open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qışlayan qatırquyruğu

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdəsi 120 sm hündürlükdədir. Qını silindrik, gövdəyə sıxılmış, bütövlükdə qara, qaidədə və ya ortada eninə yaşıl zolaqlıdır. Strobiləri (spor sünbülləri) oturaq, yumurtavari, sivri və ya uzunsov-yumurtavari, 2 sm uzunluğundadır. Dişiçikləri erkən tökülən, gövdəsi budaqlanmayan.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Sporların yetişmə dövrü iyun-avqust aylarıdır. Mezofotdir. Nəmli yerlərdə, çağıl daşlarında, dəniz qumluqlarında psammofit-litoral bitkilik tipində kiçik qrup şəklində rast gəlinir. Dərman bitkisidir. Dağ qurşağına kimi, su kənarında, dəniz kənarı qumluqlarda *Convolvulus persicus, Daucus carota, Pulicaria dysenterica, Trachomitum sarmatiense, Argusia sibirica* bitkilərindən təşkil olunmuş senozlarda komponent kimi iştirak edir. Dərman bitkisidir, homeopatiyada və xalq təbabətində istifadə olunur. 

## Yayılması
Samur-Dəvəçi ovalığı (Xaçmaz rayonu, Şabran rayonu); Naxçıvan düzənliyi (Uzunoba kəndi ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Azalmaqdadır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi və antropogen amillər (mal-qara tərəfindən tapdalanması, çimərliklərdə tikinti işlərinin aparılması).

## Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasını təmin etmək və yeni yayılma yerlərini axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sarılıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
*  (=E.flavum(Georgi) Bobr.)
*  (=E.diffusum Ehrh.)
* 
*  (=Acachmena cuspidata (Bieb.) H.P.Fuchs)
* 
*  (=E.hieracifolium L.)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qollu-budaqlı sarılıqotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
İkiillik ot bitkisi olub, hündürlüyü 80 sm olub, bozumtul qısa sıx tükcükləri vardır. Gövdəsi bir və ya bir neçə olub, budaqlanandır. İnkişafının birinci ilində yalnız kökətrafı çətir əmələ gətirir. Çətir yarpaqları uzunsov daralmış saplaqdan ibarət olub, kiçik dişciklidir. İnkişafının ikinci ilində çoxlu qısa və nazik, tədricən azalan gövdələri üzərində xətti-neştərşəkilli və ya xətti, qısasaplaqlı və bütövkənarlı yarpaqları olur. Sonluqda yerləşən çiçəkləri oldaqca uzun fırçadan, kiçik, düz, sərbəst ləçəkləri, dördölçülü limonu-sarı rənglidir. Meyvələri uzun və nazik, uzunluğu 4 sm, olub, ağımtıl tükcüklərdən ibarətdər. Toxumları kiçik, kürəni-qonur rənglidir.

Bitkinin yerüstü hissələri, budaqlanan gövdəsi, yarpaqları, çiçəkləri və yetişməmiş meyvələri bərabər dərəcədə inkişaf edir. Gövdəsi azacıq qabırğalı, nazik şırımlı olub, uzunluğu 30 sm-ə qədərdir. Yarpaqları növbəli, xətti-uzunsov və ya xətti-neştərvari, əsasından daralmış, tədricən qısa saplağa keçən, kənarları dayaz dişcikli və ya bütövkənarlı olub, uzunluğu 3-6 sm, eni isə 0,5 sm-ə bərabərdir. Çiçəkqrupları yumşaq fırçadan ibarətdir. Çiçəkləri düz, kasacığı uzunsov və ya neştərvari, 4 kasayarpağından ibarətdir. Ləçəkləri 4 ədəd olub, tutqun-sarı rənglidir. Meyvələri dörd dənli qından ibarət, yastılaşmış, uzunluğu 7 sm, eni isə 1 mm-ə qədərdir. Xammalın rəngi sarımtıl-yaşıl olub, zəif iylidir.

Çöllərdə, quru çəmənliklərdə, küknar meşəliklərində, meşə kənarlarında, talalarda, dəmiryol və şose yolu kənarlarında yaşayır. 

Çiçəkləmə dövründə hündürlüyü ən azı 10 sm olduqda otbiçənlə biçmək lazımdır. Toplanıldıqdan 48 saatdan gec olmayaraq qurudulmalıdır.

 B siyahısına daxildir. İki sutqadan gec olmayaraq qurudulmalıdır.

## Tərkibi və təsiri
Bitkinin tərkibində başlıca olaraq toxumlarında 6%-ə qədər, yarpaqlarında 1-1,5%, gövdəsində isə 0,5-0,7% ürək qlükozidləri vardır.

Kardiotonik  dərmandır (ürək glikozidi). Çiçəkləmə dövründə toplanılır. Mədəni ikiillik bitki olan qolbudaqlı sarılıqotu xammal kimi keyfiyyətli dərman bitkisidir. 

Kardioviolen damcısı (şirəsinin komponenti və ya ekstraktı). Kardiotonik və sedativ dərmandır.

Xammal kimi qolbudaqlı sarılıqotundan alınan sokdan *kardioviolen* alınır. Kardioviolen kompliks preparat olub, ürəyin revmatik qüsurlarında, kardioskelerozda, ürək qan dövranı çatmamazlıqlarında, hətta stenokardiyada və vegetativ  nevrozlarda istifadə edilir. 

1ml konservləşdirilmiş spirtdə olan sokunda (1:1) nisbətində bioloji aktiv maddə olur. Rütubət ən azı 65%, kül 10%, yarpaq və digər hissəcikləri 3%, üzvi maddələr 1%, mineral maddələr isə 1%-dən çox deyildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Oba

**Oba** — XIX əsrdə həm maldar icma üzvlərinə məxsus xüsusi qurum (birlik) və həm də oturaq əhalinin muvəqqəti yaşayış məskəni olmuş, tədriclə daimi yaşayış məskəninə – kəndə çevrilmişdir.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanın ayrı-ayrı bolgələrində movcud olmuş belə obalar kəndə cevrilərkən kənd adlarında oba komponentini də saxlayırdı. Məsələn, Kəndoba (Ağsu rayonu), Vəlioba, Mollaoba, (Masallı rayonu), Mahmudoba (Şahbuz rayonu), Aşıqoba (Qusar rayonu) və b.

Oba heyvandarlıq təsərrufatının yaylağa və qışlağa köçməsi ilə əlaqədar meydana gəlmişdi. Daimi yaşayış məskənindən-kənddən nisbətən aralı salınan obada, adətən, qohum ailələr məskunlaşırdı. Bəzən bir obada bir necə qohum nəsil birgə yaşayırdı. Otlaqlardan səmərəli istifadə etmək məqsədilə istər yaylaqlarda, qışlaqlarda obalar xırda vahidlərə-dəngələrə bolunur, dəngələr isə bir-birindən "otarası" adlanan mərzlərlə ayrılırdı.

## Mənbə
* Azərbaycan etnoqrafiyası. Üç cilddə. II cild Bakı,2007, səh.24–25.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
* Kənd
* Yaylaq
* Qışlaq
* Şenlik
Şenlik

**Şenlik** – (şennik) ailə sayına görə obadan kiçik yaşayış məskənidir.

## Ümumi məlumat

Koma quruluşlu yaşayış məskənlərindəki hər bir koma ayrıca bir şenlik təşkil edir və əksər hallarda monogen xarakterli olurdu. Şənlik əhalisinin tərkibi, əsasən, qohum tayfalardan formalaşırdı. XIX əsrin ikinci yarısında N.A.Abelov yazır ki, ayrı-ayrı nəsil və qrupların (tirə, oymaq) məskun olduğu köçəri icma məskənlərini müsəlmanlar şenlik adlandırırlar. XIX əsrdə Azərbaycan xalq yaşayış məskənlərinin tarixən yaranmış tipləri olan kənd, oba və şenlik anlayışları, aralarında bəzi fərqlərin olmasına baxmayaraq, bütövlükdə "yaşayış məskəni" mənasında işlədilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qışlaq
Qışlaq

* Qışlaq (yataq) — sığırxana, yataq və yaşayış məskəni.

