open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beycəsultan

**Beycəsultan** – Anadolunun (Türkiyə) cənub - qərbində e.ə. 5–2-ci minilliklərə aid yaşayış məskəni. 1954–59-cu illərdə S. Lloyd tərəfindən tədqiq edilmişdir. İkinci kazıntı işlərini Dr. Eşref Abayın rəhbərliyi ilə Egey Universitetinin bir qrup tədqiqatçıları aparmışdır.

## Ümumi məlumat
Ümumi qalınlığı 25 m-dən çox olan 40 mədəni təbəqə aşkar olunmuşdur. Son Eneolitə aid təbəqələrdə (e.ə. 5-ci minillik–4-cü minilliyin ortaları) çiy kərpicdən tikilmiş düzbucaq formalı, 4-cü minilliyin ortalarına doğru isə meqaron tipli evlər və onları əhatə edən divarlar, üzəri ağ naxışlı camlar və qablar, mis bizlər, sancaqlar, xəncər qalığı, gümüş üzük aşkar olun muşdur. Keçi, qoyun, öküz, donuz və s. heyvan sümüklərinin tapılması onların əhliləşdirilməsini sübut edir. Erkən Tunc dövrünün əvvəllərinə aid təbəqələrdə (4-cü minilliyin 2-ci yarısı) meqaron tipli evlər, cilalanmış keramika, daş antropomorf heykəlciklər tapılmışdır. Bu ənənələr Erkən Tunc dövrünün (3-cü minilliyin birinci yarısı) orta mərhələsinə aid təbəqələrdə də izlənilir. Qurbangahları və taxıl anbarları olan bir-biri ilə əlaqəli 2 məbəd də bu ənənə ilə əlaqədardır. 3-cü min illiyin sonlarında, ehtimal ki, *luviyalıların* irəliləməsi nəticəsində Beycəsultan mədəniyyətində tənəzzül müşahidə olunur. Ərazidə yazılı sənədlərin arxivləri tapılmamışdır. 

E.ə. 2-ci minilliyin əvvəllərində Beycəsultan içqala və hökmdar sarayının yerləşdiyi şəhər idi; üzərində heroqlif işarələri olan möhürün tapılması yazı sisteminin olduğunu sübut edir. Sarayın hett hakimi I Hattuşili tərəfindən yandırıldığı (e.ə. 1650 il) ehtimal edilir. Son Tunc dövründən əvvələ aid təbəqələrdə iri saray qalıqları və meqaron tipli evlər tapılmışdır. Tapıntılar Eneolit və Tunc dövrlərində Beycəsultan sakinlərinin yüksək mədəniyyətə malik olduğunu, qonşu ölkələrlə (xüsusilə Kiçik Asiyanın qərb hissəsindəki) əlaqələrini göstərir.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

*   

## İstinadlar
Əziz Cəmaləddin Yusif

**Əziz Cəmaləddin Yusif** () — Sultan Barsbayın oğlu, 7 iyun — 9 sentyabr 1438-ci il tarixlərində Misirdə Məmlük sultanı.

## İstinadlar
Aşanti ənənəvi tikililəri

**Aşanti ənənəvi tikililəri** — Aşanti imperiyası dövründə Qana ərazisində inşa edilən 10 ənənəvi bina və Ümumdünya irsi ərazisi.

Aşanti Krallığı 18-ci əsrdə qızıl dövrünə sahib olmuş, 1806-cı ildən 1901-ci ilə qədər ərazinin İngilis işğalı zamanı geriləmiş və dövrün əksər Aşanti tikililəri məhv edilmişdir. Digər binalar arasında Kral məqbərəsi də 1895-ci ildə Britaniya ordusunun zabiti Robert Baden-Pauel tərəfindən dağıdıldı.

Binalar "insanlar və tanrıların evi" kimi təsvir edilmişdir və Aşanti xalqının tarixi və mədəniyyətinin son qalıqlarıdır. Evlər gil, saman və ağacdan tikilib və təbii təsirlərə qarşı həssasdır. Buna görə binaların qorunmasına ehtiyac var.

## Mənbə

* Michael Swithenbank. *Ahanti fetish houses*. Accra Ghana Univ Press, 1969
* About Ghana: World Heritage Sites
* conservation practice in Ghana, a case study: the fetish house at Asawasi (Ashanti)
Maloti-Drakensberq parkı

**Maloti-Drakensberq parkı** — 11 İyun 2001-ci ildə Lesoto krallığındakı Sehlabatebe Milli Parkı və Cənubi Afrikanın Kvazulu-Natal vilayətindəki uXahlamba Drakensberq parkının birləşdirilməsi ilə quruldu. Ən yüksək zirvəsi 3.482 metrə çatan Thaba Ntlenyanadır.

Park bölgənin ən yüksək sahələrini təşkil edən və unikal montan və sub-alp ekosistemlərini dəstəkləyən Əjdaha (Drakensberq) dağlarında yerləşir. Bu ekosistem dünya miqyasında əhəmiyyətli bir bitki və heyvan bioloji müxtəlifliyi, bənzərsiz yaşayış və yüksək səviyyədə endemizmə sahibdir. Park eyni zamanda yüzlərlə abidə və Buşmen xalqının boyadığı minlərlə rəsmə sahib dünyanın ən böyük qaya sənəti qalereyasıdır.

İkitərəfli mühafizə zonası Sülh parkı olaraq, Lesotoda 5&nbsp;170&nbsp;km² (64%), Kvazulu-Natalda isə 2&nbsp;943&nbsp;km² (36%) olmaqla təxminən 8&nbsp;113&nbsp;km² ərazi üzərində qurulmuşdur.
Maksim Munzuk

**Maksim Munzuk** ( ) — Tıva Sovet və Rus aktyoru, tıva milli teatrının qurucularından biri. Akira Kurosavanın Dersu Uzala filmdəki eyni adlı rolun ifaçısıdır.

## Bioqrafiyası
Maksim Munzuk çox yönlü yaradıcı insan idi. Aktyor, rejissor, müğənni, musiqi folklorunun kolleksiyaçısı, bəstəkar, müəllim kimi fəaliyyətlərlə məşğul olmuşdur. B. Kok-oola adına Tıva Musiqili və Dram Teatrının səhnəsində fərqli bir təbiətdə çox sayda rol oynamışdır. Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası və Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti idi.

Maksim Munzuk Oskara layiq görülən Dersu Uzala daxil olmaqla, Almaz Yolu və Andrey Konchalovskinin Sibiriada dramı sənədli filmləri də daxil olmaqla 22 filmdə rol alıb. Ən maraqlı və parlaq teatr rolları arasında: Tonqur-ool (Salçak Tokun "Tonqur-ool"), "Bottanqan Kuzel" də ("Tamamlanmış bir xəyal") feodal Şıırap.

2017-ci ildə Oktargay Xeyriyyəçi Mədəni-Tarix Fondu (fondun rəhbəri məşhur sənətçi Baranmaa Alexandr Nasoviçdir) qeyri-kommersiya təşkilatı Maksim Munzukun iki metrlik abidəsi hazırlamaq üçün vəsait toplayır.

## Ailəsi
Həyat yoldaşı — aktrisa və müğənni Kara-Kıs Munzuk (1918–1995), RSFSR xalq artisti.

Qızı — aktrisa və siyasətçi Qalina Munzuk (1955-ci il təvəllüdlü), Rusiyanın əməkdar artisti, Tıvadan Rusiya Federasiyası Şurasının üzvü.
Dövlət Teatr Məktəbini bitirib. Şukina Tıva Musiqiıi Dram Teatrının aktyorudur. 2011-ci ildən Tıva Respublikasının icra hakimiyyətindən Rusiya Federasiyası Federal Məclisi Federasiya Şurasına üzvü qəbul olunmuşdur.

## Mükafatları
Tıva Xalq Respublikası Kiçik Xural Rəyasət Heyətinin 19 avqust 1938-ci il tarixli 43 nömrəli fəxri sertifikatı

"Fədakar əməyə görə" medalı

RSFSR əməkdar artisti (03/02/1961).

"Tıva Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti" fəxri adı.

Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin 1969-cu il 25 iyun tarixli fəxri sertifikatı

RSFSR xalq artisti (1975).

Əmək veteranı (29 iyun 1982)

Xalqların dostluğu ordeni (1982)

"Duarnenenin fəxri vətəndaşı" medalı, Fransa, (1 sentyabr 1987-ci il)

"Sovet Sülh Fondu" medalı

"Qızılın fəxri vətəndaşı" (12 avqust 1994-cü il)

"1941–1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində Qələbənin 50 illiyi" medalı (22 mart 1995-ci il)

Tıva Respublikasının Dövlət Mükafatı.

## İstinadlar
Ehsan xan Kəngərli (dəqiqləşdirmə)

* Ehsan xan Kəngərli (general-mayor) — Naxçıvan xanı, general-mayor, Naxçıvan xanı Kəlbəli xan Kəngərlinin oğlu, Naxçıvanski soyadının ilk daşıyıcısı
* Ehsan xan Naxçıvanski (polkovnik-leytenant) — polkovnik-leytenant, Naxçıvan xanı Ehsan xan Kəngərli/Naxçıvanskinin nəvəsi

## Həmçinin bax
* Ehsan xan
* Kəngərli
Denver Beynəlxalq Hava Limanı

**Denver Beynəlxalq Hava Limanı** (ang. *Denver International Airport*) - ABŞ-nin ən böyük beynəlxalq hava limanlarından biridir, Denverin mərkəzindən 40 kilometr şimal-şərqdə yerləşir.

## Tarix və xüsusiyyətlər
Denver Beynəlxalq Hava Limanı, ərazisi baxımından (140&nbsp;km²) ABŞ-nin ən böyük hava limanı və Kral Xalid Hava limanından (Səudiyyə Ərəbistanı) sonra dünyada ikinci böyük hava limanı sayılır. Uçuş zolağı 16R / 34L ABŞ-də mülki aviasiyada istifadə edilən ən uzun uçuş-enmə zolağıdır. 2007-ci ildə Denver hava limanı sərnişin axını baxımından dünyada 11-ci yeri tutub - 49,863,389 nəfər. Ayrıca, hava limanı trafik həcminə görə də dünyada 5-ci yeri tutur - 614 169 uçuş / eniş edilib.

Hava limanı 1995-ci ilin fevral ayında istismara verilib və dəyəri 4,8 milyard dollar təşkil edir. Hava limanı avtomatlaşdırılmış və kompüterləşdirilmiş idarəetmə baqaj sistemi ilə təchiz edilmişdir.  Hava limanı həm də ərazinin  əksər hissəsini əhatə edən pulsuz Wi-Fi ilə təhciz olunub. Hava limanı iki Dövlətlərarası   70 və E-470 avtomobil yollarına bağlıdır.

Denver Hava limanı gələcəkdə genişləndirmə imkanı ilə inşa edilmişdir. Gələcəkdə, mövcud binaların strukturunu dəyişdirmədən, daha 6 uçuş zolağı, həmçinin yeni bir terminal (3 terminal və 138 qapı var) əlavə etmək nəzərdə tutulub. 16R / 34L nömrəli uçuş-enmə zolağı , ABŞ-də kommersiya məqsədləri üçün istifadə edilən ən uzun uçuş-enmə zolağıdır, hava limanı tərəfindən bütün növ təyyarələrin dayanmadan qəbul edilməsinə imkan verir. Bütün bunlar Denver hava limanını dünyanın ən səmərəli fəaliyyət göstərən hava liman komplekslərindən birinə çevirir.

## Maraqlı Faktlar
Rumıniyada qaqauzlar

**Rumıniyada [[qaqauzlar]]** ən qədim etnik azlıqlardan biridir. Onların əsas yaşayış məntəqələri Dobruca bölgəsində (Rumıniyanın cənub-şərqi) yerləşir və onların əsas dini pravoslavlıqdır.

## Tarixi
[left|thumb|1930-cu il siyahıyaalmasına görə, qaqauzların əhəmiyyətli sayı təkçə Bessarabiyada deyil həmçinin [Konstantsa (judets)|Konstantsa və Kaliakra judetslərində də qeydə alınmışdır. Bu xəritədə qaqauzlar narıncı nöqtələrlə G (narıncı nişana qara nöqtə qoyulub) və ya G (narıncı nöqtənin yanında narıncı hərf yazılıb) işarələri ilə qeyd olunub.]]
Qaqauz xalqının Dobruca və Deliorman bölgələrində yaşadığı 13-cü əsrdən məlumdur.

XIX əsrin əvvəllərində Dobrucadaki qaqauzların sayı hələ çox idi. Bessarabiya torpaqlarının Rusiya imperiyasına keçdiyi dövrdə (1812), qaqauzların kiçik bir hissəsi Dobrucadan Bessarabiyaya köçmüşdür, çünki orada qaquzları imtiyazlar vəd edilmişdir ki, onlar hərbi xidmət və çar hökumətinin qoyduğu vergilərdən azad idilər, həmçinin onlara müharibə və quldur terroru ilə əhatə olunmuş Balkan yarımadasını tərk etmək imkanı verilmişdir. Dobrucada (Bolqarıstanın şimal-şərqi və Rumıniyanın cənub-şərqi) qalan əhalinin əksəriyyəti assimilyasiya olunmuşdur.

## Assimilyasiya
Rumıniya, Rusiya, Bolqarıstan dövlətləri qaqauzların assimilyasiyasına güclü təsir etmişdilər. Bu cür proseslər 1918-1944-cü illərdə Rumıniyanın "Bessarabiyanın azad edilməsi" zamanı da baş verirdi.
thumb|1918-ci ildə Dobrucanın etnik xəritəsi (xəritədə "dənizkənarı" qaqauzların yaşayış yerləri qara rənglə qeyd edilmişdir)
1940-1941-ci illərdə SSRİ XDİK "Bessarabiyada xalq düşmənləri" şüarları altında qaqauzlar arasında kütləvi təmizləmələr aparmış, XDİK əməkdaşları yüzlərlə qaqauz ailəsini repressiya etmişdilər. Qaqauzlar ilk dəfə SSRİ-də hərbi xidmətə çağırılmışdılar, sovet işğalı dövründə qaqauzları rus dilində danışmağa məcbur edirdilər və doğma dillərində ünsiyyətləri qadağan olunmuşdur. Çarəsizlikdən bir çox qaqauzlular Latın Amerikasına (Braziliya və s.) üz tutmuşdular. Rumıniya hökuməti də qaqauzların assimilyasiyasının tərəfdarı idi. Rumıniya lideri Antonesku qaqauzların Dnestr tərəfə deportasiyası üçün plan hazırlamışdır, onların yerinə oraya rumınları köçürülməli idilər. Yalnız rumınların Stalinqrad döyüşündə məğlubiyyəti bu prosesin tətbiqini dayandırdı. Hazırda Rumıniyada bir çox etnik qaqauzlar yaşayır, amma rumınlaşdırma prosesləri səbəbindən onlar özlərini rumın hesab edirlər.

## Yerləşmələri
1930-cu ildə Tolçu və Konstansa judetslərində qaqauzların sayı 1000 nəfər idi, onların 752-si Konstansada yaşayırdı. 2002-ci il siyahıyaalınmasında Rumıniyada 45 qaqauz var idi. Tolçu judetsində qaqauzların ən böyük yaşayış məntəqələri: Beydaud, Stejaru, Acıoğlu və Izvoarele. Konstantsa judetsində qaqauzlar Yılanlık, Kara Ömer, Azaplar, Göl-Punar, Nastradin, Topraisar, Çernavode, Tekirgöl, Manqaliya və Konstantsada yerləşiblər.

## Həmçinin bax

* Qaqauzlar
* Braziliya qaqauzları
* Bolqarıstanda qaqauzlar
* Yunanıstanda qaqauzlar
Çadır-Lunqa Dimitri monastırı

**Çadır-Lunqa Dimitri monastırı** — Qaqauziyanın Çadır-Lunqa şəhərində yerləşən Rus Pravoslav Kilsəsinin Kahul və Komrat yeparxiyasının monastırı.

## Tarixi
1972-ci ilin sentyabr ayında Sovet hakimiyyəti şəhərin mərkəzində yerləşən Müqəddəs Dimitri kilsəsini partlatmışdır. 14 yaşlı Dimitri Kirioqlo xarabalıqların altından sağ qalan iki ikona çıxarda bilmişdir.

1980-ci illərin sonlarında Dimitri Kirioqlo Moskva Ruhani Akademiyasını bitirib Çadır-Lunqaya geri qayıtdı. 1988-ci ildə əhalidən yüzlərlə imza toplayaraq məbəd tikmək üçün SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinə müraciət etdi. Ərizə qəbul edildi, lakin torpaq mərkəzdə deyil, şəhərdən kənarda, qəbiristanlığın yaxınlığında verildi. Yeni tikilmiş məbədin divarlarını Dimitri qızı Kseniya ilə birlikdə boyadılar. Dimitri həmçinin 17-ci əsr Balkan oyma tərzində ikonostas eskizlərini hazırlamışdır, hansıları ki sonra ukraynalı ustalar düzəltmişdilər.

7 oktyabr 2000-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsinin Müqəddəs Sinodu Müqəddəs Dimitri kilsəsini monastıra çevirməyə qərar verdi. 27 iyul 2009-cu ildə rahibə Elisaveta (Popova) monastırın başçısı təyin edildi.

2014-cü ildə monastır kompleksi torpaq sürüşməsi təhlükəsi ilə üz üzə qaldı. Bu zaman monastır kompleksin ətrafındakı ərazini möhkəmləndirmək üçün rəhbərlik təxminən 400 min ley xərclədi, lakin üç il sonra, 2017-ci ilin yazında beton dirəklər uçuruldu və monastır yenidən dağıdılmaq təhlükəsi altında qaldı. 2017-ci ilin sonunda monastırın ətrafındakı yarğan yenidən gücləndirildi, bu dəfə proses Qaqauziya hakimiyyətinin dəstəyi ilə həyata keçirildi.

2019-cu ilə olan məlumata əsasən, monastırda 20 nəfər yaşayırdı. Monastır məbədində iki taxt var: din şəhidi Müqəddəs Dimitri adına və Müqəddəs Nikolay adına. Məbədin yaxınlığında mənəvi və tədris mərkəzi, zəng qülləsi və təsərrüfat korpusu yerləşir. Yaxınlıqda ümumi sahəsi 5 hektar olan monastır sahələri və üzüm bağları var. Monastırda köhnə Müqəddəs Dimitri Məbədindən qalan iki ikona və su quyusunda tapılan Herbovets Tanrı Anası ikonası var.

## İstinadlar
Kara-Kıs Munzuk

**Kara-Kıs Munzuk** ( ) — Sovet Tıva müğənnisi, aktrisa, şairə, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası xalq artisti.

## Bioqrafiyası
Kara-Kıs Munzuk 1918-ci il sentyabrın 15-də Uryanxay vilayətinin Çal-Kejiq kəndində yoxsul ovçu-arat Nomzat Oyunun böyük ailəsində anadan olmuşdur. Cəmi iki yaşında ikən anası Natpit ölür. Bu zaman onun kiçik qardaşı Bice-ool yalnız altı aylıq idi. Ailənin daha sonra Böyük Vətən Müharibəsi zamanı könüllü olmuş (o vaxt Tıva müstəqil Tıva Xalq Respublikası idi), 1944-cü ildə Ukraynadakı döyüşlərdə həlak olmuş böyük oğlu Tunqulak da var idi. Oyun qəbiləsindən olan Nomzat ata qızı qohumlara tərbiyəyə verir.

Qız Bəy-Haak kəndindəki ibtidai məktəbə gedənə qədər yurtlarda yaşamışdır. Məktəbdə onun ifaçılıq istedadı özünü büruzə verir. Bundan sonra xalq mahnılarını səsləndirməyə başlayır. 
1934-cü ildə Qızıl Birləşmiş Məktəbinə pedaqoji kursa daxil olur, həvəskar tamaşalarda iştirak edir. Sonra teatr sənətini öyrənməyə başlayır. 1935-ci ildə təhsil proqramında dərs deyir. 1936-cı ildən aktrisa və xalq mahnılarının ifaçısı olur.

Tıva Musiqi və Dram Teatrının qurucularından biri, aparıcı teatr aktrisası olur. 50 il ərzində Tıva teatrının tamaşalarında bütün aparıcı qadın rollarını oynamışdır. Tıva xalqının mahnı folklorunu diqqətlə toplamış və ifa etmişdir. 1956-cı ildə onun iştirakı ilə "Tıva Xalq mahnıları" toplusu nəşrQız - Svetlana Maksimovna Munzuk olunur. 1973-cü ildə əri Maksim Munzuk ilə birlikdə iki xalq mahnılarının toplusunu nəşr etdirir.

Şeir yazması ilə tanınır. 1937-ci ildə "Areve Şını" qəzetində V. Kok-oolun melodiyasında məşhur bir mahnı halına gətirilən "Gənclik" şeiri dərc olunur. İlk şeirlər toplusu "Mahnılarım" 1968-ci ildə, ikinci "Leisya, mahnı" 1989-cu ildə işıq üzü görür. Çırqal-ool Aleksey, A. Laptan, V. Kok-ool, R. Kendenbil və digər tıva bəstəkarları onun şeirlərinə 50-dən çox mahnı bəstələmişlər.

Tıva Xalq Respublikası Kiçik Xuralının deputatı, iki çağırış Tıva MSSR Ali Şurasının deputatı seçilmişdir.

18 dekabr 1995-ci ildə vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Əri - teatr və kino aktyoru, RSFSR Xalq artisti, Tıva Teatrının banisi Maksim Munzuk (1912-1999). Cütlük 60 il birlikdə yaşayır.

Oğulu - Merqen Munzuk, təyyarəçi.

Qızı - aktrisa və siyasətçi Qalina Munzuk (1955-ci il təvəllüdlü), Rusiyanın əməkdar artisti, Tıvadan Rusiya Federasiyası Şurasının üzvü. Dövlət Teatr Məktəbini bitirib. Şukina Tıva Musiqiıi Dram Teatrının aktyorudur. 2011-ci ildən Tıva Respublikasının icra hakimiyyətindən Rusiya Federasiyası Federal Məclisi Federasiya Şurasına üzvü qəbul olunmuşdur.

Qızı - Svetlana Munzuk

## Mükafatları
Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının əməkdar artisti (2 avqust 1955).

Tıvanın xalq artisti.

Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası xalq artisti (1 iyul 1975).

"Şərəf nişanı" ordeni.

Analıq medalı.

"1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində igid əməyə görə" medalı.

"Əmək igidliyinə görə" medalı.

"Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı (1970).

"Sülh Fondu".

## Mənbə
* 
* 

## İstinadlar
Qığızıstanda nəqliyyat

**Qığızıstanda nəqliyyat**— Bütün əsas nəqliyyat növləri təmsil olunur: hava, dəmir yolu, avtomobil yolu, boru kəməri. İssık-Kul gölündə naviqasiya mövcuddur.

## Dəmir yolu nəqliyyatı
2006-cı ildə Qırğızıstanın dəmir yollarının uzunluğu 470 km idi. 2012-ci ildə cəmi 424 km qalır. Dəmir yolu nəqliyyatı yük dövriyyəsinin təxminən 3% -ni təşkil edir. 2000-ci illərin əvvəllərinə görə dəmiryolu ehtiyatlarının pisləşmə dərəcəsi yüksək olaraq qalırdı. 2500 yük, 450 sərnişin vaqonu və 50 lokomotivi var idi. Dəmiryolunun istismarı Qırğızıstan Temir Yolu dövlət şirkəti tərəfindən həyata keçirilir.

Ölkənin dəmir yolu şəbəkəsi bir çox dalanlardan barətdir. Ayrı-ayrı xətlər ölkənin şimalını Qazaxıstan və ölkənin cənub bölgələrini Özbəkistanın dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirir. Digər dəmir yolu xətləri Qırğızıstanın cənub-qərb bölgələrindən keçir, ölkənin böyük sənaye və insan məskənlərini Fərqanə vadisi ilə birləşdirir.

1996-cı ildən bəri Çin — Qırğızıstan — Özbəkistan dəmir yolunun mümkün tikilməsi planı müzakirə edilir.

## Avtomobil nəqliyyatı
Qırğızıstanda avtomobil nəqliyyatı böyük rol oynaması ilə seçilir. Sərnişin dövriyyəsinin 99,8% -ni və yük dövriyyəsinin 95% -ni təşkil edir. 2000-ci illərin əvvəllərində yolların ümumi uzunluğu 40 min kilometr idi. Bunun 17 min kilometri asfaltlanmışdırılmışdır.

Oş və Bişkek (Fərqanə və Çuy vadiləri) Tyan-Şan üzərindən keçən 570 km uzunluğunda E700 magistral yolu ilə birləşdirilir. Bu magistralda xüsusi bir tarif qurulmuşdu. Yolda Ço-Aşuu aşırımı (3200 metr yüksəklikdə 2.5 km uzunluğunda bir tunel tikilmişdir), Otmek aşırımı (3330 m), Ala-Bel aşırımı (3391 m) vardır.

## Hava nəqliyyatı
Ölkədə 18 hava limanı vardır. Hamısı dövlət mülkiyyətindədir. Manas Beynəlxalq Hava Limanı paytaxt Bişkeki dünyanın bir çox ölkəsi ilə birləşdirir. İkinci beynəlxalq hava limanı Oşdur.

Ölkədə 30-dan çox aviaşirkətdir. O cümlədən Air Bishkek, Air Kyrgyzstan, Pegasus Asia, Itek-Air, Sky Bishkek, Osh-Avia, Star-Jet şirkətləridə qeydiyyatdadır.

## Boru nəqliyyatı
Ölkədə Buxara — Daşkənd — Bişkek — Alma-Ata və Mailuu-Suu — Cəlal-Abad — Kara-Suu — Oş qaz kəmərləri mövcuddur. Boru kəməri nəqliyyatı yük dövriyyəsinin 1,5% -ni təşkil edir.

## İstinadlar
UXahlamba-Drakensberq parkı

**UXahlamba-Drakensberq parkı** — Cənubi Afrikanın Kvazulu-Natal vilayətində yerləşən, 2428,13 kvadrat kilometr sahəni əhatə edən təbiət parkıdır. Ərazi Afrikanın cənubundakı ən yüksək dağ olan Əjdaha dağlarının (Drakensberg və ya uKhahlamba dağları) bir hissəsini əhatə edir.

uXahlamba-Drakensberq və ona bitişik Sehlabatebe Milli Parkı 30 Noyabr 2000-ci ildə Ümumdünya irsi elan edilmiş Maloti-Drakensberq parkının bir hissəsidir. UNESCO bildirir:

Qeyd olunan rəsmlər qaya təsvirləridir və bəzilərinin 40.000 və ya 100.000 il əvvələ aid olması mümkündür.

Bölgədə turizmin inkişaf etdirilməsi planlarına Turizm və Ətraf Mühit işləri İdarəsi tərəfindən çoxdan gözlənilən kanat yolu layihəsi daxildir.

## Fauna
Drakensberq sahəsi həm onurğalıların, həm də onurğasızların yüksək səviyyədə endemizmi ilə xarakterizə olunur.

## Qoruma
uXahlamba-Drakensberq parkı Ramsar Konvensiyasına əsasən beynəlxalq əhəmiyyətə malik bataqlıq ərazilər siyahısındadır. Parka bitişik Kaskin Estates Qoruması və Vəhşi təbiət ziyarətgahı 1044 hektar ərazini əhatə edən təbii otlaq sahəsidir və KvaZulu-Natal Drakensberq bölgəsindəki ən böyük xüsusi oyun parkını təmsil edir.

## İstinadlar
Ruslan Nurudinov

**Ruslan Şamileviç Nurudinov** (; ; ) — özbək ağır atleti. 105 kq çəkiyə qədər kateqoriyada çıxış etmiş, 2016 Yay Olimpiya Oyunlarının, 2013-cü il dünya çempionatının qalibidir. İki qat Asiya çempionu, 2018 Asiya oyunlarının qalibi. Milliyətcə tatardır.

## Bioqrafiyası
Ruslan Şamil və Gülçöhrə Nurudinovlar ailəsində anadan olub. Atası sürücü, anası həkim idi.

## İdman karyerası
Ruslan Nuridinovun ən yüksək nailiyyəti 2016-cı il Rio-de-Janeyrodakı Olimpiya Oyunlarındakı qələbədir.

2013-cü ildə Polşada keçirilən dünya çempionatında Nurudinov ilk dəfə dünya çempionu oldu: birdən qaldırmada -190 kq, təkanda isə  -235 kq nəticə göstərdi. Toplam 425 kq nəticə ilə də  böyük qızıl medalı əldə etdi.

2014-cü ildə Almatıda keçirilən Dünya Çempionatında Ruslan Nurudinov Qazaxıstan və Rusiya ağır atletləri ilə birinci yer uğrunda gərgin mübarizə şəraitində dünya rekordunu müəyyən etdi: Təkanla 239 kq qaldırdı. Sonra rusiyalı David Bejanyan yeni dünya rekordunu müəyyən etdi - 240 kq. Nəhayət, qazaxıstanlı İlya İlyin yekun dünya rekordunu müəyyən etdi - 242 kq. Nəticədə Ruslan birdən qaldırmada (193 kq) birinci, təkanla qaldırmada üçüncü (239 kq), toplamda isə (432 kq) ikinci oldu.

Rio-de-Janeyroda keçirilən 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında Nurudinov, diskvalifikasiya edilmiş İlyinin olmadığı halda birdən qaldırmada 194 kq nəticə ilə qazandı. Təkanda isə 237 kq çəki ilə olimpiya rekordunu müəyyən etdi. Cəmidə 431 kq ilə böyük qızıl medal qazandı.

2018-ci ilin noyabr ayında Aşqabadda keçirilən Dünya Çempionatında 109 kq çəki dərəcəsində çıxış etdi. 187 kq çəkini birdəfəyə qaldıra bilmədi. Lakin təkanda 227 kq çəki ilə kiçik bir bürünc medal qazana bildi.

## Dopinq
22 dekabr 2018-ci ildə Beynəlxalq Ağır Atletika Federasiyasının dopinq-nəzarət xidməti Ruslanın 2012 London Olimpiyadasının dopinq nəticələrinin müsbət çıxdığını elan etdi. Onun qanında turinabol aşkar edilmişdir. İdmançını bir müddətlik yarışlardan uzaqlaşdırdılar.

2019-cu ilin may ayının sonunda İdman Arbitraj Məhkəməsi (CAS) Ruslan Nurudinovu 2012 Olimpiadasında antidopinq qaydalarını pozmaqda günahkar bildi. Ağır atletin Olimpiya nailiyyətləri, o cümlədən xalları ləğv olundu. Medallar və hədiyyələr müsadirə edildi.

## İstinadlar
Yanqıyol

**Yanqıyol** () — Özbəkistanın Daşkənd vilayəti ərazisində yerləşən şəhər.
## Tarixi
1899-cu ildə Daşkənd yaxınlığındakı Kaunç-Tep qəsəbəsi yaxınlığında, Rusiya imperiyasının Türküstan dəmir yolunun Kaufman dəmiryol stansiyası açılır.

İnqilabdan sonra kənd Kaunçi adlandırıldı. 1934-cü ildə adı Yanqıyol (Yeni Yol) şəhəri olaraq dəyişdirilir. 2017-ci ildən bəri vilayət tabeli bir şəhər statusuna sahibdir.
## Coğrafiyası
Yanqiyol şəhəri M34 və M39 avtomobil yolları arasında, Çirçik çayının sağ sahilində yerləşir. Dəmiryol stansiyası Daşkənddən 28 km cənub-qərbdədir.
## Əhali
2014-cü il məlumatına görə şəhərin əhalisi 82,500 nəfər olmuşdur. Etnik baxımından Yanqıyolda özbəklər, qazaxlar, ruslar, tatarlar, koreyalılar, taciklər və Krım tatarları yaşayır.
## İnfrastruktur
Yanqıyoldakı təhsil müəssisələri:

Qida Sənayesi Kolleci,

tibbi məktəb,

Daşkənd Dövlət Texniki Universiteti nəzdindəki Yanqıyol Akademik Liseyi.

Həmçinin şəhərdə elm və istirahət mərkəzləri var:

Navoy adına Mədəniyyət və İstirahət Parkı,

Ən yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin çalışdığı ən böyük sağlamlıq kompleksi "Ürək-Nevroloji Sanatoriyası".

Bu günə qədər Yanqiyulda 18 məktəb fəaliyyət göstərir ki, onlardan 1-i ixtisaslaşmışdır.

Şəhərin ən məşhur küçələri: A. Artıkova, Bruni, Melniçnaya, Niyazbaş, Səmərqənd, Daşkənd, Furkat və Yeni-Xayat.

Şəhər əsasən birmərtəbəli həyət evlərindən ibarətdir. Şəhərin yeni məhəllələrində 4 mərtəbəli və 5 mərtəbəli evlər tikilir.
## Tanınmış şəxsləri
Jamal Ömərova - qazax müğənnisi, qazax xalq mahnılarının və SSRİ xalqlarının mahnılarının ifaçısı, Qazaxıstan SSR-nın xalq artisti (1943), Lenin, Qırmızı Əmək Bayrağı və Şərəf nişanı ordenlərinin sahibi.

İosif Kobzon (1937–2018) - Sovet və rus pop müğənnisi (bariton), musiqiçi, ictimai xadim, müəllim. Rusiya Federasiyasının II - VII çağırış Dövlət Dumasının üzvü. Dövlət Dumasının Mədəniyyət Komitəsi sədrinin birinci müavini (2011-ci ildən). Müharibədən əvvəl Kobzon ailəsi Lvova köçür. Müharibə zamanı ailə Özbəkistana evakuasiya edilir. Getdikləri yerlərin son ünvanı Yanqıyol şəhəri olur.

Oleq Varlakov (1972-1996) - polis baş leytenantı, Birinci Çeçenistan müharibəsinin iştirakçısı, Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (1996). 25 iyun 1972-ci ildə Özbəkistan SSR Daşkənd vilayətinin Yanqıyol şəhərində anadan olmuşdur.

## İstinadlar
Azizbek Abduqofurov

**Azizbek Abdumuxtar Abduqofurov** () — özbək peşəkar bokusçusu. Orta və ikinci orta çəki kateqoriyasında çıxış edir. 2010-cu ilin əvvəllərində Özbəkistan yığma komandasında çıxış etmişdir. Kazanda keçirilən 2013 Yay Universiada Oyunlarının bürünc mükafatçısı, müxtəlif beynəlxalq əhəmiyyətli yarışların qalibi və mükafatçısı. Almatıda keçirilən dünya çempionatının iştirakçısı. Peşəkar boksda  WBC Silver versiyası üzrə 2018-ci ildə dünya çempionu (2-ci orta çəki kateqoriyasında).

## Bioqrafiyası
Azizbek Abduqofurov 6 mart 1992-ci ildə Özbəkistanın Əndican vilayətinin Kurqantepa şəhərində anadan olmuşdur.

## Həvəskar karyerası
2010-cu il mövsümündə beynəlxalq arenada debüt etdi. Bakıda keçirilən Gənclər Dünya Çempionatında çıxış etdi. Azərbaycanda keçirilən "Böyük İpək Yolu" gənclər beynəlxalq turnirində bürünc medal qazandı.

2013-cü ildə orta çəki dərəcəsində Özbəkistan boks çempionatında gümüş medal qazandı, final matçında Xurshidbek Normatova məğlub oldu və eyni zamanda Özbəkistan kubokunu qazandı.

Özbəkistanı Almatıda keçirilən dünya çempionatında təmsil etdi. 75 kq çəki dərəcəsində turnirin  ilk üç mərhələsini uğurla keçdi. Dörddəbir final görüşündə rusiyalı Artem Çebotaryova məğlub oldu.

AtIrauda keçirilən Askar Kulibayevin mükafatI uğrunda keçirilən beynəlxalq turnirdə dörddəbir finalda rus boksçu Vladislav Fedyurinə məğlub oldu .

## Peşəkar karyerası
Özbəkistan milli komandasını tərk edərək, 2016-cı ilin may ayında Abduqofurov peşəkar səviyyədə debüt etdi. Əsasən Malayziya və Sinqapurda bir çox döyüşlər keçirdi və bir neçə güclü rəqibinə qalib gələ bildi. Xüsusən də Taylandlı bir çox kateqoriya üzrə dünya çempionu Sirimongkol Singvançanı məğlub edə bildi (94-2). Bu dövrdə Azizbek  Asiya Boks Şurasının (ABCO) orta çəki çempionu titulunu qazandı və onu yenidən müdafiə edə bildi.

Sonradan ikinci orta çəkiyə yüksəldi və 2018-ci ilin may ayında məşhur Rusiya boksçusu Dmitri Çudinovu (21-2-2) məğlub edərək Dünya Boks Şurası (WBC) tərəfindən boş qalan gümüş çempion adını qazandı.

## İstinadlar
Tanrı Anasının Kazan İkonası Məbədi (Çadır-Lunqa)

**Tanrı Anasının Kazan İkonası Məbədi** () ― Moldovanın Qaqauziya muxtar bölgəsindəki Çadır-Lunqa şəhərində yerləşən ibadət binası. Moskva Patriarxlığının Moldaviya Mitropoliteninin Kahul və Komrat yeparxiyasına aiddir.

## Təsviri
Məbədin inşası  1998-ci ildə başlamışdır, 1972-ci ildə partladılan Müqəddəs Dimitrievski məbədindən çox da uzaq olmayan yerdə. Hazırkı Tanrı Anasının Kazan İkonası Məbədi dağıdılmış məbədin dəqiq memarlıq kopiyasıdır; eyni anda Müqəddəs Dimitrievski məbədi Odessa vilayətinin Vvedenka kəndində yerləşən məbədin kopiyası idi. Müqəddəs Dimitrievski və Vvedenkada olan məbədin hər ikisi 1913-cü ildə eyni şəxs tərəfindən tikilmişdir. Çadır-Lunqadaki dağıdılmış məbədin yerində hazırda mədəniyyət evi və Moldova keşişi və maarifçisi Mixayıl Çakırın büstü yerləşir.

Kazan məbədi bir çox hadisələrin şərəfinə qurulmuşdu: Tanrı Anasının Kazan İkonasının siyahısının əldə olunmasına, Çadır-Lunqanın şəhər statusu alınmasının 40 illiyinə və 1972-ci ildə dağıdılan məbədin xatirəsinə.

İnşaatın maliyyələşdirilməsi problemləri üzündən Kazan məbədindəki işlər yalnız 2008-ci ildə tamamlandı.

Məbəd iki qübbəsi var, parlaq rənglərə boyanmıdaş və betondan tikilmişdir. Divar qalınlığı təxminən 50 sm, hündürlüyü isə 21,5 m. Zəng qülləsinin hündürlüyü 25 m-dir. Məbədin əsas qapısı qərb tərəfdədir, onun yuxarısına Tanrı Anasının Kazan İkonası yerləşdirilib. Əsas otağın döşəməsi mərmər tipli keramik plitələrlə döşənmişdir.

Kilsəyə Çadır-Lunqa Bələdiyyə Məclisi tərəfindən maliyyə dəstəyi verilir.

## İstinadlar
UEFA Avro 2000 (seçmə mərhələsi)

UEFA Avro 2000-in seçmə mərhələsində doqquz qrupa bölünmüş (beş komandanın yarışdığı beş, altı komandanın yarışdığı dörd qrup) 49 milli yığma komanda mübarizə aparmışdır (Bosniya və Herseqovina və Andorra milliləri turnirdə ilk dəfə iştirak etmiş, Yuqoslaviya millisi fasilədən sonra turnirə qatılmışdır). Qrup qalibləri turnirin final mərhələsinə vəsiqə qazanmışlar. 7-ci qrupda ikinci yer tutan Portuqaliya millisi öz qruplarında ikinci yerə çıxmış digər komandalardan daha yaxşı göstəricilərə sahib olduğu üçün birbaşa final mərhələsinə adlamışdır. Qruplarında ikinci yeri tutan digər səkkiz komanda 4 vəsiqə uğrunda öz aralarında pley-off oyunları keçirmişlər. Belçika və Niderland milliləri turnirin ev sahibi kimi final mərhələsində birbaşa iştirak etmək hüququ əldə etmişlər.

Seçmə mərhələsində mübarizə aparan 49 komandadan 10-nu keçmiş SSRİ respublikalarının komandaları olmuşdur.

Seçmə mərhələsinin püşkatması 18 yanvar 1998-ci ildə Gent şəhərində keçirilmişdir.

## Seçmə mərhələsini adlayan komandalar
thumb|




## Səpələmə
Püşkatma 18 yanvar 1998-ci ildə Belçikanın Gent şəhərində keçirilmişdir.

**Qalın** şriftlə qeyd edilən komandalar turnirin final mərhələsinə vəsiqə qazanan, *kursivlə* işarələnən komandalar öz aralarında pley-off oyunları oynayan komandalardır.

## İcmal

## Qruplar
### 1-ci qrup



### 2-ci qrup



### 3-cü qrup



### 4-cü qrup



### 5-ci qrup



### 6-cı qrup



### 7-ci qrup



### 8-ci qrup



### 9-cu qrup



## Qruplarında ikinci yeri tutan komandalar
Qrupunda 2-ci yeri tutan millilər arasında ən yaxşı göstəricilərə sahib olan komanda final mərhələsinə birbaşa vəsiqə qazanmışdır. Bu göstəricilər hesablanarkən ikinci yeri tutan komandaların birinci, üçüncü və dördüncü yeri tutan komandalar ilə oyunlarda göstərdiyi nəticələr əsas alınmışdır. Daha zəif göstəriciləri olan ikinci yer sahibi digər 8 komanda final mərhələsinə dörd vəsiqə uğrunda öz aralarında pley-off oyunları oynamışlar.

Portuqaliya millisi final mərhələsinə birbaşa vəsiqə qazanmış, top fərqinə görə ondan geri qalan Türkiyə millisi pley-off oyunlarına qatılmışdır.

## Pley-off qarşılaşmaları



|}

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* UEFA AVRO 2000-nın seçmə mərhələsi RSSSF.com saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytında 
* UEFA Avro 2000 UEFA-nın rəsmi saytının rusdilli variantında 

## Həmçinin bax
Özbəkistan coğrafiyası

**Özbəkistan coğrafiyası** — Orta Asiyanın cənub-qərb hissəsində yerləşən ölkə.
## Ümumi məlumat
Ümumi sahəsi 448,900&nbsp;km²-dir. Bunların 425,400&nbsp;km² (95%) quru sahəsidir (dünyada 56-cı yer). Bu ölkə İsveçlə demək olar ki, eyni ölçüdədir.

İqlimi kəskin kontinentaldır. Orta temperatur: yanvar - +4&nbsp;°C-dən 8&nbsp;°C-ə, iyul - +22&nbsp;°C-dən +26&nbsp;°C-ə qədər. Düzənliklərdə orta illik yağıntı 90–580&nbsp;mm, dağlıq rayonlarda 460–910&nbsp;mm təşkil edir. Okeanlara şıxışı yoxdur. Lixtenşteynlə birgə, yalnız okeanlara çıxışı olmayan ölkələrlə həmsərhəd olan bir dövlətdir. Özbəkistan ərazisi tamamilə qapalı hövzələrinə daxildir.

## Ucqar nöqtələri
Ən ucqar şimal nöqtəsi: Ustyurt yaylasının şimal-şərqində, Aral dənizinin (gölün) qərb sahilində - 45 ° 36 ′ ş.e.

Ən ucqar cənub nöqtəsi: Termez şəhəri - 37 ° 13 ′ ş.e.

Ən ucqar qərb nöqtəsi: Ustyurt yaylasında - 56 ° ş. u.

Ən uqar şərq nöqtəsi: Fərqanə vadisinin cənub-şərqindəki Əndican su anbarının, Orta Asiyadakı ən yüksək bəndinin ətəyində - 73 ° 10 ′ ş.e
## Relyefi
Ölkə ərazisinin üçdə ikisi səhralar (Qızılqum şəhrası), çöllər (Mirzəçöl) və dağlardan (Hissar silsiləsi) ibarətdir. Özbəkistan şəhərləri əsasən çay vadilərinin (Amudərya və Sırdərya) ətrafında yerləşir. Hansıkı ölkə əhalsini cəmləşmişdir.

Ölkənin şimal-şərqində Aydar şirin su gölü yerləşir. Onun ümumi sahəsi 4000&nbsp;km² olan Aydar-Arnasay göllər sistemində ən böyük (3000&nbsp;km²) süni su anbarıdır. Şimalda sərhəd keçmiş Aral dənizinin (gölün) ortasından keçir. Hazırda göl qurumuşdur. Onun yerində isə Böyük Aral qalmışdır.
## Sərhədləri
Sərhədlərin ümumi uzunluğu 6221&nbsp;km-dir

Şimalda və şimal-şərqdə - Qazaxıstanla həmsərhəddir (sərhədin uzunluğu 2203&nbsp;km-dir)

Şərqdə - Qırğızıstanla (sərhədin uzunluğu 1099&nbsp;km-dir.

Şərqdə və cənub-şərqdə - Tacikistanla (sərhədin uzunluğu 1161&nbsp;km).

Cənubda - Əfqanıstanla (sərhədin uzunluğu 137&nbsp;km).

Cənub və qərbdə - Türkmənistanla (sərhədin uzunluğu 1621&nbsp;km).

## Anklavlar və eksklavlar
Özbəkistanın əsas ərazidən ayrılan dörd eksklavı var (hamısı Fərqanə vadisində yerləşir və Qırğızıstan ərazisi ilə əhatə olunmuşdur).

Özbəkistan ərazisində Tacikistan (Sarvak) və Qırğızıstan (Barak) anklavları mövcuddur.
## İstinadlar
Tuluş Keçil-ool

**Tuluş Keçil-ool** ( ) — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, Tuva Respublikasının 4-cü dərəcəli könüllü süvari alayı, 1-ci Ukrayna Cəbhəsinin 13-cü ordusunun 6-cı qvardiya süvari diviiziyasının, 8-ci qvardiya süvari alayının 31-ci qvardiya süvari eskadronunun komandiri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, qvardiyası mayoru.
## Bioqrafiyası
1914-cü ildə Belotsarskda (indiki Qızıl şəhəri) kəndli ailəsində anadan olub. Əslən tıvalıdır. Orta təhsilli olmuşdur.

1944-cü ildən Qırmızı Orduda xidmət keçmişdir. 1944-cü ilin yanvar ayından orduya cəlb olunmuşdur.

Fevral ayında Tıva Respublikası 4-cü dərəcəli Könüllü süvari alayı, 31-ci qvardiya kavalerləri taborunun (8-ci Mühafizə Süvari Dairəsi, 6-cı Mühafizə Süvari Korpusu, 13-cü Ordu, 1-ci Ukrayna Cəbhəsi) komandiriolmuşdur. 1944-cü ildə Ukraynanın Rivne bölgəsindəki Dubno şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə, üstün düşmən qüvvələri tərəfindən şiddətli əks hücumları dəf edərək, ona həvalə edilən eskadronu irəli atmış və atdı və 8-ci qvardiya süvari diviziyasının cəbhəsini örtdü. gözətçi süvari alayıildə, Ukraynanın Rivne bölgəsindəki Dubno şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə, üstün düşmən qüvvələri tərəfindən şiddətli əks hücumları dəf edərək, ona həvalə edilən eskadronu irəli atmış, düşməni geri otuzdurmuş və 8-ci qvardiya süvari diviziyasının irəliləyişini təmin etmişdir. 2 fevral 1944-cü ildə eskadronun başında olanlardan biri kimi kapitan Tuluş Keçil-ool Rivne şəhərinə girərək düşmənin çox sayda canlı qüvvəsini və hərbi texnikasını məhv etmişdir.
1944-cü ilin fevralında Lenin ordeninə layiq görülür, lakin Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilir.

Tuva Xalq Respublikası Nazirlər Sovetinin 7 iyul 1944-cü il tarixli bir qərarı ilə Tuluş Keçil-oola qvardiya mayoru rütbəsi verilir.

Qvardiya kapitanı Tuluş Keçil-ool 10 iyun 1945-ci ildə faciəli şəkildə ölür.

SSRİ Prezidentinin 5 may 1990-cı il tarixli fərmanı ilə "1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsi zamanı göstərilən cəsarət və şücaətə görə" kapitan Tuluş Keçil-ool ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
## Mükafatları
Qızıl Ulduz Medalı;

Qırmızı Bayraq ordeni.
## Mənbə
*Түлүш Балданович Кечил-оол. Биография.

## İstinadlar
Mərkəzi ada

**Mərkəzi ada** və ya digər adı ilə **Timsah adası** — Keniyadakı Turkana gölünün ortasında yerləşən vulkanik bir adadır. Ada həmçinin Keniya Vəhşi Təbiət Xidməti tərəfindən idarə olunan Mərkəzi Ada Milli Parkının ərazisinə daxildir.

Ondan çox krater və konusdan ibarətdir, bunlardan üçündə kiçik göllər yerləşir. İki ən böyük göl bir kilometr genişliyə və təxminən 80 m dərinliyə qədər olan kraterləri qismən doldurur. Əsasən bazaltdan ibarət olan adada ən yüksək nöqtə göl səthindən təxminən 190 m yüksəklikdə olmaqla 550 metr hündürlüyündədir.

Kiçik bir partlayış kraterinin şərqdən qərbə uzanan zənciri 3&nbsp;km enindədir və adanın şərq tərəfini kəsir. Cənub şərqdəki bir neçə kiçik ada qismən sualtında olan kraterlərə işarədir və adanın yaxınlığındakı göl səthinin altında digər konuslar və vulkan sütunları yatır.

Adadakı ən gənc tuf və lavalar Holosenə aid ola bilər. 1974-cü ildə adadan ərimiş kükürdün və buxar buludlarının sıx emissiyası müşahidə edilmişdir.

## İstinadlar
Cevariye Məcitova

**Cevariye Məcitova** () — Krımtatar şairəsi və müəllimi.

## Bioqrafiyası
7 oktyabr 1913-cü ildə Çaltemir kəndində anadan olmuşdur. Atası Abdulməcit qəssab, ana Rəsimxan isə evdar qadın olmuşdur. Ümumilikdə onlar ailədə beş uşaq idi.

Cevariye Məcitova doğma kəndində məktəbi bitirdikdən sonra Yalta Pedaqoji Kollecinə daxil olur. Kerç Metallurgiya Zavodunda ibtidai sinif müəllimi işləyir. Müəllimlik təcrübəsi zamanı şeirləri "Yaş qüvvət" (gənc qüvvət) qəzetində dərc olunur.

1935-ci ildə M. V. Frunze adına Krım Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Krım tatar dili və ədəbiyyatı fakültəsinə daxil olmuşdur. Daha sonra yazıçı olmuş Amet Mefayev, Yunus Temirkay, Rza Xalid ilə birlikdə oxuyur. Məcitova oxuduğu müddətdə folklorla maraqlanır. 1938-ci ildə "Qızıl Kırım" qəzetində (sonradan isə rus dilində "Krasnı Krım" qəzeti olaraq adlandırılmış) Moskva — Şimali Amerika uçuşuna həsr olunmuş bir şeiri çap olunur. 1939-cu ildə Krın Dövlət Peqadoji İnstitutunu bitirdikdən sonra aspiranturaya daxil olur və Elmi-Tədqiqat Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda işləməyə başlayır. Kiçik bir tədqiqatçı kimi "Krım Tatar xalqının folklorundakı qadının obrazı" mövzusunda dissertasiyasını işləyir və folklor ekspedisiyalarında iştirak edir.
Böyük Vətən Müharibəsi illərində müəllim işlədiyi Takyul kəndində yaşayır. 1944-cü ildə Daşkəndə sürgün edilir. Ali təhsil sayəsində Prodmaş zavodunda iqtisadçı vəzifəsində çalışır. Müəllimlərin çatışmazlığı səbəbindən kənd məktəbində rus dilində dərs deməyə başlayır. Sonra Orconikidze rayonunda metodist kimi çalışır, amma oradan qovulur. Sonra 5 il kitabxanaçı işləyir.

Xüsusi yaşayış məntəqələri rejimi ləğv edildikdən sonra Məcitova baş müəllim, özbək və qazax məktəblərinin direktoru kimi çalışmışdır. 1965-ci ildə Çirçikə köçür. "Lenin Bayağı" qəzetinə müntəzəm olaraq dərc olunur. "Yıldız" jurnalında da əsərləri nəşr edilmişdir. Dörd şeir toplusunu: "Unudulmaz səhifələr" (1970), "Yaşıl yarpaqlar arasında" (1972), "Yaşıl yarpaqlar arasında" (1974), "Həyatımın çiçəkləri" (1987), "Həyatımın bağçası" (1980) kitabları çap etdirmişdir.

4 sentyabr 1992-ci ildə Daşkənddə vəfat etdmişdir.

## Ədəbiyyat
* Кокиева А. Кусьмедим, акъикъат, йырладым сени (Не падала духом, оспівуючи правду) // Йылдыз (Зірка). 1998. № 4;
* Усейнова Г. Джеваире — жемчужина современной крымскотатарской культуры // Голос Крыма. 2003, 17 окт.;
* Деятели крымскотатарской культуры; Къуртнезир.

## Mənbə
* 105 лет со дня рождения писателя и педагога Джеваире Меджитовой
* Наджие Баталова. Таланты Керченского полуострова
* КЪЫРЫМТАТАР ХАЛКЪНЫНЪ ЗЕКЯЛЫЛАРНЫНЪ ХАТЫРАСЫНА

## İstinadlar
Conatan Stouks

**Conatan Stouks** (; ) – Böyük Britaniya botaniki.

## Həyatı

## Bəzi əsərləri
* Stokes, J.S. (1812). *A botanical materia medica*. 4 vols.
* Stokes, J.S. (1830). *Botanical commentaries*. 272 p.

## Stouksun şərəfinə adlandırılmış cins
* 

## Ədəbiyyat
* Stafleu, F.A., Cowan, R.S. Taxonomic Literature. — Utrecht: Bohn, Scheltema & Holkema, 1986. — Vol. 6. — P. 15—16.

## İstinadlar
Karina Qoriçeva

**Karina Havajevna Qoriçeva** () — qazax ağır atleti, 63 kq qədər çəki kateqoriyasında çıxış edib. 2016 Yay Olimpiya Oyunlarının mükafatçısı, birdən qaldırmada dünya mükafatçısı, 2013 və 2017-ci illərdə keçirilən yay Unidersiadanın gümüş mükafatçısı, iki qat gənclər arasında dünya çempionu.

## Karyerası
Karina on beş yaşında ağır atletika ilə məşğul olmağa başlamış. İdman sahəsində istedadlı uşaqlar üçün respublika internat məktəbini bitirib. Gənclər Dünya Kubokunun gümüş (2011) və bürünc (2012) medalçısı, Gənclər Asiya çempionatının bürünc medalçısı (2012). Kazanda 2013 Yay Universiadasının gümüş mükafatçısı.

2013 Dünya Kubokunda 107 + 135 = 242 kq nəticə göstərərək dördüncü oldu. 2014 Dünya Kubokunda (113 kq) içində kiçik qızıl qazandı, ancaq 133 kq təkanla Karina ümumi hesabda yalnız altıncı oldu. 2014-cü ilin yayında Qoriçeva yay Asiya Oyunlarının podiumuna çıxmağa yaxın idi. İki hərəkətin cəminə görə 247 kq nəticə göstərdi. Şimali Koreyalı idmançı Çho Bok Hyan ilə eyni nəticəyə göstərmişdir. Qoriçeva isə rəqibindən bir qədər ağır idi, nəticədə Karina 4-cü yerə layiq görüldü. 2015 Dünya Kubokunda o, birdən qaldırmada bürüncə medala layiq görüldü (112 kq), ancaq təkanda 132 kiloqramla Qoriçeva ümumi hesabda yalnız beşinci oldu.

Rio-de-Janeyrodakı 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında Qoriçeva 63 kq çəki dərəcəsində yarışlarda yalnız dünya çempionu Çinli Dan Wei və Şimali Koreyalı idmançı Çhoi Hyo Simaya məğlub olaraq bürünc medal qazandı. Mükafat qazananların sırasına girmək üçün Qoriçeva 243 kq nəticə göstərdi.

Qazaxıstan Respublikasının beynəlxalq dərəcəli idman ustasıdır. Hal-hazırda, Almatı şəhərində Qazaxıstan Dövlət Qadın Pedaqoji Universitetinin psixologiya fakültəsinin tələbəsidir.

2018-ci ilin noyabr ayının əvvəlində Aşqabadda keçirilən Dünya Çempionatında 64 kq çəki dərəcəsində yer alan Qazaxıstan idmançısı 107 kq çəki qaldıraraq kiçik bir bürünc medal qazandı. Son protokolda o, 8-ci yerə layiq görüldü.

## İstinadlar
Ümumdünya Qazaxlar Birliyi

**Ümumdünya Qazaxlar Birliyi** (ÜQK) — respublika əhəmiyyətli beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı.

29 sentyabr 1992-ci ildə Almatı şəhərində keçirilən birinci Dünya Qazaxlar Qurultayının qərarı ilə yaradıldı. Dünyanın 33 ölkəsindən 800 nümayəndə Ümumdünya Qazaxlar Birliyini təsis etdi və yekdilliklə Nursultan Nazarbayevi Rəyasət Heyətinin sədri seçdilər.

Birliyin dünyanın 19 ölkəsində şöbələr və nümayəndəlikləri var. Birliyin məlumatına görə, Qazaxıstandan kənarda dünyanın 43 ölkəsində 5 milyondan çox qazax yaşayır.

Birliyin əsas məqsədi əcnəbi soydaşlarla mədəni və mənəvi inkişaf, təhsil və biznes məsələlərində əlaqənin saxlanmasıdır.

Tərkibində "Atajurt" nəşriyyat mərkəzi, kitabxana və "İncəsənət" mərkəzi daxildir. Birliyin aktivlərinə rus və qazax dillərində müxtəlif monoqrafiyalar daxildir.

## Rəhbərləri

### Sədrin birinci müavinləri

* Kaldarbek Naymanbayev 1992 — 2004
* Talqat Mamaşev 10.2004-06.2017
* Zautbek Turisbekov 06.2017-ci ildən

## İstinadlar


## Ədəbiyyat

* [Всемирное сообщество казахов](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Fayl:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&page=520) // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.
Qazaxıstan qoruqlarının siyahısı

Qazaxıstan Respublikasında 10 qoruq var. Bu ekoloji qurumlar dövlət mülkiyyətinə məxsusdular.

## Qoruqlar siyahısı
Bu cədvəldə qoruqlar yaranma ilinə görə sadalanmışdır.

## Coğrafi yerləşməsi

## İstinadlar
Zeytoon qrupu

**Zeytoon** — 1998-ci ildə Təbriz şəhərində yaranan Azərbaycan rok qrupu. Bu, Azərbaycanın xaricində yaradılan ilk rok qrupu idi. İran hökuməti tərəfindən daim dağıdılma təhlükəsi olduğundan qrup 2007-ci ilə kimi fəaliyyət göstərdi. Hal-hazırda fəaliyyətini davam etdirən qrup İranda konsert proqramları ilə çıxış edir.

## Üzvləri

* Vokal/Gitara: Arsalan Modarres
* Gitara/Bek-vokal: Farzan Mahini
* Bas-gitara: Milad Adl
* Zərb alətləri: Sahand Saffari

## Əlaqə vasitələri

* https://www.instagram.com/zeytoonband/
* https://t.me/zeytoonband
* https://www.facebook.com/pages/zeytoonbandcom/

## Musiqilər
Zeytoon qrupu playlist

## Şəkillər

Zeytoon Band.jpg


## İstinadlar
Çarter uçuşu

**Çarter** ( – gəmini və ya təyyarəni icarə etmək) – hava nəqliyyat vasitələrinin fraxtedilmə müqaviləsi, hava gəmilərinin bütün tutumunun və ya hissəsinin fraxt edilməsini nəzərdə tutur. Bir reys üçün nəqliyyat vasitəsinin gəmi, təyyarə və sair, sahibi ilə icarəçi (kirayəçi) arasında bağlanan saziş.

"Çarter" sözü tez-tez konkret Sifarişçi üçün yerinə yetirilən hava gəmisinin çarter (qeyri-müntəzəm) reysinə münasibətdə də tətbiq edilir

## İstinadlar
Nəcib Cihanov

**Nəcib Cihanov** () —  tatar bəstəkar, müəllim və dövlət xadimi. 

## Həyatı
2 yanvar 1911-ci ildə  Ural  şəhərində  anadan olmuşdur.  Uşaqlar evində yaşayan Nəcib burada musiqi dərslərə almağa başladı. İlk musiqi müəllimi Svetçina Sankt-Peterburq Konservatoriyasının məzunu idi.
1928-ci ildə isə musiqi məktəbində oxumaq niyyəti ilə bacısı Faizanın yaşadığı Kazan şəhərinə gəldi.  Kazan şəhərində  N. A. Shevalinadan musiqi dərsləri almağa başladı. 1929-cu ildə Şərq Musiqi Kollecinə daxil olsa da, buradakı təhsilini davam etdirə bilmədi. Kollec müəllimləri ilə birgə çıxışlar edən Cihanov  M. A. Pyatnitskayanın sinfində, violonçeldə - R.L.Polyakovda fortepianoda oxudu. 
1931-ci ildə bəstəkar A.S. Klyuçaryovun məsləhəti ilə Moskvaya getdi və 1935-ci ildə məzun olduğu Regional Musiqi Kollecinə (indiki P.İ. Çaykovski adına Moskva Konservatoriyası nəzdindəki Akademik Musiqi Kolleci) daxil oldu. Üçüncü kursda  ixtisasını dəyişib kompozisiya sinfində oxudu. 1937-ci ildə Tatar ASSR Dövlət Filarmoniyasının açılışında bu janrda ilk tatar kompozisiyası olan İlk Simfoniyası ifa edildi. 1938-ci ildə konservatoriyanı bitirdikdən sonra Kazana qayıtdı.

## Fəaliyyəti
1943-cü ildə Tatar Opera və Balet Teatrının bədii rəhbəri təyin edildi.Teatrın açılışında 1939-cu ildə yazdığı "Qaçqın" operası diplom tərkibi kimi səsləndirildi. 1944-cü ildə Tatar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nazirlər Sovetinə Kazanda konservatoriya yaratmaq təklifi verdi. SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 13 aprel 1945-ci il tarixli əmri ilə Respublika (RSFSR) tabeliyindəki Kazan Dövlət Konservatoriyası yaradıldı. Elə həmin ilin iyun ayında Konservatoriyaya rəhbər təyin edildi.

1939-1977-ci illərdə Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Bəstəkarlar İttifaqına rəhbərlik etmişdir. 1948-ci ildə baş tutmuş SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının ilk qurultayında idarə heyətinin üzvü seçilmişdir. 

1951-1959-cu illərdə Rusiya Ali Sovetində deputat, Tatar  MSSR (1963-1967, 1977-1988) və Sovet İttifaqında (1966-1970) dövlət xadimi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

### Operaları
* Qaçqın -1939-cu il
* Azadlıq - 1940-ci il
* Goldiloks - 1941-ci il
* Şair - 1947-ci il
* Ildar - 1942, 2-ci nəşr - “Zəfər yolu”, 1954-ci il
* "Tuliak" - 1945, 2-ci nəşr - "Tuliak və Su-Slu", 1967-ci il
* Namus - 1950-ci il
* Cəlil - 1957-ci il

### Baletləri
* Fatyx - 1943-cü il
* Zyugra - 1946-cı il
* İki əfsanə - Zyugra və Nzheri; 1970-ci il

## Mükafatları
* SSRİ xalq artisti (1957)
* Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1981)
* İkinci dərəcəli iki Stalin mükafatı laureatı (1948, 1950)
* SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı (1970)

## Ölümü
2 iyun 1988-ci ildə Ufada Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında Tatarıstanın Ədəbiyyat və İncəsənət Günləri günlərində "Cəlil" operasının yeni variantının konsertindən sonra qəflətən vəfat etmişdir. Kazan şəhərindəki Arskoye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Aznakay rayonu

**Aznakay rayonu** () — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Respublikanın cənub-şərqində yerləşir.

Şimaldan Muslim, şimal-qərbdən Sarmanov rayonu, qərbdən Aktnış, cənubdan respublikanın Buqulma və Yutazı rayonları ilə, şərqdən Başqırdıstanın Bakalı və Şaran rayonları ilə həmsərhəddir.

İnzibati mərkəzi Aznakay şəhəridir.
## Coğrafiyası
Rayon respublikanın cənub-şərqində yerləşir. Təbii baxımdan Şərqi Zakamyenin meşə-çöl zonasına daxildir. Relyef yüksək bir düzənlikdir. Yüksək yarusluluq, quruluş və yamacların açıq asimmetriyası ilə xarakterizə olunur. Ural dağları ərəfəsində, Buqulma yaylasındakı ərazi Buqulma-Belebey dağının şimal-şərqini tutur (Çatır-Tau dağı regional əlamətlidir və onun ayrılmaz hissəsidir) və geniş İk vadisinin sol sahilini bitişik İks-Zain su hövzəsi ilə əhatə edir..

Rayon ərazisindəki çayların ümumi uzunluğu 780 km-dir. Ən böyüyü İk çayıdır (bölgədəki əsas çaylardan biridir). Üstəlik buradan onun qolları keçir: Styarle çayı (uzunluğu 54 km) və Mellya (36 km). Eyni zamanda İk və Styarle respublikada regional əhəmiyyətə malik təbii abidələrdir.

Rayonun ərazisi 2143.3 km²-dir. Ərazisinə görə Mamadış, Almetyev, Laişev və Nurlat rayonlarından sonra beşinci yeri tutur.
## Tarixi
1920-ci ilə qədər rayon ərazisi Samara əyalətinin Buqulma rayonu və Ufa quberniyasının Menzelinski rayonunun bir hissəsi idi. 1920-1930-cu illərdə ərazi Buqulma kantonunun bir hissəsi olur.

Rayon 30 oktyabr 1931-ci ildə təsis edilmişdir. 1 fevral 1963-cü ildə ərazinin Əlmət rayonuna verilməsi ilə ləğv edilir. 12 yanvar 1965-ci ildə isə yenidən bərpa edilir.
## Yaşayış məntəqələri
Balan-Bulyak, Banki-Suxoyaş, Bulak, İrekle, Kamışlı, Kamışlı-Kul, Karamalı-Elqa, Katimov, Muslim, Myandey, Nijnı Suxoyaş, Oktyabr-Bulak, Tallı-Bullak.
## İqtisadiyyat
Romaşkin neft yatağının bir hissəsi Aznakay rayonunda yerləşir.

Bölgənin sənaye müəssisələri əsasən Aznakay şəhərində cəmləşmişdir. Burada neft-qaz kompleksi, maşınqayırma və metal emalı, yüngül və qida sənayesi müəssisələri vardır.

### Nəqliyyat
Bölgənin əsas yolları: Naberejnıe Çelnı (M7) - Aznakay - Oktyabrski (M5), 16K-0077 Aznakay-Əlmət, 16K-0078 Aznakay-Buqulma.

Dəmir yolları yoxdur. Rayonun cənub-qərb sərhəddindən bir qədər aralıda Buqulma hava limanı vardır.

## Mədəniyyət
Regional “Mayak” qəzeti tatar və rus dillərində nəşr olunur.

## İstinadlar
Recep İvedik

* Recep İvedik (personaj)
* Recep İvedik (film, 2008)
* Recep İvedik 2 (film, 2008)
* Recep İvedik 3 (film, 2010)
* Recep İvedik 4 (film, 2014)
* Recep İvedik 5 (film, 2017)
* Recep İvedik 6 (film, 2019)