Lukizm

**Lukizm** və ya *xarici görünüşə əsaslanan diskriminasiya* () — insanlara onların xarici görünüşünə görə ayrı-seçkilik edilməsini və ya onlara üstünlük göstərilməsini ifadə edən sosial fenomen və diskriminasiya növüdür. Cəmiyyətdə mövcud olan gözəllik standartlarına uyğun gələn şəxslər adətən daha çox üstünlük əldə edir, digər şəxslər isə görünüşlərinə görə kənarlaşdırıla bilər. Lukizm iş yerlərində, təhsil sahəsində və sosial münasibətlərdə geniş yayılmışdır. Məsələn, bəzi tədqiqatlar göstərir ki, daha "cazibədar" hesab edilən şəxslər işə qəbul zamanı daha çox şans qazanır, karyera yüksəlişi və yüksək maaş imkanlarına sahib olurlar.

Lukizm, həm də insanlara psixoloji və sosial təsirlər göstərir. Xarici görünüşə əsaslanan bu ayrı-seçkilik, şəxsin özünə inamını azalda  bilər və cəmiyyətdə mənfi stereotiplərin güclənməsinə səbəb ola bilər. Sosial mediada və reklam sahələrində ideal gözəllik standartlarının yayılması bu problemi daha da artırır. Lukizmə qarşı mübarizə üçün cəmiyyətdə daha inklüziv yanaşmalar tətbiq edilməli və fərqli görünüşlərə hörmət aşılanmalıdır. Eyni zamanda, bu məsələnin hüquqi və sosial səviyyədə tanınması və diskriminasiyaya qarşı tədbirlərin görülməsi daha tolerant bir mühitin formalaşmasına yardım edə bilər.

## Empirik dəstək
Lukizmin, yəni xarici görünüşə əsaslanan diskriminasiyanın real və geniş yayılmış bir fenomen olduğunu göstərən bir çox empirik araşdırma mövcuddur. Psixologiya və sosial elmlər sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, cəmiyyətlərdə estetik baxımdan "cazibədar" hesab edilən insanlar daha çox üstünlük əldə edirlər. Məsələn, işə qəbul prosesində aparılan araşdırmalar sübut edib ki, daha cazibədar görünən namizədlər, bərabər bacarıq və təcrübəyə sahib olsalar belə, daha çox işə götürülürlər. Bu, işəgötürənlərin xarici görünüşlə bağlı olan stereotiplərdən təsirləndiyini və cazibədar görünüşü bacarıq və etibarlılıq kimi qəbul etdiyini göstərir.

Bir digər empirik dəstək, insanların görünüşləri ilə bağlı sosial münasibətlərdə də üstünlük əldə etdiklərini göstərir. Məsələn, ABŞ-da aparılan bir araşdırma zamanı müəyyən edilib ki, cəlbedici şəxslər cinayət məhkəmələrində daha yüngül cəzalar alır və onların daha dürüst və etibarlı olduğu qəbul edilir.
Eyni zamanda, cəlbedicilik uşaqlıqdan başlayaraq fərdlərin həyatına təsir göstərir. Məktəblərdə daha "gözəl" hesab edilən uşaqlar müəllimlər tərəfindən daha müsbət qiymətləndirilir və onların akademik uğur potensialı daha yüksək qiymətləndirilir.

Lukizmin iqtisadi sahədə də təsiri empirik olaraq sübut edilib. İqtisadçılar tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərir ki, fiziki görünüş iş bazarında maaş fərqliliklərinə səbəb ola bilər. Daha cazibədar hesab edilən şəxslər, bir çox hallarda daha yüksək maaş alır, rəhbər mövqelərə daha asanlıqla seçilirlər. Bunun əksinə olaraq, cəmiyyətdə "cazibədar" görünüş standartlarına uyğun gəlməyən insanlar iş tapmaqda çətinlik çəkə və ya əmək bazarında marginallaşma ilə üzləşə bilərlər.

Lukizmin təsiri yalnız iqtisadi və sosial sahələrlə məhdudlaşmır, psixoloji təsirləri də mövcuddur. Tədqiqatlar göstərir ki, görünüşlərinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalan insanlar arasında özünə inamsızlıq, sosial təcrid və hətta depressiya hallarının artması müşahidə olunur. Xüsusilə sosial media dövründə gözəllik standartlarının daha çox təbliğ edilməsi bu problemi daha da gücləndirir. Sosial media platformalarında istifadəçilər, tez-tez özlərini ideal gözəllik obrazlarına uyğunlaşdırmağa çalışır, bu da psixoloji təzyiqi artırır.

Lukizmin empirik dəstəyi onun cəmiyyətdə dərin kök salmış sosial və psixoloji təsirə malik olduğunu sübut edir. Bu sahədə aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu problem təkcə fərdlərin deyil, həm də struktur səviyyəsində mövcuddur. Lukizmə  qarşı mübarizə üçün inklüziv siyasətlər tətbiq edilməli, sosial stereotiplərdən uzaqlaşmaq üçün təhsil və maarifləndirmə işləri görülməlidir. Empirik araşdırmaların bu məsələni daha dərindən anlamağa kömək etməsi və cəmiyyətin daha tolerant və ədalətli olmasına töhfə verməsi üçün mühüm bir əsas rolunu oynayır.

## Siyasətdə
Siyasətdə lukizm, liderlərin və siyasi fiqurların xarici görünüşünə görə ictimai qəbulunun və seçki nəticələrinin formalaşmasına təsir edən bir fenomen olaraq geniş yayılmışdır. Siyasətçilərin fiziki görünüşü, xüsusilə onların cazibədarlığı və xarizmatik görünüşü seçicilər tərəfindən daha çox diqqət çəkir. Tədqiqatlar göstərir ki, daha cazibədar və özünə inamlı görünən siyasətçilər daha yüksək dəstək qazanır, çünki seçicilər onları daha dürüst, etibarlı və bacarıqlı kimi qəbul edir. Bu vəziyyət, "ilk təəssürat"ın siyasi arenada nə qədər əhəmiyyətli olduğunu vurğulayır.

Lukizmin siyasətdəki təsiri seçki kampaniyalarında da özünü göstərir. Siyasi liderlər və namizədlər çox vaxt ictimaiyyət qarşısında çıxışlarında öz görünüşlərinə xüsusi diqqət yetirirlər. Məsələn, düzgün geyim tərzi, bədən dili və hətta üzümlü simalar kampaniyaların uğurunu artırmaq üçün istifadə olunur. Mediyanın rolu da burada mühüm əhəmiyyət kəsb edir, çünki televiziya və sosial media vasitəsilə siyasətçilərin görünüşü daha geniş kütləyə çatdırılır və onların xarici görünüşləri haqqında ictimai fikir formalaşır. Bu isə siyasətdə real bacarıqlardan çox, görünüşün ön planda olmasına gətirib çıxara bilər.

Bununla belə, siyasətdə lukizm, demokratiyanın əsas prinsiplərinə zidd olaraq bərabər imkanlara maneə yarada bilər. Xarici görünüşə əsaslanan üstünlüklər, daha az "cazibədar" hesab edilən, lakin yüksək bilik və bacarığa sahib olan siyasətçilərin ictimai diqqətdən kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Bu isə yalnız seçicilərin deyil, ümumilikdə cəmiyyətin itirə biləcəyi potensial liderləri əldən verməsinə gətirib çıxarır. Lukizmə qarşı mübarizə üçün seçicilər və media daha şüurlu yanaşmalı, siyasətçiləri yalnız görünüşlərinə görə deyil, real bacarıqlarına, təcrübələrinə və proqramlarına görə dəyərləndirməlidir. Bu yanaşma siyasətdə daha ədalətli və şəffaf bir mühitin yaradılmasına kömək edə bilər.

## Əlaqəli formaları
Mədəniyyət araşdırmaları kontekstində lukizm gözəllik haqqında əvvəlcədən formalaşmış təsəvvürlər və xarici görünüşə əsaslanan mədəni stereotiplərlə, eləcə də gender rolları və gözləntiləri ilə əlaqəlidir. İqtisadi baxımdan isə lukizmə bağlı məsələlərə görünüşə əsaslanan gəlir fərqlilikləri, həmçinin iş yoldaşları tərəfindən "gözəl" və ya "çirkin" hesab edilən işçilərin iş məhsuldarlığının artması və ya azalması daxildir. Bunun nəticəsində, lukizm digər sosial problemlərlə, məsələn, irqçilik və yaş ayrı-seçkiliyi (gənclərin yaşlılara üstünlük verilməsi) kimi mövzularla əlaqələnir.

Gözəllik ideyası sosial siniflə də birbaşa bağlıdır, çünki daha çox boş vaxtı və pulu olan insanlar öz görünüşləri üzərində işləmək imkanına malikdirlər. Çəki də sosial siniflə əlaqələndirilir, çünki inkişaf etmiş ölkələrdə daha az imkana malik olan insanlar sağlam qidalanma və idman avadanlığına çıxış imkanı baxımından zənginlərdən geri qalır. İnsanları cazibədarlığa görə mühakimə etmək isə şəxsin özünə inamını azaldır və mənfi özünüdəyərləndirməyə səbəb olur.

## Həmçinin bax
* Sinif diskriminasiyası

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Albright, Madeleine (December 2010). "On Being a Woman and a Diplomat". TEDWomen 2010.
* Enloe, Cynthia (January 2004). "'Gender' Is Not Enough: The Need for a Feminist Consciousness". *International Affairs*: Vol. 80, No. 1: 95–97. .
* Givhan, Robin (February 25, 2005). "Condoleezza Rice's Commanding Clothes". *The Washington Post*, sec. Fashion and Beauty, p. C01. Accessed September 23, 2013.
* Hooper, Charlotte (July 1999). "Masculinities, IR and the 'Gender Variable': A Cost-Benefit Analysis for (Sympathetic) Gender Skeptics". *Review of International Studies*. Volume 25, Issue 3: 475–491. .
* Shepherd, Laura J. (2010). *Sex or Gender? Bodies in World Politics and Why Gender Matters*. New York: Routledge.

## Xarici keçidlər

* "The Ugly Truth About Beauty" – ABC News article on lookism
* ABC News 20/20 Special "Lookism" by John Stossel, Part 1 (Looks)
* ABC News 20/20 Special "Lookism" by John Stossel, Part 2 (Height)