Belarus Milli Elmlər Akademiyası

**Belarus Milli Elmlər Akademiyası** (*; Belarus MEA*) — Belarus Respublikasında dövlətin təsis etdiyi ali elmi qurum, Respublikanın ali elmi idarəsi. Təşkilat təbiət, texniki, humanitar, sosial elmlər və incəsənətin müxtəlif sahələrində fundamental və tətbiqi elmi tədqiqatları və inkişafları təşkil edən, aparan və əlaqələndirən ali dövlət elmi qurumudur.
Qarşıya qoyulmuş vəzifələri həll etmək üçün qanunla, Elmlər Akademiyasının Nizamnaməsi və digər qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətlər daxilində respublika dövlət idarəetmə orqanının müəyyən funksiyalarını yerinə yetirir. Belarus Respublikasının Prezidentinə  və Respublika Nazirlər Sovetinə hesabat verir.

## Tarixi
### Belarus Elmlər Akademiyası (1928-1936)

Belarus Elmlər Akademiyası 1929-cu il yanvarın 1-də Rusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və BSSR Xalq Komissarları Sovetinin 13 oktyabr 1928-ci il tarixli qərarı ilə Belorusiya Sovet Sosialist Respublikasında respublikanın elmi-tədqiqat və mədəni-ictimai qurumu - Belarus Mədəniyyəti İnstitutunun (İnbelkult) (1922-1928) bazasında, Akademiyaya çevrilərək yaradılmışdır. Elmlər Akademiyasının təntənəli açılışı 1929-cu il yanvarın 1-də Belarus SSR-in yaradılmasının onuncu ildönümündə Minskdə olub. Tarixçi V.M.İqnatovski Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti seçildi. Açılış günü akademiyanın ştatı cəmi 128 nəfər, o cümlədən 87 elmi işçi idi. Demək olar ki, hamısının ali təhsili, çoxunun tam orta təhsili belə yox idi. Lakin lap əvvəldən Elmlər Akademiyası yeni yaranmış sovet respublikasının iqtisadi, texnoloji, sosial və mədəni inkişafına təsir göstərən aparıcı elmi mərkəzə çevrildi.

BSSR Elmlər Akademiyası “Belaruslaşdırma” siyasətində böyük rol oynadı, nəticədə onun rəhbərliyi 1930-cu illərin repressiyalarına məruz qaldı. İlk prezident İqnatovski partiyadan qovularaq intihar etdi, onun iki xələfi Pavel Qorin və İvan Surta isə “xalq düşməni” kimi güllələndi.
### Belarus SSR Elmlər Akademiyası (1936-1991)
1936-cı il mayın 20-24-də Belarus Elmlər Akademiyasının sessiyasında yeni nizamnamə qəbul edildi, ona əsasən təşkilat Belarus SSR Elmlər Akademiyası adlandırıldı, onun elmi müəssisələri ixtisaslaşdırılmış şöbələrə birləşdirildi.

1941-ci ilin əvvəlinə qədər Elmlər Akademiyasında təxminən 750 nəfər işləyirdi. Onun strukturunda 9-u institut olmaqla 12 elmi-tədqiqat müəssisəsi var idi.

1944-cü ilin iyulunda Minsk azad edildikdən sonra 8 akademik institut öz fəaliyyətini bərpa etdi. 1951-ci ildə Elmlər Akademiyasında artıq 29 elmi-tədqiqat müəssisəsi var idi. Onlardan 16-sı institut statusunda idi. İşçilərin ümumi sayı 1234 nəfərə, o cümlədən 33 akademik, 27 müxbir üzv, 55 professor və elmlər doktoru, 165 elmlər namizədinə çatmışdı.

1969-cu ildə Akademiyaya 1 fəxri akademik, 61 akademik və 54 müxbir üzv daxil idi; 5 filial şöbəsi və 20 elmi-tədqiqat institutu fəaliyyət göstərirdi.
### Belarus Elmlər Akademiyası (1991-1997)
SSRİ-nin dağılması 1991-2001-ci illərdə Akademiyanın işçilərinin sayının 39,1% (6690 nəfər) azalmasına səbəb oldu.

## Statusun dəyişməsi, Belarus Milli Elmlər Akademiyası

2002-ci ildə Belarus Respublikası Aqrar Elmlər Akademiyasının Belarus Milli Elmlər Akademiyasının tərkibinə daxil edilməsi ilə Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Aqrar Elmləri Bölməsi yaradıldı. Birləşmə elmi-tədqiqat təşkilatlarının sayının 22 hüquqi şəxs, kadrların isə 6022 nəfər artmasına səbəb oldu.

2004-cü ilin oktyabr ayına qədər akademiyanın rəhbərləri prezident adlanırdı. Həmən ildən bu vəzifə “rəyasət heyətinin sədri” adlandırıldı və seçkili olmağı dayandırdı. Prezident Aleksandr Lukaşenko Elmlər Akademiyasının rəhbərini təyin etməyə başladı. Prezident VAK-ın sədrini də təyin edir, sərəncamları ilə Milli Elmlər Akademiyasının fəaliyyətinin müxtəlif məsələlərini - mənzil təminatına qədər olan məsələləri tənzimləyir.

Akademiyanın rəhbəri vəzifəsi üzrə Belarus Nazirlər Şurasına elm naziri kimi daxil edilir (hökumətdə formal olaraq belə bir vəzifə yoxdur).

2012-ci il yanvarın 1-nə Elmlər Akademiyasında 18,6 mindən çox insan (o cümlədən 6210 elmi işçi), o cümlədən 496 elmlər doktoru və 1836 elmlər namizədi çalışır.

Elmlər Akademiyasının bütün tarixi ərzində onun üzvlüyünə 280 həqiqi üzv və 241 müxbir üzv seçilib. Akademiyanın həqiqi üzvlərinin və müxbir üzvlərinin sayı Belarus Respublikasının Prezidenti tərəfindən müəyyən edilir. 3 fevral 2003-cü il tarixli 56 nömrəli fərmana əsasən, 100 akademik və 145 müxbir üzvdən çox ola bilməz. 17 fevral 2023-cü il tarixinə Belarus Milli Elmlər Akademiyası 91 akademik, 108 müxbir üzv, 4 fəxri və 23 xarici üzvdən ibarət idi.

Varşavada Belarus Milli Elmlər Akademiyasının nümayəndəliyinin açılması planlaşdırılır.

## Rəhbərlik
Seçki və ya təyinat ili üzrə Akademiyanın rəhbərləri:

**Prezidentlər.** 
* 1929 - İqnatovski, Vsevolod Makaroviç
* 1931 - Qorin, Pavel Osipoviç
* 1936 - Surta, İvan Zaxaroviç
* 1938 - Qorev, Konstantin Vasilieviç
* 1947 - Jebrak, Anton Romanoviç
* 1947 - Qraşçenkov, Nikolay İvanoviç
* 1952 - Kupreviç, Vasili Feofiloviç

* 1969 - Boriseviç, Nikolay Aleksandroviç
* 1987 - Platonov, Vladimir Petroviç
* 1992 - Suşçenya, Leonid Mixayloviç
* 1997 - Voitoviç, Aleksandr Pavloviç
* 2000 - Myasnikoviç, Mixail Vladimiroviç

**Rəyasət Heyətinin sədrləri**
* 2004 - Myasnikoviç, Mixail Vladimiroviç
* 2010 - Rusetski, Anatoli Maksimoviç
* 2013 - Qusakov, Vladimir Qriqoryeviç

## Fəaliyyət

Hazırda Belarus Milli Elmlər Akademiyasının fəaliyyəti beş istiqamət üzrə təmsil olunur:

* Tədqiqat və inkişaf,
* beynəlxalq əlaqələr,
* elmi kadrların hazırlanması,
* elmi şuraların və komitələrin səlahiyyətlərinə aid olan məsələləri həll etmək;
* mükafatların verilməsi.
### Elmi kadrların hazırlanması
Belarus Milli Elmlər Akademiyası üç növ təhsil proqramı həyata keçirir (tələbələrin sayı 1 yanvar 2009-cu il tarixinə verilib):

* magistratura (2007-ci ildən mövcuddur) - 68 nəfər;
* aspirantura - 562 nəfər;
* doktorantura - 39 nəfər.

Akademiyanın aspiranturaya qəbulu azalmağa meyllidir. 2002-ci ildə 332 nəfər, 2008-ci ildə isə cəmi 162 nəfər aspiranturaya qəbul olunub. Doktoranturada bu rəqəmlər müvafiq olaraq 4 və 9 nəfər idi.

## Təşkilatlar
**Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti**

* Kənd Təsərrüfatı Elmləri Bölməsi
* Biologiya Elmləri Bölməsi
* Humanitar Elmlər və İncəsənət Bölməsi
* Tibb Elmləri Bölməsi
* Fizika, riyaziyyat və informatika kafedrası
* Fizika və Texnika Elmləri Bölməsi
* Kimya və Yer Elmləri Bölməsi

**Elmi institut və mərkəzlər:**

* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Sosiologiya İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Genetika və Sitologiya İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Meşə İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Kətan İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Mikrobiologiya İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyası Universiteti
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Metal Texnologiyaları İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının A.V.Lıkov İstilik Saxlama İnstitutu
* Yeni Materiallar Kimyası İnstitutu

* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Metal Texnologiyaları İnstitutu
* Yeni Materiallar Kimyası İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Farmakologiya və Biokimya İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının B. I. Stepanov adına Fizika İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Birgə İnformatika Problemləri İnstitutu
* "Sosnı" Birgə Enerji və Nüvə Tədqiqatları İnstitutu
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Polessky Aqrar və Ekologiya İnstitutu

**Layihə təşkilatları və istehsal təşkilatları:**

* Belarus SE "ACADEMPHARM" IFB NAS
* UP Ferrit Belarus Milli Elmlər Akademiyası
* ASC "Bobruisk Biotexnologiyalar Zavodu"

**Eksperimental stansiyalar və bazalar:**

* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Nəbatat Bağı
*Elmi kitabxanalar:*

* Yakub Kolas adına Belarus Milli Elmlər Akademiyası Mərkəzi Elmi Kitabxanası
* Belarus Kənd Təsərrüfatı Kitabxanası. I. S. Lupinoviç
**Digər təşkilatlar:**

* Muzeylər və arxivlər
* Nəşriyyat
* Gomel filialı
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının şəbəkəsi BASNET

## Akademiya problemləri
### Yaşlanan elmi işçi qüvvəsi
Belarus Milli Elmlər Akademiyası elmi kadrların daimi qocalması ilə xarakterizə olunur (2012-ci ildə tədqiqatçıların 45,8%-i 50 yaşdan yuxarı idi)), bu, əsasən dərəcə almaq üçün çox çətin prosedurla bağlıdır. Bunun nəticəsidir ki, Belarus Milli Elmlər Akademiyasında elmi-tədqiqat və təkmilləşdirmə işləri ilə məşğul olan elmlər doktoru və namizədlərinin orta yaş həddi çox yüksəkdir. 2013-cü ildə Akademiyanın yaşı 35-dən aşağı olan 1877 elmi işçisi arasında ümumiyyətlə elmlər doktoru yox idi və cəmi 218 elmlər namizədi var idi. 2013-cü ildə fəlsəfə doktoru dərəcəsi olan tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti (458 nəfərdən 349-u) 60 yaşdan yuxarı idi.
### Elmi kadrların xaricə axını
Belarus Milli Elmlər Akademiyası alimlərin xaricə az miqdarda getməsi ilə xarakterizə olunur. 2001-2013-cü illərdə Belarus Milli Elmlər Akademiyasının 109 elmi işçisi daimi yaşayış üçün xaricə gedib və oradan qayıtmayıb. O cümlədən onıların arasında 2 elmlər doktoru və 64 nəfər elmlər namizədləri olub.
## Nəşrləri
**Belarus Milli Elmlər Akademiyası bir sıra ümumi elmi dövri nəşrlər dərc edir:**

* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Hesabatları (Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Rusiya Hesabatları)
* Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Xəbərləri (Yeddi seriyada Belarus Milli Elmlər Akademiyasının Rusiya Xəbərləri)
* Kənd Təsərrüfatı Elmləri Seriyası (Серыя аграрных навук)
* Biologiya elmləri seriyası (Серыя біялагічных навук)
* Humanitar elmlərin seriyası (Серыя гуманітарных навук)
* Tibb Elmləri seriyası (Серыя медыцынскіх навук)
* Fizika və Riyaziyyat Elmləri seriyası (Серыя фізіка-матэматычных навук )
* Fizika və Texnologiya Elmləri seriyası (Серыя фізіка-тэхнічных навук)
* Kimya Elmləri Seriyası seriyası (Серыя хімічных навук)
* Əsas Tədqiqatlar Fondunun bülleteni
* Elm və innovasiya

**İxtisaslaşdırılmış jurnallar da nəşr olunur:**

* Mürəkkəb sistemlərdə qeyri-xətti hadisələr
* Kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı
* Tətbiqi riyaziyyatda hesablama üsulları
* Diferensial tənliklər
* Tətbiqi Spektroskopiya Jurnalı
* Kənd təsərrüfatı və bitki mühafizəsi
* Mühəndislik Fizika Jurnalı
* Kompüter elmləri
* Litosfer
* Şəxsiyyət. Mədəniyyət. Cəmiyyət
* Materiallar. Texnologiyalar. Alətlər
* Meliorasiya
* Maşınların, mexanizmlərin və materialların mexanikası
* Qeyri-dağıdıcı sınaq və diaqnostika
* Həyat Elmləri Xəbərləri
* Qida sənayesi: elm və texnologiya
* Təbii ehtiyatlar
* Sürtünmə və aşınma
* Riyaziyyat İnstitutunun materialları
## Mükafatları
* "Lenin" ordeni (5 dekabr 1978)
* "Xalqlar dostluğu" ordeni (5 avqust 1975)
* Belarus Respublikasının Fəxri Dövlət Bayrağı (11 yanvar 1999-cu il) - sosial-mədəni inkişafda xüsusi nailiyyətlərə görə.
## Sikkələr üzərində şəkillər

80 years of National Academy of Sciences of Belarus (silver) rev.png| Yubiley sikkəsi “Belarus Respublikası Milli Elmlər Akademiyası. 80 il" (2009)
Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|Belarus Respublikası Milli Elmlər Akademiyası 1 Belarus rublu əskinasında (əskinas tədavüldən çıxarılıb)


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
## Xarici keçidlər
* Проект «История НАН Беларуси в лицах» на сайте Центральной научной библиотеки им. Якуба Коласа НАН Беларуси
* Президенты Национальной академии наук Беларуси с 1928 года
* *Юдина И.* Пятая часть учёных Национальной академии наук — молодёжь до 30 лет