open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mari Pitt

**Mari Pitt**(; )—Mari Elizabet Josephine Pit (1869-1948) Avstraliyalı şair və sosialist fəal, jurnalist və Unitar idi. Pitt bir zamanlar antologiyaya çevrilmiş təbiət haqqında çox canlı şeirlər yazdı; həm də sosialist və fəhlə hərəkatlarını dəstəkləmək üçün şeirlər yazdı. 

## Həyatı
Pittin qızlıq adı McKeown idi. 6 Avqust 1869-cu ildə Bairnsdalenin şimalındakı Viktoriya Koloninin Gippsland bölgəsindəki qızıl mədəni Bullumwall şəhərində anadan olmuşdur. Erkən uşaqlığı əsasən Bairnsdale yaxınlığındakı kiçik bir qəsəbə olan Wee Jung'da keçdi, burada valideynləri üçün və ya kiçik bir fermada "damazlıq" olaraq çalışdı. Müəllim ixtisası almadan, 1887-ci ildə Bairnsdaledə fotoşəkil rötüşçüsü olaraq iş tapdı və 1893-cü ildə Tasmaniyada, Qərbi Avstraliyanın qızıl sahələrində, yenidən Bairnsdaledə və nəhayət Melburnda yaşadığı Tasmaniya fermer və mədənçisi William Pitt ilə evləndi. Viktoriya Sosialist Partiyası və The Social jurnalının redaktoru oldu. 1900-cu ildə nüfuzlu Bülleten şeirlərindən birini qəbul etdi. İlk şeirlər toplusu 1911-ci ildə nəşr olundu. Villiam Pitt 1912-ci ildə mədən xəstəliklərindən öldü. Mari və Uilyam Pittin dörd övladı var idi, onlardan üçü sağ qaldı. 

Uilyam Pittin ölümündən sonra Pitt müxtəlif işlərdə çalışdı və yazmağa davam etdi və Viktoriya Sosialist Partiyası ilə də əməkdaşlıq etdi. 1920-ci ildən ölənə qədər ortağı Bernard Odoud ilə birlikdə yaşadı. Viktoriya Sosialist Partiyasına və Unitarizmə dəstəyini onunla bölüşdü. Lakin onun siyasi baxışları onun fikri ilə üst-üstə düşmürdü; xüsusən və ODouddan fərqli olaraq Mari Pitt güclü bir pasifist mövqe tutdu. Razılaşmadıqları digər bir məsələ, Avstraliya işçi hərəkatının geniş yayılmış irqçiliyi idi; Bir sözlə, Mari Pitt bunu dəstəklədi və "irqi təmizlik üçün qadın instinktindən" danışdı. Odoud irqçiliyə qarşı bir mövqe tutdu. 

Pitt, Avstraliya Yayım Komissiyasının 1944 -cü ildə  Avstraliyadakı səs yazısı ilə milli mahnı yazma yarışmasını qazandı.

Pitt 20 may 1948-ci ildə öldü.

## Şeir kolleksiyaları
* *The Horses of the Hills* (1911)
* *Bairnsdale* (1922)
* *The Poems of Marie E.&nbsp;J. Pitt* (1924) 
* *Selected Poems* (1944)

## Əlavə oxu
Letters & Poems [1920-1944] [manuscript], *State Library Victoria*

Papers [1909-1941] [manuscript], *State Library Victoria*

## İstinadlar
Abaran (yaylaq)

**Abaran yaylağı** - Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı Qədim türk mənşəli Abaran tayfasının adını əks etdirir.

## Həmçinin bax
* Abaran mahalı
* Abaran rayonu
* Abaran nahiyəsi

## İstinadlar
Baudi Bakuyev

**Baudi Bakuyev** () — Çeçen İçkeriya Respublikası milli ordusunun briqada generalı, hər iki Çeçenistan müharibəsinin fəal iştirakçısı, çeçen hərbi birləşmələrinin ən "barışmaz" səhra komandirlərindən biri, əsir götürülmüş rus əsgərlərinə xarşı xüssusilə amansızlığı ilə seçilən şəxs. Baudi Bakuyev ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Şimal-Qərb Cəbhəsinə və İçkeriyanın Cənub Cəbhəsinə komandanlıq etmişdir. 2000-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Şatoy rayonunda öldürülmüşdür.

## Bioqrafiya
1966-cı ildə anadan olmuşdur. Hər iki Çeçenistan müharibəsində iştirak etmişdir. Müharibələr arası dövrdə Valentin Vlasov və Gennadi Şpiqun da daxil olmaqla çox sayda insanın qaçırılmasının fəal təşkilatçısı olur. ÇİR Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsini tutur. Bu müddətdə Məkkəyə həcc ziyarətinə gedir.

İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Şimal-Qərb Cəbhəsinə, daha sonra Qroznının Staropromıslovski rayonunun müdafiəsinə komandanlıq etmişdir. Fəal döyüşlərin sona çatması ilə Aslan Masxadov ona dağlıq İtum-Kali və Şatoy rayonlarında ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Cənub Cəbhəsinə rəhbərlik etməyi tapşırır. Bakuyev silahlıların informasiya dəstəyində də fəal iştirak edir və separatçıların əsas ideoloqu Movladi Uduqova yaxınlaşır. Baudi Bakuyevin müxtəlif mövzulardakı çıxışları tez-tez Qafqaz xəbər saytında yer alır. O, respublikanın ən varlı adamlarından biri hesab olunurdu.

10 oktyabr 2000-ci ildə Şaro-Arqun (Çeçenistanın Şatoy rayonu) kəndinin yaxınlığında keçirilən xüsusi əməliyyat zamanı öldürülür.

## Ailəsi
Bakuevlər Qroznıdan 18 kilometr şərqdə yerləşən İlyinovskaya kəndində yaşayırdılar. Müharibədən əvvəl burada çeçenlər və ruslar birlikdə yaşayırdı. 2000-ci ildə Baudinin ölümündən sonra qardaşları Aslan və İdris, eləcə də Zareta adlı bacısının əri öldürülür. Tezliklə Zareta özü infarktdan ölür. Baudinin kiçik qardaşı, 15 yaşlı Daud, Qroznı şəhərinin şimal kənarında mina qurarkən federal qüvvələr və Çeçenistan çevik qüvvət polisi tərəfindən öldürülür. Daudun cəsədi yaxınlarına təhvil verilmir və üstəlik müsəlman adətlərinə görə də dəfn edilir. 2002-ci ildə, bir qrup yaraqlı ilə Bakuevin bacısı Luiza (media nəşrlərində ona Aişat və ya Elina da deyilirdi)Moskvanın Dubrovka teatr mərkəzinə hücum zamanı Federal Təhlükəsizlik Qüvvələrinin xüsusi təyinatlıları tərəfindən güllələnir.

Media nəşrlərində 2003–2004-ci illərdə 1968-ci il təvəllüdlü Luiza Alavdinovnanın adının Dubrovkada törədilmiş terror aktının araşdırılması ilə bağlı cinayət işində tez-tez hallandırılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* В Чечне обнаружили тела двух солдат
* Горячие дни в холодном ущелье
* БОЕВИКИ ПЫТАЮТСЯ ЛИКВИДИРОВАТЬ МАСХАДОВА
Vasili Barnov

Vasili Zaxariyeviç Barnov (Barnovi, əsl adı — Barnaveli; 3 iyun 1856, Koda kəndi — 4 noyabr 1934, Tbilisi) — gürcü və sovet klassik yazıçısı və müəllimi.

## Həyatı
Vasili Koda (indiki Gürcüstanın Aşağı Kartli (Kvemo-Kartli)) kəndində, feodal ənənələrinin hakim olduğu zəngin keşiş ailəsində anadan olmuşdur. Tiflis və Moskvadakı ilahiyyat seminariyalarında təhsil almışdır. 1882-ci ildə vətəninə qayıdaraq Senaki, Telavi və Tiflisdə gürcü dili və ədəbiyyatından dərslər verir.

Tbilisi İlahiyyat Seminariyasında ədəbiyyat müəllimi olaraq həm folklordan, həm də gürcü ədəbiyyatının öyrənilməsi üçün xüsusi dərslər verir. Xüsusilə bunun üçün "Gürcü ədəbiyyatı tarixinin dərsləri" dərsliyini yazır(1919). Bu dərslik ilə məktəbli gürcü gəncləri milli folklor nümunələri ilə tanış olurlar və doğma ədəbiyyat tarixinə yiyələnirlər.

Vasili Barnov Tiflis kursant məktəbində gürcü ədəbiyyatı kursundan dərs demişdir.

O, həmçinin jurnalistika ilə məşğul idi, gürcü folklorunu öyrənirdi.

## Yaradıcılığı
Vasili Barnov gürcü ədəbiyyatında tarixi roman janrını canlandırır.

O, gürcü bədii ədəbiyyatına əhəmiyyətli töhfələr verən Gürcüstan tarixi ilə bağlı bir çox psixoloji tarixi romanın müəllifidir. Vasili Barnov gürcü dilində yazıb.

V asili Barnov əsərlərində xalq arasında çar rejimi tərəfindən Gürcüstanın milli və mədəni zülmünə etiraz hissini qabardırdı, qəhrəmanlıq dastanlarını, orta əsr gürcü qəhrəmanlarını və keçmişin romantikasını ideallaşdırmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu.

Sənət forması şablonlarını inkar edən müəllif, povest nitqinin özünəməxsus versiyalarınaa əsaslanan yeni üsullardan istifadə etməyə çalışıb.

Yazıçının dili, baxmayaraq ki, arxaizmlərlə zəngin olub, geniş oxucu kütləsi üçün çətin və əlçatmaz olsa da zəngin lüğət ehtiyatı və ritmik nəsri xatırladan özünəməxsus üslubu ilə seçilir. dır.

Yazıçının tarixi romanları "İsaninin şəfəqi" (ისნის ცისკარი, 1901), "Şəhidin sevgisi" (ტრფობა წამებული, 1918), "Solğun qartal", "Günəşli", "Böyük Mouravi" (1925), "Armazinin düşüşü" "(1926), "İntiqam" (1938-ci ildə nəşr olunmuş) dərin vətənpərvərlik və ülvi sevgi ilə zəngindir.

Müasir Gürcüstan haqqında realist və avtobioqrafik hekayə və esselərin müəllifidir.

## Xatirəsi

Vasili Barnov Tiflisdəki Mtatsminda panteonunda dəfn edilib. Tiflisdə Barnovun adını daşıyan küçə var (bu küçədə vaxtı ilə özü yaşayıb).

## Seçilmiş əsərləri
* Davi Ladin meşəsi;
* Teber gəlini;
* Əyri armud;
* İlanın zəfəri;
* Turner;
* Səni itirənin vay halına!;
* Buruq ağac;
* Arxeoloji tapıntı;
* Ana;
* Cəngavərin ruhu;
* Seçilmiş əsərləri (1961).

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Вачнадзе М., Гурули В., Бахтадзе М. История Грузии
* Барнови (Барнавели) Василий Захарьевич (1856–1934)
Abaran (çay)

**Abaran çayı** — İrəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı. Abaransu da adlanır. Alagöz dağından (bax) başlanan və Zəngiçaya qarışan hissəsi Kasax (Qazax) çayı (bax) adlanır. Qədim türkmənşəli Abar tayfasının adını əks etdirir

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abaran mahalı
* Abaran rayonu
* Abaran nahiyəsi
Məmmədağa Məmmədov

**Məmmədağa Əhməd oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan-sovet kimyaçısı, texnoloq və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi naziri (1967–1971).

## Həyatı
Məmmədağa Məmmədov 1926-cı ildə yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1943-cü ildə məktəbi bitirdikdən sonra M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun texnoloji fakültəsinə daxil olmuşdur, burada oxumaqla paralel olaraq istehsalat sahəsində də işləmişdir. 1949-cu ildə ali təhsilini bitirdikdən sonra Sov.İKP XXII qurultayı adına Bakı neftayırma zavoduna operator göndərilmiş, burada qurğu rəisi vəzifəsinə yüksəlmiş, sonralar isə ÜİK(b)P Mərkəzi Komitəsinin partiya təşkilatçısı — Azərbaycanın iri neftayırma müəssisəsinin partiya komitəsi katibi vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.

1955–1959-cu illərdə Məmmədağa Məmmədov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin neft sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1959–1961-ci illərdə Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurası Neft Zavodları Birliyinin baş mühəndisi və rəis müavini, 1961–1965-ci illərdə isə Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurasının Neft Emalı və Kimya Sənayesi İdarəsinin rəisi, 1965–1967-ci illərdə Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi nazirinin birinci müavini, 1967–1971-ci illərdə isə Azərbaycan SSR neftayırma və neft kimyası sənayesi naziri olmuşdur.

Məmmədağa Məmmədov sürtkü yağları üçün aşqarlar texnologiyasının hazırlanmasında və istehsalatın təşkili işində fəaliyyət göstərmiş, bu sahəyə dair bir sıra elmi əsərlərin müəllifi olmuşdur. M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu kafedrasının dosenti olmuş, 1967-ci ildə isə texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır.

1946-cı ildən Sov.İKP üzvü olan Məmmədağa Məmmədov dəfələrlə Bakı şəhər və Şaumyan rayon partiya komitələrinin üzvü və Bakı Sovetinin deputatı seçilmişdir. O, 1961–1963-cü illərdə Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur.

Məmmədağa Məmmədov 23 yanvar 1971-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

## Təltif və mükafatları
* "Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi" fəxri adı — 1964
* "Azərbaycan SSR əməkdar ixtiraçısı" fəxri adı — 24 may 1960
* "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə) — 1951
* "Lenin" ordeni
* "Şərəf nişanı" ordeni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Oruellizm

**Oruellizm** () — Corc Oruellin azad və açıq bir cəmiyyətin rifahı üçün destruktiv hesab etdiyi bir vəziyyəti, fikri və ya ictimai vəziyyəti izah edən termin. Bu termin təbliğat, dövlət müşahidəsi, dezinformasiya, həqiqətin inkar edilməsi və keçmişin manipulyasiyası yolu ilə əxlaqsız və sərt siyasəti nəzərdə tutur. Buraya bir şəxsin keçmiş varlığının ictimai qeydlərdən və yaddaşlardan silinməsi də daxildir ki, bu üsul müasir repressiv hökumətlər tərəfindən tətbiq olunur. Çox vaxt bura Oruellin romanlarında, xüsusən də "*[[1984 (roman)|1984]]*" əsərində təsvir olunan hallar daxildir, lakin eyni zamanda, ikili təfsir siyasəti müəllifin "*Siyasət və ingilis dili*" kimi əsərlərində tənqid olunur.

"*[[The New York Times]]*" bu ifadəni "müasir bir yazarın adından törəyən ən çox istifadə olunan sifət" adlandırmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Finding Orwell in Burma
Əlifba qülləsi

**Əlifba qülləsi**— Əlifba Qülləsi (gürcü: ანბანის კოშკი, lat. Anbanis K'oshki), Gürcüstanın Batumi şəhərində 130 metrlik bir quruluşdur. Qala gürcü əlifbasının və xalqının unikallığını simvollaşdırır. Bu quruluş, DNT dizaynını tanış ikiqat sarmalda birləşdirir. Qüllədə hər biri 4 metr olan və alüminiumdan hazırlanmış gürcü əlifbasının 33 hərfindən ibarət iki spiral lent üstünlük təşkil edir.

Binanın mərkəzində nəhəng gümüş topun yerləşdiyi binanın tacında, binanın ən üst hissəsinə aparan açıq bir lift mili var.

## İnkişafı
Əlifba Qülləsi İspan şirkəti CMD Domingo y Lázaro Ingenieros (Alberto Domingo Cabo və Carlos Lazaro) tərəfindən inşa edilmişdir. Tikintiyə 10 oktyabr 2010 -cu ildə başlanmış və binanın xarici hissəsi 2011 -ci ilin dekabrında tamamlanmışdır. Binanın inşasına 65 milyon dollar xərclənmişdir .

## Quruluşu
Qüllə iki gövdə meydana gətirən on bir polad boru konsol truss modulundan ibarətdir. İçəridə ünsiyyət nüvəsi olan panoramik liftlər və pilləkənlər var, kənarı isə bütün quruluşu dəstəkləyir və böyük simvollardan ibarət bir qabığı müəyyənləşdirir. Hər biri 10.8 m olan damarlar ulduz şəklində diafraqmalarla bağlanır. Üst hissədə polad profillərə bərkidilmiş və möhürlənmiş üçbucaqlı elementlərdən hazırlanmış bir şüşə kürə var. Kürə dairəvi kəsikli, içi boş bir quruluşdan ibarətdir.

Bu işıq sahəsi, kürənin müxtəlif mərtəbələrində yerləşən bir neçə otaqdan ibarətdir.
Birinci mərtəbəyə köçürmə deyilir. İki əsas panoramik liftlə əldə edilə bilər. Ara mərtəbədən digər mərtəbələrə xidmət edən digər liftlərə çata bilərsiniz.

İkinci mərtəbədə, mətbəxin yanında, üçüncü mərtəbədə fırlanan üzük şəklində bəzədilmiş bir televiziya studiyası var. Bir saatda 360 dərəcə dönən bu üzük qonaqlara yeməkdən zövq alarkən şəhərin və Qara dənizin panoramik mənzərələrini təqdim edir. Dördüncü mərtəbə, Əlifba Qülləsindən bənzərsiz mənzərələri seyr etmək üçün bir müşahidə göyərtəsi olaraq hazırlanmışdır. Bu mərtəbə, ziyarətçilərin tənzimlənmiş damperin necə işlədiyini görmək üçün olan beşinci mərtəbəyə aparır. Ayarlanmış kütləvi damper, mexaniki titrəmələrin amplitüdünü azaltmaq üçün strukturlara quraşdırılmış əlli tonluq bir cihazdır.

## Hazırkı vəziyyət
Tikildiyi andan etibarən bina praktiki olaraq tərk edildi. 2014 -cü ildən etibarən liftin sıradan çıxdığı və binanın özü hələ də elektrikləşdirilmiş və nisbətən yeni görünməsinə baxmayaraq mərtəbələrdə yüzlərlə ölü quşa rast gəlindiyi məlum oldu. 2015-ci ilin may ayında Batumi Bələdiyyəsi 130 metrlik Əlifba Qülləsini yaxın 20 il müddətində adı açıqlanmayan bir İspan şirkətinə icarəyə verməyə qərar verdi. Batumi Bələdiyyəsi qüllənin saxlanmasına ildə 700.000 lari xərcləyib. 2017 -ci ildən bəri restoran ziyarətçilər üçün açıqdır.

## Xarici linklər
* Documentary by CMD Ingenieros

## İstinadlar
Qriqoleti

**Qriqoleti** () — Gürcüstanın Qara dəniz sahilində yerləşən kiçik bir sahil kəndi.

## Coğrafiyası
Potidən 1.24 mil (2 km) cənubda, Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidən təxminən 186.4 mil (300 km) qərbdə və Kolxeti Milli Parkının cənubunda, Gurian Ovalığında yerləşir. Kənd dəniz səviyyəsindən 4 metr yüksəklikdə yerləşir.

Ərazi çoxillik şam ağacları ilə örtülüdür və sahil zolağı maqnit tünd qum çimərliyi ilə tanınır. Rustik qumun, xüsusən də hipertoniya, ürək-damar xəstəlikləri, revmatik xəstəliklər və mərkəzi sinir sisteminin pozğunluqlarını müalicə edən müalicəvi xüsusiyyətlərə sahib olduğu deyilir.

## Demoqrafiya
2014-cü il siyahıyaalınmasına görə, Qriqoletinin əhalisi 286 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Poti

## İstinadlar
Əhməd Tsalikov (yazıçı)

**Əhməd Salikov** () — Osetiyalı yazıçı və publisist, Rusiya dövlət və ictimai xadimi.

## Bioqrafiyası
Müsəlman Osetin ailəsində anadan olmuşdur. Stavropol klassik gimnaziyasını bitirir. 1899-cu ildə Moskva Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur, tələbə hərəkatında, 1905-ci ilin dekabrında Vladiqafqazdakı inqilabi hadisələrdə iştirak edir.

1902–1904-cü illərdə "Şimali Qafqaz" qəzetinin əməkdaşı kimi fəaliyyət göstərir. 1910-cu ildən "Otkliki Qafqaza" qəzetində və "Na Qafqaz" jurnalında məqalələr dərc edir. 1917-ci ildə Ümum-Rusiya Müsəlmanları Şurasının "İzvestiya" qəzetinin redaktoru olur. 1919-cu ildə Tiflisdə nəşr olunan "Volnı Qoreç" qəzetinin redaktoru işləyir

İyuldan 1920-ci ilin dekabrına qədər Tiflisdəki "Noq Sard" (Yeni Şəfəq) qəzetinin naşiri və redaktoru olur.

Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası Menşevik fraksiyasının liderlərindən biri olur.

8 may 1917-ci ildə Əhməd Salikov Ümum-Rusiya Müsəlmanları Konqresinin təşkilat komitəsinin üzvü olur və orada məruzə ilə çıxış edir. Hesabatının ideyalarından biri də dövlət daxilindəki müsəlmanların mədəni muxtariyyəti olur. 1917-ci ilin yayında qurultayda seçilən Ümum-Rusiya Müsəlmanları Şurasının təklifi ilə, İslam Şaqiyəhmədovla birlikdə, portfeli olmayan bir nazir olaraq onun Müvəqqəti Hökumətə daxil edilməsi üçün namizədliyi irəli sürülür. Rusiya müsəlmanlarının işləri ilə bağlı məsələləri həll etmək onlarta həvalə olunur.

8 saylı siyahıya görə Simbirsk seçki dairəsindən Ümum-Rusiya Təsis Məclisinə seçilir. Vladiqafqazda keçirilən Terek Xalqlarının IV Qurultayında (iyul — avqust) Terek Xalq Şurasının Osetiya fraksiyasının üzvü seçilir. 1918-ci ildə Tiflisdə Qafqaz dağ xalqlarının Məclisinə rəhbərlik edir. 1919-cu ildə general A. I. Denikin ordusuna qarşı dağlıların üsyanına rəhbərlik etmək üçün Tiflisdən Dağıstana göndərilən bu Məclisin nümayəndə heyətinin üzvü olur. Anton Denikinlə mübarizə aparmaq üçün Dağıstan Müdafiə Şurasının üzvü (oktyabr ayında yaradılmışdır) təyin olunur.

Sovet hakimiyyəti Gürcüstanda qalib gəldikdən sonra (1921-ci il fevral Çexoslovakiyaya, sonra Polşaya mühacirət edir. Çexoslovakiyada "Qafqazski Qoreç" jurnalının redaktoru olur. Bu jurnalda 1926-cı ildə Praqada ayrıca bir nəşr olaraq çıxan "Qardaş üçün qardaş" romanının ilk versiyası olan "Qafqazın qeydləri"-ni nəşr etdirir.

Polşada Otvask şəhərində yaşayır. varşavanın Praqa rayonunda dünyasını dəyişir.

Qafqaz tarixi ilə bağlı bir sıra əsərlərin müəllifi olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Цаликов Ахмед Тембулатович // Бибоева И. Г., Казиты М. Р., Писатели Осетии, библиографический справочник, Владикавказ, Ир, 2015, стр. 76–77, ISBN 978-5-7534-1499-01

## Mənbə
* ЦАЛИКОВЫ (ЦАЕЫККАТАЕ).
Abaran

**Abaran**, əvvəlki adı: **Baş Abaran** — Ermənistan Respublikasında şəhər. Abaran rayonunun mərkəzi.

## Tarixi

Abaran şəhərinin ilk adı Baş Abaran kəndi olub. Kənd İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasına aid olmuşdur. X əsrdən mənbələrdə adı çəkilir. Toponim Azərbaycan dilində "əsas" mənasında işlənən baş sözü ilə cəmlik bildirən -*an* şəkilçisi qəbul etmiş apar türk etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı olmuşdur.Qədim türk mənşəli Abaran tayfasının adnı əks etdirir.

Erm. SSR AS RH-nin 3.1.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Aparan qoyulmuşdur.

## Coğrafiyası
İrəvandan 42 km şimalda, Abaran çayının sahilində yerləşir. 1590-cı ildə tərtib edilmiş "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

## Əhalisi
XX əsrin əvvələrinə qədər əhalisi Azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Ermənilər buraya, əsasən, 1914–1918-ci illərdə Türkiyənin Van, Muş, Alaşkert, Ərzrum və İranın Xoy vilayətlərindən köçürülmüşdür. Burada indi yalnız ermənilər yaşayır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abaran mahalı
İvan Paliaşvili

**İvan Petroviç Paliaşvili** (; 1 oktyabr 1868, Kutaisi - 7 mart 1934, Tbilisi) - gürcü dirijoru, pianoçu, orqan musiqi aləti ifaçısı. O, rus səhnəsində İvan Paliyev kimi tanınırdı.  İvan Paliaşvili Gürcüstan SSR xalq artisti (1924) olub.
## Həyatı
İvan Paliaşvilinin valideynləri kilsə xorunda ifa edirdilər. O, belə bir ailədə anadan olub. Bu ailədə dünyaya gələn 18 uşaqdan 6-sı peşəkar musiqiçi olub.

Tiflisdə Bethovenin Doqquzuncu simfoniyasında o, ilk ifasını tamaşaçılarına təqdim edir. Dirijor İvan Paliaşvili 1927-ci il, 4 aprel tarixində Peterburq Konservatoriyasını bitirib (Nikolay Rimski-Korsakovun kompozisiya sinfində və Viçislav ivanoviç Sukun dirijorluq sinfində təhsil alıb).

1889-cu ildən başlayartaq Perm, Xarkov, Kiyev, Peterburq, Riqa və Odessada əyalət teatrlarında dirijor kimi çalışmağa başlamışdır. Bu şəhərlərdə onun rəhbərliyi altında orkestrlər Rus və Qərbi Avropa klassik bəstəkarlarının əsərlərini ifa edilmişdir. Elə bu şəhərlərdə Paliaşvili gürcü opera və simfoniyasını təbliğ edirdi.

Tiflisdəki Gürcü Katolik Kilsəsində orqan musiqi aləti ifaçısı idi. 1888-ci ildə qardaşı Zaxaria Paliaşvili və Vladimir Aqniaşvili ilə birlikdə etnoqrafik ansamblda mahnı oxuyurdular. Fəaliyyətinə "Gürcü Teatrı" operasından başladı.

İvan Paliaşvili 1892-ci ildə Musiqi Dərnəyinə dirijoru olaraq dəvət edilir (Fyodor İvanoviç Çaliapin tamaşalarında iştirak edib).

Paliaşvili Gürcüstanda 1911-14-cü illərdə dirijor kimi çıxış etməyə başlamışdır.

1922-1934 -cü illərdə Tiflisdə Gürcüstan Operasının musiqi rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Qardaşının "Alatoranlıq" (Tbilisi, 19 dekabr 1923) və "Latavra" (Tbilisi, 16 mart 1928) operalarının premyerasını İvan hazırlayır.

Gürcüstan Gənc Musiqiçilər Cəmiyyətinin simfonik orkestrinin qurucularından biri olub (1923-1928).

O, ifa sənəti, opera əsərlərinin ən yaxşı tərcüməçilərindən biri sayılırdı. 1922-1925-ci illərdə A.D.Kaçayev adına Tbilisi Konservatoriyasının Opera Studiyasında dərs demişdir.

İvan Paliaşvilinin repertuarına gürcü, rus və xarici bəstəkarların 80-dən çox operası daxil idi. Paliasvilinin çıxışları yüksək məharət və canlı emosiyalı olması ilə seçilirdi.

İvan Paliaşvili Mtatsminda panteonunda dəfn olunub.

## Ədəbiyyat
Квирикадзе Т., Грузинская советская энциклопедия, т. 10, с. 215, 1986.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Музыкальная энциклопедия
Vyaynyo Aaltonen

**Vyaynyo Valdemar Aaltonen** (; ) — Finlandiya heykəltaraşı.

## Həyat və yaradıcılığı
Vyaynyo Valdemar Aaltonen 8 mart 1984-cü ildə Finlandiyanın Marttila bələdiyyəsi ərazisində anadan olmuşdur. O, psixoloji portretlərin ("Y. Sibelnus", mərmər, 1935), heykəllərin ("İdmançı P. Nurmi", tunc, 1924–1925), monumental və dekorativ heykəltaraşlıq əsərlərinin ("Yazıçı A. Kivi", tunc, 1932–1934, "Dostluq", tunc, 1952) müəllifidir. Aaltonenin "Sülh" momumenti (qranit, 1950–1952) Qızıl Sülh müdalına layiq görülmüşdür (1953). O, 1958-ci ildən SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü olmuşdur. Yaradıcılığında humanizm, obrazların psixologiyası, plastik formalar güclüdür. Vyaynyo Aaltonen 30 may 1966 Finlandiyanın paytaxtı Helsinki şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Wäinö Aaltonen Museum of Art in Turku
* Art Signature Dictionary, genuine signature by the artist Wäinö Aaltonen Here are 11 examples of Wäinö Aaltonen's signature and monogram, six dated from 1925 to 1940.
Abaran (çöl)

**Abaran çölü**- İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında çöl adı   Ələyəz dağının qərb hissəsində ovalıq adıdır. 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Abaran
* Abaran mahalı
* Abaran rayonu
* Abaran nahiyəsi
Abbasqulu (memar)

**Abbasqulu** ( ) — XVIII əsr Azərbaycan memarı və nəqqaşı. Abbasqulu Şəki xanları sarayının daxili tərtibatında iştirak etmiş, saraydakı böyük salonun tavanında mürəkkəb kompoziyalı bəzək işləri görmüşdür. Tavanın mərkəzi xonçalarından birinin kitabəsində öz adını orijinal şəkildə həkk etmişdir. "Ustad Abbasqulu" sözləri iki dəfə – sağdan sola və aynada əks olunmuş kimi soldan sağa təkrarlanır.

## İstinadlar
Surio Subroto Abdullah

**Surio Subroto Abdullah** () — İndoneziya realist rəssamlığının banilərindən biri. "Bandunq yaylası", "Mərkəzi Yava mənzərəsi", "Rəngli göl" və s. əsərlərin müəllifidir.

## İstinadlar
Basuki Abdullah

**Basuki Abdullah** () — İndoneziya boyakarı. Surio Subrotonun oğlu. "Dipo Neqoro döyüşdə", "İndoneziya qadınlarının portretləri seriyası, "Tarlanın malalanması", "Kintamani mənzərəsi" və s. əsərləri var.

## İstinadlar
Abdullah ibn əl-Səid Məhəmməd

**Abdullah ibn Səid Məhəmməd** (; ) — Sudanlı Mehdinin ölümündən sonra Mehdi Dövlətinin başçısı və xəlifə (1885–1898).

## Həyatı
Abdullah ibn Səid Məhəmməd təxminən 1846-cı ildə Tayşa Bəqqarə qəbiləsində anadan olmuşdur. Atası Məhəmməd ət-Taki ailəsi ilə birlikdə Məkkəyə köçmək istəmiş, lakin bölgənin çətin vəziyyəti ona mane olmuşdur.

Abdullah Sudanlı Mehdinin ölümündən sonra, 1885-ci ildə Mehdi Dövlətinin başına gəlmişdir. O, mehdiçilərin mərkəzləşdirilmiş feodal dövlətini gücləndirmiş, qüvvətli ordu yaratmışdı. İngilis müstəmləkəçilərinə qarşı sudanlıların müqavimət hərəkatına (1895–1898) başçılıq etmişdir. 1898-ci ildə Omdurman döyüşündə ingilislər qalib gəldikdən sonra Abdullah Sudan xalqının gerilla hərəkatına rəhbərlik etmiş və döyüşdə həlak olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
*
Genişlənmə (teleserial, 2015)

**Genişlənmə** () — Mark Ferqus və Hok Ostbi tərəfindən Ceyms S.A. Korinin eyni adlı roman seriyası məsasında yaradılmış Amerika elmi-fantastika serialıdır. Seriya bəşəriyyətin Günəş sistemini müstəmləkə etdiyi gələcəkdən bəhs edir. Əsas qəhrəmanlar bir-birindən fəqlənməyən - Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının üzvü Çrijen Avasarala (Şöhrə Ağdaşlı), polis detektivi Cozefus Miller (Tomas Ceyn), gəmi zabiti James Holden (Stiven Streyt) və ekipajı - özləri də bilmədən özlərini baş verəcək sistemin soyuq müharibə mərkəzində tapacaqlar.

*Genişlənmə* vizualları, obrazlar inkişafı və siyasi povesti üçün xüsusi təriflə tənqidi bəyənmə aldı. Ən Yaxşı Dramatik Təqdimat üçün Hugo Mükafatı və Ən Yaxşı Elmi Fantastik Televiziya Seriyası üçün üç Saturn Mükafatı nominasiyasını aldı. Beşinci mövsümün çıxışı ərəfəsində Amazon, 2021-ci il dekabrın 10 -da premyerası planlaşdırılan serialı 2020-ci ilin noyabr ayında altıncı və sonuncu mövsümün olacağını bildirdi.

## Mövzu
Günəş sistemi gələcəkdə yüz illərlə bəşəriyyət tərəfindən müstəmləkə edilmişdir. Ən böyük üç güc Yer və Luna Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Marsdakı Mars Konqres Respublikası və asteroid qurşağının boş bir konfederasiyası olan Yupiter və Saturnun peykləri olan Xarici Planetlər İttifaqıdır (XPİ).

## Rollarda və obrazlar

### Əsas
* Stiven Streyt - Ceyms Holden / Kanterböridə Yerli icra məmuru , daha sonra Rokineytin kapitanı
* Tomas Ceyn - Co Miller / Müstəntiq (mövsüm 1-2; xüsusi qonaq qismində: 3-4 mövsüm) / Culiya Maonu tapmaq üçün təyin olunmuş Ceresdə Belter detektivi.
* Kas Anvar - Aleks Kamal (1-5-ci mövsümlər) / Kanterberinin Mars pilotu, daha sonra Rokineytin pilotu
* Dominik Tipper - Naomi Naqata / Kanterböridə Belter mühəndisi, daha sonra Rokineytin mühəndisi
* Ues Çatam - Amos Burton / Kanterböridə torpaq mexaniki, daha sonra Rokineytin mexaniki
* Paulo Kostanzo, Şed Qarvi (1-ci mövsüm)/ Kanterböridə tibb texniki 
* Florens Faivre - Culiet "Culiya" Andromeda Mao (1-2 mövümlər; xüsusi qonaq qısmındə 3-cü mövsüm), biznes maqnatı Jül-Pier Maonun itkin qızı
* Şaun Doyli - Sadavir Errinwright (mövsüm 1-3) / BMT İcra katibinin müşaviri
* Şöhrə Ağdaşlı - Çriscen Avasarala / BMT İcra Administrasiyasının müşavir müavini, daha sonra BMT Baş katibi
* Franki Adams - Roberta "Bobbi" Draper (2-6 mövsümlər) / MPK (Mars Dəniz Piyadaları Korpusu) atıcı serjantı
* Kara Qi - Kamina Drummer (4-6-cı mövsümlər; davamlı mövsümlər 2-3 ) / Tayko Stansiyasının Belter mühafizə rəisi, daha sonra OPAS Behemoth / Medina Station kapitanı
* Keon Alekzander - Marko İnaros (5-6-cı mövsüm; 4-cü mövsüm davamlı) / Belter fraksiya lideri
* Casai Çeys-Ouens - Filip İnaros (5-6 mövsüm; 4-cü mövsümdə qonaq) / Marko və Naominin oğlu
* Nadine Nikol - Klarissa Melpomene Mao (5-6 mövsümlər; davamlı mövsüm 3; qonaq mövsüm 4) / əvvəlcə Holdendən qisas almaq istəyən Cül-Pier Maonun böyük qızı

## Xarici keçidlər
* '' Syfy-da rəsmi saytı
* ''Genişlənmə '' Amazon Prime Video-da rəsmi saytı
* 
* 
## İstinadlar
Blastoderma

Blastoderma — Blastoderma  blastulanı əmələ gətirən tək embrion epiteli toxumasından ibarətdir.  Maye ilə doldurulmuş blastoseli əhatə edir. Qastrulya, blastodermin uclarının ektodermanın, mezodermanın və endodermanın meydana gəlməsinə başladığı blastoderma əmələ gəlməsini izləyir.

## Formasiya

Blastoderma, oosit plazma membranının invaginasiya yolu ilə parçalanmağa başladığı zaman meydana gəlir və blastoselin xarici qolu halına gələn bir çox hüceyrə yaradır.

## Yumurtalıqda
Toyuq yumurtalarında blastoderma, embrion mayalanmasından sonra düz bir diski təmsil edir
. Blastodermanın kənarında əksər hüceyrələr tərəfindən aktiv miqrasiya yeridir
.

## İstinadlar
Fazil Abdulcəlilov

**Fazil Apasoviç Abdulcəlilov** (, ; ) — noqay sovet yazıçısı. O, 1940-cı ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. Abdulcəlilov "Güclülər ailəsi" (1950), "Asantaj" (1956), "Sərt dönüş" (1961) povestlərinin müəllifidir. "Güclü axın" (1959) romanı kollektivləşməyə həsr olunmuşdur. "Kuban çağlayır" (1955) şeir toplusu var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Краткая литературная энциклопедия
* Ногайская литература
Manuk Abeqyan

**Manuk Xaçaturoviç Abeqyan** (, ; ) — Ermənistan-sovet ədəbiyyatşünası, dilçisi.

## Həyatı
Manuk Xaçaturoviç Abeqyan 17 mart 1865-ci ildə İrəvan quberniyasının Təzəkənd kəndində anadan olmuşdur. "Erməni xalq eposu" (1908), "Yeni erməni ədəbi dilinin sintaksisi" (1912), "Qədim qusan xalq mahnıları" (1931), 2 cildlik "Qədim erməni ədəbiyyatı tarixi" (1944–1946) və s. əsərlərin müəllifidir. "*Sasunlu David*" dastanını nəşr etdirmişdir. O, 1943-cü ildən Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının üzvüdür. Ermənistan SSR Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutu Abeqyanın adınadır. O, 25 sentyabr 1944-cü ildə SSRİ respublikalarından olan Ermənistan SSR-nin paytaxtı İrəvan şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
Sasunlu David (dastan)

**Sasunlu David** (, Sasuntsi David; digər adlar , Sasna tserer, «Sasunlu igidlər», «Coşğun sasunlular» və , Cocants tunı, «Böyüklər evi», «Əcdadlar evi») — orta əsr erməni dastanı. Dastan Sasun (tarixi Ermənistan vilayətində yer, indi Türkiyədə yerləşir) döyüşçülərinin ərəb işğalçılarına qarşı mübarizəsindən bəhs edir. VIII–X əsrlərdə formalaşmışdır. Dastan dörd qoldan ibarətdir: birincisi – Sanasar və Bağdasar, ikincisi – Böyük Mher, üçüncüsü – David, dördüncüsü – Gənc Mher.

Dastan ilk dəfə 1873-cü ildə xalq ədəbiyyatı tədqiqatçısı Qaregin Srvandztyants tərəfindən Arnist kəndində yaşayan Krpo adlı bir kəndlindən qeydə alınmışdır. Hal-hazırda Ermənistanın müxtəlif bölgələrində qeydə alınan dastanın əlli variantının akademik nəşri mövcuddur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Текст Эпоса, об эпосе, словарь терминов
* Текст эпоса в переводе Валерия Брюсова и Михаила Лозинского
* Аудиокнига «Давид Сасунский»
* книга Сасунци Давид
* Мультфильм Сасна Црер (Сасунци Давид)
Qaregin Srvandztyants

**Qaregin Srvandztyants** (; ) — erməni əsilli Osmanlı filoloq, folklorşünas, etnoqraf və keşişi.

## Fəaliyyəti
Srvandztyants 1874-cü ildə erməni dastanı olan Sasunlu Davidin bir versiyasını nəşr edən ilk şəxs idi. Dastan muşlu bir kəndli tərəfindən üç gün ərzində söylənilmişdir.

## İstinadlar
Qızıl Ordunun Polşaya yürüşü (1939)

**Polşanın sovet işğalı** — Fəhlə və Kəndli Qırmızı Ordusunun Polşa Respublikasının şərq bölgələrində keçirdiyi hərbi əməliyyat. Nəticədə Ukrayna və Belarus SSR-ə (Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarusiya) və Litva (Vilnüs bölgəsinin bir hissəsi) SSRİ-yə birləşdirildi. Beləliklə, SSRİ ilə Nasist Almaniyası arasında Polşanın faktiki bölünməsi (bəzən "dördüncü bölgü" adlandırılan) həyata keçirildi ki, bu da Almaniya ilə SSRİ arasında Hücum etməmək Paktının Gizli Protokoluna uyğun gəlirdi. Əməliyyat Almaniyanın Polşaya hücumundan 16 gün sonra - 1939 -cu il sentyabrın 17 -də saat 03.15-də başladı və SSRİ tərəfindən Polşaya rəsmi müharibə elan edilmədi.

Əməliyyatda Kalinin və Moskva hərbi dairələrinin bölmələri tərəfindən gücləndirilmiş Kiyev və Belarus hərbi dairələrinin birləşmələri iştirak etdi. İşğal və daha çox ilhaq ağır nəticələrə səbəb oldu: kütləvi həbslər, Katın qətliamı, xalqların deportasiyası, Stalin repressiyalarına məruz qalan əhalinin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artması və s.

## Həmçinin bax

* Polşa kampaniyası (1939)
* Polşanın işğalı (1939–1945)
* İkinci Dünya müharibəsi
Tmoqvin zəlzələsi (1088)

**1088 Tmoqvin zəlzələsi**— 1088 -ci ildə Tmogvi zəlzələsi (Gürcüstan თმოგვის მიწისძვრა) 16 və ya 22 aprel  1088-ci il, Pasxa Bazar günü, Gürcüstan Krallığının cənub əyalətlərində baş verdi. Adını, Cavaxetidəki Tmogvi qalasından aldı, dağıdılması Gürcüstanın orta əsr salnamələrində xüsusilə qeyd olunur. Dəyəri səthi dalğa böyüklüyünün miqyasında  6.5 bal olaraq qiymətləndirilir.

## Tarixi
Tmogvi zəlzələsi, Gürcüstan tarixində qeydə alınan ən böyük zəlzələlərdən biri idi və Kiçik Qafqazdakı Cavaxeti yaylasındakı aktiv faylarla əlaqəli idi.

"XII əsrin Kralları Kralı Davudun həyatı" adlı anonim məlumatlara görə, zəlzələ "Müqəddəs Həftənin son günü, Rəbbimiz İsa Məsihin dirilməsində" Gürcüstanı sarsıtdı. The Chronicle geniş yayılmış dağıntılar və çoxsaylı insan tələfatı haqqında xəbər verir və "dəhşətli yer sarsıntılarının bir il davam etdiyini" əlavə edir. Müəllif, Niania oğlu ustası Kakhaber və həyat yoldaşının tələyə düşməsi nəticəsində Tmogvi qalasının çökməsini vurğulayır.

## Həmçinin bax
*Gürcüstanda zəlzələlər
*Tarixi zəlzələlərin siyahısı

## İstinadlar
Sasunlu David (personaj)

**Sasunlu David** (, Sasuntsi Davit) — Ermənistanın eyniadlı dastanının əsas qəhrəmanı. Dastanda personaj ərəb işğalçılarını Ermənistandan qovmuşdur.

## İstinadlar
Germinal disk

**Germinal disk** — Germinal disk aşağıdakılara istinad edə bilər:

## Quşlarda
Germinal disk, blastodisk olaraq da adlandırılır, quş yumurtasının sarısının səthində kiçik, dairəvi, ağ ləkədir (eni təxminən 1,5-3 mm).

## Məməlilərdə
Blastodisk, embrionun əmələ gələcəyi blastula içərisində yuvarlaq bir hüceyrəli bir təbəqədir. Blastodisk iki qatdan ibarətdir: hipoblast və epiblast. Hipoblast təbəqəsi blastokist boşluğuna bitişikdir və kiçik, kuboidal hüceyrələrdən ibarətdir. Sütunlu hüceyrələrdən ibarət olan epiblast təbəqəsi amniotik boşluğa bitişikdir.

## İstinadlar
Vipasank

**Vipasank** () — Artaşes sülaləsinin hakimiyyəti dövründə baş verən hadisələr haqqında qədim erməni dastanı. "Vipasank" dastanının qəhrəmanı Çar Artaşesin oğlu Artavazddır.

## İstinadlar
Abidos

**Abidos** (, , , ) — Qədim Misir dövlətinin ən qədim şəhərlərindən və dini mərkəzlərindən biri. Burada axirət tanrılarına (Hentinment, Upuaut və Osiris) sitayiş edilirdi. Orta padşahlıq dövründən başlayaraq Osirisə daha çox sitayiş olunmuşdur. Abidosdan yalnız iki məbədin xarabalığı qalmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* Mariette, Auguste, *Abydos*, ii. and iii.
* William Flinders Petrie, *Abydos*, i. and ii.
* William Flinders Petrie, *Royal Tombs*, i. and ii.

## Xarici keçidlər

* 
* The Mortuary Temple of Seti I at Abydos
* University of Pennsylvania Museum excavations at Abydos
Aberdin-Anqus qaramalı

**Aberdin-Anqus qaramalı** () — tezyetişən ətlik qaramal cinsi.

## Tarixi
Şotlandiyada yetişdirilmişdir. İngiltərə, Yeni Zelandiya, ABŞ, Kanada, Argentina və s. ölkələrdə əsas qaramal cinslərindəndir. 1932-ci ildə SSRİ-yə gətirilmişdir. Rusiyada əsas damazlıq təsərrüfatı Volqoqrad vilayətindədir. Azərbaycanda yerli cinsləri yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunur.

## Xüsusiyyəti
Ayaqları qısa, rəngi qaradır. Buynuzsuzdur. İnəklərin diri çəkisi 500–600 kq, buğalarınkı 700–750 kq, 7–8 aylıq buzovlarınkı 200 kq-dək olur. Əti yüksək keyfiyyətlidir. İldə orta hesabla 2000 kq-dək süd verir (yağlılığ 3,8–4%).

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

Абердин-ангусская порода / Г. П. Легошин // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 21. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
Абердин-ангусская порода // А — Ангоб. — М. : Советская энциклопедия, 1969. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969–1978, т. 1).
Абердин-ангусская порода // Сельскохозяйственный энциклопедический словарь / Редкол.: В. К. Месяц (гл. ред.) и др. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 7. — 655 с.
Abraham Yeravansi

**Abraham Yeravansi** və ya **İrəvanlı Abraham** ( ) — XVIII əsr erməni tarixçisi. Abraham Yerevansinin "*1721–1736-cı illərdə müharibələrin tarixi*" əsəri Cənubi Qafqaz və İran tarixini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdəndir. Kitabda müəllifin şahidi olduğu hadisələrdən, o cümlədən 1724-cü ildə İrəvanın Osmanlı qoşunları tərəfindən tutulmasından bəhs edilir. Əsər 1938-ci ildə erməni, 1939-cu ildə isə rus dilində nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
*
Aleksey Abrikosov (patanatom)

**Aleksey İvanoviç Abrikosov** (; ) — SSRİ patanatomu.

## Həyatı
Aleksey İvanoviç Abrikosov 18 yanvar 1875-ci ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində anadan olmuşdur. O, 1939-cu ildə SSRİ Elmlər Akademiyası, 1944-cü ildən isə SSRİ Tibb Elmlər Akademiyasının akademiki, həmçinin Polşa EA üzvü olmuşdur. Abrikosov 1939-cu ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür. O, 1920–1953-cü illərdə Moskva Universitetinin Tibb fakültəsinin (1939-cu ildən Birinci Moskva Tibb İnstitutunun) professoru olmuşdur. Elmi əsərləri ağciyər vərəminə, simpatik sinir düyünlərinin patoloji anatomiyasına, əzələ şişlərinə və s. həsr edilmişdir. Abrikosov əzələ şişlərinin xüsusi növünü (mioblastomioma) – "Abrikosov şişi"ni tapmışdır.

## Təltif və mükafatlar
Aleksey Abrikosov ilk dəfə "Lenin" ordeni, "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. O həmçinin, 1942-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatı, 1945-ci ildə isə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı mükafatlarına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Струков А. И. Академик Алексей Иванович Абрикосов: Библиография / Сост. А. И. Струков ; Ред. Б. Д. Петров ; I Моск. ордена Ленина мед. ин-т. — М.: Изд-во Акад. мед. наук, 1951 (вып. дан. 1952). — 24 с.
* Давыдовский И. В. Алексей Иванович Абрикосов // Вестник АМН СССР. — 1955. — № 2.
* Фёдоров А. Н. А. И. Абрикосов (1875—1955) / Канд. мед. наук А. Н. Фёдоров. — М.: Медицина, 1970. — 48 с. — (Научно-популярная медицинская литература. Выдающиеся деятели отечественной медицины и здравоохранения). — 6000 экз.
* Ерофеев Н. Д. АБРИКОСОВ Алексей Иванович // А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 11. — ISBN 978-5-8243-1429-8.

## Xarici keçidlər

* Статья на сайте «Летопись Московского университета»
* *Григорьян Н. А.* Абрикосов Алексей Иванович (18.01.1875 — 09.04.1955) // Сайт РАН
* 25.06.08 Абрикосов Алексей. 80 лет лауреату Нобелевской премии. Наука на телеканале «Культура»
Abxaz silsiləsi

**Abxaz silsiləsi** (; , *Apxazetiskedi*) — de-yure olaraq Gürcüstan, de-fakto olaraq Abxaziya ərazisində, Qafqaz dağlarında silsilə. Bzıb silsiləsinin şərq davamıdır. Baş Qafqaz (yaxud Suayrıcı) silsiləsinə paralel uzanır. Uzunluğu 60 kilometr, hündürlüyü 3,156 metrədəkdir. Porfirit və şistlərdən ibarətdir. Yamacları aşağı hissədə meşələrlə, yuxarılarda alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Müasir buzlaqlar var.

## İstinadlar
Qiqo Qabaşvili

**Giorgi "Qiqo" İvanes dze Qabaşvili** (; ) gürcü rəssam və pedaqoq. Realist məktəbinin ilk gürcü nümayəndələrindən biri. Yaradıcılığı şərqşünas obyektivlər vasitəsilə gündəlik həyatın müxtəlif mövzularını, mənzərələrini və səhnələrini əhatə etməsi ilə məşhurdur. Qərbdə çox tanınmasa da, Qabaşvilinin rəsmləri çox yüksək qiymətləndirilir, 19-cu əsrin sonlarında rəssamın amerikalı biznesmen Çarlz Riçard Kreninin sifarişi ilə çəkilmiş *Səmərqənddəki Bazar* əsəri 2006-cı ildə Christie's-də 1,36 milyon dollara satıldı.

## Bioqrafiya
9 noyabr 1862-ci ildə Gürcüstanın (o zamanlar Rusiya İmperiyasının bir hissəsi) Tbilisi şəhərində anadan olan Qabaşvili təhsilini İmperator İncəsənət Akademiyası (1886–1888) və Münhen İncəsənət Akademiyasında (1894–1897) almışdır. Vətənə qayıdaraq Tiflisdə fərdi sərgisi ilə təltif olunan ilk rəssam kimi debüt etdi. 1900–1920-ci illərdə Qafqaz İncəsənətin Təbliği Dərnəyinin nəzdindəki sənət məktəbində dərs demişdir. Qabaşvili Tbilisi Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının qurucu professorlarından biri idi (1922) və Gürcüstan SSR Xalq artisti fəxri adına layiq görülmüşdür (1929). Dövrün məşhur rəssamları Apollon Kutateladze və Yelena Axvlediani ilə eyni sırada dərs demişdir. Qabaşvili realist sənətə sadiq qaldı və sol sənətə qarşı olduğunu bildirdi. O 1936-cı il 28 oktyabr tarixində Gürcüstanın Kobuleti Bələdiyyəsi Tsihisdziri kəndində öldü.

## Əsərlər
Qabaşvili ən çox kəndlilərin, şəhərlilərin və zadəganların canlı portretləri ilə məşhurdur ("Üç şəhərli", 1893; " Yatan Xevsur ", 1898; "Sərxoş Xevsur", 1899; " Kürd ", 1903–1909); "Üç General", 1910; və s.), Eləcə də gürcü ("Alaverdoba Festivalı", 1899) və Şərq həyatından – bunların çoxu onun 1894-cü ildə Orta Asiya səyahətinin eskizlərinə əsaslanır çoxşaxəli səhnələr ("Səmərqənd Bazarı", 1894–1897; "Buxaradakı Divan-Bey Havuzu", 1897; və s.). Əsərlərinin çoxu indi Tiflisdəki Dövlət İncəsənət Muzeyində sərgilənir. Onun 1895-ci ildə Qafqazda səyahət edərkən onunla görüşən ABŞ diplomatı və iş adamı Çarlz Riçard Kreninin istəyi ilə hazırladığı "Səmərqənddəki Bazar" nüsxəsi 2006-cı ildə Sotheby's tərəfindən 1.36 milyon ABŞ dollarına satıldı.

## Qalereya

Gigo Gabashvili. Old citizen.jpg|*Yaşlı vətəndaş*, c. 1890-lar.
Gigo Gabashvili. Bukharians.jpg|*Buxarilər*, c. 1890-lar.
Gigo Gabashvili. Drunk Khevsur.jpg|*Sərxoş Xevsur*, 1899.


## Qeydlər və istinadlar

## Xarici linklər
* Qiqo Qabaşvili Gürcüstan Fotoqrafiya Muzeyində
Abxaz ədəbiyyatı

**Abxaz ədəbiyyatı** — abxaz dilində ədəbiyyat.

## Tarixi
Abxazların zəngin şifahi ədəbiyyatı var. Yazılı abxaz ədəbiyyatı isə gəncdir. İlk abxaz əlifba kitabı 1865-ci ildə nəşr olunmuşdur. 1892-ci ildə K. Maçavariani və Dmitri Qulianın "*Abxaz əlifbası*" çap edilmişdir. Bədii ədəbiyyat, əsasən, SSRİ hakimiyyəti illərində inkişafa başlamışdı. Abxaz sovet ədəbiyyatının banisi xalq şairi Dmitri Quliadır. Milli dramaturgiyanın yaranması Samson Çanbanın (1886–1937) adı ilə bağlıdır. Şairlərdən İ. Koqonia (!903-1928), K. Kvisinia, K. Aqumaa (1915–1950), L. Labaxua (1911–1938), Ş. Svijba, B. Şinkuba, nasirlərdən İ. Papaskiri, M. Lakerbay (1901–1965), V. Arqba (1921–1937), M. Xaşba, G. Qulia və başqalarının şeir, poema, povest və romanları abxaz ədəbiyyatında sosialist realizminin inkişafında rol oynamışdır. "Abxaz nağılları" (1960), D. Qulia və başqa abxaz yazıçılarının bir sıra əsəri Azərbaycan dilində nəşr edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*Bagrat Shinkuba. The Last of the Departed
*Russian translations of Abkhaz Nartic legends
*Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs, assembled, edited and annotated by John Colarusso.
*Абхазская литература. Литературная энциклопедия 1929—1939. *(Abkhazian literature. Encyclopaedia of literature 1929-1939)* 
*Поэт – живописец, поэт – мыслитель. Форум (*Forum* newspaper), 09.05.07.
Vladimir Qabulov

**Vladimir Borisoviç Qabulov** (, ; ) — qapıçı mövqeyində çıxış edən Rusiya futbolçusu.

Rusiyanın əməkdar idman ustası (2008). 2004/2005 UEFA Kuboku qalibi, iki dəfə Rusiya çempionu, 2006 Rusiya Kubokunun qalibi, 2008 Avropa Futbol Çempionatının bürünc mükafatçısı, 2017/18 Belçika çempionu. Rusiya millisində 10 oyun keçirib.

13 noyabr 2018-ci ildən 10 iyul 2019-cu ilə qədər Şimali Osetiyanın Bədən Tərbiyəsi və İdman Naziri, 2019-cu ilin iyul ayından dekabr ayınadək "Alaniya" (Vladiqafqaz) futbol klubunun prezidenti vəzifəsini tuturdu. Hazırda Şimali Osetiya-Alaniya Respublikasının başçısının respublikada futbolun inkişafı üzrə məsləhətçisidir, həmçinin 2020-ci ilin fevral ayından 2021-ci ilin iyul ayınadək Moskva vilayətinin "Olimp" futbol klubunun idarə heyətinin sədri idi, "Olimp" və "Doloqprudnı" klublarının birləşməsindən sonra iş yerinin adı "Olimp-Dolqoprudnı" olaraq dəyişdi.

## Futbol karyerası

### İlkin illəri
Vladimir Qabulov 19 oktyabr 1983-cü ildə Osetiyanın Mozdok şəhərində anadan olub. Uşaqlıqda tez-tez atası ilə birlikdə futbol yarışlarına gedirdi, bu idman növü ilə bağlı heç bir televiziya proqramını qaçırmırdı. Qabulov qapıda oynamaq qərarını hələ uşaq ikən verdi. Bir dəfə kiçik qardaşı ilə birlikdə həyətdə cərimə zərbələri endirirdilər, Georgi qapıya vururdu, Vladimir topları tutdu. Vladimir Qabulovun sözlərinə görə, çərçivəni qorumaq fikri həm də onunla bağlı idi ki, meydança üzrə qaçmaq istəmirdi.

Erkən məktəb yaşlarında futbolla məşğul olaraq, yerli № 1 uşaq və gənclər idman məktəbinə getməyə başladı. Oyunçunun ilk məşqçisi Sergey Qriqoryeviç Canayev oldu. 16 yaşında Rusiya Çempionatının İkinci Divizionunda çıxış edən "Mozdok" futbol klubundan dəvət aldı. "Mozdok"un forması ilə Qabulov 33 matçda iştirak edərək iki mövsüm oynadı.

2001-ci ildə o vaxtdı "Dinamo Moskva" klubunu çalışdıran Valeri Qazzayev Qabulovu komandasına dəvət etdi. 17 yaşlı qapıçının yeni klubda debütu 11 mart 2001-ci ildə ev meydanında keçirilən Samara şəhərinin "Krılya Sovetov" klubuna qarşı oldu, oyun "Dinamo"nun 0:1 hesablı məğlubiyyəti ilə bitdi. Ümumilikdə, Qabulov həmin mövsüm Moskva klubunda 11 görüş keçirdi, 2-sində qapısını toxunulmaz saxladı və 14 qol buraxdı.

Tezliklə Valeri Qazzayev "Dinamo"nun baş məşqçisi postunu tərk etdi, eynisini onun ardınca Qabulov da etdi və "Alaniya" klubu ilə müqavilə imzalayaraq, komandanın əsas qapıçısı oldu. Onun qərarına doğma respublikasından olan bir klubda oynamaq kimi uşaqlıq arzusu da təsir etmişdir. 31 avqust 2003-cü ildə Rusiya çempionatının 23-cü turu çərçivəsində keçirilən "Çernomorets" qarşı oyunda Qabulov Novorossiysk klubunun iki futbolçusuna zərbə vurdu. Bu səbəbdən nəzarət intizam komitəsinin bürosu onu on oyunluq diskvalifikasiya etmək qərarına gəldi.

Ümumilikdə, 2001-2003-cü illərdə Qabulov Rusiya çempionatında 43 matçda iştirak etdi, onlardan 8-də qapısını toxunulmaz saxladı və 63 qol buraxdı.

## İstinadlar
Qaraçay-Çərkəz bayrağı

**Qaraçay-Çərkəz Respublikasının bayrağı** (; ) — Rusiya Federasiyasının Qaraçay-Çərkəz Respublikasının dövlət simvoludur. Qaraçay-Çərkəz Xalq Məclisi (Parlament) tərəfindən 3 fevral 1994-cü ildə qəbul edilmişdir.

## Tarixi
Qaraçay-Çərkəz muxtar vilayəti 12 yanvar 1922-ci ildə təşkil edilmişdir. Muxtar vilayət kimi 12 yanvar 1922-ci il — 26 aprel 1926-cı il və 9 yanvar 1957-ci il — 30 yanvar 1990-cı il tarixlərində mövcud olmuşdur. 30 noyabr 1990-cı il tarixindən 1991-ci il iyul tarixinədək Rusiya SFSR tərkibində Qaraçay-Çərkəz Muxtar Sovet Sosialist Respublikası adı ilə mövcud olmuş, 3 iyul 1991-ci il tarixindən isə Rusiya Federasiyası tərkibində inzibati subyekt Şimali Qafqaz Federal Dairəsinin daxilində Qaraçay-Çərkəz Respublikası adı ilə mövcuddur. Bu illər ərzində respublikanın qırmızı rəngdə bayrağı olmuşdur.

1991-ci ildə Qaraçay-Çərkəz Respublikası yaradılsa da, onun rəsmi dövlət atributları mövcud olmamışdır. Belə ki, ilk illər Qaraçay-Çərkəz
Respublikası bayrağı üçrəngli rus bayrağı ilə təmsil olunurdu. Respublika yeganə Şimali Qafqaz subyekti idi ki, müstəqil bayrağı yox idi. Yalnız 1993-cü ildən Rusiya Federasiyası Ali Soveti binasının qarşısında muxtariyyət bayraqları sırasında Qaraçay-Çərkəz Respublikası bayrağı da dalğalanmağa başlamışdır. Bu Qaraçay-Çərkəz Xalq Məclisi (Parlament) tərəfindən qəbul edilmiş qərardan sonra mümkün olmuşdur.

## Təsviri
Qaraçay-Çərkəz Respublikası Ali Şurasının 3 dekabr 1994-cü il tarixli 76-XXI saylı qərarı ilə Qaraçay-Çərkəz bayrağı qəbul edildi:

26 iyul 1996-cı ildə bayrağın təsvirinə təsir etməyən dəyişikliklər edildi:

## Simvolu
Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Dövlət bayrağının üzərindəki rənglərin mənası aşağıdakılardır:
* *açıq mavi rəng* — sülhün, işığın və yaxşı niyyətlərin və əmin -amanlığın təcəssümü;
* *yaşıl* — təbiətin əsas rəngidir, məhsuldarlığın, zənginliyin və yaradıcılığın simvolu, gəncliyin rəngi və eyni zamanda ağıl və təmkinin təcəssümü;
* *qırmızı* — təntənəli rəngdir, insanlar arasında istilik və yaxınlığın simvoludur.

Qeyri-rəsmi açıqlamaya görə, bayrağın rəngləri Qaraçay-Çərkəz Respublikası əhalisinin əsas etnik qruplarını əks etdirir:
* *açıq mavi* — Qaraçay -Çərkəz Respublikasının türk xalqlarını — Qaraçayları və noqayları təcəssüm etdirir;
* *yaşıl* — Adıge xalqlarını — çərkəzlər və abazinləri simvollaşdırır;
* *qırmızı* — Qaraçay -Çərkəz Respublikasının slavyan əhalisini simvollaşdırır.

## Bələdiyyə bayraqları
1 yanvar 2020-ci il tarixində Qaraçay-Çərəkəz Respublikasında 100 bələdiyyə: 2 şəhər dairəsi, şəhərlərarası bölgüsü olan 10 şəhər, 5 şəhərətrafı rayon, 7 şəhər qəsəbəsi və 83 kənd var idi.

### Şəhər dairələrinin bayraqları

### Kənd yaşayış məntəqələrinin bayraqları

## İstinadlar