open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiksi

**Tiksi** () — Saxa Respublikasının Bulun ulusunun mərkəzi olan, şəhər tipli qəsəbə. Rusiyanın ən ucqar şimal ərazisində yerləşən dördüncü yaşayış mənyəqəsidir (Dikson, Xatanqa, Dikson).

## Coğrafiya

Şəhər qütb en dairəsi daxilində, Lena deltası yaxınlığında, Laptevlər dənizinin Tiksi buxtasında yerləşir.

## Tarixi
Şimal dəniz yolu üzərində dayanacaq məntəqəsi kimi 1933-ci ildə əsası qoyulmuşdur. Bir il öncə isə Tiksinin yaxınlığında 1932-ci ildə Qütb stansiyası istifdəyə veilmişdir. 1957-ci ildə Qütb qeokosmofizik abservatoriya istifadəyə verilir.

1939-ci ildə yaşayış məntəqəsinə şəhər tipli qəsəbə statusu verilir.

1941—1944-ci illərdə burada SSRİ-nin daxili konvoy məntəqəsi rolunu oynayırdı. Halbu ki, bu ərəfələr ərazidə almanların sualtıqayıqları və torpedo katerləri yerləşirdi (gizli baza).

## Nəqliyyat
;Gəmiçilik

Gəmiçilik üçün cəmi 3 aydan az müddətdə yararlı olur. Rusiyanın uzaq şimal ərazisində əsas limanlarındandır.

; Aviyasiya

Tiksidə federal əhəmiyyətli aeroport fəaliyyət göstərir ( 1 oktyabr 2012 ildən 16 aprel 2013 ilə qədər aeroport bağlanır. 16 aprel 2013 ildə dövlət daxili reyslər bərpa ediləcək).

## Şəhərin seçilmiş abidələri
* Tipoqrafiya.
* Muzey:
** Arktikanın təsvir edilmiş incəsənət və mədəniyyəti,
** Təbiət qoruğu «Ust-Lena».
* Spasa Nerukotvor məbədi (2006 ildə inşa edilib.)

## İqlimi
Şəhər qütb dairəsi daxilində yerləşir. İqlimi sərtdir. Şaxtanı isə dəniz müəyyən qədər yumşaldır. Yanvar ayının orta temperaturu −37.3°S, iyul və avqust aylarında isə +2.9°, +7.7° S təşkil edir. Artıq sentyabr ayında qış başlayır. Qışın sonu iyunun ikinci yarısına təsadüf edir. İlk boyu şaxta  müşahidə edilir. Yayda bəzən tempertur qısa müddət ərzində -25°S olur.

Fevral 2013 ildə Tiksidə -49.5°S temperatur müşhidə edilmişdir. Burada 99 sm hündürlüyündə qar müşahidə edilir. Qütb gecələri 67 gün ( 19 noyabrdan  24 yanvar), qütb gündüzləri 86 gün (10 may).

## İstinadlar

## Mənbə
* Tiksinin qeyri-rəsmi saytı 
* Tiksinin şəkilləri
Sellik manevri

**Sellik manevri**, **Sellik təzyiqi** () Qırtlağın üzüyəbənzər qığırdağa barmaqla təzyiq edib, qida borusunun mənfəzini qapamaqla mümkün aspirasiyanın (mədə möhtəviyyatının geriyə axmasının) qarşısını almaq üçün tətbiq edilən bir cəhddir. Bu manevr adətən təcili cərrahi əməliyyatlar zamanı, ümumi narkoz üçün traxeyanın intubasiyasında mədəsi boş olmayan pasientlərə tətbiq edilir. Manevr ilk dəfə 1961 ci ildə Britaniya anestezioloqu Brayn Artur Sellik () tərəfində tətbiq edildiyinə görə onun adına müvafiq "Sellik manevri" adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Kormak-Leheyn təsnifat sistemi
* Mallampati təsnifatı
* Traxeyanın intubasiyası

## İstinadlar
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti

**Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti** () — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Əbu-Dabi əmirliyinin Əl-Ayn şəhərində, Büreym vahəsində yerləşən dövlət ali təhsil müəssisəsi. Bu ali təhsil müəssisəsi ölkənin ən aparıcı tədris və tədqiqat müəssisəsi hesab olunur. Ölkəsinin Zayed Universiteti və Ali Texnologiya Kollecləri ilə birlikdə 3 dövlət ali təhsil müəssisəsindən biridir.

## Tarixi
Ölkənin təhsil sistemində mühüm rola malik olan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universitetinin əsası 1976-cı ildə qoyulmuşdur.

## Fəaliyyəti
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti 9 kollecdən ibarətdir:
*Biznes və İqtisadiyyat Kolleci;
*Təhsil Kolleci;
*Mühəndislik Kolleci;
*Qida və Kənd Təsərrüfatı Kolleci;
*Humanitar və Sosial Elmlər Kolleci;
*İnformasiya Texnologiyaları Kolleci;
*Hüquq Kolleci;
*Tibb və Sağlamlıq Elmləri Kolleci;
*Elm Kolleci.

Universitetdə 70 proqram üzrə bakalavr təhsili verilir.

Təhsil müəssisəsinin pedaqoji heyətinin tərkibinə 700 nəfərdən çox işçi daxildir.

Universitetin akademik proqramları işəgötürənlərlə əməkdaşlıq sahəsində xeyli inkişaf etmişdir. Belə ki, bu ali məktəbin məzunlarına ölkədə yüksək tələbat vardır.

## Qadınlar üçün xüsusi bölmə
Ölkənin digər ali məktəblərindən fərqli olaraq burada qadınlar üçün xüsusi bölmə fəaliyyət göstərir. Bu bölmədə də bütün fakültələr təmsil olunmuşdur. Mühazirələri eyni professor-müəllim heyəti aparır, qızlar onlar üçün ayrılmış xüsusi günlərdə eyni laboratoriyalardan və kitabxanalardan istifadə edirlər. Bu bölmənin tələbələri idman klublarına getmir. Bunun əvəzində isə onlar qadına ailə həyatında lazım ola biləcək peşələrə yiyələnirlər. Universitetdə demək olar ki, körfəzin ölkələrinin hamısından gələn qızlar oxuyur.

## Kitabxanası
Universitetin zəngin və müasir kitabxana fondu var. Onun kitabxana şəbəkəsinə Əsas Kitabxana və Milli Tibbi Kitabxana daxildir.

## Reytinqi
2011-2012-ci tədris ilinin yekununa əsasən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti QS World University Rankings tərəfindən tərtib edilmiş "Dünyanın 50 gənc universitetinin reytinq cədvəli"ndə 48-ci pillədə olmuşdur.

## Tanınmış məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
* Mənsur bin Zayed əl-Nəhyan, Baş nazir müavini və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri prezidentinin işlər naziri;
* Saif bin Zayed əl-Nəhyan, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin daxili işlər naziri;
* Abdullah bin Zayed əl-Nəhyan, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin xarici daxili işlər naziri;
* Hamdan bin Mübarak əl-Nəhyan, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ali təhsil daxili işlər naziri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Belu-Orizonti

**Belu-Orizonti** () — Braziliyanın cənub-şərqində şəhər. Minas-Jerays ştatının paytaxtı.

## İstinadlar
Zayed Universiteti

**Zayed Universiteti** () — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Əbu-Dabi əmirliyinin Əbu-Dabi şəhərində yerləşən dövlət ali təhsil müəssisəsi. Ölkəsinin Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti və Ali Texnologiya Kollecləri ilə birlikdə 3 dövlət ali təhsil müəssisəsindən biridir.

## Tarixi
Universitetin əsası 1988-ci ildə qoyulmuşdur.

Təsis olunduğu vaxt Zayed Universiteti yalnız qızlar üçün nəzərdə tutulsa da, sonradan burada oğlanların da təhsil almasına icazə verilib.

## Fəaliyyəti
Bu ali təhsil müəssisəsi humanitar və təbiət elmləri, biznes elmləri, kommunikasiya və media, təhsil və informasiya sistemləri adlı 5 kollecdən ibarətdir. Universitetdə tədris əsasən ingilis dilində aparılır.

İngilis dilinin tədrisi səviyyəsini yüksəltmək üçün Əbu-Dabi Təhsil Şurası Zayed Universiteti ilə birgə ibtidai təhsil üzrə pilot proqram hazırlamışdır. Belə ki, bu ölkədə ingilis dilində səlis danışmağı bacarmayanların işlə təmin olunması xeyli çətindir. Ona görə də bu proqramın genişləndirilərək ölkənin bütün məktəblərində tətbiq olunması planlaşdırılır.

## Kampusu
Universitetin Əbu-Dabi şəhərində yerləşən kampusu 2011-ci ildə "Xəlifə Şəhər"də salınmış yeni kampusa köçürülmüşdür. Onun Dubay kampusu isə 2006-cı ildən Əl-Ruvayyahda - Dubay Beynəlxalq Akademik Şəhərciyində yerləşir.

## Kitabxanası
Universitetin zəngin kitabxana fondu var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Anadır

***Anadır*** — Rusiyada qəsəbə. Çukotka Muxtar Dairəsinin inzibati mərkəzi. Anadır çayının ağzında salınmışdır. Bu qəsəbə Rusiyanın ən şərqi qəsəbəsidir.

## Tarixi
Qəsəbənin tarixi bir əsrdən bir az çox olsa da, adının tarixi qədimdir. Bu adın mənşəyi yukagir dilindəki çay mənasına gələn "any-an" sözündən götürülmüşdü. Qəsəbə 1889-cu ildə Novomariinsk adı ilə salınmışdı. Lakin 1923-cü ildə qəsəbənin adı Anadır olaraq dəyişdirildi. 1965-ci ildə isə qəsəbə statusu aldı.

## Əhalisi

2010-cu il əhalinin siyahıyaalınması məlumatına görə Anadırın əhalisi 13045 nəfər olmuşdu. 1 yanvar 2015-ci il tarixinə olan təxmini əhali sayı isə 14326 nəfərdir.

## Nəqliyyat
Anadır Berinq dənizinin Anadır körfəzində yerləşən əhəmiyyətli dəniz portudur. Anadırda həmçinin Uqolnıy Hava Limanı vasitəsilə Rusiyanın Xabarovsk, Vladivostok, Moskva və digər şəhərləri və ABŞ-nin Nom şəhəri ilə hava əlaqəsi yaradılmışdır. Anadırda hal-hazırda sadəcə Tavayvaam ilə avtomobil yolu vardır, lakin 2014-cü ildə 1800 kilometrlik Maqadan-Anadır yolunun tikintisinə başlanılmışdır. Tikintinin 30 il sonra tamamlanması planlaşdırılıb.

## İqlimi
Keppenin iqlimlər təsnifatına görə Anadır subarktik iqlimə malikdir. Qışı uzun və çox soyuqdur, yayı isə sərin və qısadır. Ən soyuq ay −22.6&nbsp;°C ortalama temperatur ilə yanvar ayı, ən isti ay isə +11.6&nbsp;°C °C ortalama temperatur ilə iyul ayıdır. Hər il ortalama 382&nbsp;mm yağıntı düşür. Ən yüksək temperatur +30.0&nbsp;°C 7 iyul 1956-cı ildə, ən aşağı temperatur isə −46.8&nbsp;°C 3 yanvar 1913-cü ildə qeydə alınmışdır.

## Tanınmış şəxslər
* Valriy Tokarev — Kosmonavt
* Roman Abramoviç — Çukotka Muxtar Dairəsinin sabiq qubernatoru, Çelsi klubunun prezidenti

## Qardaşlaşmış şəhərlər
Anadır 30 oktyabr 1989-cu ildə ABŞ-nin Bethel şəhəri ilə qardaş şəhər elan olunmuşdur.
*  Bethel, Alyaska, ABŞ

## İstinadlar
Xovd vilayəti

**Xovd aymakı** () — Monqolustanın 21 aymakından biri. Qərbi Monqolustanda, paytaxt Ulan-Batordan 1 580 km qərbdə yerləşir. Mərkəzi Xovd şəhəridir. Xovd aymakı adını Xovd çayından götürmüşdür.

## Tarixi
1921-ci il Monqolustan inqilabından sonra, 1925-ci il noyabrın 21-də Çandmani Uulyn aymakı təsis edilir. Bu aymak ölkənin qərbində, indiki Uvs, Xovd aymaklarını və Bayan-Ölgiy aymakının qərbini əhatə edirdi. 1931-ci ildə Çandmani Uulyn aymakı Xovd və Dörvöd aymaklarına bölündü.

## Əhalisi
Xovd aymakı öz mədəni əhalisi ilə seçilir. Burda çoxlu sayda etnoslar yaşayır. Xovd aymakında yaşayan etnoslara xalxaları, zaxçinləri, qazaxları, torqudları, öldləri, uryanxayları, dörvödlər, tuvalıları, çantuları, xoşudları nümunə göstərmək olar. Bu etnosların hər birinin özünə xas yaşam tərzi, geyim tərzi, mədəni, ədəbi, bədii və musiqi ənənələri vardır.
Aymakın əhalisi 1956-cı ildən etibarən artmaqda davam edir. 1956-cı ildə əhali sayı 42 300 nəfər idisə, 1969-cu ildə bu rəqəm 54 000, 1989-cu ildə 86 831, 2000-ci ildə isə 89 326 nəfər olmuşdur. 2006-cı ildə maksimum həddə çatmış (92 395 nəfər) və azalma müşahidə olunmuşdur. 2010-cu ildə 82 204 nəfər və 2014-cü ildə 81 min nəfərə yaxın azalmışdır.

## Coğrafiyası
Xovd aymakı Monqolustan Altayında, Böyük Göllər hövzəsində və ən böyük hissəsi Qobi Altayında yerləşir. Ən yüksək yeri Munxayrxan zirvəsidir ki, onun yüksəkliyi dəniz səviyyəsindən 4 204 m-dir. Ən alçaq nöqtəs isə dəniz səviyyəsindən 1 126 m yüksəklikdə Cunqariya Qobisində yerləşən Bot Sonjiyn nöqtəsidir.
Xovd aymakı ərazisindən axan çaylar aşağıdakılardır:
* Xovd çayı
* Bulqan çayı
* Buyant çayı
* Xoyd Senher çayı
* Dund Senher çayı
* Bodonç çayı

Xovd aymakı ərazisində yerləşən göllər aşağıdakılardır:
* Xar us Nuur gölü
* Xar Nur gölü
* Dörgön gölü
* Seseg gölü

Xovd aymakında yerləşən dağlar aşağıdakılardır:
* Altay dağı
* Jargalant xayrxan dağı
* Bumbat xayrxan dağı
* Batar xayrxan dağı
* Monxxayrxan dağı
* Baytaq bog dağı

## Rayonları
Xovd aymakı 17 rayondan ibarətdir. Sahəsinə görə ən böyük rayon Altay rayonu olduğu halda, ən kiçiyi Jarqalant rayonudur. Aymakın mərkəzi Xovd rayonu olmasına baxmayaraq, coğrafi mövqeyinə görə Buyant, idarəetməsinə görə Jarqalant rayonu aymakın inzibati mərkəzi sayılır.




## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yaya (ada)

**Yaya** — Yeni Sibir adalarıına daxil olan, Stolbovoy adası ilə Belkovski adası arasında yerləşir. Ada 2013-ci ildə aşkarlanır. Adanın hündürlüyü 1 metrdən az, laqunlarla birlikdə ölçüləri 370-125 civarındadır. Adanın sahə 500 m² və ya 0,0005&nbsp;km² təşkil edir. Bununla da Rusiya ərazisi 452 mil² artmışdır (digər məlumata görə 452&nbsp;km²) Dəniz sularında Rusiyanın iqtisadi zonası genişlənmişdir.

## Açılış tarixi
Ada Tiksidən Temp aerodromunа (Koltelnıy adası) uçuş zamanı 2013-ci ilin sentyabrında ikin Mil Mi-26 helikopterinin ekipajları tərəfindən aşkarlanır (Rusiya hava nəqliyyatının rəhbəri Bladimir Rukavişina). Helikopterlərdən birinin komandiri Aleksandr Matveyev şturmana GPS-naviqatorta adanın yerinin qeyd edilməsini istəyir. Növbəti uçuş zamanı ekipaj üzvləri nəqsədyönlü şəkildə adanı axtarmağa cədh göstərirlər. Naviqatorda olan qeydə görə ada aşkarlanır. 
Helikopterin ekipajı:
Helikopterik kapitanı Aleksandr Matveyev; komandir köməkçisi Pavel Sayapin; şturman Vasili Ryabnin; iknci texnik Aleksandr Karuna; bort texniki Lilian Postu.

Tarixçi, coğrafiyaşunas Sergey Rıjı  adanın adlandırılmasına açıqlama gətirmişdir:

Adanın aşkarlanmasından sonra ilk əvvəllər ona Baumti adının verilməsi düşünülürdü. Beləki, ada xariçi görünüşünə görə Baumti sokoladını xatırladırdı. Adanın kim tərəfindən aşkarlanması məsələsi ortaya gələrkən hər kəs Mən, mən, mən! () deyərək səsləndilər. Bundan sonra adanın adının ruscadan tərcümədə mən anlamını verən yaya adı verilmişdir.


2014-cilin aprelində ada üzərində növbəti uçuşlar həyata keçirilmiş onun şəkilləri çəkilmişdir. 
23 sentyabr 2014 ildə Baltik donamasına aid «Admiral Bladimirski» gəmisi sahilə yan alır və adaya ilk dəfə insanlar enir .

## Adanın yaraması haqqında fikirlər
Ust-Lena qoruğunun direktoru Aleksandr Qukov adanın XX əsrin ortaları formalaşmışdığı ehtimal edir. Beləki, P. F. Anjunun xəritəsində Semyonovski, Vasilevski, Fiqurina, Meyerkuriya, Diomid adaları göstərilsədə sonradan buzların ekzarasiya fəaliyyəti nəticəsində yoxa çıxmışlar. Yaya adasında isə əks hadisə baş vermişdir. Buzların qazıyıcı fəaliyyəti nəticəsində suxurlar bir yerə toplanaraq ada əmələ gətirmişdir.

Sonradan Aleksand Qukov adanı araşdırarkən onun 1930-cı illərdə mövcud olmuş Vasilevski adasının yerində yenidən əmələ gəldiyini bildirir.

## İstinadlar
Ali Texnologiya Kollecləri

**Ali Texnologiya Kollecləri** () — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən dövlət ali təhsil müəssisəsi. Ölkəsinin Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Universiteti və Zayed Universiteti ilə birlikdə 3 dövlət ali təhsil müəssisəsindən biridir.

## Tarixi
Ali Texnologiya Kollecləri əsası 1988-ci ildə 2 nömrəli Federal Qanuna əsasən qoyulmuşdur.

## Fəaliyyəti
Ali Texnologiya Kollecləri hazırda ölkənin bütün əmirliklərini əhatə edən 16 tədris binasında 80 proqram üzrə bakalavr və magistratura təhsili verir.
thumbnail|Kitabxanalarından biri
Ümumilikdə 22.000 nəfərin təhsil aldığı bu kolleclər ölkənin ən böyük ali təhsil müəssisəsi hesab edilir. Kolleclərin tələbə kontingentinin 10.000 nəfərdən çoxu qızlardan ibarətdir.

Ali Texnologiya Kolleclərinin nəzdində fəaliyyət göstərən Tətbiqi Tədqiqat və Təlim üzrə Təcrübə Mərkəzində texniki peşə təhsili və tətbiqi texnologiya üzrə təlim kursları həyata keçirilir. Mərkəz çoxsaylı beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq edir. Tətbiqi Tədqiqat və Təlim üzrə Təcrübə Mərkəzi texniki peşə təhsili və tətbiqi texnologiya üzrə Orta Şərqin ən böyük özəl təhsil müəssisəsi hesab olunur.

## Kampusları
Ali Texnologiya Kolleclərinin kampusları da kollec adı ilə fəaliyyət göstərir ki, bunlar da aşağıdakılardır:
*Əbu-Dabi Kişi Kolleci;
*Əbu-Dabi Qadın Kolleci;
*Əl-Ayn Kişi Kolleci;
*Əl-Ayn Qadın Kolleci;
*Dubay Kişi Kolleci;
*Dubay Qadın Kolleci;
*Fuceyrah Kişi Kolleci;
*Fuceyrah Qadın Kolleci;
*Ras əl-Xayma Kişi Kolleci;
*Ras əl-Xayma Qadın Kolleci;
*Şarcah Ali Texnologiya Kolleci;
*Mədinət Zayed və Ruveys Kolleci.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
*
Pxuket

***Pxuket*** () - Tailandın Pxuket vilayətində şəhər və bu vilayətin inzibati mərkəzi. Talat Yai və Talat Nuea adlı iki hissədən ibarətdir.

## Tarixi
Pxuketin əsası e.ə. I əsrdə hind kolonistləri tərəfindən qoyulmuşdur. Ptolemey III əsrdə bura səyahət etmiş və buranı Jang Si Lanq adı ilə qeyd etmişdi. Adanın coğrafi mövqeyi və təbii sərvətləri onu hər zaman diqqət mərkəzində saxlamışdır. Müxtəlif dövrlərdə bura ərəb, çin, hind və portuqalların əsarətində qalmışdır və bu millətlərin adanın və şəhərin formalaşmasında izləri hələ də izlənilir. Pxuket 1935-ci ildə qəsəbə, 13 fevral 2004-cü ildə isə şəhər statusu aldı.

1970-ci illərdə adanın sahillərində bunqalovların tikilməsi ilə burada turizm meydana gəlməyə başladı. 1970-ci illərin ortalarında burada hava limanın tikilməsi ilə turizm daha sürətlə inkişaf etdi. Hal-hazırda bura ildə 3 milyondan artıq turist gəlir.

## Coğrafiyası
Şəhər Pxuket adasının cənub-şərqində, Andaman dənizinin Pxuket körfəzində yerləşir. Paytaxtdan 862&nbsp;km aralıda yerləşir.

## İqlimi
Keppenin iqlimlər təsnifatına görə Pxuket tropik iqlimə malikdir.  İl boyu temperatur dəyişikliyi çox azdır. Ortalama temperatur 28&nbsp;°C-dir. İl iki mövsümə bölünür : nəm (iyun-oktyabr ayları) və quru (noyabr-may). İllik yağıntı miqdarı 2300&nbsp;mm təşkil edir.

## Əhalisi
2014-cü il 31 dekabr tarixinə olan məlumata əsasən Pxuketin 77 610 nəfər olmuşdu. Bunlardan 35 888 nəfəri kişi, 41 722 nəfər isə qadın olmuşdu. Burada əsas din Buddizm olsa da, Hinduizm dininə də sitayiş edənlər vardır.

## Nəqliyyat
Şəhərdə 2 avtovağzal fəaliyyət göstərir. Buradan ölkənin müxtəlif istiqamətlərinə avtobus reysləri fəaliyyət göstərir. Pxuket Beynəlxalq Hava Limanı şəhər mərkəzindən 32&nbsp;km şimalda yerləşir.
## Qardaşlaşmış şəhərlər
Pxuket aşağıdakı şəhərlərlə qardaş şəhər statusuna malikdir :
*  Las-Veqas, ABŞ
*  Corc Taun, Malayziya

## İstinadlar
Bisti

**Bisti** — Səfəvilər dövlətində sah I Təhmasibin dövründə kəsilmiş gümüş sikkə. 20 dinara bərabər tutulurdu. XVII əsrin sonlarına qədər dövriyyədə olmuşdur.
Borc

**Borc** — bir tərəfin müvəqqəti olaraq pul, yaxud ölçü, çəki, say və s. ilə müəyyən edilən əşyaları digər tərəfin mülkiyyətinə verməsini və onların mütləq həmin ölçüdə geriyə qaytarılmasını bildirən müqavilə.

## Həmçinin bax
* İstehlak borcu
* Dövlət borcu

## İstinadlar
V774104

**V774104** — təxminən Pluton həcmində olan trans-Neptun planet. Amerika Astronomiya Birliyinin 2015-ci ilin noyabr ayında 47-ci İllik Yığıncağında təqdim edilən işə görə, "V774104" adı verilən göy cismi, Günəşdən 15,5 milyard kilometr uzaqlıqda iştirak edir. Bu rəqəm, Günəş ilə dünya arasındakı məsafənin 103 qatına bərabər gəlir.

## İstinadlar
Denpasar

***Denpasar*** () — İndoneziyada şəhər. Balinin paytaxtı. Dünyanın ən çox turist cəlb edən yerlərindən biridir.

## Etimologiya
Denpasar sözü bali dilində "den" (şimal) və "pasar" (bazar) sözlərindən götürülmüşdür. Bu da şəhərin mənşəyinin qədim vaxtlkardan ticarət şəhəri olduğunu göstərir. Şəhərin həmin qədim hissəsi indi Kumbasari Bazarı adı ilə tanınır.

## İqlimi
Keppenin iqlimlər təsnifatına görə Anadır tropik səhra iqlimə malikdir. Burada hava isti və nəmdir. İl boyu temperatur dəyişikliyi çox azdır. Ortalama temperatur 28 °C-dir. İl iki mövsümə bölünür : nəm (noyabr-aprel ayları) və quru (may-oktyabr).

## Əhalisi
2010-cu il əhalinin siyahıyaalınması məlumatlarına görən Denpasarın 788 445 nəfər əhalisi olmuşdur. Buradakı əhali əsasən Hinduizm (68.4%) dininə sitayiş edir. Hinduizmi İslam, Xristianlıq, Buddizm və Konfutsiçilik izləyir.

## Nəqliyyat
### Hava nəqliyyatı
Şəhərdən 13 km cənubda yerləşən Denpasar Beynəlxalq Hava Limanı İndoneziyanın ən işlək hava limanlarından biridir.

### Dəniz nəqliyyatı
Bonea Limanı şəhərin dənizə çıxışını təmin edir. Liman şəhər mərkəzindən 10 km aralı yerləşir və 1924-cü ildən fəaliyyət göstərir.

### Avtomobil nəqliyyatı

## İqtisadiyyat
Turzim və infrastrukturun inkişafı şəhər iqtisadiyyatının güclənməsinə səbəb oldu. İqtisadiyyatın böyük hissəsi ticarət, otellər və restoranların payına düşür. Həmçinin əl işləmələri sənəti də böyük əhəmiyyətə malikdir.

## İdman
Denpasarda çoxsaylı beynəlxalq və milli idman tədbirləri keçirilir. Şəhər 2008-ci il Asiya Plyaj Oyunları və 2009-cu il Asiya Oxatma Çempionatına ev sahibliyi etmişdir. Həmçinin Perseden Denpasar futbol klubu şəhəri Nusantara Liqasında təmsil edir.

## Təhsil
Denpasarda aşağıdakı təhsil ocaqları var :
* Udayana Universiteti
* Varmadeva Universiteti
* Milli Təhsil Universiteti
* Denpasar Mahasarasvati Universiteti
* İndoneziya İncəsənət İnsitutu, Denpasar

## Qardaşlaşmış şəhərlər
Denpasar aşağıdakı şəhərlərlə qardaş şəhər statusuna malikdir :

*  Palembanq, İndoneziya
*  Veracrus, Meksika
*  Qran-Kanariya, İspaniya
*  Pxuket, Tailand
*  Haykou, Çin
*  Corc Taun, Malayziya

## İstinadlar
Qordi düyünü

thumb|200px|Makedoniyalı İsgəndər Qordi düyününü açır. Jan Simon Bartelemenin rəsm əsəri
**Qordi düyünü** — əfsanəyə görə Finikiya dövlətinin hökmdarı Qordion tərəfindən vurulmuş müşkül bir düyün olub Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən çözülmüşdür. Buradan da məcazi mənada "Qordi düyününün açılması" ifadəsi meydana gəlmişdir. 

Rəvayətə görə Finikiyada Zevs məbədinin kahini xəbər verir ki, ilk kim şəhər qapısından içəri daxil olarsa, o da ölkənin ən möhtəşəm hökmdarı olacaqdır. Şəhərə ilk öz arabasında naməlum kəndli Qordion daxil olur və onu Finikiya hökmdarı elan edirlər. Bu hadisəyə şükranlığını bildirmək  üçün Qordion öz arabasını Zevs məbədinə bəxşiş edir. Qordon öz arabasını zoğal ağacının liflərindən hazırlanmış kəndirlə məbədin qurbangahına bağlayaraq elə düyün vurur ki, onu heç kim aça bilməsin. Bunu görən kahin bəyan edir ki, bu düyünü açan hər kəs bütün Asiyanı özünə birləşdirib böyük bir imperiya quracaqdır.Belə ki,  Finikiyanın paytaxtını fəth edən böyük sərkərdə Makedoniyalı İsgəndər  məbədə daxil olaraq qılıncı ilə düyünü söküb atır. Kahin buna belə bir məna verir: "O, cahana sahib olacaq! Amma siyasət (diplomatiya) ilə deyil, qılınc gücünə". 

Bu ifadə əsasında dilimizdə "Qordi düyünü" işlənilir
2010 İslam Həmrəyliyi Oyunları

**II İslam Həmrəyliyi Oyunları** — 2010-cu ildə keçiriliməsi nəzərdə tutulan idman oyunları. İdman oyunu baş tutmamış, təxirə salınmışdır.

II İslam Həmrəyliyi Oyunlarının 2009-cu ilin oktyabrında Tehranda (İran) keçirilməsi planlaşdırılırdı.

Lakin 2009-cu ilin mayında məlum oldu ki, Fars körfəzinin adı ilə bağlı mübahisə yarandığından İran onların keçirilməsini 2010-cu ilin aprel ayına qədər təxirə salmağa məcbur olub. Belə ki, oyunlar barədə çap məhsullarında "Fars körfəzi" sözunun işlədilməsindən sonra, Səudiyyə Ərəbistanı və bir sıra digər ərəb ölkələri bu ifadənin istifadəsinə etiraz ediblər. Onlar bunun əvəzinə “Ərəb körfəzi” və ya sadəcə “Körfəz” ifadəsinin işlədilməsini təkid edirdilər. Tərəflər razılığa gəlmədiyi üçün 2010-cu il yanvarın 17-də II İslam Həmrəyliyi Oyunlarının keçirilməyəcəyi açıqlandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Doktor (elmi dərəcə)

**Doktor** (, "müəllim") — elmi dərəcə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*The Use of Dr. in British Columbia law for Optometrists
*Indiana usage of Dr. title  SECTION 1. IC 24-5-0.5–12 IS
*[use of Dr. title in names in Hungary](http://net.jogtar.hu/jr/gen/getdoc2.cgi?dbnum=1&docid=99900168.KOR&cel=P(3))
Xovd

* Xovd (şəhər) — Monqolustanın şəhəri.
* Xovd aymakı — Monqolustanın 21 aymakından biri.

## Həmçinin bax
Yaya

;Toponimlər
* Youssouf  (ada) — Yeni Sibir adalarıına daxil olan, Stolbovoy adası ilə Belkovski adası arasında yerləşir. 
* Youssouf (çay) — 
* Youssouf (kənd) — 
* Youssouf  (şəhər) — 

;Şəxslər
* Yaya Ture — "Mançester Siti" və Kot-d’İvuar milli futbol komandasının yarımmüdafiəçisi.

## Həmçinin bax
* Ya-ya
Umudlu

**Umudlu** — Soyad və təxəllüs.

;Şəxslər
* Vidadi Umudlu – tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Dövlət Mükafatı Laureatı.

;Yaşayış məntəqələri
* Umudlu (Ağdam) — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Umudlu (Ağdərə) — Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Umudlu (Xocalı) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Umudlu (Tərtər) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Həmçinin bax
*Umud
*Umudov
Sianxlorid

**Sianxlorid** (CN)Cl — yüngül uçucu, rəngsiz 13.5 0 C- də qaynayan, mənfi 6 0C-də donan maye halda olan maddə.

Kəskin iyə malik olub, selikli qişalarcıqlandırır və gözyaşarma əmələ gətirir. Yüksək qatılıqda ümumi zəhərlənmə baş verir. Sianxloridlə zəhərlənmələr – orqanizmdə gedən maddələr mübadiləsini təmin edən fermentlərin aktivliyinin dayandırılmasına gətirib çıxarır.

Sianxloridlə nəfəs aldıqda ağızda acı metal tamı, boğazın qıcıqlanması, zəiflik, qorxu və baş gicəllənməsi hiss olunur. Zəhərlənmənin zəif hallarında bu hisslər tez keçib gedir, ağır hallarında isə bu hisslər get — gedə artır, göz bəbəklərinin genişlənməsi, fikrin çaşqınlığı, qıcolma və iflic baş verir.

İlk yardım: zəhərlənmiş şəxsə ilk növbədə əleyhqaz geydirmək lazımdır. Ona antidot verilir və ya amilnitrit ampulunu sındırıb şlem-maskanın içərisinə yeridirlər və zəhərlənmə zonasından çıxarırlar. Təmiz havada əleyhqazı çıxarıb, geyimin yaxasını açıb zərərçəkənə süni tənəffüs vermək lazımdır.

Antidot olmadıqda venadaxili 40 – 60 sm³ 1 % — li metilen abısı məhlulu 25–30 saniyə ərzində yeridilir. Həmin iynə ilə (venada olan) 50 sm³ 30% — li tiosulfat məhlulu yeridilir. Bu əməliyyat 30 −40 saniyə ərzində aparılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İprit

**İprit** (kimyəvi adı: dixlordietilsulfid) — İprit yağlı maye halında olan maddədir. Kimyəvi təmiz iprit rəngsiz, texniki iprit isə tərkibində olan qarışıqların təsirindən tünd – qəhvəyi rəngdə, istiot və ya sarımsaq iyi verən maddədir.

Xüsusi çəkisi 1,3 q/sm3 , qaynama temperaturu 2170 °C, donma temperaturu isə mənfi 140 C-dir. İprit suda çətin, yağ və üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olur. Suda həll olmuş iprit normal temperaturda hidroliz olaraq tiodiqlikol və xlorid turşusu əmələ gətirir.

## Toksiki xassələri
İprit orqanizmə hərtərəfli təsir göstərir. O, maye-damcı halında dəri üzərinə düşdükdə bir necə saatdan sonra (4–24 saat) dəridə qızartı əmələ gəlir, qızartı getdikcə böyüyür, 2–3 gündən sonra kiçik köplər əmələ gəlir, bu köplər getdikcə böyüyərək 3–5 gündən sonra partlayır, onun yerində yaralar əmələ gəlir və onları da uzunmüddətli müalicədən sonra sağaltmaq mümkün olur.

Əgər iprit buxarları gözə düşərsə, 2–4 saatdan sonra gözlərin şişməsi, göz yaşlarının axması, işıqdan qorxma və görmə qabiliyyətinin pozulması halları baş verir.

İprit buxarları tənəffüs yollarına düşdükdə 4–12 saatdan sonra zəhərlənmə halları özünü büruzə verir. Quru öskürək və səsin batması müşahidə olunur.

İprit mədə-bağırsaq yollarına düşdükdə 30–60 dəqiqədən sonra mədədə kəskin ağrılar başlayır, ürəkbulanma və qusma baş verir. Mədə-bağırsaq zəhərlənmələri çox halda ölümlə nəticələnir.

İprit gizli təsir dövrünə malikdir və onun müddəti zəhərli maddənin dozasından, fərdi hissiyyatdan və xarici mühitin temperaturundan asılıdır.

## Deqazasiya
Deqazasiya xlorlu əhəng, xloramin B və T, hipoxlorid turşusunun kalsium duzlarından ipriti neytrallaşdırmaq üçün istifadə edilir. Deqazatorlar ipriti sulfoksid və başqa maddələrə çevirir.

## Həmçinin bax
* Lyuizit

## İstinadlar
Lyuizit

**Lyuizit** — Asetilenin alüminium xlorid AlCl3 iştirakında arsenxloridlə təsirindən (AsCl3) lyuizit alınır. Lyuizit üç maddənin birləşməsindən ibarət olub rəngsiz, yağlı maye halındadır və xoşagəlməz iyə malikdir.

Xüsusi çəkisi 1,9 q/sm3, qaynama temperaturu 930 °C , mənfi 150 C-də bərk kütləyə çevrilir, uçucu maddədir, onun buxarları da insanları zəhərləyə bilir. Suda çətin, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur.

Zəhərlənmə təsirinə görə lyuizit ipritə oxşardır, ancaq onun özünün də xüsusi əlamətləri vardır. Bunlardan əsası odur ki, lyuizitin gizli inkişaf dövrü yoxdur. Lyuizit dəriyə düşdükdə həmin an yandırma hiss olunur, sonra qızartı və şiş əmələ gəlir, köpün əmələ gəlmə mərhələsi 2-ci günün sonuna kimi qurtarır. Sonra köplər açılaraq yara əmələ gətirir. Lyuizitin buxarları ilə nəfəs aldıqda əvvəlcə yuxarı tənəffüs orqanları zədələnir, sonra öskürək və burundan su axma kimi əlamətlər olur. Yüngül zəhərləmələrdə belə hallar bir necə saat, ağır hallarda isə bir necə sutka davam edir. Ağır zəhərlənmələr ürəkbulanma, baş ağrıları, səsin batması, qusma və bronxların iltihabı ilə nəticələnir.

Lyuizitin damcıları gözə düşdükdə 7–10 sutkadan sonra insan görmə qabiliyyətini itirir.

Lyuizit mədə-bağırsaq traktına düşdükdə ürəkbulanma, qan təzyiqinin aşağı düşməsi halları olur və daxili orqanların zədələnməsi inkişaf edir.

Tənəffüs orqanlarının və mədə-bağırsaq traktının zəhərlənməsində təcili tibbi yardım çağırmaq və bütün hallarda sanitar təmizlənmə aparmaq lazımdır.

## İlk yardım
Əgər lyuizitin damcıları geyim və yaxud dəri üzərinə düşərsə, zəhərlənmiş sahəni fərdi kimya əleyhinə paketdə olan məhlul, yaxud xloramin məhlulu ilə deqazasiya etmək lazımdır. Gözlərə bu ZM –rin damcıları düşdükdə onları 2%-li soda məhlulu və ya zəif (0,1%-0,2%) xloramin məhlulu ilə yaxalayırlar.

## İstinadlar
Özkənd

**Özkənd**(, ) — Qaraxanlı dövlətinin paytaxtı olmuş, günümüzdə Qırğızistan sərhəd-sınırları içində olan tarixi şəhər.

## Coğrafiyası
Qırğızistanın cənub-qərbində Özbəkistan sərhəd-sınırına çox yaxın bir kəsimdə Qaradəryanın sağ tərəfində dəniz səviyəsindən 1012 m. yüksəklikdədir.

## Tarixi
Müasir Qırğız dilində Özgön, Uzqen olaraq yazılan şəhərin adı İslam tarixi qaynaqlarında Yüzkənd, bəzən də Özcənt şəklində qeyd olunur. "Divanü lüğətit-Türk"ə görə Özkənd, Fərqanə qəsəbəsinin bir adıdır və "özümüzün şəhəri" anlamına gəlir.

Özkəndin içində olduğu Fərqanə hövzəsi tarixin ilk dövrlərindən etibarən Türkistan coğrafiyasının ən önəmli bölgələrindən biri olmuşdur. Qədim Çin qeydlərində Dayüan (böyük bağça) adıyla qeyd edilən Fərqanə vadisi Böyük Hun imperiyası zamanında Wusunlara yurd olmuşdu. Zamanla hunlara bağlandı. Ardından Ağhun dövlətinin sərhəd-sınırlarına daxil oldu. Daha sonra göytürklər və özəlliklə Qərbi Göytürk dövlətinin hakimiyyət i altına girdi. Qarluqlar başda olmaq üzrə bir çox Türk boyunun köçlərinə səhnə oldu və əsas önəmini qaraxanlılar dönəmində qazandı. Bu arada Fərqanə ilə Özkənddə yerləşmiş olan Əzgişlərin onoxlardan olduğu, yəni Türgiş boylarından gəldiyi bilinir.

Bölgəyə İslam dininin ilk dəfə çatdığı dövrlərdə Fərqanə vadisinin şərqində İslamiyəti qəbul etməmiş türklərlə sərhəd-sınır durumundaydı. IX əsrin ortalarında Özkənddə Gür (Kür) Təgin adlı bir Türk bəyi hakim olaraq görünür. Özkənd, qədim türk şəhərlərinin ordu qalası ətrafında qədəməli şəkildə inkişaf etmiş durumunu əks etdirirdi. Ortaçağ İslam coğrafiyaçıları da Özkəndin digər müsəlman şəhərləri kimi qala, iç şəhər və xarici məhəllələr şəklində üç hissədən ibarət olduğunu qeyd edir.

Ortaçağda önəmli coğrafi əsərlərdən "Hüdudül-aləm"də bildirildiyinə görə Qarluq (Xallux) dağının arxasından çıxan Uzgənd ilə Kuba çayları şəhərin yaxınından keçirdi. "Zeynül-əxbar"da isə Qaşqardan Özkəndə iki dağ arasından keçilərək gəlindiyi qeydlidir.

Qaraxanlı dövləti ikiyə ayrılandan sonra Böyük xaqan kimi tanınan Şərəfüddövlə ləqəbli Əbu Şüca Süleyman ibn Yusif mərkəzi Balasagun və Qaşqarı özünə saxlayıb, qardaşlarından Buğra xan Məhəmmədə Taraz ilə İsficabı, Mahmuda isə Arslan Tigin ləqəbiylə birlikdə ölkənin şərqini verdi. Qaraxanlı dövlətləri arasında sərhəd anlaşmazlığından döyüşlər davam edirdi. Şərqi Qaraxanlı dövlətinin paytaxtı Özkənd idi. İlk dövrlərdə şərqdən gələn köçəri türklər ölkə ərazisinə qəbul edildi və İslamiyyətə girmələri təmin edildi. Bu sırada Böyük Səlcuq dövləti güclənməkdəydi. Şərqi Qaraxanlıları Qaraxitaylar yıxdı.

## Əhalisi

Əhalinin sayı — 50,3 min nəfər (2011)

## Həmçinin bax
* Qaraxanilər dövləti
* Şərqi Qaraxanlılar dövləti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Özkənd
2013 Reyhanlı partlayışları

**2013 Reyhanlı partlayışları** () - 2015-ci ilin 11 may tarixində Türkiyənin Hatay vilayətinin Reyhanlı mahalında yerli vaxtla saat 13:55-da baş vermiş bombalı intihar hücumu. Terror aktı nəticəsində 52 nəfərin həlak olduğu və 146 nəfərdən çox şəxsin yaralandığı bildirilir.

## İstinadlar
Vasilevski adası

**Vasilevski adası** — keçmiş ada (hazırda **Vasilevski dayazlığı**), Yeni Sibir adalarıının cənub-qərbində (Lyaxovski adalarının uzaq qərbində), Laptevlər dənizinin şərqində yerləşir. Yoxa çıxana qədər ada arxipelaqın ən kiçik adalarından biri olmuşdur. Dayazlıq öz adını Vasilevski adasının adından götürülmüşdür. Semyonovski adasıdan şimal-şərqdə, Stolbovoy adasından isə şərqdə yerləşir. 2013-ci ildə isə adaya yaxın bölgədə Yaya adası aşkarlanmışdır.
## Tarixi məlumat
Aşkarladığı müddətdən sonra adaya müntəzəm təşkil edilən reydlər zamanı adanın tədricən yoxa çıxdığı aşkarlanır. Artıq 1930-cu illərin ortaları ada buzların ekzarasiyası nəticəsində yoxa çıxır. 1965-ci ildə dayazlığın minimal dərinliyu 0,8 m təşkil edirdi. Sonradan dəniz küləklərinin fəaliyyəti nəticəsində dərinlik dahada artır.
Vasilevski adası ilk dəfə 1814-ci ildə yakutyalı N. S. Belkov tərəfindən aşkarlanmışdır. 1815-ci ildə Maksim Lyakovski bu adanın yeni bir ada olduğunu müəyyən edir. İlk dəfə N. S. Belkov 26 aprel 1822-ci ildə adaya ayaq basır.

1823-ci ildə hidroqrafik ekspedisiyanın rəhbəri Pyotr Fedoroviç Anju Belkovski adasında araşdırma apararkən adada olur. Onun məlumatına görə  adanın uzunluğu 7,4&nbsp;km, eni isə 0,5&nbsp;km təşkil etmişdir. 1912-ci ildə adanın uzunluğu artıq 4,6 kilometrə qədər qısalmışdır. 1936-cı ildə artıq xəritələrdə adanın yerində dayazlıq təsfir edilir.

## Yeni adanın yaranması
2013-ci ilin sentyabrında bu bölgədə (təxmini olaraq Vasilevski adasından 1 kilometr aralıda yerləşir). Dənizin ortasında 500 m² sahəsi olan adadır.

2014-cilin aprelində ada üzərində növbəti uçuşlar həyata keçirilmiş onun şəkilləri çəkilmişdir. Adanın mövcudluğu təstiqlənmişdir.
23 sentyabr 2014 ildə Baltik donamasına aid «Admiral Bladimirski» gəmisi sahilə yan alır və adaya ilk dəfə insanlar enir .
Ada 73°59'25.2" şimal enliyi və 133°05'28.1" şərq uzunluğunda yerləşir. Adanın uzunluğu 370, eni isə-125 metr təşkil edir. Aşkarlanan ada sonradan Yaya adlandırılmışdır.
Aleksandr Qukov adanı araşdırarkən onun 1930-cı illərdə mövcud olmuş Vasilevski adasının yerində yenidən əmələ gəldiyini bildirir.

## İstinadlar
Kabrera Arxipelaqı Milli Parkı

**Kabrera Arxipelaqı Milli Parkı** (; ) — İspaniyanın Balear adaları muxtar birliyinin (; ) tərkib hissəsi olan Kabrera arxipelaqını əhatə edən milli park. Milli parkın sahəsi 100&nbsp;km2-dir, amma sahəsinin 87&nbsp;km2-lık hissəsi Aralıq dənizinin sularıdır. Buna görə də həm də dəniz milli parkıdır. Uzaqlığına görə milli parkın ziyarətçiləri azdır. Kabrera Arxipelaqı Milli Parkının daimi əhalisi yoxdur, lakin burada 100-ə yaxın milli park işçisi fəaliyyət göstərir.

Arxipelaq böyük təbii dəyərə malikdir. İzolyasiya olunmuş vəziyyətinə görə, arxipelaq demək olar ki, toxunulmamış qalmışdır. Kabrera arxipelaqının sahilləri İspaniyanın, hətta Aralıq dənizinin ən yaxşı qorunmuş sahilləri hesab olunur. Adalarda xeyli dəniz quş koloniyası vardır, burada endemik quş növləri aşkarlanmışdır. Quş növlərinin zənginliyinə görə milli park həm də Quşlar Direktivi tərəfindən *"Xüsusi mühafizə bölgəsi"* statusu qazanmışdır. Həmçinin Kabrera Arxipelaqı Milli Parkı "Natura 2000" layihəsi çərçivəsində *"Cəmiyyət əhəmiyyətli yer"* elan olunmuşdur. Milli park Barselona konvensiyasına görə *"Aralıq dənizinin xüsusi qorunan ərazisi"* statusu almışdır.

Uzaqlığına baxmayaraq, adalar inzibati cəhətdən Palma şəhərinin tərkibindədir.

## Tarix

Arxipelaqın 1973–1986-cı illərdə İspaniya Silahlı Qüvvələri tərəfindən istifadə olunması onun qorunmasında çətinlik yaratmışdır. 1988-ci ildə Balear adaları bələdiyyəsi yekdillik nümayiş etdirərək Kabrera Arxipelaqı Milli Parkının təşkil edilməsi haqqında qətnamə hazırlamış və onu İspaniya hökumətinə göndərmişdir. 1991-ci ilin aprelin 29-unda Kabrera Arxipelaqı Milli Parkı qurulmuşdur.

Məhdud da olsa, arxipelaqdan hələ də hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur.

## Ziyarət
Kabrera Milli Parkına çatmaq bir az çətindir, qayıqlar ancaq adaların limanında lövbər sala bilər. Milli park ətrafında Balear adalarında nadir görünən delfinləri və dəniz ilbizlərini görmək olar. Suya başvurma idmanı ilə məşğul olmaq məhduddur və bir günlük ziyarət xüsusi lisenziya tələb edir. Turist səfərləri çox nadir hallarda keçirilir. Piyada gəzintisi daha çox populyardır. Milli parkda ziyarətçi mərkəzi, XIV əsrdən qalma Kabrera qalası, muzey, kafe və hədiyyə mağazası yerləşir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* Moreno, Jorge; Ballesteros, Enrique; Amengual Ramis, José. *Arxipièlag de Cabrera: parc nacional*. Barcelona: Lunwerg Editores, 2001, ISBN 84-7782-798-2. 

## Xarici keçidlər
*   Guia de Mallorca: Parc de l'Arxipèleg de Cabrera 
*  Parque Nacional del Archipiélago de Cabrera (Ministerio de Medio Ambiente de España)
Zvyozdnıy qəsəbəsi

**Zvyozdnıy qəsəbəsi** — keçmiş qəsəbə, ruh şəhər, vaxtı ilə Çukotka Muxtar Dairəsinin İultinski rayonu ərazisində yerləşən yaşayış məntəqəsi. Şmitov körfəzi sahilində (Çukot dənizi) yerləşir.

M.V. Lomonoson Arktika ərazisində nəhəng «torpaq» olduğunu bildirmişdir. O, Çukotun şimalında «Somnitelnıy» adasının olmasını bildirir. Sonradan ada aşkarlanır və qütb araşdırmaçısı və dənizçi Ferdinand Petroviç Vrangelin şərəfinə adlandırılıb. Adanın buxtalarından biri adaya verilən ilkin adı olan «Somnitelmıy» olaraq adlandırılmışdır
## Tarixi
1926-ci ildə gəlmələr Qeorgiy Alekseeviç Uşakovun rəhbərliyi ilə Rocers buxtasına çıxaraq burada ilk daimi yaşayış məntəqəsi olan Uşakovskoye qəsəbəsini inşa edirlər. Gəlmələrin sayının çoxluğu səbəbindən adanın başqa hissəsində yeni yaşayış məntəqəsinin salınması planlaşdırılır. Əsasən Eskimoslar və Çukçalar Uşakovskoyedən 30&nbsp;km qərbdə Comnitelnıy buxtasında yeni yaşayış məntəqəsini salırlar.
Daimi yaşayış məntəqəsi isə *Zvyozdnıy* adı ilə 1960-cı illərdə formalaşır. Belə ki, burada hərbiçilər hərbi aerodrom, əsgər yataqxanaları, radiolokasiya stansiyaları inşa edirlər. Bu obyektlər Havay burunda yerləşdirilir. Ada aeroportu «Somnitelnıy buxtası» stansiyası rolunu oynayırdı. Qəsəbədə ada ilə əlaqə yaradılan yeganə məntəqə helikopter enişi yeri rolunu oynayırdı. İlk əvvələr tədarük olunan mallar Şmidt burnu qəsəbsindən gətirilirdi. 1966-cı ildən isə helikopterlərin eniş yeri Uşakovskoye qəsəbəsinə köçürülür.
*Zvyozdnıy* qəsəbəsindən Uşakovskoye və oradan isə Perkatkun qəsəbəsin torpaq yol olmuşdur.

1970-ci ildə hərbi baza bağlanılır. Sonradan isə artıq 1980-ci ildə qəsəbə tamamən boşalır.
Əslində isə qəsəbədə cəmi 7 nəfər yaşayırdı. Burada Çukça ailəsi olan Ulvelkot, onun arvadı Klyok və *Vrangel* qoruğunun əməkdaşları yaşayırdılar. Burada 1978—1981 illərdə daimi olaraq: V. Qaev, V. Pridatko (Dolin), Y. Kriveski arvadı və uşağı ilə; qoruğun əməkdaşı F. Zelinski.
Ulvelkot nə qədər ki, sağ idi hər payız Morj ovuna çıxırdı. Yay ayları əraziyə ekspedisiyalar təşkil edilir və ərazinin gölləri tətqiq edilirdi. 1980-ci ildə qəsəbədə müvvəqətidə olsa An-24 təyyarələrini qəbul edə biləcək eniş-uçuş zolağı hazırlanır.

Somnitelnıy buxtasında Lelinqradlı qeoloq İ.V. Evstifeevin (1953) qəbri yerləşir. Həmçinin məşhur ovçu Ulvelkotun qəbri yerləşir.

## Ədəbiyyat
* Гербачевский В. П. Начальник острова Врангеля: Повесть. — М, 1982.

## İstinadlar
Taymır körfəzi

**Taymır körfəzi** —  Kara dənizində, Taymır yarımadasının dəniz sahili mərkəzi hissəsində yerləşir. Taymır estuarisi körfəzin şərqində yerləşir və Taymır çayının körfəzə töküldüyü ərazidə yaranmışdır. Taymır çayı öz başlanğıcını Taymır gölündən götürür. Körfəzin qərbində çoxlu sayda adalar vardır. Onlardan ən iriləri Taymır və Pilot Maxotkin adalarıdır.

Körfəzin uzunluğu 40&nbsp;km, eni isə 80&nbsp;km, dərinliyi 16 m təşkil edir. İlin böyük hissəsi buzla örtülü olur.

Körfzin daxilində 1937 ildən 2005-ci ilə qədər Rastorquyev adlandırılan ada hazırda Kolçak adası adlsndırılır. Körfəzin şimalında Nordenşeld arxipelaqı yerləşir. Körfəzin cənub-şərqində Şturman yarımadası vardır.

Ərazi inzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır rayonu ərazisinə daxildir.
## İqlim, Fauna və Flora
Körfəzin iqlimi olduqca sərtdir. Sahilləri və daxilində yerləşən adalarda arktik tundra yayılmışdır. İlin 9 ayı buzla örtülü olur. Hətta elə bölgəlıri vardır ki, il boyu buzla örtülür. Faunası Taymırın tipik canlıları yayılmışdır. Burada Lemminq, Qütb tülküsü, Şimal maralı yayılmışdır. Körfəzin sularında isə Salvelinus alpinus, Siqi, Muksun, Thymallus və Omul kimi balıqlar yayılmışdır.

Taymır körfəzinin böyük hhissəsi Böyük Arktik qoruğunun ərazisində yerləşir.

## Adaları
Taymır körfəzində çoxlu sayda ada vardır: 
* **Çelyuskin adası** — estuarinin başlanğıcında birinci adadır. Ada qütb araşdırmaçısı Semyon Çelyuskinin şərəfinə adlandırılmışdır (1741-ci ildə burda olması şərəfinə).
* **Berа** — 3,5&nbsp;km uzunluğa malik ada. Körfəzin mərkəzində Kara dənizindən 13 mk aralıda yerləşir. Ada məşhur bioloq Karl Ernest fon Berin şərəfinə adlandırılıb. Onun 1930-ci ildə təşkil etdiyi artika səfəri şərəfinə adlandırılıb. 
* **Nanosnıye adaları** — 4 kiçik adalardan ibarətdir, onlardan ən irisinin uzunluğu 5&nbsp;km, eni isə 2&nbsp;km təşkil edir. Ertuarinin korfəzə çıxdığı yerdə yerləşir.
* **Fomin adası** — uzunluğu 11,5&nbsp;km, eni 3,7&nbsp;km olan adadır. Taymırı araşdıran Nikifor Fominin şərəfinə adlandırılıb.

## Araşdırılma tarixi
Taymır körfəzi Böyük Şimal ekspedisiyası zamanı 1740-ci ildə Nikifora Fomin körfəzdə yerləşən Bera adasında qışlamışdır. 1741-ci ildə Xariton Laptev və Çelyuskin körfəzin sahillərindən keçmişdir. Taymır estuarisini və orada yerləşən adalarını 1842—1845 illərdə Aleksandr Fedoroviç Middenford  araşdırmışdır. 
Eduard Toll Rusiya qütb ekspedisiyası çərçivəsində 1900-1902 illərdə Taymır körfəzində araşdırmalar aparmışdır. O, Middendirun təsvir etdiyi Bera adasında olur və burada Fominin qışlama yerini aşkarlayır.

## Mənbə
* Xristov Laptevin qeydləri
* Nature Reserve: http://www.bigarctic.ru/Eng 
* Location 
* Islands in the gulf 
* exploration of the Taymyr Gulf and its islands
*http://www.meteohistory.org/2004polling_preprints/docs/abstracts/tammiksaar_abstract.pdf 
## İstinadlar
İncəsu (çay)

**İncəsu** — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun İncə dərəsində və Qərbi Azərbaycanın Barana rayonunda (Noyemberyan) çay, Kürün sağ qolu.

Uzunluğu 44 km, hövzəsinin sahəsi 245 km.kvadratdır. İki dövlətin, Azərbaycan və Ermənistanın ərazisindən axır. Sahəsinin çox böyük hissəsi Qazax ərazisindən keçir və qərbdən şərqə doğru axır. İncəsu öz başlanğıcını Qərbi Azərbaycanın Barana rayonundan (Noyemberyan) götürür, Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonuna daxil olur. Burada İncəsu İncə dərəsindən (Kəmərli, Qaymaqlı, və Aslanbəyli) kəndlərindən keçərək, Birinci Şıxlı və Yuxarı Salahlı kəndlərinin yaxınlığından Kürə tökülür.

Əsasən yağış suları ilə qidalanır. Aşağı axını ilin çox vaxtı quruyur. Suvarmada geniş istifadə edilir.

## İstinadlar
Fərhad Əhmədbəyli

**Fərhad Əhmədbəyli** (tam adı: **Əhmədbəyli Fərhad Soltan oğlu**; d. 12 fevral 1923, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ – ö. 16 noyabr 2015, Azərbaycan) — azərbaycanlı geoloq, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor.

## Həyatı
Fərhad Əhmədbəyli 12 fevral 1923-cü ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.

1941–1945-ci illərdə İkinci dünya müharibəsində iştirak etmişdir.

1950-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun Geoloji-kəşfiyyat fakültəsini bitirib.

Fərhad Əhmədbəyli 1954-cü ildə geologiya-mineralogiya elmləri namizədi, 1964-cü ildə geologiya-mineralogiya elmləri doktoru elmi dərəcələrini, 1972-ci ildə isə professor elmi adını almışdır. 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilmişdir.

Fərhad Əhmədbəyli 16 noyabr 2015-ci ildə vəfat etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
Fərhad Əhmədbəyli geologiya elminə bir sıra töhfələr vermişdir. Onun elmi fəaliyyəti Qafqazın regional geologiyası, geotektonikası, neotektonikası, geodinamikası və seysmik aktivliyinə aid problemlərinin tədqiqinə həsr edilib.

O, 145 elmi əsərin, o cümlədən 12 xəritə və atlasın, 5 monoqrafiyanın müəllifidir.

Tanınmış beynəlxalq jurnallarda əsərlərinə istinad olunur.

Çox sayda beynəlxalq konfrans, simpozium və konqreslərdə məruzə ilə çıxış etmişdir.

Beynəlxalq qrant layihələrinin (STCU, SCOPES, CNRS) iştirakçısı olmuşdur.

## İstinadlar
Fosgen

**Fosgen** — kimyəvi formulu COCl2 olan, boğucu təsirli zəhərli maddədi, adi vəziyyətdə rəngsizdi. Əsasən ağ ciyərləri zədələyir.

## İzahı
Fosgen (COCl2 karbonilxlorid, xlorqarışqa turşusunun xloranhidridi) ilk dəfə 1812-ci ildə ingilis alimi Devi tərəfindən dəm qazı ilə xlorun günəş şüaları altında qarşılıqlı təsirindən alınmışdır. Yunanca tərcüməsi "işıqda doğulmuş" mənasını verir. Adi halda rəngsiz qazdır, buxarları havadan 3,5 dəfə ağırdır. 8,20 C-də uçucu mayeyə çevrilir. Az miqdarda qatılıqda çürümüş alma iyi verir. Suda pis həll olur, ancaq suya düşdükdə hidroliz olaraq HCl və CO2 əmələ gətirir. Ağ ciyərlərə təsir göstərir, onlarda şiş əmələ gətirir, nəticədə orqanizmin oksigenlə təchizatı pozulur. Havada 0,006 mq/l qatılıqda ölümlə nəticələnir. Fosgenlə nəfəs aldıqda ağızda şirin dad, sonra öskürək, baş gicəllənməsi və ümumi zəiflik hiss olunur. Zəhərli zonadan çıxdıqdan sonra adətən 2–12 saat ərzində adam özünü yaxşı hiss edir. Bu period gizli period adlanır. Bundan sonra adamda kəskin dəyişiklik baş verir. Əgər vaxtında həkim yardımı göstərilməsə, ölümlə nəticələnə bilər. Deqazasiya – havadəyişmə və yaxud ammonyak iyləməklə mümkündür.
Birinci dünya müharibəsində kimyəvi silah kimi istifadə olunmuşdur.

## Xassələri
tqay= , tər.= , sıxlığı , qaz halında  (, ); suda pis həll olur.

## Alınması
: \mathsf{CO + Cl_2} \xrightarrow {h\nu} \mathsf{COCl_2}.

Fosgen həmçininə xloroformun atmosfer oksigeninin işığın təsiri altında əmələ gəlir: :

:\mathsf{2CHCl_3 + O_2}\ \xrightarrow{h\nu}\ \mathsf{2COCl_2 + 2HCl}

Sənayedə COi katalizatorun iştirakı ilə Cl <sub> 2 </sub>la qızdırmaqla əldə edir:

:\mathsf{CO + Cl_2\ \xrightarrow {150^oC, C/Pt}\ COCl_2}.

Laboratoriyada CCl<sub>4</sub> və SO<sub>3</sub> (və yaoleiumla) qarışığının qızdırılmasından:

: \mathsf{2SO_3 + CCl_4 \rightarrow S_2O_5Cl_2 + COCl_2}.

## Zəhərliliyi

Boğucu təsiri var. Ölümcül konsentrasiyası  təşkil edir (15 dəqiqə məruz qalma ilə). Fosgenin ağciyər toxuması ilə təması keçiricilik pozğunluğuna səbəb olur alveol və sürətlə irəliləyən ağciyər ödemi. Antidote naməlumdu

## Mənbə
* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И. Л. и др. — М.: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4 (Пол-Три). — 639 с. — ISBN 5-82270-092-4.

## İstinadlar
Difosgen

**Difosgen** — Boğucu təsirli zəhərli maddə. Əsasən ağ ciyərləri zədələyir.
## Sintezi
Difosgen – xlorkarbon turşusunun metil efirinin tam xlorlaşma məhsulu ClCOOCCl3 boğucu xassəyə malik rəngsiz, yağlı maye şəklində olan zəhərləyici maddədir. Çürümüş meyvə iyi verir. Qaynama temperaturu 1270 C-dir. Qızdıran zaman parçalanaraq fosgen əmələ gətirir:
Sənaye üsulu difosgenin sintezi etdikdə fosgen  və metanoldan əldə edilən metil xloroformatın yüngül xlorlaşmasıdır:
 
: 
Difosgeni həmçinin  metil formatın radikal xlorlaşmasından  sintez oluna bilər (ultrabənövşəyi işıqla şüalananda):

: 
        
## Toksiki xassələri
difosgen ancaq tənəffüs yolları ilə orqanizmə daxil olur. İlk 10-15 dəq. gözlərdə sancı, boğazda qıcıqlanma və döş sümüyü arxasında göynəmə əmələ gəlir ki, bu əlamətlər sabit olmayaraq keçib gedir. Bəzən ilk dövrdə zəhərlənmiş şəxs özünü sağlam hiss edir. Gizli dövr orta hesabla 4-8 saata bərabərdir. Əslində bu dövr bir necə səbəbdən asılı olaraq – (zəiflik, yorğunluq, zəhərin miqdarı, təsir müddəti və s.) 24 saata qədər davam edə bilər. Gizli dövrün qısa olması zəhərlənmənin ağır olmasını göstərir.

Zəhərli maddənin təsirindən ilk dövrdə tənəffüs sürətlənir, tənəffüs orqanları şişərək sərtləşir və nəticədə orqanizmə daxil olan oksigenin miqdarı azalır. İltihab nəticəsində ağciyərlərə 2-2,5 litrə qədər maye toplana bilər.

## İlk yardım
zəhərlənmiş şəxsə əleyhqaz geydirib qısa bir zamanda zəhərli zonadan maşınla və ya xərəklə çıxarmaq lazımdır. Zərərçəkəni piyada yeriyərək zəhərli zonadan çıxarmağa icazə verilmir. Onu təmiz havaya çıxardıqdan sonra təcili tibb məntəqəsinə göndərmək lazımdır. Heç bir halda difosgenlə zəhərlənmiş adama süni tənəffüs vermək olmaz.
## Mənbə
* Александров В. Н., Емельянов В. И. Отравляющие вещества: Учебное пособие / Под ред. д-ра хим. наук, проф. Г. А. Сокольского. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1990. — 272 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00341-6.
Adamsit

**Adamsit** — Qıcıqlandırıcı zəhərləyici maddə

Adamsit – 1918-ci ildə amerikalı alim Adams tərəfindən alınmışdır. Kimyəvi adı dihidrofenarsazinxloriddir.

**Kimyəvi formulu:** HN(C6H4)AsCl.

Təmiz adamsit sarımtıl-yaşıl rəngli, iysiz, kristal maddədir. Qaynama temperaturu 4100 °C, suda demək olar ki, həll olmur, əksər üzvi həlledicilərdə isə çətin həll olur. Texniki adamsit toz halında və ya ərimiş kütlə halında olub, ərimə temperaturu 190–1950 C-dir. Adamsit yuxarı tənəffüs orqanlarına güclü qıcıqlandırıcı təsir göstərir (öskürək, asqıraq, burun qişasından çoxlu selik axması, sinədə ağrı və göynəmə). Havada 3 mq/l qatılıqda 10 dəqiqə nəfəs aldıqda ölümlə nəticələnir.

## İlk yardım
zəhərlənmiş şəxsə əleyhqaz geydirib onu zəhərlənmiş sahədən çıxardıqdan sonra, fərdi kimya əleyhinə paketdə olan tüstü əleyhinə məhlulu çıxarıb əleyhqazın içərisinə yeritməklə, yaxud zərərçəkənə qoxulatmaqla deqazasiya etmək lazımdır.

Mühafizə vasitəsi – əleyhqaz. Deqazasiya otağın havasını dəyişməklə aparılır. Adamsit kimyəvi kəşfiyyat cihazı vasitəsilə müəyyən edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər