open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rəqəmsal öz müqəddəratını təyin etmə

**Rəqəmsal öz müqəddəratını təyin etmə** — cəmiyyətin və gündəlik həyatın bir çox aspektlərinin rəqəmsallaşmasının artması ilə ortaya çıxan fərdi və kollektiv agentlik və muxtariyyət qarşısındakı unikal problemləri həll etmək üçün öz müqəddəratını təyin etmənin hüquqi konsepsiyasından irəli gələn və rəqəmsal sferaya tətbiq edilən fənnlərarası konsepsiya.

## Mənşəyi
Rəqəmsal öz müqəddəratını təyinetmənin fəlsəfi və ya hüquqi cəhətdən razılaşdırılmış konsepsiyası hələ mövcud deyil. Bu termin ümumi çərçivədə insanın öz müqəddəratını təyin etmə modelini rəqəmsal əsrə hərtərəfli layihələndirmə cəhdini təsvir edir.

Konsepsiya ilk dəfə olaraq Fransada telekommunikasiya tənzimləyicisi olan ARCEP tərəfindən "İnternetin vəziyyətinə dair 2021-ci il üzrə hesabat"ının professor Luka Belli tərəfindən aparılmış "Şəbəkənin öz müqəddəratını təyin etmə" başlıqlı işində daxil edilmişdir.

## Praktik elementləri
Qanunvericilərdən və siyasətçilərdən tutmuş ictimai təşkilatlara və alimlərə, fəallara və vətəndaş cəmiyyətinin üzvlərinə qədər cəmiyyətin müxtəlif sektorları fərdlərin öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu qoruyan və təşviq edən rəqəmsal infrastrukturun, alətlərin və sistemlərin tətbiqinə, o cümlədən bərabərhüquqlu ödənişsiz girişə, insan mərkəzli dizayna, məxfiliyin daha yaxşı qorunması və məlumatlara nəzarətə çağırış etmişdir. Bu elementlər bir-biri ilə sıx bağlıdır və bir-birini tamamlayır.

Mövcud rəqəmsal uçurumların müxtəlif formalarının aradan qaldırılması və rəqəmsal texnologiyalara və internetə bərabər və ədalətli çıxışın təmin edilməsi bütün fərdlərin rəqəmsal dövrdən, o cümlədən məlumat, xidmətlər və irəliləyiş imkanlarından faydalana bilməsini təmin etmək üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Rəqəmsal savadlılıq və media savadlılığı fərdlərə rəqəmsal vasitələrdən istifadə etmək, eləcə də onlayn qarşılaşdıqları məzmunu tənqidi qiymətləndirmək, öz məzmunlarını yaratmaq və istifadə olunan rəqəmsal texnologiyanın xüsusiyyətlərini və nəticələrini anlamaq üçün lazımi bilik və bacarıqlar əldə etmək üçün təklif edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Rəqəmsal vətəndaşlıq
* Rəqəmsal hüquqlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rəqəmsal özünümüdafiə

**Rəqəmsal özünümüdafiə** — rəqəmsal təhlükəsizliyi təmin etmək üçün internet istifadəçiləri tərəfindən özünümüdafiə strategiyalarından istifadə edilməsi. Burada məxfi şəxsi elektron məlumatların qorunması nəzərdə tutulmuşdur. İnternet təhlükəsizliyi proqramı qoruyucu divar qurmaqla, həmçinin kompüterləri zərərli proqram, viruslar, troyan atları, soxulcan proqramlar və casus proqramlar üçün skan etməklə ilkin müdafiəni təmin edir. Bununla belə, ən çox risk altında olan məlumatlara doğum tarixləri, telefon nömrələri, bank hesabı, təhsil məlumatları, cinsiyyət, dini mənsubiyyətlər, e-poçt ünvanları və parollar kimi şəxsi məlumatlar daxildir. Bu məlumatlar adətən sosial şəbəkələrdə açıq şəkildə aşkarlanır, internet istifadəçilərini sosial mühəndislik və internet cinayətlərinə qarşı həssas edir. Mobil cihazlar, xüsusən də Wi-Fi çıxışı olanlar bu məlumatın təsadüfən paylaşılmasına imkan verir.

## Kompüter təhlükəsizliyi
Bu məzmunda kompüter təhlükəsizliyi internet təhlükəsizliyi proqramına xitab edir. Şəxsi məlumatın davamlı formada təhlükəsizliyini qorumaq zərərli proqram təminatında davam edən inkişaflar şəxsi məlumatlara müdaxilə edə və ya onları kopyalaya bilməsin deyə virus və casus proqramların təriflərinin tez-tez yenilənməsini tələb edir.

## Parol gücü
Parol istifadəçi adlarını müşayiət edən məcburi təhlükəsizlik tədbiridir. Ailə üzvlərinin adları, ev heyvanlarının adları və ya doğum tarixləri kimi parolların yaradılması üçün şəxsi məlumatlardan istifadə məxfi məlumat üçün riski artırır, uzun mürəkkəb parollardan daha asan sındırılır. Odur ki,parolun möhkəmliyi şəxsi məlumatların qorunması üçün əsas strategiyadır.

"Microsoft"a görə ideal parol ən azı 14 simvol uzunluğunda olmalı, hərflər, durğu işarələri, simvollar və rəqəmlərdən ibarət olmalıdır. Burada mürəkkəblik böyük hərflərin daxil edilməsi ilə artırılır.

## Həmçinin bax
* Kiberözünümüdafiə
* Təxəllüs

## İstinadlar
Verilənlər suverenliyi

**Verilənlər suverenliyi** və ya **data suverenliyi** —məlumatların toplandığı ölkənin qanunlarına və idarəetmə strukturlarına tabe olması fikri. Verilənlərin suverenliyi anlayışı məlumat təhlükəsizliyi, bulud hesablamaları, şəbəkə suverenliyi və texnoloji suverenliklə sıx bağlıdır. Qeyri-müəyyən şəkildə müəyyən edilən və siyasətin formalaşmasında çətir termini kimi istifadə oluna bilən texnoloji suverenlikdən fərqli olaraq, verilənlər suverenliyi verilənlərin özünü əhatə edən suallara aid edilir. Verilənlərin bir ölkə daxilində qanunlara və idarəetmə strukturlarına tabe olması fikri kimi verilənlərin suverenliyi adətən iki şəkildə müzakirə olunur: Yerli qruplara və postkolonial dövlətlərindən yerli muxtariyyətə münasibətdə və ya transmilli məlumat axınına münasibətdə. Bulud hesablamasının yüksəlişi ilə bir çox ölkələr məlumatların suverenliyinin ölçülərini əks etdirən məlumatların idarə edilməsi və saxlanması ilə bağlı müxtəlif qanunlar qəbul etmişdilər. 100-dən çox ölkədə verilənlərin suverenliyi ilə bağlı qanunlar mövcuddur. Öz-özünə suveren şəxsiyyət ilə fərdi şəxsiyyət sahibləri öz etimadnamələrini tam yarada və idarə edə bilərlər, baxmayaraq ki, bir ölkə hələ də bu paradiqmada rəqəmsal şəxsiyyət verə bilər.

## Yerli kontekst
Kanada, Yeni Zelandiya, Avstraliya və Amerika Birləşmiş Ştatlarının yerli xalqları üçün yerlilərin verilənlərinin suverenliyi ilə bağlı müzakirələr hazırda davam edir. Verilənlərin suverenliyi yerli xalqlar və fəallar tərəfindən özünüidarə strukturlarının əsas hissəsi və bütövlükdə yerlilərin suverenliyinin mühüm sütunu kimi qəbul edilir. Verilənlərin dekolonizasiyasını müdafiə edən fəallar yerli insanlara "onların arasında kimin sayılacağını müəyyənləşdirmək" üçün güc vermək və "yerli insanların maraqlarını, dəyərlərini və prioritetlərini" daha yaxşı əks etdirə biləcək bir yol kimi görür. Alimlər həmçinin iddia edirlər ki, öz verilənləri üzərində səlahiyyət verildiyi halda yerli xalqlar hansı verilənlərin ictimaiyyətə yayılacağına və nəyin yayılmayacağına qərar verə biləcəklər.

Kanadada Britaniya Kolumbiyasında yaşayan Ktunaxa millətindən olan Qven Fillips Ktunaxa millətinə məxsus verilənlər suverenliyini və cəmiyyətdə özünüidarəyə aparan digər yolları müdafiə edir.

## Tənqid
Korporativ aktorlar tərəfindən irəli sürülən verilənlərin suverenliyinə dair ümumi tənqid onun bulud hesablamalarında proseslərə mane olması və onları məhv etmək potensialına malik olmasıdır. Bulud yaddaşı istənilən vaxt müxtəlif yerlərdə səpələnə və yayıla bildiyinə görə verilənlərin suverenliyi qanunlarına əsasən bulud hesablamasının idarə edilməsinin çətin olduğu iddia edilir.

Bəzi alimlər məlumatların suverenliyinin dövlətin məlumatlara nəzarət edə bilmə səlahiyyətini daşıdığı arqumentini təqdim etmişdilər. Onlara görə, dövlətin və bir neçə böyük korporasiyanın məlumat resurslarına birbaşa təsirləri səbəbindən sahib olduqları bu hədsiz güc məlumatların suverenliyinin təhlükəsizliyini poza bilər.

## Həmçinin bax

* Kibertəhlükəsizlik
* Rəqəmsal öz müqəddəratını təyin etmə
* Məxfilik

## İstinadlar
Verilənlərin lokallaşdırılması

**Verilənlərin lokallaşdırılması** və ya **verilənlər rezidentliyi** **qanunu** — bir ölkənin vətəndaşları və ya sakinləri haqqındakı verilənlərin beynəlxalq miqyasda ötürülməzdən əvvəl ölkə daxilində toplanmasını, işlənməsini və/və ya saxlanmasını tələb edir. Bu cür verilənlər adətən yalnız lokal məxfilik və ya verilənlərin mühafizəsi qanunlarına əməl etdikdən sonra ötürülür.

Verilənlərin lokallaşdırılması müəyyən verilənlər növlərini verilənlər subyektlərinə və ya prosessorlarına tətbiq olunan qanunlarla tənzimləyən verilənlər suverenliyi konsepsiyasına əsaslanır. Verilənlər suverenliyi bir ölkənin vətəndaşları və ya rezidentləri haqqında qeydlərin onun şəxsi və ya maliyyə məlumatlarının emalı qanunlarına əməl etməsini tələb edə bilsə də, verilənlərin lokallaşdırılması onların ilkin mərhələdə toplanması, işlənməsi və saxlanmasının ölkə sərhədləri daxilində baş verməsini tələb etdir. Bəzi hallarda, bir ölkənin vətəndaşları və ya rezidentləri haqqında məlumatlar da məlumat subyektinin ölkəsindəki sistemlərdən silinməzdən əvvəl xarici sistemlərdən silinməlidir.

## Motivasiyalar və narahatlıqlar
Verilənlərin lokallaşdırılması istiqamətində ilk addımlardan biri 2005-ci ildə Qazaxıstan hökumətinin bütün ".kz" domenlərinin ölkə daxilində işlədilməsi ilə bağlı qanun qəbul etməsi ilə baş tutmuşdur. Bununla belə, 2013-cü ildə Edvard Snoudenin ABŞ-nin əks-terrorizm nəzarət proqramları ilə bağlı açıqlamalarından sonra verilənlərin lokallaşdırılmasına təkan xeyli artmışdır. O vaxtdan bəri Avropanın və dünyanın bir sıra hökumətləri texnologiya vasitəsilə sakinlərin məlumat axınına nəzarət etmək arzusunu ifadə etmişdilər. Bəzi hökumətlər verilənlərin lokallaşdırılması qanunlarından öz əhalisini izləmək və ya yerli iqtisadi fəallığı artırmaq üçün istifadə etməkdə ittiham olunur və bəziləri bunu açıq şəkildə etiraf etmişdir.

Texnologiya şirkətləri və transmilli təşkilatlar verilənlərin lokallaşdırılması qanunlarına tez-tez qarşı çıxırlar, çünki bu qanunlar məlumat mərkəzlərinin regional birləşməsi və ölkə sərhədləri boyunca xidmətlərin birləşdirilməsi nəticəsində əldə edilən səmərəliliyə təsir göstərir. "Microsoft" kimi bəzi satıcılar bulud xidmətlərində ayırd edici xüsusiyyət kimi yerli məlumat saxlama nəzarətlərindən istifadə etmişlər.

## Beynəlxalq müqavilələr və qanunlar
Almaniya və Fransa verilənlərin lokallaşdırılması qanunlarını qəbul etdikdən sonra Avropa İttifaqında 2017-ci ildə üzv dövlətlər tərəfindən qəbul edilən verilənlərin lokallaşdırılması qanunlarına məhdudiyyətlər qoyulması nəzərdə tutulmuşdur.

Həm Avropa ölkələri, həm də ABŞ məlumatların sərbəst çatdırılmalı olduğuna inansa da, Çin əks mövqe tutmuş və verilənlərin lokallaşdırılmasını daha sərt qaydalarla qəbul etmişdir. Bu, başqa ölkələrin geniş istifadə etdiyi bir strategiya deyil. Digər ölkələr və maraqlı tərəflər məlumatların sərbəst axınını məhdudlaşdıran bu Çin strategiyasına etiraz etmişdilər.

## Həmçinin bax

* Məlumatların suverenliyi
* Gizlilik

## İstinadlar
Cona Hill

**Cona Hill** ( ) — ABŞ aktyoru. Ən çox komediya filmlərindəki rolları ilə tanınır. Onun çəkildiyi məşhur filmlərə "*[[Superpis (film, 2007)|Superpis]]*", "*Get Him to the Greek*", "*21 Jump Street*", "*[[Bu, sondur]]*" və "*22 Jump Street*" daxildir. Aktyor "*Moneyball*" və "*[[Uoll-strit canavarı]]*" filmlərindəki performansına görə "Oskar" mükafatına namizəd göstərilib. Cona Hill rejissorluq debütünü 2018-ci ildə "*[[90-cı illərin ortası]]*" filmi ilə etmişdir. 

## Həyatı
Cona Hill 20 dekabr 1983-cü ildə Los-Ancelesdə anadan olub. Onun anası Şeron Lin dəb dizayneridir, atası Riçard Feldşteyn isə Guns N' Roses qrupu üçün mühasib işləmişdir. Conanın aktrisa olan Bini Feldşteyn adlı kiçik bacısı var. Onların böyük qardaşı Cordan Feldşteyn, Robin Tik və Maroon 5 kimi musiqiçilər üçün menecerlik edirdi. Cordan 2017-ci ildə qəflətən vəfat etmişdir. Onların valideynləri əslən Nyu-York ştatının Lonq-Aylend şəhərindəndirlər. Cona uşaq yaşlarında valideynləri ilə birlikdə tətil üçün Ketskill dağlarına gedirdi. 

Cona Hill imkanlı ailədəndir və qardaş-bacısı ilə birlikdə Los-Ancelesdə yerləşən Cheviot Hills adlı dəbdəbəli məhəllədə böyümüşdür. Cona bu gün də orada yaşayır. O, Erkən Təhsil Mərkəzindən başlayaraq bir neçə fərqli məktəbə, Brentvud Məktəbinə və nəhayət Santa-Monikadakı Crossroads Məktəbinə getdi. Orta məktəbdə oxuduğu müddətdə Los-Ancelesdə yerləşən Westwood Bulvarındakı "Hot Rod Skateboard Shop" adlı skeytbord mağazasında işləyib. 

O, 2002-ci ildə məktəbi bitirdikdən sonra təhsilini davam etdirmək üçün Yeni məktəb, Bard Kolleci və Boulder Kolorado Universitetində oxumağa davam etdi. Cona bu institutların heç birindən diplom almayıb. 

Cona Hill yəhudidir və yəhudi dinində əlamətdar hadisə olan bar mitzva adlanan mərasim keçirib.

## Filmoqrafiya
* Klik (2006)
* Accepted (2006)
* Qüdrətli Evan (2007)
* Superpis (2007)
* Horton kimi eşidir? (2008)
* Sara Marşallı unutmaq (2008)
* Müzeydə gecə 2 (2009)
* Gülməli adamlar (2009)
* Onu Yunan Teatrına apar (2010)
* Meqazəka (2010)
* The Watch (2012)
* Bu, sondur (2013)
* Uoll-strit canavarı (2013)
* Yaşasın Sezar! (2016)
* Sausage Party (2016)
* War Dogs (2016)
* 90-cı illərin ortası (2018)
* Yuxarı baxma (2021)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Horton kimi eşidir?

**Horton kimi eşidir?** () — 2008-ci il ABŞ istehsalı animasiya filmi. Film Dr. Syuzun 1954-cü ildə yazdığı eyni adlı uşaq kitabı əsasında çəkilmişdir. Animasiyası "Blue Sky Studios" tərəfindən hazırlanmışdır. Filmin rejissorları Cimmi Heyvord və Stiv Martinodur (bu onların rejissorluq debütləridir). Əsas personajları Cim Kerri və Stiv Karell səsləndirmişdir. 

## Məzmun
Bir gün Horton vanna qəbul edərkən havada üzən toz zərrəsindən kiçik bir səsin gəldiyini eşidir. O, həmin tozun üzərində yaşayan Kimlər şəhəri () adlı bütöv bir mikroskopik dünya olduğunu kəşf edir. Horton Kimləri eşidə bilən və onlarla ünsiyyət qurmağı bacaran yeganə heyvandır. Horton töz zərrəsini çəhrayı yoncanın üstünə qoyur və onları qoruyacağına söz verir. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
Zamanın idarə olunması

**Zamanın idarə edilməsi**, **vaxtın təşkili**, **taym-menecment** () — vaxtın təşkili və ondan istifadənin səmərəliliyinin artırılması texnologiyasıdır.

Zamanın idarə edilməsi — səmərəliliyi və məhsuldarlığı xüsusi olaraq artıran bir şəkildə xüsusi fəaliyyətlərə sərf olunan vaxta şüurlu nəzarəti öyrətmək aktı və ya prosesidir. Zamanın idarə edilməsi xüsusi tapşırıqları, layihələri və məqsədləri yerinə yetirərkən istifadə etmək üçün bir sıra bacarıqlar, alətlər və üsullar əldə etməyə kömək edə bilər. Bu anlayış geniş fəaliyyət spektrini əhatə edir, yəni: planlaşdırma, bölgü, məqsədin təyini, nümayəndə heyəti, vaxtın təhlili, monitorinq, təşkili, siyahıya alınması və prioritetləşdirmə. Əvvəlcə idarəetmə yalnız biznes və ya iş fəaliyyətinə aid edilirdi, lakin zaman keçdikcə bu termin eyni əsasla şəxsi fəaliyyətləri əhatə etməklə genişləndi. Zamanı idarəetmə sistemi proseslərin, alətlərin, texnika və metodların məcmusudur. Ümumiyyətlə, zamanın idarə edilməsi hər hansı bir layihənin inkişafında zəruridir, çünki o, layihənin tamamlanma vaxtını və həcmini müəyyən edir.
Bini Feldşteyn

**Elizabet Qrir "Bini" Feldşteyn** () — ABŞ aktrisası. O, "*Qonşular 2*" və "*[[Parəbüzən (film)|Parəbüzən]]*" filmlərindəki rolları ilə məşhurlaşıb. Bini 2019-cu ildə çəkilmiş "*[[Çoxbilmiş (film)|Çoxbilmiş]]*" filmindəki performansına görə "Qızıl Qlobus" mükafatına namizəd göstərilib.

Bini Feldşteyn həmçinin Brodvey tamaşalarında çıxışlar etmişdir. 2017-ci ildə o, "*Hello, Dolly!*" adlı tamaşa ilə debütünü etdi. Burada o, Minni Fey obrazını canlandırdı. Bini daha sonra 2022-ci ildə "*Funny Girl*" adlı başqa bir tamaşada Fanni Brays rolunu oynadı. Bu işinə görə o, "Drama Liqası" mükafatına namizəd göstərildi. Aktrisa "*Amerikan cinayət hekayəsi*" teleserialının üçüncü mövsümündə Monika Levinskini canlandırmışdır.

## Həyatı
Elizabet Feldşteyn Los-Anceles şəhərində doğulub. Onun anası Şeron Lin geyim dizayneridir, atası Riçard Feldşteyn isə Guns N' Roses qrupunun konsert mühasibi olmuşdur. Elizabet yəhudidir. O, ailənin üçüncü övladıdır. Özündən böyük iki qardaşı var. Biri aktyor Cona Hill digəri isə Cordan Feldşteyndir. Qardaşı Cordan 2017-ci ildə 40 yaşında olarkən vəfat etmişdir. Cordan Maroon 5 qrupunun meneceri idi.

Bini () ləqəbi ona körpə ikən dayəsi tərəfindən verilmişdir. O balaca olanda qardaşları da onu belə çağırırdı. O, iki məktəbə – Los-Ancelesdəki Harvard-Vestleyk məktəbinə və Nyu-Yorkdakı teatr düşərgəsi olan Stagedoor Manor-a getmişdir. O, Ben Platt adlı başqa bir aktyorla orta məktəbdə oxuyarkən ən yaxşı dost oldu.  Onlar hələ də yaxın dost olaraq qalıblar.

O, 2015-ci ildə Uesleyan Universitetindən məzun olub, burada sosiologiya üzrə təhsil alıb.

## Şəxsi həyatı
Bini Feldşteyn kuirdir. O, 2019-cu ildə "*How to Build a Girl*" filmi üzərində işləyərkən ingilis film prodüseri Bonnie-Chance Roberts ilə tanış olub. Onlar yaxın münasibət qurdular və 2022-ci ilin iyununda nişanlandılar. Nəhayət, 19 may 2023-cü ildə evləndilər.

## Filmoqrafiya
### Filmlər

### Televiziya

### Musiqi videoları

### Tamaşa

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Çoxbilmiş (film)

**Çoxbilmiş** () — Oliviya Vayldın rejissorluğu ilə 2019-cu ildə çəkilmiş amerikan komediya filmi. Filmin baş rollarında Bini Feldşteyn və Keytlin Diver çəkilmişdir. Film məktəbi bitirmək ərəfəsində olan iki yüksək nailiyyətli ən yaxşı dost Molli və Emidən bəhs edir.

## Məzmun
Məzun olduqları ərəfədə Molli və Emi orta məktəb boyu çox əylənən bir çox sinif yoldaşlarının da nüfuzlu universitetlərə qəbul olunduğunu öyrənirlər. Onlar məktəb həyatının vacib bir hissəsini əldən verdiklərini hiss edirlər, itirilmiş vaxtın yerini doldurmaq və məzuniyyətdən əvvəl unudulmaz bir əyləncə gecəsi keçirmək üçün bir missiyaya başlayırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Balaəli

**Balaəli** (**Balaəli Maştağalı** olaraq da bilinir; tam adıyla: **Balaəli Oqtay oğlu Rzayev**; d. ) — azərbaycanlı meyxanaçı.

## Həyatı
Balaəli Maştağalı 1986-cı il avqustun 28-də Azərbaycanın Bakı şəhərində doğulub.

### Populyarlıq qazanması

* 2010-cu və 2011-ci ildə Azərbaycan telekanallarında yayımlanan "De Gəlsin" meyxana yarışmasında iştirak edib.
* Meyxanaçı 2022-ci ildə "Vurularam hərdən" meyxanası ilə populyarlıq qazanmışdır.

## Ailəsi
Ailəlidir, bir qızı var.

## İstinadlar
Axaltsixe səfəri (1416)

**Axalsıx səfəri** — 1416-cu Qaraqoyunlular ilə Gürcüstan krallığı arasında baş vermiş döyüş.

## Arxa plan
Qaraqoyunlu Qara Yusif , Ərdəbilə göndərdiyi əsgərlərin 814-cü ildə bir müddət onun əmrlərini dinləməyərək müstəqil hərəkət etməyə başlayan İraq-i Əcəm valisi Bistam bəyi cəzalandırmaq üçün uğursuzluğa düçar olmasından sonra 1411-ci ildə, şəxsən orada gəzib sentyabr ayında Sultaniyyəyə getdi. Onların qabağına gəldi. Bistama və qardaşlarına ona itaət etmək üçün xəbər göndərsə də, buna çox əhəmiyyət vermədilər. Bunun üzərinə Qara Yusif əsgərlərinə şəhəri dağıtmağı əmr etdi. Bu arada Şirvanşah Sultan İbrahim
, Şəki valisi Orlat Seyyidi Əhməd və gürcü çarı Konstantin Qara Yusifə qarşı ittifaq yaradıb, birlikdə hərəkətə keçdilər. Bu vəziyyətdən xəbər tutan Qara Yusif oktyabrın 26-da Təbrizə qayıtdı və qüvvələrini oraya topladıqdan sonra noyabrın 17-də Qarabağa gəldi. Buradan Şirvanşah İbrahimin yanına elçilər göndərib sülh təklif etdi. Lakin bu təklif Şirvanşah və müttəfiqləri tərəfindən qəbul olunmadı və bu vəziyyət Qara Yusifin acizliyi kimi yozularaq onların cəsarətinin artmasına səbəb oldu. Bu vəziyyətə son dərəcə qəzəblənən Qara Yusif tərəddüd etmədən Kür çayını keçərək 19 dekabr 1412-ci ildə müttəfiq qoşunlara hücum etdi. Döyüş başladı. Müttəfiqlər döyüşürdü. Sultan İbrahimin atı qaçarkən büdrədi və yıxılarkən qolunu sındırdı. Əmiri tanımayan bəzi türkmənlər onu əsir götürüb Qara Yusifin yanına gətirirlər. Müharibənin sonunda Şeyx İbrahimin qardaşı Behlül, Şirvan qazısı Mövlana Zahirüddin, gürcü şahı Konstantin bir çox əsgərləri ilə birlikdə əsir götürüldü. Bu əsirlər arasında Şirvanşah, qardaşı Behlül və Şirvan qazısı da var idi,mühafizə altına alınaraq həbs edildilər. Lakin gürcü kralı onunla birlikdə olan 300 gürcü Aznavurilə birlikdə öldürüldü. Bu parlaq qələbədən sonra Qara Yusif 1413-cü il fevralın 1-də əsirləri də özü ilə götürərək Təbrizə daxil olur. Qaraqoyunluların gürcülər üzərindəki bu qələbəsindən sonra 1413-cü ildə Konstantinin yerinə oğlu I Aleksandr keçdi və Atabəyler Yurdu hökmdarı Atabəy Yoanne ona tabe oldu.Qaraqoyunluların vassal oldu və vergilər verməyə başladı.

## Səfər
Qara Yusif 1416-ci ildə Gürcü məmləkətinə girdi və Axalsıx şəhərini fəth etdi,o bu səfər sonucu şəhərdə olan oğlanların çoxunu öldürərək qadın və uşaqları əsir aldı. O dövrdə yaşayan bir xristiyan yazarQara Yusifin bu yürüşünün səbəbini onların çoxalan günahlarından qaynaqlandığını bildirir və Qara Yusifin bu səfər ilə çox sayda aldığı əsirlər Bağdada, Misirə və Xorasana göndərilərək müsəlmanlığı qəbul etdirilir. Öldürülənlərin isə hədd-hüdudu yox idi.

## Nəticəsi
Bu yürüş ilə Qara Yusif və Qaraqoyunlular yeni torpaqlar əldə etdi və Qafqazdakı ərazilərini olduqca böyütdülər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Qaraqoyunlular
*Gürcüstan krallığı
*Qara Yusif
Poçt markası kolleksiyaçılığı

**Poçt markası kolleksiyaçılığı** poçt markası və əlaqəli əşyaların kolleksiyası ilə məşğul olmağı əhatə edir. Filateliyanın sahələrindən biridir. XIX əsrdən bəri dünyanın ən populyar hobbilərindən biridir.

## Tarixi
İrlandiyada yaşamış Con Burkenin ilk marka kolleksiyaçısı olduğu güman olunur. O, 1774-cü ildə fiskal markalardan ibarət kolleksiya hazırlamışdır. Onun kolleksiyası Dublində yerləşən İrland Kral Akademiyasında mühafizə olunur.

Poçt markası kolleksiyaçılığı isə demək olar ki, poçt markalarının ilk dəfə buraxıldığı zamanda yaranmışdır. Artıq 1860-cı illərdə Avropada və ABŞ-də poçt markası kolleksiyaçılığı ilə məşğul olan minlərlə şəxs var idi. Poçt markası yığan ilk görkəmli şəxslərdən biri Con Eduard Qrey olmuşdur. Adelayd Lusi Fenton isə poçt markası kolleksiyaçılığı ilə məşğul olmuş ilk qadınlardan biridir.

## Alətlər
Poçt markası kolleksiyaçılığı ilə məşğul olarkən bir neçə sadə alətdən istifadə olunur. Marka maqqaşı markaları onlara zərər vermədən götürmək üçün istifadə olunur. Lupa isə markadakı detallara baxmağa kömək edir. Markalar adətən poçt markası albomunda saxlanır.

## Məşhur kolleksiyaçılar

Fransa-Avstriya aristokratı Filipp fon Ferrarinin XX əsrin əvvəllərində yığdığı poçt markası kolleksiyası ən məşhur kolleksiyalardan biri hesab olunur. İngiltərə biznesmeni Tomas Taplinq öz poçt markası kolleksiyasını 1891-ci ildə Britaniya Muzeyinə bağışlamışdır. Bu kolleksiya Taplinq kolleksiyası kimi tanınır.

Bəzi Avropa monarxları poçt markası kolleksiyaçısı olmuşdurlar: Britaniya kralı V Corc və Rumıniya kralı II Karol kimi. ABŞ prezidenti Franklin Delano Ruzvelt poçt markası yığmağı sevirdi. Hətta bir sıra xatirə markasını o dizayn etmişdir. Freddi Merkuri uşaq olarkən marka yığmışdır. Onun uşaqlıq kolleksiyası Britaniya Poçt Muzeyi və Arxivində saxlanılır. *"[[The Beatles]]"* qrupunun üzvü Con Lennon da uşaqlıqda poçt markası yığmışdır. Onun kolleksiyası Milli Poçt Muzeyində qorunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* LearnAboutStamps.com Marka kolleksiyaçıları üçün resurs
Şəfəq (Abşeron)

**Şəfəq** — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunun Şəfəq qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
23 oktyabr 2023-cü ildə Abşeron rayonunun inzibati ərazisində salınmış yeni yaşayış məntəqəsin "Şəfəq" adlandırılması məqsədəmüvafiq hesab olunubdur.

2024-cü ilin aprelində Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi “Abşeron rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında” qanunla Şəfəq yaşayış məntəqəsinə qəsəbə statusu verilib. Qanuna əsasən, Şəfəq qəsəbəsi mərkəz olmaqla Şəfəq qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılacaq və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil ediləcək.

## Coğrafiya və əhali
Şəfəq qəsəbəsinin ərazisi 258 hektar olacaq. 2024-cü ildə faktiki əhalisi 8.850 nəfərdir.

## İstinadlar
Verilənlər idarəçiliyi

**Verilənlər idarəçiliyi** — makro səviyyədə siyasi anlayış olan, beynəlxalq münasibətlərin və internet idarəçiliyinin bir hissəsini təşkil edən, mikro səviyyədə isə verilənlərin idarəedilməsi konsepsiyasına aid edilən və korporativ verilənlərin idarə edilməsinin bir hissəsini təşkil edən termin.

## Makro səviyyədə
Makro səviyyədə verilənlər idarəçiliyi ölkələr tərəfindən sərhədlərarası verilənlər axınının idarə edilməsinə aid edilir və buna görə də daha dəqiq şəkildə *beynəlxalq verilənlər idarəçiliyi* adlanır. Bu yeni sahə "müxtəlif tipli verilənləri tənzimləyən normalar, prinsiplər və qaydalar"dan ibarətdir.

Araşdırma təşkilatları tərəfindən yaradılan və məqsədi verilənlərə giriş imkanı vermək olan bir neçə beynəlxalq qrup var. Verilənlərin mübadiləsinə imkan verən bu qruplar, nəticə etibarilə, verilənlərin necə istifadə olunacağına qərar verən lokal və beynəlxalq hüquqi şərhlərə məruz qalırlar. Bununla belə, 2023-cü ildən etibarən verilənlərin qorunmasına xüsusi diqqət yetirən beynəlxalq qanunlar və ya müqavilələr yoxdur.

## Mikro səviyyədə
Verilənlər idarəçiliyi mikro səviyyədə fərdi şirkətə fokuslanır. Burada verilənlər idarəçiliyi təşkilata məlumatların tam həyat dövrü ərzində yüksək verilən keyfiyyətinin mövcud olmasını təmin edən və biznes məqsədlərini dəstəkləyən verilənlər nəzarətinin həyata keçirilməsinə imkan yaradan verilənlərin idarəedilməsi konsepsiyasıdır. Verilənlər idarəçiliyinin əsas diqqət mərkəzində olan sahələrə əlçatanlıq, istifadəyə yararlılıq, ardıcıllıq, verilənlər bütövlüyü, verilənlər təhlükəsizliyi və standartlara uyğunluq daxildir.

Şirkətlər öz məlumatlarına nəzarəti ələ keçirmək istədikləri və ya tələb olduğu halda işçilərini səlahiyyətləndirir, prosesləri qurur və bunu etmək üçün texnologiyadan kömək alırlar.

## Həmçinin bax

* Verilənlər suverenliyi
* İnformasiya idarəçiliyi
* Bazel II

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rəqəmsal inklüzivlik

**Rəqəmsal inklüzivlik** — təhsil, sosial xidmətlər, səhiyyə, sosial və ictimaiyyətin iştirakı da daxil olmaqla, sosial və iqtisadi həyatda iştirak etmək üçün informasiya və kommunikasiya texnologiyalarına bərabər çıxışı və istifadəni təmin etmək üçün zəruri fəaliyyətləri əhatə edən anlayış. Rəqəmsal inklüzivliyə münasib qiymətə genişzolaqlı internet xidmətlərinə, internetə qoşulan cihazlara çıxış, rəqəmsal savadlılıq təliminə giriş, keyfiyyətli texniki dəstək, özünü təmin etmək, iştirak və əməkdaşlığa imkan yaratmaq və təşviq etmək üçün nəzərdə tutulmuş proqramlar və onlayn məzmun daxildir. Əlaqədar anlayışlara rəqəmsal uçurum, rəqəmsal istisna və rəqəmsal bərabərsizlik daxildir, lakin rəqəmsal inklüzivlik rəqəmsal uçurumun aradan qaldırılması üçün tələb olunan strategiyalara, siyasətlərə və proqramlara daha çox diqqət yetirir.

Bir çox xidmətlər onlayn rejimə keçdikcə və xüsusilə 2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası zamanı ilkin tibbi yardım göstərmək üçün telesəhiyyədən istifadənin artması ilə rəqəmsal inklüzivlik, o cümlədən rəqəmsal savadlılıq və internetə çıxış getdikcə sağlamlığın sosial təyinedicisi kimi qəbul edilir.

## Strategiyalar
2019-cu ildə ədəbiyyatın təhlili göstərmişdir ki, rəqəmsal texnologiyalara və internetə fiziki girişin rəqəmsal inklüzivliyə maneə olmaqda davam etməsinə baxmayaraq, rəqəmsal qabiliyyət və münasibət də potensial maneələrdir. Rəqəmsal inklüzivliyin təkmilləşdirilməsi üçün müəyyən edilmiş əsas strategiyalar sosial dəstək, birbaşa istifadəçi təcrübəsi və birgə öyrənmə dizaynıdır.

Rəqəmsal texnologiyalar təhsil sisteminin bütün səviyyələri ilə əlaqə qurmağın əsas vasitəsinə çevrildiyi üçün təhsil rəqəmsal inkluzivliyin əsas aspektidir və kurrikuluma uğurla qoşulmaq üçün rəqəmsal bacarıq səviyyələrini tələb edir. Bundan əlavə, texnologiyalar, xidmətlər və sistemlər daim dəyişdiyi üçün ömür boyu öyrənmə tələb olunur. Dövlət kitabxanaları və ictimai xidmət təminatçıları kompüterlərə çıxış, internetə giriş, və təcrübə və təlim vasitəsilə rəqəmsal inklüzivliyin dəstəklənməsində əsas rol oynayır. Rəqəmsal inklüzivlik üçün layihələndirmə həm də dünya əhalisinin 10%-i üçün maneə olaraq qalan zəif yazılı savadla kömək edə bilər. UNESCO bu baxımdan savadsız olanlara kömək edə biləcək şəkildə rəqəmsal texnologiyaların layihələndirilməsi üçün təlimat hazırlamışdır.

## Ölçülməsi
Avstraliya Rəqəmsal İnklüzivlik İndeksi (ADII) 2016-cı ildən bəri bütün Avstraliyada rəqəmsal inklüzivliyi izləyən tədqiqat layihəsidir. Bu, sorğu məlumatlarından istifadə edərək rəqəmsal inklüzivliyi üç ölçüdə giriş, əlverişlilik və rəqəmsal qabiliyyət üzrə ölçmək üçün istifadə edir.

## Həmçinin bax

* İnformasiya bərabərsizliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İnformasiya məxfiliyi

**İnformasiya məxfiliyi** — verilənlərin, texnologiyanın toplanması və yayılması, ictimaiyyətin məxfiliyə dair gözləntiləri, kontekstli informasiya normaları və onları əhatə edən hüquqi və siyasi məsələlər arasında əlaqə. Bu, həmçinin **verilənlər məxfiliyi** və ya **verilənlərin qorunması** kimi də tanınır.

İnformasiya məxfiliyi çətin məsələdir, çünki o, fərdin məxfilik seçimlərini və şəxsiyyəti müəyyən edən məlumatları qoruyarkən məlumatlardan istifadə etməyə çalışır. Kompüter təhlükəsizliyi, verilənlər təhlükəsizliyi və informasiya təhlükəsizliyi sahələri bu problemi həll etmək üçün proqram təminatı, aparat vasitələrini, insan resurslarını layihələndirir və istifadə edir.

## İnformasiya növləri
Şəxsi informasiyanın müxtəlif növləri çox vaxt məxfilik problemləri ilə üzləşir.

### Kabel televiziyası
Bu, kabel televiziyası vasitəsilə insanın özü haqqında hansı məlumatları açıqladığına və bu məlumatı kimin əldə edə biləcəyinə nəzarət etmək qabiliyyətidir. Məsələn, üçüncü tərəflər istənilən vaxt kiminsə baxdığı IPTV proqramlarını izləyə bilər. Auditoriyanın reytinq sorğusu üçün yayım axınına hər hansı verilənlərin əlavə edilməsi, izləyicilərin və ya dinləyicilərin evlərində əlavə cihazların quraşdırılması tələb olunmur və onların əməkdaşlığına ehtiyac olmadan auditoriya reytinqləri real zamanda avtomatik olaraq həyata keçirilə bilər.

### Təhsil
2012-ci ildə Birləşmiş Krallıqda təhsil katibi Maykl Qov Milli Şagird Verilənlər Bazasını özəl şirkətlər də daxil olmaqla daha açıq şəkildə əlçatan etməklə dəyərini maksimumlaşdırmaq mümkün olan "zəngin məlumat bazası" kimi təsvir etmişdir. "*The Register*"dən Kellİ Fayveş bunun "imtahan nəticələri, davamiyyət, müəllim qiymətləndirmələri və hətta xüsusiyyətləri daxil olmaqla, uşağın məktəb həyatı" mənasını verə biləcəyini, üçüncü tərəf təşkilatlarının məlumatların anonimləşdirilməsindənsə, hər hansı nəşrlərin təhvil verilməzdən əvvəl hökumət tərəfindən anonimləşdirilməsinə cavabdeh olduğunu söyləmişdir.

### Siyasi
Keçmiş zamanlarda seçki sistemləri yaranandan bəri siyasi məxfilik narahatlıq doğurur. Gizli səsvermə seçicilərin siyasi baxışlarının özlərindən başqa heç kimə məlum olmamasının təmin edilməsi üçün ən sadə və ən geniş yayılmış tədbirdir. Bu, müasir demokratiyada demək olar ki, universaldır və vətəndaşlığın əsas hüququ hesab olunur. Əslində, başqa məxfilik hüquqlarının mövcud olmadığı yerlərdə belə, bu cür məxfiliyə çox vaxt riayət olunur.

## Həmçinin bax
* Verilənlər suverenliyi
* Verilənlərin lokallaşdırılması
* Rəqəmsal öz müqəddəratını təyin etmə
* Verilənlər təhlükəsizliyi

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Factsheet on ECtHR case law on data protection
* International Conference of Data Protection and Privacy Commissioners
* Biometrics Institute Privacy Charter
* EU data protection page
* UNESCO Chair in Data Privacy
* European Data Protection Supervisor 
* Latin American Data Protection Law Review
* Privacy and Access Council of Canada
* Laboratory for International Data Privacy at Carnegie Mellon University.
* Privacy Laws by State
* IEEE Security & Privacy magazine
* Transactions on Data Privacy
Şəbəkə suverenliyi

**Şəbəkə suverenliyi**, həmçinin **rəqəmsal suverenlik** və ya **kibersuverenlik** — internet idarəçiliyində dövlət kimi idarəedici qurumun şəbəkə üzərində sərhədlər yaratmaq və daha sonra bir çox hallarda belə sərhədlərdən kənarda hüquq-mühafizə olaraq nəzarət formasını tətbiq etmək səyi.

Şəbəkə suverenliyi dövlət təhlükəsizliyinə, internet idarəçiliyinə, internetin milli və beynəlxalq şəbəkələrinin istifadəçilərinə təsir göstərir.

## Dövlət təhlükəsizliyinə təsiri
Şəbəkələr dövlətlərin suveren nəzarətini genişləndirmək üçün çətin yerlərdir. Kommunikasiya sahəsi üzrə professor Ellison Kavanaq özünün "*İnternet əsrində sosiologiya*" kitabında dövlət suverenliyinin şəbəkələr tərəfindən kəskin şəkildə azaldığını iddia etmişdir.

## ÜƏMT-nin rolu
Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının orqanıdır və bütün üzv dövlətlərdə əqli mülkiyyəti qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. ÜƏMT məzmuna Patent Əməkdaşlıq Müqaviləsi (PƏM) vasitəsilə müxtəlif şəbəkələri keçməyə icazə verir. PƏM dövlət sərhədləri boyunca məzmun təminatçılarının təhlükəsizliyini təmin etməklə beynəlxalq patentlərə imkan verir. Bu patentlər üzərində öz şəbəkə suverenliyini tətbiq etmək dövlətlərdən asılıdır. Müəllif hüququ və şifrələmə üçün qlobal standartlar hökumətlərin əməkdaşlıq edə biləcəyi üsullardan biri kimi nəzərdən keçirilir. Qlobal standartlarla şəbəkə suverenliyini tətbiq etmək daha asandır, çünki o, əqli mülkiyyətə hörmət yaradır və məzmun yaradıcılarının və provayderlərin hüquqlarını qoruyur. Təklif edilən alternativlərdən biri rəqəmsal imzanın tətbiqi idi. Bu, məzmun provayderləri və hökumətlərin rəqəmsal zərf kimi məzmunu imzalaması ilə şəbəkə suverenliyini qorumaq üçün istifadə edilə bilər. 

## Həmçinin bax

* Kibertəhlükəsizlik
* Verilənlər idarəçiliyi
* Verilənlərin lokallaşdırılması
* Verilənlər suverenliyi
* Rəqəmsal inklüzivlik
* Rəqəmsal öz müqəddəratını təyin etmə
* İnformasiya məxfiliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qrammatika nasisti

**Qrammatika nasisti** () — qrammatika səhvlərinə son dərəcə pedant münasibət bəsləyən İnternet icmalarının ironik adı və internet memi. İcma üzvləri bəzən Nasist Almaniyasının bayrağına bənzəyən, stilizə edilmiş böyük "G" hərfi olan emblemlərdən istifadə edirlər.

Gerbdə Rusiyada qadağan edilmiş nasist simvollarının imitasiya əlamətləri var ki, bu da bir neçə dəfə hüquq-mühafizə orqanlarının reaksiyasına səbəb olub.

Rus dilçi Maksim Kronqauz qrammatika nasisti fenomeninin tərifini aşağıdakı kimi verir:

## Tarixi
Söz 1990-cı illərin əvvəllərində ingilis dilində feminasist, "*gym Nazi*" (trenajor nasisti), "*stroller Nazi*" (uşaq arabası nasisti), "*breastfeeding Nazi*" (süd verən nasist) kimi ifadələr arasında yaranıb.

## İstinadlar

### Əlavə ədəbiyyat
* 
*  
## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
İnternet polisi

**İnternet polisi** — bir sıra ölkələrdə internetə nəzarəti həyata keçirən polis və dövlət qurumları, idarələr və digər təşkilatlar üçün ümumi termin. İnternet polisinin əsas məqsədləri dövlətdən asılı olaraq kibercinayətkarlıqla, həmçinin senzura və təbliğatla mübarizədir.

## Ölkələr üzrə

### Estoniya
2006-cı ildə yaradılmış Estoniyanın Kompüter Təcili Yardım Qrupu (CERT Estonia), .ee domeninə sahib kompüter şəbəkələrində təhlükəsizlik insidentlərinin idarə edilməsinə cavabdeh olan təşkilatdır. Onun vəzifəsi Estoniyada internet istifadəçilərinə təhlükəsizlik insidentlərindən mümkün zərəri azaltmaq və təhlükəsizlik təhdidlərinə cavab verməkdə onlara kömək etmək üçün qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsində kömək etməkdir. "CERT Estonia" Estoniya şəbəkələrində baş verən, orada başlanan və ya Estoniyada və ya xaricdə vətəndaşlar və ya qurumlar tərəfindən xəbərdar edilmiş təhlükəsizlik insidentləri ilə məşğul olur.

## Yaponiya
2022-ci ilin martında Yaponiya ciddi kibercinayətkarlıq halları ilə mübarizə aparmaq üçün Milli Polis Agentliyində internet polis bürosunun və xüsusi istintaq qrupunun yaradılması haqqında qanun qəbul etmişdir.

## Niderland
Niderland polisinin kibercinayətkarlıqla mübarizə aparmaq üçün İnternet Briqadası qurduğu iddia edilmişdir. Kəşfiyyat məlumatlarının toplanması üçün internet xəbər qruplarına və müzakirə forumlarına sızmağa, psevdoalış etməyə və xidmətlər göstərməyə icazə veriləcək.

## Həmçinin bax

* İnternet provayderi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cybercrime.gov  US Department of Justice CCIPS
* Cybercellmumbai.com Indian Cyber Crime Investigation Cell
* US CERT United States Computer Emergency Readiness Team (US-CERT)
* US Secret Service Computer Fraud
* On Guard OnGuardOnline.gov provides practical tips from the federal government and the technology industry to help you be on guard against Internet fraud, secure your computer, and protect your personal information.
* RCMP Computer Crime Prevention Royal Canadian Mounted Police
* CERT Estonia The Computer Emergency Response Team of Estonia
* Tallahassee Internet Police
Milli intranet

**Milli intranet** — öz sakinlərinin kommunikasiyalarına nəzarət etmək və monitorinq etmək, habelə onların xarici mediaya çıxışını məhdudlaşdırmaq məqsədi ilə qlobal internetin milli əvəzedicisi kimi bir milli dövlət tərəfindən saxlanılan internet protokolu əsaslı qapalı platforma şəbəkəsi. İslam ölkələrində **halal internet** termini işlənir.

Bu cür şəbəkələr əsasən dövlət tərəfindən idarə olunan mediaya və xarici internet xidmətlərinin milli alternativlərinə çıxışla təmin edilir: axtarış sistemləri, veb-əsaslı e-poçt və s.

## Ölkələr üzrə

### Myanma
Myanma 2011-ci ildən əvvəl "Myanmar Wide Web" adlı daxili istifadə üçün ayrıca intranetə malik idi.

### Kuba
Kubanın milli internet adlı dövlət tərəfindən idarə olunan öz intraneti var.

### Rusiya
Rusiya 2020-ci ildə "RuNet" kimi tanınan daxili interneti sınaqdan keçirmişdir.

### İran
İranın Milli İnformasiya Şəbəkəsi Çinin Böyük Od Divarı kimi işləyir. 2011-ci ilin aprelində yüksək səviyyəli İran rəsmisi Əli Ağa-Məhəmmədi hökumətin islam dəyərlərinə uyğun gələn və müvafiq xidmətlər göstərən öz "halal internet"ini işə salmağı planlaşdırdığını elan etmişdir. Şimali Koreya nümunəsinə bənzər belə bir şəbəkənin yaradılması İrandan kənarda istənməyən məlumatların qapalı sistemə daxil olmasının qarşısını almaq imkanına malikdir. İranın divarlı bağının öz lokallaşdırılmış e-poçt xidmətinin və axtarış sisteminin olması planlaşdırılır.

## Həmçinin bax
* İntranet

## İstinadlar
Söz filtri

**Söz filtri** — əsasən internet forumlarında və ya söhbət otaqlarında istifadə edilən, istifadəçilərin yazılarını və ya şərhlərini təqdim edildikcə avtomatik skan edən, xüsusi söz və ya ifadələri avtomatik dəyişdirən və ya senzura edən skript.

Ən əsas söz filtrləri yalnız xüsusi hərf sətirlərini axtarır və kontekstindən asılı olmayaraq onları silir və ya üzərinə yazır. Daha təkmil söz filtrləri kontekst üçün bəzi istisnalar qoyur və ən qabaqcıl söz filtrləri requlyar ifadələrdən istifadə edə bilər.

## Funksiyalar
Çox vaxt söz filtrləri forumun və ya söhbət otağının operatorları tərəfindən qeyri-münasib hesab edilən dili senzura etmək üçün istifadə olunur. Nalayiq ifadələr adətən ya qismən dəyişdirilir, ya tamamilə dəyişdirilir və ya mənasız sözlərlə əvəz olunur.

## Dolaşan filtrlər
Söz filtrləri avtomatlaşdırılmış olduğundan və yalnız müəyyən simvol ardıcıllığını axtardığına görə filtrlərdən xəbərdar olan istifadəçilər bəzən onlardan qaçmaq üçün hərflərini kifayət qədər dəyişdirərək yan keçməyə çalışırlar. Vulqarlıq filtrindən qaçmağa çalışan istifadəçi təhqiredici sözdəki simvollardan birini ulduz, tire və ya oxşar bir şeylə əvəz edə bilər. Bəzi inzibatçılar ümumi əvəzetmələri tutmaq üçün söz filtrlərinə yenidən baxaraq cavab verirlər.

## Həmçinin bax

* İnternet filtri
* Internet senzurası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Online Text Obfuscator – replaces characters with similar Unicode chars from different character sets (e.g. Cyrillic)
* Text Filter – Text Tools Online:Alphabetic sort, Remove duplicates, Delete All Non Alphanumeric Characters, Only Numbers, Letters etc.
* Random Strings - generates random strings of human-readable characters with profanity removed.
Centrum Wiskunde & Informatica

**Centrum Wiskunde & Informatica** (abbr. CWI; ingiliscə: "National Research Institute for Mathematics and Computer Science") — riyaziyyat və nəzəri kompüter elmləri sahəsində tədqiqat mərkəzidir. Hollandiya Araşdırma Şurasının (NWO) institut təşkilatının bir hissəsidir və Amsterdam Elm Parkında yerləşir. Bu institut Python proqramlaşdırma dilində sayt yaradılması ilə məşhurdur. O, İnformatika və Riyaziyyat üzrə Avropa Tədqiqat Konsorsiumunun (ERCIM) təsisçi üzvü olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Vəfa Kilsəsi Məscidi

**Vəfa Kilsəsi Məscidi** — İstanbulun Vəfa səmtində kilsədən məscidə çevrilmiş dini binadır. Kilsə olanda adı Müqəddəs Teodoros Kilsəsi idi. Çox güman ki, Müqəddəs Teodora həsr olunmuşdu. Kompleks Komnen və Paleologan dövrlərinə aid Bizans memarlığının nümunəsidir. Vəfa Kilsəsi Məscidi Şərqi pravoslav kilsəsi formasındadır və yunan xaç planına uyğun tikilmişdir. İstanbulun fəthindən sonra məscid kimi istifadə edilmişdir.
Bina İstanbulun Fatih səmtinin Vəfa səmtində yerləşir. Digər böyük Bizans quruluşu olan Vəfadakı Kalenderhane məscidindən bir kilometrdən az məsafədədir. Süleymaniyyə məscidindən bir neçə yüz metr cənubdadır.

## Tarix

İstanbulun üçüncü təpəsinin silsiləsində yerləşən binanın ilkin vəziyyəti haqqında qəti məlumat yoxdur. Hörgü işlərinə əsasən kilsənin 11-ci əsrin sonu və 12-ci əsrin əvvəllərində I Aleksios dövründə tikildiyi anlaşılır. Onun Müqəddəs Teodora həsr edilib-edilməməsi dəqiq deyil. Dördüncü Səlib yürüşündən sonra Konstantinopol Latın nəzarəti altında olarkən bina Roma Katolik kilsəsi kimi istifadə edilib. 
Osmanlı imperiyasının İstanbulu fəth etməsindən qısa müddət sonra kilsə Fatih Mehmedin müəllimi alim Molla Qurani tərəfindən məscidə çevrildi.  Molla Qurani tezliklə İstanbulun ilk müftisi olacaqdı. Məscid sonralar onun adını daşıyır. 1883-cü ildə baş verən yanğında ağacların hissələri yandı və məscid dağıdıldı. Binanın şimal və cənub fasadlarında yan dəhlizlər 1833-cü il yanğınında dağıdılıb. Bina 1937-ci ildə qismən bərpa olundu. Onun mozaikaları yenidən kəşf edildi və təmizləndi.

File:Molla Gurani mosque 7072.jpg|Sol küncdən Molla Qurani fasad
File:Molla Gurani mosque 7071.jpg|Sol küncdən Molla Qurani fasad
File:Molla Gurani mosque 1347.jpg|Molla Qurani günbəzi
File:Molla Gurani mosque 1338.jpg|Molla Qurani fasad detalı


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Məscidin 30-dan çox şəkli
Verilənlər cənnəti

**Verilənlər cənnəti** — korporativ cənnət və ya vergi cənnəti kimi, fasiləsiz və ya tənzimlənməyən məlumat üçün sığınacaq. Verilənlər cənnətləri məlumatı sərbəst saxlayan və hətta onun məzmununu və əlaqəli məlumatları qoruyan kompüter şəbəkəsi anlayışına uyğun hüquqi mühitə malik yerlərdir. Onlar üç kateqoriyaya uyğun gəlir: zəif informasiya sistemi tətbiqi və ekstradisiya qanunlarına malik fiziki ərazi, məlumatların qəsdən güclü mühafizəsi olan fiziki ərazi və hər hansı hüquqi qüvvədən asılı olmayaraq texniki vasitələrlə (şifrələmə kimi) məlumatların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş virtual domenlər.

## Məqsədləri
Məlumat cənnətlərinin yaradılmasının səbəbləri arasında internet senzurasının tətbiq olunduğu ölkələrdə istifadəçilər üçün siyasi ifadə azadlığına çıxış daxildir.

Digər səbəblərə aşağıdakılar aid edilə bilər:

* DMCA kimi qanunları pozan proqram təminatı, verilənlər və ya nitq paylanması
* Müəllif hüquqlarının pozulması
* İnformasiya məxfiliyi qanunlarından yayınma
* Onlayn qumar
* Pornoqrafiya
* Kibercinayətkarlıq

## Tarixi
Britaniya hökumətinin Verilənlərin Mühafizəsi Komitəsinin 1978-ci il hesabatında müxtəlif ölkələrdəki fərqli məxfilik standartlarının şəxsi məlumatların mühafizəsi zəif olan ölkələrə ötürülməsinə səbəb olacağından narahatlıq ifadə edilmişdir. Odur ki, Britaniyanın "verilənlər cənnətinə" çevriləcəyindən qorxulurdu. Həmçinin, 1978-ci ildə Adrian Norman geniş spektrli məlumat cənnəti xidmətləri göstərən şirkətin yaradılmasının məqsədəuyğunluğu ilə bağlı "Project Goldfish" adlı saxta konsaltinq tədqiqatını nəşr etdi.

Elmi-fantastika yazıçısı Vilyam Gibson bu termini "*[[Sıfırıncı qraf]]*" və "*[[Mona Liza Overdrayv]]*" romanlarında, Brüs Sterlinq də "*[[Şəbəkədəki adalar]]*"da bu termindən istifadə etmişdir.

## Həmçinin bax

* Təxəllüs
* WikiLeaks

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Musanın əsası

**Musanın əsası**, həmçinin **Tanrının əsası** — Bibliya və Quranda Musanın istifadə etdiyi ək ağacı kimi adı çəkilən əsa. "Çıxış" kitabına görə, əsa (, **) qayadan su çıxarmaq üçün istifadə edilmiş, ilana və kürəyə çevrilmiş, Qırmızı dənizin ayrılması zamanı istifadə olunmuşdur. Musanın əsasının onun qardaşı Harunun istifadə etdiyi çubuq ilə eyni olub-olmaması ravvin alimləri tərəfindən müzakirə edilmişdir.

## Harunun çubuğuna münasibətdə
Harunun və Musanın çubuğunun hər ikisinə oxşar, zahirən bir-birini əvəz edə bilən səlahiyyətlər verildiyi üçün ravvin alimləri bu iki çubuğun bir və eyni olub-olmadığını müzakirə etmişdilər.

Sonrakı yəhudi əfsanəsində çubuğun dünyanın əvvəlində yaradılışın altıncı günündə formalaşdığı və Musaya miras qalmadan əvvəl böyük patriarxların əlindən keçdiyi deyilir.

## Şiəlikdə
"*[[Əl-Kafi]]*" kitabında  rəvayət olunur ki, Cəfər Sadiq "Musanın lövhələri və Musanın əsası bizimlədir. Biz peyğəmbərlərin varisləriyik" deyə iddia etmişdir.

## İstinadlar
E-poçt məxfiliyi

**E-poçt məxfiliyi** — istifadəçi elektron poçtu oxuduğu zaman ora icazəsiz daxil olmaq, onları təftiş etmək və ya icazəsiz izlənməsi məsələlərini əhatə edən geniş mövzu. Bu icazəsiz giriş e-poçt göndərilən zaman, həmçinin e-poçt serverlərində və ya istifadəçinin kompüterində saxlandıqda və ya istifadəçi mesajı oxuduqda baş verə bilər. Yazışmaların məxfiliyinə konstitusiya zəmanəti olan ölkələrdə e-poçtun məktublarla eyniləşdirilə biləcəyi e-poçtun mahiyyətinə görə mübahisəlidir.

2022-ci ildə şəxsi məxfiliklə bağlı 1890-cı ildə qanuna baxış məqaləsinə baxış (“yalnız qalmaq hüququ”) "rəqəmsal texnologiyanın həm şəxsi seçim, həm də davranışla həyatımızı işğal etməsinə necə icazə verildiyini" qeyd etmişdir.

E-poçt təyinat yerinə çatmazdan əvvəl potensial olaraq etibarsız aralıq kompüterlərdən (e-poçt serverləri, ISP-lər) keçməlidir və ona icazəsiz qurum tərəfindən daxil olub-olmadığını yoxlamaq üçün heç bir yol yoxdur. İstifadəçinin kompüterindən e-poçt xidməti təminatçısına məlumatın göndərilməsi prosesi zamanı məlumatların əldə edilməsi çox vaxt istifadəçinin xəbəri olmadan baş verir. Məlumatların məxfiliyi ilə bağlı narahatlıqlar üçün istifadə edilən müəyyən məlumat toplama üsulları (marşrutlaşdırıcılar) var, lakin istifadəçi üçün zərərli ola biləcək başqa üsullar da var.

Şirkətlərin işçilərdən şəxsi e-poçtlar və ya bəzən iş e-poçtları vasitəsilə mülkiyyət məlumatlarını və şirkət məxfi məlumatlarını göndərməkdən çəkinmələrini tələb edən e-poçt siyasətləri ola bilər. Həmkarlara şirkət hesabatları, məxfi məlumatlardan ibarət slayd şou təqdimatları və ya e-poçt qeydləri kimi şəxsi məlumatların göndərilməsi məhdudlaşdırılmışdır.

## Qlobal nəzarət
Keçmiş NSA podratçısı Edvard Snoudenin sızdırdığı sənədlərdən məlum olmuşdur ki, müxtəlif hökumətlər e-poçt da daxil olmaqla, hər cür ünsiyyəti kütləvi miqyasda vurmaq üçün proqramlar işlədirlər. Bunun qanuniliyi hələ də sual altında olsa da, aydındır ki, terror təşkilatı ilə əlaqəsi olmayan vətəndaşların elektron məktubları ələ keçirilmiş və saxlanılmışdır. Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin (NSA) keçmiş əməkdaşı Vilyam Binni NSA-nın ələ keçirmə yolu ilə 20 trilyondan çox rabitə topladığını bildirmişdir.

## Casus piksellər
Alıcının məlumat göndərmək üçün şüurlu razılığı olmadan məxfi təfərrüatları (IP ünvanı, e-poçtu oxuma vaxtı, e-poçtun oxunma hadisəsi) e-poçtu göndərən şəxsə bildirən casus piksellər 2021-ci ilin fevralında "endemik" olaraq xarakterizə edilmişdir. "*[[BBC]]*"nin əlaqə saxladığı "Hey" e-poçt xidməti gündə 1,000,000 mesajdan təxminən 600,000-də casus pikselləri blokladığını təxmin etmişdir.

## Həmçinin bax
* İnformasiya məxfiliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Andy Yen: Think your email's private? Think again
* Company email lacks reasonable expectation of privacy (Smyth v. Pillsbury)
* Workplace e-mail privacy from the Office of the Privacy Commissioner (Australia)
* 
* "Investigating Employees' E-Mail Use", Morning Edition, National Public Radio, June 18, 2008
* *Software That Tracks E-Mail Is Raising Privacy Concerns*, New York Times, November 22, 2000