Up Helly Aa

**Ap Helli Aa** həmçinin *Aphellio* ( — bayramdan əvvəlki gecə) — Şotlandiyanın Şetland adalarında yanvar-mart ayları ərzində müxtəlif icmalarda keçirilən od festivalı. Hər festivalda kostyum geyinmiş iştirakçılar (*guizerlər*) məşəlli yürüş edir və sonda Vikinqlərə aid qayıq maketini yandırırlar. Ən böyük festival Şetlandın paytaxtı Lervikdə keçirilir və burada minə yaxın iştirakçı olur. Digər kənd festivalları isə daha kiçik miqyasda təşkil edilir, çünki həmin bölgələrdə əhali sayı azdır.

## Mənşəyi
Müasir Lervik festivalı, keçmişdə Yeni il və Milad bayramlarında keçirilən "*tar barrelling*" (qatran çəlləklərinin yandırılması) adətindən yaranıb. Gənc kişilər çəlləkləri şəhər boyunca xizəklə sürüyərək müxtəlif oyunlar qururdular. Şetland Muzeyinə görə, festivalın əsas yaranma səbəbi Napoleon müharibələrindən sonra Şetlanda qayıdan gənclərin darıxması olmuşdur. Səyahət zamanı xarici ölkələrdə gördükləri möhtəşəm tədbirlərdən ilhamlanaraq, öz festivallarını yaratmaq istəmişlər. İçki və təhlükəsizlik problemlərinə görə mərasim dəyişdirildi və Vikinqlərdən ilhamlanan yeni format aldı.

1874–1880-ci illərdə qatrandan istifadə qadağan edildikdən sonra məşəlli yürüşlərə icazə alındı. İlk məşəlli yürüş 1876-cı ildə keçirildi. 1881-ci ildə Up Helly Aa günü ilk dəfə məşəl festivalı təşkil olundu. 1889-cu ildə isə ilk dəfə vikinqlərə məxsus qayıq (qalley) hazırlanaraq yandırıldı.

1894-cü ildə Şetland yazıçısı Holdedyn Bersess "The Viking Path" (Vikinqlərin yolu) adlı kitabını yazdı. Bu kitab festivalın vikinq mövzusunda təşkil olunmasına böyük təsir göstərdi. Bersess həmçinin festivalın rəsmi mahnısı olan "*Up Helly Aa Song*"un müəllifidir. XX əsrin əvvəlində "Jarl" adlı fəxri rol festivalın tərkibinə daxil edilmişdir.

Əslində, bu festivalın qədim köklərə malik olduğu iddia edilsə də, o, Viktoriya dövrünün islahatçı hərəkatlarının məhsuludur. Lervikdəki Up Helly Aa festivali 1870-ci illərdə "*Total Abstinence Society*" (Tam Ayıqlıq Cəmiyyəti) tərəfindən təsis edilib. Məqsəd gəncləri içki içmək əvəzinə faydalı məşğuliyyətlərə yönəltmək olub. Festivalın adı "Upholiday" sözündən gəlir, bu isə Şotlandiyanın aşağı torpaqlarında "On İkinci Gün" () mənasını verir və XIX əsrdə Şetland adalarına gətirilmişdir.

## Müasir tədbir
Festivalın əsas iştirakçısı "Jarl" adlandırılan əsas guizerdir. Jarl olmaq üçün bir şəxs 15 il festival komitəsində iştirak etməlidir. Hər il yalnız bir nəfər bu komitəyə seçilir. Yürüşün zirvə nöqtəsi məşəllərin Vikinqlərə məxsus uzun gəmi (qalley) maketinə atılmasıdır.

Bu tədbir Şetlandın müxtəlif bölgələrində keçirilir və hal-hazırda 11 yerdə qeyd olunur: Skallaouey, Lervik, Nestinq və Qerlsta, Uyesund, Nortmavin, Bressey, Kallivo, Norvik, Vaas, Cənubi Meynlend və Deltinq. Yürüşdən sonra iştirakçılar yerli zallara (məktəblər, idman obyektləri və otellər) gedərək özəl məclislərdə iştirak edirlər. Hər bir dəstə burada öz çıxışını nümayiş etdirir. Bu çıxışlar populyar televiziya şoularına və ya filmlərə parodiya, yerli hadisələrlə bağlı səhnəciklər, mahnı və ya rəqs ola bilər.

Festivalın bəzi xüsusiyyətləri zamanla dəyişdirilib. 2020-ci ildən etibarən Şetlanddakı festivallarda "blackface" (qara üz) istifadəsi qadağan olunub. Ənənəvi olaraq, Lervikdəki əsas festivalda yalnız kişilər iştirak edirdi (baxmayaraq ki, 1901-ci ildə bəzi qadınlar kişilərin geyimində yürüşə qoşulmuşdular). Bəzi kiçik kənd festivallarında artıq qadınlar da iştirak edir və 2015-ci ildə Cənubi Meynlend Up Helly Aa festivalı ilk qadın jarlını təyin etmişdir. 2023-cü ildən etibarən Lervik festivalında qadınların dəstələrdə iştirakına qoyulan məhdudiyyətlər tamamilə aradan qaldırılıb.

## Mənası
Con Ceymisonun 1818-ci ildə yazdığı "Şotland dilinin etimoloji lüğətinə" görə, *up* sözü "bir şeyin sona çatması" mənasında işlədilir və Farer və İsland dillərində hələ də istifadə edilən köhnə Norveç sözü "*uppi*" ilə əlaqəlidir."*Helly*" sözü müqəddəs gün və ya bayram anlamını verir və qədim Norveç dilində "*helgr*" (datif və akuzativ halında "*helgi*") formasından gəlir. Şotland Milli Lüğətinə əsasən, "*helly*" bir neçə bayram günlərini, xüsusilə 25 dekabrdan 5 yanvara qədər olan Milad bayramı dövrünü ifadə edir. "*Aa*" isə "*all*" (hamısı) sözünün şotland dialektində qısaldılmış formasıdır.

## Qalereya

File:UpHellyAa1(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**1 – Guizer Jarl**. Up Helly Aa festivalının əsas personajıdır. Bu bayram yanvarın sonuncu çərşənbə axşamı keçirilir. Hər bir Guizer Jarl Skandinaviya əfsanələrindəki bir şəxsiyyətin adını götürür. Bu dəfəki Jarl "Flokki of the Ravens" adlanırdı.
File:UpHellyAa2(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**2 – Jarlın Dəstəsi (Jarl Squad)**. Guizer Jarlın dəstəkçilərindən ibarətdir. Bu, festivalda iştirak edən çoxsaylı dəstələrin əsas dəstəsidir və bu dəstənin üzvlərinə "guizer" deyilir.
File:UpHellyAa3(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**3 – Qalley**. Hər il Up Helly Aa üçün bir Vikinqlərə məxsus uzun gəmi (qalley) maketi hazırlanır.
File:UpHellyAa4(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**4 – Yürüş**. Hava qaraldıqdan sonra, uzun gəmi məşəlli yürüşlə şəhərin küçələri boyunca aparılır. Məşəl daşıyanlar bütün dəstələrin üzvləridir və Jarlın Dəstəsi tərəfindən idarə olunur. Hər bir dəstə bir mövzu seçir və həmin mövzuya uyğun geyinir. Bu mövzular tarixi, aktual və ya satirik ola bilər.
File:UpHellyAa5(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**5 – Qalleyin ətrafında dairə**. Bütün məşəl daşıyanlar uzun gəminin son dayanacağına çatdıqda, gəminin ətrafında dairə yaradır və ənənəvi Up Helly Aa mahnısını oxuyurlar.
File:UpHellyAa6(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**6 – Qalleyin yandırılması**. Up Helly Aa mahnısı oxunduqdan sonra, guizerlər məşəllərini uzun gəminin içinə atırlar.
File:UpHellyAa7(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|**7 – Yanan Qalley**. Uzun gəmi tam yanıb külə döndükdən və alovlar sönməyə başladıqdan sonra, guizerlər ənənəvi "The Norseman's Home" (Skandinavın Evi) mahnısını oxuyurlar. Bundan sonra gecə boyu davam edən şənliklər başlayır. Mövcud olan bütün geniş zallar məclislər üçün istifadə olunur. Bu məclislər ev sahibləri tərəfindən təşkil edilir və hər bir guizer dəstəsi növbə ilə bütün zallara baş çəkir, qonaqlarla birlikdə rəqs edir və içki içir. Festivalda onlarla dəstə və onlarla məclis ola bilər, buna görə də bu şənliklər gecə boyunca və ertəsi gün səhərə qədər davam edir.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Up Helly Aa — official website for Lerwick festival