open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1915-ci il erməni saxtakarlığının başlanğıcı

***1915-ci il erməni saxtakarlığının başlanğıcı*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Nazim Rza İsrafiloğlu tərəfindən 2009-cu ildə çəkilmişdir. Film Azərbaycan televiziyasında istehsal edilmişdir. Erməni saxtakarlığının başlanğıcı sayılan 1915-ci il hadisələri filmin əsasını təşkil edir.

## Məzmun
Qondarma erməni soyqırımı iddiası Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Anadoluda yaşayan ermənilərin sistemli şəkildə məhv edildiyini irəli sürən iddiadır. Türkiyə Respublikası hadisələri sadəcə erməni-türk qarşıdurması kimi dəyərləndirməkdə və dövlət göstərişinin olmadığını irəli sürsə də bu gün dünyanın bəzi ölkələri soyqırımın varlığı qəbul ediblər. Amma onu da nəzərə almaq lazımdır ki qərarlar sadəcə tarixə əsaslanaraq yox, bəzi siyasi faktorların təsiri ilə qəbul edilib. 1890-cı ildən etibarən başlayan üsyanlar 1915-ci il Osmanlı hakimiyyətini radikal qərarlar almağa məcbur etmiş və sözü gedən soyqırım iddiası da bu dövrdən etibarən ortaya çıxmışdır. Gerçəkləşdirilən üsyanlar və Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində ruslara qoşulan ermənilərin türklərə qarşı savaşması nəticəsində Osmanlı Dövləti 27 may 1915-ci ildə "Köç" qərarı çıxartdı. Bu qərar öncəsində isə bu gün ermənilərin soyqırım günü kimi qəbul etdikləri 24 aprel günü 2345 erməni lider həbs edilmişdir. Bunların birçoxu kəndlərə hücum edərək silahsız əhalini qıran cinayətkarlar idi.

Köç qərarı Anadoluda yaşayan ermənilərin Osmanlının digər bölgələrinə dağıdılmasını nəzərdə tutsa da praktikada hər şey fərqli cərəyan etdi. Köç karvanlarına edilən hücumlarda ölən ermənilər bir kənara həm də yollarda aclıqdan və xəstəlikdən ölənlər kifayət qədər idi. Yola çıxanların yalnız bir qismi lazımi məntəqələrə yerləşdirilə bildi.

Film məhz bu tarixi hadisələrə saxtakar erməni rakursundan deyil, tarixi həqiqətlər rakursundan baxmağa çalışır və əsl həqiqətlər üzə çıxır. Erməni saxtakarlığının başlanğıcı sayılan 1915-ci il hadisələri filmin əsasını təşkil edir.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenarist: Nazim Rza İsrafiloğlu
Rejissor: Nazim Rza İsrafiloğlu
Operator: Nəriman Şıxəliyev

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2009-cu ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Kral məscidi (Konstansa)

**Kral məscidi** (, ), **I Karol məscidi** () və ya **Böyük Konstansa məscidi** () — Rumıniyanın Konstansa şəhərində yerləşən məscid.

## Tarixi
Keçmişi, Osmanlı sultanlarından biri olan II Mahmudun əmri ilə 1823-ci ildə Müqəddəs Mehmet Paşa tərəfindən tiktirilmiş olan Mahmudiye Məscidindən ilhamlanmışdır. 1910-ci ildə Rumıniya Kralı I Karol, Birinci Dünya müharibəsində Rumıniya üçün döyüşən müsəlman anadolu türklərinin və Krım tatarlarının sədaqətini mükafatlandırmaq üçün tikilən məscid, Mahmudiye Məscidinin təməllər üzərinə 1910-ci ildə tikintisi başlamış, 1912-ci ildə isə bitmişdir. Yenidən xidmətə açıldıqdan sonra məscidi kralın tikdirməsi səbəbiylə Kral məscidi adı verilən məscidin memarı Viktor Ştefanescu adlı bir rumın idi.

## Memarlıq quruluşu
Rumıniyanın ilk dəmir-beton binası olan tarixi məscidin minarəsinin uzunluğu 45 metrdir. Tutumu 100 nəfərdir.

Tarixi Kral məscidi, Konstansanı ziyarət edən turistlərin ən çox maraq göstərdiyi məkanlar arasında iştirak edir. Bu tarixi tikilini ziyarət edənlər eyni vaxtda məscid içərisindəki 200 illik ən böyük tarixi xalçanı da görmə fürsətini tapır. Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən hədiyyə edilən 144 kvadrat metrlik və 483 kq ağırlığındakı xalça ziyarətçilərin böyük marağı ilə qarşılaşır.

## Qalereya

Fayl:Moscheea Carol I, Constanta.jpg|Konstansa Kral məscidinin uzaqdan görünüşü
Fayl:Carol I Mosque, Constanta 2.JPG|Konstansa Kral məscidinin yaxından görünüşü
Fayl:Marea Moschee Constanta Inscriptie.jpg|Konstansa Kral məscidinin girişi
Fayl:Minaret roof in constanta.jpg|Kral məscidinin günbəzi


## Xarici Keçidlər
* haberler.com - Dobruca'nın Hoşgörüsünü Kral Camii Yansıtıyo r
* ekoloji magazin - El Yardamıyla Köstence 

## İstinadlar
Mirzə Məhəmməd Məhərrəmov

**Mirzə Məhəmməd** **Məhərrəmov** və ya **Mirzə Məhəmməd Axundov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Zəngəzur qəzasının rəisi.

## Haqqında
Mirzə Məhəmməd Məhərrəmov (Axundov) 1876-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Əsl soyadı Məhərrəmov olmuşdur. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Atası Qarabağın baş axundu Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadə şərqdə İslam dinini yaxşı bilən adamlardan biriydi. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Savadlı olduğundan hələ gəncliyindən Məhəmməd "Mirzə" ünvanı da daşıyırdı. Müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdu.

## Ailəsi
* Nəvəsi *[[Flora Qasımova]]* — Azərbaycan Respublikası IV çağırış Milli Məclisinin deputatı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ələddin (ad)

**Ələddin** — Kişi adı.

* Ələddin Abbasov — Azərbaycan teatr və kino aktyoru.
* Ələddin Allahverdiyev — Azərbaycan, Rusiya və SSRİ alimi.
* Ələddin Əhmədov — Texnika elmləri doktoru, Professor
* Ələddin Əsədov — Azərbaycan Naşirlər və Poliqrafçılar Birliyinin sədr müavini
* Ələddin Əsgərov — professor.
* Ələddin İncəli — Şair, publisist, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
* Ələddin Paşa — sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamı.
* Ələddin Cüveyni — fars tarixçisi və dövlət xadimi.

## Həmçinin bax
* Ələddin
* Ələddin (dəqiqləşdirmə)
Əyridağ

**Əyridağ** — Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3124,0 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısında, Gilançayın mənbə hissəsində, Eşşək-Meydanı aşırımından 2&nbsp;km şərqdə zirvə. Orta Eosenin Lütet mərtəbəsinə aid Biləv lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuş hamar günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin cənub-şərq qurtaracağında müşahidə edilən eyniadlı sinklinalın nüvə hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsindən şimal-şərq istiqamətli fay qırılması keçir.

## Həmçinin bax
* Elti dağı
* Abdal (dağ)
* Ağqaya
* Dərələyəz silsiləsi
* Qurdtəpəsi
*

## İstinadlar
İsgəndər bəy Qəmbərəliyev

**İsgəndər bəy Qəmbərəliyev** və ya **İsgəndər bəy Əliyev** — Şamxor qəzasının rəsisi. 

İsgəndər bəy Məşədi Salman bəy oğlu Qəmbərəliyev (tarixi ədəbiyyatda Əliyev də yazılır. Qəmbərəliyev düzdür) 1888-ci il mayın 10-da Gəncədə anadan olmuşdur. 1906-cı il iyunun 1-də 6 sinifli Gəncə şəhər məktəbini bitirmişdi. Kollec registirliyinə yiyələnmişdi. 1917-ci ildən Yelizavetpol (Gəncə) qəza və xalq milisində xidmət etmişdi. Zaqafqaziya Komissarlığının əmri ilə 1918-ci il yanvar ayının 1-dən Gəncə şəhər xalq milisində 4-cü sahənin milis komissarı təyin edilmişdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə 1918-ci il iyun ayının 23-də Gəncənin ilk qubernatoru təyin olunmuş polkovnik İbrahim ağa Vəkilovun 25 sentyabr 1918-ci il tarixli əmri ilə İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Gəncə  şəhər polismeysterinin böyük köməkçisi (1-ci  müavini) vəzifəsinə  təyin  edilmişdi. Daxili işlər naziri Nəsib bəy Yusifbəylinin 30 sentyabr 1919-cu il tarixli 133 nömrəli əmri ilə bu  vaxtadək  Gəncə polismeysterinin böyük köməkçisi vəzifəsində çalışan İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Gəncə şəhərinin müvəqqəti polismeysteri təyin olunmuşdur. Sonra yenə daxili işlər naziri N. Yusifbəylinin 12 noyabr 1919-cu il tarixli 295 nömrəli əmri ilə İsgəndər bəy Qəmbərəliyev Şamxor (Şəmkir)  qəzasının rəis əvəzi göndərilmişdi. Nəhayət, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri Mustafa bəy Vəkilovun 18 fevral 1920-ci il tarixli 34 nömrəli əmri ilə İsgəndər bəy Məşədi Salman bəy oğlu Qəmbərəliyev 12 noyabr 1919-cu ildən sayılmaqla Şamxor qəzasının rəisi vəzifəsinə (1-ci dərəcə üzrə ayda 3.000 manat məvaciblə) təyin edilmiş və bu vəzifədə  Cümhuriyyətin süqutuna  qədər  xidmət  göstərmişdi. İsgəndər  bəy Qəmbərəliyevlər otuzuncu illərin repressiyasına məruz qalmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Cuc Milli Parkı

**Cuc milli parkı** (Djoudj) — Seneqalda, Seneqal çayı deltasında milli park.

## Tarixi
1971-ci ildə yaradılmışdır.

## Təsviri
Sahəsi 160&nbsp;km2
-dir. Tropik quru iqlim, göyəm meşələri, savanna; mövsümi su bitkiləri zonasıdır.

## Coğrafi xüsusiyyətləri
100-dən çox quş növü, çoxlu palearktik köçəri quşlar (qışlamaya 3 mln.-dan çox quş uçub gəlir) məskunlaşmışdır. Flaminqo, qarabatdaq və vağın müxtəlif növləri səciyyəvidir; minlərcə çəhrayı qutan yuvalayır. Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

## Qalereya

DjoudjNASA.jpg|Sağ tərəfdə Sentyabr daşqını 1979-cu il, sol tərəfdə Noyabr daşqını 1999-cu il.
Djoudj ile pelican.jpg|Parka daxil olan adada məskunlaşan qutanlar
Embarcadere du Djoudj.jpg|Liman ərazisində məskunlaşanlar


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Apis

* Apis (münbitlik allahı) — münbitlik allahı.
* Apis (arı) — bal arısı cinsi.
* Apis (şəhər) — şəhər.
* Apis (Yunan mifologiyası) — Yunan mifologiyası.
Əbdürrəhim Əfəndi

**Əbdürrəhim Əfəndi** () — Osmanlı müdərrisi və şeyxülislamı.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinməsə də, Adanada dünyaya gəldiyi məlumdur. İlk təhsilini aldıqdan sonra Xoca Sadəttin Əfəndinin kiçik oğlu və İstanbul qazısı Əbdüləziz Əfəndinin xidmətinə girdi. 1620–1624-cü illərdə Siyavuş Paşa, Hafiz Paşa və Mustafa Paşa mədrəsələrində, ardından Sahn-ı Səman, Aya Sofiya, Süleymaniyyə və Sultan Əhməd mədrəsələrində müdərris olaraq fəaliyyət göstərdi. Bir müddət sonra 1634-cü ildə Yenişəhər, 1638-ci ildə İstanbul,1641-ci ildə Anadolu başqazısı seçildi. Bir müddət Adana qazısı olaraq xidmət göstərdikdən sonra 1645-ci ildə Rumeli başqazısı seçildi. 2 il bu vəzifədə qaldıqdan sonra isə 25 aprel 1647-ci ildə şeyxülislamlığa yüksəldi.

Bu illərdə onu məşhurlaşdıran ən önəmli hadisə isə I İbrahimin taxtdan endirilməsi və qətl edilməsi haqqında verdiyi fətvalar oldu. Ardından yeniçəri ağalarının və üləmaların dəstəyini alaraq dövlət idarəsinə qarışmağa başladı. Ancaq 18 iyul 1649-cu ildə sədrəzəm Qara Murad Paşanın əmrilə vəzifədən kənarlaşdırıldı və Məkkəyə göndərildi. Həcc ziyarətinin ardından Qüds qazısı olaraq təyin olundu. Bir müddət sonra yeniçəri ağalarının dəstəyi ilə yenidən paytaxta qayıtdı və Üsküdar qazısı seçildi. Validə Kösəm Sultanın da qətli ilə nəticələnən 1651 tarixli saray çevrilişi əsnasında Belqrada göndərildi. 6 fevral 1656-cı ildə burada vəfat etdi və Belqradda dəfn olundu.

Hocazadə Saleh Əfəndinin qızı Salehə xanımla evlənmişdir. Oğlu Mehmed Əfəndi (ö. 27 iyun 1688) müdərris və molla, 1673-cü ilin sentyabrında İstanbul qazısı, 1677-ci ilin oktyabrında və 1687-ci ilin oktyabrında 2 dəfə Anadolu qazəsgəri təyin edilmişdir.

## Mənbə
* Kâtib Çelebi, Fezleke, II, 292–293.
* Naîmâ, Târih, IV, 298, 303; VI, 243–244.
* Uşşâkīzâde, Zeyl-i Şekāik (nşr. H. J. Kissling), Wiesbaden 1965, s. 193–196.
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 2361, I, vr. 118a-b.
* Devhatü’l-meşâyih, s. 54.
* Sicill-i Osmânî, III, 330.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 455–457.
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, III/2, s. 467.
* Tayyib Gökbilgin, "İbrâhim", İA, V/2, s. 883–885.

## İstinadlar
Alberto Cakometti

**Alberto Cakometti** () — İsveçrə heykəltaraşı, boyakar və qrafik.

## Həyatı

### Erkən həyatı
Boyakar Covanni Cakomettinin (1868–1933) oğludur. Cenevrədə Zərif Sənətlər Məktəbində, İncəsənət və peşə məktəbində oxumuşdur (1919–20). 1920–21-ci illərdə İtaliyada olmuş, italyan incəsənətini, antik memarlığı, Qədim Misir kolleksiyalarını öyrənmişdir. 1922-ci ildən Parisdə yaşamış, 1925-ci ilədək E.A. Burdelin "Qrand-Şomyer" akademiyasındakı emalatxanasında təcrübə toplamışdır.

### Sonrakı həyatı
Ən yeni cərəyanların təsiri ilə Cakometti yaradıcılığında kubizm formaları meydana gəldi ("Tors", 1925, Kunsthaus, Sürix, Cakometti  fondu); Afrika və Kolumbaqədərki Amerika incəsənətinə, Kiklat adalarındakı bütlərə maraq onun bir sıra əsərlərində əksini tapmışdır ("Baş", 1925, Müasir İncəsənət Milli Muzeyi, Paris). 1920-ci illərin sonundan Cakometti  sürrealizm təmsilçiləri ilə yaxınlaşmışdır; bu dövr heykəltaraşlığında bəsitləşən formalar abstraksiyaya yaxınlaşır ("Tamaşa edən baş", 1927–28, Kunsthaus, Sürix).

## Fəaliyyəti
İrreal formalar axtarışında Cakometti  şəbəkəli struktura ("Saray səhər saat 4-də", 1932–33, Müasir İncəsənət Muzeyi, Nyu-York), üfüqi sərili heykəllərə müraciət edir ("Başı kəsilmiş qadın", 1932, orada). 1934-cü ildən sürrealizm cərəyanından uzaqlaşan Cakometti  fərdi üslubunu inkişaf etdirmişdir ["Görünməyən obyekt" ("Boşluğu saxlayan əllər"), 1934, Yel universitetinin rəssamlıq qalereyası, Nyu-Heyven].

### İrsi
İkinci dünya müharibəsi illərində Cenevrədə olan Cakometti  tuncdan miniatürlər ("Adam cığaz kürsülük üzərində ", 1940–41, şəxsi kolleksiya, Paris) və gözəl natürmortlar ("Bufet üzərində alma", 1937) yaratmışdır.

### Əsərləri
Sənətkar 1945-ci ildə Parisə qayıtmışdır; J.P. Sartrın və J. Jenenin Cakometti  yaradıcılığı haqqında məqalələri ona şöhrət gətirmişdir. Son dövr əsərlərini tuncla işləmişdir ("Əyləşmiş qadın", 1946, Müasir İncəsənət Milli Muzeyi, Paris; "Büdrəmiş insan", 1950, Kunsthaus, Sürix). Fransız ekzistensializminin təsiri ilə yaratdığı əsərlərində təcrid olunmuş, özünə qapanmış fiqurlar ağac gövdəsinə bənzədilir, müxtəlifmiqyaslı personaj və detalları birləşdirən priyomlar heykəltaraşlığı boyakarlıq perspektiv effektləri ilə zənginləşdirir ["Tala" ("Doqquz fiqur ilə kompozisiya", 1950, Kunsthaus, Sürix), "Təməl üzərində dörd fiqur" (1950, A. Maqın kolleksiyası, Paris) və s.]. Son dövr boyakarlıq portretlərində perspektiv ixtisarlar, yığcam və ya uzadılmış məkan effektlərindən istifadə edilmişdir ("Rəssamın anası", 1951, Müasir İncəsənət Milli Muzeyi, Paris).

## Həmçinin bax
* Heykəltaraşlıq
* Sürrealizm 
* Ekspressionizm
* Kubizm
* Giannino Castiglioni
* Emile Guillemin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Alberto Cakometti fondunun rəsmi internet saytı
* Alberto Cakometti verilənlər bazası
* Alberto Cakomettinin İsveç Milli Kitabxanasındakı əsərləri
* Alberto Cakomettinin Müasir İncəsənət Muzeyindəki əsərləri
Çuğundur nematodu

**Çuğundur nematodu** () Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Çuğundur nematodları  çox kiçikdirlər, dişilər 0,8 -1,3 mm ölçüdə olurlar, erkək fərd isə ondan bir qədər kiçikdir..

## Həyat tərzi
Parazit  həyat tərzi keçirirlər. Bitki köklərinin digər paraziti çuğundur nematodudur. O çuğundurun müxtəlif növlərində məskən salır və xüsusilə şəkər çuğunduruna çox ziyan vurur. Bu nematod fır nematodu kimi dişilərin hərəkətsizliyi ilə əlaqədar olan kəskin cinsi dimrofizm ilə xarakterizə olunur. Heteroderanın sürfələri torpaqda yaşayır və çuğundurun nazik kökcüklərinə daxil olur. Orada dişi sürfələr qabığını dəyişir, qısalır və dəyirmiləşir. Beləliklə limonşəkilli forma alır. Erkək sürfələr yetkinliyə çatır və dişilərlə cütləşirlər. Dişi fərdin uzunluğu 0,8 – 1,3 mm,erkəyinki isə bir qədər kiçik olur. Onların dişi fərdləri hərəkətsizdir. Bitkilərin köklərində fır əmələ gəlmir, lakin dişilər kökün keçirici sahəsini tutaraq onun aşağı hissəsisini aşağı hissələrlə əlaqəsini kəsir. Bitkinin boy atması ləngiyir. Günəş şüaları altında bitki asanca solur və tez məhv olur. Köklərin məhsuldarlığı da onların şəkərliliyi kimi aşağı düşür (2-3 dəfə). Çuğundur nematodunun yumurtaları torpağa qoyulmur.Onlar dişi fərdlərin cinsi yollarında qalır. Çuğundur nematodunun sürfələri torpaqda yaşayır və oradan cavan bitkinin nazik köklərinə daxil olur. Sürfələr qabıq dəyişərək bir qisminin bədəni qısalıb yoğunlaşır və limon şəkini alır. Bu sürfələrdən dişi fərdlər əmələ gəlir. Sürfələrin bir qismi isə böyüyərək erkək fərdlər əmələ gətirir. Bu fərdlər cisi yetişkənliyə çatıb dişi fərdlərlə cütləşirlər. Nəticədə dişi fərdin bədəni şişir, tündləşir və qonur rəngli sistaya çevrilir. İçərisində 100-lərlə yumurta olan sista məhsul yığımı zamanı torpaqda qalır və yeni bitkilərin yoluxmasına səbəb olur. Çuğundur nematodu bitkinin böyüməsini ləngidir, kök yumrusunda olan şəkərin miqdarını və məhsuldarlığını aşağı salır. Çuğundur nematodu ilə əsas mübarizə üsullarından biri yüksək səviyyədə aqrotexniki tədbirlər aparmaq və növbəli əkində davaml bitkilərdən istifadə etməkdir..  

## Yayılması
Orta Asiyada, Qafqazda yayılıb.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kürdüstan silsiləsi

**Kürdüstan silsiləsi** — İrannın qərbində, İraq və Türkiyə sərhədi boyunca uzanan dağ silsiləsi.

Silsilə 240&nbsp;km uzunluğa malikdir. Orta hündürlük 3000 m təşkil edir. Kristalik və metomorfik suxurlardan ibarətdir. Silsilələr arasında ensiz ancaq dərin dərələrə sahibdir. Silsilənin şərqi quru dağ çölləri, qərb ətəklərində isə nadir palıq meşələrimə rast gəlinir. Yüksəklik artdıqca alp çəmənlər geniş sahələr tutur.

## Mənbə
*Kürdüstan silsiləsi
Ağnaqtəpə

**Ağnaqtəpə** — Kəngərli rayonu ərazisində dağ (hünd. 2321,0 m). Dərələyəz silsiləsinin cənub-şərq yamacındadır. Üst Triasın Karni və Nori mərtəbələrinə aid Tənənəm lay dəstəsinin dolomit və əhəngdaşılarından təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin cənub-şərq batım hissəsində müşahidə edilən Qaraquş antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Yamaclarında şimal-şərq və şimal-qərbə istiqamətlənmiş qırılmalar izlənilir.

## Həmçinin bax
* Gədikdağ
* Gəlinqaya (Şahbuz)
* Keçəldağ (Şahbuz)
* Maparax
* Qapıcıq dağı

## İstinadlar
Hepatiarius sudarikovi

**Hepatiarius sudarikovi** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Spiral formasında silindrik bədənə malikdir. Bədənin ön hissəsi sormaclar arasında yastı və enlidir, nəinki bədənin qalan hissəsi. Bədənin bu hissəsi güclü yığılmağa malik əzələlərdən təşkil olunmuşdur. Bədənin uzunluğu 10 - 13 mm, eni isə 0,78 – 1,02 mm -dir. Ağız sormacı qarın sormacından 2 dəfə və daha çox böyükdür, ölçüsü  0,120 – 0,180 mm-dir, eni isə 0,240 – 0,300 mm –ə çatır. Qarın sormacı çox balacadır demək olar ki, öz fiksator funksiyasını itirib. Ölçüsü 0,072 – 0,144x0,096 – 0,156 mm. Fariks 0,204 – 0,207x0,198 – 0,388 mm diametrindədir. Qida borusunun uzunluğu  0,06 – 0,168 mm. Toxumluqları dairəvi hamar kənara malikdir. Ön toxumluğun ölçüsü 0,276 – 0,420x0,264 – 0,390 mm, arxa toxumluğunku isə 1,180 – 0,468x0,276 – 0,402 mm-dir. Yumurtalıq salxım şəkillidir, çox pərlidir 0,240 – 0,480 mm uzunluğa çatır,  eni isə 0,300 – 0,372 mm-dir. O, toxumluqdan öndə yerləşir. Toxumqəbuledici  0,204 – 0,390x0,132 – 0,246 mm. Cinsi dəlik qarın sormacından öndə yerləşir, demək olar ki, onun ön sərhədləri səviyyəsində. Sarılığın ön sərhəddi qarın sormacından uzağa çatmır, arxa sərhəddi isə yumurtalığın arxasına keçmir. Balalığın ilməkləri qarın sormacı ilə yumurtalıqlar arasında yerləşir. Yumurtalığın ölçüsü 0,018 – 0,024x0,09 – 0,12 mm-dir.

## Həyat tərzi
Azsaylı (qida çatışmazlığı)-endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi politipdir, Parazit orqanizm olub, quşların (Egretta garzetta E. alba) qaraciyərinin öd yollarında olur. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogenez) formasında olur. Biomüxtəliflikdə rolu-Üçüncü dərəcəli konsumentdir.

## Yayılması
Dünyada: 2, Qafqazda: 2, Azərbaycanda: 2 növü yayılıb. Azərbaycanda Lənkəran rayonu, Mil-Muğan düzündə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Şanagülə

Elmi adı:Nelumbo caspica (DC.) Fisch. (Nelumbo nucifera auct.)

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu  “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Nadir, tropik bitki növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
Qalın kökümsova malik olan, 1 m-dək hündürlükdə çoxillik su bitkisidir. Yarpaqları iri, yumruvari, qalxanşəkilli formada olur. Yarpaqların diametri 20-40 (50) sm, göyümtül, üst hissədən tünd –yaşıl, alt hissəsdən solğundur. Çiçəkləri iri, ətirli, 20 (25) sm diametrdə; ləçəkləri çəhrayı və ya açıq –çəhrayı rəngdə, tərs –yumurtavari, uzunsov formadadır. Erkəkcikləri yumruvari, çoxsaylıdır. Meyvəsi – xırda qoz, 10-22 (daha çox 14-17) sayda, yumruvari, tünd –göyümtül qabıqlı, 1-1,5 sm uzunluqdadır.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü iyun—iyul—avqust aylarına təsadüf edir. Su və rütubəti sevən (hidrofil), işıqsevən bitkidir. Toxumla və vegetativ üsulla çoxalır. Müxtəlif şirin su qruplaşmalarında və yaxud tək bitir, durğun və yavaş axan su sahələrində rast gəlinir. Bəzi su hövzələrində tamamilə yox olub. Qida, dərman və dekorativ bitkidir.

## Yayılması
Kür-Araz ovalığında (Şirvan və Mil bozqırlarında, Zərdab rayonu (Qarasu çayı, Çaylı kəndinin ətrafı, Sarısu, Söyüdlübənd –axınlarda), Saatlı rayonu –Sarısu gölü, Kürdəmir rayonu-Şilyan və Sorsor ətrafında, Salyan rayonu –Aquşa çayı, Kür çayının sol qolu).

## Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı məhduddur, az yerlərdə sıx cəngəllik əmələ gətirir. Yaşayış mühitinin davam edən azalması müşahidə olunur.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Qlobal istiləşmə ilə əlaqədar su hövzələrinin quruması, əhali tərəfindən çiçəklərinin toplanılması. Sarısu gölündə bu növün kəskin azalması müşahidə olunmuşdur.

## Mühafizə tədbirləri
Qızılağac qoruğunda qorunur. AMEA-nın Botanika İnstitutunun sahəsində introduksiya edilmişdir. Aquşa çayında tam mühafizəsi tövsiyə olunur, su hövzələrində süni çoxaldılması, mütəmadi monitorinqlərin aparılması lazımdır.

## İstinadlar
Lyperosomum petrovi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Bədənin uzunluğu 5,8-6 mm, eni qarın sormacı sahəsində 0,5-0,7 mm-dir. Ağız sormacı dairəvidir, diametri 0,21х0,25 mm-dir, qarın sormacı böyük, şarvari olub 0,64x0,77 mm diametrə malikdir. Sormaclar arasında məsafə 0,34-0,51 mm-dir. Ağız sormacının arxasında diametri 0,16-0,17 mm-ə qədər olan farinks yerləşir. Bağırsaq şaxələri təqribən eyni uzunluqda olub, düz xətt boyunca bədənin arxa hissəsində qurtarırlar. Cinsi bursa uzunluğu 0,172 mm, eni 0,129 mm olub qarın sormacından öndə qurtarır. Dairəvi və eyni olan toxumluqlar bədənin orta hissəsinin önündə, qarın sormacının arxasında yerləşir. Onların ölçüləri 0,12-0,21 mm. Yumurtalıqlar bütöv kənarlıdırlar, arxa toxumluqdan 0,38-0,55 mm məsafədə yerləşirlər. Uzunluğu 0,235-0,30 mm, eni isə 0,15-0,21 mm-dir. Sarılıqlar qeyri bərabərdir. Balalıq bütün bədəni əhatə edir. Qarın sormacının arxa kənarından başlayaraq, bədənin arxa qurtaracağına qədərdir. Yumurtanın uzunluğu 0,019-0,022 mm-dir.

## Həyat tərzi
Endem növdür, növdaxili müxtəlifliyi politipdir, parazit orqanizm olub quşların (Francolinus francolinus və Turdus merula) qara ciyəri və öd yollarında yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Qara ciyər toxumları ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Ontogenezi məlum deyil. İnsan həyatına təsiri məlum deyil. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 30, Qafqazda 4, Azərbaycanda 9 növü yayılıb. Muğanda və Naxçıvanda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyi

**Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyi** – Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşən tarix və arxeologiya muzeyi.

## Ümumi məlumat
Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyi Türkiyənin Ankara şəhərində yerləşir. Əsası 1921-ci ildə qoyulmuşdur. Əvvəllər imperator Avqustun məbədində və erkən Bizans termalarında saxlanılan arxeoloji tapıntıların bir hissəsi sərgilənmək məqsədilə buraya gətirilmişdir. Sonra isə Ankara qalasının cənub-şərqində yerləşən 15-ci əsrə aid binalar bərpa olunaraq muzey genişləndirilmiş və 1968-ci ildə kütləvi baxış üçün açılmışdır. Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyində Paleolit (Karain mağarası), Neolit (Çatalhöyük və Hacılar), Eneolit (Canhasan, Tülkütəpə, Alacahöyük və Alişarhöyük və s.) və Erkən Tunc (Hasanoğlan, Mahmatlar, Horoztəpə, Beycəsultan, Qaraoğlan, Merzifon, Bollu, Eskiyapar və s.) dövrlərinə aid Hett, Frigiya, Urartu və son Hett mədəniyyətlərini əks etdirən arxeoloji materiallar, həmçinin yunan, Roma və Bizans incəsənətinin nadir əsərləri nümayiş olunur. Muzeyin rentgen otaqları, tədqiqat labaratoriyası, kitabxanası, bərpa emalatxanaları və konfrans zalı var.

## İstinadlar
İki nöqtəli adalia parabüzəni

**İki nöqtəli adalia parabüzəni** () - Bədəni ovalşəkilli, başı parlaq, qaradır və iki ağ ləkəsi var, yanı ağ haşiyəlidir.

## Biologiyası

Bədəni ovalşəkilli, başı parlaq, qaradır və iki ağ ləkəsi var, yanı ağ haşiyəlidir. İki mürəkkəb gözləri aydın bilinir. Ağız hissə tünd sarıdır, dodaq uzanıb və parlaqdır, tüksüzdür. Ayaqları tünd qaradır, caynaqları enliləşmiş və qərni dişciklərə malikdir ki, bu, ağaclarda yayılan böcəklərin əsas əlamətləridir. Çünki caynaqlar ağaclarda şaquli vəziyyətdə durmağa xidmət edir. Qanadüstlükləri əsasən sarıdır, lakin dəyişkəndir. Hər qanadüstlüyündə, tən ortada iki qara nöqtəsi var.

Qidalandıqları ağaclarda alt yaruslarda olan yarpaqların alt tərəfinə, mənənə koloniyalarının arasına 300-ə yaxın yumurta qoyurlar. Hər yumurta topasında 5-30 yumurta olur. Bunların inkişafı-inkubasiya dövrü 4-5 gün olur. Sürfənin ümumi inkişafı temperaturdan və qida bolluğundan asılı olaraq 16-22 gün çəkir, pup mərhələsi 4-5 günə inkişaf edir. Çıxım 55-60 faiz olur. Ümumiyyətlə dağlıq zonlarda sürfələrin çıxımı aran zonaya nisbətən 10-15 faiz aşağı olur. İl ərzində iki nəsil verirlər. Çoxalma aprel ayının sonundan başlayır. Mayın əvvəlində yekunlaşır. İkinci nəsil avqustun sonu sentyabrın əvvəlləri başlayır. Qışlama adətən qidalandığı ağaclarda qabığın altında, günəşə tərəf hissədə keçir. Qışlama oktyabr ayının ikinci yarısından, martın ikinci yarısına qədər davam edir. Qışın soyuq keçdiyi illərdə 10 faizə qədər tələf olurlar.

## Azərbaycanda yayılması

Ordubad, Şahbuz və Culfa rayonlarının dağlıq və dağətəyi zonalarında yayılıb.

## Ədəbiyyat

#Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılan yırtıcı cücülərin xeyirli fəaliyyəti və onların mühafizəsi. A.Mehdiyev, M.M.Seyidli
#Ümumi entomologiya I-II hissələr. Ağayev B.İ. Bakı 1979-1981
#Naxçıvan MR-da yayılan parabüzənlər (Coleoptera, Coccine elidae) və onların bioloji mübarizədə istifadə imkanları. Mehdiyev A.M.

## İstinadlar
Lyperosomum schikhobalovi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarici quruluşu
Bədənin uzunluğu 6,9-10 mm, eni 0,5-0,7 mm-dir. Qarın sormacı böyükdür, diametri 0,77х0,90 mm, ağız sormacı isə girdə formadadır, diametrи 0,43-0,51 mm olub, bədənin ön qurtaracağından 1,29-1,67 mm məsafədə yerləşir. Sormaclar arasında məsafə 0,86-1,16 mm-dir. Farinks demək olar ki,girdədir, diametri 0,25 mm-dir. Bağırsaq şaxələri bədənin arxa qurtaracağına çatmır. Toxumluqlar, yumurtalıqlar və qarın sormacları arasında yerləşir. Onlar demək olar ki, dairəvi formadadırlar. Toxumluqların diametri 0,21-0,30, arxa 0,25-0,34 mm-dir. Yumurtalıq bütöv kənarlıdır, diametri 0,34-0,47 mm olub, arxa toxumluğun arxasında yerləşib. Qarın sormacından 0,81-1,59 mm məsafədə yerləşir. Cinsi dəlik bağırsağın şaxələnmiş səviyyəsində yerləşir. Cinsi bursanın uzunluğu 0,45 mm, eni isə 0,30 mm-dir. Balalıq bədənin arxa hissəsini bütövlükdə örtür. Sarılıqlar bərabər əsivyyədə arxa toxumluğun ön kənarlarından başlayıb, müxtəlif səviyyədə qurtarırlar. Yumurtalıqların uzunluğu 0,032 mm, eni isə 0,024 mm-dir.

## Həyat tərzi
Azsaylı növdür, növdaxili müxtəlifliyi politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Alectoriskakelik və Phasianus cachicus) qara ciyərdə yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Qara ciyər toxumları ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Ontogenezi məlum deyil. Reproduktivliyi və Xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. İnsan həyatına təsiri məlum deyil. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.

## Yayılması
Dünyada 30, Qafqazda 4, Azərbaycanda 9 növü yayılıb. Əsasən Bolqarıstan, Özbəkistan, Ermənistan мэ Azərbaycanda (Qəbələ rayonu) yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kunlun dağları

**Kunlun dağları** () -Tarim çökəyinin qərb kənarında Gezdərya və Yarkənd çayları arasında yerləşən Konqur (7719 m) və Muztaqata (7546 m) massivlərindən başlayıb əvvəlcə cənub şərqə, sonra isə şərqə uzanaraq, Qırmızı hövzənin şimal-qərb kənarında (Sino-Tibet dağlarına) qədər uzanır.

## Hündürlüyü
Kunlun dağları yüksək zirvələrin hündürlüyünə görə yalnız Himalaydan geri qalır, uzunluğu isə Himalay dağlarının uzunluğundan xeyli artıqdır. 
Orta yüksəkliyi (6000 m) Himalay dağlarının orta yüksəkliyinə bərabərdir. Dağların qərb hissəsi çox yüksəkdir. Burada bir çox qarlı-buzlu massiv və zirvələr yerləşir. (Muztaq 7282 m). Lakin bu hissədə o suayırıcı təşkil etmir. Öz mənbələrini Qaraqorum dağlarının şimal yamaclarından alan Yarkənd, Karakaş və b. çaylar Kunlunu dərin dərələrlə kəsib Tarim çökəyinə çıxırlar.

## Şəkillər

Fayl:Yarkand River in the Western Kunlun Shan, seen from the Tibet-Xinjiang highway.jpg|Kunlun dağlarından axan çay
Fayl:Peak in Kunlun range.jpg|Kunlunun ən hündür zirvəsi
Fayl:TibBahn1.jpg|Kunlun keçidi



## Həmçinin bax
* Tibet
* Himalay dağları
* Mərkəzi Asiya

## İstinadlar
Terek şirbiti

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Orta saylıdır.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Xarici görünüşcə Kür şirbitinə oxşayır, lakin ondan gözlərinin kiçik və pulcuqlarının xırda olması ilə fərqlənir. Alnının eni azdır, bədəninin quyruq hissəsi nisbətən uzundur. Bədənin uzunluğu 26.0 sm-ə, kütləsi 270 q-a qədər olur.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Suyu sürətlə axan və dibi daşlı olan çaylarda yaşayır. Ömrün uzunluğu orta hesabla 4-5 il olub, cinsi yetkinliyə 1-2 yaşlarında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 5 növünün nümayəndələri yayılmışdır. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanın şimal-şərq hissəsindən axan çaylarda və Samur-Abşeron kanalında yayılmışdır.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə çayların daşlı sahələrində tökür. Çoxalması aprel-iyul aylarında baş verir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Məhsuldarlığı 2.2 minlə 16.2 min kürü arasında dəyişir. Reproduktivliyin periodu cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra ildə bir dəfə, hər il. Generasiyaların sayı, ömrün uzunluğundan asılı olaraq 3-4 dəfə olur.

## Limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen amillər.

## Rasionu
Əsasən su cücüləri və onların sürfələri ilə qidalanır, özləri isə digər yırtıcıların qidasını təşkil edir. Qidasını kürəkayaqlı xərçənglər, yosunlar, müxtəlif su cücüləri və onların sürfələri təşkil edir.

## Düşmənləri
Yırtıcı balıqlar, ilanlar, balıqyeyən quşlar və balıq parazitləri.

## İnsan həyatına təsiri
Əmtəə keyfiyyətlidir. Az miqdarda həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin, çay yataqlarının qazılmasının, dəyişdirilməsinin qarşısı alınmalıdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Yunus Sarı

**Yunus Sarı** (21 yanvar 1991) — Türkiyəli taekvondoçu. Yunus Sarı Türkiyəni 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında təmsil etdi.

## Karyerası
Yunus Sarı birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında kişilər 80 kq çəkidə, 1/4 final mərhələsində Əfqanıstanın nümayəndəsi Kafayatullah Geyase üzərində 17:10 hesabı ilə qalib gələrək, yarmfinala yüksəldi. Yarımfinalda Sarı Özbəkistanın nümayəndəsi Maksim Rafaloviç ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 7:5 hesabı ilə qalib gəldi.

Final qarşılaşmasında Sarı Azərbaycanın nümayəndəsi Milad Beigi ilə üz-üzə gəldi və rəqibinə 5:9 hesabı ilə məğlub oldu. Sarı yarışlarda gümüş medalın sahibi oldu.

## Mənbələr

## İstinadlar
Corrigia skrjabini

**Corrigia skrjabini** () Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.

## Xarici quruluşu
Trematodlar nisbətən uzun silindrik bədən quruluşuna malik olub, (14,8-21,7&nbsp;mm), enləri isə toxumluq sahəsində maksimal böyüklükdə 0,79-0,83&nbsp;mm-dir. Ağız sormacı suterminal yerləşmişdir, onun diametri 0,315х0,420&nbsp;mm-dir. Qarın sormacının diametri 0,367-0,420&nbsp;mm olub, bədənin ön qurtaracağının 0,787-0,840&nbsp;mm məsafədə yerləşir. Girdə farinksin diametri 0.157&nbsp;mm-dir. Qida borusuna malikdir. Girdə və oxşar formaya malik olan yumurtalıqlar bir-birinin ardınca median boyunca yerləşir. Arxa toxumluğun uzunluğu 0.60-0.85&nbsp;mm, eni isə 0.55-0.75&nbsp;mm-dir. Ön toxumluq qarın sormacından 1.26-2.1&nbsp;mm məsafədə yerləşən uzunluğu 0,60-0,75&nbsp;mm, eni isə 0,50-0,75&nbsp;mm çatır. Cinsi bursa qarın sormacından öndə yerləşir. Yumurtalıqlar tam kənarlı, girdə toxumluqdan kiçik olub, arxa toxumluqdan 0,210-0,126&nbsp;mm arxada yerləşərək, 0,28-0,34&nbsp;mm uzunluğa, 0,31-0,42&nbsp;mm enə malikdir. Onların arxa qurtaracaqları bədənin arxa tərəfində, müxtəlif səviyyələrdə yerləşir sağ 5,25-9,24&nbsp;mm, sol 8–11&nbsp;mm-dir. Balalıqda çoxsaylı iri, köndələn qarmaqlar yerləşir. Yumurtalıq sarı-qızılı rəngdə olub, uzunluğu 0,032&nbsp;mm, eni isə 0,022&nbsp;mm-dir.

## Həyat tərzi
Azsaylı növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Tetragallus caucasicus, Alectoris kakelik) mədəaltı vəzidə, bağırsağın nazik və yoğun şöbəsində yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Epiteli hüceyrələri ilə qidalanır. Düşmənləri yoxdur. Hermafrodit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Ontogenezi məlum deyil. Reproduktivliyi və Xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. İnsan həyatına təsiri məlum deyil. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur. 
## Yayılması
Dünyada-11, Qafqazda-2, Azərbaycanda-2 növü yayılıb. Əsasən Qazaxıstanda, Qırğızıstanda, Özbəkistanda, Tacikistanda, Ermənistanda, Azərbaycanda isə Böyük Qafqazda yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Boz şoran

**Boz şoran** - (lat. *Salsola cana* C. Koch.)  Tərəçiçəkkimilər – (*Chenopodiaceae* Vent.) fəsiləsinə aid bitki növü.   

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın **nadir** növüdür. 

## Qısa morfoloji təsviri
Gövdəsiqısa tüklərlə örtülü, 20-35 sm hündürlükdə, gümüşü –bozumtul yarımkolcuqdur. Yarpaqları 2-3 sm uzunluqda, 1-2 mm enində, növbəli xətvari, yarımsilindrik, sərtvari, kütvari, sıx, qısa, ağımtıl-boz tüklərlə örtülü, vegatasiyanın sonunda çılpaqdır. Çiçəkaltı yarpaqlar bir qədər kiçikdir; çiçəkaltlıqları geniş, çiçəə bərabər və ya çiçəkdən bir qədər uzundur. Toxumları şaquli və ya çəpdir. 

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü sentyabr-noyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Quru, şoranlaşmış, gilli və ya gilli-daşlı yamaclarda rast gəlinir. Şoran ərazilərdə taxıllı-şoangəlik qruplaşmaları əmələ gətirir. 

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu – Yaycı kəndi ətrafı, Gülüstan düzənliyi). 

### Sayı və tendensiyası
Populyagiyanın təbii bərpası azalır, yeganə lokalitetində antropogen təsirləri həssaslıq müşahidə olunur. 

### Məhdudlaşdırıcı amillər
Ekoloji şəraitin dəyişməsi, antropogen amillər (otarılma, tapdalanma). 

### Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Biotoplarda antropogen təsiri azaltmaq məqsədilə yasaqlıqların təşkili populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma sahələrinin axtarılması təklif olunur.
## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. 

## Həmçinin bax
* Gövdəsiz yastıbaş
* Kövrək şoran

## İstinadlar
Kövrək şoran

**Kövrək şoran** - (lat. *Salsola futilis* Iljin.) Tərəçiçəkkimilər – (*Chenopodiaceae* Vent.) fəsiləsinə aid bitki növü.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “*Nəsli kəsilməyə həssas olanlar*” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın **nadir** növüdür. Qafqaz endemikidir.

## Qısa morfoloji təsviri

Gövdəsiz, kövrək, qonur qabıqla örtülü, çılpaq, 15-20 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları 15–25&nbsp;mm uzunluqda, 2-2,5&nbsp;mm enində, yarımsilindrik, xətvari, göyümtül, kütdür. Çiçəkləri tək-tək, çiçəkaltlığı yarpaqlarının qoltuğunda sünbülvari çiçək qrupunda toplanmışdır. Qanadları tünd –qırmızı rəngdədir, aşağı üç qanadı bir qədər genişdir, böyrəkvari-dairəvi, digərləri tərs - yumurtavaridir. Tozcuq cıxıntıları lansetvaridir.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Kserofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Düzən, dağətəyi sahələrdə şoranlı, taxıllı, müxtəlifotluluq, qruplaşmaların tərkibində rast gəlinir.

## Yayılması
Naxçıvan düzənliyi (Ordubad rayonu – Kotam və Kilit kəndləri ətrafı).

## Sayı və tendensiyası
Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər sayılır (otarılma, tapdalanma).

## Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
## Məlumat mənbəsi
* Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. 
## İstinadlar
Mumlu yapon yalançı yastıcası

**Mumlu yapon yalançı yastıcası** () — Mumlu yapon yalançı yastıcasının (Ceroplastes japonicus Green.)  vətəni Şərqi Asiyadır (Yaponiya, Çin).

## Yayılması

Mumlu yapon yalançı yastıcasının (Ceroplastes japonicus Green.)  vətəni Şərqi Asiyadır (Yaponiya, Çin). Rusiyada, Abxaziyada qeydə alınmışdır. Zərərverici iqlim dəyişikliyinə qarşı olduqca dözümlüdür. Elə bu xüsusiyyətinə görə də asanlıqla yayılmasına və öz arealını yaratmasına imkan yaranır. Yastıca Abşeron yarımadasında da geniş yayılmışdır. Aparılan müşahidələrə əsasən (Novxanı, Binəqədi, Buzovna, Mərdəkan və Şüvəlan kəndləri) Abşeronun quru subtropik iqliminə çox yaxşı dözür. Bu da yastıcanın bitkilər üçün daha da qorxulu zərərverici olmasına gətirib çıxarır.

## Qidalandığı bitkilər

Mumlu yapon yalançı yastıcası qorxulu karantin zərərvericidir. Polifaqdır. İlk dəfə 1933-cü ildə Suxumidə müşahidə edilib [3, s. 75-80.]. Gürcü alimlərinin fikrinə görə oraya Yaponiyadan gətirilmişdir və 100-dən çox müxtəlif növ bitkiləri yoluxdurur. Abşeronda ən çox xurma və tut ağacına ciddi zərər verir.  Digər meyvə ağaclarında da təsadüf olunub. Sürfələrə və dişilərə nazik budaqlarda, yarpaqlarda və meyvələrdə daha çox rast gəlinir. Güclü yoluxma zamanı yarpaqlar tökülür ki, bu da  ağaclarda məhv olma təhlükəsi yaradır.

## Biologiyası

Mumlu yapon yalançı yastıcasının (Ceroplastes japonicus Green.) yetkin dişi fərdinin bədəni oval formadadır, şişkindir. Qırmızımtıl-qəhvəyi rəngdədir. Bədəninin üzəri möhkəm, şəffaf mumla örtülmüşdür. Buna görə də o, bəzən çəhrayı rəngdə də görünür. Abşeron şəraitində il ərzində bir nəsildə inkişaf edir. Dişi fərdlər imaqo mərhələsində qışlayırlar. Yumurtaqoyma iyun ayının əvvəlində baş verir. İyun ayının sonunda isə sürfələr çıxır. Birinci yaş sürfələri – “avaralar” hərəkətlidir. Yumurtadan çıxan sürfələr qidalanmaq üçün yer axtarmağa başlayırlar. Bir müddətdən sonra oturaq həyat tərzinə keçirlər. Əsasən yarpaqların damarlarının üzərində toplaşırlar və üzərləri ağ mumabənzər ərplə örtülür. Qidalanan sürfələr böyüdükdən sonra bir-birindən seçilirlər. Erkəklərin sürfələri uzunsovdur, 14 ədəd çıxıntıya malikdir. Bədəninin orta hissəsi qabarıqdır. Dişilərin sürfələri isə yumrudur. Kənar çıxıntılar qısadır. Sentyabr ayının ortalarında yetkin erkək fərdlərə rast gəlinir. Yetkin dişi fərdlər qəhvəyi rənglidir və iki şəffaf qanada malikdirlər. Oktyabr ayının əvvəlində mayalanmış dişilər qışlamağa gedirlər. Mumlu yapon yalançı yastıcasının dişi fərdləri yumurtalarını öz bədəninin altına qoyurlar. Yumurtalar qırmızımtıl-qəhvəyi rənglidir. Yumurtaqoyma 30-32 gün çəkir.

## Ədəbiyyat

#İradə Mustafayevanın dissertasiyası. Bakı, 2014
## İstinadlar
Krım şamı

## Ümumi məlumat
Krım Şamı ağacdır, 20–40 m hündürlüyündədir, dirək gövdəsinin diametri 60 sm-ə çata bilir, çətiri geniş, dağınıq, yastı və dəyirmidir, üfüqi uzanmış budaqları ucdan yuxarı qalxandır, dirək gövdəsinin aşağı hissəsinədək qabığı qaradır, dərin-şırımlıdır, yuxarı hissəsində isə qırmızımtıldır. Cavan zoğları sarımtıl-qonuru rənglidir, parıldayandır. Tumurcuqları milvarıdır, iridir (16–35 mm), düzünədir, qatlanmayan pulcuqludur. Pulcuqvarı yarpaqları açıqsarı rənglidir, yarpaq qını boyda və yaxud da ondan uzundur. Yarpaq qını 18–26 mm uzunluqdadır. İynəyarpaqları tündyaşıl rənglidir, çox sıxdır, sərtdir və ucdan tikanlıdır, bir qədər əyiləndir, 8–12 sm, bəzən isə 18 sm-ə qədər uzunluqda və 1,6–2,1 mm enində olurlar. Hər bir dəstədə 2 ədəd tikanlı iynəyarpaq yerləşir. İynələrin en kəsiyində 2 dəstə boruları vardır. Qatran yolları parenximadadır. Qozaları uzunsov yumurtavarıdır, çox qısa saplaqlı və ya oturaqdır, dikdurandır, tək-tək və ya bir neçəsi (2–4 ədədi) bir yerdə topa halında olur, qəhvəyi, sarımtıl-qonuru rənglidir, parıldayandır, 5–12 sm uzunluqda, 4,5–7 sm enindədir. Qalxancığı demək olar ki, rombvarıdır, parıldayandır, qonuru-qırmızı, sarıdır, aydın görünən radial qabırğalıdır. Göbəkcik ovalvarıdır, qırmızı-qəhvəyi və ya boz rənglidir, qabarıq və itidir. Toxumları 5–7 mm uzunluqda, 4–5 mm enindədir, tündboz və ya demək olar ki, qaradır, bozumtul-qonuru və ya qara ləkəciklidir, qanadı 20–27 mm uzunluqda və qonuru rənglidir, 2 ilə yetişir. Bir kq-da 42 min ədəd toxum olur. 1000 ədəd toxumun kütləsi 16–26 q-dır. Cücərtilərin ləpəaltı hissəsi 40 mm-dək uzunluqda, 0,75 mm enində olmaqla çəhrayı-yaşıl rənglidir. Ləpələri sayca 8-ə yaxındır, forma etibarilə sapvarı-bizvarıdır, 20–30 mm uzunluqda, 0,75 mm enində, təpədən itidirlər, çılpaqdırlar. Cücərtilərin yarpaqları ləpələr kimidirlər, lakin onlardan bir qədər ensizdirlər, üzərində kiçik ağımtıl, yuxarıya istiqamətlənmiş çoxsaylı tikancıqlar vardır. Ləpəüstü buğum zəif inkişaf etmişdir. Cücərtilər tutqun-yaşıldırlar.

## Yayıldığı ərazi

## İstinadlar

# Şamların taksonomiyası, biomorfoloji və rentgenoloji xüsusiyyətləri M. R. Qurbanov, V. S. Fərzəliyev Bakı 2013

## Xarici keçidlər
* http://cbg.org.az/aze/content/library.html
Amur enlibaşı

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xarakterik morfoloji əlamətləri
Bədəni üst tərəfdən sarımtıl-boz, yanlardan açıq boz, üzgəcləri (bel, döş, qarın, anal və quyruq) açıq sarımtıl rəngdədir. Körpə fərdlərdə bədənin arxa hissəsində yan xətti boyunca tünd rəngli qara zolaq olur, yetkin fərdlərdə bu zolaq itir. İri fərdlərin pulcuqlarının arxa hissəsi aypara formalı qara zolaqla örtülmüşdür. Azərbaycan sularında yaşayan Amur enlibaşının uzunluğu 3.1–9.5 sm, kütləsi 0.33–10.7 q arasında dəyişir.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin və şortəhər su hövzələrində yaşayan Amur enlibaşı durğun su tutarlarında daha çoxsaylı olur. Qış aylarında yırtıcı balıqlardan qorunmaq üçün su hövzələrinin dib hissələrində passiv hərəkət edirlər. Ömrün uzunluğu orta hesabla 4–5 il olub, 1–2 yaşında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.

## Yayılması
Azərbaycanda 1 növü vardır. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Kür-Araz hövzəsində, Kiçik Qızılağac körfəzində, Dəvəçi limanında, Quba-Xaçmaz, Lənkəran təbii vilayəti və Pirsaat çaylarında yayılmışdır.

## Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə tökür. Kürüləməsi may ayının ortalarından başlayır avqust ayının əvvəllərinə qədər davam edir. Kürülərini durğun sularda bitkilər üzərinə tökürlər. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Yetişmiş kürülər oval şəkillidir. Məhsuldarlığı 157–8690 ədəd kürü arasında dəyişir. Reproduktivliyin periodu cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra ildə bir dəfə, hər il. Generasiyaların sayı yaşından asılı olaraq 3–4 dəfə olur.

## Limit faktorları
Çoxsaylıdır, su hövzələrinin çirklənməsi və digər antropogen faktorlar.

## Rasionu
Əsasən su cücüləri, onların sürfələri və digər balıqların kürüsü ilə qidalanır, özləri isə digər yırtıcıların qidasını təşkil edir. Qidasını xironomid, bulaqçı və gündəcə sürfələrinin qalıqları, nematodlar və digər balıqların kürüləri təşkil edir.

## İnsan həyatına təsiri
Əmtəə keyfiyyət yoxdur. Təbiətdə və əmtəəlik balıqçılıq təsərrüfatlarında yetişdirilən balıqlarla qida rəqibi olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə ziyan verir.

## Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Somxet bәnövşәsi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 15 sm-ə qədər, gövdəsiz, çılpaq və yaxud az tüklü, kökümsovları qısa, qalıntəhər olan çoxillik ot bitkisidir. Yarpaqları qismən uzun saplaqlıdır. Yumurtaşəkilli və yaxud yumurtavari-üçbucaq, bəzən üçbucaq formadadır, qaidə hissəsində adətən dərin oyuqludur, kənarları dairəvi-dişli, uc hissədə küttəhər və ya sivriləşmişdir, çılpaq və ya çox xırda tükləri olduğuna görə kələkötürdür. Çiçəkləri uzun saplaq üzərindədir, iki ensiz xətli-neştərvari çiçəkaltlığı vardır, ətirlidir, tünd-qırmızı rəngdədir. Qutucuq uzunsovdur, kütdür, çılpaqdır və uzunluğu 6-11 (12) mm-dir. May-iyul
aylarında çiçəkləyir, iyul-avqst aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal. - subalp və alp qurşaqlarında.

## Yaşayış mühiti
Meşələrdə, daş topaları olan yerlərdə və yüksək dağ çəmələrində rast gəlinir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İyirmiikinöqtəli psillobora

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Biologiyası
Bitkilərin cavan budaqları və başqa vegetativ orqanları ilə qidalanırlar, zərərvericidir. Göbələklərdən də imtina etmirlər. Azərbaycan şəraitində il ərzində iki bütöv nəsil verir. İlk yumurtaqoyma aprel ayının sonunda başlayır və may ayının ikinci yarısında başa çatır. İyununn sonunda yumurtaların, sürfələrin və böcəklərin say dinamikası daha yüksək olur. Bir qayda olaraq yumurtalarını aşağı yaruslara qoyurlar. Qışı qidalandıqları sahələrdə xəzəlin və çöplərin altında keçirilər. Nadir hallarda ağacların koğuşunda və qabıq altında qışlayırlar. 

Qanadüstlüyü sarı rəngdə olub, hər tərəfdə 11 ədəd qara ləkə və ya nöqtə olur. Bəzən nöqtələr qeyri-bərabər ölçüdə olmaqla sistemli yerləşirlər. Ümumiyyətlə, nöqtələrin sayına və  formasına görə sabit olmur. Baş hissə sarıdır. Qara gözləri. Sarı alnı aydın görünür. Bığcıqlar muncuq şəkilli buğumlardan ibarət olub, başı toppuzvaridir. Davranışları. Cəldliyi ilə yırtıcı parabüzənlərdən fərqlənir. Uzunluğu 3-3,5 mm-dir.

## Yayılması
Qərbi Avropada, İranda. Türkiyədə və Qafqazda yayılıblar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qara xaççiçək birəciyi

## Quruluşu

Rəngi qara və ya metal parıltısına bənzəyir. Uzunluğu 2–3&nbsp;mm-dir. Bu birəciklər nəmliyi az olan yerlərdə yaşayırlar.

## Yayılması

Başqa birəciklərə nisbətən onlar respublikamızda geniş yayılmışdılar və daha çox zərər verirlər. Respublikanın Quba-Xaçmaz, Abşeron, Gəncə-Daşkəsən, Lənkəran-Astara zonalarında daha geniş yayılmışdır.

## Qışlaması

Azərbaycan şəraitində onlar erkən fevralın axırı və martın əvvəllərində qışlamadan çıxırlar.

## Qidalanması

Qışlamadan çıxandan sonra əvvəlcə alaq otları, sonra isə mədəni bitkilərlə qidalanırlar. Əlavə qidalanma hava şəraitindən asılı olaraq bir aya qədər davam edir.

## Nəsilvermə

əlavə qidalanmadan sonra yumurtaqoyma və cütləşmə başlayır. Bu proses aprelin ikinci yarısından may ayına qədər davam edir. Məlumatlara əsasən bir dişi fərd 36-40 yumurta qoyur. Iki həftədən sonra yumurtadan sürfələr çıxır. Onlar bitkilərin xırda kökləri ilə qidalanırlar. Sürfələrin inkişafı 14-20 gün davam edir. Puplaşma torpaqda gedir. Qara xaççiçək birəciyi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda iki nəsil verir.

## Zərər vurması

Adətən kələmi, ağ turpu, qırmızı turpu, az miqdarda soğanı, kökü, turşəngi, alaq otlarından isə ən çox vəzərini zədələyir. Məlumatlara əsasən bu birəciklər şəkər çuğunduruna, qatıqotuna, xardala, günəbaxana və s. bitkilərə də zərər verirlər. Yetkin fərdlər yarpaqlarla qidalanaraq dairəvi deşiklər açırlar.

## Ədəbiyyat

#Səfərova İ.M., Quba-Xaçmaz bölgəsində kələmin zərərvericiləri və başlıca zərərvericilərə qarşı kompleks mübarizə tədbirləri, Gəncə, 2006, s. 77.

## Xarici keçidlər
Phyllotreta atra F. 
## İstinadlar