Kitabül-Bəhriyyə

**Kitabül-Bəhriyyə** və ya **Dənizlər kitabı** (; ) — Osmanlı dənizçisi, admiralı Piri Rəis tərəfindən hazırlanmış Aralıq dənizi sahillərinin ətraflı xəritəsi-bələdçisi əsəridir. Kitabda dənizçilərə Aralıq dənizi sahilləri, onun adaları, keçidləri, boğazları, körfəzləri, fırtına zamanı hara sığınacaq axtarmalı, limanlara necə yaxınlaşmalı, eləcə də limanlar arasında naviqasiya üçün dəqiq marşrutlar haqqında məlumat verilir.

"Kitabül-Bəhriyyə"nin iki variantı var. Birincisi 1521-ci ilə aiddir və dənizçilərin istifadəsi üçün hazırlanmışdır. İkincisi, 1526-cı ildə Qanuni Sultan Süleymana təqdim edilmək üçün hazırlanmış daha təfərrüatlı və təmtəraqlı nüsxəsidir.

## Tarixi
Böyük kartoqraf olmaqla yanaşı, böyük dənizçi olan Piri Rəis getdiyi yerlər haqqında məlumatları qeydə alır, xəritələrini çəkirdi. 1511-1513-cü illər arasında ilk dünya xəritəsini çəkərkən (Piri Rəis xəritəsi) naviqasiya qeydlərini kitab şəklində tərtib etməyə başladı. Nəhayət, xarici mənbələrdən istifadə edərək 1521-ci ildə tamamladığı "Kitabül-Bəhriyyə" də bu yerlərin tarixi və coğrafi xüsusiyyətlərini topladı. Sultan Süleyman Qanuninin kürəkəni və sədrəzəmi Parqalı İbrahim Paşa 1524-cü ildə Misirə səfəri zamanı Piri Rəisi də özü ilə dənizçi kimi aparmışdı. Piri Rəisin kampaniya zamanı hazırladığı bələdçidən bəhrələndiyini anlayan vəzir Piri Rəisdən əsəri təkmilləşdirib Sultan Süleyman Qanuniyə təqdim etməsini xahiş etdi. Piri Rəis 1526-cı ildə ustad xəttat və illüstratorlar tərəfindən təkmilləşdirilən yeni "Kitabül-Bəhriyyə"ni Sultan Süleymana təqdim etdi.

Lakin 2005-ci il noyabrın 15-də xəttat Fuat Başarın orijinal xəritə üzərində apardığı ekspertizası nəticəsində Piri Rəis xəritəsinin saxtalaşdırıldığı qənaətinə gəlinib. Həm xəritədəki yazılar, həm də "Kitabi-Bahriye" adlı kitabın bütün cildləri tədqiq edilmiş və kitabın bütün cildlərindəki yazıların eyni qələmlə yazıldığı, yazıların isə bu başqa üslubda yazıldığı aşkar edilib. Yenə Piri Rəisin 1513-cü il tarixli Dünya xəritəsindəki Osmanlı türkcəsi ilə yazılar eyni üslubda və eyni qələmlə yazılıb. Lakin maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, solda Cənubi Amerika xəttində yazılan yazılar fərqli üslubda və başqa bir şəxs tərəfindən daxil olunub. Usta xəttat bu fərqi görə bilər. Bundan əlavə, bu yazılar adi katib yazılarıdır. Bundan əlavə, Sultan Süleymana hədiyyə edilməli olan "Kitabül-Bəhriyyə"nin xüsusi olaraq xəttatlıq yazısı ilə işlənmiş olması diqqət çəkir, lakin onda da bu xüsusiyyətə rast gəlinmir.

Kitab-ül Bəhriyyənin 1526-cı il versiyasında Aralıq dənizi və Egey dənizinin 290 xəritəsi var. Sonrakı əsrdə "Kitabül-Bəhriyyə"nin ilk nüsxəsindən də möhtəşəm olan müxtəlif nüsxələri hazırlanıb. Funksionallığını artırmaq üçün sonrakı illərdə hazırlanan nüsxələrə Mərmərə dənizi və İstanbulun sahilləri və adaları əlavə edilib.

## Məzmunu
Gözəlliyindən başqa, bu ikinci nəşr çoxlu dəniz məlumatlarını ehtiva edir. Kitabın birinci fəslinin mövzularında fırtınalar, kompas, portolan (limanın və ya sahilin bir hissəsinin böyük miqyaslı xəritəsi) xəritələri, ulduz naviqasiyası, okeanlar və onları əhatə edən torpaqlardan bəhs olunur. Həmçinin əsərdə Avropalı dənizçilərin səyahətləri, o cümlədən Xristofor Kolumbun Yeni Dünyanı kəşf etməsi və Portuqaliya ekspedisiyalarının Hind okeanına səfərlərinə dair məlumatlar da var.

İkinci hissə portolan tipli xəritələrdən və naviqasiya bələdçilərindən ibarətdir. Hər fəsildə sözügedən adanın və ya sahilin xəritəsi var. Birinci kitabda bu fəsillərdən 132, ikinci kitabda isə 210 fəsil var. "Kitabül-Bəhriyyə"nin ikinci hissəsi Çanaqqala, Sultaniyyə və Kilitbahir qalalarının təsviri ilə başlayır. Egey dənizi adaları və sahilləri, Yunan sahilləri, Peloponnes, Adriatik dənizi sahilləri, İtaliya sahilləri, Siciliya, Sardiniya, Korsika adaları, Fransa sahilləri, İspaniya sahilləri və limanları, Kanar adaları, Şimali Afrika sahilləri, Misir və Nil çayı, Şərqi Aralıq dənizi sahilləri, Krit və Kipr, Anadolunun cənub və Egey sahilləri və adaları, Gelibolu və Saros körfəzi haqda məlumatlar da ikinci fəsilə daxildir. Şəhərlərdəki mühüm abidələrin və tikililərin rəsmlərinin yer aldığı kitabda Piri Rəislə bağlı bioqrafik məlumatlar da yer alıb.

Piri Rəis kitabda Aralıq dənizi ilə bağlı bütün bu məlumatları böyük bir perqamentə çəkmək əvəzinə bir kitabda toplamasının səbəbini açıqlamış və əlində olan məlumatların bir xəritəyə sığdırılmasının faydasız olacağını ətraflı izah edib.

Onun "Kitabül-Bəhriyyə" kitabı Anadolu sahillərinin xüsusiyyətlərini əhatə edən qiymətli bir coğrafiya kitabı olaraq bu gün də etibarını qorumaqdadır.

## Nüsxələri
"Kitabül-Bəhriyyə"nin nüsxələrinə Avropanın müxtəlif kitabxanalarında rast gəlinir. İlk kitabın nüsxələri İstanbuldakı Topqapı sarayı, Nurosmaniyyə Kitabxanası və Süleymaniyyə Kitabxanası, Bolonyadakı "Bibliotheque de l'Universite", Vyanada Milli Kitabxana, Drezdendəki "Staatbibliotek", Parisdəki "Bibliotek Nationale", Londondakı Britaniya muzeyi, Oksfordda "Bodlein Library", Baltimorda "Walters İncəsənət Qalereyası"nda saxlanılır. İkinci kitabın nüsxələrini İstanbulda Topqapı Sarayı, Köprülüzadə Fazil Əhməd Paşa Kitabxanası, Süleymaniyyə Kitabxanası və Paris Kitabxanasında tapmaq olar.

## Qalereya

Piri Reis map of Europe and the Mediterranean Sea.jpg|Avropa 
Entrance_of_the_Dardanelles_by_Piri_Reis.jpg|Çanaqqalanın girişi 
Gelibolu by Piri Reis.jpg|Gelibolu
Entrance_of_the_Dardanelles_by_Piri_Reis.jpg|Çanaqqala boğazının girişi
Dardanelles and Gulf of Saros by Piri Reis.jpg|Dardanel boğazı ve Saros körfəzi
Lesbos and Ayvalik by Piri Reis.jpg|Lesbos ve Ayvalık
Aegean Sea by Piri Reis.jpg|Egey dənizi
Izmir by Piri Reis.jpg|İzmir
Chios by Piri Reis.jpg|Saqqız adası
Samos by Piri Reis.jpg| Samos və İkariyya arasındaki geçiş ve Famos adaları
Cape Bozburun near Marmaris and Datça by Piri Reis.jpg|Mərmərə ve Datça arasındaki Bozburun
Marmaris by Piri Reis.jpg|Mərmərə 
Rhodes by Piri Reis.jpg|Rodos
Crete by Piri Reis.jpg|Krit
Amorgos by Piri Reis.jpg|Amorqos Katapola körfəzi
Athens by Piri Reis.jpg|Afina
Thessaloniki by Piri Reis.jpg|Saloniki
Otranto by Piri Reis.jpg|Otranto
Brindisi by Piri Reis.jpg|Brindizi
Ancona by Piri Reis.jpg|Ankona
Venice by Piri Reis.jpg|Venesiya
Sicily by Piri Reis.jpg|Siciliya
Sardinia by Piri Reis.jpg|Sardiniya
Corsica by Piri Reis.jpg|Korsika
Genoa by Piri Reis.jpg|Genuya
Marseilles by Piri Reis.jpg|Marsel ve Tulon
Majorca and Minorca by Piri Reis.jpg|Mayorka ve Minorka
Minorca by Piri Reis.jpg|Minorka
Granada by Piri Reis.jpg|Qranada
Strait of Gibraltar by Piri Reis.jpg|Cəbəllütariq
Algiers and Bejaia by Piri Reis.jpg|Əlcəzair şəhəri ve Becaya vilayəti
Tunis by Piri Reis.jpg|Tunis
Gulf and Island of Djerba by Piri Reis.jpg|Cerba
Malta by Piri Reis.jpg|Malta
Tripoli by Piri Reis.jpg|Tripoli
Alexandria by Piri Reis.jpg|İsgəndəriyyə, Nil ve Bulaq
Piri_Ries_Cairo_Map.png|Qahirə
Suez-Piri_Reis.png|Süveyş ve Qırmızı dəniz
Cyprus by Piri Reis.jpg|Kipr
Alanya by Piri Reis.jpg|Alanya
Antalya by Piri Reis.jpg|Antalya, Manavqat, Side
Antalya and Kemer by Piri Reis.jpg|Antalya və Kəmər
Cape Adrasan and the Riviera of Finike by Piri Reis.jpg|Finikə
Kekova by Piri Reis.jpg|Kekova adası
Kas and Kastelorizo by Piri Reis.jpg|Kaş və Meis
Fethiye by Piri Reis.jpg|Fəthiyə
Piri Reis - Map of the City of Constantinople - Walters W658370B - Full Page.jpg|İstanbul


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* Kitabı Bahriye, Pirî REİS, TTK Yayınları, 2002; ISBN 975-16-1544-5
* 

## Xarici keçidlər

* Kongre Kütüphanesi nüshası
* The Piri Reis Map Book — Kitab-ı Bahriye — Book on Navigation.
* Pîrî Reis Belgeseli 
* 1995 yılında anısına basılan hatıra para
* Muhyiddin Pîrî (Pîrî Reis) 1465–1470 
* 'Piri Reis Dünya Haritacısı Belgeseli' ön gösterim / first preview
* Piri Reis Belgeseli — Tarihi Değiştiren Yüzler
* Denizleri Piri 1513 (Piri Reis Belgeseli)
* Hayatın İçinden 06.12.2016 (Piri Reis Belgesel Filmi Hayat Buluyor)
* Can Atilla / Piri Reis Film
* Piri Reis Haritası 
* Piri Reis derleme yazı 
* The Piri Reis Map Project  (İngilizce)
* The Piri Reis Project, with links to an early edition of A. Afetinan's book and to a reproduction of the Piri Reis Map 
* The Piri Reis map  (Steven Dutch)