open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mustafa xan Şiftə

**Mustafa xan Şiftə** (1809 - 1869)—Urdu ədəbiyatının tanınmış şairi.

## Həyatı

Nəvab Mustafa xan, əslən Bengaş tayfasına mənsup bir patandır. Babası Vəli Dad xan, II Şah Aləm (1754-1806)in səltənəti sırasında Kuhata bağlı Bangaşadan Dehliyə gəlmişdir. Bir tayfa rəisi olan atası Nəvab Mustafa xan, Şərqi Hindistan Şirkəti gücləriylə savaş halındəkı Raca Sindhianın ordusunda yüksək bir vəzifədəydi. Sindhianın məğlubiyyətə uğradılmasından sonra, Lord Lakenin səflərinə keçən Mustafa xan, savaşan güclər arasında barış və anlayışın təmin edilməsindəki xidmətlərindən dolayı Şərqi Hindistan Şirkəti tərəfindən Hodəl və Palval cagiri  ilə mükafatlandırıldı. 1813-cü ildə böyük oğlu Nəvab Mustafa xan Şiftə üçün Cahangirabad cagirini də aldı. Güclü bir olasılıkla Nəvab Mustafa xan 1817-ci ildə Dehlidə öldü.

Nəvab Məhəmməd Mustafa xan Şiftə, 1809-cu ildə Dehlidə dünyaya gəldi . İlk təhsilini o zamanın adətlərinə uyğun olaraq evində aldı. Mianci Malamal, Mövlanə Haci Məhəmməd Nur Dəhləvi, Mövləvi Kərəmullah Dəhləvi, Şeyx Abdullah Sirac Hənəfi və Şeyx Məhəmməd Abid Sindhi, qaynaqlarda müəllimləri arasında zikr edilir. Dini və ruhani olaraq da Şah Məhəmməd İshaq Nəqşibəndiyə intisablıdır. Eyni zamanda at və silah işlətmə ilə də yaxşı bir təlim almışdı.

19-20 yaşlarında, yəni 1828-1829-cu illərdə  Şiftə Ramcu adında və eyni zamanda şeir yazan və şeirlərində “Nəzakət” təxəllüsünü işlədən bir tavaifə  aşiq oldu .. Bu eşq 1838-ci ildə acı bir şəkildə sona yetdi. Mart 1839-cu ildə babası və nənəsi ilə birlikdə həccə getdi. 1841-ci ildə iki il altı günlük bir müddətdən sonra Dehliyə geri döndü. Həcc dönüşündən sonra 1843-cü il və  ardından 1850-1851-ci illərdə  iki dəfə evləndi. 1857-ci ildə müstəqillik savaşına qatıldı. Savaşdan sonra milliətçilərin məğlubiyyətə uğradılmasını təqibən Şiftə suçlu hesab edildi və maaşı durdurularaq cagiri əlindən alındı. Ayrıca yeddi il həbsə məhkum edildi. Sonrakı illərdə başvurusu üzərinə həbs cəzası qaldırılaraq cagiri özünə qaytarıldı. Sərbəst buraxılmasından sonra həyatının böyük bir qismini Cahangirabadda keçirdi və Dehliyə çox seyrək olaraq getdi. Həyatının sonlarına doğru şəkər və xərçəng xəstəliklərinə yaxalandı .. 11 iyul 1869-cu ildə vəfat edərək Dehlidəki ailə məzarlığına dəfn edildi. Alim, təsəvvüf əhli, din adamı, şair, yazıçı və məqam sahibi bir çox dostu vardı.

## Ədəbiyyat
*Hakim Əbül-Kāsım Mir Kudrətullah Kāsım, Məcmua-i Naġz (nşr. Mahmud Şirvani), Lahor, 1933, II, 229-254; 
*M. Mustafa Xan Şiftə, Gülşən-i Biħar (nşr. Kəlbəli xan Faik), Lahor, 1973, s. 570-595.

## İstinadlar
Fearless Iranians from Hell

**Fearless Iranians From Hell** () — 1983-cü ildə San-Antonio, Texasda qurulmuş hardkor/pank qrupu. Qrupun yaradıcısı Əmir Mamori İran İslam İnqilabından sonra ailəsi ilə San-Antonioya qaçmış cənubi azərbaycanlıdır. Qrupun mahnılarının sözləri əsasən sarkastik olub, dünyanı bir islamçının gözündən görərək nəql edir. Qrupun ilk albomu olan *[[Die for Allah]]*-da „Chant“ (İlahi nəğmə) mahnısının və *[[Foolish Americans]]* albomunda „Decade“ mahnısının sözləri Azərbaycan dilindədir.

## Diskoqrafiya
* *Fearless Iranians from Hell (Cəhənnəmdən gəlmiş qorxusuz iranlılar)* (EP, 1986)
* *Die for Allah (Allah üçün öl)* (1987)
* *Holy War (Müqəddəs müharibə)* (1988)
* *Foolish Americans (Axmaq amerikanlar)* (1990)
* *Peace Through Power (İqtidar sayəsində sülh)* (EP, 2008)

## Linklər
MySpace səhifəsi

„Chant“ (İlahi nəğmə) mahnısı

„Decade“ (Onillik) mahnısı

## İstinadlar
Munnan Darxan

**Munnan Darxan** — Yakutların XVI əsrdəki toyonu.

## Həyatı
Bacey Darxan və Xanqalasın oğlu idi. Atası kimi tunquslara qarşı mübarizə aparmış, lakin Tuymada yaxınlığında məğlub olub öldürülmüşdü. Vəsiyyətinə əsasən yerinə ən böyük oğlu Tigin Darxan keçmişdir. Digər oğlunun adı isə Usun Oyun idi.
Dosım Satpayev

**Dosım Satpayev** (; tam adı: **Dosım Asılbekoviç Satpayev**; d. 3 avqust 1974, Almatı, Qazaxıstan SSR, SSRİ) — Qazaxıstan dövlət xadimi, politoloq, Qazaxıstan Risk Qruplarının Qiymətləndirilməsi İnstitutunun direktoru.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Bacey Darxan

**Bacey —** (, Bacı) XVI əsrdə Yakutiyanın Xanqalas ulusunda yaşamışdır. Müstəqil Yakutiya toyonlarının sülaləsini başlatmışdır. Bacey özünə *Tüsülge Darxan* titulunu seçmişdi.

## Həyatı
Həyatı haqqında çox şey bilinmir. Bacey toyon yakut xalqının əfsanəvi qəhrəmanlarından biri hesab olunur. Yerli inanca görə o çox varlı biri olmuşdur.

## Ailəsi və ölümü
4 həyat yoldaşı və 2 oğlu olduğu məlumdur. Oğulları:
* Munnan Darxan
* Moldoqor
XVI əsrdə Bacey Darxan tunquslarla müharibə zamanı öldürülmüşdür.
## İstinadlar
Tigin Darxan

**Tigin Darxan (**yak. *Тыгын Дархан***)** — Saxa xalq qəhrəmanı, toyon.

## Həyatı
XVI əsrdə Saxanın Tuymada qəsəbəsində doğulmuşdu. Munnan Darxanın oğlu idi. Atasının ölümündən sonra tunqusları məğlub etmiş, Lena çayının sahilinədək Yakutiyanı birləşdirmişdi. Hökmdarlığının son dövründə Yenisey kazaklarının hücumuna uğrayan Tigin Darxan 1632-ci ildə ölmüşdür.

## Ailəsi
Ölümündən sonra oğullarına knyaz titulu verilərək dvoryan sinfinə daxil edilmişdi. Oğulları:
* Beceke
* Ekurey
* Çallay
* Usun Oyun
1642-ci ildə Tiginin oğulları üsyana başladı və 700 nəfər əsgərlə yığaraq Yakutsk şəhərini mühasirəyə aldılar. Lakin toyonlar arasındakı anlaşmazlıq mühasirənin götürülməsinə səbəb oldu. May-İyun aylarında, buzların açılmasından sonra Yakutsk kazaklarının komandanı Pyotr Qolovin əks-hücuma keçərək üsyançıları məğlub etdi və Tiginin oğullarını diri-diri yandırdı. Bu əməllərinə görə isə çar Mixail Romanov tərəfindən cəzalandırıldı.
Malik İbrahim piri

**Malik İbrahim piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərinin şərqində, Qaradağın ətəyində, eyniadlı qəbiristanlıqda yerləşən ziyarətgah.

Ziyarətgah Malik İbrahim qəbiristanlığının mərkəzində böyük bir binadan ibarətdir. Binanın qərb və cənub tərəfində balkon düzəldilmişdir. Cənub tərəfdəki otaqda bir qəbir vardır. Üzərində epiqrafik sənəd-kitabə olmadığı üçün qəbrin kimə məxsus olduğunu müəyyən etmək mümkün deyildir. El arasındakı fikrə görə bu qəbirdə şiələrin üçüncü imamı Hüseynin Kərbalada şəhid olmasından sonra onun qisasını almaq üçün VII əsrin sonlarında başlayan hərəkatın rəhbərlərindən biri olan sərkərdə İbrahim Əjdərin oğlu Malik dəfn edilmişdir. Dini ədəbiyyatdan məlumdur ki, İbrahim Əjdər həlak olduqdan sonra övladları təqib olunmuş, bu səbəbdən də didərgin düşmüş, bəziləri Azərbaycana gələrək orada məskən salmış, oğlanlarından Malik Ordubadda, Malik Əjdər isə Laçın rayonunun Cicimli kəndində dəfn edilmişdir. Cicimli kənd qəbiristanlığında erməni işğalınadək salamat qalan və XI-XII əsrlərə aid edilən Malik Əjdər türbəsi bölgənin məşhur ziyarətgahlarından biri idi. Ordubadda dəfn olunan Malikin qəbri də dəfn olunduğu zamandan ziyarətgaha çevrilmişdir. Qəbir olan binanın qərbdən giriş qapısının baş tərəfində, gəc üzərində rənglə *"Malik ibn İbrahim"* sözləri yazılmışdır. XX yüzilliyin 80-ci illərində bina təmir edilərkən həmin kitabə məhv edilmiş və Fərruxzad bəyin hicri 962, miladi 1554/1555-ci ildə vəfat etmiş oğlu Məhəmməd bəyə aid sənduqə tipli qəbirüstü xatirə abidəsini yanlış olaraq gətirib həmin qəbrin üstünə qoymuşlar. Pir-ziyarətgah Ordubad şəhərinin və bölgənin əhalisi tərəfindən ziyarət edilir. Pirdən bir qədər aralı, cənub tərəfdə ziyarətgaha çevrilmiş sufi şeyxi Şeyx Əbu Səidin qəbri vardır. El arasında "Şeyxin qəbri" adlanan bu qəbrə də əhali böyük hörmət və ehti ramla yanaşır, ziyarət edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Nemət M. Azərbaycanda pirlər. Bakı: 1992;
* Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.

## Həmçinin bax
* Malik İbrahim qəbiristanlığı
Meydantəpə yaşayış yeri

**Meydantəpə yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Cəhri kəndi ərazisində, Naxçıvan şəhərindən 14&nbsp;km şimalda, Naxçıvançayın sağ sahilində qədim yaşayış yeri.

Sahəsi təqribən 10 ha, mədəni təbəqənin qalınlığı bəzi yerlərdə 4 metrə yaxındır. Alt təbəqə İlk Dəmir dövrünə, üst təbəqə Antik dövrə aiddir.

Əlverişli şəraitdə yerləşməsi burada əkinçilik və maldarlığın güclü olduğunu söyləməyə imkan verir. Bir tərəfdən Naxçıvançayın sahilində yerləşməsi, digər tərəfdən Cəhri çayından ayrılan Novkeçən arxının, eyni zamanda Cin dərəsi ilə gələn suların buranı tutması ərazinin iqtisadi inkişafında ciddi rol oynamışdır. Arxeoloq V.Əliyevə görə bir zamanlar Cəhriçay bu dərədən keçərək Naxçıvançaya qovuşmuşdur. Tədqiqatlar zamanı yaşayış evlərinin qalıqları aşkar edilmişdir. Onların aşağı hissəsi daşla, yuxarısı çiy kərpic və möhrə ilə işlənmişdir. Qazıntılar zamanı buradan çəhrayı və boz rəngli gil qab qırıqları, dəmir məmulatı, daşdan əmək alətləri və s. tapılmışdır. Meydantəpədə Antik dövrə aid küp qəbirlər aşkar edilmişdir.

Əldə edilmiş arxeoloji materiallara əsasən məlum olmuşdur ki, Meydantəpədə ərazisində yaşayış e.ə. I minillikdən bizim eranın əvvəllərinə qədər davam etmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Bədəlov Ə.H. Meydantəpə abidəsi. S.M.Qazıyevin anadan olmasının 100 illiyinə həsr edilmiş elmi sessiyanın materialları, Bakı: 1994;
* Qədirzadə H.Q. Cəhriçay vadisi: m.ö.4 minillikdən günümüzədək. N.: 2007.
Milax məscidi

**Milax məscidi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Milax kəndi ərazisində XIX əsrə aid memarlıq abidəsi.

Möhrəvə çiy kərpicdən tikilmiş məscid uçduğundan XX əsrin sonlarında daş və kərpic materialı ilə yenidən inşa olunmuşdur. Planda kvadrat formaya yaxın olan məscidin sahəsi 134 m²-dir. İbadət zalı iki sıra sütunla üç yerə bölünmüşdür. İbadət zalının hündürlüyü 6 metrdir.

Məscidin böyük girişi, eyvanı, cənub tərəfindən, kişilərə məxsus zala açılır. İbadət zalının cənub divarında hündür və ensiz sivri tağ formalı mehrab taxçası yerləşdirilib. Məscidin daxili divarlarından çıxarılmış konsollar üzərində yerləşdirilmiş eyvan (eni 1,4 metr) qadınların ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulub. Qadınların ibadət yerinə məscidin cənub tərəfdə inşa olunmuş eyvanından daxil olmaq mümkündür. Məscid salonun cənub, şərq və qərb divarlarında yerləşdirilmiş ensiz pəncərələr (0,8 x 0,8 metr) vasitəsilə işıqlandırılır. Cənub divarında qoyulmuş kvadrat formalı taxça var. Məscidin bərpası zamanı ona diametri 1,2 metr olan minarə əlavə edilmişdir.

## İstinadlar
Mingis məscidi

**Mingis məscidi** — Azərbaycan Respublikasının Ordubad şəhərinin Mingis məhəlləsində yerləşən məscid və tarix-memarlıq abidəsi.

XVII əsrə aid olan məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

## Haqqında

### Tarixi
Mingis məscidi Ordubad şəhərinin Mingis məhəlləsində yerləşir. Vaxtilə giriş qapısının baş tərəfində qoyulmuş mərmər lövhə üzərindəki kitabədən aydın olur ki, məscid hicri-qəməri təqvimlə 1088-ci ildə, miladi 1677-ci ildə Əbdülhüseyn Ordubadinin oğlu Məhəmməd Hadi tərəfindən bərpa etdirilib. Kitabədə adı qeyd olunan və məscidi bərpa etdirən Məhəmməd Hadinin atası Əbdülhüseyn Ordubadi I Şah Abbasın baş vəziri, Etimad əd-Dövlə Hatəm bəy Ordubadinin qardaşı Hacı Ədhəm bəyin oğludur. Əbdülhüseyn Ordubadi Səfəvi hökmdarı I Şah Səfinin dövründə (1629-1642-ci illər) sarayın baş münşisi yəni, sarayda fəaliyyət göstərən katiblərin rəhbəri olub.

XVII əsrin 2-ci yarısında bərpa etdirilən məscidin inşa tarixi daha əvvəlki dövrlərə aiddir. Azərbaycanda sovet işğalından sonra rəsmi olaraq 1928-ci ildən dinlə mübarizəyə başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsə və sinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verdi. Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1933-cü ildə isə 17 idi. Zaman keçdikcə istifadəsiz qalmış məscid illərlə yarımuçuq vəziyyətdə olub. 

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid 2001-ci ildə şəhər sakinlərinin təşəbbüsü ilə bərpa edilib. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.

### Memarlığı
Məscidin 1677-ci ildə bərpa edilməsindən xəbər verən kitabə bərpa zamanı qapının sağ tərəfində divara hörülüb. Girişi şimal tərəfdəndir.  İbadət zalı geniş və işıqlıdır. Abidənin düzxətli tavanı mərkəzdə qoyulmuş sütunlar və salonun kənar divarlarının üstündə yerləşdirilmişdir. Yamacda tikildiyi üçün şimal tərəfdən bir, cənub tərəfdən ikimərtəbəlidir. Məscidin əsas girişi şimal tərəfdəndir. Sadə üslubda tikilən abidədə dövrünün memarlıq üslubuna uyğun olaraq dekorativ elementlərdən istifadə edilməyib. Mingis məhəlləsində başqa kiçik məscidlər olduğu üçün bu məscid məhəllənin əsas məscidi sayılır. Məscidin cənub hisəsinə açılan birinci mərtəbəsindən təsərrüfat işləri üçün istifadə edilir.

## İstinadlar
Ləkətağ körpüsü

**Ləkətağ körpüsü** — Culfa rayonunun Ləkətağ kəndində, Səfəvilər dövründə Əlincəçayın üzərində salınmış tarixi memarlıq abidəsi, körpü.

Ləkətağ körpüsü Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb. 

## Haqqında
Ləkətağ körpüsü XVI–XVII əsrlərdə, Səfəvilər dövründə tikilib. Naxçıvan memarlıq məktəbinin nümunəsi körpü bir aşırımlıdır və Əlincəçayın sol sahilində yerləşən digər Culfa kəndlərini Ləkətağ ilə əlaqələndirmək məqsədilə inşa olunub. Ərəfsə və Ləkətağ kəndlərinin arasında yerləşən bu körpüyə insanlar bəzən "Ərəfsə körpüsü", "Culfa körpüsü" də deyirlər.

Tağvari formada olan körpü müxtəlif həcmli çay və dağ daşlarından tikilib. Onun tağı kənarlarda yonulmuş ağ daşlardan, ortada isə müxtəlif çay daşları ilə hörülüb. Bərkidici maddə kimi iri qum və əhəng qarışığı olan gəcdən istifadə olunub. Aşağı hissədə körpünün eni 7 metrdir. Onun hündürlüyü daş özülə qədər 5, çaya qədər 6,5 metrdir. Körpünün eni 2,7 metrdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə Ləkətağ körpüsü ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

2019-cu ildə dağılma təhlükəsi olan körpü bərpa olunub. Körpünün sağ və sol tərəflərində divarları bərkidilib, dayaqları möhkəmləndirilib. Çay yatağında yayılan suyun sərbəst keçməsinə imkan yaratmaq məqsədilə körpünün sol hissəsində əlavə olaraq 3 kiçik suötürücü tağ qurulub.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
*
Ternate

**Ternate** () — Molukk adalarına daxil olan və İndoneziyanın şərqində yerləşir. Halmaheranın qərbində möve tutur. Keçmişdə Ternate sultanlığının mərkəzi olmuşdur.

Qonşu Tidore adası kimi konusvari formaya malikdir. Müsəlman sultanlığı uzun sürən hakimiyyətə malik olmuşdur. Mıxək istehsalından böyük miqdarda gəlir əldə edilirdi. Bu ədvadan əldə edilən gəlir sultanlığın çiçəklənməsinə səbəb olmuşdur. Ternate sultanlığı Molukk adalarının çoxuna təsir güçünə malik olmuşdur.

Hazırda adada yerləşən Ternate şəhəri Şimali Maluk vilayətinin mərkəzidir.  
## Coğrafiyası

Adada hazırda fəaliyyətdə olan Qamalama vulkanı vardır (1715 м). Vulkan 1840-cı ildə adanın qərb hisdəsinin böyük ərazisini dağıtmışdır. XX əsrin sonlarına yaxın (1980, 1983 və 1994) bir necə dəfə püskürmə baş vermişfir.  
Hazırda adanın sagəsi 76&nbsp;km² təşkil edir. 2003-ci il məlumatına gör adada 145 143 insan yaşayır.

Adanın şimal-şərqində aeroport vardır. .

Batu Anqus adlı lava novu adanın şimal-şərqində yerləşir. 
Seysmik cəhətdən aktiv bölgədə yerləşir. Tez-tez vulkan püskürmələri və zəlzələlər baş verir.
## İnzibati bölgü
Ternate dörd rayona bölünür:
* Palau Ternate
* Monti
* Şimali Ternate
* Cənubi Ternate.
İnzibati cəhətdən mətkəzi Ternate şəhəridir. Ternate Şimali Maluku vilayətinin mərkəzidir.  
## Ternate siti
Ternate siti () hava limanından 10&nbsp;km aralıda yerləşir. Vilsyətin ən iri şəhəridir. Sultanın sarayı 1796-cı ildə inşa edilmişdir. Hazırda burada muzey fəaliyyət göstərir. Böyük dəniz limanı hollandlar tərəfindən inşa edilmişdir.

## Nəqliyyat
Hava əlaqəsi adada yerləşən və sultan Babulli adını daşıyan hava limanıdır. Bura hava əlaqələri *Lion Air*, *Merpati Nusantara Airlines*, *Garuda Indonesia*, *Batavia Air* və *Sriwijaya Air* şirkətləri ilə həyata keçirilir. Üstəlik digər adalarla əlaqə dəniz limanı ilə də yaradılır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Andaya, Leonard Y (1993). *The world of Maluku: eastern Indonesia in the early modern period*. Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1490-8
* The History of the Spanish Presence in the Moluccas (Indonesia): the Spanish Forts in Tidore Island, Maluku, Indonesia by Marco Ramerini 
* Cribb, Robert (2000). *Historical atlas of Indonesia*. Surrey: Curson. ISBN 0-7007-0985-1.
* Hanna, Willard Anderson and Des Alwi (1990). *Turbulent times past in Ternate and Tidore*. Banda Naira: Yayasan Warisan dan Budaya.
* Wallace, Alfred Russel (1858). «On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type»
* Португальцы в Индонезии: Молуккские и Зондские острова
Malik İbrahim qəbiristanlığı

**Malik İbrahim qəbiristanlığı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərinin şərqində, Qaradağın ətəyində yerləşən orta əsrlərə aid arxeoloji abidə.

Şimaldan cənuba doğru uzanan qəbiristanlığın ümumi sahəsi 2 ha-dan artıqdır. Müasir dövrdə də istifadə olunmaqdadır.

Qəbiristanlıqda indiyədək orta əsr sənətkarlarının əli ilə yaradılmış çoxlu sayda sənduqə və başdaşı tipli qəbirüstü xatirə abidəsi qalmışdır. Bu abidələrin əksəriyyətinin üzərində ərəb və fars dillərində nəsx, süls, süls elementli nəsx və nəstəliq xətləri ilə həkk edilmiş kitabələr vardır. Bu kitabələr üzərində aparılmış tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycanın orta əsrlər dövrü tarix və mədəniyyətinin müxtəlif problemlərinə dair zəngin məlumatlar əldə olunmuşdur. Burada bir sıra görkəmli şəxsiyyətlərin - dövlət xadimlərinin, alimlərin, sufi şeyxlərinin, sənətkarların və s. adları, titulları, vəfat tarixləri, qəbirlərinin yeri müəyyənləşdirilmişdir. Qəbiristanlıqda naxçıvanlı ustalarla yanaşı digər yerlərdən olan, xüsusilə də Qəzvin ustalarının əl işlərinə rast gəlinir.

## Şeyx Əbu Səidin qəbri
Qəbiristanlıqda qeydə alınmış ən qədim məzar kitabəsi hicri 759, miladi 1357-ci ildə vəfat etmiş, Şeyx Əbu Səidin qəbri üstünə qoyulmuş başdaşı üzərindəki kitabədir. Hazırda bu qəbir Malik İbrahim qəbiristanlığında ziyarətgahdır.

Yerli əhali arasında "Şeyxin qəbri" adı ilə tanınan bu ziyarətgah bir qəbirdən ibarətdir. Qəbirin üzərində qoyulan başdaşı tipli xatirə abidəsinin üzərindəki kitabənin mətnindən aydın olur ki, qəbirdə uyuyan şəxs Ön Asiyada sufizmin banilərindən olan və Nişapurda böyük bir sufi təriqətinə başçılıq edən Şeyx Əbu Səid Əbül-Xeyr Xorasaninin yeddi arxa övladlarından olan Şeyx Əbu Səiddir. Şeyx Əbu Səid sufilik idealarını mənimsədikdən sonra Ordubad şəhərinə gəlmiş, orada xanəgahını yaradaraq ətrafına müridlər toplamış, öz ideyalarını yaymışdır. Həyatını Ordubadda keçirərək hicri 759-cu ilin məhərrəm ayında (miladi 1357-ci il) vəfat etmişdir. Ölümündən sonra Malik İbrahim qəbiristanlığında dəfn edilən Şeyx Əbu Səidin qəbri müridləri və əhali tərəfindən ziyarətgaha çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Nemət M. Azərbaycanda pirlər. Bakı: 1992;
* Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.

## Həmçinin bax
* Malik İbrahim piri
Nüsnüs hamamı

**Nüsnüs hamamı** — Azərbaycanın Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində yerləşən hamam və tarix-memarlıq abidəsi.

Hamam Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərarı ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına və Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

## Haqqında
Nüsnüs hamamı XIV–XV əsrlərdə Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində tikilib. Yeraltı hamamlar qrupuna aiddir. Əsas hissəsi torpağın altındadır, yalnız günbəzləri və giriş qapısı yer səthindən yuxarıda yerləşir. Divarlarının qalınlığı 1.2 metrdir.

Hamamın planı düzbucaqlı formada olub, yuyunma salonu və onlara bitişik köməkçi otaqlardan ibarətdir. Uzunluğu 22,6 m, eni 9,4 m, hündürlüyü isə 5,6 metrdir. Ümumi sahəsi 213 m² olan hamamın soyunma və yuyunma salonu, ona birləşdirilən köməkçi otaqlar iki sferik günbəzlə örtülüb. Soyunma və yuyunma salonu bir-biri ilə kiçik tamburlar vasitəsilə birləşdirilib.

Hamamın isti su hovuzu yuyunma salonuna bitişik inşa olunub. Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti havanın keçməsi üçün borular keçir. Kanal ilə bacanın keçidləri arasında əlaqə var. Hamamın 3 bacası var: Yuyunma salonunun cənub hissəsində ocağın üstündə, digər ikisi isə yuyunma salonunun şimal hissəsində, qərb və şərq divarlarında. Ocaq xəzinənin altında yerləşir və onun giriş oyması var. Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti hava verən kanallar gedir. Kanalın bir ucu ocağa digər ucu isə bacaya birləşdirilib. Hamamın salonlarının tavanını dairəvi günbəzlə, otaq və dərin taxçalar tağtavanla qapanıb. Hamamı digər orta əsr hamamlarından fərqləndirən cəhəti onun divalarının, günbəz və tağ tavanlarının dağ daşı ilə inşa olunmasıdır. Hamamın içərisi günbəz və tavanının mərkəzində qoyulmuş baca vasitəsilə işıqlandırılır. İlk dövrlər hamamı qızdırmaq üçün samandan və odundan istifadə olunub. Saman ocağa qoyulduqdan sonra ocağın bacası və ağzı bağlanır. Yaranan istilik isə həm xəzinədəki suyu qızdırır, həm də hamamın döşəməsinin altında yerləşdirilən borulardan keçərək yuyunma zalını qızdırırdı. Hamam 1940–1950-ci illərə qədər istifadə olunub.

Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə hamam yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb. Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 21 noyabr tarixli 98 nömrəli qərarı ilə isə hamam ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri siyahısına salınıb.

Uzun müddət istifadə olunmayan hamamı qəzalı vəziyyətdədir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Daxil olmaq üçün 12 pilləkən enməlisiniz: Azərbaycanda yerləşən tarixi hamam / Az TV
* Nüsnüs hamamı turist yox, mütəxəssis yolunu gözləyir / Naxçıvan Tv
* 18-ci əsrə məxsus memarlıq abidəsinin baxımsız qalmasına səbəb nədir? / Baku Tv
Nüsnüs piri

**Nüsnüs piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndində orta əsrlərə aid ziyarətgah.

## Coğrafi mövqeyi
Kəndin qərbində, nisbətən hündür ərazidə inşa edilmiş, tarixi-memarlıq abidəsi kimi diqqəti cəlb edən məscid binasının birinci mərtəbəsində yerləşir. Məscidin həyətindəki sadə quruluşlu məzarda kimin dəfn olunduğu barədə dəqiq məlumat yoxdur. Onun Dahyanus (Dağ Yunus) dövrünə, Əshabi-Kəhflə eyni tarixə aid olduğu da söylənilir.

## Memarlıq quruluşu
Məscidin mərkəzində hündürlüyü təxminən 5 metr olan daş sütun var. Rəvayətə görə, o bir neçə dəfə dağıdılmış, lakin yenidən peyda olmuşdur. Pirin giriş qapısı Ordubad ərazisində geniş yayılmış möhkəm qoz ağacı materialından hazırlanmışdır. Onun hündürlüyü 1,5 metr, eni isə 1 metrdir.

## Kitabələri
Qapının üzərində süls xətti ilə ərəb dilində doqquz sətirlik kitabə həkk edilmişdir.

Kitabə haqqında ilk dəfə rus diplomatı və şərqşünası N.V.Xanıkov məlumat vermişdir. O, kitabəni oxumuş və fran sız caya çevirərək Parisdə nəşr etdirmişdir. Kitabənin mətnindən aydın olur ki, məscid Elxani hökmdarı Əbu Səid Bahadır xanın (Olcaytu Məhəmməd Xudabəndənin oğlu) dövründə (1316-1335) Atabəyin candarı Sədr bin Sarim bin Səncər bin Aytəkinin əli ilə bina edimişdir. Tikinti işləri 4 ramazan 726-cı ildə, miladi tarixi ilə 4 avqust 1326-cı ildə başa çatmışdır. Pir və onun üzərindəki məscid 1992-1993-cü illərdə kənd camaatının təşəbbüsü və vəsaiti ilə təmir edilmiş, divarlarda Quran ayələri və dini xarakterli kəlamlar yazılmış, müqəddəs yerlərin şəkilləri çəkilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Səfərli F. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.
Ordubad hamamı

**Ordubad hamamı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərində XVIII-XIX əsrlərə aid Şərq memarlıq üslubunda inşa olunmuş memarlıq abidəsi.

Hamamın ümumi sahəsi 483 m², divarların qalınlığı 1 metrdir.

Bina 20 x 20 x 5 ölçüdə bişmiş kərpiclə inşa olunmuşdur.

Hamam düzbucaqlı strukturu ilə digər orta əsr Şərq hamamlarından fərqlənir. Hamam əsasən geniş vestübül, çayxana, soyunma və yuyunma zallarından ibarətdir. Zallara açılan otaqlardan digər otaqlara və ocaqxanaya giriş var. Hamama vestibülünə eni 1 metr olan çatma tağ formalı dəhlizdən daxil olunur. Soyunma zalı kəsik küncləri olan kvadrat, mərkəzi salon isə səkkizbucaqlı formadadır. Zalın divarlarında hamama gələnlərin əşyalarını qoymaq üçün 4 ədəd dərin (2,8 x 1,3 m, 2,8 x 2,8 m) taxça var. Taxçalar hamamın səthindən 60 sm hündürlükdədir. Vestibülün mərkəzində kiçik çərhovuz (2 x 2 metr) var. Diametri 6,35 metr olan günbəz səkkizbucaqlı zalın künclərindəki sütunlara stalaktidlərlə keçir. Soyunma zalının hün dürlüyü 7,4 metrdir, yuxarısı dairəvi günbəzlə qapanır. Yuyunma zalı digər orta əsr hamamlarından mürəkkəb quruluşuna görə fərqlənir.

Zal çatma tağ formalı dərin taxçalarla əhatə olunmuşdur. Taxçaların içəri sində kisələnmək və masaj üçün xüsusi sal daşlar yerləşdirilmişdir. Zalın mərkə zində dairəvi hovuz var. Yuyunma zalının günbəzinin diametri 5,8 metr, hündürlüyü 7,4 metrdir. Hamamın şərq tərəfində, yuyunma zalına bitişik isti su hovuzu və onun altında ocaq xana var. Xəzinədən yuyunma zalına açılan gözlükdən isti su götürmək üçün istifadə edilirmiş. Hamamın suyu onun yaxınlığından keçən Qarahovuz çeşməsindən götürülürmüş. Su saxsı borular vasitəsilə xəzinəyə və hamamın yuyunma zalına daxil olurmuş. Yuyunma zalı və ona birləşən otaqların altında isti havanın dövr etməsi üçün kanallar düzəldilmişdir. Hamamın tağlı taxçaları sü tünlarla qaldırılmış və tağtavanla örtülmüşdür.

Hamamın binası XX əsrdə bir neçə dəfə yenidən qurulmuş və təmir olunmuşdur.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Hamam (XVII əsr) gomap.az
Pəzməri şəlaləsi

**Pəzməri şəlaləsi** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Ayıçınqılı aşırımından 3707 metr hündürlükdən başlayan eyniadlı çayın üzərində yerləşən təbiət abidəsi.

Su sərfi, axının sürəti, kinetik enerjisi və gücü ilə fərqlənən şəlalə Azərbaycanda ən böyük şəlalələrdən biridir. Yuxarı axarlarda kanyonvarı dar, kaskadlı dərələrdən keçən, əsasən, bulaq və qar suları ilə qidalanan Ayıçınqılı çayı Vənəndçaya töküldüyü yerin yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən 2161 metr hündürlükdə gur şəlalə yaradır. Karbonatlı süxurlar üzərində nisbi hündürlüyü 16 metrə çatan şəlalənin ortaillik su sərfi 1,34 m³/san-dir. Yayın əvvəllərində su sərfi 25 m³/san-ni ötə bilir. Suyun tərkibi hidrokarbonatlı, kalsiumlu, minerallaşma dərəcəsi 90 mq/l-dir. Zəngin su enerji ehtiyatına malikdir. Qaplan şəlaləsi adı ilə də tanınır.

## İstinadlar
Pir Yaqub xanəgahı

**Pir Yaqub xanəgahı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərində Möminə xatın türbəsindən şimalda ziyarətgah.

Pir Yaqub xanəgahı uzun müddət tədqiqatçıların diqqətindən kənarda qalmışdır. Haqqında ilkin məlumatları XX yüzilliyin 30-cu illərində rus alimi K.N. Smirnov vermişdir. O, qeyd etmişdir ki, Möminə Xatun türbəsinin yaxınlığında Pir Yaqubun qəbri vardır. Sitayiş yeri olan bu unudulmuş qəbir hansı isə bir dərvişə məxsusdur. Orta əsrlər zamanı Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən xanəgahlardan biri də bu xanəgah olmuşdur. Bəktaşiyyə Sufi cəmiyyətinə mənsub olan və rəhbəri Pir Yaqubun adı ilə Pir Yaqub xanəgahı adlanan bu sufi məskəni Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. Ancaq XIX yüzillikdən başlayaraq əksər sufi məskənləri kimi bu xanəgah da tənəzzül etmiş, zaman keçdikcə unudulmuşdur. Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra xanəgah binası bərpa olunmuşdur.

Binanın içərisində iki qəbir vardır. Qəbirlər səliqəli şəkildə düzəldilsə də, üzərində epiqrafik sənəd-kitabə olmadığı üçün onların mənsubiyyətini aydınlaşdırmaq mümkün olmamışdır. Yerli əhalinin fikrincə bu qəbirlərdə dəfn olunanlar qardaş olmuşlar. Bina bərpa olunarkən onun üzərində Pir Əli və Mir Yaqub sözləri yazılmışdır. Görünür xanəgaha əvvəlcə "Pir" dərəcəsinə qədər yüksəlmiş Pir Əli rəhbərlik etmiş, o vəfat etdikdən sonra rəhbərlik qardaşı Pir Yaquba keçmişdir. Ehtimal ki, Pir Yaqubun döv ründə xanəgah daha da şöhrət qazanmış, bu səbəbdən də onun adı ilə adlanmışdır. Ancaq onun daşıdığı Pir titulu zaman keçdikcə təhrif olunaraq seyidlərə məxsus Mir titulu ilə əvəz olunmuşdur. Orta əsrlər zamanı xanəgah rəhbərləri olan şeyxlərin ailə üzvləri ilə birlikdə öz xanəgahlarında yaşaması və öldükdən sonra orada da dəfn olunması faktını əsas götürərək demək olar ki, binanın içərisindəki qəbirlərdə xanəgaha rəhbərlik etmiş Pir Əli və Pir Yaqub dəfn olunmuşlar. Sağlıqlarında qazandıqları hörmət və nüfuza görə bu sufi şeyxlərinin qəbri müridləri və yerli əhali tərəfindən ziyarətgaha çevrilmişdir. Sovet hakimiyyəti illərində, ateizm təbliğatının tüğyan etdiyi dövrlərdə ziyarətgahlara getmək yasaq olunsa da, xalq bu müqəddəs yeri unutmamış, gizli də olsa oranı ziyarət etmişlər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Səfərli H.Y. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.
Plovtəpə yaşayış yeri

**Plovtəpə yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonundakı Sabirkənddən 2&nbsp;km şərqində, Gilan çayın sol sahilində son Tunc və ilk Dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeri.

1975-1976-cı illərdə tədqiq edilmişdir. Sahəsi təqribən 5 ha.-dır.

Abidənin bəzi yerlərinin korlanıb dağılmasına baxmayaraq, tikinti qalıqları, daş yığıntıları aydın izlənilir. Daş və çiy kərpicdən tikinti məskənlərinin bünövrələri aşkar olunmuşdur. Yerüstü materiallar gil qab nümunələrindən, daş əmək alətlərindən və s.-dən, mədəni təbəqə kül qarışıq gil laylarından ibarətdir: keramika məmulatı, xırdabuynuzlu heyvan sümükləri, əmək alətləri, həmçinin çaxmaq daşı və obsidian (dəvəgözü) qırıntıları və s. aşkar olunmuşdur. Tapıntılara əsasən Plovtəpənin e.ə. II–I minilliklərə aid olması ehtimal edilir.

## İstinadlar
Salaxana

**Salaxana** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində təbiət abidəsi.

Salaxana ilə bağlı toponimlər xalq arasında *"salaxan"* adlandırılır. Salaxana dərəsi və ətraflı mürəkkəb tektonik quruluşa və relyefə malikdir. 4 km-ə qədər uzanan kanvoyları, çətin keçilən struktur terraslı S. dərəsi və onu əhatə edən bölgə, əsasən, sahəvi, pelitomorf, nazik təbəqəli və gilli-qumlu əhəngdaşılarından, gildən və konqlomeratlardan ibarətdir. Ərazisi zəngin subalp bitkiləri ilə örtülmüşdür. Yemişan, itburnu, qaraca (gərməşov), alça, armud, ardıc və s. bitir. dərənin sol sahili uca, sıldırımlı, sanki saldaşlarla hörül müş divarı xatırladan 25–30 metr hündürlükdə dik qayalıqdır. Vahimə doğu ran dərənin sonunda, sağ tərəfdə, qayaların arasında iki mağara var. Dərənin dibindən bir neçə metr hündürlükdəki böyük mağara min başdan artıq davar tutar. Mağaraya ancaq dağ yamacından daxil olmaq mümkündür. Birin cidən kiçik olan aşağıdakı mağaranın girişi qismən dolmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar (O. Ş. Gökyay, F. Zeynalov, S. Əlizadə) S. toponiminin ərəbcə "salx", "sallax" (soymaq, dərisoyan) və farsca xana sözlərindən ibarət olub "dəri soyulan yer" mənasını bildirməsi, bəziləri (S. Babayev) isə xalis Azərbaycanca "sal" və "axan" söz birləşməsindən yaranması ehti malını irəli sürmüşlər. "Kitabi-Dədə Qorqud"da təkcə qoyunları deyil, adamları da yeyən təpəgözün (kəlləgözün) olduğu yer kimi bir neçə dəfə adı çəkilən "Salaxan qayası" ilə əlaqədar birinci ehtimal inandırıcı görünür.

Salaxana mağarası "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarındakı "Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy"dadır. Tədqiqatçılar bu boyu və həmin boydakı mağaranı Antik yunan eposu olan Homerin məşhur "Odisseya" dastanındakı oxşar motivlərlə müqayisə edirlər. Azərbaycanın xalq yazıçısı Anarın ssenarisi əsasında 1975-ci ildə çəkilmiş "Dədə Qorqud" filmində Naxçıvan görüntülərindən istifadə olunmuşdur. İlk dəfə AMEA-nın müxbir üzvü S. Babayev "Naxçıvanda "Kitabi-Dədə Qorqud" toponimləri" adlı monoqrafiyasında Babək rayonu ərazisindəki Salaxana mağarasının "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanındakı məlum süjetlərlə əlaqədar olduğunu elmi şəkildə əsaslandır mışdır. Digər toponimlərlə birlikdə Sallaxana mağarası yer adı da Naxçıvan diyarının qədim oğuz tayfalarına məxsus olduğunu bir daha təsdiq edir.

## İstinadlar
Tamaşalı yaşayış yeri

**Tamaşalı yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Havuş kəndində yerləşən yaşayış yeri.

Hər tərəfdən hündür dağlarla əhatələnmiş, düzənlik sahədə, səfalı bir yerdə salınmış yaşayış yeri maldarlıq və heyvandar lıq üçün olduqca əlverişlidir. Hər tərəf yam-yaşıl bitkilərlə örtülmüşdür. Hazırda yaşayış yerində daşdan inşa olunmuş tikintilər, iri daş dibəklər, ictimai binaların qalıqları qalmaq dadır. Yerüstü materiallar başlıca olaraq çəhrayı rəngdə bişirilmiş, xaricdən cilalanmış kasa və küpə tipli qabların parçalarından ibarətdir.

Tamaşalı yaşayış yerinin sahəsi bir hektardır. Yaşayış yerində 2 x 2 metr ölçüdə kəşfiyyat qazıntısı aparılmış, divar qalıqları, külyığımı, çəhrayı rəngdə bişirilmiş kerami ka aşkar edilmişdir. Tədqiqat zamanı 3 metr qalınlığı olan iki mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Üst mədəni təbəqədən şirli və şirsiz keramika, osteoloji qalıqlar tapılmışdır. Bu təbəqə XI-XVI əsrlərə aiddir. İkinci mədəni təbəqədən Erkən orta əsrlərə aid keramika məmulatı, tikinti qalıqları və ocaq yerləri aşkar edilmişdir. Aparılmış araşdırmalara əsasən alt mədəni təbəqəni bizim eranın I-IX əsrlərinə aid etmək olar.

## İstinadlar
Şəfa piri

**Şəfa piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Zeyvə kəndində ziyarətgah.

Vaxtilə bu pirin binası möhrədən olmuşdur. Hazırda pirin binası bərpa edilmiş və daşdan inşa olunmuşdur. Bina dördkünc formalıdır. İçərisində uzunsov, dördkünc formalı qəbir daşı vardır.

Daşın üzəri nəbati ornamentlə yüksək zövqlə naxışlanmışdır. Lakin bəzi qismlər aşındığından naxışlar pozulmuşdur. Müxtəlif xəstəliyə tutulan insanlar piri ziyarət edib şəfa tapdığı üçün yerli əhali pirə Şəfa piri adı vermişdir. İnama görə sarı yara xəstəliyi olanlar həftənin çərşənbə günləri o ocağın torpağından götürüb sürtəndə sağalarmışlar. Hazırda pirin içərisində müxtəlif vaxtlarda buraya gətirilmiş nəzirlər qalmaqdadır. Onların arasın da kağız pul, metal pul və parça qalıqları vardır.

Sinə daşının forması və işlənmə texnikası inkişaf etmiş Orta əsrlər üçün xarakterikdir.

## İstinadlar
Şahingirey arxı

**Şahingirey arxı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda orta əsrlərə aid tarixi abidə.

Şəngiley və ya Şahingirey adlanan arx - Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalından sonra Naxçıvanda qəza rəisi olmuş Arim Pavloviç Şahingireyin (Şəngiley) çəkdirdiyi arxdır. Şahingirey 1870-ci ildə indiki Şərur rayonu ərazisində, Arpaçayın sol sahilindəki Böyük qır adlanan sahədə dövlətdən 24 il müddətinə 2 min desyatin torpaq icarəyə götürüb Arpaçaydan (30&nbsp;km) oraya arx çəkdirmişdi. O, köhnə qəbiristanlıqları uçurmamış, arxın suyunu yeraltı tunellə axıtmışdır. Həmin tunellər indiyədək Dizə kəndində qalmaqdadır. Bu arxın tikintisi 1896-cı ildə başa çatmışdır. Arxın çəkilişinə o vaxtın pulu ilə 65 min manat sərf edilmişdir. Şahingirey (1819-1883) Bazarçayın suyunu Batabatdan tunel vasitəsilə Naxçıvana çatdırmaq üçün bir milyon manat dəyərində layihə də hazırlamışdı. Amma erməni rəqiblərinin mane olması üzündən banklardan kredit ala bilməmişdir. Ona görə də bu iş baş tutmamışdır. O, general-mayor II Kalbalı xan Naxçıvanskinin tapşırığı ilə Şahbuz rayonunun Kükü kəndi yaxınlığında sututar layihəsini də hazırlamışdı.

Sututar 1865-ci ildə istifadəyə verilmişdi. Krım xanlarının məcburən xristianlaşdırılmış varislərindən olan A.P.Şahingirey hərbi təhsil alsa da, Naxçıvanda irriqasiya işləri ilə məşğul olmuş və Qafqazda çox varlı mülkədar kimi tanınmışdır. O, hərbi təhsil almış, ordudan tərxis edildikdən sonra, Pya tiqorskda və Tiflisdə, həmçinin Naxçıvanda yaşamışdır. Onun malikanəsi Şərur mahalındakı Şahingirey (sovet illərində Sovxozkənd) kəndində yerləşirdi. A.P.Şahingireyin həyat yoldaşı Emiliya Aleksandrovna Klinqenberq (1815-1891) ilə nikahından 1 oğlu və 1 qızı olmuşdur. Arim (bəzi mənbələrdə Akim) və Yevgeniya. Yevgeniyanın ər familiyası Kazminadır. O, 1943-cü ildə vəfat etmişdir. Akim Pavloviç Şahingirey 1883-cü ildə Tiflisdə vəfat etmiş və Pyatiqorskda dəfn olunmuşdur. Oğlu Arim Şahingirey Şərur mahalında su mühəndisi olmaqla bərabər, bağçılıqla da məşğul olmuşdur. O, 1901-ci ildə Peterburqda çap etdirdiyi *"Şərur-Dərələyəz mahalında bağçılıq, üzümçülük, bostançılıq və kənd təsərrüfatının digər sahələri haqqında"* adlı geniş məqaləsində bu torpaqda bitən meyvələr - ərik və şaftalı ağaclarının növlərindən söhbət açır. Arim Şahingirey 1913-cü ildə erməni icarədarı, milliyətcə assuri olan Mixail Cahanpoladovun (Canpoladov) adamları tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Şahingireyin Şərur mahalındakı malikanəsi 1920-ci ilədək arvadı tərəfindən idarə edilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əliyev Ə. Əlincə yaddaşı. Bakı: 1997.
Süzüt qalası

**Süzüt qalası** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Gal kəndində Süzüt çayı ilə Qaranlıq dərənin qovşağında qala tipli arxeoloji abidə.

Qala sıldırım qayalarla əhatə olunmuş dağın zirvəsində yerləşir. Ehtimal ki, qaladan gözətçi məntəqəsi kimi istifadə olunmuşdur.

Süzüt bağlarını qaladan nəzarət altında saxlamaq mümkündür. Qalanın mərkəzi hissəsində dördkünc formalı binaların qalıqları vardır. Binaların tikintisində daşdan və bişmiş kərpicdən istifadə olunmuşdur. Əhali nin verdiyi məlumata görə qalanın yarım dairəvi formada tamamlanan mağzalları olmuşdur. Hazırda yaşayış yerinə səpələnən, bir tərəfi qövsşəkilli olan bişmiş kərpiclər də bunu təsdiq edir. Yaşayış yerinin yaxınlığın da, dərənin içərisində su dəyirmanı olmuşdur. Onun qalıqları indi də qalmaqdadır. Axtarışlar zamanı aşkar olunan keramika məmulatı I-XIX əsrlərə aiddir.

## İstinadlar
Sürəməlik yaşayış yeri

**Sürəməlik yaşayış yeri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Nəhəcir kəndindən 3&nbsp;km qərbdə, təpəlik ərazidə yaşayış yeri.

Yaşayış yerində orta əsrlər dövrünə aid dördkünc formalı tikili (2 x 3 m, 3 x 5 m) qalıqları möhrədən və çiy kərpicdən tikilmişdir. Təbii aşınma səbəbindən tikililər xeyli dağılmışdır. Tikililərin özül hissəsi qaya parçalarından və çay daşlarından ibarətdir.

AMEA Naxçıvan bölməsinin ekspedisiyası tərəfindən qeydə alınmış, mədəni təbəqənin 1-3 metr olması müəyyən edilmişdir. Ərazisində bir ədəd batmış kəhriz və heyvan saxlamaq üçün kahalar vardır. Ərazisi təqribən 4 ha olan yaşayış yeri bir tərəfdən dərin yarğan, digər tərəfdən düzənlik əraziyə uzanır. Yerüstü keramika məmulatlarına əsasən yaşayış yerini XVI-XX əsrlərə aid etmək olar. Ehtimal etmək olar ki, yaşayış yeri dərənin digər tərəfindəki yaşayış məskənləri ilə eyni dövrdə olmuşdur. Yerli sakinlər XX əsrin əvvəl lərində erməni qəsbkarlarının hücumuna məruz qalan əhalinin qonşu Qahab, Sirab kəndlərinə köçdüklərini söyləyirlər.

## İstinadlar
Süzüt kanalı

**Süzüt kanalı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Gal kəndi yaxınlığında tarixi abidə.

Süzüt çayından Süzüt bağlarına çəkilmişdir. Kəndin aşağısında çayın qarşısı bəndlə kəsilərək su təqribən 3,5 metr yüksəkliyə qaldırılmış və torpaqda qazılmış kanalla bağlara aparılmışdır. Hazırda kanalın qalıqlarının eni 2 metr, dərinliyi isə 1,5 metrdir. Su kanalının çayın üzə rindən keçirilərək aparılması onun tikinti sində mühəndis məharətinin mühüm rol oynadığını göstərir. Kanal çayın üzərindən onun sağ kənarındakı qayalığa söykənən xüsusi bəndin köməkliyi ilə keçirilmişdir. Bəndin tikintisində yonulmuş daşlardan və əhəng məhlulundan istifadə olunmuşdur. Bəndin qalıqları hazırda qalmaqdadır. Kanalın ətrafından aşkar olunan keramika məmulatı onun I əsrdən başlayaraq fəaliyyət göstərdiyini təsdiq edir. Su kanalı XIX əsrədək bərpa olunmaqla istifadə olunmuş, lakin XX əsrdə onun bərpası üçün göstərilən cəhd uğursuz olmuşdur. Süzüt kanalından I-XX əsrlər ərzində istifadə olunmuşdur.

## İstinadlar
Pir Xamuş xanəgahı

**Pir Xamuş xanəgahı** və ya **Pirqamış xanəgahı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərinin Şahab məhəlləsində ziyarətgah.

Əvvəllər möhrədən tikilmiş kiçik bir binadan ibarət olmuşdur. Bəzi tədqiqatçıların fikirlərinə görə isə, əvvəllər burada məscidin yerinə ətrafı qamışla hörülmüş pir olmuş, bu səbəbdən də sonralar onun yerində inşa olunan məscidə **Pirqamış** adı verilmişdir.

Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra bu xanəgah yenidən bərpa olunmuşdur. Ümumi həyətyanı sahəsi 3000 m², iç sahəsi isə 484 m²-dir. Hündürlüyü döşəmədən günbəzədək 13 metr, minarəsinin hündürlüyü 18 metrdir. Bəzi fikirlərə görə əvvəllər məscidin yerində ətrafı qamışla hörülmüş pir olmuş, bu səbəbdən də sonralar onun yerində inşa olunan məscidə Pirqamış adı verilmişdir. Əslində isə məscidin adı orta əsrlər zamanı bütün müsəlman şərqində olduğu kimi Azərbaycanda da geniş yayılan və ölkənin ictimai-siyasi və ideoloji həyatında mühüm rol oynayan sufi təriqətləri ilə əlaqədar yaranmışdır. Keçmişdə məscidin yerində sufi təriqətinin fəaliyyət göstərdiyi xanəgah da olmuşdur.

Məscidin ilkin adı Pirqamış deyil, Pir Xamış olmuşdur. Adın birinci hissəsində qeyd olunan Pir titulu sufilikdə ən yüksək məqam sayılır və orta əsrlər zamanı çox nadir şəxsiyyətlərə verilirdi. Lüğətdə Pir sözü ziyarətgah, ocaq, qoca mənaları ilə yanaşı təriqət başçısı, şeyx, dini rəhbər, mürşid, bir təriqətin banisi və başçısı kimi də mənalan dırılır. Bu titul orta əsrlər zamanı məscidin yerində fəaliyyət göstərən xənəgahın rəhbərinin titulu olmuşdur. Məscidin adının ikincisi hissəsində indi qamış kimi tələffüz olunan xamuş sözü isə fars dilində sakit, dinməz mənasını verir. Təsəvvüf tarixindən məlumdurki, bir sıra məşhur sufi şeyxləri, xüsusilə ariflik mərtəbəsinə yüksəlmiş, pir titulu almış təriqət başçıları danışmaq dan çox susmağa üstünlük vermiş lər. Bunun səbəbi isə onların mənəvi kamilləşmənin həqiqət mərhələsində heç bir şey bilmədiklərini, yaxud da bildikləri nin az və qüsurlu olduqlarını qavramaları olmuşdur. Ona görə də məşhur sufi Cüneyd Bağdadi ariflik mərtəbəsinə yüksəlmiş, pir titulu qazanmış sufi şeyxlərini özü susduğu halda içində haqqın danışdığı kişi kimi xarakterizə etmişdir. Şahab məhəlləsindəki bu xanəgahın da şeyxi çox danışmağı sevməyən gününü sakit, zikr etməklə keçirən bir adam olduğundan xalq arasında susan pir-Pir Xamuş adı ilə tanınmış, onun xanəgahı da belə adlanmışdır. Xanəgahın ziyarətgaha çevrilməsi Pir Xamuş öldükdən sonra onun xanəgahda dəfn olunması ilə əlaqədardır. Belə ki, orta əsrlər zamanı sufi şeyxləri ailələri ilə birlikdə xanəgahlarda yaşayır, öldükdən sonra isə xanəgahda və ya xanəgahın yanında dəfn olunurdular. Pir Xamuş da öz xanəgahında yaşamış, öldük dən sonra orada da dəfn olunmuşdur. Qəbri müridləri və əhali tərəfindən ziyarətgaha çevrilmişdir. İnsanların ziyarət etdiyi bu yer zaman keçdikcə mahiyyətini dəyişmiş və məscidə çevrilmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Səfərli H.Y. Naxçıvanda sosial-siyasi və ideoloji mərkəzlər. Bakı: 2003.
Şahtaxtı hamamı

**Şahtaxtı hamamı** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində memarlıq abidəsi.

## Haqqında
Şahtaxtı hamamı Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində yerləşir.

Yaşlı nəslin dediyinə görə hamam XIX əsrin II yarısında İsa Sultan Şahtax tılının babası İsa Sultan tərəfindən tikdirilmişdir. Hamam düzbucaqlı formada, 20 x 10,5 x 6,4 metr ölçüdədir. Ümumi sahəsi 210 m² olan hamamın soyunma, yuyunma zalları, onlara birləşdirilən köməkçi otaqlar və ocaqxana, üç sferik günbəzlə örtülüb. Su mənbəyinin yüksəkdə yerləşməsi hamamın su ehtiyacını asanlaşdırmışdır. Soyunma və yuyunma zalı bir-biri ilə kiçik tambur lar vasitəsilə birləşir. Onlardan birbaşa yuyun ma zalına birləşik kiçik otağa giriş var. Isti və soyuq sulu hovuzlar da yuyunma zalına bitişikdir. Keçmişdə xəzinənin su ehtiyacı, saxsı borular vasitəsilə ödənilirmiş, indi isə bu borular dəyişdirilərək dəmir borularla əvəz olunub. Xəzinə binanın cənub tərəfindədir. Yuyunma zalı və ona birləşik otaqların altından isti havanın kanalları keçir. Kanalın bir ucu ocağa, digər ucu isə bacaya birləşdirilib. Bacalardan biri ocağın üstündə, digər ikisi isə yuyunma və soyunma zallarının üzərindədir.

Keçmişdə hamamı isitmək üçün samandan istifadə edilirdi. Kənd sakinləri nin verdiyi məlumata görə, hamamı isitmək üçün 2–3 bağ samanı yandıraraq isidərmişlər. Saman tez yanıb qurtarmasın deyə bacanın ağzını tıxarmışlar. Bu üsulla əlavə yanacaqan istifadə etmədən hamam 2–3 gün fəaliyyət göstərərmiş. Keçən əsrin ortalarından hamamı mazutla qızdırmağa başladılar. Hamam özünün ilkin quruluşunu və funksional xüsusiyyətlərini indi də qoruyub saxlayıb. Bir çox yeraltı hamamlar dan fərqli olaraq Şaxtaxtı hamamı yarım yeraltı hamam sayılır. Hamamın kəndin mərkəzində yerləş dirilməsinin bir neçə səbəbi var. Kənd sakinlərinin sözlərinə görə keçmişdə bu hamam həm də kənd sakinlərinin istirahət yeri olub. Burada pəhləvanlar gücünü sınayar, xalq tamaşaları göstərərdilər. Hamam son illərdə nəzarətsiz qaldığı üçün dağıdılmış və tamamilə sıradan çıxmışdır. Hamamın yenidən qurulmasına və bərpaya ehtiyacı var.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 

## Həmçinin bax
* Şahtaxtı mineral bulağı
* Şahtaxtı arxeoloji abidələr kompleksi
Seyidlər piri

**Seyidlər piri** və ya **Seyid Həsən piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Göynük kəndinin şimalında yerləşən ziyarətgah.

Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində yerli xarakter daşıyan ziyarətgahlardan biri də Göynük piridir. Bu pir Babək rayonunun Göynük kəndində( kənd Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 28 noyabr 2014-cü il tarixli qərarı ilə Culfa raqyonundan alınaraq inzibati cəhətdən babək rayonuna verilmişdir) yerləşir Xalq arasında **Seyid Həsən piri** adlanır. Aparılmış araşdırmalara əsasən Seyid Həsən pirininin yaranma tarixi XIV-XVIII əsrlərə aid etmək olar.

Pir dağın yamacında bir-birinin yaxınlığında yerləşən üç ayrı binadan ibarətdir. Binaların girişi cənub tərəfdəndir. Onların içərisində müsəlman adəti ilə düzəldilmiş qəbirlər vardır. Pirlərin divarları islam dininin müqəddəsləri, dini yazılar, müxtəlif süjetli rəsmlərlə bəzədil mişdir. Ətraf kəndlərin əhalisi pirə qurban deyir, niyyətlərinin qəbul olunması üçün pirləri ziyarət edir, niyyət edərək pirə müxtəlif rəngli parçalar, yaylıqlar bağlayırlar. Pir binalarından şimal-qərb tərəfdə qaya daşlarının üst-üstə yığılması ilə dördkünc formada düzəldilmiş ziyarətgah da vardır. Xalq arasında söyləndiyinə görə Seyid Həsən pirinin ilanı vardır. Əgər pirə natəmiz adam girmək istəsə ilan onun qarşısını kəsir. Araşdırmalar pirlərin müqəddəs şəxslərin qəbirləri üzərində tikilən binalardan ibarət olduğunu göstərir. Aparılmış tədqiqatlar pir binalarının dəfələrlə bərpa olunduğunu göstərir. Pirin yaxınlığındakı orta əsr qəbiristanlığının qalıqları indi də mövcuddur.

## İstinadlar