Mosul döyüşü (2016–2017)

**Mosul əməliyyatı** () - İraq ordusu, Kürdüstan Regional Hökumətinə tabe olan silahlı birləşmələr və xarici koalisiyanın dəstəyi ilə Mosul şəhərinin İraq Şam İslam Dövlətinin nəzarətindən çıxarılması uğrunda aparılan hərbi əməliyyat. Döyüşlər **Biz Nineviyaya gəlirik** (; *Qadimun Ya Naynawa*) şüarı altında 2016-cı ilin 16 oktyabr tarixində başlanıb. 2014-cü ilin iyun ayında İraq Şam İslam Dövlətinin İraq ordusu ilə apardığı 6 günlük müharibə nəticəsində şəhər İŞİD-in nəzarəti altına keçib və həmin tarixdən sonra şəhərin azad olunması üçün aparılan əməliyyatlarda bir nəticə əldə olunmayıb. Mosul şəhərinin itirilməsi 2003-cü ildə ABŞ-nin İraqdakı Səddam Hüseyn rejiminə qarşı apardığı hərbi əməliyyatlardakı məğlubiyyətlərdən sonra ikinci ən böyük məğlubiyyət hesab olunur.

Mosul şəhərinin azad olunması üçün 2015-ci ildə keçirilmiş Mosul əməliyyatı və 2016-cı ilin mart ayında başladılmış Mosul uğrunda əməliyyatda ciddi nəticələr əldə olunmamış, şəhər əvvəlki kimi İraq Şam İslam Dövlətinin nəzarəti altında qalmışdır. Müttəfiq qüvvələr əvvəlki iki əməliyyatda Mosul ətrafında yerləşən qəsəbə və kəndləri azad etməyə nail olmuşdular. Mosul müharibələrdən əvvəl 1.5 milyon əhalisi ilə İraqın ən böyük üçüncü şəhəri hesab olunurdu. İraq Şam İslam Dövlətinin özünə paytaxt olaraq elan etdiyi Suriya ərazisində yerləşən Əl-Rəqqa şəhəri ilə birlikdə Mosul, İŞİD nəzarətində olan ən böyük iki şəhərdən biridir. Beynəlxalq humanitar təşkilatların hesabatlarına görə şəhər, İŞİD nəzarəti altında keçəndən sonra əhalisinin yarısından çoxu ərazidən qaçıb və şəhərdə onlarla ağır cinayətlər törədilib. İraq Şam İslam Dövlətinin dinc əhalidən canlı qalxan kimi istifadə olunması ilə bağlı onlarla sübutlar mövcuddur.

İraq ordusunun və Kürdüstan Regional Hökumətinə bağlı qüvvələr 16 oktyabr tarixindən etibarən dörd müxtəlif cəbhədən şəhər istiqamətində irəliləməyə başlayıb. ABŞ və digər müttəfiq ölkələrə bağlı aviasiya isə havadan İŞİD mövqələrinə endirilən zərbələrlə qurudan aparılan əməliyyatı tezləşdirməyə çalışır. Mosul əməliyyatının ilk günlərindən sonra 20-dən çox qəsəbə və kəndin İŞİD-dən azad edildiyi bilidirlir. 26 oktyabr tarixinə olan məlumata görə azad edilmiş kəndlərin sayı 37-dir. Rəmsilər döyüşlərin belə tempdə davam edəcəyi halda Mosulun təxmin ediləndən daha tez azad edilə biləcəyini bildirir.

## Arxa plan

Mosul İraqda əhalisinin sayına görə Bağdad və Bəsrədən sonra üçüncü, strateji əhəmiyyətinə görə isə Bağdaddan sonra ikinci şəhər idi. Səddam Hüseynin edam olunmasından sonra İraq daxilində parçalanmaların sürətlənməsi və şiə yönümlü hakimiyyətin başa keçməsinin ardından əhalisinin mütləq əksəriyyətininin sünni müsəlmanlardan təşkil olunduğu Mosulda fikir ayrılıqları yaranmağa başladı. Şəhər əhalisi şəhərin İraq Şam İslam Dövləti tərəfindən zəbt olunmasını arzulamasada, İraq hökumətinin yürütdüyü siyasətdən açıq şəkildə narazı olduqlarını bir necə dəfə ifadə etmişdir. İraq ordusunun ərazidə gücünün zəifləməsindən istifadə edən İraq Şam İslam Dövləti terrorçuları 2014-ci ilin iyun ayının 4-də əməliyyatla Mosula doğru hərəkət etməyə başladılar. Əməliyyatlar 6 gün davam etdi və 10 iyun tarixində 1.5 milyona yaxın əhalisi olan şəhər cəmi 800 nəfər İŞİD terrorçusu tərəfindən işğal edildi. Mosul şəhərində yerləşən Ulu Məsciddə  İraq və Şam İslam Dövlətinin lideri Əbu Bəkr əl-Bağdadi etdiyi çıxışında İraq və Suriya ərazilərinin əhatə edən böyük bir xəlifəliyin yaradılıdğını elan etmişdir.

İraq Şam İslam Dövlətinin ərazidə terror fırtınası əstirməsi nəticəsində iki il ərzində Mosul və ətraf ərazilərində yaşayan 1 milyona yaxın insan ərazinin məcburi şəkildə tərk etməli oldu. Xüsusi ilə qeyri-islami dini inanclara sahib olan və müxtəlif qruplar halında yaşayan yezidilər, ermənilər, assuriyalılar və İŞİD ilə islamın eyni təriqətlərini bölüşməyən türkmanlar və şahbeklər açıq hədəf halına gəlmişdi. Mosul İraqda terrorçuların əsas qalası sayılır və şəhərin tam şəkildə azad edilməsi İraq Şam İslam Dövlətinin İraqda olan nüfuzunu tamam itirməsi ilə nəticələnə bilər. Bütün bu səbəblərə görə 2016-cı ilin oktyabr ayında başladılan Mosul əməliyyatı *müharibələrin anası* hesab olunur.

İraq ordusu və Kürdüstan Regional Hökumətinin qurudan apardığı əməliyyatlara ABŞ aviasiyası havadan İŞİD mövqelərinə endirdiyi zərbələrlə dəstək göstərməkdədir. Britaniya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus hərbi təyyarələr 72 saat ərzində Mosul ətrafında yerləşən hədəfələrə endirdiyi zərbələr nəticəsində onlarla müxtəlif hədəfin məhv edildiyini açıqlamışdır. Müttəfiqlərin hərəkətini məhdudlaşdırmaq üçün işidçilər neftlə dolu quyuları yandıraraq Mosul ətrafında yanğınlar törətmişdilər.

## Qüvvələr
ABŞ Müdafiə Nazirliyinin məlumatına əsasən Mosul və ətraf ərazilərdə İraq Şam İslam Dövlətinə bağlı 3.000 - 5.000 civarında terrorçu mövcuddur. Digər mənbələrdə isə terrorçuların sayı 2.000 və 9.000 aralığında göstərilir. CNN xəbər kanalına İraq rəsmiləri tərəfindən verilən məlumata görə koalisiya qüvvələri tərəfdən 94.000 yaxın döyüşçü əməliyyatlara cəlb olunub. Müttəfiqlərin sıralarına 54.000 - 60.000 İraq Müdafiə Nazirliyinə tabe olan İraq Nizami Ordusunun əsgərləri, Şiə yönümlü Əl-Həşd Əl-Şəhabi qruplaşmasına daxil 16.000 döyüşçü və Kürdüstan Regional Hökumətinin nəzarəti altında döyüşən 40.000 nəfərlik peşmərgə birlikləri daxildir.
İraqda yaşayan xristian dini icmaların nümayəndələridə yaratdıqları kiçik qruplar ilə müttəfiq qüvvələrin sıralarında döyüşür. Bu qəbildən tərkibi Assuriyalılardan təşkil olunmuş Nineviya Ovasının Müdafiə Birliklərini misal göstərmək olar. İran aparılan hərbi əməliyyatlarda şiə yönümlü müxtəlif qruplara dəstəyini göstərir. Şiə yönümlü Əl-Həşd Əl-Şəhabi və digər bənzəri qruplaşmalar İŞİD ilə aparılan müharibədə aktiv rol alırlar. 

ABŞ tərəfindən rəhbərlik edilən və Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv olan 60 qədər ölkənin daxil olduğu hərbi koalisiya İraq Şam İslam Dövləti ilə aparılan mübarizədə İraq ordusuna və digər müttəfiqlərinə köməklik göstərməkdədir. Beynəlxalq koalisiyanın qərargahı Mosul şəhərindən 60 kilometr cənubda yerləşən Qayyarah hava limanın ərazisində qurulmuşdur və əməliyyatlar buradan idarə edilməkdədir.

ABŞ ordusuna bağlı *101-ci Desant Diviziyasının* 560 hərbçisi Qayyarah hava limanında yerli birləşmələrə təlimlər, lojistik dəstək keçməklə yanaşı əməliyyatlarda da aktiv rol almaqdadır. ABŞ tərəfindən Mosul ətrafında *HİMARS* markalı topçu raket sistemləri və müxtəlif növ topçu batareyaları yerləşdirilmişdir. Fransa ordusu da 150-200 civarında şəxsi heyəti və ağır texnikası ilə Qayyarahda yaradılmış qərargahda fəaliyyət göstərir. Mosul ətrafında olan Fransa əsgərlərindən başqa Ərbil şəhərində peşmərgə qüvvələrinə təlim keçmələri üçün 150 nəfərlik fransız əsgəri də səfərbər olunub. Avstraliya Silahlı Qüvvələrinə bağlı 80, Kanada Silahlı Qüvvələrinə bağlı 210-a yaxın hərbçi peşmərgələrə lojistik dəstək və təlim keçmək üçün ərazidə səfərbər edilib. Bundan əlavə Kanada ordusunun iki səhra xəstəxanası 60 nəfərlik şəxsi heyətlə birlikdə İŞİD-lə aparılan döyüşlərdə yaralanmış iraqlı və kürd döyüşçülərə xidmət göstərməkdədir.
Türkiyə Silahlı Qüvvələri Mosulun azad edilməsi hərəkatı başladılandan dərhal sonra proseslərdə aktiv rol almağa hazır olduğunu açıqladı. Hal-hazırda İraq ərazisində Türk ordusuna bağlı 1.500 - 2.000 civarında hərbçi və hərbçi sayına münasib hərbi texnika mövcuddur. İraqın Başqiya ərazisində 500 nəfərə yaxın hərbçisi olan Türkiyə Silahlı Qüvvələri burada yerli sünni iraqlılara və türkmanlara təlimlər keçir, yerli ərazilərin İŞİD hücumundan müdafiə etməyə çalışır. Bəzi İraq rəsmiləri Türkiyənin prosesə müdaxilə etməsini işğal kimi qələmə versələrdə, Türkiyə Respublikasının 12-ci prezidenti, Rəcəb Tayyib Ərdoğan 1 oktyabr tarixində Türkiyə Böyük Millət Məclisində etdiyi çıxış zamanı *Biz Mosulun azad olunması əməliyyatında öz töhfəmizi verəcəyik və heç kim bizə buna görə mane ola bilməz* fikirlərini səsləndirmişdir. Ərdoğan həmçinin Türkiyənin İraqdakı hadisələrə müdaxilə etməsinin ölkəsində silsilə şəkildə baş verən terror hücumlarının qarşısının alınmasında da effektiv olacağını bildirmişdir. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Mosul əməliyyatında iştirakı Kürdüstan Regional Hökumətinin etirazı ilə qarşılanmışdır. Yüzlərlə etirazçı 18 oktyabr tarixində Türkiyənin Bağdad şəhərində yerləşən səfirliyinin qarşısında toplanaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin dərhal İraqdan çəkilməsini tələb etmişdir.

Səddam Hüseynin keçmiş vitse-prezidenti olmuş İzzət İbrahim Əl-Duri İraqlı Sosialistlərin cəmləşdiyi Bəəz pariyasının adından yaydığı müraciətində Mosul əhalisninin İraq Şam İslam Dövlətinə qarşı etirazlara qalxmağa səsləmişdir. Koalisiya qüvvələrinin və onlarla müxtəlif silahlı birləşmələrin olmasına baxmayaraq İraqın Baş Naziri Heydər əl-Abadi Mosul şəhərinə ilk daxil olacaq ilk birləşmənin İraq ordusu və İraq polisinin olacağını bildirmişdir.

## Döyüşlər

### 16 oktyabr
İraqın Baş Naziri Heydər əl-Abadi Mosulun azad edilməsi üçün yeni bir hərəkata başladıqlarını elan etdi. Rəsmilər həmin gün şəhər ətrafında yerləşən İŞİD mövqelərinə müxtəlif avia zərbələrin endirildiyini açıqladılar.

### 17 oktyabr

Baş Nazir Heydər əl-Abadinin televiziyada xalqa etdiyi çıxış ardından səhər saat 06:00 da əsas hücum əməliyyatının başladığı elan edildi. BBC müxbiri Əhməd Maker hazırladığı repotajlarında İraq ordusun əsas hədəflərinin Mosul şəhərinin mərkəzinə daxil olmamışdan əvvəl şəhəri tam şəkildə mühasirəyə almaq olduğunu bildirmişdir. İraq ordusu cənubdan Kürdüstan Regional Hökumətinə bağlı peşmərgə birlikləri isə şimaldan olmaqla üç müxtəlif cəbhədən şəhər istiqamətinə doğru hərəkət etməyə başladılar. İŞİD-lə aparılan döyüşlərin ilk 24 saatından sonra 20-dən çox kənd və qəsəbə müttəfiqlərin nəzarəti altına keçdi. Cənub cəbhəsində İraq ordusunun Qəyyarah, Əl-Sirt, Bayvanya, Əl-Hud və Əl-Məsraf istiqamətlərində uğur əldə etməsi İŞİD-in Mosul ətrafındakı manevr imkanlarını xeyli zəiflətdi. İraq rəsmiləri Qəyyarah bölgəsində yerləşən bu vaxta qədər İŞİD nəzarəti altında olan 56 ədəd neft quyusunun ordunun nəzarəti altına keçdiyini açıqladı. İraq ordusunun ciddi müqavimətlə qarşılaşmasına baxmayaraq Kürdüstan Regional Hökumətinə bağlı peşmərgə birlikləri şərq və şimal cəbhələri istiqamətindəki döyüşlərdə gözləniləndən fərqli ciddi müqavimətlə rastlaşmadılar. Kürdüstan Regional Hökumətinin Prezidenti Məsud Barzani əməliyyatının ilk günün tamamında peşmərgə güclərinin və İraq ordusunun 200 kvadrat kilometr ərazinin İŞİD-dən təmizləndiyini açıqlamışdır. Ən azı 5 peşmərgənin müharibənin ilk günündə İŞİD silahlıları tərəfindən öldürüldüyü Al Jazeera mənbələrində qeyd olunmuşdur.

İraq rəsmiləri İŞİD-in müharibənin ilk günlərində verdiyi ağır itkilər səbəbindən Mosulun cənubunda yerləşən Hamadinya bölgəsinə doğru geri çəkildiyini açıqlamışdır. CNN telekanalı döyüşlərdə yaralanmış onlarla terrorçunun müalicə üçün İŞİD-in özünə paytaxt elan etdiyi Ər-Raqqa şəhərinə göndərildiyini bildirmişdir. Ağır bombardımanlardan sonra Mosul daxilində yerləşən İŞİD birliklərinin öz qərargahlarını dəyişdirdikləri və terror təşkilatının sıralarında olan bir çox şəxsin ərazidən qaçmaq istədikləri qeyd olunur.

### 18 oktyabr

## Humanitar vəziyyət

Tərəflər arasında aparılan hərbi əməliyyatlardan ən çox zərəri Mosolun yerli əhalisi çəkməkdədir. Qış fəsilini yaxınlaşması, zəruri istehlak mallarına olan təlabatın kəskin formada artması nəticəsində insanlar arasında böyül humanitar fəlakat yaranmışdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Humanitar Məsələlər üzrə koordinatoru Liza Qrande *Ən pis ssenariyə əsasən biz 2016-cı ilin ən dəhşətli humanitar fəlakətlərindən birini izləməkdəyik* fikirini səsləndirmişdir. Uşaqları qoruyaq beynəlxalq təşkilatının hazırladığı hesabatda şəhər əhalisinin ərazidən çıxarılması üçün etibarlı kordidorların təmin edilməcəyi təqdirdə şəhərdə böyük qətliamların baş verə biləcəyi narahatçılığı ifadə olunmuşdur. ABŞ Dövlət Departamenti yaydığı hesabatda İŞİD-in yerli Mosul əhalisindən canlı qalxan kimi istifadə etdiyini və dinc əhalinin aparılan döyüşlərdən böyük ziyan gördüyünü bildirmişdir.

İŞİD-in şəhərdən çıxamaq istəyən dinc əhalini ölümlə təhdid etdiyi təxmin olunur. Snayperlər və əraziyə yaxın yerlərdə basdırılmış minalar, şəhərdən qaçmaq istəyən dinc əhali üçün təhdid yaradıb. İraq rəsmiləri şəhərdə yayımlanan radio kanallara müdaxilə edərək, şəhər əhalisini evlərindən çölə çıxamamğa və etibarlı yerlərdə gizlənməyə səsləyib. Hökumət şəhər əhalisinin aparılan əməliyyatlarda maksimum az zərər görməsi üçün şəhərə gedən qaz xəttlərini kəsib.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının nümayəndəsi Filippo Qrandi 17 oktyabrda Ərbil şəhərinə gedərək kürd rəsmilərlə görüşüb. 
Aparılan danışıqlarda Mosuldan və ətraf ərazilərdən gəlmiş qaçınlar üçün 45.000 nəfərlik tutumu olan beş qaçqın düşərgəsinin yaradıldığı və gələcəkdə qaşqın düşərgələrininin tutumunun 120.000 nəfərə qədər qaldırılması planlaşdırılıb. Mosuldan çıxmaq məcburiyyətində qalmış onlarla ailə Suriyanın şimalında kürdlərin nəzarəti altında olan bölgədə yerləşən Əl-Havl qaçqın düşərgəsinə gətirilib. Bura gətirilən qaçqınlarının ümumi sayının 6.000 nəfərdən çox olduğu bildirilir.

18 oktyabr tarixində 2.000 nəfərə yaxın Mosul sakini Suriyaya qaçaq şəkildə keçmək istəyərkən YPG birlikləri tərəfindən saxlanılıb və qaçqın düşərgələrinə yönləndirilib. Şəhərin qərb cinahından çıxan qaçqınların müxtəlif qaçqın düşərgələrinə yerləşdirilməsi mümkün olsa da, şərq tərəfdən şəhəri tərk edənlərlə əlaqə saxlanılması və onların gələcək taleləri barədə konkret fikir bildirmək çətindir.  Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının əsas narahatçılıqlarından biri də şəhəri şərq tərəfdən tərk edən qaçqınlarla lazımi əlaqənin yaradıla bilməməsi ilə bağlıdır. Avstraliya Mosuldan qaçqın düşmüş insanlara humanitar yardımının göstərilməsi ilə bağlı dövlət büdcəsindən 7.500.000 dollar, Yeni Zelandiya isə 1.000.000 dollar məbləğin ayrıldığını elan edib.

## İstinadlar