open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neftqazavtomat Elmi-İstehsalat Müəssisəsi

**Neftqazavtomat Elmi-İstehsalat Müəssisəsi** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Əsası 1957-ci ildə "Neftkimyaavtomat" Elmi-Tədqiqat və Layihə  İnstitutu (ETLİ) yaradılmaqla qoyulmuşdur.

1985-ci ildə "Neftkimyaavtomat" ETLİ (baş təşkilat), Əli Bayramlı şəhərindəki "Cihazlar", "Sənaye Avtomatikası və Telemexanika" zavodları və Bakı "Geofizcihaz" zavodu tərkibinə daxil olmaqla "Neftqazavtomat" Elmi-İstehsalat Birliyi yaradılmışdır.

1993-cü ilə qədər SSRİ Cihazqayırma Nazirliyinin, 1993–2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində fəaliyyət göstərmişdir.

2006-cı ildən Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində "Neftqazavtomat" Elmi-İstehsalat Müəssisəsi adı altında fəaliyyət göstərir.

Əldə etdiyi nailiyyətlərinə görə beynəlxalq və dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdür.

İSO 9001–2000 standartının tələblərinə uyğunluq sertifikatı vardır.

Təhlükə potensiallı obyektlərdə quraşdırma, texniki xidmət işlərini yerinə yetirmək üçün Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyinin icazəsi vardır.

Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən akkreditasiya olunmuş sınaq laboratoriyasına malikdir.

12 elmlər doktoru və 176 texnika elmləri namizədi hazırlamışdır.

"Neftqazavtomat" EİM-in əsas sifarişçiləri və tərəfdaşları aşağıdakılardır:

# Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti;
# "Salyan OYL" MMM;
# "Şirvan OYL" BMMM;
# "Azəriqaz" SC;
# "Azərkimya" Dövlət Şirkəti;
# "Urenqoyqazprom" MMC (Rusiya);
# BP;
# Emerson Process Management şirkəti (Fisher Rosemount, Daniel Measurement & Control, Control Techniques, Intellution);
# "LUKOYL-Azərbaycan" neft kompaniyası;
# "RNGS-Azərbaycan" BM.

## İstinadlar
Peyk zavodu

**Peyk zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
Çoxlaylı çap lövhələri istehsal edən "PEYK" zavodu 1993-cü ildə Fransanın M. U. P. İndustrie G. İ. E. konsorsiumunun iştirakı ilə tikilmişdir.

1993–2005-ci illər ərzində "PEYK" zavodu Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində olmuşdur.

2006-cı ildən "Peyk" zavodu Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir.

Sifarişçi ölkələr – Fransa, İngiltərə, ABŞ və ölkələrdir. Müəssisənin istehsal etdiyi məhsulların 95%-i xarici ölkələrə ixrac olunur.

## Fəaliyyət sahələri
"PEYK" zavodunun istehsalat fəaliyyətinin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:

* Birüzlü, ikiüzlü və çoxlaylı (40 laya qədər) çap lövhələrinin istehsalı;
* Əyilgən çap lövhələrinin istehsalı;
* Sərt-əyilgən çap lövhələrinin istehsalı

Müəssisənin illik istehsal gücü 60 000 m² çap lövhəsi.

## Texnoloji imkanları
Müəssisənin əsas istehsalat sahələri:

* "BARCO" işçi stansiyası;
* Fotoşablonların hazırlanması sahəsi;
* Pəstah sahəsi;
* Mexaniki sahə;
* Fotomexanika sahəsi;
* Qalvanik örtük sahəsi;
* Qoruyucu örtükləmə sahəsi;
* Setkoqrafiya sahəsi;

Müəssisənin köməkçi istehsalat sahələri:

* Mikroiqlim sahəsi;
* Elektrik stansiyası;
* Təmir və texniki xidmət sahəsi;
* Təmizləmə qurğuları.

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Alov zavodu

**Alov zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi

"İskra" zavodu 1975-ci ildə SSRİ müdafiə sənayesi nazirinin əmrinə əsasən Azov Optika-mexaniki zavodun filialı kimi yaradılmış və 1978-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır.

1993-cü ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamına əsasən "İskra" zavodu  Azərbaycan Respublikası Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində fəaliyyətini davam etdirmişdir.

2006-cı ildən "İskra" zavodu Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.

2008-ci ildən "Alov" zavodu adı altında fəaliyyət göstərir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
İqlim Elmi-İstehsalat Müəssisəsi

**İqlim Elmi-İstehsalat Müəssisəsi** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
"İqlim" Elmi-İstehsalat Müəssisəsi 1961-ci ilin yanvar ayında Keşlə Maşınqayırma zavodunun kondisionerlər sexinin bazasında "Bakı İqlim Qurğular zavodu" adı altında yaradılmışdır. İlk məhsulu otaq hava kondisionerləri olmuşdur. 1961-ci ildə zavodun adı dəyişdirilib, Bakı Kondisionerlər zavodu olmuş və SSRİ Aviasiya Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir. 1970-ci ildə zavodun adı yenidən dəyişdirilib, Bakı Maşınqayırma zavodu olub. Məhsulu–aerodrom hava kondisionerləri, aviasiya kürəvi və silindrik balonları, hidroakkumulyatorlar və "Azərbaycan-4" məişət kondisionerləri. 1974-cü ildə Bakı maşınqayırma zavodunun, onun filialının və "Nauka" (Moskva) Aqreqat zavodunun Bakı filialının bazasında Bakı Aqreqat İstehsal Konstruktor Birliyi (BAİKB) yaradılıb. 1978-ci ildə BAİKB-in adı dəyişilib, Bakı Aqreqat İstehsal Birliyi (BAİB) olub. 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı ilə BAİB-in adı dəyişdirilərək, "İqlim" Bakı Aviasiya İstehsalat Birliyi ("İqlim" BAİB) olub. 1993-cü ildən 2005-ci ilədək Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində fəaliyyət göstərib. 2006-cı ildən "İqlim" Elmi-İstehsal Müəssisəsi kimi Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyət göstərir. İSO 9001–2001 standartının tələblərinə uyğunluq sertifikatı vardır.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Avtomatik Xətlər Elmi-İstehsalat Müəssisəsi

**Avtomatik Xətlər Elmi-İstehsalat Müəssisəsi** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

## Tarixi
1970-ci ildə SSRİ Elektrotexnika Sənayesi Nazirliyinin "Ümumittifaq Elektro-Maşınqayırma Elmi-Tədqiqat Texnoloji İnstitutunun Bakı şöbəsi" yaradılmışdır.
1988-ci ildə onun bazasında "Stator" Elmi-İstehsalat Birliyi yaradılmışdır. 1989-cu ildə "Stator" EİB Elektrotexnika və Cihazqayırma Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə keçirilmişdir.
1993-cü ildə "Stator" EİB Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibinə daxil edilmişdir.
2006-cı ilin sentyabr ayında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə "Stator" EİB Avtomatik Xətlər və Qeyri Standart Avadanlıqlar Elmi-İstehsalat Müəssisəsi adlandırılmış və Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyinə verilmişdir.
Müəssisənin müasir texnologiya və istehsal avadanlığı ilə təchiz olunması:

* "Fergüsson" tipli presizion mexanizmlər – materialın pres-avtomatlara və digər avtomatik qurğulara verilməsi dəqiqliyinin təmin olunması üçün (Avropa praktikasında ilkin olaraq) istehsalının;
* Polad rulonunun fiqurlu biçilməsinin səmərəliliyini artırmaq üçün avtomatik xətlər (materiala 15%-dək qənaət olunur) istehsalının;
* "İzot" və "Fenot" elektrotexniki poladların elektroizolyasiyası üçün antikorroziya örtükləri çəkilməsinin mənimsənilməsinə imkan yaratmışdır.

