Endometrial karsinoma

**Endometrial karsinoma** (**uşaqlıq cismi xərçəngi**, ) uşaqlıq yolunun epitel qatında inkişaf edən onkologiya xəstəliyidir.

## Risk amilləri

Uşaqlıq cismi xərçəng xəstəliyinin əmələ gəlməsinə səbəb olan bir sıra faktorlar vardır. Bunlar aşağıdakılardır:
* Endometrial hüceyrələrin həddindən artıq inkişafı (endometrial hiperplaziya). Hiperplaziya xərçəng xəstəliyi hesab edilməsə də, bədxassəli şişlərə çevrildiyi hallara da rast gəlinir. Belə hallarda aybaşı sikli uzun və qanaxma şəklində olur. Aybaşıdan sonra da ara-ara baş verən qanaxma şəklində axıntılar müşahidə olunur. Endometrium hiperplaziyasına 40 yaşdan yuxarı qadınlarda daha tez-tez rast gəlinir.
* Piylənmə. Piylənmə problemi olan qadınlarda endometrium xərçənginin inkişaf riski daha yüksəkdir.
* Ağır reproduktiv və menstrual tarix. Doğuş etməmiş, aybaşı dövrü 12 yaşından əvvəl başlamış və ya 55 yaşından sonra da davam etmiş şəxslər.
* Progesteronsiz estrogen əsasında hormonal kontraseptivlərin qəbulu.
* Tamoksifen qəbulu (döş xərçənginin qarşısının alınması və ya müalicəsi məqsədilə).
* Pelvik orqanlara radiasiya terapiyası.
* Ailə tarixində endometrial xərçəngə tutulmuş qadınlar olan şəxslər. Bağırsaq xərçənginin irsi formasına tutulmuş (Linç sindromu) olan qadınlar da risk altındadır.
* Postmenopoz.

## Simptomları və əlamətləri

Uşaqlıq xərçənginin ən çox rast gəlinən simptomu vaginadan gələn anormal qanaxmadır. Əvvəla axıntı duru və qanla qarışıq olub, daha sonra qanaxmaya çevrilir. Menopoz dövründən sonra baş verən hər bir qanaxma patoloji bir proses hesab olunur.

Endometrial karsinomanın simptomlarına sidik ifrazı və cinsi əlaqə zamanı ağrı, çanaq nahiyəsində narahatlıq kimi əlamətləri də misal göstərmək olar.

## Diaqnostikası

### Mərhələnin təyini
Endometrial xərçəng xəstəliyinin təyini üçün əsasən iki sistemdən istifadə olunur. Bu sistemlər TNM və FIGO adlanır. Sistemlərin mahiyyəti eyni olsa da, TNM sistemi endometrial xərçəngi üç indeksdən (T - ilkin şiş, N - regional limfa düyünləri, M - uzaq metastazlar) istifadə edərək mərhələləşdirir.  FİGO sistemində isə yalnız bir indeks təyin olunur.

## Müalicə

Endometrial xərçəng xəstəliyinin I-IV mərhələlərinin müalicəsi zamanı, əsasən, cərrahi üsuldan istifadə olunur. Xəstəliyin mərhələlərindən asılı olaraq köməkçi terapiyalar da təyin edilə bilər (radiasiya terapiyası, kemoradioterapiya, kimyaterapiya). Metastatik endometrium xərçəngi zamanı hormon terapiyasından, kemoterapiyadan, hədəf terapiyasından və ya immunoterapiyadan istifadə olunur.

### Cərrahi müalicə

Endometrium xərçənginin əsas müalicəsi uşaqlığın çıxarılmasıdır. Bu əməliyyat ənənəvi (laparotomiya) və ya minimal invaziv (laparoskopik) yollarla həyata keçirilə bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, minimal invaziv üsulu daha təhlükəsiz hesab edilir. Uşaqlıqdan əlavə bəzi hallarda çanaqda və ya damarlar boyunca yerləşən limfa düyünlərini belə ki, aorta və aşağı vena kavasını çıxarmaq lazım gəlir. Bu prosedur limfa düyünlərində metastazların   aşkar olunması halında həyata keçirilir.

Bütün limfa düyünlərinin çıxarılmasına alternativ (sistemik limfadenektomiya) üsul limfa düyünlərinin biopsiyasıdır. Bu prosedur limfa damarları vasitəsilə limfa düyünlərinə və uşaqlıq boynuna boyanın (indosiyanin yaşılı və ya texnetium) vurulmasını nəzərdə tutur. Sistemli lenfadenektomiyadan fərqli olaraq cərrah bütün limfa düyünlərini deyil, yalnız dərmanı toplayanları çıxarır. Ön limfa düyünlərində metastazlar aşkar edilmirsə, digər limfa düyünlərində onların aşkarlanma ehtimalı 3% -dən aşağıdır. Buna əsaslanaraq, sentinel limfa düyünlərinin biopsiyası sistemli limfadenektomiyaya təhlükəsiz alternativdir.

### Radiasiya terapiyası

Endometrium xərçəngi üçün radiasiya terapiyası cərrahiyyədən sonra əlavə müalicə üsulu kimi istifadə olunur. Bəzi hallarda əməliyyatı həyata keçirmək mümkün olmadıqda birbaşa radiasiya terapiyası tətbiq olunur.

### Kimyaterapiya

Residiv riskini azaltmaq (adjuvan terapiya) və ya metastatik endometrium xərçəngini müalicə etmək üçün cərrahiyyədən sonra kimyaterapiyadan istifadə edilir.

### Hormon terapiyası

Hormonal dərmanlar belə ki, progesteronlar və ya aromataz inhibitorları metastatik endometrial xərçəngin müalicəsində istifadə edilə bilər.

### Məqsədli terapiya

Monoklonal antikorlara pembrolizumab və dostarlimab aid edilir.
2021-ci ildə dostarlimab marker vasitəsilə endometrial xərçəng xəstəliyinin müalicəsi təsdiq edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бохман Я. В. Руководство по онкогинекологии. – Рипол Классик, 1989.
* Козаченко В. П. Онкогинекология: руководство для врачей //М: Медицина. – 2006. – Т. 560.
* Павлова Т. Д. Онкогинекология: учебное пособие для врачей онкогинекологов и акушеров-гинекологов //Харьков: Каравелла. – 2006.
* Практическая онкогинекология: избранные лекции. – Центр ТОММ, 2008.
* Полякова В. А. Онкогинекология. Руководство для врачей //М.: Медицинская книга. – 2001. – С. 73-91.