Biosenoz

**Biosenoz** () — müəyyən abiotik mühit məkanında (biotop, ekotop) yaşayan və bir-biri ilə müxtəlif əlaqələrdə olan bütün canlıların  məcmusudur. Buraya bütün avtotrof orqanizmlər olan bitkilər və heterotrof orqanizmlər olan canlılar (məməlilər, sürünənlər, quşlar, balıqlar, cücülər və s.) aiddirlər. Biotop  şəklində  yayılmış  bütün  canlılar – müxtəlif  növlər  və  hər  bir  növü  təşkil  edən  fərqlər  təbii  qrupların  biosenozlarını əmələ  gətirir. İlk dəfə bu termin () elmə 1877-ci ildə Alman alimi Karl Avqust Möbius tərəfindən daxil edilmişdir.

Şəkil:Tide pools in santa cruz.jpg|Biosenoz
Şəkil:Hyphae.JPG|Redusentlər
Şəkil:Leaf 1 web.jpg|Produsentlər
Şəkil:Port Ghalib march 2006-0107.jpg|Biosenoz
Şəkil:Rainforest Fatu Hiva.jpg|Biosenoz


## Biosenoz anlayışı
[thumb|right|200px|[Karl Avqust Möbius]]
"Biosenoz" sözü iki yunan sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yunanca "Bio" - «həyat» və "Koinos" - «ümumi» deməkdir. Bəzən "Koinos" sözünün mənası "nəyisə ümumi şəkildə etmək" sözü kimi tərcümə olunur. Ümumiyyətlə, "Biosenoz" sözünün mənası isə "Ümumi həyat" deməkdir.

Biosenoz - az və ya çox dərəcədə eyni yaşayış mühitinə malik müəyyən ərazidə yaşayan canlıların məcmusudur. Bu məcmuya müxtəlif bitki, heyvan və mikroorqanizmlər daxildir. Biosenoz cansız təbiət amilləri ilə qırılmaz bağlı olub, birlikdə möhkəm sistem əmələ gətirir ki, burada onların komponentləri arasında maddələr dövranı gedir.

Biosenoz növ strukturu, yaxud ona daxil olan hər hansı bir qrupu öyrənərkən növlərin sayı və onların miqdarlarının nisbəti şəklində özünü büruzə verən növmüxtəlifliyinin təsiri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Güclü xarici təsirlərdən növmüxtəlifliyi dəyişə bilər. Biosenozun tamlığının qorunmasında növarası və növdaxili mübarizələrin əhəmiyyəti böyükdür. Bu mübarizələr biosenozda müxtəlif ekoloji oyuqlar əmələ gətirir. Biosenoz inkişaf etdikcə onun biokütləsi, növmüxtəlifliyi artır, qida əlaqələri mürəkkəbləşir. İnsanın heç bir təsiri olmadan formalaşmış biosenozlar (meşə, bataqlıq, çöl) və insan fəaliyyəti nəticəsində formalaşan aqrosenozlar mövcuddur. Biosenozun öyrənilməsi torpaq və su resurslarından səmərəli istifadə olunmasında mühüm rol oynayır. Çünki uzun təkamül prosesləri nəticəsində formalaşmış biosenozda mövcud əlaqələri nəzərə almamaq onların məhvinə səbəb olar.

İlk dəfə Biosenoz () termini elmə 1877-ci ildə Alman alimi, hidrobioloqu, zooloqu və botaniki Karl Avqust Möbius (7 fevral 1825 - 26 aprel 1906) tərəfindən daxil edilmişdir. Karl Möbius 1877-ci ildə birlikdə yaşayan kompleks canlı heyvanların məhz "Biosenoz" termini ilə adlnadırılmasını təklif etmişdir. Hər bir biosenoz yaşayış uğrunda mübarizə, təbii seçmə və digər təkamül amillərinin təsiri altında yaranmışdır. Biosenoza daxil olan bitkilərin məcmusu Fitosenoz, heyvanlarınkı isə Zoosenoz adlanır. Biosenoz müəyyən biokütlə, məhsuldarlıq, öz quruluşunun nizamlı olması ilə xarakterizə olunur.

Biosenoz Qida əlaqələri ilə yanaşı, biosenozda bir canlı digəri üçün substrat rolunu oynaya, onun üçün müəyyən bir mikroiqlim yarada, onun çoxalmasını (məsələn: həşəratların çiçəkli bitkiləri tozlandırması) və yayılmasını təmin edə bilir.

## Biosenoz və ekosistem

**Ekosistem** () — bir-biri ilə və ətraf mühitlə sıx qarşılıqlı əlaqədə olan növlərin əmələ gətirdikləri davamlı, öz-özünü tənzimləyən sistemidir.  Ekosistemin sərhədləri az-çox aydın, orada gedən proseslərin xarakterinə görə avtonom xarakter daşıya bilər. Ekosistemin öyrənilməsi təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə etmək, təbiəti qorumaq nöqteyi-nəzərincə müasir dövrün ən aktual problemlərindəndir. Biosenoz Ekosistemin tərkib hissəsidir.
thumb|900px|center|<center>Kanar adlarında yerləşən Böyük Kanar adasında şirin su Ekosistemi</center>

## Biotik  qruplaşmalar

**Biosenoz** – quru və su hövzəsinin müəyyən, nisbətən eyni sahəsini tutan, bir-biri ilə abiotik amillərlə müəyyən əlaqəsi ilə səciyyələnən bitki, heyvan, mikroorqanizmlərin məcmusudur. Bioloji dövranda iştirakına görə biosenozda əsas üç orqanizmlər aiddir:
#Avtotrof orqanizmlər (Produsentlər) – qeyri üzvi maddədən üzvi maddə əmələ gətirir.
#Heterotrof orqanizmlər (Konsumentlər) – hazır üzvi maddələrlə qidalanan orqanizmlərdir. Bura insan və heyvanlar daxildir.
#Redusentlər (Destruktorlar) – orqanizmin parçalanmış qalıqları ilə qidalanan saprofitlər aiddir. Bu orqanizmlər öz həyat fəaliyyəti prosesində ölü kütlənin və qismən biokütlənin mürəkkəb üzvi maddələrini sadə birləşmələrə (CO2, N2, O2, H2O) çevirir, minerallaşdırır.

Beləliklə, biosenoz və biotop bir-birinə təsir göstərən iki ayrılmaz element olub, ekosistem adlanan bu və ya digər dərəcədə dayanıqlı sistem əmələ  gətirir. Bunu aşağıdakı formuldakı kimi göstərmək olar:
*Ekosistem = biotop + biosenoz.

Bəzi tədqiqatçılara görə ekosistem istənilən uzunluqda və ölçüdə ola bilər. Bu baxımdan ayrılır:  
*Mikroekosistemlər - Məsələn meşədəki tək çürümüş kötük, ağac üzərindəki şibyə yastığı;
*Mezoekosistemlər - Məsələn, meşə, çəmən, səhra;
*Makroekosistemlər - Məsələn, okean.

Ekosistem biosferin elementar funksional vahididir. Onun strukturuna adətən üç planda baxılır:
#Komponent (populyasiya ya növ) tərkibi və müxtəlif növ populyasiyalarının həyati formalarının və başqa struktur elementlərin nisbəti;  
#Ayrı-ayrı elementlərin ərazidə yayılması; bütün əlaqələrin, ilk növbədə qida zəncirinin, tsikllərin, trofik və digər əlaqələrin məcmusu.

Yucin Odum (1975) ekosistemə və biogeosenoza eyni kateqoriya kimi baxır. Vladimir Nikolayeviç Sukaçov (1942) biosenozu Yer səthinin oxşar canlı komponentlərinin (bitki örtüyü, heyvan, mikroorqanizmlər) və təbii şərait geoloji quruluş və s. onların qarşılıqlı əlaqələrinin vahid təbii kompleksini hesab edir. Deməli, biosenozun bağlılıq faktorları – substratın təbiəti, relyef tipi və torpaq sayılır, yəni biogeosenoz Sukaçova görə  xoroloji (fiziki-coğrafi) xarakteri daşıyır. Ekosistemlə əsasən ərazicə deyil – trofik mövqeyindən baxılır. Beləliklə, biosenoz və ekosisteminin nisbətini belə təsəvvür etmək olar. Biogeosenoz fitosenozun sərhədi daxilində ekosistemdir. Daha dürüst, ekosistem və biogeosenoz kateqoriyaları  bitki qruplaşması səviyyəsində bir-birinə uyğun gəlir, ondan yuxarı və aşağı səviyyələrdə isə onlar prinsipcə ayrılırlar. Ekosistemlərin əksərriyyəti uzun təkammül prosesində təşəkkül tapmışdır və növlərin ətraf mühitə uyğunlaşması nəticəsidir. Ekosistemlər özünü nizamlama və müəyyən hədd çərçivəsində ətraf şəraitin dəyişməsinin və populyasiyanın sıxlığını kəskinliyinin qarşısını almaq qabiliyyətinə malikdir.

## Biosenozun strukturları
Biosenozda bir neçə struktur ayırd edilir. Biosenozun üç strukturu vardır. Onlar aşağıdakılardır:
#Biosenozun növ strukturu – onda yaşayan canlıların növ tərkibi və ona daxil olan bütün populyasiyaların nisbəti ilə təyin edilir.
#Biosenozun trofik (qida) strukturu – onun əsasını bir-biri ilə kəsişən qida zəncirləri toru təşkil edir.
#Biosenozun fəza strukturu – qanunauyğun olaraq burada yaşayan növlərin bir-birinə nisbətən yerləşməsidir (məsələn: meşədə yarus). Biosenozun bütün strukturlarının bir-biri ilə sıx əlaqəsi olur. Biosenozun strukturu onu təşkil edən komponentlərin qarşılıqlı təsiri sayəsində daim qorunur.

## Biosenozun növ strukturu
thumb|right|200px|Balıqlar biosenozu
thumb|left|200px|Sualtı həyat biosenozu
Biosenozun strukturu çox planlıdır və onun müxtəlif aspektlərdə öyrənilir. Biosenozun strukturu çox planlıdır və onun müxtəlif aspektlərdə  öyrənilir.

Biosenozun növ  strukturu  bir  çox  faktorlardan  asılıdır  və  növün  müxtəlifliyi  ilə  xarakterizə  olunur.  Əsas  limitləşdirici  faktorlar  temperatur, rütubətlik  və  qida  maddələrin  çatışmazlığı  hesab  olunur.  Kasıb  və  zəngin  növlü  biosenozlar  ayırırlar. Qütb  Arktik  səhralarda  və  şimal  Tundrada  istiliyin  son  dərəcədə  defisitliyi  şəraitində,  susuz  isti  səhralarda,  çirkab  suları  ilə  çirklənmiş  su  hövzələrində  bir  ya  bir  neçə  mühit  faktorunun  həyat  səviyyəsi  üçün  orta  optimal  səviyyədən  kənara çıxması  ilə  əlaqədar  qruplaşmalar  olduqca  kəsadlaşır,  çünki  belə  əlverişli  şəraitə  uyğunlaşa  bilmirlər.

Tez-tez  fəlakətli  təsirlərə  məruz  qalan  biosenozlarda  növ  spektri  böyük  olmur.  Əksinə,  həyat  üçün  abiotik  mühit  şəraiti  optimuma  yaxınlaşdıqca  zəngin  növlərə  malik  olan  qruplaşmalar  əmələ  gəlir. Buna  tropik  meşələrin  çox  müxtəlif  orqanizmlərlə  zəngin  olan  mərcan  rifləri,  arid  zonada  çay  vadiləri  misal  ola  bilər.  Tropik  mehələrin  biosenozları  çox  müxtəlif  heyvanat  aləmi  və  bitki  növlərinə  malik  olur,  hətta  yan  yana  eyni  növdən  olan  ağaclara  rast  gəlinmir.

Biosenozların  növ  tərkibi və  məskunlaşdığı  yerdə  yaşama  müddətinə  hər  biosenozun  tarixindən  də  asılıdır.  Təzə  formalaşan  cavan  qruplaşmalar  çoxdan  formalaşmış,  yetişmiş  qruplaşmalara  nisbətən  az  növə  malik olur.  İnsan  tərəfindən  yaradılan  biosenozlar  növlərlə  kəsad  olur.

Hətta  ən  kəsad biosenozlarda  da  müxtəlif  sistematik  və  ekoloji  qruplara  aid  olan  onlarla  orqanizmlərə  rast  gəlmək  olar.  Məsələn,  taxıl  zəmisində  və  ya  üzüm  bağında  az  da  olsa  alaq  otları,  həşəratlar,  ziyanvericilər,  yırtıcılar,  torpaq  qatında  və  torpaq  üstündə  mikroorqanizmlər  də  rast gəlinir.

Biosenozun  növ  tərkibinin  mürəkkəbliyi  məskunlaşdığı  yerin  mühitinin  müxtəlifliyindən  də  asılıdır.  Növlərin  ekoloji  təsnifatına  görə  müxtəlif  şəraiti  olan  biotoplarda  daha  zəngin  flora  və  ya  faunaya  malik  olan  biosenozlar  formalaşır.  Növlərin  çoxluğunun  məskunlaşmaq  şəraiti  əlverişli  sayılan  yer  qruplaşmalar  arasındakı  «ekotop»  adlanan  keçid  zonasıdır,  burada  növ  müxtəlifliyinin  artması  isə  «sərhəd  effekti»  adlanır.  Ekotop növlərlə  zəngin  olur  çünki  bura  hər  iki  sərhədyanı  qruplaşmadan  növlər  daxil  olur.  Bundan  başqa  ekotop  sərhədyanı  biosenozlarda  rast  gəlinməyən  özünə  məxsus  xarakter  növlər  də  olur.  Məsələn,  Böyük  Qafqazın  cənub  yamacında  meşəninn  yuxarı  sərhədinin  subalp  çəməni nə keçid  zonası  orta  dağ  meşə  fıstıq  qurşağına  nisbətən  flora  və  fauna ilə  daha  zəngindir.  İki  qonşu  biotoplar  bir  birindən  nə  qədər  çox fərqlənirsə  onların  sərhədlərində  şərait  bir  o  qədər  müxtəlif  və  sərhəd  effekti  bir  o  qədər  də  güclü  olar.  Meşə  və ot  bitkilərinin  su  və  quru  biosenozlarının  kontaktında  növ  zənginliyi  güclü  artır.  «Sərhəd  effekti»  bir  birindən  kəskin  ayrılan  təbii  zonaların  flora  və  faunası  üçün  daha  səciyyəvidir.

Biosenozda  ekoloji  sığınacaq  çox  olduqca  onun  növ  tərkibi  zəngin  olar.  Öz  növbəsində  qruplaşmanın  növ  müxtəlifliyi  artdıqca  ekoloji   sığınacaq  da  çoxalır.  Bir  biosenozun  tərkibində  eyni   ölçü  qrupa  aid  olan  növlər  sayına  görə  kəskin  seçilir.  Onlardan  birinə  seyrək  rast  gəlinir,  digəri  isə  olduqca  çox  olduğu  üçün  biosenozun  xarici  görkəmini  təyin  edir.  Məsələn,  yovşan  yarımsəhralarında – yovşan,  fıstıq  meşəsində – fıstıq.  Bu  qruplaşmalarda  müəyyən  növlər  üstünlük təşkil  edir  və  bütövlükdə  biosenozun  fəaliyyətini  müəyyənləşdirir.

Sayına görə  üstünlük  təşkil  edən  dominant  növ  adlanır,  lakin  onların  arasında  elə  övlər  vardır  ki,  biosenoz  üçün  yüksək  dərəcədə  mühit  yarıdır  və  onlarsız   digər  növlərin  olması  mümkün  deyildir.  Bu  növlər  qruplaşmanın  mikromühitini müəyyənləşdirir  və  onların  aradan  götürülməsi  biosenozun  tam  parçalanması  təhlükəsini  yaradır.  Bu  növlər  edifikatorlar  adlanır  (lat. – qurucu).  Bəzi  hallarda  heyvanlar  da  edifikator  ola  bilər.

Biosenozun  tərkibində  az  miqdarda  dominantlarla  yanaşı  adətən  az  saylı  və  nadir  növlər  daxil  olur.  Az  saylı  növlər  ikinci  dərəcəli  növlər  də  adlanır  və  onlar növ zənginliyini  yaradır,  müxtəlifliyini  yüksəldir  və dominantların  yerini  doldurmaq  və  yaxud əvəz  etmək  üçün  ehtiyat  vəzifəsini  görür.

Biosenozun növ  strukturunda  ayrı-ayrı  növlərin  rolunu  qiymətləndirmək  üçün  məxtəlif  göstəricilərdən  istifadə  edilir:  növün  bolluğu – vahid  sahədə  növün  sayı  və  həcmi.  Rast  gəlinməsi – növün  biosenozda  bərabər  və  qeyri  bərabər  yayılmasını  səciyyələndirir.
Məlumdur  ki,  biosenozlarda  bakteriyalar  və digər   mikroorqanizmlər  üstünlük   təşkil edir. Odur  ki,  müxtəlif  ölçülü  növləri  müqayisə  etdikdə  saya  görə  dominantlıq  etmək  qruplaşmanın  xüsusiyyətlərini  əks  edə  bilməz.  Müxtəlif  ölçülü  formalar  və  növlər  müxtəlif  əlamətlərinə  görə  ayrılır:  sistematik,  ekoloji-morfoloji,  ölçüyə  görə  (torpağın  mikro-  mezo-  və  makrofaunası  bütövlükdə).  Daha  kütləvi  yayılan  növlərin  müxtəlif  ölçülü  qrupların  daxilində  müxtəlifliyi,  say  nisbəti,  nadir  formaların  bolluğu,  növ  strukturun  spesifikası  haqqında  təsəvvür  yaradır.

Tropik  əlaqələr  əsasında  xüsusi  struktur  birliyi – konsorsiumlar  mövcuddur.  Növün  mərkəzi  üzvünün  xaricində  və  daxilində  yerləşir.  Əksər hallarda  bir  konsorsiumun  üzvi  və  müxtəlif  tropik  əlaqələrlə  bağlıdır.  Onlar  faktiki  olaraq  digərinə  mühit  əmələ  gəlmə  təsirinə  malik  olan  növün  nümayəndəsi  ətrafında  formalaşır.  Beləliklə,  biosenoz  növlər  arasındakı  sıx  topik  və  tropik əlaqələr  əsasında  yaranan  konsorsiumlar  sisteminlərindən  ibarətdir.

## Biosenozun ərazi strukturu
thumb|left|200px|Ərazi Biosenozu
Biosenozda növlər müəyyən ərazi strukturu yaradır. Müxtəlif boya malik olan bitkilər bir yerdə olduqda fitosenoz çox vaxt aydın yarusluq quruluşunu alır: assimilyasiya edən bitkinin yerüstü orqanları və yeraltı hissələri bir neçə qatda yerləşərək mühitdən müxtəlif cür istifadə edir və onu dəyişdirir. Yarusluq mülayim qurşağın meşələrində yaxşı görünür. Məsələn, Lənkəranda üst mərtəbədə şabalıdyarpaq palıd üstünlük təşkil edir. Hündürlüyü 28-36 metrə çatır. Ona bəzən vələs azad ağacı Qafqaz xurması qarışır. Orta mərtəbəni dəmir ağac 12-16 metr, alt mərtəbəni isə samşid və bigəvər və başqa kollar tutur 3–7 m. Yaruslar arası bitkilər də mövcuddur bunlara mamırlar və şibyələr çiçəkli efemerlər aiddir və abacların gevdəsində yerləşir. Yerüstü bitiklərə işıq axınından tam istifadə etməyə yarusluq şərait yaradır. Hər bir yarus müəyyən bir kompleks şəraitə uyğunlaşır və fitoiqlimin yaranmasında iştirak edir. Fitosenozların torpaqaltı yarusun bitki köklərinin işlədiyi dərinliklərdən, kök sistemin aktiv hissəsinin yerləşməsindən asılıdır. Meşədə çox vaxt bir neçə torpaq altı yarusu müşahidə edilir.

Heyvanlar bu yaruslarda yerləşir, onlardan bəziləri aşağıdakı qruplara ayrılır: torpaqda məskunlaşanlar – geobiy, yerüstü səth qatında – herpetobiy, mamır yarusundakı – briobiy, ot örtüyündəki – fillobiy, digər yüksəklikdə yaşayan həşəratlar isə – aerobiy adlanır. Quşlar arasında yalnız yerdə yuva quranlar (toyuq kimilər – tetra quşu, tənək quşu), kol arasında yuva quranlar (qar quşu, silviya quşu, oxuyan qara toyuqlar), və ya ağac çətirində yuva quranlar (alacəhra, payızbülbülü, iri yırtıcılar) ayrılır.

Su ekosistemlərində irimiqyaslı şaquli strukturu iki növbədə xarici faktorlar əmələ gətirir. Pellagealda təyin edici faktorlara işıqlama və temperatur qradiyentləri və biogenlərin konsentrasiyası aiddir. Dərinliklərdə hidrostatik təzyiq faktoru, dib biosenozlarında isə faktora qrunt müxtəlifliyi, dib qatlarında suyun hidrodinamikası əlavə olunur. Şaquli strukturun xüsusiyyətlərinin növ tərkibi, dominantlıq edən əvəz olunması, bitkilərin göstəricisi ilə ifadə olunur.

Mozaiklik və yarusluq dinamikası – bir mikroqrup digəri ilə əvəz olunur, onların ölçüləri qısalıb yaxud böyüyə bilər.

Üfüqi istiqamətdə parçalanma - mozaiklik praktiki olaraq bütün fitosenozlar üçün xasdır. Ona görə onların daxilində struktur vahidləri ayırırlar. Bu vahidlərə müxtəlif adlar verilir. Məsələn, mikroqruplar, mikrosenozlar, mikrofitosenozlar. Bu mikroqruplar növ tərkibinə, növlərin say nisbətinə, yaşına, sıxlığına, məhsuldarlığına görə fərqlənir.

Mozaiklik müxtəlif səbəblərdən biotopun xüsusiyyətlərindən, mikrorelyefin, torpağın müxtəlifliyindən, mikroiqlimin təsirindən, bitkilərin mühit əmələ gətirməsindən yaranır. O heyvanların fəaliyyəti güclü küləklər nəticəsində ağacların yıxılması, yanğınlar və s. nəticəsində yaranır.

**Biomlar** da biosenoz kimi böyük təbii zonalarının ekosistemidir. Yəni, biom Eyni iqlim zonasının ekosisteminin küllüsüdür. Əsasən, 2 cür biom olur:
*Zona coğrafiyasının qanunu (V.V.Dokuçev tərəfindən hazırlanmışdır)
*Sektor qanunu
thumb|center|600px|

## Biosenozda orqanizmlərin əlaqələri
thumb|left|200px|Biosenozda orqanizmlərin əlaqələri
[thumb|right|200px|[Yunan qozunun Alellopatiyası]]
Biosenozların  yaranması  və  mövcudluğunun  əsası  orqanizmlərin  eyni  biotopda  yerləşərək  bir-birilə  əlaqəsindən  ibarətdir..  Bu  əlaqələr  növlərin  qruplaşmasında  əsas  yaşama  şəraitini,  qida  əldə  etməsini  və  yeni  ərazilər  zəpt  etməsini  müəyyənləşdirir.  
Trofik  əlaqələr – bu  növün  digər  növün  fərdinin  hesabına  qidalanır.  İynəcənin  digər  həşəratı  uçan  halda  tutması,  peyin  qurdu  böcəyinin  iri  dırnaqlıların  peyini  ilə  qidalanması,  bilavasitə  trofik  əlaqəyi  misaldır.

Topik  əlaqələr – bir  növün  həyat  fəaliyyəti  nəticəsində  digər  növün  yaşayış  şəraitinin  fiziki  və kimyəvi  dəyişməsi  ilə  xarakterizə  olunur.  Bu  əlaqələr  olduqca  müxtəlifdir.  Onlar  bir  növün digər  növ  üçün  mühit  yaratması,  substratın  formalaşması  ilə  əlaqədar  digər  növün bura  köçür  yaxud  da  əksinə  suyun, havanın  hərəkətinin  təsiri  temperaturun,  ətraf  sahənin  işıqlanmasının  dəyişməsi  ifrazat  məhsulları  ilə  mühitin  forması  və  s.  səbəbdən  köçməkdən  çəkinir.  Milçən  sürfələrinin  ipək  peyinində  məskünlaşması,  ağacın  gövdəsindəki  şibyələr,  onlar  üçün  substrat və  ya  yaşama  mühiti  sayılan  orqanizmlərlə  topik  əlaqədə  olurlar.  Digər  orqanizmlər  üçün  mühitin   yaratmaq  və  ya  mühitin  dəyişməsi  bitkilər  böyük  rol  oynayır,  bitki  örtüyü  enerji  mübadiləsi  xüsusi  xüsusiyyətinə  görə  yer  səthində  istiliyinin  paylanması,  mezo-  və  mikroiqlimin  yaranmasında  güclü  faktor  hesab  olunur.

Meşə  çətiri  altında  meşəaltı  kollar, ot örtüyü  və  heyvanat  aləmi,  sabit  temperatur  və  yüksək  rütubətlik  şəraitində  olur.  
Topik  və  tropik  əlaqələr  biosenozda  olduqca  böyük  əhəmiyyət  daşıyır.  Məs  bu  əlaqə  tipləri  müxtəlif  növdən  olan  orqanizmləri  bir-birinin  yanında  saxlayır  və  onları  müxtəlif  miqyasda  kifayət  dərəcədə  sabit  qruplaşmalarda  cəmləşdirir.
Forik əlaqələr – bu  növün  yayılmasında  digər  növün  yayılmasında  iştirakı  deməkdir.  Nəql  etmə  rolunda  heyvanlar  çıxış  edir.  Heyvanlarn  bitki  toxumlarını,  sporlarını,  bitki  toxumcuqlarını  başqa  yerə  aparılması  zooxoriya  deyilir,  digər  daha  xırda  heyvanları  daşıması  foreziya  adlanır.  Daşıma  adətən  xüsusi  və  müxtəlif  uyğunlaşmalar  vasitəsi  ilə  həyata  keçirilir.  Heyvanlar  bitki  toxumlarını – passiv  və  aktiv  üsullarla  tutub  saxlaya  bilər.

Fabrikasiya əlaqələri -     biosenotik  əlaqələrin  belə  tipində  növ  iştirak  edərək  öz  tikintisində  ayrılma  məhsulları  yaxud  ölü  qalıqlar,  yaxud  da  digər  növün  canlı  fərdlərindən  istifadə  edir.  Məsələn:  quşlar  yuvasını  qurmaq  üçün ağacların büdaqlarından,  məməlilərin  tüklərindən,  lələklərdən  istifadə edirlər. 
 
Fizioloji  optimum – növ  üçün  bütün  abiotik  faktorlar  birliyi  əlverişli  olur,  böyümə  və  çoxalmanın  daha  sürətlə  getməsi  mümkündür.
Sinekoloji  optimum – elə  biotik  əlaqədir  ki,  növ  düşmənləri  və  rəqibi  tərəfindən  ən  az  təzyiqə  məruz qalır,  bu  isə  onun  artmasına  imkan  yaradır.  Sinekoloji  və  fizioloji optimumlar  çox  vaxt  uyğun gəlmir.  Əgər  uyğun  biotopda  ekoloji  sığınacaq  olduqca  güclü  rəqib tərəfindən  zəpt  olunubsa  və  yırtıcı  və  parazitlərin  təsiri  güclüdürsə,  növ  orada  yaşamır.  Biosenozun  formalaşdıran  növ  arası  əlaqələr  orada  məskünlaşan  növlərin  qanunauyğun  münasibətinə  onların  ekoloji  xüsusiyyətlərinə, sayına,  məkanda  paylanmasına  şərait  yaradır,  başqa  sözlə  biosenozun  müəyyən  strukturunu  yaradır.

Canlılar  arasında  olduqca  müxtəlif  qarşılıqlı  əlaqələr  mövcuddur. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir:

***Yırtıcı** - şikar,  parazit – sahib  əlaqələri  qida  əlaqəsidir  və  partnyolardan  biri  üçün  müsbət,  digəri  üçün  mənfi  nəticə  verir. Digər  heyvanlarla  qidalanan  heyvan  yırtıcı  adlanır,  onlar  üçün  xüsusi  ovlama davranışı səciyyəvidir.
***Parazitlik** – növlər  arasında  qida  əlaqə  forması  olub,  partnör  orqanizm canlı  sahibinin  bədənində  həm qidalanır  həm  məskunlaşır.  Parazitlər  öz  sahibindən  xeyli kiçik  olur.
***Mutualizm – simbioz**   -  Təbiətdə  növlərin  qeniş  yayılan  qarşılıqlı  faydalı əlaqəsi  mutualizm  adlanır,  mutualistik  əlaqələr  əvvəlki  rarazitizm  və  ya  kommensalizmin  əsasında  vaş  verə  vilər.  Qarşılıqlı faydalı  birgə  yaşayışın  inkişaf  dərəcəsi  olduqca  müxtəlif  ola  bilər. Simbiotik  əlaqəni  klassik  misalı  kimi  şibyəni  göstərmək  olar.
***Neytralizm** – biotik  əlaqələrin  bir  formasıdır  iki  növ  bir  ərazidə  məskunlaşaraq  bir  birinə  nə  müsbət  nə  də  mənfi  təsir  olmur.  Neytralizmdə  növlərin  bir  biri  ilə  əlaqələri  olmur,  lakin  hər  ikisi  qruplaşmanın  vəziyyətindən  asılıdır,  məsələn:  dələ  ilə  sığın,  fil  ilə  meymun  bir  meşədə  yaşasalar  da,  praktiki  olaraq  bir  biri  ilə  əlaqəsi  olmur.  Lakin  uzun  sürən  quraqlığın  kəsirində  meşənin  məhv  olması,  yaxud  zərəvericilərin  kütləvi  çoxalması  ağacları  çılpaqlaşdırır  və  hər  iki  növə  təsirini  göstərir.  Qeytralizm  əlaqəsi  tipi,  xüsusilə ekoloji baxımından  müxtəlif  üzvlər  daxil  olan  zəngin növlü  qruplaşmalarda inkişaf  etmişdir. 
***Amensalizm** – bu  biotik  əlaqə  formasında  iki  qarşılıqlda    təsir göstərən  növlərdən  birinə  birgə  yaşamaq  mənfi  nəticə  göstərir,  digəri  isə  ondan  nə  fayda  alır  nə  də  zərər  çəkir.  Belə  qarşılıqlı  əlaqə  təsirinə  əsasən  bitkilərdə  rast  gəlinir.  Məsələn:  işıq  sevən  ot  növlərini  fıstıq  meşəsində  güclü  kölgədə  sıxışdırılır,  lakin  ağaclara  belə  qonşuluq  heç  bir  təsir  göstərmir.  Bu  əlaqə  adətən  birbaşa  rəqabətə  aid  edilir  və  antibioz  adlanır. Bu  əlaqə  forması  bitkilərdə  yaxşı  öyrənilir  bunun  əsasında  resurs  uğrunda  rəqibə  qarşı  mübarizə  məqsədi  ilə  müxtəlif  zərərli  maddələrdən  istifadə  olunur.  Bu  hadisə  Alellopatiya adlanır.
***Rəqabət** – oxşar ekoloji  tələbatı  olan  növlər arasında  baş  verən  qarşılıqlı  əlaqə  rəqabət  adlanır. Y.  Oduma  görə  rəqabət  eyni  məqsədə  can  atan  iki  orqanizmilərin  mənfi  qarşılıqlı  təsiridir.  Belə  növlər  bir  yerdə  məskunlaşdıqda  biri  digərini  qida  ehtiyatının  sığınacaq  yerini  azaldır.  Rəqabət – ekoloji əlaqələrin  qarşılıqlı  təsir  göstərdiyi  hər  iki  partnyora  mənfi  təsir  göstərir.  Rəqabət  qarşılıqlı  təsir  forması  olduqca  müxtəlif – birbaşa  fiziki  mübarizədən  sülhv  vəziyyətində  yaşamağa  qədər  ola  bilər.  Bununla  belə  eyni  ekoloji  tələbata  malik  olan  iki  növ  bir  qruplaşmada  məskunlaşıvsa,  əvvəl-axır  rəqabətdən  biri-digərini  sıxışdırıb  çıxarmalıdır.

## Ədəbiyyat
* Q.  Məmmədov,  M.  Xəlilov – Ekologiya,  ətraf  mühit  və  insan.  «Elm»  nəşriyyatı.  2006.
* Qara  Mustafayev – Ekologiya.  Bakı  «Ozan».  2001.
* Odum  Ö. – Gkoloqiə.  M.  1986.
* Yusifov E.F., Təhməzov B.H. Ətraf mühit, həyat, iqtisadiyyat. B.: El-ALlianse, 2004. -336 s.
* Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. B.: Elm, 2003. -516 s.
* Tischler W., Synökologie der Landtiere, Stuttg., 1955; 
* Balogh J.. Lebensgemeinschaften der Landtiere, Bdpst — B., 1958;
* Kormondy Е. J., Readings in ecology, L., 1965;
* Кашкаров Д. Н., Основы экологии животных, 2 изд., Л., 1945;
* Гиляров М. С., Вид, популяция и биоценоз, "Зоологический журнал", 1954, т. 33, в. 4; 
* Юджин Одум , Экология, М., 1986.
* Быков Б.А. Экологический словарь. – Алма-Ата : Наука, 1983. – 216 с.
* Дедю И.И. Экологический энциклопедический словарь. – Кишинев, 1990. – 406 с.
* Кашкаров Д. Н. Основы экологии животных / 2 изд. - Л., 1945; 
* Беклемишев В. Н. О классификации биоценологических (симфизиологических) связей // Бюлл. Моск. об-ва испытателей природы. – 1951. - Т. 56, вып. 5; 
* Гиляров М. С. Вид, популяция и биоценоз // Зоол. журн. – 1954. - Т. 33, в. 4; 
* Арнольди К. В., Л. В. О биоценозе. - Там же. – 1963. - Т. 42, в. 2; 
* Наумов Н. П., Экология животных / 2 изд. - М., 1963; 
* Основы лесной биогеоценологии / Под ред. В. Н. Сукачева и Н. В. Дылиса. - М., 1964; 
* Макфедьен Э. Экология животных / Пер. с англ. - М., 1965; 
* Дювиньо П., Танг М. Биосфера и место в ней человека. / Пер. с франц. - М., 1968; 
* Корсак К.В., Плахотнік О.В. Основи сучасної екології : Навч. посіб. – 4-те вид., перероб. і допов. – К.: МАУП, 2004. – 340 с: іл.
* Кучерявий В.П. Екологія . – Львів: Світ, 2001 – 500 с: іл.
* Мусієнко М.М., Серебряков В.В., Брайон О.В. Екологія: Тлумачний словник. - К.: Либідь, 2004. – 376 с.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Ekologiya 
*Biosenoz 
*Biosenoz haqqında 
*Mikro və Makromira 
*Biosenoz haqqında tam məlumat 
*Biosenozun strukturu 
*Biosenoz anlayışı 
*Biosenozlar 
*Biosenoz və onun strukturu 
*Biosenoz təbiətdə  
*Trofik ekologiya 

## Həmçinin bax
*Ekosistem
*Biom
*Biotop