Briozoylar

**Briozoylar** ( və ya *Bryozoa*) — İlkağızlılar yarımbölməsindən onurğasız heyvan tipi.

Hazırda 4000 növü məlumdur, onlardan Xəzər dənizində 6 növ qeyd edilmişdir.
*[[Bowerbankia imbricata]]*, *[[Bowerbankia grasilis]]*, *[[Paludicella articulata]]*, *[[Victorella pavida]]* Xəzərdə geniş yayılmışlar. *[[Conopeum seurati]]* Xəzər dənizinə 1958-ci ildə Azov dənizindən gəlmişdir. Hazırda bioloji örtüklərin əmələ gəlməsində mühüm rol oynayır.

## Sinonim
 (Nitsche, 1869)

## Haqqında
Briozoylar  oturaq  həyat  tərzi keçirən dəniz  heyvanları olub, nadir  hallarda  şirin  sularda  rast  gəlinir. Briozoylar  koloniya  halında  yaşayırlar, onların  koloniyaları  hidroid  və  mərcan  poliplərinin  əmələ  gətirdikləri  koloniyaları  xatırladır. Koloniyalar  bir  neçə  on  santimetrlə  ölçülür, koloniyanı  təşkil  edən hər bir  fərdin ölçüsü isə 1mm- dən böyük olmur. Briozoy  koloniyaları  şaxəli  budaq, yarpaq  dəstəsi, bəzən bir  müstəvi üzərində  yerləşən  lövhə  şəklində  olur. Koloniyalar  polimerf  və monomorf  tipdə olur. Dənizdə  yaşayan  növlər hər iki  tipdə, şirin su  formaları  isə yalnız monomorf olur. Monomorf  koloniyadakı  fərdlər quruluşca  oxşar  olub, eyni  funksiya  yerinə   yetirirlər. Polimorf  koloniyanın  üzvləri  həm quruluşuna, həm də yerinə  yetirdikləri  funksiyaya  görə  fərqlənirlər. Polimorf  koloniyada bir qrup fərdlər  ayırd edilir. Birinci qrup – adi fərdlər olub, lofofora, çıxıntılar tacına, cinsi məhsullar,  hazırlayan  sadə quruluşlu bağırsağa malikdir. Belə  fərdlər  koloniyada  sayca üstünlük təşkil edir. Onlar  qidanın  tutulmasında, həzm edilməsində, mənimsənilməsində iştirak edir və bütün  koloniyanı  qidalandırır. Bununla  əlaqədar olaraq, belə fərdlər qidalandırıcı və ya adi fərdlər adlanır. Çox vaxt bu fərdlərin üzərində və yanında *oetsiya* adlanan xüsusi fərdlər əmələ gəlir. Onlar yumurta  hüceyrələrinin  inkişaf  etdiyi  rüşeym  kamerasına malik olurlar. İkinci qrup fərdlərin bir qismi substrata  yapışmağa xidmət edir, bir qismi isə müdafiə  funksiya  daşıyır, koloniyanı  kiçik  qurdlardan, xərçənglərdən, və digər kiçik yırtıcılardan qoruyur. Belə fərdlərin arasında  avikulyarilər adlanan «quş başı»na  oxşar fərdlər yerləşir. Onların çıxıntıları olmadığına görə sərbəst qidalana bilmirlər, adi fərdlərin hesabına qidalanırlar. Avikulyarilərdə «alt çənəyə» oxşar törəmə inkişaf edir ki, xüsusi  əzələlərin yığılması nəticəsində bu törəmə qapana bilir. *Avikulyarilər*in  belə  uyğunlaşma  qabiliyyəti koloniyanı düşmənlərin  təqibindən müdafiə edir. Koloniyada  nadir  hallarda  vibrakulyarilər  adlanan, müdafiə funksiyası daşıyan fərdlər olur. Vibrakulyarilərdə  uzun  hərəkətli qamçılar inkişaf edir ki, bunlar xüsusi əzələlərin köməyi ilə titrəyərək düşmənlərini koloniyaya  yaxınlaşmağa qoymur. Avikulyarilərdə və *vibrakulyarilərdə* olan xüsusi  hissedici  törəmələr sinir sistemi ilə əlaqəlidir və düşmənin yaxınlaşmasını xəbər verir. Koloniya aktiv müdafiə edən belə fərdlərdən əlavə, əksər formaların xarici divarında passiv müdafiə  orqan  olan  müxtəlif  çıxıntılar – tikancıqlar inkişaf edir. Bir sıra formalarda bu çıxıntılar bütün koloniyanı əhatə edərək, onu tikanlı edir və düşmənlərini qorxudur. Sibir  dənizlərində yayılan *Uschakovia gorbunovi*  növündə  bütün koloniya  uzun  tikanlı  çıxıntılarla örtülmüşdür və bu da onu düşmənlərin təqibindən mühafizə edir. Bu növə 700m-ə qədər dərinlikdə, -0,9º  -1,4ºC temperaturda rast gəlinir. Bu növün digər maraqlı cəhəti odur ki, koloniyanın aşağı  hissəsində  çıxıntılarda məhrum, cinsi  məhsullar əmələ gətirməyən fərdlər yerləşir. Bu fərdlərin yuvacıqlarında  ağ dənəvər kütlə toplanır. Bu özünəməxsus  yuvacıqlar  koloniyadakı  fərdlərin  şəkildəyişməsində  əmələ gəlib, mürəkkəb koloniyanın  böyüməsi  üçün  lazım olan ehtiyat qida maddələri saxlayır. Şirinsu briozoy koloniyaları az rəngarəngdir. Onlar suyun  dibindəki əşyalarda, su bitkilərində  budaqlanmış  nazik  boru  şəklində  yerləşirlər. Əksər hallarda  sualtı əşyalarda – daşlarda, batmış ağac kötüklərində, bitkilərdə , bəzən heyvanlarda – molyusklarda, xərçənglərdə iri həcimli  koloniyalar əmələ gətirirlər. Briozoy koloniyaları çoxlu kiçik fərdlərdən ibarət olur. Məsələn, *Flustra foliacea koloniyasının* 1 q kütləsində 1330 –a qədər fərd olur. Hər bir  fərd  geniş boşluğu olan ayrı-ayrı  yuvacıqlarda  yerləşir və *zooid* adlanır. Zooidin bədəni *polipid* adlanan ön, *sistid* adlnan dal hissədən ibarətdir. Sistid hissə xarici epitelinin törətdiyi kutikula qatı ilə əhatə olunmuşdur.  Polipid hissə zərifdir və qalın kutikula qatından  məhrumdur. Bu hissədə  uzun  çıxıntılarla  əhatə olunmuş ağız dəliyi yerləşir. Ağız örtüyü briozoylarda dilşəkilli kiçik ağızönü pərlə və ya *epistomla* qapanır. Çılpaqağızlı briozoylarda  isə ağız açıq olur. Çıxıntılar *lotofor*  adlanan  əsası nal şəklində olan  pərin  üzərində  oturur. Çıxıntıların üzəri kirpikli epiteli hüceyrələri ilə örtülüdür. Polipid hissə çıxıntılarla birlikdə sistid hissənin içərisinə doğru tam çəkilə bilir. Bu çəkilmə  iki əzələnin – retraktorun köməyi ilə baş verir. Retraktor bağırsağın yan tərəflərində yerləşərək, ön uca ilə polipid hissənin divarında, dal ucu ilə sistidin  əsasına birləşir. Briozoylar ikinci  bədən  boşluğuna  - seloma malik heyvanlardır. Selom nazik arakəsmələrlə üç şöbəyə ayrılır: ön şöbə  kiçik ölçülü olub, epistomda yerləşir. Bədən boşluğunun orta şöbəsini udlağı əhatə edən həlqəvi  kanal  təşkil edir və kor şaxələrlə  çıxıntıların  içərisinə  daxil olur. Nisbətən böyük ölçülü arxa şöbə  bütün bədəni tutaraq, gövdə selomu adlanır. Bir çox briozoylarda epistom selomla birlikdə reduksiya olunur.

## Həzm sistemi
Briozoylar qidasını təşkil edən  detrit və ibtidai orqanizmləri çıxıntıların  üzərində  olan kirpikli hüceyrələrin titrək hərəkəti ilə ağıza doğru qovurlar. Ağıza düşmüş qida qısa udlağa, sonra isə uzun qida borusuna keçir. Briozoyların  həzm sistemi ön, orta və dal şöbədən ibarətdir. Ön şöbəni – ağız, udlaq, qida borusu, orta şöbəni ilgək şəklində  əyilmiş irihəcmli bağırsaq təşkil edir. Dal şöbə qısa dal bağırsaqdan ibarət olub anal dəliyi ilə nəhayətlənir . Anal dəliyi bədənin ön hissəsindəki  çıxıntılar olan tacın arxasında yerləşir və birbaşa xaricə açılır. Bağırsağın xarici divarı peritoneal epiteli ilə örtülmüşdür. Rekraktor adlanan əzələ orta bağırsağın ilgək şəklində  əyilmiş hissəsinə birləşir, onun yığılması nəticəsndə əvvəlcə bağırsaq, sonra isə polipid hissə bütövlükdə sistid hissənin içərisinə doğru çəkilir.

## Sinir sistemi
Sinir sistemi oturaq  həyat tərzi ilə əlaqədar çox sadədir və demək olar ki, hiss orqanlarından məhrumdur. Sinir sistemi udlaq ilə dal bağırsağın arasında yerləşən tək udlaqüstü  sinir düyünündə  və ondan uzanan sinirlərdən ibarətdir. Çıxıntıların üzərində hissedici tükcüklər yeganə hiss orqanlarıdır. Briozoyların tənəffüs və qan –damar sistemi yoxdur. Tənəffüs bütün bədən səthini, çıxıntılar tənəffüs orqanı rolunu oynayır. Briozoyların  qan –damar sisteminin reduksiya etməsi onların kiçik ölçülü olmaları və koloniya halında yaşamaları  ilə izah olunur.

## İfrazat orqanları
İfrazat orqanları yoxdur. İfrazat məhsulları  bağırsağın və çıxıntıların divarındakı faqosit hüceyrələr vasitəsilə xaric edilir .

## Çoxalması
Cinsi orqanlar sisteminə görə briozoylar hermofrodit  orqanizmlərdir. Onlar cinsi və qeyri – cinsi yolla çoxalırlar

## İnkişafı
Briozoylarda cinsi  məhsullar selomun epiteli  hüceyrələrində əmələ gəlir. Şirinsu briozoylarının sürfələri  dəniz  briozoylarının sürfələrinə nisbətən daha sadə quruluşludur. Hazırda briozoyların 4000 - ə qədər növü məlumdur. Qazıntı halında tapılan növlərin sayı isə 15000 –dən çoxdur. 

## İstinadlar

## Mənbə
* B.İ.Ağayev, Z.A.Zeynalova. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı, «Təhsil» 2008, 568 səh

## Xarici keçidlər
* Bryozoa - Lophophorata
* Bryozoa