open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
III Aleksandrın Bakıya səfəri

**III Aleksandrın Bakıya səfəri** — Rusiya imperiyasının imperatoru III Aleksandr Aleksandroviçin, imperatriça Mariya Fyodorovnanın və onların uşaqlarını Nikolay Aleksandroviçin və Georgi Aleksandroviçin Bakıya səfəri 8-9 oktyabr 1888-ci ildə olmuşdur.. Bu, Rusiya monarxlarının Bakıya ilk və yeganə səfəri olmuşdu.

İmperator və onun ailəsinin Bakıya səfəri zamanı Bakı şəhəri artıq 29 il idi ki, Bakı quberniyasının inzibati mərkəzi idi və əhalisinin sayına görə Qafqazda ikinci yeri tuturdu. 1888-ci ildə Bakı şəhərində 80 min nəfərə yaxın adam yaşayırdı . Şəhərdə əhalinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edirdilər. 1886-ci ildə Bakının gəliri 327 min manata çatırdı, gəlirin əsas hissəsi (təxminən 90 min manat) yükdaşımaların payına düşürdü.

## 8 oktyabr 1888-ci il
 
Imperatorun qatarı Bakı şəhərinə şənbə günü gündüz saast 12-də gəldi. Qubernatorun evinin üstündə xüsusi formalı bayraq asılmış, gəmilərdən yaylım atəşləri açılmışdır. Dəmiryol stansiyasına gedən yol bayraqlar və bitkilərlə bəzədilmişdir. Yol boyu bütün şalbanlar Lənkərandan gətirilmiş yaşıl sarmaşıqlarla örtülmüşdür .

Imperatriça Mariya Fyodorovna Bakı ictimaiyyətini təmsil edən xanımlar tərəfindən qarşılanmış, qubernatorun arvadı imperatriçaya gül dəstəsi təqdim etmişdi. Xanımların arasında bahalı parçalardan tkilmiş milli kostyumlar geyinmiş müsəlman qadınlar da var idi. Şəhərin başçısı podnosda qızıldan hazırlanmış buketin  içərisində gül dəstəsi təqdim etmişdi. Buketin bir tərəfində "1888ci il, Bakı" sözləri təsvir olunmuş, digər tərəfində isə brilyantlarla İmperatriçanın soyadının və adının baş hərflərini əks etdirən baş sancağı bərkidilmişdi. Küçələrdə xalq kütlələri toplanmışdı. Şəhər, hətta faytonlar və arabalar bayraqlarla bəzədilmişdi.

Imperatorun ailəsi vağzaldan kilsəyə yola düşdü. Kilsədə təntənəli şəkildə qarşılanan imperator buradan qubernatorun evinə getdi. Qubernatorun evinin girəcəyində Abşeron piyada polkunun əsgərlərindən ibarət fəxri qaravul dəstəsi düzülmüşdür . Evin qarşısındakı meydançaya Bakı quberniyasının bütün təbəqələrini təmsil edən nümayəndələr toplanmışdır. Onların arasında həmçinin Dağıstan vilayətini təmsil edən general-mayor Çavçavadze, general-mayor Qaydarov, general-leytenant Komarovu başçılıq etdiyi Zakaspi vilayətinin nümayəndələri, Mərv dairəsinin rəisi Alixanov da var idi. Burada imperatorun önündən Abşeron polku təntənəli marşla keçmişdir 

Gündüz saat 3-də imperatorun ailəsi Marinsk qadın gimnaziyasına gəlmişdir. Burada onu şəhərin başçısı və gimnaziyanın rəhbərliyi qarşılamışlar. İmperatorun ailəsi buradan müqəddəs Nina qadın gimnaziyasına yola düşmüş və burada onu vitse-qubernator İ.A.Benislavsk qarşılamışdır.

## İstinadlar
İkinci Çin–Yaponiya müharibəsi

**Çin–yapon müharibəsi** — 1937–1945-ci illər arası Çin və Yaponiya arasında baş vermiş münaqişə.

Çinlilər 33 milyona qədər itki verdilər (hərbi və mülki), yaponlar isə 3 milyona yaxın itki verdilər.

## Çin və Yaponiya arasında münaqişə

1937-ci ildən Yaponiya Mancuriyaya nəzarət edirdi və Çinin içərilərinə doğru hərəkət etməyə hazır idi. 1937-ci ilin 7 iyulunda baş vermiş Marko Polo körpüsündəki hadisə, Çin və Yaponiya arasında irimiqyaslı müharibəyə səbəb oldu. Homindançı və kommunist çinlilər vətəndaş müharibəsini dayandırdılar və yapon işğalına qarşı vahid cəbhədə birləşdilər. SSRİ, bu müharibədə Çin qüvvələrinə hərbi yardım etmişdi. Yaponlar Şanxay, Nankin və Uxanda mühüm hərbi qələbələr qazandı, lakin dünya ölkələri, əsas da ABŞ xüsusilə Panay hadisəsinə görə Yaponiyanın təcavüzkar siyasətini pislədi.

1939-cu ildə yaponlar, SSRİ-ni Uzaq Şərqdən, xüsusilə də Mancuriyadan çıxarmağa çalışırdılar. Onlar, Marşal Georgi Jukovun rəhbərliyi altındakı sovet və monqol hərbi qüvvələri tərəfindən Xalxin-Qol döyüşündə məğlub edildilər. Bu şimala olan yapon hücumunu və SSRİ-nin Almaniyaya qarşı müharibənin əvvəlində Sovet-Yapon bitərəflik paktının imzalanmasının nəticəsi kimi Çinə edilən yardımını dayandırdı.

1940-cı ilin sentyabrında Yaponiya Vişi Fransası tərəfindən nəzarət edilən Hind-Çin istiqamətindən Çinin əsas ərazilərini tutaraq, onun dünya ilə əlaqəsini kəsdi. Yaponlar, Vişi hökuməti ilə olan sazişlərini pozdular və öz məqsədlərinə çatdılar. 27 sentyabrda Yaponiya, Almaniya və İtaliya ilə hərbi müttəfiqlik barədə müqavilə imzaladı. ABŞ, Yaponiya və Almaniya arasında olmuş gizli diplomatik yazışmanı bilənə, yəni 1944-cü ilə qədər bu ölkələrin az olsa da, əlaqələri var idi.

1941-ci ildən münaqişə zəifləmişdi. Baxmayaraq ki, Yaponiya Çinin şimal, mərkəzi və sahilyanı ərazilərinin çox hissəsini işğal etmişdi, lakin Homindan hökuməti Çinin içərilərinə doğru geri çəkilmişdi. Eyni zamanda, Çinin şimal və mərkəzi hissələrinin yaponlar tərəfindən nəzarət olunması bir az seyrək idi, belə ki Yaponiya adətən dəmiryollarına və əsas şəhərlərə nəzarət edirdi, lakin geniş Çin vilayətlərində əsas hərbi və inzibati idarələr yox idi. Yaponlar, cənub-qərbi Çində dağlara çəkilən Çin ordusuna və kommunist çinlilərin şimali və şərqi Çində formalaşdırdığı partizan hərəkatına qarşı mübarizə aparırdılar.

Yaponiya, bir neçə kukla dövlətlər qurmuşdu və bunlardan biri də Vanq Cinqveyin rəhbərlik etdiyi hökumət idi, halbuki Çin əhalisinə qarşı zalım siyasətləri bu hökumətlərə hər hansı real güc gətirmədi və bir neçə rəqib hökumətlər Çan Kayşinin rəhbərliyi ilə Homindan hökuməti tərəfindən məğlub edildi. Çinli kommunist və homindançı hərbi qüvvələrin düşmən xəttləri arxasında ərazi nəzarəti üçün mübarizələri, 1941-ci ilin yanvarında mühüm hərbi toqquşma ilə əməkdaşlıqlarının bitməsinə səbəb oldu.

Yaponlar Şanxay, Uxan və Chongqing kimi Çin şəhərlərini bombalamış və 1938-ci ilin fevralından 1943-cü ilin avqustuna qədər 5000-ə yaxın hava reydləri həyata keçirmişdilər. Yaponiyanın intensiv olaraq Çin şəhərlərini bombalaması 260.000–350.934 nəfər dinc insanın ölümünə səbəb olmuşdu.

