open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cərrahiyyə əməliyyatı

thumb|300px|right|Əməliyyat zamanı cərrahlar

**Cərrahiyyə əməliyyatı**, **cərrahi müdaxilə** və ya **cərrahi müdaxilə** (,  — əl və  —  hərəkət, iş və  — iş, hərəkət) — müalicə, diaqnostika, orqanizmin funksiyalarının korreksiyası məqsədi ilə həkim tərəfindən insanın (və ya heyvanın) toxumalarına və ya orqanlarına toxumaların ayrılması, hərəkət etdirilməsi və birləşdirilməsinin müxtəlif üsullarından istifadə etməklə həyata keçirilən təsirlər kompleksi.

## Əməliyyatın mərhələləri və üsulları
thumb|

Cərrahi əməliyyat üç əsas mərhələdən ibarətdir: cərrahi giriş (orqan və ya patoloji fokusun ifşa edilməsi), cərrahi üsul (orqan və ya patoloji fokusda cərrahi manipulyasiyalar) və cərrahi çıxış (cərrahi giriş zamanı zədələnmiş toxumaların bütövlüyünü bərpa etmək üçün tədbirlər kompleksi.).

Cərrahın əlindəki alətlərlə mexaniki hərəkət cərrahi texnikanın əsasını təşkil edir. Bundan əlavə, insana təsir etmək üçün temperatur effektləri (kriocərrahiyyə, termokoaqulyasiya və s.), elektrik cərəyanı (məsələn, elektrokoaqulyasiya), radiotezlik effektləri (ürək keçirici sistemin aberrant dəstələrinin radiotezlik ablasiyası və s.), lazer enerjisi toxuma və ultrasəs istifadə olunur.

Müalicənin cərrahi üsulu digər əsas müalicə üsulundan — konservativ — toxumaların birləşməsi və ayrılması - iki əsas texniki üsulla fərqlənir.

Müalicənin cərrahi üsulu onunla fərqlənir ki, əsas — terapevtik təsirə əlavə olaraq, onun istifadəsi həmişə bu və ya digər dərəcədə ifadə edilən cərrahi travma ilə müşayiət olunur.

## İstinadlar
Abdominal cərrahiyyə

**Abdominal cərrahiyyə** — məqsədi qarın boşluğunun orqanlarının və divarlarının xəstəliklərinin və xəsarətlərinin cərrahi müalicəsi olan tibbi bilik sahəsi. Qarın cərrahiyyəsinə müvafiq profilli tibb müəssisəsinin şöbəsi də deyilir. Bu profilin əməliyyatları qarın cərrahiyyəsində ən qədimlərdəndir. Məhz onlarla cərrahın qarın əməliyyatları üzrə təlimi başlayır. Qarın əməliyyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsi qarındır.

Qarın boşluğunun zədələnməsi həmişə ciddi problem olub və effektiv antibiotiklərin və antiseptiklərin meydana çıxmasından əvvəl əksər hallarda xəstənin sepsisdən ölümü ilə nəticələnirdi. Buna baxmayaraq, həkimlər cərrahi yardımın göstərilməsi üsullarını təkmilləşdirməyə davam etdilər. Qarın divarında cərrahiyyə əməliyyatları Hippokratın, Qalenin əsərlərində və bir çox orta əsr və daha müasir tibbi traktatlarda qeyd olunur.

Müasir qarın cərrahiyyəsi müalicə zamanı xəstəyə vurulan cərrahi travmanın minimuma endirilməsinə yönəlib. Bu məqsədlə endoskopik cərrahi üsullardan getdikcə daha çox istifadə olunur.

## Növləri
Ən çox görülən qarın əməliyyatları aşağıda təsvir edilmişdir.

* Appendektomiya: qarın boşluğunun cərrahi yolla açılması və əlavənin çıxarılması. Adətən appendisit üçün qəti müalicə kimi həyata keçirilir, baxmayaraq ki, bəzən başqa qarın proseduru zamanı əlavə profilaktik olaraq çıxarılır.
* Qeysəriyyə əməliyyatı (keysəriyyə olaraq da tanınır): Bir və ya daha çox körpənin doğulması və ya nadir hallarda ölü dölün çıxarılması üçün ananın qarnında (laparotomiya) və uşaqlıq yolunda (histerotomiya) bir və ya bir neçə kəsik edildiyi cərrahi əməliyyatdır. 
* Qasıq yırtığının cərrahiyyəsi: qasıq yırtığının təmiri.
* Kəşfiyyatlı laparotomiya: qarın boşluğunun tərkibini birbaşa yoxlamaq üçün açılması; məsələn, qanaxmanın və ya zədənin mənbəyini müəyyən etmək. Bunun ardınca əsas problemin təmiri və ya düzəldilməsi izlənilə bilər və ya olmaya bilər .
* Laparoskopiya: Qarın boşluğuna kiçik kəsiklər vasitəsilə sərt boruların daxil edildiyi qarın cərrahiyyəsinə minimal invaziv yanaşma. Borular qarın boşluğunun birbaşa və ya dolayı görüntülənməsi və müalicəsi üçün kiçik kamera, cərrahi alətlər və qazların boşluğa daxil edilməsinə imkan verir. Vizuallaşmaya kömək etmək üçün qarın karbon qazı ilə doldurulur və tez-tez əməliyyat otağında monitorda proseduru nümayiş etdirmək üçün kiçik bir video kamera istifadə olunur. Ən çox görülən laparoskopik prosedur olan xolesistektomiya (öd kisəsinin çıxarılması) kimi prosedurları yerinə yetirmək üçün cərrah qarın boşluğundakı alətləri manipulyasiya edir. Laparoskopik üsul bərpa müddətini sürətləndirir və ənənəvi “açıq” üsulla müqayisədə qan itkisini və infeksiyanı azaldır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Azərbaycan Respublikasının qabaqcıl təhsil işçisi

**Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi** — Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi "Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi" döş nişanı və Fəxri Fərman vasitəsilə təhsil sektorunda fəaliyyət göstərən idarə, müəssisə və təşkilatların çalışanlarına təltif verir. Bu təltiflər aşağıdakı hallarda verilir:

# Təhsil sahəsində dövlət tapşırıqlarının uğurla yerinə yetirilməsinə görə.
# Təhsil sistemi və təhsil müəssisələrinin idarə olunmasında yüksək səviyyəli menecment fəaliyyətinə görə.
# Gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə əldə edilmiş yüksək nəticələrə görə.
# Yüksək ixtisaslı kadrların yetişdirilməsinə və elmi-pedaqoji fəaliyyətinə görə.
# İxtisaslı fəhlə və orta ixtisas təhsilli kadrların hazırlanmasında nailiyyətlərə görə.
# Rəhbər və pedaqoji kadrların hazırlanması, tərbiyə edilməsi və təcrübələrin öyrənilməsi sahəsində yüksək nəticələrə görə.
# Dərsliklərin, tədris-metodiki və əyani vasitələrin hazırlanmasında yüksək nəticələrə görə.
# Təhsil sahəsində elmi-tədqiqat işlərinin səmərəliyinə görə.
# Təhsil sisteminin yeniliklərinin həyata keçirilməsi sahəsində əldə edilən yüksək nəticələrə görə.

"Döş nişan" və "Fəxri Fərman" təhsil sektorunda fəaliyyət göstərən başqa nazirlik, idarə, müəssisə və təşkilatların təklifləri əsasında təqdim edilir. Bu təltiflər Təhsil Nazirliyi kollegiyasının qərarına əsasən, Fəxri adlarla bağlı komissiyanın rəyinə əsaslanaraq verilir. Təltiflər geniş bir mərasimdə həyata keçirilir və təltif olunanlar xüsusi formalı vəsiqə ilə təltif edilirlər.

Döş nişanı dairə formasında olmaqla, aşağı hissəsində qızılı rəngli dəfinə yarpağı, orta hissəsində üzərində Azərbaycan Respublikasının bayrağı əks olunmaqla günəş şüaları fonunda kitab şəkili təsvir olunur. Nişanın qıraq hissəsində dairəvi şəkildə qızılı hərflərlə "Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi", kitab şəklinin alt hissəsində "qabaqcıl təhsil işçisi" sözləri yazılır.

