Mehdi Mehdizadə

**Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadə** () — Azərbaycan pedaqoqu və ictimai-siyasi xadimi, SSRİ Pedaqoji Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, akademik, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, pedaqoji elmlər doktoru, professor, Azərbaycan SSR xalq maarif naziri (1952–1954, 1960–1980).

## Həyatı
Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadə 1903-cü il yanvar ayının 5-də indiki Cəbrayıl qəzasının Daşkəsən kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1914-cü ildə Daşkəsən kəndində tədrisi rus dilində aparılan 3 sinifli ibtidai rus-tatar məktəbi açılır. Mehdi həmin məktəbə daxil olanda onun 11 yaşı var idi. 1919-cu ildə 16 yaşlı Mehdi Daşkəsən kənd ibtidai məktəbinin ilk məzunlarından biri olur və 1920-ci ildə kəndlərində qiraət komasının müdiri kimi əmək fəaliyyətinə başlayır. Daha sonra gənc Mehdi 1921-ci ildə rayon mərkəzində açılan pedaqoji kursda təhsil alır və kursu bitirdikdən sonra Daşkəsən kənd birdərəcəli məktəbində müəllim və müdir kimi fəaliyyətə başlayır. 1923-cü ilin mayında Mehdi Mehdizadə Cəbrayıl qəzasından Bakıya üç aylıq ali pedaqoji kursa göndərilir. Həmin kursu müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra o, Qəza Xalq Maarif Şöbəsinin göndərişi ilə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun hazırlıq kursuna qəbul olunur. Hazırlıq kursunun sonunda imtahan verib 1924-cü ildə İnstitutun Fizika-riyaziyyat fakültəsinin birinci kursuna qəbul edilir. Mehdi Mehdizadə 1926-cı ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirib ali təhsilli fizika və riyaziyyat müəllimi kimi Cəbrayıl qəzasının Qaryagin (indiki Füzuli) şəhərindəki orta təhsil verən məktəbdə pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir.

## Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
Mehdi Mehdizadə pedaqoji fəaliyyəti dövründə yalnız tədris-metodiki işlərlə deyil, eyni zamanda, ümumpedaqoji problemlərlə də maraqlanırdı. 1930-cu ilin martında onu Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının İctimai Tərbiyə Baş İdarəsinin elmi katibi və Xalq Maarif Komissarının birinci müavini Ayna Sultanovanın köməkçisi vəzifəsinə təyin edirlər. O, bu vəzifədə cəmi bir il çalışdıqdan sonra, 1931-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialı nəzdində pedaqogika ixtisası üzrə yenicə təşkil edilmiş aspiranturaya qəbul olunur. 1931-ci ilin sentyabr ayından onun elmi-pedaqoji fəaliyyəti başlayır. 1932-ci ilin sentyabrından APİ-nin pedaqogika kafedrasında müəllim kimi fəaliyyətə başlayır. Aspiranturanı bitirdikdən bir il sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun rəhbərliyi Mehdi Mehdizadəni 1934-cü ildə pedaqoji fakültənin dekanı vəzifəsinə təyin edir. Az müddət bu vəzifədə çalışdıqdan sonra 1934-cü ilin sonunda onu APİ-nin elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsinə irəli çəkirlər. Mehdi Mehdizadə 1941-ci ildə "Azərbaycan məktəblərində savad təlimi tarixi" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək pedaqoji elmlər namizədi − alimlik dərəcəsi alır. 1941–1942-ci illər ərzində Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tədris işləri üzrə direktor müavini vəzifəsində çalışır. 1942-ci ilin sentyabrından 1946-cı ilin iyununa qədər ordu sıralarında − İkinci Dünya Müharibəsinində iştirak edir. Müharibədən qayıtdıqdan sonra 1946–1950-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda elmi pedaqoji fəaliyyətini davam etdirərək pedaqogika kafedrasının müdiri, fakültə dekanı, elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrində çalışır. Mehdi Mehdizadə 1950-ci ildə 315-ci seçki dairəsindən Bakı Şəhər Sovetinə deputat seçilir. 1950–1951-ci illərdə ölkənin ən nüfuzlu ali məktəblərindən biri olan Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun rektoru vəzifəsində çalışır. 1951-ci ildə Dəstəfur seçki dairəsindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilir. 1951-ci ilin noyabrında isə Bakı Şəhər Soveti İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini vəzifəsinə təyin olunur. Mehdi Mehdizadə 1952-ci ilin aprel ayında Azərbaycan SSR maarif naziri vəzifəsinə təyin edilir və 25 ilə yaxın müddətdə (1952–1954; 1960–1980) respublikanın xalq maarifinə rəhbərlik edir. 1954-cü ildə yenidən Pedaqoji İnstituta göndərilir. 1956-cı ildə "Azərbaycan sovet məktəbinin tarixi" mövzusunda yazdığı doktorluq dissertasiyasını Moskvada müdafiə edir. Pedaqoji elmlər doktoru Mehdi Mehdizadə 1957-ci ildə APİ-nin professoru vəzifəsinə seçilir. İki ildən sonra 1959-cu ilin sentyabrında o, Azərbaycan SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili Komitəsi sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edilir. Görkəmli alim və təhsil təşkilatçısı 1960-cı il Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXIV qurultayında Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmiş, həmin ilin mart ayında yenidən Azərbaycan SSR maarif naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1966-cı ilin avqust ayında yeni yaradılan SSRİ Pedaqoji Elmlər Akademiyasının təsis komissiyasının tərkibinə daxil edilmiş və birbaşa akademiyanın həqiqi üzvü seçilmişdir. Mehdi Mehdizadə öz ərizəsinə əsasən, 13 fevral 1980-ci ildə Azərbaycan SSR maarif naziri vəzifəsindən azad edilmiş, həmin vaxtdan ömrünün sonunadək Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutunun elmi məsləhətçisi olmuşdur.

Akademik Mehdi Mehdizadə 10 cildlik "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası"nın, Moskvada nəşr olunan 4 cildlik "Pedaqoji Ensiklopediya"nın, 2 cildlik "Pedaqoji lüğət"in müəlliflərindən biri kimi tanınır. Həyatının son illərində tamamladığı "Məktəb və məktəbli şəxsiyyətinin hərtərəfli inkişafı", "Azərbaycanda məktəb təhsilinin və pedaqoji fikrin inkişafı" adlı əsərləri görkəmli alimlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.

Akademik Mehdi Mehdizadənin elmi çıxış və məqalələri "Azərbaycan məktəbi", "Советская педагогика", "Народное образование" və digər jurnal və toplularda dərc edilmişdir. Mehdi Mehdizadənin fəaliyyətində beynəlxalq əlaqələr, beynəlxalq təşkilatların təşkil etdikləri tədbirlərdə fəal iştirak, bu tədbirlərdə dərin məzmunlu elmi pedaqoji məruzə və çıxışlar əsas yer tutur. O, 1961–1965-ci illərdə YUNESKO-nun Yaşlıların Təhsili üzrə Məsləhət Komitəsinin daimi üzvü seçilmiş, Sovet hökumətinin maarif məsələləri üzrə tapşırıqlarını yerinə yetirmək məqsədilə Sovet nümayəndə heyətinin tərkibində Polşa, Hollandiya, Fransa, Afrika qitəsində və digər ölkələrdə rəsmi səfərlərdə olmuşdur. 1961-ci ildə "Zaqafqaziyada yaşlı əhali arasında savadsızlığın ləğvi təcrübəsindən" adlı məqaləsi YUNESKO-nun Şərq ölkələri üzrə mətbuat orqanında çap olunmuşdur. Akademik Mehdi Mehdizadənin 1961-ci ilin iyun ayında YUNESKO yanında Yaşlıların Təhsili Üzrə Beynəlxalq Komissiyanın sessiyasında iştirakı, orada "Afrika ölkələrində yaşlı əhalinin təhsilinin əsas məsələləri" mövzusunda məruzəsi YUNESKO-nun sənədlərində ingilis, fransız və ispan dillərində çap olunmuşdur. Mehdi Mehdizadə həmin ilin martında Afrika ölkələri maarif nazirlərinin Parisdə keçirilən beynəlxalq konfransında da çıxış etmişdir.

Akademik Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadə 1 may 1984-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmiş, İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur

## Biblioqrafiya

##### Azərbaycan dilində kitabları
* Pedaqogika (1941, I hissə)
* Pedaqogika (1941, II hissə)
* Pedaqogika (1958)
* Pedaqogika (1959)
* Müasir ümumtəhsil məktəblərinin əsas problemləri 
* Məktəb quruculuğu sahəsində nailiyyətlərimiz (1957)
* Orta məktəb şagirdlərinin əmək tərbiyəsi haqqında (Bakı, 1959)
* Azərbaycanda Sovet məktəbinin tarixinə dair xülasələr (Azərbaycan və rus dillərində, Bakı, 1959; Moskva, 1962)
* Azərbaycan məktəbləri yenidən qurulma yollarında (1960)
* Məktəbdə təlim-tərbiyə işinin yenidən qurulmasının bəzi məsələləri (1961)
* Sov İKP. XXII qurultayının qərarları və məktəb təhsili sahəsində vəzifələrimiz (1962)
* Pedaqoji Ensiklopediya (Moskva, 4 cild)
* Pedaqoji lüğət (2 cild)
* "SSRİ xalqlarının məktəb və pedaqoji fikir tarixi oçerkləri"
* Azərbaycan xalq maarifi yeni yüksəlişdə (Bakı, 1967)
* Müasir dərsə verilən tələblər (Bakı, 1970)
* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cild, 1976–1987)
* Dərsin təkmilləşdirilməsi yolları (1979)
* Azərbaycanda xalq maarifinin sürətli inkişafı (Azərbaycan və rus dillərində, Bakı, 1980)
* Ümumtəhsil məktəblərində təlim-tərbiyə prosesinin təkmilləşdirilməsi yolları (Bakı, 1982)
* "Xalq maarifinin inkişafında Sovet Azərbaycanının təcrübəsi" (R. Avakov, Q. Əliyev, A. Atakişiyev və E. İsmayılov ilə birlikdə, vəfatından sonra YUNESKO tərəfindən ingilis və fransız dillərində kütləvi tirajla nəşr edilmişdir, 1984)

##### Rus dilində kitabları
* Образование взрослых в СССР (Текст книги на трех языках: русском, английском и французском. 1960)
* Очерки по истории советской школы Азербайджанa (Москва, 1961)
* Школы Азербайджана на путях перестройки (Баку, 1965)
* Школьное образование в Азербайджанской ССР на новом подъеме (Баку, 1967)
* О требованиях к современному уроку (Баку, 1970)
* Пути совершенствования урока (Баку, 1979)
* Расцвет народного образования Азербайджана (Баку, 1980)

##### Haqqında yazılan kitablar
* Akademik Mehdi Mehdizadə. Biblioqrafiya (Tərtib edən: Hidayət Musayev. Bakı, 1992)
* Akademik Mehdi Mehdizadə ömrünün işığı (V. Xəlilov, H. Musayev, Bakı. 1998, 2012)
* Azərbaycanda pedaqoji elm: təşəkkülü, inkişafı və problemləri (1920–1991-ci illər) (F. Rüstəmov. Bakı, 1991)
* Azərbaycanın Təhsil nazirləri (Misir Mərdanov. Bakı, 2010) 
* "Əsrə bərabər ömür". Fərrux Rüstəmov. Pedaqoji oçerklər: Sələflərim və müasirlərim. Bakı: Elm və təhsil, 2010.
* "Dünya şöhrətli alim, gözəl insan". Vidadi Xəlilov. Ömür yollarında. Bakı: Nərgiz, 2012.
* Yeni təhsil, tərbiyə və elm antologiyası (Etibar Əliyev. Bakı, 2020)
* Ulduzlar sönmür, yaradan ölmür (Düşüncələr, qənaətlər). Hacı Seyid Miriş Bərgüşadlı. Bakı: Çaşıoğlu, 2006

## Mükafat və təltiflər
* SSRİ maarif əlaçısı (29.04.1959)
* Lenin ordeni (1960)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1966)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1971)
* "Krupskaya medalı" (03.01.1973) (Böyüməkdə olan nəslin təlim-tərbiyəsinə görə)
* "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1976)
* SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı (12.02.1980)
* "Əmək veteranı" medalı (31.08.1981)
* "Azərbaycan SSR-nin Əməkdar elm xadimi" (1982)

## Xatirəsi

* Bakı şəhər Xalq Deputatları Soveti Rəyasət heyəti akademik Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadənin yaşadığı binaya (Mirzə Şəfi küşəsi, 19) xatirə lövhəsi vurulması haqqında xüsusi qərar (21.09.1993-cü il 17/165 saylı) vermişdir.
* Bakı şəhərinin küçələrindən birinə Mehdi Mehdizadənin adı verilmişdir.
* Azərbaycan Uşaq Fondu M. Mehdizadənin Azərbaycan maarifinin inkişafında böyük xidmətlərini nəzərə alaraq qərar qəbul etmişdir. Qərarda deyilir: "Azərbaycan Uşaq Fondunun respublikanın pedaqoji ali, orta ixtisas, texniki peşə, ümumtəhsil məktəblərində, eləcə də təmayüllü internat məktəblərində təhsil alan istedadlı tələbə və şagirdlərə verdiyi təqaüd "Akademik Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadə adına təqaüd" adlandırılsın".
* Azərbaycan Müəllimlərinin Yaradıcı İttifaqı 1995-ci ildə akademik Mehdi Mehdizadə adına mükafat təsis etmişdir.
* Cəbrayıl rayonundakı 1 nömrəli şəhər orta məktəbinə akademik Mehdi Mehdizadənin adı verilmişdir.
* Beyləqan rayonundakı 3 nömrəli şəhər orta məktəbinə akademik Mehdi Mehdizadənin adı verilmiş və məktəbin həyətində onun büstü ucaldılmışdır.
* Böyüməkdə olan nəslin təlim-tərbiyəsi sahəsində zəngin ənənələri ilə tanınan Gəncə şəhərindəki 4 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbi akademik Mehdi Mehdizadənin adını daşıyır.
* Azərbaycan Dövlət Televiziya Şirkəti professor Vidadi Xəlilovun ssenarisi əsasında 2002-ci ildə "Əsrə bərabər ömür" filmini çəkərək, dahi şəxsiyyətin nəsillərə nümunə olan ömür yoluna həsr etmişdir. Film hazırda Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) qızıl fondunda qorunur. Filmin elmi məsləhətçisi professor Zahid Qaralovdur.
* 2007-ci ildə İctimai Televiziya (İTV) tərəfindən çəkilən "Yaşamaq yanmaqdır…" (Portret) sənədli filmi dahi şəxsiyyət, akademik Mehdi Mehdizadənin xatirəsinə həsr edilmişdir. Filmdə Azərbaycanın tanınmış elm nümayəndələri akademik haqqında fikir və xatirələrini bölüşürlər. Filmin ssenari müəllifi – Eldar Sadıqov, rejissor – Ruslan Hüseynov, redaktor – Cəsarət Valehovdur.
* Akademik Mehdi Məmməd oğlu Mehdizadə adına mükafat Azərbaycan Müəllimlərinin Yaradıcı İttifaqı tərəfindən 1995-ci ildə təsis edilmişdir.

## Filmoqrafiya
# "Əsrə bərabər ömür" sənədli filmi. 2002-ci li.
# "Portret" ("Yaşamaq yanmaqdır") sənədli filmi. 2007-ci il.

## Mənbə
* Mehdizadə və Mərdanov. Nadir İsrafilov. Bakı, 2011.
* "Əsrə bərabər ömür". Fərrux Rüstəmov. Pedaqoji oçerklər: Sələflərim və müasirlərim. Bakı: Elm və təhsil, 2010
* "Dünya şöhrətli alim, gözəl insan". Vidadi Xəlilov. Ömür yollarında. Bakı: Nərgiz, 2012.
* Akademik Mehdi Mehdizadə. Biblioqrafiya (Tərtib edən: Hidayət Musayev. Bakı, 1992)
* Akademik Mehdi Mehdizadə ömrünün işığı (V. Xəlilov, H. Musayev. Bakı, 2012)
* Azərbaycanın Təhsil nazirləri. (Misir Mərdanov. Bakınəşr, 2010) 

### İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Akademik Mehdi Mehdizadənin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş elmi-praktik konfrans keçirilmişdir
* Akademik Mehdi Mehdizadənin 110 illiyinə həsr olunmuş elmi-praktiki konfrans keçirilmişdir
* SSRİ PEA-nın ilk və son azərbaycanlı akademiki: Mehdi Mehdizadə
* Bu gün akademik Mehdi Mehdizadənin anım günüdür
* Əlamətdar və tarixi günlər təqvimi. Milli Kitabxana, 2013
* Akademik Mehdi Mehdizadənin doğum günüdür