open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biogerm

**Biogerm** [yun. *germa* – təpə] **-** su hövzəsinin dibində orqanizmlərin qurduğu, əsasən kalsium-karbonatdan təşkil olunmuş təpə. Canlı halda kalsium-karbonat qabığı quran bu orqanizmlər (mərcanlar, mamırkimilər, süngərlər, qurdlar, foraminiferlər, yaşıl və qırmızı yosunlar və b.) öldükdən sonra yaşadıqları vəziyyətdə qalırlar. Biogerm hündürlüyü bir neçə *sm*-dən onlarla və yüzlərlə *m*-dək, tutduğu sahə bir neçə *km*2 ola bilər. Bu qurumların sinxronik çöküntülərlə təması müxtəlif tipli (dik, pazvari yaxud tədrici və i.a.) olur. Biogerm ştokvari, lokal linza və b. şəkillərdə olurlar. Biogerm rif fatsiyaları üçün səciyyəvidir və rifin tərkib elementidir. Əsasən dəniz çöküntüsü olub, bəzən şirin su hövzələrində rast gəlir.

## Həmçinin bax
* Orqanizm

## Mənbə
*
Həndəsi orta

n müsbət a_1,a_2,\dots,a_n ədədinin həndəsi ortası onların hasilinin n dərəcəli hesabi kökünə deyilir:
G=\sqrt[n]{a_1\cdot a_2\cdots a_n} və ya G=\sqrt[n]{\prod\limits^{n}_{i=1}a_i}.
İki ədədin həndəsi ortası onlarla orta mütənasib də deyilir. Bir neçə ədədin həndəsi ortası digər ortalar kimi onların ən kiçiyi ilə ən böyüyü arasında olur. Bir neçə ədədin həndəsi ortası onların qüvvət ortasının xüsusi halıdır.

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Culfa körpüsü

**Culfa körpüsü** — orta əsrlərə aid Azərbaycan memarlıq abidəsi.

## Ümumi məlumat
Culfa körpüsü Əlincəçayın (Arazın qolu) üzərində salınmışdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzinin arxeoloji ekspedisiyası bu ərazidə tədqiqat işləri apararkən (1991) körpünün ölçüləri və fotosu götürülmüşdür.Körpü tacvarı formada olub müxtəlif həcmli çay və dağ daşlarından tikilmişdir. Tağı kənarlarda yonulmuş ağ daşdan, ortada isə çaydaşıdan hörülmüşdür. Çayın yatağından 1.5 metr hündürlükdə olan qaya üzərində tikilmiş körpü hər iki tərəfdən hündürlüyü 0.8 metr olan özül üzərində inşa edilmişdir. Körpünün eni aşağı hissədə 7 metr, hündürlüyü daş özülə qədər 5 metr, çaya qədər 6.5 metrdir. Tikinti texnikasına görə körpünün 16-17-ci əsrlərdə salındığı ehtimal edilir. Culfa körpüsü 1998-ci ildə bərpa edilmiş və yenidən qurulmuşdur.

## İstinadlar
Bərdik dağı

**Bərdik dağı** – Culfa rayonu ərazisində dağ (hünd. 2053,6 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun Göydağ zirvəsindən ayrılan cənub-qərb istiqamətli Qılıncyurd şaxəsinin qurtaracağında, Əlincəçayın  sol sahilində, Xanəgah kəndindən 1,8&nbsp;km şimal-şərqdə zirvə. Şimal-şərq istiqamətli Əlincəçay və Xanəgah-Dəmirlisu dərinlik qırılmaları və onların şaxələrinin nəzarət etdiyi intruziyalar qrupuna daxil olan və   Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarını yarıb çıxan diorit və kvarslı diorit-porfir tərkibə malik Alt Miosen yaşlı eyniadlı subvulkanik intruziyanın əmələ gətirdiyi dairəvi sıldırım yamaclı massivin ən yüksək nöqtəsidir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş  seqmentində, eyniadlı əyilmənin şimal-şərq qanadında müşahidə edilən Tivi-Yarpaqlı antiklinalının maqmatık kütlə ilə yarılmış şimal-qərb periklinal hissəsində yerləşir.  Cənub-qərb yamacında şimal-qərb istiqamətli fay qırılması izlənilir. 

## Həmçinin bax:
* Dərəşam dağı
* Xaşlıdağ
* Quşqayası
* Qoşundaş dağı
* Alçalıdağ
* Ziyarəttəpə dağı

## İstinadlar
Malış adası

**Malış adası** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı adalarının mərkəzi hissəsində, Naydyonış adasından 1,8&nbsp;km cənubda, Oktyabr İnqilabı adasından 3,2&nbsp;km şərqdə yerləşir. Uzunsov formaya malikdir . Uzunluğu 950 metrdir. Maksimal hündürlük 28 metrdir. Sahilləri hamardır.

## Xəritə
*Xəritə
Bərdidaş dağı

**Bərdidaş dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun suayrıcında, Şahbulaq kəndindən 3 km şərqdə yerləşən dağ (hünd. 1915,7 m). Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Dərəlik lay dəstəsinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuş qayalıqdır. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Ağsal sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsində və yamaclarında şimal-qərb istiqamətli Ağsal-Qızılqaya dərinlik qırılması və onun şaxələri izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Blastoideyalar

**Blastoideyalar** (*Blastoidea*) dəniz qönçələri — dərisitikanlıların *Crinozoa* yarımtipinə mənsub olan nəsli kəsilmiş sinfi. Skeleti beşşüalı simmetriyalı, düzgün qönçəşəkilli fincan, gövdə və braxiolalardan iba­rətdir. Fincan bir-birinə bitişən 13 lövhədən ibarətdir. 3 alt lövhə saplağın üzərində oturur, daha üstdə qurşaq təşkil edən 5 şüa lövhələri və ondan da üstdə 5 şüaarası lövhələr yerləşir. Saplaq qısa və ya heç olmur. Blastoideyalar paleozoyun dəniz hövzələrində dibə təhkim olunmuş həyat tərzi keçirmişlər. Silur-perm xüsusilə karbon dövrü üçün səciyyəvidir.

## Həmçinin bax

* Dərisitikanlılar
* Skelet
* Paleozoy erası
* Silur dövrü
* Perm dövrü
* Karbon dövrü

## Mənbə

*
Bağırsaq (dağ)

**Bağırsaq dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli eyniadlı şaxəsinin suayrıcında, Bağırsaqdərəsi çayının sağ sahilində, Günnüt kəndindən 4,5 km cənub-qərbdə dağ (hünd. 1993,6 m). Üst Devonun Famen mərtəbəsinə aid Qabaqdağ lay dəstəsinin kvarsit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-qərbində müşahidə edilən eyniadlı sinklinalın nüvə hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsindən şimal-şərq istiqamətli fay qırılması keçir. Həmçinin yamaclarında şimal-şərq və şimal-qərb istiqamərli qırılmalar izlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mursa

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Morfoloji əlamətləri
Bədəni uzunsov, dəyirmi, alnı qabarıqdır, dodaqları yaxşı inkişaf etmiş ətlidir. Alt dodağı üçdilimlidir. Alnı qabarıqdır. Ənsənin gerisində beli düzdür. Bel üzgəcinin son şaxəsiz şüası xeyli yoğunlaşmış və çoxsaylı dişiciklərlə təchiz olunmuşdur. Quyruq üzgəci güclü şəkildə çökəklikdir. Cavanların bədənində bəzən xallar olur, yaşlılarda isə olmur. Bel üzgəcində 8, anal üzgəcində 5 şüa, yan xətt orqanında 87-97 pulcuq olur.

## Yayılması
Kürün orta axarında və qollarında (Qanıxçay, Qabırrıçay (İori), Mazım, Katex, Əlcihan, Türyan, Tərtər, Qara) yayılmışdır. Əvvələr Kürdə Salyana, Arazda isə Qaradonluya qədər enirdi. Arazın qollarından Şərqi Arpa, Naxçıvan, Aza, Oxçu, Bazar, Həkəri çaylarında qeydə alınmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Daşlı dibi olan iti axan çaylara üstünlük verən şirinsu balığıdır. Suyu sürətlə axan, dibi daşlı olan çaylarda yaşayır. Uzunluğu 32,5 sm-ə çatır. Su cücülərinin sürfələri (əsasən bulaqçılar, gündəcələr), bitki detriti və toxumaları, bəzən xironomidlər və kürəkayaqlı xərçənglərlə qidalanır. 

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Azsaylı olduğundan yalnız həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanılırlar. Əti dadlıdır, qızılxallını xatırladır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Proyektiv həndəsə

**Proyektiv həndəsə** — həndəsənin proyektiv xassələrini, yəni müstəvinin (fəzanın) özünə bütün proyektiv çevirmələrində invariant qalan xassələrini öyrənən bölməsidir.

Proyektiv həndəsə proyektiv çevirmələr qrupu ilə təyin olunan həndəsədir. Proyektiv həndəsənin mənbəyi proyeksiyallama üsuludur. Proyektiv həndəsə adı da buradan əmələ gəlmişdir. Proyektiv həndəsə əsas anlayışlarından biri "dörd nöqtənin mürəkkəb nisbəti" anlayışıdır.

İkilik prinsipi də proyektiv həndəsənin əsas anlayışlarından biridir. Proyektiv həndəsə qeyri-evklid həndəsənin bölməsidir.

## Ədəbiyyat
* M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
* "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000–2012-ci illər, Bakı.
* Azərbaycan Sovet Ensklopediyası. I–X cild, Bakı 1976–1987.
Proyektiv müstəvi

**Proyektiv müstəvi ** - proyektiv həndəsədə qeyri-məxsusi (sonsuz uzaqlaşmış) elementlərlə tamamlanmış müstəvidir (Evklid müstəvisi).

Hər bir düz xətt sonsuz uzaqlaşmış nöqtə ilə, bütün müstəvi isə sonsuz uzaqlaşmış düz xətlə tamamlanmışdır. 

Proyektiv müstəvidə paralel düz xətlər yoxdur. İstənilən iki düz xətt kəsişir.

Proyektiv müstəvidə qeyri-məxsusi düz xətlə adı düz xətt arasında fərq yoxdur. 

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000-2012-ci illər,Bakı.

3. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.

Əlavə oxu üçün: https://az.m.wikipedia.org/wiki/Proyektiv_f%C9%99za_(riyaziyyat)
Naydyonış adası

**Naydyonış adası** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Oktyabr İnqilabı adasının şərq sahillərində yerləşir. Ondan Uzkiy boğazı ilə ayrılır. Maksimal hündürlük 44 metrdir. Yüksəklik adanın cənubunda yerləşir. Mərkəzində hündürlük 24, şimalında isə 31 metrdir. Şimal-şərqində elə də böyük olmayan yarımada vardır. Gildən təşkil olunmuşdur. Adada bir necə iri göl vardır ki, onlardanda çaylar başlayır.

Ucqar şərq nöqtəsi — Anuçin burnu, şimal nöqtəsi — Yarok burnu.

Yaxınlığında yerləşən adalar — Nizkiy adası, Matrosskie adaları, Suxoy adası və Malış adası.

## Xəritə
*Xəritə
Növrəstə Quliyeva

**Növrəstə Bağır qızı Quliyeva** () — tütünçü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949).

## Həyatı
Növrəstə Quliyeva 1906-cı ildə İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasının (indiki Kəngərli rayonu) Qarabağlar kəndində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1933-cü ildə Karl Marks adına İliç rayon kolxozunda başlamışdır. 1948-ci ildə tütünçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin 1 iyul 1949-cu il tarixli qanunu ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, "Oraq və Çəkic" medalı və Lenin ordeni, ilə təltif olunmuşdur. 1952-ci ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi təqaüdçü olmuşdur. Növrəstə Quliyeva 3 fevral 1982-ci ildə Culfa rayonunda vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Mais Cavadov

**Mais Həbib oğlu Cavadov** (22 mart 1929, Basqal, Şamaxı qəzası – 1992, Bakı) - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1966), Əməkdar elm xadimi (1982), AMEA-nın müxbir üzvü (1989).

## Həyatı
Mais Cavadov 22 mart 1929-cu ildə İsmayıllı rayonunun Baskal kəndində anadan olub. Ali təhsilini 1952-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Riyaziyyat fakültəsində alıb. 

## Əmək fəaliyyəti
Mais Həbib oğlu Cavadov əmək fəaliyyətinə 1952-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fizika və Riyaziyyat İnstitutunda başlayıb. O, 1952-1969-cu illərdə AEA Fizika və Riyaziyyat İnstitutunda əyani aspirant, böyük elmi işçi, şöbə müdiri vəzifələrini icra edib. 1969-cu ildən pedaqoji fəaliyyətə başlayan Mais Cavadov 1969-1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda professor, kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb.

## Elmi fəaliyyəti
Mais Cavadov 1958-ci ildə akademik Zahid Xəlilovun rəhbərliyi ilə "Ümumiləşmiş funksiyalar sinfində qarışıq məsələlərin tədqiqi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat üzrə fəl­səfə doktoru, 1966-cı ildə fizika-riya­ziyyat üzrə elm­lər doktoru elmi dərəcələrini alıb. 1989-cu ildə AEA-nın müxbir üzvü seçil­ib.

Mais Cavadov ilk dəfə adi diferensial operatorların məxsusi və qoşulmuş funk­siyalarının bir hissəsinin tamlıq məsələsini həll edib. Alim 40-dan artıq elmi əsərin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 20-dən artıq fəlsəfə dok­toru hazırlanıb. 

## Mükafatları
Mais Cavadov 1982-ci ildə Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülüb. 

## Ölümü
Mais Cavadov 1992-ci ildə Bakıda vəfat edib.

## İstinadlar
Nizkiy adası (Laptevlər dənizi)

**Suxoy adası** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Oktyabr İnqilabı adasının şərq sahillərində yerləşir. Maksimal hündürlük 8 metrdir. Naydyonış adasından 900 m şimalda, Oktyabr İnqilabı adasından 4,2&nbsp;km şərqdə yerləşir. Dairəvi formaya malikdir. Diametri 1,5&nbsp;km təşkil edir. Sahilləri düzdür. Burada üç şirinsulu göl vardır. Bunlardan ikisi şimal, biri isə cənub sahillərinə yaxın yerləşir. 
## Xəritə
*Xəritə
CAPTCHA

**Kəpçə** (; **C**ompletely **A**utomatic **P**ublic **T**uring test to tell **C**omputers and **H**umans **A**part) – kompüterləri və insanları biri-birindən ayırmaq (fərqləndirmək) üçün tam avtomatlaşdırılmış açıq Türinq testi; kompüter sisteminin istifadəçisinin kim: insan, yaxsa kompüter olmasını müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan test. Karnegi-Mellon Universitetində (Carnegie Mellon University, CMU) 2000-ci ildə işlənib hazırlanıb. Testin əsas ideyası belədir: istifadəçiyə elə məsələ təklif etməli ki, onun həlli insan üçün çox sadə, kompüter üçün isə çox çətin olsun. Testin məqsədi İnternet resurslarını və onun istifadəçisini spamdan, fluddan, yaxud başqa arzuolunmaz müdaxilədən qorumaqdır.
Ən geniş yayılmış CAPTCHA variantında istifadəçi şəkildə təsvir olunmuş simvolları daxil edir (çox zaman həmin simvolar təhrif olunmuş, yaxud yarımşəffaf şəkildə olur). Ümumi qəbul olunmuş normalara görə, görmə qabiliyyəti zəif olan insanlar üçün belə CAPTCHA’ya nitqin tanınmasına əsaslanan variant da əlavə olunmalıdır. Çətin alqoritmləşdirilən başqa məsələlər də tətbiq oluna bilər: məsələn, şəkildə nəyin olmasını bilmək, pişik olan bütün şəkilləri qeyd etmək və s. Buna baxmayaraq, standart olaraq məhz simvolların tanınması qəbul olunub, çünki o, hər hansı mədəniyyətə bağlı deyil və mobil brauzerlərdə də işləyir.

## Ədəbiyyat
İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Bəysal dağı

**Bəysal dağı** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsindən şimal-qərbə ayrılan Saraybulaq qolunun cənub-qərb istiqamətli eyniadlı qövsvari şaxəsinin suayrıcında, Axura kəndindən 3 km şimalda yerləşən dağ (hünd. 1911,7 m). Üst Permə aid Şahbulaq, Dəvəölən və Bəysal lay dəstələrinin cənub-qərbə maili yatan əhəngdaşılarından təşkil olunmuş yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin mərkəzində müşahidə edilən submeridional istiqamətli Axura antiklinalının tağ hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsindən submeridional istiqamətli eyniadlı qırılma keçir. Şimal-qərb və cənub-şərq yamaclarında şimal-şərq istiqamətli faylar izlənilir. Şimal-şərq yamacından keçən şimal-qərb istiqamətli Yuxarı Yaycı-Tənənəm üstəgəlməsi boyu Üst Permin əhəngdaşıları Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinin Dərəlik lay dəstəsinin çökmə süxurları ilə təmasa gətirilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vatman

**Vatman**, vatman kağızı (ing. Whatman paper) — rəsmxət və şəkil üçün əla, yüksək keyfiyyətli, möhkəm kağız növüdür. 1750-ci illərin ortalarında vatman ilkin olaraq kağız fabrikinin sahibi ingiltərəli Ceyms Vatman (ing. James Whatman) tərəfindən istehsal olunmuş, hansı ki, o cizgisiz kağızın yeni növünü istehsala gətirmişdir.

Vatman öz icadını *wove paper* adlandırdı.

## İstinadlar
İynəsiz mikrosxem daşıyıcısı

**İynəsiz mikrosxem daşıyıcısı** (en. leadless chip carrier (**LCC**)) – mikrosxemlərin lövhələrdə quraşdırılması üsulu. İynəsiz mikrosxem daşıyıcısının lövhə ilə birləşmək üçün kontaktları olur, mikrosxem isə, sadəcə, yuvaya salınır. Kompüter istehsalçıları bu üsuldan istifadə edirlər, çünki bu üsul IBM və Compaq şirkətlərinin istifadə etdiyi millər sırası vasitəsilə bərkitmək üsulundan daha ucuzdur. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Koordinat sistemi

**Koordinat sistemi** — nöqtənin düz xətt üzərində, müstəvi üzərində və fəzada vəziyyətini təyin etmək üçün şərtlər toplusu. İlk dəfə koordinat sistemi geodeziyada və astronomiyada tətbiq olunmuşdur. Burada məqsəd yer üzərində və göy sferasında nöqtənin vəziyyətini təyin etmək olmuşdur.

XIV əsrdə fransız riyaziyyatçısı N.Orezm müstəvi üzərində koordinat sistemindən qrafiklərin qurulması üçün, həmçinin bizim tanıdığımız absis və ordinata uyğun uzunluq dairəsi və en dairəsi anlayışlarından istifadə etmişdir.Bəzi mənbələrə görə isə ilk koordinat sistemini İbn Sina (Avicenna) tərəfindən tapılmış və istifadə edilmişdir

XVII əsrdə fransız alimi Rene Dekartın işlərində koordinatlar üsulunun bütün imkanları aydınlaşdırıldı. Koordinatlar üsulu həndəsə məsələlərini cəbrin və riyazi analizin dilinə çevirməyə imkan verdi.

O cümlədən, cəbr və riyazi analizin müxtəlif nəticələrinə həndəsi təsvir verilmişdi. 

Hal-hazırda müxtəlif koordinat sistemlərindən, Affin koordinatlardan, Dekart koordinatlardan, Əyrixətli koordinatlardan, Sferik koordinatlardan, Polyar koordinatlardan istifadə olunur.

## Koordinat vektorları
Koordinat vektorları n ölçülü xətti fəzada bazis əmələ gətirən vektorlardır.

## Ədəbiyyat
# M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
# "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Bəzəkli dağı

**Bəzəkli dağı** — Kəngərli rayonu ərazisində dağ (hünd. 1978,0 m). Dərələyəz silsiləsinin suayırıcısında, Çalxanqala kəndindən  2,5&nbsp;km qərbdə yerləşən zirvə. Üst Triasın Karni və Nori  mərtəbələrinə aid Tənənəm lay dəstəsinin dolomit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin  cənub-şərq batım hissəsində müşahidə edilən eyniadlı qılıcvari antiklinalın şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsi və şimal-şərq yamacından cənub-şərq istiqamətli üstəgəlmə keçir.

## Həmçinin bax
* Gədikdağ
* Alçalıdağ
* Xarxat dağı
* Xəzəryurd dağı
* Əyridağ

## İstinadlar
Matrosskie adaları

**Matrosskie adaları** —  İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. Şimal Torpağının bir hissəsini təşkil edir. Qrup iki adadan ibarətdir.
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Naydyonış adasından 1,2&nbsp;km şərqdə yerləşir. İki adadan ibarət olan adalar eyni ölçüyə malikdirlər. Arxipelaqın şimal-şərqində yerləşən ada oval formaya malikdir. Adanın diametri 600 metrdir. Maksimal hündürlüyü isə 7 metrdir. Digər ada isə cənub-qərbdə yerləşir. Ada 1&nbsp;km uzunluğa və 650 m enə malikdir. Adanın maksimal hündürlüyü 4 metrdir. Adalarda göl və çay yoxdur. 
## Xəritə
*Xəritə
Sətirlərarası boşluq

**Sətirlərarası boşluq** (en. leading /ˈlɛdɪŋ/ LED-ing) – mətnin sətirləri arasındakı punktla (POINT) göstərilən boşluq; bir sətrin oturacağından (təməl xəttindən) növbəti sətrin oturacağına kimi götürülür. Ənənəvi mətbəə təcrübəsindən yaranıb, belə ki, o zamanlar mətnin metal literlərinin arasına nazik qurğuşun (ingiliscə “lead” – “qurğuşun”) zolaq qoyulurdu. Adətən, çap olunan mətnin sətirləri arasındakı məsafə şriftin ölçüsündən bir və ya iki punkt böyük olur. 

800px|thumb|center|Sətirlərarası boşluqların müxtəlif variantları

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Kursiv

**Kursiv**  – [lat. cursivus, cursus – qaçış, hərəkət; cursiva littera – əlyazma] 1) maili mətbəə hürufatı, maili yazı; 2) sitatda müəllifin nəzərə çarpdırdığı söz, ifadə və ya cümlə; 3) çap şrifti formalarından biri; 4) mətnin müəyyən hissəsini fərqləndirmək məqsədilə hərflərin sağa meylli, əlyazmasına bənzər şəkildə 
 yığılması. Sözün kursivlə yığılması üçün əlyazmasında onun altında dalğalı xətt çəkilir; 5) latın və qədim yunan yazısında sürətli yazı xətti.
Bu məqsədlə qələmin ucu kağızdan götürülmədiyi üçün hərflər bitişik yazılır. Bu məqalədə “şrift” və “sürətli yazı” sözləri kursivlə yığılmışdır; 6) əlyazmasını 
xatırladan maili mətbuat şrifti.

## Tarixi
Ən qədim antik kursiv yazısı I-II əsrlərə aiddır. Bizans – yunan yazısında XI əsrdən yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
*R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Qabarıq çoxluq

**Qabarıq çoxluq** — Affin və ya Evklid fəzasında aşağıdakı şərti ödəyən nöqtələr çoxluğudur: "Bu çoxluğun ixtiyari iki nöqtəsini birləşdirən parça həmin çoxluğa aiddir".

Qabarıq çoxluq misal olaraq kürəni, dairəni, qabarıq çoxüzlünü, qabarıq çoxbucaqlını, yarımfəzanı, yarımmüstəvini və s. göstərmək olar. Qabarıq çoxluq bir sıra maraqlı xassələri var. Qabarıq çoxluq qabarıq cisimlər nəzəriyyəsi öyrənir. Son vaxtlar qabarıq çoxluq maraq artmışdır. Bu da xətti proqamlaşdırmanın inkişafı ilə əlaqədardır.

## Qabarıq cisim
Qabarıq cisim qabarıq çoxluğu təşkil edən nöqtələr çoxluğundan ibarət cisimdir.

## Qabarıq fiqur
Qabarıq fiqur qabarıq çoxluğu təşkil edən nöqtələr çoxluğundan ibarət fiqurdur.

## Ədəbiyyat
1. M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi" jurnalları, 2000–2012-ci illər, Bakı.

3. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I–X cild, Bakı 1976–1987.
Blok (geoloji termin)

**Blok (geoloji termin) -** tektonikada Yer qabığının stabil və ya bütöv kütləsilə hərəkət edən, yarıqlarla hududlanmış, iri ölçülü (yuzlərlə *km<sup>2</sup>*-dən min *km<sup>2</sup>*-dək) sahəsi. Blok planda üçbucaqlı, dördbucaqlı, poliqonal, habelə pazvari, prizmatik şəkildə olur. Daha böyük ölçülü bloklar mozaik quruluşlu qırışıqlıq vilayətlərində və plaformaların özülündə müşahidə edilir. Çox vaxt blok hüdudlayan yarıqlar, adətən, anomal fiziki sahələr (qravitasion pillələr, xətti maqnit anomaliyaları) şəklində izlənilir. Bloklar arası qovuşma zonası tektonik tikiş və ya pozulma zonası olub bəzən maqmatik cismlərlə zəngin olur. 

## Həmçinin bax
* Tektonika

## Mənbə
*
Elektrik konnektoru

**Elektrik konnektoru** — elektrik dövrəsini mexaniki olaraq birləşdirib-ayırmaq üçün nəzərdə tutulmuş elektrotexniki qurğu. Adətən iki və ya daha artıq hissədən ibarətdir: çəngəl və ona uyğun rozet.

Məişətdə çox vaxt "şteker" () sözü ilə də adlandırılır. Bəzən qeyri-normativ leksikada "papa", yaxud "erkək" və "mama", yaxud "dişi" deyimlərindən də istifadə edilir. "Erkək" konnektorların kod nişanlanmasında çox zaman M () və ya P () hərfi olur. Məsələn, DB-25 bağlayıcısının millər olan hissəsi DB-25M və ya DB-25P kimi nişanlana bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Gal karvansarası

**Gal karvansarası** — Culfa rayonunun Gal kəndinin ərazisində orta əsrlərə aid tarixi-memarlıq abidəsi

## Coğrafi mövqeyi
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində zəmanəmizədək qalıqları gəlib çatan karvansaralardan biri də Gal kəndinin şimal-şərq hissəsində yerləşən "İlandağ" yaşayış məskənində qalan karvansaradır.

## Tarixi
Yerli əhali arasında bəzən "Nəbi qalası" da adlandırılan İlandağ yaşayış yerindən əldə olunan yerüstü materiallar onun XI–XVIII əsrlərdə fəaliyyət göstərməsini təsdiq edir. Yaşayış yerinin şərq tərəfindən Culfa-Gal-Şurut-Paradaş-Dərgəmilik-Nürgüt-Sisyan istiqamətində və əksinə uzanan karvan yolu keçir. Buna əsasən demək olar ki, şərti olaraq yaxınlıqdakı kəndin adı ilə Gal karvansarası adlandırdığımız bu karvansara həmin yolla şimala və cənuba doğru hərəkət edən insanlara və karvanlara xidmət etmişdir.

## Memarlıq quruluşu
Bu karvansaranın divar qalıqlarının indiki vəziyyətdə hündürlüyü 3,5 metr, uzunluğu 12 metr, eni isə 7 metrdir. Hündür təpənin şərq yamacında inşa edilən karvansaranın divarları möhrədən hörülmüşdür.

## "Şah Abbas gölü"
Bu karvansaradan təxminən 2 km şimal-şərq tərəfdə, Şurut kəndinə gedən yolun sağ tərəfində bir gölün və bəndinin qalıqları qalmaqdadır. Göl yerli əhali arasında "Şah Abbas gölü" adlandırılır. Adına əsasən demək olar ki, bu göl Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın dövründə inşa etdirilmişdir. Bu fakta əsasən ehtimal etmək olar ki, Gal karvansarası da I Şah Abbas dövründə (1587–1629-cu illər) inşa etdirilmişdir.

## Mənbə
* Hacıfəxrəddin Səfərli. Naxçıvanın türk-islam mədəniyyəti abidələri. Naxçıvan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi, 2017, 115 s.
* İsayev E. Böyük İpək yolu və Naxçıvan. Bakı:Elm və təhsil, 2012, 214 s.
* Naxçıvan abidələri ensiklopediyası, 2008, s. 199
Açıq kürə (riyaziyyat)

n — ölçülü fəzada
MM_0=\sqrt{(x_1-x_0^1)^2+(x_2-x_0^2)^2+\ldots +(x_n-x_0^n)^2}
şərtini ödəyən M(x_1;x_2;\ldots;x_n) nöqtələrindən ibarət çoxluq. Burada M_0(x_0^1;\ldots;x_0^n) nöqtəsi kürənin mərkəzi, r onun radiusudur.n=2 olduqda müstəvi üzərində çevrənin daxili oblastı, n=3 olduqda isə fəzada sferanın daxili oblastı alınır:

## Ədəbiyyat
* M. Mərdanov, S. Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Kərgə

**Kərgə** () — Çəkikimilər fəsiləsinin nümayəndəsi. Bədəni hündür, yanlardan basıq, pulcuqlar iri, eninə pulcuq sıralarının sayı 32-40-dır. Yan xətt tam deyildir.Udlaq dişləri bir sırada yerləşir,sayı 5-5 olur.Dişlərin yanları basıq və hamardır.Ağız kiçik, azca çəpəki və aypara şəklindədir.Bel üzgəci uzunsovdur və qarın üzgəclərinin əsasından bir qədər geridəki səviyyədə başlayır.Anus üzgəci bel üzgəcinin qurtaracağına bir qədər qalmış vertikaldan başlayır.Periton pərdəsi qaradır.Bağırsaq kanalı uzundur.Kiçik balıqıardır. Azərbaycan sularında 1 növü yaşayır.
*

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , син. *Pseudoperilampus lighti*
* ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004,.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.168.
* H.S.Abbasov,R.V.Hacıyev İxtiologiya.Bakı,2007

## Həmçinin bax
Qıjovçu balığı

**Qıjovçu balığı** () — sümüklü balıqlar sinfinin nümayəndəsi.

## Morfoloji əlamətləri
**Qıjovçu** () — cinsi Çəkiyəbənzərlər fəsiləsinin nümayəndəsidir. Bel üzgəcində 6-9, anal üzgəcində 10-16 şüa, yan xəttində 43-56 pulcuq var. Bədəni uzonsovdur, başı kiçikdir, ağzı başın ucundadır. Udlaq dişləri iki cərgəlidir. Ucları azacıq əyilib.Uzunluğu adi qıjovçunun uzunluğu qədərdir (13 sm-ə qədər). 
## Yayılması
Azərbaycanda ümumi səciyyəsinə görə cinsə identik olan Alburuoides bipunctatus eichüaldi Filippi yarımnövü yaşayır. Kür  hövzəsində subalp zonasına qədər rast gəlinir. Samur, Viləş, Qumbaşi, Lənkəran çaylarında və dağ göllərində qeydə alınır. Dərbəndən cənuba Dağıstan su hövzələrində, Şərqi Gürcüstanın, Şimali İranın çay və göllərində, Türkmənistanın kiçik çaylarında, Mürqabda, Amu-Dəryanın yuxarı və orta axarında, Zərəfşən çayının aşağılarına qədər qeydə alınır. 
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qıjovçu şirinsu balığıdır, çayın sürətli axan, dibi çınqıllı, daşlı və suyun qıjovlu yerlərində yaşayır. Qıjovçu - bentik orqanizmlərlərin sürfələri, çaylarda eləcə də diatom yosunları ilə qidalanan balıqdır.

## Çoxalması
Həyatının ikinci ilində cinsi yetkinliyə çatırlar. Uzunluq və kütləsinə uyöun olaraq, respublikanın şimal-şərqində olan fərdlər daha məhsuldadır (3 min kürüyə qədər). Məsələn, Köndələnçayda bu göstərici 2 minə, Soyuqbulaqda 1,5 minə bərabərdir. Kürü tökmə uzunmüddətlidir. Dağ və aran çaylarının temperatur rejimindən asılı olaraq apreldən avqustun sonuna qədər çəkir.
## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qıjovçu balığının təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Həmçinin bax

* Qıjovçular

## Ədəbiyyat

* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 112.
* Abbasov H.S ,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı, 2007, s 235.
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 154 s.

## Mənbə
De Morqan qanunları

**De Morqan qanunları** — Şotland riyaziyyatçısı Avqust de Morqan (1806-1871) adı ilə adlandırılıb. Avqust de Morqan ilk dəfə bu xassəni dəqiq ifadə etmiş və tam araşdırmışdır.

Təkliflər hesabının (nəzəriyyəsinin) xassəsi. Bu xassə təkliflərin konyuksiyasının (dizyunksiyasının) inkarının onların inkarının dizyunksiyası (konyuksiyası) ilə eyniqiymətli olduğunu müəyyənləşdirir. Başqa sözlə 
\overline{A\land B}=\overline{A}\lor \overline{B} və \overline{A\lor B}=\overline{A}\land \overline{B}.
De-Morqan qanunları istənilən Bul cəbrində, xüsusi halda, çoxluqlar cəbrində doğrudur. İxtiyari A\subset U, B\subset U  çoxluqları üçün
(A \cap B)^{\prime}= A^{\prime} \cup B^{\prime},  (A\cup B)^{\prime}=A^{\prime} \cap B^{\prime},   
Burada X^{\prime}=U\backslash X, (X\subset U)- tamamlama əməlidir.

## Ədəbiyyat
# M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Artım dağı

**Artım dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2734,9 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Səfərdərə yüksəkliyindən (3826,4 m) cənub-qərbə ayrılan Xoşkeşin qolunun suayırıcısında zirvə. Parağaçay qəsəbəsindən 1,8 km cənub-şərqdə, Gurdağdan 600 m cənub-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb kənarında, Kilit-Kotam qalxımının mərkəzi strukturu olan Kilit-Ağrıdağ antiklinalının maili şimal-şərq qanadında yerləşir. Zirvə hissəsində şimal-qərb istiqamətli fay qırılması müşahidə edilir. Şimal-şərq yamacında Kələki lay dəstəsinin süxurları Mehri-Ordubad batolitinin Orta Eosen yaşlı qabbro-qranit formasiyasına aid qabbro və qabbro-dioritlərilə yarılmışdır, qərb yamacında isə andezibazalt tərkibli intruziv kütlə açılır.

## Həmçinin bax
* Gədikdağ
* Gəlinqaya (Şahbuz)
* Keçəldağ (Şahbuz)
* Maparax
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Diaxçay mis-porfir yatağı

**Diaxçay mis-porfir yatağı**- Ordubad rayonu ərazisində yerləşir.Nüsnüs kəndindən 1.5 kilometr şimal şərqdə Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacında dəniz səviyyəsindən 2000-2500 metr hündürlükdədir.

## Ümumi məlumat
Mehri-Ordubad plutonunun iki intruziv kompleksinin,qabbro-qranodiorit və monsonit-qranodiorit-porfirin təmasında yerləşir.Geoloji quruluşunda qabbro,qabbro-qranodiorit,qranodiorit,kvars-siyenit-diorit süxurları,həmçinin qranodiorit-porfir dayaqları iştirak edir.
İki texnoloji filiz tipi-əsasən misli(ştokverk) və molibden (damar) məlumdur.Ştokverk tipli filizlərdə mis 0.06-2.25 faiz,molibden 0.01-0.31 faiz,damar tipli filizlərdə mis 0.01-0.85 faiz,molibden 0.01-0.27 faizdir.Əsas filiz mineralları pirit,xalkopirit,molibdenit,misin törəmə minerallarıdır.

## Həmçinin bax
* Ordubad rayonu
* Naxçıvan Muxtar Respublikasının dağ-mədən sənayesi

## Xarici keçidlər
* Naxçıvanın Təbii Sərvətləri 

## İstinadlar
Aracı dağı

**Aracı dağı** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 3071,6 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında  zirvə. Naxçıvançayın Şahbuzçay və Əlincəçayın Ərəfsəçay qollarının mənbə hissəsində,  Keçili kəndidən 6,5&nbsp;km şərqdədir. Alt Pliosen yaşlı dolerit və andezit-dasit  tərkibli uzunsov ştok formalı subvulkanik kütlənin əmələ gətirdiyi günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Toğluqaya-Üçqardaş maili əyilməsinin hüdudlarında yerləşir. Şimal-şərq və şimal-qərb istiqamətli qırılmaların kəsişmə düyününə aid edilir.

## Həmçinin bax
* Gədikdağ
* Gəlinqaya (Şahbuz)
* Keçəldağ (Şahbuz)
* Maparax
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Ayçınqıl aşırımı

**Ayçınqıl** və ya **Ay-çonqal** aşırımı — Ordubad rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Vənəndçayın mənbəyində aşırım (hünd. 3362,0 m). Mehri-Ordubad batolitinin Üst Oliqosen-Alt Miosen yaşlı porfirvari-qranitoid formasiyasına aid kvarslı siyenit-dioritləri yaran, yamacları sıldırımlı, səthi qayalı gəzdəkdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb cinahında yerləşir. Ətrafında şimal-şərq istiqamətli eyniadlı dərinlik qırılması və onun şaxələri müşahidə olunur. Ay-çonqal aşırımı Ordubad rayonu ərazisində Ayçınqıl aşırımının *yerli əhalisi arasında işlədilən başqa adı (Aiçınqıl aşırımı).*

## Həmçinin bax
* Xarxat dağı
* Ağaverdi dağı
* Güllüdağ
* Elti dağı

## İstinadlar
Gözlədici proqram

**Gözlədici proqram** və ya **demon** — istifadəçinin birbaşa nəzarəti altında yox arxa fon prosesi kimi işləyən kompüter proqramı. Ənənəvi olaraq, demonun proses adları prosesin əslində bir demon olduğunu aydınlaşdırmaq və demonla normal kompüter proqramı arasında fərq qoymaq üçün "d" hərfi ilə bitir. Məsələn,  sistem jurnalını idarə edən demondur,  isə daxil olan SSH bağlantılarına xidmət edən demondur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Azaldılmış göstərişlər toplusuyla hesablama

**Azaldılmış göstərişlər toplusuyla hesablama** (), **RISC** — nisbətən az sayda özəl göstərişlər toplusunun cəld və səmərəli yerinə yetrilməsinə yönəli mikroprosessor arxitekturası tipi. Prosessorun yalnız məhdud sayda sadə göstərişləri yerinə yetirə bilməsi hesabına belə mikroprosessorlu kompüter çox sürətli işləyir. Bu sadə göstərişlərdən daha mürəkkəb göstərişlər formalaşdırmaq mümkün olduğundan RISK prosessorları dar ixtisaslaşdırılmış olmur. Ancaq mürəkkəb göstərişlərin yerinə yetirilməsi zamanı RISK mikrosxemləri CISC mikrosxemləri ilə müqayisədə yavaş işləyir, çünki belə göstərişləri daha sadə göstərişlərə "bölmək" lazım gəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Coystik

**Coystik** (; "oyun çubuğu") — adətən, kompüter oyunlarında istifadə olunan populyar qurğu. Coystikin, adətən, kvadrat və ya düzbucaqlı plastmas korpusu olur və ora şaquli tutacaq bərkidilir. Tutacağın neytral vəziyyətdən müxtəlif istiqamətlərə hərəkət etdirilməsi ekranda kursorun və ya obyektin nisbi hərəkətini idarə edir, tutacağı buraxdıqda isə obyekt dayanır. Düymələr proqramın müxtəlif funksiyalarını aktivləşdirir və ya başladır. İstehsalatın avtomatlaşdırılmış idarəolunması sahəsində obyektin mütləq yerdəyişməsini idarə etmək üçün, adətən, coystikdən istifadə olunur. Bəzi modellərdə coystiklərdə təzyiq vericisi montaj edilir. Bu halda istifadəçi dəstəyi nə qədər qüvvətli sıxırsa, kursor displeyin ekranında o qədər cəld hərəkət edir.

Oyun manipulyatorlarının "ulu babası" olan bu qurğudan simulyatorlarda, arkad tipli kompüter oyunlarında, oyun konsollarında geniş istifadə olunur. Bəzi coystiklərdə tutacaq hərəkət etməklə yanaşı, öz oxu ətrafında fırlana da bilir. Coystiklərin analoq və rəqəmsal növü vardır.

## Elektron oyunlarda tətbiqi

Televiziya videooyunlarının və 1972-ci ildə çıxan Magnavox Odyssey oyun konsolunun yaradıcısı Ralf Baer ilk videooyun coystikini 1967-ci ilə yaradıb. Həmin coystiklər ekranda göstərilən obyektin şaquli və üfüqi hərəkətini təmin edirdilər. Atəşaçma düyməsi olan ilk məlum elektron oyun coystiki Sega şirkətinin 1969-cu ildə buraxdığı *"Missile"* şuter simulyator oyunu olmuşdur. 1970-ci ildə oyun Şimali Amerikada Midway Games tərəfindən *S. A. M. I.* adı ilə satışa çıxarıldı.

## Həmçinin bax
* Baş barmaq təkərciyi

## İstinadlar
Azərməsçid aşırımı

**Azərməsçid aşırımı** və ya **Həzrəməscid aşırımı** — Ordubad rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Ordubadçayın mənbəyində aşırım (hünd. 3474,7 m). Mehri-Ordubad batolitinin Üst Oliqosen-Alt Miosen yaşlı porfirvari-qranitoid formasiyasına aid qranodiorit və qranosiyenitləri yaran, yamacları sıldırımlı, səthi qayalı gəzdəkdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb cinahında yerləşir.  Azərməsçid aşırımının  *yerli əhali arasında işlədilən başqa adı  *'Həzrəməscid aşırımıdır*'.*

## Həmçinin bax:
* Ağrıdağ
* Ağqaya (Babək rayonu)
* Qoşundaş dağı
* Güllüdağ
* Quşdaş dağı
* Çaxmaqlı

## İstinadlar
Yastıqarınlar

**Yastıqarınlar cinsi** (lat.*Blicca Heckel*)- çəkiyəbənzərlər dəstəsinin bir nümayəndəsidir.  Bədən formasına görə cavan çapaqları xatırladır, ancaq nisbətən iri və kipyapışan pulcuqları, daha gödək anal üzgəci ilə onlardan fərqlənir, onun 19-23 şaxəli şüası var. Bədəni hündür, udlaq dişləri iki cərgəlidir, sayı 2,5-5,2 və ya 3,5-5,3 və ya 3,5-5,2 olur. Dişlər yanlardan çox basıqdır, çeynəmə səthi azca çəpəki və aypara şəklindədir. Qarın tili çılpaqdır. Peysərin gerisində az və ya çox inkişaf etmiş pulcuqla örtülü olmayan şırım vardır. Qarın üzgəclərinin gerisində pulcuqla örtülü olmayan omurğa olur. Periton pərdəsi açıq rənglidir.  Cinsdə olan 1 tipik Avropa növü Baltik, Qara, Azov və Xəzər dənizləri hövzələrində yayılmışdır. Cinsin adi yastıqarın adlı bir növü məlumdur. Zaqafqaziya sularında, o cümlədən Azərbaycanda Zaqafqaziya yastıqarını adlı növaltı əmələ gətirib.

## Ədəbiyyat

# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s 113.
# Abbasov H.S ,Hacıyev R.V.İxtiologiya. Bakı, 2007, s 236.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 156 s.

## Həmçinin bax

Çəkiyəbənzərlər

Çəkikimilər_fəsiləsi

## İstinadlar
Çermakit

**Çermakit** [Çermak soyadına görə] — hipotetik "çermak molekulu"-nun ümumi düsturu belədir: Ca2(Mg,Fe2+)3 (Al,Fe3+)2 [(OH,F)2Al2Si2O22]. Mg- çermakit və Fe-çermakit hipotetik tam izomorf seriyanı təşkil edir. Bu seriyanın üzvləri hornblend yarımqrupu minerallarının tərkibinə daxildir. Tərkibinin əsas hissəsini çermakit təşkil edən təbii amfibol çermakit hornblendi adlanır. Çermakit daha yaxın mineral, kalsium-karbonat və dolomit şistlərindən əmələ gəlmiş amfibolit və şistlərdə tapılmışdır; çermakit eklogitlərin omfasit və qranatının dəyişməsi hesabına əmələ gəlmiş kianitli amfibolitlərdə rast gəlir.

## Həmçinin bax
* İzomorfizm
* Amfibollar
* Amfibolit
* Şist

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Şleyf qoşulması (Qızçiçəyi zənciri)

**Şleyf qoşulması** və ya *qızçiçəyi zənciri* (en. daisy-chain), (ru. шлейфовое подключение), (tr. papatya dizimi) – kompüterə bir neçə qurğunun ardıcıl qoşulması üsulu. “Qızçiçəyi zənciri” aşağıdakı kimi gerçəkləşdirilir: birinci qurğu kompüterə qoşulur, ikinci qurğu birinciyə, üçüncü qurğu ikinciyə qoşulur və s., sonuncu qurğu isə müqavimətə, yaxud terminatora qoşulur.

Məsələn, bir SCSI-porta zəncirvari olaraq sərt disklər cə CD-ROM kimi yeddiyədək periferiya qurğusu qəşulur. Siqnallar zəncir boyu bir qurğudan sonrakına ötürülür. Son nəticədə bütün qurğuların qoşulduğu kanaldan (*şindən)* istifadə üstündə toqquşmalardan qaçmaq və nizamlılığı saxlamaq üçün qurğuların hər birinə öncəlik (*prioritet*) verilir; başqa variant da mümkündür, belə ki, hər bir qurğu “*kanala*” qulaq asır və yalnız xətt boşaldıqca verilişə başlayır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Çökmə tsikl

**Çökmə (sedimentasion) tsikl** – müəyyən akvatoriya və ya ərazinin inkişaf prosesində bu və ya digər dəyişkənliklərlə təkrarlanan çöküntütoplanma şəraitlərinin dəyişmə ardıcıllığı.

## Haqqında
Çökmə tsikl çox vaxt ardıcıl dəniz transqressiyalararası və yaxud çöküntütoplanmada fasilələrarası intervallar aid edilir. Sedimentasion şəraitlərin ardıcıl olaraq bir-birini əvəzləməsinin maddi tərkibini, yəni müvafiq çöküntü komplekslərini tsikl, yaxud tsiklotemlər (bəzən səhvən ritmlər) adlandırırlar. Tsikllərin davamiyyəti çox müxtəlif ola bilər: məsələn: geosinklinalların alp, hersin, kaledon və daha qədim inkişaf mərhələlərinə uyğun gələn tsikllərin davamiyyəti 180–240 mln. il hüdudlarında dəyişir. Belə tsikllərə müəyyən geoloji formasiya sırası (geogenerasiya), o cümlədən çöküntü vulkanogen formasiya sırası uyğun gəlir. Məsələn, Qafqazda aşağıdakı formasiya sırası müəyyən edilmişdir: 1) spilit-keratofir; 2) aspid; 3) fliş; 4) şlir (alt molass); 5) əsl molass (üst molass). Tsikllər az davamiyyətli, hətta qısamüddətli də ola bilər. Çökmə tsikl qatlarının kəsilişinin öyrənilməsi göstərir ki, tsikllər (davamiyyətinə görə) 16-dan az olmayaraq daha aşağı tərtibli ola bilərlər (Xain,1964). Ayrı-ayrı aşağı tərtib tsikllər yüksək tərtibli tsikllərin mərhələlərini (fazaları) təşkil edirlər. Aşağı tərtib tsiklləri, əsasən iqlim şəraiti şərtləndirir, lakin daha iri tsikllərə keçdikcə, onların əmələ gəlməsində əsasən, başlıca olaraq, ehtizazi hərəkətlər, sonra isə dalğalı hərəkətlər 35–40 mln. illik dövriliklə həlledici rol oynayır. Çox vaxt, davamiyyəti on və yüz min illər olan, kömürlü tsikllərin (mezotsikllər) əmələ gəlməsini şərtləndirən çökmə tsikllər (bəzən səhv olaraq mezoritmlər adlanır) ayırırlar.

## Həmçinin bax
* Geosinklinal
* Aspid formasiyası
* Fliş formasiyası

## Mənbə
İrmaq

**İrmaq** () - çap olunmuş sənəddə sözlər arasında olan və bir sətirdən o biri sətrə axını xatırladan boşluqlar. *İrmaq* ya ensiz sütunda düzləndirilmiş yazı zamanı yaranır, ya da proqram təminatının və ya printerin yetərincə çoxtərəfli olmaması ilə bağlı olur.

## İstinadlar
Baza

***Baza*** [yun. basis – əsas, özül] – əsas, nəyinsə əsası – özülü, bünövrəsi.
Baza sözü müxtəlif mənalarda işlənə bilər:
# Anbar, emalatxana, istinad məntəqəsi və s. Məsələn, böyük anbar, təchizatla məşğul olan müəssisə;
# Hərbi hissə yerləşən ərazi, bəzən ordunu, ekspedisiyanı və ya bir müəssisəni təmin etmək üçün ehtiyat;
# Mədəni-maarif işlərinin bu və ya digər sahəsinə xidmət edən məntəqə;
# Mənbə;
# Müəyyən vaxt dövrünə aid edilən, digər analoji göstəricilərlə müqayisə üçün əsas sayılan göstəricilər, məlumatlar.

## Ədəbiyyat
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. "Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər", Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 s.

## Xarici keçidlər
Baza
Miniatürləşdirmə

**Miniatürləşdirmə** (ing. miniaturization, ru. миниатюризация) — inteqral sxemlərin işlənib hazırlanmasında: yarımkeçirici mikroprosessorda tranzistorların və başqa elementlərin ölçülərinin kiçildilməsi və sıxlığın artırılması prosesi. Kiçik ölçülərin verdiyi faydadan savayı, elektron sxemlərin miniatürləşdirilməsi enerjiyə olan tələbatı, istilik ayrılmasını və sxemin bir elementindən növbətisinə siqnalın yazılmasında gecikməni azaldır. Çoxlu sayda sxem elementinin bir mikroprosessorda inteqrasiya kimi tanınan, qablaşdırılması elektron komponentlərin miniatürləşdirilməsinin önəmli amilidir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Minikompüter

**Minikompüter** — 1960-cı illərin ortalarında hazırlanmış və IBM və onun birbaşa rəqiblərinin meynfreym və orta ölçülü kompüterlərindən xeyli aşağı qiymətə satılan kiçik ümumi təyinatlı kompüter növü. 1970-ci ildə keçirilən sorğuda The New York Times qiyməti 25.000 ABŞ dollarından (2022-ci ildə 188.000 dollara bərabərdir), teleprinter kimi giriş-çıxış cihazı və ən azı dörd min söz yaddaşı olan, Fortran və ya BASIC kimi daha yüksək səviyyəli dildə proqramları işlətməyə qadir olan maşın kimi tərif təklif etdi.

Sinif proqram arxitekturası və əməliyyat sistemləri ilə fərqli bir qrup təşkil etdi. Minikompüterlər hesablama və uçotun aparılmasından fərqli olaraq idarəetmə, ölçmə cihazları, insanların qarşılıqlı əlaqəsi və rabitə kommutasiyası üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bir çoxları son istifadə proqramları üçün dolayı yolla orijinal avadanlıq istehsalçılarına (OEM) satıldı. Minikompüter sinfinin iki onillik ömrü ərzində (1965-1985) 100-ə yaxın şirkət yarandı və cəmi yarısı fəaliyyətinə davam edə bildi.

1971-ci ildə Intel 4004-dən başlayaraq tək çipli CPU mikroprosessorları meydana çıxdıqda, "minikompüter" termini hesablama spektrinin orta diapazonunda, ən kiçik əsas kompüterlərlə mikrokompüterlər arasında olan maşın mənasına gəldi. "Minikompüter" termini bu gün nadir hallarda istifadə olunur. Bu sistem sinfi üçün müasir termin Oracle-ın yüksək səviyyəli SPARC, IBM-in Power ISA və Hewlett-Packard-ın Itanium əsaslı sistemləri kimi "orta səviyyəli kompüter"dir.

## Tarixi
### Tərifi
"Minikompüter" termini 1960-cı illərdə tranzistorlar və əsas yaddaş texnologiyaları, minimal təlimat dəstləri və hər yerdə yayılmış Teletype Model 33 ASR kimi daha ucuz periferik qurğuların istifadəsi ilə mümkün olan kiçik kompüterləri təsvir etmək üçün hazırlanmışdır. Onlar adətən bir otağı doldura bilən böyük əsas kadrlarla müqayisədə bir və ya bir neçə 19 düymlük rəfə yerləşdirilirdilər.

Müasir meynfreymlərlə müqayisədə nisbi hesablama gücü baxımından minikompüterlərə bənzər kiçik sistemlər 1950-ci illərdən etibarən mövcud idi. Xüsusilə, UNIVAC 1101 və LGP-30 kimi minikompüter sinfinin bəzi xüsusiyyətlərini paylaşan baraban maşınlarının bütün sinfi mövcud idi. Delay-line yaddaşından istifadə edən oxşar modellər 1960-cı illərin əvvəllərində görünməyə başladı. Ancaq bu maşınlar xüsusi şassidən istifadə edərək və çox vaxt yalnız eyni şirkətin periferik hissələrini dəstəkləyən kiçik əsas sistemlər kimi hazırlanmışdır. Bunun əksinə olaraq, minikompüterlər kimi tanınan maşınlar əsasən standart şassiyə sığmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu və xüsusilə ASR 33 kimi ümumi cihazlardan istifadə etmək üçün hazırlanmışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Minikompüterlərin siyahısı
Cəvahirnameyi-Lənkəran

**Cəvahirnameyi-Lənkəran -** Talış xanlığının iqtisadi, coğrafi və tarixi həyatından bəhs edən, həmçinin ərazinin Rusiya tərəfindən zəbt olunması məsələsinə toxunan əsərlərdən biridir. Əsər Seyidəli Kazım bəy oğluna məxsusdur. Bu əsər cəmi 43 vərəqdən ibarət olub,1869-cu ildə fars dilində yazılmışdır. Əsər müqəddimə, altı fəsil və son sözdən ibarətdir. Əsərin müqəddiməsi onun yazılma məqsədini aydınlaşdırır. Əsərin birinci fəslində müəllif Lənkəran sözünü, ikinci fəslində isə sözün mənşəyini izah etməyə çalışır. "Cəvahirnameyi-Lənkəran"ın üçüncü fəsli Lənkəran xanlığının sərhədlərinə və təbii sərvətlərinə həsr edilmişdir. Dördüncü fəsildə Lənkəran xanlığının iqlimindən bəhs olunur. Əsərin beşinci fəsli ərazidə yaşamış bir sıra müqəddəs adamların həyatından və məqbərə abidələrindən bəhs edir. "Cəvahirnameyi-Lənkəran"ın altıncı fəsli Talış xanlığınının qısa tarixindən bəhs edir. Burada, əvvəlcə xanlığın yaranması və Ağa Məhəmməd şah Qacarın yürüşünə qədər olan dövr işıqlandırılr. 

Müəllif Rusiyanın işğalçılıq planlarını belə işıqlandırır: . . . Nadirin ölümündən sonra Ağa Məhəmməd şahın Lənkəranı ələ almaq təşəbbüsü nəticəsiz qaldı. Müxtəlif vasitələrlə Mir Mustafa xanı özünə tabe etmək istəyən Fətəli şah sülh yolu ilə öz arzusuna nail ola bilməyəcəyindən əmin olduğundan 30 minlik bir ordu ilə Lənkərana yürüş etdi. Mir Mustafa xan ölkəni bu ağır vəziyyətdən xilas etmək məqsədilə Şura çağırdı. İrana tabe olmağın böyük bir həqarət olduğunun əksəriyyətlə qeyd olunduğu şurada Rusiya yardımına müraciət etmək qərarı qəbul olundu. Mir Mustafa xan bu qərara əsasən öz əmisi oğlanlarından Mirzə Məhəmməd bəyi Həştərxan yolu ilə Rusiyaya elçi göndərdi.

Əsərin son sözü Lənkəran və ətraf ərazilərdə olan arxeoloji və tarixi abidələrə həsr edilmişdir. Müəllifin əsəri bədii təsvir, xronika xarakteri daşıyır. Əsərdə hadisələr məhdud şəkildə təsvir edilməsinə baxmayaraq, Talış xanlığının tarixini öyrənmək baxımından çox qiymətlidir.

XX əsrin 60–80-ci illərin Azərbaycan tarixşünaslığında bütövlükdə Şimali Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı problemi ilə yanaşı, ayrı-ayrı xanlıqların tarixi inkişafı və onların Rusiyaya tabe edilməsi tarixinin araşdırılması geniş miqyas almışdı. Xanlıqların meydana gəlməsi, onların daxili və xarici vəziyyəti, xanlıqların Rusiya ilə münasibətləri, onların imperiyaya birləşdirilməsi və başqa məsələlərin araşdırılması bu səpkili əsərlərin əsas mövzusunu təşkil edir. 

## Xarici keçidlər
Sabir Nəsiroğlu — MUĞAN VƏ MUĞANLILAR http://avrasiya.info/arasdirmalar/4275-sabir-nesiroglu-mugan-ve-muganllar.html

MASALLI — tarixlə müasirliyin qovuşduğu diyar http://www.xalqqazeti.com/az/news/social/67533 

## İstinadlar
Veritas

**Veritas ** — Roma mifologiyasında həqiqət ilahəsi, Saturnun qızı, Virtusun anası hesab edilir. Müqəddəs bulaqda gizləndiyi və bu səbəbdən də əlçatmaz olması güman edilir. Ağ geyimli bakirə kimi təsvir edilir.

Veritas həm də dürüstlük ilahəsi hesab edilirdi və ən mühüm ilahələrdən biri kimi qəbul edilirdi. Bütün Romalıların bu ilahəyə sitayiş etmələri və dürüst olmaları zəruri hesab edilirdi.

Qərb mədəniyyətində həmçinin deviz kimi istifadə edilir.

## Devizlər
Latin sözü olan "*veritas*" bir çox kolleclərin və universitetlərin devizi kimi istifadə edilməkdədir. Adətən mükəmməlliyi, həqiqəti, gözəlliyi və mərhəməti təcəssüm etdirir. Veritas Hutchesons' Grammatika məktəbinin, Harvard Universitetinin, Qərbi Ontario Universitetinin, Dreyk Universitetinin, Noks Kollecinin (Illinois), Bilkənd Universitinin, Kalifornyia Universitetinin — Hastinq hüquq kollecinin, həmçinin Roma Katolik kilsəsinə məxsus Dominikan Orderinin devizidir. Eyni zamanda Nyuyorkdakı Bakli məktəbi "Veritasın şərəfinə" sözünü deviz kimi elan etmişdir. İndoneziya universiteti

"Veritas, Probitas, Iustitia" söz birləşməsini, Qanada yerləşən Keyp Kost univecrsiteti isə "Veritas Nobis Lumen" söz biləşməsini deviz kimi istifadə edir.

## İstinadlar