Təhsil Nazirliyi, "Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi" döş nişanı və Fəxri Fərmanı ilə təltif olunanların uçotunu həyata keçirir. Həmçinin, "Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi" döş nişanı sağ tərəfdə orden və medallardan aşağıda asılır.
Hərbi cərrahiyyə

thumb|Hans von Gersdorffun ''Feldbuch der Wundarznei'' (Yaraların Müalicəsi üçün Sahə Bələdçisi) kitabından yaraların müxtəlifliyini göstərən illüstrasiya, (1517). 

**Hərbi cərrahiyyə** — hərbi (döyüş) əməliyyatları şəraitində cərrahiyyə, habelə döyüş xəsarətlərinin müalicəsi və müalicəsinin təşkilinə yönəlmiş tibbi intizam.

Hərbi səhra cərrahiyyəsi — tədqiq obyekti döyüş xəsarətlərinin patologiyası, onların diaqnozu, kliniki gedişatı və müalicə üsulları, habelə yaralılara və zədələnmişlərə cərrahi yardımın göstərilməsinin təşkili olan cərrahiyyə və hərbi tibb bölməsidir. fəal orduda və ölkənin arxa cəbhəsində tibbi evakuasiya mərhələləri. Hərbi səhra cərrahiyyəsinin yaranması bilavasitə görkəmli rus cərrahı Nikolay İvanoviç Piroqovun 1853-1856-cı illərdə Sevastopol hərbi kampaniyası zamanı fəaliyyəti ilə bağlıdır, burada o, hərbi səhra cərrahiyyəsinin istiqamətini müəyyən edən yaralıların müalicəsində bir neçə innovativ üsuldan istifadə etmişdir.

## Hərbi cərrahiyyəsinin xüsusiyyətləri
Ümumi cərrahiyyədən fərqli olaraq, hərbi səhra cərrahiyyəsi də döyüş şəraitində yaralıların müalicəsi üsullarını inkişaf etdirir, lakin diqqət zədədən sonra həyatın qorunmasına və əvvəlcə səhra xəstəxanasına, sonra isə arxaya təxliyə edilir.

Hərbi cərrah təkcə ümumi cərrah deyil, o, evakuasiyanın müvafiq mərhələsində yaralıların birbaşa cərrahi müalicəsini həyata keçirir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Пирогов Н. И. *Начала общей военно-полевой хирургии…*. Собр. соч. Т. 5, 6. — М., 1961.
* Еланский Н. Н. Военно-полевая хирургия: Пособие для военных врачей. — Изд. 5-е, испр. и доп. — Л.: МЕДГИЗ, 1950. — 288 с.
* *Заметки по военно-полевой хирургии* / Под ред. С. С. Юдина. — 2-е изд. — М., 1943.
* Вишневский А. А., Шрайбер М. И. *Военно-полевая хирургия*. — 2 изд. — М., 1968.
* Алексанян И. В., Кнопов М. Ш. *Военно-полевая хирургия в годы Великой Отечественной войны*. — М.: Медицина, 2000. — 264 с. — ISBN 5-225-04453-0, ISBN 978-5-225-04453-4.
* *Военно-полевая хирургия* / Под ред. Е. К. Гуманенко. — 2-е изд. — М.: Гэотар-Медиа, 2008. — 768 с. — ISBN 978-5-9704-0627-4.
* Розанов Е. Г., Ефименко Т., Абашин В. Н., Розанов В. Е., Ефименко Н. А. *Военно-полевая хирургия* / Под ред. Ефименко Н. А. — М.: Медицина, 2002. — 528 с. — ISBN 5-225-04706-8, ISBN 978-5-225-04706-1.

## Xarici keçidlər
*
İrinli cərrahiyyə

**İrinli cərrahiyyə** () — irinli cərrahi infeksiya ilə xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikasını öyrənən cərrahiyyə sahəsi. Ocaqların yerləşdiyi yerə görə irinli infeksiyalar yerli və ümumi bölünür. Bədəndə və ya insan bədənində yerləşdiyi yerdən asılı olaraq, irinli infeksiya müəyyən simptomlar və təzahürlərə malik ola bilər.

## Ədəbiyyat
* Горюнов С.В., Ромашов Д.В., Бутивщенко И.А. ГНОЙНАЯ ХИРУРГИЯ. АТЛАС /Под редакцией И. С. Абрамова/ М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2004. ISBN 5-94774-178-4 http://kingmed.info/media/book/1/260.pdf
İran–Pakistan münaqişəsi (2024)

**İran–Pakistan münaqişəsi**  — 16 yanvar 2024-cü ildə İran Pakistanın Bəlucistan əyalətinin daxilindəki Ceyşül-Ədl təşkilatını hədəf aldığını iddia edərək Pakistan daxilinə bir sıra raket zərbələri endirir. Hücum İranın İraq və Suriya ərazilərində oxşar silsilə raket zərbələri endirməsindən bir gün sonra baş verir. O, yanvarın 3-də İslam Dövlətinin məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü Kirman partlayışlarına cavab verdiyini bəyan edib. Pakistan hökuməti hücumu pisləyib. Üstəlik Pakistan Xarici İşlər Nazirliyi İranın Pakistanın hava məkanını “əsassız şəkildə pozması” nəticəsində iki uşaq həlak olduğunu bəyan edib. İki gün sonra, yanvarın 18-də Pakistan İranın Sistan və Bəlucistan əyalətinin daxilində Bəlucistan Azadlıq Ordusu və Bəlucistan Azadlıq Cəbhəsini hədəf aldığını iddia edərək, İran daxilində cavab raket zərbələri endirib. Pakistan bu hərbi müdaxiləsi 1988-ci ildə İran-İraq müharibəsi başa çatdıqdan sonra başqa bir ölkənin İran ərazisinə hücumunun ilk nümunəsi olur.

## Fon
### İran-Pakistan sərhədi
İranın Sistan və Bəlucistan və Pakistanın Bəlucistanını əhatə edən İran-Pakistan sərhədi son dərəcə təhlükəli və yüksək miqdarda qaçaqmalçılıq və terror fəaliyyətinə, xüsusən də Bəluc üsyançılarına qarşı həssas bölgədir. Hər iki ölkə ümumiyyətlə dostluq münasibətlərini qoruyub saxlasa da, onlar tez-tez bir-birini terrorçulara sığınacaq verməkdə və sərhədin öz tərəflərində təhlükəsizliyi təmin etmək üçün kifayət qədər iş görməməkdə ittiham ediblər. Bu narahatlıqlar İran-Pakistan sərhədində maneənin artmasına səbəb olur. Beləki sərhəd boyunca İran istehkamların tikintisinə 2011-ci ildə, Pakistan isə 2019-cu ildə başlayıb.
### İranın Pakistana raket zərbələri endirməsi
İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) İraq və Suriyada hava zərbələri endirdikdən sonra Pakistanın Bəlucistan əyalətinin Pəncqur rayonunda yerləşən Koh-e-Sabz məntəqəsini hədəfə alıb. Pakistan tez bir zamanda hücumu pisləyib, İran səfirini İslamabaddan qovmaqla diplomatik tədbirlər görüb, öz səfirini Tehrandan geri çağırıb və potensial cavab tədbirləri ilə bağlı İrana sərt xəbərdarlıq edib.

İran öz hərəkətlərini Sistan və Bəlucistan qiyamında iştirak edən Bəluc üsyançı qrupu olan Ceyşül-Ədli hədəf aldığını iddia etməklə əsaslandırıb. Bu qrup əvvəllər 2019-cu ildə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunu hədəf alan Xaş-Zahidan intiharçı partlayışına görə məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdü.

### Pakistanın İrana raket zərbələri endirməsi
Yanvarın 18-də Pakistan İranın Sistan və Bəlucistan əyalətində Bəlucistan Azadlıq Ordusu və Bəlucistan Azadlıq Cəbhəsi silahlı qruplarının yeddi hədəfinə Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilən cavab zərbəsi endirir.
## İstinadlar
Bariatriya

**Bariatrik cərrahiyyə**, **bariatriya** ( «çəki, ağırlıq» +  «müalicə») — piylənmənin müalicəsi ilə məşğul olan cərrahiyyə sahəsi.

“Bariatriya” termini ümumiyyətlə hər hansı arıqlama metoduna (məsələn, pəhriz və ya dərman preparatlarına) istinad etmək üçün istifadə oluna bilər, lakin tarixən insanlar bariatrik üsullardan danışarkən, ilk növbədə çəki itirmə əməliyyatı nəzərdə tutulur.

Bariatrikanı bəzən metabolik cərrahiyyə də adlandırırlar — bariatrik cərrahiyyə nəticəsində nəinki bədən çəkisi azalır, həm də istehsalı bağırsaq funksiyası ilə əlaqəli olan hormonların səviyyəsi də normallaşır.

## Bariatrik cərrahiyyə üçün göstərişlər
Piylənmənin cərrahi müalicəsi Beynəlxalq Bariatrik Cərrahlar və Endokrinoloqlar Assosiasiyaları (IFSO) tərəfindən hazırlanmış göstərişlərə əsasən istifadə olunur:

* bədən kütləsi indeksi 35 kq/m²-dən çox;
* piylənmə fonunda müşayiət olunan xəstəliklərin olması və inkişafı;
* müalicənin terapevtik üsullarına qarşı müqavimət.

## Əməliyyata əks göstərişlər
Əməliyyat üçün əsas əks göstərişlər:

* ümumi anesteziyaya əks göstəriş olan ciddi ümumi xəstəliklər;
* hamiləlik və laktasiya;
* psixi xəstəlik tarixi;
* alkoqolizm və narkotik asılılığı.

## 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi
2-ci tip şəkərli diabeti müalicə etmək üçün istifadə edilə bilən konservativ müalicə üsulları hələ də yoxdur. Mədə və biliopankreatik bypass üsullarından istifadə edilən metabolik cərrahiyyə tam sağalma şansı yüksəkdir. Bu əməliyyatlar artıq çəkinin radikal müalicəsi üçün istifadə olunur. Artıq çəkisi olan xəstələrdə tez-tez komorbid patoloji olaraq tip 2 diabet var. 1995-ci ilə qədər bariatrik bypass cərrahiyyəsinin yalnız çəki normallaşmasına səbəb olmadığı, həm də 80-98% hallarda diabeti tamamilə müalicə etdiyinə dair sübutlar əldə edildi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Luis Moreno Okampo

**Luis Moreno Okampo** (; ) — argentinalı hüquqşünas. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin ilk prokuroru (2003–2012) kimi tanınmışdır. Argentina Respublikasının hərbi rejimdən demokratiyaya keçid dövründə (1983–1991) prukorur kimi xüsusi rol oynamışdır.
## İstinadlar
Kolorektal cərrahiyyə

**Kolorektal cərrahiyyə** — düz bağırsaq, anus və yoğun bağırsağın pozğunluqları ilə əlaqəli cərrahiyyə şöbəsi. Bu sahə həm də proktologiya kimi tanınır, lakin son termin indi tibbdə nadir hallarda istifadə olunur və ən çox anus və düz bağırsaqda terapevtik müdaxilələri təyin etmək üçün istifadə olunur.

## İxtisaslaşma sahəsi
Kolorektal cərrahiyyə aşağıdakı xəstəliklərin cərrahi müalicəsi üsullarını nəzərdən keçirir:

* varikoz damarları, düz bağırsağın və anusun damarlarında şişlik və iltihab (hemoroid);
* anusda qeyri-təbii çatlar və ya yırtıqlar (anal çatlar);
* bədən boşluqları arasında anormal əlaqələr və ya patoloji kanallar (fistulalar: xarici fistula daxili boşluqdan başlayır və anal kanalın lümeninə və ya perineumun səthinə çıxır, daxili - bədənin içərisindəki içi boş orqanları birləşdirir);
* şiddətli qəbizlik ilə müşayiət olunan şərtlər;
* nəcisin tutulmaması;
* anus vasitəsilə düz bağırsağın divarının çıxması (rektal prolaps);
* anal atreziya kimi doğuş qüsurları;
* Kron xəstəliyi kimi ağır kolon xəstəliklərinin müalicəsi;
* kolon xərçəngi və rektum xərçəngi (kolorektal xərçəng);
* prolaps halında rektal bölgənin yerini dəyişdirmək;
* anal xərçəng;
* anusun hər hansı bir travması;
* anusa yerləşdirilən xarici cisimlərin çıxarılması.

## Ədəbiyyat
* Кайзер А.М. Колоректальная хирургия. М.: Издательство Панфилова, 2011. - 755 с. ISBN 978-5-91839-005-4.
Lazer əməliyyatı

thumb|<center>Lazer stapedotomiya</center> 
**Lazer əməliyyatı** — cərrahi əməliyyatların yerinə yetirilməsi üsulu, ətrafdakı toxumalara minimal ziyan vurmaqla kiçik toxuma sahələrinin çıxarılmasını və ya koterizasiyasını nəzərdə tutur. Lazer cərrahiyyəsi görmə korreksiyası, arterial tıxanmaların aradan qaldırılması, dəridə müəyyən növ piqmentli formasiyaların aradan qaldırılması, stomatologiya və şişlərin, xüsusən də müxtəlif etiologiyalı qliomaların çıxarılması üçün istifadə olunur. Lazerlərin spektral xüsusiyyətləri müxtəlif xəstəliklər üçün radiasiyanın istənilən növünü və gücünü seçməyə imkan verir. Məsələn, arqon lazeri tor qişa xəstəliklərinin (məsələn, diabetik retinopatiya), karbon dioksid lazeri servikal intraepitelial neoplaziyanın müalicəsində, Nd:YAG lazeri isə uşaqlığın endometrial təbəqəsinin çıxarılması üçün istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* 
*
Lazer ilə görmə korreksiyası

**Lazer ilə görmə korreksiyası** (və ya **refraktiv cərrahiyyə**) — aşağıdakı refraktiv xətaların lazer texnologiyalarından istifadə edərək cərrahi korreksiyası:

* miyopi (yaxın görmə), işıq şüaları retinanın önünə yönəldilir.
* hipermetropiya (uzaqgörənlik), işıq şüalarının retinanın arxasına fokuslanması,
* astiqmatizm, işıq şüaları bir neçə yerə fokuslanır.
* presbiopiya, yaşa bağlı yaxın görmə pozğunluğu.

thumb|Fotorefraktif keratektomiya (FRK)
thumb

FRK texnikası və LASIK texnikası rəqabət aparmır (əgər ayrı-ayrı istehsalçıların və klinikaların ambisiyalarını nəzərə almasanız), bir-birini tamamlayır. FRK kimi səthi üsullardan istifadə etməklə miyopi və mürəkkəb miyopik astiqmatizmin korreksiyası üçün əməliyyatların aparılması məqsədəuyğundur, digər refraktiv xətaların korreksiyası klapan texnologiyalarından (LASIK) istifadə edildikdə daha effektivdir.

Eksimer lazer korreksiyası texnologiyasından istifadə edərək, presbiopiya  səbəbindən yaranan yaşa bağlı refraktiv qüsurları da düzəltmək mümkündür. İlk dəfə olaraq presbiopiyanın korreksiyası üçün orijinal texnologiya Almaniyanın *Technolas Perfect Vision* şirkəti tərəfindən yaradılmış və SupraCor adını almışdır  — LASIK texnologiyasına əsaslanan presbiopiyanın və ya yaşa bağlı uzaqgörənliyin eksimer lazerlə korreksiyası üsulu. SupraCor-un əsas üstünlüyü presbiopiya olan xəstələrdə yaxın görməni bərpa etmək və eyni zamanda miyopi və ya uzaqgörməni düzəltmək qabiliyyətidir.

## İstinadlar
Proktologiya

right|150px|thumb|Anorektal sahə
**Proktologiya** ( — *düz bağırsaq* +  — *təlim*), və ya **Koloproktologiya** ( — *yoğun bağırsaq*) — yoğun bağırsağın (düz bağırsaq və kolon), anus və pararektal nahiyənin xəstəliklərini öyrənən tibb sahəsi.

## Proktologiyanın inkişaf tarixi
Hətta qədim dövrlərdə həkimlər düz bağırsağın xəstəliklərini müalicə etməyə çalışırdılar. Hippokratın əsərlərindən birində hemoroid və düz bağırsağın digər xəstəliklərinin müalicəsinə çox diqqət yetirilmişdir. Hemoroidlərin koterizasiyası və kəsilməsi üsulu hələ də müasir proktoloqlar tərəfindən istifadə olunur.

Şərq alimlərindən Əbu Əli İbn Sina (Avicenna) düz bağırsağın xəstəlikləri haqqında ətraflı danışmış, bu xəstəliyin dərman və cərrahi yolla müalicəsinin sirlərini bölüşmüşdür.

Mövcud biliklərə baxmayaraq, yalnız XX əsrin ortalarında proktologiya müstəqil bir elm olaraq cərrahiyyədən fərqlənə bildi. Proktologiyanı öyrənən elm bir neçə tibb sahəsinin — cərrahiyyə, qastroenterologiya, terapiyanın nailiyyətləri əsasında inkişaf edir.

## İstinadlar
Operativ cərrahiyyə

**Operativ cərrahiyyə** — cərrahi alətlər, cərrahi əməliyyatlar, cərrahi müdaxilə üsulları haqqında elm, mahiyyəti diaqnostik, müalicəvi və ya bərpaedici məqsədlər üçün orqan və toxumalara mexaniki təsirlərə qədər uzanır.

Operativ cərrahiyyə əməliyyatdan əvvəl hazırlığı, əməliyyatın özünün texniki göstəricilərini və əməliyyatdan sonrakı dövrün xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq cərrahi yanaşmaları və cərrahi üsulları öyrənir, inkişaf etdirir və klinik cərrahiyyəyə tətbiq edir. Əksər cərrahi əməliyyatlar orqanın, onun bir hissəsinin və ya digər anatomik quruluşun ifşa edilməsini və cərrahi müdaxiləni əhatə edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Сергиенко В. И., Фраучи И. В. Топографическая анатомия и оперативная хирургия. Учеб. для студентов мед. вузов : в 2 т // М.: ОАО Тип. Новости. – 2005. – 3-е изд., испр. ISBN: 5-9704-0088-2
Oftalmik cərrahiyyə

**Oftalmik cərrahiyyə (göz əməliyyatı)** — katarakt, qlaukoma və digər göz patologiyaları nəticəsində pozulmuş görmə funksiyalarını bərpa etməyə yönəlmiş cərrahi üsullar toplusu.

Göz xəstəliklərinin cərrahi müalicəsi cəhdləri qədim zamanlardan məlumdur. Beləliklə, hətta Qədim Misirdə də buludlu lensin əyilməsi həyata keçirilirdi. İlk mikrocərrahi əməliyyatlar buludlu linzanın kapsulu ilə birlikdə çıxarılması ilə həyata keçirilib. Sonradan intraokulyar lensin sonrakı implantasiyası üçün linzanın öz kapsulunu qorumaq üçün bir texnika , eləcə də plastik oftalmik cərrahiyyə  üsulları hazırlanmışdır.

Bu gün oftalmik cərrahiyyə üsulları aşağıdakılara bölünür:

* cərrahi müdaxilələr — iridotomiya, qoniotomiya, iridosikloreraksiya, sinusotrabekulotomiya, sinustrabekulektomiya, osteo-odonto-keratoprotez, gözün düz əzələlərində cərrahiyyə və buludlu lensin çıxarılması;
* lazer müdaxilələri — iridektomiya, fotomidriyaz, qoniopunktura, trabekuloplastika, siklotrabekulospaz və s.;
* perforasiya etməyən müdaxilələr.

## İstinadlar
Torakal cərrahiyyə

**Torakal cərrahiyyə** ( — döş qəfəsi) — döş qəfəsi əməliyyatıdır.

Müxtəlif vaxtlarda, müxtəlif illərdə torakal cərrahlar süd vəzilərində cərrahiyyə, ağciyər, ürək, yemək borusu, mediastinum cərrahiyyə əməliyyatları həyata keçirmişlər. Məhz torakal cərrahiyyədən ürək cərrahiyyəsi, mammologiya və damar cərrahiyyəsi kimi müasir tendensiyalar yaranıb. Təbabətin bugünkü texnoloji inkişafı səviyyəsində bütün bu fənlərin yaxınlaşması tendensiyası yenidən müşahidə olunur. Torakal cərrahlar tərəfindən hazırlanmış minimal invaziv texnologiyalar (videotorakoskopiya, mediastinoskopiya) sayəsində ağciyərlərdə, ürəkdə və mediastendə əməliyyat aparmaq üçün keyfiyyətcə yeni imkanlar yaranmışdır.

Travmatik xarakterinə görə unudulmuş sinir gövdələrində bir sıra əməliyyatlar canlandırılıb, histoloji müayinə üçün toxuma nümunələrinin götürülməsi ilə diaqnostik imkanlar genişləndirilib, çox litrlik qan itkiləri və brütlə müşayiət olunan saatlarla aparılan əməliyyatlar kosmetik qüsurlar keçmişdə qaldı.

## İstinadlar
Döş qəfəsi

thumb|right|İnsanın döş qəfəsinin sümükləri

**Döş qəfəsi**, **sinə** () —  bədənin hissələrindən biridir. Döş sümüyü, 12 cüt qabırğa, torakal onurğa və əzələlərdən əmələ gəlir. Qabırğa qəfəsi döş qəfəsini (Cavum thoracis), həmçinin diafraqmanın əyriliyinə görə qarın boşluğunun yuxarı hissəsini ehtiva edir. Sinə içərisində və xaricində güclənən tənəffüs əzələləri quru onurğalılarında nəfəs almağı təmin edir.

Sinə konus şəklindədir. Onun iki açılışı (apertures) var — yuxarı və aşağı. Üst açılış arxadan birinci torakal fəqərənin gövdəsi ilə, yan tərəfdən birinci qabırğalar, öndən isə döş sümüyünün manubriumu ilə məhdudlaşır. Ağciyərin zirvəsi onun vasitəsilə boyun nahiyəsinə, həmçinin yemək borusu, nəfəs borusu, qan damarları və sinirlərə çıxır. Aşağı açılış yuxarıdan daha böyükdür, XII torakal fəqərənin gövdəsi, XI və XII qabırğalar və qabırğa tağları, xiphoid prosesi ilə məhdudlaşır və diafraqma ilə bağlanır.

İnsanın sinəsi bir qədər sıxılmışdır, onun anteroposterior ölçüsü eninə olandan əhəmiyyətli dərəcədə kiçikdir. Sinə forması cinsdən, bədən tipindən, fiziki inkişafdan və yaşa bağlıdır.

## Döş qəfəsinin növləri
Sinə formasından asılı olaraq:
* *Normostenik sinə* — kəsilmiş konus forması, zəif müəyyən edilmiş supra və körpücükaltı çuxurlar ilə xarakterizə olunur.
* *Astenik sinə* — kiçik diametr və uzunsov forma ilə xarakterizə olunur və körpücük sümüyü, supra- və körpücükaltı fossalar güclü şəkildə tələffüz olunur.
* *Hiperstenik döş qəfəsi* — döş nahiyəsinin yaxşı inkişaf etmiş əzələlərinə malikdir, silindr şəklindədir - ön arxa və yan mövqelərin diametri demək olar ki, eynidir.

## Həmçinin bax
* Mondor xəstəliyi
* Anadangəlmə kontraktur araxnodaktiliya

## İstinadlar
Haiti vudusu

**Haiti vudusu** — XVI–XIX əsrlərdə Haitidə inkişaf etmiş Afrika diaspor dini. Bu, Qərbi və Mərkəzi Afrikanın bir neçə ənənəvi dinləri ilə Roma katolisizmi arasında sinkretizm prosesi nəticəsində yaranmışdır. Dinə nəzarət edən heç bir mərkəzi orqan yoxdur. Vuduçular, vuduzanlar və ya serviterlər kimi tanınan praktiklər arasında çox müxtəliflik mövcuddur.

Haitililərin əksəriyyəti həm vudu, həm də Roma katolisizmini tətbiq edirlər. Onlar iki fərqli sistemi eyni vaxtda izləməkdə heç bir ziddiyyət görmürlər. Daha kiçik vuduçu icmaları başqa yerlərdə, xüsusən də ABŞ-dəki Haiti diasporu arasında mövcuddur. Həm Haitidə, həm də xaricdə vudu afrohaiti mənşəyindən kənara çıxmış, müxtəlif etnik mənşəyə malik şəxslər tərəfindən tətbiq olunmağa başlamışdır. Vudu tarixi boyu çoxlu tənqidlərlə üzləşmişdir. Buna görə də dəfələrlə "dünyanın ən yanlış anlaşılan dinlərindən biri" kimi təsvir edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* McAlister, Elizabeth.  1998.  "The Madonna of 115th St. Revisited:  Vodou and Haitian Catholicism in the Age of Transnationalism.  "  In S. Warner, ed., Gatherings in Diaspora.  Philadelphia:  Temple Univ. Press.
* 
*
*
*

## Xarici keçidlər

* 
* Living Vodou. *[[Speaking of Faith]]* from American Public Media. Audio and transcript. February 4, 2010
Tbilisi Şəhər Şurası

**Tbilisi Şəhər Şurası** () — Gürcüstanın Tbilisi şəhəri hökumətində nümayəndəlik orqanı. Şura 1991-ci ildə ölkənin SSRİ-dən müstəqilliyini elan etdiyi vaxt aparılan islahatlar nəticəsində təkcə Tbilisidə deyil, bütün Gürcüstanda yerli hakimiyyətin qanunverici orqanı kimi yaradılmışdır.

## Tərkibi
Şura üzvləri qarışıq seçki sistemi ilə seçilir. 50 yerdən 40-ı şəhərin yerli rayonlarında birbaşa seçkilər yolu ilə seçilir. Qalan 10 üzv siyasi partiyalar tərəfindən seçilir və onların dəstəyinə görə şəhər daxilində bölüşdürülür. 2021-ci ildən Şuraya hakim "Gürcü Arzusu"ndan 29, Vahid Milli Hərəkatdan 13, "Gürcüstan Uğrunda"dan 4, "Lelo"dan 2, "Girçi – Daha çox Azadlıq" partiyasından 1 və "Xalq Naminə" partiyasından 1 deputat var.
## İstinadlar
USB (dəqiqləşdirmə)

* USB (Universal Serial Bus) — ingiliscədə, (yığcam) universal ardıcıl şin sözlərinin baş hərflərindən əmələ gəlmişdir.
* USB 1.0
* USB 2.0 portu
Station F

**Station F** Parisin 13-cü rayonunda yerləşən startaplar üçün biznes inkubatordur. Dünyanın ən böyük startap obyekti kimi tanınır.

Əvvəllər la Halle Freyssinet kimi tanınan keçmiş dəmir yolu malları anbarında yerləşir (buna görə də F stansiyasında "F"). 34,000 m2 (370,000 kv fut) obyekt 2017-ci ilin iyun ayında Prezident Emmanuel Makron tərəfindən rəsmi olaraq açılıb və 1000-ə qədər başlanğıc və ilkin mərhələdə şirkətlər, həmçinin Facebook, Microsoft və Naver kimi korporativ tərəfdaşlar üçün ofis yaşayış yeri təmin edir.

Stansiya F sahibkarlara yönəlmiş startap proqramları üçün bir sıra tərəfdaşlıqlara malikdir. Partnyorlara Google, Ubisoft və Zendesk daxildir.

Kampus Avropanın ən yaxşı biznes məktəbi olan HEC Paris kimi müxtəlif məktəblərin tərəfdaşıdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Station F
Valeh

**Valeh** — ad.
	
* Valeh Bərşadlı — general, Azərbaycanın müdafiə naziri.
* Valeh Müslümov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Valeh Babayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı.
* Valeh Cəfərov — kimya elmləri doktoru, professor.
* Valeh Mirzə — Azərbaycanın tanınmış şair və publisisti.
* Valeh Məhərrəmli
* Valeh Rəhimov
* Valeh Şamilov
* Valeh Əhmədov —
Halil Umut Meler hücumu

**11 dekabr 2023-cü il** tarixində keçirilən MKE Ankaragücü — Çaykur Rizespor matçında MKE Ankaragücü prezidenti Faruk Koca sahəyə enərək matçın baş hakimi Halil Umut Melərə fiziki hücum etdi. Hadisədən sonra'dki bütün liqalar TFF tərəfindən qeyri-müəyyən müddətə təxirə salındı. 

11 dekabr 2023-cü ildə keçirilmiş qarşılaşma 1–1 hesabı ilə başa çatıb. Qarşılaşmanın baş hakimi Halil Umut Melərin final fitini çalmasından sonra meydanda qarışıqlıq yaranıb və MKE Ankaragücü prezidenti Faruk Koca meydana enərək hakim Melere yumruq zərbəsi endirib. Yumruqdan sonra yerə yıxılan Meler Faruk Koca və adı açıqlanmayan iki şübhəli tərəfindən üzünə təpiklə zərbələr endirib. Üzünə aldığı zərbələr nəticəsində Halil Umut Melerin gözünün altında şişlik yaranıb və ilkin tibbi yardım göstərildikdən sonra xəstəxanaya aparılıb. Hadisələrdən sonra TFF fövqəladə yığıncaq keçirilməsinə qərar verib və Ankara Qərb Baş Prokurorluğu hadisə ilə bağlı araşdırmalara başlayıb və Faruk Koca haqqında həbs qərarı çıxarıb. Nəzarətə alındıqdan sonra Faruk Koca və digər iki şübhəli həbs olunaraq Ankara Sincan Həbsxanasına göndərildi. O, 27 dekabr 2023-cü ildə məhkəməyə qədər azadlığa buraxılıb.

## İstinadlar
Toshiba–Kongsberg qalmaqalı

**Toshiba — Kongsberg qalmaqalı** — 1987-ci ildə Yaponiyanın Toshiba korporasiyası və Norveçin Kongsberg şirkəti tərəfindən CNC dəzgahlarının Sovet İttifaqına qeyri-qanuni satışı ilə bağlı baş vermiş ticarət qalmaqalı. Dəzgahlar Sovet İttifaqına Çoxtərəfli İxrac Nəzarətləri üzrə Koordinasiya Komitəsinin (CoCom) üzv ölkələri tərəfindən komitə üzvləri arasında belə avadanlığın Şərq Bloku ölkələrinə ixracını qadağan edən daxili razılaşmanı pozaraq, Sovet İttifaqına satılıb. Satılan avadanlıq Sovet İttifaqı tərəfindən nüvə və ağır sənaye sahələrində, eləcə də sualtı qayıqlar üçün nəzərdə tutulmuş çox yüksək dəqiqliklə gəmi pərvanələrinin istehsalı üçün istifadə edilmişdir.

## Sovet İttifaqı tərəfindən avadanlıq alınması
Sovet İttifaqı tərəfindən avadanlıq alınması
Soyuq Müharibə illərində Sovet İttifaqı Qərb ölkələrindən maliyyə resurslarına və lazım olan vaxta əhəmiyyətli dərəcədə qənaət edəcək ikili istifadə texnologiyaları əldə etmək üçün müxtəlif tədbirlər oxşar texnologiyaların və layihələrin müstəqil inkişafı üçün, həmçinin aparıcı Qərb ölkələri ilə texnoloji fərqi azaltmaq üçün gördü.

1970-ci illərin sonlarında ABŞ Hərbi Dəniz Rabitə Mərkəzinin əməkdaşı Con Uoker sovet kəşfiyyatçısı olmaqla sovet sualtı qayıqlarını aşkar etmək və izləmək üçün nəzərdə tutulmuş Amerikanın SOSUS sonar sistemi haqqında Sovet tərəfinə mühüm məlumat ötürdü. Pərvanələrinin yaratdığı səs-küy səviyyəsinə görə Amerikadan xeyli geri qalan sovet sualtı qayıqlarını effektiv şəkildə aşkar etməyə imkan verən ABŞ-ın SOSUS sisteminin mövcudluğu onların gizliliyi ilə bağlı ciddi problemlər yaradırdı. Alınan məlumatların nəticəsi olaraq, sovet tərəfi Qərb ölkələrindən konstruksiyasına başlanılan yeni nəsil sovet nüvə gəmiləri üçün daha səssiz, daha böyük pərvanə qanadları istehsal etməyə imkan verəcək avadanlıq almaq yollarını axtarmağa başladı.

## İstinadlar
Giqant-hüceyrəli arteriit

**Giqant-hüceyrəli arteriit** və ya **Xorton xəstəliyi** – 50 yaşdan yuxarı, xüsusi ilə qadınlarda rast gələn iri damar vaskulitidir, çox vaxt revmatik polimialgiya ilə birgə təsadüf edir. Klinik yeni tip baş ağrıları, çənənin "fasiləli" axsaması (kladikasyon), görmənin pozulması (korluq birdən və ağrısız yaranır və biopsiyanın cavabını gözləmədən yüksək doza QK tələb olunan haldır), EÇS 50&nbsp;mm/saat yuxarı olması, temporal arteriyada nəbzin zəifləməsi və ya olmaması, sistem əlamətlərlə özünü göstərir. Seroloji analizlər (RF, anti-CCP, ANA) mənfidir. Aortanın zədələnməsi anevrizmaya gətirir və IgG 4-assosiasiyalı xəstəliyi inkar etmək lazımdır. Gicgah arteriyasının dəyişilmiş hissəsinin biopsiyası önəmlidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hallux

**Hallux**
* rigidus – ayağın IMTF oynaq yarığının daralması ilə bağlı hərəkət məhdudluğu və ya hərəkətsizlik. X-ray – OA mənzərəsi yaranır. PA-dan fərqli olaraq iltihab əlamətləri daha zəifdir.
* valgus – ayağın I barmağının tışa doğru əyilməsi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gözyaşı damcısı əlaməti

**Gözyaşı damcısı əlaməti** () – X-ray görünən sirkə kasası çuxuru boyunca sümük çıxıntısının yaratdığı görüntüdür və bud sümüyü başı ilə çuxuru arasındakı münasibəti qiymətləndirməkdə istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heberden düyünü

**Heberden düyünü** () – OA-da əlin DİF-da, ilk növbədə klimakterik dövr qadinlarda ağrılı (sinovitə bağlı), simmetrik, hərəkəti məhdudlaşdıran düyünlər əllənir, çox vaxtı Buşar düyünləri ilə birlikdə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hemartroz

**Hemartroz** () – travma, qanın laxtalanma pozğunluğu, şişlər, artrosentezdən sonra oynaqdaxili qanaxma ilə bağlı oynaqda ağrı və şişkinlikdir. Punk-siyada sinovial mayedə qan aşkar edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Hemoxromotoz

**Hemoxromotoz** (), **bürünc diabet** (), **siderofiliya** () – Anadangəlmə olub, dəmirin toxumalara artıq toplanması, hepatomeqaliya, artropatiya (II və III əl darağı falanqa oynaqlarının zədələnməsi), qəhvəyi rəngli dəri, hipoqonodizm, şəkərli diabet, durğunluq ürək çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur. Yatrogen səbəbdən 2-cili hemoxromatoz yarana bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Heterotopik ossifikasiya

**Heterotopik ossifikasiya** – yumşaq toxumalarda anomal sümük lövhəsinin yaranması ilə bağlı oynaqlarda ağrı və hərəkət məhdudluğu. Adətən baş və onurğa beyninin travmasından sonra yaranır. İdiopatik skelet hiperostozu və ya AS xəstələrdə oynaq protezindən sonra yaranma riski vardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Makroprudensial siyasət

**Makroprudensial siyasət** () — bütövlükdə maliyyə sektorunun və ya onun ayrı-ayrı sektorlarının sistem riskinin minimuma endirilməsinə yönəlmiş proaktiv tədbirlər kompleksi, həyata keçirildiyi təqdirdə maliyyə sektorunun iştirakçılarının xeyli hissəsi müflis olur və ya likvidliyini itirir, nəticədə onlar fəaliyyət göstərə bilmirlər. monetar orqanın və ya prudensial nəzarət orqanının dəstəyi olmadan.

## Terminin tarixi
"Prudensial" () anlayışı ehtiyatlı, uzaqgörən deməkdir. Latın sözü prudentia ehtiyatlılıq, tədbirlilik deməkdir. Bu termin maliyyə lüğətində XIX əsrin sonlarından sığorta işindən başlayaraq yayılmağa başladı. Çox vaxt "prudensial" sözü sığortaçıların korporativ adına daxil edilirdi

Termin maliyyə tənzimləyici orqanlarının sabit dövriyyəsinə 1970-ci illərdə, ümumi bank nəzarəti və tənzimləməsi "prudensial" adlandırılmağa başlayanda daxil oldu, yəni proaktiv, artıq aşkar edilmiş problemlərə deyil, potensial risklərə, gələcəyə yönəldi. Artıq 1975-ci ildə Britaniya Bank Assosiasiyası Belçika, Böyük Britaniya, Almaniya, Danimarka, İrlandiya, İtaliya, Lüksemburq, Fransa və Hollandiyada bank qanunvericiliyinin müqayisəli icmalını təqdim edən "Avropa İqtisadi Birliyində bankların prudensial tənzimlənməsi" toplusunu nəşr etdi.

## Mikro və makroprudensial yanaşmalar

Makroprudensial siyasət mikroprudensial siyasətin maraq dairəsindən kənarda qalanlara — sistem əhəmiyyətli institutlara, onlar arasındakı əlaqələrə (böhran zamanı "domino effekti" ilə özünü göstərən) və bankların maliyyə bazarının digər iştirakçıları ilə münasibətlərinə diqqət yetirir. o cümlədən pensiya fondları, sığorta və investisiya şirkətləri. Beləliklə, makroprudensial siyasət mikroprudensial siyasətdən bir neçə cəhətdən fərqlənir (cədvələ bax). Birincisi, maliyyə sektorunun davamlılığının təhlili ayrı-ayrı qurumlar səviyyəsində deyil, məcmu səviyyədə aparılır. İkincisi, təkcə banklar deyil, bütün maliyyə sektoru nəzərə alınır. Üçüncüsü, "domino effekti"ndə zəncirləri qiymətləndirmək üçün müxtəlif bazarlarda fəaliyyət göstərən sistem əhəmiyyətli qurumlar arasında əlaqələr təhlil edilməlidir. Dördüncüsü, makroprudensial təhlilin tətbiqi məqsədi olmalıdır: onun əsasında tənzimləmə və nəzarət parametrlərinin dəyişdirilməsi barədə qərarlar qəbul etmək lazımdır.

Cədvəl Mikro və makroprudensial yanaşmaların müqayisəsi.

Mənbə: *Hirtle B., Schuermann T. and Stiroh K.* Macroprudential Supervision of Financial Institutions: Lessons from the SCAP. Federal Reserve Bank of New York Staff Reports № 409. November 2009. P. 13.

## İstinadlar
Ceyms Aloizius Farli

**Ceyms Aloizius Farli** (; ) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 53-cü Baş Postmasteri (1933-1940) Franklin Delano Ruzveltin prezidentliyi dövründə amerikalı dövlət və siyasət xadimi. O, "Farley's Follies" () adlanan Amerika filateliyasının ən bədnam qalmaqallarından birində birbaşa iştirak etdi.

## İstinadlar
SSRİ-də seks yoxdur

***SSRİ-də seks yoxdur*** () – rus dilində zərb-məsəl. İfadə 17 iyul 1986-cı ildə yayımlanmış Leninqrad–Boston telekörpüsünün sovet iştirakçısı tərəfindən işləndikdən sonra yaranmışdır.

## Tarixi
17 iyul 1986-cı ildə iki televiziya müxbiri – sovet Vladimir Pozner və amerikalı Fil Donahyu ABŞ ilə SSRİ arasındakı ilk telekörpülərdən birini təşkil etmişdirlər. *"Qadınlar qadınlarla danışır"* adlı telekörpünün amerikalı qadın iştirakçılarından biri sovet iştirakçı Lüdmila İvanovaya belə bir sual vermişdir:

Həmin dövrdə *"[[İnturist]]"* otel sistemind' işləyən və Sovet Qadınları Komitəsinin nümayəndəsi olan Lüdmila İvanova belə bir cavab vermişdir:

İvanovanın cavabı zalda qəhqəhə partlayışına səbəb olmuşdur. İfadə populyar mədəniyyətdə "SSRİ-də seks yoxdur" formasında məşhurlaşmışdır.

## Şərhlər
İvanova verdiyi müsahibədə qeyd etmişdir ki, verilişə qədər seks sözünü eşitməmişdi, sadəcə mənasını təxmin edirdi və yaxşı mənada olmadığını düşünürdü. O bildirmişdi ki, sözləri qəhqəhə ilə qarşılaşanda nəyisə doğru demədiyi üçün qorxmuşdur. Belə ki, partiya tərəfindən onlara verilmiş tapşırığa görə amerikalıların nə deməsindən asılı olmayaraq bunları inkar etməli və razılaşmamalı idilər. Verilişdəki sözlərinə görə Sovet Qadınları Komitəsində onu sıxışdırmışdılar, hətta komitədən qovacaqdılar.

Vladimir Pozner verdiyi müsabibədə bildirmişdir ki, Boston studiyasında yaşlı bir qadın sual vermişdi. O gileylənirdi ki, nəvəsi bütün günü televizora baxır, orada isə seks və zorakılığı göstərirlər. İvanova məhz televiziyada seks olmadığını demək istəmişdi. Lüdmila İvanova sonralar Poznerə şikayətlənirdi ki, adamlar onu küçədə tanıyırlar və hətta sataşırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Leninqrad–Boston telekörpüsündən fraqment.
Adana Dəmirspor

**Adana Dəmirspor** — Türkiyənin Adana şəhərini 1-ci liqada təmsil edən futbol klubu. Futbol departamenti 2022–23 Super Liqada 4-cü yeri tutan və tarixində ilk dəfə Avropa yarışlarına vəsiqə qazanan ən populyar departamentdir. Klub həmçinin avarçəkmə, stolüstü tennis, taekvondo və voleybol idman növləri üzrə də mübarizə aparır.

## Tarixi
Türkiyə Dövlət Dəmir Yolları (TCDD) idman fəaliyyətlərinə 1930-cu ildə Əskişəhər Dəmirsporun qurulması ilə başlamışdı. Sonrakı illərdə İzmir Dəmirspor, Ankara Dəmirspor, Kayseri Dəmirspor və İstanbul (Haydarpaşa) Dəmirspor quruldu.

## Liq mübarizələri

* **[[Super Liqa (Türkiyə)|Super Liqa]]: 20 mövsüm**
1960-1961, 1973-1984, 1987-1990, 1991-1992, 1994-1995, 2021-2025

* **[[Türkiyə 1-ci Liqası|1-ci Liqa]]: 30 mövsüm**
1963-1973, 1984-1987, 1990-1991, 1992-1994, 1995-1999, 2002-2004, 2012-2021, 2025-

* **[[Türkiyə 2-ci Liqası|2-ci Liqa]]: 9 mövsüm**
2001-2002, 2004-2012

* **[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liqa]]: 2 mövsüm**
1999-2001

* **[[Çukurova Futbol Liqası|Çukurova Liqası]]: 18 mövsüm**
1942-1959, 1962-1963

## Stadion
Adana Dəmirin doğma meydanı 2021-ci ilin mart ayından etibarən . Stadion 33543 tamaşaçı tutumuna malikdir.

## Departamentləri
Futbol departamenti klubun bütün tarixini yaşadan yeganə şöbədir. Departamentə Gökhan Göktürk rəhbərlik edir.

## İstinadlar
Hazırkı monarxların siyahısı

Monarx hər hansısa bir dövləti ömürlük və ya abdikasiyaya qədər idarə edən və taxtı doğumla əldə edən şəxs tərəfindən idarə olunan hökumət forması olan monarxiyanın başçısıdır. Monarxlar avtokrat ola bilər (bütün mütləq monarxiyalarda olduğu kimi) və ya sadəcə məhdud səlahiyyətləri olan və yaxud heç bir səlahiyyəti olmayan, başlıca səlahiyyətin qanuni orqan və/və ya icra kabinetində olduğu (bir çox konstitusional monarxiyada olduğu kimi) mərasim fiquru ola bilər. Çox vaxt monarx həmçinin dövlət dini ilə də əlaqəli olur.

Siyasi və sosiokultural elmlərdə monarxiyalar irsi idarəetmə ilə əlaqələndirilir. Belə ki, həm tarixi, həm də müasir dövrdə çox monarx kral ailəsində doğulmuş və böyümüşdür. Bəzi monarxiyalar isə irsi xarakter daşımırlar. Belə ki, hökmdar seçkili proseslə müəyyən edilir. Buna müasir nümunə Malayziyadır.

## Monarxlar

## İstinadlar
Andrea Santoro

**Andrea Santoro** () — Türkiyədə Roma-katolik keşişi. O, Katolik Kilsəsinin "Fidei donum" proqramının missioneri kimi xidmət etdiyi Trabzonda, Santa-Mariya kilsəsində qətlə yetirilmişdir.

Bu, erməni jurnalist Hrant Dinkin və "Zirvə" nəşriyyatında baş verən qətllər ilə yanaşı Türkiyədə nifrət cinayətlərini diqqət mərkəzinə çevirən qalmaqallı hadisələrdən biri idi.

## İstinadlar
Mustafa Şahin

**Mustafa Şahin** () — Türkiyə siyasətçisi. O, 12 iyun 2011-ci ildən Malatya millət vəkili kimi xidmət etmişdir və Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) üzvüdür.

## Həyatı
Mustafa Şahin Malatya vilayətinin Toyqar kəndində Faiq və Bəsimə Şahinin oğlu olaraq anadan olmuşdur. İbtidai, orta və lisey təhsilini Malatyada bitirmişdir. Şahin İnönü Universitetini bitirmişdir. Evli, beş uşaq atasıdır. İngilis dilini yarı səlis səviyyədə bilir.

Şahin 2011-ci il ümumi seçkilərində AK Partiyadan Malatya millət vəkili seçilmişdir. O, 2015-ci ilin iyununda və 2015-ci ilin noyabrında yenidən seçilmişdir.

## İstinadlar
Osmanlı-Qacar müharibəsi (1906-1907)

**Osmanlıların Qacarlara hücumu** 1906-cı il avqustun sonlarında Sultan Əbdülhəmidin İrandakı qarışıqlıqdan faydalanıb sərhədə ordu göndərməsi və Bağdad valisinin əmri ilə baş verdi. 500 əsgərdən ibarət Osmanlı ordusu Banədən İranın Luristanına və Seyfi, Malaxatoy və Baqasi əyalətlərinə doğru yürüş edərək yol boyu əkinləri yandırdı. Hanakin vətəndaşları da Osmanlı pasportlarını almağa və Osmanlı ordusuna yazılmağa məcbur edilirdilər. Avqustun 24-də Qacar hökumətinin Osmanlıya qarşı etirazından sonra Bandakı Osmanlı sərkərdəsi geri çəkilmək əmrinin olmadığını bildirdi və iki gün sonra Osmanlılar Urmiya yaxınlığında dayandılar. Sentyabrın 8-də Osmanlılar Çankaçen və Paradüssel bölgələrini işğal etdilər. Osmanlı qüvvələri daha sonra Mahabadın cənub-qərbindəki bir nöqtədən Xoyun qərbindəki bir nöqtəyə qədər uzanan bir torpaq zolağı zəbt etdi. Osmanlılar 1907-ci ilin avqustun 3-ündə Mergaveri işğal etdi. 6 Avqustda Osmanlı qüvvələri Urmiyayı təhdid etdi. 2 Oktyabrda Osmanlılar Urmiyayı mühasirəyə aldı və ələ keçirdi.

## Toqquşma sonrası
1905-ci ildə Qacar dövlətində başlayan qarışıqlıqlar 1925-ci ildə Pəhləvi hakimiyyətinin qurulmasıyla sona çatdı. Osmanlı ordusu nəhayət 1911-ci ildə Rusiya Ordusu tərəfindən İrandan qovuldu. Bu müharibə 1914-18-ci illərdə yenidən başlayacaq və Osmanlı rus, ingilis, erməni, assur və qacar qüvvələrinə qarşı məğlub olaraq geri çəkiləcəkdir.

## İstinadlar
Müqəddəs Nina qız gimnaziyası (Bakı)

**Müqəddəs Nina qız gimnaziyası** — Bakıda fəaliyyət göstərmiş təhsil müəssisəsi.

## Tarixi

1846-cı ildən başlayaraq Rusiyada “Müqəddəs Nina” adı ilə fəaliyyət göstərən qadın xeyriyyə cəmiyyəti aztəminatlı ailələr üçün işlər görürdü. Azərbaycanda isə ilk dəfə 1848-ci ildə Şamaxıda Müqəddəs Nina təhsil müəssisəsi fəaliyyətə başladı. 1859-cu ildə güclü zəlzələ nəticəsində Şamaxı dağıldı və quberniya mərkəzi bütün idarələri ilə birlikdə Bakıya köçürüldü.

1861-ci ilin oktyabrında hərbi qubernator Tarxan Mouravovun təşəbbüsü və himayəsi ilə o dövrün imperator xanımı Mariya Aleksandrovnanın himayəsi altında fəaliyyət göstərən “Müqəddəs Nina” cəmiyyətinin Bakıda ilk dəfə bölməsi açıldı.

1862-ci ildə bu cəmiyyətin nəzdində Bakıda ilk dəfə qızlar üçün təlim-tərbiyə müəssisəsinin (ilk qızlar məktəbi) əsası qoyuldu. Bu müəssisəyə qubernatorun həyat yoldaşı Baronessa rəhbərlik edirdi. O dövrdə məktəb şəhər ətrafında keçmiş Tatarskaya (indiki Topçubaşov) küçəsində, Bakı limanının komandiri K.V.Freyganqın evində, geniş bağ sahəsi olan bir ərazidə yerləşirdi.

1874-cü ildə “Müqəddəs Nina” xeyriyyə cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən məktəb gimnaziya statusu aldı və Bakı qızlar gimnaziyası kimi fəaliyyətə başladı.

1886-cı ildə “Müqəddəs Nina” qızlar gimnaziyası İçərişəhərin qala divarlarına yaxın yerdə, əvvəllər xırman yeri olmuş bir sahədə məktəb binası üçün tikintinin əsası qoyuldu. 1888-ci il oktyabr ayının 15-dən isə cəmiyyət öz fəaliyyətini, geniş, hündür otaqları olan məktəb binasında davam etdirdi. Bu məktəb binasının tikintisinin başa çatması üçün xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü ilə, eyni zamanda bir neçə Bakı milyonçusu onunla bərabər böyük vəsait sərf etmişdilər.

1888-ci il oktyabrın 8-də Rusiya Çarı III Aleksandr öz ailəsi ilə birlikdə Bakıya, şəhərin mərkəzində duma binası ilə üzbəüz yerləşən “Müqəddəs Nina” qızlar gimnaziyasına gəlir. Gimnaziyanın qızları öz tikdikləri bəzəkli süfrəni III Aleksandra hədiyyə edirlər. Həmin dövrdə gimnaziyada 150 qız təlim-tərbiyə alırdı. Qızlar üçün xüsusilə xarici dillərin tədrisi əsas istiqamət sayılırdı. Burada onlara rus, fransız və alman dilləri öyrədilirdi.

1898-ci ilin Bakı təqvimində Müqəddəs Nina təhsil müəssisəsinin öz binası, akt və istirahət zalları, ev kilsəsi olduğu göstərilir.

1919-cu ildə AXC-nin təhsil və maarif nazirliyinin qərarı ilə Müqəddəs Nina qadın təhsil müəssisəsi Azərbaycan Birinci Milli Qadın Gimnaziyası adlandırılıb. 1919-cu ilin oktyabrından bu binada uşaq bağçası, sonra isə uşaq bağçasına rəhbər hazırlanması kursları fəaliyyət göstərib.

## Həmçinin bax

* Müqəddəs Nina qız gimnaziyasının binası (Bakı)
* İmperatriça Aleksandra Rus-Müsəlman Qız Məktəbi
* Mariinski Qadın Gimnaziyası (Bakı)
* İrəvan gimnaziyası

## İstinadlar

## Mənbə

* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
Mister Olimpiya 1967

**Mister Olimpiya 1967** — Bodibildinq üzrə ən populyar yarışın sayca üçüncüsü. Beynəlxalq Bodibildinq və Fitnes Federasiyasının (IFBB) təşkilatçılığı ilə 1967-ci ilin sentyabrında Nyu-York şəhərində, Bruklin musiqi akademiyasının binasında keçirilmişdir.

İki əvvəlki yarışdan fərqli olaraq bu yarışmada idmançılara musiqi ilə çıxış etməyə icazə verilmişdi. *El Muto* ləqəbli kubalı,  digər üç iştirakçını geridə qoyaraq yarışın qalibi seçildi. Serjio Oliva bu yarışı qazanan ilk və hələlik yeganə latın amerkalı idmançı oldu.

Serjio Olivaya IFBB-nin prezidenti Co Veyder tərəfindən 1000 dollar pul mükafatı və bürünc büst təqdim olundu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mr. Olympia
Internet Adult Film Database

**Internet Adult Film Database** (IAFD) — pornoqrafiya sənayesinə aid məlumatların onlayn verilənlər bazasıdır: aktyorlar, aktrisalar, rejissorlar, studiyalar, distribyutorlar və pornoqrafik filmlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Lal Bihari

**Lal Bihari** (və ya **Lal Bihari Mritak**; ) – Hindistanın Uttar-Pradeş ştatının Amilo kəndindən olan fermer və aktivist. O, 1975–1994-cü illərdə rəsmi olaraq ölü kimi qeydiyyatda olmuş və 19 il boyunca Hindistan bürokratiyasına sağ olduğunu sübut etməyə çalışmışdır. Adına *Mritak* () sözünü əlavə etmiş, bu cür hadisələri işıqlandırmaq üçün Uttar-Pradeş Ölü Adamlar Assosiasiyasını qurmuşdur.

## Həyatı
Bihari məşhurlaşmazdan öncə Uttar-Pradeş ştatında yerləşən bir kənddə yaşayan fermer idi. O, bankdan borc almaq üçün Azamqarh rayonunun gəlir idarəsinə yaxınlaşmışdır. Bu zaman ölü kimi qeydiyyatda olduğunu öyrənmişdir. Onun dayısı məmurlardan birinə rüşvət verərək Biharinin ölü kimi qeydiyyata alınmasına nail olmuş, beləcə, Biharinin Khalilabadda yerləşən bir akrlıq torpağının varisliyini götürmüşdür.

Bihari 100-dən çox insanın eyni vəziyyətlə üzləşdiyini, rəsmi olaraq ölü göstərildiyini öyrənmişdir. Məsələni gündəmə gətirmək üçün Uttar-Pradeş Ölü Adamlar Assosiasiyasını yaratmışdır. O və digər üzvlər onları ölü kimi göstərməyə nail olmuş şəxslər tərəfindən öldürülmək təhlükəsi ilə üzləşmişdirlər. Hazırda təşkilatın 20.000-dən çox üzvü var. 2004-cü ilə qədər təşkilat 4 üzvün sağ olduğunu isbat edə bilmişdir.

Bihari ölmədiyini sübut etmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə etmişdir. Öz dəfn mərasimini təşkil etmiş və arvadı üçün dul təzminatı tələb etmişdir. 1980-ci ildə adına *Mritak* () sözünü əlavə etmişdir. 1994-cü ildə sağ oldunu sübut edə bilmişdir.

Bihari 2003-cü ildə Sülh üzrə İqnobel mükafatına layiq görülmüşdür. 2004-cü ildə Uttar-Pradeş ştatının Lalqanc parlamentinə namizədliyini vermişdir.

## Populyar mədəniyyətdə
2021-ci ildə hind film prodüseri Satiş Kauşik Biharinin həyatından və "ölümündən" bəhs edən "Kağız" adlı film çəkmişdir. *"[[Salman Khan Films]]"* şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş filmin baş rolunda Pankac Tripathi çıxış edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ''"Mritak" Müstəqillik mükafatına namizəd görülüb'', The Hindu, 7 iyul 2006