Barnaba İncili

**Barnaba İncili** — son orta əsrlərdə yazılmış və (bu əsərdə) İsanın həvarilərindən biri olan erkən xristian şagirdi Varnavaya aid edilmiş qeyri-kanonik, psevdopiqrafik incildir. XVIII əsrin əvvəllərində bu mətnin iki əlyazması aşkarlanmışdır.

Bəzi müstəqil tədqiqatçıların fikrinə görə, "Barnaba İncili" təxminən XV əsrdə müsəlman nöqteyi-nəzərindən yazılmış saxta (*psevdoapokrif*) mənbədir.

Bu mətn haqqında diskussiya, xüsusilə 1980-ci illərin sonlarında aktivləşmiş və xristian-müsəlman dialoqunun mühüm tərkib hissələrindən birinə çevrilmişdir. Bəzi müsəlman apologetlər bildirirlər ki, böyük ehtimalla "Barnaba İncili" İsanın missiyası haqqında həqiqi məlumatların saxlandığı yeganə mənbələrdəndir və kanonik incillər də daxil olmaqla, digər mənbələr hamısı Həvari Pavelin davamçıları tərəfindən saxtalaşdırılmışdır.

2012-ci ilin fevralında Türkiyə KİV-i "Barnaba İncili"nin qədim əlyazma nüsxəsinin tapılması və həmin nüsxədə İsanın Məhəmmədi davamçısı kimi göstərməsi haqqında geniş kampaniya aparmışdır. Bu kampaniya "Barnaba İncili"nə olan marağın yenidən artmasına səbəb olmuşdur.

Qeyd edək ki, bu mətni erkən xristian əlyazmalarından biri olan Barnaba məktubu ilə qarışdırmaq olmaz.

## Mətnin tarixi
Barnaba İncili haqqında ən qədim sənədlər Madriddə BNM MS 9653 kodlu mavr əlyazmasında tapılan və Tunisdə 1634-cü ildə İbrahim-Əl Təybili tərəfindən yazılan sənədlər qəbul edilir. Bibliyada Məhəmməd haqqında kəhanətdən bəhs edəndə o yazırdı: "Müqəddəs Barnaba İncili — harakı bir nəfər işıq tapa bilər." () Bu ispan mətninə aid ilk qısa istinad — *"De religione Mohamedica"* Adrian Reland tərəfindən tapıldığı 1717-ci ildə bu İncilin ilk varıantı çap olunmuşdur. Daha sonra 1718-ci ildə irland deist Con Toland tərəfindən daha ətraflı və italyan dilində mətn tapılmışdır. Hər iki mətn haqqında məlumatı ilk dəfə 1734-cü ildə Corc Seyl "Quranla bağlı ilk mühakimə" kitabında vermişdir:

### Əvvəlki hadisələr

Barnabanın əsl adı Yusif (Joseph) olmuşdur. Levi qəbiləsindəndir və kiprli bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Barnaba onun ləqəbidir və *"təsəlli oğlu"* mənasını verir. İddialara görə bu kitab İsanın fəaliyyəti zamanı, yəni 3 ilini onun yanında keçirən bir insan tərəfindən yazılan və bu günə qədər gəlib çatan yeganə İncildir. II yüzillik xristian ilahiyyatçısı İrineyin yazılarından bu İncilin hələ 1–2-ci yüzilliklərdə mövcud olduğu anlaşılmaqdadır. Politeist Roma dininin və Platon fəlsəfəsinin İsanın əsl təbliğatına daxil olmasında ittiham etdiyi Pavelə qarşı çıxan İriney, öz fikirlərini dəstəkləmək üçün "Barnaba İncili"ndən xeyli sitatlar gətirmişdir. Kitab 325-ci ilə qədər İsgəndəriyyə kilsələrində sıravi bir İncil olaraq istifadə olunmuşdur. 325-ci ildə təşkil olunan Birinci Nikeya Kilsə Məclisi kanonik və apokrif incilləri təyin etmişdir. Bu məclisdə Barnaba İncili kanonik olaraq qəbul edilməmiş və apokrif incillərdən elan olunmuşdur. Qərara əsasən bütün apokrif incillər qadağan edildi və hamısı məhv edilməli idi. Bəzi iddialara görə isə məclisdə İncil mövzusunun müzakirə edilməsi haqqında heç bir tarixi fakt yoxdur.

IV əsrin sonlarında 37-ci Roma papası Papa I Damasus özü "Barnaba İncili"nin bir surətini əldə etmiş və ümumiyyətlə, bu kitabın oxunmaması haqqında bildiriş yayımlamışdır. Bildiriş Sezarya (indiki Kayseri) yepiskopu Qelasiyus tərəfindən də dəstəklənmişdir. Qelasiyus "Barnaba İncili"ni *apoler* (fal) kitabları siyahısına daxil etmişdir. 382-ci ildə Qərb kilsələrinin və 465-ci ildə 46-cı Roma papası Papa Hilariusun bildirişi ilə kitab qadağan olunmuşdur. 478-ci ildə Kiprdə Barnabanın məzar qalıqları aşkar edilmiş və cəsədinin sinəsinin üstündən bir İncil nüsxəsi tapılmışdır. 496-cı ildə 49-cu Roma papası I Qelasiyus zamanında *"Yanlış və dini düşüncələrə zidd kitablar"* adlanan Qelasiyus Dekreti adı ilə tanınan dekret tərtib olunmuş və bu dekretə Barnaba İncili də daxil edilmişdir. Kitab VII yüzillikdə tərtib olunmuş qadağan olunmuş 60 kitabdan bəhs edən siyahıya (List of the Sixty Books) da daxil edilmişdir. Barnaba İncili Böyük Kiyev knyazı Svyatoslav Yaroslaviçin göstərişi ilə 1073–1076-cı illərdə tərtib olunmuş "Svyatolsav antologiyası"ında da apokrif İncil kimi göstərilmişdir.

## Əlyazmaları

### İtalyanca əlyazması

Barnaba İncilinin italyanca bir əlyazması XVI əsrin sonunda 227-ci Roma papası Papa V Sikstin şəxsi kitabxanasında olubmuş. Papa V Sikst dostlarından müqəddəs ata *(keşiş)* Fre Marino *(Framo Jenovik)* İraneusun yazılarını oxuduqdan sonra Barnaba İncili ilə maraqlanmağa başlamışdı. Fra Marino kitabı papanın şəxsi kitabxanasından tapmış və özü ilə gizli bir şəkildə Vatikandan çıxarmışdır. Nüsxə Fre Marinonun ölümündən sonra Prussiya kralının məsləhətçilərindən Con Frederik Kramerin əlinə keçmişdir. C. F. Kramer kitabı 1709-cu ildə kitabşünas Savoya şahzadəsi Eyuqenə *(Principe Eugenio di Savoia-Carignano)* təqdim etmişdir.

Bu nüsxədən ilk bəhs edən erkən dövr kilsə tarixçilərindən Con Tolanddır. İlk məhz Con Toland bu əlyazma nüsxəni tədqiq etmiş və ölümündən sonra, 1718-ci ildə çap olunmuş kitabında bu nüsxədən bəhs edərək onu 1709-cu ildə Amsterdamda gördüyünü qeyd etmiş və haqqında demişdir:

*"Bu bir Müsəlman incilidir və Müsəlmanların İncili qəbul etdiklərindən çox bəhs etmələrinə baxmayaraq Məsih İnanlıları arasında bilinməməkdədir.*

*"Bu kitab eynilə müqəddəs bir kitab görünüşündədir."*

Nüsxə 1738-ci ildə Şahzadə kitabxanası ilə birlikdə Vyanadakı Hofbibliotek Kitabxanasına gətirilmişdir və hələ də orada saxlanılır.

### İspanca əlyazması

Corc Seyl () İspan əlyazması haqqında danışıb. *Kitab orta səviyyəli quarto-dur, səliqəli xətlə yazılıb, lakin sonlara doğru zədələnib. 222 fərqli uzunluqlu bölmədən və 420 səhifədən ibarətdir.* Onu Seylə Hempşirdə () yerləşən Hedleyin rektoru Holm () vermişdi. İngilis dilinə tərcümə edilmiş yazı isə tədricən Oksford Şahzadələr Kollecindən () olan doktor Tomas Monxausun () əlinə keçmişdir. O isə, öz növbəsində həm yazını həm də tərcüməsini Cozef Urayta () təqdim etmişdir. O isə bunları 1784-cü ildə Bempton Lekturesdə () istifadə etmişdir. Seyl Holmun bu sənədləri necə əldə etməsi barədə heç nə bildirmir. Salamat qalan Sidney transkriptindən əlavə olaraq, İspan yazısı Seyl tərəfindən sitat gətirilərək 3 pasaj ispan dilində və Vayt tərəfindən sitat gətirilərək 9 bölmə olaraq tapılmışdır.

Seylə görə ispanca nüsxənin qapağında, kitabın Mustafa de Aranda adında bir ispan, müsəlmanı tərəfindən italyancadan ispancaya tərcümə edildiyi yazmaqdadır.

Monxausun 1792-ci ildə ölümündən sonra orijinal ispan əlyazmasının heç bir izi tapılmayıb; Amma 1970-ci ildə onun 18-ci əsrə aid edilən surəti tapılıb. Bu, Sidney Universitetinin Fişer kitabxanasında, Çarli Nikolsonun () kitablarının arasında tapılıb. Sidney transkripti 130 səhifədən ibarətdir. Lakin tam yazını əks etdirmir. 116-cı səhifədən sonra 121-ci bölmə gəlməli olduğu halda, səhifə 117 200 saylı bölmədən başlayır. Sidney transkriptini Seyl tərəfindən olan sitatlarla müqayisə etdikdə ciddi fərqlər müşahidə olunmur, amma məlumdur ki, "Seylin 1736-dakı ölümüylə 1745-ci il arasında İspan əlyazmasından 80 bölmə yoxa çıxmışdır."

İspan yazısına aid bir qeyddə deyilir ki, o, italyan dilindən İstanbulda yaşayan müsəlman Mustafa de Aranda tərəfindən tərcümə olunub. Əlavə bir qeyddə isə, İtalyan versiyasının nüsxəsinin "Fra Marino" psevdonimli birisi tərəfindən 227-ci Roma papası V Sikstin kitabxanasından oğurlandığı qeyd olunur. Fra Marino qeyd edib ki, İnkvisasiya məhkəməsində vəzifəsi olan biri olaraq bir çox işlərə sahib olub, hansı ki, onu inandırmağa bəs edib ki, bəzi apostolik yazılar buradan çıxarılıb. O həm də "Barnaba İncili"nin mövcudluğundan ehtiyatını bildirib (Kitab ona Colonna ailəsindən bir qadın tərəfindən təqdim olunub)

İspan yazısının yazılış və durğu işarələrindən istifadə üsulu əsasən 16-cı əsrin sonlarından olan Kastiliyan standartına yaxındır. Baxmayaraq ki İspan mətni dil cəhətdən İtalyan mətnindən yeni görünsə də, bu İspan yazısının ikinci dərəcəli olmasına sübut qazandırmır.

### Aramicə əlyazmaları

#### I nüsxə
Həmzə Hocagilin dediyinə görə:

*[[Hakkari]]də tapılan aramicə nüsxənin son səhifələrində bu nüsxənin IV nüsxə olduğu və digər 3 nüsxənin də yeri haqqında məlumat var imiş. Məlumata görə, I nüsxə [[İsrail]]də [[Təbəriyyə gölü]] yaxınlığında olmalı imiş. Bu nüsxə H. Hocagilin özünün və özünü [[İsrail]]in sabiq prezidenti [[İshaq Rabin]]in nəvəsi olaraq təqdim etmiş arxeoloq Viktoriya Rabinin rəhbərliyi altında, bir [[alman]] firmasının sponsorluğu ilə 2002-ci ildə İsraildə, [[Colan təpələri]]nin qərbində, [[Təbəriyyə gölü]]nün şərq yamacında, [[Davudun Sarayı]]nın olduğu iddia edilən ərazidə arxeoloji qazıntı nəticəsində [[Davud peyğəmbər]]ə aid olduğu iddia edilən tarixi [[aramicə]] qədim əlyazma [[Zəbur]] və [[Harun peyğəmbər]]ə aid olduğu iddia edilən [[On Əmr]] mis lövhəsi ilə birlikdə tapılmışdır. H. Hocagil qazıntı zamanı [[İncil]] nüsxəsinə baxmış və onun Barnaba İncili olduğu qənaətinə gəlmişdir. Barnaba İncilinin bu nüsxəsi [[Arami dili]]ndə və [[İbrani əlifbası]] ilə yazılıbmış. Arxeoloji qazıntı zamanı H. Hocagilin nüsxənin bəzi səhifələrini şifahi şəkildə tərcümə etməsindən sonra Viktoriya Rabin dinini dəyişərək [[İslam]] dinini qəbul etmişdir. Nüsxə isə əvvəlcə İsraildən [[Türkiyə]]yə gətirilmiş, sonra isə [[İtaliya]]ya aparılmışdır. İtaliyada Vatikan nümayəndəsi [[Kardinyal Pompedda]] nüsxəni 350 min [[avro]] qarşılığında almaq istəmiş, əvvəl satışa razılıq verilsə də, sonradan V. Rabinin satışa etiraz etməsi nəticəsində bu alış-veriş baş tutmamışdır. Bu hadisədən qısa müddət sonra isə V. Rabin [[efiyopiyalı]] bir [[yəhudi]] [[zənci]] tərəfindən İsraildə öldürülmüşdür. Daha sonra isə yenidən [[Türkiyə]]yə gətirilən nüsxə [[Vəli Küçük|Vəli Küçüyün]] yavəri Adəm Daşdəmirin vasitəçiliyi ilə [[Yunanıstan]]ın Markos nəşriyyatına 60 min [[ABŞ dolları]] qarşılığında satılmışdır. H. Hocagilin dediyinə görə o nüsxəni 2003-cü ildən sonra 15 min [[ABŞ dolları]] qarşılığında Yunanıstanda Markos nəşriyyatı üçün [[almanca]] və [[ingiliscə]]yə tərcümə etmişdir.*

#### II nüsxə
Həmzə Hocagilin iddiasına görə, Barnaba İncilinin Hakkari nüsxəsində yazılan digər 3 əlyazma nüsxədən ikincisi isə 2007-ci ildə təqaüddə olan səudiyyə ərəbistanlı general olan Camal əl-Ammari tərəfindən Səudiyyə Ərəbistanının şimalında, Tur mağarasında tapılıb. Camal əl-Ammari bu nüsxənin 2 səhifəsini ona gətirib və Hocagil də bu səhifələrdən nüsxənin Arami dilində, Rumi əlifbası ilə yazılmış bir Barnaba İncili olduğu qənaətinə gəlmişdir.

#### III nüsxə
Həmzə Hocagilin iddiasına görə, Barnaba İncilinin Hakkari nüsxəsində yazılan digər 3 əlyazma nüsxədən üçüncüsü isə İraqın şimalında, Süleymaniyə, Zaho tərəflərdə olmalıdır. Nüsxə hələ ki tapılmayıb.

#### IV nüsxə
1983-cü ilin qışında Türkiyənin Hakkari vilayətində (İndiki Şırnak vilayəti ərazisində), Uludərə yaxınlığında kəndlilər ovdan qayıdan zaman mağarada bir İncil nüsxəsi və digər bəzi əşyalar tapmışdır. Nüsxə o zaman Babat aşirəti lideri olan qoruyucu başçısı () Həzim Babatın () atası Fərhan Babatın () əlinə keçmişdir. Fərhan Babat əvvəlcə kitabın tarixiliyini öyrənmək istəmiş, lakin dili və əlifbası qəribə olduğundan buna nail ola bilməmişdir. F. Babat sonradan kitabı satmaq istəmiş və bunun üçün 280 000 ABŞ dolları istəmiş və o dönəmin Malatya millət vəkili İsmayıl Haqqı Şəngülərə () də göstərmişdir. İ. H. Şəngülər kitabın papirusa yazlmış iki səhifəsini aramicə mütəxəsisi filoloq prof. dr. Həmzə Hocagilə aparmış, H. Hocagil də kitabın bu səhifələrini tədqiq etmiş, tərcümə etmiş və tərcümə etdiyi bu iki səhifəyə əsasən də kitabın süryani əlifbası ilə, aramicə İsanın həvarisi Barnaba adlı birinə aid olduğu yazılan bir İncil olduğu qənaətinə gəlmişdir. Kitabın ilk səhifəsində yazılmışdır:

H. Hocagil İ. H. Şəngülərə kitabın "Barnaba İncili" olduğunu demişdir. Bundan sonra İ. H. Şəngülər nüsxəni 280 000 ABŞ dolları qarşılığında F. Babatdan almağı qəbul etmiş, lakin bu alış-veriş baş tutmamışır. Bu haqda H. Hocagil belə demişdir: "Fərhan Babatla razılaşmışdıq. Diyarbəkir millət vəkili Ehsan Arslanın atası Mehmet Əli Arslan ilə birlikdə İncili təslim almağa getdik. Ancaq o anda gözlənilməz bir şey oldu. İncil bizə təslim edilə bilmədən jandarmanın əlinə keçdi. İki il boyunca jandarma qərargahında gizli tutuldu. Daha sonra Kamal Başər Paşadan alınaraq Baş qərargah Xüsusi Hərb Dairəsinin əlinə keçdi." H. Hocagil kitabı araşdırmaqdan əl çəkməmiş və 1986-cı ildə mövzunu o dönəmin Türkiyə baş naziri Turqut Özala danışmışdır.

Bu vəzifələndirmənin ardından H. Hocagil Ankarada olan, o zamankı adıyla Xüsusi Hərb Dairəsi İdarəsinə gedir:

H. Hocagil Barnaba İncilində nələrin yazıldığıyla əlaqədar da bunları söyləmişdir:

H. Hocagil Barnaba İncilinin son səhifəsində, Həvari Barnabanın bu İncili dörd nüsxə olaraq yazdığını və digər üç nüsxənin də yerlərini ifadə etdiyini söyləyir:

Nüsxənin hazırda da Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı Xüsusi Qüvvələr Komandanlığında () saxlanılması ilə bağlı bəzi vaxtlarda mətbuata bəzi məlumatlar sızmışdır. Bu hadisədən sonra İngiltərənin "Daily Mail" qəzeti Barnaba İncilinin orginal nüsxəsinin Türkiyənin paytaxı Ankara şəhərinin Ədalət Sarayında olması iddiasını ortaya atmışdır.
İran mətbuat orqanları və türkiyəli tədqiqatçı-jurnalist, "Yeni Şəfəq" qəzeti köşə yazarı Müfid Yüksəl isə nüsxənin hələ də TRSQBQ-da olduğunu və Qərb dövlətləri ilə sionistlərin onu məhv etmək istəməsi haqda iddialar irəli sürmüşdür. Türkiyə Silahlı Qüvvələrindən verilən açıqlamada isə mövzu ilə əlaqədar arxivilərində hər hansı məlumat və ya sənədin olmadığı xüsusunda olmuşdur. Bu açıqlamadan sonra Müfid Yüksəl isə əgər TSQ-da deyilsə, ya Vatikana, ya da hansısa Qərb dövlətinə satıldığı və ya verildiyi iddiasını irəli sürmüşdür.

### Müqayisə
Həmzə Hocagilin dediyinə görə, kitabın italyanca və ispanca nüsxələri aramicə nüsxələrlə eyni deyil və ona daim şübhə ilə yanaşmışdır. İtalyanca və demək olar ki, onun surəti olan ispanca nüsxələr bütünlüklə İsanın həyatından bəhs etməsinə qarşılıq, aramicə nüsxələr isə tovhid, Allahı zikr, ibadətin önəmi, Allaha şərik qoşmama, qonşulara yardım etmək, Lut qövmü ilə əlaqədar xəbərdaredici məlumatlar və ibrət alınması gərəktiyini nəsihət edən ibarələr və s. kimi mövzuları özündə əks etdirir.

Hocagilin dediyinə görə, aramicə nüsxələrinin özlərinin aralarında isə elə də ciddi fərq yoxdur. Sadəcə olaraq Hakkaridə tapılan və son səhifələrində IV olduğu iddia edilən nüsxə digər 2 nüsxəyə nisbətən daha geniş şərhli və təfsirlidir. Həmçinin yalnız Hakkari nüsxəsində digər 3 nüsxənin yerləri göstərilmişdir.

İtkin olan 80 hissədən başqa, İtalyan və İspanca mətnlər arasında; ayrıca Dr. Vaytenin (Joseph Whiten) ingiliscə çıxarış etdiyi Sidney nüsxə və keçidləri arasında fərqliliklər vardır. İtalyan və İspanca hissələr ön söz və 116-cı hissəyə qədər eynidir. İtalyan versiyasındakı 117-ci hissə İspan versiyasında 117 və 118-ci hissələrə ayrılmaqdadır. İtalyancadakı 118 və 119-cu hissəllər ispancadakı 119-cu hissəyə uyğundur. 120-ci hissə, boşluqdan əvvəl, ikisində də eynidir. İspanca nüsxənin 200-cü hissəsi İtalyanca nüsxənin 199-cusuna uyğundur. 2 versiyanın geri qalanında bir hissə xaric, digərləri uyğun davam etməkdədir. Bir hissə fərqi də ondan ibarətdir ki, Sidney nüsxəsindəki son hissə olan 222-ci hissə, italyanca nüsxədəki 221-ci hissəyə uyğundur. İtalyancadakı 222-ci hissə ispanca olan Sidney nüsxəsində yoxdur. Cozef Vaytenin çıxarışında uzun hissə olan 218-ci hissə (İtalyanca mətndə 217) bölünmüş, beləcə Dr. Vaytenin mətnindəki 220-ci hissə Sidney nüsxəsindəki 219-cu, İtalyan nüsxəsində idə 218-ciyə uyğundur. Dr. Vaytenin 221-ci hissəsi Sidney nüsxəsinin 220 və 221-ci hissələrinə və italyan nüsxəsinin 219 və 220-ci hissələrinə uyğundur. Bu vəziyyətdə İtalyan nüsxəsinin 218-ci hissəsi düzəldilmiş bir qismi özündə saxlamaqda ki, yazar orijinal olaraq son paraqrafı bölüb 219-cu hissənin başlanğıcına ayırmış və sonra silib hissəni təkrar yazmışdır. Bu mətn hər nədisə İtalyan nüsxəsinin yazıçısı bunu öz kopiyası olaraq istifadə edirmiş, bu nöqtədə hissə ayrı-seçkiliklərinə gəlincə naməlumdur. Ayrıca, böyük bir boşluq qeyd edilməlidir. Belə ki, ispanca mətin 222-ci hissəsindən (İtalyancadakı 221) 100 söz əskik və 211-ci hissədən (İtalyanda 210) əhəmiyyətli amma daha kiçik bir hissə itkindir. Bu nüsxənin sonlara doğru ziyan gördüyünü ifadə edən satış qeydiylə əlaqədar ola bilər. Əks təqdirdə italyan mətnində olub ispanca tərcümədə ifadə edilməyən sözlərin olduğu bir çox nöqtə olardı. Əksinə Raqlerin (Raggler) öz italyanca mətnində bir söz və ya ifadənin səhvən üstündən keçilmiş ola biləcəyini ifadə etdikləri təxminən on yer olmaqdadır. Və son təhlildə İspanca mətndə itkin sözlər var. İtalyanca mətnin əksinə, ispanca mətn nə ərəbcə marjinal qeydlər və ya hissə xülasəsi, nə də ispanca təqdim edilən ilk 27 hissədə İtalyan başlıq özündə ehtiva etməkdədir. İspanca mətndə ön sözün üstündə bir başlıq atılmış, lakin bu, İtalyan mətndə ön sözün üstündəki olanla fərqlidir. Tərsinə, nə İtalyan mətnin 217-ci hissəsində nə də Dr. Vaytenin çıxarışında olmayan bir başlıq Sidney nüsxəsinin 218-ci hissəsinin üstündə vardır. Kopyalayıcı səhvinin xaricində, ispan və italyanca mətnlərin arasında bir neçə əhəmiyyətli məna fərqliliyi görünməkdədir. Belə ki, diqqətə dəyər fərqlilik ispanca mətnin 218-ci hissəsindəki (İtalyancada 217) həvari Yəhuda çarmıxa gərilməsinin təsvir edilnməsindədir. Hissədə İsa möcüzəvi bir şəkildə hadisədən uzaqlaşdırılmış, Yəhuda onun surətinə çevrilmiş (transformasiya) və onun yerinə çarmıxa gərilmişdir. İspanca nüsxədə deyilir ki, "Pyotr xaricində" İsanın həvariləri çarmıxa gərilmə hadisəsində transformasiya ilə aldadıldılar. Amma bu xüsusi xüsusiyyət, yəni Pyotrun istisna olunması nə italyanca mətndə var, nə də İspanca mətnin 217-ci hissəsində əvvəl rəvayətdəki transformasiyada var.

## Dini mövzular

### Məhəmməd təxmini

Müsəlmanların müqəddəs kitabı Qurana əsasən İsa Məhəmmədi nəzərdə tutaraq özündən sonra Əhməd adlı birinin gələcəyini demişdir:

Əhdi-Cədiddə də İsadan sonra Vəsatətçi adlı birinin gələcəyindən bəhs edilmişdir. Əhdi-Cədidin ən qədim nüsxələrinin əksəriyyəti yunancadır. "Vəsatətçi" yunan dilində olan "Paraklitos" sözündən tərcümə edilmişdir. "Paraklitos" yunancadan tərcümədə "niyaz olunmuş" və ya "niyaz olunan" deməkdir. "Paraklitos" sözünün flektiv baxımdan çox oxşarı olan "Periklitos" sözü isə "təriflənmiş" mənasını verir ki, bu da ərəbcədəki "Əhməd" mənasına gəlir.

Barnaba İncilinin italyanca nüsxəsində Məhəmməd adına aşağıda olduğu kimi tez-tez rast gəlinir:

İtalyanca nüsxədə Məhəmməd sözü məhz "təriflənmiş" kimi keçmişdir.

Barnaba İncilinin 43-cü fəsli ilə kanonik olaraq qəbul edilən Yəhya İncilinin 1-ci hissəsi arasında bəzi bənzərliklər mövcuddur.

#### Məsih olaraq Məhəmməd
Barnaba İncilinin italyanca nüsxəsinin 42-ci fəslində İsa özünün Məsih olmadığını deyir:

Kitabın 97-ci fəslində isə İsa, Məsihin Məhəmməd olduğunu deyir.

#### [[İsmail]]ə edilmiş vəd

Barnaba İncilinin italyanca nüsxəsinin 43-cü fəslinə əsasən xalqın Məsih dediyi Allahın elçisinin İsmailin soyundan gələcəyi vədi verilmişdir.

Nüsxənin bu fəslindəki söhbətin oxşarı Əhdi-Cədidin kanonik olaraq qəbul edilən Matta İncilində və digər bəzi İncillərdə də rast gəlinir:

Nüsxənin 208-ci fəslinə əsasən İbrahimin Allaha qurban kəsmək istədiyi oğlu İsmaildır, vəd ona verilmişdir və Məsih də onun soyundan gələcəkdir:

### İsa

Barnaba İncilinin italyanca nüsxəsinə görə İsa öz ilahi ucalığını (*Tanrı, tanrının oğlu olması, əbədi olması və s.*) rədd etmişdir:

Müsəlmanlarının müqəddəs kitabı Quranda da mövzunun oxşarı öz əksini tapmışdır:

### Pavel və Barnaba

Bibliyada, Əhdi-Cədiddə Pavel deyir:

Barnaba da Barnaba İncilində Pavelin adını çəkərək deyir:

### Digər apokriflərlə fərqliliklər

## Anaxronizmlər

Bəzi iddialara görə, Barnaba İncilinin italyanca əlyazmasında müəyyən anaxronizmlər mövcuddur. Kitabın türkcə tərcüməsinin ön sözündə bəzi iddialar haqqında belə deyilir:

Kitabın 3-cü fəslində yazılıb:

217-ci fəsildə isə yazılıb:

Barnaba İncilinə əsasən həm İsa doğulan zaman və həm də onun yerinə İuda İşkaryot çarmıxa çəkilən zaman Yəhuda valilərindən birinin adı Pilotus imiş. Bəzi iddialara görə, bu bəzi tarixi mənbələrə ziddir. Kitabın türkcə tərcüməsinin ön sözündə bu iddiaya belə cavab verilir:

Kitabın 21-ci fəslində yazılıb:

151 və 152-ci fəsillərdə yazılıb:

İsanın böyüdüyü ehtimal edilən Nazaret qəsəbəsi, ona ən yaxın göl olan Təbəriyyə gölündən 25&nbsp;km uzaqlıqda və 600 m yüksəklikdədir. Qüds şəhəri isə ona ən yaxın göl olan Ölü dənizindən 23&nbsp;km uzaqlıqda və 811 m yüksəklikdədir. İddialara görə, bu coğrafi bir anaxronizmdir, çünki Nazaretdən Qüdsə gəmi ilə hərəkət etmək mümkünsüzdür. Lakin R. Blackhirst bu iddianı düzgün hesab etmir.

Kitabın türkcə tərcüməsinin ön sözündə bu iddiaya belə cavab verilir:

Kitabın 42-ci fəslində belə yazılıb:

Barnaba İncilinə əsasən İsa Məsih olmadığını deyir. Lakin kanonik İncillərə və Qurana əsasən Məsih İsadır.

Barnaba İncilinin 43-cü fəslində isə İsa camaata "Məsih deyərkən Allahın elçisini nəzərdə tuturzunuzsa" şəklində ifadə ilə müraciət edir:

Kitabın türkcə tərcüməsinin ön sözündə bu məsələyə elə aydınlıq gətirilir:

Kitabın 119-cu fəslində yazılıb:

İddialara görə, bu tarixi bir anaxronimzdir, çünki şəkər tozu I yüzillikdə Aralıq dənizi hövzəsinə hələ mövcud olmamışdır. Kitabın türkcə tərcüməsinin ön sözündə bu iddiaya belə cavab verilir:

## İslami baxış bucağı
George Sale 1734-cü ildəki ingilis dilindəki Quran tərcüməsində Barnaba İncilindən bəhs edir.
Pakistanlı müsəlman alim dr. Gulam Cilani Bark kitab haqqında belə deyir:

Barnaba İncilinin saxta olduğunu iddia edən müsəlman alimər:
* Abbas Mahmud əl-Akkad
* Süleyman Şahid
* Prof. E. R. Hambye
* Prof. Məhəmməd Yəhya əl-Haşimi

## Mübahisəli ölümlər
Bəzi ölümlər Barnaba İncili ilə əlaqələndrilimiş və şübahəli olaraq qiymətləndirilmişdir.

1996-cı ildə Kiprdəki həvari Barnabanın məzarında oğurluq hadisəsi baş vermişdir. Bu hadisələrlə əlaqədar Kiprə gedən türk jurnalist Qutlu Adalı bu mövzuda araşdırma aparmış və qəzetdə bu haqda bir neçə məqalə yazmışdır. Bu hadisədən bir neçə gün sonra Qutlu Adalı 6 iyul 1996-cı ildə öldürülmüşdür. Məhkəmədə cinayət işi öz həllini tapa bilməmiş və cinayət işinin üstü açıla bilməmişdir. Bununla əlaqədar Qutlu Adalının həyat yoldaşı İlkay Adalı məsələni Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə daşımış və məhkəmə Kipr məhkəməsinin məsələ ilə kifayəq qədər ciddi maraqlanmadığı qərarını vermiş və Kipr tərəfini 95 min avro cərimə etmişdir. Sonradan bəzi açıqlamalar verən İlkay Adalı həyat yoldaşının bəzi məsələləri araşdırdığı üçün öldürüldüyünü demişdir.

Barnaba İncilinin tədqiqatçılarından biri olmuş Nəqşibəndi təriqətinin İskəndərpaşa icması rəhbəri Mahmud Əsəd Coşan 4 fevral 2001-ci ildə Avstraliyanın Dubbo şəhərinin girişində içində olduğu avtomobilə yük maşınının dəyməsi nəticəsində yeznəsi prof. dr. Əli Yücəl Uyarəl ilə birlikdə həlak olmuşdur. Qəzadan sonra aparılan araşdırmalarda qəzanın səbəbi bilinməmişdir. Sonradan səbəbi bilinməyən bir helikopter qəzasında öləcək olan Möhsün Yazıçıoğlu Ankarada, Səda şirniyyatxanasında dostları ilə birlikdə təşkil etdiyi "Barnaba toplantısı"nda M. Ə. Coşan haqqında belə demişdir: *"Əsad müəllim də bu işi çox araşdırdı. O da bu mövzunun açıqlığa qovuşmasını çox istəyirdi. Ancaq ömrü vəfa etmədi."*

Həmzə Hocagilin dediyinə görə:
Barnaba İncilinin I (İsrail) nüsxəsini İsraildən Türkiyəyə gətirdikdən sonra, əvvəlcə İtaliyaya aparmışlar. İtaliyada vatikanlı Kardinyal Pompedda nüsxəni görmüş və 350 min avro qarşılığında almış, lakin sonradan Viktoriya Rabinin alış-verişə etirazı səbəbilə nüsxə geri qaytarılmışdır. Bu hadisədən sonra 18 oktyabr 2006-cı ildə Kardinyal Pompedda bilinməyən səbəblə vəfat etmişdir.

Türk siyasətçi Möhsün Yazıçıoğlu 25 mart 2009-cu ildə helikopter qəzası nəticəsində həyatını itirmişdir. 7 mart 2012-ci ildə Türkiyə qəzetlərindən "Takvim" qəzetində Emin Bazarçının köşə yazısı olan "Reis'in Ölüm Sebebi Barnabas İncili mi?" adlı bir məqalə çıxmışdır. Məqalədə Yazıçıoğlunun ölümü ilə bağlı bəzi iddialar ortaya atılmışdır. Bu iddialardan sonra TBBP lideri Mustafa Dəstiçi bu iddiaları rədd etmişdir. 8 mart 2012-ci ildə Emin Bazarçının "Şüpheli Barnabas ölümleri" məqaləsində Yazıçıoğlunun dostu Lütfü Şahsuvaroğlu Yazıçoğlunun Barnaba İncili ilə olan əlaqələri haqqında belə demişdir:*"Biz Möhsün başqanla Barnaba İncilini, 2000-ci illərdə, Baş qərargahın əlində olduğu müzakirə edilərkən danışmışdıq. Mən özünə bu mövzuya çox əhəmiyyət verdiyimi söyləmişdim. Hətta, İncilin Baş qərargahın əlində olduğu xəbərləri ilə əlaqədar olaraq da "Bu [[Türkiyə]]nin qərbə qarşı ən əhəmiyyətli silahlarından biridir" qiymətləndirməsini etmişdim. [[İslam]]ın dalğa-dalğa yayılacağını çox əvvəldən ortaya qoyan tarixi İncilin ortaya çıxmasının qərbə necə təsir edəcəyini düşünə bilirsinizmi?."*

## Aramicə əlyazma iddiası
2000-ci ildə Türkiyədə bir qaçaqmalçılıq əməliyyatı zamanı bir qədim əlyazma kitab ələ keçirilmişdir. Baxış zamanı aydın olmuşdur ki, nüsxə süryani əlifbası ilə aramicə ceyran dərisi üzərinə yazılmış (1500 illik olduğu təxmin edilən) 32 səhifəlik bir İncildir. Nüsxə 8 il Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhərində şəhər ədliyyə məntəqəsində saxlanmış və 8 ildən sonra Ankara Etnoqrafiya Muzeyinə qoyulmuşdur. İncilin Barnaba İncili olması haqqında iddialar ortaya atılmış və Vatikanın bu nüsxəni araşdırmaq üçün müraciət etdiyi bildirilmişdir. Aramicə mütəxəsisi və Barnaba İncilinin aramicə nüsxələrinin tədqiqatçılarından prof. dr. Həmzə Hocagil isə bu nüsxənin Barnaba İncili olmadığını söyləmişdir. Tədqiqatçı-jurnalist Aşur Qivarqis () nüsxənin ilk səhifəsindəki cümlələri aşağıdakı kimi tərcümə etmiş və nüsxənin 500 illik adi İncil olduğunu açıqlamışdır.

## Tərcümə və nəşr

Vyanadakı Hofbibliothek Kitabxanasındakı italyanca əlyazma nüsxə tədqiqatçılar Lonsdeyl Req () və Beqqu Laura Req () tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilərək 1907-ci ildə Oksford Universitetinin "Clarendon" nəşriyyatı tərəfindən italyanca mətni ilə yanaşı çap edilib, ön söz və şərhlə yayınlanmışdır. Bu nəşrdən dövrümüzə yalnız 2 nüsxə qalmışdır. Bunlardan biri Britaniya Muzeyində, digəri isə Vaşinqtonda Konqres Kitabxanasında saxlanılır.

Kitab 1908-ci ildə prof. Xəlil Səadət tərəfindən ərəb dilinə tərcümə edilmiş və Məhəmməd Rza Rəşid tərəfindən müqəddimə yazılaraq nəşr edilmişdir.

1907-ci il nəşrinin Konqres Kitabxanasındakı yeganə nüsxəsini ilk dəfə 1970-ci illərdə ABŞ-də hərbi təlimdə olan pakistanlı müsəlman bir general olan Məhəmməd Əbdürrəhim aşkar etmiş və bu nüsxəsinin mikrofilm kopyasını əldə edib özü ilə Pakistana aparmış və 1973-cü ildə nəşr etdirmişdir. 1970-ci illərdə Pakistanın "Begüm Aisha Bawany Fondu" mikrofilmləri kitab halına salıb bir neçə dəfə nəşr etdirmişdir.

1907-ci il nəşri Mehmet Ulduz  tərəfindən ilk dəfə türk dilinə tərcümə edilmiş və 1988-ci ildə "Kültür Basın Yayın Birliği" nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmiş və sonradan bir neçə dəfə təkrar çapdan çıxmışdır.

1907-ci il nəşri ingiliscə 2007, 2008 və 2010-cu ildə yenidən nəşr edilmişdir.

2007-ci ildə kitab D. Aribcanov tərəfindən tam şəkildə rus dilinə tərcümə edilmişdir.

2009-cu ildə kitabın bir qismi Musarza Heydərzadə tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə və şərh edilmişdir.

2011-ci ildə kitab tam şəkildə yenidən, bu dəfə Qədri Çəlik () tərəfindən türk dilinə tərcümə edilmiş və "Tutku" nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmişdir.

## Mədəniyyətdə
2008-ci ildə türk yazçıçı Aydoğan Vətəndaş kitab və onun aramicə nüsxələrindən də bəhs edən Apokrifal kitabını yazmışdır.

Aydoğan Vətəndaş 2009-cu ildə isə kitabın aramicə nüsxələrindən bəhs edən "İtirilmiş kitab Barnabanın sirri" () romanını yazmışdır.

## Ədəbiyyat
* Lonsdale & Laura Ragg: *The Gospel of Barnabas.* Clarendon Press, Oxford, 1907 ISBN 1-881316-15-7
* Aydoğan Vatandaş, Apokrifal, İstanbul, 2012, Timaş Yayınları, 5. baskı, 192 s., ISBN 978-975-263-816-7
* Müqəddəs Kitab, Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid, Müqəddəs Kitab Şirkəti, Bakı, 2009 oxu 
* Kollektif, Barnabas İncili , Tutku Yayınevi, 304 s., 2011, ISBN 978-605-4308-48-4 bax  oxu
* Rəsuli Məhəllati, "Peyğəmbərlərin həyatı", tərcümə edən: Z. Bağırov, "Əndişeye-Hadi", "Qələm", 2005, ISBN 964-8850-00-3
* Musarza Heydərzadə, İtkin düşmüş "Barnaba İncili" (seçilmiş fəsillər), Bakı, 2009
* Muhammad Ata ur-Rahim, Jesus A Prophet of Islam, London, 1979

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* İncil
* Barnaba

## Xarici keçidlər

### İslami baxış
* Barnabas İncili
* The Gospel of Barnabas 
* ''Ahmet Güç, Barnaba İncili (Barnabas)''. '''sevde.de'''
* ''Bugünkü Tevrat ve İncil'den "Gelecek Peygambere" bazı işaretler''. '''barnabas-incili.com'''

### Xristianlıq baxışı
* Peki Ya Barnabas İncil'i için ne diyeceksiniz?
* What about the Gospel of Barnabas? 
* ''Barnabas İncili nedir ?''. '''hristiyan.net''' 
* ''Barnaba İncili ve Gerçekler''. '''kitabimukaddes.com''' 

### Digər
* R. Blackhirst, "The Medieval Gospel of Barnabas": Full text of the Italian ms of *Gospel of Barnabas*, (in English), with supplementary material and photographs 
** ''Preface of the Spanish manuscript''. '''latrobe.edu.au''' 
** ''Bibliography''. '''latrobe.edu.au''' 
* ''Blackhirst, "Was there an early Gospel of Barnabas?"''. '''depts.drew.edu''' 
* ''History as a Literary Weapon:The Gospel of Barnabas in Muslim-Christian Polemics''  Oddbjørn Leirvik: a historical survey of both Christian and Islamic perspectives. 
* The "Gospel of Barnabas" in recent research 
* Library of Congress, Gospel of Barnabas 

#### Türkiyə mətbuatı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ''Barnabas İncil ve Hamza Hocagil'' 21.06.2012
* ''Barnabas İncili''  26.10.2012
* 
* 
* İncil, İnciller, Barnabas İncili Nedir — Selman-ı Farisi'nin Kökeni — Prof Mehmet Çelik
* Kral ve Ben 47. Bölüm Barnabas İncili