Səlahəddin Ülkümən

**Səlahəddin Ülkümən** (; ) — Türkiyə diplomatı.

Ülkümən 1943-cü ildə Rodosun Baş Konsulu vəzifəsinə təyin edilib. Holokost zamanı o, adada yaşayan yəhudilərin Rodosdan deportasiya edilməməsi üçün onlara Türkiyə vətəndaşlığı verərək onların həyatını xilas etməsi ilə tanınır. Bu hərəkətinə görə, o, 1989-cu ildə Yad Vaşemdə İsrail tərəfindən Dünya xalqları ədalətliləri medalı ilə mükafatlandırılıb.

O, ali təhsilini başa vurduqdan sonra 1936-cı ildə Xarici İşlər Nazirliyində işə başlayıb. 1943-cü ildə Rodosun baş konsulu təyin edilib. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yunanıstan nasistlər tərəfindən işğal edildi. Rodosu da ələ keçirən almanlar burada olan yəhudiləri həbs düşərgələrinə göndərmək qərarına gəldilər. Lakin o zaman Rodosda işləyən Ülkümən 2000 yəhudi icmasından 50-yə yaxın insanın həyatını xilas etdi.
## Arxa plan
Yəhudilər 1917-ci ilə qədər Osmanlı, 1943-cü ilə qədər isə İtaliya işğalı altında Rodosda firavan yaşayıblar. 1943-cü il alman işğalı zamanı adadakı yəhudilərin sayı təxminən 1700 nəfər idi. Onların arasında bir çox Aralıq dənizi ölkələrindən türklər, yunanlar, italyanlar və yəhudilər var idi.

Alman işğalından sonra türk və yunan yəhudiləri Korfudan toplanaraq ölüm düşərgələrinə göndərildi; lakin Türkiyənin Rodosdakı Baş Konsulu vəzifəsində çalışan Səlahəddin Ülkümən 1700-ə yaxın yəhudi icmasından 42 nəfərin həyatını xilas etdi.

## Ülkümənin yəhudiləri xilas etmək səyləri
19 iyul 1944-cü ildə Gestapo, adadakı bütün yəhudilərin öz bazalarında toplaşmalarını əmr etdi. Səbəb onların müvəqqəti olaraq daha kiçik adaya göndəriləcəklərini bildirsələrdə, əslində isə onlar Auşvitsdəki qaz kameralarına göndəriləcəkdilər. 

Ülkümən qərargaha gedərək general Klimana Türkiyənin müharibədə bitərəf olduğunu xatırladıb. O, yalnız türk yəhudilərinin və onların həyat yoldaşlarının azad edilməsini istəyirdi ki, onların da bir çoxu italyan və yunanlar idi. Bu tələbi rədd edən Kliman cavabda: "Nasist qanunlarına görə, yəhudilər yəhudidir və onların hamısı həbs düşərgələrinə getməlidir. Ülkümən də cavab olaraq; “Türkiyə qanunlarına görə, bütün vətəndaşlar bərabərdir. Biz vətəndaşları dini fərqlərinə görə biri-birindən ayırmırıq” - deyə o bildirib. Ülkümən həmçinin bildirib ki, yəhudilər azad olunmassa, Türkiyə hökumətinə vəziyyəti xəbərdar edəcək və bu məsələnin də, beynəlxalq böhrana səbəb olacağına görə Kliman onların azadlığa buraxılmasını qəbul edib. 

Rodos Baş Konsulu Ülkümənin rəftarı nasistlərdə qisas hissi oyandırdı. Türkiyə müttəfiqlərin tərəfini tutaraq alman ittifaqına müharibə elan edən kimi Almaniya Türkiyənin Rodosdakı konsulluğunu bombaladı. Bombardman Ülkümənin hamilə həyat yoldaşı Mihrinnisə xanım və iki zabitin ölümünə səbəb oldu. Mihrinnisə xanım ölümündən öncə sağlam oğlan uşağı dünyaya gətirmişdi. Beləliklə, Səlahəddin bəyin tək övladı Mehmed dünyaya gəlmişdi. 1944-cü ilin avqustunda nasist rəhbərliyi tərəfindən Rodosdan qovulan Ülkümən  müharibənin sonrakı dövrlərində Pireydə həbsdə saxlanılıb.

## İkinci Dünya müharibəsi sonrası
1945-ci ildə almanların təslim olmasından sonra Səlahəddin Ülkümən Türkiyəyə qayıda bildi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra o, diplomatik fəaliyyətini davam etdirib. Beyrut və Qahirədə baş konsulluq, SENTO-da baş katibin müavini vəzifələrində çalışıb. 1979-cu ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra həyatını İstanbulda davam etdirib.

Ülkümənə, 13 dekabr 1989-cu ildə İsrail dövləti tərəfindən Rodosda Baş Konsul olduğu vaxtda faşistlər tərəfindən Holokosta məruz qalan yəhudiləri xilas etdiyi üçün,  müharibə zamanı göstərdiyi qəhrəmanlıq və fədakarlıqlara görə "Beynəlxalq ədalətlilər" fəxri adı verilmişdir. O, bu mükafatı alan ilk müsəlmandır.

1990-cı ildə Türkiyə Baş Ravvinliyi tərəfindən keçirilən mərasimdə ona təşəkkür lövhəsi təqdim olunub. 2001-ci ildə Səlahəddin Ülkümən, Namık Kamal Yolqa və Necdət Kent ilə birlikdə "Nasist soyqırımı zamanı yəhudilərə kömək etdiyinə görə" Xarici İşlər Nazirliyinin Fəxri Xidmət lövhəsi ilə təltif edilib.

Xatirələrini "Bilinməyən tərəfləri ilə bir dövrün Xarici İşlər naziri" (1993) adlı kitabında toplayan Ülkümən tənəffüs yolu xəstəliyindən 7 iyun 2003-cü ildə İstanbulda vəfat edib. Onun cənazəsi Zəncirliquyu qəbiristanlığında torpağa verilib.

1998-ci ildə İsraildə Ülkümən də daxil olmaqla yəhudilərin həyatını xilas edənlərin portretlərinin əks olunduğu bir sıra poçt markaları satışa çıxarılıb.

2004-cü ildə Almaniyanın Köln şəhərində qurulan *Türk-Yəhudi Dostluq Cəmiyyəti* Ülkümənin və XV əsr yəhudi dindarı İsaq Sərfatinin xatirəsinə Ülkümən-Sərfati adlandırılıb.

## Həmçinin bax
* Oskar Şindler
* Dünya xalqları ədalətliləri
* Behiç Ərkin
* Necdət Kənt

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*https://www.facinghistory.org/resource-library/video/rescuers-selahattin-lk-men-rhodes?backlink=https://www.facinghistory.org/rescuers/selahattin-ulkumen - Xilasedicilər: Rodosda Səlahəddin Ülkümən 
*http://www.yadvashem.org/righteous/stories/ulkumen – Holokostda yəhudilərin həyatını xilas etmək üçün onun fəaliyyəti, Yad Vaşem saytında