Hamar əzələlər

[alt=smooth muscle tissue|thumb|[Qarın boşluğunun lümeninə baxan seroz membranın sərbəst buraxılması ilə hamar əzələ toxuması]]
**Hamar əzələlər** — qeyri-ixtiyari zolaqsız əzələlər. Sarkomerləri olmadığı və buna görə də zolaqları olmadığı üçün belə adlandırılmışdır. İki alt qrupa bölünür: təkkomponentli və çoxkomponentli hamar əzələlər. Təkkomponentli əzələdə hamar əzələ hüceyrələrinin bütün dəstəsi və ya təbəqəsi sinsitium kimi daralır.

Hamar əzələ mədə, bağırsaq, sidik kisəsi və uşaqlıq da daxil olmaqla içi boş orqanların divarlarında olur; qan və limfa damarları kimi keçidlərin divarlarında, həmçinin tənəffüs, sidik və reproduktiv sistemlərin yollarında.
## Strukturu
[350px|thumb|right|Sıx [cisimlər və ara filamentlər sarkoplazma vasitəsilə birləşir, bu da əzələ lifinin büzülməsinə səbəb olur.]]
[350px|thumb|right|Otonomik varikoz damarları adlanan bir sıra aksonvari [şiş hamar əzələ vasitəsilə sərbəst şəkildə motor vahidləri əmələ gətirir.]]
### Ümumi anatomiyası

Hamar əzələlər iki növə bölünür: təkkomponentli hamar əzələlər (visseral) və çoxkomponentli hamar əzələlər. Hamar əzələlərin əksəriyyəti çoxkomponentli növə aiddir və əksər daxili orqanların divarlarında yerləşir; qan damarlarını (böyük elastik arteriyalar istisna olmaqla), sidik yollarını və həzm sistemini əhatə edirlər. Ürəkdə hamar əzələlər yoxdur. Fəaliyyət potensialı hüceyrələr arasında çoxlu boşluq qovşaqlarının olması səbəbindən qonşu əzələ hüceyrələri vasitəsilə yayıla bilər. Bu xüsusiyyətə görə, ayrı-ayrı bağlamalar koordinasiyalı şəkildə büzülərək bütün əzələnin daralmasına və ya genişlənməsinə səbəb olan bir sinsitium meydana gətirir (məs. doğuş zamanı uşaqlıq əzələləri).

Təkkomponentli (visseral) hamar əzələlər miogendir. Onlar motor neyronunun iştirakı olmadan müntəzəm olaraq yığıla bilər (neyrojenik olan çoxkomponentli hamar əzələlərdən fərqli olaraq, yəni onların daralması avtonom sinir sisteminin neyronu tərəfindən başlamalıdır). Müəyyən bir dövrədə bir neçə hüceyrə öz elektrik aktivliyinə görə ritmik fəaliyyət potensialı yaradaraq, kardiostimulyator hüceyrələri kimi davrana bilər. Miogen təbiətinə görə təkkomponentli əzələlər heç bir sinir stimullaşdırması almasalar da adətən aktiv olurlar. Çoxkomponentli hamar əzələlər nəfəs borusunda, gözün iris qişasında və iri elastik arteriyaların selikli qişasında yerləşir.

Hamar əzələlər əksər hallarda müxtəlif sinir elementlərinin birləşməsindən idarə olunur və təsirlənir. Bundan əlavə, çox vaxt hüceyrədən hüceyrəyə əlaqə və yerli olaraq istehsal olunan aktivatorlar / inhibitorlar olacağı müşahidə edilmişdir. Bu, çoxkomponentli hamar əzələlərdə bir qədər koordinasiyalı reaksiya ilə nəticələnir.

Hamar əzələlər quruluşuna, funksiyasına, daralmanın tənzimlənməsinə, həyəcan və daralmanın qarşılıqlı təsirinə görə skelet əzələsi və ürək əzələsindən fərqlənir. Bununla belə, hamar əzələ toxuması zolaqlı əzələdən daha böyük uzunluq-gərginlik əyrisində daha çox elastiklik göstərməyə meyllidir. Bu daralma qabiliyyəti və hələ də kontraktilliyi saxlamaq qabiliyyəti bağırsaqlar və sidik kisəsi kimi orqanlar üçün vacibdir.

Mədə-bağırsaq traktının hamar əzələsi üç növ hüceyrənin birləşməsi ilə aktivləşdirilir - düz əzələ hüceyrələri, interstisial Kajal hüceyrələri  və trombositdən qaynaqlanan böyümə faktoru reseptoru alfa (PDGFRa) elektriklə birləşən. 
### Mikroanatomiyası
#### Hamar əzələlərin hüceyrələri
thumb|350px

Hamar əzələnin hüceyrəsi geniş orta və daralan ucları və tək nüvəsi olan milşəkilli miyositdir. Zolaqlı əzələ kimi, hamar əzələ daralıb və genişlənə bilər. Geniş vəziyyətdə hər bir hüceyrənin uzunluğu 30-200 mikrometrdir, skelet əzələ hüceyrəsindən minlərlə qısa. Mövcud miofibrillər yoxdur, lakin sitoplazmanın çox hissəsi birlikdə daralma qabiliyyətinə malik olan miozin və aktin zülalları tərəfindən tutulur.

#### Miozin

Miozin II hamar əzələlərə aiddir.

* Miozin II baş və quyruq domenlərini təşkil edən iki ağır zəncirdən (MHC) ibarətdir. Bu ağır zəncirlərin hər biri N-terminal baş domenini ehtiva edir, C-terminal quyruqları isə iki ağır zənciri bir arada tutan spiral morfologiyaya malikdir. Beləliklə, miyozin II-nin iki başı var. Hamar əzələ miyozin II ağır zəncirlərini kodlayan tək bir genə malikdir, lakin bu genin dörd fərqli izoforma ilə nəticələnən birləşən variantları var. Həmçinin, hamar əzələ daralmada iştirak etməyən və bir çox gendən yarana bilən MHC ehtiva edə bilər.
* Miozin II 20 (MLC20) və 17 (MLC17) kDa ağırlığında olan 4 yüngül zəncirdən (MLC) ibarətdir. Onlar baş və quyruq arasındakı "boyun" bölgəsində ağır zəncirləri bağlayırlar.
* MLC20 tənzimləyici yüngül zəncir kimi də tanınır və əzələ daralmasında fəal iştirak edir. Hamar əzələlərdə iki MLC20 izoforması var və onlar müxtəlif genlər tərəfindən kodlanır, lakin daralmada yalnız bir izoform iştirak edir.

#### Aktin

Daralma aparatının bir hissəsi olan nazik filamentlər əsasən alfa-aktindan və qamma-aktindan ibarətdir. Hamar əzələ alfa-aktin hamar əzələlərdə üstünlük təşkil edən izoformdur. Bir çox aktin (əsasən beta-aktin) daralma prosesində iştirak etmir, lakin daralma stimulyatorunun iştirakı ilə plazma membranının altında polimerləşir və bununla da mexaniki gərginliyə kömək edə bilər.

Alfa-aktin hamar əzələ, ürək əzələsi və skelet əzələsi kimi fərqli genetik izoformları əhatə edir.

Hamar əzələlərdə aktin miozinə nisbəti 2:1 ilə 10:1 arasında dəyişir. Və əksinə, kütlə nisbəti baxımından (molyar nisbətdən fərqli olaraq) miozin zolaqlı skelet əzələsində dominant zülal olduğuna görə aktin və miozin nisbəti 1:2 ilə 1:3 arasında dəyişir. Sağlam gənc yetkinlər üçün tipik dəyər 1:2.2.

## [[Onurğasızlar]]da və [[onurğalılar]]da hamar əzələlər

Bəzi onurğasızlarda hamar əzələlər bədənin bütün əzələ quruluşunu əhatə edir. Onurğalılarda onlar daxili orqanların membranlarının bir hissəsidir: bağırsaqlar, qan damarları, tənəffüs yolları, ifrazat və cinsiyyət orqanları, həmçinin bir çox vəzlər. Onurğalılarda hamar əzələlər əksər hallarda fusiform, uzunsov, çubuqşəkilli, uzunluğu 50-250 mikron olur. Onurğasızlarda hamar əzələ hüceyrələri forma və quruluş baxımından müxtəlifdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BBC – baby born with smooth muscle condition has 8 organs transplanted
*Smooth muscle antibody
*Stomach smooth muscle identified using antibody
*Smooth muscle histology photomicrographs
*Where smooth muscle tissue is found in the body (medlineplus.gov)