open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afarar

**Afarar** — çox nazik yuvarlanmış xəmirdən müəyyən içliklə hazırlanmış məşhur ləzgi milli yeməyi.

Afarar ən çox sevilən ləzgi yeməklərindən biridir. Bir çox cəhətlərinə görə çudu və osetin piroqlarına bənzəyir..
## Resepti
Afarlar müxtəlif içliklərlə bişirilir. Afarlar ənənəvi olaraq, ləzgilərin tarixi dağlıq və dağətəyi ərazilərində bitən otlardan hazırlanır (belə otların 50-dən çox növü məlumdur). Afararın içi: çuğundur yarpaqlarından tutmuş gicitkənə qədər müxtəlif otlar ilə doldurula bilər.

Balqabaq afarları populyarlıq baxımından bitki tərkibli afarlardan daha az populyardır, bu yəqin, dağlarda əkin sahələrinin az olması ilə əlaqədardır, hansı ki, burada çox geniş sahələrdə tərəvəz yetişdirmək mümkün olardı. Əksinə, dağlarda daha çox ot yetişir. Afarlar turpdan da hazırlanır. Ancaq bütün tərəvəz növlü afarlar arasında kartoflu afararıar daha çox yayılmışıdır. Ətdən hazırlanan afarlar ləzgilər arasında daha çox məşhurdur. Ət afarlarının hər yerdə olmasının səbəbləri sadədir - dağlılar arasında maldarlıq əkinçilikdən daha geniş inkişaf edib və təsərrüfatda həmişə ət bolluğu vardır. Ənənəvi olaraq, ət afarları quzu və ya mal ətindən hazırlanır. Dağlılar arasında quşçuluq mal-qaradan daha az yayılmışdır və İslam dininə etiqad edən ləzgilər üçün donuz yetişdirmək və donuz ətini yemək dini səbəblərə görə qadağandır.

Hər növ afarar hazırlamağın qaydası eynidir, yeganə fərq, içliyi doldurmadan əvvəl işlənmə və hazırlanması üsulundadır. Əgər bu gicitkən afararıdırsa, yuyulmuş və doğranmış gicitkən götürülüb, bu formada afarar xəmirinin içinə qoyulur.

Balqabaq, turp və ya kartof içliyi sürtgəcdən keçirilərək hazırlanır. Afarar ətlə doldurulursa, adətən quzu və ya mal əti, çox nadir hallarda quş ətindən istifadə olunur. Ət kiçik parçalara doğranılır. Demək olar ki, istənilən afarara duz, soğan və qara bibər əlavə olunur. Yağ kimi əsasən heyvan yağlarından: inək və qoyun yağından istifadə olunur. Bişdikdən sonra afarar iri boşqabda süfrəyə verilir, yumşalması üçün qabın üst səthi kərə yağı ilə yağlanır. Afar isti yeyilən yemək növüdür.

## Etimologiyası
“Afar” sözünün derivatoloji təhlili bu sözün mənası ilə bağlı suala dəqiq cavab vermir. Lakin bu sözün ən ehtimal olunan və ən yaxın təfsiri "fuar" leksemi () ola bilər. Yəqin ki, bu yeməkdə un istifadə edildiyinə görə bu yeməyi məhz belə adlandırmışlar.

## Növləri
Afararın müxtəlif tərkibli növləri var. Bu növləri aşağıdakılardır:
* Göyərti ilə
* Balqabaq ilə
* Turp ilə
* Kartof ilə
* Ət ilə
* Kələm ilə
* Kəsmik ilə

## Həmçinin bax

* Tskan

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Гаджиева Г. Р. «Кухня лезгин». Махачкала, 1996 г.
Lətafət

**Lətafət** — Qadın adı.

* Lətafət Ələkbərova —  televiziya və radio aparıcısı, aktrisa və müğənni.
* Lətafət Əlizadə — həkim-ginekoloq.
* Lətafət Məmmədova — rəssam.
Narzanlar vadisi

**Narzanlar vadisi** — Rusiyanın Kabardin-Balkariya Respublikasında balenoloji-iqlim kurort yeri. Ərazi Qafqaz Mineral Suları zonasına, Zolski rayonuna daxildir. Nalçik şəhərindən 87 km şimal-qərbdə, 34 km Kislovodsk şəhərindən qərbdə yerləşir. Ərazi Böyük Qafqazın Qayalı dağlar silsiləsinin şimal yamacının dağ ətəklərində, Xasaut (Malku çayına birləşdiyi ərazidən az aralı) çayı vadisində yerləşir. Ərazinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1300 metr olub Qaraçay-Çərkəz Respublikası sərhəddində yerləşir. 

Xasaut çay vadisinin 1 km-lik hissəsində 20 narzan tipli mineral bulaq mövcuddur. Ətraf ərazilərdə Muştin şəlaləsi (cənub-qərbdə), Şatjatmaz dağında isə Pulkova rəsadxanasının filialı yerləşir.

## İqlimi
Bölgənin iqlimi mülayim kontinentaldır. Qışı yumşaq, davamlı olmayan qar örtüyü ilə müşahidə olunur. Yanvar ayının orta temperaturu −5 °C-dir. Yay ayları iti olur. Yağışlı keçir. Avqust ayının orta aylıq temperaturu 22 °C-dir.. İllik yağıntıların miqdarı 700 mm-dir. İllik günəşli günlərin miqdarı 2731 saatdır.

## Müalicəvi əhəmiyyəti
Ərazinin iqlim göstəriciləri ilə yanaşı əsas müalicəvi — bölgədə olan 17 əsas mineral sudur. Bütün mineral bulaqlar Xasaut çay sahilində yerləşir. Əsas iki mineral bulağın debiti təxminən 1 milyon l/sutkadır. Mineral suların suyu kimyəvi baxımdan karbonatlı hidrokarbonatlı-xloridli, natrium-kalsiumludr. Minerallaşma  3,3 q/l-dir. Karbon qazının miqdarı  2,2 q/l-dir. Temperatur 10,5 °C; güclü qazlılağa malikdir — «soyuq qaynama»

## Turizm
Vadidə  «Narzanlar vadisi» tirizm mərkəzi fəaliyyət göstərir. 350 yerlik bu mərkəz Kislovodsk şəhərindən 36 km aralıdır. 2007-ci ildən fəaliyyət göstərmir. Ərazidə ancaq yay ayları üçün kiçik 2 yerlik evlər fəaliiyət göstərir.

Rekresiya-kurort ərazisindən çoxlu turist marşrutu keçir: № 49 «Şimali Qafqaz — Qara dəniz sahili», il boyu, — Nalçik— Kislovodsk — Kudepsta; № 52 «Kislovods — Nalçik», il boyu; № 85 «Qafqaz ön dağlığı», yay aylarında, — Nalçik — Narzanlar vadisiД — Pyatiqorsk; № 310 «Şimali Qafqaz kurortları», yay aylarında, — Teberda — Pyatiqorsk — Nalçik.

## İstinadlar
Şeyx Şamil məscidi

**Şeyx Şamil məscidi** və ya **Dağıstan və Çeçenistan İmamı Şeyx Şamil adına məscid** — Dağıstanın Mahaçqala şəhərində Lenin Meydanında yerləşən məscid. Dini ibadətgah 2013-2017-ci illər ərzində Dağıstana rəhbərlik etmiş Ramazan Abdulatipovun təşəbüssü ilə 2015-2016-cı illərdə inşa edilmişdir.

## Tikintisi
Şeyx Şamil adına məscid Dağıstan Respublikasının rəhbəri Ramazan Abdulatipovun təşəbbüsü ilə tikilib, onun ideyası əsasında hökumət binasının hər iki tərəfində pravoslav kilsəsi və məscid tikilib..

Məscidin tikintisinə 2015-ci ildə başlanılıb. 2016-cı ilin may ayında isə tikinti işləri başa çatdırılıb. Məscidin tikintisi üçün lazım olan maddi vəsait respublika rəhbərinin özü və Dağıstan Respublikasının Müftiliyi tərəfindən ayrılıb.

