AMEA Naxçıvan Bölməsi

**Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının bölmələrindən biri.

## Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq yaradılmışdır.

## Strukturu
Bölmə nəzdində üç ixtisas üzrə müdafiə şurası fəaliyyət göstərir. Şuranın fəaliyyəti dövründə həm muxtar respublikada yaşayan, həm də Azərbaycanın müxtəlif regionlarından olan 40-a yaxın dissertant tarix, arxeologiya və iqtisadiyyat elmləri üzrə dissertasiyalar müdafiə etmişdir.

2003–2012-ci illərdə bölmənin 50 nəfər əməkdaşı müvəffəqiyyətlə müdafiə etmiş, 6 nəfəri elmlər doktoru, 44 nəfəri isə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır. Təkcə 2010-cu ildə bölmənin 13 nəfər əməkdaşı müdafiə etmiş, alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Hazırda bölmədə 2 akademik, 4 müxbir üzv, 5 elmlər doktoru, 50 fəlsəfə doktoru, doktorant və dissertantlar vardır..

AMEA Naxçıvan Bölməsinin "Xəbərlər" və "Axtarışlar" elmi jurnalları ildə 4 nömrə olmaqla mütəmadi olaraq işıq üzü görür.

## Tərkibi
### Bioresurslar İnstitutu

**Bioresurslar İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olan elmi qurum.

#### Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin Bioresurslar İnstitutu ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq, Naxçıvan Regional Elm Mərkəzinin biologiya bölməsi və Genetik Ehtiyatlar İnstitutunun Naxçıvan Elmi–Tədqiqat Bazası əsasında yaradılmışdır.

#### Əsas fəaliyyət istiqamətləri
* Azərbaycanda flora, fauna və torpaq örtüyünün biomüxtəlifliyinin öyrənilməsi, genofondun qorunması və səmərəli istifadəsi.
* Bitkilər və heyvanlar aləminin öyrənilməsi, tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları.
* Naxçıvan MR-in bioresurslarının öyrənilməsi, tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları

#### Elmi nəticələr
Naxçıvan MR-ın bitki örtüyü xəritəsi tərtib olunmuş, ali sporlu, çlpaqtoxumlu və örtülütoxumlu bitkilər üzrə "Qırmızı kitabı"ı II cild hazırlanılmışdır. Naxçıvan MR flora biomüxtəlifliyinə daxil olan ibtidai bitkilər öyrənilmiş, 31 fəsilə və 61 cinsə daxil olan 219 növ şibyə aşkar edilmişdir. Ərazinin alqoflorası tədqiq edilmiş, 4 cinsə aid edilən 18 yosun növü Naxçıvan MR florası üçün ilk dəfə qeyd olunmuşdur. Tədqiqatlar nəticəsində ibtidai bitkilər üzrə Azərbaycan florası üçün 5, Naxçıvan florası üçün 33 yeni papaqlı göbələk növü ilk dəfə verilmişdir. Naxçıvan MR-in flora biomüxtəlifliyinə daxil olan ali bitkilərdən çılpaqtoxumlular, soğankimilər, zanbaqkimilər, zəngçiçəyikimilər, süsənkimilər, qlobulariyakimilər, dalamazkimilər və qırxbuğumkimilər fəsilələrinə daxil olan bitkilərin növ spektri dəqiqləşdirilmiş, ərazinin ali bitkilər florasına 9 yeni növ əlavə edilmiş, nadir növlərin mühafizə yolları müəyyənləşdirilmişdir. Naxçıvan MR-in brioflorası tədqiq edilmiş, ərazidə 31 fəsilə və 70 cinsə aid 114 növ mamır aşkar edilmişdir ki, onlardan da 4 fəsilə, 15 cinsə aid olan 29 mamır növü ərazi florası üçün yenidir. Bunlardan da bir cins və 16 növ Azərbaycan florası üçün ilk dəfə olaraq qeyd edilir. Üzüm genofondu bağı salınmış, nadir sortlar müəyyənləşdirilmiş, yeni klon və formaların alınması istiqamətində tədqiqat işləri aparılmışdır. Rheum ribes L.–Qarağat rəvəndi və Gundelia tournefortii L.–Turnefor qlundelyası (çəngər) yabanı tərəvəz bitkiləri ilk dəfə olaraq toxumla çoxalmasına və mədəni florada bərpasına nail olunmuşdur.

Naxçıvan MR faunasına 3 növ onurğalı əlavə edilmiş, ərazinin zoocoğrafi xəritəsi tərtib olunmuşdur. Naxçıvan MR-in onurğalı heyvanlarının "Qırmızı Kitab"ı hazırlanılmışdır. Naxçıvan su anbarının zoobentosuna daxil olan 3 növ ali xərçəng aşkar edilmişdir.

