open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mozambik–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Mozambik münasibətləri** — Mozambik və Türkiyə arasındakı xarici ikitərəfli əlaqələr. 15 mart 2011-ci ildən bəri Türkiyənin Maputu şəhərində səfirliyi var və İtaliyanın Romadakı Mozambik Səfiri də Türkiyədə akkreditə olunmuşdur.

## Diplomatik münasibətlər
Türkiyə əvvəlcə Portuqaliyaya qarşı silahlı mübarizəyə başlamaq üçün Mozambik Qurtuluş Cəbhəsini quran Amerika Birləşmiş Ştatlarında təhsil almış mülayim  sosialist olan Eduardu Mondlane ilə rəğbət bəslədi. Eyni zamanda, Türkiyə zahiri olaraq NATO müttəfiqini dəstəkləməyə davam etdi . Mozambik ilə Türkiyə arasında münasibətlər olduqca gərginləşdi sərt marksist Samora Maşel Mozambik Qurtuluş Cəbhəsinin lideri olduqdan sonra. Sovet İttifaqının köməyi ilə Samora Maşel  şimal tayfalarını və Katolik Kilsəsini təqib etdi və 10.000-100.000 ölümünə cavabdeh idi.

1985-ci ildə Samora Maşel ilə Ronald Reyqanın ABŞ arasındakı diplomatik ərimədən sonra Türkiyə Mozambikə iqtisadi yardım göstərməyə başladı və bu yardım Machel-in xələfi Joakim Çissanonun iqtisadi liberallaşmanı sürətləndirməsindən  və marksizmdən ayrıldığını elan etməsindən sonra davam etdi.

## İqtisadi münasibətlər
2019-cu ildə iki ölkə arasındakı ticarət həcmi 153 milyon ABŞ dolları təşkil etdi. 

Mozambikdəki ümumi xarici investisiyaların 19 %-ni Türkiyə BXİ oluşturur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
Abrahamsson, H., and A. Nilsson. Mozambique: The Troubled Transition from Socialist Construction to Free Market Capitalism. London: Zed, 1995. 
Ansprenger, Franz, ed. Wiriyamu: Eine Dokumentation zum Krieg in Mozambique. Munich: Kaiser, 1974.

Cabrita, João M. Mozambique: A Tortuous Road to Democracy. New York: Palgrave, 2000.

Egero, Bertil. Mozambique and Southern Africa Struggle for Liberation. Uppsala: Scandinavian Institute of African Studies, 1985.
* Finnegan, William. A Complicated War: The Harrowing of Mozambique. New ed. Berkeley: University of California Press, 1993. 
* Hanlon, John. Mozambique: The Revolution under Fire. London: Zed, 1984. 
* Henriksen, Thomas. Revolution and Counter-Revolution in Mozambique. Westport, Conn.: Greenwood, 1983. 
* Hoile, David. Mozambique: A Nation in Crisis. London: Claridge, 1989. 
* Hume, Cameron. Ending Mozambique’s War: The Role of Mediation and Good Offices. Washington, D.C.: United States Institute of Peace Press, 1994. 
* Isaacman, Allen and Barbara Isaacman. Mozambique: From Colonialism to Revolution, 1900–1982. Boulder, Colo.: Westview, 1983.
* Schneidman, Witney W. “Conflict Resolution in Mozambique.” In David R. Smock, ed. Making War and Waging Peace: Foreign Intervention in Africa. Washington, D.C.: United States Institute of Peace Press, 1993. 
* Vines, Alex. Renamo: Terrorism in Mozambique. Bloomington: Indiana University Press, 1991. 
* Wheeler, Jack, “Mozambique.” In Michael Radu, ed. The New Insurgencies: Anticommunist Guerrillas in the Third World. New Brunswick, N.J. 1990.
Somali–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Somali münasibətləri** — Türkiyə ilə Somali arasındakı ikitərəfli əlaqələr. XX əsrdə rəsmi olaraq qurulmuşdur.

## Tarixi
Osmanlı İmperiyasının müasir Somali ərazisindəki və Afrika buynuzunun digər ölkələrindəki diplomatik fəaliyyəti orta əsrlərə və Adal Sultanlığı ilə əlaqələrə təsadüf edir.

1991-ci ildə Somali vətəndaş müharibəsi başlayana qədər Türkiyənin Moqadişoda səfirliyi var idi. Daha sonra təhlükəsizlik səbəbi ilə bağlanıldı.

2011-ci ildə quraqlıq dövründə Türkiyə Somaliyə humanitar yardım göstərmək üçün 201 milyon dollardan çox vəsait ayırmışdı. 2011-ci ilin ortalarında Moqadişoda təhlükəsizlik vəziyyətində nəzərəçarpacaq bir yaxşılaşmadan sonra Türkiyə, ölkədə vətəndaş sülhünü təmin etmək məqsədi ilə diplomatik nümayəndəliyini yenidən açdı. Türkiyə səfirliyi, vətəndaş müharibəsindən sonra Somalidə fəaliyyətini bərpa edən ilk xarici missiyalardan biri idi.

Bundan əlavə, Türk Hava Yolları, XXI əsrdə Moqadişoya planlı uçuşlar quran ilk beynəlxalq ticarət hava yolu şirkəti oldu. 2012-ci ilin mart ayından etibarən Moqadişo ilə İstanbul arasında həftəlik iki uçuş var.

Somali hökuməti, Türk hökuməti ilə ortaq şəkildə yerli infrastruktur inkişaf layihələrini başlatdı və bir sıra xeyirxah layihələrə başladı.

28 dekabr 2019-cu ildə intiharçı Moqadişoda polis nəzarət məntəqəsində yük maşını partladı və nəticədə iki Türkiyə vətəndaşı da daxil olmaqla ən az 91 nəfər öldü.

1969-cu ildə Somali və Türkiyə, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) qurucu üzvləri arasında idi.

1991-ci ildə Somali vətəndaş müharibəsi başlamazdan əvvəl Türkiyənin Somalinin paytaxtı Mogadişoda bir səfirliyi var idi. Daha sonra təhlükəsizlik səbəbi ilə fəaliyyətini dayandırdı.

Sonrakı keçid dövründə, Türk səlahiyyətlilər, yeni yaradılan Somalinin Keçid Milli Hökuməti və onun varisi olan Keçid Federal Höküməti ilə, Əddis-Əbəbədəki daimi olmayan diplomatik nümayəndəliyi ilə əlaqələrini davam etdirdilər.

2011-ci ilin ortalarında Mogadişoda təhlükəsizlik vəziyyətində ciddi bir yaxşılaşma və o vaxtkı Türkiyənin Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın (George W. Bushun 1993 Yeni il ziyarətindən sonra ilk qeyri-Afrika lideri) ziyarətindən sonra, Türkiyə hökuməti xarici səfirliyini yenidən açdı münaqişə sonrası prosesi daha təsirli bir şəkildə asanlaşdırmaq niyyəti ilə. Vətəndaş müharibəsindən sonra Somali ilə rəsmi diplomatik münasibətləri bərpa edən ilk xarici idarələrdən biri idi.

Daha sonra 20 Avqust 2012-ci ildə, Somalinin münaqişənin başlanğıcından bəri ölkədəki ilk daimi mərkəzi hökuməti təmsil edən federal hökuməti yaradıldı. Növbəti ayda Həsən Şeyx Məhəmməd yeni hökumətin ilk prezidenti seçildi. Seçkilər, Türkiyənin Somali hökumətinə, ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə verdiyi sonsuz dəstəyi təsdiqləyən Türk səlahiyyətliləri tərəfindən qarşılandı.

2015-ci ilin yanvar ayında Somali prezidenti Mahmud və Türkiyənin yeni seçilmiş prezidenti Ərdoğan da Moqadişoda bir sıra yeni türk inkişaf layihələrinin açılışını etdilər.

## İstinadlar
Somalidə vətəndaş müharibəsi

**Somalidə vətəndaş müharibəsi** (1988-ci ildən) — Məhəmməd Siad Barre rejiminə qarşı bir mübarizə ilə başlayan və dövlətin çökməsinə və klanlararası müharibəyə səbəb olan çoxtərəfli silahlı qarşıdurma. Eyni zamanda, ABŞ ordusu və BMT sülhməramlıları da münaqişəyə qarışdı.

2006-cı ildən bəri, mərkəzi Somali hökuməti ilə İslam Məhkəmələri Birliyindən olan islamçılar arasında vətəndaş müharibəsi başladı. İslam məhkəmələrinin güclənməsi və hökumət qüvvələrinin məğlubiyyəti Efiopiyanı qonşu ölkəyə qoşun yeritməyə məcbur etdi. Efiopiya ordusunun Somaliyə hücumundan sonra islamçılar devrildi və bundan sonra münaqişə partizan müharibəsinə çevrildi. 2011–2012-ci illərdə Keniyanın təşəbbüsü ilə AMISOM sülhməramlı kontingentinin qüvvələri (Efiopiya ordusunun dəstəyi ilə) İslamçılara qarşı kifayət qədər uğurlu əməliyyat həyata keçirdi.

## İstinadlar
Efiopiya–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Efiopiya münasibətləri** — Türkiyə Cümhuriyyəti ilə Efiopiya Federal Demokratik Respublikası arasında ikitərəfli diplomatik əlaqələr rəsmi olaraq 1925-ci ildə qurulmuşdur.

## Haqqında
Efiopiya 1959-cu ildə Ankarada bir səfirlik açdı, lakin 1976-cı ildə iqtisadi çətinliklər səbəbindən onu bağlamaq məcburiyyətində qaldı. 2006-cı ildə yenidən açıldı. Osmanlı İmperatorluğunun 1910–1912-ci illərdə Harar şəhərində fəxri konsulu var idi. 1912-ci ildə Addis Ababada bir konsulluq açıldı. 1925-ci ildə Türkiyə Cümhuriyyəti, müvəqqəti işlər vəkili müvəqqəti işlər vəkili başçılığında bu şəhərdə bir konsulluq açdı. Türkiyə, Efiopiyada səfirlik açan altıncı ölkə oldu.

Bu gün iki ölkə arasında həm siyasət sahəsində, həm də iqtisadi sahədə dostluq və sabit münasibətlər qurulmuşdur. Bir çox Efiopiya hökumət naziri Türkiyəyə rəsmi səfərlər etdi. Efiopiya xarici işlər nazirinin müavini və Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi tərəfindən rəsmi səfərdə olmuşdur.

2008-ci ilin dekabrında, Türkiyə Efiopiyaya bir ticarət heyəti göndərdi; bu ölkənin baş naziri, ticarət və sənaye naziri və Oromiya bölgəsinin başçısı ilə görüşdü və Efiopiyadakı bir Türkə məxsus tekstil fabrikini ziyarət etdi. Danışıqlarda iştirak edən yüksək səviyyəli Efiopiya Xarici İşlər Nazirliyinin səlahiyyətlisi, Türkiyənin təcrübəsini paylaşacağını və ölkənin dəmir yolu sisteminin yenidən qurulmasında və genişləndirilməsində kömək edə biləcəyini ümid etdi.

Beynəlxalq yarışlarda Türkiyəni iki Efiopiya idmançısı, idmançılar Elvan Abeyleqesse və Alemitu Bekele təmsil edir.

Osmanlı İmparatorluğu 1910-cu ildə Hararedə, daha sonra 1912-ci ildə Addis Ababada Baş Konsulluq açdı (bundan sonra Hararedəki konsulluq fəxri konsulluğa çevrildi). 1926-cı ildə, Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasının ardından bu konsulluq səfirlik statusuna yüksəldilmiş və Afrikanın Sahara altındakı ilk Türk səfirliyi olmuşdur. 1933-cü ildə Efiopiya qarşılıqlı olaraq Ankarada səfirlik açdı. Haile Selassie'nin hakimiyyəti dövründə münasibətlər yaxşı idi, çünki iki ölkə qeyri-rəsmi "ətraf birliklərinin" bir hissəsi idi. İmparator 1967 və 1971-ci illərdə iki dəfə Türkiyəni ziyarət etdi və İstanbulda Efiopiya baş konsulluğu açıldı. Bununla birlikdə, Derqin hakimiyyəti dövründə, qərbpərəst Türk hökuməti və Efiopiyanın Sovet yanlısı hökumətinin mövqelərindəki fərqlər səbəbindən münasibətlər pisləşdi və 1984-cü ildə Efiopiya Türkiyədəki diplomatik nümayəndəliklərini bağladı.

## İqtisadi əlaqələr

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Efiopiyada Türkiyənin səfirliyi Rəsmi saytı
* İkitərəfli münasibətlər
* Turkish Ministry of Foreign Affairs about relations with Ethiopia
* The Treaty on the Reciprocal Promotion and Protection of Investment with the Republic of Turkey Ratification Proclamation No. 323/2003.
Albaniya–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Albaniya münasibətləri** — Albaniya Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında diplomatik əlaqələr 1920-ci illərdə rəsmi olaraq quruldu. Albaniya ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər mədəni və tarixi amillərə görə ənənəvi olaraq dostluq edir. Albaniyanın Ankarada səfirliyi və İstanbulda baş konsulluğu vardır. Türkiyənin Tiranada səfirliyi mövcuddur.

## Haqqında
Əhalisi əsasən müsəlman olan hər iki ölkə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvüdür. Bunlar eyni zamanda NATO və Aralıq dənizi Birliyinin tam üzvləridir. Türkiyə də AB üçün namizəd ölkə statusuna sahibdir, Albaniya potensial namizəddir.

Türkiyədə Albaniya ilə mədəni əlaqələrini itirməyən təxminən 1,3 milyon Alban mənşəli vətəndaş var. Kosovoda güclü  Türk azlığı da var.

## Əlaqələr
Osmanlı İmperiyası dövründə İslamı qəbul edən bir çox alban, türk sultanlarına xidmət etdi. Albaniya Balkanlarda 28 noyabr 1912-ci ildə Osmanlıdan müstəqilliyini elan edən son ölkə idi. Türkiyə Albaniyanın müstəqilliyini tanıyanlardan biri oldu. 2 fevral 2010-cu il tarixindən etibarən hər iki ölkənin vətəndaşları öz ərazilərində 90 günə qədər vizasız qala bilərlər .

2012-ci ilin noyabr ayında Albaniyanın Fələstinə təşkilatda dövlət statusu verməsi üçün BMT-nin səs verməməsindən sonra Albaniya-Türkiyə münasibətlərində gərginlik yaşandı. Türkiyə Baş naziri Albaniya hökumətini statusa səs verməyə razı salmağa müvəffəq olmadı. Ərdoğan jurnalistlərə şəxsən prezident Sali Berişayı çağırdığını və onunla danışdığını, bunun planlanan əleyhinə səs əvəzinə bitərəf olduğu Albaniyanın mövqeyini təsir etdiyini söylədi .

Osmanlı sonrası mühitdə Albaniyanın müstəqilliyi və Türk Cümhuriyyətinin yaradılması, hər iki ölkədə müstəqil olan İslam dini qurumlarında millətçilik səbəbiylə dəyişikliklərə səbəb oldu. 1923-cü ildə Albaniya hökumətinin nəzarəti altında keçirilən İslam Konqresi, islahatların aparılması üçün sünni müsəlmanların nümayəndələri tərəfindən çağırıldı və nəticədə yerli müsəlman quruluşları və qurumları yaratmaq üçün İstanbulda Xilafət ilə əlaqələrini kəsən bir tədbir gördü. Albaniya. Sufi Bektaşi əmrinin Albaniya şöbəsi 1922-ci ildə Albaniyada 500 nümayəndə heyətinin toplantısında Türkiyə ilə əlaqələrini tərk etdi. 1925-ci ildə baş qərargahı Türkiyədə olan Bektaşi Sərəncamı, Atatürkün islahatlarından qaçmaq üçün Tiranaya köçdü və Albaniya Bektaşizmin mərkəzi oldu.

## İstinadlar
Almaniya–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Almaniya münasibətləri** — Almaniya ilə Türkiyə arasında ikitərəfli diplomatik münasibətlər. Almaniyada böyük türk diasporu yaşayır ki, bu da ölkələr arasındakı münasibətləri tarixən əhəmiyyətli edir. Alman-Türk münasibətləri, 2016-cı ildə Türkiyədə daxili qeyri-sabitlik dövrü başladığından və Die Welt, Dəniz Yücəl, jurnalistlərin həbsi də daxil olmaqla, ölkənin avtoritarizmə doğru dönüşündən sonra xeyli pisləşdi.

