open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2026-cı il İran qırğınları

**2026-cı il İran qırğınları** 2025–2026-cı illərdə İranda baş verən etirazlar zamanı həyatını itirən şəxslərə aiddir. 2026-cı il yanvarın 25-nə olan məlumata görə, ümumi ölənlər sayı 30,000-dən çox olaraq qiymətləndirilir. Bu, müasir İran tarixindəki ən böyük qırğınlardan bəzilərini təşkil edir.

## Arxa plan
2025–2026-cı illər etirazlarından əvvəl İslam Respublikası dövründə baş vermiş hadisələr zamanı etirazçıların ölümü və siyasi məhbusların kütləvi edamları ilə bağlı ən yüksək rəqəmlərə aşağıdakılar daxildir: 1981–1982-ci illərdə İranda baş vermiş qırğınlar zamanı təxminən 3400 edam, 1988-ci ildə 5000 edam, 2009-cu il prezident seçkiləri etirazları zamanı 72 etirazçının ölümü, 2019–2020-ci illər etirazları zamanı 300–1500 arası ölüm, və 2022–2023-cü illərdə Mahsa Amini etirazları zamanı 551 nəfərin ölümü.

## İtkilər
İranda İnsan Hüquqları üzrə Aktivistlərin Xəbər Agentliyi olan HRANA-nın məlumatına görə, ölkə üzrə etirazların ilk on günü ərzində, 6 yanvar tarixinədək daxil olmaqla, azı 34 etirazçı öldürülüb və ən azı 2076 vətəndaş 285-dən çox məkanda həbs edilib. 7 yanvar tarixində isə 13 etirazçı öldürülüb və bu da ümumi ölənlərin sayını 45-ə çatdırıb.

Təsdiqlənmiş hesabatlara və video görüntülərə əsasən, etirazların ilk yeddi günü ərzində təhlükəsizlik qüvvələri geniş şəkildə döyüş sursatından, gözyaşardıcı qazdan və kütləvi nəzarət vasitələrindən istifadə edib, zorakı həbslər həyata keçiriblər.

*[[The Guardian]]* nəşrinin məlumatına görə, səkkiz gün davam edən etirazlar zamanı azı üç uşaq öldürülüb və 40-dan çox azyaşlı həbs edilib.

Tehran şəhərində 8 yanvar gecəsi 217 etirazçı öldürülüb. 10 yanvar 2026-cı il tarixindən etibarən İranda internetin kəsilməsi itkilərlə bağlı məlumatların əldə edilməsini məhdudlaşdırıb. Iran International 10 yanvar tarixində 8 yanvardan bəri 2000 etirazçının öldürüldüyünü bildirib.

8 yanvar tarixində internetin kəsilməsindən sonra öldürülən etirazçıların sayı ilə bağlı hesabatlar yayılmağa başladıqca, *Al Monitor* xəbər saytı insan hüquqları təşkilatlarının məlumatlarına əsaslanaraq bu qətlləri “kütləvi qırğın” kimi təsvir edib. Aktivistlər azı 538 etirazçının öldürüldüyünü təxmin ediblər.

## Baxın həmçinin

* İran etirazları (2025–2026)
* Kaveh Enteghamjou
* Rza Pəhləvi
* Xomeynizm

## İstinadlar
Gökçə

**Gökçə** — Türk adı.

* Gökçə Akyıldız — Türk aktrisa.
* Gökçə Bahadır — Türkiyə aktrisası.
* Gökcə Pəhlivanoğlu

;Soyad
* Nüsrət Gökçə — Türkiyəli biznesmen, qəssab və aşpaz.
Tavan

**Tavan** — otağın və ya məkanın yuxarı hissəsini örtən daxili səth. Tavan, adətən, müstəqil daşıyıcı tikinti elementi hesab edilmir və otağın üzərində yerləşən döşəmə və ya dam konstruksiyasını altdan gizlətmək, həmçinin interyerin formalaşdırılmasında estetik və funksional rol oynamaq məqsədi daşıyır.

Tavanlar yaşayış, ictimai və sənaye binalarında geniş yayılmışdır və onların konstruktiv həlli, forması və bəzədilməsi memarlıq üslubundan, funksional tələblərdən və texniki imkanlardan asılıdır.

## Etimologiya və terminologiya

"Tavan" sözü türk mənşəlidir və məkanın üst hissəsini, örtüyünü bildirən termin kimi işlədilir. Azərbaycan dilində bu anlayış məişət və memarlıq terminologiyasında geniş istifadə olunur.

Memarlıq və tikinti sahəsində tavana aid aşağıdakı terminlərdən istifadə olunur:
*karniz
*plintus
*rozet
*kesson

## Tarix

Qədim dövrlərdə tavan anlayışı əsasən dam və döşəmə konstruksiyaları ilə birbaşa bağlı olmuşdur. Antik memarlıqda tavan funksiyasını açıq şüalar, daş plitələr və taxta örtüklər yerinə yetirirdi. Orta əsrlərdə tağvari və günbəzli konstruksiyaların inkişafı ilə tavan həm konstruktiv, həm də bədii əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır.

Renessans və sonrakı dövrlərdə tavanlar freskalar, stukkolar və relyef bəzəklərlə zənginləşdirilmiş, barokko və rokoko memarlığında isə interyerin əsas dekorativ elementlərindən birinə çevrilmişdir. Müasir dövrdə texnoloji materialların meydana çıxması ilə tavanların funksional imkanları xeyli genişlənmişdir.

## Konstruktiv xüsusiyyətlər

Tavan, bir qayda olaraq, aşağıdakı konstruksiyaların alt səthini təşkil edir:
*mərtəbələrarası döşəmələr;
*dam örtüyü;
*asma və ya yığma sistemlər.

Konstruktiv baxımdan tavan daşıyıcı yük daşımır, lakin səs izolyasiyası, istilik mühafizəsi və kommunikasiya xətlərinin (elektrik, havalandırma və s.) gizlədilməsi kimi mühüm funksiyalar yerinə yetirir.

## Tavan növləri

;Forma və konstruksiyasına görə

#Düz tavan
#Tağvari tavan
#Günbəzli tavan
#Çoxsəviyyəli tavan

;Strukturuna görə

#Sadə (suvatlı) tavan
#Asma tavan
#Gərmə tavan
#Panel tavan

## Materiallar

Tavanların hazırlanmasında müxtəlif materiallardan istifadə olunur:
#suvaq və boya;
#gipskarton;
#ağac;
#metal panellər;
#plastik materiallar;
#parça və polimer örtüklər.

Material seçimi otağın təyinatından, rütubət və temperatur şəraitindən, həmçinin estetik tələblərdən asılıdır.

## Funksional və estetik xüsusiyyətlər

Tavan yalnız konstruksiyanı gizlətmək üçün deyil, həm də:
#işıqlandırma elementlərinin yerləşdirilməsi;
#akustikanın tənzimlənməsi;
#interyerin vizual həcminin dəyişdirilməsi;
#dekorativ vurğuların yaradılması kimi funksiyaları yerinə yetirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*
* 
*Merriam-Webster ceiling definition
Halcyon

**Halcyon** —

## Növləri
* Halcyon albiventris
* Halcyon badia
* Halcyon gularis
* Halcyon malimbica

## İstinadlar
Hanna

**Hanna** — ad.

* Hanna Arendt — yəhudi.
* Hanna Pakarinen – finlandiyalı müğənni.
* Hanna Mançini — Amerikalı müğənni.
* Hanna Ryud — isveçli arxeoloq
* Hanna Mor — İngiltərə yazıçısı, şairi, esseisti və maaarifçisi.
* Hanna Van Büren — ABŞ siyasətçisi
* Hanna Adams — ABŞ-də ilk peşəkar xanım yazıçı.
* Hanna Katrin Fridriksson
Dendropicos

**Dendropicos** —

## Növləri
* Dendropicos abyssinicus
* Dendropicos obsoletus
* Dendropicos elliotii
* Dendropicos spodocephalus
* Dendropicos goertae
* Dendropicos fuscescens

## İstinadlar
Elbəyi

**Elbəyi** — kişi adı.

* Elbəyi Kərimli — Azərbaycan ictimai-siyasi fəalı
* Elbəyi Quliyev — Azərbaycanın keçmiş peşəkar futbolçusu.
* Elbəyi Sadiq —
Enriko Bay

**Enriko Bay** (; ) — italyan rəssamı və incəsənət yazıçısı. Əsərlərinin çoxunda nüvə müharibəsinə olan vəsvəsəsi görünür. O, çaplar və heykəllər, xüsusən də kollajlar yaradırdı. O, sürrealist və dada hərəkatlarına yaxın idi və sonradan "CoBrA" ilə əlaqələndirildi. Bir müəllif kimi, o, avanqardın aparıcı təbliğatçısı kimi təsvir edilmişdir. O, digər əməkdaşları ilə yanaşı, Umberto Eko ilə də işləmişdir. Onun uzun müddətdir yalançı fəlsəfə olan "patafizika"ya marağı var idi.

## Bioqrafiyası

O, Milanda varlı bir ailədə anadan olmuş, lakin hakimiyyəti qıcıqlandırdığı və hərbi xidmətdən yayındığı üçün 1944-cü ildə İtaliyanı tərk etmişdir. O, Milan Universitetinin hüquq fakültəsində və Brera İncəsənət Akademiyasında təhsil almışdır.

1951-ci ildə o, Serxio Dangelo ilə birlikdə abstrakt sənətdən fərqli olaraq açıq şəkildə siyasi olan arte nucleare hərəkatını qurmuşdur. Bay özü anarxist hərəkatı ilə əlaqəli idi. Onun ən məşhur əsərləri, ehtimal ki, kəmərlər və ya medallar kimi tapılmış əşyalardan hazırlanmış absurd personajlar olan "Generallar" seriyasıdır.

O, Leonardo da Vinçidən tutmuş Pikassoya qədər digər sənətkarların motivlərindən istifadə edərək çoxsaylı əsərlər yaradıb. Bəzən digər rəssamların bütün əsərlərini yenidən yaradıb.

1972-ci ildə Bayın əsas əsəri olan "Anarxist Pinellinin dəfn mərasimi"nin (Karlo Karranın 1911-ci ildə çəkilmiş "Anarxist Qallinin dəfn mərasimi" rəsminə istinad) ictimai nümayişi Cüzeppe Pinellinin həbsdə ölümündə günahkar hesab edilən polis məmurunun qətlindən sonra qadağan edilib. Lakin onun əsərləri siyasi xarakter daşımağa davam edib. 1989-cu ildə o, Fransa İnqilabının iki yüz illiyi üçün yazılmış italyan bəstəkarı Lorenzo Ferreronun "Le Bleu-blanc-rouge et le noir" operası üçün otuz marionet dizayn edib. Ömrünün son illərində o, Silvio Berluskoninin seçilməsinə etiraz olaraq bir sıra rəsm əsərləri yaradıb. O, 2003-cü ildə İtaliyanın Vercate şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Obituary
* Biography of Enrico Baj - looking in detail at his anarchist politics
* Enrico Baj, June 15, 2003 Daily Bleed Calendar
*Selected works by Enrico Baj   NO!art groupe
*:it:Pittura Nucleare The Italian page for the arte nucleare
* Discussion of *Fire! Fire!* by Janina Ramirez and Ricky Martin of Art Ninja: Art Detective Podcast, 15 Mar 2017
Lev Anninski

**Lev Aleksandroviç Anninski** (, ) — sovet və rus ədəbi tənqidçisi, tarixçisi, publisisti, esseisti və 30-dan çox kitabın müəllifi. O, həmçinin ssenarist idi və üç dəfə TEFI mükafatı laureatı (1996 və 2004, iki dəfə) olmuşdur.

## Bioqrafiyası

Anninski Rostov-na-Donuda Novo-Anninskaya stanitsasından olan kazak Aleksandr Anninskinin və Ukraynanın Lyubeç şəhərində anadan olan Anna (Xana Zalmanovna) Aleksandrovanın ailəsində anadan olmuşdur. Nənəsi Bronislava Gerşenoviç 1921-ci ildə Çerniqovda yaşayan İvan Qalakanın dəstəsinin üzvləri tərəfindən yəhudi olduğuna görə kənd yolunda qətlə yetirilmişdir. İlk illərində o, çoxlu oxumuş, əsasən rus klassiklərini və tarix kitablarını, eləcə də Hegel və Kant kimi filosofları oxumuşdur. 1939-cu ildə, beş yaşında ikən, "Tapılan uşaq" (Подкидыш) filmində uşaq bağçası uşağı rolunu canlandıraraq ekrana çıxdı. Anninskinin atası, əvvəlcə məktəb müəllimi, daha sonra Mosfilm prodüseri, 1941-ci ildə müharibəyə gedib və itkin düşüb. Anninskinin illər sonra öyrəndiyi kimi, 1942-ci ilin ortalarında Polotsk yaxınlığında alman aviasiyasının basqını zamanı yaralanıb, əsir düşüb və daha sonra Ukrayna polisi tərəfindən güllələnib. Anninskinin anası ömrünün sonuna qədər texniki kollecdə kimya müəllimi olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  ''Откровение и сокровение''  (Revelation and Intimacy). Collection of Anninsky's essays on Afanasy Fet, Nikolai Leskov (*Leskovian Neclkace*), Maxim Gorky and Andrey Platonov (*Revelation and Intimacy*), Alexander Solzhenitsyn, Viktor Astafyev and Vasily Grossman. (In Russian)
Milton Everi

**Milton Klark Every** (; ) — amerikalı müasir rəssam. Nyu-Yorkun Altmar şəhərində anadan olmuş Milton Klark Avery 1898-ci ildə Konnektikuta, daha sonra isə Nyu-York şəhərinə köçmüşdür. O, rəssam Salli Mişel Averinin əri və rəssam Març Averinin atası idi.

## Erkən həyatı

Dəbbiçinin oğlu olan Avery 16 yaşında yerli fabrikdə işləməyə başladı və on illər boyu bir sıra mavi yaxalıq işləri ilə dolandı. 1915-ci ildə qayınının vəfatı Averyni evində yeganə yetkin kişi olaraq doqquz qadın qohumunun dəstəyinə məsul etdi. Sənətə olan marağı onu Hartforddakı Konnektikut İncəsənət Tələbələri Liqasında dərslərə getməyə vadar etdi və illər ərzində mühafizəkar incəsənət təhsili alarkən gizli şəkildə rəsm çəkdi. 1917-ci ildə gündüzlər rəsm çəkmək üçün gecə işlərində işləməyə başladı.

1924-cü ildə gənc incəsənət tələbəsi Salli Mişel ilə tanış oldu və 1926-cı ildə evləndilər. Rəssam kimi qazancı ona özünü daha çox rəsmə həsr etməyə imkan verdi. 1930-cu illərdən başlayaraq ikisi Robert Hobbsun "Avery stili" adlandırdığı "lirik, əməkdaşlıq üslubu" inkişaf etdirməyə başladılar.

1932-ci ildə onların Març Everi adlı bir qızları dünyaya gəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milton Avery at Xavier Hufkens
* Milton Avery Gallery
* A finding aid to the Milton Avery Papers, 1926-1982, bulk 1950-1982 in the Archives of American Art, Smithsonian Institution
* Milton Avery Graduate School of the Arts, Bard College
*Avery, Our Greatest Colorist; Hilton Kramer; New York Times; April 12, 1981
*Coptic Art, Dikran Kelekian, and Milton Avery 2014 exhibition at the Metropolitan Museum of Art
*Milton Avery 2021 exhibition at the Modern Art Museum of Fort Worth
*Milton Avery: ''The Figure'' Exhibition at Karma in New York City, November 6–December 20, 2025.
Numan əl-Alusi

**Numan ibn Mahmud əl-Alusi** (;  — kəlam və fiqh alimi.

## Həyatı

### Ailəsi
O, Şəhabəddin Mahmud əl-Alusinin beş oğlundan biri olub, 1836-cı ildə Bağdadda dünyaya gəlmişdir.

### Həyatı və fəaliyyəti
Numan əl-Alusi təhsilini əvvəl atasından, daha sonra isə Bağdadın qabaqcıl alimlərindən almışdır. Numan din elmlərilə yanaşı ədəbiyyat da öyrənmişdir. Müxtəlif yerlərdə qazılıq etmiş, 1878-ci ildə həcc ziyarətinə getmişdir. Həccə ziyarəti vaxtı Misirə də gəzmiş, 1883-cü ildə İstanbula yollanmışdır. O, həmçinin Suriya və Anadolunun müxtəlif şəhərlərini də gəzmişdir. Getdiyi yerlərdə elm adamları ilə görüşmüç və onların rəğbətini qazanmışdır. İki illik səyahətdən sonra Bağdada qayıtmış və burada ona "rəisül-müdərrisin" titulu verilmişdir. Numan əl-Alusi Bağdadda ömürünü kitab yazmaqla və nadir kitabları toplamaqla keçirmişdir. Bu sayədə də bu gün Bağdadın ən zəngin kitabxanalarından biri sayılan özəl bir kitabxananın əsasını qoymuşdur.

### Ölümü
Əqidədə Sələfi, fiqhdə Hənəfi olan Numan əl-Alusi 1899-cu ildə Bağdadda vəfat etmişdir.

## Əsərləri
Ən mühüm əsərləri bunlardır:

* Əl-Cavabül-fəsih (fi rəddi Əbdil-Məsih, Lahor, hicri 1306).
* Əl-Əcvibətül-əqliyyə li-əşrəfiyyətiş-şəriətil-Məhəmmədiyyə (Mumbay, hicri 1314).
* Cilaül-eyneyn fi mühakimətil-Əhmədeyn.
* Səlisül-qəniyət fi zəvatit-tərəfeyn minəl-kəlimət (Beyrut, hicri 1319).
* Qəliyətül-mövaiz və misbəhül-müttəiz (Qahirə, I, hicri 1301, II, hicri 1329).
* Hədiqətül-vürud fi əxbəri-Əbis-Səna Şəhabəddin Mahmud.

## Həmçinin bax
* Hənəfilərin siyahısı

## İstinadlar
Ruhul-Məani

**Ruhul-Məani** () — əl-Alusinin ensiklopedik Quran təfsiri. Əsərin tam adı "*Ruhul-Məani fi təfsiril-Quranil-əzim vəs-səbil-məsani*"dir. Şəhabəddin əl-Alusi bu əsərin bir hissəsini Sultan Mahmud kitabxanasına hədiyyə etmiş, daha sonra digər hissələrini də, 1851-ci ildə İstanbula gedərək Sultan Əbdülməcidə təqdim etmişdir.

## Əsər
Təfsir 26 noyabr 1836 – 6 fevral 1851-ci il tarixləri arasında qələmə alınmışdır. Əsər "*Təfsirül-Alusi*" də adlanır.

Əsərdə Quranın Quran və Sünnə əsasında təfsiri əsas götürülmüş, ayələrin nüzul səbəbləri qeyd edilmiş, ayələr və surələr arasındakı əlaqə göstərilməyə çalışılmış, qiraətlərdən törəyən məna fərqləri izah edilmiş və qiraətlər arasında seçim aparılmışdır. Təfsirdə şiələrin xüsusilə imamətlə bağlı baxışları kəskin tənqid olunmuş, onların bəzi səhabələrlə qarşı iradlarının isə təəssübkeşlikdən qaynaqlandığı bildirilmişdir.

Şəhabəddin əl-Alusi ayələri şərh edərkən poeziyadan geniş şəkildə istifadə etmiş, dil və bəlağət qaydalarını, həmçinin klassik ərəb poeziyasını nəzərə alaraq sözlərin ehtiva etdiyi məcaz, istiarə kimi bədii vasitələri incə təhlillərlə ətraflı şəkildə araşdırmağa çalışmışdır. Təfsirdə fiqh, fiqh üsulu və məzhəblərlə bağlı çoxsaylı mövzulara toxunulmuş, bəzi hallarda tənqidlər irəli sürülmüş və müəyyən nüanslar qeyd edilmişdir.

"Ruhul-Məani"də ayələr əvvəlcə rəvayət və dirayət metodu ilə təfsir edildikdən sonra "ayələrdəki işari yozumlar", "xarici aləmdə olanların daxili aləmə tətbiqi", "sufilər cəmiyyətinin görüşləri" kimi başlıqlar altında işari baxımdan da şərh edilmişdir.

Əsərin üzərində bir çox elmi tədqiqat aparılmışdır.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Yuri Annenkov

**Yuri Pavloviç Annenkov** (; ) — əsasən kitab illüstrasiyaları və portretləri ilə tanınan rus avanqard rəssamı. O, həmçinin teatr və kinoda (dizayn) çalışmışdır. Annenkov "Mir Iskusstva"nın aparıcı üzvü idi.

Yevgeni Zamyatin "Sintetizm haqqında" (1922) essesində yazır ki, "[Annenkov] dövrümüzün fövqəladə təlaşını və dinamizmini dərindən dərk edir. Onun zaman hissi saniyənin yüzdə birinə qədər inkişaf edir. O, Sintetizmə xas olan - əşyaların yalnız sintetik mahiyyətini vermək bacarığına malikdir."

Yuri Annenkov tanınmış bir ailədə anadan olub (əcdadları arasında Aleksandr Puşkinin naşiri Pavel Annenkov da var idi); Atası Pavel Annenkov inqilabi fəaliyyətlə məşğul idi və bu fəaliyyətlər onu Sibirə sürgünə aparırdı. Annenkovlar 1892-ci ildə Sankt-Peterburqa qayıtdılar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
İnnokenti Annenski

**İnnokenti Fyodoroviç Annenski** (; ) — şair, tənqidçi, alim və tərcüməçi, rus simvolizminin ilk dalğasının nümayəndəsi. Baxmayaraq ki, ölümündən sonraya qədər poeziyası ilə tanınmırdı. Əslində, Annenski heç vaxt peşəkarcasına yazmayıb; yazıçılıqdan az və ya heç bir gəlir əldə etməyib. Bunun əvəzinə, karyerasını akademik sahədə tam ştatlı professor və inzibatçı, klassik yunan əsərlərinin tərcüməçisi və esse və rəylər müəllifi kimi keçirib. Buna baxmayaraq, Annenski 20-ci əsrin əvvəllərindən ən əhəmiyyətli rus şairlərindən biri hesab olunur. Tənqidçilər Annenskinin "assosiativ simvolizm"dən ortaq istifadəsinə görə Fransız Simvolizmi və fransız şairi Stefan Malarme ilə əlaqəsini qeyd edirlər. Annenski az tanınan və ya laqeyd qalan bir şair hesab olunurdu, lakin o, sonradan, xüsusən də Qərbdə tanınmağa başladı, çünki Mandelştam, Axmatova, Pasternak və Mayakovski kimi bir sıra sonrakı rus şairləri onun əsərlərindən ilhamlanıb təsirləndilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Works of Innokenty Annensky – in Russian
*Works and Biography of Innokenty Annensky –  in Russian
*Biography of Annensky – in Russian
*Yevgeny Bonver Translations of Annensky – in English
*Biography of Annensky – in English
*English translations of 4 poems
*Another translation of "Amid Worlds"
*
International Chemical Identifier

InChI ( — Beynəlxalq Kimyəvi İdentifikator) — kimyəvi maddələrin strukturunu təsvir etmək üçün istifadə olunan mətn əsaslı beynəlxalq identifikator. IUPAC (Beynəlxalq Nəzəri və Tətbiqi Kimya İttifaqı) və NIST (Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu) tərəfindən birgə hazırlanmışdır.

### Təsviri və Məqsədi
Bu standartlaşdırılmış struktur kodu, molekulyar məlumatların vahid və oxunaqlı şəkildə kodlaşdırılmasını təmin etmək üçün yaradılmışdır. InChI-nin əsas məqsədi kimyəvi maddələr haqqında məlumatların rəqəmsal bazalarda və internet resurslarında axtarışını asanlaşdırmaqdır.

### Tarixi və İnkişafı
Standart 2000–2005-ci illər ərzində IUPAC və NIST tərəfindən hazırlanmışdır. 2010-cu ildən etibarən standartın gələcək inkişafı və idarə olunması, IUPAC-ın üzvü olan və Böyük Britaniyada qeydiyyatdan keçmiş "InChI Trust" qeyri-kommersiya təşkilatı tərəfindən həyata keçirilir.

### Lisenziya
Proqram təminatının lisenziyalaşdırılması zamanla dəyişikliyə uğramışdır. 1.04 versiyasına qədər proqram təminatı açıq mənbəli "LGPL" (GNU Lesser General Public License) lisenziyası altında sərbəst yayılırdı. Lakin hazırda proqram təminatı xüsusi "MIT license" altında istifadəçilərə təqdim olunur.

## İstinadlar
Sergey Andreyevski

**Sergey Arkadiyeviç Andreyevski** (; ) — Rusiya İmperiyasının aparıcı müdafiə vəkili. O, həmçinin yazıçı, şair və ədəbi tənqidçi kimi tanınırdı.

## Bioqrafiyası

Sergey Andreyevski Yekaterinoslav quberniyasının (indiki Aleksandrovsk, Luqansk vilayəti) Aleksandrovka kəndində zadəgan rus ailəsində anadan olub. Gimnaziyanı qızıl medalla bitirdikdən sonra Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olub. Hələ tələbə ikən gələcəkdə məşhur vəkil Anatoli Koni ilə dostlaşıb və bu adam illər boyu onun müəllimi və bələdçisi olub. Məzun olduqdan sonra Andreyevski Koninin şəxsi köməkçisi kimi çalışıb (1869–1870-ci illərdə), sonra onun köməyi ilə məhkəmə idarəsində karyerasına başlamaq üçün Sankt-Peterburqa köçüb.

1878-ci ildə Andreyevski Vera Zasuliçin məhkəməsində iştirak etməkdən imtina edən iki prokurordan biri kimi şöhrət qazanıb və bunu siyasi motivli hesab edib. Zasuliç bəraət qazandı və Rusiya sağçı mətbuatı Andreyevski və həmkarı Jukovskiyə qarşı qarayaxma kampaniyasına başladı; nəticədə hər ikisi prokurorluq işlərini itirdi. Andreyevski müdafiə vəkili kimi yeni karyerasına başladı və ritorik bacarıqları ilə tanındı. Onun "Müdafiə Çıxışları" (1891) əsəri rus vəkilləri üçün dərslik oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əhməd Rafət Əfəndi

**Əhməd Rafət Əfəndi** (; ) — Türkiyə xəttatı.

## Həyatı
1873-cü ildə İstanbulda anadan olmuşdur. Atası Hərbiyə Nəzarətinin müməyyizlərindən olan Cəmil bəydir. İbtidai təhsilini başa vurduqdan sonra hərbi katiblər hazırlayan Mənşəyi-Küttabı-Əsgəri Məktəbində təhsil almışdır.

Gənclik illərində süls, nəsx və reyhani xəttlərini Filibəli Baqqal Arif Əfəndidən öyrənmişdir. Baqqal Arif Əfəndidən icazə almaq məqsədilə yazdığı "*Hilyəyi-şərif*" Topqapı Sarayı Muzeyi Kitabxanasında saxlanılır. Cəli-sülüs xəttini Sami Əfəndidən mənimsəmişdir.

Rafət Əfəndi məzun olduqdan sonra Babı-Sərəsgəriyyə katibi kimi fəaliyyət göstərmiş, müməyyizlik vəzifəsinə yüksəldikdən sonra təqaüdə çıxmış və müxtəlif təhsil müəssisələrində yazı dərsləri tədris etmişdir.

Xüsusilə cəli-süls xəttində ustalığı ilə tanınmışdır. Onun altı "Qurani-Kərim" (muşəfi-şərif) nüsxəsi yazdığı məlumdur, lakin bu günədək onun qələmindən çıxmış tam bir nüsxə aşkar edilməmişdir. Son dərəcə məhsuldar bir xəttat olmuş Əhməd Rafət Əfəndinin İstanbulun bir çox məscidlərində xətt lövhələri mövcuddur. Davud Paşa, Qoca Mustafa Paşa, Həkimoğlu Əli Paşa, Haseki, Hacı Həmzə, Hacı Evhadəddin, İbrahim Paşa, Atik Əli Paşa və Şişli məscidlərində, eləcə də Bursadakı Ulu Məsciddə onun süls və nəsx xətti ilə yazılmış lövhələrinə rast gəlinir.

Onun əsərləri müxtəlif muzey və şəxsi kolleksiyalarda qorunur. Süls və nəsx xətti ilə bir sıra muraqqa (albom) tərtib etmiş, bunlardan bəzilərini Topqapı Sarayı Muzeyi Kitabxanasına bağışlamışdır.

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal Əhməd Rəfət Əfəndinin sənətkarlığına dair verdiyi məlumatlarda, onun xətt qüdrətinin uzun müddət lazımi dərəcədə qiymətləndirilmədiyini, lakin vəfatından sonra üzə çıxan süls, nəsx və cəli yazılarının yüksək səviyyəli bir xəttat olduğunu açıq şəkildə sübut etdiyini qeyd etmişdir. İnal onun sənət potensialını daha erkən dərk etmədiyinə və həyatı ilə əsərləri barədə kifayət qədər ətraflı məlumat toplamadığına görə təəssüf hissi keçirdiyini bildirmişdir.

Əhməd Rafət Əfəndi əlifba islahatından sonra sənətini davam etdirmək imkanı tapa bilməmişdir. Hasəki səmtində, Bostanhamamı yaxınlığındakı evinin bağçasında meyvə və tərəvəz yetişdirməklə məşğul olmuşdur. Keçirdiyi cərrahi əməliyyatdan sonra 4 noyabr 1949-cu il tarixində Cərrahpaşa Xəstəxanasında vəfat etmişdir. Dəfn mərasimi Mərkəzəfəndi qəbiristanlığında həyata keçirilmişdir.

## İstinadlar
İrakli Andronikov

**İrakli Luarsaboviç Andronikov** (; doğum adı **İrakli Luarsabis dze Andronikaşvili** ()) — zadəgan gürcü əsilli rus yazıçısı və ədəbiyyat tarixçisi. Mixail Lermontov haqqında tədqiqatları ilə daha çox tanınır.

## Bioqrafiyası

İrakli Andronikov Andronikaşvili (Andronikov) gürcü zadəgan ailəsindən idi və Sankt-Peterburqda anadan olub. Atası Luarsab Nikolayeviç Andronikovun Rusiya müvəqqəti hökuməti tərəfindən 1917-ci ildə Senatın Cinayət Departamentinin katibi təyin edilmiş vəkil olduğu bildirilir. İraklinin anası Yekaterina Qureviç bədii Gureviç-İlyin ailəsindən idi. İraklinin ana babası Yakov Qureviç qadınlar üçün ilk rus ali məktəbi olan Bestujev Kurslarının qurucusu idi. İraklinin nənəsi Lyubov Qureviç (qızlıq soyadı İlyina) memar İvan İvanoviç İlyinin (Böyük Kreml Sarayının inşaatçılarından biri) qızı və filosof İvan İlyinin xalası idi. Onun xalası Lyubov Quryeviç və əmisi Yakov Yakovleviç Qureviç görkəmli yazıçı və jurnal redaktorları idilər. İraklinin kiçik qardaşı Elevter Andronikaşvili görkəmli fizik idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*''The Portrait'', (story), from ''Such a Simple Thing and Other Stories'', FLPH, Moscow, 1959. 
*Documentary ''Andronikov Tells'' 
*Prose by Andronikov on lib.ru 
*''N.F.I. Mystery'' by Irakly Andronikov
Aleksandr Amfiteatrov

**Aleksandr Valentinoviç Amfiteatrov** (; ) — rus yazıçısı, romançısı və tarixçisi.

## Bioqrafiyası

Rusiya İmperiyasının Kaluqa şəhərində keşiş oğlu olaraq anadan olan o, hüquqşünas kimi təhsil almış, lakin jurnalist və populyar romançı olmuşdur. 1902-ci ildə imperator ailəsi haqqında satirik məqalə yazdığına görə sürgün edilmişdir. Rus-yapon müharibəsi zamanı cəbhəyə baş çəkmək üçün qayıtmış, sonra Fransa və İtaliyada yaşayaraq Qərbi Avropaya qayıtmışdır.

Amfiteatrov 1890-cı illərdə Neron və erkən xristianlıq haqqında kitab yazmağı düşünmüşdür. İtalyan sürgünü ona çoxlu mənbə və dəlil təqdim etmiş, onu aparıcı Avropa alimləri ilə tanış etmiş və 1913-cü ildə o, İmperator Neronun həyat hekayəsi olan və Yuli-Klavdi sülaləsinin sonunda Romanın hərtərəfli ensiklopediyasına və müasir tarixi konsepsiyaların tənqidi icmalına çevrilən "Neron: Dibsiz Çuxurdan Çıxan Bədheybət" ("Зверь из бездны. Нерон", Vəhy Kitabı 11:7-yə istinad edərək) əsərini tamamlamışdır. 1913-cü ilə qədər Amfiteatrın görmə qabiliyyəti o qədər zəifləmişdi ki, o, oxumaqdan daha çox yaddaşına güvənərək tipoqrafik çapı korrektə edə və redaktə edə bilmirdi, buna görə də birinci nəşr böyük səhvlər və ardıcıllıq boşluqları ilə buraxılmışdı. Onun Romadakı erkən xristianlığa həsr olunmuş ikinci Roma tədqiqatı olan "Titus Tağı" tamamlanmamışdı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Amfiteatrov Collection  (brief biography)
* Биография (Russian biography)
*Work available on Amazon
*
Leskovatslı Qalib

**Leskovatslı Qalib** (; ) — Osmanlı divan şairi.

Divan poeziyasının son nümayəndələrindən biri hesab olunan şair Namiq Kamalın rəğbətini qazanan şeirləri ilə tanınmışdır. Tənzimat dövrü ilə birlikdə ortaya çıxan yeni poeziya anlayışına qarşı çıxaraq klassik divan şeiri estetikası çərçivəsində əsərlər yaratmağı məqsəd qoyan şairlərin təşəbbüsü ilə formalaşan "Əncüməni-Şüəra" ədəbi cəmiyyəti onun sənəti və şəxsiyyəti ətrafında təşəkkül tapmışdır.

## Həyatı
1828-ci ildə Leskovatsda (indiki Serbiya) anadan olmuşdur. Əsl adı Mustafa Qalib olmuşdur. Atası Skopye valisi İsmayıl Paşa, anası isə Nişli Hafiz Paşazadə Mahmud Paşanın qızı Tuti xanım olmuşdur.

Uşaqlıq illəri atasının sürgündə olduğu Afyon şəhərində və sürgündən sonra qayıtdıqları İstanbulda keçmişdir. 1850–1852-ci illərdə Bosniya valisi Vəliyüddin Paşanın divan katibi vəzifəsinə təyin edilmişdir. Bir il sonra Bosniya vilayətinə bağlı Banyaluka kaymakamlığına gətirilmişdir. Bu dövrdə "*Tuna*" qəzetində mühərrir kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1853-cü ildə vəzifəsindən ayrılaraq İstanbula qayıtmışdır.

Krım müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar olaraq Orduyi-Hümayun Bəhriyyə Kitabətinə təyin edilmiş və Krıma göndərilmişdir. 1856-cı ildə Hakkari və Van valisi olan atası İsmayıl Paşanın yanında divan katibi kimi xidmət etmişdir. Bu dövrdə xüsusi müəllimlərdən dərs alaraq ərəb və fars dillərini öyrənmişdir. Bir müddət sonra İstanbulda əvvəlki vəzifəsinə qayıtmış, Namiq Kamal və İbrahim Hələt kimi dövrün tanınmış simaları ilə tanış olmuşdur.

Sonrakı illərdə Əmtəə Gömrüyü Təhrirat Başkatibliyi, Gömrük Təhrirat Müdirliyi, Tuna və Hələb vilayətlərində başkatiblik və məktubçuluq vəzifələrində çalışmışdır. Tuna vilayətində Mithat Paşanın tabeliyində xidmət edən zaman "*Tuna*" qəzetində yazıçı olmuş, burada dərc etdirdiyi yazılarla tanınmışdır. 1865-ci ildə vəzifəsindən istefa edərək İstanbula dönmüş, ardınca Kritə getmişdir. 1866-cı ildə Kritdən İstanbula qayıtmış və qısa müddət sonra, 1867-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

"*Osmanlılar Ensiklopediyası*"nın bioqrafiyalar bölməsində Leskovatslı Qalibin əsəbi xasiyyətə malik, işrətə meyilli olmaqla yanaşı, ətrafında hörmət oyadan bir şəxsiyyət kimi tanındığı qeyd edilmişdir.

## Əsərləri

* "*Ruhi-Səna*". Bu, onun ilk divanıdır (şeirlər toplusu). 26-27 yaşında hazırladığı bu divanda əks olunan şeirlərin əksəriyyəti Vanda yaşayan zaman evində baş verən yanğında itmişdir. Geridə yalnız 3 qəzəl və bir müxəmməs qalmışdır.
* "*Divan*". Bu, klassik divan poeziyasının estetik qaydalarına uyğun hazırlanmış orta uzunluqlu şeirlərdir. Sənətkar bunlar üçün Fəhim-Qədim və Nailinin izini izləmişdir. 1917-ci ildə İbnüləmin Mahmud Kamal İnal tərəfindən nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar
Hərsəkli Arif Hikmət

**Hərsəkli Arif Hikmət** (, ; ) — Osmanlı şairi.

Divan poeziyasının son dövr nümayəndələrindən olan Hersekli Arif Hikmət "Əncüməni-Şüəra" ədəbi cəmiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamış, həmçinin bu cəmiyyətin yığıncaqlarına ev sahibliyi etmiş bir şair kimi tanınmışdır.

## Həyatı

1839-cu ildə Mostarda anadan olmuşdur. Atası Hərsək valisi İstolçalı Əli Paşazadə Zülfüqar Nafiz Paşa, anası isə çərkəzəsilli Ayşə xanım olmuşdur. Atası və babasının vəfatından sonra ailəsi ilə birlikdə Hərsəkdən Bosniyaya, oradan isə Bursaya köçmüşdür. Təhsilinə ailəsinin yanında başlamış, 1854-cü ildə gəldiyi İstanbulda təhsilini davam etdirmişdir. Əlli beş il ərzində hərbi və hüquqi sahələrdə müxtəlif vəzifələrdə Osmanlı dövlətinə xidmət etmişdir. Qısa müddətli iki evlilik istisna olmaqla, ömrünün böyük hissəsini tək keçirmiş, övladı olmamışdır.

Ədəbiyyat aləmində əsasən şairliyi ilə tanınmışdır. Daha çox təsəvvüfi məzmunlu şeirlər yazmış, əsərləri ilə divan poeziyasına yeni bir canlanma gətirməyə çalışmışdır. Divan ədəbiyyatında nəzirə ənənəsinə sadiq qalaraq Naili, Fəhim, Nəşati, Vəcdi, Qüfi, Nabi və Nədim kimi şairlərə nəzirələr qələmə almışdır. Leskovatslı Qalibi özünə ustad qəbul etmiş, onun tövsiyəsi ilə divan şairlərindən Nailii-Qədimin üslubunu mənimsəmişdir. Nailiyə iyirmi doqquz, Fəhimə isə on altı nəzirə yazdığı məlumdur. Şeirlərinin bir qismi dövrün ədəbi jurnallarında dərc edilmişdir.

1861–1862-ci illərdə fəaliyyət göstərən "Əncüməni-Şüəra" cəmiyyətinij yığıncaqları əsasən həmin dövrdə cəmi 22 yaşında olan ən gənc üzvlərindən biri kimi Hərsəkli Arif Hikmətin Laləlidəki evində keçirilmişdir. Çərşənbə axşamları baş tutan bu toplantılarda Herseklinin yaddaşından çoxsaylı türk, fars və ərəb dillərində şeirləri, eləcə də öz qələmə aldığı əsərləri gur səslə oxuduğu qeyd edilmişdir.

Hərsəkli Arif Hikmət fəlsəfə, təsəvvüf və siyasət mövzularında da əsərlər yazmış, lakin onların əksəriyyətini nəşr etdirmədiyi üçün bu istiqamətdə fəaliyyəti geniş tanınmamışdır. Xərçəng xəstəliyinə tutulması nəticəsində 20 aprel 1903-cü ildə İstanbulda vəfat etmiş, Topqapı qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Onun vəfatı münasibətilə İbnüləmin Mahmud Kamal İnal və Mehmed Akif tərəfindən şeirlər yazılmışdır. Hərsəkli Arif Hikmətin yaxın dostu olan İbnüləmin Mahmud Kamal İnal onun həyatı və yaradıcılığına həsr olunmuş "*Kəmalül-Hikmət*" adlı əsər qələmə almışdır. Bu əsər Hərsəkli Arif Hikmətin vəfatından təxminən iki ay yarım sonra tamamlanmış, əvvəlcə "*Tərcümanı-Həqiqət*" qəzetində hissə-hissə dərc edilmiş, daha sonra isə müəyyən dəyişikliklərlə kitab halında nəşr olunmuşdur. Hərsəkli Arif Hikmətin ölümündən əvvəl hazırladığı divanı da İbnüləmin tərəfindən "*Hərsəkli Arif Hikmət bəy Divanı*" adı ilə çap edilmişdir. Divanından başqa əlyazma şəklində qalan bir neçə əsərində fəlsəfi, dini, təsəvvüfi və əxlaqi mövzulara, Tənzimat dövrünün müsbət və mənfi cəhətlərinə, hürriyyət, məşrutiyyət və cəmiyyət problemlərinə toxunmuşdur. Nəşr edilməsini vəsiyyət etdiyi külliyyatının ilk əsəri olan "*Divan*"ından sonra digər əsərləri çap edilməmişdir.

## İstinadlar
Besedka

**Besedka** və ya bəzən **çardaq** — tarla, bağ və həyətlərdə yay aylarında sərinləmək və istirahət etmək məqsədilə inşa edilən, adətən üstü örtülü, bəzən isə sarmaşıq bitkilərlə örtülən sadə memarlıq strukturu. Besedka müxtəlif formalarda — kub, silindr və ya digər həndəsi fiqurlar formasında ola bilər. Besedkaların tikintisində əsasən ağac materiallarından istifadə olunur. Onların içərisinə bəzən qapı vasitəsilə daxil olunur, bəzən isə bir və ya bir neçə tərəfi tamamilə açıq olur. Divarlarında oturmaq üçün nəzərdə tutulmuş çıxıntılar yerləşə bilər. Bir çox besedkada qida və içkilərin istifadəsi üçün masa mövcuddur.

## Etimologiyası

Besedka () sözü rus dilindəki "беседа" — "söhbət, ünsiyyət" sözündən yaranmışdır. Daha sonra isə bu sözə "-кa" kiçiltmə şəkilçisi əlavə olunmuşdur. Yəni sözün birbaşa etimoloji mənası "Söhbət üçün yer", "oturub danışılan kiçik məkan" deməkdir. Əvvəlcə söhbət etmək, görüşmək üçün nəzərdə tutulan kiçik pavilyon mənasında işlədilmişdir.
Zamanla bağlarda, parklarda, həyətyanı sahələrdə inşa edilən üstü örtülü, açıq istirahət tikililərinin ümumi adı kimi sabitləşmişdir.

Çardaq sözü isə Azərbaycan dilinə XIV əsrdə farsca çârtâk ("dörd tağ") sözündən keçmişdir.

## Qalereya


File:Spitz Pavillon Hinterhaus-3233.jpg|
File:Bandstand at Royal Palace, Sarahan, HP, India.jpg|
Image:Barrington IL Gazebo 1.jpg|
Image:Gazebo in Sam Houston Park -- Houston.jpg|
Image:Gazebo Late 19th Century USA.JPG|
Image:Foxmoor Park in Fox River Grove, Illinois.jpg|
Image:Mohonk Mountain House 2011 Fishing Gazebo in Early Morning FRD 3158.jpg|
Image:15 18 0264 junaluska.jpg|
Image:Ammand Dam (135).jpg|
Image:Zabytkowa altana.JPG|
File:Kuopio - huvila.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Pennantia

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 

## Növləri
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Malayziyanın Azərbaycandakı səfirliyi

**Malayziyanın Azərbaycandakı səfirliyi** — Malayziyanın Azərbaycanda diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Malayziyanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq Malayziya ilə Azərbaycan arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Malayziyanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələlər, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını Azərbaycanda təmsil edir.

Azərbaycan Malayziya ilə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində əməkdaşlıq edir. Azərbaycan hökuməti BMT Təhlükəsizlik Şurası çərçivəsində Malayziyanın mövqeyini dəstəkləyir.

## Tarixi
Malayziya Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini 1991-ci il dekabrın 31-də tanıyıb.

Azərbaycan ilə Malayziya arasında diplomatik əlaqələr ilk dəfə 1993-cü il aprelin 5-də qurulub.

Azərbaycan Kuala-Lumpurda səfirliyini 2007-ci ilin iyununda açdı.

Malayziyanın Bakıdakı nümayəndəliyi 2014-cü il aprelin 1-də açılıb.

12 sentyabr 2014-cü il tarixində Malayziyanın Azərbaycanda səfirliyi açılıb. 

## Parlamentlərarası əlaqələri
Azərbaycan Milli Məclisində Azərbaycan — Malayziya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu işləyir.

Malayziya Parlamentində Azərbaycan daxil olmaqla Qərbi Asiya Regionu üzrə Parlamentlərarası dostluq qrupu yaradılıb.

## Malayziyanın Azərbaycanda səfirləri
Malayziyanın Azərbaycanda səfiri Malayziyanı Azərbaycan Respublikasında təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

## Viza tələbləri
Malayziya ilə Azərbaycan arasında vizasız rejim mövcuddur. Azərbaycan vətəndaşlarına Malayziyada 3 ay müddətində vizasız qalmaq hüququ verilir.

Malayziya vətəndaşları Azərbaycana gələrkən Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanında viza ala bilər və onlar 3 ay müddətində Azərbaycanda vizasız qala bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Embassy of the Republic of Azerbaijanto Malaysia, Kuala Lumpur 
* Embassy of Malaysia Baku, Azerbaijan 
* Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi
Teponaztli

**Teponaztli** — Mərkəzi Amerika hinduları (Asteklər və digər mədəniyyətlər) tərəfindən istifadə edilən zəbr musiqi aləti. O, oyuqları olan ağacdan oyulmuş üfüqi silindr formasındadır. Baraban formasındadır. Onun yuxarı hissəsində "H" şəklində düzülmüş oyuqlar, müxtəlif uzunluqlarına və ya qalınlıqlarına görə fərqli tonlar yaradan iki titrəyən "qamış" əmələ gətirir. Bəzən barabanın səsini artırmaq üçün alt hissəsində bir deşik açılırdı. Səs rezinlə örtülmüş çubuqlarla çıxarılırdı.

Teponaztli zərb alətləri adətən tanrıların və ya mücərrəd əşyaların təsvirləri ilə oyulmuş və hətta heyvanlar və ya insanlar şəklində idi. Meksikanın cənub-mərkəzi hissəsində yerləşən Mixtec mədəniyyətinə aid Teponaztlilər hərbi və mifoloji səhnələrin relyef təsvirləri ilə tanınırlar.

Bu zərb alətlərinin uzunluğu 30 ilə 120 sm arasında dəyişir. Daha böyük zərb alətləri dayaq konstruksiyası ilə dəstəklənirdi, kiçik zərb alətləri isə çiyin üzərindən asmaq mümkün idi.

İspan işğalından sonrakı Astek həyatını qələmə alan Fransiskan rahibi Toribio de Benavente teponaztlın (və ya onun dediyi kimi, contrabajos - "kontrabas") tez-tez huehuetl barabanı ilə birlikdə istifadə edildiyini iddia edirdi. Teponaztli rəqslərdə və şeir oxunuşlarında istifadə olunurdu - barabanın ritmini şeirlərin özlərində eşitmək olar: "totocoto tototo cototo tiquititi titiqui tiquito".

Astek mənbələri musiqini Tezkatlipoka (göy tanrısı) və Ketsalkoatl (külək tanrısı) tanrıları tərəfindən Yerə gətirilən bir hədiyyə kimi təsvir edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Coe, Michael D. (2002); *Mexico: From the Olmecs to the Aztecs*, London: Thames and Hudson.
* Collier, Simon; Skidmore, Thomas E.; Blakemore, Harold (1992) *The Cambridge Encyclopedia of Latin America and the Caribbean*, Cambridge World Encyclopedia, Cambridge University Press.
* Guggenheim Museum, *The Aztec Empire: Catalogue of the Exhibition*, Guggenheim Museum, New York.
* 
* Motolinia, Toribio de Benavente, *[[:en:Historia de los Indios de la Nueva España]]* .
* "Teponaztli", in *Dictionary of Musical Instruments*, University of Michigan School of Information, Cultural Heritage Initiative for Community Outreach, accessed April 2007.
* :en:Gabriel Pareyon "El teponaztli en la tradición musical mexica"  https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/files/45337985/Teponaztli.pdf
## Xarici keçidlər

* Understanding the ''teponaztli'' rhythms, with audio files.
* Description and photo of an owl-shaped teponaztli at the British Museum.
* Description and photo of a Mixtec teponaztli at the British Museum.
* ''Teponaztli'' audio files.
Kaxon

**Kaxon** — Peruya məxsus zərb musiqi aləti. O, taxta və ya digər materiallardan hazırlanmış qutudan ibarətdir.

Kaxon Peruda XIX əsrin əvvəllərində meydana gəlib. Bir versiyaya görə, Afrika zərb alətləri İspaniya müstəmləkə hakimiyyəti tərəfindən qadağan edildiyi üçün qullar meyvə qutularından istifadə edərək bu aləti yaradıblar. Əsrin ortalarında onun populyarlığı zirvəyə çatdı və musiqiçilər XIX əsrin sonlarına qədər daha yaxşı səs əldə etmək üçün materiallar və konstruksiya ilə təcrübələr aparmağa davam etdilər.  O, vaxtdan etibarən o, Latın Amerikasında yayılmağa başladı və XX əsrə qədər Peru və Kuba musiqi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. 1970-ci illərdə Peru bəstəkarı və kajon ustası Kaytro Soto Peruya səfər edən ispan gitaraçısı Pako de Lyusiyaya hədiyyə olaraq kaxon hədiyyə etdi. Pako kaxonun səsini o qədər bəyəndi ki, ölkəni tərk etməzdən əvvəl başqa bir alət aldı. Bir az sonra Pako de Lusiya kaxonu flamenko musiqisində istifadə etməyə başladı və onun səsi bu musiqi janrı ilə əlaqələndirildi.

Kaxonun beş sütunu var. Arxa, yuxarı və aşağı hissələr musiqiçinin çəkisini daşıya bilən davamlı materialdan hazırlanmışdır. Musiqiçi yuxarıda oturub bir az geriyə söykənərək çalır. Əvvəlcə kaxonun gövdəsi bütün musiqi alətləri kimi bərk ağacdan hazırlanmışdı. Lakin bu gün kütləvi istehsal tələb olunduqda və ya avadanlıq kifayət etmədikdə istehsalçılar plastik və kontrplak kimi səmərəli materiallara üstünlük verirlər. Səs dəliyi (bas refleksi) arxada və ya yan divarlardan birində, yaxud ön kənarda (tapa) yerləşə bilər və istehsalçının istədiyi istənilən formada ola bilər. Alətin ön kənarındakı bas refleksi kajona fərqli bir bas səsi verir, çünki alətin yaratdığı bütün səs dinləyiciyə/tamaşaçıya yönəldilir.
## Qalereya

Cajon musician.jpg
Setup con cajon pedal.JPG
File:Tempest 1.jpg|
File:BeatBox Davis Pro M1 2014.png|
File:Golden Colibri Handmade Cajón, by 4hands.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* How to Build a Cajón
Timbal

**Timbal** — Afro-Kuba, Latın Amerikası musiqisi, caz və reqqi musiqisində istifadə edilən zərb musiqi aləti. Adətən ifa zamanı bir cüt timbal istifadə olunur. Timbalın gövdəsi adətən metaldan hazırlanır və qabığı tom-tomun hündürlüyündən daha qısadır. 

Timbalın orta diametri 33 sm (maço barabanı) və 35 sm-dir (hembra barabanı).

Alət eyni qalınlıqda, fərqli ucu və ya başı olmayan xüsusi çubuqlardan istifadə edilərək ifa olunur. Musiqiçi (timbalero) adətən eyni hündürlükdə, lakin fərqli diametrlərdə iki baraban çalır. Membran kifayət qədər möhkəm dartılır və bu da timbalalara xarakterik "tinni" səs verir.

Çalışma zamanı tez-tez rimşotlar (halqaya və membrana eyni vaxtda vurulur) və alətin gövdəsinə zərbələr vurulur.

Müasir timbala, taxta blok və inək zəngi ilə birlikdə istifadə edilərək, "Mambo Kralı" kimi tanınan Tito Puente tərəfindən təklif edilmişdir. 

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Çirimiya

**Çirimiya** və ya **Çirisuya** — Latın Amerikası ölkələrində istifadə olunan taxta nəfəs aləti. O, oboa və şalümo kimi ikiqat dilli nəfəs alətləri ailəsinə aiddir və fərqli bölgələrdə müxtəlif çalınma üslubları və funksiyaları ilə tanınır.

Bu alət xüsusilə ənənəvi dini mərasimlərdə, festivallarda və xalq musiqisində mühüm yer tutur. Yüksək səs diapazonuna və güclü rezonansa malik olduğu üçün açıq hava tədbirlərində geniş istifadə edilir.

Çirimiya İspan müstəmləkəçiləri tərəfindən XVI əsrdə Amerikaya gətirilmişdir. O, Avropanın renessans dövründə məşhur olan şalümo və oboa tipli alətlərindən yaranıb. Lakin yerli xalqlar bu aləti öz musiqi ənənələrinə uyğunlaşdıraraq fərqli çalınma texnikaları və melodiyalar yaratmışlar. Nəticədə, Meksika və Mərkəzi Amerikada Çirimiya yerli mədəniyyətin simvoluna çevrilmişdir.

Çirimiya əsasən taxtadan hazırlanır və müxtəlif ölçülərdə mövcuddur. Onun üzərində 8-12 dəlik olur. Səs tonunu dəyişdirmək üçün gövdədə müxtəlif sayda dəliklər olur.

Bəzi bölgələrdə metaldan və ya bambukdan hazırlanan variantları da mövcuddur.

Latın Amerikası folklor musiqisində geniş istifadə edilir.

## Qalereya

ChirimiaJacaltenango.jpg
File:Cantigas de Santa Maria, Musician's Codex, page Bl-2 350R cropped.jpg|
File:Cantigas de Santa Maria, Musician's Codex, page Bl-2 276V.jpg|
File:Cantiga 330 Cantigas de santa maria.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Video - Mexican chirimía oboe at YouTube
*
Bonqo (musiqi aləti)

**Bonqo** — Kuba zərb musiqi aləti. O, qoşa barabanları oturmuş vəziyyətdə, dizlərin arasında qoyularaq, barmaqlar və ovuc içi ilə ifa edilən alətdir. 

Bonqolar XIX əsrin sonlarında Kubanın şərqindəki Oryente bölgəsində yaranmışdır. Onlar XVI əsrin ikinci yarısından etibarən İspanlar tərəfindən Karib adalarına gətirilən Afrika kölələrinin nəsilləri tərəfindən yaradılmışdır. Bonqolar XX əsrin əvvəllərində Kubada geniş yayılmış və son rəqs musiqisində istifadə edilmişdir. Onlar 1940-cı və 1950-ci illərdə mambo rəqsi ilə birlikdə dünya miqyasında ən yüksək populyarlıqlarına çatmışlar.

Alət bir-birinə bağlı olan baraban və bas barabanından ibarətdir. Barabn maço (ispanca maço sözündən, yəni kişi deməkdir), bas barabanı isə hembra (qadın deməkdir) adlanır. Barabanların qabığı (kadlo) dibinə doğru bir qədər daralmış, açıq və 17-22 sm hündürlükdədir.

Barban başlığının təxmini diametri 3 və 4 sm-dir (barabanlar üçün), daha kiçik modellərin ölçüləri 2 və 5 sm-dir. Ənənəvi bonqolarda dəri qabıq qabığa daimi olaraq bərkidilir. Səsin tonu qabığı od üzərində qızdırmaqla artır. Müasir bonqolarda dəri və ya plastik qabığın gərginliyi vintlər sistemi istifadə edilərək tənzimlənir.

Bonqolar oturmuş vəziyyətdə, barabanlar dizlər arasında saxlanılaraq və ya ayaq üstə xüsusi dayağa bərkidilmiş şəkildə çalınır. Baraban ifaçının bədəninin sol tərəfində, bas baraban isə sağ tərəfdə yerləşir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* 
*
Konqa

**Konqa** — Kuba zərb musiqi aləti. Onlar hündür, dar, lülə formalı baraban formasında olurlar. Konqanun üç növü var: quinto (yüksək), tres və ya sadəcə conqa (orta), tumba və ya salidor (aşağı). Konqalar əvvəlcə konqa və rumba musiqisində istifadə olunsa da, sonradan Afro-Kuba cazı, salsa və Latın roku kimi Latın Amerikası musiqi janrlarına keçib.

Müasir konqaların əksəriyyəti taxta və ya şüşə lifdən hazırlanmış çərçivəyə malikdir və üzərinə dəri çəkilir. Konqalar adətən təxminən 75 sm hündürlükdə olur və 23-33 sm diametrə malikdirlər. Onlar adətən iki-dörd ifaçıdan ibarət qruplarda oturaraq oynanılır, lakin ayaq üstə oynamaq üçün dayağa da quraşdırıla bilər. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Cruz, Tomás, with Kevin Moore (2004). *The Tomás Cruz Conga Method v. 3*. Pacific, MO: Mel Bay.
* 
* Mauleón, Rebeca (1993). *Salsa Guidebook for Piano and Ensemble*. Petaluma, California: Sher Music. .
* Peñalosa, David (2011). *Rumba Quinto*. Redway, CA: Bembe Books. 
* 

## Xarici keçidlər

* Introduction to the Conga Drum  at the Drum Dojo
* Plans to build your own conga drum.
* Percussion Conga Anatomy.
*
Trundun

**Trundun** və ya **bullroarer**, həmçinin **rombus** — səs mənbəyi simli və ya membranlı alətlər istifadə etmədən havanın titrəməsi ilə işləyən musiqi aləti.  

Trundun Avstraliya aborigenlərinin qədim alətidir. Bu alət həm ritual məqsədli, həm də kommunikasiya vasitəsi kimi istifadə olunur. Trundun dairəvi hərəkət və havada dövr etmə xüsusiyyətlərinə sahib olduğu üçün mistik və təbiətə uyğun bir səs yaradır.

Trundun qədim dövrlərdən müxtəlif mədəniyyətlərdə istifadə olunan musiqi və siqnal alətidir. Avstraliya aborigenləri, xüsusən şaman ayinlərdə və dini mərasimlərdə bu alətə geniş yer vermişlər. Alətin əsas məqsədi, ruhlarla əlaqə qurmaq, müqəddəs məkanların qorunması və ritualın möhkəmləndirilməsi olub. Bullroarer həmçinin qədim dövrlərdə siqnal vermək üçün istifadə edilirdi. Məsələn uzaq məsafələrə xəbər göndərmək və ya qəbilələr arasında əlaqə yaratmaq üçün istifadə olunurdu. 

Trundun adətən taxta, sümük və ya daşdan hazırlanır və uzunluğu 50-60 santimetr arasında olur. Alətin ən xarakterik xüsusiyyəti onun ipə bağlanmış taxta bir parçası olmasıdır. Bu taxta parça uzun və dar olur, qısa ipə bağlanır və havada fırladılaraq səs çıxarır. Trundun çalınarkən, istifadəçi onu yüksək sürətlə döndərir, nəticədə havanın təzyiqi və alətin fırlanması səbəbindən yüksək, uğultulu əs meydana gəlir. Bu səs adətən uca olur, təbiətdə və başqa alətlərdə olan səs çıxarır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Franciscan Fathers. *An Ethnologic Dictionary of the Navaho Language*. Saint Michaels, Arizona: Navajo Indian Mission (1910.
* 
* Lang, A. "Bull-roarer", in J. Hastings, "Encyclopedia of Religion and Ethics II", p.&nbsp;889-890 (1908-1927).
* Kroeber, A.L. "Ethnology of the Gros Ventre", *Anthropological Papers of the American Museum of Natural History* pp.&nbsp;145–283. New York: Published by Order of the Trustees (1908).
* Powell, J.W. (Director). *Ninth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution 1887-'88*. Washington, D.C.: Government Printing Office (1892).
* Hart, Mickey *Planet Drum, A Celebration of Percussion and Rhythm* pp.&nbsp;154–155. New York: HarperCollins (1991).
* Battaglia, R., *Sopravvivenze del rombo nelle Province Venete (con 7 illustrazioni)*, Studi e Materiali di Storia delle Religioni 1 (1925), pp.&nbsp;190–217.

## Xarici keçidlər

* 
*
Döşəmə tomu

**Döşəmə tomu** — ABŞ zərb musiqi aləti. Döşəmə tomları adətən yerdə üç ayaq üzərində dayanan böyük ikibaşlı tom-tom barabanlarıdır. Bununla belə onlar həmçinin baraban sıxacı ilə zil dayağına bərkidilə və ya halqalı dayaqla dəstəklənə bilər. Bu naqilləri olmayan silindrik formalı barabandır və müxtəlif tonlarda səs çıxarmağa meyllidir. Marş zərb alətlərində və klassik musiqidə tenor barabanına sinonimdir.

Döşəmə tomları adi baraban dəstində çubuqlarla çalınan ən aşağı köklənmiş barabanlardır. 

Döşəmə tomu 1950-ci illərdə ABŞ cazmeni Cin Krup tərəfindən 16x16 ölçülü baraban istifadə edilərək populyarlaşmışdır.  Döşəmə tomu bəzi (əsasən caz) barabançılar tərəfindən kiçik bas baraban kimi də istifadə olunur. Bu halda, o, xüsusi hazırlanmış dayaq sisteminə üfüqi şəkildə quraşdırılır. Daha yaxınlarda "Pearl" kimi caz qrupları "döşəmə tomundan bas barabanına çevrilmə dəstləri" ilə çıxış etdilər. Bunlar ümumiyyətlə döşəmə tomundan bas barabanına çevrilmə dəstləri olan strateji formalı çubuqlardan ibarətdir ki, onları üfüqi şəkildə qaldırmaq üçün döşəmə tomundan istifadə olunan ayaqların yerinə qoya bilərsiniz. Bu metoda əsasən, barabançının çevrilmə prosesini tamamlamaq üçün müvafiq ölçülü bas baraban halqaları alması olduqca geniş yayılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Звёзды джаза. Крупа Джин