Mixail Bulqakov

**Mixail Afanasyeviç Bulqakov** (; ) — rus yazıçı, həkim, dramaturq, teatr rejissoru və aktyor. Romanların, hekayələrin, pyeslərin, film ssenarilərinin və felyetonların müəllifidir. Bulqakovun ən məşhur əsərləri bunlardır: "İt ürəyi", "Ağ qvardiya", "Gənc həkimin qeydləri", "Teatr romanı" ("Ölü adamın qeydləri"), "Ölümcül yumurtalar", "Şeytanlıq", "İvan Vasilyeviç" və yazıçıya dünya şöhrəti gətirən roman — "Master və Marqarita".

## Həyatı
Mixail Bulqakov 1891-ci ilin 15 may tarixində Kiyev şəhərində Kiyev Ruhani Akademiyasının dosenti Afanasi İvanoviç Bulqakov (1859–1907) və onun həyat yoldaşı Varvara Mixaylovna Bulqakovanın (Pokrovskayanın) (1869–1922) ailəsində dünyaya göz açmışdır. Ailədə yeddi uşaq var idi: Mixail (1891–1940), Vera (1892–1972), Nadejda (1893–1971), Varvara (1895–1954), Nikolay (1898–1966), İvan (1900–1969) və Yelena (1902–1954).
Evdə çox yaxşı tərbiyə alan Mixail, atasının təkidi ilə fransız, alman, ingilis, yunan dillərini və latın dilini öyrənmişdi (daha sonra, 1930-cu illərdə Moskvada yaşadığı müddətdə ispan və italyan dillərini də mənimsəmişdi). 1901-ci ildə o, məzunları arasında Şekspir mütəxəssisi N. İ. Storojenko, heykəltəraş P. P. Zabello və rəssam N. N. Ge-nin olduğu "xüsusi nizamnaməli" Birinci Kiyev Gimnaziyasının birinci sinfinə daxil oldu.
1909-cu ildə Mixail Bulqakov Kiyev Birinci Gimnaziyasını bitirib Kiyev Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olur. Həkimlik peşəsini seçməsi onunla izah olunurdu ki, anasının hər iki qardaşı — Nikolay və Mixail Pokrovskilər həkim idilər; biri Moskvada, digəri isə Varşavada çalışırdı və hər ikisi yaxşı qazanırdı. Mixail terapevt idi və Patriarx Tixonun həkimi olmuşdu, Nikolay isə ginekoloq idi və Moskvada böyük tibbi praktikaya sahib idi.
Bulqakov universitetdə 7 il təhsil aldı. Səhhətinə görə (böyrək çatışmazlığı) hərbi xidmətdən azad edilməsinə baxmayaraq, donanmada həkim kimi xidmət etmək üçün raport yazdı. Tibbi komissiyadan rədd cavabı aldıqdan sonra isə Qırmızı Xaçın könüllüsü kimi hospitala göndərilməsini xahiş etdi. 31 oktyabr 1916-cı ildə o, **"Rusiya imperiyasının qanunları ilə bu dərəcəyə verilmiş bütün hüquq və üstünlüklərlə birlikdə, fərqlənmə ilə həkim dərəcəsinin"** təsdiqi haqqında diplomunu aldı.
----Bulqakovun tibb təhsili onun bir yazıçı kimi dünyagörüşünə dərindən təsir edib. 1916-cı ilin 31 oktyabrında həmin fakültəni əla qiymətlərlə bitirib həkimlik diplomunu əldə edir. 1913-cü ildə Tatyana Lappa (1892–1982) ilə evləndi. Maddi çətinliklər hələ toy günü başladı. Bunu Tatyana Nikolayevnanın xatirələrindən görmək olar: "Təbii ki, nə duvağım, nə də gəlinlik paltarım var idi — atamın göndərdiyi bütün pulu hara isə xərcləmişdim. Anam nikah mərasiminə gələndə dəhşətə gəldi. Mənim kətan plisseli yubkam var idi, anam bluzka aldı. Bizi ata Aleksandr evləndirdi". Tatyananın atası ayda o dövr üçün kifayət qədər böyük məbləğ sayılan 50 rubl göndərirdi. M. A. Bulqakov qənaət etməyi sevmirdi və impulsiv insan idi. Əgər son pulu ilə taksiyə minmək istəyirdisə, tərəddüd etmədən bu addımı atırdı: "Anam yüngülxasiyyətli olduğum üçün məni danlayırdı. Ona nahara gələndə görürdü ki, nə üzüklər var, nə də mənim zəncirim. "Deməli, hər şey lombarddadır!""
Birinci Dünya müharibəsi Bulqakovu tətildə, Saratovda Lappa ailəsinin qonağı olarkən yaxaladı və o, burada lazaretin təşkilinə kömək etdi. Rusiya-Avstriya cəbhəsinə göndərildi və orada cərrah kimi çalışdı. Kiyevə qayıtdıqdan sonra diplomsuz həkim (zayuryad-vraç) kimi qeydə alınması üçün ərizə verdi və Peçerskdəki Qırmızı Xaç hospitalına qəbul edildi.
1916-cı ilin aprelində imtahanları fərqlənmə ilə verib həkim diplomu aldıqdan sonra Bulqakov Kamenets-Podolskidəki hərbi hospitala, sonra isə Brusilov yarılması zamanı bir neçə ay işlədiyi Çernovtsiyə göndərilir. Daha sonra Smolensk quberniyasının Nikolskoye kəndinə işə təyin olunur. 1917-ci ilin sentyabrından etibarən isə Vyazma xəstəxanasında çalışır.
Təyinata əsasən Smolensk quberniyasının Nikolskoye kəndinə işləməyə gedir. Daha sonra o, Vyazmada həkim kimi çalışır. 1913-cü ildə Tatyana Nikolayevna Lappa (1892–1982) ilə ailə qurur.
Birinci Dünya müharibəsi dövründə Bulqakov əvvəllər həkim kimi müharibə zonasında, sonralar isə ehtiyatda fəaliyyət göstərir. 1917-ci ildən mütəmadi olaraq morfi işlətməyə başlayır. Bunu kiçik qıza göstərdiyi tibbi yardım nəticəsində yoluxduğu xəstəliyin ağrılarından can qurtarmaq üçün edir. 1917-ci ilin dekabrında ilk dəfə Moskvaya gəlir və tanınmış Moskva həkimi, dayısı N. M. Pokrovskinin mənzilində qalır. Sonralar "İt ürəyi" povestindəki professor Preobrajenski məhz Pokrovskinin timsalında yaradılır. 1918-ci ilin yazında Bulqakov Kiyevə qayıdır və orada özəl praktika açaraq veneroloq kimi fəaliyyət göstərir.

## Yaradıcılığı
1917-ci ildə Bulqakov 1925–1926-cı illərdə ilk dəfə nəşr olunan "Gənc həkimin qeydləri" adlı hekayələr silsiləsini yazmağa başladı. Əslində bu əsər onun "ədəbiyyata qədərki" dövrdəki fəaliyyətinin hesabatı idi və rus ədəbiyyatına xas ənənəvi üslubda qələmə alınmışdı. 1917-ci ilin dekabrında Bulqakov ilk dəfə Moskvaya — məşhur moskvalı ginekoloq olan əmisi N. M. Pokrovskiyə baş çəkməyə getdi; o, sonradan "İt ürəyi**"** povestindəki professor Preobrajenskinin prototipinə çevrilmişdi. 1917-ci ildən etibarən o, əvvəlcə keçirdiyi əməliyyatdan sonra difteriyadan ehtiyat edərək qəbul etdiyi antidifteriya preparatına qarşı allergik reaksiyaları yüngülləşdirmək məqsədilə morfin istifadə etməyə başladı. Daha sonra morfin qəbulu müntəzəm hal aldı. Bu vəziyyət 1927-ci ildə tamamladığı "Morfin**"** hekayəsində əksini tapdı. Birinci həyat yoldaşının şahidliyinə görə, Bulqakov gələcək əsərin "Xəstəlik" adlı qaralamasını məhz xəstə olduğu dövrdə yazmağa başlamışdı.
1918-ci ilin yazında o, Kiyevə qayıtdı və burada veneroloq həkim kimi şəxsi praktikaya başladı.
Tatyana Nikolayevnanın (Çudakovanın qeydə aldığı) sözlərinə görə, yazıçının zərərli asılılıqdan qurtulmasına sonda məhz birinci həyat yoldaşı kömək etmişdi — onun iradlarına və depressiya tutmalarına dözür, hətta morfin əvəzinə "distillə olunmuş su" inyeksiya edirdi. Bununla belə, Varlamovun qeyd etdiyi kimi, Tatyana Nikolayevnanın Kiyev tədqiqatçısı A. P. Konçakovski ilə söhbətinə əsasən, birincisi, Kiyevdə müalicə planı həkim İvan Pavloviç Voskresenskiyə məxsus idi (o, 1918-ci ilin mayında Varvara Mixaylovnanın ikinci əri olacaq), ikincisi, L. K. Parşinlə söhbətində Tatyana Nikolayevna sağalma epizodunu başqa cür təsvir etmiş və su ampulalarını ümumiyyətlə qeyd etməmişdi. Üçüncüsü, …*. Morfin əvəzinə hiss etdirmədən distillə olunmuş su vurmağın mümkünlüyü şübhə doğurur. Lakin morfini distillə olunmuş su ilə seyreltmək — məhlulun həcmini saxlayaraq konsentrasiyanı azaltmaq və beləliklə dozanı tədricən, psixoloji baxımdan daha az ağrılı şəkildə azaltmaq — yaxşı məlum olan və vaxtilə geniş istifadə edilən üsul idi.*
Sağaldıqdan sonra Vladikavkazda onun ilk dramaturji təcrübələri meydana çıxdı. 1 fevral 1921-ci ildə əmisi oğluna yazırdı: "Mən çoxdan etməli olduğum işi — yazmağı — 4 il gecikdirmişəm." 15 (28) fevral 1920-ci ildən Vladikavkazda yeni gündəlik, partiyasız siyasi və ictimai-ədəbi "Kavkaz" qəzeti nəşr olunmağa başladı və qəzet əməkdaşları arasında ilk dəfə Bulqakovun soyadı çəkildi. Onun qəzet səhifələrində nə dərc etdirdiyi məlum deyil. Lakin illər sonra o belə deyəcəkdi: "15 fevral 1920-ci ildə mənəvi dönüş yaşadım — tibbi həmişəlik tərk edib özümü ədəbiyyata həsr etdim."
1919–1921-ci illərdə Bulqakov Vladikavkazda yaşadı və burada onun fəal ədəbi fəaliyyəti başladı. O, yerli teatr səhnəsində bir sıra "konjonktural inqilabi pyeslər" yazıb tamaşaya qoydu: "Özünümüdafiə", "Turbin qardaşları", "Paris kommunarları", "Mollanın oğulları". 1920–1921-ci illərdə Bulqakov İnquş xalq maarifi şöbəsinin siyasi maarifləndirmə bölməsində çalışdı.
Yazıçı Qafqazdakı həyatını həyatının ən faciəli, eyni zamanda dönüş nöqtəsi olan dövrlərindən birini əhatə edən "Manjetlər üzərində qeydlər" povestində xatırlamışdır. Öz etirafına əsasən ilk hekayəsini 1919-cu ildə yazıb.
1922–1923-cü illərdə — "Manjetlər üzərində qeydlər" nəşr olunur.
1924-cü ildə "Ağ qvardiya" romanı nəşr olunur. Romanda 1918-ci ildə Ukraynada müxtəlif siyasi qüvvələrin hakimiyyət uğrunda apardığları mübarizənin faciəli hadisələri vəsf olunur.
1925-ci ildə "Dyavoliada" (İblisnamə?) adlı satirik hekayələr toplusu işıq üzü görür. Həmin ildə "Rokoviye yaytsa" (Fəlakətli yumurtalar?) adlı povest, (Polad boğaz?) ("Zapiski yunogo vraça" (Gənc həkimin qeydləri?) silsiləsindən birinci hekayə olan) "Stalnoye qorlo" hekayəsi də nəşr olunur. Yazıçı "İt ürəyi" povesti, "Ağ qvardiya" və "Zoykanın mənzili" pyesləri üzərində çalışır.
1926-cı ildə Moskva Bədii Akademik Teatrında "Turbinlər ailəsinin günləri" pyesi səhnəyə qoyulur,

1927-ci ildə Mixail Bulqakov "Qaçış" faciəsi üzərində işi başa çatdırır.
1926-cı ildən 1929-cu ilədək Yevgeni Vaxtanqovun Teatr-studiyasında Bulqakovun "Zoykanın mənzili", 1928–1929-cu ildə Moskva Kamera teatrında "Tünd qırmızı ada" (1928) səhnəyə qoyulur.
1932-ci ildə Moskva Bədii Akademik Teatrında "Turbinlər ailəsinin günləri" pyesi yenidən səhnəyə qaytarılır.
1934-cü ildə "Master və Marqarita" romanının 37 hissədən ibarət ilk tam versiyası hazırlanıb başa çatdırılır.
## Ölümü və dəfni
1940-cı ilin fevral ayından etibarən danışıq qabiliyyətini demək olar ki, tam itirmiş Bulqakovun yatağı yanında dostları və yaxınları növbə ilə gecə-gündüz keşik çəkirdilər. 10 mart 1940-cı ildə, ömrünün 49-cu ilində Bulqakov vəfat etdi. 11 martda Sovet Yazıçılar İttifaqının binasında mülki vida mərasimi keçirildi. Vida mərasimindən əvvəl moskvalı heykəltəraş Sergey Merkurоv Bulqakovun üzündən ölüm maskası götürdü.
Bulqakovun cəsədi kremasiya edildi, külləri isə 12 martda Novodeviçi qəbiristanlığında dəfn olundu.
14 oktyabr 1940-cı ildə Moskvada Aktyorlar Evində Bulqakovun xatirəsinə həsr olunmuş matəm toplantısı keçirildi.
Onun məzarı üzərinə dul həyat yoldaşı Y. S. Bulqakovanın müraciəti ilə əvvəllər Qoqolun məzarı üzərində olmuş və “Qolqofa” adlandırılan daş qoyuldu. V. Ya. Lakşin (Y. S. Bulqakovanın «Mixail Bulqakov haqqında xatirələr» kitabından sitat gətirərək) belə xatırlayır:

" 1950-ci illərin əvvəlinə qədər Bulqakovun məzarında nə xaç, nə də daş var idi — yalnız üzərində unutma-məni gülləri bitən otlu düzbucaqlı sahə və qəbir təpəsinin dörd küncündə əkilmiş cavan ağaclar vardı. Y. S. qəbir üçün lövhə və ya daş axtararkən tez-tez daşyonanların anbarına baş çəkir və onlarla dostlaşırdı (ümumiyyətlə, o, sadə insanlarla — rəngsazlarla, suvaqçılarla — asan ünsiyyət qururdu). Bir gün o görür ki, dərin bir çalada, mərmər qalıqları və köhnə abidələr arasında iri, qara, məsaməli bir daş parıldayır.
— "Bu nədir?"
— "Qolqofa."
— "Necə yəni Qolqofa?"
Ona izah edirlər ki, Danilov monastırında Qoqolun məzarı üzərində vaxtilə xaçlı “Qolqofa” daşı olub. 1952-ci ildə Qoqolun yubileyi münasibətilə yeni abidə qoyulanda isə köhnə daş artıq lazım olmadığından çalaya atılıb.
"Mən bunu alıram," — deyə Y. S. tərəddüd etmədən bildirir.
"Almaq olar, — deyirlər ona, — amma bunu necə qaldırmaq olar?"
"Nə lazımdırsa edin, hamısını ödəyəcəyəm… Lazımdırsa, anbardan məzara qədər körpü düzəldin… On fəhlə lazımdırsa, qoy on fəhlə olsun…"
Daş gətirilərək Bulqakovun urnasının üzərində torpağa dərin şəkildə yerləşdirildi. Xaçı olmayan yonulmuş üst hissəsi və İncil yazısının silinmiş sətri səbəbindən daş xoş görünmürdü. Buna görə də bütün qaya parçasını çevirərək əsas hissəsini üzə çıxardılar.
## Əsərləri
# İt ürəyi (1925)
# Şeytanlıqlar (1925)
# Ağ qvardiya (1925)
# Ölümcül Yumurtalar (1925)
# Turbinlər Günü (1926)
# Qaçış (1928)
# Master və Marqarita (1940)
# Moliere Əfəndi (1962)
# Bir Ölünün Dəftəri (1967)
# Gənc həkimin qeydləri (1975)
## Filmoqrafiya
# Qaçış (film, 1970)
# İvan Vasilyeviç peşəsini dəyişir (film, 1973)
# İt ürəyi (film, 1976)
# Master və Marqarita (film, 1994)
# Master və Marqarita (teleserial, 2005)
# Morfi (film, 2008)
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Master və Marqarita. Mixail Bulqakov (yüklə)
* Bulqakov Mixail Afanasyeviç. '''Master və Marqarita''' /Rus dilindən tərc. S. Budaqlı.- B: Şərq-Qərb, 2006. −376 s