open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dəb konstruksiyası

**Dəb konstruksiyası** — dizaynı, estetikanı və təbii gözəlliyin, geyimdə və aksessuarlarda tətbiq etmək sənətidir. Bu, mədəni və sosial münasibətlərdən təsirlənir və zaman və məkana görə dəyişir.

## Dəb konstruksiyası haqqında
Moda dizaynerləri bilərzik və boyunbağı kimi geyim və aksessuarların dizaynında bir çox yollarla işləyirlər. Bir paltarın bazara çıxarılması üçün lazım olan vaxta görə dizaynerlər bəzən istehlakçı zövqündə dəyişiklik gözləməlidirlər. Dizaynerlər moda meylləri ilə bağlı araşdırmalar aparır və izləyiciləri üçün şərh edirlər. Xüsusi dizaynları istehsalçılar tərəfindən istifadə olunur. Bir dizayner rolunun mahiyyəti budur. Bununla birlikdə, bunun içində alış və ticarət yanaşması və məhsulun keyfiyyəti ilə təyin olunan bir dəyişiklik var; məsələn, büdcə pərakəndə satışçıları tendensiyaları şərh etmək üçün ucuz kumaşlardan istifadə edəcək, lakin yüksək səviyyəli pərakəndə satıcılar mövcud olan ən yaxşı parçalardan istifadə olunmasını təmin edəcəklər.
Moda dizaynerləri həm funksional, həm də estetik baxımdan xoşagələn paltar dizayn etməyə çalışırlar. Bir paltarın kimin geyinəcəyini və geyəcək vəziyyətləri düşünür və geniş material, rəng, naxış və üslubda işləyirlər. Gündəlik istifadə üçün geyilən paltarların çoxu ənənəvi üslublara aid olsa da, ümumiyyətlə axşam geyimi və ya ziyafət paltarları kimi xüsusi günlərdə qeyri-adi geyimlər axtarılır.
Bəzi geyimlər, xüsusi olaraq yüksək couture və ya sifarişli dərzilikdə olduğu kimi xüsusi bir şəxs üçün hazırlanır. Bu gün geyimlərin çoxu kütləvi bazar üçün nəzərdə tutulmuşdur, xüsusən də gündəlik və hər gün geyinməyə hazır deyilir.

## Struktur
Moda dizaynerləri bir moda evi üçün tam işləyə bilər, dizaynlara sahib olan "daxili dizaynerlər" kimi tək və ya bir komandanın bir hissəsi olaraq çalışırlar. Sərbəst dizaynerlər özləri üçün işləyirlər, dizaynlarını moda evlərinə, birbaşa mağazalara və ya geyim istehsalçılarına satırlar. Geyimlər alıcının etiketini daşıyır. Bəzi moda dizaynerləri öz etiketlərini qurdular, bunun altında dizaynları satılır. Bəzi moda dizaynerləri fərdi müştərilər üçün fərdi işləyirlər və dizayn edirlər. Digər yüksək səviyyəli moda dizaynerləri ixtisaslaşmış mağazalara və ya yüksək səviyyəli moda mağazalarına müraciət edirlər. Bu dizaynerlər həm orijinal geyimləri, həm də müəyyən moda meyllərini izləyənləri yaradırlar. Bununla birlikdə əksər moda dizaynerləri geyim istehsalçıları üçün çalışır, kütləvi bazar üçün kişi, qadın və uşaq moda dizaynı yaradır.

## Bir geyim konstruksiyası
Moda dizaynerləri müxtəlif yollarla işləyirlər. Bəziləri fikirlərini kağız üzərində cızır, bəziləri də maneken üçün başqa bir termin olan paltar formasına parça örtür. Zəhmətlə ərsəyə gələn bir dizaynda (və ya muslinin) uyğunluğundan tamamilə razı qaldıqda, naxışın bitmiş, işləyən versiyasını kartdan və ya kompüterləşdirilmiş bir sistemdən hazırlayan peşəkar bir naxış istehsalçısına müraciət edəcəkdir. Nəhayət, bir nümunə geyim hazırlanır və hazır geyim olduğundan əmin olmaq üçün bir model üzərində sınaqdan keçirilir
Abdullah ibn Ömər

**Abdullah ibn Ömər** (; ) — Məhəmməd peyğəmbərin mühəddis və fəqih səhabələrindən. O, ikinci xəlifə Ömər bin Xəttabın oğludur.

## Həyatı
Abdullah bin Ömər Məkkədə, peyğəmbərin Yəsribə hicrət etməsindən 10 il əvvəl dünyaya gəlmişdir. Abdullahın anası  Zeynəb bint Məzun əl-Cəmhidir. 

Abdullahh bin Ömər həddi buluğa çatmamış, kiçik yaşlarında atası ilə birlikdə Məkkədə İslamı qəbul etmişdir. Sonra atası ilə hicrət etmişdir. Hicrət edən kimi müsəlmanlara birləşib, Məhəmməd peyğəmbərə qoşulur və digər sahəbələrlə birlikdə onun ətrafında birləşir. 

Ən çox fətva verənlərdən biri olmuşdur. Həmçinin, Məhəmməd peyğəmbərin hədislərini ən çox əzbərləyib nəql edənlərdən biri olmuşdur. İbn Ömər Məhəmməd  peyğəmbərin sünnəsinə ən çox təqlid edən və o Məhəmməd  peyğəmbərin yolunu izləyən biri olmuşdur. Habelə, o, Mədinə şəhərində hədis və fətva öyrənən tələbələrin, sədəqə verməqdə səxavəti və dünyadaki zahidliyi tanıqdıqdan sonra isə mallarını Allah yolunda xərcləyən tələbələrin qibləsi olmuşdur. İbn Ömər Məhəmməd peyğəmbərlə birgə bir neçə döyüşlərdə iştirak etmişdir. Sonralar, peyğəmbərin vəfatından sonra Şam, İraq, Fars ölkəsi, Misir və Afrikanın fəth edilməsində iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Konstantin Bataşov

**Konstantin Nikolayeviç Bataşov** () — Azərbaycan-sovet balet artisti, pedaqoq, Azərbaycan SSR xalq artisti (1958), "Stalin" mükafatı laureatı (1952).

## Həyatı
Konstantin Bataşov -ci ildə Tiflis şəhərində doğulub. Rəqs sənətinə marağı Gürcüstanda göstərib. İbtidai siniflərdə oxuyarkən ailəsi ilə Bakıya köçüb və 1939-cu ildə buradakı Xoreoqrafiya məktəbini bitirib. 1935-ci ildən 1989-cu ilədək Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı işləyib.

Konstantin Bataşov pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olmuş, 1939-cu ildən Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində dərs demişdir. O, Vladimir Pletnyovun, Çimnaz Babayevanın, Tamilla Şirəliyevanın müəllimi olub.

Azərbaycanın ilk peşəkar balet artistlərindən biri hesab olunan Konstantin Bataşov 1990-cı ildə Moskvaya köçüb və 19 dekabr 1991-ci ildə orada vəfat edib.

## Yaradıcılığı
Leo Delibin "Lakme", Cahangir Cahangirovun "Azad", Müslüm Maqomayevin "Şah İsmayıl" operalarında rəqslərin quruluşçusu olub. Nikolay Rimski-Korsakovun "İspan kapriççiosu" xoreoqrafik süitasının, "Şəhrizad" simfonik poemasının, Həsən Rzayevin "Elementlər" əsərinin əsasında birpərdəli balet tamaşalarını hazırlamışdır. O, "Odissey" (Qolubov), "Şəhrizad" və "Humay" (Nəriman Məmmədov) baletlərinin libretto müəllifi olmuşdur.

Konstantin Bataşov ilk Azərbaycan baletlərində əsas partiyaların ifaçısı olmuşdur. Onun ifa etdiyi əsas partiyalar:

* Polad və Cahangir xan ("Qız qalası", Əfrasiyab Bədəlbəyli)
* Mənzər və Bəhram ("Yeddi gözəl", Qara Qarayev)
* Mako ("İldırımlı yollarla", Qara Qarayev)
* Azad ("Gülşən", Soltan Hacıbəyov)
* Piri baba ("Qaraca qız", Əşrəf Abbasov)
* Vəzir ("Məhəbbət əfsanəsi", Arif Məlikov)
* Vatslav və Girey ("Bağçasaray fəvvarəsi", Boris Asafyev)
* Bazil ("Don Kixot", Lüdviq Minkus)
* Karabas-Barabas ("Qızıl açar", Boris Zeydman)
* Ma Mi Çen ("Qırmızı lalə", Reynhold Qlier)
* Ziqfred ("Sonalar gölü", Pyotr Çaykovski)
* Dezire ("Yatmış gözəl", Pyotr Çaykovski)
* Şelkunçik-şahzadə ("Şelkunçik", Pyotr Çaykovski)
* Jan de Briyen ("Raymonda", Aleksandr Qlazunov)
* Frondoso ("Laurensiya", Aleksandr Kreyn)
* Pyer ("Arlekinada", Rikkardo Driqo)

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 26 aprel 1958 (M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının 50 illiyi ilə əlaqədar olaraq və musiqili səhnə incəsənətinin inkişaf etdirilməsindəki xidmətlərinə görə)
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 30 aprel 1955 (Azərbaycan sovet incəsənətinin inkişaf etdirilməsindəki görkəmli xidmətlərinə görə)
* "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə) — 1952 (M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında Soltan Hacıbəyovun "Gülşən" baletindəki Azadın partiyasına görə)
* "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959 (Azərbaycan incəsənətinin inkişaf etdirilməsindəki görkəmli xidmətlərinə görə və Moskva şəhərində Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyü münasibətilə)

## İstinadlar
Ruhi Çenet

**Ruhi Çenet** () — türk youtuber və aktyor.

## Həyatı və karyerası
Ruhi Çenet 20 oktyabr 1990-cı ildə Türkiyənin Aydın şəhərində anadan olub. Təhsili üçün Hindistana gedib. Hindistandan universitet təhsilini tamamladıqdan sonra 2011-ci ildə Türkiyəyə gəlib. Türkiyəyə gəldikdən sonra YouTube platforması üçün videolar hazırlamağa başladı. 4 noyabr 2022-ci il tarixinə əsasən YouTube'da 6,56 milyon abunəçisi var.

## Maraqlı videoları

### Ruhi Çenet Çində
2019-cu ildə Çinin Uhan şəhərində ortaya çıxan koronavirus haqqında videoreportaj hazırlamaq üçün Ruhi Çenet 2 fevral 2020 tarixində Çinə getmişdir. Ruhi Çenet Çində olduğu müddətdə burdakı insanlardan reportaj götürmüş və pandemiya haqqında ətraflı məlumat əldə edə bilmişdir.

### Ruhi Çenet Ermənistanda
Ruhi Çenet 11 fevral 2020 tarixində Ermənistana gedərək, burada Türklərə olan münasibət haqqında videoreportaj hazırlayır. O buradakı Ermənilərdən müsahibə götürüb, onlara bəzi suallar verib. Suallar əsasən Qarabağ və Xocalı soyqırımı ilə bağlı olmuşdur. Ruhi Çenet burada Ermənilər tərəfindən çoxlu təzyiqlərə məruz qalıb, hətta video çəkilişi zamanı onum türkcə danışdığını eşidən polislər dəfələrlə onu sorğu-suala çəkib.

### Ruhi Çenet Azərbaycanda
Ruhi Çenet Azərbaycanın-Ermənistan münaqişəsi ilə bağlı video hazırlamaq üçün 22 oktyabr 2020 tarixində Azərbaycana gəlir. Ruhi Çenet ballistik raket hücumuna məruz qalmış Gəncə şəhərində olur, hücumdan zərər çəkmiş ailələrlə görüşür, Ermənistanın mülki əhalini neçə atəşə tutmasının şahidi olur və bu barədə videoreportaj hazırlayaraq YouTube kanalında paylaşır.

Ruhi Çenet daha sonra isə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunmuş Talış kəndində olur. O burada Erməni əsgərlərinin atıb getdiyi mövqeləri, silahları çəkir və burada da videoreportaj hazırlayaraq YouTube kanalında yayımlayır.

## Filmoqrafiya
* *[[Enes Batur: Xəyalmı Gerçəkmi? (film, 2018)]]*
* *[[Enes Batur: Real Qəhrəman (film, 2019)]]*

## Mükafatlar
YouTube Mükafat Mərasimi – Silver Play Button (2018)

 ***' – 2013<br> ***' – 2016

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Liviya Milli Ordusu

Liviya Milli Ordusu (LMO), 2019-cu ilin Noyabr ayından etibarən Həftar Silahlı Qüvvələri (HSQ) olaraq bilinən İkinci Liviya Vətəndaş müharibəsində rol oynayan hərbi qüvvədir. Xəlifə Həftar başçılıq edir və Tobruqdakı Nümayəndələr Palatasına bağlıdır. 

Liviya Milli Ordusu, 2011-ci ildə Liviyadakı vətəndaş müharibəsi zamanı Liviya Silahlı Qüvvələrinin NATO tərəfindən ağır məğlubiyyətindən sonra yeni Liviya hökuməti tərəfindən quruldu. 2014-cü ildə İkinci Liviya Vətəndaş Müharibəsinin başlaması ilə ordu Xəlifə Həftarın nəzdindəki terrorla mübarizə qrupuna və Abdulsalam əl-Obidinin rəhbərlik etdiyi qanuni qrupa bölündü. Qısa bir müddət sonra, eyni ildə Nümayəndələr Palatası Xəlifə Həftəri ordunun rəhbəri təyin etdi və ordunu tək bir dam altında yenidən bir araya gətirdi. Nümayəndələr Palatasının komandanlığı altında Həftər, Baş Milli Konqresə qarşı “Qürur Əməliyyatı” adlı bir əməliyyat başlatdı. İkinci Liviya Vətəndaş Müharibəsi davam edərkən, beynəlxalq səviyyədə tanınan Tripoli mərkəzli Milli Konsensius Hökuməti 2016-cı ildə quruldu. Xəlifə Həftər tabeliyindəki Liviya Milli Ordusu, bu hökuməti sona çatdırmaq üçün 4 aprel 2019 tarixindən etibarən Tripoliyə hücuma başlamışdır və hücum 2020-ci ildə Türkiyənin regiona müdaxiləsi ilə Liviya Milli Ordusu üçün məğlubiyyət ilə başa çatmışdır.

Liviya Milli Ordusu böyük ölçüdə muzdlulardan və ya militanlardan ibarətdir. Bu quruluşda sələfi təşkilatlar, Sudan, Çad və Rusiyadan olan muzdlular vardır. Quru qoşunları ilə yanaşı, Liviya Milli Ordusuna bağlı hərbi hava qüvvələri də mövcuddur, lakin dəniz qüvvələri baxımından çox da güclü deyildirlər. 

Liviya Milli Ordusu tez-tez seçilmiş insanlara qarşı Liviyada müdaxilələr həyata keçirmişdir. Bu müdaxilələr nəticəsində Liviya Milli Ordusunun əsgərləri seçilmiş insanları əvəz etmişdirlər.
Nümayəndələr Palatası (Liviya)

**Nümayəndələr Palatası** (; Məclisül Nuveb) — Liviyanın bir palatalı milli qanunverici orqanı. Parlament, 2014-cü ilin sonlarında Liviya Vətəndaş müharibəsi zamanı ölkənin ən şərqindəki Tobruq şəhərinə köçdü. 2019-cu ildən etibarən Liviya Vətəndaş müharibəsi dövründə “Tobruq hökuməti” olaraq adlandırılmışdır.
Nümayəndələr Palatası

**Nümayəndələr Palatası** — bir çox ölkədəki qanunverici orqanların və alt milli məclislərin adıdır. Bir çox ölkədə, nümayəndələr palatası, əsasən “Senat” olaraq adlandırılan müvafiq yuxarı palata ilə birlikdə iki qanunverici orqanın alt palatasıdır. Bəzi ölkələrdə nümayəndələr palatası birqütblü bir qanunverici orqanın bir palatasıdır. Nümayəndələr palatasının fəaliyyəti ölkələrdən ölkələrə çox fərqli ola bilər və bir ölkənin parlamentar və ya prezident sisteminə sahib olmasından asılıdır.
Ümumi Milli Konqres

**Ümumi Milli Konqres** (ərəbcə: المؤتمر الوطني العام, Bərbərcə: Agraw Amuran Amatay) Liviyanın qanunverici orqanı olan çoxpartiyalı məclisdir. Liviya tarixində ilk plüralist, demokratik məclisdir. 200 üzv var

## Tarixi
Liviya Vətəndaş Müharibəsində Müəmmar Qəddafi rejimi çökdü və ölkədə Liviya Milli Keçid Şurasının rəhbərliyi altında demokratik keçid prosesinə başlanıldı. Daha sonra ölkə daxilində bir çox siyasi qruplar yaradıldı, liderlər seçildi. 2012 Liviya Ümumi Milli Konqresi üçün seçkilər 7 iyul 2012 tarixində keçirilmişdir. 200 yer müxtəlif qruplar və şəxslər üçün ayrılmışdı. Konqres 8 avqust 2012-ci ildə quruldu. Ümumi Milli Konqres 1 aprel 2016-cı ildə ləğv olunduğunu elan etdi və yerinə Dövlət Ali Şurası gətirildi.

## İstinadlar
Japsek

**Japsek** — Nongak (fermerlərin musiqisi) truppasının üzvü, müxtəlif səhnələr nümayiş etdirən personajdır.Koreya Folklorunun nümunəsidir.

Japsaek (Kor. 잡색, Chin. 雜色,qarışıq rənglər) dwitchibae, apchibae ilə birlikdə bir nongak tamaşasına rəhbərlik edən aktyorlar, musiqi alətlərində ifa edənlər, əkinçilik icmasının bayrağını daşıyana deyilir.( nonggi) və komanda bayrağı (yeonggi) və cüt qamışlı oboyun (saenapsu) oyunçusu. İlk səhnədən (apgut) deyil, performansın ikinci yarısına japsaek rəhbərlik edir (dwitgut). Onlar musiqi aləti çalmırlar lakin müxtəlif geyimlərdə və ya maskalarda geyinmiş halda rəqsləri, hərəkətləri və zarafatları ilə nongakın teatr xüsusiyyətlərini nümayiş etdirərək müəyyən rollar oynayırlar. Japsaek tərifi tez-tez bir maska geyilib-edilməməsindən asılıdır. İbtidai ilahi maskalar və heyvan maskaları yer üzündəki insanların maskaları ilə əvəzlənərək müxtəliflik əlavə etdi. Beləliklə, japsaek, periferik və ya ikincilik rolu deyil, nongak performansında aparıcı rol oynayır. Bundan əlavə, nongak ayinləri və tamaşaları  güclü bir teatr xarakteri almağa başladığı üçün maska geyən aktyor təbii və sosial fəlakətləri önləmək qabiliyyətinə sahib bir varlıq kimi qəbul edildi. Japsaek, gwangdae (palyaço), gwangu, gajangkkun, gyeotkkun, eojeongjaebi, heodujabi və chumkkun (rəqqas) daxil olmaqla bir neçə başqa adla da tanınır.

Yapsaekin boynuna götürdüyü rollar arasında əlində silah tutan bir ovçu rolunu oynayan posu, sangsoe əmrləri altında nongak truppasının birləşmələrini təşkil edir və ya digər aktyorlara rəhbərlik edir. Daeposu, həm də ovçu kimi geyinmiş, maska taxır və pis ruhları qovur, həm sanqso ilə mübarizə aparan düşmən qüvvəsinin həm də başçı və sanqsoun əmri ilə nongak truppasına rəhbərlik edən generalın ikiqat rolunu oynayır. Rahib (cung) Buddist dualarını oxuyur, müəyyən layihələrin (gosa) uğurlu olmasını istəyən ayinləri yerinə yetirir, süzgəclə uğursuzluqlar toplayır və söndürür, buddist paltarında palyaço rəqs edir və hərəkət edir. Makiyaj və ya maska taxan changbu (kişi təlxək və ya şamanın əri) ovçu və zadəgana (yangban) kömək edir. O, mahnı oxumaqdan, spirtli içki içməkdən və rəqs etməyi sevir və səs-küylü işlərlə məşğul olur. Changbu termini bəzən təlxək və zadəgan daxil olmaqla bir qrup japsaekə aiddir. Ovçunu müşayiət edən çanqbu toplu olaraq pochang adlanır. Soylu sanqsou müşayiət edir və ya sanqsoun əmri ilə truppaya rəhbərlik edən rəqqasə və ifrat xarakterdir. Nənə (halmi) rəqs edərkən budlarını yelləyərək çubuğun köməyi ilə əyilir və gəzir. Yeni gəlin (gaksi) makiyaj və ya maska taxır və koket oynayır.

Bir nongak truppasının japsaekləri aktyorlardır hansı ki, musiqiçilərlə birlikdə tamaşaya rəhbərlik edirlər. Görünüşlərindən və müxtəlif rekvizitlərdən istifadə edərək, tez-tez cinsi əlaqəli açıq və preposterous hərəkətlər edərkən müxtəlif jestlər və hərəkətlər edirlər. Yeni gəlin, nənə, ovçu və ya rahib kimi geyinmiş Japsaek rəqs edir və musiqiçilərdən və izdihamdan keçərək yollarını toxuyur. Bundan əlavə, akrobatika nümayiş etdirirlər və ilqangnori (daeposu ilə gong oyunçuları arasındakı döyüş) və ya dodukjaebigut (oğrunu tutmaq) kimi teatr və skitslərdən zarafat edirlər.

## İstinadlar
II Demetre (Gürcüstan çarı)

**II Demetre** (; ) — Baqrationilər sülaləsindən ola Gürcüstan çarı. 1270-1289 illərdə Gürcüstan krallığını idarə etmişdir.

## Həyatı
Atası çar VII David Ulu və anası isə Qvanta adlı qadındır. VII David Ulu Elxanilərə qarşı üsyan qaldırmış və məğlub olaraq əmisi oğlu VI David Narinə, İmereti krallığına sığınmışdır. II Demetre 1270-ci ildə atası çar VII David Ulunun ölümündən sonra 11 yaşında taxta çıxmışdır.

II Demetre 1277-1281-ci illərdə Suriyada Elxanilərin Məmlüklərə qarşı yürüşlərində iştirak etmişdir. Xüsusən 29 oktyabr 1281-ci ildə İkinci Homs döyüşündə xüsusilə fərqlənmişdir. Belə ki, Elxani ordusunun mərkəzinin dağılmasına baxmayaraq, II Demetre qoşunlarını nizamlı olaraq geri çəkməyi bacardı. Monqollar tərəfindən rəsmi şəkildə Gürcüstan çarı kimi tanınmasına baxmayaraq, Qərbi Gürcüstandakı İmereti krallığı və birbaşa Elxanilərin təyin etdiyi hakimlər tərəfindən idarə edilən Samtsxe bölgəsi onun hakimiyyəti xaricində idi.

### Ziddiyyətli şəxsiyyəti
II Demetre ziddiyyətli şəxs kimi tanınır. Dindar bir xristian olmasına baxmayaraq, çoxarvadlılığı qəbul etmişdi. Həmçinin özündən əvvəlki çarlar və çariçalardan fərqli olaraq Elxanilərə qarşı qiyam qaldırmadı və Monqol zadəganları ilə şəxsi yaxınlıq əlaqələri qurdu.

### Ölümü
II Demetre 1288-ci ildə Elxani hökmdarı Arqun xanın əmri ilə Dərbənd şəhərindəki qiyamı yatırmışdır. Elə həmin il Arqun xan vəzirlərindən Buğanın onu hakimiyyətdən salmaq istəməsinə dair məlumatlar əldə etmişdir. Bundan sonra Arqun xanın əmri ilə Buğa və bütün ailəsi öldürülür. Buğanın qızlarından biri də II Demetrenin oğlu ilə evli idi. Bu səbəbdən II Demetre də çevriliş cəhtindəki şübhəlilər arasına daxil oldu. Arqun xan II Demetreyə haqqında qaldırılan ittihamlara cavab verməsi üçün Elxanilərin paytaxtına gəlməsini əmr etdi. II Demetre paytaxt Təbrizə çatan kimi həbs edildi. O, 12 mart 1289-cu ildə Movakanda edam edildi. Məzarı Msxetadır və Gürcü Pravoslav Kilsəsi tərəfindən müqəddəs elan edilmişdir.

II Demetreden sonra hakimiyyətə əmisi oğlu II Vaxtanq gəlmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Джавахишвили И.А. История грузинского народа. - Тбилиси, (1966).
## Xarici keçidlər
* II Demetre
Ermənistan–Səudiyyə Ərəbistanı münasibətləri

**Səudiyyə Ərəbistanı—Ermənistan münasibətləri** — Səudiyyə Ərəbistanı və Ermənistan arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. Ermənistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında rəsmi diplomatik əlaqələr yoxdur. Buna səbəb isə Səudiyyə Ərəbistanının Ermənistanla diplomatik əlaqələr qurmaqdan imtina etməsidir. Bununla belə iki ölkə arasındakı münasibətlərdə, türk nüfuzunun artmasına qarşılıq ümumi müqavimət üzündən 2010-cu illərdən bəri əhəmiyyətli dərəcədə istiləşmə müşahidə olunur.
## Tarix
### 1990-cı illərdən 2010-cu illərin əvvəllərinə
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə görə Səudiyyə Ərəbistanı, Azərbaycanın Qarabağdakı mövqeyini dəstəklədiyi üçün Ermənistanla rəsmi münasibətlər qurmamışdır. Səudiyyə Ərəbistanı Azərbaycanın bir hissəsi olaraq Qarabağ bölgəsi ilə bağlı mövqeyində möhkəm qaldığından və əlaqələr qurmadığından bu məsələ bu formada qalır.
### 2010-cu ilin ortalarından
Lakin Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd ibn Salmanın hakimiyyətə gəlməsindən, Səudiyyə Ərəbistanı və Ermənistanla münasibətləri pis olan Türkiyə ilə artan düşmənçiliyindən sonra iki ölkə arasında münasibətlər yeni bir inkişaf səviyyəsini qədəm qoyur. Həm Səudiyyə Ərəbistanı, həm də Ermənistan Rəcəb Tayyib Ərdoğan dövründə türk ekspansionizminin bu ölkələr üçün bir təhdid kimi ortaq bir baxışa sahibdirlər. Səudiyyə Ərəbistanı 2019-cu ildə antitürk boykotu elan edir. Vəziyyəti Türkiyə hökumətinin Səudiyyə əleyhinə açıqlamaları ağırlaşdırır. Ermənistanın isə Qondarma Erməni Soyqırımı və Azərbaycanla ittifaqı mövzusunda Türkiyə ilə mübahisələri var.

2019-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ Konqresində Qondarma Erməni Soyqırımının tanınmasına dair son qərara vasitəçilik etməyi qəbul edir. Səudiyyə şahzadəsi Rima bint Bəndər əl-Səud açıqlamasında Türkiyəni soyqırımı tanımağı rədd edən ikiüzlülüyünə görə qınayır. Səudiyyə Ərəbistanının Livandakı səfiri Səudiyyə Ərəbistanının Ermənistanla həmrəyliyini nümayiş etdirmək üçün Qondarma Erməni Soyqırımı Memorialını da ziyarət edir.
2018-ci ilin sentyabr ayında iki ölkə arasında rəsmi əlaqələrin qurulmamasına baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman və Səudiyyə Ərəbistanının Kralı Salman bin Əbdüləziz əs-Səud Ermənistanı Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edirlər. 2020-ci ildə Dağlıq Qarabağda silahlı qarşıdurma başlayanda, Səudiyyə Ərəbistanı Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə birlikdə, gizli şəkildə Azərbaycana qarşı mübarizədə Ermənistanı dəstəkləməsi iddia olunur. Bundan əlavə Səudiyyə Ərəbistanının təsir darəsində olan Əl-Ərəbiya telekanalı Ermənistan Prezidenti Armen Sarkisyanın xüsusi bir nitqini yayımlayır. Çıxışında Ermənistan Prezidenti beynəlxalq ictimaiyyəti Türkiyə və Azərbaycanın münaqişəyə ortaq müdaxiləsinin qarşısını almağa çağırışlar edir. Səudiyyə Ərəbistanı Ermənistan yaxınlaşmasının əsas səbəbi Türkiyə faktorudur.

Digər tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanı Azərbaycanı İrana qarşı potensial tərəfdaş kimi qəbul etməsi səbəbi ilə hər iki tərəfi (Ermənistan və Azərbaycan) problemi həll etməyə çağırmaq əvəzinə birbaşa Ermənistanı dəstəkləməkdən çəkinir.

## İstinadlar
Vyanada terakt (2020)

**Vyanada terakt** — 2 noyabr 2020-ci il tarixdə, Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərində altı fərqli yerdə çoxsaylı silahlı şəxslərin iştirakı ilə davam edən bir sıra terror hadisələri. Terakt nəticəsində terrorçulardan biri də daxil olmaqla bir neçə nəfər həlak olmuş, biri polis məmuru olmaqla bir neçə şəxsin yaralandığı bildirilmişdir. Bu, 2015-ci ilin noyabr ayında Paris şəhərinə edilən hücumlardan sonra Avropada ilk koordinasiyalı silahlı hücum idi.

## Terakt
Hücumlar yerli vaxtla saat 20:00 radələrində, Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərindəki Şvedenplatsda silahlı bir adamın vətəndaşlara atəş açması ilə başladı. Terror hücumu bazar ertəsi günü Avstriyada yerli vaxtla gecə yarısından 06:00-a qədər komendant saatı daxil olmaqla yeni COVID-19 məhdudiyyətləri qüvvəyə mindiyi üçün ölkə daxilində karantin rejiminin gecə yarısı başlamasından bir neçə saat əvvəl gerçəkləşdi. Bu, hazırda Avropada COVID-19 infeksiyasının yayılmasına mane olmaq üçün tətbiq olunan bir neçə məhduriyyətdən biridir. Daha sonra bir neçə dəfə atəş açıldı. Qaçan digər terrorçular barədə məlumatlar qeyd olunur. Atışmada bir terrorçu da daxil olmaqla ən azı səkkiz nəfər öldü. Yerli "*Kurier*" qəzeti bir terrorçunun Vyananın mərkəzindəki yəhudi məhəlləsindəki kafe və barların kənarında oturan insanlara təsadüfi formada atəş etdiyini bildirir.  Polis insidentlərin altı fərqli yerdə olduğunu təsdiqləyib.

İlkin məlumatlara görə, yaxınlıqdakı Stadttempel sinaqoqunun hücum hədəfi ola biləcəyi göstərilirdi. Vyana Yəhudi Cəmiyyətinin başçısı Oskar Doçun dediklərinə görə, sinaqoq atışma baş vermədən əvvəl bağlanmışdı. Sinaqoqun kənarında bir mühafizəçi ağır yaralanıb.

## Tədbirlər
Hücumdan dərhal sonra Vyana şəhərində böyük bir polis dəstəsi əməliyyata başlamış və hadisə yerlərinə gəlməyi mümkün olan bütün qüvvələr cəlb olunmuşdur. Polis əhalidən ərazinin açıq hissələrindən və ictimai nəqliyyatdan istifadədən çəkinmələri xahiş etmişdir. Avstriya Silahlı Qüvvələri Vyana şəhərindəki binaların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yola salınmışdır.

Yaxınlıqdakı Çexiya sərhədində gücləndirilmiş yoxlamalara start verilmişdir.

## İtkilər
Bir mülki şəxsin ölümü təsdiqlənmişdir, lakin daha bir neçə nəfərin öldüyü bildirilir. Sinaqoqun kənarında ağır yaralanan polis də daxil olmaqla ən az 15 nəfər yaralanmışdır.

## Cinayətkarlar
Məlumata görə, terror hücumu iki nəfər tərəfindən həyata keçirilmişdir. Onlardan biri öldürülmüş, digəri isə qaçmışdır. Bununla birlikdə, şəhərdə daha çox hücumun törədildiyi bildirilir və hücumların sayı daha da çox ola bilər.

## Reaksiyalar
Avstriya Daxili İşlər Naziri Karl Nehammer səlahiyyətlilərin bunun açıq bir terror hücumu olduğuna inandığını söyləmişdir. Avstriya kansleri Sebastian Kurs hadisələri "iyrənc bir terror hücumu" adlandırmışdır.

## İstinadlar
Televisa

**Grupo Televisa S. A. B.** — Meksika kütləvi informasiya vasitələri şirkətidir və Latın Amerikasında ən böyük və İspan dilində danışan dünyada. Proqramının böyük bir hissəsi ABŞ-də Univision-da yayımlandığı və beynəlxalq müqaviləsi olduğu böyük bir beynəlxalq əyləncə işidir.

## Həmçinin bax
* Las Estrellas

## İstinadlar
BƏƏ–Ermənistan münasibətləri

**BƏƏ—Ermənistan münasibətləri** — BƏƏ və Ermənistan arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. Ermənistanın səfirliyi Əbu-Dabidə, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin səfirliyi isə İrəvanda yerləşir.

## Tarix
### Qarabağ münaqişəsi və əlaqələrin qurulması
Ermənistan 1991-ci ildə müstəqillik qazandıqda, Dağlıq Qarabağdakı qanlı müharibəyə qatılır. Bu səbəbdən o dövrdə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləyərək, iki ölkə arasında rəsmi münasibətlər qurmur. Bunu 2018-ci ildə Azərbaycan hökuməti ilə danışıqlar ramanı BƏƏ-nin Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğu bəyan etməsi təsdiqləyir. Buna baxmayaraq Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Ermənistan hələ də rəsmi diplomatik münasibətlər qurulur.
### Türkiyəyə qarşı ittifaq
Son illərdə Rəcəb Tayyib Ərdoğanın başlatdığı Türkiyə nüfuzunun yüksəlməsi meyilləri səbəbindən BƏƏ və Ermənistan arasındakı münasibətlər xeyli yaxşılaşır. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Türkiyə ambisiyalarına düşməndir. İki ölkə Suriya, Sudan və Liviya üzərindəki nüfuz uğrunda mübarizə aparırlar. Qondarma Erməni Soyqırımı məsləsi səbəbindən isə Ermənistanın Türkiyə ilə münasibətləri yaxşı deyil. 2020-ci ildə Dağlıq Qarabağda silahlı qarşıdurma başlayanda, Səudiyyə Ərəbistanı Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə birlikdə, gizli şəkildə Azərbaycana qarşı mübarizədə Ermənistanı dəstəkləməsi iddia olunur.

Bundan əvvəl isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin liderləri Şeyx Xəlifə bin Zayed Əl Nahyan 21 sentyabr 2020-ci il tarixində Ermənistanı Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik etmişdir.

### Qondarma Erməni soyqırımı
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə Türkiyə arasındakı artan gərginlik, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini də Ermənistanla daha yaxın əlaqələr qurmağa sövq edir. Nəticədə 2019-cu ilin aprelində Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Qondarma Erməni Soyqırımını tədricən tanımağa başlayacağı barədə rəsmi bir açıqlama verir. Abu Dabi Əmirliyi 2019-cu ilin aprelində soyqırımı tanıyan ilk əmirlik olur.
## İqtisadi və hərbi əməkdaşlıq
Artan Ermənistan-BƏƏ münasibətlərinin nəticələrinə gəldikdə, iqtisadi və hərbi əməkdaşlıqda artım var.

2020-ci ilin fevral ayında Ermənistanın Yüksək Texnologiyalar Sənayesi Naziri Hakob Arşakyan Abu Dabidəki UMEX və SimTEX 2020 sərgilərində bir nümayəndə heyətinə rəhbərlik edir. BƏƏ-nin Müdafiə Naziri Məhəmməd Əhməd Əl-Bovardi Arşakyanla görüşür. Bu görüşdə hər iki ölkənin hərbi sənayesi və müdafiə sektorunda əməkdaşlığın gücləndirilməsini müzakirə edilir.

Bundan əlavə BƏƏ-nin Əl-Ərəbiya telekanalı Ermənistan Prezidenti Armen Sarkisyanın xüsusi bir nitqini yayımlayır. Çıxışında Ermənistan Prezidenti beynəlxalq ictimaiyyəti Türkiyə və Azərbaycanın münaqişəyə ortaq müdaxiləsinin qarşısını almağa çağırışlar edir.

## İstinadlar
Ermənistan–Sinqapur münasibətləri

**Sinqapur—Ermənistan münasibətləri** — Sinqapur və Ermənistan arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. Ölkələrin ikitərəfli münasibətlərdə daimi səfirlikləri yoxdur. Ermənistanın Pekindəki səfirliyi Sinqapurda akkreditə olunmuşdur. Sinqapurun Ermənistanda nümayəndəliyi yoxdur.
## Tarix
Malay yarımadasında ermənilərə aid ilk xatırlatmalar 1669-cu ilə aiddir. O dövrdə Sinqapurda 87 erməni yaşayırdı.

XIX əsrin sonunda İrandan Sinqapura köçən Sarkis soyadlı dörd qardaş - Martin, Tiqran, Avet və Arşak həyatları boyunca otel işinin əsl əfsanəsinə çevrilir. 23 yaşındakı Tiqran Sarkis otel işində ilk addımlarını atmağa başlayır. Bir müddət sonra Martin və Avet ilə birlikdə, qısa müddətdə E. & O. adlanan The Eastern and Oriental Otelini qururlar. 

Ütəlik Sinqapurdakı ən qədim xristian kilsəsi erməni köçkünlər tərəfindən tikilmişdir.

İlk erməni tacir, 1820-ci ildə Sinqapurda məskunlaşan Aristakes Sarkis idi. Digər tacirlər də onu təqib etmişlər. Tezliklə burada 113 erməni müəssisəsi qeydiyyata alınmışdır. Bunlar arasında sürmə və dərman satan bir firma, zinət əşyaları və brilyant satan bir diler, fotostudiyalar şəbəkəsi, hüquq ofisləri, mədən şirkəti, sığorta fondları, restoranlar üstünlük təşkil edirdi. Burada "Ermənistan", "Ararat", "Harutyun Apkar", "Grigor Armen" gəmiləri erməni ailələrinə məxsus donanmaların balansında olmuşdur. 
## Çağdaş münasibətlər
2012-ci ilin fevralında hər iki ölkənin baş nazirləri Sinqapurda bir araya gələrək, iki ölkə arasında iqtisadi və mədəni əlaqələrin genişləndirilməsini və ölkələrində baş verən hadisələri müzakirə etmişlər.

2017-ci ilin iyul ayında Ermənistan və Sinqapur arasında “Ermənistan və Sinqapur hökumətləri arasında hava nəqliyyatı haqqında” müqavilə imzalanmışdır.

2018-ci ilin mart ayında Ermənistan Sinqapur vətəndaşları üçün vizasız rejim tətbiq edir.

7 iyul 2019-cu ildə Ermənistan prezidenti Nikol Paşinyan və xanımı rəsmi səfərlə Sinqapura gəlir. Sinqapurdakı erməni küçəsindəki Aqness Coaxim şərəfinə açılan “Səhləb” abidəsinin açılışında iştirak edirlər. Bu səfər zamanı, iki ölkə arasında turizm və təhsil sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə dair "İkiqat vergitutmanın qarşısının alınması haqqında Saziş", habelə Anlaşma Memorandumları imzalanıb. Turizmi inkişaf etdirmək üçün Baş Nazirlər Sinqapurda erməni mədəniyyəti günlərinin keçirilməsinə razı olurlar.

28 sentyabr 2019-cu ildə Sinqapurun Baş Naziri həyat yoldaşı ilə birlikdə Ermənistana rəsmi səfərə gəlir.

## İstinadlar
Enes Batur: real qəhrəman (film, 2019)

**Enes Batur: real qəhrəman** — rejissoru Doğa Can Anafarta olan Türk komediya və macəra filmi.

## Oyunçular

* Enes Batur (Enes Batur)
* Ömer Başdoğan (Ömer)
* Altan Erkekli (Master)
* Damla Aslanalp (Işın)
* Kanbolat Görkem Arslan (Tan Veyder)
* Ebru Ojen Şahin (Ceyda)
* Selin Deveci (Blackear)
* Ramin Nezir (Blue Mask)
* Resul Doğan (Resul)
* Gökhan Güngör (Grubengas)
* Cansu Bulut (Yaube)
* Buket Dereoğlu (Alev Veyder)
* Rengin Samurçay (Şadiye)
* Seyithan Özdemir (Barut)
* Atilla Pekdemir (Atilla)
* Atakan Özyurt (Atakan)
* Bilal Hancı (Bilal)
* Fatih Yasin (Fatih)
* Halil Söyletmez (Halil)
* Ruhi Çenet (Ruhi)
* Şeyda Erdoğan (Şeyda)
* Burak Güngör (Burak)
* Buse Plan (Buse)
* Murat Sungurtekin (Enes Baturun əmisi)

## Yayımlanması
31 may 2019-da yayımlamaya girən film, ilk üç gündə 90.353 nəfər tərəfindən izləndi və 1 milyon 407 min lirə gəlir eldə etti. Yeddi həftə yayımda qalan film cəmi 7 milyon 354 min lirə gəlirə çatdı.

## Həmçinin bax
• Enes Batur

• Enes Batur: Xəyalmı Gerçəkmi? (film, 2018)

## İstinadlar
Şorlut nahiyyəsi

**Şorlut nahiyyəsi** —

Naxçıvan ölkəsinin tərkibinə daxil olan 12 mahaldan biri olan Şorlut Naxçıvan ölkəsinin ərazicə kiçik mahallarından biri idi. Mahal şimaldan, qərbdən və cənubdan Azadciran, şərqdən isə Qapanat hakimliyi ilə həmsərhəd idi. Apardığımız kartoqrafik hesablamalar göstərir ki, mahalın ərazisi bu dövrdə təqribən 261 kvadrat kilometr idi.
Mərkəzi Əylis şəhəri idi. I Osmanlı idarəçiliyi dövründə (1590–1603) Şorlut mahalının mərkəzi olmuş Əylis şəhərinin yerləşdiyi ərazidə, Osmanlı idarəçiliyi dövründə Əylis və Səharayi-Əylis adlı kəndlər qeydə alınmış və bu kəndlər Şorlut nahiyəsinin deyil, Azadciran nahiyəsinin tərkibinə daxil edilmişdir. Osmanlıların yaratdıqları Şorlut nahiyəsinin ərazisi Səfəvilər dövründə mövcud olmuş Şorlut mahalından daha az təqribən 137 kvadrat kilometr olmuşdur.

1727-ci il tarixli "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"

* 1. Aşağı Əndəmic kəndi — 8.754 (ağça);
* 2. Anabad (Ordubad) kəndi 4.664 (ağça);
* 3. Kanzək kəndi — 5.174 (ağça);
* 4. Yuxarı Əndəmic kəndi — 4.062 (ağça);
* 5. Beşquş kəndi — 5.174 (ağça);

### Həmçinin bax
* Əylis şəhəri

## İstinadlar
Orda (film, 2012)

**Orda** (film, 2012) () — rejissorluğunu Andrey Proşkinin etdiyi, senarisini Yuri Arabovun yazdığı film. Tarixi film 2012-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Müqəddəs Aleksiusun Qızıl Orda xanı Canı bəyin anası Taydula Xatunu necə korluqdan xilas etməsindən bəhs edir.

Film Birləşmiş Krallıqda "Qızıl Orda imperiyası" adı ilə ekranlara çıxardılmışdır. Filmin çəkiliş dili qaraçay-balkarcadır.

## Hekayə
Canı bəy (İnnokenti Dakayarov) öz qardaşı Xan Tini bəyi (Andrey Panin) qətlə yetirir və onun əvəzinə taxta keçir. Tezliklə, onun anası Taydula (Roza Hayrullina) kor olur və oğlu Canı bəy anasının korluğunu malicə etmək üçün çarəsiz qalır. Bu zaman Moskva Metropolitanından Aleksius möcüzə göstərməklə məşhurluq qazanır və Canı bəy Moskva hökmdarı II İvandan onu Qızıl Ordaya göndərməsini istəyir. Aleksius ora getməkdə könülsüz olsa da, II İvan Moskvaya ediləcək tatar hücumunu müəyyən qədər yubatmaq üçün yaranmış nadir şanslardan biri kimi qiymətləndirir. Sonda Aleksius fikrini dəyişməyə məcbur olur və Canı bəyin adamları olan Timer (Fedot Lvov) və Badakyulun (Aleksey Yeqorov) müşayiəti və keleynik Fedka (Aleksandr Yatsenko) ilə birlikdə Saray-Jükə yola düşür. Onlar Taydulanın korluğunu müalicə edə bilmirlər. Aleksius saraydan qovulur və Fedka saray qaydalarına hörmətsizlik etdiyi üçün qul edilir. Bir müddət acı çəkdikdən və Aleksisun müqəddəs olmasından sonra Taydulanın korluğu düzəlir və o, görür. Aleksius və Fedka Moskvaya geri dönə bilirlər. Qısa müddət sonra, Canı bəy öz oğlu Bərdi bəy (Moge Oorjak) tərəfindən qətlə yetirilir.

## Dil
Orda filmindəki bir çox dialoqlar Qaraçay-balkar dilindədir. Filmi çəkənlər hesab edirlər ki, Qaraçay-Balkar dili XIV əsrdə Qızıl Orda imperiyasında rəsmi danışılan dil olan Qıpçaq dilinə hələ də yaşayan dillər arasında ən yaxın dildir. Buna görə də, filmin dili olaraq bu dil seçilmişdir. Buna baxmayaraq, filmdə çəkilmiş türk mənşəli aktyorların heç birinin ana dili bu dil deyildir. Dakayarov, Lovov və Yeqorov yakut xalqına mənsubdurlar, Hayrullina isə Volqa tatarlarına mənsubdur.

## Mükafatlar
* 34-cü Moskva Beynəlxalq Film Festivalında:
** Ən yaxşı rejissor işinə görə "Silver George": Andrey Proşkin
** Ən yaxşı aktrisa işinə görə "Silver George": Roza Hayrullina
** Yuri NETPAK mükafatı: ″şiddətli təzyiq dövrlərində güclü mərhəmət fikri ilə mükəmməl filmoqrafik görüntülərin təqdirə layiq kombinasiyası″.

## Həmçinin bax
* Qızıl Orda

## İstinadlar
Azərbaycan Ağsaqqallar Şurası

**Azərbaycan Ağsaqqallar Şurası** — 1989-cu ildə İmam Mustafayev tərəfindən təsis olunmuş təşkilat.

## Tarixi
1989-cu ildə Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası MK-nin birinci katibi İmam Mustafayev tərəfindən təsis olunub.
1990-cı ildə dövlət qeydiyyatından keçərək rəsmi fəaliyyətə başlayıb. 1998-ci ildə İmam Mustafayevin vəfatından sonra akademik Budaq Budaqov 1998–2012-ci illərdə sədrlik edib. 2012–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Milli Məclisin Hesablayıcı Komissiyasının sədri, Regional Məsələlər Komitəsinin sədr müavini,Fəttah Heydərov rəhbərlik edib. 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Azərbaycan Mərkəzi Kooperativlər İttifaqı — "Azərittifaq"ın sədri, Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin rektoru professor Eldar Quliyev keçirilən qurultayda sədr seçilib.

## Fəaliyyəti

### Həyata keçirtdiyi layihələr
Azərbaycan Ağsaqqallar Şurası ilə "Türk Dünyası Ağsaqqalları" qəzetinin birgə təbdirlər keçiriblər.

* "İmkansız ailələrə maddi-mənəvi dəstək, gənc ailələrin maarifləndirilməsi"(2000–2006)
* "Bizə uzanan əllər" (2005-ci ildən bu günə qədər)
* "Ümidə qayıdış- həbsxanada cəza çəkən insanların tərbiyələnməsinə ictimai dəstək və yaradıcı insanların tanıdılması"(2007–2011
* "Görünməyən tariximiz-itməkə olan abidələrin və adətlərin bərpası, qeydə alınmamış abidələrin şərhi"(2008–2010)
* "Ağsaqqal və gənclik- cəbhələrdə, məktəb və bağçalarda gənclərlə birlikdə maarifləndirici təbliğat"(2009–2012
* "Ekologiya və biz" (2010–2013)
* "Əsgərlərə yeni ruh"(2011–2019)
* "Biz heç kimi unutmuruq.."(2008-ci ildən davam edir)
* "Türkdilli dövlətlərin həyatı və inteqrasiya məsələləri Azərbaycan mediasında: mövcud durum və perspektivlər"(2013-Mətbuat Şurası ilə birgə 1 illik layihə
* "Tarix, təbiət və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi turizmin inkişafına səbəb kimi: ağsaqqallar və gənclərin təqdimatında"(2017–2018)
* "Azərbaycanın iqtisadi konsepsiyası:media hərəkətverici qüvvə kimi"-(2013)
* Qeyd edək ki, bu layihələr çərçivəsində Ramin Əhmədov işçi qrupu ilə birlikdə hər il 500-dən yuxarı şəhid ailəsini və şəhid məzarlarını ziyarət edir, imkansız aztəminatlı ailələrin və sığınacaqlarda olan uşaqları dərs ləvazimatları, paltar və ərzaqla təmin edir. Müharibə veteranları, fiziki qüsurlu insanlara məxsusi diqqət ayırır. Bütün bayramlarda onlara tədbir keçirilir, ərzaq sovqatı verilir.
* Həmçinin cəbhə zonasında olan əsgərlərə də xüsusi diqqət göstərir, əməkdaşlarla birlikdə tez-tez cəbhə zonasına əsgərlərlə görüşə gedir.

## İstinadlar
Mariya Kirbasova

**Mariya Kirbasova** (rusca:Мария Ивановна Кирбасова, ) — Rusiya Əsgər Anaları Komitəsinin əsasını qoyan insan haqları aktivisti. Rusiyada anadan olan Mariya Kirbasova Kalmık əsillidir. 1955-ci ildə Mariya Kirbasova Thorolf Rafto Memorial Mükafatı və Sean MakBrayd Sülh Mükafatı ilə təltif edilmişdir. O, həmçinin 1996-cı ildə Right Livelihood Mükafatı ilə təltif edilmişdir.

## Həyatı
Mariya Kirbasova İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sibirə sürgün edilmiş Kalmık ailəsində anadan olmuşdur. Ona və onun ailəsinə 1950-ci illərdə — Xruşşovun hakimiyyəti illərində ata-baba yurdlarına geri dönmələrinə icazə verildi. O, düşüncə baxımından pasifist buddist olmuşdur. Onun oğlu Petia 1988-ci ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. Kirbasova oğlunun hərbi xidmətə çağırılmasına hərarətli formada qarşı çıxmış və Sovet Ordusunda xidmət edən əsgərlərin yaşadıqları şərtlərə qarşı etirazlar təşkil etmişdir. O, Rusiya Əsgər Anaları Komitəsininə katib seçilmişdir. Bu hadisə 1991-ci ilin aprel ayında komitənin SSRİ Ali Sovetinin deputatları ilə birlikdə keçirilmiş konfrans zamanı baş vermişdi. Kirbasova həmçinin, Çeçen müharibəsi zamanı da insan haqlarının pozulmasına qarşı etirazlar etmiş və 1995-ci ildən etibarən Gənc Hərbi Mükəlləfiyyətli Rusların Hüquqları üçün çalışmağa başlamışdır. Mariya Kirbasova Moskva-Qroznı Ana Şəfqəti Yürüşünə qatılmışdır.

2008-ci ildə Kirbasova qızı Kerman Soitu ilə birlikdə Finlandiya köçmüşdür. Finlandiyaya köçən Kirbasova fin hökumətindən ona qalmağa icazə verilməsini istədi. Bu istək səsləndirilən zaman Kirbasova insult keçirmiş və rematizması ağırlaşmışdı, buna görə də, hökumətdən tək yaşaya bilməsinin mümkünsüz olmasını bildirmişdi. Bu zaman qızı Kerman Soitu ailə həyatı qurmuş və həyat yoldaşı ilə Finlandiyada yaşayırdı, lakin başlanğıcda onun istəyi fin hökuməti tərəfindən rədd edildi və Mariya Kirbasovanın dövlət ərazisindən uzaqlaşdırılması barədə qərar verildi. Onun keçmiş SSRİ-dəki və Rusiyadakı dissident fəaliyyəti, Çeçen müharibəsinə qarşı olmasına görə fin hökumətinin bu qərarına ictimai qınaq artdı. İctimai etirazlar hökumətə təsir etdi. 2009-cu ildə apelyasiya məhkəməsi keçirildi və Mariya Kirbasovanın Finlandiyada qalmasına icazə verildi.

Mariya Kirbasova 2011-ci ildə Finlandiyanın Sipoo şəhərində həyatını itirdi.

## Həmçinin bax
* Kalmıklar

## İstinadlar
Saru Batu Savcı bəy

**Saru Batu Savcı bəy, [[Şəhid]] Saru Batu Savcı Bəy, Savcı Bəy** və ya **Sarubatu Savcı Qazi** () — Ərtoğrul Qazi və Həlimə Xatunun ikinci oğlu. Gündüz Bəy və Osman Bəyin qardaşı. Kutlu Mələk Xatunun həyat yoldaşı, Bayhoca və Süleyman Bəyin atasıdır. Domaniç savaşında Kalanoz tərəfindən şəhid edilmişdir.

## İstinadlar
Əhməd Yaramış

**Ahmet Yaramış** (; ) — türk professor. 20 aprel 2020-ci ildə, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən Türk Tarix Cəmiyyətinin rəhbərliyinə təyin edildi, 22 iyul 2020-ci ildə istefa etdi.

## Həyat və təhsili

1968-ci ildə Çorumda anadan olan Yaramış, ibtidai və orta təhsilini Amasya şəhərinin Merzifon ilçəsində oxumuş, daha sonra orta məktəb təhsilini İskilipdə tamamlamış, universitet təhsilini isə Ankara Universiteti dil və tarix-coğrafiya fakültəsində almışdır. Qazi Universiteti (1993) ve Konnektikut universitetində (1996) magistr təhsili almışdır. Daha sonra “*[[II Mahmud]] dövründə Asakir-i Mansure-i Muhammediye, [[1826]]-[[1839]]*” adlı tezis ilə Ankara Universitetində doktoranturanı müdafiə etmişdir.

## Karyerası

1991-1993-cü ildə Ankaranın Gölbaşı mahalında Milli Təhsil Nazirliyində tarix müəllimi olaraq çalışdı və 1993-cü ildə Afyon Böyüktəpə Universiteti dil və ədəbiyyat fakültəsi tarix bölməsinin tədqiqatçı köməkçisi vəzifəsinə təyin edildi. 2002-ci ildə köməkçi dosent, 2008-ci ildə dosent, 2014-cü ildə professor oldu. 20 aprel 2020-ci ildə Türk Tarix Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsinə başladı və 22 iyulda istefa verdi.

## İstinadlar
Veysəlli

* Veysəlli (Göyçay)
* 
* Aşağı Veysəlli
* Yuxarı Veysəlli
* Daş Veysəlli
* Göyərçin Veysəlli
Zəngəzur nahiyəsi

**Zəngəzur nahiyəsi** — XIV–XIX əsrlərə aid inzibati ərazi. 1593-cü ildə Osmanlı İmperiyasının İrəvan əyalətinin Urud livası tərkibində nahiyə.

* 1. Xınzurək erm. kəndi (15 ailə)
* 2. Goris erm. kəndi (20 ailə)
* 3. Kiği. Başqa adı Əliquludur
* 2 azər. ailəsi + 1 er. ailəsi
* 4. Kərəhinç erm. kəndi (10 ailə)
* 5. Daşkənd erm. kəndi (2 ailə)
* 6. Dığ erm. kəndi (3 ailə)
* 7. Həsənədərə erm. kəndi (3 ailə)
* 8. Məlik Əhmədli azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 9. Korad məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 10Yenicə məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 11. Kürü azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 12. Şeyx Səbilli məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 13. Həsənquşçu məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 14 Yeməzli məzrəəsi. Boyacılı kəndi yaxınlığındadır azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 15. Keşiş məzrəəsi (dağıdılıb)
* 16. Ağalı məzrəəsi azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 17Boyacılı azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 18 İzzəddinli azərb. kəndi (dağıdılıb)
* 19 Şixav kəndi. Obadaş və Bacyol məzrəələri azərb. kəndi (dağıdılıb)

1728-ci ildə Osmanlı İmperiyasının İrəvan əyalətinin Qapan livası tərkibində nahiyə

1840-cı ildə Şuşa qəzasının nahiyəsi olmuşdur. Zəngəzur nahiyəsi qəzanın şimal-şərq hissəsini təşkil edir. Cənubdan və cənub-qərbdən (Bazarçayın axarı boyunca) Qafan nahiyəsi ilə həmsərhəddir. Zəngəzur nahiyəsi İlizin (Lçen) çayının axarı, İşıqlı dağı və Mıxtökən yaylası boyunca Sisyan nahiyəsi ilə həmsərhəddir. Zəngəzur nahiyəsi dörd dairəyə (okruq) bölünmüşdü: Hacısamlı, Alyanlı, Bərgüşad və Həkəri dairələri. Bu nahiyənin landşaftını orta hündürlüklü dağlar, sıx meşələr, bərəkətli qara və şabalıdı torpaqlar təşkil edir. Zəngəzurun qəza mərkəzi, Gorus şəhəri bu nahiyədə yerləşirdi 1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər. 1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Zəngəzur nahiyəsi Zəngəzur qəzası nın nahiyəsi olmuşdur. Zəngəzur qəzasının eyniadlı nahiyəsinin ərazisi hesabına isə 1930-cu il sentyabrın 9-da Ermənistan SSRnin tərkibində sahəsi 752 km2 olan Gorus rayonu və 1930-cu il avqustun 8-də isə Azərbaycan SSR-nin tərkibində sahəsi 1883 km² olan Laçın rayonu təsis edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Zəngəzur

## İstinadlar
Xumar (qala)

**Xumar** və ya **Xumarinskoye qorodişe** (rusca:Хумаринское городище) — dövrümüzə yalnız xarabalıqları gəlib çatmış orta əsrlər qalası. Qala Kalez dağının zirvəsində, Böyük Qafqazdakı Kuban çayının yuxarısında yerləşir. Qalanın yaxınlığında Xumara kəndi yerləşir. Qala inzibati baxımdan Rusiya Federasiyasının Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Qaraçay rayonu ərazisinə aiddir.

## Haqqında
Qalanın qalıqları 1960–1962-ci illərdə V.A. Kuznetsov tərəfindən araşdırılmışdır. Araşdırılma zamanı runik əlyazmaları aşkar edilmişdir. Lakin bu ekspedisiya zamanı qazıntılar aparılmamışdır. 1963–1964-cü illərdə həyata keçirilmiş arxeologi qazıntılar zamanı isə artıq qazıntılar aparılmışdır. Bu ekspedisiya Qaraçay-çərkəz Respublikasının araşdırma inistitutunun əməkdaşı E.P. Alekseyeva tərəfindən həyata keçirilmişdir. O, üzə çıxarmışdır ki, orta əsrlərə aid qatların altında eradan əvvəl 8–6-cı əsrlərə aid qatlar yatmaqdadır. A. Qadlo və X. Bidjiyev 1974-cü ildə müdafiə sisteminin yerdə qalan qismləri olan divarlar və qalalar kəşf edildi.

Qala Qaraçay rayonundan 11 km məsafədə yerləşir və keçmişdə ona yalnız nərdivan vasitəsiylə çıxmaq mümkün idi. Qala geniş platanın təxminən 40 hektarlıq ərazisini əhatə edir. 5.5 metrlik hündür divarlarda 12 bürc vardır. Divarlar 5 metr genişliyin qapıya malikdir. Qalannı Xəzər-Ərəb müharibələrinə görə ya xəzərlər, ya da bulqarlar tərəfindən tikildiyi güman edilir.

Qala və onun ərazisində psevdo-runik yazılar xeyli saydadır. bu Saltovo-Mayaki mədəni qrupuna aid olan türk tayfalarının bu əraziləri erkən orta əsrlərdən məskunlaşdırmasının sübutu hesab edilir. Əksər əlyazmalara yerli xalqlar tərəfindən xələl yetirilmişdir və onları oxumaq qeyri-mümkündür.

Bu bölgədən aşkar edilmiş və mübahisələrə səbəb olmuş tapıntılar içindən qurbangah xüsusi seçilir. Rostov-on-Don arxeoloji muzeyindəki alimlər təstiqləyir ki, qurbangah biblikal mişkanın imitasiyası olan Xəzər yəhudi məbədinin bir hissəsidir.

IX və X əsrlərdə bu bölgədə insanlar yaşayırdı. Bu barədə Bizans və gürcü mənbələrində məlumat vardır. Onlar bura Skhimar deyirdilər. İnanılır ki, Müqəddəs Maksim Qafqaza sürgün edilməsi zamanı burada qalmışdır. Qaladan dörd kilometr məsafədə ilk dəfə 1848-ci ildə Abraham Firkoviç tərəfindən təsvir edilən Şoana kilsəsi yerləşir.

Bölgədəki yaşayış məskəni Əmir Teymurun 1396-cı ildə Qızıl Orda üzərinə yürüşü zamanı dağıntılara məruz qalmışdır.

## Həmçinin bax
* Qaraçay rayonu

## Ədəbiyyat
*Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria*, 2d ed. Rowman & Littlefield, Inc., 2006.
*Ehud Ya'ari. "Skeletons in the Closet." *The Jerusalem Report*. Vol 6, No. 9, September 7, 1995. pp. 26–30.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Official website of Karachaevsk
*Views of the ruins
*Treasure troves at Khumarinskoye
Ayuka xan

**Ayuka** və ya **Ayuki xan** () — Kalmık xanı. Onun hakimiyyəti illərində Kalmık xanlığı özünün çiçəklənmə dövrünü keçirmiş və iqtisadi, hərbi, siyasi baxımdan özünün ən güclü dövrünü yaşamışdır. Rusiya adına Ayuka xan imperiyanın cənub sərhədlərini qoruyurdu. O, həmçinin rus qoşunları ilə birlikdə müsəlman tayfalarına qarşı olan bir çox hərbi ekspedisiyalarda iştirak etmişdir. Bu ekspedisiyalar Mərkəzi Asiyaya, Şimali Qafqaza və Krıma qarşı olmuşdur.

## Həyatı
O, özünün kalmıklardan ibarət ordusundan Kazanda və Orenburqdakı başqırd üsyanlarının yatırılmasında istifadə etmişdir. Rusiya imperiyası hökuməti danışıqlar üçün Knyaz Qolitsin Aleksey İvanoviçi göndərmişsə də, kalmıklara olan rus hücumları sonlandırılmamışdı.

Rusiya imperiyası hakim dairələri Volqanın aşağı axarı boyunca öz mövqelərini daha da möhkəmləndirmək istəyirdilər. Buna görə də, onlar əllərindəki bütün imkanlarla Ayuka xanı dəstəkləyirdilər. Bunun qarşılığında Ayuke xan öz ordusu ilə daim rusların xidmətində olmuşdur. Rusiya hakim dairələri o və onun ordusundan Astraxan (1705-1706) və Bulavin (1707-1709) üsyanlarının yatırılmasında istifadə etmişdirlər. Habelə, rus hakim dairələri Kalmık ordusundan Şimal müharibəsi (1700-1721) və Rusiya-Səfəvi müharibəsi (1722-1723) zamanı istifadə etmişdir.  Rusiya-Səfəvi müharibəsi (1722-1723) zamanı göstərdiyi xidmətə görə, ona I Pyotr tərəfindən qiymətli daş-qaşlarla bəzədilən qılıncla mükafatlandırılmışdır.

Ayuka xan hakimiyyətə gəldikdən sonra Rusiya ilə sülhpərvər münasibətləri bərpa etmiş və bütün diqqətini şərqə yönəltmişdi. Ayuka xan hakimiyyəti dövründə qazaxlar, türkmənlər üzərinə yürüşlər etmiş və onları özünə vergi verməyə məcbur etmişdir. O, Manqışlaq türkmənlərini Volqa boyuna köçürmüşdür. Eyni dövrdə, dağıstanlılarla, qumuqlarla, kabardalılar və kubanlılarla uğurlu nəticələnən müharibələr aparmışdır.

Ayuka xan və ümumiyyətlə, kalmıklar əsasən buddist idilər. Buna görə də, Dalay Lamanın onlar üçün xüsusi əhəmiyyəti var idi. Belə ki, 1690-cı ildə Dalay Lama onu Kalmık xanı Ayuka xanı xüsusi möhürlü titulla mükafatlandırmışdır.

## Həmçinin bax
* Kalmık xanlığı

## İstinadlar