Musiqi fəlsəfəsi

**Musiqi fəlsəfəsi** () — estetikanın bir bölməsi olub, musiqi sənətinin müxtəlif təzahürlərində özünü göstərən fəlsəfi, dünya&shy;görüşü və mədəniyyətşünaslıq baxımından ən əsas və ümumbəşəri məsələləri tədqiq edir.

## Elmi xüsusiyyətləri

Musiqi fəlsəfəsi çoxşaxəli, fənlərarası elm sahəsidir və eyni zamanda musiqişünaslıq, fəlsəfə, sosiologiya, psixologiya, kulturologiya və pedaqogika sahələri ilə əlaqəlidir. Bununla yanaşı, musiqi fəlsəfəsinin tədqiqat predmeti riyaziyyat və digər elmlərlə bağlı müəyyən bilikləri də əhatə edə bilər — bu da musiqi-estetik paradiqmaların formalaşmasında mühüm rol oynayır.

### Musiqi fəlsəfəsi və musiqi estetikası arasındakı fərq

Musiqi fəlsəfəsini musiqi estetikasından fərqləndirmək vacibdir. Hər iki sahə tədqiqat istiqaməti baxımından bir-birinə yaxın olsa da, onların metodoloji xüsusiyyətləri fərqlidir:

Musiqi fəlsəfəsi, estetikanın bir bölməsi kimi, əsasən ontoloji (varlıqla bağlı), qnoseoloji (biliklə bağlı) və aksioloji (dəyərlərlə bağlı) problemlərin həlli ilə məşğul olur.

Musiqi estetikası isə daha çox musiqişünaslığa aid elmi məsələləri tədqiq edir və musiqi nəzəriyyəsinə dair mürəkkəb elmi anlayışlarla işləmək qabiliyyətini tələb edir.

Buna görə musiqi estetikası, öz metodoloji yönümlüyünə görə, müstəqil və ixtisaslaşmış bir sahə kimi musiqişünaslıq elminə aid edilir.

## Tədqiqatın əsas istiqamətləri

Musiqi fəlsəfəsinin tədqiq etməli olduğu ən mühüm elmi problemlər və məsələlər aşağıdakılardır:
*Musiqinin mənşəyi ilə bağlı suallar;
*Musiqinin mahiyyətinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı suallar;
*Musiqinin tarixi mövcudluğu ilə bağlı suallar;
*Musiqinin sosial mövcudluğu ilə bağlı suallar;
*Musiqinin ideya-fəlsəfi məzmunu ilə bağlı problemlər;
*Musiqinin insanların etik və dünyagörüşü istiqamətindəki dəyərlərinin formalaşmasında rolu və əhəmiyyəti ilə bağlı məsələlər;
*Musiqinin digər incəsənət növləri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin müxtəlif cəhətləri ilə bağlı suallar;
*Musiqiyə müxtəlif bilik sahələrindən (həm humanitar, həm də təbiət elmlərindən) kompetensiyaların atributiv şəkildə daxil edilməsi ilə bağlı suallar;
*Musiqinin idrak və tərbiyəvi əhəmiyyəti ilə bağlı suallar.

## Məşhur şəxslərin sitatlarında musiqinin mahiyyət-fəlsəfi məzmunu

Musiqi yalnız estetik zövq obyekti deyil, həm də dərin fəlsəfi, metafizik və mənəvi məna daşıyan bəşəri bir fenomendir. Tarix boyu bir çox mütəfəkkirlər, filosoflar, bəstəkarlar və mədəniyyət xadimləri musiqinin mahiyyətini izah etməyə çalışmış, onun insan ruhu, kainat, ideya, idrak, dəyər və mənəviyyatla olan əlaqəsini dərin fəlsəfi baxışlarla şərh etmişlər.

Məşhur insanların musiqi haqqında söylədikləri fikirlər musiqinin:
*ontoloji (varlıq) mahiyyətini – musiqinin kainatla, ruhla və həqiqətlə bağlılığını,
*qnoseoloji (bilik) məzmununu – musiqinin dünyanı dərk etmə forması olmasını,
*aksioloji (dəyər) ölçüsünü – musiqinin mənəvi və mədəni dəyər daşıyıcısı olmasını,
*estetik və yaradıcı xarakterini – gözəlliyi, ucalığı və ilhamı ifadə etməsini,
*metafizik və transsendent rolunu – rasional sərhədləri aşaraq ali mənaları çatdırmasını aydın şəkildə üzə çıxarır.

Buna görə məşhur şəxslərin musiqi barədə dərin məzmunlu sitatları musiqinin fəlsəfəsini yalnız nəzəri şəkildə deyil, həm də ruhi, bədii və intuitiv səviyyədə dərk etməyə imkan verir.

Musiqi sənətinin çox böyük fəlsəfi əhəmiyyəti və bəşəriyyət tarixi boyunca insanların həyatında son dərəcə əhəmiyyətli dünyagörüşü rolu haqqında dünya elmi və mədəniyyətinin bir çox görkəmli nümayəndələri yazmış və danışmışlar.

Bu cür fikirlər "musiqi fəlsəfəsi" kimi çoxşaxəli anlayışın müxtəlif tərəflərinin və aspektlərinin dərin məzmununu birbaşa və dolğun şəkildə açır. Buna görə də bu fikirlərin burada kifayət qədər geniş şəkildə sitat gətirilməsi tamamilə məqsədəmüvafiq hesab olunur:

Musiqi bütün dünyanı ilhamlandırır, ruha qanad verir, təxəyyülün uçuşuna imkan yaradır… Onu bütün gözəlliyin və ucalığın təcəssümü adlandırmaq olar.
Kim musiqi yaradıcılığında gözəllik və zərif zövq tələblərinə riayət etmək istəyirsə, musiqi ilə məşğuliyyətini digər elmi fənlərlə tamamlamalı və özünə rəhbər kimi fəlsəfəni seçməlidir, çünki yalnız fəlsəfə musiqi üçün lazımi ölçünü və fayda dərəcəsini müəyyən edə bilər.
Allahın ən gözəl və ən yaxşı hədiyyələrindən biri — musiqidir; o, insanı məhrumiyyət və pis fikirlərdən uzaqlaşdırmaq üçün xidmət edir.
Musiqi sənətin həqiqi mənəvi formasıdır, necə ki, səs materiyanın daxili keyfiyyətlərini göstərir… Musiqi ikinci kainatdır və yalnız uca mənəvi eşitmə qabiliyyətinə malik filosof ilahi Dünya Musiqisini eşidə və dərk edə bilər.
Musiqi — daha yüksək nizam və gözəllik sahələrinə nüfuz etmək üçün mütləq transsendent vasitədir… Sənətin əzəməti ən aydın şəkildə məhz musiqidə təzahür edir.
Musiqi — müdriklik və fəlsəfədən daha yüksək bir vəhydir… Musiqi həmişə məzmunludur. Hər bir həqiqi musiqi əsərinin bir ideyası vardır.
Musiqinin sirri ondadır ki, o, nitqin susduğu yerdə tükənməz bir mənbə tapır.
Musiqi insana onun ruhunda mövcud olan ucalıq imkanlarını göstərir.
Sənətkarda — mütləq həqiqət vardır; lakin bu, banal və protokol mənasında deyil, bizə naməlum üfüqləri, əlçatmaz sferaları açan ali həqiqətdir; həmin sferalara yalnız musiqi nüfuz edə bilər.
Musiqi — ruhun xəbərsiz şəkildə metafizika ilə məşğul olmasıdır; o, nə etdiyini dərk etməsə də, fəlsəfə yürüdür… Mən musiqi dinləyəndə tez-tez elə təsəvvür edirəm ki, bütün insanların həyatı və mənim öz həyatım əbədi bir ruhun yuxusudur və ölüm isə oyanışdır.
Ey musiqi! Uzaq harmonik aləmin əks-sədası! Ruhumuzda mələyin ahı!.
Musiqi — gözəl səslərdə təcəssüm etmiş zəka&shy;dır.
Allah bizə musiqini ona görə verdi ki, biz hər şeydən əvvəl onun vasitəsilə yuxarılara çəkilək.
Musiqi heç bir şeyi adlandırmadan hər şeyi deyə bilər.
Musiqi bizi əbədiyyətin ən kənarına qədər aparır və bizə bir neçə dəqiqə ərzində onun əzəmətini dərk etmək imkanı verir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
* Adorno, Theodor W. 1976. *Introduction to the Sociology of Music*, translated by E.B. Ashton. A Continuum Book. New York: Seabury Press. .
* Adorno, Theodor W. 1981. *In Search of Wagner*, translated by Rodney Livingstone. [London]: NLB. .
* Adorno, Theodor W. 1992. *Quasi una Fantasia: Essays on Modern Music*, translated by Rodney Livingstone. Verso Classics. London and New York: Verso.  (cloth);  (pbk) ;  (pbk).
* Adorno, Theodor W. 1998. *Beethoven: The Philosophy of Music: Fragments and Texts*, edited by Rolf Tiedemann; translated by Edmund Jephcott. Stanford: Stanford University Press. .
* Adorno, Theodor W. 1999. *Sound Figures*, translated by Rodney Livingstone. Stanford: Stanford University Press.  (cloth);  (pbk).
* Adorno, Theodor W. 2001. *The Culture Industry: Selected Essays on Mass Culture*, edited and with an introduction by J. M. Bernstein. Routledge Classics. London and New York: Routledge.  (cloth);  (pbk).
* Adorno, Theodor W. 2002. *Essays on Music*, selected, with introduction, commentary, and notes by Richard Leppert; new translations by Susan H. Gillespie. Berkeley: University of California Press. .
* Adorno, Theodor W. 2006. *Philosophy of New Music*, translated by Robert Hullot-Kentor. Minneapolis: University of Minnesota Press. .
* Adorno, Theodor W. 2009. *Night Music: Essays on Music 1928–1962*, edited by Rolf Tiedemann; translated by Wieland Hoban. London and New York: Seagull Books. .
* Arena, Leonardo V., *La durata infinita del non suono*, Mimesis, Milan 2013. 
* Barzun, Jacques. 1982. *Critical Questions on Music and Letters, Culture and Biography, 1940–1980*, selected, edited, and introduced by  Bea Friedland. Chicago: University of Chicago Press. .
* Beardsley, Monroe C. 1958. *Aesthetics: Problems in the Philosophy of Criticism*. New York, Harcourt, Brace.
* Beardsley, Monroe C., and Herbert M. Schueller (eds.). 1967. *Aesthetic Inquiry: Essays on Art Criticism and the Philosophy of Art*. Belmont, Calif.: Dickenson Pub. Co.
* Bloch, Ernst. 1985. *Essays on the Philosophy of Music*, translated by Peter Palmer, with an introduction by David Drew. Cambridge and New York: Cambridge University Press.   (pbk).
* Bonds, Mark Evan. 2014. *Absolute Music: The History of an Idea*. Oxford and New York: Oxford University Press. .
* Budd, Malcolm. 1985. *Music and the Emotions: The Philosophical Theories*. International Library of Philosophy. London and Boston: Routledge & Kegan Paul.  (cloth);  (pbk).
* Budd, Malcolm. "Music and the Expression of Emotion", *Journal of Aesthetic Education*, Vol. 23, No. 3 (Autumn, 1989), pp.&nbsp;19–29.
* Chadwick, Henry. 1981. *Boethius, the Consolations of Music, Logic, Theology, and Philosophy*. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press.  (cloth);  (pbk.)
* Clifton, Thomas. 1983. *Music as Heard: A Study in Applied Phenomenology*. New Haven: Yale University Press. .
* Fronzi, Giacomo. 2017. *Philosophical Considerations on Contemporary Music: Sounding Constellations*. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing.
* Deleuze, Gilles. 1980. *A Thousand Plateaus*. London / Minneapolis: University of Minnesota Press.
* Goehr, Lydia. 'The Imaginary Museum of Musical Works. An Essay in the Philosophy of Music' Oxford, 1992/2007.
* Kivy, P. *Introduction to a Philosophy of Music*, Hackett Publishing, 1989.
* Langer, Susanne K. 1957. *Philosophy in a New Key: A Study in the Symbolism of Reason, Rite, and Art*, third edition. Cambridge: Harvard University Press. . 
* Lippman, Edward A. 1992. *A History of Western Musical Aesthetics*. Lincoln: University of Nebraska Press.  (cloth);  (pbk).
* Nietzsche, Friedrich Wilhelm. 1967. *The Birth of Tragedy, and The Case of Wagner*, translated, with commentary, by Walter Kaufmann. New York: Vintage Books.  (pbk).
* 
* Rowell, Lewis Eugene. 1983. *Thinking about Music: An Introduction to the Philosophy of Music*. Amherst: University of Massachusetts Press. .
* Scruton, Roger. *The Aesthetics of Music*, Oxford University Press, 1997.
* 
* Young, James O. *A History of Western Philosophy of Music*, Cambridge University Press, 2023.

## Xarici keçidlər

*
* 
* 
* 
* Matteo Ravasio, Analytic Perspectives in the Philosophy of Musice in the *[[internet fəlsəfə ensiklopediyası|Internet Encyclopedia of Philosophy]]*