open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C-130 İran təyyarəsinin vurulması (1994)

**C130 İran təyyarəsinin vurulması** — 17 mart 1994-cü ildə İran HHQ-sinə məxsus içərisində İran diplomatları və onların ailə üzvləri olan C-130 hərbi-nəqliyyat təyyarəsinin erməni ordusu tərəfindən Dağlıq Qarabağ üzərində, Xankəndi şəhərinin yaxınlığında vurulması.

## Qəza
İçərisində İranın Moskvadakı səfirliyinin əməkdaşları və onların ailə üzvləri olan təyyarə Novruz bayramı münasibətilə Tehrana tərəf yönəlmişdi.

Ermənistanın Xarici İşlər nazirinin birinci müavini Jirayr Libaridyan mətbuat konfransında bildirdi ki, təyyarə Rusiya, Gürcüstan və Ermənistan vasitəsilə İrana getməli idi. Ancaq o təxminən 100 km şərqə yönələrək, Gürcüstanın hava sərhədini tərk edib, Azərbaycanın hava sərhədinə aid olan Dağlıq Qarabağa daxil olmuşdur və burada da Ermənistan ordusu tərəfindən məhv edilmişdir.

Moskvadakı İran səfirliyindən bildirildi ki, aviaqəza nəticəsində təyyarədə olan bütün şəxslər — daha dəqiq 9-u uşaq daxil olmaqla 19 sərnişin və 13 ekipaj üzvü həlak olmuşdur. Qəza zamanı həlak olmuş iran vətəndaşlarının qalıqlarları Ermənistana gətirilmiş və İrəvanın Zvartnos Beynəlxalq aeroportundan Tehrana göndərilmişdir. Mərasimdə Ermənistanın vitse-prezidenti Qaqik Artünyan və Ermənistanın baş nazirin müavini Viqen Çiteçyan iştirak etmişdir.

Faciə şəraitinin müəyyənləşdirilməsi üçün İran HHQ-si xüsusi komissiyasını yaratmışdır. Komissiyasının rəhbəri Abdat Aminian faciə ilə bağlı Ermənistanın vitse-prezidenti Qaqik Artünyanın irəli sürdüyü "təyyarə havada idarəetmənı itirərək yerə çırpılıb" versiyasını rədd etmişdir. İranın Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi bildirdi ki, "təyyarə naməlum səbəblərdən istiqamətini dəyişdikdən sonra havada partladılmışdır".
Aminian bildirdi ki, təyyarə erməni silahlı qruplaşmaları tərəfindən buraxılmış iki raketlə məhv edilmişdir və onu da qeyd etdi ki, erməni tərəfi hadisə ilə bağlı məsuliyyəti öz üzərinə götürməmişdir. O, bildirdi ki, onun qoşunları təyyarəni Azərbaycan üçün qəbul etmişdir və hətta onun nasaz ləvazimatının müəyyənləşdirilməsi üçün ekipajla əlaqə qurmağa çalışmırdı..

İran Xarici İşlər Nazirliyinin hadisə ilə bağlı HHQ-nın xüsusi komissiyasının işinin nəticələri haqqında rəsmi bəyanatında bildirilir ki, təyyarənin vurulmasında erməni tərəfi məsuliyyət daşıyır. Bəyanatda qeyd edilirdi ki, "İranın qəza qurbanları üçün kompensasiya almaq hüququ var və erməni rəhbərliyini təyyarənin məhv edilməsi ilə bağlı günahkarların tapılması və cəzalandırmasına çağırır".

Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi İran tərəfinə qəza günündə kəşfiyyat dəstələri tərəfindən qeydə alınmış radiodanışıqları təqdim etmişdir. Bu danışıqların birində belə qeyd edilirdi: "Biz indi Azərbaycan hərbi təyyarəsini vurduq". Azərbaycanın kəşfiyyatı hesab edir ki, təyyarə "Osa" avtomatik tuşlanan raketləri ilə vurulmuşdur. Bəzi Rusiya ekspertləri fərz edir ki, İran təyyarəsi kəşfiyyat missiyası icra edilməsi üçün havaya qalxmışdı, ancaq İranın Xarici İşlər Nazirliyi bu fərziyyələri rədd etmişdir.

## İstinadlar
Pavel Osipov

**Pavel Dmitriyeviç Osipov** () — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (20 aprel 1945).

## Həyatı
Pavel Osipov 1913-cü ildə Bakıda anadan olub. Milliyətcə rusdur. Orduya çağırılanadək Bakı şəhərində Böyük Qala küçəsindəki 37 saylı evdə yaşamışdır. Paris Kommunası zavodunda dəmirçi işləmişdir. 1942-ci ildə Bakı Şəhər Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Matros idi. Ukrayna, Krım, Tuapse cəbhələrində vuruşmuşdur.

27 mart 1944-cü ildə Ukraynanın Nikolayev vilayətində həlak olmuşdur.

20 aprel 1945-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lenin ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eridan (bürc)

**Eridan** bürcü ( — müasir 88 bürclərdən biridir. Eridan bürcü öz formasına görə qədimdən indiki Nil çayı ilə eyniləşdirilir. Ancaq bir çox alim Eridanın Şimali İtaliyadakı Po çayının əvvəlki adı olduğunu fərz edillər. Eridan göy üzündə ən böyük sahəni örtən bürcdür. Göyün Cənub yarımkürəsindədir.

## İstinadlar
Sergey Vasilyev

**Sergey Aleksandroviç Vasilyev** (; ) – görkəmli rus şairi.

## Həyatı
Sergey Aleksandroviç Vasilyev 1911-ci il 30 iyul-da Tobol vilayətinin Kurqan şəhərində anadan olmuşdur.

Rus sovet şairi. 1931-ci ildən əsərlərini çap etdirməyə başlamışdır. İki ildən sonra "Vozrast" ("Yaş") adlı ilk şeirlər kitabını nəşr etdirmişdir. Şeir və poemalardan ibarət bir çox kitabların və mahnı mətnlərinin müəllifidir. Satirik janrda da uğur qazanmışdır.

"Simaları izləyəndə" şeirlər toplusu oxucuların böyük marağına səbəb olmuşdur. Bu kitabda müəllif böyük ədiblərin xasiyyətlərində diqqətini cəlb edən məqamları və çatışmazlıqları parodiya və epiqramlarla verməyə çalışmışdır.

"Böyük axınlar üzərində" (1969) şeirlər toplusunda orijinal şeirləri ilə yanaşı, böyük Azərbaycan şairi Mirzə Ələkbər Sabirin əsərlərindən etdiyi tərcümələrdən nümunələri də dərc etdirmişdir.

O, Mirzə Ələkbər Sabirin əsərlərinin təkcə tərcüməçisi deyil, həm də dünya miqyasında böyük təbliğatçısı idi.

Sergey Vasilyev SSRİ Yazıçılar İttifaqının katibi kimi Mirzə Ələkbər Sabirdən etdiyi tərcümələri xarici ölkələrdən Moskvaya gəlmiş qonaq şairlərə hədiyyə edərək, onları öz ölkələrində tərcümə və nəşr etdirməyi xahiş edirdi.

Sergey Vasilyevin bu xeyirxahlığı qarşılığında Azərbaycan şairləri M. Araz, Qabil, C. Novruz, R. Z. Xəndan və başqaları onun əsərlərindən bir hissəsini dilimizə tərcümə etmiş və dərc etdirmişlər. Hətta bu tərcümələrlə bağlı Bakı Dövlət Universitetində dissertasiya da yazılmış və müdafiə olunmuşdur.

Sovet hakimiyyəti illərində Bakıda adına küçə var idi (indiki Xan Şuşinski küçəsi).

## İstinadlar
Kennet Errou

**Kennet Cozef Errou** (23 avqust 1921 ; Nyu York, ABŞ - 22 fevral 2017 ; Kaliforniya, ABŞ) — amerikalı iqtisadçı.

1972-ci ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

Neoklassik iqtisadiyyatın əsasını təşkil edən qaydaların əksəriyyətində Errounun işlərinə rast gəlmək mümkündür. Hal-hazırda ümumi tarazlıq nəzəriyyəsinin bünövrəsini təşkil edən şablon Errou-Debreu tarazlığı olaraq tanınır. Errou paradoksu,  Errou-Pratt amili kimi önəmli iqtisadi anlayışlar da o və kolleqaları tərəfindən yaradılmışdır.

## Seçilmiş tədqiqat əsərləri

* 1949, Bayes and Minimax Solutions of Sequential Decision Problems, with D. Blackwell and M.A. Girshick, Econometrica (İngiliscə)
* 1951, Optimal Inventory Policy, with T. Harris and J. Marschak, Econometrica (İngiliscə)
* 1951, Mathematical Models in the Social Sciences, in Lerner and Lasswell, editors, Policy Sciences (İngiliscə)
* 1951, Social Choice and Individual Values (İngiliscə)
* 1951, Alternative approaches to the theory of choice in risk-taking situations, Econometrica, 19: 404-437 (İngiliscə)
* 1952, The Determination of Many-Commodity Preference Scales by Two- Commodity Comparisons, Metroeconomica (İngiliscə)
* 1953, The Role of Securities in the Optimal Allocation of Risk-Bearing, 1953, Econometrie - (in 1963, RES). (Fransızca)
* 1953, Hurwicz’s optimality criterion for decision making under ignorance,” Technical Report 6, Stanford University (İngiliscə)
* 1954, Import Substitution in Leontief Models, Econometrica (İngiliscə)
* 1954, Existence of an Equilibrium for a Competitive Economy, with Gerard Debreu, Econometrica. (İngiliscə)
* 1959, Functions of a theory of behaviour under uncertainty,” Metroeconomica, 11: 12-20 (İngiliscə)
* 1959, Rational Choice Functions and Ordering, Economica (İngiliscə)
* 1959, Toward a Theory of Price Adjustment, In Moses Abramovitz et al., eds. The Allocation of Economic Resources: Essays in Honor of Bernard Francis Haley. Stanford: Stanford University Press (İngilisə)
* 1962, The Economic Implications of Learning by Doing, Review of Economic Studies, 29 (İngilisə)

## Həmçinin bax
İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı

## Xarici keçidlər
* Kennet Errou ilə müsahibə
* Kennet Errou haqqında faktlar
* Kennet Errounun müsahibəsi
* Kennet Errou haqqında Nobel mükafatı e-muzeyində məlumat
* Kennet Errounun İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatlandırma mərasimindəki çıxışı 

## İstinadlar
Hidra (bürc)

**Hidra** (lat. Hydra) — göyün cənub yarımkürəsində bürc. Hidra bürcü Heraklın əfsanəvi igidliyini xatırladır. Hidra bürcünü Azərbaycanda fevral–mart aylarında aydın görmək olur.
Tambomaçay

**Tambomaçay**  *(Tambomachay, [[keçua dili|keçua]] Tampumachay, tanpu mach’ay — hərfən "dinclik, istirahət yeri, kurort")*— Peruda Kusko yaxınlığında arxeoloji abidə. Su kultuna həsr edilib,  Böyük İnka burada dincəlməyi sevirdi. Abidə həm də İnklərin hamamları adlanır *(Balneario Inca)*. 
Bir sıra akvedukdan, kəhrizdən və qayalardan süzülən müxtəlif su kaskadlarından ibarətdir. Əsas kaskaddan inklər ölçülərinə görə iki tamamilə eyni kaskad yaradıblar: əgər hər ikisinə eyni vaxtı boş su butulkaları qoyulsa, onlar eyni vaxtı dolur. İnklərin vaxtında burada, xüsüsi ilə bunun üçün yaradılan qəliz kəhrizlər sistemi vasitəsilə suvarılan padşah bağları yerləşirdi. Buradaca Antisuyudan gələnlər üçün nəzarət məntəqəsi vardı.
Karmein Çan

**Karmein Çan** - Templestowe mahalında 13 yaşındaykən evindən qaçırılan və daha sonra ölü olaraq olan cinayət qurbanıdır.

Con Lam və yoldaşı Phyllis Lam böyük qızları Karmein Çanın doğumundan 3 il əvvəl, Çinin cənubunda olan Hong Kongdan iş qurmaq və həyatlarını davam etdirmək məqsədiylə Melbournenin 16&nbsp;km. şimal şərqində olan sənaye bölgəsi Alt Plentyə yerləşmişlər. Ailə burada, bölgəyə 10 dəqiqə uzaqlıqda, baş yol üzərində kiçik bir çin restoranı açaraq işlətməyə başlamış və restoran bölgədə olduqca məşhur hala gəlmişdir. Bu sayədə Lam ailəsi, mal varlığını gücləndirərək bir gayrimenkul imperatorluğu qurmuşdur.

## Hadisə
Karmein Çan 14 yaşında olduğu 1991-ci ildə məktəbə davam edir, eyni zamanda ana və atasının iş sıxlığı səbəbiylə çox zamanları olmamasından ötəri böyüyü 9, kiçiyi isə 7 yaşında olan iki kiçik qardaşına baxırdı. 13 Aprel 1991 günü axşamı qardaşları ilə birlikdə evə gələn Karmein, Marilyn Monroe haqqında bir sənədli izləmiş və daha sonra kiçik qardaşlarına yemək hazırlamaq üçün mətbəxə yönəlmişdi. Koridordan saat 21.00 sıralarında keçdiyi əsnada, yaşıl-boz paltomlu, tünd rəng kazak geyən, əlində uzun və gümüş oyma bıçaq olan bir adam, kiçik qızın saçlarından tutaraq ona yataq otağına sürüdü.
Karmein, qardaşlarının olduğu yataq otağına keçdi və qapını arxadan sürgüledi. Kiçik qardaşlarına bu adamın özlərinə zərər verməyəcəyini söyləyərək onları şkafın içinə soxdu, qətiliklə səs çıxartmamalarını söylədi. Evdə olan adam saat 21.15də yataq otağının qapısını qırmağa başladı.

Bu hadisə meydana gəlmədən əvvəl Viktorya Polis Şefliyi məsuliyyət bölgəsində bənzər üç hadisə daha meydana gəlmişdi.

Bu bölgə və yaxınlarında ki bəzi evlərə girilərək 3 qız uşağının daha qaçırıldığı və ya təcavüz edildiyi bilindiyindən ötəri, Karmeinin qaçırılması hadisəsinin bir ardıcıl qatilin işi ola biləcəyi qiymətləndirilirdi.

## Meyidin tapılması
16 Aprel 1992 tarixində Thomastownda Edgars dərəsində Karmein Çanın çürümüş cəsədi tapıldı. Zərərçəkmişin  başına üç əl silah ilə atəş edilərək öldürüldüyü edilən araşdırmada təsbit edildi.

## Xarici keçidlər
* Karmein Çan
Münəvvər Qarabulud

**Münəvvər Qarabulud cinayəti** — Lisey şagirdi Münəvvər Qarabuludun 3 mart 2009-cu il tarixində Cem Qəriboğlu tərəfindən öldürülməsi. Cinayət eşidildikdən sonra Türkiyə ictimaiyyətdə diqqət çəkmiş və böyük reaksiya meydana gəlmişdir. Qatil şübhəlisi Cem Qəriboğlu cinayətdən 197 gün sonra təslim olmuşdur. Mühakimə etmə müddəti 18 noyabr 2011 tarixində məhkumiyyət qərarının verilməsiylə sona çatmışdır.

## Həyatı
Münəvvər Qarabulud, İstanbulda 7 mart 1991 tarixində, əslən Bolu Məngənli bir ailənin ilk uşağı olaraq doğuldu. Atası Sürəyya Qarabulud aşpaz, anası Nagihan Qarabulud ev xanımı idi. Beşiktaş Bingül Ərdəm Liseyi son sinif şagirdi olan Qarabulud, eyni zamanda universitet hazırlıq dərsxanasına da gedirdi. Dərsxana dövründə Cem Garipoğlu ilə tanış oldu və yoldaşlıqları başladı.

## Cinayət
3 mart 2009 axşamı Münəvvər Karabulutun cansız bədəni zibil yığıcı bir adam tərəfindən zibil konteynerində parçalanmış halda tapıldı. Ədli tibb araşdırması nəticəsində başı gövdəsindən ayrılmadan əvvəl bıçaq zərbələriylə yaralandığı daha sonra öldüyü təsbit edildi.

## Məhkəmənin nəticəsi
İddia nəticəsində Cem Garipoglu 24 il həbs cəzası ilə cəzalandırıldı. Anası və əmisinə də 3 il həbs cəzası verildi. Atası isə bəraət etdi. Ədli tibb təşkilatında yaşanan laqeydlik səbəbiylə açılan iddia daxilində; ikisi həkim, biri yarılma texniki olmaq üzrə üç ədli tibb vəzifəlisi mühakimə olundu və mühakimə etmə nəticəsi həkimlər bəraət edərkən "vəzifəsi laqeydlik" səbəbiylə yarılma texniki 5 ay həbs cəzası ilə cəzalandırıldı.

## Təzminat
İddianın nəticələnməsinin ardından Qarabulud ailəsinin Cem Garipoğlunun ailəsinə qarşı açdığı maddi və mənəvi təzminat iddiası 8 oktyabr 2013 tarixində nəticələndi. İddia sonunda Garipoğlu ailəsinin Qarabulud ailəsinə 37.500 lirə maddi, 1 milyon 250 min lirə mənəvi təzminat ödəməsinə qərar verildi.

## Xarici keçidlər
* Qəhvə içərək başlayan, ölüm ilə bitən aşk hikayəsi 
* M. Qarabulud cinayəti işlənən evin qapısı 4.5 il sonra açıldı. 
* Etilar dəhşəti
Fridrix fon Hayek

**Fridrix fon Hayek** (; ) — Avstriya iqtisad məktəbinin yetirməsi olan iqtisadçı və siyasətçi. Bazar iqtisadiyyatını XX əsrin ortalarından etibarən yüksələn sosialist hərəkatına qarşı müdafiə etməklə məşhurlaşmışdır. Eyni zamanda hüquq və epistemologiyaya da önəmli xidmətləri olmuşdur. 1974-cü ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatını zidd düşüncəyə sahib olduğu Qunnar Myurdalla bölüşdü.

## Həyatı
Təbiət üzrə elm xadimlərinin çoxluq təşkil etdiyi bir ailədə böyüməsinə baxmayaraq topçu zabiti olaraq iştirak etdiyi Birinci Dünya müharibəsindən sonra sosial elmlərə istiqamətlənmişdir. Vyana Universitetində 1921-ci ildə hüquq, 1923-cü ildə isə siyasi elm üzrə doktorluq dərəcəsinə yüksəlmişdir. 1924-cü ildə ABŞ-dən geri döndükdən sonra sosializmə meyllənərkən Ludviq fon Misesin kitabından təsirlənmiş və düşüncəsini dəyişdirmişdir. Bundan sonra liberal fəlsəfəni iqtisadiyyat, siyasət və başqa sahələrdə uğurla müdafiə etmişdir.

Hayek bazar iqtisadiyyatının fəlsəfi müdafiəçilərindəndi. Avstriya iqtisadiyyat məktəbinin XX əsrdəki ən önəmli yetirmələrindəndir. Mərkəzləşdirilmiş planlamanın insanların azadlıqlarını və tələblərini məhdudlaşdıracağı düşüncəsini vurğulamış, plüralizm və iqtisadi subyektivizmi müdafiə etmişdir.

Hayekin fikrincə iqtisadi qərar vermə haqqı şəxsiyyətlərdən, onların dəyərlərindən, məqsədlərindən azad deyildir və qərar vermə haqları informasiyaya sahib olan şəxsiyyətlərdə olmalıdır. Rəqabətli bir bazarda qiymətlər, insanların fərqli əmtəə və xidmətlərə qoyduqları nisbi dəyərləri müəyyənləşdirməkdə, şəxsiyyətlər də bunlara baxıb istək və ehtiyaclarını ən yaxşı şəkildə necə qarşılayacaqlarına və hətta o istək və ehtiyacların nələr olduğuna qərar verməkdədirlər.

Hayek iqtisadiyyatdan başqa informasiya, hüquq, siyasət nəzəriyyəsi, elm fəlsəfəsi və idrak psixologiyası kimi sahələrdə də tədqiqatlar aparmışdır.

## Əsərləri
* 1944 — Köləlik yolu.
* 1945 — Bilginin toplumda istifadəsi.
* 1952 — Hissiyat nizamı.
* 1960 — Azadlığın konstitusiyası.
* 1979 — Qanun, qanunvericilik və azadlıq.

## Həmçinin bax
* İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı
* Bazar iqtisadiyyatı
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Fridrix fon Hayek haqqında Nobel mükafatı e-muzeyində məlumat
* Fridrix fon Hayekin Nobel mükafatı təqdim olunma mərasimində çıxışı
* Fridrix fon Hayek haqqında faktlar
Emmett Till

**Emmett Till** () ABŞ-nin Missisipi ştatında 1955-ci ildə 14 yaşında ikən irqçi bir cinayət nəticəsində ödürülən Afroamerikalı uşaq. Emmet Till cinayəti, Afroamerikalılar vətəndaş haqqlar hərəkətinin qurulmasına səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Elidalı Hippi

**Hippias** ( m. ö.460 — 400) — qədim yunan filosofu, sofistlər məktəbinin nümayəndəsi, Sokratın çağdaşı. Riyazi əyrinin (quadratrix) yaradıcısı.

Yunanıstanın bütün şəhərlərində, xüsusən Afinada dərs deyən Hippias fenomenal yaddaşa sahib idi və dövrünün bütün elmlərini dərindən bilirdi. Bu səbəbdən *Poliqistor* ləqəbini qazanmışdı. O dövrdə məlum olan bütün ədəbiyyat növlərində qələmini sınamış, ilk dialoq yazmağa da cəhd etmişdir. Platonun iki dialoqu ("Hippias Major" (Dahi Hippias) və "Hippias Minor" (Kiçik Hippias)) onun adını daşıyır. Həmçinin Platonun "Protaqor" dialoqunda aparıcı obrazlardan biridir.

Universal biliyə malik Hippias poeziya, qrammatika, tarix, siyasət, arxeologiya, riyaziyyat və astronomiya üzrə mühazirələr demişdir. Onun ədəbi irsinə nəsrdə yazılmış texniki traktatlarından əlavə elegiya və faciələr də daxildir. Homer haqqında mükəmməl bir əsər, yunan və digər xalqların ədəbiyyat nümunələrinə aid toplular, arxeoloji traktatlar ona aid edilsə də günümüzə bir neçə fraqment gəlib çatmışdır.

O, həmçinin 300 ildən artıq dövrə aid Olimpiya oyunları qaliblərinin siyahısını tərtib etmişdir.

Hippias fəlsəfədə daha çox əxlaqi məsələlərə önəm verirdi. O, dövlət qanunlarının insana əzab verməsini iddia edir, onların əhəmiyyətini kiçildir, ata-anaya sayğı kimi ümumbəşəri dəyərlərin tanrılardan gəldiyini iddia edirdi. O cəmiyyətdə köləliyə son verməklə insanların eyni hüquqlu vətəndaş olmaları fikrin müdafiə etmişdir. Deməli, ehtimal etmək mümkündür ki, Hippias köləliyin əleyhinə çıxırdı.

Hippias təxminən m. ö.460-cı ildə riyazi əyrini kəşf etmişdir. Sonrakı dövrlərdə bu əyri *quadratrix* adlandırılmışdır. Onun bu kəşfi sayəsində bucağı bərabər hissələrə bölmək və çevrənin kvadratını müəyyən etmək mümkün olmuşdur.

Hippias varlığın davamlılığı doktrinasını irəli sürür. Bu doktrina varlıqdan meydana gələn fiziki obyektlərin davamlılığı kimi izah olunur. Doktrinanın incəlikləri bizə məlum olmasa da Hippiasın hadisələri keyfiyyət və fərdlər baxımından izah edilməsinə qarşı çıxması aydındır. Hippias üçün fenomenal reallıq bütün reallıq deməkdir. Filosof reallığı kokret fiziki obyektlərdən ibarət reallıq kimi qəbul edir. başqa sözlə istənilən qrupa aid edilən keyfiyyətlər, qrupun hər bir üzvünə də aiddir, ayrı-ayrı obyektlərdə müəyyən edilmiş keyfiyyətlər isə bütün qrupa aid edilir. Hippias Sokratın "gözəl" və "gözəl obyekt"i bir-birindən fərqləndirməsinə qarşı çıxmışdır.

## Məlum olan əsərləri
* Tayfaların nomenklaturası ()
* Olimpiya qaliblərinin qeydiyyatı ()
* Kolleksiya ()
* Troyalı ()

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Sofistlər məktəbi
"Qırmızı ulduz" ordeni

**Qırmızı Ulduz Ordeni** — SSRİ-nin dövlət mükafatı, 6 aprel 1930-cu ildə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə təsis edilib.

## İstinadlar
Herakl (bürc)

**Herkules**() —  göyün şimal yarımkürəsində bürc. Sahəsi 1225,1 kvadrat dərəcə, tərkibində gözlə görünən 235 ulduz var. Herkules bürcünü Azərbaycanda il boyu göydə görmək olur, ən yaxşı görüntülər iyun-avqust aylarında olur.
 
**Herkules** yunanca - **Herakl** () qədim yunan mifologiyasının qəhrəmanıdır, tanrı Zevsin Alkemenadan olan oğludur. "İliada" poemasına əsasən Alkid adı ilə doğulsa da sonralar Herakl adlandırılmışdır. Onun haqqında olan rəvayətlərdən ən məşhuru "Heraklın on iki qəhrəmanlığı" hekayəsidir.
Tazılar (bürc)

**Tazılar** () — 88 rəsmi müasir bürcdən biridir. 17-ci əsrdə Yan Qeveliy tərəfindən yaradılan kiçik bir şimal bürcüdür. Adı latın dilində "ov itləri" mənasını verir və bürc tez-tez təsvirlərdə qonşu bürc olan Naxırçı bürcünün itlərini təmsil etmişdir. Görünən ulduz ölçüsü 2.9 olan *Canum Venaticorum*, bürcün ən parlaq ulduzudur. La Superba isə çılpaq gözlə görünən ən qırmızı  ulduzlardan və parlaq karbon ulduzlarından biridir.

## Tarixi
*Canes Venatici*-nin ulduzları parlaq deyil. Bürc klassik dövrlərdə Ptolemey tərəfindən hazırlanan ulduz kataloqunda Böyük Ayı bürcünün altındakı yararsız ulduzlar siyahısına salınmışdı.

Orta əsrlərdə bu ulduzların Naxırçı bürcü ilə eyniləşdirilməsi səhv sistem nəticəsində ortaya çıxdı. Naxırçı bürcünün bəzi ulduzları ənənəvi olaraq dəyənəyə (, kollorobos) bənzər şəkildə təsvir edilirdi. Tərcüməçi Huneyn ibn İshaq əl-İbadi, Yunan astronomu Ptolemeyin *Almaqest* əsərini yunan dilindən ərəb dilinə tərcümə edərkən sözlərdən birini bilmir və bu sözü ərəb dilində oxşar səslənən və "çəngəli olan əsas" mənasında işlənən  (*al-`aşā dhāt al-kullāb)* birləşməsi ilə ifadə edir. Daha sonra ərəb mətni Latın dilinə tərcümə edildikdə, tərcüməçi Qerard Kremonskiy "çəngəl" mənasını verən *kullāb*  sözünü "itlər" mənasını verən *kilāb*  ilə səhv salır. Hərəkə olmadıqda hər ikisi ərəb mətnində eyni görünür. Qerard bu ifadəni belə yazır: *hastile habens canes* ("iti olan nizə").

1533-cü ildə alman astronomu Peter Apian Naxırçını yanında iki it ilə təsvir etmişdi.

1687-ci ildə Yan Qeveliy bu ulduzları ayrıca bir bürc halına gətirərək səmadakı varlığını təyin etmək qərarına gələnə qədər bu saxta itlər astronomik ədəbiyyatda yer alırdılar. Qeveliy şimaldakı it üçün *Asterion* (yunanca "kiçik ulduz" mənasını verən ), cənubdakı it üçün isə *Chara* (yunanca "sevinc" mənasını verən ) adını seçdi. Öz ulduz atlasında isə bürcü "Ov itləri" mənasını verən *Canes Venatici* kimi qeyd etdi*.*

Çex astronomu Antonin Beçvarj onun ulduz kataloqundakı *Asterion*-ı β CVn və *Chara-*nı isə α CVn olaraq təyin etmişdi.

## Xüsusiyyəti

#### Ulduzlar
*Canes Venatici-*də heç bir parlaq ulduz yoxdur. Ən parlaqları olan *Alpha* və *Beta Canum Venaticorum* belə, müvafiq olaraq 3-cü və 4-cü balla qiymətləndirilir. Flemstid bürcdəki 25 ulduzu siyahıya almış, onları 1-dən 25-ə sıralamış, lakin onlardan 1-nin ''Ursa Majorda'', 13-nün ''Coma Berenices''-də, 22-nin isə olmadığı ortaya çıxmışdı.

* *Cor Caroli* ("Karlın ürəyi") adı ilə də tanınan *Alpha Canum Venaticorum*, bürcün ən parlaq ulduzudur. Ulduzun adı, Böyük Britaniyanın devrilmiş kralı I Karlın xatirəsinə verilmişdir. Əfsanəyə görə, II Karl taxtı almaq üçün İngiltərəyə qayıtdıqda α CVn adi haldan daha parlaq imiş.
* *Beta Canum Venaticorum* və ya *Chara*, yerdən 4.2, 27 işıq ili məsafəsində olan sarı rəngli ulduzdur. Ulduzun adı yunan dilindəki , "sevinc" sözündən götürülmüşdür.
* *Y Canum Venaticorum*, ölçüsü təxminən 158 gün ərzində 5,0 ilə 6,5 arasında dəyişən bir yarımsabit dəyişən ulduzdur. *Y Canum Venaticorum,* karbon ulduzudur və dərin qırmızı rəngdədir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Çoban (bürc)

**Çoban** vəya **[[Naxırçı (bürc)]]** () — göyün şimal yarımkürəsində bürc. Çoban bürcünü Azərbaycanda il boyu göydə görmək olur, ən yaxşı görüntülər fevral-iyun ayları olur.

## İstinadlar
Rokkonun müasir həyatı

**"Rokkonun müasir həyatı"** () — ABŞ-də 1993-cü ildə Co Mürrey tərəfindən yaradılmış cizgi serial. 1996-cı ildə cizgi serial bağlanmışdır. Cizgi serial komediya janrındadır. "No Pain, No Gain" cizgi serialın ilk seriyasıdır.

## Məzmun
Cizgi serialın baş qəhrəmanı kenquru Rokkodur. Cizgi serialda onun və dostlarının həyatı göstərilir. Onun ən yaxın dostları öküz Heffer, tısbağa Filbert və onun iti Spankidir. Rokkonun digər dostları da vardır.

## Cizgi serialın personajlarını səsləndirənlər

## Maraqlı faktlar
* "Rokkonun müasir həyatı" cizgi filminin rejissoru, prodüser olan Stiven Hillenberq sonradan SpongeBob SquarePants cizgi serialını yaratdı.
* Cizgi serialın bağlanmasından sonra bu cizgi serialın işçi heyəti SpongeBob SquarePants cizgi serialında işləməyə başladılar.
* 2005-ci ildə Co Mürrey yeni cizgi serial yaratdı.

## Seriyalar

### Mövsüm 1
1993, seriyaların sayı: 13

### Mövsüm 2
1994-1995, seriyaların sayı: 13

### Mövsüm 3
1995-1996, seriyaların sayı: 13

### Mövsüm 4
1996, seriyaların sayı: 13

## İstinadlar
Sığnaq (Qazaxıstan)

**Sığnaq** *(Sığınaq)* — Müasir Qazaxıstanın Qızıl orda vilayəti ərazisində, Tümən-Arıq dəmiryolu stansiyasından 18&nbsp;km şimal-şərqdə, Sırdərya çayından 20&nbsp;km şimalda  tapılan qədim şəhər.
  
15 qullələri ismən qalan daş hasarla əhatələnən şəhristanın sahəsi 10 ha yaxındır. Torpaq xəndəklə əhatələnən həndəvəri ilə birlikdə -13 ha. Ərazisində məscid, mədrəsə, türbə və yaşayış tikililəri var.
Su şəhərə 20&nbsp;km kanal vasitəsi, eləcə də Karatay yamaclarındakı dağ çaylarından  daxil olurdu.

İlk dəfə X əsrdə ərəb coğrafiyaçısı əl-Məqdisi tərəfindən, oğuzların şəhəri kimi qeyd edilir. XI əsrin ortalarında qıpçaq şəhəri, Tən-Şan dağlarından Sırdərya ilə aşağı sonra isə Xəzərin müasir sahilinə qədər kedən karvan yolunda iri ticarət və sənətkarlıq mərkəzi idi.
1219 ildə monqollar tərəfindən dağıdılıb, lakin XIII sərdə dirçəlib, Qızıl Ordanın pul sikkəxanalarından biri. XIV əsrin ortalarından Göy Ordanın paytaxtı. XIV-XV əsrlərdə Teymurun və Teymurilərin imperiyasının tərkibində idi. XVI -XV əsrin birinci yarısında, Türkistan və Sauranla birgə Qazax xanlığının mərkəzi.

İlk dəfə qazıntılar 1948 ildə sovet arxeoloqları tərəfindən aparılıb, V əsrə aid əşyalar tapılıb. 2004 ildən Qazaxıstanın "Mədəni irs" dövlət proqramı şərçivəsində araşdırılır.

## İstinadlar
Andromeda (bürc)

**Andromeda** (lat. *Andromeda*) — Andromeda, II əsr Yunan-Roma astronomu Ptolemey tərəfindən sadalanan 48 və 88 müasir bürcdən biridir. Göy ekvatorunun şimalında, dəniz canavarı Cetus tərəfindən yeyilmək üçün bir qayaya zəncirlənmiş Yunan mifindəki Kassiopeiyanın qızı Andromedanın şərəfinə adlandırılmışdır. Ən böyük bürclərdən biridir. 

Ən parlaq ulduzu Əlfəras (Alfa Andromeda), Pegasusun bir hissəsi olaraq da hesablanan ikili bir ulduzdur. Alfa'dan yalnız bir qədər cılız olan Beta Andromedae rəngi, adi gözlə görünən qırmızı bir nəhəngdir. Bürc daxilində Süd Yoluna ən yaxın qalaktika olan Andromeda qalaktikasını (M31) saxlayır. M31-in yoldaşları M110 və M32, daha uzaq NGC 891 daxil olmaqla bir neçə solğun qalaktikalar Andromedanın içindədir. Planetar dumanlığ olan Mavi Qartopu Dumanlığı, teleskopda mavi dairəvi bir cisim kimi görünür.   

Andromeda, Noyabr ayında meydana gələn zəif meteor yağışı olan Andromedidlər üçün parlaq yerdir.      

## Tarix və mifologiya
Andromedanın uranoqrafiyası ən köklü şəkildə Yunan ənənəsindən qaynaqlanır, halbuki Andromedanın göstərdiyi qadın fiquru Babil astronomiyasında daha əvvəl meydana çıxmışdı.Bu bürc bəzən Anunitum və ya Göylərin Xanımı olaraq adlandırılan bir məhsuldarlıq tanrıçasını təmsil edən bir bürc olaraqda bilinirdiş

## Xarici keçidlər
* Bürcə və ulduzlara on-line burada baxa bilərsiz - İNTERNET-TELESKOP

## İstinadlar
Sentavr (bürc)

**Sentavr ** (lat. *Centaurus*) — göyün cənub yarımkürəsində bürc. Azərbaycanda Sentavr bürcü heç vaxt bütövlükdə görünmür, yalnız şimal hissəsi yaz-yay vaxtları görünür.
Sevgi (pyes)

**Sevgi** — M. Seyidzadə tərəfindən 1940-cı ildə, Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poeması əsasında yazılmış beş pərdəli dramdır. Dramın əsas qəhrəmanları Fərhad, Şirin, Xosrov, Məryəm, Məhinbanu və Şapurdur.

## Tarixi

İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində geniş xalq kütləsi içərisində vətənpərvərlik ruhunu qüvvətləndirmək üçün qəhrəmanlıq mövzusunda dram əsərinin yazılması lazım idi. Azərbaycan şairi Mirmehdi Seyidzadə dövrün tələbini dərk edib “Sevgi” adlı dram əsərini yazmış, lakin bu əsər o zaman səhnələşdirilməmiş, 1957-ci ildə şairin “Seçilmiş əsərləri”nə daxil edilmişdir.

## Filoloji təhlili

M. Seyidzadə əsərindəki obrazlar, əsasən, Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasındakı obrazların xüsusiyyətlərini daşıyırlar. Onun Şirini çox həyalı və utancaqdır, hər deyilən sözə inanır. Şapurla ilk görüşdə Xosrovun təsvirinə vurulan Şirin Xosrovu görən kimi qəlbini ona verir. Ölkəsini Bəhramdan geri alandan sonra ona ərə gedəcəyini vəd edir.

M. Seyidzadənin əsərində Şirin səhayətə çıxdığı zaman memar Fərhadla görüşür. Şair onları çox səmimi danışdırır. Elə o gündən Fərhad Şirinə vurulur, ixtiyarı əldən verir. Onun hərəkətləri Şirinin adamlarında təəccüb doğurur, nədimə Sevinc isə Fərhadın danışıq və hərəkətlərinə baxaraq onun Şirinə vurulduğunu yəqin edir.

Şirin Xosrovla əhd-peyman bağlamış və sonra məktubla Xosrova müraciət edib öz ilqarına vəfadar olduğunu bildirsə də, memar Fərhada da vurulur. Fərhad öz eşqini ona elan etdikdə Şirin bu hisslərə cavab verir, bununla da onların arasındakı münasibətlər başa çatır. Hadisələr bir növ Nizaminin poemasında olduğu kimi, Fərhadın ölümünə şərait yaradır. Şirin isə Fərhadın cənazəsi üzərinə gələrək özünü öldürür.

M. Seyidzadənin “Sevgi” dramından sonra Səməd Vurğun da eyni mövzuda  “Fərhad və Şirin” adlı dram əsəri yazır. S. Vurğunun əsərindən fərqli olaraq, M. Seyidzadə Xosrovun kəndlilərə zülmündən danışır, eləcə də, Məhinbanunun saray xadimlərinin kəndlilərə təzyiqindən söz açır, hakim təbəqənin geniş xalq kütləsinin hüququna təcavüz etməsini pisləyir.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Q. Beqdeli – Şərq ədəbiyyatında “Xosrov və Şirin” mövzusu, Bakı, 1970
## Həmçinin bax
* Xosrov və Şirin
* Azərbaycan ədəbiyyatı
Persey (bürc)

**Persey** bürcü (Latınca:Perseus) — Göyün şimal yarımkürəsindədir. Azərbaycanda il boyu göydə görünür. Persey Meduza Gorgonanı öldürən Yunan qəhrəmanıdır. Bu Ptolemeyin 48 bürclərindən biridir və 88 müasir bürclərdən biri kimi Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən qəbul edilib.
## İstinadlar
Aleksandr Petrov (hərbçi)

**Aleksandr İvanoviç Petrov** () — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (26 oktyabr 1944).

## Həyatı
Aleksandr Petrov 1917-ci ildə Rusiyanın Penza vilayətinin Polsot kəndində anadan olub. Milliyətcə rusdur. 1939-cu ildə Bakı Şəhər Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Polkovnik idi. 1943-cü ildə hərbi aviasiya məktəbini bitirmişdir. Qvardiya polkunun 5-ci hərbi aviasiya ordusunun 155-ci qvardiya hərbi aviasiya alayının komandiri olmuşdur.

26 oktyabr 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lenin ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.

Müharibədən sonra Tibb institutunda işləmişdir.

1995-ci ildə Rusiyanın Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Buqələmun (bürc)

**Buqələmun** bürcü () —   Göyün cənub yarımkürəsindədir. Azərbaycandan heç vaxt görünmür. 88 müasir bürclərdən biri kimi Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən qəbul edilib.  

## İstinadlar
Məhəmməd Balami

**Məhəmməd Balami** (tam adı: *Əbu Əli Məhəmməd ibn Əbülfəzl Məhəmməd Balami*), eləcə də *Balami-e Küçek (Kiçik Balami)* - Samani hökmdarı II Nasirin (914—943) vəziri Əbülfəzl Məhəmməd Balaminin oğlu.

Samani I Əbdülmalikin (954—961) hakimiyətinin sonunda vəzir təyin edilir və sonrakı hökmdar I Mənsur İbn Nuhun (961—976) vaxtında həmin vəzifəni icra edir. 

Onun təyinatı hacib Alp Təkinin təsiri ilə baş verib. Alp Təkinlə Balami arasındakı razılaşmaya görə onlar bir birini o birisinə naib hesab etməliydilər. Balami bu vaxt Alp Təkinlə məsləhətləşmədən heç nə etmirdi. Mənsurun taxta çıxmasından sonra, o ehtimal ki Alp Təkindən imtina etdi, çünki sonuncunun iflasından sonra vəzifəsini saxlaya bildi. Məqdisinin sözlərinə görə, o əvvəlcə vəzifədən uzaqlaşdırıldı, sonra yenə vəzir təyin edildi. 

963 ildə onun tərəfindən Təbərinin - yeni fars dilində yazılan tarixi əsəri - ümumdünya tarixinin - fars versiyası yazıldı. Gərdiziyə görə, hicri 363 ilin II cumada ayında (974 ilin 27 fevral-27 mart), vəzir ikən vəfat edib.
Lakin, Ütbinin sözlərinə görə, o hələ II Nuhun (976—997) vaxtında, 992 ildə, yenə vəzir təyin edilib. Həmin il o istefaya gedir, çünki, hətta Buxaranı əllərində saxlayan qaraxanlı ileklər tərəfindən Samanilərə qarşı təhdidlərə qarşı dayanmağa özündə güc tapa bilmir. Ölüm tarixi barədə Ütbi bir şey demir.
## Mənbə
*Balami

## Xarici keçidlər
Fərhad və Şirin

## Ədəbiyyatda
*Fərhad və Şirin (Nəvai) — Əlişir Nəvainin 1484-cü ildə yazılmış əsəri.
*Fərhad və Şirin (Vəhşi) — fars şairi Vəhşi Bafqinin (1531-1583) əsəri.
*Şirin və Fərhad (Kövsəri) — Əqil Kövsəri Ərdəbili tərəfindən 1605-ci ildə yazılmış əsər.
*Fərhad və Şirin (Tubıli) —   tatar şairi Əxmətcan Tubıli tərəfindən 1879-ci ildə yazılmış əsər.
*Fərhad və Şirin (Nakam) — İsmayıl bəy Nakam (1829-1906) tərəfindən 1898-ci ildə yazılmış əsər.
*Fərhad və Şirin (S.Vurğun) — Səməd Vurğun tərəfindən 1941-ci ildə Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasının təsiri ilə yazılmış dram əsəri.
*Fərhad ilə Şirin (N.Hikmət) — Nazim Hikmətin 1948-ci ildə yazdığı pyes. 1961-ci ildə bu pyes əsasında Arif Məlikov "Məhəbbət əfsanəsi" baletini yazmışdır.

## Musiqidə
Fərhad və Şirin (opera) — 1910-cu ildə Aleksandr Oqenezaşvili və Mirzə Cəlal Yusifzadə tərəfindən yazılmış və 6 mart 1911-ci ildə Bakıda səhnələşdirilmiş Azərbaycandilli opera.

## Həmçinin bax
*Xosrov və Şirin
*Xosrov və Şirin (dəqiqləşdirmə)
*Məhəbbət əfsanəsi (balet)
* Azərbaycan teatr tamaşalarının videoları (F)

## İstinadlar
Əl-Müqəddəsi

**əl-Məqdisi, Şəms əd Din Əbu Abdullah** () — ərəb coğrafiyaçısı və səyyahı.

## Həyatı
Qüdsdə anadan olub, buradan da kunyası. Məqdisinin 985/6–89 illərdə yazdığı *"İqlimlərin öyrənilməsi üçün mükəmməl təsnifat"(Əhsən ət-təkasim fi mərifət əl-əqalim)* əsəri, çoxillik səhayətlərinin və özündən əvvəlki coğrafiyaçıların tənqidi araşdırmalarının nəticəsi, Şərqin bütün müsəlman ölkələrinin təsvirini ehtiva edir; bütün məlumatlar nizamlı qaydada verilir. Məqdisi əsasən təsvir etdikləri ölkələrin təbii qaynaqlarına, əhalinin məşğuliyətlərinə, adətlərə, inanclara, ticarətə diqqət yetirir. Məqdisinin əsəri Orta Əsrlər Şərqinin iqtisadiyatının öyrənilməsi baxımından çox vacib mənbə hesab olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* -Советская историческая энциклопедия
* -Al-Muqaddasi
İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı

Rəsmi adı **Alfred Nobelin xatirəsinə İqtisadi Elmlər üzrə Sveriges Riksbank Mükafatı** () olan **[[İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı]]** İsveç Kral Elmləri Akademiyası tərəfindən hər il iqtisadi elmlər sahəsində araşdırma aparan tədqiqatçılara verilir. İlk mükafatın qalibləri 1969-cu ildə Raqnar Friş və Yan Tinberqen olmuşdur. Hər bir laureat medal, diplom və miqdarı hər il dəyişən pul mükafatı alır. 1969-cu ildə Tinberqen və Frişə 375,000 İsveç kronu verilmişdi(bu pul 2007-ci ildə 2,871,041 İsveç kronudur). Mükafat Stokholmda Alfred Nobelin vəfatının ildönümü olan dekabrın 10-da illik mərasimdə təqdim olunur

2018-ci ildəki mükafatla birlikdə 50 İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı 81 şəxsə verildi. 2007-ci ilə qədər 9 mükafatla ən çox mükafatın əldə edildiyi sahə makroiqtisadiyyatdır. 2018-in oktyabrından etibarən ən çox laureata sahib universitet 32 laureatla Çikaqo Universiteti olmuşdu. 2009-cu ilə qədər bu mükafatı qazanan tək qadın iqtisadiyyatçı Elinor Ostrom idi. 2019-cu ildə Ester Duflo bu mükafatı qazanaraq tarixdəki ikinci qadın İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı oldu.

## Laureatlar

### Ölkələr üzrə laureatların sayı
Bu günə qədər 84 insan İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatını qazanmağa layiq olub. 84 insanın ölkələrə görə sayı aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. İki vətəndaşlığı olan laureatların hər bir ölkəsinə 0,5 bal əlavə olunmuşdur. Yəni bir insan həm İsrail, həm də ABŞ vətəndaşıdırsa, onda hər iki ölkəyə 0,5 bal əlavə edilir.

Ölkələr qeyd olunarkən mükafatı alan insanın mükafat aldığı vaxtki vətəndaşlığı əsas götürülüb.

## Həmçinin bax
* İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı

## İstinadlar

## Mənbələr
* 

## Xarici keçidlər
* Alfred Nobelin xatirəsinə İqtisadi Elmlər üzrə Sveriges Riksbank Mükafatının rəsmi veb saytı
* İsveç Kral Elmlər Akademiyasının rəsmi saytı
* Nobel Fondunun rəsmi saytı
Avreli Viktor

**Avreli Viktor** (IV əsr) — Roma tarixçisi.

## Həyatı
Avreli Viktor IV əsrdə Karfagendə torpaq sahibkarı ailəsində anadan olmuş, gəncliyində imperator Yulianın ordusunda xidmət etmişdir. Yulian öz rəqibi Konstansiyaya qalib gələndən sonra Avreli vali təyin olunmuşdur. İmperator Feodisi isə onu yüksək qiymətləndirərək 389-cu ildə Roma şəhərinin profektoru təyin etmişdir. Onu yaxşı tanıyan məşhur tarixçi Ammian Marsellin yazırdı ki, ağıllı düşüncə tərzinə görə Avreli ilə mübahisə etmək xoş idi.

Avreli Viktorun əsərlərindən ən məşhuru "Sezarlar haqqında" traktatıdır. Bu əsərdə o, imperator Oktavian Avqustdan Yuliana qədər 89 imperatorun qısa bioqrafiyasını qələmə almışdır. Adəti üzrə hökmdarların qısa xarakteristikasını verib, ilk növbədə onların əxlaqi keyfiyyətlərini nəzərə çatdırır. O, bir neçə sətirlə imperatorların zahiri təsvirlərini də unutmurdu.

Bütün bioqrafiyalardan görünür ki, tarixçi qatı Roma tərəfdarıdır. O, imperiyanı möhkəmləndirən Sezarlardan geniş bəhs etmiş, onlar haqqında tərifli epitetlər işlətmişdir. Amma ən çox rəğbətlə bəhs etdiyi Sentimi Severdir ki, burada da təəccüblü heç nə yoxdur. Belə ki, imperator Sever də Avreli Viktor kimi Şimali Afrikalı idi.

Avrelinin əsərlərində müəyyən möcüzələrə və təbiət əlamətlərinə inam çox yerdə özünü göstərir. Amma qəribədir ki, dini təsir, xüsusilə xristianlığın əlamətləri qətiyyən hiss olunmur. Bu da yüksək imperiya dairələrində hələ köhnə dini ənənələrin möhkəm olduğunu göstərirdi.

Avrelinin başqa əsərləri də var. Onlardan "İmperatorların həyat və əxlaqından nümunələr" və "Roma tarixi"ni qeyd etmək olar.

## Əsərləri
*"Sezarlar haqqında"
*"İmperatorların həyat və əxlaqından nümunələr" 
*"Roma tarixi"
* Roma xalqının yaranması"

## Mənbə
*Əlisa Nicat. Dünya tarixçiləri. Bakı,1998. səh.11.
*Дуров В. С. Художественная историография Древнего Рима. — СПб., 1993.
*Дуров В. С. История римской литературы. — СПб., 2000.
*История римской литературы. Т. 2. — М., 1962.

## İstinad
*Аврелий Виктор. О цезарях. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. Происхождение римского народа. О знаменитых людях. / Пер. с лат. В. С. Соколова. // ВДИ. 1963. № 4. 1964. № 1-2.
*Аврелий Виктор // Античные писатели. Словарь. — СПб.: Издательство «Лань», 1999.

## Xarici keçid
* Латинские тексты
* Труды в русском переводе
E.ə. 716

## Hadisələr
* Rem və Romul e.ə. 753–e.ə. 716-ci illərdə Roma çarı olmuşdur.
* Manna hökmdarı Azanın sui-qəsd nəticəsində ururtupərəst əyanlar tərəfindən öldürülməsi.
* Mannada Ullusununun (e.ə.716-680) hakimiyyətə gəlməsi.
* Assuriya hökmdarı II Sarqonun Mannaya hücum etməsi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Aza - Manna hökmdarı.

## İstinadlar
E.ə. 146

## Hadisələr
* Yunanıstan Roma imperiyası tərəfindən işğal edildi.
* III pun müharibəsi başa çatdı. Karfagen Romanın əyalərinə çevrildi.

## Doğumlar

## Vəfatlar
Fərhad və Şirin (opera)

**Fərhad və Şirin** — 1910-cu ildə Aleksandr Oqenezaşvili və Mirzə Cəlal Yusifzadə tərəfindən Nizami Gəncəvinin *"[[Xosrov və Şirin (Nizami)|Xosrov və Şirin]]"* poeması əsasında yazılmış və ilk dəfə 6 mart 1911-ci ildə Bakıda səhnələşdirilmiş Azərbaycandilli operadır.

## Tarixi
Opera 1910-cu ildə Mirzə Cəlal Yusifzadə və tarzən Aleksandr Oqenezaşvili tərəfindən yazılmışdır. Operanın librettosunda Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poeması əsasında çox qısa şəkildə Fərhadın macərası verilib.

Tarzən Aleksandr Oqenezaşvili operanın musiqi partiturasının direksion üsulda hazırlanmasında müəyyən işlər görmüşdür. 1911-ci il martın 6-da Mirzə Cəlal Yusifzadənin "Fərhad və Şirin" operası tamaşaçılara göstərilmişdir.

## Məzmun
Operanın librettosu Mirzə Cəlal Yusifzadə tərəfindən "Mərhum Şeyx Nizaminin asari-nəzmiyyəsindən intixab və təlxis olunmuş bir hekayəyi aşiqanə əsəri" adı ilə yazılmış və 31 səhiəlik kitabça şəklində nəşr edilmişdir.

Opera miladi 550-ci ildə Sasani hökmdarı Hörmüzün Xosrov adlı bir oğlunun doğulması, böyüməsi, məktəbdə necə tərbiyə və təhsil alması ilə başlayır. Xosrov böyüyüb ərsəyə çatdıqdan sonra nədimi və məhrəmi olan Şapur ona Qafqazdan, Dərbənddən, Ərmənzəmindən söz açır. Həmin ərazilərin hökmdarı olan Məhinbanudan, onun gözəllər-gözəli olan vəliəhdi Şirindən danışır. Şapur Şirinin camalını elə gözəl və hərtərəfli təsvir edir ki, şahzadə Xosrov ona qaibanə aşiq olur. Şapuru Məhinbanunun hüzuruna elçi göndərir. Şapurun köməyi ilə, Şirin və Xosrov görüşürlər.

Nizaminin əsərinə istinadla yazılmış librettoda Hörmüzün vəfatı, Bəhramın üsyanı, Xosrov və Bəhramın vuruşmaları ötəri verilir. Xosrovun Ruma gedib Məryəmlə evlənməsi, qaynatasının yardımı ilə yenidən Sasani taxt-tacını əldə etməsi, Şirinin Ərmənzəmindən Qəsri Şirinə gəlməsi yığcam şəkildə təsvir edilir.

Operada əsas hadisələr Şirinin Qəsri Şirinə gəlməsi və Fərhadla görüşməsi ilə başlayır. Şirinin Qəsri Şirində yaşadığı zaman təzə südə olan ehtiyacı, Fərhadın bu işi öhdəsinə götürməsi, nəhayət arxın qazılması ilə təzə südün birbaşa qəsrə gəlib çıxması da ixtisarla təsvir edilir.

Operada Xosrov və Fərhadın görüşü və sual-cavab səhnəsi qısa verilir. Xosrov Bisütunu yaracağı təqdirdə Şirini Fərhada verəcəyini vəd edir.

Cəlal Yusifzadənin yazdığı librettoda da Şirinlə Fərhad dağda görüşürlər. Yusifzadə operada Fərhadın ölümü hadisəsini eyniylə Nizaminin poemasındakı kimi təsvir edir. Şirin Fərhada yas saxlayır və bununla da opera bitir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Xosrov və Şirin (Nizami)
* Azərbaycanda opera
Hyoqo prefekturası

**Hyoqo prefekturası** ( *Hyōgo ken*) — Yaponiyanın Honşu adasında yerləşən Kansai regionunda prefektura.

## Həmçinin bax
İstəxri

**İstəxri** (tam adı: *Əbu İshaq İbrahim ibn Məhəmməd əl–Farisi əl–İstəxri*) (850—934), İranda (ehtimal Farsda İstəhrdə) doğulmuş ərəb coğrafiyaçısı və səyyahı. Bir sıra Orta Şərq ölkəsinə, ola bilər Məğribə, Siciliyaya və Əndəlusa də səyahət edib. Şəxsi müşahidələrin və ədəbi materialların əsasında, içində Qərbi Hindistandan Mərakəş və İspaniyaya qədər olan müsəlman ölkələrinin coğrafi, siyasi və statistik təsvirini verən *"[[Yollar və məmləkətlər haqqında kitab]]"  (Kitab əl məsalik vəl-məmalik)* əsərini yazıb (930-933, 950 məşhur olub).

Bu əsərdə hər kıtabın rəngli xəritələrı əlavə edilmişdir. İstəxri, həyatının böyük hissəsini Bağdadda keçirmiş ve Səmərqənd şəhərində vəfat etmişdir. İbn Hövqəl ilə birliktə çalışmış. İstəxrinin əsəri bir çox ərəb və iranlı tarixçilərin əsərlərinə təsir edib.

## İstinadlar

## Mənbə
* Крачковский И. Ю., Арабская географическая литература, Избр. соч., т. 4, М.—Л., 1957.
* Orta əsrlər Azərbaycan tarixinə aid ərəb mənbələrindən seçmələr. Tərcümə, qeyd və şərhlərin yazılması və tərtibi: N. Bayramlı. Bakı: "AFPoliqrAF" mətbəəsi, 2016, s. 55-95.

## Xarici keçidlər
* Ал-Истахри. Книга путей и стран.
*-Böyük Sovet Ensiklopediyası
Kaqoşima prefekturası

**Kaqoşima prefekturası** ( *Kagoshima ken*) — Yaponiyanın Kyuşu adasında yerləşən Kyuşu regionunda prefektura.

## Tarixi

## İstinadlar
Nikolay Petruxin

**Nikolay Dmitriyeviç Petruxin** () — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (20 aprel 1945).

## Həyatı
Nikolay Petruxin 1908-ci ildə Bakıda anadan olub. Milliyətcə rusdur. 1941-ci ildə Bakı Şəhər Hərbi Komissarlığından orduya çağırılmışdır. Matros idi. Müharibə başlayana qədər Bakıda neft mədənlərində işləmişdir. Bir çox döyüş əməliyyatlarında iştirak etmişdir.

26 mart 1944-cü ildə Ukraynanın Nikolayev vilayətində həlak olmuşdur.

20 aprel 1945-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lenin ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.
 
## Kitablardan
Bakıda dünyaya göz açmış Nikolay Petruxin Suraxanıda yaşamış və 30-cu illərin əvvəlində hərbi xidməti qurtarıb, yenə də Bakıya qayıtmış, neft sənayesi ndə işləmişdir. Böyük Vətən Müharibəsi başlandıqda N.Petruxin Qara dəniz donanmasında xidmətə göndərilmiş və snayper peşəsinə yiyələnmişdir. 1944-cü ilin martında Nikolayev şəhərinin azad edilməsi üzrə desant əməliyyatında iştirak edən N.Petruxin şəxsi qəhrəmanlıq göstərmişdir: iki gün ərzində düşmənin 18 hücumu dəf edilmişdi. Çox ağır keçən bu döyüşlərin birində N.Petruxin həlak olmuşdur. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ona 1945-ci ilin 20 aprelində verilmişdir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ranqout

**Ranqout** (, ) — yelkənlərin qaldırılması və açılması (dartılması) və işlək vəziyətdə saxlanılması üçün zəruri olan qurğuların ümumi adı.

Qədim zamanlardan ranqout istisnasız olaraq ağacdan düzəldildiyinə görə, onun bütün hissəslərini adətə görə indi də ranqout ağacları adlandırırlar, baxmayaraq ki hal hazırda ranqoutun istehsalı üçün qeyri ağac materiallardan istifadə edirlər.

Ranqoutlara aiddir:

* Dor — reylərin və takelajın bərkidilməsi üçün əsas olan şaquli (dik) dayanan ranqout ağacları.
* Stenqalar — dorların və stenqaların birləşdirildiyi yerdə marslar və salinqlər quraşdırılır.
* Reylər — düz yelkənlərin daşınması üçün, üfüqi ranqout ağacları. Yuxarı şkatorinlə reylərə bərkidilirlər.
* Rü (latın reyləri) -latın yelkəninin daşınması üçün nəzərdə tutulur.
* Qafel — ranqoutun başqa hissələri kimi, çəpinə yelkənlərin daşınması üçün nəzərdə tutulur, qafelin xüsusiyəti — bir göyərtənin traverzindən əks göyərtənin traverzinə azad yerdəyişmə imkanındadı.
* Qiklər — çəpinə yelkənlərin alt şkatorinlərinin dartılması(açılması) üçün nəzərdə tutulan ranqout ağacları, hərəkətli ya da bərkidilmiş ola bilərlər.
* Buşprit — gəminin burnunda yerləşdirilən mayili dor, kliverlərin qaldırılması və bərkidilməsi üçün, eləcə də hərəkətsiz takelajın açılması üçün nəzərdə tutulur, buşpritin davamı kimi utleqar və bom-utleqar ola bilər.

## İstinadlar
Göyərtə

**Göyərtə** - gəminin yanı. Sağ və sol göyərtə, burundan  baxanda gəminin sağ və ya sol tərəfi nəzərdə tutulur.

**Külək vuran göyərtə* və *küləyə əks göyərtə* anlayışları var. 
**Göyərtəyə yan almaq*, gəmiyə yan almaq mənasındadır, *göyərtəyə*(komanda) - eyni məna daşıyır. 
**Göyərtə yanında dayanmaq* - gəminin yanında dayanmaq deməkdir. Göyərtədən aralanmaq-gəmidən aralanmaq deməkdir. 
**Göyərtəyə durmaq* avarlı gəmilərdə, adamların avarları dəliklərdən çıxarmadan, onları pərləri ilə sarğıya  (ingil-Sternə -rus-kormaya) yəni arxaya, göyərtə boyu saxlamaqları üçün komanda.
**Göyərtə boyu* yıni göyərtənin lap yanından keçmək, ya da göyərtənin yanında nəsə qoymaq. 
**Göyərtənin üzərindən atmaq* -nəyisə suya atmaq. İnsan suya düşəndə -**göyərtədən düşdü*, *göyərtədən düşən var* deyilir.
**Göyərtənin o tərəfində olmaq* - yəni gəminin bayır tərəfində işləmək, və qaydalara görə onlar  gərək iplə bağlı olsun.
**Göyərtə göyərtəyə* - iki yan yana, yaxın məsafədə dayanan gəmilər barədə deyilir. **Sağ və ya sol göyərtədən atəş açmaq*, o deməkdir ki atəş müvafiq göyərtədən açılır, *sağ və sol göyərtə ilə vuruşmaq* da eyni məna verir.
## Mənbə
*
E.ə. 338

## Hadisələr
* Xeroneya döyüşündə II Filippin başçılıq etdiyi Makedoniya ordusu Demosfenin başçılıq etdiyi yunan ordusunu məğlub etmiş, Yunanıstan öz istiqlaliyyətini itirmişdir.

## Doğumlar

## Vəfatlar
* III Artakserks
Metodika

**Metodika** — hər hansı məqsədə nail olmaq üçün hazır qaydalar, alqoritmlər, prosedurlar toplusu nəzərdə tutulur. Sənayedəki texnologiya anlayışına yaxındır. Metodika metoddan üsul və məqsədlərin konkretliyi ilə fərqlənir. Məsələn, hər hansı təcrübənin nəticələrinin riyazi təhlili metod (riyazi təhlil metodu), konkret meyarların, riyazi xarakteristikanın seçilməsi isə metodikadır.

## Müxtəlif sahələrdə "metodika" anlayışı

### Təhsildə
Təhsildə "metodika" dedikdə, müxtəlif tədris proseslərində tətbiq edilən konkret üsulların, qaydaların, pedaqoji fəaliyyət texnikasının təsviri; "tərbiyə fəaliyyətinin qaydalar toplusu" nəzərdə tutulur.

Fənnin öyrədilməsi metodikasına aşağıdakılar daxildir:
* öyrətməyin məqsədi
:* tədris məqsədləri
:* inkişaf etdirici məqsədlər
:* tərbiyəvi məqsədlər
:* praktik məqsədlər
* öyrətməyin prinsipləri
* öyrədilən məzmun
* öyrətmə vasitələri
* öyrətmə formaları
* öyrətmə metodları
:* ümumi öyrətmə metodları
:* fərdi öyrətmə metodları

#### Orta məktəblərdə metodik iş sisteminin qurulması
Hər bir məktəbin yerli xüsusiyyətlərindən asılı olaraq özünəməxsus metodik iş sistemi vardır. Bu sistem məktəb fəaliyyətə başladığı ilk gündən yaranmağa başlayır. Belə bir sistemin yaranması məktəbdə tətbiq olunacaq tədris plan və proqramlarını səmərəli realizə etmək üçün dərs cədvəli və məşğələlərin qrafiklərinin tərtib edilməsi ilə başlayır. Təhsil prosesində bu sistem daha da zənginləşir.

Məktəbdə metodik iş sisteminə rəhbərlik birbaşa Metodik Şura, belə bir şura yaradılmadıqda isə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini tərəfindən həyata keçirilir. Məktəb direktorunun əmri ilə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və ya qabaqcıl müəllimlərdən biri Metodik Şuraya sədr təyin edilir. Fənn metodbirləşmə sədrləri isə fənn müəllimlərinin iclasında gizli səsvermə ilə bir il müddətinə seçilir və direktorun əmrilə rəsmiləşdirilir. Metodik Şuranın üzvləri fənn metodbirləşmə sədrləri və yadadıcı müəllimlərdən ibarət olur.

Məktəbin kollektivinin fəaliyyətinin bir və ya bir neçə dərs ili ərzində vahid "metodik mövzu"ya və ya "məktəbin devizi"nə yönəldilməsi məktəbdə səmərəli metodik məkannın formalaşmasına zəmin yaradır. Belə bir məkan daxilində məktəb məqsədyönlü keyfiyyətli təhsil xidməti göstərə bilər. Metodik mövzu qabaqcadan müəyyənləşdirilir. Birinci Pedaqoji Şura iclasında elan edilir və dərs ili ərzində tətbiqi barədə müvafiq qərar qəbul edilir.

## İstinadlar