Təkrar istehsal (iqtisadiyyat)

**Təkrar istehsal** — istehsal prosesinin daim yenilənməsi. Onun bir neçə modeli var: sadə (sabit), uzadılmış (artan), daralmış (azalan).

## Təkrar istehsal iqtisadi tədqiqatın obyekti kimi
Təkrar istehsal fəlsəfi, daha sonra isə siyasi və iqtisadi əks etdirmə obyektinə çevrilməmişdən əvvəl o, "praktik iqtisadçıların" – "hesab işçilərinin", istehsalın uçotu və dolanışıq xərclərinin rutin funksiyalarını yerinə yetirən katiblərin baxış sahəsinə düşür. Minlərlə işçinin cəlb edilməsini, böyük həcmdə tikinti və istehlak materiallarının istehsalının və müntəzəm çatdırılmasının təşkilini tələb edən antik dövrün hər bir əsas tikinti sahəsinin arxasında güclü, yaxşı işləyən uçot və nəzarət aparatı var idi. Böyük Piramidaların inşaatçılarının briqadalarına yemək verilməsini təyin edən papiruslar, piramidaların özləri ilə birlikdə, bu gün çoxalmanın planlaşdırıldığı və tənzimləndiyi qədim "planlı iqtisadiyyatın" abidəsidir. universal uçot və nəzarət və sağ Orta Krallığa qədər — pul vasitəçiliyi olmadan. Planlaşdırma həm də statistik müşahidələrin təşkili ilə asanlaşdırılır; belə ki, Nil daşqınlarının səviyyələrinin illik uçotu, sözdə. nilometers, digər şeylər arasında, mərkəzləşdirilmiş yenidən bölüşdürmə üçün istehsalçılar tərəfindən təhvil verilən gələcək sızmaların və deməli, gözlənilən məhsulun proqnozlaşdırılması üçün əsas təmin etdi.

Pulun dəyər ölçüsü və qiymətlər miqyası kimi meydana çıxması ilə mikroiqtisadi səviyyədə, ayrıca "kapital" səviyyəsində təkrar istehsalın uçotunun təşkili üçün texniki ilkin şərt yaranır. XX əsrdə aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərdi ki, maliyyə əməliyyatlarının qeydə alınması texnikası pulun özündən əvvəl yaranıb. 3–4 min il əvvəl Şumerin Uruk şəhərində bunun üçün borclu və kreditorun möhürləri ilə gil qablarda möhürlənmiş şərti rəqəmlərdən uğurla istifadə edildi, bu da öhdəliyin "miqdarını" natura şəklində təyin etməyə imkan verdi. Sonralar, Hammurapinin dövründə (e.ə. XVIII əsr) ödəniş vasitəsi kimi şəxsi borc öhdəliklərinin dövriyyəsinə qədər artıq demək olar ki, tam pul dövriyyəsi və kredit sistemi mövcuddur.

Müasir dövrdə şəxsi biznes əməliyyatları üçün mühasibat uçotu prinsiplərinin inkişafı 15–16-cı əsrlərdə geri qayıtdı (bax: Luca Pacioli). Daha sonra dövlət nəhayət, ümumi ictimai məhsulun təkrar istehsalının makroiqtisadi təhlilinin aparılması, xəzinədarlığın formalaşması, dövlət büdcəsinin formalaşması üçün iqtisadi ilkin şərtlərin öyrənilməsi zərurəti ilə çıxış edir. O dövrün traktatlarında təklif olunan müxtəlif üsulların hər biri həm müəlliflərinin praktik təcrübəsini, həm də onun yaranma şəraitinin tarixi xüsusiyyətlərini əks etdirir.

Erkən italyan və daha sonra ingilis merkantilistlərinin əsərlərində təkrar istehsal, xarici iqtisadi əlaqələrdə fəal iştirak edən ölkənin büdcəsinin formalaşması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən ölkənin ticarət balansının tənzimlənməsi kontekstində dolayısı ilə və qismən görünür. Eyni zamanda, özləri böyük tacir olan bir çox merkantilistlər (məsələn, Tomas Mun) istər-istəməz öz tövsiyələrinə şəxsi mühasibat uçotu sahəsində təcrübələrini və onun metodologiyasını gətirirlər. Tacir mentalitetində başlanğıc nöqtəsi obyektiv olaraq dövriyyə sferasıdır; istehsal yalnız təsadüfi amildir, ölkə subyektlərinin gəlirləri isə bu və ya digər doktrinanın həyata keçirilməsinin nəticələrindən biridir.

Əsasları ölkənin milli iqtisadiyyatında qoyulan ayrılmaz makroiqtisadi proses kimi təkrar istehsalın başa düşülməsində keyfiyyət dəyişikliyi fransız iqtisadçılarının xidmətləridir. Kəşflər əsrinin əvvəlindən İtaliya və İngiltərədə genişlənmiş təkrar istehsal resursları son nəticədə digər ölkələrin resursları (İtaliyada olduğu kimi ticarətin vasitəçiliyi və ya İngiltərədə olduğu kimi birbaşa istismarı yolu ilə) olduğu halda. Fransada onlar ölkənin sərvətinin ilkin mənbəyi — təbəələrin əməyi üzərində düşünməyə başlayırlar. Artıq XVII əsrin əvvəllərində Sulli Kral IV Henrixi inandırdı ki,

əkinçilik və heyvandarlıq Fransanı qidalandıran iki məmədir, bunun üçün bu iki peşə Perunun qızıl damarları və xəzinələri ilə eyni məna daşıyır.

XVII əsrin ortalarında çoxalmaya bu baxış fiziokratik məktəbin təlimləri sistemində tam inkişaf etmişdir. Onun yaradıcısı Fransua Quehne iqtisadi fikir tarixində ilk sosial təkrar istehsalın və sektorlararası tarazlığın modelini də yaradır — sözdə. "İqtisadi cədvəllər"[6]. Metodoloji cəhətdən bu model həm də təkrar istehsalın növbəti dövrənin giriş və çıxışında resursların həcminin riyazi hesablamaları ilə məhdudlaşmayan mürəkkəb sosial-iqtisadi kateqoriya kimi başa düşülməsində başqa mühüm məqamı da irəli sürür. Kene bu modelin makroelementlərinin differensiallaşdırılmasını Smitin sonralar etdiyi kimi büdcə-fiskal prinsipinə (vergi ödəyicilərinin növləri: kapitalistlər, mülkədarlar, fəhlələr) deyil, sosial-sinfi prinsipinə əsas verir. Məhz Kene cədvəlləri sonradan Marksı təkrar istehsal prosesində yaşayış vasitələrinin və işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı ilə yanaşı, ictimai münasibətlərin təkrar istehsalını da ayırmağa "sövq edir".

Karl Marks təkrar istehsalın təhlilinə təkcə pul baxımından deyil, həm də natura baxımından qayıdır. Onun ictimai istehsalın hərtərəfli sosial-iqtisadi təhlilində o, həm bəşəriyyətin mövcudluğunun ilkin şərti, həm də konkret tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişən mövcudluq şəraitində sistem yaradan amil kimi təqdim olunur. "Kapital"da təkrar istehsal vahid proses kimi nəzərdən keçirilir

* maddi nemətlərin təkrar istehsalı,
* işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı,
* istehsal münasibətlərinin təkrar istehsalı.

Marksın "Kapital" əsərində Kvesnenin "İqtisadi cədvəllər" metodunun yaradıcı inkişafı kimi göstərdiyi sadə və geniş reproduksiya modelləri, öz növbəsində, bir qayda olaraq, artıq dərin tədqiqatlar üçün təkan rolunu oynayırdı. elm kimi siyasi iqtisaddan kənarda həyata keçirilir. Vasili Leontyev hələ 1920-ci illərdə İqtisadiyyatda Dairəvi Axınların təhlili ilə Marksın ideyalarının inkişafına başlamış, bunu giriş-çıxış balansı modelinin (giriş-çıxış modeli) inkişafı ilə tamamlamış və Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. 1973-cü ildə iqtisadiyyat üzrə mükafat.

## Təbiətdə və iqtisadiyyatda təkrar istehsalın nisbəti
Təbiətdə (meşələr, balıq ehtiyatları və s.) uzun müddət ərzində norma sadə çoxalmadır ki, bu zaman hər növbəti mərhələnin (dövrün) sonunda müəyyən bir ərazidə heyvan və bitkilərin sayı təxminən eynidir. əvvəlki. Sadə çoxalma, yəni zaman keçdikcə genişlənməyən çoxalma ilə belə onun miqyası ixtiyari ola bilməz; onlar xarici amillərlə əvvəlcədən müəyyən edilir, çünki real həyatda bu və ya digər obyektin çoxalması ətrafdakı həyatdan təcrid olunmur.

XX əsrin ortalarına qədər insanın yaşayış vasitələrini təşkil edən təbii sərvətlər mücərrəd olaraq məhdud (nadirlik amili), lakin prinsipcə tükənməz sayılırdı. Hazırda təkrar istehsal olunmayan, bərpa olunmayan, tükənən, həddən artıq tükənən təbii nemətlər kateqoriyası bəşəriyyət üçün ən çətin problemlərdən birini qoyur: təbii nemətlərin "sadə çoxalması" (və daha çox, tükənməsi) artan təbii nemətlərlə ziddiyyət təşkil edir. əhalinin ehtiyacları artmaqda davam edir. Buna baxmayaraq, indiyədək genişlənmiş təkrar istehsal iqtisadi nəzəriyyələrdə, iqtisadi modellərdə "norma", tərəqqinin sinonimi kimi təqdim olunur.

## Digər təkrar istehsal nəzəriyyələri

### Adam Smit
Smitin doqmasının ətraflı təhlili və onun Marksın tənqidi üçün xüsusi məqaləyə baxın.

### Destüt de Trasi nəzəriyyəsi
Fransız filosofu və iqtisadçısı Destüt de Trasi iddia edirdi ki, sənaye kapitalistləri istehsal etdikləri malları öz dəyərindən baha satdıqları üçün qazanc əldə edirlər. Satırlarmı:

* bir-birinə;
* işçilər,
* faiz və kirayə alan boş kapitalistlər və torpaq sahibləri.

Əgər bir kapitalistin mənfəətini izah edərkən belə bir illüziya mövcud ola bilərsə, onda bütün kapitalistlər sinfinin mənfəətini izah edərkən o, nəhayət, aradan qaldırılır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* *Лукач, Дьёрдь* Роза Люксембург как марксист — глава из книги История и классовое сознание
* 
* *Маркс К.* Капитал, том II. *Маркс К.*, *Энгельс Ф.* Соч., 2-е изд., т. 24.

* Типы, критерии и показатели расширенного воспроизводства