open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arpaçay (dəqiqləşdirmə)

## Toponim

### Azərbaycan
* Arpaçay — Ermənistandan və Naxçıvanın Şərur rayonundan axan çay.
* Arpaçay su anbarı — Naxçıvan Muxtar Respublikasında su anbarı.
* Arpaçay (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonuda kənd.
* Arpaçay (Şörəyel) — Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında kənd.

### Türkiyə
* Arpaçay ilçəsi — Qars ilinin ilçələrindən biri.

### İran
* Arpaçay (Ərdəbil) — İranın Ərdəbil ostanının Kövsər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Digər
* Arpaçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı — Naxçıvan Muxtar Respublikasında qoruq.
* Arpaçay SES — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda yerləşən SES.
* Arpaçay Karate Klubu — karate-do idman növü üzrə klub.

## Filmlər
* Arpaçay (film, 2006)

## Həmçinin bax
* Arpa
* Arpaçayı
Vayxır

*Vayxır (Babək) — Azərbaycanın Babək rayonunda kənd.
*Vayxır (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Vayxır — Babək rayonunda mineral bulaqlar.
Babək (Naxçıvan)

**Babək** (əvvəlki adı: **Təzəkənd**) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Babək şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2020-ci il tarixli, 128-VIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Babək qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Babək qəsəbəsinə şəhər statusu verilmiş, Babək qəsəbə inzibati ərazi dairəsi Babək şəhər inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.

## Toponimikası

## Tarixi
1978-ci ilə qədər qəsəbənin adı Təzəkənd olmuşdu. Həmin ildə qəsəbənin adı dəyişdirilərək Babək Xürrəminin şərəfinə Babək adlandırılmışdır.

### Tarixi abidələri

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
2014-cü ildə otuz bir min nəfər əhalinin yaşadığı 7 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Şəkərabad – Babək – Nehrəm – Arazkənd dairəvi avtomobil yolunun yenidən qurulması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabinetinə ilkin olaraq 5,0 (beş) milyon manat ayrılmışdır.

## Mədəniyyəti
Babək şəhərində Mədəniyyət evi fəaliyyət göstərir. Mədəniyyət evi burada 2007-ci ildən fəaliyyət göstərir. Bundan başqa Babək şəhəri yaxınlığında orta əsr şəhəri olan Astabadın xarabalıqları yerləşir. Bundan başqa şəhərdə Babək tarix-diyarşünaslıq muzeyi fəaliyyətdədir.

## Təhsil
Şəhərdə Babək şəhər 1 nömrəli və 2 nömrəli tam orta məktəblər fəaliyyət göstərir.

## Din

## Səhiyyə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
RJ45

**RJ45** () — Üzərində 8 ədəd metal əlaqə nöqtəsi olan konnektor. Kompüterlər arası ünsiyyətdə və kompüterlərin yerli şəbəkə bağlanmasında istifadə edilən və ethernet olaraq adlandırılan əlaqə kabellərinin ucunda istifadə edilər.

Telefon əlaqələrində istifadə edilən və RJ11 olaraq adlandırılan konnektorun daha böyüyüdür. RJ45 Jackına kabel ilişərkən müəyyən bir standart vardır. Bu standartlar T568A və T568B olaraq adlandırılar. Bir şəbəkə üzərində kabelləmə edərkən bunlardan biri seçilər.

8 dənə kontakt vardır.
 

## Həmçinin bax
* Ethernet
* İnteqrasiya Edilmiş Rəqəmsal Şəbəkə
Həmzəli

*Həmzəli (Qubadlı) — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
*Həmzəli (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
Xələc

## Digər
* Xələc dili — Türk dillərinin Arqu qrupuna daxil olan dil.
* Xələclər — Azərbaycanda, İranda, Əfqanıstanda, Özbəkistanda və digər ölkələrdə məskunlaşmış türkköklü xalq.
* Xələc yaşayış yeri — Şərur rayonunda arxeoloji abidə.
* Xələclər sülaləsi — 1290-cı ildən 1320-ci ilədək Dehlidə hökmüranlıq etmiş türk xanədanıdır.
* Xələc etrapı — Türkmənistan Respublikasının Lebap vilayətində inzibati-ərazi vahidi.

## Qəsəbələr
* Xələc — Türkmənistan Respublikasının Lebap vilayətində şəhər tipli qəsəbə, Xələc etrapının inzibati mərkəzi.

## Kəndlər

### Azərbaycan kəndləri
* Xələc (Qubadlı) — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
* Xələc (Salyan) — Azərbaycanın Salyan rayonunda kənd.
* Xələc (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Xələc (Ucar) — Azərbaycanın Ucar rayonunda kənd.
* Parça Xələc — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

### İran kəndləri
* Xələc (Ərdəbil)
* Xələc (Heris) — İran İslam Respublikasının Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanının Şərqi Bədəvistan bəxşində kənd.
* Xələc (Şahindej) — İran İslam Respublikasının Qərbi Azərbaycan ostanının Şahindej şəhristanının Kəşavərz bəxşində kənd.
* Xələc (Mahnişan)
* Xələc-i Ülya (Miyanə)
* Xələc-i Süfla (Miyanə)
* Baş Xələc (Həştrud)
* Əlxələc (Bostanabad)

### Ermənistan kəndləri
* Xələc (Qafan) — Zəngəzur mahalının Qafan rayonunda kənd.
Tumaslı

*Tumaslı (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd
*Tumaslı (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Tumaslı (dağ) — Cəbrayıl rayonu ərazisində dağ.
Ani Zəfər tağı

**Zəfər tağı** — Türkiyənin Qars ilində, Horomos monastırından Ani şəhər xarabalığına gedən yolun üstündə qədim abidə. Abidə aşırma kəmərlə bir-birinə birləşdirilmiş iki hündür, düzbucaqlı qüllədən ibarət olmuşdur. Hər iki qüllənin üstündə bir ədəd kiçik, qübbəli şapel var imiş. Şapelə və kəmərüstü keçidə olan giriş, qüllənin aşağısındakı kiçik qapıdan olmuşdur. Qüllələrdən birinin üstündə 1102-ci il tarixli kitabə olmuşdur ki, bu da abidənin Baqrationilər xanədanı dövründə inşa edildiyini göstərir. Abidənin dövrümüzə yalnız xarabalıqları çatmışdır.

## Həmçinin bax
* Erməni memarlığı
Yengicə

## Kəndlər
### Azərbaycan kəndləri
* Yengicə (Qəbələ) — Qəbələ rayonunda kənd.
* Yengicə (Şərur) — Şərur rayonunda kənd.
* Sırt Yengicə — Qəbələ rayonunda kənd.

### Ermənistan kəndləri
* Yengicə (Dərələyəz) — Keşişkənd rayonunda kənd.
* Yengicə (Vedi) — Vedi rayonunda kənd.
* Yengicə (Zəngibasar) — Zəngibasar rayonunda kənd.

### İran kəndləri
* Yengicə (Azərşəhr) — Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanında kənd
* Yengicə (Barıq) — Qərbi Azərbaycan ostanının, Miyandoab şəhristanının, Barıq bəxşinin, Qərbi Acurlu dehestanında kənd
* Yengicə (Bukan) —
* Yengicə (Əcəbşir) — Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanında kənd
* Yengicə (Salmas) — Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanında kənd
* Yengicə (Sayınqala)
* Yengicə (Sumay-i Şimali dehistanı)
* Yengicə (Vərzəqan) — Şərqi Azərbaycan ostanının Vərzəqan şəhristanında kənd
* Yengicə-i Sadat (Mərənd)
* Yengicə (Tuzxurmatu) — İraqın Səlahəddin mühafazasının Tuzxurmatu qəzasının Tuzxurmatu nahiyyəsində kənd.
* Yengicə-i Dəliqanlı (Miyanə)
* Yengicə (Miyanə)
* Yengicə (Nəmin)
* Yengicə-i Qışlaq
* Yengicə (Bostanabad) —
* Yengicə (Heris) — Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanında kənd
* Yengicə (Marağa) — Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanında kənd
* Yengicə-i Mollaməhəmmədhəsən (Ərdəbil) — Ərdəbil ostanının Ərdəbil şəhristanında kənd
* Yengicə (Meşkinşəhr)
* Yengicə (Nişapur) — Rəzəvi Xorasan ostanının Nişapur şəhristanında kənd
* Yengicə Sadat — Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanında kənd
* Yengicə (Sarab) — Şərqi Azərbaycan ostanının Sarab şəhristanında kənd
* Yengicə Qazi — Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanında kənd
* Yengicə Molla Məhəmmədrza — Ərdəbil ostanının Nəmin şəhristanında kənd
* Yengicə (Xudabəndə)

## Həmçinin bax
* Yenicə
Xanlıqlar (dəqiqləşdirmə)

**[[Xanlıqlar]]** — Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş tarixi xanlıqlar. Aşağıdakı mənalara da gələ bilər:

## Yaşayış məntəqələri
* Xanlıqlar (Qazax) — Azərbaycanın Qazax rayonunda kənd.
* Xanlıqlar (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Xan (dəqiqləşdirmə)
* Xanlıq (dəqiqləşdirmə)
* Xanlar (dəqiqləşdirmə)
Qarahəsənli

*Qarahəsənli (Ağstafa) — Azərbaycanın Ağstafa rayonunda kənd.
*Qarahəsənli (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Qarahəsənli (Nəmin) — İrannın Ərdəbil ostanının Nəmin şəhristanında kənd.
*Qarahəsənli (Urmiya) — İrannın urmiya şəhristanında kənd.
*Qarahəsənli (Nəmin)
Qarxun

;Azərbaycan
* Qarxun (Quba) — Azərbaycanın Quba rayonunda kənd.
* Qarxun (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Aşağı Qarxun (Yevlax) — Azərbaycan Respublikasının Yevlax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Yuxarı Qarxun (Yevlax) — Azərbaycan Respublikasının Yevlax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

;Ermənistan
* Qarxun (Zəngibasar) — Zəngibasar rayonunda kənd.
* Aşağı Qarxun (Üçkilsə) — Üçkilsə rayonunda kənd.
* Yuxarı Qarxun (Üçkilsə) — Üçkilsə rayonunda kənd.

;İran
* Qarxun (Aşağı Tarım) — Qəzvin ostanında kənd.
Kürkənd

## Kəndlər
*Kürkənd (Neftçala) — Azərbaycanın Neftçala rayonunda kənd.
*Kürkənd (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
*Kürkəndi — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Bələdiyyələr
* Kürkənd bələdiyyəsi (Neftçala) — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunda bələdiyyə.
Axaməd

**Axaməd** (əvvəlki adı: **Ağəhməd**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Ağəhməd kəndi Axaməd kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Əhalisi
Əhalisi  990 nəfərdir (2009 -cu il)
## İstinadlar
Axura

**Axura** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir. Adını ərazidəki eyniadlı çaydan almışdır. Keçmiş adı Yeni Axura olmuşdur. Axura adlı yaşayış məntəqəsinin adı ilk dəfə VII əsrə aid mənbədə çəkilir. 1840-cı il iyunun 20-də güclü zəlzələ nəticəsində Ağrı dağının ətəyində yerləşən Axura kəndi dağılmış, kəndin əhalisi indiki əraziyə köçərək Yeni Axura kəndinin əsasını qoymuşdur. Sonralar oykonimin birinci komponenti düşmüş, kənd Axura adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi  1571 nəfərdir.

### Tanınmış şəxlər
* Muxtar İmanov — AMEA Folklor İnstitutunun direktoru
* Bəy Məmməd — iş adamı.

## Həmçinin bax
* Billаvа yaşayış yeri

## İstinadlar
Alışar

**Alışar** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası və tarixi
Elmi ədəbiyyatda bu oykonimin izahı belə verilir: *alış* (qədim türk dillərində "çay ağzı, çayın mənsəbi, axar suyun hövzəyə tökülən yeri") və *ar* ("qarşı, əks tərəf mənasını ifadə edir) komponentlərindən düzəlib, "çay ağzının əks tərəfi" deməkdir. Kəndin Xələcdaşı dağının ətəyində, Arazın sahilində, çay suyunun güclü axaraq töküldüyü yerin əks tərəfində yerləşməsi bu fikri təsdiq edir. 29 mart 2005-ci ildə Xələc kəndi Alışar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Xələc kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Tarixi abidələri
*Alışar yaşayış yeri

## Əhalisi
Əhalisi  1943 nəfərdir.

### Tanınmış şəxsləri
* Məhərrəm Seyidov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Rəhim Arazi — Dissident şair
* Səyyad Əzizoğlu — şair
* Saleh Məhərrəmov — Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, biologiya elmləri doktoru, professor.
Səfər Alışarlı - yazıcı, şair

## Həmçinin bax
*Şərur rayonu

## İstinadlar
Arbatan (Şərur)

**Arbatan** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası və tarixi
Arazboyu düzənlikdədir, Oykonim "sayalıq, çınqıllıq"
deməkdir.  SSRİ dövründə Babəki, Çərçiboğan, Dərvişlər, Keştaz, Sovetabad və Qara Həsənəli kəndləri ilə birlikdə "SSRİ-nin 50 illiyi" adına kolxozda birləşmişdir.

## İnfrastruktur
1982-ci ildə kəndə qaz və su kəməri çəkilib.
## Əhalisi
Əhalisi  826 nəfərdir.
## Həmçinin bax
* Arbatan (Salyan)
* Şərur rayonu
## İstinadlar
Aşağı Aralıq

**Aşağı Aralıq** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası və tarixi
Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi keçmiş Aralıq Başkənd (indiki Yuxarı Aralıq) kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən salınmış və Aşağı Aralıq Başkənd adlandırılmışdır. Sonralar toponimin tərkibindəki Başkənd komponenti ixtisara uğramış və indiki formada rəsmiləşdirilmişdir. Oykonim "aşağıda yerləşən Aralıq kəndi" deməkdir. 29 mart 2005-ci ildə Aşağı Aralıq kəndi Aralıq kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Aşağı Aralıq kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi  1077 nəfərdir.

### Tanınmış şəxləri
*Vasif Talıbov -  Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Yeni Azərbaycan Partiyası İdarə heyətinin üzvü, Azərbaycan dövlət xadimi.
## Həmçinin bax
* Şərur rayonu

## İstinadlar
Bəhruz Kəngərli (Şərur)

**Bəhruz Kəngərli** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Cəlilkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibində faktik mövcud olan ərazi vahidi Bəhruz Kəngərli kəndi adlandırılmış və rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aşağı Daşarx

**Aşağı Daşarx** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Arpaçayın sahilindədir. Oykonim "Daşarx yaşayış məntəqəsinin aşağı hissəsi" deməkdir. Kəndi keçmiş Daşarx (indiki Yuxarı Daşarx) kəndindən çıxmış ailələr kollektivləşmə illərində (XX əsrin 30-cu illəri) salmışlar.
## Əhalisi
Əhalisi  641 nəfərdir.
## Həmçinin bax
*Şərur rayonu
## İstinadlar
Aşağı Yaycı

**Aşağı Yaycı** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası və tarixi
Arpaçayın sol sahilində, Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsini 1928-ci ildə keçmiş Yəyci (indiki Yuxarı Yəyci) kəndindən çıxmış bir qrup ailə salmışdır. Oykonimin birinci komponenti yaşayış məntəqəsinin coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır, ikinci komponenti isə türk mənşəli yaycı tayfasının adını əks eldirir. 29 mart 2005-ci ildə Gümüşlü və Şahbulaq kəndləri Aşağı Yaycı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Gümüşlü kəndi mərkəz olmaqla, Gümüşlü kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 10&nbsp;km şimal-şərqdə, Arpaçayın sol sahilində, Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir.

## Əhalisi
Əhalisi  1599 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* II Qız qalası

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çomaxtur

**Çomaxtur** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Çomaxtur kəndi Yengicə kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Çomaxtur kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır. Kənd əvvəllər Comərdi adlanırdı

## Toponimikası
Düzənlikdədir.Çomaxtur. "Comartı".

Kənd əvvəllər Comərdi adlanırdı. Mənbə Naxçıvan ensiklopediyası 1-ci cild

## Coğrafiyası və iqlimi
Çomaxtur kəndi Sərur düzündə yerləşən kəndlərdəndir. İqlimi Naxçıvanın digər ərazilərinin iqlimi kimi kəskin kontinentaldır: yayı isti və quraq, qışı soyuq və orta qarlıdır. Ən yüksək temperatur, yayda günorta müsbət 45°-48°-yə, qışda gecə mənfi 35°-40°-yə qədər yüksəlir.

Torpaqı çox məhsuldardır. Əksər bitkilərin yetişməsinə imkan verir. Əkinçilik tamamilə suvarmaya əsaslanır. Arpaçayından ayrılıb gələn kanallar suvarmada əsas yer tutur.

## Əhalisi
Əhalisi 2009-cu ildə 3501 nəfər olmuşdur

### Tanınmışları
* Tağı İsmayılov — istiqlalçı, partizan, "Qırmızı tabor"un komandirlərindən.
* Həsən İsmayılov (Tağı oğlu) — pedaqoq, hidro meliorator.
* Əjdər İsmayılov — filologiya elmləri doktoru, professor, 91-lərdən, YAP-ın ən fəal yaradıcılarından birdir.
* Cavid İsmayıl — iqtisadçı.

## İstinadlar
Danyeri

**Danyeri** (əvvəlki adı: **Şəhidməmməd**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Xanlıqlar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Yenikənd kəndi Danyeri kəndi adlandırılmış, Danyeri kəndi Xanlıqlar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Danyeri kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Tarixi

## Əhalisi
Əhalisi  3061 nəfərdir (2009-cu il)

## Həmçinin bax
* Danyeri qalası
* Danyeri qəbiristanlığı
* Danyeri yaşayış yeri

## İstinadlar
Dəmirçi (Sədərək)

**Dəmirçi** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunda kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonunun Dəmirçi kənd inzibati-ərazi vahidi Şərur rayonunun tərkibinə verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 23 fevral 2021-ci il tarixli, 275-VIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil olan Dəmirçi kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Dəmirçi kəndi Sədərək rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil edilmiş, Dəmirçi kənd inzibati ərazi dairəsi Şərur rayonunun tabeliyindən çıxarılaraq Sədərək rayonunun tabeliyinə verilmiş, Şərur rayonunun inzibati ərazisindən dövlət mülkiyyətində olan 4444 ha torpaq sahəsi Sədərək rayonunun inzibati ərazisinə birləşdirilmişdir.

## Toponimikası
Oykonimin türkdilli "Dəmirçilər" tayfasının adı ilə bağlı olması ehtimal edilir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
* Dəmirçilər nekropolu

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şərur düzündə yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 6500 nəfərdən çoxdur, 1651 ev vardır (2021-ci il)

## İdman
2017-ci ilin iyun ayında Dəmirçi kənd stadionu istifadəyə verilib.

Uzunluğu 105, eni isə 60 metr olan təbii ot örtüklü stadionun ərazisində 118 nəfərlik oturacaqlar quraşdırılıb. Stadionda muxtar respublika çempionatı üzrə oyunların, həm də rayon birinciliklərinin keçirilməsi nəzərdə tutulur. Stadionun açılışında Aralıq və Dəmirçi kənd futbol komandaları arasında yoldaşlıq görüşü keçirilib. Görüş Aralıq komandasının 4:1 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşıb.

Stadionun ərazisində 50 tamaşaçı tutumlu voleybol meydançası da inşa edilib və idman qurğuları quraşdırılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* E99 Avropa marşrutu
* Binamaz Əhməd piri
Çəmənli (Şərur)

**Çəmənli** (əvvəlki adı: **Keştaz**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Çəmənli kənd inzibati ərazi dairəsinin mərkəzidir.

## Tarixi
SSRİ dövründə Babəki, Çərçiboğan, Arbatan, Dərvişlər, Qara Həsənəli və Sovetabad (indiki Arpaçay****) kəndləri ilə birlikdə "SSRİ-nin 50 illiyi" adına kolxozda birləşmişdir.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə qəbul olunmuş Qanunla Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Dərvişlər kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Keştaz kəndi Çəmənli kəndi adlandırılmışdır. 30 sentyabr 2003-cü il tarixli 500-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə qəbul olunmuş Qanunla Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu üzrə Arpaçay və Çəmənli kəndləri Dərvişlər kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Çəmənli kəndi mərkəz olmaqla, Çəmənli kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılması qərara alınmışdı.

## Əhalisi
Əhalisi 973 nəfərdir.(2009 - cu il)
## Təhsil
 
Kənddə orta məktəb binası 1980-ci ildə tikilmişdir. 2017-ci il Fevralın 1-də Çəmənli kənd tam orta məktəbinin yeni binası istifadəyə verilib.
3 mərtəbəli və 380 şagird yerlik binada 3-ü elektron lövhəli olmaqla 20 sinif otağı, kimya, biologiya və fizika laboratoriyaları, hərbi kabinə, 2 kompüter otağı, şahmat otağı, müəllimlər otağı, kitabxana, bufet, idman zalı və həyətdə açıq idman qurğuları vardır. Məktəbdə kitabxana işinin təşkili diqqətdə saxlanılır. Hazırda kitabxananın fondunda 4514 kitab vardır.

## Kənd mərkəzi
2017-ci il fevralın 1-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov Çəmənli kənd mərkəzinin açılışını edib.
Mərkəz binasının birinci mərtəbəsində rabitə evi, polis sahə məntəqəsi, baytarlıq məntəqəsi, kitabxana və feldşer-mama məntəqəsi yerləşir. İkinci mərtəbədə isə inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəlik, bələdiyyə, Yeni Azərbaycan Partiyası ərazi ilk təşkilatı və statistika işçisi üçün otaqlar ayrılıb.

## Kənd kitabxanası
Kənd kitabxanasında 325 oxucu qeydiyyatdadır. Fondda 8 mindən artıq ədəbiyyat vardır.

## Feldşer-mama məntəqəsi
4 otaqdan ibarətdir. Kənd Mərkəzinin binasında yerləşir

## İstinadlar
Dərəkənd (Şərur)

**Dərəkənd** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Siyaqut kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Dərəkənd kəndi Dərəkənd adlandırılmışdır.

## Tarixi
Oykonim dərə (çökək) və kənd (yaşayış məntəqəsi) komponentlərindən düzəlib, "dərədə yerləşən kənd" deməkdir. Kəndin XIX əsrdə salınması haqqında məlumat vardır.

29 mart 2005-ci ildə Dərəkənd Yuxarı Daşarx kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Dərəkənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Bu kənd Şərur düzündədir.

## Əhalisi
Əhalisi 1104 nəfərdir (2009-cu il).

## İstinadlar
Diyadin

**Diyadin** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Əhalisi
Əhalisi  347 nəfərdir (2009 -cu il)
## İstinadlar
Dizə (Şərur)

**Dizə** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Dizə kəndi Oğlanqala kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Dizə kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Arpa çayının sahilində, Şərur düzündədir. Dizə coğrafi adlarının əsasını təşkil edən *dizə* sözü qədim İran dillərində "divar, hasar", "möhkəmləndirilmiş Şəhər", "qala divarı", "qala", "istehkam" mənalarında, bir sıra türk dillərinə, o cümlədən Azərbaycan dilinə keçərək "kənd" mənasında işlənir.

## Əhalisi
Əhalisi  1758 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Dizə kurqanları
* Dizə məhəlləsi
Düdəngə

**Düdəngə** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda Düdəngə inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimikası
Düdəngə oyk, mür.
Arazboyu düzənlikdədir. Oykonim İran dillərindəki dü (iki) və dəngə (məhəllə, şəhərin
hissəsi) sözlərindən düzəlib, "iki məhəlləli kənd" mənasındadır.

## Əhalisi
Əhalisi 4415 nəfərdir (2009-cu il)

## Tanınmış şəxsləri
* Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginski – İkinci dünya müharibəsində Azərbaycan legionunun başcısı
* Asəf Rəhimov — 1992-ci ildə Sədərək rayonu uğrundakı döyüşlərdə şəhid olub.
* Asif Şirəliyev (alim) — İqtisad elmləri doktoru-professor
* Nağıyev Ramiz — Polis General mayoru, Hüquq Elmləri Namizədi

## İstinadlar
Ərəbyengicə

**Ərəbyengicə** (əvvəlki adı: **Ərəb Yengicə**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun İbadulla kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Ərəb Yengicə kəndi Ərəbyengicə kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Toponimikası
Şərur r-nunun İbadulla i.ə.v.-də kənd. Düzənlikdədir. Oykonim ərəb etnonimindən və yengicə (yeni, təzə) sözündən ibarət olub, "təzə ərəb kəndi, yaxud yeni salınmış  ərəb kəndi" mənasındadır.
## Əhalisi
Əhalisi 1000 (2015 ci il)

## İstinadlar
Gümüşlü (Şərur)

**Gümüşlü** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Yaycı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Gümüşlü qəsəbəsi kənd statusuna aid edilərək Gümüşlü kəndi adlandırılmışdır.

Gümüşlü kəndinin adı SSRİ zamanında orda yerləşən, *gümüş* rezervindən gəlir. Gümüşlü əhalisi öz ali savadlığı ilə Şərurda rayonunda önəm daşıyan qəsəbələrdən idi. Kənddə 4 restorant, 1 kinoteatr, 1 orta məktəb yerləşirdi. Əhalinin sözlərinə görə Gümüşlü kəndinə hər gün 5 dəfə avtobus reysi var imiş. Gümüşlü qəsəbə statusunu 91-də məcburi köç səbəbilə itirdi. 91-ə qədər aktiv bir qəsəbə olan Gümüşlü, köç verərək dinamikliyini itirməyə başladı və hal-hazırda kənd əhalisi əllə sayıla biləcək qədərdir. Kənddə yerləşən Arpaçay SES (su-elektrik stansiyası) Arpaçayın başlanğıcı olaraq bilinir və Arpaçay Su Anbarından (Yuxarı Göl) suyu Arpaçaya daşıyır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Gümüşlü və Şahbulaq kəndləri Aşağı Yaycı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Gümüşlü kəndi mərkəz olmaqla, Gümüşlü kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi 1964-cü ildə Gümüşlü filiz idarəsi yaxınlığında salındığına görə belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1943 nəfərdir (2009-cu il)

## İstinadlar
Günnüt

**Günnüt** (*digər tarixi adı *'Günnüt Cəfərli**'') — [[Azərbaycan Respublikası]] [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]nın [[Şərur rayonu]]nda kənd. Kənd [[M7 (Azərbaycan)|Naxçıvan-Sədərək magistrial yolu]]nun sağında, Şərur rayonunun [[Şərur|inzibati mərkəzindən]] 22 km uzaqlıqda, [[Şərur düzənliyi]]ndə yerləşir. Kənd 1992-ci ildə [[Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri]] tərəfindən darmadağın edilmişdir. Buna görə də, kənd əhalisi [[Mahmudkənd]]ə köçmüşdür.

2018-ci ilin may ayında [[Əlahiddə Ümumqoşun Ordusu]]nun Mətbuat xidmətinin məlumatına görə, Azərbaycan Ordusunun xüsusi təyinatlılarının [[Günnüt əməliyyatı|əks hücumu nəticəsində]] kəndin ətrafındakı erməni mövqeləri məhv edilmiş və kəndə nəzarət tam olaraq Azərbaycan Ordusunun əlinə keçmişdir.

== Toponimikası ==
Kəndin keçmiş adı **Günnüt Cəfərli''' olmuşdur. Yaşayış məntəqəsini cəfərli nəslinə mənsub ailələr Günnüt adlı yerdə salmışlar. Toponimiyada günnüt sözünü "çəmən, düzən", günnük sözünün təhrif forması kimi "gün vuran yer", "güzdək, son bahar yaşıllığı, payız otlağı" mənaları və nəhayət monqolların tərkibində Naxçıvana gəlmiş günnüt tayfasının adı ilə bağlayırlar.

Həmçinin Günnüt kəndinin adı etimoloji cəhətdən yaxınlıqda yerləşən Xunut dağının (Kömürlüdağ) adıyla bağlı ola, habelə onunla eyni kökə malik ola bilər.

## Əhalisi
1992-ci ildə kənd Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunduqdan sonra kənd əhalisi Naxçıvan rayonunun digər yaşayış məntəqələrinə, əksəriyyəti isə Mahmudkəndə köçməyə məcbur olub. 2009-cu ildə keçirilən əhali siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 0 nəfərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Günnüt əməliyyatı
Havuş

**Havuş** (əvvəlki adı: **Avuş**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Axura kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Avuş kəndi Havuş kəndi adlandırılmış, Havuş kəndi Axura kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Havuş kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Tarix

## Əhali
Əhalisi 147 nəfərdir (2009-cu il)

## İstinadlar

## Tarixi abidələr
* Havuş piri
* Havuş mədəni

## Həmçinin bax
Xətai (Şərur)

**Xətai** (əvvəlki adı: **Sovxoz**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 55-XII saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının İliç rayonunun Siyaqut kənd Sovetindəki Sovxoz kəndi Xətai kəndi adlandırılmışdır. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Siyaqut kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Xətai kəndi Havuş kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Düzənlikdədir. 1930-cu ildə Sovxoz adlandırılmışdır. 1991-ci şair və dövlət xadimi Şah İsmayıl Xətainin adı ilə Xətai adlandırılmışdır. Memorial toponimdir.

## Əhalisi
Əhalisi 409 nəfərdir (2009-cu il).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Xanlıqlar (Şərur)

**Xanlıqlar** (*Parçı*) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Eyniadlı i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir.  Yaşayış məntəqəsi vaxtilə Naxçıvan xanlarına məxsus Xanlıq adlanan mülk yerinin ərazisində salındığı üçün  belə adlanır.
## Əhalisi
Əhalisi 2303 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Xələc (Şərur)

**Xələc** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonununda kənd.

## Toponimikası
Oronim Səlcuq oğuzlarının Xələc tayfasının adını əks etdirir. Kəndin adı bu ərazidəki dağın adı ilə bağlıdır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Xələc kəndi Alışar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Xələc kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 2734 nəfərdir. (2009-cu il)

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliyev N.H.,Хələc Eneolit yaşayış yeri,Azərbaycan ali məktəb aspirantlarının VIII elmi konfransı(tezislər).Bakı.1985,
* Сейидова А.Г.,Памятники куро-аракской культуры Нахичевани,Б.1993.

## Həmçinin bax
Eukariotlar

**Eukariotlar** və ya **Nüvəlilər** (   — yaxşı və  — nüvə) — Hüceyrələrində nüvə olan canlı orqanizmlərin domeni (aləmüstü). Bakteriyalar və Arxeyalardan başqa bütün orqanizmlər nüvəlidir.

İşıq-optiki və elektron mikroskopları vasitəsilə müxtəlif bir və çoxhüceyrəli orqanizmlərin tədqiqi göstərmişdir ki, hüceyrələr öz quruluşlarına görə iki qrupa bölünürlər.

Bir qrup – bakteriyalar və goy-yaşıl yosunlar təşkil edirlər. Bu orqanizmlər nisbətən sadə hüceyrə quruluşuna malik olurlar. Bunları prokariot (nüvəsiz) adlandırırlar, çünki onlarda formalaşmış nüvə (yunanca "karyon"-nüvə) və həm də orqanella və ya orqanoid adlanan bir çox quruluşlar yoxdur. Digər qrupa bütün yerdə qalan orqanizmlər, birhüceyrəli göy-yaşıl yosunlardan və ibtidailərdən başlamış ali çiçəkli bitkilər, məməlilər, o cümlədən insan aiddir. Onların hüceyrələri mürəkkəb olub nüvəli eurokariot adlanır.Bu hüceyrələr nüvəyə və spesifik funksiyaları yerinə yetirən orqanellalara malik olurlar.

Prokariot hüceyrələr tək hüceyrə membranına malik olan xırda və sadə quruluşlu hüceyrələrdir. Onların orta ölçüsü 5 mkm olur. Onlarda, adətən, membran quruluşuna malik orqanellalar yoxdur, məs., mitoxondirilər və endoplazmatik tordakı kimi. Hüceyrə nüvəsinin əvəzinə onun ekvivalenti (nukleoid) olur ki, bu da sıx spiral şəklində burulmuş yeganə bir DNT molekulundan ibarətdir. Bundan başqa bakteriyalar eukariotların nüvə xarici DNT- lərinə oxşar xırda plazmid formalı DNT-lərdən ibarət ola bilir.

Fotosintez qabiliyyətinə malik olan prokariot hüceyrələrdə (göy-yaşıl yosunlar, yaşıl və al-qırmızı bakteriyalar) membranların müxtəlif iri qabarıqları tilakoidlər vardır. Bunlar öz funksiyalarına görə eurokariotların plastidlərinə uyğundurlar. Bu tilakoidlər funksional cəhətdən mitoxondiriləri əvəz edirlər. Prokariotlar yer üzündə maddə enerjinin bioloji çevrilmələrində mühüm rol oynayırlar. Fotosintezedici bakteriyalar günəş enerjisini udaraq onu karbohidratların və hüceyrələrin digər komponentlərinin sintezi üçün istifadə edilir ki, bunlar da öz növbəsində digər orqanizmlər üçün qida kimi istifadə edilir. Bəzi bakteriyalar atmosferdən molekulyar azotu fiksə edərək bioloji faydalı azottərkibli birləşmələr əmələ gətirirlər.

Çox güman ki, prokariotlar bioloji tekamül prosesində eukariotlardan əvvəl əmələ gəlmişlər.

Eukariot hüceyrələr prokariotlara nisbətən daha iri və mürəkkəbdirlər. Eukariot hüceyrələrin orta ölçüsü 13 mkm-ə yaxındır.Onların həcmləri prokariot hüceyrələrin həcmindən 1000-10000 dəfə böyük olur. Hüceyrə daxili membranlarla müxtəlif kompartmentlərə ayrılmışdır. Orqanoidlərin üç növü: hüceyrə nüvəsi, mitoxondriya və plastidlər protoplazmadan iki membrandan ibarət qişa ilə ayrılmışdır.

## Həmçinin bax
* Feodareylər
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kirpikli infuzorlar

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Bu sinfə daxil olan nümayəndələrin bədəni xaricdən çoxlu sayda kirpikİərlə örtülmüşdür. Bədəndə, 2 cür nüvə vardır. Çoxalma qeyri-cinsi və cinsi yolla baş verir. Tənəffüs bədən səthi ilə tənzim olunur. Həzm və ifrazat sistemi həzm qovuqcuqlarından, iki ədəd yığılıb-açılan qovuqcuqdan və tullantı dəliyindən ibarətdir. Sərbəst yaşayan və parazit nümayəndələri vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dactylogyrus vastator

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Quruluşu
Yetkin qurdların uzunluğu 1,5 mm, eni isə 0,31 mm-dir.

## Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi sürən qurd balığın qəlsəmələrində yaşayır. Parazitin suya tökülən yumurtalarından üzəri kirpiklərlə örtülü sürfə çıxır. Sürfə suda sərbəst üzür və rast gəldiyi balığın qəlsəmələrinə yapışır.

Xəstəliyin ilk vaxtlarında balığın qəlsəmələrindən çoxlu selik axır. Tədricən qəlsəmələrin tamlığı pozulur, qansızma baş verir, qəlsəmələr solğunlaşır, tənəffüs prosesi pozulur. Vaxtında lazımi tədbir görülmədikdə balıqlar, xüsusilə balıq körpələri tələf olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Malyariya paraziti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid xromist cinsi.

Malyariya paraziti mikroskopik ölçüyə malikdir. Bu paraziti insana anofeles cinsindən olan ağcaqanadlar keçirir. Parazitlə yoluxmuş ağcaqanad sağlam insanı sancdıqda parazit insanın qanına keçir. Qana keçmiş parazitlər qaraciyər toxumasına daxil olur. Burada parazitlər böyüyür və çoxalır: nəticədə çoxlu miqdarda cavan hüceyrələr (parazitlər) əmələ gəlir, çoxalma yenidən təkrar olunur. Əmələ gəlmiş yeni cavan parazitlər qanın qırmızı qan cisimciklərinə daxil olur, orada qeyri-cinsi yolla yuxarıdakı qaydada (qaraciyər toxumasında olduğu kimi) təkrarən yenidən bölünür, nəticədə qırmızı qan cisimcik partlayır. Qanın plazmasına tökülən parazitlər yeni sağlam eritrositlərə daxil olur və həmin proses yenidən təkrar olunur.

Müəyyən müddətdən sonra insanın qanında olan parazitlərin çoxalması dayanır və onların sonrakı inkişafı üçün ağcaqanadın bədəninə düşməsi lazımdır. Ağcaqanadın mədəsində parazitin makro və mikroqamet adlanan forması birləşir və ziqota (rüşeymin) əmələ gəlir. Parazit ağcaqanadın bağırsaq divarını deşib bədən boşluğuna daxil olur və burada şişlər əmələ gəlir, Bu şişlərdə bölünmə nəticəsində çoxlu miqdarda (10000-ə qədər) yeni parazitlər əmələ gəlir. Şişlər partlayır, parazitlər ağcaqanadın bədən boşluğuna tökülür, sonra tüpürcək vəzilərinə keçir. Belə ağcaqanadlar sağlam insanı sancdıqda tüpürcək vəzisindən parazitlər insanın qanına keçir və beləikİə, insan malyariya xəstəliyinə tutulur. Bu xəstəliyin əsas əlaməti xəstənin əvvəlcə titrəməsi, sonra isə bərk qızdırmasıdır.

Orta Asiya, Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycanda bu xəstəlik vaxtilə geniş yayılmış və əhalinin böyük tələfatına səbəb olmuşdur. Lakin alimlərin əməyi sayəsində xəstəliyə qarşı elmi əsaslı mübarizə tədbirləri işlənib hazırlanmışdır. Malyariya yayılmış rayonların ərazisində olan müxtəlif bataqlıqlar qurudulmuş və ya oraya neft çilənmiş, zəhərli maddələr tökülmüş, yaxud durğun sulara ağcaqanad sürfələri ilə qidalanan hambuziya balıqları buraxılmışdır. Bu xəstəliyin azalmasına baxmayaraq, onun kökü hələlik kəsilməmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qazma baltası

**Qazma baltası** — yeraltı yataqlara yol açmaq prosesində dağ-mədən suxurlarının  deşilməsi üçün tətbiq olunan deşmə alətinin əsas hissəsidir. Baltalar adətən deşmə ştanqının sonunda bərkidilir və ona deşmə avadanlığından fırlanma hərəkəti verilir. Zərbə ilə işləyən qurğularda balta başlığı metal məftilldən asılır və deşmə lazımi yerə zərbə ilə düşərək həyata keçirilir.

## Təsnifatı
right|thumb|200px|3 dişli,diyircəkli qazma balatsı

Qazma baltalarının sinifləşdirilməsi onun təyinatı və suxura təsirindən asılı olaraq aparılır. Təyinatından asılı olaraq 3 növ baltalar mövcuddur: bütöv qazma üçün (suxuru bütün qazma boyu dağıtmaqla),  içlikli qazma (suxur silindrik divar boyu kəsilir, içi isə bütöv qalır) və xüsusi hallar üçün (sementin deşilməsi, quyunun genişləndirilməsi).  Suxura təsir etmək xarakterinə görə isə baltalar 4 sinifə bölünürlər: qazma hərəkətli, qazma-ovma və sürtmə-kəsmə  hərəkətli.  Baltaların əsas elementi olan gövdəsi və işçi hissəsinə görə 3 növ baltalar vardır: diyirlənən, almazlı və kürəkli.

Diyirlənən qazma baltası qaz və neft yataqlarının qaılmasımda tətbiq olunan baltaların 90%-ni təşkil edirlrər. Bu baltalar bir, iki, üç və çox saylı diyircəklərə malik ola bilir. Diyirlənən baltaların kəsən hissəinin parametrləri (dişin hündürlüyü və uzunluğu, ilişmə bucağı, itiləmə bucağı, yeyilməsi, dişlər arasındakı məsafə) onların tətbiq olunduğu şəraitdən asılı olaraq təyin olunur. Gövdələri bütöv və ya yığılabilən hazırlanır. 
Almaz balatlar polad gövdədən və almaz daşıyan başlıqdan ibarətdir. Baltanın mərkəzi hissəsi konus şəkilli, içəriyə   batmış olur. Burada  yuyucu mayenin axması üçün kanallar yerləşdirilir. Baltanın kəsən hissələrinə almaz dənəciklər yapışdırılır. Konstruksiyasına görə spiralşəkilli, radial və pilləli almaz başlıqları mövcuddur.

Kürəkli baltalarda verilən gücün təsiri altında kürəklər suxura bataraq onu ovur. Baltanın gövdəsində olan deşikdən yüksək sürətlə verilən maye quyunu yumağa xidmət edir. Bu növ alətlər adətən yumşaq yerlərin qazılmasında tətbiq olunur.  Almaz baltaların uzunömürlülüyü diyirlənən başlıqlı baltalara nisbətən dəfələrlə yüksəkdir.

## İstinad
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.
Çoxqıllı qurdlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

8000-ə yaxın növü var. Ən çox tanınmış nümayəndələri *[[Arenicola marina]]* və neraiddir (*[[Nereis virens]]*).

Xəzər dənizində yaşayan 7 növü məlumdur. Çoxqıllı qurdlardan olan Nereis diversicolor növü Xəzər dənizinə Azov dənizindən 1939-1941-ci illərdə gətirilmiş və iqlimə uyğunlaşdırılmışdır. Hypania invalida və Hipaniola kowalewskii Xəzər dənizində lildə yaşayırlar. Mercierella enigmatica Xəzər dənizində Azov dənizindən 1960-cı illərdə yapışaraq gəlmişdilər. Azqıllı qurdlar (Oligochaeta) Həlqəvi qurdlar tipinin ayrıca sinfidir. Hazırda 5000 növü məlumdur və Xəzər dənizində 32 növü qeyd edilmişdir. Bunlar balıqların qidasında mühüm rol oynayırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hidroidlər

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 

6 dəstəsi, 2500-dən çox növü məlumdur. Meduzların bəziləri insana güclü yanma xəsarəti yetirə bildiklərinə görə çox təhlükəlidirlər.

## Təsnifatı
* *[[Leptolinae]]* yarımsinfi
** *[[Anthoathecata]]* dəstəsi
** *[[Leptothecata]]* dəstəsi
** Sifonoforlar (*[[Siphonophorae]]*) dəstəsi
* *[[Trachylinae]]* yarımsinfi
** *[[Actinulida]]* dəstəsi
** Limnomeduzlar (*[[Limnomedusae]]*) dəstəsi
** Narkomeduzlar (*[[Narcomedusae]]*) dəstəsi
** Traximeduzlar (*[[Trachymedusae]]*) dəstəsi

## Maraqlı məlumat
Alimlərin qənaətinə görə, meduzalar Yer kürəsinin yeganə ölməz varlıqlarıdır. Cəmi 4–5&nbsp;mm diametrində olan nadir "Turritopsis nutricula" hidroidləri özlərini cavanlaşdırmaq iqtidarındadır. Bu hidroidlər tropik sularda aşkar olunub. Lakin ehtimallara görə, hidroidlərin bu növü digər regionlara da yayılır.

Meduzalar adətən törədikdən sonra ölür, lakin "Turritopsis" meduzaları "yaşlı" mərhələsindən poliplərin "cavan" mərhələsinədək qayıda bilir.

Hidraların "bioloji ölməzlik" nəzəriyyəsi XIX əsrdə irəli sürülüb. 1990-cı illərin sonlarında isə təcrübi cəhətdən təsdiq olunub ki, hidralar ölür. Lakin bu, yaşlaşmadan olmur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İbadulla

**İbadulla** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
İbadulla kəndi Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun eyniadlı inzibati ərazi dairəsində yerləşir. Arpacayın sahilində, düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə İbadulla adlı şəxs tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır. İbadulla sözü ərəb mənşəli söz olub tərcümədə mənası "Allahın qulları" deməkdir.

29 mart 2005-ci ildə Qışlaqabbas kəndi İbadulla kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Qışlaqabbas kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Əhali
Əhalisi 1437 nəfərdir.(2009 - cu il)
Əsasən üzümçülük, tütünçülüklə məşğul olurlar. Arxeoloji abidələrdən aid olur ki, burada Tunc dövrünə aid  yaşayış  yeri var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* İbadulla kəndi GEOnet Names Serverdə.
Kərimbəyli (Şərur)

**Kərimbəyli** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Kərimbəyli oyk., sadə Şərur  r-nunun Dəmirçi i.ə.v.-də kənd. Araz çayının sahilində, Arazboyu düzənlikdədir. Yaşayış məntəqələri qazaxlı tayfa birliyinə daxil olan kərimbəyli tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Kərimbəylilər Qazax mahalından Qarabağa köçüb gəlmiş, sonralar bir sıra yaşayış məntəqələrinin əsasını qoymuşlar.
## Əhalisi
Əhalisi 1953 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Kosacan

**Kosacan** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Kosacan oyk., sadə. Şərur r-nunun Siyaqut i.ə.v.-də kənd. Arpa çayının sahilində, Şərur düzündədir. Bəzi tədqiqatçılara görə, XIII əsrdə Türkiyə ərazisində monqolların dağıtdığı Kusakan şəhərindən gəlmiş ailələrin gətirdiyi
addır. Lakin bu oykonimin Azərb. ərazisində də özünəməxsus arealları vardır:
Kosakan (Zəngilan), Küsəkan/Küsəkəran (Lerik). Türkiyədə, Sivasın 80 km.-
liyində Kosadağ oronimi qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1325 nəfərdir.(2009-cu il)

## İstinadlar
Kürçülü

**Kürçülü** (əvvəlki adı: **Kürd Çullu**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Şəhriyar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Kürd Çullu kəndi Kürçülü kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Kürçülü kəndi Kürkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Kürçülü kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.
## Əhalisi
Əhalisi 1118 nəfərdir.(2009 - cu il)

## İstinadlar
Kürkənd (Şərur)

**Kürkənd** (əvvəlki adı: **Kürdkənd**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 

## Tarixi
"Naxçıvan Muxtar Respublikası şəhər və rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ nömrəli Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Şəhriyar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Kürdkənd kəndi Kürkənd adlandırılmışdır.

29 mart 2005-ci ildə Kürçülü kəndi Kürkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Kürçülü kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## İstinadlar
Qarxun (Şərur)

**Qarxun** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun eyniadlı i.ə.v. də kənd . Arpaçayının sahilində düzənlikdədir. Oykonim qədim oğuzlara qoşulmuş karkın tayfasının adı ilə bağlıdır. Bu tayfa haqqında ilk dəfə Rəşidədin məlumat vermişdir(XIII əsr). Əbdülqazi xan (XVI əsr) karkınların Oğuz xanının üçüncü oğlu Yulduz xanın nəvələrindən birinin törəməsi olduğunu qeyd etmişdir. Qaraqalpaqların tayfalarından birinində qarkın adlanması göstərilir. Karkınlar Oğuz tayfalarının tərkibində XI əsrin 30–40-cı illərində Azərbaycanda məskunlaşmış və yerli tayfalarla qarışmışlar. Dağıstan, Ermənistan, Türkmənistan və Özbəkistan ərazisində də eyni adlı kəndlər mövcuddur. Qarxun tayfalarını qarahunlarla da əlaqələndirirlər.

## Əhalisi
Əhalisi 2085 nəfərdir.(2009-cu il)

## Həmçinin bax
* Qarxun körpüsü

## İstinadlar
Qorçulu (Şərur)

**Qorçulu** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Şəhriyar i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə Laçın rayonunun qorçu kəndindən köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır.Coğrafi ad Qorçu oykonimindən və  -lu  mənsubluq bildirənşək.-dən düzəlib."Qorçu kəndindən gələnlər" mənasındadır.
## Əhalisi
Əhalisi 769 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Mahmudkənd

**Mahmudkənd **— Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikası Şərur rayonunun  inzibati ərazi vahidində kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Cəlilkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Mahmudkənd kəndi Mahmudkənd adlandırılmışdır.

Dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 4248 nəfərdir (2009-cu il).

## İstinadlar
Məmmədsabir

**Məmmədsabir** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Tarixi
Tiflis müsəlman sultanlığından bir qrup müsəlman seyidi İrəvana, sonrada Şərura yerləşmişdir. Xan soyundan olan Məmməd (oğuz) və Sabir (hun) əmioğluların şərəfinə belə adlanırdılar.

Bir sıra dövrlərdə bu əraziyə yeni qohumları gəlməklə digər türklərlə də qaynayıb qarışmışlar.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Qarxun i.ə.v. də kənd düzənlikdədir. XIX əsrin II yarısında 21 tüstüdən ibarət olan yaşayış məntəqəsi kimi adı çəkilib. Oykonim Məmmədsabir antroponimi ilə bağlıdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1055 nəfərdir.(2009-cu il)

## İqtisadiyyatı
Əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurlar.

## İstinadlar
Qaraburc

**Qaraburc** (əvvəlki adı: **Qarabürc**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qarabürc kəndi Qaraburc kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Toponimikası
Şərur rayonunun Dəmirçi i.ə.v. də kənd. Düzənlikdədir.Oykonim qara və bürc (qala bürcü) sözlərindən düzəlib "qara rəngə çalan bürc"  mənasındadır.Kəndin adı oradakı qədim qala xarabalıqları ilə əlaqədar yaranmışdır.Oykonimin Qalabürc variantında olması da ehtimal edilir.2003-cü ildən kəndin adı Qarabürc kimi rəsmiləşdirilmişdir. Burc/burç komponenti türk dillərində "bibər" , "möhkəmləndirilmiş yer, səngər", palıd qozası,qüllə,minarə (ərəb dilində) mənalarında işlənmişdir.
## Əhalisi
Əhalisi 487 nəfərdir.(2009 - cu il)

## Həmçinin bax
* II Qaraburc yaşayış yeri

## İstinadlar
Qarahəsənli (Şərur)

**Qarahəsənli** — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.

## Ümumi məlumat
Eyniadlı bələdiyyənin mərkəzi.Rayon mərkəzindən 10 kilometr aralı, Arpaçayın Araza töküldüyü yerdədir.Orta məktəb,mədəniyyət evi feldşer-mama məntəqəsi var.Araza yaxın yerdə əhalini su ilə təmin edən nasos stansiyası qurulmuşdur.

## Tarixi
SSRİ dövründə Babəki, Çərçiboğan, Arbatan, Dərvişlər, Keştaz və Sovetabad kəndləri ilə birlikdə "SSRİ-nin 50 illiyi" adına kolxozda birləşmişdir.
## Toponimikası
Şərur rayonunun Dərvişlər i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. Kəndin adı yerli əhalinin dilində Qarasannı kimi tələfüz edilir.Oykonim etnotoponim hesab edilir. Keçən əsrin 40 cı illərində Krım vilayətində Karasan adlı 3 yaşayış məntəqəsi qeydə alınmışdır.
## Əhalisi və məşğuliyyəti
Əhalisi 907 nəfərdir.(2009 - cu il)
Əhali Heyvandarlıq,yemçilik,əkinçilik,taxılçılıq,bostançılıq və tərəvəzçiliklə məşğuldur.

## Təhsil
Kənddə məktəb binası 1971-ci ildə tikilmişdir..

## İnfrastruktur
1982-ci ildə kəndə qaz və su kəməri çəkilib.

## Tanınmış şəxsləri
*Kərim Kərimov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## İstinadlar
Muğancıq Mehrab

**Muğancıq Mehrab** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Qarxun i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir.Yaşayış məntəqəsi Mehrab adlı şəxsin başçılığı ilə muğanlı tayvasına məxsus ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Burada muğancıq "kiçik muğanlı, muğanlıların kiçik hissəsi" deməkdir.
## Əhalisi
Əhalisi 746 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Muğanlı (Şərur)

**Muğanlı** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikasının ərazisində Muğan adı ilə bağlı 18 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Ağcabədi rayonu, Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Bərdə rayonu, Xocavənd rayonu, Kürdəmir rayonu, Qubadlı rayonu, Şamaxı rayonu, Zaqatala rayonu, Zəngilan rayonu və digər ərazilərdə olan yaşayış məntəqələri buna misal ola bilər.

Yaşayış məntəqələri Cənubi Azərbaycanın Muğanlı kəndindən köçüb gəlmiş mollahəsənli, mehdili və cabbarlı nəsillərinə mənsub ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim türkdilli Azərbaycan tayfası olan muğanlıların adı ilə bağlıdır.Muğanlı tayfa adı XVI əsrin əvvəllərindən məlumdur. Sonralar mənbələrdə şahsevənlərin tərkibində müstəqil tayfa kimi qeydə alınmış muğanlılar XIX əsrin əvvəllərində 8 tirədən ibarət olmuşlar. Tayfa Muğan düzündə yaşadığına görə həmin düzün adı ilə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 1193 nəfərdir (2009-cu il).

### Tanınmış şəxsləri
* Baba Tağıyev — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı.

## Həmçinin bax
*Muğan düzü

## İstinadlar