open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azərbaycan Respublikasının fəxri adları

**Azərbaycan Respublikasının fəxri adları** — mədəniyyət, ədəbiyyat, elm, təhsil, səhiyyə, memarlıq, jurnalistika, mühəndislik, bədən tərbiyəsi və idman, mülki aviasiya, habelə dövlət qulluğu və hüquq sahəsində xüsusi xidmətlərə, yüksək peşə ustalığına və ictimai həyatda fəal iştiraka görə verilir.

Azərbaycan Respublikasının fəxri adları Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına verilir, lakin digər ölkələrin vətəndaşlarına da verilə bilər. Azərbaycanda fəxri adların verilməsi şərtləri "Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamə" ilə tənzimlənir və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı əsasında verilir. Eyni fəxri ad bir şəxsə təkrar verilmir.

Azərbaycan Respublikasının bir fəxri adına layiq görülmüş şəxs, əmək fəaliyyətinin digər sahəsindəki xidmətlərinə görə müvafiq fəxri ad almağa təqdim edilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının fəxri adlarına layiq görülmüş şəxslərə Azərbaycan Respublikasının fəxri adının vəsiqəsi və döş nişanı təqdim  olunur.

## Fəxri Vətəndaşların siyahısı

* Xalq yazıçısı
* Xalq şairi
* Xalq artisti
* Xalq rəssamı
* Əməkdar Elm Xadimi
* Əməkdar incəsənət xadimi
* Əməkdar artist
* Əməkdar rəssam
* Əməkdar Mədəniyyət işçisi
*Əməkdar müəllim
*Əməkdar həkim
*Əməkdar tibb işçisi
*Əməkdar memar
*Əməkdar dövlət qulluqçusu
*Əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimi
*Əməkdar jurnalist
*Əməkdar mühəndis
*Əməkdar hüquqşünas
*Əməkdar kənd təsərrüfatı işçisi
*Əməkdar pilot

## Həmçinin bax

Dövlet tertiflerin  ve  fexri  adlar
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimlərinin siyahısı
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimlərinin siyahısı

## İstinadlar
Ailə TV

**Ailə TV** — Azərbaycanda informasiya və kommunikasiya texnologiyaları sahəsində fəaliyyət göstərən Caspian Telecom MMC şirkətinin brendidir. 1997-ci ildən bu sahədə fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ailə TV rəsmi saytı
Sabun operası

**Sabun operası** — serial növü. "Sabun köpüyü" mənasını verən "soap opera" seriallardakı mövzuların xəfifliyi və işlənmə biçiminin diqqətsizliyi kimi də izah olunur. Ancaq anlayışın son nöqtəsinə baxdıqda "soap opera"nın bu cür proqramların ilk sponsorlarından qaynaqlandığı görülür.

Sabun operaları ümumilikdə boş vaxtlarında qadınların izlədiyi və kişilərin çox xoşlamadığı seriallardır. Bu cür seriallarda sevgi həmişə var, yəni emosionallıq ön plandadır. Maraq cəlb etməsi üçün bütün sabun operalarında bir çox hadisə olur. Sabun operaları ilk dəfə İtaliyada yayımlanıb, sonra Fransada yayılıb ve beləliklə, bütün dünyaya yayılmış və evdar qadınların sevimlisi olmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Soap Opera overview — Museum of Broadcast Communications 
* SoapCentral.com — Portal for US soap operas 
* Soapdom.com — Portal for US soap operas 
* SoapOperaDigest.com — Portal for US soap operas
* Soaps.com — Portal for US soap operas
* Soaps of the Past page on MySpace (US soap operas)
* What’s on TV — Portal for UK soap operas
* The Aussie Soap Archive — Classic Australian soap operas 
* The Soap Show Interviews and news on UK and Australian soaps
Yapanay

**Yapanay Xan** — türk və altay mifologiyasında qır (bozqır) ilahı. Kənd bölgələri qoruyur. Yabanı mühitin və çöl heyvanlarının gözətçisidir.

## Etimologiya
(Yap/Yab) kökündən törəmişdir. Yaban sözü çöl deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Lui Dager

**Lui Jak Mande Dager** (, **Dagerr** yazılışına da rast gəlinir; ) — fransız rəssamı, kimyaçı və ixtiraçısı, daqerotipiya fotoqrafiya üsulunun yaradıcılarından biri.

## Ədəbiyyat
* Сочинение Дагера: Historique et description des precedes du daguerreotype et du diorama. P., 1839.
* *Евгенов С.В.*, Дагер, Ньепс, Тальбот. Популярный очерк об изобретателях фотографии, М., 1938;
* Документы по истории изобретения фотографии. Переписка Ж.Н. Ньепса, Ж.М. Дагера и др. лиц, М., 1949.

## Mənbə

* История развития фотографии: Дагер и дагеротип 

## İstinadlar
Yayuçı

**Yayuçı Xanım** — türk və altay mifologiyasında yaradıcı tanrıça. **Yayguçı** və ya **Zayaçı (Zayuçı, Dayuçı)** Xanım olaraq da tanınır. Uşaq doğmaq üçün insanlara kut (həyat enerjisi) göndərir. Göyün dördüncü qatında yaşayır. Yayguçı sözcüyü eyni zamanda Yayuçı Xanıma bağlı olan yaradıcı ruhların da adıdır. Bu ruhlara Yayaklar (Yayanlar / Yayağanlar) adı da verilir. Tatarlarda Car Cayanı adlı yaradıcı bir ruh vardır.

## Yayaxlar
**Yayax** — türk və altay xalq inancında və şamanizmində yaradıcı ruhlara verilən addır. "Yayaxlar" olaraq çoxluq şəkildə istifadə edilir. Yayguçının əmrindədirlər. Bu varlıqların daşıdıqları yayları tapılar. Yayın qıvrım iki ucu eynilə hilal kimi öküzün buynuzlarını işarələr. Bunlar da güc deməkdir.

## Yay (oxatan) və Əhəmiyyəti
Türklərdə yay müqəddəs bir silahdır və böyük əhəmiyyəti vardır. Göyü simvollaşdırır. Oğuz xan, Bozoxlar deyilən oğullarına qızıl oxatanı üçə bölərək vermişdir. (Digər oğullarına da üç oxları üçə bölmüşdür.) Alqım (Göy qurşağı) "Altı Oxatan" və ya "Altı İpli Oxatan" olaraq düşünülər. Sözün genişlik mənası vardır. Yaz sözü ilə eyni kökdən gəlir. Yay/Cay eyni zamanda yaz deməkdir.

## Etimologiya
(Yay/Yaz) kökündən törəmişdir. Yaymaq, yaratmaq mənalarını verər. Yaygaru bahar mövsümü deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm

**Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm** (1882-1914)—İranın baş naziri.

## Həyatı
Sultanəli xan Məhəmməd xan Salarülmülkün oğlu və Mirzə İbrahim xan Zəhirəddvölə Qacarın qız nəvəsi idi.O, Azərbaycanın vergi agenti (mustovfisi) idi. Sonra Xalxalın hakimi oldu və Şatıranlı və Şahsevən tayfalarının fitnə və fəsadlarının aradan qaldırılması üçün effektiv tədbirlər gördü.Nasirəddin şah Qacarın ölümündən sonra,hesablamalar naziri oldu və bir il sonrada Yəzdə başçılıq etdi.Eynəddövlə və Müşirəddövlə kabinetlərində daxili işlər naziri idi.Mirzə Nəsrulla xan Müşirəddövlənin istefasından sonra,baş nazir oldu. O, tarixdən bəri "sədr əzəm" ləqəbinin yerinə, baş nazirə"riyasate vozəra"(nazirlərin rəisi) deyildi.Mirzə Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm,
nazirlərin rəisi olmaqdan başqa həm də daxili işlər naziri vəzifəsini daşıyırdı.

1907-ci ildə, nümayəndələr yekdilliklə, onun işdən kənarlaşdırılmasına səs verdilər və beləliklə, Əfxəmin təxminən qırx günlük hökuməti tamamlandı.
Vəziri-Əfxəm işdən kənarlaşdırılmadan sonra,Məhəmmədəli şah Qacar əmri ilə dərbar (saray) naziri oldu.

Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm 1914-ci ildə vəfat etdi.

Vəziri-Əfxəm böyük əmlak sahiblərindən idi və Zəncan və Kirmanda çoxlu əmlakı vardi.Onun törəmələrinin  bəzisi "Əfxəmi" və bəzisi isə "Əfxəm-İbrahimi" soyadını daşıyırlar.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
*Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm   Baqirəlulum Tədqiqat İnstitutu
Caxın

**Caxın** — türk və altay mifologiyasında atəş ilahı. Çahın Xan da deyilir. Göyün altıncı yanında oturar. Tanrı Ülgeni razı edərək insanlara atəşin verilməsini o təmin etmişdir.

## Etimologiya
(Cah/Çah/Çak/Yak) kökündən törəmişdir. Çaxmaq və yandırmaq kökləri əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Qış xan

**Qış Xan** - türk və altay mifologiyasında qış ilahı. **Gış Xan** da deyilir. Qış mövsümünün tanrısıdır. Bu mövsümü nizamlar və vaxtında başlayıb dövründə sona çatmasını təmin edir. Qışda olacaq hadisələri təyin edir.

Daha çox yakutlar arasında inanılan türk mifologiyasına aid bir fiqurdur. Ayaz Ata kimi uşaqlara hədiyyə vermənin simvoludur. Deyilənlərə görə Qış Xaqan, mavi, qara və ağ rəngli bir cübbə geyər. Yaxşı ürəkli və uzun saqqallı bir yaşlıdır. Əlində ağ və çox uzun bir əsa vardır. Başında isə iki dənə çox uzun və iti buynuzdan ibarət olan bir börk (başlıq) daşıyır. Bu buynuzlar buğayı (və ya mamutu) ağla gətirdiyindən ona "Qış Buqa" ("Qış Buğa") və ya "Qış Mamont" (Qış Mamut) deyildiyi də bilinməkdədir.

## Etimologiya
(Kış/Qış/Gış) kökündən törəmişdir. İlin ən soyuq zamanı.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Semyon Pankratov

**Semyon Alekseviç Pankratov** (, (? - ?)) — Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında Fövqəladə Komissiyanın sədri.

## Həyatı
Semyon Pankratov 1920-ci ilin aprel ayının 27-də Azərbaycanı işğal etmək məqsədilə şimal sərhədlərindən ölkə ərazisinə soxulan Rusiyanın XI Qırmızı ordusunun Xüsusi hərbi  əks-kəşfiyyat şöbəsinin rəisi, bolşevik istilasının ilk günlərindən 1920-ci ilin iyun ayına qədər isə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri olmuşdur. Əslində onun bu vəzifəyə təini haqda rəsmi Dekret olmayıb. Onun vəzifəsi Həştərxandan 11-ci Ordunun zirehli qatarında Bakıya  gələndə ona verilmiş  siyahıdakı Azərbaycanlı siyasi, hərbi, polis, dini və ziyalı xadimləri  güllələmək idi.  Pankratov bu işi  aprel-iyun ayları ərzində öz batalyonu ilə icra etmişdir. Azərbaycanda ilk kütləvi qırğınların, milli hökumət üzvlərinə sui-qəsdlərin və repressiyaların təşkilatçılarından biri kimi tanınır. Bolşevik ÇK-ına qədər qədər Odessada çar ordusunun hərbi əks-kəşfiyyatında işləmişdir. Mənşəcə  rus kazak idi.

Nəriman Nərimanov onu Baba Əliyevlə əvəz etməyə nail olsa  də, ÇK-da və bütün Azərbaycanda real siyasi hakimiyyətin mandatı Moskva tərəfindən ona verilmişdi. Azərbaycanda bolşevik  müsadirəsinə rəhbərlik etmiş, ermənilərin qisasçı fitvalarını icra etmişdir. 1920-ci ilin apel-avqust aylarında  əslində Demokratik Cümhuruyyətin kadrlarının, musavat fəallarının hərbi yolla fiziki məhv edilməsi dövrü idi. Heç bir istintaq və məhkəmə yox idi. Bu proseslər Moskvadan idarə olunurdu, N.Nərimanovun isə real hakimiyyəti yox idi, üstəlik bütün güllələnmələrə sonrdan imza atmalı olurdu. Bir mübahisədə N.Nərimanova demişdi ki, mən güllələyəndə S.Orconikidze və A.Mikoyanın göstərişini icra etmişəm.

S. Pankratov bolşeviklərin peşəkar terror batalyonunun komandiri kimi Həştərxan üsyanında 4 minə qədər adam öldürmüşdü. Gürcüstanın sovetləşməsində də teror batalyonunu ilə (Likvidatori) iştirak etmişdi. 1922-ci ildə Zaqafqaziya Federasiyası yarananda oraya ÇK sədrinin müavini getmişdi, orda da Azərbaycan müsavatçılarının izlənməsi və fiziki məhvi əməliyyatına rəhbərlik etmişdir, AZÇEKA-nın Tiflisdə oturan kuratoru kimi bu idarənin 1920-1923-də apardığı bu əməliyyatın istintaq sənədlərində 1923 tarixi ilə order və sənədlərdə onun imzası vardır. (Bax: Asif Rüstəmlimi,, C.Cabbarlının həyatı və mühiti, s.219). Peşəkar likvidavor (partia sənədlərində ÇK-nın ştatında olan siyasi ölüm icraçılarına belə deyilirdi) olduğu üçün sovet və  rus hərbi mənbələrində heç yerdə adı və şəkli getmir..

## İstinadlar
**2. Şəmistan NƏZİRLİ, Xalq qəzeti.- 2012.- 19 avqust.- S. 4.**

3.Эльдар ЗЕЙНАЛОВ Секреты	Наргина Призрак	матроса	Панкратова   газ.Эхо, 24.09.2015
Mixail Frinovski

**Frinovski Mixail Petroviç** () — Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri (1930–1933).

## Həyatı
1898-ci ildə Penza quberniyasının (indiki Rusiya Federasiyası) Narovçat şəhərində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Milliyyətcə rusdur. İbtidai təhsilli, 1918-ci ildən ÜK(b)P-nin üzvü olan M. Frinovski Qırmızı qvardiya qrupuna başçılıq etmiş, həmkarlar ittifaqında çalışmışdır.

1919-cu ildə Kommunist Partiyasının xətti ilə Moskva Fövqəladə Komissiyasının Xüsusi şöbəsinin sərəncamına göndərilmiş, burada Fəal hissə rəisinin köməkçisi olmuşdur. Həmin il "Milli mərkəz" hərbi əməliyyatında, anarxistlərin həbs edilməsində və zərərsizləşdirilməsində yaxından iştirak etmişdir. Daha sonra Ukraynaya ezam olunaraq Belqorod və Kiyev şəhərlərində Fövqəladə Komissiyanın Xüsusi şöbəsinin sədri vəzifələrində çalışmış, Kiyev Fövqəladə Komissiyası Kollegiyasının üzvü olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə o, Qalisiya ordusunun Xüsusi şöbəsinin sədri, Cənub-Qərb cəbhəsinin Xüsusi şöbəsinin Fəal hissəsinin sədri, Birinci Süvari ordusunun Xüsusi şöbəsinin sədr müavini vəzifələrində işləmişdir.

M. Frinovski 1921-ci ildə Tyütyunikin dəstəsinin zərərsizləşdirilməsi üzrə səhra qərargahına göndərilmiş, 1922-ci ilin may ayından ümumi-inzibati hissənin sədri vəzifəsini icra etmiş, DSİ-nin səlahiyyətli nümayəndəsinin idarəçiliyinin katibi olmuş və bir sıra hərbi əməliyyatlarda, o cümlədən 1922-ci ilin sentyabrında "Xolodnıy Yar" atamanlarına qarşı və 1925-ci ildə İnquşetiyada milli azadlıq hərəkatının yatırılmasında fəal iştirak etmişdir.

1930-cu il avqustun 6-dən 1933-cü il aprelin 3-nə qədər Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir. Azərbaycanda işlədiyi dövr ərzində sovet hakimiyyətinə qarşı xalq hərəkatlarının zorakılıqla yatırılmasında iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Seyidnisə Seyidrzayeva

**Seyid-Nisə Seyid-Rzayeva** () — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (2015).

## Həyatı
Seyid-Rzayeva Seyid-Nisə Mir Tağı qızı 15 noyabr 1947-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Bakı şəhər 31 saylı orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1966–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Fizika fakültəsində ali təhsil almışdır. Seyid-Nisə xanım təyinatla 1971-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda işləməyə başlamışdır. O, 1980-ci ildə fizika-riyaziyyat elmləri namizədi,2015-ci ildə isə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. "Yarımkeçiricilər fizikası" üzrə dosent elmi adına layiq görülən Seyid-Nisə Seyid-Rzayeva ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

Seyidnisə Seyidrzayeva 2015-ci il avqustun 6-da avtomobil qəzasında vəfat etmişdir.
* **Elmi əsərlərinin sayı**-73
* **Xaricdə dərc olunan əsərlərinin sayı**-32
* **Beynəlxalq bazalarda indeksləşən jurnallarda (Web of Science, Scopus və s.) dərc olunan əsərlərinin sayı**-21
* **Dil bilikləri**- Azərbaycan, Rus və İngilis

## Əsas elmi nəticələri
1. Qadağan zonası olmayan HgTe və CdxHg1-xTe yarımkeçiricilərində kinetik effektlərin nəzəriyyəsini qurmuşdur. Bu nəzəriyyə HgTe və CdxHg1-xTe –un (x<0.16) keçiriciliyinin və termoelektrik hərəkət qüvvəsinin temperatur asılılığında 30 K temperatur ətrafında minimumun yaranmasına aid eksperimenti izah edir.

2. Yarımkeçirici yarımmaqnit nanoboruda böyük radiuslu Frölix polyaronun nəzəriyyəsini qurmuşdur. Göstərilmişdir ki, sərbəst elektronlar və maqnit ionlarının lokallaşmış elektronları arasında mübadilə qarşılıqlı təsiri polyaronun əlaqə enerjisini və effektiv kütləsini azaldır.

## Əsas elmi əsərləri
1. S. M. Seyid-Rzayeva. "İnfluence of the screeninq effect on polaron energy in a nanotube." Physika Scripta 85(2012), 035707, p. 1–5.

2. S. M. Seyid-Rzayeva. "Phonon-polaron effekt in diluted magnetic semiconducting nanotubes." Low dimensional systems and nano-structures. Physica Е 44 (2012), p. 1945–1949.

3. S. M. Seyid-Rzayeva. "Effect of screeninq on the phonon-polaron states in a nanotube of diluted magnetic semiconductor" Low temperature Physics, v. 39, No 6, (2013), p. 642–648

## İstinadlar
Andre Aqassi

**Andre Kirk Agassi** (29 aprel, 1970, Las-Veqas) — erməni əsilli ABŞ-lı tennisçi. 4 böyük dəbilqə serialı tennis turnirlərində də çempionluq qazanmış az sayıda tennisçilərdən biridir.

## İstinadlar
Morq küçəsində qətl

**Morq küçəsində qətl** () — Edqar Allan Po tərəfindən Detektiv janrında yazılmış hekayə. Əsər 1841-ci ildə *Graham's Magazine* nəşriyyatında nəşr edilmişdir.

Hekayədə C. Auguste Dupin Parisdə iki qadının qəddarcasına öldürməsinin sirrini tapmağa çalışır. Dupin, ilk real detektiv hekayə olaraq qiymətləndirilən bu hekayədə ilk dəfə Charlemagne, Şerlok Holmes və Hercule Poyrot kimi bir çox xəyali dedektif tərəfindən istifadə ediləcək ədəbi vasitələrdən istifadə edir. Poenin ağıllı detektiv xarakteri növbəti bir çox yazarlar üçün nümunədir. Dupin həmçinin Poenin xarakterinin gizli və oğurlanmış məktubuna Marie Rogêt'in məktubuna daxildir.

## İstinadlar
Amontiladon çəlləyi (hekayə)

**Amontillado çəlləyi** () - Edqar Allan Po tərəfindən Qorxu janrında yazılmış hekayə. Əsər 1846-ci ildə *Godey's Lady's Book* nəşriyyatında nəşr edilmişdir.
Diri diri basdırılma (hekayə)

**Diri-diri basdırılma** () - Edqar Allan Po tərəfindən Qorxu janrında yazılmış hekayə. Əsər 1844-cü ildə *The Philadelphia Dollar Newspaper* nəşriyyatında nəşr edilmişdir.
Cudi Qarlend

**Cudi Qarlend** (; ) — ABŞ aktrisası və müğənnisi.

## Həyatı
Onun ən məşhur rolu *Dorothy Gale* filmində oynadığı roldur. Cudi Oskar mükafatına namizəd göstərilmişdir. Bundan başqa o, karyerası boyu bir çox başqa mükafatlara layiq görülmüşdür. O aktrisa və müğənni Liza Minnellinin anasıdır.

1997-ci ildə Cudi Qarlend ölümündən sonra *Grammy Lifetime Achievement* mükafatına layiq görülmüşdür. 1999-cu ildə Amerika Film İnstitutunun məlumatına əsasən Cudi Qarlend yüzilliyin ən yaxşı 100 qadın aktirisadan biri seçilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* The Judy Garland Database
* The Judy Room
Çuxur və kəfkir (hekayə)

**Çuxur və kəfkir** () - Edqar Allan Po tərəfindən qorxu janrında yazılmış hekayə. Əsər 1842-ci ildə *The Gift: A Christmas and New Year's Present for 1843* nəşriyyatında nəşr edilmişdir.
Satqın ürək (hekayə)

**Satqın ürək** və ya **Xəbərçi ürək** () - Edqar Allan Po tərəfindən Qorxu janrında yazılmış hekayə. Əsər 1843-ci ildə *The Pioneer* nəşriyyatında nəşr edilmişdir.

## İstinadlar
Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam

**Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam** () — İran hərbçisi.

## Həyatı

Mirzə Məhəmmədbağır xan Məhəmməd xan oğlu 1845-ci ildə anadan olmuşdu. Atası Əmir Tuman Məhəmməd xan Təbrizin hakimi olmuşdu. Babası Hidayət xan Gilandan idi. Bir müddət müstəqil hakimlik etmişdi. O, Fətəli şah Qacar tərəfindən öldürülmüşdür.  
Mirzə Məhəmmədbağır xan əvvəlcə Şücaəssəltənə, Sərdari Əkrəm, Sərdari Küll ləqəblərini daşımışdı.
Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam böyük mülkədar idi. Onun Azərbaycanda, Tehranda mülkləri vardı.
Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam Nasirəddin şah Qacarın hakimiyyəti dönəmində ordu komandanı idi. Müzəffərəddin şahın tacgüzarlığından sonra bütün İran ordusunun komandanı oldu.

## Ailəsi
Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam Mirzə Əli xan Əminəddövlənin bacısı ilə ailə qurmuşdu. Onun vəfatından sonra Mirzə Ələsgər xan Əminüssultanın böyük qızı ilə evlənmişdi. Hüseyn xan adlı oğlu vardı.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
*Mirzə Məhəmmədbağır xan Əmirnizam
Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Təbatəbai

**Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Mirzə Əliəsgər oğlu Təbatəbai** (1838–1909) — İslam alimi, şair, ədib.

## Həyatı
Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Təbatəbai Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası Mirzə Əliəsgər mustofvi (maliyyə müfəttişi) vəzifəsində çalışmışdı. Oğlu Məhəmmədrəfiyə əvvəlcə ev, sonra mədrəsə təhsili vermişdi.

Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Təbatəbai bütün elmlərə vaqif olduqdan sonra dini işlərlə ilgilənmişdi. Nazimülüləma ləqəbini daşıyırdı.

Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Təbatəbai 1909-cu ildə Təbrizdə vəfat etdi. Qum şəhərində dəfn olundu.

## Ailəsi
Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Təbatəbainin Nəsrulla xan, İclaülmülk, Mirzə Əbdüləli xan, Mirzə Abdulla xan, Fətulla xan, Mirzə Mehdi xan adlı oğlanları vardı.

## Şəcərəsi
Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi ibn Hacı Mirzə Əliəsgər ibn Mirzə Rəfi ibn Mirzə Əbutalib vəzir ibn Mirzə Səlim naibülsədr ibn Mirzə Məhəmmədsəid Mirzə Əli Kəbir ibn Mirzə Rəfi ibn Mir Mütəllib ibn Mir Fəttah ibn Məhəmməd Sədrəddin ibn Məcidəddin ibn Seyid İsmayıl ibn Mir Əli Kəbir (Şah mir) ibn Mir Əbdülvəhhab ibn Seyid Xəlil Əmir Əbdülqəffar ibn Əmir Hacı Seyid İmadəddin ibn Seyid Həsən Fəxrəddin ibn Seyid Məhəmməd Kamaləddin ibn Seyid Həsən ibn Seyid Əli Şəhabəddin ibn Mir Əli İmadəddin ibn Seyid İmad ibn Seyid Əli İmadəddin ibn Məhəmməd Əbülhəsən ibn Seyid Əhməd ibn Abdulla ibn Seyid İsmayıl Dibac ibn Seyid İbrahim əl-Qəmər ibn Həsən əl-Müsənna ibn Hüseyn ibn Əli.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Diba ailəsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, №10, səh.52-64.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Aykut Erçetin

**Aykut Erçetin** () — Türkiyə futbolçusu Aykut futbola Ştutqartda başlayıb. 2003-cü ildə Qalatasaraya transfer olan bu gənc qapıcı, Fərid Mondraqon kimi məşhur bir qapıçıyla üç il birlikdə işləmək şansı oldu.

Latınca, İngiliscə və Almanca bilən Erçetin, 2007–08 mövsümünün başında Mondraqonun Kölnə transfer olmasıyla birlikdə daha çox forma şansı tapmağa başladı. Əvvəllər Orkun Usakın arxasında ehtiyat qapıcı kimi gözləyən Aykut, ikinci dövrəylə birlikdə birinci seçim olmağı bacarmışdı. Etdiyi kritik qurtarışlarla o mövsüm alınan çempionluqda böyük pay sahibi olan Erçetin, keçdiyimiz mövsümün böyük hissəsində isə Argentinalı Leo Frankonun ehtiyatı olaraq istifadə edildi.

2009–10 mövsümündə cəmi 12 matça çıxan təcrübəli qapıçı, bu qarşılaşmalarda 13 dəfə topu qapısında gördü, bir də penalti qurtardı. 21 Yaş Altı Milli Komandada (U21) 19 dəfə çıxış edən Aykutun Qalatasarayla 2012-ci ilə qədər müqaviləsi var.

## Uğurlar
* Türkiyə Super Liqası: **2** (2005–06, 2007–08)
* Türkiyə Kuboku: **1** (2004–05)
* TFF Super Kuboku: **1** (2008)

## İstinadlar
Yalbuz

**Yalbuz** - türk və altay mifologiyasında əfsanəvi dağ. **Albuz** və ya **Alvuz** olaraq da bilinir. Aşılmaz yüksəkliyə malikdir. Ətrafı sularla çevrilidir. Toğrul və Qonrul quşu burada yaşayır. Xəyali canlıların yaşadığı yerdir. Yaxın Şərq mədəniyyətlərinin təsiri Qaf dağı daha çox ön plana çıxmışdır. Bu dağ İran mədəniyyətində Elbürz olaraq keçər. Pəri qızlarının yaşadığı məkan olaraq qəbul edilir.

## Etimologiya
(Yal/Al) kökündən törəmişdir. Atəş mənası ehtiva edər. Yalazlanmaq (alovlanmaq) sözü ilə eyni köktendir. Elbis, Yelvi kimi anlayışlarla yaxından əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Yuvelyan Sumbatov-Topuridze

**Yuvelian Davıdoviç Sumbatov-Topuridze** (; ) — Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı.

## Həyatı
Yuvelian Sumbatov-Topuridze 1889-cu ildə sentyabr ayında Kutaisi vilayətinin (indiki Gürcüstan Respublikası) Senak qəzasının Abaşsk rayonunun Kapana kəndində anadan olmuşdur. 1920-ci ildən Azərbaycan SSR Fövqəladə Komissiyasında işə qəbul olmuş və 1927-ci ilə qədər bu orqanda çalışmışdır.

1927–1929-cu illərdə Bakı və Batumi gömrüyündə işləmişdir. 1929-cu ildən yenidən təhlükəsizlik orqanlarında fəaliyyətini davam etdirmiş, 1947-ci ilə qədər DSİ, XDİK, DİN sistemlərində işləmişdir. 1933-cü ildə Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinə rəis müavini təyin edilmiş, 1934-cü il mart ayının 31-dən 1938-ci il yanvar ayının 7-nə qədər isə Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı vəzifəsində çalışmışdır. 1938–1947-ci illərdə Moskvada DİN orqanlarında fəaliyyət göstərmişdir.

Təhlükəsizlik orqanlarından ayrıldıqdan sonra 1947–1953-cü illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini işləmişdir. Azərbaycan KP MK-nin və Bakı şəhər Komitəsinin 18 iyul 1953-cü il tarixli birgə plenumunun iclasında Azərbaycan KP MK-nin üzvlüyündən və Kommunist Partiyası sıralarından xaric edilmiş, Nazirlər Soveti sədrinin müavinliyindən çıxarılmışdır.

Azərbaycanda təhlükəsizlik orqanlarında fəaliyyət göstərdiyi dövrdə azərbaycan xalqına qarşı repressiyaların əsas təşkilatçılarından və icraçılarından olmuşdur.

## İstinadlar
Üren

**Üren Xan** - türk və altay mifologiyasında hasat ilahı. Məhsulların bərəkətli olmasını təmin edir. Hasat mövsümündə əkinlərin harman edilməsində mülkiyyətçilərə asanlıq və güc verir. Harman alətlərinin İyelerini (qoruyucu ruhlarını) o göndərir.

## Etimologiya
(Ür) kökündən törəmişdir. "Üremek" (törəmək) felindən qaynaqlanır. Ürün (məhsul) sözüylə eyni kökdən gəlir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Tiramisu

**Tiramisu** () — İtaliyanın ən populyar keklər və desertlərindən biri. Sözünün mənası "qaldır məni". Tiramisunu hazırlamaq üçün Savoyardi biskviti kofeyə batırılır, bir çırpılmış yumurta sarısı və Maskarpone pendiri qarışığı ilə laylılanır, 
və likör və Kakao ilə ətirlilənir.

Bəzi versiyalarında tiramisu pudinqə və ya torta bənzəyir.
## Tarixi
## Tiramisunun növləri
## Qeydlər
## Ədəbiyyat

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Oymaq iyəsi

**Oymaq iyəsi** — türk, monqol və altay mifologiyalarında qəbilənin və ya tayfanın qoruyucu ruhu. Oymaq iyəsi və ya **Oyu (Oyuv, ​​Uyıv) iyəsi** olaraq da bilinər. Bəzən **Uruk (Uruğ, Urıv) iyəsi** təbiri də bənzər bir məna ifadə etmək üçün istifadə edilir. Monqollar **Aymag Ezen** olaraq bilərlər. Hər tayfanın fərqli bir qoruyucu ruhu vardır. Türklərdə ailə və sülalə kimi alt birimleden sonra ictimai təşkilatlanmanın ilk mərhələsi oymaqlardır. Türklərdə bir çox boyun və ya oymağın qurucusu olan və öz adını daşıyan bir atası vardır. Bu ata ümumiyyətlə o boyun və ya oymağın qoruyucusu olaraq qəbul görər. Məsələn:

#**Qazax Xan:** Qazaxların atası olaraq qəbul edilir.
#**Qıpçaq (Qıfçax) Xan:** Qıpçaq boyunun atasıdır. Bir ağacın kovuğunda doğulmuşdur.
#**Qırğız Xan:** Qırğız xalqının qurucusu və qoruyucusudur. Yenisey çayının qaynağında olduğuna inanılar.
#**Abaxan Xan**: Xaqaslar və Abaxan boyunun qoruyucusudur.
#**Merde Xan:** Altay türklərinin atası və qoruyucusu olduğuna inanılar. Yağış yağdırma gücü vardır.
#**Tileg Xan:** Teleğüt türklərinin ilk atası olaraq qəbul edilir. Adı Merkuri planetinə verilmişdir.
#**Türügeş (Türkeş) Xan:** Türkeş boyunun qurucusudur. Nəslindən on boy törəmişdir, beşi qərbdə beşi isə şərqdədir.
#**İlemen Xan:** İlemen boyunun atasıdır. İl sahibi, il edən deməkdir.
#**Quzar (Xəzər) Xan:** Xəzər boyunun qurucusu və azərbaycanlıların atasıdır.
#**Muqal (Monqol, Munqal) Xan:** Monqolların atası olaraq bilinər. Sıxıntı verici bir bölgədə yaşadığı üçün bu adı etdiyi deyilər.
#**Tatar Xan:** Tatar boyları onun nəslindən törəmişdir. Tatar sözü atlı, poçt sürücüsü deməkdir.
#**Saxlab Xan:** Saxlap boyunun atasıdır.

## Oba iyəsi
Oba iyəsi, türk xalq inancında obanın qoruyucu ruhudur. Hər obanın öz qoruyucu ruhu olduğuna inanırlar. Obalar, köçərilərin iqamət yeri və burada yerləşən tayfalardır. Oba iyəsi də Oymak iyəsi ilə birlikdə qiymətləndirilməsi lazım olan, çünki bənzər və yaxın xüsusiyyətlər daşıyan bir varlıqdır.

## Etimologiya
(Oy/Uy/Ay) kökündən törəmişdir. Monqolca Aymag, mancur dilində Ayman olaraq keçər. Monqolca Oyoh bağlamaq mənası daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Aleksander Noks

**Aleksandr Noks** (; ) — Kanada aktyoru olmuşdur.Müxtəlif macəra romanlarının müəllifi olmuşdur.1943-ci ildən 1995-ci ilə qədər Amerikan aktrisası Doris Nolan (1916–1998) ilə ailə həyatı qurmuşdur.

## Filmoqrafiya
*1936 - Rembrandt
*1944 - Vilson
*1946 - Kenni bacıları
*1949 - Tokio Coe
*1952 - Avropa 51
*1954 - Yatmış pələng
*1954 - Bölünmüş ürək
*1958 - Vikinqlər
*1959 - Amsterdam əməliyyatı
*1960 - Oskar Uild
*1962 - Ən uzun gün
*1965 - Mister Moses
*1966 - Psixopat
*1971 - Nikolay və Aleksandra
*1983 - Qorki parkı
*1985 - Coşua onda və indi

## Xarici keçidlər

*
Carqıl

**Carqıl xanım** — türk və altay mifologiyasında xəbərçi tanrıçası. İnsanlara tanrıların xəbərlərini gətirir.

## Etimologiya
(Car/Çar/Çer) kökündən törəmişdir. Car sözü monqolcada nara, avaz, qışqırıq mənalarına gəlir. Carçı/Çerçi sözü kənd-kənd gəzən səyyar satıcıları ifadə edir, çünki hər girdiyi kənddə bağırır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Maskarpone

**Maskarpone** () — İtalyan pendir olan Maskarpone limon turşusu və ya sirkə turşusu ilə laxtalanmış krem ilə hazırlanır.Denaturasyondan sonra, süd zərdabı basaraq və ya yaşlanma olmadan çıxarılır. Maskarponeni krem, tartarik turşusu, limon turşusu və ya hətta limon suyu istifadə edərək, istehsal etmək olar.

Maskarpone südlü ağ rənglidir və asanlıqla yayılır. İxtisası olduğu İtaliyanın Lombardiya məntəqəsində, müxtəlif yeməklərdə istifadə olunur. Müasir Tiramisunun əsas tərkib hissəsi dir.

## Həmçinin bax
* Mozzarella
* Parmesan pendiri

## İstinadlar
Əlley

**Əlley** - türk və altay mifologiyasında ilk insan. Adəm. **Törüngəy (Türüngəy)** olaraq da bilinər. Yer üzündə yaradılan ilk adamdır. İnsanların atasıdır. Göydə yaşamaqdadır. Nə bir millətə, nə də bir boya (qəbiləyə) sahib deyildir. İlk əvvəllər yoldaşı da yoxdur. Sonradan yer üzünə göndərilmişdir. Yer üzünə göndərilərkən Uluqayın (və ya Ulu Ata) tərəfindən özünə Su, Atəş və Dəmir verilmişdir. Arvadının adı Eceydir. Elli qapılı, qırx pəncərəli, damı otuz kirişli bir evi vardır. Öküzləri tarla sürmədən istifadə edən adamdır. Köten (saban) sürməyi tapan adam da odur. Qımızı tapan da odur. Qımız içmə mərasimi ona aiddir. Bəzən göylərdən mi endiyi yerdən mi çıxdığı müəyyən olmayan adam olaraq betimlenir. Bəzən də göydən düşdüyü deyilər. Atəşi əldə etmişdir. Və özü yurdundan qovular, bu vəziyyət qovulmaq motifiylə də əlaqəlidir. İslam, Hırtistiyanlık və Yəhudiliyin təsiriylə palçıqdan yaradıldığı inancı yerləşmişdir.

## Soqotox Xan
Saxaların (Yakutların) atasıdır. **Sokotoh (Soğotoğ) Xan** kimi də deyilər. Bəzən yer üzündəki ilk insan olaraq da xatırlanar. Kimi istiqamətləri Oğuz xan ilə bənzərliklər daşıyır. Soqotoxun arvadının adı Tunalıqan, qayınatasının adı Omoqoy xandır. Söz; tək, yalnız, sadə, saf, ağ mənalarına gəlir. Yakutcada Soxo gil deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

**Əlley** - türk və altay mifologiyasında ilk insan. Adəm. **Törüngəy (Türüngəy)** olaraq da bilinər. Yer üzündə yaradılan ilk adamdır. İnsanların atasıdır. Göydə yaşamaqdadır. Nə bir millətə, nə də bir boya (qəbiləyə) sahib deyildir. İlk əvvəllər yoldaşı da yoxdur. Sonradan yer üzünə göndərilmişdir. Yer üzünə göndərilərkən Uluqayın (və ya Ulu Ata) tərəfindən özünə Su, Atəş və Dəmir verilmişdir. Arvadının adı Eceydir. Əlli qapılı, qırx pəncərəli, damı otuz kirişli bir evi vardır. Öküzləri tarla sürmədə istifadə edən adamdır. Köten (saban) sürməyi tapan adam da odur. Qımızı tapan da odur. Qımız içmə mərasimi ona aiddir. Bəzən göylərdən mi endiyi yerdən mi çıxdığı müəyyən olmayan adam olaraq betimlenir. Bəzən də göydən düşdüyü deyilər. Atəşi əldə etmişdir. Və özü yurdundan qovular, bu vəziyyət qovulmaq motifiylə də əlaqəlidir. İslam, Xristianlıq və Yəhudiliyin təsiriylə palçıqdan yaradıldığı inancı yerləşmişdir.

## Soqotox Xan
Saxaların (Yakutların) atasıdır. **Sokotoh (Soğotoğ) Xan** kimi də deyilər. Bəzən yer üzündəki ilk insan olaraq da xatırlanar. Kimi istiqamətləri Oğuz xan ilə bənzərliklər daşıyır. Soqotoxun arvadının adı Tunalıqan, qayınatasının adı Omoqoy xandır. Söz; tək, yalnız, sadə, saf, ağ mənalarına gəlir. Yakutcada Soxo gil deməkdir.

## Mənbə

* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Ud Ana

**Ud Ana** — türk, monqol və altay mifologiyasında inək ilahə. **Uy Ana** və ya **Ut Ana** da deyilir. **İnək Ana** təbiri də istifadə edilər. Monqollar **Üne (Üneğe) Ece** deyərlər. Malları qoruyar. Gücü təmsil edir. Bəzi türk tayfaları, nəsillərinin inəkdən törədiyini inanar. Məsələn qırğızlar ilk analarının bir inək olduğuna və bir mağarada yaşadığına inanırlar. Qəhrəmanlardan olan buynuz anlayışı buğadan ilhamlanmışdır. Bu boynuzlar gücü işarələr və Ayın simvoludur. Həqiqətən də buynuz ünsürü bir çox digər ilahəyə da keçmişdir. Məsələn Umay Ananın buynuzları vardır. Bundan başqa sonsuz qadınlar müqəddəs mağaralardaki boynuzlara ip bağlayaraq uşaq diləyərlər.

## Həmçinin bax
* Ud Ata

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Maddə və sahə zərrəcikləri

thumb|200px
**[[Maddə]] və sahə zərrəcikləri** aşağıdakılardır:

*Maddə və sahə zərrəcikləri* - maddəni təşkil edən əsas zərrəciklər elektronlar, protonlar və neytronlardır.

*[[Elektron]]* - təbiətdə ən kiçik sükunət kütləsinə (9,1·10-31kq) və mənfi elektrik yükünə malik zərrəcikdir. Elektronu 1897-ci ildə ingilis alimi C.Tomson kəşf etmişdir.

*[[Proton (fizika)|Proton ]]* - müsbət yüklü zərrəcik olub (onun yükü mütləq qiymətcə elektron yükünə bərabərdir və 1,6·10-19Kl-dur) atom nüvəsini təşkil edən zərrəciklərdən biridir. Protonun sükunət kütləsi elektronun kütləsindən ≈1836 dəfə böyük olub 1,673·10-27kq-dır və 1919-cu ildə ingilis alimi E.Rezerford kəşf etmişdir.

*[[Neytron]]* - elektrik cəhətdən neytral zərrəcik olub, kütləsi elektronun sükunət kütləsindən ≈1839 dəfə böyükdür(1,675·10-27kq)və nüvəni təşkil edən zərrəciklərdən biridir.
 
*[[Atom nüvəsi]]* - güclü qarşılıqlı təsir hesabına protonlarla neytronlar arasında yaranan və atomun kütləsini əsasən özündə saxlayan əlaqəli sistemdir.

*[[Atom]]* - müsbət yüklü nüvədən və onun ətrafında hərəkət edən mənfi yüklü elektronlardan ibarət mürəkkəb əlaqəli sistemdir.

*[[İon]]* - elektron itirmiş(və ya əlavə olaraq qazanmış)atomdur.

*[[Molekul]]* - maddənin kimyəvi xassələrini özündə saxlayan ən kiçik hissəcik olub, iki və daha çox atomdan ibarət mürəkkəb əlaqəli sistemdir. Molekul termini latınca moles-kütlə və kula-kiçik söz birləşmələrindən yaranaraq kiçik kütlə mənasını daşıyır. Bu sözü elmə ilk dəfə fransız alimi P.Qassendi gətirmişdir. Məsələn, hidrogen molekulu (H2) iki hidrogen atomundan,su molekulu, (H2O)iki hidrogen və bir oksigen atomundan təşkil olunmuşdur.

*Sahə zərrəcikləri* - qravitonlar,fotonlar və qlüonlardır. Bu zərrəciklərin sükunət kütləsi və elektrik yükləri yoxdur. 

*[[Qraviton]]* - qravitasiya sahəsinin qarşılıqlı təsirini daşıyan zərrəcik olub kütləyə malik olan bütün cisimlər arasında qarşılıqlı cəzb etməni təmin edir.

*[[Foton]]* - elektromaqnit sahəsinin zərrəciyi olub elektromaqnit qarşılıqlı təsirini ötürülməsini təmin edir. Fotonun mövcudluğunu ilk dəfə 1900-cü ildə alman alimi M.Plank nəzəri yolla əsaslanmışdır. Plank bu hissəcikləri kvantlar, Albert Eynşteyn isə fotonlar adlandırmışdır.

*[[Qlüon]]* - nüvə sahəsinin zərrəciyi olub nüvəni təşkil edən kvaklar arasında qarşılıqlı təsiri daşıyır. İngiliscə qlu - yapışqan deməkdir.
 
## Həmçinin bax
*Atom
## Mənbə
* M.Murquzov və b. Fizika. VII sinif Fizika. Bakı, 2004, səh. 55.
Qarğıma

**Qarğıma** - türk, anadolu və altay xalq inancında qarğış, bəddua. Anadoluda **Kargış (Karış)** və monqolcada **Harah** olaraq da deyilər. Bir insan üçün pis xahişlərdə etmək və bu məqsədlə Tanrıya yaxarmaq. Anadoluda "Qarış Vermək" təbiri lənət oxumaq, bəddua etmək mənasında istifadə edilir. "Ah Etmək" də bənzər mənalara malikdir. "Ahım Çıxdı" cümləsində olduğu kimi. Qarğımak (Qarğış Etmək) feli ilə də istifadə edilər. Qarğa quşu, həm rəngi həm də   Nuh tərəfindən özünə qarğındığı üçün bu adı almışdır.

## İlənc
**İlənc** - türk və altay xalq mədəniyyətində və inancında lənət. Pis qədər, pis son, fəlakət kimi bir insanın başına gələn və arxasını buraxmayan mənfi hallar. Bir növ cəza olaraq qəbul edilər. Ayrıca bu kimi hallara qarşı xahişlərdir. Türk inancında haqsız yerə edilən lənətin adamın özünə dönəcəyinə inanılar. İlənmək feli ilə də istifadə edilər. Bu halda bir adam üçün pis xahişlərdə etmək, başına fəlakət gəlməsini istəmək deməkdir.

## Etimologiya
(Kar/Qar) kökündən törəmişdir. Lənətləmək, ah etmək mənaları vardır. Qargı, qısa nize deməkdir, dəlicilik mənasını verər. Lənətin bir mizraq kimi dəlici bir silah olduğunu ağla gətirər. Qara, qaranlıq, qarğa sözləriylə eyni kökdəndir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Xankəndi Dəmiryol Stansiyası

**Xankəndi stansiyası** — Xankəndi dəmiryolu stansiyası 1927-ci ildə yaradılıb. Xankəndi şəhərinin şimalında yerləşirdi. Hazırda bərbad haldadır.

## Coğrafiyası
Stansiya Xankəndi şəhərinin şimalında yerləşirdi.

## Tarixi
O dövrdə Yevlax-Xankəndi xəttində elektrik olmadığından Bakıdan elektrovozla gedən qatar Yevlax stansiyasında açılaraq teplovoza qoşulur və Xankəndi stansiyasına qatar teplovozla yola salınırdı. 1962-ci ildə Bakıdan Yevlaxa gedən dəmir yolu xətti yenidən qurularaq Bərdəyə qədər uzadıldı. 1967-ci ildə dəmir yolu stansiyası Ağdamda, 1978-ci ildə isə Bakıdan çıxan qatarın son stansiyası Xankəndidə quruldu. Xankəndi Dəmiryol Stansiyasının fəaliyyəti 1992-ci ilə qədər davam etdi. Xankəndi Dəmiryol Stansiyasının xidmətindən Xocalı, Əsgəran, Xocavənd, Ağdərə bölgələrinin və Laçın rayonunun əhalisi yararlanırdı. 1992-ci ildə Qarabağda baş qaldıran separatizm Xankəndi Dəmiryol Stansiyasının fəaliyyətinə öz mənfi təsirini göstərdi.

## Həmçinin bax

* Xocalı Hava Limanı

## İstinadlar
Fernando Muslera

**Fernando Néstor Muslera Micol**, () — Uruqvaylı futbolçu. Türkiyənin Qalatasaray klubunun (2011-2025) və Uruqvay milli komandasının qapıçısı.

Fernando Muslera, tam adı Nestor Fernando Muslera Mikol, Uruqvaylı peşəkar futbolçu, Türkiyənin “Qalatasaray” klubunun keçmiş qapıçısı və kapitanı, eyni zamanda Uruqvay milli komandasının ən titullu oyunçularından biridir

## Haqqında
2011-2025-ci ildə Türkiyə Super Liqası klublarlından olan Qalatasarayda oynayıb. Kiçik yaşlarda Uruqvayın Montevideo Wanderers komandasında futbola başlayan Muslera, daha sonra eyni komandada peşəkar oldu.

İki il A komandada oynadıqdan sonra ölkəsinin ən iddialı komandası olan Nacionala icarəyə verildi. Burada keçirdiyi qısa müddətdə diqqət çəkərək Arsenal, Yuventus kimi böyük klublar transfer etmək istədilər, lakin Muslera növbəti 4 sezon oynayacağı Latsio klubunu seçdi.

Musleranın karyerasındakı ən əhəmiyyətli dönüş nöqtəsiysə Cənubi Afrika Respublikasında təşkil edilən 2010 Dünya Kuboku oldu. Qrup matçlarında heç qol buraxmayan Uruqvaylı, Cənubi Koreya ilə oynanan ikinci dövr matçının ardından 1/4 finaldakı Qana oyununda bütün dünyanın diqqətini üzərinə çəkdi. 120-ci dəqiqədə turnirin ulduzlarından Asamoa Qyanın qaçırdığı penalti ilə penaltilərə keçilərkən, bu penaltilərdən üçünü qurtaran Muslera Uruqvayın 1/2 finala gəlişində böyük pay sahibi olan gənc qapıçı, ölkəsinin daha sonra oynadığı Hollandiya və Almaniya matçlarında qapısında gördüyü üç qola maneə ola bilmədi. Fernando Muslera bu yaz oynanan Kopa Amerikada göstərdiyi möhtəşəm performans ilə ölkəsi Uruqvayı yarım finala daşıyan aparıcı oyunçulardan biri oldu. Uruqvayın Argentinayla oynadığı 1/4 final matçındakı möhtəşəm performansı və penaltilərdə Tevezin vuruşunu qurtararaq ölkəsini 1/2 finala daşıdı. Uruqvay, 1/2 final matçında isə Liverpul forması geyən Luis Suarezin qeyd etdiyi iki qolla Perunu 2–0-lıq hesabla keçdi və finala yüksələn ilk komanda oldu.

Fernando Muslera, geridə buraxdığımız 2010–2011 mövsümündə isə Seriya A-da 36 matçda Latsionun qapısını qorudu. Bu matçlarda qapısında 39 qol görən bu gənc qapıcı, 13 matçda qapısında qol buraxmamışdı. Karyerasında bir İtaliya Kuboku, bir İtaliya Super Kuboku və bir də Dünya Kuboku dördüncülüyü olan 24 yaşındakı Muslera, artıq Qalatasaray qapısını qollardan qoruyur.

2011-ci ildə Muslera “Qalatasaray” ilə beşillik müqavilə imzaladı (12 milyon avro). Türkiyədə o, əsl əfsanəyə çevrildi, ilk mövsümündə Klaudio Taffarelin 18 “quru” oyun rekordunu qırdı. “Qalatasaray” ilə yeddi Türkiyə Superliqası titulu, beş Türkiyə Kuboku və altı Superkubok qazandı, Bülənt Qorqmazla birlikdə klubun ən titullu oyunçusu oldu. 2025-ci ilin yanvarında “Konyaspor”a qarşı 429-cu Superliqa matçını keçirərək “Qalatasaray”ın çempionat oyunları sayına görə rekordçusu oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uzux

**Uzux** — türk və altay mifologiyalarında, əfsanələrdə, nağıllarda bəhs edilən nəhəng insanlardı. **Uzuğ** və ya **Uğuz** olaraq da bilinirlər. "Ucugulu" və ya "Uzunbuluk" adıyla da xatırlanırlar. Çox qədim dövrlərdə yaşamış, iricüssəli varlıqlardır. Günəş onların sobası olacaq qədər uzun və böyükdürlər. Yeməkləri günəşə qaldırıb elə bişirirər. Nəhəng xalçalar toxuyurlar. Min ildən çox yaşayırlar. Çinar qədər boyları olduğu və üç yüz il yaşadıqlarını da deyirlər. Başı buludlara qədər uzanır. Normal insan boyu ancaq onun topuğu qədərdir. Ölmüş bir uzuxun bir tək sümüyündən böyük bir körpü düzəldilə bilər. Çayları bir addımda keçər. Nuh tufanının suları ancaq onun dizqapağına gəlir. Daha sonra yox olub getmişlər.

## Etimologiya
(Uz) kökündən ve Uzamaq felindən törəmişdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Məhəmmədvəli xan Tənkabuni

**Məhəmmədvəli xan Həbibulla xan oğlu Tənkabuni** (1846–1926)—İranın baş naziri

## Həyatı
Məhəmmədvəli xan Həbibulla xan oğlu 1846-cı ildə Mazandaran əyalətinin Tənəkabun şəhərində anadan olmuşdu. Mülkədar idi. Babası Məhəmmədvəli xan Səidəddövlə Məhəmməd şah Qacarın böyük sərdarlarından sayılırdı. Sipəhsalari-Əzəm ləqəbini daşıyırdı.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 4 dəfə İranın baş naziri olmuşdu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Tənkabun

**Tənkabun** *([[Farsca]]:* ** تنكابن**, *<small>Tonekābon</small>)*, İranın Mazandaran əyalətində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 43,128 nəfər və 13,087 ailədən ibarət idi.

İdari olaraq əyalətin Tənkabun şəhristanında yerləşir və bu şəhristanın mərkəzidir. Xəzər dənizinin sahilində yerləşən şəhərin qədim adı *Şahsavar*'dır. Ramsər ilə Çalus arasında yerləşən Tənkabun, Tehranın 250&nbsp;km şimalındadır.
Tənkabunda yaşayanların çoxu giləklər və mazandaranlılardan ibarətdir.

## Tanınmış şəxsiyyətləri
* Həkim Hüseyn bin İbrahim Tənkabuni
*Məhəmmədvəli xan Tənkabuni

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
* tonekabon.com
Konsepsion Universiteti

**Konsepsion Universiteti** (**UdeC**) — Çili universiteti. 24.767 tələbə (2011).

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Mənbə
* Konsepsion Universiteti {es}
Çili Universiteti

**Çili Universiteti** — () — Çili dövlət universiteti, Santyaqo şəhərində yerləşir.

Çilinin ən iri və qədim ali məktəbi, Latın Amerikasının da ən qədim universitetləri siyahısındadır. 17 sentyabr 1842-ci ildə San-Felipe müstəmləkə kral universiteti əsasında yaradılıb. Məzunları arasında iki Çili prezidenti və ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatları Qabriel Mistral və Pablo Neruda vardır.

## Həmçinin bax

## Ədəbiyyat
* "La Privatización de las Universidades", María Olivia Mönckeberg, Ed. Copa Rota, ISBN 956-8523-00-6.

## Mənbə
* Çili Universiteti {es}

## İstinadlar
Böyük Britaniya tarixi

**Böyük Britaniya tarixi** — Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının tarixi.

İngiltərə, Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiyanın tarix öncəsi dövrlərini əhatə edir. 1800–1922-ci illəri arasında İrlandiyanın hamısı Birləşmiş Krallığın bir hissəsi sayıldığı üçün bu dövrlərdə İrlandiyanın tarixi də Birləşmiş Krallıq tarixinin bir hissəsi sayılır. Birləşmiş Krallığın ən qədim xalqlarını keltlər təşkil edir. E.ə. 55 və e.ə. 410 illəri arasında Britaniya adaları Roma İmperiyasına bağlı Britannia əyalətini təşkil. V əsrdə bölgə Xristianlığın təsiri altına girdi. Eyni illərdə Cermen bir xalq olan Anglosaksonlar böyük kütlələr halında namizədə köç etdilər. 1066–1154-cü illəri arasında yenə bir Cermen irqi olan Normanlar namizədi ələ keçirdilər. İngilislər bu Cermen irqlərinin davamını meydana gətirməkdədirlər. Skoçlar, Galliler və İrlandiyalılar isə Keltlerin davamıdır.

## Britaniya İmperiyası

Tüdorlar Xanədanı Dövründə İngiltərə Krallığı güclənərək Şotlandiyanı geridə buraxdı. İngiltərə Kraliçası I Elizabeth 1588-ci ildə Avropanın ən güclü donanması olan İspan Armadasını məğlubiyyətə uğradaraq Britaniya imperiyasının təməllərini atdı. 17. əsrdə gedərək güclənən İngiltərə Şimal Amerikada koloniyalar qurdu. 1707-ci ildə İngiltərə və Şotlandiya birləşərək Böyük Britaniya Krallığını qurdular. 1800-cü ildə də bu birliyə İrlandiyanı da qataraq Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı quruldu. 1837–1901 illər arasında hökm sürən I Victoria dövründə Birləşmiş Krallıq, "üzərində günəş batmayan" Britaniya İmperiyasını qurdu. 1921də gəlindiyində bu imperatorluq Hindistan, Şimali Amerika, Orta Şərq, Avstraliya və Afrika daxil 36,6 million km²lik bir sahəni əhatə edir, 458 milyon şəxsiyyət bir əhaliyə hökm edirdi. Alan və əhali baxımından dünyanın dörddə biri Britaniyanın suverenliyi altında yaşayırdı.

## XX əsr
XX əsrdə bu imperatorluq yavaş-yavaş geriləməyə başladı. 1922-ci ildə İrlandiya müstəqilliyini qazandı. 1947-ci ildə Hindistan və Pakistan müstəqil ölkələr halına gəldilər. 1948-ci ildə Birləşmiş Krallıq Fələstindən geri çəkildi. Bunu 20. əsr boyunca saysız ölkələr izlədi. 1997-ci ildə Hong Kongun müstəqilliyi qazanması Birləşmiş Krallığın müstəmləkə imperiyasının ən son hissəsi kimi görülə bilər. Birləşmiş Krallığın keçmiş müstəmləkələri günümüzdə İngilis Millətlər Birliyində iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq etməkdədirlər. Birləşmiş Krallıq super güc olma sifətini ABŞ-yə kaptırmış olmaqla birlikdə dünyanın ən güclü ölkələri arasında yerini qorumaqdadır. Birləşmiş Krallıq avro bölgəsinin xaricində qalmaqla birlikdə Avropa Birliyinin ən əhəmiyyətli ölkələri arasındadır.

## XXI əsr
2001-ci ilin seçkilərində Leyborist Partiyası yenidən qabil gəlib, halbuki seçicilərin aktivliyi son 80 il ərzində ən aşağı səviyyəsinə çatmışdı.

## İstinadlar
Dayın xan

**Dayın xan** — türk, monqol və altay mifologiyasında müharibə tanrısı. **Zayın Xan** da deyilir. Döyüşçülərin qoruyucusudur. Əsgərlər döyüşlərdən əvvəl özündən kömək diləyirlər.

## Etimologiya
(Day/Tay/Yay/ Yağ) kökündən törəmişdir. Dayın/Dayn sözü monqolcada döyüş deməkdir. Tuvaca və mançurcada yenə Dayın sözü döyüş mənası daşıyır. Türkçe Yavu/Yağı (düşmən), Yağma (hücum) sözləriylə də əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Utqaçı

**Utqaçı Xan** - türk və altay mifologiyasında qurban ilahı. **Utkuçı** da deyilir. Qurbanları Ülgenə çatdırar. Səmada yaşayır. Ülgene ən yaxın tanrıdır. Şamanlar trans halındaykən gətirdiyi qurbanı alaraq Ülgenə aparar. Çünki şaman ən çox Altınqazıx (Qütb) ulduzuna qədər çata bilər. Geri dönən şamana isə qaz (ehtimalla fikri ilham) hədiyyə edər. Şaman bu qəza minərək geri dönər.

## Etimologiya
(Ut) kökündən törəmişdir. Gülərüzlü, qazanan deməkdir. Utmaq (qazanmaq), utqu (zəfər) sözləriylə eyni kökdən gəlir. Monqolcada Uta/Utaga tüstünün tütmesi deməkdir ki, qurbanı yaxan atəşin nəticəsində çıxan dumanla əlaqəlidir. Yenə bu dildə Utga/Utkanın sözcüyü duyğu kimi mənalar ifadə edir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Usan

**Usan Xan** — türk, monqol və altay mifologiyasında su ilahı. **Uhan Xan** da deyilir. Yer üzündəki suları və su qaynaqlarını, bulaqları, mənbələri qoruyur. Suların bollaşmasını təmin edər. Qalxanı sudandır. Getdiyi yerlərdən sular fışqırar. Rəngi qırmızıdır. Monqolların 99 cənub tanrısının nümayəndəsidir. (Tatay Xan isə 77 şimali tanrısının nümayəndəsidir.)

## Loson xan
Monqol və buryat mifologiyasında su tanrısıdır. Usan Xanın əmrindəki bir varlıqdır. Lus adlı su ruhları özünə bağlıdır.

## Etimologiya
(Us) kökündən törəmişdir. Ağıl, müdriklik, ənginlik mənaları vardır. Monqolcada Us/Usan/Usun, Buryatcada Uha sözləri su mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Dayıxın

**Dayıxın xanım** — türk və altay mifologiyasında körpə tanrıçası. **Tayıkın** olaraq da deyilir. Uşağın yuxusunda gülməsi, Dayıxının onunla oynadığını göstərir. Uşaqları qoruyur. Yeni getməyə hazırlanan uşaqların "Day dayanması" da bu tanrıça ilə əlaqədardır. Atların balalarına "Tay" deyilməsi ilə də əlaqəlidir.

## Etimologiya
(Day/Yay/Zay) kökündən törəmişdir. Yaratmaq mənası ehtiva edər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Doydu

**Doydu** - türk və altay mifologiyalarında nəhəng Ölüm Balığı. **Toydu Balıq** olaraq da bilinir. Yeraltındaki böyük dənizdə yaşadığına inanılan əfsanəvi nəhəng balıq. Ağzı gırtlağının altında, gözü isə peysərindədir. Bel sümüyü tərs çevrilmişdir. Zəncirlərlə bağlı tutular. Baş və bədənini oynatınca zəlzələlər olur, tufanlar qopar. **Ker Balıq** da deyilir. Adı Abra və Yutpa ilə birlikdə xatırlanar.

## Etimologiya
(Doy/Toy) kökündən törəmişdir. Yemek, udmaq mənalarını ehtiva edər. Doymaq feli də bu köktendir. Doydu bəzi dillərdə yer üzü deməkdir. Bu məzmunda Yer Balığı və ya yer üzünü daşıyan balıqdır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin baxın
*Arat
İlin adamı (Time)

**"İlin adamı"** — "Time" jurnalının mükafatı; ənənəvi olaraq özünün hər il sonuncu dekabr nömrəsində "İlin adamı"nı elan edir. **"İlin adamı"** nominasiyası 1927-ci ildən verilir. İlk dəfə bu ada Atlantik okeanını keçmiş təyyarəçi Çarlz Lindberq layiq görülmüşdür.

İlin adamını jurnalın icraçı direktoru özü müəyyənləşdirir. Müxtəlif illərdə ilin adamı Mahatma Qandi, Vinston Çörçil, Albert Eynşteyn, internet istifadəçisi elan edilib.

## ''Time'' jurnalının versiyasına görə "İlin adamı" laureatlarının siyahısı

## Mənbə
* Jurnal saytında siyahı
* ''TIME'''s Person of the Year: All 84!  — slideshow by *[[Life magazine]]*
* 

## İstinadlar