open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Armen Atayan

**Armen Arşaki Atayan** (; ) — Ermənistan-sovet və Ukrayna incəsənət xadimi, rəssamı. SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur. Rəssam Tatyana Yablonskayanın ikinci əri və rəssam Qayane Atayanın atasıdır.

## Həyatı
Armen Arşaki Atayan 1922-ci ildə Ermənistan SSR-in paytaxtı İrəvan şəhərində, Arşak Atayanın ailəsində anadan olmuşdur. O, İrəvan Pionerlər Sarayının orkestrində oxumuş, fortepiano, mandolin, bariton truba və trombon kimi bir neçə alətdə ifa etmişdir. 1937-ci ildə atası həbs olunanda Atayan ailəyə kömək etmək üçün müxtəlif estrada qruplarında çıxış etmişdir. O, 1941-ci ildə İrəvan Rəssamlıq Texnikumunu bitirmişdir. O, İkinci Dünya müharibəsi illərində könüllü olaraq cəbhəyə getmiş və tank bölməsinin orkestrində, sonra Zaqafqaziya cəbhəsinin orkestrində xidmət etmişdir. Atayan orduda xidmət etdikdən sonra İrəvan Rəssamlıq və Teatr İnstitutuna daxil olmuşdur. O, 1952-ci ildə institutu bitirərək "Maksim Qorki və Avetik İsaakyan Göyçə sahillərində" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Atayan 1952-ci ildən rəsm sərgilərində iştirak etmişdir. O, 1954-cü ildən Ukrayna SSR-nin paytaxtı Kiyevdə yaşayıb işləmişdir. 1964-cü ildə Atayan İrəvana qayıtmışdır. Onun əsərləri Ermənistanın, Ukraynanın incəsənət muzeylərində, şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. Armen Atayan 8 aprel 2021-ci ildə İrəvanda vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт
* Ида Карапетян. Живописец своей чудесной родины // Голос Армении, 5 июля 2012
Mazı

**Mazı** — adətən şüşə, gil, polad, plastik və ya əqiqdən hazırlanan kiçik kürəsəl obyektdir.

## Növləri
Mazıların müxtəlif növləri var və adları bölgədən bölgəyə dəyişir.

## Həmçinin bax
* Kroket
* Qolf

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hyve Group

**Hyve Group**, keçmiş adı ilə **ITE Group** — beynəlxalq sərgi və konfransların təşkilatçısı olan şirkətlər qrupu. Qrup hər il 14 ölkədə 130-dan çox ticarət sərgisi və konfransı təşkil edir və dünyanın 17 ofisində 1200-dən çox işçi çalışır. Şirkətin əsas devizi, müştəriləri üçün yüksək təcrübə və investisyanın qaytarılmasını təmin edən, məzmuna əsaslanan, mütləq iştirak gərəkdirən tədbirlərdən ibarət dünyanın aparıcı portfoliosu ilə təmin etməkdir. London fond birjasında siyahıya alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Azərbaycan dilinin statusu

**[[Azərbaycan dili]]**  Azərbaycan Respublikasının və Rusiyanın Dağıstan Respublikasının dövlət dilidir, həmçinin sovet dövründən bəri Gürcüstanda azərbaycanlıların təhsil dili olaraq istifadə edilir. Siyahıda dövlətlər və etnik qruplar ayrı şəkildə verilmişdir.

## Dövlətlərdə
### Tarixi

### Müasir

## Etnik qruplarda
### Azərbaycan ərazisində

### Azərbaycandan kənarda

## İstinadlar
T34 Calliope

T34 Reaktiv yaylım atəş sistemi (Calliope) ABŞ Ordusu tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi zamanı istifadə edilən tank şassisi üstündə konstruksiya edilmiş çoxlüləli reaktiv yaylım atəş sistemi idi. Ümumilikdə 60 ədəd 4,6 düymlük atış borusu olan buraxıcı sistem Amerika istehsalı olan M4 Sherman tankının üstünə konstruksiya edilmişdir. 1943-cü ildə çox az sayda istehsal edilmişdirlər. 1944-cü ilin avqustunda Amerika 2-ci Zirehli Diviziyasının tərkibində Fransa cəbhəsində istifadə edilmişdirlər.

## Modelləri
* T34 (Calliope) RYAS — 60 ədəd 4,6 düymlük raket buraxılış qurğusu ilə təchiz edilmişdir. Üstdə bir qrup formasında 36 ədəd, aşağıda isə 2 cərgədə 12 ədəd çıxarıla bilən buraxıcı sistem mövcud idi.
* T34E1 (Calliope) RYAS — T34 ilə eynidir, lakin aşağı cərgə 12 ədəd deyil, 14 ədəd buraxıcı sistem mövcud idi.
* T34E2 (Calliope) RYAS — Raket buraxılış borularının kalibri 4,6-dan 7,2 düymədək artırıldı. 1944–1945-ci illərdə xidmət etmişdir, lakin onlardan çox az sayda istifadə olunmuşdur.
Kilid və açar (serial, 2020)

**Kilid və açar** (*) —* Qabriel Rodrigezin eyniadlı komiksinə əsaslanan 2020-ci ildə çıxarılmış ABŞ istehsalı fantaziya, qorxu və dram teleserialı.

## Məzmun
Rendell Lok köhnə şagirdi Sem Lesser tərəfindən öldürüldükdən sonra həyat yoldaşı Nina və üç övladı: Tayler, Kinsey və Bodi Sietldan Massaçusetsə köçürlər. Uşaqlar qısa müddətdə evin gizli sirlərini tapırlar. Beləcə açarlar vasitəsilə müvafiq kilidləri açıb açarların sirlərini kəşf edirlər. Amma pis əməllər üçün açarları istəyən şeytani varlıq onlarla savaşmağa başlayır.

## Rollarda

* Darbi Stanşfild — ailə başçısı Nina Lok rolunda
* Konnor Cessap — ailənin ən böyük oğlu Tayler Lok rolunda
* Emili Cons — ailənin ortancıl uşağı və tək qızı Kinsi Lok rolunda
* Cekson Skott — ailənin ən kiçik oğlu Bodi Lok rolunda
* Petrik Cons — akademiyadakı ingilis rejissor tələbə Skot Kavendiş rolunda
* Laysla de Oliveriya — "gözəl qadın" fomrasındakı şeytani varlıq Doc rolunda
* Qriffin Qlak — Docun formasını aldığı və Kinsinin sevgilisi Qeb rolunda
* Aron Aşmor — Rendellin kiçik qardaşı Dunkan Lok rolunda (2-ci mövsüm)
* Halle Cons — iblis tərəfindən ələ keçirilən tələbə qız Eden Hokins rolunda
* Brenden Hins — akademiyadakı müəllim Fredrik Qidon rolunda (2-ci mövsüm)

## Epizodlar

### Ümumi baxış

### Mövsüm 1 (2020)

* "Methesona xoş gəldiniz"
* "Tutucu / gözətçi"
* "Baş oyunları"
* "Açarların gözətçiləri"
* "Ailə ağacı"
* "Qara qapı"
* "Parçalanma"
* "Lənətə gəlmiş Günəş şüası"
* "Əks-səda"
* "Kölgələrin tacı"

### Mövsüm 2 (2021)

* "Premyera"
* "Baş və ürək"
* "Kiçik dünya"
* "Məni unutma"
* "Keçmiş proloq"
* "Labirint"
* "Ən yaxşı planlar"
* "Oddakı ütülər"
* "Alfa və omeqa"
* "Kliffhanqr"

## Mükafatlar və namizədliklər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Laysla De Oliveyra

**Laysla de Oliveriya** (*;* ) — kanadalı aktrisa.

## Bioqrafiya
Oliveriya Ontario bölgəsinin Toronto şəhərində braziliya əsilli ailədə dünyaya gəlmişdir. Modellik karyerasına 14 yaşında başladı. Uşaq vaxtlarında həmişə aktrisa olmaq istəyirdi. Rosedale Heights incəsənət məktəbində dram və rəqs təhsili aldı. Universitetdə oxuyanda isə ilk aktrisalıq fəaliyyətinə başladı.

Bir neçə televiziya filmində rol aldıqdan sonra 2017-ci ildə Natti Zavitin romantik-dram janrlı "*Tanış olma"* filmində Emma rolunu canlandırdı. Filmin premyerası 1 dekabr 2018-ci ildə Vistler film festivalında baş tutdu.

2018-ci ilin avqust ayında Stiven Kinq və Co Hillin romanına əsaslanan Netflix qorxu filmi *"Uzun otların içində"* filmində Beki Demut rolunda yer aldı. Film 4 oktyabr 2019-cu ildə Netflix-də yayımlandı.

Oliveriya filmin çəkilişləri zamanı Torontoda olanda Atom Eqoyan ilə görüşdü. Beləcə *"Fəxri qonaq"* filminin baş rolu üçün seçildi. Filmin premyerası 3 sentyabr 2019-cu ildə Venedik film festivalında baş tutdu.

Oliveriya 2019-cu ilin fevral ayında eyniadlı komiksə əsaslanan Netflix serialı *"Kilid və açar"* serialında Doc rolunda yer aldı. Serialın ilk mövsümü 7 fevral 2020-ci ildə Netflix-də yayımlandı.

## Filmoqrafiya

### Film

### Televiziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Əjdaha təsvirli xalçalar

**Əjdaha təsvirli xalçalar** — Qafqaz xalçaları qrupudur. Bu xalçalar qrupu erkən Qafqaz xalçaları arasında ən böyüyü və ən çox müzakirə olunanıdır. Xüsusən Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinin ən geniş yayılmış nümunələri olan bu xalçalar qədim və zəngin tarixə malikdir.

## Təsviri
"Əjdaha təsvirli xalçalar"ın əsas sahəsi qırmızı, bəzən mavi və ya qəhvəyi rəngdədir. Kəsişmə xətləri və kənarları böyük palmetlərlə örtülmüş dişli yarpaqlarla əhatələnmişdir. Xalçaların üzərlərində öz adını aldıqları əjdahalar təsvir edilmişdir. Əjdahalar şaquli "S" şəklindədir. Sonrakı dövr xalçalara əjdaha başı ilə döyüşən şirlər, eləcə də ördək və qırqovul kimi fauna növləri daxildir. XIX əsrdə əjdahalar yox olur və ya nəbati motivlərlə əvəzlənir. Görünüşün mənasını başa düşmək olduqca çətindir, çünki orijinal model uyğunlaşma prosesində çox stilizə edilmiş və sadələşdirilmişdir.

## Tarixi
Qədim dövrlərdən Çin imperatorunun və imperatorun gücünü simvolizə edən əjdaha və simurq sonralar Min sülaləsinin rəsmi embleminə çevrildi. Digərləri ilə yanaşı, simurq və əjdaha ilk dəfə Qafqazda monqol istilası zamanı meydana çıxan və XV əsr xalça sənətinin bir hissəsinə çevrilmiş motiv nümunələridir. Simurq burada xeyirlə əlaqələndirildi və əjdaha isə şər simvolu kimi göründü.

"Qızıl əsr" dövründə Səfəvilər hakimiyyətə gəldikdən sonra Təbrizdə, İsfahanda, Kaşanda xalça manufakturaları yaradıldı. Burada şahdan xarici dövlətlərin hökmdarlarına möhtəşəm hədiyyələr hazırlanır, məscid və saraylar üçün xalçalar toxunulurdu.. "Əjdaha xalçaları"nın heyvan motivləri Çin mənşəli olsa da, xalçaların özü Səfəvilər dövrünə aiddir. Bu xalçalar Kerman xalçaçılığının güclü təsiri altında olan Zaqafqaziyanın ən məşhur məhsulları idi. Lakin burada fərqli bir texnikadan istifadə edilirdi. Gəncə-Qazax qrupuna aid Azərbaycan xalçalarında əjdahaları simvolizə edən S formalı naxışlara rast gəlinir. Əjdaha təsvirli xalçalar da Quba xalçalarının ən erkən nümunələrindəndir, əjdahalar, od şirləri və başqaları kimi Çin mifik heyvanlarını təsvir edir.

## İstinadlar
Qışlaq-i Fərəcismayıl (Biləsuvar)

**Qışlaq-i Fərəcismayıl** () — İranın Ərdəbil ostanının Biləsuvar şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 20 nəfər yaşayır (4 ailə).

## İstinadlar
Akop Vardovyan

**Akop Vardonyan** (; ; təxəllüsü – *Güllü Akop*, , ; ) — Osmanlı ermənisi olan teatr rejissoru və aktyoru. O, Türkiyədə İstanbul Şəhər Teatrlarına çevrilən müasir tamaşa sənəti qurumunun təməlini qoyduğu üçün geniş şəkildə tanınır. Yazıçılara, tamaşaçılara təşkilatçı, maliyyəçi və dəstəkçi kimi keyfiyyətlərinə görə Vardonyan bütövlükdə XIX əsr Türkiyə teatr sənətinin öncüllərindəndir. O, müasir Türkiyə teatrının banisi kimi tanınır. Akop Vardonyan bir Osmanlı ermənisi kimi öz teatrında müntəzəm olaraq erməni müəlliflərin tamaşalarını səhnələşdirirdi. 1868-ci ildən sonra o, müntəzəm olaraq sadəcə türkdilli tamaşaları təşkil etmək qərarına gəlmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*
Şimali Kipr mədəniyyəti

**Şimali Kipr mədəniyyəti** — Şimali Kipr və Kipr türkləri ilə əlaqəli insan fəaliyyəti və simvolizm nümunəsi. Bu, Türkiyə mədəniyyətindən təsirlənmiş və ya inkişaf etdirilmiş mühüm elementləri özündə birləşdirir, lakin bu elementləri özünəməxsus Kipr yanaşması və yerli ənənələr (Kipr yunanları ilə bölüşdürülən), həmçinin Britaniya və müasir Qərb mədəniyyəti kimi bir sıra digər təsir mənbələri ilə birləşdirir.

## Musiqi
Şimali Kipr şəhərləri və qəsəbələrində müntəzəm olaraq yerli və xarici müğənni və musiqi qruplarının çıxış etdiyi festivallar təşkil edilir. Ziynət Sali və İşın Karaca kimi bəzi Kipr türk müğənniləri Türkiyədə şöhrət qazanmışlar. Şimali Kiprin "Sıla 4" musiqi qrupu Kiprin türk kimliyi üçün vacib sayılan musiqinin müəllifi olmuş və Türkiyədə də şöhrət qazanmıdır. Rok və pop musiqisi Şimali Kiprdə məşhur müğənnilər, eləcə də "SOS" və "Fikri Karayel" musiqi qrupları ilə ictimaiyyətdə populyardır.

## İstinadlar
Bədiəddin (din xadimi)

**Bədiəddin**, həmçinin **Şah Mədar** və **Qütbül-Mədar** () — sufi din xadimi. O, Hindistana hicrət edərək burada Mədariyyə sufi təqirətini qurmuşdur. Bədiəddin övliya kimi yüksək qiymətləndirilir.

## Həyatı
Bədiəddin 1315-ci ildə Suriyada, Hələb şəhərində anadan olmuşdur. Sonrakı əsrlərdə onun haqqında getdikcə daha çox əfsanələr yaranmış, bu da mənbələrin ardıcıl olaraq onun doğum ilini daha əvvələ aparmasına səbəb olmuşdur. Həmin mənbələrdə Bədiəddinin mənşəyi ilə bağlı bir-birini təkzib edən qeydlər mövcuddur. Bəziləri onun seyid, yəni İslam peyğəmbəri Məhəmmədin nəslindən olduğunu iddia edir və onun mənşəyini imam Cəfər Sadiqə (765-ci ildə vəfat etmişdir) çıxarır. Digərləri Məhəmmədin 678-ci ildə vəfat edən səhabəsi Əbu Hüreyrənin nəslindən olduğunu yazırlar. Bədiəddinin İslamı qəbul etmiş bir yəhudi olması iddiası sadəcə bir mənbədə dəstəklənir. 

Onun müəllimi Bəyazid Tayfur Bəstami idi. Bədiəddin Mədinəyə həcc ziyarətindən sonra İslamı yaymaq üçün Hindistana getmişdir. Hindistanda bir çox hindu onun sayəsində İslamı qəbul etmişdir. Burada o, Mədariyyə təriqətinin əsasını qoymuşdur. Onun Sultan İbrahim Şərqinin (1402–1440-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) göstərişi ilə tikilmiş məzarı Məkanpurda yerləşir.

## İstinadlar
Müstəqillik yolu

**Müstəqillik yolu** () — Şimali Kipr Türk Respublikasında fəaliyyət göstərən solçu siyasi partiya. Əvvəllər qeyri-hökumət təşkilatı kimi fəaliyyət göstərən qurum 2018-ci ildə partiyaya çevrilmişdir. İlk dəfə 2022-ci il parlament seçkilərində iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Milli Birlik Partiyası (Şimali Kipr)

**Milli Birlik Partiyası** (, **UBP**) — Şimali Kiprdə milli mühafizəkar siyasi partiya. 11 oktyabr 1975-ci ildə Rauf Denktaş tərəfindən təsis edilmişdir. Partiya yarandığı vaxtdan 1994–1996-cı illər istisna olmaqla, 2003-cü il seçkilərinə qədər hakimiyyətdə olmuşdur. 2009-cu ildə Şimali Kipr Nümayəndələr Palatasına keçirilən qanunvericilik seçkilərində partiya səslərin 44%-ni və 50 oturacaqdan 26-sını qazanaraq çoxluq hökümətini formalaşdırmışdır. Partiyanın namizədi, keçmiş baş nazir Dərviş Eroğlu 17 aprel 2005-ci ildə Şimali Kiprdə keçirilən prezident seçkilərində 22,8% səs toplamışdır. 2016-cı ildən 2018-ci ilin əvvəlindəki seçkilərə qədər partiya lideri Hüseyn Özgürgün baş nazir vəzifəsini icra etdiyi Demokratik Partiyanın azlıq hökumətində baş tərəfdaş olmuşdur.

## İstinadlar
Nikosiyada bazarlar

**Nikosiyada bazarlar** — Kiprin paytaxtı Nikosiya şəhərində bazarlar. Şəhər XX əsrə qədər ilk növbədə ticarət şəhəri olaraq qalmışdır. Beləliklə, Nikosiyada tarix boyu iqtisadi fəaliyyət mərkəzlərini təşkil edən müxtəlif bazarlar var idi.

Osmanlı dövründə Nikosiya bazarları dar küçələr şəbəkəsini tuturdu. 1873-cü ildə Lüis Salvator divarlı şəhərdə səpələnmiş, 18-i Famaqusta darvazası və Pafos darvazası arasındakı küçələr şəbəkəsində yerləşən 23 bazarı qeydə almışdır. Osmanlı imperiyasının digər şəhərlərində olduğu kimi, Nikosiya bazarları şəhərin ictimai həyatına hakim kəsilmiş və sənaye istehsalının mərkəzi olmuşdur.

## İstinadlar
Famaqusta darvazası

**Famaqusta darvazası** () — Nikosiya şəhərində Venesiya dövründə tikilmiş üç darvazadan biri.

## Tarixi
Darvaza 1567–1570-ci illərdə venesiyalı memar Culio Savornyano tərəfindən dizayn edilmişdir. Onun adından darvaza "*Porta Culiana*" adlandırılmışdır. Qapı şəhər istehkamlarında tunel yaradır, tağın mərkəzi hissəsindəki okulusla işıqlandırılır. Darvazanın hər iki tərəfində iki otaq var. 1981-ci ildə geniş restavrasiya işlərindən sonra darvaza mədəniyyət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir; burada sərgilər, debatlar və konsertlər təşkil olunur.

## Qalereya

Fayl:Nicosia Famagusta Gate Cyprus.jpg|Taxtülqala məhəlləsi və Famaqusta darvazası.
Fayl:Famagusta gate in Nicosia Republic of Cyprus.jpg|Famaqusta darvazasının eksteryeri.
Fayl:Famagusta Gate by night Nicosia Republic of Cyprus 26.jpg|Darvazanın yanında launj-barlar.
Fayl:QNM 2010 - Start of Marathon.jpg|Famaqusta darvazası Nikosiya marafonunun başlanğıc nöqtəsi kimi.


## İstinadlar
Namiq Kamal zindanı

**Namiq Kamal zindanı** () — Kiprin Famaqusta şəhərində 1873–1876-cı illərdə Türkiyə yazıçısı Namiq Kamalın iqamətgahı olması ilə tanınan tarixi bina.

Binanın yeri əvvəlcə Venesiya sarayının bir hissəsi idi, lakin bina indiki formada Osmanlı dövründə tikilmişdir. Bina iki mərtəbəlidir, aşağı mərtəbəsi Osmanlıdan əvvəlki memarlıq nümunəsi, yuxarı mərtəbəsi isə Osmanlı üslubundadır. Arxeoloq Tuncər Bağışqan Osmanlıdan əvvəlki üslubu Luzinyanlar dövrünə aid olduğunu müəyyən etmişdir. Bina "L" formasında olub, aşağı mərtəbəsi yonma daşdan, yuxarı mərtəbəsi isə Bağdadi texnikası ilə tikilmişdir.

## İstinadlar
Georgi Lapiti

**Georgi Lapiti** () — orta əsr Kipr yunan yazıçısı, alimi və mülkədarı. Alimlər Lapiti adının Lapitos şəhərindən götürüldüyünü güman edir. O, mülkədar olduğundan xeyli sərvətə sahib idi, bundan öz intellektual işlərində və xristian əsirlərinin Osmanlı qüvvələrinin əlindən azad edilməsində istifadə edirdi. Lapiti müxtəlif mənşəli ziyalıları öz "gözəl iqamətgahında" qonaq edib, onlarla ideyaları müzakirə edirdi. O, məhsuldar tərcüməçi olmuşdur, lakin onun əsərlərinin sadəcə bir neçəsi bu günə qədər gəlib çatmışdır. Devid Pinqri onu "*[[Toledo cədvəlləri]]*"nin latın dilindən yunan dilinə tərcüməçisi olduğunu bildirmişdir.

## İstinadlar
Mədariyyə

**Mədariyyə** — Hindistan, Nepal və Banqladeşdə yayılmış sufi təriqəti. Bu, Hindistanın xüsusilə Uttar-Pradeş, Məvat, Bihar, Qücərat və Qərbi Benqal kimi şimal ərazilərində yayılmışdır. Sinkretik cəhətləri və batini zikrə vurğusu ilə tanınan bu təqirət sufi övliyası Bədiəddin (həmçinin Şah Mədar kimi də tanınır) tərəfindən yaradılmışdır. Təriqət Bədiəddinin indiki Hindistanın Uttar-Pradeş ştatı ərazisində yerləşən Kanpur rayonunun Makanpur qəsəbindəki dərgahında mərkəzləşmişdir. IX əsrdə yaşamış Bəyazid Tayfur Bəstami təlimlərinə əsaslanan Tayfuriyyə təriqətindən törəmiş yaranan Mədariyyə Moğol imperiyasının son dövrlərində, XV–XVII əsrlərdə zirvəsinə çatmışdır. Əksər sufi təriqətlərində olduğu kimi, Mədariyyənin adı da qurucusunun adından nisbə götürərək yaradılmışdır.

## İstinadlar
Aləmin yatdığı vaxt

**Aləmin yatdığı vaxt** və ya **İlin təhvil olunması anı** — Azərbaycan xalq inanclarında qışın qurtardığı, yazın başladığı mistik vaxt. Bu vaxt təbiətin təzələnməsini simvolizə edir.

## Təsviri

Aləmin yatdığı vaxt Novruz bayramına açılacaq gecə gündüzə çeviriləndə, bulaqlar, dərələr, çaylar, yəni bütün axan sular bir anlığına dayanıb, təkrar axanda baş verir. Bu zaman canlı və cansız aləmdə olan hər şey bir anlıq yatır və sonra oyanır. Bunun mənası ölüb-dirilmədir. Həmin vaxtda kim nə arzu diləsə, yerinə yetər. Zəngəzur azərbaycanlılarının inanclarında bu an belə qeyd edilir: "Gecə, deyillər, su dayanır. Su dayanan vaxtı görsən ki, su dayanır, niyyətin tutur, görməsən, tutmur". Ağdaş azərbaycanlıları təzə suyu zəm-zəm suyu, dirilik suyu və ya Cənnətdən gələn su hesab edirdilər.

Hər şey təzələndiyi üçün gecə evdəki köhnə su atılmalı, bütün qablar təzə su ilə yuyulmalıdır. İnsanlar çeşmə başına gedib, əl-üzünü yuyar, su üstündən atılıb, evə yeni su gətirərlər. Xalq inancına görə, biri sudan götürüb, xəmir yoğursa, sudakı balaca daşlardan evə gətirib, yağ küpünə, çörək qabına və ya evin bir bucağına qoysa, o evdə çörək bol olar. Naxçıvanda təzə su güllərin dibinə tökülər, qalanı isə saxlanılardı.

Heyvanlar qəribə hərəkətlər edərək bu anı insanlara xəbər verirlər. Digər təbiət cisimləri də qeyri-adi hala düşür. Məsələn, ağaclar başlarını əyib torpağa toxunur.

Aləmin yatdığı vaxt deyilən zaman perioduna yaradılışdan bəri keçmiş bütün zamanlar daxildir. Mənası yaradılışın təzələnərək yenidən canlanmasını simvolizə etməsidir. Bu vaxt hər gələndə dünya yenidən təzələnir və buna görə də aləmin yatdığı vaxt yaradılış anını simvolizə edir. Aləmin yatdığı vaxt deyilən period dünyanın başlanğıcının bir anını özündə saxlamışdır və buna görə də təbiətin sonsuz ölüb-dirilmələr dövranında əbədi yaşayışı canlandıran bir rəmzdir. Yəni aləmin yatdığı vaxtda köhnə nə varsa, yuxuya gedər, oyanması, başqa bir deyişlə ölüb-dirilməsi ilə hamısının adı simvolik olaraq "dəftərdən silinər". Bu anlayış təbiət və yaradılışın davamlılığına dair köhnə düşüncədən gəlir. Aləmin yatdığı vaxt inancındakı ölüb-dirilmə motivi türk tanrıçılıq inanclarının izlərini daşıyır.

## Həmçinin bax
* İlqayax — türk və altay xalq mədəniyyətində yeni ilin başlanğıcı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Sevinc Qasımova. Azərbaycanda Novruz ənənə və inancları. Bakı, "Elm və təhsil", 2018, 188 səh.
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi.
Dıli sado

**"Dıli sado"** (orijinalda , tərcüməsi: "Qəlbin səsi") — talış yazıçısı Aytən Eyvazonun 2015-ci ildə talış dilində yazılmış romanı. Əsər 19-cu əsrin sonlarında Talışıstanda baş verən tarixi hadisələrdən bəhs edir və müəllif zamanın koloritini öz əsas personajları vasitəsilə çatdırır, onların arasında ümumi fonda gənc bir sevən cütlük seçilir, onların taleyi belədir. əsərin əsas məqamı . Romanda talış adət-ənənələri, həyat tərzi, məişət və şəxsiyyətlərarası münasibətlər təsvir olunur. В романе описаны талышские традиции, образ жизни, бытовые и межличностные отношения.

Kitabın redaktoru Əlimərdan Şükürzadədir və kitab talış şairi Vüqar Mirzəzadənın maliyyə dəstəyi ilə nəşr edilib.

18 mart 2015-ci il tarixində Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində "Etnoqlobus" onlayn xəbər agentliyi "Tolışi Ədəbiјoti Bınyvışton" ("Talış ədəbiyyatı yazıçıları") təşəbbüs qrupunun köməkliyi ilə romanın təqdimatını keçirmişdir.

Romanın müəllifi görülən işlərdən bu şəkildə danışmışdır: 

Romanın talış dilində yazılması, dilin inkişaf etdirilməsi, onun canlılığı, ədəbi ənənənin qurulması məqsədi daşıması da vacibdir. Oxucu üçün maraqlı olar ki, romandakı dialoqlar talış dilinin Lənkəran və Lerik dialektlərini əks etdirir .

2019-cu ildə roman əsasında audiokitab nəşr olunub, dublyajda müxtəlif talış xadimləri, şairləri, yazıçıları, jurnalistləri iştirak ediblər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Aytən Eyvazonun "Dyli Sado" romanı əsasında hazırlanmış audiokitab
Ötən günlər

**"Ötən günlər"** () — talış şairi Zülfüqar Əhmədzadənin 1932-ci ildə nəşr olunmuş poeması       . Şairin yaradıcılıq məharətinin kulminasiya nöqtəsi sayıla bilər  . Poema, talış ədəbiyyatının bir çoxu kimi, 1930-cu illərin sonundakı repressiyalardan sonra talışlara o qədər də məlum deyildi və 1990-cı illərdən yenidən yayılmağa, populyarlaşmağa başladı. Nəşrin nüsxələrinə yalnız kitabxanalarda rast gəlinirdi. Əhəd Muxtar şeiri talış dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir  .

## Məzmunu
Müəllif bu əsərində talış xalqının Oktyabr inqilabına qədər, xüsusən də Talış xanlarının   hakimiyyəti dövründəki faciəli taleyindən və həyatından bəhs edir. Poema Muğandan Mazandaran meşələrinə, Xəzər dənizinin cənub-qərb sahillərinə və Talış dağlarına qədər olan keçmiş ictimai-siyasi vəziyyəti təsvir edir. Dağətəyi əhalisinin inqilabdan əvvəlki həyat tərzini təsvir edir. Zülfüqar Əhmədzadə şeir yaradaraq həmin faciələrin canlı şahidi olan valideynlərinin sözlərindən bəzi hadisələri təsvir etmişdir  . Yerli feodalların tələb və vergilərindən müdafiə olunmayan ən yoxsul əhalinin qul əməyinin təsviri xüsusi yer tutur    .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Beynəlxalq Ana Dili Günündə "Ötən günlər" şeirinin oxunması 21.02.2020
Anariaklar

**Anariaklar** — Polibi, Strabon və Plininin qeyd etdiyi, Qafqaz Albaniyasında yaşamış skif tayfalarıdır. Erməni coğrafiyaşünası Ananiya Şiraklı Midiyanın şimal bölgələrində yaşayan insanlar arasında anariakların adını çəkir.

## Tarixi
Anariaklar Xəzər dənizinin cənub sahilində kadusilər və amardlar tayfaları arasında yaşamış qədim tayfa idi. Qədim zamanlarda Qafqaz Albaniyasının bölgələrindən birində Anariak tayfasının eyniadlı şəhəri olub. Bu ərazi Uti adlanırdı. Strabon dedi ki, Uti əyalətinin Anariak şəhərində yuxuda olanların falçısını görmək olar. Leonid Sergeyeviç Çekin iddia edirdi ki, Anariaklar hərfi mənada "arilər olmayan" mənasını verir və Cənubi Xəzər tayfalarının ümumi adıdır . Strabon Qafqaz Albaniyasında anariak tayfalarının olduğunu qeyd etmiş və onların indi parsiyalar adlandığını yazmışdır.

## Mənbələr
* Shirakatsi, Anania. *The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions*. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 978-3-88226-485-2

## İstinadlar
Andrey Mordviçev

**Andrey Nikolayeviç Mordviçev** () — Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Cənub Hərbi Dairəsinin 8-ci Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinin komandiri, qvardiya general-leytenantı.

## Həyatı
Andrey Mordviçev 14 yanvar 1976-cı ildə doğulub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sırtçiçi xalçaları

**Sırt çiçi** — Quba-Şirvan xalçaçılıq məktəbinin Quba qrupuna aid olan Azərbaycan xalçaları.

Bu xalça Dərəçiçi kəndinə məxsusdur. Xalça ustadları və mütəxəssisləri arasında bu xalça həm də "Çiçi" adı ilə məşhurdur. Nabur, Şamaxı, Alçiman, Şirvan kimi məntəqələrdə istehsal olunan xalçalar yerli dəyişikliklərə məruz qalaraq "Şirvan-çiçi" adı ilə tanınmağa başlayıblar.

Orta sahə kompozisiyası əsasən "Sırt-çiçi" elementləriylə doldurulub. Xalçanın eni və uzunu boyu təkrarlanan bu elementlər cərgələr əmələ gətirir. Köbə xətti "jaqa", "mədaxil", "zəncirə" kimi müxtəlif enə malik zolaqlardan ibarətir.

## Təsnifat
Onlar Quba rayonunun xalçaçılıq mərkəzlərində istehsal olunsa da, ilk dəfə Sırt Çıçı kəndində istehsal olunub. Bəzi ekspertlər bunu sadəcə olaraq "Çiçi" adlandırırlar.

## Bədii xüsusiyyətləri
Tünd göy fonlu belə xalçaların ara sahəsinin kompozisiyası "Xırdagül çiçi" xalçalarının ara sahəsinin kompozisiyasına bənzəsə də, fərqlər də mövcuddur. "Sırt çiçi" xalçalarında "Xırdagül çiçi" ilə müqayisədə uzlaşmaların məsafəsi daha kiçik, doldurucu elementlərin sayı isə azdır. Elementlərin formaları və ölçüləri fərqlidir. Bu xalçada "alçağyul" qarmaq elementi əsas hesab olunur. Xalça boyu və boyu təkrarlanan "Alçaqgülü" cərgələr təşkil edir. İkinci cərgədə bəzən səkkizguşəli ulduzlar ("çarx"— "təkər") olur. Bu xalçaların haşiyə zolağı müxtəlif enli zolaqlardan, o cümlədən caq, mədaxil, zəncirə, kiçik və orta haşiyələrdən ibarətdir. Bütün haşiyənin mərkəzində yerləşən tünd yerlikli əsas (orta) haşiyə Quba qrupunun digər xalçalarında da qurulmuşdur. Bu haşiyənin yaxınlaşmaları əvvəldən axıra kimi asimmetrik şəkildə təsvir edilmişdir və onların mərkəzləri bir-birini maillik (sol və ya sağ) boyunca izləyir. Şərq xalçalarında bu tip haşiyələrə praktiki olaraq rast gəlinmir. Başın yanlarında, sol və sağ tərəflərdə iki kiçik haşiyə vardır ki, onlara "ulduz" deyilir. Çox vaxt bu iki haşiyənin solunda və sağında "mollabaşı" adlanan mədaxillər də olur.

Xalçanın ara sahəsinin fonu əksər hallarda tünd göy rəngdədir. Bəzən tünd qırmızı fonda, bəzən açıq mavi rəngli xalçalara rast gəlmək olar.

## Texniki xüsusiyyətləri
"Sırt çiçi" xalçaları Quba-Şirvan məktəbinin ən yaxşı xalçaları hesab olunur.

Belə xalçaların ölçüləri 110x180-dən 135x200 sm-ə qədərdir, 20-ci əsrdə belə iri ölçülü xalçaların istehsalına başlanılıb. Bir kvadrat metr xalçada 160–300 min düyün var. Xovun hündürlüyü — 4–6 mm olur.

## Ədəbiyyat
*
Aksent (sosiolinqvistika)

**Aksent** — başqa dildə danışarkən ana dilinin tələffüz xüsusiyyətlərinin təzahürü. Bu və ya digər dialektin tələffüz xüsusiyyətlərinin məcmusudur. Aksent danışanların yaşadığı yer, danışanların sosial-iqtisadi vəziyyəti, etnik mənsubiyyəti (etnolekt), kasta və ya sosial sinif ilə də müəyyən oluna bilər.

Aksentlər adətən səs keyfiyyəti, tələffüz, sait və samitlər arasındakı fərq, vurğu və prosodiya ilə fərqlənir. Qrammatika, semantika, lüğət və digər dil xüsusiyyətləri tez-tez aksent ilə eyni vaxtda dəyişsə də, "aksent" sözü xüsusi olaraq tələffüz fərqliliklərinə aid olunur, "dialekt" sözü isə daha geniş dil fərqlərini əhatə edir. "Aksent" əksər halda "dialekt"in alt çoxluğu hesab edilir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* Giles, H., & Coupland, N. (1991). *Language: Contexts and Consequences*. Buckingham, UK: Open University Press.
* Lindemann, S. (2003). "Koreans, Chinese or Indians? Attitudes and ideologies about non-native English speakers in the United States." *Journal of Sociolinguistics*, 7, 348–364.
* Lindemann, S. (2005). "Who speaks 'broken English'? US undergraduates' perception of non-native English." *International Journal of Applied Linguistics*, 15, 187–212.
* 
* Moyer, A. (1999). "Ultimate attainment in L2 phonology: The critical factors of age, motivation and instruction." *Studies in Second Language Acquisition*, 21, 81–108.
* Scovel, T. (1988). *A Time to Speak: A Psycho linguistic Inquiry into the Critical Period for Human Speech*. Cambridge, England: New bury House.
* Wated, G., & Sanchez, J. I. (2006). "The role of accent as a work stress or on attitudinal and health-related work outcomes." *International Journal of Stress Management*, 13, 329–350.
* Wells, J C. 1982. *Accents of English*. (3 volumes). Cambridge: Cambridge University Press. [Wells's home pages also have a lot of information about phonetics and accents.]

## Xarici keçidlər
* Sounds Familiar? – Listen to regional accents and dialects of the UK on the British Library's 'Sounds Familiar' website
* 'Hover & Hear' accents of English from around the World, and compare them side by side.
* The Speech Accent Archive (Native and non-native accent recordings of English)
* Wells Accents and Spelling
* humanaccents.com – a summary of research on non-native accents and extensive accent bibliography
Aksesuar (geyim)

**Aksesuar** — geyimə məxsus olan və onu tamamlayan əşya. Buna şərf, əlcək, qalstuk və s. nümunə göstərmək olar. Aksessuarlar çox vaxt geyimi və görünüşü tamamlamaq üçün seçilir. Onlar insanın fərdiliyini əlavə olaraq ifadə etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Termin XX əsrdə istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar
Leonardo Araujo

**Leonardo Araujo** və ya sadəcə **Leonardo** kimi tanınan **Leonardo Nascimento de Araujo** () — braziliyalı futbol məşqçisi, icraçı direktor və keçmiş futbolçu.

Hal-hazırda Fransanın "Paris Sen-Jermen" klubunun idman direktoru vəzifəsində çalışır.

## Karyerası
Çox tərəfli oyunçu olan Leonardo karyerası boyunca bir neçə mövqedə, o cümlədən hücumameyilli yarımmüdafiəçi, sol cinah yarımüdafiəçisi və sol cinah müdafiəçisi kimi oynayıb. Onun ən tanınmış və ən uğurlu dövrü "Milan" klubunda, hücumçuların arxasında hücumameyilli yarımmüdafiəçi (və ya *trekvartista*) kimi oynadığı zamanda olub. Braziliya, İspaniya, Yaponiya, Fransa və İtaliya klublarında oynayıb.

"Flamenqo", "San Paulu", "Kashima Antlers" və "Milan" klubları ilə titullar qazanıb.

Braziliya millisinin 1994-cü ildə Dünya Kubokunun qalibi olan və 1998-ci il Dünya Çempionatında ikinci yeri tutan heyətində yer alıb. O, eyni zamanda milli komanda ilə iki Amerika Kuboku turnirində iştirak edib.

Futbolçu karyerasını bitirdikdən sonra, Leonardo həm də İtaliyanın "Milan" və "İnter Milan" komandalarında məşqçi kimi çalışıb. 2011–2013-cü illərdə o, keçmiş klubu "PSJ"nin idman direktoru olub. Sonra 2017-ci ildə Türkiyənin "Antalyaspor" klubunu çalışdırıb, 2018-ci ildə idman direktoru kimi "Milan"a qayıdıb.

2019-cu ildə Leonardo yenidən "PSJ"nin idman direktoru təyin edilir.

## Karyera statistikası

### Klub

* Digər – Dövlət Liqası, Qitələrarası Kubok, Copa Mercosur və Torneio Rio – San Paulo

### Beynəlxalq

## Uğurları

### Oyunçu kimi
**Flamenqo**

* Braziliya A Seriyası: 1987
* Braziliya kuboku: 1990

**San Paulu**

* Intercontinental Cup: 1993
* Recopa Sudamericana: 1993, 1994
* Supercopa Sudamericana: 1993

**Kashima Antlers**

* J1 Liqası: 1996

**Milan**

* A Seriyası: 1998–99
* İtaliya Kuboku: 2002–03

**Braziliya**

* FIFA Dünya Kuboku: 1994
* FIFA Konfederasiyalar Kuboku: 1997
* Amerika Kuboku: 1997

**Fərdi**

* Bola de Prata: 1991
* Milan FK Şöhrət Zalı
* Qızıl Ayaq Mükafatı: 2018

### Məşqçi kimi
**İnter Milan**

* İtaliya Kuboku: 2010–11

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vladimir Aksyonov

**Vladimir Viktoroviç Aksyonov** (; ) — SSRİ təyyarəçi-kosmonavtı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

## Həyatı
Vladimir Viktoroviç Aksyonob 1935-ci ildə SSRİ-də, Rusiya SFSR-nin Ryazan vilayətinin Kasimov rayonunun Qiblistı kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. 1963-cü ildə Ümumittifaq Qiyabi Politexnik İnstitutunu bitirmişdir. 1973-cü ildən kosmonavtlar dəstəsindədir. 15–23 sentyabr 1976-cı ildə kosmik fəzanın tədqiqi və ondan dinc məqsədlərlə istifadə edilməsi sahəsində sosialist ölkələrinin əməkdaşlığı proqramı üzrə keçirilən uçuşda "*Soyuz-22*" kosmik gəmisinin bort mühəndisi olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Биография на сайте Роскосмоса.
* Космонавт Владимир Аксёнов. Видеоэнциклопедия "Космонавты". Телестудия Роскосмоса.
* Владимир Аксёнов в "Космической Энциклопедии".
Azərbaycan Hokkey Federasiyası

**Azərbaycan Hokkey Federasiyası** — Azərbaycanda buzüstü hokkeyin inkişafı ilə məşğul olan təşkilat.

## Tarixi
Azərbaycanda hokkeyin inkişafı təşəbbüsü məşhur sovet məşqçisi Anatoli Tarasova məxsusdur. O , Azərbaycan SSR İdman Komitəsinin xahişi ilə federasiyanın gələcək prezidenti Valeri Laryukovu Bakıda hokkey məktəbi açmaq və idmanı inkişaf etdirmək üçün göndərdi. Elə həmin il Respublika Buzlu Hokkey Federasiyası yaradıldı. Bakıda buz sarayının (indiki Heydər Əliyev adına idman-konsert kompleksi) əsasında 200-ə yaxın uşağın iştirak etdiyi hokkey məktəbi var idi. Bu, Azərbaycanda hokkeyin inkişafı üçün əsas olmalı idi.

SSRİ dağılandan sonra Ümumittifaq İdman Komitəsinin hokkey şöbəsinin müdiri Yuri Korolyev Azərbaycan Hokkey Federasiyasının BXF-na daxil olmasını təklif etdi. 6 may 1992-ci ildə BXF-nin qurultayında federasiya keçmiş SSRİ respublikaları ilə birlikdə onun tərkibinə qəbul edildi. Bununla belə, eyni zamanda Əbülfəz Elçibəy Azərbaycanın prezidenti olduqda respublikada hokkeyi inkişaf etdirməmək, daha çox milli idman növlərində üstünlük vermək qərara alındı..

Sonradan federasiya dəfələrlə Azərbaycanda hokkeyin inkişafı ilə bağlı məsələ qaldırdı, lakin dövlətin idman orqanları maliyyə çatışmazlığını əsas gətirərək bundan imtina etdi. Laryukov bildirib ki, federasiyanın üzvlük haqlarını BXF-yə şəxsən özü ödəyir .

## Müasirlik
Federasiyanın təşəbbüsü ilə Azərbaycan milli komandasının brendi altında Moskva Yoldaşlıq Hokkey Liqasında çıxış edən komanda yaradılıb və orada iki azərbaycanlı hokkeyçi — İlgiz Salmanov və Orxan Kazımov çıxış edib .

Federasiya Azərbaycanda, o cümlədən QXL -də oynayan hokkey klubunun yaradılmasında vasitəçi olmağa hazırdır. Bundan əlavə, respublikada bir neçə hokkey məktəbi və konkisürmə meydançalarının yaradılması variantı nəzərdən keçirilir . Laryukovun sözlərinə görə, hokkeyin inkişafı üçün federasiya respublikada ən azı iki klubu qeydiyyatdan keçirməlidir, lakin onun inzibati resursları yoxdur .

Hazırda Azərbaycanda qeydiyyatdan keçmiş hokkeyçi və hakim yoxdur .

## Həmçinin bax

* Azərbaycanda otüstü hokkey

## İstinadlar

## İstinadlar
* Azərbaycan Hokkey Federasiyası BXF saytında
Uğurlu əjdaha insidenti

**Uğurlu əjdaha insidenti** və ya  – 1954-cü ildə baş vermiş nüvə sınağı insidenti. Hadisə Yaponiyada ABŞ-nin nüvə sınaqlarına qarşı kəskin etirazlara səbəb olmuşdur. İnsident İkinci dünya müharibəsinin atom irsi, balıqçılıq sənayesində fasilə, okeanlarda balıqçılıq hüquqlarının dəqiqləşdirilməsi, ABŞ-nin yapon xalqının hislərinə və narahatçılıqlarına qarşı bivec olması kimi həssas məsələlərə toxunmuşdur.

## Məzmun
Hadisə gəminin 135 kilometr qərbində yerləşən Bikini adasında ABŞ tərəfindən həyata keçirilən termonüvə sınağı səbəbi ilə baş vermişdi. İnsidentdən bir il öncə ABŞ Bikini ətrafındakı təhlükə zonası barədə ümumi xəbərdarlıq yayımlasa da, müxtəlif sınaqların vaxtı və yeri haqqında məlumat paylaşmamışdı. Gəminin heyəti xəbərdarlıq haqqında məlumatlı idi və onlar güman edirdilər ki, təhlükə zonasından uzaqda əməliyyat icra edirdilər. Gəmi həqiqətən də təhlükə zonasından 32 kilometr uzaqda idi.

1 mart 1954-cü ildə, səhər saatlarında gəminin heyəti qərb tərəfdə səmada parlaq işıq müşahidə edib, 6-7 dəqiqə sonra isə partlayış səsi eşidiblər. Üç saat sonra radioaktiv kül onların gəmisinə tökülməyə başlayıb. Tezliklə gəmi heyətinin 23 üzvü ürəkbulanma, ağrı və dəri iltihabından əziyyət çəkməyə başlayıb, lakin onlar bunu partlayışla əlaqələndirmədikləri üçün hadisəni bildirməyiblər.

14 martda Şizuoka prefekturasında yerləşən Yayzu limanına qayıdanda onlar simptomları yerli həkimə bildiriblər. Tələbələrdən biri bu xəbəri "Yomiuri Shimbun" qəzetinin müxbirinə çatdırıb. Nəticədə, qəzetin Tokio ofisi insident və iki nəfərin müayinə üçün Tokio Universitetinin xəstəxanası ilə bağlı böyük xəbər hazırlayıb.

## Hadisədən sonra
Heyət üzvlərinin vəziyyəti bir neçə ay boyunca Yaponiyada və dünyada marağa səbəb olmuşdur. Bütün heyət üzvləri Tokioda xəstəxanaya yerləşdirilmişdi. Bəziləri bir müddət ağır vəziyyətdə olublar və onlardan biri olan, radioteleqraf operatoru Kuboyama Aykiçi 23 sentyabr 1954-cü ildə ölüb. Onun ölüm səbəbi mübahisəlidir: bəzilərinə görə səbəb radioaktiv doza, bəzilərinə görə isə səbəb qanköçürmə zamanı keçən hepatit olub. ABŞ hökuməti onun həyat yoldaşına 1 milyon yen təzminat ödəmişdir. Qalan heyət üzvlərinin hamısı sağalmışdır.

Hökumətlər arasında baş tutan danışıqlardan sonra 4 yanvar 1955-ci ildə ABŞ hökuməti Marşall adalarında həyata keçirdiyi 5 nüvə sınağı zamanı yaralananlar üçün Yaponiyaya 2 milyon ABŞ dolları ödəmişdir. ABŞ Atom Enerjisi Komissiyası tərəfindən 31 mart 1954-cü ildə yayımlanan bəyannamədə 1 martda həyata keçirilən sınağın gücünün hesablanandan 2 dəfə çox olduğu qeyd olunmuşdu. Mütəxəssislər bu bombanın Hiroşimaya atılan bombadan min dəfə güclü olduğunu hesablamışdırlar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Azərbaycan 2022 Qış Paralimpiya Oyunlarında

**[[Azərbaycan]]** — 2022-ci ildə Çində baş tutan **[[2022 Qış Paralimpiya Oyunları|XIII Qış Paralimpiya Oyunları]]**nda. Azərbaycan Milli Paralimpiya Komandası 4-14 mart tarixlərində baş tutan XIII Qış Paralimpiya Oyunlarında bir idmançı ilə bir idman növündə təmsil olundu.

Tarixdə birinci dəfə Qış Paralimpiya Oyunlarında mübarizə aparan Azərbaycan, turniri medalsız başa vurdu.

## Nəticələri
### Xizək yürüşü

* **Q** — növbəti mərhələyə adladı
* **DNS** — mübarizə aparmadı

XIII Qış Paralimpiya Oyunlarında xizək yürüşü idman növü üzrə turnirlər 6-12 martda baş tutdu. Azərbaycanı bu idman növü üzrə bir idmançı təmsil etdi: Mehman Ramazanzadə. Mehman Ramazanzadə bundan əvvəl 2008-ci ildə baş tutan Yay Paralimpiya Oyunlarında pauerliftinq idman növü üzrə mübarizə aparmışdı və turniri 8-ci pillədə başa vurmuşdu.

Mehman Ramazanzadə 2022-ci ildə Lillehammer şəhərində (Norveç) baş tutan Dünya Çempionatında mübarizə apardı. Mehman Ramazanzadə qış idman növləri üzrə Dünya Çempionatlarında debüt edən birinci paralimpiyaçı oldu. Mehman Ramazanzadə 2021-ci ildə Vuokatti şəhərində (Finlandiya) baş tutan beynəlxalq turnirdə 33-cü, 2022-ci ildə Lillehammer şəhərində (Norveç) baş tutan Dünya Çempionatında isə 30-cu pillələrin sahibi oldu və turnirlərdə topladığı lisenziya xallarına əsasən Paralimpiya Oyunlarına vəsiqə qazandı.

Mehman Ramazanzadə martın 9-da baş tutan 1.5 kilometr məsafəyə sprint turnirində mübarizə aparmalı idi. Turnirin startına bir neçə saat qala Mehman Ramazanzadə məşq zamanı ciddi zədə aldı və turnirdə mübarizə apara bilmədi.

## İstinadlar
Rutul mətbəxi

**Rutul mətbəxi** () — rutul xalqının milli mətbəxi; Şimali Qafqazın ən qədim mətbəxlərindən biri.

Mətbəxin əsas komponentləri İslam dininin qaydaları və təbii şəraitlə müəyyən edilir: dağ iqlimində quzu, mal əti, quş əti, çay (Samur) balıqları, turş süd məhsulları (pendir, kəsmik), həmçinin rutul mətbəxində meyvə və tərəvəzlər. Ədviyyatlar, eləcə də müxtəlif göyərtilərdən geniş istifadə olunur: cəfəri, vəzəri, yaşıl və qara reyhan, şüyüd, keşniş, isti və ətirli bibər, cilantro, nanə, kərəviz, tərxun, kəvər, yaşıl soğan, sarımsaq, kəklikotu və s. d.

## Ənənəvi yeməklər
* Acika, pomidor, sürtgəcdən keçirilmiş qırmızı bibər, keşniş, göy güldəfnə və digər ədviyyatlı otlar (təzə və ya qurudulmuş), sarımsaq, az miqdarda süfrə duzu əlavə edilməklə, xəmir kütləsi şəklində dadlı bir ədviyyatdır.
* Qırts - ət ( yak-atsyd gyrts ), ot ( uk-atsyd gyrts ) və ya kəsmik ilə tort.
* Qırtsbır - ət, tərəvəz, bitki mənşəli və ya kəsmik ilə doldurulmuş köftələr.
* Dolma yarpaq (kələm və ya üzüm) və ya tərəvəz (bibər) doldurulmuş yeməkdir.
* Duguied yamaq - plov.
* Yiq - darı sıyığı.
* Kinki - qurudulmuş ət və ya quzu ilə evdə hazırlanmış makaron
* Suit kaşir - yulaf sıyığı.
* Xinkar - ət bulyonunda (əslində "xinkalinlər") qaynadılmış xəmir parçaları, bulyon, qaynadılmış ət və sous ilə verilir.
* Qıkad xinkar - buğda xingalı.

## Ritual yeməkləri
Bayram günlərində və qonaqlara yemək kimi xüsusi darı sıyığı (tabag) hazırlanırdı. Bahar bərabərliyinin (Er) qeyd edilməsi ritual çörəyin (xyv), səməni və piyli piroqun (piriri), qaynadılmış yumurta və kəsmik ilə peçenyenin (qazimai) hazırlanması ilə əlaqələndirilir.

## Ənənəvi ədviyyatlar
* qərənfil
* zəncəfil
* hil
* darçın
* sarıkök
* nanə
* zəfəran

## İçkilər
* ayran
* Çay

## Ədəbiyyat
* Gamidova Saniyat Ustarovna 20-ci əsrdə Dağıstan xalqları arasında ritual yeməklər haqqında // IAEK. 2008. № 13. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/o-ritualnyh-blyudah-u-narodov-dagestana-v-xx-v (giriş tarixi: 19/08/2019).
* 
* Ramazanova Z. B. Dağlıq Dağıstan xalqlarının ənənəvi yeməkləri (XIX - XX əsrin əvvəlləri). Mahaçqala, 2011.
* Seferbekov R. I. Rutuliyalıların mifologiyasından: panteon və pandemonium təsvirlərinin yenidən qurulması // Tarix, fəlsəfi, siyasi və hüquqi elmlər, mədəniyyətşünaslıq və sənət tarixi. Nəzəriyyə və təcrübə sualları. - 2014. - yox. 12-2. - S. 172-181.
Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu

**Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu** (abbr. *DÇHP*, , abbr. *ADHD*) — neyroinkişaf pozuntusu.

## Simptomları
Diqqətsizlik, hiperaktivlik (yetkinlərdə isə istirahətsizlik), pozucu davranış və impulsivlik DÇHP-nın əsas simptomlarıdır.

Uşaq böyüyəndə, bariz hiperaktvlik yox olan birinci simptomlardan ola bilər. Halbuki o, həmçinin daha az aşkar formalara da keçə bilər. Məsələn, DÇHP ilə yeniyetmələr qurdalana, ayaqnan taqqıltı edə bilər. Həmçinin, DÇHP ilə yeniyetmələr istirahətsiz, uzun zaman ərzində bir yerdə otura bacarmayan və sakit yox, enerjili fəaliyyətinə üstülük verən ola bilər. Hiperaktivlikdən başqa olan simptomlar daha uzun ömürlü ola bilər.

DÇHP başqa pozuntular ilə müşayiət oluna bilər, məsələn maddə istifadəsi pozğunluğu ilə. DÇHP ilə şəxslər tərəfindən maddədən sui-istifadəsi riski ümumi əhalidən artıqdır. Bu ən çox alkohol və ya marixuanadan sui-istifadəsi şəkildə baş verir.

DÇHP travma ilə yüksək dərəcədə müşayiət olunur. DÇHP-nın Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP) ilə davranış simptomları ciddi dərəcədə üst-üstə düşür. Xüsusi ilə, motor istirahətsizlik, diqqətlə çətinliklər, qıcıqlanma, qəzəb, emosional daralma və ya nizamsızlıq, zəif impuls idarəsi və unutqanlıq hər iki qrupda müşahidə olunur.

DÇHP ilə uşaqların nisbətən aşağı səviyyəli əl yazması olmağı ümumi haldır. Bunun səbəbi DÇHP-dən gələn aşağı səviyyəli diqqət ola bilər, amma bu problem daimidirsə, səbəbi disleksiya və disqrafiya ola bilər. Həm disleksiya həm də disqrafiyası olan şəxslərdə ümumi əhali ilə müqayisədə DÇHP daha çox aşkar olunur. Disleksiyası olan şəxslərin 10-dan 3-də DÇHP də var.

### Növləri
DÇHP-nin üç əsas növü var:

* Əsasən diqqətsiz (, abbr. *ADHD-PI* və ya *ADHD-I*)
* Əsasən hiperaktiv-impulsiv (, abbr. *ADHD-PH* və ya *ADHD-HI*)
* Birgə növü (, abbr. *ADHD-C*)

### İntihar riski
2017 və 2020 illərdə aparılan sistematik resenziyalar DÇHP-nın bütün yaş qruplarda artan intihar riski ilə bağlıdır. Həmçinin, uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə DÇHP diaqnozu gələcəkdə də intihar riskini artdığını göstərən sübutlar çoxalmaqdadır.

## Epidemiologiya
Hesab olunur ki, DÇHP 18 yaşdan cavan olan, DSM-IV kriteriyalarına görə diaqnostikanı keçənlərin 6–7%-ə təsir edir. Diaqnostika Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının kriteriyalarına görə aparılanda, həmin yaş qrup üçün bu göstərici 1–2%-dir.

## Yetkinlərdə DÇHP
DÇHP uşaqlıqda başlayan və həyat boyu davam oluna bilən xronik bir pozuntudur. Hesab olunur ki, DÇHP olan 33–66% arası uşaqların mühüm DÇHP simptomları yetkinlikdə var olmağa davam edərək, onların təhsilinə, məşğuliyyətinə və şəxsi münasibətlərinə mühüm təsir edəcək.

Keçmişdə uşaq psixiatorların çoxu hesab edirdi ki, DÇHP simptomları yaşnan azalıb, yox olur. Halbuki, artıq 1970-ci illərdən bəri aparılan araşdırmalar bunun həmişə belə olmadığını göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elif Pektaş

**Elif Pektaş** () ― Türk kino aktyoru.

## Fimloqrafiyası
* *Hırsız  Milyoner*
**Devlerin Aşkı*
**Dağılın Kazımlar Geliyor*
**Delicesine*
**Kader Bağlayınca*
**Kan Kardeşler*
**Leş Kargaları*
**Kazanova 76*
**Şaşkın Damat*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kommunistlərlə Bitərəflər İttifaqı

**Kommunistlərlə Bitərəflər İttifaqı** — 1990-cı ilədək Azərbaycan SSR Ali Sovetinə keçirilən seçkilərdə iştirak edən yeganə leqal siyasi təşkilat.

## Haqqında
Aprel işğalından sonra Azərbaycanda parlament funksiyalarını yerinə yetirən Ümumsovetlər Qurultayı çağırılmışdır. 1937-ci ilədək 9 dəfə keçirilən bu qurultay qəbul edilən yeni konstitusiya ilə öz yerini Ali Sovetə buraxmışdır.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinə seçkilər gizli yolla keçirilsə də, seçkilər təkpartiyalı sistemdə keçirilirdi. Hakim Azərbaycan Kommunist Partiyası öz üzvlərindən və bitərəf namizədlərdən ibarət **"Kommunistlərlə Bitərəflər İttifaqı"** altında seçkilərə qatılırdı. Bu seçkilərdə ittifaq tərəfindn göstərilən bütün namizədlər deputat seçilirdi. Bitərəf namizədlər adətən Azərbaycan Kommunist Partiyasına loyal şəxslər və ya siyasətlə məşğul olmayan incəsənət xadimləri, kəndli-fəhlə sinfindən seçilirdi.

İttifaqın namizədləri haqqında seçkidən öncə toplu nəşr olunurdu.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının ləğv olunmasıyla ittifaqın fəaliyyətinə son qoyuldu.

## İstinadlar
Burcu Özbərk

**Burcu Özbərk** () — Türk aktrisa.

Hacettepe Universiteti Ankara Dövlət Konservatoriyası Teatr Fakültəsinin məzunu Özbərk ilk ekran təcrübəsini 2013-cü ildə "*[[Möhtəşəm Yüz il (teleserial, 2011)|Muhteşem Yüzyıl]]*" serialında yaşayıb və bu serialda Huricihan Sultan obrazını canlandırıb.

“*Güneşin Kızları*” serialındakı Nazlı Yılmaz obrazı onun karyerasında dönüş nöqtəsi olub. Erdal Beşikçioğlunun Təcrübə Səhnəsində Marquis de Sade Quills və Woyzeck Tale tamaşalarında iştirak etmişdir. 2017-2018-ci illər arasında TRT 1-də yayımlanan Aslan Ailem serialında rol alıb. Daha sonra Direniş Karatay filmində Türkan obrazını canlandırdı.Daha sonra 2019-2020-ci illər arasında Çağlar Ertuğrul ilə Kanal D-də yayımlanan "*Afili Aşk*" serialında rol alıb. Bu serialla o, Qızıl Kəpənək Mükafatlarında Romantik Komediyada Ən Yaxşı Qadın Oyunçu Mükafatını qazandı. O, 2020-ci ildə FOX-da yayımlanan Uşaqlıq serialında Ayşegül obrazını canlandırıb. 2021-ci ildən eyni kanalda yayımlanan *Aşk Mantık İntikam*  serialında Esra obrazı ilə baş rola çəkilir.

## Xarici keçidlər
*
Dastan (teleserial, 2021)

**Dastan** () — 23 noyabr 2021-ci ildə başlayan,15 sentyabr 2022-ci ildə bitən tarix və fiksiya janrlı türk serialıdır. Serial, qədim türklərin "Ağqız dastanı"na əsaslanır. 28 seriyadan ibarətdir.

## Süjet
VIII əsr. Türklərin İslamı qəbul etməsindən əvvəl. Dağ xanın nəslinin qurduğu *Dağ xanlığı* və Göy xanın nəslinin qurduğu *Göy xanlığı* arasında mübarizə gedir. Buna səbəb, rusların və çinlilərin türkü türkə qarşı qoymasıdır. Bunu görən Dağ xanlığından Ağqız və Göy xaqanı Alpaqu xanın oğlu Batuqa Tegin Turanı qurub türkləri rusların və çinlilərin fitnəsindən xilas etməyə çalışır. Bu məsələdə onlara ən çox Batuqanın qardaşı Temur tegin yardım edir.

## Rollarda

* Ebru Şahin — Ağqız — Baş qəhrəmandır. Dağ xanlığındandır.
* Edip Təpəli — Batuqa — Göy xanlığının teginidir (şahzadəsidir).
* Səlim Bayraqdar — Alpaqu xan — Göy xanlığının xanıdır
* Kanbolat Görkəm Arslan — Saltuq bəy — Göyün yasavuludur
* Teoman Qumbaracıbaşı — Balamir bəy — Göy xanlığının qərb yabğusudur. Alpaqunun qardaşıdır. 
* Dəniz Barut — Ulu Ece (Prinsessa Vera) — Alpaqunun arvadıdır. Göyün Ulu Ecesidir (Baş xatunudur). Temurla Qaya teginləri anası. Rus knyazının qızıdır. Varyaqdır.
* Əlif Doğan — Tutqun xatun
* Engin Benli — Obar — itbarakların başçısıdır.
* Alpər Düzən — Danış Ata — Göyün baş vəziridir.
* Berik Aytjanov — Li Dan — Tan sülaləsindən Çin imperatorudur.
* Mərd Öyüd — Pars — İtbarak komandanıdır

və digərləri