Vayşnavizm

**Viṣnuizm** və ya **vayşnavizm** (, ) — Hinduizm dininin əsas istiqamətlərindən biridir və onun fərqləndirici xüsusiyyəti Maha Vişnuya və onun təcəssümlərinə (avatarlarına), əsasən Krişnaya və Ramaya ibadətdir. Vayşnavizmin inancları və mənəvi təcrübələri, xüsusilə *bhakti* və *prapatti* konsepsiyaları, “Vişnu Purana”, “Bhagavata Purana” və “Bhaqavat Gita” kimi müqəddəs mətnlərə əsaslanır.

Viṣnuizmin tərəfdarları “viṣnuitlər” və ya “vayşnavlar” adlanır. Bəzi qiymətləndirmələrə görə, viṣnuitlər “Hinduizm” ümumi adı ilə tanınan dinlər ailəsində ən çoxsaylı mömin qrupudur. Lakin viṣnuizm vahid bir istiqamət deyil; viṣnuitlər Vişnunun ayrı-ayrı avatarlarına (çox vaxt eyni avatarın müxtəlif təzahürlərinə) və ya onun müxtəlif obrazlarına ibadət edən çoxsaylı icmalarda birləşirlər. Viṣnuizmin kökləri son vedik dövrə gedib çıxır. Onun sonrakı inkişafı, görkəmli dini xadimlərin töhfələri ilə zənginləşərək, teist doktrinaları, fəlsəfəsi və ritualları ilə fərqlənən bir neçə viṣnuit ənənəsinin yaranmasına səbəb olmuşdur. XVI əsrə qədər viṣnuizm daxilində dörd əsas ənənə (*sampradaya*) formalaşmışdı — Şri-sampradaya, Madhva-sampradaya, Nimbarka-sampradaya və Vallabha-sampradaya. Elmi tədqiqatlarda viṣnuizmin sampradayalara bölünməsi ilə yanaşı, həmçinin krişnaizm (Krişnaya ibadət), ramaizm (Ramaya ibadət), radhaizm (Radhaya ibadət) və digər geniş müstəqil ənənələr qruplarından da bəhs olunur. XX əsrdə viṣnuizmin istiqamətlərindən biri — qaudiya-vayşnavizm — Qərbdə Beynəlxalq Krişna Şüuru Cəmiyyəti kimi yayılmışdır.

Viṣnuizmə aşağıdakı aspektlər daxildir: ilahi varlığa ritual ibadət (upasana); Vişnuya sığınma (şaranagati); zorakılığa qarşı bağlılıq (ahimsa), vegetarianlıq və altruizm.

Viṣnuizm sanskrit və hind dillərində zəngin fəlsəfi-dini ədəbiyyat yaratmış, həmçinin Hind mədəniyyətini musiqi, rəqs, heykəltəraşlıq və memarlıq sahələrində zənginləşdirmişdir.
## Vişnuizmin akademik tədqiqatı
Vişnuizm, yaxud Vişnu kultu — burada məhz tanrının özü və onun çoxsaylı avatarları ibadət obyektidir — tədqiqatçıların diqqətini cəlb edir. Vişnu tanrılar triadasına daxildir, vişnuizm isə müasir Hindistanda hinduizmin əsas ənənələrindən biridir. Vişnuizmin populyarlığı və geniş yayılması əsrlər boyu alimlərin ona diqqət göstərməsini izah edir. Avropa elmi vişnuizmə XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvəllərində diqqət yetirmişdir. İngilis indologiyasının banisi, filoloq Vilyam Cons (1746—1794) avropalılar üçün bəzi vişnuçi mətnləri, xüsusilə “Gitagovinda” poemasını kəşf etmişdir, baxmayaraq ki, hələ 1769-cu ildə yezuitlər “Bhagavata-purana”nı fransız dilinə tərcümə etmişdilər. Hindistanda yaşamış ilk rus indoloqu Gerasim Lebedev (1749—1817) vişnuizmin öyrənilməsinə öz töhfəsini vermişdir. 1815-ci ildə o, İngilis tərcüməsindən sonra Avropada ikinci dəfə VIII əsrə aid məşhur krişnait himni “Bhadja-govindam (Mohamudgara)”nı sanskrit dilindən rus dilinə tərcümə etmişdir.

Vişnuizmin öyrənilməsi təkamülün üç mərhələsindən keçmişdir. Birinci mərhələdə vişnuizm ilk Qərb alim-indoloqlarının tədqiqat obyekti olmuşdur. Onlara fransız şərqşünası Oqüst Bart (fr. Auguste Barth, 1834—1916), amerikalı alim-sanskritşünas və Amerika Şərqşünaslıq Cəmiyyətinin katibi Edvard Hopkins (ing. Edward Washburn Hopkins, 1857—1932), eləcə də britaniyalı şərqşünas Heyman Uilson (1786—1860) daxildir. Onların bilik mənbələri qədim hind ədəbiyyatı idi. İlk müəlliflər sayəsində Qərb oxucusu vişnuizm mifologiyasına çıxış əldə etmişdir. Erkən Avropa müəlliflərinin əksəriyyəti xristian ənənəsinin təsiri altında idi ki, bu da onların hind mədəniyyətini qavrayışına təsirsiz ötüşməmişdir. Vəziyyət XIX əsrin son üçdə birində, vişnuizmin təsviri və öyrənilməsinə hind tədqiqatçıları qoşulduqda dəyişməyə başlamışdır.

Vişnuizmin elmi öyrənilməsinin ikinci mərhələsi hind elmi məktəbinin formalaşması ilə xarakterizə olunur. Onun başlanğıcında Avropa təhsili almış yerli tədqiqatçılar dayanırdı. 1883-cü ildə şərqşünas və ictimai xadim, Peterburq Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Ramakrişna Qopal Bhandarkar, tədqiqatlarda xristian meyli ilə mübarizə apararaq, öz həmvətənlərinin dini tarixinin öyrənilməsində müqayisəli və tənqidi metodlara qarşı çıxış etmişdir. Onların əvəzinə vişnuizmin təhlili üçün arxeoloji, ədəbi və bədii materiallara əsaslanmaq təklif olunurdu. Epik və puranik ədəbiyyata əsaslanan Bhandarkar 1913-cü ildə kosmik Vişnu konsepsiyasının Hari-Krişna və Qopala-Krişna obrazları ilə tədricən birləşməsini göstərmişdir. Lala Baydjnatx “Hinduizm: qədim və müasir” əsərində hinduizmin fundamental prinsiplərinin artıq vedik dövrdə formalaşdığını və sonrakı əsrlər boyu dəyişməz qaldığını nümayiş etdirmişdir. 1920-ci ildə Ramaprasad Çanda “Arxeologiya və vaişnava ənənəsi” kitabında arxeoloji məlumatlara əsaslanaraq vişnuizmin erkən tarixini bərpa etməyə ilk cəhdi etmişdir. 1936-cı ildə yüzə yaxın tanınmış hind tədqiqatçısı The Cultural Heritage of India (“Hindistanın mədəni irsi”) adlı üçcildlik ilk nəşri çap etdirmişdir. Bu nəşr Qədim Hindistanın dini tarixinin öyrənilməsində yeni mərhələ açmışdır, çünki o, ilk kompleks əsər idi. Əsərin ikinci, genişləndirilmiş nəşri 1950-ci illərdə dərc edilmiş, yeni dördüncü cild isə yalnız hind dinlərinə həsr olunmuşdur. Mövzuların və müəlliflərin müxtəlifliyinə baxmayaraq, “Hindistanın mədəni irsi”nin ümumi yanaşması qədim dinin mənşəyinin qaynaqları məsələsində vahid olmuşdur.

## İstinadlar