Dilmanc

**Dilmanc** tərcümə sistemi, mətnlərin avtomatik tərcüməsini həyata keçirən kompüter proqramıdır. Bu sistem vasitəsilə istifadəçilər mətnləri kompüter texnologiyalarının köməyi ilə bir neçə saniyə ərzində tərcümə edə bilirlər. Avtomatik tərcümə sistemləri tərcümə prosesində insan resurslarına olan tələbatı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqla, mütəxəssislərin işini xeyli asanlaşdırır. Çox vaxt istifadəçilər cümlədəki bütün sözlərin tərcüməsini bilsələr də, hədəf dildə cümlə qurmaq üçün zəruri olan qrammatik qaydaları tam mənimsəmədiklərindən çətinlik çəkirlər. Bəzi hallarda isə istifadəçilərə dəqiq tərcümədən daha çox, mətnin ümumi məzmunu haqqında məlumat əldə etmək kifayət edir. Tərcüməyə sərf olunan vaxtın dəyəri isə müasir dövrdə getdikcə artmaqdadır. Məhz bu və buna bənzər hallarda maşın tərcüməsi sistemləri milyonlarla insanın köməyinə gəlir. Hal-hazırda dünyada maşın tərcüməsi sistemlərindən geniş miqyasda istifadə olunur və müxtəlif dillər üçün çoxsaylı tərcümə sistemləri mövcuddur. "Dilmanc" tərcümə sistemi isə Azərbaycanda yaradılmış ilk və analoqu olmayan proqram təminatıdır 

## Haqqında
***Dilmanc*** layihəsi çərçivəsində Azərbaycan dili üçün dil texnologiyalarının yaradılması və tətbiqi sahəsində elmi-tədqiqat işləri həyata keçirilir. Layihənin əsas elmi tədqiqat istiqamətləri aşağıdakılardır:

* Azərbaycan dilindən digər dillərə və əksinə tərcümə sistemlərinin yaradılması;
* Azərbaycan dili üçün nitqin tanınması sisteminin yaradılması;
* Azərbaycan dili üçün mətnin səsləndirilməsi sisteminin yaradılması;
* Telefon danışığını Azərbaycan dilindən digər dillərə və əksinə tərcümə edə bilən sistemin yaradılması;
* Mətnin kompüter tərəfindən başa düşülməsi sisteminin yaradılması.

Layihənin prioritet istiqamətlərindən biri də yaradılan texnologiyaların istifadəçilər tərəfindən praktik tətbiqini təmin etmək məqsədilə müvafiq proqram təminatının hazırlanmasıdır.

## Tarixi
Azərbaycan dilindən digər dillərə və əksinə tərcümə prosesinin avtomatlaşdırılması məsələsi ilk dəfə 2003-cü ilin əvvəllərində akademik Ə. M. Abbasov tərəfindən irəli sürülmüş və onun rəhbərliyi altında maşın tərcüməsi sisteminin yaradılması istiqamətində tədqiqatlara başlanılmışdır. Bu müddət ərzində Azərbaycan dilindən digər dillərə və əksinə tərcümə prosesini avtomatlaşdırmağa imkan verən xüsusi modelləşdirmə metodu – rəqəmsal modelləşdirmə metodu işlənib hazırlanmış və bu metod əsasında Azərbaycanca-İngiliscə maşın tərcüməsi sisteminin yaradılmasına başlanılmışdır.

Aparılan işlərin məntiqi davamı olaraq, Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi 2005-ci ilin aprel ayından etibarən "Dilmanc" layihəsini həyata keçirməyə başlamışdır.

12 noyabr 2007-ci ildə "Dilmanc"ın rəsmi veb-saytı yenilənmişdir [2]. 6 dekabr 2007-ci il tarixdə Bakı Əyləncə Mərkəzində Rabitə işçilərinin peşə bayramı münasibətilə təşkil edilmiş tədbirdə "Dilmanc" tərcümə sisteminin İngiliscə-Azərbaycanca və Türkcə-Azərbaycanca istiqamətlərində tərcümə həyata keçirən versiyasının təqdimatı keçirilmişdir [3]. 27 dekabr 2007-ci ildə "Dilmanc"ın təkmilləşdirilmiş 2.0 versiyası istifadəyə verilmişdir [4]. 11 mart 2008-ci il tarixində isə sistemin 2.2 versiyası təqdim edilmişdir [5]. Bu versiyaya aşağıdakı yeniliklər daxil edilmişdir:

* Daha keyfiyyətli tərcümə;
* Tərcümə zamanı tapılmayan sözlərin dalğalı xətlə qeyd olunması;
* Orijinal və tərcümə edilmiş cümlələr arasında əlaqənin göstərilməsi;
* Mətnlə işləmək üçün yeni alətlər;
* Tərcümə zamanı mətnin formatının saxlanılması;
* "Dilmanc" sənədini yadda saxlamaq imkanı;
* Yeni interfeys;
* Proqramla işləmə qaydaları (Kömək bölməsi).

15 noyabr 2008-ci il tarixində "Dilmanc"ın təkmilləşdirilmiş 2.5 versiyası istifadəyə verilmişdir . Bu versiyaya edilən əlavələr aşağıdakılardır:

* Mürəkkəb cümlələrin tərcümə keyfiyyətinin artırılması;
* Proqramın söz bazasının zənginləşdirilməsi;
* Tərcümə və proqramın açılma sürətinin artırılması;
* Proqram interfeysini Azərbaycan, İngilis və Türk dillərinə dəyişmək imkanının əlavə edilməsi;
* Proqramla işləməni asanlaşdıran yeni funksiyaların təqdim edilməsi.

12 dekabr 2013-cü ildə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq mobil telefonlarda şifahi nitqi və mətnləri rus və ingilis dillərinə və əksinə tərcümə edən proqram təqdim edilmişdir. Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin "Dilmanc" layihəsi çərçivəsində yaradılmış "Dilmanc Mobil Tərcüməçi" vasitəsilə şifahi nitqi, mətni və ayrı-ayrı sözləri Azərbaycan dilindən digər dillərə və əksinə tərcümə etmək mümkündür. Proqrama tərcümə nəticəsində alınan mətni səsləndirmək imkanı da əlavə edilmişdir. İstifadəçi tək söz daxil etdikdə, həmin sözün lüğətdəki tərcüməsi, nitq hissəsi, sinonimləri və digər linqvistik məlumatlar göstərilir. Şifahi nitqin tanınmasında səhv baş verdikdə, alınmış mətnin redaktə edilməsi mümkündür. "Dilmanc Conversation" (Söhbət rejimi) funksiyası əcnəbi ilə canlı söhbət zamanı tərcümə aləti kimi fəaliyyət göstərir. Bu rejimdə müvafiq düymələri basmaqla Azərbaycan dilində danışıldıqda xarici dildə tərcümə, xarici dildə danışıldıqda isə Azərbaycan dilində tərcümə səsləndirilir .

19 fevral 2014-cü ildə "Dilmanc" tərcümə sisteminin yeni versiyası istifadəyə verilmişdir . Bu versiyada mətnləri Azərbaycan, İngilis və Rus dilləri arasında daha yüksək keyfiyyətlə tərcümə etmək, sözlərin lüğətdəki tərcümələrinə baxmaq, tərcümə olunmuş mətnin səsləndirilməsini dinləmək və digər yeni imkanlar təqdim edilmişdir. Yeni versiyanın əsas funksiyaları bunlardır:

* Mətnin avtomatik tərcüməsi: Mətnlərin Azərbaycan dilindən İngilis və Rus dillərinə və əksinə yüksək keyfiyyətlə tərcümə edilməsi.
* Lüğət: Tək söz daxil edildikdə həmin sözün lüğətdəki tərcüməsi, nitq hissələri, sinonimləri və digər informasiyanın təqdim edilməsi. "Nümunələr" düyməsi vasitəsilə həmin sözün işlədildiyi cümlələr və onların tərcümələrinin göstərilməsi.
* Mətnin səsləndirilməsi: Tərcümə nəticəsində alınmış mətnin "Səsləndir" düyməsi vasitəsilə səsli oxunuşunun dinlənilməsi imkanı.
* Mobil qurğulara yüklənə bilmə: Android əməliyyat sistemi ilə işləyən telefon və planşetlərə "Dilmanc Mobile Translator" proqramının yüklənməsi ilə şifahi danışığın, mətnin və tək sözlərin Azərbaycan, İngilis və Rus dilləri arasında tərcümə edilməsi. Bu proqram "Play Store"da istifadəyə verildiyi gündən 4 ay ərzində 50 min dəfəyə yaxın yüklənərək böyük populyarlıq qazanmışdır.

Proqramın yeni versiyası dilmanc.az saytında onlayn tərcümə portalı kimi istifadəyə verilmişdir. Bununla da proqramı kompüterə yükləməyə ehtiyac qalmamış, bütün əməliyyat sistemləri və mobil qurğularda istifadə imkanı yaradılmışdır.

## Layihənin nailiyyətləri
Hal-hazırda layihə çərçivəsində nəzərdə tutulmuş bütün elmi tədqiqat istiqamətləri üzrə praktiki nəticələr əldə edilmiş və bu nəticələrin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində işlər davam etdirilir. Layihə çərçivəsində Azərbaycan dili üçün aşağıdakı texnologiyalar yaradılmış və ödənişsiz olaraq kütləvi istifadəyə verilmişdir :

* Avtomatik tərcümə və lüğət sistemləri: İngilis, Rus və Azərbaycan dilləri arasında tərcümə və lüğət sistemləri yaradılaraq onlayn xidmət kimi istifadəyə verilmişdir. Bu sistemlər həm dilmanc.az saytındakı tərcümə portalında, həm də mobil telefonlara yüklənərək istifadə oluna bilər.
* Nitqin tanınması sistemi: Azərbaycan dili üçün şifahi nitqi avtomatik olaraq mətnə çevirə bilən "Dilmanc İmla" sistemi yaradılmış, Windows və Android əməliyyat sistemləri üçün proqram təminatı şəklində istifadəyə verilmişdir.
* Mətnin səsləndirilməsi sistemi: Azərbaycan dili üçün kompüterə daxil edilmiş mətni insan səsi ilə oxuya bilən sistem yaradılaraq dilmanc.az saytında və mobil telefonlarda istifadəyə verilmişdir.
* Mobil tərcüməçi: Yuxarıda qeyd edilən sistemlərin inteqrasiyası nəticəsində mobil telefonlarda şifahi nitqi Azərbaycan, İngilis və Rus dilləri arasında avtomatik tərcümə edən proqram hazırlanaraq pulsuz istifadəyə verilmişdir.
* Səslə idarə olunan kompüter: Gözdən əlillər üçün nəzərdə tutulmuş, səslə idarə olunan və istifadəçiyə səsli cavab verən mobil kompüter hazırlanmış və istifadəçilərə paylanılmışdır (Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi və Heydər Əliyev Fondunun birgə layihəsi).

## Sponsorlar
* Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi

## Yaradıcı qrup

### Layihənin elmi məsləhətçisi
* Akademik Əli Abbasov

### Direktor
* t.e.n. Əbülfət Fətullayev

### Proqramçılar qrupunun rəhbəri
* Rauf Fətullayev

### Koordinator
* Rövşən Hüseyinli

### Proqramçılar
* Ramil Məmmədov
* Ramin Dərvişov
* Toğrul Mərdanov
* Rauf Qurbanov
* Mirnəsir Əskərov

### Riyaziyyatçı
* Samir Abbasov
* Turan Məmmədov

### Dilçilər
* Gülnar Əzimova
* Günel Şahbazova

### Sahə üzrə məsləhətçilər
* prof. Məsud Mahmudov (Dilçilik)
* prof. Bayram İbrahimov (Siqnalların rəqəmli emalı)

### Veb-dizayner
* Natiq Abdullayev

### Operatorlar
* Niyal Əhədov

### Müxtəlif vaxtlarda layihə qrupunda işləmiş mütəxəssislər
f.r.e.n. A. Mehdiəliyev, f.r.e.n. F. Əhmədov, dos. T. Abbasquliyev, f.e.n. İ. Tahirov, f.e.n. A. Bəylərova, Ç. Şirinov, V. Salehov, B. Talıbov, R. Zamanov, E. Nuriyev, S. Şaqavatov və d. Görülən işlərin tərkibindən asılı olaraq layihə qrupunun tətkibinin yenilənməsi prosesi bu gün də davam etdirilir.

## Ayrıca baxın
* Kompüter proqramları
* Proqramlaşdırma dilləri
* Tərcümə proqramları

## Xarici keçidlər
Rəsmi saytı

## Dilmanc imla Haqqında
Klaviaturada yazmağa son! Telefonunuza şifahi imla deyin, Dilmanc İmla proqramı nitqinizi mətnə çevirərək kompüterə yazacaq. Dilmanc İmla telefonunuzu kompüterin mikrofonu kimi istifadə etmək imkanı yaradır. Kompüter və telefon arasında əlaqə yaradıldıqdan sonra, telefona deyilən şifahi nitq avtomatik mətnə çevrilərək kompüterdəki mətn redaktoru pəncərəsinə yazılacaq, beləliklə vaxtınıza dəfələrlə qənaət etmiş olacaqsınız.

### İstifadə qaydaları
1.Kompüterinizə Dilmanc İmla prorqramını dilmanc.az/dilmanc-imla ünvanından yükləyib işə salın.

2. Android və ya İOS sistemi ilə işləyən telefona Dilmanc İmla proqramını yükləyin (Google Play və ya App Store-dan) və işə salın.

3. Android və ya İOS sistemi ilə işləyən telefona Dilmanc İmla proqramını yükləyin (Google Play və ya App Store-dan) və işə salın.

4. Kodu daxil etdikdən sonra mobil telefonunuzda imla rejimi aktivləşəcək. Ekrana toxunaraq danışın, nitqiniz mətnə çevrilərək kompüterə yazılacaq. Kursoru Microsoft Word və ya digər mətn redaktorunun ekranına qoymağı unutmayın.

### Tələblər
1. Telefon və kompüter internetə qoşulmalıdır.

2. Telefon ağıza yaxın tutulmalıdır.

* Versiya: 2.0 Yeniləmə: 29.04.2015
* Minimum tələblər: Windows XP və ya yeni, 512 kb/s in

## Dilmanc plugin
Dilmanc plugin-i düymə şəklində İnternet brauzerinizə (Google Chrome, Mozilla Firefox) əlavə edərək Dilmancın təqdim etdiyi tərcümə imkanlarından yararlana bilərsiniz. "Dilmanc plugin"in üstünlüyü ondadır ki, tərcümə etmək istədiyiniz mətni kopyalayaraq Dilmancın səhifəsinə girməyə, kopyalanmış mətni lazımi pəncərəyə qoymağa ehtiyac qalmır. Siz istənilən səhifədə hər hansı mətni seçərək (qaralayaraq) "Dilmanc plugin" düyməsini basa bilərsiniz. "Dilmanc plugin" sizin əvəzinizdən bütün prosesi icra edəcək.

Dilmanc plugini Google Chrome brauzerinə yükləmək üçün:

https://chrome.google.com/webstore/search/dilmanc

Dilmanc plugini Mozilla Firefox brauzerinə yükləmək üçün:

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/dilmanc-translate-plugin/

## Mətnin səsləndirilməsi sistemi
Mətnin səsləndirilməsi sistemi daxil edilmiş mətni Kişi və Qadın səsi ilə oxuyur. Aşağıdakı sahəyə Azərbaycan dilində mətn daxil edərək Səsləndir düyməsini basın. Səs faylını kompüterinizə endirmək üçün mp3 kimi yüklə düyməsini basın.