open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urus-Martan cümə məscidi

**Vaxi Camalxanov adına Urus-Martan cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Urus-Martan şəhərinin mərkəzində tikilmiş cümə məscidi. Məsciddə eyni vaxtda 5000 insan ibadət edə bilər.

## Tarixi
1883-cü ilə qədər Urus Martan kəndində 9 məscid, o cümlədən əsas Cümə məscidi və 8 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi..

Urus-Martan şəhərində yeni cümə məscidinin tkintisi təşəbbüsü Çeçenistan Respublikasının başçısı Ramzan Kadırova məxsusudur. Onun təklifi ilə məscidin inşasına maliyyə cəsaiti ayrılmışdır. Cümə məscidinin inşası 2009–2010-cu illərdə aparılmışdır. 2010-cu il oktyabrın 5-də Çeçenistan Respublikasının rəsmi şəxslərinin və qonaqların iştirakı ilə məscidin açılışı baş tutmuşdur.

## Təsviri
Urus-Martan məscidi şəhərin əsas simvollarından biridir. Boz-mavi günbəzləri olan açıq oxra rənglərində tikilmiş bu böyük bina 5000 müsəlman ibadətçini qəbul edə bilər. Məscidin üstündə dörd minarə ucalır, məscidin günbəzi iri aypara təsviri ilə taclanır..

Məscidin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığı və Bizans üslubunu birləşdirir. Mərkəzi məscid Səudiyyə Ərəbistanında müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Hərama (ehtiyat məscidi) tərəf yönəlib. Memarlıq İstanbuldakı Sultan Əhməd məscidinə əsaslanır. Məscid on dörd kiçik günbəzlə bəzədilib, onların mərkəzində dörd yarımqübbə ilə əhatə olunmuş əsas böyük günbəzin hündürlüyü iyirmi metrdən çoxdur.

Urus-Martan cümə məscidinin binasının bayır və daxili divarları travertin mərmərlə bəzədilib. Məscidin daxili interyeri isə ağ mərmərlə döşənib. Məscidin divarında mərmərdən həkk olunmuş minbər və dua taxçası tikilmişdir. Ağ mərmərdən hazırlanmış mehrab Məkkəyə tərəf yönəlib, namaz zamanı möminlərə istiqamət göstərir.

Məscidin əsas zalı böyük günbəzlə örtülmüşdür. Günbəz və yarımqübbələr içəridən yazılarla — Qurandan surələr və Məhəmməd peyğəmbərin kəlamları ilə bəzədilib. Günbəzin altındakı mərkəzi zalda "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş böyük çilçıraq yerləşir. Cümə məscidinin ətrafı abadlaşdırılmışdır. Məscidin binasının və ətrafındakı parkın işıqlandırılması üçün dekorativ lampa və iğıq dirəkləri quraşdırılmışıdır. Məscid ətrafında kiçik park salınmış, xiyabanlar və səliqəli xəttlə həmişə yaşıl qazon salınmışdır.

## Qalereya

Мечеть_города_Урус-мартан.jpg|Məscidin ümumi görünüşü, 2020 год	
Мечеть_города_Урус-Мартан.jpg|Məscidin minarələri
Мечеть_в_городе_Урус-Мартан.jpg|Dəstəmaz üçün ayrıca bina
Мечеть_г._Урус-Мартан.jpg|Məscidin mərkəzi zalının ümumi görünüşü
Главный_зал_мечети_г._Урус-Мартан.jpg|Minbər
Минбар_мечети_в_г._Урус-Мартан.jpg|Mərkəzdə mehrab Kəbbənin istiqamətini göstərir 	
Главная_люстра_мечети_г._Урус-Мартан.jpg|Əsas günbəzin altında olan çılçıraq 
Центральный_зал_мечети_города_Урус-Мартан.jpg|Məscidin günbəzləri və çılçıraq


## İstinadlar
Səid-Həsən Əbumüslimov

**Səid-Həsən Əbumüslimov** () — Çeçen tarixçisi, yazıçısı, publisisti, ictimai xadimi, tanınmamış Çeçen İçkeriya Respublikasının liderlərindən biri, çeçen müqavimətinin şəxslərindən biri. 
## Bioqrafiyası
1953-cü ildə Qazaxıstan SSR-də anadan olmuşdur. Milliyyətcə çeçendir.
### Təhsil
1974-1975-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin hazırlıq şöbəsində təhsil almışdır. 1974-1981-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin tələbəsi olur.

1982-1985-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin (xalq təsərrüfatı tarixi və iqtisadi doktrinalar kafedrası) aspiranturasında təhsil almışdır. İqtisad elmləri namizədi dərəcəsi alır. Çeçen, rus və alman dillərini sərbəst bilir.

### Tədris fəaliyyətləri
1990-1994-cü illərdə Çeçenistan Dövlət Universitetində tarixdən mühazirələr oxuyur.

### Çeçenistanda ictimai-siyasi fəaliyyəti
1980-ci illərin əvvəllərindən Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında samizdat paylanmasında, o cümlədən Əbdürrəhman Avtorxanovun və A. Soljenitsinin "Qulaq arxipelaqı" əsərlərinin paylanmasında iştirak etmişdir.

1990-cı ilin mayında onun da qurucusu olduğu “Bart” (“Razılıq”, 1989) cəmiyyətinin əsasında “Vaynax Demokratik Partiyası” qurulur. Parlamentin deputatı seçilir. 12 mart 1992-ci ildə müstəqil Çeçenistan Respublikasının Konstitusiyasını qəbul edən Çeçenistan Respublikası Parlamentinin iclasında iştirak etmişdir. Yandarbiyevin prezidentliyi dövründə (1996-1997) vitse-prezident vəzifəsində çalışır. 1996-cı ilin avqustunda Xasavyurt müqaviləsini imzalayır. Masxadovun prezidentliyi dövründə o, Rusiya-Çeçenistan münasibətlərinin siyasi-hüquqi tənzimlənməsinə dair Rusiya-Çeçen danışıqlarında iştirak edir. 
## Mühacirət
İkinci Çeçenistan müharibəsi başlayandan sonra Çeçenistan Prezidenti Aslan Masxadovun tapşırığı ilə İstanbulda keçiriləcək ATƏT-in Sammitində iştirak etmək üçün şəxsi nümayəndəsi kimi gedir. Səid-Həsən Əbumüslimov Avropa ölkələrində sonrakı siyasi işlərlə məşğul olur. 

O vaxtdan Türkiyədə, Azərbaycanda, sonra Almaniyada yaşamışdır. 1999-cu ilin noyabrından 2005-ci ilin martına qədər o, Rusiya böyük dövlət şovinizminin çeçen və digər Qafqaz xalqlarına qarşı cinayətlərinin araşdırılması üzrə ÇİR komissarı olur.

Qafqaz Əmirliyinin qurulması əleyhdarı, müstəqil demokratik çeçen dövlətinin bərpasını müdafiə etməkdə davam edir.

Konfederasiya şəklində Şimali Qafqazın müstəqilliyinin tərəfdarıdır.
## İstinadlar
Çoçi Yurd cümə məscidi

**Maqomed Mitayev adına Çoçi Yurd cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Kurçaloyevski rayonu Çoçi Yurd kəndində əsas cümə məscidi. Məscid eyni vaxtda 5000-ə qədər insanın ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

## Tarixi
1883-cü ilə qədər Çoçi Yurd kəndində 9 məscid, o cümlədən, əsas Cümə məscidi və 8 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərirdi.

Çoçi-Yurd cümə məscidi məşhur çeçen din xadimi Bamat Giray Hacının nəvəsi — Maqomed Mitayevin adını daşıyır.

Məscidin tikintisinə 2009-cu ilin mayında başlanılıb. Onun inşa layihəsi Hacı Əhməd Kadırov adına Regional İctimai Fondu tərəfindən maliyyələşdirilib. 2010-cu il noyabrın 16-da məscidin təntənəli açılışı olub. Açılışda yerli sakinlər və Çeçenistan Respublikasının rəhbərliyi iştirak edib. Həmçinin rəsmi tədbirə xarici ölkələrdən qonaqlar da dəvət olunub.

