Lakiya

**Lakiya** (həmçinin **Lakistan**; Lak: Lak, Lakral kanu, Lakku bilayat, Lakkuy) — Şərqi Avropada, Şimali Qafqazda, Dağıstandakı Lakların etnik ərazisinin adıdır. Kumux, Laki və Kulinskiy bölgələrindən ibarət Lakiyanın əsas tarixi, mədəni, mənəvi və siyasi mərkəzidir.

## Ərazisi
### Coğrafi mövqeyi
Lakiya şimalda və qərbdə Avariya ilə, şərqdə Darqo, cənubda isə Aqul və Rutul ilə həmsərhəddir. Qafqazın o biri tərəfində Gürcüstan və Azərbaycandır (tarixi Tsaxur krallığı da daxil olmaqla).
Lakiya, ucları şimalda, bazası cənubda olan bir az yuvarlaq tərəfləri olan üçbucaqdır. Bu üçbucağın zirvəsi Tsudaxar dərəsidir. Bu üçbucağın tərəfləri Qafqaz dağlarının eninə silsilələridir. Şərq tərəfinə Karinsko-Kundi dağları, Əli dağı, Şunudağ və Kulinsko-Xosrex silsiləsi daxildir. Yaylağın qərb tərəfinə Turçidağ, Şalı silsiləsi və Arçavar silsiləsi daxildir.
Rus generalı və tarixçisi Komarov(1869) yazırdı: “Lak ölkəsi, Gümükün əsas kəndindən beş kilometr aşağıda bağlı olan bir çox kanyonlardan ibarətdir; Samur vadisindən yüksək bir silsilə ilə ayrılır. Böyük Qafqaz silsiləsinə paralel olaraq, bir çox zirvələri əbədi qarla örtülmüş və onları keçmək yalnız yay aylarında mümkündür və eyni silsilələr, lakin bir qədər alçaqda, Lakları qonşularından - Kurintsi, Darginlər və Avarlardan ayırır.
## Qəsəbələri
Lak və Kulinsk rayonlarında, əksəriyyəti Kazikumux Koysu hövzəsini və qolu Kulinka çayını təmsil edən göstərilən üçbucağın içərisində yerləşən təxminən 90 Lak kəndi var. Bu hövzə, dağların və kiçik silsilələrin qalxdığı böyük çayların müxtəlif qolları tərəfindən kəsilir. Çaylar, bütün kanal yatağını və dik yamacları dolduraraq, onları aşaraq, yalnız dar piyada yolları buraxırlar. Alp yaylaları orta səviyyəsi 1400-2000 metr olan dağ silsilələri arasında uzanır. Lakiyada kiçik meşələr var. Çox güman ki, heyvandarlıq üçün otlaq sahəsini artırmaq üçün kəsiliblər.

## Tarixi
 
### Antik dövrü
Lakilər uzun müddət Dağıstan dağlarında yaşamışdır. M.Kurbiyevə görə, Kumuxda IV əsrdə Lak kralı tərəfindən tikilmiş bir qala var idi. Dağıntılarda bu qalanın izlərini görmək olar: “bunlar üç metr qalınlığında, bəzi yerlərdə çılpaq, bir arabanın sərbəst keçə biləcəyi daş qala divarların, nəhəng qüllənin qalıqlarıdır. Laklar və ya Laklar dövləti (Lak dilində) Dağıstanın ən qədimlərindən biri ola bilər.
Erməni tarixçisi Vardapet Yeqişe V əsrdə 11 dağ padşahının Sasani İranına qarşı müharibə apardığını bildirdi . Məlumdur ki, fəthçilər mövcud siyasi güc mərkəzlərini özlərinə tabe etdirmək istəyirdilər və belə mərkəzlərdən biri də Sasanilər üçün siyasi əhəmiyyət kəsb edən dağlıq Dağıstanda yerləşən Kumux idi. Mənbələrdə deyilir ki, İran hökmdarı I Xosrov Anuşirəvan Kumuxu ələ keçirərək "ora hökmdar təyin etdi" və "Kumux hökmdarları Nuşirvan qəbiləsindən idi". VI-VII əsrlərdə Fars hökmdarları Dağıstan hökmdarları ilə xəzərlərə qarşı birləşdilər. Bartold, Sasanilərin təkcə Dərbənd keçidini istehkamlarla bağlamadığını, həm də qonşu dağ vadilərini bağladığını, dağların hökmdarlarının Fars əyanlarının bir hissəsi olduğunu və Sasanilərdən titul və titullar aldığını yazdı .

### Orta dövrü
Ərəblərin Dağıstana gəlişi laklar tarixində əhəmiyyətli bir mərhələ oldu. VIII əsrdə uzun sürən ərəb istilalarından sonra Lakiya, ərəblərin himayəçisi olan bir şamxal tərəfindən idarə edildi. Kumux, Dağıstanda ərəblərin təsir mərkəzlərindən biri idi. 778 -ci ildə Kumuxda bir katedral məscidi inşa edildi. Bahadur Qamzatoviç Malaxixanov yazırdı ki, "Kumux, insanların böyük qədim keçidində ən böyük mərhələ idi, buna görə də diqqəti özünə cəlb edirdi, ehtimal ki, ərəblərin Qafqazdakı fəthlərinin ən erkən dövründə, yönləndirilmiş şiddətli bir İslam genişləndirmə mövzusu idi. şimala. "  1240-cı ildə Kumux Monqol-Tatarlar tərəfindən tutuldu. XIII əsrin sonunda Kumux hökmdarları İslamı qəbul etdilər. XIV əsrdə Şamxal dövləti Dağıstanda aparıcı siyasi və hərbi gücə çevrildi.
XV əsrdə, Şimali Qafqazda Qızıl Ordanın təsirinin süqutu ilə Şamxal Qazi-Kumux Şimali Dağıstanda öz hakimiyyətini qurdu və cənubda İran, Şirvan və Gürcüstanın ərazi genişləndirilməsinə qarşı çıxdı  . XVI əsrdə Qazi-Kumux hökmdarı İranın padişah titulu ilə adlandırılmışdır. XVII əsrdə İran, Rusiya və Türkiyənin daxil olduğu Şamxal əleyhinə koalisiya Qazi-Kumux hökmdarının nüfuzunu aşağı salmağa çalışdı. 1642-ci ildə şamxal titulu Qazi-Kumuxdan Tarki'deki şamxalların qoluna keçdi .
### Müasir  dövrü
II Alibek Qazikumux xanlığını qurdu. Lakia, Machimi, Vitskhi, Gumuchi, Kullal, Uri-Mukarki və Bartki kimi altı mahala və ya knyazlığa bölündü. "Kat" Qazi-Kumux hakimiyyətdə idi  In 1710 Surkhay-khan I consolidated Lakia into a unified state and formed a regular army. By 1725 Surkhay-khan I became the ruler of Shirvan. In 1820 Lakia became part of Russia. 1710 -cu ildə I Surxay Xan Lakiyanı vahid bir dövlətə birləşdirdi və nizami ordu qurdu. 1725 -ci ilə qədər I Surxay Xan Şirvanın hakimi oldu.1820 -ci ildə Ləkiyyə Rusiyanın tərkibinə daxil oldu. == Hökmdarları==
### Şamxallar
Şahbal ibn Abdullah (740), I Bədr (1295-1304), I Əhsuvar (14-cü əsr), I Surxai (16-cı əsr), I Umal-Məhəmməd (1551), Budai İbn Umal-Məhəmməd (1566-1567), Surxai I ibn Umal-Məhəmməd (1567-1569), Çopan ibn Budai (1569-157), Surxai II ibn Çopan (1605-1614), Andiya ibn Çopan (1614-1623), Eldar ibn Surxai (1623-1635), Aydemir ibn Sultan Mahmud (1635-1640).
### Xanlar
II Alibek ibn Tuçilav (1642-1700), Surxai ibn Qarai-Bek (1700-1741), Murtazali ibn Surxai (1741-1743), Məhəmməd ibn Surxai (1743-1789), Surxai ibn Məhəmməd (1789-1820), Aslan ibn Şahmərdan (1820-1836), Nütsal-Ağa ibn Aslan (1836-1836), Məhəmməd-Mirzə ibn Aslan (1836-1838), Umu Kulsum-Beke (1838-1841), Əbdürrəhman ibn Ömər (1841-1847), Ağlar ibn Ömər (1847-1859), Cəfər ibn Ağlar (1877-1877).

## Dünyəvi təhsil
### Məktəbləri
1861 -ci ildə Kumuxda rus dilini və hesabın əsaslarını öyrədən dünyəvi bir məktəb açıldı. 1912 -ci ilin oktyabr ayında Unchukatla və Kaya'da sırasıyla 27 və 50 şagird olan iki kişi kənd məktəbi açıldı. Bir il sonra Tsovkra və Kurklidə kişi bir sinifli  məktəb açıldı. Kumuxdakı məktəb ali ibtidai məktəbə çevrildi. 19-cu əsrin əvvəllərində Dağıstan təhsil cərəyanlarının ən görkəmli nümayəndəsi, sonradan Dağıstanın liderlərindən biri olan Kumuxlu Sayed Gabiyev idi. Mədrəsə məktəbləri dünyəvi məktəblərlə paralel olaraq inkişaf etdi. 1913-cü ildə Qazi-Kumux bölgəsində təxminən 40 nəfər var idi.
1967-ci ildə Kumuxda uşaq musiqi məktəbi açıldı. İlk direktoru Mahaçqala Musiqi Kollecinin məzunu Zinaida Abakarova idi. Kumuxdakı məktəbdə fortepiano və xalq çalğı alətlərində çalmağı öyrətdilər. 1990 -cı ildə məktəbdə 6 il işləyən xoreoqrafiya şöbəsi açıldı. 1996-cı ildə məktəbə görkəmli Lak müğənnisi Məryəm Dandamaevanın adı verildi. 2003-cü ildə musiqi məktəbi zərgərlik və xoreoqrafiya şöbəsi kimi fəaliyyətə başlayan İncəsənət Məktəbinə çevrildi. Kumux "Yaramaz qızlar" xoreoqrafiya ansamblı "Gökkuşağı Yayı", "Dağıstan Ulduzları", "Bıldırcın" televiziya şoularında rayonu təmsil etdi və bir neçə ildir hər il keçirilən "Şamil Saber" müsabiqəsində 1 -ci yeri tutdu. 2006-cı ildə ansambl "Şunudağ" festival mükafatı laureatı və "Mənim evim doğma Dağıstandır" milli müsabiqəsinin III dərəcəli diplomu 2008-ci ildə Sankt-Peterburqda keçirilən V Beynəlxalq Gənc İfaçılar Müsabiqəsində aldı.
### Doğma dili
Ədəbi dil 15 -ci əsrdə laklar arasında formalaşmağa başladı. 18-ci əsrin əvvəllərində "Dərbənd-ad" tarixi salnaməsi və "Hannal Murad" ("Xanın arzusu") tibbi risaləsi də daxil olmaqla bir sıra əsərlər fars və ərəb dillərindən Lak dilinə tərcümə edilmişdir. Kumuxda uşaqlara Lak savadının öyrədilməsi P.K. -nın yorulmaz əməyi sayəsində mümkün olmuşdur. Uslar  P.K -nın tələbəsi və dostu idi. Uskara, Kurkli kəndinin əslidir. Abdullah Ömər. P. Uslar A. Ömərin "çox istedadlı və çalışqan, rus dilində sərbəst ünsiyyət qura biləcəyim bir gənc olduğunu yazdı. İndi heç bir çətinlik çəkmədən ana dilində yazır və bu dil haqqında qrammatik anlayış əldə etmişdir".
Sovet hakimiyyəti dövründə Lak dili ədəbi dil statusu aldı və tədris və öyrənmə funksiyaları ona həvalə edildi. Lak ibtidai və orta məktəblərdə, kolleclərdə və universitetlərdə tədris dili olaraq uğurla fəaliyyət göstərir. Lak dili dərslikləri G.G. Gitinaev, Əli Kayaev, G.B. Murkelinski (daha sonra Şimali Qafqazda ilk filologiya və təbiət elmləri doktoru) və başqaları.Harun Saidov (inqilabdan sonrakı dövrün yazıçısı, b. 1891-ci ildə Vaçi kəndində, Kumux şəhərində Denikin quldurları tərəfindən vurulmuşdur. 1919) "İlçi Lak" qəzetini təsis etdi, bir sıra poetik və nəsr məqalələrinin və lak dilində ilk sosial dramın -"Kalaychital" ın müəllifi idi. "Lak Chunguranın Səsləri" (1927) və "Xalq" romanı kimi şeirlər toplusunu yazdı. Oktyabrdan sonrakı dövrdə (1917) Lak şairləri Əhməd Karadi, Zak-Zadə (Kürdi), Xəlil İbrahim, Bayram Əliyev, Abakar Mudunov və Maqomed Başayev idi. Qadis Hacıyev və Müeddin (Murad) Çarin Puşkinin, Lermontovun, Heinenin, Şekspirin və s.

## Mədəniyyəti
### Sənətkarlıq
Laklar mədəniyyəti, qədim əsrlərin dərinliklərində, eləcə də müasir ənənələrə söykənən folklor və sənətkarlıqlarla zəngindir. Arxeoloji dəlillər, eramızdan əvvəl 1 -ci minilliyin ortalarından Kumuxda və ətraflarında metal emalının mövcud olduğunu göstərir.
Qiymətli metalların əl işi üsulu ilə işlənməsi sənəti Qafqazın bir çox xalqları arasında və daha az Laklar arasında geniş yayılmışdır. Məsələn, Qazıkumux bölgəsində 100 kənddən 55 -i qızıl və gümüş emalı ilə məşğul idi. Kumux, Hurukra, Unchukatl, Kai Kurkli, Nitsovkra, Duçi, Çitur, Çurtax, Çara və s. kimi bir çox Lak şəhərləri zərgərlik mərkəzləri idi. Tədqiqatçılar eksponat nümunələrinin zərifliyi və müxtəlif əşyaları gümüş, qızıl, fil sümüyü və emaye ilə bəzəməkdə yüksək bacarığı ilə Kumuxu (Qazi-Kumux) fərqləndirdilər. Lak silah ustaları, Çarqada (17-18 əsr), Akievs (18 əsr), Quzunovlar (17-19, 20 əsrin əvvəlləri) və Malla-Umarovlar (17-20) kimi məşhur ailələri ilə Qafqazın ən yaxşılarından biri hesab olunurdu). 1886-cı ildə Qazi-Kumux mahalında 608 gümüşçü və 276 dəmirçi vardı.
### Teatr
Dağıstanda E.Kapiyev adına Lak Dövlət Musiqi və Dram Teatrında 1914-cü ildə açılan Lak ziyalıları Kumuxun həvəskar dərnəyi fəaliyyət göstərir. 1920-ci ildə teatr Səid Qabiyev adına Sovet Teatrı adlandırıldı. Teatrın qurucuları İ.Baluqov, A.Cəlalov, A.Əliyev, Günaşev, Q.Buğanov, X. Sultanov, A.Hüseynov, M. Ramazanov idi. 2001-ci ildə M. Əliyevin "Partiya-Patima" tamaşası  teatr sənəti sahəsində Dövlət Respublika Mükafatını aldı. 
### Mərasimləri
2002-ci ildə Lakski rayonu 80 illik yubileyini qeyd etdi. Dağıstan Respublikası Baş nazirinin birinci müavini Muxtar Məcidov, pilot-kosmonavt, Sovet İttifaqı və Dövlət Dumasının Qəhrəmanı Musa Manarov, Rusiya NBRD Bankının sədri Sirajudinov İlyasov, Dağıstanın şəhər və rayonlarının idarə rəhbərləri iştirak etdilər. qeyd etmələr. bir çox digər tanınmış Lak mahnıları da dəvət olunmuşdu. Yubiley münasibətilə təbrik etmək üçün Yuri İsmayılovun başçılıq etdiyi Ağul bölgəsindən bir heyət gəldi. Lakski rayon bələdiyyə dairəsinin başçısı Yusup Maqomedov demişdir: "Lakiya dağlıq Dağıstanın mərkəzi hissəsində bənzərsiz bir quruluşdur". R.Gəmzətov adına Milli Kitabxanada Musanip Uvaisovun "Ləkiyə" kitabının təqdimatı keçirildi. Təqdimatda ziyalılar, elm adamları, Dağıstanın görkəmli mədəniyyət, incəsənət, elm və təhsil xadimləri iştirak etdilər 
.
## Həmçinin bax
* Dağıstan

## İstinadlar