open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apertium

**Apertium** — İspaniya və Kataloniya hökumətlərinin maliyyə vəsaitləri hesabına Alikante Universitetində (Universitat d’Alacant) yaradılan avtomatik tərcümə platforması. O, GNU GPL şərtlərinə uyğun yayılan azad proqram təminatıdır.

Apertium avtomatik tərcümə aləti kimi OpenTrad layihəsinin çərçivəsində yarandı və ilkin olaraq qohum dillər arasında tərcümə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin bu yaxınlarda onun imkanları bir-birindən fərqli olan dilləri əhatə etmək üçün genişləndirilmişdir. Yeni avtomatik tərcümə sisteminin yaradılması üçün yalnız dəqiq təsvir olunmuş XML formatında linqvistik əsaslar (lüğətlər, qaydalar) yaradmaq lazımdır.

Bu proqram üçün yaradılmış dil bazaları (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya və Universitat Pompeu Fabra ilə əmakdaşlıqda) hal-hazırda İspaniyanın Roma dilləri, (İspan (Kastilya), Katalon və Qalisiya) və həmçinin ingilis, portuqal, fransız və rumın dillərini dəstəkləyir.

Apertium özünün bütün leksiki trasformasiyaları üçün son dəyişdiricilərdən və nitq hissələrinin səciyyələndirilməsi və ya söz kateqoriyaları arasında ziddiyyətlərin aradan qaldırılması üçün gizli Markov modellərindən istifadə edən avtomatik tərcümə sistemidir.
## İstinadlar
Kərim Həsənov (ədəbiyyatşünas)

**Həsənov Kərim Hüseyn oğlu** () — ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru (1988), professor (1992).

## Həyatı
Kərim Vəkilov (Həsənov) 10 aprel 1935-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Şərur rayonu, Danzik kəndində anadan olmuşdur. Soyadını repressiyalardan xilas olmaq məqsədilə dəyişmişdir. Anası Gülarə Gülməmməd qızı Dərələyəzin Amağu kəndində doğulmuş, 1918-ci ildə ailəsinin 12 üzvü erməni silahlı dəstələri tərəfindən törədilən soyqırımı zamanı həlak olmuşdur.

Kərim Həsənov ibtidai və orta təhsilini Şərur rayonunun Danzik və Yeyicə kəndlərində almışdır. Yeyicə kəndində görkəmli dilçi alim Yusif Seyidovla birgə oxumuşdur. 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) kitabxanaçılıq fakültəsini bitirmişdir. 1963-cü ildən etibarən Bakı Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, müəllim, baş müəllim, dosent və professor vəzifələrində çalışmışdır.

Filologiya elmləri namizədi dərəcəsini professor Mircəlal Paşayevin rəhbərliyi ilə almış, sonradan 1988-ci ildə filologiya elmləri doktoru olmuşdur. 1992-ci ildən vəfatına qədər BDU-nun professoru olmuşdur.

#### Vəfatı
Professor Kərim Həsənov 26 aprel 1996-cı ildə Bakı şəhərində vəfat etmiş, Mehdiabad qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Fəaliyyəti
Kərim Həsənov Azərbaycanda nəsil şəcərəsi janrında yazılmış ilk avtobioqrafik araşdırmalardan birinin – “Nəsil şəcərəsi” (1992) adlı kitabın müəlliflərindəndir. Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatına dair monoqrafik tədqiqatların, məlumat-biblioqrafiya vəsaitinin, 100-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.

Universitetin Elmi Kitabxanasına rəhbərlik etdiyi dövrdə kitabxananı müasir tələblərə cavab verən mərkəzə çevirmiş, kitabların qorunması və bərpası üçün ilk cilidləmə və çeşidləmə emalatxanasını yaratmışdır. 1974-cü ildə kitabxanaya “Elmi Kitabxana” statusu verilmişdir. Kitabxana bu gün də 2.5 milyondan çox ədəbiyyat fondu ilə fəaliyyətini davam etdirir. Azərbaycan dilində elmi dərslik və vəsait çatışmazlığını aradan qaldırmaq məqsədilə onun təşəbbüsü və səyi ilə SSRİ səviyyəsində ilk universitet nəşriyyatı yaradılmışdır. O, ömrünün sonunadək bu nəşriyyata rəhbərlik etmiş, saysız elmi əsərlərin çap olunmasına şərait yaratmışdır.

Kərim Həsənov uzun müddət universitetin Həmkarlar İttifaqının sədri olmuşdur. Onun təşəbbüsü ilə universitetdə yeni idman komandaları, musiqi və rəqs ansamblları yaradılmış, tanınmış incəsənət xadimləri bu fəaliyyətlərə cəlb edilmişdir. Bu sahədəki xidmətlərinə görə “Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adına layiq görülmüşdür. Onun təşəbbüsü ilə Quba rayonunun Nügədi kəndində universitetin tədris-təcrübə və istirahət mərkəzi yaradılmış, müəllimlər üçün mənzil təminatı və tələbələr üçün yataqxana şəraitinin yaxşılaşdırılması sahəsində mühüm işlər görülmüşdür.
## İstinadlar
Bakalavr

**Bakalavr** ( və ya ; *bacca* — "meyvə", *larius* — "dəfnə", mənası "dəfnə meyvəsi") — Bolonya prosesində iştirak edən ölkələrdə ali təhsil proqramının birinci pilləsini mənimsəyən şəxslərə verilən akademik dərəcə və ya ixtisaslaşma göstəricisi; bakalavriatı bitirmiş şəxslərə verilən ali peşə-ixtisas dərəcəsi;

Lakin istisnalar da var, məsələn, Amerika Birləşmiş Ştatlarında az sayda ikinci pillə dərəcəsini bitirənlər də uyğun sahədə bakalavr adını alırlar, Fransada isə tam orta təhsili başa vuranlar bakalavr dərəcəsi alırlar.

İlk dəfə orta əsrlərdə Qərbi Avropa universitetlərində tətbiq olunmuşdur.

## Azərbaycanda bakalavr təhsili
Azərbaycanda bu təhsil pilləsinə aparan proqram 1991-ci ildə Xəzər Universiteti tərəfindən hazırlanmış və həyata keçirilməyə başlanılmışdır. 1993-cü il qəbul edilən təhsil qanunu bakalavr və magistr dərəcələrini ali təhsilin uyğun olaraq birinci və ikinci pilləsi kimi qanuniləşdirmişdir. Azərbaycanda bakalavr üzrə təhsil müddəti 4 ildir. Bakalavr dərəcəsi magistraturaya daxil olmaq hüququ verir.

## Dünyada bakalavr təhsili
Ayrı-ayrı dövlətlərdə və ixtisas istiqamətlərində baklavr hazırlığı bir-birindən fərqlənir və 3–6 il arası təşkil edir. Məsələn, İngiltərədə və Almaniyada 3, Şotlandiya, Kanada və ABŞ-də bakalavr təhsilinin müddəti 4 ildir.

## Bolonya prosesi
Azərbaycanda iki pilləli təhsilə keçid "Bolonya prosesi"nin tərkib hissəsi olduğundan, hər ixtisas üzrə bakalavr pilləsi mövcuddur.

## Həmçinin bax
* Subbakalavr

## İstinadlar
Apollon 1

**Apollon-1** NASA-nın Apollon proqramlarından birincisidir. Apollon-1 insanın ilk dəfə aya uçması cəhdidir. Bu layihənin hazırlanmasına 1967-ci ildə başlanılıb, amma həmin il yanvar ayının 27-də Apollon-1-in ilk sınağı zamanı raket alışıb yanıb və bunun nəticəsində üç kosmonavt həlak olub. Bu hadisədən sonra NASA Apollon raketini daha da təkmilləşdirib.

