Ərəb dünyası–Nasist Almaniyası münasibətləri

**Ərəb dünyası–Nasist Almaniyası münasibətləri** — 1930–1945-ci illərdə Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi nasist Almaniyası ilə ərəb ölkələri və ərəb icmaları arasında formalaşmış siyasi, ideoloji və praktiki əlaqələr sistemi. Bu münasibətlər bir tərəfdən nasist rejiminin imperialist və antisemit ideologiyası, digər tərəfdən isə ərəb dünyasının müstəmləkəçilik əleyhinə hərəkatları, milliyyətçi çağırışları və regional ambisiyaları fonunda inkişaf etmişdir. Sözügedən münasibətlər laqeydlik, qorxu, düşmənçilik, qarşıdurma və kollaborsionizmdən ibarət geniş bir spektrdə dəyişirdi. Qarşıdurma baxımından, ərəb intellektual elitası nasizmi totalitar, irqçi, antisemit və imperialist bir fenomen kimi qəbul etmiş, ona çox tənqidi yanaşırdı. Nasizm həm liberallar, həm də marksistlər və solçu milliyyətçilər tərəfindən imperializmin başqa bir forması kimi qınanırdı.

Nasist Almaniyasının ərəb xalqlarına münasibəti rəsmi irqi nəzəriyyələrin onlara qarşı mənfi münasibətinə baxmayaraq, situativ siyasi maraqlar əsasında dəyişkən olmuşdur. Rəsmi nasist ideologiyası ərəbləri "ari" irqindən aşağı sayırdı, lakin Üçüncü Reyx geosiyasi maraqları çərçivəsində, xüsusilə Britaniya imperiyası və Fransa kimi ərəb dünyasında müstəmləkələri olan müttəfiq dövlətlərə qarşı ərəb dünyasında dəstək qazanmağa çalışmışdır. Odur ki, bəzi ərəb və müsəlman liderlər üçün nasistlərin müstəmləkəçi imperiyalara qarşı düşmənçiliyi əməkdaşlıq üçün bir fürsət təklif edirdi. Əmin əl-Hüseyni də daxil olmaqla Adolf Hitlerin bəzi ərəb liderləri ilə şəxsi və siyasi əlaqələri bu siyasətin praktik təzahürləri kimi təhlil olunur. Bu düşmənçilik nasist təbliğatında Almaniyanın anti-kolonial ümumi maraqları olduğu iddiasını irəli sürmək üçün istifadə olunurdu, lakin bu maraqlar ərəb dünyasında müstəmləkələri olan müttəfiqləri – Franko İspaniyası, Vişi Fransası və Faşist İtaliyası ilə ziddiyyət təşkil edirdi və buna görə də regionda rəqabətli maraqları idarə etməli idi.

Müxtəlif nasist rəsmiləri, o cümlədən Yozef Gebbels və Henrix Himmler bəzi ərəb liderləri ilə görüşlər keçirmiş və müəyyən hallarda onları "fəxri ari" statusu ilə təltif etmişdilər. Əmin əl-Hüseyni və Rəşid Əli əl-Geylani kimi şəxslər nasistlərin strateji müttəfiqlərinə çevrilmiş, onların yardımı ilə islam dünyasında antisemit və antimüstəmləkəçilik mövqelərinin gücləndirilməsinə çalışmışlar. Bununla belə, bu əlaqələr daha çox taktiki xarakter daşıyırdı və nasist rəhbərliyi ərəbləri bərabərhüquqlu tərəfdaşlar kimi yox, faydalı alətlər kimi dəyərləndirirdi. Məsələn, Britaniya–İraq müharibəsində "Qızıl meydan" adında Rəşid Əli əl-Geylaninin rəhbərlik etdiyi dörd generaldan ibarət siyasi klik İraqda Britaniya tərəfdarı Abdullah ibn Əli əl-Haşiminin regentliyini devirmiş, Ox dövlətləri tərəfdarı hökumət qurmuşdur, lakin bu hökumət Britaniya qüvvələri tərəfindən, əsasən xristian aysorlardan və sünni kürdlərdən ibarət lokal çağırışçı qüvvələrinin köməyi ilə tezliklə devrilmişdir.

Şəxsi söhbətlərdə Adolf Hitler və Henrix Himmlerin islamı həm din, həm də siyasi ideologiya kimi təriflədikləri, onu xristianlıqdan daha intizamlı, militarist, siyasi və praktik bir din forması kimi təsvir etdikləri və Məhəmmədin siyasi və hərbi liderlik bacarıqlarını təqdir etdikləri qeydə alınmışdır. Buna zidd olaraq, ehtimal olunur ki, yalan istinadlar da mövcuddur. Əmin əl-Hüseyni müharibədən sonrakı xatirələrində Qottlob Bergerin Osmanlı imperiyasına dair islam ilə bağlı simpatik xarakter daşıyan ifadəsini yanlışlıqla Himmlerə aid etmiş ola bilər, çünki bir SS zabitinin əvvəlki müsahibəsi Bergerin bu ifadəni verdiyini təsdiqləmişdi. Hitlerin vəziyyəti daha mübahisəlidir. Tarixçi Mikael Nilsson qeyd etmişdir ki, bu ifadələrin çoxlarının mənbəyi Hitlerin masa söhbətləridir. Bunlar Bormann və onun işçiləri tərəfindən adətən hadisə baş verəndən ertəsi gün yazılmış və müharibədən sonra daha da redaktə edilmiş qeydlərdir. Bormann bu qeydləri öz görüşlərinə uyğunlaşdırmaq üçün ciddi şəkildə dəyişdirirdi və sübutlara görə, Hitlerin arxasınca xristianlıq əleyhinə gündəmini həyata keçirməyə hazır idi. Qeydləri yazmaqla məşğul olanlar Henri Piker və Henrix Heym idi. Piker hətta Bormannın ona eşitmədiyi ifadələri daxil etməyə məcbur etdiyini qeyd etmişdi və Heymin fəaliyyəti də oxşar idi. 1951-ci ildə buraxılmış nəşrin naşirlərindən biri olan Ritter Hitlerin Barbarossa əməliyyatını təsvir etmək üçün istifadə etdiyi "səlib yürüşü" sözünü belə silmişdi. Masa söhbətlərinin çoxuna sahib olan Fransua Jenod onları daha da təhrif etmişdi. Onun "Hitlerin siyasi vəsiyyəti"ni saxtalaşdırdığı aşkarlanmışdı və burada öz gündəminə görə ərəb tərəfdarı və antikolonial ifadələri Hitlerə aid etmək üçün motivasiya olunmuşdu.

Nasist Almaniyasının ərəb dünyasında həyata keçirdiyi təbliğat kampaniyaları antisemitizmin təşviqi və müstəmləkəçilik əleyhinə ritorika ətrafında qurulmuşdu. Berlin və Bari radioları vasitəsilə yayımlanan ərəbdilli proqramlar "Quran" ayələrindən istifadə edərək yəhudilərin əleyhinə çağırışlar edir, Hitleri Qərbin imperializminə qarşı mübarizədə müttəfiq kimi təqdim edirdi. Buna baxmayaraq, son tədqiqatlar göstərmişdir ki, bu təbliğatın effektivliyi məhdud olmuş, ərəb dinləyicilərinin əksəriyyəti daha çox Qahirə, London və Qüds kimi digər radioyayım stansiyalarına qulaq asmağa üstünlük vermişdir. Müharibədən əvvəl Yaxın Şərqdə lokal alman diasporu tərəfindən kiçik nasist partiya şöbələri qurulmuşdu. 1941-ci ilin iyununda Vermaxt Ali Komandanlığının 32 saylı direktivi və "Xüsusi Ştab F üçün təlimatlar" Xüsusi Ştab F-ni ərəb dünyasına təsir edən bütün məsələlər üçün Vermaxtın mərkəzi orqanı kimi təyin etmişdir. Nasist Almaniyası və Faşist İtaliyası Britaniya–İraq müharibəsi zamanı "Qızıl meydan"ın Ox dövlətləri tərəfdarı qüvvələrinə rəsmilər və hərbi avadanlıq göndərmişdir. Bu, İkinci Dünya müharibəsinin daha geniş Yaxın Şərq cəbhəsinin bir hissəsi idi.

Nasist Almaniyasının antisemit və irqçi siyasəti ərəbəsilli insanlara qarşı da yönəlmişdir. Avropada yaşayan ərəb tələbələr, həkimlər və əməkçilər nasist repressiyalarına məruz qalmış, həbs edilmiş, zorakılığa uğramış və bəzi hallarda ölüm düşərgələrinə göndərilmişdir. Əlcəzairli, mərakeşli və misirli şəxslər də daxil olmaqla 450-dən çox ərəbəsilli insan müxtəlif nasist düşərgələrində saxlanılmış, onların beşdə biri həyatını itirmişdir. Bununla yanaşı, Məhəmməd Helmi kimi fərdi ərəb şəxslər yəhudiləri xilas edərək "Dünya xalqları ədalətliləri" kimi tanınmışlar.

Ərəb ölkələrində nasizmə münasibət birmənalı olmamışdır. Misirdə və Əlcəzairdə bir çox intellektual, jurnalist və dini lider nasist ideologiyasını tənqid etmiş, onu islam dəyərlərinə və bəşəri əxlaqa zidd hesab etmişdir. "*Əl-Əhram*", "*ər-Risalə*", "*Əl-Hilal*" kimi nəşrlərdə nasist rejiminin aqressiyası, antisemitizmi və totalitarizmi sərt şəkildə pislənmişdir. Taha Hüseyn, Əhməd Həsən əz-Zəyyat kimi mütəfəkkirlər bu ideoloji hücumlara qarşı aydın mövqe ortaya qoymuşdular. Əlcəzairdə və digər Şimali Afrika ərazilərində yaşayan ərəb icmaları nasistlərin və Vişi rejiminin yəhudilərə qarşı siyasətinə birmənalı şəkildə qarşı çıxmışdır. Əlcəzair müsəlman elitası yəhudilərin hüquqlarının pozulmasına etiraz etmiş, müsadirə olunan əmlakın geri qaytarılmasını və yəhudi–müsəlman həmrəyliyini müdafiə etmişdir. Bir çox müsəlman din xadimi, ictimai xadim və müqavimətçi yəhudiləri gizlətmiş və qorumuş, bəzi hallarda isə bu səbəbdən nasist düşərgələrinə göndərilmişdir.

Bununla belə, müstəmləkəçilikdən əziyyət çəkən bəzi ərəb milliyyətçiləri nasist Almaniyasına potensial xilaskar kimi baxmışdır. İkinci Dünya müharibəsinin əvvəlində bəzi ərəb şəhərlərində "Allah göydə, Hitler yerdədir" kimi şüarlar səsləndirilmiş, Hitlerə qarşı simpatiya ifadə olunmuşdur. Bu tendensiya daha çox Britaniya və Fransa əleyhinə siyasi narazılıqlarla əlaqədar olmuş, nasizmin ideoloji əsaslarından çox, onun Qərb müstəmləkəçiliyinə alternativ kimi görünməsi ilə izah olunmuşdur. Ərəb–nasist münasibətləri kontekstində Əmin əl-Hüseyninin rolu xüsusilə mübahisəlidir. O, Hitlerin, Himmlerin və Eyxmanın yaxın çevrəsi ilə əlaqə saxlamış, Bosniyada SS diviziyalarının yaradılmasında vasitəçilik etmiş və yəhudilərin Fələstinə köçürülməsinin qarşısını almağa çalışmışdır. Onun "Son həll" planından xəbərdar olub-olmaması müasir tarixşünaslıqda müzakirə mövzusudur. Əl-Hüseyni sonradan bütün ittihamları rədd etmiş və özünü haqsız yerə günahlandırılmış şəxs kimi təqdim etmişdir.

Mövzu ilə bağlı son tədqiqatlar ərəb dünyasında nasist Almaniyasına münasibətin ideoloji yox, çox zaman taktiki və lokal səbəblərlə müəyyən edildiyini göstərmişdir. Ərəb dünyasında antisemitizmin artması, nasist təbliğatının real təsiri və yerli cəmiyyətlərin yəhudilərlə münasibətləri mürəkkəb və kontekstual yanaşma tələb edən məsələlər olaraq qalır. Bu münasibətlər eyni zamanda, Holokost və antikolonial mübarizə tarixçiliyinin kəsişdiyi bir nümunə qiymətləndirilmişdir.

## Nasistlərin mövqeyi

### Nəzəri fikirlər

Adolf Hitlerin islam haqqında müsbət fikirlər səsləndirmiş olduğu iddia edilir. Buna nümunə kimi o, iddialara görə, demişdir ki, "islam xalqları həmişə bizə, məsələn, Fransadan daha yaxın olacaq". Bu ifadə "Hitlerin siyasi vəsiyyəti"ndən gəlir və saxta olduğu sübut edilmişdir. Müharibə zamanı Əmin əl-Hüseyni ilə əlaqədə olan isveçrəli nasist tərəfdarı Fransua Jenod, bu qeydləri Valter Funkdan əldə etdiyini söyləmiş, lakin heç kəsə göstərməmiş və 1978-ci ildə nəşr etmiş və Martin Bormanna aid etmişdir. Almanca orijinalının harada olduğu barədə soruşduqda onları artıq vəfat etmiş Funka qaytardığını və onun bunları məhv etdiyini iddia etmişdir. Bundan əlavə, Almaniya sosioloqu Eduard Baumqartenin müsahibə aldığı dörd şəxs Funkun fürerbunkerdə olmadığını açıq şəkildə bildirmişdir. Həmçinin, sənəddə qeyri-mümkün hadisələr, fransız dilindən almancaya redaktənin baş verdiyinə dair sübutları və bütün mövcud şəhadətlərlə təkzib edilən yoxlanılmamış hadisələr var idi. Jenod ərəb terrorizmi ilə əlaqələri səbəbindən Hitlerə ərəb və islam tərəfdarı ifadələri aid etmək üçün şəxsi motivlərə malik idi. Nilsson qeyd etmişdir ki, o, "Hitlerin siyasi vəsiyyəti"nin saxta olduğunu sübut etmişdir. Jenod həmçinin, Hitlerin masa söhbətlərinin almanca əlyazmasını fransızcaya tərcümə edərkən mətni yenidən yazmaqla və Hitleri daha çox xristianlıq əleyhdarı göstərmək üçün "tamamilə yeni ifadələr əlavə etməkdə" günahkar bilinmişdi.

Hitlerin belə dediyi qeydə alınmışdır:

Bu söhbət Hitler Səudiyyə Ərəbistanı hökmdarı Əbdüləziz bin Əbdürrəhman əs-Səudun xüsusi elçisi Xalid əl-Hud əl-Gərganini qəbul etdiyi zaman baş vermişdir. Bu görüşdə daha əvvəl Hitler iddia etmişdi ki, nasist Almaniyasının ərəblərə marağının üç səbəbindən biri onların "yəhudilərə qarşı birgə mübarizə aparmağı" idi. Bu, onu Fələstin və oradakı vəziyyəti müzakirə etməyə vadar etmiş və o, son yəhudinin Almaniyanı tərk etməsinə qədər dayanmayacağını bildirmişdir. Həmin söhbətdə Xalid əl-Hud qeyd etmişdir ki, "Peyğəmbər Məhəmməd […] eyni şəkildə hərəkət etmişdi. O, yəhudiləri Ərəbistandan qovmuşdu […]".

Livan akademiki Jilber Aşkar yazmışdır ki, Hitler bu görüşdə ərəb qonaqlarına o vaxta qədər alman yəhudilərini Fələstinə köçməyə təhrik etdiyini və Üçüncü Reyxin sionist təşkilatlarına Britaniyanın yəhudilərin immiqrasiyasına qoyduğu məhdudiyyətləri aşmaqda fəal kömək etdiyini qeyd etməyi "faydalı" hesab etməmişdi.

Hitler 1939-cu ildə, İkinci Dünya müharibəsinin başlanmasından az əvvəl hərbi komandirlərinə demişdi: "Biz Uzaq Şərqdə və Ərəbistanda iğtişaşlar yaratmağa davam edəcəyik. Kişi kimi düşünək və bu xalqlarda ən yaxşı halda cilalanmış yarımmeymunlar görək, onlar qamçını hiss etmək istəyirlər". Rəsmi nasist irqi ideologiyası ərəbləri almanlardan irqi cəhətdən aşağı hesab edirdi. Bu, Hitler və digər nasist liderlərinin aşağılayıcı ifadələrində əks olunurdu. Ərəb dünyasına istinadən Hitler "*[[Mənim mübarizəm]]*" (1925) əsərində yazmışdı: "İrqi əsasda insanların dəyərini qiymətləndirən bir fölkiş insan kimi, guya zülmə məruz qalan millətlərin irqi aşağılığını bilməklə, xalqımın taleyini onlarınki ilə bağlamaqdan mənə maneə törədilir". Bundan əvvəlki mətndə o, müsəlmanların "müqəddəs müharibə" ideyasını istehza ilə pisləmişdi.

Almaniya qoşunları Şimali Afrikada yerləşdirilən zaman bir ərəb şikayət etmişdi:

Nasist irqi nəzəriyyəsinə baxmayaraq, ərəbləri irqi cəhətdən aşağı sayan nasistlər Müttəfiqlərə qarşı mübarizədə Üçüncü Reyxə kömək edən fərdi ərəblərə ləyaqət və hörmətlə yanaşırdılar. Məsələn, Qüdsün Böyük Müftisi Əmin əl-Hüseyni Hitler və Üçüncü Reyx ilə sıx əməkdaşlığına görə nasistlər tərəfindən "fəxri ari" statusu almışdı. Əl-Hüseyni ilə görüşdən sonra Hitler qeyd etmişdi:

Yozef Gebbels öz gündəliyində əl-Hüseyni haqqında yazmışdı:

## Ərəblərin təqibi
Ərəblər o dövrdə Avropada kiçik bir əhali təşkil edirdi, lakin nasist təqiblərindən yayına bilməmişdilər. Nasistlərin ərəblərə qarşı repressiya kampaniyası 1932-ci ildən başlamışdı. Avstriyanın Qrats şəhərində yerləşən Misir Tələbələr Assosiasiyasının üzvləri Vyanadakı Misir konsulluğuna nasistlərin bəzi üzvlərə hücum etdiyini, onlara pivə stəkanları və kreslolar ataraq xəsarət yetirdiklərini və "təəccüblü şəkildə" polisin təcavüzkarları deyil, misirliləri həbs etdiyini bildirmişdilər. Nasist hücumçular sonradan bəraət etdirilmişdir. Bir polis məmuru hücuma məruz qalan üç misirlinin adından sonra "yəhudi" sözünü qeyd etmişdi. 1934-cü ilin fevralında Berlində yerləşən Misir səfirliyi Almaniya Daxili İşlər Nazirliyinə Tyubingendəki rəqs zalında bir tələbəyə hücum edildiyindən və təhqir olunduğundan şikayət etmişdir. Hücumçu "alman" qadını ilə rəqs etməyə icazə verilmədiyini, zərərçəkəni "qara" və "aşağı irq" olduğu üçün yumruqlandığını bildirmişdi. Hücumçu cəzalandırılmamışdır. Müharibənin başlanğıcında Almaniyada yaşayan misirlilər Misirdə almanların izolyasiya altına alınmasına cavab olaraq həbs olunmuşdular.

Məhəmməd Helmi bu misirlilərdən biri idi. İxtisasca həkim olan Helmi "Hami övladları"ndan olduğu üçün xəstəxanadan qovulmuş və tibb praktikası ilə məşğul olmaq qadağan edilmişdi. O həmçinin, irqi səbəblərlə almanmənşəli nişanlısı ilə evlənməkdən məhrum edilmişdi. Misir hökuməti onun səhhətinin pis olması səbəbindən azadlığını təmin edə bilmişdi. Rejimin hədəfinə çevrilməsinə baxmayaraq, o, xarici işçilərə və almanlara çağırışdan yayınmağa kömək etmiş, müharibə zamanı yəhudi pasiyenti Anna Borosu gizlətmişdi. Helmi Borosun mühafizəsi üçün sənədlər əldə etmiş, o cümlədən onun İslama keçməsi haqqında şəhadətnamə və evlilik şəhadətnaməsi almışdı. Helmi həmçinin Borosun ailəsi üçün gizlənmə yerləri tapmaqda kömək etmişdi. O, sonradan "Dünya xalqları ədalətliləri"dən biri kimi tanınmış ilk Ərəb olmuşdur.

Başqa bir nümunədə Hans Hauk 1920-ci ildə Frankfurtda anadan olmuşdu. Atası əslən əlcəzairli olduğu üçün yarı ərəb kimi təqib olunurdu. 17 yaşında Gestapo tərəfindən çağırılmış və sterilizasiya edilmişdi. 14 yaşlı Lusi M. 1943-cü ildə yarı mərakeşli olduğu üçün Ravensbrük həbs düşərgəsinə göndərilmişdi. Nasistlər yüzlərlə "yarımcinsli" almanı, əsasən də afrikalılarla qarışıq olan almanları sterilizasiya etmişdilər.

Nasist Almaniyası ilə əməkdaşlıq edən ərəblər, məsələn Əmin əl-Hüseyni və Rəşid Əli əl-Geylani ərəbmənşəli məhbusların varlığından xəbərdar idilər, lakin onları azad etmək üçün heç bir addım atmamışdılar. Əl-Hüseyni "siyasi ifadələr"ə görə həbs olunaraq Berlində yerləşən əmək düşərgəsinə göndərilən fələstinli Butros S. üçün müdaxilə etməkdən imtina etmişdir. 1943-cü ilin dekabrında iraqlı tələbə Seyid Davud Y. Vermaxtda qrenader olan qaynının qaçmasına kömək etdiyi üçün həbs olunmuşdur. Davud onun bacısı ilə nişanlanmış və ondan bir övladı var idi, lakin "irqi mülahizələr"ə görə onunla evlənməsinə icazə verilməmişdi. Onun qardaşı əl-Hüseyni və əl-Geylaniyə müraciət edərək kömək istəmişdilər, lakin onlar bu məsələyə müdaxilə etməkdən imtina etmişdilər. O, 1945-ci ilin aprelində Daxau həbs düşərgəsinə gətirilmişdir.

Fransa Müqavimət Hərəkatında iştirak edən ərəblər, məsələn, Fransa kommunist qrupu "Gənclər batalyonları"nın ərəb üzvləri ən ağır təqiblərə məruz qalmışdılar. Livanmənşəli Antuan Hacı kommunist müqavimətində iştirak etdiyinə görə nasistlər tərəfindən öldürülmüşdü. O, son məktubunda o yazmışdı:

Səid Həddad, Məhəmməd Sami-Ləhdər və Məhəmməd Süleyman kimi aktiv müqavimət üzvləri olanlar da öldürülmüşdür. Məhəmməd Süleyman Əlcəzairdən gəlmişdi və Parisdə tibb qardaşı kimi işləyirdi. Beş uşaq atası idi və "Diot" müqavimət qrupuna, "Xüsusi Təşkilat"a mənsub idi. Müharibə başlayandan sonra bir çox digər ərəblər kimi, nasist hakimiyyətinə qarşı silahlı müqavimətdə iştirak etmişdir. O, həbs olunmuş və 1 avqust 1942-ci ildə Sante həbsxanasında güllələnmişdir. Ləhdər "Fran-tiryor və partizanlar" təşkilatının üzvü idi. O, 1 yanvar 1943-cü ildə vərəqələr payladıqdan sonra həbs olunmuşdur. Əlcəzairli Məhəmməd Ləttəb Rualyedə həbs edilmiş, sonradan 6 iyul 1942-ci ildə Auşvitz həbs düşərgəsi göndərilmiş və burada 5 mart 1943-cü ildə öldürülmüşdür. Onun məhbus nömrəsi 45730 idi. Mərakeşli fremdarbayter Abdullah ibn Əhməd və Səlim Əmmənuş saxta sənədlər və qida talonları ilə ticarət etməkdə ittiham olunmuşdular. Birincisi 1944-cü ilin martında Brandenburq həbsxanasında vərəmdən həlak olmuş, ikincisi isə 1945-ci ilin aprel ortalarında Plyotsenzee həbsxanasında edam edilmişdir. Cəfər Həmdudi Lionda yəhudiləri xilas etdiyinə görə Noyenqamme həbs düşərgəsinə məhkum edilmişdir.

Ümumilikdə, tarixçi Gerhard Höpp nasist həbs düşərgələrində, o cümlədən Auşvits (34), Bergen-Belzen həbs düşərgəsi (21), Buxenvald (148), Daxau (84), Flossenburq (39), Qross-Rozen (12), Hintsert (3), Mauthauzen (62), Mittelbau-Dora (39), Natsveyler-Ştrutqof həbs düşərgəsi (37), Noyenqamme (110 – 73-ü Alderney peyk düşərgəsində), Ravensbrük (25), Zaksenhauzen (42) və digərlərində 450-dən çox ərəb məhbusun olduğunu təsdiqləmişdir. Məhbusların əksəriyyəti Fransada yaşayan əlcəzairlilər idi və nasistlər tərəfindən kölə əməyi üçün istifadə olunurdular. Hər beş ərəbdən biri düşərgələrdə həlak olmuşdur. Bir nəfər – Məhəmməd Buyad adlı mərakeşli Mauthauzendə oranın azad edilməsindən cəmi on bir gün əvvəl qaz kamerasında öldürülmüşdür.

Holokostdan sağ qalanların şəhadətləri ərəb məhbuslara necə rəftar edildiyi haqqında məlumat verir. Keçmiş polyak hərbi əsiri xatırlayırdı: "Polyak və ya fransızların döyülməsi nadir hallarda baş verirdi. Mərakeşlilərə daha pis, yəhudilərə isə ən pis şəkildə rəftar edilirdi".

Zaksenhauzendə keçmiş məhbusuYozef R. 1966-cı ildə "Əli" adlı, "heç alman dilində danışa bilməyən ərəb" haqqında şəhadət vermişdir:

Ərəblər Buxenvald müqavimətində iştirak edirdilər. Əlcəzairlilər Kermiş Areski və Məsud ibn Hamiş 1944-cü ilin iyununda düşərgədə yaradılmış "Fransa Azadlıq Fəaliyyət Briqadası"na mənsub idilər. 11 aprel 1945-ci ildə bu briqada məhbusların silahlı üsyanında iştirak edərək düşərgənin ABŞ qoşunlarına təhvil verilməsini mümkün etmişdir.

### Liviya soyqırımı

1929–1934-cü illər Liviya soyqırımı ilə Holokost arasında çoxsaylı birbaşa əlaqələr mövcuddur. İtaliya hökumətinin dəstəklədiyi ərəbdilli nəşrlər, xüsusilə "*Libya əl-Musavara*" və müstəmləkə dövründən olan filmlər nasist Almaniyasından rəsmilərin Liviyaya çoxsaylı səfərlərini göstərirdi. Tarixçi Əli Əbdüllətif Əhməd bildirmişdir ki, italyan faşistlərin liviyalılara qarşı həyata keçirdiyi ifrat zorakılıq nasist Almaniyasının sonradan Avropada törətdiyi vəhşiliklər üçün plan rolunu oynamışdır.

1939-cu ilin aprelində Nasist Almaniyasının feldmarşalı Herman Görinq Tripoliyə rəsmi səfər etmişdir və burada İtaliyanın müstəmləkə general-qubernatoru İtalo Balbo ilə müzakirələr aparmışdır. Yerli xalqın təmizlənməsini və 20,000 italyan kəndlisinin yerləşdirilməsinə şahid olan Görinq bu prosesi "uğurlu" adlandırmışdır. Bu, Şərqi Avropada 15 milyon almanı yerləşdirməyi planlaşdıran nasist liderlər üçün əsas mövzu idi. Herman Görinq sonradan Holokostda ilk həba düşərgəsinə rəhbərlik etmişdir.

Həmçinin, 1939-cu ildə SS rəhbəri və həbs düşərgələrinin memarı Henrix Himmler də İtaliyanın metodlarının nəticələrini görmək üçün Liviyaya rəsmi səfər etmişdir. Ona "Son həll" ideyasının müəllifi qəbul edilir.

Tarixçi Patrik Bernhard qeyd etmişdir ki, Nasist Komissarlığı Liviya müstəmləkəsinə səfərlər üçün xüsusi proqramlar təşkil etmişdir. 1937 və 1938-ci illərdə Robert Ley, Rudolf Hess, SS rəhbəri Henrix Himmler və marşal Herman Görinq kimi yüksəksəviyyəli nasist liderləri tərəfindən Tripoliyə səfərlər baş tutmuşdur. Bu, 1937-ci ildə Romada yerləşən İtaliya Müstəmləkə Məktəbində 150 SS zabitinin təlim keçməsi üçün müqavilənin imzalanmasına səbəb olmuşdur. Bundan əlavə, alman dövlət rəsmiləri 1938–1941-ci illər arasında İtaliyanın müstəmləkə təcrübəsini araşdırmaq, İtaliya dövlət rəsmiləri ilə əlaqə qurmaq, İtaliya və onun Liviya müstəmləkəsinə səhra səfərləri keçirmək üçün aktiv proqram başlatmışdılar. Bu dövrdə çoxlu sayda almanca kitablar və mətbuat məqalələri nəşr olunmuşdur.

## Nasist müdaxiləsi

### Müharibələrarası dövrdə
Nasist Almaniyasının müharibədən əvvəl ərəb müstəqillik hərəkatlarını hansı dərəcədə dəstəklədiyi aydın deyil. O dövrdə Qüdsdə Almaniya Baş Konsulu Henrix Volff 1934-cü ildə İordaniya Əmiri I Abdullah ilə ərəb məsələlərində əməkdaşlıq axtarmaq üçün razılaşmadan imtina etmişdir. Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi suriyalı milliyyətçi Şəkib Arslan ilə Adolf Hitler arasında görüş təşkil etməkdən imtina etmiş, "Almaniya ərəbləri pul və ya silahla dəstəkləyə bilməz" qənaətinə gəlmişdir. 1935-ci ildə İraqda Almaniya səfiri Frits Qrobba Bağdadda panərəb komitəsi ilə yaxın əməkdaşlıq təşkil etmək üçün görüşmüşdür. Qrobba ərəblərə şifahi olaraq xoş arzularını bildirmişdir, lakin o dövrdə hər hansı maddi dəstəyi rədd etmişdir. Sonradan Berlindən gələn teleqramda ona göstəriş verilmişdir ki, "həmin qrup və ya onun nümayəndələri ilə hər hansı əlaqədən qaçınılsın". Teleqramda qeyd edilmişdir ki, Nasist Almaniyası bu cəhdlərlə heç bir əlaqəsinin olmasını istəmir və məlumat mübadiləsi qətiyyən mümkün deyil. Eyni dövrdə Beyrutda yerləşən Almaniya konsulluğu regionda Fransa müstəmləkəçiləri ilə ərəblər arasındakı düşmənçiliklə bağlı oxşar siyasət yürüdürdü. Konsulluq bildirmişdir ki, "panislamçı milliyyətçilərlə birgə iş görməyə cəhd kimi yozula biləcək hər şeydən qaçmaq üçün hər cür səy göstərməliyik".

Nasist Almaniyası 1936-cı il Fələstin üsyanı ilə bağlı neytral mövqe tutmuşdu. Üsyanın başlanmasından qısa müddət sonra, 1936-cı ilin dekabrında üsyançı komandir Fəvzi əl-Qavuqçu, 1937-ci ilin yanvarında isə Ərəb Ali Komitəsinin nümayəndələri Almaniyaya silah və pul tələbi ilə müraciət etmişdilər, lakin bu da nəticəsiz qalmışdır. İyulda Əmin əl-Hüseyni özü Qüdsün yeni baş konsulu Henrix Doleyə "yəhudilərə qarşı mübarizə" üçün dəstək istəmişdir. Dole Almaniyanın üsyançıları dəstəkləməkdə tərəddüd etməsinin Fələstində yaşayan ərəblər arasında alman tərəfdarı əhval-ruhiyyənin zəifləməsinə səbəb olduğunu müəyyən etmişdir. 1938-ci ilin yayında nasistlər üsyanı məhdud şəkildə maliyyələşdirmişdir və bu, Çexoslovakiyanın işğalı zamanı britaniyalıları yayındırmaq məqsədilə bağlı idi. Abver əl-Hüseyniyə pul vermiş və digər məbləğlər Səudiyyə Ərəbistanı vasitəsilə yönləndirilmişdir.

### Təbliğat kampaniyası

Müharibə zamanı Nasist Almaniyası ərəb dünyası üçün geniş təbliğat kampaniyası başlamışdır. Bu təbliğat Almaniyanı ərəblərin müstəmləkəçilikdən "xilaskarı" kimi təsvir edirdi. Təbliğat çərçivəsində regionda antisemitizmi alovlandırmaq üçün "Quran"da yəhudi əleyhinə ayələrə çox istinad edilirdi. Berlin Radiosu və İtaliyada fəaliyyət göstərən Bari Radiosu regiona məğlubiyyət mesajları yayımlayaraq ərəb üsyanını tətikləməyə ümid edirdi.

Məsələn, Nasist Almaniyası öz təbliğatçısı Volfqanq Diverge vasitəsilə 1930-cu illərdə Misirdə antisemitizmi yaymağa çalışmışdır. Rəsmi narrativdə onlar bunu "yəhudi təsirini" neytrallaşdırmaq məqsədi etdiklərini bildirirdilər, lakin əslində, Misir hökumətini yerli yəhudi anti-nasist fəaliyyətlərinə qarşı təzyiq göstərmək üçün həyata keçirirdilər. Bir alman hüquqşunasına görə, "yəhudi təsiri" o qədər güclü idi ki, "qəzetlər yəhudilərə qarşı hər hansı şəkildə təhqiramiz ola biləcək məqalələri dərc etməyə" hazır deyildilər. O, əlavə etmişdir ki, "yəhudi təsirinin alman təsirindən qat-qat böyük olduğunu həmişə nəzərə almalısınız və burada maddi maraqlar hər yerdən daha çox təkbaşına həlledici rol oynayır […] Geniş kütlələrin təhsil səviyyəsi irqi nəzəriyyəni başa düşəcək qədər inkişaf etməyib. Yəhudi təhlükəsi haqqında şüur hələ burada oyanmayıb".

Qahirədə yerləşən ortsqruppe belə nəticəyə gəlmişdir ki, "ərəblər və yəhudilər arasında real maraq toqquşmalarının mövcud olduğu məsələdən başlamaq lazımdır: Fələstin. Orada mövcud olan ərəb–yəhudi antaqonizmi Misirə köçürülməlidir".

Müharibə zamanı Misirə yayımlanan bir verilişdə elan edilmişdir:

Bu yayımların təsiri, xüsusilə müharibədən sonra radikal antisemit nifrətin artmasına səbəb olub-olmaması sual altında qalır. Tarixçi Coel Beynin "*Ərəb dünyasında nasist təbliğatı*" kitabının müəllifi Ceffri Herfin gəldiyi nəticələri şübhə altına alır, çünki Ərəb dünyasında radio qəbulediciləri az idi və onların əksəriyyəti yəhudilərə və ya Müttəfiq qoşunlarına məxsus idi. Məsələn, Herf iddia etmişdir ki, radikal islam üçün ilham mənbəyi kimi qəbul edilən Seyid Qütb müharibə zamanı Misirdə nasist təbliğatını dinləyərək radikallaşmış ola bilər. Beynin buna etiraz edir, Qütbun antisemitizmi və artan radikalizmi üçün sübutların ən erkən 1948-ci ildə Ərəb–İsrail münaqişəsinin başlanğıcına qədər mövcud olmadığını, buna görə də Herfin bu təklifinin sadəcə fərziyyə olduğunu müdafiə etmişdir.

1943-cü ildə Fələstin dinləyiciləri arasında radio sorğusu keçirilmişdir. Müsahibə edilən 1516 dinləyicidən yalnız 13%-i Berlin stansiyasına qulaq asırdı. Onlardan 8 faizi ayda bir dəfə, 4 faizi gündəlik, 1 faizi gündə iki dəfə, lakin heç biri üç dəfə qulaq asmırdı. Dinləyicilərin əksəriyyəti Qahirə (98%), Qüds (98%), London (87%), Şərq əl-Ədna (93%), Beyrut (66%) və Ankaranı (32%) üstün tuturdu. Berlin stansiyası bütün stansiyalar arasında ən pis etibarlılıq reytinqinə malik idi. Müsahibələr yalnız musiqi proqramlarını dinləmək üçün qoşulduqlarını izah etmişdilər. 1943-cü ildə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi Misirdə ox təbliğatının "ümumilikdə təəccüblü dərəcədə az təsir göstərdiyini" bildirmişdir. Misirə səfər edən bir Britaniya rəsmisi lokal Misir stansiyalarının dinlənilməsindən zövq alındığını və "alman yayımlarının təhqiramiz zibil kimi dərhal söndürüldüyünü" bildirmişdir.

Siyasi vəsiyyətində Hitler İtaliyanın Liviya və Şərqi Afrikadakı müstəmləkələrinin və nasistlərin Şimali Afrikadakı Fransa müstəmləkələrinə dəstəyinin müsəlman ölkələrində Ox dövlətlərinin işinə zərər verdiyini və nasist antikolonial siyasətinin qeyri-kafi və fəlakətli olduğunu qeyd etmişdir.

## Ərəblərin mövqeyi
Ərəb dünyasında bəziləri Nasist Almaniyasının Fransa və Britaniya hakimiyyətindən müstəqillik qazanmaqda onlara kömək edəcəyinə inanırdı. 1940-cı ildə Fransanın Nasist Almaniyası tərəfindən məğlub edilməsindən sonra bəzi ərəblər Dəməşqin küçələrində fransız və ingilislərə qarşı açıq şüarlar səsləndirirdilər: "Artıq misyöyə yox, artıq misterə yox, Allah göydə, Hitler isə yerdədir". Suriyanın şəhərlərində mağazalarda ərəb dilində "Sənin hökmdarın göydə Allah, yerdə isə Hitlerdir" yazılan plakatlar tez-tez nümayiş etdirilirdi.

Nasistlərlə fəal əməkdaşlıq edən ən məşhur iki ərəb siyasətçi Qüdsün Böyük Müftisi Əmin əl-Hüseyni və İraqın Baş naziri Rəşid Əli əl-Geylani idi. Britaniyalılar Əmin əl-Hüseynini 1936–1939-cu illərdə baş tutmuş Fələstin üsyanındakı rolu səbəbindən sürgünə göndərmişdilər. Keçmiş müfti İraq krallığında, Fransanın Suriya mandatında və Britaniyanın Fələstin mandatında agentlərə malik idi. 1941-ci ildə əl-Hüseyni İraqda Rəşid Əli əl-Geylaninin rəhbərlik etdiyi "Qızıl meydan" çevrilişini fəal şəkildə dəstəkləmişdir.

İraqdakı "Qızıl meydan" rejimi Britaniya qüvvələri və aysorlardan ibarət çağırışçı qüvvələr tərəfindən məğlub edildikdən sonra Rəşid Əli, əl-Hüseyni və digər Ox dövlətləri tərəfdarı İraq veteranları Avropada özlərinə sığınacaq tapmış və burada Ox dövlətlərinin maraqlarını dəstəkləmişdilər. Onlar xüsusilə bir neçə on minlərlə müsəlmanın Mühafizə dəstələri (SS) bölmələrinə üzv qəbul edilməsində və ərəbdilli dünya üçün təbliğatçı kimi uğur qazanmışdılar. Əməkdaşlıq fəaliyyətlərinin diapazonu geniş idi. Məsələn, sonradan Misirin prezidenti olan Ənvər Sədatın öz xatirələrinə görə o, Nasist Almaniyasının casusluğunda könüllü əməkdaş idi. Hitler 28 noyabr 1941-ci ildə Əmin əl-Hüseyni ilə görüşmüşdür. Bu görüşün rəsmi qeydləri Avropada və onun xaricində yəhudilər ilə mübarizəyə dair çoxsaylı istinadları özündə əks etdirir. Görüşdən aşağıdakı çıxarışlar Hitlerin əl-Hüseyniyə dediyi sözlərdir:

Əmin əl-Hüseyni Ox dövlətləri ilə kollaborsionizm fəaliyyəti göstərən ən görkəmli ərəb olmuşdur. O, Henrix Himmler, Yoaxim fon Ribbentrop və Adolf Eyxmann kimi yüksəkrütbəli nasistlərlə dostluq münasibətləri qurmuçdur. Əl-Hüseyni Ox dövlətlərinun təbliğat xidmətlərinə töhfə vermiş və həm ərəb müsəlman, həm də qeyri-ərəb müsəlman əsgərləri nasist silahlı qüvvələrinə cəlb edilməsində rol oynamışdır. üçün, o cümlədən Bosniya müsəlmanlarından ibarət üç SS diviziyasının cəlb edilməsinə kömək etmişdir. O, Fələstin və İraqda müharibə vaxtı əməliyyatlarının planlaşdırılmasında iştirak etmiş, həmçinin yəhudilərə qarşı hücumları təşkil etmək üçün alman və ərəb agentlərinin paraşütlə endirilməsini təşkil etmişdir. Əl-Hüseyni Almaniyanın Şimali Afrikaya, xüsusilə Tunis və Liviyaya daxil olmasına kömək etmişdir. Onun casus şəbəkəsi Vermaxta Müttəfiq dövlətlərin Şimali Afrikaya hücumu barədə qırx səkkiz saatlıq xəbərdarlıq vermişdir, lakin Vermaxt bu məlumatı, tamamilə dəqiq olduğu ortaya çıxmasına baxmayaraq, nəzərə almamışdı. Əl-Hüseyni yəhudilərin Fələstin mandatı ərazisinə köçməsinin qarşısını almaq üçün hökumət orqanlarına müdaxilə etmişdir. Onun nasistlərin "Son həll" planından xəbərdar olduğuna dair inandırıcı sübutlar var. Əl-Hüseyni müharibə bitdikdən sonra məhv düşərgələri haqqında heç vaxt məlumatlı olmadığını, nasistlərin Avropa yəhudilərinə qarşı soyqırım planları haqqında məlumatı olmadığını iddia etmiş, həmçinin ona qarşı istifadə edilən sübutların yəhudi düşmənləri tərəfindən saxtalaşdırıldığını və Eyxmann ilə görüşdüyünü təsdiq edən dəlillərin həqiqiliyini inkar etmişdir. O, indiki dövrdə də mübahisəli bir fiqur olaraq qalır. Əl-Hüseyni müasir ərəb dünyasında fərqli siyasi qruplar tərəfindən həm təhqir edilir, həm də şərəfləndirilir.

Ceffri Herf, Meyr Samir və Hans Qoldenbaum kimi tədqiqatçılar Yaxın Şərq və Şimali Afrikadakı alman təbliğat səylərinin əhəmiyyəti barədə razılaşırlar, lakin ərəbcə yayımların geniş və təsirli olması ilə bağlı ən son tədqiqatlar "mətnlərin alman personalı tərəfindən təmin edildiyini və bəzən inanıldığı kimi ərəbcə yayımların oxucuları tərəfindən yazılmadığını" sübut edə bilmişdir. Qoldenbaum nəticəyə gəlir ki, "uzun müddət Reyxin ən mühüm müsəlmanı hesab edilən" Qüds Müftisi Məhəmməd Əmin əl-Hüseyni bu işdə xüsusi bir rol oynamamışdır. Onun ərəb dilindəki çıxışlarının Berlin Radiosu tərəfindən yayımlanmasına və həmişə nümunə kimi təqdim edilməsinə baxmayaraq, əl-Hüseyni yayımların məzmununa heç bir təsir göstərməmişdi. O, qeyd etmişdir ki, "ümumiyyətlə, ərəblər nasistlər tərəfindən bərabərhüquqlu tərəfdaşlar hesab edilmirdilər. Əksinə, onlar təbliğatın və əmrlərin ikinci dərəcəli alıcıları idilər. Onların əməkdaşlığı heç vaxt vurğulanan ümumi antikolonial mübarizədən kənara çıxmamışdır".

### Əlcəzairdə

Fransa müstəmləkəçiliyi Əlcəzairin şimalında 1830-cu illərdə başlamış, 1870-ci illərdə möhkəmlənmişdi. Əlcəzair 1848-ci ildən Fransa ilə inteqrasiya edilmişdi, lakin az sayda əlcəzairliyə Fransa vətəndaşlığı verilmişdi. Əlcəzair yəhudiləri 1870-ci il Kremyö fərmanından bəri rəsmi olaraq Fransa vətəndaşı idilər. Fransanın protektoratları olan Mərakeş və Tunisdə yəhudilər sultan və bəylərin təbəəsi hesab olunurdu. Fransada antisemitizm siyasi elita arasında artan bir hərəkat idi. Ən pis hallardan biri 1870-ci ildə Dreyfus işi zamanı baş tutmuşdur. Bu zaman yəhudi əsilli kapitan Alfred Dreyfus saxta sənədlərlə xəyanətdə günahlandırıldı. Tarixçi Bernard Luisə görə, müsəlmanlar ümumiyyətlə Dreyfusun tərəfini tuturdular. Antisemitizmin müsəlman dünyasında əvvəllər də mövcud olmağına baxmayaraq, Fransa antisemitizminin idxalı ilə çox cəhətdən təsirlənmişdir.

Bu dövrdə, 1920-ci illərdə Bernar Lekaş tərəfindən Antisemitizmə Qarşı Beynəlxalq Liqa (LICA) təsis edilmişdir. Bəzi müsəlman islahatçılar, o cümlədən Əbdülhəmid ibn Badis, Məhəmməd Salah Bincəlal və Şeyx Tayyib əl-Ükbi Lekaş ilə razılaşırdılar. Lekaş artan icmalararası gərginliklərə qarşı ərəb–yəhudi barışığına inanırdı. Əl-Ükbi sonradan deyəcəkdi: "LICA islam ruhunun həqiqi təcəssümüdür. "Quran"da deyilir ki, insanlar qardaş olaraq doğulur və islam irqlər arasında fərq qoymur. Həqiqi müsəlmanlar digər irqləri kiçiltmir. Onlar nifrətə, ədalətsizliyə və bərabərsizliyə qarşıdırlar". Bu müsəlman ziyalıların bəziləri yəhudi liderlərlə ittifaq qurduqlarına və müsəlman–yəhudi əməkdaşlığına çağırış etdiklərinə görə tənqid olunmuşdular.

1939-cu ildə Əbdülrəhman Fitrav "*İrqçilik və islam*" adlı kitab nəşr etmiş, burada nasizm və faşizmin islam təlimlərinə zidd olduğunu göstərməklə onların təhlükəsini vurğulamağa çalışırmışdır. Kitabda nasizm və faşizmə qarşı müsəlman icmasını xəbərdar etmək üçün illüstrasiyalar və həm ərəb, həm də fransız dillərində "*[[Mənim mübarizəm]]*"dən çıxarışlar var idi. Kitabın ön sözündə o yazırdı:

20 yanvar 1942-ci ildə 15 yüksəkrütbəli Nasist Partiyası və Almaniya hökuməti rəsmiləri Berlinin ətrafında yerləşən Vanzedə bir villada "Yəhudi məsələsinin" "Son həll"inin icra edilməsini əlaqələndirmək üçün toplanmışdılar. Vanze Konfransında Henrix Himmlerin müavini və Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsi rəhbəri Reynhard Heydrix hər ərazidə məhv ediləcək yəhudilərin sayını qeyd etmişdir. Fransaya aid qeydlərdə iki giriş var: İşğal olunmuş Fransa üçün 165,000, işğal olunmamış zona üçün isə 700,000 nəfər. Bura Fransanın Şimali Afrika mülkləri, yəni Mərakeş, Əlcəzair və Tunis daxil idi. SS 1942-ci ildə Şimali Afrikada yəhudiləri öldürmək üçün 22 nəfərlik xüsusi bölmə yaratmışdı. Bu bölməyə SS funksioneri Valter Rauff rəhbərlik edirdi. O, SSRİ-də və Polşada Qızıl Ordu əsirlərini və yəhudiləri öldürmək üçün istifadə olunan mobil qaz kameralarını inkişaf etdirmişdi. Tunis, Əlcəzair və Mərakeşdə əmək düşərgələri şəbəkəsi qurulmuşdu. 1941-ci ildə bəzi yəhudilər antinasist yeraltı üsyan hərəkatlarına qoşulmuşdular. Bu yəhudilərin çoxu saxlanılmış, əmək düşərgələrinə göndərilmiş və ya edam olunmuşdur. Holokostdan sağ qalan əlcəzairli yəhudilər Almaniyadan kompensasiya alan sonuncu zərərçəkənlər olmuşdular.

Fransanın süqutundan sonra Vişi rejimi Kremyö fərmanını ləğv etmişdir. Fərmanın ləğv edilməsi rejimin tətbiq etdiyi antisemit qanunlar üçün hüquqi əsas təşkil etmişdir. Fransa faşistləri bu fərmanı ləğv etməklə Əlcəzairdə müsəlman milliyyətçilər arasında populyarlıqlarını artırmağı düşünürdülər, lakin bu baş verməmişdir. Əlcəzairli milliyyətçi Fərhad Abbas cavab olaraq bildirmişdir: "Sizin [fransız] irqçiliyiniz hər istiqamətdə işləyir, bu gün yəhudilərə qarşı, həmişə ərəblərə qarşı". Əlcəzair Xalq Partiyasının qurucusu Məssali Hacı yazmışdır ki, "bu, Əlcəzair xalqı üçün irəliləyiş kimi qəbul edilə bilməz. Yəhudilərin hüquqlarını aşağı salmaq müsəlmanların hüquqlarını artırmadı". Hacı həbs olunduğu zaman Fransa faşist kollaborsionisti Filipp Petenə dəstək bəyannaməsi yazmaq müqabilində azadlıq təklifini rədd etmişdir. Nəticədə o, on altı il ağır əmək cəzasına məhkum edilmiş, Fransaya iyirmi il səfər qadağası qoyulmuş və bütün əmlakı müsadirə olunmuşdur. Əlcəzairli siyasətçi Əhməd Bumencel yerli yəhudi liderlərə yazdığı məktubda qeyd etmişdir:

Tayyib əl-Ükbi Əlcəzair İslah Partiyasının üzvü idi. O, müxtəlif dinlərə və mədəniyyətlərə tolerant olan Əlcəzair islahatçısı Əbdülhəmid İbn Badis ilə dost idi. Əl-Ükbi faşist tərəfdarı "Fransız Döyüşçülər Legionu" qrupunun liderlərinin müsəlman qoşunları ilə yəhudilərə qarşı poqrom törətməyi planlaşdırdığını kəşf edən zaman müsəlmanlara yəhudilərə hücum etməməyi əmr edən fətva vermişdir. Onun hərəkətləri Avropada çoxsaylı yəhudini xilas edən Fransa arxiyepiskopları Jül-Jero Salyej və Pyer-Mari Jerlye ilə müqayisə edilmişdir. Buna baxmayaraq, o, Fransa müstəmləkəsində müsəlman olaraq daha çox şəxsi risk almışdır.

1941-ci ildə Vişi Fransası yəhudilərin əmlakının müsadirəsini əmr etmişdir, lakin həmrəylik əlaməti olaraq, bir dənə də olsun Əlcəzair müsəlmanı bu qanundan istifadə edərək müsadirə edilmiş yəhudi əmlakını əldə etməmişdir. 1941-ci ildə bir cümə günü Əlcəzair boyunca dini liderlər müsəlmanları yəhudilərin əmlakını ələ keçirmə sxemlərində iştirak etməmək barədə xəbərdar edən xütbələr oxumuşdular.

Fransa Əlcəzairində antinasist müqavimətin lideri, Əlcəzairli yəhudi Jose Əbulkir ərəblərin təmkinliliyini tərifləmişdir:

Əlcəzair müsəlman siyasi elitasının bəzən Fransa rəsmilərinin artan antisemitizminə narazılıq ifadə etməsinə baxmayaraq, nəticədə Əlcəzair siyasətçiləri Vişi rejimi ilə "Yəhudi məsələsi" üzərində birbaşa münaqişədən qaçmağa çalışırdılar. 14 sentyabr 1940-cı il tarixli bir Fransa hesabatında yerli müsəlman liderin dedikləri sitat gətirilmişdir:

Həmin il Vişi rejimi tibb peşəsində yəhudilər üçün iki faiz kvota tətbiq etmişdir. Cavab olaraq, Əlcəzairli yəhudi həkim Marsel Lufrani və onun iki müsəlman həmkarı – Sədan və Buməli əlcəzairli yəhudi həkimlərin işlərinə bərpa edilməsini tələb edən petisiya yaratmışdılar. Petisiya sonradan Məhəmməd Saleh Bincəlil, Quzan, Binismayyə və Fərhad Abbas tərəfindən imzalanmışdır. Vişi Fransası və Holokost üzrə tarixçilər Maykl Robert Merrus və Robert Ouen Pekstona görə:

Robert Setloffa görə, İkinci Dünya müharibəsində Şimali Afrikada yalnız bir ərəb – Həsən Fərcani yəhudilərin ölümünə səbəb olan hərəkətlərə görə Müttəfiq hərbi tribunalı tərəfindən məhkum edilmişdir, halbuki bir çox digər ərəblər yəhudiləri xilas etmək üçün hərəkətə keçmişdir. Əlcəzair dini liderləri Əbdülqədir ibn Qəbri və Əbdülqədir Məsli Paris Böyük məscidinin zirzəmilərində yəhudiləri gizlətmiş və onları xilas etmişdir. Məsli sonradan Daxau və Mauthauzenə göndərilmişdir. Parisdə yazılmış əlyazma qeyddə bildirilmişdir:

Fransanın Lion şəhərində şəhərin imamı Bel Hacı Əl-Maafi Fransa Müqavimətinə qoşulmuş və Cəfər Həmdudinin köməyi ilə Sen-Fon və Venisyö yəhudilərini qorumuşdur. 200,000 ilə 250,000 arasında Şimali Afrika müsəlmanı Müttəfiqlər tərəfində Fransa ordularında xidmət etmişdir. Metropoliyada "Şimali Afrikanın Gələcəyi" adlı qrup müsəlmanları Müttəfiqlərə qoşulmağa çağırmışdır. Çağırışda bildirilmişdir ki, "Şimali Afrika mübarizəsinə həmişə sadiq olduğunu bildiyiniz adamlar indi [bizim tərəfimizdədir]. Onlar sizi islamın düşməni, insanlığın düşməni Hitler və nasist rejiminə qarşı müqəddəs müharibəyə çağırırlar".

Tarixçi Heym Sədunun fikrinə görə, bəzi istisnalar olmaqla, müsəlmanlar tərəfindən yəhudilərə qarşı zorakılıq baş tutmamışdır. O, əlavə etmişdir ki, yəhudilər və müsəlmanlar arasında xüsusi bir yoldaşlıq hissinin olmamağına baxmayaraq, onlar bir-birlərinə kifayət qədər yaxşı rəftar etmuşdilər.

Məhəmməd Ərəzki Bərkani "Şimali Afrika Ulduzu" və Əlcəzair Xalq Partiyasının fəal üzvü olan ərəb milliyyətçisi idi. Fəaliyyətlərinə görə 1941-ci ildə Vişi Fransası hakimiyyəti tərəfindən Əlcəzairli kommunist Lərbi Buhali ilə birlikdə Cenyan-Burzeq həbs düşərgəsinə göndərilmişdir. Bərkaninin memuarı yəhudilərlə yanaşı Fransa həbs düşərgəsində müsəlman kimi həyat haqqında məlumat verən unikal sənədlərdir. O, düşərgə komandiri leytenant Derikonun ərəblər və yəhudilər arasında dava salmağa çalışdığını izah etmişdir:

### Misirdə

#### Antinasizm

Misir cəmiyyətində faşizm bir çoxları tərəfindən pislənirdi. Misir qəzeti "*[[Əl-Əhram]]*" İtaliyanın Efiopiyaya hücumunu qınamışdır. Qəzetdə yalnız İtaliyanın vəhşi işğalı yox, həm də Millətlər Liqasını öz üzvü olan bir ölkənin işğalına icazə verdiyi üçün tənqid etmişdir. Qəzet müharibədən əvvəl Almaniyanın aqressiv genişlənməsini də pisləmişdir. Həftəlik "*[[ər-Risalə]]*" qəzetində Hitlerə qarşı tənqidi məqalələr dərc olunurdu. Məsələn, 1939-cu il redaksiya məqaləsində "nasizm öz təbiətinə görə ifadə azadlığına və fikir azadlığına ziddir. Bu, gücün hökmranlığına əsaslanır" və "faşizm və hitlerizm arasındakı rəqabət xalqların kölələşdirilməsi üçündür" kimi ifadələr qeyd edilmişdir. Həmçinin, qəzetdə faşist rejimlərin qadınlara rəftarını tənqid edən digər məqalələr nəşr olunurdu. "*ər-Risalə*"nin redaktoru Əhməd Həsən əz-Zəyyat Hitler və faşizmi sərt şəkildə tənqid edən məqalələr yazmışdır. Əbdülmünəm Xəllaf "xalqın xatirinə ölüm" anlayışını pisləmiş, islamın etnik mənşəyi və ya irqi yox, mərhəmət və şəfqəti dəyərləndirdiyini müdafiə etmişdir. "*[[Əl-Müqəddəm]]*" qəzeti nasist irqi ideologiyasını və antisemitizmini tənqid edən məqalələr dərc etmişdir. Misir mədəniyyət və ədəbiyyat jurnalı "*[[Əl-Hilal (jurnal)|Əl-Hilal]]*" Nasist Almaniyasını Sparta ilə müqayisə etmişdir. Jurnal bu müqayisəni tərif kimi yox, "fərdin dağılması"nı tənqid etmək üçün istifadə edirdi və Afina dəyərlərinin – maarifçilik və demokratiyanın uğursuz Sparta şəhər-dövlətindən daha uzunömürlü olduğu fikrini müdafiə edirdi.

Misir akademiki və Ədəbiyyat üzrə "Nobel" mükafatına iyirmi bir dəfə namizəd olmuş Taha Hüseyn Nasist Almaniyasında fikir azadlığının olmamasını tənqid etmişdir və yazmışdır ki, "onlar qarışqa yuvasındakı qarışqalar və ya arı pətəyindəki arılar kimi cəmiyyət kimi yaşayırlar". Hüseyn neytrallığa qarşı çıxmış, misirliləri müharibədə almanlara qarşı mübarizə aparmağa çağırırdı. O, 1940-cı ildə Herman Rauşninqin "*Hitler danışır*" kitabının rəyini yazaraq belə bəyan etmişdir:

Misirli hüquq alimi Əbdülrəzzaq əs-Sənhuri Bağdadda hüquq tədris edən zaman nasizmin ərəblərə qarşı da olduğunu müdafiə edirdi. O, "*Əl-Hilal*" jurnalı üçün yazdığı essedə faşizmi pisləmiş və o nəticəyə gəlmişdir ki, "demokratik sistem hələ də insan nəslinin tanıdığı ən yaxşı, ən uyğun sistemdir". Misirli jurnalist Salama Musa "*[[Əl-Məcəllə Əl-Cədidə]]*" jurnalında ilk növbədə Hitlerin rəhbərliyi altında Almaniyanın sənayeləşməsini dəstəkləmiş, lakin sonradan onu totalitar dövlət kimi pisləmiç və ənənəvi liberal demokratik dəyərləri müdafiə etmişdir. İslamçı "*[[Müsəlman Qardaşları]]*"nın qurucusu Həsən əl-Bənna da "*İslamda sülh*" kitabında faşizmi tənqid etmişdir.

