open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Göyçəli xalçaları

**Göyçəli xalçaları** – Gəncə xalçaçılıq məktəbinin Qazax qrupuna daxil olan xovlu xalçalar.

## Ümumi məlumat
Bu xalçaların adı Qazaxdan 17 km cənub-şərqdə yerləşən Göyçəli kəndinin adı ilə bağlıdır. Onlar həm də Tatlı, Qarapapaq, Ağköynək, Poylu, Çaylı və başqa xalçaçılıq məntəqələrində istehsal olunmuşdur.

## Bədii analiz
"Göyçəli xalçaları" müxtəlif növdə olur. Burada onların əsas hesab olunan iki üsulu təqdim olunmuşdur.
* *I üsul*.
Birinci üsulla toxunan xalçalarda mərkəzdə uzunsov formalı iri göl yerləşir. Onun yuxarı və aşağı sonluqları şişbucaq formada yerinə yetirilmişdir. Bu kompozisiyalı xalçalar Qazax məktəbi üçün xarakterik hesab olunur. Ölçüləri böyük olmadığına görə (100x150sm) onlar daha çox "Namazlıq xalçaları" adı ilə məşhurdur. Ara sahəsindəki göl yuxarıdan və aşağıdan qubpa ilə yekunlaşan "Göyçəli xalçaları" da istehsal olunurdu.

* *II üsul*.

İkinci üsulla toxunan xalçaların kompozisiyası bir-birini növbələyən bir neçə göldən ibarətdir.

Yerli xalçaçılar və Orta Asiyanın xalça ustaları bu göllərə "quyrumlu göl" deyirlər. Sənətşünaslıq elminin ədəbiyyatında bu element çox vaxt qarmaqlı romb adlanır. Bu elementlərin daxili sahəsi kiçik naxışlarla bəzədilmişdir. Naxışların yerləşmə tərzində iri göllərin konturları təkrarlanır.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Göyçəli xalçaları" əsas etibarilə böyük olmur. Bəzən sahəsi 4–5 kvadrat metrə çatan xalılar istehsal olunur.

İlmələrin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 25x25 ilmədən 30x30 ilməyə qədər yerləşir (hər bir kvadrat metrdə 60 min ilmədən 90 min ilməyə qədər).

Xovun hündürlüyü 7–10 mm-dir.
Salahlı xalçaları

**Salahlı xalçaları** — Qazax xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Ümumi məlumat
Xalçanın adı Qazaxdan şimalda yerləşən Daş Salahlı, Aşağı Salahlı, Orta Salahlı və Yuxarı Salahlı kəndlərinin adından götürülmüşdür. Kür çayının yaxınlığında yerləşən bu kəndlər qədim dövrlərdən xalçaların, xovsuz zili və kilimlərin, həmçinin məişət əşyalarından çulların, məfrəşlərin istehsal mərkəzləri olmuşdur. Yerli əhali bu xalçanı "Daş — Salahlı" kimi tanıyır, bəzi xalçaçılar isə onu Qarabağ qrupuna aid edərək, Bərdə şəhərindən 14 km məsafədə yerləşmiş qəsəbənin adı ilə "Mehdixanlı" adlandırırlar.

## Bədii analiz
"Salahlı" xalçaları əsasən iki variantda hazırlanır.

*Birinci variant*

Birinci variant "namazlıq" (100x150sm) xalçaları ilə təmsil olunur. Ara sahənin kompozisiyası iri dördbucaqlı fiqurla formalaşır. Bu fiqur kvadrat çıxıntı şəklində yerinə yetirilmiş məhrabla bitir. Fiqurun daxili sahəsi fondan fərqli olaraq qırmızı rənglə toxunaraq həndəsi dördbucaqlılarla və səkkizbucaqlılarla doldurulmuşdur.

Bu variantda olan xalçanın köbə zolaqları daha çox Qazax xalçalarında olsa da, məhz "Salahlı" xalçaları üçün xarakterikdir.

*İkinci variant*

İkinci variantlı xalçalar "Qotazlı" adını almışdır. Şaquli oxun mərkəzində toxunmuş rombun daxili sahəsi naxışlıdır. Mərkəzi sahənin yuxarı və aşağı hissələrində şaquli ox üzərində kiçik ölçülü daha dörd element cüt-cüt yerləşir.

## Texniki xüsusiyyətlər
"Salahlı" xalçaları 2–6 kvadrat metr ölçüdə olurlar. Böyük ölçülü xalçalara nadir hallarda rast gəlmək olar.

İlmələrin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 25x25 ilmədən 35x35 ilməyə qədər yerləşir (hər bir kvadrat metrdə 60 min ilmədən 120 min ilməyə qədər).

Xovun hündürlüyü 7–11 mm-dir.

## İstinadlar
Qobustan xalçaları

**Qobustan xalçaları** — Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Həmçinin bax
* Salyan xalçaları
* Sırtçiçi xalçaları
* Sor-Sor xalçaları
* Sumax xalçaları
Şirvan xalçaları

**Şirvan xalçaları** — Şirvan xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## İstinadlar
Bağmeşə xalçaları

**Bağ-meşə xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbriz xalçaçılıq sənətinin çiçəklənmə dövrü XII–XVI əsrlərə aiddir. Təbriz məktəbinin XVI əsr qızıl dövrünün 200-ə qədər şah əsəri miniatür rəssamlıq sənəti ilə toxuculuğun harmonik birləşməsi, peşəkar rəssam və xalçaçıların yüksək ustalığı ilə səciyyələnir. Həmin şəhər dekorativ-tətbiqi sənətin zəngin ənənələrinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Təbriz xalçaları arasında saray üçün toxunan iri xalılar daha məşhur olub. Sərdabələri, məqbərələri bəzəmək üçün böyük ölçüdə xalçalar toxunub. Hətta xalçaların toxunmasında ipəkdən, bahalı daş-qaşdan da istifadə olunub. Xalça üzərində əks olunan hər bir ornamentin özünün simvolik mənası olub. Alimlər illərdir bunun tədqiqatı ilə məşğul olurlar.

Təbriz xalçaları kompozisiya baxımından mürəkkəbliyi, naxışlarının incə və nəfisliyi, ən başlıcası isə dinamikliyi ilə göz oxşayır. Bu xalça qrupu incə naxışlı kompozisiyalarla yanaşı, həm də süjetli xalçaların toxunması ilə seçilir ("Leyli və Məcnun", "Ovçuluq", "Dörd fəsil", Dərvişlər" və s.).

Təbrizdə "Dörd fəsil" ənənəvi təsvirli xalçalar istehsal olunurdu (Ilin dörd fəsli). Bu xalçalarda mövzu dəyişməz olaraq qalırdı, kompozisiya isə rəssasmın zövqü və baxışlarına uyğun dəyişirdi. Kompozisiyasına görə orta sahə hər biri ilin bir fəslini simvolizə edərək ənənəvi dörd yerə ayrılır. Xalçaların ən dəyərlisi onun ilmələrinin həm sayca, həm də çalarca zəngin olmasıdır ki, bu sahədə Təbriz xalçaları birinciliyini bu günə qədər qoruyub saxlayır.

Təbriz xalçaçılıq məktəbi "Bağ-behişt xalçası", "Bağ-meşə xalçası", "Balıq xalçası", "Buta xalçası", "Dərviş xalçası", "Kətəbəli xalçası", "Gördəst xalçası", "Göllü-guşəli xalçası", "Güldanlı xalçası", "Leyli və Məcnun xalçası", "Məşahir xalçası", "Mun xalçası", "Namazlıq xalçası", "Nəcaqlı xalçası", "Sərvistan xalçası", "Sərdari xalçası", "Səhənd xalçası", "Silsiləvi ləçək xalçası", "Fərhad və Şirin xalçası", "Xəyyam xalçası", "Xətai xalçası", "Həddad xalçası", "Çərxi-gül xalçası", "Ceyranlı xalçası" və s. klassik kompozisiyaları ilə məşhurdur.

## İstinadlar
Mir xalçaları

**Mir xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

Təbriz məktəbinin Ərdəbil qrupuna daxil olan bu xalçaların adı Ərdəbil şəhərindən cənubda yerləşən Mir və Mirşi qəsəbələrinin adları ilə bağlıdır. Xalçanını orta sahəsinin kompozisiyasını buta təşkil edir. Şaquli və üfiqi yerləşən bu butalar quruluş və formasına görə Şirvan tipinə daxil olan "Mərəzə" və "Hilə buta" xalçalarını xatırladır. "Mir" xalçalarındakı ayrı-ayrı buta kompozisiyaları böyük sadəliyi ilə fərqlənir.
Bu tip butaları həmçinin Təbrizdə, Kerman və Hindistanda istehsal olunan tirmə parçalarda görmək olar. Xalçanının orta haşiyəsi və orijinal köbəsi əvvəllər əyri xətli bitki elementlərindən ibarət idisə, lakin toxuculuq texnikasının inkişafı ilə yeni formalar aldılar.

## Tarixi
Təbriz xalçaçılıq məktəbi Azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Mərənd, Maku, Xoy, Urmiya, Zəncan, Qərəcə, Heris, Sərab, Əhmədabad, Miriş, Əhər, Salmas, Görəvan, Sennə, Qaradağ və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yaşamış türkdilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə İran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər. Orta əsrlərdə Şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan, eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.

## Həmçinin bax
* Təbriz xalçaçılıq məktəbi
* Şah Abbası xalçaları
* Şahabbası xalçaları
* Şeyx Səfi xalçası

## İstinadlar
Şah Abbası xalçaları

**Şah Abbası xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Həmçinin bax
* Göllü-guşəli xalçaları
* Gördəst xalçaları
* Görəvan xalçaları
* Güldanlı xalçaları

## İstinadlar
Ovçuluq xalçaları

**Ovçuluq xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Tarixi
Süjetli və mövzulu xalçaların toxunması qədim tarixə və zəngin ənənələrə malikdir. Süjetli xalçalar tarixən Təbrizdə toxunub. Burada süjetli xalçaların istehsalının çoxalması XVI əsrə təsadüf edir. Elə Təbriz miniatür məktəbinin inkişaf dövrü də məhz bu dövrə aiddir. Tərixi araşdırmalar göstərir ki, bu məktəbin rəssamları miniatür rəngkarlığı ilə yanaşı, həm də dekorativ sənətin bir çox növləri (bədii parça, memarlıq ornamentləri, zərgərlik nümunələri və s.) üçün eskiz və cizgilər hazırlayıblar. Həmin rəssamlar, eyni zamanda çox dəyərli, bədii xalçalar üçün bəzək və rəsmlər, müxtəlif ov, savaş, eşq və məhəbbət, saray həyatına həsr olunmuş kompozisiyalar da yaradırdılar. Süjetli xalçalar başlıca olaraq şəkil kimi divardan asılmaqdan ötrü toxunurdu. Onların toxunmasında yüksək keyfiyyətli yun, zərif iplik istifadə edilirdi. Yüksək sıxlıq və zərif xov bu xalçaları fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər idi.

Süjetli xalçalara o zamanlar həm də "Ovçuluq" xalçaları deyilirdi. Səbəbi isə bu tip xalçalara köçürülən əsas səhnələrin daha çox ov səhnələri olması idi. Ovçuluq xalçaları Cənubi Azərbaycanla yanaşı, Şirvanda da toxunurdu. Bu xalçalar sadəliyi və eyni zamanda canlılığı ilə bugünkü rəsm tablolarını xatırladır.

Qarabağda toxunan ov mövzulu xalçaların da özünəməxsus xüsusiyyətləri mövcud idi. Bu xalçalarda üfüqi simmetrik kompozisiyalar bədii tərtibatın əsasını təşkil edirdi. Bu cür kompozisiyaların kökləri keçmişdə müxtəlif materiallar üzərində icra olunan ov səhnələri və süjetlərə aparıb çıxarırdı.

## Dünya mədəniyyətinin inkişafına təsiri
Azərbaycan xalçaları dünyanın məşhur rəssamlarının tablolarında, səyyahların əsərlərində təsvir olunmuşdur. Azərbaycan xalçaları zərif və parlaq yunu, yüksək keyfiyyəti, rəngarəngliyi, ecazkar naxışları ilə hələ orta əsrlərdən dünya miqyasında şöhrət tapmışdır. Artıq XIX əsrdə beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilən Azərbaycan xalçaları öz zərifliyi ilə diqqəti cəlb etmişdir. İndi də Azərbaycan xalçalarının sorağı dünya muzeylərindən gəlir. Azərbaycan xalçaları dünyanın bir çox məşhur muzeylərində nadir sənət nümunəsi kimi saxlanılmaqdadır. Məsələn, Təbrizdə toxunmuş "Şeyx Səfi" xalçası Londonun "Viktoriya və Albert", Qarabağda "Qoca", Şirvanda "Şamaxı", Təbrizdə toxunmuş "Ovçuluq" xalçaları Nyu-Yorkda "Metropoliten", XIII – XVIII əsrlərdə toxunan müxtəlif xalçalar İstanbulun "Türk – islam eserleri müzesi", Bakının "Xiləbuta" çeşnili sürməyi yerli xalçası Moskvanın Dövlət Tarix Muzeyində və digər muzeylərdə nümayiş etdirilir. Qədim və qiymətli xalçalar Azərbaycan muzeylərində də qorunur. Eyni zamanda, "Pirəbədil", "Şahnəzərli", "Qollu Çiçi", "Qımıl", "Bico", "Xilə – Əfşan", "Xətai" kimi xalçalar Şirvanşahlar sarayında qorunub saxlanılır və sərgilərdə nümayiş etdirilir.

## Həmçinin bax
* Bağçadagüllər xalçaları
* Balıq xalçaları
* Bəhmənli xalçaları
* Bərdə xalçaları
* Bulud xalçaları

## İstinadlar
Sərabi xalçaları

**Sərabi xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

Bu xalçalar adlarını Təbriz və Ərdəbilin arasında yerləşən Səraba şəhərindən götürüb. Sərabi xalçalarınını bir neçə növü mövcuddur.

## Tarixi
Təbriz xalçaçılıq məktəbi Azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Mərənd, Maku, Xoy, Urmiya, Zəncan, Qərəcə, Heris, Sərab, Əhmədabad, Miriş, Əhər, Salmas, Görəvan, Sennə, Qaradağ və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yaşamış türkdilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə İran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər. Orta əsrlərdə Şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan, eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.
* - Orta hissəsi şaquli xətlərlərlə doldurulan xalçalar Sərabi xalçalarının birinci variantını təşkil edir. Bu şaquli xətlər bir-birinin ardınja assimmetrik düzülmüş çiçəklənmiş budaqlarla bəzənmişdir.
* - Orta sahənin mərkəzində bir gel yerləşən xalçalar Sərabi xalçalarının ikinci variantını təşkil edir. Xalçalar gözəldir və rənglər harmoniya təşkil edir.
Bitki ornamentləri demək olar ki, punktir xətlərlə toxunub, bu da müəyyən mənada Qarabağ xalçalarını xatırladır.

## Həmçinin bax
* Şah Abbası xalçaları
* Şahabbası xalçaları
* Şeyx Səfi xalçası

## İstinadlar
Səhənd xalçaları

**Səhənd xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

Təbriz xalçaçılıq məktəbi Azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Mərənd, Maku, Xoy, Urmiya, Zəncan, Qərəcə, Heris, Sərab, Əhmədabad, Miriş, Əhər, Salmas, Görəvan, Sennə, Qaradağ və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yaşamış türkdilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə İran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər. Orta əsrlərdə Şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan, eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.

Artıq XI–XII əsrlərdə çiçəklənmə dövrü keçirən Təbriz xalçaçılıq məktəbi XIII–XIV əsrlərdə Təbriz miniatür məktəbinin bədii xüsusiyyətlərini mənimsəmiş, XVI–XVII əsrlərdə yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdı. Bu məktəbə mənsub xovsuz və xovlu xalçalar bədii tərtibat, rəng ahəngdarlığı, ornamental bəzəklərin müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Təbriz xalçaçılıq məktəbi əsas xalça kompozisiyalarına görə 2 qrupa ayrılır: Təbriz və Ərdəbil qrupları. Təbriz qrupuna "Təbriz", "Baxşayış", "Qərəcə", "Görəvan", "Heris", "Ləçəkturunc", "Əfşan", "Ağaclı", "Ovçuluq", "Dörd fəsil" kompozisiyaları, Ərdəbil qrupuna "Ərdəbil", "Şeyx Səfi", "Şah Abbası", "Sərabi", "Zəncan", "Mir" və "Açma-yumma" çeşniləri daxildir. Təbriz xalçaçılıq məktəbinin "Bağ-behişt", "Bağ-meşə", "Balıq", "Buta", "Dərviş", "Kətəbəli", "Gördəst", "Göllü-guşəli", "Güldanlı", "Leyli və Məcnun", "Məşahir", "Mun", "Namazlıq", "Nəcaqlı", "Sərvistan", "Sərdari", "Səhənd", "Silsiləvi ləçək", "Fərhad və Şirin", "Xəyyam", "Xətai", "Həddad", "Çərxi-gül", "Ceyranlı" və s. klassik kompozisiyaları da məşhurdur. Təbrizdə toxunmuş "Ləçəktürünc" kompozisiyalı məşhur "Şeyx Səfi" xalısı (ölçüsü 56,12 m², 1539-cu il, "Viktoriya və Albert" muzeyi, London) ornamental xalçaların ən gözəl nümunəsi, Təbriz xalçaçılıq məktəbinin şah əsəridir.

## Həmçinin bax
* Şah Abbası xalçaları
* Şahabbası xalçaları
* Şeyx Səfi xalçası

## İstinadlar
Dərviş xalçaları

**Dərviş xalçaları** — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.

## Ümumi məlumat
XV əsrdən başlayaraq Təbrizdə toxunan xalçalar Yaxın Şərq, o cümlədən Qafqaz Xalçaçılıq sənətinə ciddi təsir göstərmişdir.

Sufilərin — tərki-dünyaların paltarları da yundan toxunurdu. İlk sufilər aydın dünyagörüşünə malik deyildilər. Sonralar tədricən sufizm qədim Şərqin müxtəlif dini baxışları olan qnostisizm və xristianlığın müxtəlif təlimlərini götürərək ideya-nəzəri cəhətdən təkmilləşmişdir.

## Bədii analizi
Xalçada dərvişlərin məclisi təsvir olunur — sağ küncdə Şəmsi Təbrizi, yuxarı sol küncdə Sultan Bəyazid, aşağı sol küncdə Nur Əli Şah, aşağıda sağ tərəfdə Əli şah Müştaq təsvir edilmişdir. Kompozisiyanın gözündə Nemətulla şahdır. Xalçada təsvir olunmuş adamlar sufiliyin davamçılarıdır. Sufiliyin davamçıları qardaşlıq əsasında bölünür və onların hər biri öz dövrlərinin məşhur sufisi kimi yüksəlir.

Xalçada təsvir edilən kiçik göldə üzən ördəklə, iki qırmızı balıq, yuxarıda isə dərviş atributları : iki kəsişən təbərzin, kəşkül və təsbeh, kiçik medalyonlarda ərəbcə dərvişlərin adları verilmişdı. Göldə üzən ördək və iki qırmızı balıq paklığın və gələcəkdə yenidən dünyaya qayıdış deməkdir.

## Texniki xüsusiyyətlər
Xalça yundan toxunulub, əriş və arğacı pambıqdandır. Pambıq əriş xalçaya tarımlıq gətirirdi. Ölçüləri 220 x 135 sm.

## Həmçinin bax

## İstinadlar
*  Azərbaycanın el sənətinin maraqlı nümunələri
Radium-xlorid

**Radium-xlorid** — Qələvi torpaq metallarından radium ən axırda kəşf edilmişdir, hələ D. İ. Mendeleyev onun üçün dövri sistemdə əvvəlcədən boş xana saxlamışdı. Radium 1898-ci ildə uran filizində tapıldı. Pyer və Mariya Kürilər bu mineralı tədqiq edərkən bəzi filiz nümunələrinin radioaktivliyinin onlardakı uranın miqdarına görə gözləniləndən böyük olduğunu müəyyən etdilər. Onlar belə nəticəyə gəldilər ki, uran filizinin tərkibində radioaktivliyi uranınkından yüksək olan yeni element vardır. Tezliklə onlar bu birləşməni ayıra bildilər. Radioaktiv parçalandığına görə elementi radium adlandırdılar. Kürilər təqribən bir ton uran filizini işləyərək, 0,1 q-a yaxın radium duzu aldılar. Radium metalı isə 1910-cu ildə civə katodundan istifadə etməklə **Radium-xlorid** məhlulunun elektrolizindən alındı.

Radium gümüşü – ağ rəngli ağır, çətinəriyən metaldır (6,5x10–4 atm təzyiqə tər=0,63C0). Digər qələvi – torpaq metallar kimi o da sərbəst halda yüksək kimyəvi aktivliyə malikdir, su ilə şiddətli reaksiyaya daxil olaraq hidrogen ayırır: Ra+2H2O=Ra(OH)2+H2. Bu zaman əmələ gələn radium – hidroksid qüvvətli əsasdır, suda yaxşı həll olur. Ona natrium – sulfat məhlulu ilə təsir etdikdə turşularda həll olmayan ağ rəngli radium – sulfat çöküntüsü əmələ gəlir: Ra(OH)2+Na2SO4=RaSO4+2NaOH. Təbiətdə radium 238U-in radioaktiv parçalanmasından əmələ gəlir. Ona görə də təəcüblü deyil ki, onu uran filizlərindən əldə edirlər. 236Ra izotopunun yarımparçalanma periodu 1600 ildir. Bu zaman radioaktiv radon qazı əmələ gəlir.

## Mənbə
* http://kimyanioyren.blogspot.com/2013/03/radium-haqqnda-n-bilirsiniz.html
I Byörn

**Cəsur Björn** və ya **Dəmiryanlı Byörn** (; ) — Raqnar Lodbrokun oğlu, Munsyö sülaləsinin banisi yarı-əfsanəvi, yarı-həqiqi vikinq döyüşçü, İsveç kralı.

## Həyatı
Raqnarın oğulları saqasına əsasən Byörn Raqnar Lodbrok və Aslauqun oğlu idi. Onun Halfdan Hvitserk, Sümüksüz İvar, Siqurd Raqnarsson, Ubbe Raqnarsson adında anabir-atabir, Erik Raqnarsson və Aqnar Raqnarsson adında atabir qardaşları var idi. Yetərincə böyüyəndən sonra Byörn və qardaşları Zelandiya, Eland və sairə kiçik Danimarka adalarını ələ keçirib orda hakimiyyətə başlamışdı. Atabir qardaşları Erik və Aqnar Raqnar Lodbrokun İngiltərəyə hücumu zamanı üsyan etmiş və Raqnarın öz yerinə müvəqqəti idarəçi kimi qoyduğu Östen Beli tərəfindən ələ keçirilib edam olunmuşdular. Buna qəzəblənən Björn anası Lagerta və qardaşı Halfdan Hvitserk ilə birlikdə Östeni məğlubiyyətə uğradıb edam etmişdi.

Atasının ölümündən sonra bütün Avropanı yağmalayan Byörn qardaşlarına İngiltərəni işğal etməyə kömək etmişdi. 860-cı ildə digər qardaşı Hastein Raqnarssonla birgə Aralıq dənizini yağmalağa yola düşdü. Cəbəli-Tariq və Cənubi Fransanı yağmalayandan sonra İtaliyanın Piza şəhərini ələ keçirmişdilər.  Qədim Luna şəhərinə çatandan sonra Björn buranın Roma olduğunu zənn etmişdi. Şəhərə xəbərçi göndərən Björn özünü ölü kimi qələmə verdi və son vəsiyyətinin kilsədə basdırılmaq olduğunu xəbər verdi. Buna inanan şəhər əhalisi onun tabutunu kiçik bir dəstə ilə içəri buraxdı. Kilsənin içində tabutdan sıçrayan Björn kiçik dəstəsi ilə qapıya qədər gəldi və ordunu içəri buraxdı. İsveçə geri dönərkən Cəbəli-Tariq boğazında ərəb donanması ilə vuruşmalı olan Björn 40 gəmisini itirsə də İsveçə geri döndü. Qardaşları ilə gəldiyi nəticəyə əsasən İsveç və Uppsala Björnün payına düşdü. Björn bu baxımdan İsveç tarixində ilk əfsanəvi olmayan kraldır.

## Ailəsi
Björnün ailəsi haqda az məlumat qalmışdır. İki oğlu olduğu məlumdur: dəniz kralı Refil Björnsson və onun yerinə kral olan III Erik.

## Ölümü
Yaşadığı dövrlər kimi ölüm tarixi də məlum deyil. Munsyö kəndində tapılan bir kurqanda onun qəbri olduğu iddia olunur. Qəbrin üstündəki başdaşında yazılıb:

[Þo]rgautr þeir ... ... ôndu ok Guð[s]...

Torqautr, onlar ... ruh və Tanrının

## İstinad
Halfdan Hvitserk

**Halfdan Hvitserk** — Raqnar Lodbrokun oğullarından biri, Yorvik krallığının qurucusu.

## Həyatı
Öncəki həyatı haqqında az şey məlumdur. 865-ci ildə Şərqi Anqliya krallığını işğal etmiş, qardaşları ilə birlikdə York şəhərini tutmuşdur. Ridinqin ələ keçirilməsində müstəsna rol oynamış, Böyük Alfredi məğlub etmişdir. Lakin 4 gün sonra Ashdown döyüşündə məğlub olmuşdur. 871-872-ci illərdə London şəhərini ələ keçirən Halfdan öz adından pul tökdürməyə başlamışdı. 875-ci ildə Nortumbriya krallığını işğal etmiş, onun yerinə Yorvik krallığını qurmuşdur. Həddən artıq qəddar olması onun əhali tərəfindən sürgün edilməsinə şərait yaratmışdır. 877-ci ildə bir döyüşdə öldürülmüşdür.

## İstinadlar
Siqurd Raqnarsson

**İlangöz Siqurd** və ya **Gözündə İlan Siqurd** () — Raqnar Lodbrokun oğullarından biri. Danimarkanın ilk kralı.

## Həyatı
Siqurd Raqnar Lodbrokun və Aslauqun oğlu idi. Göz bəbəyi öz quyruğunu yeyən ilana bənzədiyi üçün bu ləqəbi almışdır. Haqqında az məlumat vardır. Raqnarın ölümündən sonra Danimarka adaları onun payına düşmüşdü. Müqəddəs Roma imperiyası hökmdarı I Arnulf tərəfindən Leyven döyüşündə 891-ci ildə öldürülmüşdü.

## Ailəsi
Nortumbriya kralı Aellanın edamından sonra onun qızı ilə evlənmişdi. Övladları:
* Aslauq Siqurdsdatter — Ringerikeli İti Helqi ilə evlənmişdi.
* I Hardeknut — Danimarkanın II kralı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Strategiya video oyunları

## Strateji videooyun
Strateji videooyunlar — Kompüterdə oynanan videooyunlardan bəlkə də ən zərərsiz və faydalı olanıdır. Strateji videooyunları daxilində də müxtəlif kateqoriyalar mövcuddur. Lakin əksər videooyun şirkətlərinin seçdiyi ünsür ölkə rəhbərliyi mövzusudur.

### növləri
Strateji videooyunların prinsip etibarilə 3 növü vardır :
* Yeni şəhərlər qurmaq
* xammal çıxarmaq
* ölkəni qorumaq

### videooyuna ayrılan zaman
Bu videooyunlar 1–2 saatlıq yox, əsasən uzunmüddətli oynanılan videooyunlardır. Videooyunu kompüterin yaddaşına yazıb sonra davam etmək lazımdır. Son illərdə çıxan onlayn (online) videooyunlar isə siz yoxkən də həyatın davam etdiyi videooyunlar olaraq diqqət çəkməkdədir . Yəni bu videooyunlar siz videooyundan çıxdığınız halda belə arxa planda zamana uyğun olaraq davam edir. Bu səbəbdən videooyun daxilində inkişaf etdirdiyiniz ölkənizi mütəmadi nəzarətdə saxlamalısınız . Strateji videooyunlarının başlıca məqsədlərindən biri də budur.

### Digər oyun tiplərindən üstün cəhəti
Strateji videooyunlarını videooyun dünyasının ən azından ən zərərsiz videooyunları olaraq düşünə bilərik. Çünki videooyunçu beyin gimnastikası etmək və daimi düşünmək məcburiyyətində qalır. Bu videooyunçu üçün faydalıdır.

## Mənbə
* http://www.oynatsak.com/haberler/210-Strateji_Oyun_tarzi_nedir.html
Ubbe Raqnarsson

**Ubbe Raqnarsson** — Raqnar Lodbrokun oğullarından biri. Böyük Vikinq Ordusunun komandirlərindən biri.

## Həyatı
Raqnar Lodbrok və Aslauqun oğullarından biri olaraq doğulmuşdu. 878-ci ildə Devon sahillərinə gələrək Uelsin işğalına başlamışdı.  Sinvit döyüşündə Anqlo-sakson ordusu tərəfindən məğlub edilərək edam edilmişdi. 

Ubba, həmçinin Hubba, Ubbe və Ubbi kimi tanınan, VIII əsrin ortalarından etibarən Viking başçısı və böyük ordunun komandirlərindən biri olan Norveçli döyüşçülər koalisiyası idi. 865-ci ildə Northumbria Anglo-Sakson Krallığını işğal etdi - Mercia , Şərqi Anglia və Wessex. Bəzi mənbələr bu xüsusi Ubba Ragnar Lothbrok oğlu olduğunu göstərir (baxmayaraq ki, tarixdə təsdiqlənməyib).

Çağdaş ingilis mənbələri ordunun kişilərini danimarkalı və yunanlar kimi təsvir edirlər, amma gücün bir hissəsini Frisia'dan çıxardığına dair bir dəlil var və bir qaynaq Ubbanı Frisilər  kimi təsvir edir. 865-ci ildə Böyük Ordu, görünür, İvar adlı bir adamın başçılıq etdiyi, Northumbria krallığını işğal etmədən və məhv etmədən əvvəl Şərqi Angliyada qəfildən qaçmışdı. 869-cu ildə Mercians tərəfindən satın alınmış, Vikinqlər Şərq çələnglərini fəth etmiş və bu prosesdə daha sonra müqəddəs və şəhid sayılan Edmundun padşahını öldürmüşdü. Yaxın müasir mənbələr Ubba ilə sonrakı həyatını birləşdirməsələr də, bir qədər sonra daha etibarlı mənbələr onu padşahın şəhidliyi ilə əlaqələndirirlər. Digərləri Ubba və Edmundun şəhidliyini saga xarakteri Ragnar Lothbrok ilə bağlı ənənələrlə əlaqələndirirlər.

Şərq İngilis krallığının düşməsindən sonra, Böyük Ordunun rəhbərliyi, İvarın qardaşı Halfdana düşdü. Vikinqlər daha sonra Cənub Saksonlara qarşı hücumlara məruz qaldılar və Mercians səltənətini məhv etdilər. 873-ci ildə Böyük Ordu iki bölündü: Halfdan, Northumbria'da yerləşməzdən əvvəl şimalda bir hissəni əldə etdi; digər hissəni, Guthrum adlı bir liderin oldu. West Saxons'a qarşı hücum təşkil etdi. 877-78-ci ilin qışında Guthrum, Wessex'e dərin bir hücum başlatdı və bu da Devon'daki ayrı bir Viking kuvvet kampanyasıyla koordinasiya edilmiş ola bilərdi. Yaxın müasir bir mənbəyə görə, bu gücün İvar və Halfdan qardaşları tərəfindən idarə olunduğunu deyir və bir sıra sonrakı mənbələr onu Ubba ya aid olduğunu deyirlər.

## İstinadlar
İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku 2014

**İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku** — 2014-cü il iyunun 22-23-də Bakıda keçiriləcəyi nəzərdə tutulan yarış. İdman Dırmanması üzrə Dünya kuboku Azərbaycanda ilk dəfə keçiriləcək.

Yarış açıq havada - Dövlət Bayraq Meydanında quraşdırılmış 15 metr hündürlüyündə olan dırmanma divarında baş tutacaq. Azərbaycan Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyasının (FAİREX) və Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyasının (İFSC) birgə təşkilatçılığı, eləcə də Gənclər və İdman Nazirliyinin texniki dəstəyi ilə keçiriləcək yarışda dünyanın 11 ölkəsindən 69 idmançı iştirak edəcək.

Dünya kubokunu izləmək üçün Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyasının (İFSC) Prezidenti Marco Scolaris və onu müşayiət edən nümayəndə heyəti iyunun 20-də Azərbaycana gələcək.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
*Beynəlxalq İdman Dırmanması Federasiyası
*Azərbaycan Hava və Ekstremal İdman Növləri Federasiyası

## Xarici keçidlər
*
Bonqor

**Bonqor şəhəri** — Çadın, Mayo-Kebbi Est regionunun mərkəzi şəhəri.

## Tarixi
Bonqor 1911-ci il Alman-Fransız müqaviləsi qədər Almaniyanın o dövrki müstəmləkəsi Kamerunun bir hissəsi idi. 1904-cü ildə burada hərbi stansiyanın inşası yeni şəhərin tarixinin başlanğıcı oldu. Alman müstəmləkəçi zabit Herbert Kund tərəfindən Bonqor yaxınlığında təsis edilib. Şəhərin əsas sakinləri Massa tayfasının yerliləridir. Şəhər müstəmləkə dövründən bəri orta təhsil əhəmiyyətli bir mərkəz olmuşdur. Cekues Modeyina liseyi şəhərində yerləşir və Afrika Fransız Ekvatorial koloniyası dağıldıqdan sonra şəhər müstəqillik qazandı, xalqın çoxu gələcək liderləri Lycee qatıldı.

## Coğrafiyası
Şəhər Loqon çayının şərq sahilində yerləşir.

## Mədəniyyəti
Bonqorda mərkəzi bazar meydanı, havalimanı, bir poçt idarəsi, xəstəxana və Mayo-Kebbi inzibati binaları var. Pambıq və düyü regionun və şəhərin əsas qazanc gətirən bitkiləridir. Şəhərdə Loqon sahilində bir otel də var. Bazar və bazar ertəsi günləri digər bölgələrdən Bonqor şəhərindəki bazara insanlar həftəlik bazarlıqları üçün gəlirlər.

## Əhalisi
Əhali 29,268 (2008-ci üçün).
Səkkiz vəzir problemi

**Səkkiz vəzir problemi** — Şahmat taxtasında səkkiz vəzirin bir-birini vurmadan necə yerləşdiriləcəyini müzakirə edən problemdir.
Səkkiz vəzir problemi daha ümumi olan *n* vəzir probleminin xüsusi halıdır. *n* vəzir problemi *n×n* ölçülü şahmat taxtasında *n* sayda vəzirinin bir-birini vurmadan necə yerləşdirilməsi haqqında olan problemdir.
Səkkiz vəzir problemi bizdən şahmat taxtasında səkkiz vəziri biri digərini vurmayacaq şəkildə yerləşdirməyi tələb edir. Yəni: eyni sıra, sütün və diaqonalda yalnız 1 vəzir ola bilər.

## Tarixi
Bu problem ilk dəfə 1848-ci ildə şahmat oyunçusu Maks Bezzel tərəfindən ortaya atılmışdır. Daha sonra Qauss, Qeorq Kantor tərəfindən haqqında araşdırmalar aparılmışdır. Məsələnin ilk həlli 1850-ci ildə F. Nauck tərəfindən verilmişdir. Həmçinin Nauck məsələni daha qlobal bir şəkilə n×n halına salmışdır.

## Məsələnin həlli
Səkkiz vəzir probleminin 92 həll yolu vardır. Digər həllər yuxarıdakı on iki həllin simmetrik çevrilməsi nəticəsində yaradılmışdır.

N vəzir problemi hələlik 26-a kimi həll edilmişdir. 27 və sonrası yüksək hesablama gücü tələb etdiyinə görə hələlik həll edilməmişdir.

## Pascal proqramlaşdırma dilində həlli

```pascal
program eightqueen1(output);
 
var i : integer; q : boolean;
    a : array[ 1 .. 8] of boolean;
    b : array[ 2 .. 16] of boolean;
    c : array[ -7 .. 7] of boolean;
    x : array[ 1 .. 8] of integer;
 
procedure try( i : integer; var q : boolean);
    var j : integer;
    begin 
    j := 0;
    repeat 
        j := j + 1; 
        q := false;
        if a[ j] and b[ i + j] and c[ i - j] then
            begin 
            x[ i    ] := j;
            a[ j    ] := false; 
            b[ i + j] := false; 
            c[ i - j] := false;
            if i < 8 then
                begin
                try( i + 1, q);
                if not q then
                    begin 
                    a[ j] := true; 
                    b[ i + j] := true; 
                    c[ i - j] := true;
                    end
                end 
            else 
                q := true
            end
    until q or (j = 8);
    end;
 
begin
for i :=  1 to  8 do a[ i] := true;
for i :=  2 to 16 do b[ i] := true;
for i := -7 to  7 do c[ i] := true;
try( 1, q);
if q then
    for i := 1 to 8 do write( x[ i]:4);
writeln
end.
```


## Xarici keçidlər
* Digər proqramlaşdırma dillərində təsviri
* Java tətbiqetmə ilə ümumi metod n queens
FƏTH

**Əl-Fətih** (Hərəkat əl-Tahrir əl-Vətəni əl-Fələstini, Fələstin Milli Qurtuluş Hərəkatı), Yasər Ərafatın öndərliyində 1959-da qurulan Fələstin mənşəli müqavimət təşkilatı və Fələstin Milli Rəhbərliyindəki iqtidar partiyası.

1968-ci ildəki Karaməh müqavimətiylə önə çıxan və Fələstin Qurtuluş Təşkilatı içində təsirli olan təşkilatdır.

El-Fətihin içindən 1971-də Əbu Əli Əyadın öldürülməsi üzərinə qopan Qara Sentyabr adındakı qrup, 1972-ci ildə edilən Münhendə keçirilən Olimpiada Oyunlarında əsir götürdükləri 11 İsrailli idmançı Almaniyanın səhv əməliyyatı əsnasında ölmüşdür.

## Xarici keçidlər
* Fələstinin HƏMAS və FƏTH hərəkatlarının birləşməsi mümkün deyil – amerikan və ərəb ekspertləri
* "HƏMAS" və "FƏTH" barışdı: FƏLƏSTİN BAYRAM EDİR, İSRAİL NARAHATDIR
* Fələstinli Həmas və Fəth təşkilatları arasında Qahirədə "razılıq əldə olunub"
Don Çidl

**Donald Frank Cheadle** (d. 23 Noyabr, 1964) Akademiya Mükafatı namizədi və Qızıl Qlobus mükafatlı aktyor. 2012 istehsalı komediya serialı "House of Lies" serialının baş rol oyunçusu.

## Seçilmiş filmoqrafiya
* Toqquşma (film, 2004)

## Xarici keçidlər
* Don Çidl müsahibəsi
Taşlıcalı Yəhya bəy

**Taşlıcalı Yəhya Bəy** — XVI əsrdə Osmanlı İmperiyası yaşamış divan ədəbiyyatı şairi. Yaşadığı dövrdə Füzulidən sonra ən böyük məsnəvi şairi olaraq tanınmışdır. Qanuninin əmri ilə boğdurulan Şahzadə Mustafa üçün yazdığı "Şahzadə Mərsiyəsi", ən məşhur əsəridir.

## Həyatı
Doğum tarixi qəti olaraq naməlum. 1488-1489 illərindən birində doğulduğu iddia edilər. Doğum yerinin Albaniya olduğu və soyunun oranın əhəmiyyətli soylu ailələrindən biri olan "Dukagin" sülaləsinə söykəndiyi sanılmaqdadır.

Kiçik yaşda yığma olaraq Yeniçəri Ocağına əsgər olaraq alındı və Osmanlı İmperiyası tabeçiliyində əsgər olaraq yetişdirildi. Yeniçəri Ocağına bağlı Əcəmioğlanlar Ocağında ikən əsgərilik qabiliyyəti ilə birlikdə ədəbiyyata uyğunluğu və yazdığı şeirlər fərqinə varıldı və özünə Kamal Paşazadədən, Qədri Əfəndidən, Fənarizədə Muhyiddin Çələbidən dərslər aldırtıldı.Onun bu uyğunluğu və aldığı dərslər əhəmiyyətli dövlət adamları ilə tanış olmasını və kömək görməsini yüksəlməsini təmin etdi.
Yavuz Sultan Səlim dövründə Misir və Çaldıran ilçəsi səfərləri ilə Sultan Süleyman Qanuni dövründəki bir çox döyüşə də əsgər olaraq qatıldı. Gərək gördüyü kömək və maraq, gərəksə əsgərlik sahəsindəki cəsarəti əldə etdiyi dostlar qədər qısqanclıqlara və düşmən qazanmasına səbəb oldu.

## Şahzadə Mustafa mərsiyəsi
1553-də Şahzadə Mustafanın öldürülməsi üzərinə Qanuniyə və onun yaxınlarındakı kəslərə qarşı yazdığı mərsiyə, şahzadənin ölümündə rol oynadığı bilinən himayə gördüyü köhnə dostu sədrəzəm Rüstəm Paşa ilə qarşılaşmasına gətirib çıxardı. Qələmə aldığı bu əsər səbəbiylə Kürəkən Rüstəm Paşanın əmriylə tutulduğu ancaq Qanuninin şeirə olan düşkünlüyü və oğulunun öldürülməsi səbəbiylə yaşadığı vicdan əzabı səbəbiylə sultan tərəfindən bağışlanılaraq cəza verilmədiyi iddia edilər.

Mersiyesinin əsgər, yeniçəri və xalq arasında böyük təsirə səbəb olmasının Qanuni tərəfindən sədrəzəm Rüstəm Paşa azad edilmə səbəblərindən biri olduğu ayrıca bu mərsiyənin ardından şair Sami kimi bir çox divan şairinin Şahzadə Mustafanın ölümü ilə əlaqədar Qanuni və yanındakıları tənqid mahiyyətindən mərsiyələr yazdığı bilinməkdədir.

## Xarici keçidlər
* Türkiyə istehsalı "Möhtəşəm Əsr" serialında Taşıcalı Yəhya Bəy xarakterinin Sultan Süleyman ilə qarşılaşması
Dünya TV

**"Dünya TV** — 1999-cu ildə Sumqayıt şəhərində fəaliyyətə başlayan televiziya kanalıdır. Şirkətin Prezidenti Huseynov Ramiz Farrux oğludur.

## Tarixçə
"Dünya" Müstəqil Televiziya Şirkəti 15 oktyabr 1998-ci ildə yaradılmış, 1999-cu ilin noyabrından "Dünya" telekanalı fəaliyyətə başlamışdır. 42-ci kanalla yayımlanır. Məqsədi cəmiyyətdə operativ və obyektiv informasiya bolluğunu təmin etmək, elmi-mədəni və digər dəyərlərin geniş təbliğinə nail olmaqdan ibarətdir. Şirkətin prezidenti R.F.Hüseynovdur. Kanal Sumqayıt şəhərində həftə ərzində 36 saat yayımlanır. Ümumi efir vaxtının 16,7 faizini ölkədə istehsal olunan proqramlar, 20 faizini xaricdə istehsal olunan proqramlar, 61,3 faizini şəxsi istehsal proqramları, 2 faizini isə reklamlar təşkil edir. 2013-cü ilin mart ayında rəqəmsal yayıma keçmişdir. 2014-cü ilin oktyabr ayından etibarən Azerspace-1 peyki vasitəsilə yayımlanır.

## Filmoqrafiya
#ŞənBaz
#Üç aprel səhəri (film, 2004)''
#hüseynlə əyləncə (veriliş)
#neytral film

## İstinadlar
16:9

**16:9** (1.78:1) — çərçivə ölçüsü.

16 vahid genişliyə və 9 vahid yüksəkliyə malikdir. HDTV, HD olmayan televizor və analoq geniş ekran televizorlar (EDTV) PALplus üçün beynəlxalq standart görüntü çərçivə formatıdır. 16:9, Full HD (1920×1080), və Standard HDTV (1280×720)-nin ölçüsüdür.

## İstinadlar
Uluru

**Uluru** və ya **Ayers-rok** — Avstraliyanın çöl bölgəsində qumdaşından ibarət qaya formalaşması. Qayanın yerləşdiyi ərazidə Uluru-Kata Tyuta Milli Parkı yaradılmışdır. 

## Coğrafiya
Uluru təxminən 2 km uzunluğunda və 1,7 km enindədir və ümumi sahəsi 9,4 kilometrdir. Zirvənin dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 862,5 m, ətraf düzənlikdən nisbi hündürlüyü isə 348 m-dir. Uluru 1336 km² sahəsi olan Kata Tyuta milli parkı ilə əhatə olunmuşdur və UNESCO tərəfindənÜmumdünya İrsi siyahısına daxil edilib.

## Geologiya
Uluru qonşusu *Kata Tyuta* ilə birlikdə təxminən 600 milyon il əvvəl meydana gəlmişdir. Bu yoğrultunun bir qismi zəlzələlərdən sonra təkrar səthə çıxmışdır. Uluru'nun arxa tərəfində, Avstraliya aborigenləri tərəfindən müqəddəs olaraq qəbul edilən su hövzələri var. Uluru o zamandan bəri davamlı bir şəkildə havanın təsirinə məruz qalan, paslı qırmızı rəngdə qum daşından (qırmızı bir mineral) meydana gəlmişdir. Rəngi tərkibində çoxlu dəmir olmasından irəli gəlir.

## İbadət yeri
Arxeoloqların fikrincə Uluru dağının ətrafında Avstraliya aborigenləri hələ 10 min il əvvəl məskunlaşmışlar və yerli Anangu tayfası torpağı müqəddəs sayaraq dağa sitayiş edirdilər.

## Tarix
Uluru 1873-cü ildə avropalı səyyah Uilyam Goss (William GOSS) tərəfindən "Ayers Rock" kimi (Cənubi Avstraliyanın o zamanki baş naziri Sir Henry Ayers adıyla) adlandırmışdır. Sonradan 20-ci əsrin 70-ci illərində Avstraliya aborigenlərin təkidi ilə Uluru adı qaytarılmışdır.

## Xarici keçidlər
* http://www.parksaustralia.gov.au/uluru/index.html
* Uluru (Ayers Rock)
* http://www.australiaphotography.com/
Kormisoş xan

**Kormisoş xan** — () - Bulqar xanı. 737-754  yaxud 753-756 illərində hökmdarlıq etmişdir. Uokil sülaləsindən idi. Necə hakimiyyətə gəldiyi bilinmir.
## Hakimiyyəti
İmperator V Konstantin Frakiya ətrafını gücləndirməyə, erməniləri və suriyalıları bölgəyə köçürməyə başlamışdı. Buna cavab olaraq xan, illik verilən verginin artırılmasını tələb etmişdi. Cavab almayan xan hücuma keçmiş lakin məğlub olmuşdu. Bu məğlubiyyətin nəticəsi olaraq saray çevrilişi nəticəsində devilmiş, taxta bacısı oğlu Vinek xan gəlmişdi.
## İstinadlar
Sevar xan

**Sevar xan** (; ) — Bulqar xanı. 721-737  yaxud 738-753 illərində hökmdarlıq etmişdir.

## Hakimiyyəti
Bizans qaynaqlarının onun haqqında söz açmamasının səbəbi olaraq hakimiyyətinin sülh içində keçməsi qeyd olunur. 17-ci əsr mənbəsi Cəğfər Tarixinə əsasən Kermek adlı övladı olmuş, onun da Toktu xan və Kardam xan adlı hökmdar övladları olmuşdur.

## Toponimlər
Antarktikada Livinqston adasında Sevar nöqtəsi onun şərəfinə adlanmışdır.

## İstinadlar
Telets xan

**Telets xan** — () - Bulqar xanı. 762-765 illərində hökmdarlıq etmişdir. Uqaiin sülaləsindən idi.
## Hakimiyyətə gəlməsi
Vinek xanın ailəsi ilə birgə öldürülməsindən sonra anti-slavyan saray əyanları tərəfindən taxta çıxarılmış, energetik, cəsur adam idi.
## Hakimiyyəti
İmperator V Konstantin ilə geniş müharibəyə başlayan xan slavyan əsgərlərinin qaçması nəticəsində məğlub olaraq geri çəkilməli oldu. Öncəki xanlar kimi Telets də eyni sonu yaşadı və məğlubiyyətin cəzası olaraq edama məhkum edildi.
## İstinadlar
Sabin xan

**Sabin xan** — () - Bulqar xanı. 765-766 illərində hökmdarlıq etmişdir. Kormisoş xanın kürəkəni yaxud qaynı idi.
## Hakimiyyətə gəlməsi
Telets xanın öldürülməsindən sonra anti-Bizans əyanlar tərəfindən hakimiyyətə gətirilmişdi.
## Hakimiyyəti
İmperator V Konstantin ilə gizli-gizli sülh istəyən xan məktublarının kəşf olunmasından sonra əyanlar tərəfindən taxtdan salındı və İstanbula qaçmaqla ölümdən xilas oldu. 768-ci ildə imperatorun nümayəndəsi olaraq Paqan xanla görüşmüşdü və sürgündə vəfat etmişdir.
## İstinadlar
Andrey Kolmoqorov

**Andrey Nikolayeviç Kolmoqorov** (, 25 aprel, 1903 – 20 oktyabr, 1987) — Rusiya və Sovet riyaziyyatçısı; ehtimal nəzəriyyəsi və funksiyalar nəzəriyyəsi üzrə elmi məktəblərin yaradıcısı; funksiyalar nəzəriyyəsi, riyazi məntiq, topologiya, diferensial tənliklər, funksional analiz, ehtimal nəzəriyyəsi və informasiya nəzəriyyəsi üzrə fundamental əsərlərin müəllifi.

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
*Vladimir Arnold

## Xarici keçidlər
* Andrey Nikolaevich Kolmogorov 
* Andrey Nikolayevich Kolmogorov — britannica.com
Umor xan

**Umor xan** (; ) — Bulqar xanı. 766-cı ildə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Hakimiyyəti
Cəmi 40 gün hakimiyyətdə qalmışdır. Uokil sülaləsindən idi. Barəsində məlumat yox deyiləcək qədər azdır.

## İstinadlar
Toktu xan

**Toktu xan** — () - Bulqar xanı. 766-767ci ildə hakimiyyətdə olmuşdur.
## Hakimiyyəti
Cəmi 1 il hakimiyyətdə qalmışdır. Uqain sülaləsindən idi. Bizansla sülh üçün çalışmış. Buna görə əyanlardan qaçaraq qardaşı ilə birgə şimala keçmək istəsə də öldürülmüşdür.
## İstinadlar
Paqan xan

**Paqan xan** — () - Bulqar xanı. 767-768ci ildə hakimiyyətdə olmuşdur.
## Hakimiyyəti
Cəmi 1 il hakimiyyətdə qalmışdır. Hansı sülaləyə mənsub olduğu bilinmir. V Konstantin ilə sülh bağlamağa çalışmış, keçmiş xan Sabin xan ilə görüşmüşdür. Lakin gözlənilmədən hücum edən imperator Pliskanı ələ keçirib yandırmışdır. Əyanların qəzəbinə məruz qalan xan Varna yaxınlığında qulluqçuları tərəfindən öldürülmüşdür.
## İstinadlar
Teleriq xan

**Teleriq xan** (; ) — Bulqar xanı. 768-777ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Hakimiyyəti
Paqan xandan sonra taxta keçmişdir. 774-ci ilin oktyabrında V Konstantinə məğlub olmuşdu. Müharibə imperatorun sonrakı il ölməsi ilə səngimiş, imperator IV Leo Xəzərin yanına qaçmış, xristian dininə keçib 776-cı ildə imperatriça Afinalı İrenenin əmisi qızı ilə evlənmiş, patrisiata qəbul olunmuşdu.

## İstinadlar
Kardam xan

**Kardam xan** (; ) — Bulqar xanı. 777-803cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.

## Hakimiyyəti
Bizans qaynaqlarında adı ilk dəfə 791-ci ildə VI Konstantinin ordularını məğlub edən şəxs olaraq keçir. 20 iyul 792-ci ildə Markeli döyüşündə imperatoru tələyə salmış, çadırını ələ keçirmiş, imperator yenidən xana vergi verməyə məcbur olmuşdu. Kardam xanın hakimiyyətə gəlməsi Dulo sülaləsinin hakimiyyətinin bərpası ilə əlaqəlidir. Ondan sonra taxta qardaşı oğlu Krum xan keçmişdir.

## İstinadlar
Krum xan

**Qorxunc Krum xan** (; ) — Bulqar xanı. 803-814cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Onun dövründə mərkəzi hakimiyyət güclənmiş, qayda-qanun işlənib hazırlanmışdır.

## İlk illəri
Krum xan hakimiyyətə gələndən sonra ilk işi Avar xaqanlığına qarşı hücuma keçmək oldu. Ölkənin ərazisi iki dəfə genişlənərək Bulqar dövləti Frankların qonşusu halına gəldi.

## I Nikiforla münasibətlər
Krum xan işğalçılıq siyasəti yeridirdi. Buna görə 807-ci ildə, 809-cu ildə ardıcıl hücumlar edərək Sofiya şəhərini ələ keçirmişdi. 11 iyul 811-ci ildə I Nikiforla danışıqlara cəhd etsə də alınmadı, imperator tarixçi Mixailin sözləri ilə bu dərəcədə qəddar idi:
Nikifor, Bizans imperatoru, Bulqarların torpağına getdi: Qalib gəldi və çoxunu öldürdü.Onların paytaxtına çatdı, ələ keçirdi və dağıtdı. Onun vəhşiliyi o dərəcəyə çatdı ki, kiçik uşaqları torpağa bərkidib başlarını daşla əzdirtdi.
Krum xan buna görə də kəndlilər, qadınlar və əsgərlərdən ibarət bir ordu ilə imperatora hücuma keçmişdi. 26 iyul 811-ci ildə həlledici döyüşdə I Nikifor məğlub edildi, ələ keçirilib başı kəsildi və kəllə sümüyündən şərab qədəhi hazırlandı. İmperatorun iflic olmuş oğlu Stavrakios isə qaçmağı bacardı.

## İmperator Mixail ilə münasibətlər
Stavrakiosun hakimiyyəti qısa çəkdi və iflic səbəbilə 812-ci ildə öldü. Yerinə gələn qaynı I Mixail Krum xana vergi verməkdən imtina etmişdi. Cavab olaraq 22 iyul 813-cü ildə hərəkətə keçən xan İstanbulu mühasirəyə aldı. Mixail məğlub olaraq taxtan əl çəkdi və keşiş oldu.

## İmperator V Leo ilə münasibətlər
Yeni imperator V Leo Erməni Kruma sülh təklif etdi. Krum bu təklifə aldanaraq tələyə düşdü, lakin ox yarası alaraq qaçmağı bacardı. Əsəbləşən imperator Adrianapolis (indiki Ədirnə) şəhərini yandıraraq əhalisini Bolqarıstana əsir kimi apardı. 30.000 süvari ilə Arkadipolisi (indiki Lüleburgaz) də yandıraraq 50.000 nəfəri əsir götürdü. Əsirlər Nikiforun yandırdığı Pliskanın yenidən qurulmasında qul kimi istifadə edildi. Yeni bir işğala hazırlaşarkən 13 aprel, 814-cü ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Vanna Buakeva

**Vanna Buakeva** – İqtisadçının şərəfini qoruyan təcrübəli qadın libero. Avropada oynayan ilk tailandlı voleybolçu. 18 ildir ki, Tailand milli voleybol komandasının şərəfini qoruyur. Milli komandadakı debüt matçı 1996-cı ildə Malayziyaya qarşı olmuşdu.

## Karyerası
Vanna Buakeva karyerasına 1996-cı ildə məktəb səviyyəsində başlamışdı. 1999-cu ilə qədər Tailand millisinin müxtəlif yaş qruplarında oynamış, daha sonra isə 2002-ci ilə qədər Pepsi şirkətinin Banqkok şəhərindəki komandası olan *Pepsi Bangkok*da oynamışdı. 2001-ci ildə milli komanda ilə birlikdə Asiya çempionatında bürünc medal qazanmışdı.

2002-03 mövsümünü İtaliyada keçirən voleybolçu Volley Spezzano ilə ilk legioner macərasını da yaşamışdı. 2003-2008 illəri arasında onun öz deyimi ilə "Bütün gücümü milli komandaya həsr etmişdim" sözləri tam doğru idi. Belə ki, bu illərdə o heç bir klubda oynamamış, ancaq milli komanda ilə birlikdə bir çox turnirdə iştirak etmişdi. Bu intervalda 2007-ci ildə Asiya çempionatının bir daha bürünc medalını qazanmışdı. Bu səfər bu nailiyyətlə də bəs etməyib bir də şəxsi mükafat qazandı. Bu turnirin "Ən yaxşı müdafiəçi"si nominasiyasında qazanılmış mükafat idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Vanna Buakeva FİVB saytında
Zvinitsa

**Şahzadə Zvinitsa** () — Bulqar şahzadəsi. Qardaşı Enravotanın xristian olmasından sonra vəliəhd olmuşdu. Lakin xəstələnib öldüyünə görə vəliəhdlik kiçik qardaşı Malamirə keçdi.

## İstinadlar
Enravota

**Şahzadə Enravota** əsl adı **Bayan** () — Bulqar şahzadəsi, müqəddəs.

## Həyatı
Omurtaq xanın oğlu idi, xristian olduğu üçün taxtdan kənarlaşdırılmışdı. Bir keşiş tərəfindən xristian dininə gətirilmişdi. Qardaşı Malamir xan tərəfindən həbsdə saxlanılan keşişin çıxarılmasını xahiş edən Enravota əvvəlcə xristianlıqdan çıxmağa sövq edilmiş, rədd cavabı verdikdən sonra 833-cü ildə qardaşının əmri ilə edam olunmuşdu. O Bolqarıstan Pravoslav Kilsəsinin ilk şəhidi sayılır.

## Toponimlər
Antarktikada Enravota buzlağı onun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Pende çayı

**Pende çayı** — Mərkəzi Afrikada uzunluğu 36,88 kilometr olan çay. Bu çay Çad və Mərkəzi Afrika Respublikası arasındakı beynəlxalq sərhəddin qısa bir hissəsini təşkil edir. Pende çayı öz başlanğıcını MAR-ın Ouham-Pende bölgəsindən götürür və Kim məntəqəsi yaxınlığında Loqon çayına tökülür.

## Hidrometriyası
Pende çayının illik su sərfiyyatı 128 kub metr saniyə, hövzəsinin sahəsi isə 15,325 km²-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.babylon.com/definition/Pendé%20River/
Lev Pontryagin

**Lev Semyonoviç Pontryagin** () (3 sentyabr 1908 – 3 may 1988) — Sovet riyaziyyatçısı, yeni elm sahəsi – optimal idarəetmə nəzəriyyəsinin banisi.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*

## Xarici keçidlər
* Лев Понтрягин: Так сделайте невозможное! — neinvalid.ru 
* Жизнеописание Льва Семёновича Понтрягина, математика, составленное им самим. Рождения 1908 г., Москва 
* Академик Лев Семёнович ПОНТРЯГИН
I Presian xan

**Presian xan** (; ) — Bulqar xanı (836–852).

## Həyatı
Presian xan övladsız, cavan yaşında ölən Malamir xanın qardaşı Zvinitsanın oğlu idi. Kiçik olduğu üçün dövləti kovxan İsbul idarə edirdi.

### Bizansla münasibətlər
İmperator Feofilə qarşı 837-ci ildə Saloniki şəhərində üsyan başlamışdı. Xana kömək üçün müraciət edən imperator eyni zamanda gizli-gizli xanlıqdan əsir yunanları qaytarmağa başlamışdı. Buna qəzəblənən kovxan, hücuma keçərək Salonikinin özünü ələ keçirmişdi. Feofil serb knyazı Vlastimirin vassallığını tanıyaraq bulqarlar üçün yeni təhlükə mənbəyi yaratmağı planlaşdırırdı. 3 il çəkən Serb-Bulqar müharibələri imperatorun ölümü bitdi.

## Son illəri
Presian 852-ci ildə vəfat etdi. Presian yazısı onun dövründə yazılmışdır.

## Toponimlər
Antarktikada Livinqston adasında Presian təpəsi mövcuddur.

## İstinadlar
Bésame Mucho

**Bésame Mucho** (azərb. "*Məni çox öp"*) — Meksikalı qadın pianoçu, bəstəkar Konsuelo Velaskesin 1940-ci ildə Kuba bolerosu janrında bəstələdiyi mahnı. XX əsrin ən məşhur mahnılarından biri. Mahnının müxtəlif janrlarda, müxtəlif dillərə tərcümədə, müxtəlif ifaçıların ifasında yüzlərlə instrumental versiyası mövcuddur. 

## Tarixi
Konsuelo Velaskesin yazdığına görə mahnını bəstələyərkən 25 yaşı olub və həmin vaxta kimi heçkimlə öpüşməyib.

Velázquez **Besame Mucho**nu ispan bəstəkar Enrique Granados tərəfindən 1916-cı ildə yazılmış *Goyescas* operasının "Quejas, o la Maja y el Ruiseñor" (Şikayətlər və ya gənc qız ilə bülbül) ariyasından təsirlənib yazdığını da qeyd edir.

## Sözləri

## Xarici keçidlər
* Consuelo Velázquez Dies; Wrote 'Bésame Mucho'

## İstinadlar
Malamir xan

**Malamir xan** (; ) — Bulqar xanı (831-836).

## Həyatı
Malamir xan Omurtaq xanın ən kiçik oğlu idi. Böyük qardaşı Enravota xristian olduğu üçün vərəsəliyi ləğv edilmiş, ortancıl qardaşı Zvinitsa isə xəstələnib cavan vaxtı vəfat etmişdi. Kiçik olduğu üçün dövləti kovxan İsbul idarə edirdi. Taxta çıxdıqdan 2 il sonra qardaşı Enravotanı edam etdirmişdi.

### Bizansla münasibətlər
Omurtaq xanın sülh sazişinin vaxtının bitməsindən sonra imperator Feofil 836-cı ildə yenidən sərhədləri yağmalağa başlamışdı. Cavab olaraq hücuma keçən xan Plovdivi ələ keçirib xanlığa birləşdirdi. Lakin elə həmin il də öldü. Yerinə I Presian xan gəldi.

## İstinadlar
Presian yazısı

**Presian yazısı** — Yunanıstanın Filippi antik şəhərində tapılmış, I Presian xan tərəfindən qoydurulan abidə.
## Hadisələr
İmperator Feofilə qarşı 837-ci ildə Saloniki şəhərində üsyan başlamışdı. Xana kömək üçün müraciət edən imperator eyni zamanda gizli-gizli xanlıqdan əsir yunanları qaytarmağa başlamışdı. Buna qəzəblənən kovxan, hücuma keçərək Salonikinin özünü ələ keçirmişdi. Presian yazısı bu dövrdə xan tərəfindən qoydurulmuşdur.
## Mətni
Orijinal mətn:
Το]ν πολων Βου(λ)γα-ρον [ο] εκ θεου αρχον ο Π-ερσιανος απεστιλενΙ[σ]βουλον τον καυχανον δοσας αθτον φοσα-
τα κ(ε) τοω ητξιργου βοιλ-αν κ(ε) τον κανα βοιλα κολοβρον κ(ε) ο καυχανοσεπι τουσ Σμολεανους ο-ν......Η [τησ] την αληθηναν γ-υρευη, ο θ(εος) θεορι.κ(ε), η τησ ψ-ευδετε, ο θ(εος) θεορι. ΤουσΧριστηανους οι βουλγαρι-σ πολα αγαθα επυισα[ν]
κ(ε) οι Χριστηανοι ελησμον-ησαν, αλλα ο θ(εο)ς θεορι.
Tərcümə:
Bir çox bulqarların hökmdarı, Tanrı tərəfindən qoyulmuş Presian, kovxan İsbula ordular verərək, içirqu-boyul və xanboyul kolobronu Smolyanlara qarşı göndərdi...Əgər kimsə gerçəyi axtarırsa Tanrı baxır. Əgər kimsə yalan deyirsə, Tanrı baxır. Bulqarlar xristianlara çox yaxşılıqlar etdilər və xristianlar unutdu, amma Tanrı baxır..."
## İstinadlar
Ket Deluna

**Ketlin Emperatris Deluna** — ABŞ-lı pop musiqi və R&B müğənnisi.

## Diskoqrafiyası

## İstinadlar
Samburu (təbiət qoruğu)

**Samburu** ( ) Şərqi Afrika ölkəsi Keniya ərazisində yerləşmiş zəngin fauna və floraya malik milli park statuslu təbiət qoruğu. Qoruğun sahəsi 165&nbsp;km² olub, dəniz səviyəsindən 1230–800 m yüksəklikdə yerləşmişdir. Qoruq 
Vaso Niuro çayı vasitəsilə ikiyə bölünür. Bu çay qoruğun ekosisteminin əsas hissəsi sayılır. Çay sahil boyu palma meşəlikləri ilə əhatə olunmuşdur. Qoruğun qonşuluğunda daha bir qouq Baffalo-Sprinqs yerləşir.

## İstinadlar