## İstinadlar
Bu film deyil (film, 2011)

***"Bu film deyil"*** (farsca: ***In film nist*** — ***این فیلم نیست***‎‎) Cəfər Pənahi və Müctəbe Mirtəhmasibin rejissorluq etdiyi İran sənədli filmi. Film İran rejimi tərəfindən siyasi səbəblərə görə həbs olunan Pənahinin həbs olunmadan öncəki bir gününü təsvir edir.

## Filmin çəkilməsi
Pənahi İran rejimi tərəfindən siyasi səbəblərə görə 6 il həbs cəzası, 20 il peşəsini icra edə bilməmək, yəni film çəkməmək, ssenari yazmamaq və ölkədən çıxmamaqla cəzalandırılır. Çəkmək istədiyi yeni filmi də çəkə bilmir. Məhkəmə ərəfəsinin olduğu günlərdə Pənahi, “madam film çəkə bilmirəm, o zaman çəkmək istədiyim filmdən  danışaram” deyib dostu Mojtaba Mirtəhmasibi çağırır.

Film çəkildikdən sonra İrandan Fransaya gizli şəkildə — bir ad günün tortunun içində gizlədilmiş yaddaş kartı vasitəsilə göndərilib.

Film 2011-ci il Kann kinofestivalında xüsusi nümayiş etdirildikdən sonra Nyu York Film Festivalına, daha sonra isə başqalarına göndərilir.

## Süjet
75 dəqiqəlik filmdə İran rejimi tərəfindən siyasi səbəblərə görə həbs olunan Pənahinin həbs olunmadan öncəki bir gününü təsvir edir. Filmdə dostu gəlir. Pənahi ondan kameranı yandırıb film barədə danışığını lentə almasını istəyir. Belə də edirlər. Pənahi film haqqında danışmaq üçün evində uyğun bildiyi guşəyə keçir və çəkə bilmədiyi filmi barədə danışmağa başlayır. Seçdiyi guşəni yapışqan kağızla sərhədləyir və göstərir – bu ev, bu qızın otağı, bu çarpayısı, bu pəncərə, bu qapı… Rejissor, izah etməyə çalışdığı filmdə həm də aktyoru əvəz edir. Birinci səhnənin bitdiyini deyib dayanır və: 

— deyib dayanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Filmi izləmək üçün link
* Bu film deyil
* Filmləri onlayn izləyin

## Həmçinin bax
* Cəfər Pənahi
* Güzgü
Diriyyə əmirliyi

**Birinci Səudiyyə dövləti** və ya **Diriyyə əmirliyi** () — 1744-cü ildən 1818-ci ilə qədər Osmanlı Ərəbistanı torpaqlarında (indiki Səudiyyə Ərəbistanı) mövcud olmuş dövlət. Səud sülaləsinin idarə etdiyi birinci dövlət. Paytaxtı Diriyyə şəhəri olduğundan, bəzi tarixçilər əmirliyi Diriyyə əmirliyi adlandırırlar.

## Tarixi

Diriyyə şəhərinin əmiri Məhəmməd ibn Səud yerli əmirlərlə yaxın münasibətlər qurur, tərəfdarları ilə ətraf bölgələrə yürüşlər edirdi. Məhəmməd ibn Əbdülvahhab öz adına xütbələr oxutmağa başladı. Bu da, Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə ərəb hərəkatının əsas ideoloji bazasını təşkil edirdi.

1765-ci ildə Məhəmməd ibn Səud öldü və yerinə oğlu Əbdüləziz keçdi. Əbdüləziz ibn Məhəmməd müsəlman-vəhhabilərin imamı kimi Diriyyə əmirliyini güclü bir dövlətə çevirə bildi. 1773-cü ildə Ər-Riyadı işğal edən Səudlar, bütün Nəcdi özlərinə tabe etdilər. Vəhhabilər, tutduqları ərazilərdə bütün şiə ziyarətgahlarını dağıdırdılar. Buna görə də, Qərbi Ərəbistandakı Məkkə şərifliyi onlara qarşı mövqedə idi.

Səud sülaləsinin hərbi uğurlarını görən Osmanlı hökuməti bölgəyə hərbi qüvvələr göndərdi. Ancaq, məğlub olan osmanlılar geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Osmanlı imperiyası o qədər zəifləmişdi ki, öz əyalətlərinə nəzarət edə bilmirdi və nəticədə Diriyyə əmirliyi 1802-ci ildə İraqa hücum etdi və Kərbəla şəhərində şiə ziyarətgahlarını dağıtdı. Ardından Məkkə şəhərini ələ keçirsələr də, Ciddə və Mədinə şəhərlərini tuta bilmədilər. 1803-cü ildə Diriyyə əmiri Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və yerinə oğlu Səud ibn Əbdüləziz əl-Səud keçdi. O, 1805-ci ildə Mədinəni və demək olar ki, bütün Hicazı ələ keçirdi.

1805-ci ildən 1810-cu ilə qədər Diriyyə əmirliyinin İraqa və Suriyaya hücumları davam etdi. Diriyyə əmirliyinə qarşı, 1811-ci ildə Osmanlı sultanının vassalı olan Misir xidvisi Qavalalı Mehmet Əli Paşa müharibəyə başladı. Misir hakimi Mehmet Əli Paşanın oğlu Tusun paşanın başçılıq etdiyi ordu 1813-cü ildə Hicaz bölgəsini səudiyyəlilərdən azad etdi. Omanda başlayan üsyan nəticəsində vəhhabi-səudiyyəlilər bu regiondan da çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

1814-cü ildə Səud ibn Əbdüləziz öldü. Onun yerinə taxta oğlu Abdullah ibn Səud keçdi. Abdullah ibn Səudun dövründə vəhhabilər, Hicaz, Oman, Bəhreyn və Tihamə üzərində nəzarəti itirdilər. 1817-ci ildə Abdullah ibn Səud mərkəzi Nəcd üzərində nəzarəti itirdi və bir il sonra Səud sülaləsinin son qalası olan Diriyyə şəhəri də işğal edildi. Səud sülaləsinin bir çox üzvü həlak oldu. Diriyyə əmiri Abdullah ibn Səud İstanbula göndərildi və orada sultanın əmri ilə edam edildi.

1821-ci ildə Abdullah ibn Səudun sağ qalmış qohumlarından Türki ibn Abdullah, özünə Ər-Riyadı paytaxt seçərək Osmanlılara qarşı üsyan qaldırdı. Nəticədə 1824-cü ildə İkinci Səudiyyə Dövləti yarandı.

## İmamları

Birinci Səudiyyə əmirliyi olan Diriyyə əmirliyini Məhəmməd ibn Səudun atası Səud ibn Məhəmməd ibn Muqrinlə başlayan Səud sülaləsi idarə edirdi.

* Məhəmməd ibn Səud əl-Səud (1744-1765)
* Əbdüləziz ibn Məhəmməd əl-Səud (1765-1803)
* Səud ibn Əbdüləziz əl-Səud (1803-1814)
* Abdullah ibn Səud əl-Səud (1814-1818)

## İstinadlar
Jexe yaylası

**Jexe yaylası** və ya **Lyoss yaylası** — Çində yayla.

## Ümumi məlumat

Lyoss yaylası lyoss təpələrdən ibarətdir, şərqdə Şimali Çin düzənliyi ilə, qərbdə isə səhralarla əhatə olunur. Yaylanın çox hissəsi qalınlığı 150 futla 600 fut arasında olan qalın lyoss qatı ilə örtülmüşdür. Lyoss, təbəqələşməmiş, bircinsli xırda dənəvər olmaqla, əhəng daşı qalıqları çöküntüsündən ibarət olan açıq-sarı rəngli dağ süxurudur. Şaquli yamacları saxlamağa qadirdir və rütubət qəbul etdikdə çöküntü verir. Su qovşaqlarındakı vadilərdə və yamaclarda torpaq təbəqəsi bir neçə metrdən 100–200 metrə çatır. Ona görə də lyossda münbit torpaq əmələ gəlir. Çində lyoss küləyin Asiya səhralarından gətirdiyi və dağlara, təpələrə yayılan qum qatıdır.

Lyoss torpaqlar xüsusən daha çox su eroziyasına məruz qalır. Ölkənin bütün ərazisinin 1/6-i eroziyadan əziyyət çəkir, lakin əsas torpağı lyoss olan Huan Ho çayının orta axınındakı rayonlarda bu proses daha güclüdür. Çin xalqı torpaq eroziyasına qarşı böyük təcrübəyə malikdir. Bunlardan biri yamacların süni terraslaşdırılmasıdır.