**Yaşayış məntəqələri**

;Azərbaycanda
* Qışlaq (Cəbrayıl) — Cəbrayıl rayonunda kənd.
* Qışlaq (Xocalı) — Xocalı rayonunda kənd.
* Qışlaq (Laçın) — Laçın rayonunda kənd.
* Qışlaq (Kələxan, Lerik) — Lerik rayonunun Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Qışlaq (Piran, Lerik) — Lerik rayonunun Piran kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Qışlaq (Tülüconu, Lerik) — Lerik rayonunun Tülüconu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

;Oxşar toponimlər
* Aşağı Qışlaq — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda kənd.
* Aydınqışlaq — Qəbələ rayonunda kənd.
* Böyük Qışlaq — Tovuz rayonunda kənd.
* Kolqışlaq — Ağdam rayonunda kənd.
* Orta qışlaq —  Ağdam rayonunun Üçoğlan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Qımılqışlaq
* Qızıl Qışlaq
* Nohurqışlaq — Qəbələ rayonunda kənd.
* Padarqışlaq — Ağsu rayonunda kənd.
* Seyidqışlaq — Qəbələ rayonunda kənd.
* Yeniqışlaq — Neftçala rayonunda kənd.
* Yuxarı Qışlaq — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda kənd.

;Ermənistanda
* Qışlaq (Loru) —

;İranda
* Qışlaq (Germi) —
* Qışlaq (Marağa) —
* Qışlaq (Xoy) —
* Qışlaq (Culfa) —
* Qışlaq (Üskü) —
* Qışlaq (Qəzvin) —
* Qışlaq Mərzabad (Vərziqan) —
* Qışlaq Rəhim (Vərziqan) —
* Qışlaq-i Piyazi (Azərşəhr) —
* Qışlaq-i Ərəmanə (Culfa) —
* Qışlaq-i Ağcaran (Biləsuvar) —
* Qışlaq-i Acıişmə-i Əliheydərbəy (Biləsuvar) —
* Sarıqamış Qışlaq (Bükan) —
* Yuxarı Qışlaq Xuraşa (Vərziqan) —
* Qışlaq (Sultaniyə) —
Cenevrə dirçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillikdir. Gövdəsi düz, 15-40 (60) sm hündürlükdə, hər tərəfi xovlu-tüklü, sadədir. Yarpaqları hər iki tərəfdən tüklü, kökətrafı yarpaqlar uzunsov-belvari, tərsyumurtavari və ya belvari-tərsyumurtavari, iri dairəvi dişli, saplağa daralan, çiçək əmələ gələnə yaxın quruyan, aşağı və orta yarpaqlar adətən uzunsov, yuxarı yarısında dairəvi-dişli, qaidə hissəsinə doğru pazvari daralan, oturaq; sonuncu yarpaqlar yumurtavari, üç bölümlü və ya üç dişlidir. Çiçəkləri 4-6 (8) sayda çiçək köbələrində, gövdənin uc hissəsində sünbülşəkilli çiçəkqrupunda toplanandır. Tac mavi, bəzən ağ və ya çəhrayıtəhər rənglidir. Fındıqcalar dəyirmi və torvari-qırışlıdır.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin, Samur-Dəvəçi ovalığının, Qobustanın rayonlarında arandan orta, nadir hallarda yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Çəmənlərdə, kolluqlarda, çay kənarı, talalarda, bağçalarda, əkin sahələrində, suvarma kanalları boyunca, alaqlı yerlərdə bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əsl əzvay

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## İstifadə edir
Aloe veradan iki maddə - şəffaf gel və onun sarı lateksi kommersiya məhsullarının istehsalı üçün istifadə olunur. Aloe gel adətən yanıqlar, yaralar, donma, səpgilər, sedef, soyuq yaralar və ya quru dəri kimi dəri xəstəlikləri üçün aktual dərmanlar hazırlamaq üçün istifadə olunur. Aloe lateks qatran adlanan qurudulmuş formada və ya "aloe qurudulmuş şirəsi" kimi əldə edilə bilər.

## Sinonimləri
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
** 
** 
** 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Naqalend

**Naqalend** — Hindistanda ştatdır. Ərazisi 16 579 kvadrat kilometr, əhalisi 2 milyondan azdır. Mərkəzi Kohima, ən böyük şəhəri Dimapurdur. Bu ştatın özəllikləri əhalisinin böyük əksəriyyətinin xristianlardan ibarət olmasıdır.

## İstinadlar
Kohima

**Kohima** — Hindistanda şəhər. Naqalend ştatının mərkəzidir. Əhalisi 80 000 nəfərə yaxındır. XIX əsrdə salınmışdır.

## İstinadlar
Orissa

**Orissa** — Hindistanın şərqində yerləşən ştatdır. Ərazisi 155 707 kvadrat kilometr, əhalisi 40 milyona yaxındır. Mərkəzi və ən böyük şəhəri Bhubenaşvardır. bundan başqa mühüm şəhərləri Anqul, Bhadrak, və Bolangirdir. Ştatda 2008-ci ildə hinduistlərlə xristianlar arasında dini zəmində toqquşmalar baş vermişdi. Nəticədə 50 000-dən çox xristian ştatı tərk edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dimapur

**Dimapur**-Hidistanın Naqalend Ştatında şəhər. 
XIV əsrdə əsasının qoyulduğu ehtimal olunur. Əhalisi 160 000 nəfərdir. Əcnəbilər şəhərə xüsusi buraxılıəş vərəqəsilə buraxılırlar. 
## İstinadlar
Kristi Kenyon

**Kristi Kenyon** (, ) — erməni əsilli ABŞ pornoaktrisası.

## Həyatı
Kristi Kenyon erməni əsilli ata ilə italyan əsilli ananın ailəsində dünyaya gəlmişdir . Əsl adı Melisa Key Bardizbanyandır (ing. dilində *Melissa Kaye Bardizbanian*).

### Maraqlı faktlar
* Boyu : 170 sm
* Çəkisi : 59 kq
* Sinə ətrafı : 91 sm
* Beli : 61 sm
* Omba genişliyi : 91 sm

## Xarici keçidlər
* IMDb : Mini Biography Christy Canyon
* Christy Canyon Fansite
* Cristy Canyon Official Site
* My Space : Cristy Canyon

## Mənbə
Edinburq hersoqu

**Edinburq hersoqu** () — Şotlandiyanın paytaxtı Edinburqa görə verilən britaniya hersoq titulu. Britaniya kral ailəsində yeni hersoq titullarından biridir. XVIII əsrdən , Böyük Britaniyanın birləşməsindən sonra yaranıb. 1764—1834-ci illərdə titul Qloster hersoqu titulu ilə birləşdirildi.

Bütün tarix boyu titulu 6 nəfər daşıyıb.

# Şahzadə Frederik, Britaniya kralı II Georqun oğlu
# Şahzadə Georq, Britaniya kralı II Georqun nəvəsi
# Şahzadə Alfred, Britaniya kraliçası Kraliça Viktoriyanın oğlu
# Şahzadə Filipp Mauntbetten, Britaniya kraliçası II Elizabetin əri, kral-konsort
# Şahzadə Çarlz, Britaniya kraliçası II Elizabetin oğlu
# Şahzadə Eduard, Britaniya kraliçası II Elizabetin oğlu

## İstinadlar
* HRH The Duke of Edinburgh  on Burke’s Peerage
* Duke of Edinburgh
İton kolleci

**İton kolleci** (, tam adı — ) — ingilis-sakson təhsil sistemində oğlanlar üçün özəl məktəb. Kollec 1440-cı ildə kral VI Henrix tərəfindən yaradılıb.
Fəaliyyəti dövründə Böyük Britaniyanın 19 Baş Naziri məktəbin dinləyicisi olub. Ölkənin keçmiş Baş Naziri Devid Kemeron da məktəbin məzunudur.
İton kolleci Londondan 30 kilometr qərbdə, Temza çayının sahilində, Vindzor sarayının yaxınlığında yerləşir. 13–18 yaşlı oğlan uşaqları üçün özəl məktəb-pansiondur. Təhsil haqqı ildə 24.490 ingilis funt sterlinqi və ya 50.000 ABŞ dollarıdır. Kollecin 1300 tələbəsi vardır, bəziləri kral təqaüdçüləri olaraq təhsil haqqı ödəmirlər.

## İstinadlar

## Qaynaqlar
* Nevill, Ralph (1911). *Floreat Etona: Anecdotes and Memories of Eton College*. London: Macmillan. OCLC|1347225

## Xarici keçidlər

*Rəsmi saytı
* Britaniya Şurası, təhsil bölməsinin saytı (rus)
* İngiltərədə özəl təhsil barədə məqalələr (rus)
Sol qulaqcıq

**Sol qulaqcıq** – (lat. *Atrium sinistrum*) ürəyin ən dal hissəsini işğal edib arxa tərəfdən qida borusuna və öndən aortaya söykənmişdir. Bunun ön hissəsi sol seyvan – (lat. *auricula sinistra*) arxadan ınə doğru gedərək ağciyər kötüyünü sol tərəfdən əhatə edir. Sol qulaqcığa yuxarı tərəfdən ağciyər venalarının dəlikləri (iki cüt) – (lat. *ostia venarum pulmonalis*) açılır;

Embrional dövrdə ağciyər venası tək olur, bu damar həər ağciyərdən bir şaxə qəbul edir. Bunların da hər biri iki şaxədən təşkil olunur. Sonradan ağciyərin ümumi venası yavaş-yavaş genələrək sol qulaqcığın divarını əmələ gətirir, on görə onun kökləri qulaqcığa yaxınlaşır və nəticədə sol qulaqcığa açılan damarların miqdarı çoxalır (dördə çatır).

aşağı tərəfdə o, sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi – (lat. *ostium atrioventriculare sinistrum*) vasitəsilə sol mədəciklə birləşir. Bu dəlik ovala bənzəyir və sağ tərəfdəkindən dar olur.

Sol qulaqcığın sağ divarında (qulaqcıqlararası arakəsmədə) oval çuxura uyğun nahiyə embrional dövründə büküş şəklində olur və oval dəlik qapaqcığı – (lat. *valvula foraminis ovalis*) ya arakəsmə orağı – (lat. *falx septi*) adlanır. Döl anadan olandan sonra sol qulaqcıqda təzyiq artdığı üçün bu qapaqcıq – (lat. *limbus fossae ovalis*) ilə bitişir və oval dəliyi qapayır.

## İstinadlar

## Mənbə

*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1979
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
Aylar Lay

**Aylar Lay** () — Norveç manekeni və keçmiş pornoaktrisası. Hal-hazırda o musiqi sənayesində aktirsa və müğənni kimi fəaliyyət göstərir, İsveç diceyi Basshunterin bir neçə klipində iştirak edib. Ailəsində baş verən problemlər səbəbindən o öz ailəsindən alınaraq ögey ailədə böyüdülüb.

## Həyatı
Aylar İranın paytaxtı Tehran şəhərində. ailəsində anadan olub. Lakin sonradan ailəsi Norveçə köçüb. Burada bir müddət sonra o öz ailəsindən alınaraq norveçli ailənin tərbiyəsinə verilib. Öz müsahibələrində Aylar həmişə özünün norveçli olduğunu qətiyyətlə vurğulayıb.

Məktəbi bitirdikdən sonra Aylar porno filmlərdə çəkilməyə başlayıb. **Diana** səhnə ləqəbi altında bir neçə porno filmdə çəkildikdən sonra model fəaliyyətinə başlamaq qərarına gəlir. 2004-cü ildə o, "Miss Norveç" yarışına qatılır, lakin əvvəllər porno filmlərdə çəkildiyinə görə buradan qovulur, belə ki, yarışın şərtlərinə görə yarışa qatılanların heç biri əvvəllər çılpaq olaraq çəkilişdə olmamalıdırlar. Aylar porno filmlərdə çəkildiyinə görə İrana girişinə qadağa qoyulub və buna görə oradakı atasını ziyarət edə bilmir. Aylar öz müsahibələrində keçmişdə porno filmlərdə çəkildiyinə görə "çox peşman" olduğunu bildirib. 2004-cü ildə Aylar britaniyalı estrada ulduzu Robbi Vilyamsla sekslə məşğul olduğunu iddia edib, lakin Vilyams bu iddiaları qətiyyətlə təkzib edib.

### Maraqlı faktlar
* Boyu : 157 sm
* Çəkisi : 52 kq
* Sinə ətrafı : 91 sm
* Beli : 61 sm
* Omba genişliyi : 81 sm

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aylar Lie at the Internet Movie Database
* Aylar Lie at the Internet Adult Film Database
Adaptasiya

**Adaptasiya** () — uyğunlaşma, adapto – uyğunlaşdırıram deməkdir.

* Adaptasiya (sosiologiya) — latınca uyğunlaşma mənasını verən adaptatio sözü
* Adaptasiya (biologiya) — orqanizmlərin (fərd, populyasiya, növ) quruluş və funksiyalarının, eləcə də onların orqanlarının mühit şəraitinə uyğunlaşması.
Mərmər

**Mərmər** (;  — "parlayan daş", "daş qayması") — əhəngdaşı və dolomitlərin metamorfizmə uğraması (yenidən kristallaşması) nəticəsində əmələ gələn xırda, orta və iridənəli kristallik süxur. Tərkibində kvars, xalsedon, hematit pirit və s. mineralların, həmçinin üzvi birləşmələrin qatışıqları olur. Həcm çəkisi 2,65–2,90, sıxlığa davamlığı 500–2500 kqs/sm², rəngi qatışıqlardan asılı olaraq müxtəlifdir. Xırdadənəli növləri daha davamlıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bəyaz gecələr

**Bəyaz gecələr** — qütb dairəsi boyunca ilin yay fəslində müşahidə edilən işıqlı gecələr. Yayda, bu zolaqda günəş az vaxt ərzində üfüq arxasında olduğu üçün gecəyarısı da axşam şəfəqi kimi işıq olur. Bəyaz gecələr maydan iyula qədər Sankt-Peterburq, Oslo, Maqadan paraleli üçün adi haldır.

