open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Duel (film, 1995)

**"Duel" (televiziya tamaşası)** — Qırğız yazıçısı Mar Bayciyevin eyniadlı pyesi əsasında Azərbaycan Televiziyasında ekranlaşdırılmış iki hissəli televiziya tamaşasıdır.

## Haqqında
*"Duel"* televiziya tamaşası qırğız dramaturqu Mar Bayciyevin eyniadlı pyesi əsasında ərsəyə gəlmiş ekran işidir. Əsəri 1980-ci ildə yazıçı və tərcüməçi Akif Abbasov rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş və ilk dəfə Respublika Radiosunun "Firuzə" tələbə teatrında səsləndirilmişdir. Pyesin əsas qayəsi insanın mənəvi dünyasında baş verən ziddiyyətləri, sevgi və nifrət, doğru və yalan arasında gedən əbədi mübarizəni əks etdirməkdir.

Televiziya tamaşasının ekranlaşdırılması Azərbaycan Televiziyasının rejissoru Tariyel Vəliyevə həvalə olunmuşdur. Rejissor bu əsəri fərqli və özünəməxsus rejissor yozumu ilə təqdim edərək yeni bir teatr estetikası yaratmağa müvəffəq olmuşdur. O, tamaşaya təkcə tanınmış aktyorları deyil, eyni zamanda yeni simaları da cəlb etmiş və onların bacarıqlarını tamaşaçılara təqdim etmişdir.

Süjet xətti fərqli üç insanın daxili aləmi və bir-biri ilə kəsişən taleləri üzərində qurulub. Tamaşada baş verən hadisələr səmimi insan etirafları, mənəvi dilemmalar və həyatla ölüm, sevgi ilə nifrət arasında gedən psixoloji mübarizəni nümayiş etdirir. Bütün bunlar tamaşaçılara dərin mənəvi təəssürat bəxş edir.

Film-tamaşa naturada, real mühitdə və dəyişkən hava şəraitində çəkildiyindən vizual baxımdan da canlı və təsirlidir. Ekran əsərində musiqi, montaj və operator işinin harmoniyası tamaşanın emosional təsir gücünü artırır.

Tamaşa ümumilikdə həm estetik baxımdan, həm də bədii məzmununa görə Azərbaycan televiziya dramı tarixində fərqlənən ekran nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

## Aktyor heyəti
* **Nazlı** — Nübar Novruzova
* **Əziz** — Cəfər Namiq Kamal
* İsgəndər — Əliabbas Qədirov

## Yaradıcı heyət
* Quruluşçu rejissor: Tariyel Vəliyev
* Quruluşçu operator: Eldar Məmmədov
* Quruluşçu rəssam: Rafael Əsədov
* Səs rejissoru: Firudin Hüseynov
* Musiqi tərtibatçısı: İsmayıl Dadaşov
* Qrim ustası: Elbrus Vahidov
* Rejissor assistenti: Rüstəm Dadaşov
* Montaj: İlham İsayev, Əhməd Məcidov
* Bədii rəhbər: Lütvü Məmmədbəyov
* Direktor: Faiq Abbasov

## Sitat
: *"Dünya mavi olmadığı kimi qara da deyil. Nə qədər ki insan var, sevgi də olacaq, nifrət də… Bu həyatda sevinclə kədər, səadətlə bədbəxtlik hər zaman yanaşı durub və yalanlara qarşı səngərlərdə vuruşurlar."*
***Mar Bayciyev, "Duel" pyesindən sitat***

## İstinadlar
* Əliabbas Qədirov – AzərTAc
* Əliabbas Qədirov – ANL.az
* Lentlərdə davam edən ömür – medeniyyet.info.az
* Tariyel Vəliyev haqqında – bakmiltv.info
* Səhnə həyatı – Express qəzeti
* Səhnə hadisələri – Kulis.az
* Cəfər Namiq Kamal – Şamaxı Ensiklopediyası
* Cəfər Namiq Kamal – Oxu.az
* Tariyel Vəliyev haqqında – Adalet.az
* Tariyel Vəliyev – Audiovisual.az
* Əliabbas Qədirovun xatirəsi – Ulusum.az

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Televiziyası
* Tariyel Vəliyev
* Əliabbas Qədirov
Kris Kuaku

**Kris Kuaku** (, ) — Kot-d'İvuar futbolçusu. Azərbaycan Premyer Liqasında yarışan, Ağdamın Qarabağ klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edir.

## Karyerası
Kuaku peşəkar karyerasına 2018-ci ildə Tunisin "Sfaksyen" klubunda başlamışdır. 15 aprel 2018-ci ildə "Ben Qardane" ilə matçda Tunis çempionatında debüt etmişdir. 2019-cu ildə Kuaku klubla birlikdə ölkə kubokunu qazanmışdır. 6 avqust 2020-ci ildə "Soliman" klubu ilə matçda Kris "Sfaksyen"in heyətində ilk qolunu vurmuşdur. 2021-ci ildə ikinci dəfə Tunis kubokunu qazanmışdır. Burada ümumlikdə 43 oyunda iştirak edərək 1 qol vurmuşdur.

2022-ci ildə futbolçu Danimarkanın "Midtyulland" klubuna transfer olunmuşdur. Lakin, futbolçu burada yalnız 1 oyunda meydana çıxmışdır. Futbolçunun buradakı debüt oyunu, iyulun 22-də Danimarka Superliqasında baş tutan "Silkeborq"la matçda olmuşdur.

2023-cü ilin 11 yanvarında Portuqaliyanın "Mafra" klubuna keçmişdir. Futbolçu burada 2 mövsüm keçirmiş və 78 oyunda meydana çıxaraq 2 qol vurmuşdur.

2025-ci ilin yayında Azərbaycan Premyer Liqasının "Qarabağ" klubuna transfer olunmuşdur. Qarabağ ilə futvolçu arasında 2+2 illik müqavilə imzalanıb. Kris Kuaku "Qarabağ"da 6 nömrəli forma ilə çıxış edəcək.

## Oyun tərzi
O, mərkəz yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edir və sürətli hərəkətlənməsi ilə seçilir. Topla irəliləmə qabiliyyəti və sürətli şəkildə müdafiəyə dönnməsi onun əsas üstünlüklərindən biridir. Futbolçu həm də sərt oyunuyla seçilir və 2024/2025 mövsümündə Portuqaliyanın "Segunda Liqası"nda meydana çıxdığı 32 oyunda 6 sarı və 1 qırmızı vərəqə almışdır.

## Uğurları
**"Sfaksyen"**

* Tunis kubokunun qalibi (2): 2018/19, 2021/22

## İstinadlar
Brahma (toyuq cinsi)

**Brahma** — ABŞ mənşəli toyuq cinsi.

## Xüsusiyyətləri

"Amerika Standard of Perfection" (Ən Yüksək Dəqiqlik Standartı) tərəfindən üç rəng növü tanınır: ağ, qara və "buff". Ağ brahmada daha çox ağ rəng hakim olsa da, boğaz kənarlarında və quyruqda qara tüklərı rast gəlinir. Həmçinin erkəyin belində qara zolaqlar var. Qara brahma cinsində erkək və dişi arasında böyük fərqlər var. Dişi, ağ brahma ilə eyni boğaz tüklərinə sahibdir və daha çox boz və qara rəngdə olur. Erkək isə qara və ağ boğaz tüklərinə, qara quyruğa sahibdir. Qanadları ağ rəngdədir. "Buff"  ağ ilə eyni qara naxışa malikdir, lakin ondan fərqli olaraq daha çox qızılı tüklər ilə diqqət çəkir.
"Avstraliya Toyuq Assosiasiyası", ağ, qara və "buff" növlərindən əlavə, brahma cinsinin qara, mavi, "partridge", "crele" və "barred" növlərini də qəbul etmişdir.
Ortalama çəkilər erkəklər üçün təxminən 5.5, dişilər üçün 4.5 kiloqram arasındadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ferret

**Ferret** (*Mustela furo*) — "Mustelidae" fəsiləsinə aid, kiçik, əhliləşdirilmiş məməli. Ferretin, vahşi Avropa "polekatı" (Mustela putorius) ilə əlaqəsi var, çünki o, "polekat"larla cütləşərək məhsuldar nəsil verə bilir. "Ferret" adı Latın dilindən "furittus" sözündən gəlir və "kiçik oğru" mənasını verir. Bu, ferretlərin kiçik əşyaları gizlətmə vərdişinə işarə edir. Köhnə İngilis dilində bu heyvana "mearþ" deyildiyi məlumdur. Müasir "ferret" yazılışı 16-cı əsrdə meydana gəlmişdir. Yunan dilində "ἴκτις (íktis)" sözü bəzən ferretlərlə əlaqələndirilir, lakin bu, "polekatlar" və ya bənzər Misir "manqus"-ları ilə bağlı ola bilər.

## Xüsusiyyətləri

Ferretlər, "Mustelidae" fəsiləsinin tipik nümayəndəsi olaraq uzun və incə bədənə malikdirlər. Ferretlər, uzun və incə bədənləri ilə tanınır. Orta uzunluqları 50 sm, quyruq isə 13 sm təşkil edir. Dərinin rəngi müxtəlif ola bilər, o cümlədən qəhvəyi, qara və ya ağ. Cinsiyyət dimorfizmi mövcuddur, erkəklər adətən dişilərdən böyükdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kənan iti

**Kənan iti** (*[[ingilis dili|ingiliscə]]: Canaan Dog*) — 20-ci əsrin əvvəllərində Yaxın Şərqdəki yarı vəhşi "pariah" itlərindən inkişaf etmiş bir it cinsi. Bu itlər bölgədə qədim dövrlərdən bəri mövcud olmuş heyvanların nəslidir. Bu cins, İsraildə milli it olaraq tanınır və bu itlər İordaniya, İsrail, Livan, Fələstin, Sinay yarımadası və Suriya ərazisində 9,000 il əvvəl mövcud olmuşdur. 2012-ci ilə qədər dünyada təxminən 2000-3000 Kənan iti olduğu bildirilmişdir.
Kənan iti həmçinin "Kelef K'naani", "İsrail Kənan iti", "Bedevi keçi iti" və "Fələstin Pariah iti" kimi adlarla tanınır. Cinsin standartı 1966-cı ildə İsrailli professor Rudolfina Menzel tərəfindən yaradılmışdır.

## Xüsusiyyətləri
Vəhşi tip it olaraq təsvir edilir. Orta ölçülü və kvadrat bədənli bir itdir. Başı yastı, qulaqları dik və aşağı yerləşən, geniş bazalı və yuvarlaq ucqludur. Tükləri sıx, sərt və düz, qısa və orta uzunluqlu olur. Alt hissəsində tüklərin sıxlığı mövsümə görə dəyişir. Rəngi qara, qəhvəyi, qırmızı tonlu ola bilir. Adətən kiçik ağ işarələr və ya rəngli ləkələr olur. Kənan itləri çox diqqətcil, sürətlə reaksiya verən və yad adamlara güvənməyən itlərdir. Onlar çox qoruyucu olsa da, aqressiv deyillər.
Çevikliyi, itaəti, tullanması, iz təqib etmə və sürüyə nəzarət kimi xüsusiyyətlərə sahibdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eriogonum

**Eriogonum** () — quşqonmazçiçəklilər fəsiləsinə aid çiçəkli bitkilər növüdür.

Baxmayaraq ki, "qarabaşaq" ümumi adı bu növ üçün də istifadə olunur, Eriogonum nə Avropada yetişdirilən mədəni qarabaşağa, nə də "yabanı qarabaşaq" adlandırılan digər bitkilərə aid olan növlərlə eyni deyil – yəni fərqli bir növə aiddir.

Növ daxilində geniş yayılmış ümumi növlərlə yanaşı, təxminən üçdə biri nadir, nəsli kəsilməkdə olan və ya təhlükə altında olan növlərdən ibarətdir. Bu cür növlərdən biri də 2005-ci ildə medianın diqqətini cəlb etmişdir – artıq nəsli kəsilmiş hesab edilən Mount Diablo qarabaşağı (Eriogonum truncatum) həmin il yenidən kəşf olunmuşdur.

Bu növ Şimali Amerikada yayılmışdır və yabanı qarabaşaq adı ilə tanınır. Eriogonum növlərinin sayı çoxdur və tədqiqatlar göstərir ki, bu cins daxilində aktiv növ əmələ gəlməsi prosesi hələ də davam edir. Bu cinsə California qarabaşağı kimi bəzi geniş yayılmış yabanı çiçək növləri də daxildir.

## İstifadəsi
Bəzi Eriogonum növləri, məsələn, Kaliforniya qarabaşağı (California buckwheat), yerli Amerika tayfaları tərəfindən dərman bitkisi və qida məhsulu kimi keçmişdə və bu gün də istifadə olunmaqdadır.

## İstinadlar
Call of the Night fəsillərinin siyahısı

"Call of the Night" Kotoyama tərəfindən yazılan və illüstrasiya olunan manqa seriyasıdır. Manqa seriyası 28 avqust 2019-cu ildən 24 yanvar 2024-cü ilə qədər "Shogakukan" nəşriyyatının "Weekly Shonen Sunday" jurnalında serializasiya olunmuşdur. Manqa seriyasının 20 tankobon cildi buraxılmışdır. Birinci tankobon cildi 18 noyabr 2019-cu ildə, sonuncu tankobon cildi 18 mart 2024-cü ildə buraxılmışdır. Manqanın fərdi fəsilləri  adlanır. Manqa seriyası 2023-cü ildə Shogakukan Manqa Mükafatının "Ən yaxşı şonen manqası" kateqoriyasının qalibi olmuşdur. 2 iyul 2025-ci ildə "Weekly Shonen Sunday" jurnalında "Call of the Night: Paradise Arc" adlı qısa davam manqa seriyası serializasiya olunmağa başlamışdır.

Manqa seriyası məktəb yaxşı oxuyan, amma həyatından zövq ala bilməyən Ko Yamori ilə onun vampir partneri Nazuna Nanakusa arasındakı münasibətlərdən bəhs edir. Yamori yuxusuzluqdan əziyyət çəkdiyi üçün özünü daha yaxşı hiss etmək üçün gecələr tək küçələrdə gəzir və bir gün Nazuna ilə tanış olur. Nazunanın evinə gedən Ko özünü yatmış kimi göstərəndə qəfildən Nazuna onun boynundan dişləyib qanını içir və o, Nazunanın əslində vampir olduğunu öyrənir. Ko gündüz həyatından qurtulmaq üçün Nazunadan onu da vampirə çevirməsini istəyir, lakin vampirə çevrilməsi üçün əsas şərt bir vampirə aşiq olmasıdır. Ko özünü necəsə Nazunaya aşiq edib vampirə çevrilməyi qarşısına məqsəd kimi qoyur. O, tezliklə şəhərdə Nazuna kimi başqa vampirlərin də olduğunu öyrənir.

"Liden Films" studiyası tərəfindən istehsal olunan anime serialı adaptasiyasının ilk mövsümü 8 iyuldan 30 sentyabr 2022-ci ilə yayımlanmış, ikinci mövsümü 4 iyul 2025-ci ildə yayımlanmağa başlamışdır.

## Cild siyahısı

## İstinadlar
Striboq

**Striboq** — qədim slavyan mifologiyasında mühüm tanrılardan biri hesab olunur. O, küləklərin, tufanların və müharibələrin tanrısı kimi qəbul edilirdi. Lakin müasir tədqiqatçılar onun mənşəyini daha dərin şəkildə izah edirlər. Striboq qədim Rusiyada tanrılar panteonunda mühüm yer tutur, Vladimir tərəfindən Kiyevdə qurulan əsas tanrı heykəlləri arasında onun da adı çəkilir.

## Adın etimologiyası
Striboq adının mənşəyi barədə bir neçə versiya mövcuddur:
# Bir versiyaya görə, adın kökü qədim slavyan dilindəki "*стрити*" — "dağıtmaq" sözünə əsaslanır. Bu halda Striboq dağıdıcı, məhv edici qüvvə simvoludur.
# Başqa etimoloji yanaşmaya əsasən, ad "*стрый*" — "qoca, ağsaqqal" sözündən törəmişdir. Bu halda o, "Qoca tanrı", Böyük ata" və ya "Göy atası" mənalarını daşıyır.

## İlahi statusu
Ən çox yayılan baxışa görə, Striboq küləklərin tanrısı sayılırdı. Bu fikir, xüsusilə "İqor dəstəsi haqqında dastan" (Слово о польку Игореве) əsərindəki məşhur sitatdan qaynaqlanır:

Lakin bir çox müasir tədqiqatçılar bu sitatı Striboqun bilavasitə küləklərin tanrısı olması deyil, onların ulu əcdadı, yəni üstün tanrı olaraq qəbul edilməsinin göstəricisi kimi izah edirlər.

Alternativ nəzəriyyəyə görə, Striboq müxtəlif küləklərin və təbiət hadisələrinin deyil, Göyün və ilahi qüdrətin təcəssümüdür, yəni o, ilkin və ali simvoludur.

## Tarixi
Striboq Vladimir Svyatoslaviç tərəfindən Kiyevdə qurulan əsas tanrı panteonuna daxil idi. O dövrdə Perun, Xors, Dajdboq və s. ilə birlikdə xalqın rəsmi tanrılarına çevrilmişdi. Onlara qurbanlar verilir, ibadətlər edilirdi.

Striboqun ayrıca heykəlinin qurulması, lakin Svaroq və Rodun heykəllərinin qurulmaması onun bu tanrılardan biri olması faktını dəstəkləyir. Məşhur slavist alim Boris Rıbakov da bu versiyanı dəstəkləyir və Striboqu Svaroq və Rod ilə eyniləşdirir.

## Müasir baxışlar
Tədqiqatçılar T. V. Qamkrelidze və V. V. İvanov Striboq adını hind-Avropa köklü *dievas-peter* "Tanrı ata" ifadəsi ilə əlaqələndirirlər. bu erimoloji xətdə *dievas*("göy"), tədricən *baga* ("tanrı") ilə, *peter* isə *stroy* ilə əvəz olunmuş ola bilər. Bu izah Striboqun sadəcə "külək tanrısı" deyil, tanrıların tanrısı, ilk və son tanrı olduğunu göstərir.

## İstinadlar
Mo.co

***mo.co*** — finlandiyalı videooyun şirkəti "Supercell" tərəfindən hazırlanmış ekşn mövzulu, rol əsaslı kütləvi çoxoyunçulu onlayn oyun.

## İstinadlar
Əli Nəsirli

**Əli Heydər oğlu Nəsirli** () — azərbaycanlı hüquqşünas, vəkil, şair, Özbəkistan və Azərbaycan arasında dostluq əlaqələrinin inkişafında xidmətləri olmuşdur.

## Həyatı
Əli Nəsirli 1950-ci il yanvarın 18-də Ağcabədi rayonunda, əslən Şuşadan olan Nəsirli Heydər Məşədi Hüseyn oğlunun ailəsində anadan olmuşdur.

1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1979-cu ildən Özbəkistan Respublikasında yaşayıb. Özbəkistan Daxili İşlər Orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. Daxili işlər orqanlarından təqaüdə çıxdıqdan sonra vəkil kimi fəaliyyət göstərmişdir. Özbəkistan Vəkillər Kollegiyasının üzvü olmuş, Azərbaycan Vəkillər Kollegiyası tərəfindən "Fəxri Vəkil" adı ilə təltif edilmişdir.

## Yaradıcılığı
Əli Nəsirli həm də bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuş, özbək və Azərbaycan dillərində müxtəlif şeirlər kitabları nəşr olunmuşdur.

## Təltifləri
* 2012-ci ildə Özbəkistan Respublikasının "Dostluq" ordeni ilə təltif edilmişdir.
* 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Dostluq" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri

## İstinadlar
Dolichotis

**Dolichotis** — gəmiricilər sinfinə aid Caviidae fəsiləsindən olan heyvan cinsidir. Bu cinsin nümayəndələri əsasən Cənubi Amerikada yayılmışdır və xarici görünüşlərinə görə həm dovşanı, həm də kiçik antilopu xatırladır. Dolichotis cinsinə daxil olan növlərə ümumi olaraq *mara* deyilir.

## Ümumi məlumat
Dolichotis növləri uzun ayaqlı, iri qulaqlı və qısa quyruqlu gəmiricilərdir. Onların ayaqları cəld qaçmaq üçün uyğunlaşmışdır. Qısa tük örtüyü əsasən qəhvəyi, boz və ya sarımtıl rəngdə olur. Uzunluqları 70 sm-ə qədər ola bilər, çəkiləri isə 8–16 kq arasında dəyişir.

* Qidalanma: Otlamaqla qidalanır, əsasən otlar, toxumlar və digər bitki materialları ilə qidalanırlar.
* Sosial davranış: Cütlüklə və ya kiçik qruplarla yaşayırlar. Bəzi hallarda 20-dən çox fərddən ibarət koloniyalar yarada bilərlər.
* Çoxalma: Dişilər ildə bir neçə dəfə bala verə bilər. Yuvalarını torpaqda qazırlar və balalar burada dünyaya gəlir.
* Yırtıcılar: Tülkülər, yırtıcı quşlar və iri pişiklər (puma, yaguar) tərəfindən ovlana bilərlər.

## istinadlar

## Xarici keçidlər



## Xarici keçidlər
Qaraçay gölü

**Qaracay gölü** — Rusiya Federasiyasının Cənubi Ural dağlarında yerləşən, Nüvə tullantıları ilə çirklənmiş kiçik süni göl. 1951-ci ildən başlayaraq yaxınlıqda yerləşən Mayak nüvə emalı zavodunun radioaktiv tullantılarını atmaq üçün istifadə edilmişdir. Gölün radioaktivliyi bütün zamanların ən pis nüvə qəzası olan Çernobıl fəlakəti ilə müqayisə edilə biləcək dərəcəyə yaxındır.
## İstifadəsi
*[[Qaraçaylılar|Qaraçay]]* adı bir neçə Şimal-Qərbi türk dillərində, o cümlədən tatar dilində "qara su" və ya "qara dərə" deməkdir. 1957-ci ildən etibarən, göl və ətrafındakı bölgələr, atom sınaqları, nüvə təcrübələri və nüvə silahlarının istehsalı ilə əlaqəli tullantıların atılması üçün istifadə olunurdu. Həmin dövrdə Sovet hakimiyyəti ekoloji məsələləri ciddiyə almır, bu cür tullantıların insanların sağlamlığına və təbiətə olan təsirlərini nəzərə almırdı. Gölün istifadəsi, əsasən Mayak Nüvə Kompleksi ilə əlaqəlidir. Bu kompleks, Sovet dövründə nüvə silahları istehsal edən və çox sayda radioaktiv materialın yarandığı bir yer idi. Mayak, Sovetlər Birliyinin nüvə proqramının mühüm hissəsidir və gölə atılan tullantıların böyük hissəsini təşkil edir.

## Təhlükəsi
1990-cı illərin əvvəllərində keçirilən tədqiqatlar göstərdi ki, gölün yaxınlığında bir neçə dəqiqə qalmaq, bu qədər yüksək radiasiya səviyyəsinə məruz qalmaq, dərhal ölümə səbəb ola bilər. Bu, göldən yayılan radioaktiv izotoplar və çirkab maddələrinin təhlükəli təsirini göstərir.

* Stronsium-90: Bu radioaktiv maddə, sümük və dişlərə toplanaraq uzun müddət orqanizmə zərər verə bilər. Stronsium-90, insanlarda xərçəng və digər ciddi xəstəliklərə səbəb ola bilər. 
* Cesium-137: Çox yüksək radioaktivliyə sahib bu maddə, həmçinin yer kürəsində böyük çirklənməyə səbəb olur. Cesium-137 uzun müddət təbii mühitdə qalır və su mənbələrini çirkləndirir. 
* Plutonium-239: Bu maddə çox yüksək yarım ömürə (24,100 il) malik olmaqla, ekosistemi və insan sağlamlığını uzun müddət təhdid edir.
## İstinadlar
Hacı Qasım (döyüş raketi)

**Hacı Qasım raketi,** **Şəhid Hacı Qasım raketi** və ya tam adı ilə **Şəhid Hacı Qasım Süleymani Ballistik Raketi** — Müdafiə Nazirliyinin Aviasiya Sənayesi Təşkilatı tərəfindən istehsal edilmiş ballistik raket. Ballistik raket 20 avqust 2020-ci ildə o vaxtkı prezidentin iştirakı ilə təqdim edilmişdir. İran hərbi rəsmiləri bu raketin mənzilinin 1400 km, çəkisinin 7 ton və döyüş başlığının 500 kiloqram partlayıcı daşıma qabiliyyətinə malik olduğunu bildirmişdirlər. Raket 12 Mach sürətinə qədər sürətlənə və hədəfi 6 Mach sürətlə vurmağı bacarır.

## Tarixi

Şəhid Hacı Qasım raketi və ya tam adı ilə “Şəhid Hacı Qasım Süleymani Ballistik Raketi”, Müdafiə Nazirliyinin Aviasiya Sənayesi Təşkilatı tərəfindən istehsal edilmiş ballistik raketdir. Raketin təqdimatı 20 avqust 2020-ci ildə baş tutmuşdur. İranın o zamankı prezidenti olan Həsən Ruhani də virtual olaraq bu mərasimdə iştirak etmişdir. Bu raket İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun bölmələrinə təqdim edilmişdir.

## Texniki xüsusiyyətləri

Tasnim Xəbər Agentliyi tərəfindən verilmiş məlumata əsasən, Hacı Qasım raketi Fateh-110 raketlərinin yeni nəsil hədəfləri vuran bilən raketi hesab edilir və raketdən müdafiə sistemlərindən yan keçmə qabiliyyətinə malikdir.

İran hərbi rəsmilərinin verdikləri məlumata əsasən, bu raket "yerdən buraxıla bilən, taktiki, mobil və uçuşa nəzarət texnologiyalarına əsaslanaraq" istehsal edilmişdir. Raketin gövdəsinin uzunluğu 11 metr, gövdəsinin diametri isə təqribən 85-95 sm təşkil edir. Raketin döyüş başlığının çəkisi 500 kq, maksimal sürəti isə 12 Mach təşkil edir. Raketin ümumi çəkisi 7 ton olub, 8 qanadlıdır. Raketin vurma dəqiqliyinin (hədəfdən yayınma payı) 10 metrdən aşağı olduğu bildirilmişdir.

Bu raket İranın ən yeni ballistik raketi hesab olunur və 1400-1800 kilometrlik əməliyyat mənzilinə malikdir. Raketin 100% İranın yerli istehsalı olduğu bildirilmişdir.

Bu raket bərk yanacaqla işləyir və Zülfüqar və Dezful raketlərindən sonra İranın istehsal etmiş olduğu ən uzun mənzilli ballistik raketlərindən biri hesab olunur. Raketin döyüş başlığı gövdəsindən ayrıla bilir və Siccil kimi uzun mənzilli raketlərlə eyni əməliyyat mənzilinə malik olsa da, lakin uzunluğu onlardan daha qısadır. Raketin hədəfi vurma sürətinin 5 Mach olduğu iddia edilmişdir. Raketin digər xüsusiyyətlərinə gövdənin arxa hissəsində yerləşdirilmiş stabilizator qanadcıqlar və gövdə diametrindən daha kiçik diametrli nəzarət qanadcıqları olan ayrıla bilən döyüş başlığı daxildir.

Bu ballistik raketin adı Amerika qüvvələrinin İraqa etdikləri raket hücumu nəticəsində həlak olmuş olan Qasım Süleymaninin (İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Qüds qüvvələrinin keçmiş komandanı) xatirəsinə verilmişdir.

İran Müdafiə Nazirliyinin mətbuat katibinin 2023-cü ilin sentyabr ayında bu raketin İsraildəki hədəfləri vurmaq üçün hazırlandığını iddia etmişdir.

## İstinadlar
Sumatra oranqutanı

**Sumatra oranqutanı** () — Oranqutanların üç növündən biri. Nəsli tükənməkdə olan növlər sırasına daxil edilib. Ancaq İndoneziyanın Sumatra adasının şimalında yaşayır. O, Borneo oranqutanından az, Sumatrada tapılan yeni müəyyən edilmiş Tapanuli oranqutanından isə çox yayılmışdır. Onun adı, malay dilində "orang" (insan) və "hutan" (meşə) birləşməsindən götürülüb, "meşə adamı" kimi tərcümə olunur.

## Təsviri

Erkək Sumatra oranqutanları təxminən 1.7 metr  hündürlüyündə və 90 kq ağırlığında ola bilir. Dişilər isə daha kiçikdir, orta hesabla 90 santimetr uzunluğu və 45 kq  ağırlığı olur. Sumatra oranqutanları digər növlərə nisbətən daha arıq olur. Uzun üzü və açıq qırmızı rəngdə tükləri olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Səsli kitab

**Səsli kitab** — yazılı kitabların səs şəklində səsləndirilməsi və dinləyici tərəfindən audio formatda qəbul olunmasıdır. Bu formatda kitablar adətən peşəkar diktorlar tərəfindən oxunur və müxtəlif platformalarda dinlənilə bilər. Səsli kitablar, yalnız fiziki disklərlə deyil, həm də müxtəlif rəqəmsal platformalar vasitəsilə asanlıqla əldə edilə bilər. Səsli kitablar görmə məhdudiyyətli şəxslər üçün və ya oxumağa vaxtı olmayanlar üçün geniş əlçatanlıq təmin edir.
## Tarix
Səsli kitabların yaranması 1930-cu illərə, ABŞ-də görmə məhdudiyyətli şəxslər üçün hazırlanmış *Talking Books* (Danışan Kitablar) layihəsinə sökənir. Bu dövrdə səsləndirmələr qrammafon valı formatında təqdim olunurdu. İlk səsləndirilmiş əsərlər arasında Şekspirin “Hamlet” faciəsi və digər klassik ədəbiyyat nümunələri yer alırdı. 2000-ci illərin əvvəllərində internet və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə səsli kitablar MP3 formatında təqdim olunmağa başladı. Bu mərhələdə Audible (Amazon şirkətinə məxsus), Google Play Books, Apple Books və digər platformalar vasitəsilə səsli kitabların qlobal yayılması təmin edildi. Mobil cihazlar üzərindən asanlıqla istifadə imkanı onların populyarlığını daha da artırdı.

**Səsli kitablar aşağıdakı əsas formatlarda təqdim olunur:**
* CD – fiziki daşıyıcı üzərində.
* MP3 – ən çox yayılmış rəqəmsal format.
* M4B – Apple cihazlarında istifadə üçün optimallaşdırılmış format.
* Striminq – internet üzərindən birbaşa dinləmə imkanı.
**Səsli kitablar aşağıdakı məqsədlərlə istifadə olunur:**
* Görmə qabiliyyəti məhdud olan şəxslər üçün 
* Hərəkət halında (avtomobil idarə edərkən, idman zamanı və s.) dinləmə rahatlığı
* Xarici dil vəya xarici dildə hər-hansı məzmunu öyrənənlər üçün dinləmə bacarıqlarının inkişafı
* Uşaqlar üçün nağıl və ədəbiyyat təqdimatı

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
Amerika porsuğu

**Amerika porsuğu** (Taxidea taxus) **—** Şimali Amerikada yayılmış məməli növüdür və əsasən düzənliklərdə, yarımsəhra və çöllərdə yaşayır.
## Görünüş
Amerika porsuğu orta ölçülü və enli bədənə malik bir məməlidir. Onun bütöv bel hissəsi boz, qarın altı isə daha açıq rəngdə olur. Başında ağ və qara rəngli zolaqlar olur ki, bu onun xarakterik xüsusiyyətidir. Ön pəncələri güclü və iti dırnaqlarla təchiz olunub ki, bu da torpaqda sürətli qazmağa imkan verir.

