IV Henrix

**IV Henrix** (; ) — Fransa kralı. IV Henrix Fransada dini müharibələrdən qalib çıxan, quqenotların başıçsı, 1572-ci ildən etibarən Navarra kralı 1589-cu ildən etibarən isə Fransa kralı olmuşdur. Burbonların banisi hesab olunur. IV Henrinin taxta olan hüquqları ölümcül yaralanmış halda öz tərəfdaşlarına Navarra monarxına sadiq qalmağı əmr etmiş III Henri tərəfindən təstiqlənmişdi, lakin yalnız uzunmüddətli mübarizədən onra o, Fransa kralı ola bilmişdi. Öz rəqiblərini zərərsizləşdirmək üçün, Navarralı IV Henrix 1593-cü ilin 25 iyul tarixində katolikliyi qəbul etdi və artıq 1594-cü ilin 22 mart tarixində Parisə kral kimi daxil olmuşdur. 1595-ci ildə roma papası IV Henrini kilsədən ayrılmasını və kafir elan olunması təhlükəsindən qorumuşdur. Məzhəblərarası mübarizələrə son qoymaq üçün IV Henrix 1598-ci ilin 13 aprelində protestantlara etiqad azadlığı bəxş edən Nant razılaşmasıını imzaladı, yalnız bundan sonra Hugenot müharibələri bitmişdir.

1610-cu ilin mayında katolik Fransua Ravalyakom tərəfindən Parisdə qətlə yetirilmişdir. 1610-cu ilin iyulun birində krallıq abbatlığı olan Sen-Denidə dəfn edilmişdir. Yetkinlik yaşına çatmamış 9 yaşlı oğlu XIII Lüdovikin əvəzinə hakimiyyətə bir müddətlik arvadı Mariya Mediçi gəlmişdir.

## Uşaqlıq və gənclik dövrü
IV Henrix ana tərəfindən olan babası Henrix de Albrenin qəsri Poda anadan olmuşdu. Rəvayətə görə doğulduqdan sonra baba nəvəni qucağına almış, dodaqlarına sarımsaq sürtmüş və çaxır damızdırmışdır. Həmin vaxtlarda xəstəliklərin qarşısını almaq üçün bu adət geniş yayılmışdır.

Henrix uçaqlığını Karrazda keçirtmişdir. Karraz kiçik bir şəhər idi. Henrix Katolik kilsəsinin adətinə uyğun şəkildə xaç suyuna çəkilsə də kalvinizm prinsiplərinə sadiq olan anası Janna de Albre onu protestantlıq ruhunda tərbiyə etmişdir.

IX Karlın 1561-ci ildə yenidən taxta çıxması ilə Henrixin atası Antuan de Burbon onu Fransaya yaşıdı olduğu şahzadələrin yanına saraya gətirdi. Din seçimi onun valideynləri üçün mübahisə mövusu idi. Anası protestantlıq, atasi isə katoliklikdə təkid edirdilər..

Dini müharibələr zamanı Henrix Montarjedə hersoginya Renin himayəsində yaşayırdı. Protestant məzhəbinə qulluq edən Rene öz qəsrini dini bitərəflik yerinə çevirə bilmişdi. Müharibə vaxtı Henri sarayda qalırdı, daha sonra atasını itirdi. Bu zamanlar Henrix yeni bir müharibə olmasın deyə onu sarayda saxlayırdılar. O, Fransayla Navarra arasında sülhün təminatçısı kimi qaldırdı. Janna de Albre Yekaterina Mediçidən onun təhsil almasına və 1563-cü ildə Qieniyanın qubernator təyin edilməsində böyük rolu olmuşdur.

IV Henrix 1564-cü ildən 1566-cı illərdə IX Karlın Yekaterinə Mediçinin təkidi ilə təşkil etdiyi səyahətdə müşayiət edirdi. Səyahət kral ailəsini ilk dini müharibədə müflis olmuş Fransanın mövcud vəziyyəti ilə tanış etmək məqsədi daşıyırdı. Səyahət zamanı Henrix anası ilə görüşdü. 1567-ci ildə Janna de Alnbre onun Bearna qayıdmasınını təklif etdi.

1568-ci ildə Henrix ilk hərbi döyüşündə – III dini müharibədə iştirak etdi. Protestant admiral Qaspar de Kolinoinin başçılığı altında o, Juarn, Lya Roş labey və Monkonturne döyüşlərində iştirak etmişdi.

## Navarra Kral dövrü

Anası Janna Dalbrenin 1572-ci ildə ölümündən sonra Henrix III Henrix adı altında Navarranın kralı oldu. 1572-ci ilin avqustun 18 də Parisdə kral IX Karlın bacısı, həmçinin kraliçə Maqo adı ilə məşhur olmuş Marqarita Valois ilə evləndi. Anna Dalbrenin qarşı çıxdığı bu siyası evlilik katolik və protestantları barışdırmaq məqsədi güdürdü. Gənc evlilər müxtəlif məzhəblərə qulluq etdiklərindən evlilik Paris Məryəm Ana kilsəsində deyil, müqqədəs papertisi kilsəsində həyata keçirilmişdi.

Vəziyyət dini zəmində get-gedə gərginləşdirdi.Parisdə gərgin vəziyyət səbəbindən bir neçə gün sonra avqustun 24 də katoliklər tərəfindən protestantlara qarşı Varfolomey gecəsi adlanan müthiş qətliam hazırlanırdı.

Henrix cəmiyyətdəki təhlükəli vəziyyətdən katoliklərin mövqeylərini müdafiə etməklə çıxa bildi. Fransız sarayında bir müddət qalmalı oldu. O, kralın qardaşı Fransisk Alansoski ilə dostluq münasibəti qurdu və 1573-cü ilin La-Roşeli mühasirəsində iştirak etmişdi. 1574-cü ilin aprelində **narazıların çevrillişləri** adlı hakimiyyət çevrilişində iştirakda şüphəli bilinərək Alanson Vensen qəsrində zindana salınmışdılar. Daha sonra kral tərəfindən bağışlanılmış və sarayda qalmasına icazə verilmişdir.III Henrinin taxta qayıtması münasibətilə Reymsdə təşgil olunan tacqoyma mərasimində iştrak etmişdir.

IV Henrix Navarralı 3 il sarayda qalmışdır. 1576-cı ilin fevralın 5 də saraydan qaçır və tərəfdaşları ilə birləşmək qərarına gəlir..
O, yenidən protestantlığı qəbul edir. Navarralı Henrix fransa dövlət sarayı ilə yaxşı münasibətlərini qorumağa çalışırdi hətta, Qeniyada qubernator funksiyasını icra etmək hüququnu özündə saxlayırdı. 1577-ci ildə o 6-cı dini müharibədə iştirak etdi.

Bu andan etibarən Henrix onu dini riyakarlığda ittiham edən prostestantların etimadsızlığı ilə üzləşdi. O, kalvinizmin ən hörmətli nümayəndələrindən olan Bearndan çəkinirdi. Bununla belə, katoliklər də ona qarşı düşmənçilik münasbəti bəsləyirdi. 1576-cı ilin dekabrında IV Henrix oz şəhərində pusquya düşdü. Onu son anda xilas etmək mümkün olur. Qienadan idarə olunan paytaxt Bordo da isə Henrixi kral hesab etmirdi. Henrix qəsri yaxınlığında yerləşən Ajendə məskunlaşdı. IV Henrix Bordo da yerləşən kral sarayına nəzarət edə bilmirdi. Saray iki dini etiqad Protestantlıq və Katoliklik arasında qalmışdı.

1578-ci ilin oktyabrından 1579-cu ilin mayına kimi Navarra və Fransa krallarını barışdırmağa çalışan Yekatirina Mediçi kralın qonağı olmuşdur. Henrixə təsir vasitəsi kimi onun həyat yoldaşı Margaritanı da özü ilə gətirmişdi.

Henrix həmfikirləri tərəfindən təşkil olunmuş dini müharibələrdə iştirak etmişdir. IV Henrinin iştirakı ilə keçirilən dini müharibələr çoxdur. Bunlardan IV Henrinin iştirakı ilə baş tutan Coutras müharibəsi daha məşhurdur. 1580-ci ilin mayında 3 günlük küçə döyüşlərinin olmasına baxmayaraq kütləvi qırğın və talanların olmadığı Kaoranın zəbti onun populyarlğının artmasına səbəb oldu.

## Fransız taxtının varisi

### Fransa Kralı III Henrix Valua
1584-cü ildə kral III Henri qardaşı Alansonlu Fransiski varis təyin etmədən vəfat edir. Taxt-tacın varisi qanunla protestant partiyasının rəhbərlərindən biri, Navarralı Henrix olur. Sonsuz olan kral III Henri hersoq Noqar Depernonu IV Henrinin yanına göndərir. Ondan katolikliyi qəbul etmək və saraya qayıtmağ tələb olunurdu. Lakin bir neçə aydan sonra katolik partiyasının rəhbərləri gizlərin təzyiqi ilə Nemur traktatını imzalamağa və protstantları qanundan kənar elan edib Henriyə qarşı müharibəyə başlamağa məcbur olur.

Navarralı Henrinin bir neçə dəfə hersoq Mayenli ilə toqquşduğu konfliktlər başlayır. Roma papası onu yenidən kilsədən uzaqlaşdırır, 1587-ci ildə isə Henrix fransız ordusunu Kutra döyüşündə məğlub edir.

1588-ci ildə siyasi vəziyyətdə mühüm dəyişikliklər baş verdi. Şahzadə Kondun ölümü Henriyi protestantların başına keçirir. Hersoq Qizin ölümü III Henriylə Navarralı Henrinin birləşməsinə səbəb olur. Plessi-le-Tur sarayında hər iki kral 1589-cu il 30 aprel traktatını imzalayır.Paris və Fransanın əksər ərazilərini idarə edən Liqaya qarşı birgə mübarizə aparmaq qərara alınır. Qısa zamanda rəqib üzərində üstünlük təmin edilir. İyul ayına paytaxt Paris mühasirəyə alınır. 1589-cu ilin avqustun 1 də III Henri fanatik rahib Jak Klemanın bıçaqlı hücumuna məruz qalır. Qısa müddətə onun vəziyyəti ağırlaşlır və vəfat edir. Ölüm ayağında ikən III Henri IV Henrini rəsmi şəkildə öz varisi elan edir. Bununla da IV Henrini həm Fransa həm də Navarra kralı olan ilk şəxs olur. Bu zaman kralın tabeliyndə olan adamların yarıdan çoxu IV Henrini kral kimi qəbul etmirdilər. Digər tərəfdən isə liqada əyləşən nüfuzlu katolik icması, bu cür vərəsəliyin qanuna zidd olmasını bildirir.

## Liqaya qarşı mübarizə
IV Henrix qısa zamanda öz zəif tərəflərini dərk etməklə ideoloji cəbhədə müharibəyə başladı. Royalist katoliklər ondan katolikliyi qəbul etməyi tələb edirdilər. Henrix hakimiyyətə gələn zaman katoliklərin mövqeyi daha güclü idi. Lakin son 9 il ərzində Henrix 3 dəfə məzhəb dəyişikliyi etmişdir. Tezliklə tərtib olunmuş yeni deklarasiyada katolik məzhəbini tanıdığını rəsmən bəyan etsə də, özü bu məzhəbə keçməkdən şəxsən imtina edir. Bu hadisə onun protestant tərəfdarlarını narazı salır. Bəziləri hətta ordunu tərk edir. Qeyd etmək lazımdır ki, ordudan ayrılanlar protestantlara qulluq etmək istəməyən katoliklər idi. Qısa bir müddətdə ordu 2 dəfə, 40 min nəfərdən 20 min nəfərədək azaldı. Bu illərdə yerli əhali belə kralın hansı məhzəbə quluq etməsini dəqiq bilmirdi. Protestantlar onu katoliklikdə, katoliklər isə protestantlıqda ittiham edirdilər.

Ordusunun zəifləməsi səbəbindən IV Henrix Parisin mühasirəsindən imtina etməli olur. Liqa İspaniyanın dəstəyi ilə hücuma keçərək onun ordusunu Dyep düzünə qədər sıxışdırır. O, ordusunun dağılması təhlükəsinin yarandığı bu dövrdə İngiltərə kraliçası I Yelizaveta ilə ittifaq qurmağa ümid edirdi.

Əks təqdirdə IV Henrixin məğlubiyyəti onun hakimiyyətinin sonu demək idi. Bununla belə IV Henrix 1589-cu il sentyabrın 29-da Ark-la-Batay döyüşündə Mayen hersoqu lotaringiyalı Karlı məğlub edir. Henrixin döyüşcüləri arasında Fransua de Burbon-Konti, Fransua de Monpansye, Lonqvil, Lüksemburq, Roqan-Monbazon, marşallar Biron və Domon, həmçinin Şampan, Pikardiya və İl-de-Fransın çoxsaylı zadəganları vardı.

Parisi ələ keçirmək yenə baş tutmasa da, hücümlar davam edirdi. Ordu Paris istiqamətində olan kəndlərdə kilsələrin salamat qalmasınsa və əhalinin talan edilməməsinə xüsusi nəzarət edirdi. Bu nümunədən məmnun qalan Tur və Le-Man arasındakı bütün şəhərlər döyüşsüz təslim olurdular. 1590-cı il 14 mart tarixində İvri döyüşündə Henrix öz qəhrəmanlığı hesabına döyüşün gedişini dəyişməyə nail oldu. O, döyüşə başına uzaqdan görünən ağ kəkilli dəbilqə geyinərək daxil oldu. Ordu geri çəkilmək istəyəndə Henrix "Əgər siz döyüşmək istəmirsinizsə, onda heç olmasa mənim neçə öldüyümə baxın!" deyərək hücuma getdi. İvridəki qələbədən sonra Henrix Parisin blokadasını başlayır. Paris Liqanın paytaxtı hesab olunurdu. Liqa mübarizəyə çox davam gətirə bilmir və qısa müddətdə məğlub olur.

Digər tərəfdən protestantlar Henrixi onların hüquqlarının məhdudlaşdırılmasında ittiham edirlər. Həqiqətən də 1591-ci ildə qəbul olunan Nant razılaşması ilə Henrix protestantların hüquqlarını xeyli məhdudlaşdırır.

1577-ci ildə Puatye fərmanı ilə bu bir daha təsbit edilir.

1593-cü ildə Hersoq Mayenli IV Henrix müharibə dövründə yeni kralın seçilməsi üçün Baş Ştatları çağırır. Hersoq üçün bu fikir heç də uğurlu olmadı, belə ki, ştatlar öncə kralın partiyası ilə fəal danışıqlara başlayırlar və əvvəlcə sühlə daha sonra isə kralın katolikliyə qayıtmağına nail olurlar. Hadisələrin gedişini: hərbi qüvvənin əldən düşməsi, hərbi ruhun olmaması və maliyyə çətinlikləri nəzərə alaraq Henrix siyasi məqsədəuyğunluqla hərəkət edir – kalvinizmdən üz çevirir. Bunun üçün hazırlıq artıq 1592-ci il 4 aprel xüsusi bəyənnaməsi ilə hazırlanmışdı, orada Henrix katolikliyin doktrinalarını qəbul etdiyni bildirmişdi.

1593-cü ilin iyulun 25-də IV Henrix Sen-Deni bazilikasında təmtəraqla protestantlıqdan üz çevirir. Bəziləri bu olayı krala qarşı kütləvi dəyər verilməsi və kralın həddini aşması kimi dəyərləndirir. Ancaq krala aid edilən bu fikir çox zidiyyətlidir lakin çoxları belə hadisənin olmadığını, burada şübhəli məqamların olduğunu qeyd edirlər. Onun Roma Katolik Kilsəsinə daxil olması təbəələrinin böyük əksəriyyətinin ona sadiqliyini təmin etdi və o, 27 fevral 1594-cü ildə Şartr kilsəsində Fransa kralı elan edildi. Lakin 1598-ci ildə o, hugenotlara məhdud azadlıq təmin edən Nant ediktini bəyan etdi. Şəhərlərin yenidən qurulması üçün o 12.500.000 lir pul xərcləyir. Belə görünməmiş səxavət attraksionunu ödəmək üçün vergiləri 2,5 dəfə artırmaq lazım gəlir ki, bu da hətta ən tanınmış şəxslərin, habelə Puatu, Sentojne, Limuzen və Periqorda xalqın narazılığına səbəb oldur.

IV Henrixin tacqoyma mərasimi 1594-cü il fevralın 27-də Şartr sarayında həyata keçirildi. 1594-cü il martın 22-sində Parisə daxil olmuş və nəhayət roma papası VIII Klementin onun günahlarını 17 sentyabr 1594-cü ildə bağışlamışdır. Roma papasından bağışlanma haqqında əmr alması, xalq arasında krala olan münasibət nisbətən dəyişmişdir.

## İspaniya ilə müharibə
1595-ci ildə İV Henrix rəsmi şəkildə İspaniyaay müharibə elan edir. Pikardiyaya hücümlar zamanı kral böyük çətinliklərlə üzləşir. Amyenin və Qizlərin qohumu qubernatorun və İİİ Henrixin bacanağının onu kral tanımadığı Bretaninin ispanlar tərəfindən zəbt olunması İV Henrixin onusuz da çətin olan vəziyyətini daha da ağırlaşdırır.

Hər şey azmış kimi indi də kral saray protestantlarının dəstəyini itirir. La Tremoya və Buyonun misalında onalar hərbi fəaliyyətdə iştirakdan çəkinirlər. Kralın din dönüklüyündən və katolikliyə keçməsindən mat qalaraq onalar kralı xəyanətdə ittiham edirlər. öz siyasi təşkilatlarını bərpa etmək istəyi ilə protestantlar tez-tez assambleyalar təşkil edirlər. bəziləri kral vergilərinin mənimsənilməsi dərəcəsinə çatırlar.

Breantı ələ keçirən İV Henrix 10 aprel 1598-ci ildə Naant fərmanının imazalayır. 2 may 1598-ci ildə isə Fransa və İspaniya arasında Verven sülhü imzalanır. Uzun illər vətəndaş müharibəsindən sonra Fransada nəhayət, sülh bərpa olundu.

## Fransa Kralı

## Övladları

Henrixin artıq əlliyə yaxın yaşı var idi, varisi isə hələ də yox idi. Artıq neçə il idi ki Qabriel Destre ona yoldaşlıq edirdi, lakin o taca iddialı olacaq qədər əsilzadə deyildi. De-fakto kraliça kurtizanların yaltaqlığı ilə eyni zamanda kral ətrafının narazılığına səbəb olurdu. Onun 1599-cu ildəki vəfatı Henrix üçün ölkəyə sərfəli evlilik imkanı verir.

1599-cu ildə o çox yüksək qiymətə başa gəlsə də Marqo ilə evliliyinin ləğv edilməsinə nail ola bildi. 1600-cü ilin aprelində Henrix Mediçi ailəsindən 600 min qızıl ekyu qiymətinə Florensiyadakı nümayəndəsi vasitəsilə Avropanın ən varlı adamının – böyük hersoq Toskanalı Françesko Mediçinin və İohanna Avstriyalının heç zaman görmədiyi kiçik qızı Mariya Mediçi ilə evlilik müqaviləsi imzalamağa razılıq verdi. Oktyabrda möhtəşəm Pitti sarayında bəy olmadan nikah mərasimi həyata keçirdilər. 1600-cü ilin dekabrın 17-də Lionda 47 yaşlı IV Henrixlə 27 yaşlı Florensiyalı Mariya Mediçinin toyu təşkil olundu. Növbəti il gələcəkdə XIII Lüdovik adı ilə taxta çıxacaq dofinin doğulması kralın nüfuzunu bərpa edir.

Henrix ondan olan övladlarını qanuniləşdirmək üçün utanmadan kralı şantaj edən və hətta ona qarşı sui-qəsddə iştirak edən iddialı gənc qadın Henrietta Dantraqla nikahdan xaric münasibətlərini davam etməklə özünü nüfuzdan salır.

## Qalereya

Fayl:Fouquet et henri IV.jpg|IV Henrix ailəsi ilə birlikdə
Fayl:Henri IV demi ecu Saint Lo 1589.jpg|1589-cu ilə aid olan sikkə pulun üzərində kral IV Henrix təsvir edilib.
Fayl:Henry4-A.jpg|IV Henri at belində.
Fayl:Musée national du Château de Pau - Portait d'Henri IV vers 1575 - P 82 1 1.jpg|1575-ci ildə çəkilən avtoportreti.
Fayl:Henri-Pourbus.jpg|Frans Pourbus der Jüngere tərəfindən çəkilən tablo.
Fayl:Henri IV Lemot Pont-Neuf n1.jpg|1818-ci ildə inşa edilən tunc heykəl Fransanın paytaxtı Paris şəhərində yerləşir.
Fayl:Statue Henri IV Pont Neuf.jpg|Parisdə yerləşən heykəli.
Fayl:Henri IV Pau.JPG|IV Henrinin dünyaya gəldiyi yer olan Pauda yerləşən heykəli.
Fayl:Heinrich IV von Frankreich(1553-1610).jpg|Avtoportret
Fayl:Musée national du Château de Pau - Portait d'Henri IV en Mars - Ambroise Dubois P 81 20 1.jpg|IV Henrinin təsvir edildiyi tablo.Tabloda Henrix mars cildində verilmişdir.


## Həmçinin bax
* XIII Lüdovik
* Nant razılaşması

## Əlavə ədəbiyyat
;Qeyri Bədii əsərlər (ingiliscə)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Bədii əsərlər (ingiliscə)
* George Chapman (1559–1634), Charles faciəsi, Byron Duke (1608) , Manchester Universiteti, (1988).
* Aleksandr Düma, Kraliça Marqaret|''La Reine Margot (roman) (1845)
* Heinrich Mann, () (1935); () (1938)
* M. de Rozoy, () (1774).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IV Henrinin – yarımçıq hakimiyyəti  (Fransa Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən hazırlanan rəsmi internet saytı).