qədim türk dilindən tərcümədə sərhəd meşəsi kimi tərcümə olunur" "Ұш"- sərhəd, sərhəd, kənar. Bu kəndin cənubunda, 18 kilometr məsafədə, Piramidanın təməli şəklində yerləşən Ushtogai meydanı — 101 sahil var.

## Əhalisi
Milli etnik tərkibi (2019):
Qazaxlar — 16.225 nəfər. (98.48%),
Ruslar — 135 nəfər. (0.82%),
Ukraynalılar — 30 nəfər. (0.18%),
Başqırdlar — 28 nəfər. (% 0,17),
Tatarlar — 19 nəfər. (% 0,12),
digərləri — 38 nəfər. (% 0,23).

Cəmi: 16 475 nəfər. (100%).

## İqtisadiyyatı
Heyvandarlığın əsas istiqaməti: qoyun, mal-qara, at yetişdirmək. Amangeldi bölgəsində Torqay boksit mədəni — Pavlodar alüminium zavodunun xammal bazası, dəmir-beton zavodu, istilik elektrik stansiyası, süd zavodu var. Amangeldinin bir muzeyi var. Bölgə ərazisindən Kostanay — Amantoqay, Arkalık — Torqay, milli yol Jezkazqan — Petropavlovsk, Qazaxıstan dəmir yolunun Arkalık — Esil qolunun cənub hissəsi keçir.

## İstinadlar
Qazaxıstan Prezidentinin Administrasiyası

**Qazaxıstan Respublikasının Prezidentin Administrasiyası** () — 20 oktyabr 1995-ci il tarixli 2565 saylı Prezident Fərmanına uyğun olaraq qurulmuş Qazaxıstan Respublikasının dövlət qurumu. Cümhuriyyət Prezidenti tərəfindən birbaşa ona tabe olan və hesabat verən Prezident tərəfindən qurulur.

Tam adı: **"Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası" Dövlət Qurumu **. Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası haqqında Əsasnamə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 11 mart 2008-ci il tarixli 552 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmişdir. Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası Nur şəhərində yerləşir -Sultan (Ak-Orda Prezidentinin Sarayında).

## Funksiyaları
Dövlətin xarici və daxili siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirmək üçün Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin fəaliyyətinin təmin edilməsi.
* Ölkədəki və xaricdəki işlərin vəziyyəti barədə prezidentə məlumat vermək;
* Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin qanunvericilik sərəncamlarının icrası üzrə koordinasiya və nəzarət;
* Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının, rayonların, respublika əhəmiyyətli şəhərlərin və paytaxtın icra hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyətinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və fəaliyyətlərinin təkmilləşdirilməsi üçün tövsiyələrin hazırlanması;
* Prezidentin müəyyən etdiyi digər tapşırıqların icrası.

## Tərkibi
Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 11 fevral 2008-ci il tarixli 533 nömrəli Fərmanına əsasən, Qazaxıstan Respublikası Prezidenti Administrasiyasının heyəti 388 nəfərdir.

Prezident Administrasiyasının Aparat rəhbəri
Prezident Administrasiyası rəhbərinin birinci müavini
Prezident Administrasiyası rəhbərinin müavinləri
Təhlükəsizlik Şurasının katibi
Prezident köməkçiləri
Prezident Aparatı

Təhlükəsizlik Şurası Katibinin birinci müavini
Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini
Prezident məsləhətçiləri
Təhlükəsizlik Şurası Katibliyi
Təhlükəsizlik Şurasının Analitik şöbəsi

Təhlükəsizlik Şurasının Vəziyyət Mərkəzi
Təhlükəsizlik Şurasının Hərbi Təhlükəsizlik və Müdafiə Şöbəsi
Təhlükəsizlik Şurasının Ümumi Təhlükəsizlik İşləri Şöbəsi
Strateji Araşdırmalar və Analiz Mərkəzi
Xarici Siyasət Mərkəzi

Analiz və Proqnozlaşdırma Mərkəzi
Dövlət Nəzarəti və Təşkilati və Ərazi İşləri Şöbəsi
Daxili siyasət şöbəsi
Sosial-İqtisadi Monitorinq şöbəsi

Dövlət Hüquq Şöbəsi
Təhlükəsizlik Şurası Qanun İcra Şöbəsi
Prezidentin parlamentdəki nümayəndəliyi
Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Protokolu

* Prezidentin mətbuat xidməti
* Qazaxıstan Xalq Məclisinin Katibliyi
* Dövlət qulluğu və kadr siyasəti şöbəsi
* Prezident Administrasiyası rəhbərinin katibliyi
* Dövlət katibinin katibliyi
* Ümumi şöbə
* İnformasiyalaşdırma və informasiya ehtiyatlarının qorunması şöbəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Электронное правительство Республики Казахстан
* ПОЛОЖЕНИЕ об Администрации Президента Республики Казахстан
* Структура Администрации президента Республики Казахстан
Mərkəzi Seçki Komissiyası (Qazaxıstan)

**Qazaxıstan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyas** () — Qazaxıstanın vahid seçki komissiyaları sisteminə rəhbərlik edən Qazaxıstan Respublikasının daimi dövlət qurumu.

## Tarixi
Qazaxıstan Respublikası MSK-nın sələfi Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin 22 sentyabr 1989-cu il tarixli qərarı ilə yaradılan Qazaxıstan SSR Xalq Deputatlarının Seçkiləri və Geri çağırılması üzrə Mərkəzi Seçki Komissiyası idi. 25 nəfərdən ibarət idi.

Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin 11 noyabr 1996-cı il tarixli 3205 saylı Fərmanı ilə, Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası haqqında mövcud Əsasnamə təsdiq edildi.

2013-cü ildə Qazaxıstan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyası Ümumdünya Seçki Qurumları Birliyinin üzvü oldu.

## Səlahiyyəti
Qazaxıstan Respublikasının 28 sentyabr 1995-ci il tarixli "Qazaxıstan Respublikasında seçkilər haqqında" Konstitusiya Qanununun 12-ci maddəsinə uyğun olaraq, Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası seçkilərlə bağlı qanunvericiliyin icrasına nəzarəti həyata keçirir. Qazaxıstan ərazisi; Qazaxıstan Respublikası Prezidenti və Parlament Məclisi deputatları seçkilərinin hazırlanmasını və keçirilməsini təşkil edir; Parlament Senatı deputatları seçkilərinin təşkilinə və keçirilməsinə rəhbərlik edir; siyasi partiyaların partiyaların siyahıları ilə seçilən Parlament Məclisi deputatlarının və məclis deputatlarının bir hissəsinin seçkilərində iştirakına icazə verilməsi məsələsinə baxır; Prezidentin və parlamentin deputatlarının seçkiləri üçün seçki komissiyalarının rəhbərliyini həyata keçirir; Prezident və Parlament deputatları seçkilərinin nəticələrini yekunlaşdırır, seçilmiş Prezident və Parlament üzvlərini qeyd edir, bu barədə mətbuatda bir mesaj yayımlayır; Qazaxıstan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

## Tərkibi və formalaşması
Qazaxıstan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyası yeddi nəfərdən ibarətdir: komissiyanın sədri və altı üzvü.

1995–2006-cı illər ərzində Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası sədrinin, sədr müavininin, katibin və üzvlərinin seçilməsi və vəzifədən alınması Qazaxıstan Respublikası Parlamentinin Məclisi tərəfindən Qazaxıstan Respublikası Başçısının təklifi ilə həyata keçirilmişdir.

2007-ci il konstitusiya islahatı nəticəsində Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının formalaşdırılması üçün Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin və parlamentin hər iki palatasının birgə iştirakını təmin edən fərqli bir prosedur müəyyən edildi. Onun sözlərinə görə, hazırda Qazaxıstan Respublikasının MSK-sı belə qurulub:

* QR MSK sədri və iki üzvü Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təyin edilir;
* QR MSK-nın iki üzvü Qazaxıstan Respublikası Parlamentinin Senatı tərəfindən təyin edilir;
* QR MSK-nın iki üzvü Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi tərəfindən təyin edilir.

Komissiyanın sədri və altı üzvünün səlahiyyət müddəti beş ildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Конституция Республики Казахстан. Научно-практический комментарий . — Астана: 2018. — 640 с. — ISBN 978-601-06-4944-6.

## Xarici keçidlər
* Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının rəsmi saytı
Yaqub Rzayev

* Yaqub Rzayev (hərbçi) — Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı və "Qarabağ şahinləri" batalyonunun rəhbəri.
* Yaqub Rzayev (sənətçi) — Azərbaycan vokalçı-aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1940).

## Həmçinin bax
* Yaqub (ad)
* Rzayev
Karatay Turısov

**Karatay Turısov** (; ) — dövlət xadimi, iqtisad elmləri doktoru (1993), Qazaxıstan Mühəndislik Elmləri Akademiyasının akademiki (1993).

## Həyatı
S.Ordjonikidze adına Moskva Geoloji Kəşfiyyat İnstitutunu, dağ mühəndisi-geoloq, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbini, SSRİ Xalq Təsərrüfatı Akademiyasını (1978-80) bitirib, iqtisadçı, iqtisad elmləri doktoru . Qazaxıstan Respublikası Mühəndislik Akademiyasının akademiki.

### Nailiyyətlər siyahısı
* 1955-63 - geoloq, baş geoloq, Pavlodar və Karaqanda vilayətlərində kəşfiyyat partiyalarının rəhbəri;
1963-64 - Akçatau sənaye zonası üçün Partiya və Dövlət Nəzarət Komitəsinin sədri; 1964-71 - Qazaxıstan Kommunist Partiyası Karazhal şəhər komitəsinin ikinci, birinci katibi, Karaqanda vilayəti; 1971-74 - Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin təşkilati və partiya işi şöbəsinin müfəttişi; 1974-78 - Qazaxıstan Kommunist Partiyası Turqay Regional Komitəsinin katibi; 1980-81 - Qazaxıstan SSR Sənayedə Təhlükəsiz İşlərə Nəzarət və Mədən Nəzarəti Dövlət Komitəsi Komitəsinin sədri; 1981-84 - Qazaxıstan Respublika Həmkarlar İttifaqları Şurasının sədri; 1984-86 - Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi;

1986-90 - Ümumittifaq Mərkəzi Həmkarlar İttifaqları Şurasının katibi

May-dekabr 1990 - Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədr müavini; 1990-91 - Qazaxıstan SSR İqtisadi İslahatlar üzrə Dövlət Komissiyasının sədri; Dekabr 1990 - iyun 1991 - Qazaxıstan SSR-in sənaye, rabitə və rabitə üzrə dövlət müşaviri; İyun-avqust 1991 - Qazaxıstan SSR Baş nazirinin müavini; Avqust 1991 - Dekabr 1993 - Qazaxıstan Respublikasının Turizm, Bədən Tərbiyəsi və İdman Naziri; Dekabr 1993 - mart 1995 - Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri; Aprel-dekabr 1995 - "Yassaui" Turizm üzrə Dövlət Səhmdar Cəmiyyətinin Müşahidə Şurasının sədri;
SSRİ Ali Sovetinə deputat seçilmişdir. 9 dekabr 1995-ci ildən - birinci çağırış Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi millət vəkili. 1996-cı ilin yanvarından - Məclisin İqtisadiyyat, Maliyyə və Büdcə Komitəsinin sədri.

Cambul vilayətinin 26 saylı Kordai seçki dairəsindən 2-ci çağırış Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi millət vəkili. Məclisin Maliyyə və Büdcə Komitəsinin sədri

## İstinadlar
Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin arxivi

**Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin arxivi** — Qazaxıstanın arxivlərindən biri, prezidentin, prezident administrasiyasının və ona tabe olan və hesabat verən digər dövlət orqanlarının rəsmi sənədlərini saxlayan bir təşkilat. 1994-cü ildə Qazaxıstan Prezidenti N.A.Nazarbayevin təklifi ilə təşkil edilmişdir. Arxivin əsas funksiyalarından biri dövlətin maraqlarını qorumaqdır, bununla əlaqədar arxiv Qazaxıstan Respublikasının "Dövlət sirləri haqqında" qanununu rəhbər tutur. 

Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin fondunda təxminən 19 min iş cəmlənmişdir. Arxivin 1.072 fondunda 1921-2000-ci illər üçün 640.000 nüsxədən çox idarəetmə sənədləri, fotoşəkil sənədləri və video proqramlar, həmçinin mikrofilmlər üzrə sığorta fondunun 6.340.000 əməkdaşı var. Kataloq 52 min kartı ehtiva edir, 8 avtomatlaşdırılmış məlumat axtarış bazası var. Arxivdə saxlanılan sənədlərin məzmunu açıqlanan 3.1 min arxiv inventarı var. Arxiv heyəti, təxminən 700 min vərəqi bərpa etdi, 69 min sənəd bağladı, 8 mindən çox kontrastlı aşağı mətni bərpa etdi. Xüsusi qiymətli sənədlərdən 1 milyon 200 min kvadrat mikrofotokopiya istehsal edilmişdir. 

İlk dəfə 2001-ci ildə “Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Arxivi. Arxiv fondları, bunların ən əhəmiyyətlisinin tərkibi və məzmunu haqqında tam bir məlumat verən bələdçi ". Şəxsi fondlar haqqında məlumat kitabçasının ilk nömrəsi hazırlanır. Arxiv sənədləri Qazaxıstanın müasir tarixini öyrənən tədqiqatçıların diqqətini çəkir. Arxivin oxu salonunda ABŞ, Kanada, Almaniya, Fransa, Rusiya və digər yaxın və uzaq xarici ölkələrdən olan elm adamları çalışır. Arxiv hər il əlamətdar tarixlərin təqvimini dərc edir. Alaş partiyasının tarixinə dair çox cildli sənədlər toplusunun tərtib edilməsi üzərində iş gedir. 2004-cü ilin avqust ayında arxiv XV Beynəlxalq Arxiv Konqresində iştirak etdi.

## Rəhbərlik
2004-2014 — Vladimir Nikolayeviç Şepel.

2014 - 2018 Boris Caparov (arxiv direktoru).

2018 — Abdukadırova Jamilya (arxiv direktoru).

Qazaxıstan Respublikası Prezidenti Arxivinin direktor müavinləri:

Alimgazinov Kayrat, tarix elmləri doktoru .
Mustafina Aliya.
Jumabekov Beysembay.
Suynişev Doskazı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı
Yuri Kim

**Yuri Kim** (; ) — Qazaxıstan dövlət xadimi, Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Şurasının sədri (1996-2000).

## Həyatı

Taldı-Kurqan vilayətində anadan olub.

1966-cı ildə S. Kirov adına Qazaxıstan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib.

Daxili işlər orqanlarının müstəntiqi, Almatı şəhərində xalq hakimi vəzifələrində çalışıb. 15 il ədliyyə orqanlarında çalışdı. Şəhər ədliyyə idarəsinin rəis müavinliyindən Qazaxıstan Respublikası ədliyyə nazirinin birinci müavininə qədər vəzifələrdə çalışıb.

1994-cü ildə 13-cü çağırış Qazaxıstan Respublikası Ali Sovetinin deputatı və komitə sədri seçildi.

1995 — Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri.

1996-cı ilin fevralında — Qazaxıstan Respublikası Konstitusiya Şurasının sədri təyin edildi.

15 noyabr 2000-ci ildə vəfat etmişdir.

Hüquq elmləri sahəsində bir sıra elmi əsərlərin müəllifidir.

## Mükafatları
* Qazaxıstanın əməkdar vəkili.

## İstinadlar
Azerion

**Azerion** — 2016-cı ildə qurulan Niderland videooyun istehsalı və yayımı şirkəti. Şirkətin mərkəzi Şxiphol-Reykdə yerləşir. "Spil Games" və "Hyves Games" kimi videooyun studiyalarının ana şirkətdir.

## Tarixi
"Azerion" 2016-cı ildə türk əsilli iki hollandiyalı təşəbbüskar tərəfindən təsis edilmişdir.

Şirkət 2019-cu ildə Niderlandın "Spil Games" videooyun studiyasının mobil filialını və bir il sonra bütün studiyanı satın almışdır. "Azerion" 2019-cu ildə 12,5 milyon avro yığmışdır.

2021-ci ildə Azerion bir İİT-yə maraq göstərdiyini açıqlamışdır.

## Ludoqrafiya

* *Improve Digital*
* *Sellbranch*
* *adux*
* *Headerlift*
* *Yoki Networks*

* *GameDistribution*
* *Voidu*
* *Youda Games*
* *Smeet*
* *Sulake*

* *Plinga*
* *Tubia*
* *Spil Games*
* *Woozworld*
* *Hyves Games*

* *Orange Games*
* *Widespace*
* *Semilo*
* *HiMedia*

## İstinadlar
"Parasat" ordeni

**"Parasat" ordeni"** () — 1 aprel 1993-cü il tarixli "Qazaxıstan Respublikasının Dövlət Mükafatları haqqında" 2069-XII saylı Qanunla təsis edilmiş Qazaxıstan Respublikasının Sərəncamı.

Qazaxıstan hökumətinin əmridir. 1993-cü ildə qurulmuşdur.

Sərəncam görkəmli elm, mədəniyyət, ədəbiyyat və incəsənət xadimlərinə, habelə dövlət və ictimai xadimlərə, insan haqları müdafiəçilərinə və Qazaxıstanın mənəvi və ya intellektual potensialında əməyi olan digər şəxslərə verilir.

"Parasat" ordeni elm və mədəniyyət işçiləri, ədəbiyyat və incəsənət işçiləri, dövlət və ictimai xadimlər, habelə Cümhuriyyətin mənəvi və intellektual potensialının inkişafında və çoxalmasında böyük şəxsi xidmətləri olan vətəndaşlara və ya insan hüquqlarını və sosial maraqlarını qorumaq üçün fəal iş üçün verilir.

Ordenin dərəcəsi yoxdur.

## Haqqında
Orden nişanı tək parça basaraq qızıldan hazırlanmış gümüşdən hazırlanır.

İşarəsi səkkiz guşəli bir ulduzdur, uçları üç dihedral şüa ilə meydana gəlir, ortası xarici olanlardan bir az daha böyükdür; ulduzun ucları arasında kiçik bir işıq.

Həndəsi bir naxış şəklində mərkəzi medalyon: mərkəzdə iki dihedral şüanın uzandığı düzbucaqlı bir romb var; rombun guşələrindən üçbucaqlı dihedral fiqurlar. Medalyon aşağıda "PARASAT" yazısı və üstündə üç almaz olan yaşıl bir mina haşiyəsi ilə əhatə olunmuşdur. Haşiyə ulduzun uclarında olan üçbucaqlı şüalarla əhatə olunmuşdur.

Qazax ornamentinin elementi şəklində bir keçid köməyi ilə ordenin nişanı orden lenti ilə örtülmüş ordenin altı guşəli blokundan asılıb.

Qazaxıstan Respublikasının dövlət bayrağının rəngində, ortada üç sarı zolaq olan, mərkəzi zolağın xarici olanlardan daha geniş olduğu ordenli ipək lent.

## Qalereya

Орден Парасат (Казахстан).jpg|Birinci növ sıralı nişan (1998-ci ilə qədər)
Stamp of Kazakhstan 177.jpg|Qazaxıstan 1997-ci il poçt markasında birinci növ sıralı nişan
50Parasat-r.jpg|Orden nişanının təsviri 50 tenqe olan tengə


## İstinadlar
Kuandık Turqankulov

**Kuandık Turqankulov** (; ) —  Qazaxıstan dövlət xadimi, Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri (2007-2016).

Qazaxıstan Sovet dövlət xadimi, eyni zamanda Sov.İKP-nin Alma-Ata şəhər komitəsinin şöbə müdiri, Sov.İKP Auezov rayon komitəsinin birinci katibi, partiyanın sədri olan Turqankul Karaevin oğlu (1928-1991). Sov.İKP Alma-Ata regional komitəsinin sədri.

V.İ. Lenin adına Qazaxıstan Politexnik İnstitutunu mühəndis-iqtisadçı ixtisası üzrə bitirib. 1971-1979-cu illərdə. Bayankol kəşfiyyat partiyasında mühəndis dərəcə təyin edən, baş mühəndis-iqtisadçı, baş mühəndis-iqtisadçı, şöbə müdiri, Mərkəzi geoloji-tematik ekspedisiya rəhbərinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.

1979-cu ildən bəri Sov.İKP orqanlarında işləyir: təlimatçı, sonra Kapçaqay şəhər partiya komitəsinin şöbə müdiri. 1986-1990-cı illərdə. "Yuzhkazgeologia" PGO partiya komitəsinin katibi olmuşdur.

1990-1993-cü illərdə. məsləhətçi, məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin böyük köməkçisi, Qazaxıstan Respublikası Prezidenti və Qazaxıstan Respublikası Nazirlər Kabineti Təşkilatı, təftiş və ərazi inkişafı şöbəsinin baş müfəttişi. 1993-1996-cı illərdə. Prezident Administrasiyası Aparatının Kadr Siyasəti şöbəsinin müdir müavini.

1996-cı ilin yanvarında Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası sədrinin müavini təyin edildi. 2000-ci ildə "Kainar" qeyri-dövlət universitetində hüquq diplomunu almışdır.

2007-ci ilin yanvarında Qazaxıstan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri təyin edildi. 9 aprel 2010-cu il və 21 fevral 2015-ci ildə yenidən bu vəzifəyə gətirildi və 13 sentyabr 2016-cı ildə vəzifəsindən azad edildi. 2011 və 2015-ci illərdə prezident seçkilərində, 2012 və 2016-cı illərdə keçirilən parlament seçkilərində iştirak etmişdir. Postsovet ölkələrinin seçki komissiyalarının əməkdaşlığının təşkili üzərində işləyir.

Dövlət qulluğundan çıxdıqdan sonra, 2019-cu ildə, ölkənin xaricindəki qazax diasporunun problemləri ilə məşğul olan Otandastar Vəqfi yanında İctimai Komissiyanın üzvü oldu.

## Mükafatları
Kurmet (2006), Parasat (2012) ordeni, "Əmək fərqinə görə" medalları (SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 17 iyul 1986-cı il tarixli Fərmanı ilə), "10 il Qazaxıstan Respublikasının Konstitusiyası", "Qazaxıstan Respublikası Parlamentinin 10 ili", "Astananın 10 illiyi", "Qazaxıstan Respublikasının Müstəqilliyinin 10 ili "," Qazaxıstan Respublikasının Müstəqilliyinin 20 ili ","Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyasının 20 ili "," Qazaxıstan Respublikasının 25 il müstəqilliyi "rozeti ilə, 2016)," Qazaxıstan Xalqları Assambleyası, 20 il ", Medal "Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyasına verdiyi töhfəyə görə." Fəxri döş nişanları ilə təltif edilmişdir: "Seçki Təşkilatındakı Xidmətinə görə" Rusiya Federasiyası Mərkəzi Seçki Komissiyasının Fəxri Nişanı, "Qazaxıstan Polisinin 20 ili" Fəxri Nişanı, Qazaxıstan SSR İqtisadi Nailiyyətlər Sərgisinin Nişanı, Xatirə Sankt-Peterburq Seçki Komissiyasının medalı, Alma-Ata Bölgəsi, Kapçağayın Fəxri Vətəndaşı (rozet, sertifikat, lent).

## İstinadlar
"Kurmet" ordeni

**"Kurmet" ordeni** ( "şərəf, hörmət") —  Qazaxıstan Respublikasının Sərəncamı, 1993-cü ildə təsis edilmişdir.

"Kurmet" ordeni vətəndaşlara iqtisadiyyatın, sosial sahənin, elm və mədəniyyətin, təhsilin inkişafındakı xidmətlərinə, dövlət orqanlarında nümunəvi xidmətlərinə və aktiv ictimai fəaliyyətlərinə görə verilir.

## Haqqında
Orden nişanı gümüşdən hazırlanmışdır və şüaları yaşıl emaye ilə örtülmüş və sonu Qazaxıstan naxışının elementləri ilə örtülmüş zərli beşguşəli ulduzu əks etdirir. Kirişlər arasında müxtəlif şüalar şəklində gümüş iplər var. Nişanın ortasında qızıl günəşi əks etdirən yuvarlaq mavi emaye medalyon var. Medalyonun altında "**ҚҰРМЕТ**" yazısı olan qırmızı emaye lent var.

Qazax ornamentinin elementi şəklində bir keçid köməyi ilə döş nişanı medal lentlə örtülmüş altıbucaqlı medal blokundan asılır.

Kiçik bir eni olan qırmızı zolaqlar ilə haşiyələnmiş, ortasında ağ zolaqlı mavi ipək parça.

## Biznes və iqtisadiyyat
Arken Arıstanov, Almatı şəhərinin Regional Maliyyə Mərkəzinin sədri.
Kanat Bozumbayev, KEGOC-un prezidenti
Kenjhebek İbrashev, "KazMunayGaz" Milli Şirkətinin vitse-prezidenti
Maksat İdenov, "KazMunayGaz" Milli Neft və Qaz Şirkətinin birinci vitse-prezidenti

Alexander Poyarel, Kazfosfatın baş direktoru
Saken Seyfullin, Seymar Alliance Policy Insurance-ın sədri, FoodMaster-in keçmiş icraçı direktoru.
Elm və Texnologiya
Talapkali İzmuhambbetov, Respublika Tibb Kollecinin direktoru
Gülnaz Axmetova, Təhsil və Elm Nazirliyinin İdarə Heyəti sədrinin müavini

## Mədəniyyət və incəsənət
Almatıda keçirilən bir mərasimdə Qazaxıstan Mədəniyyət və İnformasiya nazirinin müavini Askar Buribayev Qazaxıstan mədəniyyət və incəsənət işçilərinə mükafatlar təqdim etdi.

Dukeş Baymbetov (Radio və TV)
Dinmuhamet Aximov (aktyor)
Kudaibergen Sultanbaev (aktyor)
Kuman Tastanbekov (aktyor)
Meruert Utekeşeva (aktyor)
Kasım Jakibaev (aktyor)
Baxit Canqalieva (aktyor)
Smaqul Elubay (yazıçı)
Zaure Aitaeva (memar) Astana EXPO 2017-yə həsr olunmuş mərasimdə

## Qalereya


Орден Курмет (Казахстан).jpg|Birinci növ sıralı nişan (1998-ci ilə qədər)
Stamp of Kazakhstan 178.jpg|Qazaxıstan 1997-ci il poçt markasında birinci növ sıralı nişan


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Премии и награды Казахстана
* 
*
Nurtay Abıkayev

**Nurtay Əbikay oğlu Əbikayev** (; ) — Qazaxıstanın dövlət xadimi, diplomat, general-mayor, iqtisad elmləri doktoru. Qazaxıstanın ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin çoxdankı dostu və köməkçisi və Qazaxıstan elitasını təşkil edən siyasi "klanlardan" birinin lideri kimi qəbul edilir .

## Bioqrafiyası
15 may 1947-ci ildə Alma-Ata bölgəsi, Jambıl rayonunun Jambıl kəndində anadan olmuşdur.

S. M. Kirov adına Ural Politexnik İnstitutunu (Sverdlovsk), Alma-Ata Ali Partiya Məktəbini, Rusiya Federasiyası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasını bitirib.

1972-1976-cı illərdə Almatı Ağır Maşınqayırma Zavodunda mühəndis vəzifəsində çalışıb
1976-1988 — partiya və sovet işində
1988 — Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədrinin köməkçisi

1989-1990 — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 1-ci katibinin köməkçisi
1990-1995 — Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin və Baş nazirinin Baş Katibi, Qazaxıstan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının üzvü
1995 — Qazaxıstan Respublikasının Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığında, eyni zamanda Danimarka, Norveç və İsveçdəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri

1996-cı ilin sentyabrında Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin ilk köməkçisi vəzifəsində çalışır. 1998-1999 — Qazaxıstan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri, general-mayor rütbəsidir. 2000-2002 — Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirinin 1-ci müavini. 2002-ci ilin yanvarından — Qazaxıstan Respublikası Prezident Administrasiyasının rəhbəri

2004-cü ilin martında ikinci çağırış Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Senatının sədri oldu. 12 fevral 2007-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə Qazaxıstan Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edildi. 14 oktyabr 2008 — 23 avqust 2010 — Xarici İşlər Nazirinin birinci müavini. 23 avqust 2010 — 25 dekabr 2015 — Qazaxıstan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri 
* 25 dekabr 2015  — депутат сената парламента Казахстана
* 13 июня 2018 года был избран президентом АО «Отандастар» (рус. — «Фонд Соотечественников») — 13 iyul 2017 — Qazaxıstan Parlamenti Senatının millət vəkili
* 13 iyun 2018-ci ildə Otandastar SC-nin prezidenti seçildi

## Biblioqrafiya
* «Инвестиционный потенциал инновационного развития экономики (вопросы теории и практики)». — М.: Экономика, 2007.
* «Инвестиционные проблемы экономического развития в условиях трансформации экономики». — М.: РАГС, 2003.
* «Инвестиционный потенциал рыночной экономики». — М.: Экономика.
* «Инвестиции и экономический рост при переходе к рынку». — М.: Экономика.
* «Региональное управление. Зарубежный опыт». М., 2001. (в соавторстве)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Посол Республики Казахстан в Российской Федерации
Tahir Mansurov

**Tayır Aymuhamed oğlu Mansurov** (; ) — Avrasiya İqtisadi Komissiyasının Enerji və İnfrastruktur Şurasının üzvü (2014–2015), EurAsEC Baş katibi (2007–2014), Qazaxıstan Respublikasının Şimali Qazaxıstan Vilayətinin Bələdiyyə Başçısı (2003–2007), Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri Rusiya (1994–2002), 12-ci çağırış Qazaxıstan Ali Sovetinin Millət vəkili (1990–1994), SSRİ Ali Sovetinin Respublika Şurasının üzvü (1991).

## Bioqrafiyası
1 yanvar 1948-ci ildə Taldı-Kurqan vilayətinin Sərkənd şəhərində anadan olub.

1971-ci ildə V. İ. Lenin Qazaxıstan Politexnik İnstitutunu bitirib, inşaat mühəndisi dərəcəsi ilə, 1978-ci ildə — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin yanında Ali Partiya Məktəbi (HPS).

İqtisad elmləri doktoru, siyasi elmlər doktoru.

Karyerasına 1964-cü ildə Kazaxtransstroy trestinin inşaat şöbəsində betonçu olaraq başlamışdır; 1965–1972-ci illər arasında Alma-Ata Şəhər İcraiyyə Komitəsinin UKS-də mühəndis, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdır.

1972–1973-cü illərdə — Almaatsentrostroy Tikinti İdarəsinin baş mühəndisi.

1973–1979-cu illərdə — Alma-Ata şəhər komitəsinin, sonra LKSMK regional komitəsinin katibi.

1979–1986-cı illərdə — Alma-Ata Regional Partiya Komitəsinin təlimatçısı, rəhbər müavini, Tikinti şöbəsinin müdiri.

1986–1988-ci illərdə — Alma-Ata şəhər Lenin Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi.

1988-ci ildə — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin Tikinti şöbəsinin təlimatçısı.

1989–1990 — Qazaxıstan Kommunist Partiyası Qaraqanda vilayət komitəsinin ikinci katibi.

1990–1991 — Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin Sosial və iqtisadi siyasət şöbəsinin sektor müdiri.

1992–1993 — "Qazaxıstan" İnkişaf Fondunun prezidenti (Moskva).

1991-ci ilin sentyabrından dekabrına qədər — SSRİ Ali Sovetinin Cümhuriyyətlər Sovetinin Komitəsinin sədr müavini.

1994–2002-ci illərdə Qazaxıstan Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, 1996–2002-ci illərdə də Qazaxıstanın Finlandiyadakı səfiri vəzifəsini icra etmişdir.

2002–2003 — Qazaxıstan Respublikası Prezidentinin müşaviri.

24 dekabr 2003–9 oktyabr 2007 — Şimali Qazaxıstan vilayətinin bələdiyyə başçısı.

10 oktyabr 2007–25 dekabr 2014 — Avrasiya İqtisadi Birliyinin (EurAsEC) Baş katibi.

2014 — Avrasiya İqtisadi Komissiyasının Enerji və İnfrastruktur Şurasının üzvü.

## İstinadlar
Sərkənd

**Sərkənd** () — Qazaxıstanda şəhər, Almatı vilayətinin Sərkənd rayonunun mərkəzi. Sərkənd şəhər rəhbərliyinin inzibati mərkəzi. KATO kodu — 196020100 .

Mulalı dəmir yolu stansiyasından 135 km şərqdə (Türksib xəttində) və Taldıkorqandan 155 km şimal-şərqdə, Cungarskiy Alatau'nun qollarında yerləşir.

Şəhər mərkəzi Taldıkorqandan təxminən 155 km şimal-şərqdə yerləşir.

## Tarixi
Sərkənd haqqında ilk bəhs 1857-ci ilə aiddir.

Rusiyadan gələn ilk məskunlaşma yerləri 1858-ci ildə Kopalsky və Lepsinsky bölgələrindən 22 kazak ailəsinin köçürülməsi ilə Sərkənd çayının sahillərində meydana gəldi.

İlk məktəb 1872-ci ildə açıldı. 1928-ci ildə Sərkənd bölgəsi quruldu. Cherkasy volostunu və Lepsinski rayonunu əhatə edirdi. 1930-cu ildə mahal dağıldı və Aksu və Lepsinski bölgələrinə verildi. 1935-ci ildə Sərkənd bölgəsi bərpa edildi.

1943-cü ildə Müqəddəs Kazan Kilsəsi quruldu .

19 fevral 1964-cü ildən bəri Sərkənd şəhər tipli bir qəsəbədir. 31 oktyabr 1968-ci ildə şəhər statusu aldı.

## İqtisadiyyatı
Şəhər kənd təsərrüfatına əsaslanır. Sovet dövründə şəhərdə kərə yağı və pendir, şəkər, pivə istehsalı, şərab, çörək istehsalı və asfalt zavodları var idi.

2012-ci ildə Sərkənd şəhəri və Sərkənd vilayəti Jonqar-Alatau Dövlət Milli Təbiət Parkının bir hissəsi oldu .

1999-cu ildə əhali 15347 nəfər (7230 kişi və 8117 qadın), 2009-cu ildə 14305 nəfər (6915 kişi və 7390 qadın) idi.

1928-ci ildə Orta Rusiyadan gələn mühacirlər tərəfindən qurulmuşdur.
Şəhərdə regional rabitə mərkəzi, enerji sistemi və s.
Böyük müəssisələr, mənzil-kommunal xidmətlər mövcuddur.

## İstinadlar
Qazaxıstan Kommunist Partiyası (1936)

**Qazaxıstan Kommunist Partiyası** — Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası tərkibində kommunist partiyası.

Qazaxıstan Sovet Sosialist Respublikasının (Qazaxıstan SSR) hakim siyasi partiyası. 7 sentyabr 1991-ci ildə partiya rəsmi olaraq ləğv edildi.

## Tarixi
1921-ci ilə qədər müasir Qazaxıstan ərazisində bolşeviklərin vahid partiya mərkəzi yox idi, lakin 1918-ci ilin iyununda yaradılan, Sırdərya, Semirechensk, Torqay və Ural bölgələrinin hissələri. 30 aprel 1920-ci ildə RKP (b) Mərkəzi Komitəsi RKP (b) -nin Qırğızıstan Regional Bürosunu yaratdı, tərkibinə A. Avdeyev, A. Aitiyev, A. Əlibeyov, S. Argançeyev, A. Cangildin, M Murzaqaliyev, S. Pestkovski. 1921-ci il iyunun 11-dən 18-dək Orenburqda regional partiya komitəsini seçən 1-ci Qırğızıstan Bölgə Partiya Konfransı keçirildi. 1922-ci ilin aprelində RKP (b) Mərkəzi Komitəsinin Qırğızıstan Bürosu yaradıldı.

İlk illərdə Sovet Qazaxıstanının partiya təşkilatında az sayda etnik qazax var idi. 1922-ci ildə 1481 qazax kommunisti var idi ki, bu da Qırğızıstan ASSR partiya təşkilatının 8,9% -i idi.

1924-cü ildə Lenin Çağırışı çərçivəsində partiyaya 6000-dən çox işçi və xeyli sayda təsərrüfat işçisi daxil olmaqla təxminən 8000 nəfər üzv qəbul edildi. Qırğızıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında qazax kommunistlərinin sayı 7 dəfə artdı: 1924-cü ildəki 1539 nəfərdən 1926-cı il yanvarın 1-dək 11 634 nəfərə çatdı. Qazaxlar arasından yeni partiya üzvlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi əlifba sırası ilə savadsız idi. 1 yanvar 1926-cı il tarixinə 11.634 qazaxıstanlı kommunistdən 4.432 qazax kommunisti (% 38) savadsız idi. Bununla yanaşı, 1926-cı il yanvarın 1-dək Qazaxıstanın rus kommunistləri arasında yalnız 4% -i savadsız idi.

1 yanvar 1926-cı ildə Sovet Qazaxıstan partiya təşkilatının milli tərkibi aşağıdakı kimidir:

* Qazaxlar — 46,8%;
* Ruslar -% 32.9;
* Ukraynalılar -% 9,7;
* Özbəklər — 1,6%;
* Uyğurlar -% 1.1.

7 sentyabr 1991-ci ildə Mərkəzi Komitəsinin keçmiş birinci katibi N. A. Nazarbayeva Fövqəladə XVIII Partiya Qurultayının qərarı ilə ləğv edildi.

Daha sonra onun əsasında Qazaxıstan Sosialist Partiyası quruldu.

Sonra Qazaxıstan Kommunist Partiyası (Prezident N. A. Nazarbayev rejiminə qarşı) Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Serikbolsyn Abdildin (Qazaxıstan Respublikası Parlamentinin keçmiş sədri) ilə yenidən yaradıldı.

## İstinadlar
Türkmənistan Kommunist Partiyası

**Türkmənistan Kommunist Partiyası** () — Türkmənistanda siyasi partiya. Rəsmi qeydiyyatdan keçməyib.

1992-ci ildən bəri Kommunist Partiyasının bərpası üzrə Təşkilat Komitəsi fəaliyyət göstərir. Birləşmiş Partiya Serdar Rəhimovun (Türkmənistanın Pakistandakı keçmiş səfiri) rəhbərliyi altında kommunist qruplar əsasında yaradıldı .

## Hüquqi vəziyyəti
16 dekabr 1991-ci ildə Türkmənistan Kommunist Partiyasının qurultayı, 450 səslə mütləq səs çoxluğu ilə TKP-nin ləğv edilməsinin və başqa bir siyasi təşkilat - Türkmənistan Demokratik Partiyası əsasında qurulmasının lehinə danışdı.

Yenidən yarandığı andan qanunsuz bir vəziyyətdə çalışır. Bununla birlikdə, TKP, ölkədə rəsmi qeydiyyatdan keçməyə cəhd göstərən yeganə (prezident yanlısı Demokratik Partiya və Türkmənistan Sənayeçi və Sahibkarlar Partiyası) partiyasıdır. 1994-cü ildə Türkmənistan kommunistləri Türkmənistan Kommunist Partiyasının qeydiyyatı üçün Türkmənistan Ədliyyə Nazirliyinə müraciət etdilər. 1996-cı ilin oktyabr ayının əvvəlində qeydiyyatdan imtina etdiklərini şifahi şəkildə qəbul etdilər. Yenidən qurulduqdan sonra TKP Təşkilat Komitəsi 1997-ci ilin sentyabrında Türkmənistan Ədliyyə Nazirliyinə və Türkmənistan Prezidenti yanında Dövlət Demokratiya və İnsan Haqları İnstitutuna qeydiyyatla bağlı təşkilat komitəsinin üzvlərinə məsləhət verilməsi xahişi ilə bir məktub göndərdi. partiyanın. Məktuba cavab heç vaxt alınmadı.

1997-ci ildə TKP, Türkmənistanın Rus İcması, Türkmənistan Sosial Demokrat Partiyası və digər qruplarla birlikdə müxalif ODOT dərnəyinin bir hissəsi oldu .

1998-ci ildə partiyanın təsis qurultayı keçirildi.

2002-ci ildə bir sıra müxalifət etirazlarından sonra Türkmənistan hakimiyyəti Rəhimovu 2002-ci ilin noyabrında Saparmurat Niyazova qarşı sui-qəsdin hazırlanmasında iştirak etməkdə günahlandırdı və 2002-ci ilin dekabrında onu 25 il həbs cəzasına məhkum etdi. Rəhimovun gələcək taleyi barədə etibarlı bir məlumat yoxdur.

## Siyasi mövqeyi
TKP, Türkmənistanda parlamentli bir respublikanın bərpası (1925, 1926, 1938 və 1978-ci illər Konstitusiyaları modelinə uyğun olaraq) və Türkmənistan Ali Sovetinə seçkilərin keçirilməsi, ölkədə tam orta təhsilin bərpasıdır. 10-11 siniflərin həcmi, yüksək keyfiyyətli pulsuz səhiyyə sistemi, MDB ölkələri ilə sərhədləri keçmək üçün vizasız rejim, bütün siyasi məhbusların həbsdən azad edilməsi, yeni hökumət dövründə adlandırılan yaşayış məntəqələrinin geri qaytarılması və həftənin günlərinin və aylarının adları.

## İstinadlar
Suxan Babayev

**Suxan Babayev** (; ) — Sovet dövlət xadimi və partiya lideri. 1937-ci ildən bəri Sov.İKP (b) üzvü.

## Həyatı
Rusiya İmperiyasının Transxəzər bölgəsindəki Yüzbaşı kəndində kəndli ailəsində anadan olub. Türkmən, Əlili qəbiləsinə mənsub idi. Atası oğlu dünyaya gələn ildə öldü və 40 il daha dul qalan ana 1950-ci ildə vəfat etdi. 1923-cü ildən Kaaxki və Aşqabaddakı internat məktəblərində böyüdü.

Daşkənddəki Orta Asiya su təsərrüfatı texnikumunu bitirdikdən sonra ("hidravlik mühəndisliyi" ixtisası, 1931) — iqtisadi, sovet və partiya işlərində.

1931–1937-ci illərdə Marıy vilayətinin Stalin rayonu rayon su idarəsinin rəisi idi. 1937-ci ildən — Murqab suvarma sisteminin başçısı, sonra Məryəm regional su idarəsinin başçısı. 1940-cı ildən — Su Təsərrüfatı Xalq Komissarının müavini, eyni zamanda Sultan-Bent su anbarının tikintisinə rəhbərlik etdi.

1941-ci ildə — Türkmənistan SSR Xalq Nəzarət Komissarı, Türkmənistan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini.

1941–1943-cü illərdə Ümumittifaq Kommunist Partiyası (Bolşeviklər) Mərkəzi Komitəsi yanında Ali Partiya Məktəbində oxudu.

1943-cü ilin martından 1945-ci ilədək — Türkmənistan CP (b) Çardjou vilayət komitəsinin birinci katibi.

17 oktyabr 1945–14 iyul 1951 — Türkmənistan SSR Xalq Komissarları Sovetinin (1946-cı ilin martından — Nazirlər Sovetinin) sədri.

1951-ci ilin iyulundan — Türkmənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi. 1952-ci ildən — Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

50-ci illərin əvvəllərində Türkmənistandakı burjua millətçilərini ifşa etmək kampaniyasının əsas təşkilatçılarından biri. Babayev 1951-ci ilin avqust ayında Mərkəzi Komitənin birinci katibi olarkən, Kommunist Partiyası (b) T Mərkəzi Komitəsinin "" Korkut-Ata "kitabı və Cümə İlmuradovun" Mənim Türkmənistanım "əsəri haqqında" məşhur fərmanı oldu. pantürkizm və burjua millətçiliyi ilə günahlandırılan elm və türkmən mədəniyyəti nümayəndələrinin zülmünün başlanğıcını qoyan: 1945–1946-cı illərdə nəşr olunmasında əməyi olan B. A. Karryeva, M. Kosayeva və O. Abdalova. "Kitabi əmi Korkut", şair K. Kurbansaxatov ("Türkmənsən" şeiri üçün), tarixçi Q. Nepesov və başqaları.

Buna baxmayaraq, Babayevin vəzifəsindən kənarlaşdırılmasına səbəb və ya bəhanə olan məhz "millətçi təzahürlərə" qarşı mübarizə idi. 14 dekabr 1958-ci ildə Türkmənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsindən azad edildi, 19 dekabr 1958-ci il tarixdə, Sov.İKP MK-nın plenumunun qərarı ilə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü.

1958-ci ildən — Kazandjik sovxozunun direktoru (Türkmənistan SSR).

SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 2–5 çağırış deputatı (1946–1962).

Dörd Lenin ordeni, Qırmızı Ulduz, Qızıl Əmək Bayrağı, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* БСЭ. 2-е изд. Т. 4.
* Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Ю. В. Горячев. М., 2005.

## Xarici keçidlər
*  Кулиев А. Туркменская элита — взгляд изнутри
Qazaxıstan SSR Ali Soveti

thumb|right|200px|Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin deputatının nişanı
**Qazaxıstan SSR Ali Soveti** (), 16 dekabr 1991-ci ildən bəri **Qazaxıstan Respublikası Ali Şurası** — ali qanunverici orqan. Beş il müddətinə ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüququ ilə seçilir. 360 deputat sayı olan bir otaqdan ibarətdir.

## Səlahiyyəti
1) Qazaxıstan SSR Ali Sovetinə və yerli Xalq Deputatları Sovetlərinə seçkilər təyin edir;

2) Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin sessiyalarını çağırır;

3) Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin daimi komissiyalarının fəaliyyətini əlaqələndirir;

4) Qazaxıstan SSR Konstitusiyasına əməl olunmasına nəzarəti həyata keçirir; Qazaxıstan SSR konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğu təmin edir;

5) rayon (şəhər) xalq məhkəmələrinə seçkilər təyin edir;

6) Qazaxıstan SSR qanunlarının şərhini verir;

7) yerli Xalq Deputatları Sovetlərinin fəaliyyətinə rəhbərlik edir;

8) Qazaxıstan SSR inzibati ərazi quruluşu məsələlərinin həlli qaydasını müəyyənləşdirir, sərhədlərini və bölgüsünü müəyyənləşdirir və dəyişdirir;

sahələr; rayonları, şəhərləri və şəhər rayonlarını təşkil edir; şəhərlərin tabeliyini qurur; rayonların, şəhərlərin, şəhərlərdəki rayonların, fəhlə qəsəbələrinin və digər yaşayış məntəqələrinin adını dəyişir;

9) ərazi bölgüsünü, şəhərlərdə şəhər və rayonların meydana gəlməsini, şəhərlərin tabeliyində dəyişikliyi, rayonların, şəhərlərin, şəhərlərin rayonların adının dəyişdirilməsini və digər yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsini təsdiqləyir;

10) Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin, vilayət, şəhər (respublika tabeliyində olan şəhərlər) Xalq Deputatları Sovetlərinin, Xalq Deputatları Sovetlərinin Nazirlər Sovetlərinin qərar və sərəncamlarını qanuna uyğun gəlmədikləri təqdirdə ləğv edir;

11) Qazaxıstan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Diplomu ilə təltif edir; Qazaxıstan SSR-in fəxri adlarını təsis edir və verir;

12) Qazaxıstan SSR vətəndaşlığını qəbul edir; sığınacaq verilməsi məsələsinə qərar verir;

13) Qazaxıstan SSR məhkəmələri tərəfindən məhkum olunmuş vətəndaşları bağışlayır;

14) Qazaxıstan SSR-nin beynəlxalq müqavilələrini təsdiqləyir və ləğv edir;

15) Qazaxıstan SSR-in xarici dövlətlərdəki və beynəlxalq təşkilatlardakı diplomatik nümayəndələrini təyin edir və geri çağırır;

16) ona akkreditə olunmuş xarici dövlətlərin diplomatik nümayəndələrinin etimadnaməsini və geri çağırılmasını qəbul edir;

17) Qazaxıstan SSR Konstitusiyası və qanunları ilə müəyyən edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

Maddə 116. Qazaxıstan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti Ali Sovetin sessiyaları arasındakı dövrdə sonrakı sessiyada təsdiqinə təqdim edilməklə Ali Sovetin sessiyaları arasındakı dövrdə: 
# lazım olduqda Qazaxıstan SSR-in mövcud qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edir ;
# bölgə və rayon sərhədlərindəki dəyişiklikləri təsdiqləyir;
# Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin təklifi ilə Qazaxıstan SSR nazirliklərini və dövlət komitələrini yaradır və ləğv edir;
# Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədrinin tövsiyəsi ilə Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin üzvü olan şəxsləri vəzifədən azad edir və təyin edir.

## İstinadlar
Türkiyə–İran sərhədi

**Türkiyə-İran sərhədi**  — İran İslam Respublikası ilə Türk Respublikası arasında müasir dövlət sərhədi. Sərhəd 534 km (332 mil) uzunluqdadır Şimalda Azərbaycanla sərhəd üçbucağından başlayır və cənubda İraqla sərhəd üçbucağına qədər uzanır. 
## Təsvir
Sərhəd şimaldan Araz çayı üzərindəki Azərbaycanın ərazisi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə sərhəddən başlayır. Sərhəd daha sonra Qarasu çayı boyunca şimal-qərbə doğru irəliləyir və bununla Türkiyəyə onu birləşdirən ərazini Azərbaycanla bağlayır. Sərhəd daha əvvəlcə cənub-qərbə, daha sonra cənub istiqamətində bir sıra əyri xətlər ilə İraqla sərhədə qədər irəliləyir. Sərhəd bölgəsi son dərəcə dağlıqdır və əsasən hər iki tərəfdə kürdlər yaşayır.

## Tarix
### Osmanlı dövrü (1500 - 1920)
Osmanlı İmperiyası 1532–1555-ci illərdə aparılan Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı indiki İraqın böyük bir hissəsini Səfəvilərdən ələ keçirir. Amasya sülh müqaviləsi ilə sona çatmış müharibə, Osmanlının bölgə üzərində hökmranlığı təsdiq edir. Mesopotamiya və Şərqi Türkiyədə Osmanlı nəzarəti Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi ilə sona çatan Osmanlı-Səfəvi müharibəsindən sonra təsdiqləndi. Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi iki imperiya arasındakı sərhədin Zaqros dağları ilə Dəclə çayı arasında olacağını nəzərdə tuturdu. Baxmayaraq ki, o vaxt dəqiq bir xətt çəkilməmişdi.

Səfəvi-Osmanlı müharibəsi dövründə Osmanlılar Həmədan sülh müqaviləsi ilə İranın şimal-qərb hissələrinin böyük hissəsini əldə edərək Rusiya ilə sərhəddi ələ keçirdilər. 1740-cı illərdə İranın qərb vilayətlərini bərpa edən və 1639-cu il Qəsri-Şirin  sərhədini yenidən təsdiqləyən, 1746-cı ildə Kürdan sülh müqaviləsi ilə sona çatan başqa bir müharibə baş tutur.

Osmanlı-İran müharibəsi Qəsri-Şirin sərhədini yenidən təsdiqləyən Ərzurum müqaviləsinin imzalanması ilə sona çatır. İran, Osmanlı, Rusiya və İngiltərə rəsmilərinin iştirak etdiyi bir sərhəd komissiyası, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir və nəticədə 1847-ci il İkinci Ərzurum müqaviləsi ilə 1639-cu il sərhədində bəzi kiçik dəyişikliklərlə təsdiqlənir. Sərhəd komissiyası sonrakı illərdə yenidən işinə başlayır. 1869-cu ildə ətraflı bir xəritə hazırlanır. Berlin müqaviləsi nəticəsində Qotur çayı yaxınlığında bəzi kiçik dəyişikliklər edilir.

Komissiyanın işinə baxmayaraq, dəqiq sərhəd düzəlişinə dair mübahisələr davam edir. Osmanlılar və İran, hər ikisi bölgədə müstəmləkəçi istəkləri olan Rusiya və İngiltərənin təkidi ilə 1911-ci ildə daha dəqiq bir sərhəd üzərində işləmək barədə razılığa gəlir. 1913-cü ilin noyabrından 1914-cü ilin oktyabrına qədər bir sərhəd komissiyası İstanbul Protokolunu qurur və bütün sərhədin detallı bir şəkildə ayrılmasını təmin etdi. Dörd dövlətin sərhəd komissiyası daha sonra sərhədləri yerdə araşdırır. 
## İstinadlar