2008-ci ildən Avtomatik Xətlər Elmi-İstehsalat Müəssisəsi adı altında fəaliyyətini davam etdirir.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Suy sülaləsi

**Suy sülaləsi** (Çincə: 隋朝, Hanyu Pinyin: suí cháo) — Çində (586–618)-ci illər arasında iqtidarda olmuş xanədan.

## Tarixi
Çində feodal dağınıqlığı III əsrdən başlamışdı. Şimaldan türk xalqlarının hücumları kəsilmirdi. Lakin VI əsrin sonunda Çində yenidən vahid dövlət yaradılmasına cəhd edildi. Belə ki, Şimali Syon dövlətinin sərkərdəsi Yan Szyan rəqiblərinə qalib gəlib Suy sülaləsi hakimiyyətinin (586–618) əsasını qoydu. O, 589-cu ildə ölkənin cənubunda hökmranlıq edən Çin sülaləsinin hakimiyyətini devirdi və Çin imperiyasını bərpa etdi.
VI əsrin sonu VII əsrin əvvəllərində "Yantszı" və "Xuanxe" çaylarını birləşdirən, uzunluğu 1700 km olan "Böyük kanal" çəkildi. Kanal ölkənin cənub-şərqdəki dəniz sahillərində kənd təsərrüfatının inkişafı üçün şərait yaratdı. Suyun sahilə çıxartmasını təmin edən qurğu ixtira edildi, ağacdan hazırlanan ipəktoxuma dəzgahı təkmilləşdirildi, ticarət də gücləndi.

## Suy sülaləsi imperatorları

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Yen-Men qalasının mühasirəsi
* Çin tarixi

## Xarici keçidlər
Tan sülaləsi

**Tan sülaləsi** (Çincə: 唐朝; Pinyin: Tángcháo) - Çində (618-918)-ci illər arasında iqtidarda olmuş xanədan.

## Tarixi
VII əsrin əvvəllərində Çində hakimiyyət 300 il hökmranlıq etmiş Tan sülaləsinin (618-918) əlinə keçdi. Bütün hakimiyyət imperatorun əlində cəmləşmişdi. Onu «Səma oğlu» adlandırırdılar. Ölkənin təsərrüfatı bərpa və inkişaf etdirildi, cənub əyalətlərində şəkər qamışı və çay kolları sahələrindən ildə iki dəfə məhsul götürülürdü.

Tan sülaləsinin işğalçılıq siyasəti nəticəsində Koreya və Vyetnam Çinə tabe edildi. Çin ordusu Böyük ipək yolunun ölkədən Mərkəzi Asiyayadək uzanan hissəsinə nəzarət edirdi. Lakin 751-ci ildə xilafət qoşunları Çin ordusunu məğlub etdikdən sonra bu nəzarət Çinin əlindən çıxdı. Buna baxmayaraq, Çin bu yol vasitəsilə İran, Mərkəzi Asiya, Bizansla ticarət əlaqəsini genişləndirirdi.

Çin Ərəb və İran tacirlərinin məskənləri olan Hind okeanının sahillərində ticarət aparırdı. Ölkənin daxilində Böyük kanaldan da ticarət üçün istifadə edilirdi. Sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri olan şəhərlər böyüyüb genişlənirdi.

Feodal özbaşınalığı 874-cü ildə Xuan Çao üsyanının baş verməsinə səbəb oldu. Üsyan 884-cü ildə yatırıldı.

## Mənbə
* Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв.. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0 

## Həmçinin bax

* An Luşan üsyanı
* Çin tarixi

## Xarici keçidlər
Elxan Kərimov

**Elxan Kərimov** — Azərbaycan fotoqrafı

Elxan Əziz oğlu Kərimov 1948-ci il dekabrın 28-də Bakının Bülbülə kəndində anadan olmuşdur.

1957–1967–ci illərdə 208 saylı orta məktəbi bitirmişdir.

1968-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Əvvəl Bülbülə kəndində yerləşən "Quyuların sınaqdan keçirilməsi və əsaslı təmiri" idarəsində işləmişdir.

1971-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Universitetində (keçmiş V.İ.Lenin adına APİ) çıxan "Gənc müəllim" qəzetində foto müxbir işləmişdir.

1973–1977-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji Universitetini bitirmişdir.

1979-cu ildə Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutunu bitirmişdir.

1971-ci ildə çəkdiyi fotolar respublikada çıxan "Azərbaycan müəllimi", "Bakı", "Baku" və s qəzetlərdə çap olunmuşdur.

1997-ci ildə Türk beynəlxalq iş adamları "Dialoq" aylıq jurnalında foto müxbir vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra öz fəaliyyətini "Tüsiab" jurnalında davam etdirmişdir.

1998-ci ildə "Azadlıq" qəzetində baş foto müxbir vəzifəsində işləmişdir.

Elxan Kərimov bir çox sertifikat və diplomlara layiq görülmüşdür.

2004-cü il mayın 28-də "Aзeрбaйджaнcкиe Извecmия" tərəfindən foto sahəsində gördüyü işlərlə əlaqədar  Sertifikata layiq görülmüşdür

2006-cı ildə 21 iyulunda  "Foto (illürtrasiya)" nominasiya üzrə "Media Açarı 2006" mükafatına layiq görülmüşdür.

2009-cu ildə Elxan Kərimovun 60 illik yubleyi çərçivəsində Media Mərkəzində foto sərgisi keçirilmişdir.

Elxan Kərimovun çəkdiyi foto şəkillər resbublikada çıxan qəzet və jurnallarda yayımlanmaqdadır.

Azərbaycanın "Turan İnformasiya Agentliyi"ndə baş foto müxbir vəzifəsində çalışmış, 21 iyul 2009-cu ildə "Zərdabi" mükafatına layiq görülmüşdür.

Fotojurnalist Elxan Kərimov 19 dekabr 2010-cu ildə vəfat etdi. O, uzun müddət idi ki, ürək ağrılarından əziyyət çəkirdi. Elxan Kərimov anadan olduğu Bülbülə kəndində torpağa tapşırıldı.

Ailəli idi. 3 övladı var.

## Mənbə
*Elxan Kərimov
Dəndənəkan döyüşü

**Dəndənəkan döyüşü** — 1040-cı il mayın 23-də Mərv yaxınlığında Dəndənəkan adlı yerdə Səlcuqlarla Qəznəvilər arasında baş verən savaş.

## Tarixi
I Məsud 50 minlik qoşun, 300 döyüş fili ilə səlcuqlara qarşı çıxdı. Döyüş zamanı səlcuqlar geri çəkildilər. Əhali ağır vergilərə görə Qəznəvi döyüşçülərinə kömək etmədi. 1040-cı il mayın 23-də Mərv yaxınlığında Dəndənəkan adlı yerdə Səlcuqlarla Qəznəvilər arasında qanlı döyüş baş verdi. Səlcuq ordusu milli döyüş üsulundan istifadə edərək, qollara ayrıldı. Bir qol vuruşandan sonra geri çəkilir, onu başqası əvəz edirdi. Qəznəvi ordusunda vuruşan 300 oğuz türkü səlcuqların tərəfinə keçdi. Oğuzlar qalib gəldilər.
Oğuz qəbilələrinin döyüşdən bir gün sonra çağrılmış qurultayında Toğrul bəy (1040–1063) sultan elan edildi.

Qəznəvi dövlətinin məğlub olmasının səbəbi daxili ziddiyyətlər, əhalinin narazılığı, türk qulamlarının səlcuqlara rəğbəti idi.

Səlcuqlar Mərv şəhərində keçirilən qurultayda qərb və şərq istiqamətlərində yeni torpaqlar tutmağı qərara aldılar. İran, Bizans, Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycana yol açıldı. 1043-cü ildə paytaxt Nişapurdan Reyə köçürüldü. Səlcuqlar 1040–1054-cü illərdə hərbi yürüşləri nəticəsində Sistan, Bəlx, Xarəzm, Həmədan və Qərbi İranı ələ keçirdilər. Onlar 120 illik Buveyhilər dövlətinin varlığına son qoydular.

