open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esteban Okon

**Esteban Okon**; doğ. 17 sentyabr 1996 Normandiya, Fransa) — fransız avtopilotu. 2015-ci ildə GP3 yarış seriyasının qalibi.

## Həyatı

Esteban Okon öz yarış karyerasına 2006-cı ildə başlayıb. Həmin səkkizinci yeri tutmuşdu.2007-cı ildə birinci yerə sahibləndi. 2008-ci ildə Esteban Cadet klassında Fransa çempionu olmuşdu.

## Çıxış nəticələri

## Xarici keçidlər
* Profil *DriverDB.com* saytında
Jumberak

**Jumberk** (Qoyansi, , , ) — Dağ massivi Xorvatiyanın şimal-şərqində və Sloveniyanın cənub-şərqində qərarlaşır.

## Yerləşməsi
Massivin ən hündür nöqtəsi Sveta-Qera ( və ya ). Zirvənin hündürlüyü 1181 metr təşkil edir. Dağ Sloveniya və Xorvatiya ilə sərhəddə yerləşir. Sveta-Qera adlı kilsə dağın Xorvatiya hissəsində qərarlaşır. Dağ elə öz adını bu kilsədən götürmüşdür. 1923-cü ilə qədər slovenlər dağa eyni ilə Sveta-Qera adlandırılırdı.

Jumberk Orta Dunay düzənliyindən Dinar ön dağlığına qədər uzanır. Massivin özü onean səviyyəsindən elə də hündürdə yerləşməsədə düzənlikdə bir başa dağa keçid əsrarəngiz görünüş və diş zirvələr əmələ gətirir.

Massivin Sloveyiya hissəsindən Kra çayı, Xorvatiya hissəsindən isə Kupa çayı başlayır. Dağ suyu Novo-Mesto şəhərinin təhcizatında istifadə edilir.

## Əhali
Dağ massivi zonasında beş şəhər yerləşir: Xorvatiyada — Samobor, Karlovas və paytaxt Zaqreb; Sloveniyada — Novo-Mesto, Brejise və Metlika.

## Təbiəti
1999-cu ildə Xorvatiya hökuməti əraziyə milli park statusu vermişdir . Jumberk ətrafında yerləşən ərazilərdə əsasən Fıstıq meşələri yeeləşir.

## Siyasət

Yuqoslaviyaya aid olan və dağ massivində yerləşən hərbi obyekt 1990-cı ildən iki ölkə arasında mübahisə predmeti olmuşdur. Ərazi mübahisəsinin aradan qaldırılması məqsədi ilə siyasi danışıqlar aparılmışdır. Ancaq mübahisə hələ də davam edir.

Yuqaslaviya ordusunun keçmiş əsgər yataqxanası hazırda sloven odusunun düşərgəsi rolu oynayır. 1999 ildə Sloven prezidenti əsgər yataqxanaları ilə bağlı məsələsinin həll edildiyi bildirir. Ən azından əraxi mədəni əhəmiyyət kəsb etmir. 2004-ci ildə xorvat televiziyası ərazidə ovçu düşərgəsinin yaradılmasını təklif etmişdir.

## İstinadlar
Sərablə

**Sərablə** — İranın İlam ostanının şəhərlərindən və Çardavul şəhristanının mərkəzidir. 2011-ci ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 9,703 nəfərdən və 2,079 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Sərabbağ

**Sərabbağ** — İranın İlam ostanının Abdanan şəhristanının Sərabbağ bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 2,273 nəfər və 458 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Lumar

**Lumar** — İranın İlam ostanının şəhərlərindən və Sirvan şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 2,702 nəfərdən və 591 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Majin

**Majin** — İranın İlam ostanının Dərəşəhr şəhristanının Majin bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 3,166 nəfərdən və 619 ailədən ibarət idi

## İstinadlar
Əlövsət Vəliyev

Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev — Qarabağ müharibəsi şəhid və itkini

## Həyatı
Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev 1968-ci il dekabrın 15-i Qubadlı rayonunun Həmzəli kəndində anadan olub. 1985-ci ildə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə daxil olur. 1987-ci ildə hərbi xidmətə yola düşən Əlövsət vətənə dönəndə ermənilərin torpaq iddiaları artıq başlamışdı.

1992-ci ilin may ayında milli ordu sıralarına daxil olan Əlövsət ilk gündən özünün təcrübəli tankçı kimi göstərir. Əlövsət Vəliyevin həm də qorxmaz və cəsarətli bir igid olması döyüş yoldaşlarına onu bir daha sevdirdi. Bu cəsarətli insanın təkcə özünü deyil, hətta onun tankını belə Qubadlının bütün sərhəd kəndlərində çox gözəl tanıyırdılar. Onun tankı sonralar Zəngilan, Laçın, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarına qədər gedib çıxdı. Bu bölgələrdə uğurlu döyüş əməliyyatları keçirən Əlövsət Vəliyevi bir müddət sonra tankçılar arasında komandir kimi qəbul edənlər günü-gündən çoxalırdı.

1993-cü il may ayının 26-sında Əlövsət Cəfərxan oğlu Vəliyev  706 saylı hərbi hissənin 3-cü taborunun taqım komandiri təyin edildi. 706 saylı hərbi hissəsinin kəşfiyyat rotasından Əlövsət Vəliyev haqqında verilən arayışda yazılır: “1992-ci il may ayında Laçın işğal olunandan sonra Aşağı və Yuxarı Cicimli, Səfiyan, Aşağı və Yuxarı Fərcan, Suarası, Mazutlu kəndlərinin müdafiəsində Əlövsət öz tankı ilə bütün döyüşlərə birinci atılmış, düşmənin 25-30 may hücumları zamanı onun 30-a qədər canlı qüvvəsini, bir PDM-I məhv edib.“

1993-cü il 15 avqust tarixində Qubadlı rayonu ağır günlərini keçirir. Yerli qüvvələrlə birlikdə Əlövsət Vəliyevin tankçıları gecə-gündüz ara vermədən döyüşlər aparır, düşmən hücumlarının qarşısını almağa çalışırdılar. Erməni qoşun birləşmələrinin irimiqyaslı hücumları isə daim davam edir. Bu döyüşlər zamanı cəsur tankçı Əlövsət Vəliyev misilsiz qəhrəmanlıqlar göstərir.  Düşmənin bir neçə texnikasını məhv edən bu igid qəhrəman mərmi bitdikdən sonra öz tankını tərk etmir. Tankı erməni quldurlarının üzərinə yönəldir, son məqamda o, öz tankını düşmən tankına çırparaq hər iki texnikanı hərəkətsiz hala salır. Onun sonrakı taleyi isə indiyədək məlum deyil.

## İstinadlar
Miyanrahan

**Miyanrahan** — İranın Kirmanşah ostanının Səhnə şəhristanının Dinvər bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 489 nəfər və 131 ailədən ibarət idi.

## İstinadlar
Novdeşə

**Novdeşə** — İranın Kirmanşah ostanının Pavə şəhristanının Novsud bəxşində şəhər .2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,548 nəfər və 968 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti Huramilərdən ibarətdir və Gorani dilinin Hurami dialektində danışırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Gorani
* Novsud
Sazan

**Sazan adası** (, , ) — Adriatik dənizində yerləşən kiçik ada. Ada Albaniyaya məxsusdur. Sazanın sahəsi 5&nbsp;km² təşkil edir. Adada yaşayış yoxdur.

## Coğrafiyası

Sazan körfəzin Adriatik dənizinə açılan hissəsində yerləşir. İnzibati cəhətdən isə Albabiyanın Vlyera rayonu ərazisinə daxildir. Sahəsi baxımından Albaniyanın ən iri adasıdır. Adanın maksimal hündürlüyü 342 metrdir. Sahildən 15&nbsp;km aralıda yerləşir.

## Tarixi

Ada uzun zaman Venesiya Respublikasına mənsub olmuşdur. Napoleonun apardığı müharibələrin sonucunda, Paris sülh müqaviləsinə görə (1815 il) ada digər İoniy adaları da daxil olmaqla Britaniyanın protektoratlığına verilir. 1864-ci ildən İoniy adaları və Sazani adası Yunanıstana verilir. İkinci Balkan müharibəsinin sonucunda 1913-ci ildə İtaliya və Avstriya Yunanıstanı Albaniyanın cənubu və Sazani adasını boşaltmağa məcbur edilir. 30 oktyabr 1914-ci ildə  İtaliya adanı zəbt edir və burada öz postlarını yerləşdirir. 1915-ci ilin 26 aprel London anlaşması ilə adanın İtaliyaya verilməsi təstiqlənir, Albaniy müstəqilliyini itirir. Birinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra isə Albaniya müstəqilliyini bərpa edir. 2 sentyabr 1920-ci il Alban-İtaliya anlaşması ilə ada yenidən İtaliyaya verilir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı 1943-1944 illərdə Almaniyanın işğalı altında olmuşdur. 10 fevral 1947-ci il İtaliya ilə imzalanan anlaşma ilə ada Albaniyaya qaytarılmışdır. Sovet və Albaniya arasında yaranan siyasi toqquşmalara, 1960—1961 illərə qədər adada Sovetlərə məxsus hərbi hissələr yerləşdirilmişdi.

29 aprel 2010 il qərarı ilə ada ətrafında yerləşən 1852 metr (1 dəniz mili) radiusunda sahədə milli park yaradılmışdır. Karaburun-Sazan milli parkı Albaniyanın ilk dəniz milli parkıdır.
## Faunası

Sazan adası ərazisində 7 suda-quruda yaşayan 3  ilan növü yaşayır. Burada 15 quş növünə rast gəlmək olar.

## İstinadlar

## Mənbə
*Sazan Island Official Website 
*
*Documentary on Sazan Island, starts at 1:56, Youtube.com (French)
*WorldStatesmen - Albania
*The breeding bird community of Sazani Island: state of knowledge and management recommendations
Batlava gölü

**Batlava Gölü** (; ) — Kosovonun şimal-qərbində yerləşən anbar gölü.

## Göl
Priştinanın şimal-qərbində yerləşir. Gölə ən yaxın bələdiyyə mərkəzi Poduyevadır. Gölə ən yaxın kənd Koliç kəndidir.

Batlava Gölü bu gün Priştina və Poduyeva şəhərləri üçün əsas içməli su qaynağıdır. Əlaqədar şəhərlərin, xüsusilə də Priştinanın əhalisinin çox olması səbəbiylə gölün su nisbəti azalmağa doğru meyil edir. Bu vəziyyət xüsusilə yaz mövsümündə əsas söz mövzusudur.

## Turizm
Kosovonun dənizə çıxışının olmaması Batlava gölünü kosovolular üçün turistik bir tətil mərkəz etmişdir. Göldə üzmək mümkündür. Batlava çayının bəslədiyi gölün ətrafında Batlava və Orlan kəndləri yerləşmişdir.

## Qeydlər

## Xarici keçidlər
* Батлавско језеро

## Ədəbiyyat
* 
*
Şilə

**Şilə** () — İstanbul ilinin ilçəsi. Mərmərə regionunun şimal-şərqində, Qara dəniz sahilində yerləşir. Şərqdə Kandıra, cənub-şərqdə Dərincə və Körfəz, cənubda Pendik və Qəbzə, cənub-qərbdə Çəkməköy, qərbdə isə Beykoz ilçələri ilə həmsərhəddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Laslo Paal

**Laslo Paál** (d. 30 iyul 1846, Zam, Rumıniya - ö. 4 mart 1879, Şaranton-le-Pon, Fransa) — macar impressionist peyzaj rəssamı, barbizon məktəbi nümayəndəsi.

## Həyatı

Laslo Paal ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası postmeyster idi. Paal kiçik yaşlarında incəsənətdə istedadını nümayiş etdirməyə başlamışdır, ilk dərslərini Arad şəhərində Pal Böhmdan almışdır. Atasının istəyindən sonra hüquq təhsili almaq məqsədilə 1864-cü ildə Vyana şəhərinə yollandı, amma Vyana Təsviri İncəsənət Akademiyasında təhsil almağa başladı və 1866-cı ildə Albert Simmermanın tələbəsi oldu. Üç il sonra Paal Münhen şəhərində baş tutmuş əhəmiyyətli sərgiyə qatıldı və orada ilk dəfə Barbizon məktəbinin rəssamları ilə görüşdü.

1870-ci ildə o və Ejen Yettel təhsil almaq üçün Hollandiyaya yollandılar və həmin il uşaqlıq dostu Muxay Munkaçinin məsləhətinə əməl edərək Düsseldorf Rəssamlıq Akademiyasına daxil oldu. Daha sonra Paal Londonda bir tacir tərəfindən təşkil edilən sərgiyə dəvət olundu.

1873-cü ildə Laslo Paal evləndi, Barbizon incəsənət kaloniyasında yaşamağa başladı və Paris Salonunun daimi iştirakçısı oldu. 1878-ci ildə Parisdə baş tutmuş beynəlxalq sərgidə medal qazandı. Bu dövrə qədər onun səhhəti pisləşməyə başladı (güman ki, vərəm xəstəliyinə görə) və evdə qəza keçirdi. Nəticədə, Paal ciddi kəll-beyin travması aldı. Paal özəl kiçik xəstəxanaya yerləşdirildi, amma heç vaxt sağalmadı. Laslo Paal 4 mart 1879-cu ildə Fransa Şaranton-le-Pon şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Götz Czymmek (ed.): *Landschaft im Licht. Impressionistische Malerei in Europa und Nordamerika 1860–1910.* Exhibition catalog from the Wallraf-Richartz Museum, Cologne, and the Kunsthaus Zürich, 1990
* Bényi László, Paál László (album), 2nd revised edition. Budapest : Képzőművészeti, 1983. ISBN 963-336-320-9
* Magyar nagylexikon XIV. (Nyl–Pom). Budapest 2002. ISBN 963-92571-1-7

## Xarici keçidlər

* Laslo Lazar tərəfindən ətraflı bioqrafiya
* Bioqrafiyalar
* Laslo Paalın məktubları
Çamaş ilçəsi

**Camaş** () — Türkiyənin Qara dəniz bölgəsində Ordu ilinə bağlı şəhər və rayon.

## İstinadlar
Mimozalı qadın (rəsm əsəri)

**Mimozalı Qadın** — Osman Hamdi Bey'in, həyat yoldaşı Marienin (sonrakı adıyla Nailə xanım) təsvir etdiyi 1906-cı il tarixli tablosudur.

## Məlumat
Osman Həmdi Bəy, bu əsərini digər hesabatlarının əksinə şərqşünas bir şəkildə deyil, Avropada görülən axınlara uyğun olaraq çəkmişdir. Fonda hər hansı bir detal və desen yerleştirmemiş, fonu yalnız fon funksiyası görməsi üçün istifadə etmişdir.

Fransız olan yoldaşının geyimləri yenə tamamilə dövrün Fransız modasına uyğundur. Həyat yoldaşı, əlində sarı rəngli bir dəstə mimoza çiçəyi tutmaqdadır.

## İstinadlar
Esperanto ədəbiyyatı

**Esperanto ədəbiyyatı**- əslində bu süni dilin rəsmi yayımının əvvəlində, Esperanto dilinin yaradıcısı , Polyak oftalmotoloq Lüdviq Lazar Zamenhof tərəfindən başlamışdır. Zamenhof inkişaf etdirməkdə olduğu dilə şeir və məqalələri tərcümə edərək dilin zənginliyini və aydınlığını test etmiş və bir neçə tərcüməsini dilin ilk kitabı olan * Unua Libro *nun əlavələri olaraq nümayiş etdirmişdir. Dilin başqa erkən mühazirəçiləri şeirlər, hekayələr və inşalar yazmışlar. Henri Vallienne Esperanto dilində ilk romanı yazan şəxs olmuşdur. Bir ovuc şeirin xaricində Esperantonun ilk 20 ilindəki ədəbiyyat məhsullarının çoxu bu gün yalnız tarixlə bağlı dəyər olaraq qalmışdır.

thumb|left| Esperanto Dünya Konqresi, Rotterdam, 2008-ci ildə Esperanto kitabları
İki dünya müharibəsi arasında bir neçə yeni şair və yazar ilk əsərlərini nəşr etdilər, bunların içində hələ yeni sayılan bu dildə mükəmməl əsərlər yazanlardan bəziləri bunlardır: Julio Baqi, Yevgeno Mihalski, Kalman Kalocsay, Henrix Luyken və Jean Forge.

Müasir yazarlar arasında Klaude Piro və Vilyam Auld yer alır ki, sonuncusu Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına bir neçə dəfə namizəd olaraq göstərilmişdir.

Gözləri görməyən və Yaponiya ilə Çində 1910 və 1920-ci illərdə yazan və dərs verən Rusiyalı Esperantist Vasili Yerosenkonun əsərləri ilə başlayaraq Brayl əlifbasında da bir çox Esperanto dilind yazılmış əsər nəşr olunmuşdur.

Harold Brown da Esperanto dilində bir çox müasir əsərlər yazmışdır.

Bu günə qədər Esperanto dilində 25.000-dən çox əsər dərc  edilmiş və ən böyük Esperanto kitab xidməti verən Esperanto Dünya Dərnəyi (*[http://en.wikipedia.org/wiki/World_Esperanto_Association World Esperanto Association]*) 4.000-dən çox kitabı öz kataloqunda  birləşdirmişdir. Esperanto dilində 100-dən çox orijinal roman, qısa hekayələr və şeir kolleksiyaları nəşr olunmuşdur. İki böyük jurnal * Fonto * və * Literatura Foiro * müntəzəm olaraq nəşr olunmaqdadır, bəzi başqa jurnallar  isə * [http://en.wikipedia.org/wiki/Monato Monato] * kimi fantastika yazılar şəklində dərc olunur.

Esperanto ədəbiyyatının ən əhatəli rəhbəri olan Cefri Suttonun * Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto * (728 səhifə), Esperanto dilində Danışan Yazarlar Dərnəyinin (Esperanto-speaking Writers 'Association) himayəsi ilə Mondial tərəfindən nəşr olunmuşdur, New York , NY, 2008, ISBN 978-1-59569-090-6.

Esperanto ədəbiyyatının bəzi ana şəxsləri:
*Marjorie Boulton
*William Auld
*Julio Baghy
*Kazimierz Bein
*[Jorge Camacho](http://en.wikipedia.org/wiki/Jorge_Camacho_(writer))
*Vasili Eroshenko
*Antoni Grabowski (əsasən tərcümələr)
*Kálmán Kalocsay
*Nikolai Vladimirovich Nekrasov
*Mauro Nervi
*Claude Piron
*Frederic Pujulà i Vallès
*Baldur Ragnarsson
*Raymond Schwartz
*Vladimir Varankin
*Kitzo Hekotormos

## Həmçinin bax
*Esperanto mədəniyyəti 

## İstinadlar
* *The Esperanto Book*, Chapter 9: "The Literary Scene"  Don Harlow.  1995.
* *La Fenomeno Esperanto*  William Auld.  UEA, 1988.

## Xarici keçidlər
* Project Gutenberg'te Esperanto Yazıları
Ümumdünya Esperanto Konqresi

**Esperanto Dünya Konqresi** (Esperanto dilində: * *'Universala Kongreso də Esperanto** '', qısaltma '' **UK*' *)- az qala qırılmayacaq qədər və yüz ildən çox bir rekordla beynəlxalq Esperanto konqreslərin arasında ən uzun ənənəyə malikdir. Konqreslər Birinci Dünya müharibəsi və İkinci Dünya müharibəsi xaricində 1905-ci ildən bəri mütəmadi olaraq hər il keçirilməkdədir. 1920-ci ildən bəri təşkilatçı Beynəlxalq Esperanto Assosiasiyası (Universala Esperanto-Asocio veya UEA) olmuşdur.

Konqreslər hər il təkrarlanır və ortalama 2000 iştirakçını qonaq edir (Birinci Dünya müharibəsindən bəri bu rəqəm konqresin edildiyi yerə bağlı olaraq 800 ilə 6000 arasında dəyişir). Ortalama təmsil edilən ölkə sayı 60-dır. Bəzi ixtisaslaşmış təşkilatlar öz illik iclaslarında bir neçə yüz iştirakçı yığmaqdadır. Dünya Konqresi ümumiyyətlə iyulun son həftəsi və ya avqustun ilk həftəsində keçirilir və şənbə günündən şənbə gününə qədər 8 gün davam edir.

1980-ci ilə qədər qədər konqreslər 1965-ci ildəki Yaponiya konqresi istisna olmaqla Avropa və ABŞ-də keçirilməkdədir. O tarixdən sonra Braziliya, Kanada, Çin, Kuba, Cənubi Koreya, Avstraliya, İsrail və Vyetnam kimi ölkələrdə də reallaşdırılmışdı.

## Xarici keçidlər
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2013  (Gelecek)
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2012  
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2011 
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2010 
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2009 
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2008 
* Universala Kongreso de Esperanto web sayfası 2007 
* Web site of the Universala Kongreso de Esperanto 2006 
* Bildarchiv Austria te yapılan Dünya Kongresi Fotoğrafları 

## İstinadlar
Kartura

**Kartura** () — İtaliyada kommuna, Venesiya əyalətinin Paduya vilayətində yerləşir.  

Karturanın əhalisi 4075 nəfərdir, əhalinin sıxliğı hər km²-ə 255 nəfər təşkil edir. Ərazisi 16 km²-dir. Poçt indeksi - 35025, Telefon kodu - 049.

Kartura kommunasının himayədarı Santa Maria Assunta hesab olunur. Hər il 15 sentyabrda Santa Maria Assuntanın şərəfinə bayram təşkil olunur. 
## Mənbə
* AA.VV., Il Veneto paese per paese, Firenze, Bonechi, 2000, ISBN 88-476-0006-5.
Drukşyay gölü

**Drukşyay** () və ya **Drisvyatı** gölü (, ) — Litvanın şimal-şərqində və Belarusun Vitebsk vilayətinin ərazisində yerləşən göldür. Göl İqnalina Atom Elektrik Stansiyasını su ilə təchiz edir. Göl Braslau gölü ərazisində yerləşmişdir və ərazinin ən böyük gölüdür.

## Təsviri
Drukşyay gölünün ümumi sahəsi 44,79 km²-dir (34 km² Litva ərazisində, 10 km² Belarus ərazisində). Göl mənşəcə buzlaq mənşəlidir. Buzlaqların şimaldan cənuba və qərbdən şərqə doğru hərəkəti zamanı uzunsov şəkildə iki şaquli kanal əmələ gətirir. Gölün maksimal dərinliyi 33,3 m, orta dərinliyi isə 7,6 m-dir. Birinci kanalın maksimal dərinliyi 29 m, İkinci kanalın maksimal dərinliyi 33,3 m-dir. Gölün ən dayaz hissəsi cənub sahildir ki, buranın da maksimal dərinliyi 3 m ilə 7 m arasında dəyişir.

Kiçik çayların bir çoxu bu gölə tökülür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Druksiai ecological tourism center 
* Site name: Lake Druksiai with adjacent territories . Ecological Institute at University of Vilnius.
Naroç gölü

**Naroç** () — göl Belarusun Minsk vilayətinin Myadelski rayonu ərazisində yerləşir. Naroç gölü eyni adlı çayın hövzəsindədir. Göl ümumilikdə Naroçan göllər sisteminə daxildir: (Myastro, Batorino, Blednoye).

Naroç gölü Naroçan göllər sisteminin və Belarusun ən iri böyük gölüdür. Onun su səthinin sahəsi 79,6&nbsp;km²-dir. Ən dərin yeri 24,08 metrdir. Gölün uzunluğu 12,8&nbsp;km, sahil xətti isə 41&nbsp;km-dir. Su tutum sahəsi 710 milyon m³, gölün sahəsi isə 199&nbsp;km² təşkil edir. Göldə ümumilikdə 22 növ balıq yaşayır. İri balıqlardan nərəkimilərə aid balıqlar vardır. Burada fısıldayan qu quşu, çay qaraquşu, Sternula albifrons kimi quşlar sahilində yuva qurur.

Naroç gölü bir necə min il öncə buzlağın ekzorasiya fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmişdir. Buzlağın əriməsi nəticəsində geniş ərazini su basmışdır. Nəticədə bir-biri ilə əlaqəsi olan bir necə göl meydana gəlmişdir. Göl Belarusiyanın şimal bölgəsində yerləşən digər göllər kimi eyni xüsusiyyətə malikdir.

## Tarixi
Birinci Dünya müharibəsi zamanı 1916-cı ilin mart ayında Naroç hücum əməliyyatı keçirilir. Hədəf Belarusun alman işğalından azad edilməsi məqsədi ilə həyata keçirilmişdir. Rusiya imperiyasının ordusu tərəfindən böyük həmləyə baxmayaraq müharibənin taleyinə təsir göstərə bilmir. Ruslar ancaq Postavı şəhərini və on km²-lərlə ərazini işğaldan azad etmişdir. Ruslar tərəfindən umumilikdə 78 000 insan həlak olmuşdur.

1935-1939-cu illər ərzində göldə balıq tutan balıqçılar etirazlar etmişlər. Səbəb isə Polşa hökumətinin ağır vergiləri olmuşdur.

Göl ətrafında bir çox yaşayış məntəqəsi vardır: kurort turizm şəhəri Noraç, kəndlər: Antonisberq, Simoni, Çerevki, Pasınki, Nikolsi, Qatoviçi, Zanaroç, Zubrenevka, Borovıe, Nanosı, Stepenyova. Burada sanatoriyalar vardır.

## Adının mənası
Adının mənası Hind-Avropa məşəlli olub hidroloji termin olan *nar*, *ner* olub çay və göl mənasını verir.

## Qalereya

Narač - 8.jpg|Adanın cənub-şərqi
Narač - 7.jpg|Sahil xətti.
Lake Naroch.JPG|Təpəli sahil.


## İstinadlar

## Mənbə
* Noraç gölü
Vodno

**Vodno**—() Makedoniya ərazisində, Skopye vadisində yerləşən dağ. Vodno ölkənin şimalında, paytaxt Skopyenin isə cənub-qərbində yerləşir. Vodnonun ən yüksək zirvəsi *Krstovar* pikidir(1066 m). Orta Vodnonun hündürlüyü 557 m, dağ ətəyinin hündürlüyü 337 metrdir. 2002-ci ildə Krstovar pikində "Millenium Xaçı" abidəsi ucaldılıb. Bu mövcud xaç heykəllərindən ən böyüklərindən biri hesab olunur.

## Coğrafiyası
Bir çox mənbələrdə Vodnonun hündürlüyü 1066 m göstərilir. Əslində bu rəqəm Adriatik dənizi səviyyəsindən ölçmə sisteminə əsasən göstərilib. Baltik dənizi ölçmə sisteminə əsasən isə Vodnonun hündürlüyü 1135 metrdir. Vodnoda mülayim-soyuq iqlim hakimdir. İllik yağıntı miqdarı aylar üzrə kəskin fərqlənir. Yay aylarında minimuma enir. Orta illik temperatura +23 °C-dir. Dağda ən alçaq temperatura 2005-ci ilin yanvarında — 15°, məhz həmən ilin iyulunda isə + 43 °C qeydə alınıb. Vodnoda fərqli hidroqrafik şəbəkə mövcuddur: səth axınları , şəlalələr , bulaqlar , yer altı sular. Bu ərazinin sulari bakteroloji və kimyəvi baxımdan yetərincə təmizdir. Vodno ərazisində yazda, qarın əriməsi zamanı meydana gələn15 m hündürlüyə malik şəlalədə var.

## Bitki və heyvanat aləmi
Vodno dağında həmişəyaşıl və yarpağını tökən bitkilər yayılıb. Enliyarpaq ağac növlərindən şabalıdı, palıdı, cökəni misal göstərmək olar. Hımişəyaşıl ağaclardan şam dağın hər ətəyində geniş yayılıb. Bundan başqa ərazidə ardıc və şümşad ağacıda üstünlük təşkil edir. Heyvanat aləmidə yetərincə zəngindir:
* Qaban, canavar, maral, kəklik , dovşan, tülkü , dələ , ilan və s.

## Turizm
Bölgədə turizmin inkişafına aşağıdakı amillər təsir edir:

* Rekreasiya ehtiyatları.
* Tarixi abidələr.
* Müasir infrastruktura.

## Şəkillər

Fayl:Vodno.1.jpg|Vodnoya gedən dağ çığırı.
Fayl:View from Mount Vodno.jpg|Vodno dağlarının görünüşü.
Fayl:Vodno.3.jpg|Kanat yolundan Skopyenin görünüşü
Fayl:Kristovar.jpg|Krstovar zirvəsi.
Fayl:Vodno Telecommunication Tower 2024 3.jpg|Millenium Xaçı.


## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lyura Milli Parkı

**Lyura Milli Parkı** () — Albaniyanın şimal-şərqində, Dibra bələdiyyəsində yerləşən milli park. Lyura Milli Parkının əsası 1966-cı ildə qoyulmuşdur. Milli park hündürlüyü 2.119 metr olan, Lyura dağlarının ən hündür zirvəsi olan Kunora e Lyures dağının şərqindəki 1.280 hektar ərazini əhatə edir.

2014-cü ildə Albaniya hökuməti milli parkda yenidənqurma işləri aparmışdır: ağaclandırma, yol işləri, yeni nişanların qoyulması. Kommunizmin düşüşündən sonra milli park leqal olmayan girişlər və meşə yanğınları səbəbilə böyük zərər görmüşdür. Parkda otellər və bir neçə mehmanxana fəaliyyət göstərir.

## Coğrafiya
Lyura Milli Parkı Lyu dağlarının şərq yamacında yerləşir. Milli park Peşkopiya şəhərinin 25 kilometr şərqindədir, yaxınlığında Fuşa-Lyra və Sina e Eperm kəndləri yerləşir. Milli parkda nadir növlər yaşayır. Buzlaq mənşəli göllərin əmələ gətirdiyi kompleks Albaniya təbiətinin incilərindədir və milli parkın turizm baxımından ən görməli yeri hesab olunur. Buradakı 12 buzlaq mənşəli göl Vürm buzlaşma dövründə yaranmış və göllərin ümumi sahəsi 100 hektardır. Onlar Albaniyanın şimal-şərqində, Dibra qraflığında, 1.200-1.500 metr hündürlükdə yerləşir. Yayda Güllər gölündə çiçək açmış zanbaqlar heyranedici mənzərə yaradır. Milli parkın sularında adi triton və daraqlı triton yaşayır. Qışda göllərin səthi buz bağlayır.
})!! Gölün adı () !! Sahəsi (hektar)
|-
| Böyük göl || *Liqeni i Madh* || 32
|-
| Şamlar gölü || — || 13
|-
| Qara göl || *Liqeni i Zi* || 8
|-
| Güllər gölü || *Liqeni i Lulev* || 4
|-
| Qarğa gölü || *Liqeni i Lopeve* || —
|}

## Flora və fauna

Milli parkda ən geniş yayılmış ağac növü fıstıq ağacıdır. Milli parkda fıstıq ağacları 900 və 1.000 metrdən 1.900 və 2.000 metrə qədər yüksəkliklərdə yayılmışdır. 1.600—1.700 metr hündürlükdə qara şam ağacı, qayalıq yamaclarda (1.700 —2.000 metr hündürlükdə) isə qırmızı şam ağacı geniş yayılıb. Meşələrdə nadir növlər yaşayır: Avroasiya qonur ayısı, adi vaşaq, Avroasiya canavarı, Avropa ağac dələsi, Avropa cüyürü, Qərb tetrası.

Milli parkın cənub hissəsində müxtəlif rəngli çəmənliklərdən ibarət çəmənliklər və Madyan sahəsi adı iynəyarpaqlı ağaclar var. Milli park ekoturizm, qış idman növləri, atçılıq və digər fəaliyyət imkanlarına malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Lyura Milli Turizm Məlumatı 
* Alpjon Albania 7 Göl 
*Doxsanıncı illərdəki vəziyyəti (Video)
Daşnov

* Daşnov (Vedi) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.
* Daşnov (Qafan) — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonu ərazisində kənd.
Dəlidağ

* Dəlidağ (dağ, Kəlbəcər) — Kəlbəcər rayonunda Mıxtökən silsiləsinin ən hündür dağı.
* Dəlidağ (dağ, Laçın) — Laçın rayonunda Mıxtökən silsiləsinin şərq hissəsində zirvə.
* Dəlidağ (dağ, Zəngilan) — Zəngilan rayonu ilə Cəbrayıl rayonu sərhədində dağ.
* Dəlidağ (Samsar silsiləsi) — Samsar silsiləsində dağ.
* Dəlidağ (Qaraağac silsiləsi) — Qaraağac silsiləsində dağ.
* **Dəlidağ** — Gəncə quberniyasının Qazax qəzasında, indi Dilican şəhəri ərazisində dağ.
* **Dəlidağ** — Tiflis quberniyasının Loru-Pəmbək qəzasnda, indi Kalinino rayonunda dağ.
Dərbənd (dəqiqləşdirmə)

* Dərbənd — Dağıstan Respublikasında şəhər.  
* Dərbənd rayonu — Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasında inzibati-ərazi vahidi.  
* Dərbənd (Urmiya) — 
* Dərbənd (kənd) — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.
* Dərbənd (Sulduz) — 
* Dərbənd (Astara, İran)
* Dərbənd (Dol) — 
* Dərbənd (Həştrud)
* Dərbənd (Xudabəndə)
* Dərbənd Dəmiryolu Stansiyası — 
* Dərbənd FK — 
* Dərbənd mayakı — 
* ‎Qara Dərbənd (Bicar)
## Həmçinin bax
* Daşbənd
Talkas

**Talkas gölü** () — Ural dağlarının şərq ətəklərində yerləşən şirinsulu göl.  Göl inzibati cəhətdən Başqırdıstanın Baymak rayonu ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Göl şirinsulu olub, tektonik məşəllidir. Talkas gölü iki dağ arasında ensiz sahəni tutur. İrendık silsiləsinin qərb enişində qərarlaşır. Göl Tubinski kəndindən 4&nbsp;km cənub-şərqdə qərarlaşır. Cənub sahilində qədim yaşayış məntəqəsi olan İsranovo yerləşir. Şimal və cənub sahilləri düzəndir. Bu ərazilər bataqlıqlıqlaşmışdır. Qərb və şərq sahilləri isə hündürdür. Burada təpəliklər sahil boyunca uzanır. Qərb sahillərinin bəzi ərazilərində sıldırımlı qayalıqlar vardır. Şərq sahilləri tozağacı meşələri ilə örtüldür. Qərb sahillərində seyrək meşələr vardır. Göl mövsümü axara malikdir. Gölə Suruq çayı tökülür və Tanalık axarı başlayır. 1978-ci ildə Talkas gölü təbiət abidəsi elan edilmişdir. Göl 548,5 metr dəniz səviyyəsindən hündürdə yerləşir. Uzunluğu 3,9&nbsp;km, maksimal eni 1&nbsp;km təşkil edir. Orta dərinliyi 4,5 m, maksimal dərinliyi 12 metrdir. Gölün həcmi 15,8&nbsp;km³ təşkil edir.

## Bioresurs
Göldə xərçəng, lilbalıq, siqi kimi canlılar yaşayır. Sahillərində qaradöş qaqar, adi qılquyruq kimi quşlar yuva qurur. Şərq sahillərində 8—10 metr dərinlikdə su bitkiləri belə yayılmışdır.

## Təbiəti
Suyunun təmizliyi və əsrarəngiz təbiəti gölü Cənubi Uralın ən məşhur yerlərindən birindir. Əbəs yerə «Uralın mirvarisi» adlanmır. Göldən 300 metr aralıda «Talkas» sanatoriyası (1931 ildə inşa edilmişdir) yerləşir.

Suyu malicəvi xüsusiyyət daşıyır.

## İstinadlar


## Mənbə
* По тропам Южного Урала. Фотогалерея озера Талкас
* Talkas gölü
* Virtual səyahət
Optimistiçeskaya mağarası

**Optimistiçeskaya** — Ukraynanın Ternopil vilayətinin Korolyovka kəndi ərazisində yerləşən karst mənşəli mağara. Əhəng daşından təşkil olunmuş dünyanın ən uzun mağarasıdır. Onun ümumi uzunluğu 230,5 km-dir. Mağara hələ də sonuna qədər keçilməmişdir. Mağaranın adı onu tədqiq etmiş ekspertlərin optimist mövqeyi ilə əlaqədardır.

## Xüsusiyyəti
Mağara 1966-cı ildə aşkarlanmışdır. Bu günə olan məlumata görə mağaranın uzunluğu 232 km-dir. Mağaranın sahəsi 2 km² təşkil edir. 20 metr dərinliyə enir. Daxili hissəsi gillidir. Mağaranın daxilində stalaksitlərə rast gəlinir.

## Açılış tarixi
Bölgədə zəngin mağaralar olması hələ 1965-ci ildən məlum idi. Ekspertlər böyük səy göstərmələrinə baxmayaraq, mağaranın daxilinə irəliləyə bilmirlər. Növbəti il, 8 may 1966 ildə Aleksey Solyar və Miron Savçin mağaranın daxilində yerləşən gilli sahəni keçərək daxilə irəliləyə bilirlər. Onlar həmin il mağaranın 400 metr içərisinə keçə bilirlər. Əvvəllər mağaranın uzunluğunun 3 km olduğu düşünülürdü. Sonradan onun uzunluğunun 200 km-dən çox olması aşkarlandı. Sovet İttifaqının ən uzun mağarası olmuşdur.

Bundan sonra 200 ekspedisiya təşkil edilmişdir. Üstəlik digər dövlətlərin ekspertləri də bu ekpedisiyalarda iştirak etmişlər: Bolqarıstan, Polşa və Rusiya.

Araşdırmalar göstərdi ki, mağaranın davamı vardır. 2008 ildə mağaranın davamı gedilmiş və yeni məntəqələr aşkarlanmışdır. Burada təmiz sudan ibarət olan rezervuar vardır.

## Rekordları
* Bu mağara dünyanın gipsdən ibarət olan ən böyük mağarasıdır. Uzunluğuna görə isə dünyanın ikinci ən uzun mağarasıdır.
* Burada aşkarlanan Heliktitlər təkcə Əhəng daşından ibarət olan mağaralarda deyil gipsdən ibarət olan mağaralarda rast gəldiyini sübut edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Пещера Оптимистическая: к 45-летию Львовского спелеоклуба "Циклоп". — 302 с. — Львов, 2008.

## Mənbə
* Optimistiçeskaya mağarası muzeyi
Konstantin Triandafelidze

**Triandafelidze Konstantin Xristoforoviç**;() — Azərbaycanın tanınmış butaforçu rəssamı. 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi.

## Həyatı
K.Triandafelidze 1927-ci ildə Bakıda doğulub. Uşaqlıqdan incəsənətə maraq göstərib, rəsm çəkməyə meyilliyi onu rəsm dərnəyinə yazılmağa sövq edib. 1941-ci ildə "Nizami" kinoteatrında rəssam şagirdi kimi işə qəbul olunmuş, 1942-ci ildə "Vano Sturua" zavoduna istehsalat ustasının köməkçisi vəzifəsinə göndərilib. Əmək fəaliyyəti ilə yanaşı, rəssamlıq məktəbində də təhsilini davam etdirən K.Triandafelidze 1951-ci ildə məktəbi bitirib. Rus Dram Teatrında rəssam kimi fəaliyyət göstərən müəllimləri gənc Konstantinin istedadını nəzərə alıb onu teatrda butafor sənətinə gətirirlər. 1951-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının direktoru Adil İsgəndərov onun əl işlərini bəyənərək teatra dəvət edib. O, 1951-1974-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında butafor sexinin rəisi vəzifəsində çalışıb.

1982-ci ildə Xalq təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində təbiət qoynunda guşənin tərtibinə görə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin təşəkkürnaməsi ilə təltif edilib. 1991-ci ildə yaradıcılıq uğurlarına və səmərəli fəaliyyətninə görə  22 may 1991-ci il də  "Əməkdar Mədəniyyət İşçisi" fəxri adına layiq görülüb.

Teatra qəbul olunduğu gündən mürəkkəb dekorasiya və butaforların hazırlanmasında xüsusi səy göstərən sənətkar hər zaman səmərəli təklifləri ilə tamaşaların bədii tərtibatının uğurlu alınmasına çalışaraq istedad və təfəkkürü sayəsidə özünü peşəkar sənətkar kimi təsdiq edib.

Teatrdakı fəaliyyəti ilə yanaşı, şəxsi emalatxanasında yaradıcılıqla məşğul olan sənətkarın rəsm əsərləri və hazırladığı maketlər nəinki respublikamızda, həmçinin şəhərimizin qonaqlarının da diqqətini cəlb edərək, yaratdığı sənət nümunələri Amerika, Almaniya, Kambocadan gələnlərin böyük marağına səbəb olub.

1974-cü ildən vəfat edənə qədər Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında butaforçu rəssam vəzifəsində çalışaraq həmin sexə rəhbərlik edib.

2016-cı il 3 aprel uzun sürən xəstəlikdən sonra 89 yaşında vəfat edib.
Funksionalizm (etnologiya)

**Funksionalizm** — etnologiya sahəsində XX əsrin əvvəllərində meydana gəlmiş sosioloji məktəb.

## Yaranması
Etnologiyada funksionalizm sosioloji məktəbin prinsiplərinin sonrakı inkişafının məntiqi nəticəsi idi. Əgər diffuzionizmin vətəni Almaniya, sosiologiyanın vətəni Fransa idisə, funksionalizm istiqaməti İngiltərədə yaranmışdı və nə qədər geniş yayılsa da, ingilis nəzəriyyəsi olaraq qalırdı.

Funksionalizm məktəbin tədqiqat obyektinə istənilən ictimai institutun malik olduğu və birbaşa onun saxlanılmasına xidmət edən funksiyaların öyrənilməsi daxildir. Bu məktəb XX əsrin 20-ci illərində İngiltərədə etnologiyada əsas yer tuturdu.

İlk funksionalizm nəzəriyyəsini alman etnoloqu R. Turnvald 1911-ci ildə irəli sürmüşdür. Lakin funksionalizmin mövqeyi Böyük Britaniyada daha güclü oldu. Burada Malinovskinin rəhbərliyi altında XX əsrin 20-ci illərindən etibarən tezislər irəli sürülməyə başlandı. Malinovskinin ilk tezisi belə idi: mədəniyyəti onun cizgilərinə görə deyil, institutlarına görə təhlil etmək lazımdır. O bildirirdi ki, parlament idarəçiliyi mədəniyyətin mühüm elementi hesab edilir və çinlilərdə istifadə edilən çubuqlar isə yalnız qida prosesində kiçik bir elementdir.

Funksionalizmin banisi Bronislav Kaspar Malinovski (1884–1942) milliyyətcə polyak olub, Krakovda anadan olmuşdur. Funksionalizmin ikinci böyük nümayəndəsi Alfred Radklif-Braun (1881–1955) hesab olunur.

## Mənbə
* Луре С. В. Историческая этнология. М., 1997.
* Садохин А.П. Этнологии. М., 2005.
* Садохин А.П. Этнология (учебный словарь), М., 2002.

## Həmçinin bax
* Funksionalizm (sosiologiya)
Vormsi

**Vormsi** (, ) — sahəsinə görə Saaremaa, Hiyumaa və Muhu adalarından sonra Estoniyanın dördüncü böyük adasıdır. İnzibati cəhətdən Lyaenes qəzası ərazisinə daxildir.

## Coğrafiyası
Ada Moonzund arxipelaqına daxildir. Baltik dənizinin şərqində qərrlaşır. Qərbində yerləşən Hiyumaa adasından 12&nbsp;km enə malik olan Muhu boğazı ilə ayrılır. Sahəsi 93&nbsp;km² təşkil edir. Ada əttsfında 30 yaxın kiçik adalar vardır. Onlarla birlikdə sahəsi 109&nbsp;km²-dir. Ada dəniz dibinin 3000 il öncə səthə çıxması nəticəsində meydana gəlmişdir. Qərb və şərqi qayalıqdır. Yalnız Rumpo kəndində çimərlik mövcuddur.

Ada ərazisi əsasən düzənlikdən ibarətdir. Maksimal hündürlüyü 10 metrdir. Ada əsasən Əhən daşından təşkil olunmuşdur. Butada çınqıllı və qumlu ərazilər mövcuddur. Daxili toz ağacı meşələri, sahil əraziləri isə qamışlıqlarla örtülüdür.

## Tarixi
Ada haqqında ilk məlumat 1391-ci ilə aiddir. Demək olar ki, 19-cu əsr ərzində adada isveçli kolonistlər yaşamışdır. Onların ümumi sayları 3000 nəfər təşkil etmişdir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə isveçlilər İsveçə köçürülmüşdür. Ondan sonra ada əhalisi 330 nəfər olmuşdur. Adada yerləşən yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsi İsveç adlarıdır.

## Əhalisi
Ada əhalisin ilk sakinləri isveçlilər olmuşdur. Adanın əsas yaşayış məntəqəsi Hullodur. 2013-cü il məlumatına görə ada əhalisinin sayı 416 nəfərdir.

## İqtisadiyyat
Ada əhalisi əsasən Balıqçılıq və Balıqçılıq məhullarının istehsalı ilə məşğul olurlar. Üstəlik burada əkinçilik və maldarlıq mühüm sahələrdəndir. Ada ilə materik arasında gəmi nəqliyyatı fəaliyyət göstərir. Qış ayları isə dənizin donması ilə avtomobillər sərbəst şəkildə hər iki tərəfə irəliləyə bilirlər.

## Təbiəti
Burada 300-dən çox bitki bitki növü bitir. Adada üç sürünəm və üç suda quruda yaşayan növü vardır. Cəmi 25 növ məməlisi mövcuddur. Quşlara gəldikdə ada mühüm quş köç xəttinin üzərində yerləşir. Bu səbəbdən ada ərazisində 211 növ quşu müşahidə etmək olar. 
 
## Qalereya

Fayl:Vormsi tuletorn 29-03-2013.jpg|Mayak
Fayl:Lehmihaka.jpg|
Fayl:Vormsi-tuulimylly.jpg|Külək dəyirmanı
Fayl:Metsänvartijanmökki1.jpg|
Fayl:Vormsi lõunasihi alumine tulepaak.jpg|Müşahidə qülləsi


## İstindlar

## Mənbə
* Vormsist  
* tule-vormsile.ee
* Ametlik omavalitsuse kodulehekülg
* "Vormsi asustati seniarvatust varem ja hoopis Ölandi talupoegade poolt"
Gəncə Şəhidlər Xiyabanı

**Gəncə Şəhidlər Xiyabanı** — Gəncə şəhərində Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olanların dəfn olunduğu məzarlıq.

