Qacallar

**Qacallar** və yaxud **müsəlman qaqauzlar** ( və ) — Balkan yarımadasının şərqində yaşayan müsəlman türkdilli etnik qrupu. Qacalıların əsas məskunlaşdıqları ərazilər Bolqarıstan Respublikasının ucqar cənub-şərqində, həmçinin Şərqi Frakiya (Türkiyə) bölgəsində yerləşir. Hər iki ölkədə qacallar adətən türklər kimi təsnif edilir, baxmayaraq ki, qacallar fərqli etnogenezlərinə görə Osmanlı türklərindən fərqlənirlər. Qacalıların ana dili son illər güclü türkləşməyə məruz qalan balkan-qaqauz dilidir. Qacalların ümumi sayı təxminən 300 000 nəfərdir, o cümlədən 20 000-ə yaxını ana dilində danışır. Qacalların, eləcə də qaqauzların etnoqrafiyasının öyrənilməsi ilə rus alimi Valentin Aleksandroviç Moşkov məşğul olub.
## Tarixi
Qacalların (eləcə də qaqauzların) formalaşdığı tarixi bölgə müasir şimal-şərq Bolqarıstan ərazisindəki Ludoqori bölgəsindəki ərazi olub. Ehtimal olunur ki, onlar VII-XI əsrlərdə şimaldan Balkanlara köçmüş qədim türk tayfalarının qalıqlarının törəmələridir. Bu, qaqauzları və qacalları sonralar (XIV-XVI əsrlər) cənubdan Balkanlara gəlmiş türklərdən fərqləndirir. Elə buna görə də Türkiyədə yaşayan qacallar da türklərlə münasibətlərində etnik-mədəni məsafə saxlamağa üstünlük verirlər.

## Osmanlı imperiyasında
Bununla belə, avtoxton Balkan türkləri arasında parçalanmaya səbəb olan Osmanlı fəthi oldu. Onların əksəriyyəti pravoslavlığı (qaqauzları) qoruyub saxlasa da, bəziləri islamı (qacalar) qəbul etdilər. XVIII əsrdə Rusiya imperiyasının sərhədləri Dunaya yaxınlaşdıqda, pravoslav qaqauzlar fəal şəkildə Rusiyaya köçdülər və Bessarabiya müsəlmanları isə Dunayın arxasına çəkildilər. 1878-ci ildən sonra növbəti Rusiya-Osmanlı müharibəsindən sonra Türkiyənin Balkanlardakı mövqeləri sarsılanda qacallar fəal şəkildə Osmanlı imperiyasına köçməyə başladılar. O vaxtdan qaqauzlarla qacalların yolları ayrılır. Bəzi qruplar Anadolunun içərilərinə getdilər, orada nəhayət türk mühitinə assimilyasiya olundular. Lakin əksəriyyəti Ədirnə şəhəri bölgəsində bir sıra kənd yaşayış məntəqələri quraraq Avropa Türkiyəsində qaldılar.

Hazırda Şərqi Frakiya əhalisi ənənəvi olaraq 2 qrupa bölünür: yerli (erlilər) və köçkünlər (muhacirlər). Bu da diqqətəlayiqdir ki, bəzən qacalların özləri də yerli frakiyalılardır, lakin qacal köçkünləri (əsil-qacallar) adlanır.

## Etnonim
Qacal sözünün mənası müasir bulqar dillərində qorunub saxlanılan pro-bolqar sözlərindən biridir. Bulqarlar tərəfindən hələ qədimdən Qafqazdan kənarda yaşayan xalqların adlarını çəkmək üçün istifadə edilən qazalo sözündən əmələ gəlib.
## Dili
Qacal dili türk yazı dili ilə qaqauz yazı dili ilə çulğalaşmış şəkildə inkişaf edib. UNESCO tərəfindən nəşr olunan "Təhlükədə olan Dünya Dillərinin İnteraktiv Atlası"nda qacalların dili qaqauz dilinin dialekti kimi göstərilir.

## Etnoqrafiyaları
İslam dininə və türklərlə dil yaxınlığına baxmayaraq, qacallar, xüsusən də kəndlilər kifayət qədər qapalı həyat tərzi keçirirlər. Qacalılar Silivri (İstanbul vilayəti), Keşan (Ədirnə vilayəti) yaxınlığındakı kəndlərdə və İstranca dağlarında (Kırklareli vilayəti) kompakt şəkildə yaşayırlar. Yunanıstan, Aleksandrupolis (Dədəağaç), Drama, Seresa, Florin (Kayalar) ərazilərində də kiçik qacal qrupları yaşayır.

Bolqarıstanın özündə, Türkiyə sərhədi boyunca qaqauzdilli şiə müsəlmanların (Amuja adlanan) yaşayış məntəqələri var.
## Tanınmış qacallar
* Uğur Dündar — Türkiyə jurnalisti, xəbər aparıcısı, CNN-Türk telekanalının əməkdaşı.

## İstinadlar