Dövlət sektorunda hesablama uçotu

**Dövlət sektorunda hesabların yığımı** — hökumət əməliyyatları barədə maliyyə məlumatlarını təqdim etmə üsuludur. 

Hesabların yığımı sistemində gəlir və xərclər — real pul ödənişinin nə vaxt edildiyindən asılı olmayaraq — əməliyyat baş verdiyi anda tanınır.

Dövlət sektorunda hesabların yığımı ilə nağd uçot arasındakı əsas fərq uzunmüddətli kapital aktivlərinin (məsələn, avadanlıq, binalar, uzunömürlü ictimai infrastruktur) uçotunda özünü göstərir.

Hesabların yığımı üsulunda kapital xərcləri həmin il büdcədə əməliyyat xərci kimi göstərilmir; əksinə, kapital kimi hökumətin balansına əlavə edilir və dəyəri istifadə olunduqca (depressiya / amortizasiya yolu ilə) illər üzrə xərclərə daxil edilir.

Bu sistemin faydalılığı barədə müzakirələr davam edir.
Tərəfdarların fikrincə, böyük ilkin kapital xərcləri birbaşa illik xərclər kimi göstərilmədiyi üçün hökumət infrastrukturda daha azinvestisiya etmə riski ilə üzləşmir.

Tənqidçilər isə bildirirlər ki, ilkin kapital xərci cari dövr xərci kimi tanınmadığından bu sistem hökumətləri həddindən artıq kapital xərcləməsinə və borclanmağa təşviq edə bilər. 

Digər narahatlıqlar arasında bunlar var:

* hesabların yığımı daha az şəffaf olduğundan manipulyasiyaya daha açıq ola bilər;
* yığım əsasında hesablanmış kəsir / profisit hökumətin real borclanma səviyyəsini göstərmir; 
* sistem daha bahalıdır, çünki daha mürəkkəb IT sistemləri və peşəkar mühasiblər tələb edir.

Hesabların yığımı özəl sektorda yüz ildən çoxdur tətbiq olunur, lakin dövlət sektorunda geniş yayılması yalnız 2000-ci illərdən başlayıb.

2020-ci ildə aparılan qlobal sorğuya əsasən, 165 yurisdiksiyanın 30%-i accrual-based sistemi tətbiq edirdi.

## Dövlət sektorunda hesabların yığımı ilə nağd uçot arasındakı fərqlər
Hesabların yığımı ilə nağd əsaslı uçot arasında iki əsas fərq var:  

**(1) Hökumət əməliyyatlarının qeydə alınması**

Nağd uçotda gəlir və xərclər yalnız pul alınanda və ya ödənəndə tanınır. 
Hesabların yığımı sistemində isə bu əməliyyatlar baş verdiyi anda tanınır.

Bəzi əməliyyatlar dərhal pul ödənişi yaratsa da, məsələn pensiya öhdəliyinin yaranması və ya kapital alınması kimi əməliyyatlar nağd ödənişlə müşayiət olunmur.

Bununla yanaşı, nağd uçot bəzən gələcək xərcləri nəzərə almaq üçün modifikasiya edilə bilər — məsələn, dövlət qulluqçularının gələcək pensiya ödənişləri üçün xüsusi pensiya fonduna vəsait ayırmaqla. 

**(2) Hökumət balansında aktiv və öhdəliklərin göstərilməsi**

Hesabların yığımı sistemində hökumətin bütün aktivləri və öhdəlikləri balans hesabatına daxil edilir.
Bunlara maliyyə aktivləri, qeyri-maliyyə aktivləri (torpaq, binalar), həmçinin dövlət qulluqçularının pensiya öhdəlikləri daxildir. 

Aktivlər tarixi dəyəri, bazar dəyəri və ya digər qiymətləndirmə metodları ilə tanına bilər. 

Nağd uçot tətbiq edən dövlətlərdə isə aktivlər adətən yalnız nağd vəsaitlər, öhdəliklər isə əsasən borcdan ibarət olur. 

## Dövlət sektorunda hesabların yığımı standartları

Dövlət sektorunda hesabların yığımı hökumətin maliyyə hesabatları üçün müxtəlif yığım-əsaslı standartlarla həyata keçirilə bilər. Beynəlxalq Maliyyə Hesabatı Standartları (IFRS) özəl sektor üçün hazırlanmışdır və Beynəlxalq Dövlət Sektoru Mühasibat Uçotu Standartları (IPSAS) IFRS-ə əsaslanır, lakin dövlət sektorunun ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış əlavələrə malikdir.

Birləşmiş Krallıq dövlət sektorunda mühasibat uçotu üçün IFRS-dən (cəmi bir neçə kiçik dəyişikliklə) istifadə edir,
və dövlət sektorunda mühasibat uçotu üzrə IPSAS ilə 96% uyğunluq əldə edir. 

Fransa rəsmi olaraq IPSAS standartını qəbul etməsə də, onun dövlət sektoru mühasibat uçotu praktikası IPSAS-la 90% uyğun gəlir.
(Burada dövlət qurumlarının mühasibat uçotu qaydaları Fransada mümkün olduqda özəl sektor təşkilatları üçün tətbiq edilən qaydaları izləyir.)

Avropa İttifaqı dövlət sektorunun mühasibat uçotunda yığım-əsaslı uçotun tətbiqini Avropa Dövlət Sektoru Mühasibat Standartlarının (EPSAS) hazırlanması vasitəsilə həyata keçirir.

EPSAS-ın əsas məqsədlərindən biri yığım-əsaslı uçot standartının harmonizasiyasıdır. 

Harmonizasiya müxtəlif ölkələrdə və bir ölkə daxilində əsas vəsaitlərin amortizasiya və qiymətləndirilməsi (tarixi dəyər, əvəzetmə dəyəri və ya bazar dəyəri) üzrə fərqli yanaşmalar olduğundan müqayisələri asanlaşdırardı.

## İstinadlar