Marathidilli kinematoqrafiya

**Marathi dilli kinematoqrafiya**, **Marathidilli kinematoqrafiya** və ya **Marathi kinosu** — Hindistanın Maharaştra ştatında marathi dilində çəkilən filmləri əhatə edir. Hind kinosunun ən qədim qollarından biri hesab edilir. 1913-cü ildə Dədəsahib Palke () tərəfindən çəkilmiş və birinci səssiz tammetrajlı hind filmi hesab olunan Raca Harişçandra () filmi də Marathi kinematoqrafiyasına məxsus olan bir film hesab olunur. Çünki bu filmin bütün çəkiliş heyəti marathi dilində danışırdı.

Bu kino sənayesinin mərkəzi də, Bollivudda olduğu kimi, Mumbay şəhərində yerləşir.

## Tarix

Marathidilli kinematoqrafiya Hindistanda ən qədim kino sənayesi hesab olunur. Bunun səbəbi isə, çəkiliş heyəti tamamilə marathilərdən ibarət olan birinci səssiz tammetrajlı hind filmi hesab olunan "Raca Harişçandra" filminin bu kinematoqrafiyaya məxsus olmasıdır. Səsin kinoda yaranmasından əvvəl çəkilmiş marathidilli kinematoqrafiyaya aid edilən digər bir film isə 1920-ci ildə Baburao Peynter () tərəfindən Maharashtra Film Company şirkətinin təsisindən cəmi bir il sonra çəkilmiş tarixi epopeya janrındakı "Sairandhari" filmidir. O dekorasiyalara, geyimlərə, dizayna və rəssamlığa olan xüsusi marağına görə marathi tarixindən xüsusi epizodlar seçmişdir ki, bu da onun gələcəkdə tarixi janrda ixtisaslaşmasına imkan yaratmışdır. Baburao Peynter 1930-cu ilə qədər çoxlu səssiz filmlər çəkmişdir. Lakin səsli filmlərin meydana gəlməsindən sonra Maharashtra Film Company şirkəti bazardakı mövqelərini itirmişdir.

Marathi dilindəki birinci səsli film — "Ayoduhi racası" filmi, həmçinin Raca Harişçandra haqqında əfsanəyə əsaslanan birinci hind filmidir. Bu film 1932-ci ildə — hind dilində birinci səsli film hesab olunan "Alam Ara" () filminin nümayişindən cəmi bir il sonra çəkilmişdir.

Marathidilli kinematoqrafiya öz çiçəklənmə dövrünə V. Şantaram, Master Vinayak, Bhadci Pendharkar, Prahlad Keşav Atre, G.D. Madqulkar və Sudhir Phadke kimi kino xadimlərinin meydana çıxması ilə çatmışdır. Bu sektorda üslünlüyü isə "Prabhat Film Company" ələ keçirmişdi. Bu şirkət təxminən on beş il ərzində 20 film istehsal etmiş və onların böyük əksəriyyəti iki dilli idi. Şirkətin himayəsi altında 1933-cü ildə V. Şantaram "Sairandhari" adlı rəngli film çəkməyə cəhd göstərmişdir. Filmin Hindistanda çəkilməsinə baxmayaraq onun üstündə müəyyən işlərin görülməsi və çoxaldılması üçün Almaniyaya göndərilməsi lazım olmuşdu. Orada isə məlum olmuşdur ki, çəkiliş zamanı yol verilmiş texniki nöqsanlara görə keyfiyyətli görüntü əldə etmək mümkün olmamışdır. Elə həmin şirkət tərəfindən istehsal edilən "Sant Tukaram" filmi isə 1937-ci ildə Venesiya kinofestivalında mükafat alan ilk hind filmi olmuşdur. 1930-cu illərin sonu – 1940-cı illərin əvvəllərində sənaye ildə istehsal olunan filmlərin sayına görə Hindistandakı ikinci yerini mühafizə edirdi.

Lakin 1950-ci illərdə getdikcə daha çox populyarlıq qazanan hinddilli filmlərlə aparılan rəqabət maliyyə böhranına və bir çox istedadlı kino xadimlərinin bu sahədən uzaqlaşmasına gətirib çıxarmışdır. Punada fəaliyyət göstərən iki kinostudiya bağlanmış və film istehsalı yalnız Kolhapurda qalmış yeganə studiyada mümkün olmuşdur. 1960-cı illərin əvvəlində marathi dilli teatrın çiçəklənməsi və hinddilli rəngli filmlərin meydana çıxması təhsilli orta təbəqənin və gənclərin marathi dilli filmlərin izləyici auditoriyasından uzaqlaşmasına səbəb olmuşdur. Qalan tamaşaçılar isə əsasən hind dilini başa düşməyən Maharaştra kəndliləri idilər. Buna müvafiq olaraq, kino xadimləri əsərlərində tamaşa () formulunu əsas götürdülər və filmlərindəki hadisələrin süjet xətti kənd mühitində cərəyan etməyə başladı. Bu formul üzərində hazırlanmış Anant Manenin "Sangtye Aaika" (1958) filmi nailiyyət qazanmış və Punedəki kinoteatrlardan birində 132 həftə ərzində nümayiş olunmuşdur. Kənd sakinləri arasında məşhurlaşmış digər bir film isə Şantaramın "Amar Bhoopali" (, 1953) filmi idi.

Nəticədə təxminən sonrakı on iki il ərzində marathi dilli kinematoqrafiya demək olar ki, tamamilə eyni aktyorlar, rejissorlar, bəstəkarlar və çox az büdcə ilə çəkilən kənd dramlarından ibarət olaraq qalmışdır. Bununla yanaşı, bu kinematoqrafiya üçün şablon olmayan yeni filmlərin istehsalı üçün də bəzi cəhdləri olmuşdur. Belə filmlərə, Madhukar Patnaykin "Santh Vahate Krishnamai" (1967), Anant Manenin "Ek Gaon Bara Bhangadi" (1968) və Raci Takurun "Mumbaicha Jawai" (, 1970) filmlərini nümunə göstərmək mümkündür. Digər tanınmış marathi dilli filmlərdən biri isə "Shyamchi Aai " (, 1953) filmidir. Bu film Hindistan Milli Kino Mükafatının ilk laureatı olmuşdur.

2000-ci illərin axırları – 2010-cu illərin əvvəllərinə təsadüf edən onillik dövr marathi dilli kinematoqrafiyanın dirçəlişi dövrü kimi qiymətləndirilir. Bunun səbəbi isə yeni nəsil ssenarist və rejissorların fəaliyyəti, qeyri-adi süjet xətləri, eləcə də hökumət tərəfindən verilmiş qrant və subsidiyalar ilə idi. Beləliklə də, 2000-ci illərdə çəkilmiş "Shwaas" (2004), "Harishchandrachi Factory" (2009) və "Court" (, 2014) filmləri "Oskar" mükafatına namizəd göstərilmişdir.

Kino sənayesi sürətlə genişlənir və istehsal olunan filmlərin sayı durmadan artırdı. Əgər XX əsrdə ildə 10–30 film ekranlara çıxırdısa, 2010-cu ildən etibarən hər il 100-dən çox film istehsal olunmağa başlanmışdır. 2016-cı ilə olan məlumatlara əsasən, ən çox kommersiya nailiyyəti əldə etmiş film "Sairat" (, 2016) adlı film olmuşdur. Bu film müxtəlif kastalardan olan iki gəncin sevgisindən və gözlənilməz sonluqdan bəhs edən melodram filmidir. Bununla belə, istehsal edilən filmlərin 90%-i hələ də çəkiliş xərclərini güclə ödəyirlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* *Marathi Cinema: In Retrospect*, by Sanjit Narwekar. Maharashtra Film, Stage & Cultural Development Corp., 1995.
* Рангунвалла Ф. и др. Кино Индии: Прошлое и настоящее. Панорама индийского кино / Пер. с англ. и Послесл. Р. П. Соболева. — М.: Радуга, 1987. — 384 с. — 40 000 экз.

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
*