Adi qaraqulaq

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Xarici görünüşünə görə vaşağa çox bənzədiyindən "çöl vaşağı", "Misir vaşağı" kimi adlarla da tanınsa da, sonradan aparılan molekulyar DNT tədqiqatları nəticəsində onun tamamilə fərqli bir növ olduğu və Afrika qızıl pişiyi (Caracal aurata) və serval (Leptailurus serval) ilə yaxın qohumluq əlaqəsinə malik olduğu müəyyən edilmişdir.

Adi qaraqulaq Mərkəzi Asiya, Yaxın Şərq və Afrika ərazilərində yayılmışdır. Asiya və Şimali Afrikada sayının azalmasına görə nəsli təhlükə altında olan növlər sırasında qiymətləndirilsə də, Mərkəzi və Cənubi Afrikada bu təhlükə müşahidə olunmur. Türkiyədə Cənubi Toros dağları, Konya hövzəsi və Cənub-şərqi Anadolu ərazilərində yaşadığı ehtimal edilən Caracal caracal növü Türkiyədə ilk dəfə 2002-ci ildə bioloq Batur Avqan tərəfindən görüntülənmişdir.

## Etimologiya

Latınca adı olan "caracal" 1761-ci ildə fransız təbiətşünası Jorj-Lui Lekler de Büffon tərəfindən təklif edilmişdir və bu ad türk dilindəki "qaraqulaq" sözündən götürülmüşdür.

## Xüsusiyyətləri

Adi qaraqulaqların orta çəkisi erkəklərdə 12–18 kq, dişilərdə isə 8–13 kq arasında dəyişir. Çiyin hündürlüyü 40–50 sm, bədən uzunluğu 75–90 sm-dir. Bundan əlavə, 30–35 sm uzunluğunda quyruğa malikdirlər. Adi qaraqulağın quyruğunun yuxarı hissəsində ətrafı ağ tüklərlə əhatə olunmuş qara zolaq yerləşir. Rəngi əsasən qəhvəyi çalarlardadır və üzərində boz və ya ağ xallar müşahidə olunur. Adi qaraqulağın qulaqlarının ucunda sivri tük topaları vardır və qulaqlarının üst kənarları qara tüklərlə örtülmüşdür.

## Davranışı və qidalanması

Yetkin fərdlər tək-tənha və ya cüt halında yaşaya bilirlər. Erkək qaraqulaqlar 19–220 km² arasında dəyişən geniş ərazilərdə hərəkət edirlər. Dişi qaraqulaqların isə yaşadıqları ərazilər, özlərinə məxsus sahələrinin olub-olmamasından asılı olaraq, 5–57 km² arasında dəyişir və erkəklərə nisbətən xeyli kiçik olur. Dişilər digər dişilərə qarşı öz ərazilərini fəal şəkildə müdafiə edirlər.

Əsasən gecə aktiv olduqları üçün ov zamanı nadir hallarda müşahidə olunurlar. Qidalarının əsas hissəsini dovşan, tarla siçanı və sincab kimi gəmiricilər təşkil edir. Nadir hallarda meyvə ilə qidalandıqları da qeydə alınmışdır. Bəzi hallarda ceyran, antilop və dəvəquşu balalarını ovladıqları müşahidə olunmuşdur. Ovladıqları heyvanların daxili orqanlarını yemədikləri bildirilir.

Qaraqulaqlar gizlənməkdə son dərəcə ustadırlar; bəzən yer səthinə tam adaptasiya edərək hərəkətsiz qala bilirlər. Tüklərinin rəngi onlara olduqca effektiv kamuflyaj imkanı yaradır.

Ovlarına təxminən 5 metr məsafəyədək yaxınlaşaraq sıçrayışla hücum edirlər. Digər pişikkimilər kimi, ovlarını dişləri ilə boğaraq öldürürlər. Böyük ovları pəncələri ilə yan üstə yıxaraq boğazından dişlədikləri halda, kiçik ovları isə ənsəsindən dişləməklə öldürürlər. Qaraqulaqlar bir ovda əldə etdikləri bütün əti bir dəfəyə yeyə bilmirlər və xüsusilə iri ovları daha sonra yemək üçün yenidən qayıdırlar. Bəzi hallarda ovlarını ağaclarda gizlətdikləri də müşahidə edilmişdir.

## Müdafiəsi

Qaraqulaqlar nisbətən asanlıqla əhliləşdirilə bilirlər və bəzən ev heyvanı təəssüratı yaradırlar. İnsanlarla birgə yaşamağa asan adaptasiya olsalar da, Afrikada fermerlər tərəfindən mənfi qarşılanırlar. Bunun səbəbi onların tez-tez hasarları aşaraq toyuq və digər ev quşlarını ovlamalarıdır. 

Təbiətdə aşağı sıxlıqda yayılmaları və gizlənmə qabiliyyətlərinin yüksək olmasına görə vəhşi şəraitdə müşahidə olunmaları olduqca çətindir. Türkiyədə ilk dəfə 2002-ci ilin avqust ayında Batur Avqan tərəfindən fotoşəkli çəkilən qaraqulaq, 2009-cu ilin iyul ayında və 2010-cu ilin yanvar–aprel dövründə Antalya Güllük dağı Milli Parkında aparılan sahə tədqiqatları zamanı yenidən görüntülənmişdir. Növün mühafizəsi və tədqiqi üzrə mühüm layihələrdən biri çərçivəsində 2007-ci ildən etibarən Datça–Bozburun Xüsusi Ətraf Mühitin Mühafizəsi regionunda bioloq Yasin İlemin tərəfindən aparılan tədqiqatlar nəticəsində qaraqulaqların xüsusilə aktivlik xüsusiyyətləri barədə mühüm məlumatlar əldə edilmişdir.

Hazırda Anadolunun müəyyən regionlarında Türkiyə Respublikasının Kənd Təsərrüfatı və Meşəçilik Nazirliyinin Təbiəti Mühafizə və Milli Parklar Baş İdarəsi tərəfindən fototələlər vasitəsilə izlənilir. Sayının çox az olmasına baxmayaraq, ovlanması qəti qadağandır. Belə ki, 2011-ci ilin sentyabr ayında Ətraf Mühit və Meşəçilik Nazirliyi və Mərkəzi Ov Komissiyası tərəfindən qəbul edilmiş qanuna əsasən, Anadolu qaraqulağının Türkiyə sərhədləri daxilində hər hansı formada ovlanması 13.000 TL-dən başlayan cərimələrlə nəticələnir.

## Altnövləri

**Caracal caracal caracal* — Şərqi Afrika və Cənubi Afrika
**Caracal caracal algira* — Şimali Afrika
**Caracal caracal damarensis* — Namibiya
**Caracal caracal limpopoensis* — Botsvana
**Caracal caracal lucani* — Qabon
**Caracal caracal michaelis* — Türkmənistan
**Caracal caracal nubicus* — Efiopiya və Sudan
**Caracal caracal poecilictis* — Qərbi Afrika
**Caracal caracal schmitzi* — Qərbi Asiya, İran, Ərəbistan, Pakistan, Hindistan və Türkiyə

## İstinadlar

## Həmçinin bax