## Tarixi
Gəncənin 4 saylı qəbiristanlığında yerləşir. 2012-ci ilə qədər Gəncə şəhəri Azərbaycan torpaqlarının ərazi bütövlüyü uğrunda 468 şəhid verib və 367 şəhid burda dəfn olunub. Xiyabanın 1000 kvadratmetrə yaxın ərazisində Gəncə şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılan abidə kompleksinin hündürlüyü 18 metrdir

2020-ci il əvvəində Şəhidlər Xiyabanında 376 şəhidin, həmçinin 5 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının (Ənvər Arazov, Elbrus Allahverdiyev, Şahlar Hüseynov, İqor Makeyev, Pərviz Səmədov) və Gəncənin ilk qadın şəhidi Sevda Cabbarovanın məzarları var. Məzarlardan 49-u isə naməlumdur

## Dəfn olunanlar

## Həmçinin bax
* Şəhidlər Xiyabanı

## İstinadlar
Medvedvisa

**Medvedvisa** () — Zaqrebin şimalında yerləşən dağ massivi. Dağlıq mənzərələri il zəngin olan ərazi zaqreblilərin əsas istirahət bölgəsidir. Ərazisinin 63 % enli yarpaqlı meşələri ilə örtülmüşdür. Yüksəkliyə qalxdıqca isə bitki örtürünün tərkibi tədricən dəyişir. Massivin ən hündür nöqtəsi Sleme dağıdır. Dağın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1033 m yükşəklikdə yerləşir. над уровнем моря. Zirvənin ətəyində Slemen Ana kilsəsi yerləşir. Zirvənin üzərində isə 169 metr hündürlüyə malik Zaqreb Teleqülləsi inşa edilmişdir. Şərq və şimal hissələrində müxtəlif xüsusiyyətlərə malik xizək terraslar vardır. Zirvəyə yol və kanat xətti keçir. Şimal enişində mövcud olan xizək meydancasında daimi olaraq beynəlxalq yarışmalar keçirilir.

Massivin əsrarəngiz coğrafi obyekti Veternisadır. Mağara massivin cənub-qərbində yerləşir. Mağara 7 128 metr uzunluğa malikdir. Qədim dövrlərə aid olan divar rəsmləri vardır. Mağarada stalaktit və stalaksitləri müşahidə etmək olar.

Cənub ətəyində Medvedqrad qəsri vardır. Bu tikili XIII əsrdə Papa IV İnnokentin əmri ilə Zaqrebin dağıdılmasından sonra tikilmişdir. Medvedqrad 500 metr yüksəklikdə yerləşir. Medvedqrad qəsrindən Zaqrebə gözəl mənzərə açılır.

Medvednisada zəngin şaxtalar vardır. Onlar hətta çoxlu dəhlizlərə bölünür. Burada hasilat XV əsrdən həyata keçirilmişdir.

1572–1573 ildə Medvednisa enişlərində Matiya Qubesin üsyançıları yerləşirdi.

Medvednisa massivi ərasisi bütünlüklə qoruq ekan edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Medvednisa təbiət qoruğu
* Medvednica.info
Ağidel çayı

**Ağidel** (; ) və ya **Belaya** () — Cənubi Ural və Uralyanıda çay. Tatarıstan və Başqırdıstan Respublikaların ərazilərində axır. Çulman çayın ən uzun axını və Cənubi Uralın ən böyük çayı.

## Etimologiya
Ağidel ilə Qaraidel çayları qovuşanda, onların açıq və tünd axınların arasında fərq görünür. XVI–XVII əsrlərdən rus tarixi və coğrafi ədəbiyyatında *Belaya Volojka* () adının istifadəsini tapmaq olar.

## Coğrafiya
Ağidel Xəzər dənizinin və Çulman ilə Volqa çayların hovuzuna aiddir. Əsas su mənbəsi İrəməl dağın əriyən qarıdır.

Başqırdıstan ərazisində və onun Tatarıstan ilə sərhədində axır. Çulman çayın ən böyük axını və Başqırdıstanın ən uzun çayıdır.

Sahilləri əsasən çöllüklərdən ibarətdir, bəzi hissələrdə meşəli yerlər də var. Çayın yuxarı hissəsində böyük sayda mağara var.

Ağidel hər il öz sahillərindən kənara çıxıb, ətrafını batızdırır.

Çayın əsas qolları: Nuquş, Təyrük, Sem, Qaraidel, Bir, Tere Tanıp — sağdan; Aşkazar, Örşək, Dim, Qarmasan, Çərməsən, Bazı, Sön — soldan.

## İqtisadiyyat

### Nəqliyyat
Çayın üzərində bir sıra körpü var. Onlardan ən böyükləri Ufadaki avtomobil və dəmir yolu körpülərdilər.

## Gəmiçilik
Ağidel Başqırdıstanın əsas su magistralıdır. Burdaki gəmilər əsasən neft, çınqılnan qum qarışığı və tikinti vəsaitlərini daşıyır. Bundan əlavə, sərnişinlərin Rusiyanın Avropa hissəsindəki müxtəlif istiqamətlərinə çatdırılması aparılır.

### Eenerji
Çayda üç hidrosistem tikilməyə planlaşdırılır. Birincisi, 2003-cü ildə Yomağuja su anbarın tikilib və 2005-ci ildə Yomağuja su-elektrik stansiyasının (SES) tam iş rejimində fəaliyyət göstərməyi başladı.

## İstinadlar
Moris Qodfrua-Demonbin

**Moris Qodfrua-Demonbin** (; ) — fransız şərqşünası və ərəbşünası.

## Həyatı
Moris Qodfrua-Demonbin 15 dekabr 1862-ci ildə Fransanın Amien şəhərində doğulmuşdu. Hüquq təhsili aldıqdan sonra Əlcəzairə gedərək orada Rene Bassetnin tələbəsi oldu; Ərəb dili və ədəbiyatı haqqında geniş bilgi aldı. Parisə dönüncə "École des langues orientales"ə daxil oldu. 1895-ci ildə Əlcəzairdə Tilimsan məktəbində müdir
olaraq çalışdı. 1898-ci ildə yenidən Parisə döndü və "École des langues orientales"də kitabxana müdiri, 1911-ci ildə də eyni məktəbdə Ərəb dili müəllimi kimi işlədi. 1923-cü ildə altmış bir yaşında ikən doktorluğunu tamamladı və Paris Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinə müəllim təyin edildi. 1927-ci ildə Sorbonnaya bağlı "École des hautes études"dəki İslam Araşdırmaları Mərkəzinə müdir vəzifəsinə dəvət edldi. 1935-ci ildə "Académie des inscriptions et belles lettres"e üzv seçildi. Əlcəzairdə qaldığı müddət içində Məğrib və Əndülüs tarixiylə ilgilendi və bu bölgələrdəki Ərəb ləhcələri üzərində çalışdı.

Moris Qodfrua-Demonbin 12 avqust 1957-ci ildə Parisdə vəfat etdi.

## Ədəbiyyat
* *Massé H.* Maurice Gaudefroy-Demombynes // Arabica. — 1957, t. 4, fasc. 3;
* *Беляев E. A.* Годфруа-Демонбин. Мухаммед // Проблемы востоковедения. — 1960, № 1;
* *Henri Massé*, "Maurice Gaudefroy-Demombynes (1862–1957)", Arabica, IV, Leiden 1957, s. 225–230;
* *Regis Blachère*, "Maurice Gaudefroy — De-mombynes (1862–1957)", JA, CCXLV (1957), s. 309–311.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Arman-Pyer Kossen de Perseval

**Arman-Pyer Kossen de Perseval** (; ) — fransız şərqşünası və ərəbşünası.

## Həyatı
Arman-Pyer Kossen de Perseval 13 yanvar 1795-ci ildə Parisdə doğulmuşdu. Şərqşünas olan atası Jan-Jak Antuan Kossen de Persevalın təsiri ilə Şərq dillərinə yaxın maraq duydu. 1817-ci ildə Türkiyəyə gəldi. Bir müddət sonra Livana getdi və orada üç il qaldı. Ərəb ölkələrindəki Fransız səfarət və konsulluqlarında tərcüman olaraq çalışdı. Dönüşündə Parisdəki "École des Langues Orientales Vivantesa" məktəbinə Ərəb dili müəllimi təyin edildi (1822). 1833-cü ildə "Collège də FrancEt" məktəbində Ərəb dili və ədəbiyatı profesoru vəzifəsinə yiyələndi.

