Ukraynada milli dirçəliş

**Ukrayna milli dirçəlişi** — Rusiya və Avstriya-Macarıstan imperiyalarının ərazisində milli-mədəni dirçəliş və Ukrayna millətinin formalaşmasını təmin edən ictimai-siyasi hərəkatdır. Siyasi, sosial, milli azadlıq hərəkatı kimi Ukrayna milli dirçəlişinin mahiyyətinə dair çoxlu müxtəlif nəzəriyyələr və qiymətləndirmələr mövcuddur. Ukrayna milli hərəkatı 18-ci əsrin sonlarında Avropada gedən tarixi proseslərin təsiri altında Rusiya İmperiyası ərazisində kazak zabitləri dairələrində yaranmışdır. Çar avtokratiyasının böyük dövlətçilik siyasəti 19-cu əsrin ortalarında Rusiyada Ukrayna milli hərəkatının güclənməsinə səbəb oldu. XX əsrin əvvəllərində Rusiya, nəhayət öz siyasi səhnəsinə keçdi və bu dövr Ukraynanın mədəni və siyasi hüquqları uğrunda fəal mübarizəsi ilə səciyyələndi. Ukrayna partiyalarının yaranması ilə Rusiyada milli məsələnin həlli siyasi problemlərin həlli ilə bağlıdır: avtokratiyanın aradan qaldırılması , parlamentarizmin qurulması , demokratik azadlıqların təmin edilməsi .

Tədqiqatçılar arasında siyasi Ukrayna hərəkatının bir fenomeni kimi ukraynafillikdən ayrılmanın vaxtı və yeri ilə bağlı vahid fikir yoxdur. Onun formalaşmasının əsas hərəkətverici qüvvələri məsələsi də mübahisəlidir.

## Tarixi
“Rusiyada ukraynaçılıq: MÜASİR dövr" adlı tədqiqatında Vladimir Doroşenko Rusiyada Ukrayna hərəkatının inkişafını üç mərhələyə bölür. Birincisi, Poltava-Xarkov XVIII əsrin sonlarından XIX əsrin 40-cı illərinə qədər davam etdi. Məhz o zaman, 1791-ci ildə kazak starşinası Ukraynanın azadlıqlarını kobud əli ilə ləğv edən “rus zülmünə” qarşı kömək istəmək üçün Vasili Kapnisti Almaniyaya göndərdi. İkinci, Peterburq-Kiyev, 40-cı illərdə davam etdi, 70-ci illərdə hərəkat Kiyevə köçürüldü. O vaxtdan onun fikrincə, Kiyev yeni Ukrayna hərəkatının paytaxtına çevrilib.  

### Başlanğıcı
Ukraynalıların Reç Pospolitanın xristian icmasından ayrılması ukraynalıların etnik kimliyi əsasında aşağıdakıların gedişində baş verdi: şəhərlərin intellektual mərkəz kimi rolunun artırılması; pravoslav və katolik konfessiyaları arasında dini anlaşma axtarışları; Avropanın həm Qərbdə, həm də Şərqində zülm şəraitində protestant hərəkatının və islahatçı azad düşüncənin yayılması; pravoslav kilsə qardaşlığının inkişafı və müvafiq məktəb təhsili; pravoslav kilsəsi ilə katolik kilsəsi arasında mübarizənin kəskinləşməsi; kazakların özünü təsdiq etmək üçün mübarizəsi və kazakların pravoslav kilsəsi ilə ittifaqının yaranması. Ukrayna cəmiyyətinin yuxarı təbəqələrinin Ukrayna əhalisi, Ukrayna ərazisi və Ukrayna dini dəyərləri ilə özünü eyniləşdirmə proseslərinə güclü təkan 1648-76-cı illərin milli inqilabı oldu. Moskva çarının himayəsi altında bu proseslər getdikcə sönməyə başladı. Kazak elitası rus zadəganları ilə bərabər hüquqlar axtararaq, daha çox siyasi və ya etno-dini kimliyə deyil, düşərgə kimliyinə üstünlük verirdi  .

İnqilabdan və vətəndaş müharibəsindən sonra, Ukrayna SSR-nin yaranması və Ukrayna ərazisinin böyük hissəsi üzərində Sovet hakimiyyətinin qurulması, habelə Qərbi Ukraynanın Polşa, Çexoslovakiya və Rumıniyada qalması fenomeninin elmi tədqiqi. SSRİ və Şərqi Avropa ölkələrində Ukrayna milli hərəkatı praktiki olaraq həyata keçirilmədi.

Ukrayna milli kimliyinin dirçəlişinə təkan XVIII əsrin ümumavropa tarixi dəyişiklikləri oldu. Onlar Ukrayna elitasında öz “Ukrayna həqiqətini” tapmaq ehtiyacını oyadıblar. Baxmayaraq ki, bu axtarış ilk növbədə Ukrayna kazak komandirinin sinfi maraqlarına tabe idi, lakin Ukrayna elitası tərəfindən öz tarixi mifinin yaradılması (anonim “ Rus tarixi ”ndə aydın şəkildə təqdim olunur) və ideyalar ətrafında möhkəmlənməsi. respublikaçılıq ona korporativ maraqlardan kənara çıxmaq və müasir Ukrayna millətinin formalaşması prosesində təməl daşları qoymaq imkanı verdi   .

1791 -ci ilin aprelində Vasili Kapnist qardaşı Pyotr ilə birlikdə Ukrayna vətənpərvər dairələri (Novqorod-Seversky Vətənpərvərlik Dairəsi) adından Berlində idi. O, Prussiya hökumət dairələrinin nümayəndələri ilə rus avtokratiyasına qarşı açıq silahlı üsyan halında Ukrayna milli-azadlıq hərəkatına yardımın mümkünlüyü barədə danışıqlar aparıb.

1821 -ci ildə Vasili Lukaşeviç müstəqil Ukrayna dövlətinin yaradılmasını qarşısına məqsəd qoyan Malorus Gizli Cəmiyyətini qurdu. Cəmiyyət hüceyrələri Kiyev, Poltava, Çerniqov və başqa şəhərlərdə mövcud idi. Malorus gizli cəmiyyətinin Birləşmiş Slavyanlar Cəmiyyəti və Polşa vətənpərvər təşkilatları, xüsusən də Tampliyerlər Cəmiyyəti ilə sıx əlaqələri var idi. 1826 -cı ildə Malorus Cəmiyyətinin üzvləri həbs edildi.

### Rusiya imperiyasında

1846-cı ilin yanvarında Kiyevdə gizli siyasi təşkilat - Kiril və Mefodi qardaşlığı yaradıldı. Təşəbbüskarlar: Vasili Belozerski, Nikolay Qulak, Nikolay Kostomarov, Panteleimon Kuliş, Afanasi Markeviç, 1846-cı ilin aprelindən Taras Şevçenko cəmiyyətə qoşuldular.

Qardaşlığın proqram müddəaları "Ukrayna xalqının məişəti kitabı"nda və "Sankt-Peterburq Slavyan Qardaşlığının Nizamnaməsi"ndə öz əksini tapmışdır. Əsas müəllifi Nikolay Kostomarov olan Kiril və Mefodi " və Vasili Bilozerskinin yazdığı "Qeyd"də Ukraynanın milli dirçəlişi və panslavizm ideyalarına əsaslanırdı. Kiril və Mefodi Cəmiyyəti Ukrayna torpaqlarında milli hərəkatın yüksəlişinin və ümumavropa inqilabi böhranının yetişməsi dövrünün azadlıq ideyalarının təsiri altında ümumslavyan hərəkatının fəallaşmasının təzahürlərindən biri idi. - " Xalqlar baharı ". 

*Kiril və Mefodi qardaşlığı* xristian əxlaqi prinsipləri əsasında gələcək cəmiyyətin qurulmasını, bütün slavyan xalqlarının milli dilinə, mədəniyyətinə və təhsilinə görə hüquqlarının bərabərləşdirilməsini, slavyan xalqlarının demokratik federasiyasının yaradılması, çarizmin dağıdılması və təhkimçiliyin ləğvi; vətəndaşlar üçün demokratik hüquq və azadlıqların bərqərar olmasını əsas vəzifə kimi qoydular. 

Krım müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra çar hökuməti daxili siyasətini yumşaltdı, Kiril və Mefodi qardaşlarının üzvlərinə amnistiya elan edildi. Sankt-Peterburq bir çox qardaşlıq üzvlərinin toplaşdığı Ukrayna həyatının mərkəzinə çevrildi. 1859-cu ildə Sankt-Peterburqda ilk Ukrayna cəmiyyəti - maarifçilik fəaliyyəti ilə milli ideyanı yaymaq məqsədi daşıyan mədəni-maarif təşkilatı yaradıldı. İki il sonra Kiyevdə də oxşar icma yarandı.

70-ci illərin əvvəllərində Rusiyada artan inqilabi əhval-ruhiyyənin təsiri altında və Avstriyada onun dəstəyinə görə Ukrayna hərəkatının öhdəsindən gəlməyin qeyri-mümkün olduğunun dərk edilməsi ilə çar təzyiqi zəifləməyə başladı. Ukrayna hərəkatı yenidən bərpa olunur və Vladimir Antonoviç, Pavel Jitetski, Nikolay Lısenko, Mixail Staritski, Pavel Çubinski, Vladimir Straşkeviç, Aleksandr Rusov və başqalarının daxil olduğu Kiyev icması alnına çevrilir. Sosializmi təbliğ edən və Ukrayna xalqının " 17-ci əsrin sonuna qədər bir hissəsi olduğu mədəni Avropa xalqları ailəsinə" qayıtmalı olduğunu müdafiə edən Mixailo Draqomanovun ideyaları xüsusi təsir bağışladı.

Lakin Ukrayna həyatının sürətli inkişafı Ukrayna separatizmi ilə bağlı yeni ittihamlara səbəb oldu. Bu dövrdə ukraynaçılıq Rusiya hakimiyyəti tərəfindən “əsassız, süni, xəyanətkar” cərəyan kimi qiymətləndirildi. Onun təhlükəsi onun diqqət mərkəzində idi "Rusiya millətinin və dövlətinin birliyinin məhv edilməsi, bununla da Kiyevlə birlikdə milli ərazinin bir hissəsini -" Rusiya şəhərlərinin anası "" seçmək"  . Bunun nəticəsi 1876 -cı ildə Ukrayna dilini mədəni sahədən sıxışdırıb çıxarmaq və onu məişət istehlakı ilə məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyan Rusiya İmperatoru II Aleksandrın fərmanı olan təəssüf ki, Emski fərmanının imzalanması oldu.

1880-ci illərin əvvəllərində Sankt-Peterburqda ukraynalı tələbələr “Ukrayna sosialist-federalistləri” (1883-1888) qrupu yaratdılar. Onlar öz siyasi proqramlarında Ukraynanın ruslaşdırılmasına və Ukraynanın tam milli muxtariyyətinə qarşı çıxırdılar.

80-ci illərin sonlarında Ukrayna hərəkatı Trofim Zenkovski və Boris Qrinçenko kimi gənc publisistlərin simasında yeni dəstək aldı. Onlar Ukrayna ziyalılarından qəti və ardıcıl addımlar tələb edərək, formal ukrainofilizmə qəti şəkildə qarşı çıxdılar. 1893-cü ildə onlar "şüurlu ukraynalıların" fəaliyyət proqramını dərc etdilər, burada Ukrayna millətinin birliyi, ukrayna dilinin inkişafı və Ukrayna millətinin hüquqlarının müdafiəsi zərurətindən danışdılar. 

Ukraynanın müstəqillik prinsipləri üzərində dayanan ilk Ukrayna siyasi təşkilatı Poltavada yaradılmış gizli təşkilat olan Taras qardaşlığı (1891-1898) idi. Onun əsasını ukraynalı tələbələrdən ibarət kiçik bir qrup - Vitali Borovik, Boris Qrinçenko, İvan Lipa, Nikolay Mixnovski, Volodimir Şemet qoymuşdu. Tarasovçular öz fikirlərini “Mən gənc ukraynalılara inanıram” adlı siyasi bəyannaməsində qeyd edirdilər. Tarasovçular mədəni fəaliyyətlə (ailədə, işdə, məktəblərdə ukrayna dilinin yayılması, uşaqlara ukrayna savadının öyrədilməsi, Şevçenko ideyalarının tərbiyəsi) əlavə olaraq aşağıdakı siyasi postulatlar irəli sürdülər: Ukrayna xalqının rus işğalından azad edilməsi, Ukraynanın tam dövlət-siyasi müstəqilliyini tələb etmə, hansı ki bunun üçün sosial məsələnin ədalətli həlli edilməsi ilə dövlət suverenliyinə nail olunması şəraitində mümkün olacağına inanırlar.

1900-cü ildə Xarkovda Dneprin ilk siyasi partiyası - İnqilabçı Ukrayna Partiyası yarandı. İUP-nin yaranması sosial-demokrat dairə olan “ Tarasovçuları qardaşlığı ” kimi siyasi təşkilatlar yaratmaq üçün əvvəlki cəhdlərin başa çatması idi. Steşenko və Lesya Ukrainka, o zamankı Ukraynanın apolitik mədəniyyəti və ukrainofilizmindən qoparaq siyasi fəaliyyətə başladılar.

1902-ci ildə Nikolay Mixnovskinin rəhbərlik etdiyi Ukrayna Xalq Partiyası, 1905-ci ildə isə Melenevskinin rəhbərlik etdiyi Ukrayna Sosial Demokrat İttifaqı yaradıldı. 1905-ci ildə M.Porş, V.Vinniçenko, S.Petlyura başda olmaqla RUP-nun əsas hissəsi Ukrayna Sosial Demokrat İşçi Partiyasını yaratdı. 1904-cü ildə Ukrayna Demokratik Partiyası - Y. Çikalenkonun rəhbərlik etdiyi demokratik liberal təriqət partiyası yaradıldı. 1904-cü ilin payızında UDP-nin bəzi üzvləri B. Qrinçenko və S. Yefremovun rəhbərlik etdiyi Ukrayna Radikal Partiyasının (URP) əsasını qoydular. 1905-ci ilin payızında hər iki partiya Ukrayna Radikal Demokratik Partiyasına (URDP) birləşdi.  .

1905-ci il inqilabı zamanı Ukrayna Milli Hərəkatının müstəqil şəkildə seçkilərə getməsi üçün hələ kifayət qədər nüfuzu yox idi. Bununla belə, Ukrayna partiyalarının liderləri Rusiyanın ən böyük müxalifət partiyalarının seçki siyahılarına daxil edildi. Beləliklə, birinci Dövlət Dumasında Ukraynadan seçilmiş bütün 102 səfirdən 45 səfiri olan şəxslərdən ibarət Ukrayna Parlament Cəmiyyəti yaradıldı. Onun sədri Çerniqovdan olan hüquqşünas və ictimai xadim İlya Şraq seçildi. Bu parlament qrupunun siyasi platforması Ukraynanın muxtariyyəti uğrunda mübarizə idi. 

### Avstriya-Macarıstanda

XIX əsrin birinci yarısında.Ukrayna milli hərəkatı Qərbi Ukrayna torpaqlarında inkişaf etdi. Ukrayna millətinin Qərbi Ukrayna torpaqlarında yaşadığı şərait Getman dövlətinin xatirəsinin milli şüurun artmasına töhfə verdiyi Dnepr bölgəsindən qat-qat çətin idi.

1848-ci il inqilabı Qərbdə təhsil almış cəmiyyətin nümayəndələrinə öz millətlərinin ayrıca və milli təsisatların yaradılması həddinə qədər formal olaraq öz müqəddəratını təyin etmək üçün təkan və imkan verdi. 19 aprel 1848-ci ildə Yunan katolik ruhanilərinin bir qrup nümayəndəsi bütün Ukrayna Qalisiya adından imperatora ərizə ilə müraciət etdi, burada xüsusilə qeyd edildi ki, Qalisiyadakı avtoxton ukraynalılar vaxtilə dövlət müstəqilliyinə malik idilər,  onlar öz millətinə dəyər verirlər və onu qoruyub saxlamaq istəyirlər  .

2 may 1848-ci ildə Lvovda Baş Rusiya Radası - Ukrayna Qalisiyasının maraqlarının təmsilçisi kimi çıxış edən ilk Ukrayna siyasi təşkilatı yaradıldı. 15 may 1848-ci ildə Ukraynada  ukrayn dilində ilk milli jurnal olan " Zorya Qalitskaya " qəzetinin ilk nömrəsi 4000 nüsxə tirajla nəşr olundu. Qəzetin birinci nömrəsində bütün Ukrayna xalqının həmrəyliyini elan edən Ukrayna xalqına müraciət dərc edildi, eyni zamanda Ukrayna dilinin inkişafı tələbi ifadə olundu  .

XIX əsrin 90-cı illərində Qərb ölkələrində milli hərəkat siyasi inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Rus tarixçisi Oleq Nemenski "ilk ictimai təqdimat" tarixi kimi 25 noyabr 1890 -cı ili qeyd edir. Həmin gün Qalisiya Seymində deputatlar Yulian Romançuk (Seimin 16 deputatının daxil olduğu "Rus Klubu"nun nümayəndəsi) və Anatol Vaxnyanin Seymin tribunasından bildirdilər ki, "Qalisiya Rusunun özlərini rusin adlandıran pravoslav əhalisinin əslində rus xalqına heç bir aidiyyatı yoxdur, amma ukraynalılara var. Nemenski bu hadisəni Qalisiyanın siyasi həyatında “yeni eranın” başlanğıcı adlandırır. 1895 -ci ildə artıq Seymdə rusin deyil, Ukrayna  nümayəndə heyəti təmsil olunurdu.

Bu zaman milli ideya intellektual mühitdən kənara çıxaraq geniş kütlələrə nüfuz edir, milli koloriti olan siyasi hərəkatın formalaşmasına şərait yaradırdı. İlk belə partiya 1890-cı ildə İvan Franko və M.Pavlikin başçılıq etdiyi Rusiya-Ukrayna Radikal Partiyası (RURP) tərəfindən yaradılmışdı. Onlar öz fəaliyyətlərində Ukraynanın siyasi müstəqilliyi postulatını irəli sürməklə yanaşı, sosializmi Ukrayna Qalisiyasının milli maraqlarının müdafiəsi ilə birləşdirməyə çalışırdılar. Sonradan digər partiyalar da yarandı: Ukrayna partiyaları arasında nüfuz sahibi olan Ukrayna Milli Demokratik Partiyası - UMDP (1899 s.), Ukrayna Sosial Demokrat Partiyası - USDP (1899 s.). Katolik Rus-Xalq İttifaqı (1896) 1911-ci ildə Xristian İctimai Partiyasına çevrildi.   .

## Ədəbiyyat

* 
* 
* Неменський Олег Борисович. «Чтобы быть Руси без Руси». Украинство как национальный проект // Константин Крылов. Вопросы национализма : журнал научной и общественно-политической мысли. — Москва, 2011. — Вып. 5.
* Поліщук І. Ментальність українства: Політичний аспект // Національний педагогічний університет ім. М. П. Драгоманова, Інститут політичних і етнонаціональних досліджень ім. І.Ф. Кураса НАН України, Інститут філософії ім. Г. С. Сковороди НАН України, Український центр політичного менеджменту Людина і політика : Український соціально-гуманітарний науковий журнал. — Київ : Інформаційно-видавниче підприємство «Поліс-К», 2001. — Вып. 1. — С. 86-92.. — ISSN 1609-5499.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər