open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slovakiya Cənnəti Milli Parkı

**Slovakiya Cənnəti Milli Parkı** (slovak dili. Národný park Slovenský raj)- Slovakiyanın doqquz milli parkından biridir. Milli Park SLovakiya Cənnəti dağlarının təbiətinin qorunması ilə məşğul olur.

## Tarixi
21 avqust 1964-cü ildə Slovakiya Cənnəti Milli Parkı yaradılıdı. Bu Milli Park Slovakiyada yaradılan ilk milli parkdır. Ərazi 18 yanvar 1988-ci ildə milli park statusunu alır və 2000-ci ildə burada yerləşən Dobşinskaya mağarası YUNESKO-un ümumdünya mirasına daxil edilir. 2004-cü ildə parkın ayrı-ayrı rayonları *Natura 2000* ekoloji şəbəkəsinin bir hissəsi olur.

## Coğrafiyası
Milli Park Banska Bistritsa diyarı (Brezno rayonu), Preşov diyarı (Poprad rayonu) və Koşitse diyarı (Roznava və Spiska Nova Ves rayonu) ərazisində yerləşmişdir. Slovakiya Cənnəti Milli Parkı Spiska-Qemerskiy Karst regionun şimalında yerləşmişdir. Bu ərazi qərbdən Aşağı Tatra ilə, cənubdan Rudoqorem dağı ilə və şərqdən, şimal-şərqdən isə Xornadskoy çuxuru ilə həmsərhəddir. Parkın ərazisində bir çox kanyon, vadi, mağara və şəlalə yerləşmişdir. Ən yüksək şəlalə — Zavoyovi (Závojový vodopád) şəlaləsinin hündürlüyü 70 m-dir. Park ərazisinin ən yüksək nöqtəsinin (Predna-Qolya dağı) hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1545 m hündürlükdədir. Başqa yüksək dağ isə Xavranya-Qayadır ki, hündürlüyü 1153 m-dir. Ərazinin ən alçaq nöqtəsi isə dənizz səviyyəsindən 470 m hündürlükdədir.

Slovakiya Cənnəti Milli Parkının ümumi sahəsi 197,63 km² təşkil edir. Parkın ətrafındakı ərazinin sahəsi isə 130,11 km²-dir.²

## Flora və fauna
Milli Parkın ərazisinin 90 %-i küknar, tozağacı, ağ şam ağacıyla və şam ağaclarından ibarət olan meşələrlə örtülmüşdür. Parkda təxminən 4000 onurğasız heyvan növü yaşayır, həmçinin kəpənəklərin 2100-dən çox növünə burada rast gəlmək mümkündür. Milli Parkda yaşayan 200 onurğalı heyvan növündən 130-u qorunma altındadır. Məməlilərin 40 növü bu ərazidə yaşayır: ayı, tülkü, canavar, meşə pişiyi, maral, qaban, dələ və s. siyahıya daxildir. Park 65 nadir heyvan növünün yaşayış məskənidir. Bunlara ütəlgi qızılquş, Avropa susamuru və Avropa sünbülqıranı kimi növlər daxildir.

## Turizm
Milli Parkın ərazisində 8 qoruq və 11 milli qoruq yerləşmişdir; nərdivanlarla, zəncirlərlə və körpülərlə təchiz edilmiş 300 kilometr piyada cığırı yaradılmışdır. Slovakiya Cənnəti Milli Parkında təxminən 350 mağara yerləşmişdir, amma ziyarət etmək üçün yalnız Dobşinskaya buz mağarası açılmışdır. 1232 m ilə Avropanın ən böyük buz mağaralarından biridir.

## Qalereya

Fayl:Slovensky raj 01.jpg|Milli Parkdakı şəlalələrdən biri
Fayl:Slovensky raj 02.jpg|Milli Parkdakı şəlalələrdən biri
Fayl:Dedinky and Palcmanska masa.jpg|Palsmanka-Maşa su anbarı
Fayl:Cistercian Monastery at Klastorisko.jpg|XIII əsr monastrının xarabalıqları
Fayl:Dobsinska ladova cave.jpg|Dobşinskaya buz mağarası


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Фотографии Словацкого рая
Yevgeni Koşeriu

**Yevgeni Koşeriu**(; 1921–2002) — Moldova mənşəli alman linqvist, roman dilçiliyi üzrə mütəxəsssis, professor, 50-dən çox kitabın müəllifi, Rumıniya Akademiyasının fəxri üzvü.

## Bioqrafiyası
Yevgeni Koşeriu 27 iyul 1921-ci ildə Rumıniya Krallığının Mixeylen kəndində anadan olmuşdur. Sonralar həmin ərazi — Moldova SSR, hal-hazırda isə Moldova Respublikası adlandırıldı.

Belsı şəhərində yerləşən *Liceul Teoretic*"İon Creangă" liseyində təhsil almışdır. Sinif yoldaşları Bessarabiya yazıçısı- *Vadim Piraoqan* və rumın yazıçı- *Sergiu Grossu* olmuşdur. Suza Universitetini bitirdikdən sonra Koşeriu 1940-cı ildə İtaliyaya yola düşdü. Romada yerləşən İtaliya Mədəniyyət Universitetində təhsilini davam etdirdi. 1944-cü ildə Yevgeni cənub slavyan xalqlarının poeziyasına məxsus olan * Chanson de geste* (epik məzmunlu fransız orta əsr ədəbiyyatının janrı) haqqında olan dissertasiyasına görə dərəcə aldı. 1944–45-ci ildə Koşeriu Paduya Universitetində çalışırdı. 1945-ci ildən 1949-cu ilə qədər Milan Universitetində işləmişdir.

Bir müddətdən sonra Latın Amerikasında- Uruqvay Respublika Universitetində işləməyə başladı. Sonra yenidən Avropaya qayıtdı və həyatının sonuna qədər Almaniyada yerləşən Tübingen Universitetində professor kimi işlədi.

Koşeriu 7 sentyabr 2002-ci ildə Almaniyanın Tübingen şəhərində vəfat etmişdir.

## Xatirəsi
Yevgeni Koşeriunun adını daşıyırlar:
* Belsı şəhər kitabxanası.
* Mixeylen kənd məktəbi.
* *Internațional de Științe ale Limbajului* beynəlxalq kollekviumu.

## Gördüyü işlər
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Teoría del lenguaje y lingüística general*, Madrid, 1973
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Sincronía, diacronía e historia*, Madrid, 1973
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Principios de semántica estructural*, Madrid, 1978.
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *El hombre y su lenguaje: estudios de teoría y metodología lingüística*, Madrid, 1985.
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Tradición y novedad en la ciencia del lenguaje*, Madrid, 1977.
* **(İspan dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Gramatica, semántica, universales*, Madrid, 1978.
* **(Rumın dilində)** Eugeniu Coșeriu, *Lecții de lingvistică generală*, Chișinău, ARC Publishing House, 2000.
* **(Rumın dilində)** Eugeniu Coșeriu, "Limbaj și politică", in *Revista de lingvistică și știință literară*, 5/1996.
* **(Rumın dilində)** Eugeniu Coșeriu, "Latinitatea orientală", in *Limba Română este patria mea. Studii. Comunicări. Documente*, Chișinău, 1996, p.15–31,
* **(Rumın dilində)**Eugeniu Coșeriu, "Unitatea limbii române — planuri și criterii". Ibidem. p.205–121.
* **(İngilis dilində)** Eugeniu Coșeriu and Horst Geckeler. *Trends in structural semantics*. (Tübinger Beiträge zur Linguistik, 158). Tübingen: Narr. 1981.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Coseriu Archives at the University of Tübingen
* Evocare Eugeniu Coșeriu 
* Liceul Teoretic "Ion Creangă" din Bălți
Rusne adası

**Rusne adası** () — Litva Respublikasının ən böyük adasıdır. İnzibati cəhətdən Klayped qəzasının Şilut rayonu ərazisinə daxildir. 2004-cü ilə olan məlumata görə adada cəmi 1984 nəfər yaşayır. Adada sıxlıq 396,8 nəf./km²-dir.

## Coğrafiyası
Rusne adasının sahəsi 45 km² təşkil edir. Ada Neman çayının deltasında yerləşir. Burada ada Neman çayının iki iri və bolsulu qolları ilə əhatələnmişdir. Skirvite qolu bolsulu və nisbətən dərin olmaqla, Rusiya Litva sərhədi keçir. Atmata qolu isə nisbətən dayazdır. Atmara çayı Baltik dənizinin Kurş körfəzinə tökülür. Neman deltası və Rusne adası bir çox köçəri quşları özünə cəlb etdiyindən 1992-ci ildə bölgə Rusne qoruğu təşkil edilmişdir. Ada düzənlik ərazidən ibarətdir. Maksimal hündürlük cəmi bir metrdir. Adanın yaşı 1100 il təxmin edilmişdir. Allüvial düzənlikdən ibarət olan ada çayların yuma və çökdürmə fəaliyyəti sayəsində sahəsində dəyişikliklər müşahidə edilir.

## Tarixi
Adada ilk yaşayanlar balıqçılar olmuşdur. Sonrakı dönəmlərdə Linoniya ordeninin nəzarətində olmuşdur. Adaya olan marağın səbəbi Baltik dənizində ticarət yollarının bir nöqtəsi kimi və strateji əhəmiyyəti ilə əlaqədardır. Adada ilk kilsə 1419 ilə aiddir.

Adanı materiklə birləşdirən ilk körpü 1914-cü ildə tikilmişdir. Lakin İkinci Dünya müharibəsi zamanı körpü dağıdılmışdır. Körpü yenidə 1974-cü ildə təmir olunmuşdur.

1990-cı ildə Litva öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra kollektiv kənd təsərrüfatı ləğv edilir. Torpaqlar fərdi torpaq mülkiyyətçilərinə qaytarəlmışdır. 1967-ci ildə Rusne şəhərinin ərazisi atıq bütün adanı əhatə edirdi. .

## İnfrastruktur
Adanı materikə Atmata qolu üzərində yerləşən körpü birləşdirir. Rusiya tərəfi ilə əlaqə isə bərələrlə təmin edilir.

## İstinadlar
Mirna Yukiç

**Mirna Yukiç** () — xorvat əsilli keçmiş Avstriya üzgüçüsü. Dünya çempionatlarında bürünc medallar qazanmışdır. O, keçmiş basketbolçu və atası olan Jelyko Yukiç ilə məşq etmişdir. Avropa və dünyada bir çox uğurlar qazanmışdır.

## Ailə

Mirna Yukiç Novi Sad şəhərində (Serbiya) anadan olmuşdur və Xorvatiyanın Vukovar şəhərində böyümüşdür. 1991-ci ilin noyabrında ailəsi ilə birlikdə Xorvatiyanın paytaxtı Zaqreb şəhərinə köçmüşdür. Atası 1996-cı ildə Mladost idman cəmiyyətində ona məşqlər keçməyə başlamışdır. İlk vaxtlar birlikdə məşq etdiyi qardaşı Dinko Yukiç də beynəlxalq yarışlarda yarışan üzgüçü olmuşdur. 1999-cu ilin payızında ailəsi Vyana şəhərinə köçmüşdür və həmin il Mirna Avstriya vətəndaşlığını qəbul etmişdir. Valideynləri Xorvatiya vətəndaşlıqlarında qalsalar da, qardaşı 2000-ci ildə Avstriya vətəndaşı olmuşdur.

## Olimpiya karyerası
2008-ci ildə keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 100 metr məsafəni brass üsulu ilə 1:07.34 müddətə üzərək bürünc medal qazanmış, eləcə də, 200 metrlik yarışmada da çıxış etmişdir. 2009-cu ildə keçirilən dünya çempionatında 200 metrlik məsafəni 2:21.97 müddətə üzərək bürünc medalın sahibi olmuşdur.

## Məşq
2004 və 2008-ci il Yay Olimpiya Oyunları üçün Mirna olimpiya üzgüçüləri oğul Qeri Holl və ata Qeri Holl tərəfindən qurulmuş *"Yarış"* üzgüçülük klubunda məşq etmişdir. *"Dünya komandası"* kimi tanınan "Yarış" klubu 2000-ci il Yay Olimpiya Oyunları üçün dünyanın elit üzgüçülərinin məşq etməsi üçün yaradılmışdır. "Yarış" klubunda məşq edə bilmək üçün üzgüçü həm son 3 təqvim ilində dünya reytinqində ilk 20-liyə daxil olmalı, həm də öz ölkəsinin son 1 təqvim ilində top-3 üzgüçüsündən biri olmalıdır. "Yarış" klubunda Roland Şeman, Mark Foster, Rik Nitlinq, Rikardo Buskets, Tereza Alsxammar kimi üzgüçülər çıxış etmişdir.

## Televiziya
2010-cu ilin yanvarında Mirka Yukiç Qraz şəhərində keçirilən 2010 Avropa Kişilərarası Həndbol Çempionatında Xorvatiya komandasının aparıcısı olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  Rəsmi saytı 
* Mirna Yukiç SwimRankings.net saytında
* "Yarış" klubundakı şəkilləri
Karaburun yarımadası

thumb|280px
**Karaburun** () — Albaniyanın ən böyük yarımadasıdır. Yarımada ərazisində həm milli park, həm də hərbi baza yerləşir. Yarımadada məskunlaşma yoxdur.

## Coğrafiyası
thumb|left|200px
Albaniyanın ən böyük yarımadası olan Karaburun ölkənin cənub-qərbində yerləşir. Yarımadanın uzunluğu 16&nbsp;km, eni 3-4,5&nbsp;km, sahəsi isə 64&nbsp;km² təşkil edir. İnzibati cəhətdən Vlyera dairəsi ərazisinə daxildir. Sahillərini Adriatik dənizinin suları yuyur (Otranto boğazının suları). Sahil sahəsi Karaburun-Sazan milli parkının ərazisinə daxildir. Yarımadadan 5&nbsp;km şimalda Albaniyanın ən böyük adası olan Sazan adası yerləşir. Karaburun yarımadası Albaniyanın materik hissəsinin ən ucqar qərb hissəsidir.

Yarımadanın ən hündür nöqtəsi Koreta dağıdır (826 m). 2000-ci ildə bu dağın üzərində telekommunikasiya antenası quraşdırılmışdır.

Yarımadada tarixi şəxslərdən Mark Antoni və Manuil II Paleoloq olmuşdur. Onlar Venesiyaya gedərkən burada olmuşlar. Koreta dağından aydın havalarda İtaliyanın Salentina yarımadasını və Otranto şəhərini adi gözlə müşahidə etmək olur.  
Yarımadada içməli su yoxdur. Yarımsəhra sahillərində bəzi quşlar yuva qurur. Üstəlik sahillərində adi monax suitisi yaşayır. Adi monax suitisi tükənmə təhlükəsi qarşısındadır. Florası seyrəkdir. Burada palıd və vələs ağacları vardır. 
2008 ildən İtalyanın maliyyə dəstəyi ilə Külək stansiyaları quraşdırılır. Bu obyektin Avropada ən böyük olması albanlar arasında etirazlara səbəb olmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Le coste dell'Albania — Linea Blu — Penisola Karaburun
* Jak Kamping — Bukurite e Karaburunit-South Albania, Karaburun Peninsula 
* Management Plan: Llogora-Rreza e Kanalit-Dukat -Orikum-TragjasRadhime-Karaburun
Bannoye gölü

**Bannoye gölü** (Başqırd dili. Мауыҙлы күле — «cadügər gölü», başqırd dili. Яҡтыкүл — «işıqlı göl»)- Başqırdıstanda yerləşən göldür. Hövzəsi Baykal gölünə daxildir. 1965-ci ildən *təbiət abidəsidir*.

## Təsviri
Gölün sahəsi — 7,7&nbsp;km², uzunluğu — 4170 m, orta eni isə — 1880 m-dir. Maksimal dərinliyi 28 m, orta dərinliyi isə 10,6 m-dir. Gölün ümumi həcmi 81,7 mln m³, hövzəsinin sahəsi isə 36,3&nbsp;km²-dir.

Göl Başqırdıstan Uralının zirvələri olan Kutukay (664 m), Karanyalık (620 m) və Yamankaya dağ silsiləsinin qollarının orta hissəsi arasında yerləşmişdir. Göl Başqırdıstanın Abzelovski rayonunun mərkəzi olan Askarova kəndindən 28&nbsp;km şimal-şərqdə yerləşmişdir. Maqnitorskdan isə 45&nbsp;km şimalda yerləşib.

Bannoye gölü tektonik mənşəli göldür. Bannoye gölü təkcə Zauralın daxilində deyil, həm də bütünlüklə respublikada ən dərin göllərdən biri hesab olunur. Gölün suyu şirin və şəffafdır. Sıldırımlı yerlərə, sərt qayalıqlara, qumlu sahillərə malikdir. Qərbdə basıq formadadır. Gölə Yangelka çayı tökülür. Çay Ural çayının sağ qoludur.

