open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Əfdalzadə Həmidəddin

**Əfdalzadə Həmidəddin Əfəndi** () — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.

## Həyatı
Sultan II Murad dövrü alimlərindən Əfzələddin əl-Hüseyninin oğludur. İlk təhsilini atasından almış, daha sonra mədrəsəyə daxil olaraq burada din təhsilini tamamlamışdır. Müdərrislik fəaliyyətinə isə Bursada Kaplıca mədrəsəsində başladı. Fateh Sultan Mehmed səltənətinin ilk illərində vəzifədən alındı və yeni paytaxta – İstanbula gəldi. Rəvayətə görə, şəhərdə gəzintiyə çıxan Sultan II Mehmedlə təsadüfən tanış olmuş və ertəsi gün 50 axca maaşla Bursadakı Muradiyə mədrəsəsinə müdərris təyin olunmuşdur. 23 mart 1473 tarixində sultanın əmriylə Sahn-ı səman mədrəsələrindən birinə müdərris oldu. Bioqrafiyasına görə, bu vəzifədə ikən Sultan II Mehmed səfərə çıxmış, bu əsnada paytaxtda yayılan vəba epidemiyası səbəbilə ailəsi ilə birlikdə yaxınlıqdakı bir kəndə çəkilmişdir. Yayılan epidemiyaya baxmayaraq həftədə 4 gün İstanbula gələrək dərs deməyə davam etmişdir. Buna görə də, səfərdən dönən Sultan II Mehmed Həmidəddin Əfəndiyə hədiyyələr təqdim edərək İstanbul qazısı təyin etdi. Bu vəzifəsindən öncə bir müddət Ədirnə qazısı olaraq da fəaliyyət göstərmişdir. Sultan II Bəyazid dövründə daha da şöhrətlənən Əfdalzadə Həmidəddin Əfəndi 1496-cı ilin martında şeyxülislamlığa gətirildi və 7 il bu vəzifədə qaldı. 1503-cü ilin fevralında vəfat etdi və Əyyub Sultan məscidinin həyətində dəfn edilmişdir.

Əfdalzadənin oğlu olan Səlahəddin Musa Çələbi də elm sahəsinə mənsub olub, Sahn-ı səman mədrəsələrinin müdərrisliyinə qədər yüksəlmiş və 1556-cı ilin sentyabrında vəfat etmişdir.

## Mənbə
* İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546), s. 199–200;
* Taşköprizâde, eş-Şeķāǿiķ, s. 171–173;
* Mecdî, Şekāik Tercümesi, s. 154, 155, 191–193, 318, 331, 358, 481;
* Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, II, 496–498;
* Atâî, Zeyl-i Şekāik, s. 238, 277;
* Keşfü’ž-žunûn, II, 1116;
* Târîh-i Silsile-i Ulemâ, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2142, vr. 216a;
* Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘, I, 185;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 14–15;
* Sicill-i Osmânî, II, 256;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 341;
* Osmanlı Müellifleri, I, 222;
* Gökbilgin, Edirne ve Paşa Livâsı, s. 339;
* Danişmend, Kronoloji2, I, 434;
* Uzunçarşılı, İlmiye Teşkilâtı, s. 79–80, 176;
* Baltacı, Osmanlı Medreseleri, s. 438–441;
* Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi II, s. 33, 171, 195;
* R. C. Repp, The Müfti of Istanbul, Oxford 1986, s. 187–192;
* Mübahat S. Kütükoğlu, "1869’da Faal Osmanlı Medreseleri", TED, sy. 7–8 (1976–77), s. 319.
Ələddin Çələbi

**Ələddin Çələbi** () — Osmanlı alimi və şeyxülislamı.

## Həyatı
Hələbdə dünyaya gəlmiş, bu səbəblə Ərəbi ləqəbiylə məşhurlaşmışdır. Burada təhsilini tamamladıqdan sonra Ədirnəyə gəldi və Molla Güranidən dərslər aldı. Daha sonra Ədirnədəki Darülhədis müdərrisi Fəxrəddin Əcəminin müridi və Bursa Kaplıca mədrəsəsinə müdərris oldu. Bu əsnada xəlvətiyyə təriqətinin məşhur simalarından Şeyx Ələddin Əlinin xidmətinə girdi. Ancaq çox keçmədən şeyx sürgün edildi və buna etiraz olaraq Ələddin Çələbi də Manisaya sürgün edildi. Burada Şahzadə Mustafanın himayəsinə girdi. Onun vasitəçiliyi ilə çox keçmədən bağışlandı və Sahn-ı səman müdərrisi oldu. 1495-ci ilin aprelində 100 axca maaşla şeyxülislamlığa gətirildi. Ancaq bu vəzifədə çox qala bilmədi və 1496-cı ilin aprelində vəfat etdi.

## Mənbə
* Âşıkpaşazâde, Târih, s. 223;
* Mecdî, Şakaik Tercümesi, s. 171–176;
* Mahmûd el-Kefevî, Ketâibü alâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Numân el-muhtâr, Süleymaniye Ktp., Reîsülküttâb, nr. 690, vr. 369ª-370b;
* Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, İstanbul 1279–80, II, 67;
* Bedâyiu’l-vekayi, Moskova 1961, s. 503;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 12–14;
* Sicill-i Osmânî, III, 387;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 339–340;
* R. C. Reep, The Müfti of Istanbul, Oxford 1986, s. 174–187.
Malaq salatı

**Malaq salatı**- (ispan dilkində ensalada malaquena) tipik andalus mətbəxinin (xörəyidir)yeməyidir. Bu salat bütün İspaniyada çox məşhurdur və onu tez-tez ilin yay aylarında hazırlayırlar. Malaq salatı reseptinin variantları olduqca çoxdur, amma əsas inqrediyentləri bişmiş kartof, portaxalın yumşaq hissəsi, coğan, yaşıl zeytun ibakalyau. Sallatın sosusu müxtəlif ola bilər.

## Həmçinin bax
* Portağal salatı

## Xarici keçidlər
* Remojón de Naranja

## İstinadlar
Azersky

**Azersky/Spot 7** – Azərbaycanın ilk yüksək ayırdetməli (1.5 m ayırdetmə) Yer səthinin məsafədən müşahidə peyki, Azərbaycan və Fransa arasında kosmik sənaye üzrə strateji əməkdaşlıq çərçivəsində 2014-cü ilin iyun ayında Hindistandakı kosmik mərkəzdən orbitə çıxarılıb.

## Tarixi
2014-cü ilin dekabr ayında, Azərbaycanın milli peyk operatoru Azərkosmos və Fransanın Airbus Defence and Space şirkəti arasında imzalanmış müqaviləyə əsasən Azərkosmos-a təhvil verildi. "Azersky" peyki gün ərzində 6 milyon kvadrat kilometr ərazinin təsvirini verə bilmək qabiliyyətinə malik olub. "AzerSky" peykinin imkanlarından İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı xeyli effektiv istifadə edilmişdi. Layihənin dəyəri isə 157 milyon avro olub. AzerSky-ın istismarından əldə edilən təmiz gəlirin 220 milyon dollar olacağı təxmin edilir.

## Fəaliyyətinin sonu
2023-cü ilin aprel ayında istismar müddətindən 1 il daha tez (fəaliyyətinin 9-cu ilində) missiyasını başa çatdırıb. Peyk ilə məlumat mübadiləsinin dayanmasına mümkün səbəb kimi kiçik ölçülü kosmik tullantı və ya meteorit ilə toqquşma baş verdiyi ehtimal olunur. Mümkündür ki, toqquşma nəticəsində peykin enerji təchizatı sıradan çıxmış ola bilər. Sığorta şirkəti də bu versiyanı təsdiq edib. Orbitdə olduğu 9 il müddətində "Azersky" peykindən yarım petabayt həcmində, 80 mindən çox peyk təsviri əldə olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Azersky" kiberhücumun qurbanı olub? — RƏSMİ
Batiskaf

thumb|Trieste Batiskafı 1958-ci il.
**Batiskaf** () — Sualtı qayığa oxşayır, lakin onun uzunsov gövdəsi hava ilə yox, benzinlə doldurulub. Burada hava yaramır: çox böyük dərinlikdə suyun təzyiqindən batiskaf əzilə  bilər. Benzin isə həm də sudan yüngüldür. Odur ki, benzinlə doldurulmuş gövdə batiskaf üçün üzgəc vəzifəsini daşıyır. Hava isə yalnız batiskafın alt hissəsindəki polad kürənin (qondolandın) içində olur . Adamlar və tədqiqat cihazları da bu hissədə yerləşir.

## Enməsi
*Ballastın* yəni tarazlıq yükünün ağırlığı altında dənizin dibinə doğru hərəkət edir.

## Projektor
Projektor okeanın dibinin işıqlandırılması üçün vacibdir. Batiskafın projektoru dəniz dibinin öyrənilməsi üçün mühüm yer tutur.

## Qalxması
Batiskaf ballastı atır və yavaş-yavaş yuxarı, suyun səthinə doğru qalxmağa başlayır.

## Alimlər
1960-cı ildə İsveçrə alimi Okust Pikkarinin düzəltdiyi *"Triest" batiskafı* Sakit okeanın ən dərin yerlərindən birində, Marian çökəkliyində suyun dibində enmişdi. Zabiti Don Uolş və alimin oğlu Jak Pikkar *10919 metr dərinliyə* çatmışdılar. Bu rekord göstərici sayılır. Batiskaf okean dərinliklərini tədqiq etmək üçün hələlik yeganə vasitədir.

## İstinadlar

----
## Xarici keçidlər
*Coğrafiya

## Mənbə
****Uşaq ensiklopediyası, C.B.Quliyev, Azərbaycan sovet ensiklopediyası baş redaksiyası, Bakı-1987. səh:120,***
Rahmetullah Berişbek

**Rahmetullah Berişbek** () — Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Giresunspor klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Türkiyəli futbolçu.

## Klub karyerası

### Gənclərbirliyi
Berişbek Gənclərbirliyi akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Berişbek öz peşəkar karyerasında debütünü 6 fevral 2018-ci ildə Beşiktaş klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 62-ci dəqiqədə Petar Skuletiçi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Gənclərbirliyi kubok görüşündə rəqibinə 0-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Türkiyə Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Berat Delihasan

**Berat Delihasan** (d. 12 dekabr, 1998, Rizə, Türkiyə) — Türkiyə Birinci Liqası təmsilçilərindən olan Çaykur Rizəspor klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Türkiyəli futbolçu.

## Klub karyerası

### Rizəspor
Delihasan Çaykur Rizəspor akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Delihasan öz peşəkar karyerasında debütünü 21 sentyabr 2017-ci ildə *Nevşehirspor* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 85-ci dəqiqədə Brayt Edomvonyini əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Rizəspor kubok görüşündə rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Türkiyə Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Belçika mətbəxi

thumb|300px

**Belçika mətbəxi** — Belçika mətbəxi öz yeməkləri, fri kartofu, pivəsi ilə məşhurdur.  Belçika mətbəxi Avropada yayılmışdır. Öz milli yeməkləri ilə tanınır. Hər regionunun özünəməxsus yeməkləri vardır. Ölkədə və bütün dünyada çox məşhurdur. Qeyd etmək olar ki, Belçika mətbəxi regionlara görə fərqlənir, dadların cürbəcürlüyü ilə boldur və dünyanın ən populyar mətbəxlərindən biri kimi sayılır.

## Haqqında

200px|thumb

Tipik belçika ailəsi qidanı gündə üç dəfə qəbul edir: 06:30-un və 09:00-ün arasında səhər yeməyi, 12:00 — 18:00-də nahar, 12:30 — 20:00 şam yeməyidir. Səhər yeməyinə və şam yeməyinə ailə adətən birlikdə yığılırlar. Başqa Avropa ölkələrində ki, kimi Belçikada Avropa xörək cihazlarından istifadə etməyi qəbul edilmişdir. Səhər yeməyi pendirlə buterbrodlardan ibarət olan adi kontinental səhər yeməyini təşkil edir. Kolbasayla, cemlə və balla, qayğanaqlar və ya qaynanmış yumurtalar, çay və ya kofe ilə səhər yeməyi yeyilir. Belçikada şam yeməyi nahar yeməklərinə nisbətən daha dadlı olur. Yeməklərdə içki kimi şərab və pivə içilir. Əsas yeməklər adətən ət, balığı və ya dəniz məhsullarıdır. Fri kartof tipik fəstfuddur, hansı ki, belçikalılar adətən mayonezlə yeyirlər. Həmçinin Belçikalılar vaflilər, dəniz məhsulları və hazırlanmış ilbizlər satırlar. özündə qonşu ölkələrin ənənələriylə orta əsr kulinariya ənənələrini uyğunlaşdıran Belçikanın milli mətbəxi. Fransa, Almaniya, Niderlandda da məşhurdur. O vaxtlar daha çox sadə və doyumlu ev yeməkləri, alman, niderland və fransız mətbəxlərinə, restoranlarda mətbəxə böyük təsir göstərdi. Belçikalılar mövsümi və regional məhsullara üstünlük verirlər. Hətta belə kiçik krallığın regional mətbəxlər aradasında olan fərqləri gözə çarpandır. Sahilboyu regionlarda balıqdan və dəniz məhsullarından yeməklərə üstünlük olur, Ardennaxda daha çox tez-tez ov quşundan, quş ətindən istifadə edirlər. Belçika mətbəxi ilk növbədə şokoladla, vaflilərlə, fri kartofuyla və pivəsi ilə məşhurdur.

## Qalareya

Şəkil:Råbosse peme.jpg
Şəkil:Moules Frites.jpg
Şəkil:Belgian chocolates.jpg
Şəkil:Waffles (Belgium).jpg
Şəkil:Orval et son verre.jpg


## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Mətbəx
* Kulinariya
* Ukrayna mətbəxi
* Sovet mətbəxi
* Rusiya mətbəxi

## Xarici keçidlər
* 
*
Bosfor dövləti

**Bosfor dövləti** və ya **Bospor dövləti**, həmçinin **Bospor padlaşlığı** () — tarixi dövlət.

## Tarixi
Bosfor dövləti e.ə. 480-ci ildə təşəkkül tapmışdır.

Dövlət müstəqil Yunanıstan şəhərlərinin birləşməsindən yaradılmışdır. Krallığın paytaxtı Pantikapey idi. Daha sonra Feodosiya da krallığa əlavə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* ''Rare and Unique Coins of Bosporan Kingdom''. Bulletin of the Odessa Numismatics Museum. Issues 7,8,9. 2001. Odessa. Ukraine.
* Artezian, a fortified settlement on the Crimean Peninsula
Abdul Qafar

**Abdul Qafar Kassum Sina Sirima** (; ) — hücumçu mövqeyində çıxış edən Burkina-Faso futbolçusu.

## Karyerası
Qafar öz peşəkar karyerasında debütünü 8 mart 2017-ci ildə "Baltika Kalininqrad" klubu ilə Rusiya Peşəkar Futbol Liqasında "Volqar Həştərxan" klubuna qarşı oyunda etmişdir.

25 yanvar 2018-ci ildə Qafar Şeriff Tiraspol klubu ilə müqavilə imzalamışdır. Daha sonra Ermənistanın "Artsax" (indiki "Noa" klubu), Rusiyanın "Armavir" və Belarusun "Slutsk" klublarında çıxış etmişdir. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Profile by Russian Football National League
Şahin Əhmədov

**Şahin Yarməmməd oğlu Əhmədov** () — Professor. Yaxın Şərq Universitetinin bədən tərbiyəsi və idman fakültəsinin dekanı.

## Həyatı
Əhmədov Şahin Yarməmməd oğlu 1958-ci il yanvarın 1-də Bakıda anadan olub. 1981-ci ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunu (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) müalicə işi ixtisası üzrə bitirib. 1981–1982-ci illərdə Bakıdakı Respublika Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunda həkim-intern işləyib. 1982-ci ildə təyinatla sahə həkimi kimi 1 nömrəli Sumqayıt şəhər xəstəxanasına göndərilib.

1985–1988-ci illərdə Ş. Əhmədov Respublika Neyrocərrahiyyə Mərkəzində müalicə həkimi, Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda ixtisasartırma kursu keçdikdən sonra isə anestezioloq-reanimatoloq kimi çalışıb. 1988–1991-ci illərdə Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının Ümumittifaq Cərrahiyyə Elmi Mərkəzində (Moskva) reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsinin əyani aspiranturasında
təhsil alıb. İntensiv terapiya şöbəsində ağır xəstələrə hemodializ verilməsi zamanı ürək-damar sisteminin parametrlərinin dəyişikliklərinin öyrənilməsinə həsr olunan namizədlik dissertasiyası SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin baş reanimatoloqu, professor R. Lebedevanın rəhbərliyi ilə yerinə yetirilib və müvəffəqiyyətlə müdafiə olunub.

1990-cı ildə Moskvada aspiranturada oxuyarkən Ş. Əhmədov "Medicine" Sovet-Amerika birgə müəssisəsinin Moskva Refleks Terapiyası İnstitutunun həkim-refleksoterapevtlərinin iştirakı ilə təşkil etdiyi Çin akupunktura (iynəbatırma ilə müalicə) kursunu bitirib.

Aspiranturanı bitirib Bakıya qayıdan Ş. Əhmədov 1991–1993-cü illərdə Azərbaycan Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun reanimasiya kafedrasının assistenti olub. 1993-cü ilin iyulunda Şimali Kipr Türk Respublikasında (ŞKTC) anestezioloq kimi işə dəvət olunub və 1993–1997-ci illərdə Nikosiyada doktor Burhan Nalbantoğlu adına dövlət xəstəxanasında anestezioloq-reanimatoloq işləyib. 1997-ci ilin oktyabrından indiyədək Nikosiyada Yaxın Şərq Universitetinin (Near East University) bədən tərbiyəsi və idman fakültəsinin dekanı vəzifəsində çalışır.

## İstinadlar
Fuad Ələsgərov (riyaziyyatçı)

**Fuad Tağı oğlu Ələsgərov** () — Texnika elmləri doktoru, professor. Rusiya “Ali İqtisadiyyat Məktəbi” Milli Tədqiqat Universitetinin ali riyaziyyat kafedrasının müdiri.

## Həyatı
Ələsgərov Fuad Tağı oğlu 1951-ci il yanvarın 23-də Bakıda anadan olub. 1974-cü ildə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin (MDU) mexanika- riyaziyyat fakültəsini bitirib. 1975-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının (REA) A.Trapeznikov adına İdarəetmə Problemləri İnstitutunda (İPİ) təcrübəçi, aspirant, kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi, sektor müdiri, həllərin seçimi və analizi laboratoriyasının müdiri işləyib.

F.Ələsgərov 1981-ci ildə REA İPİ-də “sosial və iqtisadi sistemlərdə idarəetmə” ixtisası üzrə “İnterval seçim” mövzusunda namizədlik dissertasiyası, 1993-cü ildə “Lokal aqreqatlaşdırma modelləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

F.Ələsgərov Avropa ölkələrinin və ABŞ-nin bir çox universitetlərində, məsələn, Kaliforniya Texnologiya Universitetində (1992, 1994-1995, Pasadena, ABŞ), Bosfor Universitetində (1995-2001, İstanbul, Türkiyə), “Paris I” Universitetində (2002, Fransa), Turku Universitetində (2004, Finlandiya), Beynəlxalq İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzində (2006, 2007, Turin, İtaliya) dəvətli professor işləyib.

F.Ələsgərov 2003-cü ildən “Ali İqtisadiyyat Məktəbi” Milli Tədqiqat Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsində ali riyaziyyat kafedrasının müdiridir.

## İstinadlar
Cunşiro Kobayaşi

**Cunşiro Kobayaşi** () — Yaponiyalı tramplindən xizəklə tullanan.

## Karyerası
Cunşiro Kobayaşi 2015-ci ildə Falundə təşkil edilən *FİS Skandinaviya Dünya Xizək Çempionatında* Yaponiyanı təmsil etmişdir. Kobayaşi normal təpələrdə 25-ci, böyük təpələrdə isə 13-cü yeri tutmuşdur.

Kobayaşi Almatı və Hakubada keçirilən *Qran-pri* turnirinin üç dəfə qalibi olmuşdur. O, *2017 FİS Xizəklə Tullanma Qran-prisini* ümumilikdə üçüncü pillədə başa vurmuşdur.

19 noyabr 2017-ci ildə Kobayaşi Vislada keçirilən Dünya Kubokunda ilk dəfə qalib gəlmişdir. O, ən azı bir Dünya Kubokunu qazanan on üçüncü Yaponiyalı xizəkçi olmuşdur.

## Dünya Kuboku nəticələri

### Turnir cədvəli

### Fərdi qələbələri

### Fərdi startları (73)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Elçin Əliyev (iqtisadçı)

**Elçin Əliyev** (*Əliyev Elçin Həmzə oğlu*; ) — İqtisad elmləri doktoru, professor. Sankt‑Peterburq Dövlət Universitetinin və Baltik Turizm və Sahibkarlıq Akademiyasının professoru.

## Həyatı
Əliyev Elçin Həmzə oğlu 1963-cü il fevralın 1-də Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunda anadan olub. 1986-cı ildə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsini "siyasi iqtisad" ixtisası üzrə bitirib, iqtisadçı, iqtisadi fənlər müəllimi ixtisasına yiyələnib. 1986–1989-cu illərdə E. Əliyev Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) iqtisadiyyat tarixi kafedrasının müəllimi işləyib. 1989–1991-ci illərdə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsinin aspiranturasında oxuyub və təhsilini başa vurduqdan sonra "XX əsrin ilk 30 ilində Avropa sosial-demokratlarının və sovet iqtisadçılarının əsərlərində imperializmin əsas xarakteristikası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Sonra Azərbaycan İqtisadiyyat İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) siyasi iqtisad kafedrasında işləyib.

1994–1998-ci illərdə E. Əliyev Azərbaycan Sahibkarlıq və Hüquq İnstitutunun iqtisadiyyat kafedrasının baş müəllimi olub. 1998-ci ildə onu Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinə iqtisadiyyat tarixi və iqtisadi təfəkkür kafedrasında dosent vəzifəsinə dəvət ediblər.

1999-cu ildə E. Əliyev "Ümumrusiya bazarı strukturunda "Milli ucqar bazarların" yaranma əsasları (Azərbaycanın nümunəsində: 1810–1917-ci illər)" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. Bu iş Azərbaycanın Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildiyi vaxtdan 1917-ci ilin oktyabr ayınadək bazar iqtisadiyyatının formalaşma tarixini əks etdirən ilk cəhdlərdən biridir.

E. Əliyev 2005-ci ildə Sankt-Peterburq Xarici İqtisadi Əlaqələr, İqtisadiyyat və Hüquq İnstitutunun hüquq fakültəsini qiyabi bitirib. 2004-cü ildə ona professor elmi adı verilib. Universitetin Elmi və İxtisaslaşdırılmış Doktorluq Şurasının üzvüdür. Onun rəhbərliyi altında 3 elmlər doktoru və 8 elmlər namizədi hazırlanıb.

## İstinadlar
Dəniz məməliləri

**Dəniz məməliləri** — bütün ömürlərini və ya ömürlərinin bir hissəsini suda keçirən məməlilərdən ibarət olan heyvan növləri. Bəzi dəstələr bütünlüklə su həyatı keçirirlər: sirenlər, balinakimilər, pərayaqlılar — qulaqlı suitilər, əsl suitilər, morjlar. Bundan əlavə Dələlər (dəniz samuru və pişik susamuru) və ayıkimilərə (ağ ayı) aid bir necə növ daxildir. Ümumilikdə isə məməlilərin 2,7 % (128 növ) bu qəbildəndir.

Dəniz məməliləri əsasən yırtıcılardır və balıq, dəniz məhsulları ilə qidalanırlar.

## Dəniz məmnəlilərinin sistemləşdirilməsi
Hal-hazırda ənənəvi olaraq aşağıda sadalanan beş qrupa bölünən dəniz məməlilərinin 128 növü vardır.

* **[[Dəstə (taksonomik kateqoriya)|Dəstə]] Sirenia**: Sirenlər
** Fəsilə *Trichechidae*: Lamantinlər (3 növ)
** Fəsilə *Dugongidae*: Dyoqonlar (1 növ)
* **[[Dəstə (taksonomik kateqoriya)|Dəstə]] Cetacea**: Balinakimilər
** Alt dəstə Mysticeti: Bığlı balinalar (14 və ya 15 növ)
** Alt dəstə Odontoceti: Dişli balinalar (73 növ)
* **[[Dəstə (taksonomik kateqoriya)|Dəstə]] Carnivora**: yırtıcılar
** **[[Pərayaqlılar]]**
*** Fəsilə *Phocidae*: Əsl suitilər (20 növ)
*** Fəsilə *Otariidae*: Qulaqlı suitilər (16 növ)
*** Fəsilə *Odobenidae*: Morjlar (1 növ)
** **Fəsilə Mustelidae**: Dələlər
*** Dəniz samuru (*Enhydra lutris*)
*** Pişik susamuru (*Lontra felina*)
** **Fəsilə Ursidae**: Ayılar
*** Ağ ayı (*Ursus maritimus*)

Əvvəllər Pərayaqlılar müstəqil Pinnipedia dəstəsinə daxil edilirdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Dəniz məməlilərini araşdırma cəmiyyəti
* Dəniz məməliləri üzrə birlik 
* Dəniz məməlilərini milli araşdırma laboratoriyası 
* Rusiyanın Uzaq Şərq regionunun dəniz məməliləri
* Dəniz məməlilərinin bərpa mərkəzi
Kevin Bikner

**Kevin Bikner** (23 sentyabr 1996) — ABŞ-lı tramplindən xizəklə tullanan. O, 19 mart 2017-ci ildə Vikersundda 244.5 m məsafəyə tullanaraq ölkə rekordunu yeniləmişdir.

## Dünya Kuboku nəticələri

### Turnir cədvəli

### Fərdi startları (31)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Elman Əli Əhməd

**Elman Əli Əhməd** (, ; ) — somalili sahibkar və ictimai fəal.

## Həyatı
Somalidə anadan olmuşdur.

9 mart 1996-cı ildə Moqadişoda vəfat etmişdir.

## Fəaliyyəti
1993-cü ildə onun tərəfindən "Elman" FK yaradılmışdır.

## Ailəsi
Fartuun Adan ilə evli idi. Bu evlilikdən onların Almas, İlvad və İman adlı övladları olmuşdur.

Fartuun Adan of Somalia 1 - 2013 International Women of Courage Award Winner.png|Həyat yoldaşı Fartuun Adan
Ilwadelman2.jpg|Qızı İlvad Elman


## İstinadlar
Fartuun Adan

**Fartuun Adan** (, ; ) — somalili ictimai fəal.

## Həyatı
Somalidə anadan olmuşdur.

## Ailəsi

Elman Əli Əhməd ilə evli idi. Bu evlilikdən onların Almas, İlvad və İman adlı övladları olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Sister Somalia
Basketbol üzrə Azərbaycan çempionatı 2017-18

## Komandalar
* ADNSU
* ALOV
* AzTOP
* NTD
* Səksənlər
* U16

## I dövrə

**4 noyabr**

11.00 ADNSU – 80-lər 101:70

13.00 NTD – U16 73:52

15.00 ALOV – AzTOP 45:92

**11 noyabr**
 
11.00 ALOV – NTD 113:53

13.00 U16 – ADNSU 64:95

15.00 AzTOP – 80-lər 91:62

**25 noyabr**
 
11.00 ALOV – 80-lər 56:93

13.00 U16 – AZTOP 29:96

15.00 NTD – ADNSU 106:68

**2 dekabr** 

11.00 ALOV – U16 48:61

13.00 NTD – 80-lər 92:90

15.00 AZTOP – ADNSU 81:77

**11 dekabr**

11.00 ALOV – ADNSU 78:50

13.00 U16 – 80-lər 76:73

15.00 NTD – AZTOP 94:89

## II dövrə

Oyunlar Texniki Universitetinin idman zalında keçiriləcək.

**27.01.2018**

11:00 NTD - U16 73:60

13:00 ADNSU - 80-lər 78:89

15:00 Alov - AZTOP 50:100

**10.02.2018**

11:00 U16 - 80-lər

13:00 Alov - ADNSU

15:00 "NTD" BK - AZTOP

**10.02.2018**

11:00 Alov - 80-lər

13:00 NTD - ADNSU

15:00 AZTOP - U16

**24.02.2018**

11:00 Alov - U16

13:00 "NTD" BK - 80-ci illər

15:00 AZTOP - ADNSU

**03.03.2018**

11:00 U16 - ADNSU

13:00 Alov - "NTD" BK

15:00 AZTOP - 80-lər

## İstinadlar
Con Harrison (aşpaz)

**Con Harison** (; ) — Dreyer şirkətində işləyən aşpaz və dondurmanı kəşf edən. Harison bu şirkətdə 30 il işləyib. O, işi üçün "Dondurma adam" ləqəbini aldı.

## Həyatı
Harison 1980-ci ildə Dreyerin dondurma şirkətinin üzvü olub. 2010-cu ildə "Dondurma adamı" ləqəbini alıb. Həmin ildən pensiya almağa başlayıb. Gündəlik orta hesabla 60 növ dondurma nümunəsi hazırlayırdı. Harison dondurma yaratmağa başlayırdı. Gündə bir neçə növ dondurma hazırlayırdı. Öz hesablamalarına görə, o, bir neçə yüz min dondurma şirkətində çalışıb. O, 100-dən çox dondurma yaratmağa başlayıb. Təsdiqlənməmiş hesabatlara görə müxtəlif dondurma şirniyyatları və kremləri icad etdi. Ekspertlərin fikrincə, Harrison "Amerikada ən məşhur dondurma" yaradandır. Harrison bir çox televiziya proqramında iştirak edib. 1997-ci ildə Amerika Dad İnstitutunun "İlin dequstatoru" adına layiq görülmüşdür.

## Şəxsi həyatı
Harrison ciddi bir pəhriz saxlayır. Tez-tez uzun səfərlərə çıxır. Dondurmalarını qızıl qaşıq ilə yeyir. Harrison evlidir və Palm Desertdə yaşayır. Harison bir milyon dollarla sığortalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Aşpaz
* Kulinariya
* Dondurma
Elman FK

**"Elman"** () — Somalinin paytaxtı olan Moqadişo şəhərini təmsil edən peşəkar futbol klubu. Somali Birinci Divizionunda çıxış edir. Ev oyunlarını əsasən tutumu 35,000 nəfər olan Moqadişo Stadionunda keçirir.

## Tarixi

Klub 1993-cü ildə somalili sahibkar və ictimai fəal Elman Əli Əhməd tərəfindən yaradılmışdır.

## Uğurları
***Somali Birinci Divizionu: 9**
::1998–99, 1999–00, 2000–01, 2001–02, 2002–03, 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2010–11

***Somali Super Kuboku**
::2013

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Benzotriflüorid

**Benzotriflüorid** [(triflüormetil)benzol, α,α,α-triflüortoluol]-rəngsiz mayedir;əksər üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur, 250C-də 100 q suda 0,045 q həll olur.
   
## Kimyəvi xassələri
Temperatura, oksidləşdiricilərin təsirinə və qələvi məhlullarına qarşı davamlıdır. Triflüortsiklo-heksanadək hidrogenləşir. Qüvvətli turşuların təsirindən benzoy turşusuna qədər hidroliz olunur. Benzol həlqəsinin  meta- vəziyyətində elektrofil əvəzetmə reaksiyasına daxil olur.
## Alınması
Sənayedə benzotriflüorid susuz HF-un C6H5CCl3-ə təsirindən alırlar.
## Tətbiqi
Benzotriflüorid dərman preparatlarının, pestisidlərin, boyaların, optiki ağardıcıların və s. istehsalında tətbiq edilir.
## Mənbə
* Бензотрифторид. Получение, свойства, применение, M., 1981.
Heliotropin

**Heliotropin (3,4-metilendioksibenzaldehid, piperonal)**- heliotrop güllərinin iyini verən rəngsiz kristal maddədir;

## Fiziki xassələri
Etanolda həll olur, qliserində həll olmur, suda həll olması 0,2%, su buxarı ilə asanlıqla qovulur. Vanil yonqarlarının, heliotrop və yasəmən çiçəklərinin və bəzi efir yağlarının tərkibində vardır.

## Kimyəvi xassələri
Suyun, işığın, havanın uzunmüddətli təsirindən parçalanır.

## Alınması
Sənayedə H.-ı safrolu (I) qələvi iştirakında izomerləşdirərək, alınmış izosafrolu xrom qarışığı və ya ozonla oksidləşdirməklə alırlar.

## Tətbiqi
Heliotropin və onun asetalları ətriyyatda və yeyinti sənayesində ətirli maddələr kimi istifadə olunur.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия, М., Изд. "Советская энциклопедия", 1988, т. 1, с. 1004.
Heksaflüorpropilenoksid

**Heksaflüorpropilenoksid (perflüormetiloksiran, 1,2-epoksiheksaflüorpropan)** -rəngsiz qaz;

## Kimyəvi xassələri
Perflüorolefin oksidlərinin vacib nümayəndələrindəndir. Katalitik miqdarda götürülmüş F- anionunun iştirakında perflüorpropionilxloridə CF3CF2COF izomerləşir və ya oliqomerlər əmələ gətirir, turşu katalizatorların iştirakında heksaflüorasetona izomerləşir.

## Alınması
Sənayedə heksaflüorpropilenoksidini H2O2-nin və ya O2-nin qələvi məhlulunun heksaflüorpropilenə təsirindən alırlar.

## Tətbiqi
Oliqomerlərin (perflüorpoliefirlərin), triflüormetiltriflüorvinil efirinin sintezində, diflüorkarbon mənbəyi kimi istifadə olununr.

## Mənbə
* Таррант П., Стамп Е., "Ж. Всес. хим. о-ва Д.И. Менделеева", 1970, т. 15, № 1, с. 34–44.
* Пономаренко В.А., Круковский С.П., Алыбина А.Ю., Фторсодержающие гетероцепные полимеры, М., 1973, с. 50–147.
Hidroheksaflüorizoyağ turşusu

**α-Hidroheksaflüorizoyağ turşusu (2-triflüormetil-3,3,3-triflüorpropion t-su, α- hidroperflüorizoyağ t-su)**-(CF3)2CHCOOH, rəngsiz hiqroskopik kristal maddədir;

## Fiziki xassələri
Kəskin iyli, efirdə, asetonda və dioksanda yaxşı, suda isə pis həll olur (pKa — 2,35).

## Kimyəvi xassələri
α-Hidroheksaflüorizoyağ turşusunu P2O5-in köməyi ilə dehidratlaşdırdıqda davamlı bis-(triflüormetil)keten (CF3)2C=C=O, (C2H5)3N-in iştirakında dekarboksilləşdirdikdə isə 1,1,1,3,3,3-heksaflüorpropan (CF3)2CH2 alınır. α-Hidroheksaflüorizoyağın kalium duzu ~800C temperaturda 1,1,3,3,3-pentaflüorpropana CF3CH=CF2 çevrilir. α-H.t.-nin efirlərini dehidroflüorlaşdırdıqda perflüormetakril turşusunun efirləri CF2=C(CF3)COOR alınır.

## Alınması
α-H.t.-ni perflüorizobutileni (CF3)2C=CF2 üzvi həlledicilərdə hidratlaşdırmaqla alırlar.

## Tətbiqi
Laboratoriyada efirlərin və (CF3)2C=C=O-nun sintezində istifadə olunur.

## Mənbə
* Химическая энциклопедия, Изд. "Советская энциклопедия", М., 1988, т. 1, с. 1085.
Asetilendikarbon turşusu

**Asetilendikarbon turşusu** - rəngsiz kristal maddədir;dihidrat əmələ gətirir.
## Fiziki xassələri
Suda , etanolda və efirdə yaxşı həll olur.
## Kimyəvi xassələri
H2SO4 və p-toluolsulfoturşunun iştirakında spirtlərlə diefir, PCl5 və NH3-lə müvafiq olaraq dixloranhidrid və diamid əmələ gətirir. Sirkə turşusu mühitində PCl5-in köməyi ilə xlorlaşdırdıqda xlorfumar və dixlorfumar turşularının qarışığı, KMnO4-dən istifadə etməklə oksidləşdirdikdə isə oksalat turşusu əmələ gətirir. Butadienlə dien sintezinə daxil olaraq heksadien-1,2-dikarbon turşusuna çevrilir. Asetilendikarbon turşusunun trimerləşməsi nəticəsində mellit turşusu əmələ gəlir. Pd/BaSO4 üzərində katalitik hidrogenləşməsi reaksiyanın aparılma şəraitindən asılı olaraq malein və ya kəhraba turşusunun alınması ilə nəticələnir. A.t.-nin dimetilefirinin hidrazinlə və ya alifatik diazobirləşmələrlə təsirindən pirazol törəmələri, hidroksilaminlə təsirindən oksazol törəmələri, azidlərlə və HN3-lə təsirindən isə 1,2,3-triazollar əmələ gəlir, məs. :
 
## Alınması:
Asetilendikarbon turşusunu KOH-ın α, β-dibromkəhraba turşusuna (çıxım 80%) və ya qələvinin spirtdə məhlulunun α-xlormalein və ya α-xlorfumar turşusuna təsirindən alırlar. A.t.-nin dimetilefiri güclü lakrimatordur (gözyaşardıcı), dəridə irinli yaralar əmələ gətirir.
## Tətbiqi
Asetilendikarbon turşusu mellit və alkoksifumar turşularının, dienlərin sintezində aralıq məhsuludur.
## Mənbə
* Синтезы органических препаратов, пер.с анг., сб. 2, М., 1949.
* Химия ацетиленовых соединений, пер.с анг., М., 1973.
* Общая органическая химия, пер.с анг., т. 4, М., 1983, с. 129-132.
Dunay dalğaları (tort)

**Dunay dalğaları** () — albalılı yağlı xəmirdən və kərə yağ kremindən tort. Tort ikiqatlıdır: üst qat — qəhvəyidir, kakao əlavə olunur, aşağı qat — parlaqdır. Şirniyyat üçün formada olan iki qat xəmirin üstündə albalı (konservləşdirilmiş) qoyulur. Albanının ağırlığı altında, xəmir qatları qarışdırılır və "dalğalar" forması təşkil edir. Bişirildikdən sonra, tort krem və ya pudinq yağı ilə örtülür, sonra dalğaların imitasiyası ilə şokolad şirəsi (bəzən albalı suyu) əlavə olunur.

## Qalereya

Donauwelle-simple hg.jpg|Dunay dalğaları tortu
Schneewittchenkuchen.JPG|Dunay dalğaları tort dilimi


## Ədəbiyyat
* Рецепт торта "Дунайские волны" 
* Nikolai Buroh: *Das Teubner Buch- deutsche Küche.* Gräfe Und Unzer, 2008, ISBN 978–3833804649, S. 488 
* Гудрун Рушицка. Пироги и торты. Несложно и вкусно. М.: "Оникс", 2008. ISBN 58–9270-078-X 

## Xarici keçidlər
*  Recipe of Donauwelle
* A version from My Best German Recipes
Biodestruksiya

**Biodestruksiya (bioloji dağıdıcılar)** – orqanizmlərin təsiri altında materialların dağılmasına səbəb olan fiziki və kimyəvi prosesdir. Normada ətraf mühitdə həmişə neftin fakultativ biodestruktorları mövcuddur. Bununla yanaşı nefti destruksiya edənlərin də üzərində parazitlər yaşayır ki, bu da neftin biodeqradasiya sürətini nəzərə çarpacaq dərəcədə aşağı salır.

## Biodestruksiya üçün lazım olan şərait
Neftin biodeqradasiya prosesini optimallaşdırmaq üçün aşağıdakı məsələləri həll etmək vacibdir:
# İstifadə olunan üsul ekoloji təmiz olmalıdır.
# Fizioloji balansı təmin etmək üçün karbon və enerji mənbəyindən başqa azot, fosfor, kalium, maqnium mənbələri də əlavə etmək lazımdır.
# Aerasiyanı təmin etmək lazımdır, çünki neftin parçalanması aerob şəraitdə daha effektlidir.
# Biodestruktorlar üçün say üstünlüyünü təmin etmək və onların parazit növlərdən qorumaq.
# Neftin optimal konsentrasiyasını təşkil etmək.
# Lazım olan pH və rütubəti təmin etmək.

## Problemin həlli yolları
*Qeyd etdiyimiz məsələlər aşağıdakı şəkildə həll olunur:*
Ekoloji təmizlik aborigen kulturalardan istifadə ilə əldə edilir. Təbii qruplardan seleksiya metodu ilə axar hemostat rejimdə və ya daimi kultivasiya metodu ilə daha aktiv komponentlər ayrılır.

Fizioloji balans mineral gübrələrin aşağıdakı qaydada daxil edilməsi ilə alınır: 3–8N; 1–2P;, 1–2K; 0,01–0,02Mg. Azot mənbəyi kimi ən sərfəlisi ammiak selitrasından istifadə edilməsidir. Belə ki, digər azot mənbələri (karbimid, ammonium sulfat, natrium nitrat) ilə müqayisədə ammiak selitrasının sərfiyyatı 1,5–2 dəfə azdır. Bu da daha ucuz azot mənbəyidir.
Aerasiya qruntun qazılması və oraya neftmənimsəyən mikroorqanizmlərin (3–500 mq- 1 dm3 qrunta) daxil edilməsi ilə alınır. Neftin destruktorlarının parazit növlərdən müdafiəsi məsaməli daşıyıcılar tərəfindən təmin olunur: torf, taxta yonqarı və digər materiallar. Mikroorqanizmlər immobilizə olunmuş vəziyyətdə mikroorqanizmlərdə çoxalırlar. Bu da parazit növlər üçün əlçatmazdır. Belə ki, parazit növlərin xətti ölçüsü mikroməsamələrin ölçüsündən nəzərə çarpacaq dərəcədə böyükdür.
Təcrübi yolla sübut edilmişdir ki, neftin biodeqradasiyası, onun kütləcə susuz nümunələrinə görə20–25%-ə qədər qatılıqda daha effektlidir. Əgər üstdə olan neftin qatılığı optimal səviyyəni keçirsə, ya neftin artığı ayrılır, ya da dərin qatlardakı ilə qarışdırılır ki, bu da daha az çirklənmış horizontlar sayılır.

## Lazımı pH səviyyəsi
Lazımı pH səviyyəsi — pH5-pH8 mineral əlavə olan diammonium fosfatın istifadəsi ilə əldə olunur. Sonuncu yüksək bufer tutuma malik olub, pH səviyyəsini optimal səviyyədə saxlayır. O cümlədən, dioksidləşdiriciləri də daxil etmək olar. Dolomitdən istifadə etmək daha sərfəlidir. Belə ki, dolomit eyni zamanda magnezium mənbəyi sayılır. Bununla yanaşı maqnezium ionları, kalsium ionlarına nəzərən mikroflora üçün fosfor mənbəyinin mənimsəməsini az dərəcədə aşağı salır.
      

## İstinad
* http://www.km.ru/referats/CC5E54C251044021B99398D80F9F2E2B
Con Harrison

* Con Skott Harrison — Amerikalı siyasətçi və fermer. 
* Con Harrison (aşpaz) — Dreyer şirkətində işləyən aşpaz və dondurmanı kəşf edən.  
* Con Harrison (siyasətçi) — 

## Həmçinin bax
* Con
* Harrison
Oksidləşdirici fosforlaşma

**Oksidləşdirici fosforlaşma** – bioloji oksidləşmənin xüsusi növü olmaqla, hüceyrə və toxumalarda adenozindifosfatın (ADF) fosfat turşusu iştirakında adenoziltrifosfata (ATF) çevrilməsi prosesidir:
ADF + H3PO4→ ATF + H2O

## Oksidləşdirici fosforlaşma prosesinin baş verməsi
Hidrogen ionlarının oksidləşmə substratından oksigenə qədər çoxmərhələli daşınma prosesində ilkin substrat bütün enerjisini itirir. Bu enerji hüceyrədə tənəffüs zəncirinin hər bir mərhələsində tədrici olaraq zəngin enerjili ATF molekulları şəklində toplanır. Ona görə də bioloji oksidləşmənin normal gedişi üçün onun hər bir mərhələsində ADF və fosfat turşusunun olması zəruridir. Qeyd etmək lazımdır ki, oksidləşmə prosesində fasiləsiz olaraq ATF əmələ gəlməsinə fosfat turşusu sərf olunur.

## Oksidləşdirici fosforlaşma prosesinin kəşfi
1930-cu ildə rus biokimyaçısı V.A.Engelhardt eritrositlər üzərində tədqiqat apararaq oksidləşdirici fosforlaşma ilə toxuma tənəffüsü arasında əlaqə olduğunu müəyyən etdi. Sonralar aydın oldu ki, oksidləşdirici fosforlaşma mitoxondrilərdə baş verir. "Mitoxondri" termini hələ 1900-cü ildə elmə daxil olsa da, bu hüceyrə orqanoidi bioloji mənbələrdən ilk dəfə 1934-cü ildə əldə olunubdur. 1946-cı ildə isə Klod və Xoçkin göstərmişlər ki, si-toxromoksidaza mitoxondrilərdə yerləşir. Mitoxondrilər membranla əhatə olunmuş yumurtaşəkilli hissəciklərdir. Onların forması hüceyrənin növündən, funksional vəziyyətindən asılıdır. Mitoxondrilərin uzununa en kəsiyində onları əhatə edən membranların ikiqat olduğu aşkar edilir. Membran üç qatdan ibarətdir:
# Xaricdən əhatə edən nazik membran. Bu membranda bir sıra turşuların (piroüzüm, alma, β-hidroksiyağ və alifatik turşular) dehidrogenazaları və yağ turşuları ilə fosfolipidlərin sintezində iştirak edən fermentlər olur;
# Membran arası boşluq;
# Daxili membran. Bunun üzərində mitoxondrilərin funksional aktivliyindən asılı olaraq dəyişən "mitoxondrial daraq" adlanan çıxıntı vardır. Tənəffüs zəncirinin bütün hissələri daxili membranda yerləşir. Ehtimal edilir ki, oksidləşdirici fosforlaşmanı aparan fermentlər də daxili membranda yerləşir.
Mitoxondrilər hüceyrədə bir sıra mühüm vəzifələri yerinə yetirir:
# Substratlar oksidləşdirici fosforlaşma yolu ilə enerji ehtiyatı yaradır;
# Oksidləşmə ilə yanaşı fosforlaşmanı aparır;
# Alifatik turşuları oksidləşdirir;
# Karbohidratların parçalanmasını başa çatdırır;
# Sidik cövhərini (karbamidi) sintez edir;
# Sitoplazma və mitoxondrilər arasında ionları dəyişdirir.

Oksidləşdirici fosforlaşma mürəkkəb prosesdir. Onu şərti olaraq iki yerə bölürlər:

## Oksidləşdirici fosforlaşmnın növləri
# Elektronların daşınmasından və ona münasib olaraq molekulyar oksigenin reduksiyasından enerji ayrılır;
# Bu enerjini ATF molekulunda makroenergetik rabitələrində toplanan kimyəvi enerjiyə çevirir.

## İstinad
* A. M. Məhərrəmov, M. Ə. Allahverdiyev. "Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları", Bakı-2009
Baba (kulinariya)

**Baba [[kulinariya]]da** — maya unundan hazırlanan xarakterik (hündür və yumşaq) formalı şirniyyat. Adətən kişmiş və vanil əlavə edilir. Babanın üzərinə şəkər pudrası səpilir və ya şokolad qlazuru ilə örtülür. Babanın alman variantı *quqelhupf* (*kuqelhopf*) adlanır. Slavyanlara yaxın isə Roma babasıdır.

Ehtimal ki, ilk babalar qazanlarda, adətən dairəvi, dərin, çıxıntılı nahamar və açıq şəkildə xəmirdən bişirilmişdir. Bu məhsul Polotsina, Novqorod, Pskov, Smolensk, həmçinin Polşa və Almaniya üçün xarakterik idi. XIX əsrin ortalarında Rusiyada o, demək olar ki, tamamilə yoxa çıxdı.

## Ədəbiyyat
* Goldstein, Darra (2015). *The Oxford Companion to Sugar and Sweets*. Oxford University Press. pp. 312–313.

## Xarici keçidlər
* Sample recipe 
* Picture of a Marmorgugelhupf
Sitoxromlar

**Sitoxromlar** — tərkibində dəmir olan zülallar aerob bakteriyalarda elektron daşınmasında iştirak edir. Bütün sitoxromların tərkibində dəmir porfirin saxlayan prostatik qruplar olur. Bu baxımdan onlar hemoqlobin və mioqlobini xatırladır. Katalitik proseslərdə sitoxromun Fe2±i valentini dəyişir.

## Sitoxromun adının mənası və kəşfi
"Sitoxrom" sözü latınca "sito" hüceyrə, "xromo" boya deməkdir. İlk dəfə K.Mak-Mun sitoxromu 1866-cı ildə müəyyən etmişdir. Lakin onun bioloji oksidləşmədəki əhəmiyyəti 1925-ci ildə D.Keylin tərəfindən öyrənilmişdir. D. Keylin spektroskopiya üsulu ilə müəyyən etmişdir ki, sitoxromlar içərisində ən asan ekstaksiya olunan və əldə edilən sitoxrom c-dir. Qatı duz məhlulu ilə mitoxondridən c sitoxromunu ekstrasiya etmək olur.
Hüceyrənin mitoxondrilərində (insan və heyvan) b, c, c1, a, a3 sitoxromları tapılmış və fərdi halda öyrənilmişdir. Onların molekulyar nisbəti ehtimal edilir ki, sabitdir.

## Sitoxromoksidaza
Zəncirdə olan axırıncı sitoxrom oksigenlə reaksiyaya girir və o sitoxromoksidaza adlanır.

## Mənbə
* Məhərrəmov A. M., Allahverdiyev M. Ə. Bioüzvi kimya. Dərs vəsaiti. Bakı, Çaşıoğlu, 2009.-384 səh.
İXP-388 aşqarı

**ИХП-388 aşqarı** – tiofosfinat tipli coxfunksiyalı polimer aşqardır.

## Xassələri
ИХП-388 aşqarı yüksək yuyucu-dispersləşdirici, antikorroziya, antioksidləşdirici və neytrallaşdırıcı xassələr daşıyır. Digər aşqarlardan fərqli olaraq, ИХП-388 aşqarı yağların özlülük indeksinin qiymətini 5–12 vahid artırır, yüksək hidrolitik davamlılığa malikdir.

## Alınması
ИХП-388 aşqarı ilk dəfə izobutilen-stirol birgə polimerinin (və ya poliizobutilenin, daha sonra isə poliheksen-stirol birgə polimerinin) fosforkükürdləşdirilmiş məhsulunun alkilfenolla qarışığının maqnezium oksidlə neytrallaşmasından alınmışdır, sonra isə barium, kalsium və sink duzları da sintez edilmişdir. ИХП-388 aşqarının sintezi texnologiyası AMEA Ə. M. Quliyev adına Aşqarlar Kimyası İnstitutunda işlənib hazirlanmışdır. ИХП-388 aşqarı almaq üçün istifadə olunan polimerin molekul kütləsi 600–800 hədləri arasındadır. ИХП-388 aşqarınin əsas göstəriciləri: küllülük – 7–10%, kükürdün miqdarı – 2,5–3,0%, fosforun miqdarı – 1,5–1,7%.

## Tətbiqi
ИХП-388 aşqarı avtomobil və dizel yağlarının istismar xassələrini yaxşılaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Motor yağlarının ИХП-388 aşqarının istifadəsi ilə karbürator və dizel mühərriklərində sınaqları göstərdi ki, bu aşqar yağların istismar xassələrini xeyli yaxşılaşdıraraq mühərriyin hissələrinin təmizliyini qoruyur, yeyilməsini və karbon əmələ gəlməsini azaldır, nəticədə isə mühərriyin işinin etibarlılığı və uzunmüddətliyi artmış olur. Çoxfunksiyalı ИХП-388 polimer aşqarından istifadə edilməklə müasir güclü dizel və karbürator mühərriklərində istifadə olunan yağlar üçün effektiv aşqar kompozisiyası yaradılmışdır.

## Mənbə
* Кулиев А. М. Химия и технология присадок к маслам и топливам. Л: Химия, 1985. с. 209.
* Справочник химика 21. Химия и химическая технология. С. 91–92.
* Электронная библиотека. Топлива, смазочные материалы, технические жидкости.
* Tətbiq olunan işlər. Aşqarlar Kimyası İnsitutunun saytı ica.az.
Şençjen

**Şencen** (, ) və ya **Sham Chun** Çin Xalq Respublikasının Quandun əyalətinin əsas şəhəridir. Şəhər Honq Konq xüsusi inzibati bölgəsindən şimalda yerləşir və əyalət altı şəhər inzibati statusuna sahibdir.

Şencen yaşayış məntəqəsinə 1979-cu ildə şəhər statusu verilmişdir. 1980-ci ildə isə burada Çinin ilk xüsusi iqtisadi zonası yaradılmışdır. 2010-cu ildə şəhər əhalisinin siyahıya alınması nəticələrinə əsasən əhalinin sayının on milyon nəfəri keçdiyi müəyyənləşmişdir. Şencen 1990-cı və 2000-ci illərdə dünyanın ən sürətlə böyüməkdə olan şəhərlərindən biri hesab olunurdu.

Şəhərin hazırkı inkişafının əsas mənbəyi 1979-cu ilin sonlarında xüsusi iqtisadi zonanın yaradılması və xarici investisiyanın artması hesab olunur. Şencen Çinin cənubunda əsas maliyyə mərkəzi hesab olunur. Şəhərdə bir çox tanınmış transmilli şirkətlərin baş qərargahları yerləşir. "Z/Yen Group" və Qətər Maliyyə Mərkəzi tərəfindən 2017-ci ildə nəşr olunmuş Qlobal Maliyyə Mərkəzləri İndeksi hesabatında Şencen 22-ci yerdə qərarlaşmışdır. Şəhər, həmçinin dünyanın ən işlək konteyner limanlarından biri hesab olunur.

## Həmçinin bax
* Çin iqtisadiyyatı
* Çin şəhərləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Shenzhen Government Online
* ShekouDaily: English Language News and Resources
Pişik susamuru

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Areal
Pişik susamurlarına əsasən Cənubi Amerikanın cənub-qərb litoral sahillərində (Çili, Peru, Argentina sahilləri) rast gəlinir.

## Təsviri
Pişik susamurları elə də böyük canlı deyillər. Onların uzunluğu nadir hallarda 1 metri keçir. Çəkiləri isə 3-6 kiloqram olur. Onlar öz cinsinin ən kiçik növləri hesab edilir.

Pişik susamurlarının diş formulu: i\ \frac{3}{3}\ c\ \frac{1}{1}\ pm\ \frac{3-4}{3}\ m\ \frac{1}{2}=36.

## Qorunma statusu
Bu canlılar olduca nadir sayılırlar. Bu səbəbdən Peru, Çili və Argentina qanunlarına görə qorunurlar. Əvvəllər bu canlılar xəzinə və balıqçılara rəqib olmasına görə ovlanılırdı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Axalıq

**Axalıq** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı.

## Toponimkası
Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində iki kənd Axalıq adlanıb. Kənddə XIX əsrin ikinci yarısında Türkiyədən gəlmə ermənilər və yunanlar yaşayırdı.Birincisi,kəndin adı ərəb dilində əxi (Sufi-dərviş cəmiyyətləri üzvlərinin bir birinə verdyi ad,ərəbcə əxi "qardaş" sözündən) və Azərbaycan dilində - lik şəkilçisindən ibarətdir.Orta əsrlərdə Səfəvi şahları Ermənistanda,Azərbaycanda və qismən Gürcüstanda əxilərə torpaq (əkin) sahələri (zəraətlər) və məntəqələrin adlarının əvvəli "əxi" sözündən ibarət olurdu.Sonralar bu toponimlərdə əxi sözü təhrifə uğrayaraq çox hallarda "ağa" formasına düşmüşdür.Axalıq "əxiyə" mənsub yer,məntəqə mənasındadır.İkincisi,toponim ərəb mənbələrində Dəclə çayının sahilində qeyd olunmuş Axul əyalətindən gəlmiş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqənin adıdır,"Axul" adı gətirilmədir.Belə halda Axalıq "Axulluq","Axuldan gəlmə" mənasındadır.

## Həmçinin bax
Tiflis quberniyası

## Xarici keçid
anarim.az

## İstinad
Sürtkü yağlarında köpüklənmə

**Sürtkü yağlarında  köpüklənmə**  aqreqatların iş prosesində yağın fəal qarışması, çalxalanması və sıçraması, bu səbəbdən ona hava, yanacağın buxarı və işlənmiş qaz qarışaraq yağın kimyəvi tərkibinin dəyişməsidir . 

## Köpüklənmənin yaranma səbəbləri
Yuyucu, özlülü, siyrilmə və korroziyaya qarşı aşqarlar yağların köpüklənməsini fəallaşdırır. Yağın tərkibində suyun olması, temperaturun yüksəlməsi və yağın sıxlığının azalması da köpüklənməyə meyli artırır.
Köpüyün mövcudluğu sürtünən səthlərdə yeyilmənin qarşısını alan sərhəd örtüyünün əmələ gəlməsini pisləşdirməklə sürtünməyə səbəb olur. Köpüyün əmələ gəlməsi yağın özlülüyü, tərkibindəki aşqar və istismar şəraitindən asılıdır.  
Köpükləndirilmiş yağ asanlıqla yağ nasosunda yağın töküldüyü çıxıntılar vasitəsilə itkiləri artırır və yağın azalmasına səbəb olur. Suyun və səthi aktiv maddə rolunu oynayan qatranların yağda mövcudluğu köpüklənmə prosesini intensivləşdirir. 
## Köpüklənmənin qarşısının alınması
Köpüklənmənin qarşısını almaq üçün yağlara aşqarlar – polisiloksan əlavə edilir. Onların təsir mexanizmi onunla nəticələnir ki, ən incə nazik pərdənin yağ-hava sərhədində yaranmasına imkan yaradaraq yağa qazların qarışmasına mane olur. Köpüklənməyə qarşı motor və transmissiya yağlarında ən çox istifadə edilən və 0,002–0,005% miqdarında ПМС-200A aşqarıdır. 
**K43092 aparatında** sürtkü yağlarının köpüklənmə xassələri təyin edilir.

## K43092 aparatı haqqında məlumat

Aparat iki şəffaf hamamdan ibarətdir və sürtkü yağlarının köpüklənmə xassələrinin  təyini üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Bu hamamlardan birində "soyuq"  – analiz 24°С temperaturda aparılır, ikincisində "isti" – analiz 93,5°С temperaturda aparılır. Hər hamamda 1000 ml həcmlə iki silindr yerləşdirilmişdir 
Termostatik blok, qarışdırıcı ilə temperaturun bütün diapazonlarda (otaq temperaturundan 100°С-yə qədər) temperaturun saxlanılmasını ±0,5°C dəqiqliyi ilə təmin edir. Hər nümunə üçün hesablayıcı nəzərdə tutulmuşdur.
Lazımlı təminat – sıxılmış havadır.

## Texniki xarakteristikalar
* Standartlara uyğunluq - ASTM D 892, İP146, İSO 6247
* hamamların sayı-        2 ədəd
* hamamların həcmi	- 38,5 l
* hamamın materialı	-silisium tərkibli şüşə
* temperaturun saxlanılmasının dəqiqliyil  -±0,5 C °
* hamamda yerləşdirilmuş silindrlərin sayı -2 ədəd
* silindrlər - silisiumlu şüşə, 1litr həcmdə,10 –ml dərəcələrə bölünmə 
* diffuzorlar - 4ədəd
* güc - 3kvt
* hamamın ölçüsü	- 820x380x794
* hamamın çəkisi - 49 kq

## Mənbə
* Специальные методы анализа масел и смазок 
* Справочник химика 21, Нефтепродукты свойства, качество, применение(1966) - Вспениваемость масел.
## İstinad
Miçigədik

**Miçigədik** Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı.

## Toponimkası
Miçigədik — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı.Qazax qəzasında Miçəkəndqışlaq,Şimali Qafqazda Ter əyaləti dairəsində Miçikçay (yenə orada) adları ilə eynidir.Səlcuq oğuzlarının İvə tayfasının məskunlaşmasından yaranmışdır.1935-ci ildə kənd Evli (İvəli adından təhrif) adlandırılmışdır.Kənd Aşıq Novruz və Xarrat da adlandırılmışdır.1988-ci ildə kəndin əhalisi deportasiya olunmuşdur.

## Həmçinin bax
Borçalı qəzası

## Xarici keçid
elibrary.bsu.az 

## İstinad
İzoenzimlər

**İzoenzimlər**-Fermentlər  (enzimlər)- biokatalitik  aktivliyə  malik  olan  yüksək  spesifik  zülal  tərkibli  üzvi  maddələrdir. -  LD1, LD2, LD3, LD4, LD5.
## İzoenzimlər
İzoenzimlər - 1952-ci ildə Neylanus elektroforez vasitəsilə laktatdehidrogenazanın bir neçə fraksiyasını almışdır. Müəyyən edilmişdir ki, bu fraksiyalar hər biri öz effektliyinə görə bir-birindən fərqlənir. Digər tərəfdən müəyyən edilmişdir ki, onlar öz kimyəvi tərkibinə , substrat spesifikliyinə, temperatur və digər faktorların təsirinə görə fərqlənir. Laktatdehidrogenazanın beş izoenzimi müəyyən edilmişdir. Onları LD1, LD2, LD3, LD4, LD5 kimi işarə edirlər. LD1, LD2 ürəkdə eritrositlərdən və böyrəkdən alınmışdır. LD3 qalxanabənzər, mədəaltı vəzdə, dalaqda tapılmışdır. LD4, LD5 qara-ciyərdə, skelet əzələlərində tapılmışdır. Laktatdehidrogenaza fermentlərin orqanizmdə paylanmasını, onun vəzifəsini təyin edir. Məsələn, LD-nin aktivliyinin artması müxtəlif xəstəliklərin – qaraciyərin, ürəyin xəstə olmasını müəyyənləşdirir. Məsələn, ürəkdə infarkt zamanı (miokard) LD1 və LD2 artıq olur. LD4 və LD5 artıq olduqda hepatit yaranır.

## Enzim inhibitorları

Bir ferment inhibitoru  fermentə bağlanaraq onun aktivliyini  azaldan molekuldur. Enzim inhibitorları narkotik kimi də istifadə olunur. Bu, patogenlərin qarşısını ala bilər və ya fermentin fəaliyyətini maneə törətməklə  metabolik çatışmazlıqları aradan qaldırır.
Bir ferment inhibitoru substratın fermentin aktiv sahəsinə daxil olmasının qarşısını almaqla istənilən reaksiyanı katalizləşdirməyə mane ola bilər.
## İzoenzimlərin üzvi səciyyəviliyi
İzoenzimlər də həmçinin yüksək üzvi səciyyəviliyə malikdir. Adətən üzvi səciyyəvi fermentlər tipik toxuma fermentləridir. Onlar hüceyrələrdə hüceyrə membranı üçün olduqca mühüm metabolizm reaksiyalarına katalitik təsir göstərir və az miqdarda qana keçir. Ona görə də normal orqanizmdə onların miqdarı qan plazmasında az olur. İnsan orqanizmin hər hansı üzvünün zədələnməsi hesabına xəstəlik baş verərsə, onda zədələnmiş üzvünün hüceyrə membranlarının sızdırıcı qabiliyyəti artır və hüceyrənin digər tərkib hissələri kimi, o cümlədən fermentlər də qana keçir. Beləliklə, spesifik üzvdə olan fermentin aktivliynin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Bu isə müalicə edən həkimə imkan verir ki, təyin edilmiş üzvün funksiyasının pozulmasının qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər işləyib hazırlasın.

## Mənbə
* A.M.Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev. “Həyat fəaliyyətinin kimyəvi əsasları”, Bakı-2009
* Afsun Sujayev, Emin Garibov. Some New Approaches in Synthesis of Physiologically Active Substances. Lambert Academic Publishing, Germany, 2016, 55 p.
## İstinadlar