Ağdam rayonu

**Ağdam rayonu** — Azərbaycan Respublikasında inzibati ərazi vahidi. Mərkəzi Ağdam şəhəridir. 8 avqust 1930-cu ildə yaradılıb. Sahəsi 1150&nbsp;km², əhalisi 202.200 olan rayonun relyefi əsasən düzənlik, qismən dağlıqdır. 

Erməni işğalından əvvəl rayonda 54 tibb müəssisəsi, 79 mədəniyyət ocağı, 15 şərab zavod, 1 şampan zavodu, 10 istirahət mərkəzi, Qarabağın ən böyük musiqi məktəbləri bu rayonda yerləşib.

Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Qəhrəman rayon adını alıb. Ağdamın şəhid sayı 6500 nəfər, Milli Qəhrəmanı 16 nəfər, döyüşlərdə iştirak edən ağdamlı sayı 6500 nəfər, ağdamlı Qarabağ qazisi 4950 nəfər.

Qarabağ müharibəsinin ilk şəhidlərin Ağdam rayonu verib: 22 fevral 1988-ci ildə Əli Hacıyev və Bəxtiyar Quliyev.

Sərhəd rayonlar — Tərtər, Bərdə, Ağcabədi, Xocavənd, Xocalı, Ağdərə.

## İnzibati quruluşu

Azərbaycan Respublikasının 2023-cü il 1043-VIQ nömrəli Qanunu ilə bəzi kəndləri yeni yaradılan Ağdərə rayonuna verilmiş, 1044-VIQ nömrəli Qanunu ilə Xocavənd rayonundan bəzi torpaq əraziləri Ağdam rayonuna qatılmışdır.

Dövlət Statistiki Komitəsinin 2024-cü ildə verdiyi məlumata görə Ağdam rayonunda 1 şəhər, 14 qəsəbə, 113 kənd var (cəmi 128 yaşayış məntəqəsi).

Qeyd olunan sənədə əsasən inzibati ərazi vahidləri aşağıdakı kimidir (siyahıda göstərilmiş inzibati ərazi dairələri Sovet dönəmində olan şəhər/qəsəbə/kənd sovetliklərinin ərazisi ilə üst-üstə düşür):

### 1. Ağdam şəhər inzibati ərazi dairəsi: '''<u>[[Ağdam|Ağdam şəhəri]]</u>'''.

### 2. Bağbanlar kənd inzibati ərazi dairəsi:

#### 2.1. [[Bağbanlar (Ağdam)|Bağbanlar kəndi]];

##### 2.2. [[İsmayılbəyli (Ağdam)|İsmayılbəyli kəndi]];

##### 2.3. [[Muğanlı (Bağbanlar, Ağdam)|Muğanlı kəndi]];

##### 2.4. [[Pirzadlı|Pirzadlı kənd]]i;

##### 2.5. [[Saybalı (Ağdam)|Saybalı kəndi]].

### 3. Bənövşələr qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Bənövşələr|Bənövşələr qəsəbəsi]]''';

### 4. Birinci Alıbəyli qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Birinci Alıbəyli (Ağdam)|Birinci Alıbəyli qəsəbəsi]]''';

### 5. Birinci Baharlı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Birinci Baharlı|Birinci Baharlı qəsəbəsi]]''';

### 6. Birinci Dördyol qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Birinci Dördyol|Birinci Dördyol qəsəbəsi]]''';

### 7. Birinci Quzanlı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Birinci Quzanlı|Birinci Quzanlı qəsəbəsi]]''';

### 8. Boyəhmədli kənd inzibati ərazi dairəsi:

#### 8.1. [[Boyəhmədli (Ağdam)|Boyəhmədli kəndi]];

##### 8.2. [[Qızıl Kəngərli|Qızıl Kəngərli kəndi]];

##### 8.3. [[Mollalar (Boyəhmədli, Ağdam)|Mollalar kəndi]];

##### 8.4. [[Salahlı Kəngərli|Salahlı Kəngərli kəndi]];

##### 8.5. [[Sofulu (Ağdam)|Sofulu kəndi]].

### 9. Çəmənli kənd inzibati ərazi dairəsi:

#### 9.1. [[Çəmənli (Ağdam)|Çəmənli kəndi]];

##### 9.2. [[Sarıcalı (Çəmənli, Ağdam)|Sarıcalı kəndi]];

##### 9.3. [[Şükürağalı|Şükürağalı kəndi]].

### 10. [[:Kateqoriya:Ağdamın Əfətli kənd inzibati ərazi dairəsi|Əfətli kənd inzibati ərazi dairəsi]]:

#### 10.1. [[Əfətli|Əfətli kəndi]];

##### 10.2. [[Hacıməmmədli (Ağdam)|Hacıməmmədli kəndi]];

##### 10.3. [[Hacıturalı|Hacıturalı kəndi]];

##### 10.4. [[Həsənxanlı|Həsənxanlı kəndi]];

##### 10.5. [[İsalar|İsalar kəndi]];

##### 10.6. [[Küdürlü (Ağdam)|Küdürlü kəndi]];

##### 10.7. [[Qəhrəmanbəyli|Qəhrəmanbəyli kəndi]];

##### 10.8. [[Məmmədbağırlı|Məmmədbağırlı kəndi]].

### 11. Əhmədağalı kənd inzibati ərazi dairəsi:

#### 11.1. [[Əhmədağalı|Əhmədağalı kəndi]];

##### 11.2. [[Çıraxlı (Ağdam)|Çıraxlı kəndi]];

##### 11.3. [[Kolqışlaq|Kolqışlaq kəndi]];

##### 11.4. [[Mirəşelli|Mirəşelli kəndi]].

### 12. Əlimədətli kənd inzibati ərazi dairəsi:

#### 12.1. [[Əlimədətli (Ağdam)|Əlimədətli kəndi]];

##### 12.2. [[Cinli (Ağdam)|Cinli kəndi]];

##### 12.3. [[Əliağalı|Əliağalı kəndi]];

##### 12.4. [[Xaçındərbətli|Xaçındərbətli kəndi]];

##### 12.5. [[Kürdlər (Ağdam)|Kürdlər kəndi]];

##### 12.6. [[Qalayçılar|Qalayçılar kəndi]];

##### 12.7. [[Mollalar (Əlimədətli, Ağdam)|Mollalar kəndi]].

#### 13. Göytəpə kənd inzibati ərazi dairəsi:
13.1. Göytəpə kəndi;

13.2. Abdınlı kəndi;

13.3. Cavahirli kəndi;

13.4. Kosalar kəndi.

#### 14. Gülablı kənd inzibati ərazi dairəsi:
14.1. Gülablı kəndi;

14.2. Abdal kəndi;

#### 15. Güllücə kənd inzibati ərazi dairəsi:
15.1. Güllücə kəndi;

15.2. İlxıçılar kəndi;

15.3. Suma kəndi;

15.4. Tağıbəyli kəndi.

#### 16. Xıdırlı kənd inzibati ərazi dairəsi:
16.1. Xıdırlı kəndi;

16.2. Çuxurməhlə kəndi;

16.3. Əhmədavar kəndi.

#### 17. Xındırıstan kənd inzibati ərazi dairəsi:
17.1. Xındırıstan kəndi;

17.2. Baharlı kəndi;

17.3. Bəybabalar kəndi;

17.4. Birinci Yüzbaşılı kəndi;

17.5. Dadaşlı kəndi;

17.6. İkinci Yüzbaşılı kəndi;

17.7. Kəlbəhüseynli kəndi;

17.8. Paşabəyli kəndi;

17.9. Sarıçoban kəndi.

#### 18. İkinci Alıbəyli qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[İkinci Alıbəyli (Ağdam)|İkinci Alıbəyli qəsəbəsi]]''';

#### 19. İkinci Baharlı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[İkinci Baharlı|İkinci Baharlı qəsəbəsi]]''';

#### 20. İkinci Dördyol qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[İkinci Dördyol|İkinci Dördyol qəsəbəsi]]''';

#### 21. İmamqulubəyli kənd inzibati ərazi dairəsi:
21.1. İmamqulubəyli kəndi;

21.2. Çullu kəndi;

#### 22. İmamqulubəyli qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[İmamqulubəyli (qəsəbə, Ağdam)|İmamqulubəyli qəsəbəsi]]''';

#### 23. Kəngərli kənd inzibati ərazi dairəsi:
23.1. Kəngərli kəndi;

23.2. Qaraqaşlı kəndi;

23.3. Şirvanlı kəndi.

#### 24. Qaradağlı kənd inzibati ərazi dairəsi:
24.1. Qaradağlı kəndi;

24.2. Evoğlu kəndi;

24.3. Rzalar kəndi.

#### 25. Qasımbəyli qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Qasımbəyli (Ağdam)|Qasımbəyli qəsəbəsi]]''';

#### 26. Qasımlı kənd inzibati ərazi dairəsi:
26.1. Qasımlı kəndi;

26.2. Qaradağlı kəndi;

26.3. Qurdlar kəndi;

26.4. Poladlı kəndi;

26.5. Şelli kəndi.

#### 27. Qərvənd kənd inzibati ərazi dairəsi:
27.1. Baş Qərvənd kəndi;

27.2. Şıxlar kəndi;

27.3. Orta Qərvənd kəndi;

27.4. Ayaq Qərvənd kəndi;

#### 28. Qiyaslı kənd inzibati ərazi dairəsi:
28.1. Qiyaslı kəndi;

28.2. Ətyeməzli kəndi;

28.3. Keştazlı kəndi.

#### 29. Quzanlı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi:
29.1. **[[Quzanlı|Quzanlı qəsəbəsi]]**;

29.2. Eyvazlı kəndi.

#### 30. Maqsudlu kənd inzibati ərazi dairəsi:
30.1. Maqsudlu kəndi;

30.2. Çullu kəndi;

30.3. Eyvazxanbəyli kəndi;

30.4. Şahbulaq kəndi;

30.5. Salahsəmədlər kəndi;

30.6. Şişpapaqlar kəndi;

30.7. Talışlar kəndi;

30.8. Təpəməhlə kəndi;

30.9. Tərnöyüt kəndi;

30.10. Tükəzbanlı kəndi;

#### 31. Mərzili kənd inzibati ərazi dairəsi: [[Mərzili|Mərzili kəndi]];

#### 32. Nəmirli kənd inzibati ərazi dairəsi:
32.1. Nəmirli kəndi;

32.2. Şotlanlı kəndi;

32.3. Şuraabad kəndi;

32.4. Təzəkənd kəndi;

32.5. Umudlu kəndi.

#### 33. Novruzlu kənd inzibati ərazi dairəsi:
33.1. Novruzlu kəndi;

33.2. **[[Acarlı|Acarlı qəsəbəsi]]**.

#### 34. Papravənd kənd inzibati ərazi dairəsi:
34.1. Papravənd kəndi;

34.2. Qarapirimli kəndi.

#### 35. Sarıcalı kənd inzibati ərazi dairəsi:
35.1. Sarıcalı kəndi;

35.2. Qarazeynallı kəndi;

35.3. Qullar kəndi.

#### 36. Seyidli kənd inzibati ərazi dairəsi:
36.1. Seyidli kəndi;

36.2. Bozpapaqlar kəndi;

36.3. Sarıhacılı kəndi.

#### 37. Səfərli qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Səfərli (Ağdam)|Səfərli qəsəbəsi]]''';

#### 38. Şıxbabalı kənd inzibati ərazi dairəsi:
38.1. Şıxbabalı kəndi;

38.2. Muğanlı kəndi.

#### 39. Təzəkənd qəsəbə inzibati ərazi dairəsi: '''[[Təzəkənd (qəsəbə, Ağdam)|Təzəkənd qəsəbəsi]]'''.

#### 40. Üçoğlan kənd inzibati ərazi dairəsi:
40.1. Üçoğlan kəndi;

40.2. Alıbəyli kəndi;

40.3. Ballar kəndi;

40.4. Böyükbəyli kəndi;

40.5. Gül Baharlı kəndi;

40.6. Kiçikli kəndi;

40.7. Orta Qışlaq kəndi;

40.8. Yusifli kəndi.

#### 41. Yusifcanlı kənd inzibati ərazi dairəsi: [[Yusifcanlı|Yusifcanlı kəndi]].

#### 42. Zəngişalı kənd inzibati ərazi dairəsi:
42.1. Zəngişalı kəndi;

42.2. Mahrızlı kəndi.

## Tarixi

Ağdam rayonu 8 avqust 1930-cu ildə Ağdam qəzasının (mərkəzi Ağdam şəhəri olan indiki Ağdam, Bərdə, Tərtər, Ağcəbədi rayonlarını birləşdirən inzibati-əlarzi vahidi) və sonra Qarabağ dairəsinin ləğvi nəticəsində yaradılıb.

Sahəsi 1154&nbsp;km² olan rayonun relyefi əsasən düzənlik, qismən dağlıqdır.

Ağdam rayonu Azərbaycanın qədim, füsunkar təbiətli torpağı olan Qarabağın mərkəzində — Qarabağ dağ silsiləsinin şimal-şərq ətəklərində, Kür-Araz ovalığının qərbində yerləşir. Gözəl Qarabağın ürəyi sayılan Ağdamın qədim tarixi abidələri günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Rayonun ərazisində XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq aparılan arxeoloji tədqiqat işləri zamanı məlum olmuşdur ki, Ağdamın ərazisi qədim insanların yaşayış məskənlərindən biridir. Tanınmış arxeoloq İdeal Nərimanovun Üçoğlantəpə deyilən yerdə apardığı arxeoloji tədqiqatlar zamanı aydın oldu ki, ilk qədim insanlar rayon ərazisində 6–8 min il bundan əvvəl, yəni, Eneolit dövründə (e.ə. VI–IV minilliyi əhatə edir, "misdaş" dövrü adlanır) yaşamış, qədim əkinçilik və maldarlıq mədəniyyətinə bələd olmuşlar.

Alim rayonun digər ərazilərində qədim yaşayış məskəni olmuş Leylatəpə və Üzərliktəpə deyilən yerlərdə apardığı arxeoloji tədqiqatlar zamanı Eneolit və orta Tunc dövrünə aid (e.ə. II minilliyin birici yarısı) dulusçuluq, metaləritmə, zərgərlik və digər sahələrə aid maddi-mənəvi abidələr aşkar edib. Burdan tapılan taxıl və üzüm dənələri bir daha sübut etmişdir ki, yerli əhali oturaq həyat keçirmiş və yüksək əkinçilik mədəniyyətinə malik olmuşdur. Arxeoloqlar Üzərriktəpədə apardıqları tədqiqatlar nəticəsində tapılan maddi-mədəniyyət qalıqlarına əsaslanaraq qeyd edirlər ki, bura Qafqazda ilk şəhər tipli yaşayış məskəni və Zaqafqaziyada ən zəngin abidələri olan yerlərdən biri olmuşdur. XX əsrin 80-ci illərinin ortalarında rayonun Sarıçoban kəndi yaxınlığında tapılan son Tunc və Dəmir dövrünə aid (e.ə. XIX–XIII əsrləri əhatə edir) möhtəşəm kurqan tarixi cəhətdən çox qiymətli bir abidədir. Kurqanda aşkar edilən e.ə. XII–XIII əsrlərə aid maddi tapıntılar bu abidənin varlı bir insanın qəbri olduğundan xəbər verir. Bu isə həmin dövrdə Azərbaycanda ibtidai-icma quruluşunun dağılaraq sosial və əmək bərabərsizliyinin yaranmasına ən yaxşı əyani sübutdur.

Sonralar Azərbaycanda gedən tarixi proseslər nəticəsində ilk dövlət qurumları formalaşmağa başlayıb. Belə dövlətlərdən biri də Azərbaycanda yaranmış Albaniya dövləti idi. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, qədim Albaniya ərazisində 26 tayfa var idi ki, bunlardan biri yüksək mədəniyyətə malik olan qarqarlar Ağdam ərazisindəki Qarqarçay boyunca məskunlaşmışdılar. Bu isə Ağdamın Azərbaycan ərazisində ilk formalaşan dövlət quruculuğunda mühüm rol oynadığını bir daha əyani sübut edir.

Azərbaycan ərazisində və Qafqaz Albaniyasında ilk qanunvericilik aktı Ağdam ərazisində yerləşən Aquen kilsəsində (Aquen kilsə Məclisində) 488-ci ildə qəbul edilmişdir. Elmi ədəbiyyatda bu akt "Aquen qanunları" adlanır, 3 fəsildə birləşdirilmiş 21 maddədən ibarətdir. "Aquen" sözü Qafqaz Albaniyasının dövət dilində "Ağ daşlardan ev" mənasına gəlir. həmin sənəddə Qafqaz Albaniyası "Ağ vəng" adlanır (Burada "vəng" hakim tayfanın adıdır).

1905–1906-cı illərdə bağ vermiş erməni-müsəlman müharibəsinin bir sıra epizodları da Ağdam ərazisində cərəyan etmişdir. Tiflis Məhkəmə palatası tərəfindən 27 fevral 1906-cı ildə vurulan 1029 nömrəli teleqramda Gəncə sancağına (Osmanlı arxiv sənədində Gəncə sancağı kimi qeyd olunasa da Yelizavetpol quberniyası nəzərdə tutulub) tabe olan Şuşa qəzası daxilində ermənilər tərəfindən dağıdılması qeyd edilən 19 kənddən aşağıdakılar Ağdam rayonunda yerləşir: Abdal, Kolanı (indiki Qalayçılar), Papravənd, Şelli, Qurdlar, Gülablı, Qaradağlı.

1918–1920-ci illərdə baş vermiş Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi zamanı ağır döyüşlərin getdiyi ərazilərdən biri də Ağdam cəbhəsi olmuşdur.

1923-cü ildə Dağlıq Qarabağla yanaşı, mərkəzi Ağdam şəhəri olmaqla Aran Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında qanun layihəsi təqdim edilmiş, Moskva tərəfindən bu təklif qəbul edilməmişdir.

### Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi
Dağlıq Qarabağ hadisələri başlayandan Ağdam burada cərəyan edən hadisələrin mərkəzi olmuşdur.

Mövcud dövlətini qədim Azərbaycan torpaqları üzərində qurmuş Ermənistan Azərbaycanın yeni bir ərazisini — Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini və ətraf rayonları işğal etmək məqsədilə 1988-ci ilin fevralından başladığı müharibəyə ilk olaraq məhz Ağdam rayonu cəlb olunmuş, hadisələrin ilk günlərindən ən böyük ağırlıqlar Ağdam rayonunun, onun əhalisinin üzərinə düşmüşdür.

1988-ci ilin son aylarında Ermənistandan öz ata-baba yurd yuvalarından, daha sonra Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətindən doğma isti ocaqlarından silah gücünə amansız vəhşiliklərlə qovulub didərgin salınan on minlərlə azərbaycanlı məhz Ağdam rayonuna pənah gətirdi. Eyni zamanda 1988-ci idə Ağdam rayonu ərazisində yaşayın 102 nəfər erməni əsilli vətəndaş (Ağdam rayon Daxili İşlər İdarəsinin (РУВД) Pasport bölməsi tərəfindən verilmiş 1988-ci tarixli hesabatı) ərazini könüllü olaraq tərk etdi.

"Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında" 26 noyabr 1991-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli 327 nömrəli Qərarı ilə ləğv edilmiş Ağdərə rayonunun Xatınbəyli, Qazançı, Maniklu (indiki Məlikli), Baş Güneypəyə, Orta Güneypəyə, Sırxavənd, Yeni Qaralar, Kiçan (indiki Ballıqaya) kəndləri və onlara məxsus torpaq sahələri Ağdam rayinunun tərkibinə verilmişdir. Beləliklə də Ağdam rayonunun kənd və qəsəbələrinins sayı 118-dən 126-ya çatdırılmışdır.

1992-ci ildə Dağlıq Qarabağı bütünlüklə işğal edən Ermənistan Rusiya ordusuna arxalanaraq, bununla kifayətlənməyərək Dağlıq Qarabağın ətraf rayonlarına da hücum etdi. Xüsusən Ağdama olan hücumların ardı-arası kəsilmirdi. 1993-cü ildə Ağdamın müdafiəsi Surət Hüseynovun Gəncədə qaldırdığı qiyam nəticəsində xeyli zəifləmişdi. Ona tabe olan qüvvələr cəbhədəki mövqeləri qoyaraq, Bakıya doğru hücuma keçmişdilər. Ermənilər bu fürsətdən çox bacarıqla istifadə etdilər. 1993-cü ilin may ayının 11-dən etibarən qızışan bu hücum əməliyyatları həmin il iyul ayının 23-də Ağdam şəhərinin və ətraf kəndərinin süqutu ilə başa çatdı. Cəmi rayon ərazisinin 77,4% işal olundu.

Ağdam rayion icra hakimiyyətinin verdiyi məlumata əsasən Ağdam rayonunun bir hissəsinin işğalı zamanı (1993-cü il, 23 iyul) rayonun ümumi əhalisi 191 700 nəfər təşkil edib. İşğal nəticəsində onun təqribən 120 000 nəfəri məcburi köçkün statusu alıb, bu statusu almayaraq, xarici dövlətlərə köçən əhalinin sayı dəqiqləşdirilməyib. Bunda başqa, rayonun işıal altında olan ərazisində işqal gününə qədər qeydiyyatsız yaşamış əhalinin sayı barədə dəqiq məlumatlar mövcud deyil. Müxtəlif mənbələrdə 5 minə yaxın əhali göstərilir.

Ağdama edilən son hücumda 6.000 nəfər erməni-rus birləşmələrinin şəxsi heyəti iştirak edib. Onların arasında çoxlu sayda xaricdən gəlmiş ermənilər və muzdlu əsgərlər və rusiya silahlı qüvvələrinin hissələri də olub. Ağdam uğrunda gedən döyüşlərin birində bədnam erməni terrorçusu Monte Melkonyan Mərzili kəndi ərazisində 258 N-li PDM-in ekipajının açdığı atəş nəticəsində məhv edilir. Bundan sonra 1994-cü il mayın 12-dək davam edən hərbi təcavüz nəticəsində ermənilər Ağdam rayonunun 846,7&nbsp;km², yəni ümumi ərazisinin 77,4 %-ni işğal etməyə nail oldu. Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə 6.000-dən çox azərbaycanlı şəhid olub.

2023-cü ildə Milli Məclisin deputatı Aqil Abbas ilə hərbi ekspert Ədalət Verdiyev arasında Ağdam rayonundan Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə olan şəhidlərin sayı ilə bağlı fikir ayrılığı yaranmışdır. Aqil Abbasın açıqlamasına görə, Ağdamdan 6,000 nəfər şəhid olmuşdur, Ədalət Verdiyev isə bu rəqəmi 1027 nəfər olaraq göstərmişdir. Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin məlumatına əsasən, 12 may 1994-cü il tarixinədək Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ağdam rayonu üzrə həlak olaraq şəhid statusu verilmiş hərbi qulluqçuların sayı 549 nəfər təşkil edir. Cavabda qeyd olunmuşdur ki, Nazirlər Kabinetinin 15 yanvar 1994-cü il tarixli 10 saylı qərarına əsasən, şəhid ailəsi statusu mülki şəxslərə rayon (şəhər) icra hakimiyyəti orqanlarının verdiyi arayışlarla təsdiq olunur. Bu səbəbdən, Ağdam rayonu üzrə şəhid statusu verilmiş mülki şəxslərin dəqiq sayı barədə məlumatı yalnız Ağdam Rayon İcra Hakimiyyətindən əldə etmək mümkündür.

İşğal zamanı 122 kənd, 24 min 446 yaşayış binası, 48 sənaye və tikinti müəssisəsi, 160 məktəb binası (o cümlədən, köhnə üslubda inşa edilmiş 7 nömrəli Ağdam tam rus məktəbi), 65 səhiyyə mərkəzi, 373 mədəniyyət ocağı, 1 teatr, 3 məscid və 2 muzey yandırılıb tamamilə məhv edildi.

Erməni işlağından dərhal sonra Dağlıq Qarabağ separat rejimi Ağdam rayonunun işğal olunmuş ərazilərini Əsgəran rayonuna birləşdiriblər.

2010-cu ilin noyabr ayında Dağlıq Qarabağ separatçıları Ağdam şəhərinin adını erməniləşdirmək məqsədilə dəyişərək "Akna" qoyublar. Separatçı rejimin internetdə dərc etdiyi məlumata görə Ağdamın işğalda olan ərazilərində 360 nəfər insan daimi məskunlaşıb.

### Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilməsi
10 noyabr 2020-ci ildə Ermənistanın qol çəkdiyi 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli atəşkəs bəyanətında qeyd edilən Azərbaycan rayonlarının işğaldan azad edilməsi cədvəlinə uyğun olaraq, 20 noyabr 2020-ci ildə erməni silahlı birləşmələri Ağdam rayonunu tərk etdi. 20 noyabr 2020-ci ildə müzəffər Azərbaycan ordusu Ağdama daxil oldu və təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün zəruri tədbirlərin icrasına başlanıldı. Ağdam şəhərinin mərkəzində Azərbaycanın Dövlət Bayrağı ucaldıldı və Dövlət Himni səsləndirildi.

İşğal sonrası dövr

2021-ci ilin iyun ayında Ermənistan tərəfi 15 hərçisinin azad edilməsi müqabilində Ağdam rayonunun ərazisində basdırılmış bəzi minalanmış ərazilərin xəritəsini Azərbaycan tərəfində təhvil verib.

"Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında" Azərbaycan Respublikasının 5 dekabr 2023-cü il tarixli 1043-VIQ nömrəli Qanununun 2.1-ci maddəsinə əsasən "Ağdam rayonunun Baş Güneypəyə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Baş Güneypəyə kəndi, Xatınbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Xatınbəyli kəndi, Məlikli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Məlikli və Qazançı kəndləri, Orta Güneypəyə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Orta Güneypəyə kəndi, Sırxavənd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Sırxavənd, Ballıqaya, Bəşirlər və Qaraşlar kəndləri, Yeni Qaralar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Yeni Qaralar kəndi" Ağdərə rayonuna daxil edilib.

20 noyabr 2020-ci ildə üç tərəfli bəyanətə uyğun olaraq Ağdam rayonunun 1 şəhəri (Ağdam) 1 qəsəbəsi (Acarlı), vaxtı ilə kənd statusu olmuş Kotanbağ, Nəsirbəyli, Şamlı, habelə 77 kəndi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə qaytarılıb. 

Daha ətraflı bax: *İşğaldan azad olunmuş və bələdiyyəsi olmayan inzibati ərazi vahidləri* 

"Azərbaycan Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında" 26 noyabr 1991-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli 327 nömrəli Qərarı ilə Ağdərə rayonu ləğv edilərkən Ağdama verilmiş kəndlər 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində həmin ərazilər də Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

"Bpyük Qayıdış" birinci dövlət proqramı ilə 2026-cı ilə qədər Ağdam rayonunun mərkəzinə bitişik 8 kəndin də şəhərə birləşdirilməsi nəzərdə tutulub. Bunlar Ətyeməzli, Qaraqaşlı, Xıdırlı, Sarıhacılı, Çuxurməhlə, Qarazeynallı, Keştazlı və digərləridir.

### Azad olunmadan sonrakı tarix
"Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında" 5 dekabr 2023-cü il tarixli 1043-VIQ nömrəli Qanunun 2.1-ci maddəsi ilə 

27.03.2025-ci il tarixindən (Novruz bayramı ilə əlaqədar qeyri-iş günləri) Ağdama Böyük Qayıdış Sarıcalı inzibati ərazi dairəsindəki Sarıcalı kəndindən başladı.

## Ağdam bələdiyyələri
Ağdam rayonunun ərazisində bələdiyyələr 2000-ci ildən fəaliyyət göstərir.

2025-ci ildən Ağdam rayonunun ərazisində 8 bələdiyyə fəaliyyət göstərir.

Əsas məqaləyə bax: *[[Ağdam bələdiyyələri]]*

## Əhalisi

### Ağdam rayonu əhalisi barədə ümumi məlumatlar
İşğaldan əvvəl rayon əhalisinin tamamı Azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Hazırda Ağdam əhalisinin böyük əksəriyyəti məcburi olaraq respublikanın digər rayon və şəhərlərində məskunlaşmışdır.
* 1 yanvar, 2009-cu ilin məlumatları əsasında)

### Etnik tərkibi


 



 



 

### Tanınmış şəxsləri

#### Alimlər
* Abel Məhərrəmov — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) akademiki, kimyaçı alim, BDU-nun üzvi kimya kafedrasının müdiri
* Adil Məmmədov — tarix elmləri doktoru, professor
* Adilə Namazova — tibb elmləri doktoru, professor, SSRİ Tibb EA-nın müxbir üzvü, Azərbaycan EA-nın həqiqi üzvü, Rusiya Federasiyası Tibb EA-nın həqiqi üzvü
* Aida Qasımova — Bakı Dövlət Universitetinin professoru, filologiya elmləri doktoru
* Akif Nağı — tarix elmlər namizədi, dosent, siyasətçi
* Akif Rüstəmov — filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor
* Arif Babayev — professor (1996), Azərbaycan Milli Konservatoriyasının "Muğam" kafedrasının sabiq müdiri
* Arif Rəhimov — texnika elmləri doktoru, professor
* Asif Məmmədov — kimyaçı, kimya elmləri doktoru, professor
* Aydın Dadaşov — filologiya üzrə elmlər doktoru, professor
* Azad Sükürov — Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin (ADMİU) professoru
* Bəxtiyar Əliyev — professor, psixologiya elmləri doktoru
* Çingiz Axundov — tarix elmləri namizədi, dosent
* Ədalət Muradov — Azərbaycan alimi, iqtisad elmləri doktoru (1998). Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin rektoru (2014-cü ildən)
* Əkbər Bayramov — psixologiya elmləri doktoru, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, professor
* Əziz Boran — tarix elmləri namizədi, BDU-nun Azərbaycan tarixi (humanitar fakültələr üzrə) kafedrasının dosenti
* Əzizə Həsənova — fizika-riyaziyyat elimlər namizədi, dossent
* Elçin Əliyev — qtisad elmləri doktoru, professor
* Elçin Mehrəliyev — filologiya elmləri doktoru
* Firdovsi Naibov — ADMİU "Teatr rejissorluğu" kafedrasının müdiri, professor
* Əli Əliyev — kimya elmləri doktoru, professor
* Əyyub Əyyubov — İqtisad elmləri doktoru, professor
* Famil Mehdi — filologiya elmləri doktoru, professor
* Habil Qurbanov — hüquq elmləri doktoru, professor
* İdeal Nərimanov — tarix elmləri doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü
* İradə Ələsgərova — tarix üzrə fəlsəfə doktoru (2015), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Naşirlər və Poliqrafistlər Birliyinin (2012) üzvü
* Kamil Qafarov — iqtisad elmləri namizədi
* Kamilə Sarıcalinskaya — "Əməkdar Hüquqşünas", hüquq elmləri doktoru, professor
* Kərim Kərimov — geologiya, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor. AMEA-nın müxbir üzvü
* Lətif Huseynov — hüquq elmləri doktoru, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin hakimi
* Maqbet Məmmədov — coğrafiya elmləri doktoru, professor
* Məsum İbrahimov — Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professoru
* Nadir Mikayılov — coğrafiya elmləri doktoru, professor
* Qurban Bayramov — filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (1979), Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi
* Oqtay Quliyev — Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Xalq çalğı alətləri kafedrasının professoru, sənətşünaslıq namizədi, əməkdar incəsənət xadimi
* Rafiq Əliyev — texnika elmləri doktoru (1975), professor (1976), AMEA-nın müxbir üzvü
* Rəşid Göyüşov — Azərbaycan arxeoloqu; tarix elmləri doktoru, professor
* Sadir Məmmədov — hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, polis polkovniki,
* Samir Vəliyev **-** iqtisad elmləri namizədidir, energetika nazirinin müavini
* Savalan Ocaqverdizadə — fizioloq, tibb elmləri doktoru (1959), professor (1961)
* Süleyman Zeynalov — pedaqoji elmlər namizədi, dosent
* Şamil Qafarov — iqtisad elmləri doktoru, professor
* Şəmsəddin Əsədov — kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor
* Tamerlan Qarayev — hüquq elmləri doktoru
* Teymur Vəliyev — görkəmli Azərbaycan iqtisadçısı, AMEA-nın müxbir üzvü (1983), əməkdar elm xadimi (1981)
* Tofiq Mikayılov — biologiya elmləri doktoru, professor
* Tofiq Vəliyev — tarix elmləri doktoru
* Xudu Məmmədov — geoloq-kristalloqraf
* Zakir Məmmədov — fəlsəfə elmləri doktoru; professor; AMEA-nın müxbir üzvü
* Ziyəddin Göyüşov — fəlsəfə elmləri doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü
* Valeh Baxşəliyev — texnika elmləri doktoru. Azərbaycan Texniki Universitetinin "Mexanika" kafedrasının müdiri

#### Məşhur bəylər
* Əhmədov (Kikilbəyov) Bəhram bəy
* Cabbar bəy Vəlibəyov
* Kərbəlayı Şirin bəy Çəmənli
* Əhməd bəy Cavanşir
* Qasım bəy Bədəlbəyov
* Məmməd bəy Muradov
* Museyib bəy Naibov

#### '''Generallar'''
* Tofiq Babayev — Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik nazirinin sabiq müavini, general-mayor
* Rövşən Əkbərov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, ehtiyatda olan general-leytenant
* Süleyman bəy Əfəndiyev — Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti generalı
* Murtuz Quliyev — general-mayor, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı
* Yamən Yusifov — Azərbaycan Respublikası Prokurorunun müavini (1957–1962), III dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri (general)

#### '''Millət vəkilləri və digər dövlət xadimləri'''
* Bayram Bayramov — Azərbaycan SSR Xalq yazıçısı, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı
* Bahadır Vəlibəyov — Azərbaycan sovet partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Respublika Prokuroru
* İradə Əliyeva — İsverçə deputatı
* Bəxtiyar Sadıqov — Millət vəkili
* Çimnaz Əliyeva — Millət vəkili
* Burzu Əliyev — Ukraynanın Azərbaycan əsilli keçmiş deputatı (2006), Ukrayna Alpaqut Federasiyasının prezidenti (2018)
* Yelmar Qarayev — Azərbaycan SSR Nəqliyyat prokuroru
* Aşur Hüseynov — 1945-ci ildə "Bunker" əməliyyatında SSRİ xüsusi təyinatlı zəbt qrupunun tərkibində döyüşmüş ilk azərbaycanlı
* Mirzə Fərzalı bəy Fətəlibəyov — məmur, çar ordusunun zabiti, Tiflis Aleksandr Müəllimlər institutunun məzunu
* Mustafa bəy Behbudov — dövlət məmuru, şair, Qasım bəy Zakirin qardaşıoğlu
* Orxan Nəzərli — İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin rəisi
* Rəvan Həsənov — Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin icraçı direktoru
* Adil Məhərrəmov — 2008–2021-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatası sədrinin müavini
* Vaqif Həsənov - Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı, Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının həqiqi üzvü
* Raqub Məmmədov - Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı, kənd təsərrüfatı mühəndisi, 1993–2014-cü illərdə MTN-nin Tərtər rayon şöbəsinin rəisi
* Nizami Sadıqov - Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı, 1992–2008-ci illərdə Ağdaş, Dəvəçi, İmişli, Masallı, Quba rayonlarında polis rəisi 

#### Əmək qəhrəmanları
* Əminə Cəfərova — Sov.İKP-nin üzvü (1947), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949)
* Sürəyya Kərimova — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948), Azərbaycan SSR pambıq ustası (1957). Qəhrəman Ana (1965)
* Yaqub Rüstəmov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
* Məmməd Məmmədov (pambıqçı) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951)
* Süleyman Sani Axundov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, dramaturq, naşir, maarifçi

#### Maarifçilər, yazıçılar
* Allahverdi Allahverdiyev — tanınmış ziyalısı, ictimai-siyasi xadim, elmi işçi
* Aşıq Xaspolad Gülablı (Coşqun) — XX əsr Azərbaycan aşığı
* Cahangir Gözəlov — yazıçı, publisist, felyetonçu, əməkdar mədəniyyət işçisi
* Cahid Hilaloğlu — rejissor, Sovet dövründə milli hərəkatçı, dissident
* Əlfi Qasımov — yazıçı, publisist, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
* Əlfi Qasımov — yazıçı, publisist, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1956)
* Eyvaz Zeynalov — Azərbaycan yazıçısı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Avrasiya Yazarlar Birliyinin, Gürcüstan Yazıçılar Milli Akademiyasının üzvü
* Həmidə Məmmədquluzadə — Azərbaycanın ilk maarifçi
* Mustafa Çəmənli — naşir, publisist, Əməkdar mədəniyyət işçisi (2018)
* Nüşabə Məmmədli — yazıçı, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
* Rimma Abdullayeva — Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2007), film direktoru
* Səfərəli bəy Vəlibəyov — görkəmli maarif xadimi, pedaqoq, publisist
* Səlimə Rüstəmova — maarif xadimi, müəllimə, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı
* Sultan Mərzili — şair, 1994-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
* Vüsal Nuru — Azərbaycanlı yazıçı və ssenarist
* Vaqif Zeynalov — Tanınmış coğrafiyaçı, müəllim, hörmətli və ziyalı məktəb direktoru.
* Polad Zeynalov — Tanınmış ziyalı, təhsil işçisi, ictimai fəal şəxs, Məktəb direktoru, arıçı
* Xanış Məmmədov — ziyalı, maarifçi, yazıçı

#### Jurnalistlər
* Aqil Abbas — yazıçı, jurnalist, "Ədalət" (1990-cı ildən), "Boz qurd" (1993-cü ildən) qəzetlərinin baş redaktoru
* Asif Mərzili — publisist, yazıçı, "Təzadlar" qəzetinin baş redaktoru
* Aydın Bağırov — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti, Qol.az saytının baş redaktoru, "525-ci qəzet"in redaktoru
* Baxşeyiş Hətəmli — əməkdar jurnalist
* Eldar İsmayılov — Azərbaycan İdman Jurnalistləri Assosiasiyasının (AİJA) prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Jurnalisti
* Etibar Toğrul — jurnalist, Azərbaycan Alpaqut Federasiyasının baş katibi, "Hüquqi Cəmiyyət" qəzetini təsisçisi
* Qulu Ağsəs — Ulduz jurnalının baş redaktoru, Azərbaycanın əməkdar jurnalisti (2015)
* Rza Quliyev — İctimai xadim, görkəmli jurnalist və publisist
* Telman Qarayev — Əməkdar jurnalist, publisist
* Vahid Qazi — Azərbaycanlı yazıçı, publisist, bloger, Azərbaycan və İsveç Yazıçılar Birliyinin üzvü, tərcüməçi
* Vüqar Haqverdiyev — Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü

#### İncəsənət adamları
* Almaz Mustafayeva — Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktrisası, Azərbaycanın əməkdar artisti
* Aşıq Xosrov Məhəmmədoğlu — XX–XXI əsr Azərbaycan aşığı
* Aşıq Məhəmməd Kolanlı — XX əsr Azərbaycan aşığı
* Aydın Dadaşov — Azərbaycan kinoşünası, kinodramaturq, rejissor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (2005), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1988)
* Bakir Haşımov — XX əsr xanəndəsi
* Cabir Abdullayev — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2007)
* Elman Bədəlov — kamançaçalan, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1982)
* Əhməd Bədəlbəyli (Ağdamski) — Azərbaycan opera müğənnisi, Azərbaycan SSR Əməkdar İncəsənət Xadimi (1943)
* Firdovsi Naibov — aktyor, rejissor, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1978)
* Günel Zeynalova (Azəri qızı Günel) — Əslən azərbaycanlı olan Türkiyə müğənnisi
* Heydər Şəmsizadə — teatr aktyoru və rejissoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1943)
* Xanlar Haqverdiyev — müğənni (lirik-dramatik tenor). Azərbaycan SSR (1956) və Türkmənistan SSR (1939) əməkdar artisti
* Qədir Rüstəmov — xanəndə, muğam ifaçısı, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1992)
* Məsum İbrahimov — xanəndə, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2005)
* Murad Muradov — aktyor, teatr xadimi, Azərbaycan SSR əməkdar artisti
* Murad Rzayev — "Qarabağ bülbülləri" ansamblının bədii rəhbəri
* Mürşüd Məmmədov — Muğam ustası, xanəndə
* Ramiz Quliyev — Azərbaycan musiqiçisi, görkəmli tarzən, Azərbaycan SSR xalq artisti (1988)
* Rəhim Rəhimli — azərbaycanlı müğənni, bəstəkar, aktyor
* Sara Qədimova — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan SSR xalq artisti (1963)
* Səxavət Məmmədov — Azərbaycan xanəndəsi
* Təyyar Bayramov — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2009)
* Teymur Mirzəyev — müğənni, "Qaya" estrada-simfonik orkestrinin bədii rəhbəri, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1993)
* Tofiq Qarayev — Azərbaycan SSR Əməkdar artisti (1982)

#### '''İdmançılar'''
* Tofiq Bəhramov
* Ceyhun Məmmədov
* Fariz Məmmədov
* Azər Məhərrəmov
* Müşfiq Hüseynov
* Ramiz Məmmədov
* Vüqar Nadirov
* Adil Nadirov
* Elçin Cəfərov

#### Milli Qəhrəmanlar
* Asif Məhərrəmov
* Allahverdi Bağırov
* Yelmar Edilov
* Əlabbas İsgəndərov
* Faiq Ağayev
* Hidayət Rüstəmov
* Baxşeyiş Paşayev
* İxtiyar Qasımov
* Rövşən Hüseynov
* Canpolad Rzayev
* Nadir Əliyev

## Coğrafiyası
Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 410 metr, maksimum yüksəklik 1365 metrdir. İqlimi əsasən mülayim isti, quraq subtropikdir. Dağətəyi yerlərdə yüksəklik artdıqca iqlim mülayimləşir. Ən çox yağıntı dağətəyi sahələrə düşür. İllik yağıntı 300–550&nbsp;mm-dir.

Rayonun ərazisindən Qarqarçay və Xaçınçay çayları axır.

Ağdam rayonun ərazisi Kiçik Qafqaz dağları ilə Kür-Araz ovalığının təmas zonasında yerləşir. Rayonun sahəsi 1094&nbsp;km2
, əhalisi 165 min nəfərdir (1998-ci il). Coğrafi mövqeyi yaşayış və təsərrüfat üçün çox əlverişli şərait yaradır. Rayon əsasən, Qarabağ düzünün dağətəyi hissəsində yerləşir. Burada düzənlik 40 kvadratkilometr (Ağdam şəhərinin yuxarısında), 20 kv.kl.m. (Güllücə-Qızıl Kəngərli sahəsində), 13 kv.kl.m. (Ağdam şəhərindən aşağıda) və 10 kv.kl.m. (Qaradağlı -Çəmənli kəndləri sahəsində) meyilliliyə malik olub, 450–500 m mütləq yüksəkliyə qədər qalxır. Dağlarla düzənlik arasında relyefdə yaxşı təzahür edən dərin tektonik yarıq keçir.

Bu relyef kəskin keçid əlamətləri yaradır. Şimal-Şərq istiqamətində Qarabağ düzənliyinin yüksəkliyi tədricən azalır və Ağdam rayonunun Tərtər, Bərdə, Ağcəbədi rayonları ilə sərhəddində 120–130 m qədər alçalır. Meyilliyin az olması ilə əlaqədar düzənliyin cəthi çox zəif parçalanmışdır. Erroziya kəsimi yalnız Qarqarçay, Xaçınçay çayları və onların tərk edilmiş qollarının yataqlarında artır və 6–7 metrə, 10–15 metrə çatır. Relyefin bu xüsusiyyəti bütün ərazini əkinçilik üçün yararlı olmasını təmin edir, suvarma işlərini və kənd təsərrüfatı maşınlarının istifadəsini asanlaşdırır, torpaqları erroziya proseslərindən qoruyur, onların münbitliyini və məhsuldarlığını artırır.

Səthin və torpaqların yuyulması başlıca olaraq suvarma ilə əlaqədar olub, çox cüzidir. Rayon ərazisi Qarqarçay, Xaçınçay, Qabartı, Paprəvənd (Gülyataq), Gülablı çaylarının dərəsi boyunca 15–16&nbsp;km. Qarabağ silsiləsinin Şimal-Şərq ətəklərinə qədər uzanır. Bu yerlərdə mütləq yüksəklik 600–700 metrə çatır. Maksimum hündürlük 1365 (Kolanı yüksəkliyi) metrdir. Rayonun bu hissəsi, xüsusiilə, Xaçın çayının aşağılarında, Dərbənd çökəkliyində çox genişlənir. Dağların Ağdam rayonu ərazisinə düşən hissəsində bir sıra silsilə, tirə və təpələr yerləşmişdir.

Bunlardan ən əsası Ağdərə ilə Tərnöyüt kəndləri arasında meridiana yaxın istiqamətdə 20&nbsp;km. Məsafədə uzanan Şahbulaq silsiləsidir. Silsilə təbaşir dövrünün əhəng daşlarından təşkil olunmuş və kəskin simmetrik quruluşa malikdir. Onun Cənub-Qərb yamacları dik və sıldırım, bəzi yerlərdə keçilməzdir. Şimal-Şərq yamacları uzun və nisbətən mailidir. Silsilənin su ayrıcı vaxtı ilə depudasiya prosesləri ilə hamarlanmış və sonradan tektonik hərəkətlərlə müasir yüksəkliyinə qaldırılmışdır. Səthi genişdir, qədim torpaq təbəqələri saxlayan qalın (15–20 m-rə qədər) karbonatla gillicə çöküntülərlə örtülmüşdür.

Relyefin belə olması burda zəngin biçənək və otların yayılmasına səbəb olmuşdur. Silsilənin ən yüksək yeri (820 m.) onun Şimal hissəsinə müvafik gəlir və Cənub-Şərq istiqamətində 500m. qədər alçalır. Silsiləni Xaçın, Qabartı, Gülyataq çaylarının dərələri kəsib keçir. Dərələrin dərinliyi çayların axım əmsalına müvafiq olaraq 100–180 m. arasında dəyişir və maksimum dərinliyə(180 m.) Xaçın çayında çatır. Şahbulaq silsiləsi Cənub-Şərqdə Ağdam şəhəri yaxınlığıda kəskin görünür və Çullu, Qiyaslı, Xıdırlı, kəndləri yaxınlığında nisbi yüksəkliyi 10–15 metrə çatan qayalı təpələr yaradır. Silsiləni təşkil edən əhəng daşları çox keyfiyətlidir, tikinti materialı və sement istehsalında xammal kimi istifadə edilir.

Ağdam-Ağdərə şose yolu silsilənin Şimal-Şərq dabanı boyunca uzanır. Yolun ustündə karxanalar yerləşir. Şahbulaq silsiləsinin uçub dağılmış hissəsindən Cənub-Qərbədə inturiziv(maqmatik) kütlənin yaratdığı yüksəklik 913 metrdir, yamacları çox meyilli və kəskin parçalanmışdır. Dağın faydalı qazıntı(mis, polumetal)saxlaması ehtimal olunur. O, Ağdərə rayonunda yerləşən və mis, polmetal yataqları olan Mehmanə, Qazançı dağları ilə eyni zonada yerləşmişdir. Yeddixirman dağı ilə Şahbulaq silsiləsinin Çobandağ zirvəsi (Hünd. 679 *m*.) arasında Bozdağ yerləşmişdir. Onunda əsasını inturuziv kütlə təşkil edir və xeyli hissəsində aşınma qabığı ilə örtülmüşdür. Ağdam şəhərindən bir qədər Cənub-Qərbdə Qarqarçay dərəsində Şahbulaq dağının geoloji əsası qövsvari əyilir, gömülür və parçalanır.

Alçaq dağlılığının və dağətəyinin burda əmələ gətirdiyi qövsün qabarıq hissəsi Cənub-Qərbə, Xankəndi çökəkliyinə doğru yönəlmiş, xeyli alçalmış və Əsgəran keçidini (darvazasını) əmələ gətirmişdir. Relyefin belə quruluşu Qarabağ düzü arasında hava, rütübət və istilik mübadiləsini xeyli asanlaşdırır. Qarqarçayın sağ sahilində yerləşən Mantar (580 m.) dağı və Şelli, Qasımlı, Şıxbabalı kəndlərinin bağlarında müşahidə edilən və təbaşir əhəng daşından təşkil olunmuş nisbi yüksəkliyi 5–15 m. arasında dəyişən təpələr Şahbulaq silsiləsinin geoloji davamında yerləşmişdir.

Bu təpələr sırası Mərzili kəndindən Cənubda yerləşən Qızılqaya tirəsi istiqamətinə yönəlmişdir. Mərzilidən Cənub-Şərqdə Ağdam Xocavənd yolu üstündə tabaşirin mergellərindən təşkil olunmuş və mütləq yüksəkliyi 416 m.-ə çatan Pirəbulaq yeksəkliyi uzanır. Bu tirədən Şimalda mütləq hündürlüyü 100–150 m. Arasında dəyişən Ergi maili düzü yerləşmişdir. Düzənliyin səthi müvəqqəti axarlı dərələrin prolyuvi çöküntülərilə örtülmüş və yarğan, qobu şəbəkəsi ilə zəif parçalanmışdır. Düzənlik qış otlaqları kimi istifadə olunur. 70-ci illərdən başlayaraq bura su çıxarılması ilə əlaqədar əkinçilik, xüsusilə, yem bitkiçiliyi inkişaf etdirilir. Cənub istiqamətində yatağını dəyişən Qarqarçay vastəsilə yuyulmağa məruz qalmışdır. Yuyulma nəticəsində çay yatağının sağ yaxasında 3–5 m. hündürlükdə ərazi kəsimi yaranmışdır.

Ağdam rayonu ərazisində Qarqarçay, Xaçınçay, Qabartıçay, Gülyataqçay çayları düzənliyə çıxan yerdə gətirdikləri çığıldaşlı-gillicəli-alluviy və prolyuviy çöküntülərini çökdürərək öz gətirmə konuslarını yaradır. Qarqarçay zirvəsi Ağdam şəhəri yaxınlığında yerləşən və sahəsi 50kv. m. çatan gətirmə konusunu yaradır. Gətirmə konusu Qaradağlı, Mahrızlı və Zəngişalı kəndləri yaxınlığında 240–260 m. mütləq yüksəklikdə relyefdə yaxşı müşahidə edilən pillə ilə qurtarır. Zəngin yeraltı su ehtiyatı olan gətirmə konusundakı kəhrizlər bu pillədə səthə çıxardılır.

Bu pillədə Şimal-Şərqdə marfaloji cəhətdən relyefdə zəif təşəkkül tapan ikinci gətirmə konusu yerləşir və Quzanlı, Kələbədin kəndləri yaxınlığında Yuxarı Qarabağ kanalına çatar-çatmaz alçaq pillə ilə qurtarır. Birinci gətirmə konusu formalaşarkən Qarqarçay bir neçə qol axmışdı. Onların izləri Ağdam və Ağcəbədi rayon ərazisində indidə müşahidə edilir (Narlıdərə piri, Qobu, Sarcalı, Hüsülü, Kəhrizli). Dağətəyi, düzənlik və gətirmə konusu qalxdıqca Qarqar çayının axını indiki yatağında cəmləşmişdir.

Çayın yatağının bu istiqamətdə yerini dəyişməsi Qarqarçay dərininə tektonikyarığı ilə mürəkkəbləşən Hindarx basdırılmış köndələn sinkilinalının əyilməsi ilə əlaqədar olmuşdur. Gətirmə konusu səthində Qarqarçay və onun qollarının dərinliyi 10–15 m. və 6–7 m. arasında dəyişən erroziya kəsimləri əmələ gətirmişdir. İkinci gətirmə konusu ərazisində onların dərinliyi 1–3 m.-ə qədər azalır. Xaçın çayı da Ağdam rayonu ərazisində gətirmə konusları yaradır. Birinci konusun zirvəsi Qızıl Kəngərli ətəkləri ilə Baş Qərvənd kəndləri yaxınlığında yerləşmişdir. Sahəsi 30 m². qədərdir.

Xaçın çayının müasir yatağı gətirmə konusu ərazisində 10–15 m. aşağılarda isə 5–6 m. və 2–3 m. dərinlikdə errozion kəsimlər əmələ gətirmişdir. İkinci gətirmə konusu ərazisində onların dərinliyi 1–3 m. qədər azalır. Çay özünün qədim gətirmə konusunu formalaşdırdıqdan sonra Mirəşəlli, Xındırıstan və Çəmənli kəndləri istiqamətində Cənub-Şərqə axmış, özünün və Qarqarçayın gətirmə konuslarını yuyaraq errozion pillə yaratmışdır. Daha sonra Xaçın çayı Baş Qərvənd gömülmüş antiklinalının qalxmasının fəallaşması ilə əlaqədar olaraq Şimal-Qərb istiqamətində meyil edərək özünə yeni yataq yaratmışdır. Baş Qərvənd kəndi ilə Sultanbud kurqanı arasında çayın yatağı çox genişlənir və burda gərgin akkumulyasiya gedir.

Yataq çaqıldaşların, qumun, gillicənin yığılması nəticəsində çox dayazlaşır və daşqın zamanı Hüseyinli, Soğanverdilər kəndləri yaxınlığında daşqın sularının bir hissəsi yataqdan çıxaraq Şimal istiqamətində axır və özünə yataq əmələ gətirir. Sultanbuddan aşağıda çay 3–5 m.-ə qədər dərininə kəsilir və cavan alçaq tepras pilləri yaradır. Xaçın çayının ən qədim gətirmə konusu Şimal-Qərbdə Qabartı, Paprəvənd və başqa çayların gətirmə konusları ilə birləşərək Şahbulaq silsiləsinin Şimal-Şərq ətəklərində vahid dalğavari prolyuvial düzənlik törədir.

Bu çayların gətirmə konusları 240 m. mütləq hündürlüyündə qurtarır və burda Nəmirli,Seysulan,Qaynaq,Azad Qaraqoyunlu,Qapanlı kəndləri yaxınlığında düzənlik təşkil edən, Xaçın və Tərtər çaylarının gətirmə konusları arasında yerləşən çox az meyilli, bəzi yerlərdə bataqlaşmış, səthi parçalanmamış konusarası çökəklik təşkil edir. Bu sahədə Qabartı, Gülyataq çaylarının yataqları yoxdur(axımın çox müvəqqəti olması ilə əlaqədar). Ona görə də çayların hövzələrində uzun müddətli leysan yağışları olarkən böyük daşqınlar olur və bütün düzənlikləri basaraq böyük təlafat verir. Belə daşqınlar 1963-cü ildə müşahidə edilmiş və düzənlikdə bütün torpaqları, tarlaları yuyub aparmışdır. Ağdam rayonunun ərazisi quru subtropik iqlim zonasında yerləşmişdir.

Burada əsasən, qışda quru keçən mülayim-isti iqlim tipi hakimdir. Bu iqlim tipi mülayim nəmliyi, qışının yağıntılı və yumşaq, yayının isə mülayim-isti keçməsi ilə səciyələnir. Günəş parıltısının illik miqdarı 2300 saat, ümumi radiasiya 122.5 kkal/sm kv, radiasiya balansı isə 47.1 kkal/sm kv-dır. Havanın orta illik tempraturu 13.1 dərəcəyə çatır. Qış mülayimdir, ən soyuq ay (yanvar) tempraturu +1.8 dərəcə ilə −0.2 dərəcə, ən isti ayı (iyul) orta tempraturu isə + 23–26 dərəcəarasında dəyişir. Yay aylarında bəzən havanın orta illik mütləq minumum tempraturu −10 dərəcə olub, il ərzində +8 dərəcə ilə +15 dərəcə arasında dəyişir.

Bəzən havanın mütləq minimum tempraturu −17 dərəcədən aşağı düşür. İl ərzində torpaq səthinin orta aylıq tempraturu1–31 dərəcə arasında dəyişir. Havanın 5 dərəcədən yüksək olan tempraturunun illik miqdarı [tel:4500–4600 4500–4600] dərəcə, 10 dərəcədən yüksək — [tel:4100–4200 4100–4200] dərəcədir. Birinci payız şaxtası noyabr ayının üçüncü ongünlüyünə, axırıncı yaz şaxtası martın üçüncü ongünlüyünə düşür. Havanın orta illik nisbi rütubəti 69% olub, il ərzində 50–80% arasında dəyişir. İllik yağıntının miqdarı 400–500&nbsp;mm.-dir. Yağıntılar çox bitkilərin vegetasiya dövrünə düşür, lakin səth örtüyündən ildə 800–900&nbsp;mm. Mümkün buxarlanma gedir.

Küləyin orta illik sürəti 1.8m/san-dən çox olmayıb, əsasən Qərb və Şərq istiqamətində əsir. Güclü küləklərin (15 m. san-dən cox) illik sayı bir gündür. Ağ yelli günlərin sayı 20–25 çatır. Qarla torpağın örtülü günlərinin illik miqdarı 10–15 gündən çox olmur. İl ərzində cəmi 1–2 gün dolu düşür. Ərazi üzrə və il ərzində bu göstəricilər başqa rayonlarda olduğu kimi müvafik dəyişikliklərə uğrayır. Ağdam rayonu ərazisi hər km². Sahədə 5–1 lit. san axımı olan az axımlı zonada yerləşir. Burada çay şəbəkəsinin sıxlığı 0.1–0.4 am/km. arasında dəyişir. İllik axım hər bir km².-dən 2–5 lit/san; maksimum axım 25–50 lit/san; minimal axım isə 0.5–1 lit/san. bərabərdir. Rayon ərazisində çaylar tranzit xarekter daşıyır.

Öz axımlarını bütünlüklə Qarabağ silsiləsində və onun yamaclarında toplayır, Ağdam rayon ərazisində isə suvarmaya, filtirasiyaya və buxarlanmaya sərf olunur, heç bir qol qəbul etmir. Çaylar əksərən az suludur, ilin isti yarısında vegitasiya vaxtı quruyur. Rayonun nisbətən iri çayları Qarqarçay, Xaçınçay və Qabartıçay çaylarıdır. Qarqarçayın orta illik su sərfi 3.31m kub/san, orta illik axımı isə104.4 mln. kub metrdir. Xaçın və Qabartı çaylarında isə bu axım kəmiyyətləri müvafiq olaraq 1.4 kub met/san və 44.1 mln. kub metr, 0.2 kub met/san və 6.3 mln. kub metrdir.

Çay şəbəkəsinin sıxlığı və onların su əmsalı göstərir ki, rayonun su ehtiyatlarına və onlardan səmərəli istifadə edilməsinə böyük ehtiyac var.

Ona görə də çayların hər birinin üzərində su anbarının tikilməsi zəruridir. Hazırda rayon ərazisində yalnız bir su anbarı var-Xaçın çayı üzərində Dərbənd su anbarı. Ağdam rayonuna Tərtər çayı üzərindəki Sərsəng su anbarından da su gətirilir, lakin bunlar rayonun suya təlabatını tam ödəyə bilmir.

Rayon ərazisində relyef, iqlim və bitki örtüyünün xüsusiyyətlərindən asılı olaraq şabalıdı torpaqların müxtəlif növləri, dağ-meşə, qəhvəyi torpaqlar yayılmışdır. Qəhvəyi torpaqlar rayonun alçaq dağlıq və dağ ətəyi hissəsində, seyrək meşə və kolluqlar qırılmış və torpaqlar bozqırılaşmaya məruz qalmışdır. Düzənliklərin dağətəyi hissəsində tünd şabalıdı, ondan aşağıda isə şabalıdı və açıq şabalıdı torpaqlar yayılmışdır.

Rayonun Ağcabədi və Bərdə rayonları ilə sərhəddə yaxın yerlərində boz torpaqlara rast gəlinir. Ağdam rayonu ərazisində təbii landalar demək olar ki, bütünlüklə antrapogen landalarla əvəz edilmişdir. Burda taxıl zəmiləri, pambıq tarlaları, üzümlüklər, meyvə bağları, yem bitkilərinin əkini, biçənək və örüşlər geniş sahə tutur. Təbii bitki örtüyü yovşanlı-şoranlı otlu quru çöllərdən, çəmənliklərdən, ağotlu çöllərdən, kollardan, və seyrək meşələrdən ibarət olmuşdur. Hazırda meşələr yalnız dağ ətəklərində və alçaq dağlıq yerlərdə yerləşib, 1.7 min hektar sahə tutur. Sultanbud meşəsi yaxınlığında hazırda qorunan saqqız ağacı, püstə seyrək meşələri salınmışdır.

Heyvanat aləmi əhalinin sıxlığı və insanın əmək fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq çox kasaddır. Burada heyvanlardan çaqqala, tülküyə, dovşana, canavara, sürünənlərə, quşlardan kəkliyə, çilə, turaca və s. rast gəlinir. Rayon ərazisində faydalı qazıntılardan əhəng daşı, gil, çakıldaş, qum, gillicə daha çoxdur.

## Ağdam media vasitələri
"Ağdam" qəzetinin ilk nömrəsi 1930-cu ildə işıq üzü görmüşdür. "Ağdam" qəzeti əvvəlcə "Kolxoz sədası", "Kolxozçu", 1934-cü ildən 1990-cı ilə kimi "Lenin yolu", 1990-cı ildən isə "Ağdam" adı ilə nəşr olunur. "Ağdam" qəzetinin redaksiyası 1993-cü ilin iyulundan Ağdam şəhərinin işğalından sonra əvvəlcə Mingəçevir, sonra Bərdə şəhərində, indi isə Ağdam rayonunun Quzanlı kəndində yerləşir. Təsisçisi Ağdam rayon İcra Hakimiyyəti Aparatı və qəzetin jurnalist kollektividir. "Qeyrət qalası" qəzeti 2004-cü ilin yanvarından işıq üzü görür

## Təhsil ocaqları
* Ağdam Muğam məktəbi

## İqtisadiyyatı
Ağdam ağır yeyinti və yüngül sənayeyə, inkişaf etmiş kənd təsərrüfatına malik bir rayondur.

Ağdam rayonunda aşağıdakı müəssislələr fəaliyyət göstərir və ya işğaldan əvvəl fəaliyyət göstərib:

* Ağdam Dəzgah Avadanlıqları Zavodu (Инструментальный завод);
* Aerokosmik və Rabitə Cihazları Zavodu;
* "Aghdam Metiz-furniture" mebel istehsalı müəssisəsi;
* traktor və avtomobil təmiri müəssisəsi;
* Ağdam Beton Zavodu (yeni sənaye parkında yerləşir);
* Ağdam Asfalt-beton Zavodu (Quzanlı Qəsəbəsində yerləşir);
* Ağdam Konserv Zavodu,
* Çəmənli Süd Məhsullarının İstehsalı Sexi;
* Ağdam Yağ Zavodu və digər yağ-pendir istehsalatı müəssisələri;
* Ağdam Baramaçılıq Zavozu;
* pambıq istehsalı müəssisələri;
* şərab zavodları (işğaldan öncə 32 ədəd belə zavod olub);
* Ağdam Şanpan Zavodu;
* mexanikləşdirilmiş çörək zavodları;
* xalça müəssisələri;
* taxıl məhsulları müəssisələri;
* Ağdam Tikinti Materialları Kombinatı;
* Ağdam Ət Kombinatı;
* İki dəmir yolu vağzalı (Ağdamkənd, Dörd çinar);
* Ağdam Hava Limanı;
* avtomobillərə texniki xidmət stansiyaları,;
* Ağdam Məişət-Xidməti Kombinatı;
* Ağdam Atçılıq Zavodu (Eyvazxanbəyli kəndi);
* ötürücü və paylayıcı elektrik şəbəkəsi, endirici (gərginlik-alçaldıcı) elektrik yarımstansıyaları;
* Su Elektrik Stansiyası (Xaçındərbənd kəndi);
* kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi və elektrikləşdirilməsi müəssisəsi;
* "Ü. Hacıbəyov" adına musiqi texnikumları;
* Ə. Haqverdiyev adına Ağdam Dövlət Dram Teatrı;
* Ağdam Dostluq kinoteatrı;
* Abdal-Gülablı sanatoriyası;
* Selli sanatoriyası;
* "Şahbulaq" turizm mərkəzi;
* Ağdam Avtovağzalı;
* Kolxoz bazarları (işğaldan öncə Ağdam şəhərində və Baş Qərvənd kəndində, işğaldan sonra Quzanlı qəsəbəsində);
* qonaq evləri və mehmanxanalar;
* Ağdam İdman Kompleksi;
* İdman klubları

Maraqçəkən haldır ki, Ağdam Dəzgah Avadanlıqları Zavodu SSRİ məkanında 2 bu tipli zavodlardan biridir və bütün SSRİ üçün dəzgahlar hazırlayıb. Birinci qarabağ müharibəsi dövründə bu Zavod hərbi sihlahlar istehsal edib. Zavodda tank istehsalı üçün cizgilər və mütəxəssislər olmasına baxmayaraq, müvafiq xammal olmadığından tank istehsalına başlanıla bilməyib.

Aerokosmik və Rabitə Cihazları Zavodu Azərbaycan ərazisində yenigə bu tipli zavod olub. İstehsal etdiyi məhsul Rusiya və Ukraynaya göndərilib.

İki istehsal xəttinə malik olan Ağdam Tikinti Materialları Kombinatı Azərbaycan SSR-də bu tipli iki müəssisədən biri idi.

Ağdam rayon ərazisinin 1700 hektarı meşəlik, 91,3 hektarı isə kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardan ibarət idi.

Kənd təsərrüfatının istiqaməti isə əsasən pambıqçılıq, üzümçülük və heyvandarlıqdır.

2021-ci ildən Ağdam rayoru Qarabağ İqtisadi Rayonuna aid edilib.

## İdmanı

### Futbol

Ağdamda futbol komandası 1951-ci ildə yaradılmışdı. Ağdamın yığma komandası Odessa vilayəti Sadovski şəhərində Azərbaycanı uğurla təmsil edib. Ondan sonra Patarburnari rayonunda Ağdam komandası 38 klubun kubok yarışında finala çıxaraq 2-ci yeri tutub.

Müxtəlif illərdə Ağdam futbolunun şərəfini bu idmançılar qorumuşlar:

Hüseyin Əhmədov (Saşa), Nizami Qurbanov, Rasim Quliyev (Xaçı), Elxan Quliyev, Allahverdi Bağırov, Adil Əsgərov, Elbrus Abbasov, Adil Nadirov, Nazim Mehdiyev, Şahin Rüstəmov, Sərdar Abbasov, Vaqif Hüseynov (Qüsü), Rasim Məmmədov (Kötük), Ramiz Şahmmədov, İsrafil Əliyev (Cırtı), Səttar Əliyev, Nizami Əliyev, Yaşar Hüseynov, Ənvər Aundov (Şeqi)Müşfiq Hüseynov(sərçə) Cəmaləddin Əliyev , Təbriz Həsənov Cavansir Novruzov

### Digər
İşğala (23.07.1993) qədər Ağdam Şahmat Klubu (1981) və Ağdam Güləş Klubu fəaliyyət göstərib.

Sadlq Murtuzayevin 1-ci katib olduğu dönəmdə Süleyman Sani Axundov küçəsində Ağdam İdman Kompleksi istismara verilmiş, bir sıra idman seksiyaları yaradılmışdır.

## Tarixi və memarlıq abidələri
Ağdam rayonunun ərazisində qədim tarixə malik olan çoxlu memarlıq və incəsənt abidələri var. Ağdam şəhərində Üzərlik Təpə abidəsi, rayonun Xaçındərbənd kəndindəki Qutlu Sarı Musa oğlu günbəzi (1314-cü il), Kəngərli kəndindəki türbə və daş abidələr (XIV əsr), Papravənd kəndindəki türbələr, məscid (XVIII əsr), Xanoğlu türbəsi (XVII əsr), Qarabağ xanı Pənahəli xanın Ağdam şəhərindəki imarəti (XVIII əsr), Natəvan və onun oğlunun türbəsi (XIX əsr), Şahbulaq qalası və s. kimi tarixi və memarlıq abidələri var.

Ağdamdakı tarixi memarlıq abidələri müxtəlif tarixi dövrləri əks etdirən nadir nümunələrdir. Bu maddi-mənəvi abidələr müxtəlif bölgülər əsasında qruplaşdırılmış və hər biri tarixə əsaslanaraq, "Azərbaycan Respublikasının ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınılmaz mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcəsinə görə bölgüsü" adlı kitaba daxil edilmişdir.

### Məbədlər
* Kiçan monastırı — Ballıqaya kəndi
* Beşikdağ kilsəsi — Şahbulaq kəndi (köhnə adı — Aquen kilsəsi)
* Şahbulaq məscidi — Şahbulaq kəndi
* Şahbulaq qalası — Şahbulaq kəndi
* Pənahəli xan sarayı — Ağdam şəhəri
* Ağdam cümə məscidi — Ağdam şəhəri
* Şıxbabalı türbəsi — Şıxbabalı kəndi
* Gavurqala kilsəsi — Sofulu kəndi
* Gavurqala yaşayış yeri — Boyəhmədli kəndi
* Paprəvənd məscidi — Papravənd kəndi
* Qutlu Musa türbəsi — Xaçındərbətli kəndi

### Ağdamın yaşayış əraziləri üzrə abidələri
* 
** Abdüləzim təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Aşağı Yüzbaşlı kəndindən 1,3 km şərqdə)
** Abıştəpə yaşayış yeri — orta əsrlər (Üçoğlan kəndi)
** Ağabəytəpə yaşayış yeri — eneloit (Birinci Yüzbaşlı kəndinin şimalında)
** Ağtəpə yaşayış yeri — tunc dövrü (Çəmənli kəndindən 3 km. şərqdə)
** Balatəpə kurqanı — tunc dövrü (Əfətli kəndi)
** Bənövşələrtəpə yaşayış yeri — eneolit dövrü (Mirəşelli və Umudlu kəndlərinin arasında)
** Bəşirtəpə yaşayış yeri — eneloit (Üçoğlan kəndi)
** Bəyliktəpə kurqanı — ilk tunc dövrü (Qaradağlı kəndinin şimal-şərqində)
** Boyəhmədli kəndi kurqanları (80-a qədər)- ilk tunc dövrü (Boyəhmədli, Qızıl Kəngərli və Salahlı Kəngərli kəndlərinin arasında)
** Böyüktəpə kurqanı və yaşayış yeri — tunc dövrü (Üçoğlan kəndi)
** Bürc — XVIII əsr (Şahbulaq kəndi)
** Çaqqalı təpə yaşayış yeri — eneloit dövrü (Quzanlı kəndindən şimal-şərqdə)
** Çəmənli təpə kurqanı — eneloit, tunc dövrü (Çəmənli kəndindən 3 km. şərqdə)
** Çinartəpə yaşayış yeri — e.ə. V–II minilliklər (Sarıhacılı kəndindən 3 km. cənub-şərqdə, Qarqarçayın sol sahilində)
** Çıraqtəpə yaşayış yeri — tunc dövrü (Ağdam şəhəri)
** Çullutəpə kurqanı — tunc dövrü (Çullu, İmamqulubəyli və Quzanlı kəndlərinin arasında)
** Çuxurməhlə kurqanı — ilk tunc dövrü (Çuxurməhlə kəndi)
** Daş qutusu nekropolu — ilk orta əsrlər (Boyəhmədli kəndinin cənubunda)
** Dəyirmantəpə kurqanı — tunc və dəmir dövrü (Orta Qərvənd və Mirəşəlli kəndlərinin arasında)
** Düyü təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndindən 500 m. cənub- şərqdə)
** Əhəd təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndinin şərqində)
** Əhmədoğlu yaşayış yeri — eneloit (Əhmədağalı kəndi)
** Əjdahatəpə yaşayış yeri — eneloit dövrü (Quzanlı kəndindən 2,5 km. şərqdə)
** Əzginlitəpə yaşayış yeri — eneloit (Əhmədağalı kəndi)
** Gavur Qala şəhərgahı — orta əsrlər (Ağdam şəhəri)
** Gavurqala yaşayış yeri — ilk orta əsrlər (Boyəhmədli kəndinin cənubunda)
** Göytəpə kurqanları — tunc dövrü (Göytəpə kəndinin qərbində)
** Göytəpə yaşayış yeri — tunc dövrü (Göytəpə kəndinin qərbində)
** Gülablı kurqanları — son tunc, ilk dəmir dövrü (Gülablı kəndinin şimal-şərqində)
** Güllütəpə — I yaşayış yeri — III–XIII əsrlər (Papravənd kəndi)
** Güllütəpə — II yaşayış yeri — son tunc dövrü, ilk orta əsrlər (Papravənd kəndinin cənub-şərqində)
** Güllütəpə yaşayış yeri — eneloit (Alıbəyli kəndindən 1 km. cənub şərqdə)
** Gülməmməd təpəsi yaşayış yeri- eneolit dövrü (Quzanlı kəndindən 2 km. cənub-şərqdə)
** Gültəpə yaşayış yeri — eneolit dövrü (Mirəşelli kəndindən 300 m. şimal–şərqdə)
** Hatəm Məlik qalası — XII əsr (Ağdam şəhəri)
** Həsəntəpə kurqanı — tunc dövrü (Çullu kəndindən qərbdə)
** Hüseyntəpə kurqanları — ilk tunc dövrü (Çuxurməhlə kəndinin qərbində)
** I və II Qoşatəpə yaşayış yeri — eneloit dövrü (Əhmədağalı kəndi)
** I və II Üçoğlan yaşayış yerləri və kurqanlar — tunc dövrü (Sarıçoban kəndi)
** İlanlıtəpə yaşayış yeri — eneolit — dəmir dövrü (Baş Qərvənd kəndi)
** İqamətgah — XVIII əsr Şahbulaq kəndi
** İsmayılbəy təpəsi yaşayış yeri — eneolit dövrü (Armudlu kəndi, indiki Xındırıstan kəndinin şimal-qərb hissəsi)
** Karvansara — XVIII əsr Şahbulaq kəndi
** Karvansara təpə və Çaparyeri yaşayış yeri — ilk orta əsrlər (Güllücə kəndinin cənub-qərbində)
** Kazımtəpə yaşayış yeri — eneloit (Alıbəyli kəndinin qərbində)
** Kəbləhüseyn yaşayış yeri — eneolit dövrü (Kəbləhüseynli kəndi)
** Kərimtəpə yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndinin şərqində)
** Kərimtəpə yaşayış yeri — eneloit (Üçoğlan kəndinin şimal-şərqində)
** Körpü — XIV əsr (Madaqiz kəndi)
** Kurqan — tunc dövrü (Üzümçülük sovxozu)
** Kurqanlar — son tunc, ilk dəmir dövrü (Papravənd kəndindən 1 km. şərqdə)
** Leyla təpəsi II yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndi)
** Mahmudun körpüsü — XIX əsr (Yusifcanlı kəndi)
** Maqsudlu kurqanları — tunc dövrü (Maqsudlu kəndindən 3 km şərqdə)
** Məbəd — VI əsr (Kəngərli kəndi)
** Məbəd — VI–VIII əsrlər Şahbulaq kəndi)
** Məbəd — XIII əsr (Tərtər çayının yuxarı axarında)
** Məbəd — XV əsr (Maqsudlu kəndi)
** Məbəd — XVI əsr (Salahlı Kəngərli kəndi)
** Məscid — 1868-ci il Ağdam şəhəri
** Məscid — XIX əsr (Boyəhmədli kəndi)
** Məscid — XVIII əsr (Papravənd kəndi)
** Məscid — XVIII əsr (Qiyaslı kəndi)
** Məscidtəpə yaşayış yeri — eneloit (Əhmədağalı kəndi)
** Misir qışlağı yaşayış yeri — son tunc, ilk dəmir dövrü (Papravənd kəndindən 250 m. şərqdə)
** Namaztəpə yaşayış yeri — eneolit dövrü (Kəbləhüseynli kəndindən 500 m. şərqdə)
** Nazdıxan təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndindən 1,5 km. cənub-şərqdə)
** Nekropol — orta əsrlər (Kəngərli kəndi)
** Nekropol — qədim dövr (Seyidli kəndi)
** Nəsirbəy təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Eyvazlı kəndindən cənub-qərbdə)
** Papravənd-Boyəhmədli kurqanları (Möhülü təpələri, Əli kişi təpəsi, Molla Mustafa oğlu təpəsi, həmşəri təpəsi və.s)- tunc-dəmir dövrü- (Boyəhmədli kəndinin şimal-şərqində)
** Pənah xanın imarəti — XVIII əsr (Ağdam şəhəri)
** Pənah xanın türbəsi — XVIII əsr (Ağdam şəhəri)
** Qaçaytəpə yaşayış yeri və nekropol — tunc dövrü (Üçoğlan kəndi)
** Qala qalıqları — orta əsrlər (Tərnöyüt kəndi)
** Qaradağlı kurqanları — tunc dövrü (Qaradağlı kəndinin qərbində)
** Qarahacı yaşayış yeri — ilk tunc dövrü (Ağdam-Xankəndi yolunun sağ tərəfində)
** Qarahacılı nekropolu — tunc dövrü (Ağdam şəhəri)
** Qarapirim təpələri — tunc və ilk dəmir dövrü (Qarapirim kəndinin qərbində)
** Qaratəpə yaşayış yeri — son tunc, ilk dəmir dövrü (Şıxbabalı kəndinin cənubunda)
** Qasımtəpə yaşayış yeri — ilk tunc dövrü (Qiyaslı kəndi)
** Qəbiristanlıq — orta əsrlər (Papravənd kəndi)
** Qəbiristanlıq — orta əsrlər (Qızıl Kəngərli kəndi)
** Qəbirstan təpəsi — tunc dövrü (Üçoğlan kəndi)
** Qəhrəmanbəyli kurqanı — tunc dövrü (Qəhrəmanbəyli kəndi)
** Qutlu Musa oğlu türbəsi — 1314-cü il (Türbətli kəndi)
** Rəsultəpə kurqanları tunc dövrü (Armudlu kəndi, Rəsultəpə yaşayış yerinin 30–40 m. şimalında, indiki Xındırıstan kəndinin şimal-qərb hissəsi)
** Rəsultəpə yaşayış yeri — orta tunc dövrü, orta əsrlər (Armudlu kəndinin şimal qərbində, indiki Xındırıstan kəndinin şimal-qərb hissəsi)
** Sarıçoban kurqanları — tunc dövrü (Sarıçoban kəndinin qərbində)
** Sarıhacılı tayı yaşayış yeri — tunc dövrü (Sarıhacılı kəndindən 2,5–3 km. şərqdə)
** Sarıhacılı yaşayış yeri və nekropol — eneloit, tunc dövrü (Sarıhacılı kəndindən 2 km. cənub-şərqdə)
** Sayadtəpə kurqanı — tunc dövrü (Səfərli kəndinin qərbində)
** Səfərli təpələri yaşayış yeri — eneloit (Səfərlı kəndi)
** Sərdabə — XV əsr (Ağdam şəhəri)
** Seyid Lazım Ağanın məqbərəsi — XX əsr (Çəmənli kəndi)
** Seyid Mustafa yaşayış yeri — eneloit (Bala Baharlı kəndindən 2 km. qərbdə)
** Şomullutəpə yaşayış yeri — e.ə. V–II minilliklər (Quzanlı kəndi)
** Şomullutəpə yaşayış yeri — eneolit dövrü (Mirəşelli kəndindən 1 km şimal-şərqdə)
** Şükürbəyli təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Aşağı Yüzbaşlı kəndindən 2,3 km şimal-şərqdə)
** Sultanbud kurqanı — tunc dövrü (İmamqulubəyli kəndinin şimal-qərbində)
** Şümürlütəpə kurqanı — tunc dövrü (Əfətli kəndi)
** Töyrətəpə kurqanları — tunc və dəmir dövrü (Güllücə kəndinin şimalında)
** Türbə — XIV əsr (Kəngərli kəndi)
** Türbə — XIV əsr (Xaçındərbənd kəndi)
** Türbə — XIX əsr (Ağdam şəhəri)
** Türbə — XIX əsr (Ağdam şəhəri)
** Türbə — XIX əsr Ağdam şəhərinin 5 kilometrliyində, Qaraağac qəbiristanlığında)
** Türbə — XVIII əsr (Maqsudlu kəndi)
** Türbə — XVIII əsr (Papravənd kəndi)
** Uğurlu bəyin türbəsi — XIX əsr (Ağdam şəhəri)
** Üzərliktəpə yaşayış yeri — tunc dövrü (Ağdam şəhəri)
** Vəlibəy təpələri (4 ədəd) — eneloit, tunc dövrü və orta əsrlər (Əhmədağalı kəndində 2 km şərqdə)
** Vəlixanpətə yaşayış yeri — eneolit dövrü (Ağdam-Ağcabədi şosesinin 1,5 km-də)
** Xanoğlu türbəsi — XVIII əsr (Ağdam şəhəri)
** Xırmantəpə kurqanı — ilk tunc dövrü (Çuxurməhlə kəndi)
** Yaşayış yeri — antik dövrü (Əlimədədli kəndi)
** Yaşayış yeri — antik dövrü (Göytəpə kəndi)
** Yaşayış yeri — e.ə. V–I minilliklər (Baharlı kəndi)
** Yaşayış yeri — e.ə. V–I minilliklər (Evoğlu kəndi)
** Yaşayış yeri — e.ə. V–II minilliklər (Mərzili kəndi)
** Yaşayış yeri — e.ə. V–II minilliklər (Zəngişalı kəndi)
** Yaşayış yeri — qədim dövr (Əhmədavar kəndi)
** Yaşayış yeri — qədim dövr (Poladlı kəndi)
** Yaşayış yeri — qədim dövr (Qərvənd kəndi)
** Yaşayış yeri — qədim dövr (Sarıhacılı kəndi)
** Yaşayış yeri- e.ə. II–I minilliklər (Armudlu kəndi, indiki Xındırıstan kəndinin şimal-qərb hissəsi)
** Yüzbaşlı təpəsi yaşayış yeri — eneloit (Yuxarı Yüzbaşlı kəndi)

### İşğal dövründə məhv edilən abidələr
Ağdamda olan dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələri sırasına XIV əsri əhatə edən qiymətli nümunələr daxildir. Məsələn, Ağdamın Xaçın-Dərbəndli kəndində olan Qulu Musaoğlu türbəsi 1314-cü ilə aid olan abidədir. Belə bir tarixi dövrü əhatə edən abidələrin işğal altında olması, ermənilərin Azərbaycanın tarixini saxtalaşdırmaq üçün müəyyən imkanlar açır.

Tarixi abidələri də — Xanoğlu türbəsi, Qarabağ xanı Pənahəli xanın imarəti (XVIII əsr) və türbəsi (XIX əsr), Şahbulaq qalası kimi abidələr Ağdamın minillik tarixindən xəbər verirdi.

25 noyabr 2020-ci ildə bütün bu abidələr də işğaldan azad edilib. Ermənilər Ağdam rayonunda olan muzeylərdəki eksponatları da talayıb aparmışlar. Belə muzeylərdən Ağdamdakı Çörək Muzeyi, Tarix Ölkəşünaslıq Muzeyi, tarzən Qurban Pirimovun Xatirə Muzeyi, Ağdam Şəkil Qalereyasının adlarını çəkmək olar. Bununla belə, 2002-ci ildə Ağdam Tarix Ölkəşünaslıq muzeyi rayonun işğal altında olmayan Qaradağlı kəndində bərpa edilib.

Hazırda rayondakı tarixi, mədəni, dini abidələrinin əksəriyyəti erməni işğalçıları tərəfindən məhv edilmişdir. Rayonun Xaçındərbənd kəndindəki 1314-cü ildə tikilmiş Qutlu Sarı Musa oğlu Künbəzi, Kəngərli kəndindəki XIV əsrə aid Türbə və Daş abidələr, Papravənd kəndində XVIII əsrə aid günbəz və məscid, Ağdamda İmarət deyilən yerdə XVIII əsrə aid abidələr, o cümlədən Xan qızı Xurşidbanu Natəvanın və onun oğlunun türbələri, Şahbulaq ərazisində Şahbulaq qalası və Karvansara vəhşicəsinə dağıdılmışdır. Bundan əlavə, dini ibadətgahlardan rayonun Papravənd kəndində yerləşən Şeyx Nigar, Seyid Miriş ağa, Qara Pirim və digər ziyarətgahlar darmadağın edilmişdir.

Ağdam şəhərinin mərkəzində yerləşən qədim memarlıq abidəsi sayılan məscid və onun minarələri də vəhşicəsinə uçurulmuşdur.

*

## Yerli media
Ağdamda aşağıdakı yerli media qurumları fəaliyyət göstərir:

* Ağdam qəzeti (Ağdam İcra Hakimiyyətinin media orqanı)
* Ağdam TV (internet televiziya) 

## Həmçinin bax
* "Ağdamın azad olunmasına görə" medalı
* Ağdamın işğalı
* Ağdam Atçılıq Zavodu
* Ağdam Sənaye Parkı
* Rusiya–Türkiyə Birgə Monitorinq Mərkəzi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Virtual Qarabağ İKTM-də Ağdam rayonu