Pegasus (casus proqramı)

**Pegasus** — İsrailin kiber-silah şirkəti NSO Group tərəfindən hazırlanmış və iOS və Android ilə işləyən mobil telefonlara gizlicə və uzaqdan quraşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş casus proqram. NSO Group Pegasus-u cinayət və terrorizmlə mübarizə məhsulu kimi bazara çıxarsa da, dünyadakı müxtəlif hökumətlər jurnalistləri, vəkilləri, siyasi dissidentləri və insan haqları müdafiəçilərini izləmək üçün casus proqramdan istifadə edib.

2023-cü ilin mart ayında Pegasus operatorları sıfır klik eksploytundan istifadə edərək 16.0.3 versiyası vasitəsilə digər iOS versiyalarında casus proqramını uzaqdan quraşdıra bildilər. Pegasusun imkanları proqram yeniləmələrinə görə zamanla dəyişə bilsə də, ümumi olaraq mətn mesajlarını oxumaq, zəngləri izləmək, parolları toplamaq, məkanı izləmək, hədəf cihazın mikrofon və kamerasına daxil olmaq və proqramlardan məlumat toplamaq qabiliyyətinə malikdir. Proqram qədim yunan mifologiyasının qanadlı atı Peqasusun adını daşıyır.

Kiber-nəzarət təşkilatı Citizen Lab və Lookout Security 2016-cı ilin avqustunda bir insan haqları müdafiəçisinin iPhone-nundakı uğursuz casusluq cəhdi zamanı casus proqramını aşkar etdikdən sonra Pegasus-un ilk ictimai texniki analizini dərc etdi. Sonradan Amnesty International, Citizen Lab və digərləri tərəfindən yayımlanan Pegasus haqqındakı araşdırmalar, ən çox 2021-ci ilin iyul ayında Pegasus müştəriləri tərəfindən hədəf alınmaq üçün seçilmiş 50.000 telefon nömrəsinin sızdırılmış siyahısına əsaslanan Pegasus Project araşdırmasının yayımlanması ilə medianın diqqətini çəkdi.
## Zəmin
NSO Group 2011-ci ildə Pegasus casus proqramının ilk iterasiyasını hazırlayıb. Şirkət bildirir ki, o "hökumətləri terror və cinayətlə mübarizə aparmağa kömək edən texnologiya ilə təmin edir". NSO Group, müştərilərin məhsullarını yalnız cinayət və milli təhlükəsizlik araşdırmaları üçün istifadə etmələrini tələb edən müqavilələrin müvafiq bölmələrini yayımladı və insan hüquqlarına sənayedə lider yanaşmaya malik olduğunu bildirdi.
### Aşkar olunması
Pegasus-un iOS eksploytu ilk dəfə 2016-cı ilin avqustunda aşkar edilib. Ərəb hüquq müdafiəçisi Əhməd Mansura, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin həbsxanalarında baş verən işgəncələrlə bağlı "sirlər" vəd edən mətn mesajı və mesajın altında link göndərilib. Mansur həmin linki Toronto Universitetinin Citizen Lab təşkilatına göndərib. Təşkilat Lookout ilə birlikdə apardığı araşdırma nəticəsində müəyyən edib ki, əgər Mansur həmin linkə klikləsəydi, telefonu sındırılacaq və sosial mühəndislik formasında casus proqram yerləşdiriləcəkdi.

Citizen Lab və Lookout, linkin iOS-da əvvəllər naməlum olan üç sıfır-gün boşluğunu eksployt etmək üçün proqram yüklədiyini aşkar etdi. Araşdırmaya görə, proqram zərərli URL açıldıqda iPhone-u jailbreak edə bilər. Proqram özünü quraşdırır və hədəflənmiş iPhone-ların bütün kommunikasiyalarını və koordinatlarını toplayır. Proqram həmçinin Wi-Fi parollarını toplaya bilər. Tədqiqatçılar qeyd etdilər ki, proqramın kodu sızdırılmış marketinq materiallarında NSO Group-un "Pegasus" adlı məhsuluna istinad edir. Pegasus daha əvvəl Hacking Team-in proqram təminatının 2015-ci ildə Panama hökumətinə verildiyini göstərən qeydlərin sızması ilə ortaya çıxmışdı. Citizen Lab və Lookout,  Apple-ın təhlükəsizlik qrupunu xəbərdar etdi və qrup on gün ərzində boşluqları aradan qaldırdı və iOS üçün yeni versiya buraxdı. Altı gün sonra macOS üçün yamaq buraxıldı. Lookout bir blog yazısında problemin nə qədər geniş yayılmasını "kod daxilindəki bəzi göstəricilərə əsaslanaraq, bu casus proqram təminatının xeyli müddətdir mövcud olduğuna inanırıq" deyərək izah etdi və kodun "iOS 7-ə qədər bütün dəyərlərə malik nüvənin xəritələşdirilməsi cədvəli" əlamətləri göstərdiyinə diqqət çəkdi. The New York Times və The Times of Israel qəzetlərinin hər ikisi BƏƏ-nin bu casus proqramdan hələ 2013-cü ildə istifadə etdiyini bildirdilər. O, Panamada keçmiş prezident Rikardo Martinelli tərəfindən 2012-ci ildən 2014-cü ilə qədər istifadə edilib və onun istifadəsi üçün Milli Təhlükəsizlik Şurası yaradılıb.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Telefona yazılan casus proqramı necə işləyir, necə izləyir?
* Azərbaycanda Pegasus casus proqramı qalmaqalına reaksiya: "Bir anlıq şok oldum", "Bu, bir anekdotdur, gülüncdür"
* Pegasus casus proqramı dünya boyu jurnalistlərin hökumətlər tərəfindən izlənilməsi üçün istifadə edilib
* Life in Azerbaijan’s Digital Autocracy: ‘They Want to be in Control of Everything’