Molekulyar genetika

**Molekulyar genetika** — Biologiyanın genlərin DNT səviyyəsində quruluşunu, funksiyasını və tənzimlənməsini öyrənən sahəsidir. Bu elm sahəsi genetik informasiyanın saxlanılması, ötürülməsi və ifadəsi proseslərini molekulyar səviyyədə araşdırır. Molekulyar genetika genlərin quruluşu, mutasiya, gen ifadəsi, replikasiya və transkripsiya kimi proseslərin mexanizmlərini öyrənməklə orqanizmlərdə baş verən irsi dəyişikliklərin səbəblərini izah edir.

Molekulyar genetika Genetika, Molekulyar biologiya, Biokimya və Biotexnologiya kimi elmi sahələrin birləşməsi nəticəsində formalaşmışdır. Bu sahə genlərin quruluşu və funksiyası ilə yanaşı, genetik məlumatın orqanizmdə necə ifadə olunduğunu və tənzimləndiyini də araşdırır.

## Tarixi

Molekulyar genetikanın inkişafı bir neçə mühüm elmi kəşflə bağlıdır . 1869-cu ildə kimyaçı Con Friedrik Miser hüceyrə nüvəsindən yeni maddə — “nüklein”i təcrid etmişdir. Sonralar bu maddənin DNT olduğu müəyyən edilmişdir.

XX əsrin əvvəllərində Qreqor Mendelin irsiyyət qanunları genetik tədqiqatların əsasını qoymuşdur
. 1950-ci ildə Ervin Qraf DNT-nin tərkibi ilə bağlı qaydaları müəyyən etmişdir. Bu qaydalara görə adenin miqdarı timinə, quanin miqdarı isə sitozinə bərabərdir.
1953-cü ildə James Vatson və Frankis Krik Rosalind Franklin tərəfindən əldə edilmiş rentgen difraksiyası məlumatlarına əsaslanaraq DNT-nin ikiqat spiral quruluşunu təsvir etmişlər  .
1970–1980-ci illərdə DNT sekvensləşdirilməsi və polimeraza zəncirvari reaksiyası kimi metodların inkişafı molekulyar genetikanın sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.

## Mərkəzi dogma
Molekulyar biologiya genetik informasiyanın ötürülməsini izah edən əsas prinsiplərdən biridir. Bu prinsipə görə genetik informasiya aşağıdakı ardıcıllıqla ötürülür:
# DNT → DNT (replikasiya)
# DNT → RNT (transkripsiya)
# RNT → zülal (translasiya)
Bu proseslər nəticəsində genetik informasiya zülalların sintezində istifadə olunur və hüceyrənin fəaliyyətini təmin edir.

## DNT-nin quruluşu
DNT iki zəncirli və spiral formalı molekuldur. Onun əsas struktur vahidi nukleotiddir. Hər bir nukleotid aşağıdakı hissələrdən ibarətdir :

* şəkər (dezoksiriboz)
* fosfat qrupu
* azot əsasları
Azot əsasları dörd növdür :

* adenin
* timin
* quanin
* sitozin
DNT-də adenin timinlə, quanin isə sitozinlə hidrogen rabitələri vasitəsilə birləşir . Bu komplementar prinsip genetik informasiyanın dəqiq surətdə ötürülməsini təmin edir .

## Tədqiqat üsulları
Molekulyar genetika müxtəlif laboratoriya metodlarından istifadə edir.
### Genetik skrininq
Genetik skrininq müəyyən fenotiplə əlaqəli genlərin aşkar edilməsi üçün istifadə olunur.
### Reverse genetika
Reverse genetika əvvəlcədən seçilmiş genin funksiyasını öyrənmək üçün həmin genin dəyişdirilməsinə əsaslanır.
### DNT analiz üsulları
Molekulyar genetika tədqiqatlarında geniş istifadə olunan metodlara aşağıdakılar daxildir:

* Polimeraza zəncirvari reaksiyası
* DNT sekvensləşdirilməsi
* Gel elektroforezi
* Restriksiya fermenti

## Tətbiqləri
Molekulyar genetika bir çox sahələrdə tətbiq olunur.
### Genetik mühəndislik
Genetik mühəndislik genlərin dəyişdirilməsi və yeni xüsusiyyətlərə malik orqanizmlərin yaradılması ilə məşğul olur.
### Tibb
Molekulyar genetika genetik xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsində mühüm rol oynayır. Bu sahədə fərdiləşdirilmiş tibb anlayışı geniş yayılmışdır.
### Forensik genetika
Forensik genetika cinayət araşdırmalarında istifadə olunur və DNT barmaq izi üsulu ilə şəxsin identifikasiyasına imkan verir.

## Həmçinin bax

Genetika

Molekulyar biologiya

Genomika

Epigenetika

Mutagenez

## İstinadlar