Mixail Nakaşidze

**Mixail Aleksandroviç Nakaşidze** (1 yanvar 1844 – 11 may 1905) — Rusiya imperiyasının knyazı, həqiqi mülki müşavir, İrəvanın vitse-qubernatoru (19 noyabr 1892 – 15 aprel 1904), Bakının general-qubernatoru (15 fevral 1905 −11 may 1905).

## Həyatı
Kutaisi quberniyasının Quriya knyazlarının nəslindən idi. 1869-cu ildə Sankt-Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş və hüquq üzrə namizəd dərəcəsi almışdır. Əmək fəaliyyətinə Bakıda, sülh hakiminin köməkçisi vəzifəsində başlamışdır. Bu vəzifədə iki il çalışdıqdan sonra əvvəlcə Şamaxı, sonra isə Lənkəran sülh hakimi təyin olunmuşdur. 1873-cü ildə Bakı dairə məhkəməsinin üzvü olmuş və bu vəzifədə 1880-ci ilə qədər çalışmışdır. 1880-ci ildə Nakaşidze ədliyyə nazirliyi sistemindən çıxaraq Daxili İşlər Nazirliyinə keçmiş və Dağıstan vilayəti rəisinin kargüzarlığına rəhbər təyin olunmuşdur. O, 1874-cü il hərbi mükəlləfiyyət haqqında Nizamnamənin yenidən işlənməsi üzrə Şimali Qafqazda qeyri-rus xalqlar üçün ümumi hərbi mükəlləfiyyətin tətbiqi ilə əlaqədar yaradılmış komissiyada iştirak etmişdir. 1892-ci ildə Nakaşidze İrəvan qubernatorunun müavini təyin olunmuş və bu vəzifəni 1904-cü ilin fevralına qədər icra etmişdir. Həmin vaxt o, Bakı qubernatoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. İrəvanda qubernator müavini olduğu dövrdə Nakaşidze Rusiya hökuməti tərəfindən Qacar hökumətinə verilməsi nəzərdə tutulan Abbasabad sahəsinin Araz çayının sağ sahilində yerləşən hissəsinin təhvil verilməsi üçün komissar təyin edilmişdi. İrəvandan sonra təxminən 3 ay da Bakının qubernatoru oldu.

1905-i ildə 11 may tarixində Daşnaksütyun partiyasının üzvü 22 yaşlı üzvü Drastamat Kanayan (Dro) tərəfindən qətlə yetirilmişdir.

## Bakı quberniyasındakı fəaliyyəti
Bakıda 1905-ci il fevralın 6–9-da baş vermiş erməni-müsəlman qırğını barədə Bakı qubernatoru knyaz M. A. Nakaşidze həmin ilin 25 fevralında Qafqaz canişini və Rusiya Daxili İşlər Nazirliyi üçün geniş məruzə hazırlamışdır. Həmin məruzədə qubernator yazırdı:

General M. Nakaşidzenin məruzəsindən münaqişə vaxtı 231 nəfərin öldürülmüş, 179 nəfər isə yaralanmışdı. Məruzədə itkilərin göstəriləndən çox olması və xüsusilə də müsəlmanların itkilərinin gizlədilməsi qeyd olunur. Həmin vərəqəyə edilmiş əlavədə qeyd olunurdu ki, dəqiqləşdirilmiş son məlumata görə ölənlərin sayı 249 nəfər olmuşdur ki, onlardan da 201 nəfəri erməni, 40 nəfəri azərbaycanlı, 8 nəfəri isə başqa millətlərin nümayəndələri idilər. Məruzəyə əsasən qubernatorun şəxsən iştiraki ilə hər iki xalqın nümayəndələrinin fevralın 9-da Bakı küçələrini dolaşıb sülhə çağırışından sonra həmin gün şəhərdə qırğın dayandırıldı. Bundan sonra şəhərdə ermənilər tərəfindən şayiə yayıldı ki, guya şəhər rəhbərliyi və polis özləri bilərəkdən azərbaycanlıları ermənilərin üzərinə qaldırıbmış. Hətta guya azərbaycanlılara 1500 ədəd silah, patrondaş da paylanıb. Guya bu plan Peterburqda daxili işlər naziri knyaz Qolitsın və Bakı qubernatoru M. Nakaşidze tərəfindən 1904-cü ilin dekabrında hazırlanıbmış.

Qubernator bu şayiələrə cavab olaraq belə yazırdı:*"Hazırda bu şayiələrin kimlər tərəfindən və nə məqsədlə buraxıldığı barədə söz deməkdən çəkinirəm. Bircə onu demək istəyirəm ki, şərəfsiz insanlar öz məqsədlərinə çatdılar. Öz rəzil şayiələrini şifahi və mətbuat vasitəsilə bütün dünyaya yaydılar və erməni əhalisini о dərəcədə qulluqçu və inzibati idarə aparatlarına qarşı qoydular ki, onların hər biri özünü daim təhlükədə hiss etsin".*
Nəticədə 1905-ci il mayın 11-də Bakı qubernatoru Mixail Nakaşidze "Daşnaksütyun" partiyasının üzvü 22 yaşlı üzvü Dro (Drastamat) Kanayan tərəfindən qətlə yetirilir. Hadisə baş verən gün Sankt-Peterburqda nəşr olunan *"Russkoe Slovo" qəzeti* Bakıdan xəbər verir: *"Ekipaja atılan bomba ilə Bakı qubernatoru knyaz Nakaşidze öldürülüb. Qətl şəhərin mərkəzində, Parapetdə baş verib. Ölüm ani olub. Hadisə yeri ordu tərəfindən dövrəyə alınıb. Mağazaların çoxu qapadılıb. Vəziyyət həyəcanlıdır. Yollarda atlı patrullar hərəkət edir. Hələlik sakitlikdir".* 11 may günü günorta saat 3-də faytonla erməni kilsəsinin yaxınlığından keçərkən atılan bomba təkcə Nakaşidzenin deyil, onun cangüdəni Xaxari Takayşvili və yoldan keçən 2 azərbaycanlının (Məşədi Qasım Əli oğlu və Həsən Qulam Mirzə oğlu) ölümü ilə nəticələnir. Faytonçu Məşədi Əziz isə yaralı halda xəstəxanaya çatdırılır və 7 gün sonra vəfat edir. Terror aktına görə məsuliyyəti "Daşnaksütyun" partiyasının Mərkəzi Komitəsi öz üzərinə götürür.

***Məmməd Səid Ordubadi "Gizli Bakı" romanında*** hadisəni bu cür təsvir edir: ***"Mehmanxanaya zəngin fayton yaxınlaşır. Satıcı onu görüb daha uca səslə qışqırır: — Budur mənim alıcım! Gəl, utanma, madam, müftədir badam! Qovrulmuş noxud var!.. Qəfildən satıcı bərq vuran faytondakı şəxsi tanıyır — bu, qubernator Nakaşidze idi. Əcdadlarının adətinə uyğun olaraq ovuclarını dizlərinə qoyur və baş əyir. Ancaq ona başını bir də qaldırmaq qismət deyildi. Dəhşətli gücü olan partlayış təkcə Olqa küçəsində olanların yox, uzaqdakıların da qulaqlarını batırır. Partlayış yerində səkiyə pəncərə şüşələrinin çilikləri səpələnir. Yoldan keçənlər dəhşət içində yaxınlıqdakı küçələrə qaçışır. Partlayan bombanın tüstüsü hələ çəkilməmiş, atlı kazaklar "Metropol" mehmanxanasının həndəvərindəki hadisə yerini əhatəyə alır. Qubernator başından ölümcül yaralanır…***Cəfər Cabbarlının məşhur "1905-ci ildə" dramındakı "Atan kazaklardır" kəlməsi ümumi vəziyyəti çox dəqiq əks etdirir. İlk günlərdən görünürdü ki, hakimiyyət dairələri millətlər arasındakı qırğından çəkinmir, qurbanların sayı onları riqqətə gətirmirdi. Əsas məqsəd — İnqilab dalğasını yatırmaqdır. Bu məqsədlə də hakimiyyət daşnaklardan yararlanırdı, daşnaklar isə öz məqsədlərinə nail olmaq istəyirdi. Yəni, hər 2 tərəfin öz oyunu vardı, kimin daha çox fayda götürməsinə gəlincə isə, çarizm fəhlə hərəkatını bölməyə və səngitməyə nail oldu, ancaq "şüşədən çıxardığı cin"i — daşnakları yenidən "şüşəyə qaytarmağa" nail ola bilmədi. Əlbəttə, ermənilərlə azərbaycanlılar arasındakı münasibətləri idillik saymaq olmazdı. Bu ziddiyyətlər barədə Kutaisi qubernatoru Staroselski ("Qafqaz dramı". 1906-cı il), Bakının polismeysteri Şubinski ("Knyaz Nakaşidzenin qətli". 1914-cü il) və başqalarının memuar və xatirələrində rast gəlmək olur. Ancaq xalqlar bir-birinə hər halda dözümlü münasibət sərgiləyirdilər. Və onların arasında qırğına aparıb çıxaran nifaqı salmaq, sonra isə təbliğat apararaq qırağa çəkilib durmaq hakimiyyət üçün çox da çətin olmadı. Məişət və milli zəmində lokal münaqişələrin olması yeni deyil. Ancaq bu cür məişət toqquşmalarından biri çarizmin məqsədli siyasəti sayəsində böyük milli qırğına çevrildildi. Gennadi Qolovkov özünün "İnqilab və milli məsələ" kitabında arxiv materiallarına əsaslanaraq hadisələrin başlanğıcının mənzərəsini yaradıb. Yanvarın əvvəlində bir azərbaycanlı ilə erməni Çaxmazovun oğlu arasında münaqişə düşür. Çaxmazov erməni milyonçusu Lalayevə şikayətlənir. Lalayev muzdlu qatil M. Yenqayevə həmin azərbaycanlını öldürmək əmrini verir. Yenqayev də səhvən başqa bir azərbaycanlını öldürür. Öldürülən isə peşəkar qatil Bala Ağa Məmmədrza oğlunun qohumu çıxır. Bala Ağa qisas alaraq Yenqayevi qətlə yetirir və həbsə alınır. Hər şey elə burda da bitə bilərdi. Ancaq Bala Ağa yanvarın 12-də istintaqdan türməyə iki erməni əsgərinin müşayiəti ilə qayıdarkən onlardan biri tərəfindən süngülənərək öldürülür. Hadisə onun qardaşı Kərbəlayı Fərruxun gözləri qabağında baş verir və o, Bala Ağanın qətlinin istintaqı üçün Bakı jandarm idarəsinin rəisinin adına ərizə yazır. Yenə də hər şey ötüşə bilərdi, ancaq istintaq hələ davam edirkən varlı azərbaycanlı Ağarza Babayev yolda Bala Ağanın qatillərindən biri ilə rastlaşır və revolverini çıxararaq onun dalınca düşür. O, atəş açmağa imkan tapmamış oradakı başqa ermənilər onu güllələyir, cəsədinə bir neçə xəncər yarası da vururlar. Ağarza Babayev Bakıda tanınmış şəxs idi. Onun cəsədini Suraxanı küçəsindəki evinə gətirən kütlə Vorontsov küçəsində yerli Texniki məktəbdə oxuyan erməni tələbə ilə qarşılaşır. Tələbəni öldürürlər və… cəmisi 1 saat sonra şəhərin müxtəlif küçələrində (xüsusən də Bazarnı və Vorontsov küçələrində) silahlar işə düşür… Elə bu xronologiya da baş verənlərin hazır ssenari olduğuna eyham vurur. Hakimiyyət baş verənlərə göz yumur. Ona ciddi sosial mübarizənin, inqilabi fəhlə çıxışlarının alovunu söndürmək lazım idi. Qırğın günlərində Bakı küçələrindən əsgərlər də, kazaklar da qeyb olur. Hakimiyyət öz məqsədlərinə çatmaq üçün daşnakları istifadəyə buraxır — əsas olanı fəhlə tətillərini dayandırmaq, maaş tələblərini gündəmdən çıxarmaqdı. Topçubaşovun. "Kaspi" qəzeti həqiqəti yazmağa çalışanda, dərhal panislamizmdə ittiham olur, sosial-demokratlar fəhlələrə baş verənlərin motivini izah etməyə çalışanda isə emosiya səddini aşa bilmirlər.
Bu hadisələrdə knyaz Nakaşidzenin mövqeyi barədə ikili fikir var. Bir çoxları onun qırğınların qabağını almağa çalışdığını söyləyir, digərləri isə knyazın azərbaycanlılar arasında təbliğat apararaq iğtişaşları daha da alovlandırmaq niyyəti güddüyünü deyir. Ancaq bu faktdır ki, Nakaşidze müsəlmanlara daha yaxın münasibətdə idi, Hacı Zeynalabdin Tağıyev isə onu özünün və xalqının dostu sayırdı. Yazılanlara inansaq, Nakaşidzenin müsəlmanlara simpatiyası Bakıda heç kimə sirr deyildi, hətta bir müddət o, varlı müsəlman Hacı Nemət Sidiyevin evində yaşamışdı. Onun ünvanına ermənilərin hədələri də ümumməlumdu. Bu səbəbdən bəzi məmurlar onun evinə gediş-gəlişi də kəsmişdilər. Knyaz özü də təhlükəni real sayırdı və əvvəlcədən vəsiyyətini yazıb Nikolayevski kilsəsinin ərazisində, həm də cangüdəni Takayşvili ilə yan-yana basdırılmasını, xanımından isə qatilləri bağışlamasını xahiş etmişdi.

**Məmməd Səid Ordubadinin "Gizli Bakı"sında** belə bir epizod var:***"Qubernator Nakaşidzeninin səmimi, dostluq hisslərinə möhkəm inanan Hacı Zeynalabdin Tağıyev mərhuma son borcunu verirdi. Bakının bir çox varlılarının qolunda da matəm lentləri vardı. Elə axmaqlar da tapılırdı ki, deyirdilər: "Yazıq qubernator müsəlmanların hüquqları və maraqları uğrunda mübarizədə qurban olub!"***Sadə, siyasətdə bişməmiş vətəndaşları Nakaşidzenin ermənilər tərəfindən məhz müsəlmanlardan qisas almaq üçün öldürüldüyünə inandırmaq çətin iş deyildi. Bakılıların çoxu qanlı fevral hadisələrinin əsl mahiyyətini anlamırdı. Burada erməni və müsəlman ruhanilərinin dindarlara ziyanlı təsirinin də rolu vardı… Qubernatorun öldürülməsindən 2 gün sonra "Kaspi" qəzetində matəm çərçivəsinə alınmış elan dərc olundu: "Bütün dostlara və yaxınlara dərin kədər hissi və ağrı ilə bizim əziz, unudulmaz dostumuz Bakının general-qubernatoru cənab Nakaşidzenin faciəli ölümü haqda məlumat veririk. Onun xatirəsini yad etmək istəyənlər mənim Qorçakov küçəsindəki evimə buyura bilərlər. Hacı Zeynalabdin Tağıyev". Qəzetdə elanın çıxmasından bir gün əvvəl isə Hacı "bütün təmiz, əsl müsəlmanların öz mərhum himayədarlarına son hörmətini ifadə etməyə borclu olduğunu" bildirmişdi… Mayın 14-də qubernator dəfn olunur. Onun tabutunun arxasınca müsəlmanlardan və məmurlardan ibarət 100 minlik kütlə gedir. Hacı Zeynalabdin öz zavodlarındakı müsəlman fəhlələrin və Qızlar gimnaziyasının tələbələrinin dəfndə məcburi iştirakını təşkil etmək üçün xeyli səy göstərmişdi. Dəfndə ermənilər yoxdu və dəfn mərasiminin keçdiyi yolun üzərindəki bütün erməni evlərinin pəncərələri qapadılmışdı. Terrorçuları 1905-ci ilin dekabrında mühakimə edirlər. Onların arasında əsas qatil — Dro Kanayan olmur. Bir neçə ay sonra çarın elan etdiyi amnistiyaya görə onların ölüm hökmləri 15 illik katorqa ilə əvəzlənir…

Qubernatorun qatili Dro Kanayanın sonrakı taleyi də çox maraqlıdır və cəzasızlıq nümunəsidir. O, Bəyazidə qaçır və tacir sifəti ilə Qafqaza silah göndərməklə məşğul olur. 1914-cü ildə çar daşnaklar üçün amnistiya elan edəndən sonra isə Dro rus ordusunun tərkibində ikinci erməni könüllü dəstəsinin komandiri təyin olunur və Dünya savaşına qatılır, türklərə qarşı döyüşlərdə iştirak edir. 1920-ci ildə ona Ermənistan Respublikasının hərbi naziri vəzifəsi tapşırılır. Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra da bir müddət Sovet Ermənistanının ordusunun komandanı səlahiyyətlərini yerinə yetirir, ancaq tezliklə bolşeviklərə düşmən olur, qaçaraq Rumıniyaya, daha sonra Livana sığınır. II Dünya müharibəsində nasistlərə qulluq edir. 1945-ci ildə amerikanlar tərəfindən tutulsa da, tezliklə sərbəst buraxılır. Ömrünün son illərini Livanda keçirir, 1956-cı ilin martında ölür və Bostonda (ABŞ) dəfn olunur. Qubernator Nakaşidzenin cəzasız qalan qatilinin qalıqları 2000-ci ildə Ermənistana gətirilərək təntənə ilə torpağa verilir…

## İstinadlar