Məərri

**Əbüləla Əhməd ibn Abdullah ibn Süleyman Tənuxi Məəri** (), Qərbdə tanınan adı ilə **Abulola Moarren** (; ) — indiki Suriya ərazisi olan Hələb əmirliyindən olan ərəb filosofu, şairi və yazıçısı. Onun dinə tənqidi münasibəti səbəbindən dövrünün ən önəmli ateistlərindən biri kimi təqdim edildiyi məlum olmuşdur, lakin dünyagörüşünün daha çox deizmə yaxın olduğu göstərilmişdir.

Abbasilər dövrünün son mərhələsində, Məərrə şəhərində anadan olmuş, gənc yaşlarında çiçək xəstəliyi nəticəsində görmə qabiliyyətini itirmişdir. Buna baxmayaraq, əvvəlcə yaxınlıqdakı Hələbdə, daha sonra Tripoli və Antakyada təhsil almışdır. Bağdadda geniş yayılmış şeirlər yazmış, lakin əsərlərini satmaqdan imtina etmişdir. 1010-cu il ətrafında anasının səhhətinin pisləşməsi ilə əlaqədar Suriyaya qayıtmış və yazı fəaliyyətini davam etdirmişdir. Bu fəaliyyət ona yerli əhali arasında böyük hörmət qazandırmışdır.

Məərri dövründə "pessimist azadfikirli" kimi səciyyələndirilmiş, xurafat və doqmatizmi rədd edən mübahisəli rasionalist olmuşdur. Onun yazılı irsində dilin və onun tarixi inkişafının öyrənilməsinə, yəni filologiyaya xüsusi diqqət yetirildiyi müşahidə olunur. O, həyatı ümumən bədbin mövqedən qiymətləndirmiş, özünü həm korluq, həm də sosial təcrid səbəbindən "ikiqat məhbus" hesab etmişdir. İudaizm, xristianlıq, islam və zərdüştilik daxil olmaqla müxtəlif dini sistemlərin ehkam və ayinlərini tənqid etmiş, nəticədə deist mövqe nümayiş etdirmişdir. Sosial ədaləti müdafiə etmiş, təcrid olunmuş və zahidvari həyat tərzi sürmüşdür. Heyvanimənşəli qidaları rədd etmiş, dövründə əxlaqi vegetarian kimi tanınmış, insanların kəsilmiş heyvanların ətini və balaları üçün nəzərdə tutulmuş südü qida kimi istəməməli olduqlarını vurğulamışdır. Ümumi bədbin dünyagörüşü ilə uyğun şəkildə antinatalist mövqe sərgiləmiş, uşaqların həyatın ağrı və əzablarından qorunması üçün dünyaya gətirilməməsinin daha münasib ola biləcəyini irəli sürmüşdür. "*[[Səqt əz-Zənd]]*", "*[[Lüzumiyyət]]*" və "*[[Risalət əl-Qufran]]*" onun əsas əsərləri sırasına daxil edilmişdir.

## Erkən həyatı

### Mənşəyi

Əbüləla dekabr 973-cü ildə Hələbin cənub-qərbində yerləşən Məərrə şəhərində, indiki Suriya ərazisində yerləşən Məərrət ən-Nömanda anadan olmuşdur. Onun nisbəsi olan "Məərri" də buradan qaynaqlanmışdır. Adı barədə özünü nadir hallarda tərifə layiq iş görmüş biri kimi təqdim etmiş, künyəsi haqqında isə "Əbüləla" adlandırılmasının həqiqətə uyğun olmadığını, əslində daha təvazökar bir adın münasib olacağını bildirmişdir. Həmin dövrdə şəhər Abbasi xilafətinin tərkibində olmuş, bu isə islamın qızıl dövrünə təsadüf etmişdir. O, Məərrə şəhərinin tanınmış ailələrindən olan Bəni-Süleyman nəslinə mənsub olmuş, bu nəsil isə daha geniş Tənux qəbiləsinin bir hissəsini təşkil etmişdir. Onun babası, atası və əmisi bu bölgədə hakim vəzifəsində çalışmışdılar. Atası Abdullah linqvist və şair olmuş, Hələb və Məərrənin digər alimlərindən ətiraflar gətirən bir şəxs idi. Babası Süleyman ibn Məhəmməd qazı, şair və mütəxəssis idi, alimlərdən hədislər öyrənmişdi. Nənəsi Ümmü Səlmə bint Həsən ibn İshaq ibn Bülbül hədis elminə bələd idi. Böyük qardaşı Əbuməcid Məhəmməd ibn Abdullah ibn Süleyman ədəb və şeir sahəsində fəaliyyət göstərirdi.

Ehtimal olunur ki, onun əcdadlarından biri Məərrənin ilk qazısı olmuşdur. Tənux qəbiləsi yüzillər boyu Suriyada aristokratiyanın bir hissəsini təşkil etmiş, Bəni-Süleyman nəslinin bəzi üzvləri də bacarıqlı şairlər kimi tanınmışdır. Anası tərəfdən Bəni-Sənikə qəbiləsinə mənsub olmuşdur.

### Uşaqlığı
Məərri çiçək xəstəliyi səbəbindən görmə qabiliyyətini itirmiş, sonrakı həyatında isə özünü həm korluq, həm də daxili təcrid səbəbindən "ikiqat məhbus" adlandırmışdır. Tarixçilər onun nə vaxt kor olduğu barədə fərqli fikirlər irəli sürmüşdülər. Bəziləri onun anadangəlmə kor olduğunu, digərləri üç, dörd, dörd yaş bir ay, yeddi yaşında kor olduğunu bildirmişdilər. Buna baxmayaraq, tarixçilərin, o cümlədən Qərb tədqiqatçılarının böyük əksəriyyətinə görə, o, dörd yaşında ikən çiçək xəstəliyinə tutulmuş və görmə qabiliyyətini itirmişdir. Əbüləla özü də Fatimilər dövlətinin baş dəvətçisi Müəyyədfiddin Şiraziyə yazdığı məktubunda dörd yaşında kor olduğunu bildirmiş, eşitmə qabiliyyətinin zəif olduğunu və görmə qabiliyyətinin erkən yaşda əlindən alındığını qeyd etmişdir. Bu hadisənin nəticəsi olaraq onun sağ gözündə ağ ləkə əmələ gəlmiş və göz bir qədər önə çıxmış, sol gözü isə tamamilə çökük vəziyyət almışdır. Üzündə də çiçək xəstəliyinin izləri qalmışdır.

Əbüləlanın şeirlərində korluq və çiçək xəstəliyini əks etdirən misralar yazmışdır. Məhəmməd Səlim Cundi izah etmişdir ki, korluq üçün Allahı təriflədiyi misralarda Əbüləla bundan sevinc və məmnunluq duyduğunu göstərməmiş, əksinə, o, tale qarşısında razılıq və təslimiyyətini ifadə etmişdir. Məərri "mənbəyi ilahi, dini və ədəbi yolundan çıxmayan bir nəfəs" kimi dəyərləndirilmişdir. Cundi əlavə etmişdir ki, Əbüləlanın çiçək xəstəliyi və korluqla bağlı şeirləri dərin ağrı, kədər və sıxıntı ilə doludur. Bu, onun ruhunda bu hadisələrin güclü təsirini göstərmişdir. Cundi bildirmişdir ki, həmin dövrdə çiçək xəstəliyi Məərrə və ətrafında geniş yayılmışdır, buna görə də çoxlu insanın üzləri bu xəstəlikdən sonra Əbüləlanın üzünə bənzər bir görünüş almışdır.

Uşaqlıq dövrü ilə bağlı bəzi rəvayətlərdə onun digər uşaqlarla birlikdə oyun oynadığı qeyd olunmuşdur. Əbu Mənsur Səalibinin "*[[Yetimət əd-dəhr]]*" əsərində şair Məərrət ən-Nömanda kor, zərif təbiətli Məərrinin şahmat və nərd oynadığını, ciddi və zarafatcıl mövzuların hamısında iştirak etdiyini bildirilmişdir. İbn Ədim bu rəvayətin doğru olması halında bunun yalnız onun gənclik dövrünə aid edilə biləcəyini, sonrakı həyatında isə oyun və əyləncədən uzaq bir şəxs kimi tanındığını qeyd etmişdir. Taha Hüseyn bu məlumatın doğruluğuna şübhə ilə yanaşmış, ya rəvayətin şişirtmə nəticəsində uydurulduğunu, ya da onun şahmatı toxunma ilə seçilə bilən xüsusi nişanlı fiqurlarla oynadığını, yaxud da Qərbdə sonralar məktub və teleqraf vasitəsilə oynanan üsula bənzər şəkildə şahmatı şifahi formada oynadığını ehtimal etmişdir. Cundi Əbüləlanın şeirlərində şahmat taxtası və fiqurlarının adlarını xatırlatmasını əsas gətirərək bu rəvayətin doğru ola biləcəyini daha inandırıcı saymışdır.

Cundi hesab etmişdir ki, bu kimi beytləri yalnız şahmat oyununda şah, vəzir, top, fil və piyadanın mövqeyini yaxşı bilən, piyada fiqurunun ən zəif, vəzirin isə ən güclü fiqur olduğunu anlayan, eyni zamanda piyadanın müəyyən hallarda vəziri məğlub edə, hətta çevrilərək vəzirə dönə və şahı mat edə biləcəyini dərk edən şəxs söyləyə bilərdi. Onun fikrinə görə, bu xüsusiyyətləri bilməyən biri şahmat oyununun qaydalarına uyğun belə incə məcazlar yarada bilməzdi. Əbüləla şeirlərində şahmat taxtası və fiqurlarının adlarını tam şəkildə sadalamışdır. Cundi həmçinin, Şeyx Səlahəddin Səfdinin "*Nəkt əl-himyan*" əsərində qeyd etdiklərinə istinad etmiş və bəzi kor şəxslərin də şahmat oynamağa qadir olduqlarını göstərmişdir.

## Təhsili və fəaliyyəti

### Məərrədə
Tarixi mənbələr Əbüləlanın Məərrət ən-Nöman şəhərində elmi təhsil alması barədə ətraflı məlumat vermir və bu şəhərdə kimlərin yanında təhsil aldığı dəqiq bilinmir. Əvvəlki tarixçilərin qeyd etdikləri yalnız budur ki, Əbüləla "Quran"ı müxtəlif rəvayətlər üzrə oxumuş, dil və qrammatika elmini isə atasından və şəhərin bəzi tanınmış ailələrindən öyrənmişdir. O, şairlik fəaliyyətinə təxminən 11–12 yaşlarında başlamışdır. İlk təhsilini Məərrə və Hələbdə almış, daha sonra Antakya və Suriyanın digər şəhərlərində təhsilini davam etdirmişdir.

Cundi hesab etmişdir ki, Əbüləla əlifbanı "qafə" üsulu ilə öyrənmişdir, yəni görməyənlərə öyrədilən yüksəlmiş hərflərlə, çünki bu üsul həmin dövrdə məlum idi. Bunu şairin sözləri də təsdiqləyir.

### Hələbdə

İbn Ədim yazmışdır ki, Əbüləla Hələbə uşaqlıq illərində daxil olmuş və Məhəmməd ibn Əbdüllah ibn Səəddən Mütənəbbinin "*Divan*"ını əsərinin rəvayətini öyrənmişdir. Bu səfəri İbn Xəllikan və başqaları da qeyd etmişdir. Həmin tarixçilər Əbüləlanın Hələbə dəqiq nə vaxt gəldiyini və orada nə qədər qaldığını göstərməmiş, yalnız onun uşaq ikən ora daxil olduğunu qeyd etmişdilər. Məhəmməd Tahir Hümsi bildirmişdir ki, Məərrinin Hələbə bir neçə dəfə gəlməsi mümkündür, çünki onun anasının mənsub olduğu qəbilə Hələbdə tanınmış və nüfuzlu idi. Bu nəzəriyyəni gücləndirən amil onun bu qohumlarla ömrü boyu əlaqəsinin kəsilməməsi və onlara ünvanladığı çoxsaylı məktublardır. Məhəmməd Səlim Cundi Əbüləlanın uşaq yaşında Hələbə getdiyinə şübhə edir, çünki ərəb dilində "səbiyy" termini yetkin olmayan və ya hələ südəmər dövrünü bitirməmiş uşaq mənasına gəlir.

Hələbdə onun müəllimləri arasında İbn Xaləveyh məktəbinin davamçıları – dil və ədəbiyyat müəllimi Məhəmməd ibn Abdullah ibn Səəd, hədis müəllimi Yəhya Misər Tənuxi olmuşdur. Əbüləlanın müəllimlərindən biri, qazı Əbu Əmrü Osman ibn Əbdüllah Kərci, ona İbn Qutaybənin "*Qarib əl-Hədis*" kitabını öyrətmişdir. İbn Xaləveyh çevrəsindən başqa bir müəllim olan Əbuqasım Mübarək ibn Əbdüləziz də ona dərs keçmişdir. İbn Ədim yazmışdır ki, Əbüləlanın atasından, babasından, qardaşından və nənəsindən, həmçinin digər bir sıra alimlərdən hədis öyrənmişdir.

İbn Xaləveyh qrammatik və islam alimi 980-ci ildə vəfat etmiş, bu zaman Məərri hələ uşaq olmuşdur. Buna baxmayaraq, o, "*[[Risalət əl-Qufran]]*" əsərində İbn Xaləveyhin vəfatını dərin kədər hissi ilə yad etmişdir.

### Antakyada
Bədii Dəməşqi "*əs-Subh əl-münbi*" adlı əsərində əmir Üsamə ibn Münqizdən nəql olunan bir rəvayəti qeyd etmişdir. Həmin rəvayətin məğzi ondan ibarət olmuşdur ki, Antakyada bir kitabxana mövcud imiş və onun xəzinədarı nüseyrimənşəli bir şəxs idi. O, bir gün əmirə müraciət edərək tarix kitablarında və köçürülmüş mənbələrdə bənzərinə rast gəlinməyən qəribə və nadir bir hadisə saxladığını bildirmişdir. Əmir onun nə olduğunu soruşduqda, xəzinədar yetkinlik yaşına çatmamış Məərrinin tez-tez onun yanına gəldiyini, qısa müddət ərzində ona bir neçə kitab əzbərlətdiyini söyləmişdir. O, dəftər və ya iki dəftəri bir dəfə oxuyur, uşaq isə yalnız şübhə etdiyi yerləri yenidən soruşur, sonra eşitdiklərini sanki əvvəldən yaddaşında var imiş kimi ardıcıl şəkildə təkrar edirdi. Sonra həmin Məərri gətirilmişdir. Onu uzunboylu bir qohumu müşahidə edirdi. Xəzinədar Üsamədən Məərriyə seçdiyi bir mətni əzbərlətməyi xahiş etmiş, o da razılaşmışdır və Məərri dinlədiklərini hərf-hərf təkrar etmişdir.

Eyni rəvayəti İbn Ədim də başqa bir mənbəyə istinadən nəql etmişdir. O, sözügedən hekayədə açıq şəkildə səhv və uyğunsuzluqlar olduğunu qeyd etmişdir. O, əsas səbəb kimi Antakyanın 969-cu ilin oktyabrına uyğun gələn dövrdə müsəlmanların əlindən çıxaraq Bizans imperiyasının hakimiyyətinə keçməsini göstərmişdir, Əbüləla isə bu tarixdən dörd il üç ay sonra anadan olmuşdur. Şəhər 1084/1085-ci ilə qədər Bizanslıların əlində qalmış, Əbüləla isə 1057-ci ildə vəfat etmişdir. Bundan əlavə, o, bizanslıların şəhəri ələ keçirdikdən sonra müsəlmanları oradan çıxardıqları, belə şəraitdə kitabxana və elmlə məşğul olmaq üçün mühitin mövcudluğunun inandırıcı görünmədiyi vurğulanmışdır. İbn Ədim iki ehtimal irəli sürmüşdür. Birinci ehtimala görə, hadisə Antakyada yox, elmi mühitin güclü olduğu və 1098/1099-cu ildə səlibçilərin əlinə keçənə qədər alimlərlə zəngin olan Kəfərtəbdə baş vermiş ola bilər. Bu halda rəvayəti nəql edən İbn Münqiz Üsamə yox, onun babasının atası Əbu Mütəvvəc Müqəlləd ibn Nəsr ibn Münqiz sayılmalıdır. İkinci ehtimala görə, hadisə Hələbdə baş vermiş ola bilər, çünki Əbüləla uşaqlıq dövründə Hələbə getmiş və orada Məhəmməd ibn Abdullah ibn Səəd Nəhvi ilə görüşmüşdür. Həmin şəhərdə Əbu Mütəvvəcin evi olmuş, həmçinin Böyük məsciddə kitabxana mövcud olmuşdur.

Taha Hüseyn İbn Münqizin rəvayətini qəbul etməmiş, bunun ya uydurma olduğunu, ya da Üsamə adının səhvən nəsildəki başqa bir Münqiz övladının adı ilə qarışdırıldığını bildirmişdir. Onun fikrinə görə, Üsamə hicri 1095-ci ildə anadan olmuş, yəni Əbüləlanın vəfatından təxminən qırx il sonra yaşamışdır. Bununla belə, o, Əbüləlanın Antakyaya səfər etmiş ola biləcəyini tamamilə inkar etməmiş, yalnız rəvayətin qəhrəmanının Üsamə olmasını qəbul etməmişdir. Hüseyn hesab etmişdir ki, əgər belə bir səfər olmuşdursa, Bizans hakimiyyəti altında qalan müsəlmanların acınacaqlı vəziyyəti Əbüləlanın mənəvi və intellektual dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərmiş ola bilər. Bununla yanaşı, Məhəmməd Səlim Cundi bu səfərin baş vermədiyi qənaətinə gəlmişdir. Onun fikrinə görə, Əbüləlanın bir şəhəri xatırlatması oraya səfər etdiyini sübut etmir, çünki o, Misir, Məkkə, Mədinə, Beytül-Müqəddəs, Şam, Qana, Əsvan, Qum, Bədilis, Hindistan və digər bölgələr haqqında da danışmış, lakin hamısına getməmişdir. O, bildirmişdir ki, əgər belə bir səfər həqiqən baş vermiş olsaydı, Əbüləla bunu Bağdad barədə etdiyi kimi nəsr əsərlərində də qeyd edərdi, halbuki müasir tədqiqatçılara çatan mətnlərdə belə bir məlumat yoxdur. Bundan başqa, bizanslıların şəhəri ələ keçirdikdən sonra müsəlmanları çıxarmaları, hətta az sayda müsəlman qalmış olsaydı belə, görmə qabiliyyəti olmayan bir uşağın kitabxanaya müntəzəm gedib-gəlməsinin inandırıcı olmaması da vurğulanmışdır. Bütün bu dəlilləri nəzərə alan Cundi belə nəticəyə gəlmişdir ki, bu səfər baş verməmişdir və əsası olmayan bir hadisə üzərində hökm qurmaq düzgün deyil.

### Laziqiyyə
Cəmaləddin Kifti tərəfindən verilən məlumatların məğzi bundan ibarət olmuşdur ki, Əbüləla Məərri öz doğma şəhərinin alimlərindən dərs aldıqdan sonra Tripoliyə səfər etmişdir. Həmin şəhərdə varlı şəxslər tərəfindən vəqf edilmiş çoxsaylı kitabxanalar mövcud olmuşdur. O, səfəri zamanı Əl-Laziqiyyədən keçmiş, orada bir monastırda dayanmışdır. Kifti bu monastırı "Deyr əl-Farus" adlandırmış və onun şəhərə yaxın yerləşdiyini bildirmişdir. Monastırda filosofların fikirlərini bilən bir rahib yaşamış, Əbüləla onunla görüşərək söylədiklərini dinləmiş və ya ondan bəzi fikirlər öyrənmişdir ki, bu da onun islam və digər dinlər barəsində şübhələrə düşməsinə, nəticədə müəyyən fikir azadlığına yönəlməsinə səbəb olmuşdur.

Yaqut Həməvi "*Mücəm əl-büldan*" əsərində əl-Laziqiyyənin bizanslıların hakimiyyəti altında olduğu dövrdə şəhərdə müsəlmanlara məxsus qazı, xətib və məscid olduğunu, azan verilərkən bizanslıların buna qarşılıq zəng çaldıqlarını bildirmiş və bu dini qarşıdurmanı ifadə edən şeir nümunəsini Əbüləlaya aid etmişdir. Həmin şeirdə şəhərdə islam ilə xristianlıq arasında gərginliyin hökm sürdüyü, bir tərəfdə zənglərin səsləndiyi, digər tərəfdə isə azan səsinin ucaldığı təsvir olunmuşdur.

Taha Hüseyn Əbüləlanın əl-Laziqiyyəyə səfər etdiyini qəbul etmiş və onun Bağdada məşhur səfərindən əvvəl xristianlarla əlaqələrinin gücləndiyini bildirmişdir. Onun fikrinə görə, Əbüləla xristianlıq və iudaizm barədə biliklərini məhz bu cür səfərlər zamanı əldə etmişdir. O hesab etmişdir ki, Məərrədə elmi mühit bu cür müqayisəli dini araşdırmalar üçün kifayət etmədiyinə görə şair bu dinləri ya Antakyada, ya da əl-Laziqiyyədə öyrənmişdir. Hüseyn ikinci ehtimalı daha üstün tutmuş, bunu həm tarixçilərin rəvayətləri, həm də Yaqutun nəql etdiyi şeir nümunəsi ilə əsaslandırmışdır. Digər tədqiqatçılar bu rəvayəti qəbul etməmişdilər. Ədəbiyyatşünas Mahmud Məhəmməd Şakir qeyd etmişdir ki, mənbələrin ifadələrinə əsasən, Əbüləla "Deyr əl-Farus" rahiblərinin yanında yalnız müsafir qismində qalmışdır. Onun fikrincə, bir rahibdən dərs alması inandırıcı deyildir, çünki təhsil almaq uzunmüddətli qalmağı tələb edərdi, halbuki tarixçilərin yazdıqlarından onun şəhərdən sadəcə keçdiyi anlaşılır.

Dilçi Məhəmməd Səlim Cundi bu səfəri, hətta tamamilə uydurma olmasa belə, həqiqətə çox yaxın saymamış və bunun bir sıra səbəblərini göstərmişdir. O qeyd etmişdir ki, səfərin vaxtı və müddəti dəqiq bilinmir, rahibin kimliyi, hansı dildə ünsiyyət qurulduğu, Əbüləlanın rahiblə necə əlaqə yaratdığı məlum deyildir. Rahib bizanslı olmuş, Əbüləla isə yalnız ərəb dilini bilmişdir. Bu baxımdan rəvayət qeyri-müəyyənlik və qaranlıq məqamlarla doludur. Bundan başqa, həmin dövrdə əl-Laziqiyyə bizanslıların hakimiyyəti altında olmuş və müsəlmanlara qarşı təzyiqlərin güclü olduğu bildirilmişdir. İbn Büttlan şəhəri təsvir edərkən onun yunan şəhəri olduğunu, limanı, meydanı və əvvəllər bütlərə məxsus olub sonradan kilsəyə çevrilmiş binası olduğunu qeyd etmişdir. Şəhərdə əxlaqi pozğunluqların geniş yayıldığı, hətta bazar nəzarətçisinin fahişələri toplayaraq mehmanxana və karvansaralarda səyyah və tacirlərə təqdim etdiyini yazmışdır. Cundi belə bir ictimai və siyasi mühitdə Əbüləla kimi bir şəxsin rahiblə elmi əlaqə qurmasının inandırıcı olmadığını bildirmişdir. O, əlavə etmişdir ki, əgər bu səfər gerçək olsaydı, mənbələrdə daha geniş şəkildə qeyd edilər və Əbüləla Bağdadı xatırlatdığı kimi əl-Laziqiyyəni də öz nəsr əsərlərində xatırladardı. Halbuki onun əsərlərində əl-Laziqiyyəyə çox nadir hallarda işarə edilmişdir.

Yaqutun nəql etdiyi şeir beytlərinin də bu səfərə dəlil sayıla bilməyəcəyi bildirilmişdir. Əbüləla bir çox şəhər və ölkələr haqqında onları ziyarət etmədən də danışmışdır. Hətta xalq arasında həmin beytlərin başqa variantının – Qüds barədə olan formasının daha geniş yayıldığı qeyd edilmişdir. Bu beytlərin məzmunu xristianlıq barədə dərin bilik tələb etməyən ümumi müşahidələri əks etdirmişdir. Bundan əlavə, Məərrə və ətrafında xristian icmaların yaşadığı məlum olmuşdur və Əbüləlanın onlarla ünsiyyətdə olaraq bəzi dini təsəvvürlər əldə etməsi mümkündür. Onun dini mövzulardakı şübhəçi ifadələrinin isə gənclik illərindən mövcud olduğu, çox vaxt zahiri mənasından fərqli məqsədlər daşıdığı bildirilmişdir. Bu səbəbdən ona isnad edilən dinsizlik və ya zındıqlığın bir rahiblə təmas nəticəsində yarandığını iddia etmək əsaslı sayılmamışdır.

Nəhayət, bəzi erkən tarixçilərin, o cümlədən Bədii Dəməşqinin bu səfəri qeyri-müəyyən ifadələrlə nəql etməsi onların özlərinin də bu hadisənin baş verdiyinə qəti əmin olmadıqlarını göstərmişdir. Buna görə də bir sıra tədqiqatçılar bu səfərin tarixi həqiqət kimi qəbul edilməsini doğru hesab etməmişdilər.

### Tripoli

Kifti və başqaları Əbüləlanın yuxarıda qeyd edilən qaydada Tripoliyə getdiyini bildirmişdilər. İbn Ədim əvvəlki müəlliflərə istinadən qeyd etmişdir ki, bu səfərin məqsədi Tripoli darülelmində qorunan qiymətli kitablarla tanış olmaq olmuşdur, lakin bu rəvayəti quran şəxsin Bağdadda yerləşən beytülhikmə ilə səhvə yol vermiş olması ehtimalı irəli sürülmüşdür, çünki Əbüləlanın dövründə Tripolidə belə bir elm evi mövcud olmamış, yalnız 1082-ci il Qazi Əbülhəsən Cəlalülmülk Əli ibn Məhəmməd ibn Əhməd ibn Əmmar tərəfindən yenidən təşkil edilmişdir. Həmin vaxt tələbələr üçün maaşlar ayrılmış, şəhər əhalisinə qızıl paylanmış və idarə üçün xüsusi nəzarətçilər təyin olunmuşdur. Əbüləla bundan əvvəl vəfat etmişdir. Buna baxmayaraq, həmin elm evinə onun "*əs-Sahil*", "*əş-Şahic*", "*əs-Səci əs-Sultani*", "*əl-Füsul vəl-Qayət*", "*əs-Sadin*", "*İqlid əl-Qayət*" və "*Risələt əl-İğrid*" adlı əsərlərinin vəqf edildiyi bildirilmişdir. Bu elm ocağının elm və ədəbiyyatın yayılmasında mühüm rol oynadığı, 100 min cild kitabı ehtiva etdiyi və Trablusu Suriya bölgəsinin ən mühüm elm mərkəzlərindən birinə çevirdiyi, şəhər səlibçilər tərəfindən işğal olunana qədər bu mövqeyini qoruduğu qeyd edilmişdir.

Taha Hüseyn bu səfəri qəbul etmiş və Əbül-Əlanın Trablusda istədiyi elmləri öyrəndikdən sonra öz ölkəsinə qayıtdığını bildirmişdir. "*Risalət əl-Qufran*" əsərində "Tövrat"ın "Yaradılış" kitabından edilən istinadı buna dəlil göstərilmişdir. Əbüləlanın Şaulun qızı vasitəsilə Davudu aldatmaq istədiyi və şərab dolu tuluğun qan zənn edilərək peşmanlıq doğurduğu hekayəni nəql etmişdir. Məhəmməd Səlim Cundinin fikrinə görə, "*Lüzumiyyət*" əsərində yer alan "mənəş" sözünü ivritmənşəli hesab etmək əsaslı deyil. Həmin söz şeirdə evlilik və nəsil barədə tənqidi fikirlərdən sonra işlədilmiş və guya "nəzarətçi" mənasında izah edilmişdir. Eyni şəkildə "Əbu Zabit" ifadəsinin amhar dilində "ölüm mənası daşıdığı iddiası da qəbul edilməmişdir. Cundi bu ifadənin ərəb mənşəli iki sözdən ibarət olduğunu, klassik ərəb lüğətlərində "zabit" sözünün güclü, sərt və qüvvətli mənalarında işləndiyini, İbn Mənzurun da bu mənaları qeyd etdiyini bildirmişdir. Onun qənaətinə görə, Əbüləla bu ifadəni ya özü yaratmış, ya da ərəb mühitindən eşitmiş ola bilərdi.

Cundi həmçinin qeyd etmişdir ki, "Tövrat" hekayəsinə istinad etmək üçün xristianlarla birbaşa təmas və ya onların ölkələrinə səfər zəruri deyildi. Belə məlumatlar istənilən yerdə, istənilən şəxsdən eşidilə bilərdi. Bundan əlavə, Əbüləla "*Risalət əl-Qufran*" və digər əsərlərində daha açıq və cəsarətli fikirlər söyləmiş, bunları dolayı yollarla gizlətməyə ehtiyac duymamışdır. Onun müxtəlif xalqların adət və inancları barədə yazması da mütləq həmin xalqlarla birbaşa təmasda olmasını tələb etməmişdir. Nəticə etibarilə, Cundi Əbüləlanın Tripoli səfəri barədə rəvayətləri əl-Laziqiyyə və Antakya səfərləri ilə eyni səviyyədə qiymətləndirmiş, bu məlumatların heç birinin tarixi baxımdan qəti sübuta yetirilmədiyini bildirmişdir. Buna görə də bu səfərlərin baş verməsi ehtimalı tamamilə istisna edilməsə də, onların gerçəkliyinə dair qəti hökm vermək mümkün hesab edilməmişdir.

### Səna
Şeyxülislam imam İbn Həcər Əsqəlani "*[[Lisan əl-Mizan]]*" əsərində Əbüləlanın tərcümeyi-halını verən zaman onun Sənada bir il qaldığını və bu müddətdə ət yemədiyini bildirmiş, lakin bu məlumatı əlavə təfsilatla genişləndirməmişdir. Məhəmməd Səlim Cundi bildirmişdir ki, bu rəvayəti möhkəmləndirəcək əlavə mənbə tapılmamışdır. Cundi özü həmin səfərin baş verdiyini qəbul etməmişdir. O, rəvayətin tək bir mənbəyə söykəndiyini vurğulamış, İbn Həcərin etibarlı rəvayətçi olmasına baxmayaraq, onun da səhvdən, həmçinin köçürənlərin xətalarından və rəvayətlərin təhrifindən sığortalanmadığını qeyd etmişdir.

Cundi ehtimal irəli sürmüşdür ki, mətnin ilkin forması "qırxdan bir qədər artıq il ət yeməmişdir" şəklində olmuş, lakin sonradan "qırx" sözü mətndən düşmüşdür. Bu zaman köçürən və ya çap edən şəxs "bir qədər artıq" ifadəsini "Sənada" kimi oxuyaraq səhv başa düşmüşdür. Onun qənaətinə görə, bu izah İbn Həcərin Hilal Sabinin tarix əsərindən nəql etdiyi məlumatla da uyğunluq təşkil etmişdir.

### Bağdad

Məərri 1004–1005-ci illərdə atasının vəfat etdiyi xəbərini almış, buna cavab olaraq atasını tərifləyən mərsiyə yazmışdır. Bu dövrdə o, Bağdada səfər etmək qərarı almışdır. Əbüləla uzun müddət Bağdadı ziyarət edib oradakı elmi sərvətlərlə tanış olmaq arzusu ilə yaşamışdır. Bu məqsədlə səfərə qərar vermiş və dayısına yazdığı məktubda anasına səfər niyyətini bildirdiyini, onun da buna razılıq verdiyini qeyd etmişdir. İraqa səfərindən qayıdan zaman yenə dayısına ünvanladığı məktubda bu səfərin əsas səbəbinin həmin diyarda yerləşən kitabxana olduğunu açıq şəkildə ifadə etmişdir. Bağdaddan Məərrə əhalisinə göndərdiyi başqa bir yazıda səfərinin məqsədinin var-dövlət toplamaq və ya nüfuzlu şəxslərlə əlaqə qurmaq yox, elm məkanında qalmaq və nadir bir mühit görmək olduğunu vurğulamışdır.

Sonrakı tarixçilərdən İbn Vərdi də bu səfərin məqsədinin Bağdad kitabxanalarında toplanmış elmi irslə tanışlıq olduğunu qeyd etmişdir. Onun nəqlinə görə, Əbüləla Bağdada elm öyrənmək üçün getmiş, orada özünə bənzər bir şəxsə rast gəlməmişdir və bu məlumatı Əbu Qalib Həmmam ibn Fədl ibn Cəfər öz tarix əsərində birbaşa Əbüləladan nəql etmişdir.

Bununla belə, bəzi tarixçilər, o cümlədən Kifti Əbüləlanın Hələb valisi və ya əmiri ilə vəqf məsələsində mübahisə yaşadığını, buna görə Bağdada şikayət üçün getdiyini irəli sürmüşlər, lakin bu rəvayətlərdə həmin vəzifəli şəxsin kimliyi, hadisənin vaxtı və mahiyyəti barədə konkret məlumat verilməmişdir. Məhəmməd Səlim Cundi bu iddianı inandırıcı hesab etməmişdir. Onun fikrinə görə, Əbüləla 398-ci ilin sonlarında Məərrədən yola düşmüş, həmin vaxt Hələbdə Seyfəddövlənin mövlanədi Lülü ibn Abdullah Seyfi hakim olmuşdur. O, siyasi baxımdan Abbasilər ilə Fatimilərin arasında tərəddüd edən bir mövqe tutmuş, şəhər isə Abbasi hakimiyyətindən çıxaraq Fatimi təsiri altına keçmək üzrə olmuşdur. Belə bir şəraitdə Bağdad xilafətinin nüfuzu altında olmayan bir valinin işindən şikayət etmək üçün Əbüləlanın Bağdada getməsi məntiqə uyğun sayılmamışdır.

Əbüləla Məərrədən yola çıxmışdır. Qazı fəqih Əbu Təyyib Təbəriyə və dayısına ünvanladığı məktublardan göründüyünə görə, o əvvəlcə minik heyvanı ilə hərəkət etmiş, daha sonra gəmiyə minmişdir. Bağdada gedərkən Hələbdən keçməmiş, lakin Rəqqədə dayanmış və oradan dayısına enməsinin səbəbini izah edən bir məktub göndərmişdir. Daha sonra Fərat çayı ilə gəmi ilə hərəkət edərək Ənbara çatmışdır. Yolda sultanın adamlarından bir dəstə gəmiyə müdaxilə edərək onu "Farsiyyə" adlanan yerə yönəltmişdir. Yaqut Həməvinin məlumatına görə, bu yer İsa çayının sahilində yerləşən yaşıllıq bir kənd olmuşdur.

Bağdadda o, şəhərin məhəllələrindən biri olan Süveyqət Qalibdə məskunlaşmışdır. Qazi Mühəssin ibn Əli Tənuxiyə yazdığı bir qəsidədə evinin Qətiyyə adlanan yerdə, çay kənarında yerləşdiyini bildirir. Qətiyyə Bağdadın qərb tərəfində, Kərx bölgəsində iki yerin adı olmuşdur. İbn Sid Bətəlyövsi onun Dəcləyə yaxın yerləşən "Qətiyyət ər-Rəbix"də yaşadığını yazmış, Təbrizi isə şeirdə keçən "nəhr" sözünün "Nəhr əl-Qəllayin" olduğunu bildirmişdir. Məhəmməd Səlim Cundi Bətləyusinin məlumatını daha inandırıcı saymışdır.

Əbüləlanın şöhrəti Bağdada ondan əvvəl çatmışdı. Məarrə həmin dövrdə Bilad əş-Şam ilə İraq arasında mühüm keçid məntəqəsi idi. Hacılar, tacirlər, səyyahlar və elçilər oradan keçirdilər. Bu səbəbdən onun adı geniş yayılmış, İraqdakı bir çox alimlərin qulağına çatmışdı. Qazi Təbəri ilə o, Bağdada gəlməzdən əvvəl yazışırdı. Həmçinin, fəqih Əbu Həmid İsfərayini ilə də məktublaşmış, səfəri haqqında ona şeir yazmışdı. Bədiinin yazdığına görə, Əbüləla Bağdada daxil olanda şəhərin seçkinləri onun adını eşidərək ona üz tutmuş, o da burada zamanın keçməsi ilə köhnəlməyən qəsidələr qələmə almışdır.

Bağdada səfəri zamanı isə şəhərin müxtəlif xalqların — ərəblərin və qeyri-ərəblərin toplaşdığı bir mərkəz olduğunu görmüş, müşahidə və eşitdikləri nəticəsində insanlara qarşı nifrəti daha da artmışdır. İnsanların daxilində gizlənən və onun əxlaqi prinsipləri ilə uzlaşmayan xüsusiyyətləri, həmçinin bəşəriyyətə yaraşmayan davranışları onun bu münasibətini gücləndirmişdir. O, zirehli bir qəsidəsində özünü könüllü təcrid etməsinin səbəbini izah edərkən, dövrünün insanlarının zahiri hikmətlərinə aldanmamaq lazım gəldiyini, çünki onların arxasında cahil təbiətlərin dayandığını bildirmişdir. Buna görə də o, özünü cəmiyyətdən uzaq tutmağı üstün saymış, zərər verməyən tənha həyatın daha münasib olduğunu göstərmişdir. Bu mövqe onun sonrakı həyat tərzinin əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilmişdir.

Bağdadda olduğu müddətdə Əbüləla dövrün bir çox görkəmli simaları ilə görüşmüşdür. Onların arasında Şərif Razi, Seyid Mürtəza Ələmül-hüda, dilçi alim Əli ibn İsa Rəbii, Bağdadda yerləşən Darülelmin nəzarətçisi Əbu Əhməd Əbdüssəlam Bəsri, kitabxananın xəzinədarı Əbu Mənsur, nəhvçi Əbu Əli Əbdülkərim Sukkəri və İbn Fürrəcə kimi şəxslər var idi. İbn Ədim onun bu alimlərdən dil, qrammatika və ədəbiyyat sahəsində bəzi məsələləri öyrəndiyini qeyd edir. Buna baxmayaraq, Məhəmməd Tahir Hömsi hesab etmişdir ki, Əbüləla bu məclislərdə şagird kimi yox, müzakirəçi kimi iştirak etmiş, söhbətlər qarşılıqlı elmi mübahisə və müzakirə şəklində keçirmişdir.

Əbüləla xilafət paytaxtında qalmaqdan məmnun olmuş, alimlərlə ünsiyyətdən zövq almış və cümə günləri Darülelmdə keçirilən məclislərdə iştirak etmişdir. Məarrəyə qayıtdıqdan sonra Əbu Əhməd Bəsriyə yazdığı şeirdə həmin məclislər üçün duyduğu həsrəti ifadə etmişdir. Taha Hüseynə görə, Əbdüssəlam Bəsrinin təşkil etdiyi bu məclis gizli fəaliyyət göstərən "İxvan əs-Səfa" cəmiyyətinin toplantılarından biri olmuşdur. Bu fikrə dəlil kimi Əbüləlanın "İxvan əs-Səfa"ya işarə edən şeir misraları göstərilmişdir. O, müxtəlif şəhərlərlə və dost çevrələri ilə vidalaşdığını, lakin "İxvan əs-Səfa"ya olan məhəbbətinin itməyəcəyini vurğulamışdır.

Bu qrupun mahiyyəti, göründüyü kimi, siyasi və rasional xarakter daşımışdır. Onların ifrat dərəcədə radikal siyasi məqsədlər güddükləri məlum olmuşdur. Taha Hüseyn onları şiəliyin ifratçı qollarından hesab etmiş, hətta ismaililərlə əlaqələndirmişdir. Hüseyn "*[[Rəsail İxvan əs-Səfa]]*" əsərinə yazdığı müqəddimədə həmin dəstənin pərdə arxasında fəaliyyət göstərdiyini, gizli bir təşkilat formalaşdırdığını bildirmişdir. Onun izahına görə, bu birliyin zahiri dayağı siyasi və intellektual xarakter daşımış, onlar o dövrdə islam aləminə hakim olan siyasi nizamı devirməyə çalışmış, bu məqsədə isə müsəlmanların həyatına hakim olan düşüncə sistemini dəyişdirməklə çatmaq istəmişlər. Hüseyn əlavə etmişdir ki, bu şəxslər gizlənmək və fəaliyyətlərini ört-basdır etmək məsələsində son dərəcə ehtiyatlı davranmış, buna görə də onların üzvlərindən, demək olar ki, heç biri haqqında dəqiq məlumat əldə edilməmişdir. Cəmi bir neçə ad çəkilmiş, lakin həmin adlar da şübhədən uzaq olmamışdır. Bu dəstə haqqında müəyyən edilə bilən əsas məlumat onların X əsrin ortalarında Bəsrədə meydana çıxdığı, Bağdadda isə bir qolunun fəaliyyət göstərdiyi olmuşdur. Hüseyn şübhə etmədiyini bildirmişdir ki, Əbüəla Bağdada səfərinin sonlarına doğru həmin Bağdad qoluyla əlaqə qurmuş, hər həftə cümə günü keçirilən yığıncaqlarda iştirak etmişdir. Bu nəticəyə onun "*[[Səqt əz-Zənd]]*" əsərində rast gəlinən işarələr əsasında gəlinmiş, hətta həmin yığıncaqlarda iştirak edən bəzi şəxslərin adlarının və toplantıların keçirildiyi məkanın da müəyyən dərəcədə təsəvvür oluna bildiyi qeyd edilmişdir. Bu məclislərdə filosofların fəlsəfi sisteminin sabitliyi üçün zəruri sayılan ölçülü əyləncə ünsürlərinin də mövcud olduğu ehtimal edilmişdir. Hüseyn bu məsələyə daha əvvəl "*Zikrə Əbi əl-Əla*" əsərində toxunmuş, lakin sonradan bu qənaətinə daha da əmin olduğunu bildirmiş və "*Rəsail İxvan əs-Səfa*"nın "*[[Lüzumiyyat]]*"ın bir çox qaranlıq məqamlarının izahı üçün ən uyğun mənbə olduğunu irəli sürmüşdür.

Məhəmməd Səlim Cundi bu fikirlərə etiraz etmiş, bunları əsassız fərziyyə hesab etmişdir. Onun dəlillərinə görə, Məərrinin "məcmədə iştirak" ifadəsində həmin məcmənin Darülsalam olduğu və ya fəlsəfi xarakter daşıdığı açıq şəkildə göstərilməmişdir. Cundinin fikrinə görə, daha məntiqli ehtimal həmin məcmənin Əbdüssəlamın xəzinədarı olduğu kitabxana olmasıdır. Cümə gününün xüsusi qeyd edilməsi Əbdüssəlamın həmin günü boş olduğu üçün Məərrini qəbul etməsi və ya onu alim və ədiblərlə görüşdürmək məqsədilə seçməsi ilə izah oluna bilər. Belə görüşlərin Darülelm və ya digər məkanlarda söhbət, müzakirə və ədəbi ünsiyyət məqsədilə keçirildiyi məlum olmuşdur. Bu izah Cundinin fikrinə görə, daha inandırıcıdır və Əbdüssəlamın dürüstlük, təqva, hədis, təfsir və qiraət ilə tanınan şəxsiyyəti ilə daha uyğun gəlir. Əgər onun fəlsəfi meyllərə sahib olduğu düşünülsəydi, insanlar onun rəvayətlərindən üz döndərərdilər. Bundan əlavə, əgər həmin gün gizli bir məclisin vaxtı olsaydı, Əbüləlanın bunu açıq şəkildə qeyd etməsi məntiqli olmazdı, çünki bu, onun rəqiblərinin diqqətini cəlb edə bilərdi.

Cundi həmçinin, "İxvan əs-Səfa"nın Əbüəlaya arxalanmasını da inandırıcı saymamışdır, çünki o, onlar üçün yad şəxs olmuşdur. Əbu Həyyan Tövhididən nəql edildiyinə görə, "İxvan əs-Səfa" üzvləri Əbu Süleyman Nəhrəcürinin evində toplanar, aralarına kənar biri qoşulduqda isə eyhamlı ifadələr, rəmzlər və işarələrdən istifadə edərdilər. Bundan başqa, Məərrinin şeirlərində işlədilən "İxvan əs-Səfa" ifadəsi çox vaxt səmimi dostluq mənasında başa düşülmüşdür. Bu ifadə bir çox şair və yazıçı tərəfindən də eyni mənada istifadə edilmişdir. Məsələn, Əmr ibn Şəs Əsədi, Bəra ibn Rəbii Fəqəsi, İbn Rumi və İbn Muqaffa bu ifadəni saf dostluq və səmimi yoldaşlıq mənasında işlətmişlər. Deməli, bu termin həmin təşkilat yaranmazdan əvvəl də ədəbi dildə mövcud olmuşdur və Əbüləla da bu ənənəyə uyğun hərəkət etmişdir.

Cundi Taha Hüseynin "İxvan əs-Səfa"nı şiəliyin ifratçı qolu və ya ismaililərdən hesab etməsini, sonra isə Əbüləlanı da onlara aid etməsini təəccüblə qarşılamışdır. Onun fikrinə görə, Əbüləla həmin qruplara qarşı ən sərt tənqid mövqeyi ilə tanınmışdır. Bundan da qəribəsi Məərrinin ifrat siyasi məqsədlər naminə fəaliyyət göstərən bir şəxs kimi təqdim edilməsidir. Cundi bunu da əsassız hesab etmişdir.

### Məərrəyə qayıtması
Əbüləla Bağdadda olduğu dövrdə vətəninə güclü həsrət hissi keçirmiş, şeirlərində doğma yurduna duyduğu dərin həsrəti geniş şəkildə ifadə etmişdir. Nəhayət, o, Bağdaddan ayrılaraq Məərrəyə qayıtmaq qərarına gəlmişdir. Onun xilafət paytaxtını tərk etməsinin səbəbləri barədə tarixçilər və tədqiqatçılar arasında fikir ayrılığı mövcud olmuşdur, lakin o, bunun səbəbləri kimi anasının vəfatı və özü ilə gətirdiyi vəsaitin azalmasınə göstərmişdir. O, anasını Bağdaddakı bütün qalma müddəti ərzində unutmamış, yadına düşərək onu mənəvi cəhətdən sarsıtmışdır. Onun bir şeirində anasının xəyalının onu sarsıdan bir xatirə kimi təsvir edildiyi, yad xatirələrin insan ruhunda oyatdığı dərin iztirabın vurğulandığı və uzaq diyarlarda belə vətən həsrətinin sönmədiyi ifadə olunmuşdur. Məərri bu misralarda Bağdadın Kərx məhəlləsinin onun əsl yurdu olmadığını bildirmişdir.

Əbüləla İraqda olduğu vaxt anasının xəstələndiyi xəbərini almış, bu isə onun Məərrəyə dönüşünü sürətləndirmişdir. Əslində o, artıq geri qayıtmaq qərarını vermiş, lakin hazırlıqlarını tamamlayaraq münasib fürsəti gözləmişdir. "*[[Səqt əz-Zənd]]*" əsərində yer alan bir şeirində Bağdad əhalisinə ayrılıqdan sonra müraciət etmiş, onu oradan uzaqlaşdıran iki əsas səbəbi görüşə bilmədiyi anası və tükənmiş var-dövlətı olaraq göstərmişdir. O, hər iki ümidinin ayrılıq dövründə yenidən canlandığını, lakin vətənə qayıtmadan əvvəl onların puç olduğunu bildirmişdir. Şair anası ilə görüş ümidi olmasaydı, çətin səfər yollarına qatlaşmayacağını, təhlükələrlə dolu səfərlərə çıxmayacağını vurğulamışdır. Həmçinin, insanların arasında gizlənmiş təhlükələrlə üzləşməyə məcbur qaldığını, lakin bütün bunlara yalnız anasına qovuşmaq ümidi ilə dözdüyünü ifadə etmişdir.

Maliyyə vəsaitinin azalması məsələsində Əbüləla izzət-nəfsini qoruyan bir şəxs kimi xarakterizə edildiyinə görə, Bağdada özü ilə apardığı pul səfər və yaşayış ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayət etməmiş, məsafənin uzaqlığı və ya Məərrədə onu təmin edəcək imkanın olmaması səbəbilə əlavə vəsait gətizdirmək imkanı tapmamışdır. O, eyni zamanda, heç kəsdən kömək istəməmişdir. Onun Bağdadda söylədiyi bəzi şeirlər bu vəziyyəti əks etdirmişdir. Həmin misralarda o, sərxoşluğun mübah olmasını arzulayaraq mövcud halının ağırlığını unutmaq istədiyini bildirmiş, İraqda yad, tənhalıq içində və maddi sıxıntı içində yaşadığını ifadə etmişdir. O, yaxınlarından və ailə dayağından uzaq düşdüyünü, gənclik illərini geridə qoyduğunu, qocalıq dövrünün isə həyatına hakim kəsildiyini qeyd etmişdir. Bağdad və onun əhalisi onu soruşacağı təqdirdə, onun paytaxt əhalisindən uzaq bir şəxs olduğunu deməyi münasib saydığını bildirmişdir.

Bu mətnlərdən belə nəticə çıxarılmışdır ki, Əbu əl-Əla maddi sıxıntılar səbəbilə Bağdadda sıxıntı keçirmişdir. Məhəmməd Səlim Cundinin qənaətinə görə, onun həddindən artıq təmkinli və təvazökar davranışı, az olan mal-dövlətlə birləşərək, onun qəlbini daraltmış və genişliyinə baxmayaraq Bağdadı ona dar etmişdir. Buna əlavə olaraq, anasına olan həsrəti və onunla görüşmək ümidi Bağdaddan narahat olmasının əsas səbəblərindən biri olmuşdur.

Məərri 1010-cu ilin ramazan ayının son ongünlüyündə Bağdaddan çıxmış, Mosul və Məyafariqin yolu ilə hərəkət etmişdir. Əvvəlcə Mosulun şərqində, Cəzirətu İbn Ömərdən iki günlük məsafədə yerləşən Həsəniyyə adlı yaşayış məntəqəsinə çatmış, oradan Diyarbəkr bölgəsində yerləşən Amida, daha sonra isə Rəqqa vasitəsilə Məərrəyə yönəlmişdir. Məərrəyə çatdıqda isə anasının ondan az müddət əvvəl vəfat etdiyini öyrənmiş, bu xəbəri səfərdən əvvəl bilməmişdir. Onun bəzi Əlioğullarına ünvanladığı bir məktubda anasının taleyin hökmü ilə torpağa qovuşduğunu bildirməsi bu faktı təsdiqləmişdir.

Əbüləla ömrünün qalan hissəsini Məərrədə keçirmiş, zahidvari həyat tərzini seçmiş, şeirlərini satmaqdan imtina etmiş, təcrid olunmuş şəkildə yaşamış və sərt vegetarian pəhrizə riayət etmişdir. Bu səbəbdən o, ən erkən tanınmış veqanlardan biri kimi dəyərləndirilmişdir. O, hər il bir vəqf tərəfindən göndərilən 30 dinarla dolanmaq məcburiyyətində qalmışdır. Materialist şeylərlə maraqlanmadığı üçün ucuz paltarlar geyinir, əsasən mərcimək, əncir və arpa çörəyi yeyirdi. İbn Sid Bətalyösi onun Məərrədəki həyatını təsvir edən zaman onun dindar, çox oruc tutan və sədəqə verən bir şəxs olduğunu, gecələr anlaşılmaz pıçıltılarla ibadət etdiyini, günəş doğmamış qapısının döyülməsinə icazə vermədiyini qeyd etmişdir. O, ət yeməyi, sərxoşedici içkiləri və evliliyi qəbul etməmiş, iffət və mənəvi paklıq sahibi kimi tanınmış, lakin etiqad baxımından sünni ənənədən fərqli mövqedə olmuşdur. Təcrid olunmasına baxmayaraq, sonrakı illərdə elmi və ədəbi fəaliyyətini davam etdirmiş, başqaları ilə əməkdaşlıq etmişdir.

Əbüləla Məərrinin Bağdad və Məərrə şəhərlərində çoxlu sayda tələbə yetişdirdiyi məlum olmuşdur. Onlardan bir qismi onunla xüsusi yaxınlığı və elmi mənsubiyyəti ilə tanınmışdır. Bununla belə, onun şagirdlərinin dəqiq sayı haqqında qəti məlumat mövcud deyildir. Orta əsr müəllifi İbn Vərdinin məlumatına görə, Əbülla müxtəlif elm sahələrinə dair dərslər imla etmiş, insanlar ondan elm öyrənmiş, tələbələr uzaq bölgələrdən onun yanına üz tutmuş, o isə alimlər, vəzirlər və yüksək mövqe sahibləri ilə yazışmalar aparmışdır. Səyyah Nasir Xosrovun müşahidələrinə əsasən, onun ətrafında daim iki yüzdən artıq adam toplaşar, onlar müxtəlif yerlərdən gələrək ədəbiyyat və şeir sahəsində biliklərini ondan alardılar.

Əbüləladan elm almış tanınmış alim və ədiblər arasında Əbu Məkarim Əbdülvaris ibn Məhəmməd Əbhəri, Əbu Təmmam Qalib ibn İsa Ənsari, Xəlil ibn Əbdülcabbar Qəzvini, Məhəmməd ibn Əhməd ibn Əbu Səqr Ənbari və başqalarının adı çəkilmişdir. Ondan rəvayət edənlərdən biri qazi Əbülqasım Əli Mühsin ibn Əli Tənuxi olmuşdur. O, Əbüləlanın müasirlərindən sayılmış, Bağdadda olduğu dövrdə ondan dərs almış, onunla yaxın münasibətdə olmuş və bu əlaqə vasitəsilə Xətib Təbrizi ilə də bağlılıq qurmuşdur. Bağdadda olarkən Əbüləlanın dərslərində iştirak edənlərdən biri də İbn Furecə Bərucrədi kimi tanınan məşhur ədib olmuşdur.

Əbüləlanın ən məşhur şagirdi isə qiymətli əsərlərin müəllifi kimi tanınan Əbu Zəkəriyyə Yəhya ibn Əli əl-Xətib ət-Təbrizi olmuşdur. O, "*Həmasə*" və "*Müəlləqat*"a yazdığı şərhlər, eləcə də Yaqub ibn Sikkitin sözlərinə dair tərtib etdiyi əsərlərlə şöhrət qazanmışdır. Təbrizi Bağdadda məskunlaşmış, Nizamiyyə mədrəsəsində ədəbiyyat tədris etmiş və dilçilik sahəsində etibarlı imam kimi tanınmışdır. Alim Əbdülhadi Əbyarinin qeyd etdiyi məlumata görə, Təbrizinin Əbüləladan ədəbiyyat elmini öyrənmək üçün Təbrizdən onun yanına səfər etməsi onun müəlliminin elmi üstünlüyünü göstərən əlamətlərdən sayılmışdır. Eyni silsilə üzrə, daha sonrakı dövrdə Əbdülqadir Gilani də ədəbiyyat elmini məhz Təbrizidən öyrənmişdir ki, bu da Əbüləlanın elmi təsirinin sonrakı nəsillərə qədər davam etdiyini göstərən fakt kimi dəyərləndirilmişdir.

Əbüəla Məərrədə olan zaman onu ziyarət edən tələbələri arasında Xətib Təbrizi də olmuşdur. O, yazmışdır ki, Əbüləla ilə məsciddə oturub onun əsərlərindən birini oxuyarkən bir təbrizli kişi onları tanımış, öz ana dili olan Azərbaycan türkcəsi ilə danışmış, Əbüləla isə onun dediklərini əzbərləyərək təkrar etmişdir.

Bağdaddan qayıtdıqdan sonra Məərrədə keçirdiyi həyat haqqında tədqiqatçılara yalnız pərakəndə məlumatlar gəlib çatmışdır. Anasının vəfatından sonra ona kimin qulluq göstərdiyi dəqiq məlum olmamışdır. Əbüləla dayısı Əbülqasıma yazdığı bir məktubda "Sukayna" adlı yaşlı bir xidmətçisinin olduğunu bildirmiş, onu evini idarə etmək üçün Hələbə çağırmışdır, lakin xidmətçinin qardaşı xəstələndiyindən o, qardaşının yanına getmək istəmişdir. Bu vaxt Əbüləla özü də xəstələnmiş, xidmətçi isə onun özünə ehtiyacı olduğunu əsas gətirmişdir. Həmin qadın onun üçün su qızdırmış, yemək qablarını hazırlamış və ocağı yandırmışdır. Əbüləla dayısından xahiş etmişdir ki, yazdığı məktubu ona göstərməsin, çünki belə sözlər insanlarda narahatlıq yarada bilərdi. Bəzi rəvayətlərdə onun "Qənbər" adlı bir gənc xidmətçisinin də olduğu qeyd edilmişdir. İbn Ədim Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Əbi Məcd haqqında məlumat verən zaman onun əmisi Əbüləlaya şəxsən xidmət etdiyini və ona sədaqətlə bağlı olduğunu yazmışdır.

Məhəmməd Səlim Cundi şairin itaətsiz bir xidmətçidən əziyyət çəkdiyini ehtimal etmiş, bunu onun şeirlərində xidmətçinin əmrə zidd davranmasına işarə edən misralarla əlaqələndirmişdir. Bununla belə, Cundi hesab etmişdir ki, ona kimin daimi şəkildə xidmət etdiyini qəti müəyyənləşdirmək çətindir. Qardaşıoğlu qazı olduğundan gündəlik məişət işlərinin hamısını şəxsən yerinə yetirməsi inandırıcı görünməmişdir. Daha çox ehtimal olunmuşdur ki, o, əmisi üçün yemək və geyimlə bağlı işlərdə iştirak etmiş, digər xidmətləri isə öz xidmətçiləri yerinə yetirmiş, özü isə nəzarət etmişdir.

Əbüləla Məərrəyə qayıtdıqdan sonra evindən yalnız bir dəfə çıxmışdır. Bu hadisə şəhər əhalisinin onu Mirdasilər sülaləsindən olan Hələb əmiri Saleh ibn Mirdasın yanında vasitəçi olmağa məcbur etməsi ilə bağlı olmuşdur. Rəvayətlərə görə, Məərrədə bir qadın məscidə girərək onu zorla aparmaq istəyən meyxana sahibindən şikayət etmiş, camaat ayağa qalxaraq həmin yeri dağıtmışdır. Bu hadisə hakimiyyətə qarşı itaətsizlik kimi qiymətləndirilmişdir. Saleh ibn Mirdas bölgəyə gəlmiş və şəhəri mühasirəyə almış, mancanaqlarla atəş açdırmış və şəhərin nüfuzlu şəxslərindən yetmiş nəfəri həbs etdirmişdir. Çıxış yolu tapmayan şəhər əhalisi Əbüləladan xahiş etmişdir ki, şəhərdən kənardakı düşərgədə olan əmirin yanına gedərək onlar üçün şəfaət etsin. O, nəhayət, bir nəfərin köməyi ilə düşərgəyə aparılmış, əmir onu tanıyaraq hörmətlə qarşılamış və istəyini soruşmuşdur. Əbüləla şəhər əhalisi üçün şəfaətçi olduğunu bildirmiş, əmir isə Məərrəni ona bağışladığını demişdir. Onun dərhal söylədiyi şeirdə özünün uzun müddət tənhalıqda yaşadığını, ömrünün sonuna yaxın isə istəmədən bu işə cəlb olunduğunu, qarşı tərəfin qüdrətli mövqeyini şir nəriltisi, öz sözlərini isə göyərçin səsi ilə müqayisə etdiyini ifadə etmişdir. Əmir cavabında əksinə olaraq onun sözlərini şir nəriltisinə bənzətmişdir. Bundan sonra ordu düşərgəsi yığışdırılmış və əmir Məarrədən uzaqlaşmışdır. Əbüləla bu hadisədən sonra yenidən evinə qayıtmış və baş verənləri ilahi lütf kimi qiymətləndirmişdir.

## Vəfatı
Əbüləla zaman-zaman müxtəlif xəstəlik və zəifliklərə düçar olmuşdur. O, şeirlərinin bir sıra yerlərində zamanın sərtliyi və həyatın yorğunluğu nəticəsində üzləşdiyi fiziki zəiflikləri və ağrıları təsvir etmişdir. "*Lüzumiyyat*"da o, zamanın amansız keçidi və çəkilən əzablar nəticəsində bədəninin köhnəlib zəiflədiyini, dərisinin isə dəfələrlə yamalanmış su tuluğuna bənzədiyini bildirmişdir. "*Səqt əz-Zənd*"də xəstəliklərə qarşı çarə axtardığını, lakin biliyin belə bəzi dərdlər qarşısında aciz qaldığını ifadə etmişdir.

Fatimi dəvətçilərinin başçısı Müəyyədfiddin Şiraziya ünvanladığı məktubunda Əbüləla ömrünün sonlarında iflic vəziyyətinə düşdüyünü qeyd etmişdir. O, hərəkət qabiliyyətinin məhdudlaşdığını, ayağa qalxmaq gücünü itirdiyini bildirmişdir. Başqa bir məktubunda namaz qılarkən ayaq üstə dura bilmədiyini, uzandıqdan sonra isə oturmağa da gücü çatmadığını, bu səbəbdən hər iki halda başqasının köməyinə ehtiyac duyduğunu göstərmişdir. O, öz vəziyyətini təsvir edərkən bədəninin daim fəlakətlərə məruz qaldığını, sanki müxtəlif bəlaların toplandığı bir varlıq halına gəldiyini ifadə etmişdir.

Əbüləlanın Əbülhəsən Məhəmməd ibn Sənan Hələbiyə 1019–1022-ci illər arasında göndərdiyi cavab məktubundan məlum olur ki, o, hələ əlli yaşına çatmamış bədəni xeyli zəifləmiş, dişləri və azı dişləri tökülməyə başlamışdır. Məktubunda yaşın artdığını, cismin zəiflədiyini, əvvəllər yalnız öz ehtiyacı üçün istifadə etdiyi dişlərinin artıq sıradan çıxdığını bildirmişdir. O, dişlərinin tökülməsi səbəbindən bəzi səsləri düzgün tələffüz edə bilmədiyini, məsələn, "s" səsini "ş" kimi çıxardığını, bu isə nitqinin anlaşılmasını çətinləşdirdiyini qeyd etmişdir.

Əbüləlanın hansı xəstəlikdən vəfat etdiyi dəqiq məlum deyil. Kifti onun ölüm anını təsvir edərkən bildirmişdir ki, Əbüləla Əhməd ibn Abdullah ibn Süleyman Tənuxinin vəfatı yaxınlaşdıqda, qazı Əbu Məhəmməd Abdullah Tənuxi onun yanına bir qab şərbət gətirmişdir. Əbüləla bu içkidən imtina etmişdir. Qazi and içərək onun həmin qabı mütləq içməli olduğunu bildirmişdir. İçki sirkə-şərbət qarışığı olan səkəncubin olmuşdur. Əbüləla cavabında həyatın özü ilə müqayisədə ölümün daha xeyirli və rahatlıq gətirən bir hal olduğunu, onu yaşatmaq üçün bəhanə ilə içirməyə çalışdıqlarını, lakin onu öz halına buraxmalarının həm özü, həm də qarşısındakılar üçün daha rahat olacağını məcazi ifadələrlə bildirmişdir. Bu sözlər onun ölümə hazır olduğunu və dünya əzablarından qurtulmağı bir rahatlıq kimi gördüyünü göstərmişdir.

Onun xəstəliyi üç gün davam etmiş, dördüncü gün vəfat etmişdir. Yanında yalnız əmioğulları olmuşdur. Üçüncü gün onlara yazmağa hazırlaşmağı tapşırmış, onlar da mürəkkəb və qələmləri götürmüşdülər. Buna baxmayaraq, o, diktə edərkən doğru olmayan ifadələr işlətmişdir. Qazı Əbu Məhəmməd bu halı görərək, ailəsinə başsağlığı diləmiş və şeyxin artıq ölümə yaxın olduğunu bildirmişdir. Əbüləla ertəsi günün səhəri vəfat etmişdir. Həmin dövrdə Məərrədə olan İbn Butlan bəzi tələbələrdən Əbüləlanın diktə zamanı səhvə yol verdiyini eşitdikdə onun öldüyünü söyləmişdir. O, bunu belə əsaslandırmışdır ki, Əbüləla kimi güclü ağla və iti zəkaya malik bir şəxsin diktəsində səhv etməsi yalnız qüvvələrinin zəifləməsi və təbiətinin pozulması ilə izah oluna bilər. Buna görə də o, bu əlaməti ölümün yaxınlaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirmişdir və nəticəni bu cür çıxarmışdır.

Onun vəfat günü barədə müxtəlif rəylər mövcuddur. Bəzi mənbələrə görə o, cümə gecəsi vəfat etmişdir. Başqa rəvayətlərdə cümə günü, 2 rəbiyüləvvəl 499-cu hicri ildə vəfat etdiyi göstərilmişdir ki, bu da 8 may 1057-ci ilə uyğun gəlir. Digər rəylərə görə 3 rəbiyüləvvəl — 9 may, yaxud 12 və ya 13 rəbiyüləvvəl — 18 və ya 19 may tarixləri göstərilmişdir. Heç vaxt evlənməmişdir.

Əbüləla öz ailəsinin – Bəni Süleyman nəslinin evlərinin həyətində dəfn olunmuşdur. Yaqut Həməvi rəvayət etmişdir ki, onun ölümündən sonra qəbrinin başında səksən dörd şair mərsiyə söyləmişdir. İbn Vərdi yazmışdır ki, onun vəfatı zamanı qəbrinin yanında yetmiş mərsiyə oxunmuşdur. Məhəmməd Səlim Cundi ehtimal etmişdir ki, Əbüləlaya mərsiyə deyənlərin əksəriyyəti Məərrə əhli və onun dərslərində iştirak edən Tənuxi ailəsinə mənsub şəxslər olmuşdur. O, bu qənaətini səyyah Nasir Xosrovun "*[[Səfərnamə]]*" əsərində verdiyi məlumata əsaslandırmışdır.. Orada qeyd edilmişdir ki, Əbüləlanın ətrafında daim müxtəlif yerlərdən gəlmiş iki yüzdən artıq adam toplaşar, onun yanında ədəbiyyat və şeir oxuyardılar.

## Əsərləri
Məərrinin müxtəlif elm və ədəb sahələrinə dair yüzə yaxın əsər qələmə aldığı məlum olmuşdur. Bu əsərlərə şeir divanları, risalələr, şərhlər, eləcə də ərəb dil elmlərinin qrammatika, sərf və əruz kimi sahələrinə aid tədqiqatlar daxil olmuşdur, lakin bu irsin böyük hissəsi itib-batmış, yalnız az bir qismi indiki dövrə gəlib çatmışdır. Sonrakı dövrlərdə Əbüləlaya qarşı yönəlmiş sərt münasibət və ittihamlar nəticəsində onun əsərlərinə qarşı mənfi yanaşma formalaşmış, bəzi hallarda bu əsərlərin məhv edilməsinə səbəb olmuşdur.

Məərri müxtəlif ölçülü, həm şeir, həm də nəsr janrında yetmişdən çox əsər qoyub getmişdir. O, Əli ibn Abdullah ibn Əbu Haşim İsfahaniyə əsərlərini yazmağı tapşırmış və onların siyahısını tərtib etmişdir. Bu siyahı hər bir əsərin həcmi, təbiəti və məzmunu haqqında məlumat verir. Məərri həmçinin, şeir formasında yazılmış çoxsaylı tapmacalardan ibarət mühüm bir külliyat da yaratmışdır.

Onun şeirlərinin erkən divanı "*[[Səqt əz-Zənd]]*" () adı ilə yayılmışdır. Məərrinin gənclik illərində tərtib etdiyi ilk divanı olmuşdur. Bu topluya Hələb əhalisinə və Həmdanilər hökmdarı Səədədövləyə ünvanlanmış mədhiyyələr də daxil edilmişdir. Əsər geniş şöhrət qazanmış və onun şair kimi nüfuzunun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Kolleksiyada gündəlik həyat haqqında 3000-dən çox beyt qəsidə, elegiya və şeirdən ibarət 113 şeir var və hamısı bir qədər təsadüfi şəkildə düzülmüşdür. Bu şeirlər sadə hadisələrdən bəhs edən və bəzəkli üslubdan istifadə edən zaman Mütənəbbinin güclü təsirini göstərir. Onun ən güclü şeirləri elegiyalarıdır. Taha Hüseyn bu əsərdə hənəfi fəqihi Əbu Həmzə üçün yazılmış mərsiyənin ərəb ədəbiyyatında ən təsirli mərsiyələrdən biri olduğunu qeyd etmişdir. Divanın sonunda zireh təsviri ilə bağlı şeirləri özündə birləşdirdiyinə görə "*əd-Diriyyət*" adlı bir bölmə var. Əsər şərhlərlə birlikdə nəşr edilmiş, ilk daşbasma nəşri 1859-cu ildə Təbrizdə işıq üzü görmüş, daha sonra Misir, Beyrut və Hələb şəhərlərində müxtəlif nəşrləri həyata keçirilmişdir.

Daha orijinal sayılan ikinci şeir toplusu "*Lüzum ma la yəlzəm*" () və ya qısaca "*[[Lüzumiyyət]]*" () adı ilə tanınmışdır. Başlıq müəllifin həyatın özünə münasibətini əks etdirmiş, eyni zamanda istifadə etdiyi qafiyə sisteminin qəsdən mürəkkəb və zəruri olmayan quruluşuna işarə etmişdir. 11 min beytdən ibarət olan bu divan Məərrinin elm, əxlaq, maddə, tanrı, ruh, siyasət və ictimai həyatla bağlı baxışlarını ehtiva etmişdir. Bu baxımdan əsərin adi bir şeir divanından daha çox fəlsəfi traktat xarakteri daşıdığı qeyd olunmuşdur. Rəvayətə görə, Məərrinin divanına bu adı verməsinin səbəbi klassik əruz vəznində qafiyənin beytlərin son sözlərinin son hərfinin eyni olması ilə məhdudlaşdığı halda, burada onun qafiyədə iki hərfdən istifadə etməyi üstün tutması olmuşdur. "Lüzumü ma la yəlzəm" ifadəsi əslində cədəl elmində termin sayılmış, lakin Məərrinin onu fəlsəfi məqsədlə işlətmişdir. Bu anlayış ya mübahisə tərəfinin öz baxışına görə gərəksiz saydığı məsələlərin zəruri sayılması, ya da qarşı tərəfin inanc sisteminə uyğun olduğu üçün doğru fikirlərin vacib və zəruri hesab edilməməsinin zəruriliyi kimi izah olunmuşdur. Məərrinin bu cür təbii olmayan və məcburi sayılan dil və forma çətinliklərinə yol verməsi bir çoxları tərəfindən tənqid edilmiş, hətta bu əsəri yalnız lüğət biliyini nümayiş etdirmək üçün yazdığı iddia olunmuşdur. Taha Hüseyn onun əsas fikirlərini geniş kütlədən gizlətmək məqsədilə bu çətin üsluba qəsdən müraciət etdiyini bildirmişdir. Əsər bir neçə dəfə çap olunmuş, ilk daşbasma nəşri 1885-ci ildə Hindistanın Bombey şəhərində "Hüsəyniyyə" mətbəəsində buraxılmışdır. Sonrakı nəşrlər arasında 1891-ci il nəşri və 1952-ci ilə uyğun gələn Beyrutda yerləşən "Dar Sadır" nəşri göstərilmişdir.

Onun üçüncü əsas əsəri nəsr formasında yazılmış "*[[Risalət əl-Qufran]]*" () olmuşdur. Bu əsər ərəb şairi İbn Kərihin dini baxışlarına yönəlmiş tənqidi mövqe fonunda yazılmış cavab xarakterli mətn kimi təqdim edilmişdir. Əsərdə şairin cənnətə səfər etdiyi və cahiliyyət dövrü ərəb şairləri ilə qarşılaşdığı təsvir olunmuşdur. Bu yanaşmanın bəzi islam alimləri tərəfindən də dəstəkləndiyi, onların islamdan əvvəlki ərəblərin də cənnətə daxil ola biləcəyini mümkün saydıqları qeyd edilmişdir. Cənnətdə vəfat etmiş şəxslərlə dialoq motivinə görə bu əsər sonrakı əsrlərdə yazılmış Dantenin "*[[İlahi komediya]]*"sı ilə müqayisə edilmişdir. Eyni zamanda, əsərin İbn Şüheydin "*Risalət-təvabi vəz-zəvabi*" əsəri ilə oxşarlığına diqqət çəkilmiş, lakin Mərrinin həmin müəllifdən təsirləndiyini və ya Dantenin Məərridən ilham aldığını sübut edən dəlillərin olmadığı bildirilmişdir. Təxminən 1033-cü ildə qələmə alınmışdır. Müxtəlif nəşrləri olmuş, 1903-cü ildə Əmin Hindiyyə, 1923-cü ildə Kamil Kilani, 1950-ci ildə isə Bintüş-Şati tərəfindən nəşr edilmişdir. 2007-ci ildə Əlcəzairdə keçirilmiş Beynəlxalq Kitab Sərgisində bu əsərin qadağan edildiyi haqqında məlumat verilmişdir.

"*[[Fəsillər və məqsədlər|Əl-Füsul vəl-Qayat]]*" () adlı əsər homiliya xarakterli mətnlər toplusu olmuşdur. Allahın tərifi və nəsihət mövzularına həsr edilmiş əsər olmuşdur. Müəllif onu əlifba hərfləri üzrə qurmuş, hər bir "qaya"nı müəyyən hərflə əlaqələndirmiş və onları bir neçə "fəsil"dən ibarət etmişdir. Bu əsərin "Quran"a bənzətmə və ya onu təqlid etmə cəhdi kimi yozulduğu barədə ittihamlar irəli sürülmüşdür. Kitabdakı qərib sözləri və tapmacaları izah etmək üçün "*İqlidül-Qayat*" və "*əs-Sadin*" adlı iki şərh yazmışdır, lakin bu şərhlərin dövrümüzə gəlib çatıb-çatmadığı məlum olmamışdır. Mahmud Həsən Zənati tərəfindən 1938-ci ildə nəşr edilmiş, lakin nəşr olunmuş hissə natamam qalmış və "xa" hərfindən o tərəfə keçməmişdir. İbn Ədim bu əsər barədə irəli sürülən ittihamların əsassız olduğunu bildirmiş, onun "Quran"a qarşı müxalifət məqsədi daşımadığını vurğulamışdır. Məərri özü də uzun müddət evindən çıxmadığını, əsas məqsədinin ibadət və zikr olduğunu, lakin bəzi mətnləri diktə etdiyini və həmin mətnlərin müxtəlif janrlarda, o cümlədən zahidlik, nəsihət və ilahi tərif mövzularında nəzm və nəsr şəklində toplandığını qeyd etmişdir. Bu mətnlər arasında "*Əl-Füsul vəl-ğayat*"ın da yer aldığı göstərilmişdir.

"*Risələtül-məlaikə*" sərf elminə dair mövzuları əhatə etmişdir. Əsərin əvvəlcə müqəddiməsi nəşr olunmuş, tam mətni isə 1944-cü ildə Dəməşqdə yerləşən Ərəb Elmi Məclisində Məhəmməd Səlim Cundi tərəfindən tədqiq edilərək çap edilmişdir. 2019-cu ildə Hindəvi Təhsil və Mədəniyyət Fondu tərəfindən elektron nəşri də buraxılmışdır.

"*Risələtüs-sahil vəş-şahic*" Hələb hakimi Müncəutəkinin mövlası Azizüddövlə Fatik Rumi üçün yazılmış, mətn at və qatırın dili ilə qurulmuşdur. Əsər Bintüş-Şati tərəfindən Rabatdakı Kral Kitabxanasında tapılmış iki əlyazma əsasında nəşrə hazırlanmış, ilk nəşri 1975-ci il uyğun gəlmişdir. "*Risələtül-iğrid*" Əbülqasım Məğribiya ünvanlanmış, "*İslahül-məntiq*"in müxtəsərinin ona göndərilməsi münasibətilə yazılmışdır. "*Risələtül-hüruf*" əlyazma şəklində mövcud olmuş, Karl Brukelmann tərəfindən "*Tarixül-ədəb əl-ərəbiyyə*" əsərində adı çəkilmişdir. "*Dai əd-duata*" məktubları Fatimilər dövlətinin baş dəvətçisi Müəyyəd fid-Din əş-Şirazi ilə heyvan ətinin və ondan alınan məhsulların yeyilməsinin qadağan edilməsinin səbəblərinə dair yazışmaları əhatə etmişdir. "*Risələtül-mənih*" Əbülqasım Məğribiyə ünvanlanmış, onun fəsahətini tərifləyən məktub olmuşdur. "*Risələtül-həna*" müəllifin dövrünün nüfuzlu şəxslərindən birinə, sultanın vəzirinin gəlişi münasibətilə göndərdiyi təbrik məktubu olmuşdur. Sonradan siyasi şərait dəyişdiyi üçün məktubdan hökmdar adları və titullarının çıxarıldığı qeyd edilmişdir. 1944-cü ildə Kamil Kilani tərəfindən nəşr edilmiş, 2020-ci ildə Hindəvi Fondu tərəfindən elektron versiyası yayımlanmışdır. "*Zəcrün-nabih*" əsərinin bir hissəsi çap olunmuşdur. Müəllif bu əsəri şeirlərində küfr və ilhadda ittiham edənlərə cavab olaraq yazmışdır. Nəşr edilmiş hissə 1965-ci ildə Dəməşqdə Əmcəd Trablusi tərəfindən tədqiq edilərək çap edilmişdir. Əsərin tam həcmi bir cilddə qırx dəftər olmuşdur.

"*İbn Əbi Hüsəynə divanının şərhi*" Məərrətün-Nüman şairlərindən Həsən ibn Abdullah Süləminin divanına yazılmış şərh olmuşdur. Əbüləlanın onun şeirinə rəğbət bəslədiyi ehtimal edilmişdir. Əsər 1956-cı ildə Dəməşqdə Məhəmməd Əsəd Tələs tərəfindən nəşr edilmişdir. "*Zəvus-səqt*" əsəri "*Səqtüz-zənd*" divanında işlənən qərib sözlərin izahına həsr edilmiş əlyazma əsər olmuşdur. Müəllif bunu şagirdi Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Abdullah İsfahani üçün tərtib etmişdir. Əlyazma Fransa Milli Kitabxanasında 3111 nömrə ilə qorunmuşdur. "*Əbəsül-Vəlid*" Bəhturinin şeirlərinə yazılmış şərh kitabı olmuşdur. 1936-cı ildə Dəməşqdə Əsəd Trabləzuni tərəfindən, 1976-cı ildə isə Misirdə Nadiyə Əliyədövlə tərəfindən nəşr edilmişdir. "*Əl-Lami əl-Əzizi*" Mütənəbbi divanına yazılmış şərh olmuşdur. Əsər Kəlab qəbiləsindən olan Azizüddövlə Əbuyəddəvam Sabit ibn Simal ibn Saleh ibn Mərdas üçün yazılmış və adını ondan almışdır. "*Əs-Sabit əl-Əzizi*" adı ilə də tanınmışdır. İlk nəşri 2008-ci ildə Ər-Riyadda Kral Feysəl Araşdırmalar və İslam Tədqiqatları Mərkəzində Məhəmməd Səid Məvləvi tərəfindən hazırlanmışdır. "*Müəcciz Əhməd*" Mütənəbbi divanına dair digər bir şərh əsəri olmuşdur. Çoxsaylı əlyazmalar əsasında toplanaraq ilk dəfə 1984-cü ildə Misirdə Əbdülməcid Diyab tərəfindən nəşr edilmiş, ikinci nəşri isə 1992-ci ildə yenə Misirdə buraxılmışdır. "*Mülqəs-səbil*" nəsihət və irşad mövzusunda yazılmış risalə olmuş, üslubu nəsr və nəzm qarışığı olmuşdur. 1912-ci ildə "*əl-Muqtəbəs*" jurnalında, elə həmin il Məhəmməd Kürd Əlinin "*Rəsailül-bülağa*" kitabının ikinci nəşrində, 1945-ci ildə isə üçüncü nəşrində çap edilmişdir. 1938-ci ildə Kamil Kilani tərəfindən nəşr edilmiş "*Risələtül-qufran*"ın üçüncü nəşrinə də daxil edilmiş, 2022-ci ildə Hindəvi Fondu tərəfindən elektron versiyası yayımlanmışdır.


File:Saqt al-Zand.jpg|*Səqt əz-Zənd*
File:Resalat Al-Ghufran book cover, Commerial library edition (1923).jpg|*Risalət əl-Qufran*


## Baxışları

### Dinə münasibəti
Məərri xurafat və dini doqmatizmi tənqid edən bir skeptik kimi səciyyələndirilmişdir. Bu xüsusiyyət, onun həyata ümumən mənfi münasibətilə birlikdə, onun "pessimist azadfikirli" kimi təsvir olunmasına səbəb olmuşdur. Fəlsəfi irsində təkrar-təkrar vurğuladığı əsas mövzulardan biri ağlın ənənələr üzərində üstün mövqeyə malik olması ideyası olmuşdur. Onun fikrinə görə, cəmiyyətin əvvəlcədən qəbul edilmiş təsəvvürlərinə və sabit normalarına kor-koranə bağlılıq insanın öz imkanlarını tam şəkildə dərk etməsinə mane ola bilərdi. Məərri dinin qədimlər tərəfindən uydurulmuş bir hekayə olduğunu, bundan yalnız sadəlövh kütlələri istismar edənlərin faydalandığını irəli sürmüşdür.

Onun bəzi mətnlərində peyğəmbərlərə aid edilən fikirlərin həqiqət kimi qəbul edilməməsi, müqəddəs kitabların isə müxtəlif dövrlərdə yaradıla biləcək hekayələr toplusu kimi dəyərləndirilməsi kimi radikal mövqelər ifadə olunmuşdur. Bu yanaşma onun dinin ənənəvi təfsirlərinə qarşı tənqidi münasibətini əks etdirmişdir.

Məərri islamın bəzi ehkamlarını da tənqid etmiş, o cümlədən həcc ibadətini "paqan səfəri" kimi xarakterizə etdiyi iddia olunmuşdur. O, hər hansı ilahi vəhy iddialarını qəbul etməmiş, dünyagörüşünün rasional düşüncəyə əsaslanan filosof və zahid mövqeyi ilə uyğun olduğu bildirilmişdir. Onun üçün əxlaqi istiqaməti idrak müəyyən etməli, fəzilət isə özlüyündə mükafat sayılmalı idi. Onun sekulyar baxışlarının iudaizm və xristianlığa münasibətdə də tətbiq edildiyi göstərilmişdir. O, monastırlardakı rahiblərin və məscidlərdəki dindarların doğulduqları mühitin inanclarını kor-koranə izlədiklərini, əgər maqlar və sabiilər kimi başqa dini mühitdə doğulsaydılar, həmin inancı qəbul edəcəklərini vurğulamışdır. Mütəşəkkil dinə münasibətini ümumiləşdirərək, insanların bir qisminin ağla sahib olub dinsiz, digər qisminin isə dinə sahib olub ağıldan məhrum olduqlarını bildirdiyi nəql edilmişdir. Bəzi alimlər onun hinduizm və brahmanizmə, manixeizm və mazdaizm, hətta batiniliyə meyilli olduğunu iddia etmişdilər. Bundan başqa, Mərrinin baxışları panteist, eləcə də elementar-materialist və ateist meyllərlə xarakterizə olunur.

Bununla belə, bu baxışların bir hissəsinin seçmə mətnlərə və sonrakı şərhlərə əsaslandığı, Məərrinin öz apologetik əsərləri və tənqidi araşdırmalar tərəfindən müəyyən dərəcədə təkzib olunduğu qeyd edilmişdir. "*Zəcr ən-Nəbih*" adlı əsərində o, bidətçilik ittihamlarına birbaşa cavab vermiş, müsəlman tənqidçilərinin iudaizm, xristianlıq və zərdüştçülüyün bəzi doktrinalarını məsxərəyə qoyduğu şeirlərinə görə onu ittiham etmələrini təəccüblə qarşılamışdır. Onun izahına görə, bu tənqidlər əslində həmin dinlərin müdafiəsinə xidmət etmiş olurdu.

Həcc ibadətini "paqan səfəri" adlandırdığı iddiasına münasibətdə də o, "*Zəcr ən-Nəbih*" əsərində bu şərhin düzgün olmadığını bildirmiş, şeirlərində hədəfin ibadətin özü yox, bəzi zəvvarların riyakarlığı olduğunu açıqlamışdır. O, həccin çətinliklərinin əbədi mükafat qarşısında kiçik bir bədəl sayıldığını vurğulamışdır.

Hindistan alimii və filoloq Əbdüləziz Məyməni "*Əbu əl-Əla və ma iləyh*" adlı tədqiqatında Məərriyə aid edilən bir çox bidət xarakterli beytlərin əslində onun nüfuzuna zərər vurmaq istəyən müasirləri tərəfindən uydurulduğunu qeyd etmişdir. Məyməni bu saxta şeirlərin dil baxımından zəif olduğunu və Məərrinin yüksək dil ustalığı ilə uyğun gəlmədiyini göstərmişdir.

Bəzi tarixçilər, xüsusilə İbn Vərdi Məərrinin son ədəbi əsəri olan "*Dəv əs-Səqt*"i onun dini ortodoksallığının sübutu kimi qiymətləndirmişdilər. Gənclik dövrünə aid çətin beytlərin izahı məqsədilə yazılmış bu yetkinlik əsərində "Quran"a və islam peyğəmbəri Məhəmmədə ehtiramın ifadə olunduğu bildirilmişdir. İbn Vərdi əvvəlcə Məərrini bidətçi kimi qiymətləndirmiş, lakin "*Dəv əs-Səqt*" əsərini oxuduqdan sonra bu fikrindən dönərək onun təqvasını və elmi səviyyəsini yüksək qiymətləndirmişdir.

Məyməni həmçinin, Məərrinin İbn Ravəndi kimi bidətçilərlə eyniləşdirilməsi iddiasını da uydurma hesab etmişdir. O, sərt dini mövqeləri ilə tanınan Əndəlus alimlərinin Məərrini tez-tez rəğbətlə sitat gətirdiklərini xatırlatmışdır. Tarixçi İbn Xəllikan hədis alimi Silafinin Məərri barədə onun "Quran" və hədis bilicisi olduğunu şş, erkən dövr şübhələrindən tövbə etdiyini bildirdiyini nəql etmişdir. Eyni şəkildə, Zəhəbi də onun şübhələrini geridə qoyaraq müsəlman kimi vəfat etdiyinə ümid ifadə etmişdir.

### Zahidlik
Məərri zahid həyat tərzi sürmüş, sekulyar istəklərdən imtina etmiş və əsərlərini yazarkən insanlardan təcrid olunmuş şəkildə yaşamışdır. O, zorakılığın bütün formalarına qarşı çıxmışdır. Bağdadda olan zaman ədəbi mühitdə yaxşı qarşılanmasına baxmayaraq, mətnlərini satmamaq qərarı vermiş, bu isə onun dolanışığını çətinləşdirmişdir. Onun bu zahid mövqeyi yaşadığı dövrdə Hindistanda mövcud olmuş oxşar düşüncə cərəyanları ilə müqayisə edilmişdir.

### Veqanlıq
Məərri ömrünün son illərində ət və digər bütün heyvani məhsulların qəbulundan imtina etmiş, beləliklə praktik veqan həyat tərzi mənimsəmişdir. O, islam dünyasında ət yeməkdən imtina edən və vegetarian pəhrizinə keçən ilk insanlardan biri idi. Məərri yazılarında sudan əldə edilən canlıların haqsız yerə yeyilməməli olduğunu, kəsilmiş heyvanların ətinə və balaları üçün nəzərdə tutulmuş südə tamah salınmamalı olduğunu vurğulamışdır. Həmçinin, quşların yumurtalarının götürülməsini haqsızlıq kimi qiymətləndirmiş, arıların ətirli bitkilərdən zəhmətlə topladıqları balın da başqaları üçün toplanmadığını bildirmişdir. Bu qidaların hamısından uzaq durduğunu, lakin bu yolu həyatının daha erkən mərhələsində dərk etmədiyinə təəssüf etdiyini ifadə etmişdir. Məərri heyvanların da insanlar kimi yaşamaq hüququnu o həddə tanıyırdı ki, bəzən insanlarla heyvanlar arasında heç bir fərq görmürdü.

### Antinatalizm
Məərrinin əsas pessimist dünyagörüşü onun antinatalist mövqeyində də əks olunmuşdur. O, insanları həyatın ağrı və əzablarından qorumaq üçün övlad dünyaya gətirməməyin daha münasib olduğunu tövsiyə etmişdir. Bir qohumunun ölümü münasibətilə yazdığı mərsiyədə şəxsi kədərini həyatın faniliyi barədə düşüncələrlə birləşdirmiş, dünyanın sanki ölülərin cəsədlərindən ibarət olduğunu, buna görə də insanların yeriyərkən ehtiyatlı olmalarının gərəkdiyini bildirmişdir.

Atası ona "Əhməd" adını vermiş, "Əbüləla" künyəsi ilə çağırmışdır. Nərgiz Tohidi bununla bağlı olaraq həmin dövrdə uşaqlara kiçik yaşlarından künyə verilməsinin adət olduğunu bildirmişdir. Əbüləla bir beytində bu ənənəni tənqid etmiş, insanların körpələrə "filankəsin oğlu" kimi müraciət etmələrini, halbuki onların hələ nəslinin davam etmədiyini, nə də yetkin yaşa çatmadıqlarını istehzalı şəkildə ifadə etmişdir. Onun sözlərindən adından və künyəsindən razı qalmadığı anlaşılmışdır, çünki bunlarda tərif və ucalıq mənası hiss etdiyini bildirmişdir.

Öz məzarı üçün yazdığı epitafiyada həyat və doğum məsələsinə münasibətini belə ümumiləşdirmişdir: atasının ona qarşı törətdiyi "cinayət"in onu dünyaya gətirməsi olduğunu, lakin özünün bu əməli heç kimə qarşı təkrar etmədiyini ifadə etmişdir.

## Mirası
Əbüləlanın vəfatından bir müddət sonra onun qəbrinin yerləşdiyi sahədə "Məscidül-Əbüləla" kimi tanınan bir məscid inşa edilmişdir, lakin zaman keçdikcə qəbrin özü baxımsız qalmışdır. Kifti XII əsrdən sonra oranı ziyarət etdikdə qəbrin üzərində qurumuş yabanı bitki gördüyünü qeyd etmişdir. Daha sonra Ələddin ibn Müzəffər Vədai 1280-ci ildə qəbrin artıq torpaqla bərabərləşdiyini və demək olar ki, itib-batdığını müşahidə etmişdir. Qəbrin vəziyyəti 1925-ci ilə qədər bu şəkildə qalmışdır. Həmin il Suriya hökuməti orada dəfn olunmuş şəxs üçün məqbərə tikmək qərarına gəlmiş, lakin Fransa mandat hakimiyyətinə qarşı Böyük Suriya üsyanının başlanması səbəbilə tikinti işləri dayandırılmışdır. Daha sonra 1934-cü miladi ildə üzərində Əbüləlanın adı həkk olunmuş poçt markaları buraxılmış, ardınca isə köhnə məscid sökülmüşdür. 1939-cu miladi ildə nəzərdə tutulan tikilinin təməli qoyulmuş və ortasında Əbüləlanın qəbrinin yerləşdiyi kiçik günbəzli bir otaq inşa edilmişdir. Qəbrin uzunluğu 125 sm, eni isə 75 sm olmuş, baş tərəfində hündürlüyü bir metr olan kufi xətti ilə yazılmış iki şaquli daş qoyulmuşdur. Məərrət ən-Nömanda 1944-cü ildə heykəltəraş Fəti Məhəmməd tərəfindən hazırlanmış heykəli ucaldılmışdır.

1940-cı illərdə Əbüləlanın məqbərəsi dörd tərəfdən əhatə olunmaqla bir mədəniyyət mərkəzi tikilmişdir. Bu mərkəzin mühazirə zalında görkəmli ərəb ədibləri və şairlərinin iştirak etdiyi ədəbi gecələr və festivallar keçirilmişdir. Açılış mərasimində Əbdülvəhhab Əzzam, Taha Ravi, Əhməd Əmin, Əbdülhəmid Abbadi və Əhməd Şayib kimi şəxslər simalar etmişdilər. 2011-ci ildə Bəşər Əsəd rejiminə qarşı başlanan üsyana qədər Əbüləlanın məqbərəsi ziyarətçilər və turistlər üçün mühüm məkanlardan biri idi. Buna baxmayaraq, sözügedən üsyanın genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi ilə Suriyanın bir çox bölgə və şəhərləri kimi Məərrət ən-Nöman da dağıntılara məruz qalmışdır. Şəhər müxalif qüvvələrin nəzarətinə keçdikdən sonra Suriya ordusu tərəfindən hərbi təyyarələr və artilleriya ilə bombardman edilmişdir. 2012–2014-cü illər arasında Əbuüləlanın məqbərəsi üç dəfə mərmi zərbəsinə məruz qalmış, lakin binanın möhkəm konstruksiyası onun tamamilə dağılmasının qarşısını almışdır. Bu barədə mədəniyyət mərkəzinin məsul şəxslərindən biri məlumat vermişdir.

12 fevral 2013-cü ildə Suriya İnsan Haqları Monitorinq mərkəzi Məərrət ən-Nömanda silahlı bir dəstənin Əbüləlanın heykəlinin başını kəsdiyini elan etmişdir. Sosial şəbəkələrdə fəaliyyət göstərən bəzi fəallar bu əmələ görə "Cəbhət ən-Nüsrə"ni ittiham etmiş və güllə izləri olan heykəlin başının kəsilərək daş postamentin yanına atıldığını göstərən şəkillər paylaşmışdılar. 28 yanvar 2020-ci ildə Rusiya hərbi aviasiyasının dəstəyi ilə Suriya ordusu Məərrət ən-Nömanı yenidən nəzarətə götürmüşdür. Bir neçə ay sonra yayılan şəkillərdə Əbüləla adına mədəniyyət mərkəzinin bəzi hissələrinin dağıldığı və bir qisminin yandığı görünmüşdür. Həmçinin, şəhərin yenidən ələ keçirilməsində rejimə yardım etmiş, ona sadiq İranyönlü silahlı dəstələrin məqbərə üzərində də müəyyən dağıntı izləri buraxdığı müşahidə edilmişdir.

Mərri indiki dövrdə də islam barədə skeptik mövqeyi səbəbindən mübahisəli bir fiqur kimi qalmaqdadır. Suriyada on qarşı mövqe qarışıq olmuşdur. Ona qarşı sərgilənən mənfi mövqe Məərrinin bidətçi olması iddiasından tutmuş bəzi şəxslər tərəfindən onun Əsəd ailəsi ilə əlaqələndirildiyi inanışına qədər müxtəlif nəzəriyyələrlə izah edilmişdir.

İbn Vərrak "*[[Niyə mən müsəlman deyiləm (kitab)|Niyə mən müsəlman deyiləm]]*" adlı kitabının on üçüncü fəslini Məərriyə həsr etmişdir. O, Məərrini "islamın üçüncü böyük zindiqi" kimi xarakterizə etmiş, "həqiqi müsəlmanlar"ın onun şeirlərini dinləməyə dözə bilməyəcəklərini iddia etmişdir.

## Nəşrlər
;İngiliscə
* *Risalat al-Ghufran, a Divine Comedy.* Translated by G. Brackenbury 1943.
* *The Epistle of Forgiveness: Volume One: A Vision of Heaven and Hell.* Translated by Geert Jan Van Gelder and Gregor Schoeler. Library of Arabic Literature, New York University Press 2013.
* *The Epistle of Forgiveness: Volume Two: Hypocrites, Heretics, and Other Sinners.* Translated by Geert Jan Van Gelder and Gregor Schoeler. Library of Arabic Literature, New York University Press 2014.
* Those riddles of al-Maʿarrī that are cited in al-Ḥaẓīrī's twelfth-century *Kitāb al-Iʿjāz fī l-aḥājī wa-l-alghāz* have been edited as Abū l-ʿAlāˀ al-Maʿarrī, *Dīwān al-alġāz, riwāyat Abī l-Maʿālī al-Ḥaẓīrī*, ed. by Maḥmūd ʿAbdarraḥīm Ṣāliḥ (Riyadh [1990]).

;Rusca
* Абу-ль-Аля аль-Маарри. Стихотворения. / Пер. А. Тарковского — М., Художественная литература, 1979.
* Абу-ль-Аля аль-Маарри. Избранное. — М., Художественная литература, 1990, ISBN 5-280-01250-5.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
* , Abū Al ʿAlāʾ Al Maʿarrī
* Abu 'l-ʿAla al-Ma'arri's correspondence on vegetarianism, Journal of the Royal Asiatic Society, 1902, p. 289, by D. S. Margoliouth
* 37 of al-Ma'arri's poems , posted by Humanistictexts.org
* The Luzumiyat