Azərbaycanda parlament seçkiləri (1995)

**Azərbaycanda parlament seçkiləri (1995)** — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi I çağırışına seçkiləri.

## Zəmin
Seçkilərdən öncə proporsional seçki üzrə vahid deputat siyahılarında adı olan bir sıra Müsavat Partiyası və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü müxtəlif cinayət işləri üzrə həbs olunmuşdur. İqtidar cinahı bu həbslərin hüquqi səbəbdən olduğunu iddia etsə də, Müsavat Partiyası və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası rəhbərliyi bu həbslərin siyasi motivlər əsasında olduğunu iddia etmişdir.

19 sentyabr 1995-ci ildə sabiq xarici işlər naziri, istiqlalçı deputat, fizik, Müsavat Partiyasının proporsional seçki üzrə deputatlığa vahid namizədlər siyahısında 2-ci sırada olan Tofiq Qasımov həbs olunmuşdur. O, vətənə xəyanətdə və 1995-ci mart hadisələrində dövlət əleyhinə fəaliyyətdə günahlandırılırdı. Həmçinin sabiq millət vəkili, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının deputatlığa vahid namizədlər siyahısında 4-cü yerdə olan Fərəc Quliyev və hərbçi, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının deputatlığa vahid namizədlər siyahısında 6-cı yerdə olan Arif Paşayev də həbsdə idilər. Fərəc Quliyev dövrün Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyevi qeyri-qanuni yolla hakimiyyətdən uzaqlaşdırma, Arif Paşayev isə xüsusi xidmət orqanı həbsxanasından qaçma üzrə həbs olunmuşdur. Müsavat Partiyası və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası xaricində siyasi fəallardan rəsmi dövlət qeydiyyatında olmayan Azərbaycan İşçi Partiyası sədri Sabutay Hacıyev vətənə xəyanətdə və dövlət əleyhinə silahlı qiyamda günahlandırılaraq həbs edilmişdi. Onun rəhbərlik etdiyi partiya cəmiyyətdə sabiq prezident Ayaz Mütəllibov ilə əlaqələndirilirdi.

## Haqqında
1995-il noyabrın 12-də Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə deputat seçkiləri keçirilmişdir. Seçici siyahılarma daxll edilmiş 4.132.600 nəfər vətəndaşdan 3.556.277-si və ya 86,05 faizi seçkilərdə iştirak etmişdir. Noyabrın 26-da birmandatlı 20 seçki dairəsində təkrar səsvermə, 1996-cı il fevralın 4-də 15 seçki dalrəsində təkrar seçkilər və nəhayət fevralın 18-də 1 seçki dairəsində təkrar səsvermə ilə parlament seçkiləri başa çatdırıldı. Milli Məclisə cəmi 124 deputat seçilmişdi. Bunlardan 99-u birrnandatlı seçki seçki dairələri üzrə, 25-i isə siyasi partiyaların siyahıları üzrə vahid çoxmandatlı seçki dairəsindən. Seçkilərdə 8 siyasi partiya iştirak edirdi. Onlardan Yeni Azərbaycan Partiyası ölkə parlamentinə 19, Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının hər biri 3 mandat almışdı.

Seçkilər birpalatalı parlamentə majoritar və proporsional seçki sistemləri üzrə keçirilirdi. Majoritar seçki sistemi ilə 100, proporsional seçki sistemi üzrə isə 25 deputat seçilməli idi. Məntəqə seçki komissiyalarının üzvlərinin 13.851 nəfəri, yaxud 30 faizi siyasi partiyaların, 9.234 nəfəri və ya 20 faizi deputatlığa müstəqil namizədlərin nümayəndələri idi.

## Namizədlər
Milli Məclis deputatlığına namizədlərin irəli sürülməsi prosesində birmandatlı seçki dairələri üzrə 1.094 nəfər namizəd göstərilmişdi. Mərkəzi Seçki Komissiyası daxil olmuş ərizə və şikayətlərin araşdırılmasının nəticələrinə görə, 175 vətəndaşı deputatlığa namizəd kimi qeydə almaqdan imtina etmək barədə 66 dairə seçki komissiyasının qərarlarını qüvvədə saxlamış, 98 nəfərin isə namizədlər siyahısına salınmasına dair həmin komissiyaların qərarlarını ləğv etmişdi.

Toplanmış seçici imzalarının həqiqiliyini yoxlamaq üçün Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər üzrə Mərkəzi Seçki Komissiyasında xüsusi ekspertlər qrupu işləyirdi. Seçici imzaları yoxlanıldıqdan sonra namizədlər siyahısına birmandatlı seçki dairələri üzrə 392 nəfərin, vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə isə 8 siyasi partiyanın nümayəndələrinin adları daxil edildi.

Seçkilər ərəfəsində birmandatlı seçki dairələri üzrə 11 nəfər namizədliyini geri götürmüşdü. Nəticədə, seçki bülletenlərində 99 seçki dairəsi üzrə deputatlığa 378 namizədin adı vardı. Azərbaycanda qeydə alınmış 32 siyasi partiyadan 18-i seçkilərdə iştirak etmək niyyətində olduğunu bildirmişdi. Lakin onlardan yalnız 12-si namizədlər göstərilməsinə dair bildiriş sənədlərini Mərkəzi Seçki Komissiyasına təqdim etdi.

Birmandatlı seçki dairələri üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının namizəd göstərdiyi 86 nəfərdən 23-nün, Müsavat Partiyasının  namizəd göstərdiyi 83 nəfərdən 12-sinin, Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının namizəd göstərdiyi 78 nəfərdən 33-nün, Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyasının namizəd göstərdiyi 53 nəfərdən 13-nün, Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar Partiyasının namizəd göstərdiyi 38 nəfərdən 10-unun, Ana Vətən Partiyasının  namizəd göstərdiyi 17 nəfərdən 3-nün, Azərbaycan Naminə Alyans Partiyasının namizəd göstərdiyi 2 nəfərdən 1-nin, Azərbaycan Demokratik İstiqlal Partiyasının namizəd göstərdiyi 9 nəfərdən 4-nün namizədliyi qeydə alınmışdır. Həmçinin, Yeni Azərbaycan Partiyası nümayəndələri tərəfindən fərqli məlumatlar verilsə də, yekunda namizədliyi iəli sürülmüş 89 nəfərdən 57-sinin namizədliyi qeydə alındı.

Seçki qanununun şərtlərini pozduqlarına görə 4 siyasi partiya (Müsavat Partiyası, Azərbaycan Xalq Demokratik Partiyası, Azərbaycan Kommunist Partiyası və Azərbaycan Ümid Partiyası) Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən seçkilərə buraxılmadı. Müsavat Partiyasının 29 nəfərlik siyahısında ikinci sırada Tofiq Qasımov olmuşdur. Qasımov sentyabrın 19-da qeyri-qanuni təşkilat yaratmaq və dövlət çevrilişinə çağırışlar etmək ittihamları ilə həbs edilmişdi. Müsavat Partiyası hər iki sistemində (proporsional və majoritar) 230 min imza vermişdi. Bütün bunlara baxmayaraq, Müsavat Partiyası majoritar qaydada 83 nəfər namizəd irəli sürsə də, onlardan 13-ü qeydə alındı. Seçkiyə 10 gün qalmış partiyanın başqanı İsa Qəmbər seçiciləri majoritar qaydada qatılan müsavatçılara, proporsional sistemdə AXCP-nin, XAP-ın, Qarabağa Azadlıq Təşkilatının namizədlərinə səs verməyə çağırış etdi.

Bu siyasi partiyalar Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsinə şikayətlə müraciət etdilər. Ali Məhkəmə şikayətlərə baxaraq, Mərkəzi Seçki Komissiyasının qərarlarını qüvvədə saxladı.

Ölkədəki birmandatlı seçki dairələrinin 93-də seçki namizədlərin alternativliyi qaydasında keçirdi. 30 seçki dairəsi üzrə seçki bülletenlərindəki deputatlığa namizədlərin sayı 5–9 nəfər, 2 seçki dairəsində isə hətta 11–12 nəfər idi. Səsə qoyulan 378 namizədin 165 nəfəri müxtəlif siyasi partiyaların üzvləri idi

1995-ci il noyabrın 12-də 4.591 seçki məntəqəsində səsvermənin gedişini deputatlığa 378 namizədin, 8 siyasi partiyanın nümayəndələri, vəkil edilmiş şəxslər, eləcə də yerli və 20 əcnəbi ölkənin, nüfuzlu beynəlxalq qurumların – BMT-nin, ATƏT-in, Avropa İttifaqının və digər müvafiq xarici təşkilatların müşahidəçiləri izləmişlər.

Leyla Yunusun Azərbaycan Müstəqil Demokratlar Partiyası, Karrar Əbilovun Vahid Azərbaycan Partiyası və Fəzail Ağamalının Ana Vətən Partiyası Yeni Azərbaycan Partiyası ilə əməkdaşlıq edərəq, müttəfiqlik edərək seçkilərə qatılmışdır.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Xalq Azadlıq, Azərbaycan Yurddaş, Azərbaycan Milli Demokrat, Çağdaş Turan partiyalarının yaratdığı seçki bloku barədə AXCP sədrinin müavini Əli Kərimli sentyabrın 19-da keçirdiyi mətbuat konfransında məlumat vermişdir. 27 nəfərlik siyahıda Yurddaş 2, XAP 1, Çağdaş Turan 1, Milli Demokrat 1, AXCP 20 yer almışdır.

### Proporsional siyahılar
Çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə seçki bülleteninə aşağıdakı siyasi partiyaların adları daxil edilmişdi:
* Azərbaycan Demokratik İstiqlal Partiyası
* Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar Partiyası
* Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyası
* Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası
* Azərbaycan Naminə Alyans Partiyası
* Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
* Ana Vətən Partiyası
* Yeni Azərbaycan Partiyası

#### Ana Vətən Partiyası
Proporsional seçki üzrə Ana Vətən Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Demokratik İstiqlal Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Demokratik İstiqlal Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Demokratik Sahibkarlar Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Milli Dövlətçilik Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Azərbaycan Naminə Alyans Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Naminə Alyans Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

#### Yeni Azərbaycan Partiyası
Proporsional seçki üzrə Yeni Azərbaycan Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi:

## Nəticələr

Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının açıqladığı nəticələrə əsasən seçici fəallığı 79,5% olmuşdur. 22 noyabr 1995-ci ildə açıqlanan məlumata əsasən 25 çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə keçirilmiş proporsional seçkiləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin sədrlik etdiyi Yeni Azərbaycan Partiyası birinci sırada tamamlayaraq 19, sabiq dövlət katibi Əli Kərimlinin sədr vəzifələrini icra etdiyi Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası ikinci sırada tamamlayaraq 3, sabiq millət vəkili Etibar Məmmədovun sədrlik etdiyi Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası isə üçüncü sırada tamamlayaraq 3 deputat mandatı qazana bilmişdir. Bu Azərbaycanda keçirilmiş son proporsional seçki olmuşdur.

Digər 100 birmandatlı seçki dairəsindən 99-da seçkilər keçirilmişdir. Həmin dövrdə qüvvədə olan qanunlara görə birmandatlı seçki dairələri üzrə keçirilən seçkilərdə lider namizəd mövcud səslərin 50+1%-ni toplamalı və iştirakçılıq ən az 50+1% olmalı idi, lakin 20 seçki dairəsi üzrə bu reallaşmadığı üçün 26 noyabr 1995-ci il tarixinə, digər 8 seçki dairəsindən 4-ündə seçki aktivliyi 50+1% şərtini ödəməmiş, 3-ündə seçki qanunu pozuntuları aşkarlandığı üçün, 1-ində isə (Gəncə şəhərində) seçki materialları silahlı maskalı şəxslər tərəfindən oğurlandığı üçün 4 fevral 1996-cı il tarixinə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən 2 fərqli təkrar seçkilər təyin olunmuşdur. Nəticələri ləğv olunan 8 seçki dairəsindəki namizədlər eyni seçki dairəsindən yox, nəticəsi ləğv olunan başqa seçki dairələrindən namizəd olma haqqına sahib idilər. İkinci tura qalan seçki dairələrində isə seçkilər ən çox səs alan iki namizəd arasında keçirildi .

26 noyabr 1995-ci ildə 20 seçki dairəsi üzrə təkrar seçkilər keçirilmişdir. Rəsmi şəxslərə əsasən seçici fəallığı 61% olmuşdur. 5 seçki dairəsində bu seçkilərdə də lazım olan seçki aktivliyi 50+1% müddəasını yerinə yetirməmiş və 2 seçki dairəsi üzrə seçki qanunu pozuntuları səbəbi ilə seçki nəticələri ləğv edilmişdir. Bu 7 seçki dairəsi və 12 noyabr 1995-ci ildə keçirilmiş seçkilərdə nəticələri ləğv olunmuş 8 seçki dairəsi ilə birgə 1996-cı ilin fevral ayına təkrar seçkilər təyin olunmuşdur.

### Partiyalar üzrə

## Reaksiyalar

ATƏT DTİHB-nin Azərbaycanla bağlı ilk seçki hesabatı 1995-ci il parlament seçkiləri ilə bağlıdır. Həmin il beynəlxalq müşahidəçilər Azərbaycan hökumətinin dəvəti ilə 12 noyabr parlament seçkilərini və Konstitusiya referendumunu izləyiblər. Missiyanın 1996-cı ilin yanvarında açıqladığı hesabatda deyilirdi ki, Azərbaycanın post-müstəqillik dövrünün ilk parlament seçkiləri çoxpartiyalılıq, çoxnamizədlilik əsasında keçib. Müxalifət partiyaları və namizədləri seçkidə iştirak edə bilib. Onlara, eləcə də müstəqil namizədlərə dövlət televiziyasında pulsuz efir vaxtı verilib. Amma missiya seçki kampaniyasının, səslərin sayılmasının bir çox aspektlərdə beynəlxalq normalara uyğun gəlmədiyini də vurğulayıb. Missiya seçki rəsmilərinin seçici fəallığını artırmaq üçün rəqəmləri şişirtdiyini, səs sayma zamanı yerli müşahidəçilərin məntəqələrdən çıxarılması hallarının olduğunu da qeyd edib.

## İstinadlar