Çorum qətliamı

**Çorum qətliamı** və ya **Çorum hadisələri** — 1980-ci ilin may–iyul aylarında Türkiyənin Çorum şəhərində baş vermiş, siyasi və dini zəminli qanlı zorakılıq hadisələri. "Bozqurd" qruplarının ələvilərin yaşadığı Milönü məhəlləsinə hücumu nəticəsində rəsmi mənbələrə görə, əksəriyyəti ələvi olmaqla 57 vətəndaş həlak olmuş, yüzlərlə insan yaralanmışdır.

## Zəmin

Hadisələrdən az əvvəl Çorum Polis İdarəsinin rəisi Həsən Uyar vəzifəsindən azad edilmiş, onun yerinə daha əvvəl Tuncelidə xidmət etmiş Nail Bozqurd təyin olunmuşdur. Milli Təhsil İdarəsinin rəhbərliyinə Milliyyətçi Hərəkat Partiyası üzvü Fəthi Qatar gətirilmiş, Çorum valisi vəzifəsinə Rafət Üçelli təyin edilmişdir. Təxminən 40 polis əməkdaşı başqa vilayətlərə köçürülmüş, bir çox məktəb rəhbəri, müəllim və dövlət qulluqçusunun yeri dəyişdirilmişdir. Bununla yanaşı, təyinatı olan bir sıra polis əməkdaşları rəsmi əlaqələri kəsilmədən fəaliyyətlərini davam etdirmişdir.

ABŞ-nin Türkiyədəki səfirliyində çalışan Robert Pekk Çorumda MHP-li vilayət rəhbərləri, vali və Cümhuriyyət Xalq Partiyası bələdiyyə sədri Turxan Qılıncoğlu ilə görüşmüş, daha sonra Amasya və Tokata səfər etmişdir.

1980-ci ildə 19 May Gənclik və İdman Bayramına hazırlıq dövründə qızların geyimi bəhanə edilmiş və "İslam Gəncliyi" tərəfindən bildiriş dərc edilmişdir. Bildirişdə qeud olunmuşdur ki, "müsəlman namusuna sahib çıx
19 May nümayişləri adı altında yenə namuslu bacılarımızın ismət və həya duyğularına xaincəsinə və alçaqcasına hücum ediləcək bir gün yaxınlaşır".

Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının tanınmış simalarından, sabiq Gömrük və Monopoliya naziri Gün Sazakın 27 may 1980-ci ildə Ankarada DEV-SOL tərəfindən öldürülməsindən sonra Çorumda gərginlik daha da artmışdır.

## Qətliam
### Birinci mərhələ

28 may 1980-ci il çərşənbə günü Çorumun ən işlək küçəsində, əsasən uşaq və gənclərdən ibarət qruplar "Qanımız axsa da, zəfər islamındır", "Qana qan, intiqam" şüarları ilə yürüşə başlamışdır. Qısa müddət sonra yürüş hücum xarakteri almış, solçulara məxsus iş yerləri dağıdılmağa və yandırılmağa başlanmışdır. 29 mayda da küçə və prospektlərdə eyni şüarlarla yürüşlər davam etmiş, talan, dağıntı və yandırma halları sürmüşdür.

Çorumun qonşu vilayət, rayon və kəndlərlə əlaqəsini təmin edən yollar naməlum qruplar tərəfindən tutulmuş, "*Çorum*" qəzeti və "Bahar Kitabevi"nə hücumlar təşkil edilmişdir. Ələvi və sünni məhəllələri arasında barrikadalar qurulmuş, toqquşmalar başlamışdır. May ayında baş verən bu gərginlik hərbi müdaxiləyə baxmayaraq davam etmişdir.

Çorum valisi Rafət Üçelli komendant saatı elan etmiş və əhalinin özünümüdafiə məqsədilə qurduğu barrikadaların sökülməsini tələb etmişdir. Çorum qalasına yaxın ərazilərdə qurulmuş barrikadalara silahlı hücumlar edilsə də, barrikadalar aşıla bilməmişdir. Valinin göstərişi ilə jandarma komandanı yarbay Vural Qüridə barrikadaların sökülməsinə cəlb edilmiş, lakin bu, qan tökülməsinə səbəb ola biləcəyi üçün etirazla qarşılanmışdır.

CHP-nin millət vəkilləri Şükrü Bütün, Etem Eken və senator Abdullah Ercan hadisələri yerində araşdırmaq üçün Çoruma gəldikdə hücuma məruz qalmışdır. Barrikadalar qaldırılmamış, bu vaxt zəif bir barrikadanı keçən qırmızı rəngli, 19 AN 709 nömrə nişanlı "Renault" markalı avtomobil Milönü məhəlləsini silahla atəşə tutmuşdur. Avtomobilin polis əməkdaşlarına məxsus olduğu ehtimalı yaranmışdır.

Hadisələrin sona çatdırılması əsasən Milönüdəki barrikadaların götürülməsi ilə əlaqələndirilmişdir. Daxili işlər naziri və jandarma rəhbərliyi Çoruma gələrək vəziyyəti müzakirə etmiş, nəticədə əhalinin can təhlükəsizliyinə zəmanət verilməsi şərti ilə barrikadalar aradan qaldırılmışdır.

### İkinci mərhələ

AP Çorum vilayət təşkilatının rəhbərliyi və CHP vilayət sədri hücum hazırlıqları barədə xəbərdarlıq etmişdir. AP-nin Çorumdan millət vəkili namizədi Əli Ayxan Çətin hadisələrin başlanmasını MHP və Ülkü Ocaqlarının Çorumu "azad edilmiş bölgə"yə çevirmək cəhdi ilə izah etmişdir.

TRT-də "Çorumda Ələddin məscidinə partlayıcı maddə atılması və kənardan atəş açılması ilə hadisələrin başladığı" barədə xəbərlər tez-tez yayımlanmışdır. Bu iddialar məscidlərin səsgücləndiriciləri vasitəsilə şəhərə çatdırılmış, cihad çağırışları edilmiş və suların zəhərləndiyi barədə şayiələr yayılmışdır. Bu məlumatlar nə hərbi qurumlar, nə də vali tərəfindən təsdiqlənmişdir.

Ələvi məhəlləsinə barrikadaları aşaraq daxil olan zirehli polis maşınının atəşi nəticəsində hamilə bir qadın və bir müəllim həlak olmuş, yaşlı bir qadın isə panzerin altında qalmışdır. Tibb tələbəsi Süleyman Atəş yaralanmış, aparıldığı SSK xəstəxanasında işgəncəyə məruz qalmış və öldürülmüşdür.

## Nəticəsi
Sonradan vali Rafət Üçelli və polis rəisi Nail Bozqurd vəzifədən azad edilmiş, onların yerinə Yüksəl Çavuşoğlu və Ərdem Yurdsevər təyin olunmuşdur.

Daxili işlər naziri Mustafa Gülcügil Çorum hadisələrini "solun təxribatı" kimi qiymətləndirmiş, Süleyman Dəmirəl hadisələrin arxasında CHP-nin dayandığını iddia etmişdir. Bülənd Ecevit zorakılığın sağçı militanlar tərəfindən başladıldığını, hökumətin isə bunu ört-basdır etməyə çalışdığını bildirmişdir.

İstanbul millət vəkili Əli Kənanoğlu və 19 HDP millət vəkili 31 may 2021-ci il tarixində 1980-ci ildə baş vermiş Çorum hadisələrinin bütün aspektləri ilə araşdırılması məqsədilə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə araşdırma təklifi təqdim etmişdir.

## İstinadlar