Tövbə (film, 1984)

**Tövbə** () — Sovet-gürcü bədii filmi, psixoloji dram. Gürcüstan-filmin istehsalı, rejissor Tengiz Abuladze tərəfindən 1984-cü ildə çəkilmişdir. Film 1987-ci ildə Kann Film Festivalında Qran Pri almışdır.

SSRİ-də yenidənqurma başlamazdan əvvəl çəkilmiş bu film 1987-ci ilin yanvarında prokata buraxıldı və demək olar ki, dərhal sovet kinosu üçün əlamətdar oldu. 1988-ci ildə film ən yaxşı film də daxil olmaqla altı nominasiya üzrə Nika mükafatına layiq görülüb.

Rejissor trilogiyasında üçüncü filmdir ("Dua" – "Arzu ağacı" – "Tövbə").

## Süjet
Müəyyən bir şəhərdə şəhərin keçmiş meri Varlam Aravidze dəfn olunur. Səhər onun cəsədi oğlu Habilin zəngin evində tapılır. Meyit yenidən basdırılır, lakin səhərisi gün yenidən qazılır. Bu hər gün təkrarlanır. Belə çıxır ki, təntənəli dəfn hər kəsdə kədər və qəm-qüssə yaratmır.

Nəvəsi Tornikenin iştirak etdiyi Varlam Aravidzenin məzarı başında pusqu qurulur. Naməlum şəxs Varlam Aravidzenin cəsədini yenidən qazmaq üçün məzarına yaxınlaşanda Tornike naməlum şəxsi güllələyir və onu yaralayır. Həbs zamanı şəhərin ən yaxşı şirniyyatçısı olan Ketevan Barateli adlı qadının naməlum şəxs olduğu üzə çıxır. Məhkəmədə o, ailəsindən, Varlam Aravidzenin ölümündə oynadığı roldan danışır.

Ketevanın səkkiz yaşı olanda Varlam Aravidze şəhərə rəhbər təyin olunur. O, saxta ittihamla rəssam atasını, sonra anası Ninonu həbs etdirir. Məhkəmədə məlum olur ki, Varlam Aravidzenin dövründə şəhərdə siyasi repressiya zamanı çoxlu günahsız insanlar repressiyaya məruz qalıb.

Bu hekayədən və Varlamın hərəkətlərinə haqq qazandırmağa çalışan atası Abel Aravidzenin anlaşılmazlığından şoka düşən Tornike intihar edir. Bundan sonra Abel Aravidze özü atasının cəsədini qəbirdən qazıb qayalardan atır.

## Rollarda
* Avtandil Maxaradze — Varlam Aravidze
* İya Ninidze — Quliko Aravidze, Avelinin arvadı
* Zeynəb Botsvadze — Ketevan Barateli, şirniyyatçı dul qadın
* Ketevan Abuladze — Nino Barateli, Ketevanın anası
* Merab Nenidze — Tornike Aravidze, Avelinin oğlu
* David Giorgobiani — Sandro Barateli, rəssam, Ketevanın atası
* Kaxi Kavsadze — Mixail Korişeli, Sandronun dostu
* Nino Zakaridze — Elena Korişeli
* Nato Oçiqava — Ketevan uşaq vaxtı
* Dato Kemxadze — Uşaqlıqda Abel
* Veriko Ancaparidze — sərgərdan
* Mziya Maxviladze məhbusun qohumudur
* Amiran Amiranaşvili — Kaihosro Doksopulo, Varlamın köməkçisi
* Boris Tsipuria — Abel Aravidzenin vəkili
* Leo Antadze — Musa, məbədin qoruyucusu
* Tamara Tsitsişvili — Məryəm, məbədin qoruyucusu
* Lia Kapanadze — Elizbar Korelia, transfer üçün növbədə olan qadın
* Kote Maxaradze — prokuror
* Rezo Esadze — Apollon, Habilin qonşusu

## Yaradılma tarixi
1981-ci ildə T.Abuladze Eduard Şevardnadzenin xeyir-duası ilə "Tövbə" filminin ssenarisini yazmağa başlayır. Onun həmmüəllifi Nana Djanelidzenin ifadəsinə görə, ssenari Leonid Brejnevin sağlığında tamamlanıb, bundan sonra Tengiz Abuladze onu Şevardnadzeyə yönləndirib. Digər mənbələrə görə, ssenari 1982-ci ilin sonunda hazır olub. E.Şevardnadze əslində filmin qeyri-rəsmi prodüseri kimi çıxış edib. Onun səhnələşdirilməsi üçün Gürcüstan hökuməti 900 min rubl ayırıb.

Film üzərində işləmək imkanlarını asanlaşdırmaq üçün Eduard Şevardnadze təklif etdi ki, "Tövbə" gürcü televiziyasının sifarişi ilə çəkilsin və onun hesabına maliyyələşdirilsin. Bu, müəllifləri ssenarini Moskvada təsdiqləmək zərurətindən xilas etdi. İttifaq Kino Komitəsinə yalnız Abuladzenin yeni film çəkməyə başlaması barədə xəbər verildi.

1983-cü ilin yayına qədər bütün bu problemlər həll olundu. Çəkiliş qrupu Batumiyə dörd aylıq ekspedisiyaya yollandı. Lakin çəkilişlər başa çatdıqdan sonra Tengiz Abuladze gözlənilməz zərbə ilə üzləşdi. Belə ki, laboratoriyanın səhvi ilə çəkilmiş beş min metrlik filmin lenti yandı.

Noyabrın 18-də o yeni zərbə aldı — Tornike Aravidze rolunu oynayan aktyorlardan biri Geqa Kobaxidze Türkiyəyə təyyarə qaçırmağa cəhd etdiyinə görə tutuldu və məhkəmənin qərarı ilə ölüm cəzasına məhkum edildi. Gürcüstan SSR DTK-nın apardığı axtarışlardan sonra Abuladzenin çəkiliş qrupu Tornike ilə epizodları yenidən çəkmək məcburiyyətində qaldı, rolu üçün yeni aktyor Merab Ninidze seçildi.

1984-cü il yanvarın 1-də E. Şevardnadze Tengiz Abuladzeni 60 illik yubileyi münasibətilə təbrik etdi və filmin tamamlanmasını arzuladı. Bu o demək idi ki, filmə ehtiyac var, Kobaxidze hadisəsi filmin üzərində işin davam etdirilməsinə maneə deyil, lazımi vəsait tapılacaq.

1986-cı il sentyabrın 5-də "Tövbə" Sov.İKP MK-ya təqdim olundu. Bu gün E. Klimov A.N. Yakovlev və "ona filmlə birlikdə iki video kaset verdi". "Mən, – A.N.Yakovlev sonralar dedi, "anladım ki, filmin nümayişi siyasi kursun dönüşünü göstərən siqnal raketi kimi olacaq", "bu filmin nümayişi ilə bizim sistemimiz dəyişir".

Sentyabrın 9-da T.Abuladzenin iştirakı ilə Boris Yeltsinin yanında filmin buraxılması məsələsi müzakirə olundu. Sentyabrın 26-da SSRİ Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsi filmi qəbul etməyə hazır olması barədə Gürcüstan Kino Komitəsini xəbərdar etdi, oktyabrın 23-də ona "icazə şəhadətnaməsi" verdi.

Əvvəlcə filmə Moskvanın Kinematoqrafçılar Evində və Sov.İKP MK-da baxıldı. Noyabrın 4-də burada filmin bir neçə nümayişi baş tutdu. Filmin nümayişi bağlı qapılar arxasında oldu. Amma Staraya meydanında Sov.İKP MK-nın binasında isə artıq baxış açıq xarakter daşıyırdı.

"Tövbə" filminin ilk açıq nümayişi 1987-ci il yanvarın 26-da Moskvada baş tutdu. Həmin gün Tbilisi kinoteatrında gürcü kinosu həftəsi başladı, bundan sonra film paytaxtın digər kinoteatrlarının ekranlarında göründü, daha sonra isə ölkə üzrə bütün kinoteatrlarda nümayiş olundu.

Filmin ekranlara çıxması SSRİ-də genişmiqyaslı antistalinist kampaniyanın başlanğıcı oldu.

## Maraqlı faktlar
* Film rus dilinə tərcümə edilmiş və gürcü şairi Mixail Kvlividze tərəfindən dublyaj edilmişdir.
* Filmdə Arvo Pärt ("Tabula rasa"dan fraqment, ağac salları olan səhnədə səslənir), Bethovenin ("Ay işığı" sonatasından adagio, 9 nömrəli simfoniyanın finalından fraqment), Verdinin (operadan Manriko partiyası), Debüssi ("Qarda ayaq səsləri" prelüdiyası), Xaçaturyan ("Qayane" baletindən "Qılınclarla rəqs"), Quno ("Ölüm və həyat" oratoriyasından fraqment), Ketevan Barateli ilə dialoqdan sonra səslənir, həmçinin "Boney M" qrupunun ifasında "Sanny" mahnıları səsləndirilir.
* Barateli ailəsində qonaq olan Varlam Aravidze Şekspirin 66-cı sonetini (filmin rus variantında bu əsəri S. Ya. Marşak tərəfindən tərcümə olunub) oxuyur, son iki misranı buraxır: "Ətrafda gördüyüm hər şey iyrəncdir, / / Bəs səni necə tərk et, əziz dostum!"
* Abuladzenin fikrincə, ağac salları ilə dolu qatar səhnəsinin əsl həyat hekayəsidir: "Çoxatauriyaya Sibirdən ağac salı ilə dolu qatar gəlib. Onların üzərində gürcü dilində yazılar var idi. Deyirlər ki, bəziləri öz yaxınlarının, siyasi məhbusların adlarını tapıb. Bu hekayə yaddaşıma o qədər həkk olunub ki, onu filmdə canlandırmalı oldum". Onun əməllərindən əziyyət çəkən insanların mərhumu qazması səhnələri də real hadisələrin əsasını təşkil edir: Ketevan Baratelinin prototipi Meqreliyadan olan mühasib idi, o, keçmiş çekistin meyitini qazıb evin qarşısına atır. Çünki çekist onun arvadını özünə məşuqə etmək üçün onu sürgünə göndərmişdi.
* Film Tbilisi və Batumidə çəkilib.

## Mükafatları
* 1987-ci ildə Ümumittifaq kinofestivalında film Birinci Mükafat qazandı
* 1987-ci ildə Kann Film Festivalında film aşağıdakı mükafatlara layiq görüldü: Qran Pri (Qran Pri), Beynəlxalq Kino Mətbuat Federasiyasının Xüsusi Mükafatı və Ekumenik Münsiflər Heyəti Mükafatı
* 1987-ci ildə film 6 nominasiya üzrə Sovet Nika Film Mükafatına layiq görülüb: Ən Yaxşı Bədii Film, Ən Yaxşı Rejissor Əsəri (Tengiz Abuladze), Ən Yaxşı Ssenari (Nina Djanelidze, Tengiz Abuladze və Revaz Kveselava), Ən Yaxşı Operator İşi (Mixail Aqranoviç), "Ən yaxşı rəssam işi" (Georgi Mikeladze) və "Ən yaxşı kişi rolu" (Avtandil Maxaradze).
* 1987-ci ildə Çikaqo FF-də film Xüsusi Mükafat qazandı
* 1988-ci ildə film Polşada ilin ən yaxşı xarici filmi üçün Tənqid Mükafatına layiq görüldü.
* Ən yaxşı xarici film nominasiyası üzrə Qızıl Qlobus

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Новейшая история отечественного кино. 1986–2000. Часть 2: Кино и контекст. Том 4, 1986–1988. СПб.: "Сеанс", 2002.
* Остерман Л. А. Интеллигенция и власть в России (1985–1996). М.: Гуманитарный центр "Монолит", 2000.
* *[[:ru:Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]* Кто поставил Горбачёва? — М.: "Алгоритм-Эксмо", 2010. — 544 с. ISBN 978-5-699-40627-2 ("Проект "Распад СССР: Тайные пружины власти" — М., "Алгоритм", 2016. Переиздание книги "Кто поставил Горбачёва?")
* *[[:ru:Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]* Глупость или измена? Расследование гибели СССР. М.: "Крымский мост", 2011. — 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6

## Xarici keçidlər
* И. Соломоник "Без покаяния" ("Новая газета" № 6, 29 января 2004 г.)
* Двадцать лет без "Покаяния" ("Искусство кино" № 11, 2004 г.)
* :ru:Роберт Рождественский. Совсем не рецензия // :ru:Литературная газета 21.01.1987.