open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caxo Qatuyev

**Caxo Qatuyev** () — Osetiyalı yazıçı, publisist, inqilabçı və ictimai xadim. 
## Bioqrafiyası
1892-ci ildə Vladiqafqazda keşiş Aleksey Qatuyev ailəsində anadan olmuşdur. Tarskaya küçəsindəki atasının evində yaşayır. Vladiqafqaz gimnaziyasını bitirdikdən sonra 1912 -ci ildə Moskva Universitetinə daxil olur. Tələbə ikən gizli marksist dərnəyin fəaliyyətində iştirak edir. Vladiqafqazda bolşevik təbliğat ədəbiyyatını payladığı Sergey Kirovla tanış olur.

1917-ci ilin oktyabrında Moskvada qiyamda iştirak etdi. Eyni ilin sonunda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında iştirak etdiyi Vladiqafqaza qayıdır. "Qorskaya Jizn" qəzetinin müxbiri olaraq 1918-ci ildə Terek vilayəti xalqlarının qurultayında iştirak edir. Terek vilayəti Ağ Qvardiya qoşunları tərəfindən tutulduqdan sonra Xristianovskoye kəndində gizlənir.

1920-ci ildə Rusiya Teleqraf Agentliyinin (ROST) Terek-Qafqaz şöbəsinin müdir müavini təyin edilir. 1921-1923-cü illərdə Dağlılar SSR Xalq Maarif Komissarlığının incəsənət şöbəsinin müdiri olur. 1923-cü ildən Rostov-na-Donuda yaşayır. 1925-ci ildən Şərq Xalqları İnstitutunun Qafqaz bölməsinin aspirantı olur. Qafqaz tarixini öyrənir, ekspedisiyalarda iştirak edir və etnoqrafik materiallar toplayır. Eyni zamanda, 1926-cı ildə Leninqradda nəşr olunan "İnquş" adlı ilk böyük publisistik əsərini yazır.

1928-ci ildən Moskvada yaşayır, burada Şərq Kommunist İşçilər Universitetində çalışır. Moskvada "Uzun-Hacı İmperiyası" və "Avqust hadisələri" tədqiqat əsərlərini yazır.

Vətənə qayıdaraq Şimali Qafqazın kəndlərini gəzərək jurnalist fəaliyyətinə davam edir. O, məqalələrini "Narodnı Üçitel" (1930-1934) və "Naşı dostijeniya" (1935-1936) jurnallarının səhifələrində dərc etdirmişdir. 1935-36-cı illərdə Maksim Qorkinin redaktorluğu ilə nəşr olunan "Naşı dostijeniya" jurnalında Caxo əsərini bəyənən və ona kömək edən böyük proletar yazıçısı ilə bir neçə dəfə görüşmüşdür. 

Sergey Kirov haqqında tərcümeyi-hal məlumatlarını ehtiva edən "Mironıç" oçerkini yazır.

Stalinin şəxsi sanksiyası ilə güllələnməyə məhkum edilir. 13 iyun 1938-ci ildə güllələnir. 1955-ci ildə ölümündən sonra üzərindən bütün ittihamlar götürülmüş və ona bəraət verilmişdir.

## Mənbə
*  Биографические сведения и творчество
* Сатцаев Э., Осетинские писатели
## İstinadlar
Georgi Cimiyev

**Qeorqi Cimiyev** (, ) — osetiyalı sovet dramaturqu, ssenarist, rejissor, aktyor. 
## Bioqrafiyası
18 dekabr 1906-cı ildə Vladiqafqazda anadan olmuşdur. Bacı-qardaşların ən böyüyü olur. 14 yaşında atasını itirir və ailənin qayğısı tamamilə çiyinlərinə düşür. Odun hazırlamaq üçün arabaçı işləyir, bir mağazada satıcı olur. 1926-cı ildə Moskva Kinematoqrafiya Texnikumunun aktyorluq fakültəsinə daxil olur. Məzun olduqdan sonra Vostok-Film studiyasına göndərilir.

Aşqabadda və Bakıda kinoda aktyor, rejissor köməkçisi və Şimali Osetiyadakı sosialist quruluşundan bəhs edən "İki dövr" filminin ssenarisinin müəllifi olaraq çalışır. Daha sonra eyni zamanda kinorejissor kimi fəaliyyətə başlayır. 1934-cü ildə "İki Dövr" ssenarisi əsasında Cimiyev Orjonikidzedəki Rus Teatrında səhnələşdirilən "Düşmənlərin dostluğu" pyesini yazır.

1932-ci ildə Azərbaycanfilm Studiyası Cimiyevi ssenari şöbəsinin müdiri vəzifəsinə dəvət edir. İki il sonra, Şimali Osetiyaya qayıtdıqdan sonra, Regional Xalq Təhsil Şöbəsi sənət bölməsinin müdiri vəzifəsinə təuin edilir.

Şimali Osetiya Dram Teatrının açılışı Cimiyevin gələcək yaradıcılıq yolunu müəyyənləşdirir. Tezliklə kolxoz mövzusuna həsr olunmuş "Toy" (1936) adlı dörd pərdəli komediyası səhnələşdirilir. Bu ilk Osetiya Sovet komediyası olur. Dörd il sonra Cimiyevin "Gənc gəlin" adlı daha dörd aktlı bir komediyası səhnələşdirilir. İçində yeni bir həyat qurmaq ideyasını tamamilə mənimsəyən müəllif, köhnəlmiş adətlər üzərində yeni bir əxlaqın qələbəsini göstərir.

1941-ci ildə, Böyük Vətən müharibəsinin başlaması ilə Cimiyev cəbhəyə yollanır. Lakin 1942-ci ildə xəstəlik səbəbindən ordudabn tərxis olunur. Elə həmin il vətənpərvərlik mövzusunda bir neçə oçerk, hekayə və iki dram yazır - "Mübarizə günləri" və "Qara duman". Birincisi əsgərlərimizin cəsarətini və qəhrəmanlığını əks etdirir. "Qara duman" pyesinə gəlincə, osetin dramaturgiyasının ən yaxşılarından biri kimi tanınır. Müəllif sovet vətənpərvərinin yüksək mənəvi keyfiyyətlərini ortaya qoyur, sovet əsgərlərinin və partizanların cəsarətli, fədakar insanlar olmasını bildirir.

1944 -cü ilin sentyabrında Cimiyev Moskvaya yola düşür və orada uzun müddətli planını həyata keçirməyi planlaşdırır. Burada Şimali Osetiya haqqında bədii film üçün bir ssenari yazır. Ancaq tale başqa tamam cür olur. Rejisor 25 sentyabr 1944-cü ildə həyatı faciəvi şəkildə bitirir. Osetiya Kilsəsi yaxınlığındakı nekropolda dəfn edilir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* 110 лет Георгию Джимиеву
* Джимиевы
* Осетинские писатели
Gillem Anqlada-Eskude

**Gillem Anqlada-Eskude** (; ) — İspaniya astronomu. Onun 2016-cı ildə rəhbərlik etdiyi bir astronom qrupu Yerə ən yaxın potensial yaşamaq üçün uyğun planet olan "Proxima Centauri b"nin varlığını təsdiqləmişdir. Anqlada-Eskude "Time" jurnalına görə, 2017-ci ilin 100 ən nüfuzlu insanından biri və "Nature" jurnalına görə, 2016-cı ilin ən əhəmiyyətli 10 alimdən biri seçilmişdir. O, hal-hazırda İspaniyanın Kosmos Elmləri İnstitutunda elmi işçidir.

## Publikasiyaları
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* NASA-da profili
* researchgate.net saytında profili
Kosmos Elmləri İnstitutu (İspaniya)

**Kosmos Elmləri İnstitutu** () — İspaniyada kosmik fizika, astrofizika və kosmologiya sahəsində araşdırmalara həsr olunmuş elmi müəssisə. Kosmos Elmləri İnstitutu Sergey Odintsov kimi bir çox beynəlxalq tanınmış alimləri cəlb etmişdir.

## Xarici keçidlər
*
Qriqori Casoxov

**Qriqori Casoxov** (, ) — Osetiya ictimai xadimi, publisist və müəllim.

## Bioqrafiyası
14 avqust 1880-ci ildə Georgievsko-Osetinskoe kəndində (bu gün Kosta Xetaqurov adına kənd) bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1895-ci ildə Maykop şəhər məktəbini bitirir, sonra Ardon İlahiyyat Seminariyasına daxil olur. Təhsilini bitirdikdən sonra (1901) Vladiqafqaz real məktəbində müəllim işləməyə başlayır. Daha sonra Rusiyanın cənubunda və mərkəzində müxtəlif yerlərdə çalışır. 1901-ci ildə Ardon İlahiyyat Seminariyasının tövsiyəsi ilə Kazan İlahiyyat Akademiyasına oxumağa göndərilir. Akademiyanı ilahiyyat namizədi dərəcəsi ilə bitirir sonra, Vladiqafqaza ədəbiyyat müəllimliyi etdiyi real məktəbindəki keçmiş iş yerinə qayıdır.
Yerli dövri nəşrlərdə çoxsaylı məqalələr dərc etmişdir. Osetiya haqqında məqalələri "Sankt-Peterburq vedomosti" qəzetinin səhifələrində dərc olunmuşdur. 1905-ci ildə Vladiqafqazda bir nömrədə nəşr olunan sosial-demokrat "İskra" qəzetinin redaktoru olur. Bu qəzetin nəşrində iştirakına görə sürgün edilir.

1909-cu ildə Kosta Xetaqurovun yaradıcılığına həsr olunmuş rusca bir məcmuəni öz hesabına Rostov-na-Donuda hazırladır və nəşr etdirir. Bu məcmuədə şairin bir neçə şeiri, tərcümeyi -halı və fotoşəkilləri çap olunmuşdur. 1917-ci ildə doğulduğu kənddə məktəbə direktor təyin edilir. 18 oktyabr 1918-ci ildə isə dünyasını dəyişir.

1970-ci ildə Leninqrad Dövlət Universitetinin professoru Xazbi Bulatsev, fəaliyyətinə dair ilk ədəbi material olan Vladiqafqak "İr" nəşriyyatında Qriqori Casoxovun ölümündən sonra yazdığı məqalə və oçerklər toplusunu nəşr etdirir. Bulatsev məqalələrində Casoxovun Menşevik olduğuna dair fərziyyələrlə mübarizə aparır (belə bir məlumat yoxdur, Bulatsev deyir).

Kosta Xetaqurov adına kənddə Qriqori Casoxovun büstü qoyulmuşdur.

1985-ci ilin mart ayından etibarən respublika mərkəzi Çerkessk inqilabdan əvvəlki Poçtovaya (o illərdə bu küçədə olan kənddə ilk poçt şöbəsi ilə əlaqəli) adı olan küçə, görkəmli Osetiya pedaqoq və publisistinin adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Жизнь и творчество: учёный, педагог, публицист, издатель, революционер, общественный деятель, Владикавказ, Проект-Пресс, 2011, 399 с.
* Булацев Х. С., Гиго Дзасохов — публицист-революционер, 1880–1918, Орджоникидзе, Ит, 1982
* Дзасохов Григорий (Гиго) Иванович// Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 59–61, ISBN 978-5-7534-1499-01
* Тотоев М. С., Прогрессивные педагогические взгляды Гиго Дзасохова, Очерки истории культуры и общественной мысли в Северной Осетии в начале XX века (1903–1917 гг.). Орджоникидзе: "Ир", 1968.

## Mənbə
* К 130-летию со дня рождения Гиго Дзасохова
* С. Чеджемов, Путь, проложенный к "новым началам жизни"
Qriqori Cuqayev

**Qriqori Cuqayev** (, ) — Osetin əsilli sovet şairi və yazıçısı, ictimai xadim. 
## Bioqrafiyası
1930-cu ildə şeir yazmağa başlayı. 1938-ci ildə ilk şeirlər toplusu olan "Günəşin şüası" nəşr olunur. 1939-cu ildə Stalin Pedaqoji İnstitutunun üç kursunu bitirdikdən sonra orduya çağırılır, eyni zamanda Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olur. 1940-cı ildə Cuqayevin "Qılınc" şeiri nəşr olunur.
Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən Qələbə Gününə qədər döyüşlərdə iştirak edir.

1946-cı ildə ordudan tərxis edilir. "Fidiuaq" jurnalının məsul katibi, baş redaktoru işləyir. Müharibədən sonrakı illərdə şair uşaqlar üçün də daxil olmaqla bir sıra başqa kitablar nəşr etdirir.

Yazıçının ədəbi və ictimai fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. "Şərəf nişanı" ordeni, Kosta Xetaqurov adına Ədəbiyyat Mükafatına layiq görülür.

10 aprel 1985-ci ildə 75 yaşında qısa sürən xəstəlikdən sonra dünyasını dəyişir. 
## Mükafatları
"Şərəf nişanı" ordeni (14.02.1961).

medallar.
## Yaradıcılığı
40-dan çox kitabın müəllifidir. Yazıçının əsərləri rus, gürcü, ukrayna, belarus, erməni, abxaz dillərinə tərcümə edilmişdir.

Cuqayevin ən sevimli janrı poetik bir roman, mahnı və epik şeirdir. Şairin şeirləri əsasən dağlı-kəndli həyatının təzələnməsi mövzusuna həsr olunmuşdur. Bu mövzunu açmaq üçün Cuqayev tez-tez keçmişin, inqilabdan əvvəlki reallığın və inqilabdan sonra işləyən bir insanın həyatının təzadlı şəkillərinə müraciət edirdi. Eyni zamanda bir çox lirik şeirlər Cuqayevin qələminə aiddir.
Şair kollektivləşmə haqqında da çox yazır. Cuqayeyin "Qılınc" epik şeiri xalq hekayə şeirinin ruhunda yazılmışdır. Bu şeirdə qəhrəmanlıq mahnısı bütün əzəməti ilə təqdim olunur.
Şairin yaradıcılığı dilin saflığı və leksik zənginliyi, ifadənin aydınlığı və beytin sərbəst axını ilə xarakterizə olunur.

Cuqayev uşaq ədəbiyyatına və bədii tərcüməyə də böyük töhfə vermişdir. 
Oset dilinə Aleksandr Puşkinin "Poltava", Taras Şevçenkonun "Katerina" poemalarını və  M. İsakovskinin şeirlərini tərcümə etmişdir. 
## İstinadlar

## Mənbə
* Дзугаев Георгий
* В Дзау проведут вечер памяти поэта Георгия Дзугаева
* Некролог в Литературной газете
Zaur Kabisov

**Zaur Kabisov** (, ) — Osetiyalı yazıçı, jurnalist, publisist, osetin dilində ilk elmi-fantastik romanın müəllifi. 
## Bioqrafiyası
Zaur Kabisov kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai məktəbi doğma kəndində, orta məktəbi isə Cava rayonu Kemult orta məktəbində bitirib. 1956-cı ildə Tsxinvali (Cənubi Osetiyanın paytaxtı) şəhərindəki Cənubi Osetiya Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Filologiya fakültəsi, Osetiya şöbəsinə daxil olur. İnstitutu bitirdikdən sonra on iki il Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətinin Leninqorsk rayonunda məktəb müəllimi olaraq çalışır. 1973-cü ildə Tsxinvali şəhərinə köçür və "Soveton İrıston" ("Sovet Osetiyası") vilayət qəzetinin redaksiyasında əvvəlcə tərcüməçi olaraq çalışır, lakin qısa müddət sonra müxbir olur. 1975-1992-ci illərdə "İriston" ("Osetiya") nəşriyyatında redaktor, 1992-2014 -cü illərdə Cənubi Osetiya Respublikası Yazıçılar Birliyinin orqanı olan "Fidiuaq" jurnalının məsul katib olaraq fəaliyyət göstərir.

1976-cı ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü, sonradan isə Cənubi Osetiya Birliyinin üzvü olur. Yazmağa hələ orta məktəb şagirdi ikən olarkən başlayır. Osetin dilində nəsr əsərlərini yazır. Əvvəlcə əsərlərini Fidiuaq jurnalında, Soveton İrıston qəzetində, gənc yazıçıların ümumi kolleksiyalarında nəşr edilir. İlk kitabında nəşr olunan "Dolayı yolda" hekayəsi 1965-ci ildə İriston nəşriyyatında nəşr edilmişdir, o vaxtdan bəri Kabisovun osetin dilində on bir kitabı, o cümlədən beş romanı nəşr edilmişdir.

Zaur Kabisov osetin yazıçıları arasında fantastik bir roman ("Fustag maimuli") yazan ilk şəxs olur. Yazıcı Son meymun, Qara bulaq, Çiydəki otlar, Lənətlənmiş ev, Kiçik hədiyyə, Ürəkyin zəngi, Hər kəs üçün yaşa, Çaparox keçidində, Lira, Sosonun mahnısı kimi romanlarını yazmışdır.

Cənubi Osetiya Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət işçisi adına layiq görülmüşdür.

