open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acı ağəsmə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbiətdə növün arealı Uzaq Şərqi əhatə edir. Kolluqlarda, meşələrdə, çayların sahillərində, daşlı yamaclarda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdələri dırmaşan, çoxsaylı, sıx hörük əmələ gətirir. Yarpaqları lələkvari, alt hissələri üç yerə bölünmüş, digərləri bütövdür; hissələri yumurtavari-lansetvari, uzun-ucu biz, kənarları oyuqlu-dişli, yuxarı tərəfi batıq, alt tərəfi qabarıq damarcıqlı, əsasən çılpaq, bəzən bir az tükcüklüdür. Çiçəkləri xırda, uzunsov, çoxçiçəkli çiçək qruplarına yığılmışdır. Kasayarpaqları ağ və ya açıq sarı, uzunluğu 1,5 sm-dək, üst tərəfi tükcüklüdür. Erkəkcik saplaqları çılpaqdır. Meyvələri az batıq, çox və ya az tükcüklüdür. Sütuncuğun uzunluğu 3 sm-dir.

## Ekologiyası
İstiyə, işığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikamızda mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Səhiyyədə və səbətlərin hazırlanmasında, yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bənövşəyi ağəsmə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Qərbi Zаqаfqаziyа, Cənubi Аvrоpа, Kiçik Аsiyаda təbii halda yayılmışdır. İrаndа 1797-ci ildən mədəni şərаitdə bеcərilir.

## Botaniki xarakteristikası
Uzunluğu 3-4 m оlаn sаrmаşаn kоldur. Yаrpаqlаrı 5-7 yаrpаqcıqdаn ibаrət mürəkkəb ikili-lələkvаridir. Çiçəkləri tək və yа 3 ədəd оlub, sаllаq, yаrım аçılmış və yа gеniş аçılmışdır. Diаmеtri 2,5-5 sm-ə çatıb, hаmаşçiçəklərə toplanmışdır. Kаsаyаrpаqlаrı dörd, alabəzək çəhrayı, bənövşəyi və ya müхtəlif çаlаrlı göy rənglidir. Kеçən ilki zоğlаrı iyun-iyuldа çiçəkləyir. Mеyvələri sеntyаbrdа yеtişir. Çохlu miqdаrdа tохumlаrı оlur. 

## Ekologiyası
Tropik mənşəli, rütbətsevən, şaxtayadavamlı, qızmar günəşə, quraqlığa isə davamlı deyildir, qida elementi ilə zəngin torpaqlarda yaxşı bitir.

## Azərbaycanda yayılması
Respublikanın bir çox rayonlarında, o cümlədən, Abşeronda, Nabranda, Zaqatala və Balakəndə mədəni şəraitdə becərilir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Parklarda, bağlarda tək əkinlərdə, canlı çəpərlərin və şaquli yaşıllıqların salınmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. Növün kökləri iri çiçəkli sоrtlаr üçün pеyvənddir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Edviq

**Edviq** (İdviq; ; ) — Uesseks sülaləsindən olan İngiltərə kralı. Kral I Edmundun birinci həyat yoldaşı Elfqitadan olan böyük oğlu.

Edviq 14 yaşında İngiltərənin kralı elan olunmuş, kral elan olunduqdan sonra dayısı Edredin əsas məsləhətçisi olan Abbat Dunstanı sürgün etdirmişdir.

## Dunstanın sürgünü və Edviqın ölümü
Dunstan ilə Edviq arasında mübahisə Edviqın tacqoyma mərasimində baş vermişdi. Belə ki, qonaqlar onun şərəfinə badələr qaldıranda Edviq gələcək həyat yoldaşı Elqiva ilə birlikdə mərasimi tərk etmişdi. Dunstanın əmri ilə Edviq güclə mərasimə gətirilmişdi. Buna cavab olaraq Edviq Dunstanı dövlət maliyyəsini xərcləməkdə təqsirləndirərək sürgün etdirmişdir.

Dunstanı sürgün etməklə Edviq Dunstanın tərəfdaşlarını özünə düşmən etdi. 958-ci ildə Mersiya və Nortumbriya zadəganları Edviqın balaca qardaşı Edqarı kral elan etdilər. Daha sonra Edviqı həyat yoldaşı Elqiva ilə boşanmağa məcbur etdilər və onu İrlandiyaya sürgün etdilər.

Edviq 1 oktyabr 959-cu ildə naməlum səbəblər nəticəsində ölmüşdür.

## Həmçinin bax
*Britaniya monarxlarının siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anqlo-Sakson tarixçəsi
* K.Rıjov, "Bütün dünyanın monarxları". Qərbi Avropa.
Çəpgən

**Çəpgən** – , kütləsi ağ maddədən təşkil olaraq xaricdən böyük beyin qabığı –  ilə örtülüdür. Çəpgən xarici səthi şırımlar –  vasitəsilə paylara – , paycıqlara –  və qırışıqlara –  bölünür. Şırım və qırışıqların forması, ölçüsü və vəziyyəti çox tərəddüd edir; adətən kiçik şırımların  və böyük şırım şaxələrinin vəziyyəti az sabit olur.
Beyin şırımları, onların meydana çıxması vaxtına görə, üç dərəcəyə bölünür; birinci, ikinci və üçüncü dərəcəli şırımlar.
## Payları
Hər yarımkürə şırımlar vasitəsilə beş paya bölünür:
# Alın payı – 
# Təpə payı – 
# Ənsə payı – 
# Gicgah payı – 
# Reyl adacığı – 
## Şırımları
Yarımkürə paylarını bir-birindən ayıran payarası şırımlar aşağıdakılardır.
# Bayır şırım –  ön dəliklənmiş maddə nahiyəsində  deyilən çuxurdan başlayaraq çəpkənin bayır səthi ilə yuxarı və arxaya doğru gedir, üç şaxəyə bölünür:
a) ön şaxə –  üfüqi istiqamətdə önə doğru gedir;
b) qalxan şaxə –  şaquli istiqamətdə düz yuxarı qalxır;
c) dal şaxə –  bayır şırımın dal hissəsini təşkil edir. Bu şırım çəpgənin şöbəsini iki hissəyə bölərək alın payını gicgah payından ayırır.
# Mərkəzi (Roland) şırım –  yuxarı-bayır səthin təxminən ortasında frontal istiqamətdə yerləşərək içəridən bayır tərəfə  və bir qədər önə doğru gedir; bunun içəri ucu yarımkürənin bir az içəri səthinə keçir; bayır ucu isə bayır şırıma çatır. Mərkəzi (Roland) şırım  vasitəsilə alın payı təpə payından ayrılır.
# Təpə-ənsə şırımı –  yarımkürənin içəri səthinin dal nahiyəsində yerləşərək, içəri tərəfdən təpə payını ənsə payından ayırır. Bu şırımın ardı 1-2 sm məsafədə yuxarı-bayır səthə də keçir.
# Köndələn ənsə şırımı –  təpə-ənsə şırımı səviyyəsində köndələn istiqamətdə yarımkürənin yuxarı- bayır səthində yerləşərək təpə payını ənsə payıhdan ayırır.

## İstinadlar

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982
*Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie
Elqiva

**Elqiva** (və ya Elfqita, Elgiva, Ælfgifu, Aelgifu, Algyva, Aelgytha) — İngiltərənin kraliçası daha sonra isə rahibə. İngiltərə kralı Edmundun birinci həyat yoldaşı Edviq və Edqarın anası. Öz xronoloqiyasında Uvilyam Malmsberiyalı Elqivanın Müdrüklüyündən yazırdı. Elqiva həyat yoldaşı Edmundun ölümündən sonra Şaftsberi kilsəsinə köçüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anqlo-Sakson və Danimarka kralları
* Kelt və qədim ingilis-müqəddəsləri
Aysberq

**Aysberq** (, "buz dağ") və ya **Buzdağı** — okeanlarda üzən çox iri buz parçaları.

Planetin quru hissəsinin böyük bir sahəsi - Antarktida və Qrenlandiya buzla örtülmüşdür. Antraktidanın ümumi sahəsi 15,1 mln.km²-i buzla örtülmüşdür. Qrenlandiyanın isə sahəsinin təqribən 84,5% 1,8 mln.km² buzla örtülüdür. Adanın ortasında buz örtüyünün qalınlığı 3000 m-ə yaxındır, orta qalınlığı isə 300 m-ə qədərdir. Buzla örtülmüş quru sahələrin su balansının gəlir hissəsini yağıntılar təşkil edirsə, çıxar hissəsini buxarlanma və buz axını təşkil edir. Aysberqlər materik buzlarından qopmuş iri buz parçalarıdır. Qopma səbəbi olduqca müxtəlif ola bilər. Temperaturun artması səbəbi ilə qopma, okean dalğalarının vaxtaşırı təsirindən dolayı qopma və başqa bir aysberqin toqquşması nəticəsində qopma ən çox rast gəlinən səbəblərdəndir. 

Aysberqlər şirinsulu buzlardan ibarət olub iki yerə bölünür:
***piramidal**,
***maysvari.**

Aysberqin qət etdiyi məsafə onun ölçüsündən asılıdır. Qrenlandiya buzlarından qopan aysberqlərin ildə 400&nbsp;km-ə qədəri Nyufaundlend adası enliyinə qədər gəlir. Aysberqlər su cərəyanları vasitəsilə çox uzaqlara aparılır. Antraktida ətrafında aysberqlərin iki dreyf zonası var: şərqdən qərbə atmosfer sirkuliyasiyası ilə əlaqədar olan sahilyanı dreyf zonası, dayanıqlı şərq cərəyanı ilə əlaqədar şərq dreyf zonası. Şərqi Antraktidada onlarda olan şirin suyun həcmi 4165&nbsp;km³-ə çatan 31 min aysberq müşahidə edilmişdir.

## İstinadlar
Bejetsk

300px|thumb|Bejetsk dəmiryolu stansiyası

**Bejetsk** — Rusiya Federasiyasının Tver vilayətində şəhər. Əhalisi 23000 nəfərdən artıqdır.

## İstinadlar
Edqar (İngiltərə kralı)

**Edqar** () — İngiltərə kralı. Kral I Edmundun  birinci həyat yoldaşı Elfqitadan olan kiçik oğlu. 959-ci ildə Mersiya və Nortumbriya zadəganları tərəfindən kral elan edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Anqlo-Sakson tarixçəsi
* K. Rıjov, "Dünyanın bütün monarxları", Qərbi Avropa.
Sual

**Sual** — informasiya əldə etmək və ya dəqiqləşdirmək məqsədilə insan tərəfindən səsləndirilən cümlənin fikir forması. Sual səsləndirilirsə intonasiya ilə deyilir, yazılırsa sonunda sual işarəsi qoyulur. Sual verən bir qayda olaraq cavab gözləyir, ironik suallar istisna təşkil edir.

## Sual cümləsində sözlərin sıralanması
Hər dildə sual cümləsinin qurulmasının öz qaydası vardır. Azərbaycan dilində adi cümlənin sonunda olan xəbərin sonuna xüsusi şəkilçilər əlavə edilir. Məsələn, " Arif eşidir-mi ? ". İngilis dilində cümlənin sual formasında xəbər mübtədadan əvvəldə yerləşir.

## Sual cümlələrinin qəribəlikləri
* Yunan dilində sual işarəsi əvəzinə nöqtə-vergül işarəsi qoyulur.
* İspan dilində sul işarəsi tərs halda (¿), cümlənin əvvəlində qoyulur.
* " Sən yatırsan ?" , "Sən ölübsənmi ?" suallarına "bəli" cavabı vermək olmaz.
* "Sən hələ sağsanmı ?" , "Sən oyanmısanmı ?" sualına "xeyr" cavabı vermək olmaz.

## Ədəbiyyat
* C. L. Hamblin, "Questions", in: Paul Edwards (ed.), Encyclopedia of Philosophy.
* Georg Stahl, "Un développement de la logique des questions", in: Revue Philosophique de la France et de l'Etranger 88 (1963), 293-301.
* Fieser, James , Lillegard, Norman (eds), Philosophical questions: readings and interactive guides, 2005.
* McKenzie, Jamie, Leading questions: *From Now On*: The Educational Technology Journal, 2007.
* McKenzie, Jamie, Learning to question to wonder to learn, *From Now On*: The Educational Technology Journal, 2005.
* McKenzie, Jamie, "The Question Mark" 
* Muratta Bunsen, Eduardo, "Lo erotico en la pregunta", in: Aletheia 5 (1999), 65-74.
* Smith, Joseph Wayne, Essays on ultimate questions: critical discussions of the limits of contemporary philosophical inquiry, Aldershot: Avebury, 1988.
* Berti, Enrico, Soggetti di responsabilita: questioni di filosofia pratica, Reggio Emilia, 1993.
* Берков В. Ф., Вопрос как форма мысли. — Минск, БГУ, 1972. — 136 с.
* Лимантов Ф. С., Лекции по логике вопросов. — Л., ЛГПИ, 1975. — 112 с.
* Белнап Н., Стил Т., Логика вопросов и ответов. — М., Прогресс, 1981. — 288 с.
* Логика вопросов (Глава XIV) в кн: ред. Слинин Я. А., Караваев Э. Ф., Мигунов А. И., Символическая логика: Учебник. — СПб, С.-Петерб. гос. ун-т, 2005. — 506 с.
Cavab

**Cavab** — verilən suala və ya hər hansı hadisəyə qarşı göstərilən reaksiya. Cavab həmçinin qarşıya qoyulan sual və ya məsələ ilə bağlı müvafiq olaraq verilən məlumat da ola bilər. Cavab qısa və ya dolğun ola bilər. Hesab edilir ki, cavab verilən suala adekvat olmalıdır.

## Suallara cavablar
* Verilən suallara cavab "hə" və ya "yox" formasında ola bilər.
* Bəzi hallarda susmaq da cavab forması sayılır.
Melanxoliya

**Melanxoliya** — dərin bir kədərin içində hüznlü, əziyyət çəkən, tənha, ümidsiz bir insanın olduğu vəziyyətdir. Melanxolik insanlar xoşbəxt deyillər. Tənhalığı, cəmiyyətdən uzaqlaşmağı və insanlarla soyuq münasibətdə olmağı seçirlər. Digər insanlarla yaxın münasibətdə olmaqdan qaçarlar. Həyatı boş və mənasız görürlər. Kədər, qəm, narazılıq və dəyərsizlik duyğuları içində olurlar. Melanxoliya depressiyaya çevrilə bilər və ağır depressiyanın nəticəsində özünə qəsdlə də nəticələnə bilər.

Melanxolik insan dinc ola bilmək üçün, sakit bir həyat keçirə bilmək üçün təkliyi seçir. Ancaq tək olanda da həyatla və insanlarla olan münasibətlərini hər zaman düşünmək və analiz etmək, özünü günahlandırmaq, varlığının səbəbini axtarmaq kimi səbəblərə görə heç vaxt dincliyi tapa bilmir. Darıxmaqları, sıxılmaqları heç vaxt bitməz.

Mövcud olduğu dünyaya və cəmiyyətə ayaq uydura bilmədiyini hiss edər. Bu vəziyyət bəzən onu hüzünləndirir, bəzən isə məmnunluq hissi verir. Hadisələrin, həyatın içində olmaqdansa heç bir çıxarsız, heç bir məqsədsiz bir tamaşaçı və nəzarətçi kimi kənarda qalmağı üstün tutur. Bitməyən sıxıntısı, həmişə boşluqda olmağı və hüznü onu heç çıxa bilməyəcəyi kədərə boğa bilər. Kədərini bəzən gülərək (Demokritos), bəzən ağlayaraq (Heraklitos), bəzən də susaraq (Hölderlin) üzə vururlar. Melanxolik insan həssasdır. İnsanlarla yaxşı münasibətlər qurmaq istəyə bilər. Ancaq təbii olmayan, süni münasibətlər, "saxta" kimliklər, maskalar, kobud, düşüncəsiz davranışlarla rastlaşanda qurmaq istədiyi münasibətdən əl çəkib, "öz qabığına" çəkilə bilər. Nə vaxtsa təbii, səmimi, ruhunu oxşayıb, onu "qabığından" çıxardacaq insanlarla qarşılaşmağı ümid etmək istər, amma ümidsizdir, çünki insan yaşadığı cəmiyyətdə belə insanların varlığından şübhəlidir. Düşünür ki, bir-birinə güvənməyən insanlardan ibarət bir cəmiyyətdə maskalar taxılmasa, rahat yaşamaq olmaz.

Melanxolik insan hər zaman "get-gəl" içindədir, qərarsızdır. İnsanlarla münasibətlərində hər zaman bir problem vardır. Melanxolik insanlarda həyata qarşı maraqsızlıq, bezginlik ola bilər. Çökmüş, "sönmüş" vəziyyətdə görünə bilərlər. Gələcəyə ümidsiz olmaqla yanaşı çarəsiz və yazıq olduqlarını da düşünə bilərlər. Həyatı öz əlində tuta bilməmə, varlığın mənasını tapa bilməmə, özünü yetişdirə bilməmə qorxusu melanxoliyaya səbəb ola bilər. Özünü yetişdirmədikdə, daha doğrusu yetişdirə bilmədikdə çarəsizliyə düşürlər. Hansısa bir varlığın onunla oynadığı, ona rahatlıq vermədiyi hissi keçirib, özü belə bilmədiyi şeylərə hirslənə bilər. Ölümün qaçınılmazlığı, var olmağın, yaşamağın əksi olan "yox olamanın" olduğunu bilirlər. Ölüm, heçlik hissi yaradır. "Ölüm düşüncəsi melanxolikləri heç vaxt tərk etməz, məhz buna görə də dünyanı ən yaxşı "oxumağı" bacaranlar melanxoliklərdir".

Melanxolik insan hər çağda içində olduğu cəmiyyətin şərtlərindən razı olmadığını, razı ola bilmədiyini, həyatda bir məna görmədiyini, cəmiyyətlə ayaqlaşa bilmədiyini, ünsiyyət qura bilmədiyini və buna görə də hər hansı (özünə məxsus) yolla öz "qabığına" çəkilərək, heç olmasa ruhunun bir hissəsi də olsa xilas etməyə çalışdığını demişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Uc beyin

**Uc beyin** —  uc beyin qovuğundan diferensasiyaetmiş törəmələrə böyük beyin yarımkürələri — , görməqabaraltının görmə hissəsi — , komissural sistemdən (bitişmə sistemindən) hesab olunan döyənək cismi —  və ön bitişmə —  aiddir. Uc beyin yüksək inkişaf dərəcəsinə çatmışdır; yuxarı tərəfdən və yanlardan beyin kötüyünü çəpgən kimi əhatə etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1982
* Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy
* Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
* Anatomy: Embryologie

## Həmçinin bax
Xançoban mahalı

**Xançoban mahalı** — Şirvan xanlığının bölgələrindən biri. Şamaxı, Ağsu, Kürdəmir və İsmayıllı rayonlarının  ərazisində mövcud olmuşdur.

## Tarixi
Müasir dövrdə İsmayıllı, Ağsu, Kürdəmir və Şamaxı rayonlarının ərazisini əhatə edən Xançobanı mahalı "qərbdə Girdimançay ilə, şərqdə Ağsu çayı ilə həmsərhəd olmuşdur" . Xançobanı mahalına Veysəlli, Mərzili, Alpout, Gorus, Dəlilər və s. adlı kənd və obalar daxil idi. Bu mahala daxil olan Mərzili obası İsmayıl bəyə (Mustafa xanın qardaşı) məxsus olmuşdur. Onlar Qarabağdan gəlmə olduqları üçün torpaqları yox idi. Xançobanı əhalisi rəncbərlik edir və əsasən maldarlıqla məşğul olurdular. Şamaxı xanları Xançobanı mahalından olduqları üçün bu obaların əhalisinə vergi təyin etməmişdilər. Bunun əvəzində Xançobanı mahalının sakinləri Mustafa xana onun tələb etdiyi qədər qoyun verirdilər. Sonralar bu cür vergi qaydası çar məmurlarını qane etmədiyindən 1820-ci ildə mahalın əhalisi üzərinə pulla ödənilən vergi qoymuşdular.

Burada 1821-ci ildə 46 obada (Axtaçı, Garıs, Qaraqoyunlu, Padar, Xəlilli, Kolanı, Məlikçobanlı, Şahsünlü, Ərəbxanədan, Müsküri, Ovculu, Mollalar, Göydəlləkli, Muradlı, Sığırlı, Qurd, Pirhəsənli, İlxıçı, Sarvan, Mustafalı, Binaslı, Çaylı, Qaraməmmədli, Ərəbuşağı, Dəlilər, Çovurqanlı, Adnalı, Bağırlı, Alpout, Əlicanlı, Nəmirli, Sorsor, Eldəlləkli, Xanazad, Şahsultanlı, Müskürlü Molla Qədim, Şıxlı, Axundlu, Çıraqlı, Axtaçı Salyan, Elli-Gözlü, Veysəlli, Mərzili Lələ Əhmədli, Qaraxanlı, Qaravəlli Ağaməmməd) 1492 ailə yaşayırdı.  Mahalın naibi Məlik Umud idi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Nailə Bayramova. Şamaxı xanlığı. AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu Elmi Şurasının 5 iyun 2009-cu il tarixli iclasının qərarı. Bakı: 2009, səh. 27-28.

## Xarici keçidlər
*  
* 

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı
* Xançobanlı eli
Hövz mahalı

**Hövz** və ya **Hovuz mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Ağsu və İsmayıllı rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Mərdan bəy idi.

## Əhalisi
Burada 1821-ci ildə 1 oba (Alpout) və 38 kənddə (Basqal, Zərgəran, Tircan, Pirəbülqasım, Keyvəndi, Mücülü, Sərdahar, Zərnava, Gəndəxanı, Biznan, Kürdivan, Tağlabiyan, Zeyvə, Hinqar, Bilistan, Nüydi, Kəlfərəc, Sulut, Kalva, Sarsura, Kiçitan, Muğanlı, Varna, Qalazeyvə, Göylüc, Şamdalan, Pirqaraçuxa, Bəyliyan, Girdə, Gürcivan, Yenikənd, Nuran, Zərqava, Xasıdərə, Şəbiyan, Surxanı, Çiyni, Acıdərə) 641 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Hovuz mahalının sakinləri əkinçilik, bağçılıq, kömürçülük, ipəkçilik, kələğayı toxuculuğu, sərraclıq, çarvədarlıq, ticarət, misgərlik, dəmirçilik, papaqçılıq, dabbaqlıq, əyiricilik, xarratlıq, bənnalıq, boyaqçılıq, həkimliklə məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Sədənrud mahalı

**Sədənrud** və ya **Sərdərin mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Ucar, Göyçay, Sabirabad, Kürdəmir və Ağdaş rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Hacı Abdulla bəy idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 9 oba (Muğanlı, Türkman, Müsüslü, Murtı, Xəlilli, Kürd, Şıxlı, Bağırbəyli, Cakirli) və 37 kənddə (Bərgüşad, Qaracallı, Şıxəmir, Hacalı, Şəkili, Yalmən, Dulusçu çarxı Yenikənd, Qaziyan, Bığır, Çiyni, Çaxırlı, Əlikəndi, Şıxbəy, Mollahacılı, Qaraxıdır, Danabasan Türkədi, Məlikkəndi və Alpı, Kəlbəndə, Qurd, Şaharxı, Ləki, Çərəkə, Bevdəvil, Kürdşaban, Alxasova, Qulabənd, Çayarxı, Pirkəndi Küçəgədi, Qarabucaq, Şıxnəsir, Alpout, Şəkər, Keşxurd, Ərəb, Ərəb, Bozavand) 1210 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Sərdərin mahalının sakinləri əkinçilik, maldarlıq, xalçaçılıq, üzümçülük və baramaçılıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Elat mahalı

**Elat mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Kürdəmir, Ağsu, Sabirabad, Hacıqabul, Neftçala, Salyan və Şamaxı rayonlarının ərazisindəki kəndlərdə məskunlaşmışlar.

Mahalın hakimi Məmməd bəy Əmirsəliyev (19-cu əsrin birinci yarısı) idi.

## Əhalisi
Burada 1821-ci ildə 20 obada (Bəyi, Xalac, Ərəbəbdülkərim, Bozavand, Qovlar, Paşalı, Zəngənə, Qaraimanlı, Karrar, Bayat, Pərdili, Xınıslı, Cəyirli, Birinci Ucarlı, İkinci Ucarlı, Üçüncü Ucarlı, Mirikənd, Taliş, Şamlı, Göylər) 1016 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Elat mahalının sakinləri maldarlıq, əkinçilik və bağçılıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Qarluqlar

**Qarluqlar**-(Çincə: 葛逻禄 və ya 葛邏祿; *Géluólù*, alışılmış sesçil **Gelolu**, **Gelu**, **Khololo**, **Khorlo**, **Harluut**) 766 - 1215 illər arasında, Orta Asiyada həyat sürən türk boyu. "Qarluq" adı ərəb qaynaqlarında "**حارلوق** Harluk", farsca əsərlərdə "**حاللوه** Halluh", Çin  salnamələrində isə "*Géluólù*" adı ilə işlənmişdir.  Qədim Türk  çağlarında qarluqlara "*Üç Oğuz*" yəni  "*Üçboy*" da deyilmişdir.

## Tarixi
Onoxlar soyundan gələn qarluqlar Türgiş dövlətini yıxaraq  Qərbi Türküstanda dövlət qurdular. Qarluqlar Talas savaşına qədər Qarluq dövləti olaraq davam etdi. Daha sonra Qaraxanlılara dönüşdü.İslam dininii qəbul eden ilk Türk topluluğudur. Divani-lüğətit-türkdə; "**''قرلق** Karluk" "köçəri türklerden bir bölük adıdır. Oğuzlardan ayrıdırlar. Oğuzlar kimi Türkməndirlər.''"

IX əsrdə Şərqi Türküstan, Yeddisu və Tyan-Şan daglarının şimal ətəklərində Aşina türk soyuna mənsub olan türkdilli qarluqlar yaşayırdilar.

## Mənası
"Qarluq" türk sözü olub "qarlıq","qar yığımı" mənasını verir.

## Mənşəyi
Bəzi tarixçilər qarluqları oğuz köklü hesab edirlər.

## İstinadlar

## Mənbə

* Бартольд В.В. Карлуки. // Сочинения. Т. V. — М., 1968.
* Историко-культурное наследие Туркменистана /под ред. О.Гундогдыева и Р.Мурадова
* UNDP — Стамбул, 2000.
* Шафиев Ф. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. — Баку, 2000.

## Həmçinin bax
*Qarluq xaqanlığı

## Xarici keçidlər
Qoşun mahalı

**Qoşun mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
Ağsu, Şamaxı və Qobustan rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

Mahalın naibi Məlik Mahmud idi.

## Əhalisi
1821-ci ildə 11 oba (Çuxanlı, Utuqlu,Təkləli, Mənkələxanı, Tuluç, Çilov, Mərzəndigə, Nabur, Ləngəbiz, Qəşəd, Bicov) və 21 kənddə (Çağan, Qalabuğurt, Dilmanlı (Dilman), Hacman (Hacımanlı), Xatımanlı, Çarağan, Nüydü (Nüydi), Şərədil, Talis, Ərçiman, Əngəxarən, Zarat, Cabanı, Sündü (Sündi), Mədrəsə, Kərkənc, Kələxana (Kələxanı), Meysəri (Meysarı), Keşdiməz (Keçdiməz), Saqiyan, Qonaqkənd 1065 ailə yaşayırdı.

XIX əsrin əvvəllərində Qarabağdan Şamaxı xanlığına 1500 ailə köçmüç və köçüb gələnlər Şamaxı xanlığının Qoçun mahalında 8 kənd salmışdılar.

## İqtisadiyyatı
Qoşun mahalının sakinləri əkinçilik, maldarlıq və bağçılıqla məşğul olurdular.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
*  
*
Qarasubasar mahalı

**Qarasubasar mahalı** — Şirvan xanlığının inzibati ərazilərindən biri.

## Tarixi
İndiki Ucar, Zərdab, Ağdaş və Kürdəmir rayonlarının ərazisində mövcud olmuşdur.

## Əhalisi
1821-ci ildə 10 kənddə (Şilyan, Qarabörklü, Birinci Lək, İkinci Lək, Əlvənd, Tilanköyün, Muradxan, Xələc, Zərdab, Çallı)
815 ailə yaşayırdı.

## İqtisadiyyatı
Qarasubasar mahalının sakinləri əkinçilik və baramaçılıq, pambıqçılıqla məşğul olurdular. Mahalın naibi Rəhim bəy idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şirvan xanlığı

## Xarici keçidlər
* 
*
İsaq Məmmədov

**İsaq Mustafa oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan tarixçisi, tarix elmləri doktoru (1974), professor (1976), "Əməkdar elm xadimi", tarixçi. Naxçıvan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru (1978–1984).

## Həyatı
İsaq Məmmədov 1925-ci il martın 24-də Qubadlı rayonunun Qaracalı kəndində tanınmış təsərrüfatçı Mustafa kişinin ailəsində anadan olmuşdur. Bölgədə adlı-sanlı şəxsiyyət kimi tanınan Mustafa kişi repressiyanın qurbanı olmuşdur. O, 1942-ci ildə kənd orta məktəbini və Şuşa pedaqoji kurslarını bitirərək doğma kəndindəki natamam orta məktəbdə müəllimlik etmiş, dərs hissə müdiri vəzifəsində çalışmış, kənd sovetinin katibi işləmişdi.

## Elmi fəaliyyəti
İsaq Məmmədov 1944-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olaraq, fərqlənmə diplomu ilə təhsilini başa vurmuşdur. 1949-cu ildə aspiranturaya qəbul edilmişdi. O, 1952-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra bu təhsil müəssisəsində müəllim vəzifəsinə təyin edilmişdir. İsaq Məmmədov BDU-da 1955-ci ildə namizədlik, 1974-cü ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1976-cı ildə professor adını almışdı.

İsaq Məmmədov 1977–1978-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetində kafedra müdiri, 1978–1984-cü illərdə Naxçıvan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru, daha sonra 10 il ADNA-da Tarix kafedrasının müdiri, 2005-ci ildən ömrünün sonuna qədər kafedranın professoru vəzifəsində işləmişdi.

Professor İsaq Məmmədov 200-ə qədər elmi məqalənin, "Qəhrəmanlıq tarixindən səhifələr", "Unudulmaz rəşadət", "İnqilabi ənənələr və gənclik", "Ənənələr tərbiyə edir" kitablarının, "XX əsrdə ümumdünya tarixi proseslər", "Azərbaycan tarixi", "Yeni tarix", "Ümumdünya ictimai prosesləri", "Təlatümlü illər" və "Siyasi tarix" dərslikləri və dərs vəsaitlərinin müəllifi idi. Elm sahəsində böyük xidmətlərinə görə professor İsaq Məmmədov 1981-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdü. O, çoxsaylı İttifaq və respublika miqyaslı elmi konfransların iştirakçısı olmuş və məruzələrlə çıxış etmişdi.

## İctimai-siyasi fəaliyyəti
Professor İsaq Məmmədov respublikamızın ictimai həyatında fəal iştirak etmiş, 1980–1985-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, Naxçıvan şəhər rəhbər orqanlarının, müxtəlif müdafiə şuralarının üzvü kimi fəaliyyət göstərmişdir.

## Ölümü
İsaq Məmmədov 8 sentyabr 2011-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Siyasi tarix XX əsr
Məmməd İsgəndərov

**İsgəndərov Məmməd Əbdül oğlu** () — Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 6-cı sədri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Lenin Rayon Komitəsinin birinci katibi.

## Həyatı
Məmməd İsgəndərov 1915-ci ildə Qubadlı rayonunun Eyvazlı kəndində dünyaya gəlib. Ailədə beş qardaş olublar: Süleyman, Kərim, Səlim, Xanlar və Məmməd. 1919-cu ildə ermənilər kəndə hücum edəndə Süleyman erməni gülləsinə tuş gəlib.

M. İsgəndərov 1929-cu ildə Bakıya gələrək Sabir adına Pedaqoji məktəbə daxil olub və Xanlıq kənd orta məktəbində bir müddət dərs dedikdən sonra 1935-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunda mühəndis-geoloq ixtisasına yiyələnərək, neft mədənlərinin birində işə düzəlib. 1953-cü ildə Bakı ŞPK-nın 1-ci katibi seçilib. 1959-cu ildə Nazirlər Sovetinin sədri təyin olunub. 1961-ci ildə Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri seçilib. İki çağırış (1961–1969-cu illər) ali qanunverici orqana başçılıq edib.

O həm də elm sahəsində böyük nailliyətlər qazanıb. 1956-cı ildə "Neft-mədən geologiyası və neft-qaz yataqlarının işlənməsi" adlı əsərini çap etdirərək geologiya-mineralogiya elmləri doktoru elmi adına layiq görülüb. 1970-ci ildə Dərinlik qazma elmi-tədqiqat İnstitutuna direktor təyin edilib və ömrünün sonuna qədər burada işləyib. 1985-ci ildə, 70 yaşında vəfat edib.

## İstinadlar
Nəzər Heydərov

**Nəzər Heydər oğlu Heydərov** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri (1949–1954).

## Həyatı
Nəzər Heydər oğlu Heydərov 1896-cı ildə Zəngəzur qəzasının (hazırda Qubadlı rayonu) Gürcülü kəndində anadan olmuşdur. Gorus şəhərindəki beşsinifli məktəbdə oxumuş, məktəbi bitirdikdən sonra əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1913-cü ildə Bakıya gələrək Ramana neft mədənlərində fəhlə olaraq işləmiş, 1918-ci ilin sonlarında mədənlərdə çalışmağı dayandıraraq doğulduğu kəndə qayıtmışdır.

1919-cu ilin mart ayında Nəzər Heydərov bolşeviklər partiyasına daxil olmuş, 1918–1920-ci illərdə Zəngəzurda kəndlilər arasında inqilabi iş aparmışdır. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Qubadlı İnqilab Komitəsinin sədri təyin edilərək həmin ilin sonunadək bu vəzifədə işləmişdir. Sonrakı illərdə o, bir sıra vəzifələrdə çalışmış, Azərbaycan K(b)P Qubadlı Qəza Komitəsinin katibi, Qubadlı Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin məsul təlimatçısı olmuşdur. 1924–1926-cı illərdə Ağdaş Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmiş, ardınca Şuşa İcraiyyə Komitəsinə başçılıq etmiş və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini olmuşdur. 1927–1928-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Xalq Təsərrüfatı Şurasında çalışmışdır.

Nəzər Heydərov 1928-ci ildə Azərbaycan K(b)P MK tərəfindən Moskvada təhsil almağa göndərilmiş, Stalin adına Sənaye Akademiyasının neft şöbəsini və Moskva Neft İnstitutunu bitirdikdən sonra Bakıya qayıtmışdır. 1931-ci ildən başlayaraq 18 il Azərbaycan neft sənayesində işləmiş, Molotov adına mədənin direktoru, "Əzizbəyovneft" trestinin müdiri, Azərbaycan neft texniki təchizat trestinin müdiri, "Azneft" birliyi rəisinin müavini və rəisi, "Kirovabadneft" trestinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 1949-cu ilin may ayında keçirilmiş IV sessiyasında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsinə seçilmişdir. O, bu vəzifədə 1954-cü ilədək işləmiş, paralel olaraq SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini olmuşdur. Nəzər Heydərov 1954–1959-cu illərdə "Azərnefttextəchizat" idarəsi rəisinin müavini olmuş, 1960-cı ildə isə fərdi təqaüdə çıxmışdır.

Nəzər Heydərov dəfələrlə Azərbaycan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin və Bakı Komitəsinin, Zaqafqaziya və AzərbaycanMİK-lərinin üzvü olmuşdur. 2-ci və 3-cü çağırış SSRİ Ali Sovetinin, 2-ci və 3-cü çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. "Lenin" və "Qırmızı əmək bayrağı" ordenləri, "Qafqazın müdafiəsinə görə" və "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalları ilə təltif edilmişdir.

Nəzər Heydərov 30 dekabr 1968-ci ildə Bakıda vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Onun Zəngəzurda inqilabi hərəkatdan bəhs edən "Zəngəzur dağlarında" adlı kitabı 1972-ci ildə yayımlanmış, rus və erməni dillərinə tərcümə edilmişdir.

### Ailəsi
Nəzər Heydərovun oğlu Arif Heydərov (1926–1978) Azərbaycan SSR daxili işlər naziri olmuş, xidməti otağında qətlə yetirilmişdir. Digər oğlu Qaçay Heydərov (1920–1990) isə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda kafedra müdiri olmuş, professor elmi adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Qaçay Heydərov

**Heydərov Qaçay Nəzər oğlu** () — Azərbaycan SSR iqtisad elmləri doktoru, pedaqoq.

## Həyatı
Qaçay Heydərov 16 yanvar 1920-ci ildə Qubadlı rayonunun Gürcülü kəndində anadan olub. O, anadan olandan bir həftə sonra anasını itirib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsini bitirməsinə baxmayaraq iqtisadiyyat elmi ilə məşul olmuşdu. Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun "İqtisadi tarix" kafedrasının müdiri, iqtisad elmləri doktoru, professor idi.

İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş və oradan şikəst qayıtmışdı. O, bir neçə monaqrafiyanın müəllifi idi, bununla yanaşı həm də şeirlər yazırdı.

Qaçay Heydərov 10 iyun 1990-cı ildə vəfat edib.

* Nəzər Heydərovun oğludur.
* Arif Heydərovun qardaşıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tanınmış ictimai xadim, professor Qaçay Heydərovun 100 illik yubileyi qeyd olunub
Mirzə Cahangir xan

**Mirzə Cahangir xan** () – İranın görkəmli ictimai xadimi və yazıçısı, "Suri-İsrafil" jurnalının redaktoru. 

## Həyatı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ahmad Seyf, *Journalism at the time of the Constitutional Revolution* (روزنامه نگاری در عصر مشروطیت), * Sur-e Esrāfil: A Spark in Darkness* (صوراسرافیل: جرقه ای در تاریکی), in Persian, *Niaak &mdash; Notes of Ahmad Seyf*, Monday, July 3, 2006 on  Blogspot.com
* Moghdad Rouhani, *Commissioner of The Secret Society in Najaf* (مامور "انجمن سري" در نجف),  in Persian, *Zamāneh Monthly*, No. 35, 1384/2005. Re-published in *Bāshgāh-e Andi'sheh* (The Contemplation Club). Bashgah.net 
* Naser od-Din Parvin, *Mirza Jahangir Khan Shirazi (Sur-e Esrāfil)*, Thursday, July 27, 2006 on BBC
* *Mirza Jahangir Khan Sur-e Esrafil*, July 19, 2008 on YouTube (7 min 11 sec).
* M. Janbeglou, a photograph of Mirza Jahangir Khan's bust held at *House of Constitution* (*Khāneh-ye Mashtrouteh*) in Tabriz on Webshots.com
Papua-Yeni Qvineya FİFA Klublararası Dünya Çempionatında

*Bu məqalə [[Papua-Yeni Qvineya]] klublarının [[FİFA Klublararası Dünya Çempionatı]]ndakı iştirakı haqqındadır.*

## Papua-Yeni Qvineya komandalarının "[[FİFA Klublararası Dünya Çempionatı]]"ndakı bütün oyunları

## İllər üzrə

## Komandaların nəticələri

## Rəqib ölkələr
Məsud Əlioğlu

**Məsud Əli oğlu Vəliyev** () — Azərbaycan yazıçısı. Filologiya elmləri doktoru.

## Həyatı
Məsud Əlioğlu 5 oktyabr 1928-ci ildə Qubadlı rayonunun Mahmudlu kəndində anadan olmuşdur. Mənşəcə kürddür. 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olub. Universiteti bitirdikdən sonra elmi fəaliyyətini Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat institutu ilə başlayıb. 27 yaşında "Nəsrimizdə vətəndaş müharibəsi mövzusu" adlı elmi tədqiqat əsərinə görə filologiya elmləri namizədi, 40 yaşında "Azərbaycan sovet nəsrinin inkişaf yolları" mövzusu üzrə yazdığı elmi tədqiqat əsərinə görə filologiya elmləri doktoru dərəcəsinə layiq görülüb.

1950–1960-cı illərdə Azərbaycan ədəbi tənqidinin aparıcı nümayəndələrindən biri olmuş, həm də görkəmli bir ədəbiyyatşünas kimi də şöhrət qazanmışdır. 1960-cı illərin əvvəllərinə kimi o, yalnız Məsud Vəliyev kimi tanınıb, sonra Məsud Əlioğlu kimi də imzasını məşhurlaşdırıb.

100-ə qədər məqalənin, monoqrafiyaların, Nizami, Füzuli, M. F. Axundov, N. Vəzirov, S. S. Axundov, Ə. Haqverdiyev, C. Məmmədquluzadə, M. Ə. Sabir, M. Hadi, H. Cavid, Y. V. Çəmənzəminli, Şeyx Məhəmməd Xiyabani, Şəhriyar və digər bu kimi ədiblərin yaradıcılığını, həmçinin yaşadığı dövrün çağdaş ədəbiyyatının mənzərəsini işıqlandıran dəyərli kitabların müəllifidir.

Əsərləri sovet dönəmində yasaq olunmuş Hüseyn Cavidə ədəbi bəraət qazandırmış ilk silsilə məqalələrin və fundamental "Hüseyn Cavid" monoqrafiyasının müəllifidir.

Məsud Əlioğlu cəmi 44 il ömür sürərək, 1973-cü ilin 23 iyun ayında Bakı şəhərində vəfat edib.

## Ailəsi
O, xalq yazıçısı Əli Vəliyevin oğlu, yazıçı Afaq Məsudun atasıdır.

## Xatirəsi
25 sentyabr 2018-ci ildə Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elektron Akt zalında Məsud Əlioğlunun 90 illik yubileynə həsr edilmiş elmi sessiya keçirilib.

## Kitabları
* C. Məmmədquluzadənin dramaturgiyası. Bakı, Azərnəşr, 1954
* S. S. Axundov. Bakı, Azərnəşr, 1956
* Məfkurə dostları. Bakı, Azərnəşr, 1961
* Rəsul Rza. Bakı, Azərnəşr, 1960
* Ədəbiyyatda yeni insan. Bakı, Azərnəşr, 1964
* Məslək qardaşları. Bakı, Azərnəşr, 1966
* Tənqidçinin düşüncələri. Bakı, Azərnəşr, 1968
* Ədəbi fraqmentlər. Bakı, Azərnəşr, 1974
* H. Cavidin romantizmi. Bakı, Azərnəşr, 1975
* Amal və sənət. Bakı, Yazıçı, 1980
* Məhəbbət və qəhrəmanlıq. Bakı, Yazıçı, 1979
* Darıxan adamlar (iki cilddə). Bakı, "Elm və təhsil", 2009
* Darıxan adamlar (seçilmiş əsərləri). Bakı, "Təhsil", 2018, 792 səh. ISBN 978-9952-518-05-4

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Atropa lutescens

*  — Atropa komarovii bitki növünün sinonimi.
*  — Atropa acuminata bitki növünün sinonimi.
Meytnerium

**Meytnerium** (**Mt**) — D.İ.Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 109-cu element. Element ilk dəfə olaraq 1987-ci ildə AFR-də alınıb. O, Avstriya fiziki və radiokimyaçısı, 1917-ci ildə protaktiniumun kəşfində iştirak etmiş və 1939-cu ildə neytronların təsiri ilə uranın nüvəsinin iri qəlpələrə bölünməsi haqqında təsəvvürü əsaslandıran Liza Meytnerin (1878-1968) şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

http://www.nkpi.az/?page=addread&id=2928 
Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016,464 c.
Darmştadtium

**Darmştadtium** (**Ds**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 110-cu element.

Elementin adı kəşf edildiyi Darmştadt elm şəhərinin adından götürülmüşdür. Şəhər Almaniyada yerləşir.
Rentgenium

**Rentgenium** (**Rg**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 111-ci element. Element 1901-ci ildə "X-şüaların kəşfinə görə" birinci Nobel mükafatını almış alman fiziki Vilhelm Konrad Rentgenin (1845–1923) şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

http://www.nkpi.az/?page=addread&id=2928 
Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016,464 c.
Kopernisium

**Kopernisium** (**Cn**)  – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 112-ci element. Element Polşa astronomu Nikolay Kopernikin (1473-1543) şərəfinə adlandırılıb. İUPAK yeni elementin adını 2010-cu ilin fevralın 19-da, Kopernikin ad günündə təsdiq edib.

**Kopernisium –** çox güman ki, hal-hazırda mövcud deyil. Kopernisium – hissəciklər sürətləndiricisinin köməyilə yaradılmış, ifrat ağır elementlər qrupunun nümayəndəsidir: burada ağır metalların ionlarının toqquşması həyata keçirilir. Digər ifrat ağır metallar kimi, kopernisium radioaktivdir və tez parçalanır. Onun ən uzunömürlü izotopu, kopernisium-285-in yarıparçalanma dövrü 29 saniyədir. Bu cür elementlərin alınması çətinliklərlə bağlıdır və indiyədək onun cəmi 75 atomu qeydə alınmışdır. İlk olaraq kopernisium 1996-cı ildə sink ionlarının yandırılması və onların qurğuşuna çevrilməsi yolu ilə alınmışdır (Almaniya, Darmştatta, ion tədqiqatları və yüksək inteqrasiyalar Mərkəzində). Alman alimlərinin bu barədə hesabatları yalnız 2009-cu ildə rəsmi olaraq qəbul edilmişdir və bu elementi Polşa astronomu Nikolay Kopernikin şərəfinə, 2010-cu ildə onun anadan olmasının 537-ci ili münasibətilə kopernisium adlandırmışlar. Bu zaman kopernisium artıq Rusiya və Yaponiya alimləri tərəfindən də sintez edilmişdir. Kopernisium dövrü cədvəlin, sink, kadmium və civə daxil olduqları,12 qrup elementlərinin arasında ən ağırıdır. Kopernisium atomundakı yüksək müsbət yüklü böyük nüvə elektron rabitələrinin energetik səviyyələrini dəyişir; bu çox sürətlə hərəkət edən və bunun hesabına kütlə toplayan, elektronların xüsusi münasibətlərinin effekti ilə izah olunur.   Dövrü cədvəldəki yeri, onun xassələrinin civə ilə oxşar olmasını nəzərdə tutur, həmçinin o, qızılla kimyəvi reaksiyaya girmə qabiliyyətinədə malik olmalıdır.

## İstinadlar

http://www.nkpi.az/?page=addread&id=2928 
Илья Леенсон. Язык химии. Этимология химических названий. Москва: Издательство АСТ: CORPUS, 2016,464 c.

*Erik Sserri. 30 saniyə kimya haqqında. Moskva: “Ripol klassik”, 2014, 90 s.*
Nihonium

**Nihonium** (**Nh**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 113-cü element.

Simvolu **Nh** — dur. Zəif metallara aiddir. İlk dəfə element haqda Rusiyanın Dubna şəhərində məlumat əldə edilmişdir. 2004-cü ildə Yaponiyalı alimlər qrupu (RİKEN) tərəfindən kəşf edilib. Adının mənşəyi yapon sözü olub "Günəş çıxan ölkə" ("Nihon" — Yaponiya) deməkdir.

Periodik cədvəlin 3A qrupunda, 7-ci dövründə yerləşir.
Flerovium

**Flerovium** (**Fl**) – D.İ.Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 114-cü element.

## Xarici keçidlər
* Webelements saytı
Oqaneson

**Oqaneson** (**Og**) – D.İ. Mendeleyevin dövri cədvəlində 118-ci yeri tutan sintetik kimyəvi element. Bu, indiyə qədər sintez edilmiş ən böyük atom nömrəsinə və atom kütləsinə malik elementdir. Oqanesonun adı, onun kəşfində mühüm rol oynamış rusiyalı nüvə fiziki Yuri Oqanesyanın şərəfinə verilmişdir.

Oqaneson son dərəcə qeyri-sabitdir və onun yeganə məlum izotopu olan 294Og-nin yarıparçalanma dövrü bir millisaniyədən azdır. Bu səbəbdən onun kimyəvi və fiziki xassələri yalnız nəzəri hesablamalara əsaslanır.

## Tarixi və sintezi
Superağır elementlərin sintezi mürəkkəb nüvə reaksiyaları tələb edir. Oqaneson ilk dəfə 2002-2005-ci illərdə Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutunda (Dubna, Rusiya) amerikalı və rusiyalı alimlərin birgə əməkdaşlığı nəticəsində əldə edilmişdir. Element, kalifornium-249 (249Cf) hədəfini kalsium-48 (48Ca) ionları ilə bombardman etməklə sintez olunmuşdur. Bu reaksiyalar yüksək enerji və dəqiqlik tələb edən mürəkkəb proseslərdir.

Kəşf 2015-ci ildə Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Kimya İttifaqı (IUPAC) və Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Fizika İttifaqı (IUPAP) tərəfindən rəsmən təsdiq edilmişdir.

## Adlandırılması
Elementin adı, superağır elementlərin kəşfi və tədqiqi sahəsindəki fundamental töhfələrinə görə nüvə fiziki Yuri Oqanesyanın şərəfinə təklif edilmişdir. Oqanesyan, hazırda sağ olan yeganə şəxsdir ki, onun şərəfinə kimyəvi element adlandırılmışdır. Rəsmi ad 2016-cı ilin noyabrında təsdiq olunmuşdur.

## Proqnozlaşdırılan xassələri
Oqanesonun qeyri-sabitliyi səbəbindən onun xassələri yalnız nəzəri modellər və dövri qanunauyğunluqlar əsasında proqnozlaşdırılır. Bu hesablamalarda nisbilik effektləri mühüm rol oynayır.

### Atom və fiziki xassələri
Oqanesonun elektron formulu [Rn] 5f¹⁴ 6d¹⁰ 7s² 7p⁶ olaraq proqnozlaşdırılır ki, bu da onu dövri cədvəlin 18-ci qrupuna, yəni təsirsiz qazlar sırasına aid edir. Lakin, güclü nisbilik effektləri səbəbindən oqanesonun digər təsirsiz qazlardan fərqli davranacağı gözlənilir.

Ağır kütləsi və güclü atomlararası cazibə qüvvələri səbəbindən otaq temperaturunda qaz deyil, bərk halda olması ehtimal edilir.

### Kimyəvi xassələri
Nisbilik effektləri oqanesonun elektron təbəqələrinin quruluşunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Bu səbəbdən, o, digər təsirsiz qazlara nisbətən daha reaktiv ola bilər və kimyəvi birləşmələr əmələ gətirməyə qabildir. Hesablamalar göstərir ki, oqaneson flüorla və hətta qızıl kimi daha az aktiv elementlərlə belə reaksiyaya girə bilər. İndiyə qədər heç bir oqaneson birləşməsi sintez edilməmişdir.

## Stabillik və izotopları
Oqaneson "stabillik adası" adlanan nəzəri bölgənin yaxınlığında yerləşir. Bu nəzəriyyəyə görə, müəyyən sayda proton və neytrona malik superağır nüvələr nisbətən daha uzunömürlü ola bilər.

İndiyə qədər yalnız bir izotopu, 294Og, müşahidə olunmuşdur. Onun yarıparçalanma dövrü təxminən 0,7 millisaniyədir və o, alfa-parçalanma yolu ilə livermorium-290 (290Lv) izotopuna çevrilir. Nəzəri hesablamalar daha ağır, neytronla zəngin izotopların daha dayanıqlı ola biləcəyini proqnozlaşdırır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kimyəvi elementlərin dövri cədvəli
Tennessin

**Tennessin** (lat. Tenissinium, Ts) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində117-ci element. Dövri sistemin yeddinci perioduna və 17-ci qrupuna daxildir.

Elementin iki məlum izotopundan ən davamlısı olan 294Uus-un yarımparçalanma dövrü 78 millisaniyədir. Formal olaraq halogenlərə aid edilsə də, kimyəvi xüsusiyyətləri hələ tədqiq edilməmişdir.

## Adının mənşəyi
Ununseptium sözü latın mənşəli sözlərdən ibarətdir və hərfən "bir-bir-yeddinci" deməkdir (latınca 117-ci başqa cür yazılır: centesimus septimus decimus). Bu ad müvəqqəti idi və elementin kəşfi başqa tədqiqatçılar tərəfindən təsdiq edildikdən sonra bu ad, çox güman ki, dəyişdiriləcəkdi. Kimyəvi elementə rəsmi ad İUPAC (Nəzəri və tətbiqi kimya üzrə Beynəlxalq İttifaqın komissiyası) tərəfindən onun kəşfi təsdiqləndikdən və bu və ya digər elmi qrupun prioriteti müəyyən edildikdən sonra onun adı təsdiqləndi:Tenessinium.

## Əldə edilməsi
Tenessin (ekaastat) 2009-cu ildə Dubnada (Rusiya) yerləşən Birləşmiş nüvə tədqiqatları institutunda əldə edilmişdir. 117-ci elementin sintezi üçün institutun nüvə reaksiyaları sürətləndiricisində (U 400) 97-ci elementdən (berklium 249) ibarət hədəfi kalsium-48-in ionları ilə bombalayırdılar. Eksperiment Rusiya və ABŞ alimlərinin əməkdaşlığı sayəsində mümkün olmuşdur: 22 milliqram berklium-249 hədəfini rusiyalı alimlərə Tennessi ştatında yerləşən Okric milli laboratoriyasının alimləri tərəfindən təqdim edilmişdi. Elementin sintezi üçün aşağıdakı reaksiyadan istifadə edilmişdi:
: \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} + \,^{249}_{97}\mathrm{Bk} \to \,^{297}_{117}\mathrm{Ts} ^{*} \to \,^{294}_{117}\mathrm{Ts} + 3\,^{1}_{0}\mathrm{n},
: \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} + \,^{249}_{97}\mathrm{Bk} \to \,^{297}_{117}\mathrm{Ts} ^{*} \to \,^{293}_{117}\mathrm{Ts} + 4\,^{1}_{0}\mathrm{n}.
Nəticədə yeni elementin altı nüvəsi əldə edilmişdi: beş 293Uus və bir 294Uus.
Yeni kimyəvi elementin aşkar edilməsini təsvir edən elmi məqalə 5 aprel 2010-cu ildə nəşr edilməsi üçün Physical Review Letters jurnalı tərəfindən qəbul edilmişdir.
.

2012-ci ilin iyununda eksperiment təkrar edilmiş və 293Ts-un beş nüvəsi əldə edilmişdir.

2014-cü ildə 117-ci elementin mövcudluğu Helmholts adına ağır ionların tədqiqi mərkəzində (Darmştadt, Almaniya) çalışan nüvə fiziklərinin beynəlxalq qrupu tərəfindən təsdiq edilmişdi: eyni eksperiment həyata keçirilərək yeddi nüvə aşkar edilmiş və 117-ci elementin dağılmasının 105-ci (dubnium) elementin yaranması ilə nəticələnən yeni yolu kəşf edilmişdir.

## Ununseptium mədəniyyətdə
"Futurama" cizgi serialının 7-ci mövsümünün 10-cu seriyasında ("Near-Death Wish") Ununseptium "Farnsium" (Fa) adlandırılır.

## Kimyəvi xassələri

## İstinadlar
Adi doqquzdon

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Yabanı halda Avropanın Şimali, Mərkəzi və Şərq vilayətlərində, Şimali Amerikada, Uralda və Qərbi Sibirdə rast gəlinir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2,5 m-dək, yarpağıtökülən koldur. Oduncağı yaşılımtıl-ağdır. Cavan zoğları yaşıl və ya qırmızımtıl rəngli, qoca zoğlarının qabığı boz və qonur-bozdur. Tumurcuqları konusvarı, xırda, 1–2 mm-dir. Yarpaqların uzunluğu 3–7 sm, eni 2–5 sm, qarşı-qarşıya düzülmüş ellipsvarı formalı, qısa, ucu biz, kənarları bütövdür. Yarpaq ayasının yuxarı tərəfi tünd-yaşıl, tutqun, alt tərəfi bozumtul, yumşaq sıx tükcüklərlə örtülüdür. Çiçəkləri yarpaqların qoltuğunda cüt yerləşir. Sarımtıl-ağ çiçək tacının uzunluğu 10–15 mm, zəngvarı içərisi tüklü və küt hissəlidir, çiçəkləmənin sonunda saralır. Kasacığı 5 dişlidir. Çiçəklənmə vaxtı may-iyundur. Meyvələri sulu, tünd-qırmızı, şarşəkilli olub, iyulun axırlarında yetişir. Meyvələrinin içərisində 2 ədəd ağ çəyirdək olur, qışın ortalarına qədər budaqların üzərində qalır. Bəzi hallarda bitkidə ikinci çiçəkləmə müşahidə edilir. Torpağa tələbkar deyil, qışa və quraqlığadavamlıdır. İşıqsevəndir. Yarpaqları qısasaplaqlı, bərk, oval, və ya ellipsvaridir, tamkənarlı, çılpaq, göyümtüldür, uzunluğu 3,5–10 sm, eni 3–6 sm-dir; yuxari yarpaqları dəyirmi-ovaldır, cüt-cüt birləşərək kasaşəkilli forma əmələ gətirir. Çiçəkləri ətirlidir, iridir, oturaqdır, bir neçə ədəd olmaqla çiçək köbəsində yerləşmişdir. Tac çəhrayıtəhər, sarımtıl və ya sarımtıl-ağ rəngdə olub, uzunluğu 5 sm-dir, uzun qırmızımtıl, xaricdən tükcüklü və ya demək olar ki, çılpaq borucuqlu və 5 bölümlü büküşləri olan uzunsov hissələri vardır. Meyvələri qırmızımtıl-narıncı rəngli giləmeyvədir. Toxumları ellipsvaridir. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyun-sentyabr aylarında meyvə verir

## Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), Qobustan, BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəz, KQ cənub. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər yayılmışdır. Çayların kənarlarında, kolluqların arasında, işıqlı meşə talalarında bitir.

## Yaşayış mühiti
Çay və kiçik çay sahillərində, kolların arasında, işıqlı meşələrdə və meşə ətrafında rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Yeməli deyil. Əsl doqquzdon bəzən dekorativ bitki kimi istifadə edilir. Budanmanı yaxşı keçirir. Bal arıları ondan çoxlu miqdarda nektar və tozcuq toplayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tatar doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Cənubi Sibirdə, Orta Asiya dağlarında, Tyan-Şanda, Altada bitir. 

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,5-2,5 m-ə qədər olan koldur. Gövdəsinin qabığı bozumtul rəngdə olub, tədricən soyulur. Cavan zoğları hamar, sarımtıl-qonur rənglidir, zoğun ucunda yumurtavari, qarşı-qarşıya yerləşmiş tumurcuqları olur. Yarpaqları 6 sm uzunluqda və 3 sm enində olmaqla yumurtavarı və ya neştərvarı formalıdır, ucdan sivriləşmiş, bəzi hallarda iridir, yarpaq qoltuğunda cüt-cüt yerləşir, ləçəkləri ağ və ya tünd çəhrayı rənglidir. Meyvəsi 7 mm diametrində, qırmızı və ya sarımtıl rəngli, kürəvidir, avqust ayında yetişir, acıdır, yeyilmir, budaqlar üzərində cüt-cüt sərbəst və ya azacıq bitişik halda olur. 

## Ekologiyası
Təbii halda meşə-çöl zonasında, çay vadilərində, qayalarda, meşə yaruslarında kölgəli ərazilərdə bitir.  

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Kür-Araz ovalığında və Cənub böıgəsində rast gəlinir. 

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində istifadə üçün yararlıdır.Ətirli çiçəyi, sıx, tünd-yaşıl çətiri bitkiyə çox dekorativ görkəm verir. Qabığında alkoloidlər, kumarin, saponin, flavonid, kömür, çiçəklərində isə şəkər, qlükoza, fruktoza vardır ki, müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qafqaz doqquzdonu

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
İlk dəfə Qafqazda təsvir edilmiş, Kiçik Asiyada qeydə alınmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3,5 m-ə çatan, dikduran gövdəli, alçaqboylu ağac və ya koldur. Yarpaqları uzunsov-oval və ya yumurtavarı-ovalşəkillidir, yarpaq damarları 4–13 cüt olub, aydın seçilir. Çiçəkləməsi yarpaqlamadan sonra baş verir. Dişiciyi 2 və ya 5 yuvalıdır. Erkəkciyi 5-dir. Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda cüt və ya dəstə ilə yerləşir, ziqomorfdur, ikidodaqlıdır, üst dodağı 4, alt dodağı isə birləçəklidir. May ayında çiçəkləyir. Çiçəkləri ətirli və nektarlıdır. Kasacığı qırmızımtıl-bənövşəyidir. Meyvəsi iyul-sentyabr aylarında yetişir, giləmeyvədir.

## Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır, torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Lenkaran zonasında meşələrdə bitir.

## İstifadəsi
Dekorativ, yaxşı balverən bitkidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax