open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baqırdağ

**Baqırdağ** - türk və altay mifologiyasında yeraltı dağı. **Mis Dağ** mənası vardır. Müxtəlif türk dillərində **Bakırtav, Pakırtağ** olaraq da deyilər. **Maştağ (Mıştav)** da yenə bu sözlə eyni mənalı və ya xarakterizə edici olaraq istifadə edilər. Yeraltında doqquz dəniz vardır, bunların hamısının birləşməsindən Böyük Dəniz (Taluy) meydana gəlir. Burada doqquz Tanrı yaşayır. Bu doqquz dənizin qovuşduğu yer olan tam orta nöqtədə Mis Dağ iştirak edər. Mis üçüncü olmağı ifadə edir. Birinci sırada qızıl, ikinci sırada dəmir vardır. Bakırdağ, mifologiyada Altındağın yeraltındakı hissəsi olaraq düşünülər.

Bir-birinin davamı şəklində olan mifoloji dağların ən əhəmiyyətli üç dənəsi bu şəkildədir:

#**[[Altındağ]]**: Göy üzündedir. Doqquz küləyin kəsişdiyi yerdə başlayır.
#**[[Dəmirdağ]]**: Yer üzündedir. Doqquz çayın qovuşduğu yerdədir.
#**Baqırdağ**: Yer altındadır. Doqquz yeraltı dənizinin birləşdiyi yerdədir.

## Etimologiya
(Bax/Bah/Bak/Baq) kökündən törəmişdir. Diqqət çəkmək və qırmızı rəng mənası vardır. Ən köhnə çağlardan bəri işlənən bir metaldır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin bax
* Altındağ
* Dəmirdağ
Anqqun

**Anqqun** (Анҝҝун) (آنگگون) — İndoneziya əsilli Fransa müğənnisi.

Hələ 12 yaşında ikən İndoneziyada məşhurluq qazanmışdı. 20 yaşında Fransaya köçmüşdür. Daha sonra Avropada da tanınmağa başlamışdır.

Anggun ilk asiyalı müğənnidir ki, 1997-ci ildə "Snow on the Sahara" adlı beynəlxalq albom buraxmışdır.

Anggun Çipta Sasmi (Indonesian pronunciation: [aŋɡun] ahng-kundakçı; Aprel 1974 29 il təvəllüdlü) Fransız dilli İndoneziya müğənnisi. Cakartada, İndoneziyada anadan olmuşdur, yeddi yaşında ikən səhə həyatına başlayıb və iki il sonra uşaq albomu buraxmışdır. Şöhrətli İndoneziya istehsalçısı Ian Antononun köməyi ilə 1986-cı ildə Anggun ilk rok janrında albom-Dünya Akü Punya buraxmışdır. Buraxdığı "Mimpi" (1990) singlıyla daha da məşhurlaşan Anggunun bu mahnısı 2009-cu ildə İndoneziyanın bütün dövrlərinin 150 ən yaxşı musiqisi siyahısına düşmüşdür.

Beynəlxalq karyerasını davam etdirmək üçün Anggun 1994-cü ildə İndoneziyanı tərk etdi. Paris və Londonda 2 il davam edən cəhdlərdən sonra Anggun fransız prodüser Erik Benzi ilə rastlaşdı və Sony Music Entertainment-lə müqavilə bağladı.

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Məşhur müğənni Bakıya "Eurovizion"a gəlir
Basaman

**Basaman Xan** - türk və altay mifologiyasında dəniz tanrısı. Dənizlərdən məsuldur. Qorxusuz bir qəhrəman olaraq xarakterizə edilər. Əlində üç çəngəlli yabası vardır. Yanında daşıdığı doqquz qollu tuğu yırtıcı heyvan quyruqlarından yaradılmışdır.

## Etimologiya
(Bas) kökündən törəmişdir. Basqın edən, əzən, qazanan deməkdir. Çoxluq  bildirən "basa" sözü ilə eyni kökdən törəmişdir. Yaymaq mənası da var. Monqol, türk və tunqus dillərində at sürmək mənasını ehtiva edən "basa" söz köküylə əlaqəli görünməkdədir. Basa / Masa / Paza / Pasa sözü türkcədə, Mas/Ması sözü isə monqolca və tunquscada çoxluq, ənginlik, məşhurluq ifadə edər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Basırğa

**Basırğa** - türk xalq inancında kabus. Gecə görülən pis yuxu. **Basırğamaq (Basırğanmaq)** felləriylə də ifadə edilir. Bu təqdirdə "kabus görmək" mənasını verər. Böyük çətinlik və qorxu eşitmək. Pis ruhların səbəb olduğuna inanılar. Kabus ruhu ilə əlaqəlidir. Bundan başqa Qarabasan anlayışını da ağla gətirir. **Basar** adlı pis ruhla əlaqədar görünməkdədir. Kabuslar bütün dünya mədəniyyət xalq etiqadının əhəmiyyətli bir parçasını meydana gətirərlər.

## Etimologiya
(Bas/Pas) kökündən törəmişdir. Çap etmək mənasını ehtiva edər. Çətinlik və bağlı məkan mənası var.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Baran xan

**Baran Xan** - türk və altay mifologiyalarında ev ilahı. Evləri qoruyan ruhdur. Çox güclü olaraq təsvir edilir. Türklərdə ev anlayışı çadır və otağları də ehtiva etdiyi üçün içərisində barınılan hər məkan ev olaraq qəbul edilə bilər. Bu məzmunda sığınacaq tanrısı demək daha doğru olacaq.

## Etimologiya
(Bar) kökündən törəmişdir. Barınmaq (sığınmaq) kökündən törəmiş bir sözdür. Barımaq isə güclənmək mənasını verər. Bundan başqa bağça və əkilən yer mənası da vardır. Barun Monqol dilində sağ əl mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Artur Qayton

**Artur Qayton** (; )  Mississippi Tibb Məktəbi Universitetinin Dekanı olmuş Amerika fizioloqu idi.

## Həyatı
Artur Qayton 600-dən çox məqalənin, 40-dan çox kitabın müəllifidir. Elmi araşdırmalarına görə 80-dan cox mükafat alıb. Əsas elmi araşdırmaları ürək-damar sisteminin fizyologiyasina aiddir.

Qayton, əsasən, *Tibbi Fiziologiyanın Kitabı* adlı əsəri ilə məşhurlaşıb. Kitab 15 dilə tərcümə edilib.

## İstinadlar
Svetlana Aliluyeva

**Svetlana İosifovna Aliluyeva** (, , 28 fevral 1926, Moskva, RSFSR, SSRİ – 22 noyabr 2011, Richland Center, Viskonsin ştatı, ABŞ) — Sovet filoloqu və tərcüməçisi.

## Həyatı
S. Alliluyeva 1926-cı il fevralın 28-də Moskva şəhərində anadan olub.

Onun anası Nadejda Sergeyevna Alliluyeva Stalinin ikinci arvadı olub.

1949-cu ildə Stalinin qızı Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirəndən sonra tərcüməçi və ədəbi redaktor kimi işləməyə başlayıb.

Onun SSRİ-dən qaçmasına səbəb Sovet rəhbərliyinin onun mərhum əri hindistanlı Brijesh Singhə mənfi münasibəti olub.

1966-cı ildə Hindistanda Brijesh Singhin dəfn mərasimində iştirak etmək üçün bu ölkəyə gedən Svetlana Alliluyeva SSRİ-yə qayıtmaq əvəzinə ABŞ səfirliyinə üz tutub.

Öz sovet pasportuna od vuraraq, S. Alliluyeva kommunizmi pisləyib. Stalinin sevimli övladı

S. Aliluyeva 4 dəfə evlənib, onlardan 3-ü Rusyada baş verib, Rusiyada onun 2 övladı var.

S. Aliluyevanın 1967-ci ildə dərc olunmuş ilk memuarı "Dosta iyirmi məktub" kitabı ona $2.5 mln gəlir gətirib. O dövr üçün $2.5 mln olduqca böyük məbləğ olub.

William Wesley Petersə ərə getdikdən sonra Svetlana Lana Peters adını seçib. 1973-cü ildə onlar boşansalarda, həmin nikahdan Svetlananın qızı Olga dünyaya gəlib.

1980-ci illərdə Svetlana Aliluyeva SSRİ-ə dönərək, ABŞ-ni tənqid etməyə başlayıb. Lakin doğmaları ilə sözü cəp düşüb, və Svetlana növbəti dəfə SSRİ-i tərk edib.

1990-cı ildə İndependent qəzetinə müsahibəsində Lana Peters deyib ki, kasıbçılıqda yaşayır və qızı Olga ilə kirayədə qalır.

Anası özünə qəsd edəndə, Svetlananın 6 yaşı var idi. Svetlana İ. Stalinin sevimli qızı olub. İosif Stalin qızını "sərçəcığaz" deyə çağırardı.

Svetlanın qardaşı Yakov Böyük Vətən müharibəsi dövründə almanlara əsir düşərək konsentrasiya düşərgəsində məhv olmuşdu. İosif Stalin onu Alman generalına dəyişməkdən imtina etmişdi.

Svetlananın daha bir qardaşı, Vasili, möhkəm içən olub, o, 40 yaşında vəfat etdi.

Lana Peters ömrünün son illərini Viskonsindəki ahıllar evində keçirib. Deyilənə görə, gününü, əsasən, tikiş işi və bədii əsər oxunuşu ilə keçirib.

İosif Stalinin yeganə qızı, ABŞ-də Lana Peters kimi tanınan 85 yaşlı Svetlana Alliluyeva noyabrın 22-də Viskonsin ştatında, ahıllar evində vəfat edib.

Son illər ərzində onun bağırsaq xərcəngindən əziyyət çəkdiyi deyilirdi. ABŞ rəsmiləri S. Alliluyevanın vəfat etdiyini BBC-ə təsdiqləyiblər.

Onun 1967-ci ildə SSRİ-dən qaçması faktından ABŞ təbliğat maşını, vaxtı ilə, var gücü ilə yararlanmışdı.

Svetlana Alliluyeva, bestsellerə çevrilmiş 2 memuar da daxil olmaqla, ümumilikdə 4 kitab müəllifidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.bbc.co.uk/azeri/international/2011/11/111129_alliluyeva_dies.shtml
Bədik

**Bədik** - türk və tatar xalq inacında əyləncə cini. Türk mifologiyasında ən maraqlı hekayəyə sahib olan varlıqlardan biridir. İlk başlarda pis bir ruh olduğu halda, insanlara və heyvanlara zərər verdiyi üçün evlərdən qovulmaq istənmişdir. Bunun üçün onun şərəfinə mərasimlər təşkil edilmiş və mərasimlər yavaş-yavaş əyləncəli bir hal alınca Bedik də əylənməyə başlamışdır. Mərasimlərdə ondan getməsi xahiş edilir, bunun üçün qafiyəli dualar oxunur. Hətta söz anlamazsa təhdid və təhqirə müraciət edilər. Sırtıq, əsbləri oynadan bir varlıq olduğundan danışılmışdır.

## Etimoloji
(Bed/Bet) kökündən törəmişdir. Üz və görünüş mənalarını ehtiva edər. Qədim türkcə "Bedük" sözcüyü böyük mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici keçidlər
*  Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Azəri dili)
*  Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azəri dilində)
Mengüdaş

**Mengüdaş** — türk mifologiyasında bilinməyən bir yerdəki sirli bir daş (obelisk) şəklindədir. Ölümsüzlük daşı. Çevrilməyi və dövrü vurğulayır. Sonsuz həyatın simvoludur. Fərqli türk dillərində **Mengütaş, Mengitaş, Bengütaş, Bengitaş** olaraq da deyilər. Ayrıca abidə mənasına da gəlir. Bengi (Bengü / Mengü / Mengi) anlayışı sonu olmayan, həmişə var olacaq olan bir varlıq anlayışını ifadə edir. Bu daş isə sonsuz bir dövr içərisində ruhların göyə yüksəlişini işarədir. Qafqaz xalqlarının Nart dastanlarında bir qranit daşının içindən möcüzəvi şəkildə doğulan Sosurka (Sosuruk) adını daşıyan Nart qəhrəmanının əhvalatından söz açılmışdır. Daş gücü və dözümü (ölümsüzlüyü) təmsil edir. Bu səbəblə bütün qalıcı abidələr və kitabələr möhkəm daşlardan əldə edilir. Orxon və Yenisey abidələri türk tarixinin ən əhəmiyyətli yazılı abidələrdir. Məzarların başına qoyulan və "balbal" adı verilən daşlar da Bengüdaşın fərqli bir növü olaraq düşünülə bilər. Abidələr tikərək daim xatırlanma və yad edilmə arzusu dərhal hər millətin keçmişinə aid müxtəlif böyüklüklərdə daş abidələrin varlığını da özü ilə gətirmişdir. Türk mədəniyyətində daşlarla bağlı bir çox əhvalat vardır. Əcnəbilərə aldanıb müqəddəs daşı onlara hədiyyə edən bir xaqanın üzündən ölkənin bərəkəti qaçar. Bəzi qəhrəmanlar əllərində doqquz guşəli daşla doğularlar. Nağıllarda cəzaların ən pisliklərindən biri daşa dönməkdir, beləcə insanlar o daşı görüb ibrət alarlar. Göydən düşən daşlar sıra xarici xüsusiyyətlərə malikdir. Qaya üstündə yatmaqla hamilə qalmağın mümkünlüyünə dair inanc da bu məsələ ilə əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Biçura

**Biçura** — türk və tatar mifologiyasında anbar cini. **Bayçora** olaraq da bilinir. Evlərdə və zirzəmilərdə yaşayır. Qadın qılığına girir. Qırmızı geyimli olaraq təsvir edilirlər. Ümumiyyətlə evdə, ocağın arxasında və ya anbar və ya dam altında yaşayır. Heç çəkinmədən səs-küy edər. "Küves" deyilən içkini çox sevər. Tatarlarda "Ocaq başında Bıçura belini boğmuş oturar" şəklindəki tapmacaya cavab, "Küves" çəlləyidir. Yeməyə çox düşkündür. İnsanların yeyib bitirə bilmədiyi bütün yeməyi o yeyir. Hirsləndiyində qabları qırar və yeməyi də töküb evi uzun müddət üçün tərk edər. Biçura, çox kirli bir varlıq olaraq da bilinər, təmiz yerlərdən nifrət edər. Onsuz da pis evləri seçərmiş. Buna görə ondan xilas olmaq üçün ilk şərt evi təmiz tutmaqdır. Birdən bağırar, gülər, oynayar, zarafat edər, yatan insanı yatağından alıb başqa yerə daşıyar. Çox vaxt evdəki əşyaların yerini də dəyişdirir və ya gizlədir. Ən sevdiyi əşyalar, açar, iynə, bıçaq, qayçıdır. Gecə kilidlənən qapıları açır və ya əksinə açıq qapını bağlayırlar. Bəzən yanğın çıxarır. Uzun müddət yanvar edilməyən evləri sevərmiş. Buna görə Tatarlar, yeni ev tikəndə hər şeydən əvvəl ocağını tikərlər.

## Etimologiya
Bay (güclü) və Çor (cin) sözlərinin birləşməsindən törəmişdir. Türkcədə "bıçıklamaq" feli, qorxu ya da yüksək hərarət səbəbi ilə dodağın uçuğunu izah etməkdə istifadə edilir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Bükrek və Sanqal

**Bükrek və Sanqal** - türk və altay mifologiyasında bibirleriyle döyüşən iki əjdaha. Döyüşərkən, görünüşləri İn və Yan simvolunu xatırladır.

## Bükrek
**Bükrek** - türk və altay mifologiyasında əjdaha. **Bükre** və ya**Bukra (Bukrak)** olaraq da bilinər. Yaxşı xüsusiyyətlərə malikdir. İnsanlara zərər verməz, hətta köməkçi olar. Kərtənkələ görünüşlüdür. Qanadları yoxdur, bu səbəblə uça bilməz. Bütün dənizləri bir-birinə bağlayan böyük dənizdə (okeanda) yaşayır. Uzun bir boyu və çox güclü pəncələri vardır. Səsinin də çox gözəl olduğu və dünyanın o biri ucundan belə duyulduğu deyilər. Onun səsini eşidən köktücül ejderhalar qaçacaq yer axtararlar. Sangal adlı pis bir əjdaha ilə doqquz il davam edən bir döyüş etmiş və qazanmışdır. Rəvayətlərə görə hər min ildə yer üzünə enərək vəziyyəti idarə edir.

## Sanqal
Davamlı bir-birləriylə döyüşən iki əjdahadan şər gücləri təmsil edənə verilən addır. Bükrek ilə etdiyi doqquz il davam edən bir döyüşün sonunda məğlub olmuşdur.

## Etimologiya
(Bük/Bug/Buk) kökündən törəmişdir. Bükülən, qıvrılan deməkdir. Bundan başqa güclülük və yenilmezlik mənalarını da bünyəsində saxlayar. Bu məzmunda Böke (qəhrəman, çempion) anlayışıyla da əlaqəsi vardır. Böge/Böğe (şaman) sözü ilə də bağı vardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Xarici Keçidlər
* Bükrek
Buyan xan

**Buyan Xan** - türk-monqol mifologiyasında əfsanəvi xaqan. Monqolların Atası. Kızı Alanqovadır. Qırx dənə qızı olmuşdur. Amma heç oğlu olmamışdır. Son 41. qızı isə Alanqovadır. Bu Qırx-Qızdan Qırğız boyundan törədiyi deyilər. Buyan monqolcada "Düşüncə Tayı" deməkdir. İnsanın zehin gücünü ifadə edir və səhv istifadə insana zərər verir. Monqol nəslinin ortaya çıxışındakı fəlsəfi algılayışta əvvəl düşüncənin var olduğu fikri ilə də əlaqəli görülməkdədir.

## Saqan Xan
**Sagan Xan** - türk, qırğız və altay mifologiyasında xaqan. Buyan Xanın nəslindən gəlməkdədir. Saqan xanın bir qızı və otuz doqquz xidmətçisi (və ya qırx xidmətçisi) bir gölün kənarına gedərək sudan hamilə qalırlar və bunlardan Qırğız Boyu törəyir.

## Etimologiya
(Buy) kökündən törəmişdir. Soyuqlamaq, soyuq hava esintisi kimi mənaları ehtiva edir. Kut, xoşbəxtlik, dayanıqlılıq kimi mənaları da vardır. Monqolcada savab və ərdəm kimi mənaları var.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Busul xan

**Busul Xan** - türk və altay mifologiyasında keşikçi tanrısı. **Buzul Xan** olaraq da tanınır. Kayra Xanın sarayına gedən yolu qoruyan gözətçidir. Bunçak Xan ilə birlikdə xatırlanır. Sibir bölgəsi üçün buzlar və buzlu sahələr gündəlik həyatın davamlı bir parçasıdırlar. Bu səbəblə soyuqla bağlı anlayışların mifologiyadakı əks olunmaları çox şişirdilmiş hesab olunmamalıdır.

## Etimologiya
(Bus / Pus) kökündən törəmişdir. Bulandıran, puslandıran mənasını verər. Bir yerə sinmeyi, pusquya yatmağı da ifadə edir. Bus/Pus sözü qədim altaycada buxar mənasını verər və yarı şəffaf bir görünüşü bildirir. Tunquscada Mus kökündən törəyən Musun / Musan sözü qarabasma, ruh deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Kussmaul tənəffüsü

**Kussmaul tənəffüsü** — dərin, tezləşmiş , küylü patoloji tip tənəffüs növü. Adətən ağır metobolik asidozlarda xüsusilə ketoasidoz mənşəyli diabetik komada, asetonemik sindromda (qeyri diabetik ketoasidozlarda), qaraciyər çatmamazlığının terminal mərhələsində rast gəlinir.

## Tarixi
Bu patoloji tənəffüs tipini ilk dəfə diabetik komalarda 1874-cü ildə alman həkimi Adolf Kussmaul müşahidə etdiyinə görə onun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Şəkərli diabet
* Diabetik koma
* Biot tənəffüsü
* Çeyn-Stoks tənəffüsü
Mixail Pavlov

**Mixail Pavlov** () — sovet metallurqu; SSRİ EA-nın akademiki; Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1945).

## İstinadlar
Belen xanım

**Belen Xanım** — türk mifologiyasında səyahət ilahəsi. **Pelen Ana** olaraq da tanınır. Yolçuları qoruyar. Yolların təhlükəsizliyini təmin edər. Səfər edənlər ona dua edərlər. Yolçulara zərər verən quldurları cəzalandırar. Yolda diyar qalmaq deyimi, sözün mövzuyla əlaqəsini açıq şəkildə ifadə edir. Bu ruhu məmnun etmək üçün çÇalama edilir, yəni müqəddəs ağaclara saçılar verilir, bez bağlanır. Uzun yola çıxacaq olan oba onun adını xatırlayaraq atəşlərə "saçı edər, "adak" edirlər.

## Etimologiya
(Bel) kökündən törəmişdir. Bel sözü cığır, yol, keçid deməkdir. Bel kökü işarə və nişan mənaları da daxildir. Monqolca və qırğızcada hazır olma mənası var. Tunqus və Mançjur dillərində isə kömək etmək məzmununa malikdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Bunçaq xan

**Bunçaq xan** - türk və altay mifologiyasında keşikçi tanrısı. **Buncak (Muncak, Monçak, Ponçah, Ponçak)** olaraq da tanınır. Kayra Xanın saray yolunu qoruyan iki gözətçilər biridir. Busul Xan ilə birlikdə xatırlanır.

## Etimologiya
(Bun/Mun) kökündən törəmişdir. Böhrana salan, çətinlik verən deməkdir. Bundan başqa gözmuncuğu demək olan "Munçuk/Monçuk" ilə də əlaqədardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Biot tənəffüsü

**Biot tənəffüsü** – eyni tezlikli və amplidutlu tənəffüs sikllərindən sonra qəflətən meydana çıxan tənəffüs fasiləsi ya pauzası ilə xarakterizə olunan patoloji tənəffüs tipi. Bəzən bunu meningit və ya ataktik tənəffüs də adlandırırlar. Tənəffüs mərkəzinin zədələnməsi və ya funksiyasının pozulması nəticəsində meydana çıxır. Fransız həkimi Kamilla Biotun (1850–1918) şərəfinə Biot tənəffüsü adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Kussmaul tənəffüsü
* Çeyn-Stoks tənəffüsü
Çeyn-Stoks tənəffüsü

**Çeyn-Stoks tənəffüsü** — periodik səthi seyrək tənəffüs hərəkəti ilə başlayaraq get-gedə tezləşə və dərinləşərək maksimal həddə çatdıqdan sonra təzədən səthiləşərək, səngiyərək uzun pauzaya keçməsilə xarakterizə olunan potoloji tənəffüs tipi.
Bu hal ilk dəfə XIX əsrin əvvəllərində həkimlər Çeyn və Uilyam Stoksun işlərində təsvir edildiyindən onların şərəfinə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Kussmaul tənəffüsü
* Biot tənəffüsü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bulud iyəsi

**Bulud iyəsi** - türk və altay mifologiyasında buludun qoruyucu ruhu. **Bulut iyəsi** və ya **Bolıt iyəsi** olaraq da deyilər. **Yağış iyəsi** ("Yağmur iyəsi") yəni yağışın qoruyucu ruhu da buludlara asılıdır. Bundan başqa diqqət çəkici və buludlarla əlaqədar olan iyeler bunlardır. (Bulud iyəsiylə əlaqəli olan Ətin "göy gurultusu" sözü Sibirdəki Ətin adlı üstün varlığı / ruhu da ağla gətirir.)

:***Ətin / Eten iyəsi:** Göy gurultusu ruhu.
:***Ayanga / Ayunga iyəsi:** Göy gurultusu ruhu.
:***Çakılgan / Çağılgan iyəsi:** İldırım ruhu.
:***İldırım / Yıldırım iyəsi:** İldırım ruhu.
:***Şimşək / Şüğşek iyəsi:** Şimşək ruhu.
:***Yaşın / Yışın iyəsi:** Şimşək ruhu.

Bulud Qızları adı verilən ruhların da Bulud iyəsi ilə əlaqəli olma ehtimalı vardır. Bunlar yeddi qardaşdırlar və çox köhnə zamanlarda yaşayıb ölmüşlər. Saçları dağınıq, gözləri çəpdir. Uzun dırnaklarla və parçalanmış paltarlarla gəzərlər.

## Etimologiya
(Bul/Bol) kökündən törəmişdir. Səmada su, buz və ya toz zərrəciklərinin yoğunlaşmasıyla ibarət yığın. Çıxarma, etmə, meydana gətirmə anlayışlarıyla əlaqəlidir. Söz kökü bolluq anlayışını ehtiva edir. Bolluq gətirən deməkdir. Tunqus və mançjur dillərində Bolo kökü səmanı və havanı ifadə etməkdə istifadə edilər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Elektrostatika

**Elektrostatika** — elektrodinamika bölməsi; sükunətdə olan elektrik yüklərinin qarşılıqlı təsirini (elektrostatik qarşılıqlı təsir) öyrənir. Belə qarşılıqlı təsir elektrostatik sahə vasitəsilə həyata keçirilir. Elektrostatikanın əsas qanunu Kulon qanunudur.

Elektrostatik sahənin mənbəyi elektrik yükləridir. Bu fakt Qauss teoremində ifadə edilir. Elektrostatik sahə potensialdır, yəni elektrostatik sahə tərəfindən yükə təsir edən qüvvələrin işi yolun formasından asılı deyil. Elektrostatik sahə aşağıdakı tənlikləri ödəyir:

div \vec{D} = 4 \pi\rho, rot\vec{E}=0

burada ***D*** – elektrik induksiya vektoru, ***E*** – elektrik sahəsinin intensivliyi, ρ – sәrbәst elektrik yüklәrinin sıxlığıdır. Birinci tənlik Qauss teoreminin diferensial formasını, ikinci isə elektrostatik sahə qüvvələrinin potensial xarakterini göstərir. Bu tənliklərə Maksvell tənliklərinin xüsusi halı kimi baxmaq olar.

Naqillərdəki məlum yüklərə və ya onlardan hər birinin elektrostatik potensialına əsasən bu naqillərin səthlərində yüklərin paylanmasının tapılması və həmçinin naqillərin yüklərinə və potensiallarına əsasən onların enerji sisteminin hesablanması elektrostatikanın səciyyəvi məsələləridir.

## Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
Rüstəm Usubov

**Rüstəm Sabir oğlu Usubov** — 2005–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorunun birinci müavini, ll dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.

## Həyatı
1954-cü il oktyabrın 4-də Gəncə şəhərində anadan olmusdur. 1982-ci ildə Tomsk Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.

Rusiya Federasiyası prokurorluq orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə işləmiş, 1985-ci ildə Azərbaycan Respublikasının prokurorluq orqanlarına işə qəbul olunaraq Bakı şəhər prokurorluğunun boyük müstəntiqi, Respublika Prokurorluğunun İstintaq idarəsinin prokuroru, Bas prokurorun yanında xüsusilə mühüm işlər üzrə müstəntiqi, boyük müstəntiqi, Respublika Prokurorluğu İstintaq idarəsinin 1-ci istintaq şöbəsinin rəisi, həmin idarənin Xüsusilə təhlükəli cinayətlərin istintaqı şöbəsinin rəisi, Bakı şəhər prokurorluğunun İstintaq şöbəsinin rəisi, Bakı şəhəri Xətai rayon prokuroru, Hərbi prokurorluğun İstintaq idarəsinin prokuror-kriminalisti, Baş Prokurorluğun Prokurorluqda İstintaqa Nəzarət İdarəsinin rəisi vəzifələrində işləmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 avqust 2005-ci il tarixli Sərəncamı Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun birinci müavini təyin edilib. 21 may 2020-ci ildə prezidentin sərəncamı ilə tutduğu vəzifədən azad edilib.

ll dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri ali xüsusi rütbəsindədir. Beynəlxalq Prokurorlar Assosiasiyasının üzvüdür. Baş Prokurorluğun Ali Attestasiya Komissiyasinin sədridir.

Ailəlidir, üç övladı var.

## İstinadlar
Ədədi ifadələr

Əməl işarələri və mötərizələrin köməyi ilə təşkil olunmuş ifadəyə ədədi ifadə deyilir.

## İfadənin qiyməti

Əməl qaydalarını gözləməklə ədədi ifadədə göstərilən əməllərin yerinə yetirilməsi nəticəsində alınan ədədə həmin ədədi ifadənin qiyməti deyilir

## Dəyişəni olan ifadələr

Əməl işarələri və mötərizələrin köməyi ilə ədədlər və dəyişənlərdən təşkil olunmuş ifadəyə dəyişəni olan ifadə deyilir.  

## Hərfi ifadələr
Hərflərdən və Müxtəlif əməml işarələrindən ibarət olunmuşdur.
Bulca xan

**Bulca xan** — türk ve monqol mifologiyasına görə türklərin və monqolların ilk və ortaq atası olan xaqan. **Abulca (Amulca) Xan** və ya **Olca Xan** olaraq da tanınır. İslam dininin və ərəb dilinin də  təsiriylə **Ebülce Xan** şəklində də deyilmişdir. Bütün türklər ondan törəmişdir. Bütün türk boyları onun uşaqlarının nəslindən gəlməkdədir. Nuh Peyğəmbərin oğlu kimi qəbul edilir. Xəstələndiyində qurd südü içərək yaxşılaşmışdır. İki oğlu vardır; **Muqal Xan** və **Tatar Xan**. Muqal Xan, monqolların və Tatar Xan isə türklərin atasıdır. Daha sonra monqollar səkkiz soydan, türklər isə doqquz nəsildən çoxalarlar. Muqalın nəslini Oğuz Xanla davam etdirənlər varsa da çox məntiqli görünməməkdədir. Tatar Xan üzərindən nəsli bu şəkildə davam edər (Bulca Xandan başlayaraq):
#**Bulca Xan,**
#**Tatar Xan,**
#**Buka Xan,**
#**Alınca Xan,**
#**Atlı xan,**
#**Atsız Xan,**
#**Ordu Xan,**
#**Baydu Xan,**
#**Sevinc Xan.**

## Etimologiya
***Bulca:** (Bul) kökü. Bulan, olan, bulucu deməkdir. Qənimət mənasına da gəlir.
***Olcan:** (Ol) kökü. Olan, mövcud olan deməkdir. Qənimət mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Xanlar Vəliyev

**Xanlar Rüstəm oğlu Vəliyev** () — Azərbaycan hüquqşünası, Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun sabiq müavini — Azərbaycan Respublikasının sabiq Hərbi prokuroru (2005–2025), Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi (2025), ədliyyə general-leytenantı (2005),  Azərbaycan Respublikasının əməkdar hüquqşünası (2015).

## Həyatı
Xanlar Rüstəm oğlu Vəliyev 1955-ci il mart ayının 15-də Yevlax şəhərində anadan olmuş, 1978-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təyinatla respublika prokurorluğu orqanlarına işə qəbul olunmuşdur. Xanlar Vəliyev Gəncə şəhər prokurorluğunda böyük müstəntiq, prokuror köməkçisi, Qazax və Şəmkir rayon prokurorlarının müavini vəzifələrində işləmiş, 1993–2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun müavini olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 fevral 2005-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun müavini — Azərbaycan Respublikasının Hərbi prokuroru vəzifəsinə təyin edilmişdir.

24 iyun 2005-ci ildə ona ədliyyə general-leytenantı ali hərbi rütbəsi verilmişdir.

8 aprel 2025-ci ildə səlahiyyət müddəti başa çataraq, səlahiyyətinə xitam verilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin 11 aprel 2025-ci il tarixli Qərarı ilə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi təyin edilmişdir.

## Təltif və mükafatları
* 27 sentyabr 2008 — "Azərbaycan Bayrağı" ordeni
* 28 sentyabr 2018 — 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni
* 23 iyun 2006 — "Hərbi xidmətlərə görə" medalı
* 18 mart 2015 — "Azərbaycan Respublikasının əməkdar hüquqşünası" fəxri adı
* Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun 15 mart 2005-ci il tarixli əmri ilə "Prokurorluğun fəxri işçisi" döş nişanı
* Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun 13 mart 2020-ci il tarixli əmri ilə "Azərbaycan Prokurorluğunun 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı
* 17 mart 2025 — 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni

## Ailəsi
Ailəlidir, üç övladı var. Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin sabiq başçısı Elmar Vəliyevin qardaşıdır.

## İstinadlar
Karakas

**Karakas** () — Venesuela Respublikasının paytaxtı.

## Əhalisi, dili, dini
Rəsmi məlumatlara görə Karakas şəhərinin federal dairənin hüdudları və şəhərətrafı yerlər də daxil olmaqla əhalisinin sayı 2 mln nəfər təşkil edir. Lakin faktiki olaraq əhalinin sayı 4,5 mln nəfərə yaxındır. Karakas əhalinin sıx məskunlaşdığı şəhərdir. Burada Venesuela əhalisinin altıda biri yaşayır.

Paytaxt əhalisi arasında ispan-hindu qarışığı üstünlük təşkil edir. Əhalinin təqribən 20%-i İspanlar, italyanlar, portuqallar və digər Avropa mənşəli xalqlar təşkil edir. Bunlarla yanaşı, Karakasda çox qonşu Kolumbiyanın əhalisi də məskunlaşmışdır. Zəncilər əhalinin 10%, hindular isə ən çoxu 2%-ni təşkil edir.

Dövlət dili ispan dilidir. Hindular təqribən 40 müxtəlif dil qrupunda danışırlar. Venesuelalıların əksəriyyəti Roma-Katolik kilsəsinə aiddir.

## İqlim

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Karakasın rəsmi saytı
Əsgər Ələkbərov

**Əsgər Ələkbər oğlu Ələkbərov** () — Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər nazirinin müavini (1995–2014), polis general-leytenantı.

## Həyatı
Əsgər Ələkbərov 1954-cü ildə Ermənistan SSR-in Masis rayonunda anadan olmuşdur.

1977-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu, 1988-ci ildə SSRİ DİN-in Milis Akademiyasını bitirmişdir. 1988–1992-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsində işləmiş, nazir vəzifəsini icra etmişdir.

1993–1994-cü illərdə Bakı şəhəri Xətai rayon Polis İdarəsinin Qərargah rəisi, Qaradağ rayon Polis İdarəsinin rəisi vəzifələrində, 1994–2002-ci illərdə Daxili İşlər Nazirinin müavini — Kadrlar İdarəsinin rəisi vəzifəsində xidmət etmiş, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 iyul 2001-ci il tarixli 772 №li Sərəncamı ilə Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Prezidentin 31 dekabr 1995-ci il tarixli 3178 №li Fərmanı ilə polis general-mayoru, 17 yanvar 2002-ci il tarixli 646 №li Fərmanı ilə isə polis general-leytenantı xüsusi rütbəsi verilmişdir.

Xidmət etdiyi müddətdə cinayətkarlığa qarşı mübarizə işinin təşkilində, dövlətin konstitusiya və dövlət quruluşunun müdafiəsində, əmin-amanlığın təmin edilməsində, habelə kadr hazırlığı sahəsində, beynəlxalq əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə görə bir çox mükafatlara layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 dekabr 1998-ci il tarixli 41 №li Fərmanı ilə "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 noyabr 2014-cü il tarixli №li Sərəncamı ilə Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdir.

Ailəlidir. 5 övladı var.

## İstinadlar
Jamanak

***Jamanak*** — 1908-ci ildən etibarən gündəlik nəşr olunan qəzet. Qəzet İstanbul şəhərində nəşr edilir və bu şəhərdə yaşayan ermənilərin, öz dillərində gündəlik xəbər əldə etməsi məqsədilə nəşr edilməyə başlanılmışdır. 1908-ci ilin 28 oktyabr tarixində ilk sayı çap olunan qəzet bir əsrdir ki, fasiləsiz nəşr edilir. Qəzetin ilk baş redaktoru Sarkis və Misak Kaçuryan qardaşları olmuşdur. Osmanlı ermənilərindən olan qardaşlar İstanbul şəhərində ermənilərin gündəlik xəbər əldə etmək məqsədilə qəzet açmaq qərarına gəlmişdirlər. İstanbulda yaşayan bir neçə varlı erməni tacirin maddi yardımı ilə qəzet üçün lazım olan avadanlıqlar qısa zamanda alınmışdır. İlk nəşr olunduğu illərdə qəzet 15 min tirajla çap olunmuşdur. 1930-cu ildə qəzetin tirajı 3 minə, 2009-cu ildən isə 2 minə endirilmişdir. Tirajın azalmasının səbəbi qəzetin son illər yaşadığı maddi problemlər olmuşdur. Qəzet hal-hazırda İstanbulun Qurtuluş səmtində fəaliyyət göstərir. Həftədə altı dəfə nəşr edilən qəzetdə daha çox Türkiyədə yaşayan ermənilərin gündəlik həyatı və sosial problemləri haqqında yazılar yazılır.

"*Jamanak*" Türkiyədə ən uzun müddət yayımlanan qəzetdir. 103 ildir ki, fasiləsiz olaraq fəaliyyət göstərən qəzet indiyə qədər cəmi 5 dəfə çap edilməmişdir.
Osmanlı erməniləri

**Osmanlı erməniləri** — Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. Ermənilər XIX əsrdə Türkiyədə Şərqi Anadolu bölgəsində yaşayırdılar. 1361-ci ildə Bursa şəhərinin Osmanlı imperiyasının paytaxtı olmasından sonra, erməni kilsəsi də yeni paytaxta köçürülmüşdür. 1453-cü ildə İstanbulun fəth edilməsindən sonra dini qurumda bu şəhərə köçürülmüşdür. Bu dövrlərdə Osmanlı imperiyasında ermənilərin sayı çox deyildi. Əsasən ticarətlə məşğul olan ermənilər, böyük şəhərlərdə ailələri ilə birlikdə qalmırdılar. XVII əsrdən etibarən isə Anadolu bölgəsində yaşayan ermənilərin İstanbul kütləvi axını nəticəsində, böyük bir etnik qrup formalaşmışdır.

Osmanlı imperiyasında yaşayan digər etnik qruplardan fərqli olaraq, ermənilər daha çox imtiyazlara sahib olmuşlar. Onlar, cəmiyyətin əsas üzvüləri hesab edilirdi. Dini mənsubiyyətlərinə görə hərbi xidmətdən azad olan ermənilər, uzun illər İstanbulda parça ticarətinə rəhbərlik etmişlər.

## Mühüm hadisələr
* 1324-cü ildə Bursa şəhəri paytaxt olmasından sonra, Kütahyada yerləşən erməni kilsə mərkəzi, Osman Qazinin əmri ilə Bursa köçürülmüşdür.
* 1453-cü ildə İstanbulun fəth edilməsindən sonra Bursada yerləşən erməni kilsə mərkəzi yeni paytaxta, köçürülmüşdür.
* 1461-ci ildə II Mehmedin əmri ilə İstanbulda Erməni kilsəsi və dini şurası yaradılmışdır.
* 1514-cü ildə Yavuz Sultan Səlim 1514–1516-cı illər Cənubi Qafqaz və Anadolu fəthlərindən sonra burada yaşayan ermənilər İstanbulda yerləşən Erməni kilsəsinə tabe edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Erməni ruhani və ali məclisləri

## İstinadlar
Bişkek xan

**Bişkek Xan** - türk və qırğız mifologiyasında övliya və  eyni zamanda inanc iyəsi. **Bişkek Ata** olaraq da bilinir. İnanclı insanları qoruyur və imanını möhkəm tutmalarını təmin edir. Qırğız mədəniyyətində əhəmiyyətli bir yerə malikdir və paytaxtlarında adını verən adamdır. Bişkekin əvvəlki adı Pişpek'tir. Sonradan dəyişikliyə uğrayıb Bişkek adını almışdır. Bir övliya olduğu qədər eyni zamanda döyüşçü bir qəhrəmandır. Qırğızıstan paytaxtına adını verən qəhrəmanın əslində bu ruhun adı verşilmiş bir adam olduğu deyilə bilər. Kimilərinə görə Pişbeğ sözcüyü Beş Bəy deməkdir və Bişkek Ata da bunların ən böyüyüdür. Beş bəy faktına Uygurlarda Mani dini ilə inteqrasiya olunan əfsanələrində rast gəlinməkdədir.

## Etimologiya
(Biş / Piş) kökündən törəmişdir. Kökte yetkinləşmək, yanmaq kimi mənaları vardır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Romanolar

**Romanolar** və ya **Romanlular** bir qrup İranda yaşayan qaraçılardırlar ki, Şimali Xorasan ostanının Quçan şəhərində və Qəzvin ostanının Abyek şəhristanının Baqirabad Türk vəZərgər kəndindlərində yaşayırlar ki, Romano dili(Romanlu dili, Romano çip)ndə danışırlar və Qəzvin ostanınında Azərbaycan dilinidə bilirlər və çoxu türkdilli olublar.Baqirabad Türk kəndindəki Romanoların oymaqları bunlardırlar:*Pasalayre* ya *Zərgər* tayfası, *Salatenlides* ya *Əhmədi* tayfası və *Çuqurlides* ya *Çuxurda oturan* tayfası.Romanolar, Rumıniya ölkəsindən İrana köçürülüblər.

## Qaynaqlar
*Noormags

## Həmçinin bax
*Romano dili
*Roman dili
*Qaraçılar
Romano dili

**Romano dili**  ya **Romanlu dili** İranın Qəzvin ostanında yaşayan bir qrup qaraçıların dilidir ki, Romano ya Romanlu adlanırlar.

## İstinadlar


## Həmçinin bax
*Qaraçı dili
*Zərgər dialekti
Boxan

**Bo Xan** - monqol və buryat mifologiyasında Uryanxay boyunun atası olan adam. Böyük bir döyüşçüdür. Bir nur içində müqəddəs bir dağın təpəsinə enən ilk yoldaşı və torpaqdan çıxıb gələn ikinci yoldaşı nəsillərinin ortaya çıxmasını təmin edər. Bunlar Oğuz Kağanın iki yoldaşını tapmasını xatırlatmaqdadır.

## Etimologiya
(Bog / Boğ) kökündən törəmişdir. Bolmaq (olmaq) və boğmaq mənası daşıyır. Monqol və kalmık dilində Bö (Böğö) şaman, Bogd / Bogdan isə övliya mənalarını verər, bu sözlərlə əlaqəli ola bilər. Yenə monqolcada Boh güləşçi deməkdir. Tunqus dilində "Buguca" totem deməkdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Zərgər dialekti

**Zərgər dialekti** Romano dilinin dialektlərindəndir ki, İranın Qəzvin, Şimali Xorasan və Tehran ostanlarında yaşayan bir qrup Romano oymaqlarının dilidir ki zərgər adlanırlar.

## lüğət
üç= Derin

on səkkiz= Oxdu

baliq= Maču

yataq= Rom

paltar= God

tülkü= Jӕqqӕlis

eşşək= Xerny

gecə= Radi
Bodun xan

**Bodun xan** — türk, altay və monqol mifologiyalarında ölkə tanrısı. **Budun Xan** da deyilər. Vətəni qoruyan bir ruh olaraq görülər. Qədim türklərdə bu adın verildiyi bir dağ vardır və onun da vətənin qoruyucusu olduğu düşünülər.

## Etimoloji
(Bod / Boy) kökündən törəmişdir. Bodun / Budun sözü qövm, qəbilə mənasını verər. Boy sözündən törəmişdir. Qədim türkçəde "bodu", tunqus dilində "boda" sözləri bağlamaq, birləşdirmək, bir yerdə tutmaq mənalarını ehtiva edər.

## Həmçinin bax

* Altay mifologiyası

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Nurnazen

**Nurnazen** — Qazaxıstan Geologiya İnstitutunun alimlərinin 2011-ci ildə kəşf etdikləri mineral.

## Adlandırılması

Bu mineralı Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayevin şərəfinə adlandırıblar. Belə ki, mineralın adı prezidentin ad və soyadının ilk hərflərindən təşkil olunub.

## İstifadəsi

Nurnazen mineralının kimya və tibb sahəsində yüksək texnologiyaların tətbiqində elmi-praktik perspektivləri var.

## Mənbə
* Nazarbayevin şərəfinə mineral  (qafqazinfo.az saytında)
* Scientists dedicate Nurnazen new mineral to 20th anniversary of independence of Kazakhstan
İranda Böyük Britaniya səfirliyinə hücum (2011)

**Tehranda Böyük Britaniya səfirliyinə hücum** — İrandakı Britaniya Səfirliyinə hücum 2011-ci il noyabr ayının 29-da Tehranda baş verib. Bəzi Basiji tələbələr səfirliyin binasına daxil olub və Böyük Britaniya bayrağın aşağı çıxarmışlar və səfirliyin bəzi sənədlərin həyətə atmışlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Coverage at the ''Guardian''
* BBC
* Fars Xəbər Ajansi
Buqa

**Buqa** - tunguslarda və qohum bir tayfa olan evenkilərdə cənnət tanrısı. **Buğa Xan** olaraq da bilinər. Xüsusilə tunguslarla qohum və ya qonşu olan monqol və türk qövmlərində də keçməkdədir və hörmət edilir. Hətta bəzi türk və monqol tayfalarının tanrıları arasında da yer alır. Kainatı, cənnəti və ilahlığı əhatə edən bir məzmuna malikdir. Hər şeyə gücü yetər və bütün həyatı idarə edər.

## Etimologiya
(Bug / Bog / Bog / Bok) kökündən törəmişdir. Buka / Büke / Böke adlarıyla əlaqəlidir. Böke qəhrəman deməkdir. Buga sözü bəzi türk dillerində buğa, monqolcada isə geyik mənasını verər.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin baxın
* Buxa Noyon Babay
Livan erməniləri

**Livan erməniləri** — Livanda yaşayan ermənilərə verilən ümumi ad. Ermənilər Livan əhalisinin 4% təşkil edir. Ermənilər Livan vətəndaş müharibəsi zamanı döyüşlərdə faəl iştirak etmişdilər. Bəzi mənbələrdə, müharibədən əvvəl Livanda 100 minə yaxın, erməninin yaşadığını, müharibə səbəbindən ölkəni tərk etdikləri göstərilir.

## Tarixi

Livanda ilk ermənilərin dəqiq nə zamandan yaşamağa başladıqları məlum deyil. Eranın ilk illərində, Livan ərazisində yaşayan xalqlar haqqında məlumat veriləndə, ermənilərində adları qeyd edilir. 1915-ci ildə Livan Osmanlı imperiyasının tərkibində idi. Bu dövrdə ermənilər daha çox Beyrut şəhərində yaşayırdılar. Sultanın fərmanı ilə ermənilərin yaşadıqları ərazilərdən köçürülməsi nəticəsində, Livanda erməni əhalisi sürətlə artmağa başlamışdır. Ermənilər Karantina və Burc Hamod bölgələrində sürətlə məskunlaşmışdılar. 1939-cu ildə isə ermənilər Beka vadisinə köçürülmüşdür. 1970-ci ilə qədər Livan erməniləri ölkənin siyasi və iqtisadi həyatında fəal fəaliyyət göstərməmişdilər.

1975–1990-cı illəri əhatə edən Livan vətəndaş müharibəsi zamanı, ərəblərin ermənilər yaşayan məhəllələrə hücum etməsi, nəticəsində ermənilər vətəndaş müharibəsinə qatılmışdılar. Bir çox erməni terror təşkilatları Livan vətəndaş müharibəsinin gedişində təşəkül tapmışdır. ASALA, ESƏD və Yeni erməni müqaviməti kimi birliklərin döyüşçüləri Livanda aparılan döyüşlərdə iştirak etmişlər. Ermənistanın Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanlı birliklər tərəfindən zərərsizləşdirilən Monte Melkonyanda uzun müddət Livanda erməni birliklərinə rəhbərlik etmişdir. Son dövrlərdə, Livanda yaşayan ermənilər, əsasən Ermənistanın dirçəldilməsi məqsədilə müxtəlif tədbirlər keçirlər. Ölkədə hər il Ermənistan üçün iyanə toplanır. Livan erməniləri ölkəninin siyasi həyatındada mühüm yerə sahibdilər. Daşnaksütun partiyası rəsmi olaraq parlamentdə hər seçkidə təmsil olunur. Hnçak və Armenakan partiyaları isə ictimai həyatda böyük təsirlərə malikdir.

## İstinadlar
Cirən

**Cirən** - türk və altay mifologiyasında və nağıllarda danışan at növü. **Cerən** və ya **Ceyrən** də deyilir. Danışa bilən, fövqəladə bir heyvandır. **Kayçı Cerən** və **Kamçı Cerən** ən yaxşı bilinən iki dənəsidir. **Oçı Cerən**, **Gıl Cerən** kimi adlara da rast gəlinir.

## Etimologiya
(Cir/Yır/Yir) kökündən törəmişdir. Danışmaq, ötmək mənalarını ehtiva edər. Ərəbcə olduğu deyilsə də, at üzərində oynanan cirit (çövkən) adlı oyunun da söz kökündə Cir/Cer/Cər kökü yer ala bilər. Lakin bu hələlik sübut edilməmişdir. Ancaq bu məzmunda Cirən və Cirit sözləri birbaşa atla bağlı sözlər olaraq başa düşülməlidir. Monqolca Cerən (Cegerən) ceylan deməkdir. Eyni şəkildə Ceyrən şəklində türk dillərinə və farscaya da yenə monqolcadan keçmişdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
Conğolos

**Conğolos** - türk və anadolu xalq inancında itik cini. Qışda ən soyuq dövründə ortaya çıxır. Evin qapısına gələrək xaricdən, içəridə olanlardan birinin adını səslənir və arxasına taxaraq aparıb o adamı itirər. Bir daha o adamdan xəbər alına bilməz. Qapı və pəncərə önünə çuğundur yeməyi qoyulsa müsəllət olmaqdan çəkindirə inanılar.

Yozğad xalq inancında qışda ən soyuq dövründə (məhəlli təqvimdə zemheri ayında) ortaya çıxan xəyali bir varlığın adı olub bir Karakoncolos növüdür.

## Məkir
**Məkir** - aldadıcı varlıq. Conğolosa çox bənzər. İnsanları aldadıb, hiylə edərək tanışı bir adamın qılına bürünər və ya tanış birinin səsiylə adamı çağırıb apararaq itirər. Söz ərəbcə mənşəli olub məkr (hiylə, aldatma) kökündən törəmişdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Özhan Öztürk, Folklor və Mitoloji Sözlüğü
Cədəy

**Cədəy xan** — türk və altay mifologiyasında keşikçi tanrı. **Şedey (Şaday, Çaday) Xan** olaraq da bilinir. Altındağın (qızıl dağ) qoruyucusudur. Yeddi iti vardır. İtləriylə birlikdə Altındağa gedən yolu qoruyar. Başında tolgası (dəbilqəsi) ilə təsvir olunur. Qaya qapısı adlı yer altı keçidinin başında dayanmaqdadır. Bu qapı böyük bir dənizin kənarındadır. Zəncirlərlə bağlanmış yeddi azğın iti Ağ Dənizin kənarında qiyamət gününü gözləyir. Bəzən yer üzündə pisliklərə səbəb olduğu deyilər. Şamanla Erlik Xan arasında vasitəçilik etdiyi də deyilər.

## Etimologiya
(Çad/Çay/Ced/Yed) kökündən törəmişdir. Yetmək, kafi olmaq, güclü olmaq mənalarını saxlayar. Çad/Çay kökü Çayan/Çadan yəni əqrəb ilə əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Lüğəti / Türk Söyləncə Sözlüyü (Azəri dilində)
Çənbil

**Çənbil xanım** və ya **Çənbil xatun** - türk mifologiyasında dağ ilahəsi. **Çembil (Çenbil, Cenbil)** olaraq da adlandırılmışdır. Koroğlu dastanındakı Çenlibel (Çamlıbel) dağ adıyla yaxından əlaqədardır. Koroğlunu qoruyan bu dağ ilahəsi zaman içərisində bir yer adına çevrilmişdir. Azərbaycanlıların Koroğlu dastanında Çenlibel olaraq keçən dağ Anadoluda Çamlıbelə çevrilmişdir. Cembil bəzən də Koroğlunun anasının adı olaraq qarşımıza çıxar. Bir başqa nöqteyi-nəzərdən, tərs məntiqlə , onu var edən yerlərə köçən zaman ərzində şəxsiyyət verib anası halına gətirilməsi olaraq da ələ alına bilər. Daha sonra dara düşdükdə bu dağlara sığınmışdır. Dağ, su və ağac kimi bütün müqəddəs ünsürlər burada toplanmışdır.

## Etimologiya
(Çin / Çim / Çen / Çem) kökündən törəmişdir. Günəşin doğulduğu yer kimi mənaları vardır. Çın/Çin sözü həqiqət mənasını verər. Türkcənin müxtəlif dillərində Çüme/Çimeli/Çümeli və qədim tunquscada Çime, qarışqa deməkdir və torpaq altında yaşamaqla əlaqəlidir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 

## Həmçinin bax
*Koroğlu dastanı
Artin Penik

**Artin Penik** () - Erməni əsilli türk vətəndaşı. Artin Penik həyatının 20 ilini Türkiyədən kənarda yaşamışdır. Uzun müddət ABŞ-də yaşayan Artin Penik sonralar Türkiyə qayıtmışdır. Əsənboğa hava limanında terror aktının törədilməsindən sonra, ASALA terror təşkilatına etiraz olaraq, Artin Penik 1982-ci il, 15 avqust tarixində İstanbul şəhərinin Taksim meydanında üzərinə benzin tökərək, özünü yandırmışdır. Dərhal xəstəxanaya çatdırılmış və 2 saat müddətində üzərində ağır cərrahi əməliyyat aparılmışdır.

Bədənin böyük bir qisminin yanması, səbəbindən Artin Penik -1 dərəcəlik otaqda saxlanılmışdır. Həkimlərin bütün cəhtlərinə baxmayaraq, Artin Penik xəstəxanaya gətirildikdən 5 gün sonra vəfat etmişdir. Artin Penik vəfat etməsindən iki gün əvvəl Türkiyə dövlət televiziyasına müsahibə vermişdir. Müsahibədə, özünü yandırdığına görə peşman olmadığını və bu addımı heç kimin təsirinə düşmədən atdığını bildirmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Artin Penikin ilk və son müsahibəsi (VIMEO)
* Artin Penikin müsahibəsiı (Youtube)
* Hüriyyət qəzetində Artin Penik haqqında xəbər və onun özünü yandırmazdan əvvəl yazdığı məktubu.
Aqos

**Aqos** — Həftəlik nəşr olunan Türkiyə erməniləri üçün nəzərdə tutulmuş qəzet. Qəzet İstanbulda yaşayan erməni yazarlar tərəfindən yaradılmışdır. Hrant Dink, Luiz Bakar, Haratyun Şeşetyan 1996-cı ildə qəzetin ilk sayını çap etdirmişdilər.

Hrant Dink 19 yanvar 2007-ci ildə qəzet binasının qarşısında ödürülməsi, nəticəsində qəzetin şöhrəti artmışdır. Uzun müddət Türkiyə televiziya kanallarında və digər mətbuat orqanlarında Aqos haqqında məqalə və repartajların hazırlanması ilə qəzetin tirajı 5 minə yüksəlmişdir. Hrant Dink ölümündən sonra, baş redaktor vəzifəsini Etyen Mahçupyan tutmuşdur. 2010-cu ildən etibarən isə qəzetin baş redaktoru Rober Kopdaşdır. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Ümumi səhifə sayı 24-dür. Bu səhifələrdən 4 səhifəsi ermənicə, qalan 20 səhifə isə türkcə nəşr edilir.

Qəzet erməni millətçiliyini təbliğ edir. Hər sayında qondarma erməni soyqırımına ve Türkiyə ermənilərinin gündəlik yaşamı və sosial problemlərine geniş yer ayıran qəzetin missiyası, qondarma erməni soyqırımının Türkiyə tərəfindən tanınması, Türkiyə ilə Ermənistan arasında əlaqələrin yaxşılaşdırılması və Türkiyə ermənilərinə daha çox imtiyazlar verilməsidir. Ayrıca "Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın tanınmasını da müdafiə edir.
Çaxay

**Çaxay** - türk və altay mifologiyasında ildırım tanrısı. **Çakay (Çakkay)** və ya **Şakay (Şakkay)** olaraq da bilinir.

## Xüsusiyyətləri
Şimşəklər və ildırımlar çaktırır. Yayına qoyub atdığı oxlar ildırımlardır. Yerdəki pis ruhları izlər və onların saxlandığı ağacların üzərinə atəşini göndərir. İldırım düşən ağacdan bir parça alınıb saxlansa evə pis ruhların girməsi maneə törədilər. Bəzi Türk birlikləri İldırım ilahına süd ya da ayranı saçı (cansız qurban) olaraq verərlər. Süd ildırım atəşini söndürebilen və uzaq tuta bilən tək şeydir. İldırımın düşdüyü yer, artıq Çaxay Xana aiddir və oranı kimsə mülk edinmez. Monqollar şimşək və ildırım'dan qorxarkən türklər bundan sevinc duyurlar. Monqol tarixində ildırım səbəbiylə yarım qalan və ya itirilən döyüşlər olduğu deyilər. Türklər ildırım düşüncə at sürüb göyə ox ataraq bu sevinclərini göstərirlər. İldırım baharda yeni günün (yeni ilin) xəbərçisi deməkdir. Çünki ildırım da tanrının okudur. Onun oxlarını qəbul etdiyini belə bildirmək lazımdır. Bundan başqa ildırımın düşdüyü yerə məbəd edilir. Yer üzündəki bütün primitiv cəmiyyətlərin ortaq belleklerinde mütləq ildırımlara dair xatirələr tapılar.

## Çaxılqan xan
Türk, monqol və altay mifologiyasında şimşək ilahıdır. Çakay Xan ilə bənzər xüsusiyyətlər daşıyır. Kimi fikirlərə görə eyni varlıq, bəzən də bir-birlərinin qardaşıdır. Çaqılqağan və ya Saxılqağan (Şaxılqağan, Şaxılqan) olaraq da tələffüz edilir. Şimşəklər çaktırır. Atdığı şimşəklər onun mızraklarıdır.

## Türk mədəniyyətində ildırım
Qədim türk inanclarına görə, Tanrının əsas silahı və gücünü göstərmə vasitəsidir. Türklər, ilk ildırımın düşməsini, yeni ilin gəlişinin xəbərçisi olaraq qəbul edərlər. Türklər göydən enən silahların "İldırım iyəsi" tərəfindən göndərildiyinə inanır. Göydən gələn ildırımın parçalarından hazırlanmış "Koroğlu" və "Atilla" nın qılıncları müqəddəsdir. İnanışa görə, İldırım Tanrısı, yer üzünü pis varlıqlardan və pisliklərdən təmizləmək üçün, öz uşaqlarını yer üzünə göndərir. Potanine görə Bozqurq, ildınm ilahı olaraq düşünülürdü. Şamanların barabana vuraraq səs çıkarmalarındaki məqsədin bu səsi şimşək çaxmasına bənzətmək olduğu fikirini də yenə ilk dəfə Potanin irəli sürmüşdür.

## Etimologiya
(Çax/Çak/Yak) kökündən törəmişdir. Çakmak felinin çekimli halıdır. Çaxan (yanıb sönən) işıq deməkdir. Monqolcada Şaxılqan sözü bu gün elektrik mənası daşıyır. Köhnə forması Tıyakılgan isə şimşək mənası daşıyır.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) 
* Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi
Çövenç

**Çövenç** - türk və altay mifologiyasında ölünün arxasından paylanan halva. Sağlamlığın və diriliyin qaynağı sayılan, bir növ yemək. Xaosdan kainata keçidi simvolizə edir. "Çöven otu" (halvaçı otu) ilə əlaqəli bir sözdür. Halva Türk mədəniyyətində əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Ölünün ardından halva hazırlanması, atəş, su və un (əkinçiliyi və torpağı işarələr) kimi təməl ünsürlərin bir araya gəlməsini, ölümdən sonra yenidən dirilişi (yemək canlılıq deməkdir) ifadə edər. "Çöven otu" halvanı ağartmaq üçün istifadə edilən bir bitkidir və Çövenç sözü buradan törəmişdir. Mənşəyi çox köhnə çağlara qədər uzanan ölünün ardından halva etmə ənənəsi səthi kimi görünsə də çox dərin mənaları olan bir tətbiqdir. Hər şeydən əvvəl belə bir ənənənin davam etdirilməsi belə qarışıqlıq qarşısında bir nizamı yenidən təmin etməyi ifadə edər. Ənənə onsuz da (məzmunu insani dəyərlərə uyğun olduqda və doğru tətbiq edildikdə) əslində nizam deməkdir. Halva bir başqa cəhətdən ortaq hərəkət etməyi ifadə edər, həmişə birlikdə yeyilməsi ortaq şüur mənasını verər.

## Etimologiya
(Çöv/Çök) kökündən törəmişdir. Çöven, halvaçıotu kökü deməkdir. Çöğmek, Çövmək felləri qabarma, köpürtmək mənalarına malikdir.

## Mənbə
* Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)