## Apollon-1-in kosmonavtları
* Vircil I. "Qas" Qrissom — Kapitan
* Edvard H. Vayt II — Pilot
* Rocer B. Çaffi

## Xarici keçidlər
* The Apollo Program  Apollo 1 Səhifəsi
* {en} NASA ''Moonport: Apollon buraxıliş, işçilər və əməliyyatlarının tarixi''
* {en} NASA ''Chariots for Apollo: Apollo kosmik gəmisinin iştirakçılarının tarixi''

## Həmçinin bax
Prototiplərin sürətli hazırlanması

**Prototiplərin sürətli hazırlanması** (ingiliscə *Rapid Prototyping*) maketlərin, sınaq nümunələrinin və ya işlək modellərin konstruksiya verilənlərinin bazasında sürətli hazırlanma texnologiyasıdır. Bu prototiplər hazırlama prosesinin sonrakı mərhələsində dəqiqləşdirilir və beləliklə seriya istehsalım üçün yararlı hala gətirilirlər.

1987-ci ildə ilk dəfə olarag kompyüterden bir başa üçölçülü modellərin hazırlanması mümkün olmuşdur. Modellər istənilən həndəsi formaya malik ola bilirlər. Daxili boşlugları, arxa səthlərı və yuvaları problemsiz hazırlamag mümkün olmuşdur. İlk vaxtlarda bu üsulla hazırlanan modellərə sərf olunan vaxt adi üsulla, yəni mexaniki e`mal vasitəsi ilə hazırlananlardan bir neçə saat az idi. Bu modellər süni materialdan hazırlandığı üçün yalnız əyani nümayiş üçün və ya da dizayn modeli kimi istifadə edilirdi. Onların "funksional prototip" kimi istifadə edilməsi mexaniki və ya termiki yükləmə baxımından mümkün deyildi. Modellərin yeni üsulla hazırlanması qabaqlar tətbiq olunan xüsusu alətlərdən, formalardan və avadanlıqlardan imtina etməyə şərait yaratmışdır. Bu yeni üsulu ilk dəfə həyata keçirmək üçün hissənin üc ölçülü həndəsi forması haqqinda informasiyanı daşıyan bir kompüter proqramı və bu qrafiki informasiyanı qat şəklində addım və addım fotopolimerləşdirmə vasitəsilə qətrandan əyani cismə çevirən qurğu tətbiq edilmişdir. Bu üsul stereolitoqrafiya adlanir. Stereolitoqrafiya üsulu maşınqayırmada "Modellərin sürətli hazırlanması-Rapid Prototyping" adi altinda tam yeni bir emal istigamətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Stereolitoqrafiya üsulundan əlavə başqa üsullar da yaradılıb təkmilləşdirilmişdir. Müxtəlif materialların tətbiqi prototiplərin fiziki-mexaniki xassələrinin şəkildə yaxşılaşdıraraq onların son keyfiyyətə çatmasına imkan yaratmışdır. Metal tozların tətbiqi nəticəsində hazırlanan prototiplərin praktikada tətbiq şəraitində sınaqdan keçirilməsi mümkün olmuşdur. 

Prototiplərin sürətli hazırlanmasının əsas üsulları bunlardır: 

* Stereolitoqrafiya (Stereolithographie) 
* Lazerlə sinterləmə (Laser sintern)
* Kağız təbəqəni birləşdirməklə emal (Paper Laminate Manufacturing)	
* Əritməklə emal (Fused Layer Modeling)
* Üçölçülü çapetmə (Three Dimensional Printing)

#### Mənbə
* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2021 
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
Magistr

**Magistr** ( — müəllim, usta) — bəzi ölkələrdə magistraturanı başa vurduqdan sonra tələbələrin əldə etdikləri ali ixtisas dərəcəsi, ilkin elmi dərəcə.

**Magistratura** — ali xüsusi təhsil pilləsi olaraq, ikinci pillə ali təhsildə müəyyən ixtisas üzrə biliklərin dərinləşdirilməsinə xidmət edir.

Avropanın "Bolonya prosesinə" qoşulmuş ölkələri, o cümlədən Azərbaycan ümumi Avropa təhsil çərçivəsi yaratmaq məqsədilə magistr təhsil pilləsini daxil etmişlər. Magistr iki il, peşə yönümündən asılı olaraq öncədən alınmış təhsili elmi cəhətdən dərinləşdirməyə və əlavə ixtisasa yiyələnməyə xidmət edə bilər. Bundan əlavə magistr dərəcəsi aspiranturada təhsil üçün əsas şərt sayılır. Magistraturada təhsilə məhdudiyyət vardır. Azərbaycanda magistr təhsilinin əsasları "Azərbaycan Respublikasının təhsil qanununda" ətraflı verilir.
Vətən

**Vətən** — İnsanın anadan olduğu, dədə-babaların, qohum-əqrəbalarının yaşadığı, soykökü ilə bağlı olduğu ölkə və fərdi inkişaf zamanı bu ölkə ilə əlaqəli olan emosional məfhum. Vətənə bağlılıq insanlarda vətənpərvərlik ilə səciyyələndirilir. Vətən ata babalarımızın boya başa çatdığı,ana atalarımızın hal hazırda addımladığı torpaqdır vətən

## Xarici keçidlər
Ölkə

**Ölkə** — müəyyən sərhədə və dövlət suverenliyinə malik coğrafi ərazi olub, sərbəst və ya başqa dövlətin hakimiyyəti altında fəaliyyət göstərə bilir. Çox vaxt ölkə ilə dövlət anlayışları bir-birinə sinonim kimi işlədilir. Ancaq onların arasında müəyyən fərq vardır. Ölkə daha çox mədəni, coğrafi vəhdətlik və başqa amilləri nəzərə aldığı halda, dövlət ilk növbədə müəyyən ərazi daxilində hakimiyyətin siyasi sistemini təsvir edir. Məsələn, Britaniya imperiyası vahid dövlətdir, amma bir neçə ölkədən ibarətdir. Başqa misal, müasir Azərbaycan və kommunist dövründəki Azərbaycan — eyni ölkə olaraq qalmış, amma dövlət dəyişilmişdir.

## Ölkə simvolları
Bir ölkənin simvolları ölkənin ibarət olduğu hər hansı bir millətin və ya irqin mədəni, dini və ya siyasi simvolunu göstərir. Bayraqlarda, gerbdə və ya möhürlərdə görünə bilən bir çox simvol kateqoriyası var.

•Ölkə bayraqları

•Dövlət himnləri

•Dövlət gerbləri

•Milli şüarlar

## Həmçinin bax
* Respublika
* Termin
* Dövlət

## İstinadlar
Zviad Qamsaxurdiya

**Zviad Konstantinoviç Qamsaxurdiya** (; ) — Gürcüstan siyasətçisi, dissidenti, alimi və yazıçısı. O, Gürcüstan SSR Ali Sovetinin sədri (1990–1991) və Gürcüstanın 1-ci Prezidenti (14 aprel 1991 – 6 yanvar 1992) olmuşdur.

Postsovet respublikalardan olan Gürcüstan Respublikasının demokratik yolla seçilmiş 1-ci prezidenti olan Zviad Qamsaxurdiya daim Rusiyanı onun hökumətinə qarşı sui-qəsddə ittiham edirdi. O, Gürcüstanın inkişaf etdirilməsi üçün xarici dövlətlərdən kömək ala bilməmiş və Qamsaxurdiya hökuməti tərəfindən tanınan Çeçenistanın dövlət başçısı Cövhər Dudayevin simasında özünə etibarlı müttəfiq tapmışdır.

O, Gürcüstanı dəhşətli və qanlı vətəndaş müharibəsinə aparan dövlət çevrilişinin qurbanı oldu. Zviad Qamsaxurdiya Abxaziya ilə Gürcüstan arasında mövcud fikir ayrılıqlarının kökündə dayanır. O həmçinin, digər Qafqaz ölkələri ilə yaxın əlaqələr qurmuşdur.

## Erkən həyatı
Zviad Qamsaxurdiya 31 mart 1939-cu ildə Gürcüstan Respublikasının paytaxtı Tbilis şəhərində anadan olmuşdur. O, əslən Zuqdididən, milliyətcə meqrel olan zadəgan gürcü ailəsində anadan olmuşdu. Onun atası akademik Konstantin Qamsaxurdiya XX əsrin aparıcı Gürcüstan yazıçılarından biri və keçmiş Gürcüstan Demokratik Respublikasının diplomatı olmuşdur. Zviad filologiya kursları almış, sonradan tərcüməçi və ədəbiyyatşünas kimi karyerasına başlamışdır.

## Dissidentliyi

### İlkin dövrü
İosif Stalinin gürcüstanlı olmasına baxmayaraq və ya elə məhz buna görə, sovet hakimiyyəti 1950-ci illərdə xüsusilə Gürcüstana qarşı qəddar siyasət aparırdı. Hökumət Nikita Xruşşovun hakimiyyəti dövründə Gürcüstan mədəniyyətinin təbliğini məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Qamsaxurdiya 1955-ci ildə "Qorqasaliani" adlında yeraltı gənclər qrupu yaratmışdır. Qrup tarixi Gürcüstan kralı I Vaxtanq Qorqasalinin şərəfinə adlandırılmışdır. Bu qrup insan haqlarının pozulması ilə bağlı məlumatlar yaymağa çalışmışdır. Qamsaxurdiya 1956-cı ildə Tbilisi şəhərində SSRİ hakimiyyətinin Gürcüstan SSR-də apardığı ruslaşdırma siyasətinə qarşı təşkil edilən aksiya zamanı həbs edilmişdir. O, 1958-ci ildə antisovet materialları yaydığına görə yenidən həbs edilmişdir. Qamsaxurdiya 6 ay müddətinə Tbilisdə psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilmiş və ona "dekompensasiya ilə psixopatiya" diaqnozu qoyulmuşdur. Beləliklə, o, SSRİ-nin psixiatriyadan siyasi məqsədlər üçün istifadə edildiyi siyasətinin çoxsaylı qurbanlarından biri olmuşdur.

## İstinadlar
Oqtay Mehdiyev

**Mehdiyev Oqtay Nüsrət oğlu** — Azərbaycan aktyoru.

## Həyatı
Mehdiyev Oqtay Nüsrət oğlu 22.10.1976-cı ildə anadan olub. 1994-cü ildə Ə. Hüseynzadə adına Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "dram və kino aktyoru" fakültəsinə qəbul olunmuş, 1998-ci ildə oranı bitirmişdir.

1999-cu ildən hal-hazıradək H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram teatrında aktyor işləyir. Diplom işi olaraq Akademik Milli Dram teatrında hazırlanan "Şadlıq sorağında" (V. Rozov) tamaşasında baş rolun ifaçısı olmuşdur.

Sumqayıt teatrında oynadığı rollardan Bəhruz (T. Vəliyeva "Mənim ağ göyərçinim"), Talıb (Ə. M. Lələdağ "Tələ"), Vəliqulu (C. Məmmədquluzadə "Danabaş kəndinin əhvalatları"), Göstəbək (G. Xuqayev "Bir köpək vardı"), Təkgöz (K. Həsənov "Sehrli yaylıq"), Birinci xidmətçi (Ş. Qurbanov "Milyonçunun dilənçi oğlu"), narkoman (Y. Həşimov "Həkimlər nobata gedir"), Teymur (Ə. M. Lələdağ "Dağlarda tufan"), Şair (Anar "Yaxşı padşahın nağılı"), Qozbel (Ə. Əmirli "Varlı qadın") və s. göstərmək olar.

## Mükafatları
9 may 2024-cü ildə və 8 may 2025-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.

## Filmoqrafiya
# 220 №-li otaq (film, 2010)
# Adil Babayev. Ata olsam belə, ata istərəm (film, 2015)
# Mən burdayam, İlahi!
# Vətəndaş A

## İstinadlar
İlqar İbrahimov

**İbrahimov İlqar Cəmil oğlu** ( 3 mart 1959-cu il) — Azərbaycan aktyoru.

## Həyatı
İlqar İbrahimov 1981-ci ildə M.Əliyev adına ADİİ-nin "dram və kino aktyoru" fakültəsinə qəbul olunub, 1985-ci ildə həmin fakültəni bitirib.

1978-ci ildən Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında aktyor işləyir.

1985-1996-cı illərdə M.Davudova adına Mingəçevir Dövlət Dram Teatrında aktyor işləyib.

1990-cı ildən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının üzvüdür.

2001-ci ildən yenidən Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında aktyor işləyir.

Sumqayıt Teatrında oynadığı rollar: İ.İbrahimov "Yaxşı adam" – Əli,M.Moyame "Lotereya" – Klud, M.Haqverdiyev "Fədakarlıq" – Zakir, Ə.Qiyas "Jəhənnəm eksperisi" – Bələdçi, M.F.Axundov "Hekayəti xırs quldurbasan"- Fok, G.Xuqayev "Ailə" – Juci, İ.Məlikzadə "Gəl qohum olaq" – Jamal, S.Rəhman "Əliqulu evlənir"- Kamal,  N.Həsənzadə "Nabat xalanın çörəyi" – Əsgər Ə.Əmirli "Varlı Qadın" – Sarı Qarayev , Anar "Yaxşı padşahın nağılı" – Vəzir, Z.Xəlil "Balqabaq padşahın nağılı" – Vəzir və s.

Ümumilikdə 60-a yaxın rol oynayıb.

## Filmoqrafiya
# Bir anın həqiqəti (film, 2003)

## Mənbə
* İlqar İbrahimov
Möhdasim Yusifov

**Yusifov Möhdasim Seyidəzim oğlu** (11.09.1950) — 1994-cü ildən Sumqayıt teatrında vokal aktyoru işləyir.

## Həyatı
M. Yusifov Sumqayıt teatrında işləməzdən əvvəl, 1972–78-ji illərdə M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət filarmoniyasında və Dövlət konsert birliyində solist-xanəndə, 1978–1994-cü illərdə isə Sumqayıt şəhər mədəniyyət evinin "Gənclik" Xalq kollektivinin rəhbəri vəzifəsində çalışmışdır.

Sumqayıt teatrında oynadığı rollardan Kəndli (J. Məmmədquluzadə "Danabaş kəndinin əhvalatları"), Buğac (F. Məhərrəmov "Oğuzlar"), Polis (İ. Məlikzadə, S. Ələsgərov "Subaylarınızdan görəsiniz"), Aşıq Əlimərdan (Ə. M. Lələdağ "Tələ"), Qaçqın xəstə (Y. Həşimov "Həkimlər nobata gedirlər"), Aşbaz (F. Həsənqızı "Anası öpməyən qız"), Saray müğənnisi (Ə. Haqverdiyev "Xacə şah"), Namaz (M. F. Axundov "Xırs quldurbasan"), Nəzarətçi (N. Dumbadze "Ağ bayraqlar"), Cangüdən (M. Haqverdiyev "Fədakarlıq"), Əkbər bəy (Ə. M. Lələdağ "Dağlarda tufan") və s. göstərmək olar.

## Mənbə
* MöhdasimYusifov
Lazerlə sinterləmə

**Laserlə sinterləmə -LS** üsulu kiçik ölçülü danəcikləri yerli qızdıraraq,  əritməklə bir-birinə birləşdirmək yolu ilə verilmiş material qatını bərkitməyə əsaslanır. Bu üsulu yerinə yetirmək üçün materiala və qurğuya xüsusi tələbatlar qoyulur. LS üsulu toz metallurgiyasından məlumdur. Metallurgiyada sinterləmə üsulundan metal tozların uzun müddət böyük təzyiq altında yüksək temperaturda “bişirilərək “ xüsusi xassəli (məsaməli) material almaq üçün istifadə edilir.

Prototiplərin LS üsulu ilə hazırlanması klassik sinterləmənin yuxarıda qeyd edilən təsir vasitələrindən (təzyiq və vaxt) imtina edir. Prosesdə əsasən danəciklər qısa müddətdə lazer şüası ilə termiki tə`sirə məruz qalır. Danəciklər sərbəst şəkildə işçi lövhənin üzərində toz qatı şəklində yayılır. Onlar yerli olaraq əridilərək bir-biri ilə birləşdirilir. Sinterləmə prosesi əridilmiş hissəciklərin qatılığı və onların səthi gərginliyi ilə xarakterizə olunur. Bu parametrlər tətbiq olunan materialdan və temperaturdan asılıdır. Sinterləmə prosesi üçün demək olar ki, əridilə-bilən və soyuduqdan sonra bərkiyən butun materiallar tətbiq edilə bilər.

## Mənbə

*Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005 
*Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
Əritməklə emal

**Əritməklə emal** qaynaq prosesi ilə oxşarlığı vardır. Prototiplərin sürətli hazırlanmasının tərkibi olan bu üsul bərk materialı əridərək təbəqə şəklində üst-üstə birləşdirii və beləliklə verilmiş modelin hazırlanmasına imkan yaradır. Prosesin adı da ele buradan yaranıb: *Fused Deposition Modeling* (FDM) – yəni əridilmiş qatın çəkilməsi ilə modellərin hazırlanması. Burada pəstah rolunu oynayan məftil xüsusi qızdırıcı başlığın köməyi ilə ərimə temperaturuna qədər qızdırılır. FDM üsulu ərimə temperaturu və istilikkeçirmə qabiliyyəti aşağı olan materialların məsələn, süni materialların və mumun tətbiqi üçün əlverişlidir. Metalların tətbiqi isə yüksək əmək tutumlu hazırlıq işlərinin aparılması nəticəsində müəyyən problemlər yaradır. Püskürtmə başlığı fəzada 3 istiqamətdə hərəkət etdirilə bildiyindən istənilən üçölçülü modelin hazırlanması mümkündür. Başlıqdan verilən ərimiş materialın artiq bərkimiş səth üzərində qat şəklində birləşməsini təmin etmək üçün, verilən material şırnağının en kəsiyi elə idarə edilir ki, o çevrə şəklində yox ellips şəklində olsun. Bu səbəbdən yeni çəkilmiş təbəqədə yaranmış gərginlik nəticəsində çəkilmiş qat sonradan formasını dəyişməyə can atır. Səthi gərginlik tarazlaşdıqdan sonra yeni qatla bərkimiş qat arasında kifayət qədər möhkəm birləşmə əmələ gəlir.

## Mənbə

* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005 
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.

## Xarici keçidlər

* 3D Printer
Üçölçülü çapetmə

**Üçölçülü çapetmə** prinsipcə sinterləmə ilə oxşar olan bu üsul başqa birləşdirmə metodu ilə işləyir və fiziki əsasına görə adi çapetməyə (plotter üsulu) bənzədiyindən üçölçülü çapetmə -* 3D Printing* adlanır. İlkin material kimi burada qranulatlardan və tozlardan istifadə edilir. İşçi zonaya qat şəklində çəkilmiş toz, xüsusi birləşdirici komponentin püskürdülməsi ilə bir-birinə yapışdırılır. Bu işləmə prinsipi demək olar ki, birləşdirilən materialın xassələrindın asılı olmadığından material seçimini asanlaşdırır.

thumb|right|upright=1.5|3D-çapetmçə qurğusu.

## İşləmə prinsipi
*3D Printing* qurğusu işçi zonada yerləşən iki çəndən, işçi kameradan və bunların üzərində düzxəttli hərəkət edən çapetmə mexanizimindən (plotterdən) ibarətdir. Bu çənlər proses zamanı işçi zonaya toz verilməsinə, kamera isə əsasən prosesin aparılması, yəni hissənin qurulmasına xidmət edir. Hər bir çən hərəkətsiz divarlardan və Z istiqamətində hərəkətli lövhədən (dibdən) ibarətdir. Toz çənlərinin dibi hər bir yeni qat çəkilməzdən əvvəl yuxarıya hərəkət etdirilərək lazımi miqdarda toz qarışığını işçi zonaya çıxarır. Sonra bu kütlə xüsusi diyircəyin vasitəsilə işçi platformanın üzərinə bərabər yayılır.

İşçi kamera isə əksinə olaraq hər addımdan sonra aşağıya doğru hərəkət etdirilir. Proses ilkin qatın tıkilməsi ilə başlayır. Lazımi miqdarda toz işçi platformanın üzərinə çəkildikdən sonra başlıqdan onun üzərinə su əsasında hazırlanmış birləşdirici maye püskürdülür. Birləşdiricinin püskürdülməsi çap başlığının malik olduğu 128 ədəd ucluqların vasitəsi ilə eyni zamanda yerinə yetirilir. Toz hissəcikləri birləşdirici maye bərkidikdən sonra lokal olaraq bir-biri ilə birləşərək möhkəm təbəqə yaradır. Birləşdirilməmiş toz hissəcikləri isə işçi zonada qalaraq hissə üçün dayaq rolunu oynayırlar. Çap başlığı hissənin en kəsiyinin həndəsi formasına üyğun olaraq hərəkət etdirilir. Birləşdirici maye su əsasında hazırlandığından qurulmuş hissənin təxminən 10%-ini su təşkil edir.

Birinci təbəqə hazır olduqdan sonra işçi platforma bir addım aşağıya hərəkət etdirilir. Beləcə proses, hissə tam hazır olana qədər təkrarlanır. Bu üsulun fərqləndirici cəhətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, birləşdirici məhlul rəngli də ola bilər. Belə məhlullar rəngli hissələrin hazırlanmasında istifadə edilir. Prosesin iş prinsipi müxtəlif materialların tətbiqində bir çox sərbəstliyə imkan verir. Əsasən bir neçə toz-birləşdirici kombinasiyası mümkündür. Məsələn, gips-keramika və ya polimerin tətbiqini misal kimi göstərmək olar.

## Mənbə

* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005 
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
Firudin Səfərov

**Firudin Səttar oğlu Səfərov** () — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1992).

## Həyatı
Səfərov Firudin Səttar oğlu 1 avqust 1933-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında zərb alətləri üzrə təhsil almış, 1953-cü ildən 1964-cü ilədək dahi dirijor maestro Niyazinin rəhbərlik etdiyi Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrində çalışmışdır. 1968-ci ildə N. A. Rimski-Korsakov adına Leninqrad Dövlət Konservatoriyasının musiqili teatr rejissorluğu fakültəsini bitirmişdir.

1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında quruluşçu rejissor kimi fəaliyyətə başlayan istedadlı sənətçi az bir zaman ərzində yüksək yaradıcılıq imkanlarına, dərin səhnə duyumuna malik olduğunu göstərə bilmişdir. O, bir çox opera tamaşalarına quruluş vermiş, teatr aləmində bacarıqlı rejissor kimi nüfuz qazanmışdır. Respublikamızda keçirilən 40-a yaxın dövlət səviyyəli tədbirin hazırlanması Firudin Səfərova həvalə olunmuşdur.

Sovetlər İttifaqı zamanında maraqlı işləri ilə ölkədə tanınan rejissor 1977-ci ildə A. Nəvai adına Daşkənd Akademik Böyük Opera və Balet Teatrına dəvət edilmişdir. F. Səfərov bu günə qədər teatrın baş rejissoru vəzifəsində uğurla çalışır. Bu illər ərzində o, 60-a yaxın opera tamaşalarına, o cümlədən P. İ. Çaykovskinin "Qaratoxmaq qadın", "İolanta", Q. Donisettinin "Sevgi şərbəti", C. Verdinin "Traviata", "Riqoletto", "Trubadur", C. Rossininin "Sevilya bərbəri", S. Prokofyevin "Odlu mələk" və başqa tamaşalara maraqlı səhnə həlli vermişdir.

O, Özbəkistanda keçirilən kütləvi bayramların bədii rəhbəri və quruluşçu rejissoru olmuş, yaradıcı adamlar sırasında Azərbaycanı ləyaqətlə təmsil etmişdir.

Firudin Səfərov hətta ölkədən kənarda çalışdığı vaxtlarda Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında dahi Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Koroğlu", müasir türk bəstəkarı Nevit Kodallının "Van Qoq" və görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Vasif Adıgözəlovun "Natəvan" operalarına quruluş vermişdir.

Sənətçinin peşəkar kadrların yetişdirilməsində də xidmətləri böyükdür. O, uzun illərdir ki, Daşkənd Dövlət Konservatoriyasının opera hazırlığı fakültəsində bu istiqamətdə səmərəli iş aparır. Bir çox gənc vokalçılar ilk yaradıcılıq addımlarını məhz ustad rejissorun köməyi ilə atmış, böyük səhnədə öz istedadlarını nümayiş etdirə bilmişdir. Firudin Səfərov 2002-ci ildən Daşkənd Dövlət Konservatoriyasının professorudur.

1981-ci ildə A. Petrovun "Birinci Pyotr" operasının quruluşuna görə Özbəkistanın Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

O, 1986-cı ildə Özbəkistan Respublikasının, 1992-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülmüşdür.

## Mənbə
* Firudin Səfərov

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* В Ташкенте отметили 85-летие народного артиста Узбекистана и Азербайджана Фирудина Сафарова
Abdal

**Abdal** — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun Gülablı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.Dağ yamacındadır.

## Tarixi
1905–1918-ci illərdə kəndə erməni silahlı qüvvələri tərəfindən basqınlar olub və xeyli sayda insan öldürüb və işgəncələrə məruz qalıb.Abdal kəndi 1992-ci il sentyabrın 4-də Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunmuş, 20 noyabr 2020-ci ildə Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatının şərtlərinə əsasən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri kəndə daxil olmuş, kənd işğaldan azad olunmuşdur.

## Toponimikası
ABDAL — Yuxarı Qarabağın Vərəndə nahiyəsində kənd adı. İndi Ağdam rayonunda Abdal-Gülablı. Yerli tam adı Abdal-Bulaq. Kənddə Xanımbulaq, Damcıbulaq, Bəybulaq və s. bulaqlar var.

Laçın qəsəbəsinin qədim adı Abdallar, Laçın rayonu ilə Ordubad rayonu arasında Abdaldağ, Xocavənd rayonunda Bəhrəmli kəndi ərazisində Abdallar qışlağı, Ordubad və Tovuz rayonlarında Abdal dağ adları, orta əsrlərdə İrəvan əyalətində Abdal, Abdallar-Ulya, Abdaloğlu, Gürcüstanın Bolnisi rayonunda Abdallı, Şimali Qafqazın Ter əyalətində Abdaldağ toponimləri mənşəcə eynidir. Eramızın 1 minilliyinin 1 yarısında Orta Asiyada mövcud olmuş Abdal tayfa nümayəndələri müxtəlif istiqamətlərə köçmüş və onların müəyyən hissəsi Cənubi Qafqaza gəlmişdir. Albaniyada ermənicə yazılışda Heptal formasında bu tayfanın yaşadığını VII əsr alban tarixçisi Moisey Kalankatlı yazmışdır. Abdal adlı tayfa başqırdlarda, qazaxlarda və türkmənlərdə də vardır. Cənubi Qafqazda Abdallı kənd adlarının bəziləri Qızılbaşların (XV əsr) Şamlı tayfasının Abdallı qolunun məskunlaşması ilə bağlıdır.

Tarixi mənbələrdə Abdal-Gülablı tayfalarından bir neçəsi 16-cı əsrin əvvəllərində buradan Kür-Araz ovalığına əsasəndə Cavad qəzasına (indiki Salyan rayonunun **[[Qarabağlı (Salyan)|Qarabağlı kəndi]]**) ərazisinə yerləşmişlər və həmin kəndin əsasını qoyanlardan olmuşlar.

## Həmçinin bax
* Abdal yurdu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Ağdamın Abdal və Gülbalı kəndlərində getmiş döyüşlər haqqında video — Youtube.com
* 
* 
*
Güzgü

**Güzgü** — nisbətən hamar səth olub, qayıtma qanununa əsasən səthə düşən işığın paralleliyini təmin edərək səthdə əksin yaranmasına imkan verir. Buna görə də, səthin güzgü kimi işləməsi üçün onun kələkötürlüyü düşən işığın dalğa uzunluğunun yarısına bərabər olmalıdır. Ağ nahamar səth də işığı qaytarır, ancaq burada işıq nizamlanmamış şəkildə olduğundan heç bir əksi görmək olmur.

Müstəvi güzgülər eyni ölçülü virtual şəkillər göstərirlər. Refleksion güzgülərdə isə yana dönmüş, başıüstə olan şəkilləri görmək olur.

Müstəvi olmayan güzgülərdə əksin keyfiyyəti güzgünün xassələrindən asılı olur (qabarıq, çökük, dalğavari güzgü). Burada güzgüyə olan məsafə də rol oynayır. Beləliklə təhrif olunmuş əkslər alınır. Qabarıq güzgülərdə əkslər böyük, çökük güzgülərdə isə kiçik alınır.

Ən geniş yayılmış güzgü növləri məişətdə, əsasən isə evlərdə işlədilən güzgülərdir. Onlar arxa tərəfinə nazik alüminium qatı çəkilmiş şüşələrdən ibarətdir. Keçmişdə gümüşdən güzgü kimi istifadə edilirdi. Şüşənin arxasına çəkilmiş metal qatı əlavə olaraq oksidləşmədən qorumaq üçün rənglə örtülür.

Güzgülər çox qədim zamanlardan insana məlum olmuşdur. İlk insan tərəfindən yaradılmış güzgü tunc dövrünə gedib çıxır. O zaman üzü hamarlanmış metal lövhələrdən güzgü kimi istifadə edilirdi.

## Həmçinin bax
* Güzgü dünyası
* Güzgü həyat
* Güzgügöl

## İstinadlar
Apollon 4

**Apollon-4** — NASA-nın Apollon proqramlarından biridir. Apollon-4 Apollon proqramının kosmonavtsız layihələrindəndir. NASA 1967-ci il noyabrın 9-da Apollon 4-ü Kennedi Kosmos Mərkəzindən (Florida, ABŞ) Saturn raketilə kosmosa göndərdi.

## Qaynaq
*  NASA ''NSSDC catalog : Apollonun 4 uçuşunun tarixi'' 
*  NASA ''Moonport: Apollon buraxıliş, işçilər və əməliyyatlarının tarixi''
*  NASA ''Chariots for Apollo: Apollo kosmik gəmisinin iştirakçılarının tarixi''

## İstinadlar
Stereolitoqrafiya

**Stereolitoqrafiya -SL** (yunanca *Stereos* - "bərk, möhkəm" və *lithos* - "daş və yazmaq" sözlərini birləşməsindəndir) prototiplərin sürətli hazırlama üsulu olub, ən dəqiqidir. O sənayedə tətbiq olunan ilk və hal-hazırda geniş yayılmış RP üsuludur. Üsulunun praktiki tətbiqi eynicinsli mayenin polimerləşdirmə yolu ilə bərk cismə çevirilməsinə əsaslanır.

Adından göründüyü kimi bu proses fotopolimerləşməyə əsaslanir. Polimerləşmə prosesi dedikdə, mikro molekulların makromolekullara birləşməsindən ibarət olan zəncirvari proses başa düşülür. Ayrı-ayrı molekulların qarışığından ibarət mayedən (monomerdən) zəncirvari şəkildə bərkimiş süni material alınır. Monomerlər adətən karbohidrat birləşməsindən ibarətdir.

Polimerləşmə prosesini üç mərhələyə ayırmaq olar:
*Başlanğıc; 
*Zəncirvari artma;
*Sonaçatma. 
Başlanğıc mərhələdə qətranda olan molekullar xaricdən verilən enerjinin hesabına radikal hissəciklərə bölünürlər. Bu hissəciklər, yəni elektronlar bir-biri ilə cütləşməyə can atırlar. Artma pilləsində elektronlar artiq monomerdəki cütləşmiş karbonla birləşməyə cəhd göstərirlər. Yeni əmələ gələn qrup başqa monomerlərlə reaksiyaya girərək polimer zənciri yaradır.  Sonaçatma zamani zəncirvari  proses dayanır.

Sterelitoqrafiya üsulunda polimerləşmə prosesini müəyyən sahə daxilində aparmag lazımdır. Bunun üçün xüsusu xassəyə malik  monomerdən istifadə edilir. Verilmiş monomerə xüsusi inisiator əlavə etməklə  xaricdən verilən işıq vasitəsilə polimerləşmə prosesi elə idarə edilir ki, yalnız işıq düşən sahədə proses gedir. Beləliklə verilmiş həndəsi formaya malik sahə bərkidilir.

Prosesi idarə etmək üçün lazer şüalarının parametrlərini bilmək vacibdir. Bu parameterlər şüanın təsir dərinliyi və buraxdığı izin həndəsi forması ilə təyin olunurlar.

## Mənbə

*Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005 
*Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
Azərbaycan sərhədçiləri (film, 1951)

***Azərbaycan sərhədçiləri*** qısametrajlı sənədli filmi rejissor Lətif Səfərov tərəfindən 1951-ci ildə çəkilmişdir. Film sərhəd qoşunlarının yubileyinə həsr olunmuşdur.

## Məzmun
Film sərhəd qoşunlarının yubileyinə həsr olunmuşdur.

## Film haqqında
Film məqsədli kinojurnaldır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Lətif Səfərov
Rejissor: Lətif Səfərov
Operator: Arif Nərimanbəyov

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1951-ci ilin Azərbaycan filmləri
1950-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Muğanlı

;Azərbaycan
* **[[Muğanlı (Ağdam)]]**
:* Muğanlı (Bağbanlar, Ağdam) — Ağdam rayonunun Bağbanlar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
:* Muğanlı (Şıxbabalı, Ağdam) — Ağdam rayonunun Şıxbabalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* **[[Muğanlı (Zəngilan)]]**
:* Muğanlı — Azərbaycanın Zəngilan rayonunun Gilətağ kənd inzibati-ərazi dairəsində kənd.
:* Muğanlı — Azərbaycanın Zəngilan rayonunun Hacallı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
* Muğanlı (Ağcabədi) — Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda kənd.
* Muğanlı (Ağstafa) — Azərbaycanın Ağstafa rayonunda kənd.
* Muğanlı (Bərdə) — Azərbaycanın Bərdə rayonunda kənd.
* Muğanlı (Xocavənd) — Azərbaycanın Xocavənd rayonunda kənd.
* Muğanlı (Qubadlı) — Azərbaycanın Qubadlı rayonunda kənd.
* Muğanlı (Şamaxı) — Azərbaycanın Şamaxı rayonunda kənd.
* Muğanlı (Şərur) — Azərbaycanın Şərur rayonunda kənd.
* Muğanlı (Kürdəmir) — Azərbaycanın Kürdəmir rayonunda kənd.
* Muğanlı (Zaqatala) — Azərbaycanın Zaqatala rayonunda kənd.
* Muğanlı — Zaqatala rayonu ərazisində çay.

;Gürcüstan
* Muğanlı (Qaraçöp) — Gürcüstan Respublikasının Kaxeti diyarının Saqareco bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Muğanlı (Qarayazı) — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli diyarının Qarayazı bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
* Bala Muğanlı — Gürcüstanın Bolnisi rayonunda kənd.
* Böyük Muğanlı — Gürcüstanın Marneuli rayonunda kənd.

;İran
* Muğanlı (Ənquran)
* Muğanlı (Bicar)
* Muğanlı (Mahnişan)

## Həmçinin bax
* Muğan
* Muğanlı bələdiyyəsi
* Muğanlı (təxəllüs)
Apollon 6

**Apollon-6** NASA-nın Apollon proqramlarından biridir. Apollon-6 Apollon proqramının kosmonavtsız son layihəsidir. NASA 1968-ci il aprelin 4-də Apollon 6-nı Kennedi Kosmos Mərkəzindən (Florida, ABŞ) Saturn V raketilə kosmosa göndərdi.

## Xarici keçidlər
* ''NSSDC catalog : Apollo 6 flight listing'' 
* Moonport: Apollon buraxıliş, işçilər və əməliyyatlarının tarixi
* Chariots for Apollo: Apollo kosmik gəmisinin iştirakçılarının tarixi
* Fernbank biliklər mərkəzi
## İstinadlar
And (film, 2002)

***And*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Rafiq Quliyev tərəfindən 2002-ci ildə çəkilmişdir. Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycan əsgəri haqqındadır.

## Məzmun
Film Azərbaycan əsgəri haqqındadır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Hafiz Nəzərli
Rejissor: Rafiq Quliyev
Operator: Rüfət Məmmədoğlu, Vüqar Vaqifoğlu

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2002-ci ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Ana (film, 1999)

**Ana** — rejissor Xamis Muradov tərəfindən 1999-cu ildə çəkilən Azərbaycan sənədli filmi.

## Film üzərində işləyən
Rejissor: Xamiz Muradov

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 376-377.
*Xamis Muradov 
*Xamis Muradov

## Həmçinin bax
*Azərbaycan filmlərinin siyahısı 
*1999-cu ilin Azərbaycan filmləri 
*1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
İblis qadın (film, 1995)

**"İblis qadın"** — 1995-ci ildə istehsal olunmuş Azərbaycan filmi.

## Məzmun

## Filmin heyəti

### Rollarda
:Firəngiz Mütəllimova
:Rəfael Dadaşov

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Apollon 5

**Apollon-5** NASA-nın Apollon proqramlarından biridir. Apollon-5 Apollon proqramının kosmonavtsız layihələrindəndir. NASA 1968-ci ildə Apollon-5-i Kennedi Kosmos Mərkəzindən (Florida, ABŞ) Saturn raketilə kosmosa göndərdi.

## Qaynaq
* {en} ''NSSDC catalog : Apollo 5 flight listing'' 
* {en} NASA ''Moonport: Apollon buraxıliş, işçilər və əməliyyatlarının tarixi''
* {en} NASA ''Chariots for Apollo: Apollo kosmik gəmisinin iştirakçılarının tarixi''
## İstinadlar
Ararat

* **Ararat** — ermənilərin Ağrı dağına verdiyi ad.
* Ararat rayonu — Vedi rayonunun indiki adı.
* Ararat (şəhər) — Ermənistanda şəhər.
* Ararat (kənd) — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd. 
* Ararat mərzi —
* Ararat İrəvan FK —
Nadir Əliyev (hərbçi)

**Nadir Əliyev** (*tam adı: Nadir Alış oğlu Əliyev* ) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Əliyev Nadir Alış oğlu 1962-ci iyul ayının 30-da Ağdam rayonunun Əliağalı kəndində doğulmuşdur. 1977–1981-ci illərdə Bakı Politexnik Texnikumunda təhsil almışdır. 1991-ci ildə DTK-nın F.E.Dzerjinski adına Ali Məktəbini, 1993-cü ildə isə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1991-ci ildən Mili Təhlükəsizlik Nazirliyində həqiqi hərbi xidmətdə olan N.Əliyev 1991-ci ilin sentyabr ayından dekabr ayınadək Azərbaycan DTK-nın (1991-ci ilin noyabr ayından MTN-nin) Mardakert (Ağdərə) rayon bölməsində, 1992-ci ildən isə Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Qarabağ üzrə İdarəsinin Ağdərə Rayon Bölməsində baş əməliyyat müvəkkili işləmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
1993-cü ilin yanvar ayında MTN-nin Ağdam Rayon Şöbəsinə baş əməliyyat müvəkkili təyin olunmuşdur. Ağdərə uğrunda döyüşlərin qızğın dövründə cəbhə bölgəsinə ezam edilməsi üçün könüllü surətdə rəhbərliyə raportla müraciət etmiş, MTN-nin xüsusi təyinatlı hərbi dəstəsinin tərkibində Ağdərə rayonunun Sırxavənd kəndində gedən döyüşlərdə rəşadət göstərmiş, Ağdam rayonunun Qiyaslı kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə düşmənə əsir düşməmək üçün sonadək müqavimət göstərmiş və qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Ailəli idi. İki övladı var.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 9 oktyabr 1994-cü il tarixli 218 saylı Fərmanı ilə Əliyev Nadir Alış oğlu ölümündən sonra "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Suraxanı rayonundakı 282 saylı orta məktəb qəhrəmanın adını daşıyır. Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 86-87.

## Xarici keçidlər
* Milli qəhrəmanlar
Arif Qubadov

**Arif Qubadov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Arif Qubadov 20 sentyabr 1966-cı ildə Cəlilabad rayonu Əliqasımlı kəndində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Əliqasımlı kənd orta məktəbini bitirmişdir.

1984-cü ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. Ermənistan Respublikasının torpalaqlarımıza hücum etməsi və işğalçılıq siyasəti onu da bir azərbaycanlı kimi narahat etmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
1992-ci ildən Milli Ordu sıralarında Arif Qubadovun şərəfli döyüş yolu başlamışdır. Arif ata-baba yurdlarımızdan biri olan Naxçıvanın Sədərək bölgəsində döyüşə atılmışdır. Onun komandirlik etdiyi taqım erməniləri geri oturtmuş və onlarla erməni quldurunu məhv etməklə yanaşı, düşmənin çoxlu sayda zirehli texnikalasını da sıradan çıxarmışdır. 1993-cü ildə Arif Ağdam cəbhəsinə göndərilmişdir. Əfətli, Yusifcanlı kəndləri ermənilərdən onun rəhbərliyi ilə təmizlənmişdir. 1993-cü ilin avqustundan cəsur döyüşçünün sorağı Füzuli cəbhəsindən gəlmişdir. Əhmədbəyli, Aşağı Kürdmahmudlu və Yuxarı Kürdmahmudlu, Alxanlı kəndləri şəxsən Arifin komandirliyi ilə ermənilərdən azad edilmişdir. O, 1994-cü ildə Tərtər və Ağdərə rayonlarında da rəşadətlə döyüşmüşdür.

Arif Qubadov 1996-cı ildə Bakı Birləşmiş Komandirlər Məktəbini, 2003-cü ildə isə Azərbaycan Respublikası MTN Akademiyasının sərhəd qoşunları bölməsini bitirmişdir.

## Ailəsi
Ailəli idi, üç övladı var.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il 307 saylı fərmanı ilə Qubadov Arif Vəliş oğlu "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, ehtiyatda olan polkovnik–leytenant Arif Qubadov 43 yaşında Türkiyədə müalicə olunduğu Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasında 26 sentyabr 2009-cu ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 161-162.
* Arif Vəliş oğlu Qubadov
Baxşeyiş Paşayev

**Baxşeyiş Paşayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Baxşeyiş Paşayev 1 may 1936-cı ildə Ağdam rayonunun Əhmədavar kəndində doğulmuşdur. Burada məktəbi bitirdikdən sonra Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olmuşdur. 1988-ci illərdə Qarabağda vəziyyət pisləşəndən, Əli və Bəxtiyar qətlə yetiriləndən sonra Baxşeyiş xalq hərəkatına qoşulmuşdur.

## Döyüşlərdə iştirakı
Daha sonra həyatını cəbhə ilə bağlayan Baxşeyiş döyüşçülərə silah sursat çatdırmış, dinc sakinlərin təhlükəsizliyi üçün həyatı bahasına risklər etmişdir. Baxşeyiş "Qarabağ Müdafiə Şahinləri" dəstəsinin ən fəal üzvlərindən biri olmuşdur. Xramort kəndinin erməni təcavüzkarlarından təmizlənməsində xüsusi fərqlənmişdir. "Ağsaqqal" ləqəbi ilə tanınan Baxşeyiş peşəkar atıcı olduğundan quldurların xeyli canlı qüvvəsini məhv etmişdir. Dəfələrlə Xanabad, Naxçıvanlı, Aranzəmin kəndlərinə kəşfiyyata getmişdir. 1992-ci il Xocalı faciəsi zamanı onlarla dinc sakini xilas etmişdir. 1992-ci il iyul ayının 12-də erməni işğalçıları Xanabad kəndinə böyük qüvvə ilə hücuma keçmişlər. Əks hücumla döyüşçülərimiz başda Baxşeyiş Paşayev olmaqla düşmənin 7 postunu ələ keçirmiş, amma qəfil atılan düşmən gülləsi Vətənimizin bu cəsur övladının həyatına son qoymuşdur. O, döyüş meydanında qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Ailəli idi, doqquz övladı var.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 dekabr 1992-ci il tarixli 350 saylı fərmanı ilə Paşayev Baxşeyiş Xanəhməd oğluna ölümündən sonra "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Ağdam rayonunun Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 237.

## Xarici keçidlər
*  Paşayev Baxşeyiş Xanəhməd oğlu
*  Azərbaycan Milli Qəhrəmanları
Neoklassisizm

**Neoklassisizm** — ədəbiyyatda neoklassisizm məhdud bir dövrü (1890–1900-cü illərin ortası) əhatə edən cərəyan kimi götürülür. Neoklassisizm antik obraz və motivlərdən, süjet və konfliktlərdən istifadəyə əsaslanan ideya-üslub prinsipidir. Ötən əsrin 30-cu illərində ABŞ ədəbiyyatındakı "yeni humanizm" də neoklassisizmin bir növü

## İstinadlar
Nikolay Boqolyubov

**Nikolay Boqolyubov** () — sovet aktyoru.

## Həyatı
Aktyor Yuri Boqolyubovun atasıdır.

## Filmoqrafiya
# Uzaq sahillərdə (film, 1958)

## Mənbə
* ""Uzaq sahillərdə" ekranda" [Filmin quruluşçu rejissoru Tofiq Tağızadə yoldaşla müxbirimizin müsahibəsi] //Kommunist.- 1958.- 13 avqust.
Parnasizm

**Parnas** (fr. "Parnasse") — XIX əsrin ikinci yarısında Fransada ədəbi cərəyan, məktəb. Fransız şairləri Ş.Lekont De Lil, T.Qotye, Ş.Bodler, A.Sülli-Prüdom, P.Verlen, S.Mallarme və başqaları tərəfindən yaradılmışdır. Parnasizmdə "sənət sənət üçündür" ideyası müdafiə olunur, ədəbiyyatın ictimai-siyasi rolu qəbul olunmur, bədii forma əsas götürülür.

## İstinadlar
Simvolizm (hərəkat)

**Simvolizm** (, yun.-symbolon-işarə, rəmz) — XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlində Avropa ədəbiyyatında cərəyan.

Simvolizm realizm epoxasının tərkibində bir cərəyan kimi XIX əsrin sonlarında naturalizmə qarşı polemikada yaranmışdır. Simvolistlər naturalizmin ifratlığından qaçmaq üçün həyat faktına qarşı simvolu (ümumiləşdirməni) qoyurdular. Naturalizmi isə bayağı görürdülər. Sözlə təsvir olunmuş həyat faktı da simvola çevrilir. Lakin o zaman bu cəhətə əhəmiyyət vermirdilər, çünki semiotika hələ kifayət qədər yayılmamışdı. Simvolizm deyəndə həyat həqiqətlərini simvol dərəcəsində ümumiləşməyə üstünlük verən və konkret tarixi dövrdə aktual olmuş bir realist fikir və yaradıcılıq məktəbi nəzərdə tutulur.

Simvolizm bütün Qərbi Avropa ədəbiyyatlarında – Fransada – S.Malarme və Artur Rembo, Belçikada – Emil Verxarn, Almaniyada – Q.Qauptman, İngiltərədə Oskar Vayld və s. sənətkarların əsərlərində özünü göstərmişdir. Simvolluq ədəbi obrazın, sözün təbiətindədir, ona görə bundan ifadə vasitəsi kimi ədəbiyyatda ən qədim vaxtlardan və bütün ədəbiyyatlarda az-çox istifadə edilmişdir. Simvol funksiyasında sözdən başqa heyvan obrazları, təbiət hadisələri, predmetlər, insan hərəkətləri, şəkil və heykəllər və s. də çıxış edə bilir. Məsələn, nağıl və təmsillərdə heyvanlar insanların simvolu kimi göstərilir. Və ya sufi poeziyanın obraz sırası başdan başa rəmzi və simvolikdir. Bu baxımdan XIX əsrin sonlarına xas simvolizmi həm də müəyyən spesifik realist obrazlılıq nəzəriyyəsinin bir şəkli saymaq olar.

Simvolistlərdə insan obrazları həyat faktından daha çox müəyyən ideyaların ədəbi illüstrasiyası kimi verilir. Azərbaycan ədəbiyyatında simvolizm cərəyan kimi olmayıb, amma XX əsrin əvvəllərinin müəyyən əsərlərində öz aşkar təsirini qoyub. Məsələn, Cəlil Məmmədquluzadə "Ölülər" pyesində simvolik ümumiləşmədən istifadə edib. Fanatizmə təslim olmuş müsəlmanlar mənəvi ölülük rəmzi kimi verilir. Bu, fikri simvollaşdırmaq formasıdır. Hüseyn Cavidin "İblis" dramı da simvolik təsvir üsulu ilə yaradılmışdır. Əsərin adına çıxarılmış iblis obrazı insanın simvolu kimi verilir. Hər iki fakt Azərbaycan ədəbiyyatına Qərb simvolizminin təsiri kimi qiymətləndirilə bilər.

## Mənbə
*Rəhim Əliyev. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı: Mütərcim, 2008, səh. 50.
Realizm (ədəbiyyat)

**Realizm** — Həyat həqiqətinin bədii yaradıcılığın bu və ya digər növünə məxsus spesifik təsvir vasitələrilə əks etdirilməsi.

Ədəbi termin kimi XIX əsrin 50-ci illərindən fransız ədəbiyyatının "realist məktəb" adlanan cərəyan nümayəndələrinin fəaliyyəti sayəsində yayılmağa başlamışdır. Adətən realizmə XIX əsrdə romantizmi əvəz etmiş, naturalizmə, müxtəlif modernist cərəyanlara qarşı yönəlmiş bir cərəyan kimi baxılır. Yaradıcılıq tipləri kimi realizm və romantizm bədii-estetik cəhətdən bir-birinə qarşı durmur, vahid tamın iki cəhətini təşkil edirlər; bədii həqiqət həyat həqiqəti ilə estetik idealın vəhdətində təzahür etdiyindən, adətən, romantik əsərlərdə realist, realist əsərlərdə isə romantik ünsürlər özünü göstərir.

Dünya ədəbiyyatında O. Balzak, Q. Flober, G. Mopassan, Ç. Dikkens, M. Y. Dostoyevski, L. Araqon, P. Neruda və b. realizmin ən görkəmli nümayəndələri hesab olunurlar. Fransada realizm məsumluğun övladı kimi dünyaya gəldi. Elə bu zaman Floberin "Madam Bovari* əsəri realizmin ilk nümunələrindən oldu. Ədəbiyyatda bovarizm termini bununla əlaqədərdir*

Azərbaycan ədəbiyyatında isə M. F. Axundov, M. Ə. Sabir, N. Vəzirov, C. Məmmədquluzadə, C. Cabbarlının əsərləri realist ədəbiyyatın parlaq nümunələridir.

## İstinadlar
Futurizm

**Futurizm** ( - *gələcək*) — XX əsrin 10-20-ci illərində Avropa ədəbiyyatında avanqard cərəyan. Avanqardizmin radikal variantıdır. Daha çox İtaliyada geniş vüsət tapmışdı. Nümayəndələri F.Marinetti, U.Boççoni, C.Balla, L.Russola, Rusiyada V.Mayakovski, V.Xlebnikov olmuşdur. Futuristlər təkcə incəsənətlə deyil, bütün mədəni keçmişlə vidaya üstünlük verirdilər. "Gələcəyin incəsənəti"ni yaratmağa cəhd edən futuristlər mədəni irsi, xüsusilə onun estetik, bədii, mənəvi-əxlaqi sərvətlərini rədd, urbanizmi təbliğ edir, poeziyada təbii dilin əleyhinə çıxırdılar. Onlar sənaye sivilizasiyasının təbliği və müasir böyük şəhərin inkişafını tərənnüm edirdilər. Əvvəlki estetikanın əvəzinə onlar enerji və sürət estetikasına, "lokomotiv, avtomobil estetikası"na üstünlük verirdilər. Futurizm ilk dəfə İtaliyada meydana gəlmiş, sonra Rusiya və digər Avropa ölkələrində yayılmışdı. Bu cərəyanın banisi sonralar faşizmin fəal təbliğçisi, futurizm manifestinin (1909) müəllifi F.T.Marinetti idi. Estetik prinsiplərinin ümumiliyinə baxmayaraq, futurizm  ayrı-ayrı ölkələrdə müxtəlif ideya meyilləri ilə fərqlənmişdir. Bu cərəyan yüksək səviyyədə sosiallaşdırılmış və siyasiləşdirilmişdir.

Francesco Filippini, Umberto Boççioninin rəssamlıq fəaliyyətinin ilk mərhələsi üçün həlledici bir formalaşdırıcı istinad nöqtəsi olmuşdur. Onun Lombardiya bölgəsindəki kənd mənzərəsinə yanaşması — ifadəli üfüqi kompozisiya, kənd mühitində qadın fiqurunun iştirakı və atmosferik işıqdan istifadəsi ilə səciyyələnən — Boççioninin bədii təhsil dövründə ona əsas fiqurativ model və poetik istinad təqdim etmişdir.

1903 və 1908-ci illər arasında, futurizmə qoşulmazdan əvvəl, Umberto Boççioni post-skapilyatura naturalizminə çox borclu olan bir fiqurativ baxış inkişaf etdirmişdi; bu istiqamətin əsas nümayəndələrindən biri də Filippini olmuşdur.

Enriko Krıspoltinin qeyd etdiyi kimi, Francesco Filippininin kənd mənzərəsi Boççioninin ilk yaradıcılıq dövrü üçün dolayı model olmuşdur.

XIX əsrin sonundakı lombard naturalizmi ilə Boççioninin ilk vizual axtarışları arasındakı bu davamlılıq, Francesco Filippinin futurizmin öncül fiqurativ dili baxımından tarixi-bədii rolunu vurğulayır.