Ost-Hind şirkəti (Böyük Britaniya)

**Ost-Hind şirkəti** () — 1600-cü ildə yaradılmış və 1874-cü ildə ləğv edilmiş ingilis səhmdar şirkəti idi. O, Hind okean regionunda ticarət aparmaq məqsədilə yaradılmışdı — əvvəlcə Ost-Hindistanla (Hindistan yarımqitəsi və Cənub-Şərqi Asiyanı əhatə edən), sonralar isə Şərqi Asiya ilə. Şirkət Hindistan yarımqitəsinin böyük bir hissəsini və Honkonq üzərində nəzarət əldə etmişdi. Gücünün zirvəsində şirkət müxtəlif göstəricilərə görə dünyanın ən böyük korporasiyası idi və ümumi sayı təxminən 260 000 əsgər olan üç prezidentlik ordusundan ibarət öz silahlı qüvvələrinə malik idi — bəzi dövrlərdə bu rəqəm Britaniya ordusunun sayından iki dəfə çox idi.

Əvvəlcə şirkət *“Londondan olan* *Şərq-Hindistanla ticarət edən tacirlərin qubernatoru və şirkəti”* adı ilə yaradılmışdı. O, sürətlə böyüdü və XVIII əsrin ortalarına — XIX əsrin əvvəllərinə kimi dünya ticarətinin yarısını nəzarət edirdi, xüsusilə də əsas mallar sahəsində: pambıq, ipək, indiqolu boya, şəkər, duz, ədviyyatlar, niştr, çay, qiymətli daşlar və sonralar tiryək. Şirkət həmçinin Hindistan yarımqitəsində Britaniya kolonial idarəçiliyinin əsaslarını qoymuşdur.

Nəticədə şirkət Hindistan yarımqitəsinin böyük ərazilərini hərbi qüvvə və inzibati funksiyalardan istifadə edərək idarə etməyə başladı. Şirkətin idarəsi altındakı ərazilər 1757-ci ildə Plessi döyüşündən sonra tədricən genişləndi və 1858-ci ilə qədər müasir Hindistan, Pakistan və Banqladeşin böyük bir hissəsi ya şirkətin idarəsi altında idi, ya da knyazlıqlar vasitəsilə ona müqavilələrlə bağlı idi. 1857-ci il sipahi üsyanından sonra 1858-ci il Hindistanın idarəçiliyi haqqında qanun müasir Banqladeş, Hindistan, Pakistan və Myanmada birbaşa idarəni Britaniya tacına verərək yeni Britaniya Hindistan İmperiyası ərazisi yaratdı.

Daha sonra şirkət davamlı maliyyə problemləri ilə üzləşdi, baxmayaraq ki, hökumət tez-tez müdaxilə edirdi. 1874-cü ildə Ost-Hind şirkətinin səhmlərinin geri alınması haqqında qanun əsasında şirkət ləğv edildi, çünki o zaman Hindistanın idarəçiliyi haqqında qanun onu demək olar ki, artıq lazımsız, səlahiyyətsiz və köhnəlmiş vəziyyətə gətirmişdi. Britaniya imperiyasının rəsmi dövlət strukturları onun funksiyalarını öz üzərinə götürdü və ordusunu daxil etdi.

## Tarixi
1577-ci ildə Frensis Dreyк İspaniya koloniyalarını Cənubi Amerikada ələ keçirmək və qızıl- gümüş axtarmaq məqsədilə İngiltərədən ekspedisiyaya yola çıxdı. "*Golden Hind"* gəmisində səyahət edərək o, bu məqsədinə uğurla çatdı, daha sonra 1579-cu ildə o dövrdə yalnız ispanlar və portuqallılar tərəfindən tanınan Sakit Okeanını keçdi. Dreyк nəhayət Şərqi-Hindistana çatdı, Molukka adalarında (digər adı ilə Ədviyyat adaları) Sultan Babullah ilə görüşdü. İngilislər, kətan, qızıl və gümüş qarşılığında çoxlu ekzotik ədviyyatlar, o cümlədən darçın çiçəyi və muskat qozu əldə etdilər. Dreyк 1580-ci ildə İngiltərəyə qayıtdı və milli qəhrəman oldu; onun dünya ətrafındakı səfəri İngiltərə dövlətinə böyük gəlir gətirdi, investorlar isə təxminən 5000 faiz gəlir əldə etdilər. Beləliklə, XVI əsrin sonlarında İngiltərənin “şərq layihəsi”nin vacib bir səhifəsi başladı.

1588-ci ildə İspan Armadasının məğlubiyyətindən dərhal sonra ələ keçirilmiş ispan və portuqal gəmiləri ilə onların yükləri ingilis dənizçilərinə dünyanın müxtəlif yerlərinə sərvət axtarışına çıxmaq imkanı verdi. Londondakı tacirlər I Elizabetdən Hind okeanına səyahət etməyə icazə verməsini xahiş edən ərizə verdilər. Məqsəd İspaniya və Portuqaliyanın Uzaq Şərq ticarəti üzərindəki monopoliyasına zərbə vurmaq idi. Elizabet icazə verdi və 1591-ci ildə Ceyms Lankaster *“Bonaventure”* gəmisi ilə iki digər gəmi ilə birlikdə, Levant şirkəti tərəfindən maliyyələşdirilərək, İngiltərədən çıxıb Ümid Burnu ətrafından Ərəb dənizinə səyahət etdi və bu marşrutla Hindistana çatan ilk ingilis ekspedisiyası oldu.

Komorin burnu ətrafından Malay yarımadasına keçərək, onlar İspaniya və Portuqaliyanın gəmilərinə hücum etdilər və 1594-cü ildə İngiltərəyə qayıtdılar.

Ən böyük qənimət, hansı ki İngiltərə ticarətini gücləndirmişdi, 1592-ci il 13 avqust tarixində Flores döyüşündə Uolter Reylli və Kamberlend qrafı tərəfindən ələ keçirilmiş böyük portuqal karavellası *Madre de Deus* idi. Gəmi Dartmut limanına gətirildikdə, İngiltərədə indiyədək görülmüş ən böyük gəmi idi və içərisində qiymətli sandıqlar, incilər, qızıl, gümüş sikkələr, ənbərlər, parçalar, gobelenlər, istiot, darçın çiçəyi, darçın, muskat qozu, benzoin (parfümeriya və tibb üçün istifadə olunan güclü qoxulu balsamik qatran), qırmızı boya, kəşmir (''cochenille'') və ebən ağacı daşınırdı. Gəminin naviqasiya jurnalı da çox qiymətli idi, çünki o, Çin, Hindistan və Yaponiyaya ticarət marşrutları haqqında vacib məlumatlar ehtiva edirdi.

1596-cı ildə daha üç ingilis gəmisi şərqə yola çıxdı, lakin hamısı dənizdə batdı. Buna baxmayaraq, bir il sonra Ralf Fiç, macəralı tacir, gəldi; o, yoldaşları ilə birlikdə Mesopotamiya, İran körfəzi, Hind okeanı, Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya boyunca qeyri-adi doqquz illik səyahət etmişdi. Fiç Hindistanla bağlı məsləhətlər vermiş və Lankaster üçün daha da qiymətli məlumatlar təqdim etmişdi.

## Şirkətin yaranması
1599-cu ildə tanınmış tacirlər və dənizçilər qrupu kral xartiyası himayəsində Şərqi Hindistana mümkün ekspedisiyanı müzakirə etmək üçün toplandı.  Ralf Fiçdən əlavə, qrupun tərkibinə Londonun o zamankı meri Stiven Soem, nüfuzlu London siyasətçisi və administratoru Tomas Smayt, yazıçı və İngiltərənin Amerikanı kolonizasiya etməsini dəstəkləyən Riçard Haklyut, həmçinin Dreyk və Reyli ilə birlikdə xidmət etmiş bir neçə digər dənizçi daxil idi.

22 sentyabrda qrup Şərqi Hindistana “gözlənilən səfərə çıxmaq *”Tanrı buna kömək etsin”* niyyətlərini elan etdi və öz vəsaitləri ilə 30 133 funt (bugünkü günlərlə 4 000 000 funtdan çox) sərmayə qoymağa qərar verdi. İki gün sonra “macəraçılar” yenidən toplandı və layihəyə dəstək üçün kraliçaya müraciət etməyə qərar verdi. İlk cəhd tam uğurlu olmasa da, onlar kraliçanın rəsmi olmayan təsdiqini almağa çalışdılar. Onlar ekspedisiya üçün gəmilər aldılar və sərmayələrini 68 373 funtadək artırdılar.

Bir il sonra, 31 dekabr 1600-cü ildə, onlar yenidən toplandı və bu dəfə uğur qazandılar: kraliça Kambərlend qrafı Corc və 218 digər şəxsin, o cümlədən Ceyms Lankaster, ser Con Hart, ser Con Spenser (hər ikisi keçmiş London merləri), macəraçı Edvard Miçelborn, zadəgan Uilyam Kavendiş və digər aldermen və şəhər sakinlərini əhatə edən ərizəyə müsbət cavab verdi. O, onların korporasiyasına xartiya verdi; korporasiya “*Londondan olan* *Şərqi-Hindistanla ticarət edən tacirlərin qubernatoru və şirkəti*” adlandırıldı. Xartiya on beş il müddətinə şirkətə monopol hüquq verdi – Ümid burnundan şərqdə və Maqellan boğazından qərbdə olan bütün ölkələrlə İngiltərə ticarətinə. Şirkətin lisenziyası olmadan fəaliyyət göstərən tacirlər gəmilərinin və yüklərinin müsadirəsi (yarısı kraliçaya, yarısı şirkətə) və “kraliçanın qərarı ilə” həbs olunmaq təhlükəsi ilə üzləşirdilər.

Xartiya Tomas Smaytı şirkətin ilk qubernatoru və 24 direktor (o cümlədən Ceyms Lankaster) və ya “komitələr” kimi tanınan şəxsləri təyin etdi; onlar İdarə Heyətini təşkil edirdilər. Bu şəxslər öz növbəsində onları təyin edən Səhmdarlar Məclisinə tabe idilər. On komitə İdarə Heyətinə hesabat verirdi. Ənənəyə görə, işlərin aparıldığı yer əvvəlcə Nags Head Inn idi, *Bishopsgate*-dəki Müqəddəs Botolfun kilsəsinin qarşısında, sonradan isə *East India House*-a, Liddenholl küçəsinə köçürüldü.

## İlkin səfərlər
Ser Ceyms Lankaster 1601-ci ildə Ost-Hind Şirkətinin ilk ekspedisiyasına *Red Dragon* gəmisi ilə komandanlıq etmişdir. Növbəti ildə, Malakka boğazında səyahət edərkən, Lankaster 1 200 ton yükdaşıma qabiliyyətinə malik zəngin portuqal karavellası *Sao Thome*-ni ələ keçirdi; gəmi istiot və ədviyyatlar daşıyırdı. Əldə olunan mallar səyyahların iki “faktoriya” (ticarət postu) yaratmasına imkan verdi — biri Yavanın Bantam şəhərində, digəri isə Molukka adalarında (Ədviyyat adaları) — bölgəni tərk etməzdən əvvəl.

1603-cü ildə İngiltərəyə qayıtdıqları zaman onlar kraliça Elizabetin ölümünü öyrəndilər, lakin ekspedisiyanın uğuru səbəbindən Lankaster yeni kral I Yakov tərəfindən ritual olaraq cəngavər elan edildi. Bu dövrdə İspaniya ilə müharibə sona çatmışdı, lakin şirkət İspaniya-Portuqaliya monopolisini uğurla pozaraq ingilislər üçün yeni ticarət imkanları açdı.

Mart 1604-cü ildə Ser Henri Midlton şirkətin ikinci ekspedisiyasına komandanlıq etdi. İkinci ekspedisiyanın kapitanı general Uilyam Kilinq üçüncü ekspedisiyaya *Red Dragon* gəmisi ilə 1607–1610-cu illərdə rəhbərlik etdi; ona *Hector* (kapitan Uilyam Hokins) və *Consent* (kapitan Devid Midlton) gəmiləri də qoşulmuşdu. 1608-ci ilin əvvəlində Aleksandr Şarpey *Ascension* gəmisinin kapitanı və şirkətin dördüncü ekspedisiyasının generalı (komandanı) təyin edildi. Bundan sonra iki gəmi — *Ascension* və *Union* (kapitan Rikard Roulz) — 14 mart 1608-ci ildə Vulviçdən yola çıxdı. Lakin bu ekspedisiya itkin düşdü.

Əvvəlcə Ost-Hind Şirkəti ədviyyat ticarətində çətinliklər yaşayırdı, bu isə Holland Ost-Hind Şirkəti ilə rəqabətə görə idi. Bu rəqabət hərbi toqquşmalara səbəb olurdu; hər bir şirkət möhkəmləndirilmiş ticarət postları, donanmalar və yerli hökmdarlarla ittifaqlar qururdu. Hollandlar, daha yaxşı maliyyələşmə və hökumət dəstəyi sayəsində üstünlük əldə etdilər, Ədviyyat adalarında (indiki İndoneziya) möhkəmləndilər və aqressiv siyasət vasitəsilə demək olar ki, monopoliya qurdular. Bu isə nəticədə Ost-Hind Şirkətini Hindistanda ticarət imkanları axtarmağa məcbur etdi. İngilis şirkəti ilk ekspedisiya zamanı Yavadakı Bantam şəhərində bir faktoriya (ticarət postu) açdı və Yavadan istiot idxalı şirkətin ticarətinin iyirmi il ərzində vacib hissəsi olaraq qaldı.

İngilis tacirləri tez-tez Hind okeanında Holland və Portuqal rəqibləri ilə mübarizə aparırdılar. Şirkət 1612-ci ildə Sualli döyüşündə, Surat yaxınlığındakı Suallidə portuqallılara qarşı mühüm qələbə qazandı. Bundan sonra şirkət qərara gəldi ki, Hindistan qitəsində mövqe qurmaq imkanlarını araşdırsın, həm Britaniya, həm də Moğol imperiyası tərəfindən rəsmi təsdiq alaraq, kraldan diplomatik missiya həyata keçirmək icazəsi istəsin.

## Hindistandakı mövqeyi

Şirkətin gəmiləri 1608-ci ildə Surat (Qucarat) limanına gəldi.[1] Şirkətin Hindistanda ilk faktoriya 1611-ci ildə Benqal körfəzi sahilində, Andhra sahilində Masulipatnamda yaradıldı, ikincisi isə 1615-ci ildə Suratda açıldı. Şirkətin Hindistana çıxışından sonra əldə etdiyi yüksək mənfəətlər əvvəllər I-ci Yakov İngiltərədə digər ticarət şirkətlərinə əlavə lisenziyalar verməyə təşviq edirdi. Lakin 1609-cu ildə o, Şərqi Hindistan Şirkətinin xartiyasını qeyri-müəyyən müddətə uzatdı, şərtlədi ki, əgər ticarət üç il ardıcıl zərərlə nəticələnərsə, şirkətin imtiyazları ləğv edilə bilər.

1615-ci ildə I-ci Yakov Tomas Roya Moğol imperatoru Nur-ud-din Səlim Cahangiri (1605–1627-ci illərdə hakimiyyət sürüb) ziyarət etməsini tapşırdı ki, şirkət üçün Surat və digər bölgələrdə faktoriya açmaq və yaşamaq hüququ verən ticarət müqaviləsi bağlansın. Əvəzində şirkət imperatora Avropa bazarından mallar və nadir əşyalar təqdim etməyi təklif etdi. Bu missiya çox uğurlu oldu və Cahangir məktubu Tomas Roy vasitəsilə Yakova göndərdi.

## [[Cənubi Asiya]] ərazilərində genişlənmə
İmperiya hakimiyyətinin himayəsindən faydalanan şirkət tezliklə ticarət-kommersiya fəaliyyətini genişləndirdi. O, əvvəllər Qoa, Çittaqonq və Bombeydə bazalar yaratmış Portuqaliyanın *Estado da Índia* sistemini geridə qoydu; sonralar Portuqaliya Bombeyi kral II Çarlzla evlənən Katerina de Bragansanın cehizi kimi İngiltərəyə verdi. Ost-Hind Şirkəti həmçinin Hollandiyanın Birləşmiş Ost-Hind Şirkəti (VOC) ilə birlikdə Çin sahilləri yaxınlığında portuqal və ispan gəmilərinə qarşı hücumlar həyata keçirdi ki, bu da şirkətin Çindəki limanlarını möhkəmləndirməyə kömək etdi, eləcə də əsasən siyasi səbəblərlə İran körfəzi bölgəsindəki portuqal məskənlərinə qarşı müstəqil hücumlar təşkil etdi. Şirkət Surat (1619) və Mədrəsdə (1639) ticarət məntəqələri təsis etdi.

1647-ci ilə qədər şirkətin Hindistanda 23 faktoriya və məskən, həmçinin 90 əməkdaşı var idi. Bir çox iri faktoriya Benqalın ən sıx məskunlaşmış və ticarət baxımından ən nüfuzlu şəhərlərinə çevrildi; bunlara Benqaliyadakı möhkəmləndirilmiş Fort Uilyam, Mədrəsdəki Fort Sent-Corc və Bombey qalası daxildir.

Şirkətin mövcudluğunun ilk yüzilliyi, ilkin gəlirlərin əsasən Avropa dövlətləri və onların şirkətləri arasındakı rəqabət şəraitində Ədviyyat adalarında həyata keçirilən quldurluqdan əldə olunmasına baxmayaraq, 1623-cü ildə baş verən ciddi məğlubiyyətdən sonra prioritetlərin dəyişməsi ilə yadda qaldı. Həmin ildə hollandlar Molukk adalarındakı Amboyna şəhərində şirkətin faktoriya­sına hücum etdilər. Bu hadisə şirkəti Ədviyyat adalarındakı fəaliyyətindən rəsmi şəkildə imtina etməyə və diqqətini Benqaliyaya yönəltməyə məcbur etdi; burada şirkət artıq daha sabit, hərçənd daha az möhtəşəm gəlir əldə edirdi.

XVII əsrdə Asiyadan kənarda analoqu olmayan sərvətə malik olan və şəhərləri “öz dövrünün meqapolisləri” sayılan Böyük Moğol imperiyasının  məhdud himayəsini əldə edən şirkət, moğol torpaqlarında keçirdiyi ilk yüz il ərzində Moğol sülaləsi ilə münasibətlərin möhkəmləndirilməsinə diqqət yetirdi və əsasən dinc və olduqca gəlirli ticarət apardı. Əvvəlcə Ost-Hind Şirkəti müasir Banqladeş ərazisində faktiki olaraq moğol hakimiyyətinin vassalı kimi fəaliyyət göstərərək moğol sisteminə inteqrasiya olunmuşdu. Məhz bu mövqedən çıxış edərək şirkət sonradan regiondakı bütün rəqiblərini geridə qoymağa və nəhayət bu sistemdən öz hakimiyyətini qurmaq üçün istifadə etməyə nail oldu.

Əvvəlcə cəlbedici olmayan ərazilərdə yaradılmış ticarət postları zaman keçdikcə yüzlərlə işçisi olan, İngiltərəyə ekzotik mallar göndərən və yerli tacirlərə İngiltərənin sənaye məhsullarının ixracı üçün qorunan məntəqələri idarə edən iri istehsal-inzibati komplekslərə çevrildi. Şirkətin Benqaliyada ilkin yüksəlişi əsasən rəqib Avropa dövlətlərinin sıxışdırılması hesabına baş verdi — hər şeydən əvvəl əlaqələrin məharətlə qurulması və lazımi şəxslərin rüşvətlə ələ alınması yolu ilə; çünki şirkət hər mərhələdə bölgədə ciddi kral dəstəyi olan Fransa ekspansiyası ilə üzləşirdi. Bütün yüzillik ərzində şirkət Moğollara qarşı yalnız bir dəfə açıq güc tətbiq etdi və bu, fəlakətli nəticələrə səbəb oldu. İngilis-Moğol müharibəsi (1686–1690) şirkətin tam məğlubiyyəti ilə nəticələndi; faktoriyalarını geri qaytarmaq üçün o, faktiki olaraq Moğollara vassallıq andı içməyə məcbur oldu. Vəziyyət 1707-ci ildən sonra kəskin şəkildə dəyişdi: Moğol imperatoru Övrəngzibin ölümündən sonra Benqaliya və imperiyanın digər bölgələri anarxiyaya qərq oldu.

Kütləvi üsyanlar və vergi sisteminin dağılması əvvəlki moğol fyeﬂərinin əksəriyyətinin faktiki müstəqilliyinə gətirib çıxardı, Dehli isə mütəmadi olaraq maratxa, əfqan və ya özünü hökmdar elan edən sərkərdələrin ordularının nəzarətinə keçirdi. Ost-Hind Şirkəti bu xaosdan məharətlə istifadə edərək Benqaliya üzərində birbaşa nəzarəti tədricən ələ aldı və yarımadanın şərq sahillərində üstünlük uğrunda fransızlarla çoxsaylı müharibələr apardı. Parçalanmaqda olan moğol sarayı şəraitində şirkətin mövqeyi ona bir-biri ilə mübarizə aparan müxtəlif nüfuzlu fiqurları dəstəkləməyə imkan verdi; nəticədə şirkət addım-addım Hindistanda daha çox torpaq və hakimiyyət topladı. XVIII əsrdə şirkətin Benqaliyadakı əsas gəlir mənbəyi fəth edilmiş və nəzarət altında saxlanılan ərazilərin vergiyə cəlb edilməsi oldu; faktoriyalar isə geniş vergi yığımı şəbəkələrinin qalalara və inzibati mərkəzlərinə çevrildi və nəhəng şəhərlərə böyüdü. 1700-cü ildə Moğol imperiyası dünyanın ən zəngin dövləti idi və Ost-Hind Şirkəti növbəti əsr ərzində onu “tamamilə soymağa” çalışdı. Tarixçi Dalrimpl bunu “nasistlər dövrünə qədərki ən böyük sərvət köçürülməsi” adlandırır. XVII əsrdə dünya tekstil istehsalının mərkəzi olan region İngiltərə parçaları üçün satış bazarına çevrildi. Heykəllər, qiymətli daş-qaşlar və digər sərvətlər Benqaliya saraylarından İngilis zadəganlarının şəhərkənarı mülklərinə daşındı. Xüsusilə Benqaliya ağır zərbə aldı ki, bunun təzahürlərindən biri də 1770-ci ilin Böyük Benqaliya aclığı oldu.

Şirkətin genişlənməsinin əsas aləti sipahilər idi — Avropa üslubunda təlim keçmiş və təchiz edilmiş yerli əsgərlər. Onlar Cənubi Asiyada müharibənin xarakterini kökündən dəyişdirdilər. Minilliklər boyu çevikliyi ilə süvari qoşunları üstünlük təşkil etmişdi; Moğollarda artilleriya o qədər inteqrasiya olunmuşdu ki, toplar hətta fillərin üzərinə də quraşdırılırdı. Lakin bütün bunlar sahə artilleriyası ilə dəstəklənən intizamlı xətti piyadaya qarşı aciz qaldı. Şirkətin azsaylı sipahi dəstələri dəfələrlə sayca üstün moğol qüvvələrini məğlub etdi. Əfqan, moğol və maratx qruplaşmaları da Avropa tipli qoşunlar yaratmağa başladılar; onlar çox vaxt fransız silahları ilə təchiz edilirdi. Nəhayət, şirkət təkcə güc yolu ilə deyil, həm də diplomatiya, dövlət manevrləri, eləcə də aldatma və fırıldaqçılıq vasitəsilə qalib gəldi. Moğol sistemi çərçivəsində Ost-Hind Şirkətinin tədricən yüksəlişi İkinci İngilis-Maratha müharibəsi zamanı kulminasiyaya çatdı: şirkət imperiyanın rəsmi qoruyucuları olan maratxları sıxışdırdı və taxta gənc bir moğol şahzadəsini çıxardı; bununla da imperiyanın formal olaraq qanuni himayədarına çevrildi və onu Benqaliyadan idarə etdi. Bu münasibətlər sonrakı ekspansiya və istismar fonunda dəfələrlə gərginləşsə də, 1858-ci ilə qədər bu və ya digər formada davam etdi; həmin ildə son moğol imperatoru sürgün edildi, şirkət ləğv olundu və onun aktivləri İngiltərə tacına keçdi.

1634-cü ildə moğol imperatoru Şahcahan ingilis tacirlərinə imperiyanın ən zəngin bölgəsi olan Benqaliyada ticarət hüququ verdi, 1717-ci ildə isə Benqaliyada ingilislər üçün gömrük rüsumları tamamilə ləğv edildi. Bu vaxta qədər şirkətin əsas malları pambıq, ipək, tiryək, indiqo boyası, selitra və çay idi. Bu arada hollandlar — şirkətin ən aqressiv rəqibləri — 1640–1641-ci illərdə portuqalları sıxışdıraraq Malakka boğazında ədviyyat ticarəti üzərindəki monopoliyalarını möhkəmləndirdilər. Regionda portuqal və ispan təsirinin zəifləməsi ilə Ost-Hind Şirkəti (EIC) və VOC XVII–XVIII əsrlərin İngilis-holland müharibələrinə gətirib çıxaran amansız rəqabət dövrünə daxil oldular. İngilislər həmçinin transhimalay ticarət yollarına maraq göstərirdilər; çünki bu yollar İngiltərə sənaye məhsulları üçün Tibet və Çində hələ mənimsənilməmiş bazarlara çıxış açırdı. Bu iqtisadi maraq İngilis-nepal müharibəsində öz əksini tapdı.

## Bütün [[Asiya]] üzrə genişlənməsi
XVII əsrin ilk iki onilliyi ərzində Holland Ost-Hind Şirkəti — *Vereenigde Oostindische Compagnie* (VOC) — dünyanın ən varlı kommersiya müəssisəsi idi: onun dünya üzrə 50 000 əməkdaşı var idi və 200 gəmidən ibarət öz donanmasına malik idi. Şirkət əsasən ədviyyat ticarəti ilə ixtisaslaşmışdı və səhmdarlarına hər il 40 % həcmində dividendlər ödəyirdi.

XVII–XVIII əsrlərdə İngilis Ost-Hind Şirkəti Ədviyyat Adalarından əldə olunan ədviyyatlar uğrunda hollandlar və fransızlarla amansız rəqabət aparırdı. Həmin dövrdə bəzi ədviyyatlar yalnız bu adalarda mövcud idi, məsələn, muskat qozu və mixək; bir səfərdən əldə olunan mənfəət 400 %-ə çata bilirdi.

Hollandiya və İngiltərə Ost-Hind ticarət şirkətləri arasındakı gərginlik o qədər yüksək idi ki, ən azı dörd İngiltərə–Hollandiya müharibəsinə səbəb oldu: 1652–1654, 1665–1667, 1672–1674 və 1780–1784-cü illər.

Rəqabət 1635-ci ildə daha da gücləndi. Həmin il kral I Karl ser Uilyam Kurtenə ticarət lisenziyası verdi və bu lisenziya rəqib Kurten Assosiasiyasına Ost-Hind Şirkətinin mövcud olmadığı istənilən yerlərdə Şərqlə ticarət aparmağa icazə verirdi. Ost-Hind Şirkətinin hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə kral II Karl (təxminən 1670-ci illərdə qəbul edilmiş beş aktdan ibarət silsilə ilə) ona muxtar ərazi əldə etmə, pul sikkəsi zərb etmə, qalalara və qoşunlara komandanlıq etmə, ittifaqlar bağlama, müharibə elan etmə və sülh bağlama, habelə əldə edilmiş ərazilərdə mülki və cinayət yurisdiksiyasını həyata keçirmə hüquqları verdi.

1689-cu ildə Sidi Yaqubun komandanlığı altında Moğol imperiyasının donanması Bombeyi hücuma məruz qoydu. Bir il davam edən müqavimətdən sonra Ost-Hind Şirkəti 1690-cı ildə kapitulyasiya etdi və Övrəngzibin düşərgəsinə bağışlanma xahişi ilə elçilər göndərdi. Şirkətin elçiləri imperatorun qarşısında yerə qapanmağa, böyük məbləğdə təzminat ödəməyə və gələcəkdə daha ehtiyatlı davranacaqlarına söz verməyə məcbur oldular. İmperator qoşunlarını geri çağırdı və bundan sonra şirkət yenidən Bombeydə möhkəmləndi, həmçinin Kəlkətədə yeni bir baza yaratdı.

**1621–1834-cü illərdə qulluq**

Ost-Hind Şirkətinin arxivləri göstərir ki, onun qulluq ticarətində iştirakı 1684-cü ildə başlayıb; həmin il kapitan Robert Noksə Madaqaskardan Müqəddəs Yelena adasına 250 qul almaq və onları daşımaq tapşırığı verilib. *[[Britannika Ensiklopediyası]]* *(Encyclopædia Britannica)* məlumatına görə, Ost-Hind Şirkəti 1620-ci illərin əvvəllərində Asiya və Atlantikdə qulları istifadə etməyə və daşımaya başlayıb, Riçard Allen isə bunu 1621-ci il kimi göstərir. Nəticədə, şirkət 1834-cü ildə çoxsaylı hüquqi təhdidlər və Britaniya dövlətinin, eləcə də Qərbi Afrika eskadrasının (*Royal Navy*) müvafiq gəmi və qeyri-qanuni ticarət faktlarını aşkar etməsindən sonra qulluq ticarətini dayandırıb.

**Yaponiya**

1613-cü ildə, Tokuqava Hidetada hökmdarlığı dövründə,  kapitan Con Saris rəhbərliyindəki *Clove* gəmisı Yaponiyanı ziyarət edən ilk ingilis gəmisi oldu. Saris Ost-Hind Şirkətinin Yavadakı ticarət faktoriasının baş agenti idi və 1600-cü ildə Yaponiyaya gəlmiş ingilis dənizçisi Vilyam Adamsın köməyi ilə Kyuşu adasındakı Hirado şəhərində ticarət evi açmaq üçün hökmdardan icazə aldı:

Yapon ipəyini Çinə ixrac etmək üçün əldə edə bilmədikləri və 1616-cı ildən etibarən şirkətin ticarət zonası yalnız Hirado və Naqasaki ilə məhdudlaşdırıldığı üçün, şirkət 1623-cü ildə faktoriyasını bağladı.

**İngilis–Moğol müharibəsi**

İngilis–Moğol müharibələrinin birincisi 1686-cı ildə, Şirkətin Moğol Benqalının qubernatoru Şaiste Xana qarşı dəniz əməliyyatları apardığı zaman baş verdi. Bu hadisə Bombeyin mühasirəsinə və daha sonra Moğol imperatoru Övrəngzibin müdaxiləsinə səbəb oldu. Nəticədə İngilis Ost-Hind Şirkəti məğlub edildi və cərimələndi.

**1695-ci ildə Moğol karvanına qarşı quldurluq hadisəsi**

1695-ci ilin sentyabr ayında ingilis qulduru, kapitan Henri Everi, *Fancy* gəmisi ilə Bab əl-Məndəb boğazına çatdı və orada Hindistandan həcc ziyarətindən qayıdan konvoyuna hücum etmək üçün beş digər dəniz quldur kapitanla birləşdi. Moğol konvoyuna ən böyük yük olan və Hind Okeanındakı ən böyük mövcud gəmi hesab edilən *“Qanq-i-Savay”* gəmisi, həmçinin onun müşayiətçisi *“Fateh Muhammed”* daxildi. Konvoy boğazdan keçərkən Surat şəhərinə doğru gedərkən quldurlar tərəfindən müşahidə olundu.

Quldurlar təqibə başladılar və bir neçə gün ərzində *“Fateh Muhammed”*-i tutdular. Zəif müqavimətlə qarşılaşan gəmi, təxminən 40,000 funt sterlinq dəyərində gümüşü itirdi. Əvri təqibi davam etdirdi və *“Qanq-i-Savay”*-i tutdu, bu gəmi güclü müqavimət göstərdi, lakin sonunda təslim oldu. *“Qanq-i-Savay”* böyük sərvət daşıyırdı və müasir Ost-Hind Şirkətinin mənbələrinə görə, gəmidə Böyük Moğolun qohumu vardı, baxmayaraq ki, onun qızı və müşayiətçiləri olduğuna dair sübut yoxdur. *Qanq-i-Savay”*-dən əldə olunan qənimət 325,000–600,000 funt sterlinq dəyərində qiymətləndirilirdi, bunlara 500,000 qızıl və gümüş sikkə daxildir və bu hadisə quldurlar tərəfindən ələ keçirilən ən zəngin gəmi kimi tarixə düşdü. Bu xəbər İngiltərəyə çatanda böyük ictimai rezonans yaratdı. Ost-İndiya Şirkəti, Aurangzeb-i sakitləşdirmək üçün bütün maliyyə kompensasiyalarını ödəməyi vəd etdi, Parlament isə quldurları "bəşəriyyətin düşməni" (*Hostis humani generis)* elan etdi. 1696-cı ilin ortalarında hökumət Everi-nin başına 500 funt mükafat təyin etdi və onu xəbər verən hər kəs üçün əfv vəd etdi. Beləliklə, tarixdə ilk qlobal cinayət axtarışı başladı.

Övrəngzibin sərvətlərinin oğurlanması Ost-Hind Şirkətinə ciddi təsir göstərdi. Qəzəblənmiş imperator, Sidi Yakubu və Daud Xana şirkətin dörd filialını bağlamağı və onların zabitlərini həbs etməyi əmr etdi. İngilis rəsmilərini öz xalqına hücum etməkdə ittiham edən qəzəbli Moğolların kütləsi onları demək olar linç edəcəkdi və İngilis ticarətini tamamilə dayandırmaqla hədələyirdi. Imperator Övrəngzibi və xüsusilə onun baş vəziri Əsəd Xanı sakitləşdirmək üçün Parlament Everi-nin digər quldurlara verilmiş bütün əfv və amnistiya aktlarından azad olmasını təmin etdi.
Fayl:Mocha Dapper 1680.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mocha_Dapper_1680.jpg|Mokkədə İngilis, holland və danimarka faktoriaları
Fayl:Henry Every.gif|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Henry_Every.gif|XVIII əsr Henri Everi təsviri, arxa planda *Fancy* gəmisinin qənimətinə hücum etdiyi göstərilir.
Fayl:Every engaging the Great Mogul's Ship.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Every_engaging_the_Great_Mogul's_Ship.jpg|*Çayld müharibəsi zamanı döyüşən ingilis quldurları «Qanq-i-Savay» gəmisinə hücum ediblər.*
Fayl:Captain Every (Works of Daniel Defoe).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Captain_Every_(Works_of_Daniel_Defoe).png|1695-ci ilin sentyabrında moğol taciri *"Qanq-i-Savay"-*ni ələ keçirdikdən sonra kapitan Everi-nin Mogol imperatorunun nəvəsi ilə görüşünün təsviri.


## İstinadlar