## Təsviri
Məscidin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı memarlığı və Bizans üslubunu birləşdirir. Maqomed Mitayevin adəna olan cümə məscidi memarlıq görkəmi ilə respublikanın digər şəhərlərindəki Cümə məscidlərinə bənzəyir. Lakin bununla belə, Çoçi Yurd məscidinin memarlıq görkəmində əhəmiyyətli dəyişikliklər edilib ki, bu da ona özünəməxsus fərdilik verir. Məscidin daxili və xarici interyerinin yaradılmasında ən yaxşı türk daş oyma, ağac üzərində oyma və rəssamlıq ustaları çalışmışlar. Amma binanın bəzəyində milli çeçen ornamentinə məxsus xüsusiyyətlərdə vardır. Məscidin xaricində və içərisində divarları xüsusilə davamlı tikinti materialı travertinlə örtülmüşdür. Məscidin interyerində istifadə olunan ağ mərmər Türkiyədən Mərmərə dənizindəki Mərmərə adasından gətirilmişdir.

Məscidin ümumi sahəsi 2000 kvadratmetr, insan tutumu isə 5 min nəfərdir. Məscid hündürlüyü iyirmidən çox və diametri 15,5 m olan böyük günbəzlə taclanır. Mərkəzi günbəzin altında "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş 6 metrlik qızılla örtülmüş çilçıraq yerləşir. Şimal tərəfdə məscidə bitişik yay qalereyası yerləşir. Bütün bu gözəlliyi 47 metrlik dörd minarə tamamlayır, onların azan oxumaq üçün iki eyvanı var, buradan müəzzinin səsi kənddən çox-çox uzaqda eşidilir.

## İstinadlar
Tənzilə Zumakulova

**Tənzilə Zumakulova** () — Sovet və rus, balkar şairəsi. Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi (1982). 1975-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü. 
## Bioqrafiyası
1934-cü il iyulun 18-də Qırxojan (indiki Kabardin-Balkar Respublikasının Elbrus rayonu Tırnıauz qəsəbəsi) kəndində Şimali Qafqazda vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı Mustafa Başçıyeviç Zumakulovun (1898-1963) ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlığı Böyük Vətən müharibəsi illərinə təsadüf edir.

1940-1944-cü illərdə Qırxocan kəndində ibtidai məktəbdə oxuyur. Lakin Balkar xalqı deportasiya edildikdən sonra təhsilini Qırğızıstanda davam etdirir. Artıq məktəb illərində ədəbiyyatda özünü sınayır. İlk şeirləri 1954-cü ildə çap olunur.

1957-ci ildə, on üç illik deportasiya dövrünün sonunda balkarlar vətənlərinə qayıdır.

1957-ci ildən ölkənin ictimai həyatında iştirak etmişdir. 1989-cu ildə SSRİ xalq deputatı seçilir. SSRİ Yazıçılar İttifaqının Təftiş Komissiyasının üzvü, RSFSR Yİ-nın idarə heyətinin üzvü seçilmişdir. O, Kabardin-Balkar Respublikası Yİ İdarə Heyətinin Rəyasət Heyətinin üzvü və Beynəlxalq Yazıçılar Birlikləri İttifaqının icraiyyə komitəsinin üzvüdür.

1961-ci ildə SSRİ Yİ-na qəbul olunmuşdur. 1968-ci ildə Moskvada Ali Ədəbiyyat Kursunu bitirmişdir.

## Yaradıcılığı
1959-cu ildə “Kayada Güllə” (“Qayada çiçəklər”) adlı ilk şeirlər toplusu çapdan çıxır.

### Yaradıcılıq haqqında rəylər
S. Baruzdin yazırdı - “Onun yaradıcılığı, istedadının dərəcəsinə, düşüncələrinin və poetik kəşflərinin dərinliyinə görə nəinki balkar, həm də çoxmillətli poeziya hüdudlarını çoxdan aşıb. Bu isə dünya poeziyasının fəxri olan A.Tvardovski, M. Kərim, Y. Smelyakov, P. Brovka, D. Kuqultinov, A. Keşokov, Zülfiyyə və başqa şairlərin səviyyəsidir”.

## Mükafatları
Kabardin-Balkar MSSR xalq şairəsi (1982);

M .Qorki adına RSFSR Dövlət Mükafatı (1977) - “Sokrovennost” şeirlər toplusuna görə;

Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Mükafatı (1970) - "Dağların sərinliyi" (1967) və "Çıraq" (1969) kitablarına görə;

Nalçik şəhərinin fəxri vətəndaşı.

## Ailəsi
Mustafa Başçıyeviç Zumakulov  (1898 - 1963) - atası, partiya lideri;

Boris Mustafayeviç Zumakulov (1940) - qardaşı, sovet, rus partiya və dövlət xadimi 
## İstinadlar
Kərim Otarov

**Kərim Otarov** (; ) — Balkar şairi və tərcüməçisi. Kabardin-Balkar Respublikasının xalq şairi. 
## Bioqrafiya
1912-ci ildə Qırxojan (indiki Kabardin-Balkar Respublikasının Elbrus rayonu Tırnıauz qəsəbəsi) kəndində kəndli ailəsində anadan olub. Pedaqoji məktəbi (1934), sonra Kabardin-Balkariya Universitetini (1963) bitirmişdir. 1938-1941-ci illərdə Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Yazıçılar İttifaqına rəhbərlik edir. Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Müharibədə yaralandığı üçün ordudan tərxis edilir.

Balkar xalqı ilə birlikdə Qırğızıstan SSR-ə deportasiya edilmiş və Frunze şəhərində (indiki Bişkek) qəsəbələrdən birində yaşamışdır. Kərim Otarov 1956-cı ildə Nalçikə qayıdır. 1957-1963-cü illərdə Balkar ədəbi-bədii almanaxının, sonra “Şuyoxluq” (“Dostluq”) jurnalının baş redaktoru olur.

Hərbi xidmətlərinə görə Qırmızı Ulduz ordeni və digər medallarla təltif edilmişdir.

## Yaradıcılığı
Otarın ilk şeirləri 1930-cu ildə çap olunub. Onun yaradıcılıq irsinin əsasını lirik şeirlər təşkil edir (“Yay otlaqlarında”, 1935; “Dağ dərəsi”, 1936; “Səndən uzaq”, 1941-1942 və s.). Otarov “Şeirlər və mahnılar” (1938), “Yollar” (1956), “Doğma torpaq” (1960), “İllər” (1964), “Səhər ulduzum” (1969) poeziya toplularının müəllifidir. Doğma xalqının dramatik taleyi ilə ayrılmaz şəkildə bağlı olan Otarov yaradıcılığında Balkar folklorunun, K. Meçiyeva, M.Yu. Lermontov, S.A. Yesenin yaradıcılığının təsirini hiss etmək olur.
Ən əlamətdar əsərlər sırasında müharibə illərinin poeziyası (“Səndən uzaqda”, 1941-1942) və deportasiya dövrü (“Durnalar dönəcək”, 1943-1969-cu illər) daxildir. Sonrakı lirikalarda insanın peşəsi və onun məsuliyyəti haqqında fəlsəfi düşüncələr vardır: "Mənim səhər ulduzum" (1969), "Abidələr" (1972) və s. 
Kərim Otarovun şeirlərini Semyon Lipkin, Dmitri Qolubkov, Georgi Yaropolski və başqaları tərcümə etmişlər.

## Mükafatları
Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni;

Qırmızı Ulduz ordeni;

Əmək igidliyinə görə" medalı (28.10.1967);

digər medallar;

Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi.
## İstinadlar

## Mənbə
* Краткая литературная энциклопедия 
* *[http://www.elbrusoid.org/articles/vzglyad/359035/ Памяти поэта.]* Публикация в «Эльбрусоиде»: отзывы современников и стихи Керима Отарова в переводе Георгия Яропольского.
* *Георгий Яропольский*. Причащение. «Поэтоград», № 9 (60), 2013.
* Литературная Кабардино-Балкария № 2.2012, март-апрель, с. 122: Отаров Керим Сарамурзаевич
Vaserkel

**Vaserkel** () — Dağlıq Çeçenistan Respublikasının tarixində "Cəsurlar qalası" adlanan ən əfsanəvi qala komplekslərindən biri.

