Türk Şəhidləri Qəbiristanlığı

**Türk Şəhidləri Qəbiristanlığı**- Malta-nın Marsa şəhərində yerləşən, Osmanlı sultanı Əbdüləziz tərəfindən 1873-1874-cü illərdə inşa etdirilən tarixi abidədir. 

## Tarixi

Qəbiristanlıq Malta memarı Emanuele Luigi Qalizia tərəfindən layihələndirilmiş və ekzotik şərqşünas üslubunda inşa edilmişdir. Qəbiristanlıq Türkiyə hökuməti tərəfindən idarə olunur. Əvvəlcə bəzi sənədlərdə qəbiristanlıq Məhəmməd Qəbiristanlığı adlanırdı, Türkiyədə isə Şəhidlər Qəbiristanlığı da adlanırdı. XVI əsrdən bəri Marsanın müxtəlif yerlərində bir sıra müsəlman qəbiristanlıqları mövcud olmuşdur. İl-Menqadakı bir qəbiristanlıqda 1565-ci ildə Malta mühasirəsi zamanı həlak olan Osmanlı əsgərlərinin və Maltada ölən müsəlman kölələrin məzarları var idi  
 Bu qəbiristanlıq 1675-ci ildə Floriana Xətlərinin tikintisindən sonra Spencer Hill yaxınlığındakı bir qəbiristanlıqla əvəz edilmişdir Bu qəbiristanlıqlardan birindən qaynaqlandığı düşünülən insan qalıqları 2012-ci ildə yol işləri zamanı aşkar edilmişdir.1871-ci ildə Marsanın Ta'Sammat bölgəsindəki bir torpaq sahəsi yeni yer kimi seçildi.
. 
XVII əsr qəbiristanlığı 1865-ci ildə planlaşdırılan yol işləri üçün yer açmaq məqsədilə başqa yerə köçürülmüşdür [9] və 1817-ci ilə aid bir məzar daşı əsasən Vallettadakı Milli Arxeologiya Muzeyində qorunur.Yeni qəbiristanlıq Osmanlı Sultanı Əbdüləziz tərəfindən sifariş edilmiş və 1873-1874-cü illər arasında inşa edilmişdir. Tikinti altı ay çəkdi. Qəbirstanlığı Malta memarı Emanuele Luigi Qalizia layihələndirmişdir. Qalizia sonradan Türk Şəhidləri Qəbirstanlığının memarı seçilib. Layihənin dizaynı Malta memarlığında unikla idi. Qalizia Türk qəbirstanlığının dizaynına görə Sultan tərəfindən Məcidiyyə ordeni ilə təltif edilmişdir və həmin ordenin cəngavəri olmuşduir. 19-cu əsrin sonlarında qəbirstanlıq mənzərəli memarlığı sayəsində ayrıca bir əlamətdar yerə çevrilmişdi. 20-ci əsrin əvvəllərində sanitariya məqsədləri ümün qəbirstanlıqdakı hər bir məzar üçün Səhiyyə Nazirliyindən icazə almaq məcburi hala gəldi.
Paola şəhərində məscid tikilənə qədər qəbiristanlıqdan ümumiyyətlə cümə namazı üçün də istifadə olunurdu, çünki o dövrdə orada məscid yox idi. Qəbirstanlıqdakı kiçik məscidin dəfn mərasimləri zamanı bəzən dualar üçün istifadə edilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin qəbirstanlıq binası və həyəti 1970-ci illərin əvvəllərinə qədər müsəlmanlar emen yeganə ictimai namaz yeri kimi tez-tez istifadə olunurdu. Memar Qalizia tərəfindən uyğun ölçülü bir məscid layihələndirilmişdi, lakin bu layihə ləgv edildi. Layihənin təxirə salınmasının mümkün səbəbi Osmanlı imperiyasının iqtisadi vəziyyəti və siyasi tənəzzülü idi. Ərazi sonda böyüyən müsəlman icması üçün çox kiçik oldu.
1879-cu ildə Türk Şəhidləri Qəbirstanlığının düz yanında bir yəhudi qəbirstanlığı tikildi. O, ingilis memarı Vebster Polson tərəfindən neoklassik üslubda dizayn edilmişdir.
1908-ci ildə baş verən SS Sardnya fəlakətindən xilas edilən 23 Mərakeş sərnişinin qalıqları Türk Şəhidləri Qəbiristanlığında dəfn edildi. Məkkəyə zəvvarları aparan gəminin partlaması nəticəsində 118 nəfər həlak oldu.
Birinci Dünya müharibəsi zamanı Maltada ölən bəzi türk hərbi əsirləri qəbirstanlıqda dəfn edildi. Qəbirstanlıq 1919-ilin martından 1920-ci ilin oktyabrına qədər bərpa edildi və bu müddət ərzində Maltada ölən Birinci Dünya müharibəsi hərbi əsirlərinin xatirəsinə abidə ucaldıldı və əhəmiyyətli bir fəvvarə tikildi. Layihəyə Əşrəf Səncər Quşçubaşı nəzarət etdi. Qəbirstanlıqda həmçinin Millətlər Birliyi və İkinci Dünya müharibəsindən və 15 fransız əsgərinin məzarları var. Millətlər Birliyi və Fransa müharibə məzarları Millətlər Birliyi Müharibə Məzarları Komissiyası tərəfindən idarə olunur.
Şəhidlər Qəbiristanlığı baxımsız qalmış vıə 202-ci ilin əvvəllərində çürümə müşahidə edilmişdir. 2006-cı ildə Paoladakı Məryəm əl-bətül yaxınlığında yeni bir müsəlman qəbiristanlığı açıldıqdan sonra daha da bərbad vəziyyətə düşmüşdür. Şəhidlər Qəbiristanlığının bərpası layihəsinə 2015-ci Türkiyə hökumətinin sponsorluğu ilə başlanmışdır.
Bu gün şəhid qəbiristanlığı Türkiyə hökumətinin nəzarətindədir və birinci dərəcəli bina kimi təyin olunub.

## İnşası
Türk Şəhidləri Qəbiristanlığı, Şərqşünaslıq və Romantik hərəkatlarla əlaqəli, eklektik və ekzotik dizayn edilmişdir.Con Neşin Braytondakı Kral Pavilyonu ilham mənbəyi olmuşdur. Yazıçı və rəssam Terrance Michael Patrick Duggan qəbiristanlığı "Osmanlı Tac Mahalı" adlandrmış və onu "dövrünün ən az tanınan və ən vacib 19-cu əsr Osmanlı binası, Osmanlı imperiyasının hüdudlarından kənarda tikilmiş" kimi təsvir etmişdir.
Qəbiristanlıq Malta əhəngdaşından hazırlanıb və bəzi daş işlərində mürəkkəb oyma dizaynlar var. Düzbucaqlı plana malikdir və divarla əhatə olunmuş ərazidə minarəyə bənzər tikililər var. Giriş soğan günbəzi və dörd minarəli mərkəzi tikilidən ibarətdir. Bütün minarələr mütənasib əhəngdaşı kapulaları ilə doldurulub. Qəbiristanlığın işərisində at nalı və açıq həyətdə dəstəmaz fəvvarəsi var. İstisnasız olaraq, Şəhidlik Qəbiristlanlığında dəfn edilənlərin ölümündən əvvəl İslam dinini qəbul etdikləri güman edilir. Qəbiristanlıqdakı məzar nişanları Məkkəyə yönəldilmişdir. XIX və XX əsrin əvvəllərində məzarlarda ərəb xəttatlığı ilə qədim türk əlifbası istifadə olunurdu. Qəbiristanlıqda dəfn edilən insanlar Türkiyə, Əlcəzair, Misir, Fransa, Liviya, Hindistan, İndoneziya, Mərakeş, Myanma və Somali kimi müxtəlif ölkə vətəndaşlarıdır. Osmanlı sultanı müsəlman olsa da, layihənin həyata keçirilməsini təmin edən konsul yəhudi Naum Duhani Əfəndi və memarı Roma katoliki idi. Qəbiristanlığın içərisində fransızca yazısı olan mərmər bunu xatırladır.

## Həmçinin bax
* 33 Şəhid Abidəsi
* Anıtqəbir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər