open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ghost in the Shell (anime filmi)

— Masamune Şinonun eyniadlı manqasının adaptasiyasısı olan tammetrajlı anime-film. Rejissor — Mamoru Oşii, ssenari müəllifi — Kazunori İto, personajların dizaynerı — Hiroyuki Okiura, bəstəkar — Kenci Kavai. Film Production I.G studiyasında çəkilib. 2004-cü ildı Innocence adlı sikvel çıxdı.

## Məzmun
Hekayə antiutopik gələcəydə baş tutur. 2029-cu ildə kiber-texnologiyaların və kompüter şəbəkələrinin yayınmasıyla implantatlardan geniş istifadə olunur. Lakin bu texnologiyalar "kiber beyinlərin" qırılması və onlarla bağlı digər problemləri də özləri ilə gətirdilər.

Neçə vaxtdır axtarılan Puppet Master adlı haker siyasətə qarışmağa başlayır və 9 bölmə bu işi araşdırmaq və Puppet Masteri tapmaq tapşırığlarını alır. Araşdırma zamanı insanı insan edən və insan və maşın arasında fərqin cüzi olan bu dünyada Puppet Masterin kim olduğu kimi suallar ortaya çıxır.

Rəsmi olaraq «kabus» termini «Ghost in the Shell» kainatında intuisiya, şuur, ruh və şəxsiyyətin birgə anlayışıdır.

## Mükafatlar və nominasiyalar
* 1996 — Sitces film festivalında ən yaxşı film nominasiyası
* 1996 — Yokohama kinofestivalında ən yaxşı ssenari mükafatı
* 1997 — *Fantasporto* kinofestivalında xüsusi qeydetmə
* 1997 — Jerarmer kinofestivalında xüsusi qeydetmə

## Saundtrek
Saundtrekin müəllifi məşhur yapon bəstəkar Kenci Kavaidir.

Ghost in the Shell OST:

## Təsiri və tənqid
Film «Matrix» trilogiyası və Ceyms Kemeronun «Qaranlıq mələyi» filmlərinə təsir göstərdi.

Liviya Monnet filmin çəkiliş üslubu və tərzinin «Ülgücün üzəri ilə qaçanı» xatırlatdığını bildirib.

## İstinadlar

## Keçidlər
* Filmin rəsmi saytı .
* Production I.G rəsmi saytı.
*
Çuka ryori

**Yaponiya Çin mətbəxi** () - Çindən Yaponiyaya gəlmiş və illər ərzində dəyişilmiş yapon xörəkləri. Bəzi yaponlar səhv olaraq bu xörəkləri Çin sayırlar, lakin çinlilər heç vaxt onları öz xörəkləri hesab etməyib və elə üsulla hazırlamayıblar. Bəzi hallarda onları Çin xörəyi edən yalnız əriştə olur, digər inqridientlər isə Yaponiyadan (hiyaşi-çuka) və ya hətta Avropadan (vetçina) olur.

MDB ölkələrində hərdən yosunu səhvən çukka adlandırırlar, lakin bu salata aidiyyəti olmayan xörək də ola bilər.


Soy ramen.jpg|Ramen
Hiyashi chuka by itchys.jpg|Hiyaşi çuka


## İstinadlar
Xəzər təlxəsi

**Xəzər təlxəsi** və () — Suilanı fəsiləsinə aid iri ilan növü.

## Görünüşü
Avropanın ən iri ilanlarında biridir. Onun uzunluğu 200 sm, bəzən isə 250 sm ola bilir. Bu növə daxil olan ilanlar Egey dənizi adalarında yaşayan papulyasiyaları isə 100 sm təşkil edirlər. Erkəklər əsasən dişilərdən iri olurlar. Başları kiçik olur. Yetkin iilanların bel hissəso çoşqun-zeytunu, parlaq-sarı və ya qırmızı olur.

Areldan kənarda onu Balkan təlxəsi (*Hierophis gemonensis*) və ya Kərtənkələyəbənzər ilana oxşayırlar.

## Yayılması
Onlar əsasən Balkan yarımadası, Cənubi Moldova, Ukrayna və Rusiyanın qərb çöl sahələrində, Cənubi Qafqaz ölkələrində, Şimali Türkiyə, Şərqi Qazaxıstan, Şimali İran ərazilərində yayılmışdır.

Onlara açıq və yarımaçıq sahələrdə, üzümlüklərdə, kolluqlarda və çay kənarlarında yaşayırlar. Nadir hallarda yollarda avtomobil təkərləri altında qalırlar. Ümumilikdə isə onlara 1500–1600 metr yüksəkliklərə belə yayıla bilirlər.

## Həyat tərzi
Qışlamadan mart aprel ayları qayıdır. Günün əsasən işıqlı vaxtları ov edirlər. İsti vaxtlarda gecələr aktivləşirlər. Əsasən gəmiricilər və kərtənkələlərlə qidalanır.

Çütləşmə aprel-may aylarında baş verir. 2,5 aydan sonra dişi 5–18 yumurta (45×22&nbsp;mm) qoyur. Balalar 30 sm olmaqla sentyabrda yumurtadan çıxır. Təbii şəraitdə 8–10 il yaşayırlar.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xəzər təlxəsi
Polivanov sistemi

**Polivanov sistemi** — rusiyalı şərqşünas Yevgeni Polivanov tərəfindən yapon sözlərinin kiril əlifbasına transkripsiyası üçün 1917-ci ildə tərtib etdiyi sistem. 1930-cu oldə dərc olunub. Polivanov sistemi yapon sözlərinin kiril əlifbası ilə yazılan ən geniş yayılmış variantıdır, lakin digər variantlardan da istifadə olunur. Bu sistemi bəzən romaci ilə analoji olaraq **«rosiyadzi»**, **«rossiyadzi»** və ya **«kiridzi»** adlandırırlar.

## Sistemin qaydaları
Sistem Tokio ləhcəsi əsasında qurulub. Yazıda baş hərflərdən istifadə olunmur, halı bildirən sözlərdən öncə və sözün kökü ilə son şəkilçinin arasında defisdən istifadə oluna bilər.

Siradaki cədvəldə əvvəl hiraqana, ondan sağda katakana əlifbası və mötərizədə Hepbörn sistemi ilə latın transliterasiyası yazılıb.

## Həmçinin bax
* Hepbörn sistemi

## İstinadlar
Baktrozavr

**Baktrozavr** () — Ornithischia fəsiləsinə aid quş dinozavr. Onlar Təbaşir dövründə (70 milyon il əvvəl) Asiya ərazisində aşkarlanmışdır. Onların qalıqlarına Çin və Özbəkistan ərazilərində aşkarlanmışdır.

Bu cinsi ilk dəfə paleontoloq Çarlz Uitn Hilmor tərəfindən 1933-cü ildə qeydə almış və onun haqqında məlumat vermişdir. Cins özü iki növə bölünür: *B. johnsoni* və *B. kysylumensis*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  American Museum of Natural History, Bulletin
Baqaseratops

**Baqaseratops** () — *Bagaceratopidae* fəsiləsinə, quş dinozavrlara aid heyvan cinsi. Onlar Təbaşir dövründə yaşayırdılar (80 milyon il əvvəl). Asiya ərazisində yayılmışdılar. Onların qalıqlarına Monqolustanda aşkarlanmışdır. İlk təfə paleontoloq *Maryanska* və *Osmolska* tərəfindən 1975-ci ildə məlumat verilmişdir. Cu cinsə bir növ daxildir: *B. rozhdestvenskyi*.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Subaraxnoidal qanaxma

**Subaraxnoidal qanaxma** - Subaraxnoidal qanaxma dedikdə subaraxnoidal sahədə qanın müəyyən edilməsidir.

- bir sıra səbəblərdən irəli gələn sindromdur, lakin əksər hallarda bu termindən istifadə edərkən məhz anevrizmanın partlaması (ədətən qeyri-travmatik səbəblərdən) düşünülür.

## Klinik mənzərəsi

Əsas  əlaməti **baş ağrısıdır.**. Baş ağrısının əsas xüsusiyyətləri -

- adətən çox kəskin ("həyatımda ən pis ağrı") baş ağrısı ilə başlayır və bir neçə saniyə ərzində ağrının kəskinliyi daha da artmış olur.

- bu cür baş ağrısından müayinə edilən xəstələrdə SAQ (subaraxnoid qanaxma) ehtimalı cəmisi 10% olur (əgər digər simptomlar, məsələn, huşun itirilməsi və ya fokal nevroloji tapıntılar varsa, ehtimal dərəcəsi xeyli artır).

- xəstələrin təxminən yarısı bir neçə saniyədən bir neçə dəqiqəyədək yavaş-yavaş artan baş ağrısı ilə müraciət edir

- bəzi xəstələrdə çox kiçik qanaxma olduqda isə ağrı daha az davam edir və ağrı günlər və həftələr ərzində artır

- bir çox hallarda başlanğıcda keçib gedən zəiflik və ya huşun itkisi müşahidə edilir (beyindaxili təzyiqin artması səbəbindən)

- digər xəstələr keyləşmiş və ya dizoriyentasiyalı olur başlanğıcda.

- əgər ağrı daha çox boyundadırsa və ya kürək sümükləri (inter-scpular) arasındadırsa, bu zaman onurğa beyin (spinal) AVM (arterio-venoz malformasiya) və ya fistula barəsində düşünmək lazımdır.

Baş  ağrısı ilə yanaşı **qıcolmalar**, **ürək bulanma və qusma**, **fokal nevroloji defisit** müşahidə oluna bilər.

## Diaqnostika
Aşağıdakı əlamətlər və ya simptomlarla müraciət etmiş xəstədə SAQ daim nəzərdən keçirilməli və araşdırılmalıdır:

- həddən artıq kəskin baş ağrısı

- yenicə yaranmış və ya əvvəlki baş ağrılarından fərqlənən baş ağrısı

- huşun itirilməsi və ya dərhal sonra davamlı və güclü baş ağrısı ilə müşahidə edilən ilk qıcolma.

- 3-cü Kəllə Sinirinin iflici ilə əlaqəli bəbəklərin iflici pupillary-involving CN III palsy of recent onset (suggests compressive lesion).
(QEYD: 3-cü KS-nin bir tərəfli iflici zamanı, həmin tərəfdə göz adətən aşağı və çölə (lateral) deviasiya (çönmüş) olunmuş olur, və həmçinin hətta bəzi hallarda bəbəyin tam örtülməsinə gətirib çıxaran ptoz müşahidə edilir. Bu cür klinika 4-cü və 6-cı KS-nin funksiyalarının saxlanması ilə əlaqədardır.)

- huşunu itirmiş xəstələrdə subhiyaloid qanaxma

- kəskin şiddətli baş ağrısı və ya huşun itirilməsi ilə yanaşı "insulta" (məs., afaziya və ya hemiparez) bənzər klinika. İşemik insultda şiddətli baş ağrısı və ya huşun itirilməsi gözlənilməyən simptomlardı.

## İstinadlar
Arkestidlər

***Arkestidlər*** - Başıayaqlılara aid molyusk fəsiləsi.

Trias dövründə dünyada yayılmışdır. Onların qalıqlarına Avstriya, Kanada, Gürcüstan, Macarıstan, İsrail, Meksika, Rusiya, Nepal, Rumıniya, Türkiyə, Ukrayna və ABŞ ərazilərində aşkarlanmışdır.
## Genera and species

* *[[Anisarcestes]]* † Kittl 1908
* *[[Arcestes]]* † Suess 1865
** *[[Arcestes andersoni]]* † Hyatt və Smith 1905
** *[[Arcestes intuslabiatus]]* † Mojsisovics 1873
** *[[Arcestes megaphyllus]]* † Beyrich 1864
** *[[Arcestes priscus]]* † Waagen 1879
** *[[Arcestes syngonus]]* † Mojsisovics 1873
* *[[Stenarcestes]]* † Mojsisovics 1896
** *[[Stenarcestes leiostracus]]* † Mojsisovics 1875

## Mənbə
* Arkell et al.  Mesozoic Ammonoidea. Treaatise on Invertebrate Paleontology, Part L, 1957 Geological Society of America and University of Kansas press, R.C.Moore ed. 
* Johnston, F.N. Trias of New Pass Nevada (New lower Karnic ammonoids); Journal of Paleontology V.15 No 5 p 447-491, Sept 1941
*  Paleobiology Database
Proteinuriya

**Proteinuriya**-sidikdə zülalın olması. Proteinuriya 24 saat ərzində sidiklə ifraz olunan zülalın miqdarından asılı olaraq təsnif edilir.Proteinuriya xoşxassəli ola bilər (xüsusilə də, uşaqlar və ya gənc xəstələrdə) və ya böyrək, sidik yolları və ya sistemli xəstəliyin əlaməti ola bilər.

## İstinadlar
Qulaqcıqların fibrilyasiyası

**Qulaqcıqların fibrilyasiyası** və ya **Qulaqcıqların səyrici aritmiyası** — Qulaqcıqların fibrilyasiyası ən geniş yayılmış ürək aritmiyasıdır və dünya əhalisinin 1-2%-də rast gəlinir. 2001-ci ildə tək ABŞ-də 2.3 mln insan qulaqcıqların fibrilyasiyasından əziyyət çəkib və bu rəqəmin 2050-ci ilədək iki dəfə artması gözlənilir.

Qulaqcıqların fibrilyasiyası insult riskini 4-5.3 dəfə artırmış olur. Amerikanın Ürək Assosiasiyasına görə beyin insultu ABŞ-də ölüm və əlillik səbəbləri arasında dördüncü yeri tutur. Qulaqcıqların fibrilyasiyası isə bütün yaşlarda qeydə alınan insult hallarının 15%-ə səbəb olur. Yaşı 80-dən yuxarı olan xəstələr arasında baş verən insultların 30%-dən çoxu isə qulaqcıqların fibrilyasiyası səbəbindən baş verir.

Müalicə aparılmadıqda qulaqcıqların fibrilyasiyası olan xəstələrin 2-5% hər il insult keçirir. Bu insult hallarının əksəriyyəti kardioemboliya səbəbindən baş verir. Tromblar isə sol qulaqcığın artımından yayılmış olur. Müəyyən edilib ki, qulaqcıqların fibrilyasiyasından əziyyət çəkən və əvvəllər insult keçirmiş xəstələrdə oral antikoaqulyantlarla müalicə aparılmadıqda, onlarda illik insult riski 12% bərabərdir.

Qulaqcıqların fibrilyasiyası olan xəstələrdə tromboembolik fəsadların qarşısının alınmasında oral antikoaqulyasiya çox effektivdir. Lakin, bir sıra faktorlar oral antikoaqulyasiyanın effektivliyinə və tətbiqinə məhdudiyyətlər yaradır. Qanaxma ilə bağlı ağırlaşmalar, monitorinqin tez-tez aparılmasının tələb olunması və dərman preparatlarının davamlı qəbulunun təmin edilməsi ilə bağlı çətinliklər böyük xəstə qrupunda alternativ müalicə yollarının araşdırılmasını tələb edir. Nəticədə isə həkimlər uzun müddətdir ki, insultun profilaktikası üçün digər alternativ metodlara üz tutmağa başlayıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Səyrici aritmiya. Dosent K.X. Zahidova
Qrats Universiteti

**Qrats Universiteti** () — Avstriyanın Qrats şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. Avstriyanın ikinci böyük universitetidir.

## Tarixi
Universitetin əsası 1585-ci ildə qoyulmuşdur.

## Fakültələri
Universitetin fakültələri bunlardır:
*Hüquq fakültəsi;
*İqtisadiyyat fakültəsi;
*Sosial elmlər fakültəsi;
*Xarici dillər fakültəsi;
*Kompüter elmləri fakültəsi;
*Tarix fakültəsi;
*İncəsənət fakültəsi;
*Fəlsəfə fakültəsi;
*Fizika fakültəsi;
*Riyaziyyat fakültəsi;
*Kimya fakültəsi.

## Kitabxanası
[thumb|right|Qrats Universitetinin çoxcildli [lüğəti]]
Universitet zəngin kitabxanaya malikdir.

## Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.

## Reytinqi

## Qəbul qaydaları
Universitetə qəbul olmaq üçün alman dilini yüksək səviyyədə bilmək tələb olunur. Alman dili bilikləri zəif olan tələbələr üçün universitetdə xüsusi kurslar fəaliyyət göstərir.

Qəbul sənədi kimi Avstriya orta təhsil sənədi sayılan "Matura" və ya onun ekvivalenti təqdim olunmalıdır.

## Həmçinin bax
*Avstriya universitetlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Maykl Ko

**Maykl Duqlas Ko**(; doğ. 1929) — ABŞ arxeoloqu, antropoloqu.

## Həyatı

Maykl Ko 1929-cu ildə anadan olub. Yel Universitetinin professorudur. Mayya sivilizasiyası ilə məşğul olur. Harvard Universitetində fəlsəfə doktoru adını alıb.

## Xarici keçidlər

* Майкл Ко, "Майя. Исчезнувшая цивилизация: легенды и факты" М., Центрполиграф, 2004.
Allodiniya

**Allodiniya** (yun. άλλος állos "başqa" və οδύνη odúnē "ağrı") — ağrılı olmayan bir qıcıqlandırıcıya qarşı ağrının hiss olunmasıdır. Mexaniki, termiki, hərəki formaları var.

## İstinadlar
Buitreraptor

**Buitreraptor** () — Kərtənkələyəbənzər dinozavrlara daxil olan  fəsiləsinə aid cins. Təbaşir dövründə indiki Argentina ərazisində yayılmışdılar. Onun qalıqları 2005-ci ildə aşkarlanmışdır. Bu cinsə bir növ daxildir:Buitreraptor gonzalezorum.

Bu dinozavr öz adını Argentinanın Rio-Neqro vilayətindən götürülmüşdür.

## Görünüşü

Buitreraptor 1,3 m uzunluğa və 10 kq çəkiyə malik olurdular. Onların bədənlərinin önü lələklərlə, yuxarı ətrafları isə qanadı xatırladlrdı. Özünün yırtıcı dişləri ilə şikarlarının qalın dərilərini yırta bilirdilər. Buitreraptor quşların dinozavrlara bənzəməsini isbat edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Subdural hematoma

**Subdural hematoma**(qıs.SDH)-  beyinin sərt qişası (dura mater) ilə beyinin hörümçək toruna bənzər qişası (araxnoid mater) arasında qanın toplanmasıdır. Əmələ gəlməsi sürətindən və həmçinin müəyyən edilməsi vaxtından asılı olaraq SDH-ların təsnifatı aşağıdakı kimi aparılır:
*Kəskin SDH: travmadan sonra bir neçə saat ərzində əmələ gələn hematomalar.
*Yarımkəskin SDH: travmadan sonra bir neçə gün və həftə ərzində (adətən 21 günədək) əmələ gələn və ya müəyyən edilən hematomalar.
*Xroniki SDH: yaranmasından 21 gündən çox vaxt keçdikdən sonra müəyyən edilən SDH-lar.

=İstinadlar=

## Həmçinin bax
* Hematologiya
Epidural hematoma

**Epidural hematoma** — beyinin sərt qişası (dura mater) ilə kəllə sümükləri arasında olan sahədə qanın toplanmasıdır.

= İstinadlar =

## Həmçinin bax
* Subdural hematoma
Xaya artımı

Xaya artımı — retortaya bənzər bir üzvdür. Genez cəhətcə tam ayrı olub fizioloji və anatomik cəhətcə xaya ilə sıx rabitədədir. Bunun qalınlaşmış yuxarı ucu — xaya artımı başı, orta hissəsi — xaya artımı cismi və nazik aşağı ucu — xaya artımı quyruğu adlanır. Xaya artımının yuxarı ucunda xaya artımı appendiksi yerləşmişdir. Bu armudabənzər, 3,0 mm böyüklükdə, sulu maye ilə dolubir qovuqcuq kimidir və özü də orta böyrəyin rudiment halında qalmış qalığıdır. Divarları nazik birləşdirici toxumadan təşkil olunmuşdur və daxili səthi silindrəbənzər epitel ilə örtülüdür. Xaya artımı appendiksinə ancaq 30% hallarda təsadüf olunur.
Vaskulyarizasiya və innervasiyası

Vaskulyarizasiya və innervasiyası
Xaya və onun artımı iki mənbədən qidalanır: xaya arteriyası — lat. art. testicularis və lat. art. ductus deferentis. Xaya arteriyası qarın aortasından və lat. art. ductus deferentis isə göbək arteriyasından başlayaraq xaya nahiyəsində bir-biri ilə anastomozlaşır. Venoz qan xaya və artımından dörd yolla axır. xaya qişalarından — xarici toxum venası — lat. v. spermatica externa, xaya artımı quyruğundan — toxum daşıyıcı axacaq venası (lat. v. ductus deferentis) ilə xaya artımının cismi ilə başından xaya artımı venası (lat. v. epididymica) və xayanın önündən xaya venaları tənəyəbənzər kələf — lat. plexus pampiniformis əmələ gətirir. bu kələf toxum ciyəsi ilə gedərək qasıq kanalının səthi halqasında əvvəlcə cüt, sonra isə tək xaya venasını — lat. v. testicularis əmələ gətirir. xayadan yığılan limfa damarlarının bir qismi xayanın orta divarına yığışır və digər qismi ağlı qişanı dələrək seroz qişa altındator təşkil edir. xayanın orta divarına və serozaltı tora toplanan limfa xaya artımının limfa damarlarına keçir; bu damarlardan 4–6 ədəd böyük limfa damarları əmələ gətirir ki; bunlar da toxum ciyəsi ilə gedərək qasıq kanalından qarın boşluğuna daxil olur və bel limfa düyünlərinə (lat. nodi Lymphatici lumbales) açılır. Xaya öz sinirlərini xaya arteriyası və toxum daşıyıcı axacaq arteriyası üzərində əmələ gələn kələflərdən — lat. plexus testicularis et deferentialis alır.
Pülük

Sünnət — lat. circumcisio əməliyyatı.
Penis dərisi penis boynuna çatarkən onun başını örtməmişdən əvvəl Pülük — lat. preputium adlanan dəri büküşünü əmələ gətirir. pülük penis başını xortum kimi azad bir surətdə örtür. Bunların arasında yarığa bənzər bir boşluq — lat. cavum preputii qalır. Həmin boşluqda lat. smegma s. sebum preputii adlanan xüsusi qoxulu və ağımtıl piy olur, bu piy pülüyün daxili təbəqəsində olan xüsusi piy vəzilərində — lat. glandulae preputiales (Tysoni — BNA) ifraz olunur; ancaq tərkibində penis başını və pülüyün daxili qatını örtmüş epitel hüceyrələrin söküntüləri vardır. Pülüyün azad kənarı kiçik girdə bir dəlik — lat. ostium preputii vasitəsilə penis zirvəsini əhatə etmişdir. böyüklərdə bu dəlik açıq olduğundan penis zirvəsi xaricdən görünür; uşaqlarda isə örtülü olur, hətta pülük penis başını örtdükdən sonra bir az da aşağı sallanır. Yaşa dolduqda və təkrak koitus nəticəsində pülük genəlir. Sünnət olanlarda lat. glans penis tamamilə açıq qalır. Bəzən lat. ostium preputii o qədər dar olur ki, penis başı xaricə çıxa bilmir, bu hadisəyə fimoz — lat. phimosis deyilir. Bu halda pülüyü əməliyyat edib (lat. circumcisio) penis başını azad etmək lazım gəlir. penis başının yuxarı səthi aşağı səthindən uzun olduğu üçün, pülük də yuxarıda aşağıdan uzun olur və aşağı tərəfdən yüyən — lat. frenulum preputii vasitəsilə penis başının aşağı səthi ilə bitişir.
Pülüyün əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bir tərəfdən penis başını örtərək onu sürtünmədən mühafizə edir və digər tərəfdən ehtiyat dəri vəzifəsini görür. Ereksiya zamanında penis öz şəklini və həcmini dəyişib artıq dərəcədə uzanarkən pülük gərginləşir və nəticədə onun daxili təbəqəsi xaricə çevrilərək uzanmış penisi örtür. Penis və pülüyün belə mütəhərrik olması koitus zamanı penisin firiksiyasına (qadın cinsiyyət üzvü — uşaqlıq yolunda hərəkətinə) imkan verir.
Barapazavr

**Barapazavr** () — Saurischia dəstəsinə, Vulcanodontidae fəsiləsinə aid dinozavr. Yura dövründə (189–176 milyon il önçə) hazıki Asiya materiki ərazisində yayılmışdır. Onların qalıqları əsasən Hindistanda aşkarlanmışdır. İlk dəfə paleontoloq *Jain* və onun həmkarı tərəfindən 1975-ci ildə ətraflı məlumat vermişlər. Bu cinsə bir növ daxildir— B. tagorei.

## İstinadlar

## Mənbə
*  ''The Paleobiology Database''
Eskulap dırmanantəlxəsi

**Eskulap dırmanantəlxəsi** və ya **Eskulap ilan** — Suilanıkimilər fəsiləsinə aid ilan növü.

## Görünüşü
Eskulap dırmanantəlxəsinin ortalama **u**zunluğu 2 m təşkil edir (ən uzunu isə 2,25 m). Ümumi fonda sarı-boz-krem rənglərinin qarışığını təşkil edir.

## Yayılması
Bu növ Şimal-qərbi İtaliyadan Qafqaza qədər olan ərazilərə yayılmışdır. Onlara Cənubi Moldova, Cənub-qərbi Ukrayna ərazilərdə görmək olar. Vaxtı ilə İran və Azərbaycanın cənub şərqində yayılmış *Elaphe persica* (Werner, 1913) yarımnövü hazırda Fars dırmanantəlxəsi adı ilə müstəqil növə çevrilmişdir.

## Həyat tərzi
Onlar əsasən ön dağlıq ərazilərdə yayılırlar. Bəzən 2000 m yüksəkliyə qədər yayıla bilirlər. Onlara daha çox çay və fındıq kolları arasında olurlar. Xüsusi ilə açıq və insanların çox olduğu ərazilərdən qaçırlar. Aktiv dövrləri apreldən başlayaraq oktyabr ayına qədər davam edir. Bəzən isə qışlamaya dekabrda gedirlər. Cütləşmə əsasən yerin altında baş versə də? bəzən ağac üzərində baş verir. Cütləşmə may-iyun aylarına təsadüf edir. Mövsüm ərzində 4–10 yumurta qoyurlar (17–20 x 35–50&nbsp;mm). 2–3 aydan sonra yumurtadan balalar çıxır.

Onlar əsasən gəmiricilərlə qidalanır. Əsas düşmənləri yırtıcı quşlar və məməlilərdir. Bu növ ilanlar Gürcüstan, Ukrayna və Rusiyanın Qırmızı Kitababına daxil edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Eskulap dırmanantəlxəsi 
* Rusiya qırmızı kitabına düşən ilanlar. Eskulap dırmanantəlxə
Vilyam Rayt (şərqşünas)

**Vilyam Rayt**(; 17 yanvar 1830, Malayya (Benqal) — 22 may 1889, Kembric) — Böyük Britaniya şərqşünası.

## Həyatı
Vilyam Rayt 17 yanvar 1830-cu ildə Benqalda doğulmuşdu.Benqalin son Hollandiya valisi M. Overbeckin qızı olan anası Şərq dillərinə marağı səbəbiylə oğlunu bu dilləri öyrənməyə təşviq etdi. Ailəsi Şotlandiyaya dönüb Saint-Andrews şəhərinə yerləşdiyində daha uşaq yaşdaydı. St. Andrews universitetindən məzun olunca təhsilini Almaniyada Halle universitetində davam etdirdi. Burada E. Rödigerin dərslərində iştirak etdi; öncə Aysor dilini, ardından Ərəbcəni öyrəndi; Farsca, Türkcə və Sanskritcə ilə də ilgiləndi. Alman filolologiyası yöndəmiylə aldığı təhsil bəzi dillərdə qazandığı yetkinlik qədər önəmliydi.

Vilyam Rayt 22 may 1889-cu ildə vəfat edib.

## Xarici keçidlər
Vilyam Rayt

* Vilyam Rayt (şərqşünas) (1830–1889) — Böyük Britaniya şərqşünası.
* Vilyam Rayt (yazıçı) (22.10.1930) — Amerika yazıçısı.
* Vilyam Rayt (şair) (1782-?) — Şotlandiya şairi.

## Həmçinin bax
* Vilyam
* Rayt
Gertruda Bell

**Gertruda Bell**(; ) — Böyük Britaniya kəşfiyyatçısı, yazıçısı, səyyahı, arxeoloqu.

## Həyatı
Gertruda Bell 14 iyul 1868-ci ildə Şimali-qərbi İngiltərənin Durham şəhərində dünyaya gəlmişdi. Londonda Queens Collegedə təhsil gördükdən sonra 1887-ci ildə Oxfordda Lady Margaret Hallün tarix bölümündən məzun oldu. 1891-ci ildə Farsca öyrənməyə başladı və xalasının əri Sir Frank Lascellesin Tehrana elçi olaraq təyin edilməsinə görə 1892-ci ildə onun yanına getdi. Eyni ilin sonunda İngiltərəyə döndü və bu səyahətinə dair qeydlərini nəşrə hazırladı. 1894-cü ildə "Safar Nameh, Persian Pictures" başlığı altında imzasız olaraq çap olunan və İran ilə Osmanlı dövləti haqqındakı görüşlərini Anadolu, İstanbul və Bursaya dair qısa təsvirlərlə anladan bu kiçik kitab ölümündən sonra 1928-ci ildə və 1947-ci ildə yenidən basılmış, 1949-cu ildə da Almanca olaraq nəşr olunmuşdur.

Gertruda Bell 12 iyul 1926-cı ildə vəfat edib.

## Ədəbiyyat
* Bell, Gertrude. *Gertrude Bell: From Her Personal Papers 1914–1926*. London: Ernest Benn Ltd, 1961
* Bodley, Ronald and Hearst, Lorna. "Gertrude Bell". New York, NY: The Macmillan Company. 1940.
* Hogarth, David G. "Obituary: Gertrude Lowthian Bell." The Geographical Journal 68.4 (1926): pp. 363–368. JSTOR Web. 28 October 2009
* Howell, Georgina, *Gertrude Bell: Queen of the Desert, Shaper of Nations* (Farrar, Straus and Giroux, 2007) ISBN 0-374-16162-3; also issued as *Daughter of the Desert: the remarkable life of Gertrude Bell* (Macmillan, Basingstoke and Oxford, 2006) ISBN 1-4050-4587-6.
* Lukitz, Liora, *A Quest in the Middle East: Gertrude Bell and the Making of Modern Iraq* (I. B. Tauris, 2006) ISBN 978-1-85043-415-3
* Meyer, Karl E. and Shareen Blair Brysac, *Kingmakers: the Invention of the Modern Middle East*(W. W. Norton, 2008) ISBN 978-0-393-06199-4.
* O’Brien, Rosemary, ed. *Gertrude Bell: The Arabian Diaries, 1913–1914*. USA: Syracuse University Press, 2000. Print.
* Wallach, Janet, *Desert Queen* (1999). ISBN 0-385-49575-7
* Winstone, H. V. F., *Gertrude Bell* (Barzan Publishing, England, 2004; ISBN 0-9547728-0-6)

## İstinadlar
Frants Voepcke

**Frants Voepcke**()—Almaniya şərqşünası.

## Həyatı
Frants Voepcke 6 may 1826-cı il tarixində Dessauda bir poçt işçisinin oğlu olaraq dünyaya gəldi. Berlin Universitetində riyaziyyat təhsili aldı. Bir müddət Bonn Universitetində G. Wilhelm Freytagın yanında Ərəb dilini öyrəndi və müsəlman riyaziyyatçıların əsərlərinin əlyazma nüsxələrini incələdi. 1847-ci ildə Ömər Xəyyamın cəbrə olan qatqıları üzərinə hazırladığı doktorluq dissertasiyasını tamamladı (Lalgèbre dOmar Alkhayyami publiée, traduitée et accompagnée dextraits des manuscrits inédits, Paris 1851).

Frants Voepcke 25 mart, 1864-cü ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tavr dağları

**Tavr dağları** (, ) — Cənubi Türkiyədə yerləşən dağ silsiləsi. Türkiyənən Aralıq dənizinin sahillərində Təkə yarımadasından Suriya və İraq sərhədlərinə qədər uzanan dağ sistemidir. Ən yüksək zirvəsi Qızılqaya zirvəsidir (3767 m)

## Hissələri
Tavr dağları 3 hissəyə bölünür. 
* Qərbi Tavr dağları və ya Antalya Tavr dağları adlanır. Təkə yarımadasından başlayır Antalya körfəzinə qədər davam edir. Şərqdə Daşəli platosu və Göksu çayın ilə Orta Tavr dağlarından ayrılır. Qərbi Tavr dağlarına Ağ dağları, Bey dağları, Katrancık dağı, Geyik dağları daxildir.
* Orta Tavr dağları Mersin və Antalya sərhədindən başlayır və şimal-şərqə doğru Binboğa dağlarına qədər davam edir.Orta Tavr dağlarına Ağçalı dağları, Bolqar dağları, Aladağları, Taxtalı dağları daxildir. 
* Cənub-Şərqi Tavr dağları Cənub-Şərqi Anadolu regionunu və Şimali Mesopotamiyanın şimal hissəsini əhatə edir. Dəclə çayı mənbəyini bu dağlardan alır. Cənub-Şərqi Tavr dağlarına Nurhaq dağları, Malatya dağları, Maden dağları, Gənc dağları, Bitlis dağları daxildir. 
Cənub-Şərqi Tavr dağlarında Qaradağ, Sat dağı, Buzul dağları, Sünbül dağı, Samur dağı, Qızıl dağı, Serdolusu dağı, Tanintanin dağları paralel şəkildə düzülmüşdür.

## İstinadlar
Şen Ko

**Şen Ko** və ya **Şen Kuo** (Çin dilində:沈括 Shěn Kuò, ) — İntibah dövründə yaşamış, ensiklopedik biliyə malik Çin alimi. Onun elmi fəaliyyəti riyaziyyat, astronomiya, meteorologiya, geologiya, zoologiya, botanika, farmakologiya, aqronomluq, etnoqrafiya və kartoqrafiya kimi elm sahələrini əhatə etmişdi. Şen Ko eyni zamanda özünü diplomat, general, maliyyə naziri, dövlət müfəttişi, hidromeliorasiya sahəsində mühəndis, ixtiraçı, şair və musiqiçi kimi də göstərmişdi.

## Gənclik illəri
Şen Konun anasının böyük qardaşı hərbi işlər üzrə mütəxəssis, Xu Tsyan Tszin ("Hərbi rəislər üçün traktat", 《虎钤经》) əsərinin müəllifi Syuy Dun (許洞/许洞, ок. 976 — ок. 1016) idi. Şen Ko heç vaxt məşhur dayısını görməmişdi, lakin dayısının evinə gəlməsi bu gənc üçün xüsusilə faydalı oldu, o, bütün günlərini dayısının zəngin kitabxanasında keçirirdi. Bu kitabxanada həm də Syuy Dunun əlyazmaları saxlanılırdı. Şen Konun anası gözəl təhsil almışdı və o, oğlunun təlim və tərbiyəsi iə müntəzəm olaraq məşğul olurdu.

Şen Konun atası Şen Çjou (沈周, 978–1051), əyalət məmuru idi. 1040-cı ildən başlayaraq Şen Çjou Sıçyan əyalətində, sonralar isə Aomın əyalətində çalışmışdı. Ailəsi onunla birlikdə yaşayış yerini dəyişirdi və balaca Şen Ko müxtəlif səviyyəli məişət və təbiət şəraitini müşahidə etmək imkanına malik idi. Uşaqlıqda zəif orqanizmə malik olan Şen Ko hələ erkən yaşlarında farmakologiya ilə, Cənubi Çinin müxtəlif landşaftı ilə tanışlıq isə topoqrafiya ilə maraqlanmağa başlamışdı.

## İstinadlar

## Mənbə
* Шэнь Ко Записи бесед в Мэнси. Пер. фрагментов с кит. и примеч. И. А. Алимова //Петербургское востоковедение. СПб., 2002. Вып. 10. С.60–74.
* Алимов И. А. Шэнь Ко и его сборник "Записи бесед в Мэнси" //Петербургское востоковедение. СПб., 2002. Вып. 10. С.50–59.
* Anderson, James A. (2008). "'Treacherous Factions': Shifting Frontier Alliances in the Breakdown of Sino-Vietnamese Relations on the Eve of the 1075 *Border War," in Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period, 191–226. Edited by Don J. Wyatt. New York: Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-6084-9.
* Barnhart, Richard. "Marriage of the Lord of the River: A Lost Landscape by Tung Yüan," Artibus Asiae. Supplementum (Volume 27, 1970): 3–5, 7, 9, 11–60.
* Biderman, Shlomo and Ben-Ami Scharfstein. (1989). Rationality in Question: On Eastern and Western Views of Rationality. Leiden: E. J. Brill. ISBN 90-04-09212-9.
* Bielenstein, Hans. (1986). "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han," in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B. C. – A. D. 220, 223–290. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
* Bodde, Derk (1991). Chinese Thought, Society, and Science: The Intellectual and Social Background of Science and Technology in Pre-modern China. Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-1334-5

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Shen Kuo at Chinaculture.org
* Shen Kuo at MacTutor
* Shen Kuo's "Bamboo Shoots"
Dinnik gürzəsi

**Dinnik gürzəsi** (*Vipera dinniki*) — Əsl gürzələr cinsinə aid ilan növü. Rus zooloqu Nikolay Yakovleviçin şərəfinə adlandırılmışdır (1847–1917).

## Görünüşü
Dinnik gürzəsi 500–550 mm uzunluğa malik olur. Quyruğu isə 30–80 mm-dir. Bədənin üzəri boz-yaşıl, narıncı, və qəhvəyi rəng calarlarında olur.

## Yayılması
Dinnik gürzəsi Böyük Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində yayılmışlar. Onlara Rusiya, Gürcüstan və Azərbaycanda yayılmışlar. Azərbaycanda Zaqatala Dövlət Təbiət qoruğu ərazisində rast gəlinə bilər.

## Həyat tərzi
Dinnik gürzəsi qafqaz gürzəsinfən fərqli olaraq düzən ərazilərdə yayılmışlar. Onlara əsasən 1500 metrdən 3000 m hündürlüyə qədər olan ərazilərdə rast gəlinir. Arealında bəzən 1 h ərazidə 30–40 başa cata bilir. Aktiv dövrü aprelin ortaları mayın əvvələrindən başlayaraq sentyabr-oktyabr aylarına təsadüf edir. Gecə və gündüz aktiv olurlar. +10° aktivlik olur. Aprel-may ayları çütləşmə başlayır. 3–7bala doğur. Balaların uzunluğu 140–180 mm, çəkisi 3 q təşkil edir. Balalar avqustun ortaları sentyabrın əvvələri dünyaya gəlir. Yetkinlinliyə 3 yaşında çatır.

Onlar gəmiricilər, həşaratlar, kərtənkələlər, quşlarla qidalanırlar. Zərərləri çox təhlükəlidir. İnsanları və məməli heyvanları öldürə bilər. Son zamanlar sayları azaldır.

## İstinadlar
Edvard Vilyam Leyn

**Edvard Vilyam Leyn**(; ) — Böyük Britaniya şərqşünası.

## Həyatı
Edvard Vilyam Leyn 17 sentyabr 1801-ci ildə Herefordda doğulmuşdu. Orta təhsilini Bath və Herefordda tamamlayıb Cambridge Universitetinə girdiysə də daha sonra buradan ayrılaraq Londona yollandı və qravür rəssamlığı təhsili gördü; bir yandan da Ərəb dilini öyrəndi. Ərəb dilində qısa zamanda mütəxəssislik düzəyində irəliləmə qeyd etməsi şərqşünaslıq araşdırmalarına maraq duymasına yol açdı. 1825-ci ildə Misirə getdi və üç dönəm halında toplam on iki ilə qədər orda qaldı.

Edvard Vilyam Leyn 10 avqust 1876-cı ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mədəni turizm

**Tarixi-mədəni turizm** və ya **Dərketmə turizmi** (, ) — Təbii, tarixi-mədəni abidələr, muzey, teatr, ictimai tikililər, xalqların həyatı və adət-ənənəsi ilə tanış olmaq məqsədilə həyata keçirilən turizm fəaliyyətidir.

Avropa Birliyi ölkələrini əhatə edən bir tədqiqatın nəticəsində məlum olmuşdur ki, tarixi-mədəni məqsədlərlə səyahət edən turistlərin çoxu yüksək təhsilli və yüksək gəlirli peşə sahibləridir. Məlum olmuşdur ki, yüksək təhsilli turistlərin digər turistlərdən daha çox səfər edirlər.

XXI əsrdə mədəni Turallar yaradıcı (kreativ) turların axtarışındadır. ÜTT_nin 2010-cu ildə Santa Fe Adilov şəhərindəki toplantısında belə ifadə edilmişdi:Tarixi-mədəni turizm, səfər edilən yerdəki əhali ilə və onların mədəniyyətləri ilə tanış olmaq, onların adət-ənənələri ilə tanış olmaq və onları öyrənmək üçün həyata keçirilən turizm fəaliyyətidir 

Mədəni turizm anlayışı ilk dəfə 1980-cı illərdə Avropa Birliyinin mədəni kimliyi və mədəni mirasını ortaya çıxarmaq üçün aparılan araşdırmalarda meydana gəldi. Vaxt getdikcə, Mədəni turizm, beynəlxalq turizm bazarında yeni turist məhsulu kimi satışa çıxarıldı.

## Həmçinin bax
* Azərbaycanda turizm

## İstinadlar
Kocaçay

**Kocaçay**, Balıkəsir ili torpaqlarında, Madra Dağından doğulub, Manyas Kuşgölünə tökülən akarsu.

## İstinadlar
Tavus ibn Keysan

**Əbu Əbdürrəhman Tavus ibn Keysan əl-Həmdani əl-Yəmani əl-Hövlani əl-Himyəri** (; ) — tabiin nəslinə mənsub mühəddis və fəqih.

## Həyatı

Tavus ibn Keysan 653-cü ildə  Yəməndə doğuldu və Cənəd şəhərində yaşadı. Əsl adının Zəkvan, ləqəbinin Tavus olduğunu söyləyənlər varsa da, Tavus adıyla şöhrət tapmışdır. Tavus (bəzək, zinət) ləqəbinin ona qiraətçilərin öndə gələnlərindən (Tavusül-qurra) olması dolayısıyla verildiği qeyd edilir. Dönəmin Sasani hökmdarının Yəməni zəbt etmək üçün göndərdiyi əsgərlərin soyundan gələn (əbna) Fars mənşəli bir ailəyə mənsubdur. Əməvilərin ilk dönəmlərində Yəmənə amil təyin edilən Bahir ibn Risan əl-Himyəri və ya İbn Hövzə əl-Həmdaninin mövlası olduğu nəql edilir. Ailəsinin mənşəyi haqqında başqa rəvayətlər də zikr edilməkdə, anasının fars əsilli olub, atasının Nəmir ibn Kasıt qəbiləsinə mənsub olduğu yaxud bu ailənin bir Ərəb qəbiləsiylə heç vəla aqdi qurmadığı, ancaq Tavusun atası Keysanın Himyər qəbiləsindən bir qadınla evləndiyi və Tavusun bu evlilikdən dünyaya gəldiyi bildirilir.

Tavus əlli nəfərə qədər səhabə gördü, onlardan hədis və elm öğrəndi. Yəməndə yaşamaqla birlikdə zaman-zaman müəllimi Abdullah ibn Abbasın olduğu Məkkəyə və Zeyd ibn Sabitin yaşadığı Mədinəyə səyahətlər etdi. Hədis rəvayət etdiyi səhabələr arasında Əbu Hüreyrə,  Aişə, Zeyd ibn Sabit, Zeyd ibn Ərqam, Sürəqa ibn Malik, Səfvan ibn Üməyyə, Cabir ibn Abdullah, Abdullah ibn Ömər, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Əmr ibn As vardır.

## İstinadlar
Nuri əl-Maliki

**Nuri əl-Maliki** (; ) — İraqın baş naziri.

## Həyatı
1950-ci ildə İraqın Hillə şəhərində anadan olan İraqın sabiq baş naziri Nuri əl-Malikinin ailəsi "Bəni Malik" adlı məşhur ərəb qəbiləsinə mənsubdur.

Orta məktəbi Babil şəhərində bitirdikdən sonra Ərbildəki Səlahəddin universitetinin Ərəb ədəbiyyatı fakültəsinə daxil olan Nuri təhslini bakalavr və magistr pilləsi ilə bitirib. Maraqlıdır ki, Birləşmiş İraq İttifaqı tərəfindən baş nazir postuna namizəd kimi irəli sürülmədən əvvəl Nuri əl-Maliki Cavad əl-Maliki adını daşıyıb. Xatırladaq ki, Maliki 80-ci illərdə üzvü olduğu "Döyüş" partiyasının Səddam rejimi tərəfindən təqib edilməsindən sonra İraqı tərk etməyə məcbur olmuşdu.

1980–1990-cı illərdə Suriyada sürgün həyatı yaşayan Maliki Səddam rejiminə qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə qurulan "Döyüş" partiyasının hərbi qanadına rəhbərlik edib. Nuri əl-Maliki Əbüləziz əl-Həkimin rəhbəri olduğu Birləşmiş İraq İttifaqını təşkil edən yeddi qrupdan biri olan "Döyüş" partiyasının İbrahim Cəfəridən sonra ikinci siyasi fiqurudur. Məlumat üçün bildirək ki, İraqın ən qədim və qabaqcıl şiə yönlü partiyalarından olan "Döyüş" partiyası 1958-ci ildə Ayətullah Seyyid Məhəmməd Baqir əl-Sədr tərəfindən yaradılıb. Hal-hazırda müxtəlif parçalanmalara məruz qalan "Döyüş" partiyasının ən böyük qrupuna İraqın sabiq baş naziri İbrahim Cəfəri rəhbərlik edir.

Səddam rejiminin 2003-cü ildə dağılmasından sonra ölkəsinə geri dönən Maliki evli və dörd uşaq atasıdır.

Qeyd edək ki, Maliki Səddam rejiminin dağılmasından sonra dövlət daxilindəki və ordudakı rəhbərlərin təmizlənməsi üçün yaradılan komissiyanın üzvü olmaqla yanaşı, baş nazir seçildikdən sonra qonşu ölkələrlə münasibətlərin inkişaf etdirilməsinə də səy göstərir. Yeni qurulan dövlətdə rasizmə və ayrı-seçkiliyə yol verilməyəcəyini bildirən Maliki Səddam rejiminin etdiyi səhvlərin təkrarlanmayacağını da bildirib. Bununla yanaşı, Nuri əl-Maliki baş nazir seçildikdən sonra ölkənin üzləşdiyi ən böyük problemlərdən birinin – təhlükəsizlik məsələsinin həllinə nail olunması üçün "Milli Birlik və Sülh planı"nı gündəmə gətirib. Ancaq hazırda Nuri əl-Maliki hökuməti işğal, təhlükəsizlik problemi, iqtisadi durğunluq və işsizlik, müxtəlif ictimai qruplar arasında əmələ gələn inamsızlıq və sair kimi mühüm və ciddi məsələləri həll edən hökumət olmaqdan daha çox böhran hökuməti rolu oynamaq məcburiyyətindədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Həsən əl-Bəsri

**Əbu Səid əl-Həsən ibn Yəsar əl-Bəsri** (; ) və ya — Tabiin nəslinə mənsub alim, ilahiyyatçı və sufi.

## Bioqrafiyası
Həsən əl-Bəsri 642-ci ildə Mədinə şəhərində anadan olub, 657-ci ildən Bəsrədə yaşayıb və orada da vəfat edib. O, 663–665-ci illərdə indiki Əfqanıstan ərazisində hərbi yürüşdə iştirak etmişdir. Ənəs ibn Malik və Abdullah ibn Məsuddan elm öyrənmişdir. Onun ətrafında qruplaşan dini dərnək bütün Əməvi dövlətinin və Bəsrənin intellektual həyatının mərkəzi idi. Əl-Həsən əl-Bəsrinin nüfuzu isə o qədər böyük idi ki, onu rasionalistlər, ənənəçilər və hətta sufilər də öz müəllimi kimi qəbul edirdilər.

Həsən əl-Bəsrinin qorunub saxlanmış fikirləri, onun təkcə möminliyindən deyil, həm də bəzi hədislərin şərhinə rasional yanaşmasından və müsəlman adətinin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərindən və həmçinin də fəqihlərə tənqidi yanaşmasından xəbər verir.

## Tələbələri
Həsən əl-Bəsrinin tələbələrindən bəziləri bunlardır:

* Əyyub əs-Sixtiyani,
* Qatədə ibn Diamə,
* Əmr ibn Ubeyd,
* Malik ibn Dinar,
* Əbdülvahid ibn Zeyd,
* Yunus ibn Ubeyd,
* Vasil ibn Ata,
* Həbib əl-Əcəmi.

## Əsərləri
1. **Risalə ilə Əbdilməlik ibn Mərvan fil-qadər.** Ən məşhur risaləsidir.

2. **Risalə fi fəzli Məkkə.** Şəhərlərin fəziləti haqqında yazılmış ilk əsərdir.

3. **ət-Təfsir.** Bu əsər sonradan "Təfsirül-Həsən əl-Bəsri" adıyla nəşr olunmuşdur.

4. **əl-Fəraiz (Ərbəə və xəmsun fəraiz).** Müxtəlif adlarla kitabxanalarda nüsxəəri mövcuddur. "Əlli Dörd Fərz Risaləsi" adı ilə tanınır.

5. **Şürutül-imamə.** Bu risalənin Süleymaniyyə Kitapxanasında bir nüsxəsi saxlanılır.

6. **əl-İstiğfaratül-münqizə minən-nər.** Süleymaniyyə Kitapxanasında nüsxələri mövcuddur. "İstiğfarat mənsubə lil-İmam əl-Həsən əl-Bəsri" adı ilə nəşr olunmuşdur (Məkkə 1982).

7. **əz-Zühd.** Həsən əl-Bəsrinin ibadət, ixlas, təvəkkül, doğruluq, təvazökarlıq, qənaət kimi mövzularda söylənmiş sözlərinin toplandığı əsərdir. Bu əsərə Həsən əl-Bəsri haqqında məlumatlar da (müqəddimə şəklində) əlavə edilərək nəşr edilmişdir. (Qahirə 1991).

Həmçinin Həsən əl-Bəsrinin dövrünün alim və rəhbərlərinə ünvanladığı məktublarının cəmləndiyi "Cəmhəratu rəsailil-Ərəb" adlı əsər də nəşr edilmişdir. Həsən əl-Bəsriyə məxsus olduğu güman edilən digər risalələri bunlardır:

* *əl-Qiraə,*
* *Nüzulül-Quran,*
* *Kitabül-Ədəd fil-Quran,*
* *Risalə fit-təkalif və Kitabül-İxlas.*

## İstinadlar
Vollaston medalı

**Vollaston medalı** - London Geologiya Cəmiyyətinin medalı, 1831-ci ildən geologiyanın inkişafında xüsusi xidmətləri olan alimlər təltif olunur.

Medal Böyük Britaniya alimi Vilyam Xayda Vollastonun (1766—1828) şərəfinə adlandırılmışdır. Medal Vollastonun kəşf etdiyi palladiumdan hazırlanmışdır.
## Laureatlar
### XIX əsr
*1831 - Vilyam Smit
*1835 - Gideon Mantell
*1836 - Jan Lui Aqassis
*1837 - Xyu Falkoner
*1838 - Riçard Ouen
*1839 - Xristian Erenburq
*1841 - Adolf Bronyar
*1842 - Xristian Leopold fon Bux 
*1848 - Vilyam Baklend 
*1850 - Vilyam Xopkins
*1855 - Henri Tomas de la Beş
*1857 - İoaxim Barrand
*1858 - German fon Mayer
*1850 - Çarlz Darvin
*1861 - Henrix Georq Bronn
*1864 - Roderik Murçison 
*1866 - Çarlz Layel
*1874 - Osvald Heyer
*1876 - Tomas Xaksli
*1886 - Alfred-Lui-Olivye Leqran
*1892 - Ferdinant fon Rixtqofen
*1894 - Karl Tsittel
*1895 - Arçibald Qeyki
*1896 - Eduard Eyüss
*1897 - Uilfred Xadlston 
*1898 - Ferdinand Tsirkel 
*1899 - Çarlz Lepvort

### XX əsr
*1902 - Fyodor Boqdanoviç Şmidt (Rusiya)
*1903 - Karl Rozenbuş 
*1916 - Aleksandr Petroviç Karpinski (Rusiya) 
*1917 - Antuan Lakrua
*1920 - Herhard Yakob de Qeyer
*1926 - Henri Fayfild Osborn  
*1929 - Fridrix Bekke
*1942 - Recinald Oldvort (Deyli) Deli)
*1943 - Aleksandr Yevgenyeviç Fersman (SSSR)
*1944 - Viktor Morits Qoldşmidt
*1947 - Cozef Berr Tirrell
*1953 - Horman Levi Bouen
*1953 - Erik Stenşyö
*1956 - Artur Holms
*1958 - Pennti Eskola
*1963 - Feliks Beninq-Meynes
*1864 - Harold Ceffris
*1977 - Reynaut Villem van Bemmelen
*1983 - Den MakKenzi

### XXI əsr
*2006 - Ceyms Lavlok

## Xarici keçid
*
Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən həşəratlar

**Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən həşəratlar**

Azərbaycanda ümumilikdə 15000-ə qədər həşərat yayıldığı müəyyən olunmuşdur. 2013-ci ildə yeni təşkil edilən Qırmızı kitaba 74 həşərat daxil edillmişdir. Onlardan 40-ı nadir növdür.

## Mənbə
* Azərbaycanın Qırmızı Kitabı
Alp rozaliyası

**Alp rozaliyası** () — sərtqanadlılar dəstəsinin uzunbığlar fəsiləsinə aid növ. 
Təbii şəraitdə sayı azalır.

## Təsviri
Bədənin uzunluğu 15 – 28&nbsp;mm-dir. Ön döş bozumtul – mavidir, ön tərəfdə iri qara ləkəlidir. Bədən boz və ya göyümtül – bozdur, qanadüstlükləri bozumtul – mavi olub, qara ləkəlidir, ləkələrin kənarları açıq rənglidir. İri qara ləkələr qanadüstlüklərin ortasında, kiçik qara ləkələr isə arxasında yerləşir. Ləkələrin şəkli müxtəlif fərdlərdə dəyişkən ola bilər. Bığcıqlar 11 buğumludur, mavidir. Hər buğumun qalın hissəsi qara rəngli olub, tükcüklüdür. Bığcıqlar dişilərdə bədən uzunluğunda, erkək fərdlərdə isə bədəndən 1,5 – 2 dəfə uzundur.

## Yayılması
Azərbaycanda Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqazda hündürlüyü 1500 m-ə qədər yüksəklikdə enliyarpaqlı meşələrdə rast gəlinir. Bundan əlavə onlara Qərbi Avropa, Cənubi – Qərbi Ukrayna, Kırım, Qafqaz, Suriya və Fələstin ərazilərində rast gəlinir.

## Həyat tərzi
Yarpaqlı meşələrin rütubətli yerlərində, yıxılmış ağacların gövdələri üzərində yaşayır. Fıstıq ağacına üstünlük verirlər. Yaşlı böcəklər iyulda görünür və avqust ayının sonuna qeder yaşayır. Sürfəsi qışlayır. Generasiya 3 illikdir. Gündüzlər daha fəaldırlar. Növün bioloji xüsusiyyətləri öyrənilməmişdir.
## Sayı
2002-ci ildə İ.Q.Kərimova tərəfindən Şabran rayonunun Zeyvə kəndində 3 fərd, 2011-ci ildə Ş.M.Məhərrəmova tərəfindən Qax rayonunda 2 fərd qeydə alınmışdır.
## Məhdudlaşdırıcı amillər
Meşələrin qırılması, çürüməkdə olan fıstıq ağacı kötüklərinin kökündən çıxarılıb böcəklərin yaşayış yerlərindən ərazidən uzaqlaşdırılması.
## Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Beynəlxalq Təbiəti mühafizə Cəmiyyətinin Qırmızı Siyahısına, Avropa Qırmızı Siyaısına, Bern Konvensiyasının II Əlavəsinə salınmışdır. Çexiya, Polşa, Rusiya Federasiyasının Qırmızı kitabına və Azərbaycanın Qırmızı kitabıbnın I nəşrinə daxil edilmişdir.
## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Meşə təsərrüfatı tədbirlərini nizamlamaq, köhnə ağacların kəsilməsini məhdudlaşdırmaq, ağac (xüsusilə də fıstıq ağacının) kötüklərini meşədən kənarlaşdırmamaq, böcəyin yayıldığı ərazilərdə qoruq təşkil etmək lazımdır. Onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yasayis ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
# Azərbaycan Qırmızı Kitabı, II cild, Bakı, 2013
# Kərimova İ.Q., Hüseynova E.A., Məhərrəmova Ş.M. Azərbaycanın neftlə çirklənməyə məruz qalmış şimal-şərq meşələrində nadir böcək növləri \\ Az.MEA, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Aqrar Elm mərkəzi \\ Az.elmi tədqiqat Bitki Mühafizəsi institutu, Görkəmli alim – entomoloq S.R.Məmmədovanın 80-illik yubileyinə həsr olunmuş elmi sessiyanın materialları, Gəncə, 2005, с. 103 – 107.
# Плавильщиков Н.Н. Жуки-дровосеки \\ Фауна СССР. Насекомые – жесткокрылые, т. XXI, ч. 2, М.-Л., 1940, 781 с.; 
# Гусейнова Э.А, Керимова И.Г., Магеррамова Ш.М., Тозлу Г. Некоторые краснокнижные виды жуков Северо-Восточного Азербайджана сегодня \\ Конференция посвещенной году гор, Грузия, 2002, c. 80 - 81;
Qafqaz sarıcası

**Qafqaz sarıcası** () -Pulcuqqanadlılar dəstəsinə və Ağ kəpənəklər fəsiləsinə aid növ.

## Təsviri
İri kəpənəkdir, qanadları açılmış halda 50–55&nbsp;mm-ə çatır. Qanadları qırmızımtıl – narıncı rəngdə olub, kənarları enli qara zolaqlıdır. Ön qanadın üzərində iri qara nöqtə vardır. Arxa qanadın mərkəzində dairəvi narıncı ləkə vardır. Qanadın alt səthində bu ləkə iridir və ikiqatdır.

## Yayılması
Gürcüstanda Borjomi, Tsaqveri, Bakuriani. Azərbaycanda Murovdağ silsiləsinin cənub yamacları.

## Həyat tərzi
Traqakant tikanlı gəvən və müxtəlif ot bitkilərinin bitdiyi sıldırım yamaclar. Kəpənəklər iyunda-iyulun əvvəlində uçuşurlar. Yumurtalarını tikanlı gəvənin üzərində qoyur. İyul-avqust aylarında tırtıllar həmin bitkinin yarpaqları ilə qidalanır. Puplaşma avqustda gəvən kollarının içərisində keçir və puplar qışlayır. İldə bir nəsil verir. Təbii düşmən və xəstəlikləri məlum deyildir. Lakin tırtıl və kəpənəkləri həşəratyeyən quşlar, sürünənlər və yırtıcı həşəratlar tərəfindən qida kimi istifadə edilə bilər.

## Sayı
R.Əffəndi tərəfindən 2 kəpənəyi qeydə alınmışdır.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Mal-qaranın otarılması, ot bitkilərinin müntəzəm surətdə biçilməsi kəpənəyin qida bitkisinin yayılma arealının kiçilməsinə səbəb olur. Həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən kəpənəklərin kütləvi surətdə tutulması da populyasiyanın həyat fəaliyyətini zəiflədir.

## Qorunması üçün qəbul olunmuş tədbirlər
Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir. 

## Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Kəpənəyin yayıldığı sahələrdə qorunnan ərazilərin təşkil edilməsi. Kəpənəyin Azərbaycan şəraitində biologiyasının öyrənilməsi, onun sayı barədə dəqiq məlumatların əldə edilməsi üçün müntəzəm monitorinqlərin təşkil edilməsi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013
* Рябов М.А. Чешуекрылые Кавказа. Животный мир СССР, т.V, М.-Л., изд-во АН СССР, 1958, с. 351 - 475; 
* Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич.обозрение, т.LI, вып.1-2, 1972, с. 136 - 154, 352 - 368; 
* Дидманидзе Э.А. Чешуекрылые аридных районов Закавказья (Lepidoptera, Rhopalocera). Некоторые группы животных аридных районов Закавказья. Тбилиси: Мецниереба, 1979, с. 43 - 114; 
* Staudinger O. Catalog der Lepidopteren des palaearctischen Faunengebietes. I Theil. Berlin, 1901, 411 p.

## Həmçinin bax
Tibet dili

**Tibet dili** – (tibet dilində|བོད་སྐད་|bod skad|phökä’) – Tibetdə yerli əhalinin dili. Çin Xalq Respublikasının Tibet Muxtar Rayonunda və bəzi bölgələrində, həmçinin Hindistan, Nepal və Pakistanda (balti və puriq dilalektləri) qismən yayılıb.  Təqribən 6 milyon nəfər danışan var. Sino-tibet dil ailəsinin tibet-birma yarımailəsinə aiddir.

## Ədəbiyyat
* Генрих Август Йешке. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Чома де Кёрёши. Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Kəlküttə, 1834; Budapeşt, 1984.
* Чома де Кёрёши. Grammar of the Tibetan language, Kəlküttə, 1834; Budapeşt, 1984.
* Чома де Кёрёши. Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Kəlküttə, 1910, 1916, 1944; Budapeşt, 1984.
* Горячев А. В., Тарасов И. Ю. Русско-тибетский словарь. — М.: Намчак, 2000.
* Ходж Стефен. Введение в классический тибетский язык/ Пер. с англ. — СПб., 1997. (Другое издание: М., 2008.)

## Mənbə
* Проект Tibetan — подборка материалов, изучение тибетского языка
* Тибетская письменность 
* Учебники, шрифты, словари, программы и материалы для изучения тибетского языка
Rozaliyalar

**Rozaliyalar** () — uzunbığlar fəsilənə aid cins. Bığcıqları uzundur.

## Sistematikası
Cinsləri:
* 
* 
* 
* 
* 
*
Nişan

**Nişan** bu mənaları ifadə edə bilər:

* Nişan mərasimi — Azərbaycanın milli toy adətlərinin tərkib hissəsi.
* Döş nişanı — insanların sinəsinə taxdığı fərqləndirici detal.
* İkon (kompüter)
* Nişan (informatika)
* İşarə
Türksat 4B

**Türksat 4B** — Türkiyənin yeddinci süni peyki.

Hazırlanmasında türk mühəndisləri də iştirak etmişdir.

2015-ci il oktyabrın 16-da Türkiyə vaxtı ilə saat 23:40-da Qazaxıstandakı Baykonur kosmodromundan orbitə buraxılmışdır.

## İstinadlar
Xan-Tenqri

**Xan-Tenqri** (, , ) — Tyan-Şan dağ silsiləsində yerləşən dağ zirvəsi.  Xan-Tenqri İsıkgölün şərqində Çin-Qırğızıstan-Qazaxıstan sərhəddində yerləşir. Onun geoloji hündürlüyü 6,995 metrdir, ancaq onun buz örtüyü ilə birlikdə hündürlüyü 7010 metrə çatır. Buna görə  alpinizm dairələrində və SSRİ-də Qar bəbiri mükafatı kriteriyasında bu dağ hündürlüyü 7000 metrlik zirvə sayılır.  Xan-Tenqri  adının hərfi mənası Qazaxca *Kral Səması* mənasına gəlir və çox güman ki, bu ad ilahi Göy Tanrıya istinad edir. Bəzi digər yerli dillərdə  *Xan Tenqri Şingi, Kan-Too Çokusu, Pik Xan-Tenqri, və Xantenqri Fenq* kimi də adlanır.

Xan-Tenqri Tyan-Şanda hündürlüyünə görə ikinci dağ zirvəsidir. Hündürlüyünə görə yalnız Ceniş Çokusudan (*Qələbə zirvəsi* mənasına gəlir, əvvəlki adı  **Pobeda zirvəsi**, 7439 m) geri qalır.  Xan-Tenqri Qazaxıstanın ən yüksək nöqtəsi , Qırğızıstanın isə Ceniş Çokusu və İbn Sina zirvəsindən (7,134 m) sonra üçüncü ən yüksək zirvəsidir.  Bu dağ həm də dünyanın ən şimaldakı 7,000 metrlik zirvəsi sayılır. Sərt hava şəraiti və havanın seyrək olması ilə əlaqədar olaraq, zirvənin çox qısa alpinizm mövsümü var.

## Tarixi

Baxmayaraq ki, Xan-Tenqri yaxınlıqda olan Ceniş Çokusudan 430 metr az hündürlüyə malikdir, 1943-cü ilə kimi bu dağ silsiləsində ən hündür zirvə hesab edilirdi. 1943-cü ildə Ceniş Çokusunun hündürlüyünün daha yüksək olduğu araşdırmalar nəticəsində müəyyən olundu.

Pyotr Semyenov əzəmətli Xan-Tenqri zirvəsini görən ilk avropalı olub (1857-ci il).  Zirvə ilk dəfə 1931-ci ildə *Mixail Poqrebetskiyin* Ukraynalı komandası tərəfindən fəth edilib. Bu komandanın marşrutu qərbi silsilə boyu, cənubdan (Qırğızıstan tərəfdən) idi. *Kuzminin komandası* isə 1964-cü ildə zirvəni şimaldan (Qazaxıstan tərəfdən) ilk fəth edən komanda olub.  Xan-Tenqri nüfuzlu Qar bəbiri mükafatını qazanmaq üçün Sovet alpinistlərinin fəth etməli olduğu beş zirvədən biridir.

Zirvə 100 sum qırğız əsginasında təsvir edilib. 2004-cü ildə ondan çox alpinist dağın ən məşhur marşrutu Poqrebetskiy marşrutu üzrə hərəkət edərkən böyük qar uçqunu nəticəsində həlak olub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Xan-Tenqri SummitPost.org
* Xan-Tenqri
* Xan-Tenqri marşrut xəritəsi