open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cakomo Raspadori

**Cakomo Raspadori** () — İtaliyalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın "Napoli" klubunun və İtaliya milli komandasının hücumçusu. Müqavilə ilə "Sassuolo" klubuna məxsusdur.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tanqi Ndombele

**Tanqi Ndombele** () — Fransalı peşəkar futbolçu. İngiltərənin "Totenhem" klubunun və Fransa milli komandasının yarımümdafiəçisi. İcarə əsasında İtaliyanın "Napoli" klubunda çıxış edir.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sərindərə

* Sərindərə (Xudabəndə) — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Sərindərə (Mahnişan) — İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Simon

**Simon** — ad.

* Simon Minyole — Belçikalı qapıçı.
* Simon Stevin — Holland riyaziyyatçısı və mühəndisidir;
* Simon Hoytvill — Norman əsilli Siciliya qrafı.
* Simon Simonyan — yazıçı, publisist, müəllim.
* Simon Qerada — Avstraliyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
* Simon Canaşia — gürcü tarixçisi və ictimai xadimi.
* Simon Virsaladze — Sovet, gürcü və rus teatr sənətçisi.
* Simon Açıqgözyan — Qarabağ müharibəsi və Çaykənd əməliyyatında iştirak etmiş erməni əsilli terrorçu.
* Simon Kozhin —
* Simon de Sismondi —
* Simon Bolivar –
;Soyad
* Afrik Simon

## İstinadlar
Qalvarino

**Qalvarino** (30 noyabr 1557-ci ildə vəfat edib) — Araukani müharibəsinin ilkin hissəsinin çoxunda olan məşhur araukan döyüşçüsü. O, qubernator Qarsia Hurtado de Mendozaya qarşı "Laqunillas döyüşü"ndə yüz əlli araukanlarla birlikdə döyüşdü və əsir düşdü. Qiyamın cəzası olaraq, bu məhbuslardan bəzilərinin sağ əlləri və burnu kəsilməyə məhkum edilmiş, Qalvarino kimi digərlərinin isə hər iki əli kəsilmişdi. Qalvarino və qalanları daha sonra araukanların qalan hissəsi üçün bir dərs və xəbərdarlıq olaraq buraxıldı. Mendoza general Kaupolikanı öz torpaqlarına yenidən daxil olmuş insanların sayı və keyfiyyəti barədə məlumatlandırmaq, onu qorxutmaq və sınanmış digər vasitələrlə yanaşı, zərbələrə məruz qalmadan təslim ola bilməsi üçün göndərdi.

Mapuçeyə qayıdarkən, o, Kaupolikan və müharibə şurasının qarşısına çıxdı, onlara öz şikəstliklərini göstərdi, ədalət çağırışı etdi və Lautaro kimi bu ispan işğalçısına qarşı Mapuçenin daha da üsyan etməsi üçün fəryad etdi. Cəsarətinə və igidliyinə görə şura tərəfindən bir eskadrilya komandiri təyin edildi. Əllərini əvəz edən hər iki şikəst biləyinə bıçaq taxaraq, "Millararapue döyüşü"nə qədər növbəti kampaniyada Kaupolikanın yanında döyüşdü, burada onun eskadronu qubernator Mendozanın özünə qarşı vuruşdu və komandanlıqda iki nömrəlini vura bildi.

Lakin Mendozanın komandanlığı bir saatdan artıq döyüşdən sonra Qalvarinonun diviziyasını qırdı və üç min araukanın öldürülməsi ilə döyüşdə qalib gəldi və o da daxil olmaqla səkkiz yüzdən çoxunu əsir götürdü. Mendoza onun itlərin yanına atılaraq edam edilməsini əmr etdi.

Alonso de Ercilla tərəfindən yazılmış "La Araucana" kitabında o, Qalvarinonun əsl ölümünün asılaraq olduğunu izah edir.

## İstinadlar

## Mənbələr
* Jerónimo de Vivar,  '''Crónica y relación copiosa y verdadera de los reinos de Chile''' (Chronicle and abundant and true relation of the kingdoms of Chile) ARTEHISTORIA REVISTA DIGITAL; Crónicas de América (on line in Spanish) Capítulo CXXXII, CXXXIII
* Pedro Mariño de Lobera,  '''Crónica del Reino de Chile, escrita por el capitán Pedro Mariño de Lobera….reducido a nuevo método y estilo por el Padre Bartolomé de Escobar'''. Edición digital a partir de Crónicas del Reino de Chile Madrid, Atlas, 1960, pp. 227–562, (Biblioteca de Autores Españoles; 569–575). Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes (on line in Spanish) Libro 2, Capítulo II, III, IV
Stanislav Lobotka

**Stanislav Lobotka** () — Slovakiyalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın "Napoli" klubunun və Slovakiya milli komandasının yarımmüdafiəçisi.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Canluka Qaytano

**Canluka Qaytano** () — İtaliyalı peşəkar futbolçu. İtaliyanın "Napoli" klubunun oyunçusu. Hücumameyilli yarımmüdafiəçi və vinger kimi çıxış edir.

## Karyera statistikası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycan baş nazirinin müavinlərinin siyahısı

**Azərbaycan baş nazirinin müavinlərinin siyahısı** — 18 oktyabr 1991-ci ildən sonra ölkədə müstəqillik elan edilmişdir, bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycanın baş nazirinin müavinləri bu siyahıda göstərilib.

## Siyahı

### Baş nazirin birinci müavinlərinin siyahısı

### Baş nazirin müavinlərinin siyahısı

## İstinadlar
Lobnorlular

**Lobnorlular** () — tarixən Lobnor gölü regionunda yaşayan uyğurların subetnosu. Uyğur dilinin Lobnor dialektində danışırlar. Antropoloji cəhətdən onlar Turan irqi tipinə aiddirlər. Onlarda yalla, cudak, qaluçu, qaraqoşunluq, kunduz tayfaları var. Əsasən əkinçilik, balıqçılıqla məşğul olurlar.

## Mənşə
Lobnorluların mənşəyinə dair bir neçə versiya var.

Nikolay Prjevalski hesab edirdi ki, lobnorluların mənşəyi monqollar və ya kalmıklara gedib çıxırdı. Digərləri onları qaşqarlılar və qırğızlarla əlaqələndirirdi. Ədhəm Tenişov lobnorluların qarışıq etnogenezi haqqında fərziyyə irəli sürmüş, onları bir-biri ilə müxtəlif yollarla qarşılıqlı əlaqədə olan Altay qırğızlarına, altaylılara, monqollara və Tyanşan qırğızlarına aid etmişdir. V. P. Yudin hesab edirdi ki, lobnorlular moğolların nəslindəndir.

## İstinadlar
Azərbaycan Prezident Administrasiyasının rəhbərlərinin siyahısı

**Azərbaycan Prezident Administrasiyasının rəhbərlərinin siyahısı** — 18 may 1990-cı ildə Azərbaycan Prezidenti vəzifəsi təsis edilmişdir. Həmin tarixdən başlayaraq Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına rəhbərlik etmiş şəxslər bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının rəhbərləri (müxtəlif dövrlər və müxtəlif titullarla) sıralanmışdır.

## Siyahı

## Qeydlər

## İstinadlar
Kodansha USA

**Kodansha USA Publishing** və ya rəsmi adı ilə **Kodansha USA Publishing, LLC** — ABŞ-nin Nyu-York şəhərində yerləşən nəşriyyat şirkəti. Şirkət Yaponiyanın ən böyük nəşriyyat şirkəti "Kodansha"nın törəmə şirkətidir. Şirkət 1 iyul 2008-ci ildə qurulmuşdur və əsasən manqa, eləcə də Yaponiya və Yaponiya mədəniyyəti ilə bağlı kitablar nəşr edir.

## Tarixi
"Kodansha USA" "Kodansha"nın ABŞ bazarına genişlənmək səylərinin bir hissəsi olaraq yaradılmışdır. Şirkət ilk illərində əsasən "Kodansha"nın Yaponiyada nəşr etdiyi məşhur manqa seriyalarının ingilis dilində tərcümələrini nəşr etməyə başlamışdır.

## Nəşrlər
"Kodansha USA" geniş çeşiddə manqa janrlarını əhatə edən bir çox məşhur manqa seriyasını nəşr edir. Bunlara "*[[Attack on Titan]]*" (Titanlara hücum), "*Sailor Moon*" (Seylor Mun), "*[[Ghost in the Shell]]*", "*[[Akira (manqa)|Akira]]*" və "*Battle Angel Alita*" (Döyüş mələyi Alita) kimi seriyalar daxildir.

"Kodansha USA" həmçinin "Vertical" adlı bir nəşriyyata sahibdir. "Vertical" əsasən "*seinen*" manqa (gənc kişilər üçün nəzərdə tutulmuş manqa) və ədəbi romanlar nəşr edir.

## Rəqəmsal nəşrlər
"Kodansha USA" rəqəmsal manqa bazarında da fəal iştirak edir. Şirkət "Crunchyroll Mang" və "ComiXology" kimi platformalarda rəqəmsal manqa yayımlayır. "Kodansha USA" həmçinin öz rəqəmsal manqa platforması olan "Kodansha Comics Digital"a sahibdir.

## Digər fəaliyyətlər
Manqa və kitab nəşri ilə yanaşı, "Kodansha USA" həmçinin anime lisenziyalaşdırma və yayımlama kimi digər fəaliyyətlərlə də məşğul olur. Şirkət bir neçə məşhur anime seriyasının, o cümlədən "*Attack on Titan*" və "*Sailor Moon*"un Şimali Amerikada lisenziya hüquqlarına malikdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qaşqarlılar

**Qaşqarlılar** () — uyğurların ən böyük etnoqrafik qrupu. Uyğur dilinin mərkəzi dialektinin Qaşqar dialektində danışırlar. Antropoloji cəhətdən daha çox Qafqazoid irqinin Pamir-Fərqanə tipinə aiddirlər, aralarında Hind-İran tipinin nümayəndələri də vardır. Ümumi sayı 25 milyona yaxındır, onlar əsasən Qaşqar vahəsində yaşayırlar, Urumçi, Külcə, Karamay şəhərlərində də çoxlu qaşqarlı yaşayır, Orta Asiya ölkələrinin uyğur icmalarında, əsasən Bişkek, Daşkənd, Fərqanə vadisində yaşayanlar, eləcə də Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə, Aİ ölkələri, ABŞ, Avstraliya və Kanadada yaşayan uyğurların çoxu qaşqarlıların soyundan gələndir.

## İndiki dövr
Hal-hazırda saylarına baxmayaraq, qaşqarlılar Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunda yerli və partiya hakimiyyət orqanlarında zəif təmsil olunur. Qaşqarlıların əsas hissəsi kənd təsərrüfatında və sənayedə az maaşlı işlərdə çalışırlar. Həmçinin, qaşqarlıların böyük bir hissəsi kiçik və orta biznesdə, Çin ilə Mərkəzi Asiya ölkələri və Pakistan arasında irimiqyaslı topdansatış ticarətində, Çinin daxili şəhərləri ilə ticarətdə, ÇXR-in daxili əyalətlərində, fabriklərdə və zavodlarda işləyirlər. 2009-cu ildə Quandundakı oyuncaq fabrikində qaşqarlı işçilər ilə münaqişə yaranmış, iğtişaşılar sonradan Sincan şəhərlərinə yayılmışdır.

## İstinadlar
Fərqanə qıpçaq dili

**Fərqanə qıpçaq dili** və ya **qıpçaq-özbək dili** — VII əsrin ortalarından başlayaraq Mərkəzi Asiya ərazisində şərqi qıpçaq dilindən ayrılması nəticəsində formalaşmış qırğız-qıpçaq dili (Cənubi Altay dilinin ayrılması əvvəllər güman edilir). Sonralar qalan şərqi qıpçaq dialektləri müasir qırğız dilinin əsasını təşkil etmişdir. Yevgeni Polivanovun fikrincə, Fərqanə-qıpçaq dili hələ 1920-ci illərdə ayrıca idiom kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Müasir dövrdə Fərqanə qıpçaq dilinin ən azı bəzi dialektləri qıpçaq-noqay arealının idiomları ilə oxşarlıqlar göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Особенности взаимного притяжения народов
* Кыргызы
* Кипчакский компонент в этногенезе киргизов
* К вопросу о кыргызах и Фергане
* Саяно-Алтай и Тянь-Шань
* Кожом-Шукур
* Историографический обзор проблемы происхождения киргизов
Qırğız-qıpçaq dilləri

**Qırğız-qıpçaq dilləri** və ya **şərqi qıpçaq dilləri** — bəzi dilçilərə görə daha böyük qıpçaq qrupuna, digərlərinə görə türk dillərinin xakas-altay qrupuna daxil olan dil qrupu. Buna uyğun olaraq, qərbi və ya şərqi türk dilləri kimi təsnif edilir və ya dağ-altay (orta-şərq) qrupuna daxildir. Son zamanlar ənənəyə görə birinci təsnifat köhnəlmiş hesab olunur.

Bu, XX əsrin əvvəllərində mövcud olmuş, indi dialektlərin bir hissəsi qıpçaq-noqay dilləri təmasda olan Fərqanə qıpçaqcası və qırğız dilini, həmçinin, yəqin ki, lobnor və xoton dillərini (şimal qırğız tipli dialektlər) əhatə edir. Cənubi qırğız dialektləri qarışıq xarakter göstərir. Çox vaxt bu qrupa Cənubi altay dili də daxil edilir, lakin bəzi tədqiqatçıların fikrincə Şimali altay dili ilə birlikdə eyni qrupda yer alır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006.
* 
* Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка, Казань, 1884 Архивная копия от 12 декабря 2005 на Wayback Machine
* 
* Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
* Языки мира. Тюркские языки, Бишкек, 1997
* Тенишев Э. Р. (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
Meduzarium

**Meduzarium** və ya **meduza akvariumu** – meduzaların saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş akvarium növü.

## Meduzariumlar
Dünyada ən böyük meduzarium Yaponiyanın Yamaqata prefekturasının Tsuruoka şəhərindəki Kamo Akvariumunda yerləşir. Burada 60-dan çox meduza növü saxlanılır və ən zəngin meduza kolleksiyasına görə Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüşdür. Fransada yerləşən Paris Akvariumunda Avropanın ən böyük medizariumlarından biri yerləşir. Honkonqda yerləşən Okean Parkındakı meduzariumda 1000-dən çox meduza sərgilənir və cənub-şərqi Asiyanın ilk meduza sərgisi burada baş tutmuşdur.

ABŞ-nin ən böyük medizariumu Kaliforniya ştatındakı Monterey Körfəzi Akvariumunda yerləşir. Bu medizarium bir müddət dünyanın ən böyük meduza kolleksiyasına malik idi və ABŞ-da meduzariumların populyarlaşmasının qabaqcılı olmuşdur.

## Qalereya

Marine World - Sea Jelly Spectacular.jpg|Honkonq Okean Parkının meduzariumu.
Jellyfish at the WILD LIFE Sydney Zoo (Ank Kumar) 03.jpg|Sidney zooparkında meduzarium.
Monterey Bay Aquarium (1835837626).jpg|Monterey Körfəzi Akvariumu.
New England Aquarium.jpg|Yeni İngiltərə Akvariumu.
Jellyfish at the Osaka Aquarium (6159272860).jpg|Osaka Akvariumu.


## Həmçinin bax
* Meduza gölü

## İstinadlar
Qədim qıpçaq dili

**Qədim qıpçaq dili** — VIII–IX əsrlərdə İrtış çayının yuxarı axarında və Altay dağlarında kiməklər ilə birlikdə yaşamış qıpçaqların danışdığı dil. Ölü dildir. Türk dillərinin qıpçaq qolunu təşkil edir.

IX əsrdə qıpçaqlar İrtış çayının qərbindəki çöllərə köçərək oğuzları oradan sıxışdırmışdılar. Sonralar, XI əsrdə qıpçaqların bir hissəsi Volqa çayını keçərək Qara dəniz çöllərində məskunlaşmışdır. Onların oğuz və ya bulqar tipli dillərdə danışan peçeneqləri, torkları, bulqarları, xəzərləri və başqa türk tayfalarını ərazidən qovduqları və ya assimilyasiya etdikları ehtimal olunur.

XIII əsrdən başlayaraq Qızıl Ordada qıpçaq dillərinin müxtəlif dialektləri danışıq-ünsiyyət dilləri olmuşdur. Yazı dili rolunu cənuba doğru inkişaf edən dialektlər – Xarəzm türkcəsi və daha sonra Cığatay dili oynamışdır. XIV əsrdə Kafada (indiki Feodosiya) yaşayan bir genuyalı tacir oğlu üçün Böyük ipək yolu üzərində ticarətlə bağlı təlimat yazmışdır. Orada belə bir ifadə var: "Böyük ipək yolu ilə karvanla yola düşməzdən əvvəl saqqal uzatmalı, saçını qırxmalı, qulluqçu, iki kəniz tutmalı və qıpçaq dilini öyrənməlisən".

Qədim qıpçaq dili qıpçaq dillər qrupunun (Krım-tatar, kəraim, qırımçaq, qaraçay-balkar, qumuq, noqay, qazax, qaraqalpaq, tatar, sibir-tatar, başqırd) əsasını təşkil etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Xakas dilləri

**Xakas dilləri** və ya **xakas-qırğız dilləri** — qədim qırğız dilinin əsasında formalaşmış şərqi türk dilləri qrupu.

Ehtimal olunur ki, qədim qırğız dili sarı uyğur, Fuyu qırğız, ədəbi xakas, şor və xakas altay idiomları əsasında formalaşmışdır ki, onlar bir-birini anlayan dialektlərdir. Ən çox təcrid olunmuş sarı uyğur dilidir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. - Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387-390
* Дайджест "Народы Томской области", 2004
Qərbi türk dilləri

**Qərbi türk dilləri** və ya **qərbi hun dilləri** — türk dillərinin qolu. Nikolay Baskakov bu taksonu şərqi türk qolundan fərqli olaraq fərqləndirir.

## Statusu
Türk dillərinin şərq və qərb qruplarına bölünməsi sırf geneoloji xarakter daşımır, bəzi tədqiqatçılar bundan istifadə etmirlər. Nikolay Baskakov bir sıra dillərin təfsirlərinin qeyri-müəyyənliyi ilə yanaşı, türk dillərinin qərb və şərq qollarına bölünməsinin tayfaların birləşməsi və yenidən qruplaşmasının nəticəsi olduğunu göstərir.

Qərbi türk dillərinə morfoloji, leksik və fonetik aspektlərdə baxılır. Qarluqlarda və xüsusilə qırğız-qıpçaq dilləri və Şimali Altay dilində qərbi türk dillərini şərqi türk dilləri ilə birləşdirən xüsusiyyətlər daha yaxşı qorunub saxlanılmışdır. Qərbi türk dilləri fars və ərəb dillərindən götürülmüş alınma sözlərin payı əhəmiyyətli olduğu halda, şərqi türk dillərində monqol, tunqus-mancur dillərindən götürülmüş alınma sözlər əksəriyyəti təşkil edir. Şərqi türk dillərində intervokal səslənməyə daha çox rast gəlinir.

Qərbi türk və şərqi türk dilləri də mədəni baxımdan bir-birinə qarşıdır. Qərbi türk dillərində əsasən müsəlmanlar, az sayda da pravoslavlar və yəhudilər danışsalar da, şərqi türk dillərində şamanistlər, paqanlar, pravoslavları, buddistlər və burxanistlər danışır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *[[Nikolay Baskakov|Баскаков Н. А.]]* Введение в изучение тюркских языков. М., 1962 (переизд., М., 2006).
* *Дыбо А. В.* Лингвистические контакты ранних тюрков: лексический фонд: пратюркский период. М., Вост. лит. 2007.
* *[[Mahmud Kaşğari|Махмуд ал-Кашгари]].* Диван Лугат ат-Турк. Алматы, 2005.
* *Мудрак О. А.* Классификация тюркских языков и диалектов с помощью методов глоттохронологии на основе вопросов по морфологии и исторической фонетике. (Серия «Orientalia и Classica». Вып.23) М., РГГУ. 2009.
* Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Под ред. Э.Р. Тенишева. М., 2002. Т. 5.
* Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка / Под ред. Э.Р. Тенишева и А.В. Дыбо. М., 2006. Т. 6.
* Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
Lobnor dialekti

**Lobnor dialekti** və ya **Lobnor dili** — qarluq qrupuna daxil olan türk dili və ya uyğur dilinin şərq dialekti.

## Təsnifi
Daha yeni tədqiqatlar göstərir ki, Lobnor dilinin xüsusiyyətləri onun digər uyğur dialektləri ilə əlaqəsini təsdiqləyir. Bəzi tədqiqatçılar lobnorlular ilə qırğızlar arasında sıx əlaqəyə dair fərziyyələr irəli sürmüşlər, lakin türk dillərinin təsnifatında ənənəvi meyarları nəzərə alındıqda, Lobnor dialektinin cənub-şərq türk dillərinin şərq qoluna aid olduğunu təsdiq etmək mümkün olar.

Hər halda, Lobnor dialektinin dil xüsusiyyətləri onun digər uyğur dialektlərindən fərqli özünəməxsus xüsusiyyətləri olduğunu göstərir. Bu xüsusiyyətlərə ciddi ahəng qanunu, mütərəqqi samitlərin assimilyasiyası, ahəng qanunu və mütərəqqi assimilyasiya nəticəsində yaranan bəzi törəmələrin və inyektiv şəkilçilərin müxtəlif icrası, genitiv-akkusativ yaxınlaşma, sadə indiki/gələcək zaman və s. aiddir. Güman edilir ki, samitlərin mütərəqqi assimilyasiyası türk dillərinin bu sahədə təmaslarının nəticəsidir, qalan xüsusiyyətlər isə Lobnor dialektinin daxili inkişafına aiddir. Belə ki, özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə başqaları tərəfindən lobnorluların dilini uyğur dilinin ləhcəsi kimi deyil, özünəməxsus dil kimi təsnif etmək təklifləri də olmuşdur. Odur ki, dili dialektdən ayırmaq üçün ümumi qəbul edilmiş meyar yoxdur. Bəzi hallarda dili müəyyən etmək demək olar ki, qeyri-mümkündür və ya dialekt yalnız linqvistik sübutlarla məhdudlaşır. Buna baxmayaraq, sosial, mədəni və siyasi meyarların köməyi ilə əsasən linqvistik meyarlara əsaslanaraq belə güman etmək olar ki, Lobnor regionunda danışılan dil müstəqil dil sayıla bilməz və böyük ehtimalla müasir uyğur dilinin ləhcəsidir.

## İstinadlar
Altay dili

**Altay dili** və ya dəqiq olaraq **Cənubi Altay dili** — iki Dağlıq Altay dillərindən biri, altaylıların əsas dili. Rusiya Federasiyasındakı Altay Respublikasının rəsmi dili. 1948-ci ilədək *oyrot dili* adlanırdı.

## Şərh
Cənubi və şimali altay dilləri ənənəvi olaraq bir altay dili hesab edilirdi. Ancaq türk dillərinin müasir təsnifatına görə onlar iki müxtəlif dil hesab edilir. Eyni zamanda Rusiyada dialektlərin ayrılmaları da azsaylı xalqların müstəqil dili hesab edilirlər (kumandin, teleut, çelkan və tubalar dilləri).

2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına görə Rusiyada 55 720 nəfər altay dilin ana dili hesab ediblər.

## Müqayisə

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
* Şimali Altay dilləri

## Mənbə
* Школьный алтайско-русский словарик
* Кафедра алтайского языка и литературы  Горно-Алтайского государственного университета
* Алтайский язык в проекте ETHEO  (коротко о грамматике и фонетике, этнические группы)
* Страница Ethnologue для южного алтайского
* Информация о телеутах на сайте Совета Федерации
* Телеутский язык 

## Ədəbiyyat
* Баскаков Н. А. Алтайский язык. — М., 1958.
* Грамматика алтайского языка, составленная членами Алтайской духовной миссии. — Казань, 1869.
* Дыренкова Н. П. Грамматика ойротского языка. — М.-Л., 1940.
* Тощакова Т. М. Грамматика ойротского языка. — Новосибирск, 1939.
* Исследования по алтайскому языку: Сборник научных трудов/ Под ред. А. Э. Чумакова. — Горно-Алтайск: РИО ГАГУ, 2003. — 160 с.
* Ерленбаева Н. В. Бытовая лексика алтайского языка. — Горно-Алтайск: РИО ГАГУ, 2008. — 184 с.

;Lüğətlər:
* Баскаков Н. А., Тощакова Т. М. Ойротско-русский словарь. С приложением краткого грамматического очерка ойротского языка Н. А. Баскакова. — М., 1947.
* Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка. — Казань, 1884.
* Коргунбаева Н. И. Алтайско-русский — русско-алтайский словарь. — Горно-Алтайск, 1991.

## İstinadlar
Kuman-qıpçaq dilləri

**Kuman-qıpçaq dilləri**, həmçinin **polovets-qıpçaq dilləri**, **Qafqaz-qıpçaq dilləri**, **oğuz-qıpçaq dilləri** — türk dillərindən qıpçaq dil qrupunun bir hissəsi. Onlara **qərbi qıpçaq dilləri** də deyilir, lakin belə bir terminin istifadəsi arzuolunmaz omonimliyə gətirib çıxarır, çünki şərqi qıpçaq dillərindən Cənubi Altay, Fərqanə qıpçaq və qırğız dillərindən fərqli olaraq Volqa-qıpçaq, kuman-qıpçaq və noqay-qıpçaq dilləri birlikdə qərbi-qıpçaq dilləri hesab edilir. 

## Tərkibi
Müasir dillərdən kuman-qıpçaq dilləri qrupuna aşağıdakılar daxildir:

* Krım-tatar dilinin orta dialekti;
* Qumuq dili;
* Qaraçay-balkar dili;
* Urum dili;
* Kəraim dili;
* Qırımçaq dili.

Kuman-qıpçaq dillərini kəraim-krım-tatar və qumuq-qaraçay-balkar alt qruplarına bölmək olar. Oleq Mudrak da məhz bu bölgüyə əməl edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
*
Sarı uyğur dili

**Sarı uyğur dili** — sarı uyğurlar tərəfindən danışılan türk dili. Çin Xalq Respublikasında, Qansu vilayətinin Sunan-Yuğur Muxtar Rayonu və Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu ərazilərində danışılır. Xakas qrupuna aiddir. Bəzi əlamətlərə görə Sayan, uyğur və runik yazıların dilinə də yaxınlaşır. Genetik əsas xakaslarla bağlıdır.

Hal-hazırda yazılı dil hesab edilməyən sarı uyğur dilini, bəzi mənbələrə görə, Çin yazısından istifadə edərək yazmaq mümkündür. 

Sarı Uyğur türkcəsi 

1.bər

2.şigə

3.oş

4.diord

5.bes

6.axldə 

7.idə

8.sağəs 

9.tohğəs 

10.on

## İstinadlar

## Mənbə
* Малов С. Е. Язык жёлтых уйгуров: cловарь и грамматика. Алма-Ата: Издательство АН КазССР, 1957, 197 с.
* Тенишев Э. Р., Тодаева Б. Х. Язык желтых уйгуров. Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1966, 84 с.
* 
* Малов С. Е. Язык желтых уйгуров: тексты и переводы. Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1967, 219 с.
* 
* 
* Martina Erica Roos. The Western Yugur (Yellow Uygur) language: grammar, texts, vocabulary. Proefschrift ter verkrijging van de graad van Doctor. Leiden: Rijksuniversiteit te Leiden, 2000, IX+422 p.
* Abdürreşit Celil. Sarı Uygurların sosyo-kültürel yapısı. Doktora tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002, 367 s.
* Mei Guo. Sarı Uygur Türkçesinin ağızları. Doktora tezi. Ankara: T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017, XV+2264 s.
Sayan dilləri

**Sayan dilləri**, həmçinin **uyğur-oğuz** və ya **Toba dilləri** —  Rusiyanın (Tıva, Buryatiya, İrkutsk vilayəti), Monqolustanun və Çinin Sayan dağlarına və ona bitişik ərazilərinə düşən bölgələrində danışılan şərqi türk dilləri. Sayan dilləri müəyyən dərəcədə qarşılıqlı anlaşılandır.

## Tərkibi
Aşağıdakı dillər Sayan dillərinə aiddir:

* Tıva dili ;
* Tofalar dili ;
* Kök-monçaq dili;
* Soyot-tuka dili ;
* Sengel dili.

## İstinadlar
Sengel dili

**Sengel dili** — türk dillərinin Sayan qrupuna aid dil. Tıva, Tofalar, Soyot-tuka və kök-monçaq dilləri ilə yaxın qohumdur. Bəzən Tıva və ya kök-monçaq dillərinin qərb dialeki hesab edilir. Monqolustanda, Sengel somonunda danışılır. Həm fonetika, həm də qrammatika baxımından arxaik xüsusiyyətlərə görə fərqlənir.

## İstinadlar
Kök-monçaq dili

**Kök-monçaq dili** — türk dillərinin Sayan qrupuna aid dil. Tıva, Tofalar, Soyot-tuka və Sengel dilləri ilə yaxın qohumdur. Bəzən Tıva və ya Sengel dillərinin qərb dialeki hesab edilir. Monqolustanda və Çində danışılır. 1995-ci ildə 200 nəfər danışırdı.

## İstinadlar
Kuman dili

**Kuman dili**, həmçinin **polovets dili** və ya **qıpçaq-polovets dili** — XI–XIV əsrlərdə Dunay və Volqa arasındakı çöldə yaşamış kumanların danışdığı dil.
Hazırda istifadə olunmayan kuman dili bugünkü Krım tatar və Qaraçay-balkar dillərinə yaxınlığı ilə diqqət çəkir. Kumanlar Şərqi Avropada istifadə olunan türk ləhcələrindən birində danışırdılar.

Bu dilin sonuncu daşıyıcısı İştvan Varro 1770-ci ildə vəfat edib.

## Tarixi
Kumanlar XIII–XIV əsrlərdə Şərqi Avropada yaşamış türk tayfasıdır. Onlar tarix boyu qıpçaqlarla birlikdə olduqlarından, müəyyən zaman sonra onları qıpçaqlarla eyni xalq hesab etmişlər. Kuman türkcəsində Şərqi Avropada, Qara dənizin şimalında və qismən də Balkanlarda danışılmışdır.

Kuman dili türk dillərinin qıpçaq dilləri qrupunun kuman-qıpçaq dilləri alt qrupuna aiddir. 

Müasir dillərdən Krım-tatarı, kəraim, qırımçaq, tatar, qaraçay-balkar və qumuq dilləri kuman dillərinə ən yaxın dillər hesab olunur.

## Əsərlər
Kuman dili haqqında məlumat XIV əsrin əvvəllərinə aid latın-fars-kuman lüğəti, qrammatikası isə "Kodeks kumanikus" tərəfindən verilir. "Kodeks Kumanikus" türklər tərəfindən yazılmayan, amma kuman dilinin danışıq xüsusiyyətlərini və öz dövründəki türk dilinin quruluşunu əks etdirən mühüm bir əsərdir.

## Yazı nümunəsi
"Atamız" duası:

Atamïz, kim köktäsen! alɣïšlï bolsun seniŋ atïŋ!
Kelsin seniŋ χanlïχïŋ, bolsun seniŋ tilemegiŋ nečik kim köktä, alley yerdä!
Kündegi ötmäkimizni bizgä bügün bergil.
Daɣï yazuqlarmïznï bizgä bošatqïl, nečik biz bošatïrbiz bizgä yaman etkenlergä.
Daɣï yekniŋ sïnamaqïna bizni küvürmägil, basa barča yamandan bizni qutχarɣïl. Amen.

**Azərbaycan dilinə tərcüməsi:**

Göydə olan, Atamız! Alqışlı olsun sənin adın!
Gəlsin sənin xanlığın, olsun sənin istədiyin – necə ki, göydə, eləcə də yerdə!
Gündəlik çörəyimizi bizə bu gün ver.
Və günahlarımızı bizə bağışla – necə ki, biz bizə pislik edənləri bağışlayırıq.
Və şeytanın sınağından bizi qoru. Bütün pisliklərdən bizi qurtar. Amin.

## Həmçinin bax
* Qıpçaq dilləri
* Qaraçay-balkar dili

## Xarici keçidlər
* Qıpçaq abidəsi "Codex Cumanicus" haqqında dəyərli tədqiqat — Elçin İbrahimov yazır
* Erməni qıpçaqlar: kimdir onlar, itmiş türk boyu?

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
*
Qıpçaq-noqay dilləri

**Qıpçaq-noqay dilləri** — türk dillərinin qıpçaq qrupuna daxil olan ən çoxlu dil klasteri.

## Dil və dialektlər
Linqvistik baxış bucağından bütün qıpçaq-noqay dilləri bir dilin dialekti sayılacaq qədər bir-birinə yaxındır. Aşağıdakı dillər və dialektlər fərqlənir:

* Krım-tatar dilinin çöl dialekti;
* Noqay dili;
* Qaraqaş dili;
* Yurd-noqay dili;
* Alabuğa-noqay dili;
* Qazax dili;
* Qaraqalpaq dili;
* Özbək dilinin qıpçaq dialektləri;
* qismən Fərqanə-qıpçaq dili və cənubi qırğız dialektləri.

Tatarların və başqırdların bəzi qrupları da noqay mənşəlidir, məsələn, naqaybəklər.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
Aleksey Kaşşuk

**Aleksey Kaşşuk** (, ) — Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən "Qarabağ" klubunda yarımmüdafiəçi mövqeyində oynayan ukraynalı peşəkar futbolçu.

## Karyerası

### Gənclik karyerası
Jitomir vilayətinin Novoqrad-Volınski şəhərində anadan olan Kaşşuk "Şaxtyor" klubunun gənclər idman məktəbinin yetirməsidir. O, klubun tərkibində U-14 (2013) və U-15 (2014) yaş kateqoriyalarında Ukrayna Gənclər Futbol Liqasının çempionu olub. 2014/15 mövsümündə 21 matçda 23 qol vuraraq U-16 komandasının bombardiri olub. Kaşşuk 14 may 2016-cı ildə "Şaxtyor"un U-21 komandasında debüt edib. O, 2017/18 mövsümünə gənclərdən ibarət komanda tərkibində başlayıb, "Vorskla" ilə görüşdə (3:1) qol vurub və həmin mövsümün sonunda Ukrayna Gənclərarası çempionatının qızıl medalını qazanıb.

### Klub karyerası
Kaşşuk 2018-ci ildə "Şaxtyor"un ikinci komandasına, 2019-cu ildə isə əsas komandasına keçib, lakin əsas heyətdə debüt edə bilmədən dərhal "Mariupol" klubuna icarəyə veriib. O, Ukrayna Premyer Liqasında bu klub ilə, 3 avqust 2019-cu ildə "FC Oleksandriya" ilə oyunun ikinci hissəsində əvəzedici kimi debüt edib.

29 mart 2022-ci ildə Azərbaycan Premyer Liqasında mübarizə aparan "Sabah" klubu Kaşşuku mövsümün sonuna qədər icarəyə götürüb.

Kaşşuk 2024-cü ilin 3 sentyabrında "Şaxtyor" klubu ilə müqaviləsi başa çatdıqdan və azad agentə çevrildikdən dərhal sonra Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən "Qarabağ" klubu ilə 3 illik müqavilə imzalayıb.

### Beynəlxalq karyera
Kaşşuk Ukrayna milli futbol komandasının tərkibində 2019 FİFA U-20 Dünya Kubokunun qalibi olub. O, komandasının oynadığı 7 oyunun hamısında iştirak edərək Ukraynanın uğurunda əhəmiyyətli rol oynayıb.

6 mart 2024-cü ildə Ruslan Rotan tərəfindən Ukrayna Olimpiya Futbol Komandasının 2024 Yay Olimpiya Oyunlarına hazırlıq üçün yaradılmış ilkin heyətinə çağırılmışdır.

## İstinadlar
Emmanuel Apeh

**Emmanuel Apeh** () — Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən Sabahın futbolçusu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qala-i Ərzəxoran (Mahnişan)

**Qala-i Ərzəxoran** () - İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 201 nəfər yaşayır (39 ailə).

## İstinadlar
Azərbaycan Prezidentinin İşlər müdirlərinin siyahısı

**Azərbaycan Respublikasın Prezidentinin İşlər müdirlərinin siyahısı** — 18 oktyabr 1991-ci ildən sonra ölkədə müstəqillik elan edilmişdi. Bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin rəhbərləri bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Prezidentin İşlər müdirləri (müxtəlif dövrlər və müxtəlif titullarla) sıralanmışdır.

## Siyahı

## İstinadlar
Forks Liseyi

**Forks Liseyi** — Vaşinqton ştatının Forks şəhərindəki Cənubi Spartan prospektində yerləşən Quillayute Vadisi Məktəb Bölgəsində 9-12-ci siniflərə xidmət edən  ştat dövlət məktəbidir. Bu bölgədəki yeganə orta məktəbdir və Forks Orta Məktəbinin davamçısıdır. Məktəb Vaşinqtonun İctimai Təlim üzrə Nəzarət İdarəsinin səlahiyyəti altında idarə olunur.

Stefani Mayerin *[[Alatoran (romanlar seriyası)|Alatoran]]* seriyasında qeyd edildikdən sonra diqqət çəkmişdir.

Hazırkı kampus biri 2000-ci ildə, biri isə 2012-ci ildə olmaqla ümumi dəyəri 25.3 milyon dollar olan iki mərhələdə tikilib:

## Xarici keçidlər

* Çəngəllər HS
* Quillayute Valley Məktəb Rayonu

## İstinadlar
Noni Madueke

**Noni Madueke** () — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Çelsinin futbolçusu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Göz həkimi (film)

**Göz həkimi** – Azərbaycan istehsalı komediya tipli film-tamaşa. 1980-ci ildə çəkilmişdir. Ssenari müəllifi İslam Səfərli, rejissoru isə Lütfi Məmmədbəyovdur. Bəstəkarı isə Sabir Əliyevdir.

## Məzmun
Hadisələr Bakıda Elmi-tədqiqat Oftalmoloji İnstitutunda cərəyan edir. Şahbazov institutun direktorudur. Onun və onunla işləyən, xarakterləri üst-üstə düşən Nərminənin savadlı, təcrübəli həkim olmalarına baxmayaraq, institutda özlərindən irəli gedənlərin ayağını qazıyırlar. Məsələn, Moskvadan Xəzər dənizində quyulardan birinə yaxınlaşıb diqqətlə baxdıqda təsadüfən qaz püskürməsi nəticəsində gözlərini itirən, geoloq İvanovun gözləri üzərində əməliyyatın İradəyə tapşırılmasına dair qərar verilir. Buna mane olmaq üçün Şahbazov İradəni Nərminənin çəkdiyi şəkillərlə onu vicdansız, əqidəsiz, hətta öz oğluna yaraşdırmadığını diqqətinə çatdırır, guya ki, universitetin əxlaqına zidd işlərlə məşğul olan, savadsız bir cərrah kimi qələmə verərək Moskvaya teleqram vurur, amma sonda haqq yerini tapır və Şahbazov və onun tərəfdarlarının iç üzü açılır. Geoloqun əməliyyatı uğurlu keçir və nəhayət, Rauf və İradə yenidən bir araya gəlirlər.

## Film-tamaşanın heyəti
### Film-tamaşanın üzərində işləyənlər

:**Ssenari müəllifi:** İslam Səfərli
:**Quruluşçu rejissor:** Lütfi Məmmədbəyov
:**Televiziya rejissoru:** Tariyel Vəliyev
:**Quruluşçu operator:** Eldar Məmmədov
:**Quruluşçu rəssam:** Qurban Məlikov
:**Operatorlar:** Seyidağa Mövsümov, Yusif Dadaşov
:**Səs rejissorları:** Hətəm Əmiraslanov, Vaqif İmanquliyev
:**Bəstəkar:** Sabir Əliyev
:**Rejissor assistentləri:** Şahin Cəbrayılov, Sevil İbrahimova

### Rollarda
:Bürcəli Əsgərov - Şahbazov
:Rafael Dadaşov - Rauf
:Vəfa Fətullayeva - İradə
:Firəngiz Mütəllimova - Gülər
:Yaşar Nuri - Həsənağa
:İlham Namiq Kamal - Talıbov
:Zemfira Nərimanova - Nərminə
:Sofa Bəsirzadə - Nina Nikolayevna
:Aqşin Vəlixanov - usta Fərəc
:Əminə Babayeva - Lyuba
:Rafiq Əzimov - İvanov
:Mirvari Novruzova - Sənəm xala
:Məcnun Hacıbəyov - Əmir kişi

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1980-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Kepa Arrisabalaqa

**Kepa Arrisabalaqa** () — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Çelsinin qapıçısı.

## Uğurları
### Klub
 Çelsi
* Avropa Liqası
** Qalib (1): 2018/19
* Çempionlar Liqası
**  Qalib (1): 2020/21
* UEFA Superkuboku
** Qalib (1): 2021/22
* Klublararası Dünya Kuboku
** Qalib (1): 2022

### Milli
 İspaniya U-19
* **19 yaşadək futbolçulardan ibarət Avropa Çempionatı**
** Qalib (2): 2012, 2013

### Şəxsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İranda dron hücumları (2023)

**2023-cü ildə İranda dron hücumları** — 2023-cü ildə, 28 yanvardan 29 yanvara keçən gecə İranda pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirilən hücumlar. Hadisə zamanı üç pilotsuz uçuş aparatı İsfahanda yerləşən sursat fabrikinə hücum etmişdir.

## Zəmin
Son bir neçə ildə İranın hərbi, nüvə və sənaye obyektləri ətrafında bir sıra partlayışlar və yanğınlar baş vermişdir. 2021-ci ildə İran İsraili onun əhəmiyyətli Nətəzn nüvə obyektini sabotaj etməkdə günahlandırmış, qisas alacağına söz vermişdir. İran hökuməti 2022-ci ilin iyulunda İsfahanda həssas müdafiə sənayesi mərkəzini partlatmağı planlaşdıran, İsrailə işlədiklərini iddia etdiyi kürd silahlılarından ibarət təxribat qrupunu həbs etdiyini bildirmişdir.

Hücum Azərbaycan və İran arasında yüksək gərginlik dövründə, Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə silahlı şəxsin hücumundan, onun mühafizə rəisini öldürməsindən və iki nəfərin yaralanmasından bir gün sonra baş vermişdir.

## İsfahanda partlayış
28 yanvar 2023-cü ildə, yerli vaxtla saat 23:30-da İran Müdafiə Nazirliyinin İsfahan şəhərindəki sursat fabrikinə üç pilotsuz təyyarənin hücumu nəticəsində böyük partlayış baş vermişdir. Nazirlik binalara dəymiş ziyanın az olduğunu açıqlamışdır. Məlumata görə, partlayış İsfahanın İmam Xomeyni küçəsində baş tutmuşdur. Bundan başqa, nazirlik üç pilotsuz uçuş aparatının vurulduğu və hücumun uğursuz alındığı bildirmişdir. Nazirlik hücumda şübhəli bilinən şəxs barədə məlumat verməmişdir. "*[[The New York Times]]*" nəşri qeyd etmişdir ki, İran bu hücumda rəsmi olaraq heç bir dövləti günahlandırmasa da, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə əlaqəli "Telegram" kanalları İsraili günahlandırmışdır. Bəzi vətəndaşlar üç-dörd partlayış səsi eşitdiklərini bildiriblər.

Elə həmin gün Xoy şəhəri yaxınlığında zəlzələ baş vermişdir ki, bu da hədəflərin vurulduğuna görə, yoxsa zəlzələyə görə zərər çəkməsi ilə bağlı çaşqınlığa səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Denis Zakariya

**Denis Zakariya** () — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Çelsidə icarə əsasında çıxış edir. Müqavilə ilə Yuventus klubuna məxsusdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kərkük qətliamı (1959)

**Kərkük qətliamı** — 14–17 iyul 1959-cu il tarixlərində İraqın Kərkük şəhərində baş verən qətliam. Hadisə zamanı kommunist zabitin rəhbərlik etdiyi İraq ordusunun ikinci diviziyasının əsgərləri və İraq Kommunist Partiyasına bağlı xalq müqavimət milislərinin üzvləri əsasən dinc türkmanlara qarşı qırğın törətmişdilər. Hadisə zamanı 27 türkman və daha 4 qeyri-türkman öldürülmüşdür. Hadisələrdən sonra sonra türkmanlar və kürdlər arasında münasibətlər gərginləşmişdir.

## İstinadlar
Həmin Mükriyani

**Məhəmmədəmin Şeyxülislami Mükri** (, ), həmçinin təxəllüsü ilə **Həmin Mükriyani** (, ; ) — kürd əsilli İran şairi, jurnalisti, tərcüməçisi və ədəbi tənqidçisi

## Həyatı
Həmin Mükriyani 1921-ci ildə İranın Məhabad şəhəri yaxınlığındakı Laçın kəndində anadan olmuşdur. O, Məhabadda Səadət ibtidai məktəbində, ardınca Şərəfkənd kəndindəki Şeyx Bürxan xanəgahında dini təhsil almışdır. Hemin daha sonra Kürdüstan Dirçəliş Cəmiyyətinə qoşulmuşdur. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Qızıl Ordu İranın bəzi hissələrini, o cümlədən Azərbaycanın əksər hissəsini və Kürdüstanın bir hissəsini işğal edərək Azərbaycan böhranına səbəb olmuşdur. Bu dövrdə Kürdüstan Dirçəliş Cəmiyyəti adını Kürdüstan Demokrat Partiyası olaraq dəyişmiş və Məhabad Cümhuriyyətini elan etmişdir. Həmin Mükriyani dostu Əbdülrəhman Şərəfkəndi ilə birlikdə Məhabad Cümhuriyyətinin xalq şairi seçilmiş, cümhuriyyətin baş naziri və dövlət başçısı Hacı Baba Şeyxin katibi olmuşdular. 1946-cı ilin dekabrında cümhuriyyətin süqutundan sonra baş verən repressiyadan qaçaraq İraq Kürdüstanına, Süleymaniyyəyə sığınmışdır. O, burada həbs edilmişdir. 11 mart 1970-ci il müqavilələrindən sonra Həmin Bağdada köçmüş və Kürd Elmlər Akademiyasının fəal üzvü olmuşdur.

## Əsərləri

# *Tarîk û Rûn*, 1974.
# *Naley Judaî*, 1979.
# *Paşerokî Mamosta Hêmin*, 1983.

## İstinadlar
Əbdülqaffar Krımi

**Əbdülqaffar Krımi** (tam adı əl-Həcc Abd əl-Qaffar ibn əl-Həcc Həsən-əfəndi kırım-tatar. Əbdülqaffar Qırımiy , عبد الغفار قريمى ‎ — krım tatar qazısı, şair, 18-ci əsr tarixçisi.

## Bioqrafiya
O, Krım alimlərinin (üləma) kateqoriyasına aid idi. O, məşhur Qızıl Orda üləma — Krım alimləri kateqoriyasına aid idi. O, məşhur Qızıl Orda sərkərdəsi Mamayın ailəsindən, Qıyat qəbiləsindən olan Alaçinin oğludur. Mamayın arvadı, Bərdibəy xanın qızı Biysulu vasitəsilə Əbdülqaffar Krıminin şəcərəsi Batı xana, onun vasitəsilə isə Çingiz xana qədər uzanır.

Fiqh və hədisşünaslığa dair bir sıra traktatların müəllifi olan Qarasuvbazarlı qazı 1735-ci ilin əvvəlində Məkkə və Mədinəni də ziyarət etmişdir.

"Qafuri" təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır. O, müasirləri tərəfindən Krımda dövrünün ən yaxşı sufi şairlərindən biri kimi tanınıb.

Amma o, daha çox tarixçi kimi tanınır. 1747-ci ildə xanın əmriylə Əbdülqaffar Kırımi Sucuqqala qalasına sürgün edildi. Burada o, "Ümdət-ül-əxbar il-mötəbər" və başqa dini-tarixi əsərlər yazmışdır. 1748-ci ildə Krıma qayıtmışdır. O, qalanı "etibarsız yer" kimi təsvir etmişdir.

"Ümdətül-əxbar" (Xəbərin əsası) adlı kitabında İslam tarixini yazmışdır (1748). Qızıl Orda və Krım xanlığının tarixinin təqdimatına da kitablarında yer vermişdir. "Ümdətül-əxbar" əsərində o dövrlər üçün çoxlu sayda mənbələrdən istifadə etmişdir. Məsələn, Quran təfsirləri, o cümlədən Abdullah Bəyzavinin təfsirləri, hədis kitabları, o cümlədən Buxari və Müslimin topluları, Firdovsinin "Şahnamə"si, Təbərinin, Mirxondun, Hafiz Əbrunun və başqalarının tarixi əsərləri, Yaqut Həməvinin coğrafi əsərləri və Məsudinin əsərlərinə istinad etmişdir. Faktiki Kırım mənbələrindən o, Xeyrəddin-zadə Məhəmməd Şirininin bu günə qədər gəlib çatmamış əsərlərinə istinad etmişdir. Əbdülqaffar Kırıminin mənbələri arasında Ötəmiş Hacının salnaməsi və Qızıl Orda tarixşünaslıq ənənəsinə əsaslanan bəzi digər mənbələr mühüm yer tutur.

"Ümdət ət-təvarix" (Salnamələrin əsası) türk tarixçisi Nəcib Asim tərəfindən 1924–25-ci illərdə İstanbulda nəşr edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Mustakimov İ., Bayazitova R. Uluq-Məhəmmədxanın siyasi tərcümeyi-halına // (Əsrlərin əks-sədası): elmi sənəd. jurnal — 2005. — No 2. — ISSN 2073–7483. 20 aprel 2019-cu il tarixində orijinaldan arxivləşdirilib.
* Seytaqayev N. C. Qarasulu alim Əbdülqaffar Krımi və onun tarixi əsəri (tarixi, problemləri və tədqiqat perspektivləri)
Peter

**Peter** — ad.

* Peter Bartşi — İsveçrəli keçmiş üzgüçü.
* Peter Pokornı — Avstriya Birinci Liqa təmsilçilərindən olan Liferinq klubunda yarımmüdafiəçi
* Peter Qutyan — Slovakiyalı üzgüçü.
* Peter Stormare — isveçli aktrisa.
* Peter Farmer — Britaniyanın səhnə tərtibatçısı, teatr rəssamı və kitab illüstrisayıçısı.
* Peter Şmeyxel — Danimarkalı qapıçı.
* Peter Kremer —
* Peter Poles —
* Peter Stamm —
Google DeepMind

**DeepMind** — 2010-cu ildə yaradılmış Alphabet şirkətinin süni intellekt üzrə törəmə Britaniya şirkəti və tədqiqat laboratoriyası. DeepMind 2014-cü ildə Google tərəfindən alınıb və Google-un 2015-ci ildə yenidən strukturlaşdırılmasından sonra Alphabet Inc. şirkətinin tam mülkiyyətində olduğu törəmə müəssisəyə çevrildi. Şirkətin baş ofisi Londonda yerləşir və Kanada, Fransa və ABŞ-də tədqiqat mərkəzləri var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Yezidxan asayişi

**Yezidxan Asayişi** (; mənası – "Yezidxan Təhlükəsizlik Qüvvələri") — PKK-ya bağlı Sincar Müqavimət Birliklərinin nəzarətində olan regionlarda polis qüvvələri. Bu qüvvələr yezidilərin təşkilatıdır və məqsədi azlığın hüquqlarını qorumaqdır. Onun Sincarda PKK-nın təlim keçdiyi polis təlim məntəqəsi var. Qüvvə İraq hökumətindən də rəsmi maliyyə yardımı alır.
Yezidxan Asayişi rəsmi olaraq Sincar Müqavimət Birliklərinə tabe deyil və institusional güclərdən asılılığı azaltmağa çalışır. 2014-cü ilin avqustunda "Peşmərgə" qoşunlarının geri çəkilməsi nəticəsində "Peşmərgə"nin müdafiə xətlərini aşaraq yezidilərin yaşadığı ərazilərə keçən İŞİD yezidilərə soyqırımı törətmiş, buna görə də rəsmi güclərə inam azalmışdır. Yeni qurulan qüvvələrin məqsədi, yezidilərin  ölkəyə geri qayıtmasını təmin etmək üçün PKK və Sincar Müqavimət Birliklərinin nəzarətində olan regionlarda təhlükəsizlik yaratmaqdır. Son zamanlar yezidilərin təxminən 90%-i hələ də Sincara qayıtmamışdırb.

İraq Kürdüstanı bölgəsinin Kürdüstan Demokrat Partiyası (KDP) ilə gərginlik var, çünki KDP yenidən Sincar dağlarında hökmranlıq etmək istəyir. Bir çox yezidi buna görə xəyanətə uğramış hiss edir və özünümüdafiə və qətiyyətə üstünlük verir.

## İstinadlar
Sincar döyüşləri (2022)

**2022-ci ilin Sincar döyüşləri** — 1 maydan etibarən İraq ordusunun Türkiyə və Kürdüstan Demokrat Partiyasının dəstəyi ilə Sincar Müqavimət Birlikləri yaraqlılarını Sincar dağlarından çıxarmaq üçün başlatdığı hərbi əməliyyat.

Sincar Müqavimət Birlikləri İraq ordusunun regiondakı nəzarət-buraxılış məntəqəsinin boşaldılması tələbini rədd etdikdən sonra toqquşmalar başlamışdır. Döyüşlərin əsas hissəsi bir saat davam etmiş, iki mülki şəxs yaralanmış və 3,000-dən çox insan məcburi köçkün olmuşdur.

## İstinadlar
Triton (ziyankar proqram)

**Triton** ilk dəfə 2017-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının neft-kimya zavodunda aşkar edilmiş zərərli proqramdır. O, təhlükəsizlik alətləri ilə təchiz edilmiş sistemləri sıradan çıxara bilər ki, bu da zavodun fəlakətinə səbəb ola bilər. O, "dünyanın ən öldürücü zərərli proqramı" adlandırılıb.

2017-ci ilin dekabrında Səudiyyə Ərəbistanında olduğu güman edilən naməlum elektrik stansiyasının təhlükəsizlik sistemlərinin Schneider Electric SE tərəfindən istehsal edilən Triconex sənaye təhlükəsizliyi texnologiyasının dövlət tərəfindən dəstəklənən hücum olduğu güman edilən hücumda hədəfə alındığı bildirildi. Kompüter təhlükəsizliyi şirkəti Symantec iddia etdi ki, "Triton" kimi tanınan zərərli proqram Microsoft Windows əməliyyat sistemi ilə işləyən kompüterlərdəki boşluqdan istifadə edib.

2018-ci ildə kibertəhlükəsizliyi araşdıran FireEye şirkəti, zərərli proqramın çox güman ki, Rusiyadakı tədqiqat qurumu olan Mərkəzi Elmi Tədqiqat Kimya və Mexanika İnstitutundan (CNIIHM) gəldiyini bildirdi.

## Həmçinin bax
* Kiberhücum
* Stuxnet
* WannaCry
* Mydoom
* Kill chain

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Triton dünyanın ən öldürücü zərərli proqramıdır və yayılmaqdadır
Burunqışlaq (Mahnişan)

**Burunqışlaq** () - İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 429 nəfər yaşayır (110 ailə).

## İstinadlar
Rəşid Əfəndiyev

**Rəşid bəy Mirzə Məhəmməd bəy oğlu Əfəndiyev** () — Rusiya İmperator Ordusunun zabiti və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Ordusunun polkovniki, hərbi xadim.
## Həyatının erkən illəri
Rus arxivində olan sənəddə qeyd edilmişdir ki, o, müsəlmandır və atası Zaqatala okruqunun kollegial asessorunun oğlu olmuşdur. Ümumi təhsilini Bakı Real Məktəbində almışdır.
## Kareyerası
### Erkən illəri
O, 1901-ci il avqustun 29-da Moskvadakı Aleksandr Hərbi Məktəbində sıravi rütbəli kursant kimi xidmətə daxil olub. Kolleci 1-ci kateqoriya üzrə bitirdikdən sonra 1903-cü il avqustun 10-da 10-cu Türküstan atıcı batalyonunda podporuçik rütbəsində xidmət etməyə başlamışdır. 1906-cı ilin 20 noyabrında poruçik rütbəsinə yüksəlmiş, 1911-ci ilin 5 noyabrında ştabs-kapitan rütbəsinə layiq görülmüşdür. 1 yanvar 1914-cü ildə general-adyutant K. P. fon Kaufmanın komandanı olduğu Türküstan korpusuna təyin edilmişdir.
### Birinci Dünya müharibəsi
Müharibə başladıqdan sonra polku ilə birlikdə oraya göndərilmişdir. Müharibədə iştirakına görə III dərəcəli qılınc və lentlə bəzədilmiş "Müqəddəs Stanislav" ordeni, II dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni (3 iyun 1915-ci ildə) ilə mükafatlandırılmışdır. 16 iyun 1915-ci ildə IV dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni və "İgidliyə görə" medalı ilə mükafatlandırılmışdır.

6 iyul 1915-ci il tarixində Rusiya İmperator Ordusunda düşmənə qarşı döyüşlərdə fərqlənməyə görə verilən ən yüksək dərəcəli orden hesab edilən "Müqəddəs Georgi" ordeni ilə mükafatlandırılmışdır. O, bu zaman ştabs-kapitan idi və Türküstan korpusunun VIII atıcı alayında xidmət etməkdə idi:

ona görə ki, 1914-cü il sentyabrın 15-nə keçən gecə Loviç yaxınlığındakı döyüşdə ona həvalə olunmuş rota ilə Zdunı kəndinin şərq kənarı yaxınlığında düşmənin möhkəmləndirilmiş mövqeyinə hücum edərkən, yaxınlaşmalardan istifadə edərək, düşmən səngərinin 50 addımlığına qədər getmiş, süngü ilə hücum etmiş, bundan başqa özü şəxsən əlindəki tüfənglə atıcı düşmən pulemyotunun üstünə qaçmış və topçunu quyruqdan bir zərbə ilə yerə yıxaraq pulemyotu ələ keçirmişdir; pulemyotun qıfılını çıxarıb, onu və pulemyotu saxlanmaq üçün öz dəstəsinin atıcısına təhvil verərək, o vaxt atıcılarımızın süngü hücumunun artıq başladığı kəndə tərəf qaçmışdır.

19 sentyabr 1915-ci ildə o, kapitan rütbəsinə yüksəlmişdir. 24 mart 1917-ci ildə ordunun piyada bölməsinə yazılmaqla öz polkunu tərk etmişdir.

### Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Ordusunda xidməti
1919-cu ildən Rəşid bəy Əfəndiyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Ordusunda xidmət etməyə başlamışdır. O, II Zaqatala polkunun III piyada taborunun komandanı olmuşdur. 26 avqust 1919-cu ildə yeni yaradılmış VI Göyçay polkunun II Piyada Diviziyasının komandanı təyin edilmişdir. Bundan sonra isə, VIII Ağdaş Piyada Polkuna komandanlıq etmişdir. O, Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal edilərkən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Ordusunda polkovnik rütbəsində xidmət etməkdə idi.

## İstinadlar


## Mənbə
*
Aleksis Ford

**Aleksis Ford** () — amerikalı pornoqrafik film aktrisası.

## Həyatı
Aleksis Ford 24 aprel 1988-ci ildə Nyu-Yorkda doğulub. 20 yaşında ikən böyüklər üçün kino sənayesinə fəaliyyətə başlayıb.

## Mükafatları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bobbi İden

**Bobbi İden** () — holland əsilli Amerika pornoqrafik film aktrisası və beynəlxalq jurnal modeli. O, böyüklər üçün kino sənayesinə, 2002-ci ildə 22 yaşında ikən qədəm qoyub.

## Həyatı və karyerası
Bobbi İden şou-biznes modelliyinə 1998-ci ildə qədəm qoyub. O, Hollandiyanın Penthouse ev heyvanı qadını müsabiqəsində ikinci olub. Sonra o, Avropanın müxtəlif yerlərində, o cümlədən alt paltar kataloqlarında modellik etdi, corab promosyonlarında və həftəlik jurnallarda çalışdı. Şou-biznes modeli olduğu üçün 2 il boyunca evi 24 saat müşahidə edildiyini bildirib. İngiltərəyə getdi və Club, Men Only və Soho Maqazin kimi jurnalların 250 mövu, 100 dəfə də üz qabığına çıxdı.

3 il boyunca jurnallarda çalışdı. Jenna Jameson böyüklər üçün çəkilişlərdə yer almaq üçün görüşmələrə başladı; ancaq Bobbi hələ hazır deyildi.

O, yarım il Avropada özəl erotik nümayişçi kimi çalışıb. İlk oğlan-qız çəkilişini həyat yoldaşı ilə evliliyin təxminən 12-ci ilində onunla gerçəkləşdirdi. O vaxtdan bəri o, 60 jurnalın üz qabığına çəkilib və 94 filmdə rol alıb.

Hollandiyalı aparıcı Ferri Korstenin Watch Out sinqlına çəkilən klipdə oynayıb. Aparıcı Çev Fat və Sun Clubin üçün kliplərdə də yer alıb.

O, Hollandiyanın ən məşhur aylıq erotik film jurnalı olan PASSIE-dəki küncündə hər ay yazır. Həmçinin o, Çik Maqazin və Panorama kimi 1,5 milyon oxucusu olan həftəlik jurnallarda çıxış edib.

Həyat yoldaşı ilə prodüser şirkəti qurub və yeni işi olan Fetiş internet saytında işləyir.

## Mükafatları
* 2003-cü ilin ən yaxşı Avropa aktrisası
* 2004-cü ilin ən yaxşı BeNeLux aktrisası

## Musiqi videoları
Ferri Korsten – Vaç aut

## İstinadlar