Başlı sümük

**Başlı sümük** (lat. *os capitatum*) — əlin bilək nahiyəsində yerləşən, bilək sümüklərinin ən böyüyü. Bilək sümüklərinin distal cərgəsinin mərkəzində yerləşir və əlin funksional sabitliyində və hərəkətində mühüm rol oynayır.

Adı latın dilində "baş" mənasını verən *caput* sözündən götürülmüşdür və bu, sümüyün proksimal ucundakı yuvarlaq baş hissəsinə işarə edir.

## Anatomiyası
Başlı sümük biləyin mərkəzində yerləşdiyi üçün bir neçə sümüklə əlaqə yaradır. Bu, onu bilək biomexanikası üçün əsas elementə çevirir.

### Oynaq səthləri
Başlı sümük yeddi fərqli sümüklə birləşir:
* **Proksimalda:** Qayıqvarı sümük və aypara sümük ilə.
* **Distalda:** İkinci, üçüncü və dördüncü əldarağı sümükləri ilə.
* **Radial tərəfdə (bayır):** Trapezoid sümük ilə.
* **Ulnar tərəfdə (içəri):** Qarmaqlı sümük ilə.

### Hissələri
Başlı sümük üç əsas hissədən ibarətdir:
# **Baş (Caput ossis capitati):** Proksimalda yerləşən hamar, yuvarlaq hissədir. Qayıqvarı və aypara sümükləri ilə birləşərək orta bilək oynağını (*articulatio mediocarpea*) əmələ gətirir.
# **Boyun (Collum ossis capitati):** Baş ilə cisim arasında yerləşən daralmış hissədir.
# **Cisim (Corpus ossis capitati):** Sümüyün ən böyük hissəsidir və digər bilək sümükləri və əldarağı sümükləri ilə birləşən geniş oynaq səthlərinə malikdir.

### Qan təchizatı
Başlı sümüyün qan təchizatı əsasən distal ucundan daxil olan damarlar vasitəsilə retroqrad (geriyə doğru) şəkildə həyata keçirilir. Bu, qayıqvarı sümüyün qan təchizatına bənzəyir və sınıqlar zamanı proksimal hissənin avaskulyar nekroz (qan təchizatının pozulması nəticəsində sümük toxumasının məhvi) riskini artırır.

## Funksiyası
Başlı sümük biləyin hərəkətində mərkəzi sabitləşdirici rolunu oynayır. Biləyin əyilməsi (fleksiya), açılması (ekstenziya) və radial-ulnar deviasiya (yanlara hərəkət) zamanı digər bilək sümüklərinin hərəkətini koordinasiya edir. Bilək sümüklərinin proksimal və distal cərgələri arasında qüvvənin ötürülməsində əsas elementdir.

## Klinik əhəmiyyəti

### Sınıqlar
Başlı sümük sınıqları nadir görülür və adətən biləyin güclü travması nəticəsində baş verir. Qayıqvarı sümük sınığı ilə birlikdə baş verən sınıqlara "skapo-kapital sindrom" deyilir. Qan təchizatının xüsusiyyətlərinə görə bu sınıqlar avaskulyar nekroz və ya yalançı oynaq (psevdoartroz) ilə nəticələnə bilər.

### Artroz (oynaqların degenerativ xəstəliyi)
Bilək oynağının artrozu zamanı başlı sümüyün baş hissəsinin qığırdaq səthi zədələnə bilər. Bu vəziyyət SLAC (Scapholunate Advanced Collapse) və SNAC (Scaphoid Nonunion Advanced Collapse) kimi vəziyyətlərdə müşahidə olunur. Belə hallarda cərrahi müdaxilələr, məsələn, proksimal cərgənin rezeksiyası (çıxarılması) və ya dörd sümük artrodezi (oynağın hərəkətsizləşdirilməsi) tətbiq oluna bilər.

### Kistlər və şişlər
Başlı sümükdə intraosseoz (sümükdaxili) sinovial kistlər və ya osteoid osteoma kimi xoşxassəli şişlər nadir hallarda rast gəlinə bilər.

## Heyvanlarda
Tetrapodların əksəriyyətində başlı sümüyə homoloji bir sümük mövcuddur. İbtidai primatlarda və digər məməlilərdə də bu sümük əlin mərkəzi dayaq nöqtəsini təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Bilək sümükləri
* Aypara sümük
* Qayığabənzər sümük
* Trapesiyayabənzər sümük
* Qarmaqlı sümük

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Radiopaedia – Capitate bone
*  Kenhub – Capitate anatomy