Əsas etibarilə, orta dağlıq sahəlrdən və dağ arsaı düzənliklərdən ibarət olan bu ərazi Qədim Çin platformasının Siniy qalxanına aid edilən hissəsində yerləşmişdir.

Burada kristallik özülününü üzərini örən çökmə süxurların qalınlığı olduqca azdır. Onlar hər yerdə bütöv örtül əmələ gətirə bilməmişdir. Çökmə süxurlar daha çox qalxanın çökdüyü hissələrində toplanmışdır. Dağlarda isə kristallıq özəyin süxurları üzə çıxır. Siney qalxanı sahəsində Təbaşir dövründə baş vermiş tektonik hərəkətlər daha güşlü olmuşdur. Tektonik hərəkətlər vahid ərazidə Şandun, Koreya və Mancuriyadan(Dunbey) ibarət müstəqil massivlərin və bunların arasında tektonik pozulmalarla parçalanmış qırışıqlıqların əmələ gəlməsiylə nəticələnmişdir. Təbaşir dövrünün tektonik hərəkətlərinə xas olan cəhətlərindən biri də onların güclü vulkan püskürmələri ilə müşaiyəy olunmasıdır. Vulkan çöküntüləri Mancuriya və Kreya massivində daha qalındır. Tektonik pozulmalar boyu yerləşən çökəkliklər sonrakı geoloji dövrlərdə lyoss çöküntüləri və eləcə də çayların gətirdiyi allüvial çöküntülərlə dolmuşdur. Lyoss (Jexe) çöküntülərinin gətirdiyi allüvial çöküntülərə dolmuşdur. Lyoss (Jexe) çöküntülərinin ərazinin bəzi hissələrində 10–20 m- dan çoxdur.

Şimal şərqi Çinin ərazisi onun geoloji inkşaf tarixi ilə əlaqədar olaraq mürəkkəb relyefə malikdir. Burada yüksəkliyi 1neçə min metrə çatan sıra dağlarla bərabər onların arasında yerləşən Lyoss (Jexe) yaylaları ilə allüvial düzənlik sahələri də vardır.

Çinin kənd mənzərəsinin digər fərqli xüsusiyyəti qayadan çapılmış yaşayış yerləridir. Onlar Lyoss yaylasında, xüsusən Şimali Şensidə, qərbi Şansidə və cənub-şərqi Kansuda daha çox idi. Çünki həmin yerlərdə Lyoss qalın olduğu kimi, meşə materialı da azdır. Qayadan çapılan yaşayış məskənləri az ağac materialı tələb edir, yayda sərin, qışda isə isti olur.

## İstinadlar
Kəllə-beyin zədələnməsi

**Kəllə-beyin zədələnməsi**, **Kəllə-beyin travması** (qısaca KBT,  — zədə), adından göründüyü kimi hər hansı bir zərbə nəticəsində kəllə və baş beyinin müştərək zədələnməsi deməkdir. Kəllə-beyin zədələnməsi açıq və qapalı olmaqla iki yerə bölünür. Zərbə nəticəsində kəllə qapağının tamlığının pozulması ilə müşayiət olunarsa, onda bu açıq kəllə-beyin zədələnməsi, əks təqdirdə isə qapalı kəllə-beyin zədələnməsi adlanır. Kəllə-beyin zədəsi almış hər bir kəs nevroloji simptomların meydana çıxıb — çıxmamasından asılı olmayaraq beyin qanaxması kimi fəsadlaşmanı vaxtında müəyyən etmək üçün hospitalizə olunmalı və daimi nəzarətə götürülməlidir. Adından göründüyü kimi nəqliyyat və iş qəzaları, idman travmaları nəticəsində kəllənin almış olduğu zədələr nəticəsində baş verir.

### Qiymətləndirilməsi:
Kəllə-beyin zədələnməsinin ağırlıq dərəcəsi Qlasqo-Koma şkalası üzrə təyin edilir.

 11 bal = 5–10% dəyişkən vegetativ status, 85% bərpa olunan zəif funksional pozğunluq

## Klinik formaları
* Beyin silkələnməsi — bu zaman beyinin funksiyasına təsir edəbiləcək pozğunluq aşkar edilmir. Meydana çıxmış simptomlar bir neçə gün ərzində itib getmiş olurlar.
* Beyin zədələnməsi: yüngül, orta və ağır dərəcəli olur.
* Diffuz aksonnal zədələnmə
* Beynin sıxılması
* Kəllədaxili qanaxmalar: Kəllə boşluğu qanaxmalar (subaraxnoidal, subdural, epidural hematomalar); beyindaxili qanaxmalar ya qansızmalar (parenximatoz və mədəciklərdaxili qansızmalar)

## Simptomlar
* Huşun pozulması: yaddaşın itməsi — amneziya, sopor, koma
* Anizokoriya,  — 
* Kəllə sinirlərinin zədələnməsini göstərən simptomlar beyinin sıxılması və zədələnməsinə işarədir.
* Ocaqlı beyin zədələnməsini göstərən simptomlar beyinin sıxılması və zədələnməsinə ışarədir.
* Beyin kötüyü simptomları beyinin sıxılması və zədələnməsinə ışarədir.
* Meningial simptomlar beyinin zədələnməsinə ya da subaraxnoidal qanaxmaya işarədir.

## Həmçinin bax
* Xarici aksent sindromu

## İstinadlar
Azərbaycan Qış Olimpiya Oyunlarında

**[[Azərbaycan]]** — ilk dəfə Qış Olimpiya Oyunlarında 1998-ci ildə iştirak etdi. Yaponiyanın Naqano şəhərində keçirilən ilk Qış Olimpiya Oyunlarında Azərbaycan 4 idmançı ilə təmsil olundu. Azərbaycan idmançıları iştirak etdiyi 5 Qış Olimpiya Oyunlarında heç medal qazanmayıblar.

## Medal cədvəli

### 2 dəfə iştirak edən idmançılar

## İstinadlar
Hida (şəhər)

— Yaponiyanın Gifu prefekturasının şimalında yerləşən şəhər. Şəhər adının qədim Hida vilayətindən almışdır. Hida şəhəri Hida vilayətinin mərkəzi idi.

Şəhərin kandzi yazılışı 飛驒 şəklindədir və amma şəhər adının yazılışında qədim 騨 simvolundan istifadə olunur. 驒 simvolu rəsmi siyahıda göstərilmədiyindən, şəhərdən xaricdə 騨 simvolundan istifadə olunur.

2015-ci ilin məlumatına görə şəhərin əhalisi 24.774 nəfərdir, hər km² ərazidə 31 nəfər yaşayır. Şəhərin sahəsi 792,31 km²-dir.

## Tarix

Müasir Hida şəhəri 1 fevral 2004-cü ildə Furukava və Kamioka şəhərlərinin, Kavai və Miyaqava qəsəbələrinin (hamısı keçmiş Yosiki qəzasının tərkib hissəsi idilər) birləşdirilməsi nəticəsində yaradılmışdır.

## Coğrafiya
Hida şəhəri Hida yaylasının şimalında yerləşir. Şəhər coğrafi nəzərdən iki bölgəyə ayrılır: şərq və qərb. Şərq hissədə Takahara çayı, qərb hissədə Miya çayı axır (hər iki çay Dzinju çay sisteminə daxildirlər). Dağlıq region hər iki hissəni bir-birindən ayırır və əhali çay vadilərində məskunlaşmışdır.

Şəhərin sərhədləri meşə ilə örtülüb. Burada hündürlüyü 305 metrdən yüksək olan dağ zirvələri yerləşir. Dağlar əsasən Hida dağları sisteminə aiddirlər.

## İqtisadiyyat
Şəhər iqtisadiyyatı ənənəvi yapon malları olan sake və yapon şamı istehsalı üzərində qurulmuşdur. Furukava bölgəsi öz bacarığına görə daha çox tanınır. Kamioka bölgəsi sake istehsalında daha irəlidədir.

## Mədəniyyət
Şəhərdə Furukava festivalı keçirilir. Bu festival Gifu prefekturasında keçirilən ən məşhur festivaldır və hər ilin aprelində baş tutur.

## Nəqliyyat

### Dəmiryolu
Central Japan Railway Company Hida şəhərində Takayama xəttinə bağlı olan 7 stansiyaya nəzarət edir. Şəhərin əsas stansiyası Hida-Furukava stansiyasıdır. Digər 6 stansiyası Hida-Furukava stansiyasının şimalı boyunca uzanır: Suqisaki, Hida-Hoso, Tsuqonava, Sakakami, Utsubo və Suqihara stansiyaları.

### Avtomagistral
Şəhərdən keçən əsas sürətli avtomagistral Tokai-Hokuriku sürətli avtomagistralıdır. Bu avtomagistal Naqoya və Gifu ilə Toyama şəhərlərini əlaqələndirir. Şəhərdən 4 milli avtomagistal keçir: 41, 360, 471 və 472.

## Qonşu coğrafi obyektlər
* Gifu prefekturası
** Takayama, Sirakava (Ono)
* Toyama prefekturası
** Toyama, Nanto

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Hida şəhərinin rəsmi veb-saytı 

## Həmçinin bax
Goravan

**Goravan** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Vedi çayının sahilində, Vedi kəndinin cənubunda yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Kürəvan, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Goravan kimi qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Toponim qədim türk dilində "mal-qara üçün pəyə", "həyət" mənasında işlənən kora sözünə
, urartu dilində "ölkə yer" mənasında işlənən "ebani", "abani" sözünün fonetik forması olan avan (van) sözünün qoşulması əsasında əmələ gəlmişdir. Yuxarıda qeyd edilmişdir ki, kəndin adı 1728-ci il tarixdə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Kürəvan kimi qeyd edilmişdir. Toponimin Kürəvan formasının kökünü kürə sözü təşkil edir. Bu söz də qədim türk dilində kura formasında "mal-qara pəyəsi" mənasını ifadə edir. Kəndin adı yerli tələffüz forması Gorvan olduğuna görəErmənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4. IV.1944-cü il tarixli fərmanı ilə dəyişdirilib Yenikənd qoyulmuşdur. Sonra Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3. VII.1968-ci il fərmanı ilə kəndin adı yenidən dəyişdirilib Goravan adlandırılmışdır. Türk dillərində kora (Azərbaycan dilindəki qura) "qışlaqda gecələr mal-qaranı salmaq üçün tikinti" və avan "kənd" sözlərindən ibarətdir. Kora və kura eyni məna bildirən müxtəlif fonetik formaya malik sözlərdir. Gorovan toponimi "mal-qara saxlanılan yer" mənasını bildirir. Zootoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 9 tatar ailəsi, 35 kişi, 24 qadın, cəmi 59 nəfər, 1873-cü ildə 244 nəfər, 1886-cı ildə 325 nəfər, 1897-ci ildə 530 nəfər, 1904-cü ildə 634 nəfər, 1914-cü ildə 697 nəfər, 1916-cı ildə 614 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin fevral ayında azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuş, Türkiyənin Muş, Şadax, Van bölgələrindən (1918-ci ildən sonra) köçürülən ermənilər Goravanda yerləşdirilmişdir. Burada 1922-ci ildə 393 nəfər azərbaycanlı, 164 erməni, 1926-cı ildə 403 nəfər azərbaycanlı, 132 erməni, 1931-ci ildə 466 nəfər azərbaycanlı, 135 erməni, 1939-cu ildə 706 nəfər azərbaycanlı, 145 erməni yaşamışdır. 1948–1949-cu illərdə SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə azərbaycanlılar zorla Azərbaycana (Dağlıq Qarabağa, sonra isə Xanlara) köçürülmüşdür. İndi kənddə yalnız ermənilər məskunlaşıb.

## İstinadlar
Dəvəli (Vedibasar)

**Dəvəli**, **Ararat** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.1728-ci ildən mə'lumdur

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 14 km məsafədə, Vedibasar çayından axan arxın yanında yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1828–1829-cu illərdə kəndə İrandan gəlmə ermənilər yerləşdirildikdən sonra əhali qarışıq yaşamışdır. 1975-ci ildə kənd Ararat adlandırılmışdır.

## Toponimi
Toponim qacarların bir boyu olan dəvəli etnonimi əsasında əmələ gəlmiş etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Ararat qoyulmuşdur. XVII əsrin əvvəllərinə aid ermənicə mənbədə Davalonots kimi qeyd olunmuşdur. Ehtimal ki, orta əsrlərdə Anadoluda mövcud olmuş Dəvəlu bölgəsindən gəlmiş ailələrin özləri ilə gətirdikləri addır. 1588-ci ilə aid mənbədə Azərbaycanda qışı Qarabağda keçirən bir el də Davilu adlanırdı.

## Əhalisi
1828-ci ilədək burada yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. 1828-ci il Türkmənçay müqayiləsinə əsasən 1828-ci illərdə İranın Maku və Salmas mahallarının Aslanik, Dirişik və Zevaqyuğ kəndlərindən köçürülən ermənilər Dəvəlidə yerləşdirilmişdir. 1831-ci ilin kameral təsvirində Vedibasar mahalında 574 müsəlman, cəmi 2 yerli və işğaldan sonra İrandan köçürülmüş 200 erməni ailəsi qeydə alınmışdır. Amma 574 ailə müsəlmanların sayını real əks etdirmir, çünki yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, əhalinin xeyli hissəsi hərbi əməliyyatlar gedən ərazilərdən uzaqlaşmış və yalnız 1834-cü ildən sonra geri qayıtmağa başlamışdılar. 2 yerli erməni ailəsi Böyük Vedi kəndində qeydə alınmışdır, İrandan köçürülən erməni ailələrindən 1 ailə Xorvirab, 101 ailə Dəvəli, 98 ailə isə Böyük Vedi kəndində məskunlaşdırılmışdı. Kənddə 1831-ci ildə 2 tatar ailəsi 11 kişi, 17 qadın 28 nəfər azərbaycanlı, 633 erməni, İrandan köçürülmüş 101 erməni ailəsi, 1873-cü ildə 207 nəfər azərbaycanlı, 1760 erməni, 1886-cı ildə 263 nəfər azərbaycanlı, 1975 erməni, 1897-ci ildə 686 nəfər azərbaycanlı, 2650 erməni yaşamışdır. 1918–1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla tarixi-etnik torpaqlarından qovulmuşdur. 1922-ci ildə kənddə ermənilərlə yanaşı 3 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ildə Azərbaycanlı əhalisi qovulmuşdur. Sonralar azərbaycanlılar kənddən çıxarılmış və kənddə yalnız ermənilər qalmışdır. İndi burada təkcə ermənilər yaşayır.


Karabakh Map (1856).jpg|Dəvəli 1856 ci il 
Uyezd of Erivan.JPG|İrəvan qəzası, Dəvəli 


## İstinadlar
Qoş

* Qoş (Karbi) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Əştərək rayonunda kənd.
* Qoş (Qaraqoyunlu) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indi Dilican şəhərinin tabeliyində kənd.
Məlikkənd

* Məlikkənd (Göyçay) — Azərbaycan Respublikasının Göyçay rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Məlikkənd (Abaran) — 
* Məlikkənd (Qaraqoyunlu) —

## Həmçinin bax
* Məliklər
Tala

* Tala (meşə) — meşənin ortasında çox da iri olmayan ağacsız açıq sahə.
* Tala (Qaraqoyunlu) — Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasında kənd.
* Aşağı Tala — Zaqatala rayonunda kənd.
* Yuxarı Tala — Zaqatala rayonunda kənd.
* Üçüncü Tala — Zaqatala rayonunun Üçüncü Tala kənd iəd kənd.
* Uzuntala (Zaqatala) — Zaqatala rayonunda kənd.
* Tala — Cəlilabad rayonu ərazisində çay. Göytəpə çayının sağ qoludur.  
* Tala — Zaqatala rayonu ərazisində çay. Qanıx çayının sol qoludur. 
* Tala dağı — Kəlbəcər rayonunda dağ.
Oxuduğunuz üçün təşəkkür edirik. Wikipediyadan istifadə etməyi unutmayın.

## Həmçinin bax
* Uzuntala
Sibir Respublikası

**Sibir Respublikası** (17 iyul 1918 – 3 noyabr 1918) — yarım il müddətində mövcud olan Müvəqqəti Sibir hökuməti tərəfindən idarə edilən dövlət. Respublika iyundan noyabra qədər müddətdə Vətəndaş müharibəsi dönəmində Ural dağlarından Sakit okean sahillərinə qədər uzanırmış. Ərazisinə həmçinin Şərqi Çin dəmir yolu sahəsi və Harbin əraziləridə daxil olmuşdur.

## İstiqlaliyyətdən öncə
Sibir Respublikasının yaramasının əsas səbəbi 1917-ci ilin dekabrından 1918-ci ilin mayına qədər Rusiyanın şərq hissəsində yaranan idarə boşluqları olmuşdur. Bu zaman Sibirdə vilayətlərin idarə edilməsi üçün dövlət orqanları təşkil edilir.

## Respuplikanın tarixi
İcraedici hakimiyyət Müvvəqəti Sibir hökumətinə məxsus olmuşdur. Hökumətə Pyotr Vasileviç Volqodski rəhbərlik etmişdir. Sibir vilayət duması Omsk şəhərində yerləşirdi. Ölkənin əsas hərbi qüvvəsi Sibir ordusu olmuşdur. Bu ordu bir necə 10 minlik qüvvədən ibarət olmuşdur. Orduda separatçılıq gçlü idi. Səbəb isə vilayətlərin müstəqillik istəyi ilə bağlı olmuşdur.
4 iyul 1918 ildə Omsk şəhərində Müvvəqəti Sibir hökuməti başda Volqodski olmaqla Müvvəqəti hökumətin Sibirin müstəqilliyi haqqında deklarasiyanı imzalayırlar.

Deklarasiyada beynəlxalq müstəvidə bərabər hüquqlu, müstəqil siyasət yerdən qurum olması təstiqlənir. Onlar həmçinin ölkənin gerbini, bayrağını və himnini təstiqləyirlər. Digər tərəfdən isə Sibir xalqları vilayət statusulu dövlətin mövcuqluğunu istəməyərək milli əsaslar üzrə bölgü sisteminin təşkilini idtəuirdilər. Hökumət daxilində Liberallar və sosialistlər arasında mübarizə gedirdi. Konfliklər əsasən ölkdə sonuncu kabitetin qurulmaması, mülki və hərbi idarəçiliyin zəifləməsi olmuşdur. Liberallar ümum-Rusiya qüvvələri ilə itifaqa girməli olurlar.

Sibir Respublikası bir tərəfli qaydada 23 sentyabr 1918-ci ildə yaradılan Ümum-Rusiya müvvəqəti dövləti yaradıldıqdan sonra onun tərkibinə keçir.

3 (4?) noyabrda qəbul edilən deklarasiyaya görə Sibir Respublikası Ümum-Rusiya Müvvəqəti hökumətinin tərkib hissəsi olmaqla yanaşı onun inzibati ərazi bölgülərini olduğu kimi saxlanılır.
Vətəndaş müharibəsi dönəmində sibir separatizmini ümum-Rusiya qüvvələri ilə müzakirə edilməsi onun müstəqilliyinin yox olmasının başlıca səbəbinə çevrilir. 1919-cu ildə dövlətin yenidən yaradılmasını təşkil etmək isə separatimə cəth göstərənlərin azlığı səbəbindən mümküsüz olmuşdur.

## Quruluşu haqqında mübahisələr
Respublikanın hüquq xüsusiyyətləri baxımından mübahisələr yaranır. O. F. Qordeevanın fikrincə vətəndaş müharibəsi dönəmində tam dövlət quruluşlu subyekt olmamışdır. Sadəcə müvvəqqəti idarə quruluşu olduğunu bildirir. O sadəcə ilk baxışda dövlət əlamətlərini özündə cəmləyən bir idarə sistemi olmuşdur.
A. N. Nikitin isə vətəndaş müharibəsi dönəmində Sibirdə tam dövlət quruluşu formalaşırdı.

## Ədəbiyyat
* Лончаков Ю. Г. Аграрная политика временных государственных обрагований на территории Сибири (1918 −1919 гг.) Дисс…. канд. ист. наук.. — Новосибирск, 1997.
* Шиловский М. В. Хроника областнического движения в Сибири (1852−1919) // Материалы к хронике общественного движения в Сибири в 1895−1917 гг.. — Томск, 1994. — Вып. 1. — С. 6−16

## İstinadlar
Benqal fişəngi

**Benqal fişəngləri** bizə qədim Benqaliyadan gəlmişdir. Qədimdə Benqaliya Hindistanın bir hissəsi olmuşdur ki, bu ərazi Benqal körfəzi sahilləri boyu uzanırdı.

Əvvəllər uzun bambuq çubuqlarının bir ucuna yanacaq qatılmış qığılcım saçan məhlul sürtüb yandırardılar və hər hansı bir hadisə ilə bağlı xəbərdarlıq (siqnal vermək, siqnalizasiya) məqsədilə istifadə edilirdi. Beləliklə fişəng vasitəsilə hansısa bir hadisə barədə yaxın və uzaq ərazidəki əhaliyə xəbər çatdırar, siqnal verərdilər.

azırkı müasir dövrümüzdə bu cür siqnalizasiya – xəbərdarlıq formalarından istifadə etməyə heç bir ehtiyac olmadığından, "benqal fişəngləri"ndən yalnız bir əyləncə kimi bayramlarda, ad günlərində, təntənəli tədbirlərdə daha çox istifadə olunur. Hazırda dünyanın bir çox ölkələrində müxtəlif ölçülərdə, müxtəlif cür "benqal fişəngləri" istehsal olunmaqdadır.
Demak sultanlığı

**Demak sultanlığı** — XV əsrin son rübündə qurulan və təxminən bir əsr həyat sürən Yava adasındakı müstəqil ilk müsəlman dövləti.

## Tarixi
Öncələri Yavanın şimal sahillərində bir liman şəhəri olan Demak, bu gün zamanla sahilin geniş qumsallarla əhatə olunması üzündən dənizdən bir neçə mil içəridə qalmış kiçik bir yaşayış mərkəzidir. Yava adətinə görə Demak hökmdarlarının soyunun, XV əsrin son rübündə bölgəyə yerləşən Cek Ko-po (Ç. Ko-po əmi) adındakı Çinli zəngin bir müsəlman tacirdən gəldiyi qəbul edilir. Yava vəqayinamələrində ilk Demak hökmdarının, son Macapahit kralı ilə daha sonrakı illərdə saraydan qovulan Çinli bir şahzadədən doğulan Raden Patah (Ərəbcəsi Fəttah) olduğu anladılır. Yenə eyni qaynaqlara görə bu sıralarda zəif düşən Macapahit Hindu Buddist dövləti Demakın hücumlarıyla ortadan qalxmışdır. Demakın ikinci hökmdarı, portuqaliyalıların Rodim deyə adlandırdıqları Bədrəddin (və ya Qəmərəddin) təxminən 1504-cü ildə ölüncə yerinə keçən oğlu (və ya qardaşı) Trenggana Demak dövlətinin ən güclü hökmdarı idi. Daha sonrakı Yava qaynaqlarında onun 1524-cü ildən etibarən "sultan" ünvanını aldığı qeyd edilir. Trenggana, birincisi 1505–1518, ikincisi 1521–1546-cı illər arasında olmaq üzrə iki dönəm hökmdarlıq etdi. Bu iki dönəm arasındakı üç il içində qayını Cepara hakimi Patih Yunus hökm sürmüşdür.

Trenggana dövründə Demak zənginlik və əhali sayı baxımından zirvəyə çatdı. Trenggana o bölgənin önəmli limanlarını Demaka bağlamağa çalışdığı kimi hələ müsəlman olmayan Yavanın iç bölgələrinə də basqınlar etdi və XI əsr Çin qaynaqlarının Macapahitlərin önəmli liman şəhəri olaraq göstərdikləri Tubanı fəth etdi (1527).

Trenggana din adamlarının və əksəriyyətini mələz olan dindar tüccarların hamisi idi. Demakın gücünün Qərbi Yavada yayılmasını, Trengganaya bağlı bir alim və əsgər olan, Şeyx İbn Mövlanə olaraq da tanınan Sunan Gunung Jati etdi. Pasaidə doğulduğu söylənən Sunan həcc ziyarəti üçün Məkkəyə getmiş və dönüşdə Demakda yerləşmişdi. Burada bir çox tələbəsi olmuş və böyük etibar görmüşdü. Ayrıca hökmdarın da təvəccöhünü qazanaraq onun bacısı ilə evlənmişdi. Daha sonra özü hələ İslamın çatmadığı Qərbi Yavada çalışmalar aparmaqla vəzifələndirildi və Demakın Qərbi Yava sahillərinə hakim olmasına şərait yaratdı. Şeyx İbn Mövlanə buradakə Bentem və Cirebon limanlarını ələ keçirdi. Oğlu Pangeran Pasreanı Cirebona yerləşdirdi, özü də Bentemdə məskunlaşdı. Ancaq oğlu 1552-ci ildə ölüncə Bentemi digər oğlu Həsənəddinə buraxaraq Cirebona getdi, vəfatına qədər da orada qaldı. Daha sonra xələfləri Demakdan ayrılaraq müstəqilliklərini elan etdilər.

Trenggana 1543-cü ildə Şərqi Yavadakı hinduların müqəddəs bölgəsi Pənanggungan dağını, 1545-ci ildə də Malangı aldı. Ancaq 1546-cı ildə Hinduizmin Panarukandakı son qalasına hazırladığı geniş miqyasdakı hücumda qəti bir məğlubiyyətə uğradı və öldürüldü. Ardından ölkədə qarışıqlıqlar baş göstərdi. Bunun nəticəsində də dövlət parçalandı. Başdakı hökmdar Sunan Prawata (1546–1561) artıq Demak şəhərinin xaricində heç bir gücə sahib deyildi. Qısa bir müddət sonra da Demak bölgədə güclənən digər dövlətlərin hakimiyətinə daxil oldu (1578).

## İstinadlar
Pyasina çayı

**Pyasina** —  Krasnoyarsk diyarı ərazisindən axan çay. Uzunluğu  818&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 182 min. km² təşkil edir. Taymır yarımadası ərazisindən axaraq Kara dənizi.
nə tökülür. 

## Adı
«Pyasin» Nenes dilində hamar, düz, meşəsiz torpaq anlamında işlədilir. Bu Tundra anlamını verir.

## Coğrafiyası

Uzunluğu — 818&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 182 min. km² təşkil edir. Pyasino gölündən başlanğıcını götürən çay Şimali Sibir çökəkliyindən axaraq Bırrınqa dağları uaxınlığından axaraq Pyasin köfəzinə tökülür. 170&nbsp;km uzunluğunda estuari əmələ gətirir. Mənsəbində Labirintovıye adalarını əmələ gətirir.  Orta illik su sərfiyyatı aşağı axarlarda 2,6 min. m³/s axın isə 82&nbsp;km³ təşkil edir. Gursululuq dövrü iyundan oktyabra qədər davam edir.
## Tarixi
Rus dənizçiləri ilk dəfə 1605-ci ildə Pyasin çayının mənsəbinə daxil olmuşlar. Sonradan dənizçilər Taymır yarımadasının daxilinə irəliləmişlər. 1610-ci ildə isə Kondratiya Kuroçkin və Ospin Şeppunov Pyasin çayının mənsəninə qədər gəlmişlər. 1614-ci ildən xidmət edən insanlar bura gəlişi yadaqlayırlar. Bundan sonra Pyasin ətrafına dəniz yolu unudulur. 1667-ci ildə Pyats xəritəsində (Qonudovun) Pyasin çayı Kara dənizinə deyil Yenisey çayına tökülən çay kimi göstərilir.

Pyasin körfəzinin sahilləri 1740-cı ildə Dmitriy Vasileviç Sterlekov tətqiq etmişdir, 1741-ci ildə isə Semyon Çelyuskin burada olmuşdir. 1893-ci ildə isə Nansen  «Fram» gəmisində Pyasin körfəzinin tətqiqatını atmişdir. 1915-ci ildə isə A. Beqiçev  B. A. Vilkinskiyə və Otto Sverdrupa kömək məqsədi ilə qış yolu ilə dəfələrlə çayın hər iki tərəfinə keçmişdir

## Qolları
Çayın əsas qolları: sağdan — Çernaya, Dupıta, Yaqoda, Tareya, Binyoda, Çetırex; soldan — Aqapa, Mokoritto, Pua.

## Əhəmiyyəti
Çay mənsəbdən 700&nbsp;km məsafədə gəmiçilik üçün yararalıdır. Kresti qəsəbəsi yaxınlığına qədər gəmilər sərbəst irəliləyə bilirlər. Bu hissədə Dudıpta çayının mənsəbi yerləşir. Kiçik gəmilər və qayıqlar isə hətta Pyasin gölünə qədər gələ bilirlər Naviqasiya cəmi iki ay avqustun orralarından sentyabrın sonlarına kimi açıq olur.

Pyasin çayının mənsəbində Ust-Tareya və Kresti qəsəbələri yerləşir. Burada balıq ovu həyata keçirilir.

## Fauna
Deltasında 1984-ci ildə 230,000 baş qaz kaloniyası müəyyənləşmişdir. Deltasında 35—45 min, hövzəsində yerləşən 260 göldə isə 200—210 min baş ağ baş qaz aşkarlanmışdır. 1987-ci il məlumatına gör hövzəsində 36 quş növü aşkarlanmışdır: qaradöş qaqar, qırmızıdöş qaqar, ağdimdik qaqar, qara qaz, qırmızıdöş qaz, əkin qazı, qaşqa qaz, kiçik qu quşu, bizquyruq ördək, dəniz qaraördəyi, ağquyruq dəniz qartalı, şahin, qütb bayquşu.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* По данным государственного водного реестра Пясина 
* Pyasin çayı
Osmanlı Ərəbistanı

thumb|250px|right|1914-cü ildə Ərəbistan yarımadası.
**Osmanlı Ərəbistanı** (; ) — Ərəbistan yarımadasının 1517-ci ildən 1918-ci ilə qədər davam edən dövrdəki adı. Bu dövrdə, Ərəbistan torpaqlar Osmanlı imperiyasının tərkibində olduğuna görə belə adlandırılmışdır. Regionda osmanlıların nəzarəti mərkəzi hakimiyyətin gücü zəiflədikcə azalmağa başladı.

## Tarixi
### Erkən dövr
XVI əsrdə Osmanlı imperiyası Qırmızı dənizindən Fars körfəzinə qədər olan torpaqlarda (Hicaz, Asir və əl-Xasa) öz hakimiyyətlərini qurdular. Qırmızı dənizi və Hind okeanı sahillərində portuqaliyalıların güclənməsinin qarşısını almaq üçün bu fəthlər çox önəmli idi. Hələ 1548-ci ildə Məkkə şərifi Nəcd və Hicaz tayfalarını cəzalandırmaq məqsədilə basqınlar təşkil edirdi.

## Səudiyyə dövlətlərinin yaranması

XVIII əsrdə Ərəbistan yarımadasının mərkəzi bölgələrində Səud sülaləsi güclənməyə başlamışdı. Bu sülalə müstəqil ərəb dövlətlərinin formalaşmasına önəmli rol oynamışdı. 1744-cü ildə Dəriyyə əmiri Məhəmməd bin Səud ilahiyyatçı Məhəmməd ibn Əbdülvahabın təsiri ilə vahhabi dini təlimini qəbul etdi. Səud oğulları vəhhabilərin dini imanlarına güvənərək, bütün Nəcdi, Qərbi Ərəbistanı və Şərqi Ərəbistanı işğal etməyi bacardılar. Bu dövr Ərəbistan tarixində Birinci Səudiyyə dövləti kimi adlandırılmışdı. 1792-ci ildə Məhəmməd ibn Əbdülvahabın ölümündən sonra Səud sülaləsi bütün dünyəvi və mənəvi hakimiyyəti öz əllərində birləşdirdilər. Səud sülaləsi 1803-cü ildə Məkkəni, 1804-cü ildə isə Mədinəni və bütün Hicazı ələ keçirdilər. Ancaq onların hakimiyyəti çox az müddət davam etdi. Səud sülaləsinə qarşı Osmanlı sultanının əmri ilə 1811-ci ildə Misir hakimi Qavalalı Mehmed Əli Paşa mübarizəyə başladı. Səud sülaləsinin 7 il davam edən mübarizəsi 1818-ci ildə sona çatdı. Misirlilər onların mərkəzi olan Dəriyyə şəhərini ələ keçirdilər. Səud əmiri Abdullah ibn Səud isə İstanbula göndərildi və orda öldürüldü.

1821-ci ildə Türk ibn Abdullah Ər-Riyadı mərkəz seçərək osmanlılara qarşı müharibəyə başladı. 1824-cü ildə paytaxtı Ər-Riyad olan İkinci Səudiyyə dövləti yarandı. İkinci Səudiyyə dövləti 67 il yaşadı və onlar əzəli rəqibləri olan Rəşidi sülaləsini Xail bölgəsində məhv etdilər.

### Osmanlı hakimiyyətinin sonu
XX əsrin əvvəllərində Osmanlılar Ərəbistan yarımadasının çox hissəsinə hökmranlıq edirdi. Bəzi bölgələr isə müstəqilləşməkdə idi. Yerli sülalələr öz mülklərində hökmranlıqlarını qorumaqda davam edirdi. Məsələn, Məkkə şərifləri Hicazda hələ də söz sahibi idilər.

1902-ci ildə Səud sülaləsi Ər-Riyadı və bütün Nəcdi öz nəzarəti altına alaraq, sülalənin Nəcddə hakimiyyətə qayıdışını təmin etdilər. Səud oğulları İxvan təşkilatının dəstəyi ilə, vahhab dini ilə ruhlanmış qoşunla 1913-cü ildə əl-Xasanı Osmanlılardan geri aldı.

1916-cı ildə Məkkə şərifi Hüseyin ibn Əli əl-Haşimi Böyük Britaniyanın dəstəyi ilə Osmanlı İmperiyasına qarşı ərəb hərəkatını başlatdı. Üsyançılar müstəqil Ərəb dövlətini yaratmaq məqsədində idilər. Ancaq 1916-1918-ci illərdə üsyançılar zəif idi. Ancaq, I Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyasının süqutu ilə üsyançılar istəklərinə çatdılar .

## İstinadlar
Qazan Hərbi Dairəsi

**Qazan Hərbi Dairəsi** — 1864–1918-ci illərdə Rusiya imperator ordusunun, 1945–1946-ci illərdə SSRİ Silhlı Qüvvələri tərkibində yaradılmış hərbi birləşmə.

## Tarixi

Rusiya imperiyasında Qazan Hərbi Dairəsi 1864–1918-ci illərdə mövcud olmuşdur. Hərbi dairənin ərazisinə Qazan, Perm, Vyatka, Penza, Simbirsk, Saratov və Həştərxan quberniyaları daxil idi. 1981-ci ildə onun tərkibinə ləğv olunmuş Orenburq Hərbi Dairəsinin ərazisi də daxil edilmişdi.

Rusiya Xalq Komissarları Sovetinin 4 may 1918-ci il tarixli dekretinə əsasən keçmiş Qazan Hərbi Dairəsinin ərazisi yeni yaradılan Volqaboyu (mərkəz Samara şəhəri olmaqla) və Ural (mərkəz Yekaterinburq şəhəri olmaqla) hərbi dairələri arasında bölüşdürüldü.

SSRİ-də Qazan Hərbi Dairəsi 9 iyul 1945-ci ildə təşkil olunmuşdu. Hərbi dairə Kirov vilayətinin və Tatar, Udmurt, Mari, Çuvaş MSSR-nın ərazilərini əhatə edirdi. Hərbi dairə 4 fevral 1946-cı ildə ləğv edilərək Volqaboyu Hərbi Dairənin tərkibinə daxil edilmişdi.

## Qazan Hərbi Dairəsi (1864–1918) qoşunlarının komandanları
*1864–1865-ci illərdə — general-leytenant Knorinq Roman İvanoviç,
*1865–4 fevral 1867- general Semyakin Konstantin Romanoviç,
*21 fevral 1867–16 aprel 1872 — general Boris Qriqoryeviç Qlinka-Mavrin,
*1872–25 may 1882 — general-leytenant Brunner Andrey Osipoviç,
*25 may 1882–26 avqust 1901 — general-leytenant Qriqori Vasilyeviç Meşerinov
*15 sentyabr 1901–25 oktyabr 1905 — general Andrey Ivanoviç Kosiç,
*7 dekabr 1905–23 sentyabr 1907 — general Karass İvan Aleksandroviç,
*24 sentyabr 1907–7 fevral 1912 — general-leytenant Aleksandr Henrixoviç Sandetsk,
*7 fevral 1912–19 iyul 1914 — general Anton Yeqoroviç Zaltsa,
*24 sentyabr-18 oktyabr 1914 — general Anton Yeqoroviç Zaltsa.

## Dairənin hərbi rəisləri
*6 yanvar-8 avqust 1915 — general Platon Aleksandroviç Qeysman,
*8 avqust 1915–10 iyul 1916 — general Aleksandr Henrixoviç Sandetsk,
*mart-iyun 1917 — general Aleksandr Zaxaryeviç Mışlayevski
*iyul-oktyabr 1917 — polkovnik Pavel Aleksandroviç Koroviçenko,
*? — noyabr 1917 — general Dobrının,
*noyabr 1917-may 1918 — praporşik N.Y.Yerşov

## Hərbi dairənin komandanı (1945–1946-cı illər)
Sovet dövründə Qazan Hərbi Dairəsinin komandanı general-leytenant P.İ.Lyapin (1945) və general-polkovnik N.İ.Qusev (1945–1946) olmuşdur.

## Mənbə
*Казанский военный округ // "К-22" — Линейный крейсер / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976–1980, т. 4).
*"К-22" — Линейный крейсер / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — С. 30. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976–1980, т. 4).

## Xarici keçid
* 
*
Qas Kenuorti

**Qas Kenuorti** () (doğ. 1 oktyabr 1994) - Koloradonun Telluride şəhərindən olan Britaniya doğumlu ABŞ xizəkli fristayl idmançısıdır. 2014 Soçi Qış Olimpiya Oyunlarında Kenuorti gümüş medal qazanmışdır.

## Erkən həyat və təhsil

Kenuorti ingilis ana və amerikan ata olan Pip və Piter Kenuortinin üç övladının ən kiçik olanıdır.  Onun Hyu və Nik Kenuorti adlı iki böyük qardaşı var.

Kenuortilər ailəsinin başçısı Piter 2006-cı ildən Telluridedə keçirilən *“Mountainfilm Film Festivalı”*nın icraçı direktorudur.  O, əvvəllər bir beçə il Londonda, daha sonra isə bir neçə il Filadelfiyada bankir işləmişdir. Kenuortinin anası Pip isə əslən İngiltərənin Bristol şəhərindəndir. O, səkkiz uşaqlı böyük ailədə doğulmuşdur. 1970-ci illərdə Londondan köçən Pip Kinqs Hed Teatr Klubunda kostyumlar üzrə işləməyə başlamışdır. 1993-cü ildə o zaman iki yaşı olan Qasla birlikdə ailə Telluride şəhərinə köçmüşdür.

Qas 2010-cu ildə Telluride Yüksək Məktəbini bitirmişdir. Əslində məktəbi 2009-cu ildə bitirməli olan Qas idman məşqləri üçün bir illik fasilə götürmüşdür.

## Karyerası

Kenuorti 2011, 2012 və 2013-cü illərdə Fristayl Xizəksürmə Asossasiyasının Dünya Çempionatının qalibi olmuşdur. 2013-cü ildə Soçidə keçirilən Olimpiadada  gümüş medal qazanmış Qas, həmin il Fransanın Tin şəhərində keçirilmiş Qış X Oyunlarının bürünc medalını qazanmışdır. 13 fevral 2014-cü ildə Kenuorti Soçidə keçirilmiş Qış Olimpiya Oyunlarının  gümüş medalını qazanmışdır.

## Mətbuatın diqqəti

Kenuorti beynəlxalq mətbuatın diqqətini fotoqraf dostu Robin Makdonaldın onun fotosunu paylaşmasından sonra qazanmışdır. Belə ki, Qas 2014-cü ildə Soçidə olarkən dörd körpə və bir ana küçə itini xilas etmiş, dostu isə bu zaman onun şəklini çəkmişdi. O, bir aydan çox burada qalaraq, itlərin xilası ilə məşğul olmuş və onları özü ilə apara bilmək üçün sənədlər hazırlamışdır. Onun bu fəaliyyəti sonradan Soçidə küçə itləri ilə bağlı problemlərə daha çox diqqət ayırılması ilə nəticələnmişdir.

## Şəxsi həyatı

22 oktyabr 2015-ci ildə Qas kaminq aut etmişdir. Hazırda kanadalı fotoqraf Robin MakDonaldla uzun müddətli münasibətdən sonra o, subaydır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qas Kenuortinin Abş Komandasının saytındakı səhifəsi
Sarıgah

**Sarıgah** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Karvansaray (İcevan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Toponim qədim türk dilində «iri, nəhəng, uca, hündür, yüksək, dik» mənasında işlənən sarı
sözü ilə «qayalıqda, dağda təbii və ya süni oyuq, mağara» mənasında işlənən kah // kaha sözünün birləşməsindən əmələ gəlib «böyük mağara yanında salınan kənd» mənasını ifadə edir. Deməli, toponimin ikinci komponenti gah kah sözünün fonetik variantıdır və sözdə k~g səs əvəzlənməsi baş vermişdir. Bu hadisə Azərbaycan dili üçün qanunauyğun haldır.

Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 10.V.1951-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Sangyuğ qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Talakənd

**Talakənd** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indiki Karvansaray
(İcevan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 3&nbsp;km məsafədə yerləşir. Erməni mənbələrində Tala formasında qeyd edilir.

Toponim «meşədə ağacsız çılpaq yer, sahə, açıqlıq» mənasında işlənən tala sözü ilə «yaşayış məntəqəsi»; mənasında işlənən kənd sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş „ dir. Relyeflə bağlı yaranan toponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 25. I. 1978-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Ketahovit qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## Toponim
**Tala** - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzasında, indi Dilican şəhəri ərazisində
yer. Toponim Azərbaycan dilində «meşədə açıq sahə» mənasında işlənən tala sözü əsasında formalaşmışdır. Bu söz türk dilində tala və dala fonetik formalarında işlənərək «düzənlik, çöl» mənalarını ifadə edir.

Relyef əsasında yaranan sadə quruluşlu toponimdir.

## İstinadlar
Aşağı Qarakoymaz

**Aşağı Qarakoymaz** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Talin rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 9&nbsp;km cənub-şərqdə, Alagöz dağının qərb tərəfində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik
xəritəsində Qarakovmaz formasında qeyd edilmişdir.

Toponim türk dilində «böyük», «təpə», «dağın zirvəsi»,«zirvə» mə'nasında işlənən qara
sözündən və türkdilində kənd mə'nasında işlənən köy sözünün forması olan koy sözü ilə «dağın cənub yamacı», «yüksəkliyin meşəsiz tərəfi», «dağın gün düşən tərəfi» mənasında işlənən mes sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. «Böyük dağın, təpənin gün düşən, cənub tərəfində olank ənd» mə'nasını ifadə edir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12.XI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Nerkin Sasunaşen
qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 49 nəfər, 1873 - cü ildə 265 nəfər, 1886-cı ildə 356 nəfər, 1897-ci ildə 233 nəfər, 1904 - cü ildə 394 nəfər, 1914 - cü ildə 418 nəfər, 1916-cı ildə 322 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə mə'ruz qalaraq sakinləri azərbaycanlılar tarixi-etnik
torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. 1915-18-cı illərdə Türkiyənin Sasun, Taron və Muş
vilayətlərindən köçürülən ermənilər və kürdlər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Aşağı Ağcaqala

**Aşağı Ağcaqala** — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Talin rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km cənub-şərqdə, Alagöz dağının cənub-qərb tərəfində yerləşir. Kəndin digər
adı Hacıqala olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim Azərbaycan toponimiyasında fərqləndirici əlamət bildirən aşağı sözü ilə türk dilində
«ağımtıl, quru, bozumtul düzən, çöl» mə’nasında işlənən ağca sözünə qala sözünün qoşulmasından əmələ gəlib «ağımtıl, bozumtul yerdətikilən qala yanındakı kənd» mə'nasının ifadə edir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Emı.SSR AS RH-nin 12.XI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Nerkin Bazmaberd (Aşağı
Rəngbərəng, çal qala) qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 53 nəfər, 1873-cü ildə 398 nəfər, 1886-cı ildə 502 nəfər, 1897-ci ildə 617
nəfər, 1904-cü ildə 315 nəfər, 1914-cü ildə 334 nəfər, 1916-cı ildə 733 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə mə'ruz qalaraq sakinləri azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından qırğınlarla deportasiya olunmuş və 1915-18-cı illərdə Türkiyənin Sasun vilayətinin Arzvik, Qrmav, Qdzak, Kaşkşenk kəndlərindən və Muş vilayətindən köçürülən ermənilər kənddə yerləşdirilmişdir.

Göründüyü kimi, 1918-ci ilə kimi burada yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. Erməni mənbələrində tarixi faktlar saxtalaşdırılaraq kənddə 1831-ci ildə və 1897-ci ildə azərbaycanlıların yox, ermənilərin yaşadığı göstərilir.

## İstinadlar
Dikson qəsəbəsi

**Dikson** — Şəhərtipli qəsəbə olaraq Krasnoyarsk diyarının şimalında Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. Rusiyanın şimal qütbünə ən yaxın şəhər tipli qəsəbəsidir.

## Tarixi
Qəsəbə 7 sentyabr 1915-ci ildə Dikson adasında inşa edilir. Qəsəbənin materik hissəsi isə sonra tikilir. Ada öz adınını norveçli tacir və səyahətçi Oskar Diksonun (; 1823—1897) adından götürmüşdür.

Uzaqda yerləşməsi çoxlarını bura cəlb edir. Halbuki, qəsəbəyə gediş hecdə asan deyil. Sənətçilərin bir qismi Dikson haqqında nəğmələr qoşmuşdur.

1942-ci ildə qəsəbə yaxınlığında alman «Admiral Şeer»  gəmisi ilə SSRİ donamması rasında döyüş baş vermişdir. Qəsəbədə bu hadisənin və müdafiəçilərin şərəfinə abidə ucaldılmışdır.

Üstəlik burada Nikifor Alekseyeviç Beqiçevin şərəfinə abidə qoyulub.

1980-ci illərin ortalarında ABŞ-nin eyni adlı şəhəri ilə «qardaşlaşır».
Son zamanlar əlaqələr getdikcə zəyifləyir.

## Coğrafiyası
Qəsəbə Yenisey körfəzinin sahilində qərar tutur. Taymır yarımadasının Pyotr Çiçakov sahillərində yerləşir. Qəsəbə Dikson boğazı ərazisinə daxildir.

Qütb gündüzləri 5 maydan  10 avqusta, Qütb gecələri isə 11 noyabrdan  1 fevrala qədər davam edir.  
İqlimi çox sərtdir. Ən isti ay olan avqustda +4,8 °S olur. Orta illik temperatur isə −11,4 °S təşkil edir. Ən aşağı temperatur 7 fevral 1979-ci ildə −48,1 °S olaraq qeydə alınmışdır. Ən isti temperatur isə 3 avqust 1945-ci ildə +26,9 °S olaraq qeydə alınıb.. Ən soyuq ay fevraldır. Çelyuskin burnuna nisbətdə iqlimi mülayim olur.

## İnfrastruktur
Rusiyanınən ucaq şimalda yerləşən dəniz limanı yerləşir. Burada həmçinin hava limanı fəaliyyət göstərir. Bunula belə havalimanının eniş zolağında yaranan problemlır səbəbindən hava limanı 2010-ci ilin payızından fəaliyyətini dayandırmışdır. Bu isə qəsəbənin ölkənin digər əraziləri ilə hava əlaqələri kəsilmişdir

1 yanvar 2007-ci ilə qədər Dilkson rayonunun inzibati mərkəzi olmuşdur. Hazırda qəsəbə boşalır, burada 667 nəfər yaşayır (2013). 2004-ci ildı 1113 nəfər, 1985-ci ildə isə burada 5000 insan yaşayırdı.

Qütb stansiyası 1916-cı ildən fəaliyyət göstərir. Strateji cəhətdən mümüm əraxidə yerləşir. Limanı isə Şimal dəniz yolunun portlarındandır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dikson — ada, qəsəbə və liman
* Крещение на Диксоне
* Dikson. Buzların sərhəddi