open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Şayan Qadınəfəndi (1853-1945)

**Şayan Qadınəfəndi** () — 33. Osmanlı sultanı V Muradın üçüncü xanımı.

## Həyatı
Şayan xanım 1853-cü ildə əslən çərkəz olan Batir Zanın qızı olaraq dünyaya gəldi. Əsl adı Safiyədir. Ailəsi doğulduğu torpaqlardan İstanbula köç etmiş, çox keçmədən yeganə qızları olan Safiyəni Osmanlı sarayına təslim etmişdir. Burada mükəmməl təhsil almış, daha sonra 5 fevral 1869-cu ildə Dolmabağça sarayında dövrün Osmanlı sultanı Əbdüləzizin qardaşı oğlu Şahzadə Muradla evləndirilmişdi. Bir neçə ay sonra isə Şayan xanım hamilə qaldı. Ancaq saray ənənələrinə görə, vəliəhd şahzadənin yalnız 1 övladının olmasına icazə verilirdi. Şahzadə Muradın isə artıq bir oğlu dünyaya gəlmişdi (Mehmed Səlahəddin Əfəndi). Bu səbəblə Validə Pərtəvniyal Sultan hamiləliyin ləğv edilməsi üçün saraya həkim yollamış, Şahzadə Murad isə əməliyyatın saraydan kənarda baş tutması üçün Sultan Əbdüləzizdən xüsusi icazə almışdı. Nəticədə həkim Emin Paşanın evinə aparılan Şayan xanıma burada xüsusi hazırlanan bir dərman verildi və guya övladını itirməsi haqqında saxta bir raport hazırlanaraq Sultan Əbdüləzizə göndərildi. İlk övladı olan Xədicə Sultanı qucağına alan Şayan xanım körpəylə birlikdə vəliəhdin Kadıköydəki villasında yaşamağa başladı.

Ərinin taxta çıxdığı 1876-cı ilədək 6 il boyunca gizli yaşayan Şayan xanımın rahat həyatı yalnız 3 ay davam etdi. Belə ki, ərinin əqlən zəif olması səbəbilə devrilməsi nəticəsindən sabiq padşahın bütün hərəmi ilə birlikdə Çırağan sarayında gözaltına alındı. 1901-ci ildə Şayan xanım Sultan Əbdülhəmidin icazəsiylə evlənən qızı Xədicə Sultanla birlikdə Çırağan sarayını tərk etdi. 3 il sonra ərinin vəfatından sonra ailənin üzərindən nəzarət götürüldü. Ancaq 1924-cü ildə Osmanlı sülaləsinin sürgünü əsnasında İstanbulda qalmasına icazə verildi və qızından ömür boyu ayrıldı. Ortaköydəki bir köşkdə yaşamağa başlayan Şayan xanım 1938-ci ildə qızının vəfatı xəbərini aldı.

1945-ci ildə Ortaköydəki evində vəfat etdi.

## Övladları
* **[[Xədicə Sultan (V Muradın qızı)|Xədicə Sultan]]**
* **Seyfəddin Əfəndi** (d. 1872) — 1 sutka sonra vəfat etmişdir.

## Mənbə
* https://archive.org/stream/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005#page/n24/mode/1up
Meylisərvət Qadınəfəndi

**Meylisərvət Qadınəfəndi** () — 33. Osmanlı sultanı V Muradın dördüncü xanımı.

## Həyatı
Meylisərvət xanım 1854-cü ildə Batumidə əslən çərkəz olan ailədə dünyaya gəldi. Böyük bacısı dövrün Roma səfirinin xanımı idi. Bu səbəblə iki bacı gənclik illərini İtaliyada keçirdi. Burada 8 il boyunca bir neçə dil öyrənən Meylisərvət xanım daha sonra bacısıyla İstanbula döndü.

Bacısı Sultan Əbdülməcidin qızı Rəfiyə Sultanla yaxın dost idi və Meylisərvətlə birlikdə bir neçə dəfə saraya qonaq çağırılmışdı. Buradakı saray həyatını sevən Meylisərvət xanım Rəfiyə Sultanın razılığı ilə onun sarayında qalmağa nail oldu. Bir neçə ay sonra bayram münasibətilə bacısının sarayına gələn Şahzadə Murad Meylisərvət xanımı görüb bəyəndi və bacısından istədi. Nəhayət 8 iyun 1874-cü ildə Dolmabağça sarayında cütlük evləndi və yeganə övladı olan Fəhimə Sultan 2 iyul 1875-ci ildə dünyaya gəldi. Ancaq saray ənənələrinə görə, vəliəhd şahzadənin yalnız 1 övladının olmasına icazə verilirdi. Şahzadə Muradın isə artıq bir oğlu və gizli saxlanılan bir qızı dünyaya gəlmişdi (Mehmed Səlahəddin Əfəndi və Xədicə Sultan). Bu səbəblə körpə saraydan uzaqda gizli saxlanıldı.

Bir il keçmədən əri Şahzadə Murad taxta çıxmış, Meylisərvət xanım da dördüncü qadınəfəndi olaraq saraya gəlmişdi. Ancaq ərinin 3 aylıq səltənətinin ardından bütün hərəmiylə birlikdə Çırağan sarayında gözaltına alındı.

1901-ci ildə qızı Fəhimə Sultan evlənərək Çırağan sarayından ömürlük alındı və Meylisərvət xanım qızını bir daha görə bilmədi. Saraydakı şənliklər əsnasında ağır xəstələndi və yatalaq xəstəliyinə tutuldu. Getdikcə nitqini itirən Meylisərvət xanım sonda qızını Sultan Murada tapşıraraq son nəfəsini verdi.

## Övladları
* **[[Fəhimə Sultan]]**

## Mənbə
* *Fanny Davis.* The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. — Greenwood Publishing Group, 1986. — .
* *Yavuz Bahadıroğlu.* Resimli Osmanlı Tarihi. — Nesil Yayınları, 2009. — 541 с. — .
* The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem / Douglas Scott Brookes. — Texas: University of Texas Press, 2010. — , 9780292783355.
Yusif İzzət

**Yusif İzzət paşa** () () — Osmanlı ordusu və Türk ordusunun general olmuşdur. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak edən yüksək rütbəli generallardan biridir. Birinci Dünya müharibəsi dövründə və xüsusilə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində ilk aylarında mühüm vəzifələri icra etmiş və 1922-ci ildə ölümünə qədər 1-ci parlamentdə millət vəkili olmuş Türk əsgəri və siyasətçisi idi.

## Həyatı
Qafqaz mənşəli ailənin övladıdır. 28 aprel 1894-cü ildə daxil olduğu Hərbi Məktəbi 17 avqust 1896-cı ildə leytenant rütbəsi ilə, 17 yanvar 1900-cü ildə Hərbi Akademiyanı kapitan rütbəsi ilə bitirmişdir.

## Hərbi fəaliyyəti
İtaliya-Osmanlı müharibəsi və Balkan müharibələrində iştirak etmişdi. 1915-ci ildə general rütbəsinə yüksəldi və Birinci Dünya müharibəsində müxtəlif döyüş əmrlərini icra etdi. Xüsusilə, Qafqazın önündə yerləşən 10-cu Ordu Korpusu komandirliyi, Qafqaz Ordusu Korpusu komandiri və 14-cü Korpusun komandiri kimi fəaliyyət göstərmişdi.

Rusiyada 1917-ci il Bolşevik İnqilabından sonra Qafqaz və Osmanlı dövlətinin fəal dəstəyi ilə yaradılan "Şimali Qafqaz Respublikası" hökumətinin tərkibində yaradılan Şimali Qafqaz Korpusu komandiri oldu və Komandanlığda hərbi nümayəndə kimi fəaliyyət göstərdi. Mudros müqaviləsi  imzalananda, Dağıstandakı bölgəni Rusiya hakimiyyətindən çıxarmaq üçün səylər göstərildi. 14-cü Bandırma Korpusun komandiri olarkən Yunanıstanın işğalı qarşı təşkil olunan Berqama hücumuna qarşı mübarizə aparırdı.

Sakarya döyüşü hazırlıqları əsnasında, Ehtiyat qrupunun komandiri olmuşdur və döyüş müddətində isə 3-cü Qrup Komandiri vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Sakarya meydan döyüşü zəfərindən sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisinə qayıtdı. 15 aprel 1922-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qafqaz İslam Ordusu
Yelü sülaləsi

**Yelü sülaləsi** (Çincə: 耶律; Kidan yazısı ilə ) — Xitayların ən ali iki sülaləsindən biri idi.

## Hakimiyyətə gəlişi
Hər şey 901-ci ildə xitayların Yila tayfasının başçısı seçilən Abaocinin hakimiyyətə gəlməsi ilə başlamışdı. 905-ci ildə Li Keyon ilə isti münasibətlər quran Abaoci, 907-ci ildə xitayların başçısı seçilmişdi. Bununla Yelü sülaləsi hakimiyyətə gəldi və Abaocinin davamçıları Liao sülaləsi dövlətini qurdular.

## Hakimiyyətdən gedişi
Yelü sülaləsi Qarakitaylar dövlətinin son hökmdarı Yelü Çiluqunun devrilməsindən sonra gücünü itirdi. Bununla belə sülalə üzvləri Monqol imperiyasında fəaliyyət göstərməyə davam edirdilər.
Tatamaylau

**Tatamaylau** — Timor adasının şərqində yerləşən dağ.

Zirvə nəinki Timor adasının həm də Şərqi Timorun ən hündür zirvəsidir. Zirvə Dili şəhərindən 70&nbsp;km cənubda, Ermer rayonu ərazisində yerləşir.

Zirvə 2963 m dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşir.
## İstinadlar
Buq limanı

**Buq limanı** —  Qara dənizin şimal hissəsində , Ukrayna sahillərində yerləşən körfəz. Uzunluğu 47 kilometr, eni təxminən 11&nbsp;km. Liman Dnepr limanı ilə birləşərək Dnepr-Buq limanını formalaşdırır. Buq limanına  Cənub Bug və Ингул çayları tökülür. Limanın sahilində  Nikolayev şəhəri yerləşir.

## Tarixi
Nikolayev şəhərinin Jovtnevoe mikrorayonundan Olşan destantları hərbi tapşırığa getmişlər. Bu ərəzidə, Buq limanının sahilində qranitdən memorial abidə ucaldılıb. ().

## İstinadlar
Odessa körfəzi

**Odessa körfəzi** — Qara dənizin şimal-qərb hissəsində, Odessa vilayətinin ərazisində yerləşən körfəz.

## Yerləşməsi
Körfəz Odessa şəhərinin şimal-şərq və mərkəzi hissələrini və qismən Liman rayonunun ərazisini yuyur. Körfəz şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru uzanır. Coğrafi baxımdan körfəz şimaldan Şimali Odessa burnu ilə, cənubda isə Böyük Fontan burnu ilə sərhədlənir. Alternativ coğrafi sərhəd isə Şimali Odessa burnundan cənuba Lanjeron burnuna qədər uzanır. Körfəzin şimal-qərbi hissəsində ayrıca Kuyalniski və Xadjibeyski limanları mövcuddur. Odessa portu bu körfəzdə yerləşir.

## Xarakteriskası

Eni təxminən 9 km, dərinliyi şimal-şərq hissəsində 5 metr, cənub-qərb — 14 metrdir. Sahilin giriş hissəsi yüksəkdir, yarğan formalıdır. Sahillər əsasən abraziya-uçqun mənşəlidir. Körfəzin digər hissələri tədricən alçalır. Sahil və körfəzin dibi qumludur. Duzluluq yayada 15,2 ‰ , qışda 15,6 ‰ olur. Körfəz Dnepr, Днестра və Tuna çaylarının təsiri altındadır. Ona görə də duzluq sahildə ayrı-ayrı dövrlərdə 10 ‰ — dən 17 ‰ arasında tərəddüd edə bilər. Küləkli havalarda isə 18 ‰ olur. Digər dövrlərdə isə duzluluq 5–7 ‰ olur.

Sahilin ilkin təbii konturları yetərincə dəyişilib. Buna səbəb sahil boyu tikilmiş liman, hidrotexniki, sahil qoruyucu tikililər və süni çimərliklər olmuşdur.

## İqlimi
Odessa körfəzi digər ətraf dəniz əraziləri kimi kontinental iqlimlə xarakterizə olunur. Suyun temperaturu yayda +19,9, qışda +2,2 dərəcə olur. Şaxtalı aylarda sahil ərazilər donur. Donma dövrü — yanvardan martın ortalarına qədərdir. Buzun maksimal qalınlığı — 68 sm-dir. Donma günlərinin sayı 0–95, sərt qış günləri 66–96, adətən, — 27–58, yumşaq qış günləri isə — 8–51 arasında dəyişir.

## Şəkillər

Cape E.jpg|
View to the Cape Langeron from Luzanivka.jpg|
B Fontan 002.jpg|


## İstinadlar
Zukar adası

**Zukar adası** () — Qırmızı dəniz suları ilə əhatələnən ada. Haniş arxipelaqının ən iri adasıdır. Yəmənə məxsus olan ada Babül-Məndəb boğazında yerləşir. Afrika sahillərinə yaxın olmasına baxmayaraq Asiya qitəsinə aid edilir. Adanın sahəsi 100&nbsp;km²-dir (digər mənbələrdə 120&nbsp;km².).

## Ərazi mübahisəsi
Zukarında daxil olduğu Haşim adaları Eritreya ilə Yəmən arasında ərazi mübahisəsinə səbəb olmuşdur. 1995-ci ildə Eriteriya adaları qaytarmağa cəhd göstərmişdir. Bu hadisə Haşım adaları böhranına səbəb olur. Beynəlxalq məhkəməyə çıxarılan məsələyə Abdul-Kərim Aleryani (Dr. Abdul-Karim Aleryani) baxır. 9 oktyabr 1998-ci ildə verilən qərarla ən iri adalarda Yəmənin tam hüquqlu ərazisi elan edilir. Eriteriya isə cənub-qərbdə yerləşın nisbətən kiçik adalara yiyələnir.

## İstinadlar

## Mənbə
* «Kommersantъ»
* Zuqar Global Volcanism Program
Sakicanq Bendera

**Sakicanq Bendera** () — Sinqapur dövlətinin ərazisinə daxil olan, təpəlikdən ibarət olan ada. Sinqapur dasının cənub sahillərinə yaxın yerləşir. ingilislər adanı *Müqəddəs İonna adası* adlandırırlar.

Ətrafında çoxlu riflər vardır və sahillərini maqrov meşələri basmışdır.

## Tarixi
1819-cu ildə Stamford Raffles Sinqapura bu adadan daxil olmuşdur.. O, burada ilk dəfə sultan Coxorla görüşmüş və Sinqapurun təməlləri qoyulmuşdur.

1874-1950-ci illər arası adada immiqrantlar, vəba , Cüzam, Beri-beri xəstələri karantin şərtaitində saxlanılırdı. Bir müddət sonra isə adada cin mafiyasının üzvləri saxlanılırdı. Adada bir müddət ölkənin 3-cü prezidenti Devan Nair həbsdə saxlanılmışdır. Ada narkomanların sağaldılması üçün bir məkana çvrilmişdir..

1975-ci ildən ada turizm məqsədləri üçün istifadə olnmağa başlanılır.
## İstinadlar
Uzanmış çılpaq

**Uzanmış çılpaq** () — italyan rəssamı Amadeo Modilyaninin 1917–1918-ci illərdə çəkdiyi rəsm əsəri. Dünyanın ən çox sərgilənən rəsm əsərlərindən biri sayılır. Bu rəsm əsəri hazırda dünyanın ən bahalı rəsm əsərlərinin siyahısında doqquzuncu yeri tutur.

## Satılması
9 noyabr 2015-ci ildə "Uzanmış çılpaq" əsəri Nyu-Yorkdakı "Kristis" hərracında 170,405,000 ABŞ dollarına satılıb. Rəsm əsərini çinli milyarder Liu Yiqian alıb.

## İstinadlar
Sakicanq Pelepah

**Sakicanq Pelepah** () — Sinqapur dövlətinin ərazisinə daxil olan, Sinqapur boğazında yerləşən ada. Bəzən "Lazaraya adası" olaraq anılır. Tekambul və Sakicanq Bendera adaları arasında yerləşir. Sakicanq Bendera adasına körpü ilə birləşir.

Ada aktiv istirahət edən turistlər üçün əla bir məkandır. Burada vindsörfinq və yelkənli idman növləri üçün şərait vardır..
## İstinadlar
Sintetik qida boyaları

**Sintetik qida boyaları**
Sintetik qida boyalar – elə üzvi birləşmələrdir ki, süni şəkildə sintez olunurlar. Təbii qida boyalarından fərqli olaraq sintetik qida boyaları bioloji aktiv deyillər, dadsız və vitaminsiz birləşmələrdirlər.
Sintetik qida boyaları geniş miqyasda qida sənayesində və dərman kimyası sənayesində istifadə olunur. Sintetik qida boyalarının 20-yə qədər növü məlumdur.
Sintetik qida boyaları suda yaxşı həll olan, toz halında və ya hissəcik halında, rəngli üzvi birləşmələrdir.
Sintetik qida boyaları 80–85%-i qayda üzrə əsasən üzvi boyalardan ibarətdir. Əsas üstünlük təşkil edən boyalar:
# Azoboyalar (E102, E 110, E122, E124, E 129)
# Indiqo boyaları (E132)
* Azoboyalardan ən çox tərkibində naftalin halqası digər naftalin həlqəsi ilə azoəlaqəylə birləşən boyalar geniş istifadə olunur. Müəyyən edilmişdir ki, azoəlaqə bağırsaq mikroflorasında reduksiya olunaraq aminlər əmələ gəlir və insanın böyrək, q araciyərinə mənfi təsir edir.
Sintetik qida boyaları azo, nitro, triarilmetan, ksantonit və xinolen birləşmələrdən ibarətdir.
Bəzi E102, E 104 boyaları bir çox həssas insanlarda allergiya yaradır.
* Sintetik qida boyaları bədəndə uzun müddət toplanaraq disbakterioz, onkoloji xəstəliklər əmələ gətirir. Bir çox sulfazo-boyaları mutagen xassəlidirlər. Orqanizmə düşdüyü müddətdən bir neçə il sonrada onlar bədəndə toplanaraq fəsad törədirlər və irsi xəstəliklər törədirlər.
Sintetik boyalara Tartazin E 102, Karmuazen E122, Yaşıl S –E142, Qara parıltılı E151, indiqokarmen E 132 aiddir.
Sintetik boyalar istehsal şəraitinə qarşı aşağı həssaslığa malikdirlər. Onların daha parlaq və geniş diapazonlu rəng çalarları olur. Uzun müddət istifadə olunmaq tarixi olur. Sintetik qida boyaları həmçinin geniş miqyasda kosmetika sənayesində istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
# Смирнов Е. В. Пищевые красители. Справочник Текст Е. В. Смирнов СПБ : Профессия 2009. 352 с.
# Зерщикова Т.А. Экологы – гигиенической оценка синтетических и натуралных красителей в разнообразных напитках. Текст.\\ Т.А.Зерщикова, Л.П.Флоринская \\ Успехи современного естествознания .2010 .№ 3 с 124–125.
Həsən Tahsin paşa

**Həsən Tahsin paşa** () (1845–1918) — Yəməndə və Birinci Balkan müharibəsində xidmət edən yüksək rütbəli Osmanlı generalı.

## Həyatı
Həsən Tahsin həmin illərdə Leskovik qəzasının bir hissəsi olan Çarşovada (Albaniya ilə Yunanıstan sərhədində yerləşir) doğulmuş bir alban idi.  Gənclik dövründə Yaniyada yunan liseyində təhsil almışdır və yunan dilində sərbəst danışırdı. O, xidmətə jandarma kimi başlamışdı. 1870-ci ildə Osmanlı ordusuna qoşuldu.

## Hərbi fəaliyyəti
1881-ci ildə Yaniyadakı Osmanlı ordusunda məmur kimi xidmət etdi. 1897-ci ildə Osmanlı-Yunan müharibəsi dövründə 6-cı Trabzon bölməsində komandir kimi xidmətə başladı və Selanikin qərbinə təyin edildi. 1908-1910-cu illərdə Selanikə geri dönməmişdən əvvəl Yəmənin qubernatoru vəzifəsinə təyin edilmiş və burada Ferik (general-leytenant) rütbəsi ilə III Korpusun komandiri vəzifəsini icra etmişdir. 1912-ci ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra Yaniya vilayətinin qubernatoru vəzifəsini qəbul etdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* Nikoltsios, Vassileios; Gounaris, Vassilis K. (2002). Από το Σαραντάπορο στη Θεσσαλονίκη: Η ελληνοτουρκική αναμέτρηση του 1912 μέσα από τις αναμνήσεις του Στρατηγού Χασάν Ταχσίν πασά [From Sarantaporon to Thessaloniki: The Greco-Turkish conflict of 1912 through the memoirs of General Hasan Tahsin Pasha] (in Greek). Thessaloniki. ISBN 960-92042-0-1.
*
Sebarok adası

**Sebarok adası** () — Sinqapur dövlətinin ərazisinə daxil olan, Sinqapur boğazında yerləşən ada. Bəzən "Orta ada" olaraq anılır. Ada sənaye əhəmiyyətinə malikdir. Burad neft emalı zavodları vardır. Müəssisələrin böyük qismi Singaport Cleanseas şirkətinə məxsusdur. Şirkətin adada ofisi yerləşir. Adaya bərə ilə gəlmək mümkündür.. Adanın uzunluğu 1,5&nbsp;km, eni isə 500 metrdir.
## İstinadlar
Ubin adası

**Ubin adası** () — Sinqapur dövlətinin ərazisinə daxil olan ada. Ölkənin şimal-şərqində yerləşir. Gözəl təbiətinə görə insanlar tərəfindən qədim zamanlardan ziyarət edilir. Hazırda isə turistik bölgə sayılır. Adada 2012-ci il məlumatına görə 38 nəfər yaşayır. Ən hündür yeri Bukit Puaka təpəsidir (75 m). İnzibati baxımından Şimal-Şərq regionuna daxildir. 
Adanın adı malay dilindən tərcümədə "Qranit adası" mənasını verir. 
## Nəqliyyat
Adaya Çanqi sərnişin limanından bərə ilə getmək mümkündür. Adaya 10 dəqiqə müddətində çatmaq mümükündür. Adanıl velosipedlə gəzmək olar. Burada velosipedlər kirayə edilə bilər.
## İstinadlar
Rəzan Qadınəfəndi

**Rəzan Qadınəfəndi** () — 33. Osmanlı sultanı V Muradın beşinci xanımı.

## Həyatı
Rəzan xanım 1860-cı ildə Artvində gürcü əsilli Ömər bəy və xanımı Fatma xanımın ailəsində dünyaya gəldi. Rəbiyə adlı doğma, Şayəstə adında da ögey bacısı vardı. Kiçik yaşlarında bacılarıyla birlikdə İstanbula gətirildi və burada Səniha Sultanın sarayına təqdim olundu. Adı dəyişdirilərək Rəzan qoyuldu və türk-İslam tərbiyəsi aldı. Qardaşı Sultan Muradın taxta çıxdığı əsnada Səniha Sultan Rəzan xanımı qardaşının hərəminə göndərmək istədi. Ancaq ailəsindən icazənin gec verilməsi nəticəsində bu nikah Sultan Muradın Çırağan sarayındakı məhbus illərinə təsadüf etdi (2 noyabr 1877). Evləndikdən sonra bacısı Rəbiyəni özünə nədimə seçdi. Nikahdan 2 il sonra qızı Fatma Sultanı, ertəsi il isə Aliyə Sultanı dünyaya gətirdi.

Çırağan sarayındakı həbs həyatı olduqca ağır idi. Belə ki, Rəzan xanım əvvəlcə 1903-cü ildə kiçik qızı Aliyə Sultanı soyuq dəymədən itirdi. Bir il sonra isə əri Sultan Murad vəfat etdi. Ağır böhrana düşən Rəzan xanım və qızı Fatma Sultanın Çırağan sarayında qalmalarına icazə verildi. 1907-ci ildə evləndirdiyi qızı ilə birlikdə Bursaya getsə də, iki il sonra böyük ehtimalla, vərəm xəstəliyinə tutulmuş vəziyyətdə İstanbula qayıtdı. Uzun çəkən xəstəliyin ardından 31 mart 1910-cu ildə İstanbulda vəfat etdi və Əyyubsultandakı Adilə Sultan türbəsində qızının yanına dəfn olundu.

## Övladları
* **[[Fatma Sultan (V Muradın qızı)|Fatma Sultan]]**
* **[[Aliyə Sultan]]**

## Mənbə
* *Ahmet Akgündüz.* İslâm hukukunda kölelik-câriyelik müessesesi ve Osmanlı'da harem. — Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1995. — С. 345. — 470 с. — , 9789757268093.
* *Fanny Davis.* The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. — Greenwood Publishing Group, 1986. — .
* *Yavuz Bahadıroğlu.* Resimli Osmanlı Tarihi. — Nesil Yayınları, 2009. — .
* The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem / Douglas Scott Brookes. — Texas: University of Texas Press, 2010. — , 9780292783355
Nağda bədii tikmə növü

**Nağda bədii tikmə növü** — 20 əsrin əvvələrinədək Naxçıvan və Ordubad şəhərlərində geniş yayılmışdı.

## İstifadəsi
İstər motivləri, istərsə də kompozisiya quruluşu cəhətdən sadə olub, qadın geyimləri, balış üzü, habelə müxtəlif xırda məişət əşyası üzərində bəzədilirdi. Narıncı şal parça üzərində (85x50 sm) ornamental kompozisiyaya malik balış üzü dörd tərəfdən stilizə olunmuş güllərlə haşiyələnir. Ara sahədə - mərkəzdə mürəkkəb bitki motivlərindən ibarət dairə, bucaqlarda isə uzunsov formada gül təsvirli balışüzünü gö¬zəlləşdirir. Tikmə məmulatının üzərini boşluqdan qurtarmaq və motivi zənginləşdirmək məqsədilə balış üzünün künclərindəki iri yarpaqşəkilli ləçəklərin içərisi güllərlə doldurulur. Dekorativ məmulat üçün stilizə olunmuş nəbati ornamentlərin bacarıqla tətbiqi səciyyəvidir. “Nağda”tikmə üsuluna bəzən pilək, muncuq da tətbiq olunurdu. Sənətkarlıqla işlənmiş bu tikmə növünün ən yaxşı nümunələri Azərbaycan Tarix Muzeyində, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır.
## İstinadlar
Bal arısının virus xəstəlikləri

**Bal arısının virus xəstəliklərinə** — deformasiya qanad virusu, talamus sürfə çürüməsi virusu, qara ana arı virusu, kəşmir arı virusu, xroniki arı iflici virusu, arı X virusu, arı Y virusu, bulanıq qanad virusu, misir arı virusu, filamentoz arı virusu, torba çürüməsi virusu və s. göstərmək olar.

## Deformasiya qanad virusu
Bu virus *Apis mellifera* və *Apis cerena*-da xəstəlik törədir. Virusla yoluxma zamanı qanadlarda büzüşüklük, gövdədə kiçilmə və rəngsizləşmə meydana çıxır. Xəstə arılar sürfə və pup mərhələsində ölürlər. Xəstəlik əsasən varroa ilə yayılır.

## Qara ana arı virusu
Bu xəstəlik ilk dəfə olaraq üzəri örtülmüş ana arı yuvalarında sürfə və ya pup mərhələsində rast gəlinmişdir. Ölü arıların sürfə və pupları tünd qəhvəyidən qara rəngə çevrilir. Xəstə sürfələrin rəngi isə açıq-sarı rəngdə olur. Bu virus işçi arılara öz sürfələrini qidalandırdığı zaman keçir.

## Torba çürüməsi virusu
Bu xəstəlik, əsasən, yaz və yay aylarında daha çox müşahidə olunur. Virus qidalanma və s. yollarla arılara yoluxur. Xəstəlik zamanı içərisində sürfələr olan yuvaların üzəri örtülənə qədər heç bir pataloji hal müşahidə olunmur. Yuvanın üzəri örtüldükdən sonra xəstəlik əlamətləri üzə çıxır. Yuvaların üzərində iki ədəd deşik əmələ gəlir. Xəstə sürfələr içi su dolu torbaya bənzəyir və bir iynə və ya pinset vasitəsi ilə yuvadan götürmək mümkün olur. Xəstə sürfələrin rəngi ağdan sarıya doğru dəyişir və pup mərhələsinə keçə bilmir. Xəstə sürfələr yuvada şaquli vəziyyətdə ölür. Xəstəlik zamanı sürfənin bədəni yaşılımtıl rəngli maye ilə dolur və bu səbəbdən "torba xəstəliyi" adı verilib. Daha sonra sürfələr quruyur və rəngi tündləşməyə başlayır, bir müddət sonra isə ölür. Xəstəlik zamanı yeşik içərisindən hər hansı bir spesifik qoxu gəlmir.

### Xəstəliklə mübarizə
Xəstəliyin müalicəsi üçün spesifik bir dərman yoxdur. Düzgün profilaktiki tədbirlər vasitəsilə xəstəliyin qarşısı alına və ya təsiri azaldıla bilər. Yeşiklər rütubətli yerlərə qoyulmamalı, yerdən 30–40 sm hündürlükdə olmalıdır. Xəstəlik zamanı ana arının sağlam ana arı ilə dəyişdirilməsi xəstəliyin aradan qaldırılması üçün əsas üsullardan biridir.

## Həmçinin bax
* Bal arısının bakterial xəstəlikləri
* Bal arısının zərərvericiləri

## Xarici keçidlər
Arı Hastalıkları – Yavru Çürüklüğü

## Ədəbiyyat
* Əliyeva R. C., Qədimov V. Ə. Bal arısının (*Apis mellifera*) bəzi xəstəlik və zərərvericiləri haqqında // AMEA Zoologiya İnstitutunun Əsərləri, Cild 35, No1, Bakı, 2017, s.40–49
* Qədimov V., Əhmədov B., Şəmiyev T. Arıçı nələri bilməlidir, Bakı: 2006, s.57–65.
* Kurt M. Arı hastalıkları, s. 2, 14, 16, 23–26, 29, 32–33, 36–37, 48.
* Uygur Ş. Ö., Girişgin A. O. Bal arısının hastalık ve zararlıları // Journal Bee science, 2008, s.130–135

## İstinadlar
Fatma Sultan (V Muradın qızı)

**Fatma Sultan** () — 33. Osmanlı sultanı V Muradın qızıdır.

## Həyatı
 
Fatma Sultan 19 iyun 1879-cu ildə atası Sultan Muradın taxtdan endirilişinin ardından həbs tutulduğu Çırağan sarayında dünyaya gəldi. Anası isə onun gürcü əsilli xanımı Rəzan Qadınəfəndidir. Gənclik illəri ailəsiylə birlikdə Çırağan sarayında keçən Fatma Sultan bu illər ərzində mükəmməl saray təhsili aldı. Atası və ögey anası Gövhəriz xanımdan fransızca dərsləri aldı.

Ancaq 1903-cü ildə bacısı Aliyə Sultan, ertəsi il isə atası Sultan Muradın vəfatının ardından anası Rəzan xanım ağır böhran keçirdi. Bu səbəblə uzun illərdir həbs tutulan ailə azadlığa buraxılsa da, Fatma Sultan və anası Çırağan sarayında yaşamağa davam etdilər. Ancaq çox keçmədən, 1907-ci ildə əmisi Sultan Əbdülhəmid onu Bursalı məşhur Qaracəhənnəmzadə ailəsindən Faiq bəyin oğlu Rafiq İris bəylə evləndirdi. 29 iyul 1907-ci ildə Yıldız sarayında baş tutan toy mərasiminin ardından və Fatma Sultan anasıyla birlikdə Bursaya göndərildi.

Ərindən 8 yaş böyük olan Fatma Sultanın bu evlilikdən 4 övladı dünyaya gəldi. 3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi, Fatma Sultan da ailəsiylə birlikdə sürgünə göndərildi. Ancaq sürgün qərarı verildiyi əsnada qızılca olan Fatma Sultan və ailəsinə bir müddət daha İstanbulda qalmağa icazə verildi. Beləcə, Fatma Sultan 1925-ci ilin sentyabrında sonuncu Osmanlı olaraq Türkiyəni tərk etdi.

Sürgündə Bolqarıstanın Sofiya şəhərində məskunlaşan Fatma Sultan və ailəsi burada olduqca çətin günlər yaşadı. Bu ağır günlərdə 20 noyabr 1932-ci ildə Sofiyada vəfat edən Fatma Sultan burada dəfn edildi.

## Övladları, nəvələri

* **Ayşə Xədicə xanım Sultan** (d. 20 yanvar 1909 - ö. 14 oktyabr 1968)
* **Sultanzadə Mehmed Əli bəy** (d. 20 yanvar 1909 - ö. 1981)
* **Sultanzadə Mehmed Murad bəy** (d. avqust 1910 - ö. yanvar 1911)
* **Sultanzadə Cəlaləddin bəy** (d. 23 aprel 1916 - ö. 18 noyabr 1997) — 1944-cü ildə Sofiyada Telgüzar xanımla evləndi. 2 övladı oldu.
** *Faiq İris (d. [[14 oktyabr]] [[1945]], [[Sofiya]] - ö. [[1 oktyabr]] [[1993]], [[İstanbul]])*
** *Rəzan İris (d. [[15 noyabr]] [[1956]]) — Haluk Dəvəçi ilə evləndi. 2 övladı oldu.*
*** *Sərra Dəvəçi (d. [[19 mart]] [[1979]])*
*** *Əmirxan Dəvəçi (d. [[23 mart]] [[1991]])*

## Mənbə
* Consorts Of Ottoman Sultans (in Turkish). Ottoman Web Page.
* *Jamil ADRA.* Genealogy of the Imperial Ottoman Family. — 2005. — С. 21. — .
Osman ibn Salman Naxçıvani

**Osman ibn Salman Naxçıvani** (?-?) — orta əsrlərdə yaşayıb-yaratmış rəssam- nəqqaşdır. Bədii metal ustası kimi incə naxışlı zərif mis qablar hazırlamaqla tanınmışdır. Ona məxsus nəfis Naxçıvan bürünc dolçası Beyləqandan tapılmışdır. Parisin məşhur Luvr muzeyində mühafizə olunur. Hündürlüyü 22 sm olan orijinal formalı həmin dolça oyma naxışlarla, gümüşlə işlənərək təsvirlərlə bəzədilmiş, üzərində düzəldilmə tarixi (1190) və ustanın adı həkk olunmuşdur və bu maraqlı əl işi bu gündə öz möhtəçəmliyi ilə göz oxşayır. 

## İstinadlar
Nilufər xanım Sultan

**Nilüfər xanım Sultan** (Osmanlıca: **نيلوفر هانمسلطان**) () — 33. Osmanlı sultanı V Muradın oğlu Mehmed Səlahəddin Əfəndinin qızı Adilə Sultanın qızı və sonuncu Heydərabad nizamı Mir Osman Əli xanın kiçik oğlu Müəzzəm Cahın xanımıdır.

## Həyatı

### Gənclik illəri
Nilüfər xanım anasının mənsub olduğu Osmanlı sülaləsinin idarə etdiyi İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası sarayda önəmli şəxslərdən biri olan Moralızadə Səlahəddin bəy, anası isə Sultan V Muradın oğlu Mehmed Səlahəddin Əfəndinin qızı Adilə Sultan idi. Ancaq 8 yaşında ikən ailəsi ölkədən sürgün edildi və Fransanın Nitsa şəhərində məskunlaşdı. 20 dekabr 1931-ci ildə Nitsada son Heydərabad nizamının oğlu Müəzzəm Cahla evləndi. Eyni gün son xəlifə Əbdülməcid Əfəndinin qızı Dürrüşəhvar Sultan da nizamın böyük oğlu və vəliəhdi ilə evləndi.

### Evliliyi
Nigahdan sonra Nilüfər xanım qaynatasının Hindistanın Heydərabad bölgəsindəki sarayına köçdü. Şəxsi həyatında övladı olmadığı üçün ictimai işlərlə məşğul oldu. Ərinin ailəsindəki digər xanımlardan fərqli olaraq olduqca sərbəst həyat tərzi yaşadı. Bir çox beynəlxalq jurnalların üz qabığında yer aldı. Dünyanın ən gözəl 10 xanımı siyahısına düşdü. 1949-cu ildə ən yaxın xidmətçilərindən birinin doğum əsnasında vəfat etməsinin ardından Heydərabadın Redd Hills səmtində böyük bir qadın və uşaq xəstəxanası açdırdı. Digər yandan isə tez-tez Avropaya gedir, burada məşhur həkimlərdən övladı olması üçün müalicələr alırdı. 1948-ci ildə isə əri Müəzzəm Cah Hindistan aristokratlarından birinin qızı olan Raziyə Bəgümlə evləndi. Evləndikdən sonra ard-arda dünyaya gələn 3 övlad isə Nilüfər xanımı evlilikdən uzaqlaşdırdı. Nəticədə 1952-ci ildə cütlük rəsmi olaraq ayrıldı və Nilüfər xanım yenidən Nitsa şəhərinə köçdü. Burada müxtəlif Avropa ölkələrinə səyahətlər edən Nilüfər xanım olduqca aristokrat həyat yaşadı. 21 fevral 1963-cü ildə məşhur Amerkalı yazıçı Eduard Pope ilə evləndi.

### Son illəri
Olduqca yaşlanan Nilüfər xanım oynaq ağrıları səbəbilə Parisdə xəstəxanada müalicəyə başlamış, ancaq burada bədəninə düşən infeksiya səbəbilə 12 iyun 1989-cü ildə vəfat etdi. Cənazəsi Parisdəki müsəlman məzarlığı olan Bobigny məzarlığına dəfn olundu.

## Qalereya

|Toy mərasimi, 20 dekabr 1931 (Soldan sağa: Dürrüşəhvar Sultan, Əzəm Cah, Müəzzəm Cah, **Nilüfər xanım Sultan**)
|Xanzadə Sultan və **Nilüfər xanım Sultan**
|**Nilüfər xanım Sultan** və əri Müəzzəm Cah
|**Nilufər xanım Sultan**, mart 1941
|**Nilüfər xanım Sultan**, 1959


## Mənbə
* https://archive.org/stream/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005#page/n24/mode/1up
Arabat körfəzi

**Arabat körfəzi** (, ) — Azov dənizinin cənubunda körfəz. Arbat körfəzi Arbat əqrəbi ilə Kerç yarımadası arasında yerləşir.

Körfəzin girişi ( ayrıca dənizlə məhdudlaşmır) 45&nbsp;km-dir. Kerç yarımadasına doğru 20&nbsp;km daxil olmuş. Körfəzin qərb sahilləri alçaqdır, cənub-şərq və cənub sahillər isə yarğan tiplidir.

Körfəz öz adını keçmişdə sahildə mövcud olmuş Arbat qəsrindən almış.

Arbat körfəzinin sahilində bir neçə kənd yerləşir. Bunlardan daha böyük olanı Semyonovka, Zavodskoe, Nasır və Kamenskoe. Bundan başqa körfəzin şərq sahilində Kazan -Tip kəndi və Şelkino şəhəri yerləşir. Şelkinanın şimal-qərbində yaxt-klub yerləşir.

Arbat körfəzinin sahilləri dərinlik 5 metr, eni isə 1&nbsp;km olmaqla parçalanmış daşlarla zəngindir. Körfəzin orta hissəsinin dərinliyi 8-10 metrdir. 7-8 metr dərinliyə qədər körfəzin dibi qumludur. Yayda suyun temperaturu +22-28&nbsp;°C, qışda isə körfəz donur. Bəzən suyun temperaturu  −0,3-+2&nbsp;°C qədər düşür.

Körfəz balıqçılıq və istirahət üçün əlverişlidir.

## Ədəbiyyat

* Серебряков, В. В., В. Р. Алексеенко. Водно-болотные угодья Азово-Черноморского побережья Украины . Библиографический указатель 1970-1999 гг. Киев: Wetland International 202 (2000). С. 25. 
* В. Супруненко. Азовские косы. // Природа и человек. — 1986. — № 7. — с. 13–14

## İstinadlar
Yağışdan sonra Overdə mənzərə

**"Yağışdan sonra Overdə mənzərə"** (, ) və yaxud **"Arabayla və qatarla mənzərə"** (, ) — məşhur holland rəssamı Vinsent van Qoqun 1890-cı ildə çəkdiyi rəsmi. Moskvada yerləşən A.S.Puşkin adına Dövlət təsviri incəsənət muzeyinə məxsusdur. XIX–XX əsr Avropa və Amerika ölkələrinin incəsənət qalereyasında saxlanılır. Rəsmin ölçüləri 72 x 90 sm-dir.

## Rəsmin tarixçəsi
"Overdə yağışdan sonra peyzaj" rəsmi 1890-ci ildə, rəssamın ölümündən əvvəl çəkilmişdir. Sonra o, qardaşı Teoyaya keçib. 1891-ci ildə Teo van Qoqun ölümündən sonra rəsm əsəri onun dul qadını Yohanna van Qoq-Bongerdə (Johanna van Gogh-Bonger) qaldı.
1919-ci ilə qədər "Yağışdan sonra Overdə mənzərə" moskvalı iş adamı və kolleksioner İvan Morozovun kolleksiyasında olmuşdur. 1919-ci ildə o, 2-ci yeni qərb rəssamlıq muzeyinə verilib. 1923-ci ildə o, 1-ci yeni qərb rəssamlıq muzeyi ilə birləşdirilib və nəticədə yeni qərb sənəti dövlət muzeyi(YQSDM) yaradılıb,1948-ci ildə onun ləğvinə qədər rəsm əsəri orada qalıb. Bundan sonra rəsm əsəri indiyədək yerləşdiyi Puşkin muzeyinə təqdim olunub.

## Rəsmin təsviri
Vinsent van Qoq bu mənzərə üzərində ömrünün son aylarını keçirdiyi kiçik şəhər Over-sur-Uazda çalışıb. Rəsmin mərkəzində həyat rəmzi, hərəkət, günəşin interpretasiyası kimi izah edilə bilən parlaq qırmızı-narıncı təkəri ilə diqqəti cəlb edən araba yerləşir. Tək yaşıl rəngdən deyil, həm də mavi, qırmızı və digər rəng çalarlarından istifadə etməklə, parlaq boyalarla zəmilər çəkilib.
Bu mənzərə üzərində iş rəssamın bacısı Vil van Qoqa məktubunda təsvir olunub:

## İstinadlar
Dürrünəv Qadınəfəndi

**Dürrünəv Qadınəfəndi** () — 32-ci Osmanlı sultanı Əbdüləzizin ilk xanımı.

## Həyatı
Dürrünəv xanım 1835-ci ildə Batumidə əslən abxaz olan Mahmud bəy və Həlimə xanımın ailəsində dünyaya gəldi. Əsl adı Mələk olub, özündən başqa Ayşə və Aliyə adlı 2 bacısı da var idi. Gələcəkdə oğlu Yusif İzzəddin Əfəndini bacısı Ayşə xanımın qızı Cavidanla evləndirəcək, digər bacısı Aliyənin qızı Əminəni isə illər sonra saraya alaraq Şahzadə Mehmedlə (V Muradla) evləndirəcəkdi.

3 yaşlı Mələk və kiçik bacısı Ayşə İstanbula gətirildi və ailəsi tərəfindən Osmanlı sarayına təslim edildilər. Uzun sarı saçları və iri gözləri ilə sarayda çox tez sevilən Mələk bacısıyla birlikdə, Sultan Əbdülməcidin övladı olmayan xanımı Sərvətsəza xanım tərəfindən övladlığa götürüldü. Mələyin adı Dürrünəv, bacısı Ayşənin adı isə Kəmalifər olaraq dəyişdirildi. Sarayda türk-İslam tərbiyəsi alan bacılar eyni zamanda fransız dilini də öyrəndilər. Mükəmməl təhsil alan Dürrünəv xanım gənc yaşlarından rəsm çəkməyə başladı.

Çox keçmədən dövrün vəliəhdi Şahzadə Əbdüləzizin diqqətini cəlb etdi. Ancaq qızın analığı Sərvətsəza xanım bu nigaha qarşı çıxırdı. Nəhayət həm Sərvətsəza xanımın, həm də qızın ailəsinin razılığı alındıqdan sonra cütlük 20 may 1856 tarixində Dolmabağça sarayında evləndi. Dürrünəv xanımın bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi: 1857-ci ildə oğlu Yusif İzzəddin Əfəndi və 1862-ci ildə Saliha Sultan.

Ərinin taxta çıxmasının ardından baş qadınəfəndi olaraq sarayda nüfuz qazandı. Bu illər ərzində rahat həyat yaşasa da, 1876-cı ildə baş verən çevriliş nəticəsində əri və bütün ailəsiylə birlikdə Fəriyə sarayında gözaltına alındılar. Sultan Əbdüləzizin devrildikdən 3 gün sonra 4 iyun tarixində müəmmalı şəkildə ölməsinin ardından Fəriyyə sarayında yaşamalarına icazə verildi. Uzun illər bu sarayda nəzarət altında yaşayan Dürrünəv xanım 4 dekabr 1892-ci ildə burada vəfat etdi. Cənazəsi Sultan Mahmud türbəsinə dəfn edildi.

## Övladları
* Yusif İzzəddin Əfəndi (d. 10 oktyabr 1857 — ö. 1 fevral 1916)
* Fatma Saliha Sultan (d. 9 avqust 1862 — ö. 1941)

## İstinadlar

## Mənbə
* Turkey: The Imperial House of Osman. web.archive.org. Проверено 18 февраля 2014. Архивировано 2 мая 2006 года.
* Consorts Of Ottoman Sultans (in Turkish). Ottoman Web Page. Проверено 17 декабря 2010.
* *Günay Günaydın.* Haremin son gülleri. — Mevsimsiz Yayınları, 2006. — .
* Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. — L & M, 2004. — .
* Genealogy of the Ottoman Royal Family.
* *Christopher Buyers.* The Royal Ark – Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas. 4dw.net.
Sekudu adası

**Sekudu** () — Sinqapur dövlətinin ərazisinə daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Şərq regionunun Çanqi rayonuna daxildir. Ubin adası yaxınlığımnda yerləşir. Bəızən "Qurbağa adası" olaraq adlandırılır. Sahilə yaxın ərazidə yerləşməsinə baxmayaraq ora ancaq qayıq ilə getmək mümkündür.

Adanın uzunluğu 200 m, eni isə 50 metrdir.

## Əfsanə
Əfsanəyə görə qurbağa, donuz və fil Cohor boğazını keçmək niyyətində idi. Qurbağa ilk olaraq suya atılır və boğularaq sekudu adasını əmələ gətirir. Donuz və fil isə Ubin adasına çevrilirlər.

## İstinadlar
Anar Əhmədov

**Anar Əhmədov** () — riyaziyyatçı alim, professor.

## Həyatı
1976-cı ildə Cəbrayıl rayonunda anadan olmuşdur.

## Təhsili
1993-cü ildə orta təhsilini Bakı şəhərindəki 58 saylı məktəbdə bitirmişdir. Həmin ildə də Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika Riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. Anar Əhmədov ali təhsilini 2000-cı ildə Kaliforniya Ştat Universitetində fərqlənmə ilə bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
2006-cı ildə Kaliforniya Universitetində riyaziyyat sahəsi üzrə elmlər doktoru dərəcəsi almışdır. 2001 və 2003–2004-cü illərdə ABŞ-nin UC Berkeley və Princeton universitetlərində doktorluq dərsi almışdır.

2006–2009-cu illərdə ABŞ-nin Corciya Texnologiya İnstitutunda, Kolumbiya Universitetində, İsveçrənin Sürix Universitetində, Avstriyanın Vyana Universitetində köməkçi professor və alim kimi çalışmışdır.

Hal-hazırda ABŞ-nin Minnesota Universitetində professor kimi çalışır.

## Mükafatları
* *Simons Research Fellowship*, 15 mart, 2018.
* *Guillermo E. Borja Award for the exceptional research and scholarly accomplishments*, May, 2013.
* *Sloan Research Fellowship*, 15 fevral, 2012.

## İstinadlar
Çansindao (Dalyan)

**Çansindao** () — Bohai dənizində yerləşən,sahəsinə görə Çinin (Tayvan adası istisna) 5-ci ən böyük adası.

Adanın uzunluğu şərqdən qərbə 30, eni isə şimaldan cənuba 11 km-dir. Sahəsi 252,5 km²-dir. adada 60 000 insan yaşayır. İnzibati baxımdan Lyaonin vilayəti, Dalyan subregionu, Vafandyan şəhər dairəsinə daxildir.

2002-ci ilin yanvarında Lyaonin vilayət rəhbərliyi Çansindao və digər 4 adada iqtisadi zonanın təşkil edilməsi qərara alınır..

## Mənbə
* Dalian Changxing Island Seaport Industrial Area (official site)
* Dalian Changxing Island Seaport Industrial Area
Bacılar adaları

**Bacılar adaları** (, , , ) — Sinqapur dövlətinin tərkibinə daxil ola, iki adadan ibarət olan adalar qrupu. Dinqapur adasının cənubunda, Sinqapur körfəzində yerləşir. Malay dilində *Subar-Laut* (Böyük bacı adası) və *Subar-Darat* (Kiçik Bacı adası) olaraq adlandırılırlar. Ensiz ancaq dərin kanalla bir-birindən ayrılar. Adaya bərə vastəsi ilə gəlmək mümkündür. Subar-Laut 39 km², Subar-Darat 17 km² sahəyə sahibdir.

## Əfsanə
Əfsanəyə görə Sinqapur adasında bir dul qadın və iki qızı vardı. Qızların adı Mina və Lina idi. Bacılar bir-birini çox sevirdi. Onlar qardaşlara ərə gedəcəklərin söz verirlər. Bir dəfə Lina dəniz kənarında qəzirdi. Qızı əniz quldurlarının başçısı görür və onunla evlənmək istəyir. Quldurlar səhər tezdən Linanı qaçıraraq öz gəmilərinə aparırlar. Mina baçısını xılas etçmək üçün dənizə atılır. ancaq suda boğularaq ölür. Bundan sonra Linada quldurların əlindən sıyrılaraq dənizə atılır. Səhərtsi gün bacıların batdığı yerdə iki ada peyda olur. Adaları batmış bacıların şərəfinə adlandırırlar.

## Çağdaş dövr
Bugünkü gün adalar turistləri özünə cəlb edir. Mərcan rifinə sahib adaların sahilləri balıqlar, yengəclər, molyusklar, dəniz atları və osminoqlarla zəngindir. Adada yengəcyeyən əntər yayılmışdır.

## İstinadlar
Heybət Dəmiryol Stansiyası

**Heybət dəmir yolu stansiyası** — Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunun ərazisində yerləşmiş yolu stansiyası.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 6 iyun 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə ləğv edilmişdir. Buna səbəb Heybət dəmir yolu stansiyasına bitişik hissədə inşa edilmiş Abşeron dəmir yolu stansiyası olmuşdur.

Stansiya Meyvəli bazarının yaxınlığında yerləşirdi.

## Həmçinin bax
* Abşeron dəmir yolu stansiyası

## İstinadlar
Abşeron Dəmiryol Stansiyası

**Abşeron dəmir yolu stansiyası** — Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunun ərazisində yerləşən dəmir yolu stansiyası.

Bu stansiya Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunun ərazisində yerləşən Heybət dəmir yolu stansiyasına bitişik hissədə inşa edilmişdir. Beynəlxalq standartlara cavab verən, geniş əraziyə və müasir infrastruktura malik, yeni informasiya-kommunikasiya texnologiyaları ilə təchiz edilmiş bu dəmir yolu stansiyası Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 6 iyun 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə "Abşeron" adlandırılmışdır. Eyni Sərəncamla Heybət dəmir yolu stansiyası ləğv edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Heybət dəmir yolu stansiyası

## İstinadlar
Rəna Dəcani

**Rəna Dəcani** () — İordaniyalı molekulyar bioloq və Haşimi Universitetinin professoru. O, 2005-ci ildə Ayova Universitetində molekulyar biologiya üzrə doktorluq müdafiə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yapon bağı (Sinqapur)

**Yapon bağı** () — yapon bağı stilində süni adada salınmış park. Park Sinqapurun Qərb rayonunda Curoq su anbarında yerləşir. 1974-cü ildə JTC Corporationşirkəti tərəfindən salınmışdır.

Park pulsuz olarq səhər saat 6:00-dan axşam 19:00 qədər açıq olr. Adaya Çin parkından uzanan körpü ilə gəlmək mümkündür. Bu iki park birlikdə Curonq baları adlanır.

Bağ Çin bağına nisbətdə sakit dizayn aspektinə sahibdir. Sakit istirahət üçün burada yapon stilində bina vardır. Burada günəş saatı vardır. Bu saatda Venera planeti təsvir edilmişdir. Ümumilikdə Sinqapurad 7 günəş satı vardır. Yer planetinin təsviri olan saat isə Çin parkında yerləşir.

Burda çoxlu sayda skamyalar vardır. Uşaq meydançaları, skeyt-parklarada sahibdir.
## İstinadlar
Rəşid Qazıbəyov

**Rəşid Səməd oğlu Qazıbəyov**  ()

## Haqqında
Krosnadar Hərbi Məktəbinə daxil olmuş, təhsilini başa vurmadan könüllü olaraq cəbhəyə getmişdir. Müharibədə göstərdiyi əsgəri şücaətlərə görə “Böyük Vətən müharibəsi” ordeninin bütün 3 dərəcəsinə, “Qızıl Ulduz” ordeninə, habelə saysız hesabsız medallara layiq görülmüşdür. R. Qazıbəyov Sovet İ.K.P MK-nın Moskva Ali Partiya Məktəbini bitirib Naxçıvana qayıdandan, sonra (1964), daha məsul vəzifələrə irəli çəkilmişdir, “Şərq qapısı “qəzetinin baş redaktoru (1965-70), Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinin katibi (1970-71), Naxçıvan MR Nazirlər Soveti sədrinin müavini (1971), Naxçıvan MR Mədəniyyət naziri (1977), Naxçıvan MR Həmkarlar İttifaqının sədri (1978-89) vəzifələrində çalışmışdır.

## İstinadlar
Cezmi Basqın

**Cəzmi Basqın** (*tam adı*: ; ) — Türk aktyor və rejissoru. Daha çox "Akasiya dayanacağı" teleserialında olan "Safiyə-Osman" rivması ilə tanınmışdır.

## Aktyor olaraq

### İlk illəri
Cəzmi Basqın teatra Bakırköy Xalq Evində həvəskar olaraq başladı. Daha sonra həmin teatrda praktikant aktyor olaraq çalışdı. İstanbul İqtisadiyyat və İdarəetmə fakültəsində təhsilini bitirən Cəzmi Basqın, Ayla Alqan və Beklan Alqanın təlimatçı olduğu DMM Dil və Mədəniyyət Mərkəzində teatr təhsili aldı. Bir müddət "qrup oyunçularında" çalışan aktyor, Ankara İncəsənənət Teatrı və Dövlət Teatrında da çalışdı. Ankara Sənət Teatrına məcburi şəhər dəyişikliyi və hərbi xidmət xaricində uzun müddət xidmət etdi. Bu teatrda gənc oyunçuların yetişdirilməsi üçün təlimatçı olaraq iştirak etdi.

### AİT illəri
O, İzmir Dövlət Teatrında iki mövsüm oynadı, ancaq Ankara İncəsənət Teatrına döndü. TRT-də dram rollarında oynadı və bəzi dublyaj işlərini etdi. Film, televiziya seriyası və teatr sənətlərini yan-yana qoyan Basqın, "Ankara Teatrı" və "Göyqurşağı oyunçularında" çoxsaylı əsərlər və gənclik oyunları nümayiş etdirdi.

### Xaricdə işləri
Xaricdə müşahidə və araşdırma səfərləri etdi. Təcrübələrini orada olanlara Türk təlimatçı olaraq çatdırmağa çalışdı.

## İstinadlar
Haşimi Universiteti

**Haşimi Universiteti** () — İordaniyanın  Əz-Zarqa vilayətinin mərkəzi olan Əz-Zarqa şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Universitetin rəhbəri Kamal Bani Hanidir.

## Coğrafi mövqeyi
Haşimi Universiteti Zarqa şəhərində iki beynəlxalq avtomobil yoluna paralel olan bir yerdə yerləşir. Əsas qapısı olan Qərb darvazası Əmmanı Mafraq və İrbid ilə, oradan da Suriya ilə bağlayan beynəlxalq yola açılır. Cənub darvazası isə Əz-Zarqa və oradan da İraq və Səudiyyə Ərəbistanı istiqamətinə gedən yola açılır.

## Tarixi
19 may 1991-ci ildə Haşimi Universitetinin təsis edilməsi haqqında Kral Fərman versə də, Universitetdə təhsil 16 sentyabr 1995-ci ildə başlanmışdır.

## Ərazisi
Universitetin kampusunun ümumi sahəsi 8519 hektar təşkil edir.

## Tədris

Universitetdə bakalavr və magistr təhsili təqdim edir.

Təhsildə kredit saat sistemini tətbiq edilir. Hər bir kolleci öz kredit sayına sahibdir. Universitet İordaniyada İki-Yay-Semester sistemini tətbiq edən ilk universitetdir.

Universitetdə İordaniyalı olmayan tələbələrin universitetə yazılmasına imkan verən beynəlxalq qəbul proqramı da təklif olunur.

## Uğurları
Universitet bərpa olunan enerji və ali təhsil sahəsində əldə etdiyi uğurlara görə birinci sinif müstəqillik əldə etmişdir.

## Kitabxanası
Universitetin zəngin kitabxana fondu var. Kitabxanada müxtəlif elm sahələrinə aid kağız daşıyıcıda təxminən 250 min, kompüterləşdirilmiş məlumat bazasında isə 430 milyard sənəd var. Kitabxana ayrıca, RFID sistemi ilə kitabların dövriyyəsini təklif edir.

## Xarici əlaqələri
Haşimi Universiteti Beynəlxalq Universitetlər Birliyinin, İslam Dünyası Universitetləri Federasiyasının, Aralıq dənizi Universitetləri Birliyinin, Ərəb Universitetləri Assosiasiyasının üzvüdür.

## Reytinqi
Haşimi Universiteti elmi tədqiqat fəaliyyətinə görə Yaxın Şərqdəki ən yaxşı universitetlər arasında 10-cu sırada yer almış və dünyanın ən yaxşı 300 universitetindən biri olmuşdur. Universitet BRİCS və İnkişaf etməkdə olan ölkələr arasında 2017-ci ildə 251-300-cü sıralarda yerləşmişdir.

## Şəkilləri

الجامعة-الهاشمية 02.jpg|Günəş enerjisi layihəsi yaxından görünüşü
شمس الهاشمية.jpg|Günəş enerjisi layihəsinin idarəetmə otağı
الجامعة-الهاشمية 22.jpg|Qərb sinif otaqları
الجامعة الهاشمية 2-4.jpg|Şərq sinif otaqları
الجامعة-الهاشمية 17.jpg|Universitetin həyətindəki yollar
الجامعة الهاشمية 2.jpg|Tələbələr günəş enerjisi plitələri altında günəşdən qorunurlar
الجامعة الهاشمية 1-3.jpg|Tələbələr günəş enerjisi plitələri altında yağışdan qorunurlar
الجامعة-الهاشمية 19.jpg|Günəşə doğru yönəldilən günəş enerjisi plitələri
الجامعة-الهاشمية 24.jpg|Mühəndislik fakültəsi
الجامعة-الهاشمية 13.jpg|İnşaat zamanı cənub sinif otaqlarının binası
الجامعة الهاشمية 1-4.jpg|Dekanlıq binasında tələbələrin rəsm çəkməsi
الجامعة الهاشمية 2-7.jpg|Universitet binaları və günəş enerjisi layihəsinin səmadan çəkilmiş şəkli


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Kapron turşusu

**Kapron turşusu (heksan turşusu)** CH3(CH2)4СООН — birəsaslı doymuş karbon turşusudur. Kapron turşusunun duz və anionları kapronatlar adlanır.

## İzomerləri
Kapron turşusu ilə yanaşı, ümumi formulu С5Н11COOH olan 8 struktur izomeri də mövcuddur:
* 4-metilpentan turşusu СН3-СН(СН3)-СН2-СН2-COOH
* 3-metilpentan turşusu СН3-СН2-СН(СН3)-СН2-COOH
* 2 — metilpentan turşusu СН3-СН2-СН2-СН(СН3)-COOH
* 2-etilbutan turşusu СН3-СН2-СН(СН2-СН3)-COOH
* 3 — etilbutan turşusu СН3-СН(СН2-СН3)-СН2-COOH
* 3,3-dimetilbutan turşusu СН3-С(СН3)2-СН2-COOH
* 2,2 — dimetilbutan turşusu СН3-СН2-С(СН3)2-COOH
* 2,3 — dimetilbutan turşusu СН3-CH(СН3)-CH(СН3)-COOH
və 5 siniflərarası izomerlər:
* Kapron turşusunun metil efiri СН3-СН2-СН2-СН2-COOH-СН3
* Kapron turşusunun etil efiri СН3-СН2-СН2-COOH-СН2-СН3
* Kapron turşusunun propil efiri СН3-СН2-COOH-СН2-СН2-СН3
* Kapron turşusunun butil efiri СН3-COOH-СН2-СН2-СН2-СН3
* Kapron turşusunun pentil efiri COOH-СН2-СН2-СН2-СН2-СН3

## Fiziki xassələri
Kapron turşusu – xoşagəlməz iyli, rəngsiz, yağlı mayedir. Suda pis həll olur (9.68 q/l (20°С), 11.71 q/l (60°С). Metanol, etanol, efirdə yaxşı həll olur.

## Kimyəvi xassələri
Kimyəvi xassələrinə görə kapron turşusu doymuş alifatik karbon turşularının tipik nümayəndəsidir. Orta qüvvətli turşudur (pKa 4.88). Ondan duzlar və mürəkkəb efirlər, halogenanhidridlər və anhidridlər alınır. Kapron turşularının duz və efirləri heksanatlar adlanır. Bromla fosforun iştirakı ilə α-vəziyyətdə bromlaşır.

## Alınması və təbiətdə yeri
Təbiətdə müxtəlif heyvanların piylərində və babassu palmalarının tərkibində mövcuddur (0,2%). Ağacın tərkibində vardır Goupia glabra(=tomentosa); alına bilər: nitrildən — Н3С[СH2]4CN, normal heksanolun oksidləşməsindən, gənəgərcək yağının oksidləşməsindən; çürümüş pendirin iştirakı ilə şəkərin qıcqırmasından, streptokokların təsiri ilə fibrindən. 3.6–7.2% süd yağlarının tərkibinə daxildir.

## Tətbiqi
Mürəkkəb efirlərin alınmasında istifadə edilir. Aromatizator olaraq heksilfenolların alınmasında tətbiq edilir.

## Təhlükəsizliyi
Alışma temperaturu – 1020C, öz-özünə alışma temperaturu – 3800C. Partlayış həddi 1.3–9.3%. BBQ 5 mq/m³. ЛД50–3000 mq/kq

## Mənbə
* Капроновая кислота // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
* Химическая энциклопедия, Т2. Под ред. Кнунянца Л. И. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С.616
Sadiq Zeynaloğlu

**Sadıxov Sadıx Zeynal oğlu** (17 noyabr 1934, Ordubad rayonu, Nüsnüs kəndi)  (Sadıqov Sadıq Zeynal oğlu) Polkovnik, Azərbaycan SSR-in, Naxçıvan MSSR-in Daxili İşlər Naziri (1981-1987) vəzifəsində çalışıb. 

## Həyatı
Sadıx Zeynal oğlu Sadıxov 1933-cü il noyabrın 17-də Ordubad rayonu, Nüs-Nüs kəndində anadan olmuşdur. 1937-ci ildən-1954-cü ilə kimi Qazaxıstanda yaşayıb, 1954-cü ildə Az.SSR-ə qayıtmışdır. 1963-cü ildən - Az.SSR Daxili İşlər Nazirliyinin orqanlarında çalışıb . 1989-cu ildən - Az.SSR Daxili İşlər Nazirliyinin Reabilitasiya Komissiyasının üzvü.  1981-1987-ci illərdə Azərbaycan SSR-in, Naxçıvan MSSR-in Daxili İşlər Naziri vəzifələrində çalışıb.

## Kitabları
*"Tarixin qan yaddaşı"
*"Onları Vətəndən məhrum ediblər"

## İstinadlar
Danyeri qalası

**Danyeri qalası** — Şərur rayonunun Danyeri kəndinin yaxınlığında arxeoloji abidə.

Danyeri qalası böyük qala və kiçik qala adlanan hissələrdən ibarətdir. Qala divarları yonulmamış qaya parçalarından hörülərək gil məhlulu ilə bərkidilmişdir. Divarların bəzi qismləri yonulmuş daşlardan inşa edilmişdir. Qala divarları yarımdairəvi bürclər və kontrforslarla möhkəmləndirilmişdir. Qalanın içərisində, qala divarına bitişik, dördkünc formalı binaların qalıqları qalmaqdadır. Aşkar olunan keramika məmulatı çəhrayı və boz rəngdə bişirilmiş qabların parçalarından ibarətdir. Keramika məmulatı içərisində şirli qabların parçaları da vardır. Qalanı arxeoloji materiallara əsasən VIII–XVIII əsrlərə aid etmək olar.

## Mənbə
*