open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çansa

**Çansa** — Çində şəhər. Xunan əyalətinin inzibati mərkəzi.

## Əhalisi
Əhalisi 1,33 mln. (2003).

## Coğrafiyası
Syantszyan çayı sahilində port. Nəqliyyat qovşağı.

## Tarixi
Çansa Çinin ən qədim şəhərlərindən biridir. E.ə. 5 əsrdən Çansanın yerində yaşayış məskənləri olmuşdur. Çjanqo dövründə (*e.ə. 5–3-cü əsrlər*) mühüm siyasi rol oynamış Çu çarlığının formalaşması mərkəzlərindən biri idi. Bu dövrə aid dəfn yerlərində aparılan qazıntılar özünəməxsus Çu mədəniyyətinin əsas cəhətlərini (*lak, ağac və tuncdan hazırlanmış məmulatlar*) bərpa etməyə, rənglənmiş insan heykəlciklərinin tapıntıları isə əhalinin fiziki tipi haqqında təsəvvür yaratmağa imkan verir. Çansanın yaxınlığında üzərində dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim Çin mətnləri yazılmış bambuk tamasalar aşkar edilmişdir. Sin sülaləsi dövründə [e.ə. 221–207] Çansa dairə mərkəzi, sonralar müxtəlif vaxtlarda dairə, vilayət və ya qəza mərkəzi olmuşdur. Xan sülaləsi dövründə [e.ə. 3 əsr – eramızın 3 əsri] Çansada üzəri lakla örtülmüş məmulatların və tunc güzgülərin istehsalı inkişaf etmişdi (*sonralar [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]in digər rayonlarına da yayılmışdı*). Sin sülaləsi [ 1644–1912] dövründə və sonra Xunan əyalətinin əsas şəhəri idi. 1904-cü ildə burada Çində ilk inqilabi təşkilatlardan biri olan Xuasinxoy yaradılmışdı. 1910-cu ildə Çansada "çəltik qiyamı" adlı xalq üsyanı baş vermişdir. 1925–27-ci illər inqilabı dövründə Çansa. kütləvi inqilabi hərəkat mərkəzlərindən biri idi. 1941 və 1944–45-ci illərdə Çansa yapon qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdu. Sonralar qomindançıların nəzarəti altına keçmişdi. 1949-cu ilin avqustunda Çin Xalq Azadlıq Ordusu tərəfindən azad edilmişdir.

## Sənayesi
İnkişaf etmiş kənd təsərrüfatı rayonu mərkəzidir. Çəltik bazarıdır. Yüngül və yeyinti sənayesi müəssisələri fəaliyyət göstərir; polad, alüminium, dəzgah, elektrik və sənaye avadanlığı, vaqon, gübrə istehsal olunur.

## Qalereya

四羊方尊.jpg|Dörd qoş meydanı Zun
Sanguowujian.jpg|Bambuk ağacı
Dufujiangge at night.jpg|Dufu Pavilion
Duzhengjie.jpg|"Duzheng Street" tarixi bölgəsi
Meifuyanghang.jpg|Mobil korpusun keçmiş ərazisi
Furong square, changsha.JPG|Furonq meydani gecə mənzərəsi


## Həmçinin bax
* Pekin

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çansa rəsmi internet səhifəsi 
* Çansa travel guide
* Çansa interaktiv xəritəsi, məkanlar barəsində informasiya
* Çansa milli yüksək texnologiyalar sənayesi inkişaf zonası
Yuvenil su

## Yuvenil su
Yuvenil su (-ilk) maqmadan ayrılmış oksigendən və hidrogendən ilk əmələ gələn sudur. Yer altında və ya yer səthində maqmadan ayrılmış belə su buxan dərhal yeraltı sulara və atmosferdəki su buxanna qarışır. Ona görə də təbiətdə təmiz yuvenil su olmur.

## Yuvenil sular
Yuvenil sular (-gənc, cavan) — mantiyadan və vulkan ocaqlanndan ayrılaraq, litosferə daxil olan və ilk dəfə ümumi su dövranında iştirak edən cavan maqmatik sular. Hal-hazırda mantiyadan ildə təxminən 1 kub km-ə yaxın yuvenil sular ayrılaraq Yerin su dövranına daxil olur.

## Xarici keçidlər
* Jüvenil Su Nedir

## Həmçinin bax
* Hidrosfer

## İstinadlar
Miçel Markos Madera

**Miçel Markos Madera** və ya **Miçel** () — ispaniyalı peşəkar futbolçu.

## Klub karyerası

### Sportinq Xixon
### Birmingem Siti

### Xetafe
**Miçel** 2011-ci ildə İspaniyanın Xetafe klubuna transfer olundu. 3 il bu klubda oynadı.

### Makkabi Hayfa
**Miçel** 2014-cü ildə İsrail klublarından Makkabi Hayfaya transfer olundu. Bu klubdakı yeganə qolunu *Xapoel* qarşısında atdı.

### Qarabağ
**Miçel** 2015-ci ildə Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən Qarabağ ilə iki illik müqavilə imzaladı. Bu klubda 2 dəfə Azərbaycan Premyer Liqasını və Azərbaycan Kubokunu qazandı.

#### 2017–2018
**Miçel** 2017–2018 mövsümü əvvəlində Qarabağ ilə müqaviləni yenilədi.

##### UEFA Çempionlar Liqası
Qarabağ bu mövsümdəki ilk matçına UEFA Çempionlar Liqası II təsnifat mərhələsində Samtredia qarşısında çıxdı. Futbolçu 90. dəqiqədə hesabı *5–0* edən qolu atdı. Növbəti qolu isə daha yadda qalan oldu. Moldovanın Şerif klubu ilə qarşılaşmada 2-ci qolu atan **Miçel** yazılan tarixin baş rolundakı futbolçulardan oldu. Qarabağ UEFA Çempionlar Liqasının "Pley-off" mərhələsinə yüksəldi. Bu, Azərbaycan futbolunda bir ilk idi.

## İstinadlar
Ekoloji tarazlıq

**Ekoloji tarazlıq-** (təbiətdə) hər hansı təbii qruplaşmasında canlı orqanizmlərin növ tərkibinin, onun sayının, məhsuldarlığının, sahədə paylanmasının, həmçinin mövsümü dəyişməsinin, biotik maddələr mübadiləsinin və digər bioloji proseslərin nisbi davamlığı.

## Ümumi məlumat
Müəyyən ekosistem üçün xas olan mühit şəraitinin dəyişməsi ekoloji tarazlığı pozur, bir növün azalmasına, digərinin isə artmasına səbəb olur. Bununla yanaşı, orqanizmlərin təbii qruplaşmaları müxtəlif zədəverici təzyiqlərə qarşı davam gətirmək qabiliyyətinə malik olub, normal şərait bərpa olunarkən öz ilkin vəziyyətinə qayıdırlar, yəni müəyyən davamlılığa malikdirlər.

Çox zaman ekoloji tarazlıq pozulması dedikdə atmosferin qaz tərkibinin və hidroloji rejimin kəskin dəyişməsi, ətraf mühitin qlobal çirklənməsi başa düşülür. Ekoloji tarazlıq mürəkkəb və bir-biri ilə bağlı mexanizmlərini bilmədən təbiətdən səmərəli istifadə etmək, hər hansı bir təsərrüfat fəaliyyətini və təbii mühiti həyat üçün yararlı halda saxlamağı proqnozlaşdırmaq mümkün deyildir.

## Həmçinin bax
* Ekoloji problemlər
* Ekoloji terminlər

## Xarici keçid
Ekoloji tarazlıq pozularsa…

## İstinadlar
Gündönümü

## Yay gündönümü
Günəşin ekliptikada 22 iyundakı vəziyyətidir. Bu zaman Günəş ekvatordan şimala doğru ən çox meyil edir (Günəşin meyli 23,5°-yə bərabər olur). Şimal yarımkürəsində ən uzun gündüz və ən qısa gecə olur. Yay gündönümdən sonra Günəş illik hərəkətində göy qübbəsi üzrə yenə ekvatora yaxınlaşır, payız gecə-gündüz bərabərliyində isə ona çatır.

## Qış gündönümü
Günəşin ekliptikada 22 dekabr vəziyyətidir. Bu zaman Günəş ekvatordan cənuba doğru ən çox meyil edir (Günəşin meyli 23,5°-yə bərabər olur). Cənub yarımkürəsində ən uzun gündüz və ən qısa gecə olur.  gündönümdən sonra Günəş illik hərəkətində göy qübbəsi üzrə yenə ekvatora yaxınlaşır, yaz gecə-gündüz bərabərliyində isə ona çatır.

## Həmçinin bax
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Yerin Günəş sistemində mövqeyi
* Yerin Günəş ətrafında hərəkəti
Utilizasiya

**Utilizasiya** — məişət tullantılarının utilizasiyası — məişət tullantılarından qiymətli (əsasən metallar) və yanmayan (şüşə) komponentləri çıxarıldıqdan sonra üzvi maddələr yandırılaraq və ya qıcqırdılaraq enerji əldə etmək (bilavasitə və ya bioqaz almaqla) üçün, xammal isə tikinti materialı və kompost almaq üçün istifadə edilə bilər. Atmosferə atılan tullantıların utilizasiyası — sənaye qurğuları və binalar tərəfindən atmosferə atılan enerjidən və maddələrdən (qazşəkilli, toz halında, damcı halında) istifadə olunması. Məsələn: tərkibində kükürd olan qazlardan sulfat turşusunun alınması (əlvan metallurgiyada).

Sənaye tullantılarının utilizasiyası — sənaye tullantılarından təkrar xammal, yanacaq, gübrə və s. məqsədlər üçün istifadə olunması. Çirkab sularının utilizasiyası — məişət, leysan və ya sənaye sularının tərkibindəki faydalı komponentlərdən (həll olunmuş və ya asılı halda olan) istifadə edilməsi və ya təmizləndikdən sonra bu sulardan tarlaların və ya yaşıllıqların suvarılmasında istifadəsi. Çıxan qazların istiliyinin utilizasiyası — atılan sənaye istiliyindən texnoloji proseslərdə və ya qızdırıcı kimi istifadə edilməsi.

## Həmçinin bax
* Məişət ekologiyası
* Balaxanı Sənaye Parkı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bərk məişət tullantılarının təkrar emalı yolları 
* İstehsalat və məişət tullantıları haqqında Azərbaycan Respublikasinin Qanunu
Biləv çovqanı

**Biləv çovqanı**- Culfa r-nunda təbii mərz adı.

## Toponimik izah
Culfa r-nunda təbii mərz adı. Naxçıvan əyalətinin Azadçiran  nahiyəsində Bilav kimi qeyd olunmuşdur. Mənbədə kənd həm də Ağacanlı adlandırılmışdır. Bu məlumatdan aydın olur ki, kənd «Biləv» adlı yerdə Ağacanlı adlı nəslin  məskuílaşması nəticəsində yaranmışdır. Biləv kəsici alətləri itiləmək üçün istifadə edilən daş. Kəndin yaxınlığında «Bilav» mineral bulaqlar vardır.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan MR
* Culfa

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Culfa rayonu
Çapala gölü

**Çapala** (Chapala) — Meksikada, Meksika yaylasının cənubunda göl.

## Sahəsi
Sahəsi 1,100 *km<sup>2</sup>
* (ölkədə ən böyük).

## Coğrafi xüsusiyyətləri

Təqribən 1500 *m* hündürlüyündədir. Orta dərinliyi təqribən 7 *m*, ən dərin yeri 33 *m*; son illər suqoruyucu meşələrin qırılması və suyunun suvarmaya götürülməsi ilə əlaqədar səviyyəsi aşağı düşməkdədir. Gölə Lerma çayı tökülür. Sakit okeana tökülən Rio-Qrande-de-Santyaqo çayı göldən axır. Sahillərində kurortlar var. Okotlan şəhəri Çapalanın sahilindədir. Qvadalaxaru şəhərinin su təchizatı Çapaladandır.

## Həmçinin bax
* Viktoriya gölü
* Huron gölü
* Miçiqan gölü
* Tanqanika gölü
* Baykal
* Cenevrə gölü

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Çapala gölü
Ekogenetika

**Ekogenetika-** ekologiya və genetika qovuşuğunda kompleks elmi fənn. Bu fənn ekoloji amillər və populyasiyanın genetikası arasındakı əlaqələri öyrənir.

## Ekogenetik ekspansiya
Ekogenetik ekspansiya biosferin təkamül prosesi nəticəsində yeni landşaft zonalarında orqanizmlərin tarixi yayılmasıdır. prosudentlərin ekspansiyası ilk dəfə konsumentlərdən asılı olmayaraq keçmişdir. Konsumentlər Yerdə peyda olan zamandan bəri produsentlərdən asılı olmuşdur. Sonralar biosferin təkamülü produsentlərlə konsumentlərin asılılığı mərhələsinə qədəm qoymuşdur (məs., çiçəkli bitkilərlə həşəratlar).

## Həmçinin bax
Genetika

## Xarici keçid
экогенетика (ecogenetics)

## İstinadlar
İonlaşma

**İon-** atom və atom qrupları tərəfindən artıq elektronlarının itirilməsi və ya zəbt edilməsi nəticəsində əmələ gələn elektrik yükü daşıyan hissəcik.

## İonlaşma
İonlaşma atomdan (və ya molekuldan) bir, yaxud bir neçə elektronun forması və ya elektronun ona birləşməsi hadisəsidir. İonlaşma nəticəsində sərbəst elektronlar, müsbət və mənfi ionlar əmələ gətirir. İonlaşma bir sıra səbəblərdən (elektromaqnit şüalanmasının udulmasından-fotoionlaşma, cismin qızmasından-termik ionlaşma elektrik sahəsinin təsirindən və s.), o cümlədən bitki örtüyünün təsirindən-insan orqanizmi üçün faydalı olan yüngül ionların konsentrasiyasının artmasından dəyişir. Məsələn, meşə havasında oksigenin ionlaşma dərəcəsi dəniz səthindən adətən 2-3 dəfə, çəmən səthindən 5-10 dəfə, yaşayış evinin havasından təxminən 150 dəfə artıqdır.  Yalançı akasiya robiniyası, palıd, küknar, şam, ardıc ən yüksək mənfi ionlaşma qabiliyyətinə malikdir. Lakin bəzi bitkilər yüngül ionların miqdarını azaldır, ağır ionların sayını isə artırır. Bunlardan giləmeyvə, qaraçöhrə, tütün, bağ qərənfili, maqnoliya, mimoza, araliya və evkalipti göstərmək olar.

## İonalaşan radiasiya, ionlaşan şüalanma
İonlaşan radiasiya mühitin ionlaşmasına səbəb olan şüalanmadır. İonlaşan radiasiya böyük intensivlikdə insan həyatı və digər orqanizmlər üçün təhlükəlidir. Mutasiya, şüa xəstəliyi və s. əmələ gətirir. Kosmos şüalarının ionlaşma radiasiyasından biosfer ozon qatı ilə mühafizə olunur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Radiasiya anlayışı
Tromb

**Tromb** — (*r* *trombe*, ital. *tromba* — hərfi mənada *"boru"* deməkdir) — atmosferin burulğanlı, diametri yüz metrədək çatan, çox güclü şaquli hərəkətidir. Tromb quru üzərində ilin isti dövründə tropik kontinental havada, atmosferin termik stratifikasiyası qeyri-sabit olan zaman baş verir. Trombda küləyin sürəti 50–100 m/saniyə olub, yüksək dağıcıdı qüvvəyə malikdir. Tromb ABŞ-də müşahidə edilən *[[Tornado|t]]*ornadoya oxşayır.

## Metereoloji tromb
Metereoloji tromb- atmosferin burulğanlı çox güclü, şaquli hərəkətidir. Tromb qurunun üstündə ilin isti dövründə tropik kontinental, atmosferin stratifikasiyası qeyri-sabit olan zaman baş verir. Tromb kiçik ərazidə (diametri bir neçə 10 metr), iti sürətlə (tromb zamanı küləyin sürəti 50–100 m/san-yə çatır) və eni 100 m-ə qədər zolaqda böyük dağıdıcı qüvvəyə malik olur. Tromb ABŞ-də baş verən tornadoya oxşayır. Onun təkrarlanması son 10–35 ildə 8–10 dəfə artmışdır. Böyük Britaniyada son illərə qədər qeydə alınmırdı, lakin indi ildə onlarla tromb hadisəsi baş verir. Meteoroloji trombun çoxalmasının əsas səbəbi ərazinin meşəsizləş- dirilməsi, geniş açıq sahələrin əmələ gəlməsi, yer səthinin qeyri-bərabər isinməsinin artması və iqlim anomaliyasıdır.

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax

## İstinadlar
Qarayazı düzü

**Qarayazı düzü** və ya **Qarayazı çölü** — Azərbaycanın Qazax rayonu Qazangöl düzü ilə ərazisində Kür çayı arasında yerləşən düz.

## Ümumi məlumat

### Toponimikası
Qarayazı düzünün adı "çöl, geniş düzənlik" mənasını verən qədim türk sözü "yazı" və Azərbaycan dilindən olan "qara" sözünün birləşməsindən əmələ gəlib. Azərbaycan ərazisində "yazı" hissəcikli toponimlərə daha çox rast gəlinir. Məsələn: Ağyazı, Ağcayazı və digərləri

### Coğrafiyası
Sahəsi 421 km² olub, qərbdə Gürcüstan Respublikası ərazisinədək davam edir. Qarayazı düzü qərbdə enli (12–16 km) olub, şərq istiqamətində tədricən daralaraq (1–2 km) paz şəklində Kür çayı ilə Ortaqaş-Quyruqençi tirəsi arasına daxil olur. Şimal-şərq maili hissədə yarğan və qobulara rast gəlmək olur.

Buradakı yeraltı sular çox dərində deyildir. Onlar qarasu bulaqları şəklində üzə çıxır. Bu sular yüksək debitli olub, təsərrüfatın müəyyən sahələrində (əkinçilikdə, maldarlıqda) istifadə oluna bilər.

Əsasən şabalıdı torpaqlar üzərində inkişaf etmiş quru çöl bitkiləri (taxıl, müxtəlif ot və yovşan quruplaşması) hakimdir. Kür çayının sahilində 2–6 km enində rütubətli allüvial-tuqay və allüvial-çəmən torpaqları üzərində tuqay meşələri yayılmışdır. Qarayazı düzündə suni suvarma nəticəsində taxılçılıq, pambıqçılıq, bağçılıq və bostançılıq geniş inkişaf etmişdir.

Qarayazı düzünün daxilində bir-birindən fərqlənən iki yarımrayon: Qarayazı və Kürsahili tuqay meşələri yarımrayonları ayrılır.

### İqlimi
Qarayazı düzünün iqlimi quru subtropik olub, isti yayı və mülayim qışı ilə fərqlənir. Orta illik temperaturu 9–120-dir. Orta illik yağıntıların miqdarı 350–400 mm olub, əsasən yaz və payız aylarında düşür.

## Həmçinin bax
* Yazı düzü
* Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu

## İstinadlar
Ceyrançöl düzü

**Ceyrançöl düzü** — Eldar çölü düzü ilə Kürçayı arasında yerləşərək Qazangöl rayonundan Mingəçevir su anbarına qədər uzanır.

## Ümumi məlumat
Ceyrançöl düzünün sahəsi 0,9&nbsp;km²-dir. Relyefi onun tektonikası ilə sıx əlaqədar şəraitdə formalaşmışdır.

Düzün mərkəzində yerləşən Ceyrançöl dağı  digər dağlardan fərqli olaraq, gümbəzvari quruluşa malikdir. O, hər tərəfə tədriclə enərək düzənliklərlə birləşir və qalxanvari səth əmələ gətirir.

Ceyrançöl düzünün mərkəzindən keçən Qanlı qobu və onun inkişaf etməkdə olan qolları Çeyrançöl düzünü kəsir. Ceyrançöl rayonu yağıntısının az (Samuxda 265&nbsp;mm), orta illik, yay və qış temperaturunun yüksək olması ilə əvvəlki rayonlardan fərqlənir.

Burada boz-qonur və açıq şabalıdı torpaqlar geniş yayılmışdır. Bu torpaqlar humusun azlığı, karbonatın çoxluğu ilə bir-birindən fərqlənir. Rütubət nisbətən çox olan sahələrdə torpaq örtüyü tamamilə şoranlaşmış və səthdə ağ örtük əmələ gətirmişdir.

Bitki örtüyü şoran, kəngiz-yarğan, yovşan-efemer qruplaşmalarından ibarətdir. Dağların dik cənub yamaclarında torpaq-bitki örtüyü inkişaf etməmişdir.

Təbii şəraitin müxtəlifliyi Ceyrançöl düzü daxilində 4 yarımrayona ayırmağa imkan verir: Palantökən, Ceyrançöl, Quyruqençi, Yenikənd yarımrayonları 

## İstinadlar
Laqranj nöqtələri

Bir birini qravitasiya qüvvəsi ilə cəzb edən iki göy cisminin arasında qravitasiyanın bərabərləşdiyi nöqtələrə Lagranj nöqtələri deyilir. Joseph Louis Lagrange'nin kəşf etdiyi və elm dünyasına qazandırdığı bu nöqtələr 5 dənədir.

Qısaca L1,L2,L3,L4,L5 olaraq adlandırılır.

L1 nöqtəsi iki göy cismi arasında qalan və onların cazibəsinin bərabərləşdiyi yerdir. Burda dayanan bir cism demək olar ki heç bir təsirə məruz qalmadan uzun müddət dolana bilər.

L2 nöqtəsi isə kiçik olan göy cisminin arxasında qalan nöqtədir və yenə də qüvvələrin bərabərləşdiyi nöqtəni göstərir.

L3 nöqtəsi iki göy cisminin böyük olanının arxa tərəfidir. Ancaq yenə də ikisinində qüvvələrinin bərabərləşdiyi yerdir.

L4 və L5 nöqtələri heç bir təsirə məruz qalmadan sonsuza qədər dolana biləcəyiniz ən güvənli yerdir.L4 və L5 nöqtələri Dünyadan 1.6 milyon km uzaqda yerləşir.Yəni bu nöqtədən uzaqda olsanız Günəşin təsirində olacaqsınız. Əgər ki,bu nöqtədən daha yaxın olsanız o zaman Yer kürəsinin təsirində olacaqsınız.

L1,L2,L3 nöqtələrində olan cismlərin orbitləri sabit olmazkən,L4 və L5 nöqtələri sabit orbitlidir.Günəş sistemində Günəş ətrafında dönən demək olar ki bütün planetlərin L4 və L5 nöqtələrində həbs olmuş toz buludları,asteroidlər və başqa kosmik cismlər vardır.
Bozdağ (Naxçıvan)

## Toponimik izah
**Bozdağ (Bozağıl)** — Şərur rayonunun Dəmirçi kəndinin şimalında dağ. Dağın adı onun üst süxurunun boz rəngli gildən ibarət olması ilə əlaqədardır. Yerli əhali içərində Bozagil də adlanır.

## Geomorfologiyası
Sədərək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1182,7 m). Naxçıvan dağarası çökəkliyinin şimal-qərbindəki Sədərək düzünün cənub-şərq kənarında, Bağırsaqdərəçayın aşağı axımında, Dəhnə-Vəlidağ tirəsinin şimal-şərq qurtaracaqında zirvə. Dəmirçilər kəndindən 7&nbsp;km şimaldadır. Təpəsi Alt Karbon (Bozdağ lay dəstəsi) və Üst Perm (Qızılqaya lay dəstəsi) yaşlı əhəngdaşılardan təşkil olunmuş, şimala doğru alçalan günbəzvari yüksəklikdir. Yamaclarında Alt Karbona aid Dizə və Goranqalası lay dəstələrinin, cənub ətəyində isə Üst Devona aid Payadərə lay dəstəsinin əhəngdaşıları açılır. Hər tərəfdən Üst Miosen və Pleystosen çöküntüləri ilə əhatə olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-qərb qurtaracağında, Şərur-Culfa qalxım zonasının Şərur seqmentinin gömülmüş cənub-qərb cinahında cavan çöküntülər altından yer səthinə çıxan Dəhnə-Vəlidağ qalxımının şimal-qərb qanadını mürəkkəbləşdirən ikincidərəcəli Qaradaş-Bozdağ maili sinklinal qırışığının nüvə hissəsində yerləşir. Zirvə hissəsində və yamaclarında şimal-qərb və şimal-şərqə yönəlmiş fay qırılmaları izlənilir.

Bozağıl dağı  – Şərur rayonu ərazisində Bozdağın yerli əhali arasında işlədilən başqa adı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şərur rayonu

## Həmçinin bax
Eldar çölü düzü

**Eldar çölü düzü** — Palantökən və Qomroy dağları arasındakı geniş düzənlik sahəni tutur.

## Ümumi məlumat
Eldar çölü düzü qərbdə Eldaroyuğu dağı, şərqdə isə Mingəçevir su anbarı ilə sərhədlənir. Sahəsi 371 km² olub, qərbdən şərqə doğru uzunluğu 36 km, eni isə 12 km-ə qədərdir.

Tektonik cvəhətdən antiklinoriumunun şimal hissəsində yerləşməklə, Eldar sinklinalına uyğun gəlir.

İqlimi tamailə yarımsəhra xarakterli olub, yayın orta temperaturu Samuxda 14,2 qışınki isə 0,8–3,40-dir. Ən isti ayın (iyul) orta temperaturu 26,70, ən soyuq ayınki (yanvar) isə 0,80-dir. Orta illik yağıntı265 mm (Samuxda), orta illik buxarlanma isə 1000–1200 mm arasında dəyişir.

Çay şəbəkəsi əsasən müvəqqəti axarı olan yarğan və qobulardan ibarətdir. Qüvvətli leysan yağışları zamanı bu yarğanlarda axar əmələ gəlir. Rayonun mərkəzindən keçən və daimi axarı olan İori çayı əsasən yağış və yeraltı sularla qidalanır.

Eldar çölü düzündə boz-qonur torpaqlar üzərində yayılmış yarımsəhra tipli bitkilər (yovşan-kəngiz, kəngiz-yarağan, yovşan-efemer qruplaşmaları) əsas yer tutur. Lakin İori çayının terraslarında və suvarılan sahələrdə çəmən, çəmən-çala torpaqları üzərində müxtəlif çəmən otları yayılmışdır. Şimal kənarında dar zolaq şəklində açıq qonur və qonur torpaqlar üzərində seyrək arid saqqız meşəsi inkişaf etmişdir.

Burada taxılçılıq, bağçılıq və bostançılıq təsərrüfatın əsasını təşkil edir. Bundan əlavə burada maldarlıq da inkişaf etdirilmişdir.

## İstinadlar
Torf sənayesi

**Torf sənayesi** — Torf sənayesi- yanacaq sənayesi sahəsi; torf yataqlarının mənimsənilməsini, torfun çıxarılması və emalını əhatə edir. Zəngin torf yataqlan Qərbi Sibirdə və Rusiyanın şimal- qərb hissəsindədir. İrlandiya, AFR-da da torf çıxarılır. Torfdan yanacaq kimi əsasən İrlandiya, AFR və Finlandiyada, digər ölkələrdə isə bağçılıqda, gülçülükdə və tərəvəzçilikdə istifadə edilir.

## Torf bataqlığı
Torf- energetikada istifadə edildikdə ətraf mühitdə bir sıra mənfi nəticələr baş verir: su sisteminin rejimi pozulur, torf çıxarılan yerdə landşaft və torpaq örtüyü dəyişir, yerli təmiz su mənbələrinin keyfiyyəti pisləşir, hava hövzəsi çirklənir, heyvanat aləminin yaşayış şəraiti pisləşir. Torfun daşınması və saxlanması ilə əlaqədar xeyli ekoloji çətinlik yaranır.

Torf bataqlığı-torf əmələgətirici rütubətsevər bitkilərlə örtülü, 30 sm və daha artıq torf layına malik olan bataqlıqlara deyilir. Torf bataqlıqları əsasən mülayim qurşaqlarda yayılmışdır, nadir hallarda tropik qurşaqlarda da torf bataqlığına rast gəlinir. Məsələn, Sumatra adasında yerləşən bataqlıqda torf layının qalınlığı 9 m-ə çatır.

## Hasilatı
Torf yataqlarının xüsusiyyətlərinə və inkişaf üsullarına görə torfun hidravlik, ekskavator, frezləmə, frezləmə-qəlibləmə və digər hasilat üsulları mövcuddur. Bu hasilat üsullarında torf yataqlarının işlənməsi üçün müxtəlif sistemlər tətbiq olunur: dərininə (karxana), səthi, dərininə-səthi, yarıq və s. Hal-hazırda torf yatağının ən geniş yayılmış inkişafı növü səthi sistemdən istifadə edərək torf hasilatının frezləmə üsuludur. Yataqların istismara hazırlanması zamanı ilk olaraq normal iş şəraitini təmin etmək üçün torf yatağı qurudulur. Bunun üçün yatağın üzərinə bir drenaj şəbəkəsi qoyulur. Aşağı hündürlükdəki torf ərazilərində şəbəkənin tikintisi torf hasilatına başlamazdan bir il, orta və yüksək hündürlüklü torf ərazilərində isə iki il əvvəl başa çatdırılır. Drenaj işləri torf yatağının istismarı üçün təsdiq edilmiş layihəsi əsasında aparılır. Drenaj işləri nəticəsində torf yatağındakı torfun rütubətlilik səviyyəsi 50–60%-ə qədər enir.

## Torfun yanması
Torfun yanması-torf bataqlığının (bir qayda olaraq qurudulmuş) səthinin günəş şüaları ilə hədsiz qızması təsirilə təbii yanması və ya odla diqqətsiz rəftar nəticəsində yanmasıdır. Torfun yanması ilə mübarizə aparmaq çox çətindir, belə ki, yanma səthin altında 2–3 m dərinlikdə gedir. Torfun yanması böyük iqtisadi itkiyə və insan tələfatına səbəb olur.

## Xarici keçidlər
* Yanacaq – energetika sənayesi

## Həmçinin bax
* Faydalı qazıntılar
* Torf

## İstinadlar
Risk faktoru

**Risk faktoru-** müəyyən xəstəliyin bilavasitə səbəbi sayılmayan, lakin onun baş verməsi ehtimalını artıran ümumi faktorların adıdır. Bura həyat şəraiti və tərzi xüsusiyyətləri , həmçinin orqanizmin anadangəlmə və ya qazanılan xüsusiyyətləri aid edilir. Onlar individiumda (fərddə) xəstəlik ehtimalını artırmaq, yaxud mövcud xəstəliyin gedişinə və proqnozuna əlverişsiz təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdir. Adətən bioloji, ekoloji və sosial risk faktorları ayrılır. Əgər risk fatorlarına bilavasitə xəstəliyə təsir göstərən faktorlar da əlavə edilsə, onlar birlikdə sağlamlıq faktorları adlanır ki, onlar da analoji təsnifata malikdir.

## Bioloji risk faktoru
Bioloji risk faktorlarına genetik və ontogenez dövründə insan orqanizminin qazandığı (əldə etdiyi) xüsusiyyətlər aiddir. Məlum olduğu kimi, bəzi xəstəliklərə çox vaxt müəyyən milli və etnik qruplarda rast gəlinir. Hipertoniya, xora xəstəlikləri, şəkərli diabeti və b. xəstəliklərə irsi meyillik mövcuddur.

Bir sıra xəstəliklərin, o cümlədən şəkərli diabeti, ürəyin işemiya xəstəliyinin baş verməsinin ciddi faktoru köklük hesab olunur. Orqanizmdə xroniki infeksiya mənbəyinin mövcudluğu (məsələn, xroniki tonzillit) revmatizm xəstəliyinə səbəb ola bilər.

## Ekoloji risk faktoru
Ekoloji risk faktorları atmosferin fiziki və kimyəvi xassələrinin dəyişməsi, məsələn, bronx-ağciyər xəstəliyinin inkişafına təsir göstərir. Temperaturun, atmosfer təzyiqinin və maqnit sahəsinin gərginliyinin sutkalıq kəskin dəyişməsi ürək-damar xəstəliklərinin ağırlaşmasına səbəb olur.

## Sosial risk faktoru
Sosial risk faktorları əlverişsiz mənzil-yaşayış şəraiti, müxtəlif stress vəziyyəti bir çox xastəliklərin, xüsusən ürək-damar sistemi xəstəliklərinin risk faktoru sayılır. Pis vərdişlər, məsələn, siqaret çəkmə bronx-ağciyər və ürək-damar xəstəliklərinin baş vermə risk faktoru hesab olunur. Alkoqoldan istifadə edilməsi alkoqolizm, qaraciyər, ürək və başqa xəstəliklərin inkişafı üçün risk faktoru sayılır.

Risk faktorları ayrı-ayrı individuum üçün (məsələn, orqanizmin genetik xüsusiyyətləri) və ya müxtəlif növlərin bir çox fərdləri (məsələn, ionlaşmış şüalanma) üçün əhəmiyyətli ola bilər. Bir neçə risk faktorunun birgə təsiri, məsələn, köklük, hipodinamiya, siqaretçəkmə, karbohidrat mübadiləsinin pozulmasının birgə təsiri ürəyin işemiya xəstəliyinin inkişafını artırır.

Xəstəliklərin baş verməsi və güclənməsinin profilaksitasında fərdi şəkildə risk faktorlarını aradan qaldırmaq (zərərli vərdişlərdən əl çəkmək, idmanla məşğul olmaq, orqanizmdə infeksiya mənbəyini ləğv etmək və s.) işinə, həmçinin populyasiya üçün əhəmiyyətli olan risk faktorlarını kanarlaşdırmağa böyük diqqət ayrılır. Bunun üçün həm də, ətraf mühitin su təchizatı mənbələrinin mühafizəsi tədbirləri, torpağın və ərazinin səhiyyə baxımdan qorunması, təhlükəsizlik texnikasına riayət etmək və s. həyata keçirilməlidir.

## Həmçinin bax
* İntihar
* Risk (iqtisadi)

## Xarici keçid
Azərbaycanda sürətlə yayılan XƏSTƏLİKLƏR 

## İstinadlar
Nazim Bababəyli

**Nazim Bababəyli Səfərəli oğlu** () — Coğrafiya üzrə fəlsəfə elmlər doktoru, dosent, Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı.

## Həyatı
N. S. Bababəyli 28 may 1953-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1971–1975-ci illərdə ADPU-nun Coğrafiya fakültəsində təhsil alıb. 1975-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasınin "Kaspi" mərkəzində baş laborant vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. Xarici ölkələrdə Rusiya, Türkiyə, İran, Gürcüstanda beynəlxalq elmi konfrans və simpoziumlarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
1977–1978-ci illərdə Moskva şəhərində  kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışıb.

1978–1990-cı illərdə Kosmik Tədqiqatlar Elm və İstehsalat Birliyində mühəndis, kiçik elmi işçi, elmi işçi, laboratoriya rəisi, Elmi-Texniki Kompleksin rəhbərinin müavini vəzifəsində çalışıb.

1990-cı ildən Milli Aerokosmik Agentliyin Naxçıvan şöbəsində rəis vəzifəsində çalışıb.

2004-cü ildə "Araz çayının yuxarı hissəsinin ekoloji şəraiti" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, eyni zamanda 2003-cü ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində Coğrafiya kafedrasının müdiri olub.

2010-cu ildə Coğrafiya kafedrası üzrə dosent diplomu almışdır.

1994-cü ildə Naxçıvan şəhər Məclisinin, 2005-ci ildə III çağırış, 2010-cu ildə IV çağırış, 2015-ci ildə V çağırış və 2020-ci ildə VI çağırış Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı seçilib.

Avropa Şurası Regional və Yerli Hakimiyyətlər Konqresində Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü idi.

Əsasən Aerokosmik tədqiqatlar, coğrafi və geoloji ekologiyaya həsr olunmuş 180-ə qədər məqalənin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın, ali məktəblər üçün bir neçə proqramın müəllifidir.

"Naxçıvan" Universitetinin "Təbiət elmləri" kafedrasının müəllimi dosent vəzifəsində işləyirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Nazim Səfərəli oğlu Bababəyli
Tayfunlar

## Tayfunlardan əziyyət çəkən ərazilər

Tayfunlar- ən dağıdıcı tropik siklonlar sırasına aiddir. Hər il tayfunlar Asiyanın bir sıra ölkələrinin iqtisadiyyatına olduqca böyük itkilər verir. İqtisadi baxımdan zəif inkişaf etmiş ölkələr tayfunların vurduğu ziyanları çətinliklə bərpa edə bilir. Sakit okeanın qərb hissəsinin üzərində ildə 25–30 peyda olunan tayfundan ayrı-ayrı illərdə 1-dən 4-ü Yapon dənizinə və Primorski ölkəsinə çıxır. Bütün bunlar Filippindən şimali- şərqdə okean üzərində əmələ gəlir. Onların orta mövcudiyyəti 11 gün, maksimum isə 18 gün təşkil edir. Belə tropik siklonlarda müşahidə olunan minimal təzyiq geniş tərəddüdə malik olur (885 qPa-dan 980 qPa-ya qədər), lakin onlar Rusiya ərazisinə çıxdıqda mərkəzlərində təzyiq 960–1006 qPa-ya qədər yüksəlir. Sutka ərzində maksimal yağıntıların cəmi 400 mm-ə, küləyin sürəti işə 20–35 m/san-yə çatır. Şimal yarımkürəsində qış qasırğaları da dağıdıcı xarakter daşıyır. Stiven Lambert *"journal of Geophysical Research"* jurnalında bu yarımkürədə XX əsrdə güclü qış qasırğalarını təhlil etmişdir: 1920–1970-ci illər arası 40-a qədər qış qasırğası baş verimşdir. Sonralar temperaturun yüksəlməsi ilə əlaqədar olaraq qasırğaların tez-tez baş verməsi müşahidə edildi, 1985-ci ildən başlayaraq Şimal yarımkürəsində ildə 80-ə qədər qasırğa hadisəsi baş verir. Son onillikdə Qərbi Avropada çoxsaylı misli görünməmiş dağıdıcı güclü qasırğalar baş vermişdir. 1999-cu ilin qışında Qərbi Avropada üç qeyri- adi dəhşətli qasırğa olmuşdur: *"Anatol"*, *"Martın"* və *"Lotar"*. Bu qasırğalar 150 insanın ölümünə səbəb olaraq 10,3 mlrd, dollar maddi ziyan vurmuşdur. Dekabrın 26-sı Milad bayramı günü *"Lotar"* qasırğası Fransa, Almaniya və İsveçrəyə 7,5 mlrd, dollar ziyan yetirdi.

## Xarici keçidlər
* Tayfun və tornadoların qarşısını almaq mümkün deyil  

## Həmçinin bax
* Tayfun qasırğası

## İstinadlar
Torpaqların ekologiyası

**Torpaqların ekologiyası** — kənd təsərrüfatı ekologiyasının bölməsi; torpaqdan istifadə şəraitini təyin edən təbii faktorları öyrənir. Torpaqların ekologiyası təbiətin mühafizəsi fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Bu termini L. Q. Ramenski (1938) təklif etmişdir.

## Torpaqların ekoloji mübitlik modeliredaktə
Torpaqların ekoloji münbitlik modeli torpaqların münbitlik modeli-bitki məhsuldarlığının müəyyən səviyyəsinə uyğun gələn aqronomik cəhətdən əhəmiyyətli torpağın xassələri və rejimlərinin məcmusu hesab olunur. Bu istiqamətdə olan materiallara və respublikamızda aparılan torpaq-aqroekoloji tədqiqatlara, ayrı-ayrı regionların təbii şəraitinin təhlilinə əsaslanaraq, bitkilərin (taxıl, pambıq, üzüm, çay, meyvə, otlaq, meşə) tələbatından asılı olaraq müxtəlif torpaqlar üçün münbitlik modeli işlənmişdir. Zonal əkinçilik sistemləri çərçivəsində münbitliyin idarə edilməsi əhəmiyyətinə görə Azərbaycan torpaqlarının xassələrinin faktiki və optimal parametrləri əsasında doqquz blokdan ibarət münbitlik modeli hazırlanmışdır:

* Aqroekoloji blok
* Torpaq tərkibi bloku
* Torpaq rejimləri bloku
* Torpaq xassələri bloku Qiymətləndirmə bloku
* Biometriya bloku
* Torpaq faunası bloku
* Aqromeliorasiya bloku
* Monitorinq bloku

## Torpaqların ekoloji mübitlik modeli
Torpaqların ekoloji münbitlik modeli torpaqların münbitlik modeli-bitki məhsuldarlığının müəyyən səviyyəsinə uyğun gələn aqronomik cəhətdən əhəmiyyətli torpağın xassələri və rejimlərinin məcmusu hesab olunur. Bu istiqamətdə olan materiallara və respublikamızda aparılan torpaq-aqroekoloji tədqiqatlara, ayrı-ayrı regionların təbii şəraitinin təhlilinə əsaslanaraq, bitkilərin (taxıl, pambıq, üzüm, çay, meyvə, otlaq, meşə) tələbatından asılı olaraq müxtəlif torpaqlar üçün münbitlik modeli işlənmişdir. Zonal əkinçilik sistemləri çərçivəsində münbitliyin idarə edilməsi əhəmiyyətinə görə Azərbaycan torpaqlarının xassələrinin faktiki və optimal parametrləri əsasında doqquz blokdan ibarət münbitlik modeli hazırlanmışdır:
* Aqroekoloji blok
* Torpaq tərkibi bloku
* Torpaq rejimləri bloku
* Torpaq xassələri bloku Qiymətləndirmə bloku
* Biometriya bloku
* Torpaq faunası bloku
* Aqromeliorasiya bloku
* Monitorinq bloku

## Həmçinin bax
* Torpaq
* Torpaqşünaslıq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Torpağın ekologiyası
Yük təyyarəsi

**Yük təyyarəsi** və ya **nəqliyyat təyyarəsi** — sərnişindən çox yük daşımaq məqsədilə hazırlanmış tərpənməz qanadlı bir hava gəmisidir. Sərnişin təyyarələrində olan rahatlıqın olmadığı yük təyyarələri, yükün boşaldılması və yüklənməsi işləri üçün bir və ya birdən çox böyük qapılara malikdir. Yük təyyarələri hava kargo daşıyıcısı olan şirkətlər, sivil vətəndaşlar və ya müxtəlif ölkələrin silahlı qüvvələri tərəfindən istifadə olunur.
Kiçik Zond adaları

**Kiçik Zond adaları** (, ) — Malay arxipelaqına daxil olan adalar qrupu. Böyük Zond adaları ilə birlikdə Zond adalarını təşkil edir.

## Coğrafiyası
Kiçik Zond adaları adaları altı iri və çoxlu sayda kiçik adalardan ibarətdir. Yava adasından şərqdə yerləşir. Sahəsi 87-min km², əhalisi 14 milyon nəfər təşkil edir. Ən iri adaları Bali, Lombok, Sumbava, Flores və Timor adalarıdır. Flores adasından cənubda Sumba adası yerləşir. Kiçik Zond adaları kifayət qədər dağlıq əraziyə sahibdir. Səbəb vulkanik məşhəlli olmasıdır. Adalar qrupunun ən hündür nöqtəsi Lombok adasında yerləşən Pincani dağıdır. Onun hündürlüyü 3726 metr təşkil edir.

Bali və Lombok adaları arasında Volles xətti yerləşir. Bu xətt Asiya və Avstraliyanı ayırır. Komodo adası isə Komodo varanı ilə bütün dünyada tanınır.

## İnzibati bölgü
Kiçik Zond adalarının böyük qismi İndoneziya ərazisinə daxildir. Timor adasının şərqində isə Şərqi Timor yerləşir. Kiçik Zond adalarının İndoneziyaya daxil ərazisi üç vilayətə bölünür: Bali, Qərbi Kiçik Zond adaları və Şərqi Kiçik Zond adaları:
* Şərqi Timor — 15 007&nbsp;km², 1 066 409 nəf. (2010)
* İndoneziya — 73 070&nbsp;km², 13 074 796 nəf. (2010)
** Bali — 5 780&nbsp;km², 3 890 757 nəf.
** Qərbi Kiçik Zond adaları — 18 572&nbsp;km², 4 500 212 nəf.
** Şərqi Kiçik Zond adaları — 48 718&nbsp;km, 4 683 827 nəf.

## İqtisadiyyat
Adalar kənd təsərrüfatı məhsulları ilə tanınır. Burada düyü və Kofe yetişdirilir. Faydalı qazıntılardan neft, dəmir, marqans və mis çıxarılır.

## İstinadlar
Nukuoro atollu

[thumb|220x220px|[NASA-nın çəkdiyi Nukuoronun kosmosdan görüntüsü]]
**Nukuoro** — ekvatordan bir qədər şimalda, Mikroneziya Federativ Ştatlarının Ponpei ştatında yerləşən qum atollu. Təxminən 900 nəfər əhalisi var. Atol klassik halqaşəkilli formasındadı, ortasında diametri 6 kilometrə yaxın olan laqun yerləşir.

Adada hava limanı yoxdur, ayda bir dəfə qeyri-müntəzəm olaraq sərnişin gəmisi gəlib gedir. Həmçinin buranın ibtidai məktəbi var.

İnsanların Nukuoroda nə vaxt peyda olması məlum deyil, lakin miqrasiya çox güman ki XII əsrdə başlayıb və qeyri-bərabər yayılıb. Ağlagələn miqrasiya istiqaməti Tuvaludu. Avropalılar atollu 1806-ci ildə tapıblar: ispan dənizçi Xuan Batista Monteverdinin komandanlığı altında olan gəmidən görüblər.

Əhalisi Polineziya dili olan Nukuoro dilində danışırlar, bundan başqa yaşlılar ponapey dilini də bilirlər. Taro və kopra yetişdirilməsi (əsasən atollun cənub-şərq hissəsində), maldarlıq və balıqçılıqla məşğul olurlar  Sahilində qara istridyələrə rast gəlmək mümkündü, onlar mirvari istehsal edirlər.

 
Atollda uşaqların ailədən ailəyə keçməsi çox yayılıb, belə ki, 1999-cu ildə edilən tədqiqatda müəyyən edilmişdir ki, uşaqların təxminən üçdə ikisi (61%) ögeydilər. 1965-ci ildə isə yaşlı əhalinin cəmi 2% -ı ömrümdə heç vaxt onlara doğma olmayan ailədə böyümüyüblər. 

2011-ci ildə BMT-nin yerli xalqların məsələləri üzrə Daimi forumunda Nukuoro rezidentlərin təmsilçisi Bestina Mencamin bildirdi ki, atol qlobal istiləşmənin səbəb olduğu sunamiyə görə daim təhlükədədi, və o, təkçə sığınacaqların yoxluğunu yox, həm də aclığa aparan münbit torpaqların dağıdılmasını nəzərdə tuturdu.

## İstinadlar
Parvati

**Parvati** () Hinduizmdə bir Hind tanrıçasıdır. Xüsusilə evli qadınlar ərlərinə sağlam həyat və uzun ömür istəmək üçün ona yalvarırlar. Bu Hinduizmdəki çox qədim bir ənənədir. Parvati mətnlərin açıqlamasında əsasən Şakti və ya Durqanın bir təmsili olaraq görülmüşdür. *Uma*, *Lalitha*, *Gowri*, *Şivakamini* və *Aparna* yüzlərlə fərqli adlardan bir neçəsidir.

*Parvata* sanskritcə "dağ" mənasını verən sözlərdəndir; beləliklə "Parvati" "Dağların osu (qadını)" kimi bir məna verir. Adın bu mənasının səbəbi Parvatinin dağların tanrısı olan Himavanın qızı olmağındandır. Parvatinin valideynləri *[[Himavat]]* yəni Himalay dağlarının təcəssümü (cismaniləşmiş, bədən tapmış halı) və apsara Menādır. Parvati inanclarda Şivanın ikinci arvadıdır. Lakin Dakşayanidən (Şivanın ilk arvadı) fərqli deyildir, əslində onun bir reankarnasiyasıdır.
Markos Lyorente

**Markos Llorente Moreno** — Real Madridin yarimüdafiəçisi.
## Həyatı
Markos Lloerente 30 yanvar 1995-ci ildə İspaniyanın Madrid şəhərində doğulub.Karyerasının çox hissəsinin İspaniyanın Real Madrid klubunda keçirib. Real Madriddən başqa o, İspaniyanın Alaves klubunda da icarə əsasında 2 mövsüm oynayıb . Ümumilikdə 94 oyuna 3 qol vura bilib .

## Futbol karyerası

### Real Madrid B
Llorente Peşəkar karyerasına 2014-cü ildə Real Madriddə başlayıb. Burada debüt oyununu 2014-düncü ildə keçirib. Cəmlikdə isə Bir mövsüm ərzində 62 matca çıxdı və rəqib qapılarına 3 qol vura bilmişdir.

### Real Madrid
Markosun 20 yaşı var idi . Real Madriddə cəmi 1 mövsüm oynayır,və cəmi 2 matça çıxır. Ancaq qol vura bilmir .

### Alaves
2016-cı ildə Markos Llonte Alavesə transfer olunur . Burada 32 matçda meydana çıxır və rəqib qapılarına qol vura bilmir .

### Real Madrid
2017-ci ildə  Real Madrid onu geri qaytarır. Burada ona 18 nömrə verilir .
Haydar Berk

**Haydar Berk** () — Türkiyə diplomatı.

## Həyatı
Haydar Berk 30 noyabr 1954-cü ildə Çanaqqalanın Çan kəndində şəhərində anadan olmuşdur.

1976-cı ildə Ankara Universitetinin Siyasi elmlər fakültəsindən məzun olmuşdur.

## Diplomatik fəaliyyəti
1977-ci ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində fəaliyyətə başlamış və müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir.

O, 2001–2005-ci illərdə Türkiyənin Bolqarıstandakı səfiri vəzifəsində işləmişdir.

## Ailəsi
Evlidir. 2 övladı var.

## İstinadlar
Speleologiya

**Spleologiya** ( –mağara,  – elm, təlim) — mağaralar haqqında elmin kompleks biliklər sahəsi olub, mağaraların mənşəyini, morfologiyası, mikroiqlimi, oradakı çayları, gölləri, floranı, faunanı, ölmüş heyvanların izlərini, vaxtilə mağaralarda uzun müddət yaşayan insanların maddi mədəniyyətini, divar rəsmlərini, heykəltaraşlıq təsvirlərini, həmçinin Yer altında yaşayan insanların bioloji və fizioloji problemlərini öyrənir.

Fiziki coğrafiyanın bir şöbəsi olan Speleologiya həmçinin,  mağaraların coğrafi yayılması və istifadə edilməsi məsələləri ilə yaxından məşğul olur.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* PRO Speleo

## Həmçinin bax
* Mağara
* Mağara şiri
Tomaş Frankovski

**Tomasz Frankowski** (16 avqust 1974-cı , Belostok, Polşa) — Polşa futbolçusu.

## Karyerası

### Klub

## Milli karyerası
Tomasz Frankowski bir müddət Polşa U-18 komandasında çıxış etmişdir. O, həmçinin Polşa milli futbol komandası ilə üç yoldaşlıq görüşündə də iştirak etmişdir.

## Uğurları
;Visla Krakov
* Ekstraklasa (5): 1998–99, 2000–01, 2002–03, 2003–04, 2004–05
* Polşa Kuboku (2): 2001–02, 2002–03
* Polşa Superkuboku (1): 2001

;Yagelloniya Belostok
* Polşa Kuboku (1): 2009–10
* Polşa Superkuboku (1): 2010

## Xarici keçidlər
* 
*
Nebula mükafatı

***Nebula mükafatı*** () Amerika Elmi Fantastika və Fentezi Yazıçıları tərəfindən hər il əvvəlki iki il ABŞ-də yayımlanan ən yaxşı elmi fantastika və fentezi işlərinə verilən mükafat. Şəffaf bir blok içinə basdırılmış spiral nebula formasındakı mükafatla birlikdə pul verilmir.

## Kateqoriya

## Xarici keçidlər
* 

## Həmçinin bax
* Hüqo mükafatı
BASIC

**BASIC dili** – 1960-cı illərin ortalarında John Kemeney və Thomas Kurtz tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Hər nə qədər BASIC adının "Beginner's All_purpose Symbolic Instruction Code" sözlərinin baş hərflərindən yaradıldığı deyilsə də, bu sözlərin daha sonradan uydurulduğu fərz edilir. Yüksək səviyyəli dillərin ən köhnə və ən sadə olanlarından biridir. Bütün sadəliyinə qarşı, bir çox biznes sahələrində istifadə edilmişdir. BASIC dili də ANSI tərəfindən standartlaşdırılmışdır. Ancaq BASIC dilinin əlavə xüsusiyyətləri mövcuddur. Məsələn Microsoft firmasının yaratdığı Visual Basic dilinə Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırmaya bağlı bir çox xüsusiyyət əlavə olunmuşdur. Ayrıca BASIC dilinin bəzi versiyaları tətbiqi proqramlarda (Məsələn Microsoft Excel və Microsoft Wordda) istifadəçinin xüsusiləşdirmə və avtomatlaşd;rma məqsədiylə yazacağı makroların yazılmasında istifadə edilən proqramlaşdırma dili olaraq da ümumi qəbul edilmişdir.

1964-cü ildə **Con Kemeni** (John Kemeney) və **Tomas Kurts** (Thomas Kurtz) tərəfindən **BASIC** proqramlaşdırma dili yaradılmışdır. BASIC yüksək səviyyəli dillərin ən ilkin və sadə olanlarından biridir, sadəliyinə görə bir çox biznes sahələrində istifadə edilmişdir. Bu dil ABŞ Milli Standartlar İnstitutu (ANSI) tərəfindən standartlaşdırılmışdır, adının "Beginner's All_purpose Symbolic Instruction Code" sözlərinin baş hərflərindən yaradıldığı fərz edilir.

## Standartlar

* ANSI X3.60–1978 "FOR MINIMAL BASIC"
* ISO/IEC 6373:1984 "DATA PROCESSING — PROGRAMMING LANGUAGES — MINIMAL BASIC"
* ANSI X3.113–1987 "PROGRAMMING LANGUAGES FULL BASIC"
* ISO/IEC 10279:1991 "INFORMATION TECHNOLOGY — PROGRAMMING LANGUAGES — FULL BASIC"
* ANSI X3.113 INTERPRETATIONS-1992 "BASIC TECHNICAL INFORMATION BULLETIN # 1 INTERPRETATIONS OF ANSI 03.113–1987"
* ISO/IEC 10279:1991/ Amd 1:1994 "MODULES AND SINGLE CHARACTER INPUT ENHANCEMENT"

## Ədəbiyyat
* Роберт В Себеста, Concepts of Programming Languages, 2001.
* Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.

## Həmçinin bax
* Kompüter proqramları
* Proqramlaşdırma dilləri
* Proqramlaşdırma dili

## Xarici keçidlər
* Definition of "Computer Program" at dictionary.com
Dani Sebalyos

**Daniel "Dani" Seballos Fernandez** () — La Liqa təmsilçilərindən olan Real Madrid klubunda yarımmüdafiənin mərkəzi cinahında çıxış edən peşəkar İspaniya futbolçusu.

## İstinadlar
Xesus Valyexo

**Xesus Valyexo Lazaro** (; 5 yanvar 1997, Saraqosa, İspaniya) — La Liqa təmsilçilərindən olan Real Madrid klubunda müdafiənin mərkəzi cinahında çıxış edən peşəkar İspaniya futbolçusu.
Maqnus Kaastrup

**Maqnus Kaastrup Larsen** (28 dekabr 2000-ci ildə Danimarkada anadan olub) — Danimarka Super Liqası təmsilçilərindən olan *AGF Aarhus* klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Danimarkalı futbolçu.

## Klub karyerası

### Aarhus
Kaastrup Aarhus akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Kaastrup öz peşəkar karyerasında debütünü 14 iyul 2017-ci ildə *Horsens* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 74-cü dəqiqədə Yakob Ankerseni əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Aarhus liqa görüşündə rəqibinə 1-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur.

## Karyera statistikası

### Klub
 

1UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir.
2Danimarka Superkuboku görüşləri daxildir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
Böyük Zond adaları

**Böyük Zond adaları** (, ) — Malay arxipelaqına daxil olan adalar qrupu. Kiçik Zond adaları ilə birlikdə Zond adalarını təşkil edir.

## Coğrafiyası
Böyük Zond adaları daxil olan adalar:
* Sumatra — 473 000&nbsp;km²;
* Yava — 132 000&nbsp;km²;
* Kalimantan (Borneo) — 743 330&nbsp;km²;
* Sulavesi — 174 600&nbsp;km².

Bu adalarda İndoneziyanın böyük bir qismi yerləşir. Burada Malayziyanın ada hissəsi və Bruney sultanlığı vardır. 
Böyük Zond adaları Sakit okean və Hind okeanı arasında təbii sərhəd rolunu oynayır. Adaların ümumi sahəsi 1,5 milyon km² təşkil edir. Adalarda ümumilikdə 180 mln insan yaşayır. Sahəsinə görə dünyanın ən böyük arxipelaqıdır. Bura yalnız Qrenlandiyadan geri qayır. 
## İstinadlar
Su səviyyəsi (çay və göllərdə)

**Su səviyyəsi-** çay və göllərdə sərbəst su səthinin hər hansı şərti üfüqi səthə (nisbi su səviyyəsi), yaxud dəniz səviyyəsinə (mütləq su səviyyəsi) nisbətən hündürlüyü. İl ərzində su səviyyəsinin dəyişməsi iqlim şəraitindən asılıdır və göllərdə bir neçə sm-dən 2–3 m-ə, iri çaylarda isə 5–12 m-ə qədər olur. Müəyyən daimi üfüqi müstəviyə görə su səthinin yüksəkliyinə su səviyyəsi deyilir. İqlim, təbii amillərin təsirindən asılı olaraq su mənbələrində axımın dəyişməsi ilə əlaqədar səviyyə də dəyişir. Su səviyyəsinin dəyişməsini xarakterizə edən göstəricilərdən onun çoxillik, illik müvsümi və gündəlik, ekstremal orta səviyyələrini göstərmək olar.

Mühəndisi hidrologiya və hidrotexnika sahəsində su səviyyəsi çox vaxt mütləq yüksəkliklə istifadə edilir. Lakin çaylarda, kanallarda, su anbarlarında su səviyyəsini nisbi yüksəkliklə ifadə etmək daha məqsədəuyğun hesab olunur. Belə hallarda su səviyyəsi, yüksəkliyi şərti olaraq sıfır qəbul edilən üfüqi müstəviyə görə müqayisə edilir.

## Suölçmə məntəqəsi
Su səviyyəsinin ölçülməsi üçün istifadə edilən yerə suölçmə məntəqəsi deyilir. Hər bir suölçmə məntəqəsi, səviyyə ölçmə qurğularından və həmin qurğuların yüksəkliyini yoxlamaq üçün daimi geodezik yüksəkliyə malik olan reperlərdən ibarətdir. Reperlər mümkün qədər ölçmə qurğularına yaxın məsafədə olmalı və yüksək su səviyyəsi altında qalmamalıdır.

Suölçmə məntəqələri gəmiçiliklə əlaqədar olaraq böyük kanallarda və çaylarda-bəndlərdə, su elektrik stansiyalarında, şlüzlərdə, limanlarda, körpülərdə, suqəbuledici baş qurğularda, suvarma kanallarında və s. yerlərdə qurulur.

Çaylarda və suvarma kanallarında su səviyyəsinin ölçülməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

## Həmçinin bax
* Dəniz səviyyəsi
* Su anbarı
* Səth axımı

## Xarici keçid
Tranzit çaylarda su səviyyəsi azalıb

## İstinadlar
Borxa Mayoral

Boxa Mayoral Moya-Real Madrid-in hücumçusu. Boxa Mayoral 5 aprel 1997-ci ildə İspaniyanın Parla şəhərində doğulub.Karyerasına İspaniyanın Real Madrid B klubunda başlayıb . Karyerasını sonradan Real Madridin əsas heyətində davam etdirib . 2016-cı ildə isə icarə əsasında İngiltərənin Volsfruq kamandasında davam edib. 2017-ci il yay transfer pəncərəsində isə icarə müdddəti bitdiyindən Real Madridə yenidən qayıtdı .

## Klub karyerası

### Real Madrid
2007-ci ildə Panama klubundan Real Madridə transfer olundu . Burada o, Real Madridin B Klububda oynamağa başladı. 2014-cü ildə isə Real Madridin B klubunda oynamağa başladı . 2014–2015 mövsümündə Borxa La Liqanın bütün oyunlarına çıxdı . Bu oyunlarda o,rəqib qapılarına 17 qol vurdu .

### Volsfruq
Real Madriddəki uğurlu çıxışından sonra İngiltərənin "Volsfruq" komandasının diqqət mərkəzinə düşür. Beləliklə, 22 iyul 2016-cı ildə Borxanı Volsfruq 1 illik müqavilə ilə icarəyə götürür. Burada Borxa 19 oyun keçirərək rəqib qapılarına 2 qol da vura bilib .

### Real Madrid
2017-ci il yay transfer pəncərəsində Real Madrid icarə əsasında Volsfruqda icarə əsasında oynayan hücumçusu Boxanı geri qaytardı .
Kukes

**Kukes** () — Albaniyada şəhər.

## Əhalisi
2011-ci ildə şəhərin əhalisi 16,719 nəfər olmuşdur.

## İdman

"Kukesi" futbol klubu bu şəhəri təmsil edir. Klub ev oyunlarını Kukesin 5000 tamaşaçı tutumuna malik "Zekir Emeri" stadionunda keçirir.

## Beynəlxalq əlaqələri
### Qardaşlaşdığı şəhərlər
* Mitrovitsa, Kosovo
* Prizren, Kosovo

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Zekir Emeri stadionu

**Zekir Emeri stadionu** () — Albaniyanın Kukes şəhərində yerləşən stadion. 5000 tamaşaçı tutumuna malikdir. "Kukesi" futbol klubu ev oyunlarını bu stadionda keçirir.

## İstinadlar
Ernest Qyoka

**Ernest Qyoka** (; ) — Albaniyanın "Kukesi" futbol klubunun baş məşqçisi (2016-cı ildən).

## İstinadlar
Radioaktiv şüalanma

**Radioaktiv [[şüalanma]]** – alfa, beta və qamma şüalarının yayılması.

## Radioaktiv zəhərlənmə
Ətraf mühitə radioaktiv parçalanma məhsullarının yayılması: nüvə döyüş sursatının parçalanmasından yaranan dağıdıcı amillərdən biri. Radioaktiv zəhərlənmə insan orqanizminə zərərli təsir göstərir (şüa xəstəliyi törədir). Yeraltı, yerüstü, sualtı və su üstündə nüvə partlayışlarından meydana gələn Radioaktiv zəhərlənmə daha təhlükəlidir. Radioaktiv zəhərlənmə. zamanı qrunta (suya) və havaya başlıca olaraq nüvə atımının bölünmə məhsulları (izotoplar), radioaktiv maddələr, habelə nüvə atımı atomlarının parçalanmayan hissəsi keçir.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* Radiasiya təhlükəsi və ondan qorunma yolları

## Həmçinin bax
* Şüalanma
Radioaktiv element

**Radioaktiv element** (lat. radius — şüa) – sabitolmayan atom nüvəsinə malik olan kimyəvi elementlər (kripton – 85, sezium – 137, rutenium – 106, stronsium – 90, yod – 131): öz-özünə parçalandıqda xarakterik şüalanma yaradır. Canlı orqanizmlərdə mutagen, teratogen və s. dəyişikliklər, həmçinin neqativ ekoloji hadisələr törədə bilər.

## Radioaktiv filizlər
Radioaktiv elementlərin mineralları olan filizlər.

## İstinadlar

## Xarici keçid
* Bəzi maddələr hər zaman radiasiya verir.

## Həmçinin bax
* Radioaktivlik
* Kimyəvi element
Şerif stadionu

**Şerif stadionu** () — Moldovanın Tiraspol şəhərində yerləşən stadion. 12,746 tamaşaçı tutumuna malikdir. "Şerif" futbol klubu ev oyunlarını bu stadionda keçirir.

## İstinadlar
Oğulcaq xan

**Oğulcaq xan** — Qaraxanilər dövlətinin üçüncü xaqanı.

## Hakimiyyəti
Qardaşının dövründə Buğra xaqan yəni kiçik xaqan kimi tanınırdı. Hakimiyyəti dövründə I İsmayıl tərəfindən qovulmuş I Nəsr Qaraxanilər dövlətinə pənah gətirmişdi. Artım şəhərinin idarəsini Nəsrə verən Oğulcaq xaqan ona məscid tikməyə də icazə vermişdir. Ticarət şəhərinə çevrilməsi və müsəlman tacirlərin artması halı qardaşı oğlu, şahzadə Satıq Buğranın da müsəlman olmasına səbəb oldu.

## Ölümü
Oğulcaq xaqan Satıq Buğranın müsəlman olmasına eşidib ona Tenqri məbədi hazırlamağı əmr etdi. Satıq Nəsrin məsləhəti ilə bu məbədi ucaltdı. Daha sonra açıq şəkildə əmisinə qarşı gələn Satıq Buğra xan tərəfindən Oğulcaq öldürüldü.

## İstinadlar