Qütbəddin Şirazi

**Qütbəddin  Şirazi** (1236–1311; farsca:قطب‌الدین محمود بن مسعود شیرازی) — iranlı, Nəsirəddin Tusinin şagirdi və alim idi
 

## Həyatı
Qütbəddin  Mahmud ibn Ziyaəddin  Məsud ibn Müslih Şirazi 1236-cı ilin oktyabr  ayında Kazerunda anadan olmuşdur. Onun atası  Ziyaəddin Məsud ibn Müslih Kazəruni  Şirazda təbib işləmişdir.
Alim ilk təhsilini atasından almış, 1250-ci ildə onun vəfatından sonra  təhsilini Şirazda əmisi Kəmaləddin Əbdülxeyr Kazəruninin, Şəmsəddin Kütübinin, Şərəfəddin Zəki  ər-Rukşəvinin və dövrünün başqa  tanınmış  alimlərinin yanında  davam etdirmişdir.

 
Qütbəddin Şirazi 1260-cı (hicri  658-ci) ildə, yaxud 1263-cü  (hicri 661-ci)  ildə   biliyini  təkmilləşdirmək üçün  Marağaya, Nəsirəddin  Tusinin yanına getmişdir. O,   Marağa rəsədxanasında çalışmaqla  yanaşı, Nəsirəddin Tusidən fəlsəfə, astronomiya  və riyaziyyatı mükəmməl öyrənmişdir. Marağada  alim  kimi  böyük  nüfuz  qazanmışdır.

Qütbəddin Şirazi  alim  kimi  məşhur  olmaqla  bərabər,  siyasi  xadim  kimi  də  tanınmışdır.  O,  XIII əsrin 60-ci illərindən etibarən ictimai-siyasi fəaliyyətə başlamışdır. Filosof  Marağada  biliyini  mükəmməlləşdirdikdən  sonra elxanın  sərəncamı  ilə  Xorasana  və  paytaxtı  İsfahan  şəhəri  olan  fars  İraqına  səfər  etmişdir.  Burada  alimlərin  himayəçisi,  İsfahan  hakimi  Bahəddin Məhəmməd  Cüveyni  ilə  tanış  olmuşdur. Qütbəddin Şirazi 1268-ci  ildə  Bağdada  getmiş, sonra  Kiçik Asiyaya  yola  düşmüşdür. Orada rəğbətlə qarşılanaraq  dövlət  işlərində  çalışmış,  bir müddət Sivas və Malatyada qazi işləmiş, alimlərlə, o cümlədən Cəlaləddin Rumi (1207-1273) və Sədrəddin Konəvi (1210-1274) ilə dostluq etmişdir. Ensiklopedik alimin  siyasi fəaliyyəti Əhməd xan Təkudər (1282-1284) zamanında genişlənmişdir. O, Elxanın sərəncamı ilə Misirə məmluk sultanı Mənsur Seyfəddin Kalaunun (1279-1290) yanına səfir göndərilmişdir. Əmisi Kəmaləddin Əbdülxeyr Kazəruni də onunla birlikdə olmuşdur. 
 
Qütbəddin Şirazi Misirdə səfir  işləyərkən monqolların diplomatik tapşırıqlarını  yerinə  yetirərək, monqollar və misirlilər arasındakı münasibətləri yaxşılaşdırır. O, səkkiz il uğurlu siyasi fəaliyyət göstərdikdən sonra Elxanilər dövlətinin o zaman paytaxtı olan Təbrizə qayıdır.
 
Qütbəddin Şirazi  7 fevral 1311-ci ildə Təbrizdə vəfat etmişdir. Zeynəddin  ibn  əl-Vərdi   (...-1349)  filosofun  ölümündən  təsirlənərək  bir  mərsiyə  yazmışdır.  Bu  mərsiyədə  təəccüblə  deyilir  ki,  elm  dəyirmanının  oxu  (Qütb)  qırıldığı  halda  necə  fırlana  bilər.

## Elmi  yaradıcılığı
Qütbəddin Şirazinin  yaradıcılığı  və  elmi  fəaliyyəti  mənbələrdə geniş  işıqlandırılmışdır.  Zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş ensiklopedik alim fəlsəfə, məntiq, tibb, riyaziyyat, astronomiya, kosmoqrafiya və s. mövzularda  qiymətli əsərlər yaratmışdır. 
 
Qütbəddin Şirazi çox gənc ikən İbn Sinanın “Tibb qanunu” (“əl-Qanun fi-t-tibb”) əsərinin ümumi nəzəri hissəsinə - “Külliyyat”a şərh yazmağı planlaşdırır, Sivas və Malatyada qazi işləyəndə də,  Misirdə səfir olanda da bu şərh üzərində çalışır. Misirdən qayıtdıqdan sonra əsəri tamamlayan alim onu Əhməd xanın vəziri Məhəmməd Sədəddinə ithaf edir.

Qütbəddin Şirazinin yaradıcılığında “Göy sferalarını bilməkdə idrakın son həddi” (“Nihayət əl-idrak fi dirayət əl-əflak”) kitabı mühüm yer tutur. Kosmoqrafiyaya dair bu əsər İsfahan hakimi Bahaəddin Məhəmməd Cüveyniyə ithaf olunmuş və  bütövlükdə  1281-ci (hicri 680-ci)  ildə  tamamlanmışdır. Bu  kitabın  çoxlu  sayda  əlyazma  nüsxələri  Bağdad,  Qahirə, Mosul, İstanbul, Tehran,  Berlin, Leyden, London,  Mançester,  Paris, Oksford,  Florensiya, Daşkənd  və başqa  şəhərlərin  kitabxanalarında  saxlanılır.  Qütbəddin Şirazinin “Şah töhfəsi” (“ət-Tuhfa əş-şahiyyə”) əsəri vəzir Şah Məhəmmədin şərəfinə qələmə alınmış, 1285-ci  ildə tamamlanmışdır. Bu əsər  “Göy sferalarını bilməkdə idrakın son həddi” kitabının geniş şərhidir.  “Şah töhfəsi”   əsəri  Bağdad, Məşhəd, Berlin, Sankt-Peterburq, London, Oksford, Priston,  Florensiya, Rampur, Roma, İstanbul  və başqa  şəhərlərin kitabxanalarında mövcuddur. 
 
Qütbəddin Şirazinin astronomiyaya dair “Müzəffərəddin üçün seçmələr” (“İxtiyarat-i Müzaffari”) əsəri “Göy sferalarını bilməkdə idrakın son həddi” əsərinin   müxtəsər şərhidir. Kitab Müzəffərəddin Bulaku Arslana ithaf edilmişdir.   
 
Qütbəddin Şirazinin yaradıcılığında xüsusi yer tutan fəlsəfəyə dair  “Dibaca ən yaxşı tac incisi” (“Dürrə ət-tac li ğürrət əd-Dibac”) traktatı nəzəri və əməli fəlsəfənin bütün qisimlərini əhatə edir. Kitab Qərbi Gilanın hakimi Filşah ibn Rüstəmşah oğlu əmir Dibaca ithaf olunmuşdur. Filosofun fars dilində qələmə aldığı bu əsər təxminən 1293-1305 illər ərzində yazılmışdır.

“Dibaca ən yaxşı tac incisi”  traktatı  beş  hissədən  ibarətdir:  birinci  məntiq, ikinci  “ilk  fəlsəfə”,  üçüncü  təbiət  elmləri,  dördüncü  riyazi  elmlər,  beşinci  metafizika  və  nəticə  (din  və siyasət  məsələləri). Qütbəddin Şirazinin ensiklopedik səciyyə daşıyan bu traktatı yazarkən sələflərinin və müasirlərinin yaradıcılığından geniş istifadə etmişdir.
 
Mənbələrdə  Qütbəddin Şirazinin  başqa  traktatlarının  da  adları  çəkilir.    “Elmlərin  tacı”  (“Tac  əl-ülum”),  “Sultani  astronomik  cədvəl” (“əz-Zic  əs-Sultani”),  “Mahiyyət  fəlsəfəsinin  şərhi”  (“Şərh  Hikmət  əl-ayn”),  “Kəşşafın  şərhi”  (“Şərh  əl-Kəşşaf”),  “Vacib  varlığın  isbatına  dair  traktat”  (“Risalə  fi  İsbat  əl-vacib”),  “İşarələr  və  qeydlər  kitabının  şərhi”  (“Şərh  əl-İşarat”)  və  başqalarını  qeyd  etmək  mümkündür. 
 
Qütbəddin Şirazinin fəlsəfi  görüşlərində  həm  din,  həm peripatetizm,  həm  də  işraqilik  motivləri  vardır.  Bütün  bunlardan daha  çox  isə  onun  İslam  dini  dünyagörüşünə  mühüm  yer  verməsi  qeyd  edilməlidir. Qütbəddin Şirazi  dini  məsələlərlə  də  maraqlanmışdır. Onun  “Quranın təfsirinə dair Mərhəmətlinin açması” (“Fəth əl-Mənnan fi təfsir əl-Quran”) traktatı təxminən qırx cilddir. Əsərdə  Quranın  geniş təfsiri  verilmişdir.

Məntiq,  fəlsəfə  və təbiət  elmlərini  Marağada  Nəsirəddin  Tusi  məktəbində  öyrənən  mütəfəkkir  sonralar  Konyada  Sədrəddin Konəvidən  (1210-1274)  və  başqalarından  dini  elmləri – hədis, fiqh  və  Quranın  şərhi  üzrə  təhsil  almışdır. Bu  hal  onun  dünyagörüşünün  formalaşmasında  mühüm  rol  oynamışdır. Qütbəddin Şirazinin təxminən qırx cildlik “Quranın təfsirinə dair Mərhəmətlinin açması” (“Fəth əl-Mənnan fi təfsir əl-Quran”) traktatı  və  “Quranın  çətin  məsələlərinə  dair”  (“Fi müşkilat  əl-Quran”)  əsəri  onun  dini  məsələlər  ilə  dərindən  məşğul  olmasından  xəbər  verir.

AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov bu dövrdə Yaxın  və Orta  Şərq  ölkələrində  mövcud  fikir  cərəyanları   arasında  ideya  mübarizəsinə  baxmayaraq,  bir-birinə yaxınlaşma,  qarşılıqlı  təsirlənmə  hallarının  artdığını  bildirmişdir. Tədqiqatçı  müxtəlif  təlimlərin  uzlaşdırılmasının  XIII  əsrin  sonlarından  etibarən  daha  artıq  dərəcədə  nəzərə  çarpdığını  yazmışdır. 
Bu hal  Qütbəddin Şirazinin    dünyagörüşündə  daha qabarıq  şəkildə  özünü  göstərir. Bu  səbəbdən  filosofu  ensiklopedik  məzmunlu  yaradıcılığına  görə  həm  dini, həm  də  dünyəvi  elmlərin  nümayəndəsi hesab  edir,  həm  peripatetik,  həm  də   işraqilik  təliminin  tərəfdarı  adlandırırlar.

Zakir Məmmədov Şihabəddin Yəhya Sührəvərdinin əsərlərinin, xüsusən onun İşraqilik fəlsəfəsinin Nəsirəddin  Tusinin  istedadlı  şagirdi  Qütbəddin Şirazi  tərəfindən müfəssəl  araşdırıldığını  bildirmişdir.   İşraqi  ədəbiyyatın şah əsəri “İşraq fəlsəfəsi” (“Hikmət əl-işraq”) kitabına Qütbəddin Şirazinin yazdığı şərh xüsusilə  qiymətlidir. İranın müxtəlif  kitabxanalarında  ayrı-ayrı  vaxtlarda  üzü köçürülmüş məlum yeddi əlyazması  nüsxəsi  saxlanılan həmin  şərh orijinalı ilə  birlikdə 1898-ci (1315)  ildə  Tehranda çapdan çıxmışdır. Cəlaləddin Əbdürrəhman Süyuti (1445-1505)  Qütbəddin Şirazinin əsərləri sırasında “Sührəvərdinin  sirlər kitabının şərhi”  (“Şərh kitab əl-əsrar li-s-Sührəvardi”) traktatının da adını çəkmişdir.  1295-ci ildə tamamlanmış və öz müəllifinə şöhrət qazandırmış bu şərhə Seyid Şərif Cürcani (1339-1413), Mövlana Əbdülkərim (...-1495), Nəcməddin Hacı Mahmud  Təbrizi, Sədrəddin Şirazi (...-1640), Molla Hadi Səbzəvari (1798-1878) kimi filosoflar haşiyələr  qələmə  almışlar.
 
Qütbəddin Şirazinin   yaradıcılığında   məntiq  məsələlərinin  şərhinə  geniş  yer  verilir.  Filosof  “Dibaca ən yaxşı tac incisi”   ensiklopediyasından  əlavə  başqa əsərində  də  bu  mövzu  üzərində  xüsusi  dayanmış,   məntiqin  ayrı-ayrı  bəhslərinin  müfəssəl  təhlilini  vermişdir. Onun  təlimində məntiqin  mövzusu  və  vəzifələri,  anlayış  və  onun  tərifi, hökm  və  onun  tərifi,  hökmlərin  məna  və  quruluşa  görə  bölgüsü,  hökmlər  arasında  münasibətin  aydınlaşdırılması  məsələləri  mühüm  yer  tutur.
 
Qütbəddin Şirazi   fəlsəfənin  yalnız  nəzəri  hissəsi  ilə  deyil,  əməli  hissəsi  ilə  də  maraqlanmış,   “Dibaca ən yaxşı tac incisi”   traktatında  etik-əxlaqi  və  ictimai-siyasi  məsələlərə  geniş  yer  vermişdir.  
 
Böyük  Azərbaycan  filosofu  Nəsirəddin Tusinin  istedadlı  şagirdi  Qütbəddin  Mahmud  Şirazi  ensiklopedik   yaradıcılığında  dəqiq  elmlər  sahəsində  şöhrət  tapmaqla  bərabər  fəlsəfi  elmlər  sahəsində  də  tanınmışdır.   Onun  varlığa,  idraka,  məntiqə,  habelə  ictimai-siyasi  və  etik-əxlaqi  məsələlərə  dair  baxışları  müxtəlif  təlimlərin  təsiri  altında  vücuda  gəldiyindən  sinkretik  səciyyə  daşımışdır. Filosofun  yaradıcılığında  peripatetizm  aparıcı  istiqamət   olmuş,  onun  fəlsəfi  dünyagörüşünü  müəyyənləşdirmişdir. Qütbəddin Şirazi elmi fəaliyyətində müəllimi  Nəsirəddin Tusinin mövqeyindən çıxış etsə də, yaradıcılıq irsi orijinallığı və zənginliyi, ən əsası ensiklopedik səciyyə daşıması  ilə xüsusilə  diqqəti cəlb edir. 

## İstinadlar