Girov diplomatiyası

**Girov diplomatiyası**, bəzən **girov dəyişmə diplomatiyası** — diplomatik məqsədləri üçün girov alınması.

Qədim dünyada girov diplomatiyası siyasətin və hərbin tərkibi hissəsi idi. Siyasi və ya hərbi başçılar bir və ya bir neçə girovu başqa tərəfə ötürməklə öhdəliklərinin yerinə yetirməsində xoş niyyətinin sığortası olaraq istifadə edirdilər. Bu öhdəliklər sülh və ya atəşkəs müqaviləsi ola bilərdi. Müasir dövrdə girov diplomatiyası xariclərin uydurulmuş ittihamlar əsasında həbs olunması yolu ilə tətbiq olunur. Diplomatik girovlar tez-tez sövdələşmə üçün işlənilir. Bağlanan müqavilələrdən başqa, girov diplomatiyasının iqtisadi üstünlükləri ola bilər. Məsələn, Avropa ölkələri öz vətəndaşlarını girovluqdan azad etmək üçün millionlarla pul verib. Eyni zamanda, girov diplomatiyası girov tutan ölkənin yumşaq gücünə zərar verir.

## Nümunələr

### Çin
Qədim Çinin yaz-payız və döyüşən çarlıqlar dövrlərində girov diplomatiyası hərbi razılaşmaların sığortası üçün işlənilirdi. Məsələn, Şərqi Çjou sülaləsi vassal dövlətləri ilə qarşılıqlı güvəni təmin etmək üçün bir-birinə girov göndərirdi. Bu girovlar *jiji* (質子 *zhìzǐ*, yəni "girov oğul") adlanırdı, çünki onlar adətən hakim sülaləsinin oğlan şahzadəsi idi. Han sülaləsi dövründə mərkəzi monarxiya bir tərəfli şəkildə *yi* (bərbər) dövlətlərdən *jiji* alırdı.

Bəzi Çin klassik mətnlərdə girov diplomatiyası tənqid olunur. Məsələn, Çjen və Çjou arasında baş verən belə bir olaydan yazan Dzo Çjuan, onu pisləyib.

Araşdırmaçılar 2018-ci ildən Çin tərəfindən girov diplomatiyasının işlədilməsini onun döyüşçü qurd diplomatiyası ilə əlaqəndirir.

2018-ci ilin dekabrında ABŞ-nin müraciətinə görə Huawei şirkətinin baş maliyyə məmuru və Huawei qurucusunun qızı olan Men Vanjou Kanadada həbs olunmuş. Bundan az sonra, KİV-lər tərəfindən "iki Maykl" adlanan Kanadalı Maykl Spavor və Maykl Kovriq Çin Xalq Respublikası tərəfindən həbs olunub. Hər tərəf bunların arasında əlaqə olduğunu inkar etdiyinə baxmıyaraq, bu həbslər və Men Vanjou ilə Mayklların azadlığa buraxılması Çin və Kanada arasında baş verən girov diplomatiyasının nümunəsi sayılır.

### ABŞ
Çindən başqa, ABŞ həmçinin öz müttəfiqlərə qarşı girov diplomatiyasını aparır. Məsələn, ABŞ beynəlxalq konqlomeratı *General Electric* fransız şirkəti *Alstrom* ilə onun enerji hissəsini almaq üçün danışıqlar aparanda, *Alstrom-un* meneceri, Frederik Pyeruçi ABŞ-də həbs olunub. O, azadlığa buraxılandan sonra bu əhvalatı haqqında həmmüəlif ilə kitab buraxıb. Bu kitabın əsasında *France Inter* podkast və radio veriliş buraxıb.

### Monqollar
Monqol İmperiyasında Xan nəciblərdən (şahzadələrdən və generallardan) uşaqlar *turqaq* (girov) alınırdı. Bu uşaqlardan Tuluhua ordusu təşkil olunurdu. Monqol nəciblərinin uşaqlar *turqaq-ların* böyük hissəsini təşkil edirdi, amma onların arasında həmçinin Koreyalı nəciblərin uşaqları da olurdu. Bu uşaqlar monqol dilini, saray dilini və sarayla bağlı ideologiyanı öyrənirdi. Elxanilər dövləti də generalların oğullarını *turqaq* alıb, onları mühafizəçilər olaraq işlədirdi.

### Yaponiya
Toyotomi Hideyoşi Odavaraya yürüşü zamanı, 1589-cu ildə vasallarına öz həyat yoldaşlarını və uşaqlarını Kiotoya göndərməyə əmr verib. 1597-ci ildə, Koreyaya yürüşü zamanı isə onlar Kiotonun yaxınlarında yerləşən Fuşimi qəsrində yaşamalı olublar. Orada saxlanan girovlar arasında Matsu və əri Maeda Toşiie var idi. Onlar Hideyoşinin oğlu Hideyorinin qəyyumları idilər.

Tokuqava İeyasu ona buraxılmasını tələb etdiyi ilk girov elə Matsu olmuşdu. Tokuqava Şoqunluğu dövründə də bu siyasət 1860-cı illərə qədər davam edirdi. 1860-cı illərdə isə girov sistemi çökməyə başlayıb. Tokuqava İeyasu özü də beş yaşında olanda və adı hələ Matsudaira Takeçiyo olanda, Oda Nobuhide tərəfindən oğurlanıb, girov kimi saxlanılırdı.

### Osmanlılar
Valaxiya Voyevodası II Vlad oğullarını III Vlad Tsepeşi və III Radunu Osmanlılara girov verib.

Krım xanlığı Osmanlı İmperiyasının himayəsi altına düşəndən sonra, Rusiya İmperiyasının Krım xanlığına son qoymasına qədər, Osmanlılar Krımın hakim Giray sülaləsi ilə "girov siyasəti" (*rehin usulü*) aparırdı. Bu siyasətin çərçivəsində Krım taxtının qanuni varisi olan, xanın oğulları müntəzəm şəkildə Krımdan İstanbula göndərilirdi. Bunun məqsədi siyasi nəzarət idi. Məsələn, I Dövlət Gəray oğlunu, II Mehmed Gərayın qardaşını II İslam Gərayı *rehin* (girov) olaraq Osmanlı sarayına göndərib. III Murad taxta çıxandan sonra, II Mehmed Gərayın təsirindən çəkilmək üçün II İslam Gərayı İstanbuldan Konyadaki iqamətgaha göndərilib. II Mehmed Gəray Osmanlıların Səfəvilərə qarşı yürüşə qatılmağa iki xahişindən imtina etdiyinə görə, II İslam Gəray illər sonra İstanbula qaytarılıb və Krım Xanı vəzifəsinə təyin edilib.

### İran

Müasir İranın girov diplomatiyasının başlanğıcı İran İnqilabından az sonra baş vermiş İran girov böhranı idi.

Vaxtı ilə Fərid Hüseyn, Şəhriyar del Geraninin (Hacızadə) və s. İranda girov şəkildə saxlanılmış. 2022-ci ildə İran 20–40 nəfər arasında xarici girov saxlayırdı.

### Şimali Koreya
Şimali Koreya girov diplomatiyasını ABŞ, Cənubi Koreya, Yaponiya, Malayziya və bir sıra Avropa ölkələrinə qarşı işlədir. Girovlar tez-tez ölkəyə turist kimi gələn xariclərdir və onlar ya kiçik ittihamlar ya da cəsusluq ittihamı əsasında həbs olunur. Buraxılmasından az sonra həlak olmuş ABŞ vətəndaşı Otto Uormbirin həbsi son illərdə baş vermiş Şimali Koreyanın girov diplomatiyasının ən çox tanınan nümunəsidir.

## İstinadlar