Azərbaycanın Qırmızı Kitabı

**Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı** — Azərbaycan Respublikası ərazisində nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan vəhşi heyvan və yabanı bitki növlərinin vəziyyəti haqqında rəsmi dövlət sənədidir. O, Respublikanın bütün ərazisində, o cümlədən Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan sektorunda heyvan və bitki növlərinin vəziyyəti, yayılması və mühafizəsi tədbirləri haqqında məlumatları özündə əks etdirir.
## Kitab haqqında ümumi məlumat
Mövcud "Qırmızı Kitab" 6 hissədən ibarətdir və özündə nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan 42 məməli növü, 71 quş növü, 5 balıq növü, 16 amfibi və 14 reptili növü, 40 həşərat növü və 140 bitki növü haqqında məlumat əks etdirirlir.

Respublika "Qırmızı Kitab"ına fauna və flora növləri 2 kateqoriya üzrə daxil edilib: yoxa çıxmaq təhlükəsi olan və nadir növlər.

Birinci kateqoriyaya bir sıra mənfi amillərin təsiri nəticəsində (tələf olması və yaşadığı yerlərin dağıdılması) sayı və arealı əhəmiyyətli dərəcədə azalan və böhran səviyyəsinə çatan növlər daxildir. Sayı azalmağa doğru meyil edən və kiçik sahələrdə rast gəlinən növlər isə nadir növlərə aiddir. Az öyrənilmiş, təbiətdə sayı və ehtiyatları haqqında lazımi məlumat olmayan, onların mühafizəsinin təşkili işində müəyyən çətinliklər törədən heyvan və bitki növləri də nadir növlər hesab olunur.

Qanunvericiliyə əsasən Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitabı"nın hər 10 ildən bir çap olunması nəzərdə tutulub. "Qırmızı Kitab"ın I nəşri 1989-cu ildə həyata keçirilib.

## Qırmızı kitabın ikinci nəşri
Qanunvericiliyə əsasən, hər on ildən bir yeni nəşrin çap olunması nəzərdə tutulsa da, kitabın II nəşri 24 il gecikib. Yəni Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitabı"nın II nəşri 2013-cü ildə çapdan çıxıb.

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ının ikinci nəşri çox arzuolunan bir haldır. Akademik Cəlal Əliyevin rəhbərliyi altında respublika ərazisində yayılmış nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki, göbələk (I cild) və fauna (II cild) növlərinin tədqiqi üzrə nəticələri əks etdirən "Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı" (ikinci nəşr) hazırlanmış və dərc edilmişdir. 300 ali və ibtidai bitki, həmçinin göbələk və 223 fauna növü, onların yayılması, sayı və azalma tendensiyaları haqqında məlumatlar ilk dəfə olaraq kitaba daxil edilmişdir.

"Qırmızı kitab"ın II nəşrində respublika flora və faunasının qorunmağa ehtiyacı olan növləri haqqında məlumat verilir. Siyahıya daxil edilmiş 300 növün 266-sı ali bitkilərə, 20-si ibtidai (6 yosun, 13 şibyə və 1 mamır) bitkilərə və 14-ü göbələk növlərinə aiddir. Ali bitkilərin arasında:

Plaunkimilər – 1 növ
Qatırquyruğukimilər – 1 növ
Qıjıkimilər – 4 növ
Çılpaqtoxumlular — 4 növ
İkiləpəli örtülütoxumlular – 256 növ təşkil edir.

Kitabın ikinci nəşrinə nadir və nəsli kəsilməkdə olan 206 növ heyvan daxil edilmişdir.

## Nadir fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılması
Azərbaycan Respublikasında nadir və nəsli kəsilməkdə olan fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılması məqsədilə qoruq və yasaqlıqlar yaradılır.

Berkut məhdud sahədə, əsasən, yüksək dağlarda yaşayan quşlardandır. Qafqaz tetrası Kiçik və Böyük Qafqazın subalp zonasında, yaşılbaş ördək Xəzərin sahilində, respublikanın su tutarlarında qeydə alınıb. Qaya keçisi və Cənubi Qafqaz muflonu hazırda Naxçıvan MR-də, ceyran ancaq Şirvan qoruğunda, Bəndovan və Korçayda rast gəlinir. Dağıstan dağ keçisi Böyük Qafqazın cənub ətəyində, Balakən, Qəbələ, Zaqatala və İsmayıllı rayonları ərazisində qalmışdır.

Respublikanın şirin sularında və Xəzərdə 30 növ balıq ovlanır. Bu balıqların çoxu Kür çayında, Kürün ətrafındakı göl və axmazlarda, həmçinin Mingəçevir su anbarında tutulur. Ovlanan balıqların əksəri keçici və yarımkeçicidir (dənizdə böyüyür, kürüləmək üçün çaylara keçir). Keçici balıqların ən qiymətlisi qızılbalıq, nərə, uzunburun və bölgədir. Xəşəm, şamayı, poru ilanbalığı da belə balıqlardandır. Nərəkimilərin əti və qara kürüsü çox qiymətli hesab olunur.

Bunlardan başqa, Azərbaycan Respublikasının sularında böyük sənaye əhəmiyyəti olan çapaq, çəki, sıf, naxa, külmə, ziyad (kütüm) və s. yarımkeçici balıqlar var.

Xəzərdə çoxlu siyənək, kilkə və kefal ovlanır. 1959-cu ildən sonra Kür çayında müxtəlif hidrotexniki qurğular tikilməsi, Kür çayı axarının nizama salınması, Xəzər dənizi suyunun çirklənməsi və s. səbəblərdən sənaye əhəmiyyətli balıqların sayı xeyli azalmışdır. Balıq ehtiyatını bərpa etmək və artırmaq məqsədilə respublikada geniş miqyasda meliorasiya və balıq yetişdirmək üçün 3 zavod (Kürağzı, Şirvan və Kür təcrübə nərəyetişdirmə zavodları) istifadəyə verilmişdir. Respublikanın balıqyetişdirmə təsərrüfatlarında və zavodlarında hazırda ildə 20 milyonadək nərə balığı, 600 min qızılbalıq və 800 milyondan çox çapaq, çəki külmə və sıf körpəsi yetişdirilir. Bunlardan əlavə, 1980-ci ildən Kiçik Qızılağac təsərrüfatında fəaliyyət göstərən inkubatorda ildə 50 min ziyad balığı yetişdirilib dənizə buraxılır. 2000-ci ildə Xıllıda yeni, müasir 20 milyon nərəkimi körpəsi yetişdirməyə qadir olan zavod istifadəyə verilmişdir.

## Qırmızı kitaba düşmüş bitkilər
* Həmişəyaşıl şümşad
* Dəmirağac
* Şabalıdyarpaq palıd
* Hirkan ənciri
* Hirkan armudu (*Pyrus hyrcana*)
* Xəzər şeytanağacı
* İkək akasiyası
* Qafqaz xurması
* Ürəkyarpaqlı qızılağac
* Budaqlı danaya
* Hirkan bigəvəri
* Eldar şamı
* Qafqaz rododendronu
* Çoban sarmaşığı
* Təmiz kladoxeta
* Qaraçöhrə
* Şərq çinarı
* Qafqaz xədicəgülü
* Məxməri gərməşov
* Astragalus caraganae
* Araz palıdı
* Xəzər zəfəranı
* Su zanbağı
* Qafqaz dəmirağacı

## Qırmızı kitaba düşmüş heyvanlar
* Talış qırqovulu
* Hirkan arıquşu
* Qara leylək
* Qıvrımlələk qutan
* Mərmər cürə
* Ağquyruq dəniz qartalı
* Məzar qartalı
* Laçın
* Turac
* Forel
* Təkə
* Köpgər (qaranaca)
* Muflon
* Qafqaz tetrası
* Qafqaz uları
* Çöl qartalı
* Ardıc ağıriyli
* Şahin
* Toğlugötürən
* Çəhrayı qutan
* Bəzgək
* Dovdaq
* Sultan toyuğu
* Ərsindimdik
* Qızılqaz
* Qırmızıdöş qaz
* Fısıldayan qu
* Kiçik qu quşu
* Ceyran
* Çökəkburun cüllüt
* Ağquyruq çökəkburun
* Çöl haçaquyruq cüllütü
* Turan pələngi
* Çöl pişiyi
* İran bəbiri
* Zaqafqaziya dağ qoyunu
* Zaqafqaziya bezoar keçisi
* Zaqafqaziya qonur ayısı
* Zolaqlı kaftar
* Vaşaq
* Manul
* Adi uzunqanad yarasa
* Cənub nalburunu
* Enliqulaq bükükdodaq
* Safsar
* Suriya sarımsaqiyli qurbağası
* Adi triton
* Daraqlı triton
* Adi quru qurbağası
* Kiçik Asiya gürzəsi
* Fars dırmanantəlxəsi
* Cənubi Qafqaz dırmanantəlxəsi
* Aralıq dənizi tısbağası
* Xarabalıq kələzi
* Qızılı mabuya
* Zolaqlı çılpaqgöz
* Ox-ilan
* Yovşanlıq girdəbaşı
* Ağ durna
* Baloban
* Toğlugötürən
* Şahin
* Çay qaraquşu
* İncədimdik kronşnep (əyridimdik)
* İlanyeyən
* Xəzər uları
* Tetraçalan
* Türküstan tüviki
* Qaraqarın bağrıqara
* Ağboğaz bülbül
* Səhra qar quşu
* Dağ keçisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı" 
* Su-bataqlıq quşları haqqında 
* http://www.eco.gov.az/b-qirmizikitab.php 
* http://nature.aznet.org/nature/redbookaz.htm

## Həmçinin bax
* Azərbaycanın təbiəti
* Qırmızı kitab (ümumi anlayış)
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən quşlar
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən məməlilər
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən suda-quruda yaşayanlar
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən balıqlar
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən sürünənlər
* Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən həşaratlar