open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salah

**Salah** — Qaraqoyunlu elinin kəndlərindən biri olaraq Ermənistan SSR-in İcevan (Karvansara) rayonunda, Tərsəçay sahilində, rayon mərkəzindən 15 km cənub-qərbdə meşə ilə örtülü səfalı bir yerdə azərbaycanlılar yaşamış kənd. Kəndin əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi 1950-ci ildə qonşu Göyərçin kəndindən köçüb gələnlərdir. Azərbaycanlı əhalisi 1905-ci ildə 39, 1914-cü ildə 64, 1931-ci ildə 112 nəfər olub. Salah kəndindəki son azərbaycanlılar 1988-ci ildə faciəli olaylar zamanı kənddən bütünlüklə qovulmuş və orada ermənilər məskunlaşdırılmışdır. Kəndin adı 1991-ci ildə "Ağavnavank" olaraq dəyişdirilmişdir. Hazırda Tavuş marzına (vilayətinə) aid bir kənddir.

## Tarixi
Salah kəndi Qafqaz və Zaqafqaziya diyarı idarəsinin dəyişdirilməsi haqqında 1867-ci il 9 dekabr tarixli çar fərmanı əsasında yaradılmış Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasına aid olmuşdur. 1918-ci ildən 1920-ci ilə qədər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisi daxilində mövcud olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Qazax qəzasında hərbi inqilab komitəsi yaradıldı. Ermənistanda sovet hökuməti qurulduqdan (1920, 29 noyabr) sonra Qazax qəzası ərazisinin 44,5%-i, o cümlədən 1874-cü il inzibati bölgüsünə görə Azasu, Qaradaş, Qılınc kənd, Uzuntala, Baranin, Qalaçı, Kötikənd, Qoşqotan Külpi, Yeni Dilican, Köhnə Dilican, Karvansara, Qaraqoyunlu, Polad-Ayrım, Xaştar, Başkənd, Küləli, Mixaylovsk, Tatlıkənd, Tovuzqala kəndləri Ermənistanın tərkibində qaldı. Qazax qəzasının Azərbaycanın tərkibində qalan torpaqlarında Qazax, Ağstafa, Tovuz, Gədəbəy, Şamxor rayonları, Ermənistana verilmiş torpaqlarda isə Karvansara (İcevan), Çəmbərək (Krasnoselsk), Şəmşəddil, Dilican rayonları yaradıldı.

1988-ci ildə ancaq kənddə yaşayanları nəzərə alsaq, cəmi 300 ailədən ibarət olan Salah və Əmirxeyir kəndlərində doğulmuş olan 11 elmlər doktoru, 29 elmlər namizədi var idi. Bu rəqəm hər 7–8 ailəyə bir alim düşdüyünü göstərir. Bu, çox yerlərdə rast gəlinməyən, kifayət qədər yüksək göstərici idi.

## Görkəmli şəxsiyyətləri
* Misir Mərdanov -Keçmişdə Bakı Dövlət Universitetinin dekan müavini, dekanı, prorektoru, rektoru, Təhsil naziri, riyaziyyatçı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, hazırda institut direktoru
* Niftalı Qocayev -Keçmişdə Bakı Dövlət Universitetinin kafedra müdiri, prorektoru, fizika elmləri doktoru, professor,
* Zakir Qarayev — Bakı Tibb Universitetində, tibb elmləri doktoru, professor,
* Hüseyn Hüseynov — el şairi,
* Ramazan Abbasov — Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçusu.
* Mübariz Qarayev, professor.
*
Bar Rafaeli

**Bar Rafaeli** (; ) — israilli model, aktrisa və aparıcı. 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin aparıcısı olub.

İsrail və ABŞ-də Pilpel, Castro və Victoria's Secret kimi məşhur markaların kataloqlarında model kimi yer almışdır. Məşhur aktyor Leonardo DiKaprio ilə olan əlaqələri ilə gündəmə gəlmişdir. 2009-cu ildə Sports Illustrated Swimsuit Issue-də baş səhifədə yer almışdır.

## Həyatı
Rafaeli, 4 iyun 1985-ci ildə israilli yəhudi ailə olan Rafael və Tzipi cütlüyünün uşağı olaraq dünyaya gəldi. Bar Rafaelinin üç qardaşı var. Anası Tzipi Levini 1970-ci illərdə İsraildə olduqca məşhur model idi. Bar Rafaeli modellik karoyerasına ilk olaraq hələ səkkiz aylıq uşaq olanda reklam kampaniyaları ilə başladı. 15 yaşında isə profesional model olaraq işləməyə başladı.

## Karyerası
Bar Rafaeli Elle, Maxim, Cosmopolitan, Vogue kimi olduqca məşhur jurnallarda yer aldı. Həmçinin Bonita de Mas, Victoria's Secret, Hurley International, Passionata, Pilpel, Agua Bendita kimi məşhur markaların üzü oldu. Həmçinin Rafaeli 2009-cu ildə Sports Illustrated Swimsuit Issue-nin baş səhifə modeli olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Diatom yosunlar

**Diatom yosunlar** (lat. *Bacillariophyta*). Bu tipə tək, nadir hallarda qonur rəngli (piqmenti — fukoksantin) mikroskopik (0,75 *mkm *'–**'' 2 ''mm'') [[kolonial orqanizmlər]] daxildir. Diatom yosunlar [[plankton]]da geniş, daha az miqdarda dəniz və şorsu hövzələrinin [[bentos]]unda, bəziləri torpaqda məskunlaşırlar; müasir diatom yosunlar qütb dairəsinə yaxın və əsasən arktik hövzələrdə yayılmışdır. Hüceyrə ikitaylı silisium qabıq içərisində yerləşir, qabıq iki elementdən ibarətdir; bunlardan kiçiyi qapaq kimi həmişə digər tayı örtür. Sonuncunun içərisində dairəvi lövhə (tayın özülü) və kəmərcik (yan tərəflər) ayrılır.

Lövhənin formasına görə diatom yosunlar tipi iki sinifə ayrılır: pennatlar və sentriklər. Pennat diatom yosunlar ikitərəfli simmetriyalı olub, formaları uzunsov oval (yumurtavari), iynəşəkilli olur, adətən, qabığın ortasında yarıqşəkilli dəlik (tikiş xətti) yerləşir. Sentrik diatom yosunlar radial simmetriya ilə səciyyələnir, formaca dairəvi, üçbucaq, ulduz şəkillidir. Bütün diatomeaların kəmərcik tərəfdən görünüşü çubuqşəkillidir (uzunsov-düzbucaqlı) ki, bu da tipin ikinci adını – ''Bacillariophyta'' (lat. ''bacillus'' — çubuq) təyin etmişdir. Qabığın taylarında çoxsaylı hamar və ya qabarıq nazik haşiyəli iri və xırda dəliklər vardır.

Diatom yosunlar 300-ə qədər cinsi və 1200-dən çox müasir və fossil növləri məlumdur. Cinsi və qeyri-cinsi yolla artırlar. Süxur əmələgətirən orqanizmlərdir; [[bitkilər]] məhv olduqdan sonra dibə çökərək (çox vaxt bir-birindən ayrılmış tayalar şəklində) silisium lillərini, qazıntı halında isə silisium süxurlarını (diatomitlər, trepellər, opokalar və b.) əmələ gətirirlər. Diatom yosunlar — sentriklər [[Təbaşir dövrü|təbaşirdə]] ([[Yura dövrü|yura]] tapıntıları haqqında məlumatlar mübahisəlidir), pennatlar isə [[Paleogen dövrü|paleogendə]] meydana gəlmişdir; orta paleogenin şirinsu hövzələrində yaşamağa uyğunlaşmışdır, buna qədər isə təmamilə dənizlərdə məskunlaşmışlar. Cavan çöküntülərin ([[Neogen dövrü|neogendən]] başlayaraq) zonal bölgülərinin əsaslandırılmasında diatom yosunlar böyük əhəmiyyəti vardır. Fatsiya göstəricisi (göl, çay və b.) kimi diatom yosunlar olduqca əhəmiyyətlidir. Təbaşir — müasir. ** '''

Xəzərdə 292 növü qeyd edilmişdir, onlardan planktonda 165 növ, bentosda isə 129 növü yaşayır. Chaetoceros, Thalassiosira, Coscinodiscus və Rhizosolenia cinsləri Xəzərin planktonunda və fitoplanktonunda mühüm rol oynayır.

## Sıraları
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Həmçinin bax
* Kolonial orqanizmlər
* Plankton
* Bentos
* Bitkilər
* Təbaşir dövrü
* Yura dövrü
* Paleogen dovrü
* Neogen dövrü
* Adlafia

## Mənbə
* 

## İstinadlar
Qonur yosunlar

**** () —  aləminin  tipinə aid xromist sinfi.

Xəzərdə 13 növü qeyd edilmışdir. Bunlardan Estocarpus sp., Monosiphon caspius Orta və Cənubi Xəzərin şərq hissələrində və Krasnovodsk körfəzində yaşayır.

Qonur yosunlar ibtidai bitkilər içərisində ən mürəkkəb və mutəşəkkil çoxhüceyrəli orqanizmlərdir. Hazırda qonur yosunlar əsasən dənizlərdə, nadir hallarda isə şirin su hövzələrində məskünlaşmışdır. Onların nisbətən iri nümayəndələrinin (laminariyalar) uzunluğu 60 *m*-ə çatır, əksə­riyyəti dibdən qoparaq geniş üzən yığımlar əmələ gətirir (Məsələn: *Sargassum* cinsi, “Sarqass dənizi”-nin adı bununla bağlıdır). Qonur yosunlar xarici görü­nü­şü üçün “kök”, “gövdə” (“saplaq”) və b. xatırladan kök-yarpaq­ların ayrı-ayrı hissələrinin ixtisaslaşması səciyyəvidir. Cinsi və qeyri-cinsi nəsillər, ali bitkilərdə olduğu kimi, ritmik olaraq bir-birini əvəz edir. Qonur yosunlar izlərinə və ayrı-ayrı kök-yarpaq­larıa paleogendən başlayaraq rast gəlinir. Daha qədim tapıntıları (Məsələn: *Vendotaenida*) haqqında məlumatlar şübhəlidir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Mənbə
* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı:  679.

## Həmçinin bax
Meyityarma

**Meyityarma** və ya **otopsi** — elmi biliklərini artırması və ya ölüm səbəbinin müəyyənləşdirilməsi üçün meyitlərin yarılması.

Meyitlərin yarılması hələ orta əsrlər dövründən qadağan edilmişdi. Tarixdə "yevistaxilərin yandırılması" hadisəsindən xəbərləri var. Belə ki, XVI əsrdə tələbələr müəllimlərin tapşırığı və köməkliyilə gecələr qəbiristanlıqdan yeni basdırılmış meyitləri çıxarıb aparırmış. Həmin meyitlər gizlicə yarılır, bununla da tələbələrə praktiki biliklər verilərmiş. Ancaq din xadimləri bundan xəbər tutur. Onlar qəbiristanlıqda meyit çıxaranları izləyib tutur, sonra isə hamısını meydanda, hər kəsin gözü önündə yandırıblar. Burada maraqlı bir məqamı da deyək. Yevistaxilərin yandırılması səhnəsinin fotoçəkiliş olmayan həmin dövrdə rəsmi çəkilib. Həmin rəsmin orijinalı indi məhz Azərbaycanda - Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır. Bu maraqlı olduğu qədər həm də çox bahalı rəsmdir.

Tarixdə ilk dəfə güclü alim olan Andreas Vezali meyit yarmağa icazə verilib. Bu icazəni həmin vaxt IV Lüdovik alimin elmi biliklərini artırması və başqalarına öyrətməsi üçün vermişdi. Merzavi 200-dək meyit yarıb. Ancaq sonuncu meyitin yarılması zamanı alimin başına ətrafdakıların gözləmədiyi bir iş gəlib: qadın meyitini yarıb ürəyi əlinə götürən zaman orqan işləməyə başlayıb. Bundan sonra Merzavi *"diri adamı yarıb ürəyini çıxarmaqla öldürməkdə"* günahlandırılaraq sürgün edilib, sürgündə vəba xəstəliyindən ölüb. Əslində isə istənilən ölən şəxsin meyitinin hansısa orqanının tərpənməsi, işləməsi sinirlərin gec məhv olmasıyla əlaqəlidir.

## Mənbə
*Milli siam əkizlərimiz, mumiyalarımız və... meyit alveri 

## Xarici keçidlər
* Autopsy - Meyityarma
Kökayaqlılar

**Kökayaqlılar**() protozoylar aləminə daxil olan tip. Bu tipə aid olan heyvanlar yalançı ayaqların köməyi ilə hərəkət edir, həm də qidasını yaxalayır.

Əksər kökayaqlıların bədəni çanaq və ya skeletə malikdir. 4 dəstəyə bölünür: amöb, heliozoylar, foraminiferlər, şüalılar.

Kökayaqlılar əsasən sahildən tutmuş ən dərin yerlərə qədər sularda yaşayırlar. Xəzər dənizində 16 növ foraminifer, 3 növ heliozoy və 10 növ amyöb yaşayır. Foraminiferlər (Foraminiferida). İbtidai heyvanlara daxil olub, bədəni çanağın daxilində yerləşir.

Azərbaycanın şirin sularında yaşayan 14 növ amyöb məlumdur.
Xara yosunları

**** () —

Hazırda 300 növü məlumdur.

Xəzər dənizində xaraların 10 növü məlumdur. Onlar dənizin dayaz yerlərində əsasən dalğalardan qorunan körfəzlərdə yayılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qırmızı yosunlar

**Qırmızı yosunlar** (lat. *Rhodophyta*) — sarımtıl qırmızı, mavi-yaşıl-qırmızı rəngli çoxhüceyrəli (ən bəsit formaları — birhüceyrəli) yosunlar tipi.

Bəzi qruplar hüceyrələrin divarlarında kalsium karbonat çökdürdüyündən çökmələrdə fosil halında qalır. Mezo-kaynozoyda qırmızı yosunlar süxurəmələgətirən orqanizmlər olub mərcan qrumlarının (biogermlər və riflər) formalaşmasında iştirak edir. Qırmızı yosunlar normal duzluluqlu isti dənizlərdə 3–160 m (optimal — 20–50 m) dərinlikdə yayılmışdır. 

Hazırda 3800 növü vardır. Xəzərdə 25 növü məlumdur, onlardan laurensiya, polisifoniya, melobeziya və s. yosunlar geniş yayılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Haçalı ağcaqanadlar

**Xironomidlər** və ya **haçalı ağcaqanadlar** ()- cücülər fəsiləsi.

Hazırda 3000 növü məlumdur, onlardan Xəzər dənizində 8 növü qeyd edilmişdir, əksəriyyəti şirin sularda , bəzi növləri isə dənizdə yaşayır. Chiromonus albidus Xəzər dənizi üçün endemikdir. Bu növ və eləcə də Clunio marinus növü dənizin sahil zonalarında yayılmışdır. Xironomid sürfələri miqdarca və biokütləcə ən çox Şimali Xəzərdə inkişaf edirlər. Onlar çökə, çəki,külmə və nərə balıqlarının qidasında mühüm rol oynayırlar.
Kumlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Hazırda 1600 növü var, onlardan Xəzər dənizində 18 növü qeyd edilmişdir. Xəzərdə yaşayan kumların evriqalin (*Pseudocuma cercaroides, Stenocuma graciloides, Pterocuma pectinata*) və stenoqalin (*Pterocuma qrandis, Stenocuma diastyloides*) növlər təşkil edir. Kumlar çapaq, külmə və s. balıqların qidasında mühüm rol oynayırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Bərabərayaqlılar

**Bərabərayaqlılar** (lat. İsopoda)-xərçəngkimilərin ən müxtəlif və çoxsaylı qruplarından biri.

## Xarici görünüşü
Bərabərayaqlı xərçəngkimilərin bədəni uzunsov və ya çox yastılanmış, nadir hallarda oxlovvari formada olur. Bədəni baş, döş və qarıncıqdan ibarət olur. Ətrafları ayaqçənələrə çevrilmiş birinci döş seqmenti də başın tərkibinə daxil olur. Bəzən ikinci döş seqmenti də başla bitişmiş olur. Gözləri oturaq, mürəkkəb, fasetdir, sayı iki yüzdən bir neçə yüzədək olur. Çox vaxt gözləri reduksiyaya uğramış olur və ya olmur. Baş iki cüt bığcıq və ağız çıxıntıları ilə təchiz olunmuşdur. Arxa antenalardan adətən qısa olan ön antenalar həmişə yeganə olub, 3 buğumlu saplaqdan və qamçıdan ibarət olur. Arxa antenalar bir qayda olaraq 5 buğumlu saplaqdan və çoxbuğumlu qamçıdan ibarət olur. Bəzən antenalar reduksiyaya uğramış olur. Ağız dəliyinin yanlarında yerləşmiş mandibullar cisimdən, diş çıxıntısından, lövhədən və qısqacdan ibarətdir. Parazit və bəzi yırtıcı formalarda ağız hissələrinin gəmirici funksiyası deşici və sorucu funksiyalara çevrilmiş, buna görə də qismən reduksiyaya uğramışdır.

Döş şöbəsi (mezosoma) adətən birşaxəli ayaqcıqlarla təchiz edilmiş yeddi seqmentdən ibarət olur. Parazit formalarda ayaqlar çox vaxt qismən və ya tamamilə reduksiyaya uğramışdır.

Qarın şöbəsi (metasoma) əsasən altı seqmentdən və telsondan ibarət olur, bəzi formalarda sonuncu seqment telsonla bitişərək pleotelson əmələ gətirir. Beş ön seqmentin ətraflarından bəzən ön cüt, kiçik formalarda isə arxa cüt də olmur. Ətraflar (pleopodlar) tənəffüsə və üzməyə xidmət edir. Qarın ayaqlarının (uropodlar) altıncı cütü əsas buğumdan və iki şaxədən - endo bə ekzopoditdən ibarətdir.

## Daxili quruluşu
İzopodun daxili strukturunda tipik ali xərçənglər planından demək olar ki, əhəmiyyətli sapmalar müşahidə edilmir. Həzm sistemi yaxşı inkişaf etmişdir. İfrazat orqanları-maksillyar vəzlərdir. Parazit formalarda daxili üzvlər əhəmiyyətli dərəcədə deqradasiyaya uğramışdır.
İzopodların böyük hissəsi ayrıcinslidir, hermafrodit formalarına da rast gəlmək olur. İnkişafı adətən birbaşa olub yumurtlama kisəsində, nadir hallarda daxili kisələrdə baş verir. Çox növdə embrion inkişafı pereopodların -oostegitlərin yarpaq tipli əlavələrindən yaranan bir çanta içərisində baş verir.

## Həyat tərzi
İzopodların əsas yaşayış sahəsi dənizdir və burada formaların əsas müxtəlifliyi nümayiş etdirilir. Dəniz izopodları əsasən bentik heyvanlardır. İzopodlar arasınfa detritofaqlar, bitkiyeyən və yırtıcı formalar aşkar edilir. Bəzi formaların sürfələri və dişiləri xərçəngkimilərin və ya balıqların parazitidir.

Bərabərayaqlı xərçəngkimilərin praktik əhəmiyyəti o qədər də böyük deyil. Onların bəzi nümayəndələri (Limnoria, Sphderoma) dənizdə ağac qurğularını dağıtmaqla, Hemilepistus rachvatkini isə çəmən bitkilərini yeməklə inasana ziyan vurur. Hemilepistus və Armadillidium cinslərinin nümayəndələri torpaqların münbitliyində böyük rol oynayırlar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Nəm milçəkləri

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.

Hazırda 4000 növü məlumdur. Onlardan Xəzər dənizində isə *[[Culicoides]]* cinsinə aid növlər qeydə alınmışdır.

Süfələr şirin sularda və nəm torpaqda yaşayırlar.

Nəm milçəkləri Antarktidadan başqa bütün qitələrdə yayılmışdır.

Bütün ikiqanadlı həşəratlar kimi nəm milçəklərində inkişafı 4 mərhələdən ibarətdir: yumurta, sürfə, pup, yetkin fərd. Bu zaman yetkin fərdən başqa bütün mərhələlərdə yaşayış ya su hövzələrində, ya da ki, yarı su-torpaq mühitində davam edir. Nəm milçəklərinin saprofaq, yaxud yırtıcı olan sürfələri su və ya torpaqda yaşayan orqanizmlər, yaxud onların qalıqları ilə qidalanır. Yetkin fərdlərin qidalanması müxtəlifdir. Fəsiləyə aid müxtəlif cinslərin nümayəndələri saprofaq, fitofaq yaxud yırtıcıdır. Nəm milçəklərinin dişiləri heyvanların — məməlilərin, quşların, suda-quruda yaşayanların qanını içir, eyni zamanda dişi və erkəkləri çiçəkli bitkilərin nektarı ilə qidalanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Toxumlu bitkilər

**** () —  aləminin  kladına aid bitki kladı.

Çiçəkli bitkilər və çılpaqtoxumlular bu klada aiddirlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fazil Rzayev

**Fazil Rzayev** — Azərbaycanlı voleybol mütəxəssisi.

## Həyatı
1956-cı ildə Azərbaycan komandasının heyətində SSRİ kubokunu qazanan Rzayevin Azərbaycanda voleybolun inkişafında böyük rolu olub. O, həmçinin Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında voleyboldan dərs deyib.

Fazil Rzayev qadınlardan ibarət Azərbaycan milli komandasının baş məşqçisi Faiq Qarayevin və kişilərdən ibarət yığmnın sabiq baş məşqçisi Oqtay Musayevin də müəllimi olub.

Voleybol üzrə Azərbaycan milli komandasının sabiq baş məşqçisi Fazil Rzayev 2010-cu ilin may ayında 77 yaşında vəfat edib. Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib.

## Mənbə
* Azərbaycan milli komandasının sabiq baş məşqçisi vəfat edib
Araz Abdullayev

**Araz Abdullayev** () — Azərbaycanlı futbolçu, Boluspor klubunun və Azərbaycan milli futbol komandasının oyunçusu.

## Karyerası
Araz Abdulla oğlu Abdullayev 1992-ci ilin 18 aprel tarixində Bakı şəhərində anadan olub. Gənc yaşlarında Neftçi klubunun akademiyasında futbolla məşğul olub. Daha sonradan komandanın əvəzedici heyətində oynayıb. 5 oktyabr 2008-ci il tarixində 16 yaşlı Araz Abdullayev, Neftçi klubunun əsas heyətində debüt etməklə peşəkar karyerasına başlayıb. Növbəti 3 mövsüm ərzində Araz Neftçi klubunun əsas heyətində 32 oyun keçirərək 2 qol vurur və Azərbaycan çempionatının qalibi olur.

2010-cu ildə Araz Abdullayev İngiltərənin Everton klubunun maraq dairəsinə düşür. 2011-ci ilin yanvar ayında Araz Abdullayev, Everton klubu ilə 3 illik müqavilə bağladı. Bundan sonra Everton klubu, Arazın İngiltərədə iş icazəsi alması üçün onu yenidən icarə əsasında mövsümün sonuna qədər Neftçiyə transfer etdi. Müqavilə ilə Evertona məxsus olan Araz Abdullayev, daha sonradan 2012-ci ildə Yunanıstan liqasında çıxış edən Panionios klubuna icarəyə verildi. Yunanıstan Superliqasında 8 oyun keçirən Araz, icarəni bitirdikdən sonra Everton klubu ilə müqaviləsini bitirir.

2012-ci ilin yayında Araz Abdullayev yenidən Neftçi klubuna qayıdır və azad oyunçu kimi 3 illik müqavilə imzalayır. 2012–13 mövsümündə Araz Abdullayev, Neftçinin heyətində 44 oyun keçirərək 5 qol vurur, Azərbaycan çempionatının və Azərbaycan kubokunun qalibi olur, bundan əlavə Avropa Liqasının qrup mərhələsində oynayır. 2013–14 mövsümündə Araz Abdullayev Neftçinin heyətində 2-ci dəfə Azərbaycan kubokunu qazanır.

## Uğurları
; Neftçi Bakı
***[[Azərbaycan Premyer Liqası]]**
***Çempion* (2): 2010/2011, 2012/2013
***[[Azərbaycan Kuboku]]**
***Çempion* (2): 2012/2013, 2013/2014

## Millidə karyerası
Araz Abdullayev 2006–08-ci illərdə Azərbaycanın U-17, 2008–09-cu illərdə isə U-19 milli komandalarında oynayıb. 2008–2013-cü illərdə Araz Azərbaycanın U-21 millisinin heyətində 8 oyun keçirərək 3 qol vurub.
11 oktyabr 2008 tarixində, Araz Abdullayev Azərbaycan milli futbol komandasının heyətində, Finlandiyaya qarşı oyunda meydana çıxaraq, millimizdə oynamış ən gənc oyunçu olub. Həmin zaman Arazın 16 yaşı var idi. 2013-cü ildən bəri Araz Abdullayev Azərbaycan milli komandasının əsas heyət oyunçusudur.

## Şəxsi həyatı
28 mart 2013-cü ildə Araz Abdullayev idarə etdiyi "Nissan" markalı avtomobillə Bakı şəhərinin Xətai rayonu ərazisində ağır yol qəzası törədib.

## İstinadlar
Əməköməci

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Çiçəkləri bənövşəyidir, yarpaq qoltuğundan çıxır, salxım, bəzən də, tək-tək yerləşir. Yarpaqları dilimlidir. Meyvəsi qutucuqdur. 
 
Latınca adı: Malva. Əməköməci cinsinin Azərbaycanda 10 növü bitir, onlar əkin sahələrində, tarlalarda, bağlarda, meşə və yol kənarlarında, münbit torpaqlarda yabanı halda tapılmışdır. Gövdə və yarpaqları bişmiş və çiy halda yeyilir. Göyərti kimi xörəklərə qatılır, yaxşı bal verən bitkidir.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi və Xəzər sahili ovalıqları, Qobustanın rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Alaqlı yerlərdə, kolluqların arasında, işıqlı meşədə, bağ və bostanlarda bitir.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əməköməcikimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Birillik və çoxillik ot, kol, liana və ya ağaclardır. Yarpaqları növbəli, sadə dilimli və ya barmaqvarı-mürəkkəb, yarpaqaltlıqlıdır. Gövdə və yarpaqlarında səciyyəvi ulduzvarı tüklənmə, yerüstü zoğlarının toxumalarında selikli hüceyrələr var. Çiçəkləri iri və ya orta ölçülü, tək-tək, yaxud çiçək qruplarında toplanmışdır; çiçək tacı 5 ləçəkli, çox vaxt əlvan rənglidir; bəzi növlərinin ləçəkləri burulmuş şəkildədir. Sütuncuğu əhatə edən çoxsaylı erkəkcikləri boru şəklində bitişmişdir: yumurtalığı 5 və ya daha çox bitişmiş meyvə yarpaqcıqlarından ibarətdir. Meyvəsi yuvaların sayına görə ayrı-ayrı toxumlara bölünür (məs., əməköməci) və ya qutucuqdur (hibiskusda, pambıq kolunda və s.), bəzən giləmeyvədir (malvaviskus – Malvaviscus). Tropiklərdə xüsusilə çoxsaylı və müxtəlif olan 100 cinsdə birləşən 1200-ədək növü var; meşə, savanna, bataqlıq və dəniz sahillərində bitir.

Azərbaycanda 9 növü məlumdur. Əməköməcilər arasında lifli (pambıq kolu, kənaf, kəndirotu, sida və s.), tərəvəz (bamiyə), "içki" (hibiskus karkade), dərman (bəlğəmotu) bitkiləri var. Hibiskus, gülxətmi, əməköməci, lovatera və s. çox yayılmış bəzək bitkiləridir.

## Sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qoyunnoxudu

**Qoyunnoxudu** () — paxlakimilər fəsiləsindən bitki növü.

## Yayılması
Bitki dünyanın 30 ölkəsində becərilir. Qoyunnoxudu əkilən yerlərin ümumi sahəsi 8,6 mln. ha-dır və bunların 90%-i Asiyanın tropik və subtropik ərazilərində — Hindistan, Çin və Pakistanın payına düşür. Afrikada (Mərakeş, Tunis, Efiopiya) və Amerikada (Kolumbiya və Meksika) əkin sahələri azdır. Bitkinin məhsuldarlığı 0,6-0,8 t/ha-dır.

## Xarici keçidlər
*A traditional way of cooking Chickpea-Chana Masala 


File:Cicer arietinum 003.JPG
File:Chickpea pods.jpg
File:Cicer arietinum20100417 08.jpg
Məşhəd

**Məşhəd** () — İranın ikinci iri şəhəri. Rəzəvi Xorasan ostanının inzibati mərkəzidir. Şərq iqtisadi rayonunun ən böyük şəhəri, iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzidir. Məşhəd ərəbcə "müqqədəs şəxsin şəhid olduğu yer" mənasını bildirir. O, İranın şimal-şərqində Kəşəvrud çayı dərəsindədir. Əhalisinin sayı 3,2 milyon nəfərdir.

## Tarixi
Məşhəd haqqında ilk məlumat X əsrin sonuna aiddir. XI əsrdə Məşhədin yerində Sənaabad kəndi olmuşdur. 1736–1747-ci illərdə Nadir şah dövlətini paytaxtı idi. Məşhəd şiələrin müqəddəs şəhəridir. Rəvayətə görə İmam Rza burada öldürülmüşdür. Onun məqbərəsi şiə bayramları dövründə ziyarət ocağına çevrilir. Belə bayramlarda şəhərin əhalisi təqribən 2 dəfə artır.

## Əhali

## Memarlığı
Məşhəd memarlıq abidələri ilə zəngin bir yerdir. Burada Gövhərşad məscidi, Şah məscidi, Nadir şahın məqbərəsi və onun at üstündə tuncdan heykəli var. Qədim Tus şəhərinin xarabalığı Məşhəddən 25 km aralıdır. X əsrə aid körpü, Firdovsinin qəbri və s. qalmışdır.

## İqtisadiyyatı
Məşhədə metal emalı, toxuculuq, dəri-ayaq, yeyinti sənayəsi sahələri vardır. Kustar sənətkarlıq (zərgərlik və xalçalıq) öz əhəmiyyətini saxlayır. Şəhərdə qədim tarixə malik kitabxana, universitet var.

Məşhəd şəhərində məqbərəsi imam Rza məqbərəsinin ətrafında Yerləşən erməni kilsəsi Müqəddəs Mesrop, Nadir Şahın türbəsi, Səfəvilər dövrünün Şah hamamları, məscidlər: Molla Heydər məscidi, imam şagird yerləşir.

## Qardaş şəhərlər
*  Milan, İtaliya
*  Kırklareli, Türkiyə

## Həmçinin bax
* İmam Hasan məscidi

## İstinadlar
Gerb

**Gerb** (  — *irs*) və ya **Tuğra** — irslə ötürülən və ölkəni, şəhəri, nəsli, fərdi xarakterizə edən elementlərlə bəzədilmiş emblem. Gerblərləri heraldika elmi tədqiq edir.

Gerb aşağıdakı əsas qruplara bölünür: dövlət gerbləri, torpaq gerbləri (şəhər, vilayət, quberniya, əyalət və s.), korporativ gerbləri (orta əsr sexləri), nəsil gerbləri (zadəgan nəsilləri).

## İstinadlar
Göyümtül böyürtkən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Vətəni Şərqi Avrasi, Kiçik Asiya və İran hesab olunur.

## Botaniki təsviri
Sildindirvari əksərən qövsvarı əyilmiş budaqlı, çox hündür olmayan koldur. Əksər budaqlar tüksüz ağımtıl, boz ləçəkli müxtəlif formalı kiçik tikanlı çox zaman tikansızdır. Yarpaqları enli lansetvaridir. Yarpaqları daim üç yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqlar bir növ oturan  hər iki tərəfdən yaşıl seyrək tüklü kənarı qeyri bərabər  kəsik dişli ucdakı rombvari yumurtaşəkilli yandaılar bir qədər enli çəp yumurtavçari qaidədən dilimlidir. Çiçək saplağı bir qədər uzun çiçək qrupu s eyrək azçiçəkli süpürgədir. Kasa yarpaqları xırda keçətuklu çox zaman vəzili və meyvəyə yapışıq kimidir. May iyun avqust aylarında çiçəkləyir.

## Ekologiyası
Meşə kənarı, kolluqlar, arx və yol kənarları, çəmənliklər və bağlardır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığınsa, Talış və Naxçıvan MR təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Bozumtul böyürtkən bir çox botanika bağlarında becərilir. Bu, çox vaxt növlərlə hibridləşir.

## Sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Subyekt

**Subyekt** latın dilində **subjectum** — əvəzlik.
* **Subyekt ([[məntiq ]]) ** — haqqında nəsə təsdiq və ya inkar edilən predmet.
* **Subyekt ([[ tibb ]]) ** — hansısa tibbi xüsusiyyətlərin daşıyıcısı olan insan.
* **Subyekt ([[psixologiya]]) ** — insan düşüncəsinin aktiv şəkildə özünü dərk etməsi, xarici dünyaya özünü əks qoyaraq onu obyekt kimi görməsi.
* **Subyekt ([[fəlsəfə]]) ** — obyektdən fərqli olaraq dərk edən, düşünən və fəliyyət göstərən kəslər; fəaliyyət daşıyıcısı.
* **Hüquq subyekti ** — hər hansı hüquq və vəzifəyə malk olan hüquqi və fiziki şəxs.
* **Cinayət subyekti ** — cinayət törətmiş və məsuliyyət daşımağa qadir olan şəxs.
* **Subyekt (qeyri-termin məna)** — ümumilikdə insan.
Qanşirəli böyürtkən

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Qafqazda, Rusiyada, Stavropolda, Kabardın Balkarda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Yarpaqları oval, saplaqlı, mürəkkəb, 3-7 yumurtavari xırda yarpaqlardan ibarətdir, gövdədə növbəli yerləşir. Yarpaq ayasının üstü tünd yaşıl, alt tərəfi ağımtıl, xırda tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqların qoltuqlarında qarışıq tumurcuqlar formalaşır. İkinci il onlardan yan budaqlar, salxımvari çiçək qrupunda toplanan ağ öz-özünü tozlanan, diametri təxminən 1 sm olan ikicinsli çiçəklər formalaşır. Çiçəkləmə dövrü iyun-iyulda baş verir və 20-25 gün davam edir. Şaxələnmiş çiçək yatağında tükcüklü, sarı, qırmızı və ya qara rəngli çəyirdək formalaşır.

## Ekologiyası
Şaxtaya davamlı, işıqsevən bitkidır. Dəniz səviyyəsindən 2700 metr hündürlüklərdə rast gəlinir. Böyümə və inkişaf üçün 18-250C temperatur optimal hesab edilir. Qar altında -40-450С temperatura dözür. Rütubətli, münbit, drenajlı, ağır olmayan torpaqlara, istiyə tələbat duyur. Quraqlığı və nəmişli pis keçirir.

## Azərbaycanda yayılması
Talışda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada rast gəlinmir. Tərkibində efir yağı vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Acıçiçəkkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Yarpaqları qarşılıqlı, sadə, bütövkənarlı, çiçəkləri iri və parlaq olur, meyvəsi qozadır. Bu fəsiləyə aid bitkilərə demək olar ki, bütün qitələrdə rast gəlinir. 70-dən artıq cinsi və 1000-ə qədər növü var. Hamısının tərkibində acı qlükozid olur. Azərbaycanda bu fəsiləyə daxil olan 6 cinsiə aid 23 növ bitir. Bunlardan acıçiçək və isitməotu daha çox əhəmiyyətlidir. Bəzi növlərindən dərman bitkisi kimi, bəzilərindən isə gülçülükdə istifadə edilir.

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rafiq Xələfov

**Rafiq Rəsul oğlu Xələfov** () — mühəndis, Əməkdar mühəndis, dövlət xadimi.

## Həyatı
Rafiq Rəsul oglu Xələfov 1939-cu ildə anadan olmuşdur. Rafiq Xələfov 1979–1989-cu illərdə avtomobil yollarının istismarı və tikintisi naziri olmuşdur.

Rafiq Xələfov 1962-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirəndən sonra müxtəlif sahələrdə çalışmışdır. 1962–1965-ci illərdə "Azərtəsərrüfat" Dövlət Layihə  İnstitutunda iqtisadçı, iş icraçısı, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdı. Sonra "Azərdəniznefttikinti" trestinin baş mühəndisi vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. 1969-cu ildə Suriyanın neft yataqlarında tikinti işlərinin aparılmasında iştirak etmək üçün bu ölkəyə ezam olunmuşdu.

Sonralar neft sənayesi tikintisi üzrə səriştə və təcrübəsini nəzərə alaraq R. Xələfovu keçmiş SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin "Xəzərdənizneft" İstehsalat Birliyi baş direktorunun müavini, "Xəzərdənizneftqazsənaye" Ümumittifaq Sənaye Birliyi rəisinin müavini vəzifələrinə irəli çəkmişdilər.

Rafiq Xələfov Tovuzda və Zərdabda Kür, İmişlidə Araz, Naxçıvanda Naxçıvançay, Laçında Pircahançay, Qazaxda Ağstafaçay üzərində körpülərin salınmasında bilavasitə rəhbərlik və iştirak edib. Həmin illərdə Lökbatan-Ələt, Bakı- Sumqayıt-H. Z. Tağıyev-Giləzi magistrallarında hərəkəti tənzimləyən körpülər də salınıb.

Azərbaycanın yol tarixində ilk dəfə olaraq şose yollarının uzunmüddətli inkişaf proqramı da (1981–2000-ci illər üçün) onun rəhbərliyi ilə işlənib hazırlanmışdı.

1989–1993-cü illərdə Nazirlər Kabinətinin İşlər İdarəsində şöbə müdiri, baş nazirin müşaviri, 1993-cü ildən başlayaraq "Xalq üçün mallar" Dövlət Konserninin idarə heyətinin sədri vəzifəsində çalışıb.

1997-ci ildə Baş nazirin müavini təyin edilib.

R. Xələfov əməyinə görə orden və medallarla təltif olunmuşdu. İki çağırış Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı seçilmişdi.

## Ailəsi
Fəxriyyə Xələfovanın atasıdır. Rəfiqə Əliyevanın həyat yoldaşıdır.

## İstinadlar
Pac-Man

**Pac-Man** — Namco tərəfindən yaradılan kompüter oyunudur. 1980-ci ildə gün üzünə çıxmış və qısa zamanda populyarlaşmışdır.

Pac-Man'da oyunçu labirint içərisində hərəkət edərək sarı diskləri bitirməyə çalışır. Qarabasma və canavarlardan qaçaraq, hədəfi bütün kiçik diskləri toplamaq olan oyunçu disklərin hamısını toplayınca digər mərhələyə keçir. Daha çox bal toplamaq üçün çıxan meyvələri toplamaq lazımdır. Böyük sarı diskləri aldığında qarabasma və canavarlar rənglərini göyə dəyişirlər və bir müddət yeyiləbilir vəziyyətə gəlirlər. Oyun Yaponiyada Puck-Man olaraq adlandırılırdı. Ancaq bəzi vandallar "P" hərfini "F" ilə dəyişdirincə, oyun Amerikada Pac-Man olaraq çıxdı. İlk dəfə Google Pacman ilə birlikdə 21 may 2010-cu ildə bir jest edərək bu oyunu loqosu yerinə qoymuşdur.

## Həmçinin bax
* Pac-Man World (videooyun, 1999)
* Pac-Man World 2 (videooyun, 2002)
* Pac-Man World 3 (videooyun, 2005)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Piçilemu

**Piçilemu** () — Çilidə şəhər. Çilinin eyni adlı inzibati vilayətinin mərkəzi. Əhalisi 9027 nəfərdir (2002).  Çilinin Kardonal-Koro və O’Hiqqins vilayətinə daxildir.

Ərazi — 749,1&nbsp;km², əhalisi — 13887 (2007), əhali sıxlığı — 18,54 nəfər/km²-dir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı
Bığcıqsızlar

**Bığcıqsızlar** -() Altıayaqlılar yarımtipinin Gizliçənəlilər sinfinə aid olan dəstə.

## Xarici quruluşu
Çox kiçik ölçüləri (0,5-2,0 m) və qurdşəkilli çevik bədəni ilə fərqlənir. Başında bığcıqlar və göz yoxdur. Ağız orqanları deşici-sorucu, zəif, fırçaşəkilli olub, baş kapsulunun içərisinə çəkilmişdir. Döş ayaqları bütövlükdə qısa və ya caynaqlıdır, ancaq qabaq ayaqları qalanlarından xeyli uzundur. Qarıncığın ilk üç seqmentində ayaq çıxıntıları vardır. İnkişafı anamorfozdur, yumurtadan 8 buğumlu qarıncığı olan sürfə çıxır, qabıqqoyma prosesində daha üç seqment əldə edir. Bu cücülərdə başın yanlarında xüsusi orqan – «yalançı gözcüklər» vardır. Görünür, bunlar rütubətin dəyişməsini və havanın vibrasiyasını qavramağa xidmət edir. Tənəffüs orqanları müxtəlifdir. Bir çoxları bədənin bütün səthi ilə, ya da traxeyalarla nəfəs alır. İlkinqanadsızlar arasında bığcıqsızlar dəstəsi bütövlükdə zəif öyrənilmişdir.
 
## Həyat tərzi
Onlar torpaqda, döşənəkdə, nəm yerlərdə yaşayırlar.

## Yayılması
Dünya faunasında 220-yə yaxın, MDB-də 1 növü məlumdur. Avrasiyada yaşayan 90-a yaxın növü məlumdur. Azərbaycanda Eusentomon transitorum Berl. növü torpaqda, meşə döşənəyində, çürüyən kötüklərdə, mamırda yaşayır. Kütləvi yığınlarına nadir hallarda rast gəlmək olur (Bey-Biyenko, 1980).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çəngəlquyruqlar

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

İndiyə qədər çəngəlquyruqların 800-dən çox növü kəşf olunmuşdur. Onlardan 70-i Şimali Amerikada, 2-si isə Avstraliyada yaşayır.

## Fəsilələri
* Campodeidae
* Procampodeidae
* Projapygidae
* Anajapygidae
* Japygidae
* Heterojapygidae
* Dinjapygidae
* Evalljapygidae
* Parajapygidae
* Octostigmatidae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ayaqquyruqlular

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Bəzi xarakterik nümayəndələri su səthində (), otluqda (), qarlı dağlarda () yaşayır.

## Təsnifatı
* *Entomobryomorpha* fəsiləüstü
* *Poduromorpha* fəsiləüstü
* *Symphypleona* fəsiləüstü
* *Neelipleona* fəsiləüstü

## Xarici quruluşu
Ayaqquyruqlular kiçik, adətən 1–2 mm böyüklükdə olan həşəratdır. Tək-tək hallarda 5–10 mm böyüklükdə olan nümayəndələri də vardır. Bədəni uzunsov və ya şarşəkillidir. Bədəndən aydın şəkildə ayrılanbaş hissədə 4-6 buğumlu və yaxşı inkişaf etmiş bığcıqları vardır. Ağız orqanları gəmirici tipdə olub üst və alt çənələri yaxşı inkişaf etmişdir. Maye ilə qidalanan növlərində isə ağız aparatı sancıcı-sorucu tipdədir. Başın yanlarında gözlər vardır ki, bunlar çoxlu sadə gözcüklərdən əmələ gəlmişdir. Ayaqquyruqlularda göz ancaq torpağın səthinə çıxan formalarda olub, daima torpağın içərisində yaşayanlarda olmur.

Döşdə olan 3 buğum qarın hissədən aydın şəkildə ayrılmır. Ayaqları çox da uzun deyildir. Pəncələri bir buğumludur. Qarın hissəsi 6 buğumludur və 3 çıxıntıya malikdir. Birinci buğum alt tərəfdən xüsusi fıra (şişkinliyə) malikdir və qarın borusu adlanır. Üçüncü buğumda qarıncıq adlanan bir cüt fır vardır ki, çəngəl adlanan hissə sakit halda ona bağlanır. Dördüncü buğumun alt tərəfində isə “tullanan çəngəl” adlanan xüsusi orqan vardır. Bu orqan buğumayaqlıların heç birində yoxdur. Bu, sakit halda qarının alt hissəsinə qatlanır və hərəkət vaxtı onun vasitəsilə çox güclü tullanmaq qabiliyyətinə malik olur.

## Yayılması
Ayaqquyruqlular müxtəlif şəraitdə yaşayaraq, bütün Yer kürəsində geniş yayılmışdır. Bununla belə, onlar rütubətli yerlərdə daha çox olurlar. Bir çox növləri isə aşağı temperaturda daha fəal olur və bəzən Arktikada onlara kütləvi şəkildə qarın üzərində rast gəlinir. Ayaqquyruqlular dəstəsinin 2000-ə qədər növü məlumdur. Keçmiş SSRİ-də onun 300 növü qeydə alınmışdır. Azərbaycanda 66 növü qeyd edilmişdir.

## Həyat tərzi
Ayaqquyruqlular bitki çürüntüləri olan yerlərdə, torpaqda, mamırlıqda, tökülmüş yarpaqların altında, ağac kötüklərində, qismən də suda yaşayırlar. Üzvi qalıqlarla qidalanaaq heyvan cəmdəklərinin parçalanmasında, maddələrin dövranında və torpaq əmələgəlmə prosesində mühüm rol oynayırlar. Bəzən torpağın 1m2  sahəsində onların sayı on minlərlə olur. qəbiristanlıqlarda yaşayan və insan meyitlərinin parçalanmasında iştirak edən növləri də məlumdur. Məsələn, yaşıl simintur bitkilərin zərif yaşıl hissəsi ilə qidalanır və onlara zərər verir. Avstraliyada bu növ, yonca bitkisinin zərərvericisi hesab edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Rüstəm Minnexanov

**Rüstəm Nurqali oğlu Minnexanov** (; ) — Rusiya Federasiyası dövlət və siyasi xadimi.

25 mart 2010-cu ildən Tatarıstan Respublikasının Prezidenti (Rəisi) vəzifəsindədir.

"Tatneft" Səhmdar Cəmiyyətinin Direktorlar Şurasının sədridir, "Татнефтехиминвест-холдинг" Səhmdar Cəmiyyətinin Direktorlar Şurasının sədridir.

18 dekabr 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında dostluq və əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib.

## İstinadlar

* http://prav.tatar.ru/rus/premier.htm
* http://info.tatcenter.ru/whoiswho/21.htm 
* Рустам Минниханов в Лентапедии
* Статья "Татарстан после 25 марта" в журнале "Деловой квартал — Казань"
* Видео: Рустам Минниханов выходит из автомобиля после аварии
* Видео: Рустам Минниханов на выездном совещании в Химграде
* Видео: Инаугурация президента Татарстана
Fıstıqçiçəklilər

**** () —  aləminə aid bitki dəstəsi.

## Təsnifatı
* Tozağacıkimilər (*Betulaceae*) fəsiləsi
* Kazuarinakimilər (*Casuarinaceae*) fəsiləsi
* Fıstıqkimilər (*Fagaceae*) fəsiləsi
* Qozkimilər (*Juglandaceae*) fəsiləsi
* Myricaceae (*Myricaceae*) fəsiləsi
* Nothofagaceae (*Nothofagaceae*) fəsiləsi
* *[[Ticodendraceae]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çovdar (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Çovdarın vətəni Qafqazın, Kiçik və Orta Asiyanın dağətəyi rayonlarıdır. Çovdar payızlıq buğda və arpanın əkinlərində bitən alaq otları növündən yaranıb. Çovdar e.ə. I–II minillikdə Dnepr, Dnestr, Oka çaylarının hövzələrində, İsveçrənin, Macarıstanın, Danimarkanın ərazilərində becərilirdi. Çovdarın əkin sahələri barədə məlumata ilk dəfə XI-XII əsrlərin əlyazmalarında rast gəlmək mümkündür. O bir sıra Avropa ölkələrində geniş yayılmışdır.

## İstifadəsi
Çovdar unundan çörək bişirilir. O, buğdanın məhdudiyyətli istehsalı olan rayonlarda əsas çörək bitkisidir. Çovdar çörəyi spesifik dadı və qoxusu ilə seçilir. Xüsusilə də o ələnmiş undan daha yaxşı alınır. Dad və həzm edilmə keyfiyyətlərinə görə yalnız buğda çörəyindən geri qalır. Fiziki iş zamanı çovdar çörəyinin həzm edilməsi daha sürətlənir. Çovdar çorəyi tərkibinə və xüsusiyyətlərinə görə buğdadan istehsal edilən məmulatları tamamlayır. Çovdarın dəni həmçinin qarışıq yem, spirt və nişasta-patoka sənayesində istifadə edilir.

## Xüsusiyyətləri
Çovdar payızlıq bitkidir. O buğda ilə müqayisədə becərilmə şəraitinə daha az tələbkardır və buğdanın bitmədiyi bölgələrdə də becərilə bilər. Zülalın orta miqdarı (10 faiz) buğdadan azdır və dəyişmə həddi daha kiçikdir. Bununla yanaşı, dənli bitkilər üçün əvəzedilməz amin turşurarı (lizin və treonin) çovdar ununda buğda unu ilə müqayisədə 1,5 dəfə artıqdır. Zülallı maddələrin suda həll olunması keyfiyyətləri yüksəkdir (təxminən 30 faiz). Adi testaparılma şəraitində çovdarın zülalının tərkibində olan xəmirə yapışqanlıq xassəsi verən zülali maddə əmələ gətirmir. Buğda ununda çörəyin keyfiyyəti üçün müəyyənedici rolu zülali-proteinaz kompleks oynayırsa, çovdar ununda amilolitik fermentlərin fəallığı, əsasən də α-amilazlarilə səciyyələnən karbohidrat-amilaz kompleksi əhəmiyyət kəsb edir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Kələmkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Kələmkimilər fəsiləsinin ən tanınmış nümayəndəsi kələmdir. Mədəni nümayəndələri ağbaş kələm, gül kələm, kolrabi kələmi, Brüssel kələmi, vəzəri, turp və s.-dir.

Yabanı nümayəndələri isə yabanı kələm, vəzərək, çöl xardalı, quduzotu, sarılıqotu, quşəppəyi və s.-dir.

Kələmkimilər fəsiləsinin 3 minə yaxın növü var. Əksrəriyyəti ot bitkisidir. Bəzilərində əsas köklər yoğunlaşaraq meyvəköklər əmələ gətirir. Yarpaqları gövdə üzərində növbəli düzülür. Çiçəkləri əksər hallarda sadə salxım çiçək qrupunda toplanır. Çiçəyin kasa yarpaqları və ləçəkləri 4 ədəddir. Ləçəkləri xaç şəklində düzülmüşdür. 6 ədəd erkəkciyin 4-ü uzun, 2-si qısadır. Ətirli və nektarlı çiçəkləri həşəratla tozlanır. Meyvəsi əksərən buynuzməyvə və ya buynuzcuqdur.

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Südləyənkimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

Südləyənkimilər fəsiləsinə əsasən Afrika, Cənubi Amerika və Cənubi və Cənub Şərqi Asiyanın tropik və subtropik zonalarında yayılan 300-ə qədər cins daxildir. Həyat formaları son dərəcə rəngarəngdir. Ağac kol və lianlarla yanaşı kaktuslara bənzəyən gövdəli sukkulentlər, su bitkiləri və otlar da təsadüf edilirlər. Fəsilənin nümayəndələrinin təqribən 3-də 1-də, bəzən zəhərli olan südəbənzər şirə (lateks) vardır. Yarpaqlar növbəlidir, bəzən qarşılıqlı və ya topa şəklində yerləşmişlər, sadədirlər, nadirən mürəkkəb olub, yarpaqaltlığına malikdirlər, bəzən də tikanlara çevrilmişlər. Çiçəklər ayrıcinslidir, aktinomorfdur, çətirşəkilli süpürgəyəbənzər və ya sünbülşəkilli çiçəkqrupunda toplanmışlar. Birevli və ya ikievli bitkilərdir. Çiçəkyanlığı zəif inkişaf etmişdir, əksərən kasacığabənzərdir, nadirən ikiqatdır, beşüzvlüdür. Erkək çiçəklərdə erkəkciklərin sayı birdən qeyri-müəyyən saya qədərdir. Dişi çiçəyin gineseyi bitişmiş 3 ədəd meyvəyarpağından təşkil olunmuşdur, sütuncuqlar sərbəstdir və ya əsasında bitişmişlər, əksərən ikidilimlidirlər, hər sütüncuqda 1 neçə dişicikağızı ola bilər. Meyvəsi senokarpdır. Toxumlar xeyli iridir,zəngin endospermə və düzquruluşlu rüşeymə malikdirlər.

Fəsilənin nümayəndələrindən Braziliya heveyasını (Hevea brasiliensis) və südləyənin (Euphorbia) çox sayda növlərini göstərmək olar. Braziliya heveyasının südəbənzər şirəsindən kauçuk alırlar, südləyənin növləri isə bəzək bitkisi kimi bəzən becərilirlər. Gənəgərçək və sekurineqa bitkiləri tibbi əhəmiyyətə malikdirlər.

## Cinsləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İskəndər xan Xoyski

**İskəndər xan Kəlbəli xan oğlu Xoyski** () — Çar ordusuun general-leytenantı, Fətəli xan Xoyskinin atası.

## Həyatı
İskəndər xan Kəlbəli xan oğlu 1820-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. İlk təhsilini ailədə almışdır. 19 noyabr 1841-ci ildə Zaqafqaziya atlı-müsəlman alayında naib kimi xidmətə başlamışdı. 22 oktyabr 1847-ci ildə Leyb-Qvardiyaya kornet rütbəsində dəyişilmişdi. 6 dekabr 1852-ci ildə ştabs-rotmisr, 15 aprel 1854-cü ildə totmistr rütbələri almışdı.

İskəndər xan Xoyski 15 may 1883-cü ildə general-mayor, 16 dekabr 1889-cu ildə general-leytenant rütbələri almışdı.

İskəndər xan Xoyski 16 iyul 1894-cü ildə vəfat edib.

## Ailəsi
İskəndər xan birinci nikahda Səadət bəyim İsmayıl xan qızı Dünbili ilə, ikinci nikahda Şəhribanu xanım Molla Hacı Zeynal qızı Şəkili ilə ailə qurmuşdu. Birinci nikahdan Cahangir xan adlı oğlu, Səltənət bəyim adlı qızı, ikinci nikahdan Hüseynqulu xan, Fətəli xan, Abbasqulu xan, Rüstəm xan adlı oğlanları, Tubu bəyim adlı qızı vardı.

## Mükafatları
İskəndər xan Xoyski 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (23.02.1849), 2-ci dərəcəli "Müqəddəs Stanislav",(4.07. 1859), 4-cü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" (27.09.1871), 2-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" (16.11.1871) ordenləri, qılınc, Georgi xaçı (11.10.1914) və başqa təltiflərə layiq görülmüşdü.

## Maraqlı faktlar
İskəndər xan öz böyük nəsli üçün Gəncənin Səbskar məzarlığında iri bir məqbərə tikdirmişdi. Orada uyumaq yalnız iki övladına qismət olub: oğlu Cahangir xan Xoyskiyə və qızı Tutubəyimə. Digər övladları isə bolşevik işğalından sonra ya ölkədən getməli olmuş, getməyənlər isə ya güllələnmiş və ya sürgünə göndərilmişdir.

## İstinadlar
Makinskilər

**Makinskilər** — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.

## Soyun yaranması
Bu soy Oğuzların boylarından biri olan Bayat elindən çıxıb. Bayat elinin böyük qollarından biri indiki Cənubi Azərbaycanda yerləşən Maku bölgəsində məskunlaşmışdı.

Elin başçısı olan Əhməd sultan 1729-cu ildə Nadir şah Qırxlı-Əfşarın yaratdığı orduya qoşulmuşdu. 1747-ci ildə Əhməd sultan Nadir şahın ölümündən sonra, onun arvadlarından birini götürüb Makuya gələrək, burada Maku xanlığını yaratmış, və "xan" titulunu qazanaraq Əhməd xan olmuşdur. Əhməd xan 1778-ci ildə vəfat edib.

Əhməd xanın Hüseyn xan və Həsən xan adlı oğlanları vardı. Hüseyn xanın oğlanlarından biri Əhməd xan İrəvan şəhərinə köçərək burda məskunlaşdı. Onun törəmələri xanlıq dönəmində Bayati-Maku (yəni "Maku bayatları, Makulu bayatlar"), rus üsul-idarəsi dövründə isə Makinski (, yəni "Makulu, Makudan olan") soyadı daşıyırdılar.

Sənəd — İrəvan şəhər notariusu H. Qazıyevin 1895-ci ilin akt kitabından çıxarışında bu, tam açıqlığı ilə göstərilmişdir. Çıxarışda yazılır:

## Soyun tanınmış nümayəndələri

* Əhməd xan Makinski — Rusiya İmperator Ordusunun hərbçisi, mayor.
* Pənah xan Makinski — İrəvan Şəhər Dumasının üzvü, kollej müşaviri.
* Əli xan Makinski — İrəvan Şəhər Dumasının üzvü, mülkədar.
* Teymur bəy Makinski — Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatının fəal üzvü, ictimai-siyasi xadim. Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyasının və Zaqafqaziya Federasiyasının süqutundan sonra isə Azərbaycan Milli Şurasının üzvü.
* Zülfüqar bəy Makinski — hüquqşünas, Himayəçilik nazirliyinin İrəvanda müvəkkili.
* Abbasəli bəy Makinski — hüquqşünas, Xarici işlər nazirliyinin tərcüməçisi, Azərbaycan Parlamentinin üzvü.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Bayat eli, "Soy" dərgisi, 1 (33). 2010.
* 

## Həmçinin bax
* Maku xanlığı

## Xarici keçidlər
Avropanın mədəniyyət paytaxtı

**Avropanın mədəniyyət paytaxtları** — Avropa Birliyinin təşəbbüsü. Hər il qitənin bir şəhəri onun mədəniyyət mərkəzi seçilərək onun mədəni inkişafına diqqət cəlb edilir.

Avropanın mədəniyyət mərkəzi elan edilməsi həmin şəhərə əlavə maliyyə vəsaitləri yönəldir ki, bu da onun mədəni müəssisələrinin yenilənməsinə səbəb olur. Məsələn, Portunun (Portuqaliya) mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi orada gözəl bir Portu Musiqi Evinin inşasına səbəb oldu.

Avropanın birinci mədəniyyət paytaxtı Avropa Birliyi tərəfindən 1985-ci ildə Afina elan edilib.

Sonradan anoloji olaraq 1990-cı illərin axırlarından Ərəb mədəniyyət paytaxtı və Amerikanın mədəniyyət paytaxtı təşəbbüsləri də meydana gəldi.

## Avropanın mədəniyyət paytaxtlarının siyahısı
* 1985:  Afina, Yunanıstan
* 1986:  Florensiya, İtaliya
* 1987:  Аmsterdam, Niderland
* 1988:  Qərbi Berlin, Almaniya
* 1989:  Paris, Fransa
* 1990:  Qlazqo, Böyük Britaniya
* 1991:  Dublin, İrlandiya
* 1992:  Madrid, İspaniya
* 1993:  Antverpen, Belçika
* 1994:  Lissabon, Portuqaliya
* 1995:  Lüksemburq (şəhər), Lüksemburq
* 1996:  Kopenhagen, Danimarka
* 1997:  Saloniki, Yunanıstan
* 1998:  Stokholm, İsveç
* 1999:  Veymar, Almaniya
* 2000:  Avinyon, Fransa,  Bergen, Norveç,  Bolonya, İtaliya,  Brüssel, Belçika,  Helsinki, Finlandiya,  Krakov, Polşa,  Praqa, Çexiya,  Reykyavik, İslandiya,  Santyaqo-de-Kompostela, İspaniya
* 2001:  Porto, Portuqaliya,  Rotterdam, Niderland
* 2002:  Bryüqqe, Belçika,  Salamanka, İspaniya
* 2003:  Qras, Avstriya
* 2004:  Genuya, İtaliya,  Lill, Fransa
* 2005:  Kork, İrlandiya
* 2006:  Patrı, Yunanıstan
* 2007:  Sibiu, Rumıniya,  Lüksümburq (şəhər), Lüksemburq, ( Belçika, Almaniya, Fransa, Lüksemburq adından)
* 2008:  Lverpul, Böyük Britaniya,  Stavenger, Norveç
* 2009:  Vilnüs, Litva,  Lins, Avstriya
* 2010:  Essen, Almaniya
* 2010:  İstanbul, Türkiyə
* 2010:  Peç, Macarıstan
* 2011:  Turku, Finlandiya,  Tallin, Estoniya
* 2012:  Qimaraynş, Portuqaliya,  Maribor, Sloveniya
* 2013:  Marsel, Fransa,  Koşise, Slovakiya
* 2014:  Umeo, İsveç,  Riqa, Latviya
* 2015: , 
* 2016:  San Sebastian, İspaniya, 
* 2017: , 
* 2018: , 
* 2019:  Matera, :
* 2020:  Galway, İrlandiya,  Rijeka, Xorvatiya
* 2021:  Timișoara, Rumıniya,  Novi Sad, Serbiya

## Mənbə
* Mittag, Jürgen (Hg.): "Die Idee der Kulturhauptstadt Europas. Anfänge, Ausgestaltung und Auswirkungen Europäischer Kulturpolitik." Essen 2008.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Mədəniyyət
* Paytaxt