#### Şöbələr

;Nəbatat şöbəsi
Nəbatat şöbəsi AMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun şöbələrindən biri. Şöbənin müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Paşayev Teyyub Yunis oğludur. Əsas fəaliyyət istiqamətləri Naxçıvan MR florasının nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan bitkilərinin öyrənilməsi, mühafizə yollarının tədqiqi və nəbatat bağında introduksiyasıdır.

;Zooloji tədqiqatlar şöbəsi
Zooloji tədqiqatlar şöbəsi AMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun şöbələrindən biri.

Şöbənin müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Bayramov Akif Bayram oğludur.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında onurğalı və onurğasız heyvanlar aləminin tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları.

;Bitki sistematikasi şöbəsi
Bitki sistematikası şöbəsi AMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun şöbələrindən biri. Şöbənin müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Abbasov Namiq Kamal oğludur.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri Naxçıvan MR-in bioresurslarının öyrənilməsi, tədqiqi, səmərəli istifadə və mühafizəsinin bioloji əsaslarıdır.

#### Laboratoriyalar

;Meyvə, tərəvəz və üzümçülük laboratoriyası 

İnstitutun strukturuna daxil olan laboratoriyadır.

; Dənli taxıl, paxlalı və texniki bitkilər laboratoriyası

İnstitutun strukturuna daxil olan laboratoriyadır.

; Biokimyəvi tədqiqatlar laboratoriyası ===
Biokimyəvi tədqiqatlar laboratoriyası

AMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun laboratoriyalarından biri. Laboratoriyanın müdiri biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Ələkbərov Ramiz Ələkbər oğludur.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri Naxçıvan Muxtar Respublikasında bitkilərin, xüsusən dərman bitkilərinin tərkibindəki bioloji aktiv maddələrin aşkar edilməsidir.

;Torpaq ehtiyatları laboratoriyası

Torpaq ehtiyatları laboratoriyası AMEA Naxçıvan bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun laboratoriyalarından biri. Şöbənin müdiri aqrar elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Hacıyev Sahib Əsgər oğludur.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri Naxçıvan Muxtar Respublikasında torpaq ehtiyatlarının tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühitinin qorunması məsələləridir.

#### İnstitutun elmlər və fəlsəfə doktorları

##### Elmlər doktorları
# Məmmədov İsmayıl Bəqiyyət oğlu
# Talıbov Tariyel Hüseynəli oğlu
# İbrahimov Əliyar Şahmərdan oğlu
# Nəbiyeva Fatmaxanım Xalid qızı
# Məmmədov Etibar Nəsrulla oğlu

##### Fəlsəfə doktorları
# Bayramov Akif Bayram oğlu
# Nəcəfov Cabbar Sərdar oğlu
# Ələkbərov Ramiz Ələkbər oğlu
# Hacıyev Sahib Əsgər oğlu
# Paşayev Teyyub Yunis oğlu
# Məhərrəmov Mahir Musa oğlu

#### Mənbə
* AMEA Naxçıvan Bölməsi
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

### Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutu

**Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olan elmi qurum.

#### Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutu Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq, Naxçıvan Regional Elm Mərkəzinin Arxeologiya və Etnoqrafiya şöbəsi əsasında yaradılmışdır.

#### Elmi nəticələr
* Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbovun 06 dekabr 2005-ci il tarixli sərəncamına əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşması işi sistemli şəkildə davam etdirilməklə başa çatdırılmışdır. Haliyədə 1200-dən artıq abidə qeydə alınmış və pasportlaşdırılmışdır. Bu abidələrdən 800-dən artığı indiyədək elm aləminə məlum olmamış, ilk dəfə olaraq elmi dövriyyəyə daxil edilmişdir.  
* Aparılan tədqiqatlarla yanaşı 2008-ci ildə Institutun həyatında mühüm hadisə kimi "Naxçıvan abidələri" ensiklopediyası, 2010-cu ildə isə "Naxçıvanın tarixi atlası" çap olunmuşdur. 
* Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbovun Sərəncamına əsasən 2013-2015-ci illər ərzində "Naxçıvan tarixi" çoxcildliyinin hazırlanması işi əsasən İnstitutun əməkdaşları tərəfindən həyata keçirilmişdir. 
* Tədqiqatlar zamanı Ovçulartəpəsində aparılan arxeoloji araşdırmalar Eneolit dövründən Kür-Araz mədəniyyətinə keçidi, o cümlədən Naxçıvanın qədim mədəniyyətlərinin Şimali Mesopotamiya və Şərqi Anadolu ilə əlaqələrini öyrənməyə imkan verir. Ovçulartəpəsindəki araşdırmalar Eneolit dövrünün sonunda qəbilə quruluşunun dağıldığını, sosial bərabərsizliyin meydana çıxdığını göstərir.  
* Oğlanqala yaşayış yerində aşkar olunan arxeoloji materialların təhlili Dəmir dövründə Naxçıvanda dövlətlərin olduğunu təsdiq edir. Araşdırmalar göstərir ki, Oğlanqala ətraf əraziləri əhatə edən dövlətin mərkəzi olmuşdur. Yaşayış yeri ilə bağlı aşkar olunan mixi yazıların ilkin tədqiqi, özünəməxsus mədəniyyəti olan Oğlanqala sakinlərinin yazı və say sistemi ilə tanış olduğunu sübut edir. Tədqiqat zamanı yaşayış yerinin arxitekturasının planı çıxarılmış, onun topoplanı hazırlanmış və abidənin əsas fəaliyyət dövrü müəyyənləşdirilmişdir. 
* Naxçıvanın orta əsr sosial-siyasi həyatında məscidlərin, xüsusilə, sufi şeyxlərinin fəaliyyət göstərdiyi xanəgahların mühüm rol oynadığı müəyyən edilmiş, bəzi məscidlərin tikilmə tarixi dəqiqləşdirilmiş, bir çox baş daşı və sənduqələr üzərindəki kitabələr oxunub araşdırılmış, bir sıra qəbristanlıqlarda olan xatirə abidələri, xüsusilə qoç və qoyun heykəlləri üzərindəki təsvirlər tədqiq edilmiş, elmə məlum olmayan yeni kitabələr qeydə alınmış, mətinləri oxunaraq dilimizə tərcümə olunmuş, Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi öyrənilmişdir. Tədqiqatlar zamanı 9 yeni kitabə qeydə alınmış və öyrənilmişdir. Köhnə Kotam kəndində aşkar edilmiş kitabənin məlumatı əsasında Naxçıvan xanlarından Hacı Kəlbəli xanın indiyədək elm aləminə bəlli olmayan Ibrahim xan adlı oğlunun adı aşkar olunaraq elmi dövriyəyə daxil edilmişdir. 
* Cənub Qərbi Qars Qafqaz qurumunun yaranması zəruriliyi və tarixi dəqiqləşdirilmiş, onun fəaliyyətinin əsas cəhətləri tədqiq edilmiş və xidmətləri göstərilmişdir.  
* Naxçıvanın orta əsrlərdə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeri araşdırılmış, Bakı, Tbilisi, Qori, Kutaisi, Zuqdidi və Vladiqafqaz arxivlərində Naxçıvanın tarixi ilə bağlı yeni arxiv materialları aşkarlanmış, surəti çıxarılmış, əldə olunan arxiv sənədləri əsasında Rusiyanın Naxçıvan xanlığını işğal etməsinin səbəbləri, eyni zamanda Naxçıvan xanlığının Qafqaz regionunda hərbi mövqeyi tədqiq edilmişdir. 
* Naxçıvanın orta əsrlər dövründə tarixi coğrafiyası tədqiq olunmuş, inzibati ərazi vahidləri, sahəsi, şəhərləri, əhalisinin tərkibi tədqiq edilmişdir. 
* Gəmiqayada, Xaraba Gilanda, Oğlanqalada, Maxta Kültəpəsində, Ovçular təpəsində və digər abidələrdə arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Həmin araşdırmaların müəyyən hissəsi beynəlxalq xarakter daşımış, onların işində Rusiya, Amerika, Fransa və Türkiyədən olan mütəxəssislər iştirak etmişlər.  
* Gəmiqaya təsvirlərinin semantik məzmunu açılmış, həmçinin xalq arasında “Nuhun türbəsi” adı ilə tanınan memarlıq abidəsi üzə çıxarılmışdır. Naxçıvan ərazisində yaşamış qədim tayfaların ideoloji görüşləri ilə Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyəti arasındakı genetik bağlılıq olduğu müəyyən edilmiş, Orta və Son Tunc dövrü dəfn adətlərinin xarakterik xüsusiyytləri və Nəhəcir keramikasının texnologiyası müyyənləşdirilmişdir. 
* Naxçıvan ərazisində toplanmış materiallar əsasında təbiət hadisələri və səma cisimləri ilə bağlı inancların mənşəyi və digər türk xalqları ilə əlaqələri müəyyənləşdirilmiş, təqvim adətləri ilə bağlı materiallar toplanmışdır. Əhalinin ənənəvi təsərrüfat sahələri araşdırılarkən ilk dəfə olaraq atcılıqla bağlı geniş materiallar toplanılmışdır. Bir sıra inamların tarixi kökləri, digər türk xalqları arasında oxşar çəhətlər müəyyən edilmiş etnogenetik məsələlər araşdırılmışdır. Müasir məişətimizdə və yaşlıların yaddaşlarında mövcud olan islamaqədərki adətlər, inamlar və mərasımlərin yayılma arealı, onların tarixiliyi məsələləri tədqiq edilmişdir. Əraziyə əhalinin məskunlaşması, məşğuliyyət sahələri, Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı ilə bağlı bir sıra problemlər araşdırılmışdır. 
* Qafqazdakı dini-ideoloji münasibətlərdə Naxçıvanın yeri geniş şəkildə araşdırılmış, XX yüzilliyin əvvəllərində Naxçıvanda erməni-azərbaycanlı ziddiyətləri yeni arxiv materialları və ədəbiyyat faktları üzrə aydınlaşdırılmışdır. Ermənilərin Azərbaycana, ümumiyyətlə türklüyə qarşı önə sürdükləri iddiaların dini-siyasi mahiyyəti, böyük dövlətlərin və beynəlxalq qurumların Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə olan münasibətləri və bu yöndə yeritdikləri fəaliyyət tədqiq edilmiş, bu münasibətlərin kəskinləşməsində böyük dövlətlərin siyasi maraqlarının toqquşmasının əsas rol oynadığı müəyyən edilmişdir.

#### Şöbələri
* Qədim və orta əsrlər tarixi şöbəsi.
* Yeni və ən yeni tarix şöbəsi.
* Qədim dövr arxeologiyası şöbəsi.
* Antik və orta əsrlər dövrü arxeologiyası şöbəsi
* Etnoqrafiya şöbəsi.
* Qafqaz tarixi şöbəsi
* Arxeoloji xidmət şöbəsi

#### Mənbə
* AMEA Naxçıvan Bölməsi
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

### İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu

**İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olan elmi qurum.

#### Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan MEA Naxçvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq yaradılmışdır.

#### Elmi nəticələr
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin "Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının 125 illik yubileyi"nin keçirilməsi haqqında sərəncamına uyğun olaraq teatr haqqında 45 ç.v. həcmində salnamə hazırlanaraq Naxçıvan MR Ali Məclisinə təqdim edilmişdir. Bu salnamədə ilk dəfədir ki, Naxçıvan teatrının yaradıcılıq yolu 1883-cü ildən 2008-ci ilə qədər tam şəkildə təhlil və tədqiq edilmişdir. Müəlliflər yeri gəldikcə əvvəlki tədqiqatlarda təhrif olunmuş faktlara təkziblər, düzəlişlər, qeydlər vermiş, hər ilin repertuar durumu, tamaşaların premyera günləri, ifaçılar ayrıca göstərilmiş, əsərləri oynanılmış bütün dramaturqlar, teatrın yaradıcılarından 116 nəfər, o cümlədən tanınmış aktyor, rejissor, rəssam, bəstəkar barədə ensiklopedik məlumat vermişlər. Teatrın 125 illik tarixində baş vermiş mühüm hadisələr hər ilin sonunda xüsusi təqdimat prinsipləri ilə tərtib edilmişdir. Teatrda ayrı-ayrı illərdə tamaşaya qoyulan əsərlərdən və arxiv sənədlərindən ibarət 200-dən artıq şəkil toplanılmış bununla yanaşı "Naxçıvan teatrı" adlı kitab və "125 yaşlı Naxçıvan teatrı" sənədli-televiziya filminin çəkilişi üçün ssenari hazırlanmışdır.

Naxçıvanın dialekt və şivələrində işlənən ərəb-fars və türk sözləri, dilimizin regional-məhəlli xüsusiyyətləri araşdırılmış, toplanan materiallar incələnmiş, sözlərin səslənməsinə görə fonetik təsnifatı müəyyənləşdirilmiş, Naxçıvan MR-ın Ordubad, Şahbuz, Babək rayonlarından toplanmış dialekt materiallar kameral işlənmiş, leksik xüsusiyyətləri araşdırılmışdır. "Naxçıvan dialekt və şivələrinin lüğəti" adlı kitab çapa təqdim edilmişdir.

Naxçıvan MR-in onomastik vahidləri, onun bir qolu olan toponimik sistemi tədqiqata cəlb etmiş, Şərur və Şahbuz rayon oykonimləri arxiv və tədqiqat əsərlərinə istinadən 1590-cı ildən 2004-cü ilə qədər oykonimik sistemi qaynaq materiallarına əsasən sistemləşdirmiş, bəzi oykonimlərin etnogenezi məsələlərini etimoloji və linqvistik təhlillər yolu ilə araşdırmışdır. Naxçıvan MR-nın Şərur rayonu ərazisinə daxil olan oykonimlər tarixi dövrlər üzrə izlənilmiş, ilk mənbələrdə qeydə alınmış adlar toplanılmış, ərazicə dəqiqləşdirilərək Şərur ərazisinə aidliyi təsdiqlənmişdir. Burada oykonimlırin 1727–1740, 1740–1828 və 1924–1936-cı illərdə fonetik dəyişikliklərlə siyahıları tərtib olunmuş və bu illərə aid olan oykonimlərin tam sözlüyü yaradılmışdır. Şərur oykonimlərinin tarixdəki yeri, onların formalaşmasında rolu olan qədim etnoslar əski mənbələr əsasında geniş tədqiq edilmiş, Şərur oykonimlərinin tarixi mənşəyi və onların tərkibində bu günümüzə qədər qalmış qədim yazıyaqədərki dövr elementləri tamamilə araşdırılmışdır. Şahbuz rayonu oykonimlərinin linqvistik və fonosemantik xüsusiyyətləri öyrənilmişdir. Naxçıvan MR-də mövcud olan sak, kas, şirak tayfaları ilə bağlı oykonimlər linqvistik təhlil edilmiş, onların tarixinin e.ə. IV–III minilliklərə aid olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Qədim türk tayfa adlarını özündə qoruyan etnooykonimlərin tarixi-linqvistik xüsusiyyətləri tədqiq edilmiş, yer adlarına istiqamətləndirilmiş qeyri-milli siyasətin baş verdiyi dövrlər işıqlandırılmış, fonrtik-semantik dəyişikliklərin səbəb və nəticələrinə, dövrünə aydınlıq gətirilmişdir. Kas, Kaspi, Qazax, Xəzər kimi tayfa adlarına qoşulan qədim komponentlərin e.ə. IV–III minilliklərə aid türk dil elementləri olduğu müqayisəli təhlil yolu ilə müyyənləşdirilmişdir. "Onomalogiya problemləri" (I cild) nəşr olunmuşdur. Haliyədə "Naxçıvan Muxtar Respublikasının oronimləri" adlı kitab üzərində işlənilir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad, Şahbuz və digər ərazilərindən xalqımızın mifik dünyagörüşünü, inanclarını, adət-ənənələrini özündə əks etdirən folklor materialları əməkdaşlar tərəfindən tərəfindən toplanaraq, sistemləşdirilmiş və çap edilmişdir. Nəşr edilmiş folklor topluları dünyanın və xalqımızın mənşəyi, təbiət hadisələrinin, sosial-psixoloji proseslərin mahiyyətini aydınlaşdırır. Naxçıvandan toplanmış 23 janrdan ibarət folklor nümunələrində regional xüsusiyyətlərin araşdırılması zamanı Naxçıvanın qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri olduğu müəyyənləşdirilmiş və bu qədim yurdun əzəldən türk etnosuna məxsusluğu, eyni zamanda güclü folklor təxəyyülünə malik olması aydınlaşdırılmışdır. Bölgədəki miflərin zənginliyi Naxçıvanın qədimliyinə və buradakı etnosun dünya mədəniyyətinə xüsusi təsir göstərməsinə sübutdur. Çap edilən əsərlərlə yanaşı, "Naxçıvan bayatıları", "Azərbaycan nağılları: Naxçıvan" (II cild), "El sözü, yurd yaddaşı" adlı kitablar da nəşrə hazırlanmışdır.

#### Şöbələri
* Təsviri və dekorativ-tətbiqi sənətlər şöbəsi.
* Musiqi və Teatr şöbəsi.
* Dilçilik şöbəsi.
* Onomastika şöbəsi.
* Folklorşünaslıq şöbəsi.
* Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsi.

#### Mənbə
* AMEA Naxçıvan Bölməsi 
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

### Elmi Kitabxana
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin Elmi Kitabxanasının əsası 1972-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının filialı kimi Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzinin nəzdində qoyulmuşdur.

2002-ci ildən ümummilli lider Heydər Əliyevin 7 avqust tarixli sərəncamı ilə yaradılan Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin tərkibində sərbəst elmi kitabxana kimi fəaliyyətini davam etdirir. 4 sentyabr 2013-cü ildə kitabxana Elektron Kitabxana statusu alaraq fəaliyyətini bu istiqamətdə aparmağa başlamışdır.

Hazırda kitabxana universal xarakterli elmi kitabxana olaraq fondları elmi-texniki, ictimai-siyasi və ədəbi-bədii ədəbiyyatlarla komplektləşdirilmişdir. Kitabxana əsasən müxtəlif elmi müəssisələrdə çalışan alimlərə, elmi işçilərə, universitet müəllim və tələbələrinə, xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində çalışan mütəxəssislərə xidmət göstərməktədir.

#### Əsas fəaliyyət istiqamətləri

#### Oxuculara xidmət
* Elektron oxu zalında internet vasitəsilə;

* Müxtəlif çap məhsullarını əhatə edən fondlar vasitəsilə;

* Elektron və ənənəvi kataloq-kartoteka sistemi vasitəsilə;

* Müxtəlif mövzuları əhatə edən və yeni kitablardan təşkil olunmuş sərgilərin vasitəsilə.

#### Kitabxana Fondlarının komplektləşdirilməsi
* Abunə yolu ilə alınmış qəzet və jurnallar;

* Pul köçürmə yolu ilə alınmış müxtəlif kitablar vasitəsilə;

* Müəlliflər tərəfindən hədiyyə edilmiş kitablar vasitəsilə;

* Müxtəlif şəxslərin fərdi kitabxanalarından hədiyyə edilmiş ədəbiyyatlar vasitəsilə;

* Müxtəlif müəssisə və təşkilatların hədiyyə etdiyi kitablar vasitəsilə.

#### Məlumat- Biblioqrafiya işləri
* Soraq-biblioqrafiya işlərinin təşkili və aparılması

* Məlumat-biblioqrafiya işlərinin təşkili və aparılması

#### Fondlar
* Kitab fondlarının həcmi- 41081;

* Jurnal fondunun həcmi- 19611;

* Avtoreferat fondunun həcmi- 8280;

* Dissertasiya fondunun həcmi-107;

* Elektron kataloqlaşdırılmış kitablar- 37988;

* Elektron kartotekaya yazılmış qəzet və jurnal məqalələri-20951;

* Elektron kataloqlaşdırılmış avtoreferatlar-8280;

* Elektron kataloqlaşdırılmış dissertasiyalar-107;

* Skaner olunmuş kitablar-1984.

### Təbii Ehtiyatlar İnstitutu

**Təbii Ehtiyatlar İnstitutu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olmuş elmi qurum.

#### Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin Təbii Ehtiyatlar İnstitutu  Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzinin bazasında yaradılmışdır.

#### Laboratoriya və şöbələri
* Mineral xammalın kimyası və texnologiyası laboratoriyası.
* Sorbsiya prosesləri laboratoriyası.
* Fiziki tədqiqatlar laboratoriyası.
* Avtomatlaşdırma və seysmologiya laboratoriyası.
* Coğrafiya şöbəsi.
* İqtisadiyyat şöbəsi.

#### Mənbə
* AMEA Naxçıvan Bölməsi 

### Əlyazmalar Fondu

**Əlyazmalar Fondu** — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin Əlyazmalar Fondu H. Əliyevin 07 avqust 2002-ci il tarixli "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq yaradılmış, 08 aprel 2005-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır.

#### Fəaliyyət istiqamətləri
Naxçıvan əlyazmalarının toplanması, sistemə salınması, kataloqlaşdıdırlması, qorunması, tədqiqi, nəşri və təbliğidir.

#### Şöbələri
* Əlyazmaların toplanması şöbəsi.
* Əlyazmaların kataloqlaşdırılması, tədqiqi və nəşri şöbəsi.
* Əlyazmaların mühafizəsi, gigiyenası və bərpası laboratoriyası.

#### Əsas elmi nəticələr
Naxçıvanın tarix və mədəniyyətinə aid yeni məlumatların əldə olunması və təbliği istiqamətində:

* Məhəmməd Həsən Ordubadinin "Astronomiya" əsərinin tərcüməsi və tədqiqi
* Mirzə Məhəmməd Haşim ibn Museyib Naxçıvaninin "Həqaiqiət-Tarix" əsəri haqqında ilk məlumat
* Suli Fəqihin "Yusif və Züleyxa" əsərinin tərcümə və tekstaloji tədqiqi
* Məhəmməd Naxçıvaninin "Səhabəd-Dumu" əsərinin mətn xüsusiyyətlərinin təhlili
* Hatif İsfəhaninin "Tibbinamə" əsərinin aşkarlanması və ilk tədqiqi
* Fazil Naxçivaninin "Tibbinamə" əsərinin ilkin araşdırılması, tibbinamələrin mətn xüsusiyyətləri və tərcüməsi
* Əliqulu Mirzayi Naxçıvaninin "Əqaide-fəlsəfə" əsərinin ilk tədqiqi
* Naxçıvanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin ərəb əlifbası ilə yazılan 41 iclas protokolunun əlyazma mətnlərinin araşdırılması və təhlili.

### Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyi

**AMEA Naxçıvan Bölməsinin "Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyi"** – 2008-ci ildən fəaliyyət göstərir. Naxçıvan bölgəsinin ən qədim zamanlardan müasir dövrədək tariximizdən soraq verən arxeoloji, tarixi, etnoqrafik, memarlıq və mədəniyyət abidələrimizi qorumaq, öyrənmək, təbliğ etmək, gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.

#### Tarixi
Naxçıvan Muxtar Respublikasında muzey işinin inkişafına göstərilən diqqət və qayğının nəticəsidir ki, burada müxtəlif sahələr üzrə təşkil olunmuş 30-dan çox muzey fəaliyyət göstərir. Son dövrlərdə bu siyahıya əlavə edilən Naxçıvanqala Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi, Əlincəqala Tarix-Mədəniyyət Muzeyi, Naxçıvan Bayraq Meydanı Muzeyi, həmçinin Naxçıvan MR Ali Məclisi Sədri tərəfindən imzalanmış 2017-ci il tarixli Sərəncama əsasən yaradılacaq Naxçıvan Duz Muzeyi tariximizin yadigarlarının qorunması və təbliğinin inkişaf dinamikasından xəbər verir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsində yaradılmış Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyi də məhz bu inkişafın təzahürlərindən biri kimi meydana çıxmışdır.

Azərbaycan Respublikasında ayrıca olaraq arxeologiya və etnoqrafiya sahəsi üzrə təşkil olunmuş 3 muzeydən biri, muxtar respublikada isə bu sahədə yeganə olan Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyi AMEA Naxçıvan Bölməsinin Arxeoloji xidmət şöbəsinin materialları əsasında təşkil olunmuşdur. 2008-ci ildə Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun nəzdində fəaliyyətə başlayan bu muzey Bölmə əməkdaşlarının apardıqları çöl tədqiqat işlərinin materialları bazasında formalaşdırılmışdır. Muzey materiallarının toplanması və sistemləşdirilməsi AMEA-nın müxbir üzvləri V. B. Baxşəliyev, H. Q. Qədirzadə və H. Y. Səfərlinin təşkilatçılığı ilə həyata keçirilmişdir. Arxeoloji xidmət şöbəsinin fondu I Kültəpə, Sədərək, Ovçulartəpəsi, Ərəbyengicə, II Kültəpə, Qız qala, Xaraba-Gilan, Şahtaxtı, Oğlanqala və digər abidələrin materialları əsasında formalaşdırılmışdır. Bununla yanaşı, muzeydə muxtar respublika ərazisindəki abidələrdə araşdırma aparan digər tədqiqatçılar tərəfindən təqdim olunan maddi-mədəniyyət nümunələri də vardır. Onların bir qismi Sərgi salonunda, digərləri isə Arxeoloji xidmət şöbəsinin fondunda mühafizə edilməkdədir.

Etnoqrafik materiallar cəhrə, teşi, nehrə, keçə və digər tədricən unudulmaqda olan məişət əşyalarından ibarətdir.

Eksponatların bir qismi muzeyə müxtəlif təşkilatlar tərəfindən verilmişdir. Bunların içərisində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi Sədrinin muzeyə bağışladığı Naxçıvan Muxtar Respublikasının 90 illik yubileyi münasibətilə təsis olunmuş medallar xüsusi yer tutur. Hüseyin Cavid, Möminə Xatun, Yusif Küseyir oğlu, Qarabağlar və Nuh Peyğəmbər türbəsini əks etdirən bu dəyərli hədiyyələr muzeyin sərgi salonunu zənginləşdirməkdədir.

Muzeyin fəaliyyəti 2 istiqaməti əhatə edir.

* maddi-mədəniyyət nümunələrinin mühafizəsi;
* mədəni irsimizin təbliği.

Maddi-mədəniyyət nümunələrinin mühafizə olunması prosesi eksponatların inventarlaşdırılması, qismən bərpası, şüşə vitrinlərdə, yaxud fond şkaflarında komplektləşdirilməsi ilə paralel şəkildə həyata keçirilir. Muzeyə yeni daxil olan materialların qeydə alınması, sənədləşdirilməsi və invertar kitabına daxil edilməsi də bu istiqamətə aiddir.

İkinci istiqamət isə muzeyə gələn qonaqların eksponatlarla tanış olması, muzeydə açıq dərslərin keçirilməsi yolu ilə həyata keçirilməkdədir. Muzeyi ziyarətə gələn qonaqlar Naxçıvanın tarixi ilə tanış olmaq imkanı qazanırlar. Bu mənada AMEA Naxçıvan Bölməsinin Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyi təkcə tariximizin, mədəniyyətimizin deyil, eyni zamanda mənəviyyatımızın da inkişaf dinamikasını nümayiş etdirmək kimi müqəddəs missiyanı yerinə yetirməkdədir.

#### Ekspozisiya
Arxeologiya və Etnoqrafiya muzeyinin sərgi salonunda arxeoloji və etnoqrafik materiallardan ibarət 550-dən çox eksponat nümayiş etdirilir. Bu eksponatların 449-u muxtar respublikanın müxtəlif abidələrində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilmiş nümunələrdir. Onlar əsasən saxsı qablarla, müxtəlif daş növləri o cümlədən, obsidian məmulatı, sümük və buynuzdan hazırlanmış alətlərlə təmsil olunmuşdur. Arxeoloji materiallar soldan başlayaraq xronoloji ardıcıllıqla tarixi dövrlər üzrə düzülmüşdür. Onlar Neolit dövrü, Eneolit dövrü, Tunc dövrü, Dəmir dövrü, Antik dövr və Orta əsrlər dövrü üzrə 29 vitrində sərgilənməklə bu regionda zaman-zaman bir-birini əvəz etmiş Neolit mədəniyyəti, Eneolit mədəniyyəti, Kür-Araz mədəniyyəti, Boyalı qablar mədəniyyəti, Antik və Orta əsrlər dövrü mədəniyyəti haqqında tamaşaçıda dolğun təsəvvür yardırlar. Materiallarının çoxluğu ilə fərqlənən abidələrə ayrıca bölmə həsr olunmuşdur. Ovçulartəpəsi, Ərəbyengicə, I Maxta, Duzdağ, Gəmiqaya, Xaraba-Gilan, Şahtaxtı, Qız qala, Oğlanqala kimi yaşayış yerləri, Yaycı, Dəmyələr nekropolunun arxeoloji materialları ayrıca və kompleks şəkildə sərgilənməklə abidənin dövrü və xüsusiyyəti haqqında ümumi təsəvvür yaradır. Bunlarla bərabər Qazxan, Dəmirçi nekropollarından, I Zoğala yaşayış yeri və digər abidələrdən aşkar olunaraq müxtəlif vaxtlarda muzeyə təhvil verilmiş eksponatlar da dövrlərə uyğun olaraq qruplaşdırılmaqla nümayiş etdirilir.

Etnoqrafik materiallar 30-cu vitrində nümayiş olunmaqdadır. Burada cəhrə, yun darağı, teşi kimi toxuculuq alətləri, xalça, kustar üsulla toxunmuş yun corab, qız-gəlinlərin cehizlərini bəzəyən müxtəlif əl işlərindən ibarət toxuculuq məhsulları, milli geyimlərdən olan qaragül papaq, nehrə, rəfətə kimi tədricən məişətimizdən çıxmaqda olan eksponatlar sərgilənir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının 90 illik yubileyi münasibətilə təsis edilmiş 5 medal 31-ci vitrində sərgilənir. Muzeyin eksponatları içərisində muxtar respublika ərazisindəki tarixi abidələrin bir qisminin fotoşəkilləri də yer almaqdadır. Onların sayı Qazma mağarası, Ovçulartəpəsi, Oğlanqala və digər abidələri və bu abidələrdə aparılmış tədqiqat prosesini əks etdirən şəkillərlə birlikdə 56-ya çatır. Sərgi salonundakı eksponatların xronoloji ardıcıllığına uyğun olaraq, bu kitabçada hər bir arxeoloji mədəniyyətə, tarixi dövrə və elm sahəsinə aid eksponatlar qrupu ayrıca başlıqlar altında təqdim edilmişdir.

#### Eksponatlar
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif Talıbovun "Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması və pasportlaşdırılması işinin təşkili haqqında" 6 dekabr 2005-ci il tarixi Sərəncamı əsasında 2006–2017-ci illərdə bölgənin müxtəlif ərazilərində aparılan çöl tədqiqatları və arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələrindən ibarətdir.

Muzeydə bölgənin müxtəlif yerlərindən, о cümlədən **Оğlanqala**, Ovçulartəpəsi, Qız qala, I Kültəpə, Yeniyol, Ərəbyengicə, Meydantəpə, Xaraba Gilan, Şahtaxtı, Sədərək, Maxta Kültəpəsi, Duz dağ və sair kimi qədim yaşayış yerlərində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə edilən maddi-mədəniyyət nümunələrinə aid eksponatlar toplanılıb. Arxeologiya bölməsində Neolit, Eneolit, Tunc, Dəmir, Antik və Orta əsrlər dövrünə aid eksponatlar, Etnoqrafiya bölməsində geyim və məişət əşyaları, Muzeyin hədiyyələr bölməsində isə Naxçıvan Muxtar Respublikasının 90 illiyi münasibətilə təsis olunmuş və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi Sədrinin muzeyə bağışladığı medallar nümayiş etdirilir.

## Təşkilatlar
* AMEA Naxçıvan Bölməsi "Tusi" nəşriyyatı.
* AMEA Naxçıvan Bölməsinin elmi kitabxanası.
* AMEA Naxçıvan Bölməsi nəzdində fəaliyyət göstərən N.01.211 dissertasiya şurası.

## Həmçinin bax
* Naxçıvanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti
* AMEA Naxçıvan Regional Elm Mərkəzi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası rəsmi səhifəsində Naxçıvan Bölməsi haqda