Seysmotektonika

**Seysmotektonika** — Seysmotektonika  müasir  tektonik  proseslərin  seysmik  təzahürüdür. Seysmotektonika  zəlzələlərin  baş  verdiyi  geoloji  şəraiti  öyrənən elmi fəndir.  

## Haqqında
Seysmotektonika Geologiya elminin  seysmikliyin  təzahürü ilə regionun  tektonikası  arasında əlaqəni  öyrənən  bir  bölməsidir. 

Seysmotektonika bir bölgənin zəlzələləri, aktiv tektonikası və ayrı-ayrı qırılmaları arasındakı əlaqəni öyrənir. O, regional tektonikanı, son instrumental qeydə alınmış hadisələri, tarixi zəlzələlərin hesablarını və geomorfoloji sübutların birləşməsini təhlil edərək ərazidə hansı qırılmaların seysmik fəaliyyətə görə məsuliyyət daşıdığını anlamağa çalışır. Bu məlumat daha sonra ərazinin seysmik təhlükəsini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.
Seysmotektonika sahəsində  sistematik tədqiqatlar 1960-1970-ci illərdən  aparılmağa  başlanmışdır. Azərbaycan  ərazisinin  seysmotektonik xəritəsi  R.Ə.Ağamirzəyev tərəfindən tərtib edilmişdir. O, bu  məqsədlə    “ genetik”   və  ya  “seysmotektonik”  adlanan  metoddan istifadə  etmişdir. Bu  metoda görə  zəlzələlər dərinlik  qırılmaları  ilə  bağlıdır  və bu  qırılmaların  seysmiklik  səviyyəsi  kimi həmin  zona  daxilində  qeydə  alınmış  ən  güclü  zəlzələlərin maqnitudu  qəbul edilir. Başqa  sözlə , seysmotektonik metodun  əsasını seysmostatistik  məlumatların məkan  üzrə ekstrapolyasiyası təşkil  edir. 

### Regional tektonika

Ərazinin regional tektonikası haqqında anlayışın dərc olunmuş geoloji xəritələrdən, geoloji quruluşa dair tədqiqat nəşrlərindən və mümkün olduqda digər geofiziki məlumatlarla artırılmış seysmik əksetmə profillərindən əldə oluna bilər. Ərazinin seysmik təhlükəsini başa düşmək üçün təkcə potensial aktiv qırılmaların harada olduğunu deyil, həm də gərginlik sahəsinin istiqamətini bilmək lazımdır. Bu, adətən, zəlzələ məlumatlarının, quyuların qırılma analizinin, birbaşa gərginliyin ölçülməsinin və geoloji cəhətdən gənc qırılma şəbəkələrinin təhlilinin birləşməsindən əldə edilir. Dünya Stress Xəritəsi Layihəsi bu cür məlumatların faydalı onlayn kompilyasiyasını təqdim edir.

### İnstrumental qeydə alınmış hadisələr

20-ci əsrin əvvəllərindən etibarən zəlzələlərin yerini, dərinliyini və maqnitudasını hesablamağa imkan verən seysmometrlərdən kifayət qədər məlumat əldə edilmişdir. Heç bir aydın səth izi olmayan zəlzələ üçün məsul olan nasazlığın müəyyən edilməsi baxımından, afterşokların yerlərinin qeyd edilməsi, ümumiyyətlə, qırğın zərbəsinin güclü göstəricisini verir. Son 30 ildə teleseysmik məlumatlardan fokus mexanizmlərini müntəzəm olaraq hesablamaq mümkün olmuşdur. Hesablanmış fokus mexanizmləri olan hadisələrin kataloqları, məsələn, NEIC-dən axtarış edilə bilən kataloq kimi, indi onlayn mövcuddur. Fokus mexanizmləri iki potensial aktiv nasazlıq müstəvisi istiqamətini verdiyi üçün, fərdi hadisənin mənşəyini şərh etmək üçün başqa sübutlar tələb olunur. Yalnız məhdud müddət ərzində mövcud olsa da, orta və intensiv seysmik ərazilərdə bütün aktiv strukturlar olmasa da, ərazidəki seysmikliyin növünü xarakterizə etmək üçün yəqin ki, kifayət qədər məlumat var.

### Tarixi qeydlər

Ərazinin seysmikliyini anlamaq cəhdləri instrumental qeydlər dövründən əvvəlki zəlzələlərdən məlumat tələb edir. Bu, tarixi məlumatların etibarlılığı baxımından diqqətlə qiymətləndirilməsini tələb edir. Əksər hallarda əldə edilə bilən yalnız hadisənin yerinin və miqyasının təxminindən ibarətdir. Bununla belə, bu cür məlumatlar instrumental qeyddəki boşluqları doldurmaq üçün lazımdır, xüsusən də seysmikliyi nisbətən aşağı olan və ya böyük zəlzələlərin təkrar dövrləri yüz ildən çox olan ərazilərdə. 

### Araşdırmalar

İnstrumental qeyddən əvvəl baş vermiş seysmik hadisələrin vaxtı və miqyası haqqında məlumat seysmik aktiv olduğu güman edilən qırılmalar boyunca aparılan qazıntılardan və seysmik aktivliyin sübutu üçün son çöküntü ardıcıllığını öyrənməklə, məsələn, seysmiklər və ya sunami yataqları kimi əldə edilə bilər.

## Geomorfologiya

Seysmik cəhətdən aktiv qırılmalar və bununla əlaqədar yaranan qırılmalar regionun geomorfologiyasına birbaşa təsir göstərir. Bu, əvvəllər məlum olmayan aktiv strukturların birbaşa identifikasiyasına imkan verə bilər. Bəzi hallarda bu cür müşahidələr böyük zəlzələlərin təkrar dövrünü məhdudlaşdırmaq üçün kəmiyyətcə istifadə edilə bilər. Məsələn, Yeni Zelandiyanın Şimal adasındakı Wairarapa qırağında yerdəyişmə nəticəsində Rimutaka silsiləsinin koseysmik yüksəlişinin tarixini qeyd edən Turakirae Başının qaldırılmış çimərlikləri kimi misal göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Geodinamika

## İstinadlar