open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telman Tatarayev

**Tatarayev Telman Məhəmməd oğlu** () — coğrafiya elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Telman Tatarayev 10 may 1942-ci ildə Zaqatala rayonunda anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirib. "Исследование турбулентный диффузии в юго-западном районе Каспийского моря применительно к проблеме борьбы с загрязнением " mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək coğrafiya elmləri namizədi adına layiq görülmüşdür. "Hidrofiziki sahələrin məkan-zaman dəyişkənliyi peykaltı poliqon obyekti kimi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək coğrafiya elmləri doktoru adına layiq görülmüşdür.

Pedaqoji fəaliyyəti — 1986–2006-cı illərdə Bakı Dövlət Universiteti

## Əsas elmi nailiyyətləri
* Ani və kəsilməz aşqar mənbələrinin tətbiqi ilə dəniz diffuziya eksperimentləri metodikasının işlənməsi.
* "Dəniz-atmosfer" qarşılıqlı təsirinin tərpənməz özüllü platformadan tədqiqi.
* Xəzər dənizi səth qatı temperaturunun Yeri süni peykləri məlumatları əsasında tədqiqi
* Xəzər dənizi səthində neft ləkələri dinamikasının öyrənilməsi.
* Xəzər dənizi səthində aşqar diffuziyasının tədqiqi və külək sahəsinə görə parametrləşdirilməsi.

Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı — 173.

Xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı — 26.

## Elmi əsərlərinin adları
# Экспериментальное исследование диффузии искусственно вносимых в море примесей. Сб. "Исследование Океанической турбулентности", М.Наука, 1973, с. 64–78.
# Исследование спектров атмосферной турбулент-ности над морем на Каспийской надводной станции. Изв. АН СССР ФАО, т.12, № 3, 1976, с. 244–254.
# Результаты синхронных измерений поверхностных волн и микропульсаций атмосферного давления над морем. Изв. АН СССР ФАО, т.22, № 8, 1986, с. 850–85.
# The features of the scattering of electromagnetic and acoustic waves in the water boundary layer of the atmosphere. Journal "Physics", vol.X, № 3, 2004, pp.11–15.
# Свободные колебания уровня Каспийского моря. Milli Aviasiya Akademiyasının Elmi Əsərləri, № 1, Bakı, 2006, s. 10–20.
# Oil pollution control of the Caspian Sea with help of space space radiolocation. International Symposium "Natural cataclysms and global problems of modern civilization", Baku, 2007, pp. 555–558.
# Dəniz səthində aktiv maddə təbəqəsinin yayılma sürəti və onun dreyfi haqqında bəzi mülahizələr. Milli Aviasiya Akademiyası "Elmi məcmuələr", cild 11, № 3, Bakı, 2009, s. 64–70.
# Xəzər dənizinin məsafədən zondlama üsulları ilə tədqiqi problemləri. AMAKA Xəbərlər. Cild 14, № 2 (14), Bakı, 2011, s. 25–33.
# Динамика распределения нефтяной плёнки на поверхности Каспийского моря по данным ИСЗ, 3-я Международная н/т конференция "Современные проблемы охраны окружающей среды, архитектуры и строительства", 29 июля-4 августа, Грузинский Технический Университет, с. 176–181.

## Xarici keçidlər
* Telman Tatarayev
* http://www.science.gov.az
Henrix İqnas Frans Biber

**Henrix İqnas Frans fon Biber** [12.8.1644 (xaç suyuna salınma tarixi), Vartenberq, indiki Çexiyanın Liberets şəhəri yaxınlığında Straj-Ralske – 3.5.1704, Zalsburq] – Avstriya bəstəkarı və skripkaçısı.

## Həyatı

Barokkonun tanınmış nümayəndələrindən biri, öz dövrünün ən görkəmli virtuoz skripkaçısı olmuşdur. 1660-ci illərdə Qratsda knyaz sarayında, 1668-ci ildən Olomousda yerli yepiskopun yanında xidmət etmişdir. 1670-ci illərin 2-ci yarısından kamera musiqiçisi, 1684-cü ildən ömrünün axırınadək Zalsburq arxiyepiskopunun saray kapelmeysteri olmuşdur. İmperator I Leopoldun fərmanı ilə 1690-cı ildə rıtsar rütbəsi alaraq, Biber fon Bibern adlanmaq hüququnu qazanmışdır.

## Fəaliyyəti
Skripka və ansambl musiqisi (sonatalar, partitalar, süitalar) bəstəkarın irsinin qiymətli hissəsini təşkil edir. Əhdi-cədidin müxtəlif süjetlərinə həsr olunmuş skripka və basso kontinuo üçün 15 sonata-misteriya silsiləsini (təqribən 1674) skripka musiqisinin şedevri sayılan q-moll passakaliyası (onu İ.S. Baxın d-moll Partitasından məşhur çakona ilə müqayisə edirlər) tamamlayır. “Harmoniya artificiosa-ariosa” (1696) trio-sonatalar məcmuəsində olduğu kimi, Biber sonata-misteriyalarda, skordatura üsulundan geniş istifadə yolu ilə ənənəvi köklənmiş skripkadan qeyri-adi səs effektləri və həmsədalar əldə etməyə nail olmuşdur.

### Əsərləri
Biberin proqram musiqisi, xüsusən də populyar “Sonata representativa” (1669; hissələrin adı: “Ququ quşu”, “Qurbağa”, “Toyuq və xo ruz”, “Pişik” və s.) və “Döyüş” (simli alətlər və basso kontinuo üçün, 1673) əsər ləri eksperimentallığı, incə və yaddaqalan səs effektləri ilə fərqlənir. Biberin dini musiqisi [A-dur Rekviyemi, “Zalsburq” (1682) və “Brüssel” (1696-cı ildən sonra) messaları, “Plaudite tympana” himni (motet), (1682, 53 partiya üçün), Axşam ibadəti (1693, 32 partiya üçün) və s.] sənətkarın polifonik texnikaya sərbəst yiyələndiyini, xor və instrumental musiqi xüsusiyyətlərinə dərindən bələd olduğunu nümayiş etdirir. Biberin teatr tamaşalarından “İnadcıl olan qalib gəlir” (təqribən 1690) operası saxlanılmışdır. Onun bir çox əsəri “Avstriyanın musiqi sənəti abidələri” silsiləsində çap olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* İohan Sebastyan Bax

## Xarici keçidlər
* Henrix İqnas Frans Biber 

## İstinadlar
Tomas Biçem

**Tomas Biçem** (*29.4.1879, [[Liverpul]] yaxınlığında [[Sent-Helens]] – 8.3.1961, [[London]]*) — ingilis dirijoru, impresario.

## Həyatı

İri əczaçılıq fabrikinin sahibi və musiqi həvəskarı C. Biçemin oğludur. Sistemli musiqi təhsili almamış, kompozisiyanı Ç. Vud və M. Moşkovskidən öyrənmişdir. Dirijor kimi debütü Şekspir memorial teatrında (*Klapem, [[1905]]*) olmuşdur. 1909-cu ildə öz simfonik orkestrini yaratmışdır. Londondakı “Kovent-Qarden” teatrının dirijoru (*[[1910]]-cu ildən, [[1932]]– [[1939|39]]-cu illərdə baş dirijor və bədii rəhbər; sonuncu çıxışı [[1951]]-ci ildə olmuşdur*). Böyük Britaniyada Dyagilevin rus baletinin (*[[1911]], [[1913]]*), çıxışlarını, M.P. Musorqski, N.A. Rimski-Korsakov və A.P. Borodinin operalarının London premyeralarını təşkil etmişdir.

## Fəaliyyəti
London filarmonik (*[[1932]]-ci ildən*) və Kralfilarmonik (*[[1946]]–[[1960|60]]*) orkestrlərinin yaradıcısı, rəhbəri və dirijoru olmuşdur. Ən böyük xarici orkestrlərlə qastrolda olmuşdur (o cümlədən Nyu-York, Boston, Berlin filarmonik orkestrləri ilə), məşhur opera teatrlarında (o cümlədən “Metropoliten-opera”, 1942–44) işləmişdir.

Biçemin son çıxışı 1960-cı ildə olmuşdur. Repertuarı klassik və romantik operalardan ibarət idi (*V.A. Mot sartın “Hamı belə edir” operasını səhnə üçün bərpa etmişdir*), Barokko bəstəkarlarından G.F. Hendelə üstünlük verirdi, 20-ci əsr musiqisini özünün seçimi ilə ifa edirdi: R. Ştrausun “Salomeya” və “Elektra” (*1910*), “Qızıl gül kavaleri” və “Ariadna Naksosda” operalarının London premyeralarına (*[[1913]]*) dirijorluq etmiş, ömrüboyu dostu F. Diliusun musiqisini (*onun ən gözəl ifaçısı sayılır*) təbliğ etmişdir. Au dioyazıları arasında P.İ. Çaykovskinin 3-cü simfoniyası, M.A. Balakirevin 1-ci sim foniyası, S.S. Prokofyevin 1-ci skripka konserti var.

## Həmçinin bax
* Henrix İqnas Frans Biber

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tomas Biçem
Dəstə düzü

**Dəstə düzü** — Ordubad rayonu ərazisində düzənlik.

## Ümumi məlumat
Arazboyu düzənliklərdən biridir. Cənub-şərqdə Dəstə kəndindən başlayaraq Azadkənd kəndinin şimal kənarınadək 6 kilometr məsafədə uzanır. Zəif maili düzənlikdir. Vənənd və Düylün kəndlərinin gətirmə konuslarından təşkil olunmuşdur.

## Bitki örtüyü
Bitki örtüyü əsasən gəvən, yovşan, gəngiz və s. ibarətdir.

## Torpaq örtüyü
Dəstə düzündə yayılmış boz və çəmən-boz torpaqlarının xeyli hissəsinə Gilançaydan və Arazdan su çıxarılması burada bağçılığın və meyvəçiliyin inkişafına təkan vermişdir.

## Həmçinin bax
* Ordubad rayonu
* Dəstə (Ordubad)

## İstinadlar
17-ci yeger alayı

**17-ci yeger alayı** – Rusiya İmperator Ordusunun ən köhnə alaylarından biri. Alay 19-cu piyada diviziyasının tərkibinə daxil idi və İranla 1804–1813 və 1826–1828-ci illərdəki, Türkiyə ilə 1806–1812 və 1828–1829-cu illərdəki müharibələrdə, həmçinin, Qafqazda bir çox hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir. Sonradan 17-ci yeger və 7-ci tüfəncçi adlandırılan alay fərqlənmə nişanı qəbul etməyib.

## Alayın formalaşması
5 avqust 1642-ci il tarixində Moskva Butır alayının seçilmiş atıcı əsgərlərindən təşkil olunmuşdur. Butır alayı Selenqinsk alayının 3-cü və 4-cü batalyonları ilə birləşdirilərək Kuban eger korpusunun tərkibinə daxil edilmiş və bu korpus 10 dekabr 1796-cı il tarixdə 18-ci yeger batalyonu olaraq yenidən təşkil edilmiş, 28 may 1797-ci il tarixdə isə "17-ci yeger alayı" adlandırılmışdır. 1798-ci ildə 1801-ci ilə qədər alay şefinin adını daşımış, 10 aprel 1801-ci ildə "17-ci yeger" adlanmışdır. 24 fevral 1816-cı il tarixdə alayın adı "7-ci tüfəngçi (karabinernıy)", 8 mart 1827-ci il tarixdə "Erivan tüfəngçi" olaraq dəyişdirilmişdir. 3 mart 1855-ci il tarixdə isə alay Qrenader (qumbaraçı) korpusu hesab edilmiş və "Erivan 13-cü leyb-qrenader" alayı adlandırılmışdır.

## Alayın şefləri (1797–1827-ci illərdə)

* 1798–17.01.1799 — general-mayor Pyotr Lixaçyov
* 17.01.1799–14.05.1803 — генерал-майор İvan Lazarev
* 14.05.1803–31.07.1807 — polkovnik Pavel Karyagin
* 30.08.1807–08.02.1811 — polkovnik Afanasi Asyev
* 27.02.1811–08.06.1811 — polkovnik İvan Snaksarev
* 08.06.1811–22.06.1815 — polkovnik İlya Jivkoviç

## Alayın komandirləri (1797–1827-ci illərdə)
* 22.05.1797–05.08.1797 — podpolkovnik Sergey Voyekov
* 05.08.1797–17.01.1799 — polkovnik (08.10.1797-ci il tarixdən 20.08.1798-ci il tarixə kimi general-mayor) İvan Lazarev
* 22.04.1799–08.05.1800 — polkovnik Sergey Voyekov
* 20.08.1800–24.01.1803 — polkovnik Pavel Karyagin
* 03.04.1805–21.01.1809 — mayor (23.04.1806-cı il tarixdən 12.12.1807-ci il tarixə kimi polkovnik) I Dmitri Lisanevciç
* 21.01.1809–14.06.1810 — polkovnik Pyotr Kotlyarevski
* 16.11.1814–22.06.1815 — polkovnik İvan Parfyonov
* 22.06.1815–10.06.1816 — polkovnik İlya Jivkoviç
* 10.06.1816–11.06.1822 — podpolkovnik (30.08.1816-cı il tarixdən polkovnik) Pyotr Ladinski
* 11.06.1822–15.03.1828 — polkovnik Nikolay Muravyov-Karsski

## Alayda xidmət etmiş şəxslər
* Aleksandr Qintovt — general-mayor, əlahiddə Sibir korpusunun ştab rəisi
* Fyodr Şirmo-Şerbinsk — general-letenant, Krasnoselski komendatı

## Ədəbiyyat
* Военная энциклопедия / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911–1915.
* *Габаев Г. С.* Роспись русским полкам 1812 года. Киев, 1912
* *Шенк В. К.* Гренадерские и пехотные полки. Справочная книжка императорской Главной квартиры. СПб., 1909
* Энциклопедия военных и морских наук // Под редакцией Г. А. Леера. Т. I–VIII. СПб., 1883–1895

## Linklər
* Потто А. В. Подвиг полковника Карягина
Aşıq Abbas

* Aşıq Abbas Tufarqanlı
* Aşıq Abbas Dəhri
* Aşıq Abbas Piçənisli
* Aşıq Abbas Musaxanoğlu

## Həmçinin bax
* Abbas (ad)
Təhsil və zaman (qəzet)

**Təhsil və zaman qəzeti** — Azərbaycan Təhsil Şurasının ay ərzində iki dəfə nəşr olunan mətbu orqanı.

## Haqqında
* Azərbaycan Təhsil Şurasının mətbu orqanı olan "Təhsil və zaman" qəzeti 2002-ci ilin dekabr ayından nəşrə başlamışdır.
* Qəzet 2 il "Körpü" adı ilə oxucuların görüşünə gəlmiş, bu günə qədər, ayda iki dəfə olmaqla, 215 nömrəsi çapdan çıxmışdır.
* Ölkəmizdə təhsil quruculuğu, təhsil islahatları qabaqcıl iş təcrübəsinin öyrənilməsi və yayılması, digər ölkələrin təhsil təcrübəsi və bu kimi məsələlər qəzetin səhifələrində öz əksini tapır.
* "Təhsil və zaman" qəzeti təhsilin bütün sahələrini əhatə etməklə oxucu tələbini ödəməyə, onları dövrün təlim-tərbiyə, pedaqoji ideyaları, təhsil yenilikləri ilə daha yaxından tanış etməyə çalışır.
* Yarandığı gündən qəzetin baş redaktoru professor Əjdər Ağayevdir.

### Qəzetin rubrikaları
# Qabaqcıl təcrübənin ünvanı;
# Metodik tövsiyə;
# Xarici pedaqoji mətbuat səhifələrində;
# Sinifdənxaric oxu üçün;
# Məktəbdənkənar təlim-tərbiyə müəssisələri;
# Qəhrəmanlıq salnaməsi;
# Həyat dərsi;
# İstedad sorağında;
# Qəlbi geniş insanlar;
# Psixo-pedaqoji məsələlər;
# Poeziya;
# Rəy;
# Məktəblilərin musiqi klubu
# Tələbə tribunası;
# Ziyalı ünsiyyəti;
# Valideynlər üçün;
# Vətənpərvərlik tərbiyəsi;
# Milli-mənəvi dəyərlər;
# Təhsil tariximizdən;
# Mətbuat tariximizdən və digər.
Qeyd olunan mövzularda oxucuların da məqalələrinə geniş yer verilir.

### Oxucularla görüş
Təhsil Şurasının və qəzetin kollektivi tez-tez oxucuların görüşünə gəlir. Pedaqoji kollektivlərlə, tələbə və şagirdlərlə mütəmadi olaraq keçirilən görüşlərdə, diskussiyalarda, seminarlarda, dəyirmi masalarda, müzakirələrdə problemlərin aşkarlanmasına və konkret təkliflərin irəli sürülməsinə şərait yaranır. Müəllimlərin pedaqoji və yaradıcılıq nümunələri, fəaliyyəti ilə həyatda iz qoymuş şəxsiyyətlər, görkəmli pedaqoq və ədəbi simalar haqqında xatirələr, yeni nəşr olunmuş əsərlər haqqında rəylər də oxucuların marağına səbəb olur. Qəzetin səhifələrində məcburi köçkün məktəblərinin, həmçinin döyüş bölgəsində, cəbhə xəttində yerləşən təhsil ocaqlarının fəaliyyətindən mütəmadi olaraq bəhs edilir, həmin məktəblərin nailiyyətləri, uğurları, eləcə də mövcud problemləri ölkə ictimaiyyətinə çatdırılır.

## İstinadlar
Təhsil (jurnal)

***Təhsil jurnalı*** — Ayda bir dəfə 92 səhifə həcmində çap olunan mətbu orqanı.

## Haqqında
* "Təhsil" jurnalının ilk nömrəsi 2007-ci ildə işıq üzü görmüşdür.
* Maliyyə çətinliyindən jurnalın çapı bir müddət dayandırılmışdır.
* 2010-cu ilin may ayından jurnal fəaliyyətini davam etdirir.
* Baş redaktoru Malik Novruzovdur.
* Ayda bir dəfə 92 səhifə həcmində çap olunur.

### Jurnalın şöbələri
# "Ali məktəb və orta ixtisas təhsili" şöbəsi.
# "Texniki-peşə, ümumi təhsil və məktəbəqədər tərbiyə" şöbəsi.
# "Reklam və elanlar" şöbəsi.

### "Təhsil" jurnalının əsas məqsədi
"Təhsil" jurnalının əsas məqsədi təhsil sahəsində dövlət siyasətini təbliğ etmək, ali, orta ixtisas, ilk peşə-ixtisas, ümumtəhsil və məktəbəqədər təhsil sahələrində ölkəmizdə aparılan islahatlardan, müəllimlərin, məktəb rəhbərlərinin qabaqcıl iş təcrübəsindən bəhs etmək, xarici ölkələrdə təhsil sahəsində qazanılan uğurlardan, kurikulumların məktəblərdə tətbiqindən və ibtidai sinif müəllimlərinin bu sahədəki fəaliyyətini işıqlandırmaqdan ibarətdir. Məktəb-valideyn əlaqələrinin genişlənməsi, gənclərimizin düzgün tərbiyə olunması, ana dilimizin və mənəvi dəyərlərimizin qorunub saxlanması da jurnalın diqqət yetirdiyi sahələrdəndir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan məktəbi (jurnal) 
* Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi (jurnal)
* Təhsil xəbərləri məlumat-informasiya məcmuəsi 
* Kurikulum" elmi-metodik jurnalı 

## İstinadlar
Riçard Belman

**Riçard Belman** (26.08.1920&nbsp;– 19.03.1984) Amerikalı tətbiqi riyaziyyatçıdır. O, 1953-cü ildə dinamik proqramlaşdırmanı yaratmış və eləcə də riyaziyyatın digər sahələrində böyük işlər görmüşdür. 

## Elmi işləri
O, karyerası boyunca 619 məqalə və 39 kitab çap etmişdi. Ömrünün son 11 ilində ağır beyin əməliyyatları (Dreyfus, 2003) keçirsə də, bu müddət ərzində 100-dən çox məqalə çap etmişdi. Bəzi seçmələr:
* 1957. *Dynamic Programming*
* 1959. *Asymptotic Behavior of Solutions of Differential Equations*
* 1961. *An Introduction to Inequalities*
* 1961. *Adaptive Control Processes: A Guided Tour*
* 1962. *Applied Dynamic Programming*
* 1967. *Introduction to the Mathematical Theory of Control Processes*
* 1970. *Algorithms, Graphs and Computers*
* 1972. *Dynamic Programming and Partial Differential Equations*
* 1982. *Mathematical Aspects of Scheduling and Applications*
* 1983. *Mathematical Methods in Medicine*
* 1984. *Partial Differential Equations*
* 1984. *Eye of the Hurricane: An Autobiography,* World Scientific Publishing.
* 1985. *Artificial Intelligence*
* 1995. *Modern Elementary Differential Equations*
* 1997. *Introduction to Matrix Analysis*
* 2003. *Dynamic Programming*
* 2003. *Perturbation Techniques in Mathematics, Engineering and Physics*
* 2003. *Stability Theory of Differential Equations* (originally publ. 1953)

## İstinadlar

### Məqalələr
* Bellman, R.E, Kalaba, R.E, ''Dynamic Programming and Feedback Control'', RAND Corporation, P-1778, 1959.

## Xarici keçidlər
* Harold J. Kushner's speech on Richard Bellman, when accepting the Richard E. Bellman Control Heritage Award (click on "2004: Harold J. Kushner")
* IEEE biography
* 
* Author profile in the database zbMATH
* Biography of Richard Bellman from the Institute for Operations Research and the Management Sciences (INFORMS)
Kurikulum (jurnal)

***"Kurikulum" elmi-metodik jurnalı*** — Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi tərəfindən 2007-ci ildə təsis olunmuş mətbu orqanı.

## Haqqında
* "Kurikulum" elmi-metodik jumalı Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi tərəfindən 2007-ci ildə təsis olunmuşdur.
* Jurnalın təsis olunması yeni kurikulum sənədlərinin məzmunu və mahiyyəti, onlarla işin xüsusiyyətlərinin müəllimlərə, metodistlərə, məktəb rəhbərlərinə, təhsil orqanlarının əməkdaşlarına ətraflı izah olunması, onların bu prosesə elmi-metodik və psixoloji hazırlığının təmin edilməsi ilə bağlıdır.
* Eyni zamanda təhsil işçilərinə elmi-metodik köməyi gücləndirmək, gələcəkdə kurikulumların təkmilləşdirilməsi və keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə bağlı elmi-tədqiqat işlərinin nəticələrini işıqlandırmaq, ölkəmizdə və xaricdəki qabaqcıl təcrübə nümunələrinin yayılmasını təmin etmək də bu jurnalın ümdə vəzifəsidir.
* Jurnalın redaksiya heyətinə görkəmli alimlər, tanınmış təhsil mütəxəssisləri, kurikulum sahəsində böyük təcrübəyə malik xarici ölkə mütəxəssisləri daxildir.
* 2008-ci ilin yanvar ayında jurnalın ilk nömrəsi çapdan çıxmışdır.
* Jurnal ildə 4 dəfə, 154 səhifə həcmində çap olunur.
* Jurnalda yeni kurikulumların tətbiqi sahəsində qabaqcıl iş təcrübələrinə, təhsilin məzmunu, təlim texnologiyaları və şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi məsələlərinə həsr olunmuş yazılar, tərcümə materialları, fənn kurikulumları əsasında müasir dərslik və dərs vəsaitlərinin tərtibi texnologiyaları, qabaqcıl məktəb rəhbərləri və müəllimlərin iş təcrübələri, inkişaf etmiş ölkələrin mövcud ümumi təhsil modelləri, təlim üsulları, təhsildə IKT-nin tətbiqi ilə bağlı təbliğat, maarifləndirmə və tədqiqat xarakterli məqalələr dərc olunur.
* Bunlarla yanaşı, jurnal müəllim və şagirdlər üçün müxtəlif vəsaitlər, o cümlədən metodik vəsaitlər və didaktik materiallar işləyib hazırlayır, müvafiq təhsil resurslarının yaradılması işində fəal iştirak edir.
* Jurnal ilk nömrəsindən başlayaraq müəllimlər arasında geniş populyarlıq qazanmış, onların yaxın köməkçisinə çevrilmişdir, aktual və maraqlı elmi-metodik məqalələr, müəllimlərin təlim fəaliyyətinə aid rəngarəng praktik materiallar çap etməklə ölkə müəllimlərinin böyük bir hissəsini vahid auditoriyaya toplayır, onların islahatın tələbləri əsasında yenidən hazırlanması işində böyük xidmət göstərir.
* "Kurikulum" jurnalı qısa müddət ərzində bütün parametrlərinə — məzmunu, tərtibatı və tirajına görə təhsil və elm sahəsində ölkədə nəşr olunan jurnallar arasında lider mövqe qazanmış, ölkənin təhsil sistemində öz layiqli yerini tutmuşdur.

## Həmçinin bax
* Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi (jurnal)

* Azərbaycan məktəbi (jurnal) 
* Təhsil (jurnal)
* Təhsil xəbərləri məlumat-informasiya məcmuəsi 

## İstinadlar
Küküçay

**Küküçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay.

## Ümumi məlumat
Naxçıvançayın sağ qoludur. Mənsəbindən 46 kilometr məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 20 kilometr, hövzəsinin sahəsi 105 kvadrat kilometrdir. Əsasən qar, qrunt və yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kükü körpüsü
* Kükü (Şahbuz)
* Kükü abidələr kompleksi
Cabbar Əfəndizadə

**Cabbar Qasım oğlu Əfəndizadə** () — şair, ədəbiyyatşünas, ədəbiyyat tənqidçisi, Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin (1923), Azərbaycan Ədəbiyyat Cəmiyyətinin (1925) üzvü, 1-ci Türkoloji Qurultayının iştirakçısı.

Tənqidçi C.Əfəndizadənin də "Aprel və ədəbiyyat" adlı məqaləsində H. Cavid yaradıcılığının təhlil etmişdir.

## Əsərləri

* Cabbar Əfəndizadə. "Ədəbiyyatda Fütürizm", "Maarif və Mədəniyyət" dərgisi, 1926, No: 7.

## İstinadlar



## Xarici keçidlər
*  Aslan Kavlak. "Bakü'ye gidiyorum ay balam" : Nâzım Hikmet'in Azerbaycan'daki izleri, 1921-1963
*Aysel Quliyeva. 1930-cu illər Azərbaycan ədəbi tənqidinin poeziyaya estetik ve ideoloji yanaşmaları (Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya). Bakı, 2017
*"Cabbar Əfəndi (Əbdülcabbar Əfəndizadə)" İctimai Tv
Kükü körpüsü

**Kükü körpüsü** — Şahbuz rayonu ərazisində körpü.

## Ümumi məlumat
Şahbuz-Kükü avtomobil yolunun 14 kilometrliyində Küküçay üzərindədir. Uzunluğu 20 paqonometrdir. Kükü körpüsünün inşa edilib istifadəyə verilməsi nəticəsində (1967) Ayrınc, Qızıl Qışlaq və Güney Qışlaq, Kükü kəndlərinin rayon mərkəzi, həmçinin magistral avtomobil yolu vasitəsilə Naxçıvan şəhəri ilə əlaqəsi təmin edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kükü (Şahbuz)
* Kükü abidələr kompleksi
Qahabçay

**Qahabçay** — Babək rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sol qolu.

## Ümumi məlumat
Mənsəbindən 16 km məsafədə, Yarımca kəndi yaxınlığında Naxçıvançaya tökülür. Uzunluğu 21 km, hövzəsinin sahəsi 79 km²-dır. Əsasən yağış və qrunt suları ilə qidalanır. Suyu bütünlüklə suvarmada və eyniadlı su anbarının doldurulmasında istifadə edildiyindən, Naxçıvançayın axımının formalaşmasında rolu cüzidir.

Çayın üzərindən Qahab körpüsü salınmışdır.

## İstinadlar
Qarahəsənli körpüsü

**Qarahəsənli körpüsü** — Şərur rayonu ərazisində Arpaçayın üzərində körpü.

## Ümumi məlumat
Körpünün uzunluğu 60 paqonometrdir. 1999-cu ildə inşa edilmişdir. Körpünün istifadəyə verilməsi nəticəsində Qarahəsənli kəndinin rayon mərkəzi və digər yaşayış məntəqələri ilə əlaqələri yaxşılaşdırılmışdır.

## İstinadlar
Qaradərəçay

**Qaradərəçay** — Culfa və Ordubad rayonları ərazisində çay. Arazın sol qolu.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 40 km, hövzəsinin sahəsi 312 km²-dır. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından (2100 metr hündürlüyündən) başlanır. Yaycı kəndindən şərqdə, 686 m hündürlükdə Araza tökülür. Yaz-yay qismən də payız aylarında yağan yağışlardan daşqın əmələ gətirən çaylar qrupuna daxildir. Hövzəsinin çox hissəsi alçaq dağlıqda yerləşdiyindən qar suları çayın formalaşmasında rol oynamır. Əsasən yeraltı sular və yağış suları ilə qidalanır. Suvarmada geniş istifadə olunduğundan yayda mənsəbinə çatmır. Aşağı axınında Yaycıçay adlanır. Qaradərə adlı dərədən axdığına görə belə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Sarıdərə dağı

**Sarıdərə dağı** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3753,8 m). Zəngəzur silsiləsinin suayrıcısında, Ayçınqıl (3797,0 m) və Azərməsçid (3474,7 m) aşırımlarının arasında zirvə. Vənəndçayın mənbə hissəsindədir. Mehri-Ordubad batolitinin Üst Eosen yaşlı qabbro, qabbro-diorit, monsodiorit, qranosiyenit və monsoqranodioritlərindən təşkil olunmuş, konusvari və sıldırım yamaclı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb cinahında yerləşir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Lotos effekti

**Lotos effekti** — su damcılarının yarpağın səthində hərəkət edərək yad hissəcikləri tutması effektidir.

Lotos effekti aşağı dərəcəli səth islanmasıdır, lotos bitkilərinin yarpaq və ləçəklərində və nastursiya, qamış kimi bitkilərdə müşahidə olunur. Bu effekt təbiətdə yalnız bitkilərdə deyil, həmçinin həşəratların (məsələn, kəpənəklərin qanadları) qanadlarında da müşahidə olunur. Belə ki, həşəratların qanadları yağışdan islanmır və onların uçmasında heç bir problem yaranmır.

Lotos effektini göstərən (özündə əks etdirən) materiallar superhidrofob materiallar adlandırılır. Bu effekt onunla əlaqələndirilir ki, su damcısı belə materiallarla təmasda şarabənzər forma alaraq səthin üzərində sürüşərək (diyirlənərək) bütün yad cisimləri və tozu, çirki özunə yığır. Superhidrofob materiallar eyni anda bir neçə xassə ilə xarakterizə olunur: su damcısı belə materiallarda 1500-dən böyük islanma bucağı yaradır, 2-3 mm diametrli damcılar diyirlənir, su ilə təmasda səth üzərində öz-özünə təmizlənmə sahəsi yaranır. Təbiətdə Səthin Lotos effekti və ya superhidrofobluğu unikal deyil, bir çox bitki və həşəratlara da məxsusdur. Lotos effekti təbiətdə uzun zamanlar müşahidə olunsa da, bu hadisənin alimlər tərəfindən sistemli tədqiqinə demək olar ki, 10 il bundan qabaq başlamışlar, lakin müxtəlif superhidrofob xassəli materialların alınması məhz yeni nanomaterialların və nano və mikrotexnologiyanın inkişafı ilə əlaqədardır.
Hans Friçe

**Hans Friçe** (; ) — Üçüncü Reyxdə Daxili mətbuat xidmətinin rəisi (1938–1942); Xalq Maarif və Təbliğat Nazirliyinin radio verilişləri şöbəsinin rəisi (1942–1945). Radioaparıcı, jurnalist.

## İstinadlar
Pandeizm

**Pandeizm** ya da **Pan-deizm** (latınca: *pan* — bütün; *deus* — tanrı) — panteizmin deistik forması (və ya deizmin panteistik forması).
* dinteizm

Deizm (yaradançılıq) XXVII əsr və XXVIII əsrdə İngiltərə, Fransa və ABŞ-də diqqətə çarpan dini bir fəlsəfi hərəkatdır. Pandeizmə aid ən əhatəli kitab 1910-cu ildə *Maks Bernhard Ueynşteyn* tərəfindən yazılmışdır.

**Panteizm** ya da **tamtanrıçılıq** isə kainatın hamısını tanrı olaraq qəbul eden fəlsəfi görüşdür. Panteizmdə hər şey tanrının bir parçası olaraq qəbul edilir, tanrı hər şeydir və hər şey tanrıdır. Panteizmə görə tanrının kainatdan ayrı və müstəqil bir varlığı yoxdur. Tanrı təbiətdə, əşyalarda, insan dünyasında vardır. Hər şey tanrıdır.

Deistlər əsasən fövqəltəbii hadisələri (kəhanət və yaxud da möcüzələr), yaradanın dinlərlə olan əlaqəsini, Müqəddəs Kitabları və ortaya çıxmış olan bütün dinləri rədd edirlər. Bunun yerinə deistlər doğru dini inanışların insan məntiqində və təbii Dünyanın qanunlarında görməyi seçirlər. Deistlər var olan tək bir tanrının ya da üstün varlığı qəbul edirlər. Ancaq pandeistlər kainatdan *ayrı* bir faktın varlığını qəbul etmirlər. Tanrı kainatla bir bütündür.

## Həmçinin bax
* Deizm
* Panteizm

## İstinadlar
Qahab körpüsü

**Qahab körpüsü** — Babək rayonunun Qahab kəndi ərazisində, Qahabçayın üzərində körpü.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 20 paqonometrdir. Sel daşqınları zamanı nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti dayandığı, Qahab kəndi ilə rayon mərkəzi və Naxçıvan şəhəri arasında əlaqə kəsildiyi üçün körpü 2005-ci ildə tikilib istifadəyə verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Babək rayonu
* Qahabçay
Rzaqulu bəy türbəsi

**Rzaqulu bəy türbəsi** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Düdükçü kəndində türbə.

## Xarici keçidlər
* http://virtualaz.org/bugun/55231

## Həmçinin bax
Analitik mexanika

**Analitik mexanika** — klassik mexanika (nəzəri mexanika) bölməsi; maddi nöqtələr və ya cismlər sisteminin sonlu sayda parametrlərlə dəqiq müəyyən edilə bilən vəziyyətini öyrənir.

## Haqqında
Analitik mexanika əsasən, mümkün yerdəyişmələr prinsipi, kanonik çevirmələr (tənliklər), hərəkətin dayanıqlığı, cazibə nəzəriyyəsi və s. məsələləri əhatə edir. Analitik mexanika ayrıca elmi fənn kimi 18-ci əsrdə yaranmışdır. Bu, analitik rabitələr, ümumiləşmiş koordinatlar, sərbəstlik dərəcəsi və s. sahəsində görkəmli alimlərin (L. Eyler, J. D’Alamber, J. Laqranj və başqaları) elmi işlərinin sayəsində olmuşdur. Analitik mexanika sonrakı inkişafına mümkün yer dəyişmələr prinsipi, ümumiləşmiş impuls, Hamilton funksiyası, inteqral invariantları, hərəkətin dayanıqlığı və s. sahəsində mühüm tədqiqatları olan K.Qauss, U.Hamilton, K.Yakobi, M. Ostroqradski, A. Puankare, A. Lyapunov və başqa alimlərin işləri təkan vermişdir. Analitik mexanika metodları nəzəri fizikanın bir çox sahələrinə (klassik sahə nəzəriyyəsi, kvant mexanikası, nisbilik nəzəriyyəsi və s.) də tətbiq edilir.

## Mənbə
Haskel Azad Kitabxanası və Opera Evi

**Haskel Azad Kitabxanası və Opera Evi** (; ) - Viktorian stilində inşa edilmiş tarixi bina. *Haskel Azad Kitabxanası və Opera Evi* Amerika Birləşmiş Ştatları və Kanadanın sərhəd bölgəsində yerləşir.
Selbasar dağı

**Selbasar dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 914,4 m). Naxçıvan dağarası çöкəкliуinin cənub-şərq alçaqdağlıq hissəsində, Çeşməbasar kəndindən 2,8&nbsp;km şimalda, Nehrəm su anbarından 1,2&nbsp;km qərbdədir. Orta Miosenin Konka regiomərtəbəsinə aid Tunbul lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş yastı təpəli yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ antiklinalının Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin hüdudlarına izlənilən şimal-qərb periklinal hissəsinin maili cənub-qərb qanadında yerləşir. 

## Həmçinin bax:
* Almalıdağ
* Alçalıdağ
* Elti dağı
* Qız-gəlin dağı

## İstinadlar
Səngər dağı

**Səngər dağı –** Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 2915,9 m)*.* Dərələyəz silsiləsinin suayırıcısında zirvə. Güney Qışlaq kəndindən 4,8&nbsp;km şimal-qərbdədir.  Alt Pliosen yaşlı dolerit və andezit-dasit  tərkibli ştokvari subvulkanik kütlənin əmələ gətirdiyi günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında eyniyaşlı Biçənək lay dəstəsinin andezit, andezit-dasit lavaları və piroklastolitləri açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Batabat-Qanlıgöl maili əyilməsinin hüdudlarında şimal-qərb istiqamətli edyniadlı sinklinalın cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax:
* Almalıdağ
* Xarxat dağı
* Keçəltəpə
* Arısu
* Güllüdağ
* Gədikdağ

## İstinadlar
Analizator

**ANALİZATOR** –

1) Radiotexnika və elektrotexnikada müxtəlif proseslərin araşdırılması üçün işlədilən cihaz (məsələn, amplitud analizatoru).

2) Optikada işığın polyarlaşmasının xarakterinin təyin olunması (analizi) üçün işlədilən cihaz və ya qurğu. Elliptik və dairəvi polyarlaşmış işığı həmişə (kompensator ilə) müstəvi polyarlaşmış işığa çevirmək olur. Müstəvi polyarlaşmış işığı aşkara çıxarmaq və onun polyarlaşma müstəvisini təyin etmək üçün polyarlaşma prizmaları, polyaroidlər (xətti Analizatorlar), elliptik və dairəvi polyarlaşmanı aşkar etmək üçün isə kompensator və xətti Analizatordan ibarət qurğular tətbiq olunur.

3) Mərkəzi sinir sistemində əmələ gələn bioelektrik rəqslərin tezliyini təyin etmək üçün elektron cihaz (məsələn, beyin biocərəyanlarının analizatoru).

4) Bərk və dənəvər maddələr, qaz, maye və s.-də komponentlərin faizlə tərkibini təyin etmək üçün işlədilən cihaz (məsələn, qaz analizatoru, maye analizatoru, amin turşuları analizatoru və s.).

5) Səsin tezliyə və zamana görə analizi üçün akustikada tətbiq edilən cihaz (məsələn, səs analizatoru).

6) Hər hansı bir kəmiyyətin amplitudunun paylanma tezliyini müəyyən etmək üçün işlədilən cihaz (məsələn, spektr analizatoru).

7) Proqramlaşdırma sistemlərində ilkin proqramı təhlil edən alqoritm. Təhlilin növündən asılı olaraq leksik, sintaktik və semantik Analizatorlara ayrılır. 

## Mənbə
Səngərtəpə (dağ, Şahbuz)

**Səngərtəpə dağı** — Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 1757,2 m).  Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Camal yüksəkliyinidən (3204,3 m) qərb istiqamətdə ayrılan Toğluqaya  qolunun cənub yamacında, Nursu kəndinin şimal-şərq kənarında zirvə. Nursuçayın sol sahilindədir. Orta Pleystosenin flüvioqlasial törəmələrindən təşkil olunmuş konusvari yüksəklikdir. Yamaclarında cavan çöküntülər altından Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurları açılır. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz  seqmentinin Nursu mərkəzi əyilməsinin şimal-şərq cinahında  müşahidə edilən maili Nursu-Qabaqtəpə sinklinalının  şimal-şərq qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan
* Abdal (dağ)
* Acıçeşmə dağı
* Ağqaya
* Cindağ (Şahbuz)
	
## İstinadlar
Analoq-rəqəm çeviricisi

**Analoq-rəqəm çeviricisi** – analoq (zamana görə fasiləsiz dəyişən) fiziki kəmiyyətləri diskret rəqəmli kəmiyyətlərə çevirən qurğu. Analoq kəmiyyətlər kimi elektrik gərginliyi və cərəyanı, rəqslərin tezliyi, faza sürüşmələri, dönmə bucaqları və s. götürülür. Ədədi kodlar, əsasən, ikilik, ikilik-onluq və ya onluq say sistemləri ilə verilir. Ümumi halda analoq-rəqəm çevrilməsi prosesi kvantlaşdırma (fasiləsiz verilənlərin zaman, səviyyə və ya hər iki parametr üzrə eyni anda diskretləşdirilməsi) və kodlaşdırmadan ibarətdir. Kvantlaşdırma zamanı fasiləsiz kəmiyyət müəyyən qanunla seçilmiş və ümumilikdə ilkin kəmiyyəti (əvvəlcədən təyin edilmiş səhvlə) əks etdirən ani qiymətlərdən ibarət ardıcıllığa çevrilir. Kodlaşdırma zamanı kvantlaşdırma prosesində seçilmiş ilkin kəmiyyətin ani qiymətləri ölçülür və nəticələr ədədi kodlar şəklində qeyd edilir. Müasir Analoq-rəqəm çeviricisində kvantlaşma və kodlaşma prosesləri analoq və inteqral sxemlərin, mikroprosessorların və s. köməyilə yerinə yetirilir. Analoq-rəqəm çeviricisi verilənlərin ötürülməsi sistemlərində, informasiya-ölçmə sistemlərində, avtomatik idarəetmə qurğularında və s. geniş tətbiq edilir. 

## Mənbə
Qaraqala yaşayış yeri

**Qaraqala yaşayış yeri** — Babək rayonunun eyniadlı kəndi yaxınlığında, Naxçıvançayın sol sahilində Son Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
1954-cü ildə qeydə alınmışdır. Sahəsi 3 hektardır. Təpəyəoxşar yüksəklikdə yerləşən yaşayış yerindən xeyli boz və qırmızı rəngli gil qab fraqmentləri, obsidian (dəvəgözü) və çaxmaqdaşı qırıqları, çaydaşları və s. toplanmışdır. Tapıntılara əsasən evlərin daş bünövrə üzərində çiy kərpicdən tikildiyini demək olar. Mədəni təpəqə kül qarışıq torpaq laylarından və müxtəlif arxeoloji materiallardan ibarətdir. Buradan gil qab qırıqları, dən daşları, həvəng və dəstələr, sürtgəclər aşkar olunmuşdur. Materiallar Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Tapıntılara əsasən abidə eradan əvvəl II–I minilliklərə aid edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qaraqala (Babək)
* Qaraqala nekropolu
Ağdaban (dəqiqləşdirmə)

* Ağdaban — Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Ağdaban soyqırımı
* Ağdabanlı şair Qurban
* Ağdaban (Sisian)
* Ağdabançay
* Ağdaban abidəsi
;Dağlar
* Ağdaban dağı — Şahbuz rayonu ərazisində dağ.
* Ağdaban dağı — Kəlbəcər rayonu ərazisində dağ.
* Ağdaban dağı — Ağdərə rayonu ərazisində dağ.
Səfərdərə dağı

**Səfərdərə dağı** – Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3826,4 m).  Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında zirvə. Qapıcıq və Yağlıdərə dağlarının arasında, Parağaçayın mənbə hissəsindədir. Mehri-Ordubad batolitinin Üst Eosen yaşlı qabbro, qabbro-diorit, mansodiorit, qranosiyenit və monsoqranodioritlərindən təşkil olunmuş sıldırım yamaclı, günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasının cənub-qərb cinahında  yerləşir.

**SƏPƏRDƏRƏ DAĞI –** Ordubad rayonu ərazisində Səfərdərə dağının əhali arasında işlədilən başqa adı.

## Həmçinin bax:
* Almalıdağ
* Alçalıdağ
* Elti dağı
* Qız-gəlin dağı

## İstinadlar
Qarxun körpüsü

**Qarxun körpüsü** — Şərur rayonu ərazisində, Qarxun-Aralıq dəmiryol keçidi arasındakı yolun 2 kilometrliyində körpü.

## Ümumi məlumat
Uzunluğu 120 paqonometrdir. Qarxun körpüsü 1996-cı ildə  əsaslı surətdə bərpa edilmiş və yenidən qurulmuşdur. Bunun nəticəsində yaşayış məntəqələrinin dəmir yolundan aşağıdakı kəndlərlə birbaşa əlaqələri təmin edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şərur rayonu
* Qarxun (Şərur)
Anaplazmoz

**Anaplazmoz** – anaplazmalar cinsindən olan ibtidailərin törətdiyi heyvan xəstəliyi. Törədicisi eritrositlərdə olan hüceyrədaxili qan parazitləridir. Anaplazmoz yazda və payızda hər yerdə qeydə alınır və yoluxma, əsasən, iksod gənələrinin, həşəratların (göyün, qaşqaçıbin, mığmığa, ağcaqanad) dişləməsindən, həmçinin inyeksiya və cərrahi əməliyyatlar zamanı baş verir. Anaplazmoza ən çox qaramal və davar yoluxur. İnkubasiya dövrü 4–6 həftə çəkir. Anaplazmoz kəskin və xroniki ola bilər. Kəskin Anaplazmozda titrətmə-qızdırma, əzginlik, tənəffüsün tezləşməsi, limfa düyünlərinin böyüməsi, ödemlər, zəiflik, susuzluq, sarılıq, selikli qişanın solğunluğu, süd məhsuldarlığının kəskin azalması müşahidə edilir. Xroniki Anaplazmoz üçün qanın tərkibi, mədə-bağırsaq traktı, ürək-damar sistemi, tənəffüs orqanları funksiyalarının pozulması xarakterikdir. Ölümlə nəticələnən hallar

30–40% təşkil edir. Diaqnoz qan yaxmasında anaplazmaların, yaxud qanda və digər toxumalarda anticismlərin və antigenlərin olması ilə təsdiqlənir. Müalicəsi: tetrasiklin sırasından olan antibiotiklərdir. Profilaktikası: Anaplazmoz daşıyıcıları ilə mübarizə, cərrahi əməliyyatlar və s. zamanı aseptika və antiseptikaya ciddi riayət etmə, parazitgəzdiricilərin tədqiqi və vaksinasiya.

## Mənbə
Qaraqala nekropolu

**Qaraqala nekropolu** — Babək rayonunun Qaraqala kəndi yaxınlığında orta əsrlərə (10–19-cu əsrlər) aid arxeoloji abidə. Nekropoldan Naxçıvanın orta əsrlər dövrü üçün səciyyəvi olan maddi mədəniyyət nümunələri aşkara çıxarılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vulkan boğazı

**Vulkan boğazı** (, ) — vulkan ocağını Yer səthi ilə birləşdirən və kraterlə qurtaran, adətən, vertikal (və ya buna yaxın) kanalın yuxarı hissəsi; vulkan boğazı silindrik formaya yaxın olur. Vulkan boğazı çatlar boyu vulkan ocağına doğru uzanan ikinci dərəcəli çıxarıcı kanallarda yan krater əmələ gətirə bilər. Bəzən yanlış olaraq vulkan boğazı vulkan kanalının sinonimi kimi qəbul edilir.

## Həmçinin bax
* Relyef
* Vulkan

## Mənbə
* 

## İstinadlar
İstilik şüalanması

**İstilik şüalanması** — temperaturu mütləq sıfırdan fərqli olan istənilən cisim elektromaqnit dalğaları şüalandırır. Belə şüalanma həmin cismin istilik enerjisinin ehtiyatı hesabına baş verir. Şüalanan cismə kənardan əlavə enerji verilmədiyi halda onun enerji ehtiyatı azaldığından temperaturu get-gedə aşağı düşür. Digər tərəfdən, bu şüalanma hər hansı cisim tərəfindən udulduqda onun istilik enerjisi ehtiyatını artırır - cisim qızır. Elə bunlara görə də həmin şüalanma istilik şüalanması, yaxud temperatur şüalanması adlanır. 

İstilik şüalanması bütün digər növ şüalanmalardan fərqli olaraq tarazlıqlı şüalanmadır. Kimyəvi reaksiyalar nəticəsində meydana gələn şüalanma müstəsna olmaqla bütün şüalanma növlərində şüaburaxma, sistemin həyəcanlanmış haldan əsas hala keçməsi nəticəsində baş verir. İstilik şüalanmasını digər növ şüalanmalardan, məsələn lüminesensiyadan fərqləndirən cəhət şüalanma nəticəsində sistemin itirdiyi enerjinin yerini doldurma (şüalanma mənbəyini həyəcanlanmış hala gətirmə) mexanizmidir. İstilik şüalanması zamanı həyəcanlanmış hala keçmə istilik hərəkəti hesabına toqquşan hissəciklərin (atom və molekulların) öz enerjisinin müəyyən hissəsini digər hissəciklərə verməsi nəticəsində baş verir.

İstilik şüalanmasının xarakteri haqqında təsəvvür əldə etmək üçün divarı elektromaqnit dalğalarını keçirməyən qapalı qab daxilində müxtəlif temperaturlu iki cisim fərz edək. Müəyyən zaman keçdikdən sonra belə sistem, yəni qapalı qab daxilindəki cisimlər və cisimlərin buraxdığı şüalanma tarazlıq halına gəlir. Bu halda sistemə daxil olan bütün cisimlərin və qab daxilində meydana gələn şüalanmanın temperaturu eyni olur. Şüalanmanın temperaturu dedikdə, onunla istilik tarazlığında olan cisimlərin temperaturu başa düşülür. Sistemin istilik tarazlığında olması o deməkdir ki, onu təşkil edən cisimlərdən hər birinin vahid zamanda şüalandırdığı enerjinin miqdarı, həmin müddətdə udduğu enerjinin miqdarına bərabərdir. Bu zaman cisimlərin buraxdığı şüalanmanın qab daxilindəki həcmi sıxlığı tarazlıq halının temperaturu

ilə müəyyənləşən sabit qiymətə malik olur. Tarazlıqlı şüalanmanın

enerji sıxlığı və onun spektral tərkibi, qabın həcmindən və formasından, həmçinin qab daxilindəki cisimlərin növündən asılı deyildir. Şüalanmanın

enerji sıxlığı və spektral tərkibi yalnız temperaturdan asılıdır.

Tarazlıqlı şüalanma bircinsdir, izotropdur və polyarlaşmış deyildir. Bu o

deməkdir ki, istənilən nöqtədə tarazlıqlı şüalanmanın enerji sıxlığı və

spektral tərkibi eynidir, bütün yayılma istiqamətləri və sahə gərginlik vektorlarının (\vec{E} və \vec{H}) bütün rəqs istiqamətləri eyni hüquqludur.

Spektral tərkibini təcrübi yolla öyrənmək məqsədilə tarazlıqlı şüalanma

əldə etmək üçün divarının temperaturu sabit saxlanılan qapalı qabın divarı üzərində çox kiçik deşik açmaq kifayətdir. Həmin deşikdən çıxan şüalanma verilmiş temperaturdakı tarazlıqlı şüalanmadır. Yeganə fərq ondan ibarətdir ki, bu haldakı şüalanma izotrop olmayıb, yalnız verilmiş cisim bucağı daxilində yayılan şüalanmadır. Qabın divarının temperaturunun artırılması ilə deşikdən çıxan tarazlıqlı şüalanmanın təkcə enerjisi deyil, həm də spektral tərkibi də dəyişir.

## İstinadlar
Vulkan bombası

**Vulkan bombası** (, ) — vulkan kraterindən plastik halda atılan, havada soyuyub bərkiyərək müəyyən forma alan lava parçası. Daxili hissəsi adətən məsaməli, xarici qabığı isə şüşəli olur. Lavanın qatılığından asılı olaraq vulkan bombaları müxtəlif formada olur: qatı lavanın bombası açıqçatlı olub, çörək qabığını xatırladır, duru bazalt lavası iyvari, kürəvi, armudvari və ucları dartılmış, quyruqlu bombalar əmələ gətirir. Uzun müddət plastik halda qalan çox duru lavalar qoğalvari bomba əmələ gətirir. Vulkan bombası nüvəsi bəzən kənar süxurdan və ya bərkimiş lavadan ibarət olur. Sonuncular "bürünmüş" vulkan bombası adlandırılır.

## Həmçinin bax
* Vulkan
* Vulkan boğazı

## İstinadlar

## Mənbə
*
Corc Bidl

**Corc Uels Bidl** (*22.10.1903, [[Nebraska]] ştatı, [[Uaxu]] – 9.6.1989, [[Kaliforniya]] ştatı, [[Pomona]]*) — amerikan genetiki.

## Haqqında
Nobel mükafatı laureatı (*[[1958]], E. Teytemlə birlikdə*). Nebraska  ştatındakı universiteti bitirmişdir (1926). 1928–31-ci illərdə Kornell Universitetinin əməkdaşı, Stanforddakı universitetin professoru (1937–46), 1946–61 illərdə Pasadenadakı Kaliforniya Texnologiya İnstitutunun professoru, Çikaqo Universitetinin rektoru (1961–68 illərdə) olmuşdur. Əsas əsərləri biokimyəvi genetikaya həsr edilmişdir. Metabolizmin genetik nəzarətini, irsiyyətin fiziki və kimyəvi əsaslarını tədqiq etmişdir. Qarğıdalı, drozofil və neyrospor üzərindəki təcrübələrində genlərin təbiətini və funksiyalarını öyrənmişdir. “Bir gen – bir ferment” kimi fundamental konsepsiyanın (1941) müəllifidir.

## Həmçinin bax
* Genetika

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Corc Uels Bidl
Qazançı nekropolları

**Qazançı nekropolu I** — Culfa rayonunun Qazançı kəndindən şimal-şərqdə, uzunsov təpənin üstündə orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

1991-ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmış, planı çıxarılmışdır. Qəbirlər qiblə istiqamətindədir. Əksəriyyətinin baş daşları yoxdur, sinə daşları kobud hazırlanmış, uzunsov və dördünc formadadır. Bir qrupu sandıq şəkillidir. Ərazidən gil qab qırıqları tapılmış, bir neçə qoç daşa təsadüf edilmişdir. Abidənin 13–17-ci əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

**Qazançı nekropolu II**- Culfa rayonunun Qazançı kəndindən cənub-şərqdə, Əlincəçayın sağ sahilində orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

1991-ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar aparılmışdır. Qəbirlər qiblə istiqamətindədir. Baş daşları saxlanmamışdır. Sinə daşları kobud hazırlanmış dördkünc və uzunsov formadadır. Bəzi sinə daşları yastıdır. İki qəbirin üzərində həndəsi xətlərin olduğu müəyyən edilmişdir. Məlumata görə qəbiristanda xeyli qoç fiqurlu qəbirüstü daşlar olmuşdur. Hazırda yalnız biri saxlanmışdır. Abidə çox güman ki 14–18-ci əsrlərə aiddir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aspekt (coğrafiya)

**Aspekt** () — vegetasiya dövrü ərzində bitkinin inkişaf fazasının və bitmə şəraitinin dəyişilməsilə əlaqədar fitosenozun xarici görünüşü. Bitkilərin inkişaf fazaları fəsillərə görə dəyişildiyindən fitosenozun xarici görünüşü də dəyişilir. Bu, çəmənlərdə, bozqırlarda və enliyarpaqlı meşələrdə daha aydın nəzərə çarpır. Aspekt müxtəlif illərdə iqlim şəraitinə görə də dəyişə bilir.

Aspekt adətən, bitkilərdə üstünlük təşkil edən, onun həyatında böyük rolu olan rəngin adına əlavə edilir. Məsələn, cilin quru yarpaqlarının qonur aspekti, xoruzgülünün qızılı-sarı aspekti və s.

## Aspektləşdirmə

Aspektləşdirmə ilin mövsüm tskillərinin (erkən yaz, yaz, yay, payız və qış) bitki və heyvan qruplarının xarakterinə, xarici görünüşünə (aspekt) və aktivliyinə təsir dərəcəsinin müşahidəsi və təsvir edilməsidir.

## Həmçinin bax
* Vegetasiya
* İlin fəsilləri

## Xarici keçid
Aspekt

## İstinadlar
Vermikulit

**Vermikulit** — mineral.

Tərkibi dəyişkəndir. Quruluşu montmorillonitin quruluşuna yaxındır. Monoklinik. Habitus: pulcuqvari, lövhəvari. Ayrılma {010} üzrə mükəmməl. Tuncu-sarı, qonur, yaşımtıl. Parıltı — tutqun. Lövhələri yumşaq və əyilən. Sərtliyi 1–1,5. Xüsusi çəki~2,3. Kəskin qızdırıldıqda (300° və 800–1000° C-də) əmələ gələn buxarın təsiri nəticəsində vermikulit quruluş təbəqəcikləri dağılır və köpür. Həmişə törəmədir, maqnezium-dəmirli mikaların hipergen və bəzən hidrotermal hidratlaşma prosesində əmələ gəlir. Yüksək odadavamlılıq, səsudma və aşağı istilikkeçirmə qabiliyyəti, yüksək məsaməlik xassələri ilə səciyyələnir. Texnoloji avadanlığın izolə edilməsində; tikintidə (beton, mala və b. doldurucu kimi); kənd təsərrüfatında (rütubət saxlayıcı, mineral gübrələrin qatışığı kimi, substrat kimi hidroponikada və b. sahələrdə istifadə edilir.

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.
Vivianit

**Vivianit** — monoklinik sinqoniya. Kristalları prizmatik, bəzən lövhəvari,  həmçinin izometrik və ya lövhəvari. Ayrılma {010} üzrə mükəmməl, {100} və {106} üzrə qeyri-mükəmməl. İkiləşmə {010} üzrə lövhəvari. Aqreqat: böyrəkvari, kürəvari, yaxud silindrəbənzər, konkresiyalar və lövhəvari, yaxud lifli möhtəvilər, torpaq- və tozvari, ulduzvari. Rəngsiz və şəffaf, oksidləşdikdə açıq abıdan göyümtül-qarayadək. Parıltı şüşəli, ayrılma müstəvisində - sədəfi. Sərtliyi 1,5-2. Xüsusi çəki 2,68. Nazik lövhələri elastik olur, asanlıqla kəsilir. Tam oksidləşdikdə kövrəkləşir. Növ müxtəlifliyi: bosforit, kerçinit. Filiz yataqlarının oksidləşmə zonasında, yaxud peqmatitlərdə fosfatların aşınma məhsulu.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Vürtsit

**Vürtsit** — mineral, b - ZnS. Fe, Ge qatışıqları olur. Qrinokit ilə izomorfdur. Heksaqonal və triqonal. Eyni fiziki xassəli beş polimorf modifikasiyası vardır. Kristalları piramidal və lövhəvari. Ayrılma {100} üz­rə orta, {0001} üzrə qeyri-mükəmməl. Aqreqat: kollomorf, konsentrik-şüalı, laylı, lifli. Rəngsiz, qonur, Fe miqdarından asılı olaraq qara. Parıltı qatrani, şüşəli. Nazik təbəqələri işığı keçirir. Sərtliyi 3,5-4. Xüsusi çəki 3,98. Vürtsit - ZnS qeyri-sabit modifikasiyası olub, keçid temperaturu (~10200C) Fe, Cd, Mn qatışıqlarının miqdarından asılıdır. Polimetal və qalay  yataqlarında rast gəlinir. Mergellərdə, siderit konkresiyalarında autigen vürtsit qeyd edilmişdir. Növ müxtəlifliyi: eritrosinkit.

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
Qurbağalıçay

**Qurbağalıçay** — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu ərazisindən axan çay. Öz başlanğıcını Şərqi Göyçə silsiləsinin şimal-qərb yamacından alan çayın mənsəbo Kiçik Alagöl göldür. Öz adını ərazisində çoxlu qurbağanın olmasından almışdır.
## Həmçinin bax
* Azərbaycan çayları
Leptomiksidlər

**Leptomiksidlə**  () — ibtidailərin tubulinea sinfinə daxil olan dəstədir.

## Ümumi xarakterik əlamətləri
Bu orqanizmlər Gymnoamoebia yarımsinfi ilə plazmodiyalı selikli göbələklər arasında keçid halqası kimi görünür. Trofik mərhələdə bunlar çoxnüvəli plazmodiyalar olub,  dartılaraq şaxələnir, çoxlu miqdarda anastomazları olan, uzunluğu 3 m və daha artıq olan nazik sapa çevrilir. İkiüzlü çoxnüvəli sistalar əmələ gətirir. Leptomyxida dəstəsinə Leptomyxa və Gephyramoeba cinsləri daxildir. Bu sonuncunun nümayəndələri Azərbaycanda qeyd alınmışdır.

## Yayılması
Azərbaycanda subtropik bitkilər altındakı sarı torpaqlarda bir forması tapılmışdır , ancaq hələ növü müəyyənləşdirilməmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. I cild. Bakı, Elm, 2002, 268 s.