Oskar Vayld

**Oskar Vayld** (; ) — görkəmli irland yazıçısı, şairi. Son Viktoriya dövrünün ən məşhur dramaturqlarından, estetika və Avropa modernizminin əsas simalarından biri.
## Həyatı
Görkəmli İngilis yazıçısı Oskar Vayld 16 oktyabr 1854-cü ildə Dublindəki Vestlend-Rou küçəsindəki 22-ci evdə anadan olub, Ser Vilyam Vayldın (1815-1876) və Ceyn Françeskanın evliliyindən ikinci övladıdır (1821—1896). Qardaşı Vilyam ondan iki yaş böyük idi. Vayldın atası İrlandiyada aparıcı oftalmoloq idi və 1864-cü ildə məsləhətçi həkim və İrlandiyanın siyahıyaalma üzrə xüsusi komissarının köməkçisi kimi xidmət etdiyi üçün cəngavərliyə layiq görülmüşdür. Vilyam Vayld peşəkar fəaliyyəti ilə yanaşı, İrlandiya arxeologiyası və folkloru haqqında kitablar yazdı, xeyriyyəçi idi və şəhərdə yoxsullara, kimsəsizlərə xidmət edən pulsuz tibb məntəqəsi qurdu. Ceyn Vayld "Speranza" təxəllüsü ilə (italyan d. - "ümid") 1848-ci ildə inqilabi "Gənc irlandlar" hərəkatı üçün şeirlər yazdı və ömrü boyu İrlandiya millətçisi olaraq qaldı. Xanım Vayldın neoklassik dirçəlişə marağı evdəki qədim yunan və Roma rəsm və büstlərinin bolluğundan aydın görünürdü. Vayld evində tez-tez Avropa məşhurlarının şərəfinə poetik axşamlar və qəbullar təşkil olunurdu. Həyat yoldaşından olan uşaqlardan başqa, Ser Vilyam Vayld nikahdan əvvəl doğulmuş üç uşağın atası da idi: Henri Vilson. 1838), Emili və Meri Vayld. Ser Vilyam qeyri-qanuni uşaqların atalığını qəbul edir və onların təhsili üçün pul ödəyirdi. Lakin, o üşaqlar qohumları tərəfindən həyat yoldaşından və qanuni övladlarından ayrı böyüdülürdülər. 

1855-ci ildə ailə Merrion meydanındakı № 1 evə köçdü və burada bir il sonra qızı dünyaya gəldi. Yeni ev daha geniş idi və valideynlərin əlaqələri və uğurları sayəsində "bənzərsiz bir tibbi və mədəni mühit"hökm sürürdü. Evlərinin daimi qonaqları Josef Şeridan Le Fanu, Çarles Lever, Corc Petri, Isaak Butt, Vilyam Roven Hamilton və Samuel Ferquson idi.
Bacısı İsola on yaşında meningitdən öldü. Vayldın "Requiescat" şeirini (lat. — "Nur içində yat", 1881) onun xatirəsinə yazılmışdır. Doqquz yaşına qədər Oskar Vayld evdə təhsil alırdı. Fransız quvernatkadan fransız dilini, Almandan isə — Alman dilini öyrəndi. Daha sonra Ferman qraflığının Enniskillen şəhərində yerləşən Portor Kral Məktəbində təhsil aldı. İyirmi yaşına qədər Vayld yay aylarını  atasının Meyo qraflığının Moytura kəndindəki bağ evində keçirirdi. Orada Vayld və qardaşı Villi tez-tez gələcək yazıçı Corc Mur ilə birlikdə vaxt keçirirdilər. 1864-1871-ci illərdə Oskar Vayld Portor Kral məktəbində təhsil almışdır. O, vunderkind olmasa da, onun ən böyük üstünlüyü sürətli oxuma bacarığı idi. Oskar çox ünsiyyətcil və şən xarakterə sahib idi, məktəb hadisələrini yumoristik şəkildə çatdırmaq bacarığına malik idi. Məktəbdə Vayld hətta Əhdi-Cədidin yunan mətnini bildiyinə görə xüsusi mükafat almışdı. Portor məktəbini qızıl medalla bitirdikdən sonra Vayld Dublindəki Triniti Kollecində (Müqəddəs Üçlük Kolleci) təhsil almaq üçün Kral məktəb təqaüdünə layiq görüldü. Triniti Kollecində (1871-1874) Vayld antik tarix və mədəniyyəti öyrənirdi və burada da qədim dillərdəki bacarığını parlaq şəkildə nümayiş etdirirdi. Elə burada o, ilk dəfə estetika mövzusunda mühazirələr dinlədi və antik tarix professoru, yüksək savadlı alim  C.P.Mahaffi ilə sıx ünsiyyət sayəsində tədricən gələcək estet davranışının son dərəcə vacib cəhətlərini formalaşdırmağa başladı.
## Təhsili
1874-cü ildə Oksford Magdalena Universitetində təhsil almaq üçün təqaüd qazanaraq filologiya  şöbəsinə daxil olur. Oksfordda o, mükəmməl ingilis tələffüzünü inkişaf etdirdi:"irland  aksentim Oksfordda unutduğum çox şeylərdən biri idi". O, eyni zamanda, istədiyi kimi, heç bir xüsusi səy göstərmədən qabiliyyətli bir insan kimi şöhrət qazanmışdı. Məhz burada onun sənətə dair özünəməxsus fəlsəfəsi formalaşdı. Hələ o zamanlar onun adı müxtəlif maraqlı, bəzən karikatura xarakterli əhvalatlarla əhatə olunmağa başlamışdı. Vayld etiraf edirdi: "insan həyatında həqiqi olan onun əməlləri deyil, onu əhatə edən əfsanələrdir. Əfsanələri heç vaxt məhv edilməməlidir. Onların vasitəsilə insanın əsl üzünü qeyri-müəyyən də olsa görə bilirik". Oksfordda Vayld sənət nəzəriyyəçisi Con Raskinin və onun tələbəsi Volter Peyterin mühazirələrini dinləmişdi. Hər ikisi gözəlliyi tərənnüm edirdi, lakin Raskin onu yalnız xeyirlə vəhdətdə görürdü, Peyter isə gözəllikdə müəyyən qədər bir növ pisliyə icazə verdi. Raskinin cazibəsi altında Vayld bütün dövr ərzində Oksfordda idi. Daha sonra ona bir məktubda yazacaq: "sizdə Peyğəmbərdən, kahindən, şairdən bir şey var."; Bundan əlavə, tanrılar sizə heç kimə verilmədiyi qədər şər qatışığını da mümkün sayırdı. Vayld Oksfordda olduğu zaman Raskinin cazibəsi altında olmuşdur. Sonralar ona yazdığı məktubda deyirdi: "Sizdə peğəmbərdən, kahindən nə isə var, üstəlik, tanrılar sizə elə natiqlik bəxş ediblər ki, onu başqa heç kimə vermiyiblər". Alovlu ehtiras və möcüzəvi musiqi ilə dolu sözləriniz aramızdakı karların eşitməsinə və korların isə  görməsinə səbəb olurdu". Hələ Oksfordda oxuyarkən Vayld İtaliya və Yunanıstana ziyarət etmiş, bu ölkələrə, onların mədəni irsinə və gözəlliyinə vurulmuşdu. Bu səyahətlər ona son dərəcə ilhamverici təsir göstərmişdi. Oksfordda o, həmçinin "Ravenna" poeması üçün ən nüfuzlu Nyudigeyt mükafatına layiq görülmüşdü. Bu mükafat XVIII əsrdə ser Rocer Nyudigeyt tərəfindən Oksford Universitetində hər il keçirilən, dramatik forma qəbul etməyən və 300 misradan artıq olmayan poemalar müsabiqəsinin qalibləri üçün ayrılmış pul mükafatı.

1878-ci ildə universiteti bitirdikdən sonra Oskar Vayld Londona köçdü. İngilis cəmiyyəti üçün" ən zəruri " inqilabı — moda inqilabını edir. Vayldın Londonda göründüyü və hər kəsin diqqətini çəkdiyi kostyum belə görünürdü: "hörüklə bəzədilmiş qısa məxmər gödəkçə, geniş açılan yaxalı ən incə ipək köynək, yumşaq yaşıl qalstuk, diz boyu atlaz şalvar, qara corablar və tokalı ayaqqabılar..., beret, bəzən sərbəst düşən yağmurluq, əlində isə ya  günəbaxan yada zanbaq". Əvəzedilməz aksesuar yaşıl rəngə boyanmış düymədəki qərənfil idi. İncə bədii zövq Vaylda "uyğunsuzluğu birləşdirməyə" imkan verdi. Qərənfil, günəbaxan və zanbaq pre-rafaelit rəssamlarının ən mükəmməl çiçəkləri hesab olunurdu. İstedadı, zəkası və diqqəti cəlb etmək bacarığı sayəsində Vayld tez Londonun ictimai həyatına qoşuldu. Vayld tez-tez qonaqları əyləndirmək üçün salonlara çağırılırdı: "Gəlin əmin olun, bu gün bu irlandiyalı hazırcavab çıxış edəcək."

## Yaradıcılığı
Londonda Vayldı hər kəs yaxşı tanıyırdı. İstənilən məclislərdə ən çox arzulanan qonaq idi. Vayld bu illərdə özünü yaradıcılığa qərq edir. O, həmdə o dövrdə jurnalistika ilə məşğul olurdu. 1887-1889-cu illərdə "Qadın Dünyası"jurnalının redaktoru vəzifəsində çalışıb. Bernard Şou Vayldın jurnalistika fəaliyyəti haqqında çox danışdı. 1887-ci ildə o, nəşr hekayələr "Кenterberri qəsrinin kabusu", "Lord Artur Sevilin cinayəti", "Tapmacasız Sfenks", "Milyonçu model, "Cənab U. H. portreti" adlı hekayələrini nəşr etdirdi və məhz bunlar onun hekayələr toplusunu təşkil etdi. Lakin Vayld ağlına gələn hər şeyi yazmağı sevmirdi, dinləyiciləri valeh etdiyi bir çox hekayə elə yazılmamış olaraq qaldı. 1890-cı ildə onunu yeganə romanı işıq üzü gördü və bu əsər Vaylda sarsıdıcı bir uğur qazandırdı - "Dorian Qreyin portreti"işıq üzü gördü. Roman  "Lippincotts Monthly Magazine" jurnalında çap edilmişdir. Ancaq tənqidçilər əsəri əxlaqsızlıqda günahlandırdılar. "Dorian Qreyin portreti" haqqında dərc olunmuş 216 çap rəylərinə cavab olaraq, Vayld Britaniya qəzet və jurnallarının redaksiyalarına 10-dan çox açıq məktub yazaraq, incəsənətin əxlaqdan asılı olmadığını izah etdi. Üstəlik, o yazırdı ki, romanda əxlaqı görməyənlər əslində riyakardılar, çünki əsərin bütün əxlaqı ondan ibarətdir ki, vicdanı cəzası şəkildə öldürmək mümkün deyil. 1891-ci ildə roman əhəmiyyətli əlavələrlə ayrıca kitab kimi nəşr olundu və Vayld bu şah əsərini xüsusi bir ön sözlə müşayiət etdi. Həmin ön söz bundan sonra estetikizmə -omumyaratdığı istiqamətə və bir növ "dinə" - manifəstə çevrildi.  

1891–1895-ci illər Vayldın başgicəlləndirici şöhrət dövrü idi. 1891-ci ildə onun nəzəri məqalələr toplusu - «Niyyətlər» (Intentions) nəşr olundu. Bu kitabda Vayld oxuculara öz “iman rəmzini”, yəni estetik doktrinasını təqdim edirdi. Kitabın pafosu İncəsənətin - ən ali müqəddəsliyin, ən yüksək tanrının - tərənnümünə yönəlmişdi; Vayld isə bu tanrının fanatik kahini idi. Elə həmin 1891-ci ildə o, «Sosializm dövründə insanın ruhu» (The Soul of Man under Socialism) adlı traktatını yazdı. Bu əsərdə nikah, ailə və xüsusi mülkiyyət rədd edilir. Vayld bildirirdi ki, «insan palçıqda eşələnmək üçün deyil, daha ali bir məqsəd üçün yaradılıb». O, elə bir zamanın arzusunda idi ki, «iyli daxmalarda yaşayan, üfunətli cır-cındır geyinmiş insanlar qalmasın… yüz minlərlə işsiz, ən rəzil yoxsulluğa sürüklənmiş adamlar küçələrdə vurnuxmasın… cəmiyyətin hər bir üzvü ümumi rifah və xoşbəxtliyin iştirakçısı olsun»…

Yaradıcılığa tələbəlik illərindən başlamışdır. O, bir çox nağılların müəllifidir. Onun yazdığı nağıllarla xalq nağılları arasında böyük fərq var. İlk növbədə o, uşaqların qarşısında ciddi problemlər qoymuşdur. Bunlar: xeyrlə şəri ayırmaq və olum ölüm.
Onun nağılları iki hissədən ibarətdir: I hissəyə "Xoşbəxt şahzadə və diğər nağıllar", II hissəyə " Nar ev" , " Bülbül və qızılgül" daxildir. Onun bu nağıllarında dostluq və sədaqətdən danışır. Bu nağıllarda o. Ilk növbədə məhəbbətə, dostluğa, səadətə müraciət etmişdir." Bülbül və qızılgül" nağılında o, insanlarda olan yalançılığı, insani sevginin şana, şöhrətə, pula dəyişildiyini açıb göstərmək istəmişdir. Burada bülbül bir tələbənin sevgisi yolunda tökdüyü göz yaşlarına, ah-naləsinə dözməyib özünü qurban verir ki, tələbə al rəngli qızılgülü öz sevgilisinə apara bilsin, lakin tələbə gələndə görür ki, artıq onun sevgilisi başqa bir varlı adama ərə gedib. Bu al rəngli, bülbülün canı bahasına əldə olunan qızılgülü o daş-qaşa satır. O, qızılğüldən daş-qaşı üstün tutur. Bunu görən tələbə məhəbbətin bir heç olduğunu görüb bundan sonra ağıl sahibi söz verir. O. Vayldın nağıllarını oxuduqca H. X. Andersenin "Donuzotaran" nağılı yada düşür. Burada şahzadə qız həqiqi əşyalara məhəl qoymayıb cansız oyuncaqlara üstünlük verir. O. Vayld öz nağıllarında zəmanə insanlarının meşşan həyat tərzini, daş-qaşa, şan-şöhrətə aludə olduğunu göstərməyə çalışmışdır.
Digər "Ulduz oğlan" nağılında o, kimsəsiz uşaqlardan, insanın öz gözəlliyindən, özündən çox razı olmasından, hətta öz doğmalarının dilənçi vəziyyətində olduğu halda onları təhqir edib qovmaqla kifayətlənməyən oğlanı təsvir etmişdir. Ulduz oğlan hətta öz doğma anasının dalınca daş da atır. O. Vayldın nağıllarındakı bir çox cəhətlər haqqında danışmaq olar. Bu nağıllar kiçik uşaqlara və gənclərə həsr olunmuşdur.
O. Vayld 1900-cü ildə vəfat etmişdir.
## Biblioqrafiya
* *Gide A.* Oscar Wilde In Memoriam. — Paris, 1948.
* *Gide A.* Prétextes, 1929.
* *Gide A.* Si le grain ne meurt. — Gallimard, 1951.
* *Bendz E.* O. Wilde a retrospect. — Göteborg, 1921.
* *Braybrooke P.* O. Wilde, 2 nd ed. — L., 1932.
* *Choisy L. F.* O. Wilde, — P., 1927.
* *Davies R. H.* The Letters of Oscar Wilde. — London, 1962.
* *Davies R. H.* More Letters of Oscar Wilde. — London, 1985.
* *Davray H.* O. Wilde. — P., 1928.
* *Douglas A.* O. Wilde et moi. — Paris, 1917.
* *Douglas A.* The Autobiography of Lord A. Douglas. — London, 1931.
* *Ellman R.* Oscar Wilde. Biography. — London, 1987.
* *Hagemann C.* O. Wilde. — Stuttgart, 1925.
* *Harris F.* The Life & Confessions of O. Wilde. — N. Y., 1917.
* *Hirsch Ch. H.* Teleny Ganymede club. — Paris, 1934.
* *Holland V.* Son of Oscar Wilde. — London, 1954.
* *Hopkins R. T.* O. Wilde: a study of the man and his work. — L., 1913.
* *Hyde M.* O. Wilde. — London, 1976.
* *Langlade, Jacques de.* Oscar Wilde, ou La Vérité des masques. — Paris, 1987.
* *Lemonnier L.* La vie d’Oscar Wilde. — P., 1931.
* *Mason S. * Bibliography of O. Wilde. — L., 1914.
* *Mason S. * O. Wilde and the Aesthetic Movement. — L., 1920.
* *Millard C. S.* O. Wilde and the aesthetic movement. — Dublin, 1920.
* *Pater, Walter * A Novel by Mr. Oscar Wilde. — N. Y., 1919.
* *Ransome A.* O. Wilde. — L., 1912.
* *Renier* G., O. Wilde. — P., 1933.
* *Richter H.* O. Wildes Dichterische Persö nlichkeit // Englische Studien. 1912. — Bd. 45.
* *Symons A.* Studies in prose and verse. — L., 1904.
* *Symons A.* A Study of Oscar Wilde. — L., 1930.
* *Sherard R. H.* The Life of O. Wilde. — L., 1906 [переиздание].
* *Sherard R. H.* The Real Oscar Wilde. — L., 1915.
* *Sherard R. H.* Twenty Years in Paris. — L., 1920.
## Cinsi həyatı
Vayld çox yerdə biseksual olaraq xarakterizə edilməsinə baxmayaraq özünü Yunan mədəniyyətindən gələn bir kişi eşqi ənənəsinə bağlayır və Sokratik olduğunu iddia edirdi. Bu kəslərlə birlikdəlik yaşamışdı (xronoloji sıraya görə): Frank Miles, Constance Lloyd (həyat yoldaşı), Robert Baldvin və Lord Alfred Douglas. Vayld ayrıca bir çox jigoloyla da birlikdə olmuşdu. Tarixçilər ümumiyyətlə Vayldın homoseksuallığının fərqinə 17 yaşındakı Robert Rossa aşiq olduqdan sonra çatdığını söyləyirlər. Neil McKenna'nın The Secret Life of Oscar Wilde adlı bioqrafiyasında Wildenin homoseksuallığının fərqinə 16 yaşındaykən başqa bir gənc kişini öpdüyündə fərq etdiyi yazar. McKenna'ya görə Wilde 1874-cü ildə Oxford'a gəldikdən sonra cinsəlliyin aşkar və daha çox əsmər və cılız kişilərdən xoşlandığını öyrəndi. 70-ci illərin sonlarına doğru Wilde homoseksual eşqi mövzusunda özüylə eyni düşüncələrə sahib bir yoldaş qrupuna sahib idi və bu sıralarda Ualt Whitman'la tanış oldu. Bir yoldaşına Whitman'ın cinsi seçimini açıq edəcək şəkildə "Walt'ın öpüşü hələ də dodaqlarımdadır" dediyi bilinər. Wilde bütün bunlara baxmayaraq həyatından çox da xoşbəxt olmamış olacaqdı ki, özünü düzgün yola salmaq ümidiylə 1884-cü ildə Constance Lloyd ilə evlənmişdi. Wilde, Ross'la ilk tanış olduğunda öz cinsəlliyi mövzusunda hələ tam olaraq məlumatlı deyildi. Ross, Wilde'la tanış olmadan əvvəl də ona heyran qalır və Victoria dövrünün qatı əxlaq anlayışına qarşı ilgisizdi. Sonralar Ross, Lord Douglas'a Wildenin ilk məşuqunun özü olduğunu söyləyərək aralarında böyük bir qısqanclıq başlatdı. Wilde qısa zamanda içində gənc kişilərin olduğu bir həyata atıldı. Ona görə əlaqə panterlerle ziyafət çəkmək idi və təhlükə zövqün yarısı. Yazıçı həmcins eşqi ilk dəfə "Dorian Qreyin portreti" adlı romanında işlədi. 1891-ci ilin yazında Lord Douglas onu şair Lionel Johnson'la tanış etdi. Aralarında böyük bir dostluq başladı. Bu əlaqənin cinsi bir məzmunu olmadığını, yalnız intellektual səviyyədə olduğunu daha sonraları Lord Douglas söyləyəcəkdi.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Сказки Оскара Уайльда 
*  Оскар Уайльд — биографическая справка и переводы Александра Лукьянова 
* Работы Уайльда на английском языке