open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abləziz Vəliyev

**Abləziz Vəliyev** (; ) — Krım tatar şairi, tərcüməçi, satirik, jurnalist və ictimai xadim; çoxsaylı şeir, mahnı və tərcümə müəllifi. Ümumilikdə onun 40-dan çox kitabı çap olunmuşdur. Krım Muxtar Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi (2010), B. Çoban-zadə adına mükafatı laureatı (2008), Krım Ədəbi Akademiyasının akademiki (1993), Ukrayna Milli Yazıçılar Birliyinin üzvü (1993), Ukrayna Milli Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1993), Krım Tatar Qələm Klubunun vitse-prezidenti (1999), Krım, Türkiyə, Kiprdə Dünya Türk şeir festivallarının iştirakçısı.

## Bioqrafiyası
25 oktyabrda (Vəliyevin özünün dediyinə görə 23 oktyabrda anadan olub) 1939-cu ildə Koz kəndində (indiki Solnennaya Dolina) Vəli Mustafayev və Əfifə Vəliyevanın ailəsində anadan olmuşdur.

1944-cü ildə dörd yaşında, anası ilə birlikdə Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikası Səmərqənd vilayətinə sürgün edilir. Atası Böyük Vətən müharibəsi zamanı dünyasını dəyişir.

Məktəbdən çıxdıqdan sonra tibb fakültəsinin fledşer-mamaçılıq şöbəsinə daxil olur. Daşkənd tramvay və trolleybus trestinin tramvay parkında köməkçi işçi vəzifəsində çalışır. 1968-ci ildə Daşkənd Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirir.

1962-ci ildən bəri müxtəlif dövrlərdə, o cümlədən milli dövri nəşrlərlə əməkdaşlıq edərək jurnalistikada işləyir. Daşkənd Tekstil Zavodunun ədəbi aparıcısı, redaksiya şöbəsinin müdiri, "Tükiməçilər səsi" ("Tekstil işçisinin səsi") qəzetinin məsul katibi, daha sonra 1969–1985-ci illərdə "Lenin Bayrağı" qəzeti redaksiyada işləyir.

Vətənə qayıtdıqdan sonra Simferopol şəhərində yaşayır. "Yanı Dunya" ("Yeni Dünya") qəzetinin redaktor müavini vəzifəsində çalışır. 1993-cü ildən 2001-ci ilədək "Krım" Dövlət Televiziya Şirkətinin redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. 2001-ci ildən bəri Krım tatarlarının "Ha-ha-ha" satirik jurnalının baş redaktoru, 2002-ci ildən isə Krım Mühəndisliyi və Pedaqoji Universitetinin Krım tatarları və türk ədəbiyyatı kafedrasının baş müəllimidir.

## Ədəbiyyat
* Али, Ш. Тюкенмез Ватан севгисинен (Къалемдешимиз Аблязиз Велиев 70 яшында) / Ш. Али // Янъы дюнья. — 2009. — Окт. 24. — С. 4–5.
* Аметова, Н. Миллий эдебиятымызнынъ инкишафына буюк иссе къошкъан языджы : [Aблязиз Велиевнинъ 70 йыллыгъы мунасебетинен субет] / Н. Аметова // Къырым. — 2009. — Окт. 24. — С. 4–5. : фото.
* Зейнетдинова, З. Неутомимый труженик пера : [ поэт, писатель, журналист Аблязиз Велиеве в канун 70-летнего юбилея] / З. Зейнетдинова // Голос Крыма. — 2009. — 23 окт. — С. 1, 7.
* Велиев, Аблязиз : Надо уметь смеяться над своими ошибками : [интервью с писателем] / бесед. Ф. Ваит // Полуостров. — 2009. — 30 окт.-5 нояб. — С. 13. : фото.

## İstinadlar
Plank (idman hərəkəti)

**Plank** (qarın körpüsü) — mümkün olan ən uzun müddət ərzində jimə oxşar bir vəziyyətdə bədənin pozisiyasının saxlanılmasına çalışılan idman hərəkətidir. Plank üçün hər hansı xüsusi idman alətinə ehtiyac yoxdur.

## Təsiri
Plank qarın, bel və çiyinləri gücləndirir.

## Növləri

## Dünya rekordları

## Xarici keçidlər
Alamana döyüşü

**Alamana döyüşü** ― Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı 22 aprel 1821-ci ildə yunanlar və Osmanlı imperiyası arasında baş verən döyüş.

## Döyüş
1 aprel 1821-ci ildə Levadiya şəhərinin Afanasios Diakos və Vasilis Busqosun başçılıq etdiyi yunan döyüşçülərindən ibarət kontingentə təslim olandan sonra Hurşid Ahmed Paşa Fessaliyadan olan iki ən səriştəli komandirləri Ömər Vrioni və Köse Mehmedi 8000 nəfər ordu ilə Rumeli üsyanının yatırılmasına və daha sonra Peloponnesə keçərək Tripoli mühasirəsinin dağıdılmasına göndərdi.

Dimitrios Panuryas və Yannis Dyovuniotisin döyüşçüləriylə gücləndirilən Afanasios Diakos və dəstəsi osmanlıların Rumeliye irəliləməsini dayandırmaq üçün Fermopillər yaxınlığında müdafiə mövqeləri tutmağı qərar verdi. 1500 nəfərlik yunan qüvvələri üç hissəyə bölündü: Divuniotis Qorqopotamos körpüsünü, Panurgias Halkomata təpəsini və Diakos Alamana körpüsünü qorumalı idi.

Lamiya şəhəri yaxınlığında Lianokladidəki düşərgələrini tərk edən osmanlılar qısa müddətdə qüvvələrini böldülər. Əsas güc Diakosa yollandı, digəri sürətlə darmadağın edilən Divuniotisa hücum etdi, Panurgias yaralanandan sonra isə onun adamaları təslim oldular. Yunan qüvvələrinin əksəriyyəti qaçdı, osmanlılar hücumlarını Diakosun Alamana körpüsündəki mövqeyinə yönəltdilər. Məğlubiyyətin zaman məsələsi olduğunu görən Diakosla birlikdə döyüşən Busqos yalvarırdı ki, onunla təhlükəsiz yerə getsin. Diakos qalmağı və bir neçə saat ərzində 48 nəfərlə vuruşmağı seçdi Diakos yaralandı və qılıncının qırılmasından sonra əsir düşdü.

### Diakosun vəfatı
Afanasios Diakos Ömər Vrioninin qarşısına gətirildi və ona türk ordusunda zabit rütbəsi təklif olundu. Diakos imtina edərək və cavabında "mən yunan doğuldum və yunan kimi öləcəm" cavabını verdi.

Vrioni Diakosu payaya keçirməyə əmr etdi. Osmanlıla Diakosu iti şüvüla daşımağa məcbur eləməyə çalışsalar da o, onu nifrətlə yerə atdı. Payaya keçirmək üçün yola salındıqda, izləyicilər onun bunu oxuduğunu eşitdiklərini deyirdilər: "Bir baxın Xaronun məni hansı zaman götürməyə qərar verib, budaqlar çiçəkləndiyi vaxt, yerin ot göndərdiyi zaman".

Diakosun mahnısı Rumların Osmanlı İmperiyasına qarşı qiyamına göndərmə idi. Məşhur başqa versiyada Diakosun odda yandırıldığı deyilirdi, lakin bu mübahisəli ehtimaldır, çünki başqa yerli şifahi versiyaya görə, yunan üsyançı onun payaya keçirilməsin deyə ona mərhəmət göstərib öldürmüşdü.

## Nəticələr
Döyüşün son nəticədə yunanlar üçün hərbi məğlubiyyətə çevrilməsinə baxmayaraq, Diakosun ölümü Yunanistanın milli işlərində qəhrəmanlıq şəhidliyi haqqında mif doğurdu.

## İstinadlar

### Sitatlar

### Biblioqrafiya
* Paroulakis, Peter Harold. *The Greeks: Their Struggle for Independence*. Hellenic International Press, 1984. .
Titulyar kilsə

**Titulyar kilsə** — Roma ətrafında inşa edilmiş və adları onları tez-tez tanıyan havadarlarına aid edilən bir çox erkən xristian kilsələrindən (toplu olaraq "tituli" kimi tanınır):

Bu növün tituluna istinad edən ən qədim mətn IV əsrə aiddir — Böyük Afanasiyin Ariellərə qarşı müdafiəsi. V əsrin sonunda Liber Pontificalis 25 *tituli* tanıdı. XII əsrdə daha üçü əlavə edildi.

Roma Katolikliyində bu kilsələrdən birinin sahibi tituldur. Bu sahiblər əvvəlcə ənənəvi olaraq yüksək sosial statuslu yerli Romalılar idi. Romalı İtalyan olmayan bir titula sahib olan ilk kilsə Santi-Kuattro-Koronati idi: Ditrix Trir, 975-ci ildə Papa VII Benedikt tərəfindən titullu təyin edildi. Bu bazilika, əvvəlcə, şübhəsiz ki, geniş Roma villasına sahib olan qurucusuna görə *Titulus Aemilianae* adlanırdı.

Bu gün kardinal presbiyer dərəcəsindəki kardinallar kollecinin hər bir üzvünə titullu bir kilsə təyin edilmişdir. Kollec beynəlmiləlləşdikdən sonra hər bir kardinala bir titul verildi və onu Roma ruhanilərinin fəxri üzvü etdi. Bu gün kardinal ağsaqqallar titullu kilsələri ilə sərbəst himayə münasibətlərinə malikdirlər (adları və gerbləri kilsədəki xatirə lövhəsində yazılmışdır, kilsələrini saxlamaq və bərpa etmək üçün pul da alır), lakin artıq faktiki kilsənin rəhbərliyində iştirak etmirlər.

## Həmçinin bax
* San-Pyetro-in-Montorio

## İstinadlar
Çarlz Teylor

**Çarlz MakArtur Qankay Teylor** (; ) — Liberiya dövlət və siyasət xadimi, Liberiya Prezidenti (1997-2003). Teylor, Qərbi Afrikanın ən nüfuzlu sərkərdələrindən biri idi ; Liberiyada Birinci Vətəndaş müharibəsinin başlanmasında əsas fiqur. Hakimiyyəti dövründə Teylor qonşu Syerra-Leonedə üsyançıları silahlandırmaqda və onları dəstəkləməkdə ittiham olunurdu. Liberiyada İkinci Vətəndaş Müharibəsi başlayarkən, Teylor ölkənin prezidentliyini tərk edib sürgünə getməyə məcbur oldu, lakin daha sonra tutuldu, rıhtım heyətinə göndərildi, Syerra-Leone üzrə Xüsusi Məhkəmə tərəfindən 50 il həbs cəzasına məhkum edildi  və İngiltərədəki həbsxanaya yerləşdirildi. 2021-ci ilin oktyabrında Sierra Leonedəki vətəndaş müharibəsi zamanı oynadığı rola görə 2012-ci ildə insanlığa qarşı cinayət törətdiyinə görə 50 il həbs cəzasına məhkum edilmiş Çarlz Taylor Liberiyaya qarşı "təqaüd haqqını ödəmədiyi" üçün şikayət edib. Bu şikayət Qərbi Afrika Dövlətləri İqtisadi Birliyinin (ECOWAS) Ədalət Məhkəməsinə verilmişdir.

## Bioqrafiyası
### Erkən illəri
Çarlz Teylor 28 yanvar 1948-ci ildə ölkənin paytaxtı Monroviya yaxınlığındakı Artingtonda bir hakim ailəsində anadan olmuşdu  və ailədəki 15 uşaqdan üçüncüsü idi . Anası Gola etnik qrupundan, atası isə Amerikalı-Liberiyalı idi (Afrikalı Amerikalı kolonistlərin nəslindəndir).

1972-ci ildə ABŞ-də təhsil almağa getdi. Teylor, Massaçusetsəki Nyutonda yerləşən Chamberlayne Junior Kollecində oxuduğu müddətdə təhlükəsizlik işçisi, yük maşını sürücüsü və mexanik olaraq çalışmışdı, sonra Massaçusetsdəki Bentley Kollecinin iqtisadiyyat şöbəsini bitirmişdir . Liberiya Prezidenti Uilyam Tolbert 1979-cu ildə ABŞ-yə gələndə Teylor, siyasətinə etiraz etmək üçün Nyu-Yorkdakı Liberiya konsulluğunun qarşısında nümayiş keçirdi və konsulluğu ələ keçirəcəyi ilə hədələdiyi üçün həbs olundu.Daha sonra sərbəst buraxıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* BBC profile of Charles Taylor
* Charles Taylor, Dictator of the Month February, 2002
Qərbi Afrika Dövlətlərinin İqtisadi Birliyi

**Qərbi Afrika Dövlətlərinin İqtisadi Birliyi (QADİB)** (; ) — Qərbi Afrika Ölkələrinin Regional Birliyi. Blokun öz kollektiv hərbi qüvvələri ECOMOG vardır.

QADİB-in mərkəzi Nigeriyanın Abuca şəhərindədir.

## İştirak edən ölkələr
QADİB 15 dövləti əhatə edir:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tarixi
Qərbi Afrika Dövlətlərinin İqtisadi Birliyi (ECOWAS) 28 may 1975-ci ildə 16 Qərbi Afrika ölkəsinin Laqos müqaviləsi imzaladığı zaman quruldu. Birliyin yaradılmasında məqsəd bölgə ölkələrinin iqtisadi inteqrasiyasını təşviq etməkdir. Mavritaniya 2000-ci ildə QADİB-dən ayrıldı.

2004-cü ildə Cəmiyyətin Müdafiə Nazirləri 2010-cu ilədək daimi hazırlıq qüvvəsini (1,5 min nəfər) və əsas sülhməramlı briqadanı (5 min nəfər) əhatə edəcək döyüşə hazır ECOWAS sülhməramlı kontingentinin yaradılması təkliflərini təsdiqlədilər.

Əslində, onlar azad ticarət zonası yaratmaq mərhələsindədirlər.

### Strukturu
Ali idarəetmə orqanı Dövlət və Hökumət Başçılarının Konfransıdır. ECOWAS-da Parlament, Məhkəmə, Ekobank, İqtisadi və Sosial Şura, komissiyalar (ticarət, gömrük siyasəti və s.) vardır.

### Məqsədi
* yoxsulluğa qarşı mübarizə;
* "qaynar nöqtələrdə" (Liberiya, Qvineya-Bisau) barışıq və təhlükəsizliyin təmin edilməsi, cinayətkarlıqla və kiçik silahların yayılması, tərksilah, qaçaqmalçılıqla mübarizə. Məqsəd əhalinin həyat səviyyəsini yaxşılaşdırmaq, iqtisadi sabitliyə nail olmaq, üzv dövlətlər arasında yaxşı münasibətləri inkişaf etdirmək və Afrika qitəsinin irəliləməsinə və inkişafına töhfə verməkdir.

## Qeyri-iqtisadi fəaliyyəti
2012-ci ilin sentyabr ayında QADİB, BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən sanksiyaya məruz qaldığı təqdirdə, Malinin ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün 3300 əsgər göndərməyə hazır olduğunu bildirdi. Xalq, ölkənin şimalını üç islamçı qrupun: Ənsar əd-Din, Birlik Hərəkatı və Qərbi Afrikadakı Cihad və İslam Məğribindəki Əl-Qaidə hakimiyyətindən qurtarmaq üçün Maliyyədə hərbi əməliyyata hazırlaşmağa başladı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Or Qapı qalası

**Or Qapı qalası** —  Or Qapı yaxınlığında, Krımı Ukraynaya bağlayan Or bərzəxidə yerləşən xarabalıq qalasıdır.

## Tarixi

15-ci əsrdə I Məngli Gəray və oğlu I Sahib Gəray tərəfindən tikilmişdir. Bu qala Krım xanlığı üçün böyük bir strateji əhəmiyyətə malik idi. 1735-1739-cu illərdə Rus-Türk müharibəsi əsnasında rus marşalı Burkhard Christoph von Münnich tərəfindən tutuldu və məhv edildi (1736). 1738-ci ildə yenidən Rus General Lacy tərəfindən ələ keçirilmişdi. 1754-cü ildə Krım Giray tərəfindən yenidən qurulmuşdur. 1771-ci ildə rus generalı Dolgorukov tərəfindən qətiyyətlə ələ keçirildi.

## İstinadlar
Ənsar əd-Din

**Ənsar əd-Din** ( «din müdafiəçiləri») — 2012-2013-cü illərdəki Tuareq qiyamında fəal iştirak edən Malinin şimalındakı tuareq-islamistlər  terror qrupu. Hərəkatın qurucusu İyad Аq Qali.

