open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cochlinidae

**Çanaqlı amöblər** () — fəsilədir.

## Xarakterik əlamətləri
Hüceyrəyə formasını dəyişməyə imkan verən yarımsərt qılaflı orqanizmlərdir. Lokallaşmış nüvəsi yoxdur. Psevdopodiyalar kökdən enli, apikal itiuclu, qısa və ya uzundur. Ventral şəkildə və ya hüceyrənin başqa yerlərində əmələ gəlir. Ancaq dorzal vəziyyətdə əmələ gəlmir. Su orqanizmləridir. Torpaqlarda nadir hallarda olur və ancaq kultural üsulla aşkar edilir.

## Yayılması
Bu fəsilənin aşağıdakı nümayəndələri Azərbaycanda qeydə alınmışdır.: Cochlipodium digitatum Greff – Lənkəran rayonunun Şiləvar düyü tarlasında; Arcella stellaris Piey – Qazax, Ağdam rayonlarının su hövzələrində, Kür balıqçılıq stansyiyasında; A.arenaria Greff – Abşeron yarımadasında şor göldə; A. haemisphaerica Perty – düyü tarlalarında; A. discoides Ehrer- Olxovka gölündə, Aşağı Nügədi nohurunda; A. costata Ehrenberg – Lənkəran kərpic zavodu yaxınlğındakı nohurda, Pirqədir, Alanlar, Cilligöl göllərində, Biçənək və Yevlax rayonu su hövzələrində; A. vulgaris Ehrenberg – Lənkəran düyü tarlalarında; A.artocrea Leidy – Abşeron şorsu hövzəsində; Pyxidicula operculata Ehren – Lənkəranın düyü tarlalarında.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Məskən

**Məskən** – (Mestoobitaniye) – fərdin, populyasiyanın və ya növün yaşadığı yer və şəraiti mühit. 

## Ümumi məlumat
Heyvanların məskəni bir neçə stasiyadan ibarət ola bilər (qışlamaq üçün, çoxalmaq üçün, yatmaq üçün, yemləmək üçün, yayılması üçün). Fitosenozun məskəni abiotik amillərin kompleksinin entopidə (fitosenozun relyefdə yerləşməsi), ekotopda(fitosenozun mühit rejimi – hava, su, mineral qidalanma, temperatur – radiasiya), biotik amillərin kompleksinin (fitosenoz üçün – heyvan və mikroorqanizmlərin fəaliyyəti) və fitosenogen amillərin kompleksinin (bitki qruplaşmalarının fəaliyyətindən yaranaraq ekotopu biotopa çevirir), məcmusundan ibarətdir.

## Xarici keçid
* Məskən

## Həmçinin bax
* Heyvanlar

* Bitkilər

## İstinad
Mikoriza

**Mikoriza** (yun. mikos – göbələk və rhiza - kök) – göbələk-kök göbələk miselisinin ali bitki kökləri ilə birlikdə simbioz (müştərək) yaşaması. 

## Ümumi məlumat
Mikoriza bitkilərin kökündə müxtəlif formalarda olur; kökün ucunu xaricdən əhatə edən ektotrof Mikoriza və miselinin hüceyrənin daxilinə keçməsi ilə xarakterizə olunan endotrof mikoriza ayırd edilir. Ektotrof Mikoriza bir çox ağac (palıd, küknar, şam, tozağacı), kol (söyüd), bəzi kolcuqlar və ot bitkiləri (diridoğan qarabaşaq) üçün xarakterikdir. Endotrof Mikorizanın inkişafı zamanı kökün forması dəyişmir, kök telləri məhv olmur, göbələk hifləri qabıq parenximasının hüceyrə daxilində yerləşir. Köklərində Mikoriza olan bitkilər mikotrof bitkilər adlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanın bitki örtüyü
Con Coli

**Coli Con** (1.11.1857, İrlandiya, Offali qraflığı – 8.12.1933, Dublin) — ingilis geoloqu və geofiziki.

## Haqqında
Dublində Triniti kollecini bitirmişdir. Dublin Universitetinin professoru (1897-ci ildən) idi. Yerin istilik rejimi üçün radioaktiv elementlərin əhəmiyyətinə birinci olaraq Coli diqqət yetirmişdir. İlk dəfə müxtəlif dağ süxur larında radioaktiv parçalanma prosesində elementlərin ayırdığı enerjinin miqdarını hesablamışıdır. Yer təkindəki proseslərin dövriliyinin tektonik proseslərin radioaktiv parçalanma ilə əlaqəsi fərziyyəsini irəli sürmüşdür (1925). 

## Həmçinin bax
* Geofizika

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The parrot, the pince-nez and the pleochroic halo
Mikotorfizm

**Mikotorfizm** (yun. mikros - kiçik) – ali bitkilərlə göbələklərin simbioz forması. İlk dəfə göbələklərin köməyi ilə qida maddələrini almağa, göbələklərin isə ali bitkilərin üzvi maddələrdən istifadə etməyə imkan yaradır.

## Mikotorf bitkilər
Qida maddələrini torpaqdan kökündəki göbələklər vasitəsilə alan və mikoriza əmələ gətirən bitkilər. Bitkilərin əksəriyyəti Mikotorf bitkilərə aiddir (qatırquyruğu, plaunlar, bəzi birillik və su bitkilərindən başqa). Mikotorf bitkilər 3 qrupa bölünür:
# Simbiont göbələk yoluxmadan, toxumdan inkişaf etməyən bitkilər (məs. səhləb çiçəyi): 
# Mikorizasız inkişaf edə bilən, lakin göbələklə yoluxduqda daha yaxşı inkişaf edən bitkilər (bir çox ağaclar, kollar, kolcuqlar): çox vaxt mikorizası olan, lakin əlverişli qida mühitində göbələk yoluxmadan yaxşı inkişaf edən bitkilər (məs. cökə, tozağacı, bir çox kollar).

## Xarici keçid
* BİTKİ ÖRTÜYÜ  

## Həmçinin bax
* Bitkilər

## İstinad
Difflugiidae

**Çanaqlı amöblər** () — İbtidailərin *[[Tubulinea]]* sinfinə daxil olan fəsilədir. Ən geniş fəsilədir. Əsas etibarilə iri, armudvarı, butulkavarı, dəyirmi çanağı ilə səciyyələnir. Mineral hissəciklərlə örtülmüşdür.

## Yayılması
Nümayəndələri Mərkəzi Avropa, Amerika və Asiyanın rütubətli mühitlərində geniş yayılmışdır. Azərbaycanda 16 növü aşkar edilmişdir: Difflugia acuminata Penard – Lənkəranın düyü tarlalarında; D. Corona Wall – Qamışlı gölündə, Yevlaxətrafı su hövzələrində, Naxçıvan MR Biçənək kəndində, İsmayıllı rayonunda, Aşağı Nügədi və Lənkəran yaxınlığındakı nohurlarda; D. Pyriformis Perty – Lənkəran düyü tarlalarında, Xaçmaz yaxınlığındakı bulaqda; D. Hydrostatika Penard – Murovdağdakı Qanlıgöl gölündə; D. scapellum Penard isə Göygöldə, Lənkəranın düyü tarlalarında, Şollar bulaqlarında, Göygöldə; D. lemani Blank, D. manicata Penard – Göygöldə; D. constricta Ehr. – Lənkəran rayonu Alekseyevka kəndində bir palıd koğuşundakı suda; D. gramen penard, D. cerceolata Cart, D. mammilaris Penard, D. bidens penard, D. lobostoma leidy – Lənkəranın düyü tarlaları və su arxlarında; D. ifflugia sp. – subtropik bitkilər altındakı sarı torpaqlarda; Pontigulasia incisa Rhumbler – Lənkəranın düyü tarlalarında.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.
Meşəliyal dağı

**Meşəliyal dağı –** Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 2359,4 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub-şərq yamacında zirvə. Nürgüt kəndindən 2 km şimaldadır. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-şərq qurtaracağında müşahidə edilən Boyəhməd-Dəvəboynu antiklinalının tağ hissəsində yerləşir. Şimal və cənub yamaclarından şərq istiqamətli fay və fay-yerdəyişmə qırılmaları və onların nəzarət etdiyi Gec Oliqosen-Erkən Miosen yaşlı dasit və andezit-dasit tərkibli daykalar keçir.

## Həmçinin bax
* Ağdaban dağı
* Xarxat dağı
* Bərdidaş dağı

## İstinadlar
Əkin

**Əkin**-bitkiçilikdə torpağın üst qatında toxumun (cücərməsi üçün) bərabər paylanması; bir çox kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsində ən mühüm aqrotexniki üsul.

## Ümumi məlumat
Əkinin keyfiyyəti onun üsulu, vaxtı və səpin normasının düzgün müəyyənləşdirilməsindən asılıdır. Əkin üsulları kənd təsərrüfatı bitkilərinin bioloji xüsusiyyətindən, onların qida sahəsinə, işığa və rütubətə olan tələbatından, habelə becərmənin mexanikləşdirilməsindən, xüsusilə cərgəaralarının becərilməsinin zəruriliyindən asılı olaraq müəyyən edilir. Səpələmə əkin, cərgəli əkin, lentşəkilli əkin, kvadrat-yuva əkin üsulu, şırımlarla əkin və s. üsullar var. Müddətindən asılı olaraq yazlıq bitkilərin yaz əkini, payızlıq bitkilərin payız əkini, ikinci məhsul almaq üçün yay əkini və s. ayırd edilir.

## Əkin dövriyyəsi
Əkinçilik sisteminin mühüm hissəsi olub tarlada kənd təsərrüfatı bitkilərinin (həmçinin herik şumunun) vaxtaşırı dəyişdirilməsi. Üç cür əkin dövriyyəsi ayrılır: tarla, yem və xüsusi. Tarla əkin dövriyyəsində əsas sahəni taxıl, kartof, texniki bitkilər (günəbaxan, çuğundur, pambıq və s.) tutur. Yem əkin dövriyyəsində özünəməxsus şərait və aqrotexnika tələb edən bitkilər (tərəvəz, tütün, düyü və s.) becərilir. Su və külək eroziyasına məruz qalmış rayonlarda tarlaqoruyucu əkin dövriyyəsi tətbiq edilir. Kənd təsərrüfatı bitkiləri və herik şumunun nisbətinə görə əkin dövriyyəsi tipləri aşağıdakı növlərə bölünür: taxıl-herik, taxıl-herik-cərgəarası becərilən, taxıl-cərgəarası becərilən, taxıl-ot-cərgəaraları becərilən, ot-cərgəaraları becərilən, sideral. Əkin dövriyyəsində bitkilərin vaxtaşırı dəyişdirilməsi bitkinin rütubət və qida ilə təmin olunmasına şərait yaradır. Torpağın münbitliyini artırmaqda çoxillik paxlalı bitkilər xüsusi rol oynayaraq torpağın fiziki xassələrini yaxşılaşdırır. Çoxillik bitkilərin, taxılın cərgəaraları becərilən bitkilərlə, zolaqlarla becərilməsi eroziya təhlükəsini azaldır.

Əkin dövriyyəsi alaq otları ilə, kənd təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericiləruilə və xəstəlik törədənlərlə mübarizədə mühüm vasitə hesab olunur.

## Əkinçilik
* Kənd təsərrüfatının ərzaq və yem bitkiləri, texniki bitkilər və s. becərilməsi ilə məşğul olan ən mühüm sahələrindən biri
* Aqronomiyanın kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsinin ümumi üsullarını öyrənən və torpaqdan səmərəli istifadə etmək, yüksək və sabit məhsul almaq üçün torpağın münbitliyini yüksəltmək üsullarını işləyib hazırlayan bölməsi

## Əkinçilik sistemi
Torpağın münbitliyini artırmaq, ondan səmərəli istifadə etmək məqsədilə, yerli təbii-iqtisadi, torpaq-iqlim şəraitinə uyğun tətbiq olunan texnoloji, meliorativ və təşkilati tədbirlər kompleksi

## Xarici keçid
* SƏPININ VAXTINDA VƏ KEYFIYYƏTLƏ APARILMASI TAXILÇILIQDA HƏLLEDICI MƏRHƏLƏDIR 

## Həmçinin bax
* Əkin çovdarı

## İstinad
Trichocephalus georgicus

**Trichocephalus georgicus** ()- dəyirmi qurdlar tipinin nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Erkək fərdin uzunluğu 40,2 – 52,0&nbsp;mm – dir. Başın eni 0,014 – 0,018&nbsp;mm, quyruq hissənin eni 0,50 – 0,60&nbsp;mm – dir. Başın axırından 0,50 – 0,76&nbsp;mm məsafədə nazik kutikulyar lövhəciklər görsənir. Spikula şəffafdır, bir cinəli olmayan quruluşa malikdir, uzunluğu 2,12 – 2,86&nbsp;mm, eni isə 0,036&nbsp;mm – dir. Distalın sonu kütdür. Spikulanın girəcəyi kutikulyar çıxıntılarla əhatə olunmuşdur. Kloaka dəliyi subterminaldır. Dişilər 45,0 – 55,0&nbsp;mm uzunluqdadır. Başın qurtaran hissəsinin eni 0,014 – 0,018&nbsp;mm – dir. Bədənin nazik hissəsinin eni 0,32 – 0,40&nbsp;mm, qalın hissəsinin eni isə 0,53 – 0,70&nbsp;mm – dir. Kutikulyar lövhəciklər başdan 0,80 – 0,85&nbsp;mm məsafədən başlanaraq, 1,8 – 2,1&nbsp;mm - ə qədər uzanır. Yumurtalıq qida borusundan arxada açılır. Yumurta 0,075 – 0,085 x 0,036 – 0,040&nbsp;mm ölçüdədir.

## Həyat tərzi

Az yayılan, az saylı növdür.Tülkünün, çaqqalın mədə-bağırsağında parazit həyat tərzi keçirirlər.Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Müxtəlif cinsli olub, yumurta vasitəsilə çoxalır. Orta ömrün uzunluğu – məlum deyil, cinsi yetkinliyə çatma müddəti 70 – 107 gün arasında dəyişir.Geohelmint olub, inkişafı yumurta vasitəsilə gedir.Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Sayı və limit faktorları- 2 – 20 fərd, çox aşağı, çox yüksək temperaturlarda yumurtalar məhv olur. 1 – cü dərəcəli konsumentdir. İnsan həyatına təsiri öyrənilməyib. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması

Dünyada – 65 növ, Qafqazda – 15 növ, Azərbaycanda – 15 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda sahiblərinin yayıldığı hər yerdə yayılmıdır.

## Ədəbiyyat
* Садыхов И.А., Елчуев М.Ш. “Гельминты служебных собак Шеки – Закатальской зоны Аз – ской ССР ”. Изв. АН Аз. ССР, 1985, №3, s. 37 – 42.
* Azərbaycanda kənd təsərrüfatı heyvanlarının helmint və helmintozlarının zonalar üzrə yayılması və helmintozlarla mübarizənin gücləndirilməsi üçün təkliflər. Redaktəsi ilə, Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1975, 85 səh.
  
## Həmçinin bax
* Troglostrongylus brevier
* Trichocephalus vulpis
* Uncinaria stenocephala

## Xarici keçidlər
* Trichocephalus georgicus

## İstinadlar
Ətraf mühitin monitorinqi

**Monitorinq** (ing. monitoring, lat. monitor) – yad edici, nəzarət edici) – Ekosistemin (ekoloji M.) və biosferin (biosfer M.) dəyişilməsi üzrə yerinə yetirilən uzunmüddətli kompleks müşahidələr və eksperimentlər sistemi. 

Xüsusi stansiyalarda (o cümlədən hidrometeoroloji) və biosfer qoruqlarında yerinə yetirilir. Monitorinq antropogen təsir altında olan biosferin və onun ayrı-ayrı elementlərinin vəziyyətinin dəyişməsinə qiymət vermək və onu proqnozlaşdırmağa yönəldilir. Monitorinqin vəzifəsi biosferin davamlığının zəifləməsi və bioloji məhsuldarlığının azalmasına səbəb olan mümkün antropogen yükün həddinin aşmasını vaxtında aşkar etməkdir. 

## Ekosistemdə monitorinq
Ekosistemin miqyasına görə lokal monitorinq, regional monitorinq və qlobal monitorinq ayrılır. 
* **Lokal monitorinq** - İnsan fəaliyyətinin təsiri ilə biosferin lokal dəyişməsi ayrı-ayrı bitkilərin fizioloji vəziyyətinin bilavasitə ölçülməsi yolu ilə aparılır: 

* **Regional Monitorinqdə** - əsas obyekt bitki populyasiyası, fitosenoz və bitki qruplaşmasının tipi hesab olunur, bitki örtüyünün növ zənginliyi, quruluşu və sahəsinin dəyişməsi aşkar olunur. 
* **Qlobal Monitorinqdə** - geniş ekosistemlərin dəyişməsi distansion və avtomatik müşahidə metodları (həmçinin aero və kosmik fotoşəkilçəkmək) ilə yerinə yetirilir. 

## Monitorinqin növləri
Monitorinq sistemi ekoloji proqnozlaşdırma üçün ilkin məlumatlar əldə edir. Ətraf mühitin çirklənməsinin öyrənilməsində də monitorinq intensiv inkişaf edir. 

#### '''Bioloji monitorinq'''
Təbii mühitin müşahidə elementi kimi onun biotası götürülür.

#### '''Genetik monitorinq'''
Bu monitorinqdə müxtəlif populyasiyaların genetik əlamətləri müşahidə olunur. 

#### '''Geofiziki monitorinq'''
Bu monitorinqdə təbii mühit elementlərinin bütün strukturları (biota itisna olmaqla) üzərində müşahidə aparılır.

#### '''Beynəlxalq monitorinq'''
Əraziləri eyni mənbədən eyni tipli çirkləndiricilərin təsirinə məruz qalan dövlətlərin apardığı monitorinq. 

#### '''Milli monitorinq'''
Yalnız bir dövlətin çərçivəsində və marağında həyata keçirilən monitorinq. 

#### '''Ekoloji monitorinq'''
Təbii mühitin müşahidə elementi kimi ekosistem götürülür.

## Xarici keçid
* Ekoloji monitorinq 

## Həmçinin bax
* Ekoloji monitorinq
* Monitorinq

## İstinadlar
Paleobotanika

**Paleobotanika -** qədim bitkilərin süxurlarda qalan izləri və qalıqları əsasında onların morfologiya və anatomiyasını, filogeniya və sistematikasını öyrənən elm. Paleobotanika keçmiş geoloji epoxaların florasının inkişaf tarixinin bərpası ilə məşğul olur və nəticədə müasir bitkilərin formalaşma yollarını araşdırır. Paleobotanika paleontologiyanın bir hissəsi olub, fossil bitki qalıqlarının öyrənilməsinə əsaslanan kontinental və o cümlədən kömürlü çöküntülərin stratiqrafiyasında xüsusi yer tutur. Paleobotanika məlumatları paleoiqlim və paleocoğrafi şəraitlərin bərpasında istifadə edilir. Obyektlərdən (oduncaq qalığı, meyvə, spor və tozcuqlar) asılı olaraq, paleobotanika müxtəlif sahələrə ayrılır: paleoksilologiya, paleokarpologiya, palinologiya, bitkilərin paleocoğrafiyası. Sinonim: Paleofitologiya, Fitopaleontologiya.

## Mənbə
*
Moren

**Moren** () – buzlağın gətirdiyi və çökdürdüyü süxur qırıntısı. Morenlər aysberq vasitəsilə yayılan, əsasən qırıntı materialından ibarət dəniz və okean tipli terrigen çökmələrdir. Biogen material qarışığı adətən diatomeya zirehləri, süngər iynələri, foraminifer qabıqları və b. ibarət olur. Qranulometrik tərkibi lillərdən qaymalara qədər müxtəlifdir. Müxtəlif petroqrafik tərkibli zəif çeşidlənmiş kobud qırıntı materialları ilə səciyyələnir. Sahildən bir neçə yüz (hətta min) kilometrlərlə aralı, müxtəlif dərinliklərdə əmələ gəlir. Müasir aysberq moreni çökmələri Antarktidada, eləcə də Şimal yarımkürəsində geniş yayılmışdır.

Morenlər iki qrupa bölünür: 
# Hərəkətdə olan morenlər 
# Çökmüş morenlər

## Hərəkətdə olan morenlər
Dağ buzlaqlarında hərəkətdə olan morenlər üst, daxili və dib morenlərnə bölünür.

#### Üst morenlər
Üst morenlər dərənin yamaclarında buzlağın üstünə tökülən süxur qırıntılarıdır. Adətən üst morenlər buzlaq dilinin yanlarında toplanır və yan morenlər  adlanır. Buzlaqlar bir-birinə qarışdıqda onların yan morenləri birləşib aşağıda, buzlaq dilinin ortasında orta morenlər əmələ gətirir.

#### Daxili morenlər
Buzlağın üstünə tökülmüş qırıntıların bir hissəsi yarıqlardan buzlağın içərisinə batır və daxili morenlər əmələ gətirir.

#### Dib morenlər
Buzlağın altında, buzlağın hərəkəti zamanı yataqda qoparılmış qırıntılardan dib morenlər əmələ gəlir.

## Çökmüş morenlər
Çökülmüş morenlər buzlaqlar çəkildikdən sonra onun yerinə qalan müxtəlif qırıntı materiallarından əmələ gəlmiş moren örtüyündən və moren tirələrindən ibarətdir. Bunların arasında, buzlaqların qarşısında çöküb qalmış süxur qırıntılarından ibarət tərələr xüsusi yer tutur və onlar uc morenlər adlanır. Moren materiallarının qeyribərabər çökməsi, habelə buzlaqların yeri eşib dağıtmasından alçaqhündür, təpəlik-düzənlik relyef əmələ gəlir ki, belə relyefə moren relyefi və ya moren landşaftı deyilir.

## Basdırılmış qədim morenlər
Basdırılmış qədim morenlər müxtəlif süxurlarla (çöküntülərlə) örtülmüş morenlərdir. O cümlədən tillitlər basdırılmış qədim morenə aid edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.

## Xarici keçidlər
* Relyefin əsas tipləri 
* Moren nədir?
Paleogen

**Paleogen** və ya **paleogen dövrü** — kaynozoy erasının birinci geoloji dövrü; davamiyyəti 40-42 milyon il. Paleogen dövrü alp qırışıqlıq strukturlarının və müasir Pireney, Alp, Karpat, Krım, Qafqaz, Kopetdağ, Pamir, Atlas, habelə Himalay dağlarının mərkəzi hissələrinin geomorfoloji formalaşma döv­rüdür. Paleogen dövrü yerüstü onurğalı heyvanlardan məməlilər inkişaf etmişdir. Qədim yırtıcılar (kreodontlar) səciyyəvidir. Dövrün axırında xüsusiləşmiş cütdırnaqlılar və təkdırnaqlılar, xortumlular və primatlar meydana gəlmişdir. Cənub Amerikada kisəli, natamamdişli və ibtidai meymunların, Avstraliyada isə monotermlərin və kisəlilərin sərbəst inkişaf mərkəzləri yaranmışdır. Primitiv məməlilərin əksəriyyəti dövrün axırında məhvolmuşdur. Dəniz faunasında qarınayaqlı (qastropoda) və ikitayqabıqlı molluskalar inkişaf etmiş, braxiopodlar isə kəskin şəkildə azalmışdır. İri foraminiferlərin (nummulitlər, diskotsiklinlər və orbitoidlər) yeni qrupları xüsusilə geniş inkişaf tapmışdır. Kiçik plankton foraminiferlərin tərkibində əsaslı dəyişikliklər baş vermişdir: tipik qlobigerina və onlara yaxın olan cinslər (qloborotalilər, akarininalar və b.) daha da inkişaf etmişlər. Bitki aləmində, demək olar ki, müasir cinslərə uyğun olan örtülütoxumlular geniş yayılmışdır. Paleogen dövrü iki paleofloristik əyalətə ayırır: yarpağı tokülən meşələri inkişaf etdiyi Şimal əyaləti (Orta Asiya, Şimal Amerika, Arktika) və həmişəyaşıl tropik bitkilərin yayıldığı Cənub əyaləti (Qərb Avropa, Cənub Asiya, Meksika). 

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Paleotetis

**Paleotetis,** V.Y.Xain, 2001 — ordovikin əvvəllərində Qərb və Mərkəzi Avropa epikodom platformasının destruksiyası nəticəsində meydana gəlmiş okean hövzəsi. Ordovikin sonunda bu hövzə Avalinin və Armorikanın Qondvanadan aralanması nəticəsində xeyli genişlənmişdir. Paleotetis hüdudlarında dəniz hövzələrinin tam qapanması və Lavraziya ilə Qondvananın kolliziyası yalnız Vyana və Tunis meridianından qərbdə baş vermiş, şərqdə isə vəziyyət təmamilə başqa cür və daha mürəkkəb olmuşdur. Dağlıq Krımdan başlayaraq Böyük Qafqazın cənub yamacları, Türkmənstan və Şimal İranın kənarı, Mərkəzi Əfqanıstan, Şimal Pamirin və Malaziyanın cənub zonalarında hersin deformasiyası təzahür etmiş, gec paleozoyun dərin dəniz su şəraiti triasda da davam etmiş və dövrün axırlarında Qondvanadan ayrılan mikrokontinentlərin (Cənub Qafqaz, Mərkəzi İran, Mərkəzi Əfqanıstan, Şimal Tibet və b.) kolliziyası, habelə Sinbirma və Hindostanın toqquşması paleotetis qalıq hövzələrinin qapanmasına səbəb olmuşdur.

## Mənbə
*
Paleozoy

**Paleozoy** və ya **paleozoy erası** — davamiyyəti 290 milyon ildir. Paleozoy erası başlanğıcı erkən kembriyə təsadüf edir. Bitkilər arasında riniofitlər (ilk yerüstü bitkilər), plaunabənzərlərin və qatırquyruqukimilərin çox hissəsi, həmçinin prohimnospermidlər yalnız paleozoyda mövcud olmuşdur. Fuzulinidlər (foraminiferlər), arxeosiatlar, mərcanlardan tabulatoideyalar, hemeolitodeyalar və dördşüalılar, düz qabıqlı başıayaqlıların əksəriyyəti, hiolitlər, tentakulitlər, trilobitlər, mamırabənzərlərin və qıfıllı braxiopodların əksər dəstələri, dərisitikanlıların bir çox sinifləri, həmçinin qraptolitlər və balığa oxşayan çənəsiz qəlsəməlilərin əksəriyyəti (telodontlar, müxtəlif zirehlilər, sümükçanaqlılar, çanaqsızlar), çənəli qəlsəməlilərdən – ən qədim balıqlar (akantodlar və lövhəlidərililər) kimi canlılar yalnız paleozoyda rast gəlinir.

## Həmçinin bax
* Aktinoseratoidealar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Paratetis

**Paratetis** (, ) — Tetisin miosen geosinklinal reliktinə subparalel uzanan ikinci dərəcəli geosinklinal vilayət. 

Tetis geosinklinalı vilayətində qırışıqəmələgəlmə nəticəsində paleogenin sonu — miosenin əvvəlində yaranmış dağ silsilələrinin (Alp, Karpat, Balkan, Kiçik Asiya, Qafqaz, Mərkəzi İran və Əfqanıstan) ön hissəsində meydana gəlmiş paratetis vaxtaşırı olaraq Rona vilayəti, Dravosav depressiyası və Şimal İtaliya, habelə Qara dəniz vilayəti vasitəsilə Tetislə birləşirdi. Paleocoğrafi baxımdan, paratetis qərb (Alp), mərkəzi (Karpat və Balkan) və şərq (Krım-Qafqaz-Aral) vilayətlərinə bölünür. İnkişaf mərhələrinə görə Eoparatetis, Mezoparatetis və Neoparatetisə ayrılır. 

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Trichocephalus vulpis

**Trichocephalus vulpis** ()- dəyirmi qurdlar tipinin nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Ayrı cinslidirlər. Dişi və erkək fərdləri var. Baş tərəfi nazik, quyruq hissəsi genişlənmişdir. Ağız dəliyi başın uc tərəfində olmaqla vahid hüceyrələr zəncirindən ibarət qida borusuna açılır. Boyun əmzikləri yoxdur. Erkəklərinin uzunluğu 45 – 60,5&nbsp;mm, maksimal eni 0,525 – 0,647&nbsp;mm – dir. Qida borusu bədənin geri hissəsində azca genişlənir və onun uzunluğu 30,62 – 37,62&nbsp;mm, maksimal eni 0,108 – 0,192&nbsp;mm olur. Quyruq küt uclu konus şəklindədir. Spikulanın uzunluğu 8,312 – 11,105&nbsp;mm, yuxarı hissəsində maksimal eni 0,046 – 0,55&nbsp;mm – dir. Spikula yatağının forması onun nə dərəcədə kloakadan xaricə qabarmasından asılıdır. Səthi xırda birvari çıxıntılarla örtülmüşdür. Dişilərin bədənlərinin uzunluğu 62 – 75&nbsp;mm, maksimal eni 0,55 – 0,65&nbsp;mm – dir. Qida borusunun uzunluğu 42,464 – 56,340&nbsp;mm, maksimal eni 0,14 – 0,17&nbsp;mm olur. Quyruğun ucu kütdür. Vulva dəliyi qida borusunun qurtaracağından bir az geridə açılır. Yumurta çəllək şəklində olmaqla, qütblərində mantara oxşar çıxıntıya malikdir. Yumurtanın uzunluğu 0,083 – 0,093&nbsp;mm, eni 0,037 – 0,040&nbsp;mm olur. Yumurtanın qütblərindəki çıxıntının uzunluğu 0,009 – 0,012&nbsp;mm - ə bərabər olur.

## Həyat tərzi

Geniş yayılan, çox saylı növdür. İtkimilərin yoğun və kor bağırsaqda parazit həyat tərzi keçirir. Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Müxtəlif cinsli olub, yumurta vasitəsilə çoxalır. Orta ömrün uzunluğu – məlum deyil, cinsi yetkinliyə çatma müddəti 36 – 41 günə yumurtanın daxilində yoluxma qabiliyyətinə malik sürfə əmələ gəlir. Geohelmint olub, inkişafı yumurta vasitəsilə gedir. Həyat tsikli yumurta – xarici mühitdə sahib tərəfindən udulmaqla başa çatır (birbaşa yoluxma). Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Sayı və limit faktorları- 2 – 200 fərd, çox aşağı və çox yüksək temperaturlarda yumurtalar məhv olur. 1 – cü dərəcəli konsumentdir. İnsan həyatına təsiri öyrənilməyib. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması

Dünyada – 65 növ, Qafqazda – 15 növ, Azərbaycanda – 15 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda sahiblərinin yayıldığı hər yerdə yayılmıdır.

## Ədəbiyyat
* M.Ş.Yolçuyev. “Azərb. CCR – nin Şəki – Zaqatala zonasında vəhşi və əhli itkimilərin nematodlar”; aspirantların elmi konf – nın materialları. Elm, 1981. s. 24 – 25 (rus dilində). 
* Садыхов И.А., Елчуев М.Ш. “Гельминты служебных собак Шеки – Закатальской зоны Аз – ской ССР ”. Изв. АН Аз. ССР, 1985, №3, s. 37 – 42.  

## Həmçinin bax
* Dəyirmi qurdlar
* Trichocephalus georgicus

## Xarici keçidlər
* Trichuris vulpis (Froelich, 1789) Infection in a Child: A Case Report
* У щенка Trichocephalus vulpis

## İstinadlar
Lens Stroll

**Lens Stroll** (; d. 29 oktyabr 1998-ci il) — Kanadalı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu.

## Həyatı

## Karyerası

### Aşağı formulalar

### Formula 1

#### Vilyams (2017-)

## Şəxsi həyatı

## İstinadlar
Perm dövrü

**Perm dövrü** – paleozoy erasının 55 milyon il davam etmiş sonuncu geoloji dövrü. Bu dövrdə vulkanik fəaliyyətlə müşayiət olunan güclü dağəmələgəlmə prosesləri baş vermişdir. Bilavasitə hersin tsiklinə aid olan bu proseslər nəticəsində Ural dağları tam formalaşmış, Mərkəzi Asiyanın möhtəşəm dağ silsilələri, Şimali Amerikanın Appalaç strukturları əmələ gəlmişdir. Bu dövr üçün dəniz, laqun və kontinental rejimli böyük epikontinental hövzələrin geniş yayılması səciyyəvidir. Perm dövrü isti və quru iqlim şəraitində geniş laqunlarda qalın evaporit çöküntüləri (dolomit, anhidrit və gipslər, daş və kalium duzları) toplanmışdır. Rütubətli isti iqlimin üstünlük təşkil etdiyi rayonlarda iri kömür yataqlarının (Peçora hövzəsi, Kuzbas, Çin və b.) əmələgəlməsi üçün ilkin material olan məhv olmuş bitki qalıqların toplanırdı. Cənub yarımkürəsində kontinental rejim üstünlük təşkil edirdi. Burada mövcud olan Qondvana qitəsində dəfələrlə dağ buzlaşması (Cənubi Amerika, Avstraliya) baş vermişdi. Perm dövrü dəniz hövzələrində seratit xətli aimonoideyalar (seratitlər, bəzi aqoniatitlər) meydana gəlmiş, quruda anapsid və sinapsid sürünənlər və pulcuqlu kərtənkələlər, bitkilərdən-qatırquyruqukimilər və çılpaqtoxumlulardan bennettitlər inkişaf etmişdir. Perm dövrü foraminiferlərin (fuzulinidlər), mərcanların (tabuatoidealar və dördşüalılar), buğumayaqlıların (trilobitlər və evripteroidealar), başıayaqlı moluskaların (qoniatitlər), hiolitlərin, qıfıllı braxiopodların (ortidlər, strofomenidlər və produktidlər), mamırkimilərin (sistoporidlər, rabdomezonidlər, kriptosomidlər), balıqlardan akantodların, qədim şüaüzgəclilər və fırçaüzkəclilərin, ikicür tənəffüslülərin, bitkilərdən – qıjıların və b. məhv olması ilə səciyyələnir; lepidodendronlar, kalamitlər, kordaitlər və b. tənəzzülə uğrayır. Perm dövrü hövzələri üçün foraminiferlər, tabulatoidealar və dördşüalı mərcanlar, ammonoideyalar (aqoniatitlər, qoniatitlər və seratitlər), qıfıllı braxiopodalar (produktidlər və spiriferidlər), mamırkimilər (kriptostomidlər), dəniz qönçələri və zanbaqları, bəzi köpəkbalıqıkimilər xarakterikdir. Quruda həşəratlar, suda-quruda yaşayanlardan – steqosefallar və qədim reptilialar (kotilozavrlar və b.) səciyyəvidir. Perm dövrü çılpaqtoxumlu bitkilər geniş yayılmış, yüksək inkişafın pilləsinə çatmışdır. Rifəmələgətirən orqanizmlər, mamırkimilər, mərcanlar, krinoideyalar, süngərkimilər, sianobiontlar və yosunlar olmuşdur. Quruda aridləşmə müşahidə olunmuş, iynəyarpaqlılar meydana gəlmişdir. Karbonun fitocoğrafi vilayətiləri permdə yalnız bir müddət qorunub qalmışdır. Dövrün sonunda bitki aləminin yeniləşməsi başlamışdır.

## Mənbə
*
Troglostrongylus brevier

**Troglostrongylus brevier** ()- dəyirmi qurdlar tipinin nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Erkəklərin bədənlərinin uzunluğu 5,2&nbsp;mm, bədənin orta hissəsinin maksimal eni 0,198&nbsp;mm, quyruq hissəsindəki isə 0,176&nbsp;mm-dir. Bağırsaq düz olub, cinsi boru ilə paralel uzanır. Bursa yaxşı inkişaf etmişdir. Spikulalar nazik, qəhvəyi rəngdə olub, bərabərdir. Uzunluğu 0,517&nbsp;mm-dir. Spikulalar bütün bədən boyu dartılmış membran ilə əhatə olunmuşdur. Hər spikulanın distal hissəsindən nazik çıxıntı çıxır. Dişilərin uzunluğu 0,428&nbsp;mm, anus ətrafında maksimal eni 0,110&nbsp;mm-dir. Quyruğun uzunluğu 0,066&nbsp;mm-dir. Yumurtanın ölçüləri 0,066X0,077&nbsp;mm və 0,088X0,099&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Yetkin forması-bronx və ağciyərdə, sürfə mərhələsi — ilbizlərin ayaqlarında; parazitlik edən orqanizmlərdir. Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Müxtəlif cinsli olub, çevrilmə yolu ilə çoxalır. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Sayı və limit faktorları- 8 fərd, aralıq sahiblərlə əlaqə kəsildikdə bu parazit məhv olur. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada – 2 növ, Qafqazda – 2 növ, Azərbaycanda – 2 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda Qəbələ rayonu ərazisində yayılmıdır.

## İnsan həyatına təsiri
## Təsnifatı

## Ədəbiyyat
* М.Ш.Елчуев ."Гельлинты лисиц в Шеки-Закатальской зоне Азербайджанекой ССР". Исслед. По гельминтологии в Азербайджане, 1984, с 37–38. Изд-во "Элм"

## Həmçinin bax
* Dəyirmi qurdlar
* Trichocephalus vulpis
* Trichocephalus georgicus

## Xarici keçidlər
* Trichocephalus georgicus

## İstinadlar
Petrokimya

**[[Petrokimya]],** Zavaritski, 1944 **-** geologiya elminin süxurların kimyəvi tərkibi və onların əmələ gəlmə proseslərinin kimyası haqqında bölməsi

## Haqqında
Petrokimya süxurların və süxurəmələgətirən mineralların kimyəvi tərkibinin empirik parametrlərinin təyininə; təbii sistemə yaxın sintetik sistemlərin öyrənilməsinə əsaslanan eksperimental məlumatların və onların qrafiki ifadəsinin genetik yozumuna; süxurlarda mineral assosiasiya mövcudluq şəraiti və təkamülünün paragenetik analizinə, habelə süxur və süxurəmələgətirən minerallarda, bütövlükdə Yer qabığında kimyəvi komponentlərin yayılma qanunauyğunluqlarının analizinin üsul və nəticələrinə əsaslanır. Petrokimya tətbiqinin əsas istiqamətləri bunlardır: müxtəlif tərkibli, mənşəyli, yaşlı, formasion mənsubiyyətli, struktur süxurların dəqiq kimyəvi tərkibini öyrənməklə təbii petrokimyəvi standart sistemlər yaratmaq (kimyəvi tərkibin orta tipləri); süxurların təsnifatını vermək və onların fatsial-formasion analizinin effektiv petrokimyəvi kriterilərini işləyib hazırlamaq; maqmatik komplekslərin metallogenik ixtisaslaşmasını müəyyən etmək. Petrokimya nəzəri məsələlərinə petrogenetik proseslərin modelləşdirilməsi aiddir. 

## Binar petrokimyəvi diaqramlar
Binar petrokimyəvi diaqramlar düzbucaqlı koordinat sistemində qurulur. Absis oxu üzrə, adətən, ən geniş yayılmış komponentlər (SiO2, MgO və b.) qeyd olunur, şaquli oxda isə başqa komponentlər göstərilir. Komponentlər çəki faizində, yaxud onların nisbətlərinin qiymətləri ilə verilir, oxlara paralel xətlər çəkilir, xətlərin kəsilişində nöqtə göstərilir. Bu nöqtələri birləşdirən xətt komponentlərin bir-birindən asılılığını, korrelyasiyasını göstərir. Müəyyən petroloji məsələlərin həllində istifadə olunur. Ən çox işlənilən binar diaqramlara misal olaraq Osbornun Binar petrokimyəvi diaqramlar: [SiO2-(FeO+Fe2O3): (FeO:Fe2O3+MgO)]; Ritmanın Binar petrokimyəvi diaqramlar [SiO2-(Al2O3-K2O-Na2O):(Al2O3+ +K2O+Na2O) və SiO2-(K2O+Na2O)] və b. göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Geologiya
* Süxurlar
* Kimya

## Mənbə
*
Petroqrafiya

**Petroqrafiya -** süxurların mineraloji və kimyəvi tərkibi, quruluş və teksturu, yatım şəraiti, yayılması, mənşəyi, yer qabığı və onun səthində dəyişilmə qanunauy­ğun­luqları haqqında elm. Terminoloji etimoloji baxımdan keçən əsrin ikinci yarısından başlayaraq işlədilən daha dəqiq "Petrologiya" termini ilə eyni məna daşıyır. Petrologiya terminin geniş tətbiqi, petroqrafiya təsviri elm kimi qəbul olunması meylini gücləndirmişdir. Süxur tiplərindən asılı olaraq maqmatik, metamorfik, çökmə süxurlar petroqrafiya ayrılır. Süxurların xassələrinin xüsusiyyətinə görə petrokimya, petrofizika, petrotektonika, eksperimental petroqrafiya kimi mühüm, habelə müstəqil "Kosmik petroqrafiya" bölmələrini ayırırlar. 

## Mənbə
*
Petrologiya

**Petrologiya** — maqmatik və metamorfik süxurları, onların maddi tərkibi, geoloji xüsusiyyətləri və genezisi baxımından hərtərəfli öyrənən elm. Petrologiya təsviri petroqrafiyadan çox mühüm fərqi ondan ibarətdir ki, analitik üsulların (struktur və mikrostruktur analiz, fiziki-kimyəvi analiz, termodinamiki və b.) vasitəsilə petrologiya süxurların mənşəyini, müxtəlif tərkibli maqmaların yaranmasını və onların sonrakı təkamül yollarını (differensiyasiya, assimilasiya, sinteksis və i.a; həm maqmatik və həm də metamorfik süxurların əmələgəlməsinin termodinamik şəraitinə dair məsələləri həll edir. Petrologiya digər geoloji elmlərlə – faydalı qazıntılar haqqında təlim, tektonika, mineralogiya ilə sıxı sürətdə bağlıdır. 

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Maks Ferstappen

**Maks Ferstappen** (; ) — Niderlandlı yarış sürücüsü, Formula-1 pilotu, Formula 3 masters (2014) çempionudur. Keçmiş Formula 1 pilotu Yos Ferstappenin oğludur.

"Red Bull" pilotu Maks Ferstappen "Formula-1" üzrə dünya çempionatının 23-cü mərhələsi olan Qətər Qran-prisinin qalibi olub.

## Həmçinin bax
* 2024 FIA Formula 1 Dünya Çempionatı

## İstinadlar
Cryptodiffliguiidae

** Cryptodiffliguiidae**  () — fəsilədir.
## Ümumi xarakterik əlamətləri
Hamar, xitinoid tipli bərk və ya azacıq plastik çanaqlı xırda orqanizmlərdir. Ağızcığı terminal və ya az qala subterminal, dairəvidir. Çanağın eninə kəsiyi dairəvi və ya lateral qalınlaşmışdır.
## Yayılması
Azərbaycanda bir növü – Cryptodifflugia voigti Penard – Lənkəran rayonunun Alekseyevka kəndində, palıd koğuşundakı sudan tapılmışdır .

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.

## İstinadlar
Uncinaria stenocephala

**Uncinaria stenocephala** ()- dəyirmi qurdlar tipinin nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu

Ayrı cinslidir. Pərdənin baş hissəsində dorsal yerləşmiş, ağız dəliyi 0,135-0,150&nbsp;mm dərinlikdə olan enli və yaxşı inkişaf etmiş ağız kapsuluna keçir. Ağız kapsulasının dərinliyində iki lansetşəkilli lövhələr vardır. Qida borusunun ön hissəsində bir dorsal cüt olmayan çıxıntılar median xəttin üzərində yerləşir. Erkəklərin uzunluğu 7,2&nbsp;mm. Maksimal eni isə 0.28&nbsp;mm-dir. Qida borusunun uzunluğu 0.58&nbsp;mm-dir. Sinir həlqəsi və servikal sormaclar bədənin ön hissəsindən 0,384&nbsp;mm-dir. Sormaclar 0.013&nbsp;mm-dir. Bunlardan bir az aralı iki cüt böyük olmayan oturaq sormaclar yerləşir.

## Həyat tərzi

Yetkin forması nazik bağırsaqda parazitlik edir. Bağırsaq şirəsi ilə qidalanır. Müxtəlif cinsli olub, yumurta qoymaqla çoxalır. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri məlum deyil. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması

Dünyada – 11 növ, Qafqazda – 3 növ, Azərbaycanda – 3 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda hər yerdə (ev pişiyində, it, tülkü, çaqqal, canavar) yayılmıdır.

## Ədəbiyyat

* Yolçiyev M.Ş. İbrahimova R.Ş. “Abşeron yarımadası və xəzəryanı ərazilərdə vəhşi və əhli ətyeyən heyvanların başlıca helmintoz törədicilərinin ekosistemdə rolu” V.Axundov adına ET Tibbi Profilaktika İnstitutunun Elmi-tərkibi fəaliyyətinə həsr olunmuş elmikonfransın məcmuəsi” Bakı, 2004, səh 218-220 

## Həmçinin bax

* Troglostrongylus brevier
* Trichocephalus vulpis
* Trichocephalus georgicus

## Xarici keçidlər

* UNCINARIA STENOCEPHALA, the northern hookworm, parasite of DOGS and CATS. Biology, prevention and control

## İstinadlar
Yozef Popper-Linkeus

**Yosef Popper-Linkeus** (Josef Popper-Lynkeus; ) — avstriyalı mütəfəkkir, alim, yazıçı və ixtiraçı.

## Həyatı
21 fevral 1838-ci ildə anadan olmuşdur. Mühəndislik, fizika və fəlsəfə sahəsindəki xidmətlərinə görə Vyanada ömrünün son illərini yaşadığı küçəyə onun adı verilmişdir. Anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə Frankfurtda Höte adına Universitetdə PopperLinkeus yaradıcılığının araşdırılması və onun ideyalarının təbliği məqsədilə fond yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Komponentlərin obyekt modeli

**Komponentlərin obyekt modeli** ()  – kom – Windows mühitində obyektlərin qurulması və qarşılıqlı əlaqəsi üçün texnoloji standart.

## Haqqında
1993-cü ildə Microsoft korporasiyası tərəfindən hazırlanmışdır. COM texnologiyası proqram təminatının qurulmasında hazır proqram komponentləri (*hər biri eyni vaxtda bir çox proqramlarda istifadə edilə bilər*) arasında qarşılıqlı əlaqələrin ümumiləşdirilmiş bir üsulla həyata keçirilməsi üçün yaradılmışdır; onun köməyi ilə proqram təminatının bir komponenti öz xidmətlərini digər hissəyə (*komponentə*) təqdim edir. Proqram təminatının istənilən komponenti COM obyektləri şəklində reallaşır. Hər bir obyekt bir və ya bir neçə interfeys təqdim edir, interfeys isə metodlardan (*müəyyən əməliyyatı yerinə yetirən prosedur, yaxud funksiyalardan*) ibarətdir. 
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Microsoft

## Xarici keçidlər
* [Komponentlərin obyekt modeli](https://msdn.microsoft.com/en-us/library/windows/desktop/ms680573(v=vs.85).aspx)
Muraddərə dağı

**Muraddərə dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1092,4 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsinin şərq yamacında zirvə. Gilançayın sağ sahilində, Gilançay kəndindən 300 m-dək cənub-qərbdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, cənub yamacları sıldırımlı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Qarakəmər sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.

## Həmçinin bax
* Abdal (dağ)
* Cuğağıl dağı
* Bəzəkli dağı
* Bağırsaq dağı

## İstinadlar
Natiq Səhrətov

**Natiq Zakir oğlu Səhrətov** () — Azərbaycan Birinci Liqası təmsilçilərindən olan Turan Tovuz klubunda qapıçı kimi çıxış etmiş peşəkar azərbaycanlı futbolçu.

## Bioqrafiyası
Natiq Səhrətov 1990-cı ildə Tovuz şəhərində keçmiş futbolçu Tural Səhrətovun ailəsində anadan olmuşdur. O, doğma şəhərinun futbol məktəbinin yetirməsidir.

## Klub karyerası
Natiq Səhrətov öz peşəkar futbolçu karyerasına 2010-cu ildə Azərbaycan Birinci Liqası təmsilçilərindən olan Turan Tovuz klubunda start vermişdir. O, klub daxilində № 27 forma ilə çıxış etmişdir.

O, Turan klubu ilə Azərbaycan Premyer Liqasında debütünü 12 may 2011-ci ildə Zaqatalanın Simurq klubuna qarşı oyunda etmişdir.

### Çempionat
Mövzümlər üzrə Azərbaycan çempionatında statistikası aşağıdakı kimidir:

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Профиль игрока на сайте ПФЛ — Профессиональной Футбольной Лиги Азербайджана 
* 

## Tarixçə
* Профиль игрока на soccerway.com 
* "TURAN"DA YENİ QAPIÇI 
* ФК "Туран" заявил на сезон 24 футболиста
* Natig Sahratov on footballdatabase.eu
Münhbalaoğlu

**Münhbalaoğlu** — Şərur rayonu ərazisində, Dərələyəz silsiləsinin şimal-qərb istiqamətli Saraybulaq qolunun suayırıcısındakı Yağargədik yüksəkliyindən (2049,8 m) cənub-qərbə ayrılan Ardıc şaxəsinin qurtaracağında dağ (hünd. 1429,7 m). Arpaçayın sağ sahilində, Aşağı Yaycı kəndindən 1,2 km şimal-qərbdədir. Üst Permin Murqab regiomərtəbəsinin yuxarı hissəsinə aid Şahbulaq lay dəstəsinin əhəngdaşılarından təşkil olunmuş şimal-şərq yamacı sıldırımlı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin şimal-qərb hissəsində izlənilən Münhbalaoğlu-Qabaqdağ sinklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Yamaclarından müxtəlif istiqamətli fay, fay-yerdəyişmə və əks-fay qırılmaları keçir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nil deltası

225px|thumb|Nil deltası
**Nil delası** — Dünyanın ən böyük deltalarından biri olaraq, Aralıq dənizi sahili boyunca 240 km məsafədə uzanır. Delta qərbdə İsgəndəriyyədən başlayaraq şərqdə Port-Səidə qədər uzanır. Delta əvvəllər mövcud olmuş buxtanın yerində əmələ gəlmişdir. Nil deltasının sahəsi 24 min km²-dir.

Qahirədən bir qədər aralıda, çayın mənsəbindən 160 km cənubda Nil qollara ayrılır. Nilin mənsəbini yunanlar "Delta" adlandırmışlar. Onlar deltanı "Δ" hərfinə bənzətmişlər. Bundan sonra dünyada olan bütün bu növ çay mənsəbləri delta adlandırılır. 

Misirin 80 milyonluq əhalisinin yarıya qədəri Nil deltasında cəmləşmişdir. Deltada yerləşən iri şəhərləri çıxmaq şərti ilə hər km² 1000 nəfər düşür. Təkcə İsgəndəriyyədə 4 milyon insan yaşayır. Deltada İsgəndəriyyədən başqa Şubra-əl-Heyma, Port-Səid, Əl-Mahalla-əl-Kubra, Əl-Mansura, Tanta və Zakazik.

Qədimdən deltanın qara torpaqları böyük miqdarda məhsul yetişdirilməsinə imkan verirdi.
## İstinadlar

## Mənbə
* Nile Delta flooded savanna. Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.
Bəxtiyar Həsənalızadə

**Bəxtiyar Bəyqulu oğlu Həsənalızadə** () — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Sumqayıt klubunda müdafiəçi kimi çıxış etmiş peşəkar Azərbaycanlı futbolçu.

## Klub karyerası
Bəxtiyar Həsənalızadə Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Sumqayıt klubunun akadeniyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, 2011-ci ildən 92 nömrəli forma altında bu klubda çıxış edir.

Bəxtiyar öz peşəkar futbolçu karyerasına klubun əvəzedicilər dəstəsində start vermişdir. 2012-ci ilin iyun ayından Bəxtiyar Sumqayıt klubunun əsas yığmasına mübarizə aparır. O, klub ilə iki illik müqavilə imzalamışdır.

### Çempionat

### Kubok
Bəxtiyar Sumqayıt klubu ilə Azərbaycan Kubokunda bir oyunda iştirak etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Состав ФК "Сумгаит" на официальном сайте клуба 
* Профиль игрока на сайте ПФЛ — Профессиональной Футбольной Лиги Азербайджана
*
Covanni Colitti

**Colitti Covanni** (; ) — İtaliya dövlət və siyasi xadimi.

## Həyatı
Turin Universitetində hüquq təhsili (1860) almışdır. 1862-ci ildən Ədliyyə nazirliyində, sonra Maliyyə nazirliyində məmur olmuşdur. 1873-cü ildən baş maliyyə müfəttişi, 1877-ci ildən xəzinədarlıq katibi idi. 1882-ci ildə Liberal partiyasından parlamentə deputat seçilmiş, dövlət müşaviri təyin edilmişdi. Dəfələrlə nazirlər kabinetlərinin tərkibinə daxil olmuş (1889–90-cı illərdə maliyyə naziri, 1901–03-cü illərdə daxili işlər naziri), baş nazir vəzifəsini tutmuşdur (1892, may –  1893, noyabr; 1903, noyabr – 1905, mart; 1906, may – 1909, dekabr; 1911, mart – 1914, mart; 1920, iyun – 1921, iyun). Covanni İtaliyanın dövlət siyasətinə böyük təsir göstərmişdir. İtaliya tarixinin 1880-cı il lərin sonundan 1920-ci illərin əvvəllərinə qədər olan dövrü İtaliya liberalizminin "qızıl əsri" hesab olunur və Covanni dövrü (*eta giolittiana*) adlandırılır. Covanninin baş nazir olduğu dövrdə İtaliyada liberal islahatlar keçirildi: dövlət sığortası tətbiq edildi, fəhlələrin həmkarlar ittifaqları yaratmaq və tətil keçirtmək hüquqları tanındı, əhalinin seçki hüququ genişləndirildi (1912-ci il islahatı nəticəsində seçicilərin sayı 2903 min nəfərdən 8443 min nəfərə qədər artdı).

## Fəaliyyəti

Covanni əvvəlcə sosialistlərlə əməkdaşlığı  genişləndirməyə çalışırdı. 1903-cü ildə onların lideri F. Turatiyə hökumətə daxil olmağı təklif etdi. Lakin sonrakı illərdə Covanni öz mövqeyini dəyişdi və sosialistlərin parlamentə seçilməsinin qarşısını almaq məqsədilə 1913-cü ildə "Colitti–Centiloni pak tının" bağlanmasına təşəbbüs göstərdi (*pakt [[Vatikan]]la [[İtaliya]] dövləti arasındakı münaqişənin aradan qaldırılmasına imkan yaratdı*). Covanninin dövründə İtaliya Şimali və Şərqi Afrikada fəal müstəmləkə siyasəti həyata keçirir, Osmanlı imperiyasına qarşı müharibə aparırdı. 1914–151915 illərdə "bitərəflər" cəbhəsinə başçılıq edən Covanni İtaliyanın Birinci Dünya müharibəsində iştirakına qarşı çıxış edirdi. 1920-ci ildə tətil hərəkatının yüksəlişi şəraitində həmkarlar ittifaqları ilə sənayeçilər konfederasiyası arasında danışıqlar aparılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi, bu da müəssisələrin fəhlələr tərəfindən tutulmasının qarşısını aldı. 1920–21-ci illərdə Covanni faşist partiyasından olan deputatların hökumətə daxil edilməsinə tərəfdar idi, 1924-cü ildə B. Mussoliniyə qarşı müxalifətə keçdi, 1928-ci ildə İtaliyada parlament rejiminin ləğv olunmasının əleyhinə çıxış etdi.  

## Həmçinin bax
* Vatikan

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Colitti Covanni
2017 Formula 1 mövsümü

**2017 ci il mövsümü** — Formula 1 üzrə 68-ci mövsüm.

## Komandalar
Şin təchizatçısı — 

### Komanda tərkiblərindəki dəyişikliklər
* Lens Stroll Williams komandasında Mercedes AMG komandasına keçmiş Valtteri Bottası əvəzlədi
* Stoffel Vandorn McLarendə Censon Battonu əvəzlədi
* Esteban Okon Manor Racing MRT komandasını tərk edərək Force Indiada Niko Hülkenberqi əvəzlədi.
* Niko Hülkenberq Force Indianı tərk edib Renault komandasına qoşuldu
* Kevin Maqnussen Renault komandasını tərk edib Haas komandasına qoşuldu
* Cari dünya çempionu Niko Rosberq karyerasını sonlandırdı
* Paskal Verləyn Manor Racing MRT komandasını tərk edərək Sauber komandasının pilotu oldu.
* Valtteri Bottas Williams komandasını tərk edib Mercedes komandasına qoşuldu.
* Esteban Qutierez və Felipe Nasr heç bir komandada vakansiya tapmadıqları üçün 2017 mövsümündə iştirak etmirlər.

### Komandalarda dəyişikliklər
* Toro Rosso yenidən Renault mühərriklərinin istifadəsinə qayıtdı
* Sauber 2016 Ferrari mühərriklərinə keçdi
* Manor Racing MRT maliyyə problemlərinə görə çempionatı tərk etdi

### Təqvimdəki dəyişikliklər
* Almaniya Qran Prisi Nürburgringin maliyyə çətinliklərinə görə təqvimdən çıxarıldı
* Bakı Şəhər Halqasında keçirilən Qran Prinin adı dəyişilərək Azərbaycan Qran Prisi oldu

## Test yürüşləri

## Mövsümün təqvimi

## Qran Prilərin nəticələri
Maudo Jarjue

**Maudo Lamine Jarjue** (30 sentyabr 1997-ci ildə anadan olub) — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Səbail klubunda müdafiənin mərkəzi cinahında çıxış edən Qvineya-Bisaulu peşəkar futbolçu.

## Karyerası
Jarjua öz peşəkar karyerasında debütünü 6 avqust 2016-cı ildə *Jil Visente* klubu ilə LiqaProda *Varzim* klubuna qarşı oyunda etmişdir.

9 iyul 2017-ci ildə Jarjue Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Səbail klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*
*
*Stats and profile at LPFP 

## Həmçinin bax
You Know I'm No Good

"You Know I'm No Good", ingilis musiqiçi Emi Uaynhaus-un ikinci studio albomu Back to Black'in ikinci təklisidir (single-dır). Musiqi 2007-ci ilin yanvar ayında Birləşmiş Krallıq-da və İrlandiya-da, 2008-ci ilin fevral ayında isə ABŞ-də dərc olunmuşdur.
Stronger Than Me

"Stronger Than Me", ingilis musiqiçi və musiqi sözü yazarı Emi Uaynhaus-un Frank albomu üçün yazdığı ilk single-dır. Emi Uaynhaus və Salaam Remi tərəfindən yazılan musiqi, 6 oktyabr 2003-də
Birləşmiş Krallıq-da dərc olundu. İngiltərə 45-liklər listində 71-ci olan musiqi,Amy Winehouse-un kariyerindəki ən aşağı göstərici oldu. Musiqi buna baxmayaraq 2004-də Ən Yaxşı Müasir Musiqi Sözü və Musiqi bölməsində İvor Novello mükafatı qazanıb.

## İstinadlar
2017 Azərbaycan Qran prisi

**2017 Formula 1 Azərbaycan Qran-Prisi** ()

Beynəlxalq Avtomobil Federasiyasının (FIA) Vyanada baş tutmuş Baş Assambleyasında qərar verildikdən sonra 2016-cı ildə Azərbaycanda keçirilən Formula-1 üzrə Avropa Qran-Prisinin adı və tarixi dəyişdirilib. Mötəbər yarış bundan sonra Avropa deyil, Azərbaycan Qran-Prisi adlandırılıb. Azərbaycan Qran-Prisi 23–25 iyun 2017-ci il tarixlərində baş tutub. Yarış Bakı Şəhər Halqası motor yarışması dairəsində keçirilib . Azərbaycan Qran-Prisi Formula-1 dünya çempionatının yenə də 8-ci mərhələsində yer alıb. Yarışın tarixini bir həftə sonraya keçirilməsində əsas məqsəd ötən yay eyni tarixdə baş tutan 24 saatlıq "Le Man" yarışı ilə üst-üstə düşməsi olub. Azərbaycan Qran Prisinin promouteri və eyni zamanda yarışın keçirildiyi şəhər treki Bakı Şəhər Halqası (BŞH) adlanır.

## Azərbaycan Qran Prisinin rəsmi elçiləri
Azərbaycanın əməkdar artistləri Tünzalə Ağayeva və Murad Dadaşov, məşhur müğənni Miri Yusif, Formula 1 şərhçisi Rəhim Əliyev və Formula 3 pilotu Gülhüseyn Abdullayev Bakıda keçiriləcək sayca ikinci Qran Prini rəsmi elçi kimi təmsil edibler.

## Azərbaycan Qran Prisinin konsert proqramı
Dünyaca məşhur ulduzlar Tarkan ,Nikol Şerzinger , The Black Eyed Peas qrupu və Mariah Carey.

## Maraqlı faktlar
10 komandadan 9-u Bakıdan xal aparıb.Belə hadisə çox nadir hallarda baş verir. Son illərə , yalnız 2015-ci ildə Rusiya Qran Prisində doqquz müxtəlif komandanın sürücüləri ilk onluğa düşüblər. Bakıdan əliboş gedən yeganə komanda Renault oldub. Williams komandasının pilotu Ləns Stroll'un ilk podiumu. Lyuis Həmilton 66-cı poulunu qazanıb. Lyuis Həmilton karyerasında 65-ci poulunu qazanmaqla Ayrton Senna ilə bərabərləşmişdi. Bakıda isə onun poul sayında əfsanəvi braziliyalını üstələyib.

## Azərbaycan Qran-Prisi sıralanma turu

## Azərbaycan-2017 Birinci sərbəst yürüşlər

## Mühəndislər Kuboku

## Pirelli'nin Azərbaycan Qran Prisi üçün sürücülərin təkər seçimi

## 2017 Formula-1 Azərbaycan Qran-Prisi yarış cədvəli

## Mənbə
* Azərbaycan Qran Prisinin rəsmi elçiləri ictimaiyyətə təqdim ediliblər

## İstinadlar
Berber təqvimi

**Berber təqvimi** — Afrikanın şimal-qərbində istifadə edilən berberlərin istifadə etdiyi təqvimdir.

## İstinadlar