## Adı
Bannoye gölünün adı ilə bağlı əfsanə vardır. Yemelyan Puqaçov bir gün döyüşdən əvvəl öz qoşununa *yuyunmağı* əmr edir. Ordu isə Bannoe gölündə yuyunur. Göl də adını buradan götürür.

Ehtimal olunur ki, Bannoye gölünün adı gündəlik həyatdan götürülmüşdür. Çünki gölün tarixən adı **Yaktıkul** gölü olub.

Bəzi versiyalara görə, Bannoye sözü *Mauızzı* (başq. Мауыҙҙы) sözündən götürülüb. Mauızzı türk xalqlarında mifik varlıqlardan hesab olunur. Sözün mənası isə *hüdudsuz, acgöz* deməkdir.

## Rekreasiya
Göl və onun ətrafları əsas istirahət mərkəzlərindəndir. Gölün ətrafında sanatoriyalar və istirahət bazaları yerləşir. Dağ xizək mərkəzinə də rast gəlmək olar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Газета "Выбор" №118-119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».

## Xarici keçidlər
* Широкоформатная панорама — озера Банное 
* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'' 
* Энциклопедия Башкирии. Яктыкуль
* Озеро Якты-куль - жемчужина Башкирского Зауралья // Başqırdıstanın Ekologiya portalı
Azad bazar

**Azad bazar** və ya **sərbəst bazar** — iqtisadiyyatda iştirakçıların sayı məhdud olan qiymətlərin hər hansı xarici amillərdən asılı olmadan yalnız tələb və təklifə uyğun olaraq müəyyən edildiyi bazar. Bu cür bazarda cəmiyyətin bütün üzvləri istənilən təsərrüfat fəaliyyəti ilə tam sərbəst şəkildə məşğul ola bilərlər. Bu bazarda istehsal amillərinin mütləq mobilliyi, kapitalın yerdəyişməsinin qeyri-məhdud sərbəstliyi, bazarın hər bir iştirakçısının bazar haqqında mütləq tam informasiyaya malik olması, eyniadlı məhsulların mütləq mənada yekcins olması inhisarçılıq, monopsoniya, dövlət tənzimləməsinin olmaması, qiymətlərin azad rəqabətin gedişində kortəbii şəkildə müəyyənləşməsi səciyyəvi haldır. Azad rəqabətin heç bir iştirakçısı qeyri-iqtisadi metodlarla başqa iştirakçının qərarına bilavasitə təsir göstərə bilməz.

## İstinadlar
Albaniya coğrafiyası

**[[Albaniya]]** Avropanın cənub-şərqində, Balkan yarımadasının qərbində qərarlaşır. Ölkənin sahillərini Adriatik dənizi və İon dənizi yuyur. Albaniya şərqdən qərbə 150&nbsp;km, şimaldan-cənuba isə 340&nbsp;km məsafədə uzanır.

## Sərhədləri
thumb|200px|left|Albaniya ilə Makedoniya sərhədi

Ölkənin sərhədlərinin ümumi uzunluğu 717&nbsp;km-dir. Şimal-qərbdə Monteneqro (172&nbsp;km), şimal-şərqdə Kosovo (112&nbsp;km), şərqdə Makedoniya Respublikası (151&nbsp;km), cənub-şərqdə Yunanıstan (282&nbsp;km) ilə sərhədə malikdir.

Ölkənin sərhədləri sahil əraziləri istisna olaraq digərləri təbii coğrafi sərhədə malik deyildir. Albaniyanın sərhədləri Londonda dünyanın güclü dövlətləri tərəfində müəyyənləşdirilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi dövründə Albaniya İtaliya, Serbiya, Yunanıstan və Fransa tərəfindən işğal edilmişdir. 1921-ci ildə əvvəlki sərhədlər çərçivəsində bərpa edilir. 
Sərhədlərin süni şəkildə təşkili öz növbəsində gələcəkdə müüəyyən konfliktlərin yaranmasına səbəb olmuşdur (Kosovo müharibəsi və Kosovonun müstəqilliyinin elan edilməsi).

## Sahil xətti
thumb|200px|left
Ölkənin sahil xəttinin ümumi uzunluğu 362&nbsp;km-dir. Sahilləri az girintili-çıxıntılıdır. Ən böyük adası Sazandır. Məhəlli suları sahildən dənizin daxilinə doğru 12 dəniz mili təşkil edir.

## Geologiyası və faydalı qazıntıları

thumb|250px|Albaniyanın topoqrafik xəritəsi

Albaniyanın ərazisinin böyük qismini Dinar öndağlığı əraziləri əhatə edir. Əsasən əhəng daşı, dolomit və digər tikinti materialları ilə zəngindir. Albaniya faydalı qazıntılarla zəngindir: Xrom, Dəmir filizi, Nikel, Boksit və duz. Dağ önü ərazilərdə neft, təbii qaz, bitum və fosfat kimi qazıntılar mövcuddur. Ərazisi yüksək seysmikliyə malikdir.
## Relyef

Ərasinin 3/4 dağ və təpəliklərdən ibarətdir. 
thumb|200px|left
Ən hündür nöqtəsi 2 764 metrdir (Korab)

## İqlimi

Albaniya subtropiq iqlimə malikdir. Yayı isti və quru, qışı isə yumşaq və rütubətlidir. Yay ayları dənizlərdə suyun temperaturu iyulda  24—25&nbsp;°C, yanvarda  8-9&nbsp;°C təşkil edir. Dağlıq ərazilərdə qar bir neçə ay müddətində yerdə qalır. Şimal rayonlarında qış nisbətən sərt keçir.

Şimal Alban alp zonasında yağıntı 2500&nbsp;mm, sahil zolağında 1000–1350&nbsp;mm, şərq zonasında isə 760&nbsp;mm-dir. Yağlntı əsasən payız və qış ayları düşür. İyun-avqust ayları ay ərzində cəmi 32&nbsp;mm yağıntı düşür.

## Ekologiya
Albaniyada əsas ekoloji problemlər ərazilərim meşəsizləşməsi və eroziyadır. Üstəlik şirin su tutarları getdikcə çirkləndirilir. 1990-ci illərdə təbiətin qorunması məqsədilə bir çox qoruq və yasaqlıqlar yaradılmışdır. Ölkədə ümumilikdə alti milli park və 24 qoruq qoruq vardır. Onların ümumi sahəsi 76 min. ha-dır (1997) (Ölkə ərazisinin 1%).

## İstinadlar
Kornati

**Kornati** () — Xorvatiyada milli park. Orta Dalmatiya bölgəsində, Adriatik dənizində olan Kornati arxipelaqında yerləşir. Yaxınlıqda Zadar, Şibenik və Bioqrad-na Moru şəhərləri var.

## Ümumi məlumat

Milli park arxipelaqın böyük bir hissəsini əhatə edir. Ancaq şimalda olan bir neçə ada parkın ərazisinə aid deyil. Park ərazisinə ümumi sahəsi 50&nbsp;km² ola 89 ada daxildir. Adaların sahil xətlərinin uzunluğu 238&nbsp;km-dir. Parkın dəniz hövzəsi ilə birlikdə sahəsi 220&nbsp;km²-dir. Kornati arxipelaqı adaların çox sıx yerləşməsi ilə diqqəti cəlb edir. Adalar arasında olan boğazlar əsil labirinti xatırladır.

Bu bölgə qonşu Paşman və Duqi-Otok adalarından boğazlarla, Murter adasından isə körfəz vasitəsi ilə ayrlıb. Bəzən bu körfəzi Murter dənizi adlandırırlar.

Park ərazisinin üçdə iki hissəsinin Kornat adası təşkil edir. Sahəsi 32&nbsp;km² olan adanın uzunluğu 25&nbsp;km, eni isə 2,5&nbsp;km-dir. Arxipelaqın daima əhalisi yoxdur. Park daha çox yaxtaçıların, dalğıcların və təbiəti sevərlərin sevimli məkanıdır.

## Flora və Faunası

Həm su altı, həm də, yer üstü flora və faunası yetərincə zəngindir. Baxmayaraq ki, adaların əksər hissələri boş əraziləri xatırlatsada, bölgədə 537 bitki taksonları mövcuddur. Arxipelaqda geniş yayılmış ağaclardan şamı və zeytunu misal göstərmək olar.

Müxtəlif gəmicirilərlə yanaşı adada ilan, kərtənkələ və çoxlu sayda həşəratlar var. Adada quşlardan bayquş, qızılquş və qarabatdaq geniş yayılıb.

Adaların dəniz dibi möcüzəli forma almış riftlərdən ibarətdir. Zəngin balıq ehtiyatına malikdir.

## Görməli yerləri
* **Tac** — geoloji abidə. Dəniz səthində yüksələn bu qayanın hündürlüyü 100 metrə çatır. Qayaya çıxmaq qadağandır.
* **İllir məskunlaşma əraziləri** — arxipelaqın bir çox adalarında müşahidə edilir.
* **Tureta qalası** — Kornat adasındadır. VI əsrə aid edilən Bizans tikilisi.

## Sitat
"Yaradılışın sonuncu günü Tanrı öz əl işini göz yaşları, ulduz və nəfəsi ilə taclandırmaq istədi və Kornatını yaratdı" (Corc Bernard Şou)

## İstinadlar
 

## Mənbə
* Parkın rəsmi saytı. 

## Xarici keçidlər
* http://www.np-kornati.hr/en/
Kari gölü

**Kari gölü** (, *Kari-liç*) — Yüksəklikdə yerləşən dağ gölü, Ermənistan ərazisində yerləşir. Alagöz dağının ətəklərində qərarlaşır. Əsasən qar suları ilə qidalanır. Qışda tamamən buzla örtülü olur. Yüksək dağ qurşağında yerləşməsi bunu labüd edir. Dəniz səviyyəsindən 3207 metr yüksəklikdə, dağ zirvələri arasında qərarlaşır. Gölün sahil xəttinin uzunluğu 1150 metrdir.   Maksimal dərinliyi 8 metr, gölün sahəsi 30 ha-dır. Gölün su tutumu 357 min km² təşkil edir. Göl buzlaq məşəllidir. Buzlağın ekzarasiya fəaliyyəti nəticəsində yaranmışdır. Gölə Babakişi kəndindən asfalt yolla gəlmək olar (Kənd tarixi Azərbaycan torpağıdır. Buraya ermənilər sonradan Türkiyə ərazisindən köçürülmüşlər).  Gölün şərq sahilində meteroroloji stansiya fəaliyyət göstərir.

## Gölün tarixi

Dördüncü dövr buzlaşması zamanı Cənubi Qafqazın böyük qismi buzlaşmaya məruz qalmışdı. Gölün yerləşdiyi ərazidə istisna deyildi. Təxminən 9 min il öncə istiləşmə ilə əlaqədar buzlaqlar əriməyə başlamışdır. Buzlaqların ərinəsi ilə əlaqədar bölgənin relrefi formalaşmağa başlayır. Buzlaqlar əriyərək dərələri doldurur. Bölgədə yerləşən göllərin böyük əksəriyyəti bu tiplidir. Kiçik Qafqazın Zəngəzur silsiləsi, Geğam silsiləsi, Alagöz silsiləsi və digər silsilələrdə bu tip göllər vardır.

Ələyəz vulkanı ətrafında çoxlu sayda göllər vardır. Bəzilərinin sahəsi isə hətta kifayət qədər böyükdür. Lakin gözəllik və əsrarəngiz görünüş baxımında ən gözəli Karidir. Gölün yerləşdiyi ərazi əsasən vulkan məşəlli suxularla örtülüdür.

## Adı
Gölün hazır ki adı erməni dilindən tərcümədə *daşlı göl* və ya *daş gölü* mənasını verir. Bu millətin düşüncəsinə görə gölü daş çayları qidakandırır. 

 
Fayl:Jezero Kari.jpg
Fayl:Kari Lake.jpg
Fayl:Lake Kari.jpg



## Mənbə

* Ermənistan təbiəti - Alagöz dağı 
## İstinadlar
Bosniya və Herseqovina coğrafiyası

**[[Bosniya və Herseqovina]]** Avropanın cənub-şərqində yerləşir. Ölkənin sahəsi 51,1 min km²-dir. Şimal, cənub və qərb hissəsində Xorvatiya (932 км), şərqində Serbiya (357км), cənub-şərqində isə Monteneqro (249 км) ilə sərhədə malikdir. Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 1459 km-dir. Sahəsinə görə dünya ölkələri arasıında 128-ci yerdədir. Ərazisinin 99,8% quru, 0,2% su sahəsidir.

Bosniya-Herseqovinanın şimal ərazisi istisna olaraq Dinar öndağlığı daxilində yerləşir. Ərazisi bir-birinə paralel şəkildə şimal-qərbdən cənub-qərbə uzanır. Bu silsilələr arasında ölkənin iri şəhər və qəsəbələri yerləşir. Silsilələrin hündürlüyü mərkəzdən Xorvatiya sərhədinə doğru artır. Ən hündür nöqtəsi Maqliç dağıdır (2386 m). Ərazisində 405 km² sahəyə malik olan karst məşəlli Livan-Pole düzənliyi vardır. Bosniya-Herseqovinanın cənubunda, Neum rayonu ərazisində Adriatik dənizinə cəmi 23 km məsafədə çıxışı vardır. Ölkənin ən aşağı ərazisi Adriatik dənizinin sahilində 0 metr təşkil edir. Digər alçaq ərazi isə Ortadunay ovalığıdır.

Ölkə ərazisi Alp-Himalay qırışıqlığı ərazisində yerləşir. Bu səbəbdən güclü zəlzələlər müşahidə edilə bilir. 27 oktyabr 1969 ildə Başnya-Luka şəhəri zəlzələ nəticəsində tamamən dağılmışdır.

Bosniya Herseqovina. faydalı qazıntılarla zəngindir. Burada dəmir, qonur kömür, maqma, kobalt, xrom, boksit, daş duz və sink kimi faydalı qazıntılar çıxarılır. Tikinti materialları olan qum, gil, gips və digərləri ilə zəngindir.

Kontinental iqlimə malkdir. Yayı isti, qışı isə mülayim keçir. Maksimal yağıntının miqdarı 1600 mm-dir. Yağıntı əsasən noyabr-dekabr aylarında düşür.

Ölkə ərazisindən axan çayların 3/4 hissəsi Dunay çayı, 1/4 hissəsi isə Adriatik dənizinə aiddir. Ölkə ərazisində 30 suelektrik stansiyası fəaliyyət göstərir.

Meşələr ölkə ərazisinin 50% təşkil edir. 900 metrə qədər olan ərazilərdə enliyarpaq, 900–1700 metr arasındakı ərazilərdə yarışıq meşələr, 1700 metrdən yüksək zonalarda isə iynəyarpaqlı meşələr yerləşir.

## İstinadlar
Ballıca (dəqiqləşdirmə)

**Ballıca** — bir neçə toponimlərin adı:
* Ballıca (Xocalı) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonununda kənd.
* Ballıca (Türkiyə) — 
* Ballıca çayı — Azərbaycan Respublikasınında çay, Qarqarçayın sol qolu.
* Ballıcalı — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonununda kənd.

## Həmçinin bax
* Ballıqaya 
* Bağlıca
Əsgəran (dəqiqləşdirmə)

* Əsgəran — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər.
* Əsgəran rayonu — Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti tərkibinə daxil olan Azərbaycan rayonlarından biri.
* Əsgəran (İran) — İranın İsfahan ostanının Tiran və Kərun şəhristanının Kərun bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi.
Adalar adası

**Adalar adası** (**Adalar**, **Ağ daşlar**, ,  — *ada*)- Gurzuf yaxınlığında Qara dənizə məxsus iki qayalıqdan ibarət adadır.

## Etimologiya
Bu söz Krımtatar dilindəki *adalar* və türk dilindəki *ada* sözlərindən əmələ gəlmişdir. Adalar kimi də tərcümə olunur.

## Coğrafiya
Ada sahildən təxminən 250 m məsafədə yerləşmişdir. Diametri 20–30 m arasındadır. Qayalıqların hündürlüyü — 35 və 48 metrdir. Onların arsındakı məsafə təxminən 40 m-dir. Qayalıqların yerləşdiyi dəniz hissəsinin dərinliyi 14 m-dən 38 m-ə qədərdir.

## Fauna
Adada qarabatdaqların yuvaları üstünlük təşkil edir.

## Tarixi
Qayalar qədim zamanlarda sahillə birləşmiş vəziyyətdə olmuşlar. Lakin tədricən dəniz vasitəsilə qayalar sahildən aralandı. İndi sahildə yalnız qayaların su altında dəniz yosunları ilə zəngin əhəngdaşı dağ silsiləsinin qalıqları qalmışdır. Qayaların birində XX əsrin başlanğıcında restoran fəaliyyətə başlamışdı. Həmçinin sahildən qayalığa doğru asma körpü tikilmişdi. Bunun üçün qayada tunel qazılmışdır. Körpünün tikintisinin qurtarmasına Birinci Dünya müharibəsi mane oldu. Qayalardan birinə İkinci Dünya müharibəsi zamanı aviasiya bombası düşmüşdür.

## Mədəniyyətdə rolu
Adalar adası Gurzufun simvollarından biri hesab olunur və Krımın bütünlüklə cənub sahilini əhatə edir. Bu qayalıqlar haqqında əfsanələr yaranmışdır.

Qayalar haqqındakı məşhur əfsanələrdən biri də bu əfsanədir. Deyilənə görə, iki qardaş öz müəllimlərinə və valideynlərinə qulaq asmırlar. Cadügər isə sözə baxmayan qardaşları iki qayaya çevirir. Həmin gündən xalq qayaları- əkiz qayalar adlandırıblar.

Adaların adı tez-tez Arteklərin mahnılarında xatırlanır. "Artekin fotokartoçkası" mahnısında adanın adı xatırlanır. Bu mahnı Mərkəzi Televiziya və Ümumittifaq Radiosunun Böyük uşaq xorunun ifasında daha da məşhurlaşmışdır.

## Qalereya

Fayl:Гурзуф Адалары.jpg
Fayl:Adalary Cr-77.JPG


## İstinadlar
Vaqula gölü

**Vaqula gölü** (;  *Vaqqola*) — göl Estoniya ərazisində yerləşir. Bırumaa qəzası ərazisində, Vıru şəhərindən 2&nbsp;km qərbdə qərarlaşır. 2&nbsp;km aşağıda Tamula gölü qərarlaşır.

Gölün sahilində Yavere, Roozizare və Yoba kəndləri yerləşir. Gölün cənubunda isə Vaqula dəmiryolu stansiyası mövcuddur.

Gökün ümumi sahəsi 518,7 hektardır. Şərqdən qərbə uzunluğu 4,6&nbsp;km, şimaldan cənuba eni isə 1,7 kilometrdir.. Gölün maksimal dərinliyi 11,5 metr, orta dərinliyi isə 5,2 metrdir. Sahilləri düzənlikdir, əsasən qum və gildən təşkil olunmuşdur. Gölün səviyəsi 1934-ci ildə bir metr salınmışdır. Bu zamandan etibarən isə gölün dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 69,2 metrdir. Gölün həcmi 495 m³-dir. 1974 ildə göldə «Vaqula» balıqçılıq təsarüffatı yaradılmışdır.

Göldə çapaq, xanı, Gymnocephalus cernuus, Rutilus, Leuciscus idus, sazan, forel, adi ilanbalığı, lilbalıq, adi sudak, Çud siqi və digər balıqlar yaşayır. Sahillərində Podiceps cristatus, adi qaşqaldaq, yaşılbaş ördək, adi güləyənquşu, fısıldayan qu quşu və digər quşlar yuva qurur. 1960-cı illərdə ilə hər hektara 20 kq balıq məhsulu düşürdü.

Vaqula gölü estonlar arasında məşhur istirahət bölgəsidir. Burada balıq ovu yarışmaları keçirilir.

XX əsrdə göldə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çoxlu sayda bürünc əşyalar aşkarlanmışdır. Üstəlik göl və onun ətrafından Mamont və Müşk öküzü sümükləri arxieloji qazıntı zamanı tapılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Aare Mäemets. Eesti NSV järved ja nende kaitse. Tln., 1977
* *Вага, Аугуст Янович* Летний планктон озёр Тамула и Вагула. Тарту. 1923
Vitali Balasanyan

**Vitali Mikaeloviç Balasanyan** (; ) — tanınmayan DQR-nin hərbçisi, siyasətçi, ictimai xadim, DQMV qondarma Milli Şurasının deputatı, tanınmaməş dövlətin general-mayoru. Birinci Qarabağ müharibəsindəki xidmətlərinə görə qondarma DQR tərəfindən "Artsax qəhrəmanı" adını almışdır. Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olub.

## Təhsili
Vitali Balasanyan 1976-cı ildə Əsgəranda orta məktəbi bitirmişdir. Yezidi kürdüdür. 1977–1979-cu illərdə sovet ordusunda xidmət etmişdir. 1990-cı ildə İrəvanda Kooperativ Ticarət Texnikumunu, 2011-ci ildə Ermənistan Dövlət İqtisad Universitetini bitirmişdir.

## Hərbi karyerası
Vitali Balasanyan 1988-ci ildə Əsgərənda erməni özünümüdafiə dəstələrindən birinə rəhbərlik etmişdir. 1990-cı ildə Əsgəran rayonunun özünümüdafiə qüvvələrinin komandiri seçilmişdir. 1996–1998-ci illərdə diviziya komandiri, 1998–1999-cu illərdə tanınmayan DQR Müdafiə Ordusunun komandirinin müavini, 1999-cu ilin sentyabrından 2005-ci ilə qədər isə tanınmayan DQR-nin müdafiə nazirinin müavini olmuşdur. 2000–2005-ci illərdə "Arsax Müharibəsi Veteranları Birliyi" ictimai təşkilatına rəhbərlik etmişdir. 2000-ci ildə general-mayor rütbəsi almışdır. Əsgəran rayonundan kənarda da bir sıra hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir (Ağdam döyüşü, Horadiz əməliyyatı və s.). 2002-ci ildə "Arsax Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Vitali Balasanyan 2016-cı ilin aprel ayında Qarabağda baş verən Aprel döyüşlərində iştirak etmişdir.

## Siyasi karyerası
1991-ci ildə Vitali Balasanyan Dağlıq Qarabağ Respublikası Ali Sovetinin birinci çağırışının, 2005-ci ildə "Daşnaksütun-Hərəkat 88"-in siyahısı ilə Arsax parlamentinin, 2010-cu ildə EİF Daşnaksütunun proporsional siyahısı ilə Arsax Milli Şurasının deputatı seçilmişdir. 2007–2010-cu illərdə tanınmayan DQR-nin prezidentinin məsləhətçisi olmuşdur. 28 aprel 2012-ci ildə tanınmayan DQR prezidenti postuna namizədliyini irəli sürmüş və 2012-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində 32,5 % səs toplayaraq (22 966 nəfər), 66,7 % səs almış Bako Saakyana uduzmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Riyazi rəqqas

**Riyazi rəqqas** — Riyazi rəqqas nazik ipdən asılmış bir cisimdən ibarətdir. Riyazi rəqqasın tezliyi ipin uzunluğundan və rəqqasın yerləşdiyi coğrafi enlik və uzunluq dairəsindəki qravitasiya sahəsindən asılıdır.

Riyazi rəqqasın tezlik düsturu bir bölək iki pi vuraq kök altda qravitasiya bölək ipin uzunluğu ilə ölçülür.

## İstinadlar
Karlis Ulmanis

**Karlis Ulmanis** (; ) — Latviyalı siyasətçi və dövlət xadimi; Latviya Respublikasının 4-cü Prezidenti (11 aprel 1936 – 21 iyul 1940) olub.

## Həyatı
Karlis Ulmanis 4 sentyabr 1877-ci ildə Latviya Respublikasının Berze kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Ailədə üçüncü oğlan uşağı idi.

## Siyasi fəaliyyəti
1918-ci ilin noyabrında Latviya istiqlaliyyətini elan edəndən sonra Karlis Ulmanis ölkənin ilk Baş naziri olur.

1886–1889-cu illərdə qəza məktəbində təhsil almışdır.

1940-cı ildə Sovet ordusu bu ölkəni tutarkən Ulmanis ölkənin 4-cü prezidenti idi. 20–22 il əvvəl həm Bolşevik ordusuna, həm Alman ordusuna, həm də ağqrvardiyaçılara qarşı əlində silah istiqlaliyyət uğrunda vuruşmuş, yaralanmış Ulmanis indi müqavimətin mənasız olduğunu görüb, müqavimətdən imtina edib, istefa verməyə razı olur.

## Həyatının son illəri və vəfatı
Latviyanı SSRİ işğal etdikdən sonra, Karlis Ulmanis Stalin hökuməti tərəfindən Rusiyaya sürgün olunur. Bir müddət Bakıda Bayıl türməsində yatır, buradan Türkmənistana etap olunmuş və 20 sentyabr 1942-ci ildə həbsxanada vəfat etmişdir.

Onun məzarının dəqiq yeri bilinmir; ancaq Türkmənbaşı məzarlığında Ulmanisin xatirəsinə kiçik bir abidə inşa edilmişdir.

## İdeologiya
Ulmanis Latviya millətçisi idi. O, *"Latviya latviyalılar üçün"* şüarını müdafiə edirdi. Hansı ki, ona görə Latviya çoxmillətli dövlət yox, təkmillətli dövlət olmalı idi.

## Xatirəsi
2001-ci ildə Latviya poçtu tərəfindən Karlis Ulmanisin xatirəsinə həsr olunmuş poçt markası buraxılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Biography  
* Documents obtained and donated by Paul Berkay and transcribed by Sherri Goldberg and Margaret Kannensohn
* Kārlis Ulmanis, Latvian, and Baltic History Collection  at the University of Nebraska-Lincoln
* Biography by Edgars Dunsdorfs
Romanichthys valsanicola

**Daşaltı xanı** () — Relikt növ olaraq (Şüaüzgəclilər) Xanıkimilər (Percidae) fəsiləsinə aiddir. Daxil olduğu cinsin (*Romanichthys*) yeganə nümayəndəsidir. Növ ilk dəfə 1957-ci ildə rumın ixtioloqlar Dumitresku, Petre Mixay Beneresku və Stoyka tərəfindən kəşf edilmişdir.

## Xüsusiyyətləri

Bu balıqlar 12,5 sm uzunluğa malikdir. Bədəni yumuru olub, iki bel üzgəcinə sahibdir. Başı enlidir. Demək olar ki, bütünlüklə pulcuqla örtülüdür. Bədən quruluşu yaxşı inkişaf etmişdir.

Pulcuqları tünd-bozdan tünd-qəhvəyi rəng çalarları arasında dəyişir. Qarın nahiyyəsi ağ və ya sarı rəngdə olur.

## Yayılması
Növ vaxtı ilə bütün Palearktika ərazisində yayılmışdır. Hazırda isə yalnız endemik növ olaraq Rumıniya ərazisində rast gəlinir. İlk əvvəllər qeydə alınarkən Arceş və onun iki qolu olan Rıul-Doamney və Vıslan çaylarında müşahidə edilirdi. Hazırda bu balıqlar ancaq Vıslan çayının sularında kiçik bir ərazidə müşahidə edilir.

Balıqlar əsasən suyun dibində, daşlar arasında yaşayır.

## Çoxalması
Dişilər 120–150 (digər məlumata görə isə — 40–50 kürü qoyurlar. Mayalanış kürülər daşların kənarlarına qoyulur. Kürü vermə əsasən may ayında müşahidə edilir.

Yetkinlik müddəti müəyyən deyildir.

## Qidalanma
Əsasən Cücülərin tırtıl və pupları ilə qidalanır. Bunlar arasında xüsusi ilə Ephemeroptera və ya Plecoptera seçilir. Özüdə bəzən iri yırtıcı balıqların qidası olur.

## Qorunması

Sayları dəqiq məlum deyildir. Növ yox olma təhlükəsi qarşısındadır ("CR"). Beynəlxalq Təbiəti Qoruma Birliyi 1996-cı ildən bu calılar üçün böyük təhkükə olmasını bildirir. Bu növ üçün əsas təhkükə kimi çayların kirlənməsi göstərilir. Harzırda bu canlıların qorunub saxlanılması üçün böyük işlər görülür. Bu canlılar vəhşi təbiətdə yaşadığından onların qapalı məkanlarda çoxaldılması effekt vermiyə bilər.

Növün ov əhəmiyyəti yoxdur. Əvvələr isə qanunsuz ozçular tərəfindən ovlanılırdı].

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Petru Bănărescu. *Fauna Republicii Populare Române. Vol. XIII : Pisces — Osteichtyes (Pești ganoizi și osoși). București. Editura Academiei Republicii Populare România, 1964.*
* George D. Vasiliu. *Peștii apelor noastre. București : Edit. Științifică, 1959.*
* Th. Bușniță, I. Alexandrescu. *Atlasul peștilor din apele R. S. România. București, 1971.*
* L. Lustun, I. Rădulescu, V. Voican. *Dicționar piscicol. Editura Ceres. București 1978.*

## Xarici keçidlər
Hamamçay

**Hamamçay ** — başlanğıcını 2870 m yüksəklikdən, Qaflan dağının (2879 m) ətəklərində "qaynarca" adlandırılan (isti-qaynar su mənasında) iki bulaqdan götürən dağ çayı. Qax rayonunun İlisu kəndi ərazisindən axır, Kürmükçayın sol qoludur. İlisu kəndinin yan erroziyadan mühafizəsi üçün çayın sol sahili boyunca kənd ərazisində bənd salınmışdır. 2011-ci ildə üzərində Tovla-Tala məhəlləsinə keçmək üçün mənsəbdən 30–50 m məsafədə olan körpü inşa edilmişdir. Qaraqaya (3360 m) zirvəsindən qoşulan sağ qolu qısa və daha gursuludur. Əsasən qar suları və buzlaqlarla qidalanır. Buna görə də yaz aylarında bolsulu olur və tez-tez daşqınlar baş verir. Mənbədən 2,5-2.5 km məsafədə tektonik qırılmanı kəsir və burada ilk şəlaləsini əmələ gətirir. Çoxsaylı şəlalələri (Qoçyataq, Gözbulaq, Çaykeçən və s. Bunlardan ən böyüyü Ramramay şəlaləsidir) ilə fərqlənir. Uzunluğu-13 km, orta meyilliyi — 126 0/00, sutoplayıcı hövzəsi — 62,0 km2, hövzənin orta yüksəkliyi – 2380 m, orta meyilliyi – 650 0/00. Hövzədə çay şəbəkəsinin sıxlığı – 0,90 km/km2, meşəlilik əmsalı — 17 %-dir. Çay 7-ci km-də kanyondan çıxır, qismən genişlənmiş dərə əmələ gətirir. Elə bu hissədə çıxan rodon-kükürd tərkibli termal bulaqlarlı ilə səciyyəvidir. Yerli əhalinin "hamam” adlandırdığı bu məkanın adına uyğun olaraq çay Hamamçay adlanır. İlisu kəndinin aşağı hissəsində Kürmükçaya tökülür. 

## İstinadlar
Kalpi sultanlığı

**Kalpi sultanlığı** — 1400–1443-ci illərdə Hindistanda hökm sürən səltənət.

## Tarixi
Caunpur sultanlığının hökmdarı Seyid Mübarək şah Caunpuru Dehlidən gələn təhlükələrə qarşı qorudu. 1401-cü ildə xanədanın başına Şərqi Sultanlığının ən önəmli hökmdarlarından İbrahim şah keçdi. Hakimiyətinin ilk illərində Mallu İqbal xan və Sultan Mahmud Nasirəddin şahın hücumlarına məruz qaldı. Kannevci zəbt edən Mahmud şah qarşısında onunla anlaşmağı lazım bildi (1405). Tirhut bölgəsi Şərqi Sultanlığına tabe olmağa davam etdi. İbrahim şah 1406-cı ildə Kannevci, 1414-cü ildə Kalpilərə aid bəzi şəhərləri ələ keçirdi. Cəmaziyələvvəl 831-ci ildə (Mart, 1428) Dehli sultanı Seyid Mübarək şah ilə apardığı savaşda iki ordu da itkilər verdi və mütləq bir nəticə alınmadı. İbrahim şah bu dönəmdə Kalpi sultanlığındaki iqtidar mübarizələrinə doğrudan müdaxilə etdi. 1436–1437-ci illərdə Dehliyə hücum edən İbrahim şah ona qarşı dirənəməyən Sultan Seyid Məhəmmədlə anlaşma bağladı. Onun dönəmində də alimlər və sənətkarlar himayə edildi. Bir çox mədrəsə açıldı və Şarki tərzi deyilən yeni bir memarlıq üslub əmələ gəldi.

İbrahim Şahın 844-cü (1440-cı) ildə vəfatı üzərinə yerinə böyük oğlu Mahmud şah keçdi. Mahmud şah 1443-cü ildə Kalpi hakimi Nasır xana karşı yürüdü. Nasır xan, Mahmudabadı tərk edərək Çandəriyə getdi və Malva Xalaci hökmdarı I Mahmuddan yardım istədi. Ertəsi il aparılan savaşdan da bir nəticə əldə edilə bilmədi.

## Xarici keçidlər
Berar sultanlığı

**Berar sultanlığı** — 1490–1574-cü illərdə Hindistanda iqtidarda olmuş səltənət.

## Tarixi
Qurucusu Fəthullah İmadülmülk bir Vicayanaqarlı brahman idi. Gənc yaşda Bəhmənilərə əsir düşmüş və müsəlman olaraq yetişdirilmişdi. Bərar valisi Əbdülqədir Xancehanın xidmətindən çalışdıqdan sonra eyni yerə vali oldu. 1491-ci ildə müstəqilliyini elan etdi. Ölməzdən önce sərhəd-sınırlarını genişlətdi. 1504-cü ildə yerinə keçen oğlu Əlaəddin zamanında ölke olduqca sarsıntılı dönəmlər keçirdi. Bu dönəmdə Qütbşahilərın qurduğu Qolkonda və şimal qonşusu Qucarat sultanlıqlarıyla savaşıldı. Ölümündən (1529) sonra hökmdar olan Dərya İmad şah da uzun müddət səltənət sürdüyü halda güclü bir hakim ola bilmədi, yalnız Hindilərın Cənubi Hindistanda hegemonluq qurmalarını önlədi. 1560-cı ildə ölən Derya İmad şahdan sonra taxta keçən oğlu Bürhan İmad şah, vəziri Tufal Hal tərəfindən həbs edildi və 1572-ci ilə kimi həbsdə qaldı. Əhmədnaqar hökmdarı Murtaza Nizam şah, 1572-ci ildə Burhan şahı qurtarma bəhanəsiylə Berarı istila etdi və Parnala qalasını ələ keçirdi. Onu və vəzirini ailələriylə birlikdə Əhmədnaqara göndərdi. Burada gözaltına alındıqları bir qalada hamısının birdən öldürülməsiylə **İmadşahlar** xanədanına son verildi və sultanlığın torpaqları Nizamşahilərin qurduğu Əhmədnaqar sultanlığına bağlandı.

## Hökmdarları
* Fəthullah İmadülmülk, *Qurucu* (1491–1504)
* Əlaəddin (1504–1529)
* Dərya İmad şah (1529–1560)
* Burhan İmad Şah (1560–1572)

## Xarici keçidlər
Şərqi Hindistan

**Şərqi Hindistan** (, ) — Hindistanın regionlarından biri. Qərbi Benqaliya, Bihar, Carkhand və Orissa bölgələrini əhatə edir.

## Tarixi
Şərqi Hindistan Maqadha və Mauriya İmperiyası kimi qədim dövlətlərin ana yurdudur. Buddizmin beşiyidir.

## Xarici keçidlər
Maduray sultanlığı

**Maduray sultanlığı** — 1334–1378-ci illərdə Hindistanda hökm sürən səltənət.

## Tarixi
1334-cü ildə Dehli sultanlığının tərkibindən çıxan Maduray öz sultanlığını elan etdi.

Tuğlaqilərin görkəmli nümayəndəsi Qiyasəddin Tuğlaqi (1325–1351) əlindən çıxan torpaqları sultanlığa qaytardı. 1326-cı ildə isə paytaxtı Dehlidən ölkənin mərkəzində yerləşən Deoqir şəhərinə köçürdü. Dehli şəhəri bundan sonra tənəzzül edərək, əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Mərkəzin yarımadanın içərilərinə köçürülməsi şimalda sultanın mövqeyinin zəiflməsinə səbəb oldu. Bundan monqol xanları və Dehli feodalları istifadə etdilər. Ölkənin şimalını bürümüş qiyamların qarşısını almaq məqsədilə Qiyasəddin böyük bir ordu yarada bildi. Bu məqsədlə əhali üzərinə yeni vergilər qoyuldu.

Qiyasəddin Tuğlaqi 1329-cu ildə vəziyyətdən çıxış kimi qoşuna gümüş pula verilməli olan məvacibi mis pullarla ödəmək haqqında fərman verdi. Lakin bu tədbirlər də boşalmış xəzinəni, ümumilikdə tənəzzülə uğramış təsərrüfatları xilas edə bilmədi. Ölkədaxili qiyamlar yenidən qızışdı. Qucaratdakı qiyamı yatırmağa gedən Qiyasəddin Tuğlaqi üsyançılar tərəfindən öldürüldü. Sultanın əmisi oğlu Firuz iri feodallarla mübarizədən əl çəkdi. Benqaliya və Dekanın ölkədən ayrılması ilə barışmalı oldu. Lakin sultan var qüvvəsi ilə Qucaratı əlində saxlamağa çalışırdı. Çünki bu liman şəhəri vasitəsilə ilə Ön Asiya ölkələri ilə iqtisadi əlaqələr saxlanılırdı.

Sultan Firuz bütün iqtanın feodallara nəsildən-nəslə miras kimi keçməsi barədə fərman verdi. Qoşuna çəkilən xərcləri azaltmaqla maliyyə böhraına son qoyuldu. Camna və Sətləc çayları arasında böyük suvarma kanalının çəkilməsi Dehli ətafında təsərrüfatın dirçəlişinə səbəb oldu. Sultan Firuz vəfat etdikdən sonra Tuğlaqilər arasında hakmiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən istifadə edən Malva, Qucarat və Xandəş vilayətləri sultanlıqdan ayrıldı.

## Xarici keçidlər
İşim çayı

**İşim çayı** () —  Qazaxıstan və Rusiya ərazisindən axan, İrtış çayının sol və ən uzun qolu. Çayın hövzəsinin sahəsi 177 000&nbsp;km², uzunluğu 2450&nbsp;km-dir. İllik su sərfiyyatı 76,0 kub. m³/san-dir. İşim çayı İrtış çayının sol qolu olaraq, onun 1016&nbsp;km-liyində çaya tökülür.

## Adı
Xalq arasında belə rəvayət vardır ki, tatar xanının oğlu Kuçum İşim adsız bir çayda boğulmuşdur. Sonradan çayın adı onun şərəfinə verilir. Üstəlik "İşimak" sözü Tatar dilindən tərçümədə "uçurulmuş" mənasını verir.

## Coğrafi xüsusiyyətləri

Çay öz başlanğıcını Qazax alçaq dağlığından götürür. Çay 775&nbsp;km məsafədə şərqdən qərbə doğru axır. Yuxarı axarlarda çay əsasən şimal-qərb, qərb istiqamətinə yönəlir. Çay Astananın yaxınlığında cənub-qərbə yönəlir. 1578&nbsp;km-də Derjavinsk şəhəri yaxınlığında çay istiqamətini tamamən dəyişərək meredian üzrə cənubdan şimala yönəlir. Çay Qərbi Sibir düzənliyinə çıxır və burada İşim düzənliyi ilə axaraq İrtış çayına tökülür (Ust-İşim kəndi yaxınlığında).

### Hidrologiya və iqlim

Çayın qidalanmasında başlıca rolu qar oynayır. Çay noyabr ayında donur və apreldə buzdan azad olur. Orta illik sərfiyyat 1,11 m³/saniyədir.

Çayın axdığı ərazidə qış şaxtalı və soyuq, yayı isə istidir. Ən soyuq ay yanvar, isti ay isə iyuldur. Qışda minimal temperatur -49°, yayda isə +40&nbsp;°C  təşkil edir. İlin cəmi 180-200 günü 0&nbsp;°C-dən yüksək olur. Aprel ayından etibarən hər gün temoeratur 0.5&nbsp;°C artır.

## Hövzəsi

İşim çayının hövzəsi 177 000&nbsp;km² təşkil edir ki, bununda 20% Rusiya ərazisində yerləşir. Qolları (Qazaxıstan): sağ — Koluton, Jabay, Akan-Burluk, İmanbulık, sol — Terisakkan; (Rusiya) sağ — Karasul, İk, sol — Barsuk.

## Şəhərləri
Çayın sahilində Qazaxıstanınn paytaxtı olan Astana şəhəri yerləşir. Sahilində yerləşən şəhərlər: Atbasar, Jabay, Esil, Derjavinsk, Sergeyevka, Petropavl (Qazaxıstan) və İşim (Rusiya).

## Əhəmiyyəti
Çayın suyu iri şəhərlərin içməli suya olan tələbatın ödənilməsində istifadə edilir. Naviqasiya üçün Petrapavlovskdan Serqeevski suanbarına qədər olan 270&nbsp;km məsafədə yararlıdır. Üstəlik balıq məhsullarının isteksalı məqsədi ilə yararlıdır.

## Ekologiya
İşim çayının suları güclü şəkildə çirklənmişdir. Aşağı axarlarda neftlə çirklənmə 6, dəmirlə 7-4 dəfə normanı keçir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* İşim çayı  
* р. İşim çayı
3-cü xətt (Bakı metrosu)

Bakı metrosunun **3-cü xətti** 19 aprel 2016-cı ildən fəaliyyətdədir. 3-cü xəttin ümumi uzunluğu 6,1 km və hazırda 4 stansiyadan ibarətdir.

## Metro stansiyaları

## Xronologiya

## Həmçinin bax
* Bakı metrostansiyalarının siyahısı

## Xarici keçidlər
* Bakı Metropoliteninin rəsmi saytı
Stınka-Kosteşti

**Stınka-Kosteşti suanbarı** () — süni göl Prut çayı üzərində, Moldova və Rumıniya sərhədində 1973-1978 ci illərdə inşa edilmişdir. Sahəsinə görə Rumıniyanın ikinci ən böyük suanbarıdır. Suanbarının Rumıniya hissəsi xüsusi qorunan ərazi () elan edilmişdir. Ərazinin qorunma statusunun verilməsinin səbəbi ərazidə çoxlu sayda nafir quş növlərinin yaşaması ilə əlaqədardır.

## Coğrafiyası
Suanbarı Prut çayının Dunay çayına töküldüyü yerdən 580 kilometr yuxarıda yerləşir. Suanbarı elektrik enerjisinə olan ehtiyacdan irəli gələrək 1973-1978 illərdə inşa edilir. Suanbarının önündə suelektrik stnansiya fəaliyyət göstərir. Su anbarının bəndlərinin hündürlüyü 47 metr, uzunluğu 3000 metrdir. Suanbarının orta hündürlüyü 24 metr, su səthinin sahəsi isə 59&nbsp;km²-dir. Suanbarının mümkün sututumu 735 milyon m³-dir. Suanbarının sahil zonasının 70 % kənd təsərrüfatı torpaqları 17 % çox illik kənd təsərrüfatı bitkiləri, yerdə qalan yorpaqlar isə meşə və şəhər ətrafı ərazilərdən ibarətdir. Suanbarının maksimal dərinliyi 41 metrdir.

## Faunası
Suanbarının Rumıniya hissəsi sahilində aşağıdakı quş növləri yaşayır: sarı vağ (*Ardeola ralloides*), Ardea purpurea, Ixobrychus minutus, adi qarıldaq (*Nycticorax nycticorax*), böyük xallı qartal (*Aquila clanga*), kiçik xallı qartal (*Aquila pomarina*), Alcedo atthis, məzar qartalı (*Aquila heliaca*), boz qaz (*Anser anser*), fitçalan ördək (*Anas crecca*), qırmızıburun dalğıc (*Netta rufina*), yaşılbaş ördək (*Anas platyrhynchos*), cırıldayan cürə (*Anas querquedula*), enlidimdik cürə (*Spatula clypeata*), qırmızıbaş qaraördək (*Aythya ferina*), kəkilli qaraördək (*Aythya fuligula*), dəniz qaraördəyi (*Aythya marila*), adi güləyənquşu (*Bucephala clangula*), qırmızıdöş qaz (*Branta ruficollis*), adi sar (*Buteo buteo*), tüklüayaq sar (*Buteo lagopus*), ağ leylək (*Ciconia ciconia*), qara leylək (*Ciconia nigra*), harayçı qu quşu (*Cygnus cygnus*), fısıldayan qu quşu (*Cygnus olor*), ilanyeyən (*Circaetus gallicus*), bataqlıq belibağlısı (*Circus aeruginosus*), circus cyaneus, çöl belibağlısı (*Circus macrourus*), circus pygargus, chlidonias hybrida, chlidonias niger, moryanka (*Clangula hyemalis*), suriya ağacdələni (*Dendrocopos syriacus*), kiçik ağ vağ (*Egretta garzetta*), iri ağ vağ (*Ardea alba*), kərkincək qızılquş (*Falco vespertinus*), falco tinnunculus, ördəktutan qızılquş (*Falco columbarius*), adi qaşqaldaq (*Fulica atra*), qaradöş qaqar (*Gavia arctica*), ağquyruq dəniz qartalı (*Haliaeetus albicilla*), cırtdan qartalça (*Aquila pennata*), *himantopus himantopus*, göl qağayısı (*Larus ridibundus*), çöl qağayısı (*Larus cachinnans*), kiçik qağayı (*Larus minutus*), adi ququşu (*Lanius collurio*), *lanius minor*, nazik pazdimdik (*Mergellus albellus*), böyük pazdimdik (*Mergus merganser*), uzunburun pazdimdik (*Mergus serrator*), qızılı qızlarquşu (*Merops apiaster*), *podiceps auritus*, adi arıyeyən (*Pernis apivorus*), çay qaraquşu (*Pandion haliaetus*), pluvialis apricaria, philomachus pugnax, kiçik qarabatdaq (*Phalacrocorax pygmeus*), böyük qarabatdaq (*Phalacrocorax carbo*), podiceps cristatus, podiceps grisegena, recurvirostra avosetta, tringa glareola.

## İstinadlar
Arpi gölü

**Arpi gölü** () daha əvvəllər **Arpa** adlanan, Ermənistanda yerləşən göldür. Su ehtiyatlarına görə Ermənistanda ikinci yeri tutur. Göl dəniz səviyyəsindən 2023 m hündürlükdə yerləşmişdir. Şirak mərzinin Aşotskom rayonunda yerləşmişdir. Göl Göyçə gölü ilə yanaşı yeganə xalq təsərrüfatı əhəmiyyətli göldür.

Yaxın illərdə gölün ətrafında *Arpi gölü Milli Parkı*nın yaradılması planlaşdırılır. Layihənin əsas məqsədi ərazinin flora və faunasının qorunmasıdır.

## Təsviri
1946- 1951-ci illər arasında Arpi gölünün su ehtiyatının artması məqsədilə gölün su ehtiyatı süni şəkildə artırılmışdır.Beləliklə Gölün ümumi sahəsi  4,5&nbsp;km²-dən 22&nbsp;km²-ə qədər atrırılmışdır. Həcmi isə 100 milyon m³-a çatdırılmışdır. Hal-hazırda göldə balıq vətəgələri genişləndirilir və göldən elektrik enerjisinin alınması planlaşdırılır.

Göldən Axuryan çayı axır və gölün iqlimi kontinental iqlimdir.

## Fauna
Göl ərazisində quşların 100-dən çox növü yaşayır. Onlardan bəziləri Qırmızı Kitaba daxil edilmişdir.

Göl ərazisində su quşlarına daha çox rast gəlinir: fitçalan ördək (Anas crecca), kiçik maygülülər (Tachybaptus ruficollis), ağ leylək (Ciconia ciconia), yaşılbaş ördək (A. platyrhynchos), qırmızıbaş qaraördək (Aythia ferina), kəkilli qaraördək (A. fuligula), qırmızı anqut (Tadorna ferruginea), dəniz yağışcüllütü (Charadrius alexandrinus), su tənbəlcüllütü (Gallinago gallinago), böyük su tənbəlcüllütü (G. media), Ermənistan qağayısı (Larus armenicus), Sternula albifrons. Qırmızı kitaba düşmüş su quşları: qıvrımlələk qutan (Pelekanus crispus), qara leylək (Ciconia nigra), adi ala ördək (Tadorna tadorna) və boz durna (Grus grus).


 
Anas crecca Csörgő réce.jpg|Fitçalan ördək
Armenian gull near Sevanavank, rear view.jpg|Ermənistan qağayısı
White Stork Weißstorch Ciconia ciconia.jpg|Ağ leylək
Cap cerny.jpg|Qara leylək
ComputerHotline - Pelecanus crispus (by) (1).jpg|Qıvrımlələk qutan



## Flora
Gölün ətrafında daha çox dovşan qumotuna və qamışa rast gəlinir. Yox olan növlər: Iris sibirica, kirəmit qarğasoğanı və sferik traunşteynera.


 
Iris sibirica, Tanel Teemusk.jpg|Iris sibirica
Gladiolus imbricatus a1.jpg|Kirəmit qarğasoğanı
Phragmites australis Schilfrohr.jpg|Qamış



## İstinadlar