open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İbn Kəsir əl-Məkki

**Əbu Məbəd Abdullah ibn Kəsir ibn Əmr əd-Dari** (; ) — Yeddi qaridən biri. Tabiindəndir. Rəmzi ərəb əlifbasındakı "د" hərfidir. O, məkkəlilərin qiraət imamı olmuşdur.

## Bioqrafiyası
Hicri 45-ci (665) ildə Məkkədə anadan olub. Ətir satdığı üçün ləqəbi "Dari"dir. Nisbələri "Kinani" və "Məkki"dir. Künyəsi "Əbu Məbəd"dir. Abdullah ibn Zübeyr, Əbu Əyyub əl-Ənsari və Ənəs ibn Maliklə görüşmüş, bir müddət İraqda yaşadıqdan sonra Məkkə qayıtmışdır. Mücahid ibn Cəbrdən və Dirbasdan Quran dərslərini almışdır. O, Mücahid ibn Cəbr, Dirbas, İkrimə əl-Bərbəri, Əbül-Minhəl Əbdürrəhman ibn Mutim, Məhəmməd ibn Qeys ibn Məhrəmədən hədis rəvayət etmişdir. İbn Cüreyc, Əyyub əs-Sixtiyani, Həmmad ibn Sələmə, Cərir ibn Həzim, Abdullah ibn Əbu Nəcih kimi alimlər ondan hədis rəvayət etmişlər. Məruf ibn Müşkən, Şibl ibn Əbbad, İsmayıl ibn Abdullah əl-Qist, Xəlil ibn Əhməd ondan Quran və qiraət öyrəniblər. Əbu Əmr ibn Əla, Quranı onun qiraəti ilə xətm etmiş, Həmmad ibn Zeyd də ondan bəzi kıraat vəcihləri nəql etmişdir. İbn Kəsir Məkkədə vəfat eymişdir. Zəhəbi və İbn əl-Cəzəriyə görə bu tarix hicri 120-ci (738) ildir.

## Qiraət və Hədis elmlərindəki yeri
Cərir ibn Həzim, İbn Kəsirin tilavətinin səlis olduğunu, Süfyan ibn Uyeynə, Məkkədə Humeyd ibn Qeys və İbn Kəsirdən daha gözəl Quran oxuyan heç kimin olmadığını söyləmişdir. Əbu Übeyd Qasım ibn Səllam İbn Kəsrin qiraətdə qabaqcıl olduğunu demişdir. İbn Mücahid "*[[Kitabus-səba|Kitabüs-Səba]]*"sında ona yer vermişdir. Əndərəbiyə görə də İbn Kəsir həm Məkkənin qarisi, həm də Məscidül-Həramın muqrisidir. Məkkəlilər onun qiraətini oxumuş, Əndərəbiyə qədər bu seçimlərini qorumuşlar. Zəhəbinin dediyinə görə o eyni zamanda moizələr oxumuşdur. Bunu etməsinin səbəbi, tələbələrini Quran tilavətinə mənəvi olaraq hazırlamaq idi. Yeddi, səkkiz, on qiraətlə bağlı, demək olar ki, bütün əsərlərdə onun qiraətinə yer verilmişdir. Həmçinin onun qiraətini təhqiq edən müstəqil kitablar da yazılmışdır.

Zəhəbiyə görə İbn Kəsir, az miqdarda hədis rəvayət etmişdir. İbn Səd, Əli ibn Mədini və Nəsai onu "siqa ravi" adlandırıblar. "*[[Kütübi-sittə]]*"də onun rəvayətinin olması mübahisəlidir.

## Qiraətinin xüsusiyyətləri
# Qurandakı "صراط" və "الصراط" kəlimələri (Qunbulun rəvayətində) "سراط" və "السراط" şəklində oxunur.
# "كم" və "هم" kimi cəmi-zamirlərin "mim"lərinə dammə verir və əvvəllərinə uzadan "vav" təkdir edilir: "كمو" və "همو" kimi.
# Sakin bir hərfdən sonra gələn müfrəd müzəkkər qeyb zamirlərini hərəkələrinə uyğun olaraq uzadaraq (əvvəllərinə məd hərfi təkdir edərək) oxunur: "فيهي" və "منهو" kimi.
# Quranda keçdikləri hər yerdə "هزوا" kəlməsini "هزءا" şəklində, "القدس" kəliməsini "القدس" ("dəl"i sükunlu) şəklində, "أرنا" kəlməsini "أرنا" ("ra"nı sükunlu) şəklində,
# "خُطُوات" kəlməsini "خُطْوات" ("ta"nı sükunlu) şəklində, أُكُله، أُكُلها، الأُكُل، أُكُل kəlimələrindəki "kəf"i sükunlu oxunur: الأُكْل، أُكْل، أُكْله، أُكْلها
# "القُرْآن" kəlməsindəki həmzə həzf edilir: القُرَان.

## Həmçinin bax

* Əl-Bəzzi
* Qunbul

## İstinadlar
Dədəsahib Palke

**Dədəsahib Palke** (; ), **Dədəsahib Falke**, əsl adı — **Dhundirac Qovind Phalke** (, ) — hind kinorejissoru, kinoprodüseri və ssenaristi. O, "Hind kinosunun atası" hesab olunur.

Onun debüt filmi olan "Raca Harişçandra" (1913) Hindistanda çəkilmiş ilk səssiz tammetrajlı film hesab olunur. Dədəsahib Palke 95 tammetrajlı və 26 qısametrajlı filmin müəllifidir. Onların arasında ən məşhurları bunlardır: "Mohini və Bhasmasur" (1913), "Satyavan və Savitri" (1914), "Lanka od içində" (1917), "Şri Krişnanın doğuluşu" (1918) və "Krişnanın uşaqlığı" (1919).

Onun şərəfinə Hindistanın kino sahəsində ən yüksək mükafatı — ölkə kinematoqrafiyasının inkişafına və yüksəlişinə görkəmli töhfəyə görə təqdim edilən Dədəsahib Palke mükafatı təsis edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*
Balenciaga

**Balenciaga** — 1917-ci ildə İspaniyanın San-Sebastyan şəhərində ispan dizayneri Kristobal Balensiaqa tərəfindən qurulan və sonra Parisə köçən lüks moda evidir. Balenciaga güzəştsiz standartlara malik bir kutyure kimi reputasiyaya malik idi və Kristian Dior onu “hamımızın ustadı” adlandırırdı.

Balenciaganın qabarcıq ətəkləri və onun qəribə, qadına xas, eyni zamanda "modernist" siluetləri evin ticarət nişanı oldu.

Balenciaga 1972-ci ildə qapılarını bağladı və 1986-cı ildə yeni sahiblik altında yenidən açıldı. Ev indi dəbdəbəli Kering qrupuna məxsusdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Официальный сайт Gucci
Sevastopol müdafiəsi (film, 1911)

**Sevastopol müdafiəsi** () — 1911-ci ildə çəkilmiş tarixi müharibə filmi. Film Krım müharibəsi zamanı baş vermiş Sevastopolun mühasirəsindən bəhs edir.

Film rus kinosunun ən mühüm filmlərindən biri hesab olunur və Rusiya imperiyası tarixində ilk tammetrajlı filmdir. Film birinci dəfə 26 oktyabr 1911-ci ildə Livadiya sarayında nümayiş etdirilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* «Оборона Севастополя» на сайте «Энциклопедия отечественного кино»
* Оборона Севастополя на сайте RuTube (сокращённый монтаж)
* Военно-исторический музей Черноморского флота
Raca Harişçandra

**Raca Harişçandra** () — Hindistan istehsalı olan birinci uzun metrajlı film. Film, "Ramayana" və "Mahabharata" dastanlarında haqqında bəhs edilən Raca Harişçandra haqqında əfsanəyə əsaslanır.

## Süjet xətti

Filmin süjeti Raca Harişçandra ətrafında cərəyan edir. O, əvvəlcə müdrik Vişvamitrəyə verdiyi vədi yerinə yetirmək üçün öz padşahlığından, daha sonra isə arvadı və övladlarından imtina edir. Lakin sonda məlum olur ki, bu, sadəcə bir sınaq imiş. İlahlar racanın yüksək əxlaqından razı qalaraq ona əvvəlki şöhrətini qaytarır və ilahi bərəkət bəxş edirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* ''Raja Harishchandra'' Phalke webpage
* ''Raja Harishchandra'' View Online
Tammetrajlı film

**Tammetrajlı film** və ya **Uzunmetrajlı film** — tam uzunluqdakı filmləri ifadə etmək üçün istifadə olunan kino terminidir. Kino Sənətləri və Elmləri Akademiyası, Amerika Film İnstitutu və Britaniya Film İnstitutu uzunmetrajlı filmi ən azı 40 dəqiqə davam edən ekran əsəri kimi müəyyənləşdirmişdir. Bununla belə, müasir dövrdə böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş filmlərin əksəriyyəti adətən 90–210 dəqiqə arasında olur. Uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş filmlər isə çox vaxt 60–120 dəqiqə arasında dəyişir.

1906-cı ildə nümayiş olunan və təxminən 70 dəqiqə davam edən Avstraliya istehsalı olan "The Story of the Kelly Gang" ilk uzunmetrajlı film hesab olunur.

Bu termin qısametrajlı filmlərə qarşı qoyulur, bəzən həmçinin orta metrajlı filmlər adlı ara kateqoriya da ayırd edilir. Fransanın Milli Kinematoqrafiya və Animasiya Mərkəzi 35 mm-lik filmi onun surətinin uzunluğu 1600 metrdən çox olduqda (bu isə səsli film üçün dəqiq olaraq 58 dəqiqə 29 saniyəyə bərabərdir) uzunmetrajlı hesab edir, ABŞ Kinoaktyorlar Gildiyası isə uzun metrajlı filmlərin ən azı 80 dəqiqədən az olmamasını tələb edir.

SSRİ-də uzunmetrajlı kinofilmlər 1200–3000 metr uzunluğunda 35 mm-lik kinolent ölçüsündə hesab edilirdi, yəni film 5-dən 12-yə qədər hissədən ibarət olurdu (hər hissə təxminən 250–280 m uzunluğunda).

Rusiyada uzunmetrajlı film, müddəti ən azı 52 dəqiqə olan film hesab olunur. İlk rus uzunmetrajlı kino layihəsi 1911-ci ilə aid "Sevastopol müdafiəsi" adlı filmdir.

1922–1970-ci illər arasında ABŞ və Yaponiya ən çox uzunmetrajlı filmlər istehsal edirdilər. 1971-ci ildən etibarən isə ən çox uzunmetrajlı film istehsal edən ölkə Hindistandır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

*
Qəlyə

**Qəlyə** — balqabaqdan hazırlanan xörək növüdür.

## Hazırlanması

Balqabaqın qabığı soyulur xırda kublar şəkilində doğranıb qazana tökülür, üstünə əvvəlcədən bişirilmiş lobya, yağda qızardılmış soğan, albuxara, bir qədər su əlavə edib bişirilir. Bişənə yaxın bir qədər şəkər, qoz ləpəsi, sarıkök vurulur.
Süfrəyə verilərkən üstünə darçın, sumaq və nar gilələri tökmək olar.

## İstinadlar
Dishidroz

Dishidroz və ya pomfoliks (" – tərləmə, "osis" – proses, yəni " tərləmə prosesi") — əsasən əllərin və ayaqların dərisini zədələyən, simptomları ekzemanı xatırladan və dəridaxili şəffaf qabarcıqların yaranması ilə müşayiət olunan dəri xəstəliyidir. Əvvəllər bu xəstəliyin tər vəzilərinin axarlarının tutulması ilə əlaqəli olduğu düşünülürdü.
Sinonimləri: su xəstəliyi, dishidrotik ekzema, pomfoliks, disgidrotik dermatit.

## Etiologiyası
Baxmayaraq ki, xəstəlik ilk dəfə 1873-cü ildə təsvir edilmişdir, onun etiologiyası (yaranma səbəbləri) hələ tam müəyyən olunmayıb. Dishidroz adətən qida və ya dərman mənşəli toksidermiya ilə əlaqəli allergik reaksiya kimi qiymətləndirilir. Bəzi hallarda bu reaksiya nikelə qarşı həssaslıqla bağlı olur. Bu çoxfaktorlu (polietioloji) pozuntu tez-tez stresdən sonra inkişaf edir və bu zaman irsi meyillilik ilə birlikdə mühit amillərinin mənfi təsiri mühüm rol oynayır.

## Klinik təzahürləri
Xəstəlik adətən epizodik olaraq özünü göstərir. Bir neçə saat davam edən kəskin qaşınmadan sonra dəridə parlaq çəhrayı rəngli, maye ilə dolu qabarcıqlar əmələ gəlir. Qabarcıqlar ən çox ovuclarda, dabanlarda, əl və ayaq barmaqlarının yan hissələrində müşahidə olunur. Təxminən iki həftə sonra zədələnmiş dəri ağrılı şəkildə qabıq bağlayaraq soyulmağa başlayır. Bu mərhələdə dəridəki zədələnmələr çox vaxt ikincili infeksiyaya yol açır.

## Müalicə

Əsas olan diferensial diaqnostikadır (dərinin soyulması və ayrılması qızdırmalı boğmaca (skarlatina) simptomu daola bilər). Adətən kliniki müayinə, bədənin allergiyaya qarşı vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi və həzm traktının vəziyyəti araşdırılır.

Müalicədə ilk növbədə lokal kortikosteroidlərdən istifadə olunur. Simptomların nəzarəti və yüngül sedativ təsir üçün oral yolla antihistamin preparatları da tətbiq edilir. Həmçinin, nəm saxlayan vasitələr faydalı təsir göstərir. Qidalanma rasionundan qlütensaxlayan məhsulların çıxarılması da tövsiyyə olunur.

## İstinadlar

## Keçidlər

### Rus dilində
* Общие сведения 

### İngilis dilində
* Dyshidrotic eczema  at MedlinePlus
* Images of dyshidrotic eczema  at VisualDxHealth
* MedAdvice.com
* Pompholyx  at DermNet NZ (New Zealand Dermatological Society Incorporated)
* Yahoo! Support Group 
* Comprehensive Site by a long-time sufferer, updates often
* Information, advice and shared experiences for Pompholyx sufferers
Marathi xalqı

**Marathilər** və ya **Marathi xalqı** ( və ya ) — Hindistanda yaşayan xalqlardan biri. Bu xalq əsasən Maharaştra ştatının əhalisini təşkil edir, azsaylı qrupları isə qonşu ştatların ərazilərində də yaşayır. Bundan əlavə, İsraildə və Mavriki adasında da diasporası mövcuddur. Sayları 1997-ci ildə 68 milyondan çox olmuşdur, 2007-ci ilə olan məlumata görə isə təxminən 80 milyon nəfər marathi dilində danışır.

Əhalinin çoxu hinduizmə, qalanları isə caynizmə, iudaizmə, xristianlığa və islama (əsasən Qoa regionunda) etiqad edir. Əsas məşğuliyyətləri əkinçilikdir.

Çoxşaxəli kustar istehsal və qədim dəniz ticarəti ənənələri kapitalizmin inkişafına, fəhlə sinfinin və milli burjuaziyanın formalaşmasına Hindistanın bir çox digər xalqlarından daha əvvəl təkan vermişdir.

Marathilərin əcdadları Raştrakutlar hesab olunur. XV əsrdə rus taciri Afanasi Nikitin marathilərin arasında olmuşdur. Onun hindlilərin məişəti və adət-ənənələri barədə qeydləri əsasən bu xalqla bağlıdır. Bir neçə əsr ərzində marathilər Böyük Moğol imperiyasına (xüsusilə XVII əsrdə Şivaçinin rəhbərliyi altında), portuqaliyalılara və daha sonra isə ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı inadla mübarizə aparmışdırlar. Anqlo-marathi müharibələri nəticəsində marathi dövləti ingilislər tərəfindən işğal edilmişdir. Hindistan müstəqillik qazandıqdan (1947) sonra isə 1960-cı ildə milli Maharaştra ştatı yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* John Roberts (June 1971) "The Movement of Elites in Western India under Early British Rule", The Historical Journal **24**(2) pp.&nbsp;241–262
* Hiroshi Fukazawa (February 1972) Rural servants in the 18th century Maharashtrian village-demiurgic of Jajmani system? Hitotsubashi Journal of Economics, **12**(2), pp.&nbsp;14–40
* Народы Южной Азии.&nbsp;— , 1963.
* *Enthoven R.* The tribes and castes of Bombay.&nbsp;— Vol. 1—3.&nbsp;— Bombay, 1920—22.
* *Sardesai G. S.* New history of the Marathas.&nbsp;— Vol. 1—3.&nbsp;— Bombay, 1946—48.
* *Кincaid С. A., Parasnis Rao Bahadur D. B.* A history of the Maratha people.&nbsp;— Delhi, [a. o.], 1968.

## Xarici keçidlər

* 
*
Tlalok

**Tlalok** (; ) — astek mifologiyasında yağış tanrısı, bulutların üstündəki yağış ölkəsinin hökümdarı. Tlalok mayya yağış tanrısı Çaak ilə bənzərlik təşkil edir.

## Təsviri
Tlalok iri dairəvi gözləri və uzun dişləri olan qəribə maska ilə təsvir olunur.

## İnanc
XIV–XVI əsrlər Tlalok kultu çox mühüm sayılırdı. Meksika boyunca geniş yayılmışdı. Tlalok fal təqvimlərində səkkizinci günlər ilə doqquzuncu gecələrin hökmdarı kimi göstərilirdi. 18 aylıq ritual təqvimin beş ayı Tlaloka və dağ zirvələrində yaşadığına inanılan digər tanrılara — Tlalokelərə həsr olunmuşdu.

Tlalok yüzillər boyunca Mərkəzi Meksikanın kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan tayfalarının əsas tanrılarından biri olmuşdu. Lakin sonra həmin əraziyə döyüşkən şimal tayfaları hücum etdilər və özləri ilə Günəş (Uitsilopoçtli) və ulduzlu gecə səması (Teskatlipoka) ilə bağlı astral inancları gətirdilər. Astek sinkretizmi bu iki tanrını (Uitsilopoçtli və Tlalok) panteonun zirvəsinə yerləşdirdi. Asteklərin paytaxtı Tenoçtitlandakı Böyük Məbəd (Teokalli) piramidası bu iki tanrının ibadətgahılarını öz üzərində daşıyırdı. Uitsilopoçtliyə həsr olunmuş ibadətgah ağ-qırmızı rənglərlə boyanmışdı. Tlaloka həsr olunmuş ibadətgahın rəngləri ağ-mavi idi. "Ketsalkoatl Tlalok Tlamakaski" adlanan yağış tanrısının baş kahini (; ) günəş tanrısının baş kahini ilə eyni titul və rütbəyə sahib idi.

Tlaloka təkcə yüksək hörmət və ehtiramla yanaşılmır, həm də ondan çox qorxulurdu. O, həm yağış göndərə bilər, həm də quraqlıq və aclıq törədə bilərdi. Tlalok ildırım çaxdırır, dağıdıcı qasırğalar yaradırdı. İnanc görə, Tlalokelər yerə həm xeyirli, həm də məhsulu məhv edən müxtəlif növ yağışlar göndərə bilərdilər. Bəzi xəstəliklər (ödəm, cüzzam və revmatizm) Tlalok və onun yoldaş tanrıları tərəfindən yaradılırdı. Bu xüsusi xəstəliklərdən ölənlər, suda boğulanlar və ildırım vurmuş şəxslər torpağa basdırılırdı. Tlalok bu insanlara öz cənnəti, Tlalokanda əbədi və xoşbəxt həyat bəxş edirdi.

Tlalokla birlikdə onun müşayiətçisi olan Çalçiuçlike (; ) və ya Matlalkeyeyə (; ) də ibadət olunurdu. O, şirin su göllərinin və axar suların ilahəsi idi.

## Qurbangətirmə
İlk ay olan Atlkualo ilə üçüncü ay Tozostontli vaxtı Tlaloka uşaqlar qurban verilirdi. Altıncı ayda (Etsalkualistli) yağış kahinləri göldə mərasimlə yuyunar, su quşlarının səslərini təqlid edər və yağış yağdırmaq üçün sehrli "duman çıqqıldadan" (ayauhçikauastli) alətlərdən istifadə edərdilər. On üçüncü ayda (Tepeiluitl) dağ Tlalokelərə həsr olunurdu; pəncər pastasından hazırlanmış kiçik bütlər rituallarla öldürülüb yeyilirdi. Bu cür ayinlər on altıncı ayda da (Atemostli) da keçirilirdi.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Çaak
Şimit çəkici

**Şimit çəkici** betonun və ya qayanın elastik xüsusiyyətlərini və ya möhkəmliyini, əsasən səth sərtliyini və nüfuz müqavimətini ölçmək üçün bir cihazdır. 1948-ci ildə İsveçrə mühəndisi Ernst Şimit tərəfindən icad edilmişdir.

Test çəkici müəyyən edilmiş enerji ilə betona dəyir. Sınaq apararkən çəkic səthə düz bucaq altında tutulmalıdır. Səth düz və hamar olmalıdır. Çəkic ölçmələri 10 ilə 100 arasında dəyişən ixtiyari miqyasdadır və cədvəl kN/mm², MPa və ya psi-də nəticə verir. Sınaqdan əvvəl çəkic kalibrlənməlidir. On iki oxunuş aparılmalı, ən yüksək və ən aşağı götəricilər ölçülməli və sonra qalan on göstəricinin orta hesabı götürülməlidir.

## İstinadlar
Susak sindromu

**Susak sindromu** koklea, tor qişa və beyin arteriollarını təsir edən son dərəcə nadir bir xəstəlikdir və qadınlarda daha çox rast gəlinir.

## Əlamətləri
Susak sindromunun əsas əlamətlərinə ikitərəfli sensorinöral eşitmə itkisi, işemik retinopatiya və yarımkəskin ensefalopatiya kimi əlamətlər daxildir. Lakin, bu triadanın bütün əlamətləri erkən mərhələlərdə mövcud olmaya bilər ki, bu da diaqnozu xeyli çətinləşdirir. Alətlər vasitəsilə aparılan diaqnostika zamanı fərqli olaraq diqqət çəkən xüsusiyyət odur ki, vaskulyar ocaqlar (zədələnmələr) kontrast maddəni sistemik vaskulitlərdəki kimi yığmır, və periventrikulyar zonada, beyincikdə və ağ şəbəkənin (corpus callosum) daxilində çoxsaylı ocaqlar müşahidə olunur. Beyin qabığında (boz maddədə) isə bu ocaqlar nadir hallarda olur. Onurğa beynində ocaqların olmaması, Susak sindromunun sklerozun yayılmış forması (MS) ilə fərqləndirilməsinə imkan yaradır. Retina damarlarında (tor qişada) damar tutulması (oklüziya) əlamətləri, lakin, demyelinizasiya proseslərinin olmaması, bu xəstəlik üçün xarakterikdir. 2017-ci ildə Merilend Universitetindən olan amerikalı alimlər müəyyən etmişlər ki, Susak sindromu məşhur ispan rəssamı Fransisko Qoyanın 1793-cü ildə tutulduğu və eşitmə qabiliyyətini itirməsinə səbəb olan naməlum xəstəliyin əslində məhz bu sindrom olduğunu göstərir.

## Müalicə
Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda Susak sindromunun müalicəsi üçün ümumqəbul olunmuş bir protokol (alqoritm) mövcud deyil. Bəzi xəstələrdə qlükokortikosteroidlər, siklofosfamid və immunqlobulinlərdən istifadə olunan monoterapiya effektiv olur. Digər xəstələrdə isə bu preparatların müxtəlif kombinasiyalarda eyni zamanda tətbiqi yaxşı nəticələr verir. Həmçinin, plazmaferez və hiperbarik oksigenasiya müalicəsinin müsbət təsiri barədə də məlumatlar mövcuddur.

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının əməkdar idman ustası

**Azərbaycan Respublikasının Əməkdar İdman Ustası** — bu fəxri adı Azərbaycanda idmanda yüksək nəticələr əldə etmiş və idmanın inkişafına xüsusilə töhfə vermiş idmançılara təqdim olunur.

## Hüquqi əsas və təltif meyarları
Fəxri ad Gənclər və İdman Nazirliyinin Kollegiyasının qərarı əsasında, nazirliyin İdman şöbəsinin təqdimatı ilə verilir. Kimlərə verilir:
* Olimpiya Oyunlarında şəxsi yarışlarda 1–3-cü yerləri tutan idmançılara;
* Olimpiya Oyunlarında komanda yarışlarında 1–8-ci yerləri tutan idmançılara;
* Dünya çempionatında şəxsi yarışlarda 1-ci, oyun növlərində 1–3-cü yerləri tutan idmançılara;
* Avropa Oyunlarında şəxsi yarışlarda 1-ci, oyun növlərində 1–3-cü yerləri tutan idmançılara;
* Avropa çempionatlarında şəxsi yarışlarda 2 dəfə 1-ci, komanda oyunlarında 1–2-ci yerləri tutan idmançılara;
* Olimpiya proqramına daxil olmayan növlərdə – Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında komanda tərkibində 1–2-ci yerləri tutan idmançılara;
* Eyni zamanda 2 dəfə dünya, 3 dəfə Avropa çempionu olan idmançılara da bu ad verilə bilər.  
Fəxri ada layiq görülənlərə vəsiqə və döş nişanı təqdim olunur.  
Paralimpiya növləri üzrə, Paralimpiyada şəxsi və komanda yarışlarında 1–3-cü yerləri tutan idmançılar da bu ada layiq görülə bilərlər.

## Əlavə tələblər
Bu ada təqdim olunan idmançıların həm idman nəticələri, həm də ictimai fəaliyyəti və davranışları nümunəvi olmalıdır.

## Mükafatlandırma prosesi
* Təqdimat: İdmançı federasiya və ya İdman şöbəsi tərəfindən Nazirlik Kollegiyasına təqdim olunur;
* Qəbul: Kollegiya tərəfindən qiymətləndirmə aparılır və adın verilməsi qərarı verilir;
* Təqdim: Təltif olunan şəxsə vəsiqə və nişan təqdim edilir.

## Əhəmiyyət
Bu fəxri ad:
* İdmançıların uğurlarının dövlət səviyyəsində tanınması deməkdir;
* İdman sahəsində motivasiya rolunu daşıyır;
* Gənc idmançılar üçün nümunəvi statusdur;
* Milli və beynəlxalq uğurları dəyərləndirmə vasitəsi kimi çıxış edir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının idman ustası
* Azərbaycan Respublikasının Vahid İdman Təsnifatı
* Bədən tərbiyəsi və idman haqqında Qanun

## İstinadlar
Gümüşü Appelyard ördəyi

**Gümüşü Appelyard ördəyi** () — Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü. 
## Ümumi məlumat

Gümüşü Appelyard ördəyi Böyük Britaniya mənşəli ev ördəyi növüdür. Bu cins XX əsrin ilk yarısında Reqinald Appleyard tərəfindən həm ət, həm də yumurta məqsədi ilə yetişdirilmişdir. Gümüşü Appelyard ördəyi 1930-cu illərdə Suffolk şəhəri yaxınlığındakı fermada Reqinald Appleyard tərəfindən yetişdirilmişdir. Appleyard həmçinin "Ixworth" toyuq növünün yaradıcısı olan məşhur quşçuluq mütəxəssisi idi. Onun bu növü yaratmaq məqsədi, İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaydığı broşurada təsvir edilmişdir, ağ dərili, geniş və dərin döşlü, həm də gözəl görünüşlü və bol ağ yumurta qoyan bir ördək növü yaratmaq. 1947-ci ildə Gümüşü Appelyard ördəyi cütlüyü heyvan rəssamı Ernest Corc Vippell tərəfindən çəkilmişdir. 1982-ci ildə Gümüşü Appelyard ördəyi standartı hazırlanarkən Vippellin rəsmi əsas götürülmüşdür.

## Xüsusiyyətləri

Gümüşü Appelyard ördəyi "böyük, möhkəm bədənli" və "blokvari" fiziki quruluşa malik bir ördək növüdür. Tam yetişmiş halda çəkisi 6-8 kq arasında dəyişir.

Bu növün erkəkləri sarı və ya yaşıl rəngli dimdiyə malikdir, yaşlandıqca dimdiyində zolaqlar görünə bilər. Erkəklərin döşü, yanları və çiyinləri qəhvəyi-qırmızı rəngdədir, üzərində ağ "donma və dantel" naxışları var, alt hissəsi isə "krem və ya gümüşü ağ" rəngdədir. Erkəklərin qanadları boz və ağ rəngdədir, parlaq mavi zolaqla kəsişir. Quyruq lələkləri tünd tunc rəngdədir. Ayaqları və ayaqaltları narıncı rəngdədir. Dişi Silver Appleyard ördəklərinin sarı və ya narıncı dimdiyi və qara "düyməsi" var. Tüyləri ağ rəngdədir, müxtəlif çalarlarda qəhvəyi və boz işarələrlə örtülüdür. Ayaqları sarı və ya narıncı rəngdədir, tünd dırnaqları var və erkəklər kimi qanadlarında mavi zolaq var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sarkidiornis sylvicola

**Sarkidiornis sylvicola** — Ördəklər fəsiləsinə aid quş növü. 
## Ümumi məlumat
Sarkidiornis sylvicola Cənubi Amerikanın tropik bataqlıqlarında, şərqi Paraqvay, cənub-şərqi Braziliya və şimal-şərqi Argentinada Paraqvay çayı regionuna qədər olan ərazilərdə rast gəlinən qeyri-adi bir ördək növüdür.

Əksər taksonomik mənbələr bu növü və "toppuz dimdikli ördəyin" ayrı-ayrı növü kimi qəbul edir. Sarkidiornis sylvicola ümumiyyətlə toppuz dimdikli ördəkdən daha kiçik ölçüdədir və yan tərəfləri daha tünd rəngdədir (erkəklərdə qara, dişilərdə orta boz).

Bu növün düzgün sistematik yeri mübahisəlidir. Əvvəlcə "Anatinae" yarımfəsiləsinə daxil edilmişdir. Daha sonra isə "qonar ördəklər" adlanan, əsasən daban vuran ördəklər və qazlar arasında aralıq mövqe tutan parafiletik qrupa aid edilmişdir. "Qonar ördəklər" ayrıldıqdan sonra Sarkidiornis sylvicola "Tadorninae" yarımfəsiləsinə köçürülmüşdür.

Bununla belə, sitoxrom "b" və "NADH" dehidrogenaz alt vahid 2 genlərinin "mtDNT" ardıcıllıqlarının təhlili göstərir ki, bu növ "Anatidae" fəsiləsinin kifayət qədər əsas üzvüdür, lakin onun ən yaxın yaşayan qohumlarını müəyyən etmək üçün əlavə tədqiqatlar tələb olunur.

## Təsviri

Bu ümumi növ qarışıq olmayan xüsusiyyətlərə malikdir. Ördək növləri arasında ən irilərindəndir. Uzunluğu 56–76 sm (22–30 düym), qanad aralığı 116–145 sm, çəkisi isə 1,03–2,9 kq arasında dəyişir. Yetkin fərdlərin ağ başında tünd ləkələr, təmiz ağ boyun və alt hissələri var. Üst hissələri parlaq mavi-qara rəngdədir, xüsusilə ikinci dərəcəli lələklərdə mavi və yaşıl parıltılar diqqət çəkir. Erkək dişidən xeyli böyükdür və dimdiyində böyük qara daraq var.

Uzaqdan göründükdə cavan Sarkidiornis sylvicola Dendrocygna bicolorla qarışdırıla bilər. Lakin cavan Dendrocygna bicolor adətən yetkinlərlə birlikdə göründüyündən asanlıqla müəyyən edilir.

## Yaşayış mühiti
Sarkidiornis sylvicola tropik bölgələrdə dayaz şirin su bataqlıqlarında və göllərdə çoxalır. Əsasən yerli quşdur, lakin yağış mövsümündə yayılma müşahidə edilir.

Bu ördək bitkilərlə qidalanır, otlayır və ya daban vurur, həmçinin kiçik balıqlar, onurğasızlar və toxumlarla da qidalanır. Düyü əkinləri üçün problem yarada bilər. Sarkidiornis sylvicola tez-tez ağaclarda qonur. Adətən sürülər halında görünür, yağış mövsümündə kiçik sürülər, quru mövsümdə isə 100-ə qədər fərddən ibarət sürülər təşkil edir. Bəzən cinsiyyətlərə görə ayrılırlar.

Sarkidiornis sylvicola əsasən ağac deşiklərində, həmçinin hündür otlar arasında yuva qurur. Yuvalarını qamış, ot və ya lələklərlə döşəyirlər, lakin tüklə deyil. Erkəklər dişiləri və balaları qoruyur, lakin yuva yerlərini qorumurlar. Cütləşməmiş erkəklər ağaclarda qonaraq cütləşmə fürsətləri gözləyirlər.

Dişilər 7–15 sarımtıl-ağ yumurta qoyur. Bir neçə dişi tək bir "töküntü yuva"da 50-ə qədər yumurta qoya bilər.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Boris Vannikov

**Boris Lvoviç Vannikov** (; ) — sovet dövlət və hərbi xadimi, sovet atom bombası proqramının əsas təşkilatçılarından biri.

1945–1953-cü illərdə SSRİ Xalq Komissarları Soveti yanında Birinci Baş İdarənin (1946-cı ildən SSRİ Nazirlər Soveti yanında) rəisi olub və nüvə silahlarının istehsalının təşkili ilə məşğul olub. Üç dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb (1942, 1949, 1954). İki dəfə "Stalin" mükafatı laureatı olub (1951, 1953). 1944-cü ildən mühəndis-texniki xidmət üzrə general-polkovnik olub. VKP(b) MK-nın və KPSS MK-nın üzvü olub (1939–1961) və SSRİ Ali Sovetinin 2-ci çağırış deputatı seçilib (1946–1950).

## Həyatı
Bakı qəzasının Bibiheybət kəndində yəhudi ailəsində anadan olub. Yeniyetməlik illərində ibtidai məktəbi bitirdikdən sonra Bakıda dördillik şəhər məktəbində mühasibatlıq sinfində oxuyub (1913-cü ildə bitirib) və sonradan Bakı Aleksandrov orta mexaniki-tikinti texniki məktəbinə daxil olub, orada təhsili fərqlənmə diplomu ilə başa vurub; neft mədənlərində fəhlə, daha sonra yol tikintisində işləyib, həmçinin zavodda çilingər olub.

Boris Çertok Vannikovu belə təsvir edirdi:

## İstinadlar
Ruan ördəyi

**Ruan ördəyi** () — Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü.
## Ümumi məlumat
Ruan ördəyi əsasən ət, sərgi və ya ümumi məqsədlər üçün yetişdirilən ağır çəkili ev ördəyi növüdür. Ruan ördəkləri çoxlu yumurta qoymadıqları üçün əsasən ət məqsədi ilə yetişdirilir. Bu cins XIX əsrdə Fransada yaranmışdır.

Ruan ördəyi və erkəyi, təqribən yaşılbaş ördəyinə bənzəyir. Ruanın rəng naxışı boz olaraq təsvir olunur. Erkəklərin tünd sarı dimdiyi, yaşıl başı, ağ boyun xətti, qara quyruq örtükləri və tünd, kül rəngli quyruq lələkləri, tünd boz üst bel və açıq boz alt bədəni, tünd qırmızı döşü və parlaq narıncı ayaqları var. Dişi Ruan ördəkləri isə qəhvəyi rəngdə olur, qəhvəyi tacı və gözlərinin arxasına qədər uzanan qəhvəyi göz zolaqları, qəhvəyi dimdiyi var. Dişilərdə baş, boyun, bədən, qanad və quyruq lələklərində aydın detallı xəttlər mövcuddur. Ruan dişiləri yaşılbaş dişilərindən daha tünd qəhvəyi ola bilər. Hər iki cinsin də mavi lələkləri var, lakin Ruan lələkləri daha parlaq və iridir.

Ruan ördək balaları tüy rənginə görə yaşılbaş ördək balalarına çox bənzəyir. Ruan balalarını yaşılbaş balalarından fərqləndirmək üçün onların gözləri altında ikinci bir zolaq var, yaşılbaş balalarında isə yalnız bir zolaq var.

Bu quşlar sakit və hərəkətsiz təbiətə malikdir. Böyük bədənləri Ruan ördəyinin yuva qurmasını çətinləşdirir. Nümayiş tipli Ruan ördəkləri böyük ölçüləri səbəbilə yumurtalarını qıra bilər. Onlar digər ev ördəyi növlərindən daha yavaş yetişir. Onlar tez-tez Pekin və ya Aylesburi növləri ilə yumurta istehsalı və ölçüsünə görə müqayisə olunur. Ruan bəzən bu növlərdən üstün hesab olunur, çünki asanlıqla yağlandıqları üçün əla ət quşudur və incə ətləri var.

## Tarixi
Bu cins ilk dəfə Fransada yetişdirilsə də, XIX əsrdə İngiltərəyə gəldikdən sonra bu gün tanınan Ruan növünə çevrildi. Fransız versiyası orta ölçüdən böyük yaşılbaşa bənzəyirdi, lakin selektiv çoxaltma yolu ilə ingilislər nümayiş tipli Ruanı inkişaf etdirdilər. Nəticə dərin, uzun gövdəsi, qayıq forması, nəhəng görünüşü və xüsusilə dişilərdə detallı xəttləri olan bir quş idi. Əsasən qızardılmış quş kimi istifadə olunurdu; ilə 35-125 yumurta istehsal etsə də, daha yüksək məhsuldarlığa malik digər növlər var idi. Yumurtalar adətən ağ olur, lakin mavi-yaşıl rəngdə də ola bilər və qabıqları daha qalın olur. Fransızlar bu ev ördəyini "Mükəmməl Faydalı Ördək" ideyasını təmsil edən kimi qiymətləndirirdilər.

Adın mənşəyi mübahisəlidir. İngiltərəyə gəldikdə onlara müxtəlif adlar verilirdi: Rhône , Rohan, Roan və Ruan. Nəticədə həm İngiltərədə, həm də Fransada Ruan adı qəbul edildi. Fransada onlara "Rouen Foncé" deyilir, "Rouen Clair" isə daha açıq rəngdə olanlara aiddir.
## Qalereya

Fayl:Canardderouen.JPG|Dişi Ruan ördəyi
Fayl:Rouenduck beeton.gif|Ruan ördəyi rəsmi, 1861-ci il
File:Gonadectomy in relation to the secondary sexual characters of some domestic birds (1916) (14748393434).jpg|Erkək Ruan ördəyi


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*
Şmidt sindromu

**Şmidt sindromu** ( sözündən götürülmüş, avtoimmün poliqlandulyar sindrom tip 2, poliqlandulyar çatışmazlıq sindromu tip 2, tiro-adrenokortikal çatışmazlığı) böyrəküstü vəzi çatışmazlığı, limfositik tireoidit, hipoparatireoz və cinsi vəzilərin (cinsiyyət vəzilərinin) çatışmazlığı kimi xəstəliklərin əlamətlərini özündə birləşdirir. Bundan əlavə, I tip şəkərli diabet zamanı da müşahidə oluna bilər.

Bu sindrom ilk dəfə 1926-cı ildə Schmidt A. tərəfindən təsvir edilmiş və onun şərəfinə adlandırılmışdır.

Poliqlandulyar çatışmazlıq sindromlarının ən geniş yayılmış növü hesab olunur.

Xəstəliyə əsasən qadınlar (rast gəlinən halların 75%-i) arasında rast gəlinir.

## Etiologiyası və patogenezi
Xəstəliyin əksər halları sporadik xarakter daşıyır. Lakin ailənin bir neçə üzvündə müşahidə olunan hallar da qeyd olunmuşdur ki, bu da patologiyanın genetik mənşəyə də malik ola biləcəyini də göstərir (avtosom-resessiv irsiyyət tipi).

Şmidt sindromu üçün xarakterik olan endokrin pozuntular, HLA antigenlərinin, xüsusilə HLA-B8, HLA-DW3 və HLA-BW35 antigenlərinin mövcudluğu ilə əlaqələndirilir. Həmçinin bu pozuntular genetik olaraq müəyyən olunmuş T-supressor limfosit çatışmazlığı ilə bağlıdır. Bu çatışmazlıq anticisim sintezinin supressiyasının (boğulmasının) zəifləməsinə səbəb olur.

## Klinik təsviri
Endokrinopatiyanın ilk əlamətləri adətən yetkin yaş dövründə özünü göstərir. Klinik əlamətlər o qədər müxtəlifdir ki, bəzən panhipopituitarizmə (bütün hipofiz hormonlarının çatışmazlığı) bənzəyir (əsl hipofiz çatışmazlığına isə çox nadir hallarda rast gəlinir):

* dərinin və selikli qişaların artmış piqmentasiyası,
* asteniyə (ümumi zəiflik) və adinamiya (fəallığın azalması),
* dərinin quruluğu,
* hipotoniya (aşağı qan təzyiqi),
* huşunu itirmə (bayılma),
* anoreksiya (iştahasızlıq),
* libidonun (cinsi istək) itməsi,
* impotensiya,
* əsas mübadilə sürətinin azalması,
* üşümə,
* polidipsiya (artmış susuzluq hissi),
* poliuriya (sıx sidik ifrazı).

Aşağıdakı xəstəliklərlə birlikdə də özünü göstərə bilir:

* spru (malabsorbsiya sindromu),
* vitiliqo,
* bədxassəli miasteniya,
* eritrositlərin tam aplaziyası,
* immunoqlobulin A-nın anticisim vasitəsilə yaranan çatışmazlığı.

## Diaqnostika
Laborator diaqnostika:
* qanda hormonların səviyyəsinin aşağı olması,
* bir və ya bir neçə endokrin orqanın hüceyrələrinə qarşı anticisimlərin mövcudluğu.

## Müalicə
Simptomatik əvəzedici hormon terapiyası aparılır.

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının idman ustası

**Azərbaycan Respublikasının İdman Ustası** — Azərbaycan Respublikasında idmanda xüsusi uğurlar əldə etmiş idmançılara Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyi tərəfindən verilən fəxri dərəcə.

## Ümumi məlumat
Bu dərəcə Azərbaycan Respublikasının Vahid İdman Təsnifatında təsdiqlənmiş idman dərəcələrindən biridir və daimi xarakter daşıyır.

## Dərəcə pillələri
Azərbaycan Respublikasının Vahid İdman Təsnifatında aşağıdakı pillələr mövcuddur:
* Beynəlxalq İdman Ustası
* Beynəlxalq Qrossmeyster
* Qrossmeyster
* **İdman Ustası**
* İdman Ustalığına namizəd
* I, II, III və IV idman dərəcələri.

## Təqdim edilmə qaydası
Dərəcə hər bir olimpiya dövrü üçün (dörd il) təsdiq olunan tələblərə uyğun olaraq idman federasiyalarının təqdimatı ilə verilir.

## Mükafatlandırma nümunələri
* 2025 — Bakı Mühəndislik Universitetinin tələbəsi Şahin Əsədov bu dərəcəyə layiq görülüb.  
* 2023 — keçmiş futbolçu Əfran İsmayılov "İdman ustası" dərəcəsi alıb.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının əməkdar idman ustası
* Azərbaycan Respublikasının Vahid İdman Təsnifatı

## İstinadlar
Qarmaqlı (ördək cinsi)

**Qarmaqlı ördək cinsi** və ya **Qarmaqlı ördəyi** — Ördəklər fəsiləsinə aid ev quşu növü.
## Ümumi məlumat
Qarmaqlı ördək cinsi qeyri-adi aşağı əyilmiş dimdiyi ilə tanınan Holland mənşəli ev ördəyi növüdür. Bu növ, XVII əsrin sonlarından etibarən həm mətnlərdə, həm də təsvirlərdə qeyd olunmuşdur.

Qarmaqlı ördəyi Niderlandın şimal-qərbində yerləşən Şimali Holland əyaləti ilə əlaqələndirilir, lakin onun mənşəyi dəqiq məlum deyil. Asiyadan gəldiyi və ya Hind qaçış ördəyi ilə əlaqəli olduğu fərziyyələri sübuta yetirilməmişdir. XVII əsrin ikinci yarısında Melhior Hondekoeter və Nikolas Robert kimi rəssamların əsərlərində Hind qaçış ördəyi təsvir edilmişdir. Bu növün ilk illüstrasiyası və təsviri 1676-cı ildə Fransis Villuqbi tərəfindən nəşr olunan "Ornithologiæ Libri Tres" kitabında yer almışdır.

1678-ci ildə Con Ray tərəfindən ingilis dilində yenidən nəşr ediləndə Hind qaçış ördəyi belə təsvir edilmişdir: "*Bədən forması və xarici görünüşü ilə adi ev ördəyinə çox bənzəyir, əsas fərq dimdiyindədir. Dimdiyi enli, adi ördəklərdən bir qədər uzun və orta dərəcədə aşağı əyilmişdir. Başı da adi ördəklərdən daha kiçik və incədir. Deyilənə görə, daha yaxşı yumurta qoyur*."
## Xüsusiyyətləri

Hind qaçış ördəyi yüngül bir növ olub, orta çəkisi təxminən 2 kq-dır. Fransa, Niderland və Birləşmiş Krallıqda üç rəng variantı tanınır:
* Qara yaşılbaş: qara baş və arxa hissə, yaşıl parıltı, boz rəngli bədən, ağ boyun zolağı olmadan və boz dimdik.
* Ağ döşlü qaranlıq yaşılbaş: oxşar rənglər, lakin ağ döşlük və ağ uclu qanad lələkləri.
* Ağ: saf ağ tüklər, mavi gözlər, parlaq narıncı ayaqlar və çəhrayı dimdik.
Almaniyada "Entente Européenne" tərəfindən daha 17 rəng variantı qeydə alınmışdır, lakin bu rənglər Avropa standartına daxil edilməmişdir.

Hind qaçış ördəyi ənənəvi olaraq həm yumurta, həm də ət üçün yetişdirilirdi. Bəziləri bəzək üçün saxlanılırdı. Bu quşlar kanallar və su yolları boyunca sərbəst şəkildə yemləndiyi üçün geniş şəkildə idarə olunurdu. XXI əsrdə əsasən nümayiş məqsədi ilə yetişdirilir. Dişilər yaxşı yumurta qoyur və ildə 100-225 arasında ağ və ya mavi-yaşıl yumurta verə bilər.

## Qorunma statusu
2007-ci ildə FAO tərəfindən Hind qaçış ördəyi "təhlükədə olan" növ kimi qeyd edilmişdir. 2024-cü ildə Hollandiyada DAD-IS tərəfindən "kritik vəziyyətdə saxlanılan" kimi siyahıya alınmışdır. Hollandiyanın "Stichting Zeldzame Huisdierrassen" təşkilatı və ABŞ-dəki "Livestock Conservancy" bu növü "kritik" kimi təsnif etmişdir. Birləşmiş Krallıqda isə "Rare Breeds Survival Trust" tərəfindən nadir növlər siyahısına daxil edilməmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ara severus

**Ara severus** — Tutuquşukimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Ara severus 1758-ci ildə İsveçli təbiətşünas Karl Linney tərəfindən "Systema Naturae" əsərinin onuncu nəşrində rəsmi şəkildə təsvir edilmişdir. Linney onu bütün digər tutuquşularla birlikdə "Psittacus" cinsinə daxil etmiş və "Psittacus severus" binominal adını vermişdir. Bu ara hal-hazırda 1799-cu ildə Fransa təbiətşünası Bernard Jermen de Laseped tərəfindən yaradılmış "Ara" cinsinə daxil olan səkkiz növdən biridir. Növ adı olan "severus" latıncadan olub, "sərt", "amansız" və ya "ciddi" mənasını verir. Bu növ monotipik hesab olunur və heç bir yarımnövü tanınmır.
## Təsviri
Ara severus əsasən yaşıl rəngdədir, qanadlarında qırmızı və mavi ləkələr var. Başının üstündə, dimdiyinin yuxarısında şabalıdı-qəhvəyi bir ləkə var. Dimdiyi qara rəngdədir, göz ətrafındakı sahələr isə ağ rəngdədir və kiçik qara lələk xətləri ilə örtülüdür. Bu, göz ətrafındakı çılpaq sahələrdə lələk xətləri olan yeganə mini-ara növüdür. Vəhşi təbiətdə onların adətən səciyyəvi olan sürü həyatı tərzi, yetkinlik dövründə daha aqressiv ola bilər, bu da onlara "ciddi" adını vermişdir. Bu meyl əsarətdə yumşaldıla bilər, lakin növün əhliləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli qayğı tələb olunur. Uzunluğu 45–50 sm, çəkisi isə 300–410 qramdır.

Ara severus ağacdakı bir deşikdə yuva qurur. Yumurtalar ağ rənglidir və adətən bir dəstədə iki və ya üç yumurta olur. Dişi fərd təxminən 28 gün müddətində yumurtaların üzərində oturur, balalar isə yumurtadan çıxdıqdan təxminən 70 gün sonra yuvadan uçur.

## Qalereya

Fayl:Ara severa.JPG
Fayl:DiegoAzalea1280.jpg
Fayl:Chestnut-fronted Macaw JCB.jpg
Fayl:Ara severus - Guacamaya cariseca - Chestnut-Fronted Macaw (7503884654).jpg
Fayl:Guacamayo Maracaná (Ara severus).jpg
Fayl:Chestnut-fronted Macaw (Ara severa) -Southwicks Zoo c.jpg
Fayl:Ara severus MHNT.ZOO.2010.11.148.9.jpg| *Ara severus* yumurtası Tuluza muzeyi


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Гринёв В. А.* Попугаи: Справочное пособие. — М.: Лесная промышленность, 1991. — 334 с. — ISBN 5-7120-0296-5
* *Иерусалимский И.* Попугаи и певчие птицы: виды, содержание, обучение.  — Ростов-на-Дону: Владис, 2001. — 320 с. — ISBN 5-94194-073-4
* Энциклопедия декоративных и экзотических птиц / Авт-сост. А. П. Умельцев. — М.: Локид-Пресс, 2002. — 368 с. — ISBN 5-320-00436-2
## Xarici keçidlər

*Severe macaw in PETCO Animal Care Sheets

*Severe Macaw at Animal-World
*Chestnut-fronted Macaw photo gallery at Visual Resources for Ornithology
*Chestnut-fronted Macaw videos in the Internet Bird Collection
*Chestnut-fronted Macaw - Wild Perched Pair (medium res photo) and Article - "Amazonia Lodge" at Pinkmoose Birding
*Chestnut-fronted Macaw (high res photo) at Bird Watcher's Digest

*Chestnut-fronted Macaw (Ara severus) - Species Factsheet at BirdLife International
Zosterornis whiteheadi

**Zosterornis whiteheadi** — Sərçəkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Zosterornis whiteheadi Filippin adalarından olan Luzon adalarına endemikdir. Bu növ əsasən dağ meşələrində, adətən 1000 metrdən yüksək yerlərdə tapılır (bəzən 100 metrə qədər enir). Geniş yayılma sahəsinə malikdir və genişyarpaqlı meşələr, rütubətli mamırlı meşələr, şam meşələri, açıq meşələr, kolluqlar və insan tərəfindən dəyişdirilmiş yaşayış mühitlərində rast gəlinir.

Zosterornis whiteheadi orta ölçülü bir quşdur, uzunluğu 15 sm, çəkisi isə 17–28 qram arasındadır. Bu növün lələkləri cinsi dimorfizm göstərmir və cavan fərdlərin lələkləri haqqında məlumat yoxdur. Üzləri şabalıdı rəngli, baş tacı və ensəsi boz rəngdədir və tam olmayan ağ göz halqasına malikdir. Qanadları və quyruğu zeytun-qəhvəyi, yan tərəfləri isə daha açıq zeytun rənglidir, döş hissəsi isə sarımtıl-boz rəngə çalır. Səsi sürətli, fəal və metalik kimi təsvir edilir.

## Yarımnövləri
Bu növün iki yarımnövü məlumdur:
* "Z. w. whiteheadi" – Luzonun şimal və mərkəzi hissələrində yayılmışdır.
* "Z. w. sorsogonensis" – Luzonun cənub-şərqində tapılır, nominativ yarımnövə bənzəyir, lakin baş tacı və ensəsi qara kənarlıdır.

Bu növün adında "pəncərəgöz" sözü olsa da, əslində ağgöz fəsiləsinə aiddir.

Bu növ toxum, meyvə, həşəratlar (xüsusilə böcəklər) və hörümçəklərlə qidalanır. Tək, cütlər və ya 30-a qədər fərddən ibarət sürülər halında, adətən meşənin alt bitki örtüyündə, bəzən isə təpəliyə qədər qidalanır. Həşəratları axtarmaq üçün alt bitki örtüyündə dolaşır və tez-tez qarışıq növlərdən ibarət sürülərə qoşulur. Mavi başlı fantail, kiçik ayaqcaqqan, firuzəyi milçəkqapan, yaşılbel çığırtı, Negros yarpaqqıranı və digər kiçik quşlarla birlikdə görünür. Pitcher bitkisindən su içdiyi məlumdur.

## Yaşayış mühiti və qorunma statusu
Bu növün geniş təbii yaşayış mühitləri arasında dağlıq mamırlı meşələr, şam meşələri, ikinci dərəcəli meşələr, kolluqlar və hətta yüksək otluqlar var. Adətən dəniz səviyyəsindən 1400 metr yüksəklikdə daha çox rast gəlinir, lakin 100 metrə qədər aşağılarda da görülmüşdür.
İkinci dərəcəli meşələrdə və insan tərəfindən dəyişdirilmiş yaşayış mühitlərində yaşamaq qabiliyyətinə görə, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) bu quşu "ən az narahatlıq doğuran" növ kimi qiymətləndirmişdir və populyasiyanın sabit olduğu güman edilir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Collar, N. J. & Robson, C. 2007. Family Timaliidae (Babblers)  Pp.&nbsp;70 – 291 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Christie, D.A. eds. *[[:en:Handbook of the Birds of the World]]*, Vol. 12. Picathartes to Tits and Chickadees. Lynx Edicions, Barcelona.
Tarentola boettgeri

**Tarentola boettgeri** (*Byottger divar gekonu*) — Ümumiyyətlə "Qran Kanariya gekonu" kimi tanınan, "Phyllodactylidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Kanar adalarına və Selvagens adalarına məxsusdur. Üç tanınmış yarımnövü var.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*boettgeri*", alman herpetoloq Oskar Byottgerin şərəfinə verilmişdir. Yarımnövün adı olan "*bischoffi*" isə alman herpetoloq Volfqanq Bişoffun şərəfinə verilmişdir.

## Coğrafi yayılması və yaşayış mühiti

"T. boettgeri" Kanar adalarından Qran-Kanariya (T. b. boettgeri) və İerro (T. b. hierrensis) adalarına məxsusdur. İspaniyanın Qalisiya regionunda introduksiya edilmiş populyasiya mövcuddur. "T. b. bischoffi" yarımnövü Selvagens adalarına endemikdir.
"T. boettgeri"-nin üstünlük verdiyi yaşayış mühitlərinə kolluqlu bitkilər, qayalıq ərazilər, qayalıq sahillər və kənd bağları daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ortalis ruficeps

**Ortalis ruficeps** — Toyuqkimilər fəsiləsinə aid quş növü.
## Ümumi məlumat
Ortalis ruficeps əvvəllər Ortalis motmot növünün yarımnövü hesab olunurdu. Qarışıqlıq yaratmaq üçün, bu ayrıldıqdan sonra "Beynəlxalq Ornitologiya Komitəsi" (IOC) "O. motmot" növünü Ortalis ruficeps adlandırdı, lakin "Amerika Ornitologiya Cəmiyyəti" (AOS) və "Clements" təsnifatı onun üçün "dəyişkən" adını saxladı. Bu növ monotipikdir.

Ortalis ruficepsin uzunluğu 43–54 sm, çəkisi isə 345–620 qramdır. Başı qırmızımtıl-şabalıdı rəngdədir, üst hissəsi boz-qəhvəyi, alt hissəsi boz, əsas uçuş lələkləri isə tünd qəhvəyi rəngdədir.

Ortalis ruficeps yalnız Braziliyanın şimal-mərkəzi hissəsində, Amazon çayının cənubunda, Para ştatının Rio Tapajos çayı ilə Tokantins ştatının Rio Araguaia çayı arasında yayılmışdır. Yaşayış mühiti yaxşı öyrənilməsə də, kiçik çaçalakanın yaşayış mühitinə bənzədiyi güman edilir, sıx ikinci dərəcəli meşələr, çay boyu bitkilər, açıq sahələr və tərk edilmiş otlaqlar kimi mənzərələr. Ehtimal ki, sıx meşələrin daxilindən uzaq durur.

Ortalis ruficepsin qidalanma davranışı və pəhrizinin Ortalis motmot ilə eyni olduğu güman edilir. Bu növ adətən ağaclarda və ya yer səviyyəsində, cütlər və ya kiçik sürülər halında qidalanır. Əsasən giləmeyvə və meyvələrlə qidalanır, həmçinin çiçək və yarpaqlar da yeyir.

Ortalis motmotun çoxalma biologiyası haqqında heç bir məlumat dərc edilməmişdir.

## Qorunma statusu
Ortalis motmot Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən qiymətləndirilməmişdir. Yayılma ərazisinin bəzi hissələrində kifayət qədər geniş yayılmışdır və bəzi qorunan ərazilərdə rast gəlinir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Iberolacerta cyreni

**Iberolacerta cyreni** (*Cyren qaya kərtənkələsi*) — "Lacertidae" fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ İspaniyanın mərkəzi dağ sisteminə endemikdir və hal-hazırda qlobal istiləşmə səbəbindən Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi (IUCN) tərəfindən "təhlükə altında" kimi təsnif edilir. "I. cyreni", fərdi tanıma (eyni növün digər fərdlərini tanıma qabiliyyəti) və "termoregulyasiya" kimi əsas davranış xüsusiyyətləri nümayiş etdirən təkamül keçirmişdir.

## Təsvir

"Iberolacerta cyreni", və ya qaya kərtənkələsi, burundan kloakaya qədər 8 sm (3.1 düym) və quyruq daxil olmaqla 24 sm (9.4 düym) uzunluğa qədər böyüyə bilir. "I. cyreni", erkəklərin dişilər üzərində rəqabət apardığı növlərdən biridir; belə hallarda daha iri kərtənkələlər daha böyük reproduktiv uğur qazanır, bu da ümumi olaraq daha böyük bədən ölçülərinə və baş ölçüsü kimi döyüşlə əlaqəli strukturların daha böyük olmasına səbəb olur. Digər tərəfdən, dişilər bala daşıyır və nəticədə bala sayı və ya bala həcmi ilə bağlı təzyiqlər daha böyük qarın ölçülərinə üstünlük verir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Iberolacerta monticola

**Iberolacerta monticola** (*İberiya qaya kərtənkələsi*) — Lacertidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Portuqaliya və İspaniyaya endemikdir. Onun təbii yaşayış mühitləri dağ meşələri, kolluqlar, çaylar və qayalıq ərazilərdir. Yaşayış mühitinin itirilməsi təhlükəsi ilə üzləşir.

## Təsvir

İberiya qaya kərtənkələsi burundan kloakaya qədər təxminən 8 sm (3 düym) uzunluğundadır və uzun, incə bir quyruğa malikdir, quyruq uzunluğu bədən uzunluğunun iki qatıdır. Bədəni bir qədər yastıdır və incə sümüklü, qısa ətraflara malikdir. Rəngi müxtəlif yayılma ərazilərində dəyişir. Ümumi rəngi açıq qəhvəyi/yaşıl rəngdədir və müxtəlif uzununa rəng zolaqları və ya nöqtələr və kiçik ləkələrlə naxışlanmışdır. Bəzi digər divar kərtənkələlərindən fərqli olaraq, onurğa boyunca uzanan zolaq digər zolaqlardan daha az tünddür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Podarcis carbonelli

**Podarcis carbonelli** (*Karbonel divar kərtənkələsi*) — Lacertidae fəsiləsinə aid olan bir kərtənkələ növü. Bu növ Portuqaliya və İspaniyaya məxsusdur.
Bu kərtənkələ quyruq daxil olmaqla 20 sm (8 düym) uzunluğa qədər böyüyür və əsasən həşəratlar, hörümçəklər və ilbizlər  kimi kiçik onurğasız heyvanlarla qidalanır. Onun təbii yaşayış mühitləri mülayim kolluqlar və qumlu sahillərdir. Yaşayış mühitinin itirilməsi onun yaşaması üçün təhlükə yaradır.

## Etimologiya

Növün xüsusi adı olan "*carbonelli*", Perez-Mellado-nun həyat yoldaşı "J. Carbonell"in şərəfinə verilmişdir.

## Təsvir

"Podarcis carbonelli"nin burundan kloakaya qədər olan uzunluğu 6.5 sm (2.6 düym) -dir, quyruğu isə təxminən iki qat uzundur. Dişilər bəzi yerlərdə erkəklərdən bir qədər iri ola bilir. Arxa tərəfi adətən boz və ya qəhvəyi rəngdədir, lakin bəzən (xüsusilə erkəklərdə) yaşıl rəngdə ola bilir və tünd işarələrlə zəngin şəkildə naxışlanmışdır. Yan tərəflər də bir qədər yaşıl rəngdə ola bilər və tünd işarələrlə şəbəkəli naxışlara malikdir. Alt tərəfi ağ rəngdədir və qarın hissəsinin kənarında kiçik mavi ləkələr tez-tez görünür. Digər İberiya divar kərtənkələlərindən fərqli olaraq, ümumiyyətlə yaşıl yan tərəflərə malikdir, lakin yaşıl arxa tərəfi yoxdur.
"Podarcis carbonelli" yaxın qohumu olan "Podarcis bocagei"yə çox bənzəyir, lakin bu növ daha aydın işarələrə və sarı, narıncı və ya çəhrayı qarın hissəsinə malikdir və yaşıl yan tərəfləri və mavi xarici ventral pulcuqları yoxdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər