Unudulmuş əcdadların kölgələri

"***Unudulmuş əcdadların kölgələri***" (, ) — Sergey Paracanovun Mixail Kotsyubinskinin eyniadlı povesti əsasında 1964-cü ildə Aleksandr Dovjenko adına kinostudiyada çəkdiyi SSRİ bədii filmi. Film Mixail Kotsyubinskinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuşdur.

Sovet kinoprokatında (1965) filmi 8,3 milyon tamaşaçı izləmişdir. Xarici prokatda film "***Alovlu atlar***" () adı ilə nümayiş etdirilmişdir. Film Paracanovun ilk böyük işi idi, kostyum və rənglərin zəngin istifadəsi sayəsində ona beynəlxalq şöhrət qazandırmışdı. 1966-cı il Nyu-York kino festivalının proqramında film "avanqard, ekstravaqant, dəbdəbəli dastan" və "ovsunlayıcı əsər" kimi təsvir olunmuş, xalq mahnıları və atonal musiqinin fantastik kamera işi ilə birləşdiyi qeyd edilmişdir.

Ümumilikdə, "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" bir çoxları tərəfindən ən yaxşı Ukrayna filmi hesab edilir. 2021-ci ildə kino tənqidçilərinin tərtib etdiyi ən yaxşı 100 Ukrayna film siyahısında "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" birinci yeri tutmuşdur. Harvard Universiteti filmi kinematoqrafiya üzrə ali dərəcəyə iddia edən tələbələr üçün mütləq izlənilməli filmlər siyahısına əlavə etmişdir.

## Süjeti
Azyaşlı hutsul İvanko Paliyçuk öz qardaşı Aleksanın həlak olmasına, sonra isə atasının düşmən Qutenyuk nəsli ilə münaqişədə öldürülməsinə şahid olur. Bu hadisələr zamanı İvanko atasının qatilinin qızı Mariçka ilə tanış olur, ona şillə vurur və yaylığını çaya atır, lakin düşmənçilik əvəzinə aralarında dostluq yaranır. Qardaşının ölümündən sonra İvanko ailənin son uşağı olaraq qalır. 

İvan və Mariçka böyüyür, çox vaxt birlikdə keçirir və bir-birinə aşiq olurlar, lakin nəsillər arasındakı düşmənçiliyi unutmayan qohumları bu münasibətlərə qəzəblənir. Mariçka onların cütlük ola bilməyəcəyini hiss edir. Təsərrüfat pis idarə olunur, buna görə də İvan qoyun otarmaq və brınza hazırlamaq üçün yaylaqlara işləməyə gedir, qışda qayıdıb Mariçka ilə evlənməyi planlaşdırır.

Bir gün itmiş qoyunu axtarmağa gedən Mariçka qayadan düşərək dağ çayında həlak olur. Yayladan enən İvan sevdiyinin yoxa çıxdığını öyrənir və onu axtarmağa başlayır. Ağac kəsimi işinə qoşularaq Mariçkanın cəsədini tapır.

Bundan sonra İvan özünə qapanır və uzun müddət kədərli gəzir. Bir neçə il sonra Palaqna ilə tanış olur və onunla evlənir. Təsərrüfat yaxşı idarə olunsa da, İvan hələ də Mariçka üçün kədərlənir. Palaqna bunu başa düşür, lakin İvanı uşaq sahibi olmağa razı salmağa çalışır. İvan bu mövzudan qaçır. Palaqna İvana qonşu molfar (cadugər) Yurko ilə xəyanət etməyə başlayır. İvan buna laqeyd qalır, çünki hələ də Mariçkanı sevir. Ölən Mariçka gözünə görünməyə başlayır.

Palaqna Yurkodan İvana sehr etməsini və onun ölməsini xahiş edir. İvan tənha olur, Mariçkanın xəyalı ona dəfələrlə görünür. Soyuq bir gecədə xəyalın ardınca gedərkən İvan ölür.

İvan yerli adət-ənənələrə uyğun olaraq rəqslər və mahnılarla dəfn olunur, uşaqlar isə pəncərələrdən bu mərasimi izləyir.

## İstehsalı

### Zəmin

Filmin ssenarisini Sergey Paracanov Zakarpatye nağıllarını toplayan İvan Çendey ilə birlikdə yazmışdı. Paracanov Çendeyin evində təxminən bir ay yaşamışdı. O, Mariya Çendeyə üzüm yarpağından göyərti dolması hazırlamağı öyrətmişdi. İvan Mixayloviçin iş otağında yatmış, axşam yeməyindən sonra divanda uzanıb gecə saat ikiyə qədər yazara ssenari yazma texnikalarını danışmışdı. Cütlüyün danışmağa çəkindiyi mövzulara toxunmuş və istehza ilə demişdi:

Çətin dövrlərdə İvan Çendeyin adı titrlərdə qeyd olunmamışdı. 1962-ci ilin dekabrında Mixail Kotsyubinskinin anadan olmasının 100 illik yubileyi münasibətilə Kiyevdə Aleksandr Dovjenko adına kinostudiyanın bədii şurasının iclasında filmin ssenarisi təsdiqlənmişdi.

### Kastinq
İvan Paliyçuk roluna ilk növbədə başqa aktyor – Rusiya aktyoru Genadi Yuxin nəzərdə tutulmuşdu, çünki Paracanov Mikolayçukun xarici görünüşünü lirik qəhrəman üçün uyğun hesab etmirdi. Rejissor Viktor İvçenkonun tövsiyəsi və filmin operatoru Yuri İlyenkonun "Yuxin bu rola uyğun gəlmir, sınaq çəkilişlərində ukraynalı hutsul geyimlərini geyinəndə bu, ona yaraşmadı" şərhi ilə Paracanov qərarını dəyişmişdir. Paracanov nəticədə bu rolu ukraynalı aktyor İvan Mikolayçuka vermişdir. Kastinq zamanı baş verən hadisələr barədə Sergey Paracanov demişdir:

Larisa Kadoçnikova tez təsdiqləndi. Paracanov və İlyenko filmin ssenarisini təhvil vermək üçün SSRİ Mədəniyyət Nazirliyinə gəlmişdilər. Orada İlyenko Paracanovu həyat yoldaşı Larisa ilə tanış etmişdir.

### Rollarda
* İvan Mikolayçuk — İvan Paliyçuk
* Larisa Kadoçnikova — Mariçka Qutenyuk
* Tatyana Bestayeva — Palaqna
* Spartak Baqaşvili — Yura, molfar
* Nikolay Qrinko — Vataq
* Leonid Yengibarov — Miko
* Nina Alisova — Hanna Paliyçuk, İvanın anası (səsləndirmə: Natalya Kandına)
* Aleksandr Qay — Petro Paliyçuk, İvanın atası
* Neonila Qnepovskaya — Paraska Qutenyuk, Mariçkanın anası
* Aleksandr Raydanov — Onufri Qutenyuk, Mariçkanın atası
* İqor Dzyura — uşaqlıqda İvan Paliyçuk
* Valentina Qlyanko — uşaqlıqda Mariçka Qutenyuk
* Xalq səhnələrində — Verxovina hutsulları
* Kadrarxası mətn — Aleksey Borzunov, Yelena Borzunova

### Çəkiliş qrupu
* Ssenari müəllifləri: İvan Çendey, Sergey Paracanov
* Rejissor: Sergey Paracanov
* Operator: Yuri İlyenko
* Rəssamlar: Mixail Rakovski, Georgi Yakutoviç
* Bəstəkar: Miroslav Skorik
* Orkestr: Ukrayna SSR Dövlət Zəmanətli Simfonik Orkestri
* Dirijor: Stefan Turçak
* Montaj: M. Ponomarenko
* Rəsm direktoru: N. Yuryeva

Çəkiliş qrupuna rəssam-quruluşçu kimi qrafik və kitab illüstratoru Georgi Yakutoviç dəvət edilmişdi. O, artıq "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" kitabının bədii tərtibatında çalışmışdı. Paracanov Georginin töhfəsini belə qiymətləndirmişdi: "O, sadəcə rəssam deyil, düşünən rəssamdır. Ola bilsin ki, ondan daha istedadlısını tapmaq mümkün olardı, amma daha dərin düşünənini — yox. O, bizi Karpatlara bələdçi kimi apardı. O, bu yerləri yaxşı tanıyır. Bizi kəndlilikdən, saxtalıqdan xilas etmişdi". Yakutoviç Kotsyubinskinin povestinin bədii tərtibatını filmin buraxılışından sonra, 1967-ci ildə tamamlamışdı.

### Çəkilişlər

Filmin çəkilişləri 30 may 1963-cü ildən 15 oktyabr 1964-cü ilə qədər davam etmişdir. Bu proses İvano-Frankivsk vilayətinin Verxovinski rayonunda yerləşən Jabye kəndində və Krivorivnya kəndinin ətrafında aparılmışdır. Krivorivnyada çəkilişlərin keçirildiyi ev hazırda muzeydir. Daxili səhnələrin çəkilişi Aleksandr Dovjenko adına kinostudiyanın pavilyonlarında həyata keçirilmişdir. Paracanov hutsul mədəniyyətini fəal şəkildə öyrənmiş, Kotsyubinskinin mətnini tədqiq etmiş və "növbəti yubiley filmi" çəkmək istəməmişdi, çünki əvvəlcə film Kotsyubinskinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuşdu. Sergey Paracanov çəkilişlər haqqında bildirmişdir:

Rejissorun çəkilişlər zamanı yaşadığı ev daim yerli hutsullarla dolu idi. Bu yeri Paracanov filmin rəssamı Georgi Yakutoviç ilə birlikdə tapmışdı. Çəkilişlər demək olar ki, gecə-gündüz davam edirdi. Çəkiliş meydançasında işləmədikləri zaman Paracanovun evində daimi iclaslar keçirilirdi. Boş günlərdə Paracanov ətraf kəndlərdə toylara və ya dəfn mərasimlərinə gedir, yerli həyat tərzini öyrənir və ya yerli xalq geyimləri muzeyinə baş çəkirdi.
Filmdə Hutsul diyarının bir çox adət-ənənələri əks olunub. Çəkilişlərdə çoxlu yerli sakinlər iştirak edirdi və onlar quruluşun autentikliyinə nəzarət edirdilər. Məsələn, hutsullara Paracanovun toy səhnəsində bəy və gəlinin boynuna boyunduruq taxmaq qərarı xoş gəlmədi, çünki belə bir ənənə yox idi. Buna baxmayaraq, bu epizod filmdə saxlanıldı.

Operator Yuri İlyenko çəkilişlərdə onunla Paracanov arasında tez-tez fikir ayrılıqlarının olduğunu xatırlatmışdı. Bir dəfə mübahisə o həddə çatmışdı ki, yerli sakinlərdən birinin gətirdiyi qədim hutsul tapançaları ilə duelə çıxmağa qərar vermişdilər. Yuri bu hadisəni belə təsvir etmişdi:

Bəzən rejissorun tələbkarlığı sərt olurdu. İvan və Mariçkanın vidalaşma səhnəsində yağış yağır — çəkilişlər oktyabrın əvvəlində aparılmış, suvarma qurğusu 2 dərəcə temperaturda su tökürdü, lakin aktyorlar təxminən 10 dublyaj icra etmişdilər. Gümüşü meşə epizodu üçün çəkiliş qrupu onlarla dəfə səfərə çıxmışdı. Paracanova hava şəraiti xoşuna gəlmirdi, o, Mariçkanın xəyalının "üzməli" olduğu relsləri dəfələrlə yenidən qurmağa məcbur edirdi.

Öbür dünya effekti yaratmaq üçün gümüşü boya təkcə aktyorların üzünə deyil, ağacların yarpaqlarına da çəkilmişdi. Sonradan Paracanovun dostu, rejissor Vasili Katanyan özünün "*Bütlərə toxunmaq*" kitabında yazmışdı:

Film Ukraynanın Kiyev şəhərində yerləşən Aleksandr Dovjenko adına kinostudiyada nadir ukrayndilli bədii film istehsallarından biri idi. Bu kinostudiya adətən yalnız rusdilli filmlər istehsal edirdi və bu filmlərin bəziləri sonradan Ukrayna SSR-də kinoteatrlar üçün ukrayna dilinə dublyaj edilirdi. Dövlət rəsmiləri Paracanovdan filmin rusca versiyasını hazırlamağı xahiş etmişdilər, lakin o, "ukrayndilli dialoqları rus dilinə tərcümə etməyə uzun müddət müqavimət göstərdiyini" bildirmiş və bu mətni "filmin bədii toxumasının ayrılmaz hissəsi" hesab etdiyini vurğulamışdı. 1988-ci ildə Ron Hollovey ilə müsahibəsində Paracanov etiraf etmişdi: "Nazirlik məndən filmin rus dilində dublyaj edilmiş versiyasını hazırlamağımı istəmişdi. Film təkcə ukrayn dilində çəkilməmişdi, həm də ukrayn dilinin hutsul dialektində idi. Onlar filmi rus dilinə dublyaj etməyimi xahiş etmişdilər, amma mən bunu qəti şəkildə rədd etmişdim".

### Büdcəsi
"*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filminin dəqiq büdcəsi hazırda ictimaiyyətə məlum deyil və yalnız Ukrayna Dövlət Arxivlərindəki filmin sənədlərində mövcuddur. Ukraynalı kino tarixçilərinin topladığı qismən sənədlərə görə, 1966-cı ilin mayında Ukrayna SSR nazirlər kabineti Paracanova "*Unudulmuş əcdadların kölgələri* filminin büdcəsini 97 min rubl aşdığına" görə ciddi tənbeh etmişdi. Bununla belə, ukraynalı kinorejissor Oleq Çornı 2019-cu ildə filmin büdcəsinin o dövrün tipik film büdcələrinə uyğun olduğunu, yəni 300–500 min rubl aralığında olduğunu fərz etmişdir.

### Musiqisi

Sergey Paracanov filmin musiqisini yazmaq üçün Qərbi Ukraynadan bəstəkar dəvət etmək qərarına gəlmişdi, çünki onun fikrinə görə, yalnız bu bölgədən olan biri "Karpat" mövzusu ilə başa çıxa bilərdi. Namizədlər arasında Anatoli Kos-Anatolski və Nikolay Kolessa da var idi, lakin seçim nəticəsində Miroslav Skorik işə götürülmüşdür. Rejissor ona filmin "dahiyanə musiqisini" yaratmaq tapşırığı vermişdi, bəstəkar isə sonradan öz işini "layiqli" kimi qiymətləndirmişdi. O, partituranı Ukrayna hutsul xalq mədəniyyətindən ilhamlanaraq yazmışdır.

Bundan əlavə, film autentik ifada olan xalq musiqisi ilə zəngindir. Skorik xatırlayırdı:

Filmdə çalışan bir çox şəxs etiraf etmişdir ki, film kollektiv səyin nəticəsidir və yalnız rejissor Sergey Paracanovun şəxsiyyətini və ideyalarını əks etdirən fərdi filmi deyil. Xüsusilə, film bir çox ukraynalı sənətkarın, o cümlədən bəstəkar Miroslav Skorikin yaradıcılıq kataloqunu təmsil edirdi. Kino tarixçisi Ceyms Steffen özünün "*Sergey Paracanovun kinosu*" kitabında xüsusilə vurğulamışdır ki, "filmin ən fərqli cəhətlərindən biri onun səs yolunda ukraynalı hutsul xalq musiqisindən istifadə etməsi və Skorikin xalq musiqisindən ilhamlanmış orkestr kompozisiyalarıdır". O, həmçinin qeyd etmişdir ki, "Skorikin orijinal partiturası, Ukrayna xalq musiqisi əsaslı canlı mövzular və ritmləri modernist dissonans ilə birləşdirən Bartok tipli kompozisiya, filmdə istifadə olunan ənənəvi xalq mahnılarını tamamlayır və görüntülərə effektiv emosional kontrapunkt təmin edir".

Musiqi filmin obraz strukturunun əsas komponentlərindən birinə çevrilmişdi. Filmdə Karpat dağlarında geniş yayılmış alətlər — sopilka-densivka, floyara, koza, drımba, trembita səslənir. Mahnılar, toy musiqilərinin melodiyaları, ağılar, koljadkalar və şerdovkalar ("Axşamınız xeyir, ev sahibi", "İndi Vifleemdən xəbər var", "Get-get, koza"), digər ritual mahnılar ("Söyüd taxtası" vesnyankası) və xalq danışıqlarının autentikliyi filmin xüsusi, vahid səs-fəlsəfi-estetik konsepsiyasını yaradır. Bəzi müasir tədqiqatçıların fikrinə görə, "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmindən əvvəl heç bir Ukrayna filmi bu qədər zəngin səs komponentlərinə malik olmayıb ki, bu da filmin novator xüsusiyyətlərindən biridir.

### Mövzular
1988-ci ildə Kiyevdə Paracanov bəyan etmişdi: "Film boş yerdə yaranmadı. Böyük klassik Kotsyubinski var idi. O, Karpatların gözəlliyindən təsirlənərək öz Romeo və Cülyettasını, sevgi haqqında poetik bir məsəl yaratdı". Paracanov əlavə edərək bildirmişdi: "Tisianın iki qadını təsvir etdiyi "Yer sevgisi və Səma sevgisi" tablosunu xatırlayırsınızmı? Mənim filmimdə bu, Mariçka və Palaqnadır".

1988-ci ildə Ron Hollovey ilə müsahibəsində Paracanov etiraf etmişdi ki, Ukraynada əvvəllər 8 film çəkdikdən sonra məhz bu filmdə o, nəhayət "öz mövzusunu, maraq sahəsini" müəyyən etmişdi – "ukrayn xalqının üzləşdiyi problemlər". Paracanov daha da vurğulamışdı ki, o, bu filmdə qəsdən "etnoqrafiyaya, tanrıya, sevgiyə və faciəyə" fokuslanmışdı.

Filmin vizualları SSRİ hökumətinin bütün sənətkarlar tərəfindən istifadə edilməsini "təsdiqlədiyi" sosialist realizmi üslubundan fərqlənirdi. Bunun əvəzinə, "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" yüksək dərəcədə simvolikdir və xaçlar, quzular, qəbirlər və ruhlar kimi Ukrayna dini və folklor obrazlarından tez-tez istifadə edir. Film həmçinin, əhval-ruhiyyəni təmsil etmək üçün rənglərdən istifadə edir. İvanın matəm dövründə ağ-qara film lentindən istifadə olunur, digər səhnələrdə isə rənglər çox vaxt sönük olur, bu da qırmızı və sarı rənglərin canlı istifadəsi ilə kontrast təşkil edir.

Paracanovun müasirlərinin xatirələrinə görə, tələbəlik illərində o, ailə faciəsi yaşamışdı — valideynlərinin razılığı olmadan onunla evlənən həyat yoldaşı həlak olmuşdu. Çox sonralar o, kiyevli bir qadınla evləndi, lakin bu evlilik 1962-ci ildə, yəni filmin çəkilişlərindən dərhal əvvəl dağılmışdır.

## Buraxılışı

### Festivallarda
1965-ci ilin yazında filmin festival səfəri baş tutmuşdur. İzləyənlərə görə, film "Ukrayna Sovet Sosialist Respublikası"nı, "Sovet İttifaqı"nı təmsil edirdi, baxmayaraq ki, film açıq-aşkar Ukrayna xarakteri daşıyırdı. 1965-ci ildə Ukrayna SSR Dövlət Kino Agentliyinin rəhbəri Svyatoslav İvanov öz gündəliyində filmin əsas aktyorları Larisa Kadoçnikova və İvan Mikolayçuk ilə birlikdə Mar-del-Plata Beynəlxalq Kino Festivalına filmi təmsil etmək üçün Argentinaya getdiyini təsvir etmişdi. O qeyd etmişdi ki, "biz festivalda Sovet İttifaqını təmsil edirdik, ukraynalı yox, sovet nümayəndə heyəti idik. Sovet İttifaqına ünvanlanan salamlaşma sözlərindən inciməmişdim […] Biz sadəcə böyük bir xalqın nümayəndələri idik və argentinalılar iki xalq arasındakı münasibətlərin incəliklərindən xəbərsiz idilər".

Film dünyanın bir sıra kino festivallarında isti qarşılanmışdı. Sonradan ABŞ kino tənqidçisi Rocer Ebert 1978-ci il rəyində, bəlkə də bir qədər şişirdilmiş şəkildə, filmin "1965-ci il kino festivalı dövrəsində, demək olar ki, bütün mükafatları qazandığını" qeyd etmişdi. Filmin daha nüfuzlu kino festivallarındakı nümayişləri arasında aşağıdakılar yer alırdı: Mar-del-Plata Beynəlxalq Kino Festivalında yarışmada nümayiş (mart 1965), Venesiya Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (avqust 1965 sonu), San-Sebastian Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (iyun 1965 əvvəlləri), San-Fransisko Beynəlxalq Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (oktyabr 1965 əvvəlləri), Barselona Beynəlxalq Kino Festivalının Rəngli Filmlər Həftəsində yarış xaricində nümayiş (oktyabr 1965 sonu), Monreal Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (iyun 1966 sonu), ilkin Roma Kino Festivalında yarışmada nümayiş (oktyabr 1965 sonu), Romada "Sovet Kino Həftəsi"ndə yarış xaricində nümayiş (noyabr 1965 sonu), Londonda "Sovet Kino Həftəsi"ndə yarış xaricində nümayiş (noyabr 1965 sonu), Lokarno Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (iyul 1966 sonu), Nyu-York Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (sentyabr 1966 sonu), Saloniki Kino Festivalında yarışmada nümayiş (sentyabr 1966 sonu), BFI London Kino Festivalının Festivallar Festivalında yarış xaricində nümayiş (dekabr 1966 əvvəlləri) və Melburn Beynəlxalq Kino Festivalında yarış xaricində nümayiş (iyun 1967 sonu).

1977-ci ildə Venesiya Kino Festivalı adi formada keçirilməmişdi. Bunun əvəzinə, İtaliya sənətkarlarının Sovet İttifaqı və digər kommunist ölkələrindən repressiyaya məruz qalan dissident sənətkarlara dəstək nümayiş etdirmək üçün xüsusi mədəni proqram olan "Mədəni müxalifət" () təşkil edilmişdir. Bu proqramın bir hissəsi Paracanovun əsərlərinə həsr olunmuş xüsusi seminar idi və onun homoseksuallıq ittihamı ilə qanunsuz həbsinə dəstək göstərmək məqsədi daşıyırdı. Proqramda həmçinin, "Şərqi ölkələrdən kino" adlı xüsusi tədbir keçirilmişdi, bu tədbirdə Paracanovun iki filmi, o cümlədən "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" nümayiş etdirilmişdir. Nümayişdən əvvəl, sonradan 1997-ci ildə Venesiya Kino Festivalının prezidenti olan Lino Miççike, İtaliya kinorejissorları və kino tənqidçiləri tərəfindən imzalanmış və Sovet İttifaqı hökumətinə dissident sənətkarların repressiyasına qarşı etirazla ünvanlanmış bəyanatı oxumuşdur.

### Kiyevdə qalmaqal

4 sentyabr 1965-ci ildə Kiyevdə yerləşən "Ukrayna" kinoteatrında "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filminin nümayişi zamanı ədəbiyyat tənqidçisi İvan Dzyuba səhnədən, ədəbiyyatşünaslıq üzrə aspirant Vasil Stus və jurnalist Vyaçeslav Çornovil zalda 1965-ci ilin yayında ukraynalı ziyalıların həbsinə etiraz olaraq ayağa qalxmağa çağırmışdılar. Etiraz məktubunu 140 nəfər imzalamışdır.

6 sentyabr 1965-ci ildə Ukrayna SSR KQB-si məlumat vermişdir:

20 oktyabr 1965-ci il tarixli əlavə məlumatda bildirilirdi: "4 sentyabr 1965-ci ildə "Ukrayna" kinoteatrında "Həqiqət haradadır? Niyə həqiqəti danışmağa imkan vermirlər? Bu biabırçılıqdır!" sözlərini qışqıran şəxsin Vasil Semenoviç Stus olduğu müəyyənləşdi".

Dzyubanın xatirələrinə görə, o, aksiyaya başlayanda "dərhal siren səsi eşidildi. Görünür, kinoteatrlarımızda hər ehtimala qarşı hər şey əvvəlcədən nəzərdə tutulub". Eyni zamanda, kinoteatrın direktoru Fyodor Brayçenkoya elə gəldi ki, siren əvəzinə musiqi səsləndi: "Vəziyyəti qiymətləndirib, dərhal siyasi xuliqanın əlindən mikrofonu aldım. Kinoteatrın partiya təşkilatının katibi Kuzmiç Oleq Stepanoviç radiokolonkalardan musiqinin yayımına başladı, mən isə hadisəni lokallaşdırmaq üçün hər şeyi etdim". Kinoteatr tezliklə daxili qoşunların əsgərləri tərəfindən mühasirəyə alınmışdır.

Aksiyadan sonra İvan Dzyuba dərhal "Molod" nəşriyyatından və Kiyev Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasından xaric edilmiş, Vyaçeslav Çornovil "Moloda qvardiya" qəzetinin redaksiyasından işdən çıxarılmış, Vasil Stus isə Ukrayna SSR Elmlər Akademiyasının Ədəbiyyat İnstitutundan, burada aspirant olduğu yerdən xaric edilmişdir.

### Restavrasiyası
2011-ci ildə Ukrayna qəzetləri xəbər vermişdi ki, 2010-cu ildə Dovjenko Mərkəzi "İvan Mikolayçuk kolleksiyası" və "Yuri İlyenko kolleksiyası" adlanan iki tematik DVD kolleksiyasını buraxmaq təşəbbüsü çərçivəsində "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" də daxil olmaqla bir neçə filmin bərpa edilmiş versiyasını yaratmaq üçün TOV IBS şirkətini işə götürmüşdü. 2010-cu ildə aparılan bərpa işlərinin növü məlum olmamışdır. Buna baxmayaraq, məlumdur ki, Dovjenko Mərkəzi həqiqətən də hər iki kolleksiya çərçivəsində filmin bərpa edilmiş versiyasını DVD-də buraxmış, lakin bunlar satış üçün nəzərdə tutulmamış və yalnız daxili tədbirlər üçün istifadə edilmişdir.

Çoxsaylı ev media buraxılışları arasında ən əhəmiyyətlisi 2015-ci ildə tam bərpa edilmiş versiyadır. Bu versiya filmin əsas aktyorlarından biri olan Larisa Kadoçnikova tərəfindən 2015-ci ilin əvvəlində "çoxdan gözlənilən" kimi təsvir edilmişdir. Bu buraxılış tam bərpa olunmuş səs və görüntüyə malikdir. Bu versiya filmin buraxılışının 50 illik yubileyini qeyd etmək üçün yaradılmışdı. 2015-ci ilin tam bərpa edilmiş versiyası 2015-ci ilin iyulunda Ukrayna Dövlət Kino Agentliyi Dovjenko Mərkəzi ilə əməkdaşlıqda və Ukrayna Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən sifariş edilmişdi. 2015-ci ilin sentyabrında bu tam bərpa edilmiş versiyanın Ukraynanın ictimai telekanalı "UA:Pershyi"də, Kiyevdə yerləşən çoxsaylı kinoteatrlarda və Ukraynanın digər 5 böyük şəhərindəki 24 kinoteatrda premyera nümayişi keçirilmişdir.

## Qəbulu

### Kassa gəlirləri
"*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filminin kinoteatr buraxılışı Ukrayna SSR və SSRİ-nin digər respublikalarında məhdud kommersiya uğuru qazanmışdı. Film 1965–1966-cı illərdəki kinoteatr nümayişi zamanı Ukrayna SSR və SSRİ-nin digər respublikalarında 6,5 milyon (bəzi mənbələrə görə 8,5 milyon) tamaşaçı cəlb etmişdi. Bu, Paracanovun filmləri arasında ikinci ən yaxşı nəticə idi, yalnız onun 1958-ci ildə çəkdiyi kommunist kolxoz filmi "*[[Birinci oğlan (film, 1958)|Birinci oğlan]]*" 21,7 milyon tamaşaçı ilə SSRİ daxili kassasında daha çox gəlir toplamışdı.

### Tənqidi rəylər
Film 1965-ci ilin martında buraxılmış və xarici anqlofon kino tənqidçilərindən ümumilikdə müsbət rəylər, Ukrayna SSR-dən olan ukraynalı kinotənqidçilərdən isə qarışıq rəylər almışdır. "*Britannica Book of the Year*"in 1967-ci il nəşri "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*"ni həmin il Şərqi Avropadan çıxan dörd görkəmli film arasında siyahıya almış və onu "sərbəst, ekstravaqant dərəcədə dəbdəbəli dastan" adlandırmışdı. Rəy toplayıcı vebsayt "Rotten Tomatoes"da film 40 rəy əsasında 93% təsdiq reytinqinə malikdir, orta reytinq isə 8.1/10 təşkil edir. Saytın tənqidi konsensusunda deyilir: "Film kinetik vizual yanaşması ilə təsir edir, lakin həqiqətən yadda qalan təsirli hekayə və ruhlu ifalardır". Reytinq toplayıcı vebsayt TSPDT-də film özünün "Ən böyük 1000 film" siyahısında 431-ci yerdə qərarlaşır.

Buraxılış zamanı film əsasən anqlofon kino tənqidçilərindən müsbət rəylər aldı. "*[[Variety (jurnal)|Variety]]*" jurnalından Cin Moskoviç filmi "vizual olaraq parlaq" və "gənclik həddindən artıqlığına baxmayaraq, qeyri-adi texnikalarına rəğmən kino baxımından cazibədar" adlandırmış, həmin jurnaldan Endryu Serris isə onu "texniki cəhətdən təqdirəlayiq, lakin dramatik olaraq anlaşılmaz" film kimi qiymətləndirmişdir. Rocer Ebert 1978-ci ildə Paracanovun 1970-ci illərdə Sibirdə QULAQ əmək düşərgələrində həbsindən sonra "*[[Chicago Sun-Times]]*" üçün filmi nəzərdən keçirmiş, onu "gördüyüm ən qeyri-adi filmlərdən biri, görüntülər, musiqi və səslərin hücumu, o qədər aktiv kamera ilə çəkilmiş ki, az qala təhlükəsizlik kəmərlərinə ehtiyac duyuruq" deyə təsvir və Paracanovun işini "Martin Skorsezenin erkən işləri ilə" müqayisə etmişdir. "*[[The New York Times]]*"dan Stiven Holden filmi "partlayıcı rəngarəng film", "fantastik obrazlarla dolu", "sözlərdən daha çox danışan üz ifadələri və bədən dili ilə böyük həyat personajlarının səpələndiyi surreal xalq nağılı" kimi təsvir etmişdir.

"*[[San Francisco Chronicle]]*"dan Edvard Qutmann filmi "tamamilə təzə və təmiz görünən nadir filmlərdən biri" kimi təsvir etmiş, "rejissorun başqa kinorejissorlardan heç nə oğurlamadığını, sadəcə kameranı və onun ən yaxşı istifadə yollarını özü kəşf etdiyini" qeyd etmişdir. "*[[Empire (jurnal)|Empire]]*" jurnalından Devid Parkinson filmi tərifləmiş, onu "kino şedevri" adlandırmış və bildirmişdir ki, film "kino formasını və mesajını dekonstruksiya edərək, çoxqatlı obrazlarla tamaşaçıları heyrətə gətirir". Özünün "*Kino tarixi*" kitabında Parkinson filmi "narrativ və vizual təmsilin konvensiyalarına cəsarətli hücum" kimi təsvir etmiş, onun "səbəb-məntiqi və ekran məkanının münasibətini yenidən müəyyənləşdirməyə və beləliklə tamaşaçı qavrayışının qəbul edilmiş nəzəriyyələrinə meydan oxumağa" çalışdığını, "subyektiv və obyektiv baxış bucaqlarını paradoksal şəkildə yanaşı qoyduğunu, bucaq deformasiyalarından, mürəkkəb (və görünən kimi qeyri-mümkün) kamera hərəkətlərindən, rek-fokus, telefoto-zum və balıqgözü linzalarından və Paracanovun "rəng dramaturgiyası" adlandırdığı şeydən istifadə edərək faciəvi sevgi hekayəsini danışdığını" qeyd etmişdir.

"*[[Chicago Reader]]*"dan Conatan Rozenbaum filmi "mif, tarix, poeziya, etnoqrafiya, rəqs və ritualın qeyri-adi birləşməsi" kimi qiymətləndirmişdir. "The New York Times"dan Deyv Ker filmi "lirik, nizamsız film" kimi təsvir edərək, onun "Aleksandr Dovjenkonun pioner işlərindən sonra Ukrayna filmində görünən ən sərbəst kamera işi ilə qeyri-realistik rəng istifadəsi ilə təcrübə apardığını" qeyd etmişdir. "*[[The Village Voice]]*"dan Ceyms Hoberman onu "heyrətamiz dərəcədə gözəl film" kimi tərifləmiş, filmin "kədərli, qısa, zülmlə dolu həyatın ecazkar mifə yüksəldildiyini" bildirmişdir. "*[[LA Weekly]]*"dən Con Paterson filmi "etnoqrafiya, xalq mifi və nağıl məntiqi ilə heyrətamiz birləşmə" kimi adlandırmış və əlavə etmişdir ki, bu, "gözəlliyi, enerjisi və durmadan ixtiraçı kinoçəkilişi ilə retinanı yandırır".

Bununla belə, buraxılış zamanı ukraynalı kinotənqidçilərin rəyləri əsasən qarışıq idi. Y. Boboşko və M. Maslovski 1964-cü ilin noyabrında "*Sovetskaya kultura*" üçün yazdıqları məqalədə filmin sosialist realizmindən uzaqlaşmasını tənqid etmişdilər və zarafatcıl şeir vasitəsilə müəlliflərin "əcdadların kölgələri" haqqında nağıllar əvəzinə "müasirlik" haqqında hekayələr yaratmalı olduğunu vurğulamışdılar. S. Zinıç və N. Kapelqorodska 1965-ci ilin oktyabrında "*Narodnoye iskusstvo*" üçün yazdıqları məqalədə filmin ədəbi "mənbə materialının" əhəmiyyətini vurğulamışdılar və filmin Mixail Kotsyubinskinin anadan olmasının 100 illik yubileyinə həsr olunduğunu qeyd etmişdilər. Onlar həmçinin, Paracanovun filminin Qərbi Ukraynanın kəndlilərinin mədəni unikallığını ustalıqla yenidən yaratdığını, xüsusilə bəstəkar Miroslav Skorikin Ukrayna xalq mahnıları və musiqisindən uyğun seçimini, operator Yuri İlyenkonun və quruluşçu rəssam Georgi Yakutoviçin Ukraynanın hutsul kəndlilərinin adət-ənənələrini, inanclarını dəqiq təsvir edən estetik seçimlərini tərifləmişdilər.

İvan Draçın film haqqında olan rəyi 1969-cu ildə nəşr olunan "*Ukrayna müasir kinosunun rejissorları və filmləri: Bədii portretlər*" kitabında dərc olunmuşdur. O, "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmini güclü edən şeyin ukrayn dilinin hutsul dialekti şəklində autentik ukraynca dialoqlardan və Ukrayna etnoqrafik materialından istifadə olduğunu vurğulamışdır. Larisa Poqribna 1971-ci ildə nəşr olunan "*Kotsyubinskinin əsərləri ekranda*" kitabında film haqqında mənfi danışmış, Paracanovun "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filminin Kotsyubinskinin ədəbi mənbə materialına uyğun gəlmədiyini qeyd etmiş və nəticə etibarilə "ədəbi mənbə materialının qul kimi kopyalanmasının yalnız zəif filmlərin yaranmasına səbəb olduğunu" bildirmişdir.

Paracanovun filminin o dövrün rəsmi olaraq "təsdiqlənmiş" sosialist realizmi bədii üslubundan kəskin şəkildə uzaqlaşmağına baxmayaraq, ukraynalı kinotənqidçilər "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmini gözlənildiyindən daha sərt tənqid etməmişdir. Bu, qismən o dövrün Ukrayna SSR rəhbəri Pyotr Şelestin ukraynafil meylləri ilə bağlı ola bilər. Şelest Paracanovun bir növ "himayədarı, müdafiəçisi" rolunu oynamışdı. Şelestin oğlu Vitali sonradan xatirələrində bildirmişdi ki, "Paracanov əsasən atam tərəfindən qorunurdu. Atam Ukrayna SSR rəhbəri vəzifəsindən ayrılanda praktiki olaraq həmin gün Paracanov həbs olunmuşdu".

5 mart 2010-cu ildə İrəvanda keçirilən mətbuat konfransında Serbiya kinorejissoru Emir Kusturitsa Sergey Paracanovu "dahi rejissor" adlandırmış, onun "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmini indiyə qədər çəkilmiş ən yaxşı film kimi qiymətləndirmişdir. Kusturitsanın "*[[Anderqraund (film)|Anderqraund]]*" filminin sonu Paracanovun filminin final səhnəsinə (quyuda ölüm) istinad edir. Kusturitsanın "*Qaraçılar vaxtı*" filmindəki animasiya olunmuş ağ quş "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmindəki animasiya edilmiş qırmızı atlara işarədir.

### Mükafatlar
Film 1965-ci ilin yazında beynəlxalq kino festivalı turuna başlamış və festival tamaşaçıları tərəfindən isti qarşılanmışdır. Filmin qazandığı çoxsaylı mükafatlar və yarışdan kənar nümayişlər arasında ən diqqətçəkənləri aşağıdakılardır:

* Böyük Münsif Heyəti mükafatı: Ən Yaxşı İstehsal üçün Cənub Xaçı və Tənqidçilərin Böyük mükafatı, Rəngli Fotoqrafiya, Xüsusi Effektlər və Film Səhnəqrafiyasına görə xüsusi qeyd – Mar-del-Plata Beynəlxalq Kino Festivalı (mart 1965)
* Yarışdan kənar nümayiş – San-Sebastian Kino Festivalı (iyun 1965)
* Yarışdan kənar kommersiya bölməsi nümayişi – Venesiya Kino Festivalı (avqust 1965)
* İtaliya Turizm İdarəsi mükafatı – Roma Kino Festivalı (oktyabr 1965)
* Yarışdan kənar nümayiş – San-Fransisko Kino Festivalı (oktyabr 1965; 1976-cı ildə retrospektiv çərçivəsində təkrar nümayiş)
* Yarışdan kənar nümayiş – Romada "Sovet Kino Həftəsi" (noyabr 1965)
* Yarışdan kənar nümayiş – Barselona Beynəlxalq Kino Festivalının Rəngli Filmlər Həftəsi (oktyabr 1965)
* Yarışdan kənar nümayiş – Londonda "Sovet Kino Həftəsi" (noyabr 1965)
* Münsif Heyətinin Xüsusi Mükafatı – Kiyevdə Ümumittifaq Kino Festivalı (may 1966)
* Yarışdan kənar nümayiş – Monreal Kino Festivalı (iyul 1966)
* Yarışdan kənar nümayiş – Lokarno Kino Festivalı (iyul 1966)
* Yarışdan kənar nümayiş – Nyu-York Kino Festivalı (sentyabr 1966)
* Ən Yaxşı Rejissor üçün Qızıl medal – Saloniki Kino Festivalı (sentyabr 1966)
* Yarışdan kənar nümayiş – BFI London Kino Festivalının Festivallar Festivalı (dekabr 1966).
* Yarışdan kənar nümayiş – Melburn Beynəlxalq Kino Festivalı (iyun 1967; 2019-cu ildə retrospektiv çərçivəsində təkrar nümayiş).
* T. Q. Şevçenko adına Ukrayna SSR Dövlət mükafatı (1988/1991).

Çox vaxt filmin 1966-cı ildə Britaniya Kino Akademiyasının mükafatını aldığı qeyd olunur, lakin Britaniya Kino Akademiyası "**" filminin ssenaristi Martiros Vartanova göndərdiyi rəsmi məktubda bildirmişdir ki, "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" filmi bu mükafata namizəd göstərilməyib və buna görə də mükafat almayıb.

## Mirası
2013-cü ildə "A Hawk and a Hacksaw" qrupu "You Have Already Gone to the Other World" adlı altıncı studiya albomunu "LM-Duplication" etiketi ilə filmin yeni səsləndirilməsi kimi buraxmışdır. Albomun buraxılışından əvvəl, 2012-ci ildə qrup bu albomu Birləşmiş Krallıq, Portuqaliya, İtaliya və İsveçrə də daxil olmaqla tur zamanı canlı ifa etmiş, həmçinin ABŞ-də filmin çoxsaylı nümayişləri zamanı səsləndirmişdir.

2022-ci ildə ukraynalı müğənni Alina Paş film ilə eyniadlı mahnı buraxmışdır. Mahnı Ukraynanın milli finalı olan "Vidbir 2022"də qalib gəldikdən sonra Ukraynanı 2022 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etməli idi, lakin Paşın "Vidbir"də qanuni iştirakçı statusu ilə bağlı yaranan mübahisələrdən sonra müsabiqədən imtina etmişdir.

Sergey Paracanovun anadan olmasının 100 illik yubileyi münasibətilə, 9 yanvar 2023-cü ildə Çernovtsi vilayətində yerləşən Xalq Memarlığı və Məişət Muzeyində performativ tədbir keçirilmişdir. Burada "*Unudulmuş əcdadların kölgələri*" kinosssenarisinin oxunması baş tutmuşdur. Tədbirin Çernovtsi Mərkəzi Mədəniyyət Sarayının Qriqori Ageyev adına Xalq Dram Teatrı və "Roşa" Çernovtsi Mədəniyyət Mərkəzinin "Kəsişmədə Teatr" sənət layihəsinin birgə layihəsi, həmçinin muzeyin "Açıq havada Teatr" layihəsi çərçivəsində baş tutmuşdur. Tədbirin rejissoru İvan Danilin olmuşdur.

## Qeydlər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* "Тени забытых предков" на портале KINO-КОЛО
* "Тени забытых предков" на сайте "Энциклопедия отечественного кино"
* "Тени забытых предков" на Рускино.ру