Robert Börns Vudvord

**Robert Börns Vudvord** (; ) — amerikalı üzvi kimyaçı. O, müasir üzvi kimyaya, xüsusən də mürəkkəb təbii məhsulların sintezi və strukturunun müəyyən edilməsinə mühüm töhfələr verib. Kimyəvi reaksiyaların nəzəri tədqiqatları sahəsində Roald Hofman ilə sıx əməkdaşlıq etmişdir. 1965-ci ildə "Üzvi sintez sənətindəki böyük uğurlarına görə" kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı.

ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü (1953il), London Kral Cəmiyyətinin (1956il),SSRİ Elmlər Akademiyasının (1976il), Fransa Elmlər Akademiyasının (1978il) əcnəbi üzvü.

## Gənclik həyatı, təhsili
R. Vudvord Bostonda Şotlandiyadan olan Marqaretin (qızlıq soyadı Burns) və Roksberidən (Massaçusets) aptekçi Artur Çester Vudvordun oğlu olaraq anadan olub. 1918-ci ildə Robert bir yaşında olanda atası qrip pandemiyasından ölüb.

Erkən yaşlarından Vudvord kimyaya maraq göstərirdi; o, Massaçusets ştatının Quincy şəhərində birinci və ikinci səviyyəli məktəbdə oxuyarkən bu fənni təkbaşına həvəslə öyrənirdi. Orta məktəbdə o, artıq Lüdviq Qattermanın üzvi kimya üzrə praktiki dərslər üçün məşhur kitabçasında təsvir olunan demək olar ki, bütün təcrübələrin öhdəsindən gələ bildi.

1928-ci ildə R. Vudvord Almaniyanın Bostondakı baş konsulu ilə əlaqə saxladı və onun vasitəsilə alman jurnallarında dərc olunmuş bir neçə yeni məqalənin surətlərini əldə edə bildi. Daha sonra, Cope Lecture-da o, bu məqalələr arasında təsadüfən L. Dilsa və K. Alderin kəşf etdikləri reaksiya haqqında ilk hesabatına rast gəldiyi zaman necə valeh olduğunu xatırladı. Vudvord karyerası boyunca tez-tez bu reaksiyadan həm nəzəri, həm də eksperimental olaraq istifadə etmiş və öyrənmişdir. 1933-cü ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutuna (MTİ) daxil oldu, lakin təhsilinə o qədər məhəl qoymadı ki, növbəti il ​​o, qovuldu. 1935-ci ildə MTİ onu bərpa etdi və 1936-cı ildə bakalavr dərəcəsini aldı. Bir il sonra, sinif yoldaşları bakalavr pilləsini təzəcə bitirərkən institut ona doktorluq dərəcəsi verdi. Vudvordun doktorluq işi qadın cinsi hormonu estronun sintezi ilə bağlı tədqiqat idi. MTİ qaydalarına görə məzunların rəhbərləri olmasını tələb edir. R. Vudvordun rəhbəri Every A. Eşdovun idi, baxmayaraq ki, onun məsləhətini qəbul edib-etməməsi hələ də heç kimə məlum deyil. İllinoys Universitetində qısa müddət ərzində dərs dedikdən sonra o, Harvard Universitetində bir illik təqaüd aldı (1937–1938il) və ömrünün sonunadək Harvard Universitetində müxtəlif vəzifələrdə çalışdı. 1960-cı ildə Vudvord Donner professoru adına layiq görüldü, bu ad onu məcburi kursları öyrətməkdən azad etdi və o, bütün vaxtını elmi tədqiqatlara həsr edə bildi.

## Erkən yaşdakı işləri
1940-cı illərin əvvəllərində R. Vudvordun ilk böyük nailiyyəti təbii məhsulların strukturunun aydınlaşdırılmasında ultrabənövşəyi spektroskopiyadan istifadəni təsvir edən bir sıra məqalələr oldu. R. Vudvord çoxlu empirik məlumat topladı və sonralar "Vudvord qaydaları" adlanan bir sıra qaydalar işləyib hazırladı ki, bunlardan həm təbii maddələrin, həm də təbiətdə tapılmayan sintez edilmiş molekulların strukturlarını aydınlaşdırmaq üçün istifadə edilə bildi. Ən son instrumental üsullardan rasional istifadə Vudvordun bütün karyerası boyu işinin əlamətdar xüsusiyyəti idi; eyni zamanda, o, davamlı olaraq strukturun müəyyənləşdirilməsində monoton və vaxt aparan üsullardan daha müasir üsullara keçdi.

1944-cü ildə doktorant yoldaşı Uilliam E. Doering ilə birlikdə R. Vudvord malyariya xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilən xinin alkaloidinin sintezi haqqında məlumat verdi. Sintez Cənubi Asiyada alınmış dərmanların tədarükündə çətinliklərin öhdəsindən gələcək bir uğur kimi təqdim edilsə də, əslində sintez praktiki miqyasda tətbiq etmək üçün çox uzun və əmək tutumlu idi. Buna baxmayaraq, ümumiyyətlə kimyəvi sintez üçün dönüş nöqtəsi oldu. Bu sintez üçün vacib olan Vudvordun kəşfi, təxminən 40 il əvvəl, alman kimyaçısı Paul Rabenin xinotoksinindən (1905 il) xinin əldə etdiyi zaman bir faktdan istifadə etməsi idi.

Buna görə də, xinotoksinin sintezi (Vudvordun əslində sintez etdiyi) xinin sintezinə yol açmalıdır. R. Vudvord bunu anlayanda üzvi sintez hələ "sınaq və səhv" mərhələsində idi və heç kim belə mürəkkəb strukturların yaradılmasının mümkün olduğunu düşünmürdü. R. Vudvord göstərdi ki, üzvi sintez rasional elmə çevrilə bilər və buna reaktivlik və quruluş haqqında nəzəri biliklərin inkişafı kömək edə bilər. Bu sintez onun həyata keçirdiyi son dərəcə mürəkkəb və zərif sintezlər silsiləsindən birincisi idi.

## Sonrakı iş və onun əhəmiyyəti
1930-cu illərdə britaniyalı kimyaçılar Kristofer İnqold və Robert Robinson üzvi reaksiyaların mexanizmlərini tədqiq etməyə başladılar və üzvi molekulların reaktivliyini proqnozlaşdırmaq üçün istifadə oluna biləcək qaydalar təklif etdilər. Vudvord, sintezdə strukturu proqnozlaşdırmaq üçün bu ideyalardan istifadə edən ilk sintetik kimyaçı kimi görünür. Vudvordun nümunəsi tibbi əhəmiyyətli təbii məhsulların mürəkkəb strukturlarını yaratmaq üçün çalışan yüzlərlə digər sintetik kimyaçıları ilhamlandırdı.

## Üzvi sintezlər və Nobel mükafatı
1940-cı illərdə R. Vudvord bir çox mürəkkəb təbii məhsulları xinin (1944 il), kortizon (1951 il), rezerpin (1956 il), xlorofil (1960 il), tetrasiklin (1962 il), xolesterol, lisergik turşu, sefalosporin və kolxisini sintez etdi və bir sıra mühüm təbii birləşmələrin striknin, terramisin (oksitetrasiklin) (1953 il) və aureomisin, maqnamisin strukturunu da müəyyən etmişdir. Eyni zamanda, Vudvord sintezdə (bəzən "Vudvord erası" da adlandırılır) yeni bir dövr açdı və bu dövrdə o, təbii məhsulların yalnız fiziki üzvi kimya prinsiplərinə diqqətlə əməl etməklə və bütün mərhələləri təfərrüatı ilə planlaşdırmaqla sintez oluna biləcəyini göstərdi.

R. Vudvordun sintezlərinin əksəriyyəti həmkarları tərəfindən çox təsirli şəkildə təsvir edilmişdir və o, onları yaratmazdan əvvəl bəziləri bu maddələrin laboratoriya şəraitində yaradılmasının mümkün olmadığını düşünürdülər. Onun sintezləri sənət elementini daşıyırdı və o vaxtdan bəri sintetik kimyaçılar sintezin rahatlığına və praktikliyinə deyil, həm də gözəlliyinə diqqət yetirdilər. R. Vudvordun işinə tez-tez yeni texnikaların — infraqırmızı spektroskopiyanın və daha sonra nüvə maqnit rezonansının (NMR) geniş istifadəsi daxil idi.

R. Vudvordun sintezlərinin digər mühüm xüsusiyyəti onun stereokimyaya və ya üçölçülü məkanda molekulların xüsusi konfiqurasiyasına diqqət yetirməsi idi. Əksər hallarda tibbdə istifadə olunan təbii maddələr lazımi bioloji aktivliyə yalnız saf enantiomerlər şəklində malikdir. Bu, xüsusi konfiqurasiyaya malik məhsulla nəticələnən "stereospesifik sintez" tələbinə səbəb oldu. Bu gün stereospesifik sintez üsullarından geniş istifadə olunur, lakin Vudvord ilk dəfə belə (stereospesifik) sintezin hərtərəfli hazırlıq və diqqətli planlaşdırma tələb etdiyini göstərdi. Onun sintezlərinin çoxu molekulların konfiqurasiyasını onlara sərt struktur element daxil etməklə dəyişməyə yönəlmişdi; bu texnika bu gün adi hala çevrilib. Bu baxımdan xüsusilə göstərici reserpin və striknin sintezi idi.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı R. Vudvord penisilin layihəsi ilə bağlı Müharibə İstehsalat Şurasının məsləhətçisi idi. Bir çoxları penisilinin beta-laktam quruluşunu qəbul etsə də, əslində bunu ilk təklif edən Oksford və Merk kimyaçıları olmuş, daha sonra digər elm qrupları (xüsusən Şell şirkətindən) də tədqiqata cəlb edilmişdir. Vudvord, Peoriyadan olan bir qrupun irəli sürdüyü penisillin tədqiqatının trisiklik quruluşunun (tiazolidin oksazinonun bir amin körpüsü ilə bağlandı) yanlış olduğunu ilk təklif etdi. O, daha sonra dövrünün aparıcı üzvi kimyaçısı Robert Robinsonun təklif etdiyi beta-laktam strukturunu (tiazolidin-oksazolon strukturunun əvəzinə) qəbul etdi. Nəhayət, 1945-ci ildə Doroti Meri Kroufut-Hodjkin, rentgen kristalloqrafiyasından istifadə edərək, penisilin üçün beta-laktam quruluşunu təsdiqlədi.

Mürəkkəb molekulların strukturunu müəyyən etmək üçün R. Vudvord infraqırmızı spektroskopiya və kimyəvi deqradasiyadan istifadə edib.

1950-ci illərin əvvəllərində R. Vudvord və britaniyalı kimyaçı Uilkinson, Cefri üzvi molekulların dəmirlə birləşməsindən ibarət birləşmə olan ferrosen üçün yeni bir quruluş təklif etdi. Bu, sənaye baxımından əhəmiyyətli bir sahəyə çevrilən orqanometal kimyasının başlanğıcı idi. Bu işə görə Uilkinson (Ernstom Otto Fişer ilə birlikdə) 1973-cü ildə Nobel mükafatı aldı. Bəzi tarixçilər hesab edirdilər ki, R. Vudvord mükafatı Uilkinsonla birlikdə almalı idi. Maraqlıdır ki, R. Vudvord da belə düşünürdü: o, hətta sonralar bu barədə Nobel Komitəsinə də yazmışdı.

R. Vudvord 1965-ci ildə mürəkkəb üzvi molekulların sintezinə görə Nobel mükafatı aldı. O, Nobel mühazirəsində antibiotik sefalosporinin total sintezini təsvir edərək, Nobel mərasiminə qədər sintezi tamamlamaq üçün onu sürətləndirməli olduğunu qeyd edib.

## Vudvord İnstitutu və həyatının son dövrü
Harvarddakı işi ilə paralel olaraq R. Vudvord 1963-cü ildə Bazeldə (İsveçrədə) əsası qoyulmuş Vudvord Araşdırma İnstitutuna rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin MTİ (1966–1971il) və İsraildəki Ueizmann Elm İnstitutunun qəyyumlar şurasının üzvü olub.

R. Vudvord Massaçusets ştatının Kembric şəhərində ürək tutmasından yuxudaykən dünyasını dəyişib. Bu dövrdə o, antibiotik eritromisinin sintezi üzərində işləmişdir.

## Ailəsi
1938-ci ildə İrje Pulmanla evləndi; onların iki qızı var idi: Siri Anna (1939il) və Cin Kirsten (1944il). 1946-cı ildə ikinci evliliyə — Polaroid Korporasiyasında tanış olduğu Eudoxia Muller ilə girdi. O, rəssam və mühəndis idi. Bu evlilikdən Kristel Elizabet (1947il) adlı bir qız və Erik Riçard Artur (1953il) adlı bir oğul dünyaya gəlmişdi.

## Nəşrləri
R. Vudvord 200-ə yaxın nəşrin müəllifi (və ya həmmüəllifi) idi, onlardan 85-i uzun məqalələr, qalanları isə ilkin ünsiyyət, mühazirə mətnləri və icmallar idi. Onun elmi fəaliyyətinin tempi eksperimentin təfərrüatlarını dərc etməyə imkan vermədi və əsərlərin əksəriyyəti ölümündən cəmi bir neçə il sonra nəşr olundu. R. Vudvord iki yüzdən çox aspirant və tədqiqatçıya rəhbərlik etdi və onlar müvəffəqiyyətli karyera qurdu. Robert Robinsonla birlikdə o, üzvi kimya jurnalları olan "Tetrahedron" və "Tetrahedron Letters" (Tetraedr hərfləri) jurnallarını təsis etmiş və onların redaksiya şuralarının üzvü olmuşdur.

R. Vudvordun tələbələri arasında: Robert M. Uilyams (Kolorado ştatı), Harri Vasserman (Yel), Yoşito Kişi (Harvard), Stüart Şreber (Harvard), Uilyam Rouş (Skripps Florida), Stiven A. Benner (Florida Universiteti), Kristofer S. Foote (UCLA), Kendall Houk (UCLA), Kevin M. Smit porfirinlər sahəsində işləyir.

R. Vudvord kimya üzrə ensiklopedik biliyə və detallı izah üçün qeyri-adi yaddaşa malik idi. Onu həmkarlarından fərqləndirən keyfiyyət onun elmi ədəbiyyatdan məlumatları çıxarmaq və inteqrasiya etmək və verilmiş kimyəvi problemi həll etmək üçün istifadə etmək kimi əlamətdar bacarığı idi.

## Mükafat və təltifləri
R. Vudvord işinə görə bir çox mükafatlara və fəxri adlarlara, o cümlədən Milli Elmlər Akademiyasına (1953il) və dünya üzrə akademiyalara üzvlük kimi layiq görülüb. O, həmçinin Polaroid, Faizer və Merck kimi bir çox şirkətlərdə məsləhətçi olub.

Mükafatları arasında:

* Franklin İnstitutundan və Filadelfiya şəhərindən Con Skott medalı (1945il)
* Yüzillik Mükafatı (1951)
* Amerika Kimya Cəmiyyətinin Şimali Cersi bölməsindən Bakeland medalı (1955il)
* London Kral Cəmiyyətinin Devi medalı (1959il)
* Amerika Kimya Cəmiyyətindən Rocer Adams medalı (1961il)
* Piya XI Qızıl medalı (1961il)
* Memorial Veizmann Mühazirəsi (1963il)
* Robert Robinson Mükafatı(1964il)
* ABŞ Milli Elm Medalı (1964ildə "mürəkkəb üzvi molekulların sintezinə yeni yanaşmaya görə, xüsusən strixnin, reserpin, lisergik turşu və xlorofilin parlaq sintezinə görə")
* Kimya üzrə Nobel Mükafatı (1965il)
* Amerika Kimya Cəmiyyətinin Çikaqo bölməsindən Uillard Gibbs mükafatı (1967il)
* Fransa Kimya Cəmiyyətinin Lavuaze medalı (1968il)
* Yaponiya İmperatorundan İkinci dərəcəli Doğan Günəş ordeni (1970il)
* Böyük Britaniya Əczaçılıq Cəmiyyətinin Gunbury Memorial Medalı (1970il)
* Luven Universitetinin Pera Breylant medalı (1970il)
* Amerika Tibb Assosiasiyasının Elmi Nailiyyət Mükafatı (1971il)
* Amerika Kimya Cəmiyyətindən Artur Koup Mükafatı (R. Hoffman ilə birgə 1973il)
* Kopli medalı (1978il)

## Fəxri fərmanları
Vudvord həmçinin aşağıdakı universitetlərin fəxri fərmanları da daxil olmaqla 20-dən çox fəxri fərmanla təltif edilib:

* Uesleyan Universiteti (1945il)
* Harvard Universiteti (1957il)
* Kembric Universiteti (1964il)
* Brandeis Universiteti (1965il)
* İsrail Texnologiya İnstitutu Hayfa (1966il)
* Londonda Qərbi Ontario Universiteti (Ontario, Kanada) (1968il)
* Leuven Katolik Universiteti (1970il)

## İstinadlar