open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silahlı Polis Mühəndislik Universitetinin Urumçi filialı

Sincan Uyğur Muxtar Vilayətinin Urumçi şəhərində yerləşən Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələrinin Mühəndislik Universitetinin Urumçi filialıdır.

## Xronologiya və məlumat

* Noyabr 1983-cü ildə, Dövlət Şurası Sincan Silahlı Polis Korpusu Təlim Taburunu rəsmi olaraq **Urumçidəki Çin Xalq Silahlı Polis Komandanlığı Məktəbinə** **(Urumçi Xalq Silahlı Polis Komandanlığı Məktəbi)** çevirmişdir.
* 1997-ci ildə texniki orta məktəbdən kiçik bir kollecə yüksəldildi.
* 2004-cü ildə Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələri Akademiyasının Urumçi şöbəsi quruldu və ortaq bir ofisin əsası qoyuldu.
* 2004-cü ildə bakalavr dərəcəsinə yüksəldi.
* 2006-cı ilin sentyabr ayında Silahlı Polis Qüvvələrinin Urumçi Komandanlıq Məktəbi və Silahlı Polis Komandanlığı Akademiyasının Urumçi şöbəsi birləşərək Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələrinin Urumçi Komandanlıq Akademiyasına yüksəldildi və müavin bölmə səviyyəsindən ümumi bölüyə yüksəldildi. **Silahlı Polis Qüvvələrinin Urumçi Komandanlıq Akademiyası** adlandırılan **Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələrinin Urumçi Komandanlıq Akademiyası** Silahlı Polis Qüvvələrinin kiçik komandirləri üçün hərbi bir kollecdir və Sincan Silahlı Polis Korpusuna bağlıdır. Kollec Siçuan, Çuntsin, Çinqhay, Ninqsia, Şaansi, Qansu, Sincan və digər yerlərdən yeni lisey məzunlarını qəbul edir, etnik azlıqlar üçün lisenziya təhsili və kiçik kollec təhsili verir və Silahlı Polis Zirehli Qüvvələri Silahlı Polis Sincan Korpusu üçün iş təhsili verir.
* 2017-ci ildə milli müdafiə və hərbi islahatların dərinləşdirilməsində Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələri Mühəndislik Universiteti və Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələrinin Urumçi Komandanlıq Kolleci birləşdirildi və yeni **Çin Xalq Silahlı Polis Qüvvələri Mühəndislik Universitetinin** əsası qoyuldu.
*Akademiyaların qurulmasına dair Dövlət Şurası və Mərkəzi Hərbi Komissiyanın əmrinə əsasən Silahlı Polisin orijinal Urumçi Komandanlıq Məktəbi Silahlı Polisin Urumçi Komandanlıq Məktəbi adlandırıldı. 1983-cü ildə qurulduğu gündən bəri akademiya Sincanda Silahlı Polis Qüvvələrinin təlim səviyyəli komandiri vəzifəsini icra etdi və ardıcıl Sincanda Silahlı Polis Qüvvələri üçün 7000-dən çox komandir yetişdirdi.  Hal-hazırda məzunların% 5-i alayın rəhbər vəzifələrini tutmuş və 300-dən çox məzun fövqəladə hallarla mübarizə və terrorizmlə mübarizə aparmaq üçün əsas səviyyəli qoşunlarda xidmət etmişdir. . Bu illər ərzində sərhədlərin xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq, ordunun faktiki vəziyyətinə uyğun olaraq tədris həyata keçirən kollec, yarandığı dövrdə orta məktəb və kiçik kollecdən lisenziya təhsilinə qədər sıçrayış inkişafına nail oldu.

## Peşə

* Silahlı Polis Komandanlığı mayoru

## İstinadlar
Sincan Ba Yi Dəmir və Polad Şirkəti

**Sincan Ba Yi Dəmir və Çəlik Şirkəti,** **Ba Yi Dəmir və Polad** və ya **8 1 Dəmir və Çəlik** və ya **1 Avqust Dəmir & Çəlik** və ya **BYİS** və ya **Bagang**  **(Basteel),** əsasən Çin polad şirkətidir. Urumçidə, Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunda yerləşir . Şirkət, Ba Yi Dəmir və Çəlik Qrup (indi "Baosteel Steel Group Sincan Ba Yi Iron and Steel Co., Ltd." olaraq bilinir) vasitəsi ilə Çin Baowu Çəlik Qrupun ikinci dərəcəli şirkəti idi. Şirkətin qalan səhmləri Şanxay Birjasında satılır. Sincan hökuməti holdinqin azlıq hissədarıdır.

## Tarix

### Ba Yi Dəmir və Çəlik Qrupu
Urumçidəki polad zavodu 1951-ci ildə  Xalq Azadlıq Ordusu (PLA) tərəfindən qurulmuşdur. 1 avqust 1927-ci ildə PLA-nın qurulduğu tarixə əsasən "8 1" adını aldı. Çinin 18 vilayətində qurulmuş 18 kiçik ölçülü polad zavodundan biri idi. Ba Yi Dəmir və Çelik 1997-ci ildə 512 mühüm dövlət mülkiyyətindən biri idi. (47 dəmir və polad sənayesindən 1-i) 

Çinin bazarlaşdırılmasından sonra məhdud bir şirkət oldu. Bir köməkçi müəssisə 2000-ci ildə birjada əsas polad istehsalını inkişaf etdirmək üçün yaradıldı.

2007-ci ildə "Ba Yi Dəmir və Çəlik Qrup" "Sincan Ba Yi Dəmir və Çəlik Qrup" olaraq dəyişdirildi. "Baostil" Qrup qrupa yeni nizamnamə kapitalı vuraraq şirkətin% 69,56 hissəsini əldə etdi (3 milyard CN¥  ), Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsi Xalq Hökumətinin Dövlətə məxsus Varlıqlara Nəzarət və İdarəetmə Komissiyasının (SASAC) payını% 15-ə qədər azaltdı.2014-cü ildə şirkət yenidən kapitalizasiya edildi.

### Ba Yi Dəmir və Çəlik
**Sincan Ba Yi Dəmir və Çəlik Şirkəti** 2000-ci ildə təsis edilmişdir. 2002-ci ildə səhmlər Şanxay Fond Birjasında dövriyyəyə buraxıldı.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər

*
Şihezi Bağ Hava Limanı

**Şihezi Bağ Hava Limanı** ( qısaca **Şihezi Hava limanı)** Çinin Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsində, Şihezi şəhərində mülki hava limanıdır. Şəhər ərazisindən 15 km uzaqlıqdakı 143-cü alayda yerləşir və 4C uçuş zonasına malikdir. Ümumi aviasiya istifadəsi üçün daxili filial hava limanıdır.

## Hava limanına ümumi baxış
Şihezi Bağ Hava Limanı Airport, Şihezi şəhərinin cənub-qərbində, şəhərdən 15 kilometr uzaqlıqda yerləşir. Hava limanında bir terminal, 4C uçuş zonası, sərnişin və yük daşıma imkanları var.

Hava limanında bir qüllə var. Hava limanında uzunluğu və eni 2400 × 45 metr olan 4C sinif pist var. Paralel taksi yolu 1000 metr uzunluğunda və 10,5 metr enindədir; B737–700 / 800, A319, A320, EMB-145 və digər təyyarə növlərinin tələblərini ödəyə bilən birləşdirilmiş altı taksi yolu var. Terminal binasının sahəsi 3000 kvadratmetr, 3 mülki aviasiya sərnişin təyyarələrinin park önlükləri, 40 ümumi təyyarə park önlükləri, hava hərəkətinə nəzarət binası sahəsi 700 kvadratmetr, texniki anqar sahəsi 3800 kvadratmetr və əsaslı təmir otağı sahəsi 1000 kvadratmetr, aviasiya material anbarı 1500 kvadratmetr ərazini əhatə edir.

## Tarix
Şihezi Hava Limanı, 2010-cu ilin oktyabrında Dövlət Şurası və Mərkəzi Hərbi Komissiya tərəfindən rəsmi olaraq təsdiqləndi və 2012-ci ilin aprelində Milli İnkişaf və İslahat Komissiyası tərəfindən təsdiq edildi. Ümumi sərmayə 515 milyon yuan idi. Layihənin bu mərhələsi 2020-ci ildə 180.000 sərnişin, yük və poçt ötürmə qabiliyyəti 270 ton hədəf dizaynına malik idi. Layihənin təməli 29 may 2012-ci ildə qoyuldu, sınaq uçuşu 30 oktyabr 2015-ci ildə müvəffəq oldu və sınaq əməliyyatı 22 mart 2016-cı ildə başladı.

2016-cı ildə hava limanı mülki aviasiya apronunu və pistini genişləndirməyə başladı və uçuş zolağını 600 metr uzatmaq üçün 6 mülki aviasiya önlüyü əlavə etməsi gözlənilirdi.

## Nəqliyyat
17-ci avtobus şəhərətrafı xətt olan Şihezi şəhər ərazisindəki hava limanına gedən bir avtobus xətti var.

## Aviaşirkətlər və yol nöqtələri

## istinadlar

## Görmək
* Çin Xalq Respublikasındakı hava limanlarının siyahısı
Gömrük Birliyi Komissiyası (Qazaxıstan)

**Gömrük birliyi komissiyası** — 2007-2012-ci illərdə fəaliyyət göstərən EurAsEC Gömrük İttifaqının vahid daimi tənzimləyici orqanı.

Komissiya, Belarus Respublikası, Qazaxıstan Respublikası və Rusiya Federasiyası tərəfindən vahid gömrük ərazisinin yaradılması və Gömrük İttifaqının formalaşdırılmasına dair 6 oktyabr 2007-ci il tarixli müqaviləyə uyğun olaraq yaradılmışdır.

Komissiyanın funksiyalarına aşağıdakılar daxildir:

Gömrük İttifaqının ali orqanının - dövlət və hökumət başçıları səviyyəsində dövlətlərarası şuranın qərarlarının icrası;
Gömrük İttifaqının formalaşmasına dair beynəlxalq müqavilələrin icrasına nəzarət;
Gömrük İttifaqının ali orqanı üçün Gömrük İttifaqının formalaşması və fəaliyyət göstərməsi ilə bağlı tövsiyələrin hazırlanması.

18 avqust 2011-ci il tarixində "Avrasiya İqtisadi Komissiyası haqqında" müqavilənin imzalanması ilə əlaqədar ləğv edilmiş Gömrük İttifaqı Komissiyasının səlahiyyətləri yeni millətlərarası quruma - Avrasiya İqtisadi Komissiyasına verildi.

## Komissiyanın tərkibi
Komissiya bir sədr və iki üzvdən ibarət idi:

Şuvalov İqor İvanoviç - Komissiyanın sədri - Rusiya Federasiyası Hökuməti sədrinin birinci müavini,

Rumas Sergey Nikolayeviç - Komissiyanın üzvü - Belarus Respublikası Baş nazirinin müavini,

Şukeyev Umirzak Estayeviç - Komissiyanın üzvü - Qazaxıstan Respublikası Hökuməti sədrinin birinci müavini.

Komissiyadakı səslər aşağıdakı kimi paylandı:

* Rusiya - 57%;
* Belarusiya - 21,5%;
* Qazaxıstan -% 21,5.

Qərarlar 2/3 səs çoxluğu ilə qəbul edildi.

## Komissiya Katibliyi
Gömrük İttifaqının daimi orqanı Sergey Yurievich Glazyevin rəhbərlik etdiyi Komissiya Katibliyi idi .

Komissiya Katibliyinin strukturu:

inzibati şöbə
gömrük idarəsi şöbəsi
Gömrük Tarif və Qeyri-Tarif Tənzimləmə Şöbəsi
Ticarət Siyasəti şöbəsi
maliyyə siyasəti şöbəsi
hüquq şöbəsi

Statistika Departamenti (Gömrük Statistikaları Mərkəzi)
Texniki tənzimləmə, sanitariya, baytarlıq və fitosanitar tədbirlər sahəsində siyasət şöbəsi
Gömrük İttifaqı Komissiyası Katibliyində elmi ekspert şurası
Xarici Ticarətdə Qoruma Departamenti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Gömrük İttifaqı Komissiyasının rəsmi saytının arxivi
* "Gömrük İttifaqı" - müstəqil bir icmal
Qazaxıstanda sahibkarlıq

Qazaxıstandakı kiçik və orta sahibkarlıqlar (KOS) 2017-ci il üçün 1.45.994 müəssisə ilə təmsil olunur.

2010-cu ildən 2017-ci ilə qədər aktiv KOS-lərin sayı 661.598-dən 1.145.994-ə yüksəldi və bu artım orta hüquqi şəxslər istisna olmaqla bütün sahibkarlıq növlərində müşahidə edildi.

## KOS-larda məşğulluq
2012-ci ilədək Qazaxıstanda KOS-larda 1,8 milyon nəfər işləyir ki, bu da ümumi iqtisadi cəhətdən əhalinin 23% -dir. Eyni zamanda, Qazaxıstanın böyük şəhərlərində KOS-lərdə işləyənlərin sayı aktiv əhalinin 50% -ə çatır.

## Sahibkarlığa dəstək infrastrukturu
Qazaxıstan sahibkarlığının inkişafı çərçivəsində 1997-ci ildə məqsədi "Sahibkarlığa maliyyə və məsləhət yardımı göstərmək" olan xüsusi bir dövlət fondu yaradılmışdır. Həmçinin, sahibkarlığa regional səviyyədə sahibkarlıq şöbələri tərəfindən xidmətlər göstərilir. 2011-ci ildə kiçik  müəssisəyə xidmət dəstəyi verilən xüsusi bir "İş Yol Xəritəsi-2020" proqramı yaradıldı. Bu proqramın əsas operatoru "Damu" dövlət fondudur.Qazaxıstanda sahibkarlığı dəstəkləyən bir sıra QHT və ixtisaslaşmış dərnəklər mövcuddur. Xüsusilə, öz sıralarında Qazaxıstanın təşəbbüskar ittifaqlarını birləşdirən Qazaxıstan Respublikasının Milli Sahibkarlar Palatasını qeyd etmək olar. Qazaxıstanda sahibkarlığı dəstəkləyən ən qədim qeyri-hökumət qurumlarından biri 1992-ci ildə yaradılan Qazaxıstan Sahibkarlar Forumudur.

## Sosial sahibkarlıq
Ölkə sözdə inkişaf üçün şərait yaratdı. "Sosial sahibkarlıq". Xüsusilə, bir sıra sosial müəssisələr hələ də Sovet sosial müəssisələri əsasında fəaliyyət göstərir. Məsələn, bazarda tələb olunan kombinezon istehsal edən Aqtöbedəki “Qazaxıstan Karlar Cəmiyyəti” Unitar Müəssisəsi. Dövlət "Damu" Sahibkarlığın İnkişafı Fondunun fəaliyyəti çərçivəsində, əlilliyi olan sahibkarların problemləri və ehtiyac duyduqları mənbələr barədə məlumatlılığını artıraraq dəstək verməyə yönəlmiş xüsusi bir "Damu-Komek" proqramı yaradıldı ( maddi yardım, əmlak, konsaltinq dəstəyi, digər xidmətlər).

## İstinadlar
Dilmurat Batur

**Dilmurat Batur** (6 İyul 1989) hal-hazırda Çin İkinci Liqasında "Suju Donqvu" komandasına oynayan Uyğur - Çinli futbolçu.

## Klub karyerası
Dilmurat 2006 və 2009-cu illər arasında Çin İkinci Liqasında "Sincan Ticai" klubunda oynadı. 18 mart 2011-ci ildə komanda yoldaşı Abduvəli Ablet və Yəhya Ablikim ilə birlikdə Çin Super Liqasının tərəfdarı "Şencen Rubi"-yə 1-0 məğlub olaraq 60-cı dəqiqədə .Seyiçiro Makinin əvəzinə meydana çıxdı. Dilmurat 2011 mövsümündə normal bir əvəzedici oyunçu olaraq 17 liqada matç qazanaraq oynadı, bununla birlikdə, komanda liqanın son yerini tamamlayaraq ikinci sıraya düşdü.

2014-cü ilin yanvarında Omana köçdü və Əl-Oruba ilə altı aylıq müqavilə imzaladı.

4 fevral 2015-ci ildə Dilmurat Çin Birinci Liqasında "Kinqdao Conon"-a keçdi.

## Karyera statistikası

## İstinadlar
Adilcan Süleyman

**Adilcan Süleyman** (; ) — uyğur basketbolçu.

## Basketbol karyerası
Adilcan 1983-cü ildə Sincandan Pekin İdman Universitetinə təhsil almaq üçün gəldi.1984-cü ildə Bayi Men Basketbol Komandasının məşqçisi Ju Çunlin Adilcanın basketbolda da bacarıqlı olduğunu aşkar etdi. 1986-cı ildə Bayi Kişi Basketbol Komandasına seçildi və 1989-cu ildə milli komandaya seçildi. 5 nömrəli forma geyərək, hücumları və müdafiəni təşkil etmək qabiliyyətinə görə xüsusilə driblinq və bölmə taktikasını yaxşı bacardı. "Basketbol meydançasındakı sehrbaz" kimi tanınır. 

2000-ci ilin yazında Adilcan təqaüdə çıxdı və "Bayi Rokets"-in köməkçi məşqçisi oldu. Yarım il sonra keçmiş baş məşqçi Vanq Fei istefa etdi və Adilcan Bayi komandasının baş məşqçisi oldu.

2017-ci ilin fevralından Adilcan Çin Basketbol Assosiasiyası sədrinin müavini vəzifəsindədir.

7 dekabr 2018-ci il tarixində Sincan Uçan Pələng Ah Dejiangın baş məşqçi vəzifəsinə başladığını elan etdi. Vəzifəsindən ayrıldıqdan sonra Bayi komandasını baş məşqçi kimi Vanq Jiji onu əvəz etdi.

## İştirak

### Oyunçu dövrü

* CBA çempionatı: 1995-1996, 1996-1997, 1997-1998, 1998-1999, 1999-2000
* Asiya Basketbol Çempionu: 1991, 1993, 1995
* Asiya Oyunları çempionu: 1994
* Milli Oyunlar çempionu: 1993, 1997

### Məşq müddəti

* CBA çempionatı: 2002-03, 2006-07
* Milli Oyunlar: 2005-06

## AMB məşq nəticələri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://adijiang.sports.cn/阿的江全球个人官方网站
Qarabağ müharibəsi tank memorialı (Əsgəran)

**Qarabağ müharibəsi tank memorialı** (, *Artsaxyan azatamarti tank-huşardzan*) — Azərbaycanın Xocalı rayonu ərazisində yerləşən Əsgəran qəsəbəsində Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsi (1988–1994) üçün ucaldılan tank memorialı.

## Tarixi
Tank memorialı erməni separatçı qüvvələri tərəfindən 1992-ci ildə Şuşanın işğalının xatirəsinə ucaldılmışdır. Memorialı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının (DQR) yüksək vəzifəli şəxsləri və hərbi xadimləri ziyarət etmişdir. Tank memorialı hərbi silahlı qüvvələrin andiçmə mərasimi zamanı ucalmışdır. Mərasimdə Ermənistanın müdafiə naziri Vigen Sarkisyan, Qondarma DQR Müdafiə Ordusu komandiri Levon Mnatsakanyan və digər yüksək vəzifəli şəxslər iştirak etmişdir.

## Təsviri
Memorial Əsgəran–Ağdam yolunun sol tərəfindəki kiçik bir təpədə ucaldılmışdır. Memorial üzərində "T-72" tankı olan daş postamentdən və ona bitişik parkdan ibarətdir. Həmin "T-72" tankı Ağdamın işğalında iştirak etmişdir. Həmin döyüşlərdə tank əleyhinə minaya düşmüş və nəticədə bütün heyəti ölmüşdür. Ermənilər müharibədən sonra tankı bərpa edərək abidə kimi istifadə ediblər.

## Qalereya

Արցախյան ազատամարտի տանկ - հուշարձան (Ասկերան), Tank monument of The Artsakh War (Askeran) 03.jpg
Արցախյան ազատամարտի տանկ - հուշարձան (Ասկերան), Tank monument of The Artsakh War (Askeran) 02.jpg
T-72 Tank memorial Stepanakert.jpg


## İstinadlar
Azamat İşenbayev

**Azamat Beişenbekoviç İşenbaev** () — Qırğızıstan futbolçusu, hücumçusu. Qırğızıstan milli komandasında oynamışdı.

## Karyerası
1995-ci ildə Bişkek "Alqa"-nın tərkibində Qırğızıstan Milli Futbol Çempionatında çıxış etməyə başladı. 1997-ci ildə Bişkek "Dinamo"-suna köçdü və üç qat çempion (1997, 1998, 1999) və Qırğızıstan çempionatının gümüş medalçısı (2000) oldu. 2000-ci ildə vurduğu 16 qolla çempionat bombardirləri mübahisəsinin ilk 5-inə girdi.

2001-ci ildən bu yana "Dordoy Bişkek"-də oynadı (sonradan klub bir neçə il Dordoy-Dinamo adlandırıldı). 2001-2003-cü illərdə ardıcıl üç dəfə milli çempionatın bürünc medalçısı və 2004-2007-ci illərdə çempionatın, 2004-2006-cı illərdə də Qırğızıstan kubokunun qalibi oldu. 2001-ci ildə 20 qolla çempionat bombardirləri mübahisəsində üçüncü yeri tutdu, daha sonra mövsüm ərzində dəfələrlə 10 qola çatdı. Beynəlxalq səviyyədə AFC Prezident Kubokunun qalibi (2006, 2007) və finalçısı (2005) oldu.

2008-ci ilin əvvəlində bir qrup təcrübəli oyunçu ilə birlikdə "özünə qarşı daha aşağı tələblər etmək" səbəbindən Dordoydan qovuldu . Bundan sonra peşəkar karyerasını başa vurdu, bir müddət 2008-ci ilin əvvəlində Qırğızıstanın mini futbol çempionatında oynadı.

Ümumilikdə, Qırğızıstanın yüksək liqasında 134 qol vurdu.

### Milli komanda karyerası
23 may 2000-ci ildə Qırğızıstan yığmasında ilk dəfə İordaniya ilə matçda, 64-cü dəqiqədə Aleksey Rıbakovu əvəzlədi . İlk qolunu 31 mart 2004-cü ildə Suriyaya qarşı vurdu. 2006-cı ildə onun komandası bürünc mükafatçısı oldu.

Ümumilikdə, 2000-2007-ci illərdə Qırğızıstan yığmasında 2 qol vurduğu 17 matç keçirmişdir.

Qırğızıstan Olimpiya komandasının tərkibində 2006-cı ildə Qətərdə keçirilən Asiya Oyunlarında 23 yaşdan yuxarı üç futbolçudan biri kimi iştirak etmişdir.

## Şəxsi həyat
Qardaşı Kanatbek (1974-1996) də bir futbolçu idi və Qırğızıstan milli komandasında oynadı. Qardaşı Maksatbek (d. 1971) - Qırğızıstanda tanınmış bir bankir, Qırğızıstan Respublikası Milli Bankının sədr müavini vəzifəsində çalışıb .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Qarabağ müharibəsi memorialı (Ağdərə)

**Qarabağ müharibəsi memorialı** (, *Artsaxyan azatamarti huşahamalir*) — Azərbaycanın Tərtər rayonu ərazisində yerləşən Talış kəndində Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsi (1988–1994) üçün ucaldılan memorial kompleksi. 1990-cı illərdə ucaldılan memorial həmçinin, İkinci Dünya müharibəsində həlak olan erməni əsilli döyüşçülər üçündür.

## Tarixi
Qarabağ müharibəsi memorialı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası (DQR) tərəfindən 1990-cı illərdə ucaldılmışdır. Memorial kompleksi ümummilli əhəmiyyətli abidə kimi Qondarma DQR-nın daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına "062" nömrəsi altında daxil edilmişdir.

2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün Vətən müharibəsi başladılmışdır. Azərbaycan hərbçiləri 3 oktyabr tarixində Tərtər rayonunun Talış kəndini tamamilə işğaldan azad etmişdir. Döyüşlər zamanı memorial dağılmışdır.

## Təsviri
Memorial kompleksinin hündürlüyü 48 metr, eni 38 isə metrdir. Memorial 3 hissədən – iki qartal heykəlindən, daşlardan və İkinci Dünya müharibəsində həlak olan Talış kəndi sakinləri üçün xatirə lövhəsindən ibarətdir.

## İstinadlar
Abay (şəhər)

**Abay** (; 1961-ci ilə qədər — qəsəbə **Çurubay-Nura** və ya **Çurbay-Nura** ()) — Qazaxıstanın Karağandı vilayətindəki şəhər. 1949-cu ildə Karağandı kömür hövzəsinin qərb hissələrinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bir işçi qəsəbəsi olaraq meydana gəldi. 2002-ci ildən — Abay bölgəsinin mərkəzi. Şəhər Karabas dəmir yolu stansiyasından 8 km, Qaragandadan 30 km cənub-qərbdə yerləşir. Karağandı — Jezkazqan — Qızılyolod magistral yolu şəhərdən keçir, şəhərdən yaxşılaşdırılmış yollarla əlaqələndirilir. Şaxtinski, Saranya. Karabas kəndinin yaxınlığında, Abayın yanında, Jartas su kəməri var. Abay şəhəri Abay Kunanbayevin adını daşıyır.

