İnqilabi Komandanlıq üzrə Milli Şura

**İnqilabi Komandanlıq üzrə Milli Şura** və ya sadəcə **İKMŞ** — 1963-cü ilin martı ilə 1966-cı ilin fevralı arasında Bəəsçi Suriyanı idarə etmək üçün yaradılmış iyirmi nəfərlik hərbi xunta və şura. Suriya Silahlı Qüvvələri sıralarında bəəsçi və nasirçi zabitlər tərəfindən həyata keçirilən 1963-cü il dövlət çevrilişi ilə təsis edilən bu qurum Suriyada həm icraedici, həm də qanunverici hakimiyyəti həyata keçirmişdir.

## Fəaliyyəti
Şura on iki bəəsçi, səkkiz nasirçi və müstəqil üzvdən ibarət hərbi xunta kimi formalaşdırılmışdır, bəəsçi Suriyanı idarə etmək məqsədi daşımışdır. 9 mart 1963-cü il tarixində İKMŞ Bəəs Partiyasının qurucularından biri olan Səlahəddin Bitarı hökumət qurmağa və Şuranın siyasətini həyata keçirməyə tapşırmışdır. Sonradan İKMŞ-yə altı mülki üzv daxil edilmişdir: üç bəəsçi (Mişel Əfləq, Salahəddin əl-Bitar və Mənsur Atraş) və üç nasirçi. Buna baxmayaraq, sözügedən dəyişiklik qüvvələr balansını dəyişdirməmiş, real hakimiyyət yenə də zabitlərin əlində qalmışdır. Hərbi Komitə üzvləri dövlət siyasətini İKMŞ-in digər üzvlərindən gizli şəkildə müəyyən etmişdir. Mülki rəhbərlik bunu aşkar etdikdə, Mənsur əl-Atraş onların fikirlərini mülki üzvlərə çatdırmaq üçün rəsmi əlaqələndirici təyin olunmasını təklif etmişdir. Bundan sonra Məhəmməd Ümran mülki rəhbərliyə Komitənin planları barədə məhdud məlumat verməyə başlamışdır. Eyni zamanda silahlı qüvvələrdə vəzifələrin Hərbi Komitə üzvlərinə yaxın ələvi qohum və tərəfdarlarla doldurulması siyasəti həyata keçirilmişdir.

İlkin mərhələdə hərbi komitəni sonradan parçalayacaq ixtilafların əlamətləri müşahidə olunmamışdır. Üzvlər ölkəni inkişaf etdirmək məqsədi ətrafında birləşmişdir. 9 mart 1963-cü il tarixində İKMŞ Lüəyy Ətasini həbsdən azad etmiş, ona general-leytenant rütbəsi vermiş, baş komandan və İKMŞ sədri təyin etmişdir. O, faktiki olaraq dövlət başçısı olmuşdur. Ziyad Həriri baş qərargah rəisi təyin edilmişdir. Ətasi və Həriri yüksək vəzifələr tutmuşdur, lakin İKMŞ-yə meydan oxuya biləcək müstəqil siyasi dayağa malik olmamışdır. Nasirçi zabitlərə də mühüm postlar verilmiş, Məhəmməd əs-Sufi müdafiə naziri, Rəşid əl-Qutayni isə baş qərargah rəisinin müavini olmuşdur. Buna baxmayaraq, tərkibini beş yeni üzvlə genişləndirmiş Hərbi Komitə real hakimiyyət rıçaqlarını bəəsçilərin əlində saxlamışdır. Komitə İKMŞ iclaslarından əvvəl dövlət siyasətini müəyyənləşdirmiş və beləliklə faktiki hakimiyyət mərkəzinə çevrilmişdir.

Ümran əvvəlcə Homsda 5-ci Briqadanın komandanı təyin edilmiş, iyun ayında isə 70-ci Zirehli Briqadanın komandanlığına yüksəldilmişdir. Zabitlərin İşləri Bürosunun rəhbəri kimi Sələh Cədid dostlarını yüksək vəzifələrə gətirmiş, rəqiblərini uzaqlaşdırmış və bir sıra bəəsçiləri mühüm postlara yerləşdirmişdir. Hərbi komitənin yeni üzvlərindən olan Əhməd Süveydani hərbi kəşfiyyatın rəhbəri, Məzyəd Hüneydi isə hərbi polisin rəhbəri təyin edilmişdir. Hüms Hərbi Akademiyası bəəsçilərin nəzarətinə verilmiş, yüzlərlə bəəsçiyə, o cümlədən Hafiz Əsədin qardaşı Rüfət Əsədə sürətləndirilmiş hərbi hazırlıq kursu keçilmiş və sonradan onlara komandanlıq vəzifələri verilmişdir. Hafiz Əsəd Suriya Hərbi Hava Qüvvələrinin faktiki rəhbərinə çevrilmişdir. Bu, onun yaşına görə sürətli yüksəliş hesab olunmuşdur. Hərbi komitə üzvləri cəmiyyət tərəfindən ölkənin real rəhbərləri kimi qəbul ediləcək qədər yaşlı olmadığından, Komitə polkovnik Əmin Hafizi daxili işlər naziri təyin etmişdir.

## Təmizləmələr
Şimali Suriyada və Dəməşqdə davamlı nasirçi nümayişlər, Camal Ətasi kimi birlik tərəfdarı bəəsçi liderlərin təzyiqi, eləcə də bəəsçilərin kütləvi dəstəyinin zəifliyi yeni hökuməti Misir və İraqla birlik danışıqlarına sövq etmişdir. Hər iki ölkədə 1963-cü ildə BƏR tərəfdarı zabitlər əvvəlki hökumətləri devirmişdir. 17 aprel 1963-cü il tarixində mərhələli birlik razılaşması əldə edilmiş, üç dövlətin federativ birlikdə birləşməsi və Camal Əbdül Nasirin prezident və silahlı qüvvələrin ali baş komandanı olması nəzərdə tutulmuşdur.

Buna baxmayaraq, 28 aprel–2 may 1963-cü il tarixlərində bəəsçilərin nəzarətində olan hərbi komitə silahlı qüvvələrdə yüksək vəzifələr tutan 50-dən çox nasirçi zabiti vəzifədən uzaqlaşdıraraq razılaşmadan faktiki imtina etmişdir. Bunun ardınca Misir radiosu vasitəsilə geniş təbliğat kampaniyası başlamış, bəəsçilər tənqid edilmişdir. Hələb, Dəməşq, Həma və digər şəhərlərdə birlik tərəfdarı kütləvi iğtişaşlar baş vermişdir. Təmizləmələrə etiraz olaraq müdafiə naziri Məhəmməd Sufi, baş qərargah rəisinin müavini Rəşid Kütayni və digər nasirçi nazirlər istefa vermişdir. Bu proses Suriya ordusunun yeni bəəsçi istiqamətdə yenidən qurulması ilə nəticələnmiş, sünni zabitlərin böyük hissəsi kənarlaşdırılmış, onların yerini rejimə sadiq ələvi zabitlər tutmuşdur. Bu dəyişiklik ölkə daxilində narazılıq doğurmuş, ziyalılar mətbuat və nəşrlərdə rejimin məzhəbi xarakterini tənqid etməyə başlamışdır.

19 iyun 1963-cü il tarixində baş qərargah rəisi Ziyad Həriri baş nazir Bitar, Mişel Əfləq və təhsil naziri Sami Dürubi ilə birlikdə rəsmi səfərlə Əlcəzairə getmişdir. Onun yoxluğundan istifadə edən hərbi komitə Həririnin tabeliyində olan təxminən 30 yüksək rütbəli, əsasən siyasi baxımdan müstəqil zabiti vəzifədən uzaqlaşdırmışdır. Həririyə birbaşa Suriyanın ABŞ-dəki səfirliyinə uçaraq hərbi attaşe vəzifəsinə başlamaq tapşırılmışdır. Həriri bu qərara etiraz olaraq 23 iyun 1963-cü il tarixində Beyrut üzərindən Suriyaya qayıtmış, lakin nəticə əldə edə bilməmiş və 8 iyulda Fransaya könüllü mühacirətə getmişdir. Hərbi komitənin Həririni kənarlaşdırması Bitarın narazılığına səbəb olmuşdur, çünki o, Həririni komitənin hökmranlığına qarşı son hərbi əks-çəki kimi görmüşdür.

Təmizləmələrə baxmayaraq, nasirçilər orduda hələ də müəyyən təsirə malik olmuşdur. 18 iyul 1963-cü il tarixində Casim Əlvanın rəhbərliyi və Misir kəşfiyyatının dəstəyi ilə yeni hökumətə qarşı gündüz vaxtı çevriliş cəhdi edilmişdir. Şəxsən Əmin əl-Hafizin müdafiə etdiyi Ordu Qərargahı və radio stansiyası hücuma məruz qalmış, toqquşmalar nəticəsində mülki şəxslər də daxil olmaqla yüzlərlə insan həlak olmuşdur. Çevriliş cəhdi uğursuzluqla nəticələnmiş, 27 zabit həbs edilərək edam olunmuşdur. Bu, Suriyada uğursuz çevriliş iştirakçılarına qarşı nadir hallarda tətbiq edilən ölüm cəzası olmuşdur; adətən sürgün, həbs və ya xarici diplomatik vəzifəyə göndərilmə tətbiq edilirdi. Prezident Lüəyy Ətasi edamları bəyənmədiyini göstərərək istefa vermişdir. Casim Əlvan və onun yaxın tərəfdarları qısa müddət gizlənsələr də, sonradan yaxalanaraq hərbi məhkəməyə çıxarılmış, dövlətə xəyanətdə təqsirli bilinmiş və ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. Onlar bir il sonra azad edilmiş və Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasir və İraq Prezidenti Əbdüssəlam Arifin müdaxiləsi nəticəsində sürgünə göndərilmişdir.

ABŞ tədqiqatçısı Robert Devid Kaplan yazmışdır ki, 1963-cü ildə Bəəs Partiyası nəhayət, hərbi çevriliş nəticəsində Dəməşqdə hakimiyyətə gəlmişdir, lakin onun ideologiyasından daha əhəmiyyətlisi artıq nəzarəti ələ alan zabit korpusunun etnik tərkibi olmuşdur. Fransızların azlıqları, xüsusilə nüseyriləri Levent Ordusu sıralarına məqsədyönlü şəkildə cəlb etməsi nəticəsində nüseyrilər, demək olar ki, hiss olunmadan, ordunu daxildən tədricən ələ keçirmişdirlər. Nüseyrilər Suriya əhalisinin cəmi 12 faizini təşkil edirdilər, lakin onlar gənc zabit korpusunda üstün mövqeyə sahib olmuşdular.

Bu hadisələr nasirçilərin Suriya hərbi və mülki institutlarındakı təsirinin sonunu gətirmiş, bəəsçi Hərbi Komitə ölkənin yeganə hakimiyyət mərkəzinə çevrilmişdir. Misirlə münasibətlər kəskin pisləşmiş, Nasir radio çıxışlarında bəəsçiləri qatil və faşist kimi təqdim etmiş, onların sərt sekulyarizmə üstünlük verməsini və rəhbər vəzifələrdə çoxlu sayda sünni olmayan müsəlmanın, xüsusilə nüseyrilərin yer almasını tənqid etmişdir. O, 17 aprel birlik sazişindən də çıxdığını elan etmişdir. Çevriliş və sonrakı təmizləmələrin mühüm nəticələrindən biri neo-bəəsçi zabit korpusunda ələvi komandanların üstünlük qazanması olmuşdur. Sonrakı dövrdə gənc yeni bəəsçi zabitlər partiyanın "köhnə qvardiyası"na qarşı çıxaraq 1966-cı il çevrilişinə zəmin yaratmışdır.

## Qeydlər

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

*
* 
* 
* 
*
* 
* 
*