## Tarixi
Vaserkel qala kompleksi Pirikit Xevsureti ilə sərhəddə, Kore-lam dağının qayalıqları arasında, Tebulosmta massivində yerləşir. XI əsrdə (taxta konstruksiya hissələrinin radiokarbon analizi və binanın təməlində daşlara həkk olunmuş petroqliflərin laboratoriya analizi) qalanın divarları arasında və üç tərəfdən əlçatmaz darvə uzun zirvə üzərində ucaldılmış, Çeçenistandan Gürcüstana gedən və Çeçenistanın tarixi bölgəsi olan Maystadan keçən mühüm yola tam nəzarət edirdi. Çeçen dilindən tərcümədə "Maysta" sözünün mənası "yüksək dağlıq, yuxarı, kənar" deməkdir. Onun mərkəzində Arqun çayının qolu olan Maysta-erx çayı axır və dərənin kənarlarında, ən əlamətdar yerlərdə qala kompleksləri var idi. Orta əsrlərdə Maysta bir növ dağlıq Çeçenistanın mərkəzi idi, bir vaxtlar burada Mexk-kxel toplanırdı. Rəvayətə görə, çeçenlərin bir hissəsinin yaradıcısı olan əfsanəvi Molkx Vaserkeldə yaşayıb, o, sonra Naşxaya köçüb, daha sonra İçkeriyanın qurucusu olub..

1927-ci ilin sonu-1928-ci ilin əvvəllərində Avstriya etnoloqu Bruno Pleçke Qalançoj ərazisində tədqiqat aparır. O, Maystadakı petroqlifləri olan qalalara, "ölülər şəhəri" Vaserkelə, Tsa-kale qalalarına, Puoqa kəndində müdafiə qalaları və bir neçə yaşayış qalasından ibarət qala kompleksinə baxış keçirir.

1929-cu ildə Maysta abidələri A.V.Uels tərəfindən tədqiq edilmiş, burada 55-dən çox kript, 12 qala (əsasən döyüş), 3 ziyarətgah qeydə alınmışdır, onlardan biri Poqo kəndində Akaça adlanırdı.. O, həmçinin Vaserkel nekropolu ərazisində yerləşən iri ziyarətgahı da (məbədi) təsvir etmişdi.

Daha sonra 1977-ci ildə Vaserkel qalla kompleksinin tədqiqi tarixçi, arxeoloq V.P.Kobıçev tərəfindən aparılmışdır.

Vaserkel qalasının şimalında böyük nekropol — yamaclar boyunca səpələnmiş iyirmidən çox daş qəbir abidəsindən ibarət "ölülər şəhəri" var. Əsasən, bunlar böyük şifer plitələrindən hazırlanmış, ön tərəfində kvadrat çuxurlu damı olan kiçik daş evlərdir. İki mərtəbəli abidələr də vardır.

Vaserkel qalasının cənub tərəfində müdafiə qalası ucalır, bu yerdə müdafiə strukturları kompleksi yerləşir. Qalanın içərisində orta əsr evlərinin xarabalıqları qorunub saxlanılıb, lakin kəndin çox hissəsi artıq meşə ilə əhatələnib. Rəvayətə görə, hərbi təhlükə yaranarsa, Vaserkeldə mindən çox yaxşı silahlanmış əsgəri yerləşdirmək mümkün idi. Vaserkel erkən orta əsrlərdə, mütəşəkkil təşkil olunmuş ordu tərəfindən işğal edildikdə sonra tənəzzülə uğradı. Bu hadisələrdən sonra ərazi, sakinləri tərəfindən tərk edilir.

Vaserkel mərkəzdən çox uzaqda, Çeçenistan Respublikasının sərhədyanı bölgəsinin əlçatmaz və praktiki olaraq ziyarət edilməyən hissəsində yerləşir. Qala kompleksinə: 12 qala (2 müdafiə, 10 yaşayış yeri), 36 məzarlıq daxildir.

## İstinadlar

## Литература
*
Patrik Aşi

**Patrik Aşi** (; ) — 26 mart 2021-ci ildən etibarən Kot-d'İvuarın Baş naziri vəzifəsini icra edən Kot-d'İvuar siyasətçisi.

## Həyatı
Aşi Parisdə Kot-d'İvuar əsilli ana və fransız əsilli atadan doğulub. O, Fransa və ABŞ-da təhsil alıb. Atasının adı Eratum, anasının adı isə Attiyedir.

16 aprel 2020-ci ildə COVID-19-dan müsbət test verdiyini və növbəti bildirişə qədər özünü təcrid etdiyini açıqladı. 2021-ci ilin may ayında o, yorğunluq və tibbi müayinədən keçmək üçün Parisə aparılıb.

## Fəaliyyəti
2010–2017-ci illər arasında Aşi Qiyom Soro, Janno Aussu-Kuadio və Deniyel Kablan Dunkan hökumətlərində İqtisadi İnfrastruktur Naziri olub.

Aşi xəstəxanaya yerləşdirilən Baş nazir Həməd Bakayokonun vəzifələrini icra etmək üçün 8 mart 2021-ci ildə Baş nazir təyin edildi. Bakayoko iki gün sonra vəfat etdi. Aşi 26 mart 2021-ci ildə Prezident Uattara tərəfindən Baş nazir vəzifəsinə təyin edilib. O, bir neçə həftə ərzində şəhər yerlərində elektrik enerjisi təchizatını çətinləşdirən böyük enerji istehsalı kəsirini həll etmək üçün müzakirələrdə əsas fiqur oldu.

2021-ci ilin oktyabrında onun adı Pandora sənədlərində qeyd edildi. O, ən azı 2006-cı ilə qədər Baham adalarında yerləşən və 1998-ci ildə yaradılmış ofşor şirkət olan *"Allstar Consultancy Services Limited"*-ə nəzarət etdi, Aşi eyni anda Kot-d'İvuar Elektrik Şirkətində hökumət komissarı və Energetika Nazirinin texniki müşaviri oldu.

## Digər fəaliyyətləri
*Beynəlxalq Valyuta Fondu, Rəhbərlər Şurasının üzvü

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Anakliya

**Anakliya** () — Gürcüstanda kurort şəhər tipli qəsəbə.. Zuqdidi rayonunda (Sameqrelo-Yuxarı Svaneti diyarı), Abxaziya ilə sərhəddə yerləşir. 2014-cü il siyahıyaalınmasına əsasən Anakliyada 1331 nəfər yaşayır. 540 metrlik körpü ilə Qanmuxuri kəndi ilə birləşir. İnquri çayının mənsəbi yaxınlığında yerləşir.

## Tarixi və görməli yerləri
Yaşayış məntəqəsinin müasir adı Herakledə olan qədim kolxida koloniyasından götürülüb. XV–XVIII əsrlərdə Anakliya Mingrelian knyazlığının limanı idi. 1723-cü ildən Osmanlı İmperiyasının ticarət aparıldığı məntəqə idi. 1770-ci ildə liman gürcü və rus qoşunları tərəfindən zəbt edildi və İmeretinin bir hissəsi oldu. XIX əsrin əvvəllərində Anakliya Sameqrelo və Abxaziya arasında mübahisə mövzusuna çevrildi. Sovet dövründə Qara dəniz donanmasının bazası burada yerləşirdi.

Əsas görməli yerlərindən biri XVIII əsrin əvvəllərində dağıdılmış qaladır. Gürcülərin əsır tutularaq Osmanlı İmperiyasına aparıldığı yerdə gürcü kilsəsi tikilmişdir. 2012-ci ildə "Çərkəz xalqının soyqırımı qurbanlarına xatirə abidəsi" açılıb.

## İnkişafı
Anakliya kurort zonası ispan memarları tərəfindən layihələndirilib və Gürcüstan prezidentinin bəyanat vermişdir: "2–3 ildən sonra Anakliya Qara dənizin ən yaxşı kurortuna çevriləcək. Otel kompleksləri ilə yanaşı, Anakliyada yaxta klubu da olacaq".

Rəsmi Tbilisinin məlumatına görə, Anakliya qalası 1994-cü ildən ərazisində yerləşdirilən rus sülhməramlıların fəaliiyyəti səbəbi ilə məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. 2006-cı ildə Rusiya hərbi bazası ərazidən çıxarıldı və Gürcüstan Mədəniyyət Nazirliyi bərpa işləri apardı.

2013-cü ildə *Panamax* və *Postpanamaks* tipli gəmilər də daxil olmaqla 110 milyon ton yükü qəbul edə biləcək dərin sulu çoxfunksiyalı Anaklia limanının tikintisinə qərar verildi.. Dəniz limanının dərinliyi 20,5 metrdir. Ümumi uzunluğu 12,3 km olan 32 löbər yeri tikintisi nəzərdə tutulub. Ərazidə qazın mayeləşdirməsi üçün zavod tikintisi planlaşdırılır. Xobisskali çayının sağ sahilində, Xorqa qəsəbəsi ərazisində beynəlxalq hava limanının tikintisi planlaşdırılır.

## İstinadlar
Kurçaloy cümə məscidi

**Küntə Hacı Kişiyev adına Kurçaloy cümə məscidi** () — Çeçenistan Respublikasının Kurçaloy şəhərinin tarixi mərkəzi hissəsində yerləşən müsəlman dini ibadətgahı. Məscid cümə məscidi statusuna malikdır. Burada eyni vaxtda 5000-ə qədər insanın ibadət etməsi üçün şərait vardır.

## Tarixi
Kurçaloydakı köhnə məscidin banisi Küntə Hacı Kişiyevdir (1796–1867). Yerli tarixçilərin fikrincə, ilk köhnə Kürçaloy məscidi təxminən 1840-cı illərdə tikilmişdir. Məscid əvvəlcə kiçik bir ibadət evi idi. Sonra bir neçə dəfə genişləndirilərək yenidən inşa edilmişdir.

2007-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Ramzan Kadırov məscidin genişmiqyaslı yenidən qurulması təşəbbüsü ilə çıxış etdi. 2008-ci ildə yeni məscidin tikintisinə başlanıldı. Məscidin köhnə binası söküldü. Tezliklə yeni kafedral məscidin bünövrəsinə ilk daş qoyuldu. Köhnə məscidin bünövrəsindən çıxan daşlar təzə məscidin bünövrəsinə qoyuldu. Tikinti 2009-cu ilin oktyabrında layihəni təhvil verən türk şirkəti tərəfindən həyata keçirilib. Kürçaloy mərkəzi məscidinin açılışı 2009-cu il oktyabrın 5-də baş tutmuşdur.

## Memarlığı
Kurçaloy cümə məscidinin memarlığı iki üslubu — klassik Osmanlı və Bizans üslubunu birləşdirir. Kurçaloy məscidi müsəlmanların əsas ziyarətgahı olan Məscidül-Həram məscidinə istiqamətlənib. Konstruksiyaları möhkəmləndirmək üçün binanın altına svaylar vurulub. Məscid on dörd kiçik günbəzlə bəzədilib, onun mərkəzində dörd yarımqübbə ilə əhatə olunmuş, hündürlüyü iyirmi metrdən çox olan günbəz var.

Məscid hündürlüyü iyirmidən çox və diametri 15,5 metr olan əsas böyük günbəzlə taclanır. Məscidin ümumi sahəsi təxminən 1800 m²-dir. Şimal tərəfdən əsas binaya klassik çadır formalı 180 kvadratmetrlik yay qalereyası bitişikdir. Məscidin qərb tərəfində qeyri-adi memarlığı ilə seçilən, içərisi mərmərlə bəzədilmiş dəstəmaz üçün ev var. Bütün bunları 47 metrlik dörd minarə tamamlayır. Məscidi əhatə edən hər dörd minarənin iki eyvanı var. Məsciddə eyni vaxtda beş minə qədər mömin ibadət üçün toplaşa bilər. Məscidin mərkəzi girişi kitabə — Küntə Hacı Kişiyevin kəlamları ilə bəzədilib. Məscidin xarici və daxili divarları mərmər — travertinlə, içərisinin dekoru isə ağ mərmərlə bəzədilmişdir. İçərisində 2-ci mərtəbə səviyyəsində U formalı eyvan var. Məscidin daxilinin və xaricinin rənglənməsini türk ustaları ediblər. Divarlar, tavanlar və günbəzin içərisi Qurandan olan surələrlə bəzədilib. Məsciddə "Svarovski" daşları ilə bəzədilmiş iri asma çilçıraqlar var.

## Qalereya

File:Соборная мечеть города Курчалой (2).jpg|Kurçaloy cümə məscidinin xarici görünüşü
File:Mechet v Kurchaloe.jpeg|Məscid açıldıqdan sonra
File:Соборная мечеть города Курчалой (5).jpg|Sağ tərəfdə dəstəmaz üçün yer
File:Соборная мечеть города Курчалой (4).jpg|Məscidin Maqomed Şatayev küçəsindən görünüşü
File:Внутренне_убранство_мечети.jpg|Məscidin içərisi
File:Минбар_трибуна_имама.jpg|Minbər
File:Большая_люстра_под_центральным_куполом.jpg|Mərkəzi günbəzin altında böyük çilçıraq
File:Михраб_указывает_направление_на_Мекку_(киблу).jpg|Mehrab Məkkəyə (qibləyə) istiqamət göstərir


## İstinadlar
Nikara qala kompleksi

**Никарa** () — Çeçenistan Respublikasının orta əsr memarlığının ən yaxşı qorunan abidələrindən biri, qədim qala kompleksi. Qala kompleksinin tikilmə tarixi XII əsrə aid edilir.

## Coğrafiyası
Kompleks Çeçenistan Respublikasının cənub-qərbində,Qalançoj rayonunun dağlıq ərazisində keçmiş Nikaro kəndində yerləşir. Qala üç tərəfdən dağ silsilələri ilə əhatələnmiş Nikar-exk çayının iki qolunun qovşağında dar, əlçatmaz qayalı silsilədə ucaldılmışdır. Qala kompleksi dəniz səviyyəsindən 1800 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Tarixi
Qala memarlığı Çeçenistanın dağlıq bölgələrində ən yüksək inkişafa çatdı. Bu, xüsusilə orta əsrlər memarlığının zirvəsi olan müdafiə qalalarının memarlığında özünü büruzə verirdi.

Nikara ayrıca XIV əsrə aid ayrı bir qala kompleksidir. Terloyev dərəsinin yüksək dağlıq bölgəsində yerləşir. 1958-ci ildən Terloyev dərəsi V.İ.Markovinin rəhbərliyi altında SSRİ Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnstitutunun, Şimali Qafqaz Ekspedisiyasının Dağ (Arqun) dəstəsinin tədqiqat sahəsinə çevrilmişdir.

"Nikara" tarixi-memarlıq kompleksi 2005-ci ildən etnoloq L.İlyasov tərəfindən dəfələrlə tədqiq edilmişdir.. 2019-cu ilin iyun ayında Terloyev dərəsindəki Nikara qala kompleksindən uzaq olmayan Eld-Pxa şəhərində bir qrup arxeoloq divarın hörgüsünün içərisində qədim gürcü əlifbalı yazısı olan daş aşkar etmişlər. Gürcü əlifbalı yazıda "Tamr" sözü yazılmışdı. Eyni zamanda, arxeoloqlar bu qədim gürcü əlifbasının Gürcüstanda X–XII əsrlərdə istifadə olunduğunu, bu da kraliça Böyük Tamaranın Gürcüstanda hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Binalardan birinin xarabalıqları üzərindəki yazı, yəqin ki, Gürcüstanın çeçen cəmiyyətləri ilə mədəni əlaqələrinin olduğuna işarədir. Eyni tapıntılar 1975–76-cı illərdə elmi məqalələrdə verilmiş və təsvir edilmişdir.

## Təsviri
Nikara piramidal pilləli damı olan beş mərtəbəli müdafiə qalasındsn, məsciddən, ondan çox yaşayış binasından və köhnə müsəlman qəbiristanlığından ibarətdir. Nikaro yaşayış qalalarından biri digər tipik qalalardan fərqlənən özünəməxsus memarlıq üslubuna malikdir. Klassik yaşayış qalası yuxarıya doğru daralan kvadrat formalı,yuxarıya doğru daral 2 və 4 mərtəbəli idi (adətən 8–10 × 8–12 m)
(lakin Nikara kəndində 6 mərtəbəli biri qorunub saxlanılmışdır), düz torpaq damı var idi. Daralma yuxarı hissədə divarların incəlməsi və içəriyə meyil etməsi hesabına əldə edilmişdir. Divarların qalınlığı aşağıdan 1,2–0,9 metrdən yuxarıda 0,7–0,5 metrə qədər dəyişirirdi. Qalada yemək ehtiyatlarının saxlanması üçün divarların boşluqlarında hazırlanmış soyuducu kameralar qorunub saxlanılmışdır.
Tağların üzərində günəş işarələrindən ibarət spiral şəklində petroqliflər qorunub saxlanılmışdır..

Şəkil:Nikar.jpg|Nikara aulunun müdafiə qalası ()


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Ильясов Л. М. Тени вечности. Чеченцы: архитектура, история, духовные традиции : науч.-попул. работа / Ред. С.-М. Хасиев, ассист. Р. Дошаев. — "Благотворительный фонд им. З. Бажаева". — М. : Пантори, 2004. — 384 с. : ил. — 5000 экз. — ISBN 5-91280-013-9.
Bulqakov məscidi

**Bulqakov məscidi** və ya **Qarşı məhəllə məscidi** ― Krımın Bağçasaray bölgəsinin Kökköz kəndində yerləşən XIX əsrə aid məscid. Sovet işğalından sonra məsciddən anbar kimi istifadə edilib. 

## Tarixi
Məscidin tikintisini mülkədar Əli bəy Bulqakov maaliyələşdirmişdir. 25 may 1967-ci ildə II Aleksandra qarşı baş tutmuş sui qəsdən imperatorun sağ çıxmasının şərəfinə tikilmişdir. Məscidin tikintisi 1883-cü ildə bitib. 

Sovet işğalından sonra 1930-cu ildən etibarən məscid ərazidə yerləşən sovxozların birinə məxsus olmuş və anbar kimi istifadə edilmişdir. 1990-cı illərə qədər burada məhsul yığımına cəlb edilmiş mövsümi işçilər yaşayıblar. 

Krım vilayəti İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə 22 may 1979-cu ildə məscid tarixi abidə kimi qəbul edilib. Krım Nazirlər Şurasının 25 fevral 1997-ci ildə qəbul etdiyi 44 nömrəli qərara əsasən məscid "Karşı maalle" müsəlman icmasına geri qaytarılıb. Bulqakov məscidi Kökköz kəndində yerləşən 3 məsciddən biridir.

## Memarlığı
Düzbucaqlı formaya malik olan məscid 2 küçənin kəsişməsində yerləşir. Ölçüləri 8.58x10.82 metrdir. Binanın şimal divarına minarə tikilib. Binanın divarları mərmərə bənzər əhəngdaşından hörülüb. Damı isə kirəmitlə üzlənib. Məscidin girişində qapının üzərində üzüm salxımı təsvir edilib. 

Sovet işğalından sonra minarə dağıdılıb və indi onun yalnız alt qisimləri günümüzə gəlib çatıb. Məsciddən 60 metr məsafədə Əli bəy Bulqakov bulağı yerləşir.

## Şəkilləri

Bulgakov mosque 3.JPG
Bulgakov mosque 1.JPG
Булгаковская мечеть, 2021, 04.jpg
Булгаковская мечеть, 2021, 06.jpg
Bulgakov mosque 6.JPG
Julia Zirka fortez Sokoline jusupov mechet kutlerska3.JPG
Булгаковская мечеть, 2021, 02.jpg
Булгаковская мечеть, 2021, 03.jpg


## Həmçinin bax
* Böyük Cami
* Kökköz məscidi
* Böyük Xan məscidi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Булгаковская мечеть была построена знатным помещиком
* Память Крыма. Коккоз: Мечети Юсупова и Булгакова
Qanarjis Muxuri

**Qanarjis Muxuri** (; qısa. **Qanmuxuri**) — Gürcüstanda kənd. Sameqrelo-Zemo Svaneti bölgəsinin Zuqdidi rayonunda, dəniz səviyyəsindən 5 metr yüksəklikdə yerləşir. İnquri çayının sağ sahilində, çayın Qara dənizə tölüldüyü yerdə, Abxaziya ilə sərhəddən təxminən bir kilometr məsafədə yerləşən yaşayış məntəqəsi. 2014-cü ilin siyahıya alınmasına görə kənd əhalisinin sayı 1354 nəfərdir. Kənd əhalisi pravoslavdır və Gürcü Pravoslav Kilsəsinin Zuqdidi və Tsaiş eparxiyasına daxildir.parishionlarıdır. Milli tərkibi — 100 % gürcülər (meqrel).

## İqlimi
İqlimi Aralıq dənizi iqlimidir. Orta temperatur 15,6 °C, yanvarın temperaturu 8,5 °C, iyulun temperaturu 28°C-dir. Orta yağıntının miqdarı 1300 mm-dir.

## Ümumi məlumat
Məktəb, poçt, polis bölməsi var. Poçt şöbəsi poçt xidmətləri, şəhərlərarası və beynəlxalq telefon rabitəsi, internet, printer, surətçıxarma və faks xidmətləri göstərir. Kənd ərazisində təbii qaz yataqlarının olması ehtimal olunur

2010-cu il mayın 27-də İnquri çayı üzərindən Zuqdidi rayonunun Anakliya və Qanarjs Muxuri kəndlərini birləşdirən yeni körpünün açılışı olub. Körpünün uzunluğu 360 m-dir. 2011-ci il avqustun 22-də Anakliya qəsəbəsi ilə Qanarjs Muxuri kəndini birləşdirən yeni piyada körpüsünün açılışı olub. Körpünün uzunluğu dünyanın ən böyüklərindən biridir — 540 metr.

Qanarjs Muxuri İnqurinin sağ sahilində yerləşən üç kənddən biridir. Gürcüstanın Zuqdidi rayonuna aiddir. Bu kəndin İnqurinin Abxaziya tərəfində yerləşməsi bu qəsəbəni gürcü liderlərinin (prezident, Gürcüstan parlamentinin spikeri, təhsil naziri, Tbilisi meri, prezidentin arvadı və s.) tez-tez səfərləri yerinə çevirir. Prezident Saakaşvili bu kənddə Abxaziyanın azad edilməsi ilə bağlı çıxışlar edib.

Bu kənddə 2008-ci ildə hərbi əməliyyatlar zamanı rus əsgərləri tərəfindən yandırılmış, lakin sonra yenidən qurulmuş gənclərin vətənpərvərlik düşərgəsi (18 bağ evi, 180 istirahətçi, 2 növbə) açılmışdır. Dəniz sahili boyu bulvar salınıb.

Gürcüstan rəhbərliyi kəndi Abxaziya üçün "reinteqrasiya vitrininə" çevirməyə çalışır. Bunun üçün Gürcüstan rəhbərliyi Qanarjis Muxuridə "Avropa səviyyəli kurort" tikmək qərarına gəlib.

## İstinadlar
Gürcüstan Futbol Federasiyası

**Gürcüstan Futbol Federasiyası** (**GFF**) ( , *sakartvelos pekhburtis pederatsia*) — 1936-cı ildə yaradılmışdır. 1936–1989-cu illərdə Sovet İttifaqı Futbol Federasiyasının tərkibində olub. Müstəqil Gürcüstan Futbol Federasiyası isə 1990-cı il fevralın 15-də yaradılıb və Gürcüstanda futbolun idarəedici orqanıdır. Futbol liqasını, Gürcüstan Premyer Liqasını və Gürcüstan milli futbol komandasını təşkil edir. Tbilisidə yerləşir.

## Prezidentlərin siyahısı

## Həmçinin bax
* Gürcüstanın qadınlardan ibarət milli futbol komandası (ingiliscə)
* Qadınlar arasında futbol üzrə Gürcüstan çempionatı (ingiliscə)

## İstinadlar

## Xarici linklər
* Rəsmi sayt
* Gürcüstan FIFA saytında
* Gürcüstan UEFA-nın saytında
Əhmədiyyə məscidi

**Əhmədiyyə məscidi** və ya **Hacı Əhməd Paşa məscidi** (, ) — Gürcüstanın Axısqa şəhərində, Axaltsix qalası daxilində, XVIII əsrin ortalarına aid dini ibadətgah.

Məscidin əsas binasına birbaşa bitişik olan minarə məscidin günbəzi ilə eyni hündürlükdədir (təxminən 15 metr). Məscidin layihəsinin memarı Hacı Əhməd Paşa olub. Məscid binasında hazırda muzey fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
Bu dini bina uzun əsrlər boyu Osmanlı imperiyasının Mesxetiya və Çıldır əyaləti paşalığını idarə edən Cakeli sülaləsi nümayəndəsi, banisinin şərəfinə Hacı Əhməd Paşanın məscidi də adlanır. Bölgə Osmanlılar tərəfindən zəbt edildikdən sonra Cakeli sülaləsinin şahzadələri İslamı qəbul etdilər. 1747–1758-ci illərdə Axaltsixdə hökmranlıq edən Əhməd paşa məsciddə özü üçün islam qanunlarına zidd olan xüsusi uca yer təşkil etməyi əmr etdi. Belə bir hüquq yalnız sultanlara aid olduğu üçün İstanbul höküməti belə bir hərəkətdə sultanın ali hüquqlarının təhqirini görürdü. Əhməd paşa sultanı təhqir etməkdə təqsirli bilinərək boğularaq edam cəzasına məhkum edildi. Paşa bu qərarı ehtiramla qəbul etdi və özü də ona göndərilən müqəddəs sapla canını aldı. Paşaya pərəstiş edən yerli sakinlər onun nəşini böyük hörmətlə qarşıladılar. Geniş gözəl darvazanın girdiyi geniş həyətdə şəbəkə ilə əhatə olunmuş iki təvazökar abidə ucaldılmışdı. Abidələrin birində "Burada hicri 1173-cü ildə vəfat etmiş allahpərəst vəzir Əhməd Paşanın külü yatır" yazısı, digər abidədə isə Əhməd Paşanın həyat yoldaşı Ayişi xanımın məzarını göstərir.

Rusiyalı hərb tarixçisi Vasili Potto 1828–1829-cu illər Rusiya-Türkiyə müharibəsinə həsr etdiyi "Qafqaz müharibəsi" kitabının IV cildində məscidin Aya Sofya maketi əsasında tikildiyi barədə məlumat verir və məscidin kitabxanasını "Müsəlman Şərqinin ən zəngin kitabxanalarından biri" adlandırır.

## Müasir dövr
Hacı Əhməd Paşa məscidi və mədrəsə 2011–2012-ci illərdə Akhaltsikhe qalasında aparılan genişmiqyaslı yenidənqurma işləri zamanı bərpa edilmişdir. Sovet dövründə məscidin günbəzi terakota ilə boyanmışdı və uzaqdan mis kimi görünürdü. Bərpa zamanı günbəzin zərlə örtülməsi türk memarlıq tarixçilərinin etirazına səbəb olub və onlar məscidin həmişə qurğuşun təbəqələrlə örtüldüyünü qeyd ediblər. 2013-cü ilin əvvəlində Gürcüstan prezidenti Mixeil Saakaşvili ilə Türkiyənin baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında aparılan danışıqlardan sonra sonuncu məscidin günbəzinin rənginə etirazını geri götürdü. Eyni zamanda, bərpa işlərini maliyyələşdirən Türkiyə hələ də məsciddən xaç təsviri olan stelların çıxarılmasını israr edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Золотой купол как метафора прошлого Ахалцихе
* Крепости Грузии. Часть 3
Leselidze

**Leselidze** (, ) — Gürcüstanda, Abxaziyanın şimal-qərbində kənd. Kənd Qara dəniz sahilində, Qaqra şəhərinin 14 km-də yerləşir. Kənd daxilində Abxaziya Qyaçrıpş dəmir yol dayanacağı var.

## Əhalisi
1959-cu ilin məlumatlarına görə Leselidze kəndində əsasən ruslar və estonlar olmaqla 646 nəfər yaşayırdı. Bütövlükdə kənd sovetində 2964 nəfər əhali yaşayırdı ki, əsasən rus-estonlar yaşayan Salme kəndi (1268 nəfər) və gürcülər-estonlar yaşayan Sulevo (1050 nəfər, 1959). 1989-cu ildə Leselidze kəndində 969 nəfər yaşayırdı. Artıq kənddə gürcülər və ermənilər yaşayırdı. 1990-cı illərdə baş verən müharibədən sonra Leselidzedə ermənilər və abxazlar, şimaldakı kəndlərdə isə ermənilər və estonlar üstünlük təşkil etməyə başladı. 2011-ci il siyahıya alınmasına əsasən Leselidze kənd yaşayış məntəqəsinin (kənd idarəsinin) əhalisi 1546 nəfər olub, onlardan 980 nəfəri ermənilər (63,4%), 215 nəfəri abxazlar (13,9%), 146 nəfəri ruslar (9,4%) olub. 205 nəfər — digər millətlər (13,3%, o cümlədən estonlar).

## Tarixi
1864-cü ilə qədər kəndin yerində məşhur Ciget (Sadz) knyazlığının Geç nəslinin kəndi Geçkuaj yerləşirdi. Əhali Qafqaz müharibəsinin bitməsi və çərkəzlərin Türkiyəyə köçürülməsi ilə kəndi tərk ediblər.

19-cu əsrin sonlarına kimi kənd, 1894-cü ildə bu kəndə gələn Kənd Təsərrüfatı Naziri A.S. Ermolovun şərəfinə Ermolovsk adlandırıldı. Oikonimin Qafqaz müharibəsində baş komandan olmuş məşhur general Yermolovun adı ilə bağlılığı fikri yanılışdır.

1944-cü ildən kəndi Böyük Vətən müharibəsi illərində Qafqazda gedən döyüşlərin iştirakçısı general K.N.Leselidzenin (1903–1944) şərəfinə adlandırılmışdır.

1975-ci ildə K.N.Leselidzenin abidəsi açılışı olmuş. Abidənin müəllifi Silovan Yakimoviç Kakabadzedir. General K.N.Leselidzenin abidəsinin təntənəli açılışı Böyük Qələbənin 30-cu ildönümünün qeyd olunduğu gün — 1975-ci il mayın 9-da baş tutdu.

1992-ci ilin sentyabrında Abxaziyada gedən müharibə zamanı Qaqra şəhəri süqut etdikdən sonra digər gürcü abidələri ilə birlikdə general-polkovnik Konstantin Nikolayeviç Leselidzenin abidəsi də sökülüb. Həmin il Abxaziya Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə Leselidze kəndinin adı dəyişdirilib.

## İstinadlar
Pisunda

**Pisunda** (, **Бичвинта**, , ) — Gürcüstanda, Abxaziyanın şimal-qərbində şəhər. Qara dəniz sahilində kurort şəhəri. Şəhər eyni adlı Pisunda burnunda yerləşir. Qaqra şəhərindən 25 km cənubdadır.

## Tarixi
Mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilməyən slavyan O.N.Trubaçovun versiyasına görə, qədim şəhərin adı hind-ari dillərinə gedib çıxır — *pitunda* — şam deməkdir.

Şəhərin yerində ilk yaşayış məskənləri eramızdan əvvəl IV əsrdə yaranmışdır. Sonralar yunanlar burnunda qədim "Pitiunt" (, Şam) şəhər-limanın əsasını qoydular. Şəhər bizim e.ə I əsrdə Pont çarlığının tərkibində yerləşirdi. E.ə. I əsrin sonunda ərazidə roma qalası olmuşdur. IV əsrdən isə burada Qafqazda xristian dininin mərkəzlərindən birinin əsası qoyulmuşdur.

780-ci illərdə Pisunda Abxaziya çarlığının, X əsrin sonundan isə birləşmiş Abxaziya-Gürcüstan dövlətinin tərkibinə daxil oldu. XI əsrdən gürcü mənbələrində Pitsunda Biçvinta adı ilə qeyd olunur.

17–18-ci əsrlərdə Osmanlı imperiyasının tabeliyində olan şəhər 19-cu əsrin əvvəllərindən Abxaziya ilə birlikdə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu.

2007-ci ildə şəhər tipli Pitsunda qəsəbəsi şəhər statusu almışdır.

## Coğrafiyası
Şəhər Qara dənizin Pitsunda körfəzinin sahilində eyniadlı burnunda yerləşir. Şəhər ərazisində Bzıb çayı, İnkit, Pisunda, Anışxasra gölləri var.

### İqlimi
Pitsunda iqlimi Qaqra iqliminə bənzər rütubətli Aralıq dənizi iqlimidir. Yayı isti, avqustun temperaturu +29 °C, qışı mülayim, yanvarın temperaturu təxminən +11 °C, orta illik +16,5°C-dir. Yağıntılar əsasən yağış formasınd və ilin bütün il boyu düşür. İllik yağıntı miqdarı 1400 mm-dir.

## Əhalisi
1990-cı illərin əvvəllərində baş verən hərbi əməliyyatlardan sonra rus və gürcü əhalisi kəskin şəkildə azaldı. 2003-cü ildə Abxaziya Respublikasının hakimiyyət orqanları tərəfindən aparılan siyahıyaalmaya əsasən şəhərin əhalisi 3842 nəfər idi.

2011-ci ilin siyahıya alınmasına görə şəhər əhalisinin sayı 4198 nəfər olub. Onlardan 2465 nəfəri abxaz (58,7%), 1144 nəfər rus (27,3%), 180 nəfər erməni (4,3%), 135 nəfər gürcü (3,2%), 93 nəfər ukraynalı (2,2%), 181 nəfər — digərləri (4,3%).

## İstinadlar
Zurab Ançabadze

**Zurab Vianoroviç Ançabadze** (;) — Sovet tarixçisi, tarix elmləri doktoru, professor, Abxaziya Dövlət Universitetinin ilk rektoru.

## Həyatı
Zurab Ançabadze 22 aprel 1921-ci ildə Qaqra şəhərində abxaz həkim ailəsində anadan olub. Açba-Ançabadze adlı qədim knyaz nəslindəndir. Nənə və anası meqrel zadəganları idi. Evdə həm gürcü, həm də abxaz dillərində danışılırdı.

Zurab Vianoroviç Ançabadze 1938-ci ildə Suxumidə orta məktəbi bitirib. 1937-ci ildə onun valideynləri həbs olundu və o, bacısı ilə Tiflisdəki bibilərinin yanına köçdü.

O, 1941-ci ildə Suxumi Pedaqoji İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Ardınca, İvane Cavaxişvili adına Gürcüstan Tarix İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır. Ançabadze 1948-ci ildə namizədlik (Tbilisidə), 1960-cı ildə doktorluq (Moskvada) dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1963-cü ildə professor elmi adına layiq görülüb.

O, 1980-ci ildə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. 185 saylı Abxaziya MSSR Suxum şəhər seçki dairəsindən IX çağırış SSRİ Ali Soveti Millətlər Sovetinin deputatı seçilmişdir(1974–1979). Zurab Arçibadze Millətlər Şurasında Xarici Əlaqələr Komissiyasının üzvü olmuşdur.

Zurab Ançabadzeelmi fəaliyyəti əsasən Abxaziya tarixi ilə bağlı olmuşdur. O, Pavle İnqorokvanın abxazların müasir Abxaziya ərazisinə sonradan köçməsi ilə bağlı nəzəriyyəni təkzib edir, öz mülahizələrini irəli sürürdü.

1973-cü ildə Suxumi Pedaqoji İnstitutuna rəhbərlik edib, 1979-cu ildə isə onun təşəbbüsü ilə institut Abxaziya Dövlət Universitetinə (ADU) çevrilib. Zurab Arçibadze Universitetin ilk rektoru olub. O, 1984-cü ilə qədər ali məktəbin rektoru olub. Arçibadze universitetdə gürcü və abxaz tarixi kafedrasını yaradıb, özü onlara rəhbərlik edirdi.

Zurab Ançabadzenin rəhbərliyi ilə 20 namizədlik və 6 doktorluq dissertasiyası müdafiə olunub. Alimin şagirdləri arasında akademik Mariam Lordkipanidze də var.

Oğlu Georgi (Gia) Zuraboviç Ançabadze, tarix elmləri doktoru, professordur.

## Elmi işləri
Zurab Ançabadze Şimali Qafqaz xalqlarının tarixinin tədqiqinə böyük əmək sərf etmişdir. Onun Şimali Qafqaz xalqları tarixinin müxtəlif məsələlərinə, erkən və son dövr feodalizm dövründə Rusiya ilə münasibətlərə dair toplu əsərlərdə bir sıra məqalə və bölmələr müəllifidir. O, ikicildlik "Qafqaz dağ xalqlarının tarixinin oçerkləri"nin (qədim dövrlərdən 1917-ci ilə qədər) yaradılmasının təşəbbüskarı, redaktoru və həmmüəllifidir. Onun əsərləri aşağıdakılardır:
* Qədim Abxaziyanın tarixi və mədəniyyəti";
* Orta əsr Abxaziya tarixindən (VI–XVII əsrlər);
* "XIX əsrin birinci yarısında Gürcüstanın iqtisadi tarixinə dair oçerklər";
* "Qardaş gürcü və abxaz xalqlarının əzəli və sarsılmaz dostluğu";
* "Abxaz xalqının etnik mədəniyyətinin eskizi";
* "Gürcüstan. Qısa tarix kursu";
**Həmmüəllif və həmredaktor**
* "Kabarda tarixi";
* "Balkar tarixi";
* "Qaraçay-Çərkəz tarixinin eskizləri";
* "Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tarixi";
* "Şimali Qafqaz tarixinin oçerkləri"nin birinci cildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Зураб Вианорович Анчабадзе (К 90-летию со дня рождения) на сайте Национальной академии наук Грузии
Şarpuddin Əhmədov

**Şarpuddin Baçueviç Əhmədov** (;) — Sovet və rus tarixçisi, tarix elmləri doktoru, professor, Çeçenistan Respublikasının əməkdar elm xadimi (2003).
## Həyatı
Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Vedeno rayonunun Tevzana kəndində Baçu və Petimat Əhmədovlar ailəsində anadan olub. Onun üçün deportasiya illəri Qazaxıstan SSR-in Pavlodar vilayətində keçdi. İlk təhsilini orada almışdır. Reabilitasiyadan sonra məktəbi vətənində bitirmişdir.

1964-cü ildə Çeçen-İnquş Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix-filologiya fakültəsindən məzun olmuşdur.

1964-1968-ci illərdə Kirov-Yurt səkkizillik məktəbinin direktor müavini olub. 1974-cü ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda “XVIII əsrin sonlarında Çeçenistanda xalq hərəkatı” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1968-1990-cı illərdə Əhmədov Çeçen-İnquş Elmi-Tədqiqat Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda işləyib. Bu təşkilatda o, kiçik elmi işçidən şöbə müdiri vəzifəsinə qədər yüksəlib.

1990-cı ildən Çeçen-İnquş Dövlət Universitetində, sonra isə Çeçen-İnquş Pedaqoji İnstitutunda əvvəlcə dosent, sonra isə professor kimi tarix fənnini tədris edib. 1992-ci ildə Rostov Dövlət Universitetində “1785-1791-ci illərdə Şeyx Mənsurun rəhbərliyi ilə Şimali Qafqaz dağlılarının xalq-azadlıq hərəkatı” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. 1996-cı ildə Çeçenistan Respublikası Elmlər Akademiyasının baş elmi katibi və Rəyasət Heyətinin üzvü. 2006-cı ildə Çeçen Dövlət Universitetinin Tarix və mənbəşünaslıq kafedrasının müdiri olmuşdur.

Şimali Qafqaz xalqlarının orta əsrlər tarixi sahəsində görkəmli mütəxəssis idi. Çeçenistan və İnquşetiya tarixinə dair 130-dan çox elmi əsərin, o cümlədən elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş bir sıra monoqrafiyaların müəllifidir. Əhmədov Çeçenistan tarixinə dair ümumiləşdirici akademik əsər yazan müəlliflər qrupunun üzvü idi. “Çeçenistanın qədim dövrlərdən bu günə qədər tarixi”nin birinci cildinin redaktoru olmuşdu.

Şarpuddin Əhmədov 2005-2007-ci illərdə Çeçenistan Dövlət Universitetində tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiyaların müdafiəsi üzrə Dissertasiya Şurasının sədri olub. Onun rəhbərliyi altında universitetin 6 əməkdaşı namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 2003-cü ildə “Çeçenistan Respublikasının əməkdar elm xadimi” adına layiq görülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Alaudi Musayev

**Alaudi Nəcmədinoviç Musayev** () — Rusiya Yazıçılar İttifaqının üzvü, Rusiya Yazıçılar İttifaqının Moskva Şəhər Təşkilatı Rəyasət Heyətinin üzvü, Beynəlxalq Ədəbiyyat Fondunun üzvü, polis polkovniki, hüquq elmləri doktoru, professor, hüquqşünas. Çeçenistan Respublikasının əməkdar elm xadimi (1996). Çeçenistan Respublikasının əməkdar hüquqşünası (2002), Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Moskva Universitetinin əməliyyat-istintaq fəaliyyəti kafedrasının professoru (2005), Cinayət-prosessual kafedrasının professoru (2004-cü ildən). Rusiya Federasiyasının ali peşə təhsilinin fəxri işçisi, Sovet İttifaqında Beynəlxalq Polis Assosiasiyasının ilk üzvü (1992-ci ildən). 70-dən çox elmi məqalə çap etdirmişdir. Yeddi hüquq elmləri namizədi hazırlayıb.

## Həyatı
Alaudi Musayev 2 dekabr 1957-ci ildə Qazaxıstan SSR, Almatı vilayəti, İli rayonunun İliyski sovxozunda anadan olub. Milliyyətcə çeçendir. Musayevin valideynləri 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyası zamanı Çeçenistandan sürgün olunmuşdular. Murad Musayevin oğlu tanınmış hüquqşünasdır.

1989-cu ildə SSRİ Daxili İşlər Nazirliyi Akademiyasının Rostov fakültəsini bitirib.

1994-cü ildə Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin Akademiyasının Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin aparıcı kadrlar fakültəsini bitirmişdir. 1995-ci ilin oktyabrından 1999-cu ilin avqustuna qədər — Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin İdarəetmə Akademiyasının əməkdaşı olub.

1999-cu il dekabrın 9-da "Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan mütəşəkkil dəstələrin əməliyyat inkişafının hüquqi əsasları, təşkili və taktikası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Alaudi Musayev 2003-cü ilin oktyabr ayından — Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Moskva Universitetinin əməliyyat-istintaq fəaliyyəti kafedrasının professoru olmuşdur.

## Yaradıcılığı
2007-ci ildə o, Daxili İşlər Nazirliyinin Çeçenistan ərazisində narkotik mafiyasına qarşı mübarizəsindən bəhs edən "Qurd çuxuru" romanını nəşr etdirmişdir. Elə həmin ildə o, XVIII əsrin sonlarında Rusiya imperiyasına qarşı döyüşən Qafqaz dağlarının hərbi, dini və siyasi lideri Şeyx Mənsurun tərcümeyi-halını yazıb çap etdirdikdən sonra şöhrət qazanmışdır. Tərcümeyi-halı məşhur "Görkəmli insanların həyatı" kitab seriyasında dərc edilib və qəhrəmanına münasibətdə coşğulu tonlarda saxlanılır. İki il sonra "Molodaya qvardiya" nəşriyyatı bu kitabı çeçen dilində yenidən nəşr etmışdir.

Musayev 2011-ci ildə başqa bir məşhur çeçen, rəqqas Mahmud Esambayevin tərcümeyi-halını qələmə almış və nəşr etdirmişdir.

Bundan əlavə, Alaudi Musayev rus dilində "Hesab" və çeçen dilində "Bekham" adlı iki pyes yazıb.

1-ci, 2-ci və 3-cü dərəcəli "Xidmətdə fərqlənməyə görə" medalları və Çeçenistan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə medalı ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Вадим Нестеров. Чеченское пчеловодство  / :ru:Газета.ру
Georgi Totibadze

**Georgi Konstantinoviç Totibadze** (; ) — gürcü rəssamı. 1975–2010-cu illərdə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının müxbir üzvü olub.

## Bioqrafiya

### Gənclik və karyera
Georgi Totibadze 29 oktyabr 1928-ci ildə Tbilisidə anadan olub. O, valideynləri və bacısı Nanə ilə birlikdə Tbilisinin Zanduleki küçəsi 11 ünvanında yaşayırdı. Atası Konstantin Antonoviç Totibadze fizika müəllimi, anası Yelena Xundadze isə orta məktəbdə gürcü dili müəllimi idi.

1947-ci ildə Georgi Totibadze incəsənət və rəssamlıq üzrə Uça Caparidzenin müəllimi olduğu İncəsənət Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında təhsilə başlayıır. 1959-cu ildə professor elmi adını aldı və öz rəssamlıq emalatxanasını yaratdı. O, 1972-ci ildən 1982-ci ilə qədər Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının rektoru vəzifəsində çalışıb, burada incəsənət və rəssamlıq üzrə dərs deyib. Onun tələbələri arasında Gia Buqadze də var idi. Daha sonra 1975-ci ildə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının fəal üzvü təyin olundu.

8 aprel 2010 ildə vəfat edib və Tbilisidəki Didube Panteonunda dəfn olunub.

### Şəxsi həyat
İlk həyat yoldaşı Apollon Kutateladzenin qızı Nana Apollonovna Kutateladze (1946–2015) idi. Onların övladları Georgi və sonradan rəssam olan Konstantin Totibadze və dizayner və moda stilisti Mariya Totibadze idi. İkinci həyat yoldaşı Tsisana Bejanovna Tatişvili (1937–2017) opera müğənnisi idi.

## Əsərlər
1970-ci ildə Georgi Totibadze Tiflisdəki Pirosmani restoranının monumental boyakarlıq işlərində iştirak etdi.

Georgi Totibadze rəssamlıq üzrə ixtisaslaşıb və M. Kavtaradzenin (1956) portretini və N. Əmiradjibinin (1957) portretini reallaşdırıb. O, həmçinin aşağıdakı əsərlərin müəllifidir:

* " Rustavi metallurqları " (1958);
* " Çay plantasiyalarında " (1962);
* " Dina Djitovanın portreti" (1965);
* "Tamara" (1967);
* "Tamada" (1967) – Tretyakov qalereyasının kolleksiyaları;
* "Çay kultivatoru" (1970);
* " 1948-ci ildə Quriya inqilabı" (1970);
* " Khakheti Winegrowers" – litography (1979);
* "Polikronion" (1988) – Gürcüstan Milli Muzeyinin kolleksiyaları
* "Yelena Obrastsovanın portreti" (1990)

Onun əsərlərinin əksəriyyəti Gürcüstan Milli Muzeyi, S. Şervardnadze Milli Qalereyası, Şalva Amirananşvili Təsviri İncəsənət Muzeyi və daha çox Moskvadakı Tretyakov qalereyası kimi ictimai kolleksiyalarda nümayiş etdirilir.

## İstinadlar