Geya hipotezi

**Geya hipotezi**, həmçinin **Geya nəzəriyyəsi**, **Geya paradiqması** və ya **Geya prinsipi** — Yerin özündə bir bütöv orqanizm kimi qəbul edildiyini irəli sürən elmi nəzəriyyə.

## Prinsipləri
Bu hipotez ilk dəfə İngiltərə alimi Ceyms Lavlok tərəfindən 1970-ci illərdə təqdim edilmişdir. Lavlokun fikrinə görə, Yer kürəsi biosfer, atmosfer, hidrosfer və geosfer daxil olmaqla, canlı və cansız komponentlərin bir-biri ilə sıx əlaqədə fəaliyyət göstərdiyi bir sistem təşkil edir. Bu sistem həyatın davamlılığını təmin etmək üçün özünü tənzimləyən mexanizmlərdən istifadə edir. Geya hipotezi yunan mifologiyasındakı "Geya"nın (yer ilahəsi) adından götürülmüşdür və yerin bir superorqanizm kimi fəaliyyət göstərdiyini vurğulayır.

Geya hipotezinin əsas prinsipi özünü tənzimləmədir. Lavlokun fikrinə görə, Yer kürəsi həyat üçün əlverişli mühit yaratmaq və onu qorumaq üçün özünü tənzimləyə bilir. Məsələn, atmosferdəki qazların nisbətini (oksigen və karbon dioksid səviyyəsi kimi), dənizlərin duzluluq səviyyəsini tənzimləyərək həyat üçün əlverişli şərait yaradır. Bu, planetin ekologiyasının və həyatın davamlılığının qorunmasında vacib bir mexanizm kimi çıxış edir. Bir digər əsas prinsip isə canlı və cansız sistemlərin qarşılıqlı əlaqəsidir. Bu hipotezə görə, canlı orqanizmlər və yerin fiziki komponentləri bir-biri ilə sıx şəkildə əlaqəlidir. Hər bir komponentin fəaliyyəti digərini təsir edir və beləliklə, planetin ekologiyası davamlı bir tarazlıqda qalır. Təkamül və uyğunlaşma da Geya hipotezinin əsas prinsiplərindən biridir. Canlıların və Yerin ekosistemlərinin birgə təkamülü, Yer kürəsinin dinamik tarazlığını qorumağa kömək edir. Bu təkamül prosesi, planetin həyat üçün əlverişli şəraitini təmin etmək məqsədilə davam edir.

## Yanaşmalar
Geya hipotezinin bəzi tətbiqləri və sübutları da mövcuddur. Atmosferin sabitliyi bunun bir nümunəsidir. Yer atmosferindəki oksigen miqdarı milyardlarla il ərzində təxminən 21% səviyyəsində qalmışdır, bu da həyatın mövcudluğu üçün vacibdir. Həmçinin, dənizlərin duzluluğu da sabit qalır və bu, həyat üçün təhlükəli həddə çatmır. Müxtəlif geokimyəvi dövrlər bu sabitliyi qorumağa kömək edir. Bir digər nümunə isə qar topu nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə, keçmişdə Yer kürəsi buzla tamamilə örtülmüş ola bilərdi. Lakin həyatın təsirləri və geoloji proseslər, bu donmuş vəziyyətdən çıxmağa kömək etmişdir, beləliklə həyat davam etmişdir.

Geya hipotezi müasir elmə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir və ekosistemlərin qarşılıqlı əlaqələrinin öyrənilməsində yeni yanaşmalara ilham vermişdir. Bu hipotez, ekoloji sistemlərin idarə olunması, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə və planetin davamlılığının qorunmasında nəzərə alınır. Həmçinin, bu nəzəriyyə, planetin ekosistemlərini daha yaxşı anlamağa və gələcəkdə daha davamlı və balanslı bir mühit yaratmağa kömək edə bilər.

## Tənqidi
Bununla yanaşı, Geya hipotezinin bir sıra tənqidləri də mövcuddur. Antropomorfizm məsələsi, Yerin bir "orqanizm" kimi təsvir edilməsinin bəzi elm adamları tərəfindən metaforik və qeyri-dəqiq hesab edilməsinə səbəb olur. Bu yanaşma, Yerin həyat kimi davranmasını bir insan və ya canlı orqanizmə bənzətməyi nəzərdə tutur. Bundan əlavə, sübut çatışmazlığı da bir digər tənqid nöqtəsidir. Geya hipotezi dünyanın bir çox yerində güclü empirik sübutlarla dəstəklənmir. Bəzi alimlər bunu yalnız fəlsəfi bir fikir kimi qəbul edirlər və elmi bir nəzəriyyə kimi qiymətləndirmirlər. Təsadüf və uyğunlaşma məsələsi də tənqidçilər tərəfindən irəli sürülür. Onlar iddia edirlər ki, Yerin özünü tənzimləmə xüsusiyyətləri sadəcə təsadüf və təkamül nəticəsidir və bunun heç bir xüsusi məqsədi yoxdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
*Lovelock, James (2006), interviewed in *How to think about science*, CBC Ideas (radio program), broadcast January 3, 2008.  Link
*"Lovelock: 'We can't save the planet BBC Sci Tech News
*Interview: Jasper Gerard meets James Lovelock
*