Çivril

**Çivril** — Dənizlinin bir rayonudur. Dənizli vilayətinin 3-cü ən böyük rayonudur, su zanbaqları və İşıqlı gölü, eləcə də sənaye və turizm fəaliyyətləri ilə məşhurdur. Rayonun sahəsi 1570 km²-dir.

## Tarixçə
20-ci əsrin əvvəllərinə qədər qismən Yunan Pravoslav yaşayış məntəqəsi idi. Əhali Mübadiləsinə qədər Çivrildə 20 yunan ailəsi yaşayırdı. 

Çivril adına tarixdə ilk dəfə Miryokefalon döyüşündən bəhs edən Bizans sənədlərində rast gəlirik. 12-ci əsrə aid olan bu sənədlərdə Çivril adı Rum imlası ilə "Tribritzi", Latın imlası ilə isə "Cyybrilcimani" kimi qeyd olunur. Çivril adı Səlcuqlu sülaləsi dövründə Anadoluya köç edən Çağatay türklərinin istifadə etdiyi Çağatay türkcəsinə aid bir tərifdir və mənası "suyu bol olan yer", "suluq yer" deməkdir. Anadolunun bir çox bölgəsində Çivril adı mövcuddur. Luvilərin yaşamadığı yerlərdə də Çivril yaşayış məskənləri var. Çivrilin Luvi dili ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və Çağatay türkcəsində Çivril "sadə" (yalın) bir söz kimi işlənir.

Tarixçi Niketas 'Tarix' adlı əsərində döyüşün baş verdiyi keçidin adını 'Tribritzi' formasında yazmışdır. Bundan əlavə, tarixçi bölgəni 'Tsivril Tsimani' olaraq da adlandırmışdır. Bunun türkcə qarşılığının 'Çivril Çiməni' olduğu düşünülür. İstər qədim, istərsə də müasir yunan (Hellen) dilində 'C' hərfinin və bizdəki tələffüzü ilə 'C' hərfinin (Azərbaycan dilindəki 'C' və 'Ç') tam qarşılığı yoxdur. 'C' səsini vermək üçün 'tz', 'Ç' səsini vermək üçün isə 'ts' birləşmələrindən istifadə olunur. Digər tərəfdən, müasir yunan ləhcəsində 'b' hərfi bizdəki 'v' səsinin qarşılığıdır. Deməli, keçidin adı 'Tribritzi' olaraq yazılsa da, bu yazı bizim tələffüzümüzdəki 'Civrici' və ya 'Çivrici' mənasını ifadə edir.

Addakı "Çivr-" luvian dilində "bol su, axan su" mənasını verir və sonundakı "-il" "keçid, dərə" deməkdir. Bütün bunlar suyun axdığı təbii bir keçidi göstərir. Çivril adının istinad etdiyi keçid şərq tərəfindəki "Küfü Çayı Vadisi"dir.

Başqa bir nəzəriyyəyə görə, Çivril adı Səlcuqlu sərkərdəsinin "Çevril" əmrindən gəlir. 

Çivrildəki ilk məskunlaşmalar Beycesultan Kurqanındakı məskunlaşma ilə başladı.

Ankaradakı Britaniya Arxeologiya İnstitutunun tapşırığı ilə 1954-1959-cu illər arasında burada aparılan qazıntılar eramızdan əvvəl 4000-ci ilə aid tapıntılar aşkar etmişdir. Buna görə də Çivril şəhərinin 6000 illik tarixi var.

Kurqanın ilk məlum sakinləri Ərzəvanlar idi. Eramızdan əvvəl 2000-1680-ci illər arasında hökmranlıq edən Ərzəvanlardan sonra kurqan ardıcıl olaraq Xet, Frigiya, Kimmer, Lidiya, Fars, Makedoniya Krallığı, Selevk Krallığı, Perqama Krallığı, Roma İmperiyası, Bizans İmperiyası, Böyük Səlcuqlu İmperiyası və Anadolu Səlcuqlu İmperiyası dövrlərini yaşamışdır. Daha sonra Sahib Ataoğulları və Germiyanoğulları Knyazlıqları dövrlərini yaşayan Çivril, Monqol işğalından sonra Osmanlı hakimiyyəti altına keçmişdir.

### Çivril - Myriokephalon döyüşü
26 avqust 1071-ci ildə Anadolunun qapılarını türklərə açan Manzikert döyüşündən sonra türklər tez-tez basqınları vasitəsilə Anadolunun içinə girirdilər. II Kılıc Arslan (1155-1192) taxta çıxdıqda Bizans imperatoru Manuel bu vəziyyətdən narahat idi. Türklər daha da güclənməzdən əvvəl Sibliya (Sublaion) qalalarını tikdirdi.

Müharibə qaçılmaz hala gəlmişdi. Bu məqsədlə, 1176-cı ilin yazında Uluabat gölü sahilindəki qərargahından yola düşən Manuel Honaz, Lampis (Bəylərli) və Dinar vasitəsilə əməliyyat mərkəzi olan Sibliyaya (Homa - Gümüşsu) səyahət etdi. Sultan sülh üçün buraya elçilər göndərsə də, onları qəbul etmədi və bir günlük məsafədə yerləşən İşıqlıya (Miryokefalon Qalası) getdi. Niketasın tərk edilmiş qədim qala kimi təsvir etdiyi " Miryokefalon Qalası " burada yerləşir. Sarıbaba təpəsinin ətəyində Arxaik dövrünə (e.ə. 640 - e.ə. 480) aid Bizans xarici qalası və daxili qala divarları müəyyən edilmişdir.

II Qılıc Arslan elçilər göndərərək sülh danışıqlarına yenidən cəhd etsə də, imperator onları qəbul etməkdən imtina etdi.

Nəhayət, Manuel heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmədən ordusunu dar, uzun və dolama bir dərənin olduğu "Tzibritzi" vadisinə apardı. Bu vadi Kufi çayı vadisidir.

Boğazın hər iki tərəfini tutan Sultan, əsgərlərinə ox atmağı əmr etməzdən əvvəl qabaqcıl Bizans qoşunlarının keçməsinə icazə verdi. Bu yaxın məsafədən atılan atəşlər çox təsirli oldu. Ölü heyvanlar və əsgərlər vadini bağladılar. Daha sonra yamacdan enən türklər düşmənlərini məhv etdilər. Döyüş qarana qədər davam etdi və ertəsi gün səhər Bizanslılar böyük bir sürprizlə qarşılaşdılar. Sultan sülh istəmək üçün elçi göndərdi. İmperator Dorilaion və Sibliya qalalarının dağıdılması şərti ilə müqaviləni imzaladı və bir türk dəstəsinin himayəsi altında Honaza göndərildi.

Beləliklə, Malazgirt zəfəri ilə Anadoluya daxil olan türklər, Miryokefalon zəfəri ilə Anadoluya mülkiyyət sənədini də təmin etdilər.

Anadolunun türkləşdirilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edən bu döyüş bizim bölgəmizin sərhədləri daxilində qazanıldı.

Bu tezis, Çivril Bələdiyyəsinin rəhbərliyi altında birincisi 1995-ci ildə, dördüncüsü isə 1998-ci ildə keçirilən Çivril-Miryokefalon Döyüşü simpoziumunda təqdim olunan məqalələrdə də təsdiqlənir.

Çivril düzənliyi bataqlıq idi, çünki Böyük Menderes çayı onu suvarırdı. Bölgə mal-qara, camış və vəhşi at sürülərinə ev sahibliyi edirdi. Tarixdə "On Minliyin Yürüşü" kimi tanınan dövrdə Fars kralı Darius Kserks Sardisdən yola düşərək ordusunun təchizatını artırmaq üçün bir ay Çivril düzənliyində qaldı. Makedoniyalı İskəndərin sərkərdələri də bölgənin iqtisadi gücünə görə Çivrilə baş çəkərək Yavuzca Ferması adlanan yerdə baza qurdular. Burada İskəndərin dövrünə aid qaya məzarları, iki kurqan və daş relyeflər var. Türklər buraya gələndə ona Çivril adını verdilər, bu da "bol suyu olan yer" və ya "bol su verən keçid" deməkdir. Çivril'in Kocakır bölgəsində Səlcuq dövrünə aid olduğu düşünülən "Karvan Yolu" kimi tanınan bir yol var. Bu, Orta Anadoludan Qərbi Anadoluya gedən, Akdağın ətəklərindən, Hacıkadirlər bölgəsindən və Sandıqlı istiqamətindən Menderes çayını izləyərək Cumalar-İşıklı-Koçak-İğdir Yokuşudan keçərək Bekilliyə (Kayı Pazarı) doğru davam edən bir karvan yolunun olduğunu göstərir. (Bu yol Yassıhöyük kəndindən keçir və hələ də Kayı Yolu kimi tanınır.) Karvan yolu hazırda şəhər hüdudları daxilində yerləşir.

11 Çivrilə&nbsp;1 km məsafədə yerləşən İşıqlı rayonu, eramızdan əvvəl 250-ci illərdə Hierapolis və Laodikiya ilə eyni dövrdə qurulmuş Eumania adlı qədim bir şəhər idi (baxmayaraq ki, bu qəti şəkildə təsdiqlənməyib). Palıd ağacları ilə örtülü olan bölgə Çivril-Uşak ərazisində "Palıd dənizi" adlanır. Çivrildən gələn palıd palıdları qaynadıldıqda qəhvəyi kök boyası əldə edilir. Laodikiyada Roma əsgərləri üçün tikilmiş paltarların qəhvəyi olmasının səbəbi, Laodikiya tekstil istehsalçılarının Çivrildəki palıd palıdlarından əldə edilən qəhvəyi boyanı istifadə etmələridir. Osmanlı dövründə əvvəlcə Kütahya əyalətinin Şeyhlü (Şeyhli, bu gün İşıqlı) rayonuna aid bir kənd idi. 1826-cı ildə Karahisar-ı Sahip əyalətinin Sandıklı rayonuna daxil olan Şeyhli rayonunun mərkəzi oldu. Geyikler rayonu 1908-ci ildə Sandıqlıdan ayrılıb Dinar adı altında bir rayon olduqda, Çivril ona birləşdirildi. 1910-cu ildə Dinardan ayrılaraq rayon mərkəzi olan Çivril, 1925-ci ilə qədər Afyonkarahisarın bir rayonu idi və həmin ildə Dənizliyə birləşdirildi. 7 avqust 1947-ci il tarixli Rəsmi Qəzet qərarı ilə rayonun Homa (indiki Gümüşsu) alt rayonunun bir hissəsi olan Bozüyük (bu gün Bozüyük adı altında Yeşilhüyük kəndinin bir məhəlləsi), Sütlaç, Yapağılı, Bostancı və Duman kəndləri Afyonkarahisarın Dinar rayonuna birləşdirildi.  1953-cü ildə, Uşak bir vilayət olduqdan sonra, Karabedirler kəndi Dənizliyə birləşdirildi.

### Müstəqillik müharibəsində onun əhəmiyyəti
Sevr müqaviləsinin şərtlərinə görə, o, İtaliyanın təsiri altına düşdü.

Çivril İstiqlal Müharibəsi zamanı iki dəfə işğal edildi. 8 yanvar 1921-ci ildə baş verən ilk işğal qısamüddətli, kəşfiyyat missiyası idi və Yunan qüvvələri əhaliyə yaxşı davranırdı. Onlar 10 gündən sonra geri çəkildilər və bir neçə ay sonra, 1 aprel 1921-ci ildə yunanlar tərəfindən ikinci dəfə işğal edildi. Bundan sonra yerli sakinlər öz Hüquqların Müdafiəsi Cəmiyyətini yaratdılar və 200 nəfərlik süvari və piyada dəstəsi yaratdılar.

İşğalın ilk günündə, 1 apreldən 2 aprelə keçən gecə Yunan Ordusu əhalisi o vaxtkı əhalidən bir qədər çox olan Cabar kəndində Cabar qırğınını həyata keçirdi. Bu qırğında 83 nəfər şəhid oldu. Sağ qalanlar Bulkaz (Gürpınar) kəndinə qaçdılar. Baş Qərargahın 11 aprel 1921-ci il tarixli mənbələrində deyilir: "Məlum olub ki, yunanlar bir zabitin öldürülməsi bəhanəsindən istifadə edərək Çivrildəki Cabar kəndini yandırıblar və kəndliləri tamamilə qırıblar." Cabar balladası bu hadisədən sonra yazılmışdır.

Bundan əlavə, Yunan Ordusu basqınlar zamanı, bəzən məcburi əmək zamanı, bəzən də dini ayinlər zamanı bəzi insanları öldürmüş və bir neçə nəfəri ətraf kəndlərə və ya şəhərlərə, yaxud da Afinaya sürgün etmişdir.

Çitak və İşıqlı kimi kəndlərdə də müxtəlif basqınlar və ya toqquşmalar baş vermişdir. 

523 gün davam edən işğaldan sonra 30 avqust 1922-ci ildə yunanların geri çəkilməsi ilə azad edildi.

Vilayət mərkəzindən şimal-şərqdə yerləşən Çivril şimaldan Sivaslı, şimal-qərbdən Karahallı, şimaldan isə Afyonkarahisarın Hocalar rayonunun bir hissəsi olan Avgancık, Örtülü və Güre kəndləri ilə həmsərhəddir.&nbsp;Hocaların sərhədi 1 km-dir. Şimal-şərqdən Sandıqlı, cənub-şərqdən Dinar və Bozkurt, cənubdan isə Dazkırı, Kızılören və Evciler rayonları ilə həmsərhəddir. Cənub-qərbdə Bekilli, Çal və Baklan rayonları yerləşir. Rayonun dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 900 metr, rayon mərkəzi isə 832 metrdir.

Çivril dağlarla əhatə olunmuş allüvial çökəklikdə yerləşir. Torpağın 30%-i dağlıq, 16%-i dalğalı, 54%-i isə düzənlikdir. Bu düzənliyin şimalında Bulkaz dağları (1990 metr), şimal-qərbində Kocayaka dağları (1259 metr) və cənub-şərqində Bozdağı dağları (1350 metr) yerləşir. Şimal-şərqdə yerləşən Akdağ dağları (2449 metr) rayonun ən yüksək dağı və Egey bölgəsində ikinci ən yüksək dağıdır.

Çivril, Egey bölgəsində müşahidə olunan Aralıq dənizi iqlimi ilə Mərkəzi Anadoluda müşahidə olunan kontinental iqlim arasında keçid tipli bir iqlimə malikdir. Buna görə də yay isti və quru, qış isə soyuq və yağışlıdır. Müşahidələrə görə, qeydə alınan ən aşağı temperatur 2015-ci ilin yanvar ayında -23 dərəcə Selsi, ən yüksək temperatur isə 1973-cü ilin iyul ayında 38 dərəcə Selsi olub. İllik yağıntı miqdarı kvadrat metrə 470 kubmetrdir.&nbsp;Rayonda üstünlük təşkil edən külək istiqaməti cənub-qərbdir. Şimal küləyi (Poyraz) daha az əsir, lakin daha çox nəzərə çarpır. Hətta yayda belə qışa bənzər hava yaradan bu külək bəzən çirklənmiş havanın dağılmasına kömək edir.

Çivril şəhərinin ən vacib çayı rayon mərkəzindən 10 km məsafədə yerləşir.&nbsp;Böyük Menderes çayı, başlanğıcını 72 km şərqdə yerləşən İşıqlı şəhərindən götürən çaydan əmələ gəlir. Bu çay Dinar və Akdağdan gələn bir çox bulağın suları ilə birləşir.&nbsp;Sahəsi km² olan İşıklı gölünü əmələ gətirir. Sandıqlı düzənliyinin sularını toplayan Küfi çayı da bu gölə axır. Su zanbaqlarının çiçəkləndiyi və şirin su balıqlarının yaşadığı İşıklı gölü də bir çox su quşuna ev sahibliyi edir. Ayrı-seçkilik edilmədən ovlanma səbəbindən yox olmaq üzrə olan bu vəhşi təbiətin qorunmasına ehtiyac var.

## İnzibati struktur
Çivrildə ümumilikdə 78 məhəllə var.

## Mənbə

## Xarici keçidlər

* [TC Çivril Rayon Qubernatorluğu   30 Haziran 2012 tarihinde  tarixində   
* [TC Çivril Bələdiyyəsi   27 Haziran 2012 tarihinde  tarixində   
* Çivril Bayat Məscidi ilə bağlı araşdırma [ ölü/qırıq link ] Saim Cırtıl