open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çağrı bəy

**Davud Çagrı bəy Mikayıl bəy oğlu** (989-1060) — Oğuz elinin Qınıq boyundan, Səlcuqlu sultanı.

## Həyatı
Davud Çağrı bəy Mikayıl bəy oğlu 989-cu ildə anadan olmuşdu. Ömrünün çoxunu türklərin zəfərlər qazanmasına və yeni torpaqların fəthinə sərf edən Çağrı bəy 1060-cı ilin martında Səraxs şəhərində 70 yaşında ikən vəfat etdi. O, dünyasını dəyişərkən böyük oğlu Alp Arslan Xorasanda atasının yanında idi və onun yerinə ölkəni idarə edirdi. Çağrı bəyin digər oğlanları Qavurt bəy Kirmanda, Yakut bəy isə Azərbaycanda baş vali idilər. Çağrı bəyin digər arvadından olan oğlu Süleyman isə çox gənc olduğu üçün ona hər hansı bir vəzifə tapşırılmamışdı. Çağrı bəy vəfat edəndən sonra ölkəni idarə edən Sultan Toğrul bəy onun övladlarının hamısını öz vəzifələrində saxladı

## Ailəsi
**Oğulları**
* Alp Arslan bəy
* Kavurd bəy
* Yaquti bəy
* Süleyman bəy

## Yürüşləri

Urfalı Matvey (Matheos/Mattew) adlı bir erməni keşişi özünün salnaməsində Böyük Səlcuq İmperatorluğunun iki banisindən biri olan Çağrı bəyin (digəri onun qardaşı Toğrul bəydir) 1016-1021-ci illərdə Orta Asiyadan Anadoluya tərtib etdiyi hərbi səfəri qeyd edərkən deyirdi: "Həmin il bizim ölkəmizə yel kimi uçan atlarının üstündə, əllərində uzun nizələri, çiyinlərində oxları və yayları olan və qadın kimi uzun saçları olan cəngavər bir qövm (millət) gəldi. Aman ya Rəbb, onlar nə qədər qorxunc idilər". Həmin vaxta qədər heç türk döyüşçüsü ilə qarşılaşmamış erməni ordusunda, üstlərinə yağış kimi yağan oxların yatdığı dəhşət səbəbi ilə, başlayan panika ağır məğlubiyyətə səbəb olmuşdu. Bəli, erməni keşiş Matveyin dediyi bu "qorxunc" millət Çağrı bəyin oğuzları idi və 3000 nəfərlik oğuz süvarisi erməni Vaspurakan çarlığının ərazisini cəmi bir gün ərzində fəth etmişdilər. Keşiş Matvey bunu Tanrının öz məllətinin günahları ucbatından onların üzərinə göndərdiyi bir bəla olduğunu deyirdi. Daha sonra bu "bəla" ermənilər üçün böyük bir nemətə çevrildi.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Böyük Səlcuq İmperiyası
* Səlcuqlular sülaləsi
* Səlcuqlular
* Türkmənlər
* Alp Arslan
Mirzə Yusif xan Məmmədbəyov

**Məmmədbəyov Mirzə Yusif xan Məhəmməd xan oğlu** () — Qarabağ xanları nəslindən gələn azərbaycanlı dövlət xadimi, mühəndis, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Yollar, Poçt və Teleqraf nazirinin müavini. 

## Həyatı
Mirzə Yusif xan 1866-cə ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Dövrünə görə yaxşı təhsil aldığı üçün Mirzə ləqəbi almışdır. 1899-cu ildə Tiflis gimnaziyasını bitirmiş, ilk öncə Peterburq Universitetinin riyaziyyat fakültəsinə daxil olsa da, Peterburq Yollar İnistitutundan məzun olmuşdur. Təhsili bitirdikdən sonra Cənubi Qafqaz Yollar İdarəsində çalışmış, Ağstafa və Bakı sahələrinin rəisi. olmuşdur. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra onun dövlət orqanlarında çalışmış, 1919-cu ilin mart ayından ADR-in Yollar, Poçt və Teleqraf nazirinin müavini olmuşdur. 1920-ci ildə Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra İrana mühacirət etmişdir. 1934-cü ildə elə orada vəfat etmişdir. 

## Ailəsi

Yusif xan Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın soyundan idi. Onun ulu babası Əbülfət xan Tuti İbrahimxəlil xanın oğlu idi. Yusif xanın babası Məhəmmədəli xan Cavanşir Qacar ordusunda general-leytenant kimi xidmət etmiş, daha sonra Cənubi Qafqaza köçərək burada yaşamışdır. Atası Məhəmməd xan Cavanşir diplomat olmuş və Qacar dövlətinin Tiflis səfirliyində çalışmışdır. 7 oktyabr 1897-ci ildə Tiflis konsulluğunda baş münşi işləyərkən yaşına görə təqaüdə çıxmışdı. Mirzə Məhəmməd xanın törəmələri Məmmədbəyov soyadını daşıyırdılar. Mirzə Məhəmməd xanın Yusif xan, Davud xan adlı oğulları vardı. Yusif xan Həmidə Cavanşir-Məmmədquluzadənin qızı Mina xanım İbrahim bəy qızı Davatdarova ilə ailə qurmuşdu. Rəşid bəy, Murad bəy adlı oğulları vardı.

## Həmçinin bax
*Əbülfət xan Tuti
## İstinadlar

## Mənbə
*
I Sebekhotep

**I Sobekotep** () — qədim Misirin on üçüncü sülaləsinə (e.ə. 1735 ci il) aid firondur. O, on üçüncü sülalənin nisbətən az tanınan hökumdarlarından olub, adı Turin çar papirusunda VI sütun, XV qrafada yer almışdır. Burada onun adının altında bir oğula malik olması müəyyən olunur, lakin yazı cox pozuq olduğundan kimliyini müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Bu firon öz sadə mənşəyə malik olması ilə fəxr edərmiş və bunu çar (firon) siyahısında qeyd etdirmişdir. Hakimiyyət müddəti məlum olmasa da onun uzun sürməməsi təxmin edilir.

## Mənbələr
*Jürgen von Beckerath: *Untersuchungen zur politischen Geschichte der zweiten Zwischenzeit in Ägypten*, Glückstadt 1964, S. 42-43
*Kim Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period*, Copenhagen 1927, ISBN 8772894210, S. 339, File 13/13 (dort als Sobekhotep II.)

## İstinadlar
Janna Kalman

**Jeanne Calment** () — tarixdə dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.

Jeanne Calment 122 il 164 gün yaşayıb. Dünyada ən çox yaşamış insan adını alan Jeanne Calment vəfatına qədər siqaret və içkidən də istifadə edib. O, uzunömürlü olmasının sirrini zeytun yağından istifadə etməkdə görürmüş. Zeytun yağından həm yeməklərdə, həm içki, həm də bədən yağı kimi istifadə edirmiş.

## İstinadlar
Şirəli Müslümov

**Şirəli Müslümov** () — dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.

## Həyatı
Şirəli Müslümov 1805-ci ildə Lerik rayonunun Barzavu kəndində doğulub, 1973-cü ildə vəfat edib. O, 3 dəfə evlənmiş və 23 övlad sahibi olmuşdur. 1966-cı ildə Azərbaycan Kinostudiyası tərəfindən onun haqqında "Şirəli dağdan endi" adlı sənədli film çəkilmişdir. 136 yaşında qız atası olmuşdur.

Onun yaşını təsdiqləyən yeganə sənəd pasportu olub. Doğum haqqında şəhadətnaməsi və ya onu əvəz edən hər hansı sənəd olmadığından, onun yaşı şübhə doğurur.
Şirəli Müslümov haqqında yayımlanan məlumatlar SSRİ dövrünə təsadüf etdiyindən, 1800-cü illərdə əhalinin siyahıya alınması, doğum tarixlərinin düzgün qeyd olunması və digər aidiyyati məsələlərin səhv olmaq ehtimalı da mövcuddur.
Fransız tarixçisi və sosioloqu Moşep Ud Tovem keçən əsrin 60-cı illərində çap olunmuş özünün "Qafqaz xalqları və onların mədəniyyəti" əsərində Azərbaycana da xüsusi yer ayırmışdır. Həmin əsərdə 1800-ci ildə əhalinin, əsasən də, siyahıya alınması yaş və doğum məsələlərinə aid olan bölməsində, Lerik (Zuvand-1930) camaatının düzgün siyahıya alınmasının həmin dövrdə qeyri-mümkün olmasını, yerləşdiyi çətin dağlıq şəraitinin, cənub mərkəzi ilə əlaqələrin və s. olmamasını yazmışdır. Sosioloq Şirəli Müslümovun doğum tarixinin düzgün olmamasını göstərməklə, 100 ilə yaxın yaşamasını, ölüm tarixinin isə 1973-cü ilə təsadüf etdiyini də qeyd etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Lerik Uzunömürlülər Muzeyi

## Xarici keçidlər
* Shirali Mislimov, 165 jaar, USSR, maait
Şiqeçiyo İzumi

**Şiqeçiyo İzumi** () — Dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.

Şiqeçiyo İzumi 120 il 237 gün yaşayıb. İzumi dünyanın ən çox işləyən insanı adını daşıyır. O, 98 il işləyib. 1986-ci ildə sətəlcəm xəstəliyindən ölüb.

## İstinadlar
Sara Knauss

**Sara Knauss** () — dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.

Sara Knauss 119 il 97 gün yaşayıb. Amerikada yaşayan ən yaşlı insan olan Knauss, 33 saat da bu dünyada qala bilsəydi, 3 əsrin sakini adını alacaqdı. 1999-cu ilin 30 dekabrında otağında səssizcə ölüb. Həkimlər ölmədən  əvvəl səhhətində heç bir problemin olmadığını açıqlamışdılar.

## İstinadlar
Lusi Hanna

**Lusi Hanna** () — Dünyanın ən uzunömürlü sakinlərindən biri.

Ən çox yaşayan afrikan-amerikalı olan Hannah dünyanın ən yaşlı sakini adını ala bilməyib. Çünki onunla eyni dövrdə yaşayan Jeanne Calment bu adı götürmüşdü.

## İstinadlar
UEFA Avropa Çempionatı 2016 seçmə mərhələ

## İştirakçılar

## Seçmə mərhələ

### A qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### B qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

**Qeyd: TS — Təxirə salındı**

### C qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### D qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### E qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### F qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### G qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

### H qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

**Qeyd: * — Xorvatiyanın aktivindən 1 xal silindi.**

### İ qrupu
**Cədvəl**

**Təqvim**

**Qeyd: * — Serbiyanın aktivindən 3 xal silindi.**

### Qrup üçüncüləri

**Qeyd: * — Xorvatiyanın aktivindən 1 xal silindi.**

### Pley-off
**İştirakçılar**

#### I-ci oyun

#### II oyun

## <noinclude>İstinadlar
VII Amenemhet

**VII Amenemhet** (**Kay Amenemhet** və ya **VII Ammenemes**; ) — təxminən e.ə. 1731-1724 cü illərdə hökumranlıq etmiş on üçüncü sülalənin Turin papirusuna əsasən sayca XIV fironudur. Misirşünas alim  Vestfal Münster-Vilhelm-Universitetinin professoru Jürgen Rudolf Friedrix von Bekerata görə o XIII sülalənin XV fironudur. Kopenhagen universitetinin professoru ABŞ-Danimarka misirşünası Kim Riholt belə hesab edir ki, Kay onun atasının adı olmuşdur.

## Mənbələr
*Jürgen von Beckerath: *Untersuchungen zur politischen Geschichte der zweiten Zwischenzeit in Ägypten*, Glückstadt 1964, S. 46, 235-36, (XIII 15)
* K.S.B. Ryholt, *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period* (*Carsten Niebuhr Institute Publications*, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997), 341, File 13/20.

## İstinadlar
Cahangir xan Nuribəyov

**Cahangir xan Hacı Böyük bəy oğlu Nuribəyov** () — "Difai" təşkilatının üzvü, mülkədar.

## Həyatı
Cahangir xan Hacı Böyük bəy oğlu 1861-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Ata tərəfdən Qatırçı Murad bəyin, ana tərəfdən Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın nəslindəndir. Şuşa real məktəbini bitirmişdi. Mülkədar idi. Şuşa şəhərində karvansatası, Cavanşir, Şuşa və Zəngəzur qəzalarında xeyli mülkü vardı. Maarifpərvər adam idi. Şuşa şəhər dövlət ibtidai məktəbinin fəxri nəzarətçisi vəzifəsini daşıyırdı.

Cahangir xan Nuribəyov vətənpərvər bir şəxsiyyət idi. O, "Difai" təşkilatının və onun qolu "Qarabağ məclisi"nin üzvü idi. "Qarabağ məclisi"nin Şuşa komitəsinə doktor Kərim bəy Mehmandarov başçılıq edirdi. O, 1883-cü ildən Şuşada həkim işləyirdi. Onun köməkçisi Cahangir xan Nuribəyov idi. Komitənin katibi Şuşa qarşılıqlı-kredit bankının direktoru Xuduş Quliyev idi. İcraiyyə idarəsinə və hərbi təşkilata Məşədi Şamil Hacıyev başçılıq edirdi.

Komitənin üzvüləri: Muxtar bəy Muradov, İsmayıl bəy Axundov (bazar darğası), Süleyman Əsgərov (tacir), Hacı Sadıq Məmmədov, Məşədi Cəfər oğlu (İran təəbəsi), Məşədi Əhməd Əzimov, Hacı Mirzə Hüseyn Kərim oğlu Münşizadə, Əfrasiyab Əzimov, Kərbəlayı Yusif Mirsiyabov və başqaları (cəmi 18 nəfər).

Cahangir xan 1906-cı ildə Tiflisdə keçirilən qurultayda iştirak etmişdi. Qurultay 1906-cı il fevralın 20-də Tiflisdə canişin sarayının böyük zalında açıldı. Qurultayın tərkibi çox mötəbər idi. Qurultayda canişin Şurasının bütün üzvləri, qubernatorlar, azərbaycanlıların və ermənilərin nümayəndələri, ruhanilər iştirak edirdilər. Nümayəndəliklərin coğrafiyası geniş idi. Sosial tərkibinə görə isə qurultay yekcins idi — orada yalnız sosial cəhətdən yuxarı təbəqələr təmsil olunmuşdular.

Azərbaycan tərəfi belə təmsil edilmişdi: Tiflisdən — andlı müvəkkil Məmməd bəy Şahmalıyev, Hüseyn bəy Yadigarov, Şərif Mirzəyev, qazı Mövlazadə; İrəvandan — Ağa xan İrəvanski, Abasqulu bəy Hacıbəyov; Naxçıvandan — Eynəli bəy Sultanov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski; Yelizavetpol qəzasından — Ələkbər bəy Xasməmmədov, Adil xan Ziyadxanov; Zəngəzurdan — Cəlil bəy Sultanov; Şuşa qəzasından — Cahangir xan Nuribəyov, Qala bəy İsabəyov, İsmayıl Quliyev; Nuxa qəzasından — Hacı Cəlil; Qazax qəzasından — İbrahim ağa Vəkilov; Ərəş qəzasından — Sultan bəy Sultanov; Axalkələk qəzasından — Məmməd ağa Palavandov; Borçalı qəzasından — Rahim bəy Axundov, Əbdürrəhman Haqverdi oğlu; Bakıdan — Əhməd bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Qara bəy Qarabəyov, Kərbəlayı İsrafil Hacıyev. "Tiflisski listok", "Qafqaz", "Novoye obozreniye", "Mşak", "Araç", "Kaspi", "İrşad", qəzetlərinin nümayəndələri də qurultayda iştirak edirdilər.

Cahangir xan 1934-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## Ailəsi
Cahangir xanın Xudaverdi bəy, Lütfəli bəy adlı oğlanları, Güvara xanım, Rüxavsa xanım, Zərifə xanım, Mərhəmət xanım və Şəfiqə xanım adlı qızları vardı.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Qatırçı Muradın törəmələri (Nuribəyovlar, Vəlibəyovlar, Muradovlar, İsmayılbəyovlar), "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2011, № 10, səh.3–25.

## İstinadlar
Murtuzaqulu xan Bayat

**Murtuzaqulu xan Teymur paşa oğlu Bayat** (1863–1923) — Maku xanı, sərdar, İqbaləssəltənə.

## Həyatı
Murtuzaqulu xan Teymur paşa oğlu 1863-cü ildə Maku şəhərində doğulmuşdu. O, 1923-cü ildə ölüb.

## Fəaliyyəti
Hakimiyyətə gəldiyi an xanlıq zəifləyirdi. Əmiləri Hacı İsmayıl, Hacı Mahmud, Bəhlul, İbrahim və İshaq onun yerinə hakimiyyətə gəlmək istəyirdi. 1913-cü ildə almanlar Murtuzaqulu xan Bayatı Rusiya əleyhinə mübarizəyə qoşmaq istəyirdilər. O, Berlinə getmiş danışıqlar aparmışdı. Rusiyanın Tehrandakı səfiri Korostevets Makudakı rus konsuldan sərdara bildirməyi xahiş etmişdi ki, əgər o, öz xəyanətini davam etdirərsə, gələcəkdə xanlığını itirmək və ciddi surətdə cəzalanmaq təhlükəsinə məruz qalacaqdır. Buna baxmayaraq sərdar Rusiya əleyhinə öz fəaliyyətini davam etdirirdi. Ona görə də Murtuzaqulu xan oğlu Abbas paşa ilə bərabər 25 iyul 1914-cü ildə Rusiyaya sürgün edildi.

Murtuzaqulu xan ermənilərin Naxçıvana basqını zamanı müsəlman qardaşlarına yardım əlini uzatmışdı. Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı qanlı cinayətlərinin qarşısmını almaq üçün 15 mart 1918-ci il tarixdə Maku sərdarı Murtuzaqulu xan müsəlmanlarla ermənilər arasınıda sülh bağlanılması üçün erməni Milli Komitəsinə və Cəfərqulu xan Naxçıvanskinin adına məktub göndərir. Məktubda göstərir ki, sülh bağlanmasa, günahkar tərəf qoşun bölüyü tərəfindən atəşə tutulub məhv ediləcək. Lakin erməni daşnakları başda Y. Xaraziyan olmaqla (erməni Milli Komitəsinin sədri) bu məktubu saya almayaraq Naxçıvan bölgəsinin bir çox kəndlərində yerli erməniləri müsəlmanlara qarşı qanlı cinayətlərə qaldırırlar. Məsələn,Naxçıvan qəzasının Qaraxanbəyli kənd erməniləri 31 mart 1918-ci ildə azərbaycanlılara atəş açaraq 25 nəfəri öldürmüşlər.

Rza xan hakimiyyətə yiyələnəndən sonra İranda ən varlı adamlardan olan Murtuzaqulu xanı soymaq qərarına gəldi. Abdulla xan Təhmasibini onun ardınca göndərib onu həbs etdirdi. Həbsdə olarkən zəhərlənərək öldü. Bütün torpaqları Abdulla xan Təhmasibinin əlinə keçsə də, saray onun ailəsində qaldı.

Murtuzaqulu xan Türkiyəyə güvənmir, Rusiya müttəfiqliyi siyasəti güdürdü, oğlunu da orda oxutmuşdu.

## Ailəsi
Analı xanım adlı həyat yoldaşından olan övladları:
* Tatu xanım
* Həsən xan
* Möhyəddin xan
* Murad Əli xan
* Balıq xan

Rövzətnisa xanımdan olan övladları:

* Rzaqulu xan
* Abbas Paşa xan

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Murtuzaqulu xan Bayat, "Soy" dərgisi, 1 (33), Bakı, 2009. səh.45.
* Ənvər Çingizoğlu, İqbaləssəltənə Murtuzaqulu xan Bayat, Bakı: Mütərcim, 2011,-52 səh.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xanlarının siyahısı
* Maku xanlığı

## Xarici keçidlər
Narkotik

**Narkotik** (və ya "Ağ ölüm") yunan "narke" sözündən götürülüb, yunan dilindən tərcümədə "yuxu" deməkdir.

Narkotik maddələr ilk öncə tibbdə istifadə olunmağa başlamışdır. Bu elə bir maddədir ki, insanın düşüncəsinə təsir edir və müəyyən mənada beyni tənzimləyir. Bu tənzimləmə hər cür psixoloji və fiziki defektlərlə nəticələnə bilər. Bu o deməkdir ki, narkotik maddələr hisləri, əhval-ruhiyyəni, düşüncəni dəyişməyə qadirdir.

## Narkotik bitkilər
**Narkotik bitkilər** (yun. narke – donub qalma, quruyub qalma, mat qalma) – tərkibində mərkəzi sinir sistemini qıcıqlandıran, tədricən onun fəaliyyətini zəiflədici maddə olan bitkilər. Bir sıra Narkotik bitkilərdən tibdə ağrıkəsən dərman kimi istifadə edilir. Narkotik bitkilərdə təsiredici maddə alkoloidlərdir; Narkotik bitkilərdən alınan preparatlardan çox istifadə etdikdə narkomaniya baş verir. Narkotik bitkilərin əksəriyyəti ali bitkilərə aiddir. Narkotik bitkilərin çoxuna Cənubi və Şimali Amerikanın, Mərkəzi Asiyanın tropiklərində təsadüf olunur. Tiryək, xaş-xaş, hind çətənəsi (kənaf), kokain kolu, bir sıra dərman bitkiləri və zəhərli bitkilər narkotik bitkilərdir.

## Xarici keçidlər
* Narkotik maddələr haqqında BMT-nin qərarı
* Narkotik və insan beyni

## Həmçinin bax
* QİÇS

## İstinadlar
Barbituratlar

**Barbituratlar** — tibbdə yuxusuzluqdan əziyyət çəkənlərə kömək etmək üçün istifadə olunur. İnsana yuxu gətirir və sakitləşdirici təsir göstərir. Toz və rəngli kapsullar şəklində satılır. Daimi istifadə xəstəni dərmandan asılı vəziyyətə salır. Alkoqolla və başqa narkotiklərlə qəbulu olduqca təhlükəlidir.

## Mənbə
* Narkomaniya

## Xarici keçidlər
* Barbitüratlar Nedir
İsmayıl bəy Camalbəyov

**İsmayıl bəy Camalbəyov** (Tam adı: *İsmayıl bəy Abbasqulu bəy oğlu Camalbəyov*; d.1883, Naxçıvan - ö.6 yanvar 1938, Bakı) — Azərbaycan ziyalısı, maarifpərvər, Naxçıvanın İranda (Makuda) konsulu.

## Həyatı
İsmayıl bəy Camalbəyov 1883-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdu. Məktəb təhsilini də burada almışdır. O, 1915-ci ildə yaradılmış Mücahidin Milli Partiyasının liderlərindən omuşdur. 1918-ci ilin fevra­lın­­da Zaqafqaziya Komissarlığını (1917-ci il noyabrın 11-də Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsini əvəz etmiş Zaqafqaziya hökuməti) Zaqafqaziya seyminin (qanunvericilik orqanı) əvəz etdiyi və Zaqafqaziyanı müstəqil dövlətlərə parçalamaq uğrunda fəaliyyətin gücləndiyi dövrdə Naxçıvanın növbəti daşnak hücumlarından müdafiəsinin təşkilində ciddi rol oynamışdır.

### Ailəsi
İsmayıl bəy Güllü Şərif qızı ilə ailə qurmuşdu. Güllü xanım 1879-cu ildə Tiflis şəhərində anadan olmuş, Sumbatov küçəsi, ev 9 ünvanında yaşamışdır. Ailə tərkibi: həyat yoldaşı Camalbəyov İsmayıl Abbasqulu oğlu (1883) SSRİ Ali Məhkəmə Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası tərəfindən 05.01.1938-ci il tarixdə əksinqilabi-millətçilik fəaliyyətinə görə güllələnməyə məhkum edilmişdir. Camalbəyova Güllü Şərif qızı vətən xaininin həyat yoldaşı kimi SSRİ MİK-nin 04.07.1934-cü il tarixli qərarına əsaslanaraq 31.12.1937-ci il tarixdə tutulmuş SSRİ XDİK Xüsusi Müşavirəsinin 09.04.1938-ci il tarixli qərarı ilə cəzasını İslah-Əmək Düşərgəsində çəkməklə 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. Zaqafqaziya Hərbi Dairəsi Hərbi Tribunalının 16 mart 1995-ci il qərarına əsasən Camalbəyova Güllü Şərif qızına bəraət verilmişdir.

## Fəaliyyəti
* 20-ci illərdə İsmayıl Camalbəyov Makuda Naxçıvanın ilk konsulu olmuşlar.

## Repressiya qurbanı
İsmayıl bəy Camalbəyov 1938-ci ildə repressiyaya uğramışdır. O, SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası tərəfindən 5 yanvar 1938-ci ildə əks­inqilabi-millətçilik fəaliyyətinə görə güllələnməyə məhkum edilmiş, qərar yanvar ayının 6-da icra olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Zülfüqar bəy Bağırbəyov
* Əli bəy Bəylərbəyov

## Mənbə
* Məhəmməd Camalbəyov un şəxsi arxivi.
* Şəfiqə Məhəmmədova. Anaların fəryadı. Bakı: "Gənclik". 2006, s.86.
* Kəlbizadə E., Hacıyev İ. Naxçıvanlı diplomatlar. Naxçıvan:Əcəmi, 2017, 128 s. 
* Sadıqov S. H. Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixindən. Azərbaycan Elmlər Akademiyasi Milli Münasibətlər İnstitutu. Bakı, 1995, 144 səh.
* Mücahid diplomat – İsmayıl bəy Camalbəyov. Elnur Kəlbizadə. Şərq qapısı qəzeti. 05 İyul 2013.
* Гаджиев И., Кальбизаде Э. Из истории дипломатии. Saarbrücken:Lambert Academic Publishing, 2017, 64 c.

## Xarici keçidlər
* Kəlbizadə E., Hacıyev İ. Naxçıvanlı diplomatlar. Naxçıvan:Əcəmi, 2017, 128 s. 
* http://www.elibrary.az/docs/saadq.pdf 
* http://www.serqqapisi.az/index.php/ictimai-siaysi/1669-mudzahid-diplomat-ismay-l-baey-dzamalbaeyov
Bisavad Teymur

**Bisavad Teymur** və ya **Aşıq Teymur Əhmədov** () — el şairi

## Həyatı
Teymur Əsgər oğlu Əhmədov 1903-cü ildə Cavanşir qəzasının Tap Qaraqoyunlu (indiki Goranboy rayonu) anadan olmuşdur.

Savadsızlığından dolayı "Bisavad" təxəllüsü daşıyırdı.

Zəngin yaradıcılıq yolu keşmişdir. Şeirlərinin əlyazması ailəsində saxlanılır. Aşıq şeirinin müxtəlif formalarında bir-birindən maraqlı nümunələr yaratmışdır. Çap olunan şeirləri onun kifayət qədər güclü istedada ma lik olmasından xəbər verir. Klassik ədəbiyyatın mükəmməl bilicilə rindən olan sənətkar xalq şeiri üslubunda yazmağa üstünlük vermişdir.

## Ailəsi
Teymurun kiçik yaşlarından atası ölmüş, anasının himayəsində yaşamışdır.

El şairinin oğlu Mirzə Əsgərovdur.

## İstinadlar
Aerogel

**Aerogel** (Latın dili. *aer* – hava, *gelatus* – donmuş) – maye halı tamamilə qaz halı ilə əvəzolunmuş, gel şəklində materiallar sinfi. Bu tip materiallar möhkəmlik, şəffaflıq, istiyədavamlılıq, olduqca aşağı istilikkeçiriliciklə yanaşı, rekord aşağı sıxlıq xassəsinə malikdirlər. Amorf silisium oksid, silisium, alüminium oksid və həmçinin xrom oksid əsasında olan Aerogellər mövcuddur. 1990-cı illərin əvvəllərində karbon əsasında olan aerogelin ilk nümunələri əldə edilmişdir.

## Strukturu
Aerogel məsaməli meteriallar sinfinə aiddir, bu sinif materiallarda basıqlıq ümumü həcmin ən azı 50% -ni təşkil edir. Adətən bu nisbət 90-99%a çatır, sıxlıq isə 1 -150 кq/м³ təşkil edir. Aerogelin strukturu ağacşəkilli tora bənzəyir. Bu tor 2-5&nbsp;nm ölçülərində olan nanohissələrin və 100&nbsp;nm öçülərinə kimi olan məsamələrin klasterlərə birləşməsindən ibarətdir.

## Tarix
Öz nəticələrini Nature jurnalında nəşr etmiş, Sakit Okean Kollecinin ( College of the Pacific) kimyaçısı Stiven Kistler tərəfindən kəşf olunduğu qəbul olunur.

Kistler geldə mayeni metanol ilə əvəz edib təzyiq altında metanolun böhran temperaturuna (240&nbsp;°C) kimi qızdırırdı. Nəticədə metanol həcmini dəyişmədən geli tərk eliyir; uyğun olaraq gel də sıxılmadan quruyurdu.

## Xassələri
Aerogel yüngül amma möhkəm penoplasta bənzəyir. Güclü təzyiq zamanı aerogel çatlayır, amma ümumülükdə aerogel çox möhkəm materialdır – öz çəkisindən 2000 dəfə böyük olan təzyiqə davam gətirə bilər. 

## İstifadəsi
Hal hazırda NASA – nın "Stardust" (Kosmik toz) layihəsində kosmik toz tələsi üçün xammal kimi istifadə olunub.

Aerogel qaz və maye filtr kimi itifadə olunur.
 
Aliminium nanohissələrinə malik dəmir oksid əsasında olan aerogel partlayıcı maddə kimi istifadə oluna bilər. (Lourens Livermor adına milli laboratoriyanın kəşfi, ABŞ).
2006-cı ilin əvvəllərində bəzi şirkətlər (United Nuclear və başqaları) aerogelin təşkilatlara və fiziki şəxslərə satışını elan etdi. Ölçüsündən və formasından asılı olaraq qiyməti 25$ (fraqment) 125$ kimi (ovuca yerləşəcək ölçüdə) təşkil edir.

## Həmçinin bax
*Aerofagiya
*Aerologiya
*Aerozol

## İstinadlar
Mollavəli

**Mollavəli** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Qoçəhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Mollavəli yurd yeri kimi orta çağdan bəllidir. 1593-cü ilə bağlı Osmanlı qaynağında adı çəkilir.
1797-ci ilə bağlı qaynaqda mülk kimi qeyd olunub.

3 may 1832-ci ildə Qaradağdan Bağır xan Çələbiyanlı qardaşı Əli bəy Məhəmmədvəli sultan oğlu Çələbiyanlı Zəngəzur mahalının naibi Məlik Aslanla danışıq aparıb, 300 ailə ilə Qarabağa yerləşmək istədi. 1840-cı ildə Güney Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin Keyvan mahalının Zərnə kəndindən bir neçə ailə Əli bəy Çələbiyanlının başçılığı altında Qarabağa köçdü. Bu ailələr öncə Cəfərqulu xan Sarıcalı-Cavanşirin Mollavəlili torpağına düşdülər. Sonra bəziləri Zəngəzur qəzasında Zərnəli kəndində yerləşdilər.

1863-cü ilə bağlı kameral siyahıya görə, Mollavəlili kəndi 4 ailədən (Ismayıl Xanməmməd oğlu, Xanməmməd Ağaməmməd oğlu, Əliməmməd Ağaməmməd oğlu, Allahverdi Məmmədxan oğlu) ibarət idi.
1872-ci ilə bağlı torpaq sənədlərində Mollavəli kəndindən Gülməmməd Ağaməmməd oğlu, Xudakərəm Allahverdi oğlu, Kazım Allahverdi oğlu, Məmmədvəli Gülbudaq oğlu, Şahkərəm Rüstəm oğlu, Mehrəli Məmmədrəhim oğlu, Məmi Mirzə oğlu və Əlikərim Allahverdi oğlunun adları çəkilir.

1873-cü ilə bağlı kameral siyahıda kənddə 7 tüstünün yaşam sürdüyü bəllidir.

Mollavəli kəndinin əhalisi 1886-cı il kameral siyahısıinda da göstərilir. Kənddə 11 tüstü qərar tuturdu. 22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.

## Tayfaları
Mollavəli kəndinin ağaməmmədli, gülbudaqlı, kazımlı, mirzələr və başqa tayfaları vardı.

## Toponimikası
Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. Əsl adı Mollavəlilər olmuşdur. Yaşayış məntəqəsi boyəhmədli tayfasının mollavəlilar tirəsinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim "Molla Vəlinin nəslindən olanlar, mollavəligillər" mənasındadır.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Həmçinin bax
* Füzuli rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Mollavəli kəndi, "Soy" dərgisi, 8 (16), 2008, səh.108.
Seyidmahmudlu

**Seyidmahmudlu** — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Mirzəcamallı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Seyidmahmudlu oymağı Cavanşir elinin qoludur. 1727-ci ilə bağlı Osmanlı qaynağında Seyidmahmudlu oymağı ilə əlaqəli məlumat var. Cavanşir tayfasının Seyid Mahmudlu oymağı
Bu oymaq Arazbar sancağında qışlayır, Naxçıvan sancağında, Sisyan adlı yerdə yaylayır, Dizaq nahiyəsində, Gülbar adlı arxın kənarında əkinçiliklə məşğul olur, üşr və bəhrəni torpaq saHibinə verir.
Oymağın gəliri 39.000 ağça idi.
XVIII yüzilin önlərində Seyidmahmudlu oymağının başçısı Lütfəli ağa Heydərxan oğlu idi.
Seyidmahmudlu obası Seyidmahmudlu oymağından yaranıb.
Seyidmahmudlu obası XVIII yüzilin ikinci yarısında yaranıb. Cavanşir-Dizaq mahalına bağlı idi. Xəzinə (divan) mülkü sayılırdı. Xanlıq dönəmində vergi ödəmirdi.
1823-cü ildə Seyidmahmudlu obasında dövlətə vergi ödəyən 11 tüstü qərar tuturdu. Vergi ödəməyənlər: Məhəmməd yüzbaşı 1 tüstü, onun rəncbəri 1 tüstü, təliqəsiz məaf 1 tüstü, molla 1 tüstü, çavuş 1 tüstü, kasıb və yetimlər 7 tüstü.
1842-ci ildə Seyidmahmudlu obasında 27 tüstü vardı.
1849-cu ildə Seyidmahmudlu obası 36 tüstü dövlət kəndlisindən, və Cəfərqulu xan Cavanşirə bağlı 1 tüstü mülkədar rəiyyətindən ibarət idi. Obada 8 tüstü bəy ailəsi saHibkarlıqla məşğul olurdu.
1886-cı ildə Seyidmahmudlu obasında 68 tüstü yaşam sürürdü.
2020-ci il noyabr ayının 9-da Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir

## Toponimikası
Dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi seyidmahmudlu nəslinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.

## Əhalisi

## İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.

## Həmçinin bax
* Füzuli rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Füzuli Rayon İcra Hakimiyyəti

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Seyidmahmudlu obası, "Soy" dərgisi, 9 (17), 2008, səh.105.

## İstinadlar
Yuxarı Qarasaqqal

**Yuxarı Qarasaqqal** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb.

## İqtisadiyyatı
Heyvandarlığın, əkinçiliyin inkişafi üçün bol suyu, münbit torpağı, zonanın təbii şəraiti, əlverişli iqlimi olduğundan əhalinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq və əkinçilik olmuşdur. Heyvandarlıq çox güclü inkişaf edərək əsas sahələrdən birinə çevrilmişdir. Əkinçilik kəndin iqtisadiyyatında ikinci yeri tutur. Əkinə yararlı sahələrdə buğda, arpa, vələmir və başqa dənli bitkilər, eləcə də çoxillik yem bitkiləri becərilir. Meşədə bitən cır meyvə və giləmeyvələrdən meyvə qurusu (qax) hazırlanır, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilir.

Bunlardan əlavə toxuculuq çox yaxşı inkişaf etmişdir. Yerli qoyun növlərinin yununun xüsusiyyətlərinə uyğun xalcalar toxunurdu. Dəmirçilik, arıçılıq, taxta–şalban istehsalı, dərman bitkilərinin toplanıb təhvil verilməsi də əhalinin məşğuliyyət növlərindəndir.

## Həmçinin bax
* Qarasaqqal sövməəsi

## İstinadlar
II Sobekotep

**II Sobexotep** ikili adı **Amenemhet Sobexotep** () — qədim Misirdə təxminən e.ə. 1724-1718 cü illərdə. hökumranlıq etmiş on üçüncü sülalənin fironudur.

II Sobekotep Amenemhet haqqındakı məlumatlar Medamud tikintiləri ilə bağlıdır. Təxmin eilir ki, Teban sarayının hesab kitabı (18 Boulaq papirusu) onun dövrünə aiddir. Papirusun shibinin adı çətin oxunulur. Papirusdan onun Aya adlı bir ixtiyarla nigahda olması məlum olunur.

Onun dəqiq hökumdar kimi kimliyi mübahisəlidir. Turin çar papirusunda adlandırılan ilk hökumdarın o və ya Veqaf olduğu şübhə doğurur. Əgər Turin çar papirusunda Amenemhet Sobexotep nəzərdə tutulursa, onda onun XIII sülalənin ilk hökumdarı I Sobexotep olması gərəkdir.

## İstinadlar
Lolabağırlı

**Lolabağırlı** — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonunun Qarabəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.

## Tarixi
Lalabağırlı kəndi Mamalıçayın (Qorçuçayın qolu) sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yerli əhali arasında Lolabağırlı variantında işlənir. Yerli əhalinin məlumatına görə, kəndi Lala Bağır adlı şəxs saldığı üçün onun adı ilə adlandırılmışdır. Oykonim Lələ Bağır antroponimindən və mənsubiyyət bildirən -lı şəkilçisindən düzəlmişdir. 1902-ci ilə qədər bu ərazilər Qorçu kəndinin yaylağı olub sonradan kiçik bir kənd yarandığı üçün Lələbagirli adlanıb. Kənd camaatı deməy olarki yığma camaat olaraq həm Zağaltın həmdə Qorçu camaatından ibarətdir.

### Toponimikası ilə bağlı rəvayət
Rəvayətə görə, kənddə Bağır adlı bir kişi yaşayırmış. Bu kişinin gözünün ağı-qarası bircə oğlu var imiş. Oğlan çox dikbaş imiş. Kənd ağasının sözünə baxmadığı üçün onu boğazından asırlar. Bağır oğlunu kəndinin başı üzərindəki yüksək təpədə basdırır.

Bağır hər gün təpənin başına, oğlunun qəbrini görməyə gedir, lölə (haray) çəkib ağlayır. Nəhayət o, qəbrin üstündə lölə çəkə–çəkə ölür. Camaat Bağırı oğlunun yanında dəfn edir. Həmin hadisədən sonra kəndin adı Löləbağırlı (Lolabağırlı) qalır.

## Mədəniyyəti
Qorçu kəndində ibtidai məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi, mağaza və başqa sosial obyektlər var idi.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 75&nbsp;km şimal-qərbdə yerləşir.

## Əhalisi
Kənd əhalisi milliyyətcə azərbaycanlılardan ibarətdir.

2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 350 nəfər olmuşdur.

2009-cu il dekabr ayına olan məlumata əsasən kənd əhalisinin sayı 395 nəfərdir.

Kənd əhalisindən Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı şəhid olanlar:
* Qənəhət Ələsgər oğlu Quliyev (1944–1994).

## İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.

## İstinadlar
Atom nüvəsi

**Atom nüvəsi** – onun əsas kütləsinin və strukturunun cəmləşdiyi atomun mərkəzi hissəsi olub, atomun aid olduğu kimyəvi elementi təyin edir. Atom nüvəsi haqqında bilik radioaktivliyin, nüvə parçalanmasının başa düşülməsi üçün əhəmiyyətlidir.

## Ümumi məlumat

Atomun nüvəsi bir femtometr ölçüsündədir, bu atomun ölçüsündən 100 dəfə kiçikdir. Nüvənin çəkisi atoma daxil olan elektronların çəkilərindən 4000 dəfə böyükdür və bu ona daxil olan zərrəciklərin sayından və enerjisindən kəskin asılıdır.

Atom nüvəsi nüvə fizikasında öyrənilir.

Atom nüvəsi nukleonlar – müsbət yüklənmiş protonlar və neytral neytronlardan ibarətdir. Bu hissəciklər bir-biri ilə möhkəm əlaqədədirlər.

Nüvədəki protonların sayına (Z) onun atom nömrəsi deyilir. Bu elementin dövrü cədvəldə sıra nömrəsinə uyğun gəlir. Nüvədəki protonların sayı neytral atomun üz qatının strukturunu və bununla uyğun elementin kimyəvi xassələrini təyin edir. Nüvədəki neytronların sayı onun izotropik ədədi – N adlanır. Eyni sayda protonlara və müxtəlif neytronlara malik elementlərə izotop deyilir.

Eyni sayda neytronlara və müxtəlif sayda protonlara malik olan elementlərə izotonlar deyilir. İzoton və izotop atoma aid olan anlayışlar olub, bir kimyəvi elemntin qeyri-kimyəvi xassəli müxtəlif formaları üçün istifadə olunur. Nüvədəki tam nuklonlar nüvənin kütləvi ədədi A adlanır və atomun dövri cədvəldə verilmiş orta kütləsinə malikdir.

İstənilən digər kvant sistemi kimi, nüvə də metastabil həyacanlanmış şəkildə ola bilir,  ayrı-ayrı hallarda belə halın uzunömürlülüyü illərlə ola bilir.
Luiza Mey Alkott

**Luiza Mey Alkott** () — görkəmli ABŞ yazıçısı. 1868-ci ildə yazdığı və avtobioqrafik səciyyə daşıyan "Balaca qadınlar" adlı romanı ilə tanınmışdır. Bu roman onun ailəsi ilə birlikdə Konkordda yaşadığı zamandan bəhs edir. Lakin əsərdə hadisələr Amerika vətəndaş müharibəsi dövründə verilmişdir.

## Gəncliyi və ilk əsərləri
Luiza Filadelfiyada, transendentalist Amos Branson Alkott və Abigeyl Mey Alkottun ailəsində 1832-ci ilin 29 noyabrında atasının 33-cü ad günündə dünyaya gəlmişdir. O, dörd bacıdan: Anna, Elizabet və Abigeyl Mey, ikincisidir. Luiza Mey Alkott abolisionist və feminist olmuşdur. Gənc yaşlarından müəllim kimi işləməyə məcbur olan Luiza ilk kitabı olan "Çiçək təmsillər"ini 1849-cu ildə çap etdirmişdir. Müharibə başlayanda tibb bacısı kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1864-cü ildə çap olunan romanında bundan da bəhs etmişdir.

## Ədəbi nailiyyəti
Onun ədəbi nailiyyəti 1868-ci ildə çap etdirdiyi "Balaca qadınlar" romanı olmuşdur. Bu roman onun üç bacısı ilə Konkordda yaşadıqları zamandan bəhs edir. 1869-cu ildə romanın ikinci hissəsi "Yaxşı həyat yoldaşları" çapdan çıxır. Burada müəllif Meq, Co, Bet və Eminin gələcək həyatlarını təsvir edir. Müəllif 1871-ci ildə "Balaca kişilər" adlı romanı yazır və burada Conun əri ilə birlikdə açdığı məktəbdən bəhs edir. 1886-cı "Conun oğlanları" adlı romanla bu mövzuya son qoyur.

Bu əsərlərin əsas qəhrəmanı Conun prototipi müəllif özüdür.

1879-cu ildə Alkottun kiçik bacısı Mey olür və onun qızı Luizanı Alkott böyüdür. Luiza Mey Alkott sonralar qadınların səsvermə hüququnun müdafiəçisi olur.

1888-ci il 6 martda Bostonda vəfat edir.

## Əsərləri
* "Miras" (1849-cu ildə yazılıb, 1997-ci ildə çap olunub)
* "Çiçək təmsilləri" (1849)
* "Xəstəxana səhnələri" (1863)
* "Balaca qadınlar" (1868)
* "Yaxşı həyat yoldaşları" (1869)
* "Balaca kişilər" (1871)
* "Conun oğlanları" (1886)

## İstinadlar
Nodar Kumaritaşvili

**Nodar Kumaritaşvili** (25 noyabr 1988 - 12 fevral 2010) — Gürcüstan idmançısı

Kirşə idmanı üzrə Gürcüstan milli komandasının üzvü Nodar Kumaritaşvili 2010-cu ilin fevralında məşq zamanı vəfat edib. Faciə Kanadanın Vankuver şəhərində keçirilən XXI Qış Olimpiya Oyunlarının  təntənəli açılış mərasiminə 5 saat qalmış baş verib. 21 yaşlı idmançı məşq zamanı ikinci yürüşün sonuncu 270 dərəcəlik döngəsində kirşəyə nəzarəti itirib. Saatda 144 kilometr sürətlə hərəkət edən kirşə divara dəyərək kənara atılıb. Həkimlər özlərini idmançıya yetirib ilkin yardım göstərməyə çalışıblar. Qəzadan 8 dəqiqə sonra vertolyotda olan Nodar xəstəxanaya çatdırılıb. Cəmi iki saat sonra isə gürcü vəfat edib. Mütəxəssislər faciəni yolun sürətli olması ilə izah edirlər. Böyük təcrübəsi olmayan idmançıların kirşənin həddən artıq sürət yığması ilə bacara bilmədiyindən ciddi çətinliklərlə üzləşəcəyi isə əvvəlcədən ehtimal olunurdu.
Nodar Kumaritaşvili ölümündən sonra Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin (İOC) ali ordeni ilə mükafatlandırılıb.

## İstinadlar
Balaca qadınlar (roman)

**Balaca qadınlar** — Luiza Mey Alkott tərəfindən yazılmış və 1868-1869-cu illərdə iki hissədə çap olunmuş romandır. Avtobioqrafik səciyyə daşıyan roman Alkott və onun üç bacısı Anna, Elizabet, və Abigeylin uşaqlıq və gəncliyindən bəhs edir. Burada dörd bacı: Meq, Co, Bet və Emi onların həyatı, başlarına gələn hadisələr təsvir olunub. Əsərin əsas qəhrəmanı Conun prototipi müəllifin özüdür. Romandakı hadisələr Alkottun sonralar yazdığı "Balaca kişilər" və "Conun oğlanları" adlı əsələrdə də davam etdirilir. Bu üç əsəri birlikdə "Març ailəsi haqqında trilogiya" da adlandırırlar.

## Məzmun
Meq, Co, Bet, Emi Mister Marçın dörd qızıdır. Ataları hər şeyinin itirdikdən və vətəndaş müharibəsində köləliyə qarşı mübarizə aparmağa başladıqdan sonra qızlar analarının himayəsi altında yaşayırlar. Meq varlı bir ailənin dörd uşağının mürəbbisi olur. Co varlı və tündməcaz Març bibiyə kömək edir. Bet utancaqlığına görə həmişə evdə qalıb ev işləri ilə məşğul olur. Emi isə məktəbə gedir. Qızlar evdə tamaşa düzəldir, kimsəsiz qonşularına kömək edirlər. Onlar həm də qonşuluqda yaşayan qoca Lorens və onun nəvəsi ilə də tanış olurlar. Bu oğlan-Lori Co ilə yaxın dost olur. Sonralar Lorinin müəllimi Con Bruk Meqlə tanış olur və onu sevir. Emi onunla pis rəftar olunduğuna görə məktəbdən çıxarılır. Bet qonşularının uşağına baxarkən xəstələnir və bu xəstəlik onu çox zəiflədir. Birinci hissə Betin sağalması və atalarının evə qayıtması ilə tamamlanır.

İkinci hissədə Meq Con Brukla evlənir. Lori Coya məhəbbətini elan edir və Co tərəfindən rədd edilir. Co ailə dostlarının yanında qalır və burada bir alman professorla tanış olu. Meqin əkiz uşaqları olur: Demi və Deyzi. Bet çox zəifləyir və uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edir. Lori və Emi Avropada qarşılaşırlar və evlənirlər. Co isə tək qalır. Nəhayət o da professor Bhaerlə evlənir. Lori və Eminin Elizabet-Bess adlı qızları olur. Əsərin sonunda Març bibi vəfat edir və Plamfilddəki evini Coya miras qoyur. Co və əri burada kasıb və kimsəsiz uşaqlar üçün məktəb açır. Bütün ailə bir yerə toplaşıb bunu qeyd edir.

## Surətlər
* Marqaret-Meq- ən böyük qız. 16 yaşında çox gözəl bir qızdır.
* Cozefina-Co- 15 yaşında nadinc bir qızdır. Böyümək istəmir. Yazıçı olmaq istəyir.
* Elizabet-Bet- 13 yaşında utancaq bir qızdır. Musiqi ilə maraqlanır.
* Emi Kertis- 11 yaçında sarışın bir qızdır. Özünə çox fikir verir. Rəssam olmaq istəyir.
* Teodor Lorens-Lori(Teddi)- qonşuluqda yaşayır. 15 yaşındadır. Musiqiçi olmaq istəyir.
* Mister Març- qızların atasıdır. Kasıb dostuna kömək etmək istərkən hər şeyini itirir. orduda xidmət edir.
* Missis Marqaret Març- qızların anasıdı. Çox qayğıkeş və xeyirxah bir qadındır.
* Març bibi- əsəbi qoca ledidir. qızların qohumudur.
* Con Bruk- Lorinin müəllimidir. Meqlə evlənir.
* Mister Lorens- qonşuluqda yaşayan qoca centlmendir. Qızlara kömək edir. Beti çox istəyir.
* Professor Bhaer- kimsəsiz qalmış bacısı uşaqlarını böyüdən alman professor. Co ilə evlənir və onunla Planfilddə məktəb açır.
Fredrik Ceymson

**Fredrik Ceymson** () — Amerika ədəbi tənqidçisi və marksist siyasi nəzəriyyəçi. Mədəni cərəyanların müxtəlif cəhətlərdən tənqid olunması ilə məşhurdur. O, postmodernizmi kapitalizmlə bağlı bir ədəbi cərəyan saymışdır. Onun ən məşhur əsərləri bunlardır: "Postmodernizm: Sonrakı Kapitalizmin mədəni məntiqi", "Siyasi təhtəlşüur", "Marksizm və forma".

## Həyat və yaradıcılığı
Klivlenddə anadan olmuşdur. Təhsilini bitirdikdən sonra Avropaya səyahət etmiş və sonradan Amerikaya qayıdıb doktorluq dərəcəsi almışdır.

Marksizm, strukturalizm, postmodernizmlə bağlı əsərləri vardır.

F. Ceymson Çin ədəbi tənqidinə də təsir etmişdir.

## Əsərləri
* "Sartrlar: Stilin mənşəyi"
* "Marksizm və forma: Ədəbiyyatın iyiminci əsr dialektik nəzəriyyələri"
* "Dilin həbsxanası"
* "Aqressiya təmsilləri"
* "Postmodernizm"
* "Zamanın toxumları"
* "Dialektikanın valentiliyi"
## İstinadlar
Anakreontizm

***Anakreontizm*** lirik növə aid cərəyanlarda biridir. Adını qədim yunan şairi Anakreontdan almışdır. Anakreont vəzninin davamçıları məhəbbət və şərab mövzularına üstünlük verirdilər. Müasir dövrdə bu cərəyanın nümayəndələri vəzni saxlamasalar da Anakreontun mövzularını davam etdirirlər.

## Nümayəndələri
XVII əsr İngiltərə ədəbiyyatında bu cərəyan mövcud olmuşdur. Nümayənələrindən biri də Tomas Mor olmuşdur. Dini anakreontizm adlanan bir qolu da mövcuddur.
Manul

**Manul** () — Pişiklər fəsiləsinin yırtıcı məməli heyvanıdır.

## Ümumi məlumat
Bədənin uzunluğu təxminən 55 sm, quyruğun isə 30 sm çatır. Ölçüləri ev pişiyi boyda olsa da, görkəmcə ondan xeyli fərqlənir. Onun qolları daha qısa, bədəni daha massiv, xəzi isə sıx və uzundur. Enli və yastı başının üzərində kiçik qulaqları bir-birindən aralı şəkildə yerləşmişdir, bəzən tükün içində gizlənmiş olur. Gözlərinin qırağından sifətinin kənarı ilə uzun tüklər (baklar) nəzərə çarpır. Xəzi bəzən tutqun (çirkli-sarı-boz), bəzən isə qırmızımtıl-sarı rəngdə olur.
## Yayılması
Orta və Mərkəzi Asiya, cənubi Qafqaz və qərbi İrandan başlayaraq, Baykal ətrafı, Monqolustan və şimal-qərbi Çinə qədər.
Azərbaycanda, yalnız Naxçıvanda rast gəlinməsi barədə 3 - 4 fakt vardır. 
## Yaşayış yerləri və həyat tərzi
Biologiyası Azərbaycanda öyrənilməmişdir. Arealının digər sahələrində aparılan tədqiqatlara əsasən, kəskin kontinental iqlim şəraiti, qışda aşağı temperaturu və nazik qar örtüyü olan ərazilərdə yayılmışdır. Bozqır və yarımsəhra ərazilərdə, hündür dağ qayalıqlarında rast gəlinir. Yuvasını qaya yarıqlarında, kolluqlarda, köhnə porsuq yuvalarında qurur. Qidasını, əsasən siçanabənzər gəmiricilər, quşlar təşkil edir. Hərəkətləri ləngdir, təqib zamanı gizlənməklə və hündür yerlərə dırmaşmaqla canını qurtarır. Fevral-mart aylarında cütləşir, 60 gün boğazlıq dövründən sonra 2-6 gözləri yumulu bala dünyaya gətirir. 10 ayliqda balalar yetkinliyə çatırlar. Nadir fərdləri Naxçıvanda tapılır. Çöllərdə və səhralarda, çox vaxt daşlı yaylalarda, 3000 m ucalığa qalxaraq, orada məskən salır. Boş yuvalarda da yaşaya bilər. Əsasən gecə və alaqaranlıq vaxtı ova çıxır. Gəmiricilərlə, quşlarla və kərtənkələlərlə qidalanır. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilib.
## Sayı
Dəqiq sayı məlum deyildir. Çox nadir hallarda Naxçıvan MR-də rast gəlinir.
## Məhdudlaşdırıcı amillər
Öyrənilməyib. Xüsusən, qışı sərt və uzun keçən illərdə tələf olmaları məlumdur.
## Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Növün yaşayış yerləri Zəngəzur MP, Ordubad və Arazboyu yasaqlıqlarında mühafizə olunur. Ekologiyası öyrənilmədiyindən mühafizə tədbirləri hələ hazırlanmaqdadır.


Fayl:Stamp of Azerbaijan 276.jpg|Azərbaycan (1994)
Fayl:Stamp of Azerbaijan 456.jpg|Azərbaycan (1997)
Fayl:Stamp of Kyrgyzstan asiafauna.jpg| Qırğızıstan, 2008)
Fayl:Stamp Kyrgyzstan Pallas Cat 2008.jpg| Qırğızıstan, 2008)
Fayl:Stamp Tajikistan Pallas Cat souvenir sheet 500.jpg|Tacikistan, 1996)
Fayl:Stamp Tajikistan Pallas Cat souvenir sheet WWF.jpg| Tacikistan, 1996)


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, II Cild, Bakı, 2013
# Hacıyev D.V. Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Bakı: Elm, 2000, s. 588;  
# Talıbov T.H. Naxçıvan MR Qırmızı Kitabı. Naxçıvan: Əcəmi, 2006. s. 154 - 186.

## Xarici keçidlər
* Vəhşi heyvanlar 

## Həmçinin bax
* Vaşaq
* Çöl pişiyi
* Qamışlıq pişiyi
İosif Reutt

**İosif Antonoviç Reutt**-(1786-1855), polkovnik, 42-ci eger polku komandiri, 1826-cı il iyul ayının 22-dən sentyabrın 6-na qədər İran qoşunları mühasirəsinə düşmüş Şuşa qalasının komendantı idi.

## Həyatı
İosif Antonoviç Reutt 1786-cı ildə Qrodne quberniyasında anadan olmuşdu. 
Reutt cəllad xislətli general idi. O, Yeger polkunda xidmət etdiyi zaman bu xislətə yiyələnmişdi. Bu polk öz sərtliyi ilə imperiya ordusunda tanınırdı. İperatorun bilavasitə nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Maraqlıdır ki, həmin hərbi hissənin demək olar bir çox zabitləri Azərbaycanın canına zəli kimi darışmışdılar.

Reutt hərbi hissənin 42-ci polkunun komandiri idi. Bu hissə Azərbaycan torpağında ağılasığmaz hərəkətlər etmişdi. Yalnız Qarabağ bölgəsində bu polkun doqquz rotası saxlanılırdı.

Reutt Şuşaya polkun 5 rotası ilə daxil olduğindan qərərgahı da burada yaratmışdı. Odur ki, Şuşaya olan hücumları genersl çox asanlıqla dəf edə bilirdi. Belə döyüşlərdən biri 1826-cı il iyulun 25-də oldu. Artıq o bu vaxt Şuşanın komendantı idi.

Rus generalının Şuşada törətdiyi qanlı hərəkətlər emənilər tərəfindən idarə olunurdu. Bu cəhətdən general çox asanlıqla dəf edə bilirdi. Belə döyüşlərdən biri 1826-cı il iyulun 25-də oldu. Artıq o bu vaxt Şuşanın komendantı idi.

Rus generalınn Şuşada törətdiyi qanlı hərəkətlər ermənilər tərəfindən idarə olunurdu. Bu cəhətdən general V. Q. Madatov daha çox fəallıq göstərirdi. O, Şuşadan müsəlmanların çıxarılmasına, bu gözəl şəhərin xristianlaşdırılmasına çalışırdı.

General Reutt Şuşada komendant olduğu vaxt təkcə burada qalmaqla gününü keçirmirdi. O, həm də Qarabağ kəndlərini gəzirdi, əxlaqına xas olan bir təbiətlə əhaliyə əzab verir, əmlaklarını soyub-talayırdı. Əldə etdiyi varidat hesabına Şuşada yaşayan zabit ailələri saxlayırdı. Bu talanlar Şuşada hərbiçilərin ehtiyaclarını ödəyirdi.

Reutt Qarbağda hər yerdə nəzarət qoymuşdu. Xan sarayını özünə qərərgah seçmişdi. Şəhərdəki səliqəli evlərdən yerli adamlar zorla çıxarılır, əvəzinə isə zabitlər maskunlaşırdılar. Rus generalı şəhərdə olan məscidləri belə müsəlmanların üzünə bağlamışdı. Ruslar məscidlərə qarşı istədiyi hərəkəti edirdilər.

Reuttun Qarabağda törəttdiyi cinayətlərə qarşı çıxan tapılmırdı. Etiraz səsini qaldıranlar isə dərhal cəza alır, yaxud Şuşadan çıxarılırdı. O burada mütləq hakim idi. Toz basmış arxiv sənədləri bu qəddar rus generalı barədı xeyli məlumatı hələ də özündə saxlayırdı.

42-ci Yeger polkunun komandiri polkovnik Reutt doqquz rotadan ibarət olan Qarabağdakı polkunun beş rotası ilə Şuşa qalasında sığınaq etmişdi. Bu qala bir az sonra, 1826-cı il iyulun 25-dən başlayaraq İran qoşunlarının əsas qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alınmışdı. B a x: General Yermolovun çara göndərdiyi 1826-cı il 30 iyul tarixli raport (AKAK, c. VI, h. II, sənəd 651, səh. 357). Müqayisə et: N.Dubrovinin yuxarıda göstərilən əsəri, c. VI, səh. 635.

O, 9 oktyabr 1855-ci ildə Tiflisdə vəfat edib.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu, Qasım bəy Zakirin müasirləri, Bakı, "Şuşa", 2011.

## Xarici keçidlər
* İosif Reut

## Həmçinin bax
*Qarabağ
*Şuşa
Darçın

thumb|240px|Darçın çubuqları və üyüdülmüş darçın
**Darçın** — ədviyyat. Həmişəyaşıl tropik darçın ağacının cavan budaqlarının soyulub qurudulmuş qabığından alınır. 

## Tarixi
Darçının elmi adındakı növ adı olan "cinnamomum", yunancada "kinnamomon" sözündən yaranıb. Bəşər tarixinin ən qədim ədviyyatlarından biridir. Eramızdan əvvəl 3000 –ci ildə çinlilər tərəfindən   istifadə olunurdu. Avropada XVI-XVIII əsrdə ən dəyərli və bahalı ədviyyatlardan biri hesab olunurdu. Məşhur tacir Anton Fugger 1530 –cu ildə imparator V. Karlın borc sənətlərini onun gözləri qarşısında darçın ədviyyat çubuqlarından yaranan bir odla yandırmış, beləcə öz zənginliyini sübut eləmişdir.

## Faydaları

* Uzunmüddətli istifadə zamanı ürək-damar sistemi üçün olduqca faydalıdır (xolesterolu və qan təzyiqini tənzimləyir);
* Qanda şəkərin dərəcəsini aşağı saldığı üçün diabet xəstələrinin darçından istifadə etmələri məsləhət görülür;
* Ağız qoxusuna qarşı effektivdir;
* Güclü antioksidant və iltihab əleyhinə təsirə malikdir. İmmuniteti gücləndirmək üçün (qrip, soyuqdəymə, zökəmə və s. qarşı) istifadə oluna bilər;
* Qadınlarda süd istehsalını artırır;
* Həzm sisteminin işinə müsbət təsir göstərir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər

* ömürlülüyün sirri: Darçınlı bal çayı
Stendal

**Stendal** (; ) — əsl adı Mari-Henri Beyle olan fransız yazıçı.

Xarakterlərin daxili psixoloji vəziyyətini yaxşı aça bildiyi üçün realizm nümayəndələrindən biri sayılır. 1830-cu ildə yazılmış "Qırmızı və qara" və 1839-cu ildə yazılmış "Parmanın kartezian kilsəsi" romanları ilə tanınır.

## Həyatı
1783-cü ildə Qrönoblda dünyaya gəlmişdir. Vəkil ailəsində doğulmuşdur. 7 yaşında ikən anasını itirən S. humanist və respublikaçı olan babasının himayəsində böyümüşdür. 1799-cu ildə həribi nazirlikdə qulluğa girmiş, I Napaleonun İtaliya səfərində (1800) iştirak etmişdir.1806–14-cü illərdə intendant kimi Napaleonunir sıra hərbi səfərlərində, o cümlədən Rusiyaya yürüşündə iştirak etmiş, Moskvanın yandırılmasının, Borodino düyüşünün fransız ordusunun Rusiyadan qaçmasının şahidi olmuşdur. Napaleonun süqutundan sonra İtalyaya getmiş, karbonarlar hərəkatının rəhbərləri ilə əlaqə saxlamış, italyan romantikləri ilə yaxınlaşmış, 1821-ci ildə Fransaya qayıtmış, ədəbi həyatda fəal iştirak etmişdir.

1814-cü ildə Milana köçmüşdür. Stendalın 200-dən çox ədəbi təxəllüsü olmuş, lakin Stendal (alman sənətşünasir Vinkelmanın doğulduğu kiçik şəhər) təxəllüsü ilə məşhurlaşmışdır. Bir sıra əsərləri ölümündən sonra nəşr olunmuşdur. İlk əsərləri musiqiyə aid olmuşdur. Stendalın ədəbi yaradıcılığı fransız tənqidi realizminin ilkin mərhələsidir: "Roma, Neapol, Florensiya(1817)", "Məhəbbət haqqında(1822)" Rasin və Şekspir (1823–1825) " və s. kitablarında idealist esstetikaya, ədəbi ehkamlara, incəsənatin ictimai vəzifəsini,

realizmi, təbiiliyi və hayatiliyi müdafiə etmişdir. S. romanlarında xüsusilə məşhur " Qırmızı və Qara" romanında burja cəmiyyətinin ictimai və əxlaqi çürüklüyü, Fransa burja inqilabından sonrakı ictimai həyat, mutərəqqi, inqilabi qüvvələrlə irtiça arasındakı mübarizə əksini tapmışdır. Həm köhnə mürtəci qüvvələrin nifrəti və yeni burja qaydalarının amansızlığı ilə qarşılaşan yeksək təbiətli, bacarıqlı, ehtiraslı gənc nəsil bu mübarizədə çox vaxt məğlub olmuşdur.

## Əsərləri
Romantizm dövründə yaşamış Stendalın realist əsərləri kifayət qədər qiymətləndirməmişdi. Stendalın əsərləri özündə ironiyanı, psixoloji və tarixi təsvirləri birləşdirir.

Stendal romanlar novellalar müəllifidir. Bununla yanaşı onun "Napoleonun həyatı" adlı bioqrafik və avtobioqrafik əsərləri də var.
* "Roma, Neapol, Florensiya"1817)
* "Məhəbbət haqqında"1822)
* " Rasin və Şekspir"(1823–1825)
* " Armans"(1827)
* Vanina Vanini (1829)
* Qırmızı və qara (1831)
* "Parma monastrı" (1839)
* " Lucyen Leven" (1834–1836)
* "Anri Bryuların həyatı" (1835)
* "Xudbinin xatirılıri"(1832)
* "Lamyel" (1839–1842. bitməmişdir)

## Həmçinin bax
* Stendal sindromu

## İstinadlar