open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tom-tom

**Tom-tom** — Şri-Lanka zərb musiqi aləti. İki barabandan ibarət musiqi alətidir. Baraban çubuqları və ya musiqi çəkicləri ilə çalınır. Baraban dəstində müxtəlif ölçülü 3-5 tom-tom dəsti istifadə olunur.

"Tom-tom" termini bir neçə yerli Amerika, Asiya və Afrika xalqı tərəfindən istifadə edilən zərb alətlərinin adlarından yaranmışdır. Onlar içi boş ağac gövdələrindən və ya uzanmış qabıqlı çərçivələrdən hazırlanmış və hərbi, dini və digər məqsədlər üçün istifadə edilmişdir. Tom-tom XX əsrin əvvəllərindən bəri zərb alətlərində istifadə olunur.

Tom-tomu mənşəyi Şri-Lankanın Sinhal xalqı tərəfindən çalınan "Thammattama" adlı barabanla bağlıdır. Belə ki, həmin ölkədə bir sıra Buddist ayinlərində cüt barabandan istifadə olunur. Britaniya kolonistləri Cənubi Asiyada yerli əhalinin "tom-tom"larının yaratdığı səs-küydən ucadan şikayətlənirdilər. 

Əksər zərb alətləri istehsalçıları solda quraşdırılmış ofsetli bas zərb alətinin üstündə 6 sm diametrli, 5 sm dərinlikdə (12x10) zərb aləti təklif etməyə başladılar. Daha sonra ifaçının sağındakı ayaqlara quraşdırılmış 16x16 döşəmə zərb aləti əlavə edildi. Nəhayət, birincinin sağına 13x9 ölçülü ikinci quraşdırılmış zərb aləti əlavə edildi.

Zarb alətləri dairələrində ən böyük döşəmə tom-tomu sadəcə "tom" adlanır, bas barabanın üstündəki orta ölçülü bir cüt tom-tom altos, ən kiçik bir cüt isə bongos adlanır.

Tom-tomlar 7 sm-lik baraban, bas baraban və barabanlarla birlikdə müasir musiqidə istifadə olunan standart konfiqurasiyanı təşkil edir. İstehsal baraban dəstlərindəki tom-tomların sayı birdən altıya qədər dəyişə bilər (və xüsusi hazırlanmış modellərdə daha çox).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Koma (yaşayış yeri)

**Koma**, **daxma**, **barak**, **budka** və ya **köşk** — adətən sığınmaq üçün nəzərdə tutulmuş sadə və kiçik tikililər. Müasir dövrdə isə tualet, mühafizə və bu kimi məqsədlərlə hazırlanan daha nizamlı konstruksiyalar üçün "budka" (və ya köşk) ifadəsi də işlədilir.

Bu tikililərin inşasında ərazidə tapılan materialların növündən asılı olaraq müxtəlif və ucuz vasitələrdən istifadə oluna bilər. Məsələn; buz, dəri, quş lələyi, saman, palma yarpaqları və ya palçıqdan sürətli şəkildə komalar düzəltmək mümkündür. Daimi yaşayış və ya konkret bir fəaliyyət üçün nəzərdə tutulan strukturlarda isə metal və taxta kimi materiallar daha sistemli şəkildə yerləşdirilir.

Bu tikililər çox vaxt müvəqqəti sığınacaq məqsədilə qurulsa da, bəzi qəbilələr həyatlarını daxma tipli bu cür evlərdə keçirirlər.

## Tarix

Koma əlverişsiz hava şəraitindən və vəhşi heyvanlardan mühafizə olunma üsullarının — külək sipərləri (küləkdən mühafizə olunmaq üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi çəpərlər) və ya mağara kimi sığınacaqların — sonrakı inkişaf mərhələsini təşkil edir. Komalar ilkin olaraq çöl ərazilərində meydana çıxmış və funksional baxımdan soyuq iqlimli regionlar üçün səciyyəvi olan yeraltı yaşayış tikililəri ilə oxşarlıq təşkil etmişdir. Bataqlıq ərazilərdə komaların yerləşdirilməsi üçün su səviyyəsindən yuxarıya qaldırılmış dirəklər üzərindəki platformalardan və ya torpaq bəndlərdən istifadə olunmuşdur.

İlk komalar ən sadə günbəzvari formaya malik olmuş və budaqlarla kollardan inşa edilmişdir. Cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bu tikililərin forması da dəyişmiş, əvvəlcə konusvari, daha sonra isə dördbucaqlı struktura keçmişdir. Komanın damının forması da iki maili (ikiyamaclı) damla əvəz edilmiş və bu proses nəticəsində komanın ümumi görünüşü tədricən müasir yaşayış evinə yaxınlaşmışdır.

## Koma növləri

* Rondavel — Mərkəzi və Cənubi Afrika
* Mokhoro — Mərkəzi və Cənubi Afrika
* Alaçıq — Mərkəzi və Şimali Asiya
* Tipi — Mərkəzi Şimali Amerika
* Tule hut — Sahilyanı Şimali Amerika, Qərb sahilləri, Şimali Kaliforniya
* Cabana 
* Kabano
* Hytte — Norveç
* Barracks
* İqlu
* Quinzhee
* Burdei — Ukrayna, Kanada
* Quonset

## Qalereya

Fayl:Apache Wickiup, Edward Curtis, 1903.jpg|Apaçi koması.
Fayl:Ömossa, ria nära Vilhelm von Schwerin-monumentet i december 1991,.jpg|Finlandiyada koma
Fayl:Urehoved Ærø.jpg|Duş almaq üçün yaradılmış komalar


Fayl:Dibagat home.JPG|Filippində koma


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Kena

**Kena** — Cənubi Amerika xalqları nəfəs musiqi aləti. O, Cənubi Amerikanın dağlıq bölgələrindəki hinduların - Peru, Boliviya, Çilinin şimalı, Argentinanın şimalı və şimal-qərbi, Ekvador, Kolumbiya, Venesuela, Qviana mədəniyyətində istifadə edilən uzun fleytadır.

Çavin mədəniyyətindən (e.ə. IX-II əsrlər) məlum olan bu alət heyvan və insan sümüklərindən, qızıl və gümüşdən, gildən və ya balqabaqdan hazırlanırdı. Hazırda əsasən qamışdan və bambukdan hazırlanır.

Alətin uzunluğu 25-70 sm-dir. 5-6 dəliyi (nadir hallarda 8), üstəgəl baş barmaq üçün əks tərəfdə əlavə bir dəliyi var. Qamma xromatikdir və iki oktavadan ibarətdir. Əsas qammanın dəyişdirilməsi dəliyi qismən bağlamaqla əldə edilir.

Keçua, Aymara və mestizo musiqisində pentatonik melodiyaları ifa etmək üçün istifadə olunur. Kena əsasən kişilər tərəfindən solo və ya ansambllarda ifa olunur. Məsələn, bombo və ya kaha barabanları olan iki kena-kena, vaino, bailecito, carnavalito, kaçarpari, çueça, takuirari və s. rəqslərinə müşayiət olunurdu. Üç kenadan (pusifia və ya mukululos) ibarət ansambl da tipikdir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Quena music
* How to select a quena
* The sound of the quena Los Koyas
* Quenacho Music , Iain Kelso
Seyid Qasım Qubavi

**Seyid Qasım Qubavi** () — Azərbaycanda Xəlvətiyyə təriqətinin sonuncu böyük nümayəndəsi, din xadimi və mürşid. O, məşhur təsəvvüf alimi Yusif Müskürinin nəslindəndir.

## Həyatı
Seyid Qasım Qubavi XVIII əsrdə Quba xanlığında anadan olmuşdur. O, bölgənin tanınmış seyid ailələrindən birinə mənsub idi və şəcərəsi birbaşa Şeyx Yusif Müsküriyə bağlanırdı.

XIX əsrin birinci yarısında Rusiya imperiyasının bölgəni işğal etməsi və mənəvi mühitin daralması səbəbindən Seyid Qasım Osmanlı imperiyasına, İstanbula hicrət etmək məcburiyyətində qalmışdır. İstanbulda yaşadığı müddətdə Seyid Qasım təsəvvüf fəaliyyətini davam etdirmişdir. Tarixi mənbələrə (xüsusilə Hüseyn Vassafın "Səfinə-i Övliya" əsərinə) əsasən, o, İstanbulun Taşkasap məhəlləsində yerləşən *Zeyn-i Səadət* dərgahında şeyxlik etmişdir. O, Xəlvətiyyə təriqətinin Şəmsiyyə qoluna (Şəmsəddin Sivasiyə bağlı qol) mənsub bir mürşid kimi tanınmışdır. Azərbaycandakı sonuncu böyük Xəlvəti şeyxi hesab olunur.

## Mənəvi irsi və möhürü
Seyid Qasım Qubavinin mənəvi irsinin bir hissəsi ailə üzvləri tərəfindən qorunub saxlanılmışdır. Xaçmazın Xudat bölgəsində, Seyidlər kəndində yaşayan nəvəsi Ramiz Əliyevin arxivində şeyxə aid olan "Virdü-Səttar" (Xəlvətilərin gündəlik duaları) kitabı mövcuddur. Həmin kitabın üzərindəki möhürdə şeyxin tam künyəsi və mənşəyi belə qeyd olunub:*"Hadimu’l-fukara, ahkaru’l-vera’ an evladı Yusuf-u Mahdum es-Seyyid, el-Hac eş-Şeyh Kasım Kubadi Postnişin-i Şemseddin Sivasi Halveti"*

**Tərcüməsi:** "Fəqirlərin xidmətçisi, məxluqatın ən aşağısı, Şəmsəddin Sivasi Xəlvətinin dərgah rəhbəri, Seyid Yusif Məhdum nəslindən möhtərəm seyid, hacı, şeyx Qasım Qubadi."

## İstinadlar
Həyət

**Həyət** — tikililərin mərkəzi hissəsində yerləşən, layihədən asılı olaraq üstü açıq və ya örtülü ola bilən geniş məkan. Memarlıq terminologiyasında atrium adı ilə də tanınır. Türkiyə memarlığında həyətlər, adətən, üstü açıq formada saxlanılır. Həyət divar və ya hasarla əhatə oluna bilər, üstü kanopi və ya dam örtüyü ilə bağlana bilər. Döşəməsi beton, ot örtüyü, daş, torpaq, asfalt, döşəmə materialı, səkilər və ya cığırlarla örtülə bilər. Yaşayış evlərində əsas giriş qapısı çox vaxt birbaşa həyətə açılır. Xüsusilə Mərkəzi Anadolu və Cənub-Şərqi Anadolu regionlarında həyət ənənəsi daha çox nüfuzlu və varlı şəxslərin evlərində müşahidə olunur. Bir çox həyətdə dekorativ bəzək hovuzu yerləşir. Həyətlər uşaqların oyun oynadığı, yay aylarında yeməklərin yeyildiyi, əyləncələrin və mərasimlərin keçirildiyi məkanlardır. Dini bayramlarda qurban kəsilməsi də ənənəvi olaraq həyətdə həyata keçirilir. Avropa memarlığında isə bəzi həyətlərin üstü şüşə örtüklə bağlanır.

Həyət (atrium) termini yalnız yaşayış evlərinə deyil, həmçinin fabrik və ticarət mərkəzlərində yerləşən mərkəzi boşluqlara da şamil edilir. Bu tip məkanlarda pilləkənlər, liftlər əsas giriş qapıları birbaşa həyətə açılır.

## Məscid həyətləri

Məscid memarlığında adətən iki növ həyət mövcuddur: xarici həyət (harim) və daxili həyət (hərəm).
Xarici həyət məscidi ətraf məhəllə tikililərindən hündür divar vasitəsilə ayırır. Bu divarlarda dəmir barmaqlı pəncərələr və bir neçə giriş qapısı yerləşir; bəzi qapılar dar olur və zəncirlə bağlanır. Ərazinin maili olduğu yerlərdə həyətə pilləkənlə çıxılır. Süleymaniyə məscidi nümunəsində olduğu kimi, xarici həyətin əsas girişi monumental tacqapı ilə vurğulanır. Yeni məscid kimi bəzi nümunələrdə isə şəhərin sonradan genişlənməsi nəticəsində xarici həyət aradan qalxmışdır. Adətən bu həyətlərdə yaşlı ağaclar olur və zəmin torpaq örtüklü olur.
Daxili həyət isə məscid binasına bitişik olub, ətrafı tağlı və günbəzli revaklarla əhatə olunmuş, mərkəzində şadırvan yerləşən məkandır. Daxili həyətin bir əsas tacqapısı (portalı) və yan girişləri vardır. Döşəməsi əsasən mərmərdən ibarət olur. Revak divarlarında iki sıra pəncərə yerləşir: aşağı sıra qapaqlı, yuxarı sıra isə sabit alçı revzenlə təmin edilir.

## Qalereya


Fayl:2019-07-12 1712 Fremantle Bowling Club internal courtyard.jpg
Fayl:Fremantle Malls internal courtyard.jpg
Fayl:Pinacoteca Ambrosiana in Milan - cortile interno (internal courtyard) - 1.JPG
Fayl:Łańcut Palace - internal courtyard 1.jpg
Fayl:Wawel (external courtyard) 18.jpg
Fayl:External courtyard behind Bessie Surtees' House - geograph.org.uk - 1738442.jpg



## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* *Atrium: Five Thousand Years of Open Courtyards*, by Werner Blaser 1985, Wepf & Co.
* *Atrium Buildings: Development and Design*, by Richard Saxon 1983, The Architectural Press, London
* *A History of Architecture*, by Spiro Kostof 1995, The Oxford Press.
Tlapitzalli

**Tlapitzalli** — qədim astek mədəniyyətinə aid nəfəs musiqi aləti. İspan işğalından qabaq bu musiqi aləti asteklər arasında geniş yayılmışdı. Tlapitzalli keramika, ağac, gil və ya sümükdən hazırlanmış fleyta formasında musiqi alətidir.  Tlapitzallilərin üzəri əksər hallarda mücərrəd varlıqlar və ya astek tanrılarının təsvirləri ilə bəzədilirdi. Tlapitzalli çoxdəlikli ola bilərdi, dörd dəliyə qədər istifadə edilən nümunələr məlumdur. Tlapitzalli həmçinin Astek müharibə mərasimləri zamanı hücumları əlaqələndirmək üçün istifadə edilən qabıqlı borulara aid bir termin idi.

Tlapitzalli ifadəsi nahuatl dilidən götürülüb.

## İstinadlar
Yüksək səsli fleyta

**Yüksək səsli fleyta** — Şimali Avropa ölkələrində istifadə olunan nəfəs aləti. O, fleyta ailəsinin üzvüdür. Konsert fleytasından kvinta yüksək olan Sol major tonallığına köklənmiş və yazılı notdan kvinta yüksək səslənən transpozisiya alətidir. Bu gün bu alət nadirdir, bəzən fleyta ansambllarında, bəzi nəfəsli orkestrlərdə və ya şəxsi kolleksiyalarda rast gəlinir. Bəzi XIX əsr operalarında bu alət orkestrdə istifadə olunur.

Bu növ fleytalar, gümüş korpuslar, trill düymələri və lehimli düymələr də daxil olmaqla, daha böyük Do major həmkarları ilə eyni xüsusiyyətlərin bir çoxunu paylaşır. Pikkoloya çox bənzəyir və eyni diapazonda çalır, baxmayaraq ki, bir qədər böyük olduğundan, yuxarı registrdə fərqli səsə və pikkoloya nisbətən uzadılmış aşağı registrə malikdir. Bu alət, həmçinin Sol majorda olan, kvota aşağısını, treble fleytasından bir oktava aşağıda transpozisiya edən daha böyük bir alət olan alto fleytası ilə qarışdırılmamalıdır.

İntibah dövrünün fleyta ansambllarının yoxa çıxmasından sonra, Sol majorda bu yüksək səsli fleyta demək olar ki, yoxa çıxmış kimi görünür. Yalnız Şimali İrlandiya və Şotlandiyada ənənəvi "tək sistemli" fleytalardan gümüşü Boem fleytalarına keçən fleyta orkestrləri Sol majorda yüksək səsli fleytalardan geniş istifadə edirlər. Belə ansamblların tipik tərkibinə adətən aşağıdakılar daxildir: Do majorda solo pikkolo, Sol majorda solo skripka fleytası, Sol majorda 1-ci, 2-ci və 3-cü skripka fleytaları, Do majorda solo fleyta, Do majorda 1-ci və 2-ci fleytalar, Sol majorda 1-ci və 2-ci alt fleytaları, Do majorda bas fleytaları (və Do majorda kontrabas fleytaları), 4 zərb aləti.
## İstinadlar
Danışan baraban

**Danışan baraban** — Afrika mənşəli zərb musiqi aləti. O, ritm və tonallıq vasitəsilə (müxtəlif səslər) uzun məsafələrə məlumat ötürmək üçün istifadə edilən Afrika təbilidir. Korpus qum saatı formasındadır. Hər ucuna iplərlə dartılmış membran bərkidilir. Çalğı zamanı təbil qoltuğun altında tutulur və iplər ortasına əllə vurulur və basılır ki, bu da membranın gərginliyini və səsin tonunu dəyişir. 

Adətən iki təbildən istifadə olunur, yüksək səsli dundun və aşağı səsli gungan. Nigeriyada bu təbillərdən beş dəst istifadə olunur.

XVIII əsrdə danışan barabançılar mərasimlər və əmrlər kimi xəbərləri 4-5 mil məsafəyə yaymaq üçün bu musiqi alətindən istifadə edirdilər.

Bacarıqlı ifaçı bütöv ifadələri ifa edə bilir. Əksər danışan barabanlar, çalınma tərzindən asılı olaraq, insanın zümzümə etdiyi kimi səslənir.

Oxşar qum saatı formalı barabanlara Asiyada da rast gəlinir. Lakin onlar səsi təqlid etmək üçün istifadə edilmir, baxmayaraq ki, idakka vokal musiqisini təqlid etmək üçün istifadə olunur.

Danışan barabanların beş növündən təzyiqli barabanları və Asanti (Ashanti) xalqının atumpan və fontomfrom barabanları xüsusilə diqqətəlayiqdir. Onlar 32 km-ə qədər xəbər göndərə bilir  və digər barabançılar bu xəbəri tez bir zamanda ətrafa yayırlar.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – *Pangool*, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, .
* Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in *Ethiopiques*, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 http://ethiopiques.refer.sn/spip.php?article895  (retrieved 7 May 2012)
* Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
* Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut fondamental d'Afrique noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p.&nbsp;42.
*"Drum Telegraphy". *TIME*, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.

## Xarici keçidlər

* Video of Senegalese talking drum, known as a ''Tama'' -"Male' and the talking drum from africa" (in) Youtube
Azərbaycanın Rumıniyadakı səfirliyi

**Azərbaycanın Rumıniyadakı səfirliyi** — Azərbaycan Respublikasının Rumıniyada diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Azərbaycan Respublikasını Rumıniyada təmsil edir və Azərbaycanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələləri, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını Rumıniyada təmsil edir.

2023-cü ildən Azərbaycanın Rumıniyada fövqaladə və səlahiyyətli səfiri Qüdsi Osmanovdur.

Hər iki ölkə Avropa Şurasının üzvüdür.

## Tarixi
Rumıniya Azərbaycanın müstəqilliyini 11 dekabr 1991-ci ildə tanıyıb. 19 iyun 1992-ci ildə Rumıniya ilə Azərbaycan arasında diplomatik əlaqələr qurulmuşdur.

1998-ci ilin noyabr ayında Rumıniyanın Azərbaycanda səfirliyi açılıb.

2001-ci ildə Şərqi Avropa dövlətlərində ilk dəfə olaraq Azərbaycanın Rumıniyada səfirliyi açılıb.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev sonuncu dəfə 17 dekabr 2022-ci ildə Rumıniyada işgüzar səfərdə olub.

Rumıniya Prezidenti Klaus Yohannis 2023-cü ilin fevral ayında Azərbaycanda rəsmi səfərdə olub. 

## Parlamentlərarası əlaqə
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində Azərbaycan — Rumıniya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir.

2021-ci ilin may ayında Rumıniya Parlamentində Rumıniya — Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupu təsis edilmişdir.

## Azərbaycanın Rumıniyadakı səfirləri
Azərbaycanın Rumıniyada səfiri Azərbaycan Respublikasını Rumıniyada təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir.

## Rumıniya vizası
2025-ci ildən etibarən Rumıniya vizası artıq sadəcə milli viza deyil, tam hüquqlu Şengen vizası hesab olunur. Azərbaycan vətəndaşları Rumıniyaya getməkdən ötrü Şengen vizası almalıdırlar.

### Tələb olunan sənədlər
* Mülki vəziyyətin sübutu (evlilik şəhadətnaməsi, uşaqların doğum şəhadətnaməsi, həyat yoldaşının ölüm şəhadətnaməsi), əgər varsa
* İş yerindən/Təhsil müəssisəsindən arayış
* Şəkil 3.5x4.5
* Əvvəlki Şengen vizalarının nüsxələri, əgər varsa
* Mülk haqqında sənəd, əgər varsa
* Pasport (6 aylıq etibarlılıq müddəti)
* Bankdan arayış/Bank kartından çıxarış (son 6 ay üçün)
* Pasportun əsas səhifəsinin surəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* EMBASSY OF ROMANIA in the Republic of Azerbaijan
* Embassy of the Republic of Azerbaijan in Romania
* Facebook
* Twitter
Litavra

**Litavra** — açıq tərəfi dəri və ya plastiklə örtülmüş, alt hissəsində dəlik ola bilən, iki-yeddi metal qazan formalı sistemdən ibarət, müəyyən bir səs yüksəkliyinə malik zərb aləti.

Litavra qədim mənşəli bir alətdir. Avropada müasir litavralara formaca bənzər, lakin sabit köklü litavralar XV əsrin əvvəllərində məlum olmuşdur. Pretoriusun "Musiqinin Quruluşu" ("Syntagma musicum", "De Organographia"nın II hissəsi, 1619) traktatında litavralar "dəhşətli gurultulu lülələr" ("ungeheure Rumpelfässer") kimi adlandırılır. XVII əsrdən bəri litavralar orkestrlərin bir hissəsi olmuşdur. Sonradan gərginlik vinti mexanizmi hazırlanmışdır ki, bu da litavraların köklənməsini tənzimləməyə imkan vermişdir. Əksər litavralarda altı-səkkiz gərginlik çubuğu var. Hərbi yürüşlərdə litavralar ağır süvarilər tərəfindən istifadə olunurdu və burada onlar döyüş əmr siqnallarını ötürmək, xüsusən də süvari dəstəsini istiqamətləndirmək üçün istifadə olunurdu. Müasir litavralar xüsusi pedaldan istifadə edərək müəyyən bir səsə köklənə bilər.

Qədim dövrlərdə litavra ifaçıları böyük nüfuza malik idilər.

Əslində onlar Mesopotamiya dövründən, eramızdan əvvəl 3-cü minillikdən başlayaraq məlum olan qədim bir alətdir. Bu alət Şimali Hindistanda, İranda və digər ərəb ölkələrində nağara adı ilə, eləcə də bəzi Afrika ölkələrində geniş yayılmışdır. Litavralar bir çox mədəniyyətlərdə ritual və mərasim alətidir. Nağara adlanan kiçik, əkiz litavralar bir sıra Asiya və Afrika ölkələrində geniş yayılmışdır. Onlar at və ya dəvə minərkən çalınırdı.

Oxşar əkiz hərbi litavralar Rusiyada təxminən XI-XII əsrlərdə yayılmışdır. Onlara "naqras" deyilirdi. Onlar Qərbi Avropada XIII əsrdən, böyük litavralar isə XV-XVI əsrlərdən məlumdur.

XVII-XVIII əsrlərdə litavralar Avropa ansambl və orkestr musiqisinin bir hissəsinə çevrilmişdir. Bu litavraların mis gövdəsi və dəri membranı, XX əsrdən isə plastik membranı var idi. Zamanla orkestrdəki litavraların sayı tədricən 2-dən 4-ə və ya daha çoxa dəyişdi. Simfonik orkestrdə adətən onların sayı 3-4 olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Adler, Samuel. *The Study of Orchestration*. W. W. Norton & Company, 3rd edition, 2002. 
* Del Mar, Norman. *Anatomy of the Orchestra*. University of California Press, 1984. 
* Ferrell, Robert G. "Percussion in Medieval and Renaissance Dance Music: Theory and Performance". 1997. Retrieved 22 February 2006.
* Montagu, Jeremy. *Timpani & Percussion*. Yale University Press, 2002. 
* Peters, Mitchell. *Fundamental Method for Timpani*. Alfred Publishing Co., 1993. 
* Solomon, Samuel Z. *How to Write for Percussion*. Published by the author, 2002. 
* Thomas, Dwight. ''Timpani: Frequently Asked Questions''. Retrieved 4 February 2005.
* "William Kraft Biography". Composer John Beal. Retrieved 21 May 2006.
* "Timpanist – Musician or Technician?". Cloyd E. Duff, Principal Timpani – retired – Cleveland Orchestra.

## Xarici keçidlər

* The Well-Tempered Timpani—Timpani harmonics information
* Website of Guido Rückel, solo-timpanist of Munich Philharmonic; many timpani pictures
* 
*
Simball

**Simbal** — qeyri-müəyyən səs tezliyinə malik qoşa və ya tək metal disk şəklində zərb musiqi aləti.

Qədim dövrlərdən məlum olan bu alətlər Çində, Hindistanda, daha sonra isə Yunanıstanda və Türkiyədə rast gəlinib.

Simballar orkestrdə zərb alətləri bölməsinin genişlənməsi ilə birlikdə, ehtimal ki, ilk dəfə Kristof Villibald Qlyukün partituralarında meydana çıxmışdır. XVIII əsrin sonlarında, Yozef Haydn və Volfqanq Amadey Motsart dövründə, simballar (bas baraban və üçbucaqla birlikdə) opera partituralarında nadir hallarda istifadə olunurdu, yalnız barbar və ya türk qoxusunu çatdırmaq üçün istifadə olunurdu (bax: Mehtər musiqisi). Onlar simfoniyalarda yalnız bir dəfə, Haydnın "Hərbi Simfoniya"sında görünür ki, bu da o dövr üçün müstəsna idi. XIX əsrin ikinci rübünün konsert əsərlərində simballara getdikcə daha çox ehtiyac duyulurdu və demək olar ki, bütün partituralarda görünürdü. Hektor Berlioz o dövrün orkestrlərinin qüsurlarından şikayətlənirdi: "*Simballar həmişə ya çatlayır, ya da sınırdı*". XIX əsrin son onilliyində simballara çubuq və ya üçbucağın "mıxı" ilə kəskin zərbələr yeni bir orkestr effektinə çevrildi. Klod Debüssi öz partituralarında çox incə effektlər yaratmışdır, məsələn, zillərin görünməsi və yox olması kimi çətinliklə hiss olunan titrəmələri notlarla ifadə edirdi.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Orchestral cymbal playing, with an excellent short history of cymbals
* Cymbal Colour Exploration, A 3D binaural audio recording of different cymbal sound colours
Əhkamül-Quran (İbnül-Ərəbi)

**Əhkamül-Quran** () — Əbu Bəkr ibnül-Ərəbinin Qurandakı əhkam ayələrini təfsir etdiyi əsəri.

## Əsər
İslam Ensiklopediyasında qeyd edilən məlumata görə, bu əsər Əbu Bəkr ibnül-Ərəbinin ən mühüm əsərlərindən biri hesab olunur. Müəllif əsərdə Quranın quruluşuna uyğun olaraq, tərkibində əhkam ayəsi olan 106 surəni və bu surələrdəki 852 ayəni bir-bir izah etmişdir. Özündə əhkam ayəsi ehtiva etməyən Qəmər, Həqqa, Nəziət, Təkvir, İnfitar, Qariə, Hüməzə və Kafirun surələrinə əsərdə yer verilməmişdir. Təfsirə həmin surədəki ayələrin sayı qeyd edilərək başlanılmış və hər ayənin əvvəlində o ayədə neçə məsələ olduğu xüsusi qeyd olunmuşdur.

Müəllif əsərdə ayələrdən hökm çıxararkən lüğətə, Sünnəyə və səhabə praktikalarına əsaslanmışdır. Sünnəyə uyğun olaraq cərh və tədil nöqtəyi-nəzərindən rəvayət diqqətli şəkildə dəyərləndirilmişdir. Mötəbər hədis olmadığı təqdirsə isə, müəllif səhabə praktikasına müraciət etmişdir ki, bu Malik ibn Ənəsin "əməli-əhli-Mədinə" metoduna uyğundur. Əsərdə İsrailiyyat rəvayətlərinə müraciət edilməmişdir.

Əsərdə ayələr təfsir edilərkən bəzən digər ayələrdən dəlillər sadalanmış və aralarındakı əlaqəyə işarə olunmuşdur.

Əbu Bəkr ibnül-Ərəbi ayələri təfsir edərkən digər məzhəblərin görüşlərinə də yer vermişdir: mənsub olduğu Maliki məzhəbi ilə digər məzhəblərin görüşlərini müqayisə etmiş və öz məzhəbinin görüşlərini qüvvətli hesab etmişdir.

"Əhkamül-Quran"ın müxtəlif kitabxanalarda əlyazma nüsxələri mövcuddur.

Əsər ilk dəfə Mərakeş sultanı Məhəmməd Rəfi Əbdülhəfiz tərəfindən nəşr etdirilmişdir (Qahirə, hicri 1331, I–II).

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Azərbaycanın Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki səfirliyi

**Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki səfirliyi** — Azərbaycanın BƏƏ-də diplomatik nümayəndəliyi. Səfirlik Azərbaycan Respublikasını Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində təmsil edir və Azərbaycanın rəsmi nümayəndəliyi olaraq iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərə aid bütün məsələləri əhatə edir. O, Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, maliyyə və hüquqi məsələləri, eləcə də elm, təhsil, mədəniyyət və s. sahələrində maraqlarını BƏƏ-də təmsil edir.

Azərbaycan və BƏƏ Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər nüfuzlu regional və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq edirlər.

2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Dubayda Baş Konsulluğu təsis edilib.

2022-ci ildən Elçin Bağırov Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində fövqəladə və səlahiyyətli səfiridir.
Emil Qasımzadə Azərbaycanın BƏƏ-də konsuludur.

## Tarixi

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri 1991-ci il, 26 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini tanımışdır.

Azərbaycan Respublikası ilə BƏƏ arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci ilin 01 sentyabr tarixində qurulmuşdur.

1994-cü ildə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Ankaradakı səfirini Azərbaycana akkreditə etmişdir.

1997-ci ilin 11 aprel tarixində Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin "Azərbaycan Respublikasının Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində Səfirliyinin təsis edilməsi" haqqında qərarı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən təsdiq edilmişdir.

2001-ci ilin iyunun 16-dan etibarən Azərbaycan Respublikasının Səfirliyi BƏƏ-nin paytaxtı Əbu-Dabi şəhərində fəaliyyət göstərir.

## Parlamentlərarası əlaqələri
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Azərbaycan —BƏƏ Parlamentlərarası əlaqələri üzrə işçi qrupu təsis edilmişdir.

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Federal Milli Şurasında BƏƏ — Asiya (Azərbaycan daxil) parlamentlərarası dostluq qrupu yaradılıb.

## Səfirlər
Azərbaycanın Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki səfiri Azərbaycan Respublikasını BƏƏ-də təmsil edən ən yüksək diplomatik vəzifəli şəxsdir. 

## Viza
Azərbaycan vətəndaşları Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə viza tələb olunmadan daxil ola bilirlər. Bu vizasız rejim çərçivəsində Azərbaycan vətəndaşı ölkəyə giriş zamanı hava limanında xarici pasportunu təqdim edir və 3 ay ərzində bu ölkədə qalmaq icazəsinı alır.

## Həmçinin bax
* Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Azərbaycanda səfirliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* United Arab Emirates Ministry of Foreigh Affairs
* Embassy of the Republic of Azerbaijan to the United Arab Emirates
* İnstagram
Tenor barabanı

**Tenor barabanı** — tək başlı silindrik formalı baraban. Böyük barabandan daha yüksək səsə malikdir və ölçüsünə görə kiçik barabana bənzəyir, lakin gurultulu yayları yoxdur. Tenor barabanları yumşaq parça ilə bükülmüş disk formalı başlıqlı xüsusi çəkiclərlə və ya paralel (simmetrik) tutuş istifadə edərək adi baraban çubuqları ilə çalınır.

Marş orkestrlərində bir ifaçı müxtəlif səs tonu ilə bir neçə baraban (4-dən 6-ya qədər) çalır. Əgər bir ifaçının 4 barabanı varsa, ən aşağı səsli baraban adətən ifaçının solunda, ikinci ən yüksək səsli baraban ən sağda, üçüncüsü orta solda və ən yüksək səsli baraban orta sağda yerləşir. Bu düzülüş xarakterik hissələrin daha asan ifa olunmasına və orkestrlə hərəkət edərkən tarazlığın qorunmasına imkan verir. Mümkün qədər yüksək köklənmiş əlavə kiçik barabanlar ifaçının qarşısında, mövcud barabanlara daha yaxın yerləşdirilir.

Orkestrdə birdən altıya qədər tenor baraban ifaçısı ola bilər. Bütün tenor baraban bölməsi qarşılıqlı şəklində çalır. Hərəkət edərkən onlar bas barabançıları ilə sıra baraban bölməsi arasında yerləşdirilir.

Marş orkestrində tenor barabanlarının məqsədi səsi tembrləşdirməkdir. Klassik musiqidə tenor barabanlarından tutqun effekt əldə etmək üçün istifadə olunur (Hektor Berliozun Rekviyemi, 1837). 1905-ci ildə Şarl-Mari Vidor yazırdı ki, orkestrdə tenor barabanının məqsədi "böyük barabanın tək zərbələrinə hərəkət verməkdir".
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* TSadie, Stanley (editor). The New Grove Dictionary of Music and Musicians. 
* James Blades et al., "Drum", sec. II, 3: Non-tunable Western drums: Tenor drum, in *New Grove Dictionary of Music and Musicians*, 2nd edition, Stanley Sadie, ed. Volume 7, page 614. Macmillan Publishers Limited (2001)
* "The Cadets Approach to Marching Percussion" (citation not known)
* Davila, Julie, "Modern Method for Multi-Tenors"  Rowloff Publications
* "Highland, Scottish, Pipe Band Drumming." *Edrumline*. Edrumline.com, 2007. Web. 09 Mar. 2012.
* "About Scottish Drumming." *Denver and District Pipe Band*. Denver and District Pipe Band, 2012. Web. 09 Mar. 2012.
* "Highland Drumming." *Strathdon Caledonia Pipe Band*. Strathdon Caledonia Pipe Band, 2011. Web. 09 Mar. 2012.
* "Frequently Asked Questions." *City of Oaks Pipe Band*. City of Oaks Pipe Band. Web. 09 Mar. 2012.
* "Drums." *Herivvarda District Pipes and Drums*. Herivvarda District Pipes and Drums. Web. 09 Mar. 2012.

## Xarici keçidlər

## Ссылки
* 
* 
*
Mühitdin Üstündağ

**Mühitdin Üstündağ** (; ) — türk bürokratı, keçmiş polis məmuru, İstanbulun keçmiş valisi və meri. 
## Həyatı
Muhitdin Üstündağ 20 oktyabr 1884-cü ildə (*hicri təqvimi:* 29.12.1301) Osmanlı imperiyasında Sakız adasında anadan olub. O, İmbros valisi Hayri bəy və Cəmilə xanımın ailəsində dünyaya göz açıb. Mühitdin Üstündağ, Demokrat Partiyası dövründə Səhiyyə və Sosial Rifah naziri vəzifəsində çalışan Əkrəm Hayri Üstündağın böyük qardaşıdır. Mühitdin Üstündağ İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsindən məzun olub.  O, Mekri və Milas Rayon məhkəmələri və Respublika Prokurorluğunda katib, Bəyoğlu Sancaqda polis məmuru, İstanbul Bələdiyyəsində müfəttiş, Üsküdar Bələdiyyəsində direktoru və müfəttişi, İstanbul Bələdiyyəsində Baş müfəttiş, Daxili İşlər Nazirliyində Təhlükəsizlik üzrə Baş direktor, İstanbul meri, İstanbul valisi və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 7-ci dövr İstanbul millət vəkili vəzifələrində çalışmışdır. Milas rayonunda xidmət edərkən Muhitdin bəy 1912-ci ildə Müşərrəf xanımla evlənir. Onların bu nikahından: Günsəli, Mətin və Mehmed Üstün adlı üç övladları dünyaya gəlir. Həyatının son illərində, həyat yoldaşı Müşərrəfdən ayrıldıqdan sonra Ülviyə adlı xanımla evlənir.

Təhlükəsizlik Müdirliyində Baş direktor vəzifəsində çalışarkən İstanbul valisi təyin edildi. Qısa müddət sonra Xüsusi İdarənin və Bələdiyyənin birləşməsi səbəbindən ona həm də mer vəzifəsi verildi. O, 14 oktyabr 1928-ci ildən 4 dekabr 1938-ci ilə qədər on ildən çox müddətdə vali və mer vəzifələrində çalışıb. Onun vəzifə müddəti Atatürkün islahatlarının həyata keçirilməsi və yekunlaşdırılması dövrünü əhatə edib.

Muhitdin Üstündağ Şəhər teatrlarını İstanbula gətirdi. O, şəhərin şəhərsalma planının hazırlanmasına da rəhbərlik etmişdi. Atatürk körpüsünün inşasını da Mustafa Üstendağ həyata keçirib. O, Eminönü meydanında genişmiqyasda mülkiyyətlərin müsadirəsinə başladı və nəticədə meydanın yenidən təşkilini həyata keçirdi.

Muhittin Üstündağ həmçinin İstanbulda ibtidai məktəb kampaniyasına başlatan ilk şəxs olub. Bundan əlavə, onun səyi nəticəsində tikilmiş bir neçə yol bu gün də istifadədədir.

Qardaşı Əkrəm Hayri Üstündağ Türkiyə Respublikasının Səhiyyə naziri olub.

## İstinadlar
Monastır həyəti

**Monastır həyəti** ( — ) — monastır binalarının divarları boyunca uzanan və birlikdə dördbucaqlı planlı həyət yaradan örtülü gəzinti yolu, açıq qalereya və ya açıq tağlı keçid. Monastır həyəti, adətən, monastırın kafedral və ya kilsə binasına, çox vaxt daha isti iqlim şəraiti nəzərə alınaraq cənub qanadına birləşdirilir. Bu xüsusiyyət onun monastır kompleksinin ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu (və ya tarixən belə olduğunu) göstərir və "davamlı və möhkəm memarlıq baryeri" yaradaraq rahiblərin dünyasını, onların həyat və fəaliyyətini monastırın xaricində və ətrafında yaşayan kəndlilərin və işçilərin dünyasından effektiv şəkildə ayırır.

Monastır həyatı termini eyni zamanda rahib və ya rahibənin monastır daxilində keçirdiyi həyat tərzini ifadə edir. İngilis dilində "enclosure" termini müasir Katolik Kilsəsi hüququnun tərcümələrində "qapalı (rejimli)" mənasında işlədilir və latın mənşəli claustrum sözünün törəmələri alman dili kimi bəzi dillərdə monastır anlayışı üçün metonimik ad kimi geniş istifadə olunur. Qapalı din xadimləri dedikdə isə özlərini xarici dünyanın işlərindən qəti şəkildə ayıran monastır ordenlərinin üzvləri nəzərdə tutulur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

*  
*  

## Xarici keçidlər

* 
* The Code of Canon Law, cf canons 667 ff.
* New Advent Encyclopaedia III ff. on "Nuns, properly so called"
* "Cloister" in the New Advent encyclopaedia
* New Advent Encyclopaedia on "Religious Life"
* Photos and information on cloisters in France, Italy and Spain
*
Naves

**Naves** və ya **kanopi** — dam formasında olan açıq məkan strukturu. Kətan və brezetdən fərqli olaraq, adətən sabit konstruksiyaya malik olur. Naves bəzən döşəməsi olmayan çadır formasında da qurula bilər. Həmçinin parça örtüklü besedka və ya kabana kimi istifadə edilən naveslər də mövcuddur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 

## Xarici keçidlər

*
Fəth əl-Qədir

**Fəth əl-Qədir** () — Məhəmməd əş-Şəvkaninin Quran təfsiri.

## Əsər
Əsər Rəcəb ayında hicri 1229-cu (iyul 1814) ildə tamamlanmış olub, beş cilddən ibarətdir. Əsərin tam adı müqəddimədə "*Fəthül-qədir əl-cəmi beynə fənnəyir-rəvayə vəd-dirayə min elmit-təfsir*" şəklində qeyd edilmişdir.

Müəllif əsərdə dirayət və rəvayət metodlarından birgə istifadə etmişdir.

Əsərdəki metoda görə təfsir edilən surə haqqında əvvəlcə onun Məkki və ya Mədəni olması ilə bağlı izahlar verilir, ayələrin sayı göstərilir, nüzul səbəbinə və fəzilətinə dair rəvayətlər qeyd olunur, surənin (varsa) müxtəlif adları, bu adların mənaları və verilmə səbəbləri qeyd olunur.

Əsərdə, adətən, ayələr tək-tək təfsir olunmaq əvəzinə, mövzu baxımından bir-biri ilə əlaqəli olan bir neçə ayə birlikdə götürülərək izah edilmişdir.

Müəllif əsərdə Zeydiyyə və Sələfiyyə yaxın cizgilər də nümayiş etdirmişdir. Müəllif zəif və uydurma rəvayətlərə əsaslanaraq imamətlə bağlı olduğu iddia edilən ayələrdə Zeydi tələqqisinə yaxın görüşlər irəli sürmüşdür. Etiqadi məsələlərdə isə Sələfi düşüncəyə yaxın görüşlər nümayiş etdirmişdir. Belə ki, Allahdan kömək istəyərkən heç kimi vasitə etməmək gərəkdiyini söyləmiş, övliya, hətta peyğəmbərlərdən belə olsa başqasının vasitəçiliyinə güvənməyi və ondan kömək istəməyi şirk adlandırmışdır.

Əsər müxtəlif tarix (1964, 1966 və s.) və yerlərdə (Qahirə, Beyrut və s.) dəfələr nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Böyük baraban

**Böyük baraban** və ya **Türk barabanı** — baraban dəstlərində, simfonik orkestrlərdə və nəfəsli orkestrlərdə istifadə edilən ən aşağı səsli və ən böyük ölçülü baraban.

Türk barabanı hər iki tərəfi (bəzən yalnız bir tərəfi) örtülmüş geniş metal və ya taxta silindrdir. Səs qalın materiala bükülmüş ağır başlıqla çəkic vurmaqla çıxarılır. Mürəkkəb ritmik fiqurlar (vuruşlar) və ya tremololar tələb olunduqda, litavra, təbil və digər zərb alətləri çubuqları da istifadə olunur. 

Böyük barabanı çalmağın əsas texnikası sadə ritmik fiqurlar (vuruşlar) və geniş dinamik diapazonda - çətinliklə eşidilən pianissimoyadan topa bənzər fortissimoya qədər tək zərbələrdir.

Böyük baraban XVIII əsrin ikinci yarısında bir hissəsinə çevrilən simfonik orkestrin əsas zərb alətlərindən biridir (Kristof Villibald Qlyuk operalarından birində onu ilk istifadə edənlərdən biri idi). Həmçinin zillərdən birinin ona bərkidilmiş mis orkestrlərdə də istifadə olunur. İfaçı bir əli ilə çəkiclə barabana vurur, digər əli ilə sərbəst zil tutaraq sabit olanı vurur. Nəfəsli orkestrdə böyük baraban adətən bir növ "metronom" rolunu oynayır və taktın güclü ritmlərini döyür.

Simfonik orkestr partiturasında öyük baraban partiyası tam-tam hissəsinin üstündə, zil hissəsinin altındakı "sim"də (yalnız ritmi göstərən xətt) yazılır.

Tamaşaçılara baxan barabanın geniş səth sahəsi tez-tez musiqi qrupunun (orkestrin) adını və ya loqotipini yazmaq üçün istifadə olunur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Bass Drum Pedal Techniques - lesson on Kick pedal set-up and basic playing techniques
* How To Record The Perfect Kick Drum Sound  - Tips on recording a bass drum
* Double Bass Legends: A Short History
* Effective Bass Drum Techniques
* How to tune a bass drum
Şadırvan

**Şadırvan** (, , ) — adətən məscid həyətlərinin mərkəzində yerləşən, ətrafındakı kranlardan və mərkəzindəki çiləyicidən su axan, üstü günbəzlə örtülmüş dəstəmaz almaq üçün nəzərdə tutulmuş məkan. Bəzi hallarda şadırvanlar tək sıra formasında da düzülə bilər. Ümumiyyətlə, demək olar ki, hər məsciddə şadırvan mövcuddur.

Şadırvanlar fars mənşəlidir və pərdə və ya örtük ilə əvvəlcə hökmdarların çadırlarına və ya sarayların eyvanlarına qoyulurdular. Şadırvanın mərkəzində yerləşən hovuz estetik baxımdan işlənmiş günbəz örtüyü ilə örtülür və sütunlarla əhatə olunur. Altıguşəli və ya səkkizguşəli struktura malik olan şadırvanı əhatə edən saçaqların altında yerləşən kranlar və oturacaqlar daşdan və ya ağacdan hazırlanır. Böyük məscidlərdə şadırvanın yaxınlığında çox vaxt iri sərv ağacı əkilir. Şadırvan Osmanlı məscid memarlığının əsas elementlərindən biri olmaqla, oyma sənəti, xəttatlıq və mərmər işləmələri kimi incəsənət növləri ilə vəhdət təşkil edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çiləyici

**Çiləyici** və ya **sprinkler** () — suvarma, təmizləmə və vizual (dekorativ) məqsədlərlə istifadə olunan, bir xətt üzrə daxil olan suyu ətraf mühitə paylamaq üçün hazırlanmış qurğu. Onun sənaye tipli konstruksiyaları əsasən kənd təsərrüfatı sektorunda tətbiq olunur. Bağ və yaşıllıq sahələrinin abadlaşdırılmasında suvarma məqsədilə istifadəsi də geniş yayılmışdır. Çiləyicilərdən həmçinin yanğınsöndürmə, eləcə də çirkli su hövzələrinin təmizlənməsi üçün istifadə edilir. Bu qurğuların ilkin yaradılma məqsədi isə fövqəladə hallarda, xüsusilə yanğın zamanı köməkçi vasitə kimi xidmət etməsi olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yuz Aleşkovski

**Yuz Aleşkovski** () kimi tanınan **İosif Yefimoviç Aleşkovski** (; ) — müasir rus yazıçısı, şairi, ssenaristi və bard, yəni öz mahnılarının ifaçısı.

## Bioqrafiyası

Yuz Aleşkovski 1929-cu ildə Sibirin Krasnoyarsk şəhərində anadan olub. Rus yəhudi ailəsi atasının işi üçün qısa müddət orada yaşayıb. Üç ay sonra ailəsi Moskvaya qayıdıb. İkinci Dünya müharibəsi zamanı ailəsinin təxliyəsi səbəbindən orta məktəb təhsili yarımçıq qalıb.

1949-cu ildə Aleşkovski Sovet Hərbi Dəniz Qüvvələrinə çağırılıb, lakin intizam qaydalarını pozduğuna görə dörd il həbs cəzası çəkməli olub (1950–1953). Həbs müddətini başa vurduqdan sonra Aleşkovski Moskvaya qayıdıb və uşaqlar üçün kitablar yazmağa başlayıb.

Aleşkovski həmçinin mahnılar yazıb və ifa edib. Bəziləri, xüsusən də "Yoldaş Stalin, sən böyük alimsən" və "Окурочек" (Kiçik siqaret kötüyü) Sovet İttifaqında son dərəcə populyarlaşıb və xalq klassikləri hesab olunur.

Aleşkovski həmçinin filmlər və televiziya üçün ssenarilər yazıb və SSRİ Yazıçılar İttifaqına qəbul edilib.

Karyerasının lap əvvəlindən Aleşkovski rəsmi Sovet doktrinasına uyğunlaşmaq üçün yazılarından güzəştə getməyib və bu səbəbdən onun povestləri və romanları yalnız samizdatda mövcuddur. Onun bəzi mahnıları təxribatçı öz-özünə nəşr olunan "Metropol" (1979) almanaxına daxil edilib.

Sovet İttifaqında rəsmi olaraq nəşr olunmaq ümidi olmayan Aleşkovski 1979-cu ildə Qərbə mühacirət edib və Fransa və Avstriyada ABŞ-a giriş vizasını gözləyib. Növbəti il o, Uesleyan Universiteti tərəfindən ABŞ-yə dəvət edildi və Konnektikut ştatının Midltaun şəhərində məskunlaşdı, orada yaşadı və Ueslianın Rus şöbəsində Qonaq Rus Mühacir Yazıçısı kimi çalışdı. 1987-ci ildə bədii ədəbiyyat üzrə Quqqenhaym təqaüdünə layiq görüldü. 2002-ci ildə Aleşkovski Puşkin mükafatını qazandı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Əd-Dürrul-Mənsur

**Əd-Dürrul-Mənsur** () — Cəlaləddin əs-Süyutinin rəvayət metoduna əsaslanan Quran təfsiri.

## Əsər
Əsərin tam adı "*əd-Dürrul-mənsur fit-təfsir bil-məsur*"dur. Süyuti əsəri hicri 898-ci (1493) ildə bitirmiş və "bir bənzərinin daha əvvəl yazılmadığın" demişdir.

Süyuti müqəddiməsində bildirdiyi kimi, daha əvvəl "Tərcümənül-Quran" adlı bir təfsir qələmə almış və orada Məhəmməd peyğəmbərə və səhabələrə əsaslanan təfsirləri sənədləri ilə birlikdə cəmləmişdir. Lakin sənədli rəvayətlərdən və genişhəcmli əsərlərdən çox, mətnlərə və ixtisarlara maraq göstərildiyini gördükdə, "əd-Dürrul-Mənsur" əsərini yalnız rəvayətlərin mətnlərini və mənbələrinin adlarını təqdim etməklə tərtib etmişdir. Dolayısı ilə bu təfsir 10.000-ə yaxın rəvayəti özündə ehtiva edən və beş cilddən ibarət olan "Tərcümənül-Quran" bir müxtəsəridir. Bu cəhəti ilə o, "mütləq bir rəvayət təfsiri" və ya "rəvayət təfsiri anlayışını ən düzgün şəkildə ifadə edən təfsir" kimi xarakterizə edilmişdir. Eyni zamanda, Məhəmməd peyğəmbərdən və Sələfdən gələn rəvayətləri təfsirin mərkəzinə yerləşdirməyi hədəfləyən Təqiyyəddin İbn Teymiyyənin təsiri ilə qələmə alınmış bir təfsir olduğu yönündə şərhlərə də vardır.

Süyuti surənin adını qeyd etdikdən sonra təfsirinə həmin surənin Məkki və ya Mədəni olduğunu bildirən rəvayətlərlə başlayır. Daha sonra onun üstünlüyü haqqındakı rəvayətləri ətraflı şəkildə üeyd edir və "qövlühü təalə" ifadəsi ilə ayələrin, yaxud bir ayədəki söz və ya cümlənin təfsirinə keçir. "Əxrəcə" termini ilə müəllifin və mənbənin adını qeyd edir; bu çərçivədə bəzən bir rəvayəti tək bir mənbədən nəql etdiyi, bəzən isə sayı on birə qədər çatan mənbələri sadaladığı görülür. Bu rəvayətlər təkcə təfsiri deyil, eyni zamanda əsbəbi-nüzul (nazilolma səbəbi), qərib (anlaşılması çətin) sözlərin izahı, qiraət variantları kimi mövzuları da əhatə edir. Surələrin bütün ayələri deyil, haqqında rəvayət mövcud olan ayələr təfsir edilir.

Əsər müxtəlif tarix (Beyrut, Tehran və s.) və yerlərdə (1983, 1993 və s.) dəfələrdə nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Əl-Burhan fi ülumil-Quran (kitab)

**Əl-Burhan fi ülumil-Quran** () — Zərkəşinin Quran elmləri haqqında əsəri.

## Əsər
Əsərin girişindəki məlumata görə, müəllifi bu əsəri onun dövründə quran elmləri haqqında əhatəli bir əsərin olmamasın ötrü qələmə almışdır. Əsərin anlaçılmasını asanlaşdırmaq üçün müəllif kitabı qırx yeddi hissəyə bölmüşdür. Zərkəşi əsərin ilk qırx beş hissəsini Quranın nazili, tərtibatı, cəmlənməsi, yazılması, qiraəti, təfsiri, icazı, nəsih və mənsuhu kimi Quran elmlərinin müxtəlif sahələri haqqındakı tarixi məlumatlara, yerdə qalan üç hissəni isə Quranın mətni və üslubu konteksində Ərəb dili və bəlağatı ilə əlaqəli məlumatlara həsr etmişdir.

Əsərin qələmə alınmasında 300-dab çox kitabdan (nəhiv, bəlağat, hədis və s.) bəhrələnilmişdir. Əsərin özünəməxsus təsnifi, zəngin mötəviyyatı və adlandırma tərtibatı olsa da, sistematiklik nöqtəyi-nəzərindən dağınıqdır. Əsərdə müəllif əvvəlcə toxunduğu mövzudakı məvhumları və daha sonra isə mövzuları ayələr, mərfu hədislər, səhabə və tabiin görüşləri çərçivəsində izah etməyə çalışmışdır.

Əsər müxtəlif tarix (2006, 2012 və s.) və yerlərdə (ər-Riyad, Qahirə və s.) nəşr edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Şolom Aleyxem

**Solomon Naumoviç Rabinoviç** (, ; ) — daha çox **Şolom Aleyxem** (, ) təxəllüsü ilə tanınan, Rusiya imperiyasında və ABŞ-də yaşamış yəhudi yazıçısı və dramaturqu. Aleichem-in Südçü Tevye haqqında hekayələrinə əsaslanan 1964-cü ildə çəkilmiş "Damdakı Skripkaçı" müzikli, Şərqi Avropada yəhudi həyatı haqqında ilk kommersiya baxımından uğurlu ingilis dilində səhnə əsəri idi.

İvrit dilində "שלום עליכם" (shalom aleichem) ifadəsi hərfi mənada "[Sizə] salam olsun!" deməkdir və ənənəvi ivrit və idiş dillərində salamlamadır.

## Bioqrafiyası

Solomon Naumoviç (Şolom Nohumoviç) Rabinoviç (rusca: Соломо́н Нау́мович (Шо́лом Но́хумович) Рабино́вич) 1859-cu ildə Pereyaslavda anadan olub və yaxınlıqdakı Voronkov ştatında, Rusiya imperiyasının Poltava qubernatorluğunda (hazırda Ukrayna) böyüyüb. (Voronkov Aleyhemin Kasrilevkasının prototipinə çevrilmişdir.) Atası Noxem Rabinoviç (Noxim Volkonun Rabinoviç; Нохимъ Волковъ Рабиновичъ) o dövrdə zəngin tacir idi. Lakin uğursuz işgüzar münasibət ailəni yoxsulluğa sürüklədi və Solomon Rabinoviç çətin şəraitdə böyüdü. O, 13 yaşında olanda ailəsi Pereyaslava qayıtdı və anası Çaye-Ester orada vəba epidemiyasından öldü.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* The Official Sholem Aleichem Website
* 
* 
* 
* Haaretz article *A stenographer for his people's soul*
* The complete works of Sholem Aleichem (searchable and editable; Yiddish letters only).
Əl-İtqan fi Ülum əl-Quran

**Əl-İtqan fi Ülum əl-Quran** () — Cəlaləddin əs-Süyutinin Quran elmləri sahəsinə aid əsəri

## Əsər
Süyutinin əsəri qələmə almaqdakı məqsədi Quran elmlərinə dair bütün mövzuları əhatə edən müstəqil bir əsərin ərsə gətirilməsi olmuşdur. Bu məqsədlə o, müəllimlərindən Qafiyəcinin təfsir elmlərinə dair müxtəsər əsərini və Əbdürrəhman ibn Ömər əl-Bulqininin olduqca həcmli "Məvaqiul-ülum min məvaqiin-nücum" adlı kitabını araşdırmışdır. Bu iki əsərdən ikincisində müxtəsər şəkildə təqdim edilən mövzuları genişləndirərək və yeni mövzular əlavə edərək əvvəlcə "ət-Təhbir fi elmit-təfsir" adlı əsərini qələmə almışdır (1467–1468).

Daha sonra bu sahədə yazılmış ilk müstəqil əsər olan Bədrəddin əz-Zərkəşinin "əl-Burhan fi ülumil-Quran" adlı kitabını görən və Quran elmlərinə dair araşdırmalarını bu əsəri nümunə götürərək davam etdirən Süyuti, "əl-Burhan"dan daha zəngin məzmunlu və daha sistemli olduğunu bildirdiyi "əl-İtqan" əsərini, hazırlamaqda olduğu böyük təfsiri "Məcməul-bəhreyn və mətləul-bədreyn" üçün bir müqəddimə olaraq yazmışdır.

Əsərin qələmə alınmasında İbn Cərir ət-Təbəri, İbn Əbu Xətim, İbn Mərduyə, İbn Həyyan, Əbu Ubeyd Qasım ibn Səlləm, İbn Əbu Davud, Nəvəvi, Əcurri, Ələməddin əs-Səxavi, İbnül-Cəzəri, Hüzəli, Nəhhas, Əbu Əmr əd-Dəni, Rəqib əl-İsfahani, İbn Quteybə, İbn Cinni, Xəttabi, Rumməni, Baqillani kimi alimlərin təfsir, hədis fiqh, lüğət, qiraət, rəsm xətt, əhkam və tarixlə bağlı əsərlərindən bəhrələnilmişdir.

Əsərdəki mövzuların həcmi müxtəlifdir: bir iki səhifəlik mövzu olduğu kimi, daha çox səhifəlik mövzular da vardır. Mövzular işlənərkən əvvəlcə həmin mövzuda əsər yazmış müəlliflər və onların əsərləri qeyd edilərək dəyərləndirilmiş, daha sonra müvafiq məsələlər ayə və hədislər işığında araşdırılmışdır. Əgər bu mənbələrdə birbaşa dəlil tapılmamışsa, alimlərin sözlərinə istinad edilərək məsələlər izah edilmişdir. Əsərdə bəhrələnilmiş əsərlərdən xülasə mətnlər də nəql olunmuşdur.

Fərqli fikirlər təqdim edildikdən sonra müəllif öz mövqeyini ifadə etmiş, nəql edilən məlumatların mənbəyini və isnadını göstərmişdir. Hədislər sənədləri ilə birlikdə verilmiş, onların səhihliyi ilə bağlı qiymətləndirmə isə tədqiqatçının ixtiyarına buraxılmışdır.

Əsər ilk dəfə 1852-ci ildə, Kəlkətədə Mövləvi Bəşirəddin və Nurulhəq tərəfindən Alois Şprenqerin təhlili ilə birlikdə nəşr olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Sünni kitablarının siyahısı

## İstinadlar
Mixail Alekseyev

**Mixail Vasilyeviç Alekseyev** (; ) — Birinci Dünya müharibəsi və Rusiya Vətəndaş müharibəsi zamanı Rusiya İmperator Ordusunun generalı. 1915-1917-ci illər arasında Çar II Nikolayın Baş Qərargah rəisi vəzifəsində çalışmış və Fevral inqilabından sonra 1917-ci ilin mart-may aylarında Rusiya müvəqqəti hökuməti dövründə onun baş komandanı olmuşdur. Daha sonra Rusiya Vətəndaş Müharibəsində Könüllü ordusunun yaradılmasında əsas rol oynamış və 1918-ci ildə Volqa bölgəsində bolşeviklərlə döyüşərkən ürək çatışmazlığından vəfat etmişdir.

## Bioqrafiyası

Alekseyev Rusiya imperiyasının Smolensk quberniyasının (indiki Smolensk vilayəti, Rusiya) Vyazma şəhərində anadan olmuşdur. Atası Vasili Alekseyev, təvazökar bir ailədən olan 64-cü Kazan alayında ordu kapitanı idi. 1873-cü ildə Alekseyev Rostovdakı 2-ci Qrenadirlər Alayına könüllü olaraq daxil oldu. 1876-cı ildə Moskva Piyada Məktəbini bitirdi və eyni 64-cü Kazan Alayında praporşik rütbəsi aldı. Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878) zamanı general Mixail Skobelevin rəisi kimi xidmət etdi və Bolqarıstanın Pleven şəhəri yaxınlığındakı döyüşdə yaralandı. 1881-ci ilin yanvarında leytenant, 1883-cü ilin mayında isə kapitan rütbəsinə yüksəldi.

1893-cü ildə Alekseyev Nikolay Baş Qərargah Akademiyasına daxil oldu və 1896-cı ildə mühazirəçi oldu.

1890-cı ildə polkovnik-leytenant rütbəsi ilə Sankt-Peterburq Hərbi Dairəsindəki 1-ci Ordu Korpusunun qərargahında baş adyutant vəzifəsinə təyin edildi. 1904-cü ilin martında general-mayor rütbəsinə yüksəldi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Aparıcı KİV

**Aparıcı KİV** və ya **başaxın media** () — çox sayda insana təsir edən, habelə geniş yayılmış düşüncə tendensiyalarını əks etdirən və şəkilləndirən kütləvi informasiya vasitələrinə verilən ümumi addır. Bu anlayışın əksi olaraq alternativ media termini işlədilir.

## İstinadlar