Evlidir, üç övladı və dörd nəvəsi var idi. 2014-cü il 9 sentyabrda vəfat etmişdir.

## Mənbə
* Отрывок из романа «Черный родник» 
* Роман «Последняя обезьяна» 
* Къæбысты Зауыримæ интервью  

## İstinadlar
Vladimir Qoloyev

**Vladimir Qoloyev** (, ) — Cənubi Osetiya, Sovet yazıçısı və jurnalisti. Tsxinvali Kitab Nəşriyyatının direktoru. 
## Bioqrafiyası
6 noyabr 1910-cu ildə Tiflis vilayətinin Salbiar kəndində kasıb bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Daha sonra ailəsi Tiflisə köçür və atası burada bir dəmir yolu deposunda işə düzəlir. 1916-cı ildə atası dünyasını dəyişir və Vladimir Qoloyev anası ilə birlikdə doğma kəndinə qayıdır. Ailənin çətin maddi vəziyyəti səbəbindən çobanlıqla məşğul olmaq məcburiyyətində qalır. 1924-cü ildə doğma kəndinin birinci sinfinə gedir.

1927-ci ildə iki illik pedaqoji kursa daxil olur, sonra doğma kəndində dərs deyir. Eyni vaxtdan Moskvadakı "Krestyanskaya qazeta" qəzetinin kənd müxbiri olur. 1931-ci ildə Moskvaya köçür və burada "Krestyanskaya qazeta" redaksiyasının müxbiri olaraq qəbul edilir. Elə həmin ildən Ümumittifaq Kommunist Partiyası (Bolşeviklər) Mərkəzi Komitəsinin Ali Jurnalistika Kurslarında oxumağa başlayır. "Krestyanskaya qazeta" qəzetində işlədiyi müddətdə SSRİ ərazisinə çoxsaylı ezamiyyətlər edir və hesabatlarını qəzet səhifələrində dərc etdirir.

1935-ci ildə Cənubi Osetiyaya qayıdır. Cənubi Osetiyanın mətbuat və radio yayım agentliklərində müxtəlif vəzifələr tutmuş, "Kommunist" qəzetinin kənd şöbəsinin müdiri olmuşdur. 1937-ci ildə Leninqorskaya bölgə qəzetinin redaktoru təyin edilir. 1944-1949-cu illərdə Cənubi Osetiya radio yayım komitəsinin rəhbəri və "Kommunist" vilayət qəzetinin redaktoru olur. Daha sonra uzun illər Tsxinvali Kitab Nəşriyyatının direktoru işləyir. "Dzau" qəzetinin redaktoru və "Fidiuæq" ədəbi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olur. Kommunist qəzetində və Gürcüstanın "Zarya Vostoka" qəzetində məqalələr yazır.

11 fevral 1959-cu ildə Cənubi Osetiya jurnalistlərinin regional konfransında Vladimir Qoloyevin icra katibi seçilir.

İlk hekayəsi "Mülkiyyət" baş redaktoru Maksim Qorki olan "Naşi dostijeniya" jurnalında dərc edilmişdir. Əsasən qısa hekayələr yazması ilə tanınır. Ən böyük və ən məşhur ədəbi əsəri  (Müharibə fırtınalarında) hekayəsi olur. 1952-ci ildə  (Yeni günəş) adlı ilk hekayələr toplusunu nəşr etdirir.

1975-ci ildə Tsxinvalidə dünyasını dəyişir. 
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Бибоева И. Г., Кизиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 196—197, ISBN 978-5-7534-1499-01
* Голоты Ладемыр, Хуссар Ирыстоны фысджытæ, Цхинвал, 1967, стр. 166 −168.
Adıge bayrağı

**Adıge bayrağı** () — gerbi ilə birlikdə Rusiya Federasiyası Adıgey Respublikasının rəsmi dövlət simvollarından biridir. 25 mart 1992-ci ildə "Adıgey Respublikasının Dövlət Bayrağı haqqında" 2 saylı Adıgey Respublikası Qanunu ilə təsdiq edilmişdir.

Adıgey Respublikasının 1 avqust 2013-cü il tarixli 231 nömrəli "Bayramlar və yaddaqalan tarixlər haqqında" Adıgey Respublikası Qanununun 3-cü maddəsində dəyişiklik edilməsi haqqında "Qanunu ilə 25 aprel tarixi  Adıgey Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü olaraq təsbit edildi.
## Təsviri
Adıgey Respublikasının milli bayrağı, on iki qızıl ulduzu və yuxarıya doğru işarə edən üç qızıl çarpaz oxu əks etdirən düzbucaqlı yaşıl kətan parçadır. Bayrağın uzunluğunun eninə nisbəti 2: 1-dir.

24 mart 1992-ci il tarixli qanununa əsasən parçanın rəngi tünd yaşıl rəngdə idi.

## Simvolların əsaslandırılması
12 ulduz 12 Adıge (Çərkəz) tayfasını və 3 oxu 3 ən qədim Adıge knyaz ailəsini ifadə edir. Üç çarpaz ox onların birliyini göstərir. Yaşıl rəng, meşələrlə əhatə olunan respublikanın həyatını, əbədiliyini və təbii xüsusiyyətlərindən birini simvollaşdırır. Müasir dövrdə, akuamarin rəngi İslam dini ilə əlaqəli yaşıl rəngə dəyişdirildi. Bayraq, bütün ərazi baxımından kabarda, çərkəz, şapsuq, adıqlar diasporasına bölünmüş bütün Çərkəzlərin (Çərkəzlərin) milli bayrağıdır.

Hər il aprelin 25-də bütün dünyada Çərkəzlər Adıq (Çərkəz) bayrağı gününü qeyd edirlər.

Adıge, Kabarda-Balkariya, Qaraçay-Çərkəs Respublikalarında, eləcə də kompakt Çərkəz əhalisi olan digər bölgələrdə və ölkələrdə Çərkəzlərin milli simvollarından birinə həsr olunmuş müxtəlif tədbirlər keçirilir.
## Tarixi
1829-cu ildə Adrianopol müqaviləsinin bağlanmasından sonra bölgədə Rusiya-Türkiyə qarşıdurmalarının kəskinləşdiyi bir dövrdə 1830-cu ildə Çərkəziyaya gələn "Çərkəzə səyahətlər" kitabının müəllifi Edmond Spenser yazırdı:
Ümumiyyətlə liderin gəlişindən xəbər verən tüfəng toplarından sonra minlərlə möhtəşəm, yaraşıqlı, görkəmli əsgər və bir neçə saniyə ərzində Çərkəzin yüzlərlə şanlı vətənpərvəri ilə əhatə olunduq. Bəziləri sadə kəndli paltarında, bəziləri isə parlaq zirehdə idi. Sonra Türk imperiyasında yüksək mövqe tutan cəsarətli lider Xersis Sultan oğlu Çərkəz şahzadəsinin gözəl əlləri ilə boyanmış İstanbuldan aldığı möhtəşəm milli bayrağı açdı. Çoxdan gözlənilən bu milli bayrağı görəndə, minlərlə qılınc havaya uçdu və bu böyük insan kütləsinin ruhundan tək, aramsız sevinc fəryadı qopdu ...
Bayrağın müəllifi Urkvart Devid tərəfindən ona aid edildiyi söylənsə də, bu öz təsdiqini tapmamışdır. 1827-1831-ci illərdən etibarən Yunanıstanın azad edilməsi uğrunda yunanların tərəfində vuruşub və burada türk qoşunları ilə atışmada yaralanmışdı. 1831-ci ildə Yunanıstanla Türkiyə arasında sərhəd qurmaq üçün Konstantinopola Stratford Kanninq missiyasına təyin edilmişdir. Yəni 1830-cu ilə qədər "Çərkəz məsələsi" ilə məşğul olmayıb və yunan partizanları sıralarında vuruşmuşdu.

İlk səhifədəki kitabda E. Spenserin 1830-cu ildə gördüyü bayrağın təsviri var və bu bayrağın yenidən yaradıldığını göstərir. 1839-cu ildə kitabın yalnız 3-cü nəşri rus dilinə tərcümə edildi.

## İstinadlar
Günel Zeynalova

**Günel Rəhman qızı Zeynalova** vəya **Azəri Qızı Günel** () — əslən azərbaycanlı olan Türkiyə müğənnisi.

## Həyatı
Günel Zeynalova 25 oktyabr 1985-ci ildə Ağdamda anadan olmuşdur.

## Karyerası
Hal-hazırda Türkiyədə fəaliyyət göstərir.

## Albomları

### Ne olur Allahım (1998)
* 25 dekabr 1998-ci ildə işıq üzü görə alboma 12 mahnı daxil idi:
:* 01. Azeri Kızı Günel — Ne Olur Allahım
:* 02. Azeri Kızı Günel — Kimlere Kaldı Dünya
:* 03. Azeri Kızı Günel — Ağrıma Gidiyor
:* 04. Azeri Kızı Günel — Çoçukların Günahı Ne
:* 05. Azeri Kızı Günel — Herşey Yolunda
:* 06. Azeri Kızı Günel — Bizim Köy
:* 07. Azeri Kızı Günel — Didem
:* 08. Azeri Kızı Günel — Beni Anneme Götürün
:* 09. Azeri Kızı Günel — Bir Gün Toprak Olacağız
:* 10. Azeri Kızı Günel — Azerbaycan Maralı
:* 11. Azeri Kızı Günel — Yaralandım
:* 12. Azeri Kızı Günel — Bakü

### Azeri kızı Günel (2003)
* 12 noyabr 2003-cü ildə işıq üzü görən alboma 12 mahnıdan ibarət idi:
:* 01. Azeri Kızı Günel — Resmimi Çeke Çeke
:* 02. Azeri Kızı Günel — Unut Kederini
:* 03. Azeri Kızı Günel — Aşıksın
:* 04. Azeri Kızı Günel — Canım Sıkkın
:* 05. Azeri Kızı Günel — İçim İçime
:* 06. Azeri Kızı Günel — Neyin Sesiyem
:* 07. Azeri Kızı Günel — Yalandı Dünya
:* 08. Azeri Kızı Günel — Yazıyorum
:* 09. Azeri Kızı Günel — Pes Artık
:* 10. Azeri Kızı Günel — Dayanamam
:* 11. Azeri Kızı Günel — Nazara
:* 12. Azeri Kızı Günel — Ondan Kaynana Olmaz

### Adı yok (2008)
* Alboma 16 mahnı daxil idi:
:* 01. Azeri Kızı Günel — Adı Yok
:* 02. Azeri Kızı Günel — Ayrılık
:* 03. Azeri Kızı Günel — Erenler
:* 04. Azeri Kızı Günel — Seni Beni
:* 05. Azeri Kızı Günel — Belalım
:* 06. Azeri Kızı Günel — Tamam mı
:* 07. Azeri Kızı Günel — Dağlar (Vazgeçtim)
:* 08. Azeri Kızı Günel — Kara Gile
:* 09. Azeri Kızı Günel — Alamam
:* 10. Azeri Kızı Günel — Küstüm
:* 11. Azeri Kızı Günel — Biz İki Devlet Bir Milletiz (Azerbaycan)
:* 12. Azeri Kızı Günel — Sevmece
:* 13. Azeri Kızı Günel — Karagöz
:* 14. Azeri Kızı Günel — Nasıl Geçti Habersiz
:* 15. Azeri Kızı Günel — Isteyirem Görem Seni
:* 16. Azeri Kızı Günel — İçtim

### Sinqlları
* Sevgi İstəyirəm
* Yeni səhifə (Yeni Sayfa) (2010)
* Senden İnsaf Diler Yarin (2014)
* Herşeye Değer (2014)
* Yandım Evladım (2016)
* Gel Çağıramam (2016)
* Azılı Bela (2017)
* Kırık Vazo (2018)
* Tufan (ft.Murad Arif) (2018)
* Bir Adam Var (2019)

## İstinadlar
Piçənis məscidi

**Piçənis məscidi** — Azərbaycanın Laçın rayonunda yerləşən Piçənis kəndində məscid, tarixi-dini abidə. Məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələr siyahısındadır. Piçənis 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra məscid vandalizmə məruz qalmışdır.

## İstinadlar
Böyük Borbalo dağı

**Böyük Borbalo** () — Gürcüstan ərazisində dağ. Dağ Baş Qafqazın Pşav-Xevsuret silsiləsində yerləşir. Bu bölgədən bir çox çaylar öz başlanğıcını götürür: Qabırrıçay və Qanıxçay. Bundan başqa digər çayların qolları da bu ərazidən qidalanırlar: Terek hövzəsinə aid olan Arqun çayının qolu - Andaki,  Sulak hövzəsinə daxil olan Andiy Koysu çayı və s. Böyük Borbalo dağından cənuba nəzərə çarpan iki silsilə ayrılır. Bu silsilələr suayrıcı rolunu oynayırlar: Kartil silsiləsi — Pşavskaya Araqvi ilə İori arasında və Kaxetiya silsiləsi — Qabırrıçay ilə Qanıxçay (Kür hövzəsi) arasında. Dağ Gürcüstanın tarixi-coğrafi ərazisi olan Tuşetiyaya aiddir.

Böyük Borbalo, həm də şimalda yerləşən Tebulosmta ilə birlikdə Baş Qafqazda geoloji quruluşlar arasında sərhəd rolunu oynayır. Məhs Borbalodan qərbdə daha çox qranit, kristallik şist, porfir və s tip süxurlar üstünlük təşkil etsə də, ondan şərqdə daha çox çökmə süxurlar üstünlük təşkil edir (gilli şist, qum daşı və s).

Böyük Borbalonun dəniz səviyyəsindən mütləq hündürlüyü 3294 metrdir. Ondan şimal-şərqdə Kiçik Borbalo dağı yerləşir — 3134 metr.

Böyük Borbalo dağından cənub-şərqdə yerləşən Suayrıcı silsilə Kür-Araz düzənliyinə qədər uzanır. Yəni Böyük Qafqazın şərq hissəsinin cənub ətəklərində ona paralel uzanan böyük silsilələr yoxdur. Babadağ - Şamaxı və Pirsaat - Ləngəbiz silsilələri istisna olmaqla. O üzdən Böyük Borbalo dağının ətəklərindən  Alazan-Həftəran vadisi və İori alçaq (Şirək çölü) dağlıq əraziləri başlayır.

Borbalodan şərqdə Mtatuşet qoruğu (Mta-Tuşeti), Bans aşırımı (2928 m) və Torvas-Abano kurortu (1800–1850 m) yerləşir. Kurort Bans aşırımı yaxınlığındakı Storo çayı sahilindədir. Qərbdə isə Datvis-Jvarisqele aşırımı var (2676 m).

Böyük Borbaloda alp və subalp landşaftı üstünlük təşkil edir. Ərazidə daha çox alp çəməniyinə xarakterik bitki örtüyü yayılıb.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Барбало // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Лист карты K-38-55 Шатили. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г.
Vaxtanq Beridze

**Vaxtanq Vukoloviç Beridze** (;) — gürcü sovet sənətşünası, sənətşünaslıq doktoru, Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki (1974), professor, Georgi Çubinaşvili adına İnstitutun direktoru. Tiflisin fəxri vətəndaşı (1986).

## Həyatı
Vaxtanq Beridze 30 may 1914-cü ildə dilçi alim, daha sonra Tbilisi Universitetinin professoru və Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Vukol Mixayloviç Beridze və müəllim Elizabet Çxeidzenin ailəsində anadan olub. Ailənin yeganə övladı olan Vaxtanqın xaç atası yaxın ailə dostu, məşhur gürcü alimi Dmitri Uznadze idi.

1918-ci ildən Beridze ailəsi Tiflisdə yaşayırdı. Burada Vaxtanq fransız məktəbinə getmiş və əlavə təhsil almışdır. Üçüncü sinifdə isə gürcü məktəbinə keçmişdir. O, "Pələng dərisindəki cəngavər"in fransız dilinə tərcüməsinin müəllifi Elizabet Orbelianidən (qız soyadı Baqrationi) fransız dilini öyrənmişdir. Konservatoriya müəllimi Yevgeniya Çernyavskayadan musiqi təhsili almışdır.

## Əmək fəaliyyəti
1936-cı ildə Zaqafqaziya Sənaye İnstitutunun Memarlıq fakültəsini bitirmişdir.

V.Beridze 1936-cı ildən Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasıda dərs demişdir.

Georgi Çubinaşvilinin dəvəti ilə Veridze Gürcüstan İncəsənət Tarixi İnstitutunun yaranması ilə (1941), 1 dekabr 1956-cı ildən — direktor müavini olaraq İnstitutda şöbələrdən birinin müdiri olaraq işləməyə başlamışdır. 1959-cu ildə Sənətşünaslıq doktoru elmi dərəcəsinə yiyələnmişdir. Vaxtanq Beridze 1973–2000-ci illərdə İncəsənət Tarixi İnstitutuna rəhbərlik etmişdir.

V.Beridze Gürcüstan Ensiklopediyası Baş Elmi Şurasının sədri olmuşdur.