## İqtisadiyya və sənaye
Kömür mədənçiliyi (perestroyka başlamazdan əvvəl şəhərdə 4 kömür mədəni var idi: 4 saylı "Çurubay-Nurinskaya" (Sherubainurinskaya), 1 saylı "Toparskaya", 9 nömrəli Kalinin və 6/7 "Abayskaya "Dolinskaya", lakin sonra başqa bir sahəyə köçdü) və əhəng daşı. Ağac emalı və ev istehsalı fabrikləri. TsOF "Vostoçnaya", Abay tikiş fabriki (AShF), şəhər sənaye kompleksi, dəmir-beton məhsulları zavodu, təmir-mexaniki zavodu, çörəkbişirmə zavodu, "Qaraganduuglestroy" trestinin 8 və 3 nömrəli mədən qurma idarələri, sərnişin və 2 yük nəqliyyat vasitələri.

Əsas məhsul növləri: kömür, kömür konsentratı, tikişlər, dəmir beton, çörək məhsulları, kənd təsərrüfatı muftaları SP — 16, SG — 21, avtomobillər üçün hidrolik lift — GUAR — 15N. Topar kəndində böyük Karağandı GRES-2. Mədənçilik kolleci və axşam energetika kolleci.

## Demoqrafiya
Etnik tərkibi (şəhər rəhbərliyinə tabe olan yaşayış məntəqələri daxil olmaqla; 2019-cu ilin əvvəlində):

* Qazaxlar — 23 195 nəfər. (39.53%)
* Ruslar — 23 587 nəfər. (40.20%)
* Ukraynalılar — 3168 nəfər. (5.40%)
* Tatarlar — 2155 nəfər. (3.67%)
* Almanlar — 1981 nəfər (3.38%)
* Belaruslar — 1047 nəfər. (1.78%)
* Başqırdlar — 471 nəfər. (0.80%)
* Azərbaycanlılar — 442 nəfər. (0.75%)
* Çeçenlər — 424 nəfər. (0.72%)
* Koreyalılar — 293 nəfər (0.50%)
* Özbəklər — 228 nəfər. (0.39%)
* Qütblər — 199 nəfər. (0.34%)
* Litvalılar — 159 nəfər. (0.27%)
* Moldovalılar — 157 nəfər (0.27%)
* Çuvaş — 121 nəfər. (0.21%)
* Mordovalılar — 100 nəfər (0,17%)
* Yunanlar — 23 nəfər (0.04%)
* digərləri — 923 nəfər. (1.57%)
* cəmi — 58 673 sakin.

Çətin sosial-iqtisadi vəziyyət mədənlərin və şəhərin maliyyə sabitliyi üçün əsas rolunu oynayan digər şəhər təşkil edən sənaye müəssisələrinin bağlanmasına səbəb oldu. Nəticədə 1989-cu ildə 46.533 nəfər olan Abay şəhərinin əhalisi 2005-ci ilə qədər 27.957 nəfərə qədər azaldı.

Səlahiyyətli şəxslər şəhərin problemlərinə diqqət çəkdilər və 2008–2009-cu illərdə istirahət zonalarının, həyətlərin abadlaşdırılması, işıqlandırma və yolların bərpası, mərkəzi su təchizatı şəbəkələrinin dəyişdirilməsi kimi bir proqram qəbul edildi.

## Qalereya

Скульптуры Абая.jpg|Xiyaban
Школа гимназии 10.jpg|Məktəb
Скульптура у мечети.jpg|Məscid
Больница города Абай.jpg|Şəhər xəstəxanası


## Həmçinin bax
* Abay rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* RU zonasında şəhərin ilk qeyri-rəsmi saytı 2003-cü ildə yaradıldı
* Неофициальный сайт города в зоне KZ 
*
Qarabağ müharibəsi memorialı (Xocalı)

**Qarabağ müharibəsi memorialı** (, *Artsaxyan azatamarti huşahamalir*) — Azərbaycanın Xocalı rayonu ərazisində yerləşən Badara kəndində Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən Birinci Qarabağ müharibəsində (1988–1994) həlak olan erməni hərbçilər üçün ucaldılan memorial kompleksi.

## Tarixi
### Zəmin
Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 1988-ci ildə bölgənin erməni əhalisinin Azərbaycan SSR-dən ayrılaraq Ermənistan SSR-yə qoşulmaq istəməsi ilə başlamışdır. 1991-ci ildə münaqişə artıq müstəqil Azərbaycan ilə Ermənistan respublikaları arasında genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsində Badara kəndindən 155 nəfər erməni hərbçi iştirak etmiş, onlardan 22-si döyüş əməliyyatları zamanı həlak olmuşdur.

### Memorial kompleksi
2013-cü ildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası (DQR) tərəfindən müharibədə həlak olan 22 erməni hərbçisinin xatirəsini yad etmək üçün Badara kəndinin girişində Qarabağ müharibəsi memorialı inşa edilmişdir. Memorial kompleksinin memarı Vladimir Sarkisyandır. İnşaat işləri üçün Suren Xaçatryan, Aleksandr Musayelyan, Gerasim Barseğyan və "Artsax Azadlıq Döyüşçüləri" Birliyi maliyyə ayırmışdır. Memorial kompleksinin açılış mərasimi 20 may 2013-cü il tarixində Qondarma DQR-nın keçmiş prezidenti Bako Saakyan, Qondarma DQR Milli Məclisinin sədri Aşot Qulyan, Qondarma DQR Müdafiə Ordusu komandiri Movzes Akopyan, Erməni Qriqorian Kilsəsinə bağlı fəaliyyət göstərən Qarabağ yeparxiyasının baş yepiskopu Pargev Martirosyan və digər rəsmi şəxslərin iştirakı ilə baş tutmuşdur.

## Təsviri
Memorial kompleksi Badara kəndinə girən yoldan bir az yuxarıda yerləşən bir təpədə inşa edilmişdir. Kompleksin əsas strukturu sonunda böyük bir xaçkarın yerləşdirildiyi yarımdairəvi bir divardır. Divarda 22 erməni hərbçinin şəkilləri yerləşdirilmiş, adları isə şəkillərin aşağısındakı daş plitələrə yazılmışdır. Memorial kompleksinə bazaltdan həkk olunmuş böyük bir qartal heykəli, o cümlədən 1915-ci il hadisələri, Sumqayıt hadisələri və Spitak zəlzələsində həlak olanlara həsr olunmuş abidələr daxildir.՝

## Qalereya

Արցախյան պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված հուշարձան, Պատարա.jpg


## İstinadlar
Qarabağ müharibəsi memorialı

* Qarabağ müharibəsi memorialı (Xocalı) — Xocalı rayonu Badara kəndində erməni separatçılarının ucaltdığı memorial.
* Qarabağ müharibəsi tank memorialı (Əsgəran) — Xocalı rayonu Əsgəran qəsəbəsində erməni separatçılarının ucaltdığı memorial.
* Qarabağ müharibəsi memorialı (Ağdərə) — Tərtər rayonu Talış kəndində erməni separatçılarının ucaltdığı memorial.
Amandurdı Annadurdıyev

**Amandurdı Annadurdıyev** () — bütün mövqelərdə oynayan sovet və türkmən futbolçu. Türkmənistan milli komandasında oynadı.

## Tərcümeyi-hal
Amandurdu Annadurdıyev 11 fevral 1967-ci ildə Türkmənistan SSR-in Aşqabad şəhərində anadan olmuşdur.

1988–1991-ci illərdə "Kopetdağ" komandasında oynamışdır.

1992–2004-cü illərdə Türkmənistanın müstəqil çempionatında "Kopetdağ", "Nisa", "Qalkan" komandalarında iştirak etmişdir.

Amandurdı Annadurdıyev 1992-ci ildən Türkmənistan milli komandasında iştirak etməyə başladı. İlk oyununu 1 iyun 1992-ci ildə Qazaxıstana qarşı keçirdi (bu, müstəqil Türkmənistan yığmasının keçirdiyi ilk oyun idi). 1994-cü ildə Asiya Oyununda da iştirak etmişdir. 2003-cü ilə qədər Türkmənistan yığmasındakı oyunlarda iştirak etmişdir. FİFA Dünya Kubokunda 39 matçda iştirak etdi və 2 qolun müəllifi oldu.

Annadurdıyev futbolda universal mövqedə, yəni, bütün mövqelərdə oynayırdı. O, ümumiyyətlə, 144 matçda iştirak etdi və 41 qolun müəllifi oldu. Türkmənistan yığmasının ilk oyunçularından biri oldu.

2004-cü ildə karyerasını başa vurdu, lakin 2005-ci ilin mayında Kopetdağa qayıtdı və burada daha 2 mövsüm oynadı.

## Nailiyyətlər
1988-ci ildə ilk iştirakında 36 dəfə oynadı, 5 qolun müəllifi oldu. Növbəti il 39 oyun oynadı, 8 qol vurdu. 1990-cı ilin birinci liqasında 32 matçda iştirak etdi və cəmi 1 qol atdı. 1991-ci ildə birinci liqada iştirak edərkən 37 matçda iştirak etdi və 5 qol sahibi oldu. Növbəti mövsümlərdə 2001-ci ilə qədər "Kopetdağ"-da oynayan Annadurdıyev 2000-ci il Birinci Liqa mövsümündə 13 qolla mövsümün bombardiri oldu. 2002-ci il mövsümündə "Qalkan" komandasında çıxış edən Annadurdıyev 2003–2004-cü il mövsümlərində "Nisa" komandasında oynadı və əvvəlcə, 1-ci, sonra 2-ci yeri tutdu. Bu mövsümə qədər ardıcıl 8 mövsümdə birincilik dərəcəsini əldə etdi. 2005–2006-cı ildə isə "Kopetdağ" futbol komandasına qayıtdı və bu mövsümdə həmin komandada çıxış etdi. 2005-ci ildə bu yığmada 2 qol müəllifi oldu.
* "Kopetdağ"-da bir oyunçu olaraq bir neçə dəfə Türkmənistan çempionu (1992–1995, 1998, 2000).
* Türkmənistan kubokunun qalibi 1993 (finalda qol vurdu), 2000 (finalda qol vurdu).
* Türkmənistan 2000 çempionatının ən yaxşı bombardiri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Həmzə Allamov

**Həmzə Allamov** (, 19 yanvar 1982) — Türkmən futbolçu, hücumçu. 2006-cı ildə Türkmənistan çempionatının ən yaxşı bombardiri.

## Tərcümeyi-hal
Həmzə Allamov 19 yanvar 1982-ci ildə anadan olub.

Hücumçu kimi oynadı. O, 2002–2009 və 2014–2015-ci illərdə aralarında "Daşoğuz" komandasında oynadı (son iki mövsümdə komanda "Daşoğuz" adlandı).

2005 mövsümündə Türkmənistan çempionatında 20 qol vurdu, bombardirlər siyahısında ikinci yeri tutdu və yalnız 30 qolu olan MTTU-dan Berdimurad Şamuradova məğlub oldu.

2006 mövsümündə Allamov 22 qol vuraraq çempionatın ən yaxşı bombardiri oldu.

Bundan əlavə, müxtəlif illərdə Aşqabadda (2006, Birlik Kubokunda) və Özbəkistanın "Şurtan" komandasında oynadı. (2007). Daha sonra "Lebap"(2010 Türkmənistan çempionatının bürünc mükafatçısı) və "Şaqadam" komandalarında oynadı.

2006-cı ilin yanvarında MTTU üzvü olaraq Moskvada keçirilən Birlik Çempionlar Kubokunda. Türkmənistan komandası Qırğızıstanın "Dordoy-Dinamo"-suna (2: 0) və Moldovanın "Şerif" inə (1: 0) qalib gələrək qrupda üçüncü yeri tutdu. Donetsk "Şaxtyor"una (1:5) məğlub oldu. Allamov bütün oyunlarda əvəzedici idi.

2007-ci ildə Türkmənistan çempionatında Turan — Aşqabad Talıp idman oyunları arasında matçın çox hissəsini qapıçı kimi keçirməsinə baxmayaraq qol vurmağı bacardı. 4-cü dəqiqədə, Allamov qol açdı və 38-ci dəqiqədə o, qardaşı Ümid Allamovu əvəz etdi. Həmzə bir neçə dəfə qolu xilas etdi, ancaq iki qol buraxdı və Turan məğlub oldu — 1: 2.

## Karyera
2002–2004-cü ilin 2 mövsümündə "Turan" Daşoğuz komandasında oynamışdır. 2005-ci ildə "MTTU Aşqabad" paytaxt komandasına yüksəlmişdir. Bir mövsüm bu komandada oynadıqdan sonra həmin ilin mövsümündə "Turan" Daşoğuz komandasında oynamağa davam etmişdir. 2006-cı ildə ən yaxşı bombardir seçilmişdir. 2007-ci ildə Özbəkistana gəlmiş və Quzar ərazisinin komandası olan "Şurtan" Quzar komandasında karyerasına davam etmişdir. 2007-ci ildə "Turan" Daşoğuz komandasına geri dönmüş və bu mövsümdə 6 qol müəllifi olmuşdur. 2010-cu ildə çempionatın bürünc mükafatçısı olmuşdur. 2014-cü ildə "Daşoğuz" komandasında qeydə alınmışdır və Allamov bu mövsümdə 7 qol müəllifi olmuşdur.

## Nailiyyətlər

### Bir oyunçu kimi
 **Lebap**

* Türkmənistan çempionatının bürünc mükafatçısı (1): 2010.
**Turan**

* Türkmənistan çempionatının ən yaxşı bombardiri (1): 2006.

## Qeydlər

## Xarici keçidlər
*
Abay rayonu

**Abay rayonu** () — Karağandı vilayətində inzibati vahid.

Rayonun ərazisi 6,5 min kvadrat kilometrdir. Bölgə mərkəzinə olan məsafə — 30 km. Rayonun mərkəzi Abay şəhəridir.

Rayondan böyük çaylar keçir: Şerubay-Nura və Nura. İki böyük su anbarı var: təxminən 19 özəl istirahət zonasının yerləşdiyi Jartas və Şerubaynurin (Topar su anbarı). Su anbarlarının ümumi sahəsi 7237 hektardır.

Abay bölgəsi ərazisində aşağıdakı heyvan növləri yaşayır: canavar, cüyür, tülkü, korsak, polecat, dovşan, boz kəklik; nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər: arxar, kiçik bustard, göy qu.

## Əhalisi
Əhalisi 58 673 (2019).

Milli kompozisiya (2019-cu ilin əvvəlində):
* Ruslar — 23.587 nəfər. (40.20%)
* Qazaxlar — 23 195 nəfər. (39.53%)
* Ukraynalılar — 3168 nəfər. (5.40%)
* Tatarlar — 2155 nəfər. (3.67%)
* Almanlar — 1981 nəfər. (3.38%)
* Belaruslar — 1047 nəfər. (1.78%)
* Başqırdlar — 471 nəfər. (0.80%)
* Çeçenlər — 424 nəfər. (0.72%)
* Azərbaycanlılar — 442 nəfər. (0.75%)
* Koreyalılar — 293 nəfər. (0.50%)
* Polyaklar — 199 nəfər. (0.34%)
* Çuvaş dili — 121 nəfər. (0.21%)
* Litvalılar — 159 nəfər. (0.27%)
* Moldovalılar — 157 nəfər. (0.27%)
* Özbəklər — 228 nəfər. (0.39%)
* Mordovalılar — 100 nəfər. (0,17%)
* Yunanlar — 23 nəfər. (0.40%)
* digərləri — 923 nəfər (1.57%)
* Cəmi — 58 673 nəfər. (100.00%)

## İqtisadiyyatı
1863–1917-ci illərdə, Mərkəzi Qazaxıstanın ilk sənaye müəssisələrindən biri olan Spassky Mis Dəmir Zavodu, Abay mahalının müasir ərazisində fəaliyyət göstərirdi. Sənaye müəssisələri: Abayskaya kömür mədəni, Karagandinskaya GRES-2, İntumakskaya hidroelektrik stansiyası, Vostochnaya mərkəzi emal zavodu, dəmir-beton məmulatları zavodu, tikinti materialları və konstruksiyaları kombinatı, geyim fabriki, çörək sexi və s. Kənd təsərrüfatı müəssisələri ət, süd, yumurta, kartof, tərəvəz istehsal edir. Bölgə ərazisindən Karaqanda — Şu dəmir yolu, Astana — Karağanda — Almatı, Karağanda — Atasu — Jezkazqan avtomobil yolları keçir.

## Maraqlı faktlar
Abay bölgəsi, 21 iyun 2014-cü ildə yerli vaxtla 12 saat 32 dəqiqə 04 saniyədə baş verən 40 km dərinlikdə 5.8 bal gücündə bir zəlzələnin episentri oldu. Səthdəki zərbələrin gücü 4 bala çatdı. Nəzərə alsaq ki, ərazi seysmikdir.

## İstinadlar
Akkol (şəhər)

**Akkol** (, tərcümədə — ağ göl; **Alekseyevka** 1887—1997-ci illərdə) — Qazaxıstanda şəhər, Akmola vilayətinin Akkol rayonunun mərkəzi. Akkol gölünün sahilində, A1 Astana - Şuçinsk şossesi boyunca Astanadan 100 km şimalda. Petropavlovsk - Astana xəttindəki dəmir yolu stansiyası.

2005-ci ildə Akkol şəhərində ilk Qazaxıstan yerüstü kosmik aparat idarəetmə kompleksi istifadəyə verildi.

## Tarixi
Rayon sakinlərindən üçü Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür; onlardan biri - Peter Mixayloviç İsakov - Alekseyevkada anadan olub. 21 may 1991-ci ildə İsakovun yaşadığı evdə xatirə lövhəsi açıldı; bu ev bu günə qədər yaşamayıb.

Müharibədən sonrakı illərdə Alekseyevkada mənzil tikintisi yaxşılaşdı və sənaye istehsalı genişləndi. 1945-ci ildə Novoishimskaya və Komsomolskaya MTM bazasında, 79 nəfərin çalışdığı şəhərdəki ilk sənaye müəssisəsi - Komsomolsk mexaniki təmir zavodu təşkil edildi.

Alekseyevka, 1954-cü ildə bakirə və əkin sahələrinin işlənməsi illərində daha da inkişaf etmişdir. 1962-ci ildə yaradılan GosNITI-nin Tselinny şöbəsi, keçmiş MTS ofisində bir yaşayış binası və laboratoriya otağı olan bölgədə kənd təsərrüfatının inkişafı üçün böyük əhəmiyyətə malik idi. 1969-cu ildə bir çınqıl zavodu istifadəyə verildi.

1963-cü ildə Alekseyevka kəndinə şəhər tipli qəsəbə statusu verildi. Və 1965-ci ildə Alekseyevka bir şəhər oldu.

1997-ci ildə 14 Noyabrda Alekseyevka şəhəri və Alekseyevski bölgəsi Akkol şəhəri və Akkol rayonu olaraq dəyişdirildi. Şəhərin əhalisi 13 mindən çoxdur.

## Əhalisi
1991-ci ildən bəri şəhərin əhalisi demək olar ki, hər il azalır. Çoxları Almaniyada, Rusiyada, Ukraynada, İsraildə və Qazaxıstanın yeni paytaxtı - Astanada daimi yaşamaq üçün köçdü. Onların axını qismən oralmanlarla (Çin, Monqolustan, Özbəkistan, Rusiya və digər ölkələrdən xüsusi bir dövlət proqramı ilə qayıdan etnik qazaxlar), həmçinin daxili miqrantlarla (həm rayonun kənd bölgələrindən, həm də respublikanın müxtəlif bölgələrindən) gətirildi. Rayonun əhalisi 2010-cu ildə 13100 nəfər idi.

## Təhsil və elm
* 10 saylı Aqrotexnik Kolleci (2012-ci ilədək - 10 saylı Peşə Liseyi)
* Akkol uşaq və gənclər idman məktəbi
* Məktəblərarası təhsil istehsalı zavodu
* Akkol uşaq musiqi məktəbi
* Adına Akkol 1 saylı orta məktəb P. İsakova
* Akkol 2 nömrəli orta məktəb
* Akkol 3 nömrəli orta məktəb (2011-ci ildən - qazax dili)
* Akkol 4 nömrəli orta məktəb

## İstinadlar
Aksay (Burlin rayonu)

**Aksay** () — Qazaxıstanda şəhər, Qərbi Qazaxıstan vilayətinin Burlin rayonunun inzibati mərkəzi.

## Tarixi
Bölgədə Kiçik juz qazaqları yaşayırdı. Duz bataqlıqları və ağ torpaq bu ərazidə əkinçiliklə məşğul olmağa imkan vermədi və kiçik Utva çayı buraya axsa da, burada yaşayış məskəni yox idi. 1936-1939-cu illərdə bu yerlərdən keçərək Uralsk-Sol-Iletsk dəmir yolu çəkilmişdir. Stansiyanın dizaynerləri bu yeri seçdilər və stansiyaya Qazaxıstan adını verdilər. Stansiya adı ilə burada böyüyən Qazaxıstan kəndi rəsmi olaraq 1936-cı ildə qurulmuşdur. 11 aprel 1941-ci ildə işçi kənd statusu aldı . Kəndin əlverişli coğrafi mövqeyi (inzibati bölgənin coğrafi mərkəzində) və sonrakı iqtisadi inkişafı yaşayış məntəqəsinin 1965-ci ildə Qazaxıstan SSR-in Qərbi Qazaxıstan vilayətinin Burlinsky bölgəsinin mərkəzi olmasına gətirib çıxardı. Qazaxıstanın yaşayış məntəqəsi Aksay şəhərinə çevrildi.

## Şəhərin inkişafı
Böyük neft və qaz kondensatı olan Qaraçaqanak yatağının kəşfi ilə şəhər sürətlə inkişafa təkan verdi. 1980-ci illərin əvvəllərində və ortalarında şəhərə CMEA ölkələrindən inşaatçılar gəldi: Çexoslovakiya və Almaniya Demokratik Respublikası, tarlada və şəhərdə texnoloji xətlərin çəkilməsində iştirak etdilər. 1985-1992-ci illərdə. Xarici şirkətlərin (Çexoslovakiya, Şərqi Almaniya) layihələrinə əsasən sosial infrastrukturun (məktəblər, uşaq baxçaları, ticarət və əyləncə mərkəzləri) hərtərəfli inkişafı ilə bir neçə müasir doqquzmərtəbəli yaşayış binasının müasir mikrorayonları inşa edilmişdir. O vaxtdan bəri şəhər adlarını qorudu - "Çex", "Alman" evləri. Güclü şəhər kanalizasiya təmizləyici qurğuları tikilmişdir. Drenaj sisteminin yaradılması üçün işlər aparılmışdır (şəhər bataqlıqda və su basmış ərazidə dayanır). Dəmir yolu və əsas şəhər magistral yollarının üst keçidi Avropa keyfiyyətinə uyğunlaşdırıldı. Bütün bu işlər əsasən xarici inşaatçılar tərəfindən və öz texnologiyalarına əsasən həyata keçirilmişdir. Ural yol işçiləri Uralsk-Burlin-Orenburq, Burlin-Aksai, Aksai-İlek (inkişaf etmiş Qaraçaqanak yatağının ərazisindən) asfalt yolunun tikintisi üzərində iş aparırdılar. Başlanğıcda, yataqdan çıxarılan xammalın tamamilə Orenburggazprom istehsalat birliyinin Orenburq qaz emalı zavodunda emal üçün göndəriləcəyi ehtimal olunurdu. Çex inşaatçılarının qəsəbəsində, KPO-nun xarici mütəxəssisləri , hazırda məhsul bölüşdürmə müqaviləsi çərçivəsində sahəni inkişaf etdirir. Şəhər ölkənin ən çox maaş alan bölgələrindən biridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Инфомационный портал города Аксай.info
* Aksay şəhərinin portalı
* Городской информационный сайт
Aksu (şəhər, Pavlodar vilayəti)

**Aksu** (; 1993-cü ilə qədər rəsmi adı — **Yermak**) — Qazaxıstanın Pavlodar vilayətində yerləşən şəhər. Pavlodardan 50 km cənubda, İrtışın sol sahilindədir.

Şəhərin və onun kənd bölgəsinin (ümumilikdə şəhər dairəsi) ərazisi şimalda Aktoqay rayonu, cənubda Bayanaul, May, Lebyajin, şərqdə Pavlodar, şərqdə, kənd ərazisi ilə həmsərhəddir. Ekibastuz şəhəri - qərbdə.

## Əhalisi
Şəhərin əhalisi şəhərin özü də daxil olmaqla tabe kənd yaşayış məntəqələri olan şəhər rayonunun (şəhər bələdiyyəsinin) tərkibində 70124 nəfərdir - 41.625 nəfər (2019).

Şəhər bölgəsinin milli tərkibi (2019-cu ilin əvvəlində):

* Qazaxlar - 38 902 nəfər (55.48%)
* Ruslar - 23.080 nəfər. (% 32.91)
* Ukraynalılar - 2585 nəfər. (3.69%)
* Almanlar - 1750 nəfər. (2.50%)
* Tatarlar - 1247 nəfər. (1.78%)
* Belaruslar - 450 nəfər (0.64%)
* Moldovalılar - 310 nəfər (0.44%)
* Azərbaycanlılar - 273 nəfər. (0.39%)
* Çeçenlər - 286 nəfər. (0.41%)
* digərləri - 1241 nəfər. (1.77%)
* Ümumilikdə - 70.124 nəfər. (100.00%)

## Təhsil
Aksu'da, təhsil sahəsində 50 təşkilat var: 27 məktəb (3 natamam), 3 saylı, 19 saylı kollec, bunlar. J. Musa, qazax gimnaziyası, məktəb-lisey, 11 ibtidai məktəb; 3 məktəbdənkənar müəssisə: Uşaq İncəsənət Evi, İncəsənət Məktəbi, Gənc Təbiətçilər üçün Stansiya; 6 məktəbəqədər müəssisə.

Kənd bölgələrinin kitabxanaları ilə modem əlaqəsi olan, 78 min nüsxədən çox kitab fondu olan mərkəzləşdirilmiş kitabxana şəhərdəki şəhərlilərin xidmətində fəaliyyət göstərir. 2000-ci ildə bölgədə birincilərdən biri olan kitabxana əhaliyə elektron poçtla xidmət göstərmək üçün elektron sistem tətbiq etdi.

## Sağlamlıq və idman
Şəhərin səhiyyə quruluşuna Aksu mərkəzi xəstəxanası, şəhər poliklinikası, Kalkaman kəndindəki kənd xəstəxanası, vərəm əleyhinə dispanser, təcili yardım stansiyası, biri özəl olmaqla 11 kənd ailə tibb ambulatoriyası daxildir.

Aksu idmançılar şəhəridir. Şəhərdə bədən tərbiyəsi və idman üçün hər cür şərait var. Şəhər əhalisinin xidmətində İdman Sarayı var. İmanzhusupa Kutpanova, üzgüçülük hovuzu, idman və istirahət mərkəzi, 5000 yerlik stadion, uşaq və gənclər idman məktəbi, şəhər və kənd bölgəsindəki mikrorayonlarda idman meydançaları.

Şəhər sakinlərinin istirahət yerləri mədəniyyət və istirahət parkı, Sabit Donentaev adına Mədəniyyət Sarayı, kənd yaşayış məntəqələrinin mədəniyyət və istirahət mərkəzləridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəhərin rəsmi saytı
* 
* Непутеводитель по городу Аксу Павлодарской области
Alqa

**Alqa** ( — *irəli*) —  şəhər, Qazaxıstanın Aqtöbe vilayətinin Alqa rayonunun inzibati mərkəzi.

## Tarixi
1930-cu ildə S.M. Kirov adına  Aqtöbe kimya zavodunun inşası zamanı ortaya çıxdı (Aqtöbe fosforit hövzəsindəki filiz əsasında fosfor gübrələri, mikroelement gübrələri və s. istehsalı).

10 fevral 1934-cü ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti “2. Kazak Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının aşağıdakı yaşayış məntəqələrini, onlara yeni adların verilməsi ilə, fəhlə qəsəbələrinə çevirmək: a) Aktubey vilayətinin Klyuçevoy rayonunda, Aktyubximstroyun inşaat sahəsində yeni yaranmış yaşayış məntəqəsi - işlək əraziyə. Alqa qəsəbəsi ”.

Alqa kəndi 1961-ci ildə bir şəhərə çevrildi.

## Coğrafiyası
Son beş ildə şəhərin rifahının inkişafı və yaxşılaşdırılması nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşmışdır. 2016-2018-ci illərdə bir neçə çoxmərtəbəli bina tikilib istifadəyə verilmişdir. Şəhərin mərkəzindəki çuxurlarda və çuxurlarda olan küçələr qaydasına salındı. Dina supermarketi açıldı. Nəqliyyat burada dəmir yolu, avtomobil yolu və avtobus əlaqələri şəklində təqdim olunur. Şəhər əhalisinin əsas ictimai nəqliyyatı kiçik mikroavtobuslardır.

Əvvəllər burada kimyəvi fosfat zavodu var idi, hal-hazırda fəaliyyəti dayandırılmışdır, lakin çox sayda kimyəvi tullantı gölməçələrə sulu təbəqəni təcrid etmədən toplandığı üçün ciddi ekoloji zərər verdi.

İlek çayının yuxarı hissəsində (Uralın qolu), Aqtöbedən 44&nbsp;km cənubda yerləşir.

Orenburq-Daşkənd dəmir yolu və Aqtobe-Həştərxan magistral yolu şəhərdən keçir.

Şəhərin ümumi sahəsi 43.9 kv. km, əhalisi isə 1 iyul 2019-cu il tarixinə 20.562 nəfərdir

## Sosial və təhsil müəssisələri
Hal-hazırda şəhərdə 5 məktəb, bir uşaq evi, bir hovuz, bir sənaye və texniki kollec var. Həm də şəhərdə uşaq və gənclər idman məktəbi, Eset-batır adına bir idman kompleksi var.

## İstinadlar
Qırğızıstanda kənd təsərrüfatı

**Qırğızıstada kənd təsərrüfatı** — Qırğızıstan iqtisadiyyatında əhəmiyyətli bir yer tutur. Ümumdünya Faktlar Kitabına görə, bu, ümumi ÜDM-in 18% -ni, ümumi işçi qüvvəsinin isə 48% -ni təşkil edir. Ümumi ərazinin yalnız 6,8% -i kənd təsərrüfatı bitkiləri üçün istifadə olunur, lakin torpaqların 44% -i heyvandarlıq üçün otlaq kimi istifadə olunur. Qırğızıstanın çoxsaylı dağları səbəbindən heyvandarlıq əkinçiliyə nisbətdə əhəmiyyətli təsərrüfat sahəsi olaraq qalır.

Kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsi Fərqanə vadisi, Talas vilayətində və Çuy vilayətində cəmlənmişdir.

Qırğızıstanın kənd təsərrüfatı məhsulları arasında tütün, pambıq, kartof, tərəvəz, üzüm, meyvə və giləmeyvə üstünlük təşkil edir. Ümumi istehsal baxımından əsas məhsulu ölkənin mal-qarasını qidalandırmaq üçün müxtəlif növ heyvan yemləri təşkil edir. İkinci ən böyük məhsul isə arpa, qarğıdalı və düyüdən sonra payızlıq buğdadır.

Mühüm heyvandarlıq məhsullarına qoyun, keçi, mal-qara və yun daxildir. Ölkədə toyuq, at və donuz da saxlanılır. Bəzi bölgələrdə vəhşi yaklar da saxlanılır.

Əsas ixrac məhsulları pambıq və tütündür. Digər məhsullarla müqayisə də daha az miqdarda ət də ixrac olunur. Bununla birlikdə, ölkədə 9 milyon hektardan çox otlaq sahəsi və heyvandarlıq istehsalının inkişafı üçün əlverişli şərait vardır. 2012-ci ildə Qırğızıstan Səudiyyə Ərəbistanına ət ixracı üçün müqavilələr bağladı.

## Tütün sənayesindəki korrupsiya
2010-cu ildə Qırğızıstan tütününün alınması ilə məşğul olan, mərkəzi ABŞ-nin Şimali Karolina şəhərində yerləşən qlobal tütün yarpağı satıcısı olan *Alliance One International Inc*-in Qırğızıstandakı rəsmi distiribyuter şirkəti *AOI-Kyrgyzstan*, Qırğızıstan rəsmilərinə verilən rüşvətlə əlaqədar Xarici Korrupsiya Tətbiqləri qanununun (FCPA) pozulmasında günahkar olduğunu etiraf etdi.

## Geni dəyişdirilməmiş kənd təsərrüfatı
Təbii kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi Qırğızıstanda 2004-cü ildə başlandı. O vaxt bununla 34 fermer məşğul idi. Bu gün orqaniq kən təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi, mindən çox sertifikatlı kənd təsərrüfatı işçisini bir araya gətirir, pambıq, günəbaxan toxumu, lobya, dərman və aromatik bitkilər və quru ərik kimi üzvi məhsulların yetişdirilməsinə təkan verir. Mütəxəssislərin fikrincə, orqanik əkinçilik ən kiçik təsərrüfatları, ucuz işçi qüvvəsi və kapital çatışmazlığı olan ölkələr üçün əlverişlidir. Nəticə etibarı ilə, orqanik əkinçilik Qırğızıstan üçün ideal gələcək ola bilər. Əslində Qırğızıstan parlamenti qeyri-üzvi əkinçiliyi ləğv edərək 2028-ci ilə qədər 100% orqanik əkinçiliyə keçmək üçün bir plan açıqladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qırğızıstanda Heyvandarlıq 
* Qırğızıstanda kənd təsərrüfatı
Aralsk

**Aralsk** () — Qazaxıstanın Qızılorda vilayətində şəhər, Aral bölgəsinin inzibati mərkəzi.

Dəmiryol stansiyası Aral dənizi (). I Arıs   —Kandıaqaş dəmir yolu xətti cüt yolludur, normal kalibrli, dizel çəkicidir. Aral dənizi stansiyasından şərq-şimal-şərqə, Zhaksykylysh kəndi ərazisində sodyum xlorid və sodyum sulfatın inkişafına xidmət edən uzunluğu 32 km olan bir yollu dəmir yolu qolu yola düşür.

İrqiz - Aralsk - Ayteke-Bi magistral yolu (M-32 Samara - Çimkent şossesinin hissəsi) şəhərdən 2 km şimalda uzanır. 2009-2011-ci illərdə yolda əsaslı təmir işləri aparıldı (əvvəllər Aralskdan bölgənin sərhədinə qədər yolun asfalt örtüyü var idi, daha sonra İrgiz tərəfə pis vəziyyətdə olan yalnız torpaq yol var idi).

Küçələrin düzeni rüblük binalarla düzbucaqlıdır; evlər əsasən birmərtəbəli, kərpic, mərkəzdə - ikimərtəbəli, daşdır. Əsas prospektlər asfaltlanıb, qalanları çınqıldır.

## Tarixi
### Sovet dövrü
İnqilabdan sonra bitişik kəndi olan "Aral dənizi" stansiyası yaşayış məntəqəsi, Qazaxıstan SSR-in Aral bölgəsinin mərkəzi statuslu Aralsk adını aldı. 1919-cu ilin yayında, Aralsk yaxınlığında, general Belovun rəhbərliyi altında Kolçak cənub ordusu dayandırıldı və dağıldı. Bu ordunun bölmələri Sovet Türkistan Respublikasını fəth etmək məqsədi ilə Ufa və Orenburqdan Aktyubinskə hərəkət etdi. Ordu dəmir yolu xətti boyunca hərəkət etdi, Ağlar Aktyubinsk, Emba, Çelkar və Saksaulsku tutdu. Ağ ordu, Aralskın şimal hissəsində Jalqaqaş (Zeldi-Qızım) və 68 (indiki Şirganak) patrulları arasında qırmızılarla qarşılandı. Şirganak qovşağında "ağlar" üçün içməli su olan dəmir yolu sarnıçları dəniz körfəzi boyunca qovşağa yaxınlaşan Xan Xivinski və Türküstanets gəmilərindən vuruldu. Ümumi hücumdan əvvəl düşmən qüvvələri susuz qaldılar ki, bu da döyüşün nəticəsini əsasən Qızıl Ordunun lehinə təyin etdi. Sovet dövründə, Aral dənizindəki iki ən böyük gəmi - Xan Xivinski və Türküstanets, Kirov və Kommuna olaraq dəyişdirildi, 1980-ci illərdə istismardan çıxarıldı və məhv edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Возрождённый Арал-2006
*
Arıs

**Arıs** — Qazaxıstanın Türkistan vilayətində şəhər (1956-cı ilə qədər — qəsəbə). Çimkent aqlomerasiyasının bir hissəsidir.

## Tarixi
Arıs, 1900-cü ildə Orenburq-Daşkənd dəmir yolu xəttindəki bir stansiya olaraq quruldu. 1901–1904-cü illərdə inşa edilmiş dəmir yolu stansiyasının binasında İmperator II Nikolayın monoqramları hələ də qorunub saxlanılır.

2009-cu ilin mart ayında "Kazarsenal" QHT-də baş verən partlayış nəticəsində 3 nəfər öldü. 26 iyun 2014-cü ildə silah sursat məhv edildiyi yerdə barıt partladı və nəticədə 2 nəfər öldü. 2015-ci ilin noyabr ayında tullantıların məhv edilməsi zamanı zibilxanada partlayıcı işə düşdü. Nəticədə 1 nəfər (texnoloq) öldü.

24 iyun 2019-cu il tarixində hərbi hissənin ərazisində partlayış baş verdi, yaxınlıqdakı binalar şok dalğasından ziyan gördü. Şəhərin bütün əhalisi (40.000 nəfərdən çox) təxliyə edildi. 4 nəfər öldü, 89 nəfər xəstəxanaya yerləşdirildi.

## Əhalisi
Milli etnik tərkibi (2019-cu ilin əvvəlində):

Qazaxlar — 71.542 nəfər. (% 96,35)
Ruslar — 1 705 nəfər. (2.30%)
Özbəklər — 229 nəfər. (0.31%)
Azərbaycanlılar — 174 nəfər. (0,23%)
Tatarlar — 252 nəfər. (0.34%)
Farslar — 169 nəfər. (0,23%)
digərləri — 181 nəfər. (0.24%)

cəmi — 74,252 nəfər. (100.00%)

## İqtisadiyyatı
Şəhərin ən böyük müəssisələri dəmir yolu nəqliyyatı müəssisələridir. Dəmir yolu sənayesinə xidmət edən təmir və lokomotiv müəssisələri Arys stansiyasının ərazisində cəmlənmişdir (şpallar emprenye zavodu, təmir və lokomotiv depoları, yol müəssisələri və s.)

Kənd təsərrüfatı istehsalının əsas istiqamətləri ət, süd istehsalı, xam pambıq, tərəvəz və bostan məhsulları yetişdirməkdir. 2005-ci ildə Arys şəhərinin inkişaf proqramı qəbul edildi. Şəhər iqtisadiyyatı orta müddətli sosial-iqtisadi inkişaf planına uyğun olaraq inkişaf edir.

## İstinadlar
Kandıaqaş

**Kandıaqaş** () —  Qazaxıstanda şəhər, Aqtöbe vilayətinin Muqaljar rayonunun inzibati mərkəzi, Aqtöbenin 95 km cənubunda yerləşir.

Moskva - Daşkənd və Atırau - Orsk dəmir yolu xətlərinin qovşağı.

## Tarixi
Şəhərin əsası 1905-ci ildə Daşkənd dəmir yolunun inşası zamanı qoyulmuşdur . Bir versiyaya görə adı kazdan gəlir. qandyagash - alder və başqa bir versiyaya görə 1738-ci ildə Kandyagash Döyüşü ilə əlaqələndirilir ref>.

30 noyabr 1940-cı ildə Kandağaç işçi kənd statusu aldı.

XX əsrin 60-cı illərinin əvvəllərində. Kandagach stansiyasında təxminən 5-6 min adam yaşayırdı, iki orta məktəb və bir xəstəxana var idi.

1967-ci ildə Oktyabr İnqilabının 50-ci ildönümü ilə əlaqədar olaraq Kandağaç, şəhər statusu aldı və Oktyabrsk adlandırıldı .

O vaxtdan bəri şəhər bir neçə böyümə mərhələsindən keçdi. İri müəssisələrin dinamik inkişafı dövründə şəhərdə çoxmənzilli binalar və daxili yollar tikilmişdir. Şilonayskoye yatağının tikintisi ilə əlaqədar şəhərdə 70-80-ci illərdə tikilmiş çoxmərtəbəli binaların sayı neft yatağının işlənməsi zamanı sürətlə artdı. 1976-cı ildə Kandyağaşda fosforit filizinin kəşfi ilə əlaqədar olaraq Shilsai fosfor zavodu açıldı. 1977-ci ildə Kandyağaş yaxınlığında şəhərin inşası üçün Ümumittifaq Gənclər Komitəsi elan edildi. Buna əsasən “Fosforit-78” Gənclər Briqadası yaradıldı və Birliyin hər yerindən gənclər “Jatık”, “Dostık” və “Samal” mikrorayonlarının tikintisinə töhfə verdilər.

17 iyun 1997-ci ildə Oktyabrsk, Qazaxıstan Prezidentinin fərmanı ilə Kandyagaş olaraq dəyişdirildi .

2006-cı ildə şəhərdə Bolaşak mikrorayonu meydana çıxdı. 2018-ci ildən bəri yeni Nurli Koş mikrorayonunda fərdi evlərin tikintisinə başlanılmışdır. Şilindzhai fosfor zavodu və Zhanazhol qaz kondensat yatağının işlənməsinə başlanması ilə şəhərin daha da inkişafı gözlənilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*