Arman-Pyer Kossen de Perseval 15 yanvar 1871-ci ildə Paris şəhərində vəfat etdi.

## Ədəbiyyat
* D. G. Pfannmüllər, Handbuch der Islam-Literatur, Berlin-Leipzig, 1923, s. 91, 96, 178–179;
* J. Fück, Die Arabischən Studien in Europa, Leipzig, 1955, s. 148, 151, 224; *Nəcib əl-Akiki, əl-Şərqşünasūn, Qahirə 1980, s. 177–178;
* Bədəvi, Məvsuatül-şərqşünasīn, s. 341–342;
* V. H. Behn, Indəx Islamicus (1665–1905), Millersville, 1989, s. 219, 239, 725;
* CI. Huart, "əd-Dürusül-Arabiyyə fi Fransa" (trc. Abdullah Bək), MMİADm., V/4 (1925), s. 161–162.

## İstinadlar
Şəhid arzuları

**Şəhid arzuları** — Şəhidlərə həsr edilmiş mahnı. Mahnının sözləri və bəstəsi gitara ifaçısı və müğənni Çingiz Mustafayevə məxsusdur. O, bu mahnını 2014-cü ildə baş vermiş Azərbaycan-Ermənistan atışması zamanı şəhid olmuş Azərbaycan əsgərlərinə həsr etmişdir. Müğənni mahnını ifa edərək sosial şəbəkədəki səhifəsində paylaşmışdır.

## Həmçinin bax
*Ya Qarabağ, Ya Ölüm
*Kaş ki mən dəniz olaydım
*Cənab Leytenant
*İgid əsgər

## İstinadlar
Çingiz Mustafayev (dəqiqləşdirmə)

## Şəxslər

* Çingiz Fuad oğlu Mustafayev (1960–1992) — jurnalist, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (1992).
* Çingiz Məhərrəm oğlu Mustafayev (1991) — Azərbaycan müğənnisi.

## Digər
* Çingiz Mustafayev adına Fond — 1999-cu ildə təsis edilmiş və Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayevin adını daşıyan qeyri-hökumət və qeyri-kommersiya təşkilatı.

## Həmçinin bax
* Çingiz
* Mustafayev
Əfəndi (dəqiqləşdirmə)

* **[[Əfəndi]]** — XV–XX əsrlərdə Osmanlı İmperiyasında və bəzi başqa Şərq ölkələrində titul və zabit rütbəsi.
* Əfəndi (Göyçə) — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Sevan rayonunda kənd.
* Əfəndi (Pəmbək) — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Hamamlı (Spitak) rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Əfəndi (ad)
* Əfəndilər
Əfəndilər

* Əfəndilər (Qubadlı) — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Əfəndilər (Cəbrayıl) — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Həmçinin bax
* Əfəndi (dəqiqləşdirmə)
Junlar

**Junlar** ( "Batılı savaşçı insanlar") — əsasən qədim Çinin batısında və ətrafında yaşamış prototürk xalq. Çin tarixi ənənəsinə görə quyfan, jun, di, hunyü, hiyenyün və hun adları eyni xalqın adlarıdır. Tunc üzərindəki yazılara və yazıların quruluşuna əsaslanan fonetik araşdırmalar və müqayisələr sonucunda çinli tarixçi Van Quovey belə qənaətə gəlib ki, annalistik qaynaqlarda *quyfan, hunyü, [[Beidi|hiyenyü]], hiyenyün, jun, di* və *[[Dunhu|hu]]* tayfa adları sonradan *[[Hunlar|hunnu]]* adı ilə tarixə düşən bir və eyni xalqın adlarıdır. Junlar, Şan sülaləsi dövründən (e.ə. 1765-1122) tanınırdılar. 

## Tarixi

Tibetdən şərqdə iki xalq — qoyunlara çobanlıq edən kyanlar və əkinçiliklə məşğul olan junlar yaşayırdı. Qədim dövrlərdə onlar iki müxtəlif xalq idi, hazırda isə hər ikisinin nəslindən olanları tibetlilər hesab edirlər.

Kyanların varisləri olan nqoloklar bu günədək Amdo dağlarında köçəri kimi yaşayırlar, tibetlilər isə bizim eranın əvvəlinə qədər kyanlardan ayrılmış botlardır, onlar junlardan əkinçilik vərdişlərini götürərək Tsanpo (Brahmaputra) vadisinə köçdülər və burada Tibet mədəniyyəti və dövlətinin yaratdılar.

Tibetlilərin əcdadı olan junlar da həmçinin çinlilərlə piyada kimi vuruşmuşlar və çox vaxt qələbə qazanmışlar.

## Qeydlər


## Xarici keçidlər
*Гумилев Л. Н. "История народа Хунну" Глава I
Dunay deltası

**Dunay Deltası** — Avropanın Volqa deltasından sonra ikinci böyük deltasıdır. Deltanın sahəsi 4152 km² təşkil edir. Deltanın 3446 km² (83,0 %) Rumıniyada, yerdə qalan hissəsi (17,0 %) isə Ukrayna ərazisində yerləşir.

İl ərazində deltanın sahəsi böyüyür. Belə ki, çay vastəsi ilə gətirilən lil deltanı dənizə il ərzində doğru 40 metr irəliləyir. Vaxtı ilə Qara dənizə yaxın olan yaşayış məntəqələri ilbəil sahildən uzaqlaşır. Buna misal olaraq Vilkovo şəhərini göstərmək olar. 1746-cı ildə sahil xəttinə malik olan şəhər 2005-ci ilə artıq dənizdən 6 km aralıda qərarlaşır. Daim deltanın dəyişməsi əvvəllər Rumıniya ilə SSRİ sonradan isə Ukrayna arasında ərazi mübahisələrinə səbəb olur.

## Tarixi
Yeni dövrdə delta strateji əməhiyyətə malik olması qonşu dövlətlərin ona ərazi iddiası etməsinə səbəb olmuşdur. 1770–1774-cü illərdə Türk-Rus müharibəsinin nəticəsində ərazi Rusiya İmperiyasının əlinə keçir. Ədirnə sülh müqaviləsindən sonra delta Rusiyaya güzəştə gedilir. 1856-cı ilə görə isə Cənubi Besarabiya və Deltanın vənubu Prut çayının aşağı axarları Moldova knyazlığına verilir. 1859-cu ildə isə Valaxiya ilə birlikdə Rumıniyaya birləşdirilir. Bu zaman deltanın böyük qismi Osmanlıya qaytarılır. Berlin traktatına görə isə Rudiya Cənubi Besarabiyanın bir hissəsini qaytarır. Delta isə Osmanlıdan alınaraq Rumıniyaya verilir. Ölkə isə Osmanlıdan müstəqillk əldə edir. Delta Rumıniya ilə SSRİ sonradan isə Ukrayna arasında ərazi mübahisələrinə səbəb olur.

## Coğrafiya
Deltanın ərazisi əsasən bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir. Deltanın ucqar nöqtəsi İsmayıl Çatal burnudur. Dunay deltada çoxlu qollara bölünür.

Ən böyük qollarından olan Kiliy qol iki ölkə arasında sərhədi təşkil edir.

## Ekologiyası
Delta 1938 ildən qorunma altındadır. 1991 ildən isə Rumıniya ərazisində yerləşən delta UNESCO Ümumdünya irsi siysahısına daxildir.

Deltaya əsas təhlükə hər iki ölkənin ərazisində eyni adı daşıyan ancaq fərqli-fərqli ərazilərdən axan kanallardır.

## İstinadlar

## Mənbə
* *Сапожников І.В.* Історична географія та етнографія дельти Дунаю. — Одеса, 1998. — 72 с.