Qazaxıstanın neft sənayesi

**Qazaxıstanın neft sənayesi** — Qazaxıstan iqtisadiyyatının ən vacib sahələrindən biridir. İlk Qazaxıstan nefti 1899-cu ilin noyabrında Atıra bölgəsindəki Karaşungül yatağında istehsal edildi. Qazaxıstanda 1992-ci ildə neft istehsalı 25,8 milyon ton, 2012-ci ildə isə 80 milyon ton təşkil etmişdir.

## Tarixi
Qazaxıstan dünyanın neft istehsal edən ölkələrindən biridir. Qazaxıstanda neft istehsalı XIX əsrin sonunda, İran, Küveyt, Meksika, Norveç, Səudiyyə Ərəbistanından daha erkən başladı.

Bu bölgədə sənaye neft ehtiyatlarının tapılmasının ilk yüksək ehtimalı rus hərbçiləri, səyahətçilər və elm adamları tərəfindən qeyd edildi.

Qazax torpağının neft daşıma qabiliyyəti haqqında məlumatlar, məsələn, I Pyotrun Həştərxandan Xivəyə fərmanı ilə göndərilən A. Bekoviç-Çerkasskinin qeydlərində tapılmışdır. 1717-ci ildəki bu ekspedisiya, Atıra bölgəsinin ərazisini keçdi və bu sahə haqqında ümumi coğrafi və hidrogeoloji məlumatlar, o cümlədən neft haqqında məlumat topladı. Qeydlərində hidrografik və topoqrafik məlumatlardan, minerallar haqqında qısa geoloji məlumatlardan bəhs etdilər. XIX əsrin ikinci yarısında geoloji tədqiqatlar artıq başlamışdı, elm adamları artıq bilinən yataqları təsvir etmiş və ərazinin təbii və iqlim xüsusiyyətlərini təsvir etmişlər.

Əsas çətinliyi son dərəcə çətin təbii və iqlim şəraitində, rabitə yollarının olmamasında, şirin suda və yaşayış yerlərində gördülər. Buna baxmayaraq, bu, gəlirli bir işə investisiya qoymağa hazır olan təşəbbüskar insanları dayandırmadı.

Ən böyük neft istehsal edən müəssisə Ural-Xəzər Neft Cəmiyyəti idi. 1914-cü ildə 9,5 milyon pud neft, Emba Səhmdar Cəmiyyəti - 6,5 milyon pud, Emba-Caspian Oil Industry Company - 382,5 min pud neft istehsal etdi. Bölgədəki ən yüksək illik neft istehsalı 1914-cü ildə 272,8 min ton olmuşdur (1911-ci ildə yalnız 15,7 min ton istehsal edilmişdir).

Rusiyanın iqtisadi həyatında 1910-1913-cü illər əhəmiyyətli bir sənaye yüksəlişi ilə xarakterizə edildi, sənaye istehsalındakı artım yüzdə 50-dən çox idi. Neft sənayesi də böyük bir sıçrayış etdi. 1913-cü ildə ABŞ dünya neft istehsalında birinci, Rusiya ikinci oldu. Ural-Emba bölgəsi Rusiyada Bakı və Qroznıdan sonra üçüncü yeri tutdu və 1914-cü ildə bütün neft hasilatının 3 faizini təmin etdi.

Beləliklə, XX əsrin əvvəllərində Ural-Emba bölgəsi Rusiya neft sənayesində əhəmiyyətli bir rol oynadı. Əsas kapitalı təxminən 60 milyon rubl olan 11 Rusiya və xarici neft şirkəti var idi. Onların üçdə ikisindən çoxu xarici kapital idi və yalnız üçdə biri xarici kapitalla əlaqəli bu və ya digər şəkildə Rusiya kapitalı idi.

Xarici kapital arasında İngilislər üstünlük təşkil edirdi və 12 milyon rubl təşkil edirdi. Rus neft sənayesinə ayrılan İngilis kapitalının ümumi miqdarı 218 milyon rubl təşkil etdi. O dövrdə dünyada mövcud olan 16 neft sindikatından 10-u Qazaxıstan da daxil olmaqla Rusiyanın neft sənayesində birbaşa iştirak edirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BP statistical review of world energy
* Отчет о деятельности 2007 году Лукойла
* Мировая статистика нефти
* Neftegaz.Kz: Казахстанский нефтегазовый портал
* Нефтегазовый сектор экономики в Республике Казахстан 
* Нефть Казахстана. История в фотографиях
* Нефтяники Казахстана
* Карашунгул — первое казахстанское нефтяное месторождение