Puritan (heykəl)

**Puritan ** () — heykəltəraş Oqastes Sent-Qodens tərəfindən yaradılmış bürünc heykəl. ABŞ-nin Sprinqfild şəhərində yerləşir. Əsər o qədər məşhur olmuşdur ki, dünyanın 20-dən çox şəhəri, muzeyi, universiteti və şəxsi kolleksiyası üçün təkrar hazırlanmış, sonradan isə şəhərin rəsmi simvollarından birinə çevrilərək bələdiyyə bayrağında təsvir edilmişdir.

Heykəl əvvəlcə şəhərin Stirns meydanı üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin, 1899-cu ildən etibarən *"[[Sprinqfild muzeyləri|The Quadrangle]]"* yaxınlığında, *"Chestnut"* və *"State Street"* küçələrinin küncündə yerləşdirilmişdir.

## Tarixi

1881-ci ildə Massaçusets ştatının Sprinqfild şəhərindən olan dəmir yolu maqnatı və konqresmen Çester U. Çapin, məşhur heykəltəraş Oqastes Sent-Qodensə öz əcdadı — Sprinqfild şəhərinin ilk sakinlərindən biri olan Deakon Samuel Çapinin (1595–1675) bürünc heykəlini yaratmağı sifariş etmişdir. Həmin dövrdə Sprinqfild ABŞ-nin ən innovativ sənaye və istehsal mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, ölkənin ən varlı şəhərlərindən biri idi.

Heykəl Filadelfiyada yerləşən *Bureau Brothers Foundry* tökmə zavodunda hazırlanmışdır. O, 24 noyabr 1887-ci ildə — Şükran Günü — *"Bridge"* və *"Worthington"* küçələri arasında yerləşən Stirns meydanında təqdim edilmişdir. Layihə məşhur memarlıq firması McKim, Mead & Whiteın nümayəndəsi Stenford Uayt ilə heykəltəraş Sent-Qodensin əməkdaşlığı nəticəsində həyata keçirilmişdir.

Heykəl kompozisiyanı zənginləşdirmək üçün çoxsaylı landşaft elementləri ilə işlənmişdir. 1899-cu ildə heykəl *"Chestnut"* və *"State Street"* küçələrinin küncündə yerləşən Merrik-Parka, köhnə şəhər kitabxanasının yanına köçürülmüşdür; bu məkan sonradan Sprinqfildin Quadrangle mədəniyyət kompleksinin bir hissəsinə çevrilmiş və bu günə qədər orada qalmaqdadır. Bu köçürülmə müəlliflərin istəyinə zidd idi, lakin *"The Republican"* qəzetinin bir müəllifi 1886-cı ildə qeyd etmişdir ki, *“heykəlin şəhər kitabxanasının ərazisində yerləşdirilməsi əksinə, sənətkarın niyyətini ən yaxşı şəkildə nümayiş etdirəcəkdir.”*

1983-cü ildə Şəhər Şurasının üzvü Mary Hurley heykəlin yenidən Stirns meydanındakı ilkin yerinə qaytarılması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Bu təşəbbüs qismən həmin ərazidə *Tısbağa fəvvarəsi* () və digər elementlərin bərpası ilə əlaqəli idi, lakin kifayət qədər dəstək qazanmadı. Həmin dövrdə merliyə namizəd olan Riçard Nil  və Deakon Çapinin nəsli bu köçürülməyə qarşı çıxaraq bildirmişlər ki, heykəl artıq *Quadrangle* muzey kompleksinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir və əvvəlki köçürülmə onu Stirns meydanında qaldığı qısa müddətdə vandalizmdən qorumuşdur.

Bu gün heykəl 1912-ci ildə tikilmiş Sprinqfild Şəhər Kitabxanasının yanında yerləşir. Postament üzərində aşağıdakı yazı həkk olunmuşdur:

1595 Anno Domini 1675
Deacon Samuel Chapin
Springfield şəhərinin qurucularından biri

## Bənzərliyi

Heykəlin hazırlanması üçün Deakon Samuel Çapinin heç bir orijinal portreti mövcud deyildi. Sent-Qodensin Milli Tarix Parkının məlumatında bildirir ki, fiqur heykəltəraşın öz sözlərinə əsasən onun nəslindən olan Çester U. Çapinin obrazı əsasında modelləşdirilmişdir. Bununla belə, dövrün mənbələrində üz cizgilərinin *“heç bir konkret Çapin portreti deyil, heykəltəraşın düşüncəsində formalaşmış ailə tipinin ümumiləşdirilmiş obrazı”* olduğu qeyd edilir.

2014-cü ildə Çikopi şəhərinin tarixçisi Stiven Cendrisik fiqurun əslində gizli şəkildə radikal abolisionist Con Braunun portreti ola biləcəyi barədə fərziyyə irəli sürmüşdür. Braun həmçinin Deakon Çapinin birbaşa nəslindən idi və ciddi Kalvinist idi.  O, ABŞ-da vətəndaş müharibəsinə aparan Şimal–Cənub gərginliyi dövründə mühüm fiqur olmuş, məhz Sprinqfilddə Frederik Duqlas və Harriet Tabmen ilə birlikdə gizli qaçış şəbəkəsi — yeraltı *“Subterranean Pass Way”* hərəkatını təşkil etmişdir.

Çester Çapinin iş ortağı İtan S. Çapinə məxsus Massasoit Hotel qaçan qullar üçün sığınacaq rolunu oynayırdı və Braunun 1840-cı illərdə şəhərə köçməzdən əvvəl qaldığı yerlərdən biri idi. Çester Çapin özü isə Vətəndaş müharibəsi dövründə Müharibə demokratı olmuş və 10-cu alayın geyimlərini maliyyələşdirmişdir.. 

Tarixçi Devid S. Reynolds *“John Brown, Abolitionist”* (2005) əsərində Braunu *“[[Puritanlar|Puritan]]”* adlandırır; o, tez-tez Conatan Edvards və Oliver Cromvel kimi fiqurlardan ilham alırdı.  Puritan dünyagörüşü abolisionist hərəkatına güclü təsir göstərmiş və Cənubun dini liderləri tərəfindən üsyankar fərdiyyətçiliyi səbəbilə tənqid olunmuşdur. Müharibə əleyhdarı konqresmen Semuel S. Koks belə hesab edirdi ki, *“abolisionizm puritanizmin törəməsidir və bu, köləlik məsələsinə aid mənəvi elementləri siyasətə gətirmişdir.”*

Oqastes Sent-Qodens isə xüsusilə ABŞ Vətəndaş müharibəsinə həsr olunmuş memorial əsərləri ilə tanınır. Onun ən məşhur işlərindən biri Boston-Kommonda yerləşən və ilk afroamerikalı birlik alayı olan 54-cü Massaçusets piyada alayına həsr edilmiş Robert Quld Şou Memorialıdır. Bu abidənin açılışı zamanı səsləndirilən *“[[John Brown’s Body]]”* marşı heykəltəraşa 30 il əvvəl Nyu-İngland əsgərlərinin onun emalatxanasının qarşısından keçərkən eyni mahnını oxuduqları emosional anı xatırlatmışdır.

## Tanınması

Heykəl o qədər məşhur olmuşdur ki, Oqastes Sent-Qodens bunu kommersiya imkanı kimi dəyərləndirərək *“The Puritan”* adı ilə daha kiçik ölçülü variantlarını hazırlamağa başlamışdır. Bu gün dünyada muzeylərdə, incəsənət qalereyalarında, universitetlərdə və şəxsi kolleksiyalarda bu heykəlin 25-dən çox bir qədər dəyişdirilmiş nüsxəsi mövcuddur.

Onun ən məşhur nümunələri Boston Təsviri Sənət Muzeyində, Nyu-Yorkdakı Metropolitan İncəsənət Muzeyi və Smitson Amerika İncəsənəti Muzeyində nümayiş etdirilir. Heykəl həmçinin reklamda geniş istifadə olunan motivə çevrilmiş və Nty-York Yeni İngiltərə Cəmiyyəti təşkilatının simvollarından biri olmuşdur.

Pensilvaniya Yeni İngiltərə Cəmiyyəti heykəlin bir nüsxəsini sifariş etmiş, lakin fiqurun geyimi və üz cizgilərində müəyyən dəyişikliklər etmişdir:

*“Orijinal heykəldəki baş üçün model kimi cənab Çapinin öz başını istifadə etdim, çünki onun birbaşa əcdadı olan diakonla müəyyən ailə oxşarlığının mövcud olduğunu düşündüm. Lakin cənab Çapinin üzü daha çox yumru və qallik xüsusiyyətli idi, buna görə [[Filadelfiya]] üçün hazırlanan variantda cizgiləri tamamilə dəyişdirdim, onlara daha uzun, Yeni İngiltərə tipli forma verdim, eyni zamanda plaşın qırışlarını, ayaqları, sol əli və [[İncil]] kitabını da bir çox cəhətdən yenidən işlədim.”* Bu nüsxə *“Zəvvar”* () adlandırılmış və əvvəlcə Şəhər Meriyasının Cənub meydanında yerləşdirilmiş, daha sonra isə 1920-ci ildə indiki yeri olan Feyirmont-Parka köçürülmüşdür.

Numizmat və sənət tarixçisi Kornelius Vermeul ABŞ sikkələri və medalları haqqında əsərində qeyd etmişdir ki, *“The Puritan”* heykəli amerikalı heykəltəraş Sayrus E. Dallinin 1920–1921-ci illərə aid Pilgrim Tercentenary yarımdollarının üz tərəfində təsvir olunan Qubernator Uilyam  Bredford portretinin yaradılmasına təsir etmiş ola bilər. Heykəldə olduğu kimi, sikkənin üz tərəfində də sol qolunun altında İncil tutan tipik puritan fiquru təsvir edilmişdir.

## Populyar mədəniyyətdə

* Heykəl, *"[[Piter Praudun reinkarnasiyası]]"* (1975) adlı mistik dram filminin süjetində mühüm rol oynayır; film, Cey Li Tompson tərəfindən çəkilmişdir. Filmdə Kaliforniyada yaşayan professor doktor Piter Proud keçmiş həyatına aid Massaçusetsdəki bir şəhərlə bağlı görüntülərlə təqib olunur və bu görüntülərdə xüsusilə *“The Puritan”* heykəli və Cənub Konqreqasiya Kilsəsi ön plana çıxır.
* Heykəlin təsviri 1923-cü ildə qəbul edilmiş Sprinqfild şəhərinin bayrağının mərkəzində yerləşdirilmişdir.
* Həmçinin heykəl *"The Book Of Bill"* əsərində, *“Witchcraft”* adlı fəsildə də xatırlanır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Bach, Penny Balkin. *Public Art in Philadelphia* Temple University Press, 1992.  Philadelphia PA.
* Burt, Henry M. *The First Century of the History of Springfield: the Official Records from 1636 to 1736, with an Historical Review and a Biographical Mention of the Founders, Volume I*  Henry M. Burt, 1898. Springfield MA. full text online
* Dryfhout, John H. *The Work of Augustus Saint-Gaudens* University Press of New England, 1982. Lebanon NH.
* Metropolitan Museum of Art, The. "Heilbrunn Timeline of Art History". Metropolitan Museum of Art, 2000. New York NY.
* Tolles, Thayer. "Augustus Saint-Gaudens in The Metropolitan Museum of Art". *The Metropolitan Museum of Art Bulletin*, v. 66, no. 4 (Spring, 2009).  New York NY.

## Xarici keçidlər

* Metropolitan Museum of Art Discussion of the sculpture's history.
*''Augustus Saint-Gaudens, Master Sculptor'', exhibition catalog fully online as PDF from The Metropolitan Museum of Art, which contains material on The Puritan