Hümam Təbrizi

**Hümam Təbrizi** və ya **Xacə Hümam Təbrizi** (, **', ''Hümam ibn Məhəmməd Əla''; ) — [[Elxanilər dövləti]]ndə yaşamış [[Azərbaycan]] və [[İran]] [[Sufizm|sufi]] şairi. O, şeiri, təlimi, təqvası, təsəvvüfə əsaslanan mənəviyyatına görə dövrünün ən seçilən simalarından biri idi.

Hümam ömrünün çox hissəsini [[Təbriz|Təbriz şəhərində]] keçirmiş və burada nüfuzlu şəxsiyyət olmuşdur. O, [[Cuveynilər|Cüveynilər]] ailəsinə yaxın olmuş, onlardan siyasi və mədəni himayə almış və onların dəstəyi ilə Təbrizdə [[xanəgah]] qurmuşdur. 1284-cü ildə Hümamın himayədarı [[Şəmsəddin Cüveyni]] edam edildikdən sonra o, [[Fəzlullah Rəşidəddin|Rəşidəddin Həmədani]] kimi digər siyasi xadimlər arasında dəstək tapmağı bacarmışdır. Hümam 78 yaşında vəfat etmiş və Təbrizin Sürxab mahalında dəfn olunmuşdur.

Onun poeziyasının əksəriyyəti [[qəzəl]] formasında yazılmış, müasiri [[Sədi Şirazi]]nin üslub və ahənginə uyğun olmuşdur. O, həmçinin iki [[məsnəvi]] – "''Söhbətnamə''" və "''Kitab-i mənəviyyat''"ın müəllifi olmuşdur.

== Həyatı ==
Hümamın erkən illəri və təhsili ilə bağlı təfərrüatlar, o cümlədən doğulduğu yer qaranlıq qalmışdır. Hümamın ölümündən dərhal sonra tərtib edilən "''[[Divan (ədəbiyyat)|Divan]]''"ına görə, o, 78 yaşında vəfat etmişdir. Bu, Hümamın 1238-ci və ya 1239-cu ildə anadan olduğunu, 1314-cü və ya 1315-ci ildə vəfat etdiyini göstərir. Digər, daha az qəbul edilən mənbələrdə onun 116 yaşında vəfat etdiyi və doğum tarixinin də 1198–1200-cü illərə təsadüf etdiyi bildirilmişdir. Hər halda, mənbələrdə Hümamın atasının adının Əla olduğu, onun arabir şeirlər yazdığı qeyd edilmişdir. Atası Hümamın təlim-tərbiyəsi ilə ciddi məşğul olmuş, xüsusilə [[Ərəb dili|ərəb]], [[Fars dili|fars]] dillərini dərindən bilməsi üçün böyük səy göstərmişdir. Hümam ömrünün çox hissəsini [[Cənubi Azərbaycan|Azərbaycanın]] [[Təbriz|Təbriz şəhərində]] yaşamışdır. Bu region 1265–1307-ci illərdə [[Monqollar|monqol]] [[Elxanilər dövləti]]nin paytaxt bölgəsi olmuşdur. O, vaxtaşırı başqa yerlərə getmiş, o cümlədən [[Bağdad]]a səfər etmiş və [[Məkkə]]yə [[həcc]] ziyarətinə getmişdir.

Əksər mənbələr bioqraf [[Dövlətşah Səmərqəndi]]nin məlumatlarını doğru hesab edirlər. O, Hümamın [[Nəsirəddin Tusi]]nin tələbəsi olduğunu irəli sürmüşdür. Hümam həmçinin, [[Qütbəddin Şirazi]]nin tələbəsi idi. O, "''Miftəh əl-miftəh''" () əsərini Hümama həsr etmişdir. Əsər [[Siracəddin Səkkaki]]nin tərtib etdiyi, [[Ərəb dili|ərəb]] ritorikasına, qrammatikasına və üslubuna diqqət yetirən "''Miftəhul-ulum''" () dərsliyinə şərh idi. Hümam cavabında Qütbəddin Şiraziyə hörmət əlaməti kimi panegirik kitab tərtib etmişdir.

Hümam, [[Raşidi xilafəti]]nin dörd [[xəlifə]]sini mədh edən şeirindən göründüyü kimi, [[Sünnilər|sünni]] [[müsəlman]] idi. Onun [[Sufizm|sufi]] [[Kübravilik|Kübraviyyə]] təriqətinin iki ustadı [[Səadətdin Həməviyyə]] və sonuncunun oğlu Sədrəddin İbrahim Həməviyyə haqqında ərəbcə təriflər söyləməsi, Hümamın, ehtimal ki, təriqətlə əlaqəli olduğunu göstərir. [[Hafiz Hüseyn Kərbəlayi|Hafiz Hüseyn ibn Kərbəlayinin]] yazdığına görə, Hümamın sufi ustadı [[Həsən Naxçıvani|Həsən Bulqari]] olmuşdur. Buna baxmayaraq, XVIII əsrə aid "''Təzkirə-yi suhuf-i İbrahim''" () mətnində Hümamın ustadının [[Səidəddin Fərqani]] olduğu iddia edilmişdir. Buna baxmaraq, Hümamın yazılarında həmin rəqəmlərin heç birindən bəhs edilməmişdir.



Hümam məhz Təbrizdə siyasi və ziyalı fiqurlar arasında özünü fərqləndirə bilmişdir. O, [[Cuveynilər|Cüveynilər]] ailəsinə yaxın olmuş, onlardan siyasi və mədəni himayə almışdır. Hümama Təbrizdə bir [[xanəgah]] tikdirməsi üçün [[Şərəfəddin Harun Cüveyni]] tərəfindən vəsait ayrılmışdır. O, müəllifi olduğu "Söhbətnamə"ni () Şərəfəddin Harun Cüveyniyə həsr etmişdir. Onun atası, Elxanilər dövlətinin [[sədrəzəm]]i [[Şəmsəddin Cüveyni]] saray xəzinəsindən alınan 1,000 [[dinar]] illik gəlirlə xanəgahı təmin edirdi. O, Hümamı "bütün fanilər üçün nümunə, dövrünün ən yaxşısı … öz çağında bənzərsiz bir insan, bütün insan növünün ən mükəmməl insanı" kimi təsvir etmişdir.

Məhz bu xanəgah vasitəsilə Hümam farsdilli siyasi elitanın mənəvi və ədəbi dairəsinə daxil ola bilmişdir. O, Elxanilər dövlətinin hökmdarlarının [[İslamlaşdırma|islamlaşdığı]] bir dövrdə Təbrizin mədəni və siyasi mühitində mühüm rol oynamışdır. Hümam, xüsusilə Elxani hökmdarı [[Abaqa xan]]ın (1265–1282-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) hakimiyyəti dövründə mövcud dini sinkretizmi haqqında mütəmadi olaraq qəzəllər yazmışdır. Hümama daha sonra [[Rum sultanlığı]]nın vəziri [[Müinəddin Pərvanə]]nin müşaviri olaraq [[Kiçik Asiya|Anadoluya]] təyinat zamanı Şəmsəddin Cüveyni ilə birlikdə olmaq imkanı verilmişdir. Hümam Şəmsəddin Cüveynini dörd yüz [[çini]] qabda təqdim olunan ziyafətə dəvət edərək bu lütfün qarşılığını vermişdir.

Şəmsəddin Cüveyni maliyyə mənimsəmə ittihamı ilə 17 oktyabr 1284-cü ildə edam edilmişdir. O, edamından əvvəl vida məktubu yazmış, burada Təbriz din xadimlərinə müraciət edərkən Hümamın adının xüsusiilə qeyd etmişdir. Hümam Cüveynilər ailəsinə yaxın olsa da, Şəmsəddin Cüveyninin edam edilməsi onun karyerasına xələl gətirməmişdi. O, baş vəzir Sədəddin Savəci, sonra isə onun varisi [[Fəzlullah Rəşidəddin|Rəşidəddin Həmədani]] ilə yaxınlıq qurmağa nail olmuşdur. Hümam əsərlərinin çoxunu Həmədaniyə həsr etmişdir. Humam Elxani sultanları [[Əhməd Təkudar xan|Təkudar]] (1282–1284-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur), [[Qazan xan (Elxani hökmdarı)|Qazan]] (1295–1304-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) və [[Məhəmməd Olcaytu|Olcaytu]] (1304–1316-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) arasında da dəstək tapmışdır.

Hümam 1314 və ya 1315-ci ildə 78 yaşında vəfat etmiş, Təbrizin Sürxab mahalında yerləşən, özünün tikdirdiyi xanəgahda dəfn edilmişdir. Vəfatından az sonra Rəşidəddin Həmədan Hümamıni həm ərəb, həm də fars dillərində yazdığı şeirlərini özündə əks etdirən "''Divan''"ını tərtib etmişdir. Dövlətşahın məlumatına görə, Hümamın xanəgahı 1487-ci ildə də fəaliyyət göstərirdi.

== Yaradıcılığı ==
Hümamın poeziyasında [[Sənai]], [[Ənvəri]], [[Sədi Şirazi]] kimi şairlərin təsiri olmuşdur.

1972-ci ildə tarixçi Rəşid Eyvəzi Hümamın "''Divan''"ının tənqidi nəşrini tərtib etmişdir. Bu nəşr 220 [[qəzəl]]i və beləliklə, 165-i [[ərəb dili]]ndə olan 3944 [[məsnəvi]]ni əhatə edirdi. "''Divan''" beş qəzəl ilə başlayır, daha sonra bir [[qəsidə]] verilir, [[islam]] [[peyğəmbər]]i [[Məhəmməd]]i vəsf edən bir şeirl ilə davam edir, ardınca [[Şəmsəddin Cüveyni]], [[Fəzlullah Rəşidəddin|Rəşidəddin Həmədani]], [[Əhməd Təkudar xan|Sultan Təkudar]] və [[Məhəmməd Olcaytu|Sultan Olcaytu]] kimi [[Elxanilər dövləti|Elxani]] səltənətinin görkəmli siyasətçiləri və hökmdarları haqqında müxtəlif [[panegirik]]lər təqdim edilir. Hümam həmçinin, bir neçə [[Sufizm|sufi]] ustadının şərəfinə çoxlu qəsidələr yazmışdır.

Hümamın iki məsnəvi yazdığı məlumdur. Birincisi, 40 yaşının ortalarında tamamladığı, [[Sevgi|məhəbbət]] haqqında risalə olan, [[Nizami Gəncəvi|Nizaminin]] ''[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]**'Sirlər xəzinəsi* poemasının ənənəsinə uyğun olaraq qələmə alınmış "*Söhbətnamə*" idi. İkincisi ömrünün son illərində tamamladığı, həcm baxımından daha böyük "*Kitab-i məsnəviyyət*" () idi. Sonuncu, Sənainin təsirli "*Hədiqətül-həqiqət*" () şeiri ilə eyni metrdə yazılmışdır.

Hümam Sədini romantik qəzəl janrının ən böyük yazıçısı hesab etmiş, onun üslubunu, ahəngini təqlid etmişdir. Sədi kimi Hümam da daha çox məhəbbət mövzusunda yazıb-yaratmışdır. O, "*məcaz*" (insanın romantik sevgisi) və xüsusən də "*həqiqi*"yə (ilahi eşq) diqqət yetirirdi. Hümam Sədinin qəzəl və qəsidələrinin əksəriyyətinə mənzum cavablar da yazmışdır. Buna görə də Hümam sonralar "Azərbaycan Sədisi" adlandırılmışdır.

Hümamın [[Azərbaycan dili]]ndə məlum yeganə şeiri *Cümə günü* adında [[Rədif (ədəbiyyat)|rədifli]] bir [[mürəbbe]]dir. Hümamın bir qəzəli iki dilin qarışığında yazılmışdır. [[İranşünaslıq|İranşünas]] [[Ehsan Yarşater]]in fikrinə görə, bu, fars və [[İran dilləri]] qrupuna daxil olan [[Azəri dili|azəri]] dillərinin qarışığı idi.

== İrsi və təhlili ==
[[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] [[İranşünaslıq|İranşünası]] [[Riçard Nelson Fray|Riçard N. Fray]] Hümamı [[Cənubi Azərbaycan|Azərbaycanın]] yetişdirdiyi "ən yaxşı [[Farslar|fars]] yazıçıları və klassik fars şairləri" sırasına daxil etmişdir. Leonard Lyuison onu poeziyası, təlimi, təqvası və sufi mənəviyyatına görə dövrünün ən görkəmli simalarından biri adlandırmışdır. Müasir tarixçi Zəbihullah Səfanın fikrinə görə, "[[Sədi Şirazi|Sədinin]] [[qəzəl]]lərindən çox təsirlənməsinə baxmayaraq, Hümamın özünəməxsus orijinal və şirin üslubu var, onun tematik ixtiraçılığı füsunkar və təravətlidir, poetik sənətdə yüksək dərəcəyə malikdir".

[[Übeyd Zəkani]]nin "*Üşşəqnamə''" () məsnəvisində Hümam ən böyük ustadlardan biri adlandırılır. Hafiz Şirazi və Kamal Xocəndi kimi digər şairlər də Hümamı misralarına istinad edərək tərifləmiş, Məhəmməd Şirin Məğribi Təbrizi isə yeddi qəzəlində onun üslubunu təqlid etmişdir. Əmir Xosrov Hümamı Sədi ilə bərabər "fars qəzəli janrının yeganə iki kamil ustadı" hesab etmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* Babayev Y. M. XIII-XIV əsrlər ana dilli lirik şeirimizin inkişaf yоlu. Bakı: "Elm və təhsil" NPM, 2009, 256 s.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*