open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tankobon

**Tankobon** (yap. 単行本 «ayrı nəşr olunan kitab») — kitab nəşrinin formatı. Adətən seriyaya daxil olunmayan kitab kimi olur. Çox vaxtı yumşaq üzlukdə olur.

«Tankobon» terminini bir əsərin çoxlu hissələri yığılan nəşrlərə də aid etmək olar. Belə tankobonlar 300-400 səhifədən ibarət olurlar, cib kitabı olçüsündə, yumşaq üzlük və həftəlik jurnallarla müqayisədə daha yüksək keyfiyyətli kağızdan hazırlanırlar. Adətən manqa əvvəlcə jurnallarda çap olunur, sonradan tankobon formatında çıxır. Bəzi manqalar dərhal tankobon kimi, bəziləri isə heç vaxt tankobon formatında çap olunmurlar.

Ən çox müvəffəqiyyətlər qazanmış manqanı aydzobana (yap. 愛蔵版 *aydzo:ban*) formatında kolleksionerlər üçün xüsusi nəşr kimi çap edirlər. Aydzobanalar məhdud tirajla, yüksək keyfiyyətli kağızda çap və əlavə bonuslarla təchiz olunurlar: xüsusi futlyar, başqa üzlük, rəngli səhifələr va sair. Ən məşhur manqalar adətən tankobon formatında çap olunurlar. Hərdən aydzobana sözünün sinonimi kimi *kandzenban*  (yap. 完全版, «tam versiya») terminidən istifadə olunur.

## Həmçiinin bax
* Manqa
* Ranobe
Etna (peyk)

**Etna** () və ya **Yupiter XXXI** Yupiterin əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərindən biridir.Peyk 2001-ci ildə Havay Universitetindən olan astronomlar komandası tərəfindən Scott Şeppardın başçılığı ilə kəşf edilmişdir və müvəqqəti olaraq **S/2001 J 11** adlandırılmışdır.Etna Karme qrupuna aiddir.Bu qrup Yupiterin ətrafında 23 və 24 Gm məsafədə fırlanan təxminən 165° əyilməyə malik əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərdən ibarətdir.

Etnanın diametri təxminən 3 kilometrdir və Yupiterin ətrafında 22,285 Mm məsafədə 679.641 gün ərzində fırlanır.Orbitinin ekssentrisiteti 0.393-dür.

Peykin adı 2003-cü il Avqust ayında Yunan mifalogiyasındakı Etna dağının allahını təcəssüm edən Etna və ya Etne sözündən götürülüb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* IAUC 7900: Satellites of Jupiter 2002 May (discovery)
* MPEC 2002-J54: Eleven New Satellites of Jupiter 2002 May (discovery and ephemeris)
* IAUC 8177: Satellites of Jupiter, Saturn, Uranus 2003 August (naming the moon)
Torul

**Torul** — Qara dəniz regionunda Gümüşxanə ilinə bağlı ilçə və ilçə mərkəzi.

## İstinadlar
Qusma

thumb|Qusma
**Qusma**(vomitus) — ağız vasitəsilə mədə məzmunu püskürmə prosesi. İnsanlar, meymunlar, itlər, pişiklər, donuzlar, balıqlar və quşlar qusa bilir. Ancaq siçanlar, siçovullar, dovşanlar və atlar qusa bilmir. Çünki onların uzun və dar qida boruları var. Bundan başqa onlarda qusma bacarığı olan sinirlər çatırmır.

Bu akt tənəffüs əzələləri və abdominals əlaqəli mədə əzələlərin daralma, eləcə də hərəkət əlaqələndirir xüsusi qusma mərkəzi ilə tənzimlənir.

Qusmadan bir neçə saniyə əvvəl tüpürcək vəziləri böyük ölçüdə ağız yuxu ifraz edir ki, mədə turşusu dişlərə ziyan verməsin.

"Qusma" — ən yaxşı qusma ilə mədə və ağız vasitəsilə yayılan məzmunu və xüsusiyyətləri müəyyən etmək üçün istifadə bir dövr.

Qusma səbəbiylə kompleks refleks aktıdır

Vol. ötürülür müxtəlif orqanların (dil kökü, yumşaq damaq, mədə mukoza, öd kisəsi, balans və digər bir orqan.) reseptorları qıcıqlanma. uzunsov beyin mərkəzi qusma,
artan intracranial təzyiq, müxtəlif intoksikasiya (dozada, hamiləlik kan zehirlenmesi, üremi) ilə lezyonlar (şişlər, travma, meningit) olan xəstələrdə mərkəzi sinir sisteminin birbaşa stimullaşdırılması. (Mədə tam və ya zərərli maddələr var, əgər) qusma qoruyucu fizioloji aktı ola bilər.

Qusma, bəzi yoluxucu xəstəliklərin, periton, qastrit lezyonlar, Peptik xora xəstəliyi, və başqaları ilə baş xəstəlikləri baş verir.

Bəzən psixogen qusma sırf — kobud, mənfi emosiyalar da. Asanlıqla qusma səbəbiylə qusdurma mərkəzi artan excitability uşaqlar, eləcə də nevrasteniya əziyyət çəkən xəstələrdə baş verir.

Qusma bir çox xəstəliyin bir simptom deyil, belə ki, qusma, tez-tez səbəb görə diqqətli müayinə və müalicə tələb edir. Qanlı stool və qusma dərhal xəstəxanaya lazımdır.

Bəzi hallarda, süni qusma səbəb olur. Qəsdən apomorphine (1% həll subcutaneously 0,5 ml) istifadə (müəyyən intoksikasiya ildə məsələn) qusma vadar. Bəzi hallarda, qusma təbiəti, onun baş verməsi səbəb müəyyən edə bilər: qusma qan (və ya tünd qəhvə rəngli kütlələri) mədə qanaxma əlaməti ola bilər. Hər yemək tez-tez mədə qapısı darlıq göstərir sonra hazmedilmemiş ərzaq qusma baş verir. Qusma bile mədə-bağırsaq reflü e müşahidə olunur. Qəddarlıq təbiət:
* Yeyilmiş qida
* Öd
* Stagnant məzmunu
* Çirklənmiş
* Bağırsaq məzmunu
* Qəhvə əsaslar
* Qan Advent ilə

## Qusmanın əhəmiyyəti
Bəzi quşlar qusmadan müdafiə məqsədilə istifadə edirlər.
Keihanşin

**Keihanşin** — Yaponiyanın yüksək urbanizasiyaya sahib metropolitan bölgəsidir. **Kyoto**,**Osaka** və **Kobe** kimi iri yaşayış məntəqələrini əhatə edir. Əhalinin 19 milyondan artıq əhalisi bu bölgədə yaşayır. Bu xüsusiyyətinə görə ölkənin **Tokio**dan sonra ikinci yüksək urbanizasiya səviyyəsinə malik ərazisi sayılır. Yaponiya əhalisinin 15%-i bu ərazidə məskən salmışdır. Adam başına 13 min km2 ərazi düşür. Əhali sıxlığı çoxdur və təqribən əhalinin 70%-i ərazinin cəmi 3%-də məskunlaşıb.

## Turizm potensialı

## İstinadlar
Filmlərim həyatımın mənasıdır... Tofiq Tağızadə

**Filmlərim həyatımın mənasıdır... Tofiq Tağızadə** — rejissor Elvin Vəlimətovun 2015-ci ildə Azərbaycan Televiziyasında çəkdiyi sənədli film.

## Məzmun
Filmdə görkəmli kinorejissor, Azərbaycanın xalq artisti Tofiq Tağızadənin həyat və yaradıcılığından söhbət açılır.

