Tədqiqat iştirakçısı

**Tədqiqat iştirakçısı**, həmçinin **insan subyekti** və ya **eksperiment, sınaq və ya tədqiqat iştirakçısı və ya subyekti**  — insan subyektlərinin tədqiqatında könüllü olaraq iştirak edən və məlumatlı razılıq verdikdən sonra tədqiqatın obyekti olan şəxs. Tədqiqat iştirakçısı məlumatlı razılıq verə bilməyən şəxslərdən — məsələn, uşaqlar, körpələr və heyvanlardan — fərqlənir. Belə şəxslərə üstünlük təşkil edən termin **subyektlərdir**.

## Hüquqlar
Müasir tədqiqat etikası normalarına və Helsinki Bəyannaməsinə uyğun olaraq, insan subyektlərinin tədqiqatını aparan tədqiqatçılar tədqiqat iştirakçılarına müəyyən hüquqlar təqdim etməlidirlər. Tədqiqat iştirakçıları aşağıdakıları gözləyə bilərlər:

* faydalılıq prinsipinin tətbiqi
* tədqiqat ədaləti
* şəxsi hörmətin təmin edilməsi
* tədqiqat iştirakçılarının məxfiliyi
* məlumatlandırılma hüququ
* əsassız təhlükələrdən qorunma

## Terminologiya
Termin seçimində (*iştirakçı, subyekt, pasiyent, nəzarət, cavab verən*) bir neçə ümumi yanaşma mövcuddur:

* Elmi nəşrlərdə bir çox ekspertlər *subyekt* sözünün bəzi oxucular üçün məhdud muxtariyyət çağırışlarını ehtiva etdiyini düşündükləri üçün *iştirakçı* terminini üstün tuturlar. *İştirakçı* isə aktiv razılıq, iştirak və məlumatlılıq mənasını verir.
* Retrospektiv tədqiqatlarda, məsələn, xəstə sənədlərinin nəzərdən keçirilməsi tipli tədqiqatlarda, *iştirakçı* sözü uyğun olmaya bilər, çünki həmin şəxslər tədqiqatda aktiv iştirak etmirlər (və bəzən bu konkret tədqiqatdan xəbərsiz olurlar, baxmayaraq ki, məlumatlarının anonimləşdirildiyi halda tədqiqatlara daxil edilməsinə əvvəlcədən razılıq veriblər). Belə hallarda *subyekt* sözünü *iştirakçı* ilə əvəzləmək yalnız şərti olaraq məqsədəuyğundur. Əgər həmin şəxslər həqiqətən pasiyent olublarsa, *pasiyent* sözü daha uyğun ola bilər.
* Bütün iştirakçılar pasiyent olmur. Bəziləri sağlam nəzarət subyektləri olur. Bəzi tədqiqat dizaynlarında bütün iştirakçılar pasiyent olur, digərlərində isə yalnız bəziləri. Buna görə də *subyekt* sözünü *pasiyent*lə əvəzləmək də şərti olaraq mümkündür.
* *Hadisə* xəstəliyin nümunəsidir. *Pasiyent* isə insandır. Pasiyentlər *hadisə* deyil. Yazıda bu fərqə diqqət yetirilməlidir. Məsələn, melanoma diaqnozu olan 55 yaşlı pasiyent — 55 yaşlı melanoma hadisəsi deyil.
:* Xüsusilə hadisə-nəzarət tədqiqatında bu fərqlər çox rast gəlinir. Nəzarət qrupunun iştirakçılarına *nəzarətlər* demək qəbul ediləndirsə də, hadisə qrupunun iştirakçılarına *hadisələr* demək düzgün sayılmır. Bunun əvəzinə *hadisə iştirakçıları* termini, paralel olaraq isə *nəzarət iştirakçıları* ifadəsi istifadə olunur.
* Sorğu metodologiyasında tədqiqat iştirakçıları adətən cavab verənlər adlanır.
* Keyfiyyət yönümlü tədqiqatlarda tədqiqat iştirakçıları, məsələn, fokus qrup iştirakçıları olaraq adlandırılır.

Sosial alimlər vurğulayırlar ki, istifadə olunan terminologiya tədqiqatçıların iştirakçılara necə yanaşdıqlarını və onlara göstərilən hörməti formalaşdırır.

## Problemlər
Tədqiqat iştirakçılarına ödəniş verilməsi məsələsi ekspertlər arasında müxtəlif yanaşmaların mövcud olduğu mübahisəli mövzudur.

## Tarixi
1998-ci ildə *[[BMJ|The BMJ]]* insanlara "subyektlər" deyil, "iştirakçılar" kimi müraciət etməyə dair siyasət qəbul etdi. Bu qərarın məqsədi insanlara daha çox hörmət göstərmək idi. Bundan əvvəl isə bir çox tədqiqat təşkilatları da bu dəyişikliyi etməyi düşünmüşdülər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*. This is a layman guide to research participant rights.

## Xarici keçidlər
*explanation of rights from the United States government
*example list of rights from Yale University