* **Uzunluğu:** 60–75 sm
* **Çəki:** 6–12 kq (nadir hallarda daha çox)
* **Ömür:** Təbii şəraitdə 4–10 il, qapalı şəraitdə 14 ilə qədər

## Yaşayış tərzi
Amerika porsuqları tənha həyat tərzi sürürlər, əsasən gecə aktiv olurlar və gün ərzində yerin altında qazdıqları yuvalarda dincəlirlər.

## Çoxalma
Cütləşmə dövrü yay aylarında baş versə də döllənmiş yumurtanın inkişafı gecikir və beləliklə bala doğumu adətən növbəti ilin yazında baş verir.

* Hamiləlik müddəti: 6 ay (gecikmiş inkişaf daxil olmaqla)
* Balaların sayı: 1–5
* Doğum mövsümü: Mart-aprel

## Elmi təsnifatı
Amerika porsuğu (*Taxidea taxus*) — heyvanlar aləminə daxil olan, xordalılar tipinə, məməlilər sinfinə, yırtıcılar dəstəsinə, porsuqkimilər fəsiləsinə və *Taxidea* cinsinə aid olan bir məməli növüdür. Onun elmi (binominal) adı *Taxidea taxus* olub, ilk dəfə 1777-ci ildə alman zooloqu Johann Christian Daniel von Schreber tərəfindən təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçdilər
Təraş köpüyü

**Təraş köpüyü** - Üz və ya bədənin asan və rahat bir şəkildə tüklərdən azad edilməsi üçün istifadə olunan kosmetik vasitə. Əsas məqsədi dərini qorumaq, ülgücün hamar hərəkətini təmin etmək və qıcıqlanmanın qarşısını almaqdır. 

## Tarix
1949-cu ildə ABŞ-də aerosol qablaşdırmada ilk təraş köpüyünün təqdim edildi. Bu məhsul sabun və fırça istifadəsini əvəz edərək daha praktik və rahat bir həll təqdim etdi. Bu yeniliklə, təraş prosesi kişilər üçün daha sürətli və əlçatan hala gəldi.

## Ümumi məlumat
Əsas komponentləri aşağıdakılardır: 

# Su: Məhsulun əsas hissəsini təşkil edir və dərini nəmləndirir. 
# Sabun və ya sintetik məhsullar: Köpük əmələ gətirir, yağ və kirin təmizlənməsinə kömək edir. 
# Yağlar və nəmləndiricilər: Dərini yumşaldır və quruluğun qarşısını alır. 
# Aroma və konservantlar: Xoş qoxu təmin edir və məhsulun uzun müddət istifadə edilməsini mümkün edir. 
# Xüsusi tərkiblər: Aloe vera, E vitamini kimi dəriyə qulluq üçün əlavə edilən maddələr.

#### Təraş köpüyünün növləri

* Klassik köpüklər: Qablaşdırmada olur bu məhsullar birbaşa tətbiq edilir. Onlar istifadəsi sadə və sürətli olan seçimdir. 
* Təraş kremləri: Fırça ilə istifadə olunan bu məhsullar daha zəngin köpük yaradır və dərini nəmləndirir. Köpüksüz kremlər: Minimalist yanaşma sevənlər üçün nəzərdə tutulmuşdur və əsasən quru dərilər üçün uyğundur.

## Istinadlar

## Xarici keçidlər
Kisəli qarışqayeyən

Kisəli qarışqayeyən (*Numbat*) - Yalnız Avstraliyada yaşayan və dünyada nadir hallarda görülən kisəlilər növlərindən biridir.

## Xüsusiyyətlər

* Uzunluğu 20-27 sm-dir. Onların dişləri funksional deyil və daha çox uzun, yapışqan dilləri termitləri tutmaq üçün istifadə edilir. 
* Quyruq: Uzun və tüklü, 12-20 sm olan quyruqları yırtıcılardan müdafiə üçün istifadə edilir. Çəkisi: 300-700 qram Xəz və zolaqları: 
* Numbatların kürkü narıncı-qırmızımtıl rəngdədir və arxasında 6-12 arasında ağ zolaqlar uzanır.
## Yayılma
Marsupial qarışqa yeyənlər Avstraliyanın cənub-qərbində evkaliptlə örtülmüş ərazilərdə yaşayırlar. Əvvəllər Avstraliyanın cənubunda tapılmışdı, lakin əksər yerlərdə məhv olmaq üçün ovlanmışdır.

## Qidalanma
Qidalanmasında yalnız termitlərə üstünlük verən bu heyvan özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə seçilir. Numbatlar gündüz aktivdirlər və bu xüsusiyyətləri digər kisəlilər ilə müqayisədə onları unikal edir. Keçmişdə geniş yayılmış olsalar da, hal-hazırda onların populyasiyası yalnız Qərbi Avstraliya əyalətinin qorunan bölgələrində məhdudlaşıb. O caynaqları ilə çürük ağacları, yarpaqları və torpağı qazır və uzun, yapışqan dili ilə ovunu toplayır.

## Həyat tərzi
Bir numbat gündə təxminən 20,000 termit yeyə bilər. Termitləri torpağın altında tapmaq üçün qoxu hissindən istifadə edirlər və torpaqda kiçik deşiklər açırlar.

Sığınacaq: Gecələr ağac oyuqlarında və ya yeraltı yuvalarda qalırlar. Bu sığınacaqlar onları yırtıcılardan və soyuqdan qoruyur.

## Mövzu ilə bağlı nəşrlər

* Ronald M. Nowak: *Uokerin Dünya Məməliləri* . Johns Hopkins University Press, Baltimore, 1999. ISBN 0-8018-5789-9

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hermon dağı

**Hermon** və ya **Xermon** (, ; ,  –  sözündən yaranmışdır), həmçinin **Cəbəl əş-Şeyx** (; ) — Anti-Livan dağ silsiləsinin cənub ucunu təşkil edən dağ massivi. Onun zirvəsi Suriya ilə Livan sərhədində yerləşir. Bu, dəniz səviyyəsindən 2814 metr yüksəklikdədir və beləliklə, de-yure Suriyanın tərkibində olan, lakin İsrail tərəfindən işğal edilmiş Colan təpələrinin ən yüksək nöqtəsidir.

"*[[Bibliya]]*""ya görə, Hermon dağı Colan təpələri və Vasan bölgəsi ilə birlikdə İsrail qəbilələrindən biri olan Mənəssə övladlarına aid olan torpaqda yerləşir.

8 dekabr 2024-cü ildə Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsindən və Suriyada islamçı "Həyat Təhrir əl-Şam" qruplaşmasının hakimiyyətə gəlməsindən sonra İsrail qoşunları dağın Suriyanın nəzarətində qalan hissələrini tutaraq demarkasiya xəttini keçmişdilər.

## İstinadlar
Saguinus oedipus

**Saguinus oedipus** (*Pambıq başlı tamarin*) — Çəkisi 0,5 kq-dan az olan kiçik meymun. Bu meymun 24 ilə qədər yaşaya bilir, lakin əksəriyyəti 13 yaşına kimi ölür. Ən kiçik primatlardan biri olan Tamarin, alnından çiyinlərinə qədər uzanan uzun, ağ tüklər ilə asanlıqla tanınır. Bu növ tropik meşələrin kənarlarında (Amerika qitəsində) və Kolumbiyanın şimal-qərbindəki meşələrdə olur. Əsas qidaları böcəklərdən, bitki və onun komponentlərindən ibarətdir.

## Taksonomiya və adlar

İngilis dilindən tərcümədə "Pambıq başlı tamarin" mənasını verir. Adı başını örtən və boynuna düşən ağ tüklərdən gəlir. İspan dilində  "Bichichi", "Titi Pielroha", "Titi Blanco", "Titi cabeza Blanca" və "Titi leoncito" adlanır. Bu növ ilk dəfə 1758-ci ildə Karl Linney tərəfindən məşhur "Systema Naturae" kitabının 10-cu nəşrində təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ipheion

**İpheion** (*Ulduz çiçəyi*) — Amaryllidaceae fəsiləsinin bir yarımfəsiləsi olan Allioideaeyə aid çiçəkli bitkilər cinsi. Bu cins Cənubi Braziliya, Şimal-Şərqi Argentina və Uruqvaya məxsus üç növü əhatə edir.

## Təsviri

Dar, ot formasında yarpaqları və yazda xoş bal qoxulu, ulduz şəklində ağ və ya açıq mavi çiçəkləri ilə kiçik soğanaqlı çoxillik bitkilərdir. Təbii olaraq Argentina, Uruqvay və Cənubi Braziliyada yayılsa da, digər bölgələrdə də təbii olaraq yayılmışdır.

## Tarixi

Cins ilk dəfə 1836-cı ildə Konstantin Samuel Rafinesk tərəfindən "Ipheion uniflorum" əsasında təsvir edilmiş və "Milla uniflora" Grahamdan (indiki Tristagma) ayrılmışdır. Təsvirə görə, tək çiçəkli infloresanslar, ağ çiçəklər, iki hissədən ibarət spata, müstəqil birləşən staminal filamentlər və trilokulyar kapsula formasında meyvə növləri ilə xarakterizə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aythya valisineria

**Aythya valisineria** — Şimali Amerikanın ən böyük dalğıc ördəyi.

## Təsnifat

Şotland təbiətşünas Aleksandr Uilson 1814-cü ildə Kanvasbək ördəyini təsvir etmişdir. Cins adı, qədim yunan yazıçılarından "Hesixius" və Aristotel tərəfindən qeyd edilən, naməlum bir dəniz quşu olan "aithuia" sözündən götürülmüşdür. Növ adı "valisineria", Kanvasbək ördəyinin istirahət dövründə əsas qida mənbəyi olan, yabanı kərəviz "Vallisneria americana" növünün adından götürülmüşdür. Kərəviz cinsi isə XVII əsr italyan botaniki Antonio Vallisneriyə həsr edilmişdir.
Müxtəlif dillərdə bu quşun adı "ağ arxalı ördək" kimi tərcümə olunur. Məsələn, fransızca "morillon à dos blanc", ispanca isə "pato lomo blanco" olaraq adlandırılır. Meksikada isə bu quş "pato coacoxtle" adlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Moskva Beynəlxalq Film Festivalı

**Moskva Beynəlxalq Film Festivalı** ( rus : *Moskovskiy myezhdunaródniy kinofyestivál* &nbsp;; qısaca **MIFF ) ilk dəfə 1935-ci ildə** Moskvada keçirilən və 1959-cu ildən mütəmadi olaraq keçirilən film festivalıdır. &nbsp;Yarandığı gündən 1959-cu ilə qədər hər iki ildən bir iyul ayında Karlovı festivalı ilə əvəzlənirdi .

Festivalın ən yüksək mükafatı Moskva Gerbində əks olunan əjdahanı öldürən Müqəddəs Georginin heykəlidir . Nikita Mixalkov 2000-ci ildən festivalın prezidentidir. Bu illər ərzində Stanislavski mükafatı (aktyor ifasına görə) Cek Nikolson , Jeanne Moreau , Meryl Streep , Harvey Keytel , Fanny Ardant , Daniel Olbrychski , Gérard Depardieu , Oleg I Huberléeu , Oleg I Huelleeu kimi aktyorlara verilib . Bert , Helen Mirren .

Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsi səbəbindən festival 24 fevral 2022-ci ildə müvəqqəti olaraq dayandırıldı .

## İstinadlar
Diploglottis

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Növlərin əksəriyyəti yalnız Kvinslendin nəm tropik bölgəsində yayılmışdır, lakin bir növ istisna olmaqla, bütün növlər şərqi Avstraliyaya endemikdir. Bu istisna "D. diphyllostegia"dır və bu növ Yeni Qvineyada da rast gəlinir. Bu cinsə aid bitkilər ümumiyyətlə "tamarind" adlanır, məsələn "şimal tamarindi" (D. diphyllostegia), "Babinda tamarindi" (D. harpullioides) və "Berni tamarindi" (D. bernieana).

## Adlandırma və təsnifatı
Avropa alimlərinin topladığı ilk nümunə "D. australis" növü olub və bunu botanist Robert Broun 1804-cü ildə qeydə alıb. Bu növ formal adlandırmadan əvvəl İngiltərədəki Kyu bağlarındakı istixanada çiçək açan ağac kimi yetişdirilib. 1862-ci ildə Cozef Dalton Huker ilk dəfə "Diploglottis" cins adını "Genera Plantarum" əsərində təqdim edib. 1878–1879-cu illərdə Lüdviq A.T. Radlkofer bu növü "Diploglottis australis" adı ilə təsdiqləmişdir.
1985-ci ildə Sally T. Reynolds bu cinsin Avstraliya üçün təsvirini "Flora of Australia" əsərinin 25-ci cildində təqdim edib.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Chrysopogon fallax

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avstraliyaya üçün endemik çoxillik dəstə otudur. Viktoriya istisna olmaqla, materik əyalətlərinin hamısında rast gəlinir. O, ümumiyyətlə "qızıl saqqallı ot", "lent otu" və "ağlayan ot" kimi tanınır.

## Etimologiyası
"Chrysopogon" sözü yunan dilindəki "chrysos" (qızıl) və "pogon" (saqqal) sözlərindən götürülüb. "Fallax" isə latın dilində "aldadıcı" mənasını verir, çünki bu otu oxşar ot növlərindən ayırmaq çətindir. Bu takson üçün bəzən sinonim olaraq "Chrysopogon benthamianus" adı da istifadə olunur.

## Yayılması
"Chrysopogon fallax" Avstraliyanın materik hissəsinin şimal bölgələrində, tropik və subtropik iqlim şəraitində geniş yayılıb və ən çox açıq meşəlik və meşə ekosistemlərində rast gəlinir. O, qum, qum-torpaq və gil torpaqlar daxil olmaqla, müxtəlif substratlara yüksək dərəcədə uyğunlaşa bilir.

## Botaniki xarakteristikası
Kök vasitəsilə çoxalaraq və toxumlar vasitəsilə yayılan sıx dəstəli çoxillik ot bitkisidir. Əksər yarpaqlar gövdədə yerləşir və ölü yarpaq qınları bitkiyə xarakterik "yunlu" görünüş verir. Gövdələr 30–120 sm (12–47 düym) hündürlüyündədir və 3–5 tüksüz düyünə malikdir. Liqula incə tüklərdən ibarət bir sıra şəklindədir. Yarpaq lövhələri 45 sm-ə (18 düym) qədər uzunluqda və 2–7 mm (0.079–0.276 düym) enindədir. Çiçəklənmə 7–21 sm (2.8–8.3 düym) uzunluğunda, əsas budaqları halqavari düzülmüş açıq bir süpürgə formasındadır. Sünbülcüklər cütləşdirilmişdir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Spoyler (media)

**Spoyler** () — film, televiziya serialı, kitab, oyun və digər yaradıcı əsərlərin süjetindəki əsas hadisələrin, gərgin məqamların və ya sonluğun öncədən açıqlanması. Bu məlumatlar əsərin tamaşaçı və ya oxucusu üçün sürpriz olan hissələri qabaqcadan bildirdiyi üçün əsərin marağını və zövqünü azalda bilər. Spoylerlər xüsusilə süjetin gərginliyini və marağını qorumaq məqsədilə geniş yayılan media məhsullarında qeyd olunur və onlardan istifadə edərkən xəbərdarlıq edilməsinə üstünlük verilir.

İnternetdə spoyler xəbərdarlığı sistemləri, gizli mətnlər və ya xüsusi işarələr vasitəsilə istifadəçilərin istəmədikləri halda spoyler məlumatı ilə qarşılaşmasının qarşısı alınmağa çalışılır. Spoylerlərdən yaranan təsirlərin qarşısını almaq məqsədilə izləyicilər və oxucular müzakirə və rəy bölmələrində spoyler ehtiva edən məzmundan yayına bilərlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Spoiler.io — təsadüfi spoilərlər təqdim edən sayt.
* The Movie Spoiler — filmlərin təsvirlərini verən sayt.
Səkinə Bakıxanova

**Səkinə Bakıxanova** — maarifçi qadın, Abbasqulu ağa Bakıxanovun həyat yoldaşı. Bakının ikinci xanı Məlik Məhəmməd xanın və Qubalı Fətəli xanın bacısı Xədicə Bikənin nəvəsi.

## Haqqında
Səkinə xanım Bakıxanova 1807-ci ildə Bakıda anadan olub. Abbasqulu ağa Bakıxanovla ailə qurduqdan sonra Qubada yaşayıb. 1847-ci ildə Abbasqulu ağa Bakıxanov vəfat etdikdən sonra, onun 253 nüsxə əlyazmalardan ibarət olan kitabxanası Səkinə xanım tərəfindən Peterburq Elmlər Akademiyasının kitabxanasına bağışlanıb. Daha sonra onun xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Səkinə xanım Qubada məscid tikdirməyə başlayıb. Məscidin tikintisi bir neçə il davam edib və 1854-cü ildə yekunlaşıb. Məscidin binası Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

Səkinə xanım Bakıxanova 1853-cü ildə Qubada dünyasını dəyişib.

## Ailəsi
Səkinə Bakıxanova Bakı xanı Məlik Məhəmməd xanın və Qubalı Fətəli xanın bacısı Xədicə Bikənin oğlu kərbəlayi Hüseyn ağanın və Xurşid xanımın ailəsində anadan olub.

1826-cı ildə Abbasqulu ağa Bakıxanov ilə ailə qurub. Bu evlilikdən 1831-ci ildə Ziba-Nisə bəyim və 1839-cu ildə Tuğra xanım adlı qızları dünyaya gəlib. Firudin bəy Köçərlinin yazdığına görə Tuğra xanım şairə olub Azərbaycan dilində lirik şeirlər yazıb. Qızların ikisi də öz əmisi oğulları, Cəfərqulu ağa Bakıxanovun oğulları ilə ailə qurmuşdur: Ziba-Nisə bəyim 1855-ci ildə Həsən ağa Bakıxanovla, Tuğra xanım isə 1875-ci ildə Əhməd ağa Bakıxanovla evlənmişdir. Tuğra xanım və Əhməd ağa Bakıxanovun evliliyindən Hacı Abbasqulu ağa (1860–192?) adlı övladları dünyaya gəlmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*
Meqrel atı

**Meqrel atı** () — Gürcüstanın tarixi Kolxida bölgəsinin düzən ərazilərinə xas kiçik at cinsi.
## Tarixi
Meqrel atıı cinsi bir çox adla tanınır: Meqruli, Minqreliyan, Menqreliyan, Meqrel və ya rusca Meqrelskaya. Onun məşhur Kolxida atının törəməsi olduğu güman edilir. XII əsrdən XVII əsrə qədər Kolxida bölgəsində atçılığın inkişafı kifayət qədər artıb.
## Görünüşü
Adını bölgədə yaşayan Minqrellərdən alan atın çiyindən uzunluğu 129 santimetrdir. Ölçüsünə görə kiçik olsa da "Poni" sayılmır. Adətən şabalıd rəngində olur. 100-130 kiloqram yük daşıya bilir. Təbii iqlim şəraitinə uyğunlaşa bildiyi üçün kənd təsərrüfatı işlərində istifadə olunur. Meqrel atı  keyfiyyətli sümük inkişafı ilə xarakterizə olunur. Onun qısa və sürətli addımları var. 5-6 yaşında yetkin sayılır. Orta boylu başı, kiçik və əyilməz qulaqları, iri gözləri və yastı arxası var.

Minqrellərin qonşu xalqlarından biri olan abxazlar XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Abxaziyaya uyğunlaşdığı üçün minqrel atına böyük maraq göstəriblər. Uppsala Universiteti tərəfindən həyata keçirilən və 2010-cu ilin avqustunda nəşr olunan araşdırma Meqrel atının təhlükə səviyyəsi bilinməyən yerli cins olduğunu müəyyən edib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* კობალავა დ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 536-537.

## Xarici keçidlər
Qızılı dikburun meymun

**Qızılı dikburun meymun** və yaxud **Roksalana meymunu**, həmçinin **Sıçuan meymunu**, () — Mərkəzi və Cənub-Qərbi Çinin mülayim, dağlıq meşələrində kiçik bir əraziyə endemik olan meymun növü. Onlar Cənub-Qərbi Çinin bu dağlıq meşələrində dəniz səviyyəsindən 1500–3400 m hündürlükdə yaşayırlar. Çində adı Sıçuan qızıl saçlı meymunudur. Həmçinin Sıçuan dikburunlu meymunu kimi də adlandırırlar. Çində olan üç dikburunlu meymun növü arasında ən çox yayılan qızılı dikburunlu meymun növüdür.

Növün adı Osmanlı imperiyası hökmdarı Sultan Süleyman Qanuniın həyat yoldaşı, yuxarı əyilmiş burnu ilə seçilən gözəl Avropada Roksalana kimi tanınan Xürrəm Sultanın adından götürülüb.
## Taksanomiyası
Onların çox qeyri-adi və heyrətamiz görünüşü var. Tükləri narıncı-qızılı, üzləri mavi, burunları isə son dərəcə qıvrımlıdır. Onlar çox nadirdir, nəsli kəsilməkdə olan növlər Qırmızı Kitaba daxil edilib. Onlar cənub və mərkəzi Çində yaşayırlar və ən böyük populyasiyalar Volong Milli Təbiət Qoruğunda qorunur (Siçuan). Hazırda qızılı dikburunlu meymunları Çindən kənarda, yalnız Honkonq, Yaponiya və Cənubi Koreyada görmək olar. In 2025, the ZooParc de Beauval in France became the first zoo outside Asia to house golden snub-nosed monkeys.

Meymunun şəkillərinə tez-tez qədim Çin vazalarında və ipək ekranlarında rast gəlinir. Soyuğa dözümlü heyvandır və asağı temperaturlu ərazilərdə yaşaya bilir. Qidalanması fəsillərə uyğun olaraq dəyişir, amma əsasən otyeyən heyandır. Ağaclarda yaşayır və vaxtının 97 %-ni kölgəlikdə keçirir. Sayları təxminən 8000-15000 arasında dəyişir Bioloqlar hazırda bu meymunun üç alt növünü müəyyən ediblər. Bu meymunun ilk növbədə quyruqlarının uzunluğu, həmçinin müəyyən skelet və diş xüsusiyyətləri digərlərindən əsas fərqlənən tərəfləridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Golden snub-nosed monkey in Maximum Card from China 
* ARKive - images and movies of the Golden snub-nosed monkey ''(Rhinopithecus roxellana)''
* Pictures of the Golden snub-nosed monkey from Chinese photographer Xi Zhinong
* 
* 
*
Alaca qısadimdik

**Alaca qısadimdik** və ya **Kittlitz qısadimdiyi** () — Alyaska və Şərqi Sibir su hövzələrində rast gəlinən təmizçilər fəsiləsinə aid kiçik quş növü.
## Ümumi məlumat
Alaca qısadimdik yaxından əlaqəli olan mərmər qısadimdiyi kimi, qeyri-adi dəniz quşudur, çünki kolonial deyil və əvəzinə dağ zirvələrində təcrid olunmuş yerlərdə yuva qurur. Bu növ az öyrənilmiş və az məlumdur. Baxmayaraq ki, onun və yaxından əlaqəli mərmər qısadimdiyinin statusu ilə bağlı narahatlıq son illərdə tədqiqatların artmasına səbəb olub. Bu növün ümumi adı alman zooloqu Henrix fon Kittlitzin şərəfinə verilib, o, bu növü ilk dəfə toplayıb. Alaca qısadimdiyi, mərmər qısadimdiyi kimi, kiçik və yığcam bir təmizçidir, uzunluğu 25 sm olub, kiçik ayaqlara və çoxalma mövsümündə gizli lələklərə malikdir. Çoxalma lələklərinin rəngi, boz-qəhvəyi, qar sahələri yaxınlığında çılpaq ərazidə yuva qurmaq adətini əks etdirir. Qışda isə bir çox dəniz quşu üçün xarakterik olan qara və ağ lələklərə sahib olur. Onun dimdiyi mərmər mürreletinin dimdiyindən daha kiçikdir.

Alaca qısadimdik əsasən Alyaskanın sahil ərazilərində, həm materikdə, Kenay yarımadasında, qərb sahilləri boyunca və Aleut adaları adalarında çoxalır və yaşayır. Həmçinin Sibirdə və Vrangel adasında yuva qurur.

## Davranışı
Alaca qısadimdiyi sahilə yaxın, xüsusilə buzlaq suları ətrafında qidalanır. O, balıq sürfələri, krill və digər kiçik zooplanktonlarla qidalanır. Balalar dimdikdə daşınan bir qədər daha böyük balıqlarla qidalandırılır. Alaca qısadimdik ən az öyrənilmiş təmizçilərdən biridir. Baxmayaraq ki, kolonial olmadığı və əvəzinə dənizdən uzaqda, dağlarda ağac xəttindən yuxarıda yuva qurduğu məlumdur. Yuvalar cənub istiqamətli yamaclar üzərində, çılpaq ərazidə, tez-tez qar yaxınlığında yerləşir. Tək bir yumurta qoyulur (və inkubasiya müddəti məlum deyil). Balalar gün boyu qidalandırılır və təxminən 25 gün ərzində uçma çəkisinə çatır. Yuva ərazilərinin açıq təbiəti səbəbindən balalar digər quşlardan daha uzun müddət tüklərini saxlayır və uçmağa hazır olmadan 12 saat əvvəl tüklərini itirir. Fərziyyəyə görə, uçduqdan sonra dənizə uçurlar, lakin həmçinin çaylar vasitəsilə dənizə çıxdıqları da irəli sürülüb. Balalar uçduqdan sonra valideyn qayğısı almır və heç vaxt dənizdə bir yetkin yaşa çatan biri ilə birlikdə görülməyiblər. 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qabarıq dimdikli kalao

**Qabarıq dimdikli kalao** və yaxud **Sulavesi kalaosu** () — İndoneziyaya endemik rəngarəng bir kalao növü.
## Ümumi məlumat
Növ bəzən "Aceros" cinsinə daxil edilir. Qabarıq dimdikli kalao, Cənubi Sulavesi əyalətinin fauna simvoludur. Bu, sarı dimdiyi, ağ quyruq lələkləri, göz ətrafında açıq mavi dəri, qaraya yaxın ayaqları və çılpaq tünd mavi boğazı olan böyük qara bir kalaodur. Erkəyin üzü və boynu qırmızımtıl/buff rəngdədir, narıncı-qırmızı gözləri var və dimdiyinin üstündə yüksək qırmızı kask var. Dişinin üzü və boynu qara rəngdədir, sarı kaskı və qəhvəyi gözləri var. İndoneziyaya endemik olan qabarıq dimdikli kalao Sulavesi, Buton, Lembeh, Toqian və Muna adalarında rast gəlinir. Həmişəyaşıl meşələrdə, 1800 m yüksəkliyə qədər yaşayır və həmçinin qidalanma üçün ikinci dərəcəli meşələrdən, meşəliklərdən və plantasiyalardan istifadə edir. Digər kalaolar kimi, qabarıq dimdikli kalaonun da monoqam olduğu güman edilir. Qidası əsasən meyvələrdən ibarətdir, lakin həşəratlar və kiçik onurğalılar da yeyir. Çoxalma mövsümü 27–30 həftə davam edir və yağışın kəskin azalması ilə təşviq olunur. Dişi, yumurta qoymaq üçün öz nəqli ilə bir ağac dəliyini möhürləyir. Bu zaman erkək, möhürdəki bir yarıq vasitəsilə dişi və balalar üçün qida təmin edir. Qabarıq dimdikli kalaolar yaşayış mühitlərində əhəmiyyətli toxum dağıdıcılardır və bir neçə tropik meşə ağac növünün toxumlarının ilkin taleyinə təsir göstərir.

## Qorunması
Növ hazırda "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı" (IUCN) tərəfindən "zəif" kimi təsnif edilib. Yerli səviyyədə çoxsaylı olsalar da, meşələrin qırılması (çoxalma üçün böyük və yetkin ağaclara asılı olduqları üçün) və bir qədər də ovlanma təhlükəsi ilə üzləşirlər.
## Qalereya

File:Aceros cassidix -Weltvogelpark Walsrode, Germany-8a.jpg|"Valsrode Bird" Parkında erkək Qabarıq dimdikli kalao 
File:Naturalis Biodiversity Center - MMNAT01 AF NNM001000152 - Natuurkundige Commissie voor Nederlandsch-Indië - Bird species - Art.jpg|Hollandiyalı müstəmləkəsi dövrünə aid rəsm, 1820-ci illər.
File:Aceros cassidix 2 (Frank Wouters).jpg|İki Qabarıq dimdikli kalao
File:Aceros cassidix -Vogelpark Walsrode -pair-8a.jpg|"Pair at Valsrode Bird" Parkı, Almaniya
File:Cranorrhinus_cassidix_190.jpg|Qabarıq dimdikli kalaonun skleti


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa magistral avtomobil yolu

**Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa magistral avtomobil yolu** — Əhmədbəyli kəndini, Füzuli şəhərini, Şuşa şəhərini birləşdirən magistral avtomobil yolu.

## Göstəriciləri
Bu yol “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı”na əsasən inşa olunub.

Avtomobil yolu 1-ci texniki dərəcəyə uyğun olaraq 4-6 hərəkət zolaqlı olmaqla inşa edilirdi. Yolun ilk 48 km-i 6 hərəkət zolaqdan, qalan 33,7 km-i isə 4 zolaqdan ibarətdir.

Yolboyu 1 qovşaq, 11 körpü, 7 tunel, 6 viaduk, yeraltı keçidlər və digər zəruri infrastruktur mövcuddur. Körpülərin ümumi uzunluğu 1557 metr təşkil edir.

## Tarixi
İkinci Qarabağ müharibəsi bitdikdən 6 gün sonra (Zəfər günündən 8 gün sonra) — 16 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın işğaldan azad edilmiş Füzuli və Cəbrayıl rayonlarına səfəri zamanı Şuşa şəhərinə qədər uzanacaq yeni avtomobil yolunun təməlqoyma mərasimindən dərhal sonra layihənin icrasına start verilmişdir.

2020-ci il noyabrın 17-də Əhmədbəyli ‒ Füzuli ‒ Şuşa avtomobil yolunun layihələndirilməsi və tikintisi ilə bağlı tədbirlər haqqında sərəncam imzalanmışdır. Sərəncama əsasən ümumi uzunluğu 101,5 kilometr olan Əhmədbəyli ‒ Füzuli ‒ Şuşa avtomobil yolunun layihələndirilməsi və tikintisi üçün 2020-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Prezidentin ehtiyat fondundan Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə ilkin olaraq 50 milyon manat ayrılmışdır.

7 noyabr 2021-ci il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə, başlanğıcını Hacıqabul-Mincivan-Zəngəzur dəhlizi magistral avtomobil yolundan götürən Şuşa şəhərinə qədər uzan, 101 kilometrlik Zəfər yolunun açılışı olmuşdu.

3 iyul 2025-ci il tarixində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə, uzunluğu isə 81,7 kilometr olan yeni yolun açılışı olmuşdu.

## İstinadlar