## İstinadlar

## Mənbə
* Qerdîzî (1347/1928). *Zeynü'l-ahbâr*, nşr. Abdülhayy Habîbî, Tahran.
* Köymen, Mehmet Altay (1993). *Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Cilt 1. Kuruluş Devri*, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara. ISBN 975-16-0117-7.
* Merçil, Erdoğan (1989). *Gazneliler Devleti Tarihi*, TTK Basımevi, Ankara. ISBN 975-16-0189-4.

## Həmçinin bax
* Səlcuqlular
* Qəznəvilər dövləti
* Malazgird döyüşü
Arenaria bolosii

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması

## Botaniki təsviri

## Ekologiyası

## Azərbaycanda yayılması

## İstifadəsi

## Ədəbiyyat
Dorsteniya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kalofillum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Calophyllum antillanum
* Calophyllum mooni
* Calophyllum soulattri
Eritroksilum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük manevrlər (film, 1955)

**"Böyük manevrlər"** () — rejissor Rene Klerin filmi.

## Məzmun
1914-cü il müharibəsinin başlanğıcı. Yaraşıqlı zabit Arman de la Vern öz dostları ilə mərcə girir. Öz öhdəsinə götürdüyü iş isə bundan ibarət olur ki, o, böyük manevrlər başlayana qədər əlçatmaz qadın – Mari Luiza Rivyeri yoldan çıxarmalıdır. Lakin leytenant Arman de la Vern həmin qadına həqiqətən aşiq olacağını hələ bilmir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifləri :** Rene Kler, Cerom Ceronimi, Jan Marsan
: **Rejissor :** Rene Kler
: **Operator :** Robert le Fivi
: **Bəstəkar :** Corc van Parüs
: **Prodüser :** Rene Kler, Andre Daven

### Rollarda

## Xarici keçidlər
* 
* "Böyük manevrlər" *Films de France* saytında
Arnold rafflesiyası

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Tropik meşələrdə iqlim şəraitinə uyğun yaradılmış bu çiçəyin diametri 90 sm-dir və çəkisi 7-11 kq-dır. Dünyanın bu ən böyük çiçəyi açdıqdan sonra 3 gündən 1 həftəyə qədər həyatda qalır və ifraz etdiyi qoxu ilə böcəkləri özünə cəlb edir. 9 aydan bir çiçək açan bu bitki, dərhal növbənöv böcəkləri özünə cəlb edərək tozcuqlarını paylayır və beləliklə nəslini davam etdirir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rafflesiyakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Cinsləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Populus ilicifolia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Populus ilicifolia,Tana çayı qovaqları,salicaceae fəsiləsinin qovaq növüdür.Dünyada öz cinsinin ən cənub nümayəndəsidir.Yaşayış yerlərinin itirilməsi təhlükəsi altındadır.Bunun üçün çay iqlimi lazımdır.
Hündürlüyü 30 metrə qədər,gövdəsinin diametri 1.5 metrə qədər olan həmişəyaşıl ağacdır.Yerli olaraq prospekt ağacı kimi istifadə olunur,ağacından isə arı pətəkləri,məhlullar,qazılmış kanolar və hasarlar hazırlanır. 
## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Səna (bitki)

**** () —  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Tərs yumurtavari səna

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Biancaea decapetala

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Təbii halda Yaponiyada, mədəni halda Cənubi Avropada, Qafqazın Qara dəniz sahillərində əkilib, becərilir.

## Botaniki təsviri
Yarpağı tökülən, qollu-budaqlı, çox tez böyüyən koldur. Budaqları uzun, nazik olub, aşağıya doğru əyilir, üzərində möhkəm tikanları yerləşir. Yarpaqları mürəkkəb lələkvaridir. Əsas yarpaq oxu tikanlı, 3-8 cüt budaqlıdır. Hər yarpaq saplağının üzərində 10-20 ədəd yarpaqcıqlar düzülmüşdür. Yarpaqcıqlar 1,5-2 sm uzunluğunda, uzunsov, ucu küt, qaidədən dəyirmi, üstdən çılpaq, aşağıdan isə tüklüdür. Yarpaqaltlığı xırda, töküləndir. Çiçəkləri açıq sarı, uzunluğu 30 sm-ə qədər olan salxımvari çiçək qrupuna toplanmışdır. Ləçəkləri tərsyumurtavari, dırnaqcıqlı, 2-3 sm uzunluğunda, təxminən eyni böyüklükdədir. Paxlaları enli, 7-5 sm uzunluğunda olub, kənarları tikanvari, itidir. Paxlada 6-9 ədəd toxum olub, uzunsov, hamardır. Uzun müddət açılmayaraq budaqların üzərində qalır. İyun ayında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Toxumla asanlıqla çoxalır.

## Ekologiyası
Quraqlığa, istiyədavamlı, işıqsevən bitkidir. Rütubətli şəraitdə asanlıqla kök pöhrələri əmələ gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahəsinə 1996-cı ildən introduksiya olunmuşdur. Abşeron şəraitində bol çiçəkləyir və meyvə verir.

## İstifadəsi
Canlı çəpərlər yaratmaq məqsədi ilə əkilir. Bu gözəl koldan yaşıllaşdırmada az istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Telemexanika zavodu

**Telemexanika zavodu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə. Şirvan şəhərində yerləşir.

## Tarixi
"Telemexanika" zavodu 1981-ci ildə "Cihazlar" zavodu adı altında fəaliyyətə başlamışdır. 1988-ci ildə "Cihazlar" və "Sənaye avtomatikası və Telemexanika" zavodları birləşdirilərək "Sənaye avtomatikası və Telemexanika" zavodu adı altında fəaliyyət göstərmişdir. 1991-ci ildə "Telemexanika" İstehsalat Birliyi yaradılmışdır. 1993-cü ildən "Telemexanika" İstehsalat Birliyi Dövlət Xüsusi Maşınqayırma və Konversiya Komitəsinin tərkibində olmuşdur. 2006-cı ildən "Telemexanika" zavodu Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tərkibində fəaliyyətini davam etdirir.

2016-cı il iyunun 26-da zavodun utilizasiya sahəsində baş vermiş partlayış nəticəsində 2 nəfər həyatını itirmiş, daha 19 nəfər isə yaranalanmışdır. Hadisə qısaqapanma nəticəsində baş verib.

## Fəaliyyət sahələri

## Texnoloji imkanları

## Mənbə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat İnstitutu

**Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat İnstitutu** və ya qısa şəkildə **Еlmi-Tədqiqat İnstitutu** — Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin tabeliyindəki müəssisə.

Elmi-tədqiqat institutu (ETİ) — elmi-tədqiqat işlərinin təşkili və aparılması üçün yaradılmış müəssisə.

## Tarixi
Elmi-Tədqiqat Institutu Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27.09.2006-cı il tarixli, 462 nömrəli Fərmanı əsasında yaradılmışdır.

## Fəaliyət sahələri
Müdafiə və ikili təyinatlı məmulatların yaradılması, əsaslı təmiri və təkmilləşdirilməsi məqsədilə təcrübi-konstruktor işlərinin aparılması və nazirliyin tabeli müəssisələrində həmin məhsulların istehsalının mənimsənilməsinin təşkili;

Mülki və ikili təyinatlı məhsulların yaradılması və təkmilləşdirilməsi barədə təkliflər vermək, işlər aparmaq;

Qeyri-ənənəvi enerji mənbələrinin yaradılması məqsədilə elmi-tədqiqat və təcrübi-konstruktor işlərinin aparılması;

Azərbaycan Respublikasının və xarici ölkələrin ali məktəblərinin bazasında elmi kadrların hazırlanmasının təşkili.

## Texnoloji imkanları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Transilvaniya

**Transilvaniya** () və ya **Ərdəl** () Rumıniyanın mərkəzində yerləşən tarixi bölgədir. Şərqində və cənubunda Karpat dağ silsiləsi təbii sədd rolunu oynayan tarixi Transilvaniya torpaqları qərbə Apuseni dağlarına doğru genişləyir. Toponim bəzən sadəcə Transilvaniya ərazisini deyil, həmçinin Krişana və Marmaroşun tarixi bölgələri və Banatın Rumıniya hissəsini də əhatə edir.

Transilvaniya bölgəsi Karpat landşaftının mənzərəsi və zəngin tarixinə görə məşhurdur. Transilvaniya Macarıstan krallığının bir hissəsi idi, o da müstəqil idi, sonra yenidən Macarıstan və sonra Avstriya-Macarıstan monarxiyası oldu, 1920 və 1947-ci ildən Rumıniyaya məxsusdur. Onun içərisinə həmçinin Kluj-Napoka, Braşov, Sibiu, Tarqu Mureş, Alba Yuliya və Bistritsa kimi böyük şəhərlər daxildir.Onun sakinləri rumınlar, macarlar, saksonlar və qaraçılardır.

İngilis dilli dünyada Transilvaniya Brem Stokerin Drakula romanı sayəsində vampir hekayələri ilə məşhurlaşmış və bu mövzudan ilhamlanan çox sayıda film çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Radio Transsylvania International
* "Tolerant Transylvania - Why Transylvania will not become another Kosovo", Katherine Lovatt, in *Central Europe Review*, Vol. 1, No. 14, 27 September 1999.
* ''The History of Transylvania and the Transylvanian Saxons'' by Dr. Konrad Gündisch, Oldenburg, Germany
* ''Transylvania,Its Products and its People'' , by Charles Boner, 1865
* Transylvanian Family History Database
Yerəruyk bazilikası

**Yerəruyk məbədi** – Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan respublikası), Şörəyel mahalının Agin rayonu ərazisində, Arpaçayın sol sahilində qədim türk   məbədi.

Məbədin bütün yan divarları salamat qalmış, lakin tavanı, üçnefli zalın arakəsmələri və s. tikililər uçub dağılmışdır. Tədqiqatçılar yekdil olaraq məbədin bölgədə xristianlığın ilk çağlarına aid olması və onun IV – V yüzillərdə tikilməsi qənaətindədirlər.

Məbəd erkən orta əsrlər alban bazilikaları, xüsusilə Azərbaycan respublikasının Qax rayonu ərazisindəki Qum bazilikası ilə xeyli oxşar xüsusiyyətlərə malikdir. Yerəruyk monastırının yerləşdiyi ərazi tarixən türk boylarının anayurdu olmuşdur. Şörəyel // Şirək – el adı da bu yerlərin qədim sakinləri olan şirak türk tayfasının adı ilə bağlıdır.

Məbədin yerləşdiyi əraziyə ermənilərin ilk kütləvi axını XIX yüzilin əvvəllərində bölgənin Çar Rusiyası tərəfindən işğalından sonra başlamışdır.

Abidə 25 avqust 1995-ci ildə Ermənistandakı xristian abidəsi kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin Sınaq Siyahısına salınmışdır. 
## Mənbə
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В.1994, səh.25-28.
## İstinadlar
Cəfakeş Eduard

**Eduard** ( 962, Uesseks, İngiltərə - 18 mart 978) — İngiltərə kralı.
Sülhsevər Edqarın birinci həyat yoldaşı Etelfledadan olan oğlu. Pravoslav, Katolik və Anqlikan kilsələrində müqəddəs kimi yad edilir. 975-ci ildə Kinqstonda kral elan edilmişdir.

## Ölümü
18 mart 978-ci ildə (və ya 979) kral Dorsetşirdə yerləşən Korf qalasına dəvət olunur. Burada onu şahzadə Etelred və anası, Sülhsevər Edqarın ikinci həyat yoldaşı Elfreda gözləyirdilər. Elfredanın qulluqçuları Eduardı dairəyə alaraq əllərini birləşdirdilər və qulluqçuların biri xəncərlə Eduardın sinəsinə zərbə endirdi. Nəticədə Eduard atdan yıxılsa da, ayağı üzəngiyə ilişir. At isə qaçaraq qaladan uzaqlaşır və meşəyə tərəf gedir. Yoldan keçənlər kralın yarımdiri bədəninin atın arxasından sallanaraq yerə çırpılmasını görürlər. Kralın müşayiətçiləri nəhayət atı saxlayırlar, amma Eduard artıq ölmüşdü.

## Xarici keçidlər
* Anqlo-Sakson tarixçəsi
* K. Rıjov, "Dünyanın bütün monarxları", Qərbi Avropa.

## Həmçinin bax
*Britaniya monarxlarının siyahısı
Baş (ölçü vahidi)

**Baş** - qədim ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Azərbaycan xalqının məişətində baş, boyun, diş, kəllə, top, düymə və s. sözlər say və miqdar bildirmək məqsədilə ta qədim vaxtlardan bu günə qədər geniş şəkildə işlənməkdədir. 

Baş sözü əsasən say bildirir. Heyvanların sayı başla hesablanır: beş baş quzu, on baş qoyun, üç baş inək. İnsanlar üçün işlədilən "baş" sözü əsasən ailə üzvlərinin sayını bildirir (məs.: "beş baş külfət"). 

Baş sözündən xalq arasında axar suyun miqdarını ölçmək üçün də istifadə olunmuşdur. Suvarma işlərində işlədilən suyun miqdarı başla ölçülmüşdür. Bir baş suya bellik deyilir. Görünür, bu bir bel ağzı dərinlikdə qazılmış arxı dolduran suya bərabərdir.
 
Mətbəxdə işlənən soğanı da çox vaxt başla sayırlar. Bir baş soğan, üç baş soğan və s.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 462. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Luanti sülaləsi

**Luanti** () — Böyük Hun İmperiyasını idarə etmiş sülalə.

## Tarixi

Luanti sülaləsi – 攣鞮 – Hun imperiyasının mərkəz bölgəsində otururdu. Əsasən Ordos vadisi torpaqları hesab olunurdu. Hun imperiyasını idarə edən 3 qəbilədən ən güclüsü idi. Tuman şanyü bu qəbilədən idi. 46-cı şanyu Yuan Hai tərəfindən soyad Liu-ya dəyişdi. Liu – "Fəth et" anlamına gəlir.

## Luanti sülaləsindən çıxan hökmdarlar

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Mete xaqan

## Xarici keçidlər
Kiməklər

[thumb|250px|Yemek çöllərində olan [İrtış çayı.]]

**Kiməklər** və ya **Yeməklər**, (Çincə: 基马克 veya 基馬克, *jīmǎkè*) — İrtış çayı sahilləri və Altay dağları arasında VIII əsrdə müxtəlif boylarla birlikdə ittifaq dövləti içində yaşamış türk boyu. VIII əsrdə müstəqil olmuş, X əsrdə kitanların hücumundan sonra Ural dağlarının cənubuna köç etmişlər. XI əsrdə Asiyanın şərqindən qərbinə davamlı köç etdiklərinə görə boy birliyinə əsaslanan quruluşları dağılmışdır. Birlikləri dağılandan sonra qıpçaqlara tabe olmuşlar.

Bu zamana qədər, Kiməklərin monqol əsilli olduğu əsas götürülürdü. Aparılan araşdırmalar sonucu Kiməklərin də Türk kökenli olduğu sonucuna gəlindi. Qıpçaqların Kiməklərin davamı olduğu bilinir.

Kiməklər işk, lanikaz, əclad, eymur, bayandur, tatar, qıpçaq tayfalarına ayrılırdılar..

Orta çağa bağlı Çin coğrafyacılardan *Yemək* (Kimək), ayrıca *Chumuhun* və *Üeban* (*Yūēban*) kimi etnik grupların kim olduqları bilinmirdi, Ərəb və Fars coğrafyacıları; bütün bu adların Yemək (*Kimək*) boyu olduğunu yazmışdılar.. Uyğur dönəmində, Çu boylarının içində əsas boyu olan Yeməkləri (*Kimək*) Ərəb və Fars qaynaqlarından tanınmışdılar. Yemək boy adından erken İslâm qaynaqları da bəhs etmekdədir. Yemək əsilli kimsəler Abbasi xəlifəsinin gulâmları (memlük) arasında vardılar.

Mahmud Qaşqarlı, Divan-ı Lügati't-Türkdə;

"*Rûm ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçenekdir; sonra Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay(Kayı), Yabaku, Tatar, Kırkız (Kırgız) gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar.*". tüm Türk boy ve oymakların yaşam alanları tanımlanır.

Ayrıca;

"*Çomul boyunun kendilerinden bulunduğu çöl halkı ayrı bir dile sahiptir, Türkçeyi iyi bilirler. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da böyledir. Her boyun ayrı bir ağzı vardır; bununla beraber Türkçeyi de iyi konuşurlar. Kırgız, Kıpçak, Oğuz, Toxsı (Tukhs), Yağma, Çiğil, Uğrak, Çaruk boylarının öztürkçe olarak yalnız bir dilleri vardır. Yemeklerle Başgırtların dilleri bunlara yakındır. .... Dillerin en yeğnisi Oğuzların, en doğrusu da Toxsi ile Yağmaların dilidir.*"

"**آرتِس** Ertiş" "*Yemek" kırlarında bulunan bir ırmağın adı.......*." ve "*.... Bunun gibi Çiğiller ve başqa Türklerce *'ﺫ**‎ (Dhāl) olarak söylenen bu harfi "Rus" ve "Rum" ülkelerine kadar uzanan Bulgar, Suvar, Yemek, Kıfçak boyları, hep birden (**ز** z ) olarak söylerler. Öbür Türkler "ayak"a "**اَذَق** adhak ", bunlar "**اَزَق*' azak " derler.*" gibi Türk boy ve oymakların dilleri hakkında bilgi verilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2

## Xarici keçidlər
Alagöl (Qazaxıstan)

**Alagöl** () — Qazaxıstanda yerləşən ən nadir göllərdən biridir. O, respublikanın cənub-şərq hissəsində Çin Xalq Respublikası ilə həmsərhəddir

Alagöl gölü Alagöl gölləri sırasında ən böyük göldür. O, öz gözəlliyi və insan əli dəyməmiş təbiətinə görə nadirdir. Göl dəniz səviyyəsindən 347 metr yüksәklikdә yerləşir. Onun uzunluğu 104&nbsp;km, eni isə 52&nbsp;km-ə çatır.

Gölün sahili nadir qara müalicəvi çınqıl örtüyə malikdir. Alagöl gölünün suyunun tərkibi dəniz suyunun tərkibi ilə eynidir: natrium sulfat-xloridi. Gölün suyu ilıqdır, suyun orta temperaturu 26 dərəcədir. Gölün suyu dəri xəstəliklərinin: psoriaz, ekzema, neyrodermit, örə müalicəsi üçün əhəmiyyətli olan faydalı xüsusiyyətlərə malikdir. Təcrübə üsulu ilə sübut olunmuşdur ki, su artrit və sinir sisteminin xəstəlikləri üçün yaxşı müalicəvi təsirə malikdir. Gölün qəribə suyu həmçinin insanın ümumi fiziki vəziyyətini də yaxşılaşdırır. Alagöl gölünün dərəsi az rütubətə malik zonada yerləşir. Bu isə ağ ciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkən xəstələr üçün yaxşı şәraitin inkişafına yardım edir. Alagöl gölünə gələn turistlər Almatının şimal-şərq hissəsində, gölün cәnub-qərb sahilində yerləşən "Arktur" istirahət mərkəzində qala bilərlər.

## Xarici keçidlər
* Едем на озеро Алаколь 
* Статья в БСЭ
* Отдых на озере Алаколь (где остановиться, природа…)
* Озеро Алаколь — взгляд туриста 
* Озеро Алаколь — Фотоотчет
İbn Bətutə

**Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Abdullah əl-Ləvati ət-Tanci** (; ) — ərəb səyyah və tacir.

## Həyatı
17 Rəcəb 703-cü (1304) ildə doğulub. Bərbər mənşəlidir.

## Fəaliyyəti
Digər ərəb səyyahlarından fərqli olaraq, olduğu ölkələrin əhalisi haqqında daha çox maraqlanmışdır. 22 yaşında Mərakeşdən İskəndəriyyə şəhərinə gəlməklə Misirin əsas hissələrində olmuş, daha sonra Fələstin Məkkəyə getmişdir. Məkkədən geri Fələstinə qayıdan İbn Bətutə Kiçik Asiyanı keçərək Rusiyaya daxil olmuş və Sibirə yollanmışdır. Rusiyadan İstanbula qayıdaraq Orta Asiyaya, buradan isə Əfqanıstandan keçməklə Hindistana yola düşmüşdür. Hindistanda dövlət xidmətinə götürülən səyyah 1342-ci ildə Çində olur. Daha sonra Maldiv adalarında, Mərakeşdə, təkrar İspaniya, Saxarada olmaqla 1377-ci ildə vəfat edir.

İbn Bətutə orta əsrlərin bütün müsəlman ölkələrində, həmçinin müsəlmanların hakimiyyəti altında olan ərazilərdə olan yeganə səyyah olmuşdur. Onun qarşıya qoyduğu əsas məqsəd XIV əsrin ikinci yarısında mövcud müsəlman cəmiyyətini əsərlərində işıqlandırmaqdan ibarət idi.

İbn Bətutə 1342-ci ildə dəniz yolu ilə Ərəbistana qayıtmış, özü ilə olduğu ölkələr haqqında zəngin məlumatlar gətirmişdir. Əsasən şəxsi məlumatlarına əsaslanaraq bu gün də öz əhəmiyyətini itirməyən, bir çox Avropa dillərinə tərcümə olunan "İbn Bətutənin səyahətləri" əsərini yazmışdır.

Ömrünün 30 ilini (1325–1354) səyahətə həsr etməklə o, coğrafiya tarixində özündən sonrakı nəsillər üçün müsəlman ölkələri haqqında möhtəşəm bir abidə qoyub getmişdir. İbn-Bətutə Ferdinand Magellana qədər bütün dövrlərin ən böyük səyyahı sayılır. Coğrafiya tarixində orta əsrlərin ən qiymətli əsərləri ona məxsusdur.

## Mənbə
* Милославский Г. В. Ибн-Баттута. М.: Мысль, 1974, 80 с. (Замечательные географы и путешественники).
* Тимофеев И. В. Ибн Баттута. М.: Молодая гвардия, 1983, 270 с.
* Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. М.: Наука, 1988.
* M. C. Əliyev, F. A. Həsənli. Coğrafi kəşflərin tarixi və səyyahlar. Bakı: 2009.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
* Отрывки из сочинения Ибн Баттуты на сайте *Восточная Литература*
Boyun (ölçü vahidi)

**Boyun** - qoşqu heyvanlarına aid ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat

Boyun sözü qoşqu heyvanlarına aiddir. Bir boyun bir cüt deməkdir: bir boyun öküz, bir boyun cöngə, bir boyun kəl və s. Boyunduruq sözü də boyun sözündən yaranmışdır. Bir boyunduruğa iki heyvan qoşulur və bu da bir boyun adlanır.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 462. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Əhməd ibn Fədlan

**Əhməd ibn Fədlan ibn Abbas ibn Rəşid ibn Həmmad** (ərəbcə: أحمد بن فضلان بن العباس بن راشد بن حماد) () — Ərəb diplomat və səyyahı.

## Həyatı

Əsl vəzifəsi divan katibliyi olan İbn Fədlan 921-923-cü illərdə xəlifə Müqtədir Billah (908-932-ci illər) tərəfindən İslamın təbliği üçün Volqa Bulqarlarının hökmdarı İlteber Almuş xana göndərilən müəllim və fəqihlərdən ibarət heyətə rəhbərlik etmişdir. Ona həmçinin xəlifə və vəzirinin məktublarını oxuma, göndərdikləri hədiyələri Almuş xana təqdim etmə vəzifələri də tapşırılmışdır. Əhməd ibn Fədlan Bağdaddan İranı və Orta Asiyanı keçməklə Volqaboyunadək marşrut qət etmiş və onun bu səyahəti öz əksini "Rihlə"sində tapmışdır. "Rihlə" (*Kitab ilə Məlik əl-Saqəlibə*) əsəri səfirin Volqa - Xəzər və Şimal xalqları ilə bağlı tarix elmi üçün xeyli əvəzsiz qeydləri ilə zəngindir.

Əhməd ibn Fədlan 922-ci ildə о, Vоlqanın sоl sahilinə yеrləşmiş Bulqariyaya gəlir, Ladоqa gölü ətrafında оlur və 923-cü ildə vətənə qiymətli cоğrafi məlumatlarla qayıdır. Fədlan bu əraziləri kəşf еtməsə də Vоlqasahili, Оrta Asiya хalqları və Хəzər dənizinə tökülən çaylar haqqında ətraflı məlumatları ilə sеçilir.

## Haqqında məlumat verdiyi xalqlar və ərazilər

### Haqqında məlumat verdiyi ərazilər

* İran və Xorasan
* Mavəraünnəhr
* Xarəzm
* Türküstan

### Haqqında məlumat verdiyi xalqlar

* Oğuzlar
* Peçeneqlər
* Başqırdlar
* Bulqarlar
* Ruslar
* Xəzərlər

## Xarici keçidlər
* Ибн-Фадлан "Записка" о путешествии на Волгу
* Ибн Фадлан "Записка" о путешествии на Волгу, pdf - факсимильное воспроизведение издания 1939 года
* Risala: Ibn Fadlan’s embassy to the King of Volga Bulgaria (англ.) 
* Ковалевский А. П. О степени достоверности Ибн-Фадлана

## İstinadlar

#Ch. M. Fraehn. Die ältesten arabischen Nachrichten über die Wolga-Bulgaren aus Ibn-Foszlan’s Reiseberichte. — "Memoires de L’Academie Imper. Des. Sciences.", VI serie, 1823.
# Ковалевский А. П. Книга Ахмеда Ибн Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 гг. Харьков, 1956.
# Путешествие Ахмеда Ибн-Фадлана на реку Итиль. Казань: 1992
Katib Çələbi

**Katib Çələbi** () və ya **Mustafa ibn Abdullah** () — XVII əsr görkəmli osmanlı alimi, tarixçisi, yazıçısı və coğrafiyaşünası.

Din, hüquq, siyasət, ədəbiyyat, coğrafiya, tarix, biblioqrafiya və başqa elm sahələrində əsərləri məlumdur.

## Həyatı
Katib Çələbi dünyəvi elmlərlə dini elmləri birləşdirməkdə şöhrət qazanmış türk dünyasının görkəmli coğrafiyaşünaslarından biridir. Əsərlərinin bir hissəsi başqa mənbələri araşdırmaqla başa gəlsə də, "Cahannüma" əsəri ilə coğrafiya tarixində özünəməxsus yer tutur. Bu əsərdə o Yapon adalarından başlamış Ərzurum və İraq sərhədlərinə qədər ölkələr haqqında məlumatlar verir. Əsər bu ərazilərdə yerləşən xalqların adət-ənənəsi, mədəniyyəti, məşğuliyyəti, təbiəti haqqında verilən zəngin məlumatlarla fərqlənir. Katib Çələbi öz dövrünün bir çox Avropa alimlərindən irəli gedərək dünyanın kürə şəklində olması fikrinin tərəfdarlarından olmuşdur.

"Dünyanın hansı tərəfindən baxırsansa o, kürə kimi görünür" kimi fikir söyləyən İbrahim Haqqı (1703-1780) da Günəş, planetlərin hərəkəti, Günəş və Ay tutulmalarını izah edərkən Çələbinin "Cahannüma" əsərindən kifayət qədər istifadə etmişdir.

## Əsərləri
# "Kəşfüz-Zünun": Ərəbcə yazılmış on beş minə yaxın kitab və on minə yaxın müəllifi tanıdan böyük bir bioqrafik ensiklopediyadır. Misirdə, Almaniyada və İstanbulda nəşr edilmiş, latın dilinə tərcümə edilmişdir.
# "Cahannüma": Ən qədim Osmanlı coğrafiya kitabıdır. Xəritələri ilə birlikdə İbrahim Muteferrikanın mətbəəsində nəşr olunmuşdur. Bəzi Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir.
# "Tuhfet-ül Kibar fi Əsfar-il Bihar": Dənizçilik tarixi baxımından önəmli bir əsərdir. Osmanlı dövləti zamanındakı dəniz müharibələrindən bəhs edir.
# "Təqvim-üt-Təvarih": 1648-ci ilədək baş vermiş hadisələrin xronoloji izahından ibarətdir. Ərab və fars dillərində nəşr edilmişdir.
# "Fəzləkət-üt-Təvarih": Bir müqəddimə, üç sübut və bir son sözdən ibarət olan bu əsər, varlıqların başlanğıcı, peyğəmbərlərin və hökmdarların tarixi barədə kitabdır.
# "Fəzləkə": "Fəzləkət-üt-Təvarih"in davamı sayıla bilər. 1591-ci ildən 1654-cü ilə qədər baş vermiş hadisələrdən bəhs edir. 1879-cu ildə iki cilddə nəşr edilmişdir.
# "Qanunnamə"
# "Tarih-i Firəngi"
# "Tarih-i Kostantiniyye ve Kayasire"
# "İrşad-ül-Hayafa ila Tarix-ül-Yunan vər-Rum"
# "Süllem-ül-Vusul ila Tabakat-il-Fuhul"
# "İhlam-ül-Müqəddəs"
# "Tuhfet-ül-Ahfar fil-Hikem vəl-Əmsal vəl-Əşar"
# "Dürer-i Müntesira vəl Gurer-i Münteşira"
# "Düstur-ül-Amel fi İslahil-Halal"
# "Beydavi Təfsiri Şərhi"
# "Hüsn-ül-Hidayə"
# "Rəsm-ür-Rəcm bis-Sim vəəl-Cim"
# "Cami-ul-Mütun min Cüll-il-Fünun"
# "Mizan-ül-Haqq fi İxtiyar-il-Ehaq"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Katip Çelebi'nin Hayatı ve Eserleri
Ameriqo Vespuççi

**Ameriqo (Ameriko) Vespuççi** (, ; ) — florensiyalı səyyah, kartoqraf.

## Həyatı
Ameriqo Vespuççi 9 mart 1454-cü ildə Florensiyada anadan olmuşdur.

Xristofor Kolumbun "Amerikanı" kəşf etməsi portuqalları ciddi narahat etməyə başladı. Verdikləri "hədiyyə"ni geri qaytarmaq bir nömrəli problemə çevrilmişdi, lakin ispanlar Amerika qitəsini öyrənməkdə davam edirdilər. Yeni Dünyanın tədqiq edilməsində artıq Ameriqo Vespuççi görkəmli şəxsiyyət sayılırdı. Yazılarına əsaslansaq o, 4 dəfə – 1497, 1499, 1501, 1503-cü illərdə Amerikada olmuşdur.

Ancaq bu gün də Ameriqo Vespuççinin Yeni Dünyaya səyahətini şübhə altına alanlar vardır. Bir sıra tədqiqatçılar 1497-ci ildə Oxedlə birlikdə etdiyi səyahəti dəqiq sayırlar. Buna baxmayaraq coğrafiya tarixində ən görkəmli yer tutan səyyahlardan biri Ameriqo Vespuççi sayılmaqdadır. 1499-cu ildə ispan ekspedisiyası tərkibində "Hindistan"a səfərə çıxan Vespuççi Amazon çayının şimal hissəsinə yaxınlaşır. Daha sonra Karib dənizində sahil boyu üzməklə böyük bir ölkə ətrafında hərəkət etdiklərini anlayırlar. Yeni Dünyaya səyahətdən qayıtdıqdan sonra Vespuççi daha əlverişli saydığı Portuqaliya donanmasına keçir. 1501-ci ildə yenidən qərbə portuqal gəmisində üzür. Astronom kimi ekspedisiyada iştirak edən Vespuççi Rio-de-Janeyro (Yanvar çayı) çayının mənsəbinə çatır. 220 cənub enliyinə çatmaqla açıq okeana dönərək Afrika istiqamətdə üzürlər. Daha sonra isə paytaxt Lissabona yola düşürlər. Ekspedisiya üzvləri kəşf olunmuş qurunun Asiya olmadığına əmin olurlar. Çünki, Asiyanın bütövlükdə şimal yarımkürəsində yerləşməsi məlum idi.

1503-cü ildə Vespuççi bir daha "Yeni Dünya"ya səyahət etməklə kəşf olunmuş torpaqların Hindistan olmadığını dəqiqləşdirdi və İtaliyada yaşayan dostuna yazdığı məktubla bu qurunun "Yeni Dünya" adlandırılmasını məsləhət görürdü. 1507-ci ildə Vespuççinin "Yeni Dünya"ya üzməsi haqda iki məktubu fransız və latın dillərinə tərcümə olunur. 1507-ci ildə həcmcə çox da böyük olmayan "Kosmoqrafiyaya giriş" ("Dünyanın təsviri") kitabı çap olunur. Kitabın içərisinə Vespuççinin yazdığı iki məktub da əlavə olunur. İlk dəfə olaraq "Amerika" adına bu kitabda rast gəlinir. 1507-ci ildə Latarengiyalı coğrafiyaşünas Martin Valdzemyüller kəşf olunmuş materikin Amerika adlandırılması təklifini irəli sürür və bu münasibətlə yazırdı: "Yer kürəsinin bu hissəsinin dərin zəka sahibi olan Ameriqonun adına verilməsinin əksinə çıxan və onu qadağan edən bir adam görmürəm".

1538-ci ildə dünyanın xəritəsi, 1541-ci ildə isə Holland kartoqrafı Herart Merkatorun qlobusunda artıq şimal materiki də cənubla birlikdə Amerika adlandırıldı. Bir çox alimlərin təzyiq və etirazlarına baxmayaraq XVI əsrin ikinci yarısında bu ad tərtib olunan bütün xəritələrdə öz əksini tapdı.

Ameriqo Vespuççi 22 fevral 1512-ci ildə 58 yaşında İspaniyanın Sevilya şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Америго Веспуччи — Peoples. RU saytındakı bioqrafiyası.
* Ameriqo Vespuççinin məktubu
Senna bicapsularis

**** () —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
## Sinonimləri
*  (L.) Britton & Wilson
*  Pittier
*  Colla
*  L.
*  DC.
*  Benth. 
*  DC.
*  G.Don
*  L.
*  Spreng.
*  *sensu* Prain
*  Lam.
*  Jacq.
*  (Pittier) Pittier
*  (L.) Ham.
*  G.Don
*  Raf.
*  (L.) Britton & Rose
*  (L.) Britton & Wilson
*  Pittier
*  Colla
*  L.
*  DC.
*  DC.
*  G.Don
*  L.
*  Spreng.
*  *sensu* Prain
*  Lam.
*  Jacq.
*  (Pittier) Pittier
*  (L.) Ham.
*  G.Don
*  Raf.
*  (L.) Britton & Rose

## İstinadlar
Senna didymobotrya

**** () —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Jepson Manual Treatment
* GRIN Species Profile 
* USDA Plants Profile
Senna corymbosa

**** () —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri
*  (Lam.) Britton & Rose
*  Lam.
*  Ortega
*  (Lam.) G.Don

## İstinadlar

## İstinadlar
*  (2005): Genus ''Canavalia''. Version 10.01, November 2005. Retrieved 2007-DEC-17.
*  (1904): *[[Gardening for the Million]]*. Fisher Unwin, London. TXT and HTML fulltexts at Project Gutenberg.
*  (2007): USDA Plants ProFayl: ''Senna corymbosa''. Retrieved 2007-DEC20.
Senna occidentalis

**** () —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
## Sinonimləri
,  Raf.
 L.
 Pers.
 sensu auct. non Prain non Willd.
, , , 


 Cav.

## İstinadlar
Erythrostemon gilliesii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Cənubi Amerika, Suriya, Fələstin və Kiçik Asiya, Aralıq dənizi sahillərinin şərq və qərbində dəniz səthindən 400-1600 m yüksəklikdə, daşlı-qayalı, kirəcli yamaclarda, çılpaq qumluqlarda, çox zaman həmişəyaşıl ağaclardan ibarət meşələrində bitən ağac və ya kol bitkisidir. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 6-10 m-ə çatır. Mühit amillərindən asılı olaraq yarpaqlarını tökən və ya həmişəyaşıl koldur, qabığı açıq boz, tikansızdır. Yarpaqları qalın, üstdən tünd yaşıl, mürəkkəb, tək və ya cütlələkvari, 12-18 ədəd yarpaqcıqdan ibarət, uzunluğu 6-8 sm, eni 3-4 sm-dir. Yarpaq altlıqları yumurtavari, üçkünclü və qısadır. 

Çiçəkləri boz rəngli, budaqların üzərində yerləşir. Erkəkciyi 10, dişiciyi oturan, 10-12 sm uzunluğunda qırmızı, aşağıdan enlənmiş, açıq qırmızı, ikiyuvalı tozluqlara malikdir. Kasacığı 1,5-2,5 sm uzunluqda neştərvaridir. Ləçəkləri 2-4 sm uzunluqda, açıq sarı, tərs-yumurtavaridir. May ayından sentyabr ayına qədər çiçəkləyir. 

Paxlası uzunsov, yastı yumurtavari, neştərşəkilli və ya dərivari, tutqun və ya parlaq qəhvəyi rənglidir. Uzunluğu 5-20 sm, eni 2-2,5 sm-ə çatır. Paxlalar açılmır. Bir salxımda 6-10 ədəd boz və ya qəhvəyi rəngli toxumlar olur. Toxumlar tərs-yumurtaşəkilli, bir qədər basıq, 7-8 mm uzunluqda, 6-7 mm enində, 4-5 mm qalınlıqda, çox bərk, parlaqdır. Meyvəsi oktyabr-noyabr aylarında yetişir. 

## Ekologiyası
Uzunömürlü, quraqlığadavamlı, isti və işıqsevən bitkidir

## Azərbaycanda yayılması
Abşeronda yabanı halda rast gəlinir. Hər il çiçəkləyir və meyvə verir. 

## İstifadəsi
Yaşıllıqlarda dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Yarpaqlarında və gövdəsinin qabığında aşı maddəsi vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Henri Hudzon

**Henri Hudzon** (; ) — məşhur ingilis səyyahı, coğrafiyaçı. Şimali Amerikadakı Hudzon körfəzi və Hudzon çayı onun adı ilə bağlıdır.

## Həyatı

Henri Hudzon 1550-ci ildə anadan olmuşdur.

İngilis mənşəli Henri Hudzon Şimali Amerikanın tətqiqadçılarından biri olmuşdur. O, Atlantik okeanından Sakit Okeana daha qısa su yolu axtarırdı. 1609-cu ildə Hudzon çayını, 1610–1611-ci illərdə isə Hudzon körfəzi ilə Hudzon boğazını kəşf etmişdir. 1611-ci ilin yazında qərbə tərəf üzmək istəsə də heyətin üsyanı nəticəsində üsyançılar onu oğlu və sadiq dənizçiləri ilə birlikdə qayığa mindirib tərk etmişdilər.

Bir çox səyyahlar kimi Hudzon da Atlantik okeanından Şimal Buzlu okeanını keçməklə Sakit okeana dəniz yolu axtaran və materikin sahil zonalarını tədqiq edən səyyah olmuşdur.

Avrasiya materikinin şimalından Sakit okeana səyahəti baş tutmayan Hudzon 1609-cu ildə Şimali Amerikaya səyahətini həsr edir. Bu səyahətdə o, materikin sahil zonalarının birhissəsini tədqiq etməklə, avropalılar üçün naməlum, hazırda öz adına olan Hudzon çayını aşkar edir. 1610–1611-ci illərdə Hudzon Amerikanın şimalından qərb istiqamətdə keçid axtarmaq cəhdini göstərir. Ilk cəhddə o Hudzon boğazını kəşf etməklə Hudzon körfəzinə (əslində dənizdir) daxil olur. Qərb istiqamətdə xeyli axtarışdan sonra ekspedisiya üzvləri körfəzdə qışlamalı olurlar. 1611-ci ilin yazında qərb istiqamətdə axtarışı davam etdirmək istəməyən heyət üsyan qaldırmaqla axtarışı dayandırır. Hudzon ona sadiq olan bir neçə dənizçi və oğlu ilə bərabər qayığa düşürdülərək talehin ümidinə buraxılır. Qütbün böyük tədqiqatçılarından biri olan Henri Hudzonun həyat və fəaliyyəti belə başa çatmış olur. Sonralar bir çox cəhdlərə baxmayaraq Şimali Amerikanın şimalından qərb istiqamətdə keçidin olmasını müəyyən etmək Norveçli qütb səyyahı Rual Amudsenə qismət olmuşdur. 1903–1906-cı illər ərəfəsində materikin şimal hissələrində tədqiqat işləri aparmaqla ilk dəfə olaraq Qrenlandiyanın Alyaska yarımadasına qədər üzə bilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ГЕНРИ
Vasili Poyarkov

**Vasili Poyarkov** () — Rus səyyahı, tədqiqatçı

## Həyatı
1643-cü il iyulun 15-də Vasili Danilоviç Pоyarkоv 132
nəfər kazakla birlikdə şərq istiqamətində hərəkətə başlayırlar.
Yaхşı silahlanmış kazak dəstəsi Lеna və Aldan çaylarını mənbə
istiqamətində tədqiq еdir. Stanоvоy dağlarını aşaraq Zеya
sahilinə çatan V.D.Pоyarkоvun dəstəsi yеrli, mеhriban хalq
оlan Daurlarla rastlaşır. Müqavimət göstərmədən vеrgi
ödəmələrinə baхmayaraq, ruslar tərəfindən daurların incidilməsi
münaqişəyə səbəb оldu. Pоyarkоvun dəstəsi Sakit оkеan
sahilinə dоğru hərəkət еtmək məcburiyyətində qalır. 12 iyun
1646-cı ildə Pоyarkоv dəstəsinin iyirmi nəfəri ilə Yakutska
qayıdır. Az müddətdən sоnra apardığı tədqiqatların nəticələrinə
əsaslanmaqla Amur ətrafının mənimsəmə layihəsini hazırlayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Биография Пояркова
* Наказная память составленная воеводой Головиным письменному голове Василию Пояркову о походе на реки Зея и Шилка.
* Челобитная жильца Василья Пояркова о написании его по московскому списку.
* Акты о плавании письменнаго головы Василья Пояркова из Якутска в Охотское море.
Yerofey Xabarov

**Yеrоfеy Pavlоviç Хabarоv** (1603–1671) - rus səyyahı, tədqiqatçısı

## Həyatı

Yerofey Xabarov  tunquslar, daurlar, duçеrlər, açanlar məskunlaşmış Amur tоrpaqlarını öyrənmək üçün göndərilən digər еkspеdisiya rəhbərlərindən biridir. Səksən nəfərdən ibarət оlan dəstə U.R.Хabarоvun rəhbərliyi altında 1649-cu ildə Yakutskidən yоla düşür. Dəstəyə vеrgi (yasaq)
yığmaqla yanaşı, yеrli əhalinin həyat tərzi və ərazinin хəritəsinin tərtib оlunması tapşırığı da vеrilmişdir. Хabarоv Lеna çayının mənsəbinə dоğru üzməklə qоlu Оlyоkma çayına
çatır. Qışladıqdan sоnra qоşqular düzəldərək qayıq və digər yükləri dartmaqla Urku çayına çatan dəstə üzərək Amur çayına
düşürlər. Dəstəsi daurlar məskunlaşmış bu ərazidə qalmaqla Хabarоv Yakutska qayıdır və buranın zəngin sərvəti və
məhsuldar tоrpaqları haqqında məlumat vеrir. 1650-ci ilin iyulunda daha 180 nəfərdən ibarət dəstə düzəltməklə payızda
Amura çatır. Yеni tоrpaqlar zəbt еtmək və zəbt еdilmiş tоrpaqlarda möhkəmlənmək üçün Хabarоvun arхasınca daha 132 nəfərdən ibarət silahlanmış dəstə göndərilir. Daur şəhərlərini zəbt еdərək, оnların üzərinə ağır
vеrgilər qоyan Хabarоv digər yеrli хalqlar üzərinə yеriməklə оdlu silah gücünə оnları əsarət altına aldı.Yеrоfеy Хabarоvun Amurun zəngin sərvətlərə malik оlması haqqında məlumatları bu ərazilərə rusların güclü aхımı və məskunlaşması ilə nəticələndi.

## İstinadlar

## Mənbə
* *Бахрушин С. В.* Казаки на Амуре. Ленинград, 1925
* *Магидович И. П., Магидович В. И.* Очерки по истории географических открытий, т.2., Москва, 1983. стр.300-303

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Хабаров Ерофей Павлович на hrono.info
* Хабаров Ерофей Павлович на rulex.ru
* Ерофей Павлович Хабаров / Erofey Hkabarov на peoples.ru
Vilhelm Herman Abix

**Vilhelm Herman Abix** (; ) — Almaniya geoloqu, səyyahı, tədqiqatçısı.

## Həyatı
Otto Vilhelm Herman fon Abix 1843-cü ildə Estoniyanın Tartu Universitetinin geologiya kafedrasına dəvət olunduqdan sonra bütövlükdə Qafqazı, İranı tədqiq etmiş, Abşeron yarımadasında və Хəzər dənizindəki bəzi palçıq vulkanlarını öyrənmiş, Azərbaycanın geoloji quruluşuna və 1859-cu il Şamaxı zəlzələsinə aid bir sıra əsərlər yazmışdır. О, Qafqaz dağlarının bir sıra hündür zirvələrindən yan keçsə də, ovalıq sahələrin xəritəsini kifayət qədər düzgün tərtib etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* *Богачёв В. В.*, Гeрман-Вильгeльм (Гeрман Васильeвич) Абих, "Тр. Гeологич. института Азeрбайджанского филиала АН СССР", 1939, т. 12/63.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər