open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mikrobiom (insan)

**Mikrobiom** — Bakteriyalar, viruslar və göbələklərin insan bağırsağında formalaşdırdığı ekosistem. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, bağırsaq mikrobiomu təkcə həzm sistemində deyil, eyni zamanda immunitet, metabolizma və hətta beyin funksiyalarında da mühüm rol oynayır.

## Sinir sisteminə təsiri
Bağırsaq və beyin arasında bağırsaq-beyin oxu (gut-brain axis) adlanan kompleks bir əlaqə mövcuddur. Bu əlaqə əsasən üç əsas mexanizmlə işləyir:

1. Vaqus siniri: Vaqus siniri beyin və bağırsaq arasında birbaşa rabitə yaradır. Bağırsaqda yaşayan mikroorqanizmlər bu sinir vasitəsilə beyinlə siqnallar mübadiləsi aparırlar.
Məsələn, *Lactobacillus* və *Bifidobacterium* bakteriyalarının stres və depresiyanı azaltmaqda rol oynadığı göstərilib.

2. Kimyəvi maddələrin istehsalı: Bağırsaq bakteriyaları serotonin, dopamin, GABA kimi neyrotransmitterlər istehsal edə bilir. Serotoninin təxminən 90%-i bağırsaqda sintez olunur və onun azlığı depressiya və narahatlıq kimi problemlərlə əlaqələndirilir.

3. İmmunitet sistemi və iltihab: Bağırsaq bakteriyaları immunitet sisteminin fəaliyyətinə təsir edərək beyin üçün vacib olan iltihab əleyhinə və iltihab yaradan sitokinlər istehsal edir.
Mikrobiom balansının pozulması (Disbioz) xroniki iltihaba səbəb ola bilər ki, bu da Alzheimer, Parkinson və digər nevroloji xəstəliklərlə əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Geothlypis trichas

**Geothlypis trichas** (*Adi sarıboğaz*) — Həmçinin *sarı bandit* və ya *Merilend sarıboğazı* kimi də tanınan, "Yeni Dünya"nın silvi quşlarından (Parulidae) biri.

## Təsvir

Adi sarıboğaz kiçik oxuyan quşlardandır, zeytun rəngli bel, qanad və quyruğa, sarı boğaz və döşə, ağ qarın hissəsinə malikdir. Yetkin erkəklər boyunun yan tərəflərindən gözlər və alın boyunca uzanan qara maskaya malikdirlər, bu maska yuxarıdan ağ və ya boz rənglə haşiyələnir. Dişilər görünüş etibarilə oxşardır, lakin alt hissələri daha solğun rəngdədir və qara maska yoxdur. Gənc quşlar yetkin dişilərə bənzəyir. Birinci il erkəklərdə zəif qara maska olur ki, bu maska yaz fəslində tamamilə qaralır.

Bu quşun 13 yarımnövü var. Bu yarımnövlər əsasən erkəklərin üz naxışları və sarı alt hissələrinin parlaqlığı ilə fərqlənir. Bu quşun cənub-qərb formaları ən parlaq və ən sarı alt hissələrə malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Narzan

**Narzan**— (Kabarda-çərkəz dilində nartsane - "nartların içkisi", "qəhrəmanların içkisi" təbii müalicəvi mineral tərkibli içməli-süfrə sudur, sulfatlı-hidrokarbonatlı (hidrokarbonat-sulfatlı) polikatyonlu, minerallaşma səviyyəsi 2,0-3,5 q/l.

GOST R 54316-2020 "Təbii içməli mineral sular. Ümumi texnoloji şərtlər"-ə uyğun olaraq, “Narzan” mineral suyu yalnız Stavropol diyarında Kislovodsk yatağının 5/0, 12, 107-D, 7-RE, 2-B-bis, 107 ehtiyat, N 107 D ehtiyat quyularından çıxarılır.

Təbii karbonatlaşmaya malikdir (tərkibində təbii karbon qazı var).
Mineral suların V qrupuna, Kislovodsk hidrokimyəvi növünə aiddir.
## Geoloji mənşəyi
Şimali Qafqaz xüsusi geoloji quruluşu ilə xarakterizə olunur.
Mineral suların əmələ gəlməsində Elbrus dağının vulkanik fəaliyyəti böyük rol oynayır.
Maqmatik istiliyin süxurlara təsiri nəticəsində karbon qazı əmələ gəlir.
“Narzan” mineral suyu təbii karbon qazı ilə zəngindir.
Uzunmüddətli müşahidələr və tədqiqatlar göstərdi ki, narzan sularının əsas əmələgəldiyi və formalaşdığı ərazi Kislovodskdan 15-20 km cənubda və cənub-qərbdə, hündürlüyü 1544 m olan Kabardinski silsiləsi ərazisində yerləşir.

Kabardin yaylası, özünə yeraltı təbəqələrə yol açmış yağış və qar sularının əmələ gətirdiyi çoxsaylı çuxurlar və kiçik göllərlə örtülüdür.
Orada şimal-şərqə doğru hərəkət edən və Kislovodsk vadisinə tökülən güclü sulu təbəqələr əmələ gəlir.
Narzan mineral suyunun müalicəvi əhəmiyyəti karbon qazı ilə doyma dərəcəsi və 30-dan çox faydalı mineral və mikroelementin - maqnezium, kalsium, kalium və s. olması ilə müəyyən edilir.

## Kimyəvi tərkibi
Tam kimyəvi tərkibə 30-dan çox mineral daxildir ki, nisbətən aşağı minerallaşmanı nəzərə alsaq, bu çox nadir haldır.
Bir litr Narzan suyunda yarım litr süddəki qədər kalsium var ki, bu da bir yetkin insanın gündəlik ehtiyacının 35%-ni təşkil edir.
Narzan həm də maqneziumla zəngindir.
Bir litr su bu mikroelementə olan gündəlik tələbatının 30%-ni ehtiva edir. 
Əsas kimyəvi tərkibi GOST R 54316-2020-də göstərilmişdir.

## Müalicəvi xassələri
"Narzan" mineral suyu aşağıdakı xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikası üçün tövsiyə olunur (kəskin fazadan kənar):

* özofagus xəstəlikləri (özofagit, Qastro-ezofageal reflyuks xəstəliyi);
* mədənin normal və artan sekretor funksiyalı xroniki qastriti;
* mədə və onikibarmaq bağırsaq xorası;
* bağırsaq xəstəlikləri (qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, bağırsaq diskinezi);
* qaraciyər, öd kisəsi və öd yollarının xəstəlikləri;
* mədəaltı vəzi xəstəlikləri (xroniki pankreatit).
* maddələr mübadiləsi xəstəlikləri (şəkərli diabet, piylənmə, duz və lipid mübadiləsinin pozulması);
* mədə xorası əməliyyatlarından sonra həzm pozğunluqları; postxolesistektomiya sindromu;
* sidik yollarının xəstəlikləri (xroniki pielonefrit, urolitiyaz, xroniki sistit, uretrit).

## İstinadlar
Zəfər parkı (dəqiqləşdirmə)

**Zəfər Parkı** — Azərbaycanın bir neçə yaşayış məntəqələrində park adı:
* Zəfər Parkı — Bakı şəhərində park
* Zəfər parkı — Xankəndi şəhərində park
Darya Trubnikova

**Darya Sergeyevna Trubnikova** (; ) — rusiyalı bədii gimnast, Gənclər Olimpiya Oyunlarının ikiqat çempionu, komanda və gürzlər üzrə yeniyetmələr arasında ikiqat Avropa çempionu, top və lent üzrə 2020-ci il Rusiya çempionu vəeyni ilin klublar üzrə bürünc medal mükafatçısı.

Obninskdəki "Kvant" Gənclər İdman Məktəbinin bədii gimnastika bölməsinin şagirdi olub.

Milli komandanın məşqçisi Amina Zaripovadır.

O, həmçinin, idman ustalığına namizəddir.

2022-ci ilin yanvar ayından "Demix" idman brendinin səfiridir.

2023-cü ilin yanvarında Darya idmandan getdiyini elan edib.
## Həyatı
### İdman karyerası:2018
Darya 2018-ci ildə yeniyetmələr arasında Rusiya çempionatında fərdi çoxnövçülükdə bürünc medal qazandı, sonra isə iyun ayında keçirilən Avropa çempionatına qatılaraq, klublar arası və komanda yarışlarında iki qızıl medalla qazandı. Oktyabr ayında Rusiyanı Buenos-Ayresdə keçirilən, Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edərək, fərdi çoxnövçülükdə qızıl medal qazandı.
### İdman karyerası:2019
2019-cu ildə Darya ilk dəfə böyüklərarası yarışlarda iştirak etdi. Kiyevdə keçirilən Qran-pri mərhələsində çoxnövçülükdə Darya 74,750 xalla dördüncü oldu. Darya klublararası finalda da 19.600 xalla bürünc medal qazandı.

Qran-prinin növbəti mərhələsində də Daşa çoxnövçülükdə 83,75 xal toplayaraq qızıl medal qazandı.

Elə həmin il Daşa, Rusiya çempionatında iştirak edərək, halqa ilə hərəkətdə qızıl, lentlə hərəkətdə isə gümüş medal qazandı.
### İdman karyerası:2020
Yeni yarış mövsümü Darya üçün çox uğurlu başladı. Moskvada keçirilən Qran-pridə Daşa çoxnövçülükdə 92,450 xalla gümüş medal qazandı. Halqa ilə yarış finalında Darya bürünc, klublar arasında finalda isə Dina Averinanı məğlub edərək qızıl medal qazandı.

Daşanın növbəti yarışı bədii gimnastika üzrə Rusiya çempionu oldu. Daşa çoxnövçülükdə səkkizinci yeri tutaraq ilk onluğa düşə bildi. Top və lentlə hərəkətlərdə birinci, gürzlərlə hərəkətdə isə üçüncü yeri tutaraq dörd-bir finalın hamısına vəsiqə qazandı.

### İdman karyerası:2021
Darya, 2021-ci il üçün bədii gimnastika üzrə Rusiya milli komandasına daxil edildi.

İlk start yarışına, 2021-ci il Beynəlxalq Moskva Qran-pri turnirində iştirakla başladı və fərdi çoxnövçülükdə Darya 89,65 xalla yeddinci yeri tutdu.

2021-ci ildə Moskvada keçirilən bədii gimnastika üzrə Rusiya çempionatında Darya komanda hesabında qızıl, topla hərəkətdə isə bürünc medal qazandı (26,65).

*GR Iberdrola League 2020*-də bədii gimnastika üzrə İspaniya klub çempionatının finalında Darya Trubnikovanın mübarizə apardığı *Almara de Burjassot* (CVA) klubu ikinci yeri tutdu. Darya lentlə hərəkətlərdə birinci (24.650), topla hərəkətlərdə isə Yekaterina Seleznevadan sonra ikinci yerin qalibi (25.750) oldu.

2021-ci ildə Bakıda keçirilən bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunda çoxnövçülükdə 98.800 xalla qızıl medal, topla hərəkətdə isə gümüş medal qazandı.

## İstinadlar
Kolibri effekti

**Kolibri effekti** () — rejissor Stiven Naytın debüt bədii filmidir. Filmdə baş rolu Ceyson Steytem ifa etmişdir. Filmin Rusiyada premyerası — 12 iyun 2013-cü ildə, ABŞ və Böyük Britaniyada isə — 28 iyun 2013-cü ildə baş tutmuşdur.

## Süjet xətti
Keçmiş Xüsusi Qüvvələr komandiri Coui Cons yeni həyat qurmağa çalışır. O, Asiya mafiyası üçün işləməyə razıdır. Ancaq öz doğma şəhərinin cinayət dünyası böyüdükcə, o günü-gündən inkişaf edən qanunsuzluğa laqeyd qala bilməyəcəyini anlayır. Sevgilisi İzabel quldurların əlində ölür, Coui ədaləti bərpa etməyə qərar verir…

## Rollarda
* Ceyson Steytem — *Cozef "Coui" Smit*
* Aqata Buzek — *Kristina bacı*
* Viki MakKlur — *Deyv*
* Li Askvit-Kou — *Silver*
* Benedikt Vonq —*mister Çun*
* Senem Temiz — *Benki*
* Yen Piri
* Şivan Hyulett — *Treysi*
* Santi Skinelli — *Kamblek*
* Şonn Qreqori
* Viktoriya Bivik — *İzabel*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Karlo Maderno

**Karlo Maderno** (; ) — italyan memar, barokko üslubunun banilərindən biri. O, xüsusilə Roma şəhərində gördüyü memarlıq işləri ilə tanınır və Avropa memarlığında keçid dövrünün – manerizmdən barokkoya keçidin əsas fiqurlarından sayılır. Maderno, ən çox Vatikanda yerləşən Müqəddəs Pyotr bazilikasının (San Pietro) ön fasadının müəllifi kimi tanınır.

## Həyatı
Karlo Maderno 1556-cı ildə İtaliyanın şimalında yerləşən Tessin bölgəsində (indiki İsveçrə ərazisi) anadan olmuşdur. Gənclik illərində memarlıq və daşyonma sənətini öyrənmiş, daha sonra Roma şəhərinə köçərək burada memarlıq karyerasına başlamışdır. Onun memarlıq qabiliyyəti tez bir zamanda tanınmış və o, Papa sarayına xidmət edən baş memarlardan biri olmuşdur.

Maderno bir sıra tanınmış dini və ictimai binaların layihələndirilməsində iştirak etmişdir. Ən məşhur memarlıq əsərləri aşağıdakılardır:

* Maderno, Mikelancelo tərəfindən başlanılmış Müqəddəs Pyotr bazilikasının işlərini tamamlamış və onun ön fasadını inşa etmişdir. Bu element barokko üslubunun monumental və simmetrik xarakterini daşıyır. O, həmçinin giriş zalı (narteks) və daxili məkanın uzadılması ilə bazilikanın Latın xaçı formasını gücləndirmişdir.
* Santa Susanna kilsəsi (1597–1603) Madernonun müstəqil memar kimi ilk böyük layihəsi idi və barokko fasadlarının ilk nümunələrindən biri hesab olunur. Onun dinamik kompozisiyası və plastik detalları daha sonrakı barokko memarlığı üçün nümunə olmuşdur.
* Maderno Sant'Andrea della Valle kilsənin planlaşdırılmasında və qübbəsinin tikintisində iştirak etmişdir. Onun burada tətbiq etdiyi struktur həlləri Roma memarlığında yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur.

## İstinadlar
Çin dilləri

**Çin dilləri** — Çin–Tibet dilləri ailəsinə daxil olan və əsasən Çin Xalq Respublikasında, Tayvanda, eləcə də Sinqapur, Malayziya və digər Çin diasporasının yaşadığı bölgələrdə danışılan dillər və ya dialektlər qrupudur. Bu dillərdə danışanlar ümumilikdə "xan" etnik qrupu ilə əlaqələndirilir və bu səbəbdən bəzən xan dili (Hànyǔ) kimi də adlandırılır.
Çin dilləri arasında qarşılıqlı anlaşma çətin və ya qeyri-mümkün olan bir sıra böyük dialekt və ya dil qrupları mövcuddur. Çin Xalq Respublikasının rəsmi dili olan mandarin (普通话 / 普通話, Pǔtōnghuà) bu dillər arasında ən çox yayılmış və tədris olunan formadır.
Çin dilləri fonetik və leksik baxımdan bir-birindən çox fərqlənsə də, hamısı eyni yazı sistemi olan çin heroqlifləri ilə ifadə olunur. Bu yazı sistemi fonetik deyil, məna əsaslıdır, bu da fərqli danışıq dillərində oxşar mətnlərin oxunmasını mümkün edir.
Çin dilinin danışıq formasına dair ən erkən tarixi linqvistik sübutlar təxminən 4500 il əvvələ gedib çıxır, yazılı Çin dilinə çevriləcək yazı sisteminin nümunələri isə Son Şan dövründə (təxminən e.ə. 1250 – 1050) tunc qablar və fal sümüyü üzərində yazılmış yazılarda təsdiqlənmişdir,  bu yazıların ən qədimi isə təxminən e.ə. 1200-cü ilə aiddir.
## Əsas Çin dilləri və dialekt qrupları
Çin dilləri ümumilikdə yeddi və ya daha çox əsas dialekt qrupuna bölünür. Bunlardan bəziləri:
* Mandarin (官话 / 官話) — Çin ərazisinin böyük hissəsində və Pekin də daxil olmaqla şimal və şimal-şərqdə danışılır. Standart Çin dili (Pǔtōnghuà) bu dialekt əsasında qurulub.
* Vu (吴语 / 吳語) — Şanxay və ətraf bölgələrdə danışılır. Şanxay dili bu qrupa daxildir.
* Yue (粤语 / 粵語) — Əsasən Quanqdonq vilayətində və Honq Konqda istifadə olunur. Kanton dili bu dialektin ən tanınmış formasıdır.
* Min (闽语 / 閩語) — Fujian vilayətində, eləcə də Tayvan və Sinqapurda geniş yayılmışdır. Hoklo və Hakka dilləri ilə qarışdırıla bilər.
* Hakka (客家语 / 客家語) — Cənub-şərqi Çində və bir çox Çinli icmalar arasında danışılır.
* Jin (晋语 / 晉語) — Şansi və qonşu bölgələrdə istifadə olunur.
* Xianq (湘语 / 湘語) — Hunan vilayətində danışılır.

## Yazı sistemi
Bütün Çin dilləri Çin heroqlifləri (汉字 / 漢字) ilə yazılır. İki əsas versiya mövcuddur:
* Sadələşdirilmiş Çin heroqlifləri — Çin Xalq Respublikasında və Sinqapurda istifadə olunur.
* Ənənəvi Çin heroqlifləri — Tayvan, Honkonq və Makao kimi bölgələrdə istifadə olunur.

## Fonologiya və qrammatika
Çin dilləri tonallı dillərdir, yəni bir sözün mənası onun tələffüzündəki ton dəyişikliklərinə görə fərqli ola bilər. Məsələn, mandarin dilində "ma" hecası dörd müxtəlif tonla dörd fərqli mənanı ifadə edə bilər.
Çin dilləri adətən analitik dillərdir, yəni sözlər dəyişməz formada qalır və qrammatik münasibətlər söz sırası və funksional sözlər vasitəsilə ifadə olunur.

## Beynəlxalq əhəmiyyəti
Çin dilləri dünyada ən çox danışılan dillər sırasındadır. Xüsusilə mandarin dili BMT-nin rəsmi dillərindən biridir və dünya üzrə milyonlarla insan tərəfindən öyrənilir. Çin diasporasının yayılması nəticəsində bir çox ölkədə Çin dilləri ikinci və ya icma dili kimi istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Çin-Tibet dilləri
* Ənənəvi Çin heroqrifləri
* Mandarin çincəsi
* Kanton dili

## İstinadlar
Açıla bilən körpü

**Açıla bilən körpü** və ya **asma körpü** — adətən möhkəmləndirilmiş qala divarlarının giriş hissəsində darvaza kimi xidmət göstərən və xəndək üzərindən keçidi təmin edən körpüyə verilən addır.

## Tarixi
Orta əsrlər dövründə əsasən xəndəklərlə mühafizə edilən qalaların əsas qapısından çıxışda taxta körpülərdən istifadə olunurdu. İlk belə nümunələrdə bu keçidi təmin edən körpülər qala hücuma məruz qaldığı zamanı dağıdılması və ya sökülməsi üçün xüsusi olaraq hazırlanırdı. Sonralar açıla bilən körpülərdən istifadə edilmiş və qısa bir müddət ərzində onların istifadəsi geniş yayılmışdır. Belə körpülər bağlı olduğu vəziyyətlərdə xarici qala darvazasını da əlavə mühafizə ilə təmin edirdi. Körpüyə çatmağa çalışan düşmən qüvvələrinin qabağı isə qaladakı bastionların üstündə olan əsgərlər tərəfindən kəsilirdi. Körpü kəndir və ya zəncir vasitəsilə açılıb bağlanırdı. Ağır qala qapılarının qaldırılması və endirilməsi üçün müntəzəm olaraq balanslaşdırıcı tərəzi mexanizmindən istifadə olunurdu. Xüsusilə Fransa və İngiltərə ərazilərində mövcud olan bir çox sayda şatolarda müasir dövrə qədər gəlib-çatmış açıla bilən körpülər mövcuddur.

## Qalereya

Fayl:Chateau_du_Plessis-Bourre_Vue_SE_no_02_2004-05-23.JPEG|link=Dosya:Chateau_du_Plessis-Bourre_Vue_SE_no_02_2004-05-23.JPEG|alt=Fransa'daki Plessis-Bourre Şatosu| Fransadakı Plessis-Bourre şatosu
Fayl:Château_de_Saumur_2008_PD_13.JPG|link=Dosya:Château_de_Saumur_2008_PD_13.JPG|alt=Fransa'daki Saumur Şatosu| Fransadakı de Saumur şatosu 
Fayl:Turismo_en_Pampatar_7.jpg|link=Dosya:Turismo_en_Pampatar_7.jpg|alt=Venezuela'daki Pampatar Kalesi| Venesueladakı Pampatar qalası
Fayl:Château_de_Tennessus_01.jpg|link=Dosya:Château_de_Tennessus_01.jpg|alt=Fransa'daki Tennessus Şatosu| Fransadakı Tennessus şatosu
Fayl:Castell_de_Montjuic_-_Fossat_entrada_-_Barcelona_(Catalonia).jpg|link=Dosya:Castell_de_Montjuic_-_Fossat_entrada_-_Barcelona_(Catalonia).jpg|alt=İspanya Barselona'daki Montjuic Kalesi| İspaniyanın Barselona şəhərindəki Montjuic qalası
Bastion

**Bastion** və ya **Qala bürcü** — müdafiənin effektini artırmaq və asan bir formada əks hücum əməliyyatlarını təmin etmək üçün qalalarda nəzərdə tutulmuş bir hissədir. Bu tikililər düz bir formada olan qala divarlarının ön fasadında çıxıntı yaratmaq məqsədi ilə tikilirdilər. Bu hissələrdə yerləşdirilmiş əsgərlər düşmənin qalaya istənilən hücumu zamanı özlərini asanlıqla müdafiə edə bilirdilər. Tarix boyu bu tikililərdən düşmən əsgərlərinin üstünə isti yağ tökmək, daş atmaq və barıt yağdırmaq üçün istifadə olunmuşdur.

Qalaların bastionları olduqca müxtəlif formalarda tikilə bilərdilər. Günbəz və ya kvadrat prizma şəklində rast gəlinə bilən qüllələr var. Xüsusilə orta əsrlər və müasir dövrdə istifadə edilmiş bu əlavə strukturlar döyüşlərdə topların istifadəsi ilə öz effektivliyini itirmişdir. Xüsusilə Avropada və ona yaxın olan ətraf regionlarda tikilmiş olan qalalarda bir bastionun ön fasadına başqa bir bastion əlavə edilərək mürəkkəb formada olan müdafiə tikililəri yaradılırdı.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* 
*
Özüaçılan körpü

**Özüaçılan körpü** və ya **Baskul körpü** — açıla bilən kanatları olan və kanatları açılan zaman altından dəniz nəqliyyatı vasitələrinin keçməsinə imkan verən hərəkətli körpü növüdür.

Onun fəaliyyət prinsipi körpünün mərkəzi hissəsində yerləşən körpü kanatlarının idarəli bir formada açılmasına və bağlanılmasına əsaslanır. Baskul tipli körpülər birinci dəfə meydana çıxdıqları zaman kanatların açılması hidravlik sistemlərlə həyata keçirilirdi. Müasir dövrdə isə hidravlik sistemlər daha da təkmilləşdirilmiş elektriklə idarə olunan sistemlərlə əvəz edilmişdir.

Baskul tipli körpülər kanatlarının qısa bir zaman ərzində açılması və açıldıqları zaman da az yer tutmasına görə ən çox istifadə edilən hərəkətli körpü növüdür.

Dünyada bu tipdə olan çoxsaylı körpülər mövcuddur. Bunların içərisində isə ən məşhur olanı İngiltərənin London şəhərindən keçən Temza çayının üstündəki Tauer körpüsüdür.

## Xarici keçidlər

*
Sirkumfleks (dəqiqləşdirmə)

**Sirkumfleks** (lat. *circumflexus -* "ətrafında əyilmiş") aşağıdakı mənalardan birinə istinad edir:

* Sirkumfleks — diakritik işarə.
* Sirkumfleks və ya karet — ASCII simvolu.
* Circumflex — Scala proqramlaşdırma dili üçün proqram komponentlərinin ümumi bir adı.
Amphiuma

**Amphiuma** — Suda yaşayan salamandrların bir cinsi.

## Taksonomiya

Filogenetik tədqiqatlar göstərir ki, "amphiuma"lar "*Rhyacotritonidae*" (dağ salamandrları) və "*Plethodontidae*" (ağciyərsiz salamandrlar) fəsilələri ilə qohumdur, xüsusilə "*Plethodontidae*" ilə yaxın əlaqəyə malikdir. Buna baxmayaraq, bu iki fəsilə çox erkən ayrılmışdır. Təbaşir dövrünə aid olan "Proamphiuma" cinsi fəsilənin ən qədim üzvüdür və müasir növlərə çox bənzəyir, lakin onurğa strukturları daha az inkişaf etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şeyx İrbili

**Əbülhəsən Əli ibn İsa ibn Əbülfəth Hakkari** (ərəbcə: أبوالحسن علي بن عیسی هکّاري) ( d.625/1228, Ərbil, Abbasilər xilafəti – ö.692/1293 Bağdad, Hülakilər dövləti) şiə hədis alimi, tarixçi, şair və yazıçıdır. "Kəşful-ğumməti fi mərifətil-əimmə" əsəri onun ən tanınmış əsəridir və İslam Peyğəmbərinin və 12 İmamın həyatı barədə qələmə alınmış ən etibarlı əsərlərdən biri hesab edilir.

## Həyatı
Şeyx İrbili Ərbil şəhərində doğulub boya-başa çatıb. Onun dəqiq doğum tarixi ilə bağlı yekdil rəy yoxdur, lakin əksər dəlillər onun 620/1223 və 625/1228 arasında doğulduğunu göstərir. İbn Həbib əl-Hələbi yeganə şəxsdir ki, əl-İrbilinin 625/1228-ci ildə doğulduğunu açıq qeyd edir. Atası Fəxrəddin İsa Ərbil şəhəri və ətraf ərazisinin valisi olmuş və 664/1266-cı ildə orada vəfat etmişdir.

## Əsərləri
İslam dünyasında ən çox məşhurlaşan kitabı olan "Kəşful-ğumməti fi mərifətil-əimmə"(azərbaycanca: "*İmamları tanımaqda maneələrin aradan qaldırılması*") əsəri tarix boyu alimlərin nəzərində olan ən əsas bioqrafiya kitablarından biri olmuşdur. Bu kitab Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və  2021-ci ildə 2 cilddə çap edilmişdir.

Kitabın etibarlılığını artıran əsas xüsusiyyət onun şiə alimləri ilə yanaşı sünni alimlərin də əsərlərindən yararlanaraq yazılmasıdır.
## Ölümü
Alimlərin çoxu əl-İrbilinin 692/1293 və ya 693/1294-də Bağdadda vəfat etdiyinə inanırlar. Lakin İbn İmad əl-Hənbəli əl-İrbilinin 683/1284-cü ildə vəfat etdiyini qeyd edir. Şeyx İrbili Bağdadın qərbində yerləşən və “Kərbərdəzxana” adlanan evində dəfn edilmişdir. Şeyxin məzarı Mühəddis Qummi tərəfindən ziyarət edilmişdir, lakin bu gün onun evi tamamilə dağılmış və heç bir iz qalmamışdır.

## İstinadlar
Naja nivea

**Naja nivea** (*Kap Cobrası*) — Həmçinin "*sarı kobra*" adlanan, Cənubi Afrikanın müxtəlif biomlarında, o cümlədən quru savanna, "fynbos", "bushveld", səhra və yarımsəhra bölgələrində yaşayan orta ölçülü və yüksək dərəcədə zəhərli bir kobra növü.

## Taksonomiya

"Naja nivea", Aspidlər fəsiləsinə aid bir cinsdir. Karl Linney "Naja nivea"nı ilk dəfə 1758-ci ildə təsvir etmişdir. O, əvvəlcə bu növə "Coluber niveus" binominal adını vermişdir, lakin təxminən 10 il sonra Yozef Nikolaus Laurenti "Naja" adı altında əsl kobralar cinsini təsvir etmişdir. 2007-ci ildə Vüster və əməkdaşları "Naja" cinsini xətt, morfologiya və qidalanma kimi müxtəlif amillər əsasında dörd ayrı yarımcinsə bölmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naja annulata

**Naja annulata** (əvvəllər *Boulengerina annulata*) — Ümumi adı ilə "zolaqlı su kobrası" və ya "halqalı su kobrası", Qərbi və Mərkəzi Afrikaya aid olan bir su kobrası növü. Bu növ dünyada mövcud olan iki su kobrası növündən biridir, digəri isə "Konqo su kobrası" (Naja christyi) adlanır.

## Təsvir

Zolaqlı su kobrası iri və ağır bədənli bir ilandır. Başı qısa, enli və düz olub, boyundan aydın şəkildə fərqlənir. Orta ölçülü qara gözləri və yuvarlaq bəbəkləri var. Bədəni silindrik, quyruğu uzundur. Pulcuqları hamar və parlaqdır, bədənin ortasında 21–23 sıra halında yerləşir. Yetkin fərdlər orta hesabla 1,4–2,2 metr (4,6–7,2 fut) uzunluğa çatır, lakin maksimum 2,8 metr (9,2 fut) uzunluğa qədər böyüyə bilərlər. Bədən rəngləri əsasən parlaq qəhvəyi, boz-qəhvəyi və ya qırmızı-qəhvəyi olub, bədən boyunca qara zolaqlar var. Qarın hissəsi açıq sarı, quyruq isə tamamilə qara rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Newtonia brunneicauda

**Newtonia brunneicauda** (*Adi nyutoniya*) — "Vangidae" fəsiləsinə aid bir quş növü. Yalnız Madaqaskarda yayılmışdır.

## Təsvir

Adi nyutoniya kiçik, qısa qanadlı və pəncəsi nisbətən uzun olan, pərvaz quşuna bənzər bir quşdur. Uzunluğu 12 sm, çəkisi 7-14,5 qram, qanad uzunluğu isə 54,5 mm-dir. Cinslər bir-birinə bənzəyir. Üst hissələri boz-qəhvəyi, alt hissələri isə açıq isti bej rəngdədir. Nominativ yarımnövün başı və üst hissələri soyuq boz-qəhvəyi rəngdədir, baş və boyun yanları daha açıq boz-qəhvəyidir. Quyruğu da boz-qəhvəyi rəngdədir və alt tərəfdən ağ rəngli örtüklərə malikdir. Gözləri çox açıq sarı rəngdədir, incə, qısa və qara dimdiyi var. Ağız daxili sarı rəngdədir. Ayaqları açıq çəhrayıdan boz-qəhvəyiyə qədər dəyişir.
Cavan fərdlər yetkinlərə bənzəyir, lakin üst hissələri daha qəhvəyi rəngdədir, böyük qanad örtüklərinin ucları qırmızımtıl-qəhvəyi və üçüncü dərəcəli lələkləri zəncəfil çalarına malikdir. Gözləri yetkinlərdən daha tünddür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naja samarensis

**Naja samarensis** (*Samar kobrası*) — Həmçinin "Peters kobrası", "cənubi Filippin kobrası" və ya "Visayan kobrası" kimi tanınan, Filippin adalarının Visay və Mindanao qruplarına məxsus yüksək dərəcədə zəhərli bir "*tüpürən kobra*" növü.

## Təsvir

Samar kobrası tüpürən kobraların bir növü olub, uzunluğu 1,4 metrə qədər çata bilər. Rəngləri qara və sarıdan yaşıl rəngə qədər dəyişir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kəşful-ğummə

***Kəşful-ğumməti fi mərifətil-əimmə,*** və ya qısaca ***Kəşful-ğummə ([[Ərəb dili|ərəb]].''' كشف الغمة في معرفة الأئمة''')*** '''Əbülhəsən Əli ibn İsa ibn Əbülfəth''' tərəfindən yazılmış İslam Peyğəmbərinin və Şiə 12 İmamların həyatı barədə qələmə alınmış biblioqrafik kitabdır. Şeyx İrbili hicri 7-ci əsrdə yaşamış şiə tarixçisi, hədis alimi və şairdir. İraqın Ərbil şəhərində doğulmuş və hicri 693-cü ildə Bağdadda vəfat etmişdir.

## Kitabın məzmunu
Bu kitab əsrlərdən bəri alimlərin diqqət mərkəzində olmuş və ondan faydalanılmışdır. Kitab Peyğəmbər və Şiə İmamların həyatı barədə yazılmış mükəmməl əsərlərdən biri hesab edilir.

Kitab Azərbaycan dilinə Fərid Abdullah tərəfindən tərcümə edilib, 2021-ci ildə 2 cilddə Əhli-beyt maarifi tərəfindən oxuculara qazandırılmışdır. Layihə  məhsulu Taleh Abbasova məxsusdur.

## İstinadlar
Tarsal tunel sindromu

**Tarsal tunel sindromu (TTS)** — Tibial sinirin ayaqda sıxılması və ya sıxışması ilə yaranan ağrılı bir vəziyyət.

## Mahiyyəti
Bu sindrom tibial sinirin tarsal tunel vasitəsilə keçərkən sıxışması nəticəsində baş verir. Tarsal tunel, topuğun daxili tərəfində yerləşən "*medial malleolus*" (ayaq biləyindəki o şişkinlik) arxasında yer alır. Bu tuneldən tibial sinir, posterior tibial arteriya və müxtəlif əzələ tendensləri keçir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uria aalge

**Uria aalge** (*Adi qaya quşu*) — Böyük bir alk quşu növü.

## Taksonomiya

Adi qaya quşu, 1763-cü ildə Danimarka yepiskopu Erik Pontoppidan tərəfindən "Colymbus aalge" binominal adı ilə təsvir edilmişdir. Növün "tip yeri" İslandiyadır. Bu növ indi qalın dimdikli qaya quşu ilə birlikdə 1760-cı ildə fransız zooloqu Matüren-Jak Brisson tərəfindən təqdim edilən "Uria" cinsinə daxil edilir. Cinsin adı qədim yunan dilində Afiney tərəfindən qeyd edilən su quşu olan "ouria" sözündən gəlir. Xüsusi epitet "aalge" isə alk quşu üçün köhnə Danimarka sözüdür.
Alklar, qağayılar və susüpürənlərlə əlaqəli dəniz quşları fəsiləsidir. Adi qaya quşu, qalın dimdikli qaya quşu (Uria lomvia) ilə birlikdə "Uria" cinsinə daxildir. Bu növlər, üstəlik qısa dimdikli alk, kiçik alk və nəsli kəsilmiş böyük alk ilə birlikdə "Alcini" qəbiləsini təşkil edir. Bu təsnifat əvvəlcə alk morfologiyası və ekologiyasının təhlilinə əsaslanırdı.
Bu növün rəsmi ümumi adı "Beynəlxalq Ornitoloji Komitənin" (IOC) "Dünya Quşlar Siyahısına" görə "Common Murre" (Adi Qayalar Quşu) olaraq qeyd edilmişdir, lakin Böyük Britaniya, İrlandiya və tez-tez Avropanın digər yerlərində "Common Guillemot" adı istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naja mossambica

**Naja mossambica** (*Mozambik tüpürən kobrası*) — Afrikaya məxsus yüksək dərəcədə zəhərli bir "tüpürən kobra" növü.

## Taksonomiya

Bu növ 1854-cü ildə alman təbiətşünası Vilhelm Peters tərəfindən təsvir edilmişdir.

## Təsvir

Bu ilanın rəngi bozdan maviyə, zeytun və ya qəhvəyi-qara rəngdədir, bəzi və ya bütün pulcuqların kənarları qara rəngdədir. Qarın hissəsi somon çəhrayıdan bənövşəyi-sarıya qədər dəyişir, boğazda qara zolaqlar və qarın pulcuqları qəhvəyi və ya qara ləkələrlə örtülüdür. Cavan nümunələrdə bəzən boğazda çəhrayı və ya sarı zolaqlar olur.
Yetkin fərdlərin orta uzunluğu 90 sm ilə 105 sm (3–3,5 fut) arasındadır, lakin ən böyük qeydə alınmış nümunə Cənubi Afrikanın KvaZulu-Natal əyalətinin Durban şəhərində 154 sm (5 fut) uzunluğunda bir erkək fərd olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naja sputatrix

**Naja sputatrix** (*Yava tüpürən kobrası*) — Həmçinin "İndoneziya kobrası" və ya "Komodo tüpürən kobrası" adlanan, Aspidlər fəsiləsinə aid olan bir kobra növü. İndoneziyanın Kiçik Zond adalarında, o cümlədən Yava, Bali, Lombok, Sumbava, Flores, Komodo və digər adalarda rast gəlinir.

## Etimologiya və adlar
Naja sputatrix, "Elapidae" (Aspidlər) fəsiləsinin "Naja" cinsinə daxildir. İlk dəfə 1827-ci ildə alman entomoloqu, herpetoloqu, ornitoloqu və hüquqşünası Fridrix Boye tərəfindən təsvir edilmişdir. "Naja" cins adı sanskrit dilindəki "nāgá" (नाग) sözünün latınlaşdırılmış formasıdır və "kobra" mənasını verir. "Sputatrix" epiteti isə latın dilindəki "sputator" sözündən götürülmüşdür və "tüpürən" deməkdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hydrodynastes gigas

**Hydrodynastes gigas** — Yeni Dünyanın böyük, arxa zəhər dişli, "Dipsadidae" fəsiləsinə aid olan və Cənubi Amerikaya endemik bir ilan növü. Ümumi və alternativ adları arasında "*yalançı su kobrası*" və "*Braziliya hamar ilanı*" var. Yalançı su kobrası adı, ilan təhdid edildikdə əsl kobra (Naja növləri) kimi başlıq açması səbəbindən verilmişdir. Əsl kobradan fərqli olaraq, o, şaquli vəziyyətə qalxmır, üfüqi vəziyyətdə qalır. Hal-hazırda heç bir yarımnöv etibarlı şəkildə tanınmır.

## Ümumi adlar

Hydrodynastes gigas ümumiyyətlə yalançı su kobrası, yalançı kobra, Cənubi Amerika su kobrası və Braziliya hamar ilanı kimi tanınır. Cənubi Amerikada bəzən "boipevaçu" adlandırılır. İspan dilində isə "ñacaniná" və ya "yacaniná" adlanır ki, bu da Quarani dilində "diqqətli baş" mənasını verən "ñakanina" sözündən götürülmüşdür. Digər Cənubi Amerika adları arasında "mboi-peba", "surucucu-do-pantanal" və "víbora ladradora" ("hürən ilan") da var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Acridotheres tristis

**Acridotheres tristis** (*Adi çığırıq quşu*) — Sığırçınlar ("Sturnidae") fəsiləsinə aid olan və Asiyaya məxsus bir quş növü.

## Taksonomiya

1760-cı ildə fransız zooloqu Matüren-Jak Brisson özünün "Ornithologie" əsərində adi çığırıq quşunun təsvirini daxil etmişdir. O, bu növü yanlışlıqla Filippində toplanmış hesab edərək fransızca "Le merle des Philippines" və latınca "Merula Philippensis" adlandırmışdır. Brissonun latınca adları binomial sistemə uyğun deyil və "Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyası" tərəfindən tanınmır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ombrofobiya

**Ombrofobiya** *([[yunanca]] ombros – "[[yağış]]" və phobos – "[[qorxu]]")* — Yağışa və ya yağışla bağlı hadisələrə qarşı həddindən artıq və məntiqsiz qorxu hissi ilə xarakterizə olunan spesifik fobiya.

## Səbəblər
- Travmatik təcrübələr: Uşaq yaşlarında yaşanmış güclü yağış, fırtına və ya daşqın kimi təbii fəlakətlər insanın psixikasında iz buraxa bilər.

- Valideynlərin və ya ətraf mühitin təsiri: Əgər uşaqlıqda valideynlər və ya yaxınlar yağışa qarşı həddindən artıq ehtiyatlı və qorxaq yanaşıblarsa, bu qorxu insana ötürülə bilər.

- İqlim və coğrafi şərait: Güclü yağışların, daşqınların və tufanların sıx müşahidə olunduğu yerlərdə yaşayan insanlarda bu fobiya daha çox inkişaf edə bilər.

## Simptomlar
Psixoloji simptomlar: Həddindən artıq narahatlıq və panika,yağış yağacağını düşünərək qorxu hissi,evdən çıxmaq istəməmək,təhlükəsiz yer axtarmaq istəyi və yuxusuzluq və pis yuxular bunlardan biridir.
Fiziki simptomlar: Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi,təngnəfəslik,tərləmə və üşütmə hissi,əl və ayaqlarda titrəmə, başgicəllənməsi və ürəkbulanma kimi hallar baş verə bilər.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Testofobiya

**Testofobiya** — Testlər və imtahanlar qarşısında yaşanan güclü narahatlıq və qorxu hissi.

## Mahiyyəti
Bu narahatlıq, həm fiziki, həm də emosional reaksiyalarla müşayiət oluna bilər və insanların həyatını mənfi şəkildə təsir edə bilər. Testofobiya yalnız akademik imtahanlarda deyil, həm də digər qiymətləndirmə proseslərində, məsələn iş görüşlərində və ya peşəkar sertifikatlaşdırma testlərində də ortaya çıxa bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Klaudiya Qoldin

**Klaudiya Qoldin** — Amerika iqtisadiyyat tarixçisi və əmək iqtisadçısı. O, Harvard Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsində Henry Lee professorudur. 2023-cü ilin oktyabr ayında Nobel İqtisadiyyat Mükafatına layiq görülüb. Bu mükafatı "*qadınların əmək bazarındakı nəticələrini daha yaxşı başa düşməyimizə verdiyi töhfəyə görə*" almışdır. O, bu mükafatı tək başına qazanan ilk qadın olmuşdur.

## Təhsil
Kornell Universiteti - bakalavr dərəcəsi (1967)

Çikaqo Universiteti - magistr və doktorantura dərəcəsi (1972)

## Peşəkar fəaliyyəti
NBER-in (Milli İqtisadi Tədqiqatlar Bürosu) "Gender və İqtisadiyyat" tədqiqat qrupunun birgə direktoru kimi fəaliyyət göstərir. 1989-2017-ci illərdə NBER-in "Amerika İqtisadiyyatının İnkişafı" proqramının direktoru olmuşdur. 1990-cı ildə Harvard Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsində daimi professor təyin olunan ilk qadın olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Veepstakes

**"Veepstakes"** — ABŞ-da prezident seçkiləri zamanı prezidentliyə namizədin öz vitse-prezidentini seçmə prosesini təsvir edən qeyri-rəsmi ifadədir.

## Etimologiya
"Veep" (vitse-prezident) və "sweepstakes" (müsabiqə, yarışma) sözlərinin birləşməsi ilə yaranan bu termin, seçkilər zamanı partiyalar daxilində və mediada geniş müzakirələrə səbəb olan mühüm siyasi hadisəni ifadə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Adi qızılquyruq

**Adi qızılquyruq** (*Phoenicurus phoenicurus*) — Sadəcə "**qızılquyruq**" kimi də tanınan, sərçəkimilər qrupuna aid kiçik ölçülü bir qızılquyruq növü.

## Təsvir

Adi qırmızıquyruq bir çox davranış və hərəkətləri ilə şəfəq quşuna (*Erithacus rubecula*) bənzəyir. Eyni ümumi görünüşə və  “Saxicolinae”yə bənzər davranışa malikdir və 13-14,5 sm uzunluğunda, lakin bir qədər incə və 11-23 qram ağırlığındadır. Ona və digər qızılquyruqlara adını verən narıncı-qızılquyruğu tez-tez titrəyir. Avropada yalnız Phoenicurus ochrurus (qara qızılquyruq) oxşar rəngli quyruğa malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Macarıstan Respublikası (1919–1920)

**Macarıstan Respublikası** () — 1919-cu ilin avqustundan 1920-ci ilin martınadək mövcud olmuş qısaömürlü dövlət qurumu. Bu dövr, Birinci Dünya müharibəsindən sonra Avstriya-Macarıstan imperiyasının dağılması və Macarıstanda siyasi sabitliyin pozulması nəticəsində formalaşmış mürəkkəb keçid mərhələsində baş verib. Respublikadan əvvəl Macarıstan Sovet Respublikası, ondan sonra isə Macarıstan krallığı (1920–1946) yaranmışdır.

## Tarixi
1918-ci ilin noyabrında Avstriya-Macarıstan imperiyasının süqutundan sonra Macarıstanda ilk müstəqil dövlət — Macarıstan Xalq Respublikası elan olundu. 1919-cu ilin martında isə kommunistlərin hakimiyyətə gəlməsi ilə Macarıstan Sovet Respublikası quruldu. Lakin bu quruluş cəmi 133 gün davam etdi və avqustda süqut etdi. 1919-cu ilin avqustun 1-də Macarıstan Sovet Respublikasının süqutundan sonra sosial-demokrat və mülayim sol qüvvələr hakimiyyəti ələ aldı və Macarıstan Respublikası elan olundu. Yeni hökumət Avropadakı müttəfiq dövlətlərin dəstəyi ilə ölkədə sabitlik yaratmağa çalışdı. Yeni respublikanın rəhbəri sosial-demokrat Dyula Peydl oldu. Onun hökuməti əvvəlki sovet rejiminin sərt tədbirlərini ləğv etdi  və liberal islahatlara başladı. Lakin hökumət zəif idi və yalnız bir neçə gün hakimiyyətdə qala bildi. Avqustun 6-da əksinqilabi qüvvələrin dəstəyi ilə İştvan Fridrix rəhbərliyində yeni hökumət quruldu. Hökumət tezliklə monarxiya tərəfdarlarının təsiri altına düşdü. 1920-ci ilin martında Macarıstanda formal olaraq monarxiya bərpa olundu, lakin taxt boş qaldı. Bu hadisə regentlik dövrü adlandırıldı və ölkəyə admiral Mikloş Horti rəhbərlik etməyə başladı. Bununla da Macarıstan Respublikası dövrü başa çatdı və Macarıstan krallığı (1920–1946) quruldu.

Macarıstan Respublikasının (1919–1920) mövcudluğu qısa sürsə də, ölkənin siyasi keçid dövründə mühüm rol oynadı. Bu dövr, Macarıstanda kommunizm və demokratiya arasında mübarizənin simvolu, eləcə də Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı siyasi boşluğun nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Zəfər tağı (Bakı)

**Zəfər tağı** — Azərbaycannın paytaxtı Bakı şəhərində yerləşən Zəfər Parkında abidə. Abidə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığı qələbəyə həsr olunub. Parkın özü 8 Noyabr prospektində, Dənizkənarı Milli Parkın önündə yerləşir.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 3 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamıyla, Azərbaycan xalqının Vətən müharibəsində göstərdiyi misilsiz qəhrəmanlığın və qazandığı möhtəşəm tarixi Zəfərin yaddaşlarda yaşadılması və ictimaiyyətə nümayiş etdirilməsi, şəhidlərimizin əziz xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Vətən Müharibəsi Memorial Kompleksi və Zəfər Parkının yaradılması qərara alınmışdı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva və oğulları Heydər Əliyev 2024-cü ildə noyabrın 8-də Bakıda Zəfər parkının açılışında iştirak ediblər.

## Xüsusiyyətlər
Zəfər tağı Zəfər Parkın girişində, şəhərin mərkəzinə gedən iki yolun kəsişməsi yerdə yerləşir. Zəfər Parkı isə, öz növbəsində, Bakı şəhərinin Xətai rayonunda, 8 Noyabr prospekti tərəfdə, Dənizkənarı Milli Parkın önündə yerləşir.

44 günlük Vətən müharibəsinin rəmzi kimi, Zəfər tağının hündürlüyü 44 metr, eni 22 metr təşkil edir, 44 sütunu var. Tağlar Qələbəyə aparan rəmzi yolun başlanğıcını təsvir edir. Tağın üst hissəsindəki ağac elementi böyüyən Azərbaycan, pöhrələnmə, firavanlıq, yeni həyata və Qələbəyə aparan simvolik yol təsəvvürü yaratmaq üçündür.

## İstinadlar
Zəfər alaqapısı (Bakı)

**Zəfər alaqapısı** — Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərinin Bibiheybət qəsəbəsində Sovet vaxtında yerləşmiş abidə. Sovet vaxtı 1930-cu illərdə Bibiheybət məscidi dağıdılmışdı. Sonra orada Zəfər alaqapısı tikilmişdi. 1990-cı illərdə bu Zəfər alaqapısı sökülmüşdü və Bibiheybət məscidi yenidən tikilmişdi.

## İstinadlar
Bela Mikloş

**Bela Mikloş** (; ) —  macar generalı və siyasətçi. O, İkinci Dünya müharibəsinin son dövründə, 1944–1945-ci illərdə Müvəqqəti Milli Hökumətin rəhbəri olaraq Macarıstanın baş naziri vəzifəsində çalışmışdır. Miklos müharibə sonrası Macarıstanda nasist tərəfdarlarına qarşı çıxan və Sovet İttifaqı ilə əməkdaşlıq edən keçid dövrü liderlərindən biri kimi tanınır.

## Həyatı və hərbi karyerası
Bela Mikloş 1890-cı il iyunun 11-də Avstriya-Macarıstan imperiyasının Şaşa şəhərində (indiki Slovakiya ərazisi) anadan olmuşdur. O, klassik hərbi təhsil almış və Birinci Dünya müharibəsi zamanı Avstriya-Macarıstan ordusunda xidmət etmişdir. Müharibədən sonra Macarıstan krallığının silahlı qüvvələrində yüksəlməyə davam edərək general rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Bela Mikloş Macarıstan ordusunda yüksək vəzifələrdə çalışmış, 1944-cü ildə Şərq cəbhəsində yerləşən 1-ci Macar ordusunun komandanı təyin olunmuşdur. Hərbi uğurlarına baxmayaraq, Almaniyanın Macarıstan üzərində artan təsirindən narazı idi. 1944-cü ilin oktyabr ayında Sovet qüvvələri ilə gizli danışıqlara girən Mikloş, nasistlərlə əlaqədar olan Döyüş Partiyasının siyasətindən uzaqlaşaraq Sovet tərəfinə keçmiş ilk yüksək rütbəli Macar komandiri olmuşdur. Bu hadisə onun Sovetlər tərəfindən dəstəklənən keçid hökumətinin başına gətirilməsində əsas rol oynamışdır. 1944-cü ilin dekabrında Sovetlərin təşəbbüsü ilə Debretsen şəhərində qurulan Macarıstan Müvəqqəti Milli Hökumətinin rəhbərliyinə gətirilən Béla Miklós 22 dekabr 1944-cü ildən 15 noyabr 1945-ci ilədək Macarıstanın baş naziri vəzifəsində çalışmışdır. Onun rəhbərliyi dövründə:

* nasist və faşist təşkilatlar ləğv edildi
* Almaniya ilə müttəfiqlik formal olaraq bitirildi
* Sovetlərə yaxın siyasi xətt izlənildi
* əsas idarəetmə orqanları kommunist və sosial-demokratların nəzarətinə keçdi

### Müharibədən sonra fəaliyyəti
Mikloş baş nazir vəzifəsindən ayrıldıqdan sonra siyasi karyerasını qısa müddət davam etdirdi. O, Macarıstandakı dəyişən siyasi reallıqlara — xüsusilə kommunistlərin gücünün artmasına uyğunlaşmaqda çətinlik çəkirdi. 1947-ci ildə siyasi fəaliyyətinə son qoydu.

## Vəfatı
Bela Mikloş 21 noyabr 1948-ci ildə Budapeşt şəhərində vəfat etmişdir. O, Macarıstanın ən çətin keçid dövrlərindən birində ölkəni idarə etmiş və faşist rejimdən uzaqlaşaraq yeni siyasi quruluşun təməlini atan fiqurlar arasında yer almışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Magyar Életrajzi Lexikon
* Library of Szeged
Ferents Salaşi

**Ferents Salaşi** (; ) —  macar hərbi xadimi, siyasətçi, faşist ideoloq və  Çarpaz Xaç Partiyasının (Arrow Cross) lideri. O, 1944-cü ilin oktyabrından 1945-ci ilin martına qədər Almaniyanın dəstəyi ilə Macarıstanın de-fakto dövlət başçısı və baş naziri olmuşdur. Salaşi İkinci Dünya müharibəsi zamanı Almaniya ilə ittifaqda olan faşist rejimin başında durmuşdur və müharibədən sonra müharibə cinayətlərinə görə edam edilmişdir.

## Həyatı
Ferents Salaşi 1897-ci il yanvarın 6-da Avstriya-Macarıstan imperiyasının Koşitse şəhərində (indiki Slovakiya) anadan olmuşdur. O, alman mənşəli idi və katolik ailəsində böyümüşdür. Gənclik illərində hərbi məktəbə daxil olmuş və Birinci Dünya müharibəsində Avstriya-Macarıstan ordusunda zabit kimi xidmət etmişdir. Müharibədən sonra Macarıstan Krallığında xidmətini davam etdirərək 1935-ci ildə general-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Lakin siyasi fəaliyyətinə görə 1937-ci ildə ordudan uzaqlaşdırıldı. Ferents Salaşi 1935-ci ildə faşist və millətçi ideologiyaya əsaslanan "Milli İradə Partiyası"nı, sonradan isə Çarpaz Xaç Partiyasını qurmuşdur. Onun ideologiyası macar faşizmi, antisemitizm və avtoritar millətçilik ideyalarına əsaslanırdı. Salaşi Alman nasizmini və italyan faşizmini örnək götürürdü.

O, "Xalqın İradəsi", "Xristian və Milli Sosializm" kimi ifadələrlə millətçi və ksenofob platformanı yaymağa çalışırdı. 1930-cu illərin sonlarında partiyası parlamentə düşsə də, tezliklə qadağan edilmiş və Salaşi həbsə atılmışdır.

## Hakimiyyətə gəlişi
1944-cü ilin oktyabrında Macarıstan kral naibi Mikloş Horti Almaniya ilə müttəfiqliyə son qoymağa çalışdı. Buna cavab olaraq Almaniya tərəfindən təşkil edilən hərbi çevriliş nəticəsində Ferents Salaşi Almaniyanın dəstəyi ilə hakimiyyətə gətirildi. O, "Macarıstan Milli Hökuməti" adlı faşist rejim qurdu və "Vezér" (lider) titulunu qəbul etmişdir. Ferents Salaşinin rejimi cəmi bir neçə ay davam etsə də, bu dövr Macarıstan tarixində ən qaranlıq dövrlərdən biri hesab olunur:

* on minlərlə yəhudi konsentrasiya düşərgələrinə göndərildi və ya yerli səviyyədə öldürüldü.
* nasist Almaniyası ilə sıx əməkdaşlıq edildi.
* faşist təbliğatı və terror rejimi gücləndirildi.
* Macarıstanın iqtisadi və hərbi infrastrukturu dağıntılara məruz qaldı.

1945-ci ilin aprelində Sovet qoşunları Macarıstanı tam nəzarətə götürdükdən sonra Salaşi Avstriyaya qaçmışdır, lakin ABŞ hərbi qüvvələri tərəfindən həbs edilmişdir. 1946-cı ildə Budapeştə ekstradisiya edilmişdir, burada müharibə cinayətləri, soyqırımı və dövlətə xəyanət maddələri ilə məhkəməyə verilmişdir. Eyni ilin mart ayında asanaraq edam edilmişdir.

## İstinadlar
Rəşad Xudiyev

**Rəşad Xəlil oğlu Xudiyev** — Naxçıvan Muxtar Respublikası təhsil nazirinin müavini (2024–2025), NMR mədəniyyət nazirinin müavini (2018–2019), NMR mədəniyyət və turizm nazirinin müavini (2017–2018).

## Həyatı
Rəşad Xəlil oğlu Xudiyev 21 oktyabr 1977-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1984–1994-cü illərdə Naxçıvan şəhəri 7 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb. 1994-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisasına qəbul olub, 1998-ci ildə məzun olub. 2007–2010-cu illərdə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi ixtisası üzrə qiyabi təhsil alıb.

Yeni Azərbaycan Partiyasının üzüdür.

Ailəlidir, üç övladı var.

## Fəaliyyəti
Rəşad Xudiyev əmək fəaliyyətinə 1998-ci ildə Babək rayonu Nehrəm kənd 1 nömrəli tam orta məktəbdə müəllim kimi başlayıb. Daha sonra Babək qəsəbə və Çeşməbasar kənd orta məktəblərində pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib. 2003-cü ildə Babək Rayon Təhsil Şöbəsində metodist vəzifəsinə təyin olunub. 2005–2007-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyində aparıcı məsləhətçi, 2007-ci ilin may ayından isə həmin qurumda Aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb. 2017-ci il martın 1-dən Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti Aparatının Humanitar və sosial məsələlər şöbəsində böyük məsləhətçi, həmin ilin avqust ayından isə baş məsləhətçi vəzifəsində fəaliyyət göstərib.

Rəşad Xudiyev 29 noyabr 2017-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası mədəniyyət və turizm nazirinin müavini təyin edilib. 23 aprel 2018-ci ildə NMR Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin əsasında NMR Mədəniyyət Nazirliyi və NMR Turizm Departamenti yaradılıb. Daha sonra o, Naxçıvan Muxtar Respublikası mədəniyyət nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub və 18 mart 2019-cu ilə qədər bu vəzifədə çalışıb.

2019–2021-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti Aparatının humanitar və sosial məsələlər şöbəsinin müdiri, həmçinin 2020–2021-ci illərdə Heydər Əliyev Uşaq-Gənclər Yaradıcılıq Mərkəzinin direktoru olub. 2021–2024-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətində çalışıb.

27 may 2024-cü ilin may ayında o, Naxçıvan Muxtar Respublikası təhsil nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub. 2025-ci ilin avqustunda bu vəzifəsindən azad olunub.

## İstinadlar
Gonimbrasia belina

**Gonimbrasia belina** — Cənubi Afrikanın isti bölgələrinə xas olan "imperator güvəsi" növü.
Bu növün böyük, yeyilə bilən xərçəngi, "mopane" ağacının yarpaqları ilə qidalanan və yerli əhalinin zülal qaynağı olan "mopane worm", "madora", "amacimbi", "pigeon moth", "masonja" və ya "Seboko sa Mongana" kimi adlarla tanınır. Növ ilk dəfə 1849-cu ildə Con Obadia Vestvud tərəfindən elmi olaraq təsvir edilib.

## Təsvir

Güvələr böyükdür, qanad açılma uzunluğu 120 mm-ə qədərdir. Qanadlar fawn (yüngül qəhvəyi) rəngdən yaşıl, qəhvəyi və qırmızıya qədər olan çalarlara sahibdir, hər iki qanadda qara və ağ zolaqlarla gözlü nöqtələr var. Hər iki arxa qanadda narıncı rəngli göz nöqtəsi mövcuddur. Erkək güvələrdə antenalar tüklüdür və bunlar cütləşməni tapmaq üçün istifadə olunur. Sürfələrin qara, yuvarlaq rəngli ləkələrlə zəngin, ağ yaşıl və sarı zolaqlarla növbələşən bədənləri və qısa qara və ya qırmızı çıxıntıları vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Naja siamensis

**Naja siamensis** (*Siam tüpürən kobrası*) — Həmçinin "Hind-Çin tüpürən kobrası", "Tay tüpürən kobrası", "qara və ağ tüpürən kobra" kimi tanınan, Cənub-Şərqi Asiyada tapılan bir "tüpürən kobra" növü.

## Təsvir

Bu orta ölçülü elapid növüdür və Naja cinsinə aid digər kobralara nisbətən daha incə quruluşa malikdir. Bu növün bədən rəngi bozdan qəhvəyiyə və qaraya qədər dəyişir, üzərində ağ ləklər və ya zolaqlar olur. Ağ rəngli naxışlar o qədər geniş yayıla bilər ki, ilanın böyük hissəsini örtür. Mərkəzi Taylandda qara və ağ rəngli faza çox yayğındır, qərbi Taylanddan olan nümunələr əsasən qara, digər yerlərdən olanlar isə adətən qəhvəyi rəngdədir. Başlıq işarəsi eynək şəkillidir, xüsusilə yetkin fərdlərdə qeyri-müntəzəmdir və ya tamamilə yox ola bilər. Yetkin fərdlərin orta uzunluğu 0,9 ilə 1,2 metr (3,0 ilə 3,9 fut) arasındadır, lakin nadir hallarda 1,6 metr (5 fut) uzunluğa çata bilər. Yetkin fərdlərin çəkisi təxminən 1,600 qramdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Venereofobiya

**Venereofobiya** — Cinsi əlaqə və cinsəlliklə bağlı güclü bir qorxu və ya narahatlıq hissi ilə əlaqəli psixoloji vəziyyət.

## Mahiyyəti
Bu fobiya, insanın cinsi yaxınlıqdan və ya cinsəllikdən qaçmasına və ondan qorxmasına səbəb ola bilər. Venereofobiya, müxtəlif faktorların təsiri altında inkişaf edə bilər və bunlar müxtəlif səbəblərlə birləşə bilər.

## Səbəblər
1. *Psixoloji və travmatik amillər*

— Keçmişdəki travmalar: Cinsi təcavüz və ya digər travmatik təcrübələr, venereofobiyanın inkişafına səbəb ola bilər. Belə hallarda, insanın cinsi əlaqə ilə bağlı mənfi xatirələri və ya qorxuları ola bilər.

— Pis təcrübələr: Cinsi münasibətlərin təcrübə ilə əlaqəli pis və ya hətta alçaldıcı hallarla qarışması, bu qorxunun formalaşmasına səbəb ola bilər.

— Uşaqlıq dövründəki təsirlər: Uşaqlıqda cinsəllik haqqında tərbiyə və ya ictimai yanlış məlumatlar, gələcəkdə cinsi əlaqə ilə bağlı qorxuların yaranmasına gətirib çıxara bilər.

2. *Sosial və mədəni təsirlər*

— Cəmiyyətin təzyiqi və tabu mövzular: Bir çox cəmiyyətdə cinsəllik haqqında açıq danışmaq tabu olaraq qəbul edilir. Bu cür mövzuların qadağan olunması və ya yanlış şəkildə təqdim edilməsi, insanların cinsəlliyə qarşı qorxularını artırır.

— Cinsəlliklə əlaqədar səhv məlumatlar: Cinsəlliklə bağlı qeyri-dəqiq və ya mənfi məlumatlar, bu mövzuya qarşı qorxuların artmasına səbəb ola bilər.

3. *Fizioloji və bioloji amillər*

— Hormonlar və psixoloji vəziyyətlər: Cinsəlliklə əlaqədar qorxu, bəzən hormonların dəyişməsi və ya müəyyən psixoloji xəstəliklərdən (məsələn, depressiya və ya anksiyete) qaynaqlana bilər.

— Fiziki narahatlıqlar: Cinsi əlaqə zamanı ağrı və ya digər fiziki problemlər (məsələn, vaginizm kimi), insanın cinsi əlaqədən qaçmasına və qorxmasına səbəb ola bilər.

## Simptomlar
— Qorxu və narahatlıq: Cinsi əlaqə və ya cinsəlliklə bağlı düşüncələr qorxu və ya narahatlıq yarada bilər.

— Fiziki əlamətlər: Ürək döyüntüsü, titrəmə, tərləmə və ya başgicəllənmə kimi fiziki reaksiyalar ola bilər.

— Qaçınma davranışları: Cinsi əlaqə və ya yaxınlıqdan qaçmağa meyil göstərmək, bu fobiyanın yaygın əlamətidir.

— Emosional narahatlıq: Cinsi yaxınlıqla bağlı güclü emosional təlatüm hissi, qorxu və ya depressiya hissi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər