open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaşılçiçək pittosporum

## Təbii yayılması:
Vətəni Cənubi Amerikadır.

## Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 2 m olan həmişəyaşıl koldur. Əvvəlki iki növdən xırda, ətirli və əsasən yaşılımtıl-ağ çiçəklərinin olması ilə fərqlənir. Bu bitkinin əyri gövdəsi və uzun dərili yarpaqları vardır. Çiçəkləməsi uzun müddət – maydan iyula qədər davam edir. Meyvəsi qutucuqdur. Toxumları yapışqan mayenin içərisində yerləşir. Yazda gövdə qələm və toxumla çoxaldılır.

## Ekologiyası:
Münbit və rütubətli torpaqlarda yaxşı inkişaf edir. Budanmanı yaxşı keçirir. Yazda çətirinə forma vermək üçün budanma aparılır. Qısa budandıqda çiçəkləməsi bol və uzunmüddətli olur. Suvarılma yayda normal, qışda isə orta miqdarda aparılmalıdır. Vaxtaşırı yarpaqları çiləmək lazımdır. Bitki əsasən yazda köçürülür. Zərərvericilərə tez yoluxur. Çox parlaq günəş şüaları yarpaqların kənarlarının qurumasına və burulmasına səbəb olur. Az işıqlı şəraitdə isə gövdələri zəif inkişaf edir, yarpaqları rəngini dəyişir.

## Azərbaycanda yayılması:
Dendrologiya İnstitutunun təcrübə sahələrində çiçəkləyir və meyvə verir. Park və bağlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi:
Bitkidən istixanaların, qış bağlarının yaşıllaşdırılması üçün istifadə edilir. Bəzək bağçılığı üçün əvəzsiz bitkidir.

## Mənbə

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Ağcayınyarpaq çinar

## Təbii yayılması:
Avropa, Balkan yarımadası, Kiçik Asiyada, həmçinin Şimali Afrikada təbii halda bitir.

## Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 30-40 m-ə çatan düzgövdəli, geniş çətirli, aşağı budaqları sallanan ağacdır.  Gövdəsinin qabığı açıq-yaşıl, iri lövhələr şəklində qopur. Yarpaqların uzunluğu 18-20 sm, eni 15-18 sm-ə qədər olub, beşdilimlidir. Dilimləri enli üçbucaqşəkilli, 1-3 qısa, iti dişli və ya tamkənarlıdır. Saplaqların uzunluğu 3-10 sm-ə  çatır. Meyvələri diametri 3 sm-ə qədər olan, meyvə saplağında cüt-cüt yerləşmiş, qılçıqlı başcıqlardır. Toxumları tüklə örtülü, lakin təpə hissəsi konusşəkilli, çılpaqdır. Aprel - may aylarında çiçəkləyir, meyvəsi oktyabr-noyabr aylarında yetişir.

## Ekologiyası:
Rütubətsevən, işığa həssas bitkidir.

## Azərbaycanda yayılması:
Bakı, Gəncə və başqa yerlərdə bağ və parklarda rast gəlinir.

## İstifadəsi:
Alleyaların salınmasında, geniş ərazilərin və bağların yaşıllaşdırılmasında, qrup halında və tək-tək əkinlərdə tətbiq edilə bilər.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Pazşəkilli çinar

## Təbii yayılması:
Mədəni şəraitdə Kiçik Asiya, Cənubi-Şərqi Avropa, Qafqazın Qara dəniz sahilinin şimal hissəsi, Türkmənistanda rast gəlinir.

## Botaniki təsviri:
Pazşəkilli çinara bəzi botaniklər tərəfindən şərq çinarının forması kimi  baxılır. Kiçik ağacdır, gövdəsi çətirinə qədər tünd xırda yarıqlı qabıqla örtülmüş, budaqları enli laylarla soyulan, açıq, yaşılımtıl-boz rəngli, hamar qabıqlıdır. Yarpaqları əsasən 7 hissəli, onlardan aşağı cüt-kiçik, inkişaf etməmiş hissələr, digər 5 hissəsi dərin, ensiz (onların uzunluğu bütün yarpağın 2/3 uzunluğuna bərabərdir), düz, barmaqvari yerləşmişdir. Yarpaqların kənarları bütöv və ya kiçik, küt dişli; bünövrəsi simmetrik, qövsvari əyilmişdir. Yarpağın saplağının uzunluğu 4,5-5,2 sm, çox tükcüklüdür. Bir saplaqda hamaş meyvələrin başcıqları 2-3, bəzən 4 ədəd, diametri 2-2,5 sm, möhkəm, sıx yerləşmiş, tünd qonur rəngli, sütuncuqludur.

## Ekologiyası:
Rütubətsevən, işığa həssas, bəzən qızmar günəş altında yarpaqları qaralır.

## Azərbaycanda yayılması:
Bir çox rayonlarda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi:
Dekorativ bağçılıqda geniş istifadə olunur.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Qərb çinarı

**Qərb çinarı** (*Platanus occidentalis*), çinarkimilər (Platanaceae) fəsiləsindən vətəni Şimali Amerika olan bir çinar növü. Uzun ömürlüdür. 1600 yaşı keçmiş nümunələri mövcuddur.

## Təbii yayılması
Təbii halda Şimali Amerika-Ontariodan Meksika və Şimali Floridaya qədər yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 45 m-ə qədərdir. Çətiri uzunsov və ya yumurtavari-piramidaldır. Gövdəsinin qabığı açıq boz rəngli, xırda, nazik lövhələrlə ayrılır və açıq sarı rəngli tər qabığın xallarını açır. Birillik budaqları tünd, narıncı-qonurdur. Yarpaqları iri, eni 20 sm-ə qədər, üçpərli, güclü zoğlarda bəzən beş pərli, parlaq, üstdən tünd yaşıl, altdan nisbətən açıq rəngdə, bünövrəsi enli-ürəkvari, bəzən qısa-pazşəkilli, kənarları bütövdür. Cavan yarpaqları hər tərəfdən seyrək keçəli, inkişaf etmişlərin üstü çılpaq və parlaq, tünd yaşıl, alt tərəfi daha açıq, damarcıqlarda və qoltuqlarında keçəli-tüklüdür. Saplağı keçəli-tükcüklü və şərq çinarına nisbətən daha uzundur. Yalançı zoğların uzunluğu 2,5–3,5 sm, qıfvari, kənarları dişlidir. Meyvə başcıqları tək, bəzən cüt, hamar, diametri təxminən 2,5–3 sm, çılpaq meyvə saplağının ucunda uzunluğu 7,5–15 sm-dir. Toxumcaları ucunda sancaqvari qalınlaşmış, çılpaq, sütuncuğu tez tökülən, sütuncuğun qısa qalığı toxumların ucunda batığa girmişdir.

## Ekologiyası
Şaxtaya, quraqlığa davamlıdır. Çayların, göllərin sahillərində, zəngin və rütubətli torpaqda bitir. Bu növ cavan yaşda şaxtaya az davamlıdır. Digər növlərdən fərqli olaraq Gloeosporium nervisequum göbələyi ilə çox yoluxur.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda geniş yayılmışdır. Təbii halda yoxdur.

## İstifadəsi
Gözəl, dekorativ görünüşə malikdir. Yaşıllaşdırmada, park və bağlarda tək-tək əkinlərdə istifadə edilir.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T. S. Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

## İstinad
* Флopa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флopa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Musa Ələsgərov

**Musa Ələkbərov** (tam adı: *Musa Əhməd oğlu Ələkbərov*; ) — 1918-ci ildə Bakının erməni-daşnaklarından azad edilməsində göstərdiyi igidliyə görə Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşa tərəfindən yüzbaşı (leytenant) rütbəsi verilmişdir.

## Həyatı
Musa Ələkbərov 1888-ci ildə tarixi *Bərmək mahalı*nın Xızı kəndində yoxsul bir ailədə anadan olub. 1900-cü ildə Bakıya köçüb. Əmisi Məşədi Məlikin qızı Minəxanımla ailə həyatı qurub. Övladları olmayıb. 1956-cı ildə Bakıda vəfat edib.

## Xidmətləri
"*Dağ pişiyi*" ləqəbi ilə tanınan Musa Ələkbərov Bakı qoçuları arasında igidliyi ilə ad çıxarmışdı. Dağlı Musa erməni neftxudalarına qarşı, xüsusilə də qoçularına qarşı son dərəcə amansız və barışmaz olub.

Dağlı Musanın ən böyük xidmətlərindən biri Böyük Zirə (Nargin) adasında əsir saxlanan türk əsgərlərinə etdiyi köməklik olub. Belə ki, 1914-cü ilin 19 iyununda Almaniya Rusiyaya müharibə elan etdi. Türkiyənin Hərbi naziri Ənvər paşa və Daxili İşlər naziri Tələt paşa Qafqazı rusların pəncəsindən qoparmaq istəyirdilər. Bu məqsədlə türklər Qars və Batum tərəfdən Qafqaza daxil oldular. Əsas zərbə Sarıqamış rayonuna endirilməli idi. Sarıqamış altındakı döyüşlərdə üçüncü türk ordusu rus qoşunları tərəfindən məğlub edildi. Doxsan min nəfərlik ordudan cəmi on min nəfər salamat qaldı. 1916-cı ildə say etibarı ilə çoxluq təşkil edən rus qoşunları hücuma keçərək Ərzurumu və Trabzonu tutdular. Döyüşlər zamanı türklərdən çoxu əsir alındı. Onlardan təxminən 600 nəfəri Böyük Zirə adasında saxlanılırdı. Belə bir vəziyyətdə Musa və onun qardaşı Qurbanqulu pulla onları rus əsgərlərindən satın alır, yaxud qaçırıb vətənlərinə yola salınmasını təşkil edirdilər. Bəzən bir günə 10–14 əsir qaçırılırdı. Dağlı Musanın Brilyant Ağakərimə söylədiklərindən məlum olur ki, 1917-ci ilin əvvəlindən sonunadək 200 nəfərdən artıq türk əsir zabit və əsgərin qaçırılması faktı öz əksini tapır.

1918-ci ildə Bakının erməni-daşnak işğalından azad edilməsində Nuru paşanın komandanlıq etdiyi Qafqaz İslam Ordusu ilə bərabər, həmçinin Bakı qoçularının da rolu olmuşdur. Ermənilər Bakıya hücum edəndə, Dağlı Musa və digər qoçular öz vəsaitləri hesabına aldıqları xeyli silah-sursatı camaata paylayıb, müdafiə dəstələri yaradıblar və özləri də igidliklə döyüşüblər. Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşa "*Dağ pişiyi*"nə ermənilərə qarşı döyüşlərdə göstərdiyi igidliyə görə yüzbaşı (leytenant) rütbəsi verilməsi haqqında fərman imzalayıb. Dağlı Musa 1920-ci ilin əvvəlində Nuru paşanın dəvəti ilə Türkiyəyə gedərək Ənvər paşaya təqdim edilib. Burada onun şərəfinə təşkil olunan ziyafətdə Ənvər paşanın sərəncamı ilə minbaşı (polkovnik) elan olunub.

Dağlı Musa 1934-cü ildə Türkiyədən vətənə qayıdıb və az bir müddət sonra Sumbat Topurudze tərəfindən həbs olunub. 1938-ci ildə cəzasının tam çəkdikdən sonra azadlığa buraxılıb. 1956-cı ildə Bakıda vəfat edib.

## İstinadlar
Sipiso-piso şəlaləsi

**Sipiso-piso** (, "Bıçaq kimi şəlalə"), () — İndoneziyada şəlalə. Şəlalə Sumatra adasının şimalında yerləşir. Berastagi şəhərindən 45 km qərbdə yerləşən şəlalə yeraltı çayın Karo yaylası kənarından səthə çıxması nəticəsində meydana gəlmişdir. Şəlalənin şimal hissəsində böyük kalder gölü Toba yerləşir. hündürlüyü 120 metr olan şəlalənin suyu sonda Toba gölünə tökülür. İllik yağıntının yüksək olması nəticəsində şəlalənin suyu il boyu bol sulu olur. Ətraf ərazi tropik meşələrlə və dik qayalarla əhatələnib.

## Ümumi məlumat
*Sipiso-pisonun* unikallığı yeraltı çayın yayla kənarından bir başa səthə çıxmasıdır. Yaxınlıqda son yüz min il əvvəl dünyanın ən böyük vulkan püskürməsinin kalderi yerləşir. Bu kalderin çuxurunda isə Toba gölü formalaşıb. Batak əfsanələrində şəlalə yeraltı çay əjdahası ilə Toba gölündə yaşayan əcaib məxluq arasında olan döyüş nəticəsində meydana gəlib. Bölgədə üç müşahidə meydançası var. Birinci meydança dərənin əks tərəfində yerləşir. İkincisi şəlalənin dibinə doğru gedən yolun tən ortasında, üçüncüsü isə dərənin nisbətən aşağısında yerləşir. Yuxarı meydançadan eyni zamanda həm şəlalənin, həm gölü, həm də Sibayk vulkanını müşahidə etmək mümkündür. Sipiso-piso İndoneziyanın ən hündür şəlaləsidir. Əraziyə giriş pulludur: uşaqlara 2000 rupi, böyüklərə isə 4000 rupidir (2014-cü ilin məlumatı).

Şəlalə ətrafında onlarca kiçik suvenir satan mağaza mövcuddur. Yaxın yaşayış məntəqələrindən (əsasən Medan şəhəri) çoxlu turist gəlir. Nəticədə ətraf ərazi yetərincə müxtəlif tullantı məhsulları ilə çirklənir.

## Ərazi
Karo yaylası etnik bataklara məxsus bir neçə kəndlə diqqəti cəlb edir: *Linqa* (), *Kampunq Peseren* () və *Dokan* (). Yaylada çoxlu mineral bulaqlar və Sibayak vulkanına gedən mənzərəli yol mövcuddur. (). Turistləri cəlb edən əsas obyektlərdən biri də, Toba gölüdür. Toba dünyada adada yerləşən ən böyük vulkan göldür. Uzunluğu 100 km, orta dərinliyi isə 450 metrdir. Gölün sahəsi 1100 км². Gölün ölçüsü o qədər böyükdür ki, onun haqqında ilk dəfə 1929-cu ildə verilən məlumatdan (*Hermann Neubronner Van der Tuuk*) 82 il sonra çuxurun kalder olduğu təyin edilmişdir. Göldə Samosir adası yerləşir. Sahəsi 640 km² olan bu ada ekoturizm üçün əlverişli məkandır.

## Nəqliyyat
* *Bemo* mikroavtobus reysləri() Berastaqidən Kabanjaya kimi. Sonra digər*bemo* ilə *Merek* yaşayış məntəqəsinə kimi. Şəlalə əsas yoldan 3 km aralıda və mototaksi olan *odjek*lə beş dəqiqləlik məsafədə yerləşir ()
* Sürücü ilə avtomobil kirayəsini *PT Pesiar Tour & Travel* turizm şirkəti təşkil edir.

## Şəkillər

Sipiso-Piso Falls Bottom View.jpg|Şəlalənin aşağı müşahidə meydançadan görüntüsü
Sipisopiso waterfall North Sumatra Indonesia.jpg|Şəlalənin yuxarıdan görünüşü
Sipiso-Piso Falls Danau Toba View.jpg|Tabo gölü


## Ədəbiyyat
* Indonesia, Lonely Planet Publications, 2007, — ISBN 978-1-74104-435-5

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Qızıl Bulək (Bakalı)

**Qızıl Bulək** (, ) — Başqırdıstan Respublikasının Bakalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Starıe Matı kənd şurasının tərkibindədir.
## Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
* rayon mərkəzindən (Bakalı): 18&nbsp;km,
* kənd sovetliyindən (Starıe Matı): 5&nbsp;km.
* ən yaxın dəmiryol stansiyasından (Tuymazı stansiyası): 95&nbsp;km.
## Əhali

### Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (72 %), tatarlar (28 %) üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İsmayıl Marzuki

**İsmayıl Marzuki** (; 11 may 1914, Cakarta — 25 may 1958, Cakarta) — indonez bəstəkarı, şair və müğənnisi.

## Həyat və fəaliyyəti
İsmayıl Marzuki 1914-cü ildə Cakartada zadəgan ailəsində anadan olmuşdur. O, holland məktəbində və mədrəsədə təhsil almışdır. 1931-ci ildə ilk mahnısı "Sarina"nı yazır. İsmayıl Marzuki 200-dən çox mahnı bəstələmişdir. O, 1944-cü özünün məşhur "Palma adasında təskinlik" () adlı əsərini, 1946-cı ildə "Salam, salam, Bandunq" () adlı inqilabi əsər yazmışdır. İsmayıl Marzuki məşhur rus mahnısı "Qara gözlər" in () sudan dilində («Panon Hideung») mətnini işləməyə də nail olmuşdur.

"Palma adasında təskinlik" mahnısı "Dənizlə yuyunan isti dənizlər" və ya "Doğma İndoneziya ölkəsi" Mayya Qolovina tərəfindən oxunmuş və Sovet İttifaqında çox məşhur olmuşdur. Mahnı həmçinin Andrey Yevplanovun "İndoneziya" hekayəsi üçün hərəkətverici qüvvə oldu. "İndoneziya - mənim məhəbbətim" mahnısının leytmotivi Yuli Kim tərəfindən "D.A. Suxarevin yubileyinə" mahnısında da istifadə olundu.

İsmayıl Marzuki 1958-ci ildə vəfat etmiş, Cakartadakı Karet Bivak qəbristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Mükafatları
* "Vicay Kusum" mükafatı (1960, ölümündən sonra)
* Cakarta merinin fəxri fərmanı (1963)
* Bandunq merinin fəxri fərmanı (1972)
* İndoneziya Milli Qəhrəmanı (2004)
## Xatirəsi
* 1968-ci ildə Cakartada İsmayıl Marzuki adına mədəniyyət mərkəzi və park yaradılmışdır.

## İstinadlar
Bandalılar

**Bandalılar**, 1) Köhnəbandalılar, eli-elatlar, vadanlar — Şərqi İndoneziyada (Nuxu-Çit adası, Kay arxipelaqı) Ambon-Timor xalqlarından biri. Sayları 3 min nəfərdir (1998). Şərqi İndoneziya keçid irqi qrupuna mənsubdurlar. Banda, yaxud eli-elat dilində danışırlar. Key və İndoneziya dilləri də yayılmışdır. Dindarları müsəlmandır. Bandalılar Banda adalarının aborigenlərinin, həmçinin gəlmə İndoneziya, Çin və ərəb komponentlərinin əsasında təşəkkül tapmış orta əsr ticarət etnosunun nəsilləridir. XIV–XVI əsrlərdə Avropa bazarlarında böyük tələbat duyulan fındıq və Hind qozu becərilməsi və satışı ilə məşğul olmuşdur. Avropalılar Banda adalarına gələnədək burada orang kaya ("zəngin kişi")nin başçılıq etdiyi oliqarxiya hakimiyyət formasından istifadə olunmuşdur. Mənbələrə görə, XVI əsrin əvvəllərində Bandalıların sayı 2500–3000 nəfərə çatırdı.
Adalar XVI əsrdə portuqaliyalılar, XVII əsrin əvvəllərində isə Hollandiya Ost-Hind şirkəti tərəfindən işğal olunmuşdur. Hollandlar silah gücünə yerli əhalini ağır şərtlərlə sülh müqaviləsi bağlamağa məcbur etdilər.. Müqavilə şərtlərinə yerli əhalinin əməl etmədiyini görən hollandlar yapon muzdluların köməyi ilə yerlilərin varlı və nüfuzlu adamlarını qılıncdan keçirdi. Hollandlar Banda adalarına gələnədək bu ərazidə 13–15 min nəfər yaşayırdı. Ədviyyat ticarətini tamamilə ələ keçirmək məqsədilə apardığı mübarizənin gedişində holland müstəmləkəçiləri 1621-ci ildə Bandalıların əksəriyyətini qırmışlar, sağ qalan təxminən 1000 nəfərə yaxın sakin Molukk arxipelaqının adalarına köçmüş və tədricən yerli əhali (ambonlular, geserlər və b.) ilə qaynayıb qarışmışlar.. Yerli əhaliyə divan tutan müstəmləkəçilər ələ keçirdikləri geniş torpaq ərazilərini holland plantatorları arasında bölüşdürdülər.

1810-cu ildə Hollandiya İngiltərə ilə kəskin ziddiyyətdə olan Napoleon Fransasından vassal asılılığına düşəndən sonra bandalıların yaşadıqları ərazi fransızlarla ingilislər arasında mübarizə meydanına çevrildi.

Nuxu-Çit adalarında Bandalılarla kaylar arasında konsolidasiya prosesi gedir. Əsas məşğuliyyətləri tropik toxa əkinçiliyi (meyvəköklülər, paxlalılar, meyvələr), balıqçılıq, ticarətdir. Folklor (çariça Boiratan haqqında rəvayətlər silsiləsi) saxlanılır.

2)Orand-bandalılar — İndoneziyanın Banda adalarında etnik birlik. Sayları 12,5 min nəfərdir (1998). Malayya dilinin Ambon dialektində (melayu-ambon) danışırlar. Dindarları müsəlmandır, xristianları da var. 1621-ci ildə yerli bandalıların qovulmasından sonra holland müstəmləkəçilərinin İndoneziyanın Timor və digər adalarından ədviyyat yetişdirmək üçün gətirdikləri fəhlələrdən təşəkkül tapmışlar. Etnik tərkibin müxtəlifliyi sürətlə kreollaşmaya səbəb olmuşdur. Əsas ənənəvi məşğuliyyətləri qoz yetişdirmək, tropik toxa əkinçiliyi (tərəvəz və meyvə) və balıqçılıqdır. Maddi-mənəvi mədəniyyətləri zəif öyrənilmişdir.

## İstinadlar
Allahverdiyev

**Allahverdiyev** — soyad.

* Adil Allahverdiyev (d. 1951) — Rusiya alimi.
* **[[Allahverdi Allahverdiyev]]**
:* Allahverdi Allahverdiyev (ictimai-siyasi xadim) (1927—1988) — ictimai-siyasi xadim.

* Arif Allahverdiyev (1947—2019) — dövlət xadimi. 
* Bayram Allahverdiyev (1938—2019) — Azərbaycan alimi.

* Ceyhun Allahverdiyev (d. 1972) — bəstəkar, pianoçu.
* Cəlal Allahverdiyev (1929—2017) — Azərbaycan riyaziyyatçısı.

* Elxan Allahverdiyev (d. 1960) — dövlət xadimi. 
* **[[Elnur Allahverdiyev]]**
:* Elnur Allahverdiyev (futbolçu) (d. 1983) — Azərbaycan futbolçusu.
:* Elnur Allahverdiyev (siyasətçi) (d. 1978) — azərbaycanlı dövlət və siyasi xadim.
* Elşad Allahverdiyev (d. 1973) — azərbaycanlı güləşçi.

* Ələddin Allahverdiyev (d. 1947) — Rusiya alimi.
* **[[Əli Allahverdiyev]]**
:* Əli Allahverdiyev (aktyor) (1948—2010) — azərbaycanlı aktyor.
:* Əli Allahverdiyev (iqtisadçı) (1952—2021) — iqtisadçı.

* Füzuli Allahverdiyev (d. 1963) — futbolçu.

* İlham Allahverdiyev (d. 1992) — futbolçu.
* Kərim Allahverdiyev (d. 1944) — Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.

* Qaley Allahverdiyev (d. 1950) — yazıçı, dövlət xadimi. 
 
* Mahmud Allahverdiyev (1930—1999) — teatr tənqidçisi, ədəbiyyatşünas.
* Mehman Allahverdiyev (d. 1960) — Azərbaycanlı futbol mütəxəssisi.
* Məhəddin Allahverdiyev (d. 1962) — Azərbaycan güləşçisi.
* Mirzə Allahverdiyev (1947—2017) — Azərbaycan alimi.
* Mübariz Allahverdiyev (d. 1942) — Azərbaycan alimi.
* Müseyib Allahverdiyev (1909—1969) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
* Namiq Allahverdiyev (milli qəhrəman) (1967—1992) — Milli Qəhrəman
* Natiq Allahverdiyev (d. 1973) — Azərbaycan alimi.

* Rafael Allahverdiyev (1945—2009) — dövlət xadimi. 
* **Rəhim Allahverdiyev**
:* Rəhim Allahverdiyev (1911—1975) — dövlət xadimi.
:* Rəhim Allahverdiyev (idmançı) (d. 1976) — boksçu.
* Surxay Allahverdiyev (d. 1941) — Rusiya alimi.
* Süleyman Allahverdiyev (d. 1950) — Rusiya alimi.

* Tofiq Allahverdiyev (1917—1987) — dövlət xadimi.
* Tural Allahverdiyev (d. 2000) — Azərbaycanlı idmançı.

* Vasif Allahverdiyev (d. 1963) — bəstəkar, tarzən.

## Həmçinin bax
* Allahverdi (ad)
* Allahverdizadə
* Allahverdili
Rüstəm Arifcanov

**Rüstəm Mustafa oğlu Arifcanov** () — Azərbaycan və Rusiya jurnalisti; "Al‑RTV" ilk ictimai müsəlman kanalının baş redaktoru (2012), Avrasiya Televiziya və Radio Akademiyasının vitse-prezidenti, Jurnalistlərin "Mediakratiya" Milli Assosiasiyasının Müşahidə Şurasının sədri, Şimali Qafqaz Federal Dairəsi İctimai Şurasının üzvü.

## Həyatı
Arifcanov Rüstəm Mustafa oğlu 1958-ci il fevralın 22-də Özbəkistanda anadan olub. 1980-ci ildə S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) tarix fakültəsini bitirib.

1985-ci ildən R. Arifcanov "Komsomolskaya Pravda" qəzetinin Qərbi Sibir üzrə xüsusi müxbiri, 1988-ci ildən "Sobesednik" həftəlik qəzetinin şöbə redaktoru, redaksiya heyətinin üzvü olub. 1990-cı ildən "Meqapolis" jurnalında şöbə redaktoru, daha sonra "Meqapolis-Metro" qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. 1993-cü ildə R. Arifcanov "İzvestiya" qəzetinin şərhçisi olub. 1989-cu ildə "Surqutskaya alternativa" siyasi birliyinin fəaliyyətində iştirak edib. 1996–1997-ci illərdə o, "Kommersant. İzdatelskiy dom" QSC-nin "Stolitsa" publisistik jurnalının şef-redaktoru, redaksiya heyətinin üzvü vəzifələrini daşıyıb.

1998-ci il fevralın 18-dən sentyabr ayına qədər R. Arifcanov "İzvestiya" qəzetinin baş redaktorunun müavini işləyib.

1998-ci ildə "Soverşenno sekretno" Nəşriyyat Evinə məxsus olan həftəlik "Soverşenno sekretno. Versiya" qəzetinin şef-redaktoru təyin edilib. 1999-cu ilin oktyabrında "Soverşenno sekretno", "Versiya" qəzetlərini və "Litsa" jurnalını nəşr edən "Soverşenno sekretno informatsionno-izdatelskaya qruppa" QSC-nin baş redaktoru vəzifəsinə təyin edilib.

2002-ci ildə TVS telekanalında MDB ölkələrinin problemlərini işıqlandıran "Materik" proqramının aparıcısı olub. 2003-cü ildən "Agentura"da R. Arifcanovun köşə yazıları dərc edilir. 2004-cü ilin yazında, o, "Nasional" informasiya-nəşriyyat holdinqini yaradıb və "Nasional" jurnalının baş redaktoru olub.

2006–2007-ci illərdə R. Arifcanov "NTK Zvezda" ASC baş direktorunun birinci müavini və baş prodüser vəzifələrində çalışıb.

2012-ci ildən bu günədək "Al-RTV" ilk ictimai müsəlman kanalının baş redaktorudur. R. Arifcanov Avrasiya Televiziya və Radio Akademiyasının vitse-prezidenti, Jurnalistlərin "Mediakratiya" Milli Assosiasiyasının Müşahidə Şurasının sədri, Şimali Qafqaz Federal Dairəsi İctimai Şurasının üzvüdür.

Rusiya və Azərbaycanda nəşr edilən 10 publisistik kitabın müəllifidir.

## İstinadlar
Bencani Mvaruari

**Bencani Mvaruari** (,  13 avqust 1978, Bulavayo, Rodeziya (h.h Zimbabve)) — Hücumçu mövqeyində oynamış olan keçmiş Zimbabve futbolçusu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Premyer Liqa profili 
*
*
*
Suriya funtu

**Suriya funtu** və ya **Suriya lirəsi** ( ; ; simvol: **LS** və ya **[[£]]S**;  code: **SYP**) - Suriya respublikasının pul vahidi. Suriya Mərkəzi Bankı tərəfindən buraxılır. 1 funt 100 quruşa bölünür, baxmayaraq ki, artıq quruş tədavülə çıxardılmır.

1958-ci ilə qədər əsginasların ön tərəfi ərəb, arxa tərəfi isə fransız dilində buraxılırdı. Müstəqilliyə qədər sikkələrdə ərəb və fars dillərindən istifadə olunurdu, daha sonra isə yalnız ərəb dili istifadə edildi.

## Tarixi
400 il davam edən Osmanlı İmperiyası dövründə Suriyada əsas mübadilə vahidi Osmanlı lirəsi idi. Osmanlı İmperiyasının süqutundan sonra Fransa işğalına məruz qalan Suriya mandat olmuş, Livan, Transiordaniya və Fələstinin daxil olduğu Fransız və İngilis mandatı altında olan ərazilərdə Misir funtu istifadə edilmişdi. Livan və Suriyanı ayrı bir mandat altında alan Fransız hökuməti Misir valyutasını əvəz etməyə çalışdı və yeni mandatı altındakı ölkələrdə pul buraxılması üçün Banque de Syrie (Osmanlı Bankının Fransız filialı) ticarət bankını qurdu.

## Sikkələr
1921-ci ildə mis-nikeldən hazırlanmış  quruş sikkələr buraxıldı, bunu 1926-cı ildə alüminium bürünc 2 və 5 quruş izlədi. 1929-cu ildə dılikli nikel-bürünc 1 quruş və gümüş 10, 25 və 50 quruş təqdim edildi. 1935-ci ildə nikel-bürünc  quruş 1935-ci ildə, 1940-cı ildə isə sink 1 quruş və alüminium-bürünc  quruş buraxıldı. İkinci dünya müharibəsi zamanı bürünc 1 quruş və alüminium  quruş fövqəladə sikkələr buraxıldı.

## Əsginaslar

1919-cu ildə Banque de Syrie 5, 25 və 50 quruş, 1 və 5 livr üçün əsginaslar təqdim etdi. 1920-ci ildə bunu 1 quruş və 10, 25, 50 və 100 livr üçün əsginaslar izlədi. 1925-ci ildə Banque de Syrie et du Grand-Liban əsginaslar buraxmağa başladı və 25 quruşdan aşağı olan nominasiyaların istehsalını dayandırdı. 1930-cu ildən 1 quruşdan az olan əsginaslar buraxılmadı. 1939-cu ildə əsginasları buraxan orqan adını yenidən Banque de Syrie et du Liban olaraq dəyişdirdi.

1942-1944-cü illərdə hökumət 5, 10, 25 və 50 quruşluq əskinaslar buraxdı. 1950-ci illərin əvvəllərində Institut d'Emission de Syrie 1, 5, 10, 25, 50 və 100 livr tarixi göstərilməyən əsginaslar buraxıldı, bunu 1955-ci il tarixli 10 və 25 livr əsginaslar izlədi.
Qırğızıstan somu

**Qırğızıstan somu** ((; code: **KGS**)) - Qırğızıstan respublikasının pul vahidi. ISO 4217 valyuta kodu KGS-dir. 1 som 100 tıyına () bölünür.

## Tarixi
Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra ümumi valyutanı saxlamaq üçün əksər respublikalar tərəfindən cəhdlər edilmişdir. Bəzi siyasətçilər keçmiş sovet respublikaları və ya "yaxın xaric" arasında ən azı "xüsusi münasibətlər" saxlamağı ümid edirdilər. Rubl zonasının saxlanılması üçün digər iqtisadi səbəblər də var idi. Keçmiş sovet respublikaları arasında güclü ticarət əlaqələrini qorumaq arzusu ən mühüm məqsəd hesab edildi.

Sovet İttifaqının parçalanması pul tənzimləmələrində heç bir rəsmi dəyişiklik ilə müşayiət olunmamışdı. 1 yanvar 1992-ci ildə Rusiya Mərkəzi Bankına SSRİ Dövlət Bankını (Qosbank) təhvil almaq səlahiyyəti verildi. O, SSRİ rublu əsginasları və sikkələrini əvvəllər Qosbankın əsas filialları olan on dörd yeni müstəqil ölkələrin mərkəzi banklarına göndərməyə davam etmişdi. Bununla yanaşı, siyasi vəziyyət ümumi valyutanın saxlanması üçün əlverişli deyildi. Ümumi valyutanın saxlanması pul və maliyyə hədəfləri, bu hədəflərin icrası üçün ümumi bir qurum və bəzi ümumi qanunvericilik baxımından ciddi siyasi konsensus tələb edir.

## Sikkələr
Sikkələrin dövriyyəsi ilk dəfə 2008-ci ildə təqdim olundu, bununla da Qırğızıstan sikkə buraxan ikinci ən son keçmiş SSR ölkəsi oldu. Sikkələr bürünc örtüklü poladdan hazırlanmış 10 və 50 tıyın, nikel örtüklü poladdan hazırlanmış 1, 3 and 5 som tədavülə buraxılmışdı. Bir il sonra, 2009-cu ildə nikel örtüklü poladdan hazırlanmış 1o som buraxıldı. Bütün sikkələr Öskemen şəhərindəki Qırğızıstan zərbxanasında hazırlanmış və onların dizaynı Rusiya Federasiyasının sikkələri ilə bir sıra bənzərlik daşıyırlar. Gümüş və qızıldan hazırlanan bir neçə xatirə sikkəsi və bürüncdən hazırlanan 1 tıyın xüsusi kolleksiya sikkəsi vardır.

## Əsginaslar
10 may 1993-cü ildə Qırğızıstan hökuməti 1, 10 və 50 tıyın əsginasları və Qırğızıstan Bankı 1, 5 və 20 som əsginasları buraxdı. 1994-cü ildə Qırğızıstan Bankı 1, 5, 10, 20, 50 və 100 som əsginaslardan ibarət ikinci seriyanı buraxdı. Bunu 1997-ci ildən başlayaraq 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 və 1000 som əsginaslardan ibarət üçüncü seriya izlədi. Dördüncü seriya 2009 və 2010-cu illərdə 20, 50, 100, 200, 500, 1000 və 5000 som əsginaslardan ibarət dördüncü seriya buraxıldı.

## İstinadlar
Arkadi Naydiç

**Arkadi Naydiç** (; ) — əvvəllər Latviya, Almaniya və Azərbaycanı təmsil etmiş Bolqarıstan şahmatçısı, qrosmeyster (2001).

## Həyatı
1995-ci ildə 10 yaşadək şahmatçıların Avropa birinciliyində birinci yeri, yeniyetmələr arasında dünya birinciliyində isə 2-ci yeri tutub.

1996-cı ildə Naydiçin ailəsi Riqadan Dortmunda köçür. Sonrakı illərdə bir çox qrosmeyster Arkadi Naydiçlə məşğul olur. 15 yaşında qrosmeyster adını qazanır.

2005-ci ilin əvvəllərində Almaniya vətəndaşı olur. Bir çox turnirlərdə bu ölkəni birinci lövhədə təmsil edib. 2011-ci ildə Almaniyanın Avropa çempionu olmasında böyük rol oynayıb. 1 aprel 2009-cu il tarixində 2700 reytinq balını keçmiş ilk alman şahmatçısı kimi tarixə düşüb.

2015-ci ilin iyulunda Almaniya Şahmat Federasiyasını Azərbaycan Şahmat Federasiyasına dəyişib. 2017-ci ildə Azərbaycan yığmasının tərkibində Avropa çempionatının qızıl medalını qazanıb. Bununla da o, iki ölkənin milli komandasının heyətində Avropa çempionu olan ilk qrosmeyster olub.

## Şəxsi həyatı
Naydiçin bacıları — İrina (doğ. 1986), Yevgeniya (doğ. 1987) və Mariya (doğ. 1988) da şahmat yarışlarında çıxış edirlər.

Naydiç 2014-cü ilin oktyabrında İsrail şahmatçısı Yuliya Şvaygerlə evlənib. Onlar hazırda Bakı şəhərində yaşayırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı 
* FIDE Chess profili
* Arkadij Naiditsch. Chess-DB.com  
* Arkadij Naiditsch. Chessgames.com 
* Arkadij Naiditsch. 365Chess.com
Matuseviç körfəzi

**Matuseviç fiordu** — Laptevlər dənizində yerləşən iri körfəz. Fiord Şimal Torpağı arxipelaqına daxil olan Oktyabr İnqilabı adasınnda yerləşir.

Oktyabr İnqilabı adsının şimal-şərq hissəsində yerləşir. Ümumilikdə Oktyabr İnqilabı adasının ən böyük, bütünlüklə Şimal Torpağın arxipelaqının ən iri körfəzlərindən biridir.

Fiordun uzunluğu 60 kilometrdir, eni isə mərkəzi hissədə 12,5 kilometrdir. Dərinliyi Oktyabr adası sahillərində 10-20 metrdir. Şimal hissədə isə dərinlik 250 metr çatır. Fiordun mərkəzi hissəsindən ona şelf buzlağı daxil olur. Bununlada körfəz 3 hissətə bölünür.
Körfəzin sahilləri hamar deyildir. Burada çoxlu sayda burun, körfəzlər vardır. Sahildə sıldırım qayaların hündürlüyü 590 metrə çatır. Cənuba dağru fiord iki buxtaya bölünür:Skazoçnaya və Krasnoya buxtaları. Şərqdən körfəzə bir sırax burunlar daxil olur: Fiqurnaya, Kotok, Fort. Fiordun mərkəzi hissəsində iki ada vardır: Trudnıy adası (diametri 1&nbsp;km) və Preqrajdayuşiy adası (uzunluğu — 1,3&nbsp;km). Sonuncuda geodeziya məntəqəsi yerləşir.

Matuseviç körfəzinə çoxlu sayda çay tökülür — Rovnaya, Lednikovaya, Yasnaya.

Körfəz bütün Şimal Torpağında okeana ən çox şelf buzlağı axıdan hissədir. Hətta 1953-cü ildə rekord həcmli aysberq qeydə alınmışdır. Aysberqin uzunluğu 12&nbsp;km, eni isə 4 kilometrd olmuşdur. Aysberqlərin fəaliyyəti sayəsində fiordun sahilləri daim dəyişir.

Körfəzdə ilk kartoqrafik işlər 1930-cu illərdə SSRİ araşdırmaçıları Qeorgi Alekseeviç Uşakov və Nikolay Nikolayeviç Urvansev tərəfindən aparılmışdır. 1950-ci illərdə isaə Aerofotododan istifadə etməklə daha dəqiq kartoqrafik işlər aparılmışdır. Fiordun ərazisi Böyük Arktik qoruğu ərazisinə aid olan «Şimal Torpağı» yasaqlığına daxildir. Bu isə qoruğa daxil olan 7 ərazidən biridir. Fiord öz növbəsində "Matuseviç fiordu" adlı ərazi kimi qoruğa daxildir. Burada qayalarının üzəri kuş koloniyaları ilə dolu olur.. Sahilində təmizçilər, qağayılar və adi şimal sərçəsi yumurta qoyurlar. Quşların koloniyalar şəklində toplanması əsasən qayalıqlar üzərində daha çox müşahidə edilir..

Fiord Əməkdar elm vadimi, Arktika araşdırmaçısı, hidroqraf, geodeziyaçı Nikolay Nikolayeviç Matuseviçin şərəfinə adlandırılmışdır. O, mühəndis-vitse-admiral (22.02.1944), Hərbi-dəniz akademiyasının professoru, Ümumittifaq coğrafiya cəmiyyətinin vitse-prezidenti olmuşdur. Onunəsas xidmətlərindən biri Barens və Ağ dəniz sahillərinin araşdırılması və Ağ dəniz boğazına cərəyanların təsirini müəyyən etmək olmuşdur.

## İstinadlar
Tormoz və amortizator mayeləri

**Tormoz və amortizator mayeləri** — Mexanizmlərdə bəzən maye və buxar qarışığı sıxılarkən əyləcin pedalında iş prinsipi dayanır. Bu hadisəni aradan qaldırmaq üçün xüsusi tormoz mayelərindən istifadə edilir. Onları qaynama temperaturuna və özlülüyünə görə DOT (Departament of Transpartation – ABŞ Nəqliyyat Nazirliyi) normasına əsasən təsnifata ayırırlar. Özlülük iki temperatur əsasında (1000C və 400C) müəyyən edilir.
Tormoz mayelərinin sürtkü xassələri tormoz silindrlərinin işçi təbəqəsinin siyrilməsinin qarşısını almaqla yanaşı, metalları korroziyadan qorumalı və davamlığını təmin etməlidir. Odur ki, tormoz mayelərinə inhibitorlar əlavə edilir.

## Tərkibi və istismar xassələri
Tormoz mayeləri əsasən (93–98%) müxtəlif əlavələrdən, aşqarlardan və bəzi boyalardan (7–2%) ibarətdir. Öz tərkibinə görə onlar minerallara, qlikollara və silikonlara ayrılır.
Minerallar t/m-ə əsasən müxtəlif qarışıqlardan sivuş yağı və spirtlərdən (məs. butil spirtindən) 1:1 nisbətində hazırlanır (БСК). Belə mayelər yaxşı yağlayıcı və müdafiəedici xassələrə malik olaraq, hiqroskopik və laklı boyanmış örtüklərə qarşı aqressiv deyillər, lakin bu mayelər aşağı qaynama temperaturuna malik olduğu üçün Beynəlxalq standartlara uyğun gəlmir.
Qlikollu mayelərin əsasını poliqlikollar və onların efirləri – çoxatomlu spirtlər əsasında alınan kimyəvi birləşmələr qrupundan ibarətdir. Onlar yüksək qaynama temperaturuna malik olub, yaxşı özlülüyə və yağlama xassəsinə malikdir. Əsas çatışmayan cəhətləri hiqroskopik olmasıdır, yəni atmosferdən suyu udmasıdır.
Silikonlu mayelər Si- üzvi birləşmələrin polimer məhsullar əsasında hazırlanır. Onların üzlülüyü temperaturdan az asılıdır; onlar müxtəlif materiallara qarşı sabit qalaraq yaxşı işlənilir (-1000C və +3500C aralığında) və nəmi adsorbsiya etmir.
Amortizator mayeləri avtomobillərin asma elementlərinin silkələnməsinin qarşısını alır və onlar sayəsində avtomobillər pis keçidli yollarda belə rahat hərəkət edə bilir.

## Amatizator mayelərinin təsnifatı
* *AЖ-12T* amortizator mayesi ağır yüklü maşınlarda istifadə edilir.
* *МГП-12* amortizator mayesi МГП-10 əvəzinə yaradılmışdır. Depressator, yeyilməı, antioksidant xassələrə malikdir. Yük və minik avtomobillərində istifadə olunur.
* *МГП-10* amortizator mayesi təmizlənmiş transformator və distillat məhsul qarışığından və depressator, antioksidant, yeyilmə və köpüklənməyə qarşı aşqar paketindən ibarətdir. Avtomobillərin amortizatorlarında və teleskopik rəflərində istifadə edilir.

## Mənbə
* Л. С. Васильева. Автомобильные эксплуатационные материалы. М. Транспорт. 1986г. 280 с.
* Энциклопедия журнал "За рулем". https://wiki.zr.ru/Тормозная_жидкость

## İstinadlar
Offsayd. Sürgündə olan futbol

**Offsayd. Sürgündə olan futbol** () — Niderland fotoqrafı Dirk-Yan Visser və yazıçı Artur Huizinqanın Qarabağ müharibəsində "Qarabağ" və "Qarabağ Stepanakert" futbol komandalarının tarixinə aid kitab. Kitab 2012-ci ildə nəşr edilib.

## İstinadlar
Qafqaz dəvəqıranı

## Təbii yayılması:
Qafqazda geniş yayılmışdır.

## Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 50-75 sm olan, yarpağı tökülən koldur. Gövdələri və budaqları şaxələnmiş, nazik, bəzən iynəli, cavan zoğları boz, qabığı qırmızımtıl-bozdur. Yarpaqları cavan budaqları sıx örtür, uzunluğu 0,8-2 sm, enli, tərs-yumurtavari, ellipsvari və ya təxminən yumru, küt və ya ucu biz, kənarları dalğalı-qıvrım, çılpaq, möhkəm, cod, tutqun yaşıl, cüt xırda yarpaqlıdır. Çiçəklərin diametri 0,8 sm, çəhrayıtəhər, nazik çiçək saplaqlarının uclarında yerləşir. Çoxsaylı qısa budaqların uclarında uzunluğu 3-5 sm olan uc salxımlar formalaşır. Çiçək yanlığının içəri hissələrinin uzunluğu 0,6 sm, meyvələrdə qalan və daha sıx, çəhrayı-qırmızı rəngə boyanandır. Toxumca meyvəsi qozaşəkilli, üç hissəlidir. İyun-iyulda çiçəkləyir.

## Ekologiyası:
-230C-dək şaxtaya davamlıdır. Quraqlığadavamlı, işıqsevən, qumsal, şoran torpaqlarda bitir.

## Azərbaycanda yayılması:
Xəzəryanı ərazilərdə Naxçıvan, Altıağac istiqamətində təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi:
Heyvanlar üçün yem kimi istifadə olunur. Yaşıllaşdırmada və sənayedə istifadəsi öyrənilməmişdir.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Daryarpaq dəvəqıran

## Təbii yayılması:
Türkiyədə təsvir edilmişdir.

## Botaniki təsviri:
2,5-5 sm hündürlüyündə olan alçaqboylu kolcuqdur. Yarpaqları xırda, dairəvi, qalın, oturaq, pərdəvari yarpaqaltlığı tünd yaşıl, ətli, dərivari, neştərvarı-xətvarı və ya xətvari, uzunluğu 1,5-4 sm, eni 1,5-3 mm-dir. Çiçəkləri buğumları olan qısa çiçək saplağında yerləşməklə iki-iki və ya üç-üç, ağ pərdəvari yarpaqaltlığı qoltuqdan çıxır və dalğavari oxa malik olan sünbülvarı salxım əmələ gətirir. Çiçəkyanlığı bəsit, tökülməyən, 4-5 bölümlü, 2 xarici hissəsi xırda, meyvələrdə aşağı qatlanır, daxili hissələri isə daha iridir. Erkək çiçəkləri 6 və ya 8, qaidə hissələri bitişərək vəzili halqa əmələ gətirir. Yumurtalığı üst, biryuvalı, birtoxumlu, mərcivari, basıq və ya üçtilli, sərbəst və ya qaidə hissələri bitişik olan, 2-3 qısa başcıqvari, dişicik ağızlıdır. Çiçəkyanlığı ağ, çəhrayı-qırmızı və ya çəhrayı rəngli, sonralar kənarları qonurlaşır. Fındıqcığı üçtilli, tilləri küt, şişuclu, çılpaq, qara və ya boz, hamar və parlaqdır. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Meyvəsi oturan, mərciyəoxşar qanadlı fındıqcıq və ya üçtilli qanadsız, may-avqust aylarda yetişir.

## Ekologiyası:
Quraqlığa və istiyə davamlı, daşlı torpaqlarda daha yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması:
Naxçıvanın (Ordubad, Yuxarı Aza, Üç-Darangə) aşağı dağ qurşağında, qayalıqlarda, gilli-daşlı yamaclarında bitir.

## İstifadəsi:
Dekorativ bitkidir, alçaqboy çəpərlərin salınmasında, daşlı sahələrin yaşıllaşdırılmasında istifadəsi mümkündür.

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Əyilmiş dəvəqıran

## Təbii yayılması:
Krım, Qara dəniz ətrafı, Don, Volqa çaylarının kənarları, Dağıstan, Şərqi Zaqafqaziya, Emba və Ural çayları ətrafında yayılmışdır.

## Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 50-80 sm olan, şaxələnmiş budaqlı, alçaq koldur. Budaqları nazik, düz, uzunsov, yuxarıya istiqamətlənmiş, əsasən iynəsizdir. Üzəri sarımtıl və ya qırmızımtıl-qonur, qabığı isə ağımtıl, çatlayan üst qabıqla örtülmüşdür. Yarpaqları qısa saplaqlı, xırda, uzunluğu 4-8 mm, yumru-ürəkvari, oval, ellipsvaridir. Çiçək qrupu yan salxımdır. Bir neçə, əsasən 2-6 salxım dəstələrlə yarpaqların qoltuqlarında yığılmışdır. Çiçəkyanlığı parlaq, çəhrayı, ağ kənarlı, meyvələrdə uzunluğu təxminən 8 mm-dir. Meyvəsinin ucu biz, bir az hamar, açıq qonur, yumurtavari qozadır. May-iyulda çiçəkləyir, meyvəsi avqustda yetişir.

## Ekologiyası:
Kserofit, kalsiefildir. Yamaclarda təbaşir substratında rast gəlinir, ancaq xırda qumla qarışığı olan təbaşirdə yaxşı inkişaf edir. Quru, daşlı və təbaşirli yamaclarda, gilli torpaqlarda, dəniz sahilində bitir.

## Azərbaycanda yayılması:
Böyük Qafqazda və Xəzər dənizyanı ərazilərdə təbii halda yayılmışdır.

## İstifadəsi:
Gələcəkdə yaşıllaşdırmada canlı çəpərlərin salınmasında istifadəsi tövsiyə olunur.

## Həmçinin bax
* Qafqaz dəvəqıranı
* Daryarpaq dəvəqıran

## İstinadlar

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh.  T.S.Məmmədov

## Məlumat mənbələri
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. "Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
## İstinad
* Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008;
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
Tikanlı dəvəqıran

## Təbii yayılması
Aralıq dənizyanı ölkələrinin şərqində, Avropa, Qərbi Sibir, Şərqi və Cənubi Zaqafqaziya, Krım, Kiçik və  Orta Asiya, İranda bitir. Midiyadan təsvir edilmişdir.

## Botaniki təsviri
Güclü, dağınıq budaqlanmış, tikanlı və ya tikansız ağ budaqları olan, (25) 40-100 sm hündürlüyündə kol və ya kolcuqdur. Yaşlı budaqların qabığı qonur və ya boz, yarpaqlıdır. Yarpaqaltlığı qısa, silindrvari, aşağısı qonurumtul, yuxarısı pərdəvari, uzunluğu 5–16&nbsp;mm, eni 1,5-5,5&nbsp;mm, dərivarı, çılpaq, göyümsovdur. Çiçəkləri ikicinsli, al və ya al-çəhrayıdır. Çiçəkləri budaqların yuxarı hissəsində, yarpaq qoltuğundan çıxan buğumlu, uzun çiçək saplağının uc hissəsində 2-dən 6-dək topa halında yerləşir. Çiçəkyanlığının uzunluğu 4,5–8&nbsp;mm, eni 5–9&nbsp;mm olmaqla adətən tünd çəhrayı və ya ağ, onun  xaricdəki hissələri uzunsov-yumurtavari, meyvələrdə aşağı qatlanır, bəzən möhkəm sıxılmış vəziyyətdə durur, daxildəkilər dəyirmi-ürəkvari, dikduran, fındıqcığı yastı, uzunsov-yumurtavari, sarımtıl-şabalıdı və ya açıq qonur, parlaq, uzunluğu  4–5&nbsp;mm, eni (2,5) 3 (4) mm-dir. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi VI-VIII aylarda yetişir.

## Ekologiyası
Quru və xüsusilə daşlı torpaqlarda, günəşli yerlərdə daha yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz (Quba), Qobustan, Abşeron, Kür və Naxçıvan düzənliyindən başlayaraq orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir, xüsusilə göyümsov yarpaqlı formaları quraqlıq rayonlarda canlı çəpər bitkisi kimi, daşlı sahələrdə istifadə edilə bilər. Quraqlıq rayonlar üçün kserofit, dekorativ kollardır. Səhra cəngəlliklərində dəvə və keçilər üçün yem bitkisidir.

## Ədəbiyyat
*Деревья и кустарники. СССР. т. 2. 1951; 
*Флора Азербайджана т.2. 1952; 
*Azərbaycanın ağac və kolları. II cild. 1964; 
*Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl kitabları”na tövsiyə olunan bitki və bit¬ki formasiyaları. 1996; *Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008. 
*Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008; Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.
## İstinadlar
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
http://dendrologiya.az/?page_id=112
Yarpaqsız cuzqun

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Şərqi Türküstan, Şərqi Çin və Aşağı Volqa sahillərindən təsvir edilmişdir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m-ə qədər olan koldur. Yaşıl budaqlarının qabığı qırmızımtıl və ya alabəzək-qonur, mərciməkli, otvarı budaqları en kəsikdə dairəvi, nazik, yaşıl və ya açıq yaşıl, hamar, 2-6-ya qədər topa halında budaqların buğumlarından çıxır. Buğumarası hissələrin üst tərəfi ağ, pərdəvari, kənarlı, kütuclu, sonralar isə iki dilimə bölünən, qınvarı yarpaqaltlığı borusu ilə nəhayətlənir. Yarpaqları xırda, 2–3&nbsp;mm uzunluqda, asan tökülən, yarımdairəvi, uc hissədən azca genişlənmişdir. Zoğları otvari, düz buğumlu, yarpaqsızdır. Çiçəklərin 2-si (1-3) birlikdə yarpaq qoltuğundan çıxaraq, uzunluğu 4–5&nbsp;mm olan, çılpaq və aşağı yarısı buğumlu olan çiçək saplaqlarında yerləşir. Çiçək yanlığının hissələri qeyri-bərabər, xaricdəkilər enli-yumurtavari, uzunluğu 3&nbsp;mm, arxa tərəfdən yaşıl, kənarlardan geniş, ağ bürüncəkli, daxildəkilər nisbətən ensiz, qısa və ağ, arxa tərəfdən çəhrayıdır. Meyvəsi kürəvi olub, ikiqat qanadlıdır. Uzunluğu 15–20&nbsp;mm, eni 14–18&nbsp;mm-dir. Fındıqcıqların tilləri küt, azca irəli çıxıq, qanadların kənarları bütöv və ya çətin seçilən, dəyirmi dişli olmaqla demək olar ki, bütöv, qanadların səthi çılpaqdır.

## Ekologiyası
May ayında çiçəkləyir,  meyvəsi  iyun aylarında yetişir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron yarımadası qumluqlarında az-az təsadüf edilir. “Qırmızı kitaba” daxil edilməsi vacibdir.

## İstifadəsi
Yarpaqsız cuzğunun oduncağı sıx, ağır, yaxşı cilalanır, kömür hazırlanır, tərkibində tannidlər vardır. Yaşıllaşdırmada çox az halda istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
*Деревья и кустарники. СССР. т. 2. 1951; 
*Флора Азербайджана т.3. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. II cild. 1964; 
*Красная Книга. СССР. 1984; 
*Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı” 1989;  
*Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl kitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; *Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər.  2005; 2006; 2008. 
*Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı.2011.
## Mənbə
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.
http://dendrologiya.az/?page_id=112
Qırxbuğum cuzqunu

**Qırxbuğum cuzqunu** () — cuzqun cinsinə aid bitki növü. Kiçik Asiya və İrandan təsvir edilmişdir. Balkan yarımadası, Kiçik Asiya və İranda təbii halda bitir. Azərbaycanda Naxçıvan MR-da Vəlidağ ətrafında yayımışdır. Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"ına daxil edilmişdir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 0,4-dən 7 m-dək, çox budaqlı, zərif çətirli koldur. Gövdələri və qoca budaqları əyilmişdir. Cavan zoğları uzun, əyilmiş, yaşıl və ya bozumtul-yaşıl, buğumlu, təxminən yarpaqsızdır. Qumluqlarda yaxşı bitir, üstünədək qumla örtülməyə dözür. Gövdədən dağınıq halda ayrılmış, şaxəli, qol-budaqlı, ağımtıl qabıqlı, hündürlüyü 1,5 m-ə qədər olan çox şaxəli koldur. Gövdəsinin qabığı ağımtıldır. Birillik budaqları şaxlıdır. Yarpaqları ensiz, bizvaridır. Çiçəkləri ikicinsli, diametri 50–60 mm-dir. Çiçəkyanlığı bəsit, boyalı, 5–6 üzvlü, kənarları dilimli, çox zaman xaricə qatlanmış, bəzən də uzanmış haldadır. Erkəkciklər 12–18-dir, erkəkcik saplarının qaidəsi topa şəklində, qısa tüklüdür. Yumurtalığı üst, 3–4 tilli, üst hissədən 4 qısa sütuncuqlu və başcıqvari, dişicik ağızlıdır. Meyvələri tərs, yumurtavari, uzunluğu 12–16 mm, eni 10–13 mm, qılçıqlıdır. Qanadları zəif, eni 1–2 mm; qanad qılçıqları 8 cərgədə yerləşmiş, sıx, yastı formalıdır və 2–3 haçalı budaqlarla nəhayətlənmişdir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyun-iyul aylarında yetişir.

İstiyə, quraqlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

## İstifadəsi
Eroziya, şoranlığın qarşısının alınmasında əhəmiyyətli bitkidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 

* Флopa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флopa Kaвkaзa. т.5. 1954;
* Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
* Azərbaycan flora-sının konspekti. I–III cildlər. 2005; 2006; 2008;
Bizəoxşar tıs-tıs

**** () —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Cənubi Qafqaz, Cənub-Qərbi Asiya, İran-Turan coğrafi elementinə daxildir.

## Botaniki təsviri
Diametri 15-25 sm olan yastıqvari formalı alçaq koldur. Yarpaqları 3-4 (1,5-5) sm uzunluqda, 1,0-1,5 mm enində olub, xətvari-bizvaridir. Aşağı hissədə yastı, yuxarıda üç hissəli, sərt, qalın, tikanlı olub, kənarları boyunca kirpikciklidir. Çiçək oxu sadə və ya bir yan budaqlı olub, 25 sm uzunluqdadır. Çiçəkləri çiçək qrupunun qalın oxu üzərində, az və ya çox dərəcədə bərabər məsafələrdə paylanmışdır. Sünbülcüklərin uzunluğu 15 mm-ə bərabərdir. Xarici çiçəkaltlıqları bir qədər uzun olub, nadir hallarda  daxili çiçəkaltlığına bərabər və ya onlardan qısadır. Daxili çiçəkaltlığının uzunluğu həmişə kasacıq borucuğundan uzun olub, 9-12 mm, yumurtavari-neştərşəkilli, ucu bizdir. Kasacığın uzunluğu 14-15 mm, əsası kifayət qədər geniş qabarlı, qalınlaşmışdır və alt səthi tükcüklüdür. Kasacığın borucuğu 8-9 mm uzunluqda olub, tükcüklü, büküyü ağ rənglidir. Ləçəkləri çəhrayıdır. İyun-iyul ayında çiçəkləyir, iyul- avqustda toxumları yetişir.

## Ekologiyası
Kserofitdir. Daşlı-çınqıllı ərazilərdə, daşlı yamaclarda, qayalıqlarda və çınqıllı yerlərdə bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR, Culfa rayonunun Qazançı, Əlincə və Ərəfsə kəndi ətrafında yayılmışdır.

## İstifadəsi
Yastıqvari forması bol çiçəkləməsi və çiçəklərini uzun müddət saxlaması, çox əlvan, parlaq rəngdə olmasına görə dekorativ yaşıllaşdırmada istifadə edilə bilər.

## Ədəbiyyat
* Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri. Bakı: Elm, 2014, 380 səh.