Sol Kripke

**Sol Kripke** (; ) — amerikalı filosof və məntiqçi, analitik fəlsəfənin, xüsusilə də məntiq fəlsəfəsi, dil fəlsəfəsi, metafizika və epistemologiya sahələrinin ən nüfuzlu nümayəndələrindən biri hesab olunur. O, modal məntiqin formal inkişafında, mümkün dünyalar semantikasının əsaslandırılmasında və adların və zəruri istinadın fəlsəfi təhlilində mühüm rol oynamışdır. Kripke xüsusilə *[[Adlandırma və zərurət]]* (“Naming and Necessity”) əsəri ilə müasir fəlsəfənin istiqamətini köklü şəkildə dəyişmişdir.

## Bioqrafiyası
Sol Aaron Kripke 13 noyabr 1940-cı ildə ABŞ-ın Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olmuşdur. O, çox erkən yaşlarından riyaziyyata və məntiqə maraq göstərmiş, hələ orta məktəb illərində modal məntiqə dair orijinal nəticələr əldə etmişdir. Kripke bakalavr təhsilini Harvard Universitetində almış, lakin akademik nüfuzuna baxmayaraq, formal doktorluq dissertasiyası müdafiə etməmişdir. Buna baxmayaraq, onun elmi töhfələri fəlsəfə tarixində müstəsna yer tutur. Kripke uzun illər Prinston Universitetində, eləcə də Nyu-York Şəhər Universitetində (CUNY Graduate Center) professor kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Kripkenin elmi fəaliyyəti əsasən aşağıdakı sahələri əhatə edir:

* modal və riyazi məntiq
* dil fəlsəfəsi
* metafizika
* epistemologiya
* Lüdviq Vitgenşteynin fəlsəfəsinin şərhi

O, mümkün dünyalar semantikasını formal şəkildə inkişaf etdirərək, zərurət və mümkünlük anlayışlarının məntiqi təhlilinə yeni əsaslar vermişdir. Bu yanaşma sonradan fəlsəfə ilə yanaşı, informatika, süni intellekt və formal semantika sahələrində də geniş tətbiq olunmuşdur.

## Adlandırma və zərurət
Kripkenin ən məşhur əsəri ***Naming and Necessity*** (1972, kitab halında 1980) analitik fəlsəfədə dönüş nöqtəsi hesab olunur. Bu əsərdə o deskriptivizmi (adların mənasının təsvirlərlə izahını) tənqid edir; sabit istinad (rigid designator) anlayışını irəli sürür; zəruri a posteriori bilik ideyasını əsaslandırır.

Kripkeyə görə, xüsusi adlar təsvirlərə deyil, birbaşa obyektlərə istinad edir və bu istinad bütün mümkün dünyalarda sabit qalır. Məsələn, “Su H₂O-dur” cümləsi empirik yolla öyrənilsə də, zəruri həqiqətdir.

## Kripkenin Vitgenşteyn şərhi
Kripke ***[[Qaydalar və özəl dil haqqında Vitgenşteyn|Wittgenstein on Rules and Private Language]]*** (1982) adlı əsərində Vitgenşteynin *[[Fəlsəfi araşdırmalar]]* kitabını radikal skeptik şərh əsasında izah etmişdir. Burada o, sonradan “qaydaya əməl etmə paradoksu” adlandırılan problemi formalaşdırmışdır. Bu yanaşma fəlsəfə ədəbiyyatında tez-tez “**Kripkenşteyn**” (Kripke + Vitgenşteyn) adı ilə tanınır.

Kripkeyə görə, heç bir fakt təkbaşına bir qaydaya düzgün əməl etdiyimizi müəyyən etmir və bu, dilin və mənanın obyektivliyinə skeptik təhlükə yaradır. O, bu problemi “skeptik həll” yolu ilə aradan qaldırmağa çalışır.

Kripke 15 sentyabr 2022-ci ildə Nyu-Cersidə xərçəngdən vəfat etmişdir.

## Töhfələri

Kripkenin fəlsəfəyə verdiyi töhfələrə aşağıdakılar daxildir:

* Modal məntiq və ona yaxın məntiq sistemləri üçün Kripke semantikası (yeniyetmə yaşlarından başlayaraq bir sıra məqalələrdə dərc edilmişdir).
* 1970-ci ildə Prinston Universitetində oxuduğu ***[[Adlandırma və zərurət]]*** (“Naming and Necessity”) mühazirələri (1972 və 1980-ci illərdə nəşr edilmişdir); bu əsər dil fəlsəfəsi sahəsini köklü şəkildə yenidən formalaşdırmışdır.
* Lüdviq Vitgenşteynin fəlsəfəsinin özünəməxsus şərhi.
* Həqiqət nəzəriyyəsi.

Kripke həmçinin rekursiya nəzəriyyəsinə də töhfələr vermişdir (bax: etibarlı seriya nömrəsi və Kripke–Platek çoxluqlar nəzəriyyəsi).

### Modal məntiq
Kripkenin erkən dövr əsərlərindən ikisi — “*A Completeness Theorem in Modal Logic*” (1959)  və “*Semantical Considerations on Modal Logic*” (1963) — modal məntiqə həsr olunmuşdur. Birincisi Kripke hələ yeniyetmə ikən yazılmışdır.

Modal məntiq ailəsinə daxil olan ən məşhur məntiq sistemləri **K** adlanan zəif bir məntiqdən qurulur; bu ad Kripkenin şərəfinə verilmişdir. Kripke modal məntiqlər üçün bu gün standart hesab edilən Kripke semantikasını (həmçinin **relasional semantika** və ya **çərçivə semantikası** kimi tanınır) təqdim etmişdir.

Kripke semantikası qeyri-klassik məntiq sistemləri üçün formal semantikadır. O, ilkin olaraq modal məntiqlər üçün hazırlanmış, daha sonra intuisyonist məntiq və digər qeyri-klassik sistemlərə uyğunlaşdırılmışdır. Kripke semantikasının kəşfi mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur, çünki bundan əvvəl bu cür məntiqlər üçün model nəzəriyyəsi mövcud deyildi.

**Kripke çərçivəsi** və ya **modal çərçivə** \langle W,R\rangle cütlüyündən ibarətdir; burada *W* boş olmayan çoxluq, *R* isə *W* üzərində müəyyən olunmuş ikili münasibətdir. *W*-nin elementlərinə *düyünlər* və ya *dünyalar*, *R*-yə isə əlçatanlıq münasibəti deyilir. Əlçatanlıq münasibətinin xüsusiyyətlərindən (tranzitivlik, refleksivlik və s.) asılı olaraq çərçivə də müvafiq şəkildə xarakterizə olunur.

**Kripke modeli** isə \langle W,R,\Vdash\rangle üçlüyüdür; burada \langle W,R\rangle Kripke çərçivəsidir, <math>\Vdash</math> isə *W*-nin elementləri ilə modal düsturlar arasında münasibətdir və aşağıdakı şərtləri ödəyir:

* w\Vdash\neg A yalnız və yalnız onda doğrudur ki, w\nVdash A,
* w\Vdash A\to B yalnız və yalnız onda doğrudur ki, w\nVdash A və ya w\Vdash B,
* w\Vdash\Box A yalnız və yalnız onda doğrudur ki, \forall u,(w; R; u olduqda u\Vdash A).

w\Vdash A ifadəsi “*w*, *A*-nı ödəyir”, “*A*, *w*-də doğrudur” və ya “*w*, *A*-nı məcbur edir” kimi oxunur. \Vdash münasibətinə **ödəmə münasibəti**, **qiymətləndirmə** və ya **[[Forcing (mathematics)|məcburetmə]] münasibəti** deyilir. Bu münasibət proposisional dəyişənlər üzərindəki qiymətləndirmə ilə tam müəyyən edilir.

Bir düstur *A* aşağıdakı hallarda **etibarlıdır**:

* modeldə \langle W,R,\Vdash\rangle, əgər w\Vdash A bütün *w* ∈ *W* üçün doğrudursa;
* çərçivədə \langle W,R\rangle, əgər o, bütün mümkün \Vdash seçimləri üçün etibarlıdırsa;
* çərçivə və ya modellər sinfi *C* üçün, əgər *C*-nin bütün elementlərində etibarlıdırsa.

Thm(*C*) — *C* sinfində etibarlı olan bütün düsturların çoxluğu kimi müəyyən edilir. Əksinə, əgər *X* düsturlar çoxluğudursa, Mod(*X*) — *X*-dəki bütün düsturları doğruldan çərçivələrin sinfidir.

Modal məntiq *L* (yəni düsturlar çoxluğu) çərçivələr sinfi *C*-yə görə **sağlamdır** (sound), əgər *L* ⊆ Thm(*C*). *L*, *C*-yə görə **tamdır** (complete), əgər *L* ⊇ Thm(*C*).

Semantika yalnız o halda məntiqi sistemin (çıxarma qaydalarının) tədqiqi üçün faydalıdır ki, semantik nəticə münasibəti onun sintaktik analoqu olan **çıxarıla bilmə** münasibətini əks etdirsin. Buna görə də hansı modal məntiqlərin hansı Kripke çərçivələri sinfinə görə sağlam və tam olduğunu bilmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hər hansı Kripke çərçivələri sinfi *C* üçün Thm(*C*) normal modal məntiqdir (xüsusilə, minimal normal modal məntiq olan **K**-nın teoremləri bütün Kripke modellərində etibarlıdır). Lakin əks istiqamət ümumiyyətlə doğru deyildir. Kripke baxımından natamam olan normal modal məntiqlər mövcuddur. Bununla belə, praktikada istifadə edilən əksər modal sistemlər sadə şərtlərlə təsvir olunan çərçivələr sinfinə görə tamdır.

Normal modal məntiq *L* çərçivələr sinfi *C*-yə **uyğundur** (corresponds), əgər *C* = Mod(*L*). Başqa sözlə, *C*, *L*-nin sağlam olduğu ən böyük çərçivələr sinfidir. Buradan belə nəticə çıxır ki, *L* yalnız və yalnız onda Kripke baxımından tamdır ki, öz uyğun sinfinə görə tam olsun.

**T** sxeminə baxaq: \Box A\to A. **T** hər bir refleksiv çərçivədə \langle W,R\rangle etibarlıdır: əgər w\Vdash \Box A, onda *w* *R* *w* olduğuna görə w\Vdash A. Digər tərəfdən, **T**-ni doğruldan istənilən çərçivə refleksiv olmalıdır. Beləliklə, **T** refleksiv Kripke çərçivələri sinfinə uyğundur.

## Həmçinin bax
* Modal məntiq
* Dil fəlsəfəsi
* Mümkün dünyalar semantikası
* Lüdviq Vitgenşteyn

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Arif Ahmed (2007), *Saul Kripke*. New York, NY; London: Continuum. .
* Alan Berger (editor) (2011) *Saul Kripke.* .
* Jonathan Berg (2014) *Naming, Necessity and More: Explorations in the Philosophical Work of Saul Kripke*. 
* Taylor Branch  (August 14, 1977), "New Frontiers in American Philosophy". *The New York Times Magazine*.
* John Burgess (2013), *Saul Kripke: Puzzles and Mysteries.* .
* G. W. Fitch (2005), *Saul Kripke*. .
* Christopher Hughes (2004), *Kripke : Names, Necessity, and Identity*. .
* Paul W. Humphreys and James H. Fetzer (editors) (1998) *The New Theory of Reference: Kripke, Marcus, and Its Origins* 
* Martin Kusch (2006), *A Sceptical Guide to Meaning and Rules: Defending Kripke's Wittgenstein*. Acumben: Publishing Limited.
* Colin McGinn (1984), *Wittgenstein on Meaning*.  .
* Harold Noonan (2013), *Routledge Philosophy Guidebook to Kripke and Naming and Necessity*. 
* Christopher Norris (2007), *Fiction, Philosophy and Literary Theory: Will the Real Saul Kripke Please Stand Up?* London: Continuum
* Consuelo Preti (2002), *On Kripke*. Wadsworth. .
* Nathan Salmon (1981), *Reference and Essence*.  .
* Scott Soames (2002), *Beyond Rigidity: The Unfinished Semantic Agenda of Naming and Necessity*. .

## Xarici keçidlər

* Saul Kripke's papers and abstracts
* CUNY Graduate Center Philosophy Department faculty page 
* Saul Kripke's archive on the CUNY Philosophy Commons
* Second Annual Saul Kripke Lecture by John Burgess on the Necessity of Origin at the CUNY Graduate Center, November 13, 2012
* 
* "Saul Kripke, Genius Logician", a short, non-technical interview by Andreas Saugstad, February 25, 2001.
* The conference in honor of Kripke's sixty-fifth birthday with a video of his speech "The First Person", January 25–26, 2006
* Video of his talk "From Church's Thesis to the First Order Algorithm Theorem," June 13, 2006.
* Podcast of his talk "Unrestricted Exportation and Some Morals for the Philosophy of Language,"  May 21, 2008.
* London Review of Books article by Jerry Fodor discussing Kripke's work 
* Celebrating CUNY's Genius Philosopher, by Gary Shapiro, January 27, 2006, in The New York Sun.
*
* A New York Times article about his 65th birthday
* Roundtable on Kripke's critique of mind-body identity with Scott Soames as the main presenter May 26, 2010.