open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İbrahim Tatlısəs

**İbrahim Tatlısəs** (; ) — ərəb və kürd əsilli Türkiyə müğənnisi, bəstəkar, aktyor, televiziya aparıcısı, iş adamı.

## Həyatı
O, 1952-ci ildə Urfada, özünün mağara adlandırdığı yerdə, ciyərçi Əhməd Tatlı və həyat yoldaşı Leylanın yeddi uşağının ən böyüyü olaraq dünyaya gəlib. İbrahim Tatlısəs anadan olanda atası həbsxanada idi. O, heç vaxt məktəbə getməmişdi. Daha sonra niyə məktəbə gedə bilmədiyi soruşulduqda, o, "Urfada sanki Oksford var idi amma biz getmədik?" deyə cavab vermişdi. 

İbrahim Tatlisəs Kanal D televiziyasında yayımlanan proqramda "Özünüzü nə olaraq ifadə edərsiniz sualına" "Atam ərəb, anam kürd, mən də türkəm" deyə cavab vermişdir. 2005-ci ildəki Ərbil konsertində də eyni sözləri təkrarlamışdır.

2011-ci il mart ayının 14-də İbrahim Tatlısəs İstanbulda başından güllə yarası almışdır. "Nurol Plaza"da çəkilən bir proqrama qatılan Tatlısəs çəkilişlər başa çatandan sonra avtomobilinə minərkən həmin maşına yaxınlaşan avtomobildən Kalaşnikov avtomatı ilə ona atəş açılıb. Güllələrdən biri Tatlısəsin başına dəyib. Sənətçinin yanındakı assistenti Buket Çakıcı da yaralanıb.

İbrahim Tatlısəsin sənət karyerasından əlavə, qida, turizm, tikinti, rabitə (televiziya kanalı, radio stansiyası) və nəqliyyat da daxil olmaqla bir çox başqa sektorlara investisiyaları var.

## Albomlar
* *Bir Yol Goster*
* *Ayağında Kundura*
* *Sabuha*
* *Dom Dom Kurşunu*
* *Bir Mumdur*
* *Ben İnsan Değil Miyim*
* *Ah Ceylan*
* *Gelme İstemem*
* *Yaşamak Bu Değil*
* *Mutlu Ol Yeter*
* *Yagmur*
* *Yalan*
* *Veremli Kız*
* *Benim Hayatım*
* *Sevda Yüklü Kervanlar*
* *Sevdim de Sevilmedim*
* *Huzurum Kalmadı*
* *Mavi Mavi*
* *Gülüm Benim/Gülümse Biraz*
* *Allah Allah/Hülya* (25 may 1987)
* *Kara Zindan* (22 iyul 1988)
* *Fosforlu Cevriyem*
* *Kralın Konseri-Anılarım*
* *İnsanlar* (1990)
* *Söylim mi*
* *Dünü Ve Bugünü İle* (1992)
* *Vur Gitsin Beni-Yemin Ettim*
* *Ben Aşk İçin Ölürüm*
* *Imparatordan Uzun Havalar*
* *Ah Keşkem* (1992)
* *Mega Aşk* (1993)
* *Haydi Söyle* (1994)
* *İbrahim Tatlıses Klasikleri* (1995)
* *Ben De İsterem* (1996)
* *At Gitsin* (1998)
* *Selam Olsun* (1999)
* *Türkülerimiz* (2000)
* *Türkü Dinle Türkü Söyle* (2000)
* *Yetmez Mi* (2001)
* *Tek Tek* (2003)
* *Aramam* (2004)
* *Sizler İçin* (2005)
* *Bulamadım* (2007)
* *Neden*(2008)
* *Yağmurla Gelen Kadın* (2009)
* *Hani Gelecektin* (2011)
* *Mucize* (2013)

## İstinadlar
Qreqori Pek

**Qreqori Pek** (; ) — ABŞ aktyoru. Pek 1940–1960-cı illərdə Hollivudun ən çox tələb olunan aktyorlarından biri olmuşdur. O, "''Bülbülü öldürmək''" filmindəki vəkil Attikus Finç roluna görə Ən yaxşı kişi roluna görə "Oskar" mükafatı laureatı (1962).

## Həyatı
Eldred Qreqori Pek 5 aprel 1916-cı ildə Kaliforniya ştatının La-Hoyya şəhərciyində anadan olmuşdur. 3 yaşında ikən valideynləri ayrılmışdılar. Pekin atası qarışıq millətdən idi: atası ingilis, anası irland idi. Hətta anası da qarışıq millətdən idi (atası şotland, anası ingilis). Qreqori Pek Los-Ancelesdəki Sent-Con hərbi akademiyasında və Kaliforniyanın Berkli universitetində təhsil almışdır.

Qreqori Pek təhsil haqqını dalandar və ofisiant işləyərək özü ödəyirdi. Universitetdə oxuduğu illərdə Pek ədəbiyyat və aktyorluq sənəti ilə xüsusi maraqlanır və hətta universitet teatrına üz tutur. 1939-cu ildə Qreqori Pek bakalavr dərəcəsi alır və bir dəfə aktyorluq həvəsi onda baş qaldırır. Bu zaman Qreqori Nyu-Yorka getməli olur.

Ciddi şikəstlik onu İkinci dünya müharibəsində xidmət etməkdən azad edir. Elə bu zaman onun bəxti gətirir və təqaüd almağa başlayır. 2 teatr mövsümündən sonra Pek Brodveyə doğru irəliləməyə nail olur. Brodvey teatrlarının səhnələrində onun ifa etdiyi hər üç tamaşa teatr tənqidçiləri və izləyiciləri tərəfindən müsbət qarşılanır. Pekin sorağı Hollivuda da gedib çatır. 1944-cü ildə Qreqori Pekə "Şöhrət günləri" filmində rus partizanı rolunu ifa etməyi həvalə edirlər.

Elə həmin ildə də (1944) "Şahlığın açarı" filmində çəkilir. Bu filmdə rol alması Qreqori Pekə ulduz statusu və ilk "Oskar" qazandırır. Həmin müharibə illəri zamanı Hollivudda bir növ aktyor qıtlığı yaranmışdı. Səbəb bütün məşhur aktyorların cəbhəyə yollanması idi. Buna görə də Qreqori Pek rejissorlar tərəfindən "əldən buraxılmayan tapıntı" kimi aramsız olaraq müxtəlif filmlərə dəvət alırdı.

50 illik aktyorluq fəaliyyəti zamanı Pek 50-dən artıq filmdə çəkilməyə nail oldu. Onu dəfələrlə "Oskar"a namizəd seçsələr də, yalnız bir dəfə – "Bülbülü öldürmək" filmində ifa etdiyi vəkil roluna görə bu mükafatı qazana bilir. Bu film 1962-ci ildə ekranlara çıxmışdı.

Nüfuzlu aktyor olmasına baxmayaraq, 1947-ci ildə Pek öz vətənində Mel Ferrerlə birgə əsasını qoyduğu kiçik "Pleyhauz" teatrında işləməyə razı olmuşdu. Ömrünün sonlarına yaxın bir nəfərin şousu ilə ("Qreqori Peklə söhbətlər") bütün Amerikanı gəzir. Burada o, özü haqqında danışır və dinləyicilərin verdiyi ayrı-ayrı sualları cavablandırırdı.

Qreqori Pek 12 iyun 2003-cü ildə 87 yaşında Los-Ancelesdə ürək çatışmazlığı və bronxial pnevmoniya diaqnozu ilə vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sezar şifrəsi

right|thumbnail|320px|Sezar şifrəsi
**Sezar şifrəsi** — mətni şifrə halına çevirən sistem. Belə ki, bu sistem sayəsində mətn şifrələnir və o şifrəni bilən şəxs tərəfindən oxunula bilir. 

## Tarixi
Məşhur Roma sərkərdəsi Yuli Sezarın adı ilə bağlıdı. Bəzi mənbələrdə qeyd edilir ki, o yazışmalar zamanı bu sistemdən istifadə edirdi. Adi latın əlifba yazılırdı, sonra onun altında həmin əlifba, lakin sola hərf dövri sürüşmə ilə yazılırdı. Sezar şifrəsini yerini dəişmə (əvəz etmə) şifrə kimi təsnif etmək olur. Şifrənin mükəmməlləşdirilmiş formasına Vijiner şifrəsi deyilir. Müasir kriptoqrafiyada Sezar şifrəsi dözümsüz kimi sayılır.

## Riyazi reallaşdırılma
: y=(x+k)\ mod\ n
: x=(y+n-(k\ mod\ n))\ mod\ n
~x — açıq tekstin simvolu, ~y — şifrələnmiş tekstin simvolu, ~n — əlifbanın gücü, ~k — açar.

## Misal
Fərz edək ki k = 4. Onda "V" hərifi yerini dəişərək "A" hərifi olacak:
 Əsas əlifba: ABCÇDEƏFGĞHXIİJKQLMNOÖPRSŞTUÜVYZ

 Şifrələnmiş: ÇDEƏFGĞHXIİJKQLMNOÖPRSŞTUÜVYZABC

 
Mətn: 
 vikipediya açıq ensiklopediya

Şifrələnmiş mətn: 
 aqmqşgfqbç çəkn gpuqmorşgfqbç

## Ədəbiyyat
* David Kahn, *The Codebreakers — The Story of Secret Writing,* 1967. ISBN 0-684-83130-9.
* F.L. Bauer, *Decrypted Secrets,* 2nd edition, 2000, Springer. ISBN 3-540-66871-3.
* Chris Savarese and Brian Hart, *[http://starbase.trincoll.edu/~crypto/historical/caesar.html The Caesar Cipher] *, 1999

## Xarici keçidlər

* The Caesar Shift  discussed on The Beginner's Guide to Cryptography 
* Java implementation of Caesar cipher  
* A simple approach to crack a Caesar cipher
İdman lotosu-82

**"İdman lotosu-82"** () — rejissor Leonid Qaydayın filmi.

## Məzmun

1982-ci ilin isti yay günü bir qrup adam qatarla istirahət məqsədilə cənuba gedir.

İş elə gətirir ki, bir kupedə tamam ayrı-ayrı adamlar gedir. San Sanıç alverçidir və SSRİ-nin şimalı və cənubu arasında portağalın qiymətində böyük fərq yaratmaqla varlanmaq arzusundadır. Onun kupe qonşusu sadə görkəmli polis sürücüsüdür. O, cənuba xalasının yanına gedir. Digərləri – çətin marşrutla dağlara gedən oğlan və polisdən idman lotosu alan qız (polis lotonu qızın bütün yemək azuqəsini yediyinə görə bağışlamışdı).

Bilet uduşlu çıxır. Lakin bunu kim əvvəlcədən bilə bilərdi ki?! Məsələ burasındadır ki, polis talonu özündə saxlayıb və oxuduğu kitabın arasına qoyub. Lakin kupedəkilərin hamısı eyni kitabı – Genian Zelyonovun "Ölümcül qətl" detektivini oxuyurdular. Yalnız sərnişinlər mənzil başına çatandan sonra kitabların dəyişik düşdüyü aydın olur.

Gənc oğlan tezliklə öz səhvi ucbatından itən talonu tapıb qıza vermək istəyir. Lakin digər tərəfdən də San Sanıç və onun əlaltısı talonu axtarışa çıxırlar. Görəsən bu talon sonda kimə qismət olacaq?.. 
 
## Film haqqında

:*Film sovet kinoprokatında liderlərdən olmuşdur. Belə ki, bu ekran əsərinə SSRİ-də 55 milyondan artıq tamaşaçı baxmışdı.
:*Film 1982-ci ildə Azərbaycanda dublyaj olunmuşdur. Dublyajda Səməndər Rzayev, Hamlet Xanızadə, Həmidə Ömərova, Ramiz Əzizbəyli kimi görkəmli sənətkarlar iştirak etmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər

:**Ssenari müəllifləri :** Vladlen Baxnov, Leonid Qayday
:**Quruluşçu rejissor :** Leonid Qayday
:**Operatorlar :** Vitali Abramov, Sergey Poluyanov
:**Rəssam :** Feliks Yasyukeviç
:**Bəstəkar :** Aleksandr Zasepin
:**Dirijor :** Sergey Skripka

### Rollarda

:Algis Arlauskas – Konstantin
:Svetlana Amanova – Tatyana 
:Mixail Puqovkin – San Sanıç 
:Mixail Kokşenov – Stepan
:Denis Kmit – Pavel
:Borislav Brondukov – turist bazasının direktoru
:Nina Qrebeşkova – Konstantinin xalası
:Luiza Mosendz – Alla Dmitriyevna
:Andrey Tolşin – Mişa
:Sergey Filippov – dəmiryolçu
:Abessalom Loriya – bazardakı alıcı
:Viktor Uralski – yükdaşıyan

## Həmçinin bax
Om qanunu

**Om qanunu** — Elektrik dövrəsindəki naqildə gərginlik, cərəyan şiddəti və müqaviməti arasında münasibəti müəyyən edir. Qanun onu kəşf edən Georq Omun şərəfinə Om qanunu adlandırılmışdır.

Om qanunu belədir: 
*:Elektrik dövrəsindəki cərəyan şiddəti həmin hissədəki gərginliklə düz, müqavimətlə tərs mütənasibdir.*  
Başqa sözlə,

I = {U \over R},

burada: I — cərəyan şiddəti (А), U — gərginlik (V), R — müqavimətdir (Om).
Xəmsə məliklikləri

200px|thumb|right|Xəmsə məliklikləri (1-Gülüstan, 2-Çiləbörd, 3-Xaçın, 4-Vərəndə, 5-Dizaq)

**Xəmsə** () əvvəllər Qarabağ bəylərbəyliyi, sonra isə Qarabağ xanlığı tərkibində olan beş erməni və ya alban məsihi məlikliyinin XVII—XVIII əsrlərdə işlənilən ümumi adıdır. Bu ad ərəb dilindəki *xəms* (yəni «beş») sözündən əmələ gəlibdir və «beşlik» mənasını daşıyır. XVIII əsrin ortalarınacan Xəmsə məliklikləri bəylərbəylərə tabe idilər. 19-cu əsrdə ermənilərin Qarabağa köçürülməsindən əvvəl burada az sayda yerli ermənilər mövcud idi ki, sonradan Rus imperiyasının Türkiyə və İrandan köçürdüyü ermənilərlə qarışaraq sayları artdı. Həmin məlikliklər bunlar idi:
*Dizaq
*Vərəndə
*Çiləbörd
*Gülüstan (və yaxud Talış; Talış xanlığına aidiyyəti yoxdur)
*Xaçın

1747-ci ildə Pənah Əli xan Qarabağda xanlıq yaradandan sonra bəzi məliklər onun tərəfini tutdular, bəziləri isə ona qarşı durdular. Üsyançıları susduran Pənah Əli xanın adı artıq erməni tarixçisi Semion İrəvanlının «Cambr» əsərində Xəmsə xanı kimi çəkilir.

## İstinadlar
Atam və oğlum (film, 2005)

**Atam və oğlum (türkcə:Babam ve oğlum)** — türk rejissor Çağan Irmakın çəkdiyi və Türk filmlərinin ən yaxşıları arasında sayıla biləcək bir film.

## Məzmun

Türkiyədə 1980-ci il hərbi çevrilişi vaxtı anasını itirən Dəniz (çevrilişdən sonra bir çox valideynin övladına edam olunan Dəniz Gəzmişin xatirəsinə verdiyi ad) yeddi il sonra atası ilə birlikdə Ege bölgəsində yaşayan babasını görməyə gedir. İllərdir babasını görməməyinin səbəbi atasıyla babasının bir-birinə küsülü olmasıdır. Dənizin babası Hüseyn Əfəndi (*Çetin Tekindor*) oxumaq üçün göndərdiyi oğlunun siyasi hadisələrə qarışdığını eşidəndə onu oğulluqdan silir. Uzun müddət atası ilə küsülü olan Sadıq ata evinə oğlunu atasına əmanət etmək üçün qayıdır. Çünki Sadıq artıq oğlu Dənizdən ayrılmağa məcburdur.

## Rollarda

* Çətin Təkindor - Hüseyn əfəndi
* Fikrət Quşqan - Sadiq
* Hümeyra - Nuran
* Ege Tanman - Dəniz
* Şərif Sezər - Gülbəyaz
* Yetkin Dikincilər - Salim
* Binnur Qaya - Hanifə
* Mahmud Gökgöz - İbrahim Kahya
* Nergiz Çorakçı - Səkinə
* Bilgə Şən - Fatma
* Tuba Büyüküstün - Aysun
* Özge Özberk - Birgül
* Erdal Tosun - jurnalist Mustafa
* Halit Ergenç - Özkan

## Qazandığı mükafatlar

* 25. Beynəlxalq İstanbul Film Festivalı (2006)

Ən yaxşı film (Çağan İrmaq)

Ən yaxşı kişi aktyor (Fikrət Kuşqan)

Ən yaxşı qadın aktyor (Şərif Sezər)

## Mənbə
Babam ve Oğlum filminin rəsmi saytı
Tokio Hotel

**Tokyo Hotel** (əvvəldən "**Devilish**") — 2001-ci ildə Maqdeburqda Bill Kaulitz və onun əkiz qardaşı Tom Kaulitz tərəfindən yaradılmış məşhur alman pop-rok qrupu.

İlk albomu "Schrei" 2005-ci ildə çıxardı. İlk sinqlləri "Durch dan Monsoon" çıxdıqdan sonra sürətli bir şəkildə adını eşitdirdi. 20 avqustda alman musiqi siyahılarında 15-ci olaraq özünü göstərdi və 26 avqustda Avstriya musiqi siyahılarında 1-ci oldu. İkinci sinqlləri "Schrei", alman siyahılarında 5-ciliyə yüksəldi. 2006-cı ilin əvvəllərində, üçüncü sinqlləri "Rette Mich" çıxdı və siyahılarda 1-ci oldu. Yeni sinqlləri "Übers Endə der Welt" 26 fevral 2007-ci ildə çıxdı və o da siyahılarda 1-ci oldu. Yeni albomları "Zimmer 483" turunun mart ayında başladılması düşünülürdü, ancaq iki həftə gecikdirildi. Çünki qrup yeni bir səhnə istifadə etmək istəmişdi.

## Albomları
**"Devilish" adı ilə:**
* «Devilish» (2001)

**"Tokio Hotel" adı ilə:**
* «Schrei» (2007)
* «Schrei — so laut du kannst» (2006)
* «Zimmer 483» (2007)
* «Scream» (2007)
* «Humanoid» (2009)
* «Best Of» (2010)
Nailə Mehdibəyova

**Mehdibəyova Nailə Baxış bəy qızı** (1935)—Azərbaycan televiziyasının ilk diktorlarından

## Həyatı

Nailə Mehdibəyova 1935-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya göz açmışdı. Orta məktəbi bitirəndən sonra ADU-ya qəbul olmuşdu. Universitetin kimya fakültəsini tamamlayandan sonra bir müddət Azərbaycan Dövlət Televiziyasında diktor işləmişdi. Sonra Moskva şəhərinə köçüb SSRI Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisində bələdçi kimi çalışmışdı. Az sonra Moskva şəhərində 74 nömrəli məktəbdə kimya fənnindən dərs deyir, göstərdiyi bilik, bacarıq, çalışqanlığa görə direktor seçilir.

Nailə xanım Şamil Budaqovla ailə qurub. Lalə və Aliyə adlı qızları var.
Sığınacaq

**Sığınacaq** — əhalini və qoşunların şəxsi heyətini bütün qırğın vasitələrinin zədələyici təsirindən qorumaq üçün tikilən xüsusi qurğu.

Sığınacaq mülki müdafiədə kollektiv mühafizə vasitələrinin əsas növüdür.

Sığınacaqdan ilk dəfə Birinci Dünya müharibəsi zamanı istifadə edilmişdir. İkinci dünya müharibəsi illərində isə bomba və qaz sığınacaqları geniş tətbiq olundu. Sığınacaq mohkəm inşaat materiallarından tikilir (nüvə partlayışının zərbə dalğası təsirindən qorunmaq üçün), radioaktiv, kimyəvi, bakterioloji maddələrdən qorunmaq üçün hermetik olur, ventilyasiya qurğusu ilə təchiz edilir və burada adamların 2-3 gün qalması üçün şərait yaradılır. Sığınacaqlarda adamların yerləşdiyi əsas otaqlardan başqa ərzaq, su ehtiyatları saxlanan otaqlar, sanitariya qovşağı və digərləri üçün nəzərdə tutulan yardımçı otaqlar, kanalizasiya, isitmə sistemi, qəza halları üçün giriş və çıxış yolları və sığınacaq olur. Metropoliten stansiyaları, yeraltı qazmalar və digərlərindən də sığınacaq kimi istifadə edilə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kron

**Kron**, **Kronos**, **Xronos** (; mənası "zaman" deməkdir) — qədim yunan mifologiyasında titan, səma tanrısı Uranın və yer ilahəsi Geyanın kiçik oğlu. Zamanın şəxsləşdirilmiş obrazıdır. Qədim Roma mifologiyasında **[[Saturn (mifologiya)|Saturn]]** (),

## Mənşəyi
Uran uşaqları dəhşətli və kinli olduqları, ona hörmətsizlik etdikləri üçün səltənətinin və taxtının devrilməsindən ehtiyat edərək onları Geyanın — yerin bətnində — zülmət Tartarda gizlətmişdir. Bətnindəki ağırlıqdan əzab çəkən yer uşaqlarını ata Urana qarşı üsyana çağırır. Geyanın bu çağırışına səs verən kiçik oğlu zaman — Kron olur. Qisas almaq üçün nəhəng oraq düzəldərək buludlar arasında gizlənərək Uranın yatmasını gözləyir. Kron atası Uranı oraqla cinsiyyət üzvünü kəsərək axtalayır. Nərilti çəkən Uran oğlu Kronu onun da öz övladlarından bunu görməsini deyərək lənətləyir. Kron buna əhəmiyyət verməyərək qardaş və bacıları titanları zülmətdən azad edir. Təkcə yüzqollulardan ehtiyat edərək onları tartarda saxlayır. Onun bu hərəkətinə tək Okean bəraət qazandırmır və ondan ayrılaraq yerin küncünə çəkilərək orada yaşayır. Kronun bu cinayəti dünyada bəd əməllərin meydana çıxmasına səbəb olur. Kronu cəzalandırmaq məqsədilə Niks bir sıra acıq, kədər, bədbinlik ilahələrini: Tanat — ölüm, Apate — yalan, Erida — qalmaqal, dəhşətli yuxu və s. dünyaya gətirmiş olur.

## Uşaqları

Tanrı Kron bir vaxtlar onun özünün atası Uranın hakimiyyətini ələ keçirdiyi kimi, uşaqlarının da onun hakimiyyətini ələ keçirə biləcəklərindən ehtiyat edərək onları udmuşdur. Bu səbəbdən Reya ilahəsi Zevsi Krondan gizlin olaraq Krit adasındakı Psixro mağarası adlanan bir yerdə dünyaya gətirmişdir. Reya əri Kronu aldadaraq ona yemək üçün Zevsi yox, bələnmiş daş parçasını vermişdir. Keçi Amalfeya körpə Zevsi əmizdirmiş, Kuretlər onu qorumuş və nimfa Adrasteya və İdeya isə onu Kretada balla bəsləyib böyütmüşlər. Mağaranı gözətçilər qoruyarmış və hər dəfə körpə Zevs ağlarkən, onlar nizələrini qalxanlarına vurub taqqıldadaraq onun səsinin Kron tərəfindən duyula bilməsinə mane olmuşlar.

Boyüyüb başa çatdıqdan sonra Zevs atası Kronu əvvəlcə daşı , sonra uşaqları qusaraq geri qaytarmağa məcbur edir. Qardaşları Aid və Poseydonun köməyi ilə atasını əl çəkməyə məcbur edərək onun taxt-tacına sahib olurlar. Beləki, bütün yer üzünün tanrısı Zevs, yeraltı dünyanın — cəhənnəmin tanrısı Aid, dənizlərin tanrısı isə Poseydon olur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8
* Менелаос Стефанидис, Яннис Стефанидис, ГРЕЧЕСКАЯ МИФОЛОГИЯ, БОГИ ОЛИМПА, Издательство "СИГМА", 2009, Lekanidi St.30, GR-173 43 Athens, Greece ISBN 978-960-425-078-3

## Həmçinin bax
Geya

**Qeya** ya **Heya** () — qədim yunan mifologiyasında yerin şəxsləşdirilmiş adı və ilk tanrılardan biri, Xaosdan sonra doğulmuş ya yaranmış yer ilahəsi, digər bir əfsanəyə görə Hemera və Efirin qızıdır.

## Yer və göydən törənənlər

## Yer və dənizdən törənənlər

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8
* Paul Mazon, introduction à la *Théogonie* d’Hésiode, Les Belles Lettres, coll. des Universités de France, 1928 ;

## Həmçinin bax
Paruyr Hayrikyan

**Paruyr Hayrikyan** (; ) — erməni dissident; Ermənistanın tanınmış siyasi xadimi. Ermənistanın Milli Müqəddəratı Təyinetmə partiyasının rəhbəri

## Həyatı
Paruyr Arşaviroviç Hayrikyan 5 iyul 1949-cu ildə İrəvanda anadan olmuşdur.

## Təhsili
1956–1966-cı illərdə Nubaraşendə orta məktəbdə təhsil almışdır.

1966–1969-cu illərdə İrəvan Politexnik İnstitutunda oxumuşdur.

## Fəaliyyəti

## Əmək fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə İrəvan Politexnik İnstitutunda oxuduğu illərdə başlamış, tələbəliklə yanaşı fabrikdə elektrik işləmişdir.

## Siyasi fəaliyyəti
Siyasi fəaliyyətinə görə 1969–1973-cü illərdə həbsdə olmuş və 4 il düşərgələrdə saxlanılmışdır.

Həbsdən sonra 1973-cü ildə İrəvana qayıtsa da burada inzibati nəzarət altında yerləşdirilmişdir. 5 fevral 1974-cü ildən DTK-nın həbs mərkəzinə yerləşdirilmiş, daha sonra qayda pozuntusuna görə 2 il yenidən düşərgələrdə saxlanılmışdır.

1987-ci ildən İrəvana dönmüş və tərəfdarları ilə birlikdə Ermənistanın Milli Müqəddəratını Təyinetmə Partiyasını yaratmışdır.

1988-ci ildə erməni separatizminə qarşı çıxmış, Azərbaycanla münasibətləri korlamağın ermənilərin ziyanına olduğunu bəyan etmişdir. 1988-ci ilin fevralında Sumqayıtda erməni əhalisinə qarşı baş verən faciəvi hadisələrin təşkilində sovet hakimiyyətini ittiham etmiş və bunun üstündə onu vətəndaşlıqdan məhrum edərək, onu Efiopiyaya deportasiya ediblər. O, etiraf edirdi ki,

*"[[Sumqayıt hadisələri (1988)|Sumqayıt hadisələri]] Moskva tərəfindən təşkil olunmuşdu"*

Təzyiqlərə baxmayaraq, o, 1988–1992-ci illərdə SSRİ-də erməni milli xalq hərəkatının lideri olmuş; "Demokratiya və müstəqillik" adlı beynəlxalq təşkilatın sədri seçilmişdir.

### Parlamentdə
1990–1995-ci illərdə Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı və Ermənistan SSR Ali Sovetinin Dövlət müstəqilliyi və milli siyasət üçün təsdiq daimi komitəsinin üzvü olmuşdur.

1995–1999-cu illərdə də Ermənistan parlamentinin üzvü olmuş və Xarici əlaqələr daimi komitəsinin üzvü idi.

## Ermənistan prezidentliyinə namizəd
* 2003-cü ilin fevralında Ermənistan prezidentliyinə namizəd olmuşdur.
* 2012-ci ilin dekabrında yenidən Ermənistan prezidentliyinə namizədliyini irəli sürmüşdür.

## Mənbə
* AYRİKYAN — SÜLHPƏRVƏR ERMƏNİ DİSSİDENTİ 

## İstinadlar
Yukka

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Mayalanması
Yukka bitkisinin üzərində böyük yarpaqlardan ibarət xonça forması, onun da mərkəzində krem rəngli çiçəkləri olan bir sap yerləşir. Avizə ağacının xüsusiyyəti tozcuqlarının maili olmasıdır. Buna görə bitkinin erkəkciklərindəki çiçək tozunu ancaq maili ağız quruluşuna malik güvə növü toplaya bilir.

Yukka ağacının güvəsi topladığı çiçək tozlarını bir-birinə sıxıb top formasına salır və bunu başqa yukka ağacının çiçəyinə daşıyır. Əvvəlcə çiçəyin dibinə enir və öz yumurtalarını qoyur. Sonra dişiciyə çıxır və çiçək tozu topunu buraya vuraraq tozcuqları tökdürür. Çünki bir müddət sonra yumurtalardan güvə tırtılları çıxacaq və bu tozcuqları qidalanacaqlar. Ancaq bununla bərabər güvə əvvəlki bitkidən topladığı çiçək tozu topunu yeni bitkinin dişiciyinə vuraraq bitkinin də mayalanmasına kömək edir. Əgər güvələr olmasa, avize ağacları öz-özlərini mayalandıra bilməzlər.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Reya (mifologiya)

**Reya** () – qədim yunan mifologiyasına görə titan ilahə, Uran, və Geyanın qızı, titan tanrı Kronun həm bacısı həm də arvadı, İllahə Hestiya, Demetra, Heranın və tanrı Aid, Poseydon və Zevsin anasıdır.

## Həmçinin bax
Mirzəyevlər

**Mirzəyevlər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soy Qarabağın Şuşa şəhərində yaranıb. Sоyun ulu babası Mоlla Əlipənahdır. Mоlla Əlipənah XVIII əsrin sоnu, XIX əsrin əvvəllərində Şuşa şəhərində yaşamışdı. Şəhərin ünlü ruhanilərindən оlmuşdur. Xan divanına yaxın üləmalardan sayılırdı.

Mоlla Əlipənahın Fətəli, Pənahəli adlı оğulları vardı.

## Soyun məşhur nümayəndələri
*Rüstəm bəy Mirzəyev — çar ordusunun polkovniki.
*Mənzər Şərifova — maarif xadimi, pedaqoq.
*Qəhrəman bəy Mirzəyev — çar ordusunun podporuçiki.
*Bəhram Mirzəyev (1891-1974) — professor, əməkdar elm xadimi.
*Alış Mirzəyev — H.Z.Tağıyevin təqaüdü ilə Peterburq Politexnik İnstitutunda təhsil almış tələbə.

## Mənbə
*Ənvər Çingizoğlu. Mirzəyevlər. "Soy" dərgisi, 8 (16), Bakı, 2008, səh.17-27.

## Həmçinin bax
Qazi Universiteti

**Qazi Universiteti** () — Türkiyənin Ankara şəhərində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisəsi. Əsası 1926-cı ildə qoyulmuşdur.

## Tarixi

## Fakültələr
* Universitetdə 15 fakültə fəaliyyət göstərir
* Universitetdə 9 peşə məktəbi fəaliyyət göstərir
* Universitetdə 6 institutu fəaliyyət göstərir

## Mənbə
* Gazi.edu.tr

## İstinadlar
Qotursu (bulaq)

**Qotursu** – Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun ərazisində müalicəvi əhəmiyyətli mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun ərazisində, Viləşçayın sahilində yerləşən bu mineral bulaq ən yüksək debitli və temperaturlu 17 bulaqdan ibarətdir. Bulağın suyundan müxtəlif dəri xəstəliklərinin (xüsusilə qoturluq xəstəliyi) müalicəsində istifadə olunur. Elə bu səbəbdən də bulaq belə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Qoturlu bulaq

## Mənbə
* '''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. II cild, səh.67.

## Xarici keçidlər
Əsgər Əliyev

**Əsgər Əliyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
Əsgər Əliyev 8 noyabr 1974-cü ildə Lənkəran rayonunun Ləj kəndində anadan olmuşdur. 1982–1992-ci illərdə orta təhsil almışdır. Sonra Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbinin tank–artilleriya fakültəsinin tələbəsi olur. 1995-ci ildə 17 mart tarixində Mart hadisələri baş verərkən Əsgər Əliyev Milli Ordunun əsgəri idi. Hadisə zamanı Əsgər Əliyev yaralandı, lakin 4 yaralını xilas edərkən ikinci güllə onun ömrünə son qoydu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Əliyev Əsgər Ələkbər oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Ləj kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## Xatirəsi
* Lənkəran şəhərində Əsgər Əliyev adına Dostluq parkı, küçə və büst açılmışdır..
* Lənkəran şəhərinin Haftoni Qəsəbə orta məktəbində Əsgər Əliyevin "Xatirə guşəsi" yaradılmışdır.
* Bakı şəhərində Əsgər Əliyev adına park açılmışdır.
* Ağdam şəhərinin Evoğlu Kənd tam orta məktəbi Əsgər Əliyevin adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 83.

## Xarici keçidlər
Faiq Əmirov

**Əmirov Faiq İsfəndiyar oğlu** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
22 iyun 1975-ci ildə Zaqatala rayonunun Bəhmədli kəndində doğulmuşdur. 1992-ci ildə doğma kəndində orta məktəbi bitirmişdir. 1993-cü ildə orduya çağırılmışdır. O, Füzuli, Tərtər, Ağdərə uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir. 17 mart 1995-ci ildə Mart hadisələrinin qarşısının alınmasında Faiqin xidmət etdiyi batalyon iştirak etmişdir. Burada Faiq qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Əmirov Faiq İsfəndiyar oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Bəhmədli kənd qəbristanlığında dəfn edilib.

Zaqatala şəhərindəki geniş və abad küçələrdən biri onun adını daşıyır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 95.
Birinci Paşalı

**Birinci Paşalı** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Şorbaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Pirsaat çayının sahilində, dağətəyi sahədədir. Keçmişdə Paşalıkənd də adlanmışdır. Etnotoponim hesab olunur. 1876-cı ildə 36 ailədən ibarət olan bu kənd XIX əsrin axırlarında böyüyərək iki yerə ayrılmışdır. Bu kənddən İkinci Paşalı kəndi ayrıldıqdan sonra kəndin adının əvvəlinə birinci sözü artırılmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1372 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
*2011-ci ildə kəndə ilk dəfə təbii qaz verilməsinə başlanılıb.

## Həmçinin bax
*Hacıqabul rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Hacıqabul Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Babazənən (bulaq)

**Babazənən** – Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun Babazənən dağının ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Salyan şəhərinin şimal-şərqində yerləşir. Cənub-şərqi Şirvan düzündə, eyniadlı dağda, Babazənən dağında yerləşdiyi üçün adını da həmin dağdan almışdır. Bəzi mənbələrdə Babasənan variantında da işlənmişdir. Mütəxəsislərin bir qismi oronimin ikinci komponentini fars dilindəki "qadın" sözünün qarşılığı, digər qismi isə Sənan şəxs adı ilə əlaqələndirirlər. Əslində isə Babasinən variantında qəbul olunmalı olan bu oronim"baba" və "sinən" (türk dilində "enən", "düşən", "yatan", "kiçilən") sözlərindən ibarətdir. Bir çox tədqiqatçılara görə, burada əsasən qadın xəstəlikləri müalicə olunduğu üçün bulaqlar Babazənən (qadın piri) adı ilə tanınır.

Babazənən bulağının suyu isti və kükürdlüdür. Yerli əhali tərəfindən müalicə üçün istifadə edilir.

Bulaqdan dəri xəstəliklərinin ən yaxşı dərmanı olan rodonlu su axır. Bulaqdan axan su aşağı hissədə göl yaradıb. El arasında bulağa "Şır-şır" deyirlər.

## Həmçinin bax
* Babazənən yüksəkliyi

## İstinadlar

## Mənbə
* '''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.72.

## Xarici keçidlər
Şırlan (bulaq)

**Şırlan** – Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Şırlan kəndinin ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Şırlan kəndinin ərazisində, Xəlfəli çayının başlanğıcında, dəniz səviyyəsindən 1600 metr hündürrlükdə yerləşən bu mineral bulaq üç bulağın ümumi adıdır. Şırlan mineral bulağı Şuşa şəhərindən 18 km qərbdə, Sarıbaba dağının ətəyində qərar tutmuşdur. Suyu turş və içməlidir. Bulaq suyun axma rejiminə (şırıltı ilə tökülməsinə) görə belə adlandırılmışdır.

## Həmçinin bax
* Şırlan

## Mənbə
* Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. II cild, səh.218.
İkinci Paşalı

**İkinci Paşalı** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Şorbaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Pirsaat çayının sahilində, Ləngəbiz silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin axırlarında Paşalı (və ya Paşalıkənd) kəndindən köçmüş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmış və İkinci Paşalı adlandırılmışdır. Keçmiş kəndin adı isə Birinci Paşalı kimi rəsmiləşdirilmişdir.

## Tarixi

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 725 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
2011-ci ildə kəndə ilk dəfə təbii qaz verilməsinə başlanılıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Hacıqabul Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
İkinci Udullu

**İkinci Udullu** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun İkinci Udullu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Pirsaat çayının sahilində, Ləngəbiz silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Udullu (indiki Birinci Udullu) kəndindən köçmüş bir qrup ailənin burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Şahsevənlərin udullu tayfasının adı ilə bağlı olan kəndlərdəndir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1407 nəfər əhali yaşayır.

## Din
Kənddə II Udullu Qubalı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.

## Həmçinin bax
*Hacıqabul rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Hacıqabul Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Famil İsgəndərov

**Famil İsgəndər oğlu İsgəndərov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, Mart hadisələri şəhidi.

## Həyatı
15 may 1975-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1991-ci ildə 157 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 6 ay gəmi təmiri zavodunda işləyib. 1993-cü ildə Milli Ordu sıralarına çağırılmışdır. Oxuduğu 157 saylı orta məktəb hal-hazırda onun adını daşıyır.

## Ailəsi
Subay idi.

## Hərbi xidməti
Famil İsgəndərov 1993-cü ildə Milli Ordu sıralarına çağırılıb. O, 6 ay Qusar rayonundakı hərbi hissədə təlim keçdikdən sonra cəbhə bölgəsinə göndərilib.

## Döyüşlərdə iştirakı
Famil Ağdərə və Tərtər döyüşlərində iştirak etmiş, Murovdağın geri qaytarılması zamanı ayağından yaralanır. Müalicədən sonra isə "N" saylı hərbi hissədə xidmətini davam etdirir. 1995-ci il 13–17 mart hadisələri zamanı silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsi zamanı döyüşçü dostlarını xilas edərkən baş nahiyəsindən ağır yaralanaraq həlak olub. Bakı şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.

## Təltifləri
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Famil İsgəndər oğlu İsgəndərov ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (4 aprel 1995) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## Xatirəsi
* Oxuduğu 157 saylı orta məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır, məktəbdə büstü qoyulub.
* Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub.
* Dağıstan Muxtar Respublikasının Qasımkənd rayonu Uluqadağ kəndindəki məktəb də Famil İsgəndərovun adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 142.

## İstinadlar
Cərəyan şiddəti

**Cərəyan şiddəti** (və ya sadəcə  "**cərəyan**") qiymətcə naqilin en kəsiyindən  \delta t\,\!  zamanındada keçən  \delta q\,\!  yükün miqdarının δt zamanına olan nisbətinə bərabər olan skalyar kəmiyyət. Cərəyan şiddəti  I\,\!  hərfilə işarə olunur (bəzən də  J\,\!  hərfilə işarə olunur. Amma bunu cərəyan sıxlığı olan \vec j

 I = \frac{\delta q}{\delta t} 

Cərəyan şiddəti ilə bağlı məsələ həlli üçün istifadə olunan əsas düstur Om qanunu hesab olunur:

* Elektrik dövrəsi üçün :

 I =  \frac{U}{R} — cərəyan şiddəti gərginliklə müqavimətin nisbətinə bərabərdir. 
* Tam elektrik dövrəsi üçün:
 I =  \frac{E}{R+r} — burada E — EHQ, R — xarici müqavimət, r — daxili müqavimət.

BS-də — 1 Amper (А) = 1 Kulon / saniyə.

Dövrədəki cərəyan şiddətini ölçmək üçün xüsusi ampermetr adlanan cihazdan istifadə olunur. Kiçik ölçülü cərəyan şidddətinin dəyişməsini ölçmək üçün qalvanometrdən istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
*Б. М. Ярославский, Справочник по физике — М.,"Наука"
Qızılvəng (bulaq)

**Qızılvəng** – Azərbaycan Respublikasının Babək rayonunun ərazisində, Naxçıvan şəhərinin yaxınlığında yerləşən mineral su bulağı.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun ərazisində, Naxçıvan şəhərinin 18 km cənub-şərqində, Şordərə çayının dərəsində yerləşir. Suyu soyuq və acı-şordur. Hidronim adını ərazidəki eyniadlı "Qızılvəng məbədi"ndən almışdır. Oykonim qızıl (qırmızı) və vəng ("kilsə", "məbəd" deməkdir) komponentlərindən ibarətdir.

## Həmçinin bax
* Qızılvəng məbədi
* Qızılvəng qəbristanı

## Mənbə
* '''Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. II cild, səh.60.

## Xarici keçidlər
Məmmədəli Balayev

**Balayev Məmmədəli Bəşir oğlu** () — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2014), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2022-ci ildən), "Qızıl Dərviş" mükafatçısı.

## Həyatı
Məmmədəli Balayev 1939-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Basarkeçər rayonunun Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur. 1950-ci ildə ailəsi ilə birgə Qərbi Azərbaycandan Daşkəsən rayonuna deportasiya olunmuşdur. 1954-cü ildə Mədənçilərin Mədəniyyət evində bədii özfəaliyyət dərnəyi təşkil etmişdir. Sonra Məmmədəli Balayev Moskva Dövlət İncəsənət Universitetinin iki illik rejissorluq kursunu və həmçinin Pedoqoji İnstitutun "Dil-ədəbiyyat" fakültəsini bitirmişdir.1961-ci ilin sentyabr ayından Gəncə Dövlət Dram teatrında fəaliyyətə başlamışdır.Gəncə Dövlət Dram Teatrının səhnəsində "Məhəbbət əfsanəsi"ndə Xosrov, "Pələng dərisi geyinmiş pəhləvan"da Tariyel, "Qaramanlı Qamboy"da Hacı Zeynəlabdin Tağıyev, "Komsomol poeması"nda Cəlal, "Nəriman ata"da Nəsif bəy Yusifbəyov, "Sokratla söhbətlər"də Anit, "Üç qəpiklik opera"da Gənc,"Dağlı qızı"nda Yusif, "O olmasın bu olsun"da Qoçu Əsgər, "Qatır Məmməd"də Əziz, "Qaçaq Nəbi"də Səlim bəy, "Ağıllılar və dəlilər"də Ədhəm Tağıyev,"Bu dünyanın adamları"nda Qulaməli, "Eşq və intiqam"da Piri baba, "Oktay Eloğlu"nda Hacı Zaman, "Qana qan"da Tacir, "Bəxtsiz cavan"da Hacı Səməd ağa, "Əsrin möçüzəsi"ndə Ədalət, "Qəribə oğlan"da Barsuq, "Son məktub"da Vahid, "Məhəbbətin qənimi"ndə Həkim, "Dan yeri söküləndə"də Cəlil ağa və digər başqa maraqlı obrazları yaratmışdır. Eyni zamanda 1990-cı ildə Gəncə Dövlət Nizami Poeziya teatrında da aktyor kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu illər ərzində o, N. Gəncəvinin Xəmsəsi motivləri əsasında hazırlanmış tamaşalarda Nizami Gəncəvi obrazının əvəzolunmaz ifaçısı kimi tamaşaçıların hörmət və rəğbətini qazanmışdır. Məmmədəli Balayev həmçinin "Bu dünyadadır", "Sizi unutmarıq" və "Qəza" pyeslərinin müəllifidir.

28 oktyabr 2000-ci il tarixində Respublikanın əməkdar artisti, 10 mart 2002-ci il tarixində "Qızıl Dərviş" mükafatını almışdır. 13 fevral 2014-cü ildə xalq artisti fəxri adına layiq görülmüşdür. 4 mart 1992-ci il tarixində Azərbaycan Ali Sovetinin fəxri fərmanı və fəxri medalı ilə təltif olunmuşdur. 1994-cü ildən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının Gəncəbasar bölməsinin sədridir.

10 may 2022-ci ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

## Filmoqrafiya
# Haray (film, 1993) — rol: Zabit
# Acılar bitməz (film, 2009) (tammetrajlı bədii film) — rol: Orxanın babası
# Sonuncu fəsil (teleserial, 2013)
# Sevdiyim yar — rol: Qarabağ ağsaqqalı
# Şeyx Bahəddin — rol: Şeyx Bahəddin
# Döngələr — rol: Sadıq müəllim
# Azərbaycan toyu — rol: Oğlan atası
# Sonuncu səsil — rol: Gürcü
# Günbatan nüyus (İran filmi) — rol: Şair
# Çölçülər — rol: Nümayəndə

## İstinadlar
Metr

**Metr** (  — ölçü; işarəsi: **m**) — BS-də uzunluq vahidi. 1 metr işığın vakuumda \frac{1}{299\,792\,458} 1 saniyə müddətində qət etdiyi yolun uzunluğudur. 1m = 1000000mkm = 1000mm = 100 sm = 10 dm =39,37in (39,37007874015748dyüm) = 3,28in(3,280839895013123)

Metrdən ilk dəfə XVIII əsrdə Fransada istifadə olunmağa başlamışdır.

## Digər uzunluq vahidlərinə nisbəti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Genetik Ehtiyatların İnformasiya Şəbəkəsi

**Genetik Ehtiyatların İnformasiya Şəbəkəsi** (, qısaca ***GRIN***) — Onlayn rejmində canlı orqanizmlər haqqında genetik və digər informasiyaları əks etdirən layihə.

## Xarici keçidlər
* ''Germplasm Resources Information Network'': rəsmi sayt
Nitrozobirləşmələr

**Nitrozobirləşmələr** — tərkibində bilavasitə karbon atomuna birləşmiş nitrozo qrupu, —N=O olan üzvi birləşmələr.

Məsələn, nitrozo-tretbutan (CH3)3C—N=O nitrozobirləşmədir. Nitrozobirləşmələrin reaksiyayagirmə qabiliyyətləri çox yüksəkdir. Onlar oksidləşdikdə nitrobirləşmələr, reduksiya olunduqda aminlər və ya hidroksilamin əmələ gətirir.

Nitrozobirləşmələr asanlıqla aminlərlə kondensasiya reaksiyasına girir. Aromatik sıranın nitrozobirləşmələri boya maddəsi kimi (məsələn, nitrozoboyalar) və üzvi sintezdə, flüorlu nitrozobirləşmələr (məsələn, CF3NO) isə istiyədavamlı kauçuk istehsalında işlədilir.
Nyukta

**Nyukta**, həmçinin** Nikta** və ya **Niks** (; ) — qədim yunan mifologiyasında gecə ilahəsinin şəxsləşdirilmiş adı. Homerə görə, tanrı Zevs özü də Niktadan qorxarmış. Niks Tartarda yaşayır.

Niks Roma mifologiyasında Noks olaraq bilinir.

## İstinadlar
Nitritlər

**Nitrittər** — nitrit turşusunun duzları. Məsələn, natrium-nitrit bu qrupa aiddir.

Nitritlər rəngsiz kristal maddələrdir. Qızdırıldıqda nitratlara nisbətən tez parçalanır. AgNO2 müstəsna olmaqla hamısı suda yaxşı həll olur. Onlar həm oksidləşdirici, həm də reduksiyaedici kimi təsir göstərə bilir. Əsasən azoboyalar istehsalında işlədilir.
Faiq Rəfiyev

**Faiq Rəfiyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Faiq Rəfiyev 22 fevral 1955-ci il Füzuli rayonunun Saracıq kəndində anadan olmuşdur. 1972-ci ildə Qarakollu kənd məktəbini bitirmişdir. 1973-1975-ci illərdə Rusiyanın Arxangelsk vilayətində hərbi xidmətdə olmuşdur. Ordudan tərxis olunduqdan sonra Arxangelsk vilayətinin Plisetsk rayonunda milis sistemində çalışmağa başlamışdır. İşlədiyi dövrdə Sankt-Peterburq şəhərindəki Ali Hərbi Milis Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. 1984-cü ildə təhsilini uğurla başa vurmuş və leytenant rütbəsi alaraq həmin rayonda sahə müvəkkili kimi xidmət etmişdir. Qara Yanvar hadisələrindən sonra Azərbaycana qayıdaraq DİN-ə müraciət etmiş və təcrübəsi nəzərə alınaraq Xocavənd rayonuna sahə müvəkkili təyin olunmuşdur.

### Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı qalıb.

## Döyüşlərdə iştirakı
Birinci Qarabağ müharibəsində zabit kimi iştirak edən Faiq Rəfiyev xüsusilə, Axullu, Tuğ, Qaradağlı kəndlərinin qorunması üçün gedən döyüşlərdə şücaət göstərmişdir. 10 yanvar 1992-ci ildə Koçbəy kəndinin erməni silahlılarından təmizlənməsi üçün baş tutan əməliyyat zamanı şəhid olmuşdur.

Doğulduğu Saracıq kəndində dəfn edilmişdir.

## Təltif və mükafatları
* Azərbaycan Respublikası prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Rəfiyev Faiq Qəzənfər oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İrsi
Lökbatan qəsəbəsindəki 166 saylı lisey-məktəb Faiq Rəfiyevin adını daşıyır.
 
## Həmçinin bax
* Birinci Qarabağ müharibəsi

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 240.

## İstinadlar
Nitrobirləşmələr

**Nitrobirləşmələr** — molekulunda karbon atomu ilə birləşmiş bir və ya bir neçə nitro qrupu — NO2 olan üzvi birləşmələr. Mono-, di-, tri- nə polinitrobirləşmələr var. 
## Qrupları
Nitrobirləşmələr bir neçə qrupa ayrılır: 
*alifatik nitrobirləşmələr (məsələn, nitroparafinlər, nitroolefinlər),
*aromatik nitrobirləşmələr (məsələn, nitroanilinlər, nitrobenzol, nitrotoluol, nitrol naftalinlər),
*alifatik aromatik nitrobirləşmələr (məsələn, fenilnitrometan, nitrostirol) və. s. 

Aromatik nitrobirləşmələr sarımtıl maye və ya kristal maddədir, üzvi həlledicilərdə yaxşı, suda pis həll olur. Aromatik polinitrobirləşmələr partlayıcı maddə kimi işlədilir (məsələn, trinitrotoluol). Onların nitroqrupu reduksiya edildikdə boya maddələri istehsalında aralıq məhsul olan aminlər alınır. Sadə mononitroparafinlər xüsusi iyi olan rəngsiz mayedir. Nitroparafinlər asan reduksiya olunaraq hidroksilamin və aminlər əmələ gətirir, onlara qatı turşularla təsir etdikdə karbon turşularına çevrilir, aldehid və ketonlarla asan kondensasiya olunaraq nitrospirtlər əmələ gətirir, onların da dehidratasiyasından nitroolefinlər alınır. Bəzi nitrobirləşmələr zəhərlidir.
## Alınması
Konovalova görə alkanlar 110....150oC-də duru nitratturşusu ilə nitrolaşırlar. Sənayedə isə nitrolaşmanı 350....500 o C-də buxar fazada aparırlar.
 \mathsf{C_3H_8 + HNO_3 \rightarrow CH_3CH(NO_2)CH_3 + CH_3CH_2CH_2NO_2 + CH_3CH_2NO_2 + CH_3NO_2}
## Nitrobirləşmələrin tətbiqi
Nitroalkanlar raket yanacaqlarında komponent (oksidləşdirici), amin, aldehid, karbon turşularının sintezində xammal, polyar həlledici kimi istifadə edilir və s.

Nitrobenzoldan əsasən boyaq, vulkanlaşdırma surətləndirici kimi istifadə edilən anilin istehsalında istifadə edilir. trinitrotoluol partlayıcıdır. Nitrobirləşmələrdən ətirli və dərman maddələri, insektisidlər istehsalında və s. istifadə edirlər.

## Mənbə
* S.F.Qarayev, U.B.İmaşev, G.M.Talıbov "Üzvi kimya", Bakı-2003.
Xaos (mifologiya)

**Xaos** ( mənası boşluq, fəza və ya qarma-qarışıqlıq deməkdir) — qədim yunan mifologiyasında dünyanın və ya kainatın əvvəlinin şəxsləşdirilmiş adı, yerin (Geya), gecənin (Niks), sonsuzluğun (Tartar), qaranlığın (Ereb) və eşqin (Eros) mayası. Hesioda görə hər şeyin başlanğıcı və ya ilk mövcud olan.

Rəvayətə görə əvvəl Xaos (boşluq, qarma-qarışıqlıq və ya fəza) olmuşdur. Xaos təkbaşına, kimsəsiz, qarma-qarışıqla dolu puç bir həyat sürərmiş. Əvvəllər nə günəş, nə işıq, nə yer, nə də göy varmış. Təkcə Xaos – ucsuz bucaqsız zülmət mövcud imiş. Tənhalıqdan təngə gələn Xaos dünyanı yaratmaq qərarını verir. İlk olaraq o, gözəl və həyat qüvvəsinə malik ilahəni yeri – Geyanı yaradır. Yer böyüyərək dünyanın başlanğıcını qoymuş olur. Sonra Xaos Tartar adlı axirətin və ya cəhənnəmin dibini, daha sonra Niks adlı gecəni, Ereb adlı qaranlığı yaradır. Onlardan isə öz növbəsində Efir adlı şəffaflıq və ya göy üzü və Hemera adlı gün törəyir.

## Xaosdan törənmişlər

## İstinadlar

## Mənbə
* Греческая Мифология, Катерина Серви, EKDOTİKE ATHENON, Афины 2007 ISBN 960-213-378-3, ISBN 978-960-213-378-1
* Софиа Сули, Греческая Мифология, Издателство Михалис Тубис А.О., 1995 ISBN 960-540-118-5
* Panaghiotis Christou, Katharini Papastamatis, Griechische Mythologie, 2008 ISBN 978-88-476-2283-8

## Həmçinin bax
Cimi (bulaq)

**Cimi** — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Cimi kəndinin ərazisində mineral bulaq.

## Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Cimi kəndinin ərazisində, Cimi çayının (Vəlvələçayın qolu) mənsəb hissəsində yerləşir. İki isti  və bir soyuq mineral bulaqdan ibarətdir. Suyu kükürdlüdür. Yerli əhali isti bulaqlardan müalicə məqsədilə istifadə edir. Cimi "narın, nazik su şırnağı" mənasında işlənmişdir.

## Mənbə
* Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007.  I cild, səh.124.
Fariz Qəhrəmanov

**Fariz Qəhrəmanov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
29 mart 1974-cü il Bərdə rayonunun Xəsili kəndində anadan olmuşdur. 1991-ci ildə burada məktəbi bitirmişdir. 1992-ci il iyun ayında hərbi xidmətə çağırılır.

## Döyüşlərdə iştirakı
"N" saylı hərbi hissənin tərkibində Ağdam, Ağdərə, Füzuli, Kəlbəcər, Tərtər rayonunda gedən döyüşlərdə iştirak edir. Bu batalyon onlarla erməni yaraqlısını məhv etmişdi.

1994-cü il Ağdərə rayonunda gedən döyüşlərdə yaralanır. Müalicə olunan kimi yenidən cəbhəyə dönür.

1995-ci il 13–17 mart hadisələri zamanı silahlı dəstənin zərərsizləşdirilməsində də iştirak etmişdir.

1995–1996-cı illərdə Türkiyə Respublikasında Jandarm və Komanda Məktəbində təhsil almışdır.

Hazırda zabitdir.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Qəhrəmanov Fariz Çoban oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 158.

## İstinadlar
Fariz Mədətov

**Fariz Əlövsət oğlu Mədətov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
18 aprel 1972-ci il Yevlax rayonunun Varvara kəndində anadan olmuşdur. 1979–1989-cu illərdə burada təhsil almışdır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Mingəçevir şəhərində sürücülük peşəsinə yiyələnmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
1990-cı ildə F.Mədətov hərbi xidmətə çağırılmış, iki il Almaniyanın Ordruf şəhərində xidmət etmişdir. 1992-ci ilin may ayında F.Mədətov hərbi xidmətini başa vurur. Elə həmin il torpaqlarımızı erməni işğalından azad etmək məqsədi ilə Milli Orduya səfərbər olunur. F.Mədətov 776 saylı Xüsusi Təyinatlı hərbi hissənin tərkibində Qubadlı rayonunun Başarat kəndi uğrunda ilk döyüşə gedir. Kəşfiyyatçı kimi ad çıxarır. Sonra onu Füzuli rayonuna göndərirlər. Yağlıvənd, Tuğ, Horadiz kəndlərində qaynar döyüşlərə atılır. Fariz bu döyüşlərdə əsl qəhrəmanlıq səhifələri yazdı. Daha sonra Kəlbəcər və Goranboy rayonlarında döyüşlərə girir. Fariz xeyli erməni yaraqlısını şəxsən özü məhv edir. 1994-cü il Tərtər rayonununda gedən döyüşlərdə yaralanır. Müalicə olunan kimi yenidən döyüşçü paltarını geyinir. 1996-cı il ordudan tərxis olunur və Yevlax rayon Polis İdarəsində çalışmağa başlayır. Fariz 1998–2003-cü illərdə Polis Akademiyasında təhsil alır. Hazırda Yevlax rayon Polis İdarəsində işləyir.

## Ailəsi
Evlidir.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Mədətov Fariz Əlövsət oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 186.
Firudin Şamoyev

**Firuddin Şamoyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Firudin Şamoyev 7 fevral 1962-ci ildə Qazax şəhərində, kürd mənşəli ailədə anadan olmuşdur. Orta təhsilini burada almışdır. 1981-1983-cü illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. Tərxis olunduqdan sonra Təmir Tikinti İdarəsində çilingər işləməyə başlamışdır. Ermənilərin torpaqlarımıza təcavüzü, onlar tərəfindən törədilən vəhşiliklər onu bərk narahat edirdi. Firuddin 8 iyul 1991-ci ildə könüllülərdən ibarət dəstəyə yazıldı.

## Döyüşlərdə iştirakı
"N" saylı hərbi hissəyə hərbi hissədə minaatan bölüyünün komandiri vəzifəsinə təyin olunan Firuddin Qazax rayonunun Bağanis Ayrım, Məzəm, Quşçu Ayrım kəndlərinin müdafiəsində iştirak etmişdi. O, ermənilərin xeyli canlı qüvvəsini və zirehli texnikasını məhv etmişdi. 1992-ci il 13 aprel Quşçu Ayrım kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə Firuddin qəhrəmancasına həlak oldu.

## Ailəsi
Ailəli idi, üç övladı yadigar qalıb.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 1992-ci il 7 iyun tarixli 833 saylı fərmanı ilə Şamoyev Firudddin İsa oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Qazax şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.

Qazax şəhərindəki 4 nömrəli məktəb Firudin Şamoyevin adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 268.

## İstinadlar
 

## Ədəbiyyat siyahısı
* Seyidzadə, M. Şamoyev Firudin İsa oğlu //Seyidzadə M. Milli qəhrəmanlar zirvəsi.- Bakı, 2010.- S.211.
* Şamoyev Firudin İsa oğlu //Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları: Biblioqrafiya /Azərbaycan Milli Kitabxanası; tərt. ed. H.M.Həmidova.-Bakı, 2008.- S.193.
Nitrit turşusu

**Nitrit turşusu** (HNO2) — zəif birəsaslı turşu.
Nitrit turşusu normal şəraitdə bərk halda olur. Nisbi molyar kütləsi 47,0134 а.k.v., molyar kütləsi isə 47.0134 q/mol-dur.
Türşü 42,35 °S-də əriyir və maye halda sıxlığı 1.685 q/sm³-dur. Nitrit turşusunun qaynama temperaturu 158 °S-dir.

## Kimyəvi xassələri
: 2 HNO2  N2O3 + H2O  NO ^ + NO2 ^ + H2O

: 3 HNO2  HNO3 + 2 NO ^ + H2O
HNO2 zəif turşudur.
: H2SO4 + 2 NaNO2 -> Na2SO4 + 2 HNO2

: HNO2 + H2O2 -> HNO3 + H2O
: HNO2 + Cl2 + H2O -> HNO3 + 2 HCl
: 7 HNO2 + 2 KMnO4 -> 2 Mn(NO3)2 + 2 KNO3 + 3 H2O + HNO3

: 2 HNO2 + 2 HI -> 2 NO ^ + I2 + 2 H2O

## Alınması
Nitrit turşusunu azot- 3 — oksidini H2O suda həll etməklə:
: N2O3 + H2O -> 2 HNO2
Nitrit turşusunu azot- 4 — oksidini H2O suda həll etməklə:
: 2 NO2 + H2O -> HNO3 + HNO2

## Mənbə
* Карапетьянц М. Х., Дракин С. И. Общая и неорганическая химия. — М.: Химия, 1994