open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toqa

**Toqa** (,  – örtürəm) — Qədim Romada vətəndaşların üst geyimi, qolsuz uzun plaş. Adətən ağ yun parçadan tikilirdi. Toqa böyük yun parçadan olub, dairəvi və ya oval şəkilə malikdir. Onun uzunluğu 6 m və daha artıq olub, dairəvi kənarı 2 m-ə çatır. Yalnız Roma vətəndaşlığı olanlar toqa geyinə bilərdilər.

## İstinadlar
Tarla

**Tarla** — Kənd təsərrüfatında növbəli əkin sahələrinə bölünmüş şum yerləri, həmçinin kənd təsərrüfatı bitkilərinin becərilməsi üçün istifadə edilən sahə.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Henri Morgentau (böyük)

**Henri Morgentau** (, ) – ABŞ diplomatı. Birinci Dünya müharibəsi (1914–18) dövründə Osmanlı dövlətində Amerika səfiri.

## Həyatı
Paris Sülh Konfransında (1919–20) ABŞ nümayəndə heyətinin üzvü olmuşdur. Kofransın gedişində, Azərbaycan istiqlalının birinci ildönümü günündə (1919 il mayın 28-i) Əlimərdan bəy Topçubaşovla görüşmüşdür. Görüşdə həmin günün ikinci yarısında ABŞ prezidenti Tomas Vudro Vilsonla keçiriləcək danışıqlarda müzakirə ediləcək məsələlər müəyyənləşdirilmişdir. Morgentau Azərbaycanın zəngin təbii ehtiyatlarını və sənaye potensialını nəzərə alaraq, ölkənin iqtisadiyyatına Amerika kapitalının cəlb edilməsini və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinə maliyyə yardımı göstərilməsini mümkün hesab etmişdir. 1919 ildə Yaxın şərqdə Amerika yardımı komitəsinin sədr müavini olmuşdur.

## Əsərləri
* The *Ambassador Morgenthau’s Story* (1918)
* The *Secrets of the Bosphorus* (1918)
* The *Morgenthau Report* (October 3, 1919)
* *I was sent to Athens* (1929)

## Ədəbiyyat
* Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918–1920-ci illər)., B., 1993;
* Qasımlı M., Avropa və Amerika ölkələrinin müasir tarixi, 2 hissədə, h.l (1918–1945-ci illər), B., 2003;
* Архив полковника Зайза. 1,4, Б., 1944.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''Ambassador Morgenthau’s Story''. An electronic copy of his most contentious book, at the World War I Document Archive.
* ''Ambassador Morgenthau’s Story'' . With translations in French, German and Turkish.
* ''I was sent to Athens''.
Corc Miln

**Corc Miln** () — ingilis generalı.

## Həyatı
Birinci Dünya müharibəsində (1914–1918) Böyük Britaniyanın Qara dəniz orduları baş komandanı. Milnin hərbi səlahiyyətləri dairəsinə Rusiyanın əyalətləri, Qara dəniz, Qafqaz, Xəzər dənizi, Türkmənistanda Mərvə qədər Zakaspi vilayəti daxil idi. Bu ərazilər 1918-ci il oktyabrın 30-dan 1920-ci ilin avqustunadək Britaniya ordularının nəzarət dairəsinə daxil idi. Onun Britaniya hərbi nazirliyinə göndərdiyi "General Corc Milnin Qafqazda və Orta Asiyadakı hadisələr haqqında məlumatları" adlı hesabatda, 1918–1920-ci illərdə regionda, o cümlədən, Azərbaycanda gedən proseslər təsvir və təhlil edilmişdir. Sənəddə 1918-ci ilin martında Bakıda bolşevik-daşnak qüvvələrinin dinc türk-müsəlman əhaliyə qarşı törətdiyi kütləvi qırğınlar, "Sentrokaspi diktaturası"nın siyasəti, Bakının azad edilməsi, Qafqazda, xüsusən Bakıda ingilis ordu hissələrinin qarşısında duran vəzifələr, bütövlükdə, Böyük Britaniyanın Azərbaycanda maraqları, general Tomsonun, Biçeraxovun fəaliyyəti və s. öz əksini tapmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər

* Биография Джорджа Милна на сайте "Хронос"
12 stul (film, 1971)

**"12 stul"** () — rejissor Leonid Qaydayın filmi.

## Məzmun
İnqilab zamanı bir çox insanlar öz dəyərli cavahiratlarını etibarlı yerlərdə gizlətmişlər. Keçmiş dvoryan başçısı indiki (1927) kargüzar İppolit Matfeyeviç Vorobyaninov bir qoca qadının ölümündən xəbər tutur. Məsələ burasındadır ki, həmin qadın 150 min qızıl rubl dəyərində brilyant və mirvarilərini vaxtilə məşhur ustad Hambsın qonaq otağındakı 12 stuldan birinin içində gizlətmişdi. Vorobyaninov bütün işlərini bir kənara qoyaraq stulları axtarmaq qərarına gəlir. O, köhnə şəhərə – keçmiş dostu dalandar Tixonun yanına gedir. Vorobyaninov orada təsadüfən böyük kambinasiyaçı və gənc fırıldaqçı Ostap Benderlə qarşılaşır. Onlar pulun 40 faizinə ortaq olmağa razılıq verirlər. Lakin Fyodorun bu söhbətə gizlincə qulaq asmağı onu da bu işdən xəbərdar edir. Tezliklə xəbər gəlir ki, bütün 12 stul hamısı birdən hərraca qoyulub. Lakin Vorobyaninov hərraca bir az qalmış bütün pulları restoranda xərcləyir. Çətinliklə qarşılaşan hərislər indi stulları və cavahiratı tapmaq üçün başqa yollar fikirləşməlidirlər. Xəzinənin sonda kimə qismət olacağı filmin sonuna qədər tamaşaçıları intizarda saxlayır. 

## Film haqqında
* Filmdə olan şəhər çəkilişləri Rıbinsk şəhərində çəkilmişdir.  
* İlf və Petrovun bu romanını əslində rejissor Georgi Daneliya çəkməli idi. Lakin o, sonradan filmi "12 stul" romanını çəkmək arzusu ilə yaşayan daha bir məşhur rejissora — Leonid Qaydaya verir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifləri:** Vladlen Baxnov, Leonid Qayday
:**Quruluşçu rejissor:** Leonid Qayday
:**Operatorlar:** Sergey Poluyanov, Valeri Şuvalov
:**Rəssam:** Yevgeni Kumankov
:**Bəstəkar:** Aleksandr Zasepin

### Rollarda
:Arçil Qomiaşvili — Ostap Bender
:Sergey Filippov — Vorobyaninov
:Mixail Puqovkin — Fyodr
:Klara Rumyanova — Katerina
:Yuri Nikulin — Tixon
:Qriqori Şpigel — Aleksandr Yakovleviç
:Nataliya Kraçkovskaya — madam Qrisasuyeva
:Nataliya Varley — Yelizaveta
:Nataliya Vorobyova — Elloçka Şşukina; "Adamyeyən Elloçka"
:Viktor Pavlov — Kolya
:Nina Qrebeşkova — Musik
:Vladimir Etuş — Andrey Bruns
:Georgi Vitsin — Meçnikov
:Leonid Qayday — Varfolomey Korobeynikov
:Saveli Kramarov  — Ostap Benderlə şahmat oynayan
:Aleksandr Xvılya

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə (azərbaycan dilində)
* 10 ən yaxşı sovet filmi
Mir Ağa Mövsümov

**Mövsümov Mirağa Mirmövsüm oğlu** (1850, Şamaxı −1926, Bakı) – maarif xadimi, pedaqoq, dinşünas alim-metodist, şair.

## Həyatı
Şamaxıda mollaxanada və mədrəsədə təhsil almış (1859–82), ərəb, fars dillərini, şəriəti, islam tarixini öyrənmişdir. ġamaxıda xüsusi məktəb açmış (1882–87), oğlanlara əlifba və şəriət qaydalarını tədris etmişdir. 1887 ildə Bakıya köçərək, burada da ġamaxıdakı məktəb kimi məktəb açmışdır. 1892 ildə Bakı realnı məktəbində və Cənubi Qafqaz şiə ruhani idarəsində xüsusi komissiya qarşısında imtahan verərək, şəriət və Azərbaycan dili müəllimi dərəcəsi almış, uzun müddət Bakı məktəblərində şəriətdən dərs demişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. Həsən bəy Zərdabi ilə dost olan M. Mövsümov onun millətin oyanmasına kömək edən nəğmələr yazmaq çağırışına cavab olaraq, "Əkinçi"də təbliğ olunan fikirlərin məzmununa uyğun yazdığı şerləri 1901 ildə Bakıda "Türk nəğmələrinin məcmuəsi" adı ilə kitab halında nəşr etdirmişdir. H. Zərdabi "Türk nəğmələri"nin əhalinin siyasi düşüncəsinin oyanmasına təsirini yüksək qiymətləndirmiş və müasir şairlərə M. Mövsümovun yolunu davam etdirməyi məsləhət görmüşdü. M. Mövsümovun uşaq şerlərindən ibarət "Hədiyyeyi-ətfal" (1911) kitabı da nəşr olunmuşdur. 20 əsrin əvvəllərində "rus-müsəlman" məktəbləri üçün "Təcvid" (1909), "ġəriət kitabı" (1909), "Tarixi müqəddəs" (1911), "Əhaili-islam" (1914), "Yeni təlimül-şəriə" (1916) və s. dərsliklər yazıb çap etdirmişdir.

## Əsərləri
* Şirvani M. M., Şəriət kitabı, B., 1992.

## Ədəbiyyat
* Məmmədov X., H. Zərdabinin "Türk nəğmələrinin məcmuəsi" haqqında, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun "Elmi əsərləri", 1975, № 2.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədəbiyyatı
Mehmed Fuad Paşa

**Fuad Paşa** (; 1814-1868) — XIX əsrin ikinci yarısında Türkiyənin dövlət xadimlərindən biri.

Mirzə Fətəli Axundovun yeni əlifba layihəsi Türkiyədə müzakirə ediləndə, 1863-cü ildə o, əvvəlcə bu islahatı bəyənmiş, baş nazir olduqdan sonra isə M.F. Axundova kömək etməkdən boyun qaçırmışdır.

## İstinadlar
Mir Həsən Mövsümov

**Mirhəsən Hacı Mirağa oğlu Mövsümov** () — Hümmət Partiyasının qurucularından biri, naşir, yazıçı-publisist.

## Həyatı
İbtidai təhsilini Bakıda mollaxanada və rus-tatar məktəbində almışdır. Bakı Real Məktəbində oxumuşdur. Şəriət müəllimi, alim-metodist, şair Hacı Mirağa Mövsümovun oğludur.

Erkən yaşlarından əmək fəaliyyətinə başlamış, çarizmə qarşı siyasi mübarizəyə qoşulmuş, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Sultanməcid Əfəndiyev, Məşədi Əzizbəyov, Məmmədsadıq Axundov və başqaları ilə birlikdə Müsəlman Sosial Demokrat "Hümmət" Partiyasının əsasını qoymuşdur.

Evində gizli mətbəə yaratmış, "Hümmət" qəzetinin 6 nömrəsini (1904–1905) və bir sıra siyasi vərəqələr buraxmışdır. Sosial-demokratik ideyaları təbliğ etdiyinə görə həbs olunmuş, irəli sürülən ittihamlar sübuta yetmədiyindən azad edilmişdir. Təqiblərdən qurtarmaq üçün Gədəbəyin gümüş, mis mədənlərində fəhlə işləmişdir.

O siyasi mübarizədə bədii və publisist sözün təsir gücünə önəm vermiş, "Hümmət", "Dəvət-Qoç", "Təkamül", "İrşad" qəzetlərində müxtəlif janrlarda yazılar (hekayə, pyes, məqalə və s.) dərc etdirmişdir. Seyid Musəvinin "Çaq-çuk", "Təzə əsrin tüluunda", "Məşədi İsmayıl" hekayələri, "Mis mədəni" pyesi, "Bakı həbsxanası" məqaləsi və inqilabi vərəqələri Azərbaycan ədəbiyyatı və publisistikasında özünəməxsus yer tutur.

## Ədəbiyyat
* XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı müntəxəbatı, B., 1958;
* Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 3 cilddə, c.2, B., 1960;
* XX əsr Azərbaycan bədii nəsri, B., 1992; Hüseynov G., Həqiqət və ədalət carçısı, B., 1988;
* Talıbzadə K., Ədəbiyyatımızın inqilabi ənənələri, onun "Ədəbi irs və varislər" kitabında, B., 1974.
Valeh Bərşadlı

**Valeh Əyyub oğlu Bərşadlı** () — general-leytenant, Azərbaycanın ilk müdafiə naziri (1991).

## Həyatı
Valeh Bərşadlı 6 iyul 1927-ci ildə Qubadlı rayonunun Eyvazlı kəndində dünyaya gəlmişdir. Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq məktəbini bitirmişdir. 50 yaşında sovet ordusunda general-leytenant rütbəsi almış ilk azərbaycanlıdır. Müstəqil Azərbaycanın 1992-ci ildə ilk müdafiə naziri və Azərbaycan tarixində ilk müvəffəqiyyətli Goranboy və Ağdərə əməliyyatlarını həyata keçirmiş baş qərargah rəisi olmuşdur. 1992-ci ildə tutduğu vəzifədən istefa vermişdir.

Valeh Bərşadlı 43 il SSRİ Silahlı Qüvvələrində xidmət etmiş, taqım komandirliyindən ən nəhəng ordulardan (Almaniya Demokratik Respublikasında yerləşən sovet qoşun birləşmələrindən) birinin müavinliyinə qədər yüksəlmişdir.

15 may 1999-cu il tarixində vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* General Bərşadlının oğlu: "Elçibəy atama verdiyi vədə sahib çıxmadı"
Rza Zaki

**Rza bəy Lətifbəyov** (*Rza Zaki*; ) — pedaqoq, yazıçı.

## Həyatı
Şəkidə üsuli-cədid məktəbində, Batumda Anxazi məktəbində, Gəncə Ruhani Seminariyasında (1906–1909), Göyçayda müsəlman cəmiyyətinin "İqbal" məktəbində (1910), Hacı Zeynalabdin Tağıyevin fabrik məktəbində (1910–1914) və rus-müsəlman məktəbində (1915–1920) Azərbaycan dilindən və şəriətdən dərs demişdir. Rza Zaki XX əsrin əvvəllərində bədii yaradıcılıqla məşğul olmuş, "Zavallı Cavad" (1912), "Fədayi-eşq" (1912), "Koroğlu" (1913) romanlarını, "Sultan Ədbülhəmidin xəli" (1913) pyesini yazıb nəşr etdirmişdir. Azərbaycanın istiqlal yazıçısı Seyid Hüseyn Rza Zakinin nəsr əsərlərinin ideya-bədii cəhətdən zəifliyini, xüsusilə Avropa məişətinin Azərbaycan adət-ənənəsi kimi təsvir olunmasını, xalq ədəbiyyatı nümunələrinin bəsit əksini kəskin surətdə tənqid etmişdir. Rza Zaki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət teatr truppasının inzibatçısı vəzifəsində işləmiş, 1919-cu il oktyabrın 24-də teatr mövsümü onun nitqi ilə açılmış, sonra İsa bəy Aşurbəyovun tarixi movzuda "Azərbaycan" pyesinin tamaşası göstərilmişdi. Həmin ildə Rza Zakinin "Sultan Əbdülhəmidin xəli" pyesi də tamaşaya qoyulmuşdu.

## Kitabları
* Rza Zaki Lətifbəyov. Seçilmiş əsərləri. (Transfoneliterasiya edən: Xanım Mehdixanlı). Bakı, 2025. 216 səh.
* AMEA M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun fondunda olan "Zavallı Cavad", " Nakam qız", " Oxuyun, qızlarım", Bədbəxt gəlin", "Haqq yerini tapar", "Sultan Əbdülhəmidin xəli", "Mənzumeyi-hicran" adlı kitablarını həmin İnstitutun elmi işçisi Xanımbacı Məlikzadə(Xanım Mehdixanlı) əski əlifbadan transfoneliterasiya edərək ön söz və luğətlə bərabər çapa hazırlamışdır.

