open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keri Mullis

**Keri Banks Mullis** (; ) — Amerikalı biokimyaçı, PCR metodunun yaradıcısı, 1993-cü il Kimya üzrə Nobel Mükafatı laureatı.

## Tərcümeyi halı və elmi işi
Kari Mullis 28 dekabr 1944-cü ildə Şimali Karolina ştatının Lenoir şəhərində fermer ailəsində anadan olub və uşaqlığını Cənubi Karolina ştatının Kolumbiya şəhərində keçirib. Onun biologiyaya ilk marağına səbəb kənd həyatı idi. Mullis 1966-cı ildə Corciya Texnologiya İnstitutunu bitirib və 1972-ci ildə Berkli Kaliforniya Universitetində biokimya üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi alıb, burada protein quruluşu və sintezini öyrənib.

Dissertasiya müdafiə etdikdən sonra Mullis müvəqqəti olaraq elmi fəaliyyətdən uzaqlaşaraq elmi fantastika janrında bədii əsərlər yazır. Lakin, o, tezliklə biokimyaya qayıtdı və 2 il Kanzas Universitetinin Tibb Fakültəsində çalışdı və sonra biotexnologiya korporasiyalarından birinə keçdi. Bu şirkətdə işləyərkən Mullis 1983-cü ildə molekulyar biologiya və tibbdə inqilab edən polimeraz zəncir reaksiyası metodunu inkişaf etdirdi. 1993-cü ildə alim bu kəşfinə görə kimya üzrə Nobel mükafatı alıb.

Keri Mullis 7 avqust 2019-cu ildə 74 yaşında Nyuport-Biçdəki evində ürək və tənəffüs çatışmazlığı, ağciyər iltihabının ağırlaşmalarından vəfat etdi. .

## Şəxsi baxışlar
Mullis bir çox elmi problemlərlə bağlı qeyri-adi və mübahisəli fikirləri ilə seçilirdi. 1998-ci il tərcümeyi-halında o, iqlim dəyişikliyi, ozon təbəqəsi və İİV virusu ilə QİÇS arasında əlaqə haqqında elmi müşahidələrlə razılaşmadı və bu məsələlərdə mövcud konsensus mövqeyini ekoloqlar, hökumətlər və elm adamları arasında bir sui-qəsdlə əlaqələndirdi. O, astrologiyaya inandığını da qeyd etmişdi.

Toledoda keçirilən Avropa Kliniki Araşdırmalar Mərkəzinin 28-ci konfransına sədrlik edən Con Martinin fikrincə, Mullisin İİV-lə bağlı bu konfransdakı çıxışı nə ümumi üslubda idi, nə də elmi məzmun baxımından doğru idi. Aparıcı alimlərdən birinin ictimai çıxış səviyyəsinə uyğun olmadığı və üstəlik gənc alimlərin fikirlərinin formalaşmasına potensial olaraq dağıdıcı təsir göstərə biləcəyi qeyd edilmişdi.

## Mükafatları
* 1991 — Beynəlxalq Gairdner Mükafatı
* 1992 — Robert Koch mükafatı
* 1992 — Con Skott medalı
* 1993 — Kimya üzrə Nobel mükafatı
* 1993 — Yaponiya Mükafatı

## Sosial fəaliyyəti
2016-cı ildə Mullis Qrinpis, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və bütün dünya hökumətlərini geni modifikasiya olunmuş orqanizmlərin (GMO) istifadəsinə qarşı mübarizəni dayandırmağa çağıran məktub imzaladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nobel saytında məlumat  )
* Kary Mullisin 1993-cü ildə Nobel mükafatı alması ilə bağlı video
Krossdresser

**Krossdresser** (qısaca **CD**) əks cinsdən olan paltarları geyinən şəxsdir. Qadın kişi paltarı geyinən, kişi isə qadın paltarı geyinəndir. Konsepsiyaya paltarlara əlavə olaraq, əks cinslə eyniləşdirilən aksessuarlar da daxildir; Buraya saç, saqqal, bığ, qaş modelləri və makiyaj da daxildir. Krossdresserlər bunu cinsi oriyentasiyaları nəticəsində edə bilər; Onlar həmçinin kimliklərini gizlətmək, hər hansı bir sənət şousunda iştirak etmək və ya seksual fetiş kimi də bunu edə bilərlər.

## Terminin yaranması
Konsepsiya ingiliscə *cross* (qarşı) və *dress* (geyinmək) sözlərindən ibarətdir. İlk dəfə 1911-ci ildə almanca *transvestit* sözünə cavab olaraq ingilis dilində işlənmişdir.

Tarix boyu insanlar müxtəlif səbəblərə görə əks cinsə oxşayıblar. Məsələn Hindistanın bəzi yerlərində yeni evlənənlər bəd nəzərdən qorunmaq üçün bir-birinin paltarını geyinirlər. Bəzi mühafizəkar cəmiyyətlərdə qadınların səhnəyə buraxılmaması, kişilərin qadın rollarını oynaması və ya qadın paltarı geyinərək rəqs etməsi adi hal olmuşdur.

## Mənaca yaxın terminlər
Travesti  və Drag queen terminləri bəzən krossdress termini ilə uyğunlaşır. Lakin yenə də onların fərqli tərəflərini müəyyən etmək vacibdir. Çox vaxt bu terminlər homoseksuallıqla bağlı qarışdırılır, lakin travestilər heteroseksual və ya homoseksual da ola bilərlər.

Drag queen isə ifrat qadın paltarı geyinən və ifrat makiyaj edən və yalnız səhnə üçün qadın roluna girən kişidir. Drag-ın əsas məqsədi drag performansı əyləncə üçün olsa da, o, özünü ifadə etmək və LGBTQ+ qürurunun qeyd edilməsi kimi də istifadə olunur. Tipik bir drag şousuna dodaq sinxronizasiyası və rəqs daxildir. İfaçılar çox vaxt mükəmməl geyim, saç və makiyaja sahib olurlar. İyirmi birinci əsrdə drag mədəniyyəti pop-mədəniyyət fenomeni olaraq qəbul edilir.

## İstinadlar
Səda Fəttahoğlu

**Səda Fəttahoğlu** () — Türk aktrisası.

## Həyatı
Fettahoğlu 26 sentyabr 1979-cu ildə Trabzonda doğulub. O, Trabzon Anadolu Liseyində və Bilkent Universiteti Səhnə Sənətləri Bölümündə təhsil almışdır. 1999-cu ildə başladığı aktyorluq karyerasını 2023-cü ildə vəfat edənə qədər davam etdirib. İngilis dilini mükəmməl bildiyi üçün xarici kino və televiziya filmlərində dublyaj işləri görüb. 2003–2004-cü illərdə "Elmavision" kanalında Can Gürzapla birlikdə "İyi Seyirlər" adlı teatr proqramını aparıb. Aktyorluq karyerasında əsasən serial və reklamlarda çəkilib. O, daha çox zamanının fenomeninə çevrilən "ATV" və "Kanal D"də yayımlanan "Çocuklar Duymasın" serialında Sultan obrazı ilə yadda qalıb. Eyni vaxtda o "Muhteşem Yüzyıl", "Sihirli Annem", "Dolunay", "Sular Durulmuyor" kimi seriallarda ekranlara çıxıb.

## Ölümü
Fettahoğlu 27 sentyabr 2023-cü ildə İstanbulun Beyoğlu rayonunda parkda depressiyaya düşdüyü üçün 44 yaşında özünü tapança ilə vuraraq intihar etdi. Onun cənazəsi Giresunun Tirebolu rayonundakı Domaçlı qəbiristanlığında dəfn edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Nuhun gəmisi

**Nuhun gəmisi** (; ibranicə: *Tevat Noaḥ*) — Yaradılış kitabındakı tufan hekayəsindəki gəmi. 

Bu gəmi vasitəsilə Tanrı Nuhu, onun ailəsini və bütün dünya heyvanlarını qlobal daşqından xilas edir. Yaradılış kitabındakı hekayə Mesopotamiyada yaranan əvvəlki tufan miflərinə əsaslanır və Quranda müxtəlif dəyişikliklərlə təkrarlanır, burada gəmi *Safinat Nūḥ* ()  v' və *əl-fulk* (ərəb: الفُلْك) kimi görünür.

İosif Flavi kimi erkən xristian və yəhudi yazıçıları Nuhun gəmisinin mövcud olduğuna inanırdılar, baxmayaraq ki , Nuhun gəmisi üçün ən azı Yevsevi dövründən (təxminən 275-339) uğursuz axtarışlar aparılmışdır. Gəmiyə inananlar müasir dövrdə də onu axtarmağa davam edirlər, lakin Gəminin mövcudluğuna dair hələ ki, heç bir elmi dəlil tapılmamışdır və həmçinin qlobal daşqına dair da elmi dəlillər mövcud deyil. Bibliyada təsvir edilən gəmi və təbii fəlakət fiziki imkansızlıqlardan və qeyri-adi anaxronizmlərdən asılı olmuşdur Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Yaxın Şərqdə real daşqın hadisəsi potensial olaraq şifahi və sonradan yazılmış hekayələrdən ilhamlanmışdır: Fars körfəzindəki daşqın və ya 7500 il əvvəl Qara dəniz daşqını belə bir tarixi namizəd kimi irəli sürülüb.

## Həmçinin bax

* Qara dənizdə daşqın nəzəriyyəsi

## İstinadlar
Qara dənizdə daşqın nəzəriyyəsi

**Qara dənizdə daşqın nəzəriyyəsi** — elmi hipotez. Bu hipotezə görə təqribən e.ə. 5600-cı ildə Qara dənizdə suyun səviyyəsində genişmiqyaslı katastrofik yüksəliş baş vermişdir ki, bu da Tufan əfsanələri üçün tarixi əsas rolunu oynamış ola bilər. Aralıq dənizindən suların əvvəllər bağlanmış Qara dənizə sıçrayışının səbəbinin zəlzələ olduğu güman edilir. Bu kataklizmdən əvvəl Qara dənizin səviyyəsi açıq şəkildə dünya okeanlarının ümumi səviyyəsindən aşağı idi.

## Rayan-Pitmen hipotezi
Qara dənizdə daşqın nəzəriyyəsi 1996-cı ildə Kolumbiya Universitetindən olan amerikalı geoloqlar Vilyam Rayan və Valter Pitmen tərəfindən irəli sürülmüşdür  . Rayan və Pitmen daşqın nəticəsində 155 min km² ərazinin su altında qaldığını və eyni zamanda bunun nəticəsində Azov dənizinin əmələ gəldiyini qeyd edirlər. Həmçinin Bosfor boğazının ərazisində gündə təxminən 40 km³ su axdığı böyük bir şəlalə meydana gəlmişdir. Boğaz axını ən azı 300 gün ərzində oxşar gücə malik olmuşdur .

Müasir elm Qara dənizin qədim zamanlarda şirin sulu olduğunu, lakin sonra duzlu dəniz suyunun ona töküldüyünü müəyyən etmişdir. Qara dənizin səviyyəsi 140 metr qalxmışdır. Dəniz dibinin tədqiqi bizə su bitkilərinin və çöküntü süxurlarının şirin sudan duzlu suya dəyişməsini təqribən 7,5 min il əvvələ aid etməyə imkan verir. 

Rayan və Pitmenın araşdırmaları ilə yanaşı, Varnadakı BAS-ın Okeanologiya İnstitutunun professoru, bolqar geoloq Petko Dimitrov da 1979-cu ildə Qara dəniz daşqını ideyasını irəli sürmüşdür    . Sonradan P. S. Dimitrov Rayan və Pitmen ilə əməkdaşlıq etdi  (“Qara dənizin qədim sahil xətləri və insanların mövcudluğu şərtləri” layihəsi - DO02-337, Bolqarıstan Elm Fondu)  . Dənizin mənşəyinin oxşar versiyasını Böyük Plini  ifadə etmişdir.

## İstinadlar
Artikulyar kapsul

**Artikulyar kapsul** və ya **oynaq kapsulası** — anatomiyada sinovial oynağı əhatə edən membran. Hər bir artikulyar kapsul 2 hissədən ibarətdir: xarici lifli təbəqə və ya membran və daxili sinovial təbəqə və ya membran.
## Membranlar

Hər bir kapsul 2 təbəqədən və ya membrandan ibarətdir:

* avaskulyar ağ lifli toxumadan ibarət xarici təbəqə (lifli qişa, lifli təbəqə)
* İfraz edən təbəqə olan daxili təbəqə (sinovial membran, sinovial təbəqə).

Kapsulun daxili tərəfində oynaq qığırdaqları bu oynağın içərisində oynayan sümüklərin son səthlərini əhatə edir.

Xarici təbəqə, birgə ilə əlaqəli bitişik əzələlərdən keçən eyni sinirlər tərəfindən ağır şəkildə innervasiya (bədənin və ya toxumanın qeyri-bərabər elementlərlə təchizi) olunur.

## Fibröz membran

Oynaq kapsulunun lifli qişası oynağa daxil olan hər bir sümüyün oynaq ucunun bütün çevrəsinə yapışdırılır və beləliklə, artikulyasiyanı tamamilə əhatə edir. Sıx, birləşdirici, uzun toxumadan ibarətdir.
## Klinik əhəmiyyəti

**Donmuş çiyin sindromu** çiyin kapsulunun iltihablandığı bir xəstəlikdir.

**Plika sindromu** sinovial qatın iltihablandığı və diz qapağının anormal biomexanikasına səbəb olduğu bir vəziyyətdir.
## Qalereya


File:Gray201.png|Sol körpücük sümüyü. Aşağı səth.
File:Gray235.png|Right hip bone. Xarici səth.
File:Slide2bib.JPG|Right knee in extension. Dərin parçalanma. Arxa görünüş.
File:Slide2cocc.JPG|Right knee in extension. Dərin parçalanma. Arxa görünüş.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dreyf sürəti

**Dreyf sürəti —** elektrik sahəsinə məruz qalma nəticəsində əldə edilən hissəciklərin, məsələn, elektronların orta hərəkət sürətidir .

Ümumiyyətlə, bir elektron Fermi sürətində bir keçiricidə xaotik hərəkət edir. Bir keçiriciyə elektrik sahəsinin tətbiqi xaotik hərəkət edən elektronların müəyyən bir istiqamətdə kiçik sürüşməsinə səbəb olur.
VoLTE

**Voice over LTE** (**VoLTE**)— mobil telefonlar və məlumat terminallarından istifadə edərək səsli zənglər üçün yüksək sürətli simsiz rabitə LTE standartı. VoLTE köhnə 3G UMTS-dən üç dəfəyə qədər və 2G GSM-dən altı dəfəyə qədər daha çox səs və məlumat tutumuna malikdir. VoLTE-nin paket başlıqları optimallaşdırılmamış VoIP/LTE-dən daha kiçik olduğu üçün daha az buraxılış zolağı enindən istifadə edir. VoLTE zəngləri adətən digər zənglər kimi eyni tariflə ödənilir.

VoLTE zəngi edə bilmək üçün cihaz, onun bərkidilmiş proqramı () və hər iki ucdakı mobil telefon provayderləri, eləcə də operatorlararası əlaqə bütün bu sahədə xidməti həyata keçirməli və birlikdə işləməyi bacarmalıdır. VoLTE bəzi operatorlar tərəfindən "HD Voice" kimi satışa çıxarılıb, lakin bu daha geniş anlayışdır. Bundan əlavə, HD+ (EVS) yalnız LTE-də istifadə olunur. HD Voice 3G-də də mövcud idi.

## İcmal
VoLTE IP Multimedia Subsystem (IMS) memarlıq platformasına əsaslanır, nəzarət və media müstəviləri üçün xüsusi profillərə malikdir. Bu PRD IR.92-də GSMA tərəfindən müəyyən edilmiş LTE simsiz genişzolaqlı xidmətdə VoLTE-ni asanlaşdırır. Bu yanaşma səs xidmətinin (idarəetmə və media müstəviləri) LTE məlumat mediası daxilində kommutasiya olunan səs şəbəkəsində heç bir asılılıq olmadan məlumat axını kimi təqdim edilməsinə gətirib çıxarır.

## Həmçinin bax

* QoS Class Identifier
* Voice over NR
* Video over LTE
* Wideband audio
* Enhanced Voice Services
* List of LTE networks

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Flutter

**Flutter** — Google tərəfindən yaradılmış açıq mənbəli UI proqram təminatı tərtibat dəsti (SDK). Hər hansısa bir veb-brauzer, Fuchsia, Android, iOS, Linux, macOS və Windows üçün vahid kod bazasında kross platforma proqramlar hazırlamaq üçün istifadə olunur. İlk dəfə 2015-ci ildə bəhs edilən Flutter 2017-ci ilin mayında yayımlandı.

Flutter-in ilk versiyası "Sky" kimi tanınırdı və Android əməliyyat sistemində işləyirdi. O 2015-ci ildə Dart tərtibatçılarının zirvə toplantısında, saniyədə 120 kadr sürətlə (FPS) render edə bilmək funksiyası ilə təqdim edildi. 2018-ci ilin sentyabrında Şanxayda keçirilən Google Developer Day-in əsas çıxışı zamanı Google, Flutter 1.0-dan əvvəlki son əsas buraxılış olan Flutter Release Preview 2-ni elan etdi. 4 dekabr 2018-ci ildə Flutter 1.0 Flutter Live tədbirində təqdim edildi və bu freymvorkun ilk stabil versiyası oldu. 11 dekabr 2019-cu ildə Flutter 1.12 Flutter Interactive tədbirində yayımlandı.

6 may 2020-ci ildə Dart proqram təminatının inkişaf etdirilməsi dəsti (SDK) 2.8 və Flutter 1.17.0 yayımlandı, bu da iOS cihazlarında performansı təxminən 50% yaxşılaşdıran Metal API dəstəyi, həmçinin yeni Material vidcetləri və şəbəkə izləmə tərtibat alətləri əlavə etdi.

3 mart 2021-ci ildə Google onlayn Flutter Engage tədbiri zamanı Flutter 2-ni təqdim etdi. Bu böyük yeniləmə yeni Canvas Kit renderi və veb əsaslı vidcetlər, Windows, macOS və Linux üçün erkən giriş masaüstü proqram dəstəyi və təkmilləşdirilmiş Add-to-App API ilə veb-əsaslı proqramlar üçün rəsmi dəstək gətirdi. Bu versiya həmçinin bir çox xarici paketlərlə bağlı böyük dəyişikliklərə və problemlərə səbəb olan boş təhlükəsizlik ( *or null-safety*) xüsusiyyətinə sahib Dart 2.0-dan istifadə etdi.

8 sentyabr 2021-ci ildə Dart 2.14 və Flutter 2.5 yayımlandı. Yeniləmə Android tam ekran rejiminə və Google-un Material Design adlı material dizaynının ən son versiyasına təkmilləşdirmələr gətirdi. Dart iki yeni yeniləmə aldı, lint şərtlərini standartlaşdırdı və Apple Silicon dəstəyini stabil etdi.

12 may 2022-ci ildə Flutter 3 və Dart 2.17 yayımlandı. Bu yeniləmə həm Intel, həm də Apple Silicon prosessorlarında Linux və macOS üçün sabit dəstək daxil olmaqla dəstəklənən platformaların ümumi sayını altıya qədər genişləndirdi. 30 avqust 2022-ci ildə Flutter 3.3 yayımlandı. Bu versiyada Objective-C və Swift qarşılıqlı əlaqəsi və şeyder ()kompilyasiyası nəticəsində yaranan kəkələməni azaltmaq məqsədi daşıyan "Impeller" adlı yeni render mühərriki nümayiş etdirildi.

## Həmçinin bax

* Apache Cordova
* Titanium SDK
* Codename One
* Mobil tərtibat freymvorku
* NativeScript
* GTK
* React Native
* Xamarin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Toxmaq barmağı

**Toxmaq barmağı** və ya  **beysbol barmağı** kimi də tanınır — barmağın ən kənar birləşməsindəki vətər zədəsi. Bu, barmağın ucunu basmadan uzada bilməməsi ilə nəticələnir. Ağrı və göyərmə adətən barmağın ən kənar vətərinin arxasında baş verir.
## Səbəbi

Toxmaq barmağı adətən barmaq ucunun həddindən artıq əyilməsi nəticəsində yaranır. Tipik olaraq, bu, bir top uzadılmış barmağa dəydikdə və onu sıxışdırdıqda baş verir. Bu, ya vətərin parçalanması, ya da avulsiya sınığı ilə nəticələnir.

Diaqnoz ümumiyyətlə simptomlara əsaslanır və rentgen şüaları ilə təsdiqlənir.

Müalicə adətən barmağın ucunu 8 həftə ərzində daimi olaraq düz saxlayan şin istifadəsini nəzərdə tutur. Orta oynaq hərəkət edə bilər. Bu, zədədən sonra 1 həftə ərzində başlamalıdır. Bu həftələrdə barmaq əyilirsə, sağalma daha uzun çəkə bilər.

Böyük bir sümük parçası qoparsa, əməliyyat tövsiyə oluna bilər. Müvafiq müalicə olmadan barmaqların daimi deformasiyası baş verə bilər.
## Diaqnozu

Diaqnoz ümumiyyətlə simptomlara əsaslanır və rentgen şüaları ilə təsdiqlənir. Yaralanma ödəm və zədə ilə müşayiət oluna bilər.

Fayl:MalletFinger.PNG|Yığılma vətərinin daxil edilməsində sınığı göstərən rentgen.
Fayl:Mallet finger.PNG|Əlaqəli sınığı olmayan toxmaq barmağı

## Müalicəsi

Müalicənin məqsədi vətərin yığılıb açılmasını bərpa etməkdir. Müalicə, ümumiyyətlə, barmağın birinci oynağını 8 həftə davamlı olaraq düz saxlayan şin istifadəsini nəzərdə tutur. Müalicə zədədən sonra 1 həftə ərzində başlamalıdır. Bundan sonra şin yalnız bir neçə həftə gecə taxıla bilər. Şin oynağın əyilməsinin qabağını alır.

Cərrahiyyə adətən nəticələri yaxşılaşdırmır. Baş barmağı təzyiqlə düzəltmək mümkün olmadıqda və ya sınıq oynaq səthinin 30%-dən çoxunu qopardıqda bu lazım ola bilər. Əgər problem uzun müddət davam edirsə, əməliyyat da tələb oluna bilər.

Başqa bir səbəbi açıq sınıq ola bilər.
## İstinadlar
Üç fazalı enerji təchizatı sistemi

**Üç fazalı enerji təchizatı sistemi**&nbsp;— ümumi bir mənbə tərəfindən yaradılan eyni tezlikli sinusoidal EHQ-lərin, müəyyən bir faza bucağı ilə bir-birinə nisbətən vaxt keçdikcə dəyişən cərəyan elektrik dövrələrinin çoxfazalı sistemlərinin xüsusi bir vəziyyəti. Üç fazalı sistemdə bu bucaq 2π/3 radyandır (120°).
Apollonik və Dionisian

**Apollonik** və **Dionisian** — yunan mifologiyasından Apollon və Dionis fiqurları arasındakı ikilik ilə təmsil olunan fəlsəfi və ədəbi konsepsiya. Konsepsiyanın populyarlaşması Fridrix Nitsşenin "Musiqi ruhundan tragediyanın doğuşu" əsəri ilə geniş şəkildə qeyd olunur, baxmayaraq ki, terminlər əvvəllər məsələn, şair Fridrix Hölderlin, tarixçi İohan Yoahim Vinkelman və başqalarının yazılarında istifadə olunub. "Dionisian" sözü hələ 1608-ci ildə Edvard Topsellin "İlanların tarixi" adlı zooloji traktatında rast gəlinir . O vaxtdan bəri bu konsepsiya Qərb fəlsəfəsi və ədəbiyyatında geniş şəkildə istifadə edilmiş və müzakirə edilmişdir.

Yunan mifologiyasında Apollon və Dionis Zevsin oğullarıdır. Günəşin tanrısı, rasional düşüncə və nizam-intizam tanrısı Letonun oğlu Apollon məntiqə, tədbirliliyə və saflığa müraciət edir və ağlın tərəfdarıdır. Semelin oğlu Dionis isə şərab və rəqs tanrısı, irrasionallıq, xaos, ehtiras, duyğu və instinktləri təcəssüm etdirir. Qədim yunanlar təbiətcə çox vaxt bir-birinə qarışsalar da, iki tanrını bir-birinə zidd və ya rəqib hesab etmirdilər.

## İstinadlar
Mikena

**Mikena** () —  Arqolisdə, Mikena mədəniyyətinin, sonralar isə yunan sivilizasiyasının mərkəzlərindən biri olan qədim şəhər. Eramızdan əvvəl II minilliyə aid edilir. Peloponnesdə yerləşən, Afinanın cənub-qərbində yerləşir. Hazırda xarabalıqları qalıb.

## Tarixi
Rəvayətə görə, şəhər Persey tərəfindən salınmışdır . Burada Elisdən köçən Danaya və Amifaonidlərin nəsilləri, sonra isə Pelonidlər yaşayırdılar, onların altında çox yüksəklikdə olan qonşu Arqos Mikenanı tabe etmişdi. Troya müharibəsi zamanı (e.ə. XII əsr) şəhər kralı Aqamemnon qardaşı, Sparta kralı Menelay, İtaka adasının kralı Odissey və Axilles ilə birlikdə Troyanın mühasirəsində iştirak etdi. Troya müharibəsindən sonra evə qayıtdıqdan sonra Aqamemnon axeylərin Troyaya qarşı yürüşündən əvvəl qızı İfigeniyanı qurban verməsi səbəbilə həyat yoldaşı Klitemnestra və sevgilisi Eqistus tərəfindən öldürüldü. Heraklidin qayıdışından sonra şəhər tənəzzülə uğramağa başladı.

Mikenlilər Fermopil döyüşündə iştirak edərək 80 döyüşçünü   yerləşdirdilər. Tiritlilərlə birlikdə mikenlilər Plateya döyüşündə iştirak etdilər, burada 400 döyüşçü var idi .

Yunan-İran müharibələri dövründə şəhər nəhayət arqoslaea qarşı döyüşdə həlak oldu (e.ə. 468)  . Sakinlər Kleona, Keryniya, Axaya və Böyük İskəndərin yanına köçdülər  . Strabonun fikrincə, onun dövründə şəhərdən əsər-əlamət yox idi, lakin Pavsani Aslan Qapısı, Atrey və onun oğullarının yeraltı xəzinəsi, Atrey və Aqamemnonun məzarları olan Siklop divarının əhəmiyyətli qalıqlarını təsvir edir  .

## İstinadlar
MAZ-537

**MAZ-537** — Sovet Ordusunun ehtiyacları üçün nəzərdə tutulmuş, Minsk Avtomobil Zavodunun SKB-1 bölməsi tərəfindən işlənib hazırlanmış, yüksək keçid qabiliyyətinə malik ağır yüklü dördoxlu yəhərli dartıcıdır. Baş konstruktor - B. L. Şapoşnik.

İlkin olaraq, zirehli texnika kimi iriqabaritli yüklərin həm bərk örtüklü yollarda, həm də yolsuzluq şəraitində daşınması üçün nəzərdə tutulmuşdu. 1963-cü ildən etibarən D.M. Karbişev adına Kurqan Təkərli Dartıcılar Zavodu tərəfindən "MAZ" markası altında seriyalı şəkildə istehsal olunub. Dartıcıların ikinci nəsli Kurqanda hazırlanmış və bu maşınlar "KZKT" adlandırılmışdır.

Orduda tətbiqi ilə yanaşı, bu dartıcılar xalq təsərrüfatında da iriqabaritli bütöv (bölünməz) yüklərin daşınmasında istifadə olunurdu. Həmçinin dartıcı dünyanın bir çox ölkəsinə ixrac edilmişdir.

MAZ-537-nin metal kabinası sürücü və üç sərnişin üçün cəmi dörd sərnişin üçün yer təmin edir, yan tərəfdə iki giriş qapısı və dam lyuku var və mühərrikdən asılı olmayaraq əlavə istilik sistemi ilə təchiz olunub. 537G modifikasiya versiyası yükləmə və boşaltma işini asanlaşdırmaq üçün bucurqadın əlavə edilməsi, eləcə də əlverişsiz ərazidə (palçıq kimi) dayandıqda öz-özünə çıxarılmasını təmin etməklə xarakterizə olunur.

## Konstruksiya
Texniki baxımdan MAZ-537, təkər bazası 300 mm artırılmış baza modeli olan **MAZ-535** ilə analoji idi.

Çərçivəsi (raması) şveller kəsikli lonjeronlardan ibarət pərçim-qaynaq konstruksiyalıdır. Ön hissədə iki yan qapısı və damında lyuku olan dörd nəfərlik bir sıralı kabina yerləşir. Kabinanın dərhal arxasında mühərrik-transmissiya bölməsi qərar tutur ki, burada 525 at gücündə, 12 silindrli **D-12A-525A** tank dizel mühərriki (T-34 tankının **V-2** mühərrikinin birbaşa xələfi) quraşdırılmışdır.

Məhz MAZ-537 ailəsinə məxsus avtomobillər üçün 50 ton yükgötürmə qabiliyyəti olan **2-PPT-50** ağırçəkili qoşquları layihələndirilmişdi. Sonradan bir sıra daha təkmil qoşqular və xüsusi platformalar hazırlanmışdır. Avtomobil istehsal edildiyi dövr ərzində daim təkmilləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Şanxay (Azərbaycan)

**Şanxay** — Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində yerləşən qəsəbə. Şəhərin şərqində yerləşən Keşlə qəsəbəsi bu adla tanınır. Qəsəbə sökülməkdədir.

## Tarixi
Şanxay qəsəbəsi kəndlərdən 1950-ci illərin sonlarında, 1960-cı illərin əvvəllərində gələn şəxslər tərəfindən salınmışdır. Onlar SSRİ dövründə burada yerləşən beton zavodunun işçiləri olmuşdurlar. Onların arxasınca qohumları gəlmiş, daha sonra isə uşaqları doğulmuşdur. İlk evlər dəmiryolu xəttindən uzaqda tikilsə də, sonrakı evlər yaxınlıqda tikilməyə başlamışdır.

Qəsəbə adının tarixçəsi qəsəbədə yaşamış Hacı Salman adlı şəxslə bağlıdır. O, bir dəfə Çinin Şanxay şəhərinə səfər edib. Qəsəbəyə geri qayıdanda burada yaşayan sakinlər ondan səfər etdiyi yerlərin necə olduğunu soruşublar. Hacı Salman isə onlara "Ora məhəlləmizdən heç də fərqlənmir. Orada da qatarlar evlərin yanından keçir, burada da" cavabını verib. Bu səbəbdən sakinlər yaşadıqları məhəlləyə "Şanxay" adını veriblər.

Qəsəbədə məskunlaşmağın ikinci dalğası isə 1990-cı illərin əvvəlində baş vermişdir. Onlar Qarabağ münaqişəsi qaçqınları və işləmək üçün kənddən şəhərə gələnlər idi. 1993-cü ildən sonra qəsəbədə yeni tikinti işləri qadağan edilmişdir. Şanxaya kanalzasiya xəttini sakinlər müstəqil şəkildə 2002-ci ildə əvvəl çəkmişdirlər. 2017-ci ildə qəsəbənin sökülməsi prosesi başlamışdır.

## Xüsusiyyətləri
Qəsəbə sıx şəkildə yerləşən birmərtəbəli gecəqondulardan ibarətdir. Qəsəbənin ortasında iki dəmiryolu xətti keçir və iki dar küçə yerləşir. Ən yaxın evlər dəmiryolun bir-iki addımlığında tikilib. Bu səbəbdən ərazidə tez-tez bədbəxt hadisələr baş verir, bir çox uşaq dəmiryolunda həlak olmuşdur. Əhalisi yoxsuldur. Qəsəbədə 2840 qeyri-qanuni tikili var. Bunun 538 qeyri-yaşayış, 2302-i isə yaşayış evidir. Küçələr dar olduğu üçün bura avtomobillər daxil ola bilmir. Qəsəbənin digər problemi isə zibillikdir.

## Populyar mədəniyyətdə
Alman rejissor Vayt Helmer tərəfindən çəkilmiş "Absurdistan" (2008) və "Bra" (2018) filmlərinin çəkilişləri Şanxayda baş tutmuşdur. O, internetdə axtarış aparkən Bakıdakı Şanxay qəsəbəsindəki qonşuluq münasibətlərindən bəhs edən məqalə ilə qarşılamış və burada filmlər çəkməyə qərar vermişdir.

Leyli Qafarova tərəfindən 2019-cu ildə çəkilmiş "Bir zamanlar Şanxayda" sənədli filmi Vayt Helmerin Şanxay adlanan ərazisində çəkdiyi filmlərinin kameraraxası prosesi haqdadır. Film DokuBaku Beynəlxalq Sənədli Film Festivalında nümayiş etdirilmişdir. Filmin adı Çin və Honkonq istehsalı olan, rejissor Von Çin-Ponun eyniadlı bədii filminə göndərmədir.

2016-cı ilin martında rejissor Teymur Hacıyev tərəfindən çəkilmiş "Şanxay, Bakı" filmi qəsəbədə yaşayan Samir adlı şəxsin həyatından bəhs edir. Film Tampere, Milan, Sarayevo, Ueska, Uppsala kinofestivalları daxil olmaqla, 18 beynəlxalq festivalda nümayiş etdirilmişdir.

## İstinadlar
ParaNorman

**ParaNorman** — 2012-ci il ABŞ istehsalı, stop-motion, animasiya, komediya-qorxu filmi. Sem Fell və Kris Batlerin rejissorluğu ilə çəkilib. Animasiyası Laika studiyası tərəfindən hazırlanıb. Film yaşadığı qəsəbəni cadugərin lənətindən qurtaran yeniyetmə oğlan Norman Babkokun hekayəsindən bəhs edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* ''ParaNorman'' DVD & Blu-ray  at Universal Studios Home Entertainment
* Official novel website
Baster Skraqqsın balladası

**Baster Skraqqsın balladası** () — Koen qardaşlarının rejissorluğu ilə 2018-ci ildə çəkilmiş ABŞ istehsalı vestern, antologiya filmi. Film vəhşi qərbda keçən altı fərqli hekayədən bəhs edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  on Netflix
* 
*
Rubi Sparks

**Rubi Sparks** () — 2012-ci il ABŞ istehsalı romantik, fentezi, komediya-dram filmi. Rejissoru Conatan Deyton və Valeri Farisdir. Ssenarisi Zoi Kazan tərəfindən yazılıb. Baş rollarda Pol Dano və Zoi Kazan çəkilib. Film gənc yazar Kelvindən bəhs edir, bir gün o, gördüyü yuxudan sonra xəyalındakı qız haqqında kitab yazmağa qərar verir. Onun yaratdığı bu personaj möcüzəli şəkildə öz evində peyda olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Unikorn mağazası

***Unikorn mağazası*** () — 2017-ci il ABŞ istehsalı fentezi, komediya-dram filmi. Bri Larsonun rejssorluqda ilk işidir. Ssenari müəllifi Samanta Makintayrdır. Film uğursuz rəssam olduqdan sonra ailəsinin yanına köçmək məcburiyyətində qalan Kit adlı uşaq kimi qadının həyatından bəhs edir. Bir gün o, ofisdə çalışarkən sirli bir dəvətlə sehrli mağazaya dəvət olunur. Mağazanın sahibi Kitə uşaqlıq xəyalını gerçəkləşdirəcəyinə dair söz verir. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 
* Unicorn Store on Metacritic
* Unicorn Store on Rotten Tomatoes
Köçərilər diyarı

**Köçərilər diyarı** () — 2020-ci il ABŞ istehsalı drama filmi. Rejissoru və ssenari müəllifi Xloya Çjaodur. Film Cessika Bruderin 2017-ci ildə yazdığı "*Nomadland: Surviving America in the Twenty-First Century*" kitabı əsasında çəkilib. Film ABŞ-də köçəri həyat tərzi yaşayan dul qadının həyatından bəhs edir. Xloya Çjao və Frensis Makdormand filmdəki işinə görə "Oskar" mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* Script
Peysər

**Peysər** və ya bəzən **boyunardı** – boynun arxa tərəfi.

## Etimologiyası
"Peysər" farsmənşəli sözdür, "" () sözlərindən gəlmişdir.

## Təbiətdə
Məməlilərin bir çox növündə peysərdə dərinin sərbəst, qeyri-həssas hissəsi yerləşir. Analar balalarını daşımaq üçün onları bu yerdən ağıza alırlar. Bu, balanın daşınarkən hərəkətsiz qalmasına şərait yaradır. Pişiklər cütləşərkən erkək fərd dişi fərdin hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün onun peysərindən dişləyir.

## Mədəniyyətdə
Ənənəvi Yaponiya mədəniyyətində  qadınlar tərəfindən paltarla örtülməyən azsaylı bədən hissələrindən biridir. Qadının peysəri bir çox yapon kişi üçün qadının cazibədar bölgələrindən biri hesab olunur.

Livan və Misir mədəniyyətlərində şəxsin peysərinə əllə vurmaq ağır təhqir hesab olunur. Müasir Azərbaycan dilində isə "peysər" vulqar söz kimi işlədilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Pendlton Vord

**Pendlton Vord** (Tam adı: **Vord Teylor Pendlton Conston**; ) — amerikalı animasiyaçı, ssenarist, prodüser, rejissor və səsləndirmə sənətçisi. Vord "*[[Macəra zamanı]]*", "*Bravest Warriors*" və "*The Midnight Gospel*" cizgi seriallarının yaradıcıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Art of the Title discussion with Ward about ''Adventure Time'''s titles
Lana çayı

**Lana** (Alb. Lana) — Albaniyadan axan  çay. Albaniyanın paytaxtı Tirananın əsas su yolu və Tiran çayının ən böyük qollarından biridir. Çayın uzunluğu 29 km-dir.
Drenaj hövzəsinin sahəsi 67 km²-dir. Orta su sərfi - 0,5 m³/s..

## Təsviri
Lana çayının  mənbəyi Tirana şəhərinin şərqindəki dağlarda, Lanabreqas kəndi yaxınlığında yerləşir. Çayda təmizləyici qurğuların olmaması səbəbindən şəhərdən axan çirkli sular çayı çirkləndirir. Bu tullantıların çaya axması nəticəsində balıqlar tələf  olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Genomic Characterization of Human and Environmental Polioviruses Isolated in Albania, Applied and Environmental Microbiology, August 1999, p. 3534-3539, Vol. 65, No. 8
* Genomic characterization of human and environmental polioviruses isolated in Albania
Qaleassi sınığı

**Qaleassi sınığı** — mil sümüyün (radial) orta hissəsi ilə bilək arasında olan mil sümüyünün sınığı. Ön qol 2 uzun, nazik sümükdən ibarətdir: dirsək sümüyü və mil sümüyü. Bu iki sümük dirsək və biləkdə oynaqlarla bağlanır.

Qaleassi sınığı italyan cərrahı Rikkardo Qaleassinin (1866-1952) şərəfinə adlandırılıb.

## Simptomları

Mil sümüyünün biləklə birqə zədələnməsinin yerində yumşaq toxumaların ağrısı və şişməsi qeyd olunur. Bu zədə rentgen müayinəsi ilə təsdiqlənir.

Ön qolun zədələnməsi kompartman sindromu ilə əlaqəli ola bilər. Qabaq sümüklərarası sinirin (QSS) (palmar sümüklərarası sinir) iflici də ola bilər. Sırf motor siniri olan QSS median sinirin bir qoludur. QSS-nin zədələnməsi şəhadət barmağının iflicinə səbəb ola bilər ki, bu da baş barmaq və şəhadət barmağı arasında olan əlaqə mexanizminin itirilməsi ilə nəticələnir.

Galeassi sınıqları bəzən radial sinirin, əyilmə vətərlərinin və ya əzələlərin zədələnməsi səbəbindən bilək düşməsi ilə əlaqələndirilir.

## Patofiziologiyası

Qaleassi sınıqlarında dirsək sümüyünün başının çıxması-dislokasiyası zədələnmə mexanizmindən asılı olaraq dorsal (ümumi) və ya volar (nadir) ola bilər. Əgər yıxılma ön qol pronasiya vəziyyətində olan uzadılmış əldədirsə, çıxıq dorsal, zədə zamanı qol supinasiyadadırsa, çıxıq volar olur.

## Müalicəsi

Qaleazzi sınıqları ən yaxşı şəkildə radiusun və ön qol oynağının açıq reduksiyası ilə müalicə olunur. Yetkinlərdə açıq cərrahi müalicə tələb etdiyi üçün buna "zərurət sınığı" deyilir.

Qeyri-cərrahi müalicə distal dirsək sümüyündə davamlı və ya təkrarlanan dislokasiyalarla nəticələnir. Uşaqlarda, skeleti yetişməmiş olduğuna görə, sınıq adətən qapalı reduksiya ilə müalicə olunur.

## Epidemiologiyası

Qaleassi sınıqları bütün qol sınıqlarının 3-7%-ni təşkil edir. Çox vaxt kişilərdə müşahidə olunur. Qaleassi sınıqlarının nadir olduğu bildirilsə də, onların yetkinlərdə bütün ön qol sınıqlarının 7%-ni təşkil etdiyi təxmin edilir. Sınıq uzadılmış qolun üstünə yıxılması ilə əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Atik Mustafa Paşa Məscidi

**Atik Mustafa Paşa Məscidi** — və ya Kristos Pantepoptes Kilsəsi, İstanbulun mahalı. Orta Bizans dövrünə aid olan binanın köhnə adı “Kristos Pantepoptes”dir. Konstantinopolda binalar ya Sərbəst Xaç plan növü ilə, ya da Qapalı Yunan Xaçı plan növü ilə tikilirdi. Kristos Pantepoptes plan növü Kvadrat daxilində Xaç Planı və ya Qapalı Yunan Xaçı adlanır.
## Tarixi
Binanın tarixi ilə bağlı bəzi şayiələr var.Onlardan biri; Xəlifənin bayraqdarı olan Cabirin növbəti fəth üçün Konstantinopola gəldiyi, fəth zamanı öldüyü və burada dəfn edildiyi ilə bağlıdır.
İstanbulun fəthi zamanı kilsənin vəziyyəti məlum deyil. Bəyazit dövründə bina məscidə çevrilmişdir. Məscidin içərisində Şərqi Roma dövrünə aid heç bir bəzək yoxdur. 1957-ci ildə Amerika Bizans İnstitutu tərəfindən binanın cənub tərəfindəki ağartma təbəqəsinin altından tapılan freskaların Ayios Kosma, Hagios Damianosa aid olduğu müəyyən edilmişdir.

## İstinadlar
Bodrum məscidi

** Bodrum Məscidi** — və ya əvvəllər Mirelayon Kilsəsi (yunanca: Eκκλησία του Μυρελαίου Ekklysia toi Myrelaiou) kimi tanınan, İstanbulda Laləli yaxınlığında Şərqi Roma dövrünə aid dini binadır.

## Tarixi
thumb|right|300px|1877-ci ildə məscid
10-cu əsrdə imparator Romanos Lekapenos tərəfindən Mirelayon monastırının kilsəsi kimi tikilmişdir. İstanbulun fəthindən sonra II.Bayazidin dövründə Sədr vəzir İsa Paşa tərəfindən məscidə çevrilmişdir.
## Memarlıq xüsusiyyətləri
Kilsə kərpicdən tikilib. Dörd dayaqlı qapalı çarpaz plana malikdir. Əsas məkan pəncərələri olan hündür günbəzlə örtülmüşdür. Binanın şərq tərəfində daxili yarım dairəvi və çöldə üç fasadlı apsis, hər iki tərəfində yonca formalı hücrələr vardır. Günbəzin ilkin vəziyyəti qorunub saxlanılmışdır. Məscidin yanında su anbarı da var.

## İstinadlar
Dart

**Dart** — Lars Bak və Kasper Lund tərəfindən hazırlanmış və Google tərəfindən hazırlanmış proqramlaşdırma dili. Veb və mobil proqramlar, həmçinin server və masaüstü proqramlar hazırlamaq üçün istifadə edilə bilər.

Dart obyekt yönümlü, sinif əsaslı, C üslublu sintaksisi olan tullantı toplayan dildir. O maşın kodu, JavaScript və ya WebAssembly kompilyasiya edə bilər. O interfeysləri, miksinləri, abstrakt sinifləri, refikasiya olunmuş generikləri və tipləri dəstəkləyir.
## Tarixi
Dart 10-12 oktyabr 2011-ci ildə, Danimarkanın Orhus şəhərində keçirilən GOTO konfransında təqdim olundu.  Layihənin əsasını Lars Bak və Kasper Lund tərəfindən qoyulub. Dart 1.0 14 noyabr 2013-cü ildə yayımlandı.

Dart əvvəlcə qarışıq qəbul edilmişdi. Təşəbbüs Chrome-da Dart VM-ni yaratmaq planlarına görə interneti parçaladığına görə tənqid edilirdi. Bu planlar 2015-ci ildə Dart 1.9 versiyası ilə ləğv edildi. Diqqət Dart kodunu JavaScript-də tərtib etməyə dəyişdirildi.

Dart 2.0 2018-ci ilin avqustunda tip sistemi və dil dəyişiklikləri ilə yayımlandı.

Dart 2.6 yeni `dart2native` uzantısını təqdim etdi. Bu kompilyasiyanı Linux, macOS və Windows masaüstü platformaları üçün əlçatan etdi. Əvvəllər tərtibatçılar yalnız Android və ya iOS cihazlarından istifadə edərək yeni alətlər yarada bilirdilər. Bu genişləndirmə ilə tərtibatçılar proqramı öz-özünə icra olunanlara yerləşdirə bilərlər. Dart SDK-nın bunu işə salmaq üçün quraşdırılmasına ehtiyac yoxdur. Flutter alətlər dəsti Dart-ı birləşdirir, ona görə də o backend dəstəyi kimi kiçik xidmətlərdə kompilyasiya oluna bilər.

Dart 3.0 boşluq təhlükəsizliyi üçün tip sistemini dəyişdirdi. Buna qeydlər, nümunələr və sinif dəyişdiriciləri kimi yeni funksiyalar daxildir. Dart 3 həmçinin WebAssembly üçün sınaq görüntüsü əlavə etdi.
## Həmçinin bax
* Google Web Toolkit
* TypeScript
* Flutter
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Şunt

**Şunt** — elektrik cərəyanının (və ya maqnit axınının) dövrənin hər hansı bir hissəsindən keçməsinə imkan verən cihazdır. Adətən aşağı müqavimətli rezistor, induktivlik çarxı və ya keçiricidən ibarətdir.

## İstinadlar
Tezliyin paylanması

**Tezliyin paylanması** və ya **spektrin bölüşdürülməsi** — elektromaqnit spektrinin radiotezlik diapazonlarına ayrılması və tənzimlənməsi. Bu, adətən, əksər ölkələrdə hökumətlər tərəfindən həyata keçirilir. Radio yayımı ölkə sərhədlərində dayanmadığı üçün hökumətlər radiotezlik diapazonlarıın bölüşdürülməsini və onların standartlaşdırılmasını uyğunlaşdırmağa çalışmışdılar.

## BTİ tərifi
Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı tezliklərin paylanmasını "müəyyən edilmiş şərtlər altında bir və ya bir neçə yerüstü və ya kosmik radiorabitə xidməti və ya radio astronomiya xidməti tərəfindən istifadəsi məqsədilə verilmiş tezlik diapazonu" kimi müəyyən etmişdir.

Tezliyin paylanması də milli tezliklərin idarə edilməsində istifadə olunan xüsusi bir termindir. Digər şərtlər bunlardır:

## Orqanlar
Bir neçə orqan tezliklərin paylanması üçün standartları müəyyən edir, o cümlədən:

* Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ)
* Avropa Poçt və Telekommunikasiya Administrasiyaları Konfransı (CEPT)
* Amerikalararası Telekommunikasiya Komissiyası (CITEL)

Spektrdan istifadəsi sahəsində uyğunlaşdırmanı təkmilləşdirmək üçün əksər xidmət bölgüsü müvafiq ölkə administrasiyasının məsuliyyəti çərçivəsində ölkə miqyasında Tezliklərin Paylanması və İstifadələrin Cədvəllərinə daxil edilir. Təqdimatlar bunlardır:

* birinci dərəcəli
* ikinci dərəcəli
* ölkə idarələrinin məsuliyyəti daxilində eksklüziv və ya ortaq istifadə.

Hərbi istifadədə paylanma BTİ Radio Qaydalarına uyğun həyata keçirilir. NATO ölkələrində hərbi mobil istifadələr NATO Birgə Mülki/Hərbi Tezlik Razılaşmasına (NJFA) uyğun olaraq həyata keçirilir.

## Həmçinin bax
* Spektr idarəetməsi
* Həvəskar radiotezliklərin paylanması
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ)
* BTİ Radio Qaydaları – Cild 1 (Maddə 5) BTİ Regionu üzrə tezliklərin ayrılması üzrə beynəlxalq cədvəl. ITU davamlı keçiddə alternativ
Şəbəkə xidməti provayderi

**Şəbəkə xidməti provayderi** (; NSP) — Milli İnformasiya İnfrastrukturunda (Mİİ) planında müəyyən edilmiş rollardan biri. Bu qurum internetin ABŞ-nin federal nəzarətindən özəl sektorun idarəçiliyinə keçidini idarə edirdi. 1968–1992-ci illərdə bu sahədə tək ödəyici iqtisadiyyatdan rəqabətli bazar iqtisadiyyatına keçid baş tutmuşdur. Plan şəbəkə xidməti provayderlərini topdansatış təbəqəsi kimi nəzərdə tuturdu. Onlar şəbəkəyə giriş nöqtələrində (sonradan "internet mübadiləsi nöqtələri" adlanmışdır) istehsal olunan internet bant genişliyini internet xidmət provayderlərinə köçürməli idilər. İnternet xidmət provayderləri öz növbəsində onu son istifadəçi müəssisələrinə və ya evlərində fərdi son istifadəçilərə satacaq internet giriş provayderlərinə (IAPs) satırdılar. Əslində, orijinal şəbəkə xidməti provayderləri 1990-cı illərin ortalarına qədər internet xidmət provayderləri və internet provayderləri ilə şaquli şəkildə inteqrasiya etmişdir. Bunun nəticəsində konqlomeratlar yaranmış və rəqabət azalmışdır.

İndiki dövrdə bu termin telekommunikasiya şirkətlərinə, məlumat daşıyıcılarına, simsiz rabitə provayderlərinə, internet xidmət provayderlərinə və internetə çıxış təklif edən kabel televiziyası operatorlarına aid edilir.

## Həmçinin bax
* İnternet provayderi
* İnternet məlumat mübadiləsi nöqtəsi

## İstinadlar
Psixoloji manipulyasiya

**Psixoloji manipulyasiya** — gizlilik, aldadıcılıq, zorakılıq istifadə edərək digər insanların qavrayışını (və ya davranışını) manipulyatorun maraqları üçün dəyişdirməyə yönəlmiş bir fəaliyyət növü olan sosial təsir tipi (və ya sosial-psixoloji fenomen

Bu cür üsullar manipulyatorun maraqlarını digər insanların hesabına irəli sürdüyü üçün onları istismarçı, zorakı, vicdansız, qeyri-etik kimi nəzərdən keçirmək olar. Lakin, onun sosial təsiri heç də həmişə mənfi deyil. Belə ki, məcburi olmadığı və şəxsin onu qəbul etmək (və ya rədd etmək) hüququna hörmət etdiyi müddətcə zərərsizdir. Kontekstdən və motivasiyadan asılı olaraq sosial təsir gizli (və ya açıq) manipulyasiya ola bilər.

## İstinadlar
Spiritizm

**Spiritizm** ( “can, ruh”) — XIX əsrin ortalarında Fransada Allan Kardek tərəfindən işlənmiş dini-fəlsəfi doktrina.

Rusiyada "spiritizm" termini daha ümumi məna kəsb edərək, bir tərəfdən spiritizmin dini fəlsəfəsi ilə, digər tərəfdən isə sözdə "masaçevirmə", avtomatik yazı və sözün geniş mənasında spiritizm (spiritik seanslar) təcrübəsi ilə sinonimləşdi. 

Kardek "Ruhlar Kitabı"nın girişində bildirmişdir ki, o, öz doktrinasını təyin etmək üçün yeni “spiritizm” termini təqdim edir, çünki “yeni anlayışlar yeni adlar tələb edir” . Bununla belə, bu söz dərhal çoxsaylı mənalar qazandı, adətən alçaldıcı və bir çox dini və gizli cərəyanlara, o cümlədən: kandomble, umbande, kaoday, santeriya, eləcə də Afrikadakı animizm ənənələrinə tətbiq olunmağa başladı. Spiritizmin ardıcılları sonradan iki anlayışın sferalarını bir-birindən ayırmağa bir neçə dəfə cəhd etdilər. A. Konan Doylun “ Spiritualizm tarixi ”ndə o, aydınlaşdırır: “spiritizm spiritualizmin bir hissəsidir, lakin əksinə deyil”  .

## İstinadlar
Valeri Çitçyan

**Valeri İsaakoviç Çitçyan** (; ) — Ermənistan hərbçisi, Sovet Ordusunda mayor, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin polkovnik-leytenantı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olub.

## Həyatı
Valeri Çitçyan 14 fevral 1956-cı ildə Azərbaycan SSR-nin Göygöl rayonunun Çaykənd kəndində anadan olmuşdur. Atası İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı olub, iki dəfə "Qırmızı ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Çitçyan məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbinə daxil olmuşdur. Elə həmin il SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Uzaq Şərq Hərbi Dairəsində xidmətə daxil olmuşdur.

Qarabağ hərəkatı başlayandan sonra Dağlıq Qarabağa getmiş və 366-cı motoatıcı alayın komandiri təyin edilmişdir. O, bu dövrdə Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olmuşdur. 1992-ci ilin sentyabr–oktyabr aylarında Müdafiə Ordusu Baş Qərargah rəisinin müavini olmuşdur. 1992–1993-cü illərdə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin şərq qrupunun, 1993–1994-cü illərdə isə ayrıca briqadanın qərargah rəisi olmuşdur. 1994-cü ildə N saylı hərbi hissənin motoatıcı alayının komandiri təyin edilmişdir. 1992–1994-cü illərdə Ermənistanın cənub–şərq sərhədlərinin özünümüdafiə hərbi əməliyyatlarında iştirak etmişdir. Şuşanın işğalında rol oynamış, Xankəndi–Şuşa istiqamətində döyüş əməliyyatlarına rəhbərlik etmişdir.

14 noyabr 1995-ci ildə Göyçə şossesində avtomobil qəzasında həlak olmuşdur. Ölümündən sonra Ermənistan və DQR-nin 2-ci dərəcəli "Döyüş xaçı" və "Şuşanın azad edilməsinə görə" medalları ilə təltif edilmişdir. O, Yerablur panteonunda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Նվիրյալները - Վալերի Չիթչյան
Yevgeni Nabokix

**Yevgeni Alekseyeviç Nabokix** (; təxəllüsü: **Jenya**, ; ) — Rusiya hərbçisi, polkovnik-leytenant, SSRİ–Əfqanıstan müharibəsinin iştirakçısı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olub.

## Həyatı
Yevgeni Alekseyeviç Nabokix 20 sentyabr 1952-ci ildə SSRİ-nin Kursk şəhərində anadan olmuşdur. O, etnik rus idi. SSRİ–Əfqanıstan müharibəsində kəşfiyyatçı kimi iştirak etmişdir. 1985-ci ildə Azərbaycan SSR-nin Xankəndi şəhərində yerləşən 366-cı motoatıcı alayına taqım komandiri vəzifəsinə göndərilmişdir. Burada erməni qadınla evlənmişdir. Qarabağ hərəkatının ilk günlərində Nabokix qeyri-rəsmi olaraq erməni tərəfini dəstəkləməyə başlamışdır. O, Qarabağı "xristian dünyasının darvazası" hesab edirdi. Kəşfiyyatda xidmət edirdi. Tezliklə batalyon komandiri olmuşdur. Nabokix erməni döyüşçülərini silah və hərbi təlimlərlə təmin edirdi. O, Xocalı soyqırımında iştirak edən hərbi qüvvələrə rəhbərlik etmişdir. 366-cı motoatıcı alayı Azərbaycandan çıxaranda Nabokix burada qalmışdır. Ailəsi ilə birlikdə Xankəndidə yaşayırdı. Ağdərənin işğalından sonra ailəsi ilə birlikdə Kursk şəhərinə qayıtmışdır. 6 aprel 2020-ci ildə vəfat etmişdir. 8 apreldə Kursk şəhərində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Abşeron FK

**Abşeron FK** — Azərbaycan futbol klubu. Klub AFFA Həvəskarlar Liqasında çıxış edirdi.

## Tarix
2010-cu ildə əsası qoyulan klub 2010-cu ildə dərhal Azərbaycan Birinci Divizionuna vəsiqə qazandı 2011-ci ilin aprelində komanda birinci divizionun çempion titulunu qazandıqdan sonra Azərbaycan Premyer Liqasına yüksəlməyi təmin etdi. "Abşeron" birinci divizionda məğlubiyyətsiz çıxış edərək, birinci divizionda ən çox xal toplayan və bir mövsümdə ən çox qələbə qazanan klub üçün yeni rekordlar qırıb.

1 iyul 2011-ci ildə *Abşeron FK* sponsorluq problemlərinə görə klubun fəaliyyətini dayandıracağını, Premyer Liqadakı yerini Sumqayıt FK-nın alacağını elan edib.

*Abşeron FK* fəaliyyətini 29 noyabr 2017-ci il tarixindən bərpa edib. O, fəaliyyətini bərpa etdiyi mövsüm AFFA-nın təşkil etdiyi Həvəskarlar Liqasında mübarizəyə qoşulmuş, elə ilk mövsümdəcə turnirin qalibi olmuşdur. Klubun aşağı yaş kateqoriyalı komandaları hazırda müvafiq yaş qrupu üzrə çempionatlarda çıxış edir.

## Fəxri
* **[[Azərbaycan Çempionatının Həvəskarlar Liqası|AFFA Həvəskarlar Liqası]]**

: **Qaliblər (1) :** 2017–18

## Liqa və yerli kubok tarixi

## Menecerlər

## İstinadlar
Pavlik Manukyan

**Pavel (Pavlik) Manukyan** () — Ermənistan hərbçisi və ictimai xadimi. O, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri, Müəssislər Məclisinin üzvü, "Sasna tsrer" qrupunun üzvü olmuşdur.

## Həyatı
3 mart 1964-cü ildə Ermənistan SSR-nin Abaran rayonunda yerləşən Babakişi kəndində anadan olmuşdur. 1985–1987-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrində xidmət etmişdir. 1990-cı ildə "Daşnaksutyun" partiyasına üzv olmuşdur. O, çox keçməmiş, bu strukturu erməni xalqının düşməni hesab edərək oranı tərk etmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmişdir, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olmuşdur.

## Mükafatları
Pavel Manukyan hakimiyyətin yeritdiyi siyasətlə razılaşmadığı üçün aldığı bütün hərbi medallardan imtina etmişdir. 2018-ci ildə Ermənistanda inqilabdan sonra bütün mükafatları qəbul etmişdir.

## İstinadlar
Sasna Tsrer Ümumerməni Partiyası

## Adı
Partiyanın adı erməni qəhrəmanlıq dastanı «*[[Sasunlu David (dastan)|Sasunlu igidlə]]*r»poemasından götürülmüşdür.

## Təşkilat;
Partiyaya yeddi nəfərdən ibarət katiblik rəhbərlik edir: Qaregin Çuqasyan, Aleksandr Yenikomşıyan, Gevorq Səfəryan, Vaaqn Avaqyan, Arek Kyuregyan, Ruzan Yeqnukyan və Varujan Avetisyan. 

## Tarixi
"Sasna Tsrer" əvvəllər Serj Sarkisyanın və onun Ermənistan Respublikaçı Partiyasının rusiyayönlü hakimiyyətinə radikal müxalifətdə idi, lakin bu fəaliyyət 2016-cı ildə İrəvan girov böhranı ilə yekunlaşmışdı. Partiya daha sonra zorakılıqdan imtina etmişdir. Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı Jirair Sefilian partiyanın əsas simalarından biridir.

## İdeologiya
Sasna Tsrer ifrat milliyətçi hərəkatdır. De-fakto partiyanın lideri Jirayr Səfilyan Vahid Ermənistanın yaradılmasının tərəfdarıdır. Onlar açıq şəkildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasını Ermənistana birləşdirməyə çağırırdılar. Sasna Tser Ermənistanın keçmiş hakim Respublikaçılar Partiyasına qəti şəkildə qarşı çıxmışdır. Partiyanın strateji məqsədi Ermənistandakı və xaricdəki erməniləri birləşdirmək, erməni millətinin davamlılığını və onun qlobal təsirini təmin etməkdir.

Partiya ABŞ və İran ilə strateji ittifaqlar qurmağı, Avropa İttifaqı, Ukrayna, Gürcüstan, Çin və Hindistanla daha sıx əməkdaşlıq qurmağı müdafiə edir.

## İstinadlar
Valeri Qriqoryan

**Valeri Nərimani Qriqoryan** (;  ) — Ermənistan hərbçisi, Ermənistan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargah rəisinin keçmiş müavini. O, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olub.

## Həyatı
Valeri Nərimani Qriqoryan 2 yanvar 1952-ci ildə Azərbaycan SSR-nin Xankəndi şəhərində anadan olmuşdur. 1974-cü ildə Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbini bitirmişdir. 2001-ci ildə Rusiya Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının Hərbi Akademiyasını bitirmişdir. 1970–1992-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrində xidmət etmişdir. 1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrindədir. Alay və briqada komandiri vəzifələrini tutmuşdur. O, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Xocalı soyqırımını törədənlərdən biri olub.

1994-cü ildə Ermənistan Respublikası müdafiə nazirinin əmri ilə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Əməliyyat İdarəsinin rəis müavini, sonra isə Armavir Təlim Briqadasının komandiri təyin edilmişdir. 1997-ci ildə Ermənistan Respublikası müdafiə nazirinin əmri ilə Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin Hərbi İnstitutunun rəis müavini təyin edilmişdir. 1999-cu ildə Ermənistan Respublikası müdafiə nazirinin əmri ilə Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin 5-ci Ordu Korpusunun komandirinin müavini təyin edilmişdir.

2003-cü ildə Ermənistan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin 5-ci Ordu Korpusunun komandiri təyin edilmişdir. 20 iyul 2007-ci ildə Ermənistan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin 4-cü Ordu Korpusunun komandiri təyin edilmişdir. Ermənistan Prezidentinin 26 yanvar 2009-cu il tarixli fərmanı ilə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisinin müavini təyin edilmişdir.

2004-cü ildə Ermənistan Prezidentinin fərmanı ilə ona general-mayor hərbi rütbəsi verilmişdir. 2011-ci ildə Ermənistan Prezidenti prezidentinin 3 sentyabr tarixli fərmanı ilə ona general-leytenant hərbi rütbəsi verilmişdir. 2012 il-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargah rəisinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdir.

## İstinadlar