open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torrazzo zəng qülləsi

**Torrazzo zəng qülləsi** () — İtaliyanın şimalında Lombardiya bölgəsində yerləşən Kremona şəhəri kafedralının zəng qülləsi.
## Tarixi
Rəvayyətlərə görə qüllənin tikintisi 754-cü ildə başlamışdır. Əslində isə o, dörd mərhələdə inşa edilmişdir. İlk mərhələ 1230-cu illərə qədər, ikinci mərhələ 1250-1267-ci illər arasında, üçüncü mərhələ təxminən 1284 və 1309-cu ildə baş vermişdir. Onun hündürlüyü Torrazzonun əsasında divara qoyulmuş bir lövhədə qeyd olunub, burada 250 arşın və 2 unsiya yazılıb ki, bu da Lombardiya şəhərlərinin qədim ölçü sistemində təxminən 111 metrə bərabərdir.

Torrazzo zəng qülləsi 112,54 metr hündürlüyündədir və dünyanın üçüncü ən hündür kərpic zəng qülləsi olaraq tanınır.  Birinci yeri Bavariyanın Landşut şəhərindəki Müqəddəs Martin kilsəsinin qülləsi, ikinci yeri isə Belçikanın Brügge şəhərindəki Müqəddəs Məryəm kilsəsinin qülləsi tutur. Lakin Torrazzo daha qədimdir və hündürlüyü 100 metrdən çox olan ən qədim kərpic tikilidir.

## Astronomik saat

Torrazzo zəng qülləsinin dördüncü mərtəbəsində dünyanın ən böyük astronomik saatı yerləşir. Saatın üzü 8,20 metr diametrindədir.

Mexanizm 1583-1588-ci illər arasında Françesko və Covan Battista Divizioli (ata və oğul) tərəfindən hazırlanmışdır. Əsasən 1483-cü ildə Paolo Skazzola tərəfindən boyanmış, lakin sonradan Covanni Battista Dordoni də daxil olmaqla dəfələrlə yenidən rənglənmiş xarici hissə, zodiak bürcləri və onların arasında hərəkət edən Günəş və Ayı təsvir edən səmanı təmsil edir.

Torrazzo zəng qülləsi yeddi zəngdən ibarətdir və hamısı A major gamına uyğunlaşdırılıb. Bundan əlavə saatı vurmaq üçün istifadə olunan "Zəng Çalan" adlı başqa bir zəng də var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Cremona
Amerikan kafedralı (Paris)

**Parisdəki Amerikan kafedralı** (fransızca: *Cathédrale Américaine de Paris*) — Rəsmi adı ilə *Müqəddəs Üçlük Kafedral kilsəsi*, Parisdəki ən qədim ingilisdilli kilsələrdən biri. Avropadakı Episkopal Kilsələrin Konvokasiyası üçün toplanma kilsəsi olan bu kilsə, dünya üzrə Anglikan Birliyinin bir hissəsidir. Kilsə, Paris'in mərkəzində, Şanzelize və Sena çayı arasında, 8-ci bölgədə (arrondissement) V Corc prospekti 23-də yerləşir. Ən yaxın metro stansiyaları "Alma – Marso" və "George V"-dir.

## Tarix

Parisdəki ingilisdilli Episkopal kilsə olan Müqəddəs Üçlük Amerikan Kafedralının kökləri 1830-cu illərə qədər uzanır. O zamanlar Amerika Episkopalları, indiki Fransa baş nazirinin rəsmi iqamətgahı olan Matinyon sarayının bağ pavilyonunda ibadət üçün bir araya gəlirdilər. Bu bina o dövrdə amerikalı mühacir Polkovnik Herman Tornun (1783–1859) evi idi. 1859-cu ildə rəsmi bir məxəz quruldu və 1864-cü ildə Ru Bayard üzərində ilk kilsə binası təqdis edildi. 1870-ci illərdə C. P. Morqanın əmisi oğlu olan Con B. Morqan, Müqəddəs Üçlük Məxəzinin rektoru oldu. O, icmanın daha böyük bir kilsəyə ehtiyacı olduğuna qərar verdi və uğurlu bir ianə toplama kampaniyası başlatdı. Tikinti üçün satın alınan ərazi, o zamanlar "Avenue de l'Alma" adlanan "George V" prospektində yerləşirdi və İmperator III Napoleonun ögey qardaşı de Morninin mülkünün bir hissəsi idi. Planlar 1882-ci ilin oktyabrında təsdiqləndi və tikinti dörd ildən az bir müddətdə tamamlandı. Kilsə, ilk ibadət xidmətlərini 1886-cı ilin sentyabrında keçirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Official website
Nikolo-Uqreşski monastırı

**Nikolo-Uqreşski monastırı** (rusca: *Николо-Угрешский монастырь*) — Moskvanın Dzerjinskiy şəhərətrafında yerləşən Müqəddəs Nikolaya həsr olunmuş stavropegik Rus Pravoslav monastırı. Şəhərin əsas məşhur abidəsidir və şəhər emblemində təsvir edilmişdir.

## Tarix

Monastırın 1521-ci ildə, I Mehmed Gərayın Tatar ordusu şəhəri külə çevirdiyi zaman mövcud olduğu məlumdur. Müqəddəs Nikolayın köhnə kafolikonu (sonradan Sovetlər tərəfindən dağıdılmışdır) 16-cı əsrdə inşa edilmişdir. Uqreşski Monastırı, Rus paytaxtının cənubdan yanaşmalarını qoruyan divarlı abbatlıqlardan biri idi.

Məşhur bir əfsanəyə görə, monastırın əsası Dmitri Donskoy tərəfindən qoyulmuşdur. O, Kulikovo sahəsinə gedərkən orada qalmış və müqəddəs Nikolayın obrazını müqəddəs bir yuxuda gördükdən sonra Tatarlarla qəti bir döyüşə girmək qərarına gəlmişdir. Deyilənə görə, o, "ugreşa" ("bu mənim ürəyimi alovlandırır") deyərək həmin yerdə bir monastır təsis etmişdir. Monastır 17-ci əsrdə İzmaylovo və Kolomenskoyedəki kral iqamətgahlarına yaxınlığı səbəbilə xeyli genişləndirilmişdir.

Rus İnqilabından sonra monastır bağlandı və ərazisi 1920-ci ildə Maliyyə Xalq Komissarlığının uşaq koloniyasına verildi. Uşaq evsizliyi ilə mübarizə aparmaq üçün Feliks Dzerjinski onu əmək kommunasına çevirdi. Şəhər sonradan Dzerjinski adlandırıldı. Bir çox kilsə binası dağıdıldı; digərləri isə böyük bir xarabalıq vəziyyətində qaldı. Xarabalıqlar 1991-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsinə qaytarıldı. Monastır bərpa edildi və II Nikolaya həsr olunmuş bir muzey də daxil olmaqla bir neçə muzey fəaliyyət göstərir. Ərazidə yeni bir seminariya da var.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* (rusca) Official website
Ləbid ibn Rəbiə

**Əbu Aqil Ləbid ibn Rəbiə ibn Malik ibn Cəfər əl-Amiri əl-Cəfəri** (; ) — müəlləqa müəllifi olan ərəb şairi. O, müəlləqa müəllifi olan yeganə müsəlman şairdir.

## Bioqrafiyası
550-570-ci illərdə doğulduğu güman edilir. Bəni Amir, Bəni Kilab və Bəni Cəfər qəbilələrinə mənsubdur. Atası Rəbiə, Yəvmü Zi-ələq döyüşündə öldürülmüşdür. 

Ləbid, gənc yaşlarında şairliyini sübuta yetirmiş, Numan ibn Münzirə elçi olaraq getdiyi vaxt oxuduğu şeirlə hökümdarı heyran etmiş və hökümdarın fikirlərinin qəbiləsi xeyrinə dəyişməsinə nail olmuşdur.

Məhəmməd peyğəmbərin İslamı qəbul etmələri üçün zəkat verdiyi şəxslərdən (müəlləfəi-qülub) olan Ləbid, hicri 9-cu (631) ildə müsəlman olmuşdur. Kufə şəhərinin banilərindən olan Ləbid, daha sonra oğlanları ilə birlikdə Kufədə yaşamağa başlamışdır. Uzunömürlü olduğu rəvayət edilən Ləbid, hicri 40-cı və ya 41-ci (660 və ya 661) ildə Kufədə vəfat etmişdir. Bəni Cəfər ibn Kilab səhrasına dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Smolnı monastırı

**Smolnı monastırı** və ya **Diriliş Smolnı Monastırı** (rusca: *Воскресенский новодевичий Смольный монастырь*) — Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində Neva çayının sol sahilində, Rastrelli meydanında (Ploschad Rastrelli) yerləşir. Bu kompleks, əvvəlcə monastır kimi planlaşdırılmış bir kafedral (sobor) və onu əhatə edən binalardan ibarətdir.

## Tarix

Bu Rus Pravoslav monastırı, I Pyotrun qızı Yelizaveta üçün inşa edilmişdir. Taxta varislik hüququndan məhrum edildikdən sonra, Yelizaveta rahibə olmaq qərarına gəldi. Lakin onun imperator sələfi VI İvan, 1741-ci ildə kral mühafizəçiləri tərəfindən həyata keçirilən çevriliş zamanı devrildi. Yelizaveta monastır həyatına girmək qərarından imtina etdi və Rus taxtını təklifini qəbul etdi. Monastırın tikintisi onun kral himayəsi altında davam etdi. Monastırın əsas kilsəsi (kafolikon və ya sobor), mavi və ağ rəngli bir bina olaraq, italyan memar Françesko Bartolomeo Rastrellinin memarlıq şedevrlərindən biri hesab olunur. Rastrelli həmçinin Qış sarayını yenidən dizayn etmiş, Çarskoye seloda (Puşkin) Böyük Yekaterina sarayını (Yekaterininsky), Peterhofdakı Böyük Sarayı və Sankt-Peterburqun bir çox digər məşhur abidəsini yaratmışdır.

Kafedral, monastırın mərkəzi hissəsidir və Rastrelli tərəfindən 1748-1764-cü illər arasında inşa edilmişdir. Planlaşdırılan zəng qülləsi Sankt-Peterburqun və o dövrdə bütün Rusiyanın ən hündür binası olmalı idi. Yelizavetanın 1762-ci ildə ölümü Rastrellini bu böyük dizaynı tamamlamaqdan məhrum etdi.

II Yekaterina taxta çıxdıqda, yeni imperatriçanın barokko üslubunu bəyənmədiyi və monastırın tikintisini dəstəkləyən vəsaitin tez bir zamanda tükəndiyi aşkar edildi. Rastrelli planlaşdırdığı nəhəng zəng qülləsini tikə bilmədi və kafedralın daxili hissəsini tamamlaya bilmədi. Bina yalnız 1835-ci ildə Vasili Stasov tərəfində neo-klassik daxili interyer əlavə edilərək tamamlandı. Kafedral 22 iyul 1835-ci ildə təqdis edildi; onun əsas altarı Dirilişə, iki yan altarı isə Müqəddəs Mariya Maqdalenaya və Saleh Yelizavetaya həsr edilmişdir.

Kilsə 1923-cü ildə Sovet hakimiyyəti tərəfindən bağlandı. Talan edildi və 1982-ci ilə qədər tərk edildi, bu zaman konsert zalına çevrildi.

Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin sosiologiya, siyasi elmlər və beynəlxalq münasibətlər fakültələri kafedralı əhatə edən binaların bəzilərində yerləşir.

Aprel 2015-ci ildə Smolnı Kafedralı Rus Pravoslav Kilsəsinə qaytarıldı və indi fəal bir Pravoslav kilsəsidir, İlahi Liturgiya hər gün keçirilir. Yaxınlıqdakı Smolnı İnstitutu monastırın adını daşıyır. "Smolnı" adı yerləşdiyi yerdən gəlir. Sankt-Peterburqun ilk günlərində şəhərin kənarında gəmiqayırma və təmir üçün istifadə edilən qatran ("smola" rus dilində) emal edilirdi. Nəticə etibarilə, bu yer "smolny" – qatran yeri adlandırıldı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Papilio cresphontes

**Papilio cresphontes** — Yelkənqanadlılar fəsiləsinə aid kəpənək növü. O, Şimali Amerikada ən böyük kəpənəkdir. Şərqi Şimali Amerikanın bir çox yerində bol miqdarda olur. Qərbi Şimali Amerikadan Panamaya qədər populyasiyalar hazırda (2014-cü il etibarilə) fərqli bir növə, Papilio rumikoya aid hesab olunur. Bağlarda tez-tez təəccüblü görünüşünə görə qiymətləndirilsə də, sürfə mərhələsi sitrus fermaları üçün ciddi bir zərərverici ola bilər və bu da tırtıllarına narıncı it və ya narıncı bala adları qazandırmışdır. Şərq nəhəng qaranquşquyruğu tırtılları quş peyininə çox bənzəyərək yırtıcılardan diqqətəlayiq kamuflyaj xüsusiyyətinə malikdirlər. Onlar bundan arılar, milçəklər və onurğalılar kimi yırtıcılardan qorunmaq üçün istifadə edirlər.
## Ümumi məlumat
Papilio cresphontes adını qanadlarının uzun və quyruqlu görünüşünə görə alıb. Onun qanadlarının əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
* Qanad açıqlığı 10-16 sm arasında dəyişir, bu da onu Şimali Amerikanın ən böyük kəpənəklərindən biri edir.
* Qanadlarının üst hissəsi qara rəngdə olub, sarı zolaqlarla bəzədilmişdir.
* Alt hissəsi isə daha açıq sarı və qəhvəyi tonlarda olur.
* Quyruqvari qanad ucları onun "Swallowtail" (qutan quyruğu) adını almasına səbəb olmuşdur.

Papilio cresphontes əsasən Şimali və Cənubi Amerikada rast gəlinir. O, xüsusilə ABŞ-ın cənub bölgələrində, Meksikada və Karib dənizi adalarında geniş yayılıb. Bu kəpənək isti və mülayim iqlimə üstünlük verir və əsasən meşəlik ərazilərdə, bağlarda və sitrus plantasiyalarında yaşayır.

Papilio cresphontesə Yamayka və Kubada rast gəlinir. Növün tarixən qərbi ABŞ-da və Cənubi Amerikada rast gəlindiyi düşünülürdü, lakin indi bu populyasiyalar əsasən DNT dəlillərinə əsaslanaraq ayrı bir növ, qərb nəhəng qaranquşquyruğu (Papilio rumiko) kimi qəbul edilir.

Papilio cresphontes yetkinlik dövründə çiçək nektarı ilə qidalanır. Onun sevimli çiçəkləri arasında lantana, zambaqlar və yasəmənlər var.
Tırtıl mərhələsində isə bu kəpənəklər sitrus ağaclarının yarpaqları ilə qidalanır, buna görə də onlar bəzən fermerlər tərəfindən zərərverici hesab edilirlər. Tırtılları "Portakal köpəyi" (Orange Dog) adlandırırlar, çünki onlar sitrus bağlarına təsir edə bilərlər.

## Qalereya

File:Giant swallowtail egg.jpg|Yumurtalar
File:Papilio cresphontes larva defensive.JPG|Papilio cresphontes
File:Butterfly House 1.JPG|Papilio cresphontes
File: Papilio cresphontes - The giant swallowtail.webm|Papilio cresphontes uçan yerdə, Video klip


## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*Giant swallowtail butterfly life cycle photographs 
*Giant Swallowtail  on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
*Butterflycorner Images from Naturhistorisches Museum Wien
*Giant Swallowtail, Butterflies and Moths of North America
*''Papilio cresphontes'', funet.fi
*Giant Swallowtail (''Papilio cresphontes''), CBIF
*Insecta pro
Müqəddəs Rox kilsəsi (Belostok)

**Müqəddəs Rox Roma Katolik kilsəsi** — Polşanın Belostok şəhərində, tanınmış Polşa memarı, professor Oskar Sosnovski tərəfindən layihələndirilmiş, 1927-1946-cı illər arasında modernist üslubda inşa edilmişdir. Onun rəsmi adı, "Vətənin Yenidən Qazanılmış Müstəqilliyinin Kilsə-Abidəsi"dir (Kościoł-Pomnik Odzyskania Niepodległości) və bir vaxtlar 1839-cu ildə əsası qoyulmuş və Yanvar üsyanı zamanı ruslar tərəfindən təhqir edilmiş Roma Katolik qəbiristanlığının yerləşdiyi Belostokdakı Lipova küçəsindəki Müqəddəs Rox təpəsində yerləşir.

## Tarix

Şəhər mərkəzinin üzərində yüksələn bir təpədə bir kilsə inşa etmək tələbi, sadiq insanlar tərəfindən uzun illər irəli sürülmüşdür. Lakin, belə bir açıq yer, bu məsələ ilə bağlı sonrakı ərizələrə davamlı olaraq razılıq verməkdən imtina edən çar qubernatorluğu orqanları tərəfindən təsdiq edilə bilməzdi. Planlar, yeni yaradılan cəmiyyətin Ata Adam Abramoviç tərəfindən idarə olunduğu müstəqil Polşa Respublikasında davam etdirildi. Yerli prokuror, keşiş Adam Abramoviçin təşəbbüsü ilə Varşavadakı Memarlar Dairəsi ilə əməkdaşlıq edərək, 1926-cı ilin aprelində Belostokdakı Müqəddəs Roxda yeni bir kilsə üçün müsabiqə elan edildi. Müsabiqədə, "Vətənin müstəqilliyinin dirçəlişinə bir abidə" kimi bir abidə ölçüsünə sahib olacaq binanın simvolik ideyası haqqında qəti bir tələb var idi. Müsabiqə, İkinci Dünya Müharibəsi arasındakı Polşa Respublikasının bədii həyatında mühüm bir hadisəyə çevrildi və müasir Polşa memarlıq düşüncəsinin inkişafında mühüm rol oynadı. Formal və üslub baxımından müxtəlif olan 70 mürəkkəb əsər arasında, avanqard forması və yenilikçi məkan həllərində fəaliyyət göstərən bir neçə cəsarətli dizayn konsepsiyası var. Karol Jankovski, Marian Laleviç və Çeslav Pşibılski, eləcə də keşiş Adam Abramoviç və rayon memarı J. Kummantdan ibarət komissiya, 7 iyul 1926-cı il tarixli iclasda birinci mükafatı komandaya verdi: Vladislav Şvartsenberq-Çernı, Yan Karjevski və Yeji Voyzbun. Bundan əlavə, dördüncü mükafatın qalibləri: Boqdan Laxert, Yozef Şanaytsa və Lex Nemoyevski tərəfindən ən radikal avanqard təkliflərin təqdim edildiyi üç başqa layihəyə mükafat verildi. Mükafatlandırılan dörd əsərin heç biri Tikinti Komitəsinin yekun təsdiqini almadı. İkinci, qapalı müsabiqədə seçilən Oskar Sosnovskinin konsepsiyası həyata keçirilmək üçün göndərildi. Sosnovskinin layihəsi, daş litaniya adlanan orijinal niyyətin bir hissəsi idi: mistik Marian qalaları, Loreto litaniyasının müraciətlərinin memarlıq ekvivalentləri. Məbədin yenidən qazanılmış müstəqillik üçün bir abidə-nəzir kimi görüntüsü, Sosnovski'nin layihəsində, Polşa Tacının Kraliçası Məryəm Ana şərəfinə bir himn və litaniyadan gələn çağırış eyni zamanda yeni reallığın aydın bir simvolu oldu. İşlərə 1927-ci ildə başlanıldı və böyük maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq, tikinti sürətlə irəlilədi və bu, o dövrdəki son dərəcə çətin iqtisadi reallıqlar və Belostokdakı mürəkkəb sosial reallıq nəzərə alındığında həqiqi bir fenomen idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
  
* Webpage of the St. Roch church
* View of the church from the drone
Predigerkirxe kilsəsi (Sürix)

**Predigerkirxe kilsəsi** — İsveçrənin Sürix şəhərinin köhnə şəhərindəki dörd əsas kilsədən biri. Əvvəlcə 1231-ci ildə Dominikan Predigerkloster monastırının Roman üslublu kilsəsi kimi inşa edilən bazilika, 14-cü əsrin ilk yarısında kilsəyə çevrildi, xor hissəsi 1308-1350-ci illər arasında yenidən quruldu və o dövr üçün qeyri-adi hündür bir zəng qülləsi inşa edildi ki, bu da Sürixdəki ən hündür Qotik tikili hesab olunur.

## Tarix

Orta əsrlər Neumarkt məhəlləsinin yaxınlığında yerləşən və ümumiyyətlə Predigerkirche adlandırılan kilsə, ilk dəfə 1234-cü ildə Dominikan Ordeninin Predigerkloster monastırı kimi qeyd edilmişdir. Tarixçi Henrix Brennvaldın yazdığına görə, ilk Dominikan rahibləri 1230-cu ildə orta əsrlər Sürix şəhər divarları xaricindəki Stadelhofen bölgəsində məskunlaşdı və Sürixdə yeni bir monastırın tikintisi ilk dəfə 1231-ci ildə qeyd edildi. Əvvəlcə Grossmünster kapitullarının müqavimətinə baxmayaraq, Dominikanların Sürixə daxil edilməsi 1233-1235-ci illərdə təsdiq edildi, çünki onlar Rəbbin üzüm bağındakı kiçik tülküləri yorulmadan qovurdular. Monastır, bu günkü yerdə Roman üslublu bir kilsədən və onun qərbindəki kloster ətrafında tikilmiş monastır binalarından ibarət idi. 1254-cü ildə Tseringerştrassedə bir qəbiristanlıq qurulmasına icazə verildi və bu, 1843-cü ildə ləğv edildi. Orden 13-cü və 14-cü əsrin əvvəllərində 28 ev satın aldı. Monastır, Sürix və ətraf bölgədəki şəhər zadəganları və torpaq sahibləri ilə sıx əlaqədə idi, onların arasında Bilgeri ailəsi (Grimmenturm) və Rappersvil Evi də var idi, burada 1348-ci ildə qovulduqdan sonra sığınacaq tapdılar. 14-cü əsrə qədər Grossmünster abbatlığında xatirə ölçüləri keçirilməli idi, çünki beləliklə ən çox gəlir əldə edilirdi. Sürixdə Reformasiyaya qədər bütün dəfnlərlə əldə edilən gəlir də Grossmünster abbatlığına təqdim edilməli idi. Orta əsrlər şəhəri daxilində, digər "yoxsul" ordenlər kimi, Dominikanlar rayon keşişləri funksiyasına endirilmişdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*  (almanca)
Tuanku Mizan Zeynal Abidin məscidi

**Tuanku Mizan Zeynal Abidin məscidi** (malayca: *Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin*; Cavi: مسجد توانكو ميزان زين العابدين‎) və ya Dəmir Məscid (malayca: *Masjid Besi*) — Malayziyanın Putracaya şəhərində Putra məscidindən sonra ikinci əsas məscid. Putracayanın 3-cü bölgəsində, Ədliyyə Sarayının qarşısında və dini hakimiyyət qərargahı olan Putracaya İslam Kompleksinin yanında yerləşir. Tikintisinə 2004-cü ilin aprel ayından başlanmış və tamamilə 2009-cu ilin avqust ayında tamamlanmışdır. 11 iyun 2010-cu ildə 13-cü Yanq di-Pertuan Aqonq, Tuanku Mizan Zeynal Abidin tərəfindən rəsmi olaraq açılmışdır.

## Xüsusiyyətləri

"Dəmir Məscid" rayon soyutma sisteminə, ventilyatorlara və ya kondisioner sisteminə malikdir. Məscid, Madridin Santyaqo Bernabeu stadionunda və Parisin Fransa Milli Kitabxanasında istifadə edilmiş, Almaniya və Çindən idxal edilən "memarlıq məftil toru"ndan istifadə edir. Əsas giriş, konstruksiyanın bütövlüyünü artırmaq üçün şüşə ilə gücləndirilmiş betondan möhkəmləndirilmişdir və uzaqdan ağ bir məscid iluziyası yaratmaq üçün incə şüşədən istifadə edir. Məscidə gedən yol, 13.639 m2 ərazini əhatə edən Kiblat Yolu kimi tanınan səma yolu ilə kəsişir. Bu səma yolunda qədim Əlhambra qəsrlərindən uyğunlaşdırılmış landşaft var. Daxili hissəsi Süls variantının Əl-Əsmaül-Husna xəttatlığı ilə bəzədilmişdir. Əsas namaz zalına giriş, Qurandan İsra surəsinin 80-ci ayəsi ilə bəzədilmişdir.

Sağda Bəqərə surəsindən, solda isə İbrahim surəsindən iki ayə yazılmış, Almaniyadan idxal edilmiş 13 metr hündürlüyündə şüşə paneldən ibarət mehrab divarı var. Mehrab divarı elə dizayn edilmişdir ki, heç bir işıq əks olunmayacaq və ayələrin havada üzən iluziyasını yaradacaqdır. Məscidin damının 40 fut uzunluğundakı kənarları əsas namaz zalının xaricində namaz qılan insanları yağışdan qoruya bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Masjid Tuanku Mizan Zainal Abidin
Mərkəzi Yava böyük məscidi

**Mərkəzi Yava böyük məscidi** (İndoneziya dilində: *Masjid Agung Jawa Tengah*) — İndoneziyanın Mərkəzi Yava əyalətinin Semaranq şəhərində yerləşən məscid.

## Tarix

Məscidin tikintisinə hazırlıqlar 6 iyun 2001-ci ildə, Mərkəzi Yavanın qubernatoru, əyalət və şəhər hökumətləri kimi dövlət qurumlarından, eləcə də İndoneziya Ulema Şurası (MUI) kimi özəl qurumlarından ibarət Böyük Məscidin Tikintisi üzrə Koordinasiya Qrupunu (Tim Koordinasi Pembangunan Masjid Agung) yaratdıqda başladı. Semaranqın Kauman Məscidinin nəzarətində olan vəqf torpağından yalnız Jl. Qacahdakı sahə kifayət qədər böyük hesab edildi. 2001-ci ilin sentyabrında komanda tikintinin təklif olunan qrafikini dərc etdi. Maliyyələşdirmə əyalət hökumətindən gəldi.

Tikinti 6 sentyabr 2002-ci ildə din naziri Səid Aqil Husin əl-Munavar, MUI rəhbəri Sahal Mahfudz və Mərkəzi Yava qubernatoru Mardiyanto ilk payı qoyduqda başladı. Məscid hələ tikilməkdə ikən, Chabib Thoha 19 mart 2004-cü ildə cümə namazına rəhbərlik etdi. Məscid 14 noyabr 2006-cı ildə Prezident Susilo Bambanq Yudhoyono və həyat yoldaşı tərəfindən istifadəyə verildi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Sultan Hacı Həssənal Bolkiah məscidi

**Kotabato böyük məscidi** və ya rəsmi olaraq **Sultan Hacı Həssənal Bolkiah məscidi** — Kotabato şəhərində yerləşən və 15.000 nəfər tutumu ilə Filippinin ikinci ən böyük məscidi. Filippinin ən böyük məscidi, hər hansı bir zamanda 20.000 ibadətçini qəbul etmək qabiliyyətinə malik, üç mərtəbə və zirzəmidən ibarət və ümumi sahəsi 9.434 kvadrat metr olan Maravi şəhərindəki Maravi Böyük məscididir. Bolkiah məscidi Kotabato şəhərindəki II Baranqay Kalanqananda yerləşir. Həmçinin İndoneziyanın İstiqlal məscidi və Maravi Böyük məscidindən sonra Cənub-Şərqi Asiyada üçüncü ən böyük məsciddir.

## Tikinti

Məscid 2011-ci ildə inşa edilmişdir və binanın tikintisinin təxminən 48 milyon ABŞ dollarına başa gəldiyi bildirilmişdir. Tikinti xərclərinin təxminən 53%-i məscidin adını daşıdığı Bruney Sultanı Həssənal Bolkiah tərəfindən qismən maliyyələşdirilmiş, qalan hissəsi isə Prezident III Beniqno Akino administrasiyası tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. Tikinti işləri layihə meneceri Riçard Harris Jordan olmaqla Manila mərkəzli "New Kanlaon Construction, Inc." firması tərəfindən aparılmışdır. Məscid 2011-ci ilin aprel ayına qədər 99,12% tamamlanmışdır. Məscidin tikintisi üçün 300 işçi işə götürülmüşdür. Məscid, keçmiş Maqindanao Birinci Rayon Nümayəndəsi Didagen Dilanqalen tərəfindən bağışlanan bir sahədə inşa edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əl-Fəttah əl-Alim məscidi

**Əl-Fəttah əl-Alim məscidi** (ərəbcə: مَسجِد الفَتّاح العَليم, translit.: *məscid əl-fəttāḥ əl-ʿalīm*) — Misirin Yeni inzibati paytaxtında yerləşən məscid. Məscid Misir prezidenti Əbdülfəttah Əs-Sisi tərəfindən 6 yanvar 2019-cu ildə istifadəyə verilmişdir.

Məscid təxminən 17.000 nəfər tutumuna malikdir və Misirin ikinci ən böyük məscidi hesab olunur. Məscid Yeni paytaxtdakı Yeni Orta Dairəvi Yolda yerləşir və Misirin İslam Mədəniyyət Mərkəzindən (Böyük Məscid) sonra ikinci ən böyük məscidi və dünya üzrə meqa-məscidlərdən biri hesab olunur. Məscid ümumilikdə 44,55 hektar (106 feddan) ərazidə inşa edilmişdir. Prezident Əbdülfəttah Əs-Sisi, eyni gündə əl-Fəttah əl-Alim Məscidi və Məsihin Milad Kilsəsinin açılış mərasiminə qatılmışdır.

## Ölçüsü və tikintisi

Ümumilikdə 110 akr (450.000 m2) ərazidə inşa edilmiş məscid, ümumi sahəsinə görə dünyada ikinci ən böyük məscid hesab olunur. Eniş meydançası, 2650 avtomobil üçün avtodayanacaq, xidmətlər və məscidin fəaliyyətini təmin edən 60 işçini qəbul edən inzibati bina ilə. Yaşıl sahə, məscidin ümumi sahəsinin üçdə birini təşkil edir ki, bu da 120.000 kvadrat metrə (30 akr) bərabərdir. Yollar ümumi sahənin təxminən 10%-ni, yəni təxminən 45.000 kvadrat metri (11 akr) təşkil edir. Silahlı Qüvvələr Mühəndislik İdarəsi, məscid işlərində Misir mərmərindən istifadə etməyə çalışmış və tikintinin yalnız Misirli işçilər tərəfindən aparılmasını istəmişdir. Məscidin icrası 16/6/2017-dən başlayaraq 15 ay ərzində həyata keçirilmiş və altı ay ərzində beton və tikinti işləri görülmüş, tamamlayıcı işlər 1/4/2018-dən 31/12/2018-ə qədər 9 ay davam etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kadim

Kadim () — İsrail dövlətinə məxsus keçmiş yaşayış məntəqəsi. O, Şomron Regional Şurasının inzibati yurisdiksiyası altında idarə olunurdu. Coğrafi olaraq İordan çayının qərb sahilindəki bir təpənin başında, böyük fələstin şəhəri Cenindən qərbdə yerləşirdi.

## Tarixi
İkinci İntifada zamanı fələstinli snayperlər Kadimdəki evlərin pəncərələrinə atəş açmaq üçün sərhəd hasarının xaricindəki təpədən istifadə etmişdilər. Artan zorakılıqlar fonunda bir çox sakin ərazini tərk etdi.

2001-ci ildə başa çatan 7 illik danışıqlar zamanı Kadimin sökülməsinin mümkünlüyü sülh sazişinin bir hissəsi kimi müzakirə olundu.

2005-ci ilin sentyabrında Ariel Şaronun sərhəddən birtərəfli geri çəkilmə planı həyata keçirildi və Kadimin qalan sakinləri yaşayış məntəqəsindən qovuldu.

## İstinadlar
Tomas M. Qolden

**Tomas M. Qolden** (; ) — Pensilvaniyanın şərq bölgəsi üzrə Birləşmiş Ştatların dairə məhkəməsinin keçmiş dairə hakimi.

## Təhsili və karyerası
Pensilvaniya ştatının Pottsvill şəhərində anadan olub, 1969-cu ildə Pensilvaniya Ştat Universitetində humanitar fənlər üzrə bakalavr dərəcəsi və 1972-ci ildə Dikkinson Hüquq məktəbindən (indiki Pensilvaniya Ştat Universiteti - Dikkinson hüquq fakültəsi) hüquq doktoru dərəcəsi aldı. 1972-ci ildən 2006-cı ilə qədər Pensilvaniya ştatında özəl hüquq praktikası üzrə fəaliyyət göstərirdi.

## Federal məhkəmə xidməti
25 yanvar 2006-cı ildə Prezident Corc V. Buş Qoldeni Pensilvaniyanın şərq bölgəsi üzrə Birləşmiş Ştatların dairə məhkəməsinin dairə hakimi namizədliyini irəli sürdü. Bu, federal hakim Franklin Van Antverpenin təqaüdə çıxandan sonra mümkün olmuşdur. Tomas Qoldenin təyinatı 2006-cı il mayın 4-də ABŞ Senatı tərəfindən təsdiqləndi və 13 iyun 2006-cı ildə federal hakim vəzifələrini yerinə yetirməyə başladı.

## Vəfatı
Qolden 31 iyul 2010-cu ildə Pensilvaniya ştatının Ridinq şəhərində xərçəng xəstəliyindən vəfat etdi.

## İstinadlar
Pravoslavlıq və Rusiyada saqqal

**Pravoslavlıqda və Rusiyada saqqal** — rus pravoslavlığı kontekstində Rusiya mədəniyyətində saqqalın tarixi əhəmiyyəti.

## Ənənəvi qaydalar
X əsrdə Rusiyanın xristianlaşdırılması dövründə Şərq xristian kilsəsində saqqal saxlamaq ənənəsi möhkəmlənmişdir. 1054-cü ildə kilsədə baş tutmuş böhran zamanı pravoslavlar katoliklərə qarşı ittihamlar irəli sürmüş və bu ittihamlardan biri saqqal qırxmaq barədə olmuşdur. Müqəddəs ataların əsərlərində saqqalın saxlanmasının lehinə və saqqalın qırxılması təcrübəsinə qarşı çoxlu nümunələr qalmışdır. İsgəndəriyyəli Kliment saqqalı aslan yalı ilə müqayisə etmişdir («Pedaqoq»), Karfagenli Kiprian saqqalın qırxılmasını onu “qeyri-şəkilli etmək” hesab etmişdir («Məğrurlar haqqında»), Kiprli Epifani saqqalı “kişinin simvolu” adlandırmışdır («Panari»), Stridonlu İyeronim saqqalı qırxanları “əxlaqsız qadınlara” bənzətmişdir («İşaiyaya şərh»), Pelusiotlu İsidor saqqalını qırxan şəxsin “xədim kimi görünmək istədiyini” yazmışdır («Kiçik Dionisiya məktubu»). "*Böyük Potrebnika*" əsasında tərtib olunmuş "*[[Nomokanon]]*" da saqqalın qırxılmasını qadağan etmişdir.

XVI əsrin birinci yarısında Moskva dövlətində saqqalın qırxılması və hətta yolunması müəyyən dərəcədə yayılmışdır. Bu moda ilə bağlı bir çox kilsə xadimləri ictimai və şəxsi məktublarda çıxış etmişdir. 1526-cı ildə böyük knyaz III Vasili Litva knyazı Yelena Qlinskaya ilə toyunda üçün saqqalını qırxmışdır. Yalnız 1551-ci ildə Moskvalı Makari və Tverli Akakiyanın iştirak etdiyi Rus kilsəsinin Stoqlav kollegiyası 40-cı fəsildə saqqalın qırxılmasını qadağan etmişdir.

## Pyotr islahatları
1698-ci ildən Böyük Pyotr öz islahatları çərçivəsində saqqalın saxlanmasına qarşı mərhələli mübarizəyə başlamışdır. Əvvəlcə yalnız saray xadimləri və boyarlar saqqalını qırxmağa məcbur edilmişdir. Sonra, 1705-ci ildə, saqqal üçün xüsusi vergi tətbiq edən fərman verilmişdir. Bu vergi ruhani şəxslər və kəndlilər istisna olmaqla bütün təbəqələr üçün nəzərdə tutulmuşdur. Kəndlilər hər şəhərə daxil olduqda saqqal vergisini ödəməli idi. Qanunu pozanlar çəngəl ilə döyülmüş və sürgünə göndərilmişdir. Qədim inanclılar saqqalın qırxılmasını qətiyyətlə rədd etmişdir. Saqqalın qadağan edilməsi 1705–1706-cı illərdə Həştərxan üsyanının səbəblərindən biri olmuşdur.

## Müasir dövr
2020-ci illərində Rusiyada saqqal saxlamaq hələ də moda olmuşdur. Filosof və sosioloq Aleksandr Dugin hesab etmişdir ki, “saqqal sevgisi rus pravoslav insanının əsas fəzilətlərindən biridir”. Şair və publisist Aleksey Şiropayevə görə, Oktyabr inqilabı Pyotr islahatlarının təbii nəticəsi olmuşdur və bu, insanların görünüşündə dəyişikliklərdə özünü göstərmişdir. "1917-ci il mutasiyası yalnız əvvəlki — Pyotr mutasiyasının davamı olmuşdur. Rusların saqqalı kəsilmiş, başlarına fransız pariki qoyulmuşdur". 2025-ci ildə Rusiya ordusunun döyüş bölmələrində, FSB və Rosqvardiyada saqqal saxlamaq geniş yayılmışdır.

## İstinadlar
Qərbi Sumatra böyük məscidi

**Qərbi Sumatra böyük məscidi** (indoneziya dilində: *Masjid Raya Sumatera Barat*) — İndoneziyanın Qərbi Sumatra əyalətinin Padanq şəhərində yerləşən məscid. Qərbi Sumatranın ən böyük və Sumatranın ikinci ən böyük məscididir. Padanq Utara alt rayonunda, Padanq, Qərbi Sumatra'da yerləşir. Qərbi Sumatra böyük məscidi, Xatib Süleyman və Əhməd Dahlan küçələrinin kəsişməsində 40.345 kvadrat metrlik bir kompleksin içində yerləşir.

## Tikinti

Tikintinin ilk daşı 21 dekabr 2007-ci ildə Qərbi Sumatra əyalətinin qubernatoru Qamavan Fauzi tərəfindən qoyulmuşdur. Tikinti büdcə problemləri səbəbindən uzun sürdü. Qərbi Sumatra bölgə hökumətinin büdcəsinə güvənməklə yanaşı, xalqdan, özəl sektordan və xarici hökumətlərdən ianələrə güvənmək kimi digər strategiyalar da istifadə edildi. 2009-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti məscidin tikintisi üçün 50 milyon ABŞ dolları maliyyələşdirdi, lakin bu, eyni zamanda 2009-cu il Qərbi Sumatra zəlzələləri ilə eyni vaxta düşdü, buna görə də maliyyələşdirmə zəlzələ qurbanlarının reabilitasiyası və Qərbi Sumatranın yenidən qurulması prosesi üçün köçürüldü. 2014-cü ildə Türkiyə hökuməti məscid üçün xalça bağışladı. Məsciddə ilk dəfə namazlar 7 fevral 2014-cü ildə qılındı.

## Memarlıq

Məscid, Qərbi Sumatrada yeni bir məscid üçün 2007-ci il müsabiqəsinin qalibi seçilən yerli memar Rizal Muslimin tərəfindən dizayn edilmişdir. Müsabiqədə dünyanın hər yerindən 323 iştirakçı var idi. Məscidin ən fərqli xüsusiyyəti, Minanqkabau yerli evlərinin ənənəvi damının müasir təfsiri olan dam formasıdır. Damın forması, həmçinin Qureyş qəbiləsinin dörd qəbilə başçısı tərəfindən Qara daşı Məkkədəki indiki yerinə qaldırmaq üçün künclərindən tutulan parça simvollaşdırmaq məqsədi daşıyır. Dam çərçivəsi dörd əyri beton sütunla dəstəklənən polad borulardan ibarətdir. Əsas bina üç mərtəbədən ibarətdir. Əsas namaz zalı ikinci mərtəbədə yerləşir. Məscid 20.000 nəfər qəbul edə bilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Müqəddəs Valburqa kilsəsi

**Müqəddəs Valburqa kilsəsi** () — Preston şəhər mərkəzinin şimal-qərbində, Veston Stritdə yerləşən Roma-Katolik kilsəsi. Kilsə XIX əsrin ortalarında inşa edilmişdir və İngiltərədə ən hündür üçüncü kilsə şpilinə sahib olması ilə məşhurdur. Müqəddəs Valburqa kilsəsi İngiltərənin Milli İrs Siyahısında I dərəcəli tarixi bina kimi qeydə alınmışdır.
## Tarixi
Müqəddəs Valburqa kilsəsi 710-cu ildə anadan olmuş, Qərbi Sakson kralı Müqəddəs Riçardın qızı olan İngilis müqəddəsi Müqəddəs Valburqaya həsr edilmişdir. O, iki qardaşı Müqəddəs Villibald və Müqəddəs Vinibald ilə birlikdə missioner olaraq Almaniyaya getmişdir. Xəstəlikləri möcüzəvi şəkildə sağaltdığı üçün məşhur idi.

Kilsə "Maudlands" sözünün Müqəddəs Məryəm adının təhrifindən gəldiyi üçün adlandırılan Prestonun Maudlands bölgəsində yerləşir. Müqəddəs Valburqa kilsəsi Müqəddəs Məryəmə həsr olunmuş XII əsr cüzam xəstəxanasının yerinin yaxınlığında yerləşir.

1847-ci ildə İngiltərədə Roma Katolik dirçəlişi dövründə və Lankaşir tekstil fabriklərinin gətirdiyi rifahla, memar Yozef Hansoma böyük bir kilsə inşa etmək üçün sifariş verildi. Kilsənin inşasına 1850-ci ilin mayında başlanmışdır və 3 avqust 1854-cü ildə açılış mərasimi üçün hazır idi. Kilsə 11 metr hündürlüyündə mərkəzi pəncərəsi olan çoxbucaqlı ziyarətgahın əlavə edilməsi ilə 1873-cü ildə daha da genişləndirilmişdir.

## Qalereya

File:St Walburge RC Church.jpg|Qurbangah və əsas zal
File:St Walburge RC Church 2.jpg|Qurbangah və əsas zal
File:St Walburge on winter evening.jpg|Kilsə axşam vaxtı
File:St Walburge's Church spire, Preston 231-10.jpg|Müqəddəs Valburqa kilsəsinin qülləsi
File:St Walburgh Catholic Church, Preston - geograph.org.uk - 746343.jpg|Müqəddəs Valburqa kilsəsi
File:St Walburgh Catholic Church, Preston, Doorway - geograph.org.uk - 746303.jpg|Əsas giriş

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Saint Walburges Church Website
* The Institute of Christ the King Sovereign Priest
Orhus kafedralı

**Orhus kafedralı** () — Orhus şəhərində yerləşən kafedral kilsə. O, ölkənin ən uzun və ən hündür kilsəsidir. Onun uzunluğu 93 metr, hündürlüyü isə 96 metr təşkil edir.
Orhus kafedralının tikintisi xII əsrdə başlamışdır və Danimarka Kilsəsinin Orhus yeparxiyasının əsas binasıdır. Dənizçilərin himayədarı olan Müqəddəs Klementə həsr edilmişdir. Kafedral şəhərin mərkəzi meydanı olan Böyük Meydanın liman tərəfində, daxili şəhərdə "Domkirkepladsen 2, 8000 Aarhus C, Danimarka" ünvanında yerləşir. Kilsə təxminən 1200 nəfərlik oturacaq tutumuna malikdir. Kafedral qorunan tarixi bina kimi qeydə alınmışdır və 1 fevral 2012-ci ildən tarixi abidə statusu daşıyır. 

## Tarixi
Orhus çayının mənsəbi yaxınlığında ilk dəfə nə zaman məskunlaşma olduğu dəqiq məlum deyil. Şübhəsiz ki, 700-cü illərdə burada Vikinq şəhəri var idi. Son tədqiqatlar ilk şəhər divarının tikintisini 934-cü ilə aid edir. Orhus Vikinq dövründə kifayət qədər əhəmiyyətli bir şəhər olub, çünki şəhərdə və ya yaxınlığında altı run daşı var. Şəhərin adı XV əsrdən etibarən Oros, Orus, Orhus və ya Ors kimi tanınır. 1449-cu il şəhər nizamnaməsində onun adı "Orss" kimi qeyd olunur. Danimarkada Reformasiyadan sonra "Orhus" adı yayıldı. Orhusun ilk kilsəsi Müqəddəs Üçlük Kilsəsi, taxta bir struktura malik idi və təxminən 900-cü ildə Yutland Kralı Frodenin hakimiyyəti dövründə şəhərin dəfn məkanının üzərində, o zaman şəhərin mərkəzində inşa edilmişdi. İlk yepiskop 948-ci ildə Hamburq Arxiyepiskopu tərəfindən təyin edilmiş missioner yepiskop Reginbrand idi. Orhus 1060-cı ildə Viborq Arxiyepiskopunun nəzarəti altına keçdi. Adam Bremenskinin məlumatına görə, Orhus 998-ci ildən əvvəl asılı yeparxiya statusu almışdı.

Müqəddəs Nikolay kilsəsi Orhusun ilk kafedralı idi. İkinci kafedral 1102-ci ildə yepiskop Ulfketil tərəfindən Müqəddəs Klementin relikvilərini saxlamaq üçün indiki yerin yaxınlığında taxtadan inşa edilmişdi. Müqəddəs Klement Romanın erkən yepiskoplarından biri idi və rəvayətə görə o boynuna bağlanmış lövbərlə Qara dənizə atılmışdır. Klement dənizçilərin himayədarı idi və xüsusilə Skandinaviyada məşhur idi. İlk Müqəddəs Klement kilsəsi 1190-cı illərdən əvvəl tikilib.
## Qalereya

Århus Domkirke indgang.jpg|Əsas giriş
Aarhus Cathedral altar back.jpg|Günbəzin daxili tavanı
Altertavle-domkirken.jpg|Qurbangah
Aarhus Dom St. Clemens Innen 1.JPG|Əsas zal
Aarhus Cathedral tomb.jpg|Kilsədə heykəl, 1587


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Toğrul Əfəndiyev

**Toğrul Rasim oğlu Əfəndiyev** (1 yanvar 1960 – 6 dekabr 2022) — azərbaycanlı sənətşünas alim, fəlsəfə doktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin Elmi araşdırmalar şöbəsinin müdiri.

## Həyatı
Toğrul Əfəndiyev 1 yanvar 1960-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub.  O, tanınmış alim, akademik Rasim Əfəndiyevin oğludur.  1977–1982-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin (o dövrdə Azərbaycan Dövlət Universiteti) Tarix fakültəsində təhsil almışdır.  1986-cı ildə “Azərbaycan incəsənətində təsviri motivləri (VII–XV yüzilliklər)” mövzusunda sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

## Fəaliyyəti
1982–1988-ci illərdə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində Muzey Sərvətləri və Xatirə Əşyalarının Elmi-Bərpa Mərkəzində Elmi araşdırmalar şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb.  1988-ci ildən Azərbaycan Yaradıcı Gənclər Birliyinin vitse-prezidenti olmuşdur.  2012–2014-cü illərdə Azərbaycan Xalça Muzeyinin yeni binasının ekspozisiyasının elmi konsepsiyasını hazırlayanlardan biri olmuşdur.  O, həmçinin Azərbaycanın kəlağayı sənətinin UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilməsi üçün təqdim olunan sənədlərin hazırlanmasında iştirak etmişdir.

## Elmi və yaradıcılıq fəaliyyəti
Toğrul Əfəndiyev bir sıra elmi məqalələrin, monoqrafiyaların və məruzələrin müəllifidir.  O, Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətinin, xüsusilə xalçaçılıq və kəlağayı mədəniyyətinin araşdırılmasında mühüm rol oynamışdır.  Onun “Azərbaycan bəzək sənəti” adlı kitabı atası Rasim Əfəndiyevlə birgə müəlliflikdə 2002-ci ildə nəşr olunmuşdur.

## Təltifləri

* “Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adı
* Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü

## Ölümü
Toğrul Əfəndiyev 6 dekabr 2022-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi
* Rasim Əfəndiyev
* Azərbaycan Xalça Muzeyi
Ətraf mühit fəlsəfəsi

**Ətraf mühit fəlsəfəsi** — elmin fəlsəfəsinin ətraf mühit problemləri ilə məşğul olan alt sahəsi. Ətraf mühit fəlsəfəsinin əsas problemləri ekoloji fəaliyyətlər, mənəvi (əxlaqi) məsələlər və insanla digər canlılar arasındakı qarşılıqlı əlaqədir. Ətraf mühit fəlsəfəsi həmçinin metafizika, ontologiya (varlıq haqqında elm) və bilik nəzəriyyəsi ilə də birbaşa bağlıdır. Məsələn, o, ətraf mühit etikası və dövlət siyasətinin maraqlandığı sahələrdə metafizik, epistemioloji və ya əxlaqi həll yolları tapmağa çalışır.

Ətraf mühit fəlsəfəsinin digər məqsədi isə ümumilikdə elmdə, xüsusilə də təbiət elmlərində "ilk prinsiplər"ə çatmaq və onları tənqidi şəkildə dəyərləndirməkdir. Ətraf mühit fəlsəfəsinin hansı ilkin fərziyyələrə əsaslandığı barədə filosoflar arasında vahid fikir mövcud deyildir. "Ətraf mühit" anlayışı da kifayət qədər subyektiv xarakter daşıyır. Buna baxmayaraq, ətraf mühit filosoflarının ümumi diqqət mərkəzində olan bir sahə var — bu da "təbiətin təbiəti"ni sorğulamaqdır.

Ətraf mühit fəlsəfəsi, ətraf mühit elmlərini təşkil edən sahələr — məsələn, ətraf mühit tarixi, ətraf mühit elmi və ətraf mühit etikası — ilə müqayisədə fərqli bir baxış bucağı təqdim edir.

## İstinadlar
Ətraf mühit etikası

**Ətraf mühit etikası** — ətraf mühit və təbiətdəki birgə yaşamla əlaqədar problemlərə yalnız elmi və texnoloji baxış bucağından deyil, həm də fəlsəfi və əxlaqi (etik) kontekstdə yanaşaraq bu problemləri tədqiq edən və onlara həll yolları axtaran tətbiqi etika sahələrindən biri. Ümumi mənada ətraf mühit etikası insanın təbiətlə — daha geniş mənada isə özündən kənardakı dünya ilə — necə münasibətdə olmalı olduğunu tədqiq edir.

Ətraf mühit etikası və ya ekoloji etik nəzəriyyələr XX əsrin əvvəllərindən etibarən formalaşmağa başlamışdır. Ətraf mühit problemləri insan həyatının bütün sahələri ilə birbaşa əlaqədardır və yaşayış mühitimizin ayrılmaz hissəsini təşkil etdiyindən, bu məsələlərə laqeyd qalmaq mümkün deyildir. Bu problemlərin siyasi quruluş, beynəlxalq ticarət, iqtisadi rifah, yoxsulluq, elm və texnologiya ilə sıx bağlı olduğu nəzərə alındıqda, onları bütövlükdə dəyərləndirmədən həll etmək qeyri-mümkün görünür.

Ətraf mühit etikası anlayışının fəlsəfə sahəsində elmi və akademik səviyyədə müstəqil bir fənn kimi qəbul edilməsi rəsmi şəkildə 1973-cü ildən başlayır. Həmin il Piter Sinqer () "Heyvanların azadlığı" () əsərini, Ama Neys () isə "Inquiry" jurnalında ətraf mühit fəlsəfəsi mövzusuna həsr edilmiş ilk məqaləsini bir-birinin arxasınca dərc etdirmişdilər. Eyni ildə Riçard Silvan Rautli () XV Dünya Fəlsəfə Konqresində məşhur sualını səsləndirmişdi: "Yeni bir etikaya — ətraf mühit (ekoloji) etikasına ehtiyacımız yoxdurmu?" Bu sual ətraf mühit fəlsəfəsinə olan marağı zirvəyə çatdırmış və 1979-cu ildə Yudcin Q. Harqrouv () tərəfindən "Environmental Ethics" () adlı jurnalın nəşri ilə bu sahə rəsmi şəkildə formalaşmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* Brennan, Andrew/ Lo, Yeuk-Sze 2016: Environmental Ethics. In: Zalta, Edward N. (Hg.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2016 Edition). https://plato.stanford.edu, Stanford University: https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/ethics–environmental/.
*
* Ott, Konrad (2020): Environmental ethics. In: Kirchhoff, Thomas (ed.): Online Encyclopedia Philosophy of Nature / Online Lexikon Naturphilosophie, doi: https://doi.org/10.11588/oepn.2020.0.71420; https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/oepn/article/view/71420.

## Xarici keçidlər

* Bioethics Literature Database
* Brief History of Environmental Ethics 
* Thesaurus Ethics in the Life Sciences
* EnviroLink Library: Environmental Ethics - online resource for environmental ethics information
* EnviroLink Forum - Environmental Ethics Discussion/Debate
* ''Environmental Ethics'' (journal)
* Sustainable and Ethical Architecture Architectural Firm
* Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Environmental Ethics entry in the *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
* Center for Environmental Philosophy
* UNT Dept of Philosophy
* Creation Care Reading Room: Extensive online resources for environment and faith (Tyndale Seminary)
* Category List - Religion-Online.org "Ecology/Environment"
* Islam, Christianity and the Environment
Pehlivan (film)

***Pehlivan*** — rejissor Zəki Ögtənin 1984-cü ildə çəkdiyi dram janrında türk filmi.

## Film haqqında
Fildə baş qəhrəmanı Bilal ( rolunda Tarık Akan ) ailəsini dolandırmaq üçün mübarizə aparan sadə bir insandır. Bu arada onun ən böyük ümidi Liviyaya fəhlə kimi getməkdir. Bilalın ən böyük arzusu Liviyaya fəhlə kimi gedərək daha yaxşı həyat qurmaqdır. 

Öz növbəsini gözləyərkən yerli pəhləvan yarışlarından ruhlanan Bilal atasının peşəsi olan pəhləvanlıqda özünü sınamaq qərarına gəlir. O, əmindir ki, Kırkpınar yağlı güləşi çempion olub mükafat qazansa, yaxşı güləşçi kimi vəziyyəti yaxşılaşacaq və gəliri artacaq. Mestan dayı və ustadı Tevfikin köməyi ilə onu güləşə hazırlayırlar. Kiçik qələbələri onun cəsarətini artırır.

## Aktyorlar

* Tarık Akan - Bilal
* Yaman Okay - Sarı Tevfik
* Orhan Çağman - Biznesmen Rəcəb
* Zeynep Arca
* Özer Kıvanç
* Mövlud Alyol - Güləşçi
* Meral Orhonsay
* Erol Günaydın
* Tuluq Cizgen - Cemile
* Oktay Güzeloğlu 
* Ajlan Aktuğ
* Yavuzer Çetinkaya - Cevdet
* Ahmet Kayışkesen - Bilalın atası Himmet

## Mükafatlar

* 21. Antalya Qızıl Portağal Film Festivalı, *Ən Yaxşı Kişi Oyunçu*, Tarık Akan
* Berlin Beynəlxalq Film Festivalı, *Münsiflər Heyətinin Xüsusi Mükafatı*
* Mədəniyyət Nazirliyi, *Kino Uğur Mükafatı*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çöpçüler Kralı

**Çöpçüler Kralı ''-*** 1977-ci ildə rejissor [[Zəki Ögtən]] tərəfindən çəkilmiş uzun metrajlı [[Türkiyə kinosu|türk komediya filmidir]]. Filmdə baş rolları [[Kamal Sunal]], [[Şənər Şən]] və [[Ayşən Qruda]] canlandırıb.
== Film haqqında ==
Filmin əsas qəhrəmanı Apti Şakrak adlı sadə, safqəlbli bir bələdiyyə işçisidir. O, küçələrdə zibil toplayaraq dolanır, lakin bu çətin həyat tərzinə baxmayaraq, insanlara qarşı mehriban və dürüst davranır. Aptinin sevdiyi qadın Hacer eyni məhəllədə yaşayır. Hacerin ailəsi kasıb olsa da, qızın arzuları böyükdür o, bir gün bu həyatdan qurtulmaq, daha yaxşı bir həyata sahib olmaq istəyir. Məhəllənin zabıta (rütbəli bələdiyyə işçisi) rəisi Şakir isə həm varlı, həm də güc sahibi bir adamdır. O, Hacerdən xoşu gəldiyi üçün Aptiyə qarşı düşmən münasibəti bəsləyir. Şakir öz vəzifəsindən istifadə edərək həm Aptini, həm də məhəllə sakinlərini sıxışdırır, Haceri isə zorla özünə bağlamağa çalışır. Bir gün Apti məhəllədə yığılan zibilləri daşıdığı zaman, təsadüfən varlı bir adamın evində baş verən hadisə ilə gündəmə gəlir. Bu hadisə nəticəsində o, qəfildən “şanslı” biri kimi tanınmağa başlayır və bir [[Qumarxana|kazinoda]] işləməyə başlayır. Yeni həyat tərzi Aptinin xarakterini sınağa çəkir bir tərəfdə sadə, dürüst həyat, digər tərəfdə isə var-dövlət və şöhrət.

Film boyu Apti həm sevgisini, həm də mənliyini qorumaq üçün mübarizə aparır. Şakir isə onu aradan çıxarmaq üçün hər cür hiyləyə əl atır. Lakin hadisələrin sonu sosial ədalətin və dürüstlüyün qalib gəldiyi bir şəkildə tamamlanır.

== Aktyorlar ==

* [[Kamal Sunal]] – Apti Şakrak
* [[Şənər Şən]] – Zabıta amiri Şakir
* [[Ayşən Qruda|Ayşen qruda]] – Hacər
* İhsan Yüce – Hacərin atası
* Erdal Özyağcılar – Hacərin böyük qardaşı
* Türker Tekin – Qapıçı İsmayıl
* İlyas Salman – Qapıçı Şəmsi
* Nejat Gürçen – Qazino sahibi *(səsi: Enis Fosforoğlu)*
* İhsan Bilsev – Qazino sahibinin adamı *(səsi: Orhan Alkan)*
* Muadelet Tibet – Xanifə xala
* Salih Sarıkaya – Qəhvəçi
* Nezahat Tanyeri – Şakirin anası *(səsi: Sacide Keskin)*
* Nermin Özses – Hacərin anası
* Ertuğrul Bilda – Binə sakini
* Selim Naşit – Baqqal *(səsi: Ünal Gürel)*
* Ferdi Akarnur – Qaz satıcısı *(səsi: Dinçer Çekmez)*
* Ali İnce – Hacərin qardaşı
* Remzi Ekmekçi – Hacərin kiçik qardaşı
* Kenan Karagöz – Qəhvəçi *(səsi: Sait Ergenç)*
* Çetin Tolbas – Meyvəsatan *(səsi: Dinçer Çekmez)''
* Necdet Doğan – Hacərin böyük qardaşı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Əmr ibn Külsüm

**Əbül-Əsved (Əbu Əbbad) Əmr ibn Külsüm ibn Malik** (; ) — müəlləqa şairi.

## Bioqrafiyası
İraqın Təğlib qəbiləsinin Cüşəm qoluna mənsubdur. Atası tanınmış cəngavərlərdən Külsüm ibn Malik, anası isə şair Mühəlhil ibn Rəbiənin qızı Leyladır. Mənbələr onun on beş yaşında qəbilə başçısı olduğunu qeyd ediblər. Əmr Ərəb yarımadasına, Şama, İraqa və Nəcdə səfərlər etmişdir. Getdiyi yerlərdə qəhrəmanlıqlar nümayiş etdirmiş və igidliyi ilə zərbi-məsəl olmuşdur. Hirə hökmdarı Əmr ibn Hindi öldürməsi bunlardan sadəcə biridir. Onun 150 il ömür sürdüyü söylənmişdir.

## Əsərləri
O öz şeirlərində İslamdan əvvəlki ərəblərin dini, adətləri, sənətkarlıqları, rəqsləri kimi mövzulardan bəhs etmişdir. Bu da onun şeirlərini folklor nöqtəyi-nəzərindən əhəmiyyətli edir. Onun şeirlərində həmçinin İslamdan əvvəlki dövr şairlərinin şeirlərində olduqca nadir rast gəlinən dəniz və gəmi təsvirləri də vardır. Onun müəlləqasının dövrümüzə ancaq 104–116 arası beyti gəlib çatmışdır. Onun əsərləri almancaya və başqa qərb dillərinə tərcümə edilmişdir.

## İstinadlar
Haris ibn Hillizə

**Əbu Ubeydə (Əbüz-Zalım) əl-Haris ibn Hillizə ibn Məkruh əl-Yəşküri əl-Bəkri** (; ) — müəlləqa şairi.

## Bioqrafiyası
Onun həyatı haqqında məlumatlar olduqca azdır. İraqın Bəkr qəbiləsinin Yəşkür qoluna mənsubdur. Şeirlərindən yalnızca müəlləqası və bəzi beytləri dövrümüzə qədər gəlib çata bilmişdir. Haris çox uzun bir ömür sürmüşdür. Rəvayətə görə o, öz müəlləqası söyləyərkən 135 yaşı var idi.

## Əsərləri
Müəlləqasının beytlərinin sayı 81–86 arasında dəyişir. Müəlləqası *"Şərhul-qəsaidis-səbit-tivalil-cahiliyyət"* (Qahirə 1963), *"Şərhul-qəsaidit-tisil-məşhurat"* (Bağdad 1973), *"Şərhul-Müəlləqatis-səb"* (Qahirə, ts.), *"Şərhul-qəsaidil-əşr"* (Qahirə 1964, 2. nşr.), *"Şərhul-Müəlləqətil-əşr və əxbəru şuəraihə"* (Beyrut 1988) və *"Nihayətül-ərəb min şərhi müəlləqatil-Ərəb"* (Qahirə 1334) adları altında şərh olunmuşdur. Həmçinin W. Knatchbull tərəfindən latıncaya, P. Wolff tərəfindən almancaya A. P. Caussin de Perceval tərəfindən fransızcaya, A. J. Arberry tərəfindən ingiliscəyə və M. Şərəfəddin Yaltqaya tərəfindən türkcəyə tərcümə edilmişdir.

## İstinadlar