open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harbin Z-19

**Harbin Z-19** — Çin istehsalı olan kəşfiyyat və hücum helikopteridir. Maksimum çəkisi 4.5 ton olan helikopter sürət, qalxış gücü və uçuş qabiliyyəti baxımından böyük əhəmiyyətdə  avantaj verir. Helikopter əsasən zirehli texnikalara qarşı istifadə olunmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Helikopterin hazırlanmasında **“[[AH-1 Kobra|Bell AH-1 Cobra]]”** helikopteri əsas götürülmüşdür. İndiyədək 120 dən artıq Harbin Z-19 helikopteri istehsal edilmişdir. İlk uçuşu 2011-ci ildə olmuşdur. 2012-ci ildən xidmətə qəbul olunmuşdur.

## Taktiki-texniki xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 12 metr

Hündürlüyü: 4.01 metr

Boş ağırlığı: 2350 kq

Yük ilə birlikdə ağırlığı: 4250 kq

Mühərrikin gücü: 2 x WZ-8C turboshaft, hər biri 700&nbsp;kW (940&nbsp;hp)

Maksimum sürəti: 280&nbsp;km/saat

Maksimum uçuş məsafəsi: 700&nbsp;km

Dözümlülüyü: 4 saat

Silahları: 8x TY-90 hava döyüşü raketi, 8x HJ-8 və ya digər anti-tank/hava-səth/raket əleyhinə raketlər.

Ekipaj üzvləri: 2 nəfər

İstehsal tarixi: 2011

İstehsalçı ölkə: Çin

## İstinadlar
Andorra Polis Korpusu

**Andorra Polis Korpusu** () — Andorra Knyazlığının milli polis qüvvəsi. 2007-ci ildə verilən məlumatlara əsasən, ölkənin təxminən 85 minlik əhalisinə xidmət göstərən 240 zabit var idi.

## İstinadlar
Şükürov

**Şükürov** — Azərbaycan soyadı.

* Adil Şükürov — Azərbaycanın sabiq futbolçusu, "Zirə" futbol klubunun baş məşqçisi.
* Ədalət Şükürov — Azərbaycanlı müğənni.
* Əvəz Şükürov — Kəlbəcər rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı (1994–1995)
* Mahir Şükürov — "Neftçi" futbol klubunun oyunçusu.
* Şahlar Şükürov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həmçinin bax
* Şükür
* Şükürlü
Kərim Abdullayev

**Kərim Abdullayev **(; ) — Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri

## Haqqında
Kərim Abdullayev Bülbülədə anadan olmuşdur. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.

1920–ci ildən başlayaraq xalq maarifi sahəsində yüksək vəzifələrdə çalışmışdır. 1923-1926-cı illərdə xalq hakimi, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri, 1928-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Kollegiyasının üzvü, mühüm işlər üzrə Məhkəmənin sədri seçilmişdir. Sonralar Azərbaycan SSR xalq ədliyyə komissarının müavini, Respublika Prokuroru işləmişdir.

1931-ci ildə Zaqafqaziya yol nəqliyyatı komissarının müavini təyin edilmişdir. 1933-1934-cü illərdə Axalsıx Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmisdir. 1937-ci il martın 1-də həbs edilmiş və oktyabrın 11-də güllələnmişdir.

## İstinadlar
Dominika Silahlı Qüvvələri

**Dominika ordusu** — Dominika Birliyinin milli hərbi qüvvələrinə verilən ad. Dominika 1981-ci ildən bəri daimi orduya malik deyil. Ölkədə hərbi müdafiəni Regional Təhlükəsizlik Sistemi (RTS) təmin edir.

Dominika Polis Qüvvəsini Vətəndaş Birliyinin bir Xüsusi Təyinatlı Vahidi var. Müharibə və ya fövqəladə hal vəziyyətində hakimiyyət tərəfindən elan edilibsə, ölkənin polis qüvvəsi ordu kimi fəaliyyət göstərə bilər.

## İstinadlar
Rəşid ağa Cavanşir

**Rəşid ağa Cavanşir** (tam adı: *Rəşid ağa Azad ağa oğlu Cavanşir*; ) — repressiya qurbanı. Behbud xan Cavanşirin qardaşı, Qarabağ xanlığının əsasını qoymuş Pənahəli xanın nəticəsi Azad xanın oğlu.

## Həyatı

Məşhur Cavanşir nəslindən olan Rəşid ağa Cavanşir 1889-cu ildə Cavanşir qəzasının Qaraqoyunlu kəndində Azad ağanın ailəsində dünyaya gəlmişdi. Behbud xanın qətlindən sonra qardaşları Cəmşid ağa və Surxay ağanın təkidinə baxmayaraq, İstanbula  getməyib Bakıda qalmışdı. Azərittifaqda  mühasib işləyirdi.

### Ailəsi

4 qardaş olmuş Rəşid bəy Cavanşirin Surxan bəy, Cümşüd bəy adlı qardaşları Türkiyəyə mühacirət etmiş, digər qardaşı Əkbər Ağa isə Bakıya qaçmışdır. Rəşid bəy Cavanşirin iki qızı olmuşdur. Zəminə Cavanşir və Bəturə Cavanşir.

## Fəaliyyəti

Rəşid Ağa Cavanşir 1920-ci ildə məşhur Tərtər üsyanının iştirakçısı və təşkilatçılarından biri olmuş, öz dəstəsi ilə birlikdə Qızıl Ordu hissələrinə qarşı vuruşmuşdur. Üsyan yatırıldıqdan sonra Rəşid Ağaya məxsus bütün mal-qara, torpaq, əmlak müsadirə olunmuş,  Rəşid Ağa isə bir müddət Qarabağda yaşasa da, sonra Bakıya gələrək şəhərdə bir kontorda işə düzəlmişdir.

## Repressiya qurbanı

* 1937-ci ilin dekabrında həbs edilərək güllələnmişdir.

## Mənbə

* İstiqlal fədailəri – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər nazirləri və silahdaşları (1918-1920-ci illər). Bakı: Mütərcim, 2013

## İstinadlar
Xbox 360

**Xbox 360** — "Microsoft" tərəfindən hazırlanan "Xbox" brendinin 2-ci konsolu. "Sony"nin "PlayStation 3" və "Nintendo"nun "Wii" konsolu ilə birlikdə VII nəsil videooyun konsollarının bir parçasıdır. Konsol ilk dəfə 12 may 2005-ci il tarixində "MTV" telekanalında açıqlanıb.

"Xbox 360"ın davamçısı "Xbox One" konsolu 22 noyabr 2013-cü il tarixində satışa çıxarılmışdır. 20 aprel 2016-cı il tarixində "Microsoft" şirkəti "Xbox 360" konsolunun istehsalını sona çatdıracağını, ancaq platformanın fəaliyyətini dayandırmayacağını açıqlamışdır.

## Həmçinin bax
* Xbox One
* PlayStation 3

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Xbox 360 üçün Microsoft dəstəyi 
* Xbox istehsal komandasının bloqu 
*
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət möhürü

**Dövlət möhürü** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi sənədlərində üzərində dövlətin adı və gerbi təsvir olunan əsas dövlət rəmzi.

## Müsabiqənin elan olunması
Cümhuriyyət Hökuməti 1919-cu il martın 23-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət möhürünün layihəsini hazırlamaq üçün müsabiqə elan olunması barədə qərar qəbul etdi. Qərara əsasən, layihələr həmin il aprelin 20-nə qədər poçt və teleqraf nazirliyinə təqdim edilməli idi. Lakin həmin müsabiqənin nəticələri barədə hələlik məlumat aşkar edilməmişdir. İkinci dəfə isə Cümhuriyyət Hökuməti 1920-ci il yanvarın 30-da Dövlət himni və gerbi ilə yanaşı, Dövlət möhürünün də layihəsini hazırlamaq barədə qərar qəbul etdi. Qərara əsasən, bu məsələ ilə bağlı müsabiqə elan olunması xalq maarifi nazirinə həvalə olundu. Xalq maarifi nazirliyi müsabiqə barədə qəzetlərdə verdiyi elanlarda Dövlət himni, gerbi və möhürü üçün müsabiqəyə təqdim olunacaq layihələrin həmin il mayın 1-nə qədər məxfi zərflərdə xalq maarifi nazirliyinin dəftərxanasına göndərilməsini xahiş edirdi. Müsabiqənin nəticələri Azərbaycan İstiqlalının ikinci ildönümünə, yəni 1920-ci il mayın 28-nə qədər elan olunmalı idi. 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycanın Sovet Rusiyası tərəfindən işğalı müsabiqənin başa çatmasına imkan vermədi.

## AXC-nin hərbi ordenlərinin, milli himninin, gerbinin və möhürünün hazırlanması haqqında qərar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlət rəmzlərinin yaradılmasına həsr olunmuş mühüm qərar. 1920-ci il yanvarın 30-da Cümhuriyyət Hökuməti tərəfindən qəbul edilmişdir. Qərar iki bənddən ibarət idi: birinci bənddə hərbi nazirə ordenlərin eskizlərinin, ikinci bənddə isə maarif nazirinə milli himnin, dövlət gerbinin və möhürünün layihələrinin hazırlanması ilə bağlı olaraq müsabiqələr elan etmək tapşırılmışdı.

## Həmçinin bax
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin realiyaları

## Ədəbiyyat
* Aзepбaйджанская Демократиская Pecnублика (1918–1920), Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998

## İstinadlar
Novıy mir (qəzet)

**Novıy mir** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda nəşr olunan gündəlik leqal bolşevik qəzeti.

## Tarixi
İlk nömrəsi 1919-cu il dekabrın 7-də, sonuncusu (59-cu) 1920-ci il fevralın 21-də çıxmışdır. Qəzetdə Azərbaycanda, Sovet Rusiyasında baş verən hadisələr, Azərbaycanın siyasi və iqtisadi vəziyyəti, fəhlə konfransının fəaliyyəti, kollektiv müqavilə uğrunda mübarizə və s. məsələlər işıqlandırılmış, Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası hökumətinin başçısı V.İ.Leninin çıxış və məqalələri dərc edilmişdir. "Azərbaycan hökumətinə qarşı mütəmadi çıxışlarına"  və "hökumət əleyhinə təbliğatına" görə qəzet Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən bağlanmışdır. Aprel işğalı (1920) ərəfəsində (aprelin 24-də) qəzetin 60-cı nömrəsi Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Mərkəzi Komitəsi və Bakı Komitəsinin orqanı kimi gizli çıxarılmışdır. Dövlətin əleyhinə yönəlmiş qəzetin bu sayı, hökumətə qarşı silahlı üsyana hazırlığa həsr olunmuş, əhalini sovet hakimiyyəti uğrunda döyüşə çağırmışdır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Bolşevizm

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Dövlət Nəzarəti İdarəsi

**Dövlət Nəzarəti İdarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə mülki və hərbi idarələrin, müəssisələrin, digər idarəçilik strukturlarının fəaliyyətinə nəzarət edən Hökumət orqanı. 
## Tarixi
Bu orqanı formalaşdırmaq məqsədilə Bakı Nəzarət Palatası 1918-ci ilin oktyabrında DNİ adlandırılmışdır. DNİ-yə əvvəlcə xarici işlər naziri Məmməd Həsən Hacınski, sonra, müvəqqəti olaraq, yollar naziri Xudadat bəy Məlik-Aslanov, daha sonra 1918-ci il dekabrın 28-dək Əbdüləli bəy Əmircanov rəhbərlik etmişdi. İdarənin nəzdində dəftərxana yaradılmış, mülki və hərbi idarələrə, habelə dəmir yoluna dair bütün təftiş kargüzarlığı burada cəmləşdirilmişdi. Təftiş xarakterli bütün işlər DNİ-yə verilmişdi. Sonralar müstəqil nazirliyə çevrilmişdi. 1918-ci il dekabrın 28-də Məmməd Həsən Hacınski nəzarət naziri təyin olunmuş, lakin o, Paris sülh konfransına ezam olunduğundan, nazirliyə Əliağa Həsənov, 1919-cu il aprelin 15-dən dekabrın 22-dək isə Nəriman bəy Nərimanbəyli rəhbərlik etmişdir.
## Həmçinin bax
Dövlət Nəzarəti Nazirliyi

## İstinadlar
İRS cizgi

**İRS cizgi** — vətənpərvər ruhda milli və tarixi qəhrəmanlar üzərindən oxuculara məntiq, mühəndislik, dünyagörüşü kimi bilgiləri çatdıran cizgi film, roman, oyuncaq, oyun, animasiya və s. kimi məhsullar üzərində çalışan bir komanda.

## Yaradılması
İRS cizgi komandası 2017-ci ildə Anar Əkbərli tərəfindən yaradılmışdır. Hədəfləri milli və elmi formatda oxuculara dünyagörüşü
, məntiq və mühəndislik sahələrində bilgi verən cizgi, roman, oyuncaq, oyun və animasiyaların yaradılmasıdır. İşlərində daha çox milli və tarixi qəhrəmanları daha fərqli, daha çox günümüzə uyğun şəkildə təsvir edirlər.

## Fəaliyyəti
2017-ci ildə İRS cizgi yaradıcılıq qrupunun "Koroğlu" adlı ilk milli komiksinin təqdimatı keçirilib. Komiksin Mərkəzi Elmi Kitabxanada, Bakutel sərgisində təqdimatı keçirildi. Bu komiks Azərbaycanda bu sahədə ilk uğurlu layihədir. İstənilən yaş qrupu üçün nəzərdə tutulmuş ssenari əsasında hazırlanıb. Dastandan ilhamlanaraq, tarixi faktlara əsaslanaraq milli ruhda hazırlanan komiks oxucuya məntiq və dünyagörüşü aşılayır.

Qrup tərəfindən 2018-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyətinin 100 illiyi ilə bağlı "DİRİLƏR" milli komiksi elektron versiyada istifadəçilərə pulsuz təqdim olunub.

## İstinadlar
On beşinci firqə

**On beşinci firqə** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Türkiyə dövlətləri arasındakı qarşılıqlı razılaşmaya əsasən, 1918-ci il sentyabrın əvvəlində hərbi yardım məqsədilə Azərbaycana gəlmiş və Bakının azad olunmasında fəal iştirak etmiş türk piyada diviziyası.

## Tarixi
Diviziya Osmanlı dövlətinin hərbi naziri Ənvər paşanın əmrinə əsasən, Xəlil paşanın komandanlıq etdiyi şərq ordular qrupunun tərkibində olan 9-cu ordunun tabeliyindən alınaraq, Qafqaz İslam Ordusuna verildi. Azərbaycana yetişdikdən sonra onun tərkibində 38-ci, 56-cı və 106-cı piyada alayları, habelə bir sıra topçu və digər yardımçı bölmələr, cəmi 157 zabit və 7636 əsgər olmalı idi.

Azərbaycana daha əvvəl göndərilmiş 38-ci piyada alayı ölkə ərazisinə 1918-ci il iyulun 14-də daxil olmuşdu. On beşinci firqənin Azərbaycana doğru hərəkətə başlamasına 1918-ci il avqustun 23-də əmr verildi. Firqə Qarakilsə (Sisyan) — Qazax yolu ilə Azərbaycana çatmalı və sonra da qatarlar vasitəsilə Bakıya yetişməli idi. Firqənin qərargahı 1918-ci il sentyabnn 6-da Ağstafaya, 9-da isə Bakı ətrafına çatdı. Firqəyə yarbay Süleyman İzzət bəy komandirlik edirdi. Bu birləşmə Bakının şimalında yerləşdirildi.

Bakı əməliyyatı başlamazdan əvvəl Qafqaz İslam Ordusu komandanının əmrilə onun tərkibində müəyyən dəyişikliklər edildi. 56-cı piyada alayı Beşinci Qafqaz Firqəsi (diviziya) komandirinin əməliyyat tabeliyinə verilərək Qurd qapısı istiqamətində yerləşdirildi. 106-cı piyada alayı isə Qafqaz İslam Ordusu komandanının ehtiyatmı təşkil etdi. Bu hissələrin əvəzində isə 107-ci piyada türk alayı, 2-ci süvari türk alayı, Azərbaycan süvari alayları, Azərbaycan piyada bölmələri və könüllü taborları on beşinci firqəyə verildi. Ona Biləcəri məntəqəsinin şərq tərəfindən Bakıya doğru hücuma keçmək tapşırılmışdı. Hücum ərəfəsində 107-ci piyada alayı da firqə komandirinin tabeliyindən alınaraq, ordu komandanının ehtiyatına verildi. Ancaq sentyabrın 14-də döyüşlərin gedişində 15-ci firqə cəbhəsində yaranan ağır vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün 107-ci alay ordu komandanının ehtiyatından alınıb firqə komandirinin tabeliyinə qaytarıldı. Sentyabrın 15-də fırqənin hissə və bölmələri hücumu uğurla davam etdirərək, Bakının Qara şəhər rayonuna qədər irəlilədilər. Tümənin əsgər və zabitləri Bakının düşməndən azad olunmasında böyük şücaət və qəhrəmanlıqlar göstərdilər. Bakı əməliyyatı başa çatdırıldıqdan sonra 107-ci piyada alayı firqənin tabeliyindən çıxarıldı və əvəzində 56-cı alay ona qaytarıldı. 1918-ci il sentyabrın 22-də firqə bu tərkibdə Dağıstana doğru hərəkətə başladı. Orada uğurlu döyüşlər keçirən firqə Dağıstanda milli qüvvələrin hakimiyyətinin yaranmasına yardımçı oldu.

## Geri çəkilməsi
Mudros barışığının (1918) şərtlərinə əsasən, on beşinci firqə də Beşinci Qafqaz Firqəsi ilə birgə 1918-ci il noyabrın 2-ci yarısından etibarən Türkiyəyə geri çəkilməyə başladı.

## Mənbə
* Yüceer N., Birinci Dünya savaşında Osmanlı ordusunun Azerbaycan ve Dağıstan harekatı, Ankara, 1996;
* Süleymanov M., Qafqaz İslam ordusu və Azərbaycanın, B., 1999.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Qafqaz İslam Ordusu
* Ənvər paşa
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ləvazimat İdarəsi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ləvazimat İdarəsi** — Azərbaycan ordusunun ərzaq və əsya təminatı ilə məşğul olan orqanı.

## Yaradılması
Əsası 1918-ci il noyabrın 15-də Ümumi qərargahın şöbəsi kimi qoyulmuşdur. Polkovnik Seyfulla Mirzə hərbi nazirin əmri ilə ləvazimat şöbəsinin rəisi təyin edilmişdi. Qoşun hissələrinin təşkili sürətləndikcə, həmin şöbənin üzərinə düşən məsuliyyət də artırdı. Ona görə tezliklə ləvazimat şöbəsinin strukturu və səlahiyyətləri genişləndirildi, ümumi gərargahın tərkibindən çıxarılaraq idarə kimi hərbi nazirə tabe etdirildi. İdarənin rəisi vəzifəsinə polkovnik Serebrennikov təyin olundu.

## Fəaliyyəti
Qoşun hissələrinin milli geyim formasına keçirilməsi, gündəlik iaşənin milli kulinariya əsasında təkmilləşdirilməsi hərbi ləvazimat idarəsinin qarşısında dayanan başlıca vəzifələr idi. Bu vəzifələri həll etmək üçün hərbi ləvazimat idarəsinin nəzdində əlbəsə (paltar) anbarı, dəri aşılayan zavod, geyim və çəkmə emalatxanası açıldı, Azərbaycanın toxuculuq fabriklərinə hərbi xarakterli sifarişlər verildi, ərzaq təminatının yaxşılaşdırılması üçün yeni sistem tətbiq edildi. Müsabiqə yolu ilə alınmış ərzaq yeni yaradılmış Gəncə, Ağdam, Hacıqabul, Bakı, Zaqatala, Xankəndi, Qusar və Lənkərandakı ərzaq anbarlarına toplanır və buradan hissələrə paylamrdı.

Polkovnik Serebrennikov 1919-cu ildə istefaya çıxdıqdan sonra, hərbi ləvazimat idarəsinin rəisi vəzifəsini bir müddət polkovnik Əlibəyov icra etdi. Həmin il iyulun 31-də Azərbaycan ordusuna xidmətə qəbul olunan general-mayor Sisianov bu vəzifəyə təsdiq olundu, daha sonra isə hərbi nazirin 1919 il 4 oktyabr tarixli əmri ilə hərbi ləvazimat idarəsinin rəisi vəzifəsinə general-mayor Həşimbəyov təyin edildi. Hərbi nazirin 1920-ci il 14 fevral tarixli 99 saylı əmri ilə qoşun hissələrinin ərzaq və ləvazimatla təmin olunmasının zəruri tələblər səviyyəsinə qaldırılması üçün hərbi ləvazimat idarəsinin strukturlarında ciddi islahatlar aparıldı. Nəticədə, hərbi ləvazimat idarəsi yeni statusda Azərbaycan ordusunun təchizat rəisi idarəsinin tərkibinə daxil edildi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, səh 422, *Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ləvazimat İdarəsi* maddəsi, Bakı, 2004.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərb tarixi
Xaçmaz Hərbi Dəstəsi

**Xaçmaz Hərbi Dəstəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun qrupu.

## Yaradılmasında məqsəd
Azərbaycana Anton Denikinin hücum təhlükəsinin gözlənildiyi dövrdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri general Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə 1919 ilin yayında yaradılmış
xüsusi taktiki qrupdur. Ölkənin şimal sərhədi boyunca
müdafiə mövqeləri tutmuşdu.

## Tərkibi
*Quba piyada alayı,
*3-cü Gəncə piyada alayının bir taboru,
*1-ci Tatar süvari alayı,
*1-ci topçu briqadasının 2-ci divizionu,
*İstehkam məktəbinin Şəxsi heyəti daxil idi.

## Rəhbərlik
General-mayor İbrahim ağa Usubov dəstənin komandiri, general-kvartirmeyster vəzifəsinin müvəqqəti icraçısı podpolkovnik Zeynalov qərargah rəisi təyin edilmişdi.

1919 ilin iyulunda Xaçmaz dəstəsinə rəhbərlik *Quba piyada alayı*nın komandiri polkovnik Şirin bəy Kəsəmənliyə tapşırıldı. 1-ci Tatar süvari alayı istisna olmaqla, digər hissə və bölmələr polkovnik Şirin bəy Kəsəmənlinin əməliyyat tabeliyinə verildi.

## Ləğvi
1919 ilin noyabrında *Xaçmaz dəstəsi* ləğv edilərək, onun bazasında Quba Hərbi Dəstəsi yaradıldı. Bununla əlaqədar olaraq Şimal sərhədlərinin qorunması ilə bağlı vəzifələr Quba dəstəsinə həvalə olundu.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, II cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Şimal sərhədinin müdafiə sistemi
Tulpar PDM

**Tulpar PDM** — Türkiyə istehsalı olan piyadanın döyüş maşınıdır. Döyüş maşını adını **Manas** dastanındakı döyüşçüləri qoruyan əfsanəvi atdan almışdır. Şirkət bildirir ki, **“Tulpar”** XXI əsrin tələbləri çərçivəsində tanklar ilə birlikdə tapşırıqları icra edə biləcək.

## Etimologiyası
"Tulpar" qədim türk mifologiyasında döyüşçüləri qoruyan "uçan at" mənasını daşıyır. Sonradan yunanlar da bu addan bənzər əfsanələrində istifadə ediblər. Bu adın seçilməsində məqsədin zirehli birliklərin "qoruyucu uçan ata" sahib olmasının vacibliyini vurğulamaqdan ibarət olduğu ehtimal edilir. Qırğızıstan da bu adda minik avtomobili istehsal edir. 

## Taktiki texniki xüsusiyyətləri

"Tulpar" çoxməqsədli zirehli döyüş maşını kateqoriyasına aiddir. Onun yüngül tank, piyada döyüş maşını, personal daşıyıcısı, idarəetmə, kəşfiyyat, axtarış-xilasetmə, raket atıcı qurğusu, sanitar maşını, HHM və ya tank əleyhinə vasitə kimi hazırlanması mümkündür. Zirehli vasitə üzmə xüsusiyyətlərinə də malikdir. Yük götürmə qabiliyyəti: 5 ton (6x6), 8,3 ton ( 8x8). Maya dəyəri 1.2 milyon ABŞ dollarıdır. Eyni zamanda bir neçə hədəf aşkarlaya bilir.

İstifadə olunan CMI "Cockerill" 3105 qülləsində komandir və tuşlayıcı olmaqla 2 ekipaj üzvü yerləşir. Universal qüllə 25-105 mm-lik topların inteqrasiyasına imkan verir. PDM versiyasında 105 mm-lik topun 30 mm-lik topla əvəz edilməsi desant bölməsində əlavə iki nəfər desant üçün oturacaqların yerləşdirilməsinə şərait yaradır. ZPD versiyası isə 11 nəfərdən ibarət şəxsi heyətin komfort şəraitdə daşınmasına imkan verir. 6 saniyədə 32 km/saat sürət toplayan vasitə maksimum 70 km/saat sürətlə hərəkət edə bilir. Ehtiyat gediş məsafəsi 600 km-dir. Amortizator və balansirdən ibarət asqı 45 ton yükü daşımaq imkanına sahibdir.

## İstinadlar
Nigar Usubova

**Nigar İbrahim qızı Usubova** (2 may 1914, Qazax – 15 sentyabr 1994, Bakı) — Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının müəllimi, fortepiano kafedrasının müdiri, tədris-elmi işlər üzrə prorektoru, əməkdar incəsənət xadimi, professor. İki dəfə "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilib. General İbrahim ağa Usubovun qızıdır.

## Həyatı
Nigar İbrahim qızı Usubova 1914-cü ildə Qazax rayonunun Salahlı kəndində anadan olub. 1935-ci ildə Azərbaycan Dövlət Sənaye İnstitutunu, 1947-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirib.

1952-ci ildən 1970-ci ilədək konservatoriyanın fortepiano kafedrasının dosenti, tədris-elmi işlər üzrə prorektoru olub.

1960-cı ildə əməkdar incəsənət xadimi adını alıb. 1966-cı ildən fortepiano üzrə professor, 1959–1969-cu illərdə fortepiano kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb. İki dəfə "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar
İkinci Piyada Diviziyası

**İkinci Piyada Diviziyası** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun hərbi birləşməsi. Diviziyaya 5, 6, 7
və 8-ci atıcı alayları daxil idi.

## Yaradılması
Onların şəxsi heyəti lazımınca komplektləşdirilməmişdi. Buna görə də Əlahiddə Azərbaycan Korpusuun (ƏAK) tərkibində bu alayların Ģəxsi heyəti digər hissələrin komplektləĢdirilməsinə yönəldildi və 2-ci piyada diviziyasmın komandanlığının saxlanılmasına ehtiyac qalmadı. 1918 ilin sentyabrında Bakı şəhəri düşmən qüvvələrdən azad edildikdən sonra Qafqaz İslam Ordusu komandanının əmri ilə Azərbaycan piyada diviziyalarının bərpasına başlanıldı. Sentyabrın 25-də ƏAK-nun tərkibinə daxil olan 2-ci Azərbaycan piyada diviziyasının təşkili barədə əmr verildi. Bu zaman yalnız diviziyanın tərkibinə daxil olacaq 4-cü piyada alayının formalaşdırılması başa çatmaq üzrə idi. Diviziyanın formalaşdırılmasını sürətləndirmək üçün 5-ci Qafqaz firqəsinin 10-cu Qafqaz alayı 2-ci piyada diviziyasına verilmişdi və bu alayın taborları diviziyanın yeni yaradılan alaylarının əsasını təşkil etməli idi. 4-cü piyada alayı 10-cu Qafqaz alay ının 1-ci taboranun bazasında formalaşmışdı. Taborun zabıt və əsgər heyəti 4-cü alayın şəxsi heyətinə qatılmışdı. 2-ci piyada diviziyasının 5-ci və 6-cı alayları 10-cu Qafqaz alayının müvafıq olaraq 2 və 3-cü taborları bazasında qurulmalı, 6-cı piyada alayının qalan şəxsi heyəti Bakıda, 5-ci alayınkı isə Muğanda cəmləşdirilməli idi.
Diviziya Bakıdakı Salyan kazarmalarında yerləĢdirilmişdi və onun komandiri vəzifəsinə Qafqaz İslam Ordusunun qərargah rəisi Nazim bəy təyin edilmişdi. Diviziyanın tərkibində bir süvari alayı və yardımçı bölmələr də var idi.

## Ləğvi
10-cu Qafqaz alayının 2-ci piyada diviziyasının tərkibinə verilməsi onun kəmiyyət baxımından formalaşmasını sürətləndirsə də, türk qüvvələrinin Azərbaycanı tərk etməsilə alay ağır vəziyyətə düĢdü. Hərbi nazirliyin bərpasından sonra hissələr yenidən qurularkən 2-ci piyada diviziyası ləğv olundu.

## Yenidən təşkili
Hərbi nazir S. Mehmandarovun 1919-cu il 14 iyul tarixli əmri ilə Azərbaycan ordusu tərkibində 2-ci piyada diviziyasının təşkilinə yenidən başlanıldı. Artıq formalaşmış olan 4-cü Quba və 5-ci Bakı piyada alayları, sonradan təşkil edilmiş 6-cı Göyçay piyada alayı da bu diviziyanın tərkibinə qatıldı. Diviziyanın komandiri vəzifəsinə general-mayor İbrahim ağa Usubov, onun müavini vəzifəsinə isə general-mayor Makeyev təyin edildilər. Diviziyanın yüksək döyüş hazırlığı əldə edərək, güclü hərbi vahidə çevrilməsində onların böyük xidmətləri olmuşdur. Bakı ətrafının və şimal sərhədinin müdafiə sisteminin etibarlı şəkildə qurulmasında, Lənkəran və Qarabağ əməliyyatlarının uğurla başa çatdırılmasında 2-ci piyada diviziyası hissələrinin də xüsusi rolu var idi. Aprel işğalından (1920) sonra 1-ci piyada diviziyası kimi 2-ci piyada diviziyası da ləğv olunaraq yenidən quruldu.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, II cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* İbrahim ağa Usubov
Mövsüm Salamov

**Salamov Mövsüm Əsgər oğlu**  – Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi
Həbs olunan zaman Az.Dövlət Muzeyinin direktoru
1938-ci ildə repressiyaya məruz qalaraq Sibirə-Kolımaya göndərilmişdir. 1959-cü ildə məşəqqətli sürgün ömrünü başa vuraraq, vətənə qayıdan M.Salamov yenidən fəal həyata başlamış, bir qədər sonra isə “Şirvanşahlar Saray Kompleksi” tarix-memarlıq qoruq-muzeyinə rəhbərlik ona tapşırılmışdır.

## İstinadlar
Külək - Yel kürəsinin şahzadəsi

**Külək - Yel kürəsinin şahzadəsi** — Azərbaycan ədəbiyyatında süjet xəttində superqəhrəmanların yer aldığı ilk fentezi janrında roman. Azərbaycanlı yazıçı Xülya Sabirli tərəfindən yazılmış Külək trilogiyasından olan ilk romandır. Roman oxucunu yaşadığı dünyaya kənardan – Yel kürəsindən baxmağa sövq edir. Bu səyahət zamanı isə onu Külək müşayiət edir. Külək Yel kürəsini və onun mərkəzi Bakını xilas etmək üçün atası İşığa yardım eləməyə qərarlıdır. Lakin buna müvəffəq olmaq heç də asan deyil. Üstəlik, Yer kürəsinin də taleyi indi bu balaca qızdan asılıdır. Buna baxmayaraq, Külək anası Umayın nağıllarından, atası İşığın məsləhətlərindən və Simurq quşunun qorumasından güc alaraq, bu amansız yolda inamla addımlayır. Romanda Bakı şəhəri, Qız Qalası, İçərişəhər, Bayıl qalası, Atəşgah, Qobustan və digər tarixi məkanların mistik üzü oxucuya təqdim olunub.

## Personajlar
***[[Külək (superqəhrəman)]]**- Yel Kürəsinin şahzadəsi və romanın əsas personajıdır. Yel Kürəsi adlı utopik diyarı xilas etmək üçün bir çox çətinliklərdən keçir. Ardınca Yer kürəsinin də taleyi ondan asılı olur.
***[[İşıq (superqəhrəman)]]** - Yel Kürəsinin kralı və Küləyin atasıdır.
***[[Umay (superqəhrəman)]]** - Yel Kürəsinin kraliçası və Küləyin anasıdır.
***[[Simurq quşu]]** - Qaf dağında yaşayır. Nəhəng və qızılı rəngdədir. 
***Alov** - Romanın əsas mənfi personajıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xülya Cəfərova. Külək - Yel kürəsinin şahzadəsi 
* ASAN Könüllülük Məktəbinin məzunu
* İlk milli superqəhrəmanlar kitabının təqdimat mərasimi 
* “Külək – Yel kürəsinin şahzadəsi” kitabı təqdimi
*  “Külək – Yel kürəsinin şahzadəsi” kitabı təqdimi
*  Первые супергерои Азербайджана! Фантастическая презентация "Принцессы планеты ветров"

### Videolar
* rəsmi buktreyler
* Yel Kürəsi
* Alov və Atəşgah
* Xülya Cəfərovanın “Külək – Yel kürəsinin şahzadəsi” kitabının təqdimatı
Cenna Marbls

**Cenna Marbls** () (doğum adı: Cenna Mauri)-amerikalı youtuberdir. Uzun müddət YouTube-də ən tanınan ulduzlardan biri olmuşdur. Youtube kanalında 14 mln. izləyicisi olduğu üçün Youtube-nin ən populyar qız videoblogeri sayılırdı.O, YouTube ulduzu kimi, bir gənc milliyyətçi qadın olmağına dair komik videolar çəkirdi. Youtube kanalından qazandığı gəlir ildə 350.000 dollar təşkil edirdi.

## Təhsili və karyerası
Marbls Roçesterdə(New-york ştatında yerləşir)anadan olmuş və böyümüşdür.O, elə oradaca məktəbini bitirmişdi.Bundan sonra o, Boston-a köçdü və orada Suffolk universitetində(eng.Suffolk university) oxumağa başladı.Suffolk-da o,psixologiya sahəsindən elm bakalavrı aldı.Sonra,Boston universitetini bitirən Jenna,İdman psixologiyası və məsləhətləşmə üzrə Magistr dərəcəsi aldı.
O, öz karyerasına  BarStool Sports ilə başlasa da,bəzən Youtuba, video çəkirdi və bu videolarından biri, "İnsanları necə inandırmaq olar ki, siz yaxşı görünürsünüz" onu Youtubda məşhurlaşdırdı.Video 1 həftə ərzində 5,3 mln izləmə yığdıBundan sonra o, reqular olaraq Youtube-yə videolar çəkməyə başladı və kanalını təkmilləşdirdi. Youtube-dən başqa,Marbls həm də,həm də,kiçik rollar alırdı.Məs:"Epic Rap Battles Of History" (Tarixin epik rep döyüşləri) şousunun 2-ci sezonunun 13-cü bölməsində (Adəm Həvvaya qarşı)Həvva rolunu oynayırdı.O,həmçinin bəzi multfilm personajlarını səsləndirirdi.Məsələn,"Annoying orange" (Bezdirən portağal) multfilminin "yalançı bekon" seriasındakı bananı səsləndirmişdi.

### Youtube kanalı haqqında
Əsl adı Jenna Mourey olmasına baxmayaraq,Kanalının adını Jenna Marbles qoyan Jenna soyadının əvəzinə itlərdən birinin adını qoyub.Bunun səbəbi isə, anasının onda youtube kanalının olduğunu bilməsini istəməməsi idi.Lakin,məhşurlaşandan sonra anası onda kanal olduğunu bildi.7 noyabr 2022 tarixinə əsasən 19,8 milyon abunəçisi,1.770.000.000 toplam baxış sayı var.Buna baxmayaraq,Jenna hələ də videolar çəkməyə davam edir və populyarlığını itirmir.Onun videoları hər çərşənbə axşamı və ya çərşənbə çıxır.

## Maraqlı məlumat
Marbles, Kermie Worm və Mr. Marbles adlı bir oyuncaq it brendini buraxdı. Brendin adı, onun əsl itlərinin şərfinə elə qoyulub. O, həmçinin üzərində öz yaddaqalan sözləri olan bir sıra məhsullar buraxdı.Sözlərinə misal:"**What are this?**"

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* jennamarblesblog.com
* youtube-də Jennanın kanalı
* reason.com/pewdiepie captainsparklez skydoesminecra
* the most popular youtuber stars in the world
* outube-star-jenna-marbles-5-facts-about-her-rise-to-internet-fame
* behind bible bro culture
* http://newmediarockstars.com/2013/04/jenna-marbles-on-1-billion-views-set-to-overtake-ray-william-johnson-video/"Jenna|.jenna-marbles-on-1-billion-views-set-to-overtake-ray-william-johnson-video
* epic rap battles of history jenna marbles
Fərəc Qasımov

**Fərəc Cəfər oğlu Qasımov ** — Bakı bəhai icmasının ruhani məhfilinin "nazimi" (sədri).

## Həyatı
1883-cü ildə Salyanda doğulub. O, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən, dinlərin tarixinə yaxından bələd olan savadlı və hörmətli bir şəxs idi.

Bakı bəhai icmasının ruhani məhfilinin sədri Fərəc Qasımov Azərbaycan KP MK-nın keçmiş katibi, UİK(b)P-nın məsul işçisi Yusif Qasımovun qardaşı oğlu idi. Maraqlıdır ki, əmisi Leninqradda "xalq düşməni" adı ilə həbs ediləndən sonra ailənin başqa üzvlərini "xalq düşməninin qohumu" kimi deyil, məhz bəhai dininə mənsubiyyətinə və "hökumətə qarşı zərərli fəaliyyətinə" görə digər bəhailərlə eyni gündə həbs edilmişdilər.

Professor Ətaulla Qasımovun atasıdır.

## İstinadlar
Daphnia longispina

**Daphnia longispina** () subirəsi və ya dafniya () cinsinə aid növ.

## Morfoloji quruluşu
Dişi fərdin uzunluğu 1,3-4,0, erkəyinki isə 1,1-1,8 mm-dir. Dişi fərdin çanağı oval şəklindədir. Başın forması dəyişkən olur. Lateral til gözün üstündən başlayaraq küt bucaq əmələ gətirir. Rostrum çox itidir. Ön antenalar çıx qısa olub, rostrumun qurtaracağına çatmır. Üzmə antennalarının aşağı şaxəsinin içəri kənarında və yuxarı şaxəsinin birinci və ikinci buğumlarında xırda tükcüklər vardır. Abdomen çıxıntıları yaxşı inkişaf etmişdir. Onlardan yuxarıda yerləşən iki ədədi uzun, aşağıda yerləşənlər isə qismən rudiment halında olur.Postabdomen uzunsov,  yuxarı kənarı düzdür, 9-20 ədəd dişciklərlə təchiz olunmuşdur. Abdomen caynaqları uzun, nazik və xırda qıllarla örtülüdür. Erkək fərddə çanaq ensiz olub, bel tərəfi hamardır. Rostrum qısa və girdələnmişdir. Ön antennaların oturacağı uzun və zəif əyilmişdr. Onun qurtaracağında estetakslar, qısa qamçı və hissedici tükcüklər yerləşir .
## Yayılması
Yer səthinin şirin sularında geniş yayılmışdır. azərbaycan ərazisində Şamaxı rayonunun Fəxrəküş və Zəligöl göllərində, İsmayıllı rayonunun su hövzələrində, Şahbuz rayonundakı Qaragöldə, Göy-göldə, Laçın rayonundakı Qazıgöldə, Ceyranbatan, Mingəçevir və Varvara su anbarlarında, Naxçıvan MR-nın Adilağa, Qaraxanbəyli, Qahabgöl, Dəstəgöl, Qanlıgöl və Batabat göllərində , Batabat və Biçənək kəndəri ətrafında olan sularda, Kür çayında, Kür ətrafı axmazlarda və göllərdə, Dəvəçi limanında, Abşeron yarımadasının  bəzi şortəhər  göllərində (Xocahəsən gölü, Qu gölləri)  qeydə alınmışdır.

## Bioloji və ekoloji xüsusiyyətləri
Bu növ müxtəlif tipli su hövzələrində, o cümlədən şortəhər sularda yaşayır. Xəzər və Aral dənizlərinin şorluğu az olan hissələrində yayılmışdır. Çoxalma dövrü yayda başlayıb, payızın axırından başa çatır. Su anbarlarında maksimal miqdarına yayda təsadüf edilir və çoxalması iyun-iyul aylarında sürətli gedir. Yumurtalarının sayı apreldə 16, sentyabrda 12 ədəd olur. Yumurtaların inkişafı 22,8-26,6 **°**C-də 12 gün, 19,5-26,5 **°**C-də isə 14 gün dvam edir. Cinsi yetişkənliyə 5-ci mərhələdə çatır. Partenogenetik və cinsi çoxalma payızın ikinci yarısında başlayır. Evriterm növdür, temperaturu 32 **°**C olan sularda ona təsadüf edilir. Qidasını bakteriyalar və yosunlar (Chlorella, Melosira, Anabeana) təşkil edir. Dişi fərd 40 gün yaşayır, bu dövrdə 100 bala verir.

Azərbaycanın su sutarlarında bu növün 3 yarımnövü (D.longispina  hyalina, D.longispina longispina, D.longispina caudata) qeydə alınmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
Animaldiversity.org
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Şurası

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Şurası**, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hərbi nazirliyinin nəzdində kollegial orqan.

## Yaradılması
Hərbi qanunvericilik və hərbi idarəetmə sahəsində mühüm məsələləri müzakirə edir və müvafiq qərarlar çıxarırdı. Əsası 1919 il yanvarın 10-da qoyulmuşdu. Hərbi şuranın əsasnaməsi və daimi tərkibi təsdiq edilənədək Müvəqqəti Hərbi Şura (MHŞ) yaradılmışdı. Hərbi nazir və onun müavini, piyada və süvari diviziyalarının komandirləri, Ümumi qərargahın rəisi, topçu, ləvazimat və istehkamçı idarələrinin rəisləri, general-kvartirmeyster, növbətçi general və tapşırıq generalı MHŞ-nın üzvləri idilər. MHŞ-nın iclaslarına hərbi nazir və ya onun müavini sədrlik edirdi.

## Fəaliyyəti
Hərbi şuranın əsasnaməsi işlənib hazırlandıqdan sonra 1920 ilin əvvəlində şuranın daimi tərkibi təsdiq edildi. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə iki hərbi şura yaradıldı: *Böyük hərbi şura* (BHŞ) və *Kiçik hərbi şura* (KHŞ). Təcili həllini tələb edən məsələlərə KHŞ-da baxılırdı. Tərkibinə hərbi nazirin müavini, Ümumi qərargahın, Baş ərkani-hərbin və Bakı İstehkamçılar hissəsinin rəisləri daxil idi. Hərbi nazirin rəhbərlik etdiyi BHŞ-ya isə Ümumi qərargahın, Baş ərkani-hərbin, Bakı istehkamçılar hissəsinin rəisləri, qərargahları Bakıda yerləşən piyada və süvari diviziyalarının komandirləri, topçu, istehkam və ləvazimat idarələrinin rəisləri, hərbi-ədliyyə, hərbi-tibb və hərbi-baytar idarələrinin rəisləri daxil idi. BHŞ-nın işində dövlət nəzarət orqanının nümayəndəsi də iştirak edirdi. Hərbi şuranın qərarları hərbi nazirin imzası ilə qüvvəyə minirdi.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi-tibb İdarəsi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi-tibb idarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun qoşun hissələrində tibb xidmətinin təş-
kilinə rəhbərlik edən orqan.

## Yaradılması
Əsası 1918 il noyabrın 15-də qoyulmuş və əvvəlcə şöbə kimi Ümumi qərargahın tərkibində fəaliyyətə başlamışdı. Azərbaycanda tibbin kifayət qədər inkişaf etmədiyi bir vaxtda hərbi-tibb idarəsinin fəaliyyəti hərbi
nazirin ciddi nəzarətində olmuşdur. Nazir Səməd bəy Mehmandarovun müvafiq əmri ilə həkim A.Sulakov 1918 il noyabrın 27-də hərbi-tibb şöbəsinin rəisi təyin edildi. Həmin tarixdə daha 15 nəfər tibb işçisi orduya qəbul edilərək, müxtəlif qoşun hissələrinə təyinat aldılar.

## Fəaliyyəti
Qoşunlarda tibb xidmətinə olan ehtiyacın aradan qaldırılması üçün S.Mehmandarovun əmri ilə 1918 il dekabrın 14-də Gəncə Praporşiklər məktəbində 10 nəfərlik qəbul otağı, dekabrın 15-də Hacıqabulda yerləşən 2-ci Bakı alayında 60 nəfərlik əsgər xəstəxanası, 1919 il yanvarın 1 -də 1-ci Cavanşir piyada alayında 60 nəfərlik əsgər xəstəxanası, 2-ci Qarabağ süvari alayında 20 nəfərlik müayinə otağı, 1919 il fevralın 4-də isə Əlahiddə Zaqatala taborunun 20 nəfərlik əsgər xəstəxanası fəaliyyətə başladı. Bakı, Gəncə və Xankəndidə hərbi xəstəxanalar təşkil edildi. Gəncə hərbi xəstəxanası nəzdində bölük feldşer köməkçiləri hazırlayan 4 aylıq kurslar yaradıldı.

Hərbi nazirin əmri ilə 1919 il iyulun 19-da həkim Bahadur bəy Qayıbov strukturun rəhbəri təyin olundu. Onun rəhbərliyi ilə 1919 il noyabrın 5-də Şuşada 5 nəfər zabit və 100 nəfər əsgər üçün nəzərdə tutulmuş 105 nəfərlik əsgər xəstəxanası, 1920 il yanvarın 1-də Bakı şəhərində 5-ci Bakı piyada alayının əsgər xəstəxanası, 1920 il yanvarın 13-də Xankəndidə 2-ci Qarabağ süvari alayın ın 30 nəfərlik müayinə
otağı, 1920 il fevralın 1-də Xankəndidə 1-ci Cavanşir piyada alayının 30 nəfərlik müayinə otağı açılmışdı. Hərbi nazirin əmri ilə 1919 il oktyabrın 20-də hərbi-tibb idarəsinin və yerli lazaretlərin strukturu enişləndirildi. 1920 ilin martında bu qurum təchizat idarəsinin tərkibinə daxil edildi.

### Şuşa feldşer məktəbi
1919 ilin payızından isə hərbi nazirin əmrilə Şuşa feldşer məktəbi fəaliyyətə başladı. Hərbi hissələrdə, xüsusən Qarabağ bölgəsində yerləşən qoşun hissələrinin şəxsi heyəti arasında yayılan yoluxucu xəstəliklərin qarşısının alınmasında məsuliyyətsizlik göstərdiyi üçün idarənin rəisi Sulakov vəzifəsindən azad edildi və onun yerinə həkim Qabayev təyin edildi.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Feldşer Məktəbi
Rauf Talışinski

**Talışinski Rauf Rəfail oğlu** (*Rauf Rəfail oğlu Talışinski*}; ) — Azərbaycan jurnalistikasının tanınmış simalarından biri, Echo.az saytının və "*Exo*" qazetinin  təsisçisi və baş redaktoru.

## Həyatı
Rauf Talışinski 16 Noyabr 1956-cı ildə Azərbaycanın tanınmış ziyalı və zadəgan ailələrindən birində anadan olub. 1978-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirib. Həmin fakültədə aspirantura təhsili alıb. O, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur.

## Fəaliyyəti
Talışinski “*Molodej Azerbaydjana*" (1978-1981), “*Vışka*” qəzetlərində çalışıb, 1981-1989-cu illərdə “İzvestiya” qəzetinin Azərbaycan üzrə müxbiri,1990-cı ildən "*Ayna*" və "*Zerkalo*" qəzetinin rəhbərlərindən biri olaraq müasir Azərbaycan jurnalistikasının formalaşmasında böyük rol oynayıb. R.Talışinski 2001-ci ildən bu günə kimi isə “*Exo*” qəzetinin baş redaktoru postunda çalışıb.

## Mükafatları
Rauf Talışinski jurnalistikanın inkişafındakı xidmətlərinə görə "*Əməkdar jurnalist*" fəxri adına layiq görülüb.

## Ölümü
2018-ci il mayın 8-ində qəfil ürəktutmasından vəfat edib.

## Həmçinin bax
* Exo (qəzet)
* Əməkdar jurnalist
* Vışka (qəzet)

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Hava Qüvvələri

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Hava Qüvvələri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun tərkibində formalaşdırılmış qoşun
növü.

## Zəmin
Mudros barışığının (1918) şərtlərinə əsasən, 1918 ilin noyabrında Bakını zəbt etmiş ingilis qüvvələri Xəzər dənizindəki hərbi gəmiləri hidrotəyyarələrlə birlikdə öz nəzarətləri altına aldılar. Sonra isə Xəzərdəki Hərbi Dəniz Qüvvələri Denikinə təhvil verildi və bununla Azərbaycan mövcud olan az-çox aviasiya texnikasından da məhrum edildi.

## Fəaliyyəti
Hərbi hava qüvvələrinin təşkilinin zəruriliyini nəzər alaraq, hərbi nazirlik bu işə ən əvvəl müvafiq kadrlar hazırlanmasından başladı. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov 1919-cu il yanvarın 22-də Azərbaycanın Gürcüstandakı nümayəndəsi Məmməd Yusif Cəfərova məktubla müraciət edərək, azərbaycanlıların Tiflisdəki Aviasiya məktəbinə göndərilməsinin mümkünlüyünü öyrənməsini xahiş etdi. Azərbaycan-Gürcüstan hərbi əməkdaşlıq müqaviləsi (1919) bağlandıqdan sonra Azərbaycandan bir qrup əsgər və zabit Gürcüstana ezam olundu. Onlardan 9 nəfəri hərbi təyyarəçi peşəsinə yiyələnməli idi. Kapitan Firidun Mirzə Qacar, praporşiklər Əlihüseyn Dadaşov, Teymur Mustafayev, Gəncinski, Həsənzadə və Qaraşarov həmin zabitlərdən idi.

Milli ordunun hərbi-hava strukturunun formalaşdırılmasından əvvəl onun rəhbərliyi müəyyənləşdirildi. Hərbi nazirin 1919-cu il 19 avqust tarixli əmri ilə podporuçik Teymur xan Əfşar Aviasiya dəstəsinin rəis müavini təyin edildi. Dəstə birbaşa Baş ərkani-hərbə tabe idi. 1919-cu il sentyabrın 14-də Aviasiya dəstəsinin ştatı təsdiq olundu. Ştatda 5 zabit, 4 məmur, 54 nizami əsgər və 4 qeyri-nizami əsgər var idi.

Milli kadrlara olan ehtiyacın ödənilməsi üçün hərbi nazirlik 1920-ci ildə Azərbaycanda hərbi təyyarəçilər məktəbi açmağı qərara aldı. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov 1919-cu il noyabrın 27-də xarici işlər nazirliyinə məktub yazaraq, Aviasiya məktəbində tədrisin təşkili üçün İngiltərədən və İtaliyadan təcrübəli mütəxəssislərin dəvət olunması imkanlarının öyrənilməsini xahiş etdi. Lakin 1920-ci ilin əvvəlindən hərbi şəraitin mürəkkəbləş məsi və Aprel işğalı (1920) hərbi-hava qüvvələrinin möhkəmləndirilməsi sahəsindəki işləri yarımçıq qoydu.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Feldşer Məktəbi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Feldşer Məktəbi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Şuşada təsis edilmiş hərbi-tibb təhsili müəssisəsi.

## Yaradılması
Qoşun hissələrində tibbi xidmətin yaxşılaşdırılması üçün hərbi nazirin 1919 il 22 yanvar tarixli əmri ilə Gəncə əsgər xəstəxanası nəzdində bölük feldşer şagirdləri hazırlayan kurs, 1919 il 15 fevral tarixli əmri ilə isə bütün hərbi hissələrin nəzdində 2 aylıq sanitar kursları açılmışdı. Kurslar hərbi-tibb kadrlarına olan ehtiyacı ödəmədiyi üçün, hərbi nazir 1-ci Cavanşir piyada alayının Şuşada yerləşən 1-ci taborunun həkimi Mehmandarovun Şuşa şəhərində hərbi feldşer məktəbinin açılması barədə təklifini müdafiə etdi. Hərbi nazirin 1919 il 3 sentyabr tarixli 406 saylı əmrində göstərilirdi ki, Şuşa hərbi feldşer məktəbi, ştat cədvəlinin rəs mən təsdiqlənməsini gözləmədən, dərhal fəaliyyətə başlasın. Məktəb nazirliyin hərbi-tibb idarəsinə tabe idi və onun ştatı 1919 il avqustun 31-də Hərbi şurada təsdiq olunmuşdu.

## Fəaliyyəti
Məktəbə 40 nəfərin qəbulu nəzərdə tutulmuşdu. Təhsil müddəti 6 ay idi. Tədris işinə Səməd bəy Mehmandarovdan əlavə, həkimlər Ağayev və Ağakişibəyov da cəlb olunmuşdular. Hərbi feldşer məktəbinə ilkin hərbi hazırlıq keçmiş və feldşer olmağı arzulayan əsgərlər, həmçinin 30 yaşınadək mülki şəxslər qəbul edilə bilərdi. Mülki şəxslər məktəbə qəbul edilməzdən əvvəl onların hərbi xidmətə yararlı olub-olmamaları müəyyənləşdirilməli idi. Məktəbdə dərslər təsdiq edilmiş proqram əsasında Azərbaycan dilində aparılmalı, buraxılış imtahanını uğurla verənlər hissələrə təyinat aldıqları gündən başlayaraq iki il xidmət etməli idilər.

Məktəbin tədris proqramında anatomiya və fiziologiya, cərrahiyyə, zöhrəvi xəstəliklər, göz xəstəlikləri, daxili xəstəliklər, xəstəyə qayğı, bədbəxt hadisələr və qəfil xəstəliklər zamanı ilkin yardım, gigiyena haqqında ümumi məlumat, dezinfeksiya, əczaçılıq fənlərinin keçilməsi nəzərdə tutulmuşdu.

Hərbi feldşer məktəbinin smeta və ştat cədvəli qanunvericilik səviyyəsində Azərbaycan Parlamentinin son iclaslarının birində — 1920 il aprelin 26-da təsdiq olunmuşdu.

## Mənbə
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi-tibb idarəsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Dəmiryolçular Məktəbi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Dəmiryolçular Məktəbi** — hərbi xarakterli yükləri daşımaq, dəmir yolu nəqliyyatı işinin hərbi
tələblərə uyğun qurulması üçün mütəxəssislər hazırlayan təhsil müəssisəsi.

## Yaradılması
Məktəbin açılması ilə bağlı təşkilati işlərə 1919
ilin yazında başlanılmışdı. Hərbi nazirlik strateji nəqliyyat vasitəsi kimi, bu sahənin təşkilinə xüsusi diqqət yetirirdi. Həm
də, dəmir yolu nəqliyyatında çalışanların əksəriyyəti qeyri-azərbaycanlılar olduğundan onların etibarlılığı şübhə doğururdu.
Hərbi yüklərin daşınmasında fasiləsiz iş rejiminə və sabit vəziyyətə nail olmaq üçün 1919 il avqustun 10-da hərbi
dəmiryolçular məktəbi təsis edildi. Baş ərkani-hərbin rəisi Məmməd bəy Sulkeviçin 1919 il 28 may tarixli məktubuna
əsasən, praporşiklər məktəbinin 20 nəfər məzunu yeni ixtisasa yiyələnmək üçün hərbi dəmiryolçular məktəbinə göndərildi.
Məktəbdə 120 nəfər əsgərin təhsil alması planlaşdırılmışdı.

## Rəhbərlik
Hərbi nazirin əmrinə əsasən, məktəb 1919 il sentyabrın 4-dən
fəaliyyətə başladı. Məktəbin rəisi vəzifəsi poruçik Qluxova həvalə olunmuşdu.

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbi

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar
Timin

thumb|right|Timin
Timin (5-metilurasil) — pirimidinin törəməsi, azotlu əsasların beşindən biridir.Dezoksiriboza ilə birlikdə timidin nukleozidin tərkibinə daxil olaraq, bütün canlı orqanizmlərin tərkibində mövcuddur.  Timin dezoksiribonukleotidlər DNT-in tərkibinə daxildirlər, RNT-də onun yerində urasilin ribonukleotidi yerləşir. Timin adeninlə 2 hidrogen rabitəsi əmələ gətirərək, ona komplementardır. Orqanizmin ölümündən sonra timin əsasları zamanla hidantoinlərədək oksidləşirlər. Tədqiqatlara əsasən, timin ultrabənövşəyi şualanmanın enerjisini dağıdaraq, DNT-ni onun mənfi təsirindən qoruya bilir.

## İstinadlar
Nəriman Cavadov

**Nəriman Əhməd oğlu Cavadov** () — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti, publisist.

## Həyatı
Nəriman Cavadov 1956-cı il sentyabr ayının 10-da Azərbaycan SSR-nin Saatlı rayonunun Bəylik kəndində anadan olmuşdur. N. Cavadov 1975-ci ildə Saatlı şəhər S. Vurğun adına 1 saylı tam orta məktəbini bitirmiş və həmin il S. M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) jurnalistika fakültəsinə qəbul olmuşdur. 1980-ci ildə ali təhsilini başa vuran N. Cavadov təyinatla Saatlı rayonuna qayıtmış və həmin rayonda çıxan "Dönüş" qəzetində zəhmətkeş məktubları şöbəsinin müdiri (1980–1987), qəzetin redaktor müavini (1987–1998) vəzifələrində çalışmışdır.

Saatlı rayonunun "Dönüş" qəzeti redaksiyasında çalışdığı dövrdə Sov. İKP-nin və SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü, rayon Xalq Nəzarəti Komitəsinin büro üzvü və Saatlı şəhər Sovetinin (bir çağırış) deputatı olmuşdur. Universiteti bitirdikdən sonra hərbi kurs (3 ay) keçmiş və dövlət imtahanı verərək ehtiyatda olan leytenant rütbəsinə yiyələnmişdir. Daha sonralar isə ona baş leytenant rütbəsi verilmişdir.

N. Cavadov 1998-ci ilin sonlarında öz ərizəsi ilə rayonda redaktor müavini vəzifəsindən çıxaraq Bakıya köçmüşdür. 1 yanvar 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Administrasiyasının təsis etdiyi "Respublika" qəzetində müxbir, 2003-cü ildə isə şöbə müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur və hal hazıradək bu vəzifədə çalışır.

Azərbaycanın müxtəlif özəl universitetlərinin jurnalistika fakültələrində müəllim kimi çalışaraq tələbələrin jurnalist kimi yetişməsində, habelə işlədiyi "Respublika" qəzetində gənc jurnalistlərin ixtisaslarına daha mükəmməl yiyələnməsində N. Cavadovun əməyi az deyildir. Təcrübəli jurnalist KİVDF-nin keçirdiyi fərdi jurnalist müsabiqələrinin fəal iştirakçısıdır. Müxtəlif mövzu və janrlarda onun yazıları ölkə üzrə dəfələrlə I, II, III yerlərə layiq görülmüşdür. 40 ildir ki, fasiləsiz olaraq dövlət mətbuatında çalışan N. Cavadovun kitabları, monoqrafiyaları, elmi məqalələri vardır.

N. Cavadov YAP üzvüdür.

## Ailəsi
N. Cavadov ailəlidir, 2 oğul atasıdır. Böyük oğlu Cəmaləddin ali təhsillidir, dövlət qulluğunda çalışır. İkinci oğlu Fuad isə kiçik sahibkarlıqla məşğuldur. Hər ikisi ailəlidir.

## Təltif və mükafatları
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 15 iyul 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə ölkə mətbuatında uzun illər səmərəli fəaliyyətinə görə Nəriman Cavadov "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti" fəxri adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Baytar İdarəsi

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Baytar İdarəsi** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qoşun hissələrində istifadə olunan atlar və qoşqu heyvanlarının bəslənilməsi, mühafizəsi, müalicəsi və bundan ötrü müəyyən edilmiş xidmətlərin icrasını təşkil edən orqan.

## Yaradılması
Müstəqil struktur kimi 1919-cu ilin əvvəlində fəaliyyətə başladığı güman edilir. Hərbi-baytar idarəsi qoşun hissələrində baytar xidməti göstərirdi. Bu xidmətdən əsasən, süvari və topçu hissələrində, həmçinin piyada və təchizat bölmələrində istifadə olunurdu.

## Fəaliyyəti
1919-cu ilin martından başlayaraq hərbi baytar idarəsinin rəhbərliyi ilə nalbəndlər hazırlayan 4 təlim dəmirçixanası açılmışdı. Həmin dəmirçixanalar 1-ci Tatar süvari alayında, 2-ci Qarabağ süvari alayında, 1-ci topçu briqadasında və nəhayət, 2-ci dağ topçu divizionunda fəaliyyətə başlamışdılar. Bunlardan başqa, hərbi-baytar idarəsinin tabeliyində baytar xəstəxanası da fəaliyyət göstərirdi. Hərbi-baytar idarəsinə baytar həkimləri Yermonski və Kvitaşvili rəhbərlik etmişlər.

## Ləğvi
1920-ci il martın 15-də hərbi nazirliyin digər təminat və təchizat strukturları kimi hərbi-baytar idarəsi də Azərbaycan ordusunun təchizat rəisinin tabeçiliyinə verildi.

## Mənbə
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ensiklopediyası, I cild, Bakı, 2004.

### İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusu
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi-tibb idarəsi
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ləvazimat İdarəsi