## İstinadlar
Azərbaycan daxili işlər nazirlərinin siyahısı

**Azərbaycan daxili işlər nazirlərinin siyahısı** — 28 may 1918-ci ildən sonra ölkədə respublika quruluşu təyin edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycanın daxili işlər nazirləri bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Azərbaycanın daxili işlər nazirləri (müxtəlif dövrlər və müxtəlif titullarla) sıralanmışdır.

## Siyahı

## Qeydlər

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Tahir Əliyev

* Tahir Əliyev (general) — polis generalı, Azərbaycanın müdafiə (1992) və daxili işlər naziri (1992).
* Tahir Əliyev (rejissor) — rejissor.
* Tahir Əliyev (icra başçısı) — Babək rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı.

## Həmçinin bax
* Tahir
* Əliyev
Nuh bəy Sofiyev

**Nuh bəy Abbasqulu bəy oğlu Sofiyev** (; 1884—1920-ci ildən sonra) —  Rusiya İmperator Ordusunun, daha sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabiti.

## Həyatı

Nuh bəy Sofiyev 1884-cü ildə Tiflis quberniyasının Borçalı-Qarayazı bölgəsində anadan olub.

Birinci Dünya müharibəsində iştirak edib, Tatar süvari alayında vuruşub. (1915-ci ildə ştabs-kapitan rütbəsini daşıyırdı)

1918-ci ildə podpolkovnik Nuh bəy Qafqaz İslam Ordusunun Qarayazı süvari alayının komadiri olaraq, Bakı döyüşündə iştirak edib. Bolşevik-daşnak qüvvələrinə və ingilislərə qarşı döyüşlərdə iştirak edib. Döyüşlərdən sonra Osmanlı dövlətinin 5-ci qılınclı Məcidiyyə ordeni və Hərb medalına layiq görülüb.

Hərbi Nazirliyin zabit heyətinin 1918-ci ilin noyabr ayının əvvəllərində hərbi hissələr üzrə üzləşmə siyahılarında “podpolkovnik” hərbi rütbəsində Süvari diviziyasının 1-ci Tatar süvari alayında həqiqi hərbi xidmətdə olduğu qeyd edilib. 18 dekabr 1918-ci il tarixdə Hərbi nazirin 24 №-li əmri ilə Süvari diviziyasının 2-ci Qarabağ süvari alayı komandirinin müavini vəzifəsinin müvəqqəti icraçısı təyin edilib. Hərbi nazirin 19 fevral 1919-cu il tarixli 82 №-li əmri ilə 1-ci Tatar süvari alayının fəxri siyahılarında saxlanılmaqla 13 fevral 1919-cu il tarixdən 1-ci piyada diviziyasının 1-ci Cavanşir piyada alayının komandiri vəzifəsinə təsdiq olunub. Hərbi xidmətdə fərqləndiyinə görə Nazirlər Şurası Sədrinin 28 fevral 1919-cu il 4 №-li və Hərbi nazirin 06 mart 1919-cu il 108 №-li əmri ilə “polkovnik” hərbi rütbəsinə layiq görülüb. Tabeliyində olan hərbi hissədə yüksək nizam-intizama və döyüş hazırlığına görə Hərbi nazir tərəfindən 28 iyun 1919-cu il tarixdə 314 №-li əmrlə “Təşəkkür” elan edilib. 03 avqust 1919-cu il tarixdə isə Hərbi nazirin 347 №-li əmri ilə Süvari diviziyasının 1-ci Tatar süvari alayının komandiri vəzifəsinə keçirilib. 1920-ci ilin yanvar ayında qısa müddətdə Hərbi nazirin 21 №-li əmri ilə Qusar qarnizonunun rəisi vəzifəsi də ona həvalə edilib.

1919-cu ilin avqustunda Lənkəran və 1920-ci ilin mart-aprel aylarında Qarabağda erməni daşnaklarına qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak edib. Cümhuriyyətin süqutuna kimi “polkovnik” hərbi rütbəsində Süvari diviziyasının 1-ci Tatar süvari alayının komandiri kimi həqiqi hərbi xidmətdə olub.

Aprel işğalından sonra Qarabağ üsyanının təşkilatçılarından və iştirakçılarından biri idi. Üsyanın yatırılmasından sonra mühacirətə gedib.

## Ailəsi
Nuh bəy Sofiyev Borçalı-Qarayazı bölgəsində məşhur ağa nəsli olan Sofiyevlər (Sofular) ailəsində anadan olub. Atası Abbasqulu bəy Tersk kazak qoşunlarının Volqsk alayının starşınası olub, anası Mixaline Stepanovna Yakubovskaya, polşa tatarı olub.

Qardaşı Boris bəy Sofiyev Müqəddəs Georgi ordeni kavaleri, Rus-yapon və Birinci Dünya müharibələrinin, daha sonra isə Ağqvardiyaçı hərəkatının iştirakçısı olub.

Qohumu Pərixanım Sofiyeva Gürcüstan Demokratik Respublikası Parlamentində müstəqil, sonra GSDFP (gürcü menşevikləri) partiyasının təmsilçisi idi.

## İstinadlar
Aşıq Şahsuvar

**Aşıq Şahsuvar** () – aşıq.

## Həyatı
Aşıq Şahsuvar Eyyub oğlu Fərzəliyev 1927-ci ildə Göyçə mahalının Yarpızlı kəndində anadan olub.

1948–1953-cü illərdə başqa göyçəlilər kimi o da departasiyaya uğrayıb və gəlib Gədəbəy rayonunun Söyüdlü kəndində məskunlaşıb, bir il orada yaşayandan sonra Əli-İsmayıl kəndinə köçüblər, orada da iki il qaldıqdan sonra Hərel-İsa, indiki Daşbulaq kəndinə köçüblər və düz ömrünün sonuna kimi, yəni 1996-cı ilə qədər həmin kənddə yaşayıb.

Aşıq Şahsuvar Eyyub oğlu gözəl yaddaşa və gözəl danışıq qabiliyyətinə malik olub, atası Eyyub kimi oğlunun bu istedadını görüb, onu aşıq sənətinə yönəldib, onu da deyim Aşıq Şahsuvarın atası Eyyub kişi oğlunun bu istedadını görüb, onu aşıq sənətinə yönəldib, onu da deyim Aşıq Şahsuvarın atası Eyyub kişi Göyçədə ən gözəl balaban icraçısı olub.

Aşıq Şahsuvar bütün Aşıq havalarını özünəməxsus ifa edərdi, onun Göyçə gülü, Yanıq Kərəm cığalı təcnis, dodaqdəyməz, müxəmməs kimi aşıq el havalarını özünəməxsus ifa edərdi.

Aşıq Şahsuvar aşıq dastanlarını elə gözəl ifa edərdi ki, məclisdə bir nəfər belə səs çıxarmazdı. O, Xəstə Qasım, Tufarqanlı Abbas, Şah İsmayıl və başqalarını özünəməxsus ifa edərdi. Aşıq Şahsuvar Aşıq Ələsgərin vurğunu idi.

* Ustadı Aşıq Oruc olmuşdur.

## Xarici keçidlər
*   
*   

## Mənbə
* Arif Şahsuvar oğlu Fərzəliyev
Cəlil bəy Sultanov

**Cəlil bəy Sultanov** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin deputatı.

## Həyatı
Azərbaycan Milli ġurasmın "Azərbaycan Məclisi-Məbusanına seçkilər haqqında qanun"una (1918, 19 noyabr) əsasən, Parlamentə seçilmişdir.

Cəlil bəy Sultanov 16 iyun 1919-cu il tarixli iclasında Bitərəflər fraksiyasından çıxıb Müsavat fraksiyasına daxil olması haqqında Rəyasət Heyətinə ərizə ilə müraciət etmişdi. Parlament nizamnaməsinə edilmiş dəyişikliyə görə, üzürsüz səbəbdən parlamentə iki həftə gəlməyən deputat parlament qərarına əsasən üzvlükdən məhrum edilirdi. Cəlil bəy Sultanova mayın 11-də Tiflisdə, Zaqafqaziya konfransında müşavir kimi iştirak etməsi üçün hökumət tərəfindən 10 günlük məzuniyyət verilmişdi. Fraksiyanı dəvişməsi isə mayın 12-də keçirilən iclasda elan edilmişdi. Parlamentin Rəyasət Heyəti onun konfransda iştirak etməsi haqqında məlumatsız olduğu üçün parlament "nakaz"ına müvafiq olaraq 2 həftədən sonra deputatlıqdan xaric etmişdi. Həqiqətdə isə Tiflisdəki konfransda iştirak etmək üçün hökumət tərəfindən Xəlil bəy Xasməmmədov özü Cəlil bəy Sultanova sənəd və vəsiqə vermişdi. Hökumət ona vol haqqı da ödəmişdi. Parlament "nakaz"ına görə Sultanov parlamentin Rəyasat Hevətini özü xəbərdar etməli idi.

Cəlil bəy Sultanov Azərbaycan Demokratik Respublikası parlamentinin Zəngəzur qəzasından olan millət vəkili idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
* Sultanovlar (II)
Mehdi bəy Sultanov

**Mehdi bəy Eynalı bəy oğlu** **Sultanov** () — Azərbaycanın Xalq Cümhuriyyəti ordusunun zabiti, polkovnik.

## Həyatı

1880-ci ildə Gəncədə anadan olub. Cümhuriyyət ordusunun sıralarında 1918-ci ildən xidmət edirdi. 1919-cu il yanvarın 4-də hərbi nazirin əmri ilə podpolkovnik Sultanov Ləki topçu anbarının rəisi təyin edildi. Azərbaycan Hökumətinin 1919-cu il 24 noyabr tarixli qərarı ilə ona polkovnik rütbəsi verilmişdi. Hərbi nazirin 1920-ci il 9 yanvar tarixli əmri ilə o, 6-cı Göyçay piyada alayının komandiri təyin edilmişdi.  Altıncı Göyçay piyada polkunun (Bayılda yerləşirdi – Ş.N.) komandiri. 1920-ci ildə bolşevik istilasından sonra Azərbaycan diviziyasında üçüncü alayın komandiri olmuşdur. 1926-cı ildə Gəncədə gizli fəaliyyət göstərən müsavat hərbi təşkilatının üzvü olduğuna görə on il müddətinə Solovetsk həbs düşərgəsinə sürgün edilmişdir. 1937-ci il iyulun 26-da Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarlığı xüsusi üçlüyünün qərarı ilə güllələnmişdir.

## Ədəbiyyat
* Nəzirli Ş., Arxivlərin sirri açılır. B., 1994.
*Süleymanov M., Azərbaycan ordusu (1918-1920). B., 1998.

## Həmçinin bax
Baba Məmmədov

**Məmmədov Baba Məhəmməd oğlu** () — Zəngəzur qəzasının yüzbaşısı.

## Həyatı
Baba Məmmədov 1887-ci ildə Qubadlı rayonunun Fərcan kəndində dünyaya gəlmişdir. O, Zəngəzur qəzasının yüzbaşısı, 1918-1920-ci illərdə isə Azərbaycan Demokratik Respublikasının parlamentində deputat olmuşdur. O dövrlərdə həm Bakıda, həm də rayonlarda erməni daşnakları ilə mübarizədə fəal iştirak etmiş, Gəncədə Nuru Paşa ilə tanış olaraq onun köməkliyilə Zəngəzurun müdafiəsi üçün xeyli silah yardımı almışdır. Parlamentdə olarkən H.Z.Tağıyevlə də çox yaxın münasibətdə olmuşdur.

1920-1924-cü illərdə Qubadlı bölgəsində milis işləmiş, Əliyanlı kəndindən olan qaçaqlara qarşı hər hansısa əməliyyatın aparılmasına imkan verməmişdir.

1929-cu ildə Baba həbs edilərək Şuşa turməsinə salınmış, lakin tezliklə Hüsü Hacıyevin köməkliyilə azad edilmiş və Arazın o biri tayına keçmişdir. Orada da uzun müddət qalmayaraq, Türkiyəyə getmişdir. Burada o Xosrov bəy Sultanov və Nuru Paşa ilə yenidən görüşmüşdür.

Baba Məmmədov uzun müddət vətən həsrəti ilə İstanbulda yaşamış və 1974-cü ildə orada vəfat etmişdir.

## İstinadlar
* Hacı Nərimanoğlu, "Yüzbaşı Baba".  Bütöv Azərbaycan qəzeti, №39(171), 14-20 noyabr 2012-ci il.
Fridrix-Verner fon Şulenburq

**Fridrix-Verner fon Şulenburq** (; ) – alman diplomatı, müqavimət hərəkatının iştirakçısı, qraf.

## Həyatı
Lozanna, Berlin və Münxen universitetlərində təhsil almışdır. 1901-ci ildən xarici işlər nazirliyində çalışmış, 1911-ci ildən Tiflisdə konsul vəzifəsində işləmişdir. 1918-ci ilin mayından Qafqazda alman diplomatik missiyasının tərkibində olmuş, Batum konfransındakı Almaniya nümayəndəliyinin tərkibinə daxil edilmişdi. Şulenburq 1918-ci il avqustun 21-də Almaniyanın Baş qərargahında Qafqazla bağlı iqtisadi və nəqliyyat məsələlərinin müzakirə olunduğu konfransda iştirak etmiş, müşavirənin nəticələrini mövzular üzrə sistemləşdirib, qeydlər aparmışdır. Onun Bakı ilə bağlı qeydləri, əsasən, Bakı neftinin nəqli məsələsinə aiddir. Qeydlərdə deyilir: "… a) Bakı Rusiya ağalığı altında qalmaqdadır; b) Neft gəliri Almaniyanın nəzarətinə keçir; c) Bakıdan gələn dəmir yollan və boru kəmərləri alman nəzarəti altında olmalıdır". Şulenburqun yazdığına görə, Bakının tutulmasından sonra neft sahələrini Nobel firması ilə sıx əməkdaşlıq yolu ilə istismar etmək nəzərdə tutulurdu. Şulenburq 1919-cu ilin iyulundan Berlində xarici işlər nazirliyinin mərkəzi aparatında referent vəzifəsində çalışmışdır. 1923-cü ildən İranda, 1931-ci ildən Rumıniyada, 1934-ci ildən isə SSRİ-də Almaniyanın səfiri olmuşdur. Müharibənin elan olunması haqqında Almaniyanın notasını 1941-ci il iyunun 22-də SSRİ xarici işlər xalq komissarı V.M. Molotova Şulenburq təqdim etmişdir. Almaniyaya qayıtdıqdan sonra istefa vermiş və antihitlerçi müxalifətə qoşulmuşdur. Hitlerə qarşı uğursuz sui-qəsddən (1944) sonra həbs edilərək edam olunmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Qasımlı M.C., Birinci Dünya müharibəsi illərində böyük dövlətlərin Azərbaycan siyasəti, 3 cilddə. c.3. B.. 2004; 
*3ajieccKHH K.A., KTO 6bLi KTO B nepBoiı MnpoBofl BOHHe. BııorpadpıiMecKHĠi 3nmiK.ToneaıiMecKHĠı cjıoBapb, M., 2003.

## Xarici keçidlər
* Биографические данные
* Волков В. К. Призрак и реальность "Барбароссы" в политике Сталина (весна-лето 1941 г.) // Вопросы истории. — 2003. — № 6. С. 31-58 
* Городецкий Г. Миф "Ледокола": Накануне войны
* Мэнвелл Р., Френкель Г. Июльский заговор. М., 2007. ISBN 978-5-9524-3062-4
* Фотография Вернера фон дер Шуленбурга
Şamo Arif

**Şamo Arif** (*tam adı: Rəhimov Şamo Arif Süleyman oğlu*; 9 iyul 1936, Əyin, Qubadlı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan yazıçısı, publisist, geoloq. Yazıçı Süleyman Rəhimovun oğlu.

## Həyatı
Arif Rəhimov 1936-cı il iyulun 9-da Qubadlı rayonunun Əyin kəndində anadan olub. Mənşəcə kürddür.

1965-ci ilin iyulunda 34 yaşında ikən qəflətən vəfat edən qardaşı Şamonun vaxtsız vəfatından bir müddət sonra atası və anasının razılığı ilə qardaşının adını yaşatmaqdan ötrü adının qarşısına Şamo adını qəbul edib, **Şamo Arif** olub.

## Elmi fəaliyyəti
O, həm də geologiya və minerologiya üzrə tanınmış alimdir. 1954-cü ildən Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat Layihə  İnstitutunda çalışmışdır.

Onun 1961-ci ildə R.Rəhimovla birgə çap etdirdiyi "Xəzər və neft" kitabı bu gün qədər öz aktuallığını saxlayır.

## Ədəbi fəaliyyəti
Ədəbi fəaliyyətə 1960-cı illərdən başlayıb. İlk olaraq "Qoşa çinar" hekayəsi çapdan çıxıb. Az sonra 1964-cü ildə "Göz dağı" povesti və "Anamın yuxusuna girməsin" romanını çap etdirib. Ən nəhayət sonuncu romanı "Qınamayın məni" olub. Bundan başqa dövrü mətbuatda tez-tez publisistik və elmi məqalələr ilə çıxış edir.

## Ölümü
Şamo Arif 16 iyun 2012-ci ildə vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya
*"Ayrıldıq ki, qovuşaq"

## Həmçinin bax
*Şamo Rəhimov

## İstinadlar
Möhbalı Əmiraslanov

**Möhbalı Firudin bəy oğlu Əmiraslanov** () — Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, podpolkovnik.

## Həyatı
Möhbalı Firudin bəy oğlu Əmiraslanov 1902-ci ildə Qubadlı rayonunun Balahəsənli kəndində anadan olub. 1920-ci ilin avqust ayında Qubadlı qəza milis idarəsində işə girir və 1924-cü ildə Bakıya gələrək texnikumun axşam şöbəsinə daxil olur və gündüz taxta zavodunda fəhlə işləyir. 1927-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna qəbul olur və 1929-cu ildə Stalin adına Moskva Polad İnstitutuna təhsilini davam etdirməyə göndərilir.

1931-ci ildə o, Leninqrada göndərirlir və 1934–1936-cı illərdə Daşkəsən metallurgiya kombinatında baş mühəndisi əvəz edərək, tikintiyə rəhbərlik edir. 1936-cı ildə Azərbaycan Dəzgahqayırma zavoduna direktor təyin edilir. 1938-ci ildə Xalq Yerli Sənaye Komissarının müavini vəzifəsində işləyir. 1939-cu ildə toxuculuq sənayesi naziri təyin edilir və 1941-ci ilin mart ayından Azərbaycan KP tikinti və inşaat materialları üzrə katibi seçilir.

1942-ci ildə müharibəyə gedir. Döyüşlərdə iştirak edən M. Əmiraslanov 1944-cü ildə podpolkovnik rütbəsi alır. 1945–1951-ci illərdə Zaqafqaziya sənaye tikinti trestinə rəhbərlik edir. 1951–1954-cü illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin birinci müavini təyin edilir. 1954-cü ildə o, yüngül sənaye naziri təyin edilir. 1956-cı ildə onu Bakı baş tikinti idarəsinə rəis göndərirlər. 1961-ci ilin martında Möhbalı Əmiraslanov Respublika Nazirlər Soveti yanında Dağ-Mədən Tikintisi İşlərinin Təhlükəsizliyi Komitəsinin sədri təyin olunur.

O, Azərbaycan SSR Ali Sovetini 2-ci və 3-cü çağrışında deputat seçilmişdir.

İşlədiyi illərdə Qırmızı Əmək Bayrağı və "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif olunmuşdur. 1944–1954-cü illərdə Azərbaycan KP MK-nın büro üzvü seçilib. 1981-ci ilin yanvarında təqaüdə çıxmış və 1984-cü il mayın 15-də dünyasını dəyişmiş, Bakı şəhərində Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Rəşid Əliyev

**Əliyev Rəşid Ələs oğlu** () — fəlsəfə elmləri doktoru, professor.

## Həyatı
Əliyev Rəşid Ələs oğlu 1931-ci ildə anadan olub.

1954-cü ildə İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olub və 1959-cu ildə bitirib. Ardanış kənd orta məktəbində iki il dərs hissə müdiri vəzifəsində işləyib. Krasnoselo rayon partiya komitəsində təlimatçı vəzifəsində çalışıb.

1963-cü ildə Krasnoselo RPK tərəfindən Bakı Ali Partiya məktəbinə göndərilib. 1965-ci ildən Bakı şəhəri, Lenin Rayon (indiki Sabunçu rayonu) Partiya Komitəsində təlimatçı vəzifəsində işləyib.

1967-ci ildə Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda elmi işçi kimi fəaliyyətə başlayıb.

1970-ci ildə şifahi xalq ədəbiyyatı mövzusunda müdafiə edərək fəlsəfə elmlər namizədi elmi dərəcəsi alıb. 1971-ci ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətə başlayıb və fəlsəfə kafedrasının dosenti vəzifəsində çalışıb.

1990-cı ildə "Xalq müdrikliyi ictimai-fəlsəfi fikrin komponentidir" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək fəlsəfə elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülüb.

1992-ci ildən Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin fəlsəfə kafedrasının professoru olub. "Xalq müdrikliyi", "Uzun ömürlüyün sirləri", "Müasir şəraitdə fəlsəfə fənninin tədrisinin bəzi məsələləri", "Zərdüştiliyin tarixi kökləri və sosial mahiyyəti", "Dinşünaslıq fənninə dair dərs vəsaiti" kitablarının və bir çox elmi monoqrafiya və məqalələrin müəllifi olub.

1996-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

## İstinadlar
Hacıyevlər

**Hacıyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soyun ulu babası Kərbəlayı Məmmədəli Hacı oğludur. O, 1765-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Ticarətlə məşğul idi. Müqəddəs Kərbəla torpağını ziyarət etmişdi. 
Kərbəlayı Məmmədəli Xeyrənsə xanımla ailə qurmuşdu. Qurban, Həsən adlı oğulları vardı.

Qurban 1794-cü ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. Molla yanında təhsil almışdı. Ticarətlə məşğul idi. Müqəddəs Məkkəyi-Müqəddəsi ziyarət etmişdi. İsmayıl bəy Murad bəy oğlu Qarapirimlinin rəiyyəti idi.
Hacı Qurbanın Hüsü, Abbas, Nəsir, Məmmədqulu adlı oğulları, Bacıxanım, Qızxanım, Balaxanım adlı qızları vardı.

Kərbəlayı Məmmədəlinin ikinci oğlu Həsən 1824-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Molla yanında təhsil almışdı. Ticarətlə məşğul idi. Pak Хorasan torpağını, Məşhədi-müqəddəsi  ziyarət etmişdi. İsmayıl bəy Murad bəy oğlu Qarapirimlinin rəiyyəti idi.
Məşədi Həsən Ayna ilə ailə qurmuşdu. Kərim, Əsəd adlı oğulları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Mirzə Kərim bəy Hacıyev  — məmur, kollej asessoru.
*Xasay Hacıyev — mühəndis, dövlət xadimi. 
*Məmməd bəy Hacıyev — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, mühəndis.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Hacıyevlər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30-33

## Həmçinin bax
*Qarabağ
*Şuşa

## Xarici keçidlər
III Eduard

**III Eduard** və **Vindzorlu Eduard** (; ) () — İngiltərə kralı. Hərbi uğurları və atasının zəif iqtidarının ardından monarxiyanın nüfuzunu gücləndirdi. 50 illik səltənəti İngiltərə tarixinin ən uzun ikinci hakimiyyəti hesab edilir.

Anası Fransalı İzabella və sevgilisi Rocer Mortimer tərəfindən tərtib olunan saray çevrilişi ilə atası II Eduard taxtdan endirildi və o, hələ 14 yaşında ikən İngiltərə kralı elan edildi. 3 il sonra isə ölkənin de-fakto hakimi olan Rocer Mortimeri hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı və anasını ömürlük ev həbsinə məhkum etdi. Şotlandiya üzərinə tərtiblədiyi uğurlu hərbi əməliyyatın ardından 1337-ci ildə Fransa taxtına haqq iddia etməyə başladı. Bu isə tarixə Yüzillik müharibə olaraq düşən uzunmüddətli münaqişəyə səbəb oldu. Müharibənin ilk mərhələsi İngiltərə üçün olduqca yaxşı keçdi. Yetərli torpaq və əmlak əldə etdikdən sonra III Eduard Fransa taxtına olan iddiasından imtina etdi. Onun son illəri isə xəstəliklər və daxili çəkişmələrlə keçdi.

## Həyatı
Eduard Vindzor qəsrində doğulduğundan Eduard Vindzor adını almışdır. Atası Plantegenet sülaləsindən olan İngiltərə kralı II Eduard, anası isə Kapetinq sülaləsindən olan Fransa kralı IV Filippin qızı İzabella idi.

1327-ci ildə II Eduard ona qarşı üsyan edən baronların təzyiqilə taxt-tacdan əl çəkməyə məcbur olduğundan, III Eduard formal olaraq, İngiltərə kralı elan edilir, lakin real hakimiyyət regent statusuna malik anası İzabella ilə onun məşuqu Riçard Mortimerin əlində cəmləşmişdi.

1330-cu ildə dövlət çevrilişi edən Eduard Riçard Mortimeri edam etdirir, anası İzabellanı isə ömürlük ev həbsinə məruz qoyur. Bu hadisədən sonra təkbaşına hökmranlıq etməyə başlamışdır.

## Yüzillik müharibə

1328-ci ildə III Eduardın dayısı IV Karl vəfat etdikdən sonra, Kapetinq sülaləsinin kişi nəsli kəsilmişdi. Bu səbəbə görə, sülalənin yan xətti olan Valua sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdi, lakin III Eduard Kapetinqlərin varisi olduğunu elaln edərək (o, IV Filippin sağ olan yeganə kişi nəvəsi idi), bu nəticəylə barışmadığını alan etmişdi.

Nəticədə 1337-ci ildə Fransa taxt-tacı uğrunda Fransa ilə İngiltərə arasında başlamış müharibə 116 il (1337–1453) davam etmiş, tarixə Yüzillik müharibə adıyla düşmüşdür.

## Ölümü
1377-ci ildə Şin sarayında vəfat etmiş, Vestminster abbatlığında dəfn olunmuşdur. Ondan sonra hakimiyyətə nəvəsi II Riçard (Qara Şahzadənin) oğlu gəlmişdir.

## III Eduardın obrazı ədəbiyyatda
III Eduard məşhur Fransa yazıçısı Moris Drüonun "Lənətlənmiş krallar" () tarixi silsiləsinin altıncı romanı olan Zanbaq və Şirin qəhrəmanlarından biridir.

## İstinadlar
Boks üzrə Avropa Çempionatı (2006)

**Boks üzrə Avropa Çempionatı (2006)** — 2006-cı ildə Bolqarıstanın Plovdiv şəhərində keçirilmiş Avropa çempionatında da  boksçularımız yüksək nəticələrlə yadda qaldılar. 3 boksçumuz qitə çempionatından vətənə gümüş medalla döndü.  Şahin İmranov (57 kq),  Elçin Əlizadə  və Samir Məmmədov  (51kq) gümüş,  Rahib Bəylərov isə (75 kq) bürünc medala sahib oldular.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boks üzrə Avropa Çempionatı (2008)

2008-ci ildə boks üzrə Avropa çempionatı İngiltərənin Liverpul şəhərində təşkil olundu. Təəssüf ki, bu yarış Azərbaycan idmançılarının uğursuz çıxışı ilə yadda qaldı. Belə ki, Liverpula yollanan boksçularımızdan heç biri mükafatçılar sırasına düşə bilmədi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boks üzrə Avropa Çempionatı (2010)

2010-cu ildə böyüklər arasında Avropa çempionatı Rusiyanın paytaxtı Moskvada təşkil olundu. Yarışa tam heyətlə yollanan boksçularımızdan 48 kq çəki dərəcəsində mübarizə aparan Elvin Məmişzadə 2-ci yerin sahibi oldu. O, finala kimi Rusiya komandasının üzvü David Ayrapetyan və erməni boksçu Hovanes Danielyan üzərində qələbə qazanmışdı. Elvin yarımfinalda Danielyanı 8:1 hesabı ilə məglub etmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Qaraçöp

**Qaraçöp** — Gürcüstan Respublikasında əhalisi azərbaycanlılardan ibarət özündə əsasən 8 məhəlləni birləşdirən qəsəbə. Bu məhəllələrə daxildir: Qazılar, Tüllər, Ləmbəli, Keşəli, Muğanlı, Qarabağlı, Düzəyrəm və Baldoy.

## Tarixi
Qaraçöp qədim döyüşçü türk boyları (əsasən oğuz, az sayda qıpçaq) tərəfindən yurd edilmişdir. Buraya Qarabağ, Gəncə, Qazax və Borçalıdan başqa türkmənlər də köç etmişlər.

## Əhalisi
Qaraçöp əhalisi demək olar ki, bütünlüklə azərbaycanlılardan ibarətdir. Dini inancları islamdır. Əhali əsasən maldarlıq və ticarətlə məşğul olur. Sovet dövründə əhalinin var-dövləti dövlət tərəfindən müsadirə edilmişdir. Buna görə hətta kənddə üsyan baş qaldırmışdır. Kəndə girə bilməyən əsgərlər onu uzaqdan top atəşinə tutmuşlar. Bundan sonra qadın və uşaqların həyatını xilas etmək üçün kənd müdafiəçiləri müqavimət göstərməyi dayandırmışlar. Səkkiz kəndi özündə birləşdirən Qaraçöp mahalının əhalisi bəzi qeyri-rəsmi məlumatlarda 60 min nəfər olaraq qeyd edilsə də, rəsmi dövlət statistikasında əhalinin sayı daha az qeyd edilir. Ölkədə aparılan 2024-cü il, əhalinin siyahıya alınmasının sonuncu rəsmi statistikasında Qaraçöp əhalisi 57 min nəfər olaraq göstərilib. Statistikaya əsasən, Qaraçöp əhalisi ümümilikdə Saqareco bələdiyyəsinin əhalisinin 33,1%-ni təşkil edir. Statistikada sadəcə həmin dövrdə Qaraçöpdə yaşayan əhali qeydiyyata alınıb.

## Mədəniyyət
Qədim türk ənənələri bu kəndin mədəniyyətində özünü açıq-aydın göstərir. İnsanlar saza və türkülərə böyük önəm verir. Kişilərin hamısı silahla mahir davrana bilirlər. Bütün türk ellərində olduğu kimi Qaraçöpdə də qonağa böyük hörmət göstərilir.
Otello (film, 1955)

**"Otello"** () — rejissor Sergey Yutkeviçin 1955-ci ildə çəkidiyi film.

## Məzmun
Dezdemona Venesiya taciri olan atası Brabansiodan gizli şəkildə Venesiya generalı mavr Otello ilə nikah bağlayır. Miçman Yaqo Otelloya nifrət edir. Elə buna görə də Yaqo Otellonu inandırmağa çalışır ki, Dezdemona ona xəyanət edir. Namusunun əldən getməsi ilə heç cür barışa bilməyən Otello öz arvadı Dezdemonanı boğub öldürür. Lakin tezliklə hər şey bəlli olur. Otello heç nəyin üstündə sevimli arvadı Dezdemonanı öldürdüyü üçün özünü bağışlamır və xəncərlə intihar edir.

## Səhvlər
* Film Vilyam Şekspirin "Otello" faciəsi əsasında çəkilmişdir.
* Filmdə olan səhnələrdən birində gəminin arxa hissəsində Rusiyanın üçrəngli bayrağını görmək mümkündür.
* Film 1956-cı ildə Kann kinofestivalında iştirak etmiş və Ən yaxşı rejissor işinə görə mükafat almışdır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Əsərin müəllifi :** Vilyam Şekspir
: **Ssenari müəllifi :** Sergey Yutkeviç
: **Quruluşçu rejissor :** Sergey Yutkeviç
: **Operator :** Yevgeni Andrikanis
: **Rəssamlar :** Arnold Vaysfeld, Valeri Dorrer, Mixail Karyakin

### Rollarda
* Sergey Bondarçuk – Otello
* İrina Skobseva – Dezdemona
* Andrey Popov – Yaqo
* Vladimir Soşalski – Kassio
* Yevgeni Vesnik – Rodriqo
* Antonina Maksimova – Emiliya
* Yevgeni Teterin – Brabansio
* Mixail Troyanovski
* Aleksey Kelberer – Montano
* Nikolay Brillinq – Lüdoviko

## İstinadlar
9 (film, 2002)

**9** () — 2002-ci ildə istehsal olunmuş Türkiyə filmi.

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Türkiyə filmlərinin siyahısı
120 (film)

**120** () — 2008-ci ildə istehsal olunmuş Türkiyə filmi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Türkiyə filmlərinin siyahısı
Qarğabazar

;Yaşayış məntəqələri
* Qarğabazar (Füzuli) — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qarğabazar (Qərbi Azərbaycan) — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonunda kənd.

;Digər
* Qarğabazar məscidi — Qarabağın qədim məscidlərindən biri. Füzuli rayonunun Qarğabazar kəndində yerləşir.
* Qarğabazar kənd məktəbi — Füzuli rayonundakı Qarğabazar kəndində məktəb
* Qarğabazar karvansarası — Füzuli rayonundakı abidələrdən biri
* Qarğabazar dağı
Qarğabazarı (Üçkilsə)

**Qarğabazarı**, *Qarğabazar* — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Üçkilsə (Eçmiədzin) rayonunda kənd. Rayon mərkəzidən 12 km cənub-şərqdə, Qarasu çayının yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 25 may 1965-ci il tarixli Fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək Haykaşen edilmişdir.1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda Dərəşam toponimi ilə səslənir. XIX əsrdə Alagöz dağının ətəyində Qaraşam adlı kənd vardı. Ərəb dilində qəryə "kənd" və şam (əsli ərəbcə) "qamışlıq" sözlərindən ibarətdir.

## Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 574 nəfər, 1886-cı ildə 602 nəfər, 1897-ci ildə 569 nəfər, 1904-cü ildə 688 nəfər, 1914-cü ildə 728 nəfər, 1916-cı ildə 615 nəfər, 1919-cu ildə 600 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1919-cu ilin sonlarında kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq sakinləri qırğınlarla qovulmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk etmiş azərbaycanlılardan sağ qalanlar ata-baba torpaqlarına qayıda bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 192 nəfər, 1926-cı ildə 190 nəfər, 1931-ci ildə 168 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə kəndin sakinləri 1948–1949-cu illərdə tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya edilərək Azərbaycana köçürülmüşdür. Kənddə 1946–47-ci illərdə xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.

Qargabazarı kəndində 1918-ci ildə 790 nəfər yaşamışdır. Erməni daşnaq birləşmələri kəndi yerlə-yeksan etmiş, dagıdıb talamış, əhalisini amansızlıqla qırmışlar. Kənd bir neçə il xaraba qalmışdır. 1922-ci ildə 182 nəfər gəlib kəndi bərpa etməyə çalışmışlar. Tədricən azərbaycanlı əhali sıxışdırılıb, onlar 1948-ci ildə Sabirabadın Həşimxanlı kəndinə köçmüşlər.

## Toponimi
Toponim qarğa türk etnoniminə "alış-veriş yeri" mənasında işlənən bazar sözünün artırılması ilə əmələ gəlib "qarğa tayfasının alış-veriş yeri" mənasını ifadə edir "…bazar sözü mürakkəb toponimlərin tərkibində tayfa adı kimi işləndikdə toponimik adın I komponenti, "alver, ticarət yeri" mənasında işləndikdə isə onun II komponenti yerində işlənir

## İstinadlar
Xələflilər

**Xələflilər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Soyun ulu babası Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşirdir. Xələf bəy Şirin kələntər oğlu 1791-ci ildə Qarabağın Cavanşir-Dizaq mahalının Yağləvənd obasında anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Şuşa şəhərində mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdi. Atasının kələntərliyi dönəmində mahal mirzəsi olmuşdu. Atasının vəfatından sonra (1812) Yağləvənd obasının kədxudası vəzifəsində çalışmışdı. 1817-ci ildə Mehdiqulu xan Cavanşirin keşikçibaşısı təyin olunmuşdu.

Xələf bəy 1822-ci ildə xanla bərabər İrana qaçmışdı. Abbas mirzə Qovanlı-Qacar Xələf bəyi qohum-əqrabası ilə birlikdə Qaradağ vilayətinin Kərmədüz mahalında yerləşdirmişdi. Hazırda həmin mahalın ərazisində Xələfbəyli adlı qışlaq var.

Xələf bəy Pirqulu xan Şambayatı-Qacarın oğlu Məhəmmədbağır xanla savaşmış, ailəsi ilə birlikdə Arazı adlayıb Qarabağa, doğma yurduna qayıtmışdı.

Xələf bəy İrana qaçdığına görə, bəylərə verilən hüquq və imtiyazlardan məhrum olunmuş, ailəsi vergi ödəyənlər siyahısına aid edilmişdi.

Xələf bəy 1835-ci ildə vəfat edib.

Xələf bəy Şəhribanu xanım Nurməhəmməd qızı ilə ailə qurmuşdu.

## Xələf bəyin oğulları
* Nurməmməd ağa(1827–1893)
* Əziməmməd ağa (1829–1906)
* Abbasqulu ağa (1833–1851)
* Şirin ağa (1834–1916)

## Xələf bəyin şəcərəsi
*Alı xan Yağləvəndli-Cavanşir, Hafiz, Oymaq başçısı
**Səfi xan Yağləvəndli-Cavanşir, Oymaq başçısı
***Zeynalxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Oymaq başçısı
****II Səfixan ağa Yağləvəndli-Cavanşir, Oymaq başçısı
*****Şirin kələntər Yağləvəndli-Cavanşir 1760–1812, Oymaq başçısı
****** Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir 1791–1835-Mehdiqulu xan Cavanşirin keşikçibaşısı

## Xələf bəyin nəsli
Xələf bəyin nəsli xələflilər adlanır.
*Xələf bəy (1791–1835)
**Məşədi Əzimməmməd ağa(1829–1906)
***Rzaqulu ağa (1861–1944)
****Mirzə Surxay (1891–1945)
*****Çingiz (1924–1991)
* * *

Xələf bəy 1835-ci ildə digər obabaşılar – Xanalı Aras oglu, Əmir Murad Seyid oglu, Qədir Vəli oglu və Rzaxan dağbaşı ilə bərabər Mirzə Camal bəy Məhəmmədxan bəy oglu Hacılını Ocaqlı-Sultan Murad torpağı ilə bağlı məhkəməyə vermişdilər. Məhkəmə Mirzə Camal bəyin xeyrinə həll olunmuşdu.

## Soyun tanınmış nümayəndələri
*Zeynalxan ağa Yağləvəndli-Cavanşir — Qarabağ bəyi, Səfəvilər və xanlıq dönəmində oba, atlı dəstənin yüzbaşısı.
*Şirin kələntər Yağləvəndli-Cavanşir — Cavanşir elinin Yağləvənd oymağının kələntəri, Qarabağ xanlığının sərkərdəsi.
*Məşədi Əzimməmməd ağa Yağləvəndli-Cavanşir — Qarabağın tanınmış ruhanilərindən biri.
*Bəxtiyar Əzimov — Qarabağ müharibəsi şəhidi.
*Cavanşir Vəliyev — şəhid.
*Məhi Vəliyev — Lenin, Oktyabr İnqilabı, Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli zəhmət adamı.

## Mənbə
# ARDTA, fond 77, siyahı 1, saxlama vahidi 32. vər. 23b.
# M.İ. Əmrahov, Ə. Çingizoğlu, H.İ.Həsənov. Qarabağ xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2008, 220.səh.
# Ənvər Çingizoğlu. Xələf bəy Yağləvənd-Cavanşir. "Soy" dərgisi, 1(3) 2004.

## Həmçinin bax
*Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşir
*Qarabağ xanlığı
*Xələfbəyli
*Xələfli tirəsi
*Xələfli

## Xarici keçidlər
Məhəmmədhəsən bəy Atamalıbəyov

**Atamalıbəyov Məhəmmədhəsən Qəzənfər oğlu** (1890-1943) — aktyor, pedaqoq.

## Həyatı
Məhəmmədhəsən Atamalıbəyov 1913-cü ildə Xarkov universitetinin tarix-filologiya fakültəsini bitirmişdir. İnqilabdan əvvəl və sonra maarif sahəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir. Xalqın maariflənməsini məktəblə bərabər, həm də teatrda görən M.Atamalıbəyov müxtəlif təhsil ocaqlarında tədris işləri ilə məşğul olsa da, ömrünün axırına kimi səhnədən ayrılmamışdır.

Şamaxı, Cəlilabad, Göyçay və Bakıda xalq maarifi və türk teatrlarının inkişafı sahəsində fəaliyyət göstərmişdir. Şamaxıda yerli ziyalıların iştirakı ilə Üzeyir Hacıbəyovun "O olmasın, bu olsun" və "Arşın mal alan" tamaşalarını səhnəyə qoymuşdur. 1921-ci ildən ADT-nın aktyoru olmuş, Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" və "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyalarında Əsgər, Süleyman və İntelligent Həsən rollarında çıxış etmişdir.

## İstinadlar
Əhməd Vəfik paşa

**Əhməd Vefik Paşa** (; 3 iyul 1823, İstanbul – 2 aprel 1891, İstanbul) — məşhur Osmanlı dövlət xadimi, diplomat, dramaturq və Tanzimat dövrü tərcüməçisi idi. O, statesman, diplomat, playwright and translator of the Tanzimat period. He was commissioned with top-rank governmental duties, including presiding over the first Osmanlı parliament ilk Türk parlamentinə sədrlik etmiş, o cümlədən yüksək rütbəli hökumət vəzifələrinə çalışmışdır. O, həmçinin iki qısa dövrlər üçün sadrazam (baş vəzir) oldu. Vefik Osmanlıda teatrın banilərindən olmuş. He also became a grand vizier for two brief periods. Vefik also established the first Ottoman theatre və Bursada ilk Qərb teatr üslubunda tamaşaların oynanılmasına təşəbbüs və Molyerin əsərlərini tərcümə etmişdir.

## Həyatı
Əhməd Vefik paşa 3 iyul 1823-cü ilə İstanbulda anadan olub. Ruhiddn Əfəndinin oğludur.

## İstinadlar
İvan Qonçarov

**İvan Aleksandroviç Qonçarov** (; (1812-1891) – rus yazıçısı.

## Həyatı
İvan Qonçarov 1812-ci ildə Simbirskidə tacir ailəsində anadan olmuşdu. Ədibin atası Aleksandr İvanoviç Qonçarov taxıl alveri ilə məşğul idi. Qonçarovlar yarı zadəgan idilər.

Rus yazıçısı İvan Aleksandroviç Qonçarov 1852-ci ildə Sankt-Peterburqdan gəmi ilə yola düşərək Yaponiyaya gəlib çıxmış, yol qeydlərini üzdüyü gəminin adına müvafiq olaraq “Pallada freqatı” adlı kitabında təsvir etmişdi. Ölkə müəllifdə nə qədər böyük təəssürat yaratsa da səyahətçinin xatirələri səthi müşahidə xarakteri daşıyırdı, bu yad diyara onun lazımınca nüfuz edə bilmədiyini göstərirdi. Yazıçının ilk əsəri 1847 ci ildə qələmə alınmış "Adi Bir Əhvalat" adlı romandır. İkinci və ən məşhur əsəri olan "Oblomov" 1859 cu ildə yazılıb. Həmçinin sonuncu romanı olan "Yamac" isə 1869 cu ildə oxuyuculara təqdim olunmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Всё о Гончарове 
* Гончаров И.А. Фрегат "Паллада" на сайте "Руниверс"
* Краткая хроника жизни и творчества И. А. Гончарова
* Музей И. А Гончарова в Ульяновске
* Могила Гончарова
* Информационно-справочный портал "И. А. Гончаров" 
* Аудиокниги Гончарова И. А.
İzmara (Ərdəbil)

**İzmara** — Ərdəbil ostanının Germi (Muğan) şəhristanında yerləşən kənd.

## Coğrafi mövqeyi
İzmara kəndi Germi şəhərinin doğusunda, 5 kilometr fasilə ilə yerləşir.
Salatın Əhmədli

**Salatın Alı qızı Əhmədli** () — ədəbiyyatşünas, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

## Həyatı
Salatın Əhmədli 18 oktyabr 1956-cı ildə Ağstafa rayonunun Poylu qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir.

Hazırda Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti və Azərbaycan Dillər Universitetiin azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimidir. "Kitab Evi" İctimai Birliyinin sədridir. Eyni zamanda "Məhsəti" şairlər Məclisinin "Məhsəti" jurnalının baş redaktorunun müavinidir. Salatın Əhmədli "Turan" Qadınlar Mərkəzinin, "Bura Vətəndir" və DAMM-ın Qadınlar Şurası İdarə Heyətinin üzvüdür. 2007-ci ildə Hüseyn Cavidin 125 illiyi ilə əlaqədar "Turan" Qadınlar mərkəzinin xətti və "Kazım Qara Bəkir Paşa" vəqfinin başqanı Timsal xanımın dəvəti ilə Türkiyə Cümhuriyyətində keçirilən tədbirlərdə olmuşdur.

Ailəlidir. Bakı metropoliteninin sabiq rəisi Tağı Əhmədovun həyat yoldaşıdır, iki övladı və beş nəvəsi vardır.

## Yaradıcılığı
S. Əhmədlinin 2008-ci ildə "Xalq şairi Nəriman Həsənzadəyə Poylu beşiyimdən məktub" (I–II nəşr), "Səfərnamə", "Ömrünü Qazaxda yaşayan şair", "Həcc ziyarəti", "Hüseyn Cavidin ev muzeyi", "Sənsiz" (tərtibçi), "Azərbaycan Poeziya çələngi" (iki müəlliflə), "Məhsəti" Ensiklopedik Toplu (iki müəlliflə), "XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı" I cild, "Poeziya" (iki müəlliflə), "Şairlər vətəni bizim tərəflər" (Antologiya, iki müəlliflə) kitabları və "Heydər Əliyevin dil siyasəti" monoqrafıyası işıq üzü görmüşdür.

"Heydər Əliyevin dil siyasəyi" kitabı Türkiyədə çap olunmuşdur. Xeyli sayda elmi və publisistik məqalələri xaricdə və respublikanın dövrü mətbuatında çap edilmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
2010-cu ildə "Heydər Əliyevin dil siyasəti" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi adını almışdır. Yaradıcılıq xidmətlərinə görə ictimai təşkilatların "Qızıl Qələm" və "Cəfər Cabbarlı" mükafatlarına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

## Əsərləri
* "Xalq şairi Nəriman Həsənzadəyə Poylu beşiyimdən məktub" (I, II nəşr) Bakı, MBM, 2008; 2009, 124 səh.
* "Səfərnamə" Bakı, MBM, 2008, 256 səh.
* "Ömrünü Qazaxda yaşayan şair", Bakı, Qanun, 2008, 408 səh.
* "Hüseyn Cavidin ev Muzeyi", Bakı, Şirvannəşr, 2009, 168 səh.
* "Həcc Ziyarəti" Bakı, Şirvannəşr, 2009, 64 səh.
* "Heydər Əliyevin dil siyasəti", Bakı, MBM, 2008, 96 səh.
* "Heydər Əliyevin dil siyasəti"(Rəsmi sənədlər), Bakı, Şirvannəşr,2009,136səh.
* Müseyib Məmmədov "Sənsiz" (tərtibatçı), Bakı, Şirvannəşr, 2009, 94 səh.
* "Azərbaycan poeziya çələngi" (iki müəlliflə), Bakı, Qanun, 2008, 291 səh.
* "Məhsəti". Ensiklopedik toplu (iki müəlliflə,) Bakı, MBM, 2008, 298 səh.
* "XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı" I cild. Poeziya (iki müəlliflə), Bakı,"Nurlar", 2009, 704 səh.
* "Heydər Əliyevin dil siyasəti" (monoqrafıya), Bakı, "İncə" Nəşriyyat Evi, 2010, 212 səh.
* "Haydar Aliyevin Dil Siyaseti", Türkiye, Eskişehir, 2010, 83 səh.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Salatın Əhmədlinin yaradıcılıq gecəsi keçirilib  
* Günahmı, savabmı…
* Fərqanə MEHDİYEVA QAZAXDA YAŞAYAN ŞAİR
Salala (Ərdəbil)

**Salala** () — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı Mərkəzi bölümü və Azadlı dehistanında ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 318 nəfər yaşayır (70 ailə).

## İqtisadiyyat
Bu kəndin əhalisi əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur. Önəçli məhsullarından buğda və arpanı göstərmək olar.

## İstinadlar