Tüstü siqnalı

**Tüstü siqnalı** uzun məsafəli rabitənin ən qədim formalarından biridir. Bu, uzaq məsafədə istifadə olunan vizual ünsiyyət formasıdır. Ümumiyyətlə, tüstü siqnalları xəbərləri ötürmək, təhlükə siqnalı vermək və ya insanları ümumi əraziyə toplamaq üçün istifadə olunur.

## Tarixi və istifadəsi
Qədim Çində Böyük sədd boyunca əsgərlər bir-birlərini düşmən basqını barədə xəbərdar etmək üçün onun mayak qüllələrinə tüstü siqnalları göndərirdilər. Tüstünün rəngi hücum edən düşmən tərəfinin ölçüsünü bildirirdi. Mayak qüllələrini müntəzəm olaraq yerləşdirməklə və hər qüllədə bir əsgər yerləşdirməklə ismarıclar səddin bütün 7300 kilometrinə ötürülə bilərdi. Tüstü siqnalları həmçinin hücum barədə daxili qalaları xəbərdar edərək, müdafiə və qarnizonu dəstəkləyən qoşunları əlaqələndirməyə imkan verirdi.

Qədim Şri-Lankada dağ zirvələrində yerləşən əsgərlər zirvədən zirvəyə işarə edərək bir-birlərini yaxınlaşan düşmən hücumu (ingilislər, hollandlar və ya portuqallar) barədə xəbərdar edirdilər. Bu yolla onlar bir neçə saat ərzində Krala mesaj ötürə bildilər.

Tüstü siqnalından sui-istifadənin eramızdan əvvəl 8-ci əsrdə Qərbi Çjou sülaləsinin süqutuna səbəb olduğu məlumdur. Belə ki, Çjou kralı Yu, cariyəsi Bao Sini əyləndirmək üçün sərkərdələrini yalançı xəbərdarlıq siqnalları ilə aldatmaq vərdişi var idi. 

Yunan tarixçisi Polibi eramızdan əvvəl 150-ci ildə yunan əlifbası simvollarını ədədi simvollara çevirən daha mürəkkəb əlifba tüstü siqnalları sistemi hazırladı. O, məşəl dəstlərini cüt-cüt tutaraq mesajların asanlıqla işarələnməsini təmin etdi. “Polibi kvadratı” kimi tanınan bu ideya kriptoqrafiya və steqanoqrafiyaya da aiddir. Bu kriptoqrafik konsepsiya Birinci Dünya müharibəsinin sonrakı illərində Yapon Hiraqanası və almanlar tərəfindən istifadə edilmişdir.

Şimali Amerikanın yerli xalqları da tüstü siqnalı ilə əlaqə saxlayırdılar. Hər qəbilənin öz siqnal sistemi və anlayışı var idi. Siqnalçı adətən nəm otdan istifadə edərək yüksəklikdə odun qalayırdı və bu da tüstü sütununun yüksəlməsinə səbəb olurdu. Ot quruyan kimi götürülür və alovun üstünə başqa bir bağlama qoyulardı. Deyilənə görə, tüstünün yamac boyunca yerləşməsi müəyyən bir məna daşıyırdı. Tüstü təpənin ortasından gəlsəydi, bu, hər şeyin yaxşı olduğunu, təpənin başından gəlsəydisə təhlükəni ifadə edərdi.

Tüstü siqnalları bu gün də istifadə olunur. Kardinallar Kolleci papa toplantısı zamanı yeni Papanın seçilməsini göstərmək üçün tüstü siqnallarından istifadə edir. Kimsə üçdə iki üstəgəl bir səs alana qədər uyğun kardinallar gizli səsvermə keçirir. Hər səsvermədən sonra