Hopi dili

**Hopi dili** — ABŞ-ın Arizona ştatının şimal-şərqində yaşayan Hopi xalqı tərəfindən danışılan Uto-astek dili ailəsinə məxsus bir dildir.
Hopi dilinin istifadəsi XX əsr boyunca tədricən azalmışdır. 1990-cı ildə aparılan araşdırmalara əsasən, Hopi dilini ana dili kimi danışa bilən insanların sayı 5000-dən çox idi (bu, əhalinin təxminən 75%-ni təşkil edirdi), lakin onlardan yalnız 40 nəfəri Hopi dilində monolinqual idi. 1998-ci ildə 200 Hopi insanı arasında aparılan dil araşdırmasına görə, Hopi yaşlılarının (60 yaş və yuxarı) 100%-i sərbəst danışa bilirdi, lakin böyüklər arasında (40–59 yaş) bu göstərici 84%, gənc yetkinlərdə (20–39 yaş) 50%, uşaqlar arasında (2–19 yaş) isə cəmi 5% idi.
Görünən geriləməyə baxmayaraq, həm Hopi, həm də Navaxo dilləri Arizona ştatında ikidilli təhsil proqramları ilə dəstəklənir və uşaqlar ana dili kimi yerli Amerikan dillərini öyrənirlər. Son illərdə Hopi rezervasiyasında uşaqlar üçün Hopi dili proqramları həyata keçirilmişdir.

## Dil əlaqəsi
Hopi dili Tanoan dil ailəsinə aid dillər, Keresan dilləri, Zuni və Navaxo ilə birlikdə Pueblo dil arealının bir hissəsidir.
Hopi dilində danışanlar Zuni dili ilə ünsiyyət üçün də Hopi dilindən istifadə ediblər. Onlar, həmçinin, artıq 300 ildən çoxdur ki, Tanoan dil ailəsinə aid bir dillə yaxın əlaqədədirlər. Bu, 1680-ci ildə Pueblo üsyanından sonra Qalisteo hövzəsindən köç edərək Teşa dilində danışan Arizona Teşaları ilə bağlıdır. Arizona Teşaları ənənəvi olaraq Teşa dilində danışan Hopi, Navaxo, İspan və İngilis dilləri arasında tərcüməçi rolunu oynayıblar.

Hopi xalqının ispanlarla ilk əlaqəsi 1540-cı ildə kəşfiyyatçılarla baş vermişdir. 1629-cu ildə kiçik bir fransiskan missionerlər qrupu Hopi ərazilərinə gəlmiş və növbəti il orada bir kilsə inşa etmişdir. Onlar 1680-ci ildə Pueblo Üsyanı baş verənə qədər bölgədə qalmış, daha sonra Hopilər ispanları regiondan qovmuşdur. İspanların oradakı fəaliyyəti və Rio Qrande bölgəsindən olan Pueblo qaçqınlarının mənfi təcrübələri haqqında danışdıqları hekayələr Hopi xalqında mədəni mənimsəməyə qarşı müqavimət və rədd etmə mövqeyini formalaşdırmışdır.

## Metallinqvistika
Məşhur dilçi və cənub-qərb ilə Mərkəzi Amerika dilləri arasındakı əlaqələr sahəsində hələ də aparıcı mütəxəssislərdən biri olan Benjamin Li Vorf, dilin insanın dünya görüşünə təsir etdiyini və əksinə, insanın dünya görüşünün də dilə təsir etdiyini göstərmək üçün Hopi dilini nümunə kimi istifadə etmişdir. Vorfun ən çox tanınan iddialarından biri Hopi dilində "zaman" anlayışına birbaşa aid olan sözlərin, qrammatik formaların, cümlə quruluşlarının və ifadələrin olmadığını deməsi idi.
Vorfun bu açıqlaması bəzi insanlar tərəfindən yanlış başa düşülərək Hopi dilində zamanın davamlılığı və ya ardıcıllığı anlayışının olmadığı kimi izah edilmişdir. Lakin əslində o, yalnız Hopi xalqının zamanı bölünə bilən və ya maddi bir obyekt kimi qəbul etmədiyini ifadə etmək istəmişdir.

Bundan əlavə, Con Lusiyə görə, Vorfun tənqidçilərinin çoxu onun yazılarını düzgün oxumamış, bunun əvəzinə onun arqumentlərini əsassız tənqid etməyə üstünlük vermişlər. Hopi dilində zaman anlayışının mövcudluğu Ekkehart Malotki tərəfindən geniş şəkildə sənədləşdirilmişdir. Digər dilçi və filosoflar da Vorfun ümumi arqumentinə skeptik yanaşmış və onun Hopi dili ilə bağlı nəticələri bəzi mütəxəssislər tərəfindən mübahisəli və ya rədd edilmişdir.

## İstinadlar

## Mənbələr

* 
* 
* 
* Harrington, John P. (1913). Linguistic fieldnotes based on work with a speaker of Oraibi Hopi. (National Anthropological Archives, Smithsonian Institution).
* 
* Hopi Dictionary Project (University of Arizona Bureau of Applied Research in Anthropology). (1998). *Hopi dictionary: Hopìikwa Lavàytutuveni: A Hopi–English dictionary of the Third Mesa dialect with an English–Hopi finder list and a sketch of Hopi grammar*. Tucson, Arizona: University of Arizona Press. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Seqaquaptewa, E. (1994). *Iisaw niqw tsaayantotaqam tsiròot*. Santa Fe, NM: Clear Light.
* Seqaquaptewa, E. (1994). *Iisaw niqw yöngösonhoya*. Santa Fe, NM: Clear Light.
* Stephen, Alexander M. (1936). *Hopi journal of Alexander M. Stephen*. Parsons, E. C. (Ed.). Columbia University contributions to anthropology (No. 23). New York: Columbia University Press.
* 
* 
* Whorf, Benjamin Lee. (1936). [Notes on Hopi grammar and pronunciation; Mishongnovi forms]. In E. C. Parsons (Ed.), *Hopi journal of Alexander M. Stephen* (Vol. 2, pp.&nbsp;1198–1326). Columbia University contributions to anthropology (No. 23). New York: Columbia University Press.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*