Fyodor Litke

**Fyodor Pavloviç Litkе** () — rus səyyahı, tədqiqatçısı.

## Həyatı
F. R. Litke Peterburqda çinovnik ailəsində anadan olmuşdur. Yaşından valideynlərini itirmiş əmisinin yanında
ağır həyat tərzi keçirməklə böyüyən rus coğrafiyaşünasıdır. Əmisinin yanındakı ağır həyat tərzinin Litke belə xatırlayır:

"Acından ölməyə qoymamaq üçün küçədən götürülən uşaq kimi baxırdılar, uşaqlıq dövrümdən xoşagələn heç bir xatirə qalmadı."

1812-ci ildə 15 yaşında ikən donanmanda xidmət etməyə başlayır. 1817–1819-cu illərdə V. M. Qolovninin rəhbərliyi
altında "Kamçatka" gəmisində dünya səyahətində iştirak edir.
1821–1824-cü illərdə Yeni Torpağın öyrənilməsi üçün təşkil
olunmş ekspedisiyanın rəisi olmuşdur. Dörd dəfə bu torpağa
ekspedisiya təşkil etməklə əldə olunmuş faktiki materiallara
əsaslanmaqla "Şimal Buzlu okeanına dörd dəfə səyahət"
əsərini yazır. Bu kitab onun şöhrətlənməsində böyük əhəmiyyət
kəsb edir.

Qolovinin təklifi ilə Yeni Torpaq ekspedisiyasına
rəhbərlik edən Fyodor Pavloviç Litke adanın sahil xətlərinin
dəqiqliklə öyrənilməsini və xəritəyə köçürülməsini qarşıya bir
məqsəd kimi qoymuşdur. Səyahətin birinci ili dənizçilər
Arktika şəraitində tədqiqat aparma üsulları ilə tnış olurlar.
Növbəti ilin yayında Kola yarımadasında Murmansk sahillərini
öyrənməklə Yeni torpağa doğru üzürlər. 1822-ci ildə adanın
qərb sahilləri böyük bir məsafədə öyrənildi və xəritəyə
köçürüldü. Daha sonra qərb sahillərin bütövlükdə xəritəyə
köçürülməsinə nail olur. Matoçkin Şar boğazını tədqiq
etdikdən sonra Kara darvazasına enən gəmi 4,5 dərinliyə malik
olan sahədə dalğaların təsirindən qayalara çırpılaraq bərk
zədələnir. Lakin gəminin möhkəmliyi və Litkenin bacarığı
heyəti xilas edir. 1824-cü ildə səyyah dördüncü dəfə Yeni
Torpağa üzməklə Kara dənizinə daxil olaraq adanın şərq
sahillərini öyrənməyi qarşısına məqsəd qoyur. Iri buzlarlaqarşılaşan dənizçilər qarşıya qoyulan məqsədə nail olmadan
geri qayıtmalı olurlar.

Qütb ekspedisiyasından sonra F. T. Litke dünya
səyahətinə çıxmaq təklifi alır. Yola çıxan iki gəmidən birinin
rəhbərliyi ona tapşırılır. Ekspedisiyanın məqsədi Aleet
adalarını və Berinq boğazından Kamçatkaya qədər Asiya
sahillərini tədqiq etmək idi. Ekspedisiya 20 avqust 1826-cı ildə
Kronştaddan yola düşür. Gəmilər Kopenhagen, Portsmut, Rio-
de-Janeyro və Argentina sahillərində olmaqla Horn burnunu
keçərək Sakit okeana daxil olur. Şimal istiqamətdə üzməklə
"Rus Amerikası"nın sahil xətlərini, Çukot, Kamçatka
sahillərini tədqiq etmiş, Mərcan adalarında 12 əlavə ada aşkar
etmişlər. Geri Hind okeanı, Ümid burnundan keçməklə
Atlantik okeanı istiqamətində üzməklə 25 avqust 1829-cu ildə Kronştadda ekspedisiya başa çatır. Səyahətin
nəticələri əsasında Litke "Senyavin" hərbi gəmisində dünya
səyahəti" əsərini yazır. Çukot yarımadasında Dejnyov
burnundan Anadır körfəzinə qədər sahil xətlərin tədqiqi,
hidroloji, meteoroloji müşahidələrin, geoologiya, mineoroloji,
botanika, zoologiya, etnoqrafiya sahələrindəki elmi-tədqiqat
işlərinin nəticələri Litkenin Elmlər Akademiyası üzvlüyünə
namizəd seçilməsinə səbəb olur.

F. R. Litke Rusiya coğrafiya cəmiyyətinin ilk yaradıcılarından biri olmuş və 1845-ci ildən yaradılmış cəmiyyətin rəhbəri olmuşdur. О, 1864-cü ildən ömrünün sonuna qədər Peterburq Elmlər Akademiyasının prezidenti olmuşdur.

## Mənbə
* *[[Веселаго, Феодосий Фёдорович|Веселаго Ф. Ф.]]* Воспоминание об ученых заслугах члена учредителя Императорского Русского географического общества графа Ф. П. Литке. — СПб., 1883. — 12 с.
* *Безобразов В. П.* Граф Ф. П. Литке. — СПб., 1888. — Т. I: 1797–1832. — 239 с.
* *[[Врангель, Фердинанд Фердинандович|Врангель Ф. Ф.]]* Граф Ф. П. Литке (1797–1882) // Изв. ИРГО. — 1897. — Т.33. — С.331–346.
* *Орлов Б. П.* Федор Петрович Литке: Его жизнь и деятельность // Литке Ф. П. Четырёхкратное путешествие в Северный Ледовитый океан на военном бриге "Новая Земля". — М.-Л., 1948. — С. 6–25.
* *Марич М.* Жизнь и плавания флота капитан-лейтенанта Федора Литке / Изд. Главсевморпути — М.-Л., 1949. — 280 с.
* *[[Антонов, Александр Ефимович|Антонов А. Е.]]* Ф. П. Литке. — М.: Географгиз, 1955. — 40 с. — (Замечательные географы и путешественники). — 50 000 экз.
* *Алексеев А. И.* Ф. П. Литке. — М., 1970. — 278 с.
* *Русева Л.* Феномен Литке // "Смена". 2004. № 4.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* С благодарностью, что были…