## Tarixi
### Birinci Dünya müharibəsi
Alman İmperatorluğunun Bağdada dəmir yolu çəkmək təklifi İngilisləri İngilis Hindistanı ilə əlaqələrini təhdid etdikləri üçün həyəcanlandırdı. 1914-cü ilin fevralında bu ziddiyyətlər sülh yolu ilə həll edildi, lakin imperiyalar arasındakı münasibətlərdə yeni bir böhran dövrü Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasının səbəblərindən biri oldu. 2 avqust 1914-cü ildə, Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından qısa müddət sonra Almaniya ilə Osmanlı İmperiyası arasında Gizli İttifaq Müqaviləsi bağlandı. 1915-ci ilin yanvarında müqavilə əsasında tam hüquqlu hərbi ittifaq bağlandı və Osmanlı İmperiyası Almaniyanın tərəfində müharibəyə başladı.

Alman generalı Otto Liman fon Sanders, Çanaqqala əməliyyatı zamanı Osmanlı İmperiyasının 5-ci Ordusuna komandanlıq etdi. Alman generalları Erix fon Falkenhain və Otto Liman fon Sanders, Sinay-Fələstin kampaniyası əsnasında Ordu Qrupu Yıldırıma komandanlıq etdilər.

## Ticarət əlaqələri
Almaniya ilə Türkiyə arasında uzun müddət güclü iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Almaniyanın Türkiyəyə ixracatı: maşınlar, elektrik malları və avtomobillər, həmçinin avtomobillər üçün ehtiyat hissələri. Türkiyənin Almaniyaya ixracatı: tekstil, dəri məhsulları, qida məhsulları, nəqliyyat vasitələri və elektrik malları. Türk şirkətləri Almaniyada təxminən 200.000 insanı işləyir. 2012-ci ildə bu şirkətlərin illik dövriyyəsi 45 milyard avroya çatdı. Türkiyəni ildə üç milyondan çox Alman turist ziyarət edir.

Türkiyədə 4000-dən çox Alman şirkəti təmsil olunur. Almaniya, xarici ticarət, maliyyə və texniki əməkdaşlıq, turizm və müdafiə sənayesi kimi sahələrdə Türkiyənin əsas tərəfdaşıdırAlmaniya ilə Türkiyə arasında uzun müddət güclü iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Almaniyanın Türkiyəyə ixracatı: maşınlar, elektrik malları və avtomobillər, həmçinin avtomobillər üçün ehtiyat hissələri. Türkiyənin Almaniyaya ixracatı: tekstil, dəri məhsulları, qida məhsulları, nəqliyyat vasitələri və elektrik malları . Türk şirkətləri Almaniyada təxminən 200.000 insanı işləyir. 2012-ci ildə bu şirkətlərin illik dövriyyəsi 45 milyard avroya çatdı. Türkiyəni ildə üç milyondan çox Alman turist ziyarət edir. Türkiyədə 4000-dən çox Alman şirkəti təmsil olunur. Almaniya, xarici ticarət, maliyyə və texniki əməkdaşlıq, turizm və müdafiə sənayesi kimi sahələrdə Türkiyənin əsas tərəfdaşıdır [27]..

## İstinadlar
Dəniz Yücəl

**Dəniz Yücəl** (; ) — Türk mənşəli Alman jurnalist. Die Tageszeitung və Die Welt də daxil olmaqla bir neçə alman çap mediasında nəşr edilmişdir.

## Bioqrafiyası
Türkiyə hökuməti Dəniz Yücəli dəfələrlə casusluqda və Gülən Hərəkatına və Kürdüstan Fəhlə Partiyasına dəstək olmaq üçün Alman Federal Kəşfiyyat Xidmətində çalışmaqda günahlandırdı. Türkiyə hökuməti, Dəniz Yücelin bu iki quruluşa Türkiyədə sabitliyi pozmaq üçün kömək etdiyini də bildirdi. 2017-ci ildəki bir çıxışında Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan "Dəniz Yücəl bir casusdur, jurnalist deyil" demişdir.

14 fevral 2017-ci ildə Türkiyə məhkəməsi Dəniz Yücəli casusluqda günahkar hesab edərək həbs cəzasına məhkum etdi. Bu həqiqət Almaniyada jurnalistlər, siyasətçilər və ictimaiyyət tərəfindən mənfi qəbul edildi. Almaniyanın xarici işlər naziri Siqmar Qabriel dərhal Türkiyə səfirini Xarici İşlər Nazirliyinə çağırdı və burada Dəniz Yücələ qarşı çıxarılan hökmə etiraz etdi. 16 fevral 2018-ci ildə, bir ildən çox həbsxanada qaldıqdan sonra Dəniz Yücəl sərbəst buraxıldı.

## Nəşrləri
*Taksim ist überall. Die Gezi-Bewegung und die Zukunft der Türkei.* 2014, .
*Und morgen die ganze Türkei. Der lange Aufstieg des Recep Tayyip Erdoğan*, in: *Kursbuch* 188, 27 November 2016 (excerpts here).
*Wir sind ja nicht zum Spaß hier.* Edition Nautilus, Hamburg 2018, 
*Agentterrorist. Eine Geschichte über Freiheit und Freundschaft, Demokratie und Nichtsodemokratie.* Kiepenheuer & Witsch, Cologne 2019, 

## Həmçinin bax
* Almaniya—Türkiyə münasibətləri

## İstinadlar
Türkiyə diasporu

thumb|300x300px|Dünyada Türkiyə diasporunın xəritəsi (Türk kökü və ya vətəndaşlıq sahibi olan insanları əhatə edir).<br>

**Türkiyə diasporu** ( və ya *Türk gurbetçiler*) — dünyanın ən gənc (3 nəsil) və ən sürətlə böyüyən diasporlarından biridir. Hal-hazırda bir neçə milyon əhalisi var, əksəriyyəti Almaniyada yaşayır. Türkiyə diasporunun nümayəndələri Balkan yarımadası ölkələrinin türk irridləri ilə qarışdırılmamalıdır.

## Tarixi
İlk dəfə, 1950-ci illərdə, Türkiyə diasporu, əsasən Almaniyanın, Avstriyanın, Hollandiyanın , az miqdarda Fransa və Belçika (böyük türkcə Brüsseldə bir toplum var) şəhərləşmiş və sənayeləşmiş bölgələrinə yönəldilmiş etnik türklərin (əsasən gənc və orta yaşlı kişilərin) kütləvi əmək köçü nəticəsində meydana çıxdı. Yaşayış icazəsi almış bu miqrantlar Türkiyədən gəlinlər dəvət etdilər. Nəticə etibarilə, hazırda Almaniyada yaşayan 2-ci və 3-cü nəsillərdən olan bir çox etnik türk var, baxmayaraq ki, bir çoxu hələ də vətəndaşı deyil. Böyük Britaniyada kiprli türklərin və onların nəsillərinin sayı çoxdur.

ABŞ-də ilk müsəlman türklər XX əsrin əvvəllərində meydana gəldilər, halbuki o dövrdə Osmanlı İmperatorluğuna gələn bütün vətəndaşların (əksəriyyəti rumlar, yəhudilər və ermənilər idi) yalnız 15% -ni təşkil edirdilər . XX əsrin ikinci yarısında ABŞ-yə çox sayda türk tələbə gəldi, bunların çoxu universitetləri bitirdikdən sonra ölkədə işləmək üçün qaldı.

90-cı illərin ortalarında, türk inşaat şirkətlərinin investisiya layihələri sayəsində çox sayda türk əmək miqrantı Rusiya və MDB ölkələrində meydana çıxdı. Seçim zənginliyinə baxmayaraq, AB ölkələri hələ də türk mühacirləri üçün ən cəlbedicidir.

## Avropa Birliyinin Türkiyə Diasporu
2006-cı ildə türklər AB-27-də vətəndaşlıq alanların ümumi sayının% 9.9'unu təşkil edərək birinci sırada iştirak etdi. 2007-ci ildə AB vatandaşlığı alanlar arasında Türk vatandaşları (55,1 min nəfər ya da% 7,9) Fas vətəndaşlarından sonra ikinci sırada (59,4 min nəfər və ya% 8,5) yer aldı. Türk vətəndaşlarının çoxu Almaniyada yerləşməyi seçdi (% 52). 1-3 yerləri tutduqları Almaniya, Danimarka, Avstriya, Hollandiya, Fransa və Yunanıstanın immiqrasiya proseslərində türk vətəndaşlarının vətəndaşlıq alması əhəmiyyətli idi.

## İstinadlar
Balkan türkləri

**Balkan türkləri** () — İstanbul şəhəri (10 milyondan çox etnik Türkün yaşadığı) ilə Şərqi Frakiyaya sahib olan Türkiyənin özü xaricində Balkan yarımadasının müasir ölkələrindəki bütün ənənəvi türkdilli müsəlman qruplarının ümumiləşdirilmiş adı.

Türkiyədən kənarda olan Balkan Türklərinin ümumi sayı 1,5 milyona yaxındır. Bunlar 1878–1912-ci illərdəki müharibələrdən sonra yeni müstəqil dövlətlərin tərkibinə keçmiş keçmiş Osmanlı İmperatorluğunun bölgələrindəki Türk və Türk əhalisinin qalıqlarıdır.

Beləliklə, Balkan Türkləri diaspor deyil (məsələn, Almaniyadakı türklər kimi), əksinə, kompakt yaşayış yerlərində köklü mədəni, etnik təsisatlarına və tarixi yaddaşlarına sahib öz yuvaları olan bir Türk irrides qrupudur. Əksəriyyəti xristian dövlətlərin sərhədləri daxilində yaşayan bir əsrdən artıq bir müddətdə Balkan Türklərinin zehniyyəti, dili, mədəniyyəti və ənənələri ciddi dəyişikliklərə məruz qaldı.

Ən ahəngdar olan bütün Balkan Türklərinin yarısından çoxunu təşkil edən Bolqarıstandakı olduqca böyük (0,7 milyon) Türk icmasıdır. Yunanistanın kiçik, lakin olduqca kompakt Türk topluluğu (0,1 milyon) olduqca sabit və yaxşı təşkil olunmuşdur. Kosovo, Şimali Makedoniya və Rumıniya türkləri daha çox dağılmışdır, baxmayaraq ki, bəzi yerlərdə kompakt türk icmaları qalır.

## Tarixi
Balkan türklərinin etnogenezi gözə çarpan müxtəliflik ilə seçilir. Bu, erkən türk köçlərinin izlərini ehtiva edir (Kumanlar, Kumanlar və başqaları). Sonra, XIV–XV əsrlərdə, əsasən Osmanlı İmperiyası dövründə Osmanlı-Səlcuqlu əhalinin əsasını təşkil edən türkmən genləri olan Kiçik Asiyadan Yuryuk köçərilərinin sıx bir axını oldu.

XV–XVIII əsrlərdə Balkan Türkləri, imperatorluqdakı hakim hərbi mövqeyi sayəsində ətrafdakı Balkan xalqlarının nümayəndələrini (Yunanlar, Bolqarlar, Macarlar, Yəhudilər, Qaraçılar və s.) əhatə edirdi.

XIX–XX əsrlərdə Rusiya imperiyasının ilhaq etdiyi Şimali Qara dəniz bölgəsindən Balkanlara köçən həm türk (Krım tatarları, tuna tatarları) həm də qeyri-türk mənşəli (çərkəzlər) bir çox müsəlman mühacir oldu.

## İstinadlar
Ulubəy Kanyonu Təbiət Parkı

**Ulubey Kanyonu Milli Parkı** () ― Türkiyənin Uşak ilinin Ulubəy və Karahallı ilçələrində yerləşən təbiət parkı. Ulubəy kanyonu ABŞ-dakı Böyük Kanyondan sonra dünyadakı ikinci ən uzun kanyondur. Park bir çox heyvan və bitki növü üçün uyğun yaşayış mühiti təmin edir və ekoturizm mərkəzi kimi inkişaf etdirilir.

## Kanyon
Ulubəy kanyonu 119 hektarlıq ərazini əhatə edir. Kanyon  genişliyində,  dərinliyindədir və ümumi uzunluğu -dir. Ulubəy kanyonundan Ulubey və Banaz krikləri (Böyük Menderes çayının qolları) keçir. Kanyonun divarları  və  yüksəklyindədir. Hər iki divarda ən azı üç teras müşahidə edilir. Bundan əlavə kanyon boyunca bir çox konus şəkilli karstik təpə var. 

## İqlim
Egey və Mərkəzi Anadolu regionları arasındakı keçid zonasında yerləşən Uşak ilində hər iki regionun iqlim xüsusiyyətləri müşahidə olunur. Ərazidə yay ayları Egey regionundan daha isti və quraq, qış mövsümü isə Mərkəzi Anadolu regonundan daha mülayim keçir. Hava kütlələrinin Egey dənizinin üzərindən gətirdiyi yağıntı bölgədə Mərkəzi Anadoludan daha rütubətli iqlim formalaşdırır. Əraziyə düşən orta illik yağıntının miqdarı -dir. Yağıntının aylıq və ya mövsümi paylanması qaydasızdır. 

## Ekologiya

### Flora
Ulubəy Kanyonu Təbiət Parkında böyüyən bitkilərə türk şamı  (*Pinus brutia*), *buxurkolu* (*[[Buxurkolu|Cistus]]*), palıd (Quercus ithaburensis), Avstriya palıdı (*[[Avstriya palıdı|Quercus cerris]]*), yulğun (*[[Yulğun|Tamarix]]*), sumaq (*Rhus*), dağdağan (*[[Dağdağan|Celtis]]*), naz (*[[Naz (bitki)|Genista]]*), sığırquyruğu (''Verbascum''), gəvən *([[Gəvən|Astragalus]]* ) və qaraqınıq (*[[Qaraqınıq|Origanum]]*) daxildir. 

### Fauna
Təbiət parkı çöl donuzu, dovşan, tülkü, çaqqal, canavar (*Canis lupus*), hindistan tirəndazı (*[[Hindistan tirəndazı|Hystrix indica]]*) kimi məməlilər, sürünənlərdən quru təsbağası, Kiçik Asiya gürzəsi *([[Kiçik Asiya gürzəsi|Montivipera xanthina]]*), quş növlərindən sar, qırğı, quzğun (*[[Quzğun|Corvus corax]]*) və balıq növlərindən Qafqaz enlibaşı (*[[Qafqaz enlibaşı|Squalius cephalus]]*) üçün yaşayış yeri təmin edir.

## Ekoturizm
Ərazi keçmişdə Lidiya, Əhəmənilər imperiyası, Makedoniya, Attalid sülaləsi, Roma imperiyası, Bizans imperiyası, Germiyanoğulları bəyliyi və nəhayət Osmanlı imperiyası da daxil olmaqla bir çox mədəniyyətə ev sahibliyi etmişdir. 

Banaz-Ulubəy kanyon sistemi ölkədə ekoturizm üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir. 2013-cü ilin avqust ayında Kanyon Meşə və Su Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən təbiət parkı elan edilmişdir. Gəzinti və kampinq kanyon ərazisindəki məşhur açıq hava fəaliyyətlərindəndir. 2015-ci ilin iyun ayında təbiət parkını təxminən 40 000 turistin ziyarət etdiyi bildirilmişdir. Bir ayda gələn ziyarətçi sayı 2016-cı ilin mart ayına qədər təxminən 100 000-ə qədər yüksəlmişdir. 

Bölgədəki diqqətəlayiq yerlər Cilandiras körpüsü, Duraklı qaya türbələri, Hasköy abidələri, Pepuza və Blaundus qədim şəhərləri və Salma krikidir. 

## İstinadlar
Danimarka–Türkiyə münasibətləri

**Türkiyə—Danimarka münasibətləri** — Danimarka Krallığı ilə Türkiyə Respublikası arasında diplomatik əlaqələr rəsmi olaraq 1923-cü ildə quruldu; Danimarka ilə Osmanlı İmperiyası arasında XVIII əsrdə başlayan əlaqələrin davamı idi. Danimarkanın Ankarada, Türkiyənin Kopenhagendə səfirliyi var . Hər iki ölkə NATO üzvüdür. Danimarka ilə Türkiyə arasındakı diplomatik münasibətlərdə bir cizgi filmi qalmaqalı və bir kürd peyk televiziya kanalı ilə əlaqədar gərginlik yaşandı. 

## Tarixi
14 oktyabr 1756-cı ildə Sultan III Osman ilə Kral V Frederik arasında Dostluq və Ticarət Müqaviləsi imzalandı. 1758-ci ildə Danimarka Osmanlı İmperiyasına fövqəladə nümayəndə təyin etdi .

1618-1648-ci illərdə Danimarka və Osmanlı İmperiyası Müqəddəs Roma İmperiyasına qarşı birlikdə mübarizə apardı. Şimali müharibə zamanı Danimarka ilə Osmanlı İmperiyası bir-biri ilə müharibə vəziyyətində idi . Ölkələr 1803-1815-ci illər arasındakı Napoleon müharibələri zamanı müttəfiq idilər.

1920-ci il Türkiyə-Ermənistan müharibəsi zamanı Danimarka, Ermənistan Demokratik Respublikası ilə Türkiyə arasında aparılan danışıqlarda vasitəçi kimi çıxış etdi.

Danimarka ilə Türkiyə arasındakı ticarət müqaviləsi 1926-cı ildə Ankarada, 1930-cu ildə Əməkdaşlıq, Ticarət və Naviqasiya Müqaviləsi imzalanmışdır. 1932-ci ildə hər iki ölkə İsveçrənin Cenevrə şəhərində Sülh Sazişini imzaladılar. 1948-ci ildə qarşılıqlı ödənişlər haqqında bir müqavilə imzalandı.

26 noyabr 1999-cu ildə, Türkiyə Xarici İşlər Naziri İsmail Cemin Danimarkaya səfəri zamanı siyasi, təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığına dair Birgə Fəaliyyət Planı imzalandı.

Danimarka ilə Türkiyə arasında ikitərəfli münasibətlər, Jyllandsposten qəzetində Məhəmməd peyğəmbərin cizgi filmləri yayımlandıqda gərginləşdi. Türkiyənin Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan, nəşrləri qınadı və Danimarkadakı söz azadlığını tənqid etdi.

## Həmçinin bax
* Danimarka–Ermənistan münasibətləri
* Danimarka–Gürcüstan münasibətləri
* Danimarka–Qazaxıstan münasibətləri

## İstinadlar
Rumıniya–Türkiyə münasibətləri

**Rumıniya—Türkiyə münasibətləri** — Rumıniya ilə Türkiyə arasında ikitərəfli diplomatik münasibətlər.

## Tarixi
1878-ci ilin noyabrında Rumıniya ilə Osmanlı İmperiyası arasında diplomatik münasibətlər quruldu. 30 avqust 1916-cı ildə Osmanlı İmperiyası Rumıniyaya müharibə elan etdi. 9 fevral 1934-cü ildə Rumıniya, Türkiyə, Yuqoslaviya və Yunanıstanla birlikdə Balkan sazişinin hərbi-siyasi birliyini qurdu. Bu birliyin yaradılmasından əvvəl 1933-cü ildə Rumıniya-Türk müqaviləsi imzalandı.

1938-ci ildə ölkələrin Buxarest və İstanbuldakı diplomatik nümayəndəlikləri səfirlik səviyyəsinə qaldırıldı. 1939-cu ildə Balkan Antantası, hərbi-siyasi bir birlik olaraq İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə mövcudluğunu dayandırdı. Soyuq müharibə dövründə Rumıniya ilə Türkiyə arasında praktiki olaraq heç bir diplomatik təmas yox idi. 1989-cu ildə Rumıniyadakı inqilabdan sonra Rumıniya–Türkiyə münasibətləri xeyli dərəcədə istiləşdi. Türkiyə, Rumıniyanın NATO-ya üzv olmaq üçün namizədliyini dəstəklədi və Rumıniya da Türkiyənin Avropa Birliyinə üzv olmaq istəklərini dəstəklədi.

* Prezident Əhməd Necdet Sezer 8-9 iyul 2004-cü il tarixlərində Rumıniyanı ziyarət etdi.
* Prezident Trayan Besesku 28-29 sentyabr 2005-ci il tarixlərində Türkiyəyə səfər etdi.
* Baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğan, 24-26 oktyabr 2007-ci il tarixlərində Rumıniyada səfərdə olub.
* Baş nazir Kelin Popesku-Teriçanu, 1-2 fevral 2006-cı il tarixlərində Türkiyəyə səfər etdi.

## Ticarət
Ölkələr Balkanlarda bir-birlərinin ən böyük ticarət tərəfdaşlarıdır. 2015-ci ildə Türkiyənin Rumıniyaya ixracatı 2.8 milyard ABŞ dolları, Türkiyənin Rumıniyadan ithalatı 2.6 milyard ABŞ dolları oldu. 2015-ci ildə ölkələr arasındakı ticarət həcmi 5.4 milyard dollara çatdı. 2015-ci ildə Türkiyəni təxminən 440.000 Rumıniyalı turist ziyarət etdi.

## Diplomatiya

;Rumıniya
*Ankara (Səfirlik) 
*İstanbul (Baş Konsulluq)
*İzmir (Baş Konsulluq)

;Türkiyə
*Buxarest (Səfirlik) 
*Konstansa (Baş Konsulluq)

## Həmçinin bax
* Türkiyənin xarici siyasəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Turkish Ministry of Foreign Affairs about relations with Romania
* Romanian Ministry of Foreign Affairs about relations with Turkey (Romanian)
* Romanian embassies in Turkey
Aksı rayonu

**Aksı rayonu** () — Qırğızıstan Respublikasının Cəlalabad vilayətinin inzibati vahidi. İnzibati mərkəzi Kerben şəhəridir. 
## Tarixi
Bu rayon 29 oktyabr 1935-ci ildə Taş-Kumir rayonu olaraq qurulmuşdur. 16 noyabr 1942-ci ildə adı Cangi-Col rayonu olaraq dəyişdirilir və 6 mart 1992-ci ilə qədər bu adı daşıyır. 29 oktyabr 1958-ci ildə Karvan rayonu Cangi-Col brayonuna birləşdirilir. 1990-cı ilə qədər Oş vilayətinin bir hissəsi olur.

## Coğrafiyası

Rayon vilayət mərkəzindən - Cəlalabad şəhərindən şimal-qərbdə, dəniz səviyyəsindən 1200 metr yüksəklikdə, Fərqanə vadisinin şimal kənarında yerləşir.

Aksı rayonu Özbəkistanın Nəməngan vilayəti 4 rayonu (Yeni-Kurqan, Çartak, Uyçin və Üç-Kurqan) ilə həmsərhəddir. Aksı rayonunun Özbəkistan Respublikası ilə sərhədinin uzunluğu 142 km-dir.

Rayon ərazisində (Qərbi Tyan-Şan) aşağıdakılar qurulmuşdur və hazırda fəaliyyət göstərir:

Avletim-Ata Dövlət Təbii Parkı,

Arkıt meşə təsərrüfatı müəssisəsi (1939-cu ildə qurulmuşdur),

Padışat Dövlət Qoruğu,

Sarı-Çələk Dövlət Biosfer Qoruğu,

Ryazan-Say Nəbatat Qoruğu,

Çel-Tiybes botanika qoruğu,

Baltır-Xan meşə qoruğu,

"Qayalar Qara-Ciqaç" hidrogeoloji qoruğu (təbii abidə), 

həmçinin qayaüstü təsvirlərin əks olunduğu tarixi bir abidə (Taş-Kemyur qrupu). 
## Əhali
Qırğızıstanda aparılan 2009-cu il siyahıyaalınmasına görə, qırğızlar rayonun 113 010 sakinindən 107 447 nəfərini (ya da 95,1%), özbəklər 4802 nəfərni və ya 4,2%-ni, ruslar 305 nəfər və ya 0,3%-ni təşkil edir.
## Mübahisəli ərazilər
Aksı rayonunun Özbəkistanla dövlət sərhəd hissəsində, ümumi sahəsi 513 hektar olan 8 mübahisəli ərazi var. Sərhədlərin qeyri-müəyyənliyi iki respublika vətəndaşları arasındakı qarşıdurmaların əsas səbəbidir.

16-18 mart 2002-ci il tarixlərində Aksı rayonunda əhali ilə hüquq-mühafizə orqanları arasında toqquşmalar baş vermişdir. Əhalinin tələblərindən biri də Qırğızıstan-Çin dövlət sərhədi haqqında 1999-cu ildə imzalanan müqavilənin təsdiq edilməsindən imtina edilməsidir.

Son vaxtlar bölgədəki maddi rifah səviyyəsinin aşağı olması səbəbindən əhalinin həm ölkənin şimalına, həm də Rusiyaya kütləvi axını olmuşdur.

## İstinadlar
Finlandiya–Türkiyə münasibətləri

**Finlandiya—Türkiyə münasibətləri** () — Finlandiya ilə Türkiyə arasında ikitərəfli diplomatik münasibətlər.

## Tarixi
21 fevral 1918-ci ildə Türkiyə Finlandiya müstəqilliyini tanıdı və ölkələr arasında diplomatik münasibətlər 20 may 1920-ci ildə quruldu.

Finlandiyanın Ankarada səfirliyi, İstanbulda fəxri baş konsulluğu və Bələk, Bodrum və İzmirdə bir sıra fəxri konsulluqları mövcuddur. Türkiyənin Helsinki şəhərində bir səfirliyi vardır.

Türkiyə və Finlandiya ikili vətəndaşlığı olan insanlar, bəzi hallarda Türkiyə ərazilərində problem yaşayırlar.
Finlandiya Avropa İttifaqının üzvüdür və Türkiyə bu quruma üzv olmaq üçün namizəddir. Hər iki ölkədə NATO üzvüdür.
## Ticarət əlaqələri
Türkiyə Finlandiya hərbi məhsullarının ən böyük idxalçılarından biridir. 2017-2018-ci illərdə Finlandiya silah ixracatında Türkiyənin payı% 13,2 idi, 2014-cü ildə bu göstərici% 3,3 (2014-2018-ci illərdə satışlar 7,4 milyondan 17 milyon avroya yüksəldi).

Turizm biznesi fəal şəkildə inkişaf edir — Finlərin əksəriyyəti Antalya və Alaniyada istirahət edirlər.

## Diplomatiya

;Finlandiya
*Ankara (Səfirlik) 

;Türkiyə
*Helsinki (Səfirlik) 

## İstinadlar
Bələk

**Bələk** () — Aralıq dənizi sahillərində, Antalya şəhərində yerləşən Türkiyənin kurort qəsəbəsi.

Bələk, Türkiyə Cümhuriyyətinin ən yeni kurortlarından biridir. Turizm və istirahət infrastrukturunun inkişafı 1984-cü ildə başlamışdır. Coğrafi mövqeyinə görə Bələk şəhəri bütün Antalya vilayətinin görməli yerlərinə ekskursiyalar etməyə imkan verir. Şəhərin inkişafının cəhətlərindən biri də qolfun populyarlaşmasıdır. Bələk golf mərkəzlərindən biridir. Bələkdə bir çox futbol sahəsi var. Qışda Avropa və Asiyadan futbol komandaları bu sahələrdə məşq etmək üçün Bələkə gəlirlər.

Şəhərin mərkəzində məscid heykəllərin yanında və ağaclarla bəzədilmiş bulvarlarda geniş alış-verişə aparan şəlalənin yanında dayanır. Bu sahə, Türkiyənin Turizm Nazirliyinin onsuz da böyük investisiyalarından bəhrələnmiş Türkiyənin ümumi turizm planlarının açarıdır. Türkiyə Algarve ilə hər il Golf turistlərinin sayına görə rəqib olmağa başlayır.

## İqlimi
Bələk, isti quru yayları və mülayim yağışlı qışı olan Aralıq dənizi iqlim zonasında yerləşir. Qışda orta temperatur +10 ° C-dən aşağı düşmür, ən yüksək yay istiliyi +45 ° C-yə çata bilər. Qış aylarında orta dəniz istiliyi + 17 ° C, yay aylarında + 27 ° C civarındadır. İstirahət üçün ən rahat aylar Belekdə az yağış yağan isti, açıq və sakit havaların olduğu may-sentyabr aylarıdır.

## İstinadlar
Dəyirmanburnu Təbiət Parkı

**Dəyirmanburnu Təbiət Parkı** () ― Türkiyənin İstanbul ilində yerləşən təbiət parkı.

## Təbiət parkı
Dəyirmanburnu Təbiət Parkı İstanbul ilinin cənub-şərqindəki Adalar səmtindəki Heybəliadanın şimalında yerləşir. Heybəliada böyüklüyünə görə Mərmərə dənizindəki doqquz adadan ibarət Şahzadə adalarının ikincisidir. Adanın şimalındakı bu ərazi 2011-ci ildə Ətraf və Meşə Nazirliyi tərəfindən təbiət parkı elan edilmişdir. Park 12,28 hektarlıq ərazini əhatə edir.  

Təbiət parkı açıq havada gəzinti və üzgüçülük fəaliyyətləri ilə birlikdə gündəlik fayton sürmə və velosiped icarəsi də təklif edir. Parkda açıq hava kofe evi fəaliyyət göstərir.  

Heybeliada sanatoriyası, Halki Şərqi Pravoslav Kilsəsi və İlahiyyat Məktəbi və dəyirman kimi tarixi binalar parkın ərazisini ziyarət etmək üçün maraqlı yerlərdir. 

## İqlim
Parkın iqliminə Aralıq dənizi iqlimi təsir göstərir. Bölgənin yayı isti və quru, qışı isə mülayim və yağışlı keçir. Gecə ilə gündüz arasındakı istilik fərqi azdır. Ərazidə hakim külək şimal-qərb küləyidir. Küləklər il ərzində təsirli olur və fevral və iyun aylarında şimal-qərb istiqamətində güclü küləklər əsir. Mövsümi olaraq müşahidə edilən ən aşağı temperatur fevral ayında , ən yüksək temperatur isə iyul ayında -dir. İyun və ya iyul aylarında belə nisbi rütubət 70%-dən aşağı düşmür. 

## Ekosisten

### Flora
Təbiət parkının florası əsasən türk şamı (), piniya şamı (), sahil şamı (), adi göyəm (), nəcib dəfnə (), həmişəyaşıl sərv (), iriçiçək maqnoliya (), atlas sidri (), yapon eriobotriyası (), cənub dağdağanı (), Cercis siliquastrum, Sistus creticus, Spartium junceum (), adi daşsarmaşığı (), Çin fotiniyası () və Carpobrotus acinaciformis-dən ibarətdir.

### Fauna
Təbiət parkında müşahidə olunan heyvanlara məməlilərdən dələ, kirpi, dovşan, köstəbək, quş növlərindən isə müxtəlif qarğa növləri daxildir.

## İstinadlar
Çilinqoz Təbiət Parkı

**Çilinqoz Təbiət Parkı** () ― Türkiyənin İstanbul ilinin Çatalca ilçəsində yerləşən təbiət parkı.   

Park Qara dəniz sahilində, İstanbulun şimal-qərbində yerləşən Çatalça ilçəsinin Binkılıç qəsəbəsində 17,75 hektarlıq ərazini əhatə edir. 2011-ci ildə yaradılmış təbiət parkını özündə birləşdirən bölgə 2005-ci ildə zəngin flora və faunasına görə Vəhşi Həyatı Qoruma Sahəsi elan edilmişdir. Bu səbəbdən bölgədə ov davamlı olaraq qadağandır. 

Təbiət parkı çimərlik, meşə və göl ekosistemlərini özündə birləşdirən körfəzdə yerləşir. Parkın şimalında  uzunluğunda və  enindəki zərif qumlu geniş çimərlik mövcuddur. Ərazidəki Çilinqoz kriki şimala doğru axaraq Qara dənizə tökülür və burada qumlu- allüvial mənsəb yaradır. Çay həmçinin burada qamışla əhatə olunmuş böyük bir göl də əmələ gətirir.

Təbiət parkı ziyarətçilər üçün düşərgə, balıq ovu, gəzintivə piknik kimi açıq hava istirahət fəaliyyətlərini təklif edir. Ərazidə ziyarətçilər üçün restoran və qəlyanaltı barı fəaliyyət göstərir. Parkda 60 çadır kirayəyə verilir və düşərgə mövsümü sentyabrın ortalarına qədər davam edir. Təbiət parkının yaxınlığında, Yalıköydə rahat mənzillər mövcuddur.  

## Ekosistem

### Flora

Təbiət parkı zəngin bitki örtüyünə sahibdir. Ərazidəki ağac növlərinə şərq fıstığı (), *Alnus orientalis*,*Carpinus betulus* və Avstriya palıdı () daxildir. Kol birkilərinə Pontiya rododendronu (), tikanlı bigəvər (), adi mərsin, (), nəcib dəfnə (), *[[Erica arborea]]*, irimeyvə çiyələkağacı (), böyürtkən () və *Cortaderia selloana* daxildir. Qumlu ərazilərdə müşahidə olunan bitkilər çöl zımbırtikanı (), boyaq alkannası () və *Onosma taurica* kimi növlərdir. 

### Fauna
Təbiət parkında müxtəlif quş növlərinin populyasiyası mövcuddur. Bunlara qarabatdaq, meşə çilingdimdiyi, qırğı, yapalaq, ağacdələn, qaratoyuq və leylək daxildir. Parkın məməliləri maral, cüyür, tülkü, meşə dələsi, canavar, çaqqal, sincab, kirpi, dovşan və köstəbəkdir. 

## İstinadlar
Avtokefal

**Avtokefal** ( "özünə başçılıq etmək";  "özü" +  "baş" sözlərindən) — digər yerli kilsələrdən inzibati müstəqilliyi nəzərdə tutan yerli kilsə statusu. Avtokefal kilsəyə patriarx, arxiyepiskop və ya mitropolit tituluna (sanına) malik yepiskop rəhbərlik edir.

Bu termin pravoslav və qədim şərqi kilsələrinə münasibətdə istifadə olunur. İlk avtokefal kilsələr Bizans imperiyası vilayətlərində patriarxatlar və mitropoliyaların ayrılma prosesi zamanı meydana gəldi.

Avtokefal statusu kilsə muxtariyyəti ilə qarışdırılmamalıdır.

Qədim dövrlərdə avtokefal birbaşa patriarxa tabe olan və yerli mitropolitdən asılı olmayan arxiyepiskopluğa deyilirdi.

## Avtokefal pravoslav kilsələr
Konstantinopol Pravoslav Kilsəsində qəbul olunan diptixə əsasən, hazırda 15 avtokefal pravoslav kilsəsi mövcuddur (onların 14-ü hamı tərəfindən tanınır və biri qismən tanınmış kilsədir), onlar  aşağıdakı şərəf iyerarxiyasında yerləşirlər:

# Konstantinopol (7 milyon nəfər)
# Aleksandriya (1 milyon nəfər)
# Antioxiya (1,5 milyon nəfər)
# Yerusəlim (156 min nəfər)
# Rus (160 milyon nəfər)
# Serb (8 milyon nəfər)
# Rumın (20 milyon nəfər)
# Bolqar (8 milyon nəfər)
# Gürcü (3 milyon nəfər)
# Kipr (500 min nəfər)
# Yunan (10 milyon nəfər)
# Polyak (1 milyon nəfər)
# Albaniya (700 min nəfər)
# Çex və slovak (74 min nəfər)
# Ukrayn

## Avtokefal qədim şərq kilsələri
* Kopt Pravoslav Kilsəsi
* Efiopiya Pravoslav Kilsəsi
* Erməni Həvari kilsəsi
* Eritreya Pravoslav Kilsəsi
* Süryani Pravoslav Kilsəsi
* Maliankara Pravoslav Kilsəsi (Hindistan)

## İstinadlar
Falih Rıfkı Atay Təbiət Parkı

**Falih Rıfkı Atay Təbiət Parkı** () ― Türkiyənin İstanbul ilinin Sarıyer ilçəsində yerləşən təbiət parkı.  

Sarıyerin Bahçeköy məhəlləsindən 7 km şimal-qərbdə və Neşet Suyu Təbiət Parkının yanında yerləşən Falih Rıfkı Atay Təbiət Parkı 16,33 hektar ərazini əhatə edir. Park 2011-ci ildə yaradılmışdır və Belqrad meşəsi daxilində yerləşən doqquz parkdan biridir. Qorunan ərazi jurnalist, yazıçı və siyasətçi Falih Rıfkı Atayın (1894-1971) şərəfinə adlandırılmışdır. 

Osmanlı sultanı Qanuni Sultan Süleyman (1520–1566-cı illər) tərəfindən Belqrad mühasirəsində hərbi əsir olaraq götürülmüş serblər İstanbula gətirildi və əvvəllər park sərhədləri daxilində olan kənddə yerləşdirildilər. Təbiət parkında 1999-cu ilin noyabrında mədəni irs olaraq qeydiyyata alınmış qorunan tarixi tikili statuslu kilsənin dağıntıları var.

Təbiət parkı ziyarətçilər üçün gündəlik olaraq gəzinti, velosiped və piknik kimi açıq hava istirahət fəaliyyətlərini təklif edir. Ərazidə uşaqlar üçün oyun meydançaları var. Parkda həmçinin, açıq hava restoranı fəlaiyyət göstərir. Ziyarətçilər və nəqliyyat vasitələri üçün giriş ödənişlidir.

## Ekosistem
Təbiət parkı zəngin flora və faunaya malikdir.**Flora**

Park müxtəlif bitki növləri üçün yaşayış yeridir. Bölgədəki əsas ağaclar yay palıdı ( *[[Yay palıdı|Quercus robur]]*) və *Carpinus betulus-*dur*.* Digər enliyarpaqlı ağaclara qayalıq palıdı,*[[Quercus vulcanica]],* kol bitkilərinə *isə* *Rubus plicatus*, tikanlı bigəvər (), *[[Erica arborea]]* və nəcib dəfnə ( *[[Nəcib dəfnə|Laurus nobilis]]*) daxildir. Parkda tüklü cökə () və şərq fıstığı (*[[Şərq fıstığı|Fagus orientalis]]*) kimi nadir növlər də mövcuddur. *Smilax excelsa*, *Aubrieta cultorum*, yabanı çiyələk (*[[Çiyələk|Fragaria]]*) və pişiknanəsi (*[[Adi pişiknanəsi|Nepeta cataria]]*) təbiət parkında tapılan çiçəkli bitkilərdəndir. 

**Fauna**

Təbiət parkında əsasən müşahidə olunan heyvanlar oxlu kirpi, sincab, tısbağa, qarğa, ağacdələn və sərçələrdir. Təbiət parkının qarşısında maral ferması () var.

## İstinadlar
Yedigöllər Milli Parkı

**Yedigöllər Milli Park** (, "yeddi göl") ― Türkiyənin Bolu ilinin şimalında 1965-ci ildə yaradılmış milli park. Park əsasən torpaq sürüşmələri nəticəsində əmələ gəlmiş yeddi göl və zənfin florası ilə tanınır.

## Coğrafiya

Park Bolu ilinin şimalındakı Məngən ilçəsində və qərbi Qara dəniz bölgəsindəki Zonquldakın cənubunda, dəniz səviyyəsindən  yüksəklikdə yerləşir.1965-ci ildə yaradılmış park 1 623 hektar ərazini əhatə edir. Parkda sürüşmə nəticəsində yaranan yeddi göl var. Bunlar Büyükgöl, Dəringöl, Səringöl, Nazlıgöl, Sazlıgöl, İncəgöl və Küçükgöl gölləridir. Parkda bir neçə axın var və bunlardan bəzilərinin üzərində əllə düzəldilmiş körpülər və kiçik şəlalə var. 

Park İstanbul və Ankara arasında yerləşir. Parka giriş Ankara - İstanbul magistral yolundan 152 kilometr (94 mil) məsafədəki Yenicağa yolu ilə mümükündür. Qışda alternativ yol olaraq yalnız Yenicağa-Məngən-Yazicik yolu istifadə edilə bilər. Ərazidə Kapankaya dağ zirvəsi yerləşir və parkın mənzərəli gözəlliyini görmək üçün əlverişli yer təmin edir. Zirvəyə bütün il boyu qalxmaq mümkündür.

Milli parkda isti su qaynaqları mövcuddur və buradakı xizək mərkəzləri Türkiyədə yaxşı tanınır.

Parkdakı çayların su keyfiyyəti I və II sinif olaraq qeyd edilmişdir.

## Flora

Parkın bitki örtüyü fıstıq, palıd, vələs, ağ şam, qarağac, meşə fındığı, küknar, qızılağac, cökə, qara şam və şotland şamından ibarətdir.

## Fauna
Yedigöllər Milli Parkındakı faunaya nəcib maral, cüyür, çöldonuzu, qonur ayı, canavar, tülkü, vaşaq, meşə pişiyi, susamuru və dələ daxil olsa da, vəhşi həyat bununla məhdudlaşmır. Parkda zamanla inkişaf etmiş daha yaxşı qoruma şərtləri nəticəsində heyvanların sayı artmışdır. Yedigöllər Milli Parkında marallar üçün müstəsna olaraq qorunan sahə var. Parkda həmçinin alabalıq ferması da yaradılmışdır. Ərazidə *[[Gündəcələr|Ephemeroptera]]* həşərat cinsinə aid yeni növlər: *Ecdyonurus starmachi,* *Paraleptophlebia cincta,* *Caenis martae və* *Baetis lapponicus* müəyyən edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Litva qəsrlərinin siyahısı

**Litvadakı qalaların siyahısı** — Litvanın ilk qalalarının əksəriyyəti taxta idi. Qalalar 13-cü əsrdən etibarən daş və kərpicdən tikilmişdir.

## Xarici keçidlər
* Interactive map of Lithuanian castles and estates
Yarxuşta

[thumb|300px|Yarxuşta rəqsi. [İrəvan.]]

**Yarxuşta** () — erməni xalq və döyüş rəqsi. Yarxuşta indiki Türkiyənin Sason regionu ilə əlaqələndirilir. Rəqs daha geniş erməni "alqış rəqsləri" (ծափ-պարեր, tsap parer) kateqoriyasına aiddir. Rəqs cüt halında bir-birinə baxan kişilər tərəfindən icra edilir. Rəqsin əsas tərkibi iştirakçınların sürətlə bir-birlərinə yaxınlaşdıqda qarşı tərəfdəki rəqqasın ovucuna güclü bir şəkildə əl vurmasıdır.

## Tarixi
Yarxuştanın kökü erkən orta əsrlərə təsadüf edir. Rəqs Moisey Kalankatlı, Favstos Bizand və Qriqor Magistrosun əsərlərində bəhs edilmişdir.

Yarxuşta ənənəvi olaraq ritualist məqsədlər və döyüş ruhunu artırmaq üçün erməni əsgərlər tərəfindən rəqs olunurdu.

## Qalereya

Fayl:Armenian martial dance Yarkhushta 2.jpg
Fayl:Armenian martial dance Yarkhushta 4.jpg
Fayl:Armenian martial dance Yarkhushta 5.jpg
Fayl:Armenian martial dance Yarkhushta 7.jpg


## Həmçinin bax

* Ermənistan mədəniyyəti

## İstinadlar
Aravot

**Aravot** (, "Səhər") — İrəvan şəhərində dərc edilən Ermənistan gündəlik qəzeti. 1994-cü ildə təsis edilmişdir. Ermənistanın əsas media orqanlarından biri olan "*Aravot*" liberal bir qəzet kimi qələmə verilmişdir.  Baş redaktoru Aram Abrahamyandır.

Qəzetin ingilis və rus dillərində olan "aravot.am" internet xəbər portalı mövcuddur.

## İstinadlar
Mekertiç Portağalyan

**Mekertiç Portağalyan** (; ) — Osmanlı ermənisi olan müəllim və Armenakan partiyasının qurucusu. Partiya 1885-ci ildə Van şəhərində qurulmuşdur. İstanbul şəhərində yaşayan bir bankirin oğlu olan Portağalyan Tokat şəhərində müəllimlik etmiş, 1878-ci ildə Qərbi Anadoluya və Balkanlara səyahət etdikdən sonra Van şəhərində bir məktəb açmışdır. Məktəb üzvlər arasında baş verən qarşıdurma səbəbilə ilin sonunda bağlanmışdır. Portağalyan 1881-ci ildə başqa bir məktəb açmış, lakin 1885-ci ildə Osmanlı rəsmiləri tərəfindən bağlanılmışdır. Bundan sonra o, Fransanın Marsel şəhərinə sürgün edilmişdir. Portağalyan 1885-ci ildə Marseldə məskunlaşaraq ilk inqilab tərəfdarı olan "Ermənistan" qəzetinin nəşrinə başlamışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Mekertiç Portağalyan''' — Armenakan partiyasının rəsmi saytında.
Məryəm Şeyxəlizadəxangah

**Məryəm Şeyxəlizadəxangah** () — Azərbaycanı təmsil edən üzgüçü.

## Karyerası
Məryəm Şeyxəlizadəxangah 2015-ci ildə Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edib və beynəlxalq turnirlərdə Azərbaycanı təmsil edib. Karyerası ərzində bir sıra beynəlxalq turnirlərdə medallara sahib olub.

Məryəm Şeyxəlizadəxangah Azərbaycanı 2021-ci ildə Yaponiyada baş tutan XXXII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. Nəticədə 100 metr məsafəyə batterflay üsulu ilə üzmə turnirində çıxış edən Məryəm Şeyxəlizadəxangah təsnifat mərhələsinin D qrupunda 1:00.36 dəqiqə nəticə göstərdi. Bu nəticələrə əsasən Məryəm Şeyxəlizadəxangah ümumi nəticədə olimpiadanı 30-cu pillədə başa vurdu.

Məryəm Şeyxəlizadəxangah 2022-ci ildə Konya şəhərində baş tutan V İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bir gümüş və bir bürünc medala sahib olub.

Şeyxəlizadəxangah 2024-cü ilin iyununda Belqrad şəhərində (Serbiya) baş tutan Avropa Çempionatının nəticələrinə əsasən lisenziyaya sahib oldu.

## İstinadlar
Yaşar Gülər

**Yaşar Gülər** () — Türkiyənin milli müdafiə naziri (2023-cü ildən), Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin ordu generalı, Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının 30-cu rəisi (2018–2023).

## Həyatı
Yaşar Gülər 1954-cü il yanvarın 1-də Ərdahanda anadan olub. 1972-ci ildə Türkiyə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbində təhsil almağa başlayıb. 1974-cü ildə akademiyanı bitirərək hərbi karyerasını qurmağa yönəlib. İlk olaraq, Türkiyə Quru Qoşunlarında xidmətə daxil olub. Yaşar Gülər 10 il ərzində müxtəlif piyada və rabitə birliklərində xidmət etmiş, sonra onlardan birinin komandirliyinə yüksəlmişdir. 1986-cı ildə o, Türkiyənin Hərbi Ordu Kollecini fərqlənmə diplomu ilə bitirərək heyət zabiti rütbəsini aldı.

### General rütbəsində
Yaşar Gülər 2001-ci ildə briqada generalı, 10-cu Piyada Briqadasının komandanı, həmçinin Baş Qərargahın Planlaşdırma və Koordinasiya şöbəsinin rəisi vəzifəsinə yüksəlmişdir. 2005-ci ildə diviziya generalı rütbəsinə layiq görülmüşdür. Yaşar Gülərhəmən il Baş Qərargahda xidmət etməyə başlamışdır. O, həmçinin Baş Qərargahda xidmətlə yanaşı, Ankaradakı Türk Silahlı Qüvvələrinin Rabitə və Elektron İnformasiya Sistemləri Məktəbinə də rəhbərlik etmişdir. 2009-cu ildə 2-ci ildən çox general-leytenant rütbəsi ilə xidmət etdiyi 4-cü Ordu Korpusunun komandanı təyin edildi. 2011–2013-cü illərdə silahlı qüvvələrin kəşfiyyat rəisi, daha sonra 2013-cü ildə Baş Qərargah rəisinin müavini oldu.

2016–2017-ci illərdə general rütbəsinə yüksəldi. Yaşar Gülər 2016-cı il iyulun 26-da Türkiyə Jandarma qüvvələrinin komandanı təyin edildi. 2017–2018-ci illərdə quru qoşunları komandanı vəzifəsini icra etmişdir. Türkiyə prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən 10 iyul 2018-ci il tarixdə Milli Müdafiə Naziri vəzifəsinə təyin olunan Hulusi Akarın yerinə Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargah rəisi təyin edildi.

## Hərbi çevriliş cəhdi
15 iyul 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhd gecəsi Baş Qərargaha daxil olan qiyamçı hərbçilər idarədə olan Baş qərargah rəisi Hulusi Akar, Quru Qoşunları komandiri Salih Zeki Çolak, Hava Qüvvələri komandiri Abidin Ünal ve Jandarma Baş komandiri Galip Mendi ilə yanaşı Yaşar Güləri də girov götürdülər. Onlar Gülərin əllərini arxasına bağlayaraq, gözlərini örtmək məqsədilə başına torba keçirdilər. Adyutant Mehmed Akkurt da qiyamçı əsgərlər arasında idi. Gülər, Akkurtun ona istehza ilə "*Komandir, narahat olma, bu bir təlimdir*" deməsini xatırlayır. Daha sonra general Yaşar Gülər vertolyotla zorla Akıncı Hava Bazasına aparılmışdı.

## Şəxsi həyatı
Yaşar Gülər əslən Bayburtdandır. Demet Güler ilə evlidir və bir övladı, iki nəvəsi var. İngilis dilində sərbəst danışır.

## İstinadlar