Kənd təsərrüfatının feminizasiyası

Feminist iqtisadiyyatda **kənd təsərrüfatının feminizasiyası** () —  xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə, qadınların kənd təsərrüfatı sektorunda iştirakının ölçülə bilən dərəcədə artmasını ifadə edir. Bu hadisə 1960-cı illərdən başlayaraq zamanla daha da artmışdır. 1990-cı illərdə liberallaşma dövründə bu tendensiya daha da güclənmiş və kənd qadınları üçün mənfi təsirlər yaranmışdır. Bundan sonra kənd təsərrüfatı bazarları gender fərqlərinə əsaslanan institutlara çevrilmiş və kişilərlə qadınlara fərqli şəkildə təsir etməyə başlamışdır. 2009-cu ildə Dünya Bankı, FAO və IFAD-ın araşdırmalarına görə, dünya üzrə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan kiçik fermerlərin 80%-dən çoxu qadınlar olmuşdur. Bunun əsas səbəbi kişilərin digər sektorlarda iş tapmaq üçün kəndləri tərk etməsi olmuşdur. BMT isə əmək sektorunda çalışan qadınların 45-80%-nin kənd təsərrüfatında işlədiyini müəyyən etmişdir.

Bu termin bir neçə başqa fenomenə də aid edilir, məsələn, kənd təsərrüfatı işçi qüvvəsində qadınların sayının artması, kişilərin kəndlərdən kütləvi şəkildə köç etməsi, qadınların kənd təsərrüfatında istehsal imkanlarının azalması və kənd təsərrüfatında qadın əməyinin daha az qiymətləndirilməsi. Aktivistlər bu tendensiyanın təhlükəli olduğunu və ərzaq təhlükəsizliyinə mənfi təsir etdiyini bildirirlər.

## Tarixi
Qadınların kənd təsərrüfatında rolu 1960-cı illərdən etibarən artmış və bu tendensiya davam etmişdir. Qadınlar getdikcə daha çox ev təsərrüfatlarının rəhbəri kimi qeydə alınır və öz fermalarını kişi dəstəyi olmadan idarə edirlər.
Ancaq bu tip ev təsərrüfatları adətən daha kasıb olur. Onların torpaq sahələri daha kiçik olur və məhsuldar resurslara — təhsil, alətlər və toxum kimi imkanlara – daha az çıxışları olur. Bu vəziyyət "investisiya kasıblığı" () adlandırılır. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan qadınlar həmçinin sosial əlaqələr baxımından da məhdudiyyətlər yaşayır, məsələn, kredit və bazar şəbəkələrinə çıxışları daha az olur.

Kənd təsərrüfatı mühitində iki əsas istehsal istiqaməti mövcuddur: özünü təmin etməyə yönəlmiş təsərrüfatlar və ixrac yönümlü təsərrüfatlar. Qadınların rəhbərlik etdiyi təsərrüfatlar daha çox özünü təmin etməyə yönəlmiş olur və bu da onları kasıblığa daha həssas edir. Kişilərin rəhbərlik etdiyi təsərrüfatlar isə daha çox ixrac məhsulları istehsal edir və daha çox torpaq sahəsinə sahibdir. Struktur islahatlarından sonra ixrac yönümlü təsərrüfatlar qiymət dəyişikliklərinə qarşı daha həssas oldular və qadın fermerlər daha çox çətinlik yaşamağa başladılar. Qadınlar tədricən yüksək gəlir gətirən ixrac məhsullarından imtina edərək öz ehtiyaclarını ödəyən kənd təsərrüfatına yönəldilər.

Tarixən, kənd təsərrüfatı əsasən kişilər tərəfindən idarə olunurdu, çünki ağır işlər, xüsusilə də torpağın şumlanması, adətən kişilər tərəfindən yerinə yetirilirdi. Bir çox bölgələrdə bu gün də kişilər kənd təsərrüfatında üstünlük təşkil edirlər. Əkinçilik texnologiyaları, xüsusilə də şum alətləri, kişilərin dominant olduğu təsərrüfat modelinə gətirib çıxarmışdır.

## Gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsi
Keçmişdə kənd təsərrüfatı sahəsinə yüksək vergilər tətbiq olunurdu və idxal rüsumları artırılmışdı. Bu siyasətin məqsədi kənd təsərrüfatından gələn gəlirləri şəhər iqtisadiyyatının inkişafına yönəltmək idi. Nəticədə şəhərlərdə daha yüksək maaşlı işlər yarandı və kişilər bu işlərə üstünlük verərək kənd təsərrüfatından uzaqlaşmağa başladılar. Bu erkən miqrasiya dövrü kənd yerlərində gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsi üçün ilk cəhd idi. Qadınlar isə kəndlərdə qalaraq tarlalarda işləməyə və eyni zamanda ailə qayğılarını öz üzərlərinə götürməyə məcbur oldular.

Bu tendensiya 1990-cı illərin liberallaşma siyasətləri zamanı daha da sürətləndi. Kənd təsərrüfatına tətbiq olunan vergilər və subsidiyalar ləğv edildi, nəticədə kənd təsərrüfatından gələn gəlirlər azaldı. Şəhərlərdə sənaye müəssisələri bağlandı və bu da iqtisadi geriləməyə səbəb oldu.

## Diskriminasiya
Kişi və qadınların əmək bazarına çıxışı və bazarda aldıqları dəyərlər sosial normalara əsasən müəyyən edilir. Kişilər əsas ailə qazanc gətirənlər kimi qəbul edildiyi üçün daha çox maaş alırlar və il boyu işlə təmin olunurlar. Qadınlar isə ikinci dərəcəli işçi qüvvəsi hesab edilir və mövsümi və ya müvəqqəti işlərdə işləməyə məcbur olurlar. Bu mövqelər isə adətən aşağı gəlirli və az bacarıq tələb edən işlərdir. Qadınlar yüksək maaşlı işlər üçün rəqabət aparmağa cəsarətləndirilmir.

İxrac yönümlü aqrobizneslər bu stereotipləri daha da gücləndirir. Çox vaxt qadınlar mövsümi işlərdə çalışır və daimi işlərə qəbul edilmir. Bu aşağı maaşlı işlərdə maaş artımı yoxdur və bəzən bu işlər üçün savad tələb edilir. Kişilərin təhsil səviyyəsi daha yüksək olduğuna görə qadınlar bu işlər üçün yararsız hesab edilir.

## Ərzaq təhlükəsizliyi
Kənd təsərrüfatının qadınlaşması ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlərə səbəb ola bilər. Xüsusilə də yoxsulluq və məhdud məhsuldarlıq bu problemləri artırır. 1990-cı illərdə həyata keçirilən struktur islahatları nəticəsində gübrə və toxum subsidiyaları ləğv edildi, bu da məhsuldarlığın azalmasına səbəb oldu. Bir çox kənd təsərrüfatı ailələri ərzaq təhlükəsizliyinin təhlükəsi altına düşdü.

## Tənqidlər
Bu tendensiya ilə bağlı əsas tənqidlərdən biri, kifayət qədər dəqiq məlumatların olmamasıdır. Mövcud məlumatları fərqli şəkildə şərh etmək mümkündür. Bəzi mütəxəssislər qadınların kənd təsərrüfatında iştirakının artdığını, digərləri isə kişilərin kənd təsərrüfatından uzaqlaşdığını, qadınların isə eyni səviyyədə qaldığını iddia edirlər. Daha yaxşı məlumatlar olmadan, bu tendensiyanın səbəblərini tam müəyyənləşdirmək çətindir. İnkişaf etməkdə olan ölkələr çox geniş bir qrup təşkil edir və bu bölgələr arasındakı fərqlər nəzərə alınmalıdır. Bir bölgədə müşahidə edilən bir tendensiya başqa bir bölgə üçün keçərli olmaya bilər.

## Həmçinin bax
* Yoxsulluğun feminizasiyası

## İstinadlar

## Mənbə
* Boserup, Ester (1970.) PP 15–65 Woman's Role in Economic Development. *Male and female farming systems.*  London: Earthscan.
* Deere, Carmen Diana (2009.) PP 99–127 The Gendered Impacts of Liberalization. *The Feminization of Agriculture?: The Impact of Economic Restructuring in Rural Latin America.* United Nations Institute for Social Development.
* Razavi, Shahra (2009.)  PP 1–34 The Gendered Impacts of Liberalization. *The Gendered Impacts of Liberalization: Towards "Embedded Liberalism?".* United Nations Institute for Social Development.
* Reardon, T. and S.A. Vosti (1995).  “Links between rural poverty and the environment in developing countries: Asset categories and investment poverty.”  World Development, Vol. 23(9) pp 1495–1506.
* Whitehead, Ann (2009.) PP 37–62 The Gendered Impacts of Liberalization. *The Gendered Impacts of Liberalization Policies on African Agricultural Economies and Rural Livelihoods.* United Nations Institute for Social Development.

## Xarici keçidlər
* ActionAid Official Website
*"Female Face of Farming" infographic
* The feminisation of agriculture in Odia language