open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiçik axşam yarasası

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Orta böyüklükdə olan yarasalardır. Bədənin uzunluğu 58–72 mm, bazu sümüyünün uzunluğu 42–46 mm, çəkisi isə 16 qramdır. Bədənin üst tərəfinin xəzi açıq rəngdədir. Bel və qarın nahiyəsini örtən tüklərin xarakter xüsusiyyəti onların ikirəngli olmasıdır.

## Yayılması
Avropanın enliyarpaqlı meşə zolaqlarında (İngiltərə və İrlandiyadan Orta Pevoljeyə və Qafqaza qədər) yayılmışdır. Areallarının şimal sərhəddi Novqorod, Yaroslav, Penza və Saratov vilayətlərindən, cənub sərhəddi isə Krımdan və Qərbi Zaqafqaziyadan keçir. Azərbaycanda yeganə tapıntı A. P. Kuzyakin tərəfindən 1939-cu ilin 3 sentyabrında Qusarda əldə edilmişdir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Meşələr və parklar onların biotopları, yarpaqlı ağacların dairəvi formalı koğuşları isə əsas sığınacaqları hesab edilir. Yayın əvvəllərində 30–40-a qədər dişi fərd erkəklərdən ayrılaraq, kiçik koloniyalarda yaşayırlar. İyunda dişi 2, nadir hallarda 1 bala doğur. Balalar 1 aydan sonra uçma bilirlər. İyulun axırlarına yaxın balalardan ibarət koloniya dağılır. Avqustun sonları — sentyabrın əvvəlləri kiçik axşam yarasaları meşələrdən başqa yerlərə uçub gedirlər. Rusiya daxilində onların qışlama yerləri, uçuş istiqamətləri və uçma məsafələri məlum olmasa da, mövsümi uçuş etmələri güman edilir. Aprelin sonları — mayın əvvəllərində yaşayış yerlərinə qayıdırlar.

## Sayı
Hər yerdə nadir və azsaylıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qızılağac siyənəyi

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid balıq növü. Az saylı yerli (endemik) növdür. A.N.Svetavidov bu növü Alosa braschnikowii  növünün yarımnövü kimi qeyd etmişdir.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Bədənin: bel tərəfi göy-yaşıl, yanları və qarnı ağ olur. Ağızda inkişaf etmiş dişlər vardır. Yetkin fərdlərin uzunluğu 11.0 – 24.5 sm, kütləsi 45 - 150 q-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Xəzər dənizinin şortəhər yerlərində yaşayır, çoxalmaq üçün kürüsünü Kürağzı ərazilərə və Qızılağac körfəzində tökür. Orta ömrün uzunluğu 5 - 6 il olub, cinsi yetkinliyə 2 yaşlarında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli: kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
İki cinsli olub çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə tökür. Kürü tökmə zamanı suyun temperaturu 14 - 280C olur. Reproduktivliyin forması – kürü şəklində olur. Birdəfəlik reproduksiyanın sayı- 8 - 130 min kürü olur. Reproduktivliyin periodu- ildə bir dəfə, hər il. Generasiyaların sayı – orta ömrün uzunluğundan asılı olaraq 4 - 5 dəfə olur.

## Yayılması
Azərbaycanda Cənubi Xəzərin qərb hissəsində Kür ağzına yaxın sahələrdə, Qızılağac körfəzində, Lənkəran yaxınlığında və az miqdarda Qaradağ rayonunda təsadüf edilir.

## Sayı və limit faktorları
Xəzər dənizinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen amillər. Azərbaycanda 5 növ ilə təmsil olunmuşdur.

## Düşmənləri
Yırtıcı balıqlar (nərə, bölgə, naxa), suitilər və balıq parazitləri.

## İnsan həyatına təsiri
Ekoloji əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Sosial-iqtisadi əhəmiyyəti:ov və vətəgə əhəmiyyətlidir. Elmi-mədəni əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri məlum deyil.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Ovunun tənzim olunması barədə qanun qəbul edilməsinə ehtiyac vardır. Xəzərin çirkləndirilməsinə və ovlama işlərinə nəzarəti gücləndirmək lazımdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620. 
* Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, 224 s.
* Казанчеев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. М.: “Легкая и пищевая промышленность”, 1981, 65 с. 
* Cветовидов А.Н. Сельдевые. (Clupeidae). Фауна СССР, Рыбы, том II, вып. 1, М.-Л.: АН СССР, 1952, 330 с.

## Həmçinin bax
Uşaq bizquyruğu

**Uşaq bizquyruğu** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Uşaq bizquyruğu uzunluğu 5–10&nbsp;mm olan çox balaca qurddur. Erkəyin arxa tərəfi spiralvari burulmuş, dişilərdə isə biz kimi uzun və sivridir.. Dişi qurdların uzunluğu 9–12&nbsp;mm, erkəklərin 2–5&nbsp;mm çatır.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Bizquyruq insanın nazik və yoğun bağırsağında yaşayır. Çox vaxt uşaqlarda rast gəlinir. Mayalanmış dişilər anal dəliyinə tərəf enir, burada uzun müddət yaşayır və şiddətli qaşınma əmələ gətirir. Yumurtalar anal dəliyinə yaxın dəri üzərinə qoyulur..Bizquyruqlar yoluxmuş adamın əsasən nazik bağırsağının aşağı hissəsində və yoğun bağırsaqda yaşayırlar. Ömürləri 1 aya yaxındır.

## Yayılması
Bütün dünyada, ən çoxda uşaqlar arasında geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mülk Rac Anand

**Mülk Rac Anand** – hind yazıçısı, alim, ictimai xadim. 

## Yaradıcılığı

Mülk Rac Anand Pəncab (1925) və London (1929) universitetlərini bitirmişdir. Beynəlxalq Sülh mükafatı laureatı (1953), Pəncab Universitetinin professorudur (1962). M.R. Anand ingilis dilində yazmışdır. Mütərəqqi hind yazıçıları cəmiyyətinin təşkilatçılarından olmuşdur (1936). Bəzi hekayələri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur. O, Asiya və Afrika ölkələri yazıçıları ilə sovet əlaqə komitəsinin Bakıda keçirilmiş iclasında iştirak etmişdir (1966). 

## Romanları

* “Toxunulmaz” (1935) 
* “Kuli” (1936) 
* “Yol” (1961)
* “Qəhrəmanın ölümü” (1963)
* “Sübhün çöhrəsi” (1964)

“Toxunulmaz” (1935) “Kuli” (1936) romanları insanların zülmə, istibdada qarşı azadlıq mübarizəsinə həsr olunmuşdur. 

## Həmçinin bax

* Hindistan

## İstinadlar
Xullar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. 

Bunların əsas xüsusiyyəti qarın üzgəclərinin yaxınlaşması və hətta sorucu disk əmələ gətirərək qovuşmasıdır. Bu suyun güclü hərəkəti zamanı balığa bir yerdə durmağa imkan verir. Birinci bel üzgəci adətən kiçik olur,şaxələnməyən şüalardan ibarətdir. Xırda balıqlardır.İri növlərin maksimal ölçüsü 300-350,kiçik növlərin ölçüsü isə 50&nbsp;mm-ə çatır. Dünya okeanında aşkar edilmiş 1800 növ xulkimilər 200 cinsə aiddir. Xəzər dənizində indiyə qədər qeydə alınmış 36 növ və yarımnövdən 28-i endemik hesab edilir. Sistematik baxımdan onlar dünya okeanının az öyrənilmiş balıqları sayılır. Bu səbəbdən hər il yeni növlər aşkar edilir, ya da əksinə, əvvəllər təsvir edilmiş formalar birləşdirilir. Bu hər şeydən əvvəl həmin fəsilənin sistematikasında istifadə edilən zahiri əlamətlərin böyük dəyişkənliyi və ayırd edilməsinin çətinliyi ilə bağlıdır. Xulkimilərin müxtəlif növləri zahiri göstəricilərinə və yayılma xüsusiyyətlərinə görə başqa ümumbioloji cizgilərdən daha çox fərqlənirlər. Bu cizgilərin müqayisəli təhlili həmin balıqların ümumi xarakteristikasında verilmişdir. Xəzərin Azərbaycan sahilində və respublikanın şirin su hövzələrində 9 cinsdən olan 28 növ və yarımnöv aşkar edilmişdir.

## Təsnifatı
*  cinsi
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
** 
*  cinsi
**  növü
*  cinsi
**  növü
*  cinsi
**  növü
**  növü
** növü
*  cinsi
** növü
*  cinsi
**  növü
*  cinsi
**  növü
**  növü
**  növü
**  növü
** növü
** növü
** növü
**  növü
**  növü
**  növü
*  cinsi
**  növü

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ağ qızılbalıq

**Ağ qızılbalıq** () — xordalılar tipinin kosmopolit növü olub, qiymətli vətəgə balığıdır.

## Morfoloji əlamətləri
Başı balacadır, ağzı orta ölçüdədir, alt çənə üst çənədən bir qədər uzun olur. Pulcuqları iridir, yan xətt orqanında onların sayı 120 dən azdır. Bədəninin rəngi gümüşüdür. Qəlsəmə dişciklərinin sayı 19-26 (22.7), qəlsəmə şüaları 8-11, fəqərələri 65-68 ədəd arasında dəyişir. Uzunluğu 120.0 sm, kütləsi 12.0-kq-a qədər olur. 
## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarımkeçici balıq olub, yay fəslində dənizin (Xəzərin) orta və cənub hissəsinin 20-50 m dərinliyində yaşayır, çoxalmaq üçün çayların, xüsusilə Volqa çayının ən yuxarı hissələrinə qalxır. Əksər fərdləri 8-10 ilədək yaşayır. Yırtıcı balıqdır. Erkən yaşlarında yırtıcılıq həyatı keçirməyə başlayır. Azərbaycan sahilində kilkə və aterina, payız- qış aylarında külmə, sıf, xul balıqlarının körpələri ilə qidalanır.Az saylıdır. Yırtıcı olub, balıq körpələri, cücü sürfəsi, mizidlərlə qidalanır. Bədənin uzunluğu 30 sm-ə çatdıqdan sonra yırtıcı həyat tərzinə keçir – başqa balıqların körpələri ilə qidalanır. Yaşlı balıqların qidasını çəkikimi, xanıkimi, balıqlar, xullar təşkil edir.
## Çoxalması
Çoxalması oktyabr-noyabr aylarında Volqa və Ural çaylarında müşahidə edilir. Qızılbalıqdan fərqlə olaraq Ağ qızılbalıq kürü tökdükdən sonra dənizə qayıdır.Erkək fərdlər 4-5, dişi fərdlər 5-6 yaşında cinsi yetkinliyə çatırlar. Fərdi inkişaf forması: rüşeym, sürfə, körpə, yetkin fərd.İki cinsli olub, kürü tökməklə çoxalır. Reproduktivliyin forması: kürü şəklində olur. Bir dəfəlik reproduksiyanın sayı: 104.5-400 min ədəd kürü, Reproduktivliyin periodu oktyabr-yanvar, reproduktivliyin müddəti 180 gün, generasiyanın sayı: ömrü boyu 2, az hallarda 3 dəfə olur. 
## Yayılması
Dünyada bir növlə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda Xəzər dənizinin şimalında yayılmışdır. Az miqdarda Orta Xəzərdə, Yalama-Xudat,Siyənək vətəgələrində rast gəlinir.Təbiətdə nəsli kəsilib

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ekoloji əhəmiyyəti: məlum deyil. Sosial-iqtisadi əhəmiyyəti qiymətli vətəgə və qida əhəmiyyətlidir. Elmi-mədəni əhəmiyyəti mühüm elmi-təkamül əhəmiyyəti daşıyır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri vətəgə əhəmiyyətli balıqların körpələrini yeməklə ziyan vurur.Qiymətli vətəgə balığıdır.Təbii kürüləmə yerləri bərpa olunmalı, mühafizəsi gücləndirilməli, süni artırılmasının miqyası genişləndirilməlidir. Biomüxtəlifliyin bir kompanenti olub, su cücülərinin, mizidlərin populyasiyasının tənzimlənməsində iştirak edir. BTMİ "Qırmızı Kitabına" daxil edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 620.
# Иванов В.П., Комарова Г.В. Рыбы Каспийского моря. Астрахань: Изд-во АГТУ, 2008, 224 с. 
# Казанчеев Е.Н. Рыбы Каспийского моря. М.: Легкая и пищевая промышленность, 1981, 168 с. 
# Летичевский M.A. Воспроизводство белорыбиц. M.: Пищевая промышленность, 1983, 112 с.
# Беляева В.Н., Казанчеев Е.Н., Распопов В.М. и др. Каспийское море. Ихтиофауна и промысловые ресурсы. М.: Наука, 1989, 236 с. 
# Атлас пресноводных рыб России. М.: Наука, 2003. с. 160 - 163.

## Həmçinin bax
* Qızılağac siyənəyi
* Sara siyənəyi
Bibliometrik analiz

**Bibliometrik analiz** — iki başlıca elementə əsaslanır: nəşrlər tədqiqat məhsullarının əsas indikatoru kimi və nəşrlərdən əldə olunan istinadlar elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsi üçün əsas vasitə kimi.

Statistik biblioqrafiya adlanan erkən bibliometrik araşdırmalar elmin inkişafının araşdırılması, daha sonralar isə kitabxana kolleksiyalarının idarə olunmasına tətbiq olunurdu. Məsələn, bibliometriyanın ilk tədqiqatçıları sayılan F.J.Kol və N.İls 1543-1860-cı illərdə nəşr olunan ədəbiyyata əsasən, Avropa ölkələrində anatomiya sahəsində aparılan araşdırmaları tədqiq etmişlər. Verilmiş istiqamətdə elmi aktivliyin qiymətləndirilməsi üçün əsas vahid olaraq elmi əsərləri götürməklə gələcək bibliometrik tədqiqatların əsasını qoymuşlar. 10 il sonra P.L.K.Qros və E.M.Qros (Gros and Gros) öz kitabxana kolleksiyalarının idarə olunması üçün obyektiv metod kimi jurnalların istinad analizini həyata keçirən ilk alimlər olmuşlar. Tədqiqatçılar "Journal of Chemical Society" jurnalının 1926 cildindən 3663 ədəbiyyat siyahısında göstərilən istinadları çıxararaq ən çox istinad olunan jurnalları təyin etmişlər. Bu cür yanaşma ilə tədqiqatçılar istinad analizinin həm kitabxana kolleksiyasının idarə olunması, həm də tədqiqatın qiymətləndirilməsində vacibliyini sübut etmişlər.

## Bibliometriyanın riyazi əsasları
Bredfordun yayılma qanunu hər müəllif üçün məqalələrin tezliyi haqqında Lotka qanunu, mətnlərdə sözlərin işlənmə tezliyi haqqında Zipf qanunu və Praysın elmdə eksponensial artım qanunu ilə birlikdə bibliometriyanın riyazi əsaslarını formalaşdırır. Bununla yanaşı qlobal və bir istiqamətli istinad indeksinin, yəni Qarfildin Elmi İstinad İndeksinin yaradılması bibliometrik üsulların və istinad analiizinin əsas aspekti olan tədqiqatların idarə olunması və qiymətləndirilməsi sahəsinə keçidi təmin etdi.

