open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Məmməd Əfşan

**Məmməd Əfşan** (tam adı: *Məmməd Hüseyn oğlu Məmmədov*; ) — şair-publisist, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Məmməd Əfşan 27 iyun 1939-cu ildə Qazax rayonunun Aşağı Əskipara kəndində anadan olub. Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunun fransız dili fakültəsinə daxil olmuş, daha sonra təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) jurnalistika fakültəsində davam etdirib. Əmək fəaliyyətinə "Abşeron” qəzeti redaksiyasında məsul katib kimi başlayıb. İlk şeiri Qazaxda nəşr olunan "Kommuna yolu” qəzetində, ilk məqaləsi "Azərbaycan gəncləri” qəzetində, ilk felyetonu "Abşeron” qəzetində, xaricdə ilk şeirləri Özbəkistanda və Latviyada dərc olunub. İlk şeirlər kitabı "Dostluq töhfəsi” Daşkənddə nəşr edilib.

Sayca 50-dən artıq kitab müəllifi olan şairin yaradıcılığı olduqca zəngindir. İlk sanballı əsəri "Üç qardaş” povestlər trilogiyasıdır. Sonra iki cildlik "Mən görən kişilər” publisist xatirələr toplusunu yazıb. "Dünya mənim dünyam deyil” adlı seçilmiş şeirlər kitabı nəşr olunub. Daha sonra "Sönməz ocağın dühası” (M.Əlizadə ilə birlikdə), "Ömür karvanı”, "Bir ömrün dastanı” (rus dilinə tərcümə olunub), "Göyçənin tərlanı”, "Kişiliyi yaşadan kişi”, "Əzablı yolların yolçusu”, "Qasırğalar burulğanında”, "Tale hökmü”, "Qaçaq Tavat” adlı povest və romanları, "Buzov” və "Tanrı hökmü” pyesləri şairin yaradıcılığında zənginliyi özündə əks etdirən ən qiymətli əsərlərdir. Ən son şeirlər toplusu olan "Taleyim alnıma yazılıb mənim” kitabı isə bu il nəşr olunub.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Əməkdar jurnalist Səhrəd Məmmədovun qardaşıdır.

Demokratik Azərbaycan Dünyası Partiyasının keçmiş sədr müavinidir.

## Əsərləri
### Povest və romanları
* Sönməz ocağın dühası (2003)
* Ömür karvanı
* Göyçənin tərlanı (2006)
* Kişiliyi yaşadan kişi
* Əzablı yolların yolçusu
* Qasırğalar burulğanında
* Tale hökmü
* Qaçaq Tavat
*Mən görən kişilər
*Bir ömrün dastanı
*Özüm və sözüm
* Milləti və dövləti sarsıdan 15 gün
* Zirvə (2013)

### Şeirlər toplusu
* Dünya mənim dünyam deyil
* Taleyim alnıma yazılıb mənim (2019)
* Dünyaya gəlməyə ömür tələsdi (2020)
* İtən şeirlərim (2024)

### Pyesləri
* Buzov
* Tanrı hökmü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Məmməd Əfşanın rəsmi veb-saytı
Faiq Rəcəbov

**Faiq Əbdül oğlu Rəcəbov** (tam adı:*Rəcəbov Faiq Əbdül oğlu*, ) — Azərbaycan Respublikasının bədən tərbiyəsi və idman xadimi

## Həyatı və fəaliyyəti
Faiq Əbdül oğlu Rəcəbov 1933-cü il fevralın 19-da Bakı şəhərində anadan olub. Artıq erkən yaşlarında gimnastikada uğur qazanmağa başlayıb. O, yeniyetmələr arasında Bakı və Azərbaycan birinciliklərinin, o cümlədən tələbələr arasında keçirilən spartakiadaların çempionu olub. İdman gimnastikası üzrə SSRİ idman ustası olan idmançı Azərbaycanın yığma komandasının üzvü kimi, SSRİ çempionatlarının, SSRİ xalqlarının spartakiadasının iştirakçısı olub.
Uzun illər ictimai işlərdə də çalışıb. 1980–1990-cı illərdə Azərbaycan Gimnastikası Federasiyasının prezidenti, 1994–1997-ci illərdə Azərbaycanın Milli Olimpiya Komitəsinin baş katibi və Avropa Komitəsinin Texniki Komissiyasının üzvü olub.

### Ailəsi
Faiq Rəcəbov Azərbaycanın və dünyanın tanınmış şahmatçısı, üçqat Avropa çempionu, Dünya Kubokunun qalibi Teymur Rəcəbovun babasıdır.

### Ölümü
2025-ci il yanvarın 3-də vəfat edib.

## Təltifləri
2022-ci ildə bədən tərbiyəsi və idmanın inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Bədən Tərbiyəsi və İdman xadimi fəxri adı ilə təltif edilib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Faiq Əbdül oğlu Rəcəbov
* Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının sabiq prezidenti vəfat edib
Kraliça Salehə (Bruney)

**Kraliça Salehə** () və ya **Penqıran Anak Salehə** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın ilk xanımı, Bruney kraliçası.

### Ailəsi
29 iyul 1965-ci ildə bibisi oğlu Həsənal Bolkiah ilə evləndi. Cütlüyün bu nikahdan 4 qızı və 2 oğlu dünyaya gəldi.

* **[[Rəşidə Səadətül Bolkiah]]** (26 iyul 1969-), 1996-cı ildə Əbdülrahimlə evlənib. Cütlüyün 5 övladı dünyaya gəlib.
* **[[Mütəvəkkilə Həyatül Bolkiah]]** (12 oktyabr 1971-)
* **[[Əl-Möhtədi Billah (Bruney)|Əl-Möhtədi Billah]]** (17 fevral 1974-), 2004-cü ildə Sara bint Salehlə evləndi və cütlüyün 4 övladı dünyaya gəldi.
* **[[Məcidə Nurül Bolkiah]]** (16 mart 1976-), 2007-ci ildə Xeyrül Xəlillə evləndi və cütlüyün 2 övladı dünyaya gəldi. 2023-cü ildə boşandılar.
* **[[Hafizə Sürurül Bolkiah]]** (12 mart 1980-), 2012-ci ildə Məhəmməd Ruzaini ilə evləndi və cütlüyün 4 övladı dünyaya gəldi.
* **[[Əbdülmalik (Bruney)|Əbdülmalik]]** (30 iyun 1983-), 2015-ci ildə Rabiyətül Ədəviyyəylə evləndi və cütlüyün 3 övladı dünyaya gəldi.

## İstinadlar
Rəşidə Səadətül Bolkiah

**Rəşidə Səadətül Bolkiah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın qızlarından biri, Bruney şahzadəsi.

### Ailəsi
1996-cı ildə Əbdülrahimlə evlənib. Cütlüyün 5 övladı dünyaya gəlib.

* Rəhimə Sənaül Bolkiah (28 dekabr 1997-)
* Hərisə Vidadül Bolkiah (25 oktyabr 1999-)
* Əbdül Raqib (14 may 2002-)
* Əbdül Hasib (14 yanvar 2006-)
* Raqiyə Rəyatül Bolkiah (16 dekabr 2009-)

## İstinadlar
Məryəm Əbdüləziz

**Məryəm bint Əbdüləziz** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın ikinci xanımı, keçmiş Bruney kraliçası.

### Ailəsi
28 oktyabr 1981-ci ildə Bruney sultanı Həsənal Bolkiahla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı doğulsa da, 2 fevral 2003-cü ildə boşandılar.

* '''Əbdüləzim''' (29 iyul 1982 - 24 oktyabr 2020)
* **[[Əzimə Nemətul Bolkiah]]** (26 sentyabr 1984-), 2023-cü ildə əmisioğlu Bahar ibn Cefri ilə evləndi.
* **[[Fəzilə Lübəbül Bolkiah]]** (23 avqust 1985-), 2022-ci ildə Abdullah Nəbil Mahmud əl-Haşimlə evləndi.
* '''Əbdülmətin''' (10 avqust 1991-), 2024-cü ildə Anişa Rozna ilə evləndi.

## İstinadlar
Əzrinaz Mazhar Hakim

**Əzrinaz Mazhar Hakim** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın üçüncü xanımı, keçmiş Bruney kraliçası.

### Ailəsi
İlk evliliyi 2005-ci ilin avqustunda Bruney sultanı Həssənal Bolkiahla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəlsə də, 2010-cu ildə boşandılar.

* **Əbdülvəkil** (1 iyun 2006-)
* **Əmirə Vərdətül Bolkiah** (28 yanvar 2008-)

İkinci evliliyi isə 1 may 2018-ci ildə Feyruzxan əbdülhəmidlə baş tutdu. Bu nigahından 2 övladı dünyaya gəldi.

* **Aresya Məleykə** (15 sentyabr 2019-)
* **Atera Mədinə** (26 mart 2021-)

## İstinadlar
Mütəvəkkilə Həyatül Bolkiah

**Mütəvəkkilə Həyatül Bolkiah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın qızlarından biri, Bruney şahzadəsi.

## İstinadlar
Əl-Möhtədi Billah (Bruney)

**Əl-Möhtədi Billah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın oğullarından biri, Bruney taxt-tacının vəliəhdi.

### Ailəsi
2004-cü ildə Sara bint Salehlə evləndi və cütlüyün 4 övladı dünyaya gəldi.

* Əbdül Müntəqim (17 mart 2007-)
* Münirə Mədhül Bolkiah (2 yanvar 2011-)
* Məhəmməd Ayman (7 iyun 2015-)
* Fatimeyi-zəhra Rayhanül Bolkiah (1 dekabr 2017-)

## İstinadlar
Məcidə Nurül Bolkiah

**Məcidə Nurül Bolkiah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın qızlarından biri, Bruney şahzadəsi.

### Ailəsi
2007-ci ildə Xeyrül Xəlillə evləndi və cütlüyün 2 övladı dünyaya gəldi. 2023-cü ildə boşandılar.

* Əbdülhafiz (18 mart 2008-)
* Rayihəna Hənaül Bolkiah (6 yanvar 2010-)

## İstinadlar
Əbdüləzim (Bruney şahzadəsi)

**Əbdüləzim** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın oğullarından biri, Bruney şahzadəsi.

## İstinadlar
Əbdülmətin (Bruney şahzadəsi)

**Əbdülmətin** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın oğullarından biri, Bruney şahzadəsi.

### Ailəsi
2024-cü ildə Anişa Rozna ilə evləndi.

## İstinadlar
Əzimə Nemətul Bolkiah

**Əzimə Nemətul Bolkiah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın qızlarından biri, Bruney şahzadəsi.

### Ailəsi
2023-cü ildə əmisioğlu Bahar ibn Cefri ilə evləndi.

## İstinadlar
İnsan metapnevmovirusu

**İnsan metapnevmovirusu** (**HMPV** və ya **hMPV**) Pneumoviridae ailəsinin neqativ mənalı tək zəncirli RNT virusudur. İnsanlarda, ilk növbədə uşaqlarda kəskin respirator virus infeksiyalarına səbəb olur. Üst tənəffüs yollarının xəstəlikləri ilə yanaşı, aşağı tənəffüs yollarının xəstəliklərinə də səbəb olur.

HMPV-nin klinik xüsusiyyətləri və şiddəti nəfəs yolları və burun virusu ilə oxşardır. HMPV həm də yaşlılarda xəstəliyin mühüm səbəbidir. Çində 2024-cü ilin sonunda HMPV-nin nəzərəçarpan epidemiyası müşahidə edilmişdir. Hindistanda ilk hallar 2025-ci ilin yanvarında təsdiqləndi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hafizə Sürurül Bolkiah

**Hafizə Sürurül Bolkiah** (; ) — XXX Bruney sultanı Həssənal Bolkiahın qızlarından biri, Bruney şahzadəsi.

### Ailəsi
2012-ci ildə Məhəmməd Ruzaini ilə evləndi və cütlüyün 4 övladı dünyaya gəldi.

* Məhəmməd Zaim (3 avqust 2013-)
* Məhəmməd Əmir (13 fevral 2015-)
* Əbdülhakim (19 fevral 2018-)
* Əbdülaləm (22 may 2020-)

## İstinadlar
III Ömər Əli Seyfəddin (Bruney sultanı)

**III Ömər Əli Seyfəddin** (; ) — XXIX Bruney sultanı.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1937-ci ildə Dayanq Siti Amin ilə baş tutdu. Cütlüyün övladı olmadı və 1944-cü ildə boşandılar.

İkinci evliliyi 1941-ci ildə uzaq qohumu Damit bint Əbdülrəhmanla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 10 övladı dünyaya gəldi.

* Həssənal Bolkiah
* Məhəmməd Bolkiah
* Məsinə Bolkiah
* Nurayə Bolkiah
* Sufri Bolkiah
* Cefri Bolkiah
* Əməl Bolkiah
* Raqiyə Bolkiah
* Nəsibə Bolkiah
* Cövriyə Bolkiah

Üçüncü evliliyi isə 1980-ci ildə baldızı Hacə Salehə bint Əbddülrəhmanla baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan övladı olmadı.

## İstinadlar
Mənuçöhr ibn Şavur

**Mənuçöhr ibn Şavur**  (1072-1118) — Şəddadilər sülaləsi tərəfindən idarə edilən Ani əmirliyinin (1072-1199) banisi.

## Hakimiyyəti

Mənuçöhr ibn Şavur Şəddadilər sülaləsinin X-XII əsrlərdə məlum 3 əmirliyindən - Dvin əmirliyi (951-1130), Gəncə əmirliyi (971-1065) və Ani əmirliyi (1072-1199) - biri olan Ani əmirliyinin banisi olmuşdur. O 1072-ci ildən 1118-ci ilə qədər bu əmirliyi mərkəzi Ani şəhəri olmaqla idarə etmişdir. 

Mənuçöhr ibn Şavur Səlcuq sultanı Məlikşahın hakimiyyəti altında - ondan asılı bir hakim kimi idarəçiliyə başlamışdır.  "Tarix-e Bab əl-əbvab" adlı mənbəyə görə Şəddadi Fəzlun Ani şəhərini Alp Arslandan alaraq nəvəsi Mənuçöhr ibn Əbüləsvara (Şavura) vermişdir. Bu Fəzlunun I və ya II olması bəlli deyil. Mənuçöhr ibn Şavur Səlcuq sultanı Məlikşahın hakimiyyəti altında - ondan asılı bir hakim kimi idarəçiliyə başlamışdır.  Onun hakimiyyəti dövründə Ani əmirliyi aclığa və Səlcuqlar dövlətinin hərbi təzyiqinə məruz qalmışdı.  1103-cü ildə  Səlcuqlu sultanı Məhəmməd Börküyarıq tərəfindən məğlub ediləndən sonra Aniyə sığınmışdır. Mənuçöhrün qardaşı da Səlcuqların Aniyə yürüşləri zamanı həlak olmuşdur. 
## Quruculuq işləri
Onun hakimiyyəti dövründə Anidə bir sıra tikililər - məscidlər, istehkamlar, geniş hamamlar və karvansaraylar inşa edilmişdir. O şair Əsədi Tusini himayə etmişdir. Mənuçöhr ibn Şavurdan sonra Ani əmirliyini Əlbüləsvar Şavur ibn Mənuçöhr idarə etmişdir. 

## Həmçinin bax

* Şəddadilər
* Mərziban ibn Məhəmməd (978-985)
* Fəzl bin Məhəmməd (985-1031)
* Əbülfəth Musa (1031-1034)
* II Əli Ləşkəri (1034-1049)
* Ənuşirvan ibn Ləşkəri (1049)

## Xarici keçidlər

* Dirham - Manuchihr ibn Shawur I - Emirate of Ani – Numista

## İstinadlar
Güləş üzrə Azərbaycan Çempionatı 2024

**Güləş üzrə Azərbaycan Çempionatı** — 2024-cü ilin 24-28 dekabrında Bakı İdman Sarayında baş tutdu.

## Yunan-roma güləşi

## Sərbəst güləş

## İstinadlar
Amarilliskimilər (yarımfəsilə)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mücəddid

**Mücəddid** () — İslamda zamanla köhnəlmiş şeylərin dinlə əlaqəsini yenidən bərpa edən, gücləndirən şəxslər üçün istifadə olunan termin.

## Etimologiyası
Lüğətdə "yeniləmək, yeni bir yol açmaq" mənalarındakı təcdid (), bir işi yaxud bir şeyi qətiyyətlə və metodiki olaraq yenidən və əslinə, mənşəyinə uyğun formada yeniləməyi bildirir. Təcdidi həyata keçirən şəxsə "mücəddid" deyilir. İhya () kəlməsi oxşar mənada istifadə olunsa da təcdid qədər rəğbət görməmişdir.

## Mənası
Təcdidi, "dində dəyişiklik edilərək bəzi şeylərin çıxarılıb, yerinə yeni şeylərin əlavə edilməsi" mənasında olmayıb, "zamanla zəifləmiş şeylərin dinlə əlaqəsini yenidən gücləndirilməsi" mənasındadır. Təcdid sözünün bugünkü mənasını qazanmasında Məhəmməd peyğəmbərin aşağıdakı hədisinin mühüm rolu olmuşdur: 

## Digər məsələlərdə istifadəsi
Təcdid, İslam dinində şübhəli və ya təzələnmə ehtiyacı duyulan dəstəmaz, nikah və əqidə üçün də istifadə olunur.

## Mücəddid adlandırılan alimlər
Mücəddid adlandırılan alimlərin bəziləri aşağıdakılardır:

# Əbu Hənifə
# Fəxrəddin Razi
# Şah Vəliyullah Dəhləvi
# Əbu Həmid əl-Qəzali
# İmam Rəbbani
# Şəvkani

## İstinadlar
Red Dead

***Red Dead*** — Rockstar Games tərəfindən buraxılmış vestern mövzulu döyüş-macəra oyunları seriyası. Seriyanın ilk üzvü olan *[[Red Dead Revolver]]* 2004-cü ilin may ayında PlayStation 2 və Xbox-da buraxılmışdır. İlkin olaraq Capcom tərəfindən hazırlanmış *Red Dead Revolver* şirkətin 1985-ci ildə buraxdığı arkade oyunu *Gun. Smoke-*un bəzi elementlərini ehtiva edirdi və onun mənəvi varisi kimi nəzərdə tutulmuşdu. *Red Dead Revolver* 2002-ci ildə ləğv edilsə də, daha sonra Rockstar oyunu satın aldı və inkişaf etdirdi.

Rockstar San Diego tərəfindən hazırlanmış *[[Red Dead Redemption]]* 2010-cu ilin may ayında PlayStation 3 və Xbox 360 üçün buraxıldı. 2017-ci ilə qədər 15 milyondan çox nüsxə satmış və bir çox oyun nəşrlərindən il sonu mükafatları qazanmış bu oyun bütün zamanların ən yaxşı oyunlarından biri hesab olunur.

Rockstar Games tərəfindən hazırlanmış *[[Red Dead Redemption 2]]* 26 oktyabr 2018-ci ildə PlayStation 4 və Xbox One, 5 noyabr 2019-cu ildə Windows, 19 noyabr 2019-cu ildə isə Stadia üçün buraxıldı. Oyun geniş auditoriya tərəfindən bəyənildi və üç gündə 725 milyon dollar gəlir əldə edərək və iki həftə ərzində 23 milyon nüsxə sataraq kommersiya uğuru qazandı. Bu, indiyə qədər hazırlanmış ən yaxşı videooyunlardan biri hesab olunur. Onun çoxnəfərli oyun komponenti olan *[[Red Dead Online]]-ın* beta versiyası 27 noyabr 2018-ci ildə, tam versiyası isə 15 may 2019-cu ildə buraxıldı və müsbət rəylər aldı.

## İstinadlar
Marjinal paylama

**Marjinal paylama** () — statistikada, bir çoxölçülü ehtimal paylamasında dəyişənlərdən yalnız birinin (və ya bir neçəsinin) paylanmasını müəyyən edir. Bu, digər dəyişənlərin paylanmasını nəzərə almadan, yalnız maraqlandığımız dəyişənlə bağlı məlumatları təqdim edir. Marjinal paylama, əsasən, verilənlərin proyeksiyasını və ya ümumiləşdirilməsini ifadə edir.

## Marjinal paylamanın riyazi izahı
Tutaq ki, X və Y adlı iki dəyişəni olan birgə () paylamamız var və onların birgə sıxlıq funksiyası f X,Y (x,y) ilə verilir.

Diskret halda:

Marjinal paylama tapmaq üçün birgə paylamada digər dəyişəni toplamaq (summa almaq) lazımdır:

Bu proses digər dəyişənlərin təsirini nəzərə almadan maraqlandığımız dəyişənin paylanmasını müəyyən edir.

## Marjinal paylamanın praktiki nümunələri
Nümunə 1 (Diskret):

Tutaq ki, iki dəyişən subyekt var: X (müştərinin yaşı) və Y (məhsul alış sayı). Onların birgə ehtimal cədvəli belədir:

Marjinal paylama üçün:

* 𝑃𝑋(𝑥=20)=0.1+0.05+0.05=0.2
* 𝑃𝑋(𝑥=30)=0.2+0.1+0.1=0.4
* 𝑃𝑋(𝑥=40)=0.15+0.1+0.15=0.4

## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
*
Ahrida sinaqoqu

**Ahrida sinaqoqu** və ya **Ohrid sinaqoqu**  () — Türkiyə, İstanbulun Fateh ilçəsində bir vaxtlar şəhərin çiçəklənən yəhudi məhəlləsi olan Balatda Ayvansaray məhəlləsində yerləşən yəhudi icması və sinaqoqu. İnşası 1430-cu ildə tamamlanan sinaqoq şəhərin ən qədim sinaqoqlarından biridir.
## Tarixi
1430-cu illərdə inşa edilən və adını qurucularının İstanbula köç etdiyi bugünkü Şimali Makedoniyadakı Ohrid şəhərindən alan sinaqoq, bu gün İstanbulun ən böyük tutumlu sinaqoqudur. Romaniotlar tərəfindən qurulan bu sinaqoq, sonradan onlar Səfəradlar tərəfindən assimilyasiya olunduqca, zamanla Səfərad sinaqoquna çevrildi.

Kərpicdən və hörgü daşından tikilmiş sinaqoqun tevası (namaz kürsüsü) gəminin burnuna bənzəyir. Binanın həyətində midraş da (məktəb) vardır.

Bu, İstanbulda Sabbatilərin peyğəmbəri Sabbatay Zevinin ibadət etmək üçün ziyarət etdiyi yeganə sinaqoqdur.

1877–1878-ci illər Osmanlı-Rus müharibəsidə rus ordularına qarşı vuruşan türk əsgərləri üçün dua təşkil edilib, mərasimlə bağlı ətraflı xəbərlər *The Illustrated London News* qəzetində və *L'Illustration* jurnallarında dərc olunub.

Ahrida sinaqoqu Mədəni İrsin Qorunması Ali Şurasının 16 sentyabr 1987-ci il tarixli qərarı ilə mühafizə altına alınmışdır.

İstanbulun Qızıl Buynuzundakı iki qədim sinaqoqdan biri olan sinaqoq binası 1992-ci ildə Səfərad yəhudilərinin Osmanlı imperiyasına gəlişinin 500-cü ildönümünün qeyd edilməsi məqsədi ilə *500 illik Vəqf* tərəfindən təmir edilmişdir.

## Həmçinin bax
* İstanbuldakı sinaqoqların siyahısı
* Türkiyədə yəhudilərin tarixi
* Romaniotlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Difenilmetan

**Difenilmetan** — molekulunda iki hidrogen atomunun fenil qrupları ilə əvəz olunduğu karbohidrogen, metanın törəməsi. Kimyəvi formulu: C6H5 – CH2 – C6H5.

Difenilmetan almaq üçün aşağıdakı üsullardan istifadə edirlər:
* Fridel–Krafts üsulu ilə, metilxloridə və ya benzilxloridə benzolun təsiri.
* Benzolun qarışqa aldehidi ilə kondensasiyası
Bu tip kondensasiya qüvvətli sualıcıların iştirakı ilə gedir, fenollar və aminlər üçün daha asan başa gəlir, difenilmetanın törəmələrinin almaq üçün daha əlverişli olur.
Buna misal olaraq qarışqa aldehidinin dimetilanilin ilə kondensasiyasını göstərmək olar. Bu zaman iki molekul dimetilanilinin amin qruplarına qarşı para vəziyyətdə olan titrək hidrogenləri qarışqa aldehidinin oksigeni ilə birləşir, nəticədə bir molekul su və terametildiamindifenilmetan əmələ gəlir.

Difenilmetan 260C-də əriyən və 2620C-də qaynayan portağal iyli maddədir. Suda həll olmur, spirtdə və efirdə yaxşı həll olur. difenilmetanın buxarlarını yüksək temperaturlu boru içərisindən buraxdıqda iki benzol nüvəsindən iki hidrogen ayrılır və fluoren əmələ gəlir. Difenilmetandakı metilen qrupunun hidrogenləri onunla qonşu fenil qruplarının təsiri nəticəsində titrəklik kəsb edib asan əvəz olunur. Buna görədir ki, difenilmetana bromla təsir etdikdə əvvəlcə metilen qrupundakı hidrogenlər əvəz olunur.

Difenilmetan, yenə yuxarıdakı səbədən, asan oksidləşir. Bu zaman onun metilen qrupu karbonil qrupuna çevrilib, difenilketon və ya benzofenon əmələ gəlir.

Benzofenon çoxnüvəli aromatik birləşmələrə mənsub difenilmetan törəməsidir.

## İstinadlar

## Mənbə
* M. Mövsümzadə "Üzvi kimya", Maarif-1966.
Bonus–malus

**Bonus–malus** termini (latınca *yaxşı* və *pis*) — sığorta sistemində istifadə olunan, sığorta haqqının sığortalının davranışına və ya əvvəlki iddialarına əsasən artırılmasını və ya azaldılmasını ifadə edən bir mexanizmdir. Bu sistem, xüsusilə avtomobil sığortasında geniş yayılmışdır və sığortalıların diqqətli davranmasını təşviq etmək üçün tətbiq olunur.

## Bonus-malus sistemi
*Bonus*: Əgər sığortalı əvvəlki sığorta dövründə iddia irəli sürməyibsə (məsələn, avtomobil qəzaya düşməyibsə və ya sığorta tələbi təqdim olunmayıbsa), o zaman növbəti sığorta dövründə ona sığorta haqqının azaldılması şəklində bonus verilir. Bu, məsuliyyətli davranışı təşviq edir.

*Malus*: Əksinə, əgər sığortalı sığorta tələbi irəli sürübsə (məsələn, avtomobil qəzasına görə ödəniş alıbsa), o zaman sığorta haqqı növbəti dövrdə artırılır. Bu, malus adlanır və riskli davranışın qarşısını almaq üçün tətbiq olunur.

Bonus-malus sistemi, sığorta haqqını müəyyən etmək üçün xüsusi olaraq risk səviyyəsinə əsaslanır. Sistem adətən səviyyələr (siniflər) üzrə işləyir:

* Bonus səviyyələri (sinifləri): Təhlükəsiz sürücü olduqda, sığortalı daha yüksək bonus sinfinə keçir və sığorta haqqı azalır.
* Malus səviyyələri (sinifləri): Zərərlər tələb etdikdə, sığortalı daha yüksək malus sinfinə keçir və sığorta haqqı artır.

### Misal
# Əgər bir avtomobil sürücüsü 1 il ərzində heç bir qəza tələbi etməyibsə, onun sığorta haqqı 10%-ə qədər azaldıla bilər (bonus).
# Əgər sürücü qəza törədibsə və sığorta ödənişi alıbsa, növbəti il onun sığorta haqqı 20%-ə qədər arta bilər (malus).

## Hesablanması
;Bonus Tətbiqi:
Hər sığorta dövründə qəzasız sürücülər üçün bonus aşağıdakı kimi hesablana bilər: *Yeni&nbsp;Sığorta&nbsp;Haqqı = Cari&nbsp;Sığorta&nbsp;Haqqı × (1 − Bonus&nbsp;Faizi)*
;Malus Tətbiqi:
Qəza edən sürücülər üçün malus belə tətbiq edilir: *Yeni&nbsp;Sığorta&nbsp;Haqqı = Cari&nbsp;Sığorta&nbsp;Haqqı × (1 + Malus Faizi)*

### Nümunə
* Cari sığorta haqqı: 500 AZN.
* Bonus faizi: 20%.
* Yeni sığorta haqqı: 500 × (1 − 0.20) = 400 AZN.

Qəza halında:
* Malus faizi: 30%.
* Yeni sığorta haqqı: 500 × (1 + 0.30) = 650 AZN.

## Nümunələr
# Avtomobil sığortasında
#* Sürücü 3 il ardıcıl qəzasızdır → hər il üçün 10% bonus → sığorta haqqı 30% azaldılır.
#* Sürücü bir qəza törədir → Malus: sığorta haqqı növbəti dövrdə 50% artırılır.
#Tibbi sığortada
#*Sığortalı ildə bir dəfə də olsa müayinədən keçir və sağlam qalır → bonus.
#*Sağlamlıqla bağlı çoxlu sığorta tələbi edilibsə → malus.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Lemaire, J. (1995). *Bonus–Malus systems in automobile insurance*.
Trifenilmetan

**Trifenilmetan** — molekulunda üç hidrogen atomunun fenil qrupları ilə əvəz olunduğu karbohidrogen, metanın törəməsi. Kimyəvi formulu: (C6H5)3CH.

Trifenilmetan almaq üçün aşağıdakı üsullar əlverişlidir:
# Fridel–Krafts reaksiyası üzrə xloroforma və ya benzalxloridə benzolun təsiri
# Benzoy aldehidinin benzol ilə kondensləşməsi
Be reaksiya aromatik fenollar və aminlər ilə yaxşı nəticə verir və trifenilmetanın özünün yox, onun törəmələrini (trifenilmetan boyaqlarını) almaq üçün əhəmiyyətlidir.

Trifenilmetan 92,50C-də əriyir və 3590C-də qaynayır. Spirtdə, efirdə və benzolda yaxşı həll olur.
Trifenilmetanda CH qrupu ilə birləşmiş üç fenil qrupu CH hidrogeninin titrəkliyini artırır və bu hidrogen asanlıqla əvəz olunur. CH qrupu asan oksidləşir. Bu səbədən trifenilmetana xlorla, ya bromla təsir etdikdə trifenilxlometan ya trifenilbrommetan alınır, oksidləşdirdikdə üçlü spirt – trifenilkarbamil əmələ gəlir.

## İstinadlar

## Mənbə
* M. Mövsümzadə "Üzvi kimya", Maarif-1966.
Əlirza Balayev

**Əlirza Balayev** (tam adı:*Balayev Əlirza Məmməd oğlu*; ) — Azərbaycan Respublikası əməkdar jurnalisti

## Həyatı
6 yanvar 1944-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. Ali. S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universiteti (hazırkı Bakı Dövlət Universiteti)
Azərbaycan KP MK yanında Marksizm-Leninizm İnstitutu, İstanbul Universiteti İşlətmə İnstitutunun birillik menecer kursunu bitirib.
Təhsillə yanaşı, Bakının Orconikidze (indiki Suraxanı) rayonundakı 23 nömrəli fəhlə-gənclər məktəbinin rus bölməsində Azərbaycan dili müəllimi işləmişdir.
Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının (ASE) Baş Redaksiyasında Sözlük və elmi nəzarət redaksiyasının elmi redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. O "Savalan" qəzetinin təsis etdiyi "Ayulduz" kiçik müəssisəsinin direktoru vəzifəsini icra etmişdir.

## Fəaliyyəti

### Mətbuat fəaliyyəti
* 1996–2008: "Elm və həyat" nəşriyyatı, baş redaktor
* 1994–1996 "Bakı post" qəzetinin redaksiyası, baş redaktor
* 1993–1994: "Bakının səsi" qəzetinin redaksiyası, baş redaktor
* 1991–1994: "Savalan" qəzetinin redaksiyası, baş redaktor
* 1987–1991: "Azərbaycan pioneri"- " Пионер Азербайджана" qəzetinin redaksiyası, baş redaktor
* 1973–1987: "Azərbaycan gəncləri" qəzeti redaksiyası, baş redaktor müavini
* 1968–1973: Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsi, Təbliğat və kütləvi işlər şöbəsi: təlimatçı, sektor
* müdiri, şöbə müdirinin müavini
* 1966–1968: Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş refaksiyası, elmi redaktor
* 2008 — "Xəzər Xəbər" jurnalının redaksiyası, baş redaktor müavini

## Mükafatları
1979-cu ildə Azərbaycan mətbuatı sahəsindəki xidmətlərinə görə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanını almışdır. 1988-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Jurnalisti" fəxri adına layiq görülmüşdür. 1993-cü ildə Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri İşçiləri Həmkarlar İttifaqının "Qızıl qələm" və "Araz" Ali Ədəbi mükafatlarının laureatıdına layiq görülüb. 2011-ci ildə Azərbaycan Mətbuat Şurasının "Azərbaycan mediasının inkişafındakı üzünmüddətli xidmətlərinə görə" diplomu ilə təltif olunub. 2015-ci ildə "Qafqaz-Media" İctimai Birliyinin "Ustad jurnalist" diplomu ilə təltif olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Əlirza Balayevin 80 illik yubileyi
Avtomobil zəmanəti

**Avtomobil zəmanəti** () — avtomobil istehsalçısı və ya satıcısı tərəfindən təqdim olunan bir xidmət formasıdır. Bu zəmanət, avtomobilin müəyyən bir müddət və ya kilometr limiti ərzində istehsal qüsurları, mexaniki nasazlıqlar və digər problemlərdən qorunmasını təmin edir. Əsas məqsəd müştərinin avtomobili aldığı vaxtdan etibarən müəyyən müddət ərzində potensial texniki problemlərə görə əlavə maliyyə xərclərindən qorunmasıdır.

Avtomobil zəmanəti, həm avtomobilin texniki cəhətdən etibarlılığını, həm də müştərinin məmnuniyyətini təmin edən mühüm vasitədir. İstər yeni, istərsə də genişlənmiş zəmanət olsun, avtomobil sahibləri üçün uzunmüddətli maliyyə və rahatlıq faydaları təklif edir.

## Növləri
# İstehsalçı zəmanəti ()
#* Avtomobil istehsalçısı tərəfindən təqdim edilir.
#* Əsasən, avtomobilin yeni olduğu dövrü əhatə edir.
#* Zəmanət müddəti adətən 3-5 il və ya 60,000-100,000 kilometr arasındadır.
#Genişlənmiş zəmanət ()
#*Əsas zəmanət müddəti bitdikdən sonra müştərinin istəyinə görə əlavə olaraq alınır.
#*Daha uzun müddət texniki dəstək və təmir təmin edir.
#*İstehsalçı və ya üçüncü tərəf təminatçılar tərəfindən təqdim edilə bilər.
#Güc ötürmə zəmanəti ()
#*Avtomobilin mühərrik, transmissiya və digər güc ötürmə komponentlərini əhatə edir.
#*Adətən, əsas zəmanətdən daha uzun müddətə davam edir (məsələn, 5-10 il və ya daha çox).
#Pas və korroziya zəmanəti ()
#*Avtomobilin paslanmasına və ya korroziyaya qarşı qorunmasını təmin edir.
#*Əsasən 7-12 il və ya daha uzun müddəti əhatə edə bilər.

## Nümunə
Yeni bir avtomobil aldınız və zəmanət şərtləri aşağıdakı kimidir:

* Tam zəmanət: 3 il və ya 60,000 km.
* Güc ötürmə zəmanəti: 5 il və ya 100,000 km.
* Pas və korroziya zəmanəti: 10 il.

Bu halda:

* İlk 3 il ərzində hər hansı mexaniki və elektrik nasazlıqlar istehsalçı tərəfindən pulsuz təmir ediləcək.
* 3 ildən sonra yalnız mühərrik və transmissiya ilə bağlı nasazlıqlar təmin ediləcək.
* 10 il ərzində paslanma problemi olduqda istehsalçı məsuliyyət daşıyacaq.

## İstinadlar
Trifenilxlormetan

**Trifenilxlormetan**, çox vaxt Fridel–Krafts üsulu ilə karbon 4-xloriddən və benzoldan alınır.
Trifenilxlormetan 1130C-də əriyən bərk, kristal maddədir. Trifenilxlormetan başqa halogenkarbohidrogenlərdən xeyli fərqlənir. Onun xloru olduqca titrək olub, asanlıqla başqa qruplarla (suyun təsirindən OH ilə, spirtin təsirindən OR ilə) əvəz olunur. Ümumiyyətlə, trifenilmetanda metan karbonunun fenillərdən artıq qalan dördüncü rabitəsi, fenillərlə olan rabitələrə bənzəmir. Bu rabitə kalovent rabitədən daha artıq elektrovalent rabitələri andırır.
Trifenilxlormetan suda həll olmur, üzvi həllediciləedə isə asan həll olur. onun benzol, xloroform, etilasetat kimi qeyri-polyar həlledicilərdəki məhlulu şəffaf olub elektriki keçirmir, maye SO2-dəki məhlulu isə sarı rəngdə olub elektriki keçirir.
Bu zaman ionlaşma nəticəsində məhlulda (C6H5)3C+ karbokationu və Cl- ionu əmələ gəlir.
Trifenilxlormetanın asetonda, krezolda və bəzi başqa həlledicilərdəki məhlulları da rəngli olub, elektriki keçirir. Lakin SO2-dəki məhlulundan fərli olaraq həmin məhlullarda trifenilxlormetan tamam dissosiasiya olunmur.
Trifenilbrommetana natrium metalı ilə təsir etdikdə onun natriu törəməsi (C6H5)3CNa əməmlə gəlir. Bu törəməm maye ammonyakda həllolduqda ionlaşaraq (C6H5)3C — karboaniona və Na+ ionuna parçalanır.
Trifenilxlormetana su ilə təsir etdikdə trifenilkarbinol alınır.
Trifenilkarbinol (C6H5)3COH alamq üçün aşağıdakı reaksiyadan da istifadə etmək olar.
Trifenilkarbinol 1620C-də əriyən kristal maddədir. Onun hidroksil qrupu çox titrək olub, asanlıqla əvəz olunur. Trifenilkarbinol üçlü spirt olub, zəif əsas xassəsinə malikdir. Onun fenil qruplarını anizil qrupları (CH3-OC6H5-) ilə əvəz etdikdə alınan trianizilkarbinol və bu sinfə mənsub maddələr turşuların təsirindən duzabənzər, rəngli kristal birləşmələr əməmlə gətirir. Buna görə trifenilkarbinol və bu qrup birləşmələrə karboni əsasları və onlara turşu ilə təsir etdikdə alınan maddələrə karboni duzları deyilir. Karboni duzlarına misal olaraq göstərmək olar. Bu birləşmələrin hamısı rənglidir, su ilə parçalanıb rəngsiz trifenilkarbinola və ya trianizilkarbinola çevrilir. Karboni duzlarının rəngi, onların elektrolitlər kimi duzabənzər xarakterli olmaları ilə əlaqədardır. Onlara rəng verən ion (C6H5)3C+ və ya (CH3-O-C6H4)3C=-dir. Bu hadisə üzvi kimyada haloxromiya (yunanca hal – duz, xromos-rəng, boyaq deməkdir.) adı ilə məşhurdur(Bayer).

## İstinadlar

## Mənbə
* M. Mövsümzadə "Üzvi kimya", Maarif-1966.
ACCA

**ACCA** ( — Sertifikatlaşdırılmış Mühasiblər Assosiasiyası) —  dünya miqyasında tanınan bir mühasibat və maliyyə ixtisaslaşması təşkilatıdır. ACCA peşəkar mühasib olmaq istəyən şəxslər üçün nəzərdə tutulmuş bir proqram təklif edir. Bu sertifikat mühasibatlıq, maliyyə, audit, vergi və idarəetmə sahələrində bilik və bacarıqları təsdiq edir. ACCA sertifikatı qazanmaq qlobal iş dünyasında yüksək nüfuz və geniş karyera imkanları təmin edir.

## İstinadlar
Covanni Françesko Cemelli Karreri

**Covanni Françesko Cemelli Karreri** (Giovanni Francesco Gemelli Careri; ) — İtalyan səyyahı. Şah Süleyman Səfəvinin hakimiyyəti ilə eyni vaxtda İrana səfər edən və Şah Sultan Hüseynin tacqoyma mərasimində iştirak edən italyan səyyahı.
## Həyatı
1651-ci ildə İtaliyada anadan olub, 1725-ci ildə 74 yaşında Neapolda vəfat edib. 1693-cü il iyunun 14-də təhsilini başa vurduqdan sonra dünyanı gəzmiş və bu səfər beş il yarım davam etmişdir. Misir, Konstantinopol, Ermənistan, İran, Hindistan, Çin və Filippində gəzmiş, sonra o, bütün dünyaya səyahət etmişdir. Sakit Okeandan Meksikaya və nəhayət İspaniyaya girmiş və Fransadan İtaliyaya qayıtmışdır. 4 dekabr 1698-ci ildə İtaliyadakı səyahətini tamamlamış və 1699-cu ildə Neapolda "Dünyada Səyahət" adı altında səyahət təsvirini nəşr etmişdir.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
OK

***OK*** (***okey***) məşhur İngilis (ABŞ) dilində bir sözdür. Bir şeyin yaxşı və ya düzgün olduğunu bildirmək üçün istifadə olunur. Pis sözünün əksidir.

Çox vaxt Bəli sözünün əvəzinə istifadə edilə bilər. "OK" sözünün haradan gəldiyi dəqiq deyil, lakin bəzi ekspertlər bunun "Ol Korrect" (ing. All Correct/ azərb. Hər şey doğrudur) yazısının gülməli şəkildən gəldiyini söyləyirlər.

Bu həm də Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı Oklahoma ştatının iki hərfli abbreviaturasıdır.

Yunan dilində "Hər şey doğrudur" mənasını verən "Ola kala" ifadəsini də tapa bilərsiniz.

Məsələn: *Hesab edirəm ki, bu layihəni ofisimizdə təqdim etmək "ok"dir (yaxşıdır).*

## Sözün mənşəyi
Bu termin ABŞ-də 1840-cı ildə Amerika Demokratik siyasi partiyasının tərəfdarları 1840-cı il ABŞ prezident seçkiləri zamanı onun Demokratlar Partiyasından prezidentliyə namizəd, Kinderhuk, Nyu-York sakini olmuş Martin Van Burenin ləqəbi olan "Köhnə Kinderhuk" üçün dayandığını iddia etdikdə məşhurlaşdı. ""Ok üçün səs verin" onun holland adından istifadə etməkdən daha çevik idi."[1] Cavab olaraq, Whig opponentləri "Oll Korrect" mənasında OK-u Endryu Ceksonun pis yazısı ilə əlaqələndirdilər. Seçki ilə bağlı ölkə miqyasında təbliğat, görünür, okay tarixində kritik hadisə olub, onu ABŞ-də geniş və birdən-birə populyarlaşdırıb.

## İstinadlar

1. 1 The Economist, 2002.10.24, "Allen Read, obituary"
Simpson paradoksu

**Simpson paradoksu** — statistik analizdə müşahidə edilən, verilənlərin birləşdirilməsi zamanı gözlənilməz və bəzən ziddiyyətli nəticələrin ortaya çıxmasına səbəb olan fenomen. Bu vəziyyət fərqli qruplarda müşahidə edilən bir əlaqə və ya tendensiyanın qruplar birləşdirildikdə əksinə çevrilə biləcəyini göstərir. Paradoks statistik təhlillərdə səhv nəticələrə gətirib çıxara bilər və onun başa düşülməsi çox vacibdir.

## İşləmə prinsipi
Simpson paradoksunun mahiyyətinin izahı üçün bir araşdırmada iki müalicə metodu, A və B, sınaqdan keçirilir. Ümumi nəticələrə əsasən, müalicə A daha təsirli görünür, lakin xəstələr yaşa və ya cinsə görə qruplaşdırıldığı halda hər bir qrup üçün müalicə B-nin daha təsirli olduğu ortaya çıxır. Bu ziddiyyət verilənlərin düzgün təhlil edilməməsi və ya qruplar arasında fərqlərin nəzərə alınmaması səbəbindən yaranır. Paradoksun mahiyyəti ondadır ki, bir neçə qrup üzrə müəyyən bir tendensiya müşahidə olunsa da, bu qruplar birləşdirildikdə ümumi tendensiya dəyişə və hətta əksinə çevrilə bilər.

## Səbəbləri
Paradoksun əsas səbəblərindən biri gizli dəyişənlərin mövcudluğudur. Gizli dəyişənlər, nəticələrə təsir edən, lakin təhlil zamanı nəzərə alınmayan faktorlar kimi başa düşülür. Məsələn, yaş, cinsiyyət və ya sosial status kimi amillər gizli dəyişənlərə aid edilə bilər. Bu dəyişənlərin təsiri qruplar arasında fərqli ola bilər və məlumatların birləşdirilməsi zamanı ümumi nəticəni təhrif edə bilər. Qruplar arasında qeyri-bərabər paylanma da paradoksun yaranmasına səbəb ola bilər.

## Əhəmiyyəti
Simpson paradoksu sosial elmlər, tibb tədqiqatları və marketinq kimi sahələrdə tez-tez qarşıya çıxır. Bu fenomenin nəzərə alınmaması yanlış nəticələrə və qərarlara səbəb ola bilər. Paradoksun başa düşülməsi və nəzərə alınması, məlumatların düzgün təhlili və etibarlı qərarların qəbul edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Leila Schneps and Coralie Colmez, *[[Math on Trial|Math on trial. How numbers get used and abused in the courtroom]]*, Basic Books, 2013. . (Sixth chapter: "Math error number 6: Simpson's paradox. The Berkeley sex bias case: discrimination detection").

## Xarici keçidlər

*  Simpson's Paradox at the Stanford Encyclopedia of Philosophy, by Jan Sprenger and Naftali Weinberger.
* How statistics can be misleading – Mark Liddell – TED-Ed video and lesson.
* Pearl, Judea, "Understanding Simpson's Paradox" (PDF)
* Simpson's Paradox, a short article by Alexander Bogomolny on the vector interpretation of Simpson's paradox
* The Wall Street Journal column "The Numbers Guy" for December 2, 2009 dealt with recent instances of Simpson's paradox in the news. Notably a Simpson's paradox in the comparison of unemployment rates of the 2009 recession with the 1983 recession.
* At the Plate, a Statistical Puzzler: Understanding Simpson's Paradox by Arthur Smith, August 20, 2010
* Simpson's Paradox, a video by Henry Reich of MinutePhysics
İngiltərə mastifi

**İngiltərə mastifi** — ingiltərəmənşəli çox iriölçülü it cinsi. Bu cinsin tarixi qədim dövrlərə dayanır. Əvvəllər alan və "Pugnaces Britanniae" kimi qədim it növləri ilə əlaqəli olmuş, XIX əsrdə isə Alp mastifi ilə cütləşdirilmişdir. Zamanla populyarlığı azalsa da, günümüzdə yenidən geniş yayılmışdır. Mastiflər dünyanın ən böyük it cinslərindən biri hesab edilir və adi canavardan təxminən 50 kq daha ağır ola bilər.

## Xüsusiyyətləri
İngiltərə mastifi böyük bədəni, geniş və kvadrat şəklində baş quruluşu ilə tanınır. Bu cins, Sent-Bernard cinsindən bir qədər ağırdır, lakin İrlandiya canavar iti və böyük deyn kimi digər iri cinslərdən daha möhkəmdir. Mastiflərin bədəni dərin və əzələlidir, xüsusilə ön ayaqları arasındakı məsafə çox genişdir. Erkəklərin boyu orta hesabla 76 sm, dişilərin boyu isə 70 sm-dir. Çəkiləri erkəklərdə 68–113 kq, dişilərdə isə 54–91 kq arasında dəyişir. Bəzi fərdlər isə 140 kq-a qədər çata bilər.

Mastiflərin kürkü qısa və sıxdır. Rəngləri əsasən "aprikot", "gümüş-aprikot" və "sarıvarı" olur. Onların üzündə qara sima (burun, qulaq və göz ətrafı) hər zaman mövcuddur. Standart olmayan rənglərə qara və ya şokolad daxildir. İngiltərə mastifinin ən böyük fərdi 155.6 kq çəki ilə tarixə keçmişdir. 1989-cu ildə Aykama Zorba adlı mastif 94 sm boy və 251 sm uzunluqla dünyanın ən böyük iti kimi qeydə alınmışdır.

## Temperament
İngiltərə mastifi təbiətcə yumşaq, sadiq və cəsurdur. Sahibinə qarşı sevgi dolu və təvazökar olan bu cins, uşaqlarla yaxşı ünsiyyət qurur. 1800-cü ildə Sidenhem Edvards mastifi "sevgi dolu, lakin cəsur və dözümlü" bir it kimi təsvir etmişdir. AKC də mastifləri güclü, lakin sadiq və mehriban itlər kimi xarakterizə edir. Onların böyük ölçüsü və açıq sahələrə ehtiyacı səbəbindən kənd yerləri və ya geniş həyətlər üçün daha uyğundur.

## Sağlamlıq
İngiltərə mastifi iri ölçüsünə görə düzgün qidalanma və müntəzəm məşq tələb edir. Xüsusilə iki yaşına qədər sürətli hərəkətlərdən çəkinmək tövsiyə olunur, çünki bu dövrdə çəki artımı sürətlidir və oynaqlarda zədələr yarana bilər. Əsas sağlamlıq problemlərinə hip displaziyası, qastrik torsiya və osteosarkom daxildir. Genetik testlər və mütəmadi sağlamlıq yoxlamaları mastiflərin sağlam qalması üçün vacibdir.

## Tarixi
İngiltərə mastifinin tarixi qədim Britaniya dövrünə gedib çıxır. Bu cinsin kökləri Roma imperiyasının Britaniyanı işğal etdiyi dövrdə mövcud olmuş "Pugnaces Britanniae" adlı itlərə əsaslanır. O dövrdə mastiflər arenalarda döyüşlərdə istifadə edilirdi. Müasir mastiflərin inkişafı isə XIX əsrdə Con Viqlsvort Tompson və T. V. H. Luki kimi yetişdiricilər tərəfindən həyata keçirilmişdir. AKC bu cinsi 1885-ci ildə rəsmi olaraq tanımışdır.

İngiltərə mastifi bir çox məşhur fərd və obrazla tanınır. Məşhur nümunələrdən biri 1989-cu ildə Zorba adlı itdir, o, dünyanın ən böyük iti kimi tanınmışdır. Digər tanınmış mastiflərə Konan (Argentina Prezidenti Xavyer Mileyin iti), Mastif Meyson (2007-ci ilin "*[[Transformerlər (film)|Transformerlər]]*" filmində) və Herakl (1993-cü ilin "*Meydança*" filmində) daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İngiltərə dekorativ teryeri

**İngiltərə dekorativ teryeri** — dekorativ itlər qrupuna daxil olan kiçik ölçülü teryer cinsi. Bu cins öz zərif quruluşu, aktiv təbiəti və qədim tarixi ilə seçilir.

## Xüsusiyyətləri
İngiltərə dekorativ teryerinin boyu 25–30 sm, çəkisi isə 2.7–3.6 kq arasında dəyişir. Cinsin yeganə qəbul edilən rəngi qara və qəhvəyi rənglərdir. Ayaqlarda, döşdə və üzdə qəhvəyi işarələr ola bilər. Hərəkətləri bir atın geniş yürüşünü xatırladır, gözləri badam formasında, qulaqları isə "şam alovu" şəklindədir.

## Qidalanma
Bu cins həm bitki, həm də heyvan mənşəli qidaları ehtiva edən balanslı bir pəhrizə ehtiyac duyur. Aktiv təbiətinə görə, yetkinlik dövründə qidalanmasında karbohidratların miqdarı azaldılmalı, protein tərkibi isə artırılmalıdır. Sağlam yağlar, vitaminlər və minerallarla zəngin qidalar, həmçinin yüksək keyfiyyətli quru, yaş və ya çiy yemlər bu cins üçün uyğun seçimlərdir.

## Sağlamlıq
İngiltərə dekorativ teryeri sağlamlığı ilə seçilsə də, bəzi genetik və xroniki xəstəliklərə meyilli ola bilər. Katarakt xəstəliyi yaşlanma ilə əlaqəli olaraq gözlərdə bulanıqlıq yarada bilər. Patellar luksasiya diz qapağının yerindən çıxması ilə nəticələnir və genetik faktorlarla yanaşı travmalarla da əlaqələndirilir. Gənc itlərdə rast gəlinən dilat kardiomiyopatiya, genetik olaraq ürək xəstəliyi kimi özünü göstərə bilər. Leqq–Kalve–Pertes xəstəliyi femur sümüyünə təsir edən degenerativ bir vəziyyətdir. Xantinuriya isə metabolizmə təsir edən nadir genetik bir xəstəlikdir.

## Tarixi
İngiltərə dekorativ teryerinin mənşəyi Köhnə İngiltərə qara və qəhvəyi teryeri cinsinə dayanır və Mançester teryeri ilə yaxın əlaqədə olmuşdur. Viktoriya dövründə siçovul döyüşləri ilə məşhurlaşan bu cins, kiçik ölçüsünə baxmayaraq, böyük çeviklik və sürət nümayiş etdirirdi. Bu dövrdə Möhtəşən Tayni adlı bir İngiltərə teryeri yalnız 2.5 kq çəkiyə sahib olduğu halda, bir saatdan az müddətdə 200 siçovulu öldürərək diqqət mərkəzinə düşmüşdür. Siçovul döyüşlərinin qadağan edilməsindən sonra cins, gözəllik yarışmalarında iştirak etməyə başlamışdır. İlk dəfə 1903-cü ildə Miniatür qara və qəhvəyi teryer adı ilə İtçilik Klubu tərəfindən qeydə alınmışdır. 1960-cı ildən etibarən "İngiltərə dekorativ teryeri (Qara və qəhvəyi)" adı qəbul edilmişdir. Şimali Amerikada bu cins 1958-ci ilə qədər iki ayrı növ kimi tanınmış, lakin daha sonra bir cinsə daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* English Toy Terrier (UK)
Güləş üzrə Azərbaycan Çempionatı 2011

**Güləş üzrə Azərbaycan Çempionatı** — 2011-ci ilin 22-25 dekabrında Sərhədçi İdman Olimpiya Mərkəzində baş tutdu.

## Yunan-roma güləşi

## Sərbəst güləş

## İstinadlar
* 
* 
* 
*
Entlebuxer zennenhundu

**Entlebuxer zennenhundu** — orta ölçülü, qoyun otaran it cinsi. Alp dağlarının İsveçrə hissəsinə məxsus "zennenhund" cins tipinin dörd regional nümayəndəsindən ən kiçiyidir. "Zennenhund" adı Alp dağlarının İsveçrə hissəsində qoyun otaran çobanlara verilən "zenn" ifadəsindən götürülmüşdür. Cinsin adı İsveçrənin Lukern kantonunda yerləşən Entlebux bölgəsindən gəlir.

## Tarixi
Entlebuxer zennenhundu digər İsveçrə zennenhundlarından ən kiçiyidir. Bu qrupa Appenseller zennenhundu, Bern zennenhundu və Böyük İsveçrə zennenhundu daxildir. XIX əsrdə bu itlər müxtəlif xüsusiyyətlərə malik olub, müstəqil cinslər kimi tanınmırdı. 1908-ci ildə İsveçrə İtçilik Klubu tərəfindən təsnifat işlərinə başlanmışdır. 1913-cü ildə Albert Heym adlı zooloq nadir rast gəlinən dörd kəsik quyruqlu Entlebuxer zennenhundunu təqdim etdi. Bu cins İsveçrə Kennel Klubu tərəfindən "Stud" kitabına daxil edildi, lakin Birinci Dünya müharibəsi səbəbindən cinsin nümunələri azaldı. İlk cins klubu 1926-cı ildə yaradıldı və 1927-ci ildə cəmi 16 fərd tapılaraq cinsin bərpası başladı. Əvvəllər qoruma və otarma məqsədilə istifadə edilən Entlebuxer zennenhundu indiki dövrdə daha çox yoldaş kimi yetişdirilir.

## Xüsusiyyətləri
Entlebuxer zennenhundu möhkəm, orta ölçülü və balanslı bədən quruluşuna malikdir. Erkək itlərdə bədən daha uzun, dişi itlərdə isə kvadrat formalıdır. Kiçik, üçbucaq formasında qulaqları və nisbətən kiçik qəhvəyi gözləri vardır. Baş bədənə nisbətdə proporsionaldır və güclü çənəsi vardır. Bu cins üçrəngli, yumşaq və parlaq kürkü ilə seçilir. Kürkün rəngi əsasən qara, narıncı və ağ rənglərin simmetrik birləşməsindən ibarətdir. Ağ rəng barmaqların uclarında, quyruğun ucunda, sinədə və üzün müəyyən hissələrində yerləşir. Narıncı rəng isə həmişə qara və ağ arasında olur. Arxası geniş, əzələli və möhkəmdir. Təbii kəsik quyruğu ola bilər və ya bəzi hallarda quyruğu kəsilir, lakin bir çox ölkədə bu tətbiq qadağan edilmişdir. Boyu 48–50 sm, çəkisi isə 20–30 kq arasında dəyişir.

## Temperament
Entlebuxer zennenhundu böyük və aktiv işçi itlərin xüsusiyyətlərini daşıdığı üçün erkən sosiallaşma və təlimə ehtiyac duyur. Tanıdığı insanlara qarşı sadiq, yad insanlara isə bəzən aqressiv ola bilər. Bu cins müntəzəm məşq və fəaliyyət tələb edir, çünki enerjili və işçi instinktlərinə malikdir.

## Tanınması
Entlebuxer zennenhundu beynəlxalq səviyyədə Beynəlxalq Kinologiya Federasiyası tərəfindən tanınır və isveçrəmənşəli standartlarına uyğun təsdiq edilmişdir. Beynəlxalq Kinologiya Federasiyası ilə əlaqəsi olmayan digər milli İtçilik Klubları da bu cinsi tanıyır və bəzi hallarda öz standartlarını hazırlamışdır. Nadir bir cins olaraq, kiçik klublar və internet əsaslı qeydiyyat sistemləri tərəfindən də tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Serxio Konseysao

**Serxio Konseysao** (, ) — Hal hazırda məşqçi olan, portuqaliyalı keçmiş futbolçu. İtaliyanın Milan klubunun baş məşqçisi. Futbolçu karyerasını 2009-cu ildə bitirib.

## Karyerası
Koimbrada anadan olub və Ribeira de Fradesdə böyüyən Konseysao karyerasına doğma şəhərin "Akademika" klubunun gənclər komandalarında başlayıb.

1991-ci ildə Portu klubuna dəvət edilir və "Portu"nun gənclər komandasına qoşulur. 1993-cü ildə klubun əsas komandasına dəvət edilir. Ancaq dərhal da "Penafiel" klubuna icarəyə göndərilir. 1994/95 mövsümünü isə "Leça" klubunda keçirir. Onun, Portuqaliyanın əsas liqası olan Primeira Liqada ilk mövsümü "Felgueiras" klubu ilə olur. 1995/96 mövsümündə burada 30 iyunda meydana çıxaraq 4 qol vurur.

1996-cı ildə "Portu"ya qayıdır. "Portu" ilə bu illərdə 2 dəfə Portuqaliya çempionu və ölkə kubokunun qalibi olur. Burada Konseysao sağ cinahdan sürətli reydləri, yaxşı qol duyumu ilə fərqlənir və xarici ölkə klublarının diqqətini cəlb edir.

1998-ci ildə Latsio Konseysaonu 11,2 milyon avroya transfer edir. O, İtaliya klubunda 2 il çıxış edir və İtaliya çempionatında meydana çıxdığı 63 oyunda 7 qol vurur.

2000-ci ilin iyulunda digər bir İtaliya klubu olan Parma klubuna keçir. "Parma"da 25 oyunda meydana çıxıb 5 qol vurur.

2001-ci ilin qış transferləri zamanı Konseysao İnter klubu ilə müqavilə imzalayır. "İnter"də çıxış. etdiyi iki il ərzində 41 matçda 1 qol vurur.

2003-cü ildə "Latsio" yenidən Konseysaonu heyətinə cəlb edir və futbolçu ilə 1 illik müqavilə imzalanır. Futbolçu burada yeddi oyun keçirdikdən sonra "Portu"ya keçir. "Portu"ya bu dəfəki gəlişində 7 oyunda meydana çıxır.

2004-cü ildə Konseysao Belçikanın Standard klubuna keçir. 2004/05 mövsümündə komandanın ən yaxşı oyunçusu olur. 2005-ci ildə Belçika çempionatının ən yaxşı oyunçusu seçilir.

2007-ci ildə "Konseysao "Əl-Qadsiya" klubuna keçir. O, burada bütün mövsümü əvəzedici komandada oynayır və əsas komanda ilə yalnız son 7 matçda iştirak edir.

2008-ci ildə Yunanıstanın PAOK klubu ilə 18 aylıq müqavilə imzalayır. 2008/09 mövsümündə klubun kapitanı oldu və müqaviləsi bitdikdən sonra futbolçu karyerasını bitirir.

## Titulları

### Oyunçu kimi

#### Komanda
**"Leça"**

* Sequnda Liga: 1994–95

**"Porto"**

* Portuqaliya çempionu (3): 1996/97, 1997/98, 2003/04
* Portuqaliya kubokunun qalibi: 1997/98
* Portuqaliya Superkubokunun qalibi: 1997

**"Latsio"**

* İtaliya çempionu: 1999/2000
* İtaliya kubokunun qalibi (2): 1999/00, 2003/04
* İtaliya Superkubokunun qalibi: 1998
* Kuboklar Kubokunun qalibi: 1998/99
* UEFA Super Kubokunun qalibi: 1999

#### Şəxsi
* Belçikada ilin futbolçusu: 2005

### Məşqçi kimi

#### Komanda
**"Porto"**

* Portuqaliya çempionu (3): 2017/18, 2019/20, 2021/22
* Portuqaliya kubokunun qalibi (4): 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24
* Portuqaliya Liqa Kubokunun qalibi: 2022/23
* Portuqaliya Super Kubokunun qalibi (3): 2018, 2020, 2022

**"Milan"**

* İtaliya Superkubokunun qalibi: 2024

#### Şəxsi
* Primeira Liqada mövsümün baş məşqçisi (3): 2017/18, 2019/20, 2021/22
* Primeira Liqada ayın baş məşqçisi (6): oktyabr/noyabr 2018, dekabr 2018, fevral 2020, dekabr 2020, dekabr 2021, mart 2022

## İstinadlar