Böyük Sədd rifi

**Böyük Sədd rifi** — Avstraliya sahillərində 2600 km boyunca, 2900 rif sistemindən, 344,4 km² sahəyə malik Mərcan dənizində mərcan rif və adalar silsiləsi. Avstraliyanın Kvinslend vilayətinin sahilləri boyunca yerləşir və gəmiçiliyə mane olur.

Bu möhtəşəm Rif sistemi Mərcan dənizində yaşayan polip adlanan mikroorqanizmlər sayəsində yaranmışdır. Bu rif sistemi canlı çeşidliliyinə görə fərqlənir, buna görə Dünya Mirasları arasına alınmışdır. Kəşf edilmə tarix 11 iyun 1770-ci ildə Ceyms Kuk tərəfindən "Endeovour" adlı gəmilər Böyük Sədd Rifinə lövbər atmasıyla Coğrafiya kəşf tarixinə keçmişdir.

Bu kəşf o qədər də asan olmadı, belə ki, onun bu kəşfdən sonra gəmisi zədələnmişdir. Gəmisini isə Avstraliyanın Kvinslend əyaləti sahillərinə yetiştirməyi bacarmış və səyahətinə davam etmişdir.

## "Kəşf" və adlandırma
Böyük Bariyer rifi uzun müddətdir ki, aborigen Avstraliya və Torres Boğazı Adalı xalqları tərəfindən tanınır və istifadə olunur və yerli qrupların mədəniyyətlərinin və mənəviyyatının mühüm hissəsidir.

Böyük Səd rifini ilk görən avropalı 1770-ci ildə Avstraliyanın şərq sahillərini üzərək xəritəni çəkən Ceyms Kuk olmuşdur. 11 iyun 1770-ci ildə Kukun gəmisi HMS Endeavour, Kuktaun şəhərinin indiki yerləşdiyi yerin cənubundakı sahildə quruya oturdu və təmir üçün yeddi həftə tələb olundu. 

Məhz Metyu Flinders 1802-ci ildə onun daha təfərrüatlı xəritəsini çəkdikdən sonra Böyük Sədd rifini adlandırdı. Flinders indi Böyük Səd rifi dediyimiz rifləri əhatə edən qayaları təsvir etmək üçün müxtəlif terminlərdən istifadə etdi, o cümlədən belə riflərdən biri üçün "böyük rif", " maneə rifi", açıq dənizdə olan yelkənli gəminin və ya ondan gələn dalğaların sahilə çatmasına mane olan hər hansı rif üçün və bu cür qayaların toplanması üçün "Sənəd rifləri. 

## Geologiya və coğrafiyası

### Havadan çəkiliş
Böyük Sədd rifi Şərqi Avstraliyanın Kordilyer diviziyasının fərqli xüsusiyyətidir. Şimalda Torres boğazından (ən şimaldakı Bramble Cay adası və Papua Yeni Qvineyanın cənub sahili arasında) cənubda Ledi Elliot adası (ən cənubdakı adası) ilə Fraser adaları arasındakı adsız keçidə qədər uzanır. Ledi Elliot adası qarğa uçarkən Bramble Kayından 1915 km (1190 mil) cənub-şərqdə yerləşir. Buraya daha kiçik Murray adaları daxildir.

Plitə tektonik nəzəriyyəsi Avstraliyanın Kaynozoy dövründən başlayaraq ildə 7 sm (2,8 düym) sürətlə şimala doğru irəlilədiyini göstərir. Şərqi Avstraliya, Kvinslenddəki drenaj bölməsini 400 km (250 mil) hərəkət etdirən bir tektonik yüksəliş dövrü yaşadıd.Həmçinin bu müddət ərzində Kvinslend mərkəzi və qalxan vulkanlarına və bazalt axınlarına səbəb olan vulkan püskürmələri yaşadı. Bunlardan bəziləri vulkanik adalara çevrildi. Mərcan dənizi hövzəsi yarandıqdan sonra hövzədə mərcan rifləri böyüməyə başladı, lakin təxminən 25 milyon il əvvələ qədər Şimali Kvinslend hələ də tropiklərin cənubundakı mülayim sularda idi. Böyük Sədd rifinin inkişaf tarixi mürəkkəbdir; Queensland tropik sulara sürükləndikdən sonra dəniz səviyyəsinin dəyişməsi ilə riflərin böyüməsi və azalması müşahidə olundu.

Riflərin diametri ildə 1-3 santimetr (0,39-1,18 düym) arta bilər və şaquli olaraq ildə 1 ilə 25 sm (0,39-9,84 düym) arasında böyüyə bilər; lakin, günəş işığına ehtiyacları səbəbindən yalnız 150 metr (490 fut) dərinlikdə böyüyürlər və dəniz səviyyəsindən yuxarı böyüyə bilmirlər. 24 milyon il əvvəl Kvinslend tropik sulara girəndə bəzi mərcanlar böyüdü, lakin çöküntü rejimi sürətlə inkişaf etdi. Böyük Bölmə Aralığının eroziyası ilə; çay deltalarının, sızmaların və bulanıqların yaradılması, mərcan böyüməsi üçün əlverişsiz şərait idi. 10 milyon il əvvəl dəniz səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə azaldı və bu, çöküntüləri daha da artırdı. Ola bilsin ki, rifin substratı mərcan böyüməsini maneə törətmək üçün kənarı asılı çöküntülər üçün çox uzaq olana qədər çöküntüdən yığılmalıdır. Bundan əlavə, təxminən 400.000 il əvvəl daha yüksək dəniz səviyyələri və 4 °C (7 °F) suyun temperaturu dəyişməsi ilə xüsusilə isti Buzlaqlararası dövr var idi.

### Heron adası, Böyük Sədd rifinin cənubundakı mərcan çayı
Hazırkı Böyük Sədd rifinin substratını təşkil edən torpaq, Böyük Ayırıcı silsilənin bəzi daha böyük təpələri olan eroziyaya uğramış çöküntülərindən əmələ gələn sahil düzənliyi idi (bunların əksəriyyəti özləri də köhnə qayaların və ya nadir hallarda vulkanların qalıqları idi) The Reef Research Kooperativ Tədqiqat Mərkəzi olan Mərkəz, yarım milyon il əvvələ aid olan mərcan 'skeleti' yataqlarını tapdı GBRMPA, indiki canlı reef quruluşunun təxminən 20.000 il əvvəl köhnə platformada böyüməyə başladığına inanılır. Təxminən o vaxt dəniz səviyyəsi indikindən 120 metr (390 fut) aşağı idi. 

### Arlinqton rifinin havadan görünüşü

20 000 il əvvəldən 6 000 il əvvələ qədər bütün dünyada dəniz səviyyəsi durmadan yüksəldi. Yüksəldikcə, mərcanlar sahil düzünün təpələrinin yeni su altında qalmış dəniz kənarlarında daha da böyüyə bilərdi. Təxminən 13.000 il əvvəl dəniz səviyyəsi indiki vaxtdan cəmi 60 metr (200 fut) aşağı idi və o zamanlar kontinental adalar olan sahil düzünün təpələrini mərcanlar əhatə etməyə başladı. Dəniz səviyyəsi daha da yüksəldikcə, kontinental adaların əksəriyyəti su altında qaldı. Mərcanlar daha sonra su altında qalmış təpələri aşaraq indiki qayaları və qayaları meydana gətirə bilərdi. Burada dəniz səviyyəsi son 6000 ildə ciddi şəkildə yüksəlməmişdir. CRC Reef Araşdırma Mərkəzi indiki canlı reef quruluşunun yaşını 6000 ilə 8000 il arasında qiymətləndirir. Hava fotoşəkillərində və peyk şəkillərində görünə bilən dayaz su rifləri 20.679 km2 ərazini əhatə edir, onların əksəriyyəti (təxminən 80%) rif artımının keçmiş (pleystosen) fazalarının qalıqları olan əhəngdaşı platformalarının üstündə böyüyür. 
Böyük Səd rifinə bənzər qədim maneə rifinin qalıqlarına Qərbi Avstraliyanın Kimberli şəhərində rast gəlmək olar.

Böyük Baryer Rifi Ümumdünya İrs Bölgəsi 70 bioregiona bölünmüşdür, onlardan 30-u rif bioregionlarıdır. Böyük Baryer rifinin şimal hissəsində lent rifləri və delta rifləri əmələ gəlmişdir; bu strukturlara rif sisteminin qalan hissəsində rast gəlinmir. 2020-ci ildə şimal bölgəsində 500 metr hündürlüyündə və dibində 1,5 km enində əvvəllər kəşf edilməmiş rif aşkar edilmişdir. 

## Ekologiya

Böyük Baryer rifində yaşıl dəniz tısbağası
Böyük Baryer rifində cırtdan mink balinası, Hind-Sakit okean donqar delfin və donqar balina da daxil olmaqla otuz növ cetasianlar qeydə alınmışdır. Orada dugongların böyük populyasiyaları yaşayır. Rifdə 1500-dən çox balıq növü yaşayır, o cümlədən təlxək balığı, qırmızı bas, qırmızı boğaz imperatoru və bir neçə növ balığı və mərcan alabalığı. Qırx doqquz növ kütləvi kürü tökür, səksən dörd növ isə öz aralığında başqa yerlərdə kürü tökür. Dəniz ilanlarının on yeddi növü Böyük Sədd rifində 50 metr (160 fut) dərinliyə qədər isti sularda yaşayır və şimal hissəsindən daha çox cənubda yayılmışdır. Böyük Baryer Rifi Ümumdünya İrs Bölgəsində tapılanların heç biri endemik deyil, nə də təhlükə altında deyil.

Altı növ dəniz tısbağası çoxalmaq üçün qayaya gəlir: yaşıl dəniz tısbağası, dəri dəniz tısbağası, şahin tısbağası, dəniz tısbağası, düz tısbağa və zeytun tısbağası. Böyük Sədd rifindəki yaşıl dəniz tısbağalarının iki genetik fərqli populyasiyası var, biri rifin şimal hissəsində, digəri isə cənub hissəsində. Çarpayılarda dəniz otunun on beş növü duqonqları və tısbağaları cəlb edir və balıqların yaşayış yerini təmin edir. Dəniz otlarının ən çox yayılmış cinsi Halofila və Haloduledir.

Duzlu su timsahları qayanın yaxınlığındakı sahildəki manqrov və duzlu bataqlıqlarda yaşayır. Yuvalama barədə məlumat verilməmişdir və GBRWHA-da duzlu su timsahlarının populyasiyası geniş, lakin aşağı sıxlıqdır. Qayalarda təxminən 125 növ köpək balığı, stingray, konki və ya ximera yaşayır. Rifdə 5000-ə yaxın mollyuska növü, o cümlədən nəhəng clam və müxtəlif nudibudaqlar və konus ilbizləri qeydə alınıb. 49 növ boru balığı və doqquz növ dəniz atı qeydə alınmışdır. Adalarda ən azı yeddi növ qurbağa yaşayır.

215 növ quş (o cümlədən 22 növ dəniz quşu və 32 növ sahil quşu) adalardakı rif və ya yuva və ya kürəyi ziyarət edir:  450–451 , o cümlədən ağ qarınlı dəniz qartalı və qızılgül çəyirtkəsi. Yuvalama yerlərinin çoxu Böyük Sədd rifinin şimal və cənub bölgələrindəki adalardadır, 1,4-1,7 milyon quş bu yerlərdən çoxalmaq üçün istifadə edir Böyük Sədd rifinin adaları həmçinin 2,195 məlum bitki növünü dəstəkləyir; bunlardan üçü endemikdir. Şimal adalarında meşəli olan 300-350 bitki növü, cənub adalarında isə otlu olan 200 bitki növü var; Whitsunday bölgəsi ən müxtəlifdir, 1141 növü dəstəkləyir. Bitkilər quşlar tərəfindən yayılır. 

Flynn rifində mərcan arasında zolaqlı cərrah balığı
Diametri 1-10 sm (0,4-4 düym) olan rif sistemində ən azı 330 ascidian növü var. Rifdə 300-dən 500-ə qədər bryozoan növü yaşayır. Dörd yüz mərcan növü, həm sərt mərcan, həm də yumşaq mərcan qayalarda yaşayır. Bu kürü gametlərinin əksəriyyəti yaz və yazın yüksələn dəniz temperaturu, ay dövrü və gündüz dövrü ilə tətiklənən kütləvi kürü tökmə hadisələrində çoxalır. Böyük maneə rifinin daxili hissəsindəki riflər oktyabrda tam aydan sonrakı həftə ərzində, xarici riflər isə noyabr və dekabr aylarında kürü tökür. Onun ümumi yumşaq mərcanları 36 nəsilə aiddir. Rifdə beş yüz növ dəniz yosunu və ya dəniz yosunu yaşayır, o cümlədən Halimeda cinsinin on üç növü, eni 100 metrə (110 yd) qədər əhəngli kurqanlar yatır və onların səthində tropik meşə örtüyü ilə müqayisə edilən mini-ekosistemlər yaradır.

## İstinadlar