open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tuğay Məlik

**Tuğay Məlik** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər vaxtlarda, əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Azərbaycanın bir çox bölgələrində müxtəlif vaxtlarda uşaq və gənclər arasında tez-tez oynanılan "Tuğay Məlik" oyunu da çox maraqlıdır.

"Tuğay Məlik" mahnısını vaxtilə toy gecəsi, gəlin gərdəyinin qabağında da oxuyarmışlar:


Çay aşağı işim var, Tuğay Məlik!
Zərgərdə gümüşüm var, Salaməleyküm!


## Oyunun qaydaları
Qaydaya görə, bu oyunda da iştirakçılar iki dəstəyə bölünər, 5–10 (bəzən 20–30 nəfər) nəfərdən ibarət olan dəstələr sıra ilə qarşı-qarşıya durardı. Birinci dəstə qaval və əl çala-çala rəqs edər, oxuya-oxuya o biri dəstəyə yaxınlaşardı. Oyunda böyük bir canlanma, şux əhvali-ruhiyyə yaranardı:


Qara atın nalıyam, Tuğay Məlik!
Üstü ipək xalıyam, Salaməleyküm!
Dəymə, dolaşma, oğlan, Tuğay Məlik!
Mən özgənin malıyam, Salaməleyküm!


Birinci dəstə şeri oxuyub geri qayıdardı. İkinci dəstə "öz" şerini oxuya-oxuya birinci dəstəyə tərəf yaxınlaşar və cavab olaraq oxuyardı:


Qara at, minnəm səni, Tuğay Məlik!
Yorğayla sürrəm səni, Salaməleyküm!
Məni yara yetirsən, Tuğay Məlik!
Məxmər çullaram səni, Salaməleyküm!


Oyun beləcə davam edərdi. Ənənəyə görə, cavab sözü tapmayan dəstənin bir üzvü o biri dəstəyə, yəni qalib dəstəyə keçərdi. Üzvünü itirmiş məğlub dəstə "Ay zəri" adlı mahnı ifa edərdi:


Ay zəri, zəri, zəri,
Vay zəri, zəri, zəri,
Qızılgüllər içində
İtirdim nazlı yarı.


Oyunun sonunda iştirakçılarını itirmiş dəstə oyunu uduzmuş sayılırdı. Onun son iştirakçısı qalib dəstədən xahiş edərdi:


Sizə diləyə gəlmişəm,
Bizə diləyə gəlmişəm.
Qızıl sünbüllər gətirib,
Qıza diləyə gəlmişəm.


Qalib dəstə bir nəfəri geri qaytarardı. Bu iki iştirakçı yuxarıdakı bəndi təkrar edərdi. İtirilmiş iştirakçıların hamısı geri qaytarılanadək oyun davam etdirilərdi. Üzvlərin sayı bərabərləşəndən sonra oyun yenidən başlanardı.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Əhməd Həmdi Qaraağazadə

**Əhməd Həmdi Qaraağazadə** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü , Müsavat və bitərəflər fraksiyasının üzvü. Bolşevik işğalından sonra mühacirət etmişdir.

## Həyatı
Əhməd Həmdi Qaraağazadə Batum şəhərində anadan olmuşdur. Daha sonra ailəsi ilə birlikdə İstanbula köçmüş, burada türk dilində təhsil almış, paralel olaraq da fransız dilini də öyrənmişdir. 1917-ci ildə İstanbuldan Bakıya gəlmiş və "Açıq Söz" qəzeti nəşriyyatında gürcü dilindən Azərbaycan dilinə tərcüməçi işində işləməyə başlamışdır. Bu proses zamanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə yaxın dostluq əlaqələri qurmuşdur. 

Ümum-Rusiya Müəssislər Məclisinə seçkilər üçün Müsavat Partiyası və Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsinin vahid 10 nömrəli siyahısı üzrə 15-ci sırada namizəd göstərilmişdir. O, deputat seçilə bilməsə də Zaqafqaziya Seymi yaradılarkən deputat seçilmişdir. O, həmçinin,  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentinin üzvlərindən biri olmuşdur. Uzun müddət "İstiqlal" qəzeti üçün jurnalist kimi çalışmışdır. O, həmçinin, Azərbaycan Milli Şurasının da üzvü olmuş, Aprel işğalından sonra Türkiyəyə mühacirətə getmişdir. Mühacirətdə olduğu zaman Yeni Qafqaziya jurnalında çalışmışdır.

Rəsulzadə onun ölümü ilə əlaqədər yazırdı:

## Ölümü
O, 40 yaşı olmamış Türkiyədə vəfat etmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun ölümünü böyük itki adlandırmaqla birlikdə, onu "mühacirətin ilk qurbanı" adlandırmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
*
Yüksek Sadakat

**Yüksek Sadakat** — Türkiyənin rok qrupudur. Onların musiqi alternativi rok musiqisinin sintezidir. Qrup beş musiqiçidən - Kenan Vural, Kutlu Özmakinacı, Sərkan Özgən, Uğur Onatkut, Alpay Şalt ibarətdir.  Kenan Vural qrupun solistidir. TRT Türkiyəni “Eurovision”da “Yüksek Sadakat” Live It Up (*Həyatını yaşa*) adlı mahnı ilə təmsil etdi.

Türkiyəni 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etdi amma yarım finaldan keçə bilmədi.

## Albomlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* yukseksadakat.com
Aşıq Cabbar

**Aşıq Cabbar** () — aşıq, Laçın rayonunun "İşıqlı" aşıqlar ansamblının bədii rəhbəri, 1977-ci ildə Tacikistanda keçirilmiş zəhmətkeşlərin I Ümumittifaq yaradıcılıq festivalının laureatı.

## Həyatı
Aşıq Cabbar 20 avqust 1950-ci ildə Laçın rayonun Ağbulaq kəndində anadan olub. 1969-1974-cü illərdə Nəsirəddin Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin coğrafiya fakültəsində təhsil alıb.

## İstinadlar
Dominion

**Dominion** (;  — *hakimiyyət*) — əvvəllər Britaniya İmperiyasının (sonra Millətlər Birliyinin) tərkibindəki faktiki müstəqil dövlətlərin hüquqi statusu. Dominionların dövlət başçıları dominionların general-qubernatoru tərəfindən göstərilən Britaniya monarxı hesab olunurdu.

1926-cı ildə Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri və Mühafizəkarlar partiyasının lideri olan Artur Ceyms Balfur imperiya konfransında ilk dəfə olaraq dominion anlayışının tərifini vermişdir.

11 dekabr 1931-ci il Vestminster əsasnaməsinə görə dominionlar "*[[Britaniya İmperiyası]]nın bərabərhüquqlu, öz daxili və xarici siyasi aspektlərinə görə bir-birindən asılı olmayan, amma taxt-tac qarşısında ümumi öhdəliklər daşıyan və Britaniya Millətlər Birliyi üzvlərinin azad assosiasiyasını təşkil edən müstəqil icmaları*" idilər. Həmin vaxt dominion statusu aşağıda adları qeyd edilən ərazilərə aid idi (bu status həmin ərazilərə daha əvvəl və müxtəlif illərdə verilmişdir):

: Kanada (1867);
: Avstraliya İttifaqı (1901);
: Yeni Zellandiya (1907);
: Nyufaundlend (1907);
: Cənubi Afrika Birliyi (1910);
: İrlandiya (1921).

Bu status bir qayda olaraq, iqtisadi cəhətdən bir qədər inkişaf etmiş ərazilərə verilirdi, hansı ki həmin ərazilərin əhalisi əsasən Avropadan köçənlərdan ibarət idi və bu hal da metropoliya siyasətinə sədaqət zəmanəti olmuşdur.

1931-ci ildə Britaniya Birliyinə (1946-cı ildən — Millətlər Birliyi) daxil olan bütün dövlətlər (birbaşa koloniyalar və müstəmləkə əraziləri istisna olmaqla) Böyük Britaniya dominionu kimi tanındılar.

1949-cu ildə Hindistanın respublika idarə üsuluna keçməsindən sonra və Millətlər Birliyinə üzv dövlətlər üçün Britaniya monarxının rəsmən dövlət başçısı kimi qəbul olunmasının qeyri-məcburi hesab edilməsindən sonra "dominion" terminindən daha istifadə olunmur. Amma Böyük Britaniyanın bəzi keçmiş dominion və kaloniyalarında hələ də Böyük Britaniya monarxı rəsmən dövlət başçısı hesab edilməkdədir.
Dorilər

thumb|Qədim yunan dilinin dialektlərinin arealını göstərən xəritə.

**Dorilər** () — əsas qədim yunan tayfalarından biri.

## Mənşəyi
Yunan mifologiyasına görə, dorilərin əcdadı Dor hesab olunur. E.ə. XIII əsrin sonu – XII əsrin əvvəllərində dorilər, ehtimal ki, Frakiya-İlliriya mənşəli, qərbi yunan dialektlərində danışan digər tayfaların tərkibində Mikena sivilizasiyasının mərkəzləri yerləşən Orta Yunanıstana və Peloponnesə soxulmuşlar. Bu hadisə "dorilərin basqını" adlandırılır.

## Tarixi
Dorilərin tayfa qrupları Peloponnes, Egey dənizinin cənub adaları, Kiçik Asiyanın şimal-qərb hissəsində məslunlaşmışdılar. E.ə. VIII–VI əsrlərdə baş tutan böyük yunan kolonizasiyası gedişində Adriatik dənizinin şimal sahillərində, Cənubi İtaliya, Siciliya, boğazlar zonası və Qara dənizyanında dorilərin polisləri meydana gəlmişdir. Bu polislər arasında ən məşhur, hərbi cəhətdən uzun müddət yunan dövlətlərinin ən güclüsü Sparta idi. Antik müəlliflər Spartada uzun müddət saxlanılmış sadə həyat tərzini, döyüşçü şəraiti və vətəndaşların intizamını məhz dorilərə xas xüsusiyyət hesab edirdilər. Dori polisləri üçün ilk növbədə istehsalın aqrar sektorunun inkişafı səviyyəsi idi. Eyni zamanda, dori dövlətləri arasında Korinf, Egina, Meqara kimi ticarət-sənərkarlıq mərkəzləri də var iid. Siciliyada əsrlər boyunca Sirakuza aparıcı rol oynamışdır. Qara dənizyanı boğazlar zonasında Bizanti (indiki İstanbul) və Krımda Xorsenes (indiki Sevastopolun yerində) dorilərin koloniyaları idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*  Five editions between 1993 and 1995.
* 
* 
* 
* Karl Otfried Müller, *Die Dorier* (1824) was translated by Henry Tufnel and Sir George Cornewall Lewis and published as *The History and Antiquities of the Doric Race*, (London: John Murray), 1830, in two vols.
* 

## Xarici keçidlər
* .
* 
*
Drakon

**Drakon** — Qədim Yunanıstanda alim. Onun yazdığı qanunları "qanla yazılmış qanunlar" da adlanır. E.ə 621-ci ildə Afinada qanun bilicisi Drakon tərəfindən yazılmışdır.E.ə 594-cü ildə Solon qanunları ilə əvəz olunmuşdur.
Eksterritoriallıq

**Eksterritoriallıq** — toxunulmazlıq hüququ, beynəlxalq hüquqda dövlətin xarici ölkə başçılarına, diplomatik nümayəndələrə və digər vəzifəli şəxslərə verdiyi imtiyazların məcmusu.
Eşafot

**Eşafot** () — taxta meydança deməkdir. Orta əsrlərdə Qərbi Avropanın bir sıra ölkələrində üzərində qətl, rüsvayçı cəza tədbirləri həyata keçirilən taxta meydança.

## Həmçinin bax

* Kraliça Mariya Antuanetta Erato qiyafəsində

## Mənbə
Gestapo

**Gestapo** (;  qısaltması, "gizli dövlət polisi")— Almaniya nasistlərinin yaratdıqları dövlət gizli polisi.

## Tarixi
Gestapo adı Alman Dövlət Gizli Polisi mənasına gələn "Geheime Staatspolizei" nin qısaldılmış şəklidir. Təşkilat 1933–1936-cı illərdə SS-lərin (Qara Köynəklər) lideri olan Henrix Himmlerin rəhbərliyinə keçdi. Lakin Gestapo hissələri arasındakı daxili anlaşılmazlıqlar təşkilatın Dövlət Mərkəzi Təhlükəsizlik Dairəsi adı altında birləşdirilməsi ilə aradan qalxdı.

Bu gizli polis təşkilata üçün xüsusi və fərqlənmiş şəxslər cəlb olundu. Təşkilat uniforma baxımından polis birliklərindən fərqlənirdi. İlk adı Geheime Polizei Amt. yəni GPA idi. Daha sonralar, dəyişərək Gestapo adını almışdır (açılışı — Die Geheime Staatpolizei).

İkinci dünya müharibəsi əsnasında təxminən 45.000 üzvü var idi, ofislərinə Gestapo Leitstellen deyilirdi. Günümüzdəki kəşfiyyat təşkilatları üçün nümunə təşkil edir. Gestapo İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində əhəmiyyətli komandir və generalların mühafizəsini boynuna götürmüşlər. Gestapo ayrıca döyüş əsnasında Almaniyada olan müttəfiq casuslarını yox etmək üçün də istifadə edilirdi.

Gestapo 1936–1945-ci illər arasında Henrix Himler tərəfindən idarə edilmiş və icraatı ilə dəhşət saçmışdı. Siyasi müxaliflərin və Yəhudilər kimi istənməyən millətlərin təqibi və toplanması üzərində tam səlahiyyəti vardı.

Gestapoda Himmlerdən sonra gələn ikinci adam olan Reynhard Heydrix Çexoslovakiyada büyük bir əzmlə işləyirdi. Çekoslovakiyada iqtisadi vəziyyətin yaxşı olması ilə bağlı Heydrix üstü açıq avtomobillə cangüdənsiz hərəkət edə bilirdi. Bunu fürsət bilən Çex Partizanların süiqəsdi nəticəsində ağır yaralanır ve 4 iyunda vəfat edir. Bu bacarıqlı komandirinin öldürülməsinə qəzəblənən Himmler intiqam məqsədiylə 3000 Yəhudini toplama düşərgələrinə aparır. Ayrıca bununla kifayətlənməyib Praqa şimal-qərbindəki kiçik bir kənd olan Lidiceni xəritədən silir. Bir çox dövlətlər Almaniyaya üz çevirməyə başlamışdı və əldə olunan
bütün torpaqlar bir-bir itirilirdi. Döyüşün son anına qədər böyük bir əzmlə çalışan Gestapo Henrix Himmlerin intihar etməsi və Adolf Hitlerin aradan itməsi ilə tarixdəki yerini tutdu.

## Xarici keçidlər
Günəmuzdçular

**Günəmuzdçular** — torpağı və daimi işi olmayan, yalnız gördükləri işə görə haqq alan adamlar.
Homindan

**Qomindan** və ya **Homindan** ( — **Çin Milliyətçi Partiyası**) — Tayvandakı Çin Respublikası siyasi partiyası. İdeologiyaları antikommunizm və Çinin təzə birləşməsidir. 1894-cü il noyabrın 11-də Çin İntibah Cəmiyyəti kimi təsis edilmişdir. 2006-cı ildə 1,089,000 üzvü var idi. 2008-ci il yerli seçkilərində qalib gəldi. Rəsmi rəngi mavidir.

## Tarixi
Homindanın ideoloji və təşkili mənşəyi 1894-cü ilində o vaxt Havay Respublikasının paytaxtı olan Honolulu şəhərində Çinin Dirçəliş Üçün Cəmiyyətinin banisi və Çin milliyətçisinin tərəfdarı olan Sun Yatsenın işlərindən gəlir.

Milliyətçi Partiya Pekin şəhərindəki Huquan Gildiya Sarayında Çinin ilk milli seçkilərdə iştirak məqsədilə birləşən beş kiçik partiyasının birləşməsi nəticəsində 1912-ci ilin avqustun 25-də yaradılıb.

## İstinadlar

## Mənbə

## Xarici keçidlər
* Rəsmi saytı

## Həmçinin bax
Hoplit

**Hoplit** () — eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Qədim Yunanıstanda meydana çıxan ağır piyada sinfinin döyüşçülərinə verilən addır.
Hoplitlər elit və zirehli Yunan nizə piyadalarıdır. O, nizə piyadaları ilə eyni üstünlüklərə və çatışmazlıqlara malikdir, lakin daha güclü müdafiə qabiliyyətinə malikdir. Bununla belə, zirehlərinə və tutmalı olduqları mövqeyə görə, döyüş zamanı nizəçilər ilə müqayisədə daha yavaş hərəkət edirlər.

Falanqa qaydasında (konvergent nizam) döyüşmək üçün silahlanmış hoplitlər dizliklər, döş nişanları və dəbilqələr taxırdılar. Hər üç zireh bir və ya iki qat camış dərisindən və ya tuncdan hazırlanmışdı. Hoplitlər çiyinlərinə asılmış enli, dairəvi qalxan, uzun tunc sivri nizə (3,5-4 metr) və çiynindən asılmış tunc qılıncla silahlanmışlar.

Daha sonra dərini at sidiyi ilə bərkitmə texnikası tətbiq olundu. Hoplitin silah komplektinə böyük dörtkünc qalxan, qılınc, dəbilqə və zireh daxil idi. Hoplitlər sıra ilə döyüşə gedirdilər. Sıranı saxlamaq hoplitin başlıca vəzifəsi idi. Ancaq azad vətəndaşlar hoplit ola bilərdi. Doğma polisi qorumaq imtiyaz hesab olunurdu.

## Həmçinin bax
* Qədim yunan mifologiyası
* 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [Konsul](https://az.wikipedia.org/wiki/Konsul_(Q%C9%99dim_Roma))
* Qədim Yunanıstan
Xidiv

**Xidiv** ( ) — Osmanlı imperiyası dövründə Misir xidivliyinin idarəçisinə verilən titul.

## Həmçinin bax
* Misir xidivliyi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kartel

**Kartel** — müəyyən bir sahənin bir sıra müəssisələrini birləşdirən kapitalist inhisar birliyi formasıdır. Kartel inhisarın elə bir formasıdır ki, onun iştirakçıları istehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyət hüququnu saxlayır, istehsal ve satışı müstəqil həyata keçirirlər. Lakin onlar müəyyen şərtlər üzrə razılığa gəlirlər. Kartel iştirakçılarının hər biri üçün istehsalın həcmi (kvotası), satış qiyməti və satış bazarı üzrə razılığa gəlir. Kvotanı pozan kartelin kassasına cərimə ödəyir.

## Kartelin növləri
: 
Qiymət kartelləri — ümumi və ya ortaq qiymətin müəyyənləşdirilməsi əsasında formalaşır;
Satış kartelləri — ümumi satış kanallarının müəyyənləşdirilməsi əsasında formalaşır;
Qiymət təyin etmə kartelləri — istehsal və satışı müəyyənləşdirən amillərə məhdudiyyətlər qoyur;
Müştəri kartelləri — bazarın və müştərilərin müəyyənləşdirilməsi əsasında formalaşır;
Dövlətdaxili kartellər — dövlət daxilindəki bazarları bölmək məqsədilə formalaşır ;
Dövlətlərarası kartellər — dövlət müəssisələri arasında rəqabəti aradan qaldırmaq məqsədilə formalaşır.
Kasik

**Kasike** — Latın Amerikası ölkələrində Hindu əhalisinin başında duran ağsaqqal. Kolumböncəsi Bahama, Antil adaları yerli qəbilələrinin başçılarının qəbul etdikləri titul. İspanların bölgəyə gəlməsi ilə bütün Amerika yerlilərinin başçılarına bu ad deyilməyə başlandı. Titulun qadın forması "kasika"dır. Müasir dövrdə, Latın Amerikası və İberiya ölkələrində siyasətdə gücdən istifadə edənlərə "kasikeçi" deyirlər.

## İstinadlar
Livoniya konfederasiyası

**Livoniya konfederasiyası** — bu ittifaqa Livoniya ordeni, Riqa arxiyepiskopluğu,
Derpt, Ezel və Kurlandiya yepiskopluqları daxil idilər.

## Ədəbiyyat

* *Kasekamp A.* Characteristics of Warfare in the Times of Henry of Livonia and Balthasar Russow, Lithuanus // The Lithuanian Quarterly, Vol. 36, № 1, 1990.
* *Plakans A.* The Latvians. A Short History. Stanford: Hoover Institution Press, Calif, 1995. ISBN 9780817993023
Moratorium

**Moratorium** ( — ləngitmə, təxirəsalma) — mülki hüquqda hökumət tərəfindən müəyyən edilmiş öhdəlik müəyyən müddətə və ya hansısa fövqalədə hadisənin sonuna qədər yerinə yetirilməsinin təxirə salınması (məsələn, müharibə, təbii fəlakət).  Beynəlxalq hüquqda dövlətin öhdəliklərini yerinə yetirilməsi vaxtının geri çəkilməsi, yaxud hər hansı bir hərəkətdən imtina edilməsi.Moratorium bir ölkənin hökuməti, məhkəmə orqanları və ya beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tətbiq oluna bilər.

## Əsas məqsədi
# Çətin vəziyyətdə olan tərəflərə müəyyən qədər rahatlıq təmin etmək.
# Fövqəladə hallar zamanı cəmiyyət və iqtisadiyyatın dayanıqlığını qorumaq.
# Uzunmüddətli qərarlar qəbul edilənə qədər problemlərin həlli üçün vaxt qazanmaq.

## Hüquqi və iqtisadi kontekstdə
Maliyyə çətinlikləri ilə üzləşən şəxs, şirkət və ya hətta dövlətlər üçün borcların ödənilməsinin müəyyən müddətə dayandırılmasıdır. Bu, borcluya maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün vaxt verir. Məsələn:

* Təbii fəlakətlər və ya müharibələr zamanı borclulara güzəşt olaraq tətbiq edilə bilər.
* Beynəlxalq borclar üzrə dövlətlərə Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və ya Dünya Bankı tərəfindən moratorium verilməsi praktikasına rast gəlinir.

## Təbii sərvətlərin istifadəsi və ya sənaye fəaliyyəti
*Ekoloji moratorium* — təbiətin qorunması məqsədilə müəyyən fəaliyyətlərin (məsələn, balıqçılıq, meşələrin qırılması, neft hasilatı) müvəqqəti dayandırılmasıdır. Bu, ətraf mühitin qorunması və davamlı inkişaf üçün istifadə olunur.

## Pandemiya və fövqəladə hallarda moratorium
Qlobal fövqəladə hallar zamanı hökumətlər iqtisadi fəaliyyətlərə dair moratorium tətbiq edə bilərlər. Məsələn, COVID-19 pandemiyası zamanı bəzi ölkələr kirayə ödənişləri, kredit faizləri və borc ödənişləri üzrə moratorium elan etmişdilər.

## Hüquqi proseslərdə moratorium
Ölüm hökmü üzrə moratorium bəzi ölkələrdə ölüm hökmünün icrasının dayandırılmasıdır. Bu, hüquqi sistemin yenidən nəzərdən keçirilməsi və ya beynəlxalq təzyiqlərə cavab olaraq tətbiq edilə bilər.

## İstinadlar
Mübadilə

**Mübadilə** — müxtəlif məşğuliyyət növləri ilə məşğul olan insan qruplarının hazırladıqları məhsulları bir-biriləri ilə dəyişmələri.
Möhtəkirlik

**Möhtəkirlik** — əhaliyə lazım olan məhsulların ucuz qiymətə alınıb saxlandıqdan sonra baha qiymətə satılması, eləcə də ərzaq məhsullarını satmayıb bazarda qıtlıq yaratmaq, sonra isə baha qiymətə satmaq.

## İslamda möhtəkirlik
İslam peyğəmbərindən nəql olunan hədislərdən aydın olur ki, möhtəkirliyi yalnız xəyanətkarlar və günahkarlar edə bilərlər: "Xəyanətkarlardan başqa heç kəs möhtəkirlik etməz.""Günahkardan başqa kimsə möhtəkirliyə əl atmaz."

Nəhcül-bəlağədə Əli ibn Əbu Talib Malik Əştəri Misirə vali təyin etdiyi fərmanında
Möhtəkirliyin qarşısının alınmasının zəruriliyi haqda qeyd olunur: "**Bütün bunlarla yanaşı bil ki, onların çoxu – tacirlər və sənətkarlar – alverdə həddindən artıq amansızdırlar və xoşagəlməz xəsislikləri var. Onlar daha çox xeyir götürmək məqsədilə möhtəkirlik edər və onlara öz istədikləri kimi baha qiymət qoyarlar. Bu da xalq kütləsi üçün zərərli, rəhbərlər üçünsə eyib və rüsvayçılıqdır. Buna görə, möhtəkirliyin qarşısını al, çünki Allahın Rəsulu (s) onu qadağan etmişdir.**"

Əli ibn Əbu Talib həmçinin qeyd edir ki, "Xalqa ziyan gətirən və qiymətləri qaldıran hər hansı möhtəkirlikdə xeyir-bərəkət yoxdur.", "xəsis möhtəkir eləsi üçün (varisə) yığır ki, ona təşəkkür etməyəcək və eləsinə (axirətdə Allaha tərəf) doğru gedir ki, onun üzrünü qəbul etməyəcək."

## İstinadlar
NKVD

**SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı** və ya qısaca **XDİK** (, və ya qısaca НКВД) — Keçmiş SSRİ-də DTK-dan əvvəlki təhlükəsizlik orqanlarından biri. Bu orqanın əli ilə minlərlə günahsız azərbaycanlı qətlə yetirilmişdir.

Xalq Daxili İşlər Komissarlığı 1934–1946-cı illərdə fəaliyyət göstərmiş, sonradan SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyi (1946–1953), SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (1954–1991) ilə əvəz edilmişdir.
## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Xalq Daxili İşlər Komissarlığı üçlükləri
## Xarici keçidlər
* 
* For evidence on Soviet espionage in the United States during the Cold War, see the full text of Alexander Vassiliev's Notebooks from the Cold War International History Project (CWIHP)
* NKVD.org: information site about the NKVD
*  MVD: 200-year history of the Ministry
*  Memorial: history of the OGPU/NKVD/MGB/KGB
Opriçnina

**Opriçnina** — "opriç" sözündəndir: kəsib götürmək mənasını verir. Rus çarı IV İvan Qroznı yeni qaydalar tətbiq etdiyi əraziləri opriçnina adlandırırdı. 1565–1572-ci illərdə hökmdar mülklərinin adı. Həmin illərdə amansız terror, edamlar və sürgünlər baş verdi.

Opriçnina siyasətini yeritməkdə çarın əsas məqsədi öz düşmənlərinin müqavimətini qırmaq idi. Opriçnina kobudluq, zorakılıq və terrorçuluq vasitələri ilə mərkəzi hakimiyyət əleyhinə olan boyar müxalifətini ləğv
etmək məqsədilə yaradılmışdır.
Ornament

**Ornament (Naxış, Nəqqaşlıq)** — bəzək deməkdir. Ritmik elementlərdən ibarət naxış.

Ornamentin ilk rüşeymlərinə Paleolit dövrü abidələrində təsadüf olunur. Xalq yaradıcılığında naxış nisbətən daha yığcam olur, ciddi riyazi qanunlara əsaslanır.

## Tarixçə
Azərbaycanda sənətkarlığın inkişafı haqqında burada müxtəlif dövrlərdə olmuş çoxsaylı tacirlər, səyahətçilər və diplomatlar çoxlu maraqlı faktları bildirirlər. İtalyan səyahətçi Marko Polo (XIII əsr) Şamaxı və Bərdənin ipək məmulatlarının gözəlliyini vurğulamışdır. İngilis səyahətçisi – tacir Antoniy Cenkinson (XVI əsr) yay iqamətgahının təbdəbəsini təsvir edərək yazır: "Kral ipək və qızılla bəzədilmiş zəngin bir çadırda oturmuşdu", onun paltarı mirvari və qiymətli daş-qaşla bəzədilmişdi. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində naxış tikmələr üçün istifadə olunan parçalar yerli istehsala aid qanovuz, darai və məxmər idi. Onlar Şamaxı, Baskal, Gəncə, Şəki, Şuşa və Azərbaycanın digər şəhərlərində hazırlanırdı. Naxış tikmək üçün ipək, yun saplar və yerli istehsala aid möhürlü nişancıqlardan (metal bövhəciklər) istifadə olunurdu.

## Növləri
İstifadə olunan materiallarına görə naxışlar bir neçə cür olur:
* toxuma naxış
* basma naxış
* tikmə naxış
* oyma naxış — metal, ağac, daş və sümük üzərində.

## Ünlü nəqqaşlar
* Mir Möhsün Nəvvab — şair, musiqi nəzəriyyəçisi, xəttat, rəssamlıq və nəqqaş
* Səfiəddin Urməvi — musiqi nəzəriyyəçisi, xəttat, nəqqaş
* Usta Zeynal Nəqqaş
* Abbasqulu ağa — XVIII əsr Azərbaycanın tanınmış memarı və nəqqaşı
* Məhəmməd Məcid Təbrizi — Bursadakı Yaşlı Caminin (1424) mehrabı olub
* Əli ibn Hacı Əhməd — ağac üzərində oyma ustası, Bursadakı Yaşıl Caminin qapısını bəzəyib.
* Nemətulla Bəvvab ibn Məhəmməd — xəttat və nəqqaş, Təbrizdəki Göy Məscidin (1465) kitabələrini hazırlayıb.
* Əmirşah Vəlinənkişi — Şirvanşahlar Sarayının (1584) Şərq qapısının bəzəkli baş tağının müəllifi.
* İsmayıl Nəqqaş Ərdəbili — Şeyx Səfiəddin kompleksində Ali baş qapı tağının (1647) bəzəklərini işləyib.
* Mirzə qədim İrəvani — XIX əsrin tanınmış nəqqaşı, Sərdar sarayının divar rəsmlərini işləyib (1850).

## İstinadlar
 

## Həmçinin bax
* Damğa
* Tikmə
* Zərgərlik
Müəssislər Məclisi

**Müəssislər məclisi** — konstitusiya hazırlayacaq və qəbul edəcək, yaxud yeni dövlət quruluşu təsis edəcək səlahiyyətə malik məclis.

## Azərbaycan Demokratik Respublikasının Müəssislər Məclisi
Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı: Milli Şuranın 1918-ci il 17 iyun tarixli qərarından hələ 6 ay keçməməsinə baxmayaraq, daha doğrusu hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda,
F.Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası
yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri F.Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası
Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü.

## Türkiyə Müəssislər Məclisi (1960-1970-cı illər)

1960-cı ilin dekabrında Müəssislər Məclisinin statusu haqqında qanun qəbul edildi. Qanuna görə Müəssislər Məclisi Milli Birlik Komitəsinin (MBK) üzvləri və təmsilçilər palatasından ibarət oldu. MBK-nın qanunvericilik funksiyaları Müəssislər Məclisinə verildi. Bununla yanaşı, seçkilər və təmsilçilər palatasına üzvlərin təyin edilməsi MBK-nın səlahiyyətinə daxil idi və heç bir qanun da MBK tərəfindən bəyənilməsə, qəbul oluna bilməzdi.

6 yanvar 1960-cı ildə isə Müəssislər Məclisi işə başladı. Onun tərkibinə 295 deputat seçilmiş və təyin olunmuşdu. Təmsilçilər palatasında isə yerlərin üçdə ikisi (Cümhuriyyət Xalq Partiyası) CXP-yə məxsus idi. Təbiidir ki, bu da CXP-nin MBK üzvləri üzərində güclü təsirindən qaynaqlanırdı. CKMP isə 25 yer qazanmışdı. Müəssislər Məclisinin başlıca funksiyası konstitusiya və seçki qanunu layihəsini işləyib hazırlamaqdan ibarət idi.

## Sovet Sosialist Respublikasının Müəssislər Məclisi
1918-ci il yanvarın 5-də Rusiyada Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirildi. Seçkinin nəticələri heç də bolşeviklərin xeyrinə olmadığından Müəssislər Məclisi elə fəaliyyətinin ilk günündəcə buraxıldı.

## Mənbə
 

## Həmçinin bax
*Azərbaycan Demokratik Respublikası parlamenti
Örtülü bazar

**Örtülü bazar** — dükanları günbəz və tağtavanla örtülərək vahid bina şəklində əlaqələndirilən memarlıq-ticarət kompleksi. Orta əsrlərdə meydana gəlmişdir.

Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil və Təbriz şəhərlərində örtülü bazar nümunələri qalmışdır. Şərqdə örtülü bazarların ən məşhuru İstanbuldakı "Qapalı çarşı"dır.

## İstinadlar
İlyas bəy Ağalarov

**İlyas bəy Ağalarov** (tam adı: *İlyas bəy Allahyar bəy oğlu Ağalarov*; ) — çar ordusunun polkovniki.

## Həyatı
İlyas bəy Ağalarov 1860-cı il iyunun 7-də Gəncədə nüfuzlu bəy ailəsində dünyaya gəlib. İlyas bəy İkinci Moskva hərbi gimnaziyasında və Pavlov hərbi məktəbində təhsil alıb. Hərbi xidmətə 1879-cu il aprelin 26-da başlayıb. 1887-ci il avqustun 8-də podporuçik, 1894-cü il avqustun 1-də ştabs-kapitan, 1898-ci il avqustun 1-də kapitan, 1904-cü il iyunun 26-da podpolkovnik, 1910-cu il dekabrın 6-da isə polkovnik rütbələrini alıb.

Gürcüstan Mərkəzi Dövlət Arxivində İlyas bəy Ağalarova məxsus azsaylı sənədlərdən məlum olur ki, o, Port-Artur döyüşlərində iştirak etmiş və sağ-salamat qayıtmışdır. Sonralar İkinci Qafqaz istehkamçı batalyonunun komandiri olan polkovnik 1913-cü ildə martın on səkkizində qəfil mərmi partlayışından həlak olub. Bu sərkərdənin məzarı hazırda Gəncədəki İmamzadə məscidinin həyətindədir. Məzarında bu sözlər yazılmışdır: "Qvardiya polkovniki İlyas bəy Ağalarov".

"''Tərcüman''" qəzeti Port-Artur müharibəsinin gedişatını müntəzəm izləmiş və öz səhifələrində orduda qəhrəmanlıqla döyüşən, dini müsəlman olan əsgər və zabitlərin fəaliyyətindən
xəbərlər dərc etmişdir. Qəzet 11 iyun 1904-cü ildə "*Müxtəlif xəbərlər*" rubrikasında yazırdı:

## Mükafatları
Polkovnik İlyas bəy Ağalarovun Port-Artur döyüşlərində və nizami ordudakı nümunəvi xidmətləri 1901-ci ildə ikinci dərəcəli "Müqəddəs Stanislav", 1905-ci ildə ikinci dərəcəli "Müqəddəs Anna", yenə həmin ildə dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (bant və qılıncla birgə) ordenlərinə layiq görülmüşdür.

## Xarici keçidlər
* История 13-го лейб-гренадерскаго Эриванского Его Величества полка за 250 лет. 1642–1892. Приложения к пятой части. Гренадеры (1856–1892). — СПб., 1898, приложение 64, с. 18
Kompüter animasiyası

**Kompüter animasiyası və ya hərəkətli şəkillər** — kompüter vasitəsilə yaradılan hərəkətli şəkillər. Kompüter animasiyası son dövrlər yalnız əyləncə sahəsində deyil, eyni zamanda elmdə, istehsalatda və müxtəlif işgüzar sahələrdə geniş istifadə olunur. Kompüter qrafikasının köməyi ilə yaradılan animasiyalar qrafikada olduğu kimi müxtəlif növlərə bölünür:
* Vektor qrafikası
* Rastr qrafikası
* Fraktal qrafika
* Üçölçülü qrafika.

## Animasiya konstruktorları
Animasiya görüntülərini yaratmaq üçün çoxlu sayda pullu və pulsuz proqramlar vardır:

* Adobe Photoshop — pullu
* GIMP — pulsuz
* Adobe Flash Professional — pullu
* CoffeeCup — yalnız pulsuz
* Blender — pulsuz

## Proqramlaşdırılmış animasiya
Animasiya obyektləri, əsasən, 2 dil ilə proqramlaşdırılır:
* Java-Script — Brauzer dili
* Action-Script — Flash dili ilə işləmə zamanı tətbiq edilir.

## Ədəbiyyat
* Rick Parent: *Computer Animation: Algorithms and Techniques.* Morgan Kaufmann, Amsterdam 2008, ISBN 978-0-12-532000-9

## Xarici keçidlər

* Commons.wikimedia
Səbəb

**Səbəb **

* Hər-hansı hərəkət və başlanğıc üçün əsas ;
* Digər halı yaratmaq üçün hal;

## Həmçinin bax
* Fəlsəfə
* Etika
* Məntiq
* Təfəkkür
Hoqqa

**Hoqqa** — ən qədim çəki ölçü vahid.

## Ümumi məlumat

Xalqımızın məişətində işlədilmiş, adına folklorumuzda və yazılı ədəbiyyatlarda rast gəlinən çəki ölçü vahidlərindən biri də hoqqadır. Koroğlu Qıratı öydüyü bir şeirdə deyir: 


Uzaq-uzaq yollarınan, 
Beli ipək çullarınan, 
Hoqqa yarım nallarınan, 
At igidin qardaşıdı.


Yenə həmin dastanda Giziroğlu Mustafa bəy öz yoldaşlarına deyir:
 

Səfərimdi şəhri-Bağdad, 
Kimdi, mənnən köçən gəlsin! 
Yeddi hoqqa hazar peşə, 
Məndən artıq içən gəlsin.

 
Göründüyü kimi, birinci şeirdə hoqqanın nalın çəkisini, ağırlığını, ikinci şeirdə isə içkinin həcmini göstərdiyinin izahına ehtiyac yoxdur. Lakin nalı və içkini eyni ölçü vahidi ilə ölçmək mümkün olmadığından hoqqa sözünün açıqlanmasına ehtiyac duyulur.
 
Hoqqə - ərəb dilində kiçik mücrü deməkdir. Bu söz oyun, kələk, hiylə mənasında daha çox işlənir.
 
Hoqqa sözünün ərəb dilindəki mənalarının heç biri ölçü bildirmir. Bu da onu göstərir ki, hoqqa ərəblərdə heç vaxt ölçü vahidi kimi işlənməmişdir. Azərbaycan və Kərkük türklərində isə hoqqa ən qədim ölçü vahidlərindən biri olmuşdur. Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, bir çox türk xalqlarında ən qədim ölçü vahidi kimi işlənmiş hoqqa ərəb dilindən alınmamışdır. Qədim şumer dilində hoqqa sözünə rast gəlinməsi də onun türk sözü olduğunu təsdiqləyir.

## Mənbə

'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 461. ISBN 978-9952-34-152-2

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
Mil

* Mil (Beyləqan) — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda qəsəbə.
* Milabad — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda qəsəbə.
* Yeni Mil — Azərbaycanın Beyləqan rayonunda qəsəbə.
* Mil (ölçü vahidi) — uzunluq ölçü vahidi.
* Mil düzü — Kür-Araz ovalığının cənub qərb hissəsində, Kür və Araz çaylarının qovuşduğu yerdə, Kür çayının sağ sahili ilə Araz çayının sol sahili arasını əhatə edən ərazi.
Yaşıl yarpaq, qızılgül

**Yaşıl yarpaq, qızılgül** — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər vaxtlarda, əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.

## Ümumi məlumat
Qədimlərdə əkin başlananda, torpağa xış-kotan ağzı dəyəndə əsil bayram olduğu kimi əkin qurtaranda da müxtəlif mərasim və şənliklər keçirilərdi. Şum qurtarandan sonra qız-gəlinlər tellərinin uclarını gül-çiçəklə bəzəyər, çəmənlikdə "Yaşıl yarpaq, qızılgül" oyunu oynayardılar.

## Oyunun qaydaları
Bir neçə uşaq cəm olub sanama yolu ilə usta(başçı, ya molla) seçirlər.

Oyun iştirakçıları dairə vurub bir-birinin əlindən tuturlar. Sonra usta(başçı, ya molla) bir bənd mahnı oxuyar, qalanları isə əl çala-çala "yaşıl yarpaq, qızılgül" deyərlər. Daha sonra isə ustanın(başçının, ya mollanın) göstərişi ilə oyun iştirakçılarının hərəsi bir bənd mahnı oxuyar, qalanları isə əl çala-çala "yaşıl yarpaq, qızılgül" deyərlər.


Oymaqdan, ay oymaqdan,
Öldüm xına qoymaqdan.
Barmaqlarım yanıbdı
Çubuğa od qoymaqdan.


Hamı:


Yaşıl yarpaq, qızılgül.



Köynəyi yaşıl oğlan,
Gəl gey, yaraşır, oğlan.
Anam sənə qız verməz
Gəl məni qaçır, oğlan.


Hamı:


Yaşıl yarpaq, qızılgül.


Oyun beləcə davam edir. Mahnı oxumağa söz tapa bilməyən oyunçu oyundan çıxarılır. Sona qalan oyunçu qalib sayılır.

## Mənbə

## Xarici keçidlər
Diyarşünaslıq muzeyi

**Diyarşünaslıq muzeyi** — müəyyən coğrafi və ya inzibati əraziyə aid tarixi abidələri, təbii-elmi və bədii kolleksiyaları, xalq sənətkarlığı nümunələrini toplayan, qoruyan, öyrənən və təbliğ edən elmi-tədqiqat və mədəni-maarif müəssisəsi. Azərbaycanda ilk diyarşünaslıq muzeyi 1920-ci ilin iyununda Bakıda yaradılmışdır. Bu indiki Azərbaycan Tarixi Muzeyidir.

## İstinadlar
Mil (ölçü vahidi)

**Mil** — 1.6 km-ə və ya 1,760 yarda bərabər olan uzunluq ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Fərsənglə eyni vaxtda uzunluq ölçmək məqsədilə mildən də istifadə olunmuşdur. Qeyd edək ki, 1 mil fərsəxin üçdə birinə bərabərdir ki, bu da 1,6 km deməkdir. Qədim Romada mil min qoşa addıma, yəni 2000 metrə bərabər götürülmüşdür ki, bu da orta hesabla 2 km edir.

## Tarixi
Tarixən müxtəlif coğrafiya və yerlərdə mil müxtəlif uzunluqları bildirib, Britaniya. İrland milləri və s. kimi fərqli adlarla adlandırılıb.

## İstinadlar
Tağar

**Tağar** — çəki ölçü vahidi.

## Ümumi məlumat
Az işlənən çəki vahidlərindən olan tağar, mənbələrdən göründüyü kimi, Azərbaycanda XIV–XVIII əsrlərdə elxanilər və xanlıqlar dövründə daha çox istifadə olunmuşdur. Tağar və tağarbaşı adlanan vergilərin mövcudluğu da bu fikri təsdiqləyir. Tağardan daha çox arpa, buğda, darı, düyü və s. dənli bitkilərin məhsullarını ölçmək üçün istifadə edilmişdir.

Ayrı-ayrı qaynaqlarda tağarın sabit olmadığı göstərilir; tağarın Təbrizdə 295 kq-a, Şamaxı xanlığında 400 kq-a bərabər olduğu, digər xanlıqlarda isə 240–600 kq arasında dəyişdiyi aydın görünür. Bəzi mənbələrdə isə tağarın konkret olaraq 83,2 kq-a bərabər olduğu haqqında bilgilər vardır.

Xalqımızın yaddaşında "bir tağar darının yerində hərlənə bilmir" deyimi var. Bizcə, bu bir tağar toxum səpilən sahəni yox, biçiləndə bir tağar məhsul götürülən sahəni göstərir və sahə ölçüsü yox, yenə çəki vahidi yerində işlənir. Çünki tağarın sahə ölçüsü kimi işləndiyinə heç bir qaynaqda rast gəlinmir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Məcid bəy Qaracaəmirli

**Məcid bəy Qasım oğlu Qaracəmirli** (?, Şəmkir - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına  əsasən, dövlət hesabına li təhsil almaq üçün xaricə göndərilməsi nəzərdə tutulan sləbələrdən biri.

## Həyatı
1919-cu ilədək Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində 3 il təhsil almışdı.

Qaracəmirli Məcid təhsilini davam etdirmək üçün Azərbaycan hökumətinin Xalq Maarifi Nazirliyinə müraciət etmişdir. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarı ilə adı Rusiyaya göndəriləcək tələbələrin siyahısına salınmışdı. Lakin Vətəndaş müharibəsi ilə əlaqədar yaranmış mürəkkəb vəziyyətdə oraya tələbə göndərmək baş tutmamışdır. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar
Abbas bəy Muradov

**Abbas Həmid oğlu Muradov ** (, 19 oktyabr 1899, Şuşa – 4 iyun 1991, Şalon-an-Şampan, Fransa) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Ağdam rus-tatar (Azərbaycan) məktəbini (1912) və Peterburq realnı məktəbini bitirdikdən (1918) sonra bir müddət Ümum-Rusiya Müsəlmanlar ittifaqının icraiyyə komitəsində işləmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti himayədarlıq nazirliyinin qaçqınlarla iş şöbəsində çalışmışdır. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini tibb sahəsində davam etdirmək üçün Paris Universitetinə (Fransa) göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quralduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənmək üçün 1921–22-ci illərdə Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanovun tapşırığı ilə xaricə ezam olunmuş xüsusi nümayəndənin hesabatında onun təhsilini uğurla davam etdirdiyi, Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923–25-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə 2 il qaldığı göstərilirdi.

Abbas bəy Muradov 1929-cu ildə Paris Universitetində "Oynaq revmatizmi hallarında natrium salisilatının terapevtik dəyərinin öyrənilməsinə təcrübi töhfə" adlı dissertasiyanı müdafiə etmiş və sonralar həkim kimi işləmişdir. Qabriel Busenqo (1910–2007) ilə ailə qurmuşdu. Onların Jak və Münir adlı iki oğlu və Lezli adlı qızı var idi.

Abbas bəy Muradov 1991-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Cümhuriyyət tələbələri
Bayram Hacıyev

**Bayram Hacıyev** (tam adı **Hacıyev Bayram İbrahim oğlu**; d. 30 iyun 1900, Şuşa — ö. ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
1918-ci ildə Şuşa real məktəbini bitirmişdir.

Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini iqtisadiyyat sahəsində davam etdirmək üçün Fransanın Paris şəhərinə göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923–1925-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə 6 ay qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
* Cümhuriyyət tələbələri

## İstinadlar
Langerhans adacıqları

**Langerhans adacıqları** () mədəaltı vəzinin adacıq hissəsi. Pankreasın daxilində yerləşən 0,1-0,3&nbsp;mm böyüklükdə, açıq sarımtraq rəngdə və oval ya dairə şəklində hüceyrə yığıntısına deyilir. Bu törəmələrin çoxu pankreas quyruğunda təsadüf edilir və rənglərinin açıq olması ilə fərqlənir. Ümumi çəkiləri pankreas çəkisinin 1/1000-ni təşkil edir; əgər pankreasın çəkisi 65 q olarsa o zaman adacıqların ümumi çəkisi 0,65 q olacaqdır. Embrional dövrdə və uşaqlıq yaşlarında adacıqların miqdarı çox olur; 4 yaşından sonra miqdarı azalır.
Mədəaltı vəzin təsvir olunan daxili sekresiya hissəsi, yəni adacıqları 1869 cu ildə Langerhans tərəfindən kəşf edilmişdir. İlk dəfə bunları limfouid follikullardan hesab edirdilər; sonralar onların epitel törəmə olduqları aşkar olundu. Adacıqlar insulin adlanan hormon ifraz edir.
## Quruluşu
Langerhans adacıqları müxtəlif formalı - çoxvəchli, oval və silindrəbənzər hüceyrələrdən təşkil olmuş, nazik birləşdirici toxuma qatları ilə pankreasın ətraf kütləsindən ayrılır. Bu hüceyrələr düzülərək qaraciyərdə olduğu kimiatmalar təşkil edir. Hüceyrələrin protoplazmasında artıq miqdarda dənəciklərə təsadüf edilir; nüvələri böyük, girdə və xromatin ilə zəngindir. Protoplazmada olan dənəciklərin miqdarı hüceyrələrin fəaliyyətindən asılı olur; güman edilir ki, onlar adacıqların məhsulunu təşkil edir.
## İnkişafı
Bu adacıqlar onikibarmaq bağırsağın epitelindən (entodermal epiteldən) inkişaf edir. Bunların mayaları borucuq şəklində olur və sonradan pankreasın ətraf kütləsindən mezenxim elementləri vasitəsilə ayrılır.
## Qidalanması və innervasiyası
Langerhans adacıqlarına gələn arteriolalar onların kütləsinə daxil olaraq şaxələnir və kapillyar sisteminə keçir. Burada olan kapillyarlar enli və qıvrım olduqları üçün sinisoidlərə (cibciklərə) bənzəyir və divarları yalnız endotel qatdan ibarətdir (birləşdirici toxuma qişası olmur). Kapillyarlar bilavasitə adacıqların hüceyrələrinə söykənir.

Adacıqları innervasiya edən sinir lifləri əvvəlcə xarici (periinsulyar) tor təşkil edir; bu tordan çıxan şaxəciklər adacığın daxilinə girir və daxili (intrainsulyar) tor əmələ gətirərək hüceyrələr arasında tamam olur.

## Vəzifəsi
Adacığın ifraz etdiyi hormon insulin adlanır; bu hormon qana daxil olub vücudda karbohidratlar mübadiləsinitənzim edir; qaraciyərdə toplanmış qlikogenin şəkərə çevrilməsini tormozlayır (yalnız normal miqdarda verilməsinə imkan yaradır); odur ki, 
Langerhans adacıqlarının hipofunksiyasında insulinin miqdarı azalır, nəticədə artıq miqdarda qlikogen xaric olur; bu üsul ilə şəkərli diabet -  deyilən xəstəlik meydana çıxır.

## İstinadlar

## Mənbələr
*Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, səh. 276-278, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1982
*Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека (4 тома)
*Anatomy: Embryologie

## Həmçinin bax
*Mədəaltı vəzi
*Şəkərli diabet

## Xarici keçidlər
* "'''THE ISLETS OF LANGERHANS'''" , Karolinska Institutet, Sweden
* '''''"Islets"'''''
* '''Islet Society'''
* "Pancreas, human - H&E "
İbn Ərəbşah

**Əhməd İbn Məhəmməd ibn Ərəbşah** (; ) — ərəb tarixçi, ədib və şair.

## Həyatı
İbn Ərəbşah 5 noyabr 1389-cu ildə Dəməşq şəhərində anadan olub, 1450-ci ildə isə Qahirədə vəfat etmişdir. O, 1401-ci ildə 12 yaşında ikən, Əmir Teymur Dəməşqi ələ keçirmiş, onu, anası və qardaşları ilə birlikdə, yerli sakinlərdən əsir etdiyi bütün intelektual qismin özləri və ailələri kimi Səmərqəndə göndərmişdir. İbn Ərəbşahın 1408-ci ilə qədər Orta Asiyada nə işlə məşğul olması məlum deyil, əsərlərindən yalnız bu anlaşılır ki, əmirlər, alimlər və şahmatçılar arasında imiş. Güman edilir ki, o, həmin müddət ərzində Əmir Teymurun nəvəsi Xəlil sultanın xidmətində olmuşdu.

İbn Ərəbşah Səmərqənddə yaşadığı müddət ərzində təhsil almış, fars, türk və monqol dillərini öyrənmişdir. O, 1408-ci ildə səyahətə başlayaraq, əvvəl Çinə yollanmış, sonra oradan Krıma qədər uzaq bir məsafəni qət etmiş, buradan isə Ədirnəyə getmişdir. Ədirnədə ərəb və fars dillərində olan ədəbiyyatı türkcəyə tərcümə etmək işi ilə məşğul olan müəllif, daha sonra Türk sultanı Sultan Məhəmmədin (1402–1421) sarayında mirzəlik etmişdir. Sultan Məhəmmədin ölümündən sonra Hələbə getmiş, oradan isə doğma şəhəri olan Dəməşqə qayıtmışdır. 1428-ci ildə (Həcc ziyarətinə gedib-gəldikdən sonra) elə burada elmi-ədəbi fəaliyyətə başlayan İbn Ərəbşah, eyni işi Qahirəyə köçdükdən sonra davam etdirirmiş və orada teymurilərdən bəhs etdiyi "Əcaibül-məqdur fi nəvaib timur" adlı məşhur əsərini qələmə almışdır.

Əsərdə Azərbaycan tarixçiliyi üçün maraqlı və əhəmiyyətli məqamlar çoxdur. Maraqlıdır ki Əmir Teymurun sonuncu Gürcüstan yürüşü (1403) barədə İbn Ərəbşahın qələmə aldığı bəhslər də əslində Gürcüstana yox, Şəkiyə aiddir. Belə ki bu hekayətlərdə "Gəl-Gör-Get" adlı bir qaladan da bəhs olunur, Şirvanşah Şeyx İbrahimin dili ilə isə yerli əhali gürcü yox, "tatar" adlandırılır. Bu zaman aydınlaşır ki, hekayətlərdəki "gürcü" sözləri millət yox, hümmət və məzhəb, yəni "xristian provoslav" mənasında işlədilmişdir.

## Həmçinin bax
* Gəl-Gör-Get qalası

## İstinadlar
Krotos

**Krotos** (həmçinin Krot ya Kroton) — yunan mifologiyasında personaj — kentavr. Pan və Yevfemin oğlu. O, at ayaqlarına və satir quyruğuna malikdir. Sosifeyanın satir dramına əsasən o, muzalarla birlikdə Helikonda tərbiyə almış və alicənab olmuşdur. Krotos ox-kamanı və muzaları alqışlamaq üçün əl çalmağı icad etmiş və muzalar ona vəhşı heyvanları ovlamağı öyrətmişlər. Muzaların xahiş və təkidləri əsasında tanrı Zevs onu göyə qaldıraraq ox atan bürcünə çevirmişdir.

## İstinadlar
Qol (dəqiqləşdirmə)

**Qol** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Qol (idman) — idman oyunlarında topun və ya şaybanın rəqibin qapısından keçirilməsi.
* Qol (ölçü vahidi) — əkinləri suvararkən axıdılan suyun miqdarını olcmək ucun istifadə edilən ölçü vahidi. 
* Qol (anatomiya) — canlılarda cüt qabaq ətraflardan biri.
* Qol (coğrafiya) — çayın qolu.
* Qol (imza) — hər hansı sənədin altından öz dəti-xətti ilə imza etmək (qol çəkmək).
Məmməd bəy Hacıyev

**Məmməd bəy Hacıyev** (tam adı: *Məmməd bəy Mirzə Kərim bəy oğlu Hacıyev*; d.06.03.1896, Şuşa-?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, mühəndis.

## Həyatı

Mirzə Kərim bəyin ikinci oğlu Məhəmməd bəy 6 mart 1896-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. 1916-cı ildə Şuşa realnı məktəbini bitirmişdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri idi. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini maşınqayırma sahəsində davam etdirmək üçün Almaniyaya Berlin Universitetinə göndərilmişdir.  Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən *Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqı*nın 1923-25-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə il yarım qaldığı göstərilirdi. Sonra Türkiyəyə getmiş, Qaratekin soyadını qəbul etmişdi.

## Ailəsi

Mehmet Qaratekin alman qızı Hesma ilə ailə qurmuşdu. Güllü xanım və Aysel xanım adlı qızları var.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri
*Hacıyevlər

## Mənbə

## İstinadlar
Raymon Puankare

**Pankare Raymon** () — Fransız dövlət xadimi, Fransa prezidenti və baş naziri

## Həyatı
Puankare hökuməti Azərbaycanda bolşevik işğalına qarşı silahlı üsyançılara rəğbət bəsləmişdir. Fransa hökuməti, Əlimərdan bəy Topçubaşov başda olmaqla, Parisdə qalmağa məcbur olan Azərbaycan nümayəndə heyətinə maliyyə yardımı göstərmiş, Azərbaycanın Rusiyanın təsiri altından çıxararaq Antanta ölkələrinə tabe etmək məqsədilə Topçubaşov və Ankara hökuməti ilə danışıqlar aparmışdır.

## İstinadlar
Əsədulla bəy Muradxanov

**Muradxanov Əsədulla bəy** () — ictimai-siyasi xadim, maarifpərvər-publisist. Rusiyanın 1-ci Dövlət Dumasının deputatı. Görkəmli pedaqoq-alim, professor Mərdan Muradxanovun atasıdır.

## Həyatı
Əsədulla bəy Muradxanov 1866-cı ildə Salyan şəhərində anadan olub. İlk təhsilini şəhərdə yerləşən dördsinifli rus məktəbində alıb. Məktəbi bitirdikdən sonra isə Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olub. 1886-cı ildə təhsilini başa vurduqdan sonra Kürdəmirdə müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb. Yeddi müəllimlik etdikdən sonra, Cavad qəzasında “Kəndlilərlə əlaqə şöbəsi”ndə kargüzar və tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib. Bir neçə ildən sonra isə Salyana qayıdaraq məhkəmə məmuru kimi işləməyə başlayır.

Daha çox “Kaspi” qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. 
 
“Cəmiyyəti-xeyriyyə” adlı təşkilat yaradıb, qiraətxana açıb, həvəskar teatr cəmiyyəti təşkil edib. 1905-ci il iyunun 4-ü Salyanda Nəcəf bəy Vəzirovun “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük” pyesini, 1906-cı il yanvarın 7-də isə Nəcəf bəy Vəzirovun “Pəhləvanani-zəmanə” pyesini səhnələşdirərək rejissorluq edib.

Uzun illərdən sonra müəllimlikdən uzaqlaşan Əsədulla bəy Cavad qəzasının kəndlilərlə əlaqə şöbəsində kargüzar və tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1906-cı ildə Bakı quberniyasının Cavad qəzasından Rusiyanın 1-ci Dövlət Dumasına deputat seçilmişdir. Dumada Xalq Azadlıq Partiyasına mənsub olmuşdur. Dumada birlikdə çarizmin Rusiya imperiyasında yaşayan xalqlar arasında ədavət salmaq siyasətinə qarşı çıxmış, qeyri-rus xalqlarını milli muxtariyyəti ideyasını müdafiə etmişdir. Duma çar Nikolay tərəfindən qovulduqdan sonra Muradxanov Peterburqdan Salyana qayıtmış, burada bir neçə maarifçinin fəal iştirakı ilə əhali arasında mədəni-maarif işləri aparmış, "Cəmiyyəti-xeyriyyə" yaratmış, kitabxana-qiraətxana açmış, həvəskar teatr cəmiyyəti təşkil etmiş və s. xeyriyyə işləri ilə məşğul olmuşdur. Dövri mətbuatda çıxış etmiş, inqilabdan əvvəl "Brokhauz və Yefron ensiklopedik lüğəti"ndə məqalələri çap olunmuşdur. Əsədulla bəy 1926-cı ildə Bakıya köçmüş və Qara Şəhərdə mülki məhkəmənin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 1929-cu ildən təqaüdə çıxmışdır.

Əsədulla bəy Salyanda yaradılmış ilk Cəmiyyəti-Xeyriyyənin, ilk həvəskar teatr cəmiyyətinin və ilk kütləvi kitbxananın qurucusudur.
O, 1942-ci ildə Salyanda vəfat etmişdir.

Əsədulla bəy Muradxanov 1926-cı ildə Bakıya köçüb. Qaraşəhərdə mülki məhkəmənin sədri vəzifəsində çalışıb. 1929-cu ildə təqaüdə çıxaraq doğma yurdu Salyana qayıdıb. Ömrünün müdrik çağında - 1942-ci ildə Salyanda vəfat edib.

## Ailəsi
Salyanda tanınmış Hacı Babaşın qızı Dürsədəf xanımla ailə qurub. Əlibəy və Mərdan adlı oğlu, Böyükxanım, Dostuxanım, Nabat, Ayxanım, Ağanənə və Nurcahan adlı qızları olub.

## Mənbə
* Seyidzadə D. B., Azərbaycan XX əsrin əvvəllerində: müstəqilliyə aparan yollar, B., 2004;
* Azərbaycan teatr salnaməsi, B., 1975.

## Xarici keçidlər
* http://jurnal.meclis.gov.az/news.php?id=264 

## İstinadlar