open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rus (xalq)

**Qədim ruslar** – qədim xalq (və ya sosial qrup). Müasir rusların ilk əcdadları. Onlar skandinav, türk və slavyanların qarışmasından yaranmışlar

Şərq slavyanlarının ilk dövləti olan Rus dövlətinın (müasir elmi ədəbiyyatda Kiyev Rus dövləti) adı bu xalq ilə bağlıdır. Qədim Rus dövlətinin qurucuları olmuşlar.

Entnik mənsubiyyətləri mübahisəlidir. Tarixçilərin əksəriyyəti onların varyaqlar (vikinqlər) olduğunu düşünür. Bəzi rus tarixçilər isə slavyan xalqlarından biri hesab edirlər.

Dəfələrlə peçeneqlər və başqa türk tayfaları ilə vuruşmuş, Bizansa, İdil bulqarlarına, Xəzər xaqanlığına və Qafqaz ərazisinə uzaq səfər yürüşləri etmişlər.

## Xarici keçidlər

* Ibn Fadlan and the Rusiyyah, by James E. Montgomery, with full translation of Ibn Fadlan
İlayın kitabı (film, 2010)

**İlayın kitabı** () — 2010-cu ildə çəkilmiş ABŞ filmi. Filmin rejissorları Hyuz qardaşlarıdır. Denzel Vaşinqton "İlay" personajının rolunu canlandırmışdır.

## İstinadlar

 
## Xarici keçidlər
*
Frank Dreyk

**Frank Donald Dreyk** (; ) — amerikalı astronom.

## Həyatı
Çikaqoda anadan olub, Kornel Universitetinin elektronika fakültəsində təhsil alıb. Məşhur astronom Otto Struverin planet sistemlərinin yaranması haqqında olan mühazirələrini dinlədikdən sonra, onda digər planetlərdə həyat və sivilizasiyalara maraq oyandı. ABŞ hərbi dəniz donanmasında vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra o, ardıcıl olaraq Milli Radio Astronomiya Rəsədxanasında, Kornell və Kaliforniya universtetlərinde işləməyə başladı. Struve Dreykin dəstəyi ilə NRAO əsasında ("Ozma" layihəsi) 28 metrlik radio teleskop tikintisini təşkil etdi — dünyanın ilk, digər planetlərdə həyatın olub-olmamasını müəyyən etmək üçün qurulan, ölçü və qeyd cihazı. "Dreyk tənliyinin" yaradıcısıdır.

Frank Dreyk — dünyada ilk digər sivilizasiyaların siqnalları üçün axtarışlara başladı — "Ozma" layihəsi, ilk digər sivilizasiyalar üçün mesaj yaratdı (Karl Saqan və başqalarının komeyi ilə) — "Pioneer Plaque" və ilk ulduzlar arası radio-mesaj göndərdi — "Arecibo Message"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Helen Napoleon Bonapart

**Helen Napoleon Bonapart** (18 iyun 1816 – 16 yanvar 1907)  Napoleon Bonapartın və məşuqəsi Albina de Montolonun güman edilən qızı.

Helen Napoleon Bonapart 1816-cı ildə keçmiş imperatoru sürgündə müşayiət edən markiz Şarl Tristan Montolon və həyat yoldaşı Albinanın ailəsində, Müqəddəs Yelena adasında dünyaya gəlmişdir. Tam adı **Napoleon Mari Helen Şarlotta de Montolon Semonvill**dir. Albinanın Napoleonun məşuqəsi olması səbəbindən bəzi tarixçilər Heleni onun qızı hesab edir.  İmperator özü bunu heç vaxt etiraf etməsə də, qızın Napoleona çox oxşadığı iddia olunur. Müqəddəs Yelena adasını tərk etdikdən sonra Helenin sonrakı taleyi barəsində müfəssəl məlumat yoxdur. O, 1907-ci ildə Eks-an-Provansda vəfat etmişdir. 

## İstinadlar
Beynəlxalq Tədqiqat Universitetləri Alyansı

**Beynəlxalq Tədqiqat Universitetləri Alyansı** ( və ya qısaca **IARU**) — Dünyanın 10 aparıcı elmi-araşdırma universitetlərinin beynəlxalq birliyi. Mənzil-qərargahı Sinqapurda yerləşir.

## Tarixi və fəaliyyəti
Alyans 2005-ci ilin sonlarında təsis edilmiş, fəaliyyətə 14 yanvar 2006-cı ildə başlamışdır.

## Üzvləri
Alyansa üz olan 10 ali məktəb bunlardır:
* Avstraliya Milli Universiteti
* Kembric Universiteti
* Oksford Universiteti
* Berkli Kaliforniya Universiteti
* Yel Universiteti
* Pekin Universiteti
* Sinqapur Milli Universiteti
* Tokio Universiteti
* Kopenhagen Universiteti
* İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Yengəcyeyən

**Yengəcyeyən** () — Antarktida suitiləri arasında yengəcyeyən suitilər cinsinə (*Lobodon*) aid növ.

Dünyada yeganə suiti növüdür ki, sayları 7–40 milyon baş qiymətləndirilirdi. Hazırda isə onların sayının 14 milyonu keçmədiyi bildirilir. Dünyada insandan və ev heyvanlarından sonra sayına görə ikinci məməli hesab edilir. Onların sayı dünyada olan bütün suitilərin sayından çoxdur.

Adlanmasına gəldikdə bu onların hecdə yengəclə qidalanması ilə əlaqədar deyil. Onlar hecdə yengəc yemirlər, əsasən krillə qidalanırlar.

## Xariçi görünüş

Yetkin fərdin uzunluğu 2,2–2,6 m, çəkisi isə 200–300 kq arası dəyişir. Dişilər erkəklərə nisbətən iri olurlar. Siması uzun və nazikdir. Yığcam bədən quruluşuna malikdir. Yanvar-Mart ayları tünd qəhvəyi, belində isə gümüşü-boz zolaq vardır. Sonradan isə rəngi süd-ağ rəng alır. Çoxunda çapıx izləri vardır. Bu izlərin səbəbi Dəniz bəbirinin qoyduğu izlərdir. Balalar iki-üç həftə südlə bəslənilir. Kənardan onları izləyərkən bəzən onları Dəniz bəbirlərinə və ya Ueddell suitisinə oxşadırlar. Ancaq dəniz bəbirlərindən fərqli olaraq onlar koloniya əmələ gətirirlər.

## Yayılması

Onlar əsasən Antarktida ətrafı dənizlərdə yaşayır. Cənub yarımkürrəsinin 65°Cənubda yerləşən ərazilərə xass canlıdır. Miqrasiya zamanı buzlaqlarla mülayim enliklərə qədər gəlir. Bəzi hallarda onlar Cənubi Amerika, Yeni Zelandiya, Avstraliya və Afrikanın cənub ərazilərində görünür. Onlar Rio-de-la-Plata ərazisinə Argentina və Uruqvay sərhədi ərazisinə gələ bilirlər.

## Həyat tərzi
Əsas yerləşim yerləri buzlaqların üzəridir. Koloniya halında birləşərkən sayları bir necə mini keçir. Sudan buzun üzərinə sürətlə çıxa bilir. Aktiv ov qabiliyyətinə malikdir və əsasən gecələr ov edir. 430 metr dərinliyə enir və 11 dəqiqə suyun stlında qalır. Əsasən Antarktida krili ilə qidalanır. Qida rasiyonuna balıqlarda daxildir.

Yetkinlik yaşına 2,5–6 ilində çatır. Yeni doğulan balaların 1,1–1,3 m uzunluğa və 20–40 kq çəkiyə malik olur. Ana balalarını 2–3 həftə südlə bəsləyir. Balalar gün ərzində 4 kq çəki artırır. Süddən kəsildiyi günə qədər 110 kq çəki alır. Onlar südlə bəsləməni bitirdikdən sonra dişilər çütləşməyə hazır olurlar. Onlar suda çütləşirlər. Çütləşmə dönəmi oktyabr-dekabr ayları baş verir.

Ortalama olaraq 20 il yaşayırlar. Əsas düşmənləri Dəniz bəbiri və Osadır.

## Maraqlı məlumat
Antarktidaya Robert Skottun təşkil etdiyi ekspedisiyada iştirak etmiş ingilis bioloq və alim Edvard Adrian Vilson (1872–1912) belə düşünürdü ki, Yengəcyeyən suitilər ölərkən Antarktidanın daxilinə gəlir və burada ölürlər. O, hətta yengəcyeyənlərin materikin 30 mil daxili hissəsində bir necə min metr hündürlükdə aşkarlamışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/t0725e/t0725e43.pdf Lobodon carcinophagus.]  — P. 288–290. // In: Jefferson T. A., Leatherwood S., Webber M. A. (1993): FAO species identification guide. Marine mammals of the world. Rome, FAO. 1993. 320 p. 587 figs.
Cerard Koyper

**Cerard Piter Koyper** (; ;; 7 dekabr 1905–23 dekabr 1973) — niderlandlı və (1933-cü ildən) amerikalı astronom. Koyper qurşağın eponimi kimi bilinir. Bəziləri tərəfindən "müasir planetologiyanın atası" kimi tanınır.

## İstinadlar
Koyper qurşağı

**Ecvort-Koyper qurşağı** və ya **Koyper qurşağı** — Neptun orbitindən, yəni Günəşdən 30 a.v., Günəşdən 55 a.v.-ya qədər ucalan Günəş sistemin bölgəsi. O, Asteroid qurşağına oxşayır, lakin ondan 20 dəfə geniş və 20-200 dəfə ağırdır.

Günəş Sisteminin sonuncu planeti Neptunun arxasında, kosmik boşluqda milyardlarla km genişlikdə bir "Uçurum" var. Adına Koyper qurşağı deyirik. Milyonlarla irili-xırdalı daş-buz- qaya yığınından ibarətdir. Pluton da onlardan biridir.

Günəşdən 5 milyard km uzaqlıqdan başlayıb onlarla milyard km`ə qədər uzanan qurşağın üzvləri ümumilikdə Neptunarxası cisimlər adlanır.

Günəş Sisteminin formalaşmasından geriyə qalan həmin daş qaya yığınını, məhz Günəş Sisteminin bünövrə daşları adlandırmaq olar.

## İstinadlar
Cümə, ayın 13-ü. Üçüncü hissə (film, 1982)

**Cümə, ayın 13-ü. Üçüncü hissə** () — 1982-ci ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi. Ceyson Vurhiz bu seriyada ilk dəfə olaraq hokkey maskası taxmış və bu maska ilə filmin digər seriyalarında iştirak etmişdir. Filmin bu seriyası kinoteatrlarda 3D formatında göstərilmiş ilk hissəsidir.

## İstinadlar
Cümə, ayın 13-ü. Sonuncu fəsil (film, 1984)

**Cümə, ayın 13-ü. Sonuncu fəsil** () — 1984-cü ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi.

## İstinadlar
Cümə, ayın 13-ü. Yeni başlanğıc (film, 1985)

**Cümə, ayın 13-ü. Yeni başlanğıc** () — 1985-ci ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi.

## İstinadlar
Karolina Herşel

**Karolina Herşel** ( 16 mart 1750, Hannover — 9 yanvar 1848, Hannover) — ingilis-alman əsilli astronom.

## Həyatı
Karolina Herşel hərbi musiqiçi ailəsində anadan olmusdu. 1772-ci ildə böyük qardaşı, Vilyam Herşelin dəvəti ilə İngiltərəyə gəldi və həyatının qalan qırx ilində onun ayrılmaz köməkçisi oldu.

İlk səkkiz ildə Uilyam musiqi ilə məşğul oldugu vaxt Karolina bir müğənni kimi onun bütün musiqi əsərlərini ifa edirdi. Uilyam musiqi ilə yanaşı astronomiya ilə də maraqlanırdı. Karolina isə ona araşdırmalarında kömək edirdi. Boş vaxtlarında Karolina göy üzünü müşahidə edirdi və 1783-cü ildə üç yeni dumanlıq aşkar etdi. 1786-cı ildə Karolina yeni komet kəşf etdi. Bu komet bir qadın tərəfindən aşkar edilən ilk komet idi.

1822-ci ildə Uilyamin ölümündən sonra Karolina Hannoverə qayıtdı. 1828-ci ildə o, qardaşının müşahidə apardığı 2500 ulduz dumanlıqları haqqında olan elmi işi sona çatdırdı. Buna görə Böyük Britaniyanın astronom cəmiyyət Krallığı onu qızıl medalla mükafatlandırmış və 1835-ci ildə onun fəxri üzvü seçmişdir. O, tarixdə alim kimi maaş alan ilk qadın olaraq tarixə keçmişdir. Karolina İngiltərədə hökumət vəzifəsi tutan ilk qadındır.

1888-ci ildə Ayda açılan kraterə və Lukseriya asteroidi onun şərəfinə adlandırlımışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Caroline Lucretia Herschel biography at fembio.org
Cümə, ayın 13-ü (film, 2009)

**Cümə, ayın 13-ü** () — 2009-cu ildə istehsal olunmuş ABŞ filmi. Filmin distribütori Warner Bros. və Paramount Pictures kinokompaniyalarıdır.

## İstinadlar
Əl-Cəzirə (dəqiqləşdirmə)

**Əl-Cəzirə** bu mənalarda gələ bilər:

* Əl-Cəzirə — mərkəzi Qətərdə olan TV kanalı.
* əl-Cəzirə — Bağdaddan şimalda, Dəclə ilə Fərat çayları arasında olan ərazi.
Əl-Beyda

**əl-Beyda** — xəzərlərin paytaxt şəhəri. Tədqiqatçılar onu İtil şəhəri ilə eyniləşdirirlər.

## İstinadlar
Mortal Kombat X

**Mortal Kombat X** — "NetherRealm Studios" oyun şirkəti tərəfindən 2015-ci ildə yaradılan, döyüş oyunudur. 14 aprel 2015-ci il tarixində PlayStation 4, Xbox One və Microsoft Windows platformaları üçün istehsal edilmişdir. "Mortal Kombat X" Videooyunun ilk anonsu 2 iyun 2014-cü il tarixində göstərilmişdir. Videooyun üçün əvvəlki seriyalarına bənzəməyən yeni süjet xətti hazırlanmışdır. Videooyunun rejissoru  Bundur.

## Xarici keçidlər
* Thememortalkombat.com
* Netherrealm Studios.com
Yengəclər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.

## Biologiyası

Onların başları qısa, simmetrik və sinəyə bitişik formadadır. Oların dişilərinin 4 cüt aşağı ətrafları kürü yetişdirməyə xidmət edir. Onlar əsasən dənizlərdə, çaylarda və quruda yaşayır. Müxtəlif ölçülərə malik olurlar. Nəhəng yengəc Yaponiya ərazisində ovlanmışdır. Onun qutaracaqları arasında məsafə 3,69 m təşkil edirdi.

## Klassifikasiya
Dünyada yengəclərin 24 Ali fəsilə, 93 fəsilə 6780 növ vardır.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kamçatka yengəci (*Paralithodes camchaticus*) əsl yenəc hesab edilmir.

## İnsanlar tərəfindən istifadəsi
Dünyada insanlar tərəfindən yeyilən, yetişdirilən və ovlanılan dəniz xərçəngkimilərinin 20%-i yengəclərin payına düşür. İl ərzində 1,5 milyon ton yengəc istehlak olunur. Onların çoxu əllə və ya xüsusi yengəc tələləri ilə həyata keçirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aladdin's Magic Carpet Racing

***Aladdin’s Magic Carpet Racing*** — "Nintendo" videooyun kompaniyası tərəfindən 2008-ci ildə yaradılan macəra oyunudur.

## Xarici keçidlər
*Aladdin’s Magic Carpet Racing gamescafe.com
Aladdin's Chess Adventures

***Aladdin’s Chess Adventures*** — "Red Mile Entertainment" videooyun kompaniyası tərəfindən 2004-cü ildə yaradılan macəra oyunudur.

## Xarici keçidlər
*Aladdin’s Chess Adventures metacritic.com
Elara (peyk)

**Elara** — Yupiterin təbii peyklərindən biridir. Çarlz Dillon Perrena tərəfindən 1905-ci ildə kəşf edilmişdir. Yupiterin 8-ci ən böyük peykidir. Adı Yunan tanrılarında Zevsin sevgililərindən biri olan Elaradan gəlir. 1975-ci ilə qədər ***Yupiter VII*** olaraq adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Voyacer proqramı

**Voyacer proqramı** iki robotik Voyacer 1 və Voyacer 2 tədqiqat raketi ilə xarici Günəş sistemi ni öyrənmək üçün istifadə olunan Amerikanın hal hazırda davam edən elmi proqramıdır.
Cənubi Azərbaycanca Vikipediya

**Cənubi Azərbaycanca Vikipediya** () — Vikipediyanın ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə yazılmış azərbaycanca versiyası. Vikipediyanın Cənubi Azərbaycanca versiyası 2015-ci ilin iyulunda ayrı dil bölməsi kimi istifadəyə verilmişdir. Hal-hazırda burada  məqalə və  qeydiyyatdan keçmiş istifadəçi var. 18 sentyabr 2016-cı ildə 10,000 məqalə, 9 avqust 2018-ci ildə isə 100,000 məqaləni keçmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Cənubi Azərbaycanca Vikipediya
Çəpni

**Çəpni** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 19 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Orta əsrlərdə Anadoluda Ulu-Yörük tayfa ittifaqının bir qolu Çəpni adlanırdı XVI əsrdə Qızılbaşların Çəpni tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır

## Toponimi
Toponim qədim oğuz tayfasından olan çəpni etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Qızılbaş tayfalarından birinin də adı "çəpni"dir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Mənşəcə Səlcuq oğuzlarının Çəbni (Çəpni) tayfasının adını əks etdirir. 1828-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi qovulmuş və İrandan gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Ona görə də XIX əsrin 80-ci illərinə aid mə'lumata görə kəndin əhalisi erməni idi (yenə orada). Türkiyədə Çəpni adlı 43 kənd vardır. Kəlbəcər rayonunda Çəpni kənd adı ilə mənşəcə eynidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çobanlı (Qafan)

**Çobanlı** — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 15&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşir.

Toponim oğuzların çapanlu etnonimi əsasında əmələ gələn etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 16 nəfər, 1873 - cü ildə 195 nəfər, 1886-cı ildə 96 nəfər, 1897-ci ildə 152
nəfər, 1904 - cü ildə 130 nəfər, 1914 - cü ildə 156 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda Sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk edənlər öz evlərinə dönə bilmişdir.

Burada 1926-cı ildə 42 nəfər, 1931-ci ildə 49 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1988-ci ilin noyabrın axırlarında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən deportasiya olunmuş və kəndə ermənilər yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Femisto (peyk)

**Femisto** () və ya **Yupiter XVIII** — Yupiterin kiçik peyklərindən biri. 1975-ci ildə kəşf edilsə də, itmiş və 2000-ci ildə yenidən kəşf edilmişdir.

## Kəşf və adlandırma

Femisto birinci dəfə 30 sentyabr 1975-ci ildə Elizabet Romer və Çarlz Koval tərəfindən kəşf edilmiş və bu kəşf 3 oktyabrda açıqlanmışdır. Peyk ilk olaraq **S/1975 J 1** adlandırılmışdır. Amma bu peykin ətraflı öyrənilməməsi səbəbi ilə peyk astronomların gözündən itmişdir.

1980-ci illərdə Femisto ancaq astronomiya kitablarının qeyd bölməsində yer alırdı. Daha sonra 2000-ci ildə bu peykə çox bənzər bir peyk Skott Steppard, Devid Cevit, Yevqen Maqner və Yanqa Fernandes tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu peyk **S/2000 J 1** adlandırılmışdır. Amma sonra bunun 1975-ci ildə kəşf edilən peyk olduğu təsdiqlənmişdir. Bu müşahidə Bret Qledman, Con Keyvlaars, Cin-Mark Petit, Hanz Skul, Metyu Holmen, Brayan Marsden, Filip Nikolson və Cozef Borns tərəfindən aparılmış və bu haqda Kiçik Planet Mərkəzinə məlumat verilmişdir.

2002-ci ilin oktyabrında peykə yunan mifologiyasında Zevsin (Yupiterin) sevgilisi və yağış tanrısı İnaxın qızı Femistonun adı verilmişdir.

## Xarakteristika

Femistonun orbiti Yupiterin digər peyklərindəkindən fərqlidir. Femisto öz orbitində tək başına hərəkət edir. Peyk Yupiterin Qaliley peykləri ilə Himali peykləri arasında yerləşir.

Femistonun diametri cəmi 8&nbsp;km-dir, albedosu isə 0.04-dür. Səth sahəsinin 200–380&nbsp;km2 arasında olduğu güman olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Devid Cevitin qeydləri
* Yupiterin peykləri
Şıxovuz

**Şıxovuz** — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qafan rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 23&nbsp;km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Şixauz, erməni mənbələrində Şikahoğ, Şxavuz formalarında qeyd edilmişdir.

Toponim şeyx sözünün xalq danışıq dilində işlənən şıx sözü ilə oğuz Türk tayfasının adını əks etdirən ovuz etnonimi (oğuz etnoniminin dialekt formasıdır) əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Kəndin adı erməni dilinə uyğunlaşdırılaraq Şikaxox qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Burada 1926-cı ildə 3 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

## İstinadlar
Molekulyar mətbəx

**Molekulyar mətbəx** () və ya **Molekulyar kulinariya** — yemək və desertlərin hazırlanmasına elmi yanaşma; fiziki-kimyəvi mexanizmləri nəzərə alan mətbəx. Molekulyar kulinariyaya **alternativ kulinariya** da demək olar.

## Tarixi
Molekulyar kulinariya 1992-ci ildə meydana gəlsə də, son illərdə geniş yayılmağa başlayıb.

Kimyaçı Erve Tisa və fizik Nikolas Kurti yemək hazırlanmasına ciddi laborator tədqiqat tələb edən bir məsələ kimi baxırlar. Onlar əmin olublar ki, suflenin hazırlanması zamanı baş verən proseslər Veneranın atmosferinə nisbətən daha az öyrənilib.

## Hazırlanması
Bu zaman yeməklər vakuum şəraitində aşağı temperaturda hazırlanır.

Molekulyar mətbəx inqredientlərin bişmə zamanı fiziki və kimyəvi dəyişikliklərinə əsaslanır. Belə ki, yemək hazırlanması zamanı maddənin molekulyar əlaqələrini qırdıqda, həmin maddənin yeni, qeyri-adi xüsusiyyətləri üzə çıxır. Nəticədə maddənin forması, dadı dəyişə bilər; maddəyə təsir etməklə onu molekulyar mərhələdə dəyişib ondan yeni maddə alınır. Yeni maddələrdən isə fərqli bir şey hazırlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Molekulyar kulinariya: yumurta . sputnik.az, 07.07.2015 
* Molekulyar kulinariya: nar jelesi . sputnik.az, 08.07.2015 
* Molekulyar kulinariya: meyvə şirəsi spagettisi . sputnik.az, 11.07.2015 
* Molekulyar kulinariya: ağ şokolad spagettisi . sputnik.az, 24.07.2015 
* Molekulyar kulinariya: bal kürüsü . sputnik.az, 31.07.2015
Suiti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.

İki növü var:
* Ləkəli suiti, Phoca largha
* Adi suiti, Phoca vitulina

Adı suiti öz növbəsində iki yarımnövə bölünür: Avropa yarımnövü *P. v. vitulina * və Kuril yarımnövü (ya Steyneqer suitisi) *P. v. stejnegeri*. Kuril suitisi hazırda Rusiyanın Qırmızı kitabına daxildir.

Suitilər balıqlarla, pinqvinlərlə qidalanan yırtıcı məməlilərdir. Tez-tez quruya çıxırlar, çoxalmaları quruda gedir. Bu canlılar geniş coğrafiyada yaşayırlar. Qütblərdə yaşayan suitilər buzda dəlik açırlar. Bu dəlik suitinin nəfəs almasına, ətrafdaki təhlükələri görməsinə, eləcə də ovunu və buzun üstünə çıxaraq dincəlməsinə xidmət edir. Dəliklərin açılması və daima lazım olan qədər genişləndirilməsində iş dişlərə düşür. Dişlərin qırılması isə bu funksiyaları yerinə yetirə bilməməsinə və suitinin ölümünə səbəb olur. Xəzər dənizində də suiti populyasiyası mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Steyneqer suitisi

**Steyneqer suitisi** () — Adi suitiyə daxil olan yarımnöv. Məhdud ərazidə Şimali Sakit okeanda, Kuril adaları, Kamçatka və Komandor adaları ərazisində yayılmışdır. Yarımnövün adı Amerika zooloqu Leonard Steyneqerin şərəfinə adlandırılıb (1851–1943)
2000-ci ildə Urup adasının qərb sahillərində 133 baş müşahidə edilmişdir. 2003, 2005, 2007 və 2012 illərdə iyunun sonu iyulun əvvəllərində Urup adasında olan Kuzinot burnundan Utinıx adalarına qədərki ərazidə 20–64 baş fərd müşahidə edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rusiyanın qırmızı kitabı
* Страница на сайте рабочей группы изучающей морских млекопитающих
Gameloft

**Gameloft** — əsas mərkəzi Parisdə yerləşən video oyun istehsalçısı və yayımçısı.

## Haqqında
Şirkət 2000-ci il 22 Fevralda Ubisoft şirkətinin həmtəsisçilərindən olan Mişel Quillemot () və Coş Klosson () tərəfindən qurulmuşdur. Şirkətin bütün dünyada 28 filialı var. Gameloft tərəfindən mobil telefonlar, planşetlər, oyun konsolları və digər platformalar üçün çoxlu sayda oyun hazırlanıb. 2003-cü ildən başlayaraq şirkət gəlir əldə etməyə başlayıb.

## Oyunları
* Asphalt 9: Legends
* Asphalt Xtreme: Offroad Racing
* Asphalt 8: Airborne
* GT Racing 2: The Real Car Experience
* Asphalt Nitro
* Modern Combat 5 eSports FPS
* ((Little Big City))
* ((Total Conquest))
* ((Asphalt Nitro 2))

## Həmçinin bax
* Ubisoft
* Electronic Arts
* Konami
* Rockstar Games
* Nintendo
Yerə Oxşarlıq İndeksi

**Yerə Oxşarlıq İndeksi** (abbr. *YOİ*;  abbr. *ESI*) — bir planetin və ya peykin Yerə fiziki oxşarlığı göstərən vahid. Bu sıfırdan birə qədər şkaladır, və bu şkalada Yerin dəyəri sıfırdır. YOİ planetlərin və ya peyklərin radiusunun, sıxlığının, porabula sürətinin və yerüstü temperaturunun funksiyasıdır.

## Düsturu

:  ESI = \prod_{i=1}^n \left(1 - \left| \frac{x_i - x_{i_0}}{x_i + x_{i_0}} \right| \right)^\frac{w_i}{n} 

 x_i  - planetin xassələri (məsələn, yerüstü temperaturu); 
 x_{i_0}  - xassə üçün uyğun yerüstü əsas dəyəri (məsələn, 288 K); 
 w_i  - xassə üçün çəki göstərici; 
 n  - planetar xassələrin tam sayı.

## Bəzi planetlərin YOİ göstəriciləri

## İstinadlar
İlqar Mazanov

**İlqar Mazanov** (*Mazanov İlqar Abbas oğlu*) — general-mayor, Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi Kəşfiyyat İdarəsinin rəisi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 mart 2017-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxılmışdır.

## Həyatı

* Krasnoselo rayon İcraiyyə Komitəsinin sabiq sədri, şair Abbas Mazanovun oğludur.

## İstinadlar
Malayziya Milli Kosmik Agentliyi

**Malayziya Milli Kosmik Agentliyi** (Malay dili: ***Agensi Angkasa Malaysia***, **ANGKASA**)- Malayziyanın milli kosmik agentliyidir. Agentlik 2002-ci ildə yaradılıb. Onun nizamnaməsinə kosmik texnologiyaların işlənməsi və tətbiqi üzrə kompleks və əlaqələndirilmiş səylər vasitəsilə ölkənin kosmik proqramını yeniləşdirmək, stimullaşdırılması və gücləndirilməsi məqsədləri daxildir.

## İstinadlar
Rəhimabad

* Rəhimabad (Urmiya) — 
* Rəhimabad (İran) — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər.
* Rəhimabad (Zəngibasar) — Zəngibasar mahalında kənd.

## Həmçinin bax
* Rəhimli
Ləkəli suiti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Əsasən Şimali Sakit okean ərazisində yaşayırlar. Alyaska, Yaponiya və Rusiya sahil ərazilərinə xasdır.

Rəngi işıqlıdır. Aşağı hissələri açıq gümüşü, yuxarı hissəsi isə tünd rəngdə olur. Üzərində kiçik, qəhvəyi və qara rəngli ləkələr olur. Erkəklər 1,7 m, dişilər isə 1,6 m uzunluğa malik olurlar.

Çütləşmə zamanı onlar sudan çıxaraq sahildə yerləşim ərazilərinə yerləşirlər. Fevral-mart ayları balalar dünyaya gəlir. Çütləşmə üçün onlar uzun məsafə qət edərək uzaq cənub ərazilərinə gəlirlər.

Dünyada ləkəli suitilərin sayı 230 min baş hesab edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əbdürrəhman ibn Əvf

**Əbdurrəhman ibn Əvf** (; ) və ya **Əbdürrəhman ibn Əvf ibn Abdi-Əvf ibn Hərs ibn Zöhrə ibn Qusay** — Məhəmməd peyğəmbərin səhabəsi və sünnilərə görə cənnətlə müjdələnmiş ilk 10 səhabədən biri.

## Bioqrafiyası
581-ci ildə Məkkə şəhərində anadan olmuşdur. Atası Əfv mənsub olduğu Zührə ailəsi Qüreyş qəbiləsindəndir. Anasının adı Şifədır. Əsl adı Əbdülkəbə olmuşdur. Əbu Bəkrin dəvəti ilə müsəlman olmuş və müsəlman olduqdan sonra Məhəmməd peyğəmbər adını Əbdurrəhman qoymuşdur.

İslamı qəbul edən ilk 8 səhabədən biridir. İslam Peyğəmbəri tərəfindən cənnətlə müjdələnən 10 səhabədən biridir. Məkkədən müsəlmanlara edilən əziyyətlərdən qurtarmaq və Həbəşistan kralına İslamı izah etmək məqsədilə bir sıra mühacirlə birlikdə Həbəşistana göndərilmişdir. Geri döndükdən sonra Bədr döyüşünə qatıldı. İlk xəlifə Əbu Bəkr ölərkən onu Ömər ibn Xəttabdan sonra 3-cü xəlifə olaraq göstərdi. Ömər ibn Xəttab ölərkən yerinə 7 adamı seçdi və onlardan biri Əbdurrəhman idi. 652-ci ildə Osman ibn Əffanın dövründə 72 yaşında vəfat etdi. Qəbri Levant (Amman, İordaniya) yaxınlığındadır.

## İstinadlar
Rəncbər (dəqiqləşdirmə)

* Rəncbər — muzdlu kəndli işçilər. Rəncbərlərin bir çoxu keçmiş rəiyyətdən formalaşırdı. 
* Rəncbər (Hacıqabul) — Hacıqabul rayonunda kənd.
* Rəncbər (Zəngibasar) — Zəngibasar rayonunda kənd.
* Rəncbərlər — Azərbaycan Respublikasının Ağcabədi rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Rəncbər bələdiyyəsi — Hacıqabul rayonunda bələdiyyə.
* Rəncbərlər bələdiyyəsi — Ağcabədi rayonunda bələdiyyə.

## Həmçinin bax
Sarvanlar

* Sarvanlar (Ağcabədi) — Azərbaycan Respublikasının Ağcabədi rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Sarvanlar (Zəngibasar) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.
* Sarvanlar bələdiyyəsi — 
* Sarvanlar məhəlləsi — 

## Həmçinin bax
* Sarvan
Henrix Mxitaryan

**Henrix Mxitaryan** (; ) — İtaliyanın İnter klubunun və Ermənistan milli futbol komandasının futbolçusu.

## Həyatı
Henrix Mxitaryan 21 yanvar 1989-cu il tarixində Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərində doğulub. 1980-ci illərdə Ermənistanın "Ararat" futbol klubunun hücumçularından biri olmuş Mxitaryanın atası Hamlet Mxitaryan 33 yaşında beyin xərçəngi nəticəsində vəfat edib.

## Karyerası
Henrix Mxitaryan karyerasına 2006-cı ildə Ermənistanın Pünik klubunda başlayıb . Henrix sonralar Ukrayna ,Almaniya və İngiltərənin müxtəlif klublarında çıxış edib və 2018-ci ildə Arsenala transfer olunub .

## Uğurları
2012-ci ildə Ukrayna Premyer Liqasında ən yaxşı futbolçu seçilmişdir. Bundan başqa, 2009, 2011 və 2012-ci illərdə Ermənistanda ilin futbolçusu seçilmişdir.

## Özəl həyatı
Henrix Mxitaryan 2019-cu ilin iyun ayında tütün biznesi ilə məşğul olan iri erməni sahibkarın qızı Betti Vardanyanla evlənib. Erməni futbolçunun toyu Venesiyada baş tutub.

## İstinadlar
Yaxın İspaniya (Roma əyaləti)

**Yaxın İspaniya** (latın dilində:Hispania Citerior) - qədim Roma respublikasının Pireney yarımadasında, müasir İspaniyanın şimal-şərqində, Ebro (latın dilində:Iberus) çayının (sonralar bütün yarımada əarzisi bu çayın adı ilə İberiya adlandırılmışdır) sahilində yerləşən  əyaləti. Əyalətin mərkəzi Tarrako şəhəri idi. 
## Haqqında
Kantabriya müharibələri nətcəsində Pireney yarımadası romalılar tərəfindən tamamilə işğal edildikdən sonra Yaxın İspaniya Uzaq İspaniya əyalətinin bir hissəsi olan Qalisiya (latın dilində: Gallaecia) ilə birləşdirildi. Bu hadisədən sonra yeni Tarrakon İspaniyası (latın dilində:Hispania Tarraconensis, ispan dilində: Tarraconense) adlanan yeni əyalət yarandı.
## Mənbə
* Géza Alföldy: *Fasti Hispanienses. Senatorische Reichsbeamte und Offiziere in den spanischen Provinzen des römischen Reiches von Augustus bis Diokletian*. Steiner, Wiesbaden 1969 (S. 3-130, 230—252 zu den Beamten der *Hispania citerior*)
* Tilmann Bechert: *Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick.* Von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S.&nbsp;65-71
## Həmçinin bax
* Uzaq İspaniya (Roma əyaləti)

## Xarici keçid
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F)#/media/Şəkil:Hispania_1a_division_provincial.PNG
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BB%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F)#/media/Şəkil:Hispania_2a_division_provincial.PNG
Reyncer proqramı

**Reyncer proqramı**- Amerika Birləşmiş Ştatlarının 1960-cı illərdəki pilotsuz kosmik uçuşlar seriyasından biri idi.Proqramın məqsədi Ayın səthinin iri planla təsvirlərini almaq idi.Reyncer kosmik aparatı  zərbə nəticəsində məhv olana qədər  ayın səthinin şəkillərini çəkmək və bu şəkillərin Yer Kürəsinə verilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu.İlk 6 uçuş uğursuz olsa da Reyncer 7 1964-cü il İyul ayında çəkdiyi şəkilləri uğurla Yerə göndərə bilmişdi

## İstinadlar

1.http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/CortrightEM/EMC_8-20-98.pdf

2.http://www.ntrs.nasa.gov/errors/PDF-removed.html

2.http://www.history.nasa.gov/SP-480/ch8.htm
## Xarici keçidlər
*Reyncer proqramının tarixi
*Reyncer 7,8,9
*Reyncerin çəkdiyi şəkillər
Uzaq İspaniya (Roma əyaləti)

Uzaq İspaniya (latın dilində:Hispania Ulterior) — qədim Roma respublikasının Pireney yarımadasında, müaasir İspaniyanın Əndəlus və Qvadalkvivar və Qalisiya ərazilərində və İspaniya ərazisində yerləşən əyaləti.

## Haqqında
İkinci Pun müharibəsi ərəfəsində İspaniyada karfagenlilərin hakimiyyəti altında olan ərazilərin əsas hissəsi romalılar tərəfindən Uzaq İspaniya adlandırılmışdır. İkinci Pun müharibəsinin gedişində romalılar tərəfindən bu ərazilər işğal edilmişdi. Kantabriya müharibələri nətcəsində Pireney yarımadası romalılar tərəfindən tamamilə işğal edildikdən sonra Uzaq İspaniya Luzitaniya və Betika əyalətlərinə bölündü. Uzaq İspaniyanın müasir Qalisiya ərazisindəki əraziləri Tarrakon İspaniyası əyalətinin tərkibinə daxil edildi.

Uzaq İspaniya əyaləti pretor tərəfindən idarə olunurdu. Poma imperatorları Trayan, Adrian, I Feodosi İspaniyada anadan olmuşlar. Qonarinin hakimiyyəti döbründə İspaniya vestqotlar tərəfindən işğal olundu.

## Mənbə

## Литература
* Tilmann Bechert u. a. (Hrsg.): Orbis Provinciarum. Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick. von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S 65–71.
* Walter Trillmich und Annette Nünnerich-Asmus (Hrsg.): Hispania Antiqua— Denkmäler der Römerzeit. von Zabern, Mainz 1993, ISBN 3-8053-1547-3

## Həmçinin bax
* Yaxın İspaniya (Roma əyaləti)

## Xarici keçid
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F)#/media/File:Hispania_1a_division_provincial.PNG
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BB%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_(%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F)#/media/File:Hispania_2a_division_provincial.PNG
Qay Yuli Vindeks

**Qay Yuli Vindeks** (latın dilində: *Gaius Julius Vindex*; ) — Qədim Akvitaniya hökmdarları nəslindən olan Roma sərkərdəsi.

## Haqqında
Roma imperiyasının Şimali Qalliya əyalətinin canişini olan Qay Yuli Vindeks eramızın 68-ci ilində Roma imperatoru Nerona qarşı üsyan qaldırdı. İmperiyanın Tarrakon İspaniyası əyalətinin canişini Qalba və Almaniya əyalətinin canişini Lusiy Vergini Ruf üsyanşıları müdafiə edirdilər. Vezontsio (indiki Bezanson) yaxınlığında Lusiy Vergini Rufun döyüşçüləri onların düşərgəsi yaxınlığından keçən Vindeksin ordusunun onlara hücüm etdiklərini güman edərək yüxarının əmrini gözləmədən üsyanşılara hücum etdilər. Məğlubiyyətə uğrayan Qay Yuli Vindeks özünü öldürdü.

## İstinadlar
Ağhəmzəli

**Ağhəmzəli** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.

## Tarixi
1937-ci ilə kimi Qəmərli (Artaşat) rayonunun tərkibində olmuşdur. Rayon mərkəzində 6 km məsafədə, Qırxbulaq çayının yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Toponimi
Yerli tələffüz forması — Aqamzalı. Toponim Azərbaycan dilində "zadəgan", "seyid", "ruhani" mənasında işlənən ağa sözü ilə qızılbaşların həmzəli etnonimi əsasında əmələ gələn etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25. V.1967-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Marmaraşen qoyulmuşdur. Kəndin adı Əxi və qızılbaşların Həmzəli tayfasının adından ibarətdir. "Əxiyə məxsus Həmzəli kəndi" mə'nasındadır.

## Əhalisi
Ermənilər bu kəndə 1828-ci ildən sonra Qacarlar dövlətindən indiki İrandan köçürülmüşdür. 1828-ci və 1878-ci illərdə kənddə ermənilər də yerləşdirilmişdir. 1886-cı ildə kəndin əhalisi azərbaycanlılardan və ermənilərdən ibarət idi. 1918-ci ildə azərbaycanlılar qovulmuşdur. 1922-ci ildən sonra bir hissəsi geri qayıdaraq yenidən məskunlaşmışdır. 1948-ci ildə azərbaycanlılar Azərbaycana köçürülmüşdür. Kənddə ermənilərlə yanaşı 1831-ci ildə 232 nəfər, 1873-cü ildə 301 nəfər, 1886-cı ildə 273 nəfər, 1897-ci ildə 376 nəfər, 1904-cü ildə 843 nəfər, 1914-cü ildə 927 nəfər, 1916-cı ildə 516 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlılar öz evlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 93 nəfər, 1926-cı ildə 98 nəfər, 1931-ci ildə 207 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1948–49-cu illərdə azərbaycanlılar Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.

## Həmçinin bax
* Ağabaş

## İstinadlar
Böyük Şöllü Dəmirçi

**Böyük Şöllü Dəmirçi** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 7 km məsafədə yerləşir. 1969-cu ildə Zəngibasar rayonu təşkil edilənədək Vağarşabad (Eçmiədzin) rayonun tərkibində
olmuşdur.

Toponim mənsubluq bildirən -lu şəkilçisinin qoşulduğu çol etnonimindən və dəmirçi türk etnonimindən əmələ gəlmişdir.

Toponimin əvvəlindəki "böyük" fərqləndirici əlamət bildirir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Şorlu qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 338 nəfər, 1886-cı ildə 1318 nəfər, 1922-ci ildə 238 nəfər, 1926-cı ildə 417 nəfər, 1931-ci ildə 453 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı kənddə yaşayan azərbaycanlılar 1948–53-cü illərdə zorla Azərbaycana köçürülmüş, Türkiyədən köçürülən ermənilər kənddə yerləşdirilmişdir. Kənddə yaşayan 3540 azərbaycanlı ailəsi isə 1988-ci ilin noyabr ayında Ermənistan dövləti tərəfindən deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Bulaqlı (Zəngibasar)

**Bulaqlı** (*Həbilkənd* və ya *Kalinin*) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.

## Tarixi

Rayon mərkəzindən 8&nbsp;km cənubda yerləşir. 1969 - cu ilə kimi, Zəngibasar (Masis) rayonu təşkil
edilənədək, Qəmərli (Artaşat) rayonunun tərkibində olmuşdur.

Toponim X əsrdə yaşamış yağma türk tayfasının bir boyunu təşkil edən bulaq etnoniminə
 mənsubluq bildirən -lı şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib «bulaq tayfasına məxsus yaşayış
yeri» mənasını ifadə edir. Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

Kəndin adı 1920-ci ildə dəyişdirilib Həbilkənd, sonra yenidən dəyişdirilib Kalinin qəsəbəsi
qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 85 nəfər, 1873 - cü ildə 183 nəfər, 1886-cı ildə 222 nəfər, 1897-ci ildə 234
nəfər, 1908-ci ildə 256 nəfər, 1914 - cü ildə 376 nəfər, 1916-cı ildə 228 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq
deportasiya olunmuş, yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan kənd
sakinləri 1923-25-cı illərdə ata yurdlarına dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 36 nəfər, 1931-ci ildə 75 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə
azərbaycanlılar 1948-49 - cu illərdə zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. 1950-ci illərdə onların bir
hissəsi yenidən öz kəndlərinə qayıtmışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında Ermənistan dövləti bir daha
onları zorla doğma yurdlarından Azərbaycana qovdu. İndi burada ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Zəngilər (Zəngibasar)

**Donuzgirən** (?-03.01.1935), **Zəngilər** (03.01.1935-19.04.1991), **Zorak** (19.04.1991-indi) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda
kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 4&nbsp;km şimal-qərbdə, Zəngi çayının sol sahilində yerləşir. 1590-cı ildə tərtib
edilmiş «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri»ndə Donuzyeyən formasında, 1728-ci il tarixli
«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə kəndin adı Donuzpayan, Qafqazın 5 verstlik
xəritəsində Donquzian formasında qeyd edilmişdir.

Toponim donuz heyvan adına «girən» (daxil olan mənasında) feli sifətinin artırılması ilə
düzəlmişdir. Zootoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Toponimi
Zəngilər toponimi də türk mənşəlidir. Türk əsilli zəngilər nəsil adı ilə bağlıdır. F.Sümər yazır:
«Əlcəzair və Suriyə hakimləri olan zəngilər də türk məmlük ailəsindən idilər».

Ərəb ölkələrindəki məmlük türkləri qıpçaq tayfalarıdır. Deməli, zəngilər qıpçaq tayfalarından biridir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Adı haqqında
Kəndin adı 3 yanvar 1935-ci ilə kimi kəndin adı Donuzgiən (Donuzgirən) olmuşdur.

Erm. SSR AS RH-nin 03.01.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Zəngilər qoyulmuşdur.

Ermənistan prezidentinin 19.IV.1991-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Zorak qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 355 nəfər, 1873 - cü ildə 905 nəfər, 1886-cı ildə 1012 nəfər, 1897-ci ildə
1077 nəfər, 1908-ci ildə 1131 nəfər, 1914 - cü ildə 1464 nəfər, 1916-cı ildə 864 nəfər yalnız
azərbaycanlı yaşamışdır.

1918-ci ildə erməni təcavüzünə məruz qalan kənd
sakinləri deportasiya olunmuş, yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra onlar öz
evlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 399 nəfər, 1926-cı ildə 493 nəfər, 1931-ci ildə 518 nəfər, 1987-ci ildə 2050 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.

1988-ci ildə noyabr-dekabr
aylarında kənd sakinləri Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya
olunmuşdur. İndi burada ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Tarrakon

**Tarrakon** (Tarraco/Colonia Tarraco) - İcpaniyada Aralıq dənizi sahillərində qədim şəhər (indiki Tarraqona şəhəri).

## Haqqında
Tarrakon şəhəri e.ə. 218-ci ildə romalılar tərəfindən işğal edilmiş və Yaxın İspaniya əyalətinin paytaxtı olmuşdur. Qay Yuli Sezarın hakimiyyəti dövründə burada Rma əyalətinin (Colonia Tarraco) əsası qoyulmuşdur. E.ə. I əsrin sonlarında Qalisiya ilə birləşdiriləndən sonra Tarrakon İspaniyası əyaləti adlandırılmışdır.

Kantabriya müharibələrini uğurla başa vuran Roma imperatoru Tarrakon şəhərində qış mövsümünü keçirmiş və qələbə münasibətilə şəhərdə çoxlu binalar tikdirmişdir.

## İstinadlar
Yengicə (Zəngibasar)

**Yengicə** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 10 km şimalda yerləşir. "İrəvan əyalətinin dəftəri"ndə Yenicə kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Yengicə formasında qeyd edilmişdir. Zəngibasar rayonu təşkil edilənədək Qəmərli (Artaşat) rayonunun tərkibində olmuşdur.

## Toponimi
Toponim "təzə" mənasında yengi (ədəbi dildə yeni işlədilir) sözünə çoxaltma dərəcəsini əmələ gətirən -cə şəkilçisinin artırılması ilə düzəlmişdir. Relyef əsasında əmələ gələn düzəltmə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25.1978-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Norabats qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 27 nəfər, 1908-ci ildə 75 nəfər, 1914-cü ildə 90 nəfər, 1916-cı ildə 46 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.1949-cu ildə əhalisi Azərbaycana köçürülmüş və ermənilər yerləşdirilmişdir. 1991-ci ildə kənd ermənicə Sisavan adlandırılmışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuş və buraya Türkiyədən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar öz yurdlarına dönə bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 20 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır ki, onlar da 1924–25-ci illərdə yenidən qovulmuşdur. 1950-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana köçürülmüş və ermənilər yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Kalara

**Kalara** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Zəngibasar (Masis) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 11&nbsp;km məsafədə yerləşir. Kəndin qədim adı Kalalı //Kalaley olmuşdur.

1590-cı ildə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri»ndə Kelare kimi qeyd edilir
.

Toponim türk dilində «dayaz dərə» mənasında işlənən kol sözü ilə, «hüdud», «sərhəd» mənasında işlənən ara sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyeflə bağlı yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 1. XII. 1949 - cu il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Qukasavan qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə ermənilərlə yanaşı 1897-ci ildə 6 nəfər, 1926-cı ildə 5 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır
.

1928-1929 - cu illərdə azərbaycanlılar "deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.

## İstinadlar
Korinf ittifaqı

**Korinf ittifaqı** (bəzi mənbələrdə ellin ittifaqı, rəsmi — ellinlər (Έλληνες) də adlandırılmışdır) — e.ə. 338/337-ci illərin qışında Makedoniya hökmdarı
II Filipp tərəfindən İrana qarşı birgə mübarizə aparmaq məqsədilə yaradılmış yunan şəhər-dövlətlərin ittifaqı. Bu ittifaq müasir tarixçilər tərəfindən Korinf ittifaqı adlandırılmışdır.

## Haqqında
Korinf ittifaqına daxil olan şəhər-dövlətlər aşağıdakı hüquq və vəzifələrə malik idi:
* İttifaqa daxil olan dövlət öz müstəqilliyini saxlayırdı.
* Sinedrion və ya konqress nümayəndələri Korinfə toplanmalı idi.
* İttifaq bu ittifaqın hər hansı bir üzvünə qarşı törədilən təcavüzkarlıq və ya fitnəkarlıq hərəkətlərinə qarşı birlikdə hərəkət etməli idi.
* İttifaq bu ittifaqa daxil olan ökələrin böyüklüyünə uyğun müəyyən edilən limit daxilində toplanan silahlı qüvvələrə malik idi.
* II Filipp ittifaq ordusunun komandanı olmalı idi.

İttifaqın idarəetmə orqanları:
* Korinf ittifaqının ali idarəetmə orqanı -"Ellinlərin sinedrionu"
* Korinf ittifaqının ali vəzifəli şəxsi — "Ellinlərin iqemonu"

## Xarici keçid
* Организация греческого союза 
* Проблема соотношения Эллинского союза против персов и I Афинского морского союза 
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/HEU/heu1210a.htm История Европы. Том 1. ЕВРОПА В АНТИЧНУЮ ЭПОХУ. Глава 10. Греция и Македония
Qalaaltı Hotel & SPA

**"Qalaaltı Hotel & SPA"** — Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun ərazisində yerləşən müalicə-istirahət kompleksi.

## Ərazisi

Kompleks Azərbaycanın qədim tarixi-mədəniyyət abidələrindən olan Çıraqqalanın yanında, sıldırım qayanın altında yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 700 metr yüksəklikdə yerləşən yeni kompleks məşhur "Qalaaltı" kurortunun bazasında inşa edilib. Təxminən 7,1 hektar sahədə yerləşən kompleksdə 354 nəfəri qəbul edə biləcək otel, villa və kotteclər inşa olunub.

Kompleksin yerləşdiyi ərazi gözəl və füsunkar təbiətə malik olmasına baxmayaraq, burada əlavə yaşıllıq da salınıb. Ərazidə 48 növdə 1200-dən çox ağac əkilib, 15 min m² ərazidə yaşıl ot örtüyü salınıb. Həmçinin uzunluğu 246 metr olan süni çay, fontanlar və şəlalə inşa edilib. Uzunluğu 246 metr olan süni çay, fəvvarələr və şəlalə ziyarətçilərin istirahətini daha da maraqlı etməsi üçün hazırlanmışdır.

## Otelləri
Kompleksin otel binası ən müasir səviyyədə inşa edilib. Buradakı 171 otaq hər təbəqədən olan qonaqlar üçün nəzərdə tutulub. Oteldəki "Mənzərə" restoranı, "Lavanda", "Qala" və "Vitamin" barları qonaqların həm yüksək səviyyədə qidalanmaları, həm də asudə vaxtlarını daha maraqlı keçirmələri üçün geniş imkanlar açır. Burada SPA xidmətləri də təqdim edilir. Həmçinin hamam, sauna, türk hamamı, bio-sauna, masaj, buxar və ekzotik duş otaqları fəaliyyət göstərir.

"Qalaaltı Hotel & SPA" kompleksində təbiətin qoynunda, ətraf mühitlə harmoniyada yaşamağa üstünlük verənlər üçün milli faunanın elementlərini özündə əks etdirən dörd kiçik otel binası da inşa edilib. "Lalə", "Zanbaq", "Bənövşə" və "Mimoza" adlı bu otellərin hər birində 44 otaq var. Daha dəbdəbəli istirahət arzusunda olanlar üçün isə villalar təklif olunur. "Şahdağ" villası 5, "Kəpəz" və "Murov" villalarının hər biri isə 4 otaqdan ibarətdir.

## Tibbi mərkəz
Kompleksdə yerləşən tibbi mərkəz müasir avadanlıqla təchiz edilib. Burada müasir laboratoriya, rentgen və ultrasəs müayinələri üçün lazımi şərait yaradılıb. Mərkəzdə fizioterapiya o cümlədən , elektroterapiya, maqnitoterapiya, hidroterapiya, hidrokolonterapiya otaqları var.
Müasir avadanlıq sayəsində mərkəzdə 350 dən artıq çeşiddə diaqnostik müayinələrin aparılması mümükndür.

## Açılışı
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 8 avqust 2015-ci ildə kompleksin açılışında iştirak etmişdir. Kompleksin rəmzi açılışını bildirən lenti kəsən Dövlət başçısı kompleksin kollektivi ilə görüşmuş, onlara açılış münasibətilə təbriklərini çatdırmış və onlarla xatirə şəkli çəkdirmişdir.

## Həmçinin bax
*Çıraqqala

## İstinadlar
Qafqaz Yengicə Termal Hotel və SPA

**"Qafqaz Yengicə Termal Hotel və SPA"** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Yengicə kəndinin ərazisində yerləşən müalicə-istirahət kompleksi.

## Ərazisi
Qəbələnin Yengicə kəndi ərazisində yerləşən otel kompleksi 9 hektar sahədə inşa edilib. Kompleksin ərazisi tam abadlaşdırılıb, yaşıllıq sahəsi salınıb.

## Otel kompleksi
Müxtəlif çeşidli yüksək xidmətlərin göstərildiyi altımərtəbəli otel kompleksi gözəl memarlıq üslubunda tikilib. Oteldəki 61 nömrədə qonaqların rahat istirahəti üçün hər cür şərait yaradılıb.

"Qafqaz Yengicə Termal Hotel və SPA" kompleksində daimi iş yeri 100 nəfərlikdir. Oteldə xidmət göstərən heyət yüksək hazırlıq kursu keçib və onların əksəriyyətini yerli kadrlar təşkil edir. Otel kompleksində müxtəlif toplantı və konfransların keçirilməsi üçün geniş imkanları olan zal, müasir restoranlar şəbəkəsi də fəaliyyət göstərir. Restoranlarda turistlərə Azərbaycan və dünya mətbəxinin nümunələri təqdim olunur.

Oteldəki müxtəlif kateqoriyalı nömrələr ən müasir tələblər səviyyəsindədir və yüksək dizaynı ilə seçilir.

Oteldə uşaqların da istirahətinin təşkili üçün lazımi şərait yaradılıb. Oteldə qonaqların vaxtlarını səmərəli keçirmələri üçün xüsusi idman zalları da var. Burada qonaqlara təqdim olunan xidmətlər çoxçeşidliliyi ilə fərqlənir. Müxtəlif trenajorlar, müasir idman avadanlığı və hovuzlar qonaqların istirahət imkanlarını daha da artırır.

## Müalicəvi əhəmiyyəti
Otelin əhəmiyyətini artıran mühüm cəhət burada müalicəvi su mənbəyinin olmasıdır. Tarixi araşdırmalar, kimyəvi və tibbi yoxlamalar bu mineral suyun yüksək dərəcədə müalicəvi və bərpaedici təsirini sübut edib. Oteldə Naftalan nefti ilə müalicə proseduru da həyata keçirilir.

## Açılışı
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 22 sentyabr 2014-cü ildə kompleksin açılışında iştirak etmiş, kompleksin rəmzi açılışını bildirən lenti kəsmişdir.

## İstinadlar
Adi suiti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Şimal Buzlu okeanın qütb ətrafı bütün dənizlərində rast gəlinir.

İki yarımnövü: Avropa və Steyneqer suitisi Qırmızı kitaba daxil edilmişdir.

Əsasən Atlantik okean, Sakit okean sularında yaşayıırlar. Xüsusi ilə Baltik dənizi və Şimal dənizi sularında onlar üstünlük təşkil edir. Onlar əsasən qəhvəyi və ya boz rəngdə olurlar. Yetkin fərd 1,85 m uzunluğa və 132 kq çəkiyə malik olurlar. Erkəklər 30–35, dişilər isə 20–25 il yaşayırlar. Onlar əsasən qayalıqlar üzərində yerləşirləki, yırtıcılar onları ovlaya bilməsinlər. Onların ümumi sayı 400–500 min baş hesab edilir.

## Çoxalması
Buz üzərində doğulan suitilər artıq bir neçə saatdan sonra üzməli olurlar. Ana bətnində doğuşa az qalmış öz emberional dərisini itirirlər.

## Yarımnövləri
Adi suitilərin 5 yarımnövü vardır:
* Qərbi-Atlantik suitisi, *Phoca vitulina concolor* (Ceyms Ellsvorz De Kay, 1842), Şimali Amerikanın şərq hissəsində yayılmışdır;
* Unqava suitisi, *Phoca vitulina mellonae* (Doutt, 1942);— Əsasən Kanadanın şərq sahillərində yayılmışdır.
* Adi Sakit okean suitisi, *Phoca vitulina richardsi* (Gray, 1864). Şimali Amerikanın qərb sahillərində yayılıb;
* Ada suitisi, *Phoca vitulina stejnegeri* (Allen, 1902). Şərqi Asiya sahillərində yayılıb;
* Şərqi-Atlantik suitisi, *Phoca vitulina vitulina* (Linney, 1758). Adi suitilər arasında ən çox yayılanıdır. Əsasən Avropa və Qərbi Asiya sahillərində yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pirqos (şəhər)

**Pirqos** — Yunanıstanda, Peloponnes yarımadasının qərbində şəhər. Elida nomunun inzibati mərkəzi.

## Haqqında
Pirqos şəhəri dənizdən 4 km, qədim Olimpdən 19 km, Afinadan 315 km aralı məsafədə yerləşir. Katakolon limanı bu şəhərdə yerləşir. 2001-ci il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən şəhərdə 45 min əhali yaşayır, şəhər ətrafı ərazi ikə birlikdə əhalinin sayı 50681 nəfər olmuşdur. Katakolon limanı sayəsində Pirqos şəhəri regionun əsas ticarət mərkəzinə çevrilmişdir.

Pirqos şəhəri XVII əsrdə meydana gəlmişdir, Yorqos Tsernoyas bu şəhərin banisi hesab olunur. 1821-ci il üsyanı zamanı Pirqos şəhəri Yunanıstanın müstəqilliyi uğrunda mübarizədə mühüm rol oynamışdır. Bu şəhər osmanlılar tərəfindən dağıdılmış ilk yunan şəhəridir.

## İstinadlar