Məscid Dağıstan aid memarlıq üslubunda tikilib və onu yalnız ayparanın yanında yerləşən məbəddən ayırd edə bilərsiniz.
## Xüsusiyyətləri
Məscidin inşasında Dərbənddən gətirilmiş kərpicdən istifadə olunub. Məscid minarəsiz ikimərtəbəli kvadrat tikilidir. Məscidin zirzəmisi də mövcuddur. Birinci mərtəbədə hündürlüyü 7 metr olan günbəzi var. Hər iki mərtəbə kişi ibadət edənlərinə həsr olunub. Günbəzin hündürlüyü 10 metr, diametri isə 8 metrdir. Məscidin damı mavi rəngə boyanmışdır. Binanın ümumi sahəsi isə 100 m²-dir. Məscidin ümumi tutumu 150 nəfərdir. Birinci mərtəbədə məscidin interyerlərindəki bütün naxışlar Rusiya müsəlmanları məktəbinin ənənələrinə uyğun işlənilib. Günbəzin içərisində tavanlar və divarlar Quran ayələri (mətnləri) ilə zərli boya ilə boyanmışdır. Məscid divar lampaları ilə işıqlandırılır.

## Açılışı
Məscidin açılış mərasimi 28 may 2016-cı il, cümə günü yüksək səviyyəli rəsmi şəxslərin iştirakı ilə baş tutmuşdur. Belə ki, rəsmi tədbirdə Respublika başçısı Ramazan Abdulatipov, Rusiya Federasiyası Prezidentinin Şimali Qafqaz Federal Dairəsindəki səlahiyyətli nümayəndəsi Sergey Məlikov, müfti Əhməd Abdulayev, Mahacqala Bələdiyyə Başçısı Musa Musayev, Mahaçqala yeparxiyasının və respublikanın yəhudi icmasının nümayəndələri iştirak edib.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
В Махачкале началась церемония открытия мечети имени имама Дагестана и Чечни, шейха Шамиля
Taras Şamba

**Taras Şamba** () — Abxaziya və Rusiya ictimai-siyasi xadimi, hüquq elmləri doktoru (1985), Rusiya Dövlət Ticarət və İqtisadiyyat Universitetinin prorektoru (2002-2008), Rusiya Qafqaz Xalqları Konqresinin həmsədri. Qeyri-rəsmi olaraq ömürlük "Abxaziyanın xalq prezidenti" tituluna malikdir.

Qardaşı Sergey Şamba Abxaziya Respublikasının keçmiş baş naziridir. 
## Bioqrafiya
1963-cü ildə Moskva Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. İş həyatına Suxumi Prokurorluğunun müstəntiqi olaraq başlamış, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Abxaziya Regional Komitəsində təlimatçı işləmişdir. 1971-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası İK yanında Ali Partiya Məktəbini, 1975-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasını bitirmişdir. 1975-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Dövlətin nəzəriyyəsi və praktikası, demokratiya və qanunun aliliyi, milli dövlət quruluşu və iş hüququ sahəsində mütəxəssisdir. Üstəlik bu mövzularda 300-dən çox nəşrin müəllifidir. 75-dən çox kitab və məqalənin müəllifi, Abxaziya Respublikası Konstitusiyası layihəsinin mətnini hazırlayanvə Abxaziya Respublikası Prezidentinin ilk populyar alternativ seçkilərinin təşəbbüskarı olan şəxsdir. 2002-ci ilin noyabrından 2008-ci ilin iyulunadək Rusiya Dövlət Ticarət-İqtisad Universitetinin birinci prorektoru, 2008-ci ildən Rusiya Dövlət Ticarət-İqtisad Universiteti rektorunun müşaviri olur.

Rusiya Federasiyasının fəxri vəkili, Rusiya Federasiyasının əməkdar hüquqşünası, Moskva Şəhər Notariat Palatasının notariusu, öz notariat kontorunun sahibi olaraq fəaliyyət göstərir.

Taras Şamba Beynəlxalq İnformasiya Akademiyası, Beynəlxalq Fransız Platonik Elmlər və İncəsənət Akademiyası, Adıgey Beynəlxalq Elmlər Akademiyası, Dünya Xalqlarının Ruhani Birliyi Beynəlxalq Akademiyası da daxil olmaqla səkkiz ictimai akademiyanın həqiqi üzvüdür (akademik).

13 oktyabr 2020-ci ildə 82 yaşında vəfat etmişdir.

Qudauta rayonunuin Abqarxuk kəndində dəfn edilir. 
## Siyasi fəaliyyəti
1989-1991-ci illərdə SSRİ xalq deputatı olmuşdur. 1980-ci illərdə o, SİKP Abxaziya vilayət komitəsinə rəhbərlik etmək təklifini iki dəfə rədd etmişdir.

1992-ci ildən Ümumdünya abxaz-abaza xalqı konqresinin prezidenti olmuşdur.

1994-2005-ci illərdə Taras Şamba daxili abxaz problemlərində Abxaziyanın lideri Vladislav Arcinba ilə heç vaxt toqquşmasa da, ona qarşı taktiki müxalifətdə olub, xarici siyasət məsələlərində isə respublikanın birinci prezidentini dəstəkləyib.
## Ailəsi
Taras Şamba evli idi. bu evlilikdən iki qızı və bir neçə nəvəsi vardır. Qızlarından Nazirə notarius və detektiv yazıçıdır. 
## İstinadlar
Adəm Umalatov

**Adəm Umalatov** () — Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı, Çeçenistan Respublikasında Birinci və İkinci müharibələrin və 1999-cu ildə çeçen mücahidlərinin Dağıstana təcavüzünün fəal iştirakçısı. İslam Batalyonu Əmirinin müavini (1994–1995), İslam Taburu Əmiri (1996), Cundullah İslam Briqadasının Hərbi Əmiri (1998–2001). Şamil Basayevin qərargahında kəşfiyyat və təxribat işlərindən məsuldur olan şəxs.

## Bioqrafiyası
Adəm Umalatov 27 avqust 1975-ci ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Vedeno rayonunun Xattuni kəndində anadan olmuşdur. Milliyətinə görə çeçendir.

Qafqazda silahlı toqquşmaların fəal iştirakçısı olur. Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı rütbəsinə qədər yüksəlir. "Tehran" və "Əmir Adəm" təxəllüsləri ilə tanınır.

1992–1993-cü illərdə Umalatov uşaqlıq dostu Şamil Basayevlə birlikdə Qafqaz dağ xalqları konfederasiyasının tərkibində gürcü-abxaz münaqişəsində iştirak edir.

Abxaziyadan vətənə qayıdan Adam Umalatov 1994–1996-cı illərdə Birinci Çeçenistan müharibəsində fəal iştirak edir. 1994–1995-ci illərdə İslam batalyonu komandirinin müavini vəzifəsində çalışır. Adəm Umalatov Çeçen İçkeriya Respublikasının ali ordeni olan "Millət şərəfi" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

1996-cı ildə Birinci Çeçenistan müharibəsinin sonlarına doğru İslam batalyonuna rəhbərlik etmiş, Qroznı uğrunda döyüşlərin və çeçen separatçılarının Çeçenistanda rus qoşunlarına qarşı ən iri hərbi əməliyyatlarının iştirakçısı olmuşdur.

1998-ci ildə Birinci Çeçenistan müharibəsi bitdikdən sonra Umalatov Cundullah İslam Briqadasına rəhbərlik edir.

1999-cu ildə Umalatov "Cundullah İslam briqadası" ilə çeçen mücahidlərinin Dağıstana hücumunda fəal şəkildə iştirak edir. Rusiya hakimiyyəti onu Şimali Qafqazda hərbçilərə və polislərə qarşı təxribat, terror hücumlarında, girov alverində günahlandırır.

5 noyabr 2001-ci ildə İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı öldürülür. Onun öldürülməsi zamanı daha iki ərəb əsilli döyüşçüdə öldürülmüşdür. Ölümündən sonra məşhur komandir Supyan Abdulayev Cundullah İslam Briqadasının hərbi əmiri vəzifəsini alır.

## İstinadlar
Dombay

**Dombay** () — Rusiya ərazisində, Qaraçay-Çərkəz Respublikasının Teberda hövzəsində dağlıq ərazi. Dombayın cənub sərhəddi - Baş Qafqaz silsiləsidir. Ən yüksək zirvəsi - Dombay-Ulgendir. Hündürlüyü 4046 metrdir.

Dombay üç əsas dərənin birləşməsidir: Alibek, Amanauza və Dombay-Ulgen. Hər üç dərə mərkəzdə mənzərəli Dombay talasını formalaşdırır. Talanın hündürlüyü 1630 metrdir.

Dombay inzibati ərazi olmayıb dəqiq sərhədlərə malik deyil. Bu əraziyə müasir Teberda çayının yuxarı axarları aiddir. Teberda Kuban çayının əsas qolu olub bir neçə dağ dərələrini özündə birləşdirir. Ərazi yüksəl alp relyefə malik olmaqla uçqun təhlükəsi olan rayonlardan biri hesab olunur.

## Adın mənası
Qaraçay dilindən «Dommay/dombay» «zubr» yəni dağ buğası mənasını verir. Rus mənbələrində Dombay ilk dəfə II Yekaterina üçün tərtib olunmuş təqdimatda yada salınır: "Qaraçay dağlarında vəhşi öküzlər-dombaylar yaşayır". Vaxtı ilə dobay meşələrində onların böyük sürüləri olmuşdur. Sonuncu qafqaz zubru kazaklar tərəfindən 1927-ci ildə Adıgey ərazisində öldürülmüşdür. Müasir dövrdə Qafqazda zubrlıarın populyasiyasının bərpası proqramı həyata keçirilir. Maraqlıdır ki, qaraçay dilində Dombayın ən yüksək zirvəsinin adı - Dombay-Ulgenin mənası «öldürülmüş zubr».

## İqlimi
Ərazidə yanvar ayının mütləq orta temperaturu -5&nbsp;°C, minimal orta temperatur isə -12&nbsp;°C-dir. Yay aylarında ən yüksək orta temperatur avqustda qeydə alınır + 24&nbsp;°C.

## Turizm
Dombay Böyük Qafqazın ən müasir istirahət, idman, alpinizm, dağ-xizək və turizm mərkəzidir. Müasir dövrdə ərazidə turizm kompleksi və onlarca mehmanxanalar fəaliyyət göstərir.

Qış aylarında Dombay dağ-xizək yolu 200 min insana xidmət edir. Xizək yolu 1800-3200 metr yüksəklikdədir. Yol müxtəlif çətinlik dərəcəsinə malik olub 20&nbsp;km məsafəni əhatə edir. Hündürlüyün maksimal düşüşü 1400 metrdir.

Bölgə Teberdin qoruğuna daxil olmaqla təbiət abidələri ilə zəngindir. Bir çox təbiət abidələri UNESCO-nun Ümumdünya irsinə daxil edilib. Ərazidə deltadrom fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Dalxan Xojayev

**Dalxan Xojayev** () — Çeçen tarixçisi, siyasətçi, tanınmamış İçkeriya komandiri, İçkeriya ordusunun briqada generalı. İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Əhməd Zakayevin qərargah rəisi və ən yaxın adamı, "Rus-Qafqaz müharibəsində çeçenlər" kitabının müəllifi. 
## Bioqrafiyası
1961-ci ildə Qroznıda anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Çeçen-İnquş Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirir. Tarixçi 1985-1991-ci illərdə gənc turistlər stansiyasında metodist, Respublika Birləşmiş Muzeyində elmi işçi olur. Çeçenlərin tarixi ilə bağlı respublika qəzetlərində ("Komsomolskoe plemya/Respublika" və "İçkeriya") tez-tez nəşr olunur, XIX əsrdə Çeçenistanın milli azadlıq hərəkatı tarixinə dair əsərlərin müəllifidir. Üstəlik Arxiv Departamentinin müdiri olur.

1990-cı ildə Birinci Çeçen Milli Konqresinin çağırılması üzrə təşkilat komitəsinin üzvü olmuşdur. 1994-cü ildən Çeçen İçkeriya Respublikası Nazirlər Kabinetinin və Dövlət Müdafiə Şurasının üzvü kimi fəaliyyət göstərir. Ruslan Gelayevin xüsusi briqadasına komandanlıq edir. 2000-ci il iyulun 26-da Valerik kəndində fərdi təsərrüfatda snayper tüfəngindən açılan atəşlə öldürülmüşdür. Bəzi məlumatlara görə, Rusiya xüsusi təyinatlıları ilə atışmada öldürülür. Ancaq hərbçilər onun ölümündə heç bir əlaqəsinin olmadığını bildirərək, qətlində Gelayevin çoxdankı düşməni olan Arbi Barayevin əli olduğunu düşünürlər. Çeçenistanda müharibələr arası münaqişə zamanı mötədil millətçilərin tərəfində vuruşur. Dalxan Xojayev Çeçen İçkeriya Respublikasının ali ordeni olan “Millət şərəfi”  ordeni ilə təltif olunmuşdur.

## Yaradıcılığı
Dalxan Xojayevin əsərləri əsasən çeçen xalqının tarixinə həsr olunmuşdur. Çeçen İnquş MSSR-da Stalin repressiyalarının qurbanları haqqında "Canlı yaddaş" (Qroznı, "Kniqa" nəşriyyatı, 1991) toplusunu nəşr etdirir. "Çeçenlər kimlərdir?" məqalələrinin müəllifidir (“Komsomolskoe tribya” qəzeti, 1990). “Alan tarixçisi çeçenlərdən” (“Respublika” qəzeti, 1991), “Yenə orstxoytlar haqqında” (“Respublika” qəzeti, 1993), “Terekin sağsahil çeçenləri” "(" İçkeria "qəzeti, 1993), eyni zamanda "Rus-Qafqaz müharibəsindəki çeçenlər" elmi əsərinin müəllifidir (Qrozni," Seda "nəşriyyatı, 1998) . 
## İstinadlar
Şu-Flay-Kompleks

**Şu-Flay-Kompleks** () — aşağı yaşıl şist fasiyasına metamorflaşan süxurların subduksiya kompleksi. ABŞ-nin Kaliforniya ştatında, Syerra-Nevadanın şimalında yerləşir.

## İstinadlar
Aqostino Maskardi

**Aqostino Maskardi** (; ) — İtaliya ritorik, tarixçi və şairi.

## Həyatı
Aqostino Maskardi indiki İtaliyanın Sarsana şəhərində anadan olmuş, Romada təhsil alaraq Yezuitlər ordeninə qoşulmuşdur, lakin 1617-ci ildə oradan qovulmuşdur. Bu dövrdə o, Este sülaləsi üçün işləmişdir. Fəaliyyətinə davam edən Maskardi hüquq elmləri dərəcəsi almış, həmçinin əhəmiyyətli siyasi və dini şəxsiyyətlərin katibi olaraq bir neçə vəzifədə çalışmışdır. Maskardinin yazısı onu kameraman təyin edən Papa VIII Urbanın diqqətini çəkdi. Papa 1628-ci ildə ona Sapiensa Kollecində Ritorika üzrə professou vəzifəsini vermişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Bellini, Eraldo (2008). "[MASCARDI, Agostino](https://www.treccani.it/enciclopedia/agostino-mascardi_(Dizionario-Biografico))". Dizionario Biografico degli Italiani, Volume 71: Marsilli–Massimino da Salerno (in Italian). Rome: Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
* [Agostino Mascardi](http://www.treccani.it/enciclopedia/agostino-mascardi_(Enciclopedia_Italiana)/) entry (in Italian) by Vito Antonio Vitale in the Enciclopedia italiana, 1934
Vevetl

**Vevetl** () — Meksika yerli zərb musiqi aləti. Asteklər və digər mədəniyyətlər tərəfindən istifadə olunur. Əllə və ya taxta çubuqla ifa olunur.

## Alət
Bu zərb aləti Mezoamerikada yaranmış və tez-tez asteklər ilə tarasklar tərəfindən istifadə olunurdu. Vevetl döyüşçü yığıncaqları kimi festivallarda ifa olunurdu. Bu zərb alətinin özü çuxurlu ağac gövdələrindən hazırlanmışdır və buna görə də müxtəlif ölçülərdə olmuşdur. Davulun altına tez-tez heyvanların və döyüşçülərin oymaları da həkk olunurdu. Vevetlın üst hissəsi üçün istifadə olunan dəri əsasən oselotlardan əldə olunurdu.
## Qalereya

File:Huehuetl.jpg|
File:Huehuetl Codex Magliabecchi page 060.png|
File:DrummerAmeca.JPG|


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*Coe, Michael D. (2002); *Mexico: From the Olmecs to the Aztecs* London: Thames and Hudson.
Alvi Tasuyev

**Alvi Tasuyev** () — çeçen separatçılarının liderlərindən biri, səhra komandiri, İçkeriya silahlı müqavimətinin Kurçaloyevski camaatının 2-ci əmiri, İkinci Çeçenistan müharibənin fəal iştirakçısı, çeçen İçkeriya Respublikası Şərq Cəbhəsi komandirin müavini - Əhməd Avdorxanov. İçkeriya Prezidenti Aslan Masxadovnin ən yaxın adamı və cangüdəni. **Əmir Əsəd**, **Pirat**, **Şram** təxəllüsü və **Qraf** zəng işarəsi ilə tanınır. 
## Bioqrafiya
Alvi Tasuyev 15 oktyabr 1974-cü ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Qroznı rayonunun Oktyabrskoye kəndində (indiki Çeçenistan Respublikasının Baysanqurov rayonu) anadan olmuşdur.

Alvi Tasuyevin İkinci Çeçenistan müharibəsinə qədərki fəaliyyəti haqqında heç bir məlumat yoxdur.

Çeçen separatçıları arasında Alvi “Əmir Əsəd”, “Pirat”, “Çapıq” ləqəbləri və “Qraf” çağırış nişanı ilə tanınırdı. O, Çeçen İçkeriya Respublikasının Prezidenti Aslan Masxadovun yaxın çevrəsinin üzvü idi. Onun şəxsi mühafizəçisi və ən yaxın köməkçisi idi.

2000-ci illərin əvvəllərindən Tasuyev Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Şərq Cəbhəsinin tərkibində rus qoşunlarına qarşı döyüşmüş, sonra (Ruslan Manqeriyevin aradan qaldırılmasından sonra) Tasuyev Qafqaz Cəbhəsi tərkibində Şərq Cəbhəsinin Kurçaloy Camaatına rəhbərlik etmiş, Şərq Cəbhəsi komandiri olan Əhməd Avdorxanovun müavini olmuşdur.

Rusiya komandanlığının məlumatına görə, Tasuyev Çeçenistan Respublikasında və Şimali Qafqazda federal qoşunlara çoxlu sayda hücumlar həyata keçirib:

- 2000-2003-cü illərdə federal qoşunların avtomobillərinin və zirehli maşınlarının partlaması və atəşə tutulması;

- Qroznının Lenin rayonunda avtomobilin partladılması (2001);

- Çeçenistan Respublikası Çeçenistan Respublikası Prezidentinin Mühafizə Xidmətinin iki əməkdaşının oğurlanması və öldürülməsi (2003);

- İnquşetiyaya hücum (iyun 2004);

- Şali rayonunun Avturı kəndinə hücum (iyul 2004);

- Kürçaloy rayonunun Sotsin-Yurt kəndinə hücum (2004).

Çeçenistandakı rusiyapərəst qüvvələr Tasuyevi Əhməd Kadırovun 27 yaşlı qardaşı oğlu Leçanın və Əhmədin şəxsi dostu, Kurçaloyevski rayon polis şöbəsinin rəisi Salman Abuyevin, eləcə də Kurçaloyevski rayonunun komendantının müavini və Vahid Rusiyanın yerli nümayəndəsi Kadırovun yaxın qohumunun qətlində ittiham edib. Ümumilikdə 2001-2005-ci illərdə Əmir Əsədin başçılığı altında olan qüvvələr Çeçenistan Prezidenti Əhməd Kadırov tərəfindən təyin edilmiş yüzə qədər məmur, polis və hərbçini qətlə yetirmişdir.

24 mart 2005-ci ildə Respublikanın Qroznı rayonunun Berdıkel kəndində öldürülmüşdür. Tasuyev təslim olmaq təklifinə şiddətli müqavimət göstərmiş və bundan sonra özünü intihar kəməri ilə partlatmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
Биография Альви Тасуева
Kollokvium

**Kollokvium** ( — danşıq, söhbət) — təhsil sistemində, əsasən ali məktəblərdə tələbə biliklərinin yoxlanılması və qiymətləndirilməsi forması.

Bir qayda olaraq, əsas imtahana təqdim ediləcək mövzuların siyahısını azaltmaq və tələbələrin hazırkı bilik səviyyəsini qiymətləndirmək məqsədilə keçirilən mini imtahandır.

## Kollokviumun keçirilməsi
Kollokviumlar akademik təqvimə uyğun olaraq hər semestrdə 2-3 dəfə təşkil olunur. Hər kollokvium 10 bal ilə qiymətləndirilir. Seminar ballarının orta qiyməti sonuncu kollokvium qiyməti kimi də qəbul edilə bilər. Seminar (məşğələ) dərslərində tələbənin jurnalda ən azı 3 dəfə qiyməti (kollokviumlar, frontal sorğular, praktiki məsələnin həlli və s.) olmalıdır. Əks təqdirdə tələbə seminara ayrılmış balı toplamamış hesab olunur.

Kollokviumda iştirak etməyən tələbəyə 0 bal yazılır.

Kollokvium zamanı tələbələrin layihələri, referatları və digər yazılı işləri də yoxlanıla bilər. Kollokviumda əldə edilən qiymətləndirmə əsas imtahanın qiymətləndirilməsinə təsir  edə bilər (müxtəlif universitetlərdə bu üzrə fərqli qaydalar var). 
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Копылов А. Н. Коллоквиум как средство контроля над результатами обучения в высшей школе // Аспирант и соискатель. 2011. № 2. С. 108—112.
Kolka–Karmadon buz və qaya sürüşməsi

**[[Kolka buzlağı]] enməsi** — 20 sentyabr 2002-ci ildə Şimali Osetiyada Karmadon dərəsində baş vermiş fəlakət. Onun nəticəsində "Rabitəçi" () filminin çəkiliş qrupu və onun tərkibindəki aktyor və rejissor Sergey Bodrov da daxil olmaqla 125 nəfər öldü və itkin düşdü.

## Hadisələrin irəliləməsi
20 sentyabr 2002-ci ildə Karmadon dərəsində baş verən Rusiya tarixində ən böyük buzlaq fəlakəti ən azı 125 nəfərin həyatına son qoydu. Rəsmi məlumatlara görə, qlasial selinin enməsi zamanı 19 nəfər ölüb, 106 nəfər itkin düşüb, onlar içərisində o cümlədən Şimali Osetiyada “Rabitəçi” () filmini çəkən kinorejissor kiçik Sergey Bodrovun (27.12.1971 — 20.09.2002) çəkiliş qrupundan 42 nəfər.

20 sentyabr 2002-ci ildə 20:08 saatları radələrində başlayaraq buz-palçıq-daş axını Genaldon çayı vadisi boyunca 150-200 km/s sürətlə təxminən 20 km irəliləyərək binaları, istirahət mərkəzlərini və elektrik xətlərini dağıtdı. Genaldon çayının və onun qollarının bəndlənməsi nəticəsində bir neçə bəndlənmiş göl əmələ gəlmişdir. 2002-ci il fəlakəti bir çox cəhətdən mütəxəssislər və səlahiyyətlilər üçün gözlənilməz oldu, çünki bu hadisədən 33 il əvvəl baş verən buzlaq enməsi hamar və yavaş hərəkət ilə müşayət olunmuşdu və heç bir dağıdıcı nəticələr göstərməmişdir. Bundan əlavə, bəzi versiyalara görə, buzlaqların irəliləməsi Kolka buzlağının tipik pulsasiyası ilə əlaqəli deyil idi (buzlaqşünasların proqnozlarına görə, belə hadisə təxminən 2030-cu ildə baş verməli idi), həmin ehtimallara görə, buzlağın qəfil enməsi seysmik, vulkanik və meteoroloji xarakterli kompleksli səbəblərdən baş vermişdir.

## Fəlakətin səbəbləri haqqında hipotezlər
2002-ci ildə Genaldon vadisində baş vermiş buzlaq fəlakətinin səbəbləri haqqında vahid bir versiya yoxdur. Fəlakətin baş vermə səbəblərinin 3 ehtimalı var: seysmik, vulkanik və meteoroloji. Bəzi elm adamların fikrincə, buzlağın enməsində hər üç mexanizmin təsiri var idi.

