open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bəlbək çayı

**Bəlbək çayı** (, ) — Krımın cənub-qərbindən axan çay. Çayın uzunluğu 63 km, su hövzəsinin sahəsi 505 km², çayın mailliyi 6,0 m/km-dir. Krım dağlarının Baş silsiləsinin şimal-qərb yamaclarından axan iki çayın - Böyük-Üzənbaş  və Kokkozki çayının qovuşmasından əmələ gəlir. Lyubimovka kəndi yaxınlığında Sevastopol körfəzindən 5 km aralıda Qara dənizə tökülür. Fruktove ölçmə stansiyasında orta uzunmüddətli su axını 2,08 m³/s təşkil edir.

Bəlbək Krım çaylarının ən dolğun çayıdır (Krım çayları arasında ən böyük orta illik su axınına malikdir). Yuxarı axarlarda çayın özü və qolları dar kanalı, sürətli axını və sıldırım hündür sahilləri olan fırtınalı, heç vaxt qurumayan axınlardan ibarətdir. 
## Adı
Bəlbək hidronimi ənənəvi olaraq türkcə güclü və ya bərk bel ifadəsinin tərcüməsi ilə izah olunur (“dağda əsas dar keçid” variantı var). Kabarta-Su, Xəbər, Kabarda, Kabar adları da vardır. İohan Tunman 1777-ci ildə yazdığı “Krım xanlığı” əsərində belə qeyd edir: “Kabart çayın keçmiş adıdır. Bəlbəkdə ola bilsin ki, vaxtilə çərkəz-kabardin məskənləri olub”. Piter Pallas bir vaxtlar kabardiyalıların və ya çərkəzlərin Kabartanın (Bəlbək) yuxarı axarlarında yaşadıqları haqqında əfsanəni çatdırır: bu fərziyyələr müəyyən mənada təsdiqlənir. XIII əsrin sonu - XIV əsrin əvvəllərinə aid Pampuk-Kaya yaşayış məntəqəsində (Bəlbək çayının orta axarında) arxeoloji tapıntılar, Qafqaz mənşəli obyektlərə (Adıge mədəniyyəti) bənzəyir. 1836-cı ildə Peter Koeppen xəritəsində çayın iki adı var: Bəlbək və ya Kabarta. 1886-cı ildə Avropa Rusiyasının mühüm yaşayış məntəqələri Üzənbaş adlanırdı. Həmçinin qeyd edilmişdir ki, qədim zamanlarda çay yalnız aşağı axarda Bəlbək, yuxarıda isə Kabarda və ya Kabarta-Su (Şişmiş) adlanırdı. 
## Təsviri
Maloye Sadovoe kəndi yaxınlığında Krım dağlarının Daxili silsiləsi keçərkən, çay vadisi əhəmiyyətli dərəcədə daralır və Bəlbək kanyonu adlanır. Eyni zamanda zirvə boyu ən dar yerdə çay dərəsinin eni 300 m, dərinliyi 160 m-dir. 20-ci əsrdə vadinin sağ yamaclarında son paleolit dövrünə aid kromanyonların aşkar edildiyi mağaralar vardır. Bəlbək kanyonu 1969-cu ildə Ukraynada respublika əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilib.

Aşağı axarlarda çay gil çöküntülərini kəsir, axın yavaşlayır. Tez-tez baş verən daşqınlar səbəbindən 1980-ci illərin ikinci yarısında mənsəb yaxınlığındakı kanal ikiyə bölünür. Lakin sonradan çayda suyun səviyyəsi aşağı düşüb və bu gün yalnız yeni kanalda su var. Eyni zamanda Qara dənizə töküləndə bir neçə metrə qədər daralır.

Bəlbəyin qollarından birinin mənbəyi olan Kokkozka çayı (uzunluğu 18 km) Krımın Böyük Kanyonunda yerləşir.

Bəlbək çayının vadisində Krımın Syuyren qalası və Çelter-Koba mağara monastırı kimi görməli yerləri vardır. 30 saylı Zirehli Qüllə Batareyasının ərazisində çayın mənsəbində tavrlar tərəfindən tikilmiş ən qədim Ust-Bəlbək qalası var idi. Vadinin təbii cazibəsi Bəlbək kanyonunun qayalarıdır.

2021-ci ildə istifadəyə verilən Bəlbək suqəbuledicisi orta illik su sərfi saniyədə 2,1 kubmetr və 65 min kubmetr təşkil edir. Sevastopol şəhərinin ehtiyacları üçün gündəlik istehlakın orta illik axınının ən azı 36% -ni çaydan almağı planlaşdırır. 
## İstinadlar
Elisa Spiropali

**Elisa Spiropali** ()  — Alban siyasətçisi və dövlət xadimi. Albaniya Sosialist Partiyasının üzvü. 17 yanvar 2019-cu ildən Albaniya Parlamenti ilə Əlaqələr üzrə Dövlət Naziri. 2017-ci ildən Albaniya Milli Assambleyasının üzvü. 
## Bioqrafiyası

15 mart 1983-cü ildə Albaniyanın paytaxtı Tiranada anadan olub.

O, iki il Tirandakı Kamal Staf Gimnaziyasında, daha sonra Albaniyada ən yaxşı beş tələbədən biri kimi təqaüd aldıqdan sonra Kanadada Lester Pearson College UWC-də təhsil alır. 2005-ci ildə o, Massaçusetsdəki Mount Holyoke Amerika Qadın Kollecini iqtisadiyyat üzrə bakalavr və siyasi elmlər üzrə bakalavr dərəcəsi ilə bitirib. Argentina iqtisadi böhranını öyrənmək üçün Buenos Ayresdə bir semestr keçirir. 2007-ci ildə təqaüd alır və Sassex Universitetində oxuyur.

2009-cu ildən Albaniya Sosialist Partiyasının üzvüdür. O, 2009-cu il parlament seçkilərində namizəd olmuşdur. Alban Avrososialist Gənclər Forumunun (FRESSH) prezidenti seçilmişdir. Tirana bələdiyyəsinin deputatı və Sosialist Partiyası Rəyasət Heyətinin mətbuat katibi olur.

2013-cü ilin oktyabrından 2015-ci ilin martına qədər Baş Gömrük İdarəsinin baş direktoru işləmişdir.

2017-ci ildə keçirilən parlament seçkilərinin nəticələrinə əsasən, Korça rayonundan Albaniya Sosialist Partiyasından Albaniya Xalq Məclisinə deputat seçilib. 25 aprel 2021-ci ildə Tirana seçki dairəsindən yenidən deputat seçilir. O, 2017-2019-cu illərdə Parlament Sosialistlər Qrupunun sədr müavini və Əmək, sosial məsələlər və səhiyyə komitəsinin sədr müavini vəzifələrində çalışıb.

17 yanvar 2019-cu ildə o, Ramın ikinci kabinetində Albaniya Parlamenti ilə Əlaqələr üzrə Dövlət Naziri vəzifəsinə təyin edilib, tələbə və antikorrupsiya etirazlarından sonra kabinetin yenidən təşkili zamanı Ermonel Felaynı əvəz edib. Ramın üçüncü kabinetindəki mövqeyini qorumuşdur. 
## Şəxsi həyat
Ailəlidir və iki övladı var. 
## İstinadlar
Şarp əmsalı

**[[Vilyam Şarp|Şarp]] əmsalı** — orta risk mükafatının portfelin orta kənarlaşmasına nisbəti kimi hesablanan investisiya portfelinin (aktivinin) səmərəliliyinin göstəricisi.

## Əmsalın hesablanması
S = \frac{E[R-R_f]}{\sigma} = \frac{E[R-R_f]}{\sqrt{Var[R-R_f]}} , burada

* R — portfel (aktiv) gəliri
* R_f — alternativ investisiya gəliri (adətən risksiz faiz dərəcəsi kimi qəbul edilir)
* E[R-R_f] — risk mükafatı (riyazi gözlənti aktivlər üzrə gəlirin alternativ investisiya gəlirindən artıqlığı)
* \sigma —  standart sapma portfel (aktiv) gəliri

Əgər R_f sözügedən dövr ərzində sabitdirsə, o zaman  \sqrt{Var[R-R_f]}=\sqrt{Var[R]}.

Şarp nisbəti aktivin gəlirinin investorun götürdüyü riski nə qədər kompensasiya etdiyini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Eyni gözlənilən gəlirli iki aktivi müqayisə edərkən, Sharpe nisbəti daha yüksək olan aktivə investisiya etmək daha az riskli olacaq.

## Məhdudiyyətlər
* Şarp əmsalı gəlirlərinin illik faizlə ifadə edilən orta aylıq gəlirlərə (yaxud başqa vaxt ərzində gəlirlərə) əsaslanaraq ölçülməsi il ərzində performansı qiymətləndirməkdənsə, növbəti ayda mümkün performansı qiymətləndirmək üçün daha uyğundur. Sharpe nisbətində istifadə olunan gəlir ölçüsü uzun müddət ərzində potensial gəlirləri qiymətləndirərkən çox yanıltıcı ola bilər.
* Şarp nisbəti (yalnız məhdud "dəyişkənliyi aşağı" hesab edən Sortino nisbətindən fərqli olaraq) aktiv dəyərlərində yuxarı və aşağı dalğalanmalar arasında fərq qoymur. O, riski yox, portfelin məcmu dəyişkənliyini ölçür.
* Şarp nisbəti yuvarlanan və ardıcıl itkilər arasında fərq qoymur

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* William F. Sharpe. The Sharpe ratio
*
Bank likvidliyi

**Bank likvidliyi** () —  bankın öhdəliklərinin vaxtında və tam yerinə yetirilməsini təmin etmək imkanı. Bankın likvidliyin idarə edilməsi həm çatışmazlığın, həm də artıq likvidliyin qarşısını almaq və aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır. Likvidliyin kifayət qədər olmaması bankın müflisləşməsinə, həddindən artıq likvidlik isə onun gəlirliliyinə mənfi təsir göstərə bilər.

## Likvidlik növləri
### Mənbələrə görə
;Yığılmış
:* nağd pul (kassa və müxbir hesablardakı pullar);
:* tez pula çevrilə bilən aktivlər (məsələn, qiymətli kağızlar).
;Alınmış
:* banklararası bazardan əldə edilə bilən banklararası kreditlər
:* ölkədəki əsas bank tənzimləyicisindən mümkün kreditlər
### Təcili olaraq
* ani (spontan)
* qısa müddət
* orta müddətli
* uzun müddətli

## Bankın öhdəliklərinin növləri
Bank öhdəlikləri iki növdür:

Real öhdəliklər — tələb üzrə vəsaitlər, depozitlər, cəlb edilmiş banklararası resurslar, kreditorların vəsaitləri və digər borc vəsaitləri şəklində bankın balansında əks olunan öhdəliklərdir.

Şərti öhdəliklər — balansdankənar hesabatda əks olunan öhdəliklər:

* passiv əməliyyatlar (bank tərəfindən verilən zəmanətlər və zəmanətlər və s.);
* aktiv əməliyyatlar (istifadə olunmamış kredit xətləri və verilmiş akkreditivlər).

## Bank aktivlərinin növləri
Bank aktivləri üç əsas xüsusiyyətlə xarakterizə olunur:

* likvidlik
* risk
* gəlirlilik

Aktivlər nə qədər az likvid olsa, onların riskliliyi və gəlirliliyi bir o qədər yüksəkdir (aktivlərin sonuncu qrupu istisna olmaqla).

## İstinadlar
Kabarda muxtar vilayəti

**Kabarda Muxtar Vilayəti** RSFSR -də 1921 -ci il sentyabrın 1- dən 1922 -ci il yanvarın 16 -dək mövcud olmuş inzibati-ərazi vahididir.

İnzibati mərkəzi Nalçik şəhəridir.

## Tarixi
**Muxtar Kabarda vilayəti** 1921-ci il sentyabrın 1-də  Dağlı MSSR -in Kabarda dairəsindən yaradılmışdır .

1922-ci il yanvarın 16-da Kabardin **Muxtar** Dairəsi Dağ MSSR -in Balkar dairəsi ilə Kabarda-Balkar Muxtar Vilayətinə birləşdirildi.

Bölgəyə 4 rayon daxildir:

* Baksanski - yaşayış məntəqələri: Kamennomostskoye, Sarmakovo, V. Ashabovo, N. Ashabovo, Zayukovskoe, Qızburun 1-ci, Kuba, Şəriət, Karaqaçevo, Qızburun 3-cü, Altud, Şıx-Yzmailovskoye, Kişpek, Köhnə qala, Qızburun 2-ci, N. Kurkuzhinskoye, Zalukokoazhe, Baksan, Kr.
* Nalçik - yaşayış məntəqələri: Nalçik şəhəri, Novopoltavskoye, Leçinkay, Çegem 1, Çegem 2, Şaluşinski, Nartan, Kenje, Novo-İvanovskoye, Baksano-Kurskoye, Volnoye və Aleksandrovskaya koloniyası;
* Urvanski - kəndlər: Starı Çerek, Urvanski, Psıqansu, Jemtala, Kaxun, Auşiger, Staro-Uruhski, Köhnə Lesken, Lesken 2, Uruxski, N. ‑Çerek, Arqudan, Prişibskaya, Kotlyarevskaya, Aleksandrovskaya;
* Malo-Kabardinski - kəndlər: Planovskoye, V. ‑Kurpskoe, Donskoe, Xamidie, N. ‑Kurpskoye, Arik, Terekskoye, Akbaş, Barren, Kizlyarskoye, Gnadenburg, Rozdelnoye, Suxotsky Xutor.

## İstinadlar
I Nikefor (imperator)

**I Nikefor** ()() — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Əslən ərəb mənşəli olduğu qeyd olunur. Frank kralı Böyük Karlla evlənmək niyyətində olan İmperatriça İrinanın devrilməsinin ardından taxtı ələ keçirmişdir.

Birinci Bulqar dövlətinin çarı Krum xanla mübarizədə Pliska yaxınlığında məğllub olmuş, ələ keçirilərək edam edilmişdir. Kəsik başından şərab qədəhi hazırlandığı və çara hədiyyə edildiyi rəvayət edilir. 803-cü ildə ortaq imperator elan etdiyi yeganə oğlu Stavrak isə bu döyüşdə ağır yaralanaraq döyüş meydanından qaçırılmış, Hadrianapolisdə (indiki Ədirnə) tələm-tələsik imperator elan edilmişdir.

## Övladları

* Stavrak
* Prokopiya

## İstinadlar
Uzunquyruqlu siçan

**Uzunquyruqlu siçan** —gəmiricilər dəstəsinin Siçanlar fəsiləsinə () aid məməli heyvan növüdür . Kiçik siçan bədəni 6–7 sm uzunluğunda, uzun nazik quyruğu ilə, uzunluğu 10–11 sm-ə çatır.Rəngi ​​monotondur — qəhvəyi-boz, qarında daha açıq, arxada isə daha tünddür. Coğrafi cəhətdən digər siçan növlərindən təcrid olunmuşdur. Heyvanın iqtisadi əhəmiyyəti öyrənilməmişdir. Əhalidəki fərdlərin sayı yəqin ki, azdır.

## Yayılması və həyat tərzi
Uzunquyruqlu siçanlar Primoryedə, Mançuriyanın şimalında və Saxalində yaşayırlar.Uzunquyruqlu siçanın sığınacaqları hələ aşkar edilməyib.Düzdür, bir heyvan gənc ağcaqovaqda ot və yarpaqlardan toxunmuş sferik yuvada tutuldu, amma onu özü tikdi, yoxsa başqasının imkanlarından istifadə etdi, bilinmir. Uzunquyruqlu siçanın qidalanması digər növlərin qidalanmasına çox bənzəyir, lakin onun qidasının tərkibində toxum qidası üstünlük təşkil edir. Gəmirici toxumdan başqa itburnu, limon otu, qırmızı qarağat, tırtıl, milçək, hörümçək, çəyirtkə ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Stavrak (imperator)

**Stavrak** ()() — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Bizans imperatoru I Nikeforun yeganə oğludur. Anasının adı bilinmir. 803-cü ildə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. 20 dekabr 807-ci ildə vaxtilə atasının taxtdan endirdiyi İmperatriça İrinanın qohumu Afinalı Teofanoyla evləndirilmişdir.

Atasının Bulqar çarı Krum xana qarşı çıxdığı səfərə qatıldı. Ancaq 26 iyul 811-ci ildə Pliska yaxınlığında baş tutan döyüşdə atası həlak oldu. Özü isə ağır yaralandı və yaralı halda döyüş meydanından qaçırılaraq Hadrianapolisdə (indiki Ədirnə) tələm-tələsik yeganə imperator olaraq taxta çıxarıldı. Ancaq yaraları olduqca ağır idi və bu vəziyyətdə real hakimiyyəti ələ ala bilmirdi. Bu səbəblə saray əyanları 2 qrupa ayrıldı: bir qrup əyan imperatorun xanımı Afinalı Teofanonu, bir qrup isə bacısı Prokopiyanın əri Mixaili dəstəkləyirdi.

Nəhayət, 2 oktyabr 811-ci ildə baş tutan saray çevrilişiylə Stavrak taxtdan endirildi və Konstantinopol yaxınlığında bir monastıra yerləşdirildi. Yerinə isə bacısı Prokopiyanın əri Mixail taxta çıxarıldı. Monastıra tərk edilən Stavrak çox keçmədən 11 yanvar 812-ci ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Myotis brandti

**Myotis brandti** – yarasa növü.

## Taksonomiya və etimologiya
Görünüş 1845-ci ildə Alman zooloqu Eduard Fridrix Eversman tərəfindən təsvir edilmişdir və onu Vespertilio cinsinə aid etmişdir. Bir müddət Brandt yarasa, laylı yarasa, Myotis mystacinus, bir yarımnövü hesab edilmişdir. Onların bədən çəkisi adətən 5,5–10 q, bədən uzunluğu 38–55 mm, quyruğunun uzunluğu 31–45 mm, qolun uzunluğu 33–39 mm, qanadları 19–24 sm-dir.Alman zooloqunun Brandt, Fedor Fedoroviç İohann adını daşıyır. Ümumilikdə 130-a yaxın fərdin tapıntıları məlumdur. Növ antropogen ekoloji dəyişikliklərə və yerüstü və yeraltı anbarların sayının azalmasına həssasdır..

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
I Mixail (imperator)

**I Mixail** () () — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Atası Bizans donanmasında admiral olan Teofilakt Raqabe idi. Gələcəkdə taxtı ələ keçirəcək Nikeforun qızı Prokopiya ilə evləndi və qaynatasının 802-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirməsinin ardından sarayda yüksək rütbəyə gətirildi. Qaynatasının Bulqar çarı Krum xana qarşı çıxdığı səfərə qatıldı. Ancaq 26 iyul 811-ci ildə Pliska yaxınlığında baş tutan döyüşdə I Nikefor həlak oldu. Oğlu və yeganə varisi Stavrak isə ağır yaralandı və yaralı halda döyüş meydanından qaçırılaraq Hadrianapolisdə (indiki Ədirnə) tələm-tələsik yeganə imperator olaraq taxta çıxarıldı. Ancaq yaraları olduqca ağır idi və bu vəziyyətdə real hakimiyyəti ələ ala bilmirdi. Bu səbəblə saray əyanları 2 qrupa ayrıldı: bir qrup əyan imperatorun xanımı Afinalı Teofanonu, bir qrup isə Mixaili dəstəkləyirdi. Nəhayət, 2 oktyabr 811-ci ildə baş tutan saray çevrilişiylə Stavrak taxtdan endirildi və yerinə bacısı Prokopiyanın əri Mixail taxta çıxarıldı.

Taxta çıxar-çıxmaz Frank kralı Böyük Karlla sülh bağladı və onun Müqəddəs Roma imperatoru olaraq elan edilməsini təsdiq etdi. Bundan başqa Bulqar çarı Krum xanla mübarizəni davam etdirdi. 812–813-cü illərdə çıxdığı səfərlərdə məğub oldu. Bu səbəblə bunun ailəsinə üz vermiş bir lənət olduğunu bildirərək taxtdan çəkildi. Xanımı və övladlarını da alaraq saraydan qaçıb kilsələrin birində gizləndi. 813 tarixli səfərində iştirak edən və bulqarlarla döyüş əsnasında əmrindəki birliklərlə döyüş meydanından qaçan erməni əsilli general Leo dərhal Konstantinopola gəldi və burada özünü imperator elan etdi.

Özünün və ailəsinin təhlükəsizliyini təminat altına almaq istəyən Mixail saray əyanlarına təslim edildi. Adından və bütün ünvanlarından imtina edən Mixail ***Afonasis*** adını alaraq oğullarıyla birlikdə rahib olmağı seçdi və kilsəyə çəkildi. Ancaq oğulları taxt hüququndan məhrum edilməsi məqsədilə xədim edildilər. Xanımı Prokopiya və qızları isə başqa bir kilsədə rahibə olaraq yaşamağa davam etdilər.

## Övladları
* Teofilak — 812-ci ildə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. Xədim edilib monastıra sürgün olundu.
* Stavrak
* Nikita — Xədim edilib monastıra sürgün olundu. Daha sonra I İqnatius adıyla Konstantinopol patriarxı elan olundu.
* Qorqo — rahibə oldu.
* Teofano — rahibə oldu.

## İstinadlar
Seksual penetrasiya

**Seksual penetrasiya**, yaxud **cinsi nüfuzetmə** — insan və heyvan cinsiyyətində cinsiyyət orqanı və ya barmaqlar kimi bədən orqanlarının vagina, anus və ya ağız kimi orqanlara daxil edilməsi aktı.

Bu termin hüquqda da geniş formada istifadə olunur. Bir çox ölkələrdə təcavüzü cəzalandırmaq üçün vajinanın və ya anusun cinsi orqan və ya başqa bir əşya ilə zorlanması şərti tələb olunur.

## Təriflər

Penisin vajinaya daxil olmasına vaginal cinsi münasibət deyilir. Eynilə, penisin anusa nüfuz etməsi isə anal seks adlanır. Nüfuzetməyə məruz qalan orqan ağız olanda isə oral seks baş verir. Penis ilə baş verən hadisə fellatio, vulva ilə baş verən hadisə isə cunnilingus adlanır. Ağızın anusa daxil olmasına anilingus deyilir. Penetrasiya üçün barmaqlardan istifadə edildikdə barmaqlama, yumruqdan istifadə edildikdə isə fistinq adlı hadisə baş verir. Penetrasiyada təkcə orqanlardan istifadə edilmir. Dildo, vibrator və ya digər seks oyuncaqları da penetrasiya üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
Fistinq

**Fistinq** () ― seksual fəaliyyət zamanı əlin bütünlükdə yaxud qismən vagina və ya anusa daxil edilməsi halı. Barmaqlar sıxıldıqdan və əl yumruğa çevrildikdən sonra sözügedən hərəkət icra edilir. Fistinqin adətən cinsi partnyorla müştərək formada edildiyi müşahidə olunsa da, partnyor olmadan da edilə bilər.

## İstinadlar
Brezovisa

**Brezovisa** (, ) — Kosovonun Strpse bələdiyyəsində eyni adlı xizək kurortu ilə tanınan qəsəbə. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, Brezovisanın ümumi əhalisi 68 nəfər idi.

Brezovitsa Kosovonun qış turizminin ən çox ziyarət edilən yerlərindən biridir. Xizək kurortu Şar Milli Parkının şimal və şimal-qərb yamaclarında yerləşir. Silsilənin xətti 39.000 hektar yüksək dağlıq ərazini və çox müxtəlif, zəngin flora və faunaya malik meşələri əhatə edir. İki beynəlxalq hava limanından 90 dəqiqəlik məsafədə yerləşən Brezovisa kurort zonası Cənub-Şərqi Avropada ən son inkişaf etməmiş xizək kurortlarından biridir.

## Coğrafiya
Brezovica şimal-şərqində Şar-Planina dağ silsiləsində və Lepenak çayının su hövzəsində yerləşir. Brezovisa xizək kurortu dəniz səviyyəsindən 900–2500 metr yüksəklikdə, kənddən təxminən 14 km cənubdadır. Aşağı hündürlüklər daha mülayim iqlimlə, yüksəklərdə isə alp iqlimi ilə xarakterizə olunur.

## Tarix
Orta əsrlərdə, bütün müasir Strpse bələdiyyəsini Hradiste (Brezovisada) və Zidinac (Qotovuşda) şəhərləri ilə əhatə edən ərazidə ilk dəfə XIII əsrin nizamnaməsində qeyd olunan Serb Župa Sirinich yerləşirdi. İkinci dəfə 1331-ci ildə Kral Stefan Uros IV Duşanın nizamnaməsində qeyd olunur. Həmin rayonun ərazisində bir neçə Bizans qalasının xarabalıqları da qorunub saxlanılmışdır.

Çaylie təpəsinin üstündə, Lepenak çayına axan Pilevac çayının mənsəbindən yuxarıda iki arxeoloji təbəqəyə malik Hradiste qalasının xarabalıqları vardır ki, onlardan birincisi VI əsrə aiddir, ikinci əsrdən 13-cü əsrə qədərdir. Digər tikililərin konturlarını ayırd etmək olar. Şəhərə şimal tərəfdən giriş qüllə ilə qorunurdu. Oradan başqa bir qülləyə bir şaft getdi, buradan müdafiə divarı təpənin ətəyinə, Lepenaka doğru uzanırdı.

28 iyun 1944-cü ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı bolqar əsgərlərindən birinin ölümünə qisas almaq üçün Brezovitsada Rakanovacda 46 yerli sakini (onlardan 12-si uşaq idi) edam edilmişdir.

## İstinadlar
Varvara Corcadze

**Varvara Corcadze** (; ) — ilk gürcü feminist, dramaturq, şairə, ictimai xadim, ilk feminist manifestinin və "Gürcü mətbəxi və ev təsərrüfatına dair məsləhətlər" adlı ilk yemək kitabının müəllifi.

## Bioqrafiya
1833-cü ildə Kistauridə David və Nino Eristavi ailəsində anadan olmuşdur. Varvara evdə yaxşı təhsil almışdır.

1845-ci ildə 12 yaşında, hərbi karyerası uğursuz olan hərbçi Zaxariya Corcadze ilə evlənir. Həmin vaxt gənc ailəyə Varvaranın qardaşı Rafael Eristavi böyük köməklik göstərib. Yeni evlənənlər Qremidəki Corcadzenin malikanəsində məskunlaşırlar.

1850-ci ildən o, ilk şeirlərini yazmağa başlayır. 1854-cü ildə "İveriya" qəzetində ləzgilərin Kaxetiyə basqınının faciəvi nəticələri haqqında geniş məqaləsi dərc olunur. Jurnalistika ilə paralel olaraq hekayələr və pyeslər yazmaqla məşğul olur.

1858-ci ildə Siskari (Səhər şəfəq) jurnalı onun gənc nəslin liberal hisslərinin təmsilçisi İlya Çavçavadze ilə yazdığı polemikasını dərc edir. Varvara Corcadze Çavçavadzenin mövqeyini tənqid edən kimi çıxış etdiyindən (iyirmi il sonra onların inancları dəyişdi) mübahisə "atalar və uşaqların müharibəsi" adlandırılır.

Kutaisi teatrı İlya Çavçavadzenin kəskin tənqidinə məruz qalan Varvara Corcadzenin "Axtardığım və tapdığım" tamaşasını səhnələşdirsə də, o, şairənin bir sıra əsərlərini özünün "Sakartvelos moambe" ("Gürcüstan bülleteni") ictimai-ədəbi jurnalında dərc etdirib.

Ömrünün son illərini Lənkəranda işləyən oğlu Mixaillə birgə yaşayıb. 1895-ci il aprelin 10-da o, faytonla Qremidən Tiflisə yola düşür və oradan Lənkərana oğlunun yanına gedir. Arabasına əyləşəndə halı pisləşir, onu özünə gələ bilmir, ürəyi gedir. O, qardaşı Rafael Eristavinin yanında dəfn edilir.

## Xatirəsi
1988-ci ildə Varvar Corcadzenin nəsr, poeziya, publisistika, tənqid və dramaturgiyadan ibarət "Seçilmiş əsərlər" adlı kitabı işıq üzü görür.

Bir sıra restoranlar Varvara Jorjadzenin kitabında göstərilən reseptə əsasən gürcü mətbəxi üzrə ixtisaslaşmışdır.

## Ailə
Atası — David Eristavi (1795 -?).

Anası — Nino Eristavi (nee Amilaxvari).

Qardaşı — Şahzadə Rafael Eristavi (1824–1901), gürcü şairi, tərcüməçisi, etnoqrafı və folklor kolleksiyaçısı.

Bacısı — Anna Eristavi-Çavçavadze, gənc zamanda ölür.

Qardaşı — Sosiko Eristavi kənd təsərrüfatı ilə məşğul idi.

Əri — Zaxari Corcadze, əsgər.

Oğlu — Noşrevan Corcadze.

Oğlu — Mixail Corcadze.

Qızı — Alman əsilli vəkil Nikolay Gextmanla evli olan Manana Corcadze.

## İstinadlar
Dürres–Tirana dəmir yolu

**Dürres - Tirana dəmir yolu** () — Albaniyanın iki ən böyük şəhərlərini, Dürres və Tirananı birləşdirən dəmir yolu xətti. Xətt Vora yolunda Şkodra-Vorë dəmir yolu ilə və Durresdəki Durres-Vlora dəmir yolu ilə birləşir.

2013-cü ilin sentyabr ayından etibarən, Tirananın əsas bulvarının genişləndirilməsinə yol açmaq üçün metropoliten stansiyası söküldüyü üçün xəttin Tiranadakı son dayanacağı sökülür. Nəticədə Tirana sərnişinləri əvvəlcə 2013-cü ildə Vore stansiyasından, sonra isə 2015-ci ilin mayında təmir edilmiş Kaşar stansiyasından istifadə etməli olurlar. Kaşar-Tiran xəttinin bir hissəsi avtobus xidməti ilə əvəz olunur.

Dürres - Tirana xətti 1948-1949-cu illərdə yalnız könüllülərin əməyi sayəsində tikilib və bir il əvvəl çəkilmiş Durres - Pekini xəttindən sonra Albaniyada ikinci sərnişin dəmir yolu xətti olub.

Xəttin rəhbəri Hekurudha Şqiptaredir. 
## Tarix
Albaniyanın iki ən mühüm şəhəri olan Durres və Tirananı birləşdirən 38 kilometr uzunluğunda dəmir yolu 1948-1949-cu illərdə tikilmiş və Albaniyanın ikinci sərnişin dəmir yolu olmuşdur. Bundan bir il əvvəl Durres və Peçini birləşdirən dəmir yolu açılır. Bu yolun tikintisinə 1940-cı ildə başlanılır.

11 aprel 1948-ci ildə Şkozet stansiyasında (Dürres yaxınlığında) işə başladı. Dəmir yolunun çəkilişində Alban Fəhlə Gənclərinin Həmkarlar İttifaqından 29 min gənc və ölkənin hər yerindən 1400 ixtisaslı texnik iştirak etmişdir. Bundan əlavə, tikintidə Bolqarıstan və Yuqoslaviya kommunist partiyalarının gənclər bölmələrindən göndərilmiş gənc könüllülər iştirak etmişlər. 1948-ci ildə Alban-Yuqoslaviya parçalanması zamanı Yuqoslaviya könüllüləri, xüsusən də mühəndislər təxribatda ittiham olunurdular. Sovet mühəndisi Valeri Qaydarovun rəhbərliyi altında işlər davam etdirildi. Dürres limanı vasitəsilə Sovet İttifaqından relslər gətirilir. Könüllü briqadalar dəmir yolunu Qırmızı Ordunun 31-ci ildönümünə, 23 fevral 1949-cu ildə başa çatdırmağı qarşılarına məqsəd qoyur və bu məqsədə uğurla nail olunur.

Xəttin tikintisində ən vacib iki obyekt 212 metr uzunluğunda Rraşbull tuneli və 91 metr uzunluğunda Erzen körpüsü idi. Körpünün tikintisi 1948-ci il oktyabrın 16-da, o zamankı baş nazir Ənvər Hocanın 40-cı doğum günündə başa çatdırılıb. Tuneli Qeorqi Dimitrovun rəhbərlik etdiyi bolqar gənclər qrupu tamamlayır və bunun üçün işin sonunda o, Briqadaların bayrağı ilə təltif edilir. Dəmir yolunun açılışını Siyasi Büronun gələcək üzvü Spiro Kolek edir.

## 2010-cu il qəzası
2010-cu il iyulun 25-də dəmir yolunda qəza baş vermişdir. Relslərin üzərində qatarın vurduğu yolsuzluq avtomobili polisə məxsus idi. Nəticədə qatar dayandırılarkən polis maşını xeyli məsafəyə sürüklənib. Bununla belə alban polisləri xəsarət almayıb. Üstəlik hadisə yerində onlar sürücünü daha əvvəl saxlamamaqda ittiham ediblər.

## Gələcək planlar
2016-cı ilin oktyabrında bütün xəttin yenidən qurulması üçün 81,5 milyon avro dəyərində tender başlamalı idi.

2019-cu ildə daha bir tender elan edilir.

## İstinadlar
Kelli Sildaru

**Kelli Sildaru** (; ) — Hafpayp, slopestyle, big eyr və superpayp disiplinləri üzrə ixtisaslaşan estoniyalı fristaylçı, hafpayp üzrə 2019-cu il dünya çempionu, slopestyle üzrə 4 qat X-Games qalibi. Slopestayl üzrə 2020 Gənclər Qış Olimpiya çempionu. Slopestayl üzrə 2022-ci il Olimpiadasının bürünc mükafatçısı. 

## Karyera
2017-ci ilin yanvarında o, ikinci qızıl medalını slopestyle üzrə Qış Dünya Ekstremal Oyunlarında qazanır.

2018 Qış Olimpiya Oyunlarında o, Estoniyanı təmsil etməli idi, lakin dizindən aldığı zədə səbəbindən yarışı buraxmaq məcburiyyətində qalır.

2019-cu ildə sərbəst xizək sürmə və snoubord üzrə Dünya Çempionatında Kelli Sildaru ilk qızıl medalını halfpyapda qazanmışdır. Ölkəsində o, 2019-cu ildə Estoniyanın ən yaxşı idmançısı kimi tanınıb.

18 yanvar 2020-ci ildə Lozannada keçirilən Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunlarında 93,75 xalla slopestyle üzrə qızıl medal qazanır. Elə həmin il Qış Ümumdünya Ekstremal Oyunlarında superpayp və slopestyle idman növləri üzrə o, iki qızıl medal qazanmışdır.

2022-ci ildə Qış Ümumdünya Ekstremal Oyunlarında superpayp növündə yenidən qızıl medal qazanır. 
## 2022 Olimpiya oyunları
Olimpiya oyunlarının açılışında Sildaru Martin Himma ilə birlikdə Estoniya milli komandasının bayraqdarı seçilir və o, bağlanışda da bayraqdar olur.

Kelli Sildaru ümumi 125,50 xalla təsnifat mərhələsində biq-eyr üzrə on yeddinci yeri tutaraq yarışının finalına çıxa bilmir.

Fevralın 15-də o, 82,06 xal qazanaraq slopestyle üzrə bürünc medalçı olur.

Fevralın 18-də o, hafpyap yarışının finalında 87 xal toplayaraq dördüncü yeri tutur. 
## Nəticələri
### olimpiya oyunları

### Yeniyetmələrin Olimpiya oyunları

### Dünya çempiuonatı

## Mükafatlar
Estoniyanın ən yaxşı gənc idmançısı (5): 2016, 2017, 2018, 2019, 2020

Estoniyada ilin idmançısı (1): 2019

ABŞ İdman Akademiyasının ilin idmançısı (1): 2019
### Dövlət mükafatları
3-cü dərəcəli Ağ Ulduz ordeninin kavaleri (2022).
## Ailə
Tınis Sildaru - Kelli Sildarunun atası və məşqçisi.

Henri Sildaru - qardaşı. Fristayler, slopestyal üzrə 2019 Estoniya çempionu.
## İstinadlar
Lidiya Kulikovski

**Lidiya Kulikovski** () — Sovet, Moldova kitabxanaçısı və biblioqrafı.

200-ə yaxın elmi məqalənin müəllifi, Moldova yazıçıları, rəssamları və alimləri haqqında 25 kitabın nəşrinə rəhbərlik etmişdir. Moldova SSR-in əməkdar mədəniyyət işçisi (1987). 
## Bioqrafiya
1951-ci il martın 8-də Moldova SSR-in Drokiyevski rayonunun Nikoren kəndində anadan olub.

1973-cü ildə Kişinyov Universitetinin (indiki Moldova Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsini (kitabxana şöbəsi) bitirmişdir. 2003-cü ildə “Demokratikləşmiş Cəmiyyətdə Aztəminatlılar üçün Kitabxana Xidmətinin Təkamülü” adlı dissertasiya işi ilə pedaqogika üzrə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Bitirdikdən sonra Kişinyovda Bələdiyyə Kitabxanasının filialında işləmiş, daha sonra ona rəhbərlik etmişdir. 1978-1982-ci illərdə Lidiya Kulikovski Kaqul şəhərində Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminə rəhbərlik edib. 1982-1989-cu illərdə o, «Achiziție și completare» xidmətinə rəhbərlik edib, bundan sonra respublikanın paytaxtına qayıdıb və Hasdeu Bələdiyyə Kitabxanasının direktoru olub, 2013-cü ilə qədər bu vəzifəni tutub. Haşdeu kitabxanasının rəhbəri kimi kitabxana şəbəkəsini genişləndirir. Kişinyovda əsasən rumın ədəbiyyatından ibarət doqquz köməkçi kitabxananın açılmasına kömək etmək üçün rumıniyalı mütəxəssisləri cəlb edir. Etnik müxtəliflik layihəsini həyata keçirmiş və bu, rus, ukrayna, polyak, bolqar, yəhudi və qaqauz ədəbiyyatı ilə kitabxana filiallarının açılmasına səbəb olmuşdur. Lidiya Kulikovski bir sıra biblioqrafik tədqiqat layihələrinin müəllifidir. Milli səviyyədə o, bəzi Avropa layihələrini əlaqələndirir. 2000-2004-cü illərdə Moldova Respublikası Kitabxanaçılar Assosiasiyasına rəhbərlik etmişdir. 2002-ci ildə o, kitabxanaçılığa həsr olunmuş bibliopolis jurnalını təsis edir. 1999-cu ildən başlayaraq bir müddət “Bibliologiya” jurnalının baş redaktorunun müavini olmuşdur.

Təcrübə mübadiləsi kimi o, tanınmış xarici kitabxanaları ziyarət edib: Konqres Kitabxanası, Çin Milli Kitabxanası, Pompidu Mərkəzi, Danimarka Kral Kitabxanası, həmçinin Finlandiya, Yunanıstan, Rusiya, İsrail, Rumıniya, Ukrayna və digər ölkələrin bələdiyyə kitabxanalarında olur.

Elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, Lidiya Kulikovski Moldova Dövlət Universitetinin professorudur, Jurnalistika fakültəsinin Kitabxanaşünaslıq kafedrasında işləyir, burada kitabxanaçılıq, kitab sosiologiyası, kitabxana idarəçiliyi üzrə mühazirələr oxuyur.

1987-ci ildə “Moldova SSR-nin əməkdar mədəniyyət işçisi” adına layiq görülmüş, 1996-cı ildə “Vətəndaş xidmətlərinə görə” medalı və 2010-cu ildə “Əmək Şöhrəti” ordeni ilə təltif edilmişdir. “XXI əsrin meneceri” Avropa mükafatının sahibidir (2001). 2021-ci ildə Respublika ordeni ilə təltif edilir.
## İstinadlar
Milliyyətçi Partiyası (Malta)

**Milliyyətçi Partiyası** (, ) — Maltada Xristian Demokratik oriyentasiyaya sadiq qalan iki əsas siyasi partiyadan biri (Leyboristlər Partiyası ilə birlikdə).
## Tarixi
Partiya 1880-ci ildə Fortunato Mizzi tərəfindən Anti-Reformist Partiya olaraq qurulub. Maltanın təhsil və hüquq sistemlərinin ingilisləşdirilməsinə qarşı çıxış edən bir partiya vardır. Partiyanın dəstək bazasını liberal italyanlar təşkil edirdi ki, bu da kilsə ilə münasibətlərin pisləşməsinə səbəb olur. Sonrakı illərdə partiya əvvəlcə müstəmləkəçi hakimiyyətlərlə və onların əleyhdarları ilə əməkdaşlıqdan imtinanı müdafiə edən bitərəflərə bölünür. Birinci Dünya müharibəsindən sonra partiya mötədil Malta Siyasi Birliyinə və daha radikal İtalyan-millətçi Demokratik Millətçi Partiyasına bölünür. 1924-cü ilə qədər İşçi Partiyasının dəstəyi ilə 1921-1927-ci illərdə Cozef Hovard, Françesko Buhadjira və Huqo Pasquale Mifsudun rəhbərliyi ilə hökuməti formalaşdırır. 1926-cı ildə partiyalar yenidən birləşərək 1932-ci ildə keçirilən seçkilərdə qalib gələrək 32 yerdən 21-ni alan İtaliyayönlü Millətçi Partiyasını quran Mifsudun başçılıq etdiyi hökuməti qurdular, lakin gələn il Böyük Britaniya Malta muxtariyyətini dayandırır. Milliyyətçi Partiyasının faşist İtaliyasına yaxınlığı İkinci Dünya müharibəsi zamanı bir sıra partiya liderləri, o cümlədən gələcək baş nazir Enriko Mizzi, italyanpərəst əhval-ruhiyyəyə görə Uqandaya deportasiya edilir. 1950-1955-ci illərdə partiya Leyboristlər Partiyasından ayrılan Malta Fəhlə Partiyasının dəstəyi ilə Malta hökumətini qurur.

1962-ci ildə muxtariyyət bərpa edildikdən sonra Corc Borqe Olivyenin rəhbərliyi ilə Milliyyətçi Partiya Leyboristlər Partiyasındakı parçalanmalar və böhranlar nəticəsində hakimiyyətə gələ bilir. Partiya 1971-ci ilə qədər hakimiyyətdə qalır. Bu dövrdə Maltanın müstəqilliyi 1964-cü ildə elan edilmişdir. 1981-ci ildə Eddi Fenexin Adaminin başçılıq etdiyi Millətçilər səslərin əksəriyyətini qazanır, lakin parlamentdəki yerlərin əksəriyyətini qazanmırı və nəticədə partiyadan olan deputatlar iclaslarda iştirakdan imtina edir. 1987-ci ildə milliyyətçilər yenidən hakimiyyətə gələrək 1996-cı ilə qədər hökuməti formalaşdırır. Onlar 1998-ci ildə hakimiyyətə qayıdır. 1990-cı ildə Malta Aİ-na üzv olmaq üçün danışıqlara başlayır və uğurlu referendumdan sonra 2004-cü ildə birliyə üzv olur.

Milliyyətçi Partiya Avropa Xalq Partiyasının bir hissəsidir və həm 2004, həm də 2009-cu il seçkilərində Avropa Parlamentində iki yerə sahib olur. Hər iki dəfə seçkiləri uduzur.

2008-ci ildə partiyanın yeni qərargahı açılır.

2013-cü il seçkilərinin nəticələrinə görə, o, parlamentdəki 69 yerdən 30-nu qazanır və müxalifətə keçir. 
## Partiya liderlərinin siyahısı
* 1880-1905 Fortunato Mizzi
* 1926-1942 Huqo Pasquale Mifsud və Enriko Mizzi
* 1942–1944 Qeorqe Borqe Olivier (aktyor)
* 1944-1950 Enriko Mizzi
* 1950-1977 Qeorqe Borqe Olivier
* 1977-2004 Edvard Feneç Adami
* 2004–2013 Lourens Qonzi
* 2013-cü ildən Simon Busuttil 
## Mənbə
* Rəsmi sayt
Abiyentin turşusu

**Abiyentin turşusu** - təbii qatran turşusu (C19H19COOH), kanifolun əsas tərkib hissəsi, 174-175oC-də əriyən kristal maddə. Efir, spirt və b. həlledicidə asan həll olur, suda həll olmur.
## Tətbiqi
Saf formada quruducuların, boya və lakların, emulqatorların istehsalında istifadə olunur. Bu turşunun spirtləri (abietol, dihidroabietol) sabun (pambıq çapında istifadə olunan qatran sabunu adlanır), kosmetika istehsalında istifadə olunur. Turşu duzlarına abietatlar deyilir və yağların və sabunların qurudulması üçün qatılaşdırıcı kimi istifadə olunur. Ətir istehsalında da istifadə olunur.
## Təhlükəsizlik
Zəif kontaktda alergendir.

## Mənbə
# A.Məhərrəmov, M.Allahverdiyev "Kiçik kimya ensklopediyası", Bakı-1997.
III Lev İsavr

**III Leo** () () — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Əslən indiki Suriyanın şimal bölgəsindən olan Leonun ailəsi, II Yustinianın bölgədə apardığı siyasətlə Trakyaya köçürülmüş ailələrdən biridir. II Yustinian taxtdan endirildikdən sonra 705-ci ildə yenidən hakimiyyəti əldə etmək məqsədilə Konstantinopola səfər etmiş, bu səfər əsnasında onu və ordusu qarşılayan Leo ordu ehtiyaclarının qarşılanmasında köməklik göstərmişdir. Beləcə, imperatorun ordusuna qatılan Leo sonrakı illərdə hərbi karyerasında sürətlə yüksəlməyə başlamışdır. II Anastasi dönəmində əyalət birliklərindən birinin başına gətirilən Leo, bu vəzifədə ikən Anadoluya yürüş edən ərəblərlə mübarizə aparmışdır. Daha sonra qızını, özü kimi ordu generalı olan Artabasdla evləndirərək onun dəstəyini qazanmış, topladığı hərbi birliklərlə imperator III Feodosiyə qarşı ayaqlanmışdır.

İlk mərhələdə imperator ordusunu məğlub edən Leo Nikomediya yaxınlığında imperatorun yeganə oğlunu və bəzi aristokratları əsir aldı. Bu hadisənin ardından Konstantinopol yaxınlığında sülh müzakirələrinə başladı. Nəticədə III Feodosi Efesə çəkilməsinə icazə verilməsi şərtilə taxtdan çəkildi və Konstantinopol patriarxının da təsdiqiylə Leo şəhərə daxil olaraq 25 mart 717-ci ildə Ayasofiyada imperator elan edildi. Onun taxta çıxmasıyla 22 ildir davam edən anarxiya dönəmi başa çatdı.

Ancaq o əsnada ərəblər Anadolunun böyük bir hissəsini ələ keçirmiş, 15 avqust 717-ci ildə 80 minlik orduyla Konstantinopolu mühasirəyə almışdı. 1 sentyabr günü ərəblərə məxsus 1800 gəmilik donanma da mühasirəyə qatılmışdır. Ərəb gəmilərinin yandırılaraq məhv edildiyi bu mühasirə əsnasında Haliç boğazına ilk dəfə zəncir çəkilmişdir. Bu məğlubiyyətin bir digər səbəbi də ərəb ordusunda yaranan qıtlıq və hava şəraitinin pisləşməsi idi. Digər tərəfdən Bizansla müttəfiq olan bulqarların da ərəblərə hücum etməsinin ardından 15 avqust 718-ci ildə mühasirə qaldırıldı. 720-ci ilin avqutsunda 2 yaşlı oğlu Konstantini ortaq imperator elan etdi. Mühasirənin ardından bölgədəki ərəb ağalığına son qoymaq məqsədilə Xəzər xaqanı ilə ittifaq quran III Leo, oğlu və varisi Konstantini 733-cü ildə xaqanın qızı Çiçək xatunla evləndirərək bu ittifaqı daha da möhkəmləndirdi. 740-cı ildə ərəblərə qarşı qazandığı qəti qələbənin ardından onların qərbi Anadoluda irəliləyişinin qarşısı alındı.

Hərbi sahədə qazandığı qələbələrin ardından imperiyada inzibati və hüquqi sahələrdə islahatlar aparan III Leo ikonamaxiyaya dəstək vermişdir. Ancaq onun ikonalara qarşı yürütdüyü bu siyasət yerli əhali və katolik kilsəsinin narazılığına səbəb oldu. Paytaxt Konstantinopolda kiçik həcmli iğtişaşlar törədildi.

741-ci ildə vəfat edən III Leonun 24 illik səltənəti əsnasında Bizans imperiyası hərbi sahədə bir çox nailiyyətlə əldə etmiş, ancaq dini zəmində yaranan çaxnaşmalar imperiyanın sonrakı illərdə içinə düşdüyü böhranı daha da alovlandırmışdır.

## Ailəsi
Mariya adlı xanımının və bu xanımından 4 övladının olduğu bilinir. Oğlunun doğulmasının ardından 718-ci ilin avqustunda Avqusta ünvanı almışdır.

* Anna
* V Konstantin
* İrina
* Kosmo

## İstinadlar
Erşan Kuneri (serial, 2022)

**Erşan Kuneri ''—**'' "Netflix"də 2022-ci ildən yayımlanan komediya janrında türk internet serialı. Serialın məzmunu erotik film prodüseri Erşan Kunerinin 80-ci illərdə, o dövrə xas müxtəlif janrlarda filmlər çəkməsindən ibarətdir.

## Rollarda

## Seriyalar
### 1-ci sezon (2022)

## İstinadlar
Artabasd (imperator)

**Artabasd** () () — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Ailəsi və doğum tarixiylə bağlı məlumat yoxdur. Erməni əsilli bir əsgər olaraq orduya daxil olmuşdur. 713-cü ildə II Anastasi tərəfindən Anadolu birliklərindən birinə təyin edilmişdir. Bu ərəfədə özü kimi ordu generalı olan Leonun qızıyla evlənərək onun imperator III Feodosiyə qarşı üsyanında iştirak etmişdir. Qayınatasının imperatoru devirərək taxta çıxmasının ardından sarayda nüfuz sahibi oldu.

Ancaq qayınatası III Leonun ölümündən sonra (18 iyun 741) taxta çıxan qaynı V Konstantin həm yaşca, həm də təcrübə etibarilə ondan kiçik idi. Üstəlik atası kimi ikonomaxiya cərəyanını dəstəkləyən V Konstantin paytaxt əhalisi və kilsə tərəfindən sevilmirdi. Bundan istifadə edən Artabasd imperatorun ərəblər üzərinə çıxdığı səfər əsnasında əmrindəki birliklərlə arxadan hücum edərək onu məğlub etdi. Ardından paytaxta daxil olaraq Konstantinopol patriarxının da təsdiqiylə özünü imperator elan etdi.

İlk iş olaraq kilsənin dəstəyini qazanmaq məqsədilə bütün ikonomaxiya tərəfdarlarını vəzifədən uzaqlaşdırdı və sürgün etdi. Bu səbəblə Roma papası tərəfindən də imperator olaraq tanındı. Onun Konstantinopoldakı qısa səltənəti ərzində şəhərin bütün kilsə və monastırları gümüş və qızıl ikonalarla yenidən bəzədildi. III Leonun qızı olan xanımı Anna üçün təmtəraqlı bir tacqoyma mərasimi keçirən Artabasd bu mərasimlə böyük oğlu Nikeforu ortaq imperator elan etdi. Kiçik oğlu Niketanı isə vaxtilə vəzifə yeri olan əyalətin idarəsinə təyin etdi.

Məğlubiyyətin ardından Anadoluya çəkilən V Konstantin isə əyalət birliklərini ətrafında topladı və Sardisdə (indiki Manisa yaxınlığında) 743-cü ilin may ayında qələbə qazandı. Ardından bacısı oğlu Niketanı da məğlub edən V Konstantin paytaxt Konstantinopola yürüdü və 2 oktyabrda şəhərə daxil olaraq hakimiyyəti yenidən ələ aldı. Ələ keçirilən Artabasd və 2 oğlunun əhalinin qarşısında gözlərinə mil çəkildi və bir çox dəstəkçiləri edam olundu. Paytaxtda baş verən bütün bu hadisələrə göz yuman və hətta dəstəkləyən patriarx isə vəzifəsində saxlanılsa da, xalqın önündə qamçılandı və təhqiramiz şəkildə cəzalandırıldı. Kor edilən Artabasd və oğulları qalan ömrünü Xilaskar Hora kilsəsində (indiki Kariyə məscidi) keçirdi. Ölüm tarixi bilinmir.

## Ailəsi

### Xanımı
* Anna

### Övladları
* Nikefor — 742-ci ildə ortaq imperator elan edildi. Atasıyla birlikdə kor edilib kilsəyə həbs edildi.
* Niketa — vaxtilə atasının vəzifə yeri olan əyalətin idarəsinə təyin edildi. Atasıyla birlikdə kor edilib kilsəyə həbs edildi.

## İstinadlar
Avtokataliz

**Avtokataliz** — kimyəvi reaksiya məhsullarından birinin həmin reaksiyanı sürətləndirməsi. Etilsirkə efirinin suda məhlulunun hidrolizi (CH3COOC2H5 + CH3OOH + C2H5OH) avtokatalizə misaldır. Burada sirkə turşusunun elektrolitik dissosassiyasından alınan H+ ionu reaksiyanı sürətləndirir. reaksiya ilk anlarda həmin məhsulun, yaxud başqa katalizatorun cüzi miqdarda iştirakı, ya da katalitik reaksiyaya paralel gedən qeyri-katalitik reaksiyasının sürəti çox cüzidirsə, 1 müddət müşahidə edilmir. Bu müddətə induksiya dövrü deyilir.

## Sxemi
Avtokatalizin elementar sxemi:

А + Р → 2Р
Deməli, reaksiyanın sürəti aşağıdakı kimi ifadə edilir:

r=  \frac{d[P]}{dt}=k[A][P]

Burada r – reaksiyanın sürəti, [A], [P] – konsentrasiya, k – sürət sabiti.
Əgər reaksiya qapalı sistemdə baş verirsə, onda istənilən vaxt A və P konsentrasiyalarının cəmi sabitdir və ilkin konsentrasiyaların cəminə bərabərdir:[А] + [Р] = [А]о + [Р]о. Bu əlaqədən istifadə edərək kinetik tənliyi aşağıdakı kimi yazırıq:

\frac{d[P]}{dt}=k([A]_0+[P]_0-[P])[P]

Bu tənliyin dəqiq həlli var. Onu dəyişənlərin ayrılması üsulu ilə tapaq:

[P]=\frac{[A]_0+[P]_0}{1+e^{-([A]_0+[P]_0)kt}}, t — vaxtdı

Həll şərtlərə cavab verir: [P](0) = [Р]о; [P](∞) = [А]о + [Р]о. Məhlulun qrafiki katalitik reaksiyanın əlaməti olan sigmoiddir.

Avtokatalizin ən məşhur nümunələrindən biri oksalat turşusu permanqanatın oksidləşməsidir:

: 2MnO4− + 5C2O42− + 16H+ = 2Mn2+ + 10CO2 + 8H2O

## Mənbə
* A.Məhərrəmov, M.Allahverdiyev və s. "Kiçik kimya ensiklopediyası", Bakı-1997.
Qafar Məmmədov

**Qafar Yaqub oğlu Məmmədov** () — Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin I çağırış deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin müavini.

## Həyatı
Qafar Yaqub oğlu Məmmədov 1940-cı ildə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Noraşen rayonunun Xok kəndində anadan olmuşdur. 1957-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov adına Naxçıvan şəhər oğlan məktəbini bitirmişdir. Həmin il Azərbaycan Xarici Dillər İnstitutunun İngilis dili fakültəsinə qəbul olmuş, 1962-ci ildə həmin institutdan məzun olmuşdur. Qafar Məmmədov əmək fəaliyyətinə Naxçıvan stansiyasın 39 nömrəli orta məktəbində müəllim olaraq başlamışdır. O, 1970–1972-ci illərdə Sovet ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur. Hərbi xidməti bitirdikdən sonra 39 nömrəli orta məktəbdə yenidən müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdır.

## Siyasi fəaliyyəti
Qafar Məmmədov Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü olmuşdur.

Qafar Məmmədov 1990-cı ildə Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə keçirilmiş seçkilərdə 19 nömrəli Naxçıvan şəhər Əliqulu Qəmküsar seçki dairəsi üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü olaraq deputat seçilmişdir. Heydər Əliyevin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü deputatlardan da dəstək alaraq Naxçıvan Ali Məclisinin sədri seçilməsindən sonra Heydər Əliyevin də dəstəyi ilə Qafar Məmmədov Ali Məclis sədrinin müavini seçilmişdir.

Qafar Məmmədov 12 noyabr 1995-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinə keçirilmiş seçkilərdə 29 saylı Vağzal seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.

## İstinadlar
Asif Kələntərli

**Asif Süleyman oğlu Kələntərli** () — Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsinin sədri, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin I çağırış deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin müavini.

## Həyatı
Asif Süleyman oğlu Kələntərli 1954-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Naxçıvan şəhər Cəlil Məmmədquluzadə adına 2 nömrəli orta məktəbində almışdır. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Suraxanı Neft Mədənlərində operator işləmişdir. Daha sonra hərbi xidmətdə olmuş Asif Kələntərli Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olaraq ali təhsilini 1978-ci ildə tamamlamışdır. O, ali təhsilini tamamladıqdan sonra Naxçıvan MSSR Mədəniyyət Nazirliyində metodist, elmi işçi, inspektor, 1987-ci ildən 1991-ci ilin sentyabr ayınadək Naxçıvan Məktəblilər Sarayının direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır.

## Siyasi fəaliyyəti
Asif Kələntərli rəhbərliyində 1970-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında İbrahim İbrahimli, Arif Rəhimli, Asəf Quliyev və daha bir neçə şəxs tərəfindən gizli fəaliyyət göstərmiş "Azadlıq" adlı təşkilat təsis edilmişdir.

Asif Kələntərli Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü olmuşdur.

Asif Kələntərli 1990-cı ildə Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə keçirilmiş seçkilərdə 14 nömrəli Naxçıvan şəhər 28 may seçki dairəsi üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü olaraq deputat seçilmişdir. Heydər Əliyevin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvü deputatlardan da dəstək alaraq Naxçıvan Ali Məclisinin sədri seçilməsindən sonra Heydər Əliyevin də dəstəyi ilə bu hadisədən sonra Asif Kələntərli Ali Məclis sədrinin müavini seçilmişdir.

Asif Kələntərli 12 noyabr 1995-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinə keçirilmiş seçkilərdə 33 saylı Əcəmi seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.

Asif Kələntərli 1996-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Mətbuat Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

## İstinadlar
IV Lev (imperator)

**IV Leo** ()() — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Atası Bizans imperatoru V Konstantin, anası isə onun ilk xanımı olan Xəzər xaqanının qızı Çiçək Xatundur. Hələ 1 yaşında ikən 751-ci ildə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. 17 dekabr 769-cu ildə yunan əsilzadələrindən Afinalı İrinayla evləndirildi. Atasının 775-ci ildə vəfatının ardından yeganə imperator olaraq taxta çıxdı. Ertəsi il keçirilən mərasimlə hələ 5 yaşlı yeganə oğlu Konstantini ortaq imperator elan etdi. Ancaq 5 illik qısa səltənəti boyunca xanımının təsiri altında qaldı. Atası və babası kimi bulqarlara və ərəblərə qarşı mübarizə aparan IV Leo, azyaşlı olan ögey qardaşları Antim və Evdokimə Nobilissimus ünvanı verdi. Yaşca daha böyük olan ögey qardaşı Nikeforun rəhbərlik etdiyi üsyanı yatırdı. Qamçılanaraq sürgünə göndərdiyi qardaşı Nikefor sonrakı illərdə bir neçə dəfə daha imperatora qarşı ayaqlanacaqdır.

IV Leo Bulqar çarı Kardama qarşı səfər hazırlığında ikən 8 sentyabr 780-ci ildə anidən vəfat etdi. Yerinə isə yeganə övladı olan 5 yaşlı VI Konstantin taxta çıxarıldı.

## İstinadlar
VI Konstantin (imperator)

**VI Konstantin** () () — Bizans imperatoru.

## Həyatı
Atası Bizans imperatoru IV Leo, anası isə Afinalı İrinadır. Hələ 5 yaşında ikən 14 aprel 776-cı ildə keçirilən mərasimlə atası tərəfindən ortaq imperator elan edildi. Ancaq çox keçmədən 780-ci ildə atası vərəm xəstəliyi səbəbilə vəfat etdi və 9 yaşlı Konstantin yeganə imperator olaraq taxta çıxarıldı. Azyaşlı olması səbəbilə anası Afinalı İrina taxt naibəsi təyin edildi.

Ancaq onun naibə olaraq imperiyanı idarə etməsi bir çox saray əyanının, eləcə də Anadoludakı hərbi birliklərin etirazına səbəb oldu. Elə həmin ilin sentyabrında ögey əmiləri taxt iddiası ilə ayaqlandı və anası İrina tərəfindən ələ keçirilərək monastıra həbs edildilər. 782-ci ildə Frank kralı Karlın qızı Rotrudla nişanlansa da, siyasi səbəblərlə 788-ci ildə nişan ləğv edildi.

Konstantin atası kimi ikonomaxiya tərəfdarı olsa da, taxt naibəsi olan anası İrina tam bir ikonopərəst idi. Bu səbəblə bir çox ikonomaxist saray əyanı və ordu mənsublarını vəzifədən aldı. Bu isə ana-oğul arasındakı taxt mübarizəsini alovlandırırdı. Nəhayət 790-cı ildə Afinalı İrinanın naibəliyinə son qoyuldu və Konstantin hakimiyyəti təkbaşına ələ aldı. Anasının apardığı intriqalar və saray əyanlarının mexalifəti səbəbilə 2 il sonra — 792-ci ildə anasını imperatriça olaraq ortaq monarx elan etməyə məcbur oldu. Ancaq Afinalı İrina bununla da kifayətlənmədi və 797-ci ildə baş tutan saray çevrilişiylə oğlunu taxtdan endirdi. Gözlərinə mil çəkilən Konstantin bir neçə gün sonra vəfat etdi. Afinalı İrina isə səltənəti təkbaşına idarə etməyə davam etdi.

## Ailəsi

### Xanımları
* Mariya
* Teodot — məşuqəsi və sonradan xanımı olmuşdur. Leonun anasıdır.

### Övladları
* Efrosini
* İrina
* Leo (ö. 797)

## İstinadlar
Ukraynanın qəhrəman şəhəri

**Ukraynanın qəhrəman şəhəri** () — 6 mart 2022-ci ildə Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski tərəfindən Rusiyanın Ukraynaya hücumunu dəf etməkdə fərqlənmiş şəhərlər üçün təsis edilmiş fəxri ad.

Prezidentin 111/2022 saylı fərmanında qeyd edilir ki, bu qərarın məqsədi “Rusiya Federasiyasının Ukraynaya qarşı silahlı təcavüzünün dəf edilməsi zamanı öz şəhərlərinin müdafiəsində göstərdikləri şücaət, kütləvi qəhrəmanlıq və mətanətə” ehtiram göstərməkdir. Bu qərarı şərh edən Zelenski qeyd edib ki, yeni titul SSRİ-də təsis edilmiş və Böyük Vətən Müharibəsində fərqlənməyə görə verilən keçmiş qəhrəman şəhər titulunu xatırladır: o zamankı qəhrəman şəhərlər, Zelenskinin sözlərinə görə, “daha ​​bir işğala tab gətirdilər, lakin çox oxşar bir işğal. İndi isə, başqa bir işğal, lakin ondan daha amansız işğal”.

6 mart 2022-ci ildə bu ada layiq görülən ilk şəhərlər:

* Xarkov (bax: Xarkov döyüşü (2022)
* Çerniqov 
* Mariupol
* Xerson (bax: Xerson döyüşü (2022)
* Qostomel
* Volnovaxa

24 mart 2022-ci ildə "Ukraynanın Qəhrəman Şəhəri" adı daha dörd şəhərə verildi:

* Buça
* Nikolayev
* Axtırka

2022-ci ilin aprelində Kiyevdə Sovet Tankçıları - Kiyevi Azad edənlər abidəsinin yanında Ukraynanın qəhrəman şəhərlərinə həsr olunmuş stendlərlə xiyaban yarandı - bu stendlər burada 1982-ci ildə SSRİ-nin qəhrəman şəhərlərinə həsr olunmuş stelları əvəz etdi.

## İstinadlar
Ayman–Şolpan

**Ayman–Şolpan** () — XIX əsrin birinci yarısına aid qazax xalq lirik-epik poeması. Burada "cəsur və səxavətli qazax qızı"nın obrazı ucaldılır. "Ayman–Şolpan" qazax eposunun "Qozı Körpeş — Bayan Sulu" və "Qız-Jibek"lə yanaşı görkəmli əsərlərindən biridir. Burada qazax qızı Ayman obrazında xalq sənəti şərəf, ləyaqət, alicənablıq, hazırcavablıq, cəsarət kimi yüksək ideyanı poetikləşdirmişdir. "Ayman–Şolpan"ın süjeti üzrə musiqili dram yazılmışdır (libretto Muxtar Əvəzov, musiqisi Yevgeni Brusilovski).

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*