open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tazşa

**Tazşa** — türk və altay mifologiyasında və nağıllarında tez-tez adı çəkilən keçəl qəhrəman. **Taşşa** və ya **Tazça** olaraq da deyilir. Bəzən **Kalca (Kalça)** və ya **Kelce (Kelçe)** şəklində də keçər. Keçəl ("daz") başlı igiddir.

## Xüsusiyyətləri
Gücü keçəlliyindədir. Türk əfsanələrində keçəllik bir güc və zəka simvoludur. Eyni zamanda özbaşına ortaya çıxan hiyləgərlik və yenilməzlik kimi xüsusiyyətləri saxlayır. Bəzi vəziyyətlərdə normal, adi bir insan olan qəhrəman cild dəyişdirərək birdən-birə Taşşaya çevrilər. Hətta onunla birlikdə atı da daz başlı olar. Beləcə ikisi də məğlubedilməz vəziyyətə gəlirlər. Keçəl olduqda igidliyi və ciddiliyi, həmçinin fiziki xüsusiyyətləri ilə gücü də artır. Avarların əfsanələrində, nəslindən törədikləri daz başlı (keçəl) ataları vardır. Keçəl çox bilmiş, hiyləgər və xoşbəxtdir. Özünü keçələ çevirərək o biri dünyaya belə gedə bilər, göyün yeddi qatını və ulduzları gəzər. Altay əfsanələrində keçəl şaman qadın ölüləri belə dirildir. Bu səbəblə keçəllik bir güc simvoludur. Günəşli bir gündə qar yağdırar, fırtına çıxarar.

## Keley
**Keley** - altay mifologiyasında adı çəkilən yarı tanrıdır. Ülgənin qızlarından biri ilə, yerdən doğulan bir şamanın evliliyindən dünyaya gələn bir adamdır. Peltek dillidir. Tazşa adlı nağıl şəxsiyyətinin formalaşmasında rol oynayan arxaik tiplərdəndir. Yəni Anadoluda nağıllarda adı çəkilən Kəloğlanın türk mifologiyası içindəki ən qədim forması olduğu deyilə bilər. Monqollar və avarlar da ilk atalarının keçəl olduğunu söyləyərlər.

## Taz xanım
**Taz xanım** - türk və altay mifologiyasında göy tanrıçasıdır. **Tez xanım** olaraq da bilinər. Ülgenin arvadı olaraq keçər. Ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti keçəl olmasıdır. Tuvalılarda qartala Tas adı verilər və Taz xanım ilə əlaqəlidir. Monqolcada kərkəs quşuna Tas/Tasu deyilməsi də yenə bu quşun keçəl bir görünüşünün olmasıyla əlaqəlidir. Tazlıq (keçəllik) tamamilə türk mədəniyyətinə aid olan diqqətə çarpan şəkildə ortaya çıxan bir güc simvoludur. Tazşa və Keloğlan ilə əlaqəli olaraq ələ alına bilər. Taskıl, Tazaqan kimi dağ adları yenə bu mövzuyla əlaqəlidir.

## Etimologiya
(Tas/Taz/Taş/Daş) kökündən törəmişdir. Keçəllik, mənasını ehtiva edər. Monqolca Qal "atəş" sözü ilə də əlaqəsi vardır. Atəş müqəddəslik və güc ehtiva edən bir enerjiyə malikdir. Monqolların Qal Xan adlı bir Tanrıları vardır və söz olaraq keçəllik mənasıyla əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Çaundur

**Çaundur** — öz mənbəyini Qapıcıq dağının zirvələrindən götürür.

## Ümumi məlumat
Çaundur Oxçu dərəsi və Süsən dağın vadisi boyunca axaraq Mincivan yaxınlığında Araza tökülür. Oxçu dərəsi axarında Oxçu çay, Qatar, Qavarat və Qalizur mis mədənlərinin yanından keçərkən isə Mədən çay adlanır. Böyük qolları Gığı
çay və Əcənan çaydır. Hal- hazırda Oxçu çayı olduqca artıq çirklənmişdir.

Qafan mis zavodlarının bütün çirkab suları, ağır metallar və ola bilsin ki, radioaktiv maddələr ermənilər tərəfindən bilərəkdən (Araz hövzəsini çirkləndirmək məqsədilə) Çaundur çaya axıdılır.

## Sözün mənası
Çaundur sözünün mənası çox güman ki, bu ərazilərdə XII əsrdən başlayaraq, məskunlaşan Çavındır türklərinin (səlcuqlar) adı ilə bağlıdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
Stefan Skşıvan

**Stefan Skşıvan** (; ) — Azərbaycan polyaklarından olan məşhur mühəndis.

## Həyatı
Stefan Skşıvan 22 iyun 1876-cı ildə Ukraynanın Odessa şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini Sankt-Peterburqda Texnologiya İnstitutda almışdır. 1900-cu ildə Skşıvan ali təhsilini bitirmiş və mühəndis-texnoloq diplomunu almışdıdır.

## Ölümü

## Mənbə
*Stefan Skşıvan haqqında məlumat

## Xarici keçidlər
Meğri çayı

**Meğri çayı** – Zəngəzurun Oxçu və Meğri dərələrini ayıran Cibənd dağ silsiləsindən başlayır, Lehvaz dərəsindən
keçərək Meğri çökəyinə, oradan isə Araz çayına tökülür: Vartanizor çay, Lehvaz çay, Lişk çay kimi qolları
vardır.

Zəngəzurun su hövzələri şəffaflığı, duruluğu və iti axarı ilə seçilir. Bu çaylarda dağ çaylarına məxsus çox
dadlı və ləzzətli forel, bığlı balıq, göy balıq, daban balığı olur.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları

## Mənbə
Qul

**Qul** (,  ğul) — insanabənzər bədheybət. Bu məxluq dünyanın müxtəlif folklorlarında və mifologiyalarında görünür. Qullar qəbiristanlıqlarda peyda olan adamyeyən varlıqlar kimi təsvir olunurlar.

## Adı
Qul sözü eyni anlamda Ərəbcə غول (ğul) kökündəndir. Azərbaycan dilində XX əsrdə latın əlifbası keçməmişdən əvvəl eyni ərəbcədəki kimi غول (ğul) yazılırdı, lakin latın əlifbasında eyni yazılışa görə غول ğul və قول qul (kölə) sözləri qarışdırılır, bunun qarşısını almaq üçün qul sözünə yabanı sözünü əlavə edirlər - qulyabanı.

## Görünüşü
Qulların görünüşü mədəniyyətdən asılı olaraq dəyişir, ancaq o, adətən çirkin və rəzil bir məxluq kimi təsvir olunur. Bir çox hekayələrdə o, insana oxşayan, lakin çürümüş əti, uzun dırnaqları və parlayan gözləri olan bir varlıq kimi təsvir edilir.

Qulların axşamlar ortaya çıxan gecə varlıqları olduğuna inanılır. Onların qəbiristanlıqlarda və ölümlə əlaqəli digər yerlərdə məskunlaşdıqları deyilir. Qullar çox vaxt ölülərin ətini yeyən heyvanlar kimi təsvir olunurlar. Bəzi əfsanələrdə onların təzə basdırılmış cəsədləri qazdıqları, bəzilərində isə insanlara gizlicə hücum edib yedikləri deyilir.

## Folklor
Qulbasdı türk, altay və qafqaz mifologiyalarında pis bir varlıq və onun səbəb olduğu iztirab verici, qorxunc görünüş. Qulyabanı ilə əlaqəli bir anlayışdır. **Aleybanı (Alyabanı)** və **Kuleybanı (Qulyabanı)** bəzən birlikdə xatırlanarlar. Aleybanı, Albastının Fars mədəniyyətiylə qarşılıqlı təsirinin bir məhsuludur. Eyni şəkildə Qulyabanı da Qulbastı/Gulbastı ("Ghoul") anlayışının əks olunmasıdır. Yaxın Şərq mədəniyyətlərində Gul insanları aldadan və sonra da öldürən pis ruh və ya canavar olaraq iştirak edər. Kimsəsiz yerlərdə və çöllərdə insanların üzərinə minərək öldürdüyü düşünülür. Bəzi cəmiyyətlər qadın qılığında olduğuna, bəziləri isə gündüzləri məzarda yatıb gecələri gəzdiyinə inanarlar. Tüylü, çox böyük və pis qoxulu olduğu deyilər. Şumer, türk, fars, ərəb və mesopotamiya mədəniyyətlərinin hamısında ortaq bir motiv halına gəlmişdir. Mənşəyinin tam olaraq harada olduğunu müəyyən etmək çox çətindir. Bundan başqa olduğu kimi "Qulbastı" formasıyla Adige dilinə də keçmişdir. Şumercədə iştirak edən təbirlər ilə əlaqəsi olduğu açıqdır.

#**Ala Xul:** Şeytanı Tanrı.
#**Dingir Xul:** Şeytanı Tanrı.
#**Mulla Xul:** Şeytanı İblis.
#**Utuk Xul:** Şeytanı Ruh.
#**Gigi Xul:** Şeytanı Ruh.
#**Gidi Xul:** Şeytanı Hayalet.
#**Maskım Xul:** Şeytanı Cin.

## Etimologiya
(Qul/Gul/Kul) kökündən törəmişdir. Qullanmaq "istifadə etmək" feli ilə eyni kökdən gəlir. "Gul" sözcüyü vəhşi heyvan mənasına da gəlir. Monqolca "Qal" (atəş) və Türkcə Al/Hal/Hul/Xul köküylə də əlaqədardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## İstinadlar
Oxçu qalası

**Oxçu qalası** (erməni mənbələrində "Baqaberd") — Qafan rayonunda Oxçuçay və Kığı çaylarının qovuşan yerində Novruzyurd adlı hündür bir təpəliyin üstündədir. Bu qala Zəngəzurun iki zirvəsini — Xustub və Gəzbel dağ zirvələrini bir-birindən ayıran hərbi-strateji baxımdan çox əhəmiyyətli bir mövqedə yerləşmişdir

Qalanın inşa olunma tarixi VI–VII əsrlərə aid edilir. Oxçu qalası Zəngəzurdakı beş Babək qalasından biridir. Böyük Azərbaycan sərkərdəsinin son döyüşlərindən birinin bu qalada baş verdiyi söylənilir. Qalanın tədqiqi göstərir ki, bu, istehkam xarakterli tikili olmuşdur.

Son vaxtlara kimi Oxçu qalasının 17 bürcü qalmaqda idi. Ümumiyyətlə, qalanın 26–27 bürcü olduğu güman edilir. Qalanın iki tərəfi sıldırım, digər iki tərəfi isə ikiqat hasar divarları vasitəsilə ətraf ərazilərdən ayrılır. Oxçu qalası vulkanik yonulmamış daşlarla, əhəng məhsulu vasitəsilə tikilmişdir. Bu qala ilə üzbəüz Oxçu çayının digər sahilində başqa bir (çox güman ki, keşikçi) qalanın qalıqları vardır.

Oxçu qalası uzun illər Sünikin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Qala 1170-ci ildə Səlcuq türkləri tərəfindən alınan zaman dağıdılsa da, sonralar yenidən bərpa olunmuşdur.

## Qalereya

Пейзажи Сюника в районе крепости Багаберд 2.jpg
Baghaberd Fortress (12).jpg
Baghaberd Fortress (13).jpg
Baghaberd Fortress (14).jpg
Baghaberd Fortress (15).jpg
Անդոկավան Բաղաբերդ 16.jpg
Baghaberd Fortress (19).jpg
Baghaberd Fortress (23).jpg
Baghaberd Fortress (25).jpg


## Mənbə
* Ə. Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu — "Ermənistan", Bakı, 1994, səh.83–88;
* Musa Urud. Zəngəzur. Bakı,2005, səh.93.
* Həmzə Vəli. Babək xürrəmdinin son taleyi. Bakı,1992.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mustafaqulu xan Qovanlı-Qacar

**Mustafaqulu xan Mehdiqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar** (1882-1914) — İranın baş naziri.

## Həyatı
Mеhdiqulu xanın yеddinci оğlu Mustafaqulu xan 1872-ci ildə Tehran şəhərində dünyaya pənah gətirmişdi. Mükəmməl ailə təlim-tərbiyəsi, təhsili almışdı. Müşirəssəltənə ləqəbini daşıyırdı.
Əmir Mustafaqulu xan 1935-ci ildə vəfat edib.

## Ailəsi
Əmir Mustafaqulu xan Şahzadə Binu Əqdəs xanlmla ailə qurmuşdu. Əmir xan, Ələkbər xan, Əlirza xan adlı oğlanları vardı.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası

**Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası**, **ASEAN** (**Association of Southeast Asian Nations**) - 8 avqust 1967-ci ildə Vyetnam müharibəsindən qaynaqlanan kommunist genişləməyə qarşı olaraq Filippin, Malayziya, Tayland, İndoneziya və Sinqapur arasında qurulan beynəlxalq təşkilat. O vaxtdan bəri,8 Yanvar 1984-cü ildə Bruney Darussalam , 28 iyul 1995-ci ildə Vyetnam, 23 iyul 1997-ci ildə Laos və Myanma  və 30 aprel 1999-cu ilda Kamboca. və Şərqi Timor 11 noyabr 2022-ci il təşkilata daxil olmuşdur. 2005-ci ildə təşkilatın ümumi daxili nəticəsinin cəmi təxminən 884 milyard dollar idi. İldə 4%lшk bir böyümə nisbəti tutulmuşdur. 2006da GSYH 1,066 trilyona yüksəlmişdir. 2010-cu ildə, onun kombinə nominal ÜDM-ini 1,8 trilyon ABŞ dollarına çatıb.

4,46 milyon kvadrat kilometrə yayılan ASEAN bölgəsinin ümumi əhalisi tqəribən 600 milyon nəfərdir.

ASEAN təşkilatının prioritet hədəfləri arasında bölgə ölkələrinin iqtisadi böyüməsinə təkan qazandırılması, ictimai və mədəni inkişaf, bölgədə sülh və sabitliyin təmin edilməsi yerləşir.

2003-ci ildə ASEAN liderlərinin ASEAN'ın 3 hissəni əhatə etməsinin lazım olduğu qərarı ilə ASEAN Təhlükəsizlik Birliyi, ASEAN İqtisadi Birliyi və ASEAN Cəmiyyət və Mədəniyyət Birliyi yaradıldı.

ASEAN'ın ən üst qərar vermə orqanı hər il həyata keçirilən ASEAN dövlət başçıları zirvəsidir.ASEAN ölkələrinin xarici işlər nazirləri də hər il bir dəfə bir yerə gəlir.Bundan başqa əkinçilik və meşəbəyilik, ticarət, enerji, ətraf mühit, maliyyə, sağlamlıq, investisiya, əmək, hüquq, çöl inkişaf, yoxsulluğun azaldılması, telekommunikasiya, beynəlxalq cinayət, nəqliyyat, turizm kimi mövzularda ASEAN ölkələrinin nazirlərinin bir yerə gəldiyi yığıncaqlar təşkil edilməkdədir.

Koordinasiyanın təmin edilməsi və diplomatik münasibətlərdə göstərilməsi məqsədi ilə ASEAN təşkilatının Pekin, Berlin, Brüssel, Kanberra, Cenova, İslamabad, London, Moskva, Yeni Dehli, Nyu-York, Ottava, Paris, Ər-Riyad, Seul, Tokyo, Vaşinqton və Vellinqtonda nümayəndəlik ofisləri vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

;Təşkilat
* ASEAN Secretariat Retrieved on 13 March 2007.
* ASEAN Regional Forum Retrieved on 13 March 2007.
* BBC Country Profile/Asean Retrieved on 13 March 2007.

;Zirvə görüşləri
* 14th ASEAN Summit
* 13th ASEAN Summit  Singapore official site. Retrieved on 16 September 2007.
* 12th ASEAN Summit Retrieved on 13 March 2007.
* 11th ASEAN Summit 12 December-14, 2005, Kuala Lumpur, Malaysia official site. Retrieved on 13 March 2007.

;ASEAN təşkilatları
* ASEAN official directory of ASEAN organisations
* ASEAN Architect 
* ASEAN Law Association
* ASEAN Ports Association
* US-ASEAN Business Council
* ASEAN-China Free Trade Area
Əlinağı xan Müfaxxarülməmalik

**Əlinağı xan Sadıq xan oğlu Müfaxxarülməmalik** (?-1909) — Xoy, Salmas və Tehranın hakimi.

## Həyatı

Əlinağı xan Sadıq xan oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası bu şəhərin darğası vəzifəsində çalışmışdı. Müzəffərəddin şah Qacar yaxınlarından sayılırdı.

Əlinağı xan mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Təbrizdə vəliəhd Məhəmmədəli mirzənin diqqətini cəlb etmişdi. Müfaxxarülməmalik ləqəbini almışdı. 1906-cı ildə Xoy və Salmasın hakimi təyin edilmişdi. Ona ciddi tapşırılmışdı ki, məşrutəpərəstləri göz açmağa imkan verməsin. Tapşırılan işlərin öhdəsindən lazımınca gəlmişdi.

1908-ci ildə Mirzə Əhməd xan Müşirəssəltənənin təşkil etdiyi kabinədə ticarət naziri vəzifəsini daşımışdı. Sonra Tehranın hakimi vəzifəsinə göndərilmişdi. Məşrutəçilər tərəfində Tehran fəth olunduqdan sonra təğyiri-libas olub qaçmışdı. Mazandaran-Bakı yolunda, Ləkən çayının kənarında tutulmuşdu.

1909-cu ildə inqilabi məhkəmənin hökmü ilə güllələnmişdi.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Ümm Külsüm (müğənni)

**Ümm Külsüm** () — misirli ərəb səs sənətkarı, müğənni, mahnı yazıçısı və aktrisa. Şərqin Ulduzu və Misirin 4. Piramidası olaraq da tanınır.

## Həyatı
Bütün zamanların ən gözəl səsli müğənnisi olaraq xatırlandığı Misirdə XX əsrin əvvəlində doğulmuşdur. Dəqəhliyə əyalətinin əs-Sinbillaveyn məskunlaşması yaxınlarındakı Təmay əz-Zəhayirə kəndində kasıb bir azançının uşağı idi. Kiçik yaşlarda ətraf kəndlərdə, qızların dəstə içində oxumaları xoş qarşılanmadığından, kişi paltarında ilahilər oxuyaraq tanınmağa başlamışdır. Atası tərəfindən kəşf edilən səsinin ilk təhsilini Qurani-Kərim oxumağı öyrənərək etmişdir. Daha sonra 1920-ci illərdə atası tərəfindən Qahirəyə, Şeyx Əbül Əlanın yanına səs təhsili üçün aparılmışdır. Qahirədə qısa müddətdə Şair Əhməd Rami və Məhəmməd Əbdülvahab kimi sənətkarlarla tanış olmuşdur. Əvvəllər Misirli Münirə Mehdiyə ilə uzun bir yarışa cəlb olunmuşdu. Axırda qələbə Ümm Külsümün oldu və 30-cu illərin əvvəlində artıq Misirin bir nömrəli qadın sənətkarı kimi tanınırdı.

## Mənbələr
*Danielson, Virginia. *The Voice of Egypt: Umm Kulthum, Arabic Song, and Egyptian Society in the Twentieth Century*. Chicago: University of Chicago Press, 1997.
**Halfaouine: Boy of the Terraces* (1990) (film).  This DVD contains an extra feature short film that documents Arab film history, and it contains several minutes of an Umm Kulthum public performance.

## Xarici keçidlər

* Umm Kulthoum at krwetatnt - The best site for listening to and downloading Umm Kulthoum songs
* The Star of the East at Østfold College, Halden, Norway Information and streaming audio of some songs.
* "Umm Kulthoum" , *[[Al-Ahram]] Weekly*, February 3–9, 2000 - articles and essays marking the 25th anniversary of the singer's death.
* Profile of Umm Kulthum and her music that aired on the May 11, 2008, broadcast of NPR's Weekend Edition Sunday
* Umm Kulthum on BBC Great Lives
* Oum Kalsoum exhibition at the Institute Du Monde Arabe, Paris, France  from Tuesday, June 17, 2008 to Sunday, November 2, 2008
* http://www.elmandjra.org/Kolsoum.htm  A list of her recordings in chronological and alphabetical order
Qızağan

**Qızağan Xan** — türk və altay mifologiyasında döyüş tanrısı. **Kızığan** da deyilir. Göyün doqquzuncu qatında yaşayır. Kayra Xanın oğludur. Çox qüvvətlidir. Orduları idarə etməkdə, döyüşləri qazanmaqda, düşməni yenmekte komandirlərə köməkçi olar. Qırmızı yularlıdır, qırmızı buğra kürəyində oturar. Asası göyqurşağıdır. Qırmızı rəng ilə işarələniyər. Döyüşçüləri qoruyar. Türk-Monqol imperatorluqları bir fəth dövləti olduğu üçün müharibələr və döyüşçülər ictimai həyatda əhəmiyyətli bir yer tutar. Bütün kişilər, hətta yeri gələndə qadınlar da eyni zamanda əsgərlərdir. Türklərin qadınları və uşaqları da pusat (silah) istifadə etməyi bilərlər. Qüvvəti simvollaşdırır. Güclülük nağıl və söylence qəhrəmanlarının ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindəndir. Döyüşçülərə və əsgərlərə qüvvət verər. Onların yenilməz olmalarını təmin edər. Bəzən çox az sayda əsgərin özündən qat-qat çox böyüklükdəki orduları yeyildiyinə şahid olunar. Tarixdə bu kimi vakalara rast gəlinməsi heç də az deyildir.

## Etimologiya
(Qız/Kıs/Kıy) kökündən törəmişdir. Hirsin və qanın rəngi olan qırmızı sözcüyü eyni kökdən gəlir. Qısqanmaq felini də saxlayır. Güclü, qüvvətli, hirsli deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Ötüğ

**Ötüğ** - türk və altay xalq mədəniyyətində dua. Yaxarma, tanrıya yalvarma, diləmə, istəmə. Ən sadə olaraq, bir şeyin reallaşmasını və pis vəziyyətlərdən qorunmağı Tanrıdan istəməkdir. Ötümək (Ötüğmək, Ötükmək) "dua etmək" feli ilə də istifadə edilər. Söz, Öt/Öd kökündən törəmişdir. Zaman, zamanın keçişi və yaxarmaq mənalarını ehtiva edər. Ahəngli səs çıxarmaq mənası vardır.

## Sax
**Sax** və ya **Sah** türk və yakut xalq inancında və sibir şamanizmində ayinlərdə və dualarda istifadə edilən bir sözdür. "Amin" mənasını verər. **Sak** və ya**Sag** olaraq da deyilər. Qədim türkcədə və yakutcada Tanrı mənasında istifadə edilmiştir. Daha sonra isə duaların sonunda "Tanrı qəbul etsin" mənasında təkrarlanılan bir söz halına çevrilmişdir. Sözdə, diqqətlilik, tədbir, möhkəmlik və sağlamlıq mənaları vardır. Monqol sahıh sözü qorumaq mənası daşıyır. Türkcədəki "saxlamaq" feli ilə eyni kökdən gəlir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
* Avropada Unudulan Türk Qövmləri  
* Kun Miatyánk - Cuman Prayer
Librevil

**Librevil** () — Qabonun paytaxtı (1960-dan) və ən böyük şəhəri. Şəhər Qvineya körfəzinın sahilində, Komo çayı üzərində yerləşir. Əhalisi 2005-ci ilin hesablamalarına görə 578 min nəfərdir.

## Tarixi
1839-cu ildə fransızların bura gəlməsindən çox əvvəl bu ərazidə mponqve qəbiləsi məskunlaşmışdı. 1846-cı ildə satış məqsədilə qul daşıyan Braziliyaya aid "L'Elizia" gəmisi Loanqo yaxınlığında fransız donanması tərəfindən ələ keçirildi. Qullar azad edildilər və 1848-ci ildə həmin qullar tərəfindən adı fransız dilindən tərcümədə "azad şəhər" mənasını verən Librevilin əsası qoyuldu. 1934-1946-cı illərdə şəhər Fransız Ekvatorial Qvineyasında əsas liman şəhəri rolunu oynayırdı və 1940-cı ildə İkinci dünya müharibəsi dövründə Şarl de Qollun tabeliyindəki Fransa Müqavimət Hərəkatının Vişi hökumətinə tabe qüvvələrə qarşı həyata keçirdiyi "Qabon əməliyyatı"nın əsas məqsədi bu şəhər üzərində hakimiyyəti ələ keçirmək idi.

## İstinadlar
Yom

**Yom** — türk və altay xalq inancında uğur, şans, taleh, bəxt mənalarına gəlir. **Yum** olaraq da deyilir. Uğurlu obyekt (Yom Daşı kimi) mənasını da ehtiva edər. Eyni zamanda xoşbəxtlik, sevinc deməkdir. Ural dillərində isə Tanrı mənası daşıyır. Tuvalarda iştirak edən və pis ruhların qovulmasını və cadugərliği ehtiva edən merasimin adı Dom şəklində keçər və d/y çevrilməsi ilə əsli Yom sözcüyüdür.

Dədə Qorqud öykülerinin sonunda "Yum Vereyim ..." ifadəsi mövcuddur. Burada istifadə edilən və "efsun" mənasını verən "Yum" sözü "xeyr duası" mənasında da istifadə edilmişdir. "Yom tutmaq" deyimi isə "xeyrə yozmaq, uğurlu saymaq" deməkdir və Yom sözünün xalq dilində "yaxşı xəbər" kimi mənaları da vardır.

### Uraz
**Uraz,** Türk mədəniyyətində və xalq inancında taleh deməkdir. **Uras, Oraz, Iraz** olaraq da deyilir. Baht, şans deməkdir. Təsadüfləri təşkil etdiyine inanılan, yaxşı və ya pis vəziyyətləri təyin edən mücərrəd gücdür. Urasa anlayışı ilə əlaqəlidir. Namus, şərəf ləyaqət kimi mənaları da var. Yom'un bir növüdür, daha doğru bir ifadə ilə Yom'un mücərrəd istiqamətidir.

## Yomçı/Tomçı Xan
Türk və altay mifologiyasında tibb tanrısıdır. "Saqunları" (həkimləri) və "otaçıları" (əczaçıları) qoruyar.

## Etimologiya
(Yum/Yom/Com) kökündən törəmişdir. Kök; yaxşılıq, tale kimi mənalar ehtiva edər. Cadu, cadulu söz, dua kimi mənaları da vardır. Yomak və Comog (Destan) sözlərinin də bu anlayış ilə əlaqəli olduğu deyilə bilər. Yomya (Comya, Yomza, Yumza, Cumza) şəklində ifadə edilən və şaman mənasını verən söz yenə bu kökle əlaqədardır. Monqolca "Dom" sözü cadu, Yum isə obyekt deməkdir. Çuvaşlarda isə Yum şaman mənası daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011,  (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Borsippa

**Borsippa, Barsippa** ( = **Badursiabba** (*Dənizin buynuzu*), , 2) **Tintir II<sup>kum-KI</sup>** (*II Babil*), 3) **Kinnir, Kinunir** (*Döyüş meydanı*), günümüzdə Birs Nimrud, mifik hökmdar Nimrodun adı verilmiş Qədim Şərqin antik şəhəri.

## İstinadlar
Rəzən şəhristanı

**Rəzən şəhristanı** — İran İslam Respublikasının Həmədan ostanının şəhristanlarından biri.

Şəhristanın inzibati mərkəzi Rəzən şəhəridir.

## Ərazi
Şəhristanın ərazisi 2729 km²-dir.

## Əhali
2006-cı ilin siyahıya alınmasına əsasən, Rəzən şəhristanının əhalisi toplam 111.120 nəfərdən (26.277 ailədə) ibarətdir.

### Şəhristanın bəxşlərinin əhalisi

#### Mərkəzi (Rəzən) bəxşi
Əhali (toplam): 32,549 nəfər (2006 s.a.)

— Şəhər əhalisi (Rəzən şəhəri): 11,390 nəfər (2006 s.a.)

— Kənd əhalisi : 21,159 nəfər (2006 s.a.)

#### Qürvə Dərcəzin bəxşi
Əhali (toplam): 39,852 nəfər (2006 s.a.)

— Şəhər əhalisi (Qürvə-i Dərcəzin şəhəri): 9,335 nəfər (2006 s.a.)

— Kənd əhalisi : 30,517 nəfər (2006 s.a.)

#### Sərdrud bəxşi
Əhali (toplam): 38,719 nəfər (2006 s.a.)

— Şəhər əhalisi (Dəməq şəhəri): 2,847 nəfər (2006 s.a.)

— Kənd əhalisi : 35,872 nəfər (2006 s.a.)

### Milli tərkib
Əhalisinin 99,47%-i azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.

## Rəzən şəhristanının inzibati bölgüsü
* **<u>Mərkəzi bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Rəzən
** DEHİSTANLARI:
*** **Xərqan dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağcaxaraba, Əmirabad, Ağçay, Badkuh, Durniyan, Gərmək, Gavanlı, Cirbanlı / Ceryanlı, Karvanə, Xələc, Lalədan, Mahniyan, Qızılca-i Xorqan, Sarıclı, Sürtəcin, Vahandeh
*** **Rəzən dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Abbərik, Əmiriyə, Ağkənd, Fərsəcin, Qazyatan, Qulaməli, Həryan, Camışlı, Kəhərd, Xeyrabad, Xomeyqan, Küllicə, Madabad, Nəvar / Nüvar / Nuvar, Niyanc / Niyənc, Ümmətlər, Qanqanlı, Qatırovlan, Sirab, Təkyə, Təzəkənd, Vəfs, Vərqistan, Vərvəzin, Yengiqala, Yovşanlı
* **<u>Qürvə-i Dərcəzin bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Qürvə-i Dərcəzin
** DEHİSTANLARI:
*** **Dərcəzin-i Ülya dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Çəngərin, Eynabad, Cavərsəcin, Kac / Kaç, Kərəfs, Mənüçöhr, Məzrayə-i Sarım, Mesinək, Nakin, Pirbəy, Pulikan, Qaraqaya, Rəkin, Səlilək, Sənggərankuh, Şəncur, Şavənd / Şahvənd, Sunqurabad, Suzan, Tamuzan, Vələşicird, Vasmaq, Yengicə-i Kərəfs
*** **Dərcəzin-i Süfla dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əhmədabad, Behkandan, Dərcəzin, Dövlücerdin-i Bala, Həkan / Həkkan / Həgan, Kəməndan, Məzrayə-i Givdərə, Nizamabad, Niyar, Novdeh, Ümman, Püştcin, Razin, Sayan, Silək / Siləkdərə, Zakan / Zəkan / Zəhkan
* **<u>Sərdrud bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Dəməq
** DEHİSTANLARI:
*** **Boğratı dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Babanəzər, Çaharbulaq, Çurmaq, Gündüz, Məzrayə-i Deymur, Ortaqamış, Qədir Xələc, Qalacıq Zamani, Qala-i Zindlic, Qarakənd, Qaynarca, Təpədibi, Yarımcabağ
*** **Sərdrud-i Ülya dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağcaxaraba, Ağcalıca, Arpadərə, Çopuqlu, İmamzadə İsmayıl, Gavsavar, Kəhrizboğazı, Xorvandeh, Mansurabad, Mollabudaq, Ocaq, Qarabulaq, Taxt
*** **Sərdrud-i Süfla dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Çalbuğa, Çayan, Göstər, Həsənabad, Cəfərabad, Kalkabud, Xəncərabad, Payandeh, Piləcin, Qala-i Şatırbali, Qaraylar, Qayış, Qozluca, Sərləh, Soltanabad, Tülkütəpə, Viyar

## İstinadlar
* Encyclopædia Iranica :DARJAZĪN
* Encyclopædia Iranica :HAMADĀN ii. POPULATION

## Mənbə
Rotterdamlı Erazm

**Rotterdamlı Erazm** (; ) — ilahiyyatçı, alim və yazar. Erasmus Renessans dövrünün böyük nümayəndələrindən hesab olunur. Avropa İntibahının böyük ustası və klassik ədəbiyyat tədqiqatçısı, humanist alim və ilahiyyatçı.

## Həyatı

Bugünkü orta təhsili əvəz edən təhsil aldıqdan sonra Auqustin təriqətinə girərək rahib oldu. Ancaq heç bir zaman ənənəvi mənada bir rahib olaraq fəaliyyət göstərmədi; həyatını daha çox elmə həsr etmək istədiyinə görə, dini qurumlardan "cübbə geyməmək" icazəsini aldı. Paris Universitetinə daxil oldu. 1499-cu ildə İngiltərəyə gedərək, John Colet, Thomas More (Morus) kimi alimlərlə tanış oldu və bu dostluqlar nəticəsində dünyagörüşü daha da genişləndi.

Papalığın düşüncələr üzərində qurduğu hegemoniyaya qarşı çıxaraq, əsl Xristianlıq ruhunu antik çağın təbiiliyində axtarırdı. İncəsənətin və elmlərin yayılmasının, Avropanın ortaq bir incəsənət və elm mərkəzində birləşməsini, humanizmin birinci şərti sayırdı. Orijinal əsərləriylə və tərcümələriylə antik çağ düşüncəsinin Avropada yayılmasına çox böyük töhfələr verdi. Martin Lüterin islahatları başlandığı zaman, kilsənin yenilənməsi görüşündə iştirak etməsinə baxmayaraq, Xristian dünyasının parçalanmasına şiddətlə qarşı çıxdı.

1536-cı ildə Baseldə öldüyü zaman Avropanın düşüncə həyatında papaların belə ziyarətinə gəldikləri bir adam olacaq qədər nüfuza malik idi.

"Dəliliyə tərif" (orijinal adı: "Morias enkomion seu Laus stultitiae"), Erasmusun canlılığını, etibarlılığını və cazibədarlığını bu günə qədər dəyişmədən qoruya bilmiş yeganə əsəridir. Bu kiçik kitabın qaralamasını 1509-cu ilin yazında, İtaliyadan İngiltərəyə etdiyi səfər əsnasında yazan Erasmus, yazma işini İngiltərədə, dostu Tomas Morun evinə gəldikdən qısa bir müddət sonra reallaşdırdı; kitabı da Tomas Mora həsr etdi. Əsərini bir neçə gün kimi qısa müddətdə tamamlayan Erasmus, bu zaman heç bir kitabdan istifadə etməmişdir. Yumor növündə olan əsərdə iki əsas fikir hakimdir. Bunlardan birinə görə əsl müdriklik, dəlilikdir. O biri fikrə görə isə özünü müdrik sanmaq, əsl dəlilikdir. İnsana yer üzündə yaşamaq gücü qazandıran şey, əsl müdrik olmaq xüsusiyyətinə malik dəliliyin özüdür. Kitabda dəlilik (stultitia), öz özünü tərifləyir; bu əsnada uşaqlıqda və yaşlılıqda, eşqdə, evlilikdə və dostluqda, siyasətdə və döyüşdə, yazıda və elmdə dəliliyə hər zaman necə hakim olduğu göstərilir. "Dəliliyi danışdırma" adı altında Erasmus, çağının kilsəsinə və o kilsənin mənsublarına ən mərhəmətsiz tənqidləri yönəldir. Bu xüsusiyyətinə görə "Dəliliyə Tərif" əsəri illər boyunca fanatizmə qarşı qələmə alınmış ən mükəmməl şah əsərlərdən biri olmuşdur. Əsərin qələmə alınmasından sonrakı əsrlərdə -haqlı olaraq- düşüncə səviyyəsindəki fanatizmin hər cürünə yönələn tənqid deyə şərh edilmişdir, bu bəlkə də əsərin bu günə qədər dəyərini qorumağının əsas səbəbidir.

Alimin həyatı haqqında yazılmış ən maraqlı kitab isə Stefan Zveiq tərəfindən qələmə alınmış "Rotterdamlı Erasmus — Zəfəri və Faciəsi" adlı əsərdir. 

## İstinadlar
Kahard

**Kahard** kəndi, İranın Həmədan ostanında, Rəzən şəhristanının Mərkəzi bəxşi və Rəzən qəsəbəsində yerləşib. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, bu kəndin 1,411 nəfər əhalisi və 301 ailəsi var.

## İstinadlar

*Koordinatlar 

## Həmçinin bax
*Nəsrullah xan Kahardli
Kim Possibl cizgi serialının seriyalarının siyahısı

**Kim Possibl animasiya serialının seriyalar siyahısı** - 2002-2007-ci illərdə istehsal olunmuş, Emmi mükafatı qazanmış Kim Possibl animasiya serialının bütün seriyalarını cəmləşdirir. Əslində 65 hissə olan serial tamaşaçıların istəyi sayəsində 22 hissə daha əlavə olunaraq 87 hissəyə çatdırılmışdır.

## Mövsümlər

## Mövsüm 1

## Mövsüm 2

## Mövsüm 3

## Mövsüm 4

## Xarici keçidlər
* 
* Kim Possibl Globaljusticealliance.com saytında    
* Kim Possibl Kimpossible.wikia.com saytında
Famil Süleymanov

**Süleymanov Famil (Qaracallı)** —  yazıçı-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycanın tanınmış kimya mütəxəssisi 

## Həyatı

Famil Süleymanov 1941-ci ildə Qubadlı rayonunun Qaracallı kəndində anadan olub.O, orta təhsilini başa vurduqdan sonra, Sumqayıta gələrək Kimya Texnologiyaları Texnikumuna daxil olur. 1962-ci ildə oranı bitirərək kimya zavodunda 6-cı dərəcəli apparatçı kimi işə başlayır. 1963-cü ildə Neft Kimya İnstitutuna qəbul olur və 1969-cu ildə oranı bitirir. 1974-ci ilin sentyabr ayından sulfanol istehsalının rəisi təyin edilir, 1980-cı ildə üzvi-sintez istehsalat birliyinin rəisi, 1986-cı ildən isə zavod direktorunun müavini vəzifəsinə təyin olunur, 1992-ci ildən yaradılan "Azərkimya" Dövlət Şirkətinin prezidentinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

## Fəaliyyəti

20 yanvar faciəsindən sonra Famil Süleymanov yaradıcılıqla məşğul olmağa başlayır və 1996-cı ildə ilk əsəri "Qana boyanmış Quran" çap edilir. Bundan sora məhsuldar işləyən yazar türk, azərbaycanlılarşn 20-ci əsirdə başlarına gəlmiş müsübət və qəhrəmanlıqları yazaraq, özünün 37 cildlik seşilmiş əsərlərində çap etdirmişdir.Famil Süleymanov 37 tarixi romanın müəllifidir. Haqqında Türkiyənin TRT-3 kanalı film çəkir. “Qana boyanmış Quran”, “Qu quşunun nəğməsi” və s. əsərləri ona böyük şöhrət gətirib.

## Əsərləri
* Qu quşunun nəğməsi, 
* Ağrılı Ağrım mənim, 
* Anam niyə ağlayırmış, 
* Unutqanlığın faciəsi,
* Qana boyanmış Quran
## İstinadlar
Təqvim əs-sıhha

**Təqvim əs-sıhha**  — Ərəb alimi **İbn Butlan** tərəfindən tibb sahəsində yazılmış kitab. Kitabda olan bir çox söz latın dilindən tərcümə edilmişdir. Əsasən Bitki və ərzaqların insan orqanizminə olan xeyir və zərərlərindən danışılsada, nəfəs almaq, eşitmə, ruhi sağlamlıq mövzularında ətraflı məlumat verilmişdir. Orta əsrlərin sonlarına yaxın Qərbi Avropada məşhurlaşmağa başlayan kitab, XVI–XIX əsrlərdə tibbi təhsil alan şəxslər üçün əvəzolunmaz mənbə olmuşdur.
Təqvim əs-sıhha kitabında tibbi məlumatlarla yanaşı, kənd təsərrüfatı ilə bağlıda ətraflı məlumat verilmişdir. Dünya kitabları arasında yerkökünün təsviri, ilk dəfə Təqvim əs-sıhha kitabında verilmişdir. Kitabın adı latın dilində *Tacuinum* kəlməsindən yaranmışdır. Bu sözün tərcüməsi əl kitabı deməkdir.

## Xarici keçidlər
Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həkiməddövlə

**Mirzə Məhəmmədhüseyn xan Mirzə Zeynalabdin xan oğlu Həkiməddövlə** (1884-1957) — Həkim, İranın səhiyyə naziri.

## Həyatı

Mirzə Məhəmmədhəsən xan Mirzə Zeynalabdin xan oğlu 1884-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini Loğmanəddövlə ləqəbli məşhur həkim olan atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Universitetin tibb fakültəsini bitirmişdi. 1809-cu ildə universiteti bitirərək tibb aləminə atılmışdı. Sultan Əhməd şah Qacardan Həkiməddövlə ləqəbini almışdı.

Mirzə Məhəmmədhəsən xan Həkiməddövlə 1910-cu ildə hərbi həkim kimi xidmət etməyə başlamışdı. O, bütün İran ordusunun tibb xidmətinə başçılıq edirdi. 1912-ci ildə şahın xüsusi həkimi olmuşdu. 1916-cı ildə şahın Fransa səfərində iştirak etmişdi.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Ədhəm ailəsi, "Soy" dərgisi, Bakı, 2011.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Hüseynqulu xan Etimadəddövlə

**Hüseynqulu xan Hacı Mirzə Mehdi xan oğlu Etimadəddövlə** (?-?) — Urmiyanın hakimi.

## Həyatı
Hüseynqulu xan Hacı Mirzə Mehdi xan Etimadi-Dəftərin oğlu, o da Hacı Mirzə İshaq xan Mustovfinin, o da Mirzə Məhəmməd Mustovfi Təbrizinin oğludur. Bu ailə Azərbaycanın qədim əyanlar zümrəsinə məxsusdur.

Hüseynqulu xan Etimadəddövlə bir neçə dəfə Urmiyanın hakimi olmuşdu. İşlədiyi dövrdə ədaləti, işgüzarlığı və davranışı ilə seçilirdi.

1917-ci ildə Rusiyada inqilab baş verəndən sonra Cənubi Azərbaycanda da oyanma baş verdi. Daha heç kim köhnə qayda-qanunla yaşamaq istəmirdi. Yeni qəzetlər yarandı, nümayişlər baş verdi. Şeyx Məhəmməd Xiyabani, İsmayıl Növbəri və başqa inqilabçılar tez-tez Urmiyada görünməyə başladılar. Şəhərin Məşrutədən sonrakı sakit havası pozuldu. Mirzə Həbib Ağazadə yaratdığı qəzetlərdə onun əleyhinə yazılar verdi. Ondan şikayətlər yazıldı.

Hüseynqulu xan Etimadəddövlə işdən çıxarılandan sonra Təbrizə döndü. Təbriz valisi şahzadə Məhəmmədhəsən mirzə Qovanlı-Qacar onu himayəsinə götürdü. Valilikdə işlə təmin etdi.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Urmiya

## Xarici keçidlər
Hacı Məhəmmədsadıq xan Müşiri-Dəftər

**Hacı Məhəmmədsadıq xan Mirzə Yusif oğlu Müşiri-Dəftər** (?-?) — Məşrutə hərəkatının üzvü

## Həyatı
Hacı Məhəmmədsadıq xan Mirzə Yusif Mustovfinin oğlu, o da  Mirzə Məhəmməd Mustovfinin, o da Mirzə Mətiya Mustovfi Təbrizinin oğludur. Bu ailə Azərbaycanın qədim əyanlar zümrəsinə məxsusdur.

Hacı Məhəmmədsadıq xan Müşiri-Dəftər Hacı Səməd xan Şücaəddövlənin hakimiyyəti dönəmində şəhərin ədliyyə idarəsinin rəisi olmuşdu.

Hacı Məhəmmədsadıq xan Müşiri-Dəftər Məşrutə inqilabı dövründə Təbrizin maliyyə idarəsində çalışmışdı. Sonra Həştirud bölgəsində maliyyə idarəsinə başçılıq etmişdi.

Hacı Məhəmmədsadıq xan Müşiri-Dəftər Müxbirüssəltənənin valiliyi dönəmində şəhərdə "Heyəti-Fəllah" adlı əncümən təşkil etmişdi.

Hacı Məhəmmədsadıq xanın Məhəmmədvəli xan, Zeynalabdin xan adlı oğlanları vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Təbriz

## Xarici keçidlər
Vaqif Cəfərov

**Vaqif Cəfərov ** () — görkəmli dövlət xadimi, SSRİ Ali Sovetinin üzvü, SSRİ Xalq deputatı, Azərbaycan KP Şuşa rayon Komitəsinin birinci katibi, Dağlıq Qarabağ Vilayəti(DQMV) üzrə Respublika təşkilat komitəsinin sədr müavini, Azərbaycan Respublikası Sənaye-Tikinti nazirinin müavini. 20 noyabr 1991-ci ildə Qarabağda Xocavənd rayonu yaxınlığında, bir sıra digər dövlət xadimi ilə bigə içində olduğu Mi-8 hərbi vertolyotun ermənilər tərəfindən vurulması nəticəsində şəhid olmuşdur.

## Həyatı
Vaqif Cəfər oğlu Cəfərov 1949-cu il, aprel ayının 18-də Azərbaycanın Şuşa şəhərində anadan olmuşdur.

1966-cı ildə Şuşa şəhəri 1№-li orta məktəbini, 1972-ci ild də M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitunun energetika fakültəsinin bitirmişdir.

1973-cü ildə ordudan tərxis olunaraq, Şuşaya qayıdıb müəyyən dövrlərdə "Şuşa" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, DQMV Komsomol Komitəsi təşkilat şöbəsində təlimatçı, 1974–1976-cı illərdə Ağdərə rayon komsomol komitəsinin II katibi vəzifəsində işləmişdir.

1980-ci ilədək Azərbaycan Komunist Partiyasının Şuşa rayon Komitəsinin təlimatçısı olmuş, eyni zamanda ictimai əsaslarla partiya komissiyasının sədri vəzifəsində işləmişdi.

1980–1982-ci illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbinin dinləyicisi olmuşdur.

1988-ci ilədək Azərbaycan Komunist Partiyaınsın Dağlıq Qarabağ Vilayət Komitəsində lektor, təlimatçı, şöbə müdirinin müavini, inzibati orqanlar və maliyyə-ticarət şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

1988-ci ilin avqust ayından 1991-ci ilin oktyabr ayınadək Vaqif Cəfərov Şuşa rayon Partiya Komitəsinin I katibi vəzifəsində işləmişdir.

1991-ci ilin oktabr ayında Azərbaycan Respublikasının Tikinti- Sənaye nazirinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

1991-ci il noyabr ayının 20-də torpağlarımızın suverenliyi uğrunda apardığı mübarizə zamanı Qarabağda Qarakənd səması erməni düşmənlərimiz tərəfindən vurulmuş Mi-8 vertolyotunda bir çox görkəmli dövlət məmurları ilə birlikdə şəhid olmuşdur.

Vaqif Cəfərov SSRİ Ali Sovetinin deputatı olaraq bir çox işlər görmüşdür. Onun ən böyük xidmətlərindən biri də o idi ki, Şuşaya şəhər statusu vermək üçün təşəbbüs qaıldırmış və tezliklə bu məqsədinə nail olmuşdur.

Vaqif Cəfərovun təşəbbüsü ilə ali məktəblərin fakültələri və eyni zamanda əvvəllər Şuşa şəhərində fəaliyyət göstərməyən bir neçə texnikumların şöbələri açılmışdır.

## Xatirəsi
* Ağcabədi rayonundakı məktəblərin biri və Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin nəzdində olan gəmilərdən biri Vaqif Cəfərovun adını daşıyır.

## Həmçinin bax
* Qarakənd faciəsi

## Xarici keçidlər
* Vaqif Cəfərovla müsahibə http://www.youtube.com/watch?v=2v6wBMksSZE

## İstinadlar
Lilo və Stiç (cizgi filmi, 2002)

**Lilo və Stiç** () — 2002-ci ildə Volt Disney şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş cizgi filmi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* ''Lilo & Stitch'' at Disney Channel.com
Əliyar

**Əliyar** — Azərbaycanda daha çox işlədilən ad.

**Bu adı olan tanınmış insanlar**
* Əliyar Əliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; güləşçi; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
* Əliyar bəy Haşımbəyov — Rusiya imperator ordusunda general-mayor
* Əliyar Səfərli — maarif xadimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü , Azərbaycanın İrandakı keçmiş səfiri.
* Əliyar Əmircan — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbə
* Əliyar Şahsevən — Şahsevən elinin Pireyvatlı obasının ağsaqqalı
* Əliyar İsmayılov — Rusiyalı futbolçu
* Əlyar Məmmədov — Azərbaycan hərbçisi, ehtiyatda olan polkovnik-leytenant.
* Əliyar Əmirov
**Kəndlər**
* Əliyar (Şəki) — Azərbaycanın Şəki rayonunda kənd.
* Əliyar (Dizmar) — Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin Qərbi Dizmar mahalında kənd.
* Əliyar (Şot) —
* Əliyar (Vərziqan) —

**Digər**
* Əliyar bələdiyyəsi — Azərbaycan Respublikasının Şəki rayonunda bələdiyyə.
Əsədabad şəhristanı

**Əsədabad şəhristanı** və ya **Əsədabad Əfşar** — İranın Həmədan ostanında şəhristan. İnzibat mərkəzi Əsədabad şəhəridir. Şəhristanın ərazisi 1195 kv.km-dir.

2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 104,566 nəfər və 25,167 ailədən ibarət idi.

Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlıların əfşar elindəndir.

## Əsədabad şəhristanının inzibati bölgüsü
* **<u>Mərkəzi bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Əsədabad
** DEHİSTANLARI:
*** **Çahardoli dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ahutəpə, Əliabad-i Əyvora *(və ya sadəcə Əliabad)*, Əminabad, Ağbulaq, Ağacanbulağı, Əyvora / Eyvəra / İvəra / Əbura, Çarıq, Çinar-i Ülya, Çeşməvələd, Dovbəralə / Dübəralə / Duvbəralə / Dobralə, Güldərə, Həsənabad-i İmam, Kəmək-i Ülya / Kəmək-i Bala, Kəmək-i Süfla / Kəmək-i Pain, Məhəmmədabad, Molla Vəli, Nemətabad, Pir Malu *(Pirmalı (?))*, Qədirabad, Qarakənd, Qarabulaq, Qumşanə *(Gümüşxana)*, Quştəpə, Səmiran, Siyahgilə, Siyahkəmər
*** **Dərbəndrud dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əhmədabad, Ələncə / Əlincə, Əminabad, Bucin, Bur, Çinar-i Süfla, Dehnov, Dehnuş, Gəncə, Güzargəcin, Hisamabad / Koluntəpə, Xəkriz, Lətif, Qazimərdan, Siravənd / Sirvan, Yusifabad
*** **Cülgə dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əliabad-i Pir Şəms ül Din *(Əliabad-i Pir Şəmsəddin)*, Bifanəc / Pifanəc / Pifiyanə, Çeşməqəndab, Dövlətabad, Günbalə, Ləklək, Musaabad, Nəcəfabad, Nüsrətabad-i Ləklək, Pir Şəms ül Din *(Pir Şəmsəddin)*, Pul-i Şikəstə, Qasımabad-i Ləklək, Seyfabad, Vəliabad
*** **Seyid Camal ül Din dehistanı ''(Seyid Cəmaləddin)***
**** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Badxora / Badxürə, Biyac, Dehgülan, Gavanlı, Holvar-i Ülya / Hülvər-i Ülya / Həlbər-i Bala, Holvar-i Süfla / Hülvər-i Ülya / Həlbər-i Pain / Həlvər-i Pain, Hüdərəc, [[:en:Istgah-e Mokhabarati Shahid Qandi|İstgah-i Müxabarati Şəhid Qəndi]], Cənnətabad, Xondab / Xundab, Məzrayə-i Bid, Məlhəmdərə, Nüsrətabad-i Behraz, Üştürcin / Üstürcin, Qasımabad, Şəhrab / Şöhrab, Şiləndər-i Süfla, Tərxinabad / Tərfinabad / Tərxisabad, Vəndərabad / Məndirabad, Virayi / Virani / Şirazil / Şirəzəlli / Şirzelli
* <u>*'Pirsalman bəxşi**</u>
* İnzibati mərkəzi: [[Acin (Həmədan)|Acin]]
** DEHİSTANLARI:
*** **Pirsalman dehistanı**
**** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Bitərvan, Həbəşi, Cəfərabad, Kəvanəc, Mavi / Məva, Münəvvərtəpə, Piryusuf, Sadiqabad, Sirdərə
*** **Külyai dehistanı'''
**** KƏNDLƏRİ: Çaharçeşmə, Çeşmə Əli, Dehbürə, Dehsəfid, Güdarpahn, Heydərabad, Hüseynabad, Keynisayə, Meyvələ / Miyulə, Rüstəmabad, Təxtiabad, Təvilan-i Ülya, Təvilan-i Süfla

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
*Əfşarlar
*Əfşar eli
*Əfşar dili
Elektrik müqaviməti

**Elektrik müqaviməti** — naqilin vә ya elektrik dövrәsinin elektrik cәrәyanına göstәrdiyi әks tәsiri xarakterizә edәn kәmiyyәt. R=ρl\S
Burada R - naqilin müqaviməti, ɭ - uzunluğu, S - en kəsiyinin sahəsi, ρ - xüsusi müqavimətdir.

R=U/İ
R-elektrik müqaviməti, U-gərginlik və İ-cərəyan şiddətidir.

Elektrik müqavimətinin vahidi BS-də alman alimi Georq Simon Om-un şərəfinə 1 om götürülür.

## Əlaqədar anlayışlar
***1 Om** - elə naqilin müqavimətidir ki, bu naqilin uclarına 1 V gərginlik tətbiq etdikdə ondan 1 A cərəyan keçsin.
***Xüsusi müqavimət** - tili 1 m olan kub şəkilli naqildən kubun tili istiqamətində cərəyan keçən zaman yaranan müqavimətdir.
***Xüsusi müqavimətin BS-də vahidi 1 om·m-dir.**
***Xüsusi müqavimətin texniki vahidi** - 1 m uzunluqlu 1mm2 en kəsikli naqilin müqavimətidir. Xüsusi müqavimət cədvəllərində hər iki vahidlə qiymət verilir. 1Om mm2\m=10−6Om·m. Kifayət qədər yüksək temperaturlarda metalların müqavimətləri temperaturdan xətti asılıdır, Rt=R0(1+αt).
***Müqavimətin temperatur əmsalı** - naqili 1&nbsp;°C qızdırdıqda onun müqavimətinin dəyişməsinin 0&nbsp;°C-dəki müqavimətinə olan nisbətidir, α=(Rt-R0)\R0t. Əksər təmiz metallar üçün α≈1\273dər−1.
***Müqavimət termometrləri** - naqillərin elektrik müqavimətlərinin temperaturdan asılılığına əsaslanaraq düzəldilmiş cihazdır. Müqavimətin mütləq temperaturdan asılılığı RT=R0αT kimidir.Bu asılılıq mütləq sifıra yaxın temperaturlarda dəqiq ödənilmir.
***İfrat keçiricilik** - aşağı temperaturlarda materialın müqavimətinin sıçrayışla sıfra düşməsidir.Bunu ilk dəfə hollandiya fiziki Kamerlinq - Onnes 4,1K temperaturda civədə müşahidə etmişdir. Daha yüksək temperaturlarda ifrat keçiricilik göstərən materiallar tapılmaqdadır.
***Aktiv müqavimət** – bu müqavimət mövcud olduqda dövrə generatordan gələn enerjini udur. Bu enerji naqillərin daxili enerjisinə çevrilir və naqillər qızır. Aktiv müqavimətdə cərəyan şiddətinin rəqsləri gərginliyin rəqsləri ilə eyni fazada olur, cərəyan şiddətinin amplitudu I_\mathrm{m} = {U_\mathrm{m}\over R}  bərabərliyi ilə təyin edilir.
## İstinadlar
Kəbudər Ahəng şəhristanı

**Kəbudərahəng (Göyrəng) şəhristanı** — İranın Həmədan ostanında şəhristanlarından. Paytaxtı Kəbudər Ahəng şəhəridir.

## Əhali

* 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 137,919 nəfər və 32,178 ailədən ibarət idi.
* Əhalisinin əksəriyyəti Azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar. Azərbaycan dilində ki adı "Kəvrəng"dir ki, su axınları deməkdir.

## Kəbudərahəng şəhristanının inzibati bölgüsü

* **<u>Mərkəzi bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Kəbudərahəng (Göyrəng)
** DEHİSTANLARI:
*** **Hacılı dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Baban, Dağdaqabad, Dövlətabad-i Hacılı, Kərdabad, Nurabad-i Hacılı, Pərvarəq, Qızılca, Quluabad, Ramişan, Sarıbulaq
*** **Kuhin dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağdaş, Daşqala, Gavzəban, Cazvan, Kəndtəpə, Kuhin, Öryad, Qızılca, Qürcinə, Tahirli, Vəliməhəmməd, Vaşur, Vəslə, Zinabad
*** **Rahib dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əmirabad, Ağtəpə, Dəstcird, [Paygah-e Hava-ye Şəhid Noje Şəhid Nücə adına hərbi hava bazası (Hamadan Airbase / Shahrokh Airbase / Nojeh Air Base)], Övraqin, Qabaqtəpə, Tasran
*** **Səbzdəşt dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Eynabad, Gündəcin, Hətəmabad, Xələtabad, Kurican, Məzrayə-i Mehdiabad, Novabad, Rövan, Şavə, Viyan
*** **Sərdaran dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əhmədabad, Əncirbağı, Ağcalı, Duli, Hisar-i Göyçəbağı / Hisar-i Məhəmmədsaleh, İdahlı, Cığı, Mübarəkabad, Nasirabad, Piranbar, Qaragöl, Qırxbulaq, Sərdarabad, Tastəpə, Üçtəpə
* **<u>Gültəpə bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Gültəpə
** DEHİSTANLARI:
*** **Əlisədr dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağcaqaya, Əlisədr, Əzimdərə, Çaləkənd, Gözəlabdal, Həsənteymur, Həsənabad, Cintaraqaya, Kəlbhisari, Xəbərarxı, Xacəkəndi *(Hacıkəndi)*, Qəlişbağı, Sərab, Suluca, Taraqaya
*** **Gültəpə dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Alan-i Ülya, Alan-i Süfla, Ağabulağı, Gəminqala, Kəslanqaya / Kərasəngiyə / Kəslanfih, Kitu / Kaitu / Keytu / Geytov / Gito, Qabaqtəpə-i Kürd, Qatarquyu, Səlimsarayı, Subaşı
*** **Mehraban-i Süfla dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əliabad, Ənsar, Ağbulaq-i Mürşid, Çurmaq, Dəliçu, Dərqışlaq, İlanlı, Cağanlı, Kəhriz-i Babahüseyn, Kəllik, Xaliqverdi, Köhnəhisar, Mahmudabad, Moxvor, Pirbadam, Qaranqudərə, Qaratlı, Qohurd-i Ülya, Qohurd-i Süfla, Saraycıq, Şeyxcərrah
* **<u>Şirinsu bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Şirinsu
** DEHİSTANLARI:
*****Mehraban-i Ülya dehistanı**
****KƏNDLƏRİ: Abmeşkin, Akanlı, Ağdaş, Başqurtaran, Çallı, İstibulaq, Məscidin / Məscidlər, Uzundərə, Quşca, Surxab
*** **Şirinsu dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əbd ül Mövmin *(Əbdülmömin)*, Əbdülabad, Ağbulaq-i Ağdağ, Ağkənd, Babaxəncər, Bağça, Beşiktəpə, Çaharsuq, Çahartaq, Hüseynabad-i Babaxəncər, Kənd-i Bulaği *(Kəndbulağı)*, Nigarabad, Qədirabad, Qatarağac, Səfariz, Şirbarat

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qaragözlü oymağı
* Qaragözlülər
* Kəbudər Ahəng
Bahar şəhristanı

**Bahar şəhristanı** — İran İslam Respublikasının Həmədan ostanının şəhristanlarından biri. Şəhristanın inzibati mərkəzi Bahar şəhəridir.

## Əhali
Rəsmi olaraq Bahar şəhristanının əhalisi 1996-cı ilin siyahıyaalınmasına əsasən 127,635 nəfərdən, 2006-cı ilin nəticələrinə əsasən isə 121,590 nəfərdən (29,345 ailə) təşkil idi.

### Milli tərkib
Əhalinin 86,3%-ni Azərbaycan türklərinin Baharlı oymağı (Bahar şəhəri və şəhristanının adları da Baharlı oymağıyla bilavasitə bağlıdırlar), 7,9%-ni kürdlər, 4,5%-ni farslar, 1,3%-ni isə lurlar təşkil edir.

## Bahar şəhristanının inzibati bölgüsü
* **<u>Mərkəzi bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Bahar
** DEHİSTANLARI:
*** **Əbrumənd dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Abbərik, Əbrumənd, Axtaçı, Çeşməkabud, Çovtaş, Dehnov, Göndəcin, Rəsulabad-i Ülya, Rəsulabad-i Süfla, Rəvan, Səng-i Səfid *(Ağdaş)*
*** **Siminərud dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Çayan, Fəsican, Güşəlan, Hisar-i Qarabaği, Heydərə-i Dər-i İmam, Hüseynabad-i Bahar, Nurabad-i Siminə, Rabat-i Zəfərani, Simin-i Zağa, Vəhnan, Zağa
* **<u>Laləcin bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Laləcin; digər şəhəri: Mühaciran
** DEHİSTANLARI:
*** **Mühaciran dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağbulaq-i Latgah, Dəstcird, Hüseynabad-i Lətka *(digər adları: Hüseynabad Çaharbölük / Hüseynabad-i Karxana-i Qənd / Hüseynabad)*, Karxana-i Qənd, Köşkabad, Lətgah / Ləbtgah / Lətcah, Rah Həmvar, Rayigan-i Ülya, Rayigan-e Sofla, Süleymanabad
*** **Süfəlgəran dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Çopuqlu, Dəhnicird, Dinarabad, Gənctəpə, Günbədan, Harunabad, Cəmşidabad, Mirzəhisari, Sarıqamış, Təzəkənd
* **<u>Salehabad bəxşi</u>**
* İnzibati mərkəzi: Salehabad
** DEHİSTANLARI:
*** **Deymkəran dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Əkbərabad, Dərbənd, İslamabad, Göytəpə, Həsənabdal, Həsənqışlaq, Hüseynabad, Cəfərabad, Xoşab-i Ülya, Xoşab-i Süfla, Lək, Mihəmlə-i Ülya, Mihəmlə-i Süfla, Parluk *(Pirluq / Pirlik; yəni pir yerləşən yer)*, Qaraağac, Qeydlibulaq
*** **Salehabad dehistanı**
**** KƏNDLƏRİ: Ağkəhriz, Babaəli, Gümüşbulaq, Həməkəsi, Cahadabad, Kərimabad, Xəlilkürd, Məlik-i Əştər, Pəhnəbar, Qışlaq-i Həməkəsi, Sarbanlar *(Sarvanlar)*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Baharlı oymağı
Əsgər Fərəci

**Əsgər Fədayəli oğlu Fərəci** — 1937-ci ildə Kəbudər Ahəng şəhərində anadan olmuş azərbaycanlı şair.

O, azərbaycan və fars dillərində şeirlər yazıb.

2004-ci ildə Kəbudər Ahəng şəhərində vəfat edib.

## Yaradıcılığı

فصل بهار سير گلستانه گلميشم/Fəsli bahar seyri gülüstanə gəlmişəm

عشق و صفايه باغيله بستانه گلميشم/Eşq o səfayə bağilə bostanə gəlmişəm

باش قوزايور چمنده اگر سرخ لاله لر/Baş qozayır çəməndə əgər sorx lalələr

گلبرگ سبز شاخه ي ريحانه گلميشم /Gülbərqi səbzi şaxeye reyhanə gəlmişəm
 
گللر يواش يواش آچولور گلستانيده/Güllər yavaş yavaş açılır gülüstanidə

ديدارناز غنچه ي خندانه گلميشم/Didare naze qunçayi xəndanə gəlmişəm
 
ابر بهار سايه سالار ساعقه ورا/Əbri bahar sayə salar saiqə vurar

نم نم شروع بارش بارانه گلميشم/Nəm nəmi şorui bareşi baranə gəlmişəm

هر يان آخار خراميله سو جويباريدن/Hər yan axar xormilə su cuybaridən

اما سراغ چشمه ي حيوانه گلميشم/Amma soraği çeşməye heyvanə gəlmişəm

چه چه سسي قولاقه نيستانده چاتميور/Çəh çəh səsi qulağa neyistanda çatmiyor

شور و نواي بلبل خوشخوانه گلميشم/Şur o nəvaye bülbüle xoşxanə gəlmişəm

زيبا طبيعتي كه خدا لطف ايديب بيزه/Ziba təbiəti ki Xuda lütf edib bizə

شكر و ثنايه در گه سبحانه گلميشم/Şükür və sənaye dərgəhe sübhanə gəlmişəm

خادم آديله عشق واريمدور طبيعته/Xadim adıyla eşq varımdır təbiətə

فصل بهار سير گلستانه گلميشم/Fəsli bahar seyre gülüstanə gəlmişəm

## Qaynaqlar

*Kəbudər Ahəngin tanınmış şəxsiyyətləri 

## Xarici keçidlər
Şüalanmanın udulma dozası

**Şüalanmanın udulma dozası** — ionlaşdırıcı şüalanmanın E udulmuş enerjisinin şüalanan maddənin m kütləsinə nisbətinə deyilir, D=E/m. BS-də şüalanmanın udulma dozası vahidi Qrey (Qr)-dir və əsas vahidlərin siyahısına daxildir.**Şüalanmanın udulma dozası vahidi 1Qr**-1kq şüalanan maddə ionlaşdırıcı şüalanma ilə 1C enerji alan şüalanmadır,1Qr=1C/kq.**Şüalanmanın təbii fonu norması**-(kosmik şüalar, ətraf mühitin və insan bədəninin radioaktivliyi) hər adam üçün 1 ildə 2·10−3Qr şüalanma dozasına yaxındır.**Şüalanmanın 1 ildə yol verilən limit dozası**-Şüalanmadan beynəlxalq müdafiə komissiyasının təyin etdiyi normadır və0,05Qr-dir.**Ölümcül şüalanma dozası**-qısa müddətdə alınmış 3–10Qr-dir.**Rentgen**-şüalanmanın ionlaşdırıcı dozası üçün sistemdənkənar vahiddir. Bu vahid rentgen və qamma şüalanmanın ionlaşdırıcı qabiliyyətinin ölçüsüdür. Praktik dozimetriyada hesab etmək olar ki,1R, təxminən, şüalanmanın udulma dozasının 0,01Qr-yə ekvivalentdir.

## İstinadlar