open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dağ ayıdöşəyi

**Dağ ayıdöşəyi -** (lat. *Oreopteris limbosperma* (All.) Holub et Pouzar.) **-** Telipteriskimilər – (*Thelypteridacaea* Pichi Sermolli.) fəsiləsinə aid bitki növüdür.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Məlumat azlığı*” kateqoriyasın aiddir – DD. Azərbaycanın **nadir** növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Kökümsovu qalın, qısa və şaqulidir. Yarpaqları qısa saplaqlı, uzunsov-lansetvari, qaidədə daralan, kənarları bütöv və ya əyri-üyrüdür; birinci sıranın seqmentləri lansetşəkillidir, ucu itiləşmiş, uzanmış dilciklərə bölünmüşdür. Soruslar meyvə verən damarların  təpə hissəsində yerləşir. Sporlar qonur rəngdə, böyrəkşəkilli-oval, kənarları xırda daraqvaridir; örtükləri tez tökülən və vəzilidir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Sporların yetişmə dövrü iyul-sentyabr aylarına təsadüf edir. Mezofitdir. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi,kölgəli, yarpaqlı ağac meşələrində bitir.  

## Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal rayonları  (Murovdağ ərazisində meşələrdə az rast gəlinir).   

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillərin təsirinə məruz qalır. 

### Mühafizə tədbirləri
Populyasiyalarının nəzarətə götürülməsi və mütəmadi monitorinqlərin aparılması vacibdir.

## Sinonimlər
''Dryopteris limbosperma'' (All.) Bech.

''Dryopteris oreopteris'' (Ehrh.) Maxon

''Lastrea limbosperma'' (All.) Ching

''Lastrea limbosperma'' (All.) Holub

''Lastrea limbosperma'' (All.) Heywood

''Thelypteris limbosperma'' (All.) H.P. Fuchs

''Thelypteris oreopteris'' (Ehrh.) Sloss.

''Polypodium limbospermum'' All.

''Polypodium oreopteris'' Ehrh.

## İstinadlar
Qozbel zanbaqca

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN  Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Sinonimləri
* Rhinopetalum gibbosum (Boiss.) Losinsk. et Vved.

## Qısa morfoloji təsviri
Soğanaqlı, çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq açıq-pulcuqlu, kürəşəkillidir. Gövdə 8-20 sm hündürlükdə, yarpaqlar çılpaq, aşağı yarpaqlar qarşı-qarşıya, yuxarı yarpaqlar növbəli yerləşmişdir, ensiz, xətvari, sivridir. Çiçəkləri salxım çiçək qrupunda toplanıb, uc hissədə yerləşir. Çiçəkyanlığı 12- uzunluğunda, 7- enində, bənövşəyi rəngli, tünd-bənövşəyi damarlı, qaidəsi tünd-ləkəli, yumurtavari ovalşəkillidir. Tozluq bənöşəyi, mavi, qutucuq aztillidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə aprel, meyvə əmələgətirmə may-iyun aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxum vasitəsilə  çoxalır. Quru, daşlı, gilli-çınqıllı yamaclarda yayılmışdır. Kseromezofitdir. Geofit bəzək bitkisidir.

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyində Şahtaxtı, Duzdağ, Nehrəm ətrafı, Dərəşam və Darıdağ, Əlincəçay vadisində yayılmışdır.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiya az rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen (əhali tərəfindən yığılması) və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İlin ən yaxşı fransız futbolçusu

**İlin ən yaxşı fransız futbolçusu** mükafatı 1959-cu ildən bəri hər il fransız idman dərgisi sayılan "France Football" tərəfindən elan olunur. Əslində mükafatın sahibi yalnız Fransada oynayan fransız futbolçular arasından seçilirdi. Amma 1996-cı ildən başlayaraq buraya ölkə xaricində oynayan fransız futbolçularda aid edilməyə başlandı. 2001-ci ildən başlayaraq isə mükafatın yeni qalibi əvvəlki qaliblər tərəfindən seçilir.

## Qaliblər

## İstinadlar
II Silvestr

**Oriyaklı Herbert**, **II Silvestr** (; ) — 999-cu ildən Roma papası II Silvestr, fransız riyaziyyatçısı, "Abaklar qaydası" traktının müəllifidir.

**II.** **Silvestr** (təx. 946&nbsp;- 12 May 1003) 2 Aprel 999-cu ildən 1003-cü ildəki vəfatına qədər Papa vəzifəsini icra etmişdir. Əslən **Aurillac-dan Gerbert**dən (  və ya ** ;  ) olan, Silvestr məhsuldar bir alim və müəllim idi. Avropada ərəb rəqəmlərindən istifadə edərək onluq say sistemini tətbiq edən ilk şəxs olduğu deyilir. İlk Fransız Papası idi.

## Həyatı

## Həmçinin bax
* Roma Papalarının siyahısı

## İstinadlar
Arı ofrisi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, endemik növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 20-30 sm hündürlükdədir. Soğanaqları şarvari və ya xırda ellipsvaridir. Yarpaqları iti, uzunsov, lansetvaridir. Çiçək yanlığı lansetvari, yumurtalıqdan uzundur. Çiçək yanlığının kənar yarpaqları uzunsov, küt, parlaq və ya açıq-çəhrayı rəngli, 5 damarlıdır. Daxili yarpaqları yaşılımtıl-çəhrayı çalarlı, məxmərvari tüklü 3 damarlıdır. Dodaqcıq enli, oval, məxmərvari 3 dilimlidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel-may aylarına təsadüf edir. Aşağı dağ qurşağında meşə talalarında yayılmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazın qərbi (Şəki rayonu Kiş kəndi), Lənkəranın dağlıq hissəsi. BQ qərbi hissəsinin rayonlarında aşağı dağ qurşağında yayılmışdır. Meşə talalarında bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.

## Sayı və tendensiyası
Yeganə lokaliteti müşahidə olunur, azalma tendensiyası davam edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən intensiv toplanılması, otarma və tapdalanma), xüsusi yaşayış mühitinə təkləbkar olması.

## Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərın nəzarətə götürulməsi və mütəmadi monitorinqlərin aparılması təklif olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aberrasiya (genetika)

**Aberrasiya** (lat. *abberrasia* - kənarlaşma) — xromosomun və ya xromatidlərin müəyyən səbəbdən qırılması nəticəsində baş verən dəyişilmə və ya xromosomların quruluşunun mutasiya nəticəsində dəyişməsi. Adətən, qırılmış uclar yeni uzlaşmada birləşir.

Xromosom mutasiyaları xromosomların bilavasitə quruluşunda baş verən dəyişiklərlə əlaqədardır.Bu mutasiyalar 2 qrupa ayrılır:

1)Xromosomdaxili 2)Xromosomlararası

Xromosomdaxili mutasiyalara delesiya,duplikasiya,inversiya və tranzpozisiya aiddir.

***Delesiya.*** Bir genin hətta genlər blokunun yerləşdiyi müxtəlif ölçüdə xoromosom sahələrinin itməsi prosesidir.Xromosomun müəyyən sahələrinin qırılıb itməsi irsi materialda çatışmazlığa səbəb olur.Delesiyalar xromosomun həm uc,həm də daxili sahələrini əhatə edə bilər.Əgər delesiya xromosomunun iki çiynindən birinin telomer hissəsini əhatə edirsə,onun *interkalyar* delesiyası baş verir.Delesiyaya uğramış xromosomun sentromeri varsa,hüceyrə bölünən zaman başqa xromosomlar kimi o da irsən ötürülür.Sentromeri olmayan xromosom fraqmenti isə hüceyrə bölünən zaman,bir qayda olaraq,itirilir.Norml romosomlar interkalyar delesiya hesabına delesiya ilgəyinin əmələ gəlməsinə səbəb olur.Məsələn,insanın 5-ci xromosomunun qısa çiynindən kiçik fraqmentin itməsi,„pişik çığırtısı”sindromunun yaranmasına səbəb olur.Əgər delessiya xromosomlarda genlərin çox hissəsinin itməsinə səbəb olurs,bu,letal sonluqla qurtarır və belə xromosom aberrasiyalarını tədqiq etmək mümkün deyil.

***Duplikasiya.***Haploid genomda xromosomun hər hansı bir lokusu və ya bütöv bir sahəsi iki dəfə artmışsa,bu duplikasiyadır.Delesiyada olduğu kimi duplikasiya zamanı da heteroziqotlarda kompensasiya ilgəyi əmələ gəlir.Duplikasiya xromosomların ayrı-ayrı sahələrinin ikiləşməsi və xromosomun şiyinlərinin uzanmasıdır.Duplikasiya meyoz prosesində konyuqasiya edən homoloji xromosomlar arasında qeyri-bərabər krossinqoverin nəticəsində yaranır.Bu,interfazada DNT-nin replikasiyası zamanı səhvlərin nəticəsində də əmələ gələ bilər.

Duplikasiyanın nəticəsini 3 qrupa bölmə olar:1)onlar genotipdə gen artıqlığına səbəb olur; 2)fenotip dəyişkənliyinə səbəb olur; 3)təkamül prosesində duplikasiyalar genetik dəyişkənliklərin mühüm mənbəyi hesab edilir.Həm genlərin,həm də nukleotidlərin amplifikasiyası hesabına genomda tandemlər formalaşmıdır.

***İnversiya.***Xromosom aberrasiyalarının elə bir formasıdır ki, bu halda xromosom fraqmentinin hər 2 tərəfindən qırılması,öz oxu ətrafında 180ํ° çevrilməsi və yenidən qırıldığı yerə birləşməsi baş verir.İnversiya genetik materialın itməsinə səbəb olmur.Bu zaman xromosomun uzunluğu boyu genetik materialın quruluşunun yenidən təşkil olunması baş verir.Əvvəlcə xromosom ilgəyi əmələ gəlir,sonra iki yerdən qırılma baş verir və yaxınlıqdakı küt ucları ilə bu fraqmentlər yenidn birləşir.

## İstinadlar
Dnestr kanyonu

** Dnestr kanyonu ** — Ukraynanın Dnestr çayında formalaşan kanyon. Kanyon ölkənin 4 vilayətinin sərhəddində yerləşir: İvano-Frankovsk, Ternopol, Çernovtsı və Xmelnitski.

Ümumi uzunluğu 250&nbsp;km-dir. Bu göstərici ilə o nəyin ki, Ukraynanın, eləcə də Avropanın ən uzun kanyonlarından biri hesab olunur. 2008-ci ilin 26 avqustunda ümumukrayna internet sorğusu nəticəsində Dnestr kanyonu Ukraynanın 7 təbiət möcüzəsindən biri hesab olunmuşdur.

## Ümumi məlumat
Kanyon ərazinin özünəməxsus geoloji quruluşu nəticəsində formalaşmışdır. Bundan başqa, tektonik hərəkətlər, eləcə də su və külək eroziyasının da rolu böyükdür. Kanyonda və onun ətraf hissələrində Dördüncü dövrün çökmə süxurları ilə yanaşı paleozoy erasının Silur dövrünə aid süxurlar da geniş yayılıb. Nırkov kəndi yaxınlığında yerləşən 16 metrlik Curin şəlaləsi bölgənin görməli yerlərindən biri hesab olunur. Çayın sağ qolları az və çox qısadır: 6–16&nbsp;km arasında dəyişir. Sol qolları isə daha uzun və bol suludur.

Kanyon özünəməxsus mikroiqlimə məxsusdur. Qış yumşaq və az günəşlidir. Yamaclarda və sahil boyunda qar tez əriyir. Kanyonda temperatur düzənlik əraziyə nisbətən bir neçə dərəcə yüksək olur. Yaz vadidə 1-2 həftə daha tez gəlir, yay fəsli mülayim-isti keçir.

Dnestr kanyonu Ukraynanın qərbində yerləşir, sağ və sol sahillər müxtəlif vilayətlərə aiddir: sol sahil - Ternopol və Xmelnitski, sağ sahil - İvano-Frankovsk və Çernovtsı. Ternopol vilayəti ərazisində "Dnestr kanyonu" Milli Parkı yaradılmışdır. Kanyon ərazisində ölkə əhəmiyyətli 4 geoloji, 1 hidroloji abidə, eləcə də 20 bitki növü qorunur. Çay vadisi enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələrlə zəngindir. Çayda 40-dan çox balıq növü var və Dnestr bu bölgənin ən təmiz çaylarından biri hesab olunur.

## Şəkillər

Fayl:Hubyn.JPG|
Fayl:Do Strypy.JPG|
Fayl:Kanion.jpg|


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Дністровський каньйон очима допитливих&nbsp;: [фотоальбом] / Й. М. Свинко.&nbsp;— Тернопіль&nbsp;: Підручники і посібники, 2013.&nbsp;— 64 с.&nbsp;: кольор. фот.&nbsp;— 500 пр.&nbsp;— ISBN 978-966-07-2461-7
* *Кривень Юрій*. Панорами Дністровського каньйону&nbsp;— з палуби «Юрія»: На Дністрі курсує унікальний корабель // Галичина.&nbsp;— 2015.&nbsp;— 2 липня.
* *Чайковський М. П.* Дністровський каньйон: Природознавчий нарис.&nbsp;— Л.: Каменяр, 1981.&nbsp;— 64 с., іл.
* Z biegiem Dniestru (red. J. Gudowski).&nbsp;— Warszawa: Wyd-wo Akademickie Dialog, 2007.&nbsp;— 150 s., ill.

## Xarici keçidlər
* История возникновения Днестровского каньона  
* Путешествие в владение природных стихий
Abiotik amillər

**Abiotik amillər** *()* — cansız təbiət amilləri.

## Ümumi məlumat
Abiotik amillər canlı orqanizmlərə təsir göstərən qeyri-üzvi mühit şəraitinin məcmusu kimi başa düşülür. Bu amillər kimyəvi (atmosferin, dəniz sularının, şirin suların, torpağın və s-nin kimyəvi tərkibi), fiziki və ya iqlim (temperatur, atmosfer təzyiqi, hava kütləsinin qarışığı, külək, kosmik radiasiya, günəş radiasiyası və s.) amillərə bölünür. Abiotik amillərin canlı orqanizmlərin həyatında rolu çox böyükdür və bu təsiri ekologiya elmi öyrənir. Bu termin, əsasən, ekologiyada işlənir. İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti torpağın strukturuna və tərkibinə, su rejiminə, biosferdə maddələr dövranına təsir göstərərək uzun təkamül ərzində orqanizmlərin adaptasiya olunmuş abiotik amillərini nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişə bilər.

## Həmçinin bax
Abiogenez

## Xarici keçid
ORQANİZMİN YAŞAYIŞ MÜHİTİ. EKOLOJİ AMİLLƏR

## İstinadlar
Adaptiv radiasiya

**Adaptiv radiasiya** — eyni başlanğıcdan olan müxtəlif canlıların müxtəlif şəraitə uyğunlaşması hadisəsi. Məsələn, plasentalı məməlilərin müasir formalarından bəzilərinin Yer üzərində sürətlə hərəkət etməyə (yırtıcılar, antiloplar), ağac həyatına (sincablar, primatlar və s.), uçmağa (yarasalar), suya (balinalar, delfinlər), torpaq altına (həşəratyeyənlər) uyğunlaşması.

## Xüsusiyyətlər
Adaptiv radiasiyanı müəyyən etmək üçün dörd xüsusiyyətdən istifadə edilə bilər:

Komponent növlərinin ümumi əcdadı: xüsusilə də yeni nəsil. Qeyd edək ki, bu, ortaq bir əcdadın bütün nəslinin daxil olduğu monofiliya ilə eyni deyil.

Fenotip-mühit əlaqəsi: mühitlər və bu mühitlərdən istifadə etmək üçün istifadə olunan morfoloji və fizioloji əlamətlər arasında əhəmiyyətli bir əlaqə.

Xarakter faydası: xasiyyət dəyərlərinin müvafiq mühitlərdə performans və ya uyğunluq üstünlükləri.

Sürətli spesifikasiya: ekoloji və fenotipik fərqliliyin davam etdiyi dövrdə yeni növlərin yaranmasında bir və ya bir neçə partlayışın olması.

## Şərtlər
Adaptiv şüalanmaların ekoloji fürsət və ya yeni uyğunlaşma zonası tərəfindən yaradılması düşünülür. Ekoloji imkanların mənbələri antaqonistlərin (rəqiblər və ya yırtıcılar) itirilməsi, əsas yeniliyin təkamülü və ya yeni mühitə səpələnməsi ola bilər. Bu ekoloji imkanlardan hər hansı biri əhalinin sayının artması və rahat stabilləşdirici (məhdudlaşdırıcı) seçimlə nəticələnmə potensialına malikdir. Genetik müxtəliflik əhalinin sayı ilə müsbət əlaqədə olduğundan genişlənmiş populyasiya əcdad populyasiyasına nisbətən daha çox genetik müxtəlifliyə malik olacaqdır. Sabitləşdirici seçimin azalması ilə fenotipik müxtəliflik də arta bilər. Bundan əlavə, daha geniş resurslardan istifadə etmək üçün divergent seçimi təşviq edərək, növ daxili rəqabət artacaq. Bu ekoloji buraxılış ekoloji spesifikasiya və beləliklə adaptiv radiasiya potensialını təmin edir.

Yeni bir mühitin işğalı aşağıdakı şərtlər altında baş verə bilər:

# Yeni yaşayış mühiti açıldı: məsələn, vulkan okeanın ortasında yeni torpaq yarada bilər. Bu, Havay və Qalapaqos kimi yerlərdə belədir. Suda yaşayan növlər üçün böyük yeni göl yaşayış mühitinin formalaşması eyni məqsədə xidmət edə bilər; Şərqi Afrika Riftini meydana gətirən və nəticədə Rift Vadisi Göllərinin yaranmasına səbəb olan tektonik hərəkət buna misaldır. Nəsli kəsilmə hadisəsi bu eyni nəticəni effektiv şəkildə əldə edə bilər, əvvəllər artıq mövcud olmayan növlər tərəfindən işğal edilmiş nişləri açır.
# Bu yeni yaşayış yeri nisbətən təcrid olunub. Materikdə bir vulkan püskürdükdə və ona bitişik meşəni məhv etdikdə, çox güman ki, məhv edilmiş bölgədə yaşayan yerüstü bitki və heyvan növləri çox təkamül etmədən yenidən koloniyaya girəcəklər. Bununla belə, yeni yaranmış yaşayış mühiti təcrid olunarsa, onu koloniyalaşdıran növlər çox güman ki, bir qədər təsadüfi və qeyri-adi gələnlər olacaq.
# Yeni yaşayış sahəsi geniş niş məkanına malikdir. Nadir müstəmləkəçi yalnız nişlərin olduğu qədər çox formada uyğunlaşa bilər.

## İstinadlar

## Mənbə
1. Axundov M.A., Mehrəliyev Ə.Ə., Əliyev A.R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.
Mikrometr

**Mikrometr** (mkm, beynəlxalq işarəsi µm;  yunan μικρός «balaca» + μέτρον «ölçü vahidi» sozlərindən) Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (SI) uzunluq vahidi.

## Ölçüsü

Metrin milyonda bir hissəsinə (10−6 metrə və ya 10−3 millimetrə) bərabərdir: 1μm = 0,001mm = 0,0001sm = 0,00001dm = 0,000001m

## Tarixi
1879-1967-ci illərdə adı mikron (μ)
rəsmi olaraq istifadə edilmiş, sonra XIII ağırlıq və tədbirlər üzrə Baş Konfrans (1967/68) tərəfindən ləğv edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Mikro-
* Beynəlxalq vahidlər sistemi
* Uzunluq ölçü vahidləri
* Nanometr

## Mənbə
#http://www.bipm.org/en/CGPM/db/13/7/
#http://www.bipm.org/en/CGPM/db/11/12/
#http://www.gostrf.com/standart/Pages_gost/24585.htm 
#http://meduniver.com/Medical/Physiology/151.html
Murad Ağarzayev

**Murad Ağarzayev** (d. 16 oktyabr 1998; Sumqayıt, Azərbaycan) — Azərbaycanlı idman gimnastı.

## Uğurlar
Murad Ağarzayev birinci ciddi uğurunu 2015-ci ildə qazandı. Həmin ildə Ağarzayev, Azərbaycan Çempionatında qüvvəsini sınadı və yarışların qızıl medalına yiyələndi.

* Olimpiya Çempionu Yevgeniy Podqornıy adına Beynalxalq Turnir, Novosibirsk, Rusiya-3-cü yer (parallel qollar, gimnastika atı)
* Azərbaycan Çempionatı, Bakı, Azərbaycan-1-ci yer (çoxnövçülük)
* Beynəlxalq Turnir, Budapeşt, Macarıstan-2-ci yer (sərbəst hərərkətlər), 3-cü yer (dayaqlı tullanma)
* 4-cü İslam Həmrəyliyi Oyunları, Bakı, Azərbaycan-1-ci yer (sərbəst hərəkətlər), 2-ci yer (komanda hesabı)
* "Challenge" seriyasına aid Dünya Kuboku, Mersin, Türkiyə-1-ci yer (dayaqlı tullanma)

## İstinadlar

## Xarici Linklər
Azerbaijani gymnast Murad Agarzayev happy with his performance at World Cup in Bakuwww. Azernews.az

Report informs, Murad Agharzayev became a winner of gold medal. In the floor exercises, he outpaced the opponents, gaining 14,400 pointsReport.az

'''Azərbaycan''' Dövlət '''Bədən Tərbiyəsi və İdman''' Akademiyası MURAD AĞARZAYE Sport.edu.az

Murad AGHARZAYEV (AZE) — 2018 Artistic Gymnastics Europeans, qualification pommel horse Youtube.com
Adoleskari

**Adoleskari** (latın, *adolesco* — böyüyürəm) — sorucu qurdların (trematodlar) inkişafında serkaridən əmələ gələn sistalaşmış sürfə. Əsasən, su bitkiləri üzərində təsadüf edilir. Adoleskari, axırıncı sahib orqanizmində sistadan azad olur və inkişaf edib cinsi yetkinliyə çatır. Bir sıra sorucu qurdlarda serkari xarici mühitdə deyil, ikinci aralıq sahibin bədənində sistalaşır və adoleskari deyil, metaleskari adlanır.

## İstinadlar
İrəvan trolleybusu

**İrəvan trolleybusu** () — Ermənistanın İrəvan şəhərində fəaliyyət göstərən trolleybus sistemi. Trolleybus xətti 16 avqust 1949-cu ildə fəliyyətə başlamışdır. Hazırda beş xətt fəaliyyət göstərir (1, 2, 9, 10, 15). İrəvan trolleybus sistemi İrəvanın bir ictimai nəqliyyat şəbəkəsini təşkil edir. Gümrü trolleybus sistemi 2005-ci ildə bağlandığından Ermənistanın tək trolleybus sistemi olmuşdur.
Vaxtı ilə böyük bir sistem olmuşdur. 300 trolleybusdan ibarət olan sistem 20 xəttə sahib idi. Burada əsasən Çexoslavakiya istehsalı olan Skoda 9TR, 14Tr və ya Sovet istehsalı olan ZiU-682 modelləri istifadə edilirdi.

## Maşrutlar
Hazırda beş xətt fəaliyyət göstərir.
№1. Aşxatanka meydanı-Crvej
№2. Çarbax-Erebuni muzeyi
№9. Avan-Pedaqoji Universitet
№10. 5-ci mikrorayon Nor Nork-Stansiyası
№15. 15 rayon-Aşxatanka meydanı
2011-ci il məlumatına görə sistemə aşağıdakı xətləri daxildir: 1, 2, 9, 10 və 15.

## Tərkibi
İrəvan trolleybusunda xəttində ümumilikdə 71 trolleybus fəaliyyət göstərir:

#### Fəaliyyət göstərənlər
* Škoda 14Tr — 26 Trolleybusları
* ЛиАЗ-5280 — 32 Trolleybusları
* Berliet ER100 — 10 Trolleybusları
* Škoda 9Tr — 1 Trolleybus (xidməti)
* ЛиАЗ-52803 — 2 Trolleybusları
Trolleybus Berliet ER100 2005-ci ildə Lion şəhərindən əldə edilmişdir.

#### Əvvəllər istifadə edilən modellər
* МТБ-82
* ЗиУ-5
* ЗиУ-9
* Škoda 9Tr
* Škoda 14Tr

## Parkları
İrəvanın trolleybus sistemi 2 depodan ibarətdir: "Şenqavit" və "Nor Nork".
"Kanaker" deposu 1999-cu ildə bağlanmışdır.

## Qalereya

Trolleybus in Yerevan01.JPG|
Trolleybus in Yerevan02.JPG|
Trolleybus in Yerevan03.JPG|
Trolleybus in Yerevan04.JPG|
Yerevan trolleybus tech.jpg|
Yerevan trolleybus.jpg|


## İstinadlar

## Mənbə
* transphoto.ru.
* yerevan.am
Mənzər Şərifova

**Mənzər xanım Rüstəm bəy qızı Şərifova** — maarif xadimi, pedaqoq.

## Həyatı və fəaliyyəti
Mənzər xanım Rüstəm bəy qızı Şərifova Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Atası Rüstəm bəy Şuşanın adlı-sanlı bəylərindən sayılmışdır. Onun Şuşada qız məktəbində oxuması deyilir.

Mənzər xanım Şərifova gənc yaşlarından pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.  XX əsrin 20-ci illərində Ağdamın Seyidli kəndində ilk qız məktəbinin (Ünas məktəbi) açılması və fəaliyyəti onun adı ilə bağlıdır. O, ilk vaxtlar qız şagirdlərinə evində dərs keçmişdir. Sonralar dərsi Abdulla bəyin Seyidli kəndindəki evində davam etdirmişdir.

Mənzər xanım Şərifova sonralar Ağdam şəhər 2 nömrəli beynəlmiləl orta məktəbin ibtidai sinif müəlliməsi işləmişdir. 2 nömrəli beynəlmiləl orta məktəbdə dərs dediyi illərdə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fevral 1949-cu il tarixli fərmanı ilə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir. O, Ağdam rayonu üzrə orden və medallarla təltif edilmiş 35 nəfər müəllimdən biri olmuşdur.

## Ailəsi
Mənzər xanım Şərifova Çar Rusiyası və Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə Ağdam şəhərinin pristavı vəzifəsində işləmiş İldırım xan Şərifovla ailə həyatı qurmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qarabağın Seyidli oymağı. I kitab. Bakı, 2017

## Həmçinin bax
* Seyidli oymağı
* Ağdam rayonunun Seyidli kəndi
* Şərifli nəsli
* İldırım xan Şərifov
Ağız amöbü

**Ağız amöbü** (лат. *Entamoeba gingivalis*) —ibtidailər (Protozoa) yarımaləminin nümayəndəsidir.

Entamoeba gingivalis- Ağız amöbü 1849-cu ildə rus alimi Qros tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu, insanda tapılan ilk parazit amöb hesab edilir. Bu parazitə tez-tez çürümüş dişdə və dişin üzərini örtən yumşaq örtükdə təsadüf edilir. Öz quruluşuna görə ağız amöbü dizenteriya amöbünə oxşayır.
Bakteriya və leykositlərlə qidalanır. Bəzi alimlər onu xəstəlik törətməyən bir növ kimi qiymətləndirir. Lakin digər tədqiqatçıların fikrincə, ağız amöbü eritrositləri udmaq xüsusiyyətinə malikdir.
Bu parazitdə sistanın olmasını əksər tədqiqatçılar inkar edir və onun patogenliyi haqqında müxtəlif fikirlər söyləyirlər. Bir qrup tədqiqatçılar onu parazit, digərləri isə saprofit orqanizm hesab edirlər.

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları, Bakı-2008.
Bağırsaq amöbü

**Bağırsaq amöbü** — xəstəliktörətmə xüsusiyyətinə malik deyil. Bağırsaq amöbü iki — kiçik (forma minuta) və iri (forma magna) vegetativ formaya malikdir.

## Quruluşu və həyat tərzi
Bədən dairəvi və düzgün olmayan şəkildə olur. Dizenteriya amöbünə nisbətən zəif hərəkətlidir.
Şəffaflıq dərəcəsinə görə ektoplazmasını endoplazmadan ayırmaq çətinlik törədir. Sitoplazmanın iri vakuollarında törəməyə təsadüf edilmir. Parazitin qidasını müxtəlif bakteriyalar və leykositlər təşkil edir. Sistada nüvələrin sayı dizenteriya amöbündən fərqli olaraq 8 ədəddir. Nüvənin ölçüsü 2,5–9 mkm-dir. Rənglənmiş preparatda nüvədəki xromatin aydın görünür. Nüvədə xromatinin miqdarı çoxdur. Parazitin sistasının diametri 10–30 və hətta 38 mkm olur. Sista xaricdən qalın qatla örtülür, nüvələrin sayı sistanın yetişmə mərhələsindən asılı olaraq dəyişir. Belə ki, yeni əmələ gəlmiş sistada bir ədəd iri nüvə olur. Sistanın yetişmə mərhələsində nüvə 2, sonra isə 4 yerə bölünür və sista formalaşır. Axırda 4 nüvə yenidən bölünərək 8 nüvə əmələ gətirir ki, bu say bağırsaq amöbü üçün xarakterikdir. Bəzən 12 və 16 nüvəli, təsadüfü hallarda isə 20 və 32 nüvəli sistaya da təsadüf edilir. Sistadakı nüvələrin sayı müəyyən edilərkən çox vaxt tədqiqatçılar bağırsaq amöbü sistasının dördnüvəli inkişaf mərhələsində səhv olaraq onu dizenteriya amöbünün sistası hesab edirlər. Sistada nüvələrin sayı artdıqca onların həcmləri kiçilir. Bağırsaq amöbü adətən dördnüvəli mərhələdə sistalaşır. Parazitin vegetativ formasının qidalandığı yer əsasən yoğun bağırsaq hesab olunur. Sista nəcislə xaricə çıxıb müxtəlif yollarla insana yoluxa bilər.

## Qidalanması
Nişasta dənəcikləri, eritrositlər, bakteriyalar, göbələklər və digər hüceyrə elementləri ilə qidalanır.

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları. Bakı — 2008, 839 səh.
Vagina trixomonadı

## Morfologiyası
Vagina trixomonadı nisbətən iri olub, uzunluğu 15–30 mkm-dir. Bədən forması oval ya da armudvari olub qısa titrəyici membrana malikdir.
Bədənin ön hissəsində kinetosomdan 4 qamçı çıxır. Kinetosomdan oval nüvəyə doğru qısa rizoplast yönəlmişdir. Kinetosoma həmçinin parazitin arxa tərəfinə doğru yönələn parabazal fibril, qısa titrəyici membran və aksostil birləşmiş olur. Sitoplazması dənəli quruluşa malikdir. Ovalşəkilli nüvə bədənin ön 1/3 hissəsində yerləşir.

## Çoxalması
İkiyə bölünmə yolu ilə çoxalır. Bölünmə zamanı kinetosom uzununa iki yerə ayrılır, hər hissədə iki qamçı qalır. Aksostil reduksiya edir. Nüvədə 4 xromosom formalaşmağa başlayır. Bir-birindən aralanmağa başlayan 2 qız kinetosom arasında əlaqə yaradan paradesmoz saplar olur. Bu zaman kinetosomların birinə tərəf köhnə titrəyici membran və parabazal fibril çəkilmiş olur. Nüvədə 4 xromosom formalaşmağa başlayır. Bu, bölünmənin profaza mərhələsinə uyğundur. İkinci qız kinetosomdan yeni titrəyici membran və bazal fibril başlanğıc götürür. Bölünmənin metafaza mərhələsində hər iki kinetosomdan yeni aksostil əmələ gəlir. Anafaza mərhələsində qız hüceyrələrdə 4 xromosomun olması aydın görünür. Bu zaman kinetosomlar bir-birindən tamam uzaqlaşır və buna müvafiq olaraq paradesmozlar uzanmış olur. Paradesmozlar və ya istinad telləri qız hüceyrələrdə müstəqil nüvələr əmələ gələnə qədər qalır. Bu zaman hər bir kinetosomadan iki qamçı çıxır və iki müstəqil orqanizm formalaşır. Sista əmələ gətirir. Parazit coğrafi yayılmasına görə kosmopolitdir.

## Yoluxma yolları
Qadınların və kişilərin sidik-cinsiyyət yollarında yaşayır. Qadınlarda rastgəlmə 20–40%, kişilərdə isə 15%-dir. Parazitin insana yoluxması əksər hallarda cinsi əlaqə, eləcə də su vasitəsilə (hamamda, üzmə hovuzunda) baş verir. Törətdiyi xəstəliyin əsas əlaməti cinsiyyət yollarının iltihabı zamanı şiddətli ağrı, seliyin ifraz olunmasıdır. Qadınlarda bu əlamətlər kişilərə nisbətən daha aydın özünü göstərir. Tədqiqatçıların fikrincə, Trixomonas vaginalis suda 10–30 dəqiqə qaldıqda məhv olur.
Xəstəliyin diaqnozu cinsiyyət yollarından ifraz olunan selikdən hazırlanmış preparatı mikroskopda yoxlamaqla müəyyən edir.

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları. Bakı — 2008, 839 səh.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bağırsaq lyambliyası

**** () —  aləminin  tipinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. İlk dəfə Xarkov Universitetinin professoru D.F.Lyamble tərəfindən öyrənilmiş və elmə daxil edilmişdir. Parazit müxtəlif onurğalıların, o cümlədən, insanın onikibarmaq bağırsağında yaşayır.

## Morfologiyası
4 cüt qamçıya malikdir, onlardan biri arxa hissədən, qalanları isə alt və yan tərəflərdən çıxır. Bədənin ön hissəsi dəyirmi, arxa hissəsi isə konusvari itidir. Ümumi görünüşü armudvari olub, ikitərəfli simmetriyaya malikdir. Bədənin alt tərəfində bağırsağa yapışmaq üçün bir ədəd sorucu disk vardır. Parazitin uzunluğu 10–18 mkm, eni isə 8–10 mkm-dir. Bədənin ön hissəsində simmetrik yerləşən iki nüvə vardır. Nüvə membranı çox aydın görünür.

Nüvə daxilində iri, uzunsov formalı kariosom yerləşir. İki aksostil öndən arxaya doğru uzanır. Bədənin orta hissəsində parabazal cisimcik yerləşir. Onların rolu tam məlum deyildir. Bəzi tədqiqatçılara görə parabazal cisim müxtəlif həcmli dənəciklərdən ibarətdir. Elektron mikroskopu vasitəsilə müəyyən edilmişdir ki, parabazal aparat membrandan və qabarcıqlardan ibarət olur, quruluşuna görə çoxhüceyrəli orqanizmlərin hüceyrələrindəki Holci aparatına oxşardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tamanyan küçəsi (İrəvan)

**Tamanyan küçəsi** () — Ermənistanın İrəvan şəhərində yerləşən küçə. İrəvanın mərkəzi Kentron rayonunda yerləşən, İrəvan kaskadını şimaldan Moskovyan küçəsinin cənubu ilə birləşdirir. Küçə öz adını İrəvanın baş memarı olmuş Aleksandr Oqanesoviç Tamanyanın şərəfinə adlandırılmışdır. Tamanyana qoyulan abidə küçənin əvvəlində yerləşir. Abidə 1974-cü ildə qoyulmuşdur.

## Küçənin vəziyyəti
Tamanyan küçəsi faktiki olaraq Şimal prospektinin davamını təşkil edir. Şimala doğru Moskovyan küçəsinə uzanır. İsaakyan küçəsi ilə kəsişərək İrəvan kaskadına uzanır. Tamanyan küçəsinin uzunluğu 200 metr, eni isə 55 metr təşkil edir.

## Tarixi
Tamanyan küçəsinin planlaşdırılması hələ 1924-cü ildə gerçəkləşdirilmişdi. Bu küçə şəhərin mərkəzi və şimal hissəsini İrəvan kaskadı ilə birləşdirir. Küçə 1960-cı illərdə təşkil edilsədə, Kaskad ansamlı sonrakı dövrlərdə tamamlanmışdır. Küçədə bulvar, fontan və güllərlə bəzədilmişdir. Teatralnı meyanına açılan hissədə iki doqüuz mərtəbəli qüllə vardır (aritektorları О. Babacanyan və V. Qusyan).

## Görməli yerləri

Küçənın başlanğıcında Aleksandr Tamanyanın abidəsi qoyulmuşdur. 1974-cü ildə heykəltaraş Artaşes Avaqoviç Ovsenyan və mühəndis S. Petrosyan tərəfindən hazırlanmışdır.

Küçənin kənarında Rafesçyan incəsənət mərkəzinin həyətində "Rafesçyanın heykəlləri" adlı bağ yerləşir. Küçə Kaskad pilləkən komplenksində bitir.
Heykəllər parkı 2009-cu ildə açılmışdır. Burada bir çox tanınmış heykəltaraşların ərərləri qoyulmuşdur. Əsərlərin bir qismi kolumbiyalı heykəltaraş Fernando Boteroya məxsusdur: "Pişik", "Roma əsgəri" və "Siqaret çəkən qadın".

Tamanyan küçəsində "Rus incəsənəti muzeyi" yerləşir.

Küçədə çoxlu sayda kafe, mağaza, bar, restoran və digər iaşə obyektləri vardır.

## Qalereya

Yerevan skyline at night.jpg|
2014 Erywań, Park przy Kaskadach (06).jpg|
2014 Erywań, Park przy Kaskadach (09).jpg|
2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|
Smoking woman 1.JPG|


## Ədəbiyyat
* Երևան քաղաքի հասցեների տեղեկատու, Երևան, 1983, էջեր 369–506, Երևան քաղաքի փողոցների անվանումները
* Սերգեյ Ավագյան, Երևանի փողոցները, Երևան, "ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ", 2010–272 էջ։

## İstinadlar
İrəvan Botanika Bağı

**İrəvan Botanika Bağı** () — Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasına aid və Ermənistan Respublikasındakı bitki kolleksiyasının məsul orqanıdır. Paytaxt İrəvanın şimal-şərqi hissəsində yerləşən Avan rayonunda, təxminən 80 hektarlıq yarı-boş bir sahəni əhatə edir. Kolleksiyada 200-dən çox endemik, nadir və azalan bitki növləri mövcuddur. İrəvan Botanika Bağında bir botanika institutu yerləşir.

## Tarixi
İrəvan Botanika Bağı 1935-ci ildə İrəvan şəhərinin şimal-şərqi hissəsində açılmışdır. Botanika institutu bundan üç il sonra açılmışdır. Kollektiv istixana, 1939-cu ildə 25 kvadrat metrlik bir sahədə qurulmuşdur. 1944-ci ildə yeni bir istixana inşa edilmişdir. Bu istixanın ümumi sahəsi 610 kvadrat metr idi. 1950-ci ildə bağ botanika institutunun ən böyük hissəsi olmuşdur.

Bağda Şabalıdyarpaq palıd, Adi daşsarmaşığı, Ayı fındığı, Juniperus sabina, Dəmirağac və Populus euphratica kimi tipik Qafqaz bitkiləri, At şabalıdı, Cercis siliquastrum, yay palıdı və Larix sibirica kimi Avropa və Sibir bitkiləri, tuya, yapon stifnolobiumu, Metasequoia glyptostroboides kimi Şərqi Asiya bitkiləri mövcud idi.

## Əsas Vəzifəsi
Nəsli kəsilməkdə olan bitki növlərinin toplanması və yetişdirilməsi, bağın əsas vəzifəsi olaraq görülür (Ermənistanda nəsli kəsilməkdə olan 400 bitki növü mövcuddur). Bağa xüsusilə diqqət yetirilməsi lazım olan bitkilər, Giləmeyvəli qaraçöhrə, Hedera heliks, Juniperus sabina, Zelkova carpinifolia, Rhododendron caucasicum-dur. Bir digər hədəf ətraf mühit təhsilidir. Keçmişdə botanika bağı ətrafındakı elmi insanlar hər zaman mediada yer almış və Ermənistan Respublikasında ətraf mühitin qorunmasının problemləri haqqında məqalələr yazmışdır. Şagirdlər üçün davamlı ekskursiyalar tərtib edirlər, bir çox şagird haqqında təhsil alırlar.

## İndiki Vəziyyəti
İrəvan Botanika Bağı indi heçdə yaxşı vəziyyətdə deyil. SSRİ-nin dağılmasından sonra qorunan ərazilər üçün maddi qaynaqlar itdi. 1988-ci ildəki böyük enerji böhranı zamanı bir çox ağac bağda istilik yaranması üçün kəsildi, beləcə bağ yenidən ciddi şəkildə ziyan gördü. İndi, bağ mütəxəssisləri zərərləri ortadan qaldırmağa və mövcud kolleksiyası genişləndirməyə davam edirlər. Bu böhran İrəvan Botanika Bağına çoxlu zərər yetirdi. Tropik və subtropik kolleksiya, az qala tamamilə məhv olmuş, şüşə səthi tamamilə məhv olmuş, suvarma və istilik sistemləri nizamsız hala gəlmişdir. Sonrakı illərdə, qış aylarında bitki otaqlarının davamlı dəyişməsi səbəbiylə yeni itkilər yarandı və bunun nəticəsində qalan kolleksiya da əhəmiyyətli ölçüdə azaldı. Bu günlərdə İrəvan Botanika Bağı, maddi dəstəyin olmaması səbəbiylə düzgün işləmir.

## İstinadlar

## Həmçinin Bax
* Erebuni Dövlət Təbiət Qoruğu
* Xosrov Dövlət Təbiət Qoruğu
* Göyçə Milli Parkı

## Xarici Keçidlər
* İrəvan Botanika Bağı BBBM-da
* İrəvan Botanika Bağı WikiMapia-da
Bağırsaq trixomonadı

**Bağırsaq trixomonadı**() — insan, donuz və qorillaların mədə-bağırsaq traktında mövcud olan tək hüceyrəli excavata. Bəzi insanlarda narahatlığa səbəb ola bilir.

## Morfoloji quruluşu
Bağırsaq trixomonadının bədən forması kürə və oxlovvari olub, uzunluğu 5–15 mkm-dir. Bədənin ön hissəsi qismən dəyirmi olub, qamçıya malikdir. Bədənin bir tərəfində onun bütün uzunluğu boyu qamçı formasında uzanan və bədənə nazik pərdə ilə birləşən titrəyici membran yerləşir. Membranı onun zəif hərəkəti zamanı görmək mümkündür. Bədənin ön hissəsinə yaxın tərkibində bir neçə xromatini olan kiçik qovuğabənzər nüvə vardır. Nüvə ilə bədənin ön kənarı arasında kinetosom yerləşir və ondan bilavasitə qamçılar çıxır. Öndən arxaya doğru uzanan bütün bədən üçün dayaq rolu oynayan aksostil yerləşir. Belə ehtimal olunur ki, endoosmotik yolla qidalanır. Çoxalması qeyri-cinsiyyətli yolla, uzununa bölünməklədir. Sista əmələ gəlməsi məlum deyildir. Bağırsaq trixomonadı insana yaxşı təmizlənməmiş tərəvəz və çirkli su ilə yoluxur. Parazit, əsasən, yoğun bağırsaqda yaşayır. Bakteriya və qismən eritrositlərlə qidalanır.
İnsanda xəstəlik törətməsi məlum deyil. Nəcisdə vegetativ formada təsadüf edilir. Profilaktik tədbir olaraq ümumi gigiyena qaydalarına riayət etmək tələb olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları. Bakı — 2008, 839 səh.

## Xarici keçidlər
* http://www.emedicine.com/ped/topic563.htm

## Həmçinin bax
Katadrom

Anadrom-miqrasiyanın bir növü. Su heyvanlarının, məs., balıqların açıq dənizdən sahilyanı zonalara yerdəyişməsi. Adətən qışlamadan sonra baş verir.

Katadrom-anadroma əks olan proses. Heyvanların (balıqlar) sahilyanı zonalardan açıq dənizə miqrasiyaları (qışlama miqrasiyası)

## İstinadlar
Poykiloterm heyvanlar

**Poykiloterm heyvanlar** — bədən temperaturu mühitin temperaturundan asılı olan heyvanlar. Orqanizmdə baş verən maddələr mübadiləsi bədən temperaturunu sabit saxlaya bilmir. Onların bədən temperaturunda dalğalanmalar müşahidə olunur və adətən bədən temperaturu ətraf-mühitdən azca yüksək olur. Onurğasız heyvanların hamısı, quşlar və məməli heyvanlardan başqa yerdə qalan bütün onurğalılar.

## İstinadlar
Perifiton

**Perifiton** suda üzən və hərəkətsiz dayanan hidrotexniki qurğulaın (gəmilər, körpülər, neft buruqlarının dayaqları) və sualtı qayaların üzərinə yapışaraq yaşayan orqanizmlərdən ibarət canlı örtük. Buna bioloji örtük də deyilir.

## İstinadlar
Kosmopolit növlər

**Kosmopolit növlər** — Yer kürəsinin hər yerində müvafiq ekosistemdə yayılan növlər. Bu cür növlərin arealları adətən qeyri-məhdud olur (birhüceyrəli heyvanlar — infuzorlar.

Konsumentlər — canlı üzvü maddələrlə qidalanan heterotrof orqanizmlər (məs., heyvanlar).

## İstinadlar
Mezoporal

**Mezoporal** — 0,5-1,5&nbsp;mm ölçüdə olan qum danəcikləri arasındakı boşluqlar. Zəngin mikrofaunası ilə seçilir.

Mikroporal-0,1-0,4&nbsp;mm ölçüdə olan qum danəcikləri arasındakı boşluqlar. Bu boşluqlarda infuzorlar və digər mikroskopik orqanizmlər yaşayırlar.

## İstinadlar
Yuxu tripanosomu

**Yuxu tripanosomu** — Afrikada yuxu xəstəliyinin törədicisi olub, zooantroponozlara aid edilir. Çünki insandan başqa rezervuar sahib ev heyvanları (donuz, keçi və s.) da ola bilir. Qambi tripanosomunun törətdiyi xəstəlik Qərbi və Mərkəzi Afrikada yayılmışdır. Bədən oxlovvari, yuxarıdan-aşağıya basılmış və bir qədər əyilmiş formadadır.

## İnkişaf dövriyyəsi
Qambi tripanosomunun keçiricisi *[[Glossina palpalis]]* sese milçəyidir. Sese milçəyi parazitin qamçılı formasını ev heyvanlarından (donuz, keçi və s.) insana keçirdikdən sonra tripanosom qana, limfa düyünlərinə daxil olaraq intensiv surətdə qeyri-cinsiyyətli yolla çoxalır. 20–25 gündən sonra bütün orqanlara, o cümlədən baş və onurğa beyinə, ürəyə, böyrəklərə, qaraciyərə, dalağa, sümük iliyinə keçib ağır iltihab prosesinə və distrofık dəyişikliklərə səbəb olur.
Xəstə adamlarda parazitin inkişafı iki mərhələdə gedir:
1. İlkin və ya hemolimfatik mərhələ. 2. Sonrakı və ya meninqo-ensefalitik mərhələ. Parazitin inkubasiya dövrü 2–3 həftə çəkir. İnkubasiya dövrü qurtardıqdan sonra keçiricinin insanı sancdığı yerdə 1–2 sm böyüklükdə ətrafı ağımtıl örtüyə malik qırmızı düyün əmələ gəlir. Düyün bir neçə gündən sonra itir və yerində piqmentləşmiş çapıq qalır.

## Simptomlar və diaqnostika
Xəstənin üzündə, göz qapaqlarında, boynunda, dəridə şiş yaranır, lakin tədricən itib gedir. Xəstəliyin ilkin və daimi əlamətlərindən biri periferik limfa düyünlərinin böyüməsidir. Qaraciyər və dalaq genişlənir, xəstədə zəiflik, həddən artıq yorğunluq, yuxusuzluq, şiddətli baş ağrıları, psixi pozğunluqlar və anemiya müşahidə edilir.
İlkin və ya hemolimfatik dövr bir həftədən bir neçə ilə kimi davam edir. Xəstəliyin dərəcəsi zəif, orta və ən ağır olur. Xəstəlik ən yüngül formadan birdən ağır hala keçib ölümlə qurtara bilər. Ölüm baş vermədikdə xəstəliyin 2-ci mərhələsi – sonrakı və ya meninqoensefalitik mərhələsi başlayır. Bu mərhələni "yuxu xəstəliyi" mərhələsi də adlandırırlar. Bu zaman parazitin inkişafı bilavasitə beyin toxumalarında gedir. Parazit 2–10 aydan bir neçə ilə qədər inkişafını davam etdirə bilər. Xəstəliyin 2-ci mərhələsində olan əsas əlamətlər, xəstənin fiziki cəhətdən zəifləməsi, şiddətli baş ağrıları və əsəb pozğunluqları nəticəsində göz qapaqlarında şiş olması, alt dodağın sallanması, ağızdan daimi selik ifrazının və s. olmasıdır. Belə xəstə gündüzlər yuxulu, axşamlar isə narahat olur. Tədricən hərəkət mərkəzləri tormozlanır və ətraflar iflic olur. Xəstə ətrafda baş verən hadisələrə biganə olur və xəstəlik ölümlə nəticələnir.

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları. Bakı — 2008, 839 səh.
Saprobiont

**Saprobiont** — üzvi maddələrlə çirklənmiş su hövzələrində (ərazilərdə) yaşayan orqanizmlər. Onlardan suların bioloji təmizlənməsində istifadə olunurlar. Onlar həmçinin suyun indiqatorlarıdırlar.

## İstinadlar
Zoobentos

Su hövzələrinin dib torpaqlarında yaşayan heyvanlar: infuzorlar, oliqoxetlər, mollyuskalar, iynəcə sürfələri, xironomid sürfələri və başqaları. Bu qruplaşmanı əmələ gətirən heyvanları ölçülərinə görə mikro, -mezo- və makrobentosa bölürlər.

## İstinadlar
Stenobiontlar

**Stenobiontlar** — ekoloji amilin çox kiçik dəyişmələrinə uyğunlaşan növlər.

Ekoloji amillər kompleksinə münasibətdə geniş ekoloji plastikliyə malik növlər *evribiontlar*, kiçik fərdi uyğunlaşmaya malik növlər isə *stenobiontlar* adlandırılır. Evribiontluq və stenobiontluq orqanizmlərin yaşamağa uyğunlaşmalarının müxtəlif tiplərini səciyyələndirir. Əgər, evribiontlar uzun müddət əlverişli şəraitdə inkişaf edərsə, bu zaman onlar öz plastikliklərini itirə və stenobiont əlamətləri əldə edə bilərlər. Ekoloji amillərin geniş diapazonda dəyişdiyi mühitdə mövcud olan növlər yüksək ekoloji valentlik qazanaraq evribiont olurlar. Məsələn, xassələri nisbətən sabit olan su mühitində stenobiontlar daha çox olurlar. Çünki, su mühitində ayrı-ayrı amillərin dəyişmə amplitudası nisbətən kiçik olur. Yerüstü hava mühitində isə evribiontlar üstünlük təşkil edirlər. İstiqanlı heyvanların ekoloji valentliyi soyuqqanlı heyvanların valentliyindən daha genişdir. Cavan və qoca orqanizmlər daha bircins mühit tələb edirlər.

## İstinadlar
Rodezi tripanosomu

**Rodezi tripanosomu** insana yoluxandan sonra, inkişafı çox intensiv və kəskin gedir, ölümlə qurtarır. Xəstəlik çox təsadüfi halda bir ilə qədər çəkə bilər. Xəstə yoluxan gündən iş qabiliyyətini itirir. Afrika tripanosomozunun Rodezi forması da zoonozlardan olub, rezervuar sahibi meşə antilopudur. Xəstəlik Şərqi və Cənubi Afrikada yayılmışdır. Xəstəliyə tutulma çox vaxt, adamın parazitin təbii ocağında olması ilə baş verir. Paraziti rezervuar sahibdən insana Glossina palpalis milçəkləri keçirir. Rodezi tripanosomu milçəyin bədənində 18-25 gün müddətində metasiklik forma olan tripomastiqot halı aldıqdan sonra onu insana yoluxdurur.

## Ədəbiyyat
* C. Ə. Nəcəfov, R. Ə. Əliyev, Ə. P. Əzizov. Tibbi biologiya və genetikanın əsasları. Bakı - 2008, 839 səh.
Müsəlman süsəni

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovu yoğun, sürünən, gövdə 40-60 (70) sm hündürlükdədir. Yarpaqlar xətvari, 10-15 mm enində, kökyanı yarpaqlar bəzən uzun olur. Təpə yarpaqları otşəkilli, kənarları ağ pərdəlidir. Çiçək qrupu 4-5 çiçəklidir. Çiçəkyanlığı 2,5-3 sm uzunluğunda, mavidir. Çiçəkyanlığının borucuğu 2,5-3 dəfə yumurtalıqdan qısadır. Xarici tərəfi ellipsivari-dairəvi, ayası oyuqsuz, təpə hissədə aşağı bükülmüşdür. Daxili hissəsi tərs-neştərşəkilli, oyuqlu, dar dırnaqcıqlı, sütuncuğun tərəfi dırnaqcığa bərabərdir. Yumurtalıq uzun borucuqludur. Qutucuq uzun silindrvari, qısa buruncuqlu, 6 qabrğalı, paralel yaxınlaşmışdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
üzənlikdən aşağı dağ qurşağına qədər yayılmışdır. Rütubətli-bataqlıqlı, duzlutəhər yamaclarda rast gəlinir. Çoxalması kökümsov və ya toxumladır. Mezokserofitdir. Çiçəkləməsi may, meyvə verməsi iyun ayına təsadüf edir.

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyi və aşağı dağlıq hissəsi (Sədərək rayonu, Heydərabad qəsəbəsi, Culfa rayonu, Gülüstan kəndi ərazisi).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (növün bəzək bitkisi kimi yığılması, otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma ərazilərinin axtarılması vacibdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağacvari asfodelina

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükə həddinə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Birillik ot bitkisidir. Kökləri nazik, qısa, qonurdur. Gövdə 10–50 sm hündürlüyündə, ortadan yuxarı budaqlanandır. Yuxarı tərəfi sıxyarpaqlı, aşağı hissəsi ağ pərdəli genişlənmişdir. Salxım boş, 4–10 çiçəklidir. Çiçəkyanlığı ağ, 8 mm uzunluğundadır. Çiçəkyanlığının yarpaqları ellipsivari, kütdür. Qutucuq yumurtaşəkilli, şarvari, 4–5 mm diametrində, mərmər üzlüdür. Toxum üçtilli, boz, kürək hissədən qırışlı, yanlara sıxılmışdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Toxumla çoxalır. Mezokserofitdir. Aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağıan kimi daşlı-çınqıllı, bəzən əhəngli yerlərdə, çay vadilərində, çəmənlərdə, zibilliklərdə və s. yerlərdə bitir.

## Yayılması
Qobustan, Kiçik Qafqazın şimalında, mərkəzi və cənub hissələrində, Naxçıvan düzənliyində və dağlıq hissələrdə (Darıdağ, Gülüstan kəndi ətrafında), Lənkəran ovalığında rast gəlinir.

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın vəziyyətinin və təbii bərpanın ətraf mühitin dəyişilməsindən asılığı müşahidə olunur. Azalma tendensiyasına meyillidir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen amillər.

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində qorunması məqsədilə yasaqlıqların təşkili, yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kəlləşəkilli haf

**Kəlləşəkilli haf** () — pulcuqqanadlılar dəstəsinin nəsli kəsilməkdə olan növü.

## Qısa təsviri
Avropa və Qafqazda yayılmış haflar fəsilənin ən iri nümayəndəsi olub, qanadları açıq halda 120-130 mm-ə çatır. Kəpənəyin adı onun beli üzərindəki insan kəlləsinə bənzər sarı rəngli naxışla əlaqədardır.

## Yayılması
Uzaq Şimal istisna edilməklə, bütün Avropa, Kanar və Azor adaları, Kiçik Asiya, Afrika və Qafqaz, Azərbaycanda Abşeron, Kür-Araz düzənliyi, Böyük və Kiçik Qafqazın dağ ətəkləri, Laçın, Şuşa (Daşaltı dərəsi, Əsgəran), Talış (Lerik), Naxçıvan MR (Ordubad).

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Evritop növdür (hər yerdə yayılmışdır). Kəpənəklər aprel-may və avqust-sentyabrda uçuşur. İldə iki nəsil verir. Tırtılları quşüzümü, kartof, yabanı jasmin və dəlibənk yarpaqları ilə qidalanır, iyun-iyul və sentyabr-oktyabr aylarında inkişaf edir. Onların uzunluğu 15 sm-ə çatır. Puplaşma torpaqda gedir. İkinci nəslin pupları qışlayır. Pulcuqqanadlılar dəstəsində yeganə növdür ki, kəpənəyi siçan civiltisinə oxşar səs çıxartmaq qabiliyyətinə malikdir. Kəpənəklər çox vaxt arı pətəyinə girib, bal ilə qidalanır. 

## Sayı
R.Əffəndi tərəfindən 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Kəpənəyin yayıldığı ərazilərdən olan işğal altındakı Laçın və Şuşada populyasiyanın vəziyyəti barədə məlumat yoxdur. Yaşayış yerlərində sayının azalmasına səbəblərindən biri də tarlalarda kimyəvi gübrələrdən istifadə edilməsidir. Kolleksiyaçılar tərəfindən tutulması da kəpənəyin sayına mənfi təsir göstərən amillərdəndir.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
"Nadir həşəratlar" kitabında qorunması təklif edilmişdir. Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir. Yayıldığı ərazilərə müntəzəm monitorinqlər təşkil edilməlidir. Süni surətdə artırılaraq təbiətə buraxılmalıdır. Tutulması hər yerdə ciddi qadağan edilməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zümrüdçiçəyivari puşkiniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN A2c. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, soğanaqlı ot bitkisidir. Soğanaq yumurtavaridir. Gövdə 5-15 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar xətvari və ya dar-xətvari, 7-8 mm enində, 2 ədəddir, çiçək oxundan uzundur. Çiçək qrupu 1-4 (6) çiçəkli, salxımlıdır. Çiçəkyanlığının kənarları ağ və ya ağımtıl-mavi, 4-5 mm uzunluğundadır. Tac 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır, oyuqlu, ikidişcikli kənarlıdır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə mart-may aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Soğanaqla çoxalır. Yuxarı dağ qurşağında müxtəlif otlu qruplaşmalar əmələ gətirir.

## Yayılması
Diabarda (Qarabağ-yurdu dağında və Orand kəndində).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyalarının sayı azalı, yaşama ərazsis məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (dekorativ bitki kimi yığılması, otların biçilməsi, mal-qara tərəfindən tapdalanması).

## Mühafizə tədbirləri
Çox az sahələrdə yayıldığından xüsusi mühafizə tədbirləri görülməlidir. Yasaqlıqlar təşkil edilməli, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

## Sinonimləri
* Adamsia scilloides (Adams) Willd.
* Puschkinia hyacinthoides Baker.
* Puschkinia libanotica Zucc.
* Puschkinia scilloides var. libanotica (Zucc.) Boiss.
* Puschkinia sicula Van Houtte.

## İstinadlar

## Həmçinin bax