Suxoy Su-25

**Suxoy Su-25** () (*[[NATO kod adı]]: *'Frogfoot**'') — [[SSRİ]] tərəfindən istehsal edilən iki mühərrikli, tək oturacaqlı hücum və hava dəstək təyyarəsi. Bu təyyarə [[Sovet Ordusu|Sovet Quru Qoşunları]]nı yaxın hava dəstəyi ilə təmin etmək məqsədilə konstruksiya olunmuşdur. İlk prototipin uçuş testləri 22 fevral 1975-ci ildə həyata keçirilmişdir. Sınaqları uğurla tamamladıqdan sonra 1978-ci ildə [[Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası]]nın paytaxtı olan [[Tiflis]] şəhərində seriyalı istehsalına başlanılmışdır.

Bu döyüş təyyarəsinin ilkin variantlarına iki oturacaqlı təlim-döyüş təyyarəsi olan Su-25UB, Su-25BM, həmçinin xarici ölkələrə ixrac üçün nəzərdə tutulmuş Su-25K daxildir. 2012-ci ildə bəzi təyyarələr Su-25SM səviyyəsində modernizasiya olunmuşdur. Su-25T və Su-25TM (digər adı ilə Su-39) növbəti modernizasiya variantları hesab olunsa da, bu variantlar geniş istehsal olunmamışdır. Su-25 və [[Suxoy Su-34|Su-34]] qırıcıları 2007-ci ildə istehsal olunan yeganə zirehli, sabit qanadlı döyüş təyyarələri idi. Su-25-lərin əksər hissəsi hazırda Rusiya və digər [[MDB]] dövlətləri tərəfindən istismar olunur.

Su-25 döyüş təyyarəsinin müxtəlif variantları 30 ildən çox müddətdir ki, bir çox döyüş əməliyyatlarında aktiv istifadə olunur. 1979-1989-cu illərdə baş vermiş [[Əfqanıstan müharibəsi (1979-1989)|Əfqanıstan müharibəsi]] ərzində [[mücahid]]lərə qarşı dəfələrlə anti-partizan əməliyyatlarında iştirak etmiş bu təyyarələr, hazırda [[Suriya vətəndaş müharibəsi]]ndə [[Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri|Rusiya HHQ]] tərəfindən istifadə olunur.

Su-25 haqqında doğru olaraq bilinən bir yanlış var ki, bu Su-25-in [[qırıcı]] olmasıdır. Su-25 heç bir hava döyüşündə "dog fight" iştirak edə bilmədiyinə görə, hücum və hava dəstək təyyarəsi adlanır.

== Azərbaycanda baş vermiş qəzalar ==

[[Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri]] müstəqillik dövründə 5 ədəd Su-25 döyüş təyyarəsi itirib. Azərbaycan HHQ-nin ilk döyüş təyyarəsi də məhz Su-25 olub. Bu təyyarəni Milli Qəhrəman, ilk pilot, leytenant [[Vaqif Qurbanov (pilot)|Vaqif Qurbanov]] 1992-ci il aprelin 8-də keçmiş [[Sovet Ordusu]]nun Sitalçay aviabazasından qaçıraraq Qarabağ döyüşlərində istifadə edib. [[Yevlax Hava Limanı]]nda bazalaşdırılan bu təyyarə vasitəsilə azərbaycanlı pilot döyüşdə ermənilərin onlarla texnikasını, silah anbarını, 1 ədəd hərbi vertolyotunu, 1 ədəd [[YaK-40]] təyyarəsini məhv edib. Vaqif Qurbanovun idarə etdiyi Su-25 təyyarəsi 1992-ci il iyun ayının 13-də [[Əsgəran]] üzərində ermənilər tərəfindən vurulub. Pilot həlak olub.

İkinci Su-25 təyyarəsi 1992-ci il oktyabrın 10-da [[Şuşa]] rayonunun [[Malıbəyli]] kəndi üzərində Ermənistan ordusunun zenit bölmələri tərəfindən vurulub. Pilot [[katapult]] etsə də, paraşütü açılmadığından həlak olub.

Üçüncü Su-25 isə 23 aprel 1994-cü ildə döyüşlərdə vurulub. Pilot katapult edərək sağ qalıb.

Azərbaycan Ordusu dördüncü Su-25 təyyarəsini isə təlim zamanı itirib. 2010-cu il martın 3-də saat 17:00 radələrində [[Şəmkir]] rayonu ərazisində planlaşdırılmış təlim uçuşu zamanı Su-25 hərbi təyyarəsi qəzaya uğrayıb. Təyyarənin pilotu [[Famil Məmmədli|Famil Elman oğlu Məmmədli]] qəza nəticəsində həlak olub. Qəzaya uğramış Su-25 son illərdə alınıb. Təyyarə Gürcüstandakı [[Tiflis Aviasiya Zavodu]]nda istehsal olunub.

Beşinci Su-25 2011-ci ilin fevralında qəzaya uğrayıb. Pilotlar katapult edərək sağ qalıblar.



== Əməliyyat tarixçəsi ==



=== Əfqanıstan müharibəsi ===

Müharibəyə qoşulan Su-25 təyyarələrindən ibarət ilk birlik [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]]nın [[Sitalçay aerodromu]]nda dislokasiya olunmuş 200-cü müstəqil hücum eskadrilyasına məxsus qırıcılar idi. İlk on bir döyüş təyyarəsi 1981-ci ilin may ayında Sitalçaya çatmışdı.

19 iyul 1981-ci ildə 200-cü müstəqil hücum eskadrilyasına məxsus Su-25-lər [[Əfqanıstan]]ın qərbində yerləşən [[Şindand aerodromu]]na yerləşdirildi. Həmin birləşmənin əsas vəzifəsi dağlıq relyefdə mövqe tutan əfqan üsyançılara zərbə endirməkdən ibarət idi. Əfqanıstana göndərilmiş növbəti Su-25 qırıcıları [[Ukrayna]]nın Jovtneve şəhərində dislokasiya olunmuş 368-ci hücumçu aviasiya alayına məxsus idi. Bu hərbi birləşmə isə hərbi əməliyyatlar keçirmək məqsədilə Əfqanıstanın şərqinə göndərilmişdi.

Sovet qoşunlarının Əfqanıstanda olduğu müddət ərzində Su-25 döyüş təyyarələri vasitəsilə [[mücahid]]lərin mövqelərinə ümumilikdə 139 dəfə müxtəlif növdə idarəolunan raketlərlə zərbə endirildi. Orta hesabla, hər bir Su-25 il ərzində qarşı tərəfin mövqelərinə 360 hava hücumu gerçəkləşdirdi ki, bu da müharibə ərzində istifadə olunan digər bütün növ döyüş təyyarələri arasında ən yüksək göstərici hesab olunurdu. Müharibə başa çatana qədər müxtəlif hərbi birləşmələrə məxsus 50-yə yaxın Su-25 qırıcısı Əfqanıstana aid aerodromlarda yerləşmişdi. Müharibənin davam etdiyi 1981 və 1989-cu illər aralığında [[Sovet Hərbi Hava Qüvvələri]]nə məxsus 21-23 ədəd Su-25 döyüş əməliyyatları ərzində, 9 ədəd isə yerdə saxlanıldığı halda vurulmuşdur.

=== İran-İraq müharibəsi ===

Su-25-lər 1980 və 1988-ci illər aralığında baş vermiş [[İran-İraq müharibəsi]]ndə də istifadə olunmuşdur. Bu döyüş təyyarələri müharibə ərzində əsasən [[İraq Hərbi Hava Qüvvələri]] tərəfindən istifadə olunurdu. Müharibənin sonuna qədər İraq HHQ-nə məxsus Su-25-lər təqribən 900 hava hücumu həyata keçirmişdi. Müharibə ərzində baş vermiş döyüş toqquşmalarından birində İraqa məxsus bir ədəd Su-25 İran tərəfindən [[MIM-23 Hawk]] [[Zenit raket kompleksi|zenit-raket kompleksi]] ilə vurularaq məhv edilmiş, lakin pilot vaxtında katapult edərək sağ qalmışdır. Bu hadisə bütün müharibə boyunca İran tərəfindən İraqa məxsus Su-25-ə qarşı həyata keçirilmiş yeganə uğurlu əməliyyat hesab olunur. Müharibə başa çatdıqdan sonra [[Səddam Hüseyn]] İraq HHQ-nin bütün Su-25 pilotlarını ölkənin ən yüksək hərbi mükafatı ilə təltif etmişdir.

=== Körfəz müharibəsi ===


1991-ci ildə baş vermiş [[Körfəz müharibəsi]] ərzində koalisiya qüvvələrinin böyük hava üstünlüyünə sahib olması İraq Su-25-lərinə üstünlük əldə etməyə imkan vermədi. 25 yanvar 1991-ci ildə İraqdan havalanan İraq HHQ-nə məxsus yeddi ədəd Su-25 İranda yerə endi.

6 fevral 1991-ci il axşamı [[ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri]]nin 53-cü taktiki döyüş eskadrilyasına aid iki ədəd [[F-15|F-15C]] döyüş təyyarəsi İraqa məxsus iki ədəd [[MiQ-21]] və iki ədəd Su-25 qırıcısını tutmağa nail oldu. Baş vermiş döyüş toqquşmasında İraqa məxsus dörd təyyarənin hər biri amerikalı pilotlar tərəfindən məhv edildi. Vurulan Su-25-lər isə İranla dövlət sərhədinin yaxınlığında səhraya düşdü. Bu hadisə müharibə ərzində İraq Su-25-lərinin yeganə hava döyüşü oldu.

=== Abxaziya müharibəsi ===
Gürcü hökuməti 1992-1993-cü illərdə baş vermiş Birinci Abxaziya müharibəsi ərzində abxaziyalı [[separatçı]]lara qarşı döyüşlərdə Su-25-lərdən istifadə etmişdir. 4 iyul 1993-cü ildə [[Abxaziya]]nın Eşera kəndi yaxınlığında mövqe tutan separatçılar [[Gürcüstan Hərbi Hava Qüvvələri]]nə məxsus Su-25 döyüş təyyarəsini [[Strela-3]] hava hücumundan müdafiə kompleksi ilə vuraraq düşürməyi bacarmışdır.

=== İkinci Qarabağ müharibəsi ===

4 Oktyabr 2020-ci ildə polkovnik [[Zaur Nudirəliyev]] idarə etdiyi Su-25 hücum təyyarəsi Cəbrayıl istiqamətində ona verilən döyüş tapşırığını yerinə yetirmək üçün təyin olunmuş hədəfə yaxınlaşan zaman mərkəzi komanda məntəqəsinə məlumat daxil oldu ki, düşmənin hava hücumundan müdafiə vasitələri hərəkətə keçib. Kəşfiyyat məlumatımıza görə, həmin ərazidə düşmənin hava hücumundan müdafiə vasitələri olmamalı idi. Ermənilər tərəfindən Su-25 hücum təyyarələrinin vurulması ehtimal böyük idi. Buna görə onlara dərhal Azərbaycan pilotlarına geri dönmək tapşırığı verildi. Həmin vaxt polkovnik Zaur Nudirəliyev təyin olunmuş hədəfə zərbə endirib geri qayıdırdı. Bundan sonra o çağırışa cavab vermədi. Artıq polkovnik Zaur Nudirəliyevin idarə etdiyi Su-25 hücum təyyarəsi Ermənistan hava hücumundan müdafiə vasitələri tərəfindən vurulmuşdu. Ağır yaralanmasına baxmayaraq polkovnik katapult edə bilərdi. Lakin o düşmənə əsir düşməmək üçün katapult etmədi. Düşmənə ağır zərbə vurmaq üçün öz canından keçib təyyarəni düşmənin canlı qüvvə və zirehli texnikasına çırpdı və qəhrəmancasına şəhid oldu. Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən həmin istiqamətdə düşmənin hava hücumundan müdafiə vasitələri tam məhv edildi. Bununla  “Zərbə” pilotsuz uçuş aparatları, döyüş helikopterlər və hücum təyyarələri üçün geniş istifadəyə imkan yaradıldı. Məhz onların fəaliyyəti nəticəsində Ermənistanın xeyli sayda artilleriya qurğuları, [[tank]], digər zirehli texnikası və canlı qüvvəsi məhv edildi.

17 oktyabr 2020-ci il tarixində saat 11:11 radələrində və 18 oktyabr 2020-ci il 12:30 da olmaqla Cəbrayıl istiqamətində [[Azərbaycan Ordusu]] mövqelərinə hava zərbələri endirməyə cəhd edən Ermənistan silahlı qüvvələrinə məxsus 2 ədəd Su-25 təyyarəsi Hava Hücumundan Müdafiə bölmələrinin dəqiq atəşi ilə məhv edilmişdir.

Oktyabrın 29-da saat 13:18 və 13:20 radələrində cəbhənin Qubadlı istiqamətində Azərbaycan Ordusunun mövqelərinə aviazərbələr endirməyə cəhd göstərən Ermənistan silahlı qüvvələrinin iki “Su-25” hücum təyyarəsi Azərbaycan Hava Hücumundan Müdafiə bölmələri tərəfindən məhv edilib.

2 noyabr 2020-ci il tarixində saat 10:50 radələrində cəbhənin Zəngilan istiqamətində Azərbaycan Ordusunun mövqelərini bombalamağa çalışan Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus "Su-25" hücum təyyarəsi Azərbaycan Hava Hücumundan Müdafiə bölmələri tərəfindən atıcı silahlarla məhv edilib.

== Taktiki-texniki xüsusiyyətləri ==

=== Ümumi göstəricilər ===
* **Ekipaj:** 1 nəfər
* **Uzunluğu:** 15.53 m
* **Qanad genişliyi:** 14.36 m
* **Hündürlüyü:** 4.80 m
* **Boş çəki:** 9,800 kq
* **Yüklü çəki:** 14,440 kq
* **Maksimum qalxma ağırlığı:** 19,300 kq
* **Güc təminatçısı:** 2 ədəd Soyuz/Gavrilov R-195 mühərrik

=== Uçuş keyfiyyətləri ===
* **Maksimum sürət:** Mach 0.82 (975&nbsp;km/s) - dəniz səviyyəsində
* **Məsafə:** 1,000&nbsp;km
* **Döyüş radiusu:** 750&nbsp;km dəniz səviyyəsində, 2 daxili yanacaq çəni, 4,400 kq silahlarla
* **Uçuş tavanı:** 7&nbsp;km (5&nbsp;km maksimum silahla)
* **Yüksəkliyə qalxma sürəti:** 58&nbsp;m/s
* **Maksimum *g*-yüklənmə:''' +6.5 g

## Versiyaları

## İstifadəçilər

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri
* Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri
* Hücum təyyarəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Su-25К at Sukhoi.org 
* Su-25 at GlobalSecurity.org
* Su-25 at Russia Military Analysis