open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antalyaspor

**Antalyaspor (Antalya)** və ya sponsorluq adı ilə **Bitexen Antalyaspor**— Türkiyənin Antalya mərkəzli Super Liqada mübarizə aparan futbol klubu.

## Tarixi
1966-cı ildə yaranmışdır.

## Avropa kuboklarında iştirak
3 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.

### [[UEFA İntertoto Kuboku|UEFA İntertoto Kuboku 1996]]
* Qrup mərhələsi Antalyaspor — Bazel 2:5
* Qrup mərhələsi Ataka-Aura (Minsk) — Antalyaspor 0:3
* Qrup mərhələsi Antalyaspor — Rotor Volgograd 2:1
* Qrup mərhələsi Şaxtyor Donetsk — Antalyaspor 1:0

### [[UEFA İntertoto Kuboku|UEFA İntertoto Kuboku 1997]]
* Qrup mərhələsi NK Publikum — Antalyaspor 1:1
* Qrup mərhələsi Antalyaspor — Makkabi Hayfa (İsrail) 0:2
* Qrup mərhələsi Lokomotiv (Nijni Novqorod, Rusiya) — Antalyaspor 1:0
* Qrup mərhələsi Antalyaspor — Proleter Zrenjanin 1:0

### [[UEFA Kuboku 2000/2001]]
* Im Kəpəz — **Antalyaspor** 0:2 / 0:5
* IIm Antalyaspor — **[[Verder (Bremen)]]** 2:0 / 0:6

## Liqa mübarizələri
* **[[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]: 27 Mövsüm**

1982–1985, 1986–1987, 1994–2002, 2006–2007, 2008–2014, 2015 — * **[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]: 30 Mövsüm**

1966–1982, 1985–1986, 1987–1994, 2002–2006, 2007–2008, 2014–2015

## Uğurları
* **[[Futbol üzrə Türkiyə Kuboku|Türkiyə Futbol Kuboku]]**
** **Finalçı (2):** 2000, 2021
* **[[Türkiyə Super Kuboku]]**
** **Finalçı (1):** 2021
* **[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]**
** **Qalib (2):** 1982, 1986
** **Pley-Off Çempionu (1):** 2014–2015

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Boluspor

**Boluspor (Bolu)** — Türkiyənin futbol klubu

## Tarixi
Boluspor, 28 dekabr 1965-ci ildə *Abantspor* ilə *Bolu Gençlik* klublarının birləşməsi nəticəsində yaranmışdır.

## Avropa kuboklarında iştirak
1 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.

### UEFA Kuboku 1974/1975
* R1 Boluspor — **[[Dinamo Buxarest FK|Dinamo Buxarest]] ([[Rumıniya]])** 0:1 / 0:3

## Uğurları
* 1 dəfə Türkiyə Kubokunun finalçısı — 1980/1981
* 1 dəfə Türkiyə çempionatının üçüncüsü — 1973/1974
Bunyodkor FK

**Bunyodkor (Daşkənd)** — Özbəkistanın futbol klubu.

## Tarixi
6 iyul 2005-ci ildə yaranıb.

## Asiya kuboklarında iştirak

## Uğurları
* 5 dəfə Özbəkistan çempionu — 2008,2009,2010,2011,2013
* 4 dəfə Özbəkistan Kubokunun qalibi — 2008,2010,2011,2013

## Həmçinin bax
Paxtakor Daşkənd FK

**Paxtakor (Daşkənd)** — Özbəkistanın futbol klubu

## Tarixi
1956-cı ildə yaranıb.

11 avqust 1979-da Keçmiş SSRİ-də, Ukraynada ən böyük aviaqəza baş verir. Dispetçerin xətası (təlimata zidd olaraq növbətçilik təcrübəsiz bir gəncə həvalə olunub) üzündən birində 83, digərində isə 89 sərnişin olan iki "TU 134" təyyarəsi 8400 metr yüksəklikdə toqquşur. Bütün sərnişinlər, o cümlədən "Paxtakor" futbol klubunun 17 oyunçusu həlak olur. Bu, aviasiya tarixində ən yüksəkdə baş vermiş toqquşmadır. Məhkəmənin hökmü ilə dispetçerlərin biri 5, digəri isə 4 il həbs cəzanına məhkum edilir. "Paxtakor" isə 5 il SSRİ-nin fəxri birincisi elan edilir.

## Asiya kuboklarında iştirak
AFC Çempionlar Liqası: 8 dəfə iştirak edib

2002–03: 4-cü yer

2004: Yarim-final

2005: Qrup

2006: Qrup

2007: Qrup

2008: Qrup

2009: 1/4 Final

2011: Qrup

Asiya Klub Çempionluğu: 1 dəfə iştirak edib

2000: Birinci mərhələ

Asiya Kuboku Qalibləri Kuboku: 3 dəfə iştirak edib

1994–95: Təsnifat mərhələsi

1998–99: 1/4 mərhələsi

2001–02: ikinci mərhələ

## Uğurları

* 1 dəfə Birlik Kubokunun qalibi - 2007
* 1 dəfə Birlik Kubokunun finalçısı - 2008
* 16 dəfə Özbəkistan çempionu - 1992, 1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2012, 2014, 2015, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023
* 13 dəfə Özbəkistan Kubokunun qalibi - 1993, 1997, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2011, 2019, 2020

## İstinadlar
Olimpiakos Pirey FK

## Tarixi
1925-ci ildə yaranıb.

## Avropa kuboklarında iştirak
70 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.

## Uğurları
* 1 UEFA Konfrans Liqası - 2024
* 48 dəfə Yunanıstan çempionu - 1931, 1933, 1934, 1936, 1937, 1938, 1947, 1948, 1951, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1966, 1967, 1973, 1974, 1975, 1980, 1981, 1982, 1983, 1987, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2021, 2022, 2025
* 29 dəfə Yunanıstan Kubokunun qalibi - 1947, 1951, 1952, 1953, 1954, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1963, 1965, 1968,  1973, 1971,1975, 1981, 1990, 1992, 1999, 2005, 2006, 2008, 2009, 2012, 2013, 2015, 2020, 2025
* 5 dəfə Yunanıstan Superkubokunun qalibi - 1980 (rəsmi olmayan), 1987, 1992, 2007, 2025
* 1 dəfə Balkan Kubokunun qalibi - 1963
Neftçi Fərqanə FK

**Neftçi (Fərqanə)** — Özbəkistanın futbol klubu

## Tarixi
1962-ci ildə yaranıb.

## Asiya kuboklarında iştirak

## Uğurları
*1 dəfə Birlik Kubokunun ikincisi - 1994
*6 dəfə Özbəkistan çempionu - 1992, 1993, 1994, 1995, 2001, 2025
*8 dəfə Özbəkistan çempionatının ikincisi - 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2006
*1 dəfə Özbəkistan çempionatının üçüncüsü - 2008
*2 dəfə Özbəkistan Kubokunun qalibi - 1994, 1996
*1 dəfə Asiya Çempionlar Kubokunun üçüncüsü - 1994/1995
Ağcayazı (Laçın)

**Ağcayazı** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Arduşlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Laçın rayonunun Vaqazin kənd Sovetindən Ağcayazı kəndi Ardıclı kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Oykonim ağca (ağımtıl; quru; şumlanmamış bozumtul torpaq) və yazı (çöl, düz, düzənlik, səhra) sözlərindən düzəlib, "ağımtıl, bozumtul düzən, çöl" deməkdir. Ağdaş rayonu ərazisində Aşağı və Yuxarı Ağcayazı adlı iki kənd var.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən təxminən 43&nbsp;km. şimal qərbdə yerləşir. 

## Əhalisi
Əhalisi 124 nəfərdir. Kənd əhalisi azərbaycanlılardan ibarətdir. 

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq olub. Kənddə mağaza fəaliyyət göstərib.

## Mədəniyyəti
Kənddə klub və kitabxana kimi sosial obyektlər fəaliyyət göstərib.

## Təhsil
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alıcan

**Alıcan** — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunda ərazisi yerləşən ləğv olunmuş kənd. Ləğv olunmaqdan qabaq Laçın rayonu Köhnəkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd idi. 5 dekabr 2023-cü il tarixili Qanun ilə Alıcan kəndi ləğv edilərək Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrindən çıxarılmış, kəndin ərazisi isə Xocavənd rayonunun inzibati ərazisinə verilmişdi.

## Tarixi
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

Laçın rayonunun Köhnəkənd inzibati ərazi vahidində olan ənd dağlıq ərazidədir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, kəndi Xocavənd rayonunun Susalıq kəndindən gəlmiş Alıcan adlı şəxs salmışdır. Kənddə onun nəsli indi də alıcanlılar adlanır. Oykonim alıc (ucqar) və -an (yer, məkan anlayışı ifadə edən şəkilçi) komponentlərindən düzəlib, "ucqar yer" deməkdir. Etnotoponim olması da mümkündür.

Rayon mərkəzindən 36&nbsp;km şərqdə yerləşir. Otuz evdən ibarət olan bu kəndi ermənilər yandırıblar. Burada ibtidai məktəb, kitabxana, mağaza və tibb məntəqəsi var idi.

5 dekabr 2023-cü il tarixili Qanun ilə Alıcan kəndi ləğv edilərək Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrindən çıxarılmış, kəndin ərazisi isə Xocavənd rayonunun inzibati ərazisinə verilmişdi.

## Əhalisi
Erməni işğalınadək kənd əhalisi Azərbaycanlılardan ibarət idi.

2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 80 nəfər olmuşdur.

Kəndin qan yaddaşı, şəhidlik zirvəsinin fatehləri.
* Allahverdi Əsgər oğlu Əliyev (1969–1992).
* Qəzənfər Nuruş oğlu Əliyev (1960–1993).

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Laçının zəngin təbii ehtiyatları 17 ildir düşmən işğalı altındadır
Alıqulu

**Alıqulu** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Pircahan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Laçın rayonunun Pircahan inzibati-ərazi vahidində olan bu kənd Şəlvə çayının (Həkəri çayının qolu) sahilində, Mıxtökən silsiləsinin yamacındadır. Keçmiş adı Əliqulukənd olmuşdur. Əliqulular nəslinin adı ilə bağlıdır. Etnotoponimdir.

1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Mədəniyyəti
Kənddə orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, qarışıq mallar mağazası, feldşer–mama məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi. Bundan əlavə Alıqulu kəndinin ətrafında "Yalkənd" adlanan dağın üstündə kiçik həcmli televizor ötürücü stansiyası fəaliyyət göstərirdi. Kəndin idarə və müəsisələri, 50-ə yaxın fərdi yaşayış evi telefonlaşdırılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 17 sentyabr 1996-cı il qərarı ilə Alıqulu kənd mədəniyyət evinə şəhid Sədrəddin Nurəddin oğlu Allahverdiyevin adı verilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Alıqulu kəndi rayon mərkəzinin şimal-qərbində yerləşir. Rayon mərkəzindən 36&nbsp;km məsafədədir. Ərazisi 834 ha-dır (Meşəli ərazilər daxil deyildir). Kənd Pircahan kənd inzibati ərazi vahidliyinin tabeliyindədir. Dəniz səviyyəsindən 1500–1600 mr yüksəklikdədir. Laçın–Kəlbəcər, Laçın–Şəlvə–Qorçu magistral yolunun üstündədir. Pircahan, Aşağı Qaraçanlı, Yuxarı Qaraçanlı, Bülövlük yaşayış məntəqələri ilə həmsərhəddir. Kəndin ətrafında "Mirəyal" dağ meşələri, Yalkənd dağı və Şeştaxta adlanan düzənlik, Qızdırma bulağı, Daş bulaq və s. yerləşir.

## Əhalisi
Erməni işğalınadək kənd əhalisi əsasən Azərbaycan türklərindən ibarət idi. Lakin assimlyasiya olunmuş kürdlər də yaşayırdılar. Belə ki, Məmmədsəfilər deyilən nəslin əsli 19-cu əsrin əvvəlində İrandan gəlmiş kürd idi. Erməni işğalında qədər kənddə evlərin sayı 86, əhalinin sayı 369 nəfər olmuşdur.

