open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ay torpağı

**Ay torpağı** — Ayın səthində olan reqolitin incə hissəsi. Xüsusiyyətləri yerinin səthindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Ay torpağının fiziki xüsusiyyətləri, ilk növbədə, davamlı meteorik təsirlər və illər ərzində Günəş və ulduzlararası yüklü atom hissəcikləri tərəfindən bombardman edildiyi bazalt və anortozit süxurların mexaniki parçalanmasının nəticəsidir. Proses, hissəciklərin zaman keçdikcə daha da incə ölçüyə endirildiyi böyük dərəcədə mexaniki aşınmanın yaratdığı bir hava şəraitindən biridir. Bu vəziyyət, molekulyar oksigenin (O2), rütubətin, atmosfer küləyinin və güclü bioloji proseslərə kömək edən bir sıra vasitələrin vasitəçiliyi ilə yerinin səthində torpaq meydana gəlməsi ilə əsaslı şəkildə ziddiyyət təşkil edir.

Ay torpağı əsasən 1 sm və ya daha az diametrli hissəciklərdən ibarətdir. **Ay tozları**, Ay torpağından daha incədir. Hansı ölçü fraksiyasının "toz" təşkil etdiyinə dair dəqiq məlumat yoxdur; bəzi hissəciklərin diametri 50 μm, bəziləri isə 10 μm-dən daha azdır. 

## Formalaşma prosesləri

Ay torpağının formalaşmasını təşkil edən proseslər aşağıdakı kimidir: 

* Bölünmə: meteorit və mikrometeoritlərin toqquşması nəticəsində yaranan süxur və mineralların mexaniki olaraq daha kiçik hissəciklərə bölünməsi;

* Aqqlutinasiya: mineral və qaya parçalarının mikrometeorit təsiriylə şüşəyə çevrilməsi;
* İonların və yüksək enerjili hissəciklərin təsirinin səbəb olduğu Günəş küləyi səpələnməsi və kosmik şüa yayılması.

Bu proseslər zaman keçdikcə Ay torpağının fiziki və optik xüsusiyyətlərini dəyişməyə davam edər və buna kosmosun aşınması deyilir.

Əlavə olaraq burada yerləşən vulkanik lavalar yuxarı doğru yüksələrkən səthə geri düşməzdən əvvəl kiçik şüşə qırıntılarına çevrilərək soyuyur. Apollon 17 tərəfindən Taurus–Littrow vadisində Shorty kraterində tapılan narıncı toz kimi və ya Apollon 15 tərəfindən Hadley–Apennine-da tapılan yaşıl şüşə kimi.  Bunun nəticəsində bəzi yerlərdə kiçik, lakin əhəmiyyətli çöküntülər yarana bilər. Vulkanik şüşə qırıntılarının Ayın digər bölgələrindəki Qaranlıq Mantiya Yataqlarının (ing.  —) mənşəyi olduğu düşünülür.

## Mineralogiyası və tərkibi
Ay torpağı müxtəlif növ hissəciklər də daxil olmaqla o cümlədən qaya parçaları, mono-mineral fraqmentlər, müxtəlif növ şüşələr, aqllutinat hissəciklər, vulkanik və təsir sferiklərindən ibarətdir. Aqlutinatlar Ayın səthində mikrometeoritlərin təsirindən əmələ gəlir ki, bu da kiçik miqyaslı əriməyə səbəb olur və hər bir toz hissəciyinin tərkibində şüşə qabığında yerləşmiş elementar dəmirin kiçik ləkələri bitişik materialları birləşdirir. Zaman keçdikcə materialın mikrometeoritlərin toqquşması nəticəsində həm şaquli, həm də üfüqi formaya düşməsinə görə onların ("bağçılıq" kimi tanınan proses) təsir prosesləri qarışdırılır. Mikrometeoritlərdən gələn materialın qatqısı nisbətən kiçikdir, belə ki hər hansı bir yerdəki Ay tozunun tərkibi çoxluqla Aydakı qayaların tərkibi ilə eyni olur.

## İstinadlar
Kiçik Antil adaları

**Kiçik Antil adaları** (, , , , həmçinin **Karib adaları**) —  Karib dənizindəki cənub və cənub-şərq Antilləri arxipelaqını təşkil edən nisbətən kiçik adalar zənciri; Böyük Antil və Baham adaları ilə birlikdə tarixə Vest-Hind olaraq daxil olmuş bir bölgəni meydana gətirir. Ümumi sahəsi təqribən 14 min km2-dir.

## Coğrafiyası
Kiçik Antil adaları, 10 ilə 19 ° N arasında olan kiçik adaların uzun bir zənciridir. Adalar Aruba adasından başlayaraq şərqə, Trinidad adasına qədər davam edən bir yay meydana gətirir, sonra şimala və şimal-şərqə dönərək Puerto-Rikonun şərq küncündə dayanır. Onlardan yeddisinin güclü vulkanları var və bu yeddi adanın hər birinin şərq tərəfində bir sıra əhəngdaşı adacıqları var. Ümumiyyətlə, adalar, Atlantik Okeanı və Karib dənizi tərəfindən ayrı-ayrılıqda dağılmış zirvələri suyun üstünə çıxan dağ silsiləsi təəssüratı yaradır. Kiçik Antillerin trayektoriyası az və ya çox dərəcədə Karib tektonik lövhəsinin kənarı ilə üst-üstə düşür və adaların bir çoxu digər tektonik lövhələrin Karib plakasının altına basıldığı zaman subdüksiya prosesi nəticəsində meydana çıxdı. Subduksiya zonasının şimal-şərq hissəsində, Amerika və Karib dənizi plitələrinin sərhədində, Puerto-Riko okean səngəridir.

## Adaların siyahısı
Kiçik Antil tərəfindən səkkiz müstəqil dövlət var: Antiqua və Barbuda, Barbados, Qrenada, Dominika, Sent-Vinsent və Qrenadin, Sent-Kits və Nevis, Sent-Lüsiya vəTrinidad və Tobaqo; adaların digər hissəsi tarixən Venesuela, Böyük Britaniya, Niderland, ABŞ və Fransa arasında asılı ərazilər kimi paylanmışdır. Mənsubiyyət göstəricisi olan ən böyük məskunlaşmış Kiçik Antilləri cədvəldə təqdim edilmişdir:

## İstinadlar
İnfant Karlos

**İnfant Karlos** () () – İspaniya kralı III Filippin ikinci oğlu. Qardaşı IV Filippin övladının dünyaya gəlmədiyi 1621–1629-cu illərdə İspaniya taxtının varisi oldu.

## Mənbə
* Hoffman, Martha K. (2014). Coolidge, Grace E. (ed.). *Childhood and Royalty at the Court of Philip III*. New Hispanisms: Cultural and Literary Studies. p. 139. ISBN 9781472428806
* Wurzbach, Constantin, von, ed. (1861). "Habsburg, Philipp III." . *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*
* Goetz, Walter (1953), "Albrecht V.", *Neue Deutsche Biographie* (in German), **1**, Berlin: Duncker & Humblot, pp. 158–160

## İstinadlar
Edsel Ford

Edsel Bryant Ford (), Henri Fordun oğlu olub, Michigan, Detroit şəhərində anadan olmuşdur. 1919-cu ildən 1943-cü ildəki ölümünə qədər Ford Motor Companynin prezidenti idi.

## Həmçinin bax
Edsel

## İstinadlar
Edsel

**Edsel** ― ABŞ-də yerləşən keçmiş bir avtomobil markası idi. Marka 1957-ci ildə Ford Motor Company tərəfindən yaradılmış və 1960-cı ildə bağlanmışdır. Henri Fordun oğlu Edsel Fordun adını daşımışdır.

Ford Edsel markası ilə həm General Motors, həm də Chryslerə qarşı bazar payını əhəmiyyətli dərəcədə artıracağına və Amerika avtomobil bazarında GM ilə arasındakı boşluğu aradan qaldıracağına ümid edirdi. Ford, Edselin gələcəyin avtomobili olduğuna istehlakçıları inandırmaq üçün reklam kampaniyasına böyük bir investisiya qoydu. İctimaiyyətə açıqlandıqdan sonra, çirkin, bahalı və ekstravaqant hesab edildi və müasir Amerika avtomobil alıcıları arasında heç vaxt populyarlıq qazanmadı.

Edsel adı, ticarətdə uğursuzluğu göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş məşhur bir simvol halına gəlmişdir.
Avstriyalı Ferdinand

**Kardinal-infant Ferdinand** () () – İspaniya kralı III Filippin üçüncü oğlu. Roma-Katolik kilsəsinin kardinalı və Habsburq Niderlandiyasının naibi.

## Mənbə
* Van Nimwegen, Olaf: *The Dutch Army and the Military Revolutions, 1588–1688*. Woodbridge: The Boydell Press, 2010. ISBN 9781843835752
* Hart, Marjolein: *The Dutch Wars of Independence: Warfare and Commerce in the Netherlands 1570–1680*. Oxon: Routledge, 2014. ISBN 9781317812548
* Thion, Stéphane: *French Armies of the Thirty Years' War*. Auzielle: LRT Editions, 2008. ISBN 9782917747018
* González de León, Fernando: *The Road to Rocroi: Class, Culture and Command in the Spanish Army of Flanders, 1567–1659*. Leiden: Brill, 2009. ISBN 9789004170827
* Israel, Jonathan: *Conflicts of Empires: Spain, the Low Countries and the Struggle for World Supremacy, 1585–1713*. London: The Hambledon Press, 1997. ISBN 9781852851613
* Guthrie, William P.: *The Later Thirty Years War: From the Battle of Wittstock to the Treaty of Westphalia*. Westport: Greenwood Press, 2007. ISBN 9780313324086

## İstinadlar
IV Filipp (İspaniya kralı)

**IV Filipp** () () — İspaniya və Portuqaliya kralı. Habsburq sülaləsinə mənsub olan Filipp, İspaniya kralı III Filipplə Avstriyalı Marqaritanın oğlu olaraq Valyadoliddə dünyaya gəldi. Səltənəti boyunca incəsənəti və Dieqo Velaskes kimi rəssamları himayə etməsiylə məşhurlaşmışdır.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* R. A. Stradling, *Philip IV and the Government of Spain, 1621–1665*. Cambridge: Cambridge University Press, Cambridge 1988, ISBN 0-521-32333-9
* Henry Kamen, *Spain, 1469–1714: A Society of Conflict*. Harlow: Pearson Education (2005).
* Ruth Mackay, *The Limits of Royal Authority: Resistance and Authority in Seventeenth Century Castile*. Cambridge: Cambridge University Press (1999).
* Thomas Munck, *Seventeenth Century Europe, 1598–1700*. London: Macmillan (1990).
* Geoffrey Parker, *The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567–1659*. Cambridge: Cambridge University Press (2004).
* J. V. Polisensky, *The Thirty Years War*. London: NEL (1971).
* David Ringrose, *Spain, Europe and the "Spanish Miracle", 1700–1900*. Cambridge: Cambridge University Press (1998).
* Jeremy Robbins, *The Challenges of Uncertainty: An Introduction to Seventeenth Century Spanish Literature*. Lanham: Rowan and Littlefied (1998).

### İstinadlar
Vest-Hind şirkəti (Fransa)

**Fransa Vest-Hind şirkəti** () — 1664-1674-cü illərdə mövcud olan Fransız ticarət şirkəti.

Şirkət, 1664-cü ildə Yeni Fransa müstəmləkə edən Kardinal Richelieu'nun kurduğu, Yüz Səhmdarın Şirkəti olaraq da bilinen Yeni Fransa Şirkətinin yerinə kral niyyətli Jan-Batist Kolber tərəfindən yaradıldı. Şirkət mərkəzi 6 milyon livr sərmayə ilə yeni qurulan Normandiya Le Havre-də yerləşirdi. Şirkət, Afrika və Amerikanın Atlantik sahillərində yerləşən bütün Fransız mülklərinə 40 il müddətində sahiblik etdi və Amerika ilə ticarətdə inhisara sahib oldu. Şirkətin Kanadada Qvadeluapa başlayan şəkər istehsalından əldə etdiyi gəlir hesabına məskunlaşacağı düşünülürdü.

## Antil adalarında şirkətin fəaliyyəti
Antillərdəki Fransız köçkünlər, şirkəti Afrikadan yetərincə kölə tədarük etməməkdə ittiham etdilər, nəticədə Fransız şəkər istehsalının İngilislərə itkisi oldu (İngilislər 1670-ci illərdə Yamaykada kölə idxal etməyə başladı).

## Şirkətin Afrikadakı fəaliyyəti
Firmanın Afrikadan az kölə gətirməsinin səbəbi, Hollandiyalıların Amerikaya qul tədarükü üçün İspanlardan aldığı inhisardır (Asiento). Kolbert 1660-cı illərdə Hollandiyanı Fransız iqtisadiyyatının inkişafına cəlb etdiyindən, kölə bazarında qiymətlərin enməsinə və Hollandiyalı tacirlərin qəzəbinə səbəb olmamaq üçün Afrika sahillərindəki Fransız fəaliyyətlərini məhdudlaşdırdı.

Bununla birlikdə, 1669-cu ildə Kolbert, Hollandiyada Afrikadakı möhkəmləndirilmiş postları ələ keçirmək üçün gizli bir plan hazırladı. Sonrakı illərdə, Holland məskənlərinin mövqeyini aydınlaşdırmaq üçün Afrika sahilləri boyunca bir neçə kəşfiyyat missiyası həyata keçirildi. Lakin plan heç vaxt qüvvəyə minmədi

## Şirkətin ləğvi
1672-ci ildə Holland müharibəsinin başlaması Fransız Qərbi Hindistan Şirkətinin fəaliyyətini pozdu. 1674-cü ilin dekabrında ticarət şirkəti ləğv edildi və xaricdəki koloniyaların idarəsi birbaşa kralın nəzarətinə keçdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
*Another account in ghcaraibe.org
Fransalı İzabella (İspaniya kraliçası)

**Fransalı Elizabet** (; ) () — İspaniya və Portuqaliya kralının xanımı. Fransa kralı IV Henrinin və Mariya Mediçinin böyük qızıdır. Katalan üsyanı illərində 1640–1642 və 1643–1644-cü illərdə kral naibəsi olaraq İspaniyanı idarə etdi.

## Mənbə
* *[http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=isabel-de-borbon-reina-de-espanna Isabel de Borbón]* in: mcnbiografias.com (in Spanish)
* *[https://www.museodelprado.es/coleccion/obra-de-arte/isabel-de-borbon-reina-de-espaa-primera-esposa-de/88fa4d66-3089-40b2-a9f8-d7f97587d266 Isabel de Borbón, reina de España, primera esposa de Felipe IV]* in: museodelprado.es (in Spanish)

## İstinadlar
Neofeminizm

**Neofeminizm** — qadınlar haqqında formalaşmış təsəvvürü onların ənənəvi qadın kimi qəbul edilən atributların qeyd edilməsi sayəsində güc qazanmaları kimi təsvir edir, yəni onlar kişilərlə bərabərliyə dair iddialarla müqayisədə qadın mahiyyətini ucaldır. Bu termin XXI əsrin əvvəllərində tənqidçilərin bir növ "pomadalı feminizm" hesab etdikləri populyar mədəniyyətdəki tendensiyanı ifadə etmək üçün işlədilməyə verildi. 1960–1970-ci illərdə qadınların ikinci dalğa feminizmi ilə qazandıqları mədəni azadlıqları zəiflətməklə yanaşı, qadınların stereotip rollarını məhdudlaşdırır.

## Mənşəyi
Bu termin, ikinci dalğa feminizmin başlanğıcından bəri feminist aktivizmin son zamanlarda ortaya çıxan hər hansı bir təzahürünə geniş istinad etmək üçün, əsasən onu səs fraqmentlərinin birinci dalğa feminizmindən ayırmaq üçün istifadə olunur. Bu fransız feminist Simona de Bovuar, Le Neo-Feminisme de Simone de Beauvoir haqqında ən çox satılan kitabının başlığında istifadə edilmişdir. Məsələn, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi Lüs İqrarey, öz məktubunda qeyd edirdi ki, qadınlar essensialist qadınlığa malikdirlər.

Populyar mədəniyyətin sonrakı yazıçıları və şərhçiləri essentialist feminizmini təsvir etmək üçün bu termindən istifadə etməyə davam etdilər. Sosioloqlar onu məşhur mədəniyyətdə "qadın bədənini və qadınların siyasi nailiyyətlərini şöhrətləndirən" yeni hərəkatı təsvir etmək üçün istifadə edirdilər: qadınlar öz qadınlıqlarından *Elle* jurnalının təbliğ etdiyi formada öz muxtariyyətini dərk edir və dərk etməlidirlər. Neofeminizm, görünüşlərini, həyat tərzini və seksuallığını nəzarət etmək üçün qadınların sərbəst seçimini dəstəkləyir. Bu istehlakçı oriyentasiyası siyasi məkanda hüquqi bərabərliyin nailiyyətlərini qoruyub saxlayır, lakin qadınları şəxsi həyatında, karyerasında, geyimdə və seksuallıqda öz qadınlığını inkişaf etdirməyə təşviq edir..

## Digər istifadəsi
Bu termin də II İohann Pavel tərəfindən təsvir edilən yeni feminizmlə müqayisə edilir. Feminist kinosunun tədqiqatçısı Hilari Radner Hollivudun romantik komediyaları axını ilə təbliğ edilən feminizmin iterasiyasını xarakterizə etmək üçün neofeminizm terminindən istifadə edirdi. "Gözəlçə" (Qarri Marşall, 1990) adı filmdə tez-tez post-feminist bir film olaraq xarakterizə olunur. Radner iddia edir ki, neofeminizmin mənbəyini 1960-cı illərdə yazan Helen Gerli Braun kimi şəxsiyyətlərdən qaynaqlandığını iddia edir. Beləliklə, postfeminizm termini (bu fikirlərin ikinci dalğa feminizmindən sonra meydana gəldiyini fərz etmək) potensial olaraq yanlışdır.

## Həmçinin bax
Ailə sosiologiyası

## İstinadlar
Vest-Hind şirkəti (İsveçrə)

[thumb|350px|[Sen-Bartelmi adası  XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvələri]]

**İsveçrə Vest-Hind şirkəti** () — 1786-cı ildə Qərbi Hindistanla ticarət etmək üçün İsveçdə qurulan ticarət şirkəti.

XVIII əsrdə İsveç hökuməti zaman zaman Qərbi Hindistanla birbaşa ticarət açmağı düşünürdü, lakin müstəmləkə dövlətləri xarici gəmilərin öz koloniyalarının limanlarına girməsinə icazə vermədiyi üçün bu planlar yalnız kağız üzərində qaldı.

1745-ci ilin dekabrında "Abraham & Yakob Arvedson və şirkət" ticarət evi bu cür ticarəti həyata keçirmək imtiyazını qazandı, lakin Stokholmdakı İspan elçisi o qədər sərt etiraz etdi ki, şirkət onu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Ticarət heyəti imtiyazı digər tacirlərə vermək niyyətində idi, lakin bunun üçün heç bir istək göstərmədilər.

ABŞ İstiqlal müharibəsi dövründə dörd Qərbi Hindistan limanında ticarətə icazə verildi və kral oradan gələn bütün İsveç gəmilərinə bəzi gömrük rahatlığı verdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Comité de Liaison et d’Application des Sources Historiques (Saint-Barthélemy)
* Om Svenska Västindiska Kompaniet
* Svenska Sankt Barthsällskapet om Svenska Västindiska Kompaniet
Baltazar Karlos (Asturiya şahzadəsi)

**İnfant Baltazar Karlos** () () – İspaniya kralı IV Filippin ilk oğlu və ölümünədək İspaniya taxt-tacının (Kastiliya və Leon, Araqon, Siciliya və Navarra krallıqları da daxil olmaqla) varisi, İspan infantı.

Atasının apardığı diplomatik danışıqların nəticəsi olaraq İngiltərə kralı I Karl və xalası Henretta Mariyanın qızı Mariya Stüartla evlənməsi təklif edilsə də, dini məzhəb fərqlilikləri səbəbilə bu evlilik təklifi qəbul edilmədi. Nəhayət, 1646-cı ildə Müqəddəs Roma imperatoru III Ferdinand və bibisi Mariya Annanın qızı Marianna ilə nişanlandı. Ancaq nişandan bir neçə ay sonra Karlos tutulduğu çiçək xəstəliyi səbəbilə 16 yaşında vəfat etdi. Qurulan diplomatik əlaqələrin qorunması və varissiz qalan atasının istəyilə 14 yaşlı nişanlısı bir neçə il sonra atası IV Filiplə evləndi.

## Mənbə
* Diego Velázquez (3 January 2016). *Complete Works of Diego Velázquez (Delphi Classics)*. Delphi Classics. p. 176
* William Coxe (1864). *History of the House of Austria … 1218–1792*. Bell. p. 349.

## İstinadlar
Avstriyalı Marqarita Tereza

**Avstriyalı Marqarita Tereza** () () – Müqəddəs Roma imperatoru I Leopoldun xanımı. Atası İspaniya kralı IV Filipp, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru III Ferdinandın qızı Mariya Annadır. Məşhur ispan rəssamı Dieqo Velaskesin Las Meninas portretinin baş fiqurudur.

## Mənbə
* Ingrao, Charles W., *The Habsburg Monarchy, 1618–1815 (New Approaches to European History)* [Paperback], # Paperback: 288 pages, Cambridge University Press; 2 edition (October 2, 2000), in English, ISBN 0-521-78505-7
* Kann, Robert A., *A History of the Habsburg Empire, 1526–1918*, Paperback, 661 pages, University of California Press, edition (November 26, 1980), in English  ISBN 978–0520042063
* Magosci, Paul Robert, ´´Historical Atlas of Central Europe (History of East Central Europe, Vol. 1, 1), Paperback: 288 pages, University of Washington Press, in English, Revised Exp edition (October 2002), ISBN 0-295-98146-6
* Wheatcroft, Andrew, "The Habsburgs, Embodiyng Empire" [Paperback], 416 pages, Penguin Books, (Non-Classics) (May 1, 1997), in English, ISBN 0-14-023634-1

## İstinadlar
Orleanlı Mariya Luiza

**Mariya Luiza** (; ) () — İspaniya kralının xanımı.

Atası Fransa kralı XIII Lüdovikin oğlu Filipp, anası isə İngiltərə kralı I Karlın qızı Henretta Stüartdır. 16 yaşında ikən İspaniya kralı II Karlla evləndirilsə də, bu evlilikdən övladı olmadı. Gözlənilməz ölümünün ardında qaynanası Mariya Annanın olduğu deyilsə də, ölüm səbəbi olaraq appendisit partlaması göstərilir.

## Mənbə
* Barker, Nancy Nichols (1989). Brother to the Sun King, Philippe, Duke of Orléans. Johns Hopkins University Press.
* Campbell, Jodi (2017). At the First Table: Food and Social Identity in Early Modern Spain. University of Nebraska Press.
* Hume, Martin Andrew Sharp (1905). Spain: Its Greatness and Decay (1479–1788). Cambridge at the University Press.
* Lurgo, Elisabetta (2021). Marie-Louise d'Orléans. La Princesse oubliée, nièce de Louis XIV. Paris, Perrin.
* Sternberg, Giora (2014). Status Interaction During the Reign of Louis XIV. Oxford University Press.

## İstinadlar
Düsseldorflu Mariya Anna

**Mariya Anna** () () — İspaniya kralının xanımı.

## Mənbə

* Beem, Charles (2019). *Queenship in Early Modern Europe*. Red Globe Press. ISBN 978-1137005083
* Clark, George (author), Bromley, JS (ed) (1970). *From the Nine Years War to the war of the Spanish Succession in The New Cambridge Modern History Volume VI*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521075244
* Dosquet, Emilie (2016). *The Desolation of the Palatinate as a European News Event in News Networks in Early Modern Europe*. Brill. ISBN 978-9004277175
* Durant, Ariel, Durant, Will (1963). *Age of Louis XIV (Story of Civilization)*. TBS Publishing. ISBN 0207942277
* Hargreaves- Mawdsley, HN (1979). *Eighteenth-Century Spain 1700-1788: A Political, Diplomatic and Institutional History*. Macmillan. ISBN 978-0333146125
* Lynn, John (1996). *The Wars of Louis XIV, 1667–1714 (Modern Wars in Perspective)*. Longman. ISBN 978-0582056299

## İstinadlar
Li Yakoka

**Lido Antoniy "Li" Yakoka** () Amerikalı biznesmen. Ən çox 1980-ci illərdə Chrysler şirkətinin yenidən doğuşundakı rolu ilə tanınır. 1979-cu ilə qədər Chrysler-in sədri və direktoru, 1979-cu ildən isə bunlardan əlavə olaraq idarə heyətinin sədri vəzifələrində işləmişdir. 1992-ci ildə təqaüdə çıxmışdır. Kitablar yazmış və bir çox kitaba da ilham vermişdir. Bunlara nümunə olaraq William Novakın yazdığı tərcümeyi-halını və özünün yazmış olduğu “Bütün liderlər hara getdi?” (Where all the leaders gone?) əsərləri göstərilə bilər. Dünyanın ən məşhur iş adamlarından biri olan Lee Iacocca, 1980-ci illərdə Amerika ixracatçılarının iddialı bir müdafiəçisi olmuşdur.

## İstinadlar
Burbonlu Lüdovik

**Burbonlu Lüdovik** (; ) () – Fransa kralı XIV Lüdovikin ilk oğlu və ölümünədək Fransa taxt-tacının varisi, Fransa dofeni. Anası Mariya Tereza isə İspaniya kralı IV Filippin qızı idi. Adaşı olan oğlunun doğumundan sonra **Böyük dofen** () olaraq anılmağa başlandı. Ancaq atasından öncə vəfat etdiyi üçün kral ola bilmədi. Atasının uzun sürən səltənətinin ardından öz nəvəsi XV Lüdovik taxta çıxdı.

## Mənbə
* Achaintre, Nicolas Louis, *Histoire généalogique et chronologique de la maison royale de Bourbon*, Vol. 2, (Publisher Mansut Fils, 4 Rue de l'École de Médecine, Paris, 1825), 479
* Dunlop, Ian, *Louis XIV*, Pimlico London, 2001, p. 309
* Tricoire, Damien. "Attacking the Monarchy’s Sacrality in Late Seventeenth-Century France: The Underground Literature against Louis XIV, Jansenism and the Dauphin’s Court Faction." *French History* 31.2 (2017): 152–173.

## İstinadlar
Ford GT40

**Ford GT40** — 24 saat Le Mansı üst üstə dörd dəfə qazanan (1966-1969) idman avtomobildir. 1960–1965-ci illər arasında üst-üstə beş dəfə uzun məsafəli idman avtomobili yarışlarında qalib gələn Ferrarinin rəqibi olaraq istehsal edildi. Maşında Ferrarinin 3.0 lt. və 4.0 lt. böyük həcmli mühərriklərdən istifadə olunmasına qarşılıq olaraq, böyük həcmli Ford V8 mühərriklərindən (4.9 lt. və 7 lt.) istifadə olunur. Bu gün maşın Shelby-American Inc. və Superformance MMC. tərəfindən istehsal edilir.

## Avtomobilin adlandırılması

Avtomobilin adının GT40 olaraq təyin edilməsi, Grand Tourisme kateqoriyasında yarışacağı üçün qaydalara görə maksimum 40 düym (1.02 m) hündürlüyündə olmasına görədir.

## Qalereya

## Həmçinin bax
* Ford GT
Bavariyalı Mariya Anna Viktoriya

**Mariya Anna Viktoriya** () () – Fransa kralı XIV Lüdovikin varisi Burbonlu Lüdovikin ilk xanımı, İspaniya kralı V Filippin anası. Atası Bavariya kürfürstü Ferdinand Mariya, anası isə Savoyyalı Henretta Adelayddır.

## Mənbə

* Bertière, Simone. (1998). *Les Femmes du Roi-Soleil*. Fallois. ISBN 2-253-14712-5

## İstinadlar
V Filipp (İspaniya kralı)

**V Filipp** () və ya **Burbonlu Filipp** (; ) — Burbon sülaləsinə mənsub ilk İspaniya kralı.

Filipp Fransız monarx ailəsində — Fransa kralı XIV Lüdovikin oğlu və varisi Burbonlu Lüdovikin ikinci oğlu olaraq dünyaya gəldi. Burbonlu Lüdovikin dayısı olan İspaniya kralı II Karl sonsuz idi və fiziki qüsurları səbəbilə olduqca zəif səhhəti var idi. Atasının İspaniya taxt-tacında güclü taxt iddiası olsa da, o bundan istifadə etmədi. Həm atasının, həm də böyük qardaşının Fransa taxt-tacından əl çəkməmək üçün bu təklifi geri çevirməsi nəticəsində Filipp nənəsinin qardaşı olan II Karlın rəsmi varisi elan edildi. Kralın 1700-cü ildə vəfat etməsinin ardından V Filipp adıyla İspaniya taxtına əyləşdi.

Burbon sülaləsinə mənsub ilk İspaniya kralı olan V Filipp taxta çıxması Avropa siyasi meydanında böyük əks-səda doğurdu. Belə ki, Avropanın 2 böyük gücü olan Fransa və İspaniyanın eyni taxt-tac altında birləşmə ehtimalı dövrün digər hegemon dövlətlərinin etirazına səbəb oldu. Səltənətinin ilk 13 ili boyunca davam edən İspaniya vərasət müharibəsi nəticəsində bu 2 taxt-tacın birləşdirilməməsinə qərar verildi və beləcə, V Filippin krallığı digər monarxlar tərəfindən təsdiq edildi.

45 il 21 gün davam edən səltənəti müasir İspaniya tarixində ən uzun səltənət dönəmi olaraq qəbul edilir. 1724-cü ildə böyük oğlu Lüdovikin lehinə taxtdan əl çəksə də, oğlu yalnız 7 ay sonra vəfat etdi və Filipp yenidən hakimiyyəti əlinə aldı. Geri qalan 22 il boyunca xanımı Elizabet Farnesinin təsiri altında ağır depressiv vəziyyətdə qalan V Filipp 1746-cı ildə vəfat etdi və yerinə oğlu VI Ferdinand keçdi.

## Mənbə
* Kamen, Henry (2001). *Philip V of Spain: The King Who Reigned Twice*. New Haven, Conn.: Yale University Press. ISBN 0-300-08718-7
* De Paz Sánchez, Manuel; García Pulido, Daniel (2015). *El corsario de Dios. Documentos sobre Amaro Rodríguez Felipe (1678–1747)*. Documentos para la Historia de Canarias. Francisco Javier Macías Martín (ed.). Canarias: Archivo Histórico Provincial de Santa Cruz de Tenerife. ISBN 978-84-7947-637-3
* Avilés, José de Avilés, Marquis of (1780). Ciencia heroyca, reducida a las leyes heráldicas del blasón, Madrid: J. Ibarra, (Madrid: Bitácora, 1992). T. 2, pp. 162–166. ISBN 84–465–0006-X
* *Amaro Pargo: documentos de una vida, I. Héroe y forrajido*. Ediciones Idea. November 2017. p. 520. ISBN 978–8416759811

## Şəcərəsi

## İstinadlar
Gran Turisme

**Gran Turisme** (İt: Gran Turismo) və ya qısaca **GT** ― uzun məsafəli sürüşlər üçün dizayn edilmiş yüksək performanslı bir avtomobildir. Hər hansı bir vasitə Gran Turisme kateqoriyasında adlandırıla bilər, lakin ümumi qəbul edilmiş olan qaydalara görə iki qapılı kupe gövdə və ya 2+2 oturacaqlı, 1991/1995 OBDI standartlarına görə 260Hp, 1996/1999 OBDII standartlarına görə 310Hp, 2004/2011 EOBD&HDOBD (OBD:On-board diagnostics) standartlarına görə 430Hp (HP: At gücü) olaraq qəbul edilir.

## Qalereya

Fayl:Maserati GranTurismo.JPG|2007 Maserati Gran Turismo
Fayl:Aston Martin V8 Vantage Roadster silver front 20081204 - Kopie.jpg|2007 Aston Martin V8 Vantage
Fayl:Bentley Continental GT Speed.JPG|2007 Bentley Continental GT Speed
Fayl:Lexus-SC430-2.jpg|2002 Lexus SC430
Fayl:Lotus Europa S.jpg|2007 Lotus Europa S
Fayl:Jaguar XKR Portfolio.JPG|2007 Jaguar XKR
Fayl:Ferrari612SessentaEdition.jpg|2007 Ferrari 612 Scaglietti Sessanta Edition
Fayl:2013 BMW M6 coupe -- 2012 NYIAS.JPG|2013 BMW M6
Fayl:QC-StLambert 20090524-134117 MonteverdiHighSpeed.jpg|1971 Monteverdi High Speed
Ford GT

**Ford GT** ― 1960-cı illərdə le mans yarışlarında qalib gəlmək üçün Ford Motor Company tərəfindən istehsal olunan, 1966-1969-cu illər arasında Le Mans 24 Saat çempionu Ford GT40-ın 2004-cü ildə Ford şirkəti tərəfindən yenilənmiş bir versiyasıdır; avtomobil məhdud sayda (4.038 ədəd) istehsal edilmiş, istehsalı 2006-cı ildə dayandırılmışdır. Lakin GT40 Mk I, Mk II və R modellərinin istehsalı Shelby-American Inc. və Superformance MMC. şirkətləri tərəfindən hələ də davam etdirilir. Özünəməxsus aerodinamik gövdəsi və ötürmə sistemi sayəsində saatda 360 km-dən çox sürət yığa bilər.

Ford, 2017-ci ildə GT-nin istehsalına geri dönəcəyini elan etmişdir.

*Ford GT, inkişaf etdirilmiş aşağı çəki, aerodinamik və ultra səmərəli Ecoboost mühərriki ilə yeni Supercar standartlarını müəyyənləşdirir.
*Ford GT, indiyə qədər olan ən güclü Ecoboost mühərrikinə sahibdir; cüt turbo 3.5 litrlik V6 benzin mühərriki 600 at gücündən çox güc istehsal edəcəkdir.
*Ultra yüksək performans (Supercar) sinifində yerləşən GT-nin istehsalı 2016-cı ildən başlayacaqdır.
*Bu supercat arxa ötürücülü və mühərriki ortada yerləşdirilib. Avtomobildə karbon lifi və alüminiumdan istifadə olunmuşdur və bunun sayəsində sürətlənmə, effektivlik və idarəetmənin keyfiyyəti artırılmışdır. Sürətlər qutusu 7 pilləli cüt muftadır.

## Qalereya

Ford GT at Snetterton.JPG|Ford GT
Ford GT IAA 2015.jpg|2017 GT
2017 Ford GT rear.JPG|
Marianna Viktoriya (Portuqaliya kraliçası)

**Marianna** **Viktoriya** (; ) () — Portuqaliya kralı I Jozefin xanımı.

Atası İspaniya kralı V Filipp, anası isə onun ikinci xanımı Elizabet Farnesidir. Hələ 7 yaşında ikən Fransa kralı XV Lüdoviklə nişanlansa da, yaş etibarilə bu evlilik baş tutmadı. 1729-cu ildə Portuqaliya kralı V Conun varisi İnfant Jozeflə evləndirildi. Ərinin ömrünün son illərində və ardından taxta çıxan qızı Mariyaya naibə olaraq xidmət etdi.

## Mənbə
* Armstrong. Edward: *Elisabeth Farnese: The Termagant of Spain*, 1892
* Myrl. Jackson-Laufer. Guida: *Women rulers throughout the ages: an illustrated guide*, ABC-CLIO, 1999, 
* Pevitt. Christine : *The Man Who Would Be King: The Life of Philippe d'Orléans, Regent of France*, Phoenix, London, 1997, 
* Roberts. Jennifer: *The Madness of Queen Maria: The Remarkable Life of Maria I of Portugal*; Templeton Press, London, 2009, 

## İstinadlar
Le Mans 24 Saat

**Le Mans 24 Saat yarışları** (24 Heures du Mans) — dünyanın ən məşhur idman avtomobillərinin dözümlülük yarışlarından biridir. Pistin uzunluğu 13.469&nbsp;km-dir. Üç kateqoriyaya malikdir: İdman avtomobili, yük maşını və motosiklet. Yarışlarda iştirak edən avtomobillər prototipdir. 1923-cü ildən bəri keçirilir. 1939–1949-cu illər arasında İkinci Dünya müharibəsinə görə təşkil edilməmişdir. 1955-ci ildə qəza nəticəsində 83 ölü və 120-dən çox yaralı olmuşdur. Hər il Fransanın Le Mans yaxınlığındakı Le-Man yarış pistinin French Sarthe département hissəsində keçirilir. Automobile Club de l'Ouest (A. C. O) tərəfindən təşkil edilir.

## Sürücülər
Əvvəlcə avtomobil sürücülərinin sayı və onların nə qədər sürə biləcəyi ilə bağlı qaydalar yox idi. İlk onilliklərdə demək olar ki, bütün komandalar iki sürücüdən istifadə etsələr də, Pierre Levegh və Eddie Hall kimi bəzi Le Mans sürücüləri sürücüləri dəyişdirmədən vaxta qənaət etmək ümidi ilə yarışı təkbaşına keçirməyə cəhd etdilər. Bu təcrübə sonradan qadağan edildi. 1980-ci illərə qədər cəmi iki sürücünün yarışdığı komandalar var idi, lakin onilliyin sonunda qaydalar dəyişdirildi və hər avtomobili ən azı üç sürücü idarə etməlidir.

1990-cı illərə qədər, avtomobillərin sürəti və sürücülərin üzərinə qoyduğu gərginlik səbəbindən, sürücülərin yorğunluğunu azaltmaq üçün əlavə qaydalar sürücülərin 6 saat ərzində 240 dəqiqədən çox sürə bilməməsini və heç bir sürücünün cəmi 14 saatdan çox işləyə bilməməsini məcbur etdi. . Sürücü seçimlərinin diqqətlə idarə edilməsi ilə bu, yarışı yalnız iki sürücü ilə tamamlamağa imkan verir (Jeroen Bleekemolen və Cooper MacNeil 2014-cü ildə etdiyi kimi), baxmayaraq ki, komandaların böyük əksəriyyəti hələ də üç sürücüdən istifadə etməyə davam edir.

2017-ci ildə sürücülük vaxtı qaydaları daha da dəyişdirildi. Lazım gələrsə, vəzifəli şəxslər sükan arxasında 80 dəqiqəlik ardıcıl vaxt və minimum 30 dəqiqəlik istirahət fasiləsi tələb edə bilərlər. Qayda yalnız havanın temperaturu ən azı 32&nbsp;°C (89,6&nbsp;°F) olduqda tətbiq edilir.

## İstinadlar
İnfant Filipp

**İnfant Filipp** () () – İspaniya kralı V Filippin oğlu. 1748-ci ildə Parma hersoqu təyin edildi və ölümündən sonra bu rütbə onun şəcərəsinə verildi. Beləcə, Burbon sülaləsinin Burbon-Parma qolunun əsası qoyuldu.

## Mənbə

* Balechou, Jean Joseph. "Don Philippe, Infant d'Espagne" (in Portuguese). National Library of Portugal.
* "Parma, Fernando I de Borbón, Duque de (1751-1802)". Ex-Libris Database (in Spanish). Royal Library of Spain.

## İstinadlar
Shelby-American Inc

Shelby America; 1962-ci ildə *Carroll Shelby*nin əfsanəvi 289 Cobra modelini buraxmasıyla ortaya çıxan markadır. 1964-cü ildə *Carroll Shelby*nin standart bir *Ford Mustang*ı yüksək performanslı bir maşın halına gətirmək istəyi, müasir dövrün Amerikan kult “Hot Road” maşınlarından biri hesab olan Shelby Mustang GT 350-in yaradılmasına səbəb olmuşdur. GT 350, 1965, 1966 və 1967-ci illərdəki Amerika SCAA yarışlarında birinci yeri qazanmışdır. Bu gün Ford və Shelby şirkətləri müştərək işləyirlər. Ən məşhur məhsulları olan Mustang GT, Amerikanın ən populyar idman avtomobillərindən biridir. Ford və Shelby tərəfdaşlığı, Fordun əfsanəvi modeli “GT”-nin dirilməsində böyük rol oynamışdır. Shelbinin istehsal etmiş olduğu ən sonuncu avtomobil Ford Shelby Cobra olmuşdur.
Le-Man (yarış pisti)

**Le-Man** — Fransanın Le Mans şəhərində yerləşən avtomobil yarışlarının yarış pistidir. Pist xüsusilə Le Mans 24 Saat yarışları ilə tanınır.

## İstinadlar
İdman meydanı

İdman meydanı, avtomobil və heyvan yarışları üçün nəzərdə tutulan meydandır. İdman meydanlarında tamaşaçılar üçün xüsusi tribunalarda yerləşdirilə bilər.
Mariya Tereza Rafaella

**Mariya Tereza Rafaella** (; ) – İspaniya kralı V Filippin qızı. 1744-cü ildə Fransa kralı XV Lüdovikin oğlu və Fransa dofeni Lüdoviklə evləndi. Ancaq 2 il sonra doğum əsnasında vəfat etdi. Dünyaya gələn qız uşağı isə 2 yaşında vəfat etdi.

## Mənbə
* Armstrong. Edward: *Elisabeth Farnese: The Termagant of Spain*, London, 1892
* Broglie. Emmanuel de: *Le fils de Louis XV, Louis, dauphin de France, 1729–1765*, E. Plon, 1877
* Mitford. Nancy: *Madame de Pompadour*, Sphere, London, 1964

## İstinadlar
Motorsport

**Motorlu idman** və ya **motoridman**, mühərrikdən istifadə edilərək həyata keçirilən idman növlərinin ümumi adıdır. Qrup şəklində və ya fərdi olaraq həyata keçirilə bilər. WRC, MotoGP, Formula 1, Formula 2, Formula 3, Nascar, Off-road, dırmaşma yarışı, enduro və yük maşını yarışları kimi bir çox növləri mövcuddur.

## İstinadlar
Mariya Antuanetta Ferdinanda

**Mariya Antuanetta Ferdinanda** () () – İspaniya kralı V Filippin ən kiçik qızı. 1750-ci ildə Sardiniya kralı III Viktor Amadeusla evləndirildi.

## Mənbə
* Armstrong. Edward: *Elisabeth Farnese: The Termagant of Spain*, 1892, p. 256
* Kamen. Henry:*Philip V of Spain. The King who Reigned Twice*, Yale University Press, New Haven, 2001, p. 191
* *La temi veneta contenente magistrati*, 1770, p. 26
* Armstrong. Edward: *Elisabeth Farnese: The Termagant of Spain*, 1892, p. 343
* Rozoir, Charles du:*Le dauphin, fils de Louis XV et père de Louis XVI et de Louis XVIII*, 1815, p. 56
* Beatson. Robert: *A political index to the histories of Great Britain and Ireland Volume 2*, G. G. J. & J. Robinson, 1788, p. 360
* Nichols. John: *Gentleman's magazine and historical chronicle, Volume 20*, E. Cave, 1750, p. 236
* Coxe, William: *Memoirs of the kings of Spain of the House of Bourbon*, Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, 1815, p. 72

## İstinadlar
Luis Antonio Xayme (Çinçon qrafı)

**Kardinal-infant Lüdovik** () () – İspaniya kralı V Filippin oğlu, Roma-Katolik kilsəsinin kardinalı.

## Mənbə

* McWhirter, Ross, McFarlan, Donald, Boehm, David A., and McWhirter, Norris. 1989. *1990 Guinness Book of World Records*. Sterling Pub. Co. p.&nbsp;270.
* G*enealogie ascendante jusqu'au quatrieme degre inclusivement de tous les Rois et Princes de maisons souveraines de l'Europe actuellement vivans* (in French). Bourdeaux: Frederic Guillaume Birnstiel. 1768. p.&nbsp;8.

## İstinadlar
I Luis (İspaniya kralı)

**I Lüdovik** () () — İspaniya kralı. Atası V Filippin taxtdan çəkilməsinin ardından taxta çıxsa da, cəmi 7 ay sonra vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Danvila, Alfonso. *El reinado relámpago, Luis I y Luisa Isabel de Orleáns, 1707–1724*. Madrid: Espasa-Calpe, 1952. Reprinted as *Luis I y Luisa Isabel de Orleans: el reinado relámpago*. Madrid: Alderabán, 1997.

## İstinadlar
Savoyyalı Mariya Luiza Qabriella

**Mariya Luiza Qabriella** (); () — İspaniya kralının xanımı.

## Mənbə
* Hume, Martin Andrew Sharp (1906). "Epilogue". *Queens of Old Spain*. E. Grant Richards. pp. 531
* *The Gentleman's magazine, Volumes 302–303*, F. Jefferies, 1789, p 286
* Orr, Clarissa Campbell (2004-08-12). *Queenship in Europe 1660–1815: The Role of the Consort*. Cambridge University Press. ISBN 9780521814225

## İstinadlar
Portuqaliyalı Barbara

**Portuqaliyalı Barbara** () () — İspaniya kralının xanımı.

Atası Portuqaliya kralı V Con, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Leopoldun qızı Mariya Annadır. Bu səbəblə eyni zamanda Portuqaliya infantası ünvanı almışdır.

## Mənbə
* Noel, Charles C. (2004). "'Barbara Succeeds Elizabeth…': The Feminisation and Domestication of Politics in the Spanish Monarchy, 1701–1759". In Campbell Orr, Clarissa (ed.). *Queenship in Europe 1660–1815: The Role of the Consort*. Cambridge University Press. pp. 155–185. ISBN 0-521-81422-7
* Clarissa Campbell Orr: Queenship in Europe 1660–1815: The Role of the Consort. Cambridge University Press (2004)

## İstinadlar
Saksoniyalı Mariya Amaliya

**Saksoniyalı Mariya Amaliya** () () — İspaniya kralının xanımı.

Atası Reç Pospolita kralı III Avqust, anası isə Müqəddəs Roma imperatoru I Jozefin qızı Mariya Jozefinadır.

## Mənbə
* María de los Ángeles Pérez Samper: *María Amalia de Sajonia*, in: *Diccionario biográfico español*, Madrid 2009–2013, Online-Version

## İstinadlar
Jozef Nqyut

**Jozef Dion Nqyut** (; ; ) — 2019-cu ilin yanvarında təyin edildikdən sonra hazırda Kamerunun 9-cu Baş naziri olan Kamerunlu siyasətçi. O, 2009-cu ildən bu vəzifədə çalışan Filemon Yanqı əvəz edib.

## Həyatı
Nqyut Kamerunun ingilis dilində danışılan Cənub-qərb bölgəsində anadan olub və eyni zamanda yerli qəbilə rəisidir.

Nqyut Kamerunun Cənub-qərbində yerləşən Bonqonq Barombidə anadan olub. 1966–1971-ci illərdə Buea İkidilli Liseyində təhsil alıb və burada *"A Advanced"* səviyyəsini Baş Təhsil Sertifikatı alıb. 1973–1977-ci illərdə II Yaunde Universitetində aspirantura təhsili aldı və oranı hüquq diplomu ilə bitirdi. Sonra 1977–1978-ci illərdə Londonda Kraliça Meri Universitetinə qəbul oldu və burada hüquq üzrə magistr dərəcəsi aldı. 1978–1982-ci illərdə İngiltərədə Vorvik Universitetində hüquq üzrə doktorluq proqramını keçdi.

## Fəaliyyəti
1980-ci ildən etibarən II Yaunde Universitetinin professorudur. 1991-ci ildə Qabaqcıl İdarəetmə və Magistratura Məktəbinin direktoru vəzifəsində çalışıb. 1997-ci ildə Xarici İşlər Nazirinə nazir nümayəndəsi olaraq kömək etdi və beləcə siyasətlə məşğul olmağa başladı. 2018-ci ilin mart ayında Respublika Məclisində Xüsusi Vəzifələr Naziri təyin edildi. 4 yanvar 2019-cu il tarixində Prezident Pol Biya tərəfindən Baş nazir olaraq təyin olundu.

## İstinadlar
İspaniyalı Mariya Xosefa Karmela

**İnfanta Mariya Jozefina** () () – İspaniya kralı III Karlın ən böyük qızı. Neapol və Siciliya şahzadəsi olaraq dünyaya gəldi və atasının İspaniya taxtına çıxmasıyla İspaniya infantası oldu. Heç vaxt evlənmədi.

## Mənbə

* Mississippi Commission For international Cultural Exchange. *The Majesty of Spain: Royal Collections from The Museo del Prado & The Patrimonio Nacional*. Mississippi Commission For international Cultural Exchange Inc, 2001.

## İstinadlar
İnfanta Mariya Luiza

**İnfanta Mariya Luiza** () () – Müqəddəs Roma imperatoru II Leopoldun xanımı.

Atası İspaniya kralı III Karl, anası isə Polşa kralı III Avqustun qızı Mariya Amaliyadır.

## Mənbə

* Justin C. Vovk: In Destiny's Hands: Five Tragic Rulers, Children of Maria Theresa (2010)

## İstinadlar
İnfant Antonio Filipp

**İnfant Antonio Filipp** () () – İspaniya kralı III Karlın ən böyük oğlu, İspaniya infantı. Ancaq əqli geriliyi səbəbilə taxt sırasından çıxarıldı və özündən kiçik qardaşları Karl və Ferdinand ondan önə keçdi. Atasının 1759-cu ildə İspaniya taxtına çıxmasıyla bütün ailəsi Madridə köçdü. Ancaq Antonio Filipp Neapolda həbs tutulduğu sarayda yaşamağa davam etdi və 30 yaşında tutulduğu çiçək xəstəliyindən vəfat etdi.

## Mənbə
* Acton, Harold. *The Bourbons of Naples (1734–1825)*. Prion books limited, London, 1989 (first published in 1957). 
* Rubio, Maria José. *Reinas de España*. La Esfera de los Libros, Madrid, 2009. 

## İstinadlar
İnfant Qabriel

**İnfant Qabriel** () () – İspaniya kralı III Karlın oğlu, İspaniya infantı.

Uşaqlıq illəri Neapoldakı Portiçi sarayında keçən Qabriel 7 yaşında ikən atasının İspaniya taxtına çıxmasının ardından valideynləriylə birlikdə Madridə köçdü. Burada ikən 1785-ci ildə Portuqaliya kraliçası I Mariyanın qızı Marianna Viktoriya ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı olsa da, bunlardan yalnız biri yetkinlik yaşına çata bildi.

Son övladının doğumundan sonra Qabriel və xanımı çiçək xəstəliyinə tutuldu. Çox keçmədən öncə xanımı, daha sonra yeni doğulan oğlu, ardından isə İnfant Qabriel vəfat etdi.

## Mənbə

* Menéndez Pidal y Navascués, Faustino, Hugo. *El escudo*. P. 248. At Menéndez Pidal y Navascués, Faustino; 
* O´Donnell y Duque de Estrada, Hugo; 
* Lolo, Begoña. *Símbolos de España*. Madrid: Centro de Estudios Políticos y Constitucionales, 1999. ISBN 84-259-1074-9

## İstinadlar
Tomas Erpenius

**Tomas Erpenius** () — holland naşiri, ilahiyyatçı və şərqşünas.

Leyden Universitetində ilahiyyatı, sonralar Yaxın və Orta Şərq ölkələri dillərini öyrənmişdir. Misir, İngiltərə, Fransa, Almaniya və İtaliyaya səyahətlər edərək alimlərlə görüşmüşdür. Venesiyada fars, türk və həbəş dillərini, Parisdə isə ərəb dilini təkmilləşdirmişdir. 1612-ci ildə Leyden Universitetinin ərəb və digər Şərq dilləri üzrə professoru olmuşdur. Birləşmiş Əyalətlər Respublikasının *(Niderland)* rəsmi tərcüməçisi idi. 1612-ci ildə Leydendə mətbəə açmış və ərəb dilində kitab çap etmək məqsədilə şrift nümunələri hazırlamışdır. 1613-cü ildə ərəb dilinin qrammatikasına dair kitablar nəşr etmiş, 1615–22-ci illərdə dini kitablar buraxmışdır. "Qurani-Kərim"in nəşrini latın dilində şərhlərlə hazırlamış, lakin həyata keçirə bilməmişdir. Ölümündən sonra 1625-ci ildə Elzevirlər ailəsi onun mətbəəsini alaraq kitab işini davam etdirmişdir.

## İstinadlar
Uğurlu bəyin evi

**Uğurlu bəyin evi** — XVIII əsrə aid Şuşa şəhərində yerləşən ölkə əhəmiyyətli abidə. Molla Pənah Vaqifin inzibati binası (Uğurlu bəyin keçmiş evi)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Şuşa
* Şuşa rayonu
* Şuşa qalası
Ost-Hind şirkəti (dəqiqləşdirmə)

**Ost-Hind şirkəti** — müstəmləkə dövrünün Avropa ölkələrindəki bir sıra ticarət cəmiyyətlərinin adı. Böyük dövlətlərin hər biri Şərqi Hindistan ilə ticarətdə inhisara malik olan öz şirkətlərini qurdular:

* Ost-Hind şirkəti (Böyük Britaniya) — 1600-cü ildə yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (Hollandiya) — 1602-ci ildə yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (Danimarka) — 1616-cı ildə yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (Portuqaliya) — 1628-ci ildə yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (Fransa) —  1664-cü ildə yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (Avstriya) — 1717-ci ildə Avstriya Niderlandında yaradılmışdır.
* Ost-Hind şirkəti (İsveç) — 1731-ci ildə yaradılmışdır.
Krım Muxtar Respublikası gerbi

**Krım gerbi** (ukraynaca:Герб Автономної Республіки Крим) — Krım Muxtar Respublikası və Krım Respublikasının rəsmi gerbidir. 1992-ci ildən etibarən istifadə olunmasına baxmayaraq, 21 aprel 1999-cu ildə rəsmi olarak qəbul edilmişdir.

## Tarixi
1944-cü ildə Krımın tatar əhalisi almanlarla əməkdaşlıqda ittiham edilərək Krımdan sürgün edildilər. Bundan sonra Krımın muxtariyyəti də ləğv olundu. 1954-cü ildə isə Krım oblastı Ukraynanın Rusiyaya birləşdirilməsinin 300 illiyi münasiətiylə Ukraynaya verildi. Sovet İttifaqı çökməyə başladığı zaman Krımın muxtariyyəti yenidən bərpa edildi. Məhz bu zaman - 1992-ci ildə Krımın gerbi olaraq bu gerbin istifadəsnə başlanıldı. Rəsmi olaraq isə, 1999-cu ildən istifadə edilmişdir. 

2014-cü ildə Rusiyanın Krımı işğal etməsindən sonra muxtariyyət ləğv edilmiş və gerbin istifadəsi faktiki olaraq dayandırılmışdır. 

## Haqqında
Gerb qırmızı Varyaq qalxanı və sağ pəncəsində mavi inci tutan, sağa dönük gümüşü qrifondan ibarətdir. Qalxanın hər iki tərəfində də bəyaz sütun vardır. Qalxanın üst tərəfində isə doğan günəş vardır. Qalxanın altından iki sütuna da sarılmış Krım bayrağı keçir. Mavi, bəyaz və qırmızı rəngli zolağın üzərində Krımın şüarı - Birlik içində rifah - yazılmışdır.

Varyaq qalxanı uzun illər önəmli ticarət yollarının Krımda kəsişməsinin simvolu kimi gerbə əlavə edilmişdir. Qalxanın üzərindəki qırmızı rəng Krımın dramatik və qəhrəman tarixinin rəmzidir. Qara dənizin şimalındakı bölgələr tez-tez qrifonla təmsil edilir. Həmçinin qrifon Krımdakı antik yunan koloniyaları olan Pantikapaeum və Xersones Taurikanın gerbləri olaraq da bilinir. Krımın bir çox yerlərindəki antik abidələrin üzərində qrifon rəsmləri də vardır.

Səsləndirilən bir digər versiyaya görə qrifon pəncəsi üzərindəki incinin Krımın dünyanın incisi olduğunun və qrifonun isə bu gənc respublikanın qoruyucusu olduğunun rəmzləridir.  İncinin mavi olması Krımdakı mədəniyyətlərin kombinasiyasının, sütunlar tarix boyunca yarımadada mpvcud olmuş antik sivilizasiyaların və doğan günəş isə, rifah və yenilənməyin simvəllarıdır.

## Tarixi gerbləri
Krım ərazisindəki inzibati vahidlər tarix boyunca müxtəlif gerblərdən istifadə etmişdirlər. Bu gerblərdən bəziləri:


Fayl:Coat of arms of Gothia.svg|Feodoro çarlığı (XIV əsrin əvvəlləri - 14750)
Fayl:Coat of arms of Crimean Khanate.svg|Krım xanlığı(1441–1783)
Fayl:Coat of arms of Taurida Governorate 1856.svg|Taurida Governorate(1802–1921)
Fayl:Coat of arms of the Crimean Regional Government.svg|Krım Regional Hökuməti(1918–19)
Fayl:Emblem of the Crimean ASSR.svg|Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikası(1938–45) 


## İstinadlar
Donald Ramsfeld

**Donald Ramsfeld** (9 iyul 1932, Çikaqo - 29 iyun 2021, Taos), Amerikalı siyasətçi, dövlət məmuru və iş adamı idi. 1975-1977-ci illərdə Cerald Ford, 2001-2006-cı illərdə də Corc Buş administrasiyası altında Müdafiə Naziri vəzifəsində çalışıb. Müdafiə naziri vəzifəsində çalışmış həm gənc, həm də ikinci yaşlı insan idi.  Bundan əlavə, Ramsfeld İllinoysdan ABŞ senatoru (1963-1969), İqtisadi Fürsətlər Bürosunun direktoru (1969-1970), prezidentin müşaviri (1969-1973), ABŞ-nin NATO yanında Daimi Nümayəndəsi (1973-1974) və Ağ Ev Baş Katibi (1974–1975) vəzifələrində çalışıb.

Müdafiə naziri olaraq Ramsfeld Əfqanıstanın işğalı və İraqın işğalında mərkəz rolu oynadı.  İraq müharibəsindən əvvəl və müharibə dövründə İraqın aktiv bir kütləvi qırğın silahı proqramına sahib olduğunu iddia etmişdir.

## İstinadlar
Krım Regional Hökuməti

**Krım Regional Hökuməti** () — 1918 və 1919-cu illərdə Krım yarımadasında ardıcıl olaraq mövcud olmuş 2 qısaömürlü hökumətlər nəzərdə tutulur.

## Tarixi
Rusiya imperiyasında baş vermiş Oktyabr inqilabının ardınca etnik Krım tatarları Krım Xalq Respublikasının yaradıldığını elan etdilər. Lakin yaradılmış yeni respublika 1918-ci ilin əvvəllərində bolşeviklərin hücumuna məruz qaldılar. Yeni respublikanı yıxan bolşeviklər Tavrida Sovet Sosialist Respublikasının yaradıldığını elan etdilər. 1918-ci ilin aprelində isə Alman imperiyası qoşunlarından yardım alan Ukrayna Xalq Respublikası qoşunları Krım əməliyyatını sona çatdırdılar.

Birinci Krım Regional Hökuməti 25 iyun 1918-ci ildə yaradıldı. Alman dəstəyi ilə yaradılmış hökumətə rəhbərlik Məmməd bəy Sulkeviç də idi.  Məmməd bəy Lipka tatarı idi O, yeni hökumətdə baş nazir, daxili işlər naziri və hərbi işlər üzrə nazir vəzifələrini tuturdu. Ukrayna Krım üzərində öz hakimiyyətini qurmaq üçün cəhdlər edirdi, lakin almanların da müstəqillik məsələsində dəstəyini alan Krım Ukraynadan birləşmədən  yaşamağı bacardı. Lakin sentyabr və oktyabr aylarında iki respublikadan ibarət federasiyanın qurulması üçün danışıqlar olmuşdu.

Alman qoşunlarının Krımdan çıxmasından sonra nüfuzunu itirmiş Məmməd bəy 25 noyabr 1918-ci ildə hakimiyyətdən devrildi və Krım kəraimlərindən olan, keçmiş Kadet partiyasının üzvü, Rusiya imperiyası dumasında deputat olmuş Solomon Krım tərəfindən  əvəzləndi. O, yeni liberal və anti-bolşevik rejim qurdu. Hökumətə Kadet partiyasının üzvlərindən olan Maksim Vinaveri xarici işlər naziri, Vladimir Nabokovu ədliyyə naziri kimi daxil etdi.  1918-ci ilin noyabr ayının sonlarında Antanta ittifaqının qoşunları Krıma daxil oldular. Qoşunların böyük bir hissəsini fransız və yunan qoşunları təşkil edirdi. Lakin 1919-cu ilin aprelində Odessanın itirilməsindən sonra bu qoşun geri çəkildi.

Krım Sərhəd Hökuməti də adlandırılan Krım hökuməti 1919-cu ilin əvvəllərindən hökumət rəhbərliyinin sədaqətindən şübhələnən Anton Denikinlə problemlər yaşamağa başladı. Anton Denikin Ağ Qvardiya hərəkatına bağlı olan Könüllü ordunun komandanı idi. Nəticədə Könüllü Ordu Krım hökumətinin ordusunu darmadağın etdi. Birinci Dünya müharibəsinin sonlarında Almaniyanın rəhbərlik etdiyi ittifaq dövlətlərinin məğlub olması və ardınca Antanta dövlətlərinin Krımdan geri çəkilməsi Krımı yenidən Rusiyadan asılı hala düşməsinə şərait yaratdı.

2 aprel 1919-cu ildə bolşeviklərin Qırmızı Ordusu Simferopolu ələ keçirdi və ikinci Krım Regional hökuməti süqut etdi. Bunun ardınca 1919-cu ilin may ayında Krım Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. Lakin bu respublika da iyun ayında Anton Denikinin Könüllü ordusunun hücumuna davam gətirə bilməyib, süqut etdi. Anton Denikin və ondan sonra Pyotr Vrangel 1920-ci ilin noyabr ayına qədər Krımı əllərində saxlamağı bacardılar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Rusiya vətəndaş müharibəsi