2012-ci ilin yazında qrupun sayı 300 döyüşçü idi; digər mənbələrə görə 2012-ci ilin aprelində Ənsarəddinin sayı yüz nəfəri keçmədi .

## Tarixi
Qrup ilk olaraq 30 mart 2012-ci ildə özünü yüksək səslə elan etdi, Kidal (Mali) şəhərini ələ keçirdi və qərargahını orada qurdu ; 2 apreldə hərəkat Tombuktu şəhəri üzərində nəzarəti quraraq separatçıları oradan sıxışdırdı (Əzəvadın Azadlığı Uğrunda Milli Hərəkat). Qrupun liderlərindən biri Ömər Hamaxa, məqsədlərinin Əzəvadın ayrılması deyil, bütün Malidə bir şəriət dövləti yaratmaq olduğunu söylədi (digər mənbələrə görə, yalnız Malidə deyil, Cezayir, Nigerira və Mavritaniyada da) ).

2013-cü ilin yanvarında hərəkatın bölmələri Kona şəhəri uğrunda Fransa-Mali birlikləri ilə vuruşdu.

20 noyabr 2015-ci ildə bu qruplaşma xadimləri, Malinin paytaxtı Bamakoda Radisson Blu otelini ələ keçirdi. 6 Rusiya vətəndaşı da daxil olmaqla 19 nəfər öldürüldü.

## İstinadlar
Kidal

**Kidal** (, tifinaq ) — Malinin şimal-şərqində şəhər və kommun. Eyni adlı bölgənin inzibati mərkəzi.

## Coğrafiyası
Qaodan təxminən 350&nbsp;km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 455 m yüksəklikdədir.

## Tarixi
İlk hərbi post 1908-ci ildə Fransız zabiti Bertiks tərəfindən Kidalda quruldu, növbəti il ​​leytenant Lanzeron istehkam edilmiş Kidale qalasının inşasına başladı. 1917-ci ildə ikinci bir qala quraşdırıldı və 1930-cu ildə genişləndirildi. Bu qala bu gün də mövcuddur.

Kidal 1990-cı illərin əvvəllərində Tuareq üsyanının yuvası idi. 1997-ci ildə bir qadın Nina Vallet İntalu, islamçıların təzyiqi altında istefa etmək məcburiyyətində qalan şəhər meri seçildi. 2006-cı ilin mayında, Mali hökumətinə qarşı illərdir gerizandan sonra Tuareqlər barışıq müqaviləsi imzalamağa razı oldular. Bu müqavilə Əlcəzairin vasitəçiliyi ilə imzalanmışdır . 2012-ci ildə, 30 martda, Tuareqlər tərəfindən tutulan şəhər və özünü elan etdiyi Azavad əyalətinin bir hissəsi oldu. Həmin ilin aprelində  İslamçılar şəhəri nəzarətə götürdülər və Serval əməliyyatı zamanı Fransız qoşunları tərəfindən qovulduqları 2013-cü ilin yanvar ayının sonuna qədər bu şəhərdə qaldılar.

## Qalereya

Fayl:Kidal Colonial Fortress 2005.jpg|Müstəmləkə Fransız qalası
Image:Kidal.jpg|Şəhərin girişi
Image:Maison_artisans.JPG|


## İstinadlar
Azərlotereya

**Azərlotereya Açıq Səhmdar Cəmiyyəti** — Azərbaycan Respublikasının ərazisində bütün növ lotereyaların buraxılması, təşkili və keçirilməsi fəaliyyətini həyata keçirən dövlət şirkəti. Habelə 2022-ci ildən etibarən ölkə ərazisində qanuni fəaliyyət göstərən iki idman mərc operatorundan biridir. 23 noyabr 2001-ci ildə təsis edilmiş, 2021-ci ildə Türkiyənin "Demirören Şans Oyunları Yatırımları A. Ş." şirkətinin törəmə cəmiyyəti olan "YMT Sans B. V." şirkətinə idarəetməyə verilmişdir.

ASC-nin təsisçisi Azərbaycanda lotereyanın buraxılmasına, təşkilinə və keçirilməsinə dövlət nəzarətini həyata keçirən Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyidir. Hazırda ASC-nin nizamnamə kapitalı 200.000,0 manat təşkil edir.

## Tarixi və fəaliyyəti
ASC Azərbaycanda lotereya fəaliyyətini təkmilləşdirmək, vətəndaşların hüquqlarının və qanuni mənafelərinin qorunmasını ardıcıl təmin etmək, lotereyanın keçirilməsindən dövlət büdcəsinə daxilolmaların artırılması və lotereya fəaliyyəti sahəsində dövlət nəzarətinin gücləndirilməsi məqsədilə yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin 29 yanvar 2002-ci il tarixli 09 saylı əmri ilə cəmiyyətin strukturu təsdiq edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi 23 fevral 2003-cü il tarixli 50 saylı əmrlə "Azərlotereya" ASC tərəfindən Azərbaycan Respublikasında bütün növ lotereyaların buraxılması, təşkili və keçirilməsini tənzimləyən qaydaları təsdiq etmişdir.

2021-ci il fevralın 27-də "Azərlotereya" ASC-nin Türkiyənin "Demirören Şans Oyunları Yatırımları A. Ş." şirkətinin törəmə cəmiyyəti olan "YMT Sans B. V." şirkətinə idarəetməyə verilməsi haqda müqavilə imzalanıb.

## Beynəlxalq təşkilatlara üzvlük

2022-ci ildən etibarən "Azərlotereya" ASC 80 ölkə üzrə 150-dən çox rəsmi lotereya və idman mərc oyunları operatorunun qlobal peşəkar birliyi olan və lotereya oyunları üzrə dünyanın aparıcı təşkilatı sayılan Dünya Lotereya Assosiasiyasına (World Lottery Association) üzvdür. Həmçinin, 2003-cü ildən Avropa Dövlət Lotereyalar və Toto Assosiasiyasının üzvüdür.

## Rəhbərlik
"Azərlotereya" ASC-nin İdarə Heyətinin hazırkı sədri Osman Karakuşdur.

## İstinadlar
Tifinaq

**Qədim Liviya yazısı** (həmçinin Numidiya və Liviya kimi də tanınır) — Qədim Liviyanın yazıları, son dərəcə dəyişdirilmiş Finikiya əlifbasından götürülmüşdür.

## Haqqında
Əlifbanın tərkibi qədim Liviya mətninin Punik və ya Latın mətni ilə təkrarlandığı ikidilli sayəsində quruldu. Lakin bu mətnlər əksər hallarda adları olan qəbir daşlarıdır və bu səbəbdən dilin özü praktik olaraq şifrələnməmiş qalır. İki növdə vardır - şərq və qərb. Yazının istiqaməti misilsizdir - sağdan sola, aşağıdan yuxarıya.

## İstinadlar
Romanov qoyunu

**Romanov qoyunu** — Rusiyanın yuxarı Volqa bölgəsindən gələn ev qoyunu növüdür. Romanov adını, eyni adı daşıyan qəsəbədən götürmüşdür. Bu qoyunlara ilk dəfə XVIII əsrdə Rusiya xaricində rast gəlindi. Tezliklə Almaniyaya, daha sonra isə Fransaya idxal edildi. 1980-ci ildə Kanada hökuməti tərəfindən 14 qoyun və 4 qoç alındı və 5 il karantində saxlanıldı. Testdən sonra, Romanov cinsinin bir qismi ABŞ-yə gətirildi.

## Görünüşü

Bu qoyunlar, soyuq iqlimə adaptasiya edilmişdir. Romanovlar, Şimali Avropa qısa quyruqlu qoyun irqlərindəndir. Dünyaya gəldiklərində təmiz qara olurlar, ancaq qocaldıqca rəngləri sürətlə boza çalır. Bir erkək Romanovun orta ağırlığı 55–80 kiloqram və bir dişi Romanovun orta ağırlığı 40–50 kiloqramdır.

## Törəmə
Romanovlar 3–4 aylıq olanda cinsi olaraq yetkinləşir və ilin hər bir ayında törəməyə başlayırlar. Qoyun dörd, beş və hətta bəzən altı quzu törəyə bilirlər. İngiltərə və Şimali Amerikadakı ev qoyunu irqləri genetik olaraq fərqlidir. Çünki Romanov irqi "yarımqan" deyil, "safqan"dır. Ancaq törəmələrini artırmaq üçün adətən daha populyar irqlərlə cütləşirlər.

## İstinadlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Halet Çambel

**Halet Çambel** (; ) — Türk arxeoloq və qılıncoynadan. Olimpiya Oyunlarında iştirak edən ilk müsəlman qadın.

## Bioqrafiyası
Halet Çambel 27 avqust 1916-cı ildə Berlində anadan olmuşdur. Atası Həsən Cəmil bəy, hərbi attaşe idi və Mustafa Kamal Atatürkün dostu olmuşdur. Çambelin anası Rəmziyə Xanım, o dövrdə Osmanlının Almaniyadakı səfiri vəzifəsini icra etmiş keçmiş Vəzir İbrahim Haqqı Paşanın qızı idi.

Halet Çambel Arnavutköy Amerikan Qızlar Məktəbində oxumuşdur (daha sonra bu məktəb Robert Kolleci adlanır). Məktəbdə oxuyarkən qılıncoynatma ilə məşğul olmağa başlayır. 1933-39-cu illərdə Paris Universitetində arxeologiya təhsili alır. 1940-cı ildən İstanbul Universitetində köməkçi işləyir. 1944-cü ildə doktorluq dərəcəsini alır. İki il Almaniyanın Saar Universitetində qonaq professor olaraq çalışır. 1984-cü ildə o, emerita dərəcəsinə yüksəlir.

1936-cı ildə Olimpiya Oyunlarında qılıncoynatmada Türkiyəni təmsil edir. Olimpiya oyunlarına qatılan ilk müsəlman qadın hesab olunur. 
İkinci Dünya müharibəsi bitdikdən sonra İstanbul Universitetində arxeologiya dərsləri verən Alman memarı Helmut Bossertin yanında təhsil alır. Birlikdə eramızdan əvvəl XII əsrə aid yaşayış məskəni olan Karatəpədə qazıntılar aparırlar. Qazıntılarda eramızdan əvvəl Bahadır Alkımda iştirak edir.

Halet Çambel Türkiyənin mədəni irsinin qorunmasını müdafiə edir. Arxeologiya üçün dəyərli ərazilərin su basmasına səbəb ola biləcəyi üçün Ceyhan çayı üzərində bənd tikilməsinə qarşı çıxır. Halet Çambel əlahiyyətliləri daşqının qarşısını almaq üçün suyun səviyyəsini endirməyə inandıra bilir.

2004-cü ildə Çambel Hollandiyalı Şahzadə Klaus mükafatına layiq görülmüşdür.

12 yanvar 2014-cü ildə İstanbulda vəfat edir.

## Şəxsi həyatı
Olimpiya oyunlarından qayıtdıqdan dərhal sonra Çambel jurnalist və memar Nail Çakırxanla tanış olur. Çambel ilə Nail Çakırxan ikincisinin ölümünə qədər təxminən yetmiş il evli olmuşlar.

## İstinadlar
Exxen

**Exxen** – Acun Ilıcalının qurduğu və 1 yanvar 2021 tarixindən etibarən yayımlanmağa başlayan bir rəqəmsal məzmun platformasıdır.

## Tarixçə
Acun Medya-nın qurucusu və sahibi Acun Ilıcalı tərəfindən qurulan və 2021-ci ildə yayım həyatına başlayan Exxen, 24 sentyabr 2020-ci il tarixində Acun Ilıcalının İnstaqram hesabından "Tezliklə yeni rəqəmsal platformamız Exxen-də bir araya gələcək." elanı ilə təqdim edildi.

Platforma üçün 1500 nəfərlik bir komanda yaradıldı. Acun Ilıcalı tərəfindən platformanın pulsuz bir seçimi olmayacağını və reklamlı və reklamsız iki ödənişli paket olacağı bildirildi. Platformanın illik büdcəsinin 900 milyon TL olacağını açıqladı.

Platformada seriallar, realiti şoular, müsabiqələr, sənədli filmlər və uşaq proqramları kimi fərqli yaş qruplarına xitab edən əsərlərin yer alacağı açıqlandı. Bundan əlavə, ticarət səbəblərindən televiziyada yayımlana bilməyən 20 və ya 40 dəqiqəlik qısa məzmunun platformada yayımlanacağı bildirildi. Əli Taranın təklifi ilə platformanın adı Exxen olaraq təyin olundu.

Exxen-də reklam ilə yayımlanan məzmuna giriş aylıq 9.90 TL, reklamsız məzmun isə aylıq 19.90 TL-dir.

## Proqramlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
Muazzez İlmiyə Çığ

**Muazzez İlmiyə Çığ** (; ) — Türk şumeroloqu.

## Bioqrafiyası
Krım tatarı ailəsində anadan olmuşdur. Əcdadları Krımı tərk edib Türkiyəyə mühacirət edir. Ata ailəsi Merzifonda, ana ailəsi isə Bursada yerləşir. Orada Muazzzez Birinci Dünya müharibəsinin başlamasından bir neçə həftə əvvəl anadan olur. Valideynləri əvvəlcə İzmirə köçür və daha sonra Yunan birlikləri 15 iyun 1919-cu ildə İzmirə hücum etdikdən sonra Çoruma gedirlər.

Çorumda ibtidai məktəbdə oxuyur, daha sonra Bursada Fransız məktəbini bitirir və Bizim Mektep adlı məktəbdə skripka dərsləri alır. 1926-cı ildə Bursa Qız Müəllimlər Məktəbinə (Bursada qadın müəllim hazırlığı məktəbi) qəbul imtahanından keçir. 1931-ci ildə kolleci bitirdikdən sonra atasının dərs dediyi Eskişehirdə işə düzəlir. Dövrün respublika ruhuna uyğun olaraq, Ankara Universitetinin Dillər, Tarix və Coğrafiya Fakültəsi məqsədyönlü şəkildə qadın tələbə cəlb edir. Muazzzez 1938-ci ildə müsabiqədən keçərək Arxeologiya Bölməsində yer qazanır. Orada Üçüncü Reyxdən qaçan alman-yəhudi alimləri Hans Qustav Quterbosk və Benno Landsbergerdən alman dili və şumerologiya dərrsi alır. 1940-cı ildə məzun olur. Eyni zamanda İstanbuldakı Topkapı Muzeyinin direktoru Kemal Çığla (1913–1983) evlənir. Ömrünün sonuna qədər onunla yaşayır.

İstanbul Arxeologiya Muzeyində Samuel Kramerlə birlikdə 75.000 Şumer gil lövhəsinin bərpası və tərcüməsi üzərində işləmişdir. 1971-ci ildə təqaüdə çıxır. Elm öyrənməyə davam edir, beynəlxalq Şumer konqreslərində iştirak edir. Samuel Kramerin "Tarix Şumerdən başlayır" kitabını türkcəyə çevirir və türk oxucuları üçün bir çox populyar elmi əsər yazır.

## Sənədli film
Son Şümer Kraliçası sənədli filmi onun həyatını təsvir edir və Şümer tarixinə dair aydınlıq dətirir.

## Mükafatları və xatirəsi
İstanbul Universiteti Fəlsəfə Fakültəsinin Fəxri Doktoru.

Kuşadasındaki bir ictimai parkdakı büstü vardır.

## İstinadlar
Exxen tərəfindən yayımlanan proqramların siyahısı

Bu siyahıya Exxen adlı rəqəmsal platformada yayımlanan seriallar, filmlər, proqramlar və müsabiqələr daxildir.

## Seriallar
*2021-: Leyla ilə Məcnun (Tezliklə)
*2021-: Sehrli anam
*2021-: Şərəf bəy
*2021-: Adi şübhəlilər
*2021-: Hökmsüz
*2021-: Oxşar
*2021-: Şagird evi
*2021-: Tələs Zeynəb
*2021-: Vəhşi şeylər
*2021-: Bu mənim nağılımdır
*2021-: Bəzi qəribə hadisələr
*2021-: Yavuz
*2021-: Ölüm vaxtı (tezliklə)
*2021-: Bir yeraltı sitkomu

## Proqramlar
*2021-: @Enis Arıkan (Enis Arıkan)
*2021-: Çirkli paltarlar (Orkun İşıtmak)
*2021-: Zeynəb Bastıq və qonaqları (Zeynəb Bastıq)
*2021-: Katarsis (Gökhan Çinar)
*2021-: Qaraj (Doğan Kabak və Fərhad Albayraq)
*2021-: Zehin oyunları (Qıvanç və Burak)
*2021-: Sürprizlərimiz var (Acun Ilıcalı, Alp Kırşan və Esra Eron)
*2021-: Mən necə zəifləyərəm? (Çağan Atakan Arslan və Türev Uludağ)
*2021-: Astroloji kodlar (Hande Kazanova və Dinçer Güner)
*2021-: Şanslı və ya şansız? (Orkun İşığı)
*2021-: Biz bu sahələrin xariciyik
*2021-: Baytar Tuqay İnanoğlu və dostları (Tuqay İnanoğlu)
*2021-: Sınır yoxdur
*2021-: Layihə evləri (Ömər Şanlı)
*2021-: Stalk Show (Selinay Yalçın və Zeynəb Sürməli)
*2021-: Grj dance
*2021-: Sağlam qaçış (Batuhan Bayır və Buğçə Qondaqçı)
*2021-: Mənim üçün et (Bərkan Qarabulud və Lalə Onuk)
*2021-: Böyük dəyişiklik (Kemal Doğulu)

## Yarış
*2021-: MasterChef Junior (Mehmet Yalçınqaya, Danilo Zanna və Somer Sivrioğlu)
*2021-: Next top model (Burcu Esmersoy)
*2021-: Fight club (Bilgəhan Dəmir)
*2021-: O adam oldun? (Əli Biçim və Məsud Can Tomay)
*2021-: Ayaq tennisi
*2021-: Enes Batur ilə görüş (Enes Batur)
*2021-: Survivor seçmələr
*2021-: Survivor Exxen cup
*2021-: Qaçış (Alpər Rəndə)
*2021-: Stillər danışsın (Rəşid Bağzıbağlı və Burcu Əsmərsoy)
*2021-: O Səs Türkiyə Rep (Hadisə, Eypio, Mero, Murda)

## Komediya
*2021-: Filtrsiz tolqşou (Tolqa Çevik)
*2021-: Danışanlar (Həsən Can Qaya)
*2021-: Səsli güldüm (Ezo Sunal)
*2021-: Rol kes (Toyqan Avanoğlu, Ege Kökənli və Anıl Tetik)
*2021-: Mütləq baş verib (Volkan Öge)

## Sənədli Film
*2021: 2008 milli komanda hekayəsi
*2021: Səki-səki İstanbul
*2021: K-POP
*2021: Tosuncuq
*2021: Şüşə yenidən şüşə
*2021: Son süngərçi
*2021: Son döyüşçü: Ponili
*2021: Dərinlərdəki qəhrəman: Mustafa Ərtoğrul
*2021: Dərinlərdən yansımalar — Çanaqqala dəniz döyüşləri izləri
*2021: İslam və qadın

## Cizgi filmi və serialları
*2021-: Kral Şakir: Mikrob Ovçuları
*2021-: Özcan Şou (Murad Özsoy)
*2021-: Super Komanda 1
*2021-: Çiyələk qız: Böyük Açılış
*2021-: Kral Şakir: Cumburlob (23 aprel)

## İstinadlar
Alim Aydamaq

**Alim Əzəmət oğlu Aydamaq** (; ) — Krım-Tatar milli qəhrəmanı. Ədəbiyyatda qənimətləri kasıblara paylayan nəcib quldur kimi tanınır.

## Həyatı
1816-cı ildə Kopırlıköy kəndində kəndli ailəsində anadan olub. Qarasuvbazar şəhərində yaşamışdır. Alimin obrazı romantik hal almış, həyatı isə əfsanələrə bölünmüşdür. Ədəbiyyatda qənimətləri kasıblara paylayan nəcib quldur kimi tanınır. Krım Dövlət Arxivində polis tərəfindən toplanan məhkəmə şikayətləri, raport, Alimin yaxalanması üçün istəklər vəsatətlərindən ibarət 127 vərəq var.

1847-ci ildə Alimin ağ-qara portreti rəssam Leone Lelorren tərəfindən çəkildi. Hal-hazırda, şəkil Feodosiya Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılır.

Müxtəlif mənbələrdə Aydamağın ölüm tarixi 1849-cu il kimi olaraq qeyd olunub.

## Mədəniyyətdə
Alim Aydamağa çoxlu əsərlər həsr olunub, onlar arasında N. A. Popovun "Alim Krım soyğunçusu" (1895) () romanı, Aleksey Kozlovun "Alim Krım soyğunçusu" (1897) pyesi, Vladimir Karpov-Krımskinin "Tatar cigiti Alim Əzəmət oğlu" () pyesi, Mixail Şevlyakovun "Krımın fəxri soyğunçu Alim" (1912) () əsəri, Ömər İpçinin "Alim" (1925) pyesi, Feodosi Ferents-Sokolovskinin "Əks – səda vadisi: Krım əfsanəsi" (1928) () poeması, Yusuf Bolatın "Alim" və "Alim ata mindi" (1940 və 1980) () romanları, Riza Fazılın "Alim Krım cigiti" (2005) () romanı kimi ədəbiyyat işləri yer alır.

"Men Qarasuvqa toyga da bardım", "Alim", "Hey ağalar, men Alimnin …" kimi bir sıra xalq mahnıları Alimə həsr olunmuşdur.

haqqında əfsanənin ilk film adaptasiyası "Alim Krım soyğunçusu" 1916-cı ildə rejissor Vyaçeslav Viskovski tərəfindən lentə alındı. Alim rolunu Sergey Tsenin oynadı. 10 il sonra Georgi Tasin tərəfindən "Alim" adlı filmi çəkildi, bu dəfə əsas rolu Xeyri Əmirzadə oynadı.

2015-ci ildə filologiya elmləri namizədi Tamila Seyitgyayeva "Krım tatar ədəbiyyatında Alim obrazı" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etdi.

## Xatirəsi
Əfsanəyə görə səlahiyyətlilərdən gizləndiyi qobu və mağaraya Alimin adı verilmişdir. Alim Aydamağın adı Evpatoriya şəhərinin İsmayil-Bəy mikrorayonunun və Teplovka kəndinin küçələrinə verilmişdir.

Alimin doğulduğu Çeremisovka kəndində (əvvəlki adı Kopırlıköy) 22 yanvar 2005-ci ildə Aydamağa abidə ucaldıldı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Колли Л. Подлинный портрет Алима: портрет Алима Азамат оглу, нарисованный с натуры и "маленькая заметка" // ИТУАК. — Симферополь, 1905. — № 38. — С. 48–57
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Necip Memili

**Necip Memili** () — Türkiyəli aktyor.

## Həyatı
Necip Memili, 27 may 1980-ci ildə Adanada anadan olmuşdur. Çukurova Universiteti məzunudur. İlk olaraq "Beşinci Boyut" adlı serialda Ali obrazını canlandırmışdır.

## Şəxsi həyatı
Necip Memili, 20 yanvar 2020 tarixində Didem Dayıcıoğlu ile evləndi.

## İstinadlar
Məhəmməd Şah bəy Ben Yude Sultan türbəsi

**Məhəmməd Şah Bəy Ben Yude Sultan türbəsi** (bəzən həmçinin Eski Türbə də deyilir) — Bivede Sultanın türbəsi. Bivede Sultan Acağan bəyin qızı və Məhəməəd Şah Bəyin anası olmuşdur. Tikili təxminən XIV əsrin sonu — XV əsrin əvvəllərinə aid edilir. Əvvəl Əziz (qəbiristanlıq) ərazisində Eski Yurtda (indiki Bağçasaray şəhərinin bir hissəsi) Çürük Su çayının aşağı axarı boyunca yerləşirdi. Hazırda obyekt yaşayış binalasının kvartalı içərisində, fərdi mülklər arasında yerləşir.

2014-cü ildən Krımı işğal edən Rusiya Federasiyasında bura federal əhəmiyyətli mədəni irs obyektidir, beynəlxalq səviyyədə bu əraziləri ölkəsinin bir hissəsi sayan Ukrayna isə buranı milli əhəmiyyətli mədəni irs abidəsi hesab edir.

## Tarixi

Yazılı tarixi mənbələr olmadığı üçün adı kimi tikilinin inşa edilmə tarixi şərtdir. Mütəxəssislər tikilinin memarlıq üslubuna görə düşünürlər ki, o, XIV əsrin sonlarında — XV əsrin əvvəllərində inşa olunub, ancaq Orda dövründə də tikilməsi istisna edilmir. Daha sonralarda, Krım xanlığı dövründə inşa edilən türbələr çoxşaxəli idi. Kvadrat şəkli isə köhnə Krım-Tatar memarlığına xasdır və xeyli qədimliyin göstəricisidir: bu cür tikililər (məscidlər) Krımın şərqində də yerləşir və XIII — XVI əsrin əvvəllərinə aiddir.

## Arxitekturası
Planda kvadrat şəklində olan divarlar hündürlüyün yarısında maili enişlər yaradırlar, hansı ki yuxarı hissədən adi səkkizguşəyə keçir. Ona yelkən şəklində olan əyrixətli səthlər üzərində olan düz yarımsfera günbəzi söykənir.  Şimal divarının yuxarı hissəsində kiçik düzbucaqlı işıq pəncərəsi var. Divarlara tünd boz rəngli əhəngdaşından olan və daşla yaxşı işlənmiş şaqul hörmə ilə üz çəkilib. Günbəzin bir hissəsi çöküb. Cənub girişi piştağı ilə vurğulanmışdır, amma ondan ancaq yarımdairəvi taxçalı pilon qalıb. Girişin üstündə oyma yazılı lövhə var:

"*Bu türbəni Məhəmməd bəyin oğlu Məhəmməd Şah bəy anası və Acaqan bəyin qızı Ben Yude Sultan üçün tikdirmək əmrini verdi.*"

Kiçik ölçülü (5.3 x 5.3 metr) olmasına baxmayaraq abidə böyük üz çəkmə blokları və dekorasiya olmaması səbəbindən monumental tikili təsiri bağışlayır. Forması ilə ona ən yaxın Əhməd bəy türbəsidir, amma onun divar enişləri üfüqidir, sferik günbəzin əvəzinə isə çoxşaxəli qübbədir. Oxşar türbə Bağçasaray rayonunun Ayvove kəndində də qorunub saxlanılmışdır.

## Müasir vəziyyəti
Memarlıq abidəsinin ətrafındakı torpaq sahələri hələ 1950-ci illərdə yaşayış sahəsi üçün ayrılmış və hazırda özəl mülkiyyətdədir. 1970-ci illərdə türbənin giriş piştağının bir hissəsi itirildi. XX əsrin 1990-cı illərinin sonunda abidə üzərində kiçik bərpa işləri aparıldı, mütəxəssislərin fikrincə bu işlər arxeoloji tədqiqatlardan sonra davam etdirilməlidir. Həmçinin, Bağçasaray Tarix, Mədəniyyət və Arxeoloji Muzey-Qoruğu işçilərinin təkidi ilə mədəni irs sahəsinə onun vəziyyətinə nəzarəti təmin edəcək mütəxəssislər tərəfindən maneəsiz giriş təmin edilməlidir.

2004-cü ildə Bağçasaray Tarix, Mədəniyyət və Arxeoloji Muzey-Qoruğu Əzizin bütün obyektlərini (məqbərələr, fərdi qəbirlər, qazıntı yerləri) əhatə edəcək mənəvi mədəniyyət muzeyinin yaradılması konsepsiyasını təklif etdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
* 
*
Azerbaijan Digital Hub

**Azerbaijan Digital Hub** (Azərbaycan Rəqəmsal Mərkəzi) – Azərbaycanın regional rəqəmsal mərkəzə çevrilməsi üçün icra edilən proqramdır.

## Proqram haqqında
"Azerbaijan Digital Hub" proqramı (Azərbaycan Rəqəmsal Məkəzi) Azərbaycanın regional rəqəmsal mərkəzə çevrilməsi məqsədilə AzerTelecom şirkəti tərəfindən icra olunur. Poqramın icrasına 2018-ci ildə başlanılıb.

"Azerbaijan Digital Hub" proqramının əsas hədəfi Azərbaycanda "Rəqəmsal Mərkəz" yaratmaq, ölkəni Qafqaz,MDB, Orta və Cənubi Asiya, Yaxın Şərq və ətraf regionalar üçün "Made in Azerbaijan" brendi altında müxtəlif rəqəmsal xidmətlərin istehsalçısı və ixracatçısına çevirmək, dünyanın İnternet xəritəsinə Frankfurt, Moskva, Sofiya, Amsterdam, London və s. kimi şəhərlərlə yanaşı Bakı şəhərini də yeni İnternet Mübadilə Mərkəzi olaraq əlavə etməkdir.

"Azerbaijan Digital Hub" proqramı çərçivəsində yaradılacaq Rəqəmsal Mərkəz dünya əhalisinin dörddə birini (1.8 milyard) müxtəlif rəqəmsal xidmətlərlə təmin edəcək. Bu isə özlüyündə Rəqəmsal Mərkəzdə dünya brendlərinin (Apple, Google, Amazon, Alibaba, Facebook, Netflix və s.) cəmləşməsinə təminat yaradacaq.

Proqramın reallaşması nəticəsində Şimal-Cənub, Şərq-Qərb istiqamətlərində olan böyük magistral fiber-optik şəbəkələr Azərbaycanda birləşəcək.

## Proqramın icra mərhələləri
Proqram 3 mərhələdən ibarətdir:

**Birinci mərhələ** ölkə daxilində və xaricində infrastruktur quruculuğunu nəzərədə tutur. Bu mərhələ Avropa ilə Asiya arasında Azərbaycan vasitəsilə "Rəqəmsal İpək Yolu"nun (Digital Silk Way) formalaşmasını, Xəzər dənizinin dibi ilə Azərbaycanla Qazaxıstan və Türkmənistan arasında fiber-optik kabel xəttinin çəkilməsini (Transxəzər Fiber-Optik Kabel Xətti), ölkə daxilində magistral fiber-optik kabel xətlərinin çəkilməsini nəzərdə tutur..

Ölkə daxilində dayanıqlı fiber optik infrastruktur qurulması üçün "AzerTelecom" "Azərbaycan Dəmir Yolları" QSC ilə birgə ölkə daxilində dəmiryol xətlərinin mühafizə zolağı boyunca yeni dayanıqlı magistral fiber-optik kabel infrastrukturunun tikintisi layihəsinə başlayıb. Layihə imkan verəcək ki, Şərq-Qərb, Şimal-Cənub istiqamətlərində olan magistral xətlər Azərbaycanda kəsişsin.

**İkinci mərhələ** Bakının dünyanın internet xəritəsinə daxil edilməsini, böyük kontent operatorları olan "Google", "Facebook", "Alibaba", "Apple", "Amazon", "Netflix" və digərlərinin Azərbaycana və regiona cəlb edilməsini nəzərədə tutur.
 
**Üçüncü mərhələ** regionda və ölkədə rəqəmsal ekosistemin formalaşmasını nəzərdə tutur.

Bu mərhələlərin icrası ilə Azərbayan Qafqaz, MDB, Orta və Cənubi Asiya, Yaxın Şərq və ətraf regionlar üçün rəqəmsal mərkəzə çevriləcək.

## Xaricdə tanıtım
Proqram ölkə daxilində və xaricində bir sıra sərgilərdə təqdim edilib. Bunlar arasında xaricdə keçirilən biznes forumlar, ölkə daxilində konfranslar,, Türkmənistanda keçirilmiş Turkmentel 2019 Telekom və İT Sənayesi sərgisi, I Xəzər İqtisadi Forumu, Baku Tel 2019 sərgisi, Davosda keçirilmiş Dünya İqtisadi Forumu (Davos Forumu) və s. vardır.

## İstinadlar
Rüstəm Kazakov

**Rüstəm Kazakov Abdulla oğlu** (, ; ) — klassik növ Sovet güləşçisi, olimpiya çempionu, SSRİ-nin əməkdar idman ustası (1969), SSRİ-nin əməkdar məşqçisi, olimpiya çempionu olmuş ilk krım tatarı.

## Həyatı
Rüstem Kazakov 1947-ci ildə Daşkənddə Krım tatarları ailəsində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə güləşə başladı, 1963-cü ildə Özbəkistan çempionatını, 1963-cü ildə və 1964-cü ildə gənclər arasında SSRİ çempionatını qazandı. 1965-ci ildə Bolqarıstanda karyerasında ilk beynəlxalq turniri qazandı, amma artıq böyüklər arasında. 1967-ci ildə Buxarestdə keçirilən Dünya Çempionatında yeddinci yeri tutdu.

1968-ci ildə Mexiko şəhərində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etmək üçün olimpiya komandasına daxil edildi, ancaq məşqdə aldığı zədə səbəbiylə yarışa bilmədi.

Münxendə keçirilən 1972 Yay Olimpiya Oyunlarında 57 kiloqram (yüngül çəki) çəki dərəcəsində mübarizə apardı. Aşağıdaki döyüşlərdə iştirak etmişdir:

* ilk turda hakimin qərarı ilə Alam Mir (Əfqanıstan) üzərində qələbə çaldı
* ikinci turda Xristo Traykova məğlub oldu
* üçüncü turun 9-cu dəqiqəsində tuşe ilə Yuzef Lipenə (Polşa) qalib gəldi
* dördüncü turun 5-ci dəqiqəsində tuşe ilə Oton Moskidisə (Yunanıstan) qalib gəldi
* beşinci turda hakimin qərarı ilə İkui Yamamotonu (Yaponiya) məğlubiyyətə uğratdı
* altıncı turda iştirak etmədi
* yeddinci turda hakimin qərarı ilə Yanoş Varqaya (Macarıstan) qalib gəldi
* final qarşılaşmasının üçüncü dəqiqəsində tuşe ilə Hans-Yürgen Veylə qalib gəldi və Olimpiya Oyunlarının çempionu oldu
1963–1967-ci ildə "Dinamo" (Daşkənd) klubunda çıxış edirdi, 1968–1975-ci illərdə "Silahlı Qüvvələr" (Daşkənd) klubunun üzvü oldu, 1875-ci ildən isə "Silahlı Qüvvələr" (Moskva) klubuna keçdi. İki qat dünya çempionu (1969, 1971), dünya çempionatının gümüş mükafatçısı (1973), dünya çempionatının bürünc mükafatçısı (1970), Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı (1967), 1971-ci il SSRİ çempionu.

1975-ci ildə idman karyerasını bitirdikdən sonra məşqçiliyə başladı, MOİK-də çalışdı, SSRİ və Rusiya milli komandalarının məşqçilər heyətinin üzvü olmuşdur.

1972-ci ildə Özbəkistan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu bitirib. Elə həmin ildə "Şərəf nişanı" ordeni kavalerinə layiq görülüb. 1975-ci ildən bəri Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvüdür.

Moskvada yaşayıb, 1989-cu ildə təqaüdə çıxdı, Perevalnoye (Krım) köçmüşdür və hazırda da orada qalır. Krım Milli Kureş Federasiyasının prezidentidir.

Krımda Olimpiya çempionu Rüstəm Kazakovun mükafatları uğrunda beynəlxalq yunan-Roma güləşi turniri keçirilir.

Krımın Rusiyaya birləşdirilməsini dəstəkləmişdir. 2014-cü ildə Ümümrusiya Xalq Cəbhəsinin Krım Respublikasındakı regional qərargahının sədri seçildi. 2018-ci ildə Rusiya Federasiyasında keçirilən prezident seçkilərində Vladimir Putinin etibarlı şəxsləri siyahısına daxil edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Rüstəm Kazakov — *Sports-Reference.com* saytında profil (ing.)
Austenasia

**Austenasia İmperiyası** () — Böyük Britaniyada özünü suveren dövlət elan edən mikrodövlət. Öz üslubunda qurduğu konstitusiya monarxiyası ilə 2008-ci ildə imperator Jonathan Austin tərəfindən qurulmuşdur.

## Tarixi
Austenasia İmperiyası, 20 sentyabr 2008-ci ildə tələbə Jonathan Austen (1994-cü il təvəllüd) və atası Terri Austen (1961-ci il təvəllüd) tərəfindən qurulmuşdur. Karşaltondakı evləri üçün yerli parlament üzvü Tom Brakeyə müstəqilliklərini elan edən bir bəyanamə təqdim etdikdən sonra Terri Austen, imparator və Jonathan Austen isə baş nazir təyin edildi. Terri Austen 2010-cu ilin fevralında taxtdan ayrıldı və yerinə İmperator III Esmond gətirildi.

2010-cu ilin dekabrında müxtəlif qarşıdurmalar və vətəndaş müharibəsi nəticəsində yeni bir lider Deklan imperator təyin edildi.
Deklanın 2013-cü ilin yanvar ayında şəxsi səbəblərdən imtina etməsindən sonra Jonathan Austen yeni İmperator oldu.
Başladığı genişləndirmə siyasətinə uyğun olaraq, dünyanın bir tərəfindən insanların yaşadıqları və mütəmadi olaraq ziyarət etdikləri əmlakları tələb edərək mikrodövlətə qoşulmalarını tələb etdi. Austenasia İmperiyası mikrodövləti bir çox yerli və beynəlxalq nəşrlərdə yer aldı və Karşalton daxilində yerli bir "qəribəlik" kimi bir dəb qazandı.

2018-ci ildə mikrodövlət on illiyini qeyd etmək üçün xatirə sikkələri çap edib satdı.
Əvvəlcə müstəqillik açıqlamalarına cavab verə bilməyən Jonathan 2011-ci ilin may ayında Parlament üzvü Tom Brake ilə görüşdü. Tom Brake, Xarici İşlər Naziri Uilyam Heyq ilə İngiltərənin hansı şərtlər altında yeni əyalət və dövlətləri tanıdığını araşdırdı.

## Coğrafiyası
Austenasia İmparatorluğunun dünya miqyasında müxtəlif yerlərdə "şəhərlər", "qəsəbələr", "bölgələr" və ya "krallıq asılılığı" kimi təsnif edilən bir çox mülk olduğu iddia edilir. Bu mikrodövlətin "paytaxtı" olan Wryth, Londonun Sutton əyalətində şəhərətrafı yerdən ibarətdir.

## İstinadlar
Acun Medya

**Acun Medya** – 27 sentyabr 2006-cı ildə qurulan media sektorunda fəaliyyət göstərən bir şirkət. Ticarət otağı qeydlərinə görə şirkət Acun Ilıcalı, Esad Yöntunç, Çaykun Ərtan, Alpay Kazan, Mustafa Kazan və Evrən Çağlar tərəfindən 3.060.000 TL sərmayə ilə quruldu. Şirkətin sahibi Acun Ilıcalıdır və şirkət daxilində əksər televiziya proqramlarına da ev sahibliyi edir. Şirkətin telelayihələrinə TV8 də daxildir.

Acun Medya daha çox yarış proqramları istehsal edir. İlk dövrdə layihələrin çoxu Show TV-də yayımlandı, bundan sonra bir çox istehsal Acun Medyaya məxsus TV8-ə köçürüldü. *Fear Factor*, *Survivor-Nəhənglər Liqası*, *Var Mı San Yox Mu San*, *İstedad Sizsiniz Türkiyə*, *O Səs Türkiyə* proqramlarının təqdimatını da Acun Ilıcalı özü edirdi. Bundan əlavə, Uğur Dündarın apardığı *Bu, yoxsa yuxudur?* və Bəhzad Uyğurun apardığı *Söylə Söyləyə Bilirsənsə* kimi proqramları Acun Medya tərəfindən istehsal edilmişdir.

Acun Medya, Türkiyədəki proqramlarla yanaşı, Yunanıstandakı *Survivor Greece*, *The Voice of Greece*, *Ellade Exeis Talento* ve *Power of Love* kimi proqramları da istehsal edir. 2017-ci ildə Braziliya və Meksikada, 2018-ci ildə isə Rumıniyada başladılan sözügedən yarışma proqramının 2018-ci ildə Kolumbiya və ABŞ-də yayımlanması planlaşdırılırdı. 2020-ci ildə Netflix yarışması "Exatlon Challenge Türkiye" proqramı da yayımlandı. EXXEN adlı yayım platforması 1 yanvar 2021-ci il tarixindən etibarən istifadəyə verildi.
Işılay Sayqın

**Işılay Sayqın** (; ) — Türk memar, siyasətçi və nazir.

## Bioqrafiyası
Osman Nuri Sayqın və həyat yoldaşı Fatmanın ailəsində, İzmir ilinin Buca bələdiyəsində anadan olmuşdur. Egey Universitetinin Memarlıq fakültəsini bitirmişdir.

1973-cü ildən siyasətlə məşğul olur. Bu zaman Ədalət Partiyasına qatılır. İki müddət ərzində rayon başçısı vəzifəsini icra etmişdir. 1980-ci il çevrilişindən sonra vəzifəsini itirir. 1980-1983-cü illərdə memar işləmişdir. 1983-cü ildə Milliyyətçi Demokratik Partiyaya qatılır, elə həmin il Türkiyə parlamentinə üzv seçilir. 1987, 1991, 1995 və 1999-cu illərdə yenidən parlamentə seçilir. 1986-cı ildə MDP parçalanır, bundan sonra Sayqın Vətən Partiyasına qatılır. 1995-ci ildə partiyadan ayrılır və Həqiqi Yol Partiyasına qatılır, lakin 1997-ci ildə Vətən Partiyasına qayıdır. 2003-cü ildə siyasətdən ayrılır. 
Dörd dəfə nazir vəzifələrində çalışmışdır. Tansu Çillər hökumətində Işılay Sayqın Aysel Baykalın yerinə Qadın və Ailə üzrə Dövlət Naziri vəzifəsini icra dir. Sayqın 5-30 oktyabr 1995-ci il tarixlərində bu vəzifədə olur. Növbəti Çillər hökumətində də bu vəzifəni 1996-cı ilin fevralına qədər tutur. Ertəsi gün Sayqın Ətraf Mühit Naziri təyin edilir. 6 mart 1996-cı ildə onun yerinə Mustafa Taşar gətirilir. Bundan sonra Baş nazir Məsud Yılmaz Sayqını Turizm Naziri təyin edir. Bu vəzifəni 1996-cı ilin iyun ayına qədər tutur.  54 və 55-ci Türk hökumətinin Dövlət Naziri vəzifəsində çalışır.

Feministlər tərəfindən 1998-ci ilin yanvar ayında verdiyi bir reportajda hamiləlik testlərinin tətbiqini dəstəklədiyini söylədiyi üçün tənqid olunur.
Türkiyədə qadın hüquqlarına hörmətlə yanaşan qadın, cəmiyyətdə və ailə həyatında qadınların yerlərinin yaxşılaşdırılması istiqamətindəki işləri ilə ad çıxaran insan olaraq yadda qalır. Qadınlarla əlaqəli bir çox sosial layihəyə öz töhfəsini vermiş və müvafiq qanunların hazırlanmasına və qəbul edilməsinə kömək etmişdir. Qəbul edilməsinə töhfə verən bir çox qanun yenə də qüvvədədir.

Işılay Sayqın 4 iyul 2019-cu ildə İzmirdə ağciyər xəstəliyi səbəbiylə xəstəxanaya yerləşdirilir və tənəffüs çatışmazlığı diaqnozu ilə xəstəxananın reanimasiya şöbəsinə yatırılır. 27 iyul 2019 tarixində müalicə aldığı İzmir Ege Universiteti Tibb Fakültəsi Xəstəxanasında dünyasını dəyişir.

## İstinadlar
Kartof kababı

**Kartof kababı** — Azərbaycanın milli yeməyi. Ət məhsullarından hazırlanmış kababların yanında qarnir kimi verilir.

## Hazırlanması
Kartof kababı bişirilərkən şişə taxılmır, ət məhsullarından hazırlanmış kabablar bişirildikdən sonra manqalda közə basdırılır.

## İstifadə
Süfrəyə verilərkən kartofun qabığı bıçaq vasitəsilə qaşınaraq təmizlənir.

## Həmçinin bax
* Kabab

## İstinadlar
Petöfi Ədəbiyyat Muzeyi

thumb|Petöfi Ədəbiyyat Muzeyi
**Petöfi Ədəbiyyat Muzeyi** () ― Budapeştdə baş macar muzeyi. 1954-cü ildə qurulmuşdur Petöfi Evinin varisi olaraq qurulmuşdur. Muzey Şandor Petöfinin şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Matra elektrik stansiyası

**Matra elektrik stansiyası** () ― RWE-yə məxsus boz kömür üzərində işləyən elektrik stansiyası. O, Macarıstanın Matra şəhərinin dağları vadisində yerləşir. Onun quraşdırılmış gücü genişləndirilə bilən 950 meqavatta bərabərdir. Bura böyüklüyünə görə Pakş AES-dən sonra Macarıstanın ikinci ən böyük stansiyasıdır, ölkənin elektrik enerjisinin təxminən 15%-ni təmin edir. İstehsal idxal olunan yanacaqlardan deyil, yerli mənbələrdən tam təmin olunduğundan milli enerji sektorunun vacib sütunu sayılır. 2012-ci ildə Matra təxminən 8.4 milyon ton boz kömür istehsal etdi.

203 metr hündürlüyündə olan baca Macarıstanda 8-ci ən hündür tikilidir.

## Tarixi

Elektrik stansiyası 40 ildən çox fəaliyyət göstərir. Boz kömür Visonta və Bükkabran karxanalarında çıxarılır. İlkin inşaat layihəsi 1965-ci ildə Dyöndyöş yaxınlığında boz kömü yatağı aşkar ediləndə başlamışdır. 1986–1992-ci illər arasında zavod ilk dəfə modernləşdirilmişdir. Şirkət daha sonra özəlləşdirildi və sonradan 1995-ci ildə RWE müəssisənin kontrol paketini aldı. Elektrik stansiyasında bütövlüklə yeniləmə və modernləşdirmə proqramının həyata keçirilməsi tələb olunurdu. Böyük miqdarda kükürd buraxdığından baca qazının sulfiddən təmizlənməsi qurğuları AB emissiya standartlarına uyğun olaraq təchiz edilmişdir. Təqdim olunan blokların növü bölgədə ilk idi və bu, stansiyanı Avropadakı ən təmiz kömür elektrik stansiyalarından biri etdi.

2005–2007-ci illər arasında, 200 MW gücdə olan bloklardan ikisi hər biri maksimum 33 MVt gücündə olan iki qaz turbinlə təchiz edilmişdir, bu da səmərəliliyi artırdı. Kömürlə işləyən qurğunun gücü təxminən 10% artmışdır və nəticədə ümumi enerji istehsalında 100 MV gücündə artım olmuşdur. Əlavə blokun inşası üçün də planlar var idi, lakin 2010-cu ilin sonunda layihə ləğv edildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Saytı
* Matra power station SourceWatch saytında
Qartal (hərbi birləşmə)

**"Qartal"** — Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının xüsusi təyinatlı dəstəsi.

## Yaradılması
Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının xüsusi təyinatlı hərbi qulluqçulardan ibarət xüsusi təyinatlı dəstələri mövcuddur. Həmin dəstərin hamısı vahid "Kommando" adı altında birləşiblər. Ümumi olaraq isə Daxili Qoşunların 9 Xüsusi Təyinatlı Dəstəsi mövcuddur. "Qartal" Xüsusi Təyinatlı Dəstəsidə onlardan biridir.

"Qartal" Xüsusi Təyinatlı Dəstəsi əsasən gizirlərdən və zabitlərdən ibarətdir. Baş geyimləri qırmızı beretdir.

## İstinadlar
Nasist tibbi tədqiqatları

**Nasist tibbi tədqiqatları** — 1940-cı illərin əvvəllərindən ortalarına qədər, İkinci Dünya müharibəsi və Holokost dövründə, faşist Almaniyası tərəfindən həbs düşərgələrində uşaqlar da daxil olmaqla çox sayda məhbus üzərində aparılan tibbi təcrübələr. Hədəflənən əsas millətlər arasında qaraçılar, sintilər, etnik polyaklar, Sovet əsirləri, əlil almanlar və Avropadan gələn yəhudilər iştirak edirdi.

Nasist həkimlər və köməkçiləri məhkumları iştirak etməyə məcbur etdilər. Tipik olaraq, təcrübələr anesteziya olmadan aparıldı və ölüm, travma, disfiqurasiya və ya daimi əlilliklə nəticələndi və bu səbəbdən tibbi işgəncə nümunələri sayılır.

Auşvitz və digər düşərgələrdə, Eduard Uirtsin rəhbərliyi ilə seçilən məhkumlar, döyüş vəziyyətində Alman hərbi personalına kömək etmək, yeni silahlar hazırlamaq, yaralanan hərbi personalın sağalmasına kömək etmək və Yozef Mengelenin əkiz təcrübələri də daxil olmaqla nasist irq ideologiyasını və yevgenikasını inkişaf etdirmək üçün hazırlanmış müxtəlif təcrübələrə məruz qaldılar. Aribert Xaym oxşar tibbi təcrübələri Mauthauzendə aparmışdır.

Müharibədən sonra bu cinayətlər Həkimlər Məhkəməsi olaraq bilinən məhkəmədə mühakimə olundu və bununla da Nürnberq Tibbi Etik Qanunu hazırlandı. Həkimlərin Məhkəməsində Nasist həkimləri, hərbi zərurətin təcrübələrini əsaslandırdığını və qurbanlarını Koalisiya qüvvələrinin bombardmanından alınan zərərlə müqayisə etdiklərini iddia etdilər.

## Eksperimentlər

## İstinadlar