## Xarici keçidlər
* http://www.encspb.ru/search.php?words%5B%5D=&words%5B%5D=%E1%E5%EB%FB%E5+%ED%EE%F7%E8&dir=0&x=0&y=0&swissues=1

## Həmçinin bax
"Bəyaz gecələr"
Ağciyər venaları

**Ağciyər venaları**  iki cüt ağciyər venalarının dəlikləri (lat. ostia venarum pulmonalis) vasitəsilə sol qulaqcığa açılır. Kiçik qan-dövranına aid venalar olub ağciyərlərdən başlanğıcını götürərək, arteriyal qanı sol qulaqcığa daşıyır. Ağciyərlərin kütləsində olan kiçik venalar bir-birilə birləşərək ağciyərlərin qapılarında iki cüt ağciyər venalarını: sağ ağciyər qapısında —  və sol ağciyər qapısında —  əmələ gətirirlər. Bunların qapaqları yoxdur.

### Sağ ağciyər venaları
Sağ ağciyər venaları sol tərəfdəkindən uzundurlar, ağciyər arteriyasının altı ilə və yuxarı boş venanın, sağ qulaqcığın və qalxan aortanın dalı ilə sağa doğru gedərək, ürək kisəsini dəldikdən sonra sol qulaqcığa açılır.

### Sol ağciyər venaları
Sol ağciyər venaları ağciyər qapısından çıxaraq enən aortanın qabağı ilə sağa doğru gedirlər və ürək kisəsini dəldikdən sonra sol qulaqcığa açılırlar. Ağciyər qapılarından çıxdıqdan sonra  bronx venalarının  bir qismini qəbul edirlər.

## Tipləri
* Sağ yuxarı — 
* Sağ aşağı — 
* Sol yuxarı — 
* Sol aşağı — 

## Təsvirlər


Bronchial anatomy.jpg|Bronxiolanın qurluşu
Alveolus diagram az.jpg|Alveolanın qurluşu
Illu pulmonary circuit.jpg|Kiçik qan dövranı



## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie 

## Xarici keçidlər
* Illustration at infomat.net 

## Həmçinin bax
* Yuxarı boş vena
* Aşağı boş vena
* Göbək venası
* Qapı venası
* Ümumi qalça venası
Fronton

**Fronton** (,  — *alın, divarın ön hissəsi*) — üfüqi və iki maili karnizdən yaranan üçbucaqdır.
Norfolk

**Norfolk** (, ) — İngiltərənin şərqində yerləşən qraflıq. Şərqi İngiltərə regionuna daxildir. Şimaldan və şərqdən Şimal dənizi ilə sərhədlənir. İngiltərədə beşinci ən böyük qraflıq olan Norfolkda Norviç şəhəri yerləşir. Ərazisi 5,371 km²-dir. Əhalisi 840.600 min nəfərdir. 34 ingilis qraflığı arasında Norfolk əhalisinin sayına görə yeddinci yerdədir (859,400 nəfər). Qraflığın sahəsi böyük olsa da, əhali sıxlığı azdır (hər km²-də 155 nəfər) və İngiltərədə əhali sıxlığı ən az olan onuncu qraflıqdır. Norviçin mərkəzində yerləşən tarixi məkanlar turizmin inkişafına kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Norfolkun şəhər və kəndlərinin siyahısı
* Norfolk County Council
* BBC Norfolk
Vunqtau

**Vunqtau** () — Vyetnamın Baria-Vunqtau əyalətində şəhər. Hanoydan 1200 km cənubda yerləşir.

Əhalisi 240 min nəfər (2002), sahəsi 140 km²-dir. Baria-Vunqtau əyalətinin inzibati mərkəzi. Şəhərdə hava limanı var. Vyetnamın neft sənayesi mərkəzidir.

Vunqtau Bakı ilə qardaşlaşmış şəhərdir. Şəhərdəki neft sənayesi müəssisələrində çalışan yerli mütəxəssislərin böyük əksəriyyəti Azərbaycan Sənaye İnstitutunun məzunlarıdır.

1988-ci ildə "Azərbaycanfilm" Kinostudiyası tərəfindən Bakı və Vunqtaunun dostluğu haqqında "Ağ pələnglə görüş" filmi çəkilmişdir.

Bakının Xətai rayonunda Vunqtau küçəsi var.

## Qardaşlaşdığı şəhərlər
*  Bakı, Azərbaycan
*  Gəncə, Azərbaycan
İlan zəhəri

**İlan zəhəri** — bəzi ilanların tüpürcək vəzilərinin zəhərli ifrazatı.
İlan zəhəri rəngsiz, sarımtıl, yaxud yaşıla bənzər duru mayedir. İlan zəhəri müalicə əhəmiyyətlidir.

İlan zəhərini qurudulmuş halda 23-ilə qədər saxlamaq olur. Zəhərli ilanlar mühafizə olunur. Abşeron yarımadası Şahidli burnunda 3 min gürzə saxlanan qoruq var.

Azərbaycanda 23 ilan növü mövcuddur. İlanlar, siçan, ilbiz, həşərat, quş yumurtası və s. ilə qidalanır.

## Həmçinin bax
* Sürünənlər

## Xarici keçidlər
* İlan zəhərləri (Rus dilində)
Exolokasiya

**Exolokasiya** – əşyalardan əks olunan səs dalğalarının və ya radiodalğaların qeydə alınması, onların yerinin, forma və ölçülərinin təyin edilməsi. 

Akustik exolokasiya, radioekolokasiya və hidroekolokasiya formaları mövcuddur. Bəzi həşərat və quşlarda, yarasa, delfin, suiti, balina və s.-də canlı exolokasiya var. Exolokasiya heyvanların səmti bilməsi, maneələrdən qorunması, həmçinin qida axtarması üçün vacibdir. Yarasa və delfinin exolokatoru ətraflı tədqiq edilmişdir.

Exolokasiya prinsipi ilə işləyən texniki qurğular, sualtı qayıqların yerini öyrənməkdə, minalanmış sahələri tapmaqda, dəniz və okean dibi relyeflərinin tədqiqində geniş tətbiq olunur. Lakin, texniki exolokasiya qurğuların həssaslığına görə canlıların exolokasiyasından geri qalır.

## Mənbə
* Ultrasəs müayinəsi
İnfauna

**İnfauna** – dəniz, çay, göl və nohurların dibindəki qruntda
yaşayan heyvanlar. Molyusklar, dərisitikanlılar, həlqəvi və yumruə qurdlar, cücü sürfələri, bəzi balıqlar və s. infaunaya aiddir.

## Həmçinin bax
* Fauna
İndikator

**İndiqator**(, )

* İndikator — qurğunun durumu haqqında xəbərdarlıq edən siferblat və ya işıqlı göstərici. Məsələn, disk ötürücüsü (ACTUATOR) işıq indikatoruna malikdir və o, diskə müraciət zamanı yanır.
* İndikator — Bu və ya digər mühit xüsusiyyətini göstərən (təsdiq edən) bitki, heyvan, mikroorqanizm və biosenozlar.
* İndikator (ekologiya) —
* İndiqator (iqtisadiyyat) —
* İndikator (kimya) —

## İstinadlar
Vindzor sarayı

**Vindzor sarayı** — Britaniya monarxlarının İngiltərənin Berkşir qraflığının Vinzor şəhərində yerləşən iqamətgahı. 900 il ərzində Temza çayı sahilində yerləşərək monarxiyanın simvolu olub. Onu "bütün dünyada ən romantik qəsr" adlandırmışlar. Böyük Britaniyanın indiki hakim kral sülaləsi onun adı ilə adlanmışdır.

## Xarici keçidlər

* Official Windsor Castle site
* Royal Residences: Windsor Castle
* Historic photos of Windsor Castle 
* Images of England record for Windsor Castle 
* Windsor Castle at English Monarchs
* Channel4.com - Big Royal Dig
Baqəvər

**** () —  sırasının  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

### Növləri
#### Azərbaycanın dərman bitkiləri
* 
* 

#### Digər növləri
* 
* 
* 
* 

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Şərq süsənbəri

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Sivriyarpaq aktinidiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Saxalində, Kuril adalarında, Koreya və Yaponiyanın iynəyarpaqlı meşələrində bitir. Uzaq Şərq meşələrinin ən iri, oduncaqlı lianasıdır.

## Botaniki xarakteristikası
25 m hündürlüyə çatan bitkidir. Gövdəsi möhkəm oduncaqlaşmış, diametri 10–15 sm-ə çatır. Kürəvi, yumurtavari yarpaqları üstdən dərivari, tünd-yaşıl,15 sm uzunluğunda, 10 sm enində olur. Çiçəkləri ikievlidir. Zoğları hamar, açıq-bozdur. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Meyvələrin uzunluğu 1,5–3 sm, eni 1,2–2,7 sm, müxtəlif formalı-uzunsov, şarşəkilli, yumrudur, yetişmiş meyvələri tünd-yaşıl, şirin, dadlıdır. Meyvələrin yetişməsi-sentyabrın axırlarından oktyabrın ortalarınadəkdir. Toxumla və vegetativ üsulla çoxalır. Vegetativ çoxaldılmada qələmlərin kökatma müddəti 20–25 gündür.

## Ekologiyası
Əlverişli şəraitdə 100 ilə qədər yaşayır. Qışadavamlılığı yüksəkdir. Torpağın nəmişliyinə çox tələbkardır. Kölgəyə, tüstüyə və qazadavamlılığı ortadadır. Günəş yanıqları ilə zədələnir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın yarımrütubətli Şəki-Zaqatala və Lənkəran-Astara bölgələrində mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Sentyabr-oktyabr aylarında yetişmiş yaşıl-sarı meyvələri bitkiyə dekorativlik verir. Şaquli yaşıllaşdırmanın bütün növləri üçün (çəpər, çardaq və s.) perspektivlidir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kolomikt aktinidiyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
Çində, Yaponiyada, Koreyada, Saxalində meşələrdə, dəniz səviyyəsindən 1300–1400 m hündürlükdə bitən lianadır.

## Botaniki xarakteristikası
15 m hündürlüyə çatan sarmaşan bitkidir. Yarpaqları müxtəlif çalarlı; əvvəl bürüncü, sonra yaşıl, çiçəkləyəndə ağ-alabəzək, payızda narıncı-bənövşəyi, daha sonra qızaran moruğu-qırmızı rəngli iri kürəvari olur. Çiçəkləri ağ və çəhrayı rəngdə, ətirlidir. Zoğ üzərində tək-tək və ya seyrək salxımlarda yerləşir, ikievli bitkidir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri kiçik, 50–60 tozcuqdan ibarət olub, dişicikli çiçəklər isə iridir. İyunun ikinci ongünlüyündə çiçəkləyir. Çiçəkləmə müddəti 20 gün davam edir. Meyvəsi giləmeyvədir. Açıq-şabalıdı, narıncı, sarı və yaşıl meyvələri uzunsov, silindrik, yumurtavari və yumru formadadır, uzunluğu 2–7 sm, eni 1–3 sm olur. Meyvələri sentyabrın ortalarında yetişir. Hər meyvədə çoxlu tünd-şabalıdı, yaxud açıq-qara toxumu olur. Vegetativ yolla yaxşı çoxalır.

## Ekologiyası
Şaxtaya, rütubətə davamlı, torpağa az tələbkardır. Əlverişli şəraitdə 80–100 ilədək yaşayır.

## Azərbaycanda yayılması
Cənub bölgəsində, Qubada mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Şəhər və qəsəbələrin şaquli yaşıllıqlarında istfadə oluna bilər. Meyvələr üzvi turşularla, şəkər və C vitamini ilə zəngindir. Ondan şirə, kompot, mürəbbə, cem, püre və s. hazırlanır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Poliqam aktinidiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. 

## Arealı
Saxalində, Koreyada, Şimal-Şərqi Çində təbii halda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Kol lianasıdır. Cavan zoğların qabığı boz-qonur, yaşlılarda qırmızımtıl-qonurdur. Yarpaqları vegetasiya dövründə rəngini dəyişir. İyunun əvvəlindən avqustun ortalarınadək təxminən 30 gün ağ, ətirli çiçəklərlə çiçəkləyir. Bitki birevlidir. Hündürlüyü 5–8 m-ə qədər, gövdəsinin qalınlığı 2–3 sm olan, orta boylu lianadır. Xarici görünüşünə görə kolomikta aktinidiyasına bənzəyir, ancaq ondan kiçikdir, az budaqlanır. Yarpaqlarının itiuclu və kənarının itidişli olması ilə başqa növlərdən fərqlənir. Ətirli, ağ rəngli çiçəkləri ikicinslidir. Diametri 2,5 sm-ə qədər olur. Meyvəsi silindrvari, ucdan sivri buruncuqludur. Sentyabr-oktyabr aylarında yetişmiş meyvələri açıq-narıncı rəngdə olur. Meyvələrinin uzunluğu 4 sm-dək olub, sentyabr ayında yetişir, həmin dövrdə rəngi kəskin dəyişir.

## Ekologiyası
İsti, rütubətsevəndir, günəşin sərt şüalarından yarpaqları yanır.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Lənkəranda, Astarada özəl həyətyanı sahələrdə rast gəlinir. Mədəni şəraitdə XIX əsrin 60-cı illərindən becərilir.

## İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmasında, divarların örtülməsində dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Meyvələri askorbin turşusu ilə zəngindir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sünbülvari qarğaotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü .

## Botaniki təsviri
Çoxillik, 70 sm hünd.-də, qalın, çoxşişli kökümsovlu bitkidir. Gövdəsi düz, əsasından tünd, uzunsov pulcuqlarla örtülmüşdür. Yarpaqları iri, lələkvari yarpaqcıqlı, iki-üçqat bölümlüdür. Yarpaqcıqlar enli-oval, küt və ya qısa uclu, kənarları boyunca kəsikli və iti dişciklidir. Çiçəkləri 3–4 mm uz.-da, ağ rəngli, oval salxıma yığılmışdır. Ləçəklər oval, dırnağa qədər daralmış, demək olar ki, yumurtalığa bərabərdir. Meyvəsi giləmeyvəşəkilli, şarvari, qara rənglidir .

## Yayılması
**Dünyada:** Əfqanıstan, Albaniya, Avstriya, Baltikyanı ölkələr, Belarus, Belçika, Bolqarıstan, Rusiya, Çexiya, Slovakiya, Danimarka, Himalay, Finlandiya, Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, Yunanıstan, Macarıstan, İran, İtaliya, Qazaxıstan, Krım, Nepal, Niderland, Şimali Qafqaz, Norveç, Pakistan, Polşa, Rumıniya, İspaniya, İsveç, İsveçrə, Cənubi Qafqaz, Türkiyə, Ukrayna . **Azərbaycanda:** Böyük Qafqaz (Quba), BQ qərbi, Kiçik Qafqaz şimal, mərkəz, cənub (Laçın) .

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvələmə may-iyun aylarına təsadüf edir. Orta və yuxarı dağ qurşaqlarında yayılır. Mezofit, işıqsevən bitkidir .

## Növün istifadə sahəsi
**Dərman kimi:** Ənənəvi olaraq revmatizm və oynaq ağrılarını müalicə etmək üçün, qut simptomlarını yüngülləşdirmək üçün, oynaq ağrısı, revmatizm və menstrual narahatlıq kimi vəziyyətlərdə homeopatiyada  istifadə olunur. İltihab əleyhinə xüsusiyyətlərinə görə xaricə tətbiq etmək üçün məlhəm və ya təpitmə şəklində tətbiq olunur. Yarpaqları C vitamini ilə zəngindir . 

Xoşagəlməz qoxulu zəhərli bitkidir. Meyvələrindən boya alınır. Dekorativ məqsədlə istifadə oluna bilər.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aptek gücotu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xüsusiyətləri
Hündürlüyü 50-125 sm, gövdəsi hündür, düz, sərt qabarıq və qısa qıvrım tüklərlə örtülü olan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqlar saplaqdadır; tək lələkvari yarpaqların yarpaqcıqları elliptik və ya uzunsovdur, mişarvari kəsilmişdir, onlar arasında yerləşən kiçik yarpaqcıqlar yumurtaşəkillidir; bütün yarpaqcıqlar üst tərəfdən yaşıl, alt tərəfdən isə oturaq və ya saplaqlı vəziciyi olan boz-keçə tüklüdür. Çiçəkləri yuxarı hissəsi sıx, aşağı hissəsi isə boş, uzun sünbülşəkilli salxımdadır. Ləçəkləri sarı rəngdə olub, uzunluğu 4–5 mm-dir. May-iyun ayalrında çiçəkləyir, iyun-iyul aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında, əsasən meşəli rayonlarda, orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## Yaşayış mühiti
Kəsilmiş meşələrdə, meşə kənarında, kolluqlarda, sahildə, çəmənlərdə rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Yarpaqlarında aşı maddəsi vardır. Sarı rəngdə boyaq almaq olur. Xalq təbabətində müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi üçün istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xırdayarpaq ağcaqayın

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü.

## Arealı
Yaponiya, Koreya, Çin, Monqoliyada bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 20–25 m-ə çatan, piramidal — şaxələnmiş çətirli, yarpağı tökülən ağacdır. Qabığı hamar, sonradan isə sarı-boz olur. Yarpaqları beş və ya yeddi pərli, eni 8–15 sm, hər tərəfdən yaşıl, zəif və ya mərkəzinədək kəsik, kənarları hamar, alt tərəfi tükcüksüz və ya əsas borucuqlarda yumşaq tükcüklüdür. Pərləri üçkünc, bərabər, ucu bizdir. Saplaqları uzundur. Payızda sarı, qırmızı rəng alır. Çiçəkləri sarı, salxımlara yığılmış, çiçək saplaqlarında 4–6 sm-dir. Yarpaqlarla eyni vaxtda və ya əvvəl əmələ gəlir. Bir ağacda ancaq erkək və ya ancaq dişi çiçəkləri olur. Tumurcuqları qışda tünd qırmızıdır. Aprel-mayda çiçəkləyir, sentyabrda meyvə verir. Meyvəsi cüt-cüt uzanmış qanadcıqlı, eni 1–1,5 sm, uzunluğu 3–3,5 sm, hamar qozanın uzunluğu 1–1,3 sm və eni 8–10 mm-dir. Qanadcıqları müxtəlif bucaqlar altında yerləşmişdir.

## Ekologiyası
Meşələrdə, qayalıqlarda, dağlarda, dəniz səviyəsindən 1800 metr hündürlüklərdə bitir. Çox tez uyğunlaşır, nəmişli drenajlı torpaqlarda, zəif günəşli ərazilərdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Bakıda, Gəncədə, Qalaltında mədəni şəraitdə park və bağlarda becərilir.

## İstifadəsi
Meyvələri yeməlidir, tərkibində şəkər vardır, müxtəlif siropların hazırlanmasında istifadə edilir. Tək əkinlərdə istifadəsi məqsədəuyğundur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Elymus repens

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Kökləri uzun, üfqi uzanan, sapabənzər olub 5–15 sm dərinliyə qədər gedir. Gövdədinin hündürlüyü 40–150 sm olur. Bitkinin dibindən çixan və gövdədən 2–8,5 mm hündürlükdə olan yarpaqları uzunluğu 15–40 sm, eni 3–10 mm çılpaq düz xət şəklində olur.

Çiçəyin formulu: }}.

## Yayılması
Bitkinin vətəni Avropa, Şimali Afrika və Asiyadır olsa da, demək olar ki, hər yerə yayılmışdır və əksər yerlərdə alaq otu hesab edilir. Bostan şəraitində bu bitkiləri təmizləmək üçün torpağı çevirir və kökləri əllə çıxarılıb atılır. Torpaqdan kənarda tez quruyur və məhv olur. Düzənliklərdə və dağlarda bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

## Yarımnövləri
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Uca aylant

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Azərbayacan şəraitində hündürlüyü 12-15 m (nadir hallarda 20 m.) m, diametri 60 sm olan, öz vətənində isə hündürlüyü 30 m-ə çatan ağacdır. Çətiri iri budaqlıdır, lakin iri yarpaqların çox olmasına görə sıxdır və kölgəlidir. Cavan budaqları açıq-qəhvəyi, yaşlı gövdəsinin rəngi isə açıq boz rəngdədir. Yarpaqları iri və mürəkkəbdir, uzunluğu 40-70 (90) sm-dir, tək lələkvaridir, ümumi saplaqda oturmuş 9-41 ədəd yarpaqcıqdan ibarətdir, xoşagəlməyən iyi vardır; yarpaqcıqların uzunluğu (4) 5-8 (13) sm, uzunsov-yumurtaşəkilli və yaxud neştərvari yumurtaşəkillidir. Qaidəsinə doğru dəyirmi və ya çəpinə kəsilmiş, tam inkişaf dövründə çılpaq, kənarları nazik kirpikcikli, qaidə hissəsində, hər birində 1-2 (3-4) ədəd iri dişlidir. Çiçək qrupu iri, süpürgəvari, kifayət qədər sıx olub, uzunluğu 20-30 sm-ə qədərdir. Çıçəkləri xırda, uzunluğu 2,5-3,5 mm, ikicinslidir və erkəkciklidir, xoşagəlməyən iyi vardır. Ləçəkləri 5-6 ədəd olub, xırdadır, yumurtaşəkilli, yaşılımtıl rəngli və tutqundur. Meyvə: Meyvəsi yastı qanadmeyvə, uzunluğu 3-4 sm, rombşəkilli formada və qanadın ortasında yerləşmiş bir toxumdan ibarətdir. May (iyun) ayında çiçəkləyir, (avqust) sentyabr (oktyabr) ayında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
Qədimdən Abşeronun hər yerində əkilir. Kür-Araz, SamurŞabran, Lənkəran, Alazan-Əyriçay oval., Kür, Naxçıvan, İsmayıllı və Xəzəryanı düz. rast gəlinir.

### Əsas yayılma nöqtələri
Bakı, Şamaxı, Ağsu, Kürdəmir, Göyçay, Ağdaş, Gəncə,Yevlax, Mingəçevir, Bərdə, Ağdam, Salyan, Sabirabad, Beyləqan, Naxçıvan və s.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Oduncağından mebel və müxtəlif xarrat məmulatlarının hazırlanmasında istifadə olunur. Qabıq və yarpaqları tibbi əhəmiyyətə malikdir. Yeni zoğlarından, çiçəklərindən və cavan qabığından alınan cövhər bəzi xəstəliklərdə istifadə olunur. Qabığındakı qətranlı şirəsi yağlı boyaların hazırlanmasında istifadə olunur. 

## Sinonimləri
** 
** 
* 
** 
** 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
** 
* 
* 
** 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ayı soğanı

****, xalyar () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir (VU A2c + 3c). Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı uzunsov, ensiz, 1 sm enində, gövdə üçtilli və ya dairəvi, 15–20 sm hündürlükdə, əsası adətən 2 kökyanı yarpaqlıdır, qına bərkidilmişdir. Yarpaq səthi uzunsov və ya ellipsivari-neştərşəkilli, iti 2(3)-4(6) sm enindədir. Çətir çox və ya azçiçəkli, hamardır. Çiçəkyanlığı 8–10 mm uzunluğunda, ulduzşəkilli, təmiz ağdır. Erkəkcik sapı uzun, bütöv, bizvaridir. Sütuncuq çiçəkyanlığından qısadır. Qutucuq güclü qabarıq qanadlıdır, 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır. Meyvələri (qutucuq) güclü qabarıq qanadlı, 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır. Toxumları demək olar ki, ovaldır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Kseromezofitdir. Orta dağ qurşağına kimi kölgəli meşələrdə rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Böyük Qafqazın qərbi və Quba sahəsinin rayonlarında orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Kölgəli meşələrdə rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Dekorativ bitki kimi əhali tərəfindən soğanaqlarının, çiçəklərinin yığılması, otarılma və tapdalanma müşahidə olunur.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

## Müalicəvi təsiri
Bu otun bir çox xroniki xəstəliyə qarşı güclü müalicəvi təsiri var.

Zehni tənzimləyir, konsentrasiyanı artırır, yaddaşı gücləndirir və həzm prosesini yaxşılaşdırır.

"Ayı soğanı"nın faydalı tərəflərindən biri də təzyiqi aşağı salmasıdır. Qan damarlarını açan, antibakterial və göbələk xəstəliklərinə qarşı effektiv təsir göstərən xalyar, böyrəkləri və su yollarını da tənzimləyir.

Ayılar qış yuxusundan oyanan kimi mədə-bağırsaq və qanlarını təmizləmək üçün bu bitkini axtarırlar.

Azərbaycanda isə bu bitkiyə əsasən Qax, Zaqatala və Balakən rayonlarının dağlıq ərazilərində, rütubətli meşələrində rast gəlmək olur. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Adi soğan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Həmçinin, soğan sözü bu bitkinin qida kimi istehlak olunan soğanağı üçün də istifadə olunur. Bitkinin qida olaraq istifadə olunan, yaşıl torpaqüstü hissəsi *yaşıl soğan (təzə soğan)* kimi tanınır.

Soğanın soğanağının diametri 15 sm-ə qədər olur, lay-lay nazik təbəqələrdən ibarətdir. Üst qabığı quru olub, sarı, bəzən də ağ və ya bənövşəyi rəngdə olur. Soğanağın daxili ətli hissəsi ağ, yaşılaçalan, yaxud bənövşəyi rəngdə olur. Adi soğanın yarpaqları borucuqşəkilli olub, tünd yaşıl rəngdədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boz qızılağac

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
İlk dəfə Avropada təsvir edilmişdir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 20 m-ə qədər olan, boz, hamar qabıqlı ağacdır. Zoğları qonur və qırmızı-qonur, qısa tükcüklərlə örtülmüşdür. Tumurcuqların uzunluğu 8–15 mm, qırmızı-qonur, küt, az tükcüklü, bir az əyilmiş, yapışqanlı deyil. Yarpaqları yumurtavari-eçlipsvari, çılpaqdır, uzunluğu 4–10 sm, eni 3–6 sm-dir, üstü yaşıl, alt tərəfi bozumtul-yaşıl, nazik tükcüklüdür, kənarları sivriləşmişdir, dib tərəfləri dəyirmi, enli pazvaridir; az-az hallarda bir qədər ürəkvaridir;mişardişlidir, 7–13 cüt damarı uzun, sıx tüklüdür. Saplaqlarının uzunluğu 3–4 sm-dir, üstü yumşaq tüklüdür. Mayda çiçəkləyir. Bir neçə ədəd erkək və dişi çiçəkləri keçənilki zoğların uclarında yerləşir. Erkək sırğaları 3–5 ədəd umumi salxımşəkilli çiçək qrupuna yığılmışdır. Qozaları ellipsvari, yetişdikdə qara-qonur rəngli 12–15 mm uzunluqda və 7–8 mm enindədir. Toxum, qələmlər və kök pöhrələri ilə çoxalır. Aktiv surətdə kök zoğları əmələ gətirir. Oduncağı ağ, yumşaq və yüngüldür.

## Ekologiyası
Qışa, işığa, kölgəyə davamlı bitkidir. Torpağa qarşı az tələbkardır. Köklərində azot fiksə edən bakteriyalar yerləşir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Quba-Dəvəçi zonasında, Lənkəranda, Astarada, Masallıda və Göygöl rayonlarının meşələrində yayılmışdır. Təxminən 60 il yaşayır.

## İstifadəsi
Oduncağından mebel sənayesində dülgərlik və tokarlıq işində,kömür hazırlanmasında istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çuğundurot

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hamar tülküquyruq

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Dəlikçiçək

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Botanika bağı

**Botanika bağı** — yerli və başqa ölkələrin bitkilərini becərən və öyrənən, botaniki elmləri təbliğ edən elmi-tədqiqat və mədəni-maarif müəssisəsidir, əsas vəzifəsi bitki ehtiyatlarını öyrənib zənginləşdirmək məqsədilə faydalı bitkiləri öyrənmək və onların təsərrüfat üçün qiymətli olanlarını müəyyənləşdirməkdir. Bununla əlaqədar, Botanika bağı bitkilərin introduksiyası, iqlimləşdirilməsi, eləcə də bitki kolleksiyaları toplamaqla məşğul olur.

## Azərbaycanda

Azərbaycanda Botanika bağı 1934-cü ildə Bakının dağlıq hissəsində, Badamdarda Qurd Qapısının yaxınlığda salınmışdır. 41 ha ərazisi var. Mərdəkanda digər Botanika bağı yerləşir.

## Şəkillər


Az Botanika 1 yol e-citizen.jpg
Az Botanika 2 yol e-citizen.jpg
Narcissus Botanical park in Baku e-citizen.jpg|Nərgizgülü
Az Botanika kaktus e-citizen.jpg
Pittosporum Bakıdakı Botanika bağında.jpg|Tobira Pittosporumu



## Xarici keçidlər

* BGCI 
* Giardino della Minerva
Süveyş böhranı

**Süveyş böhranı** (**Süveyş müharibəsi**, **Sinay müharibəsi**, **ikinci İsrail-ərəb müharibəsi;** ) — 1956-cı il oktyabrından 1957-ci ilin martınadək baş verən beynəlxalq münaqişə. Səbəb Süveyş kanalının adminstrasiyasının səlahiyyətlərinin ilə bağlı fikir ayrılığı idi. Ziddiyyətlərin kəskinləşməsi Böyük Britaniya, Fransa və İsrailin Misir əleyhinə hərbi əməliyyatlarının başlanması ilə nəticələndi.

Münaqişə SSRİ, ABŞ və BMT-nin səyləri nəricəsində dayandı. Tərəflər öz əvvəlki mövqelərinə qayıtsalar da, hərbi məğlubiyyətə uğrayan tərəf Misir oldu.

## Müharibə
Hücumlar Misir Prezidenti Nasirin 26 iyul 1956-cı ildə Süveyş kanalını dövlətləşdirmə istəyi və SSRİ ilə yaxınlaşması nəticəsində meydana gəldi.

Hücumların əsas səbəbi Nasiri idarədən almaq və kanalın idarəsində qərb dövlətlərini lider tutmaq idi.

29 oktyabr 1956-cı ildə İsrail Sina yarımadasını işğala başladı. Daha sonra Fransanında qatılması ilə Misirin məğlubiyyəti demək olar dəqiqləşdi.

5 noyabr tarixinə qədər Fransızlar Qahirəni bombaladılar. İsrail qüvvələri isə Süveyş kanalını işğal etdi.

## Müharibənin bitişi
Həm SSRİ həm də ABŞ bu hücumları dayandırma çağırışları etdi. Hər iki dövlətin eyni çağırışları etməsi Soyuq müharibənin nadir hallarından biri oldu.

Nəhayət Birləşmiş millətlər sülh qüvvələri sina yarımadasına yerləşdirildi və 1967-ci ilə qədər bölgədə qaldı.

O tarixdən sonra isə dərhal Altıgünlük müharibə başladı.

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* Bromberger, Merry and Serge *Secrets of Suez* Sidgwick & Jackson London 1957 (translated from French *Les Secrets de l'Expedition d'Egypte* by James Cameron)
Ümumi qalça venası

oma -qalça oynağının bərabərliyində daxili və xarici qalça venalarının () birləşməsindən əmələ gəlir. Sağ tərəfdəki sağ ümumi qalça arteriyasının arxa və bayır tərəfilə yuxarı və sola doğru, sol tərəfdəki isə özünə uyğun arteriyanın əvvəlcə içəri kənarilə, sonra sağ ümumi qalça arteriyasının dalı ilə yuxarı və sağa doğru gedərək dördüncü bel fəqərəsinin aşağı kənarı bərabərliyində, qarın aortasının sağ tərəfində bir-birilə birləşirlər və nəticədə aşağı boş venanı əmələ gətirirlər. Sağ ümumi qalça venasının istiqaməti bir az düzdür, sol ümumi qalça venasının istiqaməti isə sağa nisbətən çəpdir və özü də uzundur. Sol ümumi qalça venası öndə sağ ümumi qalça arteriyası ilə çarpazlaşdığı üçün qanın cərəyanı burada sağa nisbətən çətin olur, odur ki, sol aşağı ətraf venalarında bəzi iltihabi proseslərə və ya onların genəlməsinədaha çox təsadüf olunur. Bəzən sol ümumi qalça venası orta oma venasını () qəbul edir.

## Təsvirlər


Gray480.png|Parietal venaların inkişaf sxemi
Gray577.png|Bazu-baş venaları, yuxarı boş vena, aşağı boş vena, tək vena və onların əlavə şaxələri 
Gray585.png|Kiçik şanağın sağ yarısının venaları.
Gray592.png|Birincili limfa kisələrinin görünüş sxemi



## Mənbə

* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)

## Xarici keçidlər
* Henry Gray (1918), Anatomy of the Human Body, pp. 677, retrieved 2008–06-15 
* "The Veins of the Lower Extremity, Abdomen, and Pelvis" (ing.) 

## Həmçinin bax
* Yuxarı boş vena
* Aşağı boş vena
* Ağciyər venaları
* Göbək venası
* Qapı venası
Bulaq

**Bulaq** — yeraltı suyun təbii surətdə yer səthinə çıxmasıdır. Temperaturu
20°-yə qədər olan bulaq soyuq bulaqlar hesab olunur, 20-37° olan subtermal bulaqlar, 37-42° olan termal bulaqlar, 42°-dən yuxarı olan isə isti bulaqlar adlanır. Suyunun tərkibində xeyli həll olunmuş kimyəvi elementlər və qazlar olan bulaqa mineral bulaqlar deyilir. Bulağın əhalinin və sənayenin su ilə təmin olunmasında, habelə suvarmada böyük əhəmiyyəti var. Bəzi çaylar
bulaqlardan qidalanır.

Azərbaycan dilində "bulaq" sözü ilə eyni mənada, farscadan gələn "çeşmə" sözü də işlənilir.

Bulaq və çeşmə kəlmələri məcazi mənada da çox işlənilir: "ilham bulağı", "həyat çeşməsi" və s.

## Mənbə
Motal

**Motal** — müxtəlif süd məhsullarını uzun müddət saxlamaq üçün xırdabuynuzlu heyvan dərisindən hazırlanmış qab.

## Ümumi məlumat
Pendir, yağ və şor maldar əhali arasında əsasən motallarda saxlanılır. Azərbaycanda bir-birinə oxşar iki motal növü var:


* Qarabağ motalı
* Qazax motalı


Xırdabuynuzlu heyvan dərisinin iyidilərək yunu yonulur və duzlanaraq qurudulur. Sonra dəri yenidən yumşaldılaraq içəri tərəfə çevrilir. Dərinin qolları iplə möhkəm bağlanır. Motala pendir yığılanda onun içərisinə bir qədər üzlü süd, dələmə və ya qaymaq tökülür ki, pendir həm yaxşı qalsın, həm də yağlılığı və dadı artsın. Ağzı bağlanan motalı uzun müddət saxlamaq olur. Xalq arasında buna Qarabağ motalı deyilir.

Qazax motalı adı ilə tanınan digər motal Azərbaycanın qərb zonasında geniş yayılmışdır. Bu növ motalı hazırlamaq üçün yenə də dəri duzlanır və günün altında möhkəm qurudulur. Dəri duzu aldıqdan sonra yenidən yumşaldılıb yunlu tərəfi içəri qatlanır. Duzlanmış yağ, pendir vəya şor motala doldurulur. Möhkəm sığanır və ağacla bərk basılır ki, içəridə hava qalıb motalın içərisindəki məhsulu xarab eləməsin.

Motal pendiri nəinki azərbaycanlılar, hətta Cənubi Qafqazın başqa xalqları arasında da yüksək qiymətləndirilir. Onun alıcısı çox, qiyməti üstün tutulur.

## İstinadlar
Yarğan

thumb|right|Yarğan
**Yarğan** — nisbətən hündür-düzənlik sahələrə aid olur. 

Yarğanın baş tərəfində eroziya daha şiddətli gedir. Meşənin olmaması və yamacların şumlanması yarğanın genişlənməsinə səbəb olur. Yaylaq zonasında intensiv mal-qara otarılması İlə əlaqədar bitki və torpaq örtüyünün pozulması yarğanların inkişafına şərait yaradır. 

**Yarğan** –  mənfi xətti relyef forması, dar, dik  yamaclı, yuxarı hissədə şaxələnmiş, yanları çılpaq olur. Uzunluğu bir neçə km, eni və dərinliyi bir neçə 10 m-ə çatır. Adətən tez yuyulan çökmə süxurlarda inkişaf edib, dövrü  olaraq davam edən yağış və qar sularının axını nəticəsində əmələ gəlir.  (, )  

Yarğanlar əsasən kənd təsərrüfatına böyük zərər verir, əkin sahələrini parçalayır, yararsız hala salır. Yarğanlarla mübarizə etmək üçün onun yamaclarında və ona bitişik sahələrdə ağac və kollar əkilir. Genişlənməsi dayanmış, yamacları yastı və dibi hamarlanmış yarğanlar got  və ya **qobu** adlanır.

Qobu - yarğanın inkişafının son mərhələsində yaranan, dibi kol və ot bitkiləri ilə örtülən dərin dərədir.

## İstinadlar

## Mənbə
* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 80