Beridzenin əsərləri erkən feodal dövründən Gürcüstan tarixinə həsr edilmişdir.

Beridzenin tənqidi məqalələrində müasir tikinti, köhnə şəhər rayonlarının qorunması, tarixi irs və müasir milli memarlıq, məşhur gürcü rəssamlarının əsərləri müzakirə olunur. Əsərləri alman, italyan, ingilis və rus dillərində nəşr edilmişdir. Dəfələrlə Avropada elmi məzuniyyətlərdə olmuş, gürcü mədəniyyəti, incəsənəti və memarlığı haqda mühazirələr oxumuşdur.

## Biblioqrafiya
* XVI–XVIII əsrlər Gürcü kilsə memarlığı. — Tbilisi, Kandeli, 1994 .-- 511 s.
* Müstəqil Gürcüstanda mədəniyyət və incəsənət (1918–1921) — Tbilisi, Elm, 1992. — 32 s.
* Tao-Klarjeti abidələrinin Gürcüstan memarlıq tarixində yeri. — Tbilisi, Metsniereba, 1981 .-- 429s.
* "Erkən Xristian" dövrünün Gürcüstan memarlığı: IV–VII əsrlər. — Tbilisi, Metsniereba, 1974 .-- 38 s.
* Köhnə Gürcüstan memarlığı: albom. — Tbilisi, İncəsənət, 1974 .-- 208 s.
* Köhnə gürcü ustaları: memarlar, rəssamlar, zərgərlər və xəttat. — Tbilisi, Şura. Gürcüstan, 1967.- 243 s.
* Samtsxveti memarlığı, XIII–XVI əsrlər. — Tbilisi, Gürcüstan SSR. Akad. 1955.- 268 s.
* Tbilisi. — Moskva, Memarlıq və Şəhərsalma, 1951. — 95 s.

## Xatirəsi
Tiflis şəhərində Vaxtanq Beridzenin adına küçə vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Его заслуга в грузинской культуре неизмеримо высока
* ვახტანგ ბერიძე
Mahaçqala mayakı

**Mahaçqala mayakı** və ya **Petrovski mayakı** — Dağıstan Respublikasının paytaxtı Mahaçqalada fəaliyyət göstərən mayak. Mayak binası 1862-ci ildə istismara verilmişdir.

Hazırda mayak Kirovski rayonu, Əmirxanova küçəsi, 20 ünvanında yerləşir. Mayakın binası şəhərin ən görməli binalarında sayılır. Bina Rusiya Federasiyası xalqlarının regional əhəmiyyətli mədəni irs obyekti olaraq qorunur.
 }}

## Tarixi
Xəzərdə mayakların inşasının təşəbbüskarı Qafqaz canişini Mixail Vorontsov olmuşdur.

Petrovski qalasındakı ilk mayak, 1852-ci ildə Tarkovskaya Gorada da, əfsanəyə görə, Rusiya imperatoru I Pyotrun Port-Petrovsk qalasının təməlinə ilk daşı qoyduğu yerdə inşa edilmişdir. Mayak əvvəlcə ağ bir qüllə idi. O, dəniz səviyyəsindən 75 metr yüksəklikdə yerləşirdi. Onun üzərində səkkiz lampanın işığını reflektorlar tərəfindən gücləndirilərək, işığın görünmə məsafəsini 18 milə çatdıran müxanizm qurulmuşdu.

## Yeni qüllə
Şəhərin və limanın inkişafı ilə mayak şəhərin ən görkəmli və diqqət çəkən binası olmağı dayandırdı və 1866-cı ildə Xəzər Donanmasının Hidroqrafik hissəsinin nəzarəti altında yeni, daha uğurlu bir yerdə Anji-Arka dağında yenidən quruldu.

Yeni qüllənin hündürlüyü 27 metr (dəniz səthindən təxminən 80 metr yüksəklikdə), mayak işığının görünürlüyü 15 mil idi. 1895-ci ildə mayakın parlaqlığı artırıldı, mayak işığı daha yüksək yerdə quruldu. XX əsrin əvvəllərində mayak ilin istənilən vaxtında aydın görünən ağ fonda qırmızı zolaqlar ilə boyanmışdır. 1912-ci ildə kerosin brülörlərini yağ lampaları əvəz etdi və 1928-ci ildə asetilen işıqlandırma tətbiq edildi.

İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə mayak söndürüldü və yalnız 1944-cü ildə işə salındı. Mayak 1990-cı illərdə (iki ay ərzində) elektrik borcunu ödəmədiyi üçün söndürüldü.

XX əsrin sonunda bərbad vəziyyətdə olan bina yenidən təmir edildi. 2008-ci ildə mayakda 24 mil məsafəyə qədər görünən ağ yanıb-sönən işıq quraşdırıldı. Mayak tam avtomatlaşdırılmışdır və tək bir işçi — naviqasiya avadanlıqlarına kömək istehsal qrupunun rəhbəri tərəfindən idarə olunur. 2014-cü ildə mayakda avadanlıqlara texniki qulluq işləri aparılmış və modernləşdirilmiş işıq-optik qurğular quraşdırılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Şəki üsyanı (1930)

**Şəki üsyanı** — 1930-cu ilin aprelində Molla Mustafa Şeyxzadənin başçılığı ilə Şəkinin Baş Göynük kəndində baş vermiş üsyan.

Şəki üsyanı 1930-cu il aprelin 13-də Şəki, Qax, Zaqatala, Balakən və Oğuzda Sovet hakimiyyətinə qarşı mülkədarların, burjua ünsürlərinin iştirakı ilə baş vermiş silahlı üsyanın ümumiləşdirilmiş adıdır.

Əksəriyyəti süvarilərdən ibarət olan yaxşı silahlanmış 200 nəfər üsyançı 1930-cu il aprelin 13-də Göynük (şimal-qərb) və Zəyzid-Bideyiz (cənub-şərq) istiqamətlərindən şəhərə hücum etdilər. Hücum üçün əsas obyektlər həbsxana və rayon partiya komitəsinin binaları seçilmişdi.

20-30-cu illərdə Sovet hökumətinin "kollektivləşmə" siyasəti xalqın kəskin narazılğına səbəb oldu, beləliklə də, 1930-cu ildə Şəkidə antisovet üsyan baş verdi.

1930-cu ildə baş vermiş Şəki üsyanı Azərbaycanda sovet hakimiyyətinə qarşı ən yaddaqalan üsyan hesab olunur. Hətta üsyan Moskvanı da ciddi narahat etmişdi.

Üsyan nəticəsində polis binası, Şəkidə yerləşən rus hərbi qarnizonu, komsomol binası, mərkəzi komitə binası və digər dövlət əhəmiyyətli binalar üsyançıların əlinə keçmişdir.Yalnız poçt binasına əhəmiyyətsiz bina kimi baxan üsyançılar buranı tutmamış və Bayramov soyadlı birisinin həmin poçtdan Mir Cəfər Bağırova vurduğu teleqramla Yevlaxdan, Bakıdan, Gəncədən və Zaqataladan Avram Yerqinyanın başçılığı ilə nizami ordu hissələri göndərilərək üsyan yatırılmışdır.

214 nəfər öldürülmüş, 865 nəfər həbs edilmişdir. Qondarma məhkəmədə 865 nəfərdən 850 nəfəri sürgün edilmiş,15 nəfəri Qax rayon polis şöbəsində güllələnmişdir.

Güllələnənlər arasında ilisulu Danyal sultanın nəslindən olan Əhədxan Cəfər bəy oğlu Sultanov da var idi. O, 1930-cu ildə Şəkidə Sovet imperiyasına qarşı başlanmış üsyanın rəhbərlərindən biri olmuşdur .

Əhədxan Sultanov Akademik Əzəl Sultanovun böyük qardaşıdır.

## Populyar mədəniyyətdə
*1930-cu il Şəki üsyanı* qısametrajlı sənədli-bədii televiziya filmi rejissor Taleh İsmayıl tərəfindən ekranlaşdırılmışdır. Film İctimai televiziyada istehsal edilmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar


### Mənbə

* 
* 
* 
*
Oxkur silsiləsi

**Oxkur** () — Şərqi Qafqazın Yan silsiləsində yerləşən dağ massivi. Oxkur silsiləsinin ən yüksək nöqtəsi Şan dağı olub hündürlüyü 4451,8 metrdir. Dağ silsiləsi Terek çayının qolları arasında suayrıcı rolunu oynayır: cənubda Kistinka çayı (Xde dərəsi) və şimalda Armxi çayı (Şondon qolu ilə). Silsilə yaxınlığında olan digər obyektlər: Armxi çayı üzərində olan Ezmin SES, Armxi sağlamlıq və turizm kompleksi, Alkun-Oleqeti-Jeyrax avtomobil yolu, Terek çayı yaxınlığında Tamaranın dağılmış qəsri, Kistinka çayının yuxarı axarlarındakı Kibişi buzlağı və s.

## Sərhədləri

Oxkur silsiləsindən Şərqi Qafqazın Yan silsiləsi başlayır. Silsilənin davamı hərbi xəritələrdə göstərildiyi kimi Şavan silsiləsidir.

Oxkurun şərq sərhəddində — Gürcüstan yayalası və Rustavi buzlağı yerləşir. Məhs bu ərazidən Yan silsilə başlayır. Yan silsilə Baş Qafqaz silsiləsinə 3000 m hündürlüyə kimi yaxınlaşır və sonra kəskin olaraq şimal-şərqə dönür.

Rusiya (İnquşetiya Respublikası) ilə Gürcüstan arasındakı sərhəd dağ silsiləsi boyunca uzanır.

## Coğrafiyası

Terek çayı yatağının 1230 metr yüksəkliyindən dağ silsiləsi kəskin olaraq 3000 metr yüksəkliyə qalxır. Silsilə öncə şərqə, şimal-şərqə, daha sonra isə cənub-şərqə dönür. Sonda isə tamamilə cənuba istiqamətlənir. Silsilədəki zirvələrin və dağ aşırımlarının orta hündürlüyü qərbdən, Jeraxçeçkort (3333 m) və Oxkur aşırımından (3248 m) şərqdə «Gürcüstan bucağı»na kimi (4200 m) qalxır. Horizontal istiqamədtə silsilənin ümumi uzunluğu təxminən 30&nbsp;km-dir.в

### Buzlaqları

Şərqi Qafqazda olduğu kimi bu silsilədə də buzlaşma daha yüksək zirvələrdə müşahidə olunur: Saqi, Kiç, Şan dağı ətrafında bir neçə buzlaq. Şərqdə isə Rustavi buzlağı var. Bölgənin ən böyük buzlağı isə Kibişidir. O Şavan silsiləsinin şərqində yerləşir.

## Geologiyası

Oxkur silsiləsi Yura yaşlı süxurlardan təşkil olunub: argilit, alevrolit, qumdaşı (3400 metrə kimi). Bəzi ərazilərdə qədim kembriyə qədər və poleozoy yaşlı süxurlar üzə çıxıb.

## Turizm və alpinizm

Dağ zirvələri marşrut klassifikasiyasına görə 2.9 dərəcəsinə daxildir.

## İstinadlar
Qarabağ selestin yatağı

**Qarabağ selestin yatağı** () — Qırğızıstanda selestin yatağı. Yataq ölkənin Batken rayonunda, Batken şəhərindən 8 km şimal-şərqdə yerləşir. Yataq 1959-cu ildə kəşf edilmişdir və dəniz səviyyəsindən 800–890 m yüksəklikdə yerləşir.

## İstinadlar
Petra (Gürcüstan)

**Petra qalası** — yaxşı qorunan xarabalıqları ilə Kobuleti bələdiyyəsinin Tsikhisdziri kəndi ərazisində yerləşən Bizans qalasıdır.

Başqa bir mülahizəyə görə, Petra, müasir Türkiyə ərazisində, Hopa limanının yaxınlığında yerləşirdi, lakin bu, Kesar Prokopiyasının məlumatları ilə ziddiyyət təşkil edir.

## Tarixi
Kesar Prokopiyasına görə, Qara dəniz yaxınlığında əvvəllər mövcud olan "əhəmiyyətsiz yaşayış yerinin" yerində Lazika şəhərindəki Petra qalasınnın əsası, imperator I Yustinian tərəfindən qurulmuşdur. İmperatora burada qala qurmaq lazım olmasını məhz komandir İohan Tsiv vermişdi. "Mənşəyi bilinməyən alçaq boylu bu adam, yalnız bu fikrinə görə strateji rütbəsinə yüksələ bildi." Bu qaladan istifadə edən Tsiv, Lazların əmlaklarını qarət etdi..

Yunan dilində "qaya" sözünün əsl mənasında Petra adı, şəhərin tikildiyi qayalı və uçurumlu sahilə işarə idi. Dəniz və uçurumlar arasında yerləşməsi, iki qülləsi olan müdafiə divarı ilə müdafiə olunan, dar və qayalı düz bir zolaq istisna olmaqla qalanı əlçatmaz etdi.

Uzun müddət mühasirədən sonra möhkəmləndirilmiş şəhər I Xosrovun komandanlığı altında farslar tərəfindən ələ keçirildi. Petra qalasında cəmi bir qarnizon qaldı və qala farslar tərəfindən möhkəmləndirildi. 549-cu ildə qalaya I Yustinian, Daqisfey və 1000 çanın komandanlığı altında 7000 nəfərlik ordu göndərdi. Ordu Petra yaxınlığında düşərgə qurdu və mühasirəyə başladı. Öncədən planlaşdırılmamış mühasirə tamamilə uğursuzluqla başa çatdı.

Farslar ilə müharibənin növbəti mərhələsinin qələbə ilə başa çatmasından sonra Bizanslılar özləri buradakı Petra qalasını dağıdıblar ki, "buraya yenidən gələn barbarlar heç bir hiylə işlətməsinlər".

1961–1962-ci illərdə Petra Akropolunun ərazisində aparılan qazıntılar zamanı, burada üç tərəfdən kiçik üçbucaqlı bir meydanı əhatə edən vahid memarlıq ansamblının bir hissəsi olan iki erkən orta əsr binasının, bazilika və hamamın qalıqları aşkar edilmişdir. Hamamın qalıqları qismən daha sonra yaranan divarlar boyunca yerləşir. Son qədim dövr hamamları üçün tipik arxitekturaya malik olan hamamda bir portiko var.

VI əsrin birinci yarısından X əsrə qədər olan dövrdə Petra qalasında yepiskop kafedrası yerləşirdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Şpayxerştadt

**Şpayxerştadt** (, «anbar şəhəri») — dünyanın ən böyük anbar sahəsi, burada bütün binalar palıd ağacından olan taxta təməllər üzərində qurulmuşdur. Hamburq liman şəhərində yerləşir, ümumi uzunluğu 1,5&nbsp;km-dir. Onun tikintisi 1883-cü ildə başlamış və 1927-ci ildə başa çatdırılmışdır. Rayon, malların rüsumsuz ticarəti üçün liman-frank zonası kimi yaradılmışdır. 5 iyul 2015-ci il tarixində aparılan ciddi bərpa işlərindən sonra Şpayxerştadt UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdi.

1815-ci ildən Hamburq azad şəhəri Almaniya ittifaqının üzvü olsa da, Alman Gömrük İttifaqının tərkibinə daxil deyildi. 1871-ci ildə Alman İmperiyası qurulduqdan sonra, rüsumsuz bölgə statusunu itirdi və imperiyanın bir hissəsi oldu. Lakin 1888-ci ilin müqaviləsinə əsasən o, yenidən rüsumsuz ticarət zonasına çevrilib və azad liman statusu aldı.

1883-cü ildə Kervider rayonunun söküntüsü başlandı, nəticədə 20 000-dən artıq insan köçürüldü. 1885-1888-ci illərdə Şpayxerştadt binaları kompleksinin ilk mərhələsi tikilmişdir. 1991-ci ildə Şpayxerştadt Hamburqun qorunan irs obyekti statusunu aldı. 2008-ci ildə Hafensiti kadastr məhəlləsinin bir hissəsi oldu. Şəhərdaxili ərazini canlandırmaq cəhdində Hamburq Hökuməti Hafensiti bölgəsinin inkişafına başladı. Bu qanunun həyata keçirilməsinin əsas məsələsi Elb Filarmoniyasının inşası idi.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı, şəhərin bombalanması Şpayxerştadt binalarının təxminən 50%-i məhv etdi. Onların bəziləri tamamilə dağıdıldığından sonradan bərpa edilməyib. Bu gün isə onların yerində ticarət mərkəzi yerləşir.

Şpayxerştadt ərazisində bir neçə muzey, o cümlədən möcüzələrin miniatür ölkəsi, "Hamburq donjonu" və 2011-ci ilə qədər Əfqanıstan muzeyi yerləşir. Bundan əlavə, ərazidəki binalar hələ də anbar kimi istifadə olunur.

## Memarlığı

Anbarlar fərqli dayaq strukturları ilə tikilmişdi, lakin Franz Andreas Meyer kiçik qüllələr, çəpərlər və şüşəli *terra cotta* bəzəkləri olan neoqotika üslubda qırmızı kərpicdən xarici təbəqə yaratmışdı. Anbarlar su və torpaqdan girişləri olan çoxmərtəbəli binalardırdan ibarətdir. Ən qədim anbarlardan biri Hamburq Beynəlxalq Dəniz Muzeyidir.

## Həmçinin bax
* Brüqqen
* 
## İstinadlar
Çakvinci qalası

**Çakvinci qalası** ()— Gürcüstanda orta əsr qalasıdır. Qala Sameqrelo-Yuxarı Svaneti bölgəsinin Zuqdidi bələdiyyəsində, Cixaşkari kəndində, Çanistskali çayı yaxınlığındakı yüksək qayanın üzərində yerləşir. 2017-ci ildə Çakvinci qalası Gürcüstanda milli əhəmiyyətli daşınmaz mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edildi.
## Tarixi
Qalanın tikintisi və tarixi haqqında çox az sənədli mənbə var. XVIII əsrin məşhur gürcü tarixçisi və coğrafiyaşünası Vaxuşti Baqrationi qala ərazisini Sameqrelo yaz sarayı adlandırmışdı. 26 yanvar 1813 -cü ildə Meqrelianın son şahzadəsi David Dadiani bu qalada dünyaya gəlib.

Buradakı qala, ehtimal ki, burada iki əhəmiyyətli yolun kəsişməsi səbəbindən inşa edilmişdir. Qala ərazisinə bir qala və aşağı həyət sahəsi daxildir. Qala dağı zirvəsində yerləşir və planına görə oval şəklillidir. Dörd qala qülləsi müxtəlif vaxtlarda tikilmiş və bir neçə dəfə təmir edilmişdir. Çakvinci qalasına giriş şimal divarının ortasındadır. Bu girişin yaxınlığında, ehtimal ki, mühasirə zamanı istifadə olunan aşağı həyətin qülləsinə aparan yeraltı keçid var. Aşağı həyətin ərazisi olduqca böyükdür, hasarından yalnız müəyyən fraqmentlər qalıb. Aşağı həyətin şimal kənarındakı qüllə (indi xarabalığa çevrilib), ehtimal ki, qalada gözətçi postu kimi xidmət göstərirdi. Qərb yamacındakı bir bulaq da aşağı həyətin ərazisinə daxil edilmişdir.

Divarların və qüllələrin aşağı sıralarında hörgünü özündə əks etdirən IV-V əsrlərə aid tarixi kəsilmiş bloklar var. Yuxarıdakı kiçik bloklar IX-XI əsrlərə aid edilə bilər.
Döşəmə daşının son qatını və dağılmış daşları XVI-XVIII əsrlərə aid etmək olar. Bu təbəqə odlu silah atmaq üçün boşluqları olan yeganə təbəqədir.

Çakvinci qalasında aparılan arxeoloji qazıntılara görə, Çakvincidə bir kilsə, müxtəlif otaqlar və digər tikililər var idi. İncə işlənmiş daşla üzbəüz olan otaqlar düzbucaqlı formada idi və iki mərtəbədən ibarət idi. Otaqların tonozları dirəklərə söykənirdi. Kilsə kiçik idi. Bu kilsə XIII əsrin ikinci yarısına aid edilir.

2017-ci ildə yerli mətbuat Çakvinci qalasının ciddi şəkildə zədələndiyini və dağılmaq üzrə olduğunu bildirdi. Qala Respublika əhəmiyyətli bir abidə olmasına baxmayaraq, 2017-ci ilin oktyabr ayına qədər heç bir bərpa işləri aparılmamışdı.

## İstinadlar
Kabarda-Balkariya bayrağı

**Kabarda-Balkariya Respublikasının dövlət bayrağı** (; ) — Rusiya Federasiyası Kabarda-Balkariya Respublikasının (Kabardino-Balkariya) rəsmi dövlət simvollarından biridir.

## Təsviri
Rusiyanın bir hissəsi olan Kabarda-Balkariya bayrağı üç bərabər üfüqi zolaqdan ibarət paneldir. Üst zolaq mavi, orta zolaq ağ, alt hissəsi isə yaşıl rəngdədir. Ağ zolağın ortasında mavi-göy və yaşıl sahənin kəsdiyi bir dairə var. Mavi sahədə Elbrus dağının ağ rəngli stilizə edilmiş təsviri var. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 2:3-dir.

Bayrağın üzərindəki mavi rəng Kabarda-Balkariya diyarının sonsuz və aydın səmasını, çaylarını və sularını simvollaşdırır. Həmçinin, mavi rəng türk xalqları arasında da hörmətlə qarşılanır və Kabarda-Balkariya Respublikasının iki titullu xalqından biri sayılan Balkarlar türk və türkdilli xalqlardır. Ağ rəng, respublikada ənənəvi bir din olan İslamın yanında sülhün və saflığın simvoludur. Yaşıllıq həm də məhsuldarlığın və gözəlliyin, Kabarda-Balkariyanın gözəl təbiətinin təcəssümü olmaqla yanaşı İslam dinini də təcəssüm etdirir.

## Alternativ variantlar
Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra, 90-cı illərin əvvəllərində, Kabarda və Balkariya Respublikasının qeyri-rəsmi bayraqları müxtəlif versiyaları ilə Şimali Qafqazdakı siyasi nümayişlərdə meydana çıxdı. Bəzi bayraqlar yenilənmiş Kabardiya-Balkariya Respublikasının yeni bayrağının variantları kimi təklif olunur. Vətəndaş müharibəsi zamanı Şimali Qafqaz hökumətinin bayrağı tez-tez: yeddi yaşıl və ağ üfüqi zolaq, mavi kətandakı ağ ulduzlar (sayı müxtəlif idi) istifadə olunurdu.

19 iyun 1993-cü ildə Balkar xalqının birinci Dünya Konqresində Balkarların milli bayrağı təsdiq edildi. İki ağ üfüqi zolaqlı və aralarında açıq mavi bir parça — Elbrus dağının iki zirvəsi olan stilizə edilmiş silueti idi. Ümumi qəbul edilmiş təfsirə görə açıq mavi (və ya açıq mavi) rəng Balkarların türklüyünü simvollaşdırır, çünki onlar türk xalqlarına mənsubdurlar və türk dil ailəsinə aid olan Karaçay-Balkar dilində danışırlar. Bayrağın üzərindəki ağ rəng təmizliyi və xeyirxahlığı, onların yerləşdiyi yeri — insanın dünyəvi və səmavi yollarını təcəssüm etdirir. Elbrus dağının iki başlı silueti Qaraçay-Balkar millətini, həm də böyüklüyü və əbədiyyəti simvollaşdırır. Bu bayrağın müəllifi bölgədə tanınmış sənətçi, etnik balkar İbrahim Zankişiyevdir (Cankişiyev).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Flagge Kabardino-Balkariens auf FOTW (engl.)
* Flaggengesetz Kabardino-Balkariens (russ.)
Tizdar dağı

**Tizdar** — Krasnodar diyarında, Azov dənizi sahilində yerləşən dağ. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 74,7 metr (1979-cu ilin məlumatı)  olan dağ  Temryuk rayonunun  *Za Rodinu* qəsəbəsindən 1,5 km şimal-qərbdə yerləşir. Dağ Golubitskaya silsiləsinin ən yüksək zirvəsidir. Bölgə sönmüş palçıq vulkanların olduğu ərazi kimi diqqəti cəlb edir.

## Etimologiyası
A.V.Tverdıy dağın adını türk mənşəli hesab edir. Ehtimal ki, ad çoxlu dərələr, uçurumlar mənasını verir. Bu da ərazinin relyefinə uyğundur. Ölkəşünas V.A.Valiyeva görə də söz türk mənşəli olub  «rəhbər, başçı» deməkdir. Ümumən dağın əlavə iki adı da var: Sinaya Balka və Azov sopkası. Niyə Azov deyil, Tizdar vulkanı? 2011 -ci ildə Federal Tibbi və Bioloji Agentliyinin Pyatigorsk Dövlət Tədqiqat Balneologiya İnstitutunun və Pyatigorsk Dövlət Balneologiya Tədqiqat İnstitutunun nümayəndələri vulkan palçığından analizi üçün nümunələr götürdülər. Daha sonra sahənin Tizdar adlandırıldığı bir balneoloji nəticə yazıldı və o vaxtdan etibarən "Tizdar" adı vulkana verildi.

## Tizdar palçıq vulkanı
Dağdan bir az aralı, Mavi Tirə ərazisində fəaliyyətdə olan palçıq vulkanı var. Onun ilkin adı — Azov sopkasıdı (təpə). Azov sopkası 1919-cu ildə partlayışla olan püskürmədən sonra öz konusundan məhrum oldu..Bundan sonra o daha çox Tizdar və ya Mavi Balka (tirə) adı ilə tanınır. Bölgə balneoloji (palçıq) kurortu kimi məşhurdur. Vulkan palçığının əsas 4 istiqamətli təsir mexanizmi var: termik, kimyəvi, mexaniki, adsorbiya edici. Balenoloji mərkəzdə həm də şərab vannaları da mövcuddur.

## Paleontoloji tapıntılar
Tizdar dağının sahil bölgəsində, Mavi Balkadan 200 metr şərqdə qədim yaşayış məskəni Kermak mövcuddur. Kermak alt paleolitə aiddir. Ərazidə  «Tizdar1» ( MQR11) və «Tizdar 2» ( MQR10) palentoloji qazintı zonası var. Hər iki zona olduvay mədəniyyətinə qədər ki zamana aiddir. Ümumən ərazidə Psekups fauna kompleksi üstünlük təşkil etmişdi.

## İstinadlar
Tomas Micli

**Tomas Micli** (ing. Thomas Midgley; 18 may 1889, Biver-Fols, Pensilvaniya — 2 noyabr 1944, Verinqton, Ohayo) - amerikalı kimyaçı və mühəndis-mexanik tetraetilqurğuşunun (TEQ) Pb(CH3CH2)4   onun benzinə əlavə üçün və xlorflüorkarbonları soyuducularda və dezondarantlarda istifadə üçün icad edən şəxs. 100-dən çox patent müəllifidir. İxtiralı ozon qatına dağıdıcı təsir göstərib. Əksər tarixçilərə görə "tarix boyu hər hansı digər canlı orqanizmdən daha çox atmosferə təsir göstərmişdir"

## Həyatı
Ohayo ştatın Kolumbus şəhərində böyüyüb və 1911-ci ildə Kornell Universitetini mühəndis-mexanik kimi bitirib. 1942-ci ildə ABŞ Milli Elmlər Akademiyasına seçildi. 1944-cü ildə isə Amerika Kimya Cəmiyyətinin sədri seçilib.

51 yaşında Tomas poliomielit xəstəliyinə tutulub ki, bu səbəbdən əlilliyə düçar olur. Rahat yataqda qalxmaq üçün bloklardan və iplərdən bir çətin sistem hazırlayır. 55 yaşında həmin sistemin içində dolaşaraq dünyasını dəyişir.

## İxtiraları
General Motorsda işləyərkən Tomas benzinə xüsusi qurğuşun əsasında birləşmə əlavə edərkən daxili yanma mühərrikində taqqıltının azalmasını təyin edir. Ancaq qurğuşunun atmosferə yayılması onun toksik olduğu üçün ziyandır. Həmçinin mühərrik istehsalatında işləyən işçilər ciddi sağlamlıq problemləri ilə üzləşirdilər. Hətta bəzi ölüm halları qeydə alınmışdı. 1924-cü ildə Tomasın özü də qurğuşun zəhərlənməsinə görə uzunmüddətli məzuniyyət götürmüşdü. Buna baxmayaraq Micli mətbuat konfraslarında bu faktı gizlədir və bu maddənin tam təhlükəsiz olduğunu söyləyirdi.
Gürcüstan Yəhudilərinin Tarix və Etnoqrafiya Muzeyi

**Gürcüstan Yəhudilərinin Tarix və Etnoqrafiya Muzeyi** () — Tbilisi şəhərində yəhudi xalqına həsr edilmiş tarixi və etnoqrafiya muzeyi. Muzey Antoni Katolikos və Vaxtanq Beridze küçələrinin kəsişməsində, Azadlıq Meydanından bir qədər aralıda yerləşir.
## Tarixi
Muzey 30 noyabr 1932-ci ildə "Yoxsullara Yardım Gürcü Komitəsi" rəhbərliyinin qərarı ildə əsası qoyulmuşdur. Əslində isə muzey artıq 1928 -ci ildə yaradılmışdır. Onun yaradılmasında əsas məqsəd yəhudi işçilərinin mədəni bazası çərçivəsində bir şöbə təşkilatı qurmaq idi. "Yəhudi Tarix -Diyarşünaslıq Muzeyi"nin rəsmi quruluşu 23 noyabr 1933-cü ildə Gürcüstan Xalq Maarif Komissarlığının əmri ilə rəsmiləşdirildi.

1932-ci ildən başlayaraq muzey Yəhudi Mədəniyyət Mərkəzinin binasında (Abesadze küç., 10) yerləşirdi və 1940-cı ildə isə keçmiş "Qübbə sinaqoquna" köçdü. 1951-ci ildə muzey bağlandı və eksponatlar Tbilisi Dövlət Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə, nadir əlyazmalar kolleksiyası isə - Gürcüstan Dövlət Muzeyinə və Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutuna verildi.
## Bərpası
30 noyabr 1992-ci ildə, Gürcüstan hökumətinin qərarı ilə (No 1017), Muzey "Kartu" Fondunun maliyyə dəstəyi ilə bərpa edildi və məşhur ravvin və ictimai xadim David Baazovun adını aldı. Muzeyin köhmə ekspozisiyası yenidən buraya qaytarıldı. Muzey yenidən keçmiş "Qübbə sinaqoqunun binasında təşkil edildi. Əvvəllər muzeyə aid olan materialların geri qaytarılması Gürcüstan Prezidentinin 2004-cü il tarixli 644 nömrəli sərəncamı ilə nəzərdə tutulmuşdu.

Muzey binası əsaslı təmir edildikdən sonra 20 oktyabr 2014-cü ildə Baş nazir İrakli Qaribaşvili və İsrailin Aliya və Absorbsiyası Naziri Sofa Landverin iştirakı ilə yenidən rəsmi şəkildə açıldı. Muzeyin açılışı, gürcü-yəhudi dostluğunun 26-cı ildönümünə təsadüf etmişdi.

Eksponatlar arasında Mtsxeta şəhərində tapılmış aramey dilində yazısı olan qədim lövhə və XIX əsr yəhudi qadınlarının geyimləri var.

Muzeydə "İbrani araşdırmalar" elmi seriyası nəşr olunur (I-1940, II-1941, III-1945, IV-2006, V-2008).

## İstinadlar
Xo-Örlük

**Xo-Ürlük, Xo-Örlük** (; ) — Kalmıkların birinci baş tayşısı, Kereitlərin qolu olan Turqut soyundan, Van xanın törəməsi, Zülzüqan-Örlükün oğlu və Buyqo-Örlükün nəvəsi.  Kalmık dövlətinin yaradıcısı.

## Həyatı
XVI əsrin ikinci yarısında kalmıklar, əsasən Oyrot deyilən tayfa ittifaqı (turqutlar, xoşutlar, dörbətlər) qazax torpaqlarına da yerləşmişlər, ancaq daha sonraları o torpaqlardan ya çıxardılmışlar ya da qazaxların basqısı altında yaşamaq məcburiyyətində qalmışdılar. XVI əsrin sonunda öz sınırlarını aşıb qazax torpaqlarına yerləşen kalmıklar, qazaxlara yenilmişlər və basqı altında qalmışdılar.

1604-cü ildə Xo-Örlük İrtış çayının yuxarı axarında köç-düşlə məşğul olurdu.

1606-cı ildə Barabin çölündə turqutların və rusların toqquşması baş verdi. Tar dairəsi tamam boşaldı. 1608-ci ildə Xo-Örlükün elçiləri Tara şəhərinə gəlib rus hakimiyyəti ilə danışıq apardılar.  

Xo-Örlük 1613-cü ildə öz turqutlarını Yayıkın yuxarı axarına gətirdi.. 1618-ci ildə öz kəşfiyyatçılarını Xəzər dənizinin sahillərinə və Volqanın aşağı axarlarına göndərdi. 

Xo-Örlük 1644-cü ildə kalmıkların Qafqaz səfərində öldürüldü. Noğayların mühasirəsində tayşıdan başqa oğlanları Sünke, Kirsan, nəvələri Tseren, Badma və Tuğul da məhv edildi. 400 nəfərdən çox kalmık döyüşçüsünün nəşi yerdə qalmışdı.  
Xo-Örlük böyük oğlu Şükur-Dayçin taxtın varisi oldu.

## Həmçinin bax
*Kalmık xanlığı  

## İstinadlar