Birinci fərziyyəyə görə (L.A.Vardanyants, V.D. Panov) fəlakətə təkanlara görə baş vermişdir, hansılar ki asılmış buzlaqların yatağında sürtünmənin azalmasına gətirib çıxarmışdır.

Vulkanik versiya (V.R.Bolov, A.P. Polkvoy) fəlakətdən sonra ərazidə hiss olunan güclü bir hidrogen-sulfid qoxusuna əsaslanır; eyni zamanda Cimaray-Xox yamacında hadisədən sonra aerofotoşəkillərdə iki fumarolun tapıldığı iddia edildi. Vulkanik qazlar buzlaq yatağında istiləşmə təsiri yarada bilərdi.

Meteoroloji hipotezə görə, əvvəlki illərdə buzlağa çoxlu qatı yağıntılar tökülüb, yaylar isə soyuq və rütubətli olub, bu da yüksək müsbət buz balansına gətirib çıxardıb. Buna görə, artıqlığı böyük bir buz massivinin dağılmasına ilkin şəraiti yaradan ekstremal asma buzlaqların yığımı baş verdi.

## İstinadlar
Yurd-Aux məscidi

**Yurd-Aux məscidi** () — Dağıstan Respublikası Kazbek rayonu, Kalininaul (Yurd-Aux) kəndində ən qədim məscid.

Məscidin əsası 1904-cü ildə yerli sakinlər tərəfindən qoyulmuşdur. Məscid yerli Ayxa kəndinin memarlıq abidəsidir. Tək minarəlidir, günbəzsizdir. Hazırda məscid yerli dindarların ibadətgahı kimi fəaliyyət göstərir. Ötən əsrin sonlarında məscid əsaslı şəkildə təmir edilmişdir. Yerli əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxildir.
## Tarixi
250px|thumb|left|Yurd-Auxda dağıdılmış məscid.1989-cu il, rəssam Həsən Avtiyev
Yurd-Aux kəndinin qədim hissəsində fəaliyyət göstərən çeçen məscidi XX əsrin memarlıq abidəsi kimi tanınır. Yerli tarixçilərin dediyinə görə, köhnə, dağılmış vəziyyətdə olan məscidin yerində tikilmişdir. Bu məscidin yenidən qurulması istiqamətindəki işlər kəndin əhalisinin artması ilə əlaqədar idi, köhnə məscidə artıq bütün dindar əhali sığmırdı, ona görə də köhnə binanın yenidən təmiri ya da yeni binanın tikintisinə böyük ehtiyac vardı.

Müqaviləyə əsasən yerli sakinlər muzdlu sənətkarları məscid tikintisinə cəlb etdilər. Kərpic blokları Göbək-Qala dağının ətəyindən at arabalarında gətirilən iri qum daşlarından hazırlanmışdır. Daşlar bir-bir gətirilərək, yerində cilalanırdı. Ona xüsusi sarı palçıq qarışığı əlavə edildi ki, bu da məhlul mikrohissəciklərinin həcmini xeyli artıraraq, binaya monolit möhkəmliyini verdi.

Yurd-Aux məscidi müsəlmanların müqəddəs ziyarətgahı olan Kəbə istiqamətində tikilib. Məscidin küncləri işıq olan tərəfə istiqamətləndirilmişdir. Məscidin üstündə azan oxumaq üçün ağ kərpiclə üzlənmiş, üzəri dəmirlə örtülmüş minarə vardır. Məscidin yuxarı mərtəbəsi tağlı pəncərələrlə bəzədilib, günbəzi gümüşü aypara təsviri ilə bəzədilib.
thumb|200px| Məscidin ümumi görünüşü.
Məscidin tikintisinə ən böyük əməyi olan, töfvə verən kənd sakinlərinin şərəfinə məsciddə ad blokları işlənmişdir. Müxtəlif naxışlarla boyanmış bloklarda bu adlar ərəb əlifbası ilə həkk olunub.

Yurd-Aux məscidinin iki pilləli əsas girişi var. Onlardan birinin üstündə at və qılıncla ilanı öldürən adam həkk olunmuş, ikinci girişin tağında isə David ulduzu və şir təsviri həkk edilmişdir.

## İstinadlar
Hüseynbala Məmmədov (iqtisadçı)

**Məmmədov Hüseynbala Məmmədrəfi oğlu** () — Azərbaycanın əməkdar iqtisadçısı.

## Həyatı
25 aprel 1922-ci ildə Bakı şəhərinin Qala kəndində müəllim ailəsində anadan olmuşdur.

Orta təhsilini Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsində yerləşən 156 saylı tam orta məktəbdə almışdır. Leninqrad (Sankt Peterburq) şəhərindəki Ümumittifaq Ali Maliyyə Məktəbini bitirmişdir.

1947-ci ildən müfəttiş, kredit müfəttişi, Bakı şəhəri Dövlət Bankı rayon şöbəsinin rəisi, 1974-cü ildən SSRİ Dövlət Bankının Azərbaycan Respublika Kontorunun rəisi (Azərbaycan Milli Bankı), 1993–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Bankının Yasamal şöbəsinin baş məsləhətçisi işləmişdir.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Plan-büdcə Komissiyasının üzvü, Azərbaycan Kommunist Partiyasının Təftiş Komissiyasının üzvü, 10-cu və 11-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.

1940–1947-ci illərdə Sovet Ordusunda Leninqrad şəhərində xidmət etmiş, Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur.

## Təltifləri
* II dərəcəli "Vətən Müharibəsi" ordeni — 1985-ci il

* "Sovet Zapolyaryesinin müdafiəsinə görə" medalı

## İstinadlar
İraqdakı ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

**İraqda UNESCO ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı**
YUNESKO-nun İraqdakı ümumdünya irsi siyahısına 6 obyekt daxildir ki, bu da ümumi rəqəmin təxminən 0,4%-ni təşkil edir (2021-ci ildə 1154). 5 obyekt mədəni meyarlar üzrə, 1-i isə qarışıq meyarlar üzrə siyahıya alınıb. Bundan əlavə, İraqdakı 11 obyekt dünya irsi siyahısına daxil olmaq üçün namizədlər sırasındadır. İraq 1974-cü il martın 5-də ümumdünya mədəni və təbii irsin qorunması Konvensiyasını qəbul etmişdir. Hatra və Nimrud xarabalıqları 2015-ci ilin martında İŞİD tərəfindən dağıdılıb.

## Siyahı

## Obyektlərin coğrafi yeri



## Siyahıya namizədlər

Cədvəldə obyektlər ilkin siyahıya əlavə olunduqları ardıcıllıqla düzülmüşdür. Bu siyahı İraq Hökumətinin dünya irs siyahısına salınması üçün namizəd kimi təklif etdiyi obyektlər qeyd edirb.

## Obyektlərin coğrafi yeri


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kluxor aşırımı

**Kluxor aşırımı** — Baş Qafqaz silsiləsində, Hərbi Suxumi yolu üzərində yerləşən aşırım. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 2781 metrdir. Aşırım hissənin uzunluğu 45 km-dir. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində aşırım belə təsvir edilmiş: Kodori dərəsi boyu, Qafqaz silsiləsindən Kluxor aşırımı vasitəsi ilə daşlıq yol keçir. Bu yol Suxumi ilə Çerkessk şəhəri arasında əlaqə vasitəsidir. Aşırım ərazisi ilə iki çay axır: Şimala Şimali Kluxor, cənuba isə Kliçi çayı.

## Nəqliyyat
Kluxor aşırımı Hərbi Suxumi yolunun ən yüksək hissəsidir. Yolun Kluxor aşırımından keçən hissəsi avtomobil hərəkəti üçün uyğun deyil. Hərbi Suximi yolundakı nəqliyyat əlaqəsi aşırım ərazisində olan hava şəraitindən asılıdır. Qış aylarında ərazidə tez-tez qar uçqunları müşahidə olunur.  

## Tarixi
1942-ci ilin avqustunda keçidin yəhər hissəsini 394-cü atıcı diviziyasının 85-ci atıcı alayının 1-ci batalyonu müdafiə edirdi. 15 avqust 1942-ci ildə Kluxor aşırımını alman-faşıstlərin 1-ci «Edelveys»  Dağ Piyada Diviziyasının bölmələri ələ keçirdilər. Nəticədə almanlar Hərbi Suxumi yolu boyu xeyli irəlləməyə nail oldular. Aşırımdan hərbi əməliyyatlar 21 oktyabara kimi davam etdi. Ancaq almanlar aşırımın cənub yamaclarında əlverişli mövqe əldə edə bilmədilər. Stalinqrad ətrafında almanların 6-cı ordusu mühasirəyə düşdükdən sonra alman hərbi birləşmələri Şimali Qafqazı tərk etməyə başladı. 1943-cü ilin yanvarında aşırım faşistlərdən tamamilə azad olundu

1992-1993-cü illərdə baş verən  Abxaziya müharibəsi zamanı Hərbi Suxumi yolu tamamilə bağlanıldı.

## İqlimi
Aşırım ərazisində yüksək dağ iqlimi hakimdir. Rütubətlik yüksək və soyuqdur. Yanvar ayının orta temperaturu −5,2 °C, iyul ayının orta temperaturu isə +13,3 °C-dir. Orta illik temperatur + 3,9 °C-dir. Ən çox yağıntı oktyabr ayında düşür - 220 mm. Ən az yağıntı fevral ayına təsadüf edir - 113 mm. Yağıntıların illik miqdarı 1845 mm-dir.

## Flora və faunası
Kluxor aşırımında, Teberda çayının yuxarı axarlarında Kluxor siçanı geniş yayılıb — (). Bu balaca siçan adı siçanlardan fərqli olaraq başqa növə daxildir.

Ərazidə cil bitkisinin xüsusi növü yetişir — ()

## İncəsənətdə
Tanınmış gürcü rəssamı Elena Axvledianinin «L.P.Beriya Kluxor aşırımında Qafqazın müdafiəsini təşkil edir»  əsərində Kluxor aşırımı təsvir olunub.

## İstinadlar
Azərbaycanın əməkdar artisti

* Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti — 1991-ci ildən sənətçilərə verilən fəxri ad
* Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 1928–1991-ci illərdə sənətçilərə verilən fəxri ad

## Həmçinin bax
* Əməkdar artist
* Azərbaycanın xalq artisti
Səidbəy Arsanov

**Səidbəy Arsanoviç Arsanov** (;) — Çeçen yazıçı və dramaturqu. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Yazıçılar İttifaqının sədri.
## Həyatı
1889-cu il oktyabrın 2-də Novı Ataqi (indiki Çeçenistanın Şali rayonu) kəndində kəndli ferması fəhləsinin ailəsində anadan olub. Bacısı Çeçenistanın qəhrəmanı Fatimə Arsanovadır. Səidbəy ilk təhsilini Vladiqafqazda alıb. O, orada dördillik məktəbi bitirib.

Sonra Odessa Elektrotexnika Məktəbində, Sankt-Peterburqda Politexnik İnstitutunda təhsil alıb.

Səidbəy Arsanov tələbə iğtişaşlarında iştirak etdiyinə görə institutdan xaric edildi və Vyatka vilayətinə sürgünə göndərildi. Oradan Səidbəy Almaniyaya qaçdı. Almaniyada o, fabrikdə fəhləlik edirdi.

Arsanov Birinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə Arsanov Rusiyaya qayıtdı. Aleksandr Kolçakın ordusuna qarşı döyüşlərdə iştirak edib. 1921-ci ildən Çeçenistana dönərək çalışmağa başlayb. 1925-ci ildə ilk çeçen qəzeti "Serlo"nu təsis etmişdir. 1930-cu ildə Qroznı Proletar Yazıçılar Birliyinin qurucusu olub. 1925-1933-cü illərdə Çeçenistanda müxtəlif vəzifələrdə çalışmış, sonra SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti yanında Çeçenistan Muxtar Vilayətinin nümayəndəsi olmuşdur. 1936-1937-ci illərdə Çeçenistan Elmi-Tədqiqat İnstitutuna rəhbərlik edib.

1937-ci ildə yazılmış danos əsasında Arsanov həbs edildi. O, qanunsuz məhkum edilərək Kolımaya sürgün olundu. 1945-ci ildə cəzasını çəkdikdən sonra çeçenlərin və inquşların deportasiyasından sonra Alma-Atada yaşayan ailəsinin yanında məskunlaşdı. Arsanov Qazaxıstanda yaşayarkən dəfələrlə Alma-Ata şəhər və vilayət məclislərinə deputat seçilmişdir. 1957-ci ildə vətəninə qayıtdı və burada Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik etdi. Səidbəy Arsanov 1959-cu ildə təqaüdə çıxdı.
## Yaradıcılığı
Arsanovun ilk əsərləri 1926-cı ildə nəşr edilmişdir. Onun ən böyük əsəri 1956-cı ildə çap olunmuş, çeçen, inquş və rus xalqlarının inqilabi mübarizəsindən bəhs edən “Dostluq dərk ediləndə” tarixi romanıdır. Müəllif bu roman üzərində 30 ildən çox çalışmışdır. Onun ilk fəsilləri 1930-cu illərdə nəşr olunmağa başladı. Roman Aleksandr Fadeyevdən müsbət rəy almışdır:

Arsanov "Çeçenistanın ətrafında", "Gümüş təbəssüm" və digər toplularda nəşr olunan bir sıra esse və hekayələri də qələmə almışdır.
## Xatirəsi
Qroznıda bir küçə Arsanovun adını daşıyır.
## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Адиз Кусаев. Писатели Чечни. Грозный. ГУП «Книжное издательство», 2005, 410 с. Тираж 2000.
* Равзан Юнусова. Жизнь, отданная развитию литературы и культуры народа. Вести республики. № 204, 16 октября 2009. С. 2.
* Яблокова Г. И. Саид-Бей Арсанов и его книги // У истоков книги. — Грозный: Книга, 1990.
## Xarici keçidlər
* 
* Краткая литературная энциклопедия
* Биография на сайте «Чечня free»
Qezevçek aşırımı

**Qezevçek** (, , ) — Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında olan dağ aşırımı. Aşırım Kabardin-Balkariya və Gürcüstan sərhəddində yerlşir. Aşırım Kabarin-Balkariya Respublikasının ən ucqar cənub nöqtəsidir.

## Coğrafiyası
Aşırım Baş Qafqaz silsiləsinin ərazisində, Qezetau və Passis-Mta zirvələri arasında yerləşir. Aşırım Çerek və Rioni çaylarının yuxarı axarlarını əhatə edir. Qezevçek Qərbi Ştul buzlağından Passis-Mta zirvəsinin cənub sirkinə doğru uzanır.

Aşırımdan 4 km şərqdə Kabardin-Balkariya, Şimali Osetiya və Gürcüstan sərhədləri birləşir. Ərazidən Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamaclarına panarama açılır.

Qezevçek aşırımı çətinlik  dərəsəsinə görə 1a qrupuna daxildir. Yəni yay mövsümündə bütün sağlam insanlar və yük heyvanları üçün aşırım keçilə biləndi.

## Marşrut
Qezevçek aşırımın XIX əsrdə rəsmi olaraq ilk dəfə ingilis F.Qrove keçmişdir.

Sovet dövründə ümumittifaq 37 nömrəl  “Nalçikdən dənizə” turizm marşrutu Qezevçek aşırımından keçirdi. Nalçik şəhərəindən başlayan marşrut Çerkesk dərəsi vadisi ilə Göy gölün sol sahili boyu davam edir. Sonra marşrut Çerek çayı boyu davam edir və Dıxsu çayı ilə Karasu çayının birləşdiyi yerdən Ştulu buzlağına doğru istiqamətlənir. Çayların birləşdiyi yerdə turistlər üçün kiçik ev var. *Şimal sığınacağı* dayanacağından olan yol buzlu və qarlı ərazilərdən keçir və sonda Qezevçek aşırımına gəlib çatır. Aşırımı keçən turistlər Gürcüstan ərazisinə daxil olur və cənub yamacı boyu enişlə hərəkət edirlər. *Cənub sığınacağı* dayanacağından yol Şovi kurortuna gəlir. Şovidən isə Kutaisi şəhərinə avtobus işləyir. Kutaisidən isə turistlər Qara dəniz sahillərinə, Poti şəhərinə çata bilir. Marşrut üzrə səyahət edən turist normativi yerinə yetirmiş hesab olunurdu və «SSRİ Turisti» döş nişanı verilirdi. SSRİ-nin dağılmasından sonra marşrut unudulmuş və Rusiya ilə Gürcüstan arasında olan qeyri stabil münasibətlər üzündən aşırıma nadir hallarda alpinistlər səfər edir.

## İstinadlar
Fatimə Arsanova

**Fatimə Arsanoviç Arsanova** (;) — hərbi tibb bacısı, Rusiyada vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı. Çeçenistanın Xalq Qəhrəmanı.
## Həyatı
Fatimə Arsanova 1898-ci ildə Vladiqafqazda Köhnə Atağı kəndindən olan milliyətcə çeçen Arsanbekin və Səlimənin (beno qəbiləsinin nümayəndəsi) ailəsində anadan olub. Onun qardaşı məşhur çeçen yazıçısı Səid bəy Arsanovdur. Fatimə Arsanovanın atası Arsanbek tez-tez inqilabi mübarizədə iştirak etdiyinə görə həbs olunurdu.

Gənc Fatimə atası kimi inqlabçılara rəğbət göstərirdi. O, 1917-ci ildə tibb bacısı kurslarını bitirərək, könüllü Qırmızı Ordu sıralarına qatılmışdır. 1917-ci ildə Fatimə özünümüdafiə dəstəsinə üzv götürülür. Gizli fəaliyyət göstərən dəstədə o, ən çətin tapşırıqlarını öz üzərinə götürür və əlaqələndirici rolunu icra edirdi. Sonra o, sanitar dəstəyə qoşuldu və həqiqətən cəsarət və iradə möcüzələri göstərərək döyüşlərdə yaralılara kömək edirdi.

1918-ci ilin avqustunda Qroznıda 100 günlük döyüş baş tutdu. Şəhərə daxil olan Ağ qvardiyaçılar, ciddi müqavimətlə qarşılaşdılar. Şəhərdə qurulan barrikadalarda amansız döyüşlər gedir, minlərlə ölü və yaralılar olurdu. Şəhərə daxil olmağa çalışan dəstənin tərkibində olan Fatimə də qızğın döyüşlər iştirakçısı oldu. O, döyüşlərin ən qızğın yerində tibb bacısı kimi yaralıları xilas etməyə çalışırdı. Döyüşlər zamanı Fatimə səhərdən axşama kimi yaralıları yorulmadan sarıyır və onlara köməklik göstərirdi. 

Döyüşlər zamanı Fatimə Arsenova bir dəfə dəmiryol stansiyasındakı döyüşdə özü pulemyotun qarşısında dayanmalı olmuşdu. 

Fatimə Arsenov 1918-ci ilin payızında yaxınlıqda partlayan minadan həlak oldu.
## Xatirəsi
1961-ci ildə Qroznı (keçmiş Stalinqradskaya) küçələrindən birinə Arsanovanın adı verilmişdir. Həmçinin Avturı kəndinin küçələrindən biri onun adını daşıyır.

1970-ci ildə Bilal Səidovun Fatimə Arsanovaya həsr etdiyi "Savaşçı bacı" şeirinin də olduğu "Ürək çağırır" kitabı nəşr olundu. "Savaşçı bacı" şeirinin bir parçası aşağıdakı kimidir:

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Абазатов М. А. Из истории Гражданской войны в Чечено-Ингушетии. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1962. — 172 с. — 1500 экз.
* Пономарёва И. З., Севостьянов М. П. Памяти вечной достойны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — С. 48—51. — 120 с. — 15 000 экз.
* Саидов Б. С. Сердце зовёт. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1970. — 49 с. — 3000 экз.
## Xarici keçidlər
*
Nadir yazısı

**Nadir yazısı** — İranın Kəlat şəhərindəki Arğun şah qapısının girişində yerləşən, üzərində Nadir şah Əfşara həsr edilmiş mədhiyyə həkk olunan daş kitabədir. Mədhiyyə Nadir şahın saray şairi Gülbün Əfşar tərəfindən türk dilində yazılıb.

## Mədhiyyənin məzmunu

Bismillahirrəhmənirrəhim və hüvəl'ə'la

İbtida həmdi Xudayi əhədu fərdu qədim
Qadiri ləm yəzəlu alimu danavu həkim
O ki bu kunu məkanı yaradıb qudrətdən
O ki bu bəhru bəri xəlq edib şövkətdən
İki aləmdə odur bəndələrə yavəru yar
Hikmətindən görünür bəndələrə hər asar
Xəlqi aləm hamı möhtacdır o dərgahə
O vurub nuru mina kövkəbi mehru mahə
Həmdi həqdən sora oldu qələmim nurəfşan
Bə səna gostəriye xətmi rüsul fəxri cahan
Nəbiyi Haşimiyü Əhmədü Məhmud sifat
Kim Xudadan ola dayim "əleyhə səlam o sələvat"
Alu əshabına həm rəhməti besyar ola
Ola Həq yavəri hər kim olara yar ola
Həmdi ne'məti Həqdən sora "ba sidqi zəban"
Fərzdir bəndələrə mədhi şəhənşahi cahan
O şəhənşahi fələk mərtəbəyi çərxi sərir
Şah Nadir, ki adı tək yox, mislü nəzir
Demək olmaz bu şəhənşah bəlki ola peyğəmbər
Ya muqərrəb mələkidir olub əz nov'i bəşər
Leyk çün qudrəti həq zahir edib biş əz piş
Nəzəri həq ona hər kimsə desə həq, dəymiş
Nisbət ilə şərəfu fəxri ocaqi Teymur
Həsəb ilə bə cahan şahi şəhandır məşhur
Mustəfa xulqu Məsiha dəmu Yusif təl'ət
Buəli danişu Hatəm kəfu Luqman hikmət
Qabiliyyətlə ona verdi Xudavəndi-Kərim
Tacu təxti şəhiyu ədlu kərəm, xəlqi əzim
Hər şərafət ki desəm şahi şəhandır kamil
Mərhəmətdən onun əltafi Xudadır şamil
E'tiqadı belədir o şəhi pakizə nəhad
Bağlamış sidq Xudavəndə edərlər belə yad
Ələ girməz belə dövlət "be sepah o şəmşir"
Olabilməz belə iqbal "be fəzl o tədbir"
Sən veribsən ona bu səltənətu təxtu sipah
Sən veribsən ona tacu kəməru fərru kulah
Dövlətim hafizi sənsən sənədir ümmidim
Mən sənə bağlamışam sidq budur tə'yidim
Dövlətim münkirini sən elədin xaru zəlil
Düşmənim korluğuna yavər ol ey rəbbi cəlil
Çünki sidqi belədir həqqinə "əz ruyi yəqin"
Bu səbəbdən ona əltafi Xuda oldu müin
Əlini tutdu Xudavəndi cahan qudrətdən
Kamyab etdi onu mə'dilətü şövkətdən
Bəxtu iqbal ilə heç kim belə olmaz baqi
Gün kimi dövlətinə aləmə rövşən baqi
Şaxi gül nəşvu numa buldu nəmi feyzindən
Ki bu əş'ar olub mədhsəra "Gülbün"dən


## Mənbə
* https://web.archive.org/web/20130312084113/http://vefagh.co.ir/tourist/tourist_s.php?tourist=306
Arbi Mamakayev adına Ədəbi Memorial Muzeyi

**Arbi Mamakayev adına Ədəbi Memorial Muzeyi** — Tanınmış Çeçen yazıçısı Arbi Mamakayevin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş muzeydir. Muzey 1989-cu ildə yazıçının oğlu  Eduard Mamakayev tərəfindən Nadterek rayonunda yaradılıb.
## Təsviri
Muzey Arbi Mamakayevin doğulub boya-başa çatdığı XIX əsrin sonlarına aid olub, sonradan bərpa edilmiş yaşayış binasında yerləşir. Muzeyin tərkibinə respublikanın tanınmış ictimai-siyasi xadimləri, elm və mədəniyyət xadimləri tərəfindən əkilmiş ağaclardan ibarət əlavə tikililər, xatirə bağı da daxildir. Binanın qarşısında yazıçının büstü qoyulub. Muzeyin fondları 3 mindən çox eksponatdan ibarətdir. Muzey Çeçenistan Respublikası Milli Muzeyinin bir şöbəsidir.

Arbi Mamakayevin evinin otaqları və iş otağı sağlığında olduğu kimi bərpa edildi. Ekspozisiyada yazıçının həyatı və yaradıcılığı ilə birbaşa əlaqəli eksponatlarla yanaşı, çeçenlərin həyatına, mədəniyyətinə və tarixi irsinə həsr olunmuş bir çox eksponatlar da var. Muzeyi hər il Çeçenistan, Rusiya və Müstəqil Dövlətlər Birliyi ölkələrindən minlərlə ziyarətçi ziyarət edir.

Muzey əməkdaşlarının səyi nəticəsində muzey nəinki öz işini bir gün belə dayandırmadı, hətta mövcudluğunun ən çətin illərində belə fəaliyyətini uğurla davam etdirdi. Birinci və İkinci Çeçen müharibələri illərində muzeyi federal qoşunların əsgərləri və yaxınlıqda xidmət edən Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdaşları ziyarət edirdilər. Hərbçilərin özlərinin dediyinə görə, muzey onların çeçenlər haqqında fikirlərinə müsbət təsir edib. Onlar hətta ziyarətçilər üçün kitabda müvafiq qeydlər buraxdılar, muzeyin abadlaşdırılmasında köməklərini təklif etdilər.

Birinci Çeçenistan müharibəsi illərində muzeyin direktoru Eduard Mamakayev qaçqınları öz evi və muzeyin binası ilə təmin edib, qaçqınların heç nəyə ehtiyac duymaması üçün əlindən gələn hər şeyi edib.

Muzey əməkdaşları Arbi Mamakayevin ədəbi irsinin toplanması, tədqiqi, təbliği və nəşri istiqamətində intensiv iş aparır. Muzey tez-tez məktəblilər üçün ekskursiyalar, seminarlar və konfranslar təşkil edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Rok aşırımı

**Rok aşırımı** (, ) — Baş Qafqaz silsiləsinin mərkəzi hissəsində, Gürcüstan və Rusiya arasında dağ aşırımı. Aşırım həm də Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiyanı birləşdirir. Rok aşırımı Rezaxo və Soxs zirvələri arasında yerləşir. Rok aşırımı şimalda Zakka çayı və Sanat dərəsini Rokdon çayı ilə və cənubda Zemo Roca kəndi ilə birləşdirir. Rok aşırımının ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 2996 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Tarixi
Arxiv məlumatlarına əsasən Rok aşırımından yolun çəkilməsi ideyyası 1839-cu ilə aiddir.

1931-ci ildə akademik F.Y.Levinson-Lessinq aşırım ərazisində geoloji araşdırmalar aparmışdır. Akademik 70 yaşında öz həyat yoldaşı ilə birlikdə aşırımdan keçmişdir. Buna səbəb təklif olunan dağ yolunun marşrutunu şəxsən öyrənmək idi.

1950-ci illərdə Rok aşırımından «Rok aşırımından keçməklə» adlı ümumittifaq turizm marşrutu keçirdi. Çətinlik dərəcəsinə görə marşrut 1-ci kateqoriyaya aid idi. İlkin məntəqə Vladiqafqaz şəhəri idi. Daha sonra cığır aşırımdan keçməklə Cənubi Osetiyaya daxil olurdu. Marşrutun əsas dayanacaqları: Alagir — Çey — Zaramaq — Rok  aşırımı — Cava — Qori.

1985-ci ildə Transqafqaz avtomobil mağistralının çəkilişi zamanı Roki aşırımın altından 4 kilometrlik Rok avtomobil tuneli çəkildi. Tunel Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasını Cənubi Osetiya Muxtar Vilayəti ilə birləşdirirdi. Hal hazırda tunel Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiya arasında vacib strateji rol oynayır.

## İqlimi
Aşırım ərazisində yüksək dağ iqlimi hakimdir. Rütubətlik yüksək və soyuqdur. Yanvar ayının orta temperaturu −6,2&nbsp;°C, iyul ayının orta temperaturu isə +12,3&nbsp;°C-dir. Orta illik temperatur + 3,5&nbsp;°C-dir. Ən çox yağıntı oktyabr ayında düşür - 220&nbsp;mm. Ən az yağıntı fevral ayına təsadüf edir - 113&nbsp;mm. Yağıntıların illik miqdarı 1745&nbsp;mm-dir.

## İncəsənətdə
Бакрадзе, Леонид Петрович Leonid Petroviç Bakradzenin "Tək vətənin səsi ..." (1983) filmində P.N.Yakovlevin qızı və nəvəsinin Rok aşırımına gəlişi səhnəsi var. Leninqraddan gələn geodeziyaçı mühəndislər 1960-cı ildə orda faciyəvi şəkildə həlak olmuşlar.

## İstinadlar
Körpə P-nin ölümü

**Peter Connelly** (; 1 mart 2006 - 3 avqust 2007) (həmçinin " **Baby P** ", " **Child A** "  və " **Baby Peter** " kimi tanınır) — 17 aylıq Britaniyalı uşaq idi. O, səkkiz ay ərzində 50-dən çox xəsarət aldıqdan sonra 3 avqust 2007-ci ildə İngiltərənin London şəhərində uşaq zorakılığından ölmüşdür. Anası, şəriki və qardaşı ona hücum etdikləri üçün həbsxanaya göndərilib. İş, Haringey Şurasının sosial xidmətlər şöbəsinin təhlükədə olan uşaqlara baxaraq işini necə yerinə yetirdiyi ilə bağlı bir neçə böyük araşdırma ilə nəticələnmişdir.
İmeretin ovalığı

**İmeretin ovalığı** — Rusiya dövlət sərhədinin keçdiyi Mzımta və Psou çayları arasında, Qara dəniz sahilində, Soçi şəhərinin  Adler rayonunu yerləşdiyi ovalıq. İmeretin ovalığı ərazisində, 2014 -cü ildə XXII Qış Olimpiya Oyunları üçün tikilmiş Olimpiya Parkı və digər obyektlər var.

## Ümumi məlumat
İmeretin ovalığının ərazisində, 2014-cü il Olimpiadası üçün olimpiya obyektləri tikilməzdən əvvəl yaşayış məntəqələri var idi: Nijne-İmeretinskaya körfəzi, "Rusiya", "Yujnıye kultury" sovxozları və Mirnı kəndi. Imeretin ovalığı təxminən 1300 hektar ərazini əhatə edir.

Ovalıq ərazisində IX-X əsrlərə aid bir xristian məbədinin qalıqları var və bunun əsasında hazırda muzey təşkil etmək planlaşdırılır.

Nijne-Imeretinskaya körfəzi sahilində tarixən kazaklar-nekrasovların evləri və torpaq sahələri var idi. Ərazidə Marlinski qəsəbəsi var idi. 2011-ci ildə əhalinin əksəriyyəti Nekrasovskoye köçürüldü. Buna səbəb ərazidə Olimpiya oyunları üçün qurğuların tikilməsi idi.. Beynəlxalq əhəmiyyətə malik ornitoloji ərazi statusunu, habelə heyvanlar aləmini və yaşadıqları qorumaq, bərpa etmək və çoxaltmaq üçün İmeretin ovalığında ümumi sahəsi 298.59 hektar olan təbii ornitoloji park yaradılmışdır. Təbii ornitoloji park 14 klasterdən ibarətdir. Onlardan 6-sı Psou çayının vadisindəki alçaq dağ təpələrində, digər 8-i isə birbaşa İmeretin ovalığında yerləşir. .

Olimpiya obyektlərinin inşası zamanı Mzımta çayından  İmeretin ovalığının çimərliklərinə qum və çınqıl axınının qarşısı alındı. Nəticədə çimərliklər dəniz suları tərəfindən parçalanır və ovalıq əraziləri su basması təhlükəsi meydana gəldi.

1 Fevral 2020-ci ildə İmeretin ovalığında, Adler rayonuna tabe olan ərazidə şəhər tipli Sirius qəsəbəsi inşa edildi.

## Flora və faunası
Imeretin ovalığının bənzərsizliyi çar hökuməti tərəfindən tanındı. 1911 -ci ildə xüsusi qorunan təbiət zonası statusu aldı.

Hazırda təbiət parkının ərazisində 179 quş növünə rast gəlinir. Quşlar burada qışlayır və ya köç zamanı dayanır. Onlardan 18 -i Krasnodar diyarının Qırmızı Kitabına, 16 növü Rusiya Federasiyasının Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir

## İstinadlar