Bibliometriya və tədqiqatın qiymətləndirilməsində əsas vasitə verilənlər bazaları, qlobal və genişmiqyaslı analizi təmin edən istinad indeksləri hesab olunurdu. 1960-cı ildə Elmi İnformasiya İnstitutunun və elmi istinad indeksinin yaradılması həm tədqiqatın qiymətləndirilməsində bibliometriyanın praktiki tətbiqini təmin etdi, həm də istinad analizinin və bibliometrik indikatorların empirik tədqiqinə təkan verdi.

## İstinadlar
Taxıl taxtabitisi

**Taxıl taxtabitisi** () — Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası

Bu növ korcalar Miridae fəsiləsinə məmsub olub, geniş yayılmışdır. Uzunluğu 5.7–6.3&nbsp;mm – dir. Yumurta mərhələsində qışlayır. Payızda yarpaqların toxumaları arasında 6 – 10 dənə yumurta qoyur. Erkən yazda yumurtadan çıxan sürfələr payızlıq dənli bitkilər üzərində qidalanır. İyunun əvvəllərində birinci nəsil yetkin formaya keçir. Bunlar yazlıq dənli bitkilər üzərində qidalanır və yumurta qoyur. İkinci nəslin inkişafı da dənli bitkilər üzərində gedir. Azərbaycanda üçüncü nəslin inkişafı yabanı dənli bitkilər, xüsusən suluf və tökülmüş dəndən bitmiş göyərtilər üzərində gedir. Payızda üçüncü nəsil taxtabitiləri payızlıq bitkilər üzərində yumurta qoyur və həmin yumurtalar qışlayır. Bu növ Özbəkistanda dənli bitkilərdən başqa, çəltiyə də ziyan verir. Bu hal Azərbaycanda müşahidə olunmamışdır.

## Yayılması

Taxıl taxtabitisi Azərbaycanda əsasən Kiçik Qafqazda və Talışda yayılmışdır.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər) C. A. Hidayətov, 42

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Trixinella

**Trixinella** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Ölcüləri 4 mm-dək olur.. Bu qurd da geniş yayılmış və bir çox xəstəliklərlər, o cümlədən, xərçənc xəstəliyi törədəndir. Trixinellaya yoluxma əsasən donuz (kolbasa), qaban, ayı, porsuq əti yeyəndə olur, çünki bu heyvanların ətində 0,25–0,4 mm ölcüdə sürfələri ola blir.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirir. Trixinella həyatının bir hissəsini bağırsaqda, digər hissəsini isə heyvanın-sahibin əzələlərində keçirir, buna müvafiq olaraq iki mərhələ ayırd edilir: bağırsaq və əzələ trixinellası..vermikularis]Trixinelların sahibləri müxtəlif məməlilər (vəhşi heyvanlar, cütdırnaqlılar, gəmiricilər və s), o cümlədən insandır. Onlar insanda xüsusi xəstəlik – trixinelyoz xəstəliyi törədirlər. İnsan çox vaxt donuzlardan, bəzən isə vəhşi heyvanlardan yoluxur. Trixinellalar üçün diri bala doğma xarakterdir. Trixinellaların bütün həyat dövrəsi xarici mühitə çıxmadan sahibin orqanizmində gedir. İnsanda trixinelyozun simptomları, dişi qurdların bağırsaq divarına keçdiyi vaxtdan mədə-bağırsaq pozğunluqları və üzün şişməsi ilə aşkar olunur. Xəstəliyə tutulduqdan azacıq sonra üşütmə əmələ gəlir, sonra temperatur 40˚C və daha yüksək olur. Yoluxmuş adamların orqanlarında sürfələr 10 illərlə sağ qalırlar.

## Yayılması
Bütün dünyada geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pipistrellus nathusii

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Bu növ cırtdan şəbpərəyə çox bənzəyir, ancaq ölçülərinə görə ondan böyükdür (kütləsi 5,1–9,5 q, bədəninin uzunluğu 41,5–52-0 mm, bazusu 31,0–35,5 mm). Qulağı nisbətən iri və itiucludur.	

## Yayılması
Arealı Avropa və Qafqazı əhatə edir. Azərbaycanda Kiçik Qafqazdan başqa bütün təbii vilayətlərdə aşkar edilmişdir. Düzənliklərdə, xüsusən bütün Xəzəryanı ovalıqda üstünlük təşkil edir. 1000 m-ə qədər dağlarda qeydə alınmışdır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Tapıntıların əksəriyyəti meşə və antropogen landşaftlara uyğunlaşmışdır. Aşkar edilmiş yığınların sayı istər meşələrdə, istərsə də yarımsəhralarda eynidir (1–48 heyvan). Çox vaxt tək fərdlərə də rast gəlinir. Əsas tapıntılar qışda və yazda (mayın ortalarına qədər) edilmişdir. Yayda ancaq erkəklər aşkar edilmişdir. Bir sıra göstəricilərinə görə (yaydan başqa bütün mövsümlərdə aşkar edilməsi; apreldən mayın ortalarına qədər Xəzər sahili boyunca nəzərəçarpacaq dərəcədə yığılması; böyük piy ehtiyatları) Pipistrellus nathusii köçəri növlərə aiddir. Güman edilir ki, bu heyvanlar yayı Rusiyanın şimal vilayətlərində (Volqaboyu, Qaratorpaq) keçirirlər. Başlıca olaraq tikililərdə və ağac boşluqlarında məskunlaşırlar. Bütün mövsümlərdə sığınacaqlarda temperatur xaricdəki temperatura bərabər olub, ya da ondan 1–4 C (payızda və qışda), 8–10 °C (yazda) yüksək olur. 

## Çoxalması
Oktyabr, yanvar və fevralda tədqiq edilmiş dişilərin balalığında sperma olmuş, apreldə isə embriogenezin erkən mərhələləri qeydə alınmışdır. Qışda və yazda yığınların cinsi tərkibi dişilərin üstünlüyü ilə qarışıq olmuşdur. Dişilər yoxa çıxdıqdan sonra erkəklər çox vaxt tək-tək rast gəlinmişdir. Qruplarda 1–2 yaşlılar 90%-dən artığı təşkil etmişdir. 

## Gündəlik fəallığı
Bu yarasalarınfəallığı alaqarnlıq vaxtı – günəş batdıqdan 40–60 dəqiqə sonra başlayır. Öz sığınacaqlarının yanında ov edərək tez-tez onlara yaxın uçub gəlir və yenidən uzaqlaşırlar. Uçuşları sınıqdır: 1–2 m-ə qədər yerin səthinə enərək yenidən 10–12 m hündürlüyə şığıyırlar. Çox vaxt cüt-cüt, sanki bir-birini qovaraq, tez-tez çıxarılan cingiltili səsi ilə uçurlar. Sığınacaqdan uçduqdan 2,5 saat sonra yemlənən fərdlərin sayı azalır, gecə yarısı isə yalnız tək fərdlər uçur. Günəşin doğmasına 1,5 saat qalmış yenidən uçurlar. Dan yeri sökülərkən – quşların görünməsinə az qalmış gizlənirlər. 

## Qidalanması
Əsas qidasını ikiqanadlılar (ağcaqanadlar, hünülər, cingirəklər, milçəklər), gündəcələr, bulaqçıqlar, qarışçılar, sikadkimilər, taxtabitilər və s. təşkil edir.	

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tərə taxtabitisi

**Tərə taxtabitisi** () — Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası

Bədəninin rəngi tutqun boz olub, üzərində nizamsız yayılmış qara ləkələr və nisbətən iri açıq rəngli nöqtələr vardır. Başı üçbucaq şəkilindədir. Gözləri yanlara çox çıxmışdır. Bığcıqları 4 buğumludur. Qalxancığı kiçik olub, qurtaracığı açıq rənglidir. Bədəninin uzunluğu 2,5–3,5&nbsp;mm –dir. Tərə taxtabitisi imaqo halında otların, tökülmüş yarpaqların altında, çəmənlikdə, meşədə və bağlarda, payızlıq əkin sahələrində qışlayır. Aprelin əvvəllərində bu növ qışlama yerlərindən çıxır, torpaq üzərində hərəkət edərək özü üçün qida axtarır. Taxtabitinin ən çox qidalandığı bitkilər qızıltərə və çuğundurdur. Yumurtaqoyma prosesi may ayında gedir. Bu zaman öz yumurtalarını əsasən yarpağın alt səthinə, bəzən isə bitkinin gövdəsi üzərinə tək-tək və ya topa halında qoyur. 2–3 həftədən sonra yumurtadan çıxan sürfələr həmin yarpağın şirəsi ilə qidalanır. 4–6 həftədən sonra isə inkişaf edib yetkin formaya keçir. Oktyabr ayından başlayaraq bu zərərvericilər qışlama yerlərinə toplaşaraq, orada qalır.bu növün çuğundur bitkisinə verdiyi əsas zərər ondan ibarətdir ki, yarpağı sorması nəticəsində onun alt tərəfində ağımtıl ləkələr əmələ gəlir. Çox zədələnmiş yarpaq büzüşür. Belə zədələnmiş bitki yenidən çoxlu cavan yarpaqlar əmələ gətirir. Bu səbəbdən çuğundurun yumrusu çox kiçik olur. Maraqlı burasıdır ki, taxtabiti bitkinin üzərindən gedəndən sonra da bitki xəstə olur. Bununda başlıca səbəbi qidalanan zaman onların buraxdığı mayenin zəhərli xüsusiyyətə malik olmasıdır.

## Yayılması

Bu növ Avropanın hər yerində, habelə Sibirdə, Qafqazda, Orta Asiyada yayılmışdır. Azərbaycanda isə yalnız Lənkəran-Astara zonasında yayıldığı aşkar edilmişdir.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər) C. A. Hidayətov, 42

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yaşıl nezara

**Yaşıl nezara** () — Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.

## Biologiyası
Əksər hallarda bədəni tamamilə yaşıl, bəzən isə tutqun boz, səthi sıx, zərif xətlidir. Baş nisbətən qabağa çıxmış və əyilmiş formadadır. Qarnının II seqmentindən (buğumundan) qabağa doğru şiş çıxıntı uzanmışdır. İy vəzilərinin dəliyi qısa və enlidir. İy vəzinin axarı arxa döşün ortasına qədər ancaq uzanır. Bu ön tərəfdən kəsik və bir qədər qalxmış haldadır. Bədəninin uzunluğu 11 – 17 mm – dir. İmaqo mərhələsində qışlayır. Erkən yazda qışlamadan çıxıb (aprelin əvvəllərində) müxtəlif bitkilər və xüsusən taxıllar üzərində qidalanır. Aprel – may aylarında yumurta qoyur. Sürfələr 5 dəfə qabıq dəyişdikdən sonra yetkin formaya keçir. Azərbaycan şəraitində ildə bir nəsil, daha isti olan cənub rayonlarında 5 nəsil verir.

## Yayılması
Bu növün ən geniş yayıldığı yer tropik və subtropik qurşaqdır. Bu növ müxtəlif bitkilərə zərər verir. İranda pambığın qorxulu zərərvericisi hesab olunur. Bu növ Gürcüstanda qarğıdalıya, lobyaya, tütünə, yoncaya və acıpaxlaya zərər verir. Azərbaycanda Yaşıl nezara əsasən Lənkəran – Astara zonasının düzən, dağətəyi və Şəki – Zaqatala zonasının dağətəyi rayonlarında yayılmışdır. Bu növ Lənkəran zonasında dənli bitkilərin üzərində kütləvi şəkildə qidalanaraq onlara zərər verir. Bundan başqa, o, Talışda tut üzərində, Şəki – Zaqatala zonasında isə müxtəlif ağaclar üzərində qidalanır.

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanda Kənd təsərrüfatı bitkilərinə zərər verən Yarımsərtqanadlılar (Taxtabitilər) C. A. Hidayətov, 42

## İstinadlar
Kürən xul

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Kürən xul balığı Qara dəniz, Azov dənizi və Xəzər dənizinin hövzələrində geniş yayılmışdır. Azərabaycanda Kür çayı hövzəsində bu balığa Ağstafa rayonundan  Alazana qədər olan bütün çaylarda, Lənkəran, Astara çaylarında, Quba-Xaçmaz rayonlarının çaylarında və Araz çayında təsadüf edilir. Qafqazın dağ çaylarında, o cümlədən Kür çayının yuxarı axarında və qollarında Qafqaz çay xulu yarımnövü-''N.platyrostris constructor Nordman'' təsadüf edilmişdir.

## Morfoloji əlamətləri
D VI-VII ,I 16 - 19, A 11-13 (15), squ (53) 56-68 (71)-dir. Bədəni uzunsov-silindrikdir, quyruğa doğru getdikcə nazikləşir. Başı enli, yanlardan basıqdır. Ağzı kiçikdir. Rostrumu kütdür, alt çənə önə çıxmır. Uzunluğu 138&nbsp;mm-ə qədər, çəkisi 31 q-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirinsu balığıdır, dibi daşlı və axar sularda yaşayır. Əsas qidasını balıqlar təşkil edir. Bundan başqa o qammaridlər və iynəcələrin sürfələri və habelə yaşıl yosunlarla qidalanır.

## Çoxalması
Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Cinsi yetkinliyə bir yaşında çatır. Kürüsünü may ayında tökür. Kürülər hissə ilə yetişir. May ayının axırlarında dişilərin əksəriyyəti öz kürüsünü tökmüş olur, iyun ayında isə cinsi məhsulları başlıca olaraq II inkişaf mərhələsində qalır. Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tükbaş qurd

**Tükbaş qurd** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Ağımtıl rəngdədir, uzunluqları 3,0 – 5,5 sm çatır. Bədənin ön tərəfi sap şəklində nazikləşmişdir.. 
## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirirlər. İnsanın geniş yayılmış parazit qurdlarından biridir. Tükbaş qurdları yoluxmuş adamların yoğun bağırsağında yaşayırlar.Tükbaş qurdlarına yoluxma onun yumurtalarını udanda olur: tozlu havadan, çirkli əllərdən, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəzdən və s. Bağırsağın selikli qişasının dərinliyinə keçir və elə buna görə də bağırsaqdan çətin qovulur. Tükbaş çox geniş yayılmışdır. Yoluxma tükbaşın yumurtaları düşmüş suyu və ya qidanı qəbul etməklə baş verir (xüsusilə yaxşı yuyulmamış tərəvəzlə). Tükbaşın patoloji əhəmiyyəti o qədər də böyük deyildir. .

## Yayılması
Ən çox Orta Asiyada geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Burk-an-Bres

**Burk-an-Bres** () — Fransanın şərqində şəhər. En departamentinin inzibati  mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi  40,1 min (2010).

## Coğrafiyası
Yura dağlarının ətəyində, Ressuz çayı sahilində yerləşir. Avtomobil və dəmiyolları qovşağı.

## Tarixi
Roma yaşayış məskəninin yerində meydana gəlmişdir. Təqribən 1250-ci ildə şəhər statusunu almışdır. 12-ci əsrdən Savoyya hersoqluğunun tərkibində olmuş, 1601-ci ildə Fransanın tərkibinə qatılmışdır.

## Memarlığı

Bru monastırı (1506–12; Cənubi Niderland, İtaliya, Burqundiya və Fransa ustaları; 3 kluatrdan biri 15-ci əsr), onun nəzdində son qotika üslubunda kilsə (1513–32; memar L. van Bohem; J. Perrealın layihəsinə əsasən; zəngin heykəltaraşlıq dekoru olan qala fasadı; Lion emalatxanalarında hazırlanmış A. Dürer və Tisianın əsərlərinin motivləri üzrə xorun polixrom vitrajları, 1525–31); Notr-Dam kilsəsi (1505–1654), karkaslı evlər (15 əsrin sonu – 16-cı əsr), Savoyya hersoqlarının qəsri (16-cı əsr), Burmayer məhəlləsinin imarətləri (18-ci əsr), Ratuşa (1771), teatr (1787) var. En dep-ti muzeyi (monastır binasında; orta əsrlərin və xalq sənəti kolleksiyası, 16–17-ci əsrlər flamand və holland rəngkarlıgı) fəaliyyət göstərir. Elektrotexnika sənayesi, dəzgahqayırma; keramika məmulatı, ayaqqabı istehsalı var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəhər şurasının rəsmi internet saytı
Viktor Bunyakovski

**Viktor Yakovleviç Bunyakovski** (16.12.1804, Podolsk quberniyası, Mogilyov qəzasının Bar şəhəri,  indiki Ukrayna – 12.12. 1889, Sankt-Peterburq) — rus riyaziyyatçısı, Peterburq Elmlər Akademiyasının akademiki. (1830; 1864–89-cu illərdə vitse-prezident).

## Həyatı
Təhsilini Koburqda, Lozannada, Parisdə (1820–25) almışdır. Elmi və pedaqoji fəaliyyətinə Sankt-Peterburqda başlamış (1826), 1846–59-cu illərdə Sankt-Peterburq Universitetinin professoru olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Bunyakovskinin tərtib etdiyi “Sırf riyazi və tətbiqi riyaziyyat leksikonu” (1839) elmi terminologiyanın yaradılmasında böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Onun “Ehtimal nəzəriyyəsinin  riyazi əsasları”nda (1846) həm ehtimal nəzəriyyəsinin, həm də onun sığortaya və demoqrafiyaya tətbiqinin orijinal şərhləri vardır. Riyazi analizdə Bunyakovski bərabərsizliyi məlumdur. Həndəsi tədqiqatlarında Evklidin paralellik haqqında aksiomuna böyük diqqət yetirmişdir. 1878-ci ildə Peterburq Elmlər Akademiyası Bunyakovski adına mükafat təsis etmişdir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Viktor Bunyakovsky", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews., 2015.
Pirrotin

** Pirrotin (maqnitli kolçedan)** — heksaqonal sinqoniya (heksapirrotin – Fe1-xS); monoklinik sinqoniya (klinopirrotin – Fe7S8). Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.

## Xassələri
Rəng – qırmızımtıl və ya şabalıdı çalarlı bürüncü-sarı, bəzən oksidləşmə rəngləri müşahidə olunur; Mineralın cizgisinin rəngi – bozumtul-qara; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 4,6–4,7; S – 3,5–4,5; Kövrəkdir; Ayrılma – {1010} üzrə qeyri-mükəmməl; Bölünmə – {0001} üzrə mükəmməl; Başqa xassələr – klinopirrotin güclü, heksapirrotin isə zəif maqnitlik xassəsinə malikdir; elektriki yaxşı keçirir; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gələn heksaqonal kəsilişli lövhəvari və bipiramidal kristallar; İkiləşmə: {1011} üzrə ikiləşmələr, hərdənbir – üçləşmələr; Mineral aqreqatları: bütöv kütlələr püruzlar.

## Mənşəyi və yayılması
Maqmatik mənşəli mis-nikel sulfid filizlərinin əsas mineralı olan pirrotinin ən iri yataqları ultraəsasi və əsasi maqmatik süxurlar içərisində yerləşir. Kolçedan filizlərində, skarn tipli və hidrotermal yataqlarda, bəzən qranit peqmatitlərində, çökmə və metamorfik süxurlarda rast gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: xalkopirit, pentlandit, pirit, maqnetit, sfalerit, qalenit, arsenopirit, kalsit, kvars. Mineralın tapıldığı yerlər: Sedberi (Kanada); Buşveld kompleksi (CAR); Maunt-Ayza (Avstraliya); Outokumpu (Finlandiya); Qreya (Rumıniya); Qızıl-Dərə, Norilski, Talnax, Xolodninski, Dalneqorski (Rusiya); Adanqe (Gürcüstan). Azərbaycanda Filizçay, Katsdağ, Cixix-Saqator, Mazımçay, Gədəbəy, Çıraqdərə, Toğanalı yataqlarında, Böyük Qafqazın cənub (Çuqak, Tenros, Qudurdağ) və Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamaclarında yerləşən bir sıra filiz təzahürlərində (Əsrikçay, İtqırılan, İsakənd) və bəzi başqa məntəqələrdə qeyd edilir.

## Tətbiqi
Bəzən sulfat turşusu almaq üçün xammal kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan mineralları. Bakı: Nafta-Press, 2004.

## Xarici keçidlər

* THE MINERAL PYRRHOTITE
Həsən Təhsin

**Həsən Tahsin** (əsl adı:Osman Nevres; (d.1888, Selanik, Osmanlı İmperiyası - ö.15 may 1919, izmir) — yazıçı, jurnalist, İzmirə dənizdən çıxan işğalçı Yunanıstan əsgərlərinə ilk güllə ataraq Türkiyə müqavimətini başladan qəhrəman.
İkirəng hamarburun

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Bədənin uzunluğu 54–60&nbsp;mm, bazu sümüyünün uzunluğu isə 41–48&nbsp;mm-dir. Başı qısa və enlidir. Qulaqları (14–16,5&nbsp;mm) qısa, enli və qalın dərilidir. Qulaq seyvanlarının arxa kənarı aşağı tərəfdən dairəvi şəkildə genişlənərək xaricə çevrilmişdir. Qulağın dəri çıxıntısı ortadan az nəzərə çarpacaq dərəcədə genişlənmişdir. Dişilərdə bir və ya iki cüt əmcək vardır. Bədənin üst tərəfi iki (qara və yaşılımtıl-kürən) rəngdədir. Tüklərin ucundakı açıq rəng ona azacıq gümüşü alabəzəklik verir. Bədənin alt tərəfindəki açıq rəngli uzun tüklər tünd rəngli tükləri örtdüyünə görə həmin hissənin ümumi fonu açıq, sarımtıl-boz və ya açıq noxudu rəngdə görünür. Boğazın və bədənin yanlarının rəngi isə tam ağdır.

## Yayılması
Arealı çox geniş olub, İngiltərədən Sakit okean sahillərinə qədər uzanır. Şimal sərhəddi bəzi yerlərdə 60 dərəcə şimal en dairəsinə qədər çatır. Cənubda arealı İran və Himalayın şimal-qərbinə və Şərqi Çinə çatır.

Azərbaycanda tək–tək fərdləri Böyük Qafqazda, Talışda və Kür-Araz ovalığı daxil olmaqla 9 məntəqədə tapılmışdır. Şərq vilayətlərinin arid landşaftlarına (7 tapıntı) meyil edir. Görünür, bizə Xəzəryanı boyunca şimaldan qışlamaya uçub gəlir (yayda aşkar edilməmişdir).

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Həm meşələrdə, həm də açıqlıq ərazilərdə təsadüf edilir. Dəniz səviyyəsindən 300 m-dək yüksəkliklərə qalxırlar. Ağac koğuşları, çardaqlar, divarların tökülmüş yerlərindəki boşluqlar, qaya yarıqları və s. yay sığınacaqları kimi istifadə olunur. Bəzən digər yarasalarla birlikdə ümumi sığınacaqlarda da rast gəlinirlər. Balavermə və balaları yemləndirmə dövründə dişilər 40–50 fərddən ibarət koloniya şəklində yaşayırlar. Həmin dövrdə erkəklər tək və ya kiçik qruplar şəklində yaşayır. Dişi iyunda 2, bəzən də 1 bala doğur. Balalar sərbəst yaşamağa başlayandan sonra koloniyalar dağılır. Uçuşları sürətli və cəlddir. Bütün gecəni sübhçağına qədər ov edirlər. Ağaclar arasında qida axtarırlar.

Qışlama yerləri məlum deyildir. Tək-tək fərdlərin Qırğızıstan ərazisində qışlaması məlumdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yulduz Cumabayeva

**Yulduz Cumabayeva** (22 aprel 1998) — Türkmənistanlı qadın ağır atlet. 48 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Türkmənistanı təmsil edir. Yulduz Cumabayeva İslam Həmrəyliyi Oyunlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında mübarizə aparmışdır.

## Əsas nəticələri

## İstinadlar
Adi durnabalığı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Ortasaylı, yerli aborigen növdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Yanaqları pulcuqlarla tam örtülüdür. Bədənin yan tərəflərində boz və ya zeytuni rəngdə ləkələr olur. Bu ləkələr köndələn, bəzən çəpəki zolaqlar əmələ gətirir. Şirin su balığıdır. Azərbaycan sularında ovlanan durnabalıqlarının iri fərdlərinin uzunluğu 80 sm-ə, kütləsi 5 kq-a çatır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Bütün şirin sularda, çay və göllərdə, bəzən şortəhər sularda yaşayır. Azərbaycanda əksər fərdləri 5–6 ilə qədər yaşayır. Cinsi yetkinliyə 2–3 yaşında çatır. Erkən yazda bir dəfəyə kürü tökür. İnkubasiya dövrü 10 gün çəkir. Adətən gecələr kürü verir. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü, sürfə, körpə və yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması və Sayı
Azərbaycanda bir növlə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda Aşağı Kür hövzəsində, Mingəçevir su anbarında, Dəvəçi limanında, Kiçik Qızılağac körfəzində və Azərbaycanın cənub zonasından axan çayların aşağı axarlarında yayılmışdır. Ortasaylıdır, su hövzələrində ekoloji şəraitin pisləşməsi və intensiv ovlanması ehtiyatına təsir edir.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Erkən yazda kürü tökməklə çoxalır. Azərbaycanda məhsuldarlığı 4.8 minlə 116.7 min ədəd kürü arasında dəyişir. Orta hesabla 62.5 min ədəd kürü verir. Yetkin fərdlər demək olar ki, hər il çoxalmada iştirak edirlər.

## Qidalanması
Yırtıcı balıqdır, körpələri plankton və bentik orqanizmlərlə, iri fərdləri isə əsasən balıqlarla qidalanır. Hannibalizm (öz balalarını yemək) hadisəsi də müşahidə edilir.

## Düşmənləri
Digər yırtıcı balıqlar və balıqyeyən quşlar, balıq parazitləri.

## Biomüxtəliflikdə rolu
Biomüxtəlifliyin bir kompanentidir. Körpələri digər yırtıcı balıqların qidasını təşkil edir. Su hövzələrində daha çox parazitlə yoluxmuş canlıları yeməklə təbiətdə sanitar rolunu oynayır.

## İnsan həyatına təsiri
Ekoloji əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməyib. Əmtəə keyfiyyətinə malikdir. Qiymətli vətəgə balıqlarını və onların körpələrini yeməklə balıqartırma təsərrüfatlarına ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Su hövzələrinin çirkləndirilməsinə qarşı mübarizə aparılmalıdır, ehtiyatı və ovlanması tənzim olunmalıdır.

## Növün qeydiyyat göstəriciləri
Azərbaycan ETBTI İxtioloji muzeyi, AMEA Zoologiya İnstitutu ixtiologiya laboratoriyasının kolleksiya fondu.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şaziyə Ərdoğan

**Şaziyə Ərdoğan Okur** () — qadınlar arasında 45 kq çəki dərəcəsində mübarizə aparan türkiyəli ağır atlet. O, gənclər kateqoriyasında 44 kq çəki dərəcəsində birdən qaldırmada 77 kq, təkanla qaldırmada 92 kq və ümumi 169 kq nəticə ilə hazırkı dünya rekorduna sahibdir.

## Karyerası
O, Ankarada, atası inşaat işçisi olan kasıb bir ailədə anadan olub. O, hələ 11 yaşında ikən Ankaranın Keçiören ibtidai məktəbində ağır atletika ilə məşğul olmağa başlayıb.

2009-cu il iyulun 28-də İsveçin Landskrona şəhərində keçirilən yeniyetmələr arasında ağır atletika üzrə Avropa çempionatında o, birdən qaldırmada 79,0 kq, təkanla qaldırmada 97,0, ümumilikdə isə 172,0, sonra isə 176,0 kq-ı qaldıraraq yeniyetmələr arasında dörd Avropa rekordu qırıb.

Onu Tələt Ünlü, Mustafa Doğan, Erkan Kayır və Nurcihan Gönül hazırlayıb.

2013-cü ildə Okur anabolik steroid Stanozolol istifadə etdiyinə görə Beynəlxalq Ağır Atletika Federasiyası tərəfindən 2 il müddətinə beynəlxalq yarışlardan kənarlaşdırılıb.

2021-ci ildə Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə keçirilən ağır atletika üzrə dünya çempionatında qadınlar arasında 45 kq çəki dərəcəsində bürünc medal qazanıb.

2022-ci ildə Albaniyanın Tiran şəhərində keçirilən ağır atletika üzrə Avropa çempionatında qadınlar arasında 45 kq çəki dərəcəsində qızıl medal qazanıb. O, Əlcəzairin Oran şəhərində keçirilən 2022 Aralıq dənizi Oyunlarında qadınlar arasında 49 kq çəki dərəcəsində birdən qaldırma və təkanla qaldırma yarışlarında bürünc medal qazanıb.

## Əsas nəticələr

## İstinadlar
Hypsugo savii

**Gönlücə şəkilli şəbpərə** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Növ italyan zooloqu Paolo Savinin (1798-1871) şərəfinə adlandırılmışdır. 

## Xarici görünüşü
Ölçüləri əksər könlücələrdə olduğu kimidir. Bədənin uzunluğu 42-45 mm, quyruğun uzunluğu 31-45 mm, qulaqların uzunluğu 11-13 mm, qulağın dəri çıxıntısının uzunluğu isə 4,5-6 mm-dir. Erkək dişidən bir qədər kiçikdir.

Xəzinin rəngi çox dəyişkəndir. Bədənin üst tərəfinin ümumi fonu solğun ağımtıl-sarıdan tünd qırmızı qonura, alt tərəfi isə ağdan tünd yaşılımtıl-boz və ya qonur açıq-sarı rəng arasında dəyişir. Qanad pərdələri bozumtul açıq-sarıdan tünd qonur rəng arasında dəyişir. Qulaqları örtən tüklər daha tünddür. Mövsümi dəyişikliklə yanaşı, onlarda həmçinin kəskin coğrafi rəng dəyişkənliyi də müşahidə olunur. Yaşlılarla müqayisədə cavan fərdlər açıq rəngdə olurlar.

## Yayılması
Cənubi Avropanın Aralıq dənizi ətrafındakı ölkələrində, Orta Asiya və Mərkəzi Asiyada, Uzaq Şərqdə yayılmışlar. Azərbaycanda daha çox Kiçik Qafqaz ərazisindən 1360 m-ə qədər yüksəkliklərdə məlumdur. Böyük Qafqazda yalnız Zaqatala rayonunda, Kür-Araz ovalığında, Mingəçevir yaxınlığında və Qobustanda tapılmışdır.

## Həyat tərzi
Biologiyası zəif öyrənilmişdir. Onlarca fərddən ibarət olan dişi yarasaların koloniyalarının əsas sığınacaqları qayaların yarıqları və evlərin çardaqları hesab edilir. İyunun axırı-iyulun birinci yarısında dişi 2, nadir hallarda 1 bala doğur. Payızın əvvəlində tək-tək və ya kiçik qruplar halında yaşayan erkəklər dişilərin və cavan fərdlərin koloniyalarına qoşulurlar. 		

## Sayı
Bütün mövsümlərdə müşahidə edilən nadir və azsaylı növdür.	

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Maygülü

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsnifatı
Azərbaycanda Maygülü cinsinə 5 növ daxildir. Onlar aşağıdakı kimidir:
# Kiçik maygülü (Podiceps ruficollis Pall., 1764)
# Qaraboyun maygülü (P.nigricollis Brehm., 1831)
# Qırmızıboyun maygülü (P.auritus Linn., 1758)
# Bozyanaq maygülü (P.grisegena Bodd., 1783)
# Böyük maygülü (P.cristatus Linn., 1758)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bığlı şəbpərə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici görünüşü
Bədənin uzunluğu 38-48 mm, quyruğun uzunluğu isə 32-46 mm-dir. Qulaqları nisbətən uzundur (13-17 mm). Qulağın arxa kənarının yuxarı hissəsində yaxşı hiss olunan kəsik vardır. Qulağın dəri çıxıntısının uzunluğu (6,5-9,0 mm) qulağın uzunluğunun təqribə yarısına bərabərdir. Xəzin rəngi adətən açıqdır. Yaşlı fərdlərin rəngi adətən parlaq olub, bədənin üst tərəfi parlaq sarıdansəməni və ya bozumtul açıq-sarı rəng arasında dəyişir. Bədənin alt tərəfinin rəngi ağla bozumtul-ağ arasında dəyişir. Bütün tüklərin əsası yaşıl-boz və ya tünd-boz rəngdədir.

## Yayılması
Arealı İngiltərə və İsveçdən başlayaraq Kamçatka və Saxalinə qədər böyük ərazini əhatə edir. Arealın şimal sərhəddi qərbdə 62-63 şimal en dairəsinə çatdığı halda, şərqə doğru getdikcə 60 dərəcədən aşağı enir. Onun cənub sərhəddi isə İsveçrə, Rumıniya, Qara dəniz sahili, Əfqanıstan, İran və Himalay dağ silsilələrinə və Primorsk sahillərinə qədər uzanır. Azərbaycanın düzən və dağ zonalarında (dəniz səviyyəsindən 3000 m-dək yüksəkliklərə) yaşayırlar. 	

## Həyat tərzi
Evlərin çardaqları, divar yarıqları, ağac koğuşları və onların kötüklərinin boşluqları, qaya yarıqları, kiçik mağaralar və s. yerlər onların yay sığınacaqları hesab edilir. Bığlı şəbpərələr adətən başqa yarasalara qoşulmurlar. Baladoğma və onları bəsləmə dövründə dişilər 3-10-a qədər, nadir hallarda isə onlarla fərd birləşərək kiçik koloniyalar əmələ gətirirlər. Erkəklər və çoxalmada iştirak etməyən dişi fərdlər həmin dövrdə tək, az hallarda isə cüt yaşayırlar. Iyunun sonu-iyulun birinci yarısı balaverirlər. Avqustda balalar sərbəst həyata başlayandan sonra erkəklər və dişilər birgə yaşamağa başlayır. Qışlama yerləri və mövsümi miqrasiyalar haqqında məlumatlar olduqca azdır. 		

## Sayı
Meşələrdə və yaşayış məskənləri ilə həmsərhəd ərazilərdə məskunlaşma sıxlığı 1 km-də 30-50 fərdə çatır, yarımsəhralarda 10-dan artıq olmur.  	

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Doppelqanqer

thumb|"Doppelqanqer 1" ("Doppelgäger 1"), Sebastian Bieniek tərəfindən rəsm|280px
[thumb|[Dante Qabriel Rossetti, *Onlar Özləri İlə Necə Görüşdülər* 1864-cü il (təqribən)|280px]]
**Doppelqanqer (əkiz amma özü olmayan)** (;  doppel - ikili, gang - addım, gänger - addımlayan, yəni sənin etdiklərini təkrarlayan) — bir şəxsin digər şəxsə eyni ilə oxşarı mənasında işlədilən Alman mənşəli termindir. Bir çox hallarda paranormal fenomen kimi də qəbul edilən bu termin adətən baş vermiş pis hadisənin nəticəsi kimi başa düşülür. Bəzi mədəniyyətlərin rəvayətlərinə əsasən *şeytanın əkizi* kimi də qəbul edilir.

'Doppelgänger' kəlməsi bir nəfərin başqa birinə səsindən tutmuş görünüşünə qədər və ya davranışlarıda daxil olmaqla oxşadığını ifadə etmək üçün işlədilir. Bu cür insanlar bir-birilərinə klon kimi oxşayırlar. Rəvayətlərə görə kimsə tərəfindən yaranmış hər hansı bir uğursuz hadisəyə görə təbiət insanlara o hadisəni xatırlatmaq məqsədi ilə o uğursuz hadisənin səbəbkarının doppelgängerini (və ya doppelgängerlərini) yaradır. 

'Doppelgänger' kəlməsi rəqəmsal marketinqdə müəyyən qrup tərəfindən çox tanınmış firmalara qarşı hazırlanmış emosianal və nüfuzunə mənfi təsir göstərəcək yanaşmadır. Bu təzyiqə dünya şöhrətli brendlər məruz qalıb. Nümunə olaraq aşağıdakı markaları misal göstərmək olar: 

# Pepsi
# United Airlines
# Hummer
# Wallmart
# Starbucks Brendlərin bu kimi təzyiqlərə məruz qalmaması üçün mütəmadi olaraq, sosial medianı izləməsi və "hücumun" gələcəyi nöqtələrin ustalıqla aradan qaldırması ola bilər.

## Həmçinin bax
* Alter eqo
## İstinadlar
Qarabatdaqlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Eyni adlı cinsin (Phalacrocorax Briss., 1760) 2 növü Azərbaycanda yaşayır. Bu quşlar möhkəm bədənli iri quşlardır. Quyruğu uzundur. Dimdiyinin ucunda qarmaq, gövdəsində isə çılpaq dəri vardır. Rəngi qaradır. Suda çox yaxşı üzür və suya baş vurur. Suda sanki dərin oturur, quyruğunu suya salır. Quruda şaquli vəziyyətdə dayanır. Lələkləri suda çox tez islanır. Buna görə də çox vaxt quruda qanadlarını sallayaraq özünü qurudur. Uçuşu qaçaraq, ağırdır. Səsi kar qarıltıdır. Əti balıq iyi verir və ona görə də çox da yeyilmir. Buna görə də onu əvvəlcədən hazırlamaq lazımdır (məsələn, basdırma etmək olar).

## Təsnifatı
Azərbaycanda Qarabatdaqlar fəsiləsinə 1 cins və 2 növ daxildir. Onlar aşağıdakı kimidir:

*  (Briss., 1760) cinsi
**  (Linnaeus., 1758)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Phalacrocoracidae: Cormorants and Shags

## Ədəbiyyat
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı: "Elm", 2004.-620 səh.

## Həmçinin bax
Şəbpərə

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

## Təsviri
Ölçüləri xırdadan iriyə qədərdir. Qanadları enli və kütdür. Mahmızın əsasında epiblema adətən olmur və ya zəif inkişaf etmişdir. Quyruğun ucu omaarası pərdədən 1–3 mm kənara çıxır. Qulaqları zərif dərili, zirvəyə doğru daralmış, hündürlüyü enindən xeyli çoxdur. Düz və ensiz traqus aşağı 1/3 hissəsində daha enlidir. Sıx və hündür xəzin rəngi çox vaxt tutqun olub qonur, qəhvəyi və boz çalarlar üstünlük təşkil edir. Dişlərinin sayı dəstədə maksimal olub 38 –dir. Bu cins hamarburunlar fəsiləsində ən ibtidai hesab edilir.

## Yayılması
Şimalda qütb dairəsinə qədər bütün materiklərdə yayılmışdır. Ekoloji plastik qrup olub müxtəlif təbii şəraitlərə uyğunlaşmışdir. Tam qaranlıq düşəndən sonra gec, yavaş və sakit uçması səciyyəvidir. 100-ə yaxın növü təsvir edilmişdir ki, bunlardan Qafqazda 8, Azərbaycanda 5 növ aşkar edilmişdir.

## Təsnifatı
* Yarımcins: Myotis
* Yarımcins: Chrysopteron
* Yarımcins: Selysius
* Yarımcins: Isotus
* Yarımcins: Leuconoe
* Yarımcins: Pizonyx
* Yarımcins: Cistugo

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz enlibaşı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Az saylı, yerli (aborigen) növdür.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Ağzı ucda, yarım aşağıda və ya aşağıda olur. Bədəni iri və ya xırda pulcuqlarla örtülü olur. Cinsi dimorfizm zəif inkişaf etmişdir. Azərbaycan sularında yaşayan enlibaşların uzunluğu 45.0 sm, kütləsi  1 kq-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, başlıca olaraq, bulaq mənşəli, zəif axan çaylarda və su bitkilərinin gur inkişaf etdiyi durğun sularda yaşayır. Orta ömrün uzunluğu 7-il olub, cinsi yetkinliyə erkəklər 2, dişilər 3 yaşında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə, həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetgin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 1 yarımnövü (Leuciscus cefalus orientalis, Nordman, 1840) yayılmışdır. Azərbaycanın Şimal-Şərq və Cənub-Şərq bölgəsindən axan çaylarda, Kür-Araz hövzəsində yayılmışdır. Leuciscus cephalus növünün dünyada 11 yarımnövü yaşayır ki, onlardan yalnız biri (Leuciscus cephalus orientalis, Nordman, 1840) Azərbaycanın su hövzələrində yayılmışdır.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə, su bitkilərin üzərinə tökür. Çoxalması suyun temperaturu 15.00 - 21.00C dərəcə olduqda aprel ayının sonlarından iyun ayının sonlarına qədər davam edir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Məhsuldarlığı 4.7 mindən 118,0 min ədəd kürü arasında dəyişir. Cinsiyyət yetkinliyinə çatdıqdan sonra demək olar ki, hər il kürü tökür. Yaşadığı mühit şəraitindən asılı olaraq bəzən kürü tökmür.

## Qidalanması
Körpə fərdləri su cücülərinin sürfələri, balıq kürüsü, sapşəkilli yosunlar, yetkin fərdləri isə balıq körpələri, yaşıl yosunlar, su cücüləri, əsasən gündəcə, bulaqçı sürfələri və molyusklarla qidalanır.

## İnsan həyatına təsiri
Əmtəə keyfiyyəti olsa da, azsaylı olduğundan vətəgə əhəmiyyəti daşımır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Danquşu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

Bir növ (Botaurus stellaris Linn., 1758, Böyük danquşu), nominativ yarımnövlə təmsil olunmuşdur. Uzun, ağır dimdiyi, böyük başı və yoğun boynu olan iri quşdur. Rəngi kürən-qonurdur. Ayaqları və dimdiyi yaşılımtıl-sarıdır. Gecə quşu olub, gündüzlər qamışlıqda gizlənərək, demək olar ki, hərəkət etmir. Yalnız ayaq altından uçarkən gözə dəyir. Təhlükə zamanı boynunu və dimdiyini yuxarı uzadıb sıx qamış gövdələri arasında az qala görünməz olaraq gizlənməyə üstünlük verir. Arealı Avropa, Asiya və Şimal-Qərbi Afrikanı əhatə edir. Azərbaycanda qışlama dövründə müşahidə edilir. Sıx qamışlıq basmış göllərdə məskunlaşır. Bəzən yuvalama dövründə də rast gəlinir. Qış vaxtı adi olub, bəzi yerlərdə çoxsaylıdır. Qışlamağa gəlməsi avqustdan başlayır. Çox soyuq illərdə kütləvi tələf olması müşahidə edilir. Fevralın ikinci ongünlüyündən yaz uçuşu başlayır, apreldə sayı nəzərə çarpacaq dərəcədə artır. Balıqlar və başqa heyvanlarla qidalanır. Suyun kənarında hərəkətsiz vəziyyətdə "donmuş şəklində" dayanaraq öz ovunu güdür.

## Növləri

### Nəsli kəsilmiş növləri
* † *Botaurus hibbardi*

## Təsnifatı
Azərbaycanda Danquşu cinsinə 1 növ daxildir:
* Böyük danquşu (Botaurus stellaris Linn., 1758)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Botaurus cinnamomeus
*Botaurus flavicollis
*Botaurus lentiginosus
*Botaurus poiciloptilus
*Botaurus sinensis
Kür şirbiti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Morfoloji əlamətləri
Nisbətən kiçik pulcuqları ilə fərqlənir. Bel üzgəcində 8(7), anal üzgəcində 5 şüa var. Udlaq dişləri 2.3.5-5.3.2. Yan xətt pulcuqlarının sayı 55-72-dir. Yan xətdən yuxarı 9-13, aşağı 6-10-dur. Bədəni uzunsovdur, 2 cüt bığcığı var. Uzunluğu 40 sm-dir. Çəkisi 460 q-dır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Ömrünün uzunluğu orta hesabla 4-5 il olub, 2-3 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur. Şirinsu balığıdır. Bu balıq çox dəyişkən növdür. Körpələri heyvani, bitki yemləri ilə qidalanır. Dənizdə isə əsas qidası xərçəngkimilər olur.

## Yayılması
Azərbaycanda yarımnövlə (Lusibarbus laserta cyri) təmsil olunmuşdur. Kür çayının orta və yuxarı axarlarında, Araz çayında, Pirsaatçayda yayılmışdır. Azərbaycandan kənarda isə Tapavaran, Tuman, Çaldır göllərində, eləcə də Atrek və Dəclə çayları hövzəsində yaşayır. 

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Cinsi yetkinliyə 2-3 yaşında çatır. Dağ çaylarında yaşayanlar daha tez çatır. Kürüsünü Kür çayında mayın əvvəllərindən, dağ çaylarında isə iyulun axırlarından etibarən tökür. Yetişmiş kürünün diametri 1,35&nbsp;mm olur.3500-15600-a qədər kürü tökür. Kürülər sualtı cisimlərə yapışaraq inkişaf edir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Uzunluğu 14.0-20.0 sm olan balıqlar 3.6 mindən 15.6 minə qədər kürü tökür. Reproduktivliyin periodu cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra ildə bir dəfə, hər il. Generasiyaların sayı, ömrün uzunluğundan asılı olaraq 2-3 dəfə olur.

## Rasionu
Əsasən su cücüləri və onların sürfələri ilə qidalanır, özləri isə digər yırtıcıların qidasını təşkil edir. Qidasını detrit, yosunlar, su cücüləri və onların sürfələri təşkil edir.

## Düşməni
Yırtıcı balıqlar, ilanlar, balıqyeyən quşlar və balıq parazitləri.

## Limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen faktorlar.

## İnsan həyatına təsiri
Əmtəə keyfiyyətlidir. Az miqdarda həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin, çay yataqlarının qazılmasının, dəyişdirilməsinin qarşısı alınmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax