open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SSRİ Xalq Komissarları Soveti

**SSRİ Xalq Komissarları Soveti** () — 1923–1946-cı illərdə SSRİ-nin ali icra və inzibati hakimiyyət orqanı, SSRİ hökuməti. Sovet hökumətinin bu qurumu ölkənin siyasi, sosial və iqtisadi həyatında əsas rol oynamış, xüsusilə yeni iqtisadi siyasət, kollektivləşmə, sənayeləşmə, beşillik planlar, senzura, dini təqiblər, repressiyalar, deportasiyalar, Baltikyanının işğalı, eləcə də Böyük Vətən müharibəsi dövründə arxa cəbhədə istehsalın təşkilində həlledici funksiyaya malik olmuşdur.

SSRİ Xalq Komissarları Soveti 1946-cı ildə SSRİ Nazirlər Soveti ilə əvəz olunmuşdur.

## Tarixi
SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin yaradılması 1922-ci il tarixli SSRİ-nin yaradılması haqqında müqavilə ilə nəzərdə tutulmuş, qurumun rusca abreviaturu olan "Sovnarkom" () termini də ilk dəfə həmin sənəddə işlədilmişdir. Qurum quruluşca 1917-ci ildə yaradılmış RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin nümunəsi əsasında formalaşdırılmışdı. Qurumun Xalq Komissarları Soveti olaraq adlandırılmasını Lev Trotski təklif etmişdi.

Xalq Komissarları Sovetinin ilk tərkibi 6 iyul 1923-cü ildə təsdiqlənmiş, qurumun sədri Vladimir Lenin seçilmişdi. Bundan əlavə, qurumun tərkibinə sədr müavinləri, xalq komissarları (nazirləri) və Ali İqtisadi Şuranın sədri daxil idilər.

1924-cü il SSRİ Konstitusiyasına əsasən Xalq Komissarları Soveti SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin icraedici orqanı, 1936-cı il konstitusiyasından sonra isə SSRİ hökuməti kimi tanınırdı. Müharibə illərində qurumun tərkibinə daxil olan komissarlıqların fəaliyyəti Dövlət Müdafiə Komitəsinə tabe edilmişdi.

15 mart 1946-cı il SSRİ Qanunu ilə SSRİ Xalq Komissarları Soveti və ittifaq respublikaların analoji qurumları Nazirlər Soveti adlandırılmışdır.

## Səlahiyyətləri
Xalq Komissarları Sovetinin səlahiyyətlərinə aşağıdakılar daxil idi:
* SSRİ ərazisində məcburi qüvvəyə malik qərarların qəbul edilməsi;
* ittifaq və respublika komissarlıqlarının fəaliyyətini əlaqələndirilməsi;
* dövlət planı və büdcəsinin icrasının təmin edilməsi;
* valyuta sisteminin möhkəmləndirilməsi və daxili nizamın qorunması üzrə tədbirlərin görülməsi.

## Rəhbərləri

* Vladimir Lenin (1923–1924)
* Aleksey Rıkov (1924–1930)
* Vyaçeslav Molotov (1930–1941)
* İosif Stalin (1941–1946)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The rulers of Russia and the Soviet Union, biographical and chronological reference
* State power of the Soviet Union. The highest authorities and their heads. 1923–1991. Historical and biographical directory. / Compiled by Vladimir Ivkin. Moscow 1999.
* *Nelidov*. Council of Ministers // Soviet historical encyclopedia: edited by Yevgeny Zhukov. – Moscow: Soviet Encyclopedia, 1973–1982.
* Council of People's Commissars of the Russian Soviet Federative Socialist Republic – the Soviet Union: Heads of state bodies of the Russian Soviet Federative Socialist Republic and the Soviet Union, 1917–1993.
Bretvalda

**Bretvalda** (; ) — V–IX əsrlər arasında yaşayan və hakimiyyətlərini digər heptarxiya krallıqları üzərinə genişləndirməyə nail olmuş bəzi anqlosaks hökmdarlara aid edilən termin. Bu, yalnız IX əsrin sonlarına aid "*[[Anqlosaks salnaməsi]]*"ndə 829-cu ilə aid hesabatda qeydə alınmışdır.

## İstinadlar
Hideo Haqa

– Yaponiya fotoqrafı. Yaponiya festivallarının və folklor mədəniyyətinin fotolarını çəkmişdir. Yaponiyada folklor ənənələrini fotoya alan ilk şəxslərdən biri olmaqla yanaşı, folklor fotoqrafiyasının qurucularından biri hesab olunur.

## İlk illəri
Hideo Haqa 1921-ci ilin Çinin şimal-şərqində yerləşən Dalian şəhərində doğulmuşdur. 1939-cu ildə Keyo Universitetində universitetə hazırlıq məktəbində iştirak etmək üçün Yaponiyaya gəlmişdir. Fotoqrafiyaya marağı olduğu üçün Keyo Universitetinin kamera klubuna qatılmışdır. Universitetdə Çin ədəbiyyatı ixtisası üzrə təhsil almış və folklorşünaslığa güclü maraq göstərmişdir. Yaponiya folklorşünaslığının qurucularından biri olan professor Orikuçi Şinobunun dərslərinə qatılmış və ondan təsirlənmişdir. 1944-cü ildə universitetdən məzun olmuşdur.

## Karyerası
Peşəkar fotoqraf karyerasına 1950-ci illərdə başlamışdır. 1946-cı ildə işləməyə başladığı "Nippon Telecommunications Company" şirkəti bağlandığı üçün özünə yeni sahə axtarmağa başlamışdır. Çin ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis və universitetdəki mentoru Okuno Şintaronun tövsiyəsi ilə ənənəvi tədbirləri və folklor mədəniyyətinin fotolarını çəkməyə qərar vermişdir. Tədqiqat layihəsinin bir hissəsi kimi 1955–1957-ci illərdə 182 gün boyunca Amami-Oşimada yerli folklor praktikalarının fotoqrafiyasında iştirak etmişdir. 1950-ci ildə Yaponiya Peşəkar Fotoqraflar Assosiasiyasının qurucu üzvlərindən biri olmuşdur.

Bu dövrdə "Heibonsha" nəşriyyat şirkəti folklor mövzusunda iki seriya nəşr etdirməyə hazırlaşırdı: biri beş cilddən ibarət folklor lüğəti, digəri Yaponiyada folklorşünaslığın inkişafından bəhs edən 13 cildlik ensiklopediya. Haqa bu nəşrlər üçün fotolar çəkmiş və əldə etdiyi gəlirlə folklor fotoqrafı olmağa davam etmişdir.

1960-cı illərin sonlarından başlayaraq digər ölkələrdə də fotolar çəkməyə başlamışdır. 1970-ci ildə Osakada baş tutmuş Expo '70 tədbirində "Dünya festivalları, Yaponiya festivalları" attraksionlarının prodüseri olmuş və digər ölkələrin folkloruna maraq göstərmişdir. Bir sıra mükafatlara layiq görülmüşdür. 1988-ci ildə Vyana şəhərinin Fərqləndirici Xidmət Mükafatı, 1989-cu ildə "Bənövşəyi lent" medalı, 1995-ci ildə 4-cü dərəcəli "Doğan günəş" ordeni, 1997-ci ildə Yaponiya Fotoqrafiya Cəmiyyəti tərəfindən Həyat Uğuru Mükafatı, 2009-cu ildə Avstriya hökuməti tərəfindən "Elm və incəsənətə görə" nişanı ilə təltif olunmuşdur.

### Haqa Kitabxanası
Haqa əsərləri mühafizə etmək üçün 1985-ci ildə Haqa Kitabxanasını qurmuşdur. Kitabxananın kolleksiyasına əvvəlcə 70 ölkədən 300.000 foto daxil idi. Hazırda kitabxananın kollekiyasına 400.000-dən çox foto daxildir. Kitabxana hazırda oğlu Hinata tərəfindən idarə olunur.

## Əsərləri
Haqa 70-dən çox fotokolleksiya nəşr edirmişdir. 1959-cu ildə  adlı ilk fotokolleksiyasını nəşr etdirmişdir. Kitab Fukuşima, Ayçi, Hiroşima prefekturaları, eləcədə, Amami-Oşima və Kaqoşima prefekturasının digər yerlərində düyü əkinçiliyi zamanı yerinə yetirilən yeddi ritual və mərasimi əks etdirirdi. Haqa bu fəaliyyətləri 1950-ci illərdə fotoya almışdır.

1997-ci ildə nəşr olunmuş iki cildlik  onun əsas işlərini əks etdirir. 2017-ci ildə  fotokolleksiyası nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar
Vilyam Şenston

**Vilyam Şenston** (; ) — ingilis şairi və özünün mülkü olan "The Leasowes"-in inkişafı ilə landşaft bağçılığının ilk təcrübəçilərindən biridir.

## Bioqrafiyası

Tomas Şenston və Enn Pennin oğlu, Harborough Hall-dan olan Vilyam Pennin qızı, o vaxtlar Hagley-də (indiki Blakedown) olan Şenston, 18 noyabr 1714-cü ildə Heylsovendəki Leasowes-də anadan olub. O dövrdə bura Vusterşir qraflığının daxilində və indi Qərbi Midlandsda yerləşən Şropşir anklavı idi. Şenston rəsmi təhsilinin bir hissəsini Heylsoven Qrammatika Məktəbində (indiki Earls Liseyi) almışdır. 1741-ci ildə Şenston Heylsoven Qrammatika Məktəbinin "feoffees"-lərinin məhkəmə icraçısı oldu.

Solihall Məktəbində oxuyarkən Riçard Caqo ilə ömürlük dostluğa başladı. 1732-ci ildə Oksforddakı Pembruk Kollecinə getdi və orada "The Spiritual Quixote"-un müəllifi Riçard Qreyvz ilə dost oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* William Shenstone at the Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)
* Shenstone and the Leasowes at the ''Revolutionary Players'' website
* Text of ''The Schoolmistress'' 
* Complete text, with annotations, of Shenstone's ''Unconnected Thoughts on Gardening'' (1764)
* Selected Works
* 
* 
* . James Marshall and Marie-Louise Osborn Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.
Artur Danto

**Artur Koulman Danto** (; ) — amerikalı sənət tənqidçisi, filosof və Kolumbiya Universitetinin professoru. O, ən çox "The Nation" jurnalında uzun müddət sənət tənqidçisi olması və fəlsəfi estetika və tarix fəlsəfəsi sahəsindəki işləri ilə tanınırdı, baxmayaraq ki, o, bir sıra sahələrə, o cümlədən fəaliyyət fəlsəfəsinə əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. Onun maraq dairələrinə düşüncə, hiss, sənət fəlsəfəsi, təmsil nəzəriyyələri, fəlsəfi psixologiya, Hegelin estetikası və filosoflar Fridrix Nitsşe və Jan Pol Sartr daxildir.

## Həyatı və karyerası

Danto 1 yanvar 1924-cü ildə Miçiqan ştatının Ann-Arbor şəhərində anadan olmuş və Detroytda böyümüşdür. O, islahatçı yəhudi ailəsində böyümüşdür. İki il orduda xidmət etdikdən sonra Danto Ueyn Universitetində (indiki Ueyn Dövlət Universiteti) incəsənət və tarix təhsili almışdır. Bakalavr təhsili alarkən rəssam olmaq niyyətində idi və 1947-ci ildə ekspressionist üslubda çaplar etməyə başlamışdır (bunlar indi çox nadir haldır). Daha sonra Kolumbiya Universitetində fəlsəfə üzrə aspirantura təhsili almışdır. 1949-cu ildən 1950-ci ilə qədər Danto Parisdə Jan Valın rəhbərliyi altında Fulbrayt təqaüdü ilə təhsil almış və 1951-ci ildə Kolumbiya Universitetində dərs demək üçün qayıtmışdır.

1992-ci ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra ona Conson Fəlsəfə Professoru adı verilmişdir. O, iki dəfə Quqqenhaym Fondundan təqaüd almış və 1980-ci ildə seçilən Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur. O, Humanist Manifestinin imzalayanlardan biri idi. Danto 25 oktyabr 2013-cü ildə 89 yaşında Nyu-Yorkun Manhetten şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*"Is it art?" - an interview with Alan Saunders of ABC Radio National (03/2006)
*Biography  Arthur C. Danto's Biography on Columbia University Website. (Archived by Wayback Machine).
*Arthur Danto - obituary *[[The Daily Telegraph]]* (Archived by Wayback Machine).
*Obituary in November/December 2013 edition of *[[Philosophy Now]]* magazine
*
*Bonard, C. & Humbert-Droz, S. ‘The definition of art’, *[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]* (2024)
Atatürk bulvarı (İstanbul)

**Atatürk bulvarı** — İstanbulun Fatih ilçəsində yerləşən bir yoldur.
Tarixi yarımadanı Beyoğlu tərəfi ilə birləşdirən əsas yollardan biridir.
Aksaray məhəlləsində Millət, Ordu və Qazi Mustafa Kamal Paşa küçələrinin kəsişməsindəki yol ayrıcından başlayır və Unkapanı-Küçükpazar bölgəsində Haliçi keçən Atatürk körpüsündə bitir.
Bulvarın sağ tərəfində, cənubdan şimala Kemalpaşa, Kalenderhane, Mollahüsrev, Hacıkadın və Yavuzsinan məhəllələri; sol tərəfində, cənubdan şimala İskəndərpaşa, Zeyrek və Cibali məhəllələri yerləşir.
Küçənin şimal ucuna yaxın bir nöqtədə Saraçhane səmtində, İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi binası və Bizans Bozdoğan kəməri yerləşir.
Unkapanı rayonunda şəhərin ən qədim mütəşəkkil ticarət sahələrindən biri olan İstanbul Tekstil Tacirləri Bazarını, eləcə də tarixi Şepsefa Məscidi və Zeyrək məscidini tapa bilərsiniz.
## Şəkillər



## İstinadlar
Xorvatiya Milli Teatrı (Split)

Splitdəki Xorvatiya Milli Teatrı (xorvatca: Hrvatsko narodno kazalište u Splitu) — Xorvatiyanın Split şəhərində yerləşən milli teatr, bu günə qədər mövcud olan ən qədim milli teatr (1893-cü ildə açılıb) və əsas opera və teatr məkanı, Dalmatiyanın əhəmiyyətli mədəniyyət mərkəzi.

Teatr Split şəhərinə məxsusdur və Xorvatiya Mədəniyyət Nazirliyinə tabedir.

## Tarixi
Teatr binası əvvəlcə 1893-cü ildə o vaxtkı mer Gajo Bulatın dövründə Split Bələdiyyə Teatrı kimi inşa edilmişdir.
Bina yerli memarlar Emilio Vecchietti və Ante Bezić tərəfindən layihələndirilmiş, daxili dekorasiya isə Eugenio Scomparini, Napoleone Cozzi və Josip Varvodić tərəfindən hazırlanmışdır.
1000 nəfərlik tutumu olan (Split əhalisi 16.000 nəfər olduğu bir vaxtda) teatr, tamamlandığı zaman Cənub-Şərqi Avropanın ən böyük teatrı idi.
Bina əvvəlcə səyyar truppaların (əsasən italyan) tamaşalarını səhnələşdirmək üçün istifadə edilmişdir, çünki 19-cu əsrin sonlarına qədər Split şəhərində tam ştatlı dram ansamblı yox idi.

İlk peşəkar teatr truppası 1920-ci ildə, bina ilk dəfə təmir edildikdə və teatrın adı "Dalmatiya Milli Teatrı" olaraq dəyişdirildikdə meydana gəlmişdir. 1928-ci ildə Yuqoslaviya Krallığı dövründə teatr Sarayevo Milli Teatrı ilə birləşdirildi və "Qərb Regionları üçün Milli Teatr" (Narodno pozorište za zapadne oblasti) adlandırıldı. Elə həmin il peşəkar aktyor ansamblı hakimiyyət orqanları tərəfindən ləğv edildi. Lakin İvo Tijardoviçin rəhbərlik etdiyi bir qrup sənətçi 1930-cu illərə qədər opera və operettalar ifa etməyə davam edən Split Teatr Cəmiyyətini yaratdı.

1940-cı ildə teatr qısa bir dirçəliş dövrü yaşadı, hazırkı adını qəbul etdi və ilk dəfə opera, dram və balet ansambllarını yerləşdirdi. 
Tijardoviç teatrın ilk meneceri oldu, dram şöbəsinə Marko Fotez, opera və balet şöbələrinə isə Oskar Jozefoviç və Ana Roje rəhbərlik etdilər.
Lakin bu çiçəklənmə dövrü qısa sürdü, çünki teatr 1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsi zamanı İtaliya işğalının başlaması ilə yenidən bağlandı. Cənubi Xorvatiyanın bir hissəsi Dalmatiya qubernatorluğuna daxil edildi. İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra teatr 1 iyul 1945-ci ildə yenidən açıldı və ilk mövsümünü həmin ilin sentyabrında xorvat müəllifi Mirko Boqoviçin pyesinin tamaşası ilə açdı.

O vaxtdan bəri teatr fasiləsiz fəaliyyət göstərir. Yalnız bir dəfə, 1970-ci ilin fevral ayında teatr binası yanğın nəticəsində demək olar ki, tamamilə məhv edildi. Növbəti onillikdə (1970-ci illər) Split teatr truppası yeni bərpa edilmiş teatr 1980-ci ilin may ayında yenidən açılana qədər şəhərin digər məkanlarında çıxış etdi.

## İstinadlar
Klaus Aktoris

**Klaus Aktoris** () — həkim və əczaçıdır.

## Həyatı
K. Aktoris Frankfurt-Maynda əczaçılıq və tibb üzrə ali təhsilini almışdır. Hans-Dieter Taubertin rəhbərliyi altında "Müxtəlif növ hormonal kontraseptivlərin yumurtalıq dövrünə təsiri" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını tamamlamış və 1977-ci ildə tibb dərəcəsini almışdır. 1981-ci ildə Heydelberq Universitetində "Yağ hüceyrələrində adenilat siklazanın hormonal amillər və dərmanlar tərəfindən inhibə edilməsi" mövzusunda təbiət elmləri üzrə doktorluq dərəcəsini almışdır. 1981–1984-cü ilə qədər Aktoris Heydelberq Universitetinin Farmakologiya İnstitutunda Günter Şulsun rəhbərliyi altında çalışmış və 1983-cü ildə adenilat siklazanın hormonal tənzimlənməsində GTFazaların tənzimlənməsi və rolunun tədqiqi olan "Hormona həssas GTFazalar" mövzusunda dissertasiyasını tamamlamışdır.

K. Aktoris 1985–1989 və 1989–1991-ci ilə qədər müvafiq olaraq Gissen və Essendə dosent vəzifələrində çalışmışdır. 1991-ci ildə Saarland Universitetində professor vəzifəsinə keçmişdir. 1995-ci ildə Frayburq Universitetinin Eksperimental və Klinik Farmakologiya və Toksikologiya İnstitutunda I şöbə müdirü vəzifəsinə 57 namizəd arasından seçilərək bu vəzifəyə təyin edilmişdir.

## İş fəaliyyəti
K. Aktories-in işi bakterial protein toksinlərinin təsir mexanizmini anlamağımıza əhəmiyyətli dərəcədə töhfə vermişdir. Məsələn, 1986-cı ildə o və həmkarları botulinum toksini C2-nin ADP-ribosilləşmə yolu ilə aktinin polimer quruluşunu pozduğunu nümayiş etdirmişdilər. Clostridium difficile toksinləri A və B, E. coli ştammlarının sitotoksik nekrozlaşdırıcı faktor 1 və Photorhabdus luminescens toksinləri da Rho GTPazalarının modifikasiyası yolu ilə sitoskeletini pozur.

2005-ci ildə dərc olunmuş icmal məqaləsində K. Aktories-in tədqiqatları daha ətraflı araşdırılır. Digər müəlliflərlə birlikdə Aktories Volfqanq Fort tərəfindən təsis edilmiş alman dilində nəşr olunan "Ümumi və Xüsusi Farmakologiya və Toksikologiya" ("Allgemeine und besondere Pharmakologie und Toxikologie") kitabının redaktorudur.

## İstinadlar
Afalina delfini

**Afalina delfini** () — Hind afalini və Avstraliya afalini ilə birlikdə Afalinlər cinsinə aid üç növdən biri olan delfin növü.

Onlar kiçik qatil balinalarla çarpazlaşaraq volfin-delfin adlanan hibridlər yarada bilərlər.

## Ümumi məlumat

Afalina delfini təqribən 2-4 metr uzunluğunda və 150-300 kq arasında çəkiyə sahib olan orta ölçülü delfin növüdür. Onun dərisi adətən açıq boz və mavi rəngdədir, alt hissəsi isə daha açıq rəngdə olur. Bu delfinlərin başı dəyirmi və genişdir, burnu isə konus formasında və çıxıqdır. Onların gözləri böyük və qara rəngdədir, bu da dalyan delfininin ətrafı yaxşı görməsinə kömək edir. Bədən quruluşu onlara sürətli və çevik hərəkət etməyə imkan verir. Delfinlər xüsusilə üzmə qabiliyyətləri ilə tanınır və saatda 40 km-dək sürətlə hərəkət edə bilirlər. Suda asanlıqla hərəkət edə bilən bu heyvanlar, oyun oynamaq və balıq ovu zamanı sürətlə maneələri aşmağa qadirdir.

Afalina delfini dünyanın tropik və subtropik dənizlərində, həmçinin çoxsaylı sahil bölgələrində yayılmışdır. Onlar əsasən Atlantik, Hind və Sakit okeanın sahil sularında rast gəlinirlər. Bu delfinlər həm açıq dənizdə, həm də sahilə yaxın bölgələrdə yaşayırlar və sıx şəkildə balıq tutduqları yerlərdə görülə bilərlər.
Afalina delfini xüsusən dayaz sular, sahil düzlükləri, mangrov meşələri və çimərliklər kimi bölgələrdə həyat sürür. Bu mühitlər, delfinin ovlamaq və sığınacaq tapmaq üçün rahatlıqla istifadə etdiyi ərazilərdir. Həmçinin, delfinlər çox vaxt qara təbii limanlarda və ya körfəzlərdə də görünürlər.

Afalina delfinləri çox sosial heyvanlardır və qruplar şəklində yaşayırlar. Onlar, "pod" adlanan sosial qruplar yaradaraq, çox vaxt bir neçə fərddən ibarət olan qruplarda hərəkat edirlər. Bu qruplar kiçikdən böyükə qədər dəyişir, bəzən bir neçə fərddən ibarət kiçik qruplar, bəzən isə 100-dən çox fərddən ibarət böyük qruplar təşkil edirlər.
Delfinlər qrup daxilində əməkdaşlıq edərək qida axtarır və ovlayır. Onlar bir-birlərini təqib edərək balıqları yığır və bu zaman çox vaxt birlikdə koordinasiya olunmuş şəkildə davranırlar. 

Afalina delfini əsasən balıq və başlıca olaraq balıqların kiçik növləri, karideslər, molyusklar və bəzən kiçik yırtıcılar ilə qidalanır. Onlar sahil yaxınlığındakı dayaz sularda balıq ovlayarkən, çox çevik və ağıllı hərəkətlər edərək ovlarını tələyə salırlar. Delfinlər balıqları və digər heyvanları suda sürətlə təqib edərək, onları hərəkətsizləşdirir və tələf edirlər.
Həmçinin Afalina delfini qrup şəkildə ovlamağa meyllidirlər. Bu daha çox balıq və ya qida tapmaq məqsədini güdür.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* View the dolphin genome on :en:Ensembl
Pterapogon kauderni

**Pterapogon kauderni** — Şüaüzgəclilər cinsinə aid balıq növü.
## Xüsusiyyətləri
Əsasən İndoneziyanın Sulavesi adaları ətrafında rast gəlinir. O, dəniz akvariumları arasında populyardır, lakin vəhşi populyasiyaları qorunma baxımından ciddi təhlükə altındadır.

Kiçik ölçülü, incə quruluşlu və unikal naxışlı bir balıqdır. Yetkin fərdlər adətən 8 sm-ə qədər böyüyür. Onların bədənində parlaq gümüşü rəng əsas fon təşkil edir və üzərində qara zolaqlar olur. Qara rəngli zolaqlar bədənə və üzgəclərə simmetrik şəkildə yayılmışdır. Bu balıq, uzun və şaquli üzgəcləri ilə diqqət çəkir, bu da ona zərif bir görünüş verir. 

Əsasən dayaz sular, mərcan rifləri və dəniz otlaqları olan ərazilərdə yaşayır. Onlar adətən qruplar halında, təhlükəsiz sığınacaq təmin edən dəniz anaları və ya mərcanların ətrafında rast gəlinir. Bu balıqların yaşayış sahələri məhduddur, çünki yalnız Banggai arxipelaqında təbii olaraq tapılırlar.

Bu balıqlar əsasən qrup şəklində yaşayan sosial canlılardır. Onlar kiçik planktonlarla və mikroskopik dəniz orqanizmləri ilə qidalanır. Banggai kardinal balıqları gecələr daha aktiv olur, bu zaman yem axtarışına çıxırlar. Yumurtalarını erkək fərdin ağızında inkubasiya edirlər. Erkək fərd yumurtaları ağzında saxlayaraq onları yırtıcılardan qoruyur.

## Statusu
Yaşayış yerlərinin məhv edilməsi, həddindən artıq ovlanma və akvarium ticarəti səbəbindən Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən "Endangered" ("Təhlükədə") statusunda təsnif edilmişdir. Bu növün qorunması üçün yerli və beynəlxalq səviyyədə müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir. Akvarium həvəskarları üçün bu balıqların xüsusi şəraitdə yetişdirilmiş nümunələrini almaq tövsiyə olunur ki, vəhşi populyasiyalara zərər verilməsin.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Platyplectrum ornatum

**Platyplectrum ornatum** — Quyruqsuzlar cinsinə aid qurbağa növü.
## Xüsusiyyətləri
Bu növ orta ölçülü qurbağa olub, 7-9 sm uzunluğunda olur. Bədənləri daha çox yaşıl və boz rənglərdədir və üzərində müxtəlif işarələr və naxışlar olur. Bu bədən naxışları ona adını verir və bu qurbağanın digər növlərdən fərqlənməsinə səbəb olur. Üzərindəki naxışlar qəhvəyi və yaşıl rəngdə olur və qarışıq şəkildə müxtəlif formalarda düzülmüşdür.

Platyplectrum ornatum Avstraliyanın tropik və subtropik bölgələrində yayılıb. Əsasən meşəlik və açıq torpaq sahələrində yaşayır. Bu növ nəmli və suvarılan əraziləri sevir, xüsusən də çaylar və bataqlıqların yaxınlığında tapılır.

Bu növ gecə fəaldır gündüzləri isə torpağın altında və ya sıx bitki örtüyü arasında gizlənir. Platyplectrum ornatum yağışlı mövsümdə aktiv olur və bu dövrdə ovlanma və cütləşmə üçün daha çox şans tapır. Onlar əksər hallarda böcəklər, kiçik həşəratlar və digər yırtıcıları yeyir.
Platyplectrum ornatum reproduktiv dövründə yağışlı mövsümdə aktiv olur. Bu növ, cütləşmək və yumurta qoymaq üçün su hövzələrinə yaxınlaşır. Yağışlar ilə torpağın nəmli olması bu qurbağaların reproduktiv fəaliyyətini stimullaşdırır, çünki onlar suyun və nəmli mühitin mövcudluğuna ehtiyac duyurlar.

Cütləşmə dövrü zamanı erkəklər, dişi üçün cəlbedici bir səs çıxarır və özlərini nümayiş etdirirlər. Bu səs, digər erkəkləri uzaqlaşdırmaq və dişi cəlb etmək üçün istifadə olunur. Dişi, erkəklər tərəfindən seçildikdən sonra, çay və bataqlıq ərazilərində yumurtlamağa başlayır.

Yumurtlama prosesində dişi qurbağa bir neçə yüz yumurta qoyur. Yumurtalar çox vaxt su hövzələrində və ya torpaq üzərində yerləşən nəmli ərazilərdə olur. Yumurtaların üstü qalın jelatinli bir örtüklə əhatə olunur ki, bu da onları qoruyur və həm də suyun qurumasını önləyir. Larvalar (olğun olmayan qurbağalar) suyun içində yaşayırlar və onların inkişafı üçün ideal şərait suyun müvafiq temperaturda olmasıdır. Larvalar suyun içində, su bitkiləri və digər orqanizmlərlə qidalanırlar. 

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən 2021-ci ildə az qayğı tələb edən növlər statusuna salınıb.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Geocrinia victoriana

**Geocrinia victoriana** — Quyruqsuzlar cinsinə aid qurbağa növü.
## Xüsusiyyətləri
Bu növ əslində Litoria cinsinə aid olan müxtəlif qurbağalar arasında ən tanınan və daha geniş yayılmış növlərdən biridir. Boyu təxminən 4 sm-dən 6 sm-ə qədər olan bu qurbağalar, yaşadıqları mühitə uyğun olaraq dəyişən müxtəlif rəng və naxışlara malikdirlər. Ümumiyyətlə bədən rəngi yaşıl, boz və ya qəhvəyi tonlarda olur, amma bəzi fərdlərdə daha açıq və ya tünd rənglər də müşahidə olunur. Bədənləri hamar və parlaq dərili olur, bu da onları digər qurbağalardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biridir. Başları nisbətən kiçik və yastıdır, gözləri parlaq və aydın olur. Litoria fallax, adətən, yaşıl və ya tünd yaşıl rəngə malik ola bilən və qarın hissəsi açıq rəngdə olan müxtəlif bədən naxışlarına sahibdir. Bu qurbağaların ayaqları uzun və güclü olur, bu da onlara yaxşı hoppanma qabiliyyəti qazandırır.

Geocrinia victoriana əsasən Şərqi Avstraliyada, xüsusən Yeni Cənubi Uels və Queensland ərazilərində tapılır. Bu qurbağalar meşəlik ərazilər, bataqlıqlar, suyun təmiz və nəmli olduğu mühitlərdə yaşayır. Onlar daha çox su kütlələrinin yaxınlığında, məsələn, gölməçələr, çaylar və bataqlıqlarda tapılır. Yüksək rütubətli mühitlərdə yaşamağa meyllidirlər və adətən yaşadıqları ərazilərin ətrafında gizlənərək gecə saatlarında fəal olurlar. Bu qurbağalar su mühitlərinə uyğunlaşmış orqanizmlərdir və bu mühitlərdə yemək axtarırlar. Onlar kiçik həşəratlar, böcəklər və digər kiçik orqanizmlərlə qidalanırlar. Litoria fallax, çox vaxt yerə yaxındır və sıx bitki örtüyü ilə əhatə olunmuş sahələrdə gizlənməyi üstün tutur.

Cütləşmə mövsümü yaz və yay aylarında baş verir. Erkəklər suyun səthindəki üzən bitkilər üzərində səs çıxararaq dişiləri cəlb etməyə çalışırlar. Erkəklərin səsi başqa erkəklərin ərazilərini işğal etməmələri üçün bir siqnal rolunu oynayır. Dişi qurbağalar, uyğun bir erkək tapdıqdan sonra suda cütləşmə mərasiminə başlayırlar. Yumurta qoyma prosesi, çox vaxt suyun səthindəki bitkilərin üzərində həyata keçirilir.

Bu qurbağalar qış aylarında hibernasiya vəziyyətinə girməyə meyllidir və soyuq hava şəraitində yeraltı və ya suyun daha dərin hissələrində gizlənirlər. Hibernasiya dövründə onların fəaliyyəti azalır, ancaq mülayim iqlim şəraitində fəaliyyət göstərmək üçün daha az mühafizə tələb edirlər.
## Statusu
Geocrinia victoriana ümumiyyətlə Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin "Minimum Riskdə" (Least Concern) kateqoriyasına aid edilən bir növdür. Lakin mühitin dəyişməsi, su kütlələrinin çirklənməsi və təbii habitatların məhv olması kimi amillər bu növün gələcəkdə təhlükə altına düşə bilməsini göstərir. Bu səbəblə təbiətin qorunması və su mühitlərinin təmiz saxlanması bu qurbağaların növünü qorumaq üçün vacibdir. Geocrinia victoriana ətraf mühitin sağlamlığını və ekosistemin müxtəlifliyini qorumaq üçün əhəmiyyətli bir növdür.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Crinia subinsignifera

**Crinia subinsignifera** — Quyruqsuzlar cinsinə aid qurbağa növü.
## Xüsusiyyətləri
Bu növ Avstraliyanın qərb bölgələrinə məxsusdur və əsasən nəmli meşəliklərdə, çay kənarlarında və müvəqqəti gölməçələrdə yaşayır. Crinia subinsignifera bədən ölçüləri ilə diqqəti çəkir, böyükləri təxminən 15-20 mm uzunluqda olur. Bədəni bir qayda olaraq boz və ya qəhvəyi rəngdədir, lakin bəzi fərdlərdə qara ləkələr də ola bilər. Dərinin teksturası dəyişkəndir. Bəzi fərdlər hamar dəriyə malikdir, digərləri isə kiçik tikanabənzər toxumalarla örtülmüşdür.

Bu növ qurbağalar əsasən gecə fəaldır və vəhşi təbiətdə kiçik həşəratlarla qidalanır. Ürəkaçan bir xüsusiyyəti onların müxtəlif yaşayış mühitlərinə uyğunlaşa bilməsidir. Yumurtalarını su ilə dolu kiçik çuxurlarda qoyur. Yumurta vətərləri şəffaf jelatinli qat ilə örtülmüşdür ki, bu da onların quruma riskini azaldır. Qış mövsümündə bu qurbağalar bir qədər az fəallıq göstərir, lakin mülayim havalarda aktivliklərini davam etdirirlər.
## Qorunma statusu
Hazırda Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyinin (IUCN) qırmızı siyahısında "Az narahatlıq doğuran növlər" (Least Concern) kateqoriyasında təsnif edilir. Lakin onların yaşayış mühitlərinin itirilməsi və iqlim dəyişikliyi səbəbindən gələcəkdə populyasiya azalması risk altına düşə bilər.

Bu qurbağa növü Avstraliyanın ekosistemində mühüm rol oynayır, çünki o, həşərat populyasiyasını tənzimləməyə kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Solanum hirsutum

*  — Solanum stramoniifolium var. stramoniifolium bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Solanum nigrum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum cordifolium bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum lasiocarpum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum memphiticum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum pumilum bitki növünün sinonimi.
Solanum nigrum var. hirsutum

*  — Solanum nigrum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum memphiticum bitki növünün sinonimi.
Dermatemys mawii

**Dermatemys mawii** — Gizliboyun tısbağalar cinsinə aid tısbağa növü.
## Xüsusiyyətləri
Dermatemys mawii orta ölçülü su tısbağasıdır. Qabığının hamar səthi zeytun yaşıl, tünd qəhvəyi və ya boz rəngdə olur. Erkəklər boğaz və çənə nahiyəsində sarımtıl və ya narıncı rənglərə sahib ola bilər. Uzunluğu 40-60 sm, çəkisi 14-20 kq, ayaqları üzgəc kimi uyğunlaşmış, su mühitində asan hərəkət etməyi təmin edir. 

Dermatemys mawii ot yeyən bir növdür. Əsas qida mənbələri su bitkiləri, yosunlar, düşmüş meyvələr, yarpaqlardır. Bu növ ekosistemdə bitki örtüyünün idarə olunmasında mühüm rol oynayır, çünki qidalanması ilə su mühitinin sağlamlığını qoruyur.

Dişilər yumurtalarını qumlu və ya çınqıllı ərazilərə qoyurlar. Yaz və yay aylarında yumurtlama dövrüdür və yumurta sayı 8-20 arasında olur. İnkubasiya müddəti 75-90 gün olur. Balalar yumurtadan çıxarkən 4-5 sm ölçüsündə olurlar və suya qayıdarkən dərhal böyüməyə başlayırlar.

## Qorunma statusu
İnsan fəaliyyəti və ekoloji dəyişikliklər səbəbindən kritik təhlükə altındadır. Əsasən çaylar, göllər və bataqlıqlarda yaşayan bu tısbağa növü Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən kritik təhlükə altında (CR - Critically Endangered) olan növlər sırasındadır. Onun qorunması yalnız bioloji müxtəliflik baxımından deyil, həm də insanlarla təbiət arasındakı tarazlığın qorunması baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ectophylla alba

**Ectophylla alba** — Phyllostomidae cinsinə aid yarasa növü.
## Xüsusiyyətləri
Bu yarasalar ağ rəngli tükləri və sarımtıl narıncı rəngli burun və qulaqları ilə tanınır. Bədən uzunluğu 3.7-4.7 sm, qanad açılışı isə 9.5-10.5 sm arasında dəyişir. Təxminən 7-18 il arasında ömrü var. Təxminən 1300 məlum yarasa növündən yalnız altısında rast gəlinən fərqli, tamamilə ağ xəzi var. 

Cins və növ ilk dəfə 1892-ci ildə elmi olaraq təsvir edilmişdir. Bu növ haqqında məlumatlar, zooloq William Peters tərəfindən verilmişdir. O zamanlar yarasa, Hondurasa xas olduğu üçün adını da bu regiondan almışdır. 

Dişləri ilə yarpaq qabırğalarını ustalıqla kəsərək V şəklində qatlayaraq alt qat bitki yarpaqlarından “çadırlar” qurur, gündüzlər bu çadırlarda otururlar. Bu yarasalar əsasən meyvə ilə qidalanırlar, xüsusilə də Ficus colubrinae növü ilə. Dişilər ildə iki dəfə hamilə qala və hər dəfə bir bala dünyaya gətirə bilərlər. 

Ectophylla alba ekosistemlərində meyvə yeyən heyvanlar olaraq, bitkilərin tozlanmasında və toxumların yayılmasında mühüm rol oynayırlar. Ancaq, meşə qırılmaları və yaşayış sahələrinin itirilməsi səbəbindən populyasiyaları azalmaqdadır. Bu səbəbdən, növün qorunması üçün müvafiq tədbirlər görülməsi vacibdir. 

Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən 2015-ci ildə tükənmək təhlükəsi səbəbi ilə "Near Threatened" statusuna alınıb.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* A video of a Honduran white bat foraging for figs at night
Solanum canescens

*  — Solanum villosum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum asperum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum melongena subsp. cumingii bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Solanum lanceolatum bitki növünün sinonimi.
Alden Spenser mükafatı

**U. Alden Spenser Mükafatı** — Kolumbiya Universitetinin Həkimlər və Cərrahlar Kolleci, Neyrologiya Departamenti və Kavli Beyin Elmləri İnstitutu tərəfindən görkəmli elmi töhfələrinə görə tədqiqatçıya təqdim olunur. Mükafat, Kolumbiya Universitetinin Fiziologiya və Neyrologiya professoru U. Alden Spenserin adını daşıyır. Mükafat sahibləri əsasən oxuduqları mühazirəyə görə təltif olunurlar.
U. Alden Spenser Mükafatı ilk dəfə 9 oktyabr 2018-ci ildə baş tutub. 2018-ci ildən bəri mükafat iki ildən bir təqdim olunur və bu, sahədə yeni istedadların tanınması üçün bir məkan təmin edir.

## Həmçinin bax

* Kavli mükafatı
* Beyin mükafatı
* Neyrologiya üzrə Qruber mükafatı
* Karl Spenser Leşli Mükafatı
* Zəka və Beyin Mükafatı
* Perl-UNC Mükafatı
* Neyrologiya üzrə Ralf V. Cerard mükafatı
* Neyrologiya mükafatlarının siyahısı

## İstinadlar
Solanum foetidum

*  — Solanum caavurana bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum luteoalbum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum nigrum bitki növünün sinonimi.
Solanum cymosum

*  — Solanum viride bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum albidum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum corymbosum bitki növünün sinonimi.
*  — Solanum radicans bitki növünün sinonimi.
Raf qəhvəsi

**Raf kofesi** və ya **Raf qəhvəsi** () — keçmiş SSRİ ölkələrinin bəzilərində məşhur olan, 1990-cı illərin sonlarında Rusiyada yaranmış qəhvə içkisinin bir növü. O, bir porsiya espressoya qaymaq və vanilli şəkər əlavə edilərək, daha sonra qarışığın espresso aparatının buxar borusu ilə birlikdə köpürdülməsi yolu ilə hazırlanır. Lattedən əsas fərqləri vanilli şəkər və süd əvəzinə qaymaqdan istifadə olunması, həmçinin yalnız südün deyil, bütün qarışığın birlikdə köpürdülməsidir. Vanilli şəkər tez-tez sirop ilə əvəz olunur.

## Resept

Əvvəlcə qəhvə qabına müəyyən miqdarda sirop tökülür, ardınca 35 ml espresso əlavə olunur. Daha sonra yağlılığı 30%-dən çox olmayan, vanilli şəkər qatılmış isidilmiş qaymaq əlavə edilir və bütün inqrediyentlər birgə şəkildə pitçerdə (qəhvə aparatında südü və ya qaymağı isidib köpürtmək üçün istifadə olunan kiçik metal qab)  temperaturadək qızdırılır. Hazır raf qəhvəsinin üzərinə çox vaxt üyüdülmüş darçın səpilir. İçkinin müxtəlif versiyaları mövcuddur; bu variantlarda içkiyə alkoqol, şəkər əvəzinə bal, lavanda və digər xüsusi inqrediyentlər əlavə edilir.

## Tarix

Raf qəhvəsi 1996–1997-ci illərdə Moskvanın "Coffee Bean" adlı qəhvəxanasında aparılan təcrübələrin nəticəsi olaraq yaranmışdır. Qəhvəxananın daim gələn müştərilərindən biri – Rafayel Timerbayev baristadan ona yeni bir şey hazırlamağı xahiş etmişdir. Üç baristanın (Qleb Neveykin, Artyom Berestov və Qalina Samoxina) apardıqları təcrübələr nəticəsində yeni içki yaradılmış və əvvəlcə "Raf üçün qəhvə" adlandırılmışdır. Sonralar ziyarətçilər "Raf üçün hazırlanan eyni qəhvədən" istəməyə başlamış və nəticədə bu yeni qəhvənin adı tədricən "Raf qəhvəsi" və ya sadəcə olaraq"Raf" formasında qısaldılmışdır. Bir müddət sonra bu içki bütün Rusiya qəhvəxanalarında populyarlıq qazanmışdır. Raf qəhvəsi xüsusilə Moskvada çox məşhur hesab olunur.

2018-ci ilə gəldikdə isə raf qəhvəsi artıq Rusiyanın hüdudlarından kənara yayılmış; Ukrayna, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Moldova və Belarus qəhvəxanalarında da hazırlanmağa başlanmışdır. MDB-dən kənarda raf qəhvəsi demək olar ki, tanınmır, baxmayaraq ki, bəzi məlumatlara görə, bu içki Çexiya, İsrail, Kipr, Rumıniya, Azərbaycan və İndoneziyanın bəzi qəhvəxanalarında da hazırlanır.

Bəzi rus qəhvə ekspertləri raf qəhvəsini tənqid edir, çünki onların fikrincə, qaymaq və vanilli şəkərin dadı espresso aromatını demək olar ki, tamamilə örtür. Bununla belə, onlar etiraf edirlər ki, bu içki Rusiyada yaranmış azsaylı qəhvə yeniliklərindən biridir. Bundan əlavə, olduqca şirin içkilərin populyarlığı rus qəhvə mədəniyyətinin xarakterik xüsusiyyəti kimi qeyd olunur.

## İstinadlar
Abraham Kauli

**Abraham Kauli** ( /ˈkuːli/; ) — 1618-ci ilin sonlarında London şəhərində anadan olmuş ingilis şairi və esseisti. O, 1668-1721-ci illər arasında əsərlərinin 14 nüsxəsi nəşr olunmuş 17-ci əsrin aparıcı ingilis şairlərindən biri idi.

## Erkən həyatı və karyerası

Kaulinin varlı bir londonlu olan atası, onun doğulmasından bir müddət əvvəl vəfat etmiş, dəftərxana ləvazimatları satıcısı idi. Anası tamamilə dindarlıqla əlaqəli əsərlərə bağlanmışdı, lakin təsadüfən onun otağında "Pəri Kraliçası"nın bir nüsxəsi var idi. Bu, oğlunun ən sevərək oxuduğu əsərə çevrildi və məktəbə göndərilməzdən əvvəl onu, artıq, iki dəfə oxumuşdu.

Hələ 1628-ci ildə, cəmi on yaşında ikən, altı sətirlik bənddə yazılmış epik bir roman olan "Piram və Fisbanın Tragik Tarixi"ni yazdı. Bu, təxəyyülün erkən inkişafının ən heyrətamiz bir xüsusiyyəti hesab olunur; yetkinlik çatışmazlığı ilə xarakterizə olunmur və çox yüksək səviyyəli konstruktiv xüsusiyyətlərə malikdir. İki il sonra Kouli daha bir və daha iddialı bir şeir yazdı, "Konstansiya və Filet"; təxminən bu dövrdə Vestminster Məktəbinə göndərildi. Vestminsterdə o, fövqəladə zehni erkən inkişaf və çox yönlülük nümayiş etdirdi, cəmi on üç yaşında ikən Lord Karltonun Dadlinin ölümü haqqında elegiya yazdı. Bu üç uzun şeir və bəzi daha kiçik şeirlər 1633-cü ildə toplandı və məktəbin direktoru Lambert Osbaldestona həsr olunmuş "Poetik Çiçəklər" adlı cilddə nəşr olundu və məktəb yoldaşlarının bir çox tərifli şeirləri ilə başladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
* Works of Abraham Cowley at Archive.org (pdf download)
* 
* Essays by Abraham Cowley at Quotidiana.org
* Samuel Johnson elevates Cowley for "easy poetry"
Nystalus striolatus

**Nystalus striolatus** (*Şərq zolaqlı pufquşu*) — "Bucconidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü. Bu fəsiləyə pufquşları, nunletlər və nunquşlar daxildir. Bu növ Boliviya və Braziliyada tapılır.

## Təsvir

"Nystalus striolatus" təxminən 20 sm (7.9 düym) uzunluğunda və 43–47 qram (1.5–1.7 uns) çəkiyə malikdir. Başının təpəsi tünd qəhvəyi rəngdədir və geniş qırmızımtıl zolaqlarla örtülüdür, arxa tərəfə doğru qaralır. Ensəsində geniş sarımtıl bir yaxalıq var. Onun altında qara bir zolaq var və bədənin qalan üst hissələri tünd qəhvəyi rəngdədir, qırmızımtıl sarı ləkələrlə (arxa tərəfdə zolaqlarla) örtülüdür. Quyruğu dar və tünd qəhvəyi rəngdədir, incə qırmızımtıl zolaqlarla örtülüdür. Üzündə gözün qabağında ağ ləkə var; üzün qalan hissəsi sarımtıl rəngdədir və incə tünd zolaqlarla örtülüdür. Çənəsi ağ, boğazı isə sarımtıl rəngdədir və incə qara zolaqlarla örtülüdür, arxa tərəfə doğru rəng açılır və zolaqlar daha qalın olur. Qarın hissəsinin ortası daha ağ rəngdədir və zolaqsızdır. Dimdiyi əsasən zeytun-yaşıl rəngdədir, gözləri açıq sarımtıl, ayaqları qəhvəyi, ayaq barmaqları isə çirkli yaşıl rəngdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Acanthorhynchus tenuirostris

**Acanthorhynchus tenuirostris** (*Şərq iynədimdik kolibrisi*) — Cənub-şərqi Avstraliyada meşə və meşəlik ərazilərdə, həmçinin Kanberra, Sidney, Melburn, Adelaida və Hobart kimi şəhərlərin bağlarında tapılan, bir kolibri növü. Təxminən 15 sm uzunluğunda olan bu quşun fərqli qara, ağ və şabalıdı rəngli lələkləri, qırmızı gözləri və uzun, aşağı əyilmiş dimdiyi var. Bu xüsusiyyətləri ilə kolibrilərə bənzəyir, lakin kolibrilərdən fərqli olaraq Avstraliyada yayılmışdır.

## Təsvir

Erkək şərq iynədimdik kolibrisi 13–16 sm (5–6.5 düym) uzunluğundadır və uzun, incə, aşağı əyilmiş qara dimdiyi, qara başı, ağ boğazı, şabalıdı ləkəsi və qırmızı gözləri var. Qəhvəyi-qırmızı ensəsi, boz-qəhvəyi arxası və açıq darçını rəngli alt hissələri var. Tünd quyruğunun yan tərəfləri ağ rənglə bitir. Dişilər daha kiçikdir və zeytun-boz baş təpəsinə malikdirlər; rəngləri erkəklərə bənzəyir, lakin bir qədər solğundur. Cavan quşlar isə açıq isti darçını rəngli alt hissələrə və boz-zeytun-qəhvəyi üst hissələrə malikdirlər, gözləri qırmızı-qəhvəyi, dimdiyinin əsası isə narıncı rəngdədir. Çağırışı aydın, yüksək tonlu və staccato şəklində "çip-çip-çip" səsidir, bəzən uzun müddət təkrar olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Eastern spinebill at the Internet Bird Collection
Pyer-Sezar Abeyl

**Pyer-Sezar Abeyl** (; ) — Fransa bəstəkarı. Fransanın cənubu Salon-de-Provansda anadan olmuş o, 24 fevral 1674-cü ildə vəftiz olunmuşdur. O, kral notariusu Jan Abeylın oğlu idi.

1699-cu ildən 1700-cü ilə qədər Abeyı Arl şəhərindəki Müqəddəs Trofim primas kilsəsinin xor dəstəsinin () rəhbəri idi. Vəzifəsini Fransua Petuya təhvil verəndən sonra o, Parisdəki Sen-Jermen -l’Oserua adlı kral prixod kilsəsində xor vikarisi () və musiqi magistrı () vəzifələrinə çalışdı.

## Musiqi
Abeylin ən məşhur əsəri Fransuaza Mentenona həsr olunmuş iki cildlik "Davudun zəbur mahnıları" adlanır. Əsər ümumlikdə 150 zəburdan olmaqla, bir-birinin ardınca gələn ariyalar, duetlər və riturnellərdən ibarətdir. Əsərlər adətən konsert üslubunda ifa olunur.

## İstinadlar
Iduna pallida

**Iduna pallida** (*Şərq zeytun rəngli pöhrəcili*) — Köhnə dünyaya aid olan bu kiçik quruda yaşayan quş. Əsasən cənub-şərqi Avropada, Orta Şərqdə və ona bitişik Qərbi Asiyada çoxalır və şimali Afrotropiklərdə qışlayır.

## Təsvir

Bu orta ölçülü pöhrəcil, daha çox solğun bir qamış pöhrəcili kimi görünür. Yetkin fərdlərin üst hissələri sadə açıq qəhvəyi, alt hissələri isə ağ rəngdədir. Dimdiyi güclü və itidir, ayaqları boz rəngdədir. Cinslər eynidir, lakin cavan quşların qarın hissəsi daha sarımtıl rəngdədir. Xarakterik bir xüsusiyyəti olaraq quyruğunu aşağı doğru silkələyir.
Qərb zeytun rəngli pöhrəcili bu növdən daha böyük ölçüsü və üst hissələrinin daha qəhvəyi rəngi ilə fərqlənir; həmçinin daha böyük dimdiyə malikdir. Şərq zeytun rəngli pöhrəcili bəzən üst hissələrində yaşıl çalarlara malik ola bilər və "Sykes pöhrəcili" (Iduna rama) ilə ayrılması çox çətin ola bilər. Mahnısı sürətli və burundan gələn bir cırıltıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Dendropicos spodocephalus

**Dendropicos spodocephalus** (*Şərq boz ağacdələni*) — Həmçinin "boz başlı ağacdələn" və "dağ boz ağacdələni" kimi tanınan, "Picidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü.
Şərqi Afrikada yaşayan və çoxalan bir quşdur. Geniş yayılma sahəsinə malikdir və kifayət qədər geniş yayılmış bir növdür. Heç bir xüsusi təhlükə müəyyən edilməmişdir və "Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi" onun qorunma statusunu "ən az narahatlıq doğuran" kimi qiymətləndirib.

## Təsvir

Digər ağacdələnlər kimi, bu növün də düz və iti bir dimdiyi, ağac gövdələrinə dəstək vermək üçün sərt bir quyruğu və iki barmağı irəli, iki barmağı geriyə baxan "ziqodaktil" və ya "qoşalı" ayaqları var. Uzun dili irəli uzadaraq həşəratları tutmaq üçün istifadə edilir. Yetkin erkək şərq boz ağacdələninin başının təpəsi və ensəsi qırmızı rəngdədir, dişilərin isə başı sadəcə boz rəngdədir və qırmızı baş təpəsi yoxdur. Bədənin üst hissələri sarımtıl-yaşıl, bel hissəsi qırmızı, qanadlar və quyruq isə tünd qəhvəyi rəngdədir. Başın qalan hissələri və alt hissələr açıq boz rəngdədir, yalnız qarın hissəsinin arxa tərəfində qırmızımtıl bir ləkə var. Dimdiyi tünd boz və ya qara rəngdədir, ayaqları yaşılımtıl-boz, gözləri isə qırmızıdan qəhvəyiyə qədər dəyişir. Cavan quşlar dişilərə bənzəyir, lakin qırmızı rənglər daha solğundur və hər iki cinsdə yan tərəflərdə zolaqlar və baş təpəsində qırmızı ləkələr ola bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Taro Okamoto

– Yaponiya sənətçisi. 1970-ci ildə Osakada baş tutmuş Expo '70 tədbiri üçün hazırladığı "Günəş qülləsi"nə görə tanınır. Digər əsas işi hazırda Şibuyada sərgilənən "Sabahın mifi" əsəridir. "Sənət bir partlayışdır" ifadəsinin müəllifidir.

## Həyatı və karyerası
Taro Okamoto 1911-ci ildə sənətçi ailəsində doğulmuşdur. Atası İppey Okamoto karikaturaçı, anası Kanako Okamoto isə yazıçı və şair idi. Okamoto müəllimləri ilə mübahisə etdiyi üçün tez-tez məktəb dəyişdirməli olmuşdur. 1929-cu ildə Keyo Futsubu Məktəbindən məzun olduqdan sonra Tokio Təsviri İncəsənət Məktəbinə daxil olmuşdur. Lakin "Asahi Shimbun" qəzeti atasını London dəniz müqaviləsini işıqlandırmaqla vəzifələndirdikdən sonra həmin il məktəbi buraxmışdır. Okamoto ailəsi Kobedən Londona yollansa da, Taro Parisdə yaşamağa qərar vermişdir.

Taro Parisdəki yapon sənətçi icmasına qoşulmaq yerinə şəhərətrafı liselərin birində təhsil almış, fransız dili, mədəniyyəti və həyat tərzini öyrənmişdir. Yerli sənət qalereyalarını ziyarət etmiş, Sorbonda fəlsəfə və incəsənət təhsili almışdır. O, Fransada olduğu dövr ərzində Pit Mondrian, Pablo Pikasso, Vasili Kandinski və Men Rey kimi sənətçilərlə ünsiyyətdə olmuşdur. Okamoto reallıq və abstraksiyanın bir-birinə zidd şəkildə yanaşı mövcud olduğu rəsm əsərləri yaratmağa çalışmış, daha sonra polarizm hərəkatının tərəfdarlarındna birinə çevrilmişdir. 1937-ci ildə Parisdə keçirilmiş Dünya Sərgisi zamanı açılmış İnsan Muzeyində sərgilənən maskalardan və bütlərdən xeyli təsirlənmişdir. O, etnoqrafiyanı daha dərindən anlamaq üçün Sorbonnada antropoloq Marsel Mossun rəhbərliyi altında təhsil almışdır.

### Yaponiyaya qayıdışı
Parisdə yaşadığı illər ərzində Yaponiyaya qısamüddətli səfərlər edən Okamotonun əsərləri 1941-ci ildə Nika Sərgisində sərgilənmiş və Avropadakı işlərinə görə mükafatlar qazanmışdır. 1942-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı hərbi xidmətə çağırılmış və növbəti dörd ilini Çin cəbhəsində keçirmişdir. Nəhayət, 1946-cı ildə Yaponiyaya daimi olaraq qayıtmışdır. Onun ailə evi Tokio bombardımanı zamanı məhv olmuşdur. 1948-ci ildə Kiyoteru Hanada ilə birlikdə Gecə Cəmiyyəti adlı avanqard sənət hərəkatını yaratmışdır. 1954-cü ildə öz evində və studiyasında Estetik Tədqiqat İnstitutunun əsasını qoymuşdur. Həmin il "Bu günün sənəti" adlı kitabını nəşr etdirmişdor.

## Əsərləri
Okamoto 1970-ci ildə Osaka şəhərində baş tutmuş Expo '70 tədbiri üçün hazırladığı, 70 metr hündürlüyündə olan "Günəş qülləsi" adlı əsərinə görə tanınır. Günəş qülləsi daha sonra bu tədbirin simvoluna çevrilmişdir. Qüllənin mərkəzində onun tərəfindən hazırlanmış nəhəng "Günəşin üzü" yerləşir. Onun digər əsas əsəri 1969-cu ildə Meksikada yerləşən bir hotelin foyesi üçün hazırladığı "Sabahın mifi" əsəridir. Hotelin müflis olmasından sonra yoxa çıxan bu əsər 2003-cü ildən yenidən tapılmış və Tokio metrosunun Şibuya stansiyasında quraşdırılmışdır.

## Xatirəsi
Taro Okamotonun əsərlərinin çoxu hazırda Taro Okamoto Memorial Muzeyində sərgilənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Taro Okamoto Memorial Muzeyi
Ağdam Muğam Mərkəzi

**Ağdam Muğam Mərkəzi** — Ağdam şəhərində yerləşən mədəniyyət mərkəzi. Mərkəzin tikintisinə 2023-cü ildə başlanılmış, açılışı isə 10 may 2025-ci ildə keçirilmişdir.

## Tarixi
Ağdam Muğam Mərkəzinin təməli 2 may 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva tərəfindən qoyulub. 2024-cü il fevralın 18-də onlar mərkəzdə görülən tikinti işlərinin gedişi ilə tanış olublar. Tikinti işlərinin yekunlaşmasından sonra 10 may 2025-ci ildə mərkəzin açılışı baş tutmuşdur.

## Xüsusiyətləri
Mərkəz 1,4 hektar ərazidə inşa edilmişdir. Binanın birinci mərtəbəsində kafe, kinozal, kitabxana və iki rəqs zalı yerləşir. Buradakı konsert zalı 474 tamaşaçı yerinə malikdir. İkinci mərtəbədə inzibati otaqlar, iclas zalı, müəllim və müdir otaqları, eləcə də sərgi salonu yaradılmışdır.

Mərkəzdə 15 dərs otağı fəaliyyət göstərir. Ərazidə ümumi sahəsi 1250 kvadratmetr olan, 615 tamaşaçı tutumuna malik açıq amfiteatr da inşa edilmişdir.

## İstinadlar
Cinnyris mediocris

**Cinnyris mediocris** (*Şərq ikiqat yaxalı nektarquşu*) — "Nectariniidae" fəsiləsinə aid olan bir quş növü.

## Təsvir

"Cinnyris mediocris" kiçik bir növdür. Yetkin erkək fərdin üst hissələri metalik yaşıl rəngdədir, qanadları və quyruğu tünd rəngdədir, sinəsində qırmızı zolaq və zeytun rəngli qarın hissəsi var. Dimdiyi güclü şəkildə əyilmişdir və çiçəklərdən "nektar" əmmək üçün istifadə olunur. Yetkin dişi fərdin üst hissələri zeytun rəngdədir, qanadları qəhvəyi, alt hissələri isə sarımtıl-yaşıl rəngdədir.

## Yayılması və yaşayış mühiti

"Cinnyris mediocris" Keniya və şimali Tanzaniyanın dağlıq bölgələrində yayılmışdır. Meşələrdə, yüksək dağ çəmənliklərində, kolluqlarda və bambuk meşələrində, 600–1500 m (2000–4900 fut) yüksəklikdə tapılır. Çoxalma mövsümündən sonra aşağı yüksəkliklərə enir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Bərdə-Ağdam avtomobil yolu

**Bərdə-Ağdam avtomobil yolu** — Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları ərazisində inşa edilmiş magistral avtomobil yolu.

## Tarixi
Yolun təməlqoyma mərasimi 2021-ci il mayın 28-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə keçirilmişdir. 2022-ci ilin oktyabrında Prezident İlham Əliyev tikinti işlərinin gedişi ilə tanış olmuşdur. Həmin vaxt layihə üzrə torpaq işləri başa çatdırılmış, ümumi iş həcminin 75 faizi icra edilmişdi. Layihə çərçivəsində yol boyu 4 körpünün, 3 yolüstü piyada keçidinin və 29 avtobus dayanacağının inşası nəzərdə tutulurdu. Dayanacaqların 14-nün tikintisi həmin mərhələdə tamamlanmışdı. Yolun **i**stifadəyə verilməsi isə 24 dekabr 2023-cü ildə baş tutmuşdur.

## Xüsusiyyətləri
Başlanğıcını Bərdə şəhərindən götürən yolun uzunluğu 44,5 kilometrdir və dörd hərəkət zolaqlı olmaqla I texniki dərəcəyə uyğun inşa edilmişdir. Yolun eni 26,5 metr olmaqla Qarabağ bölgəsinin inkişaf planı nəzərə alınaraq layihələndirilmişdir.

Yolun 25-ci və 40-cı kilometrlik hissələrində müvafiq olaraq 91,3 metr və 18,2 metr uzunluğunda körpülər, 14-cü və 42-ci kilometrlik hissələrdə 66 metr və 43 metr uzunluğunda yol qovşaqları inşa edilmişdir. Həmçinin 4-cü, 14-cü və 16-cı kilometrlik hissələrdə yerüstü piyada keçidləri qurulmuşdur.

Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi tərəfindən inşa olunan yol boyunca üfüqi nişanlanma xətləri çəkilmiş, yol nişanları, məsafə göstəriciləri və məlumatverici lövhələr quraşdırılmışdır. Tikintidə "Körpü-Bina-Tikinti" MMC və "54 №-li Yol İstismarı" MMC subpodratçı kimi iştirak etmişdir.

Yolun ilk 14 kilometrlik hissəsi Bərdə şəhəri və bir neçə yaşayış məntəqəsinin daxilindən keçir. Ümumilikdə isə Bərdə və Ağdam şəhərləri də daxil olmaqla, həmin rayonların 20-dən çox yaşayış məntəqəsini əhatə edir.

## İstinadlar