open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konqo çökəkliyi

**Konqo çökəkliyi** — Mərkəzi Afrikada 300–500 m hündürlükdə yerləşən və diametri təxminən 1000 km olan çökəklik. Afrika platformasının sinekliz zonasına aiddi. Konqo çayı onu drenaj edir.

Bitki örtüyü rütubətli qalın həmişəyaşıl və yarpağıtökülən həmişəyaşıl tropik meşələrindən ibarətdir.

## Coğrafiyası
Sahəsi təxminən 1 milyon kilometr təşkil edir; onun şimaldan cənuba və qərbdən şərqə ölçüsü təxminən 1 000 km. Əsas çayı Konqodu, çökəkıiyin ərazisində həmçinin çoxlu göl və bataqlıqlar var.

## Geologiya
Strukturasına görə Konqo çökəkliyi Kembri dövründən əvvəl yaranan Afrika platformasının sinekliz zonasına aiddi. Platformanın kristallik bünövrəsinin yeraltı (500–1000 metrdən çox dərinliydə yerləşir) çıxıntısı sineklizi şimal və cənub çökəkliylərinə bölür, onların mərkəzi hissələrində bünövrə daha 3000 metr dərinliyinə endirilib.

## Relyefi
Konqo çökəkliyi yarus quruluşu ilə səciyyələnir. Ən aşağı (300–400 m) və gənc (Holosen) yarus çoxsaylı çayların geniş, daha çox bataqlaşmış subasar vadilərini yaradır, həmən vadilər çökəkliyin mərkəzi hissəsində vahid yastı olan və vaxtaşırı batırılan allüvial düzənlik yaradırlar.

## İqlimi
Orta aylıq temperaturu 23–25°-dən 26–21°С-ədək dəyişir, yağıntının illik miqdarı 1500–2000 mm və onun artığa bərabərdir.

## İstinadlar
Bil

**Bil** () — İsveçrənin şimal qərbində, Bern kantonunda şəhər.

## Əhalisi
Əhalisi 51,6 min (*2011; şəhərətrafı ilə təqribən 75 min*).

## Coğrafiyası
Yura dağ massivinin şərq ətəyində, Aare çayı sahilindədir. İri nəqliyyat qovşağı. Bil Sürix–Lozanna, Bern–Bazel, Bil–Le-Lokl mühüm dəmiryol xətlərinin kəsişdiyi yerdədir. Şəhərdən Sürix–Zolo turn–Nevşatel–Bezanson (Fransa) və Bern–Bil avtomobil magistralları keçir. Bil gölü sahilində yerli əhəmiyyətə malik portdur.

## Tarixi
1230-cu ildən məlumdur.

## İqtisadiyyatı

İqtisadiyyatında xidmət sektoru üstünlük təşkil edir (*[[turizm]], rabitə və nəqliyyat, işgüzar xidmətlər*). Bil mühüm turizm (*o cümlədən xarici*) mərkəzidir.

## Memarlığı
Şəhər teatrı, de Poş, de Qrenuy teatrları, "Karnenuar" uşaq teatrı və s. var. 1977-ci il dən ənənəvi şahmat festivalları keçirilir).

## Sənayesi
Maşınqayırma və metal emalı (*[[saat]], dəqiq dəzgahlar və [[velosiped]]lər istehsalı üzrə zavodlar*) daha çox inkişaf etmişdir. Zərgərlik, poli qrafiya, tikiş, yeyinti sənayesi müəssisələri var.

## Qalereya

Biel um 1546.jpg|1546-cı ildə
Merian Biel 1642.jpg|1642-ci ildə
Biel.jpg|Şəhər kilsəsi
Biel von Westen 1805.jpg|1805-ci ildə
Plan der Stadt Biel 1906 c.JPG|1906-cı ilə aid şəhər xəritəsi
Biel Volkshaus 02.jpg|Volkshaus/Maison du Peuple 1930-cu illərdə şəhərin Sosial Demokrat dövrünün simvolu
CH-Biel-Panorama.jpg|Arxa planda Bil şəhərinin görünüşü ilə Bin gölü
Biel Bahnhofquartier 01a.jpg|Qatar stansiyası yaxınlığında mənzillər və küçə bazarı
Biel Moesli 2.JPG|Mösliquartier-da kiçik mənzillər
2005-Biel-Quellgasse.jpg|İkidilli küçə işarələri


## Həmçinin bax
* Sürix
* Cenevrə
* Bern
* Monte

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Şəhərin rəsmi internet səhifəsi
Ruud Vormer

**Ruud Vormer** (d. 11 may 1988, Hollandiya) - *Belçika Liqası* təmsilçilərindən Brügge-də oynayan hollandiyalı futbolçu.

## Klub karyerası
### AZ Alkmaar
### Roda
### Feyenoord
**Vormer** 2012-ci ildə Feyenoorda transfer olundu.
### Brügge
**01.09.2014** tarixində "Vormer" Belçika Pro Liqası təmsilçilərindən Brügge ilə müqavilə imzaladı."2015-ci il 9 dekabr" tarixində isə müqavilənin müddətini 2020-ci ilin yay ayına qədər uzatdı.

## Uğurları
### Klub
;Brügge
***Belçika Kuboku** **(1)**: 2014–15
***[[Belçika Pro Liqası]]**: 2015–16
***Belçika Superkuboku** **(1)**: 2016
Qırmızı teremdə yuxu

**Qırmızı teremdə yuxu** və ya **Daşın hekayəsi** (sadələşdirilmiş çincə: *红楼梦*, ənənəvi çincə: *紅樓夢*; pinyin: *Hóng Lóu Mèng*) Tsao Syuetsin tərəfindən yazılmlş, çincənin dörd böyük klassik romanlarından biri. 18-ci əsrin ortalarında, Tsin sülaləsi dövründə yazılmışdır. Çində xalq dilində yazılmış ən böyük əsərlərdən biri və çincə fantastika ədəbiyyatının şah əsəri qəbul edilir.  İlk 80 bölüm Tsao Syuetsin tərəfindən yazıldı. 1791-92-də birinci və ikinci nəşrləri hazırlayan Qao E, yoldaşı Çenq Ueiyuan ilə birlikdə romana 40 bölüm daha əlavə etdi.

*Qırmızı teremdə yuxu* yarı-avtobioqrafiya növündə yazılmış bir romandır. Tzao Syuetsinin öz ailəsinin və eyni zamanda Tzin sülaləsinin yüksəlişini və çöküşünü anladır. Yazıçının ilk bölümdə anlatdığına görə gəncliyində tanış olduğu qadınlara, qohumlara və xidmətçilərinə həsr edilmiş bir xatirədir. Kitap çox geniş qəhrəman heyəti və buna bağlı psixolojik ölçüsünün yanında 18-ci əsrin Çin atistokratiyasının sosial quruluşunun ətraflı bir analizi olması baxımından da vacibdir.

## Adlandırma
Qırmızı *(qızıl)* köşk ya da otaq anlayışının mənşəyi haqqında fərqli nəzəriyyələr vardır. Çində vacib ailələrin qızları başqa otaqlardan keçərək çatılan qorunaqlı özəl bölmələrdə qalırdılar. Həmçinin 5-ci bölümdə Baoyu qırmızı bir yerdə keçən bir yuxu görür. Əsərə adını verən qırmızı yer bu iki məkana verilən bir istinad ola bilər. Çincə "樓" sözü digər dillərə əsasən "otaq" və ya "köşk" olaraq tərcümə olunur. Bəzi mütəxəssislərə orijinal sözün "otaq"dan çox daha geniş bir mənası olduğunu, bu səbəblə otağın yanlış tərcümə olduğunu düşünürlər. Eyni zamanda bəzi digər mütəxəssislər də "köşk" sözünün, orijinal sözün ruhunu tam olaraq əks etdirmədiyini müdafiə edirlər.

## İstinadlar
Qoşatəpə yaşayış yeri (Şərur)

**Qoşatəpə yaşayış yeri** — Şərur rayonunda Albantəpədən 1 kilometr şimalda, Axuraçayın sağ sahilində son tunc dövrü-dəmir və antik dövrlərinə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
Dağ silsiləsindən ayrılmış iki təpəni və onun ətraf sahəsini (4 hektar) əhatə edir.Təpənin üstünə səpələnmiş yerüstü materiallar içərisində qövsvari dən daşlarına,müxtəlif formalı çaydan tipli qab hissələrinə və s.boyalı qab qırıqlarına təsadüf edilmişdir.Belə tapıntılara təpənin ətəklərində təsərrüfat işləri nəticəsində qazılmış arxın içərisində rast gəlinir.Alt mədəni təbəqələrdən (8-10 metr) toplanmış materiallara əsasən təbəqənin son tunc dövrü-dəmir dövrünə aid olması ehtimal edilir. Qoşatəpənin üst hissəsində eradan əvvəl 4-2-ci əsrlərə aid maddi mədəniyyət nümunələri küp, küpə, qazan tipli qablar və s. də tapılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Naxçıvanda Qədim Yaşayış Yerləri Aşkarlanıb
Bild

“**Bild**” (“Das Bild”) — Almaniyada nəşr olunan ən iri gündəlik kütləvi qəzet. 

## Haqqında
1952-ci ildə mediamaqnat Aksel Sezar Şpringer tərəfindən təsis edilmişdir. 1971-ci ildədək “Bild Saytunq” (*“Bild Zeitung”*) adlanmışdır. Almaniyanın 29 iri mərkəzində, Malyorka və Qran-Kanariya adalarında həftədə 6 dəfə olmaqla (*32 buraxılış*) nəşr olunur. Mənzil-qərargahı Hamburqda yerləşir; baş redaktoru K. Dikmanndır (2005). Gündəlik realizə olunan tirajı 3,83 mln. nüsxədir (2005). 1956-cı ildən “Bild am Zonntaq” (*“Bild am Sonntag”*) həftəsonu buraxılışı 2,04 mln. nüsxə tirajla nəşr edilir. Əsas nəşrə əlavə kimi “Bild der Frau” (1983-cü ildən), “Auto-Bild” (1986-cı ildən), “Şport-Bild” (“Sport-Bild”, 1988-ci ildən), “Kom pyüter-Bild” (“Computer-Bild”, 1996-cı ildən) və s. xüsusi buraxılışları çap olunur.

## Həmçinin bax
* Hamburq

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bild rəsmi internet səhifəsi
Alfred Bine

**Alfred Binet** () — fransız psixoloqu.

## Həyatı
Hüquq təhsili almış, nevrologiya, gistologiya və s. elmlərlə məşğul olmuşdur. Fransada ilk eksperimental psixologiya laboratoriyasının (*[[Paris Universiteti|Sorbonna]], [[1889]]*), Fransanın başlıca psixologiya jurnalına çevrilən illik “Ľ Année psychologique” (1894) məcmuəsinin yaradıcılarından biridir (*Bine [[1894]]–[[1911]] illərdə jurnala rəhbərlik etmişdir*). Şüurun patologiyası, beyin yorğunluğu problemləri, təlqin, qrafologiya və s. sahələrdə elmi araşdırmaların müəllifi olan Binet ali psixi funksiyaların öyrənilməsində ilk dəfə eksperimental metodları tətbiq etmiş, təfəkkürün tədqiqi üçün sorğu vərəqəsi, testlər, kliniki söhbətlər kimi bir sıra yeni üsullar işləyib hazırlamış və onları təkmilləşdirmişdir.

## Fəaliyyəti
20-ci əsrin əvvəllərində T. Simonla birlikdə Bine uşaqlarda yaddaşı, diqqəti, düşüncəni öyrənmək üçün bir sıra eksperimentlər aparmış və onların əsasında ilk intellekt testləri yaratmışdır; əqli cəhətdən zəif uşaqların xüsusi məktəblərə seçilib göndərilməsi məsələsini həll etməyə çalışaraq, intellekt inkişafı cədvəlini (*Bine – Simon cədvəli*) və müvafiq ölçmələr üçün sadə sınaqlar sistemini işləyib hazırlamışdır; bu proseduranın əsasını xronoloji və əqli yaşın fərqliyi ideyası təşkil edirdi. Cədvəlin yeni variantında (*[[Stenford Universiteti|Stenford]] – Bine cədvəli, [[1911]]*) əqli inkişafın səviyyəsi intellekt əmsalını hesablamaqla müəyyənləşdirilir. Bine testləşdirmə hərəkatınınbanisi dir; onun testlərindən bir sıra ölkələrdə geniş istifadə edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Jan-Martin Şarko

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Bioqrafiyası
Tumbulçay

**Tumbulçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində çay.

## Haqqında
Naxçıvançayın gətirmə konusunda ondan ayrılan və bir qədər axdıqdan sonra yenidən ona birləşən kiçik axardır. Uzunluğu 6 km-dir. Suvarma kanalı kimi istifadə edilir.

Çayın adı yaxınlığından axdığı kəndin adı ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Türkeşçay

**Türkeşçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sağ qolu.

## Haqqında
Mənsəbindən 34 km məsafədə Naxçıvançaya tökülür. Uzunluğu 10 km, hövzəsinin sahəsi 30 kv. km-dir. Əsasən yağış, qismən qar və qrunt suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Ekosistemin komponentləri

**Ekosistemin komponentlər**i-ekosistemin (biogeosenozun) fəaliyyətini təmin edən əsas tərkib hissələri.

## Ümumi məlumat
Ekosistemin komponentləri abiotik və biotik olmaqla 2 hissəyə ayrılır. Biotik amillər öz növbəsində avtotroflar, produsentlər (sadə qeyri üzvi birləşmələrdən üzvi maddələr yaratmaq qabiliyyətinə malik olanlar) və heterotroflara (mikrokonsumentlər (faqotroflar)) ayrılır. Belə ki, heterotrof orqanizmlər (əsasən heyvanlar) digər orqanizmlərdə və ya üzvi maddənin bir hissəsi ilə qidalanırlar. Redusentlər başqa cür adlandırsaq mikrokonsumentlər (osmotroflar, saprotroflar) – heterotrof orqanizmlər olub (əsasən göbələklər və bakteriyalar) üzvi birləşmələri parçalayaraq (zülallar, karbohidratlar və s.) bəzi parçalanan (çürüyən) ərzaqları udur və qeyri üzvi maddələr yaradırlar. Bu isə produsentlərin qidalanması üçün yararlıdır. Heterotrof orqanizmlər özləri dəbiofaqlara (digər canlı orqanizmlərlə qidalanan orqanizmlər) və saprofaqara (ölü üzvi maddələrlə qidalanan orqanizmlər) bölünürlər.

## Biogen ekosistemin komponentləri
Biotik və abiotik ekosistemin komponentləri bir-birilə üzvi maddələrlə bağlı olub biogen ekosistemin komponentlərində birləşir. Biogen ekosistemin komponentlərinə canlı orqanika (biokütlə adlanır) və ölü orqanika olmaqla 2 hissəyə ayrılır. Töküntü– bitki qruplaşmalarının hər il yerüstü və yeraltı hissələrinin çürüyən hissəsinə deyilir. Meşədə torpaq səthində çoxillik toplanan üzvi qalıqlar isə meşə döşənəyi adlanır. Ölü üzvi maddələrin birliyinə isə ölü kütlə deyilir. 

## Xarici keçidlər
* Ekosistem nedir?

## Həmçinin bax
* Ekosistem

## İstinadlar
Üstüpüçay

**Üstüpüçay** — Ordubad rayonu ərazisində çay. Düylünçayın (Arazın qolu) sol qolu.

## Haqqında
Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından, 2250 m hündürlükdən başlanır. Qar, yağış suları və yeraltı sularla qidalanır.

## İstinadlar
Zərdərəçay

**Zərdərəçay** — Şərur rayonu ərazisində çay. Arpaçayın sağ qolu.

## Haqqında
Uzunluğu 6 km, hövzəsinin sahəsi 6 kv. km-dir.

## İstinadlar
Gömürçay

**Gömürçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sol qolu.  

## Haqqında
Mənsəbindən 58&nbsp;km məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 13&nbsp;km, hövzəsinin sah. 36 kv. km-dir. Qar, qrunt və yağış suları ilə qidalanır. Yay aylarında yağan leysan yağışları daşqınlara səbəb olur. Tez-tez baş verən sel hadisələri nəticəsində yaşayış məntəqələrinə, yollara və əkin sahələrinə böyük ziyan dəyir. Suvarmada istifadə edilir.

## İstinadlar
Xoşkeşinçay

**Xoşkeşinçay** — Culfa rayonu ərazisində çay. Əlincəçayın sol qolu. 

## Haqqında
Mənsəbindən 30&nbsp;km məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 16&nbsp;km., hövzəsini sahəsi 28 kv. km-dir. Əsasən qrunt, qismən də qar və yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
İqan-Kit (çay)

**İqan-Kit (çay)** — Ordubad rayonu ərazisində çay. Düylünçayın (Arazın qolu) sol qolu.

## Haqqında
350 m hündürlükən başlanır. Uz. 11 km. Yeraltı sular, qar və yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
İmamquluçay

**İmamquluçay** — Şahbuz rayonu ərazisində çay. Şahbuzçayın (Naxçıvançayın qolu) sol qolu.

## Haqqında
Uzunluğu 9 km Zəngəzur silsiləsinin ətəyindən (2960 m hünd.-dən), bulaqlardan başlanır. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Göynüksuçay

**Göynüksuçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində çay. Qahabçayın (Naxçıvançay hövzəsi) qolu.  

## Haqqında
1120 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 10&nbsp;km. Yeraltı sular, qar və yağış suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Havuşçay

**Havuşçay** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu ərazisində çay. Axura çayının sağ qolu.  

## Haqqında
Uzunluğu 12&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 31 kv. km-dir. Dərələyəz silsiləsinin cənub-qərb yamaclarından, Havuş dağının ətəklərindən (2338 m hünd.-dən) başlanır. Mənsəbindən 11&nbsp;km məsafədə, 1100 m hünd.-də Axuraçaya tökülür. Əsasən, yağış və qrunt suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Kahaçay

**Kahaçay** — Sədərək rayonu ərazisində çay. Çanaqçıçayın sağ qolu.

## Haqqında
Uzunluğu 15 km, hövzəsinin sahəsi 35 kv. km-dir. Yağış və qrunt suları ilə qidalanır.

## İstinadlar
Kolanısuçay

**Kolanısu (çay)** — Culfa rayonu ərazisində çay. Ləkətsu çayının (Əlincə hövzəsi) qolu.

## Haqqında
Zəngəzur silsiləsinin yamacından, 2925 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu.7 km-dir. Əsasən, yeraltı sular və qar suları ilə qidalanır. Hövzəsində mineral bulaqlar var.

## İstinadlar
Qulalıtəpə yaşayış yeri

**Qulalıtəpə**- Kəngərli rayonunda Qıvraq qəsəbəsi və Yurdçu kəndləri arasında eradan əvvəl III-I minilliklərə aid arxeoloji abidə.

## Ümumi məlumat
Ərazi ətrafı düzənlik sahələrlə əhatə olunmuş konusvarı formalı təpədən ibarətdir.Mədəni təbəqə qalıqlarına təsadüf edilməmişdir.Yerüstü materiallar içərisindən müxtəlif dövrlərə aid gil qabların olması Qulalıtəpədən mövsümi yaşayış məskəni,yaxud gözətçi məntəqəsi kimi istifadə olunduğunu göstərir.

## İstinadlar
Raul Albiol

**Raul Albiol** ( d. 4 sentyabr, 1985) İtaliya Çempionatı təmsilçilərindən Napolidə oynayan ispaniyalı peşəkar futbolçu.

## Həyatı

## İstinadlar
Şuğayıb

**Şuğayıb** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, kənd. Sonralar Qarabağlar rayonununda kənd. Kənd 1930-cu illərdə ləğv edilmişdir.

## Əhalisi

### Tanınmışları
* Nəcəfov Adil Ali oğlu (1920-1987)
* Dilçi alim Nizami Cəfərov
* Tanınmış seyid Mirəli ağa

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://www.youtube.com/watch?v=7-otxA5HZsU
Bəcəyəzli

**Bəcəyəzli**, **Bəyciyəzli**, **Becazin**, **Becazlı** — Artaşat rayonunda kənd adı.

## Toponim
Becazin Artaşat r-nunda kənd adı. Başqa adı Becazlu . 

1945-ci ildə kənd ermənicə Vostan adlandırılmışdır. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Bədəlpaşa dairəsində Becasin dağ adı ilə quruluşca eyni olsa da, mənası məlum deyil.
 
## Əhalisi
1831-ci ildə kənddə İrandan gəlmə ermənilər də yerləşdirildikdən sonra əhali qarışıq yaşamışdır. 1918-ci ildə kəndin əhalisinin azərbaycanlı yaşayan hissəsi qovulmuşdur. 

## İstinadlar
Paşalı (Dərələyəz)

**Paşalı** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Paşalı (Əzizbəyov, Vayk).

## Tarixi
1728-ci ildən mə'lumdur Həmin mənbədə kənddə üç müsəlman (azərbaycanlı) kişinin yaşadığı göstərilir3 yanvar 1935-ci ildə adı dəyişdirilərək Əzizbəyov qoyulmuşdur.	8 iyul 1957-ci ildə adı ikinci dəfə dəyişdirilərək Zaritap qoyulmuşdur.

## Əhalisi
1918-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Alagöz (Talın)

**Alagöz** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Talın rayonunda kənd

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin  fərmanı ilə adı dəyişdirilib Aragatsavan qoyulmuşdur.

## İstinadlar
Şəkər Məmmədova

**Məmmədova Şəkər İdayət qızı** () — Coğrafiya elmləri namizədi, dosent, Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin dekanı.

## Həyatı
1964-cü il 10 yanvar Ermənistan Respublikası Hamamlı rayonunun Saral kəndində anadan olub. 1972–1982-ci illərdə orta məktəbdə oxuyub. 1985–1990-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Geoloji-Coğrafiya fakültəsində təhsil alıb. 1996-cı ildən BDU-da çalışır. 1996-cı ildən Coğrafi ekologiya kafedrasında müəllim, baş müəllim və dosent vəzifəsində işləyir.

2000-ci ildən Coğrafiya fakültəsinin magistratura üzrə dekan müavini. 2017-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin dekanı vəzifəsinə təyin edilib.

## Elmi fəaliyyəti
1990-cı ildən Azərbaycan Dövlət Hidrometeorologiya komitəsində aparıcı mühəndis, 1996-cı ildən Coğrafi ekologiya kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışır. Biocoğrafiya, Ekologiya və ətraf mühiti mühafizə, Şəhərlərin ekologiyası, Ətraf mühitə nəzarət sistemi, Suların və Xəzərin ekologiyası fənlərini tədris edir. 1998-ci ildə coğrafiya elmləri namizəfi, 2003-cü ildə dosent elmi dərəcəsi alıb.

## İstinadlar
Qarqulaq

**Qarqulaq**, **Getap** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Talin rayonunda kənd.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Getap qoyulmuşdur.

## İstinadlar
Hako

**Hako** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Talin rayonunda kənd Kənd əhalisi əsasən Yezidilərdən ibarətdir.
Hako kəndində 1990-cı illərə qədər 100 ailə yaşayırdısa, indi burada cəmi 16 ailə qalıb.

## İstinadlar
Kürd Pəmbi

**Kürd Pəmbi** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd. Kəndin adı dəyiçdirilərək Sipan qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Binhem-Kanyon

**Binhem-Kanyon** — ABŞ-də mis, qızıl, gümüş və molibden çıxarılan iri kompleks yataq. Yuta ştatında, Solt-Leyk-Siti şəhərindən 30&nbsp;km cənub-şərqdədir. Dünyada ən iri yataqlardandır.

## Tarixi
1880-ci illərdə kəşf edilib, 1906-cı ildən açıq üsulla, 1940-cı illərdən isə kombinə edilmiş üsullarla istismar olunur.

## Geologiyası
Qalıq filiz ehtiyatı təqribən 1350 milyon *t*-dur; o cümlədən mis 8,5 milyon *t* (*filizdəki miqdarı 0,67%*), qızıl 330 t (*0,36 q/t-adək*), gümüş 3 min t (*təqribən 2,8 q/t*), molibden 400 min t (*0,03%-ədək*). Tektonik cəhətdən mütəhərrik Şimali Amerika Kordilyer dağlarının Cənubi Qayalı dağlar meqazonasının şəhər hissəsi ilə əlaqədardır. Yataq mis-porfir tiplidir; Üst Karbonun kvarsit və əhəngdaşılarını yarmış Orta Paleogenin qranitoid ştoklarında lokallaşmışdır. Filiz kütləsi çevrilmiş kasa formasındadır; planda ölçüləri 2,1x1,5 *km*-dir, qalın divarları təqr. 2,5 *km*-dək dərinliyə batır. İlkin kvarslı-sulfidli filizlər pirit, bornit, diagenit, xalkopirit, pirrotin, molibdenit, qızıl və palladium<un nadir minerallarından ibarətdir; hər il 150 *kq*-adək Pd çıxarılır. 1904-cü ildən bu günədək 13 mln. *t* Cu, təqribən 520 t Au, 4 min t Ag və 530 min *t* Mo hasil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Kennokot rəsmi internet səhifəsi
Zərincə

* Zərincə dağı — Zəngi çayının yanında yerləşir. 
* Zərincə (Talin) — Talin rayonunda kənd.
Nurəddin Hümbətov

**Nurəddin Bahadır oğlu Hümbətov** () — tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm xadimi, şair.

## Həyatı
Nurəddin Hümbətov 2 fevral 1933-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetini bitirdikdən sonra 1957–1960-cı illərdə sahə həkimi, əvvəlcə Ucarda, sonra isə Gəncə şəhərinin poliklinikasında işləyib.
200-dən çox elmi əsərin, 3 monoqrafiya, 27 metodik tövsiyələrin və 24 səmərələşdirici təkliflərin müəllifidir. Əsərləri bir sıra xarici ölkələrin ən nüfuzlu təbabət jurnallarında dərc edilmişdir. 27 namizədlik dissertasiyasının elmi rəhbəri, 4 doktorluq dissertasiyasının elmi məsləhətçisi olmuşdur.

## Ailəsi
Övladları: Aynişan Nurəddin qızı Hümbətova Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin II müalicə-profilaktika faküttəsini bitirmiş və tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur (həkim-kordioloq). Fəxri Nurəddin oğlu Hümbətov Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin farmasevt fakültəsini bitirmişdir.

## Elmi fəaliyyəti
* 1960-cı ildə Səhiyyə Nazirliyinin təşəbbüsü ilə Ə. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun aspiranturasına daxil olub.
* 1963-cü ildə terapiya kafedrasında assistenti
* 1964-cü ildə dossenti
* 1977-ci ildə professoru
* 1979-cu ildən isə II terapiya kafedrasının müdiri
* 1964-cü ildə namizədlik
* 1975-ci ildə isə Saratovda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
* *Ürəyin dostları bütün dünyada* Beynəlxalq Kardioloqlar Cəmiyyətinin üzvü
* Respublika Terapevtlər Kardioloqlar Cəmiyyəti Rəyasət Heyətinin üzvü

## Elmi yaradıcılığı
Professor Nurəddin Hümbətov Azərbaycanda Kardiologiya İnstitutunun ilk direktoru və əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. Onun rəhbərliyi altında əsasən xroniki, qeyri-infeksion xəstəliklərin (işemik-miokard infarktu, stenokardiya, artirial hipertoniya, şəkərli diabet, tənəffüs sistemi və həzm orqanları xəstəlikləri) yayılması, profilaktikası və müalicəsi üzrə geniş tədqiqat işləri aparmışdır. Bunlar Beynəlxalq əməkdaşlıq proqramı üzrə (Almaniy), Yuqoslaviya, Kanada, Yaponiya, İtaliya, MDB ölkələri) aparılan tədqiqatların bir hissəsini təşkil etmişdir. Nurəddin Hümbətovun təşəbbüsü ilə Respublikada 3 Beynəlxalq Simpozium keçirilmişdir. (1991, 1997, 1998).

## Elmi əsərləri
* 1. Hipertoniya xəstəliyində metabolik proseslərin təsiri.
* 2. Значение Витамина В 12 во время осложнений при сахарном диабете
* 3. Гипертонические кризы. və s.

## Beynəlxalq fəaliyyət
Nurəddin Hümbətov dəfələrlə Almaniya, Yuqoslaviya, Kanada, Yaponiya, İtaliya, MDB ölkələri və başqa xarici ölkələrdə keçirilən qurultay, simpozium, konqres və konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmiş, əldə etdiyi elmi yenilikləri müvəffəqiyyətlə nümayiş etdirərək səhiyyə praktikasına tətbiq etmişdir.

## Mükafatları
* 1991-ci ildə *[[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Əməkdar elm xadimi]]*

## Haqqında
*Sən həmişə mənimləsən* (Bakı, *Azərbaycan* nəşriyyatı, 2000.144 s.)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tibb elminə böyük töhfələr vermiş kardioloq alimlərimiz
Zərincə (Talın)

**Zərincə** — İrəvan xanlığının Talın mahalında kənd adıXIX əsrə aid məlumatda Zar İncə kimidir1918-ci ildə əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Əsli Zar İncə, yəni "İncə (kəndi yaxınlığında (Zar (kəndi))" mənasındadır

## İstinadlar
Kələdək

**Kələdək** - 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Dərələyəz nahiyəsində kənd adı. Mənbədə kənddə 2 xristian ailəsinin yaşadığı qeyd olunur.

## İstinadlar
İnsomniya

**İnsomniya** ( — **yuxusuzluq**, **asomniya**, **dissomniya**, **aqripniya**) — psixoloji xəstəlik növü. Bu sindromun bir digər adı isə *məşum ailəvi yuxusuzluq* xəstəliyidir. Xəstəliyin adı o qədər də qorxuducu olmasa da, əslində isə, bu dəhşətli ölümcül psixi pozuntudur.  Nəticədə xəstə yatmaq hissinin nə olduğunu demək olar ki, bilmir. Ümumiyyətlə, qısamüddətli qarabasmalardan sonra özünə gələn insanlarda daha tez-tez müşahidə olunur. Qarabasmalardan sonra isə, xəstə hallusinayalar görməyə başlayır və təqribən maksimum bir ildən sonra ölür. Bu xəstəliyin dərmanı yoxdur. Xəstəliyi dəhşətli edən amillərdən biri də odur ki, bu xəstəlik ulu babalardan gen ilə ötürülür və dünyada yalnız, təxminən, 40 ailədə müvafiq genlər mövcuddur.

## Əlamətlər
Yuxusuzluq hər hansı presomnik (uzun müddət yuxuya getmə), intrasomnik (gecə tez-tez oyanmalar, bundan sonra xəstənin yenidən yuxuya getməsi çətinləşir, səthi, bərpa olunmayan bir hiss) təkrarlanan şikayətlərin olması ilə xarakterizə olunan klinik bir sindromdur. yuxu) və / və ya yuxu üçün kifayət qədər vaxtın və uyğun mühitin olmasına baxmayaraq baş verən postsomnik pozğunluqlar (erkən oyanma, canlılığın olmaması, zəiflik hissi).

Diaqnoz üçün zəruri olan ümumi təsnifat xüsusiyyətləri bunlardır:

* pis yuxu şikayətləri, yuxu saxlamaqda çətinlik və/və ya keyfiyyətsiz yuxu;
* yuxu pozğunluqları bir ay ərzində həftədə ən azı 3 dəfə qeyd olunur;
* yuxusuzluq və onun nəticələri ilə bağlı narahatlıq (gecə və gündüz);
* qeyri-adekvat yuxu müddətinin və/və ya keyfiyyətinin səbəb olduğu ciddi narahatlıq və ya sosial və peşəkar fəaliyyətin pozulması.

Yuxusuzluqla yuxu müddətinin azalması, oyaqlığın təmsil olunmasının artması və səthi birinci mərhələ, REM olmayan yuxunun üçüncü və dördüncü mərhələlərində azalma var; ağır pozğunluqlarla REM yuxu müddətində azalma var.

## Diaqnostika
Yuxu pozğunluğunun səbəblərini diaqnoz etmək üçün xəstənin hərtərəfli müayinəsi lazımdır, o cümlədən :

* Ətraflı tarixin toplanması
* Yuxu gündəliyi saxlamaq
* Orqan və sistemlər üzrə sorğu
* Fiziki müayinə
* Laborator tədqiqatlar (göstərişlərə görə)
* Polisomnoqrafiya (göstərişlərə görə)

## Nəticələri
* Xroniki yuxu çatışmazlığı öyrənmə proseslərinə, qısa müddətli və uzunmüddətli yaddaşa mənfi təsir edən oksidləşdirici stressə səbəb olur .
* Ürək-damar xəstəliklərinin inkişaf riskinin artması. Məsələn, miokard infarktı və insult .
* Osteogenez prosesinin pozulması (sümük toxumasının əmələ gəlməsi prosesi).
* Artıq çəki görünüşünə səbəb olan maddələr mübadiləsinin pisləşməsi .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Autosarkofaqiya

**Autosarkofaqiya** psixoloji xəstəlik növüdür.  Bu pozuntu ağır və təhlükəli xəstəliklər siyahısına aiddir. Autosarkofaqiya xəstənin öz bədənini yeməyə olan həvəsini aradan qaldıra bilməməsinə deyilir. Bu bir növ özünə yönəlmiş kannibalizm kimidir. Bu zaman həkimlər xəstənin öz-özünü yeməsinin qarşısını almağa çalışırlar. Ən dəhşətlisi budur ki, xəstənin özü baş verənləri anlamır və trans vəziyyətindəymiş kimi özünə zərər verir. Bu çox nadir psixi pozuntunu müasir tibb tarixində cəmi bir neçə dəfə qeydə alınıb. Lakin xəstəliyin az rast gəlinməsi onun dəhşətli olmasının qarşısını almır.
Kapqras sindromu

**Kapqras sindromu** — psixoloji xəstəlik növü.

Bu pozğunluğu "mənfi oxşar cəfəngiyyatı" da adlandırırlar. Psixiatriyada xüsusi sindrom sayılan bu xəstəlikdən əziyyət çəkən iddia edir ki, onun ətrafında olan yaxınlarını (həyat yoldaşını, valideynlərini və s.) və ya onun özünü hansısa oxşarı əvəz edib. Sonuncu halda xəstə deyir ki, özünün etdiyi bütün xoşagəlməz hərəkətləri onun eynilə özünə bənzəyən oxşarı edib. Bu xəstəlik iki tipə bölünür: **Autoskopik** – xəstə əmindir ki, oxşarı canlı olaraq görür; **Tipik Kapqras sindromu** – oxşar görünməzdir.

## İstinadlar
Depersonalizasiya

**Depersonalizasiya** — psixoloji xəstəlik növü.

Bu zaman insan sanki öz şəxsiyyətindən və bədənindən ayrılır, qıraqdan öz hərəkətlərini müşahidə edir və hesab edir ki, bu onun özü deyil və ona müdaxilə edə bilməz. Bəzən xəstə özünü robot və ya kompüter oyununun personajı kimi qəbul edir. Depersonalizasiyaya səbəb olan keçmişdə keçirilən travma və ya beyin şişi belə ola bilər.

## İstinadlar
Partlayan baş sindromu

**Partlayan baş sindromu** — Bu vəziyyətin yaranmasının bir neçə səbəbi ola bilər, lakin ən çox rast gəlinən səbəb yüksək və daimi səslərin təsiri nəticəsində orta qulağın mikrotravmasıdır. Əsasən bu xəstəlikdən DJ-lər əziyyət çəkir. Oyaqkən və yatarkən belə xəstələr qulaqlarında dözülməz səslər eşidirlər. "Səs o qədər yüksəkdir ki, sanki məni öldürəcək" – deyərək şikayətlənirlər. Əlbəttə ki, bu səslərdən heç kim ölmür, ancaq səslər həmin şəxsin psixikasını çox ciddi şəkildə korlayır.

## İstinadlar
Savant sindromu

**Savant sindromu** — Çox nadir hallarda rast gəlinən bir psixi pozuntudur. Xəstəliyin əlaməti ümumi inkişafdan geri qalmış insanların “dahilik adasına” (bir və ya bir neçə bilik sahələrində mükəmməl qabiliyyətin ümumi şəxsiyyət məhdudluğu ilə ziddiyyət təşkil etməsi) malik olmasıdır. Bu sindrom həm genetik, həm də sonradan qazanılmış ola bilər. Savant sindromlu şəxslər çətinliklə oxuya, yazı yazarkən bir səhifədə yüzlərcə səhv buraxa bilərlər, amma bununla yanaşı, beyinlərində asanlıqla altırəqəmli ədədləri bir-birinə vura bilərlər və yaxud 23 may 3027–ci ilin həftənin hansı günü olduğu çox rahatlıqla deyə bilərlər.

## İşarələr və simptomlar
Savant bacarıqları adətən beş əsas sahədən birində və ya bir neçəsində tapılır: incəsənət, yaddaş, hesab, musiqi qabiliyyətləri və məkan bacarıqları. Ən çox yayılmış savant növləri təqvim savantlarıdır, hər hansı bir tarix üçün həftənin gününü sürətlə və dəqiqliklə hesablaya bilən və ya hər hansı bir tarixdən şəxsi xatirələri yada sala bilən "insan təqvimləri"dir. Qabaqcıl yaddaş savant qabiliyyətlərində əsas "super güc"dür.

Savantların təxminən yarısı otistikdir; digər yarısında tez-tez mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi və ya xəstəliyi var. Autizmdən əziyyət çəkənlərin 10%-ə qədərinin savant qabiliyyətlərinin müəyyən formada olduğu təxmin edilir.

### Təqvim savantları
Təqvim savantı (və ya təqvim alimi) – əqli qüsuru olmasına baxmayaraq məhdud onilliklər və ya müəyyən minilliklər aralığında tarixin həftəsinin gününü və ya əksinə ad verə bilən şəxsdir.  Riyaziyyatçılar onlara oxşar bacarıqlar əldə etməyə imkan verən düsturlar işləyib hazırlasalar da, insan təqvim kalkulyatorlarının nadirliyi, ola bilsin, ümumi əhali arasında bu cür bacarıqları inkişaf etdirmək üçün motivasiyanın olmaması ilə bağlıdır. Digər tərəfdən, təqvim savantları sosial cəlbedici bacarıqlara investisiya qoymağa meyilli olmaya bilərlər.

## Epidemiologiya
Nə qədər insanın savant bacarıqlarına malik olması barədə obyektiv dəqiq statistika yoxdur. Təxminlər autizmli hər on nəfərdən birində müxtəlif dərəcədə savant bacarıqlarına malik olduğunu göstərir. 2009-cu ildə Britaniyada autizmli uşaqların 137 valideyni üzərində aparılan araşdırma, 28%-nin övladlarının “normal” insanlar üçün belə qeyri-adi olacaq səviyyədə” bacarıq və ya güc kimi təyin olunan savant bacarıq meyarlarına cavab verdiyinə inandığını müəyyən etdi. Qəfil və ya qazanılmış savant sindromunun 50-yə qədər hadisəsi bildirilmişdir.
## Həmçinin bax
* Psixi pozuntu
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Savant sendromu nedir?
* Extraordinary Variations of the Human Mind: Darold Treffert: The Incredible Savant Syndrome
Somatoparafreniya

**Somatoparafreniya** — Somatoparafreniya zamanı xəstə bədəninin bir hissəsinin, daha çox qolunun və ayağının, ona aid olmadığını deyir. O iddia edir ki, onun bədəninin həmin hissəsi müstəqil hərəkət edir və xəstə ona heç cür nəzarət edə bilmir. Hətta bəzən, o öz bədəninin hissəsi ilə başqa bir şəxsiyyət kimi ünsiyyət yaratmağa çalışır. İşin qəribəliyi onadadır ki, xəstənin ətraf hissələri həqiqətən də ona ziya vura bilər. Məsələn, başından vura bilər. Və pasiyent tam əmindir ki, bu hərəkətin onun özünə heç bir aidiyyəti yoxdur.

## İstinadlar
Tamamlı

**Tamamlı** — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Qəmərli (Artaşat) rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd. Kəndin adı 1920 ci ildə dəyişdirilərək

## Əhalisi
Tamamlıda 1905-ci ildə 27 nəfər azərbaycanlı olmuşdur.

## İstinadlar
Kələşkənd

**Kələşkənd** — Seyidli-Ağsaxlı, İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd.

1918-ci ildə əhalisi qovulmuş, 1922-ci ildə az hissəsi geri qayıdaraq yenidən məskunlaşmışdır. 1931-ci ildə kənd dağılmışdır. “Kələş” sözünün bu və başqa toponimlərdə mənşəyi məlum deyil. Ehtimal ki, gətirilmə addır. Orta əsrlərdə Kürdüstanda Kalas və Kalaş əyalətləri də məlumdur

İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Abaran rayonu ərazisində kənd. Zəngi çayının sağ qolunun üzərində yerləşirdi Erməni mənbəyində Kyalaşkənd formasında, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kələskənd formasında qeyd edilmişdir. Kənddə
1831-ci ildə 96 nəfər, 1873-cü ildə 288 nəfər, 1886-cı ildə 363 nəfər, 1897-ci ildə 404 nəfər, 1904-
cü ildə 373 nəfər, 1914-cü ildə 437 nəfər, 1916-cı ildə 372 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır . 1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq yerli sakinləri - azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya edilmişdir. Kənd 1926-cı ildə ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir..

## İstinadlar
I Əhməd xan (Qaraxani)

**Əhməd bin Əli xan Qaraxani** — Qaraxanilər dövlətinin xaqanı. 999. ildə qardaşı Nəsr bin Əli xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.
Abbasi xəlifəsi tərəfindən hakimiyyəti tanınan ilk Qaraxani xaqanıdır.
Vitali Səmədov

**Vitali Yunus oğlu Səmədov** () – partiya işçisi, fəlsəfə elmləri namizədi, Azərbaycan SSR EA-nın Tarix və Fəlsəfə İnstitutunun direktoru, Azərbaycan Kommunist partiyasının qurultayında Mərkəzi Komitənin büro üzvü, Azərbaycan KP-nın MK-nin ikinci katibi.

## Həyatı
Vitali Yunus oğlu Səmədov 1919-cu il sentyabrın 24-də Moskva şəhərində anadan olub. 1984-cü ildə vəfat edib.

## Təhsili
* 1942-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun Elektrik Mühəndisliyi fakültəsini bitirmişdir.
* 1947-ci ildə Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Ali Partiya Məktəbində təhsili başa vurub.
* 1948-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

## Elmi-təşkilatı fəaliyyəti
* 1942–1944-cü illərdə Azərbaycan SSR XDİK orqanlarına işə göndərilmişdir.
* Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqının MK-nın ikinci katibi (1944–1946) olmuşdur.
* 1948-сi ilin avqust ayından Azərbaycan SSR EA-nın Fəlsəfə Sektorunda kiçik elmi işçi vəzifəsində işləmişdir.
* XX əsrin 50-ci illərində akademiya və onun müəssisələrinin partiyaçı kadrlar ilə "doldurulması" prosesi yüksək sürətlə gedirdi. 1951-ci ilin fevralın 16-da Tarix və Fəlsəfə İnstitutunun direktoru vəzifəsinə partiya işçisi, fəlsəfə elmləri namizədi Vitali Səmədovun təyin edilməsi də məhz bununla bağlı idi.
* 1952-ci il iyunun 14-nə kimi Azərbaycan SSR EA-nın Tarix İnstitutunun direktoru olub.
* 1951-ci ilin iyun ayında o, partiya işinə keçirilərək Azərbaycan KP MK-nin elm və təhsil şöbəsinin müdiri, sonradan 1952-ci ildə Azərbaycan KP-nın MK-nin ikinci katibi seçilmişdir.
* 1948–1960-cı illərdə elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
* 1954-cü ildə Azərbaycan Kommunist partiyasının qurultayında Mərkəzi Komitənin büro üzvü seçilmişdir.
* 1954-cü il 4-сü çağırışında SSRİ Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.
* 1956-cı ildə Azərbaycan Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin üzvü, 1959-cu il çağırışında Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.
* 1960-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK yanında Marksizm-Leninizm İnstitutunda (1971-ci ildən marksizm-leninizm tarixi bölməsinin müdiri) işləmişdir.
* 1971-ci ildə SSRİ EA-nın ictimai fikir tarixinə dair Elmi Şurasının üzvü olmuşdur.

## Əsərləri
V.Y.Səmədovun əsas tədqiqatları marksizm-leninizm tarixi, ictimai fikir və inqilabi hərəkat tarixi sahəsindədir. Azərbaycan Kommunist Partiyasının tarixi" əsərinin müəlliflərindən biri olub. Əsas əsərləri aşağıdakılardır:
*  : Изд-во Акад. наук АзССР, 1950 (тип. "Кр. Восток"). — 130 с.
*  : Азернешр, 1962–1966. — 2 т.
*  : Изд-во Акад. наук АзССР, 1952. — 418 с.
*  : Изд-во Акад. наук АзССР, 1951. — 118 с.
*  : Изд-во Акад. наук АзССР, 1953. — 108 с.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ÜİK(b)P XIX qurultayı — Sov. İttiffaqının KP (5–14 oktyabr 1952-ci il). Sənədlər və materiallar
* SSRİ Ali Sovetinin 4-cü çağırışdan olan deputatlarının siyahısı
Mənsur Arslan xan

**Mənsur bin Əli xan Qaraxani** - Qaraxanilər dövlətinin  xaqanı. 1015. ildə qardaşı Əhməd xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.

## Ailəsi

### Nəvələri
# Xanzadə  Mahmud xan
Trixotillomaniya

**Trixotillomaniya** – impuls nəzarətin pozğunluq növlərindən biridir. Eyni qrupa **piromaniya** (yanğına meyililik) və **kleptomaniya** (impulsiv oğruluq) pozuntuları da aiddir. Ancaq trixotillomaniya xəstənin özü özünə vurduğu ziyandır. Bu psixi pozuntu saçları yolmağa olan meyililikdir. Xəstə trans vəziyyətindəymiş kimi başında və ya bədəninin hər hansı hissəsində olan saçları yolub qoparmağa çalışır. Bu zaman onlar çox ağrı hiss etsələr belə, dayana bilmirlər – barmaqlarının hərəkəti tamamilə onlara tabe deyil.
5+

***5+*** situasiyalı komediya serialı rejissor Xanlar Ağayev tərəfindən 2014–2015-ci illərdə çəkilmişdir. Serial Azad Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Situasiyalı komediya serialında dörd uşaqlı bir ailədə baş verən komik hadisələrdən bəhs edilir. Serialda əsas rolları Rəcəb Quliyev, Nicat Ələsgərov, Toğrul Rza, Vüsalə Yüksel Tağıyeva,Səid Məmmədov,Leyli Məcidova,Fərid Məmmədov, Əliqulu Səmədov və Almaz Mustafayeva ifa edirlər.

## Məzmun
Situasiyalı komediya serialında dörd uşaqlı bir ailədə baş verən komik hadisələrdən bəhs edilir. Ata İsmayıl (Toğrul Rza), ana Seva (Vüsalə Yüksel Tağıyeva), nənə (Dilarə Fərəcullayeva), baba (Əliqulu Səmədov), böyük oğul Şükür (Rəcəb Quliyev), ortancılı Nihat (Nicat Ələsgərov), ondan kiçik olanı Mələk (Leyli Məcidova) və ən kiçiyi Adelya (Adelya Osmanova) serialın əsas obrazlarıdır. Şükür futbol həvəskarıdır, Nihat tez-tez aşiq olur, Mələyin öz aləmi var, Adelya isə hələ təzə-təzə yeriyir. Günlərin bir günü ana nəhayət işləmək qərarına gəlir və uşaqlara baxmağı ataya tapşırır. Beləliklə, ilk seriyada komik situasiyalar yaranmağa başlayır. Baba ilə nənə isə bütün başqa baba və nənələrdən çox fərqlidirlər. Hadisələr əsasən evdə cərəyan verir.

## Film haqqında
*Serial Azərbaycan kinosu tarixində ilk uşaq serialıdır.

## Filmin üzərində işləyənlər

* Ssenarist: Cavid Osmanov, Vüsalə Yüksel Tağıyeva, Zəhra Rüstəm-Osmanova
* Rejissor: Xanlar Ağayev
* Operator: Nadir Mehdiyev
* Prodüser: İlqar Fətiyev
* Rəssam: İlham Bağırzadə, Xəzər Nəbiyev
* Səs operatorları: Ceyhun Aslanlı, Həsən Ağayev
## Rollarda

* Rəcəb Quliyev — Şükür
* Nicat Ələsgərov — Nihat
* Toğrul Rza — İsmayıl
* Vüsalə Yüksel Tağıyeva — Seva
* Leyli Məcidova — Mələk
* Əliqulu Səmədov — baba
* Almaz Mustafayeva — Safura
* Kamran Yunis — əsas məşqçi
* Ramin Şıxəliyev — məşqçi
* Dilarə Fərəcullayeva — nənə

## Mənbə

# Azad Azərbaycan Televiziyası

## Həmçinin bax

* Azərbaycan filmlərinin siyahısı
*2014-cü ilin Azərbaycan filmləri
*2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
In the Wee Small Hours

**In the Wee Small Hours (Qısa zamanlarda)** — Frenk Sinatranın sayca doqquzuncu studiya albomudur. Albom 9 aprel 1955-ci il tarixində Capitol Records'da çıxarılmış; Voyl Gilmor tərəfindən istehsal olunmuş və Nelson Ridl tərəfindən aranjiman edilmişdir. Albomda yalnızlıq, özünüdərk, itirilmiş sevgi, gerçəkləşməyən münasibətlər, depressiya, gecə həyatı kimi mövzular işlənmiş, nəticədə *In the Wee Small Hours* ilk konsepsiya albomlarından biri kimi yadda qalmışdır. Albomun üz qabığında bu mövzular əks olunmaqla, Sinatranın xəyali və tərk edilmiş küçənin maviyə çalan işıqlarının altındakı təsviri verilmişdir. Buraxdığı ilk albom olan *The Voice* üçün 1946-cı ildən bəri üzərində düşündüyü "konsepsiya" ideyasını *Songs for Swingin' Lovers* və *Only the Lonely* kimi növbəti albomlarında da uğurla davam etdirmişdir.

*In the Wee Small Hours*  iki 10 düymlük LP diskləri şəklində buraxılmış və həmçinin 12 düymlük LP kimi də istehsal olunaraq, bir ilkə imza atmışdır. Həmçinin albom dörd EP olmaqla dörd parçadan ibarət olan 45-rpm diskləri şəklində 45-rpm-lik sinql kimi kağız üz qabığı ilə deyil, LP-dəki ilə eyni üz qabığı ilə karton üzlüklərlə buraxılmışdır.  

Albomun satışı uğurlu alınmış, Bilboard 200-də 2-ci yerə yüksəlmiş və 18 həftə həmin pillədə qalmağı bacarmışdır. Bu, eyni zamanda, Sinatranın 1947-ci ildə çıxardığı *[[Songs by Sinatra]]*-dan sonrakı ən yüksək nəticə əldə edən albomu idi. 2002-ci ilə qədər albom RIAA tərəfindən Qızıl sertifikatına layiq görülərək, yarım milyondan çox satılmışdır  . Albom, həmçinin, tənqidi uğur da əldə etmiş, 1950-ci illərin üçüncü ən yaxşı albomu ünvanını qazanmışdır . 2012-ci ildə *Rolling Stones* dərgisi tərəfindən *In the Wee Small Hours* bütün zamanların 101-ci ən yaxşı albomu seçilmişdir.

## İstinadlar
Con Meyer

**John Clayton M.** () — amerikan musiqiçi. Konnektikut kökənlidir. 1997-ci ildə Atlanta şəhərinə köçdü. Burada istedadını inkişaf etdirmə fürsəti tapdı və fanat kütləsi yığdı. İlk iki studiya albomu olan *Room for Squares* ilə *Heavier Things* böyük ajiotaj yaratdı və multi-platinum statusu əldə etdi. 2003-cü ildə "Your Body Is a Wonderland" ilə ən yaxşı pop vokalist nominasiyası üzrə Qremmi mükafatına layiq görüldü.

Ayaqüstü komediya, dizayner ve yazıçılıq fəaliyyəti də Meyerin karyerasının bir parçasıdır. Başda *[[Esquire]]* olmaqla bəzı jurnallarda məqalələr dərc edir. Eyni zamanda, "Back to You" dərnəyinə bağlı olaraq filantropik aksiyalarda ve qlobal istiləşmə ilə mübarizə tədbirlərində iştirak edir.

## İstinadlar
Quzey nekropolu

**Quzey nekropolu** — Şahbuz rayonunun Kolanı kəndi ərazisində orta əsrlərə aid abidə.

## Ümumi məlumat
Yaşayış sularının yuması nəticəsində qəbirlərin xeyli hissəsi dağıdılmışdır. Qəbirlərin istiqamətindən müsəlman qəbiristanlığı olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Abidənin təxminən 11–12-ci əsrlərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fortuna Arena

**Fortuna Arena** () — Çexiyanın paytaxtı Praqa şəhərində yerləşən futbol stadionu. "Slaviya Praqa" futbol klubu ev oyunlarını bu stadionda keçirir. Tamaşaçı tutumu 	
20.617 nəfərdir. Açılışı 7 may 2008-ci ildə olmuşdur. Stadionun əvvəlki adı "Sinot Tip Arena" () olub.

Fortuna Arena 30 avqust 2013-cü ildə "Bayern Münhen" və "Çelsi" komandaları arasında keçirilmiş UEFA Superkuboku matçına ev sahibliyi edib. UEFA Superkuboku uğrunda görüş bu oyuna qədər ənənəvi olaraq Monakodakı II Lui stadionunda keçirilirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt 
* Slaviya Praqa FK-nun rəsmi saytında
*
Volf-Raye ulduzu

thumb|246x246px

**Volf-Raye** — qeyri-adi spektrə malik,  nadir heterogen ulduz qrupudur, bu tip ulduzların spektridə əsasən iyonlaşmış helium və azot və ya karbonun  geniş emissiya xəttləri nəzərə çarpır. Wolf-Raye tipli ulduzlarda  hidrogenin miqdarı tükənməklə, ağır elementlərin miqdarı isə çoxdur buda güclü ulduz küləklərinə səbəb olur. Wolf-Raye tipli ulduzların  səth temperaturları təxminən 30.000 K ilə təxminən 200.000 K arasında dəyişir və digər bütün ulduzlardan daha istidir.

Klassik Wolf-Raye tipli ulduzlar, xarici hidrogenlerini tamamilə itirmiş və nüvədə helium və ya ərimiş halda ağır elementlər olan nəhəng ulduzlardır. WR ulduzlarının bir qrupunun spektrində hidrogen xəttləri nəzərə çarpır bunlar WNh ulduzları olaraq adlandırılır. Bu qrup ulduzlar da kifayət qədər  böyük ulduzlardır və hələ də nüvəsində hidrogen mövcuddur, səthində isə helium və azot  kütlə itkisiylə məruz qalmaqdadır.

1867-ci ildə, Paris Rəsədxanasında 40 sm Foucault teleskopunu istifadə edərək alimlər Charles Wolf və Georges Rayet [1], Cygnus qrup ulduzundakı  üç ulduz kəşf etdilər (HD 191765, HD 192103 və HD 192641, bu anda WR 134, WR 135 və WR 137) bu ulduzların spektrində spektrdə geniş emissiya zolağı qeyd olundu.  

Wolf-Raye tipli ulduzların spektindəki emissiya xətlərinin təbiəti bir neçə on il ərzində sirli qaldı. Daha sonra Edward C. Pickering xətlərin qeyri-adi bir hidrogen halından yarandığı nəzəriyyəsini irəli sürdü və bu "Pickering ardıcıllığı" xəttlərinin, yarı-inteqral kvant ədədləri nəzərə alındığında  Balmer seriyasına oxşar bir seriya olduğu ortaya çıxdı. Daha sonra, bu xətlərin helium tərəfindən yarandığı ortaya çıxdı. Helium 1868-ci ildə kəşf edilmişdir. Pickering, Wolf-Raye tipli ulduzların spektrlərinin nebular spektrlərinə oşxar olduğu  və Wolf Raye tipli  ulduzların bir qisminin və ya hamısının ətrafında  planetlər  olduğu nəticəsinə gəldi.

## İstinadlar
Ağır metallar

Ağır metallar - xüsusi çəkisi 4,5 q/sm3-dən artıq olan kimyəvi elementlər. 40-dan artıq - qurğuşun, kadmium, civə, sink, molibden, manqan, nikel, , kobalt, mis, vanadium, qalay və başqaları.

## Ümumi məlumat
Ağır metalların tərkibində insan həyat üçün vacib olan metallar (sink, dəmir, manqan, mis) və orqanizm üçün toksik maddələr (kadmium, civə, qurğuşun, nikel, xrom, arsen) var. Lakin həyat üçün vacib ağır metalların konsentrasiya artıq olduqda onlar insan  üçün təhlükəli olurlar. İnsan sağlamlığına təhlükəliyə görə ağır metallar 3 qrupa bölünür:
# I sinif - arsen, kadmium, civə, berillium, selen, qurğuşun, sink
# II sinif - kobalt, xrom, mis, molibden, nikel, stibium.
# III sinif - vanadium, barium, volfram, manqan, stronsium
Ağır metallar ətraf mühitə çirkab suları, sənaye müəssisələrinin və avtonəqliyyatın qazşəkilli tullantıları kimi daxil olur.

## Xarici keçid
* Ağır metalların içindəki ağır sonumuz

## Həmçinin bax
* Metallar

## İstinad
Allitizasiya

**Allitizasiya** — dağ süxurlarının dərin aşınma prosesi (əsasların və silisium turşusunun aparılması ilə), bunun nəticəsində, demək olar ki, bütün ilkin minerallar (kvars və digər daha davamlı minerallar istisna olmaqla) parçalanır və adətən, ağır mexaniki tərkibli (alüminium oksidləri və kaolinit qrupu gilli minerallardan ibarət) aşınma qabığı formalaşır. Allitizasiya tropik qurşağın rütubətli rayonlarında üstünlük təşkil edir.

## İstinadlar
Antibarionlar

**ANTİBARİONLAR** – barionların antizərrəcikləri. İşarəsi barionların işarəsi kimi olur və üzərinə tilda (~) qoyulur. Antibarionlar antinuklonlardan və antihiperonlardan ibarətdir. Antibarionlar ilə barionların kütləsi, spini, yaşama müddəti eynidir; elektrik və nüvə yükləri, maqnit momentləri əksişarəlidir. Antibarionların hamısı 10–70 *[[GeV|Gev]]* enerjili zərrəciklər yaradan sürətləndiricilərin köməyi ilə təcrübədə tapılmışdır. Antibarionların ümumi xassəsi barionlarla annihilyasiya etməsidir. Antibarionlar ilə barionların toqquşması bir neçə mezonlu annihilyasiyaya səbəb ola bilər. "Heyranlanmış" və "gözəl" barionlara müvafiq olaraq antineytronun, antihiperonun və Antibarionların parçalanması zəif qarşılıqlı təsirlə, barion rezonanslara müvafiq olan Antibarionlar isə güclü qarşılıqlı təsirlə yaranır. Adronun kvark tərkibli modeli çərçivəsində Antibarionlara üç antikvarkın çataqlaşmış halı kimi baxılır. 

## Mənbə
II Əhməd xan (Qaraxani)

**Əhməd bin Harun xan Qaraxani** - Qaraxanilər dövlətinin  xaqanı. 1024. ildə əmisi oğlu Mənsur Arslan xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.
Sərpidaş dağı

**Sərpidaş dağı** – Şahbuz rayonu ərazisində dağ (hünd. 2499,6 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Camal yüksəkliyinidən (3204,3 m) qərb istiqamətdə ayrılan Toğluqaya qolunda, Ağbulaq kəndindən 2,5 km cənub-şərqdə zirvə. Alt Pliosen yaşlı Biçənək lay dəstəsinin andezit, andezit-dasit, bazalt lavaları və piroklastlarından təşkil olunmuş, şimal və cənub yamacları sıldırımlı günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Toğluqaya-Üçqardaş maili əyilməsinin hüdudlarında yerləşir.

## Həmçinin bax
* Naxçıvan
* Abdal (dağ)
* Acıçeşmə dağı
* Ağqaya
* Cindağ (Şahbuz)
	

## İstinad
Anderlext

**Anderlext** — Brüssel paytaxt bölgəsinin (Belçika) 19 bələdiyyəsindən biridir. Bölgənin cənub-qərbində yerləşən bölgə Brüssel şəhəri, Meşə, Molenbik-Saint-Jean və Saint-Gilles, habelə Dilbik və Sint-Pyoters-Leeuv Flamandiya bələdiyyələri ilə həmsərhəddir. Brüsselin bütün bələdiyyələri ilə ortaq olaraq, burada da rəsmi olaraq iki dil (fransız-holland) keçərlidir.

Anderlext daxilində tarixən və memarlıq baxımından bir neçə fərqli bölgə var. 1 fevral 2015-ci ildəki siyahıyalmaya görə bələdiyyənin əhalisi 118.414 nəfərdir. Ümumi sahəsi 17.74 km², əhalinin sıxlığı isə 6.10 nəfər/km² təşkil edir. Yuxarı hissələri daha yaşıl və zəif məskunlaşmışdır.

## İstinadlar
Sinan dağı

**Sinan dağı** – Babək rayonu ərazisində dağ (hünd. 1151,2 m). Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Aracı zirvəsindən (3071,6 m) cənub-qərbə ayrılan Dibəkli qolunun Qırxlardağ şaxəsinin qərb istiqamətli Əshabi-kəhf ayrılmasının qurtaracağında, Nəcəfəlidizə kəndindən 2,5&nbsp;km cənub-şərqdə yerləşən alçaq tirənin suayırıcında yastı zirvə. Alt Miosenin Sakaraul mərtəbəsinə aid Qızılboğaz lay dəstəsinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən Saltaq-Kotandağ antiklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir. Zirvə hissəsindən və şimal-şərq yamacından şimal-qərb istiqamətli faylar keçir. 

## Həmçinin bax:
* Abdal (dağ)
* Ağsal dağı
* Quşqayası
* Bağırsaq dağı
* Elti dağı

## İstinadlar
Denitrifikasiya

**Denitfrikasiya** - torpaqdakı nitratların molekulyar azot əmələ gəlincəyə qədər reduksiya ( anaerob şəraitdə) prosesi

## Ümumi məlumat
Təbiətdə denitfrikasiya bakteriyalarının köməyi ilə gedən bu geniş proses kənd təsərrüfatına ziyan verir. Denitfrikasiya torpaqda azot birləşmələrin azalmasına və məhsuldarlığın aşağı düşməsinə səbbə olur, lakin torpaqəmələgəlmə amili kimi hesab olunur. denitfrikasiya torpaqda yalnız müəyyən şəraitdə, o cümlədən bakteriyaların fəaliyyətini təmin edəcək qədər azotsuz üzvi maddələr (tamam çürümüş peyin və s.) olduqda sürətli gedə bilir, torpaq yumşaldıqda isə denitfrikasiya dayanır.

## Xarici keçid

## Həmçinin bax
* Bakteriofaq

## İstinad