open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mühərrik

**Mühərrik** — müxtəlif enerji növlərini (məsələn, termiki, kimyəvi, elektrik və s.) mexaniki enerjiyə çevirən qurğu.

## Ümumi məlumat
Mühərriklərdə bir əsas val olur. Bu val enerji çevrilməsi nəticəsində hərəkətə gətirilir və başqa maşın və mexanizmləri hərəkət etdirir. İstisna hal kimi raketlərdə və xətti mühərriklərdə hərəkət ötürməsi başqa yolla baş verir. Hazırda daxili yanma və elektrik mühərrikləri ən geniş yayılmış mühərriklərdir.

Müasir daxili yanma mühərrikləri 4 yanacaqdan istifadə edirlər: 

1-benzin,  2-dizel,  3-Qaz(LPG və ya CNG),  4-hidrogen qazı. Onlar bu dörd yanacağın hər birini hər tərəfdən bağlı olan, yanma kamerası adı verilən xüsusi bölmədə yandıraraq istilik enerjisi yaradırlar. Sonra bu enerjini mexaniki enerjiyə, yəni davamlı hərəkətə çevirirlər.

Mühərrikin hərəkətində porşenin necə hərəkət etdiyini görürsünüz. Blokun içində gedib gələn porşen yüksək temperatur və yüksək sürətin nəticəsində yeyilir. Bu halda kompresiya azalır və mühərrik gücünü itirir. Bunun qarşısını almaq üçün Motor Safe istifadə edin.

## Mühərrikin növləri
Mühərriklər iki qrupa bölünürlər. Birinci qrupa birbaşa təbii enerji ilə işləyən, onun mexaniki enerjiyə çevrilməsini həyata keçirən mühərriklər daxildirlər. Misal kimi küləklə işləyən dəyirmanları və axar çaylarda yerləşdirilmiş hidravlik mühərrikləri, kimyəvi enerjini mexaniki enerjiyə çevirən istilik mühərriklərini göstərmək olar. İkinci qrupa isə başqa yollarla əldə edilmiş enerjinin hesabına işləyən mühərriklər (elektrik mühərikləri, hidromühərriklər, pnevmomühərriklər) daxildirlər.

Yanacaqlarına görə mühərriklər, aşağıdakı növlərə ayrılırlar:

# Dizel
# Benzin
# Təbii qaz
# Elektrik
# Hidrogen                                         Qalereya

Model Engine Luc Viatour.jpg|Daxili yanma mühərrikinin məktəb modeli
MAZDA SH-VPTS DIESEL 1.JPG|**Mürəkkəb mühərrik**
Ford Duratorq engine, Ford Mondeo Mk3.JPG| Ford Duratorq 2.0 L (1998 cc)
Elsbett-3cyl-open.jpg|Elsbett 3 cylinder straight motor


## Həmçinin bax
* Avtomobil
* Mexanika
* Altıtaktlı mühərrik

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Detailed Engine Animations 
* Video from inside a four-stroke engine cylinder.
* Working 4-Stroke Engine — Animation
* Animated illustrations of various engines
* 5 Ways to Redesign the Internal Combustion Engine
Ralf Uold Emerson

**Ralf Uold Emerson** () – Amerika yazıçısı və filosofu, Transsendentalizm fəlsəfi hərəkatının banisi.

Baxışları ziddiyyətli kimi qəbul edilir. Ona Platon və ya yeni platonçular – Göte, Karleyl, ingilis romantik şairləri U.Vordsvort və S.Kolric, həmçinin Şərq mistikləri təsir göstərmişdir düşünürlər.

E-un T-inə görə "fəlsəfənin əbədi problemi" Ruh və Materiyanın münasibətlərindən ibarətdir. O bu problemi idealist kimi həll edir: "Təbiət ruhun rəmzidir". Varlığın ən yüksək sintetik prinsipi fövqəlruhdur, Allahdır.

Qnoseologiyada isə Emerson İntuitivizmə yaxın olmuşdur; seyr, sonra isə intuisiya və vəcdəgəlmə şeylərin mahiyyətinə nüfuz etməyin ən yaxşı üsullarıdır. Dünyada hər yerdə gözəllik mövcuddur; harmoniya, kamillik və mənəvilik gözəlliyin əsas cəhətləridir. "Gözəlliyi yaratmaq sənətdir, incəsənətdir".

Emersona görə tarixdə həlledici rol böyük adamlara xasdır (və ümmumiyyətlə "bütün dərin biliyə nüfuz etmək, fərdiyyətçiliyin nəsibidir"); onlar cəmiyyətin, şəxsiyyətin əxlaqi təkmilləşməsindən ibarət tərəqqisinə kömək edirlər.

Emerson qeyd edirdi ki, "Yer üzərində varlılar və yoxsullar arasında mənafelərin əbədi mübarizəsi və antoqonizmi hökm sürür" Onun rəğbəti kasıbların tərəfində idi. Emersonun sosial-etik idealı şəxsiyyətin bütövlüyü haqqında əməyə və xüsusi mülkiyyətin ədalətli bölüşdürülməsinə əsaslanan ümumi rifah və bərabərlik haqqında utopik arzudan ibarətdir.

Emerson burjua quruluşunu tənqid etmiş və ABŞ-də quldarlığa, irqçiliyə, istilaçı müharibələrə qarşı çıxış etmişdir. Emerson yazırdı: "İndiki demokratiyanın demokratik əsasla heç bir əlaqəsi yoxdur. Başdan ayağa sələmçilik ruhu ilə aşılanmış bu demokratiya məhvə məhkumdur".

## Əsas əsərləri
# Təbiət (1836),
# Təcrübələr (1841–44),
# Bəşəriyyətin nümayəndələri (1850),
# Cəmiyyət və tənhalıq (1870).
## İstinadlar
Avril Lavin

**Avril Lavin** (; ) — kanadalı məşhur müğənni, musiqiçi, bəstəkar, aktrisa və model. Onun ailəsi franko-kanada mənşəlidir. Adı isə fransızcadan tərcümədə Avril-aprel və la vigne-üzüm deməkdir. Rok və pop janrlarında ifa edir. Müğənnilik fəaliyyətinə 2002-ci ildən başlayan Avril Sum 41, The Black List Club, Avril Lavigne kollektivlərində çıxış edib.

## İlk illər
Avril Belvill şəhərində katolik təriqətli Con və Cudi Lavinin ailəsində dünyaya göz açıb. 5 yaşından Napanee şəhərində böyüyən Avril orada kilsə xorunda oxuyub, həmçinin gitarada çalmağı öyrənib. Sonralar kantri stilində mahnılar ifa etməyə başlayıb. 16 yaşında olarkən Avrili görən Arista Records kompaniyasının üzvü Ken Kronqardöz bossu Antonio Reid-ə Avrili Nyu-Yorkdakı studiyada dinləməyi məsləhət görür.

## 2002–2003
Lakin, Avril ilk albomunu "The Matrix" kompaniyasının köməyilə 2002-ci ildə Los-Ancelesdə hazırlayır. "Let Go" adlanan albom qısa müddət ərzində ABŞ-də 2-ci, Avstraliya, Kanada və Böyük Britaniyada isə 1-ci yerə yüksəlir. 6 ay ərzində albom 4 dəfə platin statusunu qazanır.2004-cü ilin dekabrınadək albom 15 milyonluq tirajla satılır. Albomdakı 4 kompozisiya sinqla çevrilir. "Complicated"adlı sinql isə Avstraliyada 1-ci, ABŞ-də 2-ci pilləyə yüksəlir.

2002-ci ildə Avril Video Music Awards-ın "İlin kəşfi" nominasiyasının qalibi olur. 2003-cü ildə isə Juno Awards-ın 6 nominasiyasından 4-nün qalibi olur. Avril həmçinin World`s Best-Selling Canadian Singer nominasiyası üzrə World Music Awards və Qremminin 8 mükafatına laureat olmağı da bacarmışdı.

## 2004–2007
2-ci albomu-"Under My Skin" 2004-cü il may ayının 25-də işıq üzü görüb. Avrilin bu albomu da uğuruna görə heç də birincidən geri qalmırdı.

2006-cı ilin yanvarında müğənni "Ford Models" model agentliyi ilə müqavilə imzaladı. 2006-cı ilin Qış olimpiadasının (Turin) bağlanış mərasimində çıxış etməklə Avril karyerasının pik nöqtəsinə yüksəldi.

Avrilin 3-cü albomu 2007-ci ilin aprelində çıxdı. "The Best Damn Thing" adlanan albomun ilk sinqlı olan "Girlfriend" kompozisiyası məşhur BİLLBOARD TOP 100 çartının zirvəsinə yüksəlməyi də bacardı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
* unofficial website
Ravalpindi

**Ravalpindi** () — Pakistanın Pəncab əyalətində üçüncü ən böyük şəhər. Soan çayı sahilindədir.

27 dekabr 2007-ci ildə Benazir Bhuttonun bir seçki mitingi sonrası suiqəstə qurban getmesi ilə tüm dünyanın gözlərini üzrə toplayan bir şəhər olaraq tarixə düşüb. Daha əvvəl 4 aprel 1979-cu ildə atası Zülfiqar Əli Bhutto da burada ölüb.

## Mənbə
* ASE, VIII cild, Bakı, 1984-cü il, səh. 56

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rawalpindi Rəsmi Saytı
Mələk

**Mələk** və ya əvvəlki mənbələrdə **füriştə** — iudaistik, xristian və müsəlman ənənələrində Allaha xidmət edən fərdiləşdirmiş bədənsiz və qanadlı varlıq. Rəvayətlərə görə miqdarca saysız mələklər nurabənzərlərdir. Xristian ənənəsində doqquz dənə mələk rütbə var (serafimlər, xeruvimlər, taxt-taclar, hökmranlıqlar, qüvvələr, hakimiyyətlər, başlanğıclar, arxmələklər və mələklər).

## İslamda mələklər
Mələklər, Quranda 21 surədə qeyd olunduğu kimi, Allah tərəfindən müəyyən vəzifələri yerinə yetirmək məcburiyyətindədirlər. İslam dinində mələklər, yeməyən, içməyən erkəyi və dişisi olmayan, yatmayan, günah işləməyən , gözə görünməyən, nurdan ya da oddan yaranan varlıqlar kimi insanlara bilinir. Mələklər yalnız Allaha qulluq edirlər. İnsanlar və cinlərdən fərqli olaraq, onların iradə azadlığı yoxdur və öz fövqəltəbii məskənlərinə təyin olunmuşlar. Buna görə də günahsız varlıqlardır İslamda ən müqərrəb (məqamı daha uca olan) mələk vəhy mələyi olan Cəbrayıl hesab olunur. Əzrayıl, Mikail, İsrafil də müqərrəb mələklərdir. Cəhənnəm mələkləri arasında məşhur olan Maalik, Zəbanilar və İblisdir. Bəzi Süfizm təfsirlərə görə mələklər Allahın sifətlərinin əksidir: Mərhəmət mələkləri Allahın gözəl adlarını və cəza mələklərini Allahın kral hakimiyyəti adlarını təmsil edirlər.İslam dinində Quranda və ya hədislərdə mələklərin sayları və çeşidləri göstərilməmişdir

### Mərhəmət mələkləri
Mərhəmət mələklərin aşağıdakı xüsusiyyətləri vardır:
* Mələklər nurdan yaradılıblar;
* Mələklərin qanadları var (Fatir surəsi 1);
* Mələklər insan cildinə girə bilir;
* Mələklərdə cinsiyyət (kişi və qadın) anlayışı yoxdur. Dolayısıyla mələklər üçün evlilik, şəhvət, cinsi yolla artma deyə bir şey yoxdur;
* Mələklər qidalanmır (yemir və içmir), yatmır, yorulmur;
* Onlara Allah tərəfindən həvalə olunan işləri sorğu-sualsız həyata keçirdilər və bu işləri görəndə yorulmaz və bezməzlər.

### Cəhənnəm mələkləri
* Oddan hazırlanmışdır
* Onlar itaətsizdirlə (şeytanlar)
* Günahkarları cəzalandırırlar
* Onlar cəhənnəmi qoruyurlar
* Çox vaxt insanlara həsəd aparırlar
* Qulaqları yoxdur ki insan əzab çəkərkən səsini eşitməsin
* Allahın yolundan çıxmaq üçün insanları və cinləri pozmağa çalışırlar

## İstinadlar
Generator

thumb|Kiçik stolüstü generator
thumb|Lorens qüvvəsinin təsviri
**Generator** - elektrik maşını olub mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir və quruluşca elektrik mühərriki ilə oxşardır. Generatorlar ingilis fiziki Maykl Faradeyin 1831-ci ildə elektromaqnit induksiyası qanununu kəşf etdikdən sonra düzəldilməyə başlanmışdır.

Generatorların hamısının işləmə prinsipi eynidir. Mexaniki enerji generatorun valını fırlatmağa sərf olunur.

Çevrilmə lorens qüvvəsinə əsaslanır. Lorens qüvvəsi elektrik yükünün maqnit sahəsində hərəkəti zamanı ona təsir edən qüvvəni izah edir. Əgər keçirici maqnit sahəsində eninə hərəkət edərsə onda lorens qüvvəsi keçiricidə olan yükləri bu keçirici boyunca hərəkətə gətirir. Yükün hərəkəti keçiricinin uclarında gərginlik fərqi yaradır. Gərginliyi artırmaq üçün dolaq şəklində olan keçiricilərdən istifadə edirlər. Generatorda rotor gövdəyə nisbətən fırlanır. Üzərində maqnit olan stator maqnit sahəsində fırlanan zaman lorens qüvvəsi elektrik cərəyanı yaradır.

Əldə edilmiş elektrik gücü mexaniki gücə bərabər olur. Əlbəttə ki, bu prosesdə müəyyən itkilər də yaranır. Belə ki, elektrik generatorunun gücü

P_{gen} = P_{mex} - P_{itki} bərabərliklə müəyyən olunur.

Burada P_{gen} yaradılmış elektrik gücü, P_{mex} tətbiq olunmuş mexaniki güc. 
P_{itki} isə itkiyə sərf olunan gücdür.

Geneartorun ixtiraçısı Verner fon Simens sayılır. O 1866-cı ildə dinamoelektrik prinsipini kəşf etmiş və ilk dinamo maşınını düzəltmişdir. Bundan sonra əlavə cərəyan mənbəyinə ehtiyac olmadan bir başa mexaniki enerjidən elektrik enerjisinin alınması mümkün olmuşdur.

## Həmçinin bax

* Elektrik cərəyanı
* Elektrik mühərriki
Yetim Seyid

## Həyatı

Yetim Seyid - XX əsr aşıqlarındandır. 1895-ci ildə Tovuzun Ocaqlı kəndində anadan olub. 10-12 yaşlarından çobanlıq etməyə başlayıb. Çobanlıq etdiyi dövrlərdə həm də aşıq kimi tanınıb.

Gəraylı və qoşma şəklində söylədiyi şeirləri məlumdur.

## Yaradıcılığı

**BAYRAMIDI<br>**

Bahar fəsli yaz ayları gələndə, 
Sanarsan bülbülün gül bayramıdı. 
İki sevgi bir araya gələndə, 
Dodaq busə içər, dil bayramıdı.

Bülbül təki daldan-dala qonanda, 
Şirin canım eşq oduna yananda, 
Bir saatım yardan ayrı qalanda, 
Elə bilginən ki, il bayramıdı.

Yetim Seyid bu dastanı deyəndə, 
Sallanıban nazlı yarı gələndə, 
Gözüm görüb, əlim ələ dəyəndə, 
Könül müjdə verir, el bayramıdı.

**ŞİRİNDİ<br>**

Bir gözəl görmüşəm əsrik əlində, 
Tər, nazik əllərdə saqi şirindi, 
Camalın bənzətdim şəmsü-qəmərə, 
Baxdıqca qaşların tağı şirindi.

Mirvari düzübdü zülfə buxağa, 
Qoşa xal yaraşır gülgəz yanağa, 
Qənd əzilir dilə, dişə, dodağa, 
Qoynun içrə Cənnət bağı şirindi.

Yetim Seyidəm yələydim dərinə, 
Oxudum dərsimi, yetdim dərinə,
Leyli kimi getdim vədə yerinə, 
Məcnun təki çeşmə dağı şirindi.

## Mənbə
* Hümmət Əlizadə. Azərbaycan Aşıqları II, Bakı 1970, 171-173.
Beytləhm

**Beytləhm** (), həmçinin **Betlehəm** () və ya **Vifleem**, qədim türkcə **Bidilqim** — Fələstində şəhər (1995 ildən). Əhali 29,930 (2006 ildə). Xristianlığa görə bura İsa məsihin doğulduğu yerdir.Yerusəlim dən 8&nbsp;km aralıda yerləşir.

Yaqub peyğəmbərin arvadı Rəhilə Beytlehemdə dəfn edilir.

Bu, İsrail padşahı Davudun doğulduğu yerdir.

## Qardaş şəhərlər
* , Köln
* , Burlinqton
* , Coplin
* , Orlando
* , Markvill
* , Steyr
* , Əbu-Dabi
* , Valinhoss
* , Natal
* , Třebechovice Pod Orebem
* , Rabat
* , Chartres
* , Paray-le-Monial
* , Kirlareli
* , Cordoba
* , Saraqosa
* , Pretoriya
* , Strasburq
* , Qlazqo
* , Assizi
* , Lahey
* , Florensiya
* , Verona
* , Leganes
* , Umbria
* , Lazio
* , Milan
* , İsparta
* , Sankt Peterburq
* , Lissabon
* , Afina
* , Concepcion
* , Villa Arevia
* , Bafra
* , Częctochowa
* , Cusco
* , Sarpsbourq
* , San Miniato
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
Xücənd

**Xücənd** (tac. **') — [[Tacikistan]]da şəhər. Xücənd şəhəri [[Sogd vilayəti|Suğd vilayətinin]] mərkəzidir. [[1939]]–[[1992|1992-ci]] illərdə rəsmi olaraq **Leninabad''' adlanırdı. Düşənbədən sonra Tacikistanın ikinci ən iri şəhəridir. Xücənd Sırdərya çayının sahilində, Fərqanə dərəsinin ağzında yerləşir. Əhalisini 2014-cü ildə 170 min sakin təşkil edirdi.

## Tarixi
Qədim tarixçilərin yazılarına əsasən, e.ə. 329-cu ildə Makedoniyalı İsgəndər burada yunan şəhərciyi saldı. Şəhərciyin adı İsgəndəriyyə Esxati, yəni "Uzaq İsgəndəriyyə" idi. Yunanlar buranı skiflərə qarşı bir bastion kimi istifadə edirdilər. Makedoniya padşahlığının dağılışından sonra bu ərazi Yunan-Baxtər dövlətinin tərkibində idi. VIII əsrdə Xücənd ərəblər tərəfindən bərbad olunmuşdur. Sonralar monqol hücumları ilə qarşılaşmışdır. Orta əsrlərin sonunda Xücənd Xuqənd xanlığının tərkibinə girdi. 1866 Rusiya burada müvəkkilliyini təsis etdi, xanlığın muxtariyyatı ləğv olundu. 1929-cu ildə Tacikistan SSR-nın əmələ gəlməsi ilə onun tərkibinə girdi.

## İstinadlar
İstərövşən

**İstərövşən** () — Tacikistanın Suğd vilayətində bir şəhər. 2000-ci ilə qədər **Ürə-Təpə** adını daşıyırdı. Şəhərin əhalisi 51 min nəfərdir.

Vilayət mərkəzi Xücənddən 78 kilometr aralı yerləşən 2500 yaşlı İstərövşən  ölkənin ən qədim şəhərlərindən biridir.
Aşıq Rəcəb

**Aşıq Rəcəb** () —  Dərbənd aşıq mühitinin yetirmələrindən biri, ustad aşıq kimi tanınmış sənətkardır.

## Həyatı
Aşıq Rəcəb Ehraqlı 1825-ci ildə Samur bölgəsinin kəndlərindən olan Rutulun Əhrak kəndində anadan olmuş, ömrünün çox hissəsini bu kənddə keçirmişdir.

Dərbənd, Quba, Samur və ətraf bölgələrdə "Haqq aşığı", "Kor aşıq" adları ilə kimi şöhrət qazanmışdır. Şeirlərinin əksəriyyəti o vaxtlar toplanmadığı üçün, təəssüflər olsun ki, günümüzə gəlib çatmamışdır. Təkcə bəzi gəraylı, qoşma və divaniləri bizə məlumdur. Onun əlimizdə olan bu şeirlərində aşıq kimi ustalığı dərhal özünə diqqət çəkir. "Kəklik" rədifli şeri belə şerlərdəndir.

*Yeri kəklik sənin sinən aladı,<br>Görənlərin gözü səndə qaladı,<br>Ayaqların dağda bitən lalada.<br>Yerişin gördüm, get ağa, kəklik.*

Digər aşıqlar kimi Aşıq Rəcəbin də yaradıcılığında qəm-kədər, bəxtdən küskünlük, yalnızlıq kimi hisslərin ifadəsi və təbiət təsvirləri üstünlük təşkil edir. Onun həyatıyla bağlı xalq arasında "Aşıq Rəcəb və Huri" dastanı geniş yayılmışdır.

Aşıq Rəcəb klassik aşıq yaradıcılığını dərindən mənimsəmiş, mürəkkəb və məsuliyyətli məclisləri idarə etmiş, güclü yaradıcılıq qabiliyyəti ilə seçilmişdir. Dövrümüzə gəlib çatan şeirləri onun sənətkarlığını təsdiqləyir. Yaradıcılığında qoşma və gəraylılar üstünlük təşkil edir; bu nümunələr əsasən gözəlliyin və estetik duyğuların tərənnümünə həsr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Aşıqları və El Şairləri II, Bakı, 1984, s. 35-39.
* Telli Saz Ustadları, Bakı, 1964, s. 71-74.
Xan Çoban

**Xan Çoban** - Azərbaycanın məşhur aşıqlarında olmuşdur.

## Həyatı
Xan Çoban təxəllüsü ilə məşhur olan Həkim Əbülqasım Nəbati 1799-сü cu ildə Azərbaycanda Qaradağin Uştəbin kəndində anadan olmuşdur.

## Yaradıcılığı
Onun "Xan Çoban" və "Sara" adlı  nağılqoşmasi  məşhur və çox oxunan dastanlardandır. Nəbatının ayrıca divanı da nəşr edilmişdir.

## Həmçinin Bax
*Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı
*Aşıq yaradıcılığı
***Dinlə**: Xan Çoban - Azərbaycanın torpağı

## Xarici keçidlər

* http://www.xancoban.com
Dəllək Murad

**Dəllək Murad** () – XVIII əsr aşıqlarından biri.

## Həyatı
Dəllək Murad XVIII əsr aşıqlarındandır, doğum və ölüm tarixi dəqiq məlum deyil. Bəzi mənbələrdə onun XVII əsrdə yaşadığı qeyd olunur.

Əsasən gəraylıları və qoşmaları ilə tanınıb. Qoşmalarında çoxlu sayda nəsihətlərə rast gəlmək olar.

## Yaradıcılığı

## Mənbə
* Azərbaycan Aşıqları və El Şairləri: I. Bakı: 1983, səh.147–151.
* Azərbaycan Ədəbiyyatı İnciləri/Bayatı, Qoşma, Təcnis. Bakı: 1988, səh.265.
* Telli saz ustadları. Bakı: 1964, səh.20–23.
Aşıq Abdulla

**Aşıq Abdulla** — XVII əsr aşıqlarından biri.

## Həyatı
Doğum və ölüm tarixi dəqiq bilinməyən Aşıq Abdulla XVII əsr aşıqlarındandır. Haqqında yalnız xalq rəvayətlərindən və günümüzə gəlib çatan "Cahan və Abdulla" dastanından məlumat əldə etmək mümkündür.

## Yaradıcılığı
Əsasən 8 və 11 hecalı şeirlər yazan Abdullanın bizə bir neçə gəraylısı və qoşması məlumdur. O, bu şeirlərində fələkdən, taledən, sevgilisindən şikayət edir. Aşıq haqqında olan və onun həyatından bəhs edən "Cahan və Abdulla" dastanı Türkiyənin Qars, İqdır kimi bölgələrində də geniş yayılmışdır.

## Mənbə
* İnayet Akyüz; İğdır Azerilerinin Halk Edebiyatı Örnekleri, Erzurum 1968, 84–88; 148, (Mezuniyet Tezi)
* Paşa Əfəndiyev, Xalqın Söz Xəzinəsi, Bakı 1985,240–241.
* Hümmət Əlizadə; Azərbaycan Aşıqları II, Bakı 1930,61–66.
* Aşıqlar, Bakı 1960,33–39.
* Ahmet Tekin; "Azerbaycan Halk Edebiyatından Derlemeler", Azerbaycan, 2 (1/13) nisan 1953, 12; 2(4/16) Temmuz 1953,16.

## İstinadlar
Hacı Məmmədov (tarzən)

**Hacı Məmməd oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan tarzəni, Azərbaycan SSR xalq artisti (1963), Azərbaycan Tibb İnstitutunun müəllimi.

## Həyatı
Hacı Məmmədov 1920-ci il aprelin 28-də Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. 1943–1948-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda təhsil almışdır. 1949-cu ildən 1970-ci ilə qədər həkim-cərrah kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1930–1948-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestrində işləmiş, 1949-cu ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olmuşdur.

Hacı Məmmədov rus və Qərbi Avropa müəlliflərinin klassik əsərlərinin tarda ilk ifaçısı olub. Bülbül, Seyid Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov kimi müğənniləri müşayiət etmiş, Belçika, Polşa, Macarıstan, İran, Suriya, Əlcəzair və digər ölkələrdə qastrol səfərlərində olmuşdur.

Hacı Məmmədov 1981-ci il avqustun 2-də Bakıda vəfat etmişdir.

## Mükafatları
* "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 18 may 1963
* "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 25 sentyabr 1954
* "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959
* Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı — 25 aprel 1980

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
Aşıq Bəsti

**Aşıq Bəsti** (tam adı:*Bəsti Kərbəlayı Bayraməli qızı*; ) — XIX əsrin tanınmış qadın Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Aşıq Bəsti 1836-cı ildə Kəlbəcərin Lev kəndində dünyaya gəlib. Təhsil almasa da ağılı və hazırcavablığı ilə seçilib. Aşıq Ələsgər, Ağdabanlı Aşıq Qurban kimi ustad aşıqların şeir məclislərində tez-tez iştirak edirmiş. Aşıq Bəstinin özünün də çoxlu şagirdləri olub.

## Yaradıcılığı
Əsasən bayatı, gəraylı, qoşma və ağılar yazıb. Onun həyatı çətinliklərlə dolu olub. 17–18 yaşlarında bir çobanı sevmiş, amma bəylər çobanı qətlə yetirdiyindən bu sevgi vüsala çatmadan tamamlanmışdır. Bu hadisədən sonra ata-anası onu ərə vermək istəmişlərsə də, o ömrünün sonuna qədər ərə getməmişdir.

Şeirlərinin əsas mövzusunu haqsızlıqlardan şikayət, zülmkarlara üsyan motivləri təşkil edir. Rəvayətə görə ağlamaqdan gözləri tutulan aşığa xalq arasında "Kor Bəsti" deyilirmiş.

Basarkeçər, Daşkəsən, Gədəbəy və başqa yerlərdə aşıqlıq edən Bəsti ömrünün sonuna yaxın doğma kəndinə qayıtmış və 1936-cı ildə burda vəfat etmişdir.

### Kitabları
* "Lalə", Bakı, 1969.
* "Bənövşələr", Gəncə, 2013.

## İstinadlar

## Mənbə

* Azərbaycanın Aşıq və Şair Qadınları, Bakı, 1974,111–118.
* Əzizə Cəfərzadə. "Azərbaycanın aşıq və şair qadınları", Bakı, "Gənclik", 1991. (səh.127).
* "Aşıq qadınların antologiyası" 2010-cu il, "MBM" mətbəəsi,(səh 12–14).
* Fərəcov, S. "Həyanım yollardı, bir də ki sazım": [Aşıq Bəsti haqqında] //Mədəniyyət.- 2012.- 17 avqust.- S. 15.
* Vahid, T. Bəstini ölüncə izləyən fələk, Öldür qurtar, ayağına gəlmişəm: Haqq aşığı: [Aşıq Bəsti haqqında] //Mədəniyyət. — 2012.- 16 noyabr.- S. 12.
Aşıq Əhməd

**Aşıq Əhməd** () — XIX əsr Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
Aşıq Əhməd Tovuz rayonunun Güvəndik kəndində anadan olan aşığın doğum və ölüm tarixi dəqiq məlum deyil. Şeirlərində çar rejimini tənqid etdiyi üçün ömrü boyu təqiblərə məruz qalmış, bu səbəbdən dövrün digər qaçaqları kimi ömrünün çoxunu dağlarda keçirmiş və şeirlərinin çoxu günümüzə gəlib çatmamışdır. Əlimizdə olan şeirləri o dövrün aşıqlarının yaddaşlarında qorunub saxlanılanlardır. Şeirlərində əsasən bəxtindən, sevdasından, istəklərinə, arzularına qovuşa bilmədiyindən şikayət edir.

## İstinadlar
Aşıq Fatma

**Fatma** — XIX əsr qadın aşıqlarındandır.

## Həyatı
Bəzi mənbələrdə onun XIX əsrdə yaşadığına və şirvanlı olduğuna dair məlumatlar var. Nəqşibəndi təriqətinə mənsub olan Fatmanın cəmi bir qoşması günümüzə gəlib çatmışdır.

## İstinadlar

## Mənbə
*Azərbaycanın Aşıq və Şair Qadınları, Bakı, 1978, s. 105-106.

## Həmçinin bax
Fatma xanım Kəminə

**Fatma xanım Kəminə** () — azərbaycanlı şairə. XIX əsr qadın aşıqlarındandır.

## Həyatı
Fatma xanım Kəminə 1840-cı ildə Şuşada dünyaya gəlib. Fatma xanım kiçik yaşlarından etibarən şeirə maraq göstərmişdir. Şairənin atası Mirzə Bəybaba Fəna da şair olub və "Fəna" təxəllüsü ilə şeir yazıb. Fatma xanım fars dilini də mükəmməl bilib və bu dildə də şeirlər yazıb. Təhsilini Şuşada alıb, savadına görə ona "Mirzə fatma xanım" deyirdilər. XIX əsr təzkirələri arasında da şairənin şeirlərinə rast gəlinir. O dövrdə Fatma xanım Azərbaycanın ən məşhur 3–5 şairəsindən biri olub.

Şairə onunla bir dövrdə yaşayan bir çox aşığın şeirlərinə nəzirələr yazmışdır. Amma dövrümüzə onun əsasən klassik şəkildə yazılmış şeirləri gəlib çatmışdır.

Firudin bəy Köçərli Fatma xanım Kəminəni "nadireyi zəmanə" saymış, onun ölümünü ağır itki kimi dəyərləndirmişdir.

Fatma xanım Kəminə 1898-ci ilin sentyabrında Şuşada vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Kəminə xanımın həyat və yaradıcılığı haqqında XIX əsr təzkirələrinə az da olsa məlumat vardır. Məsələn, Mir Möhsün Nəvvab "Təzkireyi-Nəvvab" əsərində Kəminə xanım haqqında məlumat verərkən, bildirmişdir ki, o, dörd yüzə yaxın şer yazmış, Şuşada Mir Mövsün Nəvvabın başçılıq etdiyi "Məclisi-fəramuşan"da yaxından iştirak etmişdir. Kəminə şairə Natəvanın başçılıq etdiyi "Məclisi-üns"ədəbi məclisin üzvləri ilə yaxın olmuş, onlarla şerləşmişdir.

## Mənbə
* "Azərbaycanın Aşıq və Şair Qadınları", Bakı, səh. 76–79.
* "FATMA XANIM KƏMİNƏ", Əzizə Cəfərzadə, "Gənclik" nəşriyyatı, Bakı, 1971.
* Ənvər Çingizoğlu, Tahirovlar, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2007, № 1, səh.18–25

## Həmçinin bax
* Qarabağ
* Şuşa

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Aşıq Qasım

**Aşıq Qasım** () — XIX əsr Azərbaycan aşığı.

## Həyatı
AŞıq Qasım 1867-ci ildə Şamxorun Qaracəmirli kəndində anadan olub və 1919-cu ildə buradaca vəfat edib.

Şəmkirli Aşıq Hüseynin şagirdi olan Qasım dövrünün məşhur aşıqlarından imiş. Gəraylı, qoşma, təcnis və müxəmməslər yazan Qasım özündən sonra gələn aşıqlara çox böyük təsir göstərmişdir.

Saz-söz məclislərindən birində o usta aşıqların bir çoxunu tərifləyəndən sonra müəllimi Şəmkirli aşıq Hüseynin hamıdan bir baş yuxarı olduğunu belə təsvir etmişdir:

Aşıq Sayad Nova, Aşıq Ələsgər,
Aşıq Musa, Alı, Məmməd Söyün var,
Pənah, Molla Cümə, Çoban müxtəsər
Sənin kimi elmə dalan görmədim.

Aşıq Qasımın çoxlu sayda bənzətmələri də var.

Hazırda Şəmkir rayonunun Qaracəmirli və Talış kəndlərində, Şəmkir, Gəncə və Bakı şəhərlərində Aşıq Qasım nəsilinin üzvləri yaşayırlar. Həmin nəsil xalq arasında "Aşıqlı nəsilı" adı ilə məşhurdur. Soyadları isə onun adı ilə bağlı olaraq "Qasımov/Qasımlı" olaraq adlandırılmışdır.

## Mənbə
* Azərbaycan aşıqları və el şairləri. II cild. Bakı: 1984, səh.109–112.
* Telli saz ustadları. Bakı: 1964, səh.95–97.
Nəzəri mexanika

**Nəzəri mexanika** — mexaniki hərəkətlər haqqında ümumi qanunları və cisimlərin qarşılıqlı təsirini öyrənən elmdir. Fizikanın bir bölməsi olmuş nəzəri mexanika özünə aksiomlar şəklində fundamental əsas yaradaraq ayrıca elm sahəsi kimi inkişaf etmişdir. O texnikada tətbiqi xarakter daşıdığından geniş tətbiq olunur.

Nyutona görə "*nəzəri mexanika istənilən qüvvə ilə yaradılmış hərəkətlər haqqında və istənilən hərəkəti yaratmaq üçün tələb olunan isbat olunmuş qüvvələr haqqında elmdir".*

Nəzəri mexanika aksiomalara əsaslanan bir qanunlara əsaslanır. Bu aksiomlar tətbiqi mexanikanın həqiqəti haqqında induktiv xarakter daşıyır. Nəzəri mexanika deduktiv xarakterə malikdir. Təcrübələrdən əldə edilmiş aksiomalara əsaslanan nəzəri mexanika qanunları sərt riyazi asılılıqlar əsasında təsvir olunurlar.

Nəzəri mexanika təbiət elmlərinin bir hissəsinə olub hissələr yox onların modelləri ilə işləyən riyazi üsullardan istifiadə edir. Belə modellərə aşağıdaklar aiddirlər:
* *materiya nöqtəsi və materiya nöqtələr çoxluğu,*
* *mütləq bərk cism və bərk cismlər sistemi,*
* *bütöv mühitin deformasiyası.*

Adətən nəzəri mexanikada aşağıdakı bölmələri vardır:
* kinematika
* statika
* dinamika

Nəzəri mexanikada istifadə olunan riyazi üsullar:
* *vektor hesabatı v. diferensial həndəsə*,
* *riyazi analiz,*
* *diferensial tənliklər,*
* *variasiya hesabatları.*

## İstinadlar


## Mənbə
* *Məmmədov Həbib*. Nəzəri mexanika. Ali texniki məktəblər üçün dərs vəsaiti. Bakı, 1966. Səh.288.
* *István Szabó*: Einführung in die Technische Mechanik, 8. neu bearbeitete Auflage 1975, Nachdruck 2003 ISBN 3-540-44248-0
* *Wriggers/Nackenhorst/Beuermann/Spiess/Löhnert*: Technische Mechanik kompakt, 2. Auflage, Teubner-Verlag, Stuttgart, 2006, ISBN 978-3-8351-0087-9

## Xarici keçidlər
Ox (dəqiqləşdirmə)

**[[Ox]]** — soyuq silah növü. Həmçinin bu mənalara gələ bilər:

* Ox (texnika) — maşın hissəsi.
* Ox (həndəsə) — mərkəz xətti.
* Ox dövlətləri — İkinci Dünya müharibəsində fraksiya.
Moment

**Moment** — mexanikada tətbiq nöqtələri və istiqamətləri eyni oxdan meyillənən eyni qiymətli qüvvələr tərəfindən yaradılan fırlanma təsiridir. Qüvvələrin istiqamət xətləri arasındakı məsafəyə qüvvə qolu deyilir. Momentin qiyməti qüvvə ilə onun qolunun hasilinə bərabərdir.

Momentin xüsusi halı olan dönmə momenti fırlana bilən cismə təsir edir. Bunu düzxətli hərəkət edə bilən cismə qüvvə təsiri ilə də müqayisə etmək olar. Bu zaman qüvvənin təsirindən cism fırlanma oxu ətrafında dönərək təcillənir. Dönmə momentinin vahidi  N.m-dir. O bu düsturla tapılır:

:\vec M =\vec r \times \vec F&nbsp;– *Moment vektoru*
: *Moment = Qol x Qüvvə*

Dömnə momentinin istiqaməti təsir edən qüvvəyə perpendikulyar olub sağ əl qaydası ilə tapılır. Əgər sağ əl ilə qüvvə vektorunu tutsaq və yuxarıya qaldırılmış baş barmaq bununla üst-üstə düşərsə onda dolanmış barmaqlar momentin istiqamətini göstərmiş olarlar. Bu *sağ əl qaydası* mexanikada bütün hesablamalarda istifadə olunur. 

Qüvvə hər hansı bir məsafədə hərəkət edirsə, onda o iş görür. Bu çevrəvi hərəkətə də aiddir.

*Güc= Moment x bucaq sürəti*

Sİ sistemində güc Vattla, moment N.m, bucaq sürəti isə rad/san ilə ölçülür.
Mərkəz Federal Dairəsi

**Mərkəz Federal Dairəsi** () — Rusiya Federasiyası federal dairələrindən biri.

## İqtisadiyyatı
Rusiya Federasiyasının Avropa hissəsinin mərkəzini əhatə edir. Tərkibinə Moskva, Tver, Tula, Yaroslavi, Bryansk, Vladimir, İvanova, Kaluqa, Kostroma, Oryol, Ryazan, Smolensk vilayətləri daxildir. Sahəsi 485 min km²–dir. Əsas təbii ehtiyatları qonur kömür, torf, fosforit, dəmir filizidir. Rusiyanın geniş istehsal profili mühüm emal sənaye rayonudur. Ümumrusiya miqyasında yüksək inkişaf etmiş maşınqayırma (əsasən, nəqliyyat maşınqayırması, dəzgahqayırma, elektrotexnika və elektronika), yüngül (əsasən, toxuculuq), kimya (xüsusilə rezin) sənayesi, həmçinin tikinti materialları istehsalı ilə tanınır. Elmi-texniki və layihə işləri üzrə ixtisaslaşmışdır. Mühüm kənd təsərrüfatı rayonudur. Taxıl, tərəvəz, istehsalı inkişaf etmişdir. Geniş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Ölkə paytaxtı Moskva burada yerləşir. Əhalisi 10 mln nəfərdən coxdur. Rusiyanın ən iri sənaye, elm-texniki mərkəzidir. İri avtomobil, dəzgahqayırma və digər müəssisələri vardır. 5 dənizə çıxmaq imkanı yaradılmışdır.
Fəxrəddin Nəcəfov

**Fəxrəddin Vəliyəddin oğlu Nəcəfov** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Fəxrəddin Vəliyəddin oğlu Nəcəfov 1967-ci il mart ayının 31-də Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1984-cü ildə Bakı şəhərinin Nəsimi rayonundakı 19 nömrəli orta məktəbi bitirmişdir. 1985–1987-ci illərdə Rusiyanın Arxangelsk vilayətində hərbi xidmətdə olmuşdur.

## Döyüşlərdə iştirakı
1991-ci ildə könüllü olaraq Qarabağ cəbhəsinə yollanmış, 1992-ci ildə Ağdam cəbhəsində hərbi hissələrdən birinin komandiri təyin edilmişdir. 1992-ci il sentyabr ayının 4-də Ağdərənin Çıldıran kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il fərmanı ilə Fəxrəddin Vəliəddin oğlu Nəcəfova "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.

Azərbaycanın qəhrəman oğlu Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir. Bakı şəhəri 266 nömrəli tam orta məktəb onun adını daşıyır.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 224.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Milli Qəhrəmanlar 
*  Azərbaycan Milli Qəhrəmanları
Elektrik stansiyası

**Elektrik stansiyası** — elektrik enerjisinin istehsalı ilə məşğul olan avadanlıq və aparatlardan ibarət qurğular toplusudur. Bu qurğular binalarda yerləşdirilərək xüsusi ərazilərə malik olurlar.

## Təsnifatı
* Daş kömürlə işləyən elektrik stansiyası,
* Atom elektrik stansiyası,
* Torfla işləyən elektrik stansiyası,
* Hidroelektrik stansiyası,
* Gazturbinli,
* Ağackömürlə işləyən elektrik stansiyaları,
* Küləklə işləyən elektrik stansiyaları.

## İşləmə prinsipi
*Bütün mütərəqqi elektrik stansiyalarının işləmə prinsipi aşağıdakı kimidir:*
* Elektrik stansiyası başlanğıc enerjinin faydalı enerjiyə çevrilməsinə xidmət edir. Onların əsas hissəsi olan güc maşını adətən turbindən, su çarxından, daxili yanma mühərrikindən və ya da külək dəyirmanın rotorundan ibarət ola bilər.
* Elektrik stansiyalarında bir val işçi maşınla əlaqələndirilir. Bu həmişə yanacaqdan alınmış enerjini elektrik enerjisinə çevirən generatorlar olurlar.

*Elektrik gücü müxtəlif yollarla əldə edilə bilir:*
* Kinetik və potensial enerji şəklində əldə edilmiş mexaniki enerji turbinin köməyi ilə generatorun rotoruna ötürülür və orada elektrik enerjisinə çevrilir (məsələn, hidroelektrik stansiyası, külək elektrik stansiyası və s.).
* Termiki enerji öncə istilik maşınlarında mexaniki enerjiyə sonra isə yuxarıda olduğu kimi generatorun köməyi ilə elektrik enerjisinə çevrilir.
* Xüsusi qurğularda istilik enerjisini bir başa elektrik enerjisinə çevirmək mümkündür (məsələn, solar qürğülar).

Elektrik stansiyalarının işləmə qabiliyyətini səciyyələndirən kəmiyyət onların şəbəkədəki gərginlik dəyişikliyinə reaksiya verərək tez işə düşə bilməsidir. Qazla işləyənlər və su ilə işləyənlərin bəzi növləri qısa müddətdə (bir neçə dəqiqəyə) sakit vəziyyətdən start götürüb öz tam güclərini ala bilirlər. Buxar stansiyaları buna bir neçə saat, nüvə reaktorları isə bir neçə gün tələb edirlər. Buna görə də nüvə reaktoru əsas gücü öz üzərinə götürür, su və buxar stansiyaları isə şəbəkədə olan dəyişmələri kompensasiya etmək üçün tətbiq edilir.

## Tərkibi
*Elektrik stansiyalarına bir çox komponentlər daxildirlər:*

Transformatorlar generatordan alınan cərəyan gərginliyini yüksəldir, belə ki, onların uzaq məsafəyə itkisiz ötürülməsi mümkün olur. Stansiyada yerləşmiş ölçmə mərkəzi nasosların, armaturaların və müxtəlif köməkçi qurğuların idarəedilməsini tənzimləyir və təhlükəsizlik texnikasına şərait yaradır. Buxarla işləyən elektrik stansiyalarında əlavə olaraq buxar qazanı, generator, kondensator, maşın otağı, qazın kükürdsüzləşdirilməsi, soyuducu qüllə, buxara, nasos və borular mövcuddur. Su ilə işləyən stansiyaların əsas komponentini maşın otağı, su turbini, generator, su bəndi, su cəmləşən hövzə, borular və su qapıları daxildir.

## Həmçinin bax
* Kombinə tsiklli elektrik stansiya
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Otto Liliental

**Karl-Vilhelm Otto Liliental** (23 may 1848, Anklam — 10 avqust 1896, Berlin) — alman mühəndisi, aviasiya sahəsinin pionerlərindən olmuş, ilk dəfə olaraq quşların uçma mexanizmini izah etmişdir.

## Tərcümeyi halı

Otto Liliental 23 may 1848-ci ildə Almaniyanın Pomeran əyalətinin Anklam şəhərində anadan olmuşdur. Alman mühəndisi və təyyarəçi sınaqçı kimi o 11-ə yaxın uçuş apparatı düzəldib sınaqdan keçirmişdir. Quşların qanad çalmasının elmi əsaslandırılması aviasiya elminin əsasını qoymuşdur. Bir çox başqa pionerlər kimi Liliental bir başa uçmağa cəhd etməmiş, uzin müddət üçüş zamanı ağırlıq mərkəzini təyin etməklə məşğul olmuşdur. Birinci uçuşunu sadəcə olaraq ayaqlarını bir-birinə sıxmaqla yerinə yetirir. Onun fikrincə uçuş zamanı əsası havanın dəyişməsini hiss edib reaksiya verməkdən ibarətdir. Bu təcrübəni isə bir sıra sınaqlar vasitəsilə qazanmaq olar. İlk dəfə olaraq o biplanı hazırlayır.

1866-cı ildə Otto *Şvarçkopf* (alm. Schvarzkopf) maşınqayırma firmasında praktikant kimi işə başlayır və tezliklə konstruktor şöbəsində çalışmaq üçün dəvət alır. 1870-ci ilin yayında Otto "şahlıq peşə akademiyası"nda təhsilini başa vurur və sonra fransız-prussiya müharibəsinə çağırılır.

1881-ci ilin payızında Berlində o öz firmasını açır və istilik sistemləri üçün qazanların hazırlanması ilə məşğul olur. Buradan gələn gəlir əsasında firma böyüyərək nəhəng zavoda çevrilir. O bu zavodda uçuş apparatlarını tədqiq etmək üçün xüsusi yer ayırır. 1896-cı il 10 avqust tarixində Otto Liliental Berlində uçuş zamanı həlak olur. Onun playneri havanın qəfildən dəyişməsi nəticəsində idarəsini itirir və aşağı düşür. Ottonun onurğa sümüyü sınır. Az sonra o vəfat edir. Lilientalın apardığı təcrübələrin bazasında sonralar müasir təyyarələrin prototipləri hazırlanır.

## Xarici keçidlər
*Liliental muyezi
*http://invention.psychology.msstate.edu/inventors/i/Lilienthal/library/Prog_Lilienthal_Flying.html Lilienthal’s appendix] From Chanute’s book *Progress in Flying Machines* 1893. Well worth reading, from the man himself.
*Movies and simulations
Saat

**Saat** — bir sutkadan az olan müddətdə verilmiş vaxt anını və ya vaxt parçasını ölçmək üçün istifadə edilən cihazdır. Saatların əsas tətbiq sahəsi gün ərzində zaman intervalında oriyentasiya yaratmaqdır. Saatların köməyi ilə işləri planlaşdırmaq, müxtəlif hadisələrin uzunluğunu ölçmək, vaxt fərqini təyin etmək mümkündür.

## Tarixi haqqında
İlk dəfə qədim misirlilər və çinlilər, yunanlar günəşin hər gün müntəzəm bir hərəkətlə doğub, müəyyən vaxtlarda göy üzünün eyni nöqtələrində olub batdığını müşahidə etdilər və bunun bir günü zaman hissələrinə bölməkdə istifadə edilə biləcəyini kəşf etdilər. Beləliklə, günəşin bu hərəkətindən yararlanaraq ilk günəş saatını düzəltdilər.

Bu saat, meydanlıq bir yerə yüksək bir daş qoymaq və günəşin hərəkəti əsnasında bu daşın kölgəsini izləməkdən ibarət idi. Misir, vəziyyəti etibarilə şimal yarımkürədə ancaq ekvatora yaxın bir ölkə olduğuna görə, günəş çıxanda, kölgə dərhal qərbdə meydana gəlir, günəş yüksəldikcə kölgə şimala, yəni sağa doğru hərəkət edərək, günəş batanda şərq yönünə çatırdı. Daha sonralar, çarxlı, batareyalı saatlarda da istiqamət dəyişmədi, hətta sağa doğru fırlanma "saat istiqamətinə dönmə" kimi də adlandırıldı. Avstraliya kimi ekvatorun cənubundakı ölkələrdə, günəş doğarkən daşın kölgəsi cənuba düşər və günəş yüksəldikcə sola doğru dönməyə başlayar. İlk saat orada kəşf edilsəydi, bu gün əqrəb və yelqovan əks istiqamətdə hərəkət edə bilərdi.

Boliviyada saat əqrəbləri hökumətin qərarına əsasən sağdan sola doğru hərəkət edir. Dəyişiklik ilk dəfə ölkənin paytaxtı olan La-Paz şəhərindəki parlament binasının üzərindəki saatda edilib.

## Növləri
* Günəş saatları
* Su saatları ilk dəfə çində yaranmışdır və ilk yaranan saatlardan olmuşdur.
* Qum saatları
* Elektron saatlar
* Astronomik saatlar
* Atomik saatlar

## Həmçinin bax
* Biq Ben
* Zəngli saat
* Qol saatı
* Günəş saatı
* Qum saatı
* Jaeger-LeCoultre

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.csl-az.com/dnt.php&id=elave/maraq.html 
* http://www.mysaat.com/saat_cesitleri__saat_tarihi-hbr-293.html
Elektrik

**Elektrik** (yunanca ἤλεκτρον ēlektron "*kəhraba*" deməkdir) — fiziki əsasında yüklənmiş mikroskopik hissəciklərin (elektron, ion, molekula və onların kompleksi) olduğu cismin və prosesin xassələri və dəyişilməsini izah edən anlayışdır. O sakit və hərkətdə olan elektrik yükünü, həmçinin elektrik və maqnit sahəsi ilə əlaqədar fenomenləri əhatə edir. Elektrik ilə elektrik enerjisi əldə edilir. Elektrik yükünün daşıyıcısı mənfi yüklənmiş elektronlar, ionlar və müsbət yüklənmiş proton və kationlardır. Eyni qütblü yüklər bir-birini itələyir, müxtəlif yüklülər isə cəlb edir. Elektrik yükləri elektrik sahəsinin, hərəkətli yüklər isə maqnit sahəsinin əsasını təşkil edir.

Elektromaqnetik dalğalar elktromeqnetik sahənin həyacanlanmasıdır və yarandıqdan sonra yük daşıyıcılarından asılı olmayaraq hərkət edə bilir. Elektrik yüklərinin keçiricidə hərəkəti sərbəst elektronların nizamlanmış hərkətindən ibarətdir. Bərk cisimlər keçiricilər, yarımkeçiricilər və dielektriklərə bölünürlər.

## Tarixi

Elektrik cərəyanı hələ bizim eradan təxminən 600 il əvvəl, yunanlara məlum olmuşdur. Bu haqqda ilk bilik Falesə aid edilir. O dövrdə insanlar kəhrəbanın yun parçaya sürtdükdən sonra onun başqa materialları özünə cəzb etməsini müşayiət etmişlər. Elektrik sözünün də mənası buradan gəlir.

Yalnız orta əsrlərdə Qalileo Qaliley tərəfindən fizika eksperimental bir elm kimi tədqiq edildikdən sonra elektrik cərəyanın araşdırılmasına maraq artmışdır. 1600-cü ildə ingilis fiziki Viliam Gilbert (1544–1603) "*De magnete*" əsərində tək kəhrəba yox, başqa materialların da elektriklə yüklənə bilməsini göstərmişdir. O, ilk dəfə olaraq "*Elektrika*" terminini işlədir. XVII əsrdə statik elektrik ilə məşğul olan alman alimi *Otto von Querike* ilk dəfə olaraq elektrikləşdirmə maşınını, daha doğrusu generatoru yaradır. O, iki eyni cür yüklənmiş cisimlərin bir-birini itələməsi hadisəsini araşdırır. Ona qədər yalnız elektrik cərəyanı ilə yüklənmiş cisimlərin bir-birini cazibə etməsi məlum idi.

XVIII əsrdə elerktrik cərəyanın xassələri və onu yaratmaq üçün batareyaların düzəldilməsi üzrə əsas işlər görülmüşdür. Buraya əsasən Pieter van Muşenbrök (Layden şüşəsi, 1745), Benyamin Franklin (mənfi və müsbət qütblər, 1752), Luigi Qalvani (elektrokimyəvi enerji, 1770), Alesandro Volta (batareya, 1776), Çarles Auqustin Kulomb (Kulon qanunu, XVIII əsrin sonu), Georg Simon Om (Om qanunu XIX əsrin əvvəli) kimi alimlərin işləri daxil idi.

XIX əsrin əvvəlində maqnetizm və elektrik cərəyanı arasında əlaqə ixtira edildikdən sonra bu fiziki kəmiyyətin praktikada tətbiqi üçün geniş zəmin yaranır.
Nasos

**Nasos** və ya **Tulumba** - qaz və ya suların təzyiqlə sorulması və püskürdülməsi üçün qurğudur. İşləmə prinsipinə görə nasosların porşenli, oxlu, rotorlu və s. kimi müxtəlif növləri vardır.

#### Tarixi

Nasosun ixtirası qədim zamanlar gedib çıxır. İlk yanğınsöndürmək üçün Ktesibios tərəfindən ixtira edilmiş porşenli nasos I əsrə aid edilir. Arximed vintini də nasos kimi təsəvvür etmək olar. Orta əsrlərdə nasoslar müxtəlif hidravlik maşınlarda tətbiq edilir. Renesans dövründə bir çox alimlərin işlərində başqa maşınıarla bərabər nasosların da təsviri geniş yer alır. Leonardo da Vinçinin işlərində də müxtəlif nasoslardan bəhs olunur. İlk spiral gövdəli və dörd pərli mərkəzdənqaçma nasosunu fransız alimi Papin təklif etmişdir. XVIII əsrə qədər nasoslar su qaldıran maşınlardan az tətbiq olunur. Ancaq buxar maşınının ixtirası ilə geniş tətbiq olunmağa başlayır. XIX əsrdə istilik və elektrik mühərriklərinin ixtirası ilə nasosların tətbiqi daha da vüsət alır. 1838-ci ildə rus mühəndisi Salbukov düzəltdiyi ventilyator əsasında ilk mərkəzdənqaçma üsulu ilə işləyən gəmi mühərrikini düzəldir.

#### Nasosların təsnifatı

Nasoslar tətbiq olunan gücün xarakterinə görə iki qrupa bölünürlər: həcmi, burada təzyiq qüvvəsi təsir edir və dinamik, burada ətalət qüvvəsi təsir edir.

İşçi kameranın nasosun girişi və çıxışı ilə birləşdirmə xarakterindən asılı olaraq nasoslar periodik (həcm) və daimi (dinamik) olaraq fərqlənirlər.
Həcmi nasoslar mayeni bir yerdən başqa yerə vurmaq üçün tətbiq edilir.Bu nasoslarda bir enerji çevrilməsindən istifadə edilir. Mühərrikin enerjisi bir başa mayenin enerjisinə çevrilir. Bu yüksək təzyiqli nasoslar olub, mayelərin çirkliliyinə çox həssasdırlar. Həcmi nasoslarda iş prosesi stabil deyil, ona görə də onlar üçün massiv bünövrə qurmaq lazımdır. Onların üstün cəhətləri ondan ibarətdir ki, onlar quru sorma ilə işləyə bilirlər.

Dinamik nasoslar üçün ikili enerji çevrilməsi xarakterikdir (I etap: mexaniki=> kinetik+potensial, II etap kinetik => potensial). Bu nasoslarda çirkli sular vurmaq olar. Onlar stabil iş prosesinə malikdirlər. Ancaq həcmi nasoslardan fərqli olaraq onlar quru sorma qabiliyyətinə malik deyillər.

## Mənbə
* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. II hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 423 s.
Rotor

**Rotor** (*latınca rotare - dönmək*) — val tipli fırlanan maşın hissəsi olub tətbiq sahəsindən asılı olaraq müəyyən funksiyanı yerinə yetirir. Elektrik mühərriklərində üzərində məftildən ibarət dolaq olan val, vertolyotlarda uc hissəsində pərlər bərkidilmiş val buna misaldır.
 
Avtomatik axın xətlərində də işçi rotor adlanan mexanizm emal olunan hissələrin bir mövqedən başqasına aparmağa xidmət edir. İşçi rotor sərt sistem olub, üzərində müxtəlif elementlər (ştoklar,tutqaclar) bərkidilmiş valdan ibarətdir. Bu elementlərin hərəkəti ya mexaniki, ya da hidravlik yerinə yetirilir.
Kompressor

**Kompressor** — patik maşın olub qazların sıxılması üçün tətbiq edilir. Sıxma zamanı başlanğıc təzyiqə p1 və həcmə V1 malik qaz kiçilərək v2 həcmini alır. Bu zaman qazın təzyiqi (p2) artır və qaz qızır.
 
Əsasən iki forması vardır.
;Porşenli kompressor
Porşenli kompressorda verilən həcmdə qaz tutularaq sıxılır və sonra xaric edilir. Bunlar siklik işləyirlər və öz kiçik həcm tutumu və yüksək təzyiq fərqi ilə fərqlənirtlər.

;Vintli kompressor
Vintli **kompressor**lar iki vallı olub daxili sıxışdırma ilə işləyirlər. Kiçik ölçüsü, çəkisi, stabil və sakit axma qabiliyyəti onun üstün cəhətlərindəndir. Bu kompressorlarda 30 bar-a qədər təzyiq yaranır.

### Kompressorun növləri və texniki xüsusiyyətləri
İstifadə olunacaq üsula görə kompressor növləri iki yerə bölünür: Müsbət yerdəyişmə kompressorları və turbo kompressorlar. Müsbət yerdəyişmə kompressorları müəyyən bir həcmdə havanı sıxaraq təzyiqi artırmaq prinsipinə əsaslanır. Bu tip kompressorlar piston, silindr, rotor və gövdə formalarına və ya nömrələrinə görə növlərə bölünür. Digərləri isə turbinlərin köməyi ilə havanın sürətini artırmaq və sonra onun sürətini azaltmaqla təzyiq əldə etmək prinsipi ilə işləyirlər.

* Pistonlu kompressor
* Mərkəzdənqaçma kompressoru
* Vintli kompressor
* Eksenel axın kompressoru
* Müsbət yerdəyişmə kompressorları
* Reaktiv kompressor
Qaynaq

**Qaynaq** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Qaynaq (Tərtər) — Azərbaycanın Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
* Qaynaq (texnika) — hissələrin bir-biri arasında atomar əlaqə yaratmaq üçün istilik və ya təzyiqdən istifadə etməklə birləşdirilməsi üçün texnoloji üsul.
* Qaynaq — mənbə.

## Həmçinin bax
* Qaymaq
Turbin

**Turbin** ( — dönən) ― mayelərin, qazların kinetik enerjisini fırlanma hərkətinə çevirən enerji maşınlarına aid edilir. Tətbiq olunan mayenin şırnağı rotorda oturdulmuş pərlərə dəyərək onu fırladır. Əldə edilən güc rotora bərkidilmiş iş maşının, məsələn, generatorun valına ötürülür. İş maşınının sabit dönmə momenti turbinin fırlanmasını tənzim edir.

Turbinlər elektrik enerjisinin alınması üçün atom və istilik elektrik stansiyalarında, həmçinin gəmilərdə, təyyarələrdə hidrodinamik ötürmənin tərkib hissəsi kimi tətbiq olunurlar. Turbinlərlə oxşarlığı olan, əksinə işləmə prinsipnə malik olanlara nasoslar və kompressorlar aiddirlər.

Turbinlər insan tərəfindən indiyə kimi hazırlanmış ən böyük maşın hesab olunur. Onların gücü 1,5 GVatt həddində ola bilir.

#### Tipləri
* *Sıxılan mayelərlə işləyən (istilik maşınları)*
: Qaz turbini
: Buxar turbini
: Şırnaqla işləyən turbin

* *Sıxılmayan mayelərlə işləyən (hidravlik maşınlar)*
: Külək turbini
: Su turbini

* *Konstruksiyasına görə*
: Axial quruluşlu (məs. Kaplan-Turbini)
: Radial quruluşlu (məs. B. Pelton-Turbini)

#### Tarixi haqqında
XİX əsrin sonunda elektrikləşmə epoxasının qədəm qoyması ilə sənayeləşmə prosesi daha güclü şəkildə genişlənərək Avropanın başqa ölkələrini bürüməyə başlayır. Elektrik maşınlarının böyük həcmdə istehsal edilməsi onu istehsalın və məişətin çox sahələrində tətbiqini mümkün etmişdir. Bunun nəticəsində elektrik enerjisinə getdikcə artan tələbat elektrik stansiyalarının işlədilməsi üçün daha güclü enerji mənbələrinə ehtiyacı artırmışdır. Bu problem buxarla işləyən turbinlərin ixtirası ilə həll edilmişdir. 1883-cü ildə isveçrəli Karl de Lavalın (ingl. *Carl Gustav Patrik de Laval*) düzəltdiyi buxar turbini 770 m/s sürətinə malik olaraq gücü adi buxar maşınınkından on dəfə artıq idi. Bu turbinin işləmə prinsipi belədir. Dörd borudan verilən buxar carxın pərlərinə yönəldilir. Yüksək təzyiq altında olan buxar pərlər üzrə axaraq onu fırladır. Çarxın dönməsi nəticəsində istilik enerjisi mexaniki enerjiyə çevrilir. Laval ilə eyni vaxtda ingilis mühəndisi Çarlz Parsons çox pilləli buxar turbinini ixtira edir. Parsonun düzəltdiyi turbindən həm elektrik stansiyalarının işlənməsində, həm də gəmilərin sürətlə hərəkət etdirilməsi üçün tətbiq edilirdi. 1884-cü ildə amerikalı Pelton böyük təzyiq altında şırnaqla işləyən hidroturbini ixtira edir. Hidroturbinlərin faydalı iş əmsalı çox yüksək idi, təxminən 80%-i təşkil edirdi. Bundan əlavə hidroturbinlərin tətbiqi ilə əldə edilən enerji ucuz başa gəlirdi.

Sonralar səneyenin inkişafı bütün dünyanı bürüdükcə elektrik enerjisi və bununla bağlı olaraq onun alınma mənbələrinə olan tələbat da artmışdır. Bu turbinlərin sürətlə inkişafını və tətbiqini stimullaşdırmışdır.

## Həmçinin bax
* Aktiv turbin

## İstinadlar
Nupediya

**Nupediya** () — ingilis dilində fəaliyyət göstərmiş ensiklopediya layihəsidir.

Ensiklopediyada məqalələr müvafiq mövzuda təcrübəyə malik könüllü töhfəçilər tərəfindən yaradılırdı. Məzmun dərc edilməzdən əvvəl ekspert redaktorlar tərəfindən nəzərdən keçirilirdi və İnternetdə azad məzmun kimi yayılırdı. Layihənin baş redaktoru və təşkilatçısı Larri Senger və Bomis şirkətinin icraçı direktoru Cimmi Vels tərəfindən yaradılmış Nupediya 1999-cu ilin oktyabrından 2003-cü ilin sentyabr ayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Nupedia məqalələrin məzmununa nəzarət etmək üçün yeddi addımlı təsdiqləmə prosesinə sahib idi. İlk ilində onda cəmi 21 məqalə var idi.

Nupediya ensiklopediyasını viki-sayt hesab etmək olmazdı. Onun əsasını alim və mütəxəssislər tərəfindən məqalələrin dəqiq yoxlanması təşkil edirdi. Lakin Nupediyada məqalələrin daxil olunması prosesi çox ləng getdiyindən onun bağlanması haqqında qərar qəbul edildi. Nupediya ensiklopediyası bağlanarkən orada 24 təsdiq edilmiş və yoxlama prosesində olan 150 məqalə var idi.

Vikipediya açıq ensiklopediyası Nupediya ensiklopediyası əsasında yaradılmışdır. Lakin Nupediyadan fərqli olaraq, burada yeni məqalələr könüllü internet istifadəçiləri tərəfindən yaradılır. Belə ki, hər bir könüllü internet istifadəçisi Vikipediya layihəsinə qoşularaq burada yeni məqalə yarada və digər istifadəçilərin yaratdığı məqalələri redaktə edə bilər.

Cimmi Vels Vikipediyada məqalələrin daha asan yerləşdirilməsinə üstünlük verirdi, Sanqer isə Nupedia tərəfindən istifadə edilən ekspert nəzarəti olan yanaşmaya üstünlük verirdi və daha sonra 2006-cı ildə Vikipediyaya alternativ olaraq Citizendiumu təsis etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nupediya