open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buonmetxuot

**Buonmetxuot** — Vyetnamda şəhər. Daklak vilayətinin (Cənubi Dağlıq Mərkəzinin) inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 340 min (2009) nəfərdir.

## Coğrafiyası
Ölkənin cənub hissəsində, Daklak platosunun cənub qərbində, Xoşimindən 350&nbsp;km şimal-şərqdə və Kamboca ilə sərhəddən 50&nbsp;km məsafədədir. Avtomobil yolları qovşağında yerləşir.

## Tarixi
1975-ci ilin martında “Vyetnam müharibəsi” sonunun əsas döyüşlərindən biri burada baş vermişdi. 1990-cı illərdə Vyetnam qəhvəsinə tələbatın artması və Daklak əyalətində qəhvə plantasiyalarının genişləndirilməsi Buonmetxuotda əhalinin və iqtisadi fəallığın xeyli artmasına səbəb oldu. Şəhərdə inqilab və etnoqrafiya muzeyləri fəaliyyət göstərir. Buonmetxuotun mərkəzində Cənubi Vyetnamın azad olunması şərəfinə abidə (postamentdə tank) qoyulmuşdur; digər hərbi memoriallar (keçmiş həbsxana, yeraltı yollar) var. Plantasiya bitkiləri (qəhvə, heveya, ananas) becərilən rayonun mərkəzidir. Yeyinti sənayesi müəssisələri var. Buonmetxuot ətrafında bir sıra su anbarı (o cümlədən Kronq çayında) yaradılmışdır. Şəhərdən cənubda Yok-Don milli parkı (tropik meşələr massivi, çay şəlalələri, özünə məxsus mədəniyyətləri olan dağlı tayfaların kəndləri) yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Buonmetxuot şəhərinin yaradılması
* Buonmetxuot Vyetnam
Zurab Ancaparidze

**Zurab Ancaparidze** () – gürcü opera müğənnisi (lirik-dramatik tenor).

## Fəaliyyəti
Zurab İvanoviç Ancaparidze 1928-ci il aprel ayının 12-də Gürcüstan Respublikasının Kutaisi şəhərində anadan olmuşdur. 

1952-ci ildə D.Andquladzenin sinfində V.Saradaşvili adına Tbilisi Konservatoriyasını bitirmişdir (D. Andquladzenin sinfini). Böyük Teatrda da işləmişdir (1959–1970). 

Təhsilini bitirdikdən sonra 1952-1958-ci illərdə Z.Paliaşvili adına Tbilisi Opera və Balet Teatrının solisti olmuşdur. 1959-1970-ci illərdə Moskvada Böyük Teatrın solisti kimi çalışmış, Abesalom, Quram (“Abesalom və Eqeri”, “Latavra”, Z.Paliaşvili), Mindiya (“Mindiya”, O.Taktakişvili), German (“Qaratoxmaq qadın”, P.Çaykovski), Xoze (“Karmen”, J.Bize), Radames, Don Karlos (“Aida”, “Don Karlos”, C.Verdi), Kavaradossi (“Toska”, C.Puççini) və s. tamaşalarda əsas partiyaları ifa etmişdir.

Çexoslovakiya, İtaliya, Bolqarıstan, Fransa, Kanada, Yuqoslaviya, Rumıniya və s. ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuşdur. 

Zurab Ancaparidze 1972-ci ildə Tbilisi şəhərinə qayıtmış, V.Saradaşvili adına Tbilisi Konservatoriyasında müəllim, Ş.Rustaveli adına Teatr İnstitutunda kafeda müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1979-1982-ci illərdə adına Tbilisi Opera və Balet Teatrının direktoru olmuşdur. 

O, 1984-cü ildə professor elmi rütbəsini almışdır. 

Zurab Ancaparidzenin səsi qrammofon vallarına yazılmışdır. Milli Kitabxananın Not nəşrləri və Səsyazmaları şöbəsinin fondunda onun səsi yazılmış qrammofon valları CD-lərə köçürülərək mühafizə olunur. Bu CD-lərdə operalardan Abesalomun ariozosu, Abesalom və Murmanın dueti (“Abesalom və Eteri” III və IV hissələr); Malxazın ariozosu (“Daisi” II hissə); Taktakişvili O. Mindiyanın iki ariyası (“Mindiya” I və II hissələr); Verdi C. Rodomesin romansı, Aida və Rodomesin səhnəsi və dueti (“Aida” I-III hissələrdən); Bize C.Yekun səhnə (“Karmen”) hissələr vardır. 

O, 1961-ci ildə Gürcüstan Respublikasının “Xalq artisti”, 1966-cı ildə isə “SSRİ Xalq artisti” fəxri adlarına layiq görülmüş, bir sıra orden və medallarla təltif olunmuşdur. 

Zurab İvanoviç Ancaparidze 1997-ci il aprel ayının 12-də Tbilisidə vəfat etmişdir. 

Xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə 1998-ci ildə Gürcüstanda yaşadığı evə xatirə lövhəsi vurulmuş, Z.Ancaparidze Fondu yaradılmışdır.

## Mükafatları
* SSRİ xalq artisti (1966)
* Gürcü SSR Dövlət mükafatı laureatı (1971)
* Professor (1983)

## İstinadlar
İsmayıl Qəribov

**İsmayıl Qəribov** - kimya elmləri doktoru (1973), professor (1974)

## Həyatı

İsmayıl Qəribov 1915-ci ildə Ağdaş şəhərində anadan olmuşdur. Ağdaşda orta məktəbi bitirdikdən sonra V.İ. Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun kimya-biologiya fakültəsinə qəbul olmuşdur. 1939-cu ildə həmin institutu bitirərək doğma rayonuna qayıtmış və burada orta məktəblərdə ixtisası üzrə müəllim işləmişdir.Ailəli olmuşdur.5 övlada malik.Ən tanınmışı Qəribov Fuad İsmayıl oğlu olmuşdur. 

## Fəaliyyəti

İ. Qəribov 1943-cü ildə Gəncə Zərdabi adına Pedaqoji İnstitutuna müəllim dəvət edilmiş, orada kimya kafedrasının müdiri vəzifəsində işləməyə başlamışdır. O, 1967-ci ilə kimi həmin institutda çalışmışdır. 1967-ci ildən etibarən Bakıda "Vedeqo"  adlı Ümumittifaq Elmi-Tədqiqat İnstitutunda laboratoriya müdiri vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir. Sonra o, Azərbaycan Tibb İnstitutunda kimya kafedrasında dosent, bir müddət keçdikdən sonra isə professor vəzifəsini tutmuşdur. M. Qəribov 1973-cü ildə kimya elmləri doktoru elmi adını almışdır. Azərbaycan Tibb İnstitutunda işlədiyi dövrdə professor M. Qəribovun rəhbərliyi altında 3 nəfər elmlər namizədi hazırlanmışdır. O, 70-ə yaxın elmi məqalənin müəllifidir. 

## İstinadlar
Ekstremal proqramlaşdırma

**Ekstremal proqramlaşdırma** – proqram təminatının işlənib hazırlanması metodologiyalarından biridir. 1999-cu ildə Kent Bek (Kent Beck), Uord Kanningem (Ward Cunningham), Martin Fauler (Martin Fowler) və başqaları tərəfindən işlənib hazırlanıb. Bu metodologiya o qədər də aydın olmayan, yaxud sürətlə dəyişən tələblər şəraitində proqram təminatının yaradılması ilə məşğul olan kiçik və orta ölçülü gəlişdiricilər komandası üçün proqramların işlənib hazırlanmasının təşkilini nəzərdə tutur. Ekstremal proqramlaşdırmanın başlıca məqsədləri gəlişdirmə prosesinin uğurla getməsi haqqında gerçək sübutlar təqdim etmək yolu ilə sifarişçinin proqram məhsuluna inamını yüksəltməkdən və məhsulun işlənib hazırlanması müddətlərini kəskin azaltmaqdan ibarətdir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı
Balneologiya

**Balneologiya** *(lat. balneum –vanna, çimmə + … logiya)* – müalicəvi mineral suları, onların mənşəyini, fiziki-kimyəvi xassələrini, müxtəlif xəstəliklər zamanı orqanizmə təsirini öyrənən, kurortlarda və kurortdankənar şəraitdə onların tətbiqinə dair göstərişləri işləyib hazırlayan kurortologiya bölməsi. Balneologiya palçıqla müalicə, balneotexnika məsələlərini də öyrənir. Xarici ölkələrdə balneologiyaya həmçinin su ilə müalicə, talasso terapiya (dəniz vannaları), kurortların təşkili məsələləri və s. aid edilir. Balneologiya hidrogeologiya, fiziki və bioloji kimya, biologiya, fiziologiya, gigiyena və kliniki fənlər əsasında inkişaf edir. Balneologiyada müalicə palçıqlarının və mineral suların fiziki-kimyəvi xassələrinə görə təsnifatı, onların müalicə-proflaktik istifadəsinin nəzəri əsasları və əsas müalicə metodikaları işlənib hazırlanmışdır. Respublikada balneologiya məsələləri, əsasən, Azərbaycan Elmi Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunda öyrənilir.

## İstinadlar
Meşəlik faizi

**Meşəlik faizi** ərazinin meşə ilə örtülmə dərəcəsi olub meşə ilə örtülü sahənin ümumi sahəyə (məs. respublikanın, meşə təsərrüfatının və s.) nisbəti ilə təyin olunur; faizlə ifadə olunur. Respublikanın ayrı-ayrı rayonlarında fiziki-coğrafi, iqlim və torpaq şəraitindən asılı olaraq meşəlik faizi müxtəlifdir (şək.2). Meşəlik faizinin dinamikası insanın təsərrüfat fəaliyyətinin təsiri altında gedir.

Meşələr respublikanın ərazisində qeyri-bərabər paylanmışdır. Meşənin əsas hissəsi (90%) dağ yamaclarında, az hissəsi (10%) isə düzəndə yerləşir. Meşə ilə örtülü sahənin 40%-i Böyük Qafqazda, 33%-i Kiçik Qafqazda və 17%-i Talışda yayılmışdır.

## Meşəlik faizi ən çox harda yayılıb
Ən yüksək meşəlik faizi (40%-dən çox) ilə Böyük Qafqazın cənub makroyamacı rayonları (Balakən, Zaqatala, Oğuz, Qəbələ, İsmayıllı), Qarabağın dağlıq hissəsi (Ağdərə və Xankəndi rayonları) və qismən Talış (Astara rayonu) xarakterikdir.

## Meşəlik faizi orta dərəcədə olan ərazilər
Orta meşəlik faizi (20-40%) ilə səciyyələnən ərazilər Böyük Qafqazda (Şəki, Quba rayonları), Kiçik Qafqazda (Gədəbəy, Daşkəsən, Kəlbəcər və Laçın rayonları) və Talışda (Lerik, Masallı rayonları) yerləşir. Orta meşəlik faizindən aşağı olan (10-20%) ərazilər Kiçik Qafqazın qərb rayonları (Qazax və Tovuz) üçün səciyyəvidir.

## Meşəlik faizi az olan ərazilər
Aşağı meşəlik faizinə (1,1-10%) Dəvəçi, Şamaxı, Şəmkir, Xocavənd rayonları aiddir.

Naxçıvan respublikası, Ceyrançöl, Qobustan, Cəbrayıl və Füzuli rayonları, Abşeron yarımadası, həmçinin alp çəmənləri demək olar ki, meşəsizdir (meşəlik faizi – 1-dən azdır).

Respublikanın düzən hissəsində də meşələr qeyri-bərabər paylanmışdır. Nisbətən meşəli massivlər Ağstafa rayonunda (Qarayazı meşəsi), Xaçmaz rayonunda (Yalama meşəsi) yerləşir. 1,1-5 meşəlik faizinə malik olan tuqay meşəsi sahələri Yevlax, Bərdə, Ağdaş və Ağcabədi rayonlarında yerləşir. Kür-Araz ovalığının qalan hissəsi demək olar ki, meşəsizdir (meşəlik faizi 1-ə qədər).

Optimal və yüksək meşəlik faizi ətraf mühitin ekoloji baxımdan sağlamlaşmasına daha müsbət təsir göstərir.

Alimlərin tədqiqatları sübut edir ki, əhalinin ən az ölüm hadisəsi meşəlik faizi 50%-dən yuxarı olan rayonlarda müşahidə olunur. Ərazinin meşəlik faizini 15-dən 70%-ə qədər artırdıqda əhalinin müxtəlif xəstəliklərə məruz qalması 3 dəfə azalmışdır. Meşəli rayonlarda çöl (bozqır) rayonlarına nisbətən nəfəs orqanları və ankoloji xəstəliklərin səviyyəsi çox aşağı, əsəb-psixi xəstəlikləri isə 2 dəfə az olur.                  

## Həmçinin bax
* Ekologiya və Təbii sərvətlər Nazirliyi     
* http://www.azerbaijans.com/content_458_az.html

## Xarici keçid
* Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu
* Samur-Yalama Milli Parkı

## İstinadlar
Tripidlər

**Tripidlər fəsiləsi** () — Buğumayaqlılar tipinin Saçaqlıqanadlar dəstəsinə aid olan fəsilə.

## Xarici görünüşü
Bığcıqları 6–9 buğumludur. Son buğumlar ensiz olub, qrifel və ya stilus adlanır. Bığcığın 8-ci və 4-cü buğumlarının trixomaları, bir qayda olaraq cütdür və ümumi kökdən kənarlara ayrılır. Qanadları ensiz, ucları itidir. Qanadın kostal kənarında uzun tükcüklərdən saçaq vardır. Qabaq qanadda iki uzununa və bir kənar damar vardır. Qanadsız formalara da rast gəlinir. Yumurtaqoyan aşağı əyilmişdir. Sürfələrin bığcığı 6 buğumlu, yalnız Heliothripinae yarımfəsiləsində 7 buğumludur. 2-ci yaş sürfələrinin bığcığı 1-ci yaşa nisbətən daha az dartılmışdır. Sürfələrin önkürəklərində 4 önkənar, 2 cüt lateral və 6 arxakənar qıllar vardır.

## Həyat tərzi
Növlərlə zəngin olan Thrips cinsi (14 növ) mədəni bitkilərin ziyanvericisidir. Bu cinsdən ən təhlükəli növ – tütün tripsidir. Fəsilənin adi və geniş yayılmış nümayəndələri Fronulinella cinsinə aiddir. Məsələn, F. intonsa Trybon pambıq, dənli, meyvə-tərəvəz bitkilərinin, eləcə də bir çox alaq otlarının çiçəklərində qidalanır. Təbiətdə apreldən oktyabra qədər rast gəlinir.

## Yayılması
MDB-də 129 növ, Azərbaycanda 7 cinsdən 32 növ yaşayır (Franklinella, Aptinothrips, Kareothrips, Thaeniothrips, Odontothrips, Thrips, Scolothrips cinsləri).

## Təsnifatı
Cinslər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

## Xarici keçidlər
* Thripidae
Dağ meşələri

Dağlıq rayonlarda meşə bitkisi yüksəklik qurşaqlığı ilə səciyyələnir. Respublikanın ayrı-ayrı dağ sistemlərində bitki qurşaqlığı qanunauyğunluğunda müəyyən oxşarlıq olsa da onları bir-birindən fərqləndirən cəhətlər də var. Böyük Qafqazda və Kiçik Qafqazın şimal, şimal-şərq makroyamaclarında aşağı dağ meşə qurşağında (600(900–1000)m) vələslə qarışıq iberiya palıdı () meşələri, orta dağ qurşağında şərq fıstığı (]) meşələri, yuxarı dağ-meşə qurşağında isə şərq palıdı (), tozağac () və yüksək dağ () ağcaqayını () meşələri yayılmışdır. Lənkəran regionu rayonlarında aşağı meşə qurşağında şabalıdyarpaq palıd, Qafqaz vələsi və bir sıra hirkan tipli relikt ağac cinslərinin iştirakı ilə mürəkkəb tipli dəmirağac meşələri yayılmışdır. Lənkəran regionunun aşağı meşə qurşağında meşələr üçüncü dövrün relikt və endem növlərinin zənginliyi ilə seçilir. (ipək akasiyası, dəmirağac, Zelkova, xəzər lələyi, hirkan əncili və s.) 

## Meşələrin yayılması
Meşələrimizin 90%-i (təxminən 800 min ha) dağ yamaclarında yerləşir. Dağ meşələrinin çox hissəsi Böyük Qafqazda (360 min ha) yayılmışdır. Kiçik Qafqazda meşə ilə örtülü sahə 250 min ha, Talış dağlarında isə 134 min ha təşkil edir. Tədqiqatlar göstərir ki, dağlarımızda meşənin təbii (iqlim) yuxarı sərhədi iyul ayının orta temperaturu 10dərəcə və bir qədər də aşağı olan xətdən keçməlidir. Bu qanunauyğunluğu respublikamızın ayrı-ayrı dağlıq vilayətlərinə tətbiq edək. Əgər 10dərəcə iyul izotermini meşənin iqlim sərhədi qəbul etsək, qışı rütubətli keçən və soyuq iqlimə malik olan Böyük Qafqazın cənub yamacında və Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacı rayonlarında (Göygöl, Gədəbəy, Daşkəsən) bu sərhəd 2600–2650m-dən, qışı quraq keçən, nisbətən kontinental soyuq iqlimə malik olan Kəlbəcər və Laçın rayonlarında 2800m-dən, yayı quraq kontinental iqlimi olan Naxçıvan zonasında isə 3000m-dən keçməlidir. Apardığımız tədqiqatlar göstərir ki, respublikamızda insanın təsərrüfat fəaliyyətinin təsiri nəticəsində meşənin yuxarı iqlim sərhədi çox böyük dəyişikliyə uğramışdır. Hazırda demək olar ki, meşənin təbii yuxarı sərhədi hər yerdə antropogen amillərin təsiri nəticəsində pozulmuş, aşağı salınmışdır. Meşənin müasir (antropogen) yuxarı sərhədi respublikamızın dağlıq rayonlarında orta hesabla 1600 — hündürlükdən keçir. Bu hündürlük isə iyul ayının orta temperaturu 14–17dərəcə olan yüksəkliyə uyğun gəlir. Çox nadir hallarda, məs. Tərtərçay hövzəsində 2350–2400m-də tozağac meşəsinin qalıqlarına, ardıc kollarına isə Gəncəçayın sol sahilində 2400–2500m, Zəyəmçayın mənbəyində, dağın lap zirvəsinə qədər (2600–2700m)rast gəlinir.

Azərbaycanın dağ meşələrində əsasən fıstıq, palıd və vələs üstünlük təşkil edir.

## Xarici keçid
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi

## Həmçinin bax
* Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
* Palıd

## İstinadlar
Georq Büxner

**Georq Büxner** (*Tam adı:* ; ) — Almaniya yazıçısı.

## Həyatı
Atası həkim olmuşdur. Strasburq və Gisendə tibbi öyrənmişdir. 1834-cü ildə Hessendə "İnsan hüquqları cəmiyyəti"ni yaratmış, sol radikal ideyalar aşılayan "Hessen kəndlilərinə" müraciətini (1834) yazmışdır. Cəmiyyət üzvlərinin təqib olunması və həbsi onu Sürixə köçməyə vadar etmişdir.

## Fəaliyyəti
Üç pyesin: "Dantonun ölümü" (1835), "Voysek" (1836–37-ci illərdə tamamlanmamışdır; A. Berq onun əsasında "Votsek" operasını yazmışdır, 1921) dramlarının, həmçinin "Leons və Lena" (nəşri 1839-cu ilə aiddir) komediyasının müəllifidir. U. Şekspirin poetikası və "Fırtına və təzyiq" dramaturgiyasının təsiri ilə yazılan Büxnerin pyesləri yığcamlığı, dinamik səhnələri, qroteskliyi və bununla yanaşı obrazların son dərəcə reallığı ilə ekspressionizm dramının bir çox xüsusiyyətlərini qabaqlamışdır. Mənəvi cəhətdən yaxınlıq hiss etdiyi Y. M. Lens haqqında "Lens" povesti tamamlanmamışdır. 

## Əsərləri
* *Hessen kuryeri*, 1834;
* *Dantonun ölümü,* 1835;
* *Voysek,* 1836–37;
* *Lenz,* 1835 (Qısa hekayə);
* *Leons və Lena,* nəşri 1839;
* *Pietro Aretino,* onun Pietro Aretino haqqında yazdığı əsər itkin düşmüşdür.

### Tərcümələri
* *Lukretia Borgia*, 1835 (Viktor Hüqo);
* *Maria Tudor*, 1835 ( Viktor Heqo).

## İstinadlar
Maparax

**Maparax** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 1105,9 m).  Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun cənub istiqamətli Gəvək şaxəsinin qərb yamacında,  Qaradərə çayının aşağı axınında, onun sol sahilində zirvə. Dizə kəndindən 3&nbsp;km şimal-şərqdədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinin orta hissəsinə aid Gilançay lay dəstəsinin terrigen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş, qərb və cənub yamacları  sıldırımlı yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının  Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Qarakəmər sinklinalının geniş cənub-qərb qanadında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Quşdaş dağı
* Qoşundaş dağı
* Qurddağ

## İstinadlar
Gəncədəki məscidlərin siyahısı

Gəncədə Cümə məscidi və məhəllə məscidlərinin siyahısı:

## Həmçinin bax

* Bakıdakı məscidlərin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Nikolas Maqana

**Nikolas Maqana** (18 iyun 1996) — Perulu üzgüçü. Nikolas Maqana Perunu 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Nikolas Maqana birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 51.53 saniyəlik nəticəsi ilə 53-cü yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.

## Mənbələr

## İstinadlar
Kələntərli məscidi

**Kələntərli məscidi** — Bərdənin Kələntərli kəndində yerləşən məscid. XIX əsrin əvvəllərində inşa edilən məscid Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulana qədər əsas ibadət yeri olub.

## İstinadlar
Cümə məscidi (Tərtər)

**Cümə məscidi** — Tərtər şəhərinin mərkəzində yerləşən məscid.

Cümə məscidi 1905-ci ildə memar Mir Möhsüm tərəfindən inşa edilib. Məscidin uzunluğu 21, eni 18 metrdir. İki minarəsi, bir ibadət zalı, ikinci mərtəbədə isə kiçik zalı və iki otağı mövcuddur. Məscidin 3 sot həyətyanı sahəsi vardır. 

## İstinadlar
Şirvanlı məscidi (Bərdə)

**Şirvanlı məscidi** — Bərdə rayonunun Şirvanlı kəndində yerləşən məscid. XIX əsrin əvvəllərində inşa edilmişdir.

2021-ci ilin məlumatına əsasən, yararsız vəziyyətdə idi.
## İstinadlar
Yastıqşəkilli-fır qovaq mənənəsi

**Yastıqşəkilli-fır qovaq mənənəsi** ()-Azərbaycanda əsasən dağətəyi və dağlıq yerlərdə rast gəlinir.

## Xarici quruluşu

Əsasqoyan sürfə. Bədən kələkötür-girdə, tutqun yaşıl, baş, ayaq, bığcıq və xortum, habelə anus seqmenti tutqundur. Gözlər üçfasetli, tutqun qırmızıdır. Döş və qarın tutqun-yaşıl, bozumtul rəngli və ləkəli marqinal çıxıntılar qarın seqmentinin hər birisində kənar hissədə yerləşmişlər. Döş və qarın seqmentləri aydın surətdə bir-birindən ayrılmışlar. Bədən az və ya çox dərəcədə tüklü, xüsusilə bığcıqlar, onun IV buğumu bunlardan əlavə üzəri eninə istiqamətli cərgədə qısa və iti tükcüklərlə əhatə edilmişdir. Birinci buğumda 2 tükcük, ikincidə 2 tükcük, III isə 6 tükcük vardır. IV buğumda əsas rinariya yaxın 2 bazal rinari şprisin zirvəsində yerləşir. Ayaqlar həmçinin az və ya çox dərəcədə tüklüdür. Pəncənin birinci buğumunda iki nazik və uzun tükcük vardır.
Bığcıqlar 4 buğumludur. Onlardan IV daha uzun hesab edilir. Şprisin III buğumunun axırı əsası aydın, yumru, qabarıq olan ilkin rinariya malikdir. Xortum arxa çanağa qədər çatır.
Bədənin uzunu 0,66, eni 0,24, bığcığı 0,2&nbsp;mm-dir. III buğum 0,05, IV 0,76&nbsp;mm-dir.
Əsasqoyan. Bədən ağ xəzli, yumru, yaxud yarım kürəvi olmaqla qüvvətli surətdə şişkindir. Rəngi zeytun-yaşıl və tutqun haşiyəlidir. Baş, bığcıq, ayaq və xortumcuq, habelə ön belcik və qarının axırıncı seqmenti bozumtul və ya parlaq bozumtuldur. Bədən demək olar ki, tüksüzdür. Onlar bütün bədən boyunca seyrək və qısa halda paylanmışlar. Gözlər üçfasetli, tutqun qırmızıdır.Bədənin belcik hissəsində 4 eninə cərgəli yumru vəzli qrup keçir. Bundan əlavə, bədənin kənarlarında 2 marqinal cərgə də keçir ki, onların sayı 6-dir. Hər bir vəzli qrupun səthi dənəvər və kəskin surətdə kutikulanın başqa sahələrindən ayrılır. Yalnız baş hissədə 4 vəzli qrup.
Bığcıq 4buğumludur və həm də qısadır. İlkin rinari kiçik yumru və kirpiksiz, yaxud az dərəcədə nəzərə çarpır. Xortumcuq orta çanağın əsasına qədər gəlib çatmır. Ayaqlar çox qısa, pəncənin birinci buğumunda tükcük vardır.
Bədənin uzunu 2,65, eni isə 2,34, bığcığı 0,48, III buğum  0,2, IV isə 0,12&nbsp;mm-dir.

## Yayılması

Abşeron-Bakı; Azərbaycanda onlara əsasən dağətəyi  və dağlıq yerlərdə rast gəlinir. Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsində, Qazaxıstan, Orta Asiya, Zaqafqaziya, Qərbi Avropa və s. rast gəlinir.

## Ekologiyası

İkievli növdür, lakin ikinci sahib-bitki tərəfimizdən tapılmamışdır. Mənənələr Bolle (Populus bolleana) qovaq cinsli ağacların parpaqlarının üst səthində yaşayır və yarpağın ortadakı damar hissəsində balınc formalı fırlar əmələ gətirir. Z.M.Əliyevin məlumatına görə (1972), binəcə qoyan fərdlərər may ayının 27-də rast gəlinmişdir.
Abşeronda əsasqoyan sürfələr aprelin əvvəllərində yumurtadan çıxaraq həmin ayın axırında yaşlı mərhələyə çatır. İlk qanadlı miqrantlar fır içərisində mayın sonu və ya iyunun əvvəllərində əmələ gəlir. Fırların partlaması və habelə qanadlıların uçması sonunda baş verir.

## İstinad

## Ədəbiyyat

#N.C.Vəzirov. Azərbaycanın mənənələri. Homoptera: Aphidinea. Bakı-Elm-1995. s.58-60
İmran Məmmədov

**İmran İsmayıl oğlu Məmmədov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Gürcüstan SSR ictimai xadimi. Yeni tütün sortunun yetişdirilməsi üzrə mütəxəssis. SSRi-nin "Lenin" və "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri laureatı.

## Həyatı
İmran Məmmədov 1927-ci ildə Gürcüstan SSR-in Borçalı qəzasının Qaçağan kəndində dünayay gəlib. Uşaqlığı və bütün ömrü Qaçağan kəndidnə keçmişdir. Gəncliyindən təqaüd yaşına qədər Qaçağan "Kommunizm", sonra isə Qaçağan Dövlət Südçülük-Tərəvəzçilik Təsərüfatında işləmişdir. Gürcüstan SSR-in Marneuli rayonu Qaçağan kəndində vəfat etmiş və Qaçağan kənd məzarlığında dəfn edilmişdir.

## Soykökü

## Fəaliyyəti
1939-cu ildə Qaçağan orta məktəbini 5 illik təhsillə başa vuran İ.Məmmədov kolxozçu kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.
İmran Məmmədov 1939-cu ildə, 12 yaşında Qaçağan "Kommunizm" Kollektiv Təsərüffatında işə başlamış, onun rəhbərliyi ilə "Yeniyetmə"  əmək briqadası təşkil olunmuşdur. Briqadanın əsas vəzifəsi Gürcüstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarına əsasən Borçalı qəzasında yeni"Trabzon" tütün sortunun iqlimə və aqrotexniki şəraitə uyğunlaşdırılması və kütləvi şəkildə becərilərək, yüksək məhsuldarlığa nail olunması idi.

10 il ərzində bu istiqamət üzrə ixtisaslaşan və geniş təcrübə qazanan İmran Məmmədov nəhayət ki, "Trabzon" tütün sortunun iqlimə və aqrotexniki şəraitə uyğunlaşdırmağa nail oldu.

1945-ci ildə İmran Məmmədov yüksək məhsul becərdiyinə görə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Əmək igidliyinə görə" medalı ilə təltif edildi.
1945–1947-ci illərdə İ. məmmdəovun təcrübəsi Azərbaycan SSR və Özbəkistan SSR-də tətbiq edilməyə başladı.

1948-ci ildə İ.Məmmədov yüksək məhsul əldə etdiyinə görə Gürcüstan SSR Nazirlər Soveti tərəfindən təşəkkürnamə ilə təltif edildi və SSRİ Ali Soveti rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə mükafatlandırıldı

3 mart 1949-cu ildə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Qaçağan "Kommunizm" Kolxozunun birqada üzvü İ.Məmmədova Sovet İttifaqı Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adı verildi və o "Oraq və Çəkic" medalı ilə təltif edildi.

1949-cu ildə təqəüdə çıxana qədər İmran Məmmədov fəaliyyətini Qaçağan Dövlət Südçülük-Tərəvəzçilik Təsərüffatında davam etdirmiş və bitkiçlik sahəsində yüksək məhsuldarlığın təcrübi əldə edilməsi metodlarını yeniləşdirmişdir.
 
## Mükafatları
*Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adı. (1949). SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı.
*Oraq və Çəkic" medalı. (1949)
*Lenin ordeni (1950)

## Mənbə
*Borçalı haqqında məlumatlar 
*"Qaçağan eli". Təfəkkür n. 2002, Bakı.

## İstinadlar
Bakıdakı məscidlərin siyahısı

Bakı şəhərində yerləşən bir çox məscidlərin siyahısı və qısa məlumatı təqdim olunur.

## Seçilmiş siyahı

## Sökülən
* Məhəmməd Peyğəmbər məscidi
* Hacı Cavad məscidi
* Hacı Əbdürrəhim bəy Qulubəyov məscidi
* Məscid (Neft Daşları)

## Həmçinin bax
* Bakının görməli yerlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şəhrəbanu Əmani

**Şəhrəbanu Əmani Əngənə**-İranlı siyasətçi.İran parlamentinin beşinci və altıncı dövrlərində Urmiyanı təmsil edən nümayəndələrdən biri idi.Şəhrəbanu Əmani, İranın ətraf mühit təşkilatının sədr müavinidir. 

## İstinadlar
Əngənə

**Əngənə** — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanının Nazlı bəxşindəki Şimali Nazlı dehestanında yerləşən kənd. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, kəndin əhalisi 628 nəfərdən və 168 ailədən ibarət idi.

## Məşhur şəxsiyyətlər
* Şəhrəbanu Əmani

## İstinadlar
Şah Abbas məscidi (Tovuz)

**Şah Abbas məscidi** və ya **Yanıqlı məscidi** — Tovuzun Yanıqlı kəndində yerləşən XVII əsrə aid tarixi məscid.

## Tarixi

Yanıqlı məscidi I Şah Abbasın Səfəvilər ərazisində inşasına fərman verdiyi 999 məsciddən biridir. Məscidin kitabəsi günümüzə gəlib çatmasa da, memarlıq üslubu və tikilmə vaxtına görə bu məscidin də memar Şeyx Bəhaəddin tərəfindən inşa edildiyi güman edilir.

1930-cu illərə kimi fəaliyyət göstərən məscid binasından, Sovet dövründə anbar kimi istifadə edilib. 1984-1986-cı illərdə tikilidə əsaslı təmir işləri aparılıb.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Yanıqlı məscidi xarici görünüşünə görə kvadrat formasına malikdir; daxildən binanın şərq tərəfindəki künclərdə bir mərtəbəli, qərb tərəfindəki künclərdə isə iki mərtəbəli künc otaqları yerləşdirilmişdir. Bina həcminin qalan hissəsini xaçvari ibadət zalı təşkil edir. Zalın mərkəzi hissəsi günbəzlə, xaçın qanadları isə tağ-tavanla örtülmüşdür.

Məscidin dəqiq inşa tarixi naməlumdur. Mərkəzi günbəzlə örtülmüş kvadrat həcmli məscid tipi onun memarlığını Gəncədəki Şah Abbas məscidinin memarlığı ilə yaxınlaşdırır. Ə.Salamzadə tikilinin bu xüsusiyyətini və günbəz-tağ tipli tikililərə xas inşaat xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq məscidin inşa tarixini XVII əsrə aid edir.

Yanıqlı məscidi bəzi xüsusiyyətlərinə görə Gəncədəki Şah Abbas məscidindən fərqlənir. İlk növbədə Yanıqlı məscidinin xarici həcmində dərin portal nişləri yoxdur və onlar binanın daxili həxminə salınmışdır. Nəticədə məscid Abşeronun planda xaçvari görünüşə malik olan XV-XVI əsr məscidləri ilə oxşar xarakter almışdır. Salamzadə Məscidin divarlarının Gəncənin  Şah Abbas məscidi ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə qalınlığa malik olması da xüsusi diqqət çəkir.

Bina daxilində mehrabın yerləşdirilməsi xüsusi formada həll edilmişdir. Burda mehrab, adi divar səthi əvəzinə dərin niş daxilində yerləşdirilmişdir ki, bu da onun xüsusi vurğulanmasını təmin edir.

Binanın divarları və dam örtüyü kvadrat formalı bişmiş kərpiclə tikilmişdir. Bünövrənin inşasında qumdaşından istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Həmçinin bax
* Şah Abbas
* Şeyx Bəhaəddin
## Xarici keçidlər

* Şah Abbası taxtda, Nadiri qundaqda görən kənddə sahibsiz qalan əmanətimiz - FOTOREPORTAJ
* Tarixi Şah Abbas məscidi təhlükə qarşısında, ARB24 TV
Disket

**Disket** (, ) —  plastik materialdan hazırlanmış və məlumatların saxlanması üçün istifadə edilən elastik disk, üzəri maqnit material təbəqəsi ilə örtülmüş informasiya daşıyıcısı.

1971-ci ildə IBM şirkəti tərəfindən ilk disket hazırlanmışdır. Bu diskin diametri 8 dyüm (200&nbsp;mm), tutumu isə 720 Kb idi. Çevik disk qurğusunun yaradılması təşəbbüsünü ilk dəfə 1967-ci ildə IBM firmasının mühəndis-elektroniki Alan Şuqart (Alan Shugart) irəli sürmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s. 
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. “Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər”, Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
* Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Format

**Format** (, , ) - Verilənlərin kompüterin yaddaşında, verilənlər bazasında, monitor ekranında və ya xarici daşıyıcıda yazılması və göstərilməsi qaydalarının məcmusudur. Verilənlər sahələrinin siyahısını, onların xarakteristikalarını, daxil edilən verilənlərin məzmununu və onların yerləşdirilməsini müəyyən edir.O, emal edilən, maqnit daşıyıcısına və ya optik daşıyıcıya yazılan, displeydə
əks etdirilən və ya kağızda çap edilən informasiya obyektinin müəyyən strukturudur.

Format yazıda (o cümlədən faylda, verilənlər bazasında və s.) informasiya obyektlərinin göstərilməsini simvolik şəkildə təsvir edən dil elementidir. 
İkilik informasiyanın kodlaşdırılması üçün istifadə olunur (məsələn, mətn faylı).

Format – 1)poliqrafiyada hazır çap məhsulunun, yaxud çap kağızının ölçüləri; 2)fotoqrafiyada obyektivin təsvir sahəsi daxilinə çəkilmiş düzbucaqlı və ya kvadrat; 3)kitabın, səhifənin, kartoçkanın və s.-nin ölçüsü; 4)əndazə; 5)mətbəə məhsulunun kəsiləndən sonra fiziki ölçüləri; 6)kitabın, səhifənin, kağız vərəqin, kartoçkanın və s.-nin ölçüsü; əndazə. Məsələn, böyük format, kiçik format. Kiçik formatda fotoşəkil; 7)mətbuatda nabor səhifəsinin uzunluğu və hündürlüyü, sətrin uzunluğu.

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s. 
* R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki,  İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Freym

**Freym** — verilənlərin ötürülməsi şəbəkəsində ötürülən verilənlər kütləsi. Adətən hər bir kadrda (təsvirdə) onun çatdırılmalı olduğu qurğunun ünvanı, verilənləri ötürən qurğunun ünvanı və digər xidməti məlumatlar olur.

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi, 2010. 144 s.
Abbas Duzduzani

**Abbas Duzduzani** () — Azərbaycan əsilli İranlı siyasətçi, Məhəmmədəli Rəcainin kabinetində Mədəniyyət və İslami Rəhbərlik naziri. 

İranın İslami Məşvərət Məclisinin birinci dövründə Təbrizin və ikinci və üçüncü dövrlərində Tehrannın nümayəndəsi idi. İslam İnqilabının Keşikçiləri Korpusunun qurucusu və ilk komandiri olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Duzduzan
Zəhra Sai

**Zəhra Sai** () - İranlı siyasətçi, tədqiqatçı və İran parlamentinin onuncu dövründə Təbrizi təmsil edən nümayəndələrdən biridir.
Xarici yaddaş

**Xarici yaddaş** - məlumatların uzun müddət saxlanması üçün yaddaş qurğularının məcmusudur.
Xarici yaddaşın tərkibinə elastik və bərk maqnit disklərində toplayıcılar, optik və maqnit-optik toplayıcılar, maqnit lentində toplayıcılar daxildir.
Adətən proqram və verilənlərin arxivləri xarici yaddaşda saxlanılır. Xarici daşıyıcılarda yerləşdirilmiş informasiya kompyuterin işə salınıb salınmamasından asılı deyildir.

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s.
Müntəxəbat

**Müntəxəbat** — Müəlliflərin, yazıçıların seçilmiş əsərlərindən və ya onların hissələrindən ibarət dərs vəsaiti  olub dərsliklərdə istifadə olunur.

## İstinadlar
Registr

**Registr** () — mikroprosessorun, yaxud hər hansı elektron qurğunun yüksək sürətli yaddaşının verilənləri ikilik formada yaza bilən böyük olmayan, adlandırılmış sahəsi. Registr, adətən, yalnız bir neçə bayt informasiya saxlaya bilir və proqramda AX, SP kimi adlarla göstərilir; o, xüsusi, bəzən sistemin fəaliyyəti üçün həlledici verilənləri saxlamaq üçün istifadə olunur. Adi xanadan fərqi odur ki, registr ikilik kodu saxlamaqla bərabər onu çevirməyə də imkan verir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s.
Özüyeriyən artilleriya

**Özüyeriyən artilleriya** **qurğuları** təkərli v yuə ya paletli bir şassi üzərində başqa bir maşının çəkmə gücünə ehtiyac duymadan manevr qabiliyyəti olan topa deyilir.

Əvvəllər özüyeriyən artilleriya qurğularının kateqoriyasına hücum topları və tank əleyhinə texnikalar da daxil edilirdi. Bu texnikalar əslində piyada qoşunlara atəş dəstəyi saxlamaq məqsədilə yaradılmış, lakin sonradan tank əleyhinə texnika kimi də istifadə olunmağa başlamışdır.

Hal-hazırda özüyeriyən artilleriya sistemləri tanka xarici görünüş cəhətdən bənzəsə də, daha incə zirehə sahib olduğuna görə yaxın döyüşlərdə istifadə edilmirlər. Sahib olduqları zireh texnikanın ekipajını yalnız yüngül atıcı silahların təsirindən və ya qəlpələrdən qoruya bilir. Bu maşınların əksəriyyətində piyada atəşinə qarşılıq vermək məqsədilə pulemyotdan istifadə edilir.

Bu silahların ən böyük üstünlüyü onları çəkən başqa bir maşına ehtiyac duymadan sürətli bir şəkildə döyüş yerinə gedə bilməsidir. Lakin topun atəş aça bilməsi üçün maşının dayanması və atəşə hazır vəziyyətə gətirilməsi lazımdır.

Artilleriyanın genişmiqyaslı döyüşlərdə istifadəsi piyada və tanklara dəstək ehtiyacı ilə əlaqədardır. Belə bir dəstək düşmən hücumunun tempini aşağı salmağa, bəzən dayandırmağa, yenidən qruplaşma keçirməyə və düşmənin müdafiə olunan mövqelərinə hücumu asanlaşdırmağa imkan verir.

Uzun müddət artilleriyanın daşınması və yerləşdirilməsi mürəkkəb bir proses hesab olunurdu. Adi güllələr, minaatan mərmiləri və qəlpələr texnikaya zərər vermədən belə ordunu artilleriya dəstəyindən məhrum edə bilirdi. Bu problemin həll edilməsi cəhdləri sonunda özüyeriyən artilleriya qurğularının yaranmasına səbəb oldu.

XX əsrin ikinci yarısında hazırlanan, maraqlı texniki xüsusiyyətlərə və effektiv atəş gücünə malik qurğuların döyüş qabiliyyəti və hərəkətlilik imkanları, onların bu günə qədər aktual qalmasına səbəb olub.

## Həmçinin bax
* 2S34 Xosta

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Palanqa Beynəlxalq Hava Limanı

**Palanqa Beynəlxalq Hava Limanı** (, ) — Litva ərazisində yerləşən beynəlxalq hava linanı. Hava limanı Palanqa kurort şəhəri yaxınlığında, Baltik dənizi sahilində yerləşir. Ölkənin böyüklüyünə görə üçüncü hava limanıdır. Hava limanı Palanqa, Klaypeda və Qərbi Latviya ərazilərindəki ərazilərə xidmət edir. Avropanın yaxın və orta məsafəli uçuşlarını qəbul edir.

## Tarixi
Aerodrom 1937-ci ildə açılmışdır. Hava limanı Palanqa — Darbaney yolundan 7&nbsp;km aralıda yerləşirdi. Burada Latviya hava qüvvələri yerləşirdi. 1939-cu ildən Kaunas-Palanqa uçuşları təşkil edirdi. Ölkənin SSRİ tərəfindən işğalından sonra 1963-cü ilə qədər sovet hərbi aviasiyasının xidmətində olmuşdur. Sonradan avadanlıqlar mülki xidmətlərə uyğunlaşdırıldıqdan sonra mülki hava limanı kimi istifadə edilmişdir. 1991-ci ildə hava limanı Litva hökuməti tərəfindən milliləşdirilmişdir.

1993-ci ildən illik sərnişin dövrüyyəsi artır. 1994—1997-ci illərdə sərnişin terminalı modernləşdirilmişdir. Hava limanın ümumi persinalı 200 nəfərdir.

## Terminaları
Hava limanında iki terminal fəaliyyət göstərir: Cənubi və Şimali. Cənubi terminal 1970-ci ildə inşa edilmişdir. 1990-cı ildə isə modernləşdirilmişdir. Burada bar və restoranlar vardır. Şimal terminalı isə 26 oktyabr 2007-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

## Reyslər
airBaltic - Riqa

Belavia - **Mövsümü:** Minsk

LOT Polish Airlines - **Mövsümü:** Varşava

Norwegian Air Shuttle - Qardermuen

RusLine - Peterburq-Pulkovo (10 iyun 2017) **Mövsümü:** Moskva (11 iyun 2017)

Ryanair - Qlazqo, Stasted

Scandinavian Airlines - Kopenhagen

Ukraine International Airlines - **Mövsümu:** Kiyev

Wizz Air - London

## Statistika

## Yerüstü əlaqə
* А13 nömrəli Palanqa (7&nbsp;km) və Klaypedu (32&nbsp;km) şəhərlərinə hərəkət edən avtomagistral.
* Hava limanına və əksinə hərəkət edən avtobuslar.
* Scandinavian Airlines sərnişinləri xüsusi avtobuslarla Klaypedə aparır
* Latviyanın Flybus.lv və Ryanair, WizzAir, Norwegian Air şirkətləri hava limanına və geriyə avtobus maşrutlar təşkil edir.
## İstinadlar

## Mənbə

* Rəsmi sayt
Səfər Hümbətov

**Səfər Mahmud oğlu Hümbətov** () — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Gürcüstan SSR ictimai xadimi. SSRİ-nin "Lenin" ordeni laureatı.

## Həyatı
Səfər Hümbətov 1903-ci ildə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzası, Qaçağan kəndində dünayaya gəlib. Uşaqlığı və bütün ömrü Qaçağan kəndidnə keçib. Gəncliyindən təqaüd yaşına qədər Qaçağan "Kommunizm", sonra isə Qaçağan Dövlət Südçülük-Tərəvəzçilik Təsərüfatında işləmişdir. 1960-cı ildə Gürcüstan SSR-in Marneuli rayonu Qaçağan kəndində vəfat etmiş və Qaçağan kənd məzarlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Şeyx Dursun türbəsi

**Şeyx Dursun türbəsi** — Azərbaycanın Ağsu ərazisində yerləşən türbə.

Şeyx Dursun türbəsi Ağsu şəhərindən 1 kilometr aralıda yerləşir. Bu ağ daşdan tikilmiş səkkiztərəfli piramida şəklində olan abidə gözəl sənətkarlıq nümunəsidir. Türbənin hər tərəfınin eni 1,6 metr, hündürlüyü 3 metrdir. Türbənin üstü tikintinin gövdəsinə uyğun olaraq səkkiztərəfli prizma şəklindədir. Abidə sadə üslubda, lakin çox böyük sənətkarlıqla inşa edilmişdir. Qapısı üç bütöv yonulmuş daşdan ibarətdir: iki yan portal və qapının üst hissəsi, ümumiyyətlə, türbə ağ daşdan tikilmişdir. Türbənin üzərindəki ikisətirlik gözəl xətlə bütöv bir daş lövhə üzərində həkk olunmuş kitabədən göründüyü kimi türbədə 1399-cu ilin yayında vəfat etmiş Əhməd Padarın oğlu Şeyx Dursun dəfn edilmişdir. Şamaxının Kalaxana kəndindəki məşhur «Yeddi günbəz»lərdə dəfn olunmuş şəxslər onun 32 nəslindəndir. Rus şərqşünası, akademik B.Domun fondunda Şamaxı şeyxləri haqqındakı arayışda deyilir ki, «Şeyx Dursunun nəsli Şirvan əhlindəndir. Xançobanı mahalından. Padar tayfasındandır. Şeyx Dursun ibn Əhməd Padar şərəfli bir adam olub ki, qoşun hissəsindən Kalaxana qəryəsinin qərbində vaqe olan məşhur yeddi günbəzlər bu Şeyx Dursunun övladlarındandır».

Sils xətli iki sətirlik yazını tarix elmləri doktoru, professor Məşədixanım Nemət belə oxuyub: 
“Bu xoş rayihəli müqəddəs (ziyarətgah) və işıqlı məqbərə övliyaların görkəmlisi Şeyx Dursun ibn Əhməd Padarındır. Onun vəfatı haram zilhiccə ayı, səkkiz yüz birinci ildə (VIII-IX 1399) baş vermişdir”.

Yazının bir hissəsi pozulduğu üçün oxunmur.

## Bərpası
2018-ci ildə italiyalı mütəxəssislər tərəfindən bərpası aparılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Padarlar

## Xarici keçidlər
Şeyx Pir Hüseyn Şirvani

**Şeyxi Pir Hüseyn Şirvani** – 948-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuş alim, şair, şiə Qələndəriyyə təriqətinin şeyxi, XI əsrin məşhur Böyük Şirvan Şeyxi Pir Hüseyn Şirvani adı ilə bağlıdır. Pir Hüseyn Yaxın Şərqdə Baba Kuhi adı ilə tanınan böyük sufi şairi və filosofu Məhəmməd Bakuvinin kiçik qardaşı olmuşdur. Şeyx Pir Hüseyn adı ilə şöhrət tapmış Əl-Hüseyn ibn Əli xanəgah kitabələrində əzəmətli, görkəmli pir, sufilikdə üçüncü dərəcəyə çatmış, müqəddəslərin görkəmlisi, ruhani işləri ilə məşğul olan, imam kimi ləqəb və sifət dərəcələri ilə qeyd edilmişdir ki, bu da onun əsrinin ən nüfuzlu şəxsiyyətlərindən olduğunu göstərir. Nazir Pir-Hüseynin görkəmli alim, filosof kimi Azərbaycanda elmi-fəlsəfi fikir tarixində, islam-fəlsəfi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadığını diqqətə çatdırdı. Pir Hüseyn Şirvani Şirvanşah birinci Fəribürz, onun atası Sallar və babası Yəzid ibn Əhmədin hakimiyyəti zamanında yaşamış və 467-ci hicri (1074/1075) ildə öz böyük qardaşı Məhəmməd Bakuvidən 25 il sonra, tam qocalıq dövründə vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Kursor

**Kursor** () - displey ekranında klaviaturadan daxil edilən növbəti işarənin əks etdiriləcəyi mövqeyi göstərən işıqlanan simvol.Kursor mətn kursoru və maus kursoru fərqləndirilir.

Mətn kursoru ekranda sayrışan simvoldur (adətən şaquli xətt). Bu simvol ekrana növbəti simvolun daxil ediləcəyi yeri göstərir. Maus kursoru mausun ekranda hərəkətini və onun köməyi ilə aparılan əməliyyatları əks etdirən qrafik nişandır (çox vaxt ox şəklində olur).

## Növləri
Blokşəkilli kursor – ekranda piksellə ölçülən eni və hündürlüyü mətn rejimində olan simvol oyuğunun ölçülərinə uyğun gələn kursor. Mətn emalı proqramlarında istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* Kitabxana – informasiya terminlərinin qısa lüğəti. Bakı, «NURLAR» Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010. 144 s.
Serb Respublikasında italyanlar

**[[Serb Respublikası]]nda [[italyanlar]]** (, ) — Serb Respublikası əraziaində yaşayan və işləyən italyan əsilli əhali. İtalyan diasporu Serb Respublikasının 12 milli azğlığı siyahısına daxil edilmişdir. Onların maraqlarını və hüquqlarını Serb Respublikasının Milli Azlıqlar Soveti tərəfindən qorunur. 2013-cü il siyahısına alınmasına görə Serb Respublikasında 248 italyan yaşayır.

## İcma
thumb|200px|İtalyanlar
Hazırkı Serb Respublika italyanlar 1882-ci ildə peyda olmuşlar. İlk yaşayış məntəqələri 1883-cü ilin sentyabrında Banya-Luka, Laktaşi və Ştivor ətrafında salınmışdır. Torpaq sahəsi, heyvan və toxum əldə etdikdən sonra italyanlar üzüm və ağac əkməyə başlamışlar. Bir müddət sonra isə onlar konyan və digər içkilər hazırlayırdılar. Üstəlik onlar buradabev və ferma salırdılar. İtalyadan gələnlər burada heyvandarlıq və əkinçiliklə yanaşı meşəçilik və tikinti ilə məşğul olurdular. Onlar müəssisələr təsis edir və dəmir yolları inşa edirdilər. 1902-ci ildə Şibovka kəndində ilk italyan məktəbi açılmışdır.

Banya-Lukanın inkişafında qraf Cam Vito del Mestrinin rolu böyük olmuşdur. Qraf şəhərdə inşa edilən ilk kərpiç zavodunun sahibi olmuşdur. O, ömrünü bölgədə üzümçülüyün inkişafına həsr etmişdir. O, həm də şəhər sovetinin üzvü və İtalya konsulu olmuşdur. İkinci dünya müharibəsinə qədər Bany-Luka şəhər kü©ələrindən biri onun adını daşıyırdı.

## İnanc
İtlyanların böyük qismi katolikdir. Bununla belə aralarında azda olsa provaslavlar vardır. Serb Respublikasında iki roma-katolik kilsəsi vardır: Maxovlyani və Ştivore.

## Cəmiyyət
* 2004-ci ildə Banya-Lukada italyanların Banya-Luka cəmiyyəti təşkil edilmişdir. Bu cəmiyyətin hədəfi siyası düşüncəsindən asılı olmayaraq italyan əsilli əhali arasında italyan dilinin və mədəniyyəyinin inkişafını təmin etməkdir. Bu cəmiyyətin 156 nəfər üzvü vardır. Onların 122 nəfəri ya italyandır ya da italyan əsillidir. 34 nəfər isə İtalya mədəniyyəti və dilini öyrənir.
* Digər bir cəmiyyət isə «Trentini di Stivor» Şvitoredə təşkil edilmişdir. Hər il onlar tərəfindən Pasxa bayramlarına təsadüf edən İtalyanların mədəniyyəti ilə əlaqəli bayraq şənlikləri keçirilir. Bu gün insanlar mahnı oxuyur, müxtəlif oyunlar oynayır., karnaval təşkil edirlər. Bu şənliklər 120 ildir ki, qeyd edilir.

## Tanınmış nümayəndələri
* **Alessandra Delşaşo Lepir**, Serb Respublikasının dördüncü çağırış Veçe deleqatının üzvü.
* **Cam Vito del Mestri**, qraf, Banya-Lukadakı ilk kərpiç zavodun sahibi. 
* **Frano Rover**, Serb Respublikasında Milli Azlıqlar Sovetinin sədri.

## Ədəbiyyat
* Вијеће националних мањина БиХ (2015). „Националне мањине у БиХ”. Извјештај.
* Савез националних мањина Републике Српске (2016). „Ријеч националних мањина”. 1: 68.
## İstinadlar
Kamille süsəni

**Kamille süsəni** (lat. *Iris camillae* Grossh.). Süsənkimilər – (*İridaceae* Juss.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın dar arellı, **nadir** *endemik* növüdür.

Regional IUCN Status: VU D2

## Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkisidir, kökümsovu qısa, sürünəndir, gövdə 10–25 (35) sm hündürlükdə, bir ədəd təpə çiçəyi var; yarpaqlar boz-göyümtül, dar – xətvaridir, 3–4 (5) mm enində, bəzən oraqvari əyilmiş, təpə yarpaqları otvari, pərdəli, lansetvari, itidir. Çiçəkyanlığının borucuğu yumurtalıqdan bir az uzundur, xaricdən 4–6 sm uzunluğunda, yuxarıya dartılmış, yumurtavari və ya enli – ellipsvaridir, ağımtıl-sarı, mavitəhər bənövşəyidir, sütuncuğun kənarı dartılmış, çiçəkyanlığının xarici tərəfindən qısadır, kürək hissəsi küt, xaricdən dişciklidir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə, meyvə əmələ gətirmə dövrü aprel-may aylarına təsadüf edir. *Mezokserofit*, işıqsevəndir. Kökümsovlarla və toxumla çoxalır. Müxtəlifotlu qruplaşmalar əmələ gətirir. Quru, daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir. *Dekorativ* bitkidir. 

## Yayılması
Kür düzənliyi (Qazax rayonu, Qazangöl gölü ətrafında), Bozqır yaylasında. 

### Sayı və tendensiyası
Çox nadir olan lokalitetlərində mənfi iqlimə və antropogen təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur. Xüsusi yaşayış mühitində tələbkar bitkidir . 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (dekorativ bitki kimi hali tərəfindən intensiv yığılması, otarılma, tapdalanma). Ekoloji və antropogen amillər. 

### Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı ərazilərdə, xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmır. Antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yayılma yerlərində yasaqlıqların təşkili, yeni yayılma yerlərinin axtarılması, toxumlarının toxum bankında saxlanılması vacibdir. 

## İstinadlar
Paraceterach marantae

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 6-60 sm olan çoxillik bitkidir. Kökümsovu üfüqi yerləşmişdir, budaqlanmışdır, yumşaq qəhvəyi nazik təbəqə ilə sıx örtülüdür. Yarpaq ayası görünüşünə görə neştərvari, ikiqat-lələkvari kəsilmiş, üst tərəfdən yaşıl, alt tərəfdən ensiz-neştərvari, sivri, qəhvəyi təbəqəlidir; ikinci cərgənin seqmentləri uzunsov, küt, tamkənarlıdır. Yarpaq saplağı uzun, tündqırmızı rəngdədir, qismən sıx qəhvəyiyə çalan nazik dəriciklə örtülmüşdür. Sporları qonur rənglidir, küt iynəlidir. İyul-sentyabr aylarında sporlayır.

## Azərbaycanda yayılması
Qobustan, BQ şərq, Kür düz., KQ mərkəzi, KQ cənub. Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Quru daşlı-qayalı yamaclarda, kolluqlarların daşlı yerlərində, qaya yarıqlarında rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qara sümürgə

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 8-45 sm olan bitkidir. Qurumuş yarpaqların saplaqlarının qalıqlarını üzərində daşıyan kökümsovu qısadır. Yarpaqları görünüşünə görə neştərvari və ya üçkünc-ovaldır, sivriləşmiş və parlaqdır. Yarpağın saplağı dairəvi və ya şırımlıdır, yuxarı hissəsi yaşılımtıl və yaxud qırmızımtıl-qonur, aşağı hissəsi qara və ya qırmızımtıl-qara rəngdədir. Birinci cərgənin seqmentləri uzanmış-oval, pazşəkillidir, saplaq üzərindədir, ikinci cərgənin seqmentləri isə uzunsov-ovaldır, qaidə hissəsi pazşəkilli, axırıncı dilimləri sivri-dişlidir. Sporları xətvaridir, örtükləri tamkənarlıdır. İyul-avqust aylarında sporlayır.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, Lənk. dağ., Lənk. oval. Aşağı və orta dağ qurşaqlarında, əsasən meşə zonalarında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, daşlı yerlərdə, yamaclarda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dilimli cәrgәvәr

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Yarpaq
Yarpaq ayası sərt dərilidir, ikiqat lələkvaridir, qışı keçirən, qaidəsinə doğru daralandır; ikinci cərgənin seqmentləri uzanmış ellipsşəkillidir, sivridir, qısa qalın saplaq üzərində çəpinə yerləşmişdir və ya demək olar ki, oturaqdır, qaidəsində sivri qulaqcıqlıdır, mişarvari-qılcıqlıdır. Saplaqları adətən qonur iri dəriciklə örtülüdür.

## Sorus
Soruslarları ovaldır, iridir, barverən damarcıqların orta hissəsindən yuxarıda yerləşmişdir.

## Sporlaması
İyul-sentyabr.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz (Quba), Qobustan, Abşeron, (Bilgəhdə quyuların divarında), Böyük Qafqazın şərqi və qərbi, Kiçik Qafqaz şimalı və mərkəzi, Lənkəran ovalığı. Aşağı və orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Qaranlıq meşələrdə, çay dərələrində, əsasən daşlı və qayalı yerlərdə rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
HAL Tejas

**HAL Tejas** (Sanskritcə: तेजस)  Hindustan Aeronautics Limited şirkəti tərəfindən Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrini təmin etmək məqsədilə hazırlanmış çoxməqsədli qırıcıdır. Təyyarə artıq köhnəlmiş MiQ-21 qırıcılarının yerini alması məqsədilə hazırlanmışdır. İlk uçuşunu 2001-ci ildə həyata keçirmiş və 2015-ci ildə Hindistan HHQ-də silahlanmaya qəbul olunmuşdur. Təyyarə, həmçinin birləşmiş formada olan delta qanad dizaynına sahibdir.

## Taktiki-texniki xüsusiyyətləri
* Ekipaj: 1
* Uzunluğu: 13.20 m
* Qanad genişliyi: 8.20 m
* Hündürlüyü: 4.40 m
* Boş çəki: 6,560 kq
* Yüklənmiş çəki: 9,500 kq
* Maksimum qalxma ağırlığı: 13,500 kq
* Daxili yanacaq tutumu: 2,458 kq
* Xarici yanacaq tutumu: 2 ədəd 1200 litr tutumu olan yanacaq çəni (daxildə) və 1 ədəd 800 litr tutumu olan yanacaq çəni (füzelajın altında)
* Güc tminatçısı: 1 ədəd General Electric F404-GE-IN20 mühərrik

### Uçuş keyfiyyətləri
* Maksimum sürət: Mach 1.8 (2,205&nbsp;km/s)
* Döyüş radiusu: 500&nbsp;km
* Uçuş tavanı: 16,000 m
* Qanad yüklənməsi: 247 kq/m²
* Çəkmə gücünün çəkiyə nisbəti: 1.07
* Manevr qabiliyyəti: +8/-3.5 g

## Həmçinin bax
* Çoxməqsədli qırıcı
* MiQ-21
* JF-17 Thunder

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rəsmi saytı
Pteridium tauricum

**** () —  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2 m-ə qədər olan çoxillik bitkidir. Kökümsovu qaramtıl-qonur rəngdədir, sürünəndir. Yarpaqları uzun saplaq üzərindədir. Yarpaq ayası qalın dərilidir, deltaşəkilli-oval, yaşıl rəngdədir, iki-üç dəfə lələkvaridir, aşağı tərəfdən yumşaq ipək kimi sarı-qırımızımtıl tüklərlə qismən sıx örtülüdür. İyul-sentyabr aylarında sporlayır.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ mərkəzi, Lənk. dağ, Lənk. oval. Ovalıqdan aşağı dağ qurşağına qədər, orta dağ qurşağında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, kolluqlarda, bağlarda alaq kimi, çay dərələrində rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Mal-qara, əsasən atlar üçün zəhərli bitkidir. Cavan zoğları P.aquiliunum (L.) Kuhn növünə yaxındır və bəzi ölkələrdə qidada istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax