open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarixin sonu

**Tarixin sonu** — nə vaxtsa bəşəriyyət tarixinin monotonlaşacağı, yavaşlayacağı və ya sona çatacağı (yəni varlığın hansısa ideal və ya son nöqtəsinə çatacaq) haqqında fəlsəfi fərziyyə. Tarixin sonlanması bir məqsəd ideyası ilə əlaqələndirilir ki, ona çatdıqdan sonra əvvəlki tarixi sövq edən ziddiyyətlər aradan qalxır və yeni, tələsik və birbaşa inkişafın təsvirini adi mənada tarix adlandırmaq çətindir.

Tarixin sonu ideyası tarixin dövri təbiəti haqqında qədim anlayışların inkarı kimi yaranmışdır:

* Xristianlıqda tarixin sonu İsa Məsihin İkinci gəlişi ilə bağlı peyğəmbərliklərin yerinə yetirilməsi ilə əlaqələndirilir;
* 18-ci əsrin utopik nəzəriyyələrində ideal cəmiyyət intellektual və sosial bərabərsizliyin aradan qaldırılması (Kondorsedə) və bütün insan istəklərinin ödənilməsi (Yumda) ilə xarakterizə olunurdu;
* Marksizmdə “tarixdən əvvəlki” dövrün sonu, marksistlərin tarixin mühərriki hesab etdikləri sinfi mübarizənin olmayacağı yer üzündə sinifsiz və dövlətsiz kommunist cəmiyyətinin qurulması kimi başa düşülürdü. Marksın fikrincə, “insan cəmiyyətinin tarixdən əvvəlki dövrü burjua ictimai formasiyası ilə başa çatır”. Marks tarix ideyasını başlanğıcı və sonu olan bir proses kimi tarixin 1806-cı ildə sona çatdığını düşünən Hegeldən götürmüşdür. Xristianlar kimi, Marks da “tarixdən əvvəlki”dən sonra başlayacaq bəşər cəmiyyətinin tarixinin təfərrüatlarını verməmişdir;
* Nasizmdə tarixin sonu, geniş ərazisində, sakit uzunmüddətli mövcudluq üçün bütün lazımi resurslara malik olan ari dövlətinin yaradılmasında göründü (“ Minillik Reyx ”);
* 20-ci əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ilə əlaqədar olaraq tarixin sonu ideyası müasir dünyada Qərb liberal sivilizasiyasının yekun qələbəsi tezisi ilə əlaqələndirilməyə başladı. Bu yanaşma F.Fukuyamanın 1989-cu ildə dərc edilmiş məqaləsində və ardınca 1992-ci ildə “ Tarixin Sonu və Sonuncu İnsan ” kitabında ciddi tənqidlərə məruz qalmış məqaləsində ətraflı təsvir edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Dünyanın sonu
* Esxatologiya
İnsayt

**İnsayt**  (), **aydınlanma**  — uzun müddət davam edən şüursuz zehni fəaliyyətin nəticəsi olan problemin həllinin qəfil şüurlu tapılması *(bax [[evrika]])*. Psixoterapiyada insayt bir insanın öz vəziyyətinin və ya probleminin səbəblərini dərk etməsinə, aydınlanma və katarsis ilə müşayiət olunmasına aiddir.

İnsaytların yaranmasına insan fəaliyyətindəki dəyişiklik, eləcə də həyat stereotipləri kömək edir. Bundan əlavə, şüuru aktivləşdirmək üçün işgüzar oyunlar və beyin fırtınası kimi xüsusi texnologiyalar mövcuddur. Psixodramada insight fəal şəkildə istifadə olunur  .

İnsayt anlayışı geştalt psixologiyasının ayrılmaz hissəsidir. Bu termin ilk dəfə 1925-ci ildə Volfqanq Köler tərəfindən istifadə edilmişdir. Kölerin insanabənzər meymunlarla apardığı təcrübələrdə, onlara yalnız dolayı yolla həll edilə bilən problemlər təklif edildikdə, meymunların bir neçə uğursuz sınaqdan sonra aktiv hərəkətlərini dayandırdıqları və sadəcə ətrafdakı obyektlərə baxmağa başladıqları, bundan sonra tez bir zamanda düzgün həllə gələ bildikləri göstərildi. 

Bu konsepsiya daha sonra Karl Dunker və Maks Verteymer tərəfindən insan təfəkkürünün bir xüsusiyyəti kimi istifadə edilmişdir ki, burada həll ətraflı təhlil nəticəsində deyil, bütövün spekulyativ dərk edilməsi ilə əldə edilir.

## İstinadlar
Ekstrapolyasiya

**Ekstrapolyasiya** ( - xaricdə, kənarda, arxada, istisna olmaqla və  - düzgün, dəyişdir) — riyaziyyat və statistikada, funksiyanın verilmiş qiymətlər ''arasında'' deyil, verilmiş intervaldan *kənarda* yaxınlaşdırıldığı xüsusi yaxınlaşma növü. Başqa sözlə, ekstrapolyasiya funksiyanın qiymətlərinin təxmini müəyyən edilməsidir f(x) nöqtələrində  x , seqmentdən kənarda uzanır [x_0, x_n], nöqtələrdəki dəyərlərinə görə x_0  .

Daha ümumi mənada **ekstrapolyasiya** obyekt və ya hadisələrin hər hansı bir hissəsi ilə bağlı çıxarılan nəticələrin bu obyektlərin və ya hadisələrin bütün toplusuna, eləcə də onların hər hansı digər hissəsinə ötürülməsidir  .
Materiklərin dreyfi nəzəriyyəsi

**Materiklərin dreyfi nəzəriyyəsi** 1912-ci ildə alman coğrafiyaşünası Alfred Vegener tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Bu fikrə ilk gələn Vegener olmamışdır. Afrika və Cənubi Amerika sahillərinin konturlarının üst-üstə düşməsi 1620-ci illərdə Frensis Bekon tərəfindən qeyd edilmişdi. Materiklərin hərəkəti ideyası 1668-ci ildə fransız ilahiyyatçısı Franko Plake tərəfindən irəli sürülmüşdür. Alman ilahiyyatçısı Teodor Liliental 1756-cı ildə Afrika və Cənubi Amerika sahillərinin bir-birinə tam uyğun olduğunu irəli sürərkən Bekondan da irəli getmişdir. Parisdə yaşayan amerikalı Antonio Snayder 1858-ci ildə Yerin soyuduqca qeyri-bərabər sıxıldığını və bu səbəbdən səthdəki materialın parçalandığını irəli sürmüşdür. O, həmçinin iki qitə üçün ümumi olan dağ süxurları və fosilləri təqdim etmişdi .

## Vegener nəzəriyyəsi

Tədrici kontinental dreyf ilk elmi nəzəriyyəsi alman meteoroloqu və geoloqu Alfred Vegener tərəfindən tərtib edilmişdir. 1912-ci ildə o, materiklərin geoloji quruluşunda çoxlu oxşarlıqlar, eləcə də geoloji keçmişdəki flora və fauna qalıqlarının ümumiliyinə diqqət çəkdi. Güclü sübut həm də uzaq dövrlərdə iqlimin üst-üstə düşməsi idi.

Vegener iddia edirdi ki, ilk dəfə Yerin səthində nazik qranit süxur təbəqəsi yaranıb. Zamanla qranit blokları böyük bir qitədə — təxminən 570–280 milyon il əvvəl Pangeyada cəmləşmişdir. Eyni zamanda, bu qitəni əhatə edən praokean meydana gəlmişdir. Pangeya daha sonra parçalandı və daha kiçik hissələrə parçalanmağa davam etdi. O illər üçün inqilabi olan bu nəzəriyyə bir çox anlaşılmaz geoloji faktları sadəcə olaraq izah edirdi.

Vegener qitələrin hərəkət mexanizmini Yerin fırlanması və Yerin, Günəşin və Ayın qarşılıqlı cazibəsi nəticəsində mərkəzdənqaçma qüvvələrinin təsiri ilə əsaslandırdı. O, Şimali Amerikanın Avropa və Afrikadan ayrılmasını, Atlantik okeanının meydana gəlməsini, eləcə də Amerika qitəsinin ön hissəsində Sakit okean platformasına irəliləyən Kordilyer və And dağlarının nəhəng qırışmış dağ silsilələrinin intensiv şəkildə formalaşmasını belə izah edirdi. Yerin fırlanma hərəkəti nəticəsində qitələrin qütblərdən ekvatora doğru sürüşməsi Avropa və Afrikanın toqquşmasına səbəb olmuş, nəticədə Afrikada Atlas dağları, Alp, Karpat, Dinar dağları və s. Avropadakı dağ silsilələri yaranmışdır. Himalay dağlarının görünüşü öz növbəsində Dekan yaylasının Asiya ilə toqquşmasının nəticəsi idi. Bu gənc dağ silsilələri Vegenerə görə ümumi qəbul edilmiş sürüşmə istiqamətlərinə demək olar ki, perpendikulyar olan qitələrin yavaş hərəkəti nəticəsində yaranmışdır. Köhnə dağ silsilələri müxtəlif istiqamətlərə yönəldilmişdir ki, Vegener bunu o zaman başqalarına həm qütblərin, həm də sürüşmə istiqamətindən asılı olan Yerin fırlanma oxunun yeri kimi izah edirdi. Alfred Vegenerin fərziyyəsi " mobilizm nəzəriyyələri" adlanırdı, mobildən — "hərəkət", "mobil".
Yerin gələcəyi

**Yerin gələcəyini** bir sıra amillər müəyyən edəcək: Günəşin parlaqlığının artması, Yerin nüvəsində istilik enerjisinin itməsi, Günəş sistemindəki digər cisimlərdən gələn pozulmalar, səthdəki plitələrin tektonikası və biokimyası. Üzərində ağıllı həyat əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edərsə, bu, həm də antropogen amillərlə əlaqədar olacaqdır. Milankoviçin nəzəriyyəsinə görə, planet Yerin orbital ekssentrikliyində, oxun əyilməsində və oxun presessiyasında dəyişikliklər səbəbindən buzlaşma dövrlərindən keçməyə davam edəcəkdir. Davam edən superkontinent dövrü nəticəsində plitə tektonikası çox güman ki, 250–350 milyon il ərzində superqitənin yaranmasına gətirib çıxaracaq və növbəti 1,5–4,5 milyard il ərzində Yerin eksenel əyilməsi 90°-ə qədər sapmalarla xaotik dəyişikliklərlə üzləşməyə başlaya bilər.

1–3 milyard ildən sonra Günəşin nüvəsində heliumun yığılması nəticəsində yaranan günəş radiasiyasının davamlı artması okeanların buxarlanmasına və kontinental dreyfin dayanmasına səbəb olacaqdır. 4 milyard ildən sonra Yer səthində artan temperatur sürətlə istixana effektinə səbəb olacaq. O vaxta qədər Yer səthindəki həyatın çoxu (hamısı olmasa da) yox olacaq. Planetin ən çox ehtimal olunan gələcək taleyi, qırmızı nəhəngə çevrildikdən və Yerin orbiti ilə kəsişmək üçün genişləndikdən sonra təxminən 5 milyard il sonra Günəş tərəfindən udulmaqdır.
Qulat

**Qulat-i Şiə** və ya **Qaliyyə ** — şiə teologiyasında bəzi Əhli-beytdən olan insanlara ilahilik aid edən və ya əsas şiələr tərəfindən "ifrat" olaraq təyin olunan ifrat qrupları (məzhəbləri) təsvir etmək üçün istifadə edilən bir termindir. Onu müəllihə də adlandırırlar. Sonrakı dövrlərdə bu termin 12 İmamçılar, Zeydilər və bəzən də mötədil İsmaililər tərəfindən qəbul edilməyən şiə qrupları üçün istifadə edilmişdir. İmamət əqidəsinə qarşı ifrat fikirlərə malik olan şiələrə bağlı qruplar və özlərini müsəlman kimi göstərən, Əliyə və onun nəslindən olan imamlara ilahilik və ya peyğəmbərlik aid edənlər üçün istifadə edilmişdir.

## Sözün mənşəyi
"Qaliyyyə" mötədillik həddini aşanlara verilən addır. Həddini aşmaq mənasında olan "gülüv" kökündən olan cəm isimdir və "mötədillik xəttini aşanlar" mənasındadır. Bu kökdən əmələ gələn "Qulat, eh'ul-gülüv, əshab'ül-gülüv" birləşmələri də eyni məna daşıyır.

## İnanclar
İmamiyyə ifratçılıq üçün üç xüsusiyyət müəyyən etmişdir; Hulul, reinkarnasiya və ibaha.

## Qaliyyə məzhəbləri
İlk qurulan Qulat məzhəbi "Abdullah ibn Səba" adlı yəmənli bir yəhudi tərəfindən qurulan Səbailik idi.

### Qulat-i Şiə firqələri
* Qulat-i Şiə
** Səbailik *([[Abdullah ibn Səba]])*
** Həttabiyyə *([[Əbül-Həttab əl-Əsədi]])*
*** Bəziqiyyə
*** Hattabiyet-ul Mutlakə
** Qeysanilər
*** Muxtariyyə/Qeysaniyyetül-Hullas
**** Hərbiyyə
**** Muaviyyə/Cənnahiyyə
***** Harisiyyə
**** Bəyaniyyə
*** Ravendiyyə
**** Rizamiyyə
***** Bü' Müslimiyyə
****** Sinbadiyyə
****** Bərkükiyyə
****** Havaliyyə
***** Muhammira
****** Muğannaiyyə
****** Xürrəmilik
******* Babəkiyyə
******* Mazyariyyə
****** Quliyyə
***** İsxaq et-Türkiyyə
**** Riyahiyyə
*** Kəbriyyə
** Qulat İmamiyyə
*** Muğıriyyə
*** Mansuriyyə
*** Azafirə
*** Albaiyəyyə *(Ulyaniyyə)*
*** Zəmmiyyə
*** Ayniyyə
*** Mimiyyə
*** Siniyyə
*** Muhammisə
*** Şûrayiyyə
*** Qurabiyyə
*** Zübabiyyə
*** Nusayriyyə
** Qulat Zeydilik
*** Carüdiyyə
*** Naimiyyə
*** Yaqubiyyə
** Qulat Batiniyyə *([[Batinilik]])*
*** Keyyaliyyə
*** Hakimiyyə *([[Druzlar]])*
*** Səbbahilər *([[Ələmut qalası|Ələmutlar]])*

## İstinadlar
Dualist monarxiya

**Dualistik monarxiya** — konstitusiya monarxiyasının iki növündən biridir (parlamentar monarxiya ilə birlikdə). Mütləq monarxiyadan parlamentli monarxiyaya keçidin tarixi formasını nəzərə alaraq demək olar ki, Dualistik Monarxiyada monarxın səlahiyyəti Konstitusiya ilə məhdudlaşdırılır, lakin monarx həm formal (Konstitusiya normalarına uyğun olaraq), həm də praktiki olaraq geniş səlahiyyətləri özündə saxlayır. demokratik təsisatların zəifliyinə görə) və bu dövlətin siyasi sisteminin mərkəzində dayanır. Dualistik monarxiyada hökumət rəsmi olaraq monarx və parlament qarşısında cavabdehdir, lakin praktikada Hökumət yalnız monarxa tabe olması ilə seçilir. Hazırda dualistik monarxiyanın müasir, yəni dəyişdirilmiş forması Mərakeş, İordaniya, Tayland, Nepal və Malayziyada qorunub saxlanılır. Çünki hazırda keçmişdə belə idarəetmənin ənənəvi forması özünü göstərib. Həmçinin bax: Monarxiya .

## İstinadlar
TEP80

**TEP80** () 1988–1989-cu illərdə istehsal edilmiş sovet teplovozudur. Bu modeldən cəmi iki ədə istehsal olunub. TEP80–0002 nömrəli model 5 oktyabr 1993-cü ildə 271&nbsp;km/saat sürət yığmaqla rekorda imza atıb.

## İstinadlar
Batler

* Batler (dairə, Pensilvaniya) — ABŞ-ın Pensilvaniya ştatında dairə.
* Batler qraflığı (Alabama) — ABŞ-nin Alabama ştatında qraflıq.
* Batler kitabxanası —

## Həmçinin bax
* Batler (soyad)
Qismət Gözəlov

**Qismət Füzuli oğlu Gözəlov** () — Azərbaycan Respublikasının Türkmənistandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.

## Həyatı
Qismət Gözəlov 1967-ci ildə Salyan rayonunda anadan olub. Ali təhsilini Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində ərəbşünaslıq ixtisası üzrə alıb.

1995-ci ildən etibarən Xarici İşlər Nazirliyində diplomat olaraq çalışıb. Xarici İşlər Nazirliyində işlədiyi 1995–1998-ci illərdə ölkəmizin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə əməkdaşlıq münasibətlərinə məsul olub və iki Zirvə Toplantısında iştirak edib.

1998–2011-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının İstanbuldakı Baş konsulluğunda vitse-konsul, konsul, baş konsul əvəzi, habelə müxtəlif dövrlərdə XİN-də şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

2012–2014-cü illərdə Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası Dövlət Başçıları Şurasının Qərarı ilə Təşkilatın Baş katibinin müavini vəzifəsinə təyin olunub.

2015–2018-ci illərdə Xarici İşlər Nazirliyinin İkinci Avropa İdarəsinin rəis müavini vəzifəsində işləyib.

2019–2022-ci illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı Dövlət Başçıları Şurasının Qərarı ilə Təşkilatın Baş katibinin müavini vəzifəsinə təyinat alıb.

Azərbaycan Prezidentinin 2023-cü il 29 avqust tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Türkmənistanda fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin edilib.

Ailəlidir, iki övladı var.

## İstinadlar
Beqmen

**Beqmen** (, ) — müxtəlif ölkələrdə fərqli mənalara malik olan termin.

Təriflərin bir qrupu səyahət ideyasına əsaslanır. İngilis dilində "bagman" 1808-ci ildən məlum olan səyyar satıcı üçün termindir. Avstraliyada bu, avara və ya evsiz adam mənasını verə bilər.

Bununla belə, bir çox başqa təriflər pul ətrafında cəmlənir. Siyasi fandreyzinqdə, ianə toplamaqda və ya başqa bir şəkildə siyasi kampaniyanın maliyyə tərəfində iştirak edən şəxslərə beqmen adı verilə bilər. Bu, terminin mənasının genişləyərək dövlət məmurları üçün rüşvət istəyənləri əhatə etməsinə səbəb olmuşdur.

Mütəşəkkil cinayətkarlıqda bir beqmen mühafizə raketləri və ya nömrələr oyununda iştirak edə bilər. O, pulu toplayır və ya paylayır. Bu cür fəaliyyətlərdə vasitəçi kimi çıxış edən beqmen həmçinin, **çatdırılmaçı** və ya **qaçan adam** adlandırılır. O, yığılan pulun bir hissəsini əldə edə bilər. Jurnalist Cek Şafer "beqmen"i jarqon termini olaraq "təslimatı həyata keçirən və digər cinayətkarlar üçün tapşırıqlar verən cinayətkarlar" olaraq təyin edir.

## İstinadlar
Kaporecime

**Kaporecime**, həmçinin **Kaporegime** və ya **Kaporejime** ( — «komanda» başçısı, qısaca **kapo**) — Siciliya mafiyası və ABŞ mafiyasında liderlik mövqeyi. "Kapo" bir "recime"yə və ya əsgərlərin "ekipajına" başçılıq edən və təşkilatda böyük statusa və nüfuza malik olan italyan cinayət ailəsinin "keçirilmiş üzvüdür". "Kaporecime" italyan sözüdür, Siciliyada ailə başçısını bildirmək üçün istifadə olunur. Ümumiyyətlə, bu termin əsgər heyətinə komandanlıq edən və bilavasitə don (boss), sottokapo və ya küçə bossuna hesabat verən mütəşəkkil cinayətkarlıq sindikatının bir bölməsinin rəhbərini göstərir. Qısaldılmış "*kapo*" variantı Latın Amerikası narkotik kartellərinin bəzi yüksək rütbəli üzvlərinə istinad etmək üçün də istifadə edilmişdir.

## İstinadlar
Əllamə

**Əllamə** — () Əllamə lüğətdə ərəbcə mübaliğə siğəsində çox bilən, çox məlumatlı şəxs mənasındadır. Amma bu ləqəb, "Ayətullah" kimi, ərəb, fars və urdu dilli ölkələrin müsəlman alimlərinin xüsusi titullarından biridir və başqa dillərdə (xüsusən də ingiliscə və azərbaycanca) konkret qarşılığı yoxdur.

## İzahı
Terminoloji baxımından İslam elmlərinə dərindən bələd olan alimə "əllamə" deyilir. Ayətullah adı kimi əllamə adı da bəzi müsəlman alimlərə verilən xüsusi addır. Əllamə sayılan alim ensiklopedik məlumata malik olur, bir neçə ixtisas üzrə mütəxəssis kimi tanınır. Əllamə rəsmi hövzə titulu, dərəcəsi deyil. Bu ad kiçik bir qrup İslam alimlərinə verilmişdir. Bəzən fəlsəfə, bəzən fiqh, bəzən də ədəbiyyat sahəsində söz sahibi olan böyük alimlər əllamə adlandırılır. Hazırda İslam dünyasında, imamiyyə cameəsində əllamə deyərkən Əllamə Təbatəbai nəzərdə tutulur. Amma ötən dövrdə böyük fəqih Əllamə Hilli bu adla yad edilib. Əllamə adlandırılan alimlər öz biliklərini dəlillərlə əldə etdiklərindən adətən filosoflar əllamə adlandırılıb.

Xacə Nəsirəddin Tusi – Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Həsən Tusi; Əllamə Bəşər kimi məşhurdur. 9 əsr filosofu Əllamə Cəlaləddin Dəvani, müasir fəqihlərdən olan Əllamə Əli Dəvani, müasir rical alimi Əllamə Şüştəri, 12 əsr alimi Əllamə Bəhrani, 11 əsr fəqihi və təfsirçisi Əllamə Feyz Kaşani, Məşrutə hamilərindən olan Əllamə Naini, müasir dövrün müctehidlərindən olan Əllamə Tehrani, müasir fəqih Əllamə Riyahi, Ələvi mədrəsəsinin təsisçisi Əllamə Kərbasçiyan, fəqih Əllamə Şerani, 8 əsr təfsirçisi Əllamə Seyid Heydər Amuli, müasir təfsirçi Əllamə Həsən Müstəfəvi, Mustədrək və Vəsailüşşiə müəllifi Əllamə Mühəddis Nuri, Əllamə İqbal Lahuri, Əllamə Seyid İsmail Bəlxi, Əllamə Seyid Səfdər Hüseyn Nəcəfi, Əllamə Talib Cohəri, Əllamə Şəmsəddin, ədib Əllamə Qəzvini, ədib və lüğətçi Əllamə Dehxuda, ədib Əllamə Humayi əllamə adlandırılmış alimlərdir.

## Əllamə ləqəbi ilə məşhurlar
Dini [və bəzən ədəbi] sahədə aşağıdakı şəxslər Əllamə kimi tanınır:
* Əllamə Hilli
* Əllamə Məclisi
* Əllamə Təbatəbai
* Əllamə Cəfəri
* Əllamə Əmini
* Əllamə Amuli
* Əllamə Həsənzadə Amoli
* Əllamə Şeyx Məhəmməd Hadi Mərifət
* Əllamə Şəmsəddin Amuli

## Həmçinin bax
* Ayətullah

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əsgər (mafiya)

**Əsgər** (, ) — həm ABŞ mafiyasının, həm də Siciliya Mafiyasının rəsmi iyerarxiyasında və ya kadrında ilk rəsmi səviyyəsi. Bu, həmçinin "Ndrangeta" və "Kamorra" kimi digər İtaliya cinayət təşkilatlarında rütbə kimi istifadə olunur. Əsgər rütbəsinə yüksəlmə komandanlıq zəncirində köməkçi səviyyədən yüksəlişdir. Mafiyanın təşəbbüskar üzvü olmayan tərəfdaşı – təşəbbüskar bir "keçirilmiş adam" olmaq və buna görə də əsgər rütbəsinə yüksəlmək üçün ailəyə özünü sübut etməli, "Omerta" andını içməlidir.

## İstinadlar
Suğra və oğulları (film, 2021)

**Suğra və oğulları** — İlqar Nəcəfin İkinci Dünya müharibəsindən bəhs edən filmi.

## Məzmun
Suğra (Günəş Mehdizadə) iki oğlu ilə birgə dağ kəndində yaşayır. Filmdə baş verən hadisələr kiçik oğul Bəxtiyarın (Hümbət Əhmədzadə) dilindən nəql edilir. Suğranın əri Böyük Vətən müharibəsində döyüşməkdədir . Suğra ərindən xəbər ala bilmir, bu ərəfədə isə onun böyük oğluna da çağırış vərəqi gəlir. Ərindən sonra oğlunu da itirəcəyindən narahat olan Suğra böyük oğlunu dağlarda gizlənən qaçaqların yanına göndərir. Bundan sonra, o, kolxoz sədrinin ağır əziyyətləri ilə üz-üzə qalır.

## Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifi:** İlqar Nəcəf, Asif Rüstəmov Roelof Jan Minnebo
: **Rejissor:** İlqar Nəcəf
: **Görüntü rejissoru:** Ayhan Salar
: **səs operatoru** Mixael Menzke
: **Baş prodüser:** Orman Əliyev
: **Bəstəkar:**Firudin Allahverdi

## Rollarda
:* Qurban İsmayılov
:* Günəş Mehdizadə
:* Xalidə Quliyeva
:* İlqar Cahangir
:* Rasim Cəfər
:* Aydan Həsənzadə
:* Hümbət Əhmədzadə
:* Paşa Məmmədli
:* Rizvan Ələsgər (titrlarda Rizvan Ələsgərov kimi yazılıb)

## Xarici keçidlər
* https://www.youtube.com/watch?v=Y_eyEeR1xAg
* https://azertag.az/xeber/sugra_ve_ogullari_bedii_filmi_kinoteatrda-2448926
* https://report.az/medeniyyet-siyaseti/sugra-ve-ogullari-filmi-dunya-premyerasina-hazirlasir/
Sottokapo

**Sottokapo** () və ya **alt boss** () — müəyyən mütəşəkkil cinayət qruplarının, xüsusən də Siciliya, yunan və ABŞ mafiya cinayət ailələrində rəhbərlik strukturunda bir mövqe. Sottokapo bossdan sonra ikinci komandadır. Sottokapo həmçinin bütün kapolara və onun əsgərlərinə cavabdehdir. Sottokapo bəzən ailə üzvüdür, məsələn, bossun oğulu. Boss xəstələnərsə, öldürülərsə və ya həbs olunarsa, ailənin rəhbərliyinə sottokapo keçir. Bununla belə, küçə bossunun mövqeyi müasir dövrdə sottokapo dərəcəsinə bir qədər meydan oxumuşdur. Vəzifə ən azı 1960-cı illərin ortalarından bəri Genuya cinayət ailəsində qurulmuşdur.

## İstinadlar
Kriminal avtoritet

**Kriminal avtoritet**, həmçinin **cinayət bossu**, **don** və ya **xaç atası** — cinayət təşkilatına rəhbərlik edən şəxs.

## Təsviri
Tipik olaraq, kriminal avtoritet təşkilatın digər üzvləri üzərində tam nəzarətə malikdir. Hiyləgərlik, strateji düşüncə və şəxsi cəsarət, mətanət və amansızlıq səbəbindən ondan qorxulur və ona hörmət edilir. Bu, kriminal avtoritetlərə müvəffəqiyyətlə təşkilata rəhbərlik etməyə və cinayət fəaliyyətində uğurlu olmağa imkan verir.

## Keçmiş SSRİ
SSRİ və postsovet məkanında dünya kriminal təcrübəsində analoqu olmayan özünəməxsus kriminal aləm iyerarxiyasını formalaşdırılmışdır. Onun əsasını "**[[qanuni oğru]]**" ("**oğrular"** və ya "**qanunçular**") düşüncəsi təşkil edir. "Qanuni oğrular" institutu 1930-cu illərdə formalaşmış və ciddi məcəllənin (oğru qanunu), habelə müstəsna məxfiliyin mövcudluğu ilə səciyyələnirdi.

Bir çox digər cinayətkar icmalardan fərqli olaraq, qanuni oğruların aydın özəyi və rəhbərliyi, daimi fəaliyyət göstərən filialları yoxdur. Onlar "oğru" ənənələrinin sərt çərçivəsi ilə birləşən iştirakçıların formal olaraq tam bərabərliyi əsasında fəaliyyət göstərirlər. Bu icmanın rəhbər orqanı təşkilati qərarlar, o cümlədən cinayət dünyasına yazılı müraciətlər şəklində qəbul edən "sxodka"dır. "Qanuni oğrular" islah müəssisələrində cəza çəkən məhkumları həm apellyasiya, həm də rüşvət və ya hədə-qorxu ilə idarə etməyə çalışır.

Oğrular cəmiyyətinin funksiyalarına ayrı-ayrı cinayətkarların və onların qruplarının birliyi, cinayət fəaliyyətinin müəyyən sahələrinə nəzarət, kriminal mühitdə münaqişələrin həlli, ümumi cinayət fondlarının təşkili və istifadəsinə nəzarət ("obşak") və xarici ölkələrin cinayət təşkilatları ilə əlaqə saxlamaq aiddir.

"Qanuni oğrular" tək bir qrup deyil (onların arasında daimi hakimiyyət uğrunda mübarizə gedir, bir-birinə qarşı çıxan ayrı-ayrı qruplar fərqlənir), lakin Rusiyada koordinasiya funksiyasını yerinə yetirən və mütəşəkkil cinayətkarlıq sisteminin sabitliyini təmin edən onlardır.

İqtisadi cinayətlərə nəzarət edən və siyasi proseslərə təsir edən "qanuni oğrular" xüsusi təhlükə təşkil edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
T32 (tank)

**T32 tankı** və ya **T32 ağır tankı** (İngiliscə: T32 Heavy Tank) M4A3E2 Sherman "Jumbo"-nun müvafiq varisini yaratmaq üçün Birləşmiş Ştatlar Ordusu tərəfindən başladılmış olan ağır tank layihəsi idi. ABŞ ordusunun hərbi sursat şurası dörd ədəd prototip tankın istehsalına rəhbərlik etmişdir; Əsas məqsəd yeni tankın M26 Pershing ilə bir çox ümumi hissələri paylaşmasını təmin etməkdən ibarət idi. Əməliyyat mənzili düz yolda 160&nbsp;km olub, maksimum sürəti düz yolda saatda 35&nbsp;km təşkil etmişdir. Asqısı burulma çubuğudur.

## Tarixi və inkişafı
İkinci dünya müharibəsinin axırıncı mərhələlərində ümidverici performans nümayiş etdirməsinə baxmayaraq, M26 Pershing tanklarının almanların Tiger II kimi ağır tanklarının və tank ovçularının qarşısında zirehinin zəif olduğu düşünülürdü. Onun silahı qənaətbəxş zireh dağıtmaq qabiliyyətinə malik olsa da, özünün zirehinin düşmənin mərmilərini dayandırmaq üçün zəif olduğuna inanılırdı. 1945-ci ilin əvvəllərində M26 Pershing tanklarının əhəmiyyətli dərəcədə daha ağır variantını hazırlamaq üçün işlərə start verilmişdir. T29 layihəsindən əldə edilən məlumatlardan istifadə edilərək, zireh deşici, kompozit tərkibli döyüş sursatlarından istifadə edə bilən eksperimental 90&nbsp;mm-lik əsas silaha malik olan və daha da təkmilləşdirilmiş transmissiyadan istifadə edən birinci T32 tankı istehsal edilmişdir. Bu tankın üstünə quraşdırılmış olan T15E2 silahı Perşinqdə quraşdırılmış olan silahdan qat-qat güclü idi. Oxşar eksperimental 90&nbsp;mm-lik silahdan istifadə edən T26E4 Super Pershing-də olduğu kimi, uzun silah lüləsinin çəkisini tənzimləmək üçün qüllənin arxa hissəsində yerləşən əks çəki əhəmiyyətli dərəcədə artırılmışdır. T32E1 variantı ilə gövdəyə quraşdırılmış olan pulemyot qurğusunun ləğvi də daxil olmaqla, müxtəlif tədbirlərin görülməsi vasitəsilə frontal zirehdəki zəif nöqtələr aradan qaldırılmışdır. Bütün dəyişikliklərin məntiqi nəticəsi olaraq tankın artan çəkisinə görə yer təzyiqini azaltmaq üçün M26 şassisinə hər iki tərəfdən əlavə olaraq bir ədəd yol təkərləri əlavə edilmişdir və bununla da, yol təkərlərinin ümumi sayı yeddiyə çatdırılmışdır. İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra layihə ləğv edilmiş və texnika hissələrə ayrılaraq məhv edilmişdir.

## İstinadlar
Petux

**Petux** və ya **xoruz** (), həmçinin **keçi** və ya **kozyol** (), **çmo** (), **mavi** və ya **qoluboy** (), **incidilmiş**, **küsdürülmüş**, **sındırılmış**, **pərt olunmuş**, "**obıjenniy**" () — cinayət jarqonunda həbsxana iyerarxiyasında ən aşağı səviyyəni tutan şəxsi, passiv homoseksualı və ya adətən məhbus etikasının kobud şəkildə pozulmasına görə zorla homoseksual cinsi əlaqəyə girmiş şəxsi  ifadə edən anlayış. "Petux" həmçinin, Azərbaycanda homoseksuallara qarşı istifadə edilən təhqiredici sözdür.

## Hüquqi baxımdan
2015-ci ilin iyununda Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Rusiyanın ən yüksək rejimli koloniyalarından birində cəza çəkən, islah müəssisəsində mövcud olan həbsxana iyerarxiyasına qarşı çıxış edən məhbusun şikayətini qəbul etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (аннотация , копия статьи)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (копия )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Babəkiyyə

**Babəkiyyə** və ya **Məzyariyyə**   —  Transubstantiasiya və reenkarnasiyaya inanan Hürrəmiyənin davamı olan Qulat-i Şiə məzhəbi.

## Hürrəmilərin davamçıları olan Babəkilər
Onlar sələfləri Hürrəmilərin dünyada həmişə bir peyğəmbər olacağına, yer üzünün peyğəmbərsiz qala bilməyəcəyinə, peyğəmbərliyin ancaq peyğəmbərlik yolu ilə keçə biləcəyinə inandıqlarına uyğun olaraq, Babək Xürrəminin peyğəmbər olduğunu iddia edirdilər.
## Babək Hürrəminin ilahiliyi
İbn Nedimin Babəkin ilahlıq iddiasına cəhd etdiyi qeydindən də anlaşıldığı kimi, Hürrəmiyənin davamı olan Qulat-i Şia bir təriqət meydana gətirmişdir. Babək Hürrəminin öz ilahiliyindən başqa, Hürrəmiyədən aldıqları siyasi taktiki dəyişikliklərdən ibarət idi.
## Babəkilərin İslam anlayışı və əməlləri
Övladlarını Quran kurslarına göndərsələr də, namaz qılmayıb, Ramazan orucu tutmazlarmış. Bundan əlavə, kafirlərlə cihada getməyi lazımsız hesab edən bir icma qurmuşlardır.

## Məzyəriyyə təriqətinin yaranması və Məzyar üsyanı
Babək üsyanında Babək Hürrəmiyə ən güclü dəstək verənlərdən biri də Babəkiyyə təriqətinin ən sadiq davamçılarından olan “Məz-Yar” olmuşdur. Orta əsr tarixçisi “Bəhaddin Məhəmməd ibn Həsən ibn İsfəndiyar” “Tarik-i Təbəristan” adlı əsərində, əslən dindar zərdüşt olan və miladi IX əsrdə Abbasi xilafətinə qarşı 839-cu ildə qiyam qaldıran Məzyarın bu sözləri dediyi bilinir: .

## Məzyarın ölümü
Məzyar və Babək Hürrəmi birlikdə Abbasi xəlifəsi Əbu İshaq əl-Mötəsim bil-Lahın onlara qarşı göndərdiyi qoşunların əksəriyyətini dəf edə bilsələr də, qardaşı Kuhyarın xəyanətinə məruz qalan Məzyar nəhayət əsir götürülür. O, Bağdadda edamını gözləyən zaman xəlifənin cəlladları tərəfindən camaat qarşısında işgəncələrə məruz qalmamaq və alçaldıcı şəkildə edam edilməmək üçün zəhər içərək həyatına son qoyur.
## İstinadlar
Obşak

**Obşak** (), **oğru kassası** və ya **qazan** — kriminal jarqonda kriminal cəmiyyət arasında qarşılıqlı yardım fondu. "Obşak"ın iki növü var – azadlıqdan məhrumetmə yerlərində və azadlıqdan məhrumetmə yerlərindən kənarda. Oğruların qanunlarına görə, "obşak"a töhfələr könüllü olmalıdır, baxmayaraq ki, praktikada bu tələb həmişə yerinə yetirilmir.

"Obşak" cinayətkarların ("qanuni oğru" və ya "vəziyyətə baxan") etibarından istifadə edən nüfuzlu cinayətkar liderin nəzarəti altındadır. Ümumi fondun toplanması, saxlanması və istifadəsi qaydalarının pozulması ciddi şəkildə cəzalandırılır. "Obşak"ların formalaşması XX əsrin əvvəllərindən əvvəl başlamışdır.

## Həbsxanalarda
Azadlıqdan məhrumetmə müəssisələrində pul, yemək, siqaret, çay və əşyalardan ibarətdir. Regional "obşak"lar pul köçürmələri və vəsaitləri hesabına doldurulur. "Obşak"ın vəsaitləri administrasiyaya rüşvət vermək və çətin vəziyyətdə olan məhbuslara və ya onların ailələrinə dəstək vermək üçün istifadə olunur. Yalnız müəyyən kateqoriyalı məhbuslar ("blatnıye") köməyə arxalana bilər. "Keçi" və ya "petux" kateqoriyasından olan məhbuslar öz "obşak"larını yarada bilərlər.

## Həbsxanadan kənarda
Həbsxanalardan kənarda "obşak" cinayət fəaliyyətindən əldə edilən gəlirlərdən formalaşır: peşəkar cinayətkarların töhfələri, reketçilik, sahibkarlar arasında mübahisələrin həllində kömək üçün mükafatlar. Bu, yeni cinayətlərin təşkili, vəzifəli şəxslərə və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarına rüşvət vermək, azadlıqdan məhrumetmə yerlərində məhbuslara maddi yardım göstərmək üçün ("oğlanları zonda isti saxlamaq üçün") istifadə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *Ионенко О. С.* Региональные особенности организованной преступности (на примере Республики Татарстан)  // Организованная преступность и коррупция: результаты криминолого-социологических исследований. — Саратов: Сателлит, 2005, Вып. 1. — С. 21–27
* *Кутякин С.* История развития, понятие и содержание феномена "воры" в местах лишения свободы России // Право и жизнь, 2006
* Бабки общаковые // Уголовная империя
* *Яковлев Н.А.* Передел собственности организованными преступными группировками: цель, метод, последствия  // Современные разновидности российской и мировой преступности: состояние, тенденции, возможности и перспективы противодействия / Сборник научных трудов под ред. д.ю.н., проф. Н.А. Лопашенко. — Саратов: Саратовский Центр по исследованию проблем организованной преступности и коррупции: Сателлит, 2005. — С. 198–200.
Verbascum phlomoides var. cuspidatum

*  — Verbascum densiflorum bitki növünün sinonimi.
*  — Verbascum densiflorum bitki növünün sinonimi.
Qoto

**Qoto** – Yapon soyadı.

* Şuiçi Qoto – Yaponiya arxeoloqu.
* Yukio Qoto — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Miçi Qoto — Yaponiya qadın futbolçusu.

## Həmçinin bax
* Qoto adaları — Yaponiyanın qərbində, Naqasaki prefekturası ərazisində yerləşir.
The Times of Israel

***The Times of Israel*** — mərkəzi İsraildə yerləşən çoxdilli elektron qəzetdir. Qəzet 2012-ci ildə David Horovitz və Set Klarman tərəfindən təsis edilmişdir və əsasən İsrail, Yaxın Şərq və yəhudi dünyasındakı hadisələri sənədləşdirir. Qəzetin baş ofisi Qüds şəhərində yerləşir.

2014-cü ilin fevralında, yəni ki, nəşr olunmağa başladıqdan iki il sonra *The Times of Israel* qəzetinin oxucularının sayı iki milyona çatmışdır. 2017-ci ildə isə oxucularının sayı 3,5 milyon nəfər aylıq unikal istifadəçiyə qədər artmışdır. 2021-ci ilin statistik məlumatlarına əsasən qəzetin orta hesabla hər ay doqquz milyondan çox unikal istifadəçisi və hər ay 35 milyondan çox aylıq səhifə baxışı, eyni zamanda da, qəzetin bloq platformasında 9000 aktiv bloqçusu mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Fransua-Henri Pino

**Fransua-Henri Pino** (; ) — Fransa biznesmeni, lüks brend konqlomeratının prezidenti Fransua Pinonun oğlu və varisi. 2018-ci il 18 avqust etibarilə ailəsinin sərvətinin 30,5 milyard dollar olduğu təxmin edilən biznesmen dünyanın ən varlı adamlarından biri hesab olunur.

## Erkən həyatı
O, HEC Parisdə təhsil alıb. 1989-cu ildə "Pinault Distribution"dan sonra "France Bois Industries"in baş meneceri oldu.

1993-cü ildə xaricə işləməyə getdi (Afrika, DOM-TOM). 1997-ci ildə FNAC-ın baş direktoru təyin edilib. 2005-ci ilin mart ayında o, atasını əvəz edərək Pinault-Printemps-Redoute (PPR) prezidenti təyin edilərkən böyük bir sıçrayış etdi. 20 iyun 2007-ci ildə o, PPR qrupu tərəfindən törəmə şirkəti Sapardis vasitəsilə satın alındıqdan sonra Almaniyanın idman avadanlığı şirkəti Puma-nın idarə heyətinin sədri vəzifəsini icra etdi.

## İstinadlar
Ələddinin sehrli çırağı (dəqiqləşdirmə)

Ələddinin sehrli çırağı (film, 1979)

Ələddinin sehrli çırağı (film, 1966)

Ələddinin sehrli çırağı (film, 2019)
Radia Perlman

**Radia Perlman** (; ) — amerikalı proqramçı və şəbəkə mühəndisi. O, şəbəkə körpülərinin işləməsi üçün əsas olan  ixtirası ilə məşhurdur və bununla da "İnternetin anası" ləqəbini qazanmışdır.

## İstinadlar
Mister Olimpiya 1969

**Mister Olimpiya 1969** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca beşincisi. Beynəlxalq Bodibildinq və Fitnes Federasiyasının (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1969-cu ilin 13 sentyabrında Nyu-York şəhərində, Bruklin musiqi akademiyasının binasında keçirilmişdir.

Bu dəfəki yarışda iki qat Mister Olimpiyanın qalibi Serjio Olivanın rəqibi heç kimin tanımadığı Arnold Şvartsnegger idi. O zamanın mütəxəssilərin fikrinə görə bu yarışma "bodibildinq tarixinin ən böyük qarşılaşması" idi. Yarış Olivanın qələbəsi ilə yekunlaşdı. Bununlada o bu yarışı ardıcıl 3 dəfə qazanan ilk, eyni zamanda Arnold Şvartseneggerə qalib gəlmiş yeganə idmançı oldu. Arnoldun söylədiklərinə görə o yarışdan sonra özünə söz vermişdir ki, bir daha Serjio Olivaya məğlub olmayacaq və sözünü də tutmuşdur: Növbəti üç qarşılaşmanın hamısında o Serjio Olivaya qalib gəlmişdir.

## Nəticələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mr. Olympia
Elif

**Elif** — ad.

* Elif Şafak — türk əsilli romançı.
* Elif Elmas — Şimali Makedoniyalı peşəkar futbolçu.
* Elif Pektaş ― Türk kino aktyorudur.
Güləbird SES

**Güləbird su-elektrik stansiyası** — Həkəri çayı üzərində yerləşən 8 meqavat gücündə SES. Prezident İlham Əliyev 14 fevral 2021-ci ildə işə salıb. Qubadlı rayonunun Xanlıq kəndini, Laçın rayonunun cənub hissəsini və ərazidə yerləşən digər infrastruktur layihələrini elektrik enerjisi ilə təmin edəcək.
Bu, azad edilmiş torpaqlarda istismara verilən birinci elektrik stansiyasıdır. Laçın rayonu işğaldan azad olunandan ay yarım sonra artıq burada su-elektrik stansiyası istismara verilib.

## İstinadlar
120 mm-lik M1 zenit silahı

**120 mm-lik M1 zenit silahı** Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusunun İkinci dünya müharibəsidövründə istifadə etmiş olduğu standart ağır zenit silahıdır. Onun maksimum hündürlük diapazonu maksimum 60.000 ft, ləqəbi isə *stratosfer silahı ()* olmuşdur. Bu silahlar Amerika ordusunun xidmətində olan aparıcı zenit müdafiə sistemlərindən biri hesab olunurdu.

## Silahın ümumi xüsusiyyətləri
* Növü: zenit silahı
* İstehsal olunduğu yer: ABŞ
* İstifadəçisi: ABŞ Ordusu
* İstifadə edilmiş olduğu müharibələr: İkinci dünya müharibəsi və Koreya Müharibəsi
* Çəkisi: 22.136 Kiloqram
* Uzunluğu: 3.39 m
* Lüləsinin uzunluğu: 7.16 m
* Çapı: 120 mm L/60

## İstinadlar
Kaster bucağı

**Kaster bucağı** və ya **Təkər bucağı** — avtomobildə, motosikletdə, velosipeddə, digər nəqliyyat vasitəsində və ya gəmidə, təkərin sükan oxunun avtomobilin yan tərəfdən göründüyü kimi yönəldilmiş şaquli oxundan bucaqlı yerdəyişməsi. Qoşa top birləşməli asqılı avtomobildə sükan oxu yuxarı kürəcikli birləşmənin mərkəzindən aşağı top birləşməsinin mərkəzinə və ya kral sancaqları olan avtomobillər üçün kral sancaqlarının mərkəzinə keçən xəyali bir xəttdir.

Kaster təkərin hərəkət istiqamətinə uyğunlaşmasına səbəb olur və bu, təkərin yerdəyişməsi və ya təkər bucağı ilə həyata keçirilir. Təkərin fırlanması, alış-veriş arabasının ön təkərlərində olduğu kimi, sükan oxunu təkərin fırlanma oxundan irəli aparır. Kaster bucağı sükan oxunu şaquli tərəfdən hərəkət etdirir.

## İstinadlar
680-ci illər

**680-ci illər** — Qriqori təqvimində 680-ci il yanvarın 1-də başlayan və 689-cu il dekabrın 31-də bitən onillikdir.

## Doğulanlar
## Vəfat edənlər
*Büreydə ibn əl-Hüseyb

## İstinadlar
Mərceyi-təqlid

**Mərceyi-təqlid** və ya **Mərce** (, ) — Şiə məzhəbi olan Cəfəriliyin fiqhi məktəblərindən biri olan Üsulliyə görə, fətvası tətbiq edilən ictihadı olan ən mötəbər ayətullaha verilən addır. Bu məqama çatan ayətullahlara "ən üstün olan" mənasını verən "əl-uzma" sifəti əlavə edilir və beləliklə, onlara böyük ayətullahlar deyilir. Təqlid üçün müraciət edəcək şəxs mənasını verən bu başlıq XVIII əsrin sonlarından qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Mərceyi-təqlidlərin siyahısı
Savab

**Savab** () — "mükafat" mənasını verən ərəb termini. İslamda insanın etdiyi yaxşı işlər, vacib və nafilə ibadətləri yerinə yetirməsi hesabına qazandığı yaxşı əməllərə verilən addır. Bunun əksi günahdır və insanlar haramları etməklə, vacib olanları tərk etməklə, pis işlər görməklə günah qazanırlar. Buna görə də, axirətdə savabları günahlarından böyük olanlar əbədi səadətə qovuşaraq cənnətə göndəriləcək, günahları savablarından böyük olanlar isə əzaba düçar olacaqlar. Əhli-sünnə arasında ümumi rəy belədir ki, möminin günahları savabından çox olsa belə, onun əzabı əbədi olmayacaq və bir müddət günahlarının cəzasına məruz qaldıqdan sonra cənnətə aparılacaqdır. Xaricilərdə günahkar dindən çıxmış hesab edilİr və buna görə də onları öləndə əbədi əzab görə bilər.

## İstinadlar
Ələddinin sehrli çırağı (film, 1966)

**Ələddinin sehrli çırağı** (rusca: **Волшебная лампа Аладдина**, Rom: *Volşebnaya lampa Aladdina*) — "Min bir gecə" nağıllarında adı keçən Ələddinin nağılının əsasında rejissor Boris Rytsarev tərəfindən 1966-cı ildə çəkilmiş olan sovet fantastika filmidir.

## Süjet xətti

Ələddin yoxsul ailədə böyümüş gəncdir. Sultanın qızı şahzadə Budurun yer üzünün ən gözəl qadını olduğunu yaxşı bilir. Ancaq şahzadənin üzünü heç vaxt görməyib. Çünki zalım Sultan qızına baxmağa cürət etmiş insanların boynunu vurdurur. Günlərin bir-günü şahzadə öz şıltaqlığı ilə Ələddini ona baxmağa vadar edir və onu ölüm təhlükəsi qarşısında qoyur. Ələddin keşikçilərdən qaça bilsə də, pisniyyətli cadugərlə rastlaşır. Cadugər onun bütün arzuları yerinə yetirə bilən sehrli çırağı axtarmasını istəyir. İçində cin oturan çırağı Ələddindən başqa heç kim tapa bilməz...

## İstinadlar
Rafah

**Rafah** və ya **Rəfah** (; ) — Qəzza zolağının cənubunda yerləşən şəhər. Qəzzə şəhərindən 30 kilometr cənub-qərbdə yerləşən Rafah qubernatorluğunun paytaxtıdır. 2017-ci ildə Rafahın 171,889 əhalisi var idi. İsrailin Qəzzə və Xan-Yunis şəhərlərini kütləvi bombardman etməsi və qurudan hücumları nəticəsində təxminən 1,4 milyon insanın Rafahda sığındığı güman edilir.

İsrail 1982-ci ildə Sinaydan geri çəkildikdə, Rafah tikanlı məftilli maneələrlə ayrılaraq Qəzzə və Misir arasında iki hissəyə bölünüb. Böyük bufer zonası yaratmaq üçün şəhərin mərkəzi İsrail və Misir tərəfindən dağıdılıb.

Rafahda Misirlə Fələstin Dövləti arasında yeganə keçid məntəqəsi olan Rafah Sərhəd Keçid məntəqəsi yerləşir. Qəzzənin yeganə hava limanı olan Yaser Ərəfat Beynəlxalq Hava Limanı şəhərin cənubunda yerləşir. Hava limanı 1998-2001-ci illərdə İsrail hərbçiləri (IDF) tərəfindən bombalanana və dağıdılana qədər fəaliyyət göstərib.
## İstinadlar
II Montezuma

**II. Montezuma** yada **II. Moktezuma** () — 1502-dən 1520-ci ilə qədər Tenoçtitlanı idarə edən Astek kralı.

Astek İmperatoru II. Montezuma, Meksikanın indiki paytaxtı Tenoçtitlandan idarə olunan Aztek İmperiyasının ən tanınmış və nüfuzlu hökmdarlarından biri idi. Montezuma həyatı və rəhbərliyi Astek sivilizasiyasının zirvəsində güclü və qarışıq bir dövrdə mühüm rol oynadı.

Montezuma 1466-cı ildə Tenoçtitlanda, Astek hökmdarlarının xidmətində olan yüksək rütbəli zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. O, gənc yaşlarında hərbi təlim keçmiş, hakimiyyətinə qədər müxtəlif müharibələrdə və diplomatik missiyalarda təcrübə toplamışdır.

Montezumanın taxta çıxması 1502-ci ildə baş verdi və onun hakimiyyəti dövründə o, Astek İmperiyasının zirvəsinə çatdı. Onun rəhbərliyi altında imperiya genişləndi, iqtisadiyyat çiçəkləndi və kültür fəaliyyətləri gücləndi. Montezuma öz dövrünün ən güclü hökmdarlarından biri kimi hörmət edilirdi və qonşu xalqlar arasında böyük hörmətə malik idi.

Bununla belə, Montezumanın hakimiyyəti də müxtəlif çətinliklərlə dolu idi. Xüsusilə, 1519-cu ildə ispan konkistadoru Ernan Kortesin Meksika sahillərinə gəlişi Montezumanın güclü imperiyasını çətin sınaqdan keçirdi. Kortesin irəliləməsi və onun rəhbərlik etdiyi ispan ordusunun texnoloji üstünlüyü Montezumanın güclü imperiyasını çətin vəziyyətə saldı.

Montezuma ispan fatehinin Tenoçtitlana doğru irəliləməsi ilə bağlı qərarsız idi və vəziyyəti diplomatik yanaşmalarla həll etməyə çalışırdı. Lakin bu səylər nəticəsiz qaldı və Montezuma sonda İspan qüvvələrinə təslim oldu. Onun təslim olması Astek xalqı arasında böyük məyusluq yaratdı və nəticədə üsyanlara səbəb oldu.

Montezumanın ölümü onun əsirlikdə olduğu zaman baş verdi. Bəzi mənbələr onu ispan qüvvələrinin öldürdüyünü, digərləri isə intihar etdiyini iddia edir. İstənilən halda Montezumanın faciəvi sonu Astek İmperiyasının dağılmasında dönüş nöqtəsi hesab olunur.

## İstinadlar
More

**More** — amerikan siqaret markası. Hazırda ABŞ-də "R. J. Reynolds Tobacco Company", Avropa İttifaqında "Japan Tobacco" və Filippində "PMFTC" tərəfindən istehsal olunur.

## Həmçinin bax
* Parlament
* Kent
* Pall Mall
* Vinçester
* Uinston
* Davidoff
* Vest
* Rotmans
* Sobranie
* Prima
* LD
* Senate
* Uant
* Yava
* 57 (siqaret)
* Kapitan Blek
* Djarum

## İstinadlar
Dənizdə neft və qaz hasilatı

**Dənizdə neft və qaz hasilatı** — okean şelfində dəniz dibindən neft və təbii qazın çıxarılması.

## Tarixi
1803-cü ildə Bakı sakini Hacı Qasım bəy Mansurbəyov Bibiheybət körfəzində Xəzər dənizinin dərinliyindən neft çıxarmaq üçün sahildən 18 və 30 metr aralıda taxta çərçivələrlə örtülmüş iki quyu inşa etdirmişdir. Onlar 1825-ci ilə qədər, qasırğa nəticəsində məhv olana qədər istifadə edilmişdi.

1891-ci ildə Kaliforniyada Sakit okean sahilində, sahildən 250 metr məsafədə maili quyu qazıldı. Həmin vaxtdan Kaliforniya şelfi Sakit okeanın dibində karbohidrogenlərin axtarışı, kəşfiyyatı və hasilatı üçün əsas obyektə çevrildi.

1896-cı ildə dağ-mədən mühəndisi L.K.Zqlenitski Rusiyanın Bakı quberniyasının və Dağıstan vilayətinin Dövlət Əmlak İdarəsinə əfv ərizəsi təqdim edərək, ona neftin kəşfiyyatı və hasilatı üçün dəniz dibinin bir hissəsinin verilməsini xahiş etdi. O, dayaqlar üzərində qurulmuş yerlərdə qazıntı aparmaq niyyətində idi. Lakin Mədən İdarəsi qərara aldı ki, neft hasilatına yalnız Bibiheybət körfəzinin bir hissəsi torpaqla dolduqdan sonra icazə verilə bilər. Belə doldurulma 1911-ci ildə başlanmış, iş 8,5 il davam etmiş və dənizin dibinin 211 hektar sahəsi doldurulmuşdur. 1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra körfəzin doldurulması işləri yenidən başladı. 27 hektar ərazini əhatə edən doldurulmanın birinci mərhələsi iki il ərzində başa çatdırıldı və 1922-ci ildə dənizdən çıxarılan ərazidə ilk kəşfiyyat quyuları inşa edildi. 1923-cü il aprelin 18-də tikintisi başa çatan ilk quyudan neft hasil edildi. Sonra məlum oldu ki, zəngin neft yataqları dənizə doğru uzanır, basdırılmış ərazinin hüdudlarından xeyli kənara çıxır. Sonra açıq dənizdəki süni adalardan quyu qazmaq ideyası yarandı. 1925-ci ildə taxta platformadan dənizə qazılan dünyada ilk quyudan neft hasil edildi.

1949-cu ildə Abşeron yarımadasından 42 km aralıda Xəzər dənizinin dərinliyindən neft çıxarmaq üçün estakadalar üzərində Neft Daşları adlı bütöv bir qəsəbə salındı.

Dənizin 15-20 metr dərinliyində bu tip dəniz neft yataqları Meksika körfəzində və Venesuelada da tikilmişdir.

1950-ci illərdə isə daha böyük dərinliklərdə neft hasilatı üçün üzən qazma platformaları meydana çıxdı  .

1959-cu ildə Hollandiya sahillərində quruda Qroningen qaz yatağı kəşf edildi və Şimal dənizində neft və qaz perspektivləri ilə bağlı perspektivləri dəyişdirdi. Lakin 1960-cı illərin əvvəllərində bu yatağın yaxınlığında dənizdə qazma işləri uğursuz oldu. Şimal dənizi sahillərindən aralıda ilk kəşfiyyat quyuları 1964-cü ildə dənizin Danimarka və Britaniya sektorlarında qazılmağa başlanmış, Britaniya sektorunda isə 1965-ci ildə West Sole, 1966-cı ildə Leman kimi yataqlar qazılmışdır. 1977-ci ilin əvvəlinə Şimal dənizində 114 yataq aşkar edilmişdir. Şimal dənizində Böyük Britaniya 1980-ci ildə hər gün 223 min ton neft və 102 milyon ton neft hasil edirdi. Dəniz şelfinin aktiv inkişafının başlanğıcı 1973-cü il neft böhranı ilə asanlaşdırıldı  .

## İstinadlar
Çərkəz

**Çərkəz** — ad.

* Çərkəz Teyyublu — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik çavuşu
* Çərkəz Həsənov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri
* Çərkəz bəy Şərifov — Qarabağ bəyi. İldırım xan Şərifovun kiçik qardaşı.
* Çərkəz Məcid — şair, yazıçı, tənqidçi.
* Çərkəz Muradov -
* Çərkəz Xəlil Əfəndi — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.
* Çərkəz İnal -
Ömər (ad)

**Ömər** — kişi adı.

* Ömər — I xəlifə Əbu Bəkrin vəfatından sonra onun təyinatı ilə Rəşidi xilafətinin ikinci xəlifəsi․
* Ömər Qudinq — ABŞ aktyoru.
* Hacı Ömər Əfəndi
Viola montana

*  — Viola pumila bitki növünün sinonimi.
*  — Viola stagnina var. stagnina bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — təsdiq olunmamış bitki növü
*  — Viola elatior bitki növünün sinonimi.
*  — Viola elatior bitki növünün sinonimi.
*  — Viola lobata var. lobata bitki yarımnövünün sinonimi.
Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş

**Ağa Şövkət Əli (***ﺁغا شوكت على قزلباش***)** 1919-cu ildə Hindistandan Şimalda Kəşmir vilayətinin Srinaqar şəhərində aristokrat ailəsində anadan olub.

Onun ailəsi XIX əsrin əvvəllərində Əfqanıstanın Qəndəhar şəhərindən Kəşmirə köçmüş hərbçi Qızılbaşlara mənsubdur. O, Qızılbaşların Əfşar nəslindəndir. Bu nəsil vaxtilə Kəşmirdə hakimlik dərəcəsində yüksək vəzifələr tutmuş və Kəşmir Müsəlmanlarına rəhbərlik etmişdir.

## Ailəsi
Ağa Şövkət Əlinin atası Ağa Zəffər Əli Qizilbashdır. Şövlkət Əli Qızılbaşın anası Bəgüm Zəfər Əli xanım Pakistanın böyük maarifçi, qanunverici və siyasətçilərindən biri olaraq, Kəşmir tədris müəssisəsinə daxil olmuş ilk qadın və Fatimə Cinnahın ən yaxın rəfiqəsi idi.

Onun ana-babası Xan Bahadur Ağa Seyid Hüssein, əvvəl canışın, sonra isə ev və Ədliyyə Naziri olmuşdur.

Onun böyük qardaşı dövlət məmuru (Kəşmirdə ilk dəfə konkurs yolu ilə dövlət məmuru olub, nazir (*Wazir-e-Wazarat*) vəzifəsi tutmuş) Ağa Nəsir Əli, kişik qardaşı isə Ağa Əşrəf Əlidir.

## Gəncliyi
Şöhrət Əli ilk təhsilini Fateh Kadalda yerləşən Missiya Məktəbində (sonrakı adı Tyndale Biscoe Məktəbi) Şrinaqarda almışdır. Sonra o 1936-cı ildə attetat imtahanı vermiş və "Sri Pratap" Kollecinin sətənkarlıq fakültəsini bitirmişdir. Sonra o "Aligarh" Universitetini bitirib, Hüquq Elmləri Magistri dərəcəsini almışdır.

Sonra o Mussarat Nizamuddin adlı xanımla evlənmiş, Kəşmirə köçmüş və orada dövlət məmuru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. O Axnoor bölgəsinin təhsildarı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## Fəaliyyəti
Hindistanda Britaniya müstəmləkəçiliyi yekunlaşdıqda, Şövkət Əli Qızılbaş Pakistanın qurucusu Məhəmməd Əli Cinnahın tələbi ilə 1946-cı ildə təhsildar kimi, dövlət xidmətlərindən istefa verdikdən sonra Ümumi Cammu və Kəşmir Müsəlmanları Konfransına baş katib seçildi.

Şövkət Əli Qızılbaş 1946–48-ci illərdə Kəşmir bölgəsinin siyasətində mühüm rol oynamış, Müsəlman Konfransının Baş katibi vəzifəsində çalışmış, Kəşmirdə Məhəmməd Cinnah siyasətinin təbliğində mühüm rol oynamış, bu səbəbdən Ağa Şövkət Əli Kəşmirin Hindli hakiminin əmri ilə həbs edilmişdir. 1947-ci ildə Pakistan qurulanda BMT vasitəçiliyi ilə Hindistan və Pakistan arasında siyasi məhbus mübadiləsi layihəsi çərçivəsində Ağa Şövkət Əli həbsdən azad edilib.

Cinnahın ölümündən sonra Şövkət Əli Müsəlman Konfransından xaric edilmiş, daha sonra Pakistan Mərkəzi Təhlükəsizlik Xidmətlərində vəzifələr tutmuşdur. O zaman Ağa Şövkət Əli həmin Xidmətin ən sirli və nüfuzlu əməkdaşlarından hesab olunub. Belə ki, Ağa Şövkətin rütbəsindən tutmuş, Pakistan Dövləti adına keçirdiyi kəşfiyyatlar bilinmir və demək olar ki, sirr olaraq saxlanılır.

Sonralar o, 2-ci Prezident Məhəmməd Əyyub Xanın İnformasiya Katibi vəzifəsində çalışıb. Pərviz Müşərrəf Pakistan prezidenti olduğu dönəmdə Şövkət Əli Qızılbaş ona Kəşmir məsələsi ilə bağlı təkliflər həqdim etdiyi söylənilir.

## Ölümü
Şövkət Əli 2013-cü il martın 19-da ABŞ-ın Virciniya ştatının Vyana şəhərində vəfat edib.

## Xarici keçidlər
Sovet Orta Asiyasının modernləşdirilməsiKitab — 1964

## İstinadlar
Konstitusiyanın Keşikçiləri Şurası

**Konstitusiyanın Keşikçiləri Şurası** (fars: *شورای نگهبان قانون اساسی*, Rom: *Şurayi-Nigəhbani-Qanuni-Əsasi*) — İran Konstitusiyasının icrasına nəzarət edən və onun gücünün və təsirinin davamlı olmasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş olan konstitusiya ilə təyin edilmiş 12 üzvdən ibarət şura.

## Üzvləri
Şuranın sədri:

* Əhməd Cənnəti (din xadimi)

Vitse prezidenti:

* Məhəmməd Rza Əlizadə (hüquqşünas)

Şuranın rəsmi nümayəndəsi:

* Abbas Əli Kedxudayi (hüquqşünas)

Digər din xadimi olan üzvləri:

* Mahmud Haşimi Şahrudi
* Məhəmməd Rza Müdərris Yəzdi
* Məhəmməd Mömin
* Mehdi Şabzendedar
* Məhəmməd Yəzdi

Digər hüquqşünas üzvləri:

* Fəzlullah Musəvi
* Sam Savedkuhi
* Mövsüm İsmaili
* Siamed Rahpeyk
* Nəcatullah İbrahimiyan

## İstinadlar
Viola sarmentosa

*  — Viola sempervirens bitki növünün sinonimi.
*  — Viola odorata subsp. odorata bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Viola pilosa bitki növünün sinonimi.