Misirli vəkil Həmid Məlici Hitlerin irqi nəzəriyyələrini "*[[Mənim mübarizəm]]*" ərəbcə dilinə tərcümə olunduqdan sonra pisləmişdir. Misirli jurnalist Məhəmməd Zəki Əbdülqədir sakitləşdirmə siyasətini tənqid etmiş, Qərbin sakitləşdirmədən imtina edib Almaniyaya qarşı çıxmalı olduğunu müdafiə etmişdir. Misir ədəbiyyatının pionerlərindən biri olan Tofiq əl-Həkim "*Eşşəyim mənə dedi*" kitabında Hitler və Mussolinini birbaşa lağa qoymuşdur. Burada Əl-Həkim uydurma ssenarilər vasitəsilə nasizm, faşizm və liberalizm haqqında şərh bildirmişdir. O, Mussolini ilə onun həbsxana gözətçisi arasında uydurma söhbət haqqında yazmışdır. Burada Mussolini milyonlarla italyanın onun devrilməsini bayram etdiyini öyrənir. He also writes a conversation between Scheherazade and Hitler. O həmçinin, Şəhrizad ilə Hitler arasında söhbət haqqında yazmışdır və burada Şəhrizad vasitəsilə nasizmə qarşı demokratiyanı müdafiə edir.

Misirli jurnalist və şair Abbas Mahmud əl-Əqqad nasizmin açıq tənqidçisi və liberal demokratiyanın dəstəkçisi idi. O, hətta "*Hitler tarazlıqda*" adlı anti-nasist kitabını nəşr etdiyi üçün Vermaxtın Misirə hücumu zamanı tutulmamaq üçün Sudana qaçmışdır. Əl-Əqqad Hitler və nasizmin azadlıq və liberalizm üçün son təhlükə olduğunu müdafiə edir, Misir üçün diktaturadan daha yaxşı modelin demokratiya olduğuna inanırdı. O, "bu ölkələrin ehtiyaclarının yerinə yetirilməsi yalnız demokratik hökumətlər tərəfindən təmin edilə bilər" fikrini səsləndirmişdir.

Müəllif Məhəmməd Abdullah İnan Nasist Partiyasına, xüsusilə onun irqçiliyinə və azad mətbuatın sıxışdırılmasına qarşı xəbərdarlıq etmişdir. O, "*Ər-Risalə*" qəzetində yazmışdır:

O dövrdə Misirdə ən nüfuzlu siyasi partiya 1919-cu il inqilabı zamanı anti-ingilis etirazlarından yaranan Vəfd Partiyası idi. 1942–1944-cü illərdə baş nazir olan vəfdçi misirli siyasətçi Mustafa Nəhhas Paşa nasistlərlə ittifaqa girməkdən imtina etmişdir. Xatirələrinə görə, o, 1936-cı ildə Berlində tətildə olan zaman Hitler ilə ilk dəfə görüşmüşdür. Bu görüşdə Hitler ehtirasla Britaniya və Fransanın təşəbbüsü ilə Almaniyanın məruz qaldığı "ədalətsizliklərdən" danışmışdır. Nəhhas getməyə cəhd edən zaman Hitler söhbəti yarım saat daha davam etdirmişdi. Görüşdən sonra Nəhhas belə nəticəyə gəlmişdi ki, "bu qəzəbli, həyəcanlı gənc adam qaçılmaz olaraq bütün Yer kürəsini dünya müharibəsinə sürükləyəcək". 1938-ci ildə Romada İtaliya xarici İşlər naziri Qaleatsso Çiano onunla görüşərək Ox dövlətlərinə qoşulmağa razı salmağa çalışmış, hətta ona Misir respublikasının prezidentliyini vəd etmişdir. Nəhhas bu təklifi rədd etmişdir. Sonradan "*Əl-Əhram*" jurnalisti Mussolininin Misiri fəth etmək təhdidini Nəhhasə çatdıran zaman Nəhhəs jurnalistə tapşırmışdır ki, Mussoliniyə bildirsin: "Duçenin iddiaları Şeytanın Cənnətə girmək istəkləri kimidir, Allah Misiri bu təkəbbürlü adamdan qoruyacaq".

1939-cu ildə Əmin Əl-Hüseyni Nəhhasə məktub yazmış və onu Nasist Almaniyasını dəstəkləməyə çağırmışdır. Nəhhas bu məktubu digər ərəb milliyyətçiləri, o cümlədən Əbdülrəhman Şəhbəndər, Məhəmməd Əli ət-Tahir və Əhməd Hilmi Paşa ilə müzakirə etmişdir. Şəhbəndər məktubun Yozef Gebbels tərəfindən göndərilmiş və əslində, saxta olduğunu, Almaniyanın müharibədə qalib gəlsə belə Fələstindəki vəziyyətin yaxşılaşmayacağını, Əl-Hüseyninin Hitler ilə ittifaq qurmasının böyük itki olacağını bildirmişdir. Suriyalı Haqi əl-Bərudi ərəblərin Fələstin mübarizəsi üçün silahlanmalı olduğunu, lakin Almaniya məsələsində onların da müstəmləkəçi olduğunu, ərəbləri idarə etmək və qarət etmək istədiyini qeyd etmişdir. Görüşdən sonra Nəhhas Əl-Hüseyniyə cavab yazmış, on ehtiyatlı və neytral olmağı, nasist təbliğatına etibar etməməyi məsləhət görmüşdür. 1942-ci ildə Nəhhas ravvin Xaim Nəhum Əfəndiyə vəd etmişdir ki, əgər Misir Almaniyanın əlinə keçərsə, onlar yəhudi əleyhinə qanunlar qəbul etməyəcək.

İkinci Dünya müharibəsinin başlamasından az əvvəl nasist təbliğat naziri Yozef Gebbels 1939-cu ilin aprelində Misirə səfər etmişdir. O 1937-ci ildə səfər planlaşdırmış, lakin Misir hökumətinin etirazları səbəbindən bu səfəri ləğv etməli olmuşdur. Gebbels 1939-cu ildə rəsmi dövlət səfəri olaraq yox, yalnız turist kimi gəlməyə razılıq əldə etdikdən sonra Misirə gələ bilmişdir. Gebbels yerli misirlilərin onu qəbul etmə formasından məyus olmuşdu, çünki o, misirlilərin antisemit olduğunu və səfərindən məmnun qalacaqlarını düşünürdü. Verner Otto fon Hentiq Gebbelsə izah etməli olmuşdur ki, "Misirdə və digər islam ölkələrində antisemitizm yoxdur, əksinə, sionistlər istisna olmaqla, yəhudilərin əksəriyyəti Misir milliyyətindən olan sadiq vətəndaşlar hesab olunur".

"*[[Axır-Saa]]*" qəzetində bildirilmişdir ki, "Heç kəs, hətta misirlilər belə, doktor Gebbelsin istirahət üçün bura uçduğuna inanmır". Burada Gebbelsin yerli alman məktəbində verdiyi nitqdən sitat gətirilmiş və "alman əsgərlərinin Misiri işğal etməsi nə qədər möhtəşəm olardı" deməyi dəlil kimi göstərilmişdir.

O dövrdə ərsəyə gətirilən siyasi karikaturalar Misirdəki siyasəti və xarici işləri tez-tez satirik formada təqdim edirdi. Aleksandr Saruxan və "*Axır-Saa*" tərəfindən hazırlanan karikaturalar, digərləri ilə birlikdə, qəti şəkildə antinasist və antifaşist idi. İtaliya və Almaniyanın Misirdə yerləşən nümayəndəlikləri Misir Xarici İşlər Nazirliyinə "bəzi Misir həftəlik jurnallarında Duçe və Fürerə qarşı absurd karikaturalar" haqqında şikayət etmişdilər. Kod adı "KEM" olan siyasi karikaturaçı Kimon Evan Marenqo müharibə zamanı Misirdə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi üçün anti-nasist karikaturalar hazırlayırdı.

#### Kollaborsionizm
Misirli zabit Əziz Əli əl-Məsrinin müharibənin əvvəlində Ox dövlətləri əlaqədə olmaqda şübhəli bilinirdi. 16 may 1941-ci ildə, Britaniya–İraq müharibəsi zamanı əl-Məsri İraqa uçmağa cəhd etmiş, lakin təyyarənin gücü kəsilmiş və Qahirə yaxınlığında qəzaya uğramışdır. Əl-Məsri həbs edildikdən sonra, həmin regiona getməkdə məqsədinin üsyanı dayandırmaq olduğunu bildirmişdi. İstintaq zamanı müəyyən olunmuşdu ki, o, bu fikri Britaniya ordusunun polkovniki K. M. C. Tornhill ilə keçirdiyi görüş zamanı irəli sürmüşdü. Əl-Məsrinin ifadələrinin həqiqiliyi dəqiqləşdirilməmişdir, lakin görüş zamanı Tornhillin İraq və Misirin Britaniya dominionlarına çevrilməsi təklifini verdiyi məlum olmuşdu. Bu faktın ictimailəşməsi Britaniya üçün ciddi siyasi nəticələr doğura bilərdi. Odur ki, bunun Misir cəmiyyətində geniş narazılıq yaradacağı və Ox dövlətlərinin təbliğatı üçün əlverişli material olacağı ehtimal edilirdi. Bu kontekstdə Britaniya hakimiyyəti Əl-Məsriyə qarşı irəli sürülmüş məhkəmə iddiasını dayandırmaq qərarına gəlmişdi. Nəticədə, Əl-Məsri vəzifəsindən azad edilmişdi. Əlavə olaraq, Əl-Məsrinin antibritaniya mövqeli hərbi zabitlərdən ibarət gizli bir qrupla əlaqədə olduğu ortaya çıxmışdı. Bu qrupun tərkibinə sabiq baş nazir Əli Mahir də daxil idi və onlar 1952-ci il Misir çevrilişinin ideya təşəbbüskarları hesab edilirdilər. Həmin çevrilişdə iştirak edən zabitlər arasında gələcək prezident Ənvər Sədat da yer almışdı.

Müharibə dövründə Ənvər Sədat Ox dövlətləri ilə əməkdaşlıq qurmağa çalışmışdı. O, həm 1957-ci ildə nəşr edilmiş "*Nil üzərində üsyan*", həm də 1977-ci ildə çap olunan "*Şəxsiyyət axtarışında*" adlı xatirə əsərlərində Misirdəki hərbi qüvvələri inqilabın əsas aparıcı qüvvəsi kimi dəyərləndirmişdi. Sədat bu qüvvələri, tarixi baxımdan, Ərəbi Paşa üsyanında olduğu kimi, silahlı dəyişikliklərin hərəkətverici elementi kimi görürdü. Yazılarda məlum olmuşdur ki, 1939-cu ildən etibarən aşağı rütbəli zabitlər arasında potensial üsyan ehtimalı ilə bağlı müzakirələr aparılırmışdır. Sədat Misiri "ikinci İraq"a çevirmək arzusunda olduğunu da açıq şəkildə ifadə etmişdi. Bundan əlavə, Sədatın qeyd etdiyinə görə, əl-Məsrinin ilkin məqsədi o dövrdə Vişi rejiminin nəzarətində olan Beyruta getmək olmuşdu, lakin yolda maşını sıradan çıxmış və nəticədə o, onu həmin istiqamətə aparmaq üçün nəzərdə tutulmuş gizli bir alman təyyarəsinə çata bilməmişdi. Daha sonra əl-Məsri Misirə məxsus bir təyyarəni də ələ keçirməyə cəhd etmişdi, lakin bu təyyarə havaya qalxan zaman dirəyə çırpılmış və yerə düşərək məhv olmuşdu.

Abdin Sarayı hadisəsi zamanı Britaniya ordusu kral I Faruqa Müttəfiq dövlətlərinə sadiq bir baş nazir təyin etməsi barədə göstəriş vermişdi. Bu hadisədən sonra Ənvər Sədat hökumət çevrilişi planlarını daha da irəlilətmişdi. O, bu məqsədlə "Müsəlman Qardaşları" təşkilatının islamçı lideri Həsən əl-Bənna ilə görüş keçirmişdi, lakin əl-Bənnanın bu planı açıq şəkildə dəstəkləmədiyini öyrənən zaman Sədat ciddi şəkildə məyus olmuşdu. O, daha sonra Qahirədə iki alman agenti ilə görüşərək planları barədə onlarla müzakirələr aparmışdı, lakin bu əlaqələr Britaniya kəşfiyyatı tərəfindən aşkar olunmuş və nəticədə Sədat həbs edilmişdi. O, məhkəmə qərarı ilə iki il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdi.

Müharibə dövründə Misir rəsmiləri Ox dövlətləri ilə əlaqələr qurmuşdular.
1941-ci ildə İsveçrədəki Misir səfiri Macarıstan səfirinə bildirmişdi ki, ölkədəki bütün milliyyətçi qüvvələr Ox dövlətlərinin qələbəsini ürəkdən arzulayır. Eyni zamanda qeyd olunmuşdu ki, britaniyalılar məğlub olacağı təqdirdə Misirin tam müstəqilliyinə ümid bəslənir. Macarıstan tərəfi Misirin müstəqil olacağına dair təminat vermişdi, lakin ertəsi gün İtaliyada dərc olunan "*Relazioni Internazionali*" qəzetində Misir "qalası"nın İtaliya və Almaniyanın nəzarətinə keçəcəyini, ölkənin gələcək taleyinin Romada və Berlində müəyyən ediləcəyini elan edən məqalə səfirdə narahatlıq hissi yaratmışdı. Həmin il İranda fəaliyyət göstərən Misir səfiri Yusif Zülfüqar Paşa kral Faruqun adından həm İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi, həm də İrandakı Almaniya səfirinə mesaj göndərmişdi. Mesajda Britaniyanın İran neft yataqlarını işğal etmək niyyətində olduğu barədə xəbərdarlıq yer almışdı. Bundan əlavə, kral Faruqun Almaniya ilə açıq və sadiq münasibətlər qurmaq arzusunda olduğu da ifadə olunmuşdu. Britaniya hakimiyyəti kralın Ox dövlətlərinə keçəcəyi ehtimalını ciddi təhlükə kimi qiymətləndirirdi. Odur ki, kral Faruq təyyarə ilə İsgəndəriyyə şəhərinə səfər edən zaman onun təyyarəsinə Britaniya qırıcıları tərəfindən müşayiət edilmişdi. Pilotlara göstəriş verilmişdi ki, kralın təyyarəsinin qərb istiqamətinə dönəcəyi halda onu enişə məcbur etsinlər.

### İraqda

#### Britaniya ilə münaqişə

1930–1940-cı illərdə Almaniya İraqda nasizmi yaymaq istiqamətində məqsədyönlü fəaliyyət göstərmişdi. Almaniyanın Bağdad şəhərində yerləşən səfiri Frits Qrobbanın təşəbbüsü ilə yerli nasist təşkilatlar yaradılmış, Almaniya ilə ticarət əlaqələri gücləndirilmiş və təhsil vasitəsilə təsir artırılmışdı. 1935–1938-ci illər arasında Almaniya ilə İraq arasındakı ticarət iki dəfə artmışdı. Bağdadda bir uşaq bağçası açılmış, alman dilində bilən iraqlı tələbələr Almaniyada pulsuz təhsil almaq hüququ qazanmışdılar. 1938-ci ildə İraqın Təhsil Baş Direktoru, sonradan Xarici İşlər naziri və Baş nazir olmuş Məhəmməd Fazil əl-Cəmali Nürnberq qurultaylarına nümayəndə heyəti göndərmiş və nümayəndə heyətinin rəhbəri şəxsən Hitler ilə tanış olmuşdu. 1937-ci ildə İraqdan olan yəhudi tələbələr Təhsil Nazirliyinə sinifdə alman təbliğatı yayan müəllimlərdən şikayət etmişdilər. Milliyyətçi "Əl-Müsənna" klubunun lideri, həkim Səib Şövkət 1937-ci ildə nasist Almaniyasına səfər etmişdi.

Tarixçi Edqar Flaker "*Əl-Ələm Əl-Ərəbi*" qəzetinin Bağdadda Almaniya nümayəndəliyi tərəfindən maliyyələşdirildiyini iddia etmişdir, lakin tarixçi Piter Vienə görə, qəzetin avtoritarizm tərəfdarı münasibət göstərən məzmun dərc etməsinin səbəbi xarici maliyyələşdirmədən yox, bu ideyalara səmimi inam olmuşdur. 1934-cü ildə qəzetdə Birinci Dünya müharibəsindən bəri ölkələrin siyasi inkişafları təhlil edilmiş, Yaponiyanın təqlid edilmə üçün ən yaxşı ölkə olduğu fikri müdafiə edilirdi. 1936-cı ildə general Bəkir Sidqi İraq hökumətinə qarşı ölkənin müasir tarixində ilk dövlət çevrilişinə rəhbərlik etmişdir. Həmin ilin aprelində "*Əl-Ələm Əl-Ərəbi*" qəzetində dərc olunan məqalədə diktaturanın İraq üçün zəruri olduğu, "sözlər" əvəzinə "güc" və "ərdəm" ilə idarə olunan bir millətin lazım olduğu fikri müdafiə edilirdi. Məqalədə Türkiyədə Atatürk, Almaniyada Hitler və İtaliyada Mussolini "özünü düşünməyən" və "ərdəm" əsasında güclü qərarlar qəbul edən liderlər kimi nümunə göstərilirdi. 1935-ci ildə "*Əl-Ələm Əl-Ərəbi*" qəzetində nasist irqi qanunlarını müdafiə edən məktub dərc olunmuşdur. Vien şübhə edir ki, bu məqalə İraqda yaşayan bir alman tərəfindən yazılmışdır.

1 aprel 1941-ci ildə, general Ervin Rommelin Tunisə hücumuna başladığı günün ertəsi, milliyyətçi siyasətçilərdən ibarət gizli ittifaq tərəfindən idarə olunan "Qızıl meydan" təşkilatı Britaniya imperiyası tərəfdarı İraq krallığını devirərək dövlət çevrilişi həyata keçirmişdir. Nasist Almaniyası Britaniya–İraq müharibəsində Faşist İtaliyazı kimi İraq hökuməti ilə açıq şəkildə ittifaqda olmamışdır, lakin hava dəstəyi təmin etmişdir. 30 mayda "Əl-Müsənna" klubunun lideri və əvvəllər "*[[Mənim mübarizəm]]*"i ərəbcə dilinə tərcümə etmiş Yunis əs-Səbavi Bağdadın Baş ravvini Sasun Qədirini öz yanına çağırmışdır. Əs-Səbavi Qədiriyə yəhudi icmasına bir neçə gün evlərində qalmasını, telefonlardan istifadə etməməsini, üç günlük səyahət üçün yemək hazırlamasını, bir çamadan yığmasını və saxlama mərkəzlərinə nəqlə hazırlaşmasını tapşırmışdır. Qədiri və yəhudi icmasının bir neçə aparıcı üzvü Bağdadın meri Ərşəd əl-Öməri ilə gizli görüşdü. Əl-Öməri sonradan əs-Səbaviyə təxminən 16,000 dinar ödəyərək onun şəhəri tərk etməsini təmin etmiş və onun planlaşdırdığı antisemit çıxışının radioda yayımlanmasının qarşısını almışdır.

1 iyun 1941-ci ildə İraqdakı dövlət çevrilişinin liderləri Bağdadı tərk etmişdi. Bu tarix yəhudi icmasının qeyd etdiyi Şavuot bayramı ilə üst-üstə düşmüşdü. Ertəsi gün, 1–2 iyun tarixlərində, Rəşid Əli əl-Geylani hökumətinin süqutundan dərhal sonra Bağdadda yaşayan yəhudilərə qarşı "Fərhud" adlı kütləvi zorakılıq hadisəsi baş vermişdi. Hadisənin təhrikçiləri sırasında Böyük Müfti Əmin əl-Hüseyni və digər anti-semitist şəxslər yer almışdı. Poqrom zamanı yəhudi sakinlər küçələrdə və evlərində öldürülmüş, çox sayda insan yaralanmışdı. Britaniya hərbi qüvvələri yalnız 2 iyun tarixində şəhərə daxil olmuşdu. Hadisənin miqyası ilə bağlı mənbələr arasında fərqlər mövcuddur. Ölüm hallarının sayı 110 ilə 600 arasında, yaralıların sayı isə 240-dan 2000-ə qədər göstərilir. Tarixçi Edvin Blek qeyd etmişdir ki, dəqiq rəqəmlər müəyyən edilə bilməz. Rəsmi sənədlərdə 110 nəfərin öldüyü ehtimal edilir (bu rəqəmə yəhudilər və ərəblər, o cümlədən 28 qadın daxildir), yəhudi mənbələri ölənlərin sayını 600 nəfərə qədər göstərir. Eyni şəkildə, yəhudilərə məxsus evlərin dağıdılması ilə bağlı təxminlər 99 ilə 900 arasında dəyişir. Bu statistika ikinci dərəcəli ədəbiyyatda mübahisəli sayılır lakin ümumilikdə 580-dən çox yəhudi biznesinin talan edildiyi qəbul edilir. "Hitler Gəncliyi"nə bənzər İraq ərəblərinin "Fütüvvə" gənclər təşkilatı bu zorakılıqlarda əsas məsul qruplardan biri kimi göstərilmişdir. Hadisələr zamanı Bağdad Tibb Kollecinin cərrahiyyə şöbəsinin rəhbəri və "Əl-Müsənna" klubunun lideri Səib Şövkət yəhudi yaralılara tibbi yardım göstərmişdi. Bəzi yəhudi tibb bacıları İraq zabitləri tərəfindən təcavüzlə hədələndiklərini bildirmiş, Səib Şövkət isə buna reaksiya olaraq həmin zabitləri onları güllələməklə hədələmişdi.

1941-ci ildə Rəşid Əlinin dövlət çevrilişinə cavab olaraq Adolf Hitler İraqdakı Britaniya əleyhdarı qüvvələri dəstəkləmək məqsədilə 30 nömrəli Fürer Direktivini imzalamışdı. Direktivdə Yaxın Şərqdə baş tutan ərəb azadlıq hərəkatının Almaniya üçün təbii müttəfiq olduğu vurğulanırdı. 11 iyun 1941-ci ildə imzalanmış 32 nömrəli Direktivdə Almaniyanın hərbi əməliyyatları zamanı ərəb üsyanlarının Britaniya qüvvələrini zəiflədə biləcəyi qeyd olunurdu. Bu məqsədlə Xüsusi Ştab F adlı struktur təsis edilmişdir. Ərəb coğrafiyasında hərbi, siyasi və təbliğat tədbirlərinin koordinasiyası bu quruma həvalə edilmişdi. Ştabın fəaliyyət istiqamətləri Ali Komandanlıq və Xarici İşlər Nazirliyi arasında razılaşdırılmalı idi.

Nəticə etibarilə, Rəşid Əli hökumətinin süqutundan sonra təşkilatlanmış olan "Qızıl meydan" qrupunun üzvləri ardıcıl şəkildə cəzalandırılmışdılar. 4 may 1942-ci ildə Fəhmi Səid, Mahmud Salman və Yunis əs-Səbavi edam olunmuş, Kamil Şəbib isə iki il sonra eyni aqibəti yaşamışdı. Səlahəddin əs-Səbbah əvvəlcə İrana, sonra Türkiyəyə qaçmış, lakin 1945-ci ildə tutularaq edam edilmişdi. Təşkilatın lideri Rəşid Əli əl-Geylani İrana və oradan İtaliyaya keçmiş, nasist tərəfdarı sürgün hökuməti qurmağa cəhd etmişdi. O, sonradan Səudiyyə Ərəbistanına sığınaraq ələ keçirilməkdən yayınmışdı.

#### Əleyhdarlıq
1940-cı illərdə İraqda fəaliyyət göstərən bəzi qəzetlər nasizm və faşizmə qarşı açıq və ardıcıl mövqe sərgiləmişlər. "*Səud əl-Şəb*" qəzeti qəti şəkildə antialman mövqeyi tutmuş, Nasist Almaniyasını Avropanın kiçik dövlətləri üçün təhlükə kimi təqdim etmişdir. Qəzet demokratiyanı sünnə kimi dəyərləndirmiş, bir xalqın digərinə hökmranlığını isə həm əxlaqa, həm də islama zidd hesab etmişdir. "Səvanih" () başlıqlı şərhlərdə Almaniya və İtaliya "quzuları ovlayan qurdlar"a bənzədilmiş, Britaniya ilə Almaniya arasındakı fərqlər satirik şəkildə təqdim olunmuşdur. Hekayədə bir alman və bir ingilis təkzolaqlı körpünün ortasında öz avtomobillərini saxlayır. Alman ingilisə niyə geri çəkilməli olduğunu izah edən üç yüz səhifəlik bəyannamə təqdim edir, ingilis isə cavab verir: "Sən bunu oxuyub bitirən zaman mənə xəbər ver ki, mən də oxuya bilim". Alman bu cavaba hirslənir və oradan uzaqlaşır.

"*Habazbuz*" adlı satirik qəzetin redaktoru Nuri Sabit faşizmi tənqid etmiş, Mussolininin "islamın qoruyucusu" iddiasını ifşa etmiş və Efiopiyanın işğalına qarşı çıxaraq efiopiyalılar ilə həmrəylik göstərmişdir. Sabit eyni zamanda milliyyətçi gənclər arasında tarix barədə savadsızlığı tənqid etmiş, onların tarixi şəxsiyyətləri yanlış tanıdığını satirik nümunələrlə ifşa etmişdir. Bir tələbə Misirin Adəm tərəfindən qurulduğunu və İbrahimin min il padşahlıq etdiyini, sonra Xediv İsmayılın onun yerinə keçdiyini söyləmişdir. Digər bir tələbə Harun ər-Rəşidin dörd haqq xəlifədən biri olduğunu iddia etmişdir. Sabit şikayətlənirdi ki, "Xalid ibn Vəlid haqqında soruşan zaman tələbə sənə onun Napoleonun əmisioğlu olduğunu deyir!"

İspaniyada vətəndaş müharibəsi zamanı ərəb dünyasından təxminən 700 könüllü faşizmə qarşı vuruşmaq üçün Respublikaçıların tərəfinə keçmişdir. Bu könüllülər arasında iraqlı Nuri Rufeyl Kotani və Setti Abraham Horreş Suriyadan Livana, oradan Fransaya və nəhayət, Piriney dağlarını keçərək döyüşlərdə yer almış, Kotani döyüşlərdə göstərdiyi xidmətə görə kapral və daha sonra serjant rütbəsi almışdır.

Şiə alimi və antikolonialist ictimai fəal Hibatuddin Şəhristani nasizmin islam prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bəyan etmişdir. O, 1937-ci ildə islamı universal qardaşlıq və fərdi ləyaqət üzərində qurulan bir din kimi təsvir etmiş, etnik və irqi əsaslı ideologiyalara qarşı çıxmışdır. Digər dini liderlər də bu mövqeyi paylaşmışdır. Məsələn, Rauf əl-Müfti Hacı Əmin əl-Hüseyniyə Mosulda yəhudilərə qarşı zorakılığın planlaşdırılmadığını bildirmiş, islamda fərdin öz qonşusunu müdafiə etməyi əmr edildiyini vurğulamışdır.

İraq Kommunist Partiyası (İKP) 1941-ci ildə İraq çevrilişini əvvəlcə ölkədə Britaniya əleyhdarı kütlələr arasında həqiqi populyarlığına görə dəstəkləmişdi. Kommunist lider Yusif Salman Yusif çevriliş lideri Rəşid əl-Geylaniyə məktub göndərmiş, imperialist və antisemit hesab etdikləri Ox güclərindən uzaq durmağa, bunun əvəzinə Sovet İttifaqı ilə ittifaqa çağırmışdır. Onlar sonradan əl-Geylanini faşist və cinayətkar kimi pisləmiş, əvvəlki dəstəyindən peşman olduğunu açıqlamışdır. İKP daha sonra nasizmə qarşı müharibədə Britaniya və Nuri əs-Səid hökumətini dəstəklədiyini bildirmişdir.

Bağdadda İraq yəhudilərinə qarşı kütləvi qətliam olan Fərhud zamanı Mosul müftisi Şeyx İbrahim ər-Rumi ravvin Yaakov Mutsafiyə polis komandirinin onların təhlükəsizliyinə zəmanət verdiyini vəd etmişdir. İyun ayının 1-də şəhər küçələrində zabitlər növbə çəkirdi. Onlar növbəti gün boyunca bu postlarda qalmışdılar. Süleymaniyyədə şəhərin imamı gənclərin yəhudi əhalisinə hücum planlaşdırdığını eşidən zaman onları islamı rədd edən cinayətkarlar kimi pisləmiş və yəhudilərin onların himayəsində olduğunu vurğulamışdır. Hillədə Əl-Həşimiyyə valisi "Fütüvvə" gənclər hərəkatına silah paylamış və yerli yəhudilərə hücum etməyi tapşırmışdır. Cavab olaraq, yerli müctəhid Mirzə əl-Qəzvini Həşimiyyəni öz qəbiləsi ilə hücum etməklə hədələmişdir. İrimiqyaslı zorakılıq qarşısı alınmışdı, lakin qatara minən zaman üç yəhudi hücuma məruz qalmış və biri sonradan xəstəxanada həlak olmuşdur. Bu hadisədən sonra əl-Qəzvini vali ilə üz-üzə gəlmiş, ona qətlin müqəddəsliyə təhqir olduğunu bildirmişdir.

Zorakılıq əsasən Bağdadda baş vermişdir, lakin Bəsrə şəhərində də yəhudi evləri talan edilmişdir. Tarixçi Orit Başkin Bəsrədə Bağdad miqyasında bir hadisənin yaşanmadığını, çünki milliyyətçi qüvvələrin yerli islam ənənələri qədər güclü olmadığını qeyd etmişdir. Bəsrənin meri Şeyx Əhməd Başəyan şəhərdə nizamı bərpa etmək üçün yerli milis qurmuşdur. Sonradan, səhhəti ilə bağlı Fələstində olan zaman Bəsrə yəhudi icmasının prezidenti Yəhudi Agentliyinə məktub göndərmiş, şeyxin İraq yəhudilərini xilas etmək səylərinin tanınmasını xahiş etmişdir. Digər Bəsrə sakinləri də müdafiədə iştirak etmişdir. Səyyid Məhəmməd Saleh ər-Radini silahlı bir qrup adamla birlikdə yəhudi Sofer ailəsinin evinə soxulmağa cəhd edən iki şəxsi hədələmişdi. Bu iki şəxs sonradan "ehtiyat tədbiri" olaraq döyülmüşdür.

### İraq kürdləri
Kürdlər arasında nasist Almaniyasına baxışlar fərqli idi. Bəziləri nasist Almaniyasını Yaxın Şərqdə Britaniya və Fransa qüvvələrinə qarşı Nasist Almaniyasının hərbi əməliyyatları səbəbindən müstəqil mmKürdüstanççın qurulmasına kömək edə biləcək bir müttəfiq kimi görürdü, digərləri isə həm İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yaxın Şərq cəbhəsində, həm də Avropada, xüsusən də Britaniya və SSRİ qüvvələri ilə müxtəlif hərbi rollarda Müttəfiq qüvvələrinin tərəfində vuruşmuşdur.

### Livanda

#### Antifaşist ədəbiyyat
Livanda nasizm və faşizmə qarşı siyasi və intellektual müqavimət mövcud olmuşdur. Bu mübarizənin önəmli simalarından biri olan Raif Xuri Nasizm və Faşizmə Qarşı Liqanın platformasında fəaliyyət göstərmiş və Livanda çap olunan "*Əl-Tarıq*" jurnalında müntəzəm olaraq antifaşist mövzulu yazılar dərc etdirmişdir. Xuri ictimaiyyətə ünvanlanan məqalələrində insan hüquqlarını həm burjua-demokratik, həm də sosialist kontekstlərdə qorumağın zəruriliyini vurğulamış, faşizmin bu dəyərlərə təhdidini əsaslandırmışdır. O, Livan cəmiyyətini "ikiqat cihada" — hüquqların qorunması və genişləndirilməsi üçün mübarizəyə çağırmışdır. O, yazılarında islamdan və sosialist ideologiyadan, eləcə də Fransa inqilabı və müasir siyasi hərəkatlardan nümunələr gətirmişdir.

Digər qəzetlər — "*[[Əl-Hədis]]*", "*Əl-Dəbbur*", "*Lisan əl-Hal*" və "*[[Əl-İrfan (jurnal)|Əl-İrfan]]*" da Müttəfiq dövlətlərinə açıq dəstək göstərmiş, antifaşist mövqelər sərgiləmişdir. Bundan əlavə, Suriya–Livan Kommunist Partiyasının üzvü Səlim Xəyyata Avropada faşizmin yüksəlişi və İtaliyanın Efiopiyanı işğalı mövzusunda kəskin tənqidi məqalələr yazmışdır.

#### Şəkib Arslan
Şəkib Arslan ərəbmənşəli livanlı yazıçı, tarixçi və siyasətçi idi. Onun antikolonial və islamçı mövqeyi XX əsrin əvvəllərində onu ərəb dünyasının ən nüfuzlu ziyalılarından birinə çevirmişdi. Arslanın Almaniya ilə əlaqələri nasistlər dövründən əvvəl başlamışdır. O, 1898-ci ildə kayzer II Vilhelmin Dəməşqdə çıxışı zamanı onun yanında dayanmışdı. Arslan Müharibələrarası dövrdə Almaniya–Osmanlı ittifaqını dirçəltməyə çalışmış və bu məqsədlə Maks fon Oppenheym vasitəsilə Berlin hakimiyyətinə təsir etməyə səy göstərmişdi. Arslan Almaniya və ərəb dünyasının ortaq düşmənləri – Britaniya və Fransaya qarşı ittifaq qurmasını müstəqillik üçün əsas yol hesab edirdi.
1934-cü ildə nasist diplomat Kurt Prüfer onun təşəbbüsünü rədd etmişdir, lakin Arslan bu istiqamətdə səylərini davam etdirmiş, hətta 1939-cu ildə, Polşanın işğalından üç həftə sonra Berlində səfərdə olmuşdu. Arslan əl-Hüseyniyə yazmışdır ki, "mən Ox dövlətlərinin ardınca gedirəm və ümid edirəm ki, onların qələbəsi ilə islam əsarətdən azad olacaq". O, Bennito Mussolini ilə də bir neçə dəfə görüşmüş, onun Efiopiyanı işğal etməsini açıq şəkildə müdafiə etmişdi. O, "*Mənim mübarizəm*" əsərinin ərəbcəyə tərcüməsi üçün dəvət almış, ərəb dilində nasist təbliğatı yazıları yazmışdı.

Buna baxmayaraq, o, şəxsi yazışmalarında və gündəliyində onasizmi mənəvi və siyasi baxımdan tənqid edirdi. 1939-cu ildə Məhəmməd Əli ət-Tahirə və Nuri Səidə ünvanladığı məktublarda Almaniya ilə ideoloji ziddiyyətlərini ifadə etmiş, Hitleri nə dəstəklədiyini, nə də onun prinsiplərinə inandığını bildirmişdi.

Arslan 1939-cu ildə öz gündəliyində Sudetenlandın Almaniyanın protektoratına çevrilməsini "məzlumun zalıma çevrilməsi" kimi dəyərləndirmiş və Çexoslovakiyanın faktiki olaraq adi bir alman bölgəsinə çevrildiyini qeyd etmişdir. Arslan Slovakiyanın da oxşar şəkildə Almaniyanın himayəsində "müstəqil" elan edilməsinə və Macarıstanın Ruteniya vilayətini ələ keçirməsinə diqqət çəkmişdir. O, əvvəllər Almaniyaya rəğbət bəslədiyini, bu xalqı seçkin və güclü saydığını, Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın alçaldılmasını ədalətsizlik hesab etdiyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq, Arslan Hitlerin bu davranışlarının Almaniyaya əks-təsir göstərəcəyini, Avropada gərginliyi artıracağını və nəticədə alman xalqına qarşı yeni bir ittifaqın formalaşacağını düşünürdü.

Arslan eyni zamanda İtaliyanın Fələstini ələ keçirdiyi təqdirdə onu azad etməyəcəyini, əksinə müstəmləkəyə çevirəcəyini düşünürdü. O həmçinin, bu inkişafların şərqdəki demokratik hökumətləri sərt tədbirlər görməyə məcbur edəcəyindən və bu təsirin ərəb dünyasında, xüsusən də Suriyada hiss olunacağından ehtiyat edirdi. Bununla belə, bu tənqidlər yalnız şəxsi məkanla məhdudlaşırdı. Arslan ictimai arenada nasist və faşist rejimlərini ərəb siyasi maraqları naminə açıq şəkildə dəstəkləyirdi. Onun mövqeyi "*[[La Nation Arabe]]*" qəzetində çıxmış yazısında "Düşmənimin düşməni mənim dostumdur – bu sərt həqiqətdir" ifadəsində ən dolğun şəkildə əks olunurdu.

### Mərakeşdə

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Mərakeş sultanı V Məhəmməd Vişi rejiminin yəhudilərə qarşı tədbirlərinə qarşı çıxmış və antisemit siyasətə etiraz etmişdir. O, Mərakeşdə yaşayan yəhudilərin gettolara köçürülməsi və Avropaya deportasiyası planlarını imzalamaqdan imtina etmiş, 1941-ci ildə bütün ravvinləri saray mərasiminə dəvət edərək yəhudilərə dəstəyini nümayiş etdirmişdir. Sultan fransız nümayəndələrin iştirak etdiyi mərasimdə açıq şəkildə bəyan etmişdir ki, yəhudilər onun təbəəsidir və onlara qarşı ayrı-seçkilik edilməsinə icazə verməyəcək. Mərakeşdə yaşayan 200 min yəhudinin sarı ulduz taxması tələbi də sultan tərəfindən rədd edilmişdir. O, "Mərakeşdə yəhudi yoxdur, yalnız təbəələr var" ifadəsi ilə bu mövqeyini əsaslandırmışdır. Bununla belə, Vişi rejimi Mərakeşdə sultanın iradəsinə zidd olaraq bəzi antisemit qanunları tətbiq etmişdir.

Eyni dövrdə Mərakeş ordusunun minlərlə əsgəri Fransa kampaniyasında iştirak etmiş, onlardan 2,100-dən çoxu həlak olmuş və minlərlə nəfər əsir düşmüşdür. "Afrika Ordusu" daha sonra 1943-cü ildə Tunis kampaniyasında döyüşmüşdür.

1933-cü ildə mərakeşli milliyyətçi Məhəmməd əl-Xülti "*[[L'Action du Peuple]]*" jurnalında dərc olunan yazısında yəhudi və müsəlmanlar arasında əməkdaşlıq çağırışı ilə çıxış etmiş, Mərakeşin həm müsəlmanlar, həm də yəhudilər üçün vətən olduğunu vurğulamışdır. "*[[L'Avenir Illustré]]*" jurnalında dərc edilən bir məqalədə Mərakeş yəhudilərinə ünvanlanaraq bildirilmişdir ki, "Vətəninizi burada axtarın, başqa yerdə yox".

### Tunisdə
Mərakeş kimi Tunis də de-fakto Fransa müstəmləkəsi hesab olunurdu. Bu dövrdə ölkə Əhməd Paşa Bəy və Münsif Bəytərəfindən idarə edilirdi. Nasist Almaniyası işğal dövründə Tunisdə bir neçə əmək düşərgəsi yaratmışdır. Bu düşərgələrdə yəhudi boksçu Viktor Yanq Peres də daxil olmaqla 2,500-dən çox tunisli yəhudi həlak olmuşdur. Peres Auşvits həbs düşərgəsinə deportasiya olunmuş və ölüm yürüşü zamanı alman zabiti tərəfindən güllələnmişdir. Fransa tərəfindən təyin olunmuş Tunis Rezident-Generalı Jan-Pyer Estevanın təzyiqi ilə Əhməd Paşa antisemit qanunvericilik aktlarını imzalamağa məcbur qalmış, lakin onların icrasını bilərəkdən gecikdirmişdir. Onun varisi Münsif Bəy yəhudi icmasına açıq dəstək göstərmiş, taxta çıxdıqdan cəmi səkkiz gün sonra iyirmiyə yaxın tunisli yəhudini ən yüksək kral ordeni ilə təltif etmişdir. O, yəhudilərin müsəlmanlarla bərabər şəkildə "onun övladları" olduqlarını bəyan etmişdir.

Tunis Baş naziri Məhəmməd Şənik antisemit tədbirlərə qarşı mütəmadi şəkildə çıxış etmiş, yəhudi icma liderlərini nasist planları barədə əvvəlcədən xəbərdar etmiş, həbslərin və deportasiyaların qarşısını almağa çalışmış, bəzi hallarda fərdi şəxsləri gizlətmişdir. Eyni dövrdə, Xalid Əbdülvəhhab Holokost zamanı bir neçə tunisli yəhudinin həyatını xilas etmiş və bu fəaliyyətinə görə "Dünya xalqları ədalətliləri" adına namizəd göstərilən ilk ərəb olmuşdur. Yerli torpaq sahibi Si Əli Səkkat yaxınlıqdakı əmək düşərgəsindən qaçan altmış yəhudiyə sığınacaq verərək onların təhlükəsizliyini təmin etmişdir. Tunisli yəhudi və sonralar İsrail siyasətçisi olmuş Matilda Qezin yazdığına görə, Münsif Bəy nasistlərin Tunis üzərində təsirinin artdığı dövrdə sarayda yüksəkvəzifəli məmurları toplayaraq onlara aşağıdakı xəbərdarlığı vermişdir:

Buna baxmayaraq, Münsif Bəy daha sonra vəzifəsindən kənarlaşdırılmışdır. Fransız səlahiyyətlilər onun guya nasistlərlə əməkdaşlıq etdiyini iddia etmişdilər, lakin bu ittiham general Alfons Jüen tərəfindən şübhə ilə qarşılanmış və o, Münsif Bəyin vəzifədən uzaqlaşdırılmasının qarşısını almağa çalışmışdır. Münsif Bəyin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasının əsl səbəbi onun ilk tamamilə tunislilərdən ibarət hökumət formalaşdırması olmuşdur. Bu, ölkədəki fransız köçkünlər arasında ciddi narazılığa səbəb olmuşdu. The real reason he was removed was because he formed the first solely Tunisian government, causing an outcry by French settlers.

Həbib Burqiba Tunis milliyyətçi hərəkatının lideri və 1957–1987-ci illərdə ölkənin prezidenti olmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi başladığı zaman Burqiba Marsel şəhərində həbsdə idi və burada Monji Slim kimi digər tunisli milliyyətçilərlə birlikdə saxlanılırdı. 26 noyabr 1942-ci ildə İtaliya hökuməti Almaniyadan bu liderlərin azad olunmasını tələb etmişdir. Həbsdən azad edildikdən sonra Burqiba və silahdaşları İtaliyanın Tunis üzərində nüfuzunu artırmaq məqsədilə əlaqə saxladığı rəsmi nümayəndələrlə görüşmüşdülər. Onlar lüks iqamətgahlara yerləşdirilmişdi, lakin Burqiba Münsif Bəyin rəhbərlik etdiyi hökumətə dəstək verməkdən və siyasi güzəştlərə razılıq verməkdən imtina etmiş, siyasi şərtlər təmin olunmadığı təqdirdə Ox dövlətləri ilə əməkdaşlıq etməyəcəyini bildirmiş və Tunisə qayıtmağı tələb etmişdir. Bu dövrdə Burqiba gizli şəkildə göndərdiyi məktubda açıq şəkildə bəyan etmişdi:

Müharibədən sonra verilən bir müsahibədə onun həbs yoldaşı Süleyman ibn Süleyman xatırlayırdı:

26 fevral 1943-cü ildə İtaliyaya məxsus təyyarə yerli əhalinin narazılığını azaltmaq məqsədilə ağır əmək şəraitinə məruz qalmış ərəb işçilərinin bir hissəsini Tunisə qaytarmışdı. Almaniya hökuməti bu müddətdə ölkədə antisemit əhval-ruhiyyəni təhrik etməyə cəhd göstərmişdi. Burqiba 1942-ci ilin oktyabrında həyat yoldaşı və oğlunu Tunisə qaytardıqdan sonra ABŞ konsulluğuna şəxsi mesaj göndərərək bildirmişdi ki, tunislilər almanlardan heç nə gözləyə bilməzlər və o, tərəfdarlarına Millətlər Liqasını dəstəkləməyi tapşırmışdır.

Tunisə qayıtdıqdan sonra Burqiba milliyyətçilər arasında Ox dövlətlərinə rəğbətin yayılmasının qarşısını almağa çalışmışdır, çünki bu mövqe müharibədən sonrakı dövrdə onların siyasi legitimliyini zəiflədə bilərdi, lakin onun həbsdə olduğu dövrdə tutduğu mövqe qeyri-müəyyən xarakter daşıyırdı. O, şəxsi şəkildə Ox dövlətlərinin ideologiyasını qəbul etmədiyi halda regionda nasist maraqları üçün faydalı siyasi fiqur kimi təqdim olunmuş və Əmin əl-Hüseyni ilə təmasda olmuşdur. Daha sonra Fransa hökumətinin onu nasistlərlə əməkdaşlıq ittihamı ilə həbs etməyi planlaşdırdığını öyrəndikdən sonra Tunisdən qaçmağa məcbur olmuşdur.

### Fələstində

#### Nasizmin tənqidi

1930-cu illərdə bir çox fələstinli jurnalist və ictimai şərhçi nasist ideologiyasını və Adolf Hitlerin siyasətini açıq şəkildə tənqid etmişdir. 1936-cı ildə "*al-Difə*" qəzeti Avropada sülhün yalnız nasist Almaniyasının təmsil etdiyi svastika ideologiyasının məğlubiyyəti ilə mümkün ola biləcəyini yazaraq nasizmin regional və qlobal sabitlik üçün ciddi təhlükə yaratdığını vurğulamışdır. "*[[Fələstin (qəzet)|Fələstin]]*" qəzeti Almaniyanın hərbiləşmə siyasətini geniş şəkildə işıqlandırmış və 1934-cü ildə dərc etdiyi bir yazıda nasist ideologiyasının yalnız alman xalqını üstün irq kimi tərənnüm etdiyini, digər xalqlara isə hörmətsizlik və yuxarıdan aşağı baxışla yanaşdığını bildirmişdir. Qəzetin fikrinə görə, bu cür irqçi baxışlar Avropanın gələcəyi üçün təhdid təşkil edirdi və əgər digər Avropa dövlətləri bu ideoloji kursdan uzaq durmasalar, qitədə davamlı sülh mümkün olmayacaqdı.

Nasistlərin yəhudilərə qarşı tətbiq etdiyi ayrı-seçkilik siyasəti də fələstinli mətbuat orqanlarının diqqət mərkəzində olmuşdur. 1933-cü ildə "*Fələstin*" qəzeti yəhudilərin sırf etnik kimliklərinə görə sistematik şəkildə zülmə məruz qaldıqlarını və bu hərəkətlərin heç bir halda haqq qazandırıla bilməyəcəyini qeyd etmişdir. Həmin dövrdə dərc olunan "*Hitler hərəkatı haqqında həqiqət: Yəhudilərin təqibinin səbəbləri*" adlı məqalədə nasist ideologiyasının mahiyyəti daha dərindən təhlil olunmuşdur. Məqalə müəllifləri bildirilmişdir ki, nasizm tərəfdarları alman irqini bütün digər irqlərdən üstün hesab edir, onu dünyanın hakimi etmək niyyətindədirlər. Bu iddiaların dini-fəlsəfi baxımdan da ziddiyyətli olduğu qeyd edilirdi. Belə ki, xristianlığın özünün ari yox, samimənşəli bir inanc sistemi olduğu vurğulanmış, nasistlərin özlərini həm də xristian kimi təqdim etmələrinin ikrah doğurduğu bildirilmişdir.

Redaktor Yusif Hənna nasist Almaniyasının Sovet İttifaqına qarşı müharibəsini "profilaktik müharibə" adlandıran arqumentləri rədd etmiş, bu ideyanı saxta və zərərli hesab etmişdir. Onun fikrinə görə, nasizmin hədəfi təkcə kommunizm deyil, ümumilikdə bütün xalqları kölə halına çevirmək idi. 1941-ci ilin yayında "*Fələstin*" qəzeti Almaniyanın eyni anda bir neçə cəbhədə müharibə aparmasının strateji cəhətdən davamlı olmayacağını vurğulamış, nasist Almaniyasının törətdiyi zorakılıqlara görə tezliklə cəzalandırılacağını proqnozlaşdırmışdır.

Solçu "*Əl-Qəd*" qəzeti də nasistlərin potensial qələbəsinin Fələstin və ümumilikdə ərəb coğrafiyası üçün fəlakətli nəticələr doğuracağını qeyd etmişdi. Qəzetin fikrinə görə, əgər faşizm regionda hökmranlıq edərsə, ərəb xalqlarının müstəqillik uğrunda apardığı mübarizə onilliklər geri atılacaq, region "dəmir intizam" və zorakı üsullarla idarə olunacaq. Müharibənin əvvəlində bu qəzet Britaniyanın Fələstində apardığı siyasətinə dair narazılıqlar bildirməsinə baxmayaraq, ərəb ictimaiyyətinin nasist Almaniyasına qarşı çıxan qüvvələrlə, yəni Britaniya və onun müttəfiqləri ilə eyni tərəfdə yer almalı olduğunu qeyd etmişdir. "*Əl-Qəd*" həmin dövrdəki populist fikirləri rədd etmiş, ərəb cəmiyyətinin geosiyasi reallıqları düzgün qiymətləndirməsinin vacibliyini vurğulamışdı.

Fələstinli ziyalı və solçu fəal Məhəmməd Nəcati Sidqi də bu ideoloji mübarizədə önəmli rol oynamışdı. O, 1940-cı ildə yazdığı "*İslam ənənələri və nasist prinsipləri: Onlar razılaşa bilərlərmi?*" əsərində nasist ideologiyasının islamın əsas prinsipləri ilə tamamilə ziddiyyət təşkil etdiyini əsaslandırmışdı. Sidqi əvvəllər İspaniyada vətəndaş müharibəsi zamanı Respublikaçılar tərəfdə döyüşlərdə iştirak etmiş, sonradan nasizmə qarşı silahlı və intellektual mübarizəni davam etdirmişdi. Onun fikrinə görə, alman irqçiliyi və islam arasında barışmaz ziddiyyət mövcud idi. Sidqi vurğulayırdı ki, islam bütün insanlara bərabər yanaşır və möminləri qardaş kimi qəbul edirdi. Sidqi nasist ideologiyasını yalnız irqçi yox, həm də dini və əxlaqi baxımdan qüsurlu hesab edərək onu "xəsisliyin ən aşağı səviyyəsi" və "xaotik bütpərəstlik" kimi dəyərləndirmişdi. O, əsərində ərəblərin Müttəfiq dövlətlərin tərəfində mübarizəyə səfərbər olunmasının zəruriliyini önə çəkmişdi.

Sidqi kimi digər fələstinli ziyalılar da Avropada faşizmə qarşı cəbhənin bir parçası olmuşdular. Məsələn, Nəcib Yusif Faşizm və Antisemitizmin Qurbanlarına Yardım Assosiasiyasının üzvü idi. O, İspaniya diktatoru Frankonu ərəb xalqlarının düşməni adlandırmışdı. O, Fransisko Frankonun ordusunda döyüşən mərakeşli qoşunların fəaliyyətini sərt şəkildə tənqid etmişdi. Fələstin Kommunist Partiyasının üzvü Mustafa Səədi İspaniyaya jurnalist kimi səfər etmiş, digər ərəb kommunisti Əli Əbdül Həlik isə azadlığa çıxdıqdan dərhal sonra bu ölkəyə yollanmış, lakin orada aldığı yaralardan Albasetedə vəfat etmişdi. Ona İspaniyada Fələstindən olan yəhudi könüllü tibb bacısı Hana Sruloviç qulluq etmişdi.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə minlərlə fələstinli Əmin əl-Hüseyninin nasist Almaniyası ilə əməkdaşlığına qarşı çıxmış və bu səbəbdən çox sayda ərəb könüllü olaraq Britaniya ordusuna qoşulmuşdu. Onların ümumi sayı 12,000 nəfərdən çox idi. Bu könüllülərin bir hissəsi həm ərəblərdən, həm də yəhudilərdən ibarət olan Fələstin Alayında xidmət etmiş və nəticədə bu strukturdan İşuv yəhudilərindən ibarət Yəhudi briqadası formalaşdırılmışdı. Məlumata görə, alayın 401-ci Plutonu Fransa cəbhəsində Almaniya qüvvələrinə qarşı döyüşmüş və Fransadan təxliyə olunan son Britaniya bölməsi olmuşdur.

Antifaşist təbliğatın təşkili üçün Britaniya tərəfindən idarə olunan "*Şərq əl-Ədna""" adlı radiostansiya da bu mübarizədə mühüm rol oynamışdır. Ərəb bölməsinin rəhbəri Əcəc ən-Nuveyhid stansiyanın redaksiya müstəqilliyini qorumaqda israr etmiş və onun proqramları nasistlərə qarşı tənqidi mövqeləri əks etdirmişdir. Bu yayımlar arasında ərəb ziyalıları [[İbrahim əl-Məzini|İbrahim Əbdülqədir əl-Məzini]] və Əzmi ən-Nəşəşibinin Almaniya və İtaliyanın apardığı siyasətlərə qarşı sərt çıxışları yer almış, eyni zamanda Britaniya ilə əməkdaşlığın zəruriliyi müdafiə olunmuşdu.

Britaniyanın regiondakı nümayəndəsi və səyyah [[Freya Stark]] radiostansiyanın fəaliyyətini dəstəkləmiş və onun nə dərəcədə müstəqil fəaliyyət göstərdiyini vurğulamışdı. Stark qeyd etmişdir ki, [[Ox dövlətləri]]nin ərəb dilində gündəlik 22 yayım həyata keçirdiyi bir şəraitdə bu stansiya müharibə üçün strateji əhəmiyyət kəsb edirdi. Onun müşahidələrinə görə, stansiyanın rəhbərliyi onu sadəcə Britaniya və ya müttəfiqlərin təbliğat vasitəsinə çevirməkdən çəkinmiş və əsas hədəf ərəblər üçün ərəb dilində, yerli maraqlara əsaslanan informasiya yayımı olmuşdu.

Əzmi ən-Nəşəşibi [[İraqda dövlət çevrilişi (1941)|1941-ci ildə İraqda baş vermiş üsyan]]a Almaniyanın dəstək verməsini qiymətləndirən zaman bu yardımın səmimi və prinsipal yix, siyasi məqsədlərlə yönləndirildiyini qeyd etmişdir. Onun fikrinə görə, Almaniya tərəfinin ərəb maraqlarına həqiqi bağlılığı yox idi. Ən-Nəşəşibi ümumilikdə almanların ərəb dünyasına baxışını kəskin tənqid etmiş, onların ərəb xalqlarını [[nasist irqi siyasəti|aşağı irqlər kateqoriyasına daxil etdiyini]] və yaşamaq hüquqlarını məhdudlaşdırmaq istədiklərini qeyd etmişdir. O, ərəb cəmiyyətini seçim qarşısında qoyaraq bildirmişdir ki, xalqlar ya boyun əyən "kölələr", ya da azadlıq uğrunda mübarizə aparan müqavimətçilər ola bilər, ərəblər isə bu iki seçimdən birini seçməlidirlər.

==== Əmin əl-Hüseyni ====
1933–1942-ci illər arasında nasistlərin [[nasist irqi siyasəti|yəhudi əleyhinə siyasəti]]nin ən mühüm praktiki təsiri Almaniya və digər Avropa yəhudilərinin Fələstinə mühacirət nisbətinin kəskin artması və [[Fələstin yəhudiləri]] əhalisinin iki dəfə artması idi. [[Əmin əl-Hüseyni]] 1933-cü ilin martında, Almaniyanın [[Qüds]] şəhərində fəaliyyət göstərən baş konsulu [[Henrix Volf]] vasitəsilə [[Berlin]]də nasist rejiminin hakimiyyətə gəlişini dəstəkləyən mesajlar göndərmiş, nasistlərin yəhudilər əleyhinə siyasətinə, xüsusilə də nasist Almaniyasındakı yəhudilərin [[boykot]] edilməsinə həvəslə dəstək vermişdi. O və digər [[şeyx]]lər sadəcə Almaniya yəhudilərinin Fələstinə göndərilməməsini xahiş etmişdilər.

1937-ci ilin sonuna qədər nasistlərin "[[Yəhudi məsələsi]]"ni həll etmək siyasəti Almaniya yəhudilərini Almaniya ərazisindən mühacirət etməyə təşviq etməyə yönəlmişdi. Bu dövrdə [[Millətlər Liqası]]nın Fələstində yəhudi vətəninin yaradılması üçün verdiyi mandat yəhudilər üçün sığınacaq yeri kimi istifadə edilməli olan və hələ də beynəlxalq səviyyədə tanınan bir sənəd idi. [[Gestapo]] və [[Mühafizə dəstələri|SS]] müxtəlif yəhudi təşkilatları və təşəbbüslərlə qeyri-müəyyən şəkildə əməkdaşlıq etmiş, xüsusilə [[Haavara sazişi]] ilə Fələstinə mühacirəti asanlaşdırmışdır.

[[Nora Levin]] 1968-ci ildə yazmışdır ki, "1938-ci ilin ortalarına qədər Fələstin 1933-cü ildən bəri Almaniyadan mühacirət edən bütün yəhudilərin üçdə birini – 150,000 nəfərdən 50,000-ni qəbul etmişdi". Daha müasir tədqiqatlardan faydalanan [[Edvin Blek]] isə 1933–1936-cı illər arasında 60,000 nəfər Almaniya yəhudisinin Fələstinə mühacirət etdiyini və o dövrdə 100,000,000 [[ABŞ dolları]]nı gətirdiklərini yazmışdır. Fələstinli yəhudilərin əhalisinin bu kəskin artımı fələstinli ərəblərin yəhudi mühacirətinə davamlı siyasi müqavimətini stimullaşdırmışdı. Bu, [[Ərəb üsyanı (1936–1939)|1936–1939-cu illərdə Fələstində ərəb üsyanı]]nın əsas səbəblərindən biri olmuşdur. Bu üsyan Britaniyanın Millətlər Liqasının Fələstində yəhudi milli vətəninin yaradılması mandatından imtina etməsinə səbəb olan [[Ağ kitab (1939)|Ağ kitab]] qərarına gətirib çıxarmışdır. Bu siyasət dəyişikliyi [[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı nasistlərin repressiyalarından qaçan Avropa yəhudilərinin Fələstinə gəlişini faktiki olaraq dayandırmışdı. 1938-ci ildən sonra [[sionizm|sionist]] təşkilatların əksəriyyəti "Ağ kitaba qarşı müharibə yoxmuş kimi mübarizə aparmaq, müharibəyə isə Ağ kitab yoxmuş kimi mübarizə aparmaq" strategiyasına sadiq qalmışdır. Sionistlər mümkün olan hər vəziyyətdə, Britaniya hakimiyyətləri ilə münaqişəyə səbəb olma ehtimalında belə yəhudiləri Fələstinə qaçaqmalçılıqla gətirmişdilər. Eyni zamanda, sionistlər və digər yəhudilər Britaniyanın Almaniyaya və [[Ox dövlətləri]]nə qarşı mübarizəsinə müttəfiq olmuşdular. Buna baxmayaraq, Britaniya hakimiyyəti Avropa yəhudilərinin Fələstinə miqrasiyasına icazə vermirdi.

Əl-Hüseyninin [[Britaniya imperiyası]]nın Fələstində olan mandatına qarşı çıxması və sionistlər ilə [[fələstinlilər|Fələstin ərəbləri]] arasında kompromis tapmaq cəhdlərini rədd etməsi onun Fələstindən sürgün edilməsinə səbəb olmuşdur. Onun ardıcıllarının çoxu, Fələstində yəhudilərə və britaniyalılara qarşı [[partizan müharibəsi|partizan müharibələrində]] iştirak etmişdilər. Bu kateqoriyada ən görkəmli fələstinli qoşunlardan biri 1936–1939-cu illərdə baş tutmuş ərəb üsyanının erkən mərhələlərində iki dəfə yaralanmış Əl-Hüseyninin qohumu və zabiti [[Əbdülqədir əl-Hüseyni]] olmuşdur. Əl-Hüseyni 1938-ci ildə Əbdülüədiri Almaniyaya partlayıcı maddələr üzrə təlim almaq üçün göndərnişdir. O, Əmin əl-Hüseyni ilə birlikdə [[İraqda dövlət çevrilişi (1941)|"Qızıl meydan" rejimi]]ni dəstəkləmək üçün çalışmışdır. O, britaniyalılar [[İraq əməliyyatı|İraqı geri aldıqdan sonra]] saxlanılmış və həbsxanaya göndərilmişdir. O, sonradan 1947–1948-ci illərdə baş tutmuş [[Fələstində vətəndaş müharibəsi (1947–1948)|Ərəb–İsrail müharibəsi]] zamanı [[Müqəddəs Cihad Ordusu]]na qoşulan təxminən 50,000 fələstinli ərəbə komandirlik etmişdir. İraqda təcrübəsi olan və almanlarla əməkdaşlıq edən [[Fəvzi əl-Qavuqçu]] bu münaqişədə ona rəqib komandir olmuşdur.

1938-ci ilin noyabrında baş tutmuş [[Büllur gecə]] [[poqrom]]larından sonra yəhudi və sionist təşkilatların əksəriyyəti nasist Almaniyasına qarşı Britaniya və onun müttəfiqləri ilə birləşmişdir. Bu dövrdən sonra Gestaponun Avropa yəhudilərini Fələstinə köçürən yəhudi təşkilatlarına göstərdiyi mütəşəkkil yardım xeyli azalmışdır. Hər halda, nasist Almaniyasının rəsmi dövlət siyasətinin bu cür əməliyyatları təşviq etməməyinə baxmayaraq, almanların individual şəkildə [[rüşvət]] yolu ilə razı salınması nəticəsində bu cür əməliyyatları həyata keçirmək tez-tez mümkün olurdu.



Əmin əl-Hüseyni nasist Almaniyası ilə əlaqələrinin əsas istiqamətlərindən biri Avropa yəhudilərinin Fələstinə mühacirətinə qarşı çıxmaq olmuşdur. O, bu məqsədlə müxtəlif hökumət nümayəndəliklərinə çoxsaylı məktublar göndərmiş, mühacirətin qarşısının alınması üçün siyasi və diplomatik səylər göstərmişdir. Sonradan bu məktublar geniş şəkildə yayımlanmış və onun nasistlərlə əməkdaşlığının əsas sübutlarından biri kimi göstərilmişdir.

1943-cü ilin iyununda əl-Hüseyni [[Macarıstan]] hökumətinə ünvanladığı müraciətdə ölkədə yaşayan yəhudilərin Fələstinə göndərilməsinin qarşısının alınmasını tövsiyə etmiş, onların əvəzində [[Polşanın işğalı (1939–1945)|Polşa]]da yerləşən [[nasist həbs düşərgələri]]nə yollanmasının daha məqsədəuyğun olduğunu bildirmişdi. Bu təklif onun həmin vaxt nasist Almaniyasının [[Şərqi Avropa]]da fəaliyyət göstərən [[ölüm düşərgəsi|ölüm düşərgələri]]nin mahiyyəti haqqında məlumatlı olub-olmaması məsələsini gündəmə gətirmişdir. O, həmin müraciətində yəhudilərin Fələstinə yox, başqa ölkələrə, xüsusən Polşaya göndərilməsinin "zəruri və üstün variant" olduğunu əsaslandırmağa çalışırdı.

Tarixçi [[Jilber Aşkar]] qeyd etmişdir ki, əl-Hüseyni öz xatirələrində müxtəlif ölkələrin – Almaniya, İtaliya, Macarıstan, [[Rumıniya]], [[Bolqarıstan]] və hətta [[Türkiyə]]nin rəhbərliklərinə müraciət edərək Şərqi Avropa yəhudilərinin Fələstinə köçürülməsinin qarşısını almağa çalışdıqlarını bəyan etmişdir. O, bu səylərin nəticə verdiyini və bunun nəticəsində on minlərlə yəhudinin Fələstinə gələ bilmədiyini bildirmişdir. Əl-Hüseyni özünə qarşı yönəlmiş ittihamlara toxunaraq qeyd etmişdi ki, bu siyasətinə görə onu dörd yüz min yəhudinin ölümünə bais olmaqda ittiham etmiş və [[Nürnberq prosesi|Nürnberq məhkəməsind]]ə [[müharibə cinayəti|müharibə cinayətkarı]] kimi cavab verməli olduğunu irəli sürmüşdülər.

Aşkarın təhlilinə əsasən, əl-Hüseyninin bu fəaliyyətləri Britaniya mandat orqanlarına qarşı yönəldikdə müəyyən legitimlik daşıyırdı, lakin nasistlərlə kollaborsionizm çərçivəsində həyata keçirildikdə hər hansı hüquqi və ya əxlaqi əsasdan məhrum qalırdı, çünki həmin dövrdə nasistlər sionist təşkilatlarla əməkdaşlıq edərək on minlərlə yəhudini Fələstinə göndərmiş, daha sonra isə sistematik şəkildə Avropa yəhudilərini məhv etməyə başlamışdılar. Əl-Hüseyni bu prosesdən xəbərdar idi və yəhudilərin soyqırımını inkar etməmiş, əksinə, nasistlərin yəhudilərə qarşı törətdiyi cinayətləri təsdiqləyərək öz xatirələrində [[Holokost]]dan açıq şəkildə bəhs etmişdi. Onun ifadəsinə görə, 1943-cü ilin yayında [[Reyxsfürer-SS]] [[Henrix Himmler]] ona şəxsən almanların artıq üç milyondan çox yəhudini məhv etdiyini demişdi. Əl-Hüseyni bu məlumatı eşitdiyində heyrətini gizlətmədiyini etiraf etmişdi, lakin hadisələrə açıq şəkildə müdaxilə etməkdən çəkinmişdi.

Əl-Hüseyni nasist Almaniyasının yəhudi məsələsinə yanaşmasını təqdir etdiyini dəfələrlə bəyan etmişdi. 1943-cü ilin noyabrında, nasistlərin "[[Son həll]]" planının mahiyyəti ona məlum olduqdan sonra o, [[müsəlman]]ların və ərəblərin vəzifəsinin öz ərazilərindən bütün yəhudiləri çıxarmaq olduğunu vurğulamışdı. O, nasist ideologiyasını bu baxımdan dəstəkləmiş, Almaniyanın ümumi düşmənə, yəni yəhudilərə qarşı mübarizə apardığını və onların "dünyaya bəla gətirdiklərini" iddia etmişdi.

Bu dövrdə əl-Hüseyninin nasistlərlə əməkdaşlığı təkcə ideoloji səviyyədə yox, həm də əməli fəaliyyətlərə qədər genişlənmişdi. 1944-cü ildə nasistlər tərəfindən hazırlanan və "[[Atlas əməliyyatı]]" adlanan plan əl-Hüseyni ilə koordinasiya edilmişdi. Missiyanın məqsədi Fələstində Britaniya hakimiyyətinə qarşı təxribat yaratmaq və yeni bir ərəb üsyanını alovlandırmaq idi. 1944-cü ilin oktyabrında həyata keçirilən bu missiya çərçivəsində beş alman agenti [[Yunanıstan]]dan Fələstin ərazisinə paraşütlə endirilmişdi, lakin missiya tam uğursuzluğa düçar olmuşdu. Agentlərdən biri olan Nəfis əl-Hüseyni onlara dərhal ərazini tərk etməyi tövsiyə etmişdi. Cəmi on gün ərzində bütün əməliyyatın iştirakçıları ya Fələstin polisi, ya da [[İordaniya]]nın [[Ərəb Legionu]] tərəfindən ələ keçirilmişdi.

=== Ərəb mühacirlər ===


1941-ci ilin yazında [[İraq]]da [[İraq əməliyyatı|"Qızıl meydan" rejiminin məğlubiyyətindən]] sonra [[Rəşid Əli əl-Geylani]] [[İran]]a qaçmalı olmuş, lakin avqust ayında [[Britaniya–SSRİ qoşunlarının İrana müdaxiləsi|Britaniya və SSRİ qoşunlarının İrana birgə müdaxiləsi]] və [[Rza şah Pəhləvi|Rza şah]]ın taxtdan salınması onun bu ölkədə qalmasını mümkünsüz etmişdi. Nəticədə əl-Geylani nasistlərin nəzarətindəki Avropaya keçmiş və burada [[Adolf Hitler]] tərəfindən qəbul edilərək sürgündəki İraq hökumətinin başçısı kimi tanınmışdı. O, müharibənin sonunda [[Səudiyyə Ərəbistanı]]nda sığınacaq tapmışdı.

Əmin əl-Hüseyni 10 oktyabr 1941-ci ildə [[İtaliya]]nın paytaxtı [[Roma]]ya səfər etmişdi. O, burada İtaliya hökumət nümayəndəsi Alberto Ponçe de Leon qarşısında [[Ox dövlətləri]]nə yönəlik konkret təkliflər irəli sürmüşdü. Əl-Hüseyni Almaniya və İtaliyanın [[İraq]], [[Suriya]], [[Fələstin]] və [[İordaniya|İordan çayının şərq sahili]] daxil olmaqla vahid ərəb dövlətinin müstəqilliyini tanıdığı təqdirdə bu dövlətlərin Britaniyaya qarşı müharibədə Ox qüvvələrinə dəstək verəcəyini bildirmişdi. O, [[Müqəddəs torpaqlar]], [[Livan]], [[Süveyş kanalı]] və [[Əqəbə]] limanı kimi strateji bölgələrin də danışıqlar predmeti ola biləcəyini əlavə etmişdi. İtaliya Xarici İşlər Nazirliyi bu təklifi müsbət qarşılamış, əl-Hüseyniyə bir milyon [[İtaliya lirəsi|lirə]] qrant verilməsini tövsiyə etmiş və onun [[Benito Mussolini]] ilə görüşünü təşkil etmişdi. 27 oktyabrda baş tutan bu görüşdə Mussolini əl-Hüseynini mehribanlıqla qarşılamış, [[sionizm]]ə və yəhudilərə qarşı mənfi münasibətini ifadə etmişdi.

Əl-Hüseyni 1940-cı ilin yayında və 1941-ci ilin fevralında nasist Almaniyasına ərəb–alman əməkdaşlığına dair konkret layihə təqdim etmişdi. Layihənin əsas müddəalarından biri Almaniya və İtaliyanın ərəb ölkələrindəki yəhudi varlığına münasibətdə ərəblərin "milli və etnik maraqları"nı nəzərə alaraq eyni siyasət yürütmək hüququna malik olmaları ilə bağlı idi. Bu təklif dolayısı ilə nasist Almaniyasının "[[Son həll|Yəhudi məsələsini həll etmək]]" siyasətinə bənzər metodların ərəb torpaqlarında da həyata keçirilməsinə çağırış kimi dəyərləndirilə bilər.

Əl-Hüseyni eyni zamanda Almaniyada olan ərəb tələbələrini və [[Şimali Afrika]]dan gələn mühacirləri bir araya gətirərək [[Vermaxt]] sıralarında fəaliyyət göstərən [[Azad Ərəb Legionu]]nun təşkilində iştirak etmişdi. Bu legion [[Balkan yarımadası]]nda [[Anti-Hitler koalisiyası|Müttəfiq dövlətlərin]] desant dəstələrinə qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak edir, eləcə də [[İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi|SSRİ cəbhəsi]]ndə döyüşürdü. Legionun ümumi sayı 1943-cü ildə [[ABŞ]] və [[Britaniya imperiyası|Britaniya]] qüvvələrinin Tunisə endirdiyi desant əməliyyatı zamanı əksər döyüşçülərin əsir düşməsi ilə 3,000 nəfərə yaxın olmuşdu. Müharibənin sonlarına yaxın yalnız yüzə yaxın könüllü hələ də aktiv idi. Onlar da 1945-ci ildə [[Zaqreb]]də Müttəfiq qüvvələr tərəfindən əsir alınmışdılar.

== Nasizmin emulyasiyası ==


1930-cu illərdə ərəb dünyasında yaranmış bəzi siyasi hərəkatların [[Avropa]]dakı [[faşizm|faşist]] və [[nasizm|nasist]] təşkilatlardan ilham aldığına dair müasir tədqiqatlarda mübahisəli, lakin diqqətəlayiq fikirlər irəli sürülmüşdür. Bu hərəkatlardan biri kimi, panərəbist ideologiyanı təbliğ edən və faşist xarakterli fəaliyyətləri ilə tanınan "[[Əl-Müsənna]]" klubu qeyd olunur. Onun gənclik qolu olan "[[Əl-Fütüvvə]]" təşkilatı 1941-ci ildə [[Bağdad]]da baş verən və yəhudi icmasına qarşı yönəlmiş [[Fərhud]] [[poqrom]]unda iştirak etmişdi. Bu hadisə bir tərəfdən İraq daxilindəki radikal milliyyətçi cərəyanların antisemit duyğularla necə uzlaşa bildiyini göstərir, digər tərəfdən isə ərəb siyasi mühitində ümumiləşdirilməmiş və parçalanmış mövqelərin olduğunu da aydınlaşdırır.

[[Fələstin Azadlıq Təşkilatı]]nın banisi [[Əhməd əş-Şuqeyri]] 1946-cı ildə bu mövzuya münasibət bildirmiş və ərəb kimliyini heç bir xarici ideologiya ilə eyniləşdirməyin yersiz olduğunu vurğulamışdır: "Bilin ki, biz nə antibritaniya, nə antisovet, nə antiamerikan, nə də antisemitik. Eynilə, biz nasist və ya faşist tərəfdarı da deyilik. Biz nəyiksə, oyuq – ərəblər və sadəcə ərəblərik. Allah bizə kömək etsin".

Əş-Şuqeyrinin bu bəyanatı ərəb dünyasında dominant ideoloji mövqelərin, xüsusilə nasist və faşist təsirlərə qarşı ümumi distansiyanın mövcud olduğunu nümayiş etdirir. [Ərəb milliyyətçiliyi]]nin əsas impulsunun antisemitizmdən və ya xarici ideoloji axınlardan yox, öz daxili siyasi və tarixi reallıqlarından qaynaqlandığını müdafiə edən yanaşmalar da geniş yayılmışdır. Bu baxış "*Fələstin*" qəzetində də öz ifadəsini tapmışdır. Nəşrdə ərəb milliyyətçiliyinin və sionizmə qarşı mübarizənin nasizm və faşizmlə əlaqələndirilməsinə qarşı sərt etiraz bildirilmişdir:


=== BƏƏS ===


[[Bəəsçilik]] Qərb müşahidəçiləri tərəfindən, xüsusilə tarixi [[antisemitizm]]i, [[avtoritarizm|avtoritar]] və milliyyətçi meyilləri baxımından nasizmə bənzərliyi ilə tənqid edilmişdir. Tarixçi Stiven Vild 1985-ci ildə dərc olunmuş "*1933–1939-cu illər arasında Yaxın Şərqdə nasional-sosializm*" adlı məqaləsində bu iki ideologiya arasında birbaşa xətt çəkmişdir. O, bəəsçiliyin qurucularından biri olan [[Mişel Əfləq]]in [[Alfred Rozenberq]]in "[[İyirminci əsrin mifi]]" kitabının bir nüsxəsini satın almasını misal çəkir. Vild həmçinin, [[Sami əl-Cundi]]nin sözlərindən sitat gətirmişdir: "[[Dəməşq]]də bu dövrdə yaşamış hər kəs ərəb xalqının nasizmə meylini qiymətləndirə bilər, çünki nasizm onların himayədarı ola biləcək bir qüvvə idi və məğlub olan təbiəti etibarilə qalib olanı sevir". Əl-Cundi daha sonra yazmışdır:


[[Livan]]lı akademik [[Jilber Aşkar]] 2010-cu ildə nəşr olunan "*Ərəblər və Holokost: Ərəb–İsrail narrativlər müharibəsi*" kitabında Vildin təhlilinə etiraz etmişdir. O, Vildin tərcüməsinin "yanlış, kontekstdən kənar və qeyri-dəqiq" olduğunu iddia etmişdir. Aşkara görə, Əl-Cundinin tam və düzgün tərcümə olunmuş sitatı belədir:


Aşkar həmçinin, Ərsuzinin 1938-ci ildə yazdığı bir essedə istinad etmiş, onun iki böyük sami qrupunun – ərəblər və yəhudilərin əməkdaşlığını dəstəklədiyini vurğulamışdır. Ərsuzi yazmışdır: "Yəhudilərə gəlincə, mənim fikrimə əsasən, ərəblər və yəhudilər bu dünyada anlaşmalı, ərəblərin şöhrətini bərpa etmək və yəhudi–ərəb dühasını həyata keçirmək üçün əməkdaşlıq etməlidirlər". Bununla yanaşı, Aşkar Ərsuzinin [[İrqçilik|irqi mahiyyətli bir ideologiya]]ya malik olduğunu qeyd etmişdir. Əl-Cundinin onu "orijinallığa və nəcibliyə inanan, aristokratik xarakterli və düşüncə tərzinə malik irqi" kimi təqdim etməsi buna nümunə göstərilmişdir.

[[BƏƏS Partiyası]]nın ideoloji formalaşmasında rol oynamış digər şəxslər də Ərsuzi haqqında tənqidi fikirlər səsləndirmişdilər. Mişel Əfləq və [[Səlahəddin Bitar]] ilə birlikdə partiyanın qurucularından biri olan Cəlal əs-Səyyid Ərsuzini "siyasi fəlsəfəsində sosialist dəyərlərə yer verməyən, nasist və ya [[qədim Roma]] düşüncəsinə daha çox yaxınlıq göstərən, insanları kölə və ya ağa, nəcib və ya [[plebey]] kimi ayıran" bir şəxs kimi təsvir etmişdir.

Aşkar Əfləqin 1930-cu illərdə [[Fransa]]da yaşadığı dövrdə solçu fikirlərə yaxın olduğunu vurğulamışdır. Əfləq "*Əl-Təliyyə*" adlı kommunist qəzetin redaksiya heyətində çalışmış, "*Nasist vəhşiləri rəqiblərini öldürür*" və "*Hitler altında gündəlik irqçilik*" adlı antifaşist məqalələr yazmış, 1935-ci ildə isə "kommunist inqilabçını" tərifləyən və "faşist döyüşçüyə" qarşı çıxan yazı dərc etmişdi. O həmçinin, Livanda dərc olunan kommunist jurnalı "*Əl-Tarıq*"da da fəaliyyət göstərmiş, 1938-ci ildə "Avropadan gələn milliyyətçilik" barədə xəbərdarlıq edən esse yazmışdır. Aşkara görə, burada konkret olaraq Avropa faşizminə işarə olunurdu.

Aşkar bu məlumatlar əsasında belə nəticəyə gəlmişdir ki, BƏƏS Partiyasının sonradan diktaturaya çevrilməsi və bu dəyişimin 1960-cı illərdən etibarən sürətlənməsi bəzi şərhçilərin, o cümlədən [[Bernard Luis]]in bu partiyanın başlanğıc ideologiyasını retrospektiv şəkildə təhrif etməsinə səbəb olmuşdur. O, bu cəhdləri ərəb milliyyətçiliyinin və antisionizmin ləkələnməsi məqsədilə aparılan siyasi yönümlü kampaniya kimi qiymətləndirmişdir. Aşkar qeyd etmişdir ki, Sami əl-Cundinin yalnız iki sitatına əsaslanan və onlardan biri kontekstdən çıxarılmış halda aparılan təhlillər elmi ehtiyatkarlıq prinsipinə uyğun gəlmir.

Göts Nordbrux 2009-cu ildə nəşr olunan "*Suriya və Livanda nasizm: Alman seçiminin ambilivalentliyi, 1933–1945*" kitabında Əfləqin Kommunist Partiyasının üzvü olmadığını və onun fəaliyyətlərində fəal rol oynamadığını iddia etmişdir. Əfləq və Bitar [[İraq əməliyyatı|Britaniya–İraq müharibəsi]] zamanı Almaniya tərəfindən dəstəklənən İraq hökumətinə dəstək vermək üçün [[Suriya İraqa Yardım Komitəsi]]ni təşkil etmişdilər. Ərsuzi komitənin fəaliyyəti ilə razılaşmamış, onların "heç kimlə əməkdaşlıq etmədiyi"ni və "öz ayaqlarımız üzərində dayanmağımız daha yaxşı" olduğunu bildirmişdir. O, Əl-Cundiyə cavab olaraq britaniyalıların "Suriyanı hər tərəfdən mühasirəyə aldıqlarını, tezliklə işğal edəcəklərini" və bu cür hərəkətlərin onların "xəyanətkarlar kimi" asılması ilə nəticələnəcəyini, Suriya xalqına isə "heç bir xeyrin dəyməyəcəyini" açıqlamışdır. Nordbrux əl-Cundinin sitatını belə tərcümə etmişdir:


Nordbrux bəəsçi fikirlərin nasizmlə münasibətini daha geniş kontekstdə təhlil edərək bildirmişdir ki, Ərsuzi və Əfləqin yazılarında nasional-sosialist mənbələrə açıq istinadlar yox idi, lakin nasizm bu çevrələrdə cəmiyyət, tarix və mədəniyyət haqqında düşüncələrə nəzərəçarpacaq təsir göstərmişdi. Onun fikrinə görə, erkən bəəsçi düşüncədə "ərəb millətinə aid edilən əbədi mesaj ideyası" və "kommunizmin milli düşüncənin inkarı kimi qavranılması" kimi iki əsas mövqe formalaşmışdı. Bu ideyalar, Nordbruxa görə, nasist düşüncə strukturları ilə səsləşir və erkən bəəsçi yazılarda üstün ərəb millətinə dair essensialist təsəvvürlərin izləri müşahidə olunur. O, əlavə etmişdir ki, burada ən mühüm paralellərdən biri bəəsçilərin kommunizmi icmaya yönəlmiş təhlükə və antinasional [[dünyagörüşü]] kimi təqdim etməsinin nasist antikommunist təbliğatı ilə yaxınlıq təşkil etməsi olmuşdur.

=== Gənc Misir ===
1933-cü ildə qurulan [[Gənc Misir Partiyası]] dövrün siyasi dairələrində tez-tez "faşist" meyilli olmaqda ittiham olunurdu. Partiyanın gənclər qanadı "Yaşıl köynəklər" adlanırdı və onlar müntəzəm olaraq, [[Vəfd Partiyası]]nın "Mavi köynəklər"i ilə yürüşlər və küçə döyüşlərində üz-üzə gəlirdilər. Hərəkatın qurucusu və lideri [[Əhməd Hüseyn (siyasətçi, 1911|Əhməd Hüseyn]] nasist Almaniyasına səfəri zamanı [[İmperiya Əmək Xidməti]]ni hamının bərabər əmək fəaliyyəti ilə birləşdiyi, [[sosial bərabərsizlik|sinfi ayrı-seçkiliyin]] olmadığı "həqiqi [[şəriət|islam cəmiyyəti]]nə qayıdış" nümunəsi kimi təqdim etmişdi. O, [[Adolf Hitlər]]ə ünvanladığı məktubda Almaniyanın iqtisadi dirçəlişini və [[məcburi əmək]] vasitəsilə sinfi qarşıdurmaların aradan qalxmasını tərifləmişdi.

1934-cü ildə Hüseyn [[Qahirə]]də yerləşən Almaniya səfirliyində [[Eberhard fon Ştorer]] ilə görüşmüş, Almaniyaya səfər etmək üçün viza istəmişdi, lakin Ştorer sonradan bu görüşlərdən imtina etmiş və Gənc Misir Partiyasının "maliyyə baxımından son dərəcə zəif" olduğunu, siyasi baxımdan "böyük əhəmiyyət kəsb etmədiyini" qeyd etmişdi.

Hüseynin nasist Almaniyası ilə münasibətləri sonradan dəyişmişdi. O, [[Münhen sazişi|Münhen böhranı]] zamanı Adolf Hitleri açıq şəkildə tənqid edərək bildirmişdi ki, bütün beynəlxalq diplomatik səylərə və [[Çexoslovakiya]]nın verdiyi imtiyazlara baxmayaraq müharibə başlanacağı halda Hitler "öz təkəbbürünü və istəklərini təmin etmək üçün dünyanı məhv etmək istəyən dəliliklə hərəkət edən bir şəxs" olacaqdı. Hüseyn bu dövrdə [[Ox dövlətləri]]nin [[ekspansionizm|ekspansionist]] siyasətini də "fəth və təcavüz isteriyası" adlandırmış, onlara qarşı mənfi münasibət sərgiləmişdi.

Bununla belə, tarixçi Ceyms Yankovskinin vurğulamışdır, bu münasibətlərin mürəkkəb və dəyişkən təbiəti nəzərə alınmalıdır. O qeyd etmişdir ki, Gənc Misir Partiyasının faşist dövlətlərə yönəlik bütünlüklə mənfi mövqe sərgilədiyini demək düzgün olmazdı. Əksinə, 1930-cu illərin sonlarına doğru bəzi faşist ideyalar bu hərəkat üzərində əhəmiyyətli təsir göstərmişdi, lakin bu təsirlərə baxmayaraq, partiya "müharibəqabağı gərgin bir il ərzində Ox güclərinin açıq müdafiəçisi kimi çıxış etməmişdi".

=== SSMP ===


1932-ci ildə [[Antun Saada]] tərəfindən təsis edilmiş [[Suriya Sosial Milliyyətçi Partiyası]] (SSMP) təşkilati struktur və simvolikada [[Avropa]]nın [[faşizm|faşist]] hərəkatlarından ilham almışdı. Partiyanın rəmzi olan "qırmızı qasırğa" nasist Almaniyasında istifadə edilən [[svastika]]nı xatırladan dizayna malik idi. Saadanın lider kimi tanınması da oxşar simvolizm daşıyırdı. O, nasistlərin "[[fürer]]"inə bənzədilərək "əz-Zəim" (rəhbər) titulunu qəbul etmişdi. SSMP-nin partiya himni də [[Almaniya himni|Almaniyanın dövlət himninin]] melodiyasına uyğunlaşdırılmışdı. Saada partiyanı [[suriyalılar]]ı "ayrı və təbii olaraq üstün irq" kimi tanıyan bir ideoloji təməl üzərində qurmuşdu.

Suriya və Livan siyasi mühitində uzun illər fəaliyyət göstərən partiya xüsusilə [[Bəşər Əsəd|Əsəd]] rejiminin hakimiyyəti dövründə rejimə qarşı çıxan siyasi qrupları və fərdləri "daxili yəhudilər" kimi stiqmatizasiya etmişdir. Bu, onun [[antisemitizm]]ə açıq və ya gizli meyllərinin davamlılıq göstərdiyini nümayiş etdirir.

Saadanın İkinci Dünya müharibəsi dövründə faşist İtaliyası və nasist Almaniyası ilə gizli əlaqələr saxladığına dair iddialar zaman-zaman səsləndirilmişdir. Bəzi tədqiqatçılar SSMP-nin ideoloji və struktur baxımından Avropa faşist hərəkatlarına bənzədiyini və simvollarında nasist vizual dilindən istifadə edildiyini qeyd etmişlər. Bununla belə, bu tənqidlər partiya daxilində rədd olunur və rəsmi ritorikada qəbul edilmir. Bundan başqa, "[[Bellingcat]]" araşdırma təşkilatı SSMP-ni "şiddətli antisemit, faşist və ifrat sağla beynəlxalq əlaqələri olan" bir qurum kimi xarakterizə etmişdir.

Tədqiqatçılar və siyasi təhlilçilər Suriya Sosial Milliyyətçi Partiyasının ideologiyasının mahiyyəti barədə yekdil mövqeyə malik deyillər. Məsələn, "*L'Orient-Le Jour*" jurnalında dərc edilmiş təhlildə qeyd olunmuşdur ki, Antun Saadanın milli baxışı irqi yox, coğrafi məkan mənsubiyyətinə əsaslanmış və tərəfdarları onun partiya rəmzini – qırmızı qasırğanı nasist simvolları ilə tanış olmamışdan əvvəl qəbul etdiyini iddia etmişdilər. Bu yanaşma partiyanın ideoloji orijinallığını vurğulamaq məqsədi güdürdü. Kristofer Solomon SSMP-nin Livanda [[BƏƏS Partiyası|BƏƏS]] rejiminin işğala qarşı çıxış etdiyini və bu səbəbdən siyasi spektrin sol cinahında yerləşdirilə biləcəyini irəli sürmüşdür. Bununla belə, digər mənbələr SSMP-ni konkret şəkildə ideoloji olaraq təsnif etməkdən çəkinmişdir. SSMP-nin siyasi rəqibləri Antun Saadanı [[İkinci Dünya müharibəsi]] dövründə nasistlərlə əməkdaşlıq etmiş faşist ideoloq kimi təqdim etmişdilər.

Saada bu ittihamlardan xəbərdar idi və 1 iyun 1935-ci ildə etdiyi çıxışda cavab olaraq demişdi:


Partiyanın bu simvolik yaxınlığı onun nasist ideologiyası ilə tam identifikasiyası mənasına gəlmirdi. Saada [[Argentina]]da SSMP-nin lokal mətbuat orqanının nasist Almaniyasına və Ox dövlətlərinə açıq dəstəyini öyrənən zaman qəzetin baş redaktoruna ünvanladığı geniş izahat məktubunda bu mövqeyin partiyanın əsas ideoloji xəttini təhrif etdiyini vurğulamışdı. O, SSMP-nin nə [[nasizm|nasional-sosialist]] ideologiyasını mənimsədiyini, nə də Müttəfiq qüvvələr və ya Ox dövlətlərinə tərəf tutduğunu, əksinə, hər hansı beynəlxalq bloka qarşı neytral qalmaq prinsipinə sadiq olduğunu bildirmişdi. Tədqiqatçı Vissam Sami Saadanın 1947-ci ildə nəşr etdirdiyi "*Suriya əl-Cədidə*" qəzetində partiyanın siyasətini idarə heyətinə ünvanladığı məktubda aydın şəkildə müəyyən etdiyini bildirir. Saada burada SSMP-nin "xarici siyasətlə qarışmayan Suriya milliyyətçi siyasəti" yürütməli olduğunu qeyd etmiş və partiyanın faşist, nasist, "demokratik", kommunist və ya bolşevik olmadığını vurğulamışdır.

== Tarixi təmsilçiliyi ==
1930–1940-cı illərdə [[ərəb dünyası]]nda [[faşizm]] və [[nasizm]]ə münasibət son illərdə tarixçilər tərəfindən daha kompleks və çoxşaxəli bir baxışla tədqiq olunmağa başlanmışdır. Əvvəllər bu dövrə dair aparılan tədqiqatlarda əsas diqqət nasist və faşist rejimlərinə rəğbət bəsləyən ərəb qüvvələrinə yönəlmiş, bu ideologiyaların regionda geniş təsirə malik olduğu iddia olunmuşdur, lakin son dövrün akademik yanaşmaları bu narrativi tənqid edir və ərəb siyasi düşüncəsində həmin ideologiyaların yalnız bir komponent olduğunu vurğulayır. Faşizm və nasizm bu dövrdə [[kommunizm]], [[liberalizm]] və [[konstitusionalizm]] kimi digər ideoloji axınlarla yanaşı müzakirə edilir, bu kontekstdə ərəb dünyasında mühüm antifaşist və antinasist reaksiyaların mövcud olduğu göstərilir.

Ərəb dünyasının [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndəki mövqeyinə dair bu müzakirələr ilk dəfə 1946-cı ildə [[Amerika Xristian Fələstin Komitəsi]] tərəfindən nəşr edilən "*Ərəb müharibə səyləri: Sənədləşdirilmiş hesabat*" adlı sənəddə ortaya çıxmışdır. Hesabatda ərəb dövlətlərinin [[Anti-Hitler koalisiyası|Müttəfiq dövlətləri]] ilə əməkdaşlıqda könülsüz olduğu, əvəzində [[Ox dövlətləri]] ilə asanlıqla [[Nasist Almaniyası və Faşist İtaliyası ilə kollaborsionizm|kollaborsionizm]]ə meyilli olduqları irəli sürülmüşdür. Bu iddia [[misirlilər|misirli]] milliyyətçi [[Əhməd Hüseyn (siyasətçi, 1911)|Əhməd Hüseyn]] tərəfindən dərhal rədd edilmiş, sənədin [[Misir]]in müharibə dövründə Müttəfiq dövlətlərinə verdiyi dəstəyi bilərəkdən görməzdən gəldiyi və qiymətləndirmədiyi bildirilmişdir.

Bu müzakirələr müasir tarixşünaslıqda da əhəmiyyətli yer tutur. İsrail tarixçisi İsrael Gerşoni "*Ərəblərin faşizm və nasizmə cavabları – Cəlbedicilik və rəddetmə''" əsərində ərəb–İsrail münasibətlərinin tarixi hadisələrin siyasi məqsədlər naminə istifadəsi ilə müşayiət olunduğunu və bu fonda "narrativlər müharibəsi"nin formalaşdığını irəli sürmüşdür. Gerşoni qeyd etmişdir ki, müəyyən tarixi epizodlar, xüsusilə də Yerusəlimin Baş müftisi Əl-Hac Əmin əl-Hüseyninin nasist Almaniyası ilə əlaqələri ərəb dünyasının bütövlükdə nasistlərlə əməkdaşlıq etdiyinə dair sübut kimi təqdim edilmişdir. Onun fikrinə görə, burada rəsmi siyasi ritorika ilə akademik araşdırmalar arasındakı fərqi nəzərə almaq vacibdir. Alimlərin əl-Hüseyninin nasistlərlə əlaqələrinə daha ehtiyatlı və kontekstual yanaşmaqlarına baxmayaraq, bəzən onların əsərlərində də ərəb dünyasının nasizmi geniş şəkildə dəstəklədiyini iddia edən ümumiləşdirmələr yer ala bilir.

Gerşoni həmçinin vurğulamışdır ki, ərəb–İsrail münaqişəsinin Fələstin–İsrail münaqişəsi kimi yenidən çərçivələndirilməsi bu qarşılıqlı demonizasiyanı daha da gücləndirmişdir. İsrail və yəhudi tərəfdə bu, Holokostun inkarına qarşı həssaslıqla yanaşı, əl-Hüseyninin nasist antisemitizminə meyli və onun vəhşiliklərdəki rolu üzərindən nasist–müfti əməkdaşlığının geniş və bəzən həddindən artıq tədqiqinə səbəb olmuşdur. Beləliklə, Gerşoniyə görə, faşizm və nasizmin ərəb dünyasındakı tarixi yalnız simpatiya və ya əməkdaşlıq kimi sadələşdirilmiş şərhlərlə izah edilə bilməz. Onun fikrinə görə, bu mövzu daha dərin və çoxlaylı sosial-siyasi kontekst daxilində başa düşülməlidir.

London Universitetinin Şərq və Afrika Tədqiqatları Məktəbində İnkişaf tədqiqatları üzrə professor olan Jilber Aşkarın fikrinə görə, mövcud tarixi narrativlər ərəb dünyasında kollaborasionizmə həddindən artıq vurğu edir, bunun müqabilində isə regionun mütərəqqi və antifaşist siyasi tarixini kölgədə qoyur. Aşkar bu mövqeyin formalaşmasında sionist dairələrin təsirli rol oynadığını və onların partizan məqsədlərlə Yaxın Şərqdə nasistlərlə kollaborsionizm mövzusunu qabartdığını iddia etmişdir. Onun fikrinə görə, ərəb dünyasında siyasi münasibətlərin əsas istiqaməti antikolonializm və antisionizm olmuş, antisemitizm isə yalnız nisbətən kiçik bir fraksiyaya aid edilmişdir. Aşkar bildirmişdir ki, ərəb cəmiyyətlərinin əksəriyyəti faktiki olaraq Müttəfiq dövlətləri dəstəkləmiş və Ox dövlətlərinə qarşı çıxış etmişdilər. O, yazmışdır:

Aşkara görə, ərəb dünyasında nasizmə qarşı vahid və yekdil münasibət formalaşmamışdır. O, qeyd etmişdir:

Ərəb dünyasında nasizmə münasibətin bu cür çoxşaxəli və mürəkkəb olması müasir siyasətdə tez-tez manipulyasiya obyekti olmuşdur. İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun 2015-ci ildə Dünya Sionist Konqresindəki çıxışı bu müstəvidə mübahisələr doğurmuşdur. Netanyahu burada iddia etmişdi ki, "Son həll" ideyası Hitlerin deyil, məhz Əl-Hüseyninin təşəbbüsü ilə formalaşmışdır. Bu bəyanat geniş rezonans doğurmuş və Holokost revizionizmi ilə bağlı ittihamlarla qarşılanmışdır. 2022-ci ildə "Yad Vaşem" Holokost memorialında əl-Hüseyni ilə Hitlerin birlikdə yer aldığı döşəmədən tavana qədər olan fotoşəklin sərgilənməsi ətrafında ciddi mübahisələr yaranmışdır. Aşkar qeyd etmişdir ki, bu cür hallar tarixdən "siyasi silah" kimi istifadə hallarının bariz nümunələridir.

## Qeydlər

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

;Kitablar

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

;Kitab fəsilləri

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

;Jurnal məqalələri

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

*