### Tanınmış şəxsiyyətlər
# Novruz Əzimov (1960) — Bakı futbol klubunun baş məşqçisi.

**Kənd əhalisindən Qarabağ müharibəsi zamanı şəhidlik zirvəsini fəth edən fatehlər**

# Allahyarov İlqar Nurəddin oğlu — 10 yanvar 1994-cü ildə Füzuli rayonunda şəhid olub.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Laçının zəngin təbii ehtiyatları 17 ildir düşmən işğalı altındadır 
* Аверьянов П.И. - "Курды в войнах России с Персией и Турцией в течение XIX столетия. Современное политическое положение турецких, персидских и русских курдов",типография штаба кавказского военного округа Тифлис, Год издания: 1900, cтр. 24.
Budaqdərə

**Budaqdərə** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Hacıxanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Laçın rayonunun Şəlvə kənd Sovetindən Budaqdərə kəndi Hacıxanlı kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Kənd Budaqdərəsi adlı yerdə salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Etnotoponimdir. 1933-cü ildə İmişli (Qaradonlu) rayonu ərazisində Budaqlı adlı kənd də qeydə alınmışdır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ yaylasında yerləşir.

### Ağsu təpəsi
Laçın rayonunun Budaqdərə kəndi ərazisində yüksəklik. Təpə adını rayonun ərazisindəki Ağsu çayından almışdır.

## Əhalisi
Kənd əhalisi azərbaycanlılardan ibarətdir.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəmbərəkənd (Laçın)

**Çəmbərəkənd** (əvvəlki adı: **Çəmbərxaç**) — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun İrçan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Laçın rayonunun Köhnəkənd kənd Sovetindən Çəmbərxaç kəndi İrçan kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi bəysülülər nəslinə mənsub ailələrin Çəmbərəxaç adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, burada üstündə xaç şəkli olan çəmbərə (yumru) formalı dağ var imiş. Oykonim "üzərində xaç olan yumru dağ" mənasındadır. Qəbələ rayonu ərazisində Çəmbərov (dairəvi su) bulağı adlı su obyekti qeydə alınmışdır. Çəmbərə (dairə, əyri, qövs, halqa) və kənd (yaşayış məntəqəsi termini) komponentlərindən düzəlib, "dairəvari, qövsvari kənd" mənasındadır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin yamacında yerləşir.

## Əhalisi
2006-cı ilin statistikasına görə kəndin əhali sayı 150 nəfər olmuşdur.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq olub.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vestibulyar aparat

**Vestibulyar aparat** () — insanlarda və heyvanlarda başın və bədənin vəziyyətinin dəyişməsinə əsasən müvazinəti bərpa edən orqan, daxili qulağın labirintində yerləşir.

## Müvazinət üzvü olan vestibulyar aparatı
Daxili qulağın labirintində ilbizdən başqa iki balaca torbacıq- girdə və oval torbacıq, habelə bir-birinə perpendikulyar müstəvidə yerləşmiş üç yarımdairəvi kanal vardır. Torbacıqlar yarımdairəvi kanallar ilə birlikdə müvazinət üzvü olan vestibulyar aparatı əmələ gətirir. Bu aparatın torbacıqları divarında çoxlu miqdarda reseptor hüceyrələr yerləşir ki, bunların da hər birinin ucunda həssas tükcük olur. Həmçinin, burada çox xırda əhəngli törəmələr (otolitlər) də vardır.Bədənimiz adi vəziyyətdə olduqda həmin xırda əhəngli törəmələr təzyiq edərək altdakı hüceyrələrin tükcüklərini qıcıqlandırır. Lakin bədənimizin vəziyyəti dəyişdikdə başqa hüceyrələr qıcıqlanmağa başlayır və bunlardan gələn oyanma beyin yarımkürələri qabığının müvafiq nahiyyələrinə ötürülür.
Yarımdairəvi kanalların enli ağzında yerləşən həssas hüceyrələrin reseptorları həmin kanalların içərisindəki mayenin təzyiqindən qıcıqlanır. Yarımdairəvi kanallar bir-birinə perpendikulyar yerləşdiyindən bədənimizin vəziyyəti dəyişdikdə həmin kanallardakı maye bu və ya digər reseptorları qıcıqlandırır. Müvafiq hüceyrələrdə əmələ gələn oyanma bədənimizin qeyri-adi vəziyyət alması haqqında xəbərləri beyinin müvafiq nahiyyəsinə aparır.

Beləliklə, müvazinət reseptorlarından beyin qabığı mərkəzinə iki tip-statik və dinamik siqnallar gəlir. Statik siqnallar bədənin fəzada vəziyyəti ilə, dinamik siqnallar isə onun hərəkəti ilə əlaqədardır. Bədənin vəziyyəti və hərəkət sürəti dəyişdikdə reseptor hüceyrələri kirpikləri mexaniki qıcıqlanır və oyanma dəhliz siniri ilə beyinə verilir.

Vestibulyar aparatın reseptorları qıcıqlandıqda bədənin müvazinətini təmin edən boyun, gövdə və ətraf əzələlərinin tonusunu reflektor olaraq dəyişir. Bu aparatın funksiyası pozulduqda, hərəkətlərin koordinasiyası pozulur və müvazinəti itir.

İnsanda vestibulyar aparat şiddətli qıcıqlandıqda (məsələn, gəmidə və ya təyyarədə) baş gicəllənməsi, ürək fəaliyyətinin və tənəffüs ritimlərinin pozulması, qusma və s. müşahidə edilir.

## İstinadlar
Çorman (Laçın)

**Çorman** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Şamkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Etimologiyası
Laçın rayonunun Şamkənd inzibati ərazi vahidində olan kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Oykonimin türk mənşəli orman (meşə) sözünün variantı olduğu ehtimal edilir. Bəzi tədqiqatçılara görə, Çorman emotoponimdir, çor tayfasının adını əks etdirir.

El arasında Çorman adlanan bu yaşayış məntəqəsi müəyyən vaxtlarda müxtəlif adlarla adlandırılırdı. Yuxarı Çorman, Təzə Çorman kimi daha çox məşhur olan kənd adından da göründüyü kimi ərazidə bu adda ikinci bir kəndin olduğuna işarə edilir.

## Tarixi

Çorman kəndinin ərazisi 1747-ci ildən Qaraçorlu mahalının, 1840-cı ildən Şuşa qəzasının Zəngəzur sahəsinin, 1867-ci ildə Zəngəzur qəzasının tərkibində mövcud olmuşdur.
28 may 1918-ci ildən 28 aprel 1920-ci ilə qədər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Zəngəzur qəzasına daxil olmuşdur. 

Cümhuriyyətin süquta uğramasından və bolşeviklərin işğalına məruz qalmasından sonra Azərbaycan SSR-nin Zəngəzur qəzasının, 1923-cü ilin iyulunda Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir və Zəngəzur qəzalarının bir hissəsində təsis edilmiş Kürdüstan mahalının (sonradan qəza) tərkibində olmuşdur. 8 aprel 1929-cu ildə Kürdüstan qəzası ləğv edildir və yeni yaradılmış Laçın rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və işğalçılar tərəfindən bütün yaşayış, sosial və təsərrüfat təyinatlı tikililər tamamilə yandırılmış və dağıdılmışdır. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Əhalisi
2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 250 nəfər olmuşdur. 2009-cu il dekabr ayına olan məlumata əsasən kənd sakinlərinin sayı 332 nəfər (85 ailə), 2015-ci ilin yanvar ayında aparılan siyahıyaalma zamanı isə kənd sakinlərinin sayı 345 nəfərdir (93 ailə).

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar
Ayıbasar

**Ayıbasar** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Bülüldüz kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd Ayıbazar çayının (Şəlvə çayının qolu) kənarında, Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Əsli Aybazardır. Yaşayış məntəqəsi meşəlikdən zolaq şəklində ayrılmış sahədədir. Tədqiqatçılara görə, oykonim ayı (heyvan adı) və bazar (satış yeri; bolluq olan yer) sözlərindən düzəlib, "ayı bol olan yer; ayının satışa çıxarıldığı yer" deməkdir. Əslində isə, kəndin adı keçmişdə bu ərazidə ayda bir dəfə təşkil olunan bazarla əlaqədar yaranmışdır.

1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.

## Əhalisi
Erməni işğalınadək kənd əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət idi.

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Laçının zəngin təbii ehtiyatları 17 ildir düşmən işğalı altındadır
Dəri və əzələ hissiyyatı

**Dəri və əzələ hissiyyatı** — insan orqanizmində qıcıqlar.

Dəridə və eləcə də, selikli qişalarda - ağız boşluğunun, dilin, udlağın, üzərini örtən selikli qişalarda çoxlu miqdarda dəri reseptorları yerləşir. Bu reseptorlar vasitəsilə çox müxtəlif qıcıqlar: istilik, soyuq, ağırlıq, mexaniki təzyiq və s. qəbul edilir. Bu reseptorlar sayəsində əşyalara əl vurmaqla onların səthinin xarakteri, onun ümumi forması, hətta hansı materialdan ibarət olduğu müəyyən edilir. Həmin reseptorlarda əmələ gələn oyanmalar mərkəzəqaçan neyronların uzun çıxıntıları ilə beyin yarımkürələri qabığının mərkəzi şırımının arxasında yerləşən dəri hisiyyatı nahiyəsinə ötürülür və burada qıcıqlar analiz olunur.

Kor adamlarda dəri hissiyyatı daha yaxşı inkişaf edərək xarici aləmin müxtəlif əşyalarını hiss etdikdə onlara çox kömək edir.

Müxtəlif əmək proseslərinin həyata keçirilməsində insana daha çox kömək edən əl barmaqlarının uclarında daha yaxşı inkişaf etmiş dəri hissiyyatıdır. Dəri reseptorları insanı xarici zədələrdən qorumaqda da ona kömək edir. Əzələ hissiyatı reseptorları əzələlərin özündə və ya onların səthində yerləşir. Onlar əzələlər işləyən zaman baş verən qıcıqları qəbul edir. Bu qıcıqlar insan orqanizminə öz hərəkətlərini koordinasiya etməkdə və istiqamətləndirməkdə kömək edir.

## İstinadlar
Qoxu hissi

**Qoxu orqanı** — bəzi heyvanların həyatında əhəmiyyətli rol oynayır. İnsanda qoxu orqanı ətraf aləmin tanınmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Həm tənəffüsdə, həm də qoxunun qəbulunda burun boşluğu əsas rol oynayır. Burun sümük, qığırdaq və əzələlərdən təşkil olunub. Onun içərisində yerləşən xırda vəzilər selik ifraz edir ki, bu da burun boşluğuna düşmüş tozu kənarlaşdırmağa xidmət edir. Qoxu hüceyrələri müxtəlif iyləri hiss etməyə imkan verir. Qaz halında olan iyli maddələr qoxu hüceyrələrini qıcıqlandırır. Həmin qıcıqlardan oyanan reseptorlar qıcıqları qoxu siniri ilə beyin yarımkürələri qabığının gicgah hissəsində olan qoxu nahiyəsinə örtürür və müxtəlif qoxular burada ayırd edilir.İnsanda bu hissiyyat bir çox heyvanlara nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Heyvanlar qoxu hissiyatı ilə düşmənin yaxınlaşdığını müəyyən edir, hətta qidasını iyinə görə tapır. İnsanlar qoxu hissiyyatı vasitəsilə qidaları bir-birindən seçir, atmosferin qaz tərkibini müəyyən edir və həmçinin, təbiətin müxtəlif ətirli gül və çiçək qoxularından zövq alır.İnsanın qoxu orqanı onun dad almasına da kömək edir.

## İstinadlar
Ərəblər (Bərdə)

**Ərəblər** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Güloğlular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponomik izahı
Qarabağ düzündədir;  
2.  Dəvəçi  rayonunun  Gəndov  i.ə.v.-də  kənd.  Samur-Dəvəçi ovalığındadır. Yaşayış məntəqələri vaxtilə Azərbaycanda məskunlaşmış ərəblərin adı
ilə bağlıdır. Oykonim ərəb etnoniminə -lər şək.-sini əlavə etməklə yaranmışdır.

## Həmçinin bax

*Qaraqoyunlu bələdiyyəsi
*Bala Ərəblər kəndi

## İstinadlar
Güloğlular

**Güloğlular** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Güloğlular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Qarabağ düzündədir. Əsli Gülüoğlulardır. Yaşayış məntəqəsi gülüoğlular nəslinin
məskunlaşması nəticəsində yarandığı üçün belə adlandırılmışdır. Türkiyə ərazisində də eyniadlı coğrafi obyektlər qeydə alınmışdır.

## Həmçinin bax
* Güloğlular türbəsi

## İstinadlar
Şorəlli

**Şorəlli** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Güloğlular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Qaraqoyunlu (Bərdə)

**Qaraqoyunlu** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Güloğlular kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Rayon mərkəzindən 12&nbsp;km aralıda yerləşir.

## Tarixi
Qarabağ düzündədir. Keçmişdə Xan Qaraqoyunlu adlanırdı. Qarabağ xanlanna mənsub qaraqoyunlu ailə-lərinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Təhsil
Kənddəki məktəbdə Qaraqoyunlu ilə yanaşı Böyük Ərəb və Bala Ərəb kəndlərinin şagirdləri də təhsil alır. Məktəbin binası 1950-ci ildə inşa olunub.

## Həmçinin bax
*Qaraqoyunlu bələdiyyəsi (Bərdə)

## İstinadlar
TRT Türk

**TRT Türk** —TRT-nin türk dünyasındakı türklərə yönəlmiş beynəlxalq ümumi məzmunlu televiziya kanalıdır. Həm də bir çox Orta Asiya ölkələrinə istiqamətlənmiş kanalıdır. TRT-nin 16:9 formatı ilə yayımlanan ilk kanalıdır. Kanalın məqsədi "BBC", "CNN" və "Al-Jazeera kanallarına alternativ olmaqdır. Kanal 24 saat canlı yayım həyata keçirir. "Reuters" xəbər agentliyi ilə əməkdaşlığı var

## Tarixçə
Kanal ilk dəfə 1992-ci ildə test üsulu ilə yayımlanmış, 1993-cü ildə isə normal yayıma keçmişdir. O zamanki adı "TRT Avrasya" idi. 8 may 2009-cu ildə yenidən quruldu. 21 mart 2009-cu il tarixində bütün tezlikləri "TRT Avaz" kanalına verildi. Tezliklər "TRT Avaz"a verildikdən sonra yenidən "TRT İnt." kanalı ilə birləşdirildi. Bu birləşmə vaxtı loqo hər 9 saniyədə bir "TRT Türk" ilə "TRT İnt." arasında dəyişirdi.

## Qardaş kanallar
*TRT 1
*TRT 1 HD
*TRT Haber
*TRT 3-Spor
*TRT Kurdî
*TRT Avaz
*TRT Belgesel
*TRT Çocuk
*TRT Diyanet
*TRT et-Türrkiye
*TRT HD
*TRT Müzik
*TRT Okul
*TRT Spor

## Keçidlər
*TRT Türk | Web səhifəsi
*TRT Türk | Facebook səhifəsi
*TRT Türk | Twitter səhifəsi
*TRT Türk | Google Plus səhifəsi
*TRT Türk | YouTube kanalı
*TRT Türk | Canlı izlə
Ağcakənd

**Ağcakənd**— toponim:
* Ağcakənd — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda kənd.
* Ağcakənd — Azərbaycanın Xocavənd rayonunda kənd.
* *Ağcakənd* — Azərbaycanın Xocavənd rayonunun Çaylaqqala kəndi istiqamətindəki keçmiş Spitakşen kəndinin keçmiş adı.
* Ağcakənd — Azərbaycanın Laçın rayonunda kənd.
* Ağcakənd (Sisyan) — Sisyan nahiyəsinda kənd.1727-ci ildə adı çəkilir
* Ağcakənd (Dərələyəz ) —
* Ağcakənd  — Rəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı
* Ağcakənd (Qəzvin)
* Ağcakənd (Əbhər)
* Aşağı Ağcakənd — Azərbaycanın Goranboy rayonunda qəsəbə.
* Yuxarı Ağcakənd — Azərbaycanın Goranboy rayonunda qəsəbə.
* Ağcakənd (Sərab)
* Ağcakənd (çay)
* Ağcakəndi (Həştrud)

## Həmçinin bax
* Ağca
* Ağçakənd
Cicimli

*Cicimli (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
*Cicimli (Laçın) — Azərbaycanın Laçın rayonunda kənd.
*Aşağı Cicimli
Çorman

* Çorman (Kəlbəcər) — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Əsrik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Çorman (Laçın) — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Şamkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Köhnə Çorman — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Piçənis kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Çormanlı — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Vəngli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Dad orqanı

**Dad orqanına** - dad tumurcuqları aiddir. İnsanda dad tumurcuqları başlıca olaraq dildə olan məməciklərdə yerləşir. Bundan başqa qırtlaq qapağında, udlağın arxa divarında və yumşaq damaqda da dad tumurcuqlarına təsadüf edilir.Həmin məməciklərdə fizioloji xassəsinə görə müxtəlif növ dad reseptorları yerləşir. Bu reseptorlardan şirin dadı dilin ucu, acı dadı dilin kökü,turş dadı dilin yanları, duzlu dadı isə dilin yanları və ucu hiss edir.

Yetişkin insanın dilində orta hesabla 2000-4000 dad reseptorları olur. Dadbilmə qabiliyyətinə cavabdeh olan sensor hüceyrələr bu reseptorlarda yerləşir və demək olar ki, hər həftə yenilənirlər.Dad reseptorları suda həll olmuş maddələrin təsirindən qıcıqlanır. Deməli, dad reseptorları kimyəvi qıcıqların təsiri ilə oyanır. Reseptorlarda əmələ gəlmiş oyanma dad sinirlərinin bu və ya digər lifləri ilə beyin yarımkürələri qabığının qoxu nahiyyəsi yanındakı dad nahiyyəsinə ötürülür. Burada qidanın dadı: acı,şirin,turş və duzlu olması müəyyən edilir.
İnsanın həyatında dad hissiyyatının da böyük əhəmiyyəti vardır.Yer kürəsi əhalisinin təqribən 4/1-də çox güclü inkişaf etmiş dadbilmə qabiliyyəti olur ki, bu da onların ən incə dadları -xüsusilə də acı dadları daha da güclü bilmələrini xarakterizə edir. Belə insanlar arasından məhz dequstator kimi çalışanlar öz işlərinin professionalları olurlar. Dünyada çox az adam var ki, onlar bu işlə məşğul olurlar və yaxşı da pul qazanırlar. Daha bir 4/1 –də isə əksinə acı dadı tanıma hissi omayan və ümumən dadbilmə hissiyyatı az olan insanlardır.
Dildə olan dad bilmə reseptorlarını gözlə görməyimiz mümkün deyil. Amma bizim gördüklərimiz məməciklər-papillomlardır.
Dildə 3 tipdə paillomlar var: dairəvi, ğöbələkşəkilli və yarpaqşəkilli. Onların yerləşməsi də müxtəlif hissələrdədir. Göbələkşəkilli papillomlar dilin ucunda və yanlarında yerləşirlər. Onları adi gözlə görmək olmur. Digər iki tip paillomlar daha az yayğın olub, amma adi gözlə görünənlərdir. Yumru məməciklər nisbətən böyük olub dilin arxasında, udlağa yaxın v-şəkilində yerləşirlər.7-12-yə qədər yumru məməciklər var ki, onlar həm böyükdürlər, həm də bir az qabarıqdırlar. Dilimizin arxa hissəsində həmçinin 20 fil məməciklər var ki, onları da adi gözlə görmək olur.
Yerusəlim krallığı

**Yerusəlim krallığı** — birinci səlib yürüşü iştirakçılarının 1099-cu ildə Qüdsü işğal etdikdən sonra yaratdıqları dövlət.  XII əsrin əvvəllərində qəti bərqərar oldu. 1291-ci ildə Misir qoşunları Aqra şəhərini tutduqdan sonra Yerusəlim krallığı süqut etdi.

Krallıq Yerusəlim krallığı və 3 vassal (əslində müstəqil) dövlətdən – Tripoli, və Elista qraflıqlarından və Antioxiya knyazlığından ibarət idi.

Bu dövlətin ilk başçısı Bulonlu Qodfrey olmuşdur. Ancaq  bir ildən sonra ölən Qodfridin yerinə qardaşı Boduin kral taxt-tacına oturdu. Krallığın ərazisi Qüds şəhərindən başqa Beyrut, Qeysəriyyə, Xayfa, Akka, Yaffa, Sayda, Sur şəhərlərindən və Qalileya vilayəti ilə sahil torpaqlarından ibarət idi. Bu krallıq səlibçilərin əsas dövləti idi və ona digərlərinin üzərində süzeren hüquqları verilmişdi. Bu dövləti əhəmiyyətli edən digər amil, Tampliyer və Qospitalyer ordenlərinin mərkəzlərinin burada yerləşməsi ilə bağlı idi.

## İstinadlar
Antioxiya knyazlığı

**Antioxiya knyazlığı** () — 1098-1268-ci illərdə mövcud olmuş feodal dövləti. Knyazlığın mərkəzi indiki Antakya şəhəri idi.

## Antioxiya knyazları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tripoli qraflığı

**Tripoli qraflığı** — Fələstin torpaqlarında 1102-1289-ci illərdə mövcud olmuş dövlət qurumu

Tuluzalı Raymondun ölümündən sonra, onun qardaşı Bertran tərəfindən qurulmuşdu. Livanın sahilyanı ərazisindən və ətrafından ibarət idi. Kifayət qədər güclü deyildi və daima Qüds krallığı ilə yaxşı münasibətlər saxlayırdı.
Atlıxan

**Atlıxan** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ləzgilərin kuzunar xeli(klan) Qusar dağlarında yerləşən Kuzun kəndindən köç edərək Qusar malı düzənliyində Atlıxan və Kuzunqışlaq kəndlərini salmışdır. Kəndin ərazisi tarixi olaraq Kuzunar klanın tərəfindən istifadə olunmuşdur. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, Atlıxan əslən Kuzun kəndindən olan bir klan (xel) başçısının adıdır.

## Toponimikası
Atlıxan oyk, sadə. Qusarçayın sahilində, Yan silsiləsinin ətəyindədir. Oykonim Atlıxan şəxs adı ilə bağlı yaranmışdır. 

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 664 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Kuzunar xele(klan) daxil kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Ğezerar
* K’adiyar
* K’ehdirar
* Kemec’ar
* Mehenar
* Talaq’ar
* Tat'ahaxar
* Yak’ubar
## Təhsilin vəziyyəti
Bir orta məktəb binası var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax

* Kuzun
* Kuzunqışlaq
* Qusar rayonu
Avaran (Qusar)

**Avaran** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Avaran kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Coğrafiyası
Kənd Qusarçayın sol sahilində, Qusar maili düzənliyində yerləşir. 

## Toponimikası
Oykonim "avar" etnonimindən və "-an" (məkan və cəmlik bildirir) şəkilçidən düzəlib, "avarların yeri" mənasındadır. Mənbələrdə VI əsrin ortalarından etibarən Şimali Qafqazdan Albaniya ərazisinə gəlmiş türkdilli avar tayfasının adı ilə bağlı Avarqan dərəsi oronimi Qubadlı rayonu ərazisində qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1343 nəfər yaşayır. Əhali ləzgilərdən ibarətdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Avaranqışlaq
* Avaran (Eçmiədzin)
Avaranqışlaq

**Avaranqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun Avaran kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Avaranqışlaq kəndi Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Oykonim Avaran (kənd adı) və qışlaq sözlərindən düzəlib, "Avaran kəndinin qışlağı" deməkdir. Avaran kəndinə məxsus keçmiş qışlaq yerində məskunlaşma nəticəsində bu yaşayış məntəqəsi meydana gəlmişdir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusarçayın sahilində, düzənlikdə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 490 nəfər yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Avaran (Qusar)
Aşağı İmamqulukənd (Qusar)

**Aşağı İmamqulukənd** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun İmamqulukənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Qusar maili düzənliyindədir. XIX əsrin sonlarına qədər yalnız bir İmamqulukənd vardı. 20-ci əsrin əvvəllərində həmin kəndə məxsus pay torpaqlarından bir qədər aşağıda eyniadlı yeni məntəqə salınmışdır.

## Toponimikası
Qusar maili düzənliyindədir. XX əsrin əvvəllərində İmamqulukənd yaşayış məntəqəsinə aid pay torpaqlarından bir qədər aşağıda eyniadlı yeni yaşayış məntəqəsi salınmış və Aşağı İmamqulukənd adlandırılmışdır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 498 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu
* Qusar maili duzənliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti
Aşağı Ləgər (Qusar)

**Aşağı Ləgər** *([[Ləzgi dili|ləzgi.]]* *ЛакIар — «Lakar»)* — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Aşağı Ləgər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Lakar kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər. Həmin dövrdə İmam Vəlibəy Şahramazanxo Lakar kəndindən müsəlman ləzgi döyüşçü dəstəsi toplayaraq onlara dəstək vermişdir.

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Lakar kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Toponimikası
Kəndin adının ləzgilərin leg tayfasının adından götürülməsi də ehtimal olunur.
* Aşağı Ləgər oyk, mür.
* Xaçmaz r-nunun Xudat şəhər i.ə.v.-də qəsəbə. Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Çkalov adına sovxozun 5-ci şöbəsi yanında yaranmış bu kənd 1965-ci ildən Aşağı Ləgər qəsəbəsi adlandırılmışdır;
* Qusar maili düzənliyindədir. Oykonim "aşağıda yerləşən Ləgər kəndi" deməkdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1790 nəfər əhali yaşayır. 1926-cı ildə kənddə 1230 nəfər, 2018-ci ilin məlumatına görə, 2000 nəfər yaşayır.

## Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Ayibar
* Piremar
* Seferar
* Şag’basar
* Şuxunar
* Sek’er
* Tag’irar

## Coğrafiyası və iqlimi
* Rayon mərkəzindən 9&nbsp;km şimalda, Qusar maili düzənliyindədir.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Bədirqala

**Bədirqala** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Bala Qusar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Bədirqala oyk, sadə. Qusar çayından 4&nbsp;km. aralı, Qusar maili düzənliyindədir. Keçmiş adı Bədirbədəlqala olmuşdur. Kəndin ərazisində orta əsrlərə aid qala xarabalığı mövcuddur. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə, kənd həmin qalanın adını daşıyır. Qalanı Bədirbədəl adlı şəxs tikdirmiş və bununla da yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuşdur. 1917, 1933, 1961-ci illərdə r-nun ərazisində Bədirqala kəndi ilə yanaşı Bədişqala kəndi də qeydə alınmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 765 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Bədişqala

**Bədişqala** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Gədəzeyxur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1071 nəfər əhali yaşayır.

## İdman
Kənddə Şahdağ Qusar futbol klubunun müxtəlif yaş qrupları üzrə bölmələri fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Caqar

**Caqar** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Zindanmuruq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, toponim türk dillərindəki caqar (qaladan kənarda divarla əhatə olunmuş, möhkəmləndirilmiş yer) sözü ilə bağlıdır. Lakin caqar sözü dilimizdə "cadarlanmaq" mənasında da işlənir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 417 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Çakar klana daxil kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Ah’asar 
* Al’xasar 
* Gegeyar 
* K’ejelar 
* K’urushar 
* K’asumar 
* Melar
* Nezerar 
* Saraxar 
* Tsarahar 
* Yuhdiyar 
* Vezirar 
## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qızılqaya dağının (Böyük Qafqaz) yamacında yerləşir.

## İqtisadiyyatı
Rayon ərazisində çəkilmiş və 1973-cü ildə istifadəyə verilmiş Caqar–Cibir kanalı bu ərazilərin həqiqətən də susuz olduğunu göstərir. Samurçaydan başlanan bu kanal 45.6&nbsp;km. uzunluğa malik olub, Qusar rayonu ərazisində 4 min ha. torpaq sahəsinin suvarılmasına xidmət edir.

## Görkəmli şəxslər
* Haddam Çakarvi — Lezgi abrek, polkovniklikdən imtina edərək 1918-ci ildə Mushab-Ali Kuzunvi ilə birlikdə Qanlı Dərədə qırmızı qvardiyaçılara qarşı döyüşmüşdü.

### Şəhidlər

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Caqarqışlaq

**Caqarqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Caqarqışlaq oyk, mür. Dağətəyi düzənlikdədir. Oykonim Caqar (kənd adı) və qışlaq komponentlərindən düzəlib. Kənd Caqar kəndinə məxsus keçmiş qışlaq yerində salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 641 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Cibir

**Cibir** və ya **Çeber** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Piral kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Qusar rayonunun ən qədim kəndi və etnotoponimlərdən biri Çeberdir. Bu ad lezgi dilindəki çib (biz, özümüz) sözündən və çoxluq şəkilçisi olan bur (lər) dən ibarət olan, lezgilərin çeper sixilinin adından olub, "bizimkilər, özümüzkülər" mənasını bildirir. Eyni adda, Dağıstanın Axtı rayonunda da Çeber kəndi (rusca *Джаба*) mövcuddur. Həm Azərbaycan, həm də Dağıstan tərəfdəki çepervilər, zamanında Bazardüzü dağının yanındakı Çeper dağından enib kəndlər salıblar.

## Tarixi
1837-ci ildə, Qazi Muhammədin imamlığı altında, Çar Rusiyasına qarşı Çeper kəndində 400 nəfər birləşdi və birlikdə rus imperiyasına qarşı silahlı müqavimət göstərdilər. Bu hadisə, Qusar bölgəsindəki Quba üsyan hərəkatlarının bir hissəsi idi.

1885–1903-cü illərdə burada dünyəvi məktəb fəaliyyət göstərib. 1929–1930-cu illərdə isə bu kənddə kolxozlar yaradılıb.

## Əhalisi
1915-ci ildə olan “Qafqaz təqvimi”ndə əhalinin siyahıyaalınması məlumatına əsasən, Cibir kəndində 1299 nəfər yaşayırdı. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1125 nəfər əhali yaşayır, 2018-ci ildə əhalinin sayı 1300 nəfər olub.

### Sixillər

Çpir (Çpirar) sixilə daxil kəndəki sixillər (soylar):

* Abdullahar
* Xasanar
* Yağiyar
* Lukar
* Kamayar (Kamunbur)
* Yuvar

Çpir kəndinin əhalisi sixil (klan,  soy-kök) baxımından homogendir, kənddə başqa kəndlərdən köçüb gəlmiş ayrıca sixillər yoxdur, bütün əhali Çpirar sixilinə aiddir. Bu hal kəndin qədim adətləri ilə bağlıdır, bu sixil tarixən başqa sixillərlə birləşməyib, *tsixel/k'ar* kimi proseslərində və sixillərin daxili köçlərində iştirak etməmişdir.

## Görkəmli şəxslər
* Abrek Hamzat Çebervi — Ləzgi abrek.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Bala Qusar

**Bala Qusar** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Bala Qusar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu il XX-əsrin əvvəllərində yaradılıb. 1930-cu ildə Qusar rayonunun tərkibinə qatılıb.

## Toponimikası
Bala Qusar oyk, mür. Qusar çayının sol sahilində, Qusar maili düzənliyindədir. Oykonim "Qusar yaşayış məntəqəsinin nisbətən kiçik hissəsi" deməkdir. Kənd XIX əsrdə Qusardan köçmüş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi
* Kənddə azərbaycanlılar və ləzgilər kompakt yaşayır. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1446 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Gilahoba

**Gilahoba** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Gilahoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Gilahoba kəndi Gilah kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Gilahoba kənd Soveti yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin ərazisi Gilah kəndinə məxsus oba yeri olmuşdur. Keçən əsrin 30-cu illərində Gilah kəndindən çıxmış bir qrup ailənin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusar maili düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 469 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Böyük Muruq

**Böyük Muruq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Əcəxur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd erkən orta əsrlərdə salınmışdır.
"Muruğ " komponentindən ərsəyə gələn iki kənd adı var: Çexi Muruğ yəni Böyük Muruğ və Zindanmuruğ . Kəndin ərazisində Xlll əsrə aid məscid  və tarixi çox qədimlərə gedib çıxan qəbirlərə rast gəlinir. Tarixi mənbələr bu kəndlərin əsasının hələ erkən orta əsrlərdə salındığını göstərir. "Muruğ" oykoniminə ilk dəfə X əsrdə "Abu Müslimin tarix " kitabında rast gəlinir.Bundan başqa  mənbələrdə  1710-cu ildə Şirvanşah ll İbrahimin dövründə Böyük Muruq kəndinin adı çəkilir.

## Toponimikası
Böyük Muruq oyk., mür. Yan silsiləsinin (Böyük Qafqaz) ətəyindədir. Yerli əhali arasında Çexi Murux da deyilir. Güman etmək olar ki, murux-muxur sözünün fonetik dəyişikliyə uğramış formasıdır. Toponimiyada Muxur "keçə alaçıq" mənasında işlənir. Oykonim "böyük oba, böyük aul" mənasındadır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 564 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Haçatala

**Haçatala** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Gilahoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun Gilah kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Haçatala kəndi Gilahoba kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Oykonim haça (ikiyə ayrılan) və tala (meşədə açıq sahə) sözlərindən düzəlib "haçalanan tala" mənasındadır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusar maili düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 262 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Girik

**Girik** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Həzrə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yerli əhalinin məlumatına görə, oykonim ləzgi dilindəki küyqü sözündən olub, "çaytikanı" deməkdir. Girik sözü Azərbaycan dilinin dialektlərində "çayın keçid yeri", türk dillərində isə "gərilmiş, dartılmış, uzanmış" mənalarında işlənir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Samurçayın sahilində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1307 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hil

**Hil** *([[Ləzgi dili|ləzgi.]]* *Хьил)*— Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Hil kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Hil kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər. 

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə Sovet hakimiyyətinin ləzgi xalqına qarşı apardığı fəaliyyətlər əsasən gizli saxlanılıb. Bəzi tarixçilərin fikrincə, həmin illərdə Sovet hakimiyyəti tərəfindən 20 minə yaxın ləzgi repressiyaya məruz qalıb, amma bu rəqəm daha da böyük ola bilər.

1918-ci ilin yaz aylarında bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Bu hadisələr M. Məlikməmmədovun Azərbaycan dilində nəşr olunmuş “Qanlı dərə” kitabında ətraflı şəkildə təsvir olunub.

Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular.

Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Toponimikası
Hil oykonimi, sadə. Qusar maili düzənliyindədir. Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonim özündə qədim Qafqaz Albaniyasında yaşamış gel tayfasının adını əks etdirir. XIX əsrdə Hiloba, Tulab, Köçərqaş, Tumalar, Tamuskən, Survanbəy, Xıdırbəy qazmaları, Gileykək, Əttək və s. obaların əraziləri bu kəndə məxsus olmuşdur.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 5023 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Avazar
* Bak’iyar
* Begar
* Erbixanar
* Feq’iyar
* K’akamar
* Kalats’ar
* K’ark’arar
* K’arçuğayar
* K’aragadayar
* Mirzağar
* Muç’ar
* Naruyar
* Şebeyar
* Şat’anar
* Vadanar

### [[DNT|DNA]]

## Tanınmış şəxsiyyətləri
* Abrek Ali Hilivi  —  Ləzgi abrek, 1837-ci il Quba üsyanının rəhbəri, Qazi Məhəmmədin dostu və sağ əli, xalq qəhrəmanı.
* Kərim Kərimov (riyaziyyatçı) — Qusar rayonunun Hil kəndində tam orta məktəbi professor Kərim Kərimov adını daşıyır.

## Həmçinin bax
* Hiloba
* Tac-Mahal (Qusar)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti
İmamqulukənd

**İmamqulukənd** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun İmamqulukənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini İmamqulu adlı şəxs saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Eyniadlı çay Xaçmaz rayonundan axıb Xəzər dənizinə tökülür. Oykonim və hidronim İmanqulukənd variantında da qeydə alınmışdır.

## Tarixi

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Maqudxür kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər..

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Maqudxür kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun İmamqulukənd kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki İmamqulu kəndi İmamqulukənd kəndi adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2900 nəfər əhali yaşayır.Kəndin milli tərkibini əsasən ləzgilər təșkil edir.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Ağvalar
* Cinavurar
* Çavmarayar
* Tsegver
* Tsilingar
* Ğeteğar
* Kirigar
* K’int’arar
* Kvasayar
* Muqrağar
* Tapatsar
* Tihirjalar
* Zarqalar
* Çakarar (DNA: J2)
* Çeper
* Xülüxar

### [[DNT|DNA]]

## Tanınmış sakinləri

* Abdullah Suraxanov —  ləzgi şairi və inqilabçı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Kufoba

**Kufoba** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Şirvanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kufoba oyk, mür. Dağətəyi ərazidədir. Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonim ləzgi dilində "qıraq" mənasında işlədilən kuf/kyuf və oba sözlərindən ibarət olub, "qıraq oba, ucqar oba" mənasındadır. Digərlərinə görə isə, kuf sözü ləzg. "başlanğıc, birinci" deməkdir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 438 nəfər əhali yaşayır.

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar