Əməliyyat eksperimenti

**Əməliyyat eksperimenti** və ya *təxribat əməliyyatı* () — bir şəxsi cinayət törətməyə cəhd edərkən yaxalamaq üçün hazırlanmış aldadıcı əməliyyat. Tipik bir təxribat əməliyyatı zamanı gizli əməliyyatda () iştirak edən hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşı, detektiv və ya ictimaiyyətin könüllü üzvü cinayətkar tərəfdaş və ya potensial qurban rolunu oynayaraq şübhəlinin hərəkətlərinə qoşulur və onun qanunsuz fəaliyyətinə dair dəlillər toplayır. Kütləvi informasiya vasitələrinin jurnalistləri də bəzən belə əməliyyatlardan istifadə edərək cinayət fəaliyyətlərini üzə çıxarmaq və video material kimi yayımlamaq məqsədi daşıyırlar.

Təxribat əməliyyatları bir çox ölkələrdə, xüsusilə ABŞ-da geniş yayılmışdır, lakin bəzi ölkələrdə, məsələn, İsveçdə belə əməliyyatlara icazə verilmir.

Bəzi ölkələrdə müəyyən növ təxribat əməliyyatlarının aparılması qanunla qadağandır. Məsələn, Filippində hüquq-mühafizə orqanlarının narkotik alverçiləri kimi çıxış edərək narkotik alıcılarını tutması qanunsuz hesab olunur.

Fransa, Almaniya və İtaliya kimi ölkələrdə isə təxribat əməliyyatları nisbətən nadir hallarda tətbiq olunur.

## Nümunələr
Ohayoda, Kolumbus şəhərində polis üç 15 və 17 yaşlı avtomobil oğrusunu yaxalamaq üçün müşahidə texnologiyası ilə təchiz edilmiş tələ avtomobildən (*bait car*) istifadə edib.

2004-cü ildə ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliya polisinin birgə əməliyyatı zamanı saxta veb-saytlardan – başqa sözlə, "bal tələləri"ndən – istifadə edilərək hakerlər və pedofillər ələ keçirilib.

Bahalı saat oğrularını tutmaq üçün polis əməkdaşlarının lüks saatlar taxması. 2022-ci ilin sonlarında London Metropoliten Polisi iki dəfə Rolex kimi yüksək keyfiyyətli saatlar taxaraq potensial qurban kimi davranıb. Onların sözlərinə görə, bu əməliyyatlardan sonra saat oğruluqlarında azalma müşahidə olunub.

ABŞ-da bir hakim, Federal Təhqiqat Bürosunun (FBI) Nyu-Yorkdakı sinaqoqu partlatmaq və Milli Qvardiyaya məxsus təyyarələri vurmaq üçün qurduğu saxta sui-qəsd planında “etik olmayan” informatora güvəndiyi üçün bir məhbusun azad edilməsinə qərar verib. Prokurorların sözlərinə görə, təqsirləndirilənlər aylarla hədəfləri araşdırmış və partlayıcı maddələr əldə etdiklərinə inanmışlar. Onlar FBI tərəfindən təmin edilən saxta bombaları yerləşdirdikdən sonra həbs olunublar.

Qaçaqları gizləndikləri yerlərdən çıxarmaq üçün onlara guya tətil və ya idman biletləri udduqları barədə məktub göndərmək. 1985-ci ildə “Operation Flagship” adlı əməliyyat zamanı ABŞ marşalları özlərini televiziya şirkəti kimi təqdim edərək Vaşinqton Konqres Mərkəzində Vaşinqton Redskins oyunu üçün pulsuz bilet qazandıqlarını düşünən 100-dən çox qaçağı həbs ediblər. Başqa bir əməliyyatda isə saxta hava yolu şirkəti yaradılaraq Mayami Beynəlxalq Hava Limanındakı saxta qeydiyyat masasına gələnlər həbs olunub. Belə həbslər çox vaxt evdə edilən həbslərdən daha təhlükəsiz sayılır, çünki hədəf şəxslər çox vaxt silahsız və gözlənilməz vəziyyətdə olurlar.

Yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin spirtli içki və ya tütün məhsulları almağa cəhd etməsi, yaxud da böyüklərdən bu məhsulları onlar üçün almağı xahiş etməsi kimi hallarda təşkil edilən əməliyyatlar.

Belçika polisi özlərini sənədli film çəkən qrup kimi təqdim edərək bir somalili dəniz quldurunu ölkəyə cəlb edib. O, Brüssel Hava Limanında həbs olunub və 20 il həbs cəzasına məhkum edilib.

Kanada və Amerika polisi iki gizli FBI əməkdaşı üçün saxta toy mərasimi təşkil edib və bu tədbir Çindən idarə olunan beynəlxalq qaçaqmalçılıq və saxtakarlıq şəbəkəsini ifşa etmək məqsədi daşıyıb. Tədbirə gələn səkkiz qonaq yerli polis tərəfindən saxlanılıb. Rəsmilərin bildirdiyinə görə, təqsirləndirilənlər saxta Amerika valyutası, qaçaq siqaretlər, narkotiklər və qanunsuz silahlarla məşğul olublar.

Nadir və oğurlanmış əşyalarla bağlı elan verməklə cinayətkarları tələyə salmaq. 1998-ci ildə üç agentlik birgə əməliyyat keçirərək Honduras Ay Daşını Mayamidəki bir seyfdən geri alıb. “Operation Lunar Eclipse” adlı bu əməliyyatda NASA Baş Müfəttişliyi Ofisi, ABŞ Poçt Xidməti Təhqiqat İdarəsi və ABŞ Gömrük Xidməti iştirak edib. Ay daşı gizli agentlərə  milyon dollara təklif olunub. Jurnalist Kristina Rid bu hadisəni 2002-ci ildə Geotimes jurnalında işıqlandırıb. “Operation Lunar Eclipse” və Ay Daşı layihəsi Co Klokun *The Case of the Missing Moon Rocks* adlı kitabında da təsvir olunub.

2021-ci ildə Berlindəki Britaniya səfirliyində işləyən təhlükəsizlik əməkdaşı David Ballantyne Smith Rusiyaya məxfi məlumat ötürdüyünə görə ifşa olunub. Əməliyyat onun 2020-ci ildə Berlin Rusiya səfirliyinə hərbi işçiyə göndərdiyi məktubdan sonra başlanıb. Smith-in evində 800 avro məbləğində izah olunmamış pul tapılıb. Birinci gizli britaniyalı agent “Dmitri” adlı “rus informatoru” kimi səfirliyə daxil olub, Smith isə onu binaya müşayiət edərkən təhlükəsizlik kameraları ilə çəkilib. Daha sonra ikinci agent “Irina” adlı guya rus kəşfiyyat zabiti kimi onunla küçədə görüşüb və Dmitrinin Böyük Britaniya haqqında məlumat ötürüb-ötürmədiyini yoxladığını deyib. Smith gizli şəkildə çəkilmiş söhbətdə İrinaya “bir nəfərlə” (yəni Dmitri ilə) danışmalı olduğunu bildirib.

İnternetdə azyaşlı kimi davranaraq onlayn cinsi yırtıcıları (*predator*) tələyə salmaq.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Spencer Ackerman: Government agents 'directly involved in most high-profile US terror plots. Human Rights Watch documents 'sting' operations. Report raises questions about post-9/11 civil rights, The Guardian, 21 July 2014.