## Film haqqında
Filmdə "Sirk", "Görüş", "Uzaq sahillərdə", "Əmək və qızılgül", "Arşın mal alan", "Arşın mal alan", ""Anlamaq istəyirəm", "Mən ki gözəl deyildim", "Yeddi oğul istərəm...", "Matteo Falkone", "Dədə Qorqud", "O dünyadan salam", "Bəxt üzüyü", "Qaladan tapılan mücrü", "Qızıl qaz", "Ac həriflər", "Babamızın babasının babası", "Bağ mövsümü" filmlərindəki kadrlardan istifadə edilmişdir.

## Səhvlər
**Orfoqrafik:* Filmdə "Mən ki gözəl deyildim" filmindən fraqment verilərkən, subtitrlərdə *ki* ədatından sonra səhvən vergül qoyulmuşdur.
**Xronoloji:* Filmdə "Yeddi oğul istərəm..." filminin ekranlara 1971-ci ildə çıxdığı deyilir. Əslində isə həmin film 7 sentyabr 1970-ci ildə ekranlara çıxmışdı.
**Orfoqrafik:* Filmdə "Matteo Falkone" filmindən fraqment verilərkən, subtitrlərdə *Matteo* əvəzinə *Mateo* yazılır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Müəllif:** Sevda Ağazadə
:**Rejissor:** Elvin Vəlimətov
:**Operator:** Elşən Bədəlov
:**Montaj:** Rəşad Rəhimov, Araz Əjdərov
:**Videomateriallar:** Fuad Əhmədov, Həsən Cəbrayılov
:**İnzibatçı:** Etibar Almazov
:**Musiqi tərtibatçısı:** Əliabbas Qasımov
:**Mətni oxuyanlar:** Sevda Ağazadə, Kamran Yunis
:**Redaktor:** Səyavuş Məmmədov

### Rollarda
:Ənvərpaşa Vəliyev
:Ayxan Əhmədov
:Məhəmməd Samiroğlu

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
The Book of Souls

***The Book of Souls***, ingilis heavy metal qrupu Iron Maidenin 16-cı studiya albomu. 11 kompozisiyadan ibarət olan qrupun birinci ikiqat albomudur. 92:11 dəqiqəlik albom, qrupun tarixində ən uzun müddətli albomdur. Bundan başqa, albom qrup tarixinin studiya albomları arasında ən uzun ara verilərək çıxaran albomdur. (Sonuncu albom "The Final Frontier" 2010-cu ildə çıxarılmışdır). Albomda olan "Empire of the Clouds" adlı mahnı isə 18 dəqiqəylə qrup tarixinin ən uzun mahnısıdır.

## Albom haqqında
On altıncı studiya albomu haqqında qrupun planları ilk dəfə 2013-cü ilin sentyabr ayında Bryus Dikinsonun albomun 2015-ci ildə çıxacağını deməsiylə məlum oldu. Dikinsonun xərçəng şişindən müalicə almasıyla əlaqədar albomun buraxılışı 18 iyundan 4 sentyabra təxirə salınmışdır.

## Mahnı siyahısı
Cənub-Şərqi Asiya

[200px|thumbnail|Cənubi-Şərqi Asiya (xəritədə coğrafi baxımdan [Okeaniyanın hissəsi olan Qərbi Yeni Qvineya da yaşıl rəngdədir)]]
**Cənub-Şərqi Asiya** — Çin, Hindistan və Avstraliya arasında makroərazini əhatə edən region. Hind-Çin yarımadasını, Malay arxipelaqını və Asiya-Sakit okean regionunun bir hissəsini əhatə edir. Regiona İndoneziya, Laos, Myanma, Tailand, Malayziya, Yeni Qvineya, Vyetnam, Kamboca, Filippin adaları daxildir.

Cənub-Şərqi Asiya iki hissəyə bölünür: Kontinental Cənubi-Şərqi Asiya (Hind-Çin) və Adalı Cənubi-Şərqi Asiya.

* Kontinental Cənubi-Şərqi Asiya: Vyetnam, Kamboca, Laos, Qərbi Malayziya, Myanma və Tailand.
* Adalı Cənubi-Şərqi Asiya: İndoneziya, Şərqi Malayziya, Yeni Qvineya, Filippin, Şərqi Timor və Sinqapur.

## Ədəbiyyat
* *Берзин Э. О.* Юго-Восточная Азия в 13-16 вв. — М., 1982.
* *Литвинов Н. Н.* Стратегический менеджмент на примере Азиатско-Тихоокеанского региона. Монография. — Соликамск: Типограф, 2010. — 200 [10] с. — (Strategic Management in the Asian-Pacific) — ISBN 978-5-91252-029-7
* Народы Юго-Восточной Азии. — М., 1966.
* *Погадаев Виктор.* Юго-Восточная Азия // Энциклопедия для детей. Том 1. Всемирная история. — М.: Аванта+, 1996. — с. 451—457.
* *Погадаев В. А.* Культура Юго-Восточной Азии: активный обмен с внешним миром при сохранении традиционной цивилизационной общности» // в сб.: «Тихоокеанское обозрение 2006—2007». — М.: Ключ-С, 2007. — С. 106—120.
* Региональная и историческая адаптация культур в Юго-Восточной Азии. МИИ. Вып. II. — М.: Моск. фил. Геогр. Общ-ва СССР, 1982. — 127 с. Рец.: H. Steinhauer // BKI. 1983, d. 139.
* *Холл Д.* История Юго-Восточной Азии. — М., 1958.
* *Шпажников С. А.* Религия стран Юго-Восточной Азии. — М., 1980.
* Юго-Восточная Азия в мировой истории. — М., 1977.
* Юго-Восточная Азия: проблемы региональной общности. — М., 1977.
Telksinoe (peyk)

**Telksinoe** () və ya **Yupiter XLII** Yupiterin təbii peyklərindən biridir. Peyk 2004-cü ildə Havay Universitetindən olan astronomlar komandası tərəfindən Scott Şeppardın başçılığı ilə 2003-cü ildə çəkilmiş şəkillər əsasında kəşf edilmişdir və müvəqqəti olaraq **S/2003 J 22** adlandırılmışdır.

Telksinoenin diametri 2 kilometrdir və Yupiterin ətrafında 20,454 Mm məsafədə 597.607 gün ərzində fırlanır. Orbitinin ekssentrisiteti 0.2685 Yupiterin ekvatoruna nəzərən əyilməsi 153°-dir.

Peyk 2005-ci ildə bəzi yunan yazarlarına görə dörd orijinal Muzadan birinin adı ilə Telksinoe adlandırılmışdır. Telksinoe Ananke qrupuna aiddir.

Bu qrup Yupiterin ətrafında 19.3 və 22.7 milyon kilometr məsafədə fırlanan təxminən 150° əyilməyə malik əks istiqamətdə dönən düzənsiz peyklərdən ibarətdir.

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* Thelxinoe (moon) in www.universeguide.com
2014-cü ilin Azərbaycan filmləri

# 3 bacı. Film haqqında film (film, 2014) (tammetrajlı sənədli film)
# 5+ (film, 2014-2015) (bədii serial)
# 9 il sizinlə (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# 12 (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# 12 əsr sonra (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# 20 il. Əsrin müqaviləsi (film, 2014) (tammetrajlı sənədli film)
# 31 mart soyqırımı (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# 72 km (film, 2014) (qısametrajlı bədii film)
# 92-ci ilin qarı (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# 258 №-li piyada döyüş maşınının ekipajı (film, 2014) (tammetrajlı sənədli film)
# Adım Ələsgərdir, Göyçə mahalım... (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Adi və qeyri-adi Səttar Bəhlulzadə (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Ağ kətanın sehri... Kamil Nəcəfzadə (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Ağrılı və qürurlu yaddaş, yaxud Azərbaycanın Ağ damı... (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Axınla aşağı (film, 2014) (tammetrajlı bədii film)
# Axırıncı dayanacaq (film, 2014) (tammetrajlı bədii film)
# Aləmdə səsim var mənim. Seyid Əzim Şirvani (film, 2014) (qısametrajlı sənədli-bədii film)
# Almanın günahı (film, 2014) (tammetrajlı sənədli film)
# Aşiqi sadiq (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Atəş və qar... (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Azər Rzazadə. Zirvəyə aparan yol (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Azərbaycan incəsənəti minilliklər boyunca (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Azərbaycan incəsənəti minillikləri... (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) 
# Azərbaycan müəllimi (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Azərbaycan pəhləvanları (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Azərbaycanın şəhadəti (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Bakı döyüşü (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Eliza (film, 2014) (qısametrajlı bədii film) (Filmi izlə)
# Gəlin birgə öyrənək. Rənglər (film, 2014) (cizgi filmi) (Filmi izlə)
# Gözümün işığı və ya qəribə heykəltaraş ömrü (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Xəlvətdə qalmış müdrik (film, 2014) (sənədli film)
# Keçmişdən gələn zəng (film, 2014) (qısametrajlı bədii film) (Filmi izlə)
# Köhnə saat (film, 2014) (cizgi filmi) (Filmi izlə)
# Qafqazdan Appeninə (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Qalib (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Mən Bakını sevirəm (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Mən evə qayıdıram (film, 2014) (tammetrajlı bədii film)
# Məryəm (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Nabat (film, 2014) (tammetrajlı bədii film)
# Parisdən məktublar (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
# Rast. Niyazi (film, 2014) (qısametrajlı sənədli film)
# Zəng (film, 2014) (tammetrajlı bədii film)
Milli idman növü

**Milli idman növü** və ya **milli əyləncə** — hər hansı xalqın və ya ölkənin mədədniyyətinə xas olan idman növü. Bəzi idman növləri de fakto, bəzi idman növləri isə de yure milli idman növü hesab olunur. Məsələn, kriket de fakto ABŞ və İngiltərədə milli idman növü, lakros və buzüstü hokkey isə de yure Kanadanın milli idman növü hesab olunur. Milli idman növlərinin hər hansı ölkədə lazımi səviyyədə oynanılmaya bilər, sadəcə həmin ölkənin mədəniyyətində əhəmiyyətli rol oynaması kifayətdir.

## De yure milli idman növləri

## De fakto milli idman növləri

## İstinadlar
Rüstəmbəy kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Adı gürcüstanlı bioloq V. N. Rüstəmbəyovun şərəfinə adlandırılmışdır.

Uzunluğu  5,6 sm və quyruğu isə iki dəfə uzun olur. Başı sıxılmış formaya malikdir. Pulçuqları hamardır. Yuxarı hissəsi qəhvəyi-sarı və ya açıq-qəhvəyi rəngdə olur. Bel hissələrində qözə bənzər şəkil vardır. Bəzilərində isə şəkil güçlə seçilir. Başından boğazı istiqamətində yaşıl-sarı rəngdə zolaq olur. Başının yuxarı hissəsində tünd nöqtələri vardır.

Əsasən quru və çox quru olan qayalıqlarda, nadir dağ bitkilərinin yayıldığı ərazilərdə və 600–1700 m yüksəkliklərə aid olan dağ meşələrdə yayılmışdır. Həşaratlar və kiçik onurğasızlarla qidalanırlar.

Kərtənkələlər erkəklərə ehtiyac duymadan çoxalırlar. Bu növ Partenogenez olduğundan dişilər özləri çoxala bilirlər. 2-4 yumurta qoyurlar və yumurtaların ölçüləri 8×13&nbsp;mm olur. Yumurta qoyma iyunun sonu və iyulun əvvəlində baş verir. 55 gündən sonra isə yumutadan 2,2-2,3 sm olan balalar çıxır.

Bu növ əsasən Qərbi Azərbaycan (İndiki Ermənistan şimal ərazilərində) və Azərbaycanın qərb ərazilərində yayılmışdır.

## İstinadlar
İnçxon Milli Universiteti

**İnçxon Milli Universiteti** () — Cənubi Koreyanın İnçxon şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.

## Xarici əlaqələri
Liman Şəhərlərinin Universitet Liqasının üzvüdür.

## Həmçinin bax

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Luqov kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Təsviri
Elədə böyük olmayan, 5 — 10 sm uzunluğa malik olan (bədəni 6 — 7 sm, quyruğu 3 sm) kərtənkələ. Tünd-yaşıl rəngə malikdir. Başı yuxarıdan bütünlüklə tünd qəhvəyidir. 

## Arealı
Növ əsasən Şimali Qafqaz və Cənubi Qafqaz ərazilərdə rast gəlinir. Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə və Bolqarıstan ərazilərində yayılmışdır.

## Həyat tərzi
Günlük aktiv canlıdır. Əsasən açıq çəmənliklərə daha çox əhəmiyyət verir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Corc meydanı

**Corc meydanı** () — Qlazqonun mərkəzində yerləşən meydan.

## Adı

## Tarixi

## Xüsusiyyətləri

## Şəkil qalereyası

George Square War Memorial - geograph.org.uk - 646313.jpg|Müharibə memorialı
Glasgow townhall.JPG|Corc meydanı gecə zamanı
James Watt Denkmal.jpg|Ceyms Vottun heykəli


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Rüfət Quliyev (futbolçu)

**Rüfət Quliyev** () — azərbaycanlı futbol məşqçisi və yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış etmiş keşmiş futbolçu.

## Karyerası

### Məşqçi karyerası
Quliyev 2024-cü ilin sentyabrında Albaniya Superliqasında çıxış edən "Bilis" klubu ilə anlaşıb. O, klubda baş məşqçinin köməkçisi, o cümlədən klubun əvəzedici komandasının və U-19 gənclər komandasının baş məşqçisi vəzifələrini yerinə yetirib. 2024-cü ilin oktyabrında "Bilis" klubundan ayrıldığını açıqlayıb.

## İstinadlar
Dağıstan kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 65–70&nbsp;mm, quyruğu isə iki uzundur. Yuxarı hissəsinin rəngi yaşıl, qəhvəyi və ya boz-küll olur.

Əsasən Dağıstanın alp qurşağında, qayalıqlar üzərində, nəm daxili dağlıq və Yüksək dağlıq ərazilərində rast gəlinir. 
Günlük fəal həyat sürürlər. Sentyabr-oktyabr aylarından başlanan qişlama dövrü aprel ayına qədər çəkir.

Əsasən bunlarla qidalanırlar: İkiqanadlılar, Kəpənəklər, Zərqanadlılar, Sərtqanadlılar, Düzqanadlılar və  Hörümçəklər.

## Klassifikasiya
Əvvəllər bu növ Qafqaz kərtənkələsinin bir yarımnövu(*Darevskia caucasica*) kimi qəbul edilirdi. Sonradan növ olması təsdiqlənmiş və *Darevskia caucasica daghestanica* adı verilmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ellinlər

**Ellinlər** () yunanların özlərinə verdikləri ad.

Çox böyük ərazidə, o cümlədən yad ölkələrdə məskunlaşmış, amma eyni dildə danışan, eyni yazıdan istifadə edən, eyni allahlara etiqad edən və özünü vahid xalq hesab edən bütün qədim yunanlar özlərini bu adla adlandırırdılar.
Lindholm kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Rus naturalisti Vasili Adolfiç Lindholmun (1874—1935) şərəfinə adlandırıldır.

Ümumi uzunluğu 20 sm, əsasən uzun quyruğa malikdir. Erkəklər çoşqun-əhvəyi, boz-zeytun, dişilər isə — yaşıl rəngdə olurlar. Başı hiss olunan dərəcədə sıxılmış formaya malikdir.

Onlar əsasən dağ çöllərində, öndağlıq ərazilərdə, dağ meşələrində və dəniz sahillərində yaşayırlar.  Onlara daha çox daşların arasında və gəmiriçilərin yuvasında rast gəlinir. Bu növün nümayəndələri istər yüksək, istərsə alçaq temperatura tez örgəşə bilirlər. İkiqanadlılar, düzqanadlılar, qarışqalar, kəpənəklər, böçəklər, hörümçəklərlə qidalanırlar

Yumurta qoymaqla çoxalır. Dişilər adətən 2-5 yumurta qoyur. Balalar yumurtadan avqust-sentyabr ayları çıxır.

Endemik növ olaraq Krımda yayılmışdır. Onlar əsasən yarımadanın dağlıq və cənub rayonlarında yayılmışdır. Onlara Feodosiya, Aluştı, Sudak və Qaradağda rast gəlinir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Dieter Glandt: Taschenlexikon der Reptilien und Amphibien Europas, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2010, ISBN 978-3-494-01470-8.

## Həmçinin bax
Yenikənd SES

**Yenikənd SES** (tam adı: **Yenikənd su-elektrik stansiyası**)  — Yenikənd su anbarı üzərində tikilib, Şəmkir SES ilə birlikdə kaskad yaradan su-elektrik stansiyası.

Yenikənd su-elektrik stansiyasının tikilməsi üçün qərar prezident Heydər Əliyev tərəfindən hələ 1979-cu ildə verilmişdi. 

Təməli 1984-cü ildə qoyulan "Yenikənd" SES 2000-ci ildə istifadəyə verilib. O zaman hər birinin gücü 37,5 MVt olan 3 hidroaqreqat istismara verilib. 2003-cü ildə dördüncü hidroaqreqat işə qoşulmaqla müəssisənin gücü 150 MVt-yə çatdırılıb.
## Texniki göstəriciləri
2011-ci il mart ayında “Şəmkir” və “Yenikənd” su elektrik stansiyaları (SES) üzrə 85 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edilmişdir. Bu, proqnozdan 3 milyon kilovat-saat çoxdur.

2011-ci ilin birinci rübdə SES-lər üzrə 187 milyon kilovat-saat əvəzinə 192,5 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edilmişdir. Bunun 129 milyon kilovat-saatı “Şəmkir” SES-in payına düşür.
## Həmçinin bax
* Yenikənd su anbarı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
*
Kanna

**Kanna** — İtaliyanın cənub-şərqində kənd.

E.ə. 216-cı il avqustun 2-də həmin kəndin yaxınlığında Roma konsulları Terensi Varron və Emili Pavelin sərkərdəlik etdikləri Roma ordusu (80 min piyada və 6 minədək süvari) ilə Hannibalın sərkərdəlik etdiyi Karfagen ordusu (40 min piyada və 10 minədək süvari) arasında 2-ci Pun müharibəsinin ən iri döyüşü baş vermişdir.

## Həmçinin bax
* Kanna döyüşü

## İstinadlar
Kozis

**Kozis** — alban hökmdarı Oroysun qardaşı və Qafqaz Albaniyası çarı.

Qafqaz Albaniyasını tutmaq istəyən Pompeyin Roma legionlarına qarşı ikinci savaşda Kozis alban qoşunlarına başçılıq edirdi. Kozisin qoşunlarının romalılarla döyüşü e.ə. 65-ci ildə Kürün sol sahilindəki qollarından birinin sahilində baş vermişdir.

Kozisin başçılıq etdiyi alban qoşunları 60 min piyada və 12 min süvaridən ibarət idi. Albanların süvari qüvvəsi güclü olduğu halda, romalıların əsas zərbə qüvvəsini yaxşı təlim görmüş intizamlı piyada qoşunu təşkil edirdi. Buna görə də döyüşün başlanmasınadək Pompey piyadalarını süvarilərin arxasında gizlətmişdi. Albanlar təkcə Roma süvariləri ilə savaşacaqlarını zənn etdiklərindən onlara hücuma keçdilər. Bu zaman Roma piyadaları döyüşə qoşuldular və amansız savaş başlandı. Antik müəlliflərin məlumatına görə, döyüşün qızğın çağında Kozis bir neçə alban döyüşçüsü ilə Roma legionerlərinin sırasını yarıb Pompeyin müşayiətçilərinədək çatdı. Roma sərkərdəsini nizə ilə vuran Kozis onun möhkəm zirehini deşə bilmədi.
Cavab zərbəsi ilə Qney Pompey Kozisi ölümcül yaraladı. Məğlub olan albanlar yaxınlıqdakı meşədə gizləndilər, lakin Pompeyin əmri ilə legionerlər meşəni mühasirəyə alıb od vurdular. Romalılara qarşı qadınlar da vuruşurdular.Alban qadınların cəsarəti romalıları heyrətə gətirmişdi.

## Mənbə
* *Шербак. Г.&nbsp;А.* Огузнаме.&nbsp;— М., 1959 
* *Юсифов Ю. Б., Бабаев И.&nbsp;А.* Кавказская Албания в эллинистическую эпоху. В кн.: Причерноморье в эпоху эллинизма.//Мат-лы III Все-союзн. симпозиума по древней истории Причерноморья. Цхалтубо, 1982, Тбилиси, 1985.
Valentin kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Bu növ alman naturalist Jan Valentinin (1868—1898) şərəfinə adlandırılmışdır. O, Qustav İvanoviçlə birlikdə 1890-cı ildə bu növü Qarabağda tətqiq etmişdir.

Ümumi uzunluğu 18—21 sm təşkil edir. Başı sıxılmış formaya malikdir. Pulcuqları hamardır. Bədəni yuxarı hissədə sarı-yaşıl, mavi-yaşıl və ya yaşımtıl-sarı rəngdə olur. Belində qara nöqtələr vardır. Başının üzərində qara qeyri-müəyyən formaya malik olan nöqtələr vardır. Çütləşkə zamanı sarı-narıncı formaya malik olurlar.

Onlar əsasən dağlıq ərazilərd, qayalarda, dağ çöllərində, hündürlüyü 1900–3000 m yüksəkliyə malik ərazilərdə yaşayırlar. Əsasən cücülər, kiçik onurğasızlar, uzunburunlular, ikiqanadlılar, qarışqalar, kəpənəklər, sərtqanadlılar, hörümçəklər, həmçinin molyusklarla qidalanırlar.

Qışlamanın sonu 2000 metr yüksəklikdə aprel ayının sonu, mayın əvvələrinə təsadüf edir.

Kərtənkələlər yumurta qoymaqla çoxalırlar. Yumurta qoyma iyunun ortaları, iyulun əvvələrinə təsadüf edir. Onlar 3-8, adətən isə 5 yumurta qoyurlar. Yumurtanın ölçüsü 14×8&nbsp;mm olur. Balalar 26–27&nbsp;mm  olur və avqustun sonu, sentyabrın əvvələri yumurtadan çıxırlar.

Bu növ Azərbaycanın dağlıq ərazilərində, şimal-şərqi Türkiyə və şimal-şərqi, mərkəzi Ermənistan ərazilərində yayılmışdır. Üstəlik Acarıstan ərazisindədə görmək olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dan Stav

**Dan Stav** (d. 8 may 1956, Hayfa, İsrail) — İsrailin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2015-2019)

## Ailəsi
Gili Stavdır.

## İstinadlar
Ermənistan kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Sinonimi , əvvələr bu növ Yaşıl kərtənkələlər cinsinə daxil edilmişdi.

Növ Partenogenez xüsusiyyətinə malikdirlər. Onlar Triploid xromosoma malikdirlər. Növ *Lacerta valentini* və *L. mixta* növlərinin ibritləşməsindən törəmişdir. 

Ermənistan kərtənkələsi Ermənistanın şimal və şimal-qərb ərazilərində, Gürcüstanın cənub, Azərbaycanın isə qərb ərazilərində rast gəlinir. 1967-ci ildə elmi məqsədlər üçün Ukrayna aparılmış və hazırda Teterev çayı boyunca sərbəst yayıla bilmişdir.

Sayları yüksək və dəyişməzdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Darevsky, I. S. and Danielyan, F. D. Diploid and triploid progeny arising from natural mating of parthenogenetic Lacerta armeniaca and L. unisexualis with bisexual L. saxicola valentini. Journal of Herpetology,1968, 2: 65-69.

## Həmçinin bax
* Ermənistanda yayılmış sürünənlərin siyahısı
Qafqaz kərtənkələsi

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 64 mm (balalar 22—27 mm), quyruğu  122 mm təşkil edir. Yuxarı hissəsi yaşıl, qəhvəyi və ya boz-küll rəngi olur. Üstəlik tükə bənzər 2 xətt keçir.

## Yaşayış yeri
Alp cəmənliklərində və qayalıqlarında 3000 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Sayı 1 km maşrut üzrə 85-100 baş təşkil edir. Günlük aktivdir. Sentyabr-oktyabrdan mart-aprel ərzində qışlayır. İyunun sonu iyulun əvvəlində 2-6 olmaqla ölçüsü 6,5×11,5 mm yumurta qoyur. Balalar avqust ayında yumurtadan çıxırlar. Yetkinlik yaşına 2 ilində yetişir. 

Qidası: Zərqanadlılar, İkiqanadlılar, Kəpənəklər, Düzqanadlılar və Hörümçəklər.

## Yayıldığı ərazilər
Onlara əsasən Qafqaz dağları boyunca Kazbek dağından Azərbaycanın şərqdə yerləşən Qafqaz dağları və Dağıstanın dağlıq ərazilərinə qədər yayılmışdır.

## Təsnifat
Əvvəllər *Lacerta saxicola* — Кесслер (non Eversmann), 1878: 154.  *Lacerta caucasica* adı ilə 1909 ci ildə daxil edilmişdir. 1909-ci ildə isə Qayalıq kərtənkələləri fəsiləsinə daxil edilmşdir.

## Sinonimləri
* 
* *Lacerta caucasica vedenica* Darevsky, Roitberg, 1999. Russ. J. Herp., 6, No. 3: 209. Terra typica: 1 km cənubda . Vedeno, Çeçenistan — yarımnöv
* *Lacerta caucasica* Mehely, 1909 — Kazbek (Mərkəz. Qafqaz).
* *Lacerta saxicola caucasica* — Nikolski, 1915: 380; Lantz et Cyren, 1936: 165; Terentev və Çernov, 1949: 188.
* *Lacerta saxicola* (hissə).

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Con Ostin

**Con Ostin** (; ) — ingilis hüquqşünası.

Hüquqi pozitivizm prinsiplərinin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması ilk dəfə Con Ostindən başlamışdır. Con Ostin Ceremi Bentamın utilitarizminin davamçısıdır. İngiltərə və ABŞ-nin hüquqi elmlərində Ostinin əsərlərinin təsiri altında analitik hüquqşünaslıq adı ilə tanınmış nümayəndəli məktəb formalaşmışdır.

## Fəaliyyəti
Con Ostin 1832-ci ildə London Universitetində oxuduğu mühazirələrin bir hissəsini "Hüquqşünaslıq sahələrinin müəyyənləşdirilməsi" adı ilə kitab halında çap etdirmişdir. Bütövlükdə onun "Hüquqşünaslıq və ya pozitiv hüquq fəlsəfəsi üzrə mühazirələr"i 1863-cü ildə ölümündən sonra nəşr edilmişdir.

Ostin təbii hüququ və dövlətdə fəaliyyətdə olan qanunlara qiymətləndirici yanaşmanı inkar etmirdi, ancaq bu problemləri hüquqşünaslıq hüdudlarından kənara çıxarmışdı. O, insanın cəmiyyətdə davranışını müəyyən edən qanunların aşağıdakı növlərini ayırırdı:
* ilahi qanunlar — Ostin bu termini daha üstün tutur və təbii hüquqdan daha dəqiq hesab edirdi.
* rəylərə əsaslanan pozitiv əxlaq qanunları — məsələn, vicdan qanunları
* dövlət hakimiyyətinin təyin etdiyi pozitiv qanunlar
Göstərilən qanun növləri, müvafiq olaraq, etika və ya dentologiya, əxlaq elmi və hüquqşünaslıq kimi elmləri öyrənir.

## İstinadlar
Payasspor

**Payasspor** — Türkiyənin Hatay ilinin Payas ilçəsində qurulmuş futbol klubu.

## Tarixçə
1975-ci ildə "Payas Gənclik Spor" adı ilə qurulmuş və hələ o dövrdə rəngləri mavi-ağ olaraq müəyyən edilmişdir. Rəsmi olaraq 1978–1979 mövsümündə Hatay 2-ci həvəskar liqasına qatılan komanda ilk mövsümündə çempion olaraq 1-ci həvəskar liqasına çıxmış, üstəlik Valilik Kubokunu qazanmışdır. 1982-ci ildə klubun adı "Payasspor" olmuşdur. 1993-cü ildə isə adı "Payas Bələdiyyəspor" olmuşdur. 2012–13 mövsümündə "Payas Bələdiyyəspor 1975" adını almışdır.

Türkiyə Həvəskarlar Liqasının 2012–13 mövsümündə 4-cü qrupda 70 xal toplamış və "44 Malatyaspor"a qarşı top fərqi ilə qalib gələrək 2013–14 mövsümündə 3. Liqaya yüksələrək ilk dəfə peşəkar klub olmuşdur. 2015-ci ilin iyulunda klubun adı sadəcə "Payasspor" olmuşdur.

## Liqa mübarizələri
* **[[Türkiyə 3-cü Liqası|3-cü Liqa]]:** 2013–2021
* **[[Regional Həvəskarlar Liqası]]:** 2011–2013, 2021–2022
* **[[Türkiyədə həvəskar futbol liqalarının siyahısı|Hatay Həvəskarlar Liqası]]:** 1975–2011, 2022 — h.h.

## Heyət
: *Son yenilənmə: 29 mart 2014*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt 
* TFF profili
Paolo Nutini

**Paolo Nutini** (d. 9 yanvar 1987, Peysli) Şotlandiya doğumlu müğənni.

Atası İtaliya, Toskana əsilli olmasına baxmayaraq, anası əslən Böyük Britaniyadandır. Nutininin çıxış albomu *These Streets*, 2006-cı ilin iyul ayında İngiltərədə çıxmışdır. Albomda *Last Request*, *Jenny Don't Be Hasty* və *New Shoes* kimi mahnılar yer almışdır.

## Diskoqrafiya
* *These Streets* (2006)
* *Sunny Side Up* (2009)
* *Caustic Love* (2014)

## İstinadlar
Ceremi Bentam

**Ceremi Bentam** (; ) — Britaniyalı filosof, hüquqşünas, moralist və utilitarizm nəzəriyyəçisi.

## Həyatı
Bentam varlı hüquqşünas ailəsində anadan olmuşdur. Oksford Universitetini bitirdikdən sonra ona vəkil vəzifəsi verilmiş, ancaq tezliklə hüquqşünas praktikasından imtina etmiş və əxlaqi fəlsəfə və nəzəri hüquqşünaslıq sahəsində araşdırmalara başlamışdır və hüquq islahatları məsələləri ilə məşğul olmuşdu. Ş. L. Molteskyö, Ç. Bekkaria, xüsusən K. A. Helvetsi ona güclü təsir göstərmişlər.

"Sələmin müdafiəsi" (1787) əsərində subut edirdi ki, borc pul faizini məhdudlaşdıran qanunlar həm iqtisadi, həm də hüquqi cəhətdən özünü doğrultmur. Bentam bir sıra əsərlərində islah müəssisələrində islahatlar aparılması zərurətini əsaslandırırdı. Bentam "Əxlaq və qanunvericiliyin əsaslarına giriş" (1789) və "Deontologiya, yaxud Əxlaq haqqında elm" (1834) əsərlərində əxlaq və qanunvericiliyin əzəli mücərrəd başlanğıclarını rədd edir və təcrübənin inkaredilməz nəticələri əsasında insan fəaliyyətinin bütün cəhətlərini əhatə edən nəzəriyyə yaratmağa çalışırdı. Bentam təbii hüquq, təbii varidat, ictimai müqavilə kimi anlayışları əsassız sayırdı. Belə ki, hüquq qanunla yaradılır, iradəni ifadə edən qanun isə idarəetməni və birgəyaşayışı nəzərdə tutur. Fərdlərin hüquqlara malik olmasından çıxış edən ictimai müqavilə nəzəriyyəsi tarixi əsaslardan məhrumdur: idarəetmə (deməli, dövlət) ya tarixən yaranmış şəraitin nəticəsi kimi, ya da güc tətbiq etməklə qurulur. Bentama görə, hüquqlar yalnız konkret ola bilər: cəmiyyətə faydalıdırsa mövcuddur, faydasızdırsa ləğv edilməlidir ("Anarxiyanın yanlışlıqları", 1791–95); azadlığı məhdudlaşdıran qanun qəbul olunandır, çünki qayda-qanunu və yaxşı idarəetməni, deməli həm də vətəndaşların şəxsi maraqlarını təmin edir. Lakin hər şeydən əvvəl insanların hökumət zorakılığından müdafiəsi təmin olunmalıdır ki, bunun da yeganə vasitəsi demokratiyadır. İnsanların davranışı müxtəlif, o cümlədən siyasi (cəza və mükafat), əxlaqi (ictimai rəy), dini sanksiyalarla reqlamentləşdirilə bilər. Burada Bentam təhsilə xüsusi rol ayırmış, onu "dolayı qanunvericilik" adlandırmışdı. Cəza hüquq pozanların islahı üçün deyil, digərlərinin ibrət alması məqsədilə tətbiq edilir.

Qanunvericiliyin Bentam tərəfindən işlənib-hazırlanmış kodlaşdırılması prinsipləri bir çox ölkələrin (Fransa, Almaniya, Hindistan, Avstraliya, Kanada və s.) qanunvericiliyində istifadə edilmişdir. Onun inkişaf etdirdiyi iqtisadi davranışın məqsəd və meyarı kimi başa düşülən faydalılıq fəlsəfəsi XIV-XX əsrlər iqtisad nəzəriyyələrinin əsaslarından biri olmuşdu. Ceyms Mill, Con S. Mill, C. Ostin və b. onun ardıcılları olmuşlar.

Bentamın ideyaları marjinalizmin yaranmasında vacib rol oynamışdı.

## Əsəri
«О судебных доказательствах» K., 1876.

## Ədəbiyyat
Pokrovskiy P. «Бентам и его время» P., 1916.

## İstinadlar
Pluto (personaj)

**Pluto** (, ) — 1930-cu ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır.

## İstinadlar
Pit (personaj)

**Pit** () — 1925-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır.

## Xarici keçidlər
*Pete Imdb.com character
Benjamin Konstan

**Benjamin Anri Konstan de Rebek** və ya sadəcə **Benjamin Konstan** (; ; ) — Fransız liberalizminin ideoloqu, yazıçı və siyasi xadim.

## Həyatı
İsveçrədə ortabab zadəgan ailəsində doğulmuş Konstan sonralar Almaniya və Fransada mükəmməl təhsil alır. 1799-cu ildə əqidəsi üzündən hersoq Braunşveyqin yanındakı işi ataraq inqilab cəbhəsinə qoşulur. 1799-cu ildə Napoleon onu öz yanında qulluğa dəvət edir. Lakin tezliklə Konstan diktatora qarşı müxalifətə keçir və 1803-cü ildə 11 il müddətinə Fransanı tərk etməli olur. O, mühacirətdə olarkən, Höte və Şillerlə yaxşı ünsiyyət yaradır, iki dövri nəşrə redaktorluq edir, fəal təbliğat işi aparır. Konstan vətənə yalnız 1814-cü ildə — monarxiya bərpa edildikdən sonra qayıdır. Lakin möhkəm əqidəli respublikaçı olan Konstan heç nəyi unutmaq və heç nəyi öyrənmək istəməyən monarxistlərlə ümumi dil tapa bilməyib onlardan üz döndərir. Konstanın cəmiyyətdəki nüfuzu o qədər böyük idi ki, Napoleon onunla köhnə ədavətinə baxmayaraq, hakimiyyətə yüzgünlük qayıdışı dövründə yeni Konstitusiyanı tərtib etməyi məhz ona tapşırır. Monarxiyanın ikinci bərpasından sonra Konstan yenə Fransanı tərk etməli olur. Lakin bu mühacirət uzun çəkmir, tezliklə o, vətənə qayıdır və öncül demokrat publisistlərdən biri olur. 1819-cu ildə o, Deputatlar Palatasına (qanunverici məclis) üzv seçilir və kral partiyasına qarşı müxalif fraksiyanın liderinə çevrilir. 1830-cu il inqilabından sonra Konstan Fransa Dövlət şurasının sədri seçilir, lakin elə həmin il də dünyasını dəyişir.

## Fikirləri
Konstanın fikrincə, qədim yunanlar və romalılar onun müasiri olan avropalılarla müqayisədə daha geniş siyasi hüquqlara yiyələnmişdilər. Lakin onların, demək olar ki, heç bir şəxsi azadlığı (özünüifadə, sərbəst hərəkət etmək, peşə fəaliyyəti azadlığı) yox idi. Konstan öz müasirlərini monarxiyaçıların can atdıqları kimi, şəxsi azadlıqları məhdudlaşdırmaq, sabitlik naminə bu azadlığı qurban vermək, yaxud Fransa inqilabı dövründə olduğu kimi, kollektiv mənafelər naminə bu azadlığı saya salmamaq kimi təhlükəli meyllərdən çəkindirmişdir. Konstan təkidlə söyləyirdi ki, siyasi azadlıqlar bizim şəxsi azadlığımızın təminatçısı olmalıdır. Şəxsi azadlığı olmayan insan bədbəxtdir, onun ləyaqəti alçaldılır, bundan əlavə, onun qabiliyyətlərinin inkişafı və deməli, onun həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması qeyri-mümkündür.

## Ədəbiyyat
* Hikmət Hacızadə — "Demokratiya: Gediləsi uzun bir yol"

## İstinadlar
Hyui, Dyui və Lui

**Hyui, Dyui və Lui** () — 1937-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajlarıdır. Donaldın bacısı oğlanlarıdırlar. Della dak (Donaldın
bacısı) onların anasıdır. Atası isə Deyzi dakın adsız qardaşıdır. Hyui qırmızı, Dyui mavi, Lui isə yaşıl geyinir.

## Xarici keçidlər
*Huey Imdb.com character 
*Dewey Imdb.com character  
*Louie Imdb.com character
Maks Quf (personaj)

**Maks Quf** () — 1992-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır.

## İstinadlar
Qayalıq kərtənkələsi (növ)

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 88 mm (balalarda 22 — 27 mm), quyruğu 156 mm-dir. Yuxarı hissədə yaşıl, qəhvəyi, zeytunu boz rəngdə olur. Sinəsində mavi gözlər fprmasına malik nöqtələr vardır. 

Onlara dağlıq və qayalıq ərazilərdə, alp qurşağında daha çox rast gəlinir. 1 km maşrut üzrə 100 baş müşahidə edilir. Günlük aktiv həyat sürürlər. Qışlama dövrü sentyabr-oktyabrdan fevral-mart aylarına qədər davam edir. Yumurta qoyaraq çoxalırlar Yumurta qoyma iyun-iyul ayları baş verir. 2-6 yumurta qoyurlarki, onlarında həcmi 6-8 x 12-16 mm olur. Yetkinlik yaşına 2 ilində çatır.  

Qidalanması: ikiqanadlılar, sərtqanadlılar, kəpənəklər, düzqanadlılar və hörümçəklər.

## Yayılması
Bu növ əsasən Şimali Qafqaz ərazisində: Stavropol vilayəti, Kabsrdin-Balkar və Qaraçay-Çərkəz ərazilərində rast gəlinir. Cənub arealı Kazbek dağının şimal-şərq yamacları boyunca yayılmışdır. Eyni cinsə daxil olmalarına baxmayaraq bircə *Darevskia lindholmi* ümumi arealdan kənarda yayılmışdır. 

## Klassifikasiya
Əvvəllər bu növ *Lacerta saxicola* — Eversmann, 1834. Mem. Soc. Natural. Moscou, (2), 3: 349.  daxil edilirdi. Sonra isə Qayalıq kərtənkələləri cinsinə daxil edilir. 

## Sinomimləri
* *Lacerta muralis fusca var. saxicola* — Bedriaga (part.), 1886: 195.
* *Lacerta saxicola var. brauneri* — Mehely, 1909
* *Lacerta saxicola darevskii* Szczerbak, 1962. Zool. j., т. XLI. 9: 1380.Terra typica: Krasnodar diyarı, 50 km Maykondan cənubda.
* *Lacerta saxicola szczerbaki* Lukina (Лукина), 1963. Изв. Ан АзССР, № 6: 57. Типовая территория: окрестности Анапы.

## İstinadlar

## Mənbə
* Sürünənlər

## Həmçinin bax
Castin Qetlin

**Castin Qetlin** (10 fevral 1982, Bruklin) ABŞ-lı atlet. 100 metr dünya rekordunu Asafa Pavell ilə birlikdə 9.77 dərəcəsi ilə bir müddət əlində saxlamış, lakin 2007-ci ildə Pavellin 9.74 dərəcə göstərməsi ilə rekord əlindən alınmışdır.

Qetlin, dopinq testinin pozitiv çıxması ilə 8 il yarışlardan kənarlaşdırılmış, lakin cəza daha sonra 4 ilə endirilmişdir.
## İstinadlar
Çip və Deyl (personajlar)

**Çip və Deyl** () — 1943-cü ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajlarıdır.

## Xarici keçidlər
*Chip Imdb.com character 
*Dale Imdb.com character
Magika De Spell (personaj)

**Magica De Spell** () — 1961-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır.

## Xarakteristika
Magika De Spell İtaliyanın Neapol şəhəri yaxınlığında yerləşən Vezuvi dağının yamacında yaşayan təhlükəli cadugərdir. Bir sıra sehrlərini sehrli taxta ilə həyata keçirir. Tüstülü yanğın yarada bilir, müxtəlif yerlərə uça bilir, məxluqları bir növdən digərinə çevirə bilir, müxtəlif cildlərə çevrilə bilir. Həmçinin, bir sıra sehrli gücləri ilə bərabər şəxsləri hipnoz etmək qabiliyyətinə sahibdir.

## Xarici keçidlər
*The Meaning of Magica
Qara Plaş

**Qara Plaş** və ya **Qara qanadlı ördək** () — 1991-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajı. Bu personaj 1991–1992-ci illərdə istehsal edilən "Qara qanadlı ördək" serialının baş qəhrəmanıdır.

Onun əsl adı Dreyk Mallard (Drake Mallard) dır. Personaj komiks müəllifi olan Karl Barks tərəfindən yaradılan, xəyali Sen-Kanar şəhərində yaşayan adi şəxslərdən biridir. Həmçinin, super qəhrəmandır. Cinayətkarlara qarşı mübarizə aparır. Daim ən yaxşı qəhrəman olmaq üçün çalışır.

## Xarici keçidlər
* Darkwing Duck Comic Book Resources
* Darkwing Duck Imdb.com character 

## İstinadlar
Kseniya Sobçak

**Kseniya Anatolyevna Sobçak** (), ) — Rusiyalı teleaparıcı, jurnalist, siyasətçi.

## Həyatı
Teleaparıcı və aktrisa Kseniya Sobçak 5 noyabr 1981-ci ildə anadan olub. Sankt-Peterburq meri Anatoli Sobçakın və Federasiya Şurasının keçmiş üzvü Lüdmila Narusovanın qızıdır. Atası vəkil olan Anatoli Aleksandroviç Sobçak 1991-ci ildən 1996-cı ilə qədər Sankt-Peterburqun meri olub. 1998-ci ildə Sankt-Peterburq Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər fakültəsinə qəbul olan Sobçak daha sonra Moskva Dövlət Universitetinə köçürmə alıb. "Forbes" jurnalının araşdırmasına görə, onun təkcə 2008–2009-cu illər ərzində gəliri 1.2 milyon dollar olub. Gənc xanımın şəxsi həyatı da hər zaman qalmaqallı olub.

Doğrudur, heç zaman rəsmi nikahda olmayıb. Amma həyatında daim yaraşıqlı, xüsusən də maddi imkanlı insanlar olub. Son olaraq 2012-ci ilin iyununda onun biznesmen İlya Yaşinlə yaxın münasibətlərinin yaranması barədə xəbər yayıldı. Elə həmin vaxt bunu təkzib edən Sobçak öz bloqunda heç vaxt ailə qurmayacağını bildirib:

*"Ailə həyatı mənlik deyil, balaca uşaqları isə heç sevmirəm. Əgər sənin normal həyatın varsa, təhsil, pul və bütün imkanları da əldə edirsən. O halda sən öz həyatını uşaq əskilərinə, borşa və ev qayğılarına sərf etməməlisən".*

Rusiyanın Paris Hiltonu adlandırılan Sobçakın karyerası da uğursuz sayılmaz. Son olaraq SNS jurnalının redaktoru olaraq işləyib. 2004–2012-ci illərdə "Ev 2" telelayihəsinin aparıcısı olub.

Ali məktəbi bitirəndən sonra Kseniyaya diplomatlıq təklif edilsə də, o, bundan imtina edib. Deyib ki, hansısa ölkədə diplomat, ya da xarici işlər nazirliyində məmur olmaq onun üçün maraqlı deyil. Bundan başqa, o, bir neçə filmdə çəkilib, kitab çıxarıb. 2006-cı ilin mayında isə "Hamı azadlıqdadır" adlı gənclər təşkilatı yaradılıb.

Kseniyanın insani keyfiyyətləri ilə bağlı birmənalı fikir yoxdur. Bir çoxları onun haqqında eqoist, başqaları isə zəhmətkeş deyir. Özü isə deyir ki, sutkada 16 saat işləyir. "İzvestiya" qəzetinə müsahibəsində deyib ki, ona da Hitler qədər nifrət edirlər: "Əgər insan ambisiyalı, ağıllı və uğurludursa, kiminsə ondan nifrət etməsi qaçılmazdır".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kris Kayl

**Kris Kayl** (, tam adıyla ; ) —  snayperi. 2009-cu ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrindən tərxis olunub. 2012-ci ildə özünün ən çox satılan  adlı kitabı nəşr etdirib. 2013-cü ildə Texasın Chalk Mountain yaxınlığındakı Rough Creek Lodge atış poliqonunda Eddie Ray Routh tərəfindən öldürülüb. Klint İstvudun rejissorluq etdiyi Kaylın kitabının film adaptasiyası 2014-cü ildə ölümündən sonra yayımlanıb.

## İstinadlar

## Mənbə
* Amerika Snayperləri

## Xarici keçidlər
* Kris Kayl

## Həmçinin bax
* İraq müharibəsi (2003-2011)
Georgi Fedotov

**Georgi Petroviç Fedotov** (, 13 oktyabr 1886 - 1 sentyabr 1951) — Rusiya filosofu, publisisti.

## Həyatı

Georgi Fedotov 1886-cı ildə Saratovda quberniya dəftərxanası işçisi ailəsində anadan olmuşdu.

Dəfələrlə «qanlı çar rejimi» tərəfindən həbsxanalara salınan, Almaniyaya sürgün olunan filosof geri döndükdən sonra Kütləvi kitabxanada çalışır. Fevral inqilabından təşvişə düşən G.Fedotov əksər rus ziyalıları kimi o da çar Rusiyasının dağılmasında özünün də günahkar olduğunu etiraf edərək «bu günahın yuyulmasının çox ağır olacağını» vurğulayırdı.

1925-ci ildən başlayaraq filosof Berlinin, Parisin və Avropanın digər şəhərlərinin ilahiyyat universitetlərində mühazirələr oxuyur, daha sonra isə ABŞ-yə köçür. Onun Rusiyanın tarixi taleyi ilə bağlı antisovet xarakterli fəlsəfi məqalələrindən biri də ilk dəfə Parisdə çıxan «Rusiya tələbə xristian hərəkatı xəbərləri»nin 1 və 2-i saylarında çap olunan «Rusiya yaşayajaqmı ?» məqaləsidir.

## Xarici keçidlər
Yeganə Axundova

**Yeganə Əsgər qızı Axundova (Mahmudova)** () — Azərbaycan pianoçusu, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti.

## Həyatı
Yeganə Mahmudova 1960-cı il mayın 22-də Şəki şəhərində inşaatçı Əsgər Mahmudov və dosent Solmaz xanımın ailəsində anadan olmuşdur. 5 yaşından musiqi dərsləri almağa başlayan Yeganənin ilk müəllimi Vera Arkadiyevna Bitner olmuşdur. Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində isə çox təcrübəli və bilikli müəllimlərdən olan Valeriya xanım Seyidovadan dərs alıb. Yeganə Axundova əla qiymətlərlə həmin musiqi məktəbini bitirir və Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına (indi Ü. Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası adlanır – red.) fortepiano ixtisası üzrə ifaçılıq fakültəsinə daxil olur. Burada o, professor Nigar Usubovanın sinfinə göndərilir.  Tələbəlik illərində Yeganə Mahmudova bütün sınaqlardan keçir, fərqlənmə diplomu ilə Konservatoriyanı bitirir və onu P. İ. Çaykovski adına Moskva Dövlət Filarmoniyasına təcrübəyə göndərirlər. Yeganə Mahmudova təcrübə proqramını professor Lev Naumovun sinfində keçir. Moskva təhsilini bitirəndən sonra doğma Bakıya qayıdır və konservatoriyada müəllimlik fəaliyyətinə başlayır.

Y. Axundovanın həm solo, həm də duet şəklində çıxış edir. Onun Fransada, Kanadada, Rusiyada, Türkiyədə, Macarıstanda, İspaniyada, Marokkoda konsertləri olmuşdur. 

2011-ci il martın 8-də Y. Axundova və Nina Koqan M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında birgə konsert vermişdir. 2012-ci ildə Y. Axundova Almaniyada, İstanbulda da çıxış etdi. O, İstanbulda nüfuzlu konsert salonlarında Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərini ifa etmişdir. Onun repertuarında S. Raxmaninovun fortepiano və simfonik orkestr üçün 2 saylı konserti mühüm yer tutur.

Y. Axundova Beynəlxalq əlaqələr və tərbiyə işləri üzrə prorektordur.

Yeganə Axundova müxtəlif milli və beynəlxalq mükafatlara da layiq görülüb. Onlardan "Humay" milli mükafatı, Niaqara Beynəlxalq Musiqi Festivalının "Niaqaranın qızıl ilham pərisi", Yunanıstanda Avropa-Amerika Qadınlar Konserni (EAWC) tərəfindən "İlin nailiyyətlər qadını" beynəlxalq mükafatı və başqalarını qeyd eləmək olar. Həmçinin o, "Xalq artisti" adına layiq görülüb.

## Ailəsi
Azərbaycana qayıtdıqdan sonra ailə quran Yegənə musiqiçi Nadir Axundov ailə qurmuşdur. Nadir müəllim Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəfəsli alətlər fakültəsini (qaboy aləti üzrə) bitirib. O, 1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyasında rejissor, redaktor, musiqi redaksiyasının baş redaktoru işləyir. Hazırda Əməkdar incəsənət xadimi N. Axundov Mədəniyyət kanalının müdir müavini vəzifəsində işləyir. N. Axundovun təşəbbüsü ilə 2005-ci ildən başlayaraq Respublikamızda Televiziya muğam müsabiqələri keçirilir.

## İstinadlar
Selkuplar

**Selkuplar** — Krasnoyarsk diyarında və Tomsk vilayətində yaşayan şimal xalqı.

## Ümumi məlumat

## Sayları və yayılması
Selkupların Rusiyada illərə görə sayları

ImageSize = width:400 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:4500
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1630 width:15  text:1630 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2604 width:15  text:2604 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3704 width:15  text:3704 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4249 width:15  text:4249 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3518 width:15  text:3518 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3564 width:15  text:3564 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4249 width:15  text:4249 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3649 width:15  text:3649 textcolor:red fontsize:8px


Selkupların (2002 il.) yerləşimlərə görə saylarının durumu:
* Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsi:
:* Krаsnоsеlkup kəndi — 581;
:* Tolkа rayonu — 491;
:* Ratta kəndi — 153;
:* Tolkа kəndi — 136;
:* Tаrkо-Sаlе şəhəri — 103;
* Tomsk vilayəti:
:* Kаrgаsоk kəndi — 190;
:* Kоlpаşеvо şəhəri — 153;
* Krasnoyarsk diyarı:
:* Fаrkоvо kəndi — 237.

## Dil və din
XIX əsrədək selkup dili Ob və Yenisey çayları arasında yaşayan evenklər, xantılar və ketlər arasında lingua franca rolunu oynayırdı.

## Tarixi
Selkup adına ilk dəfə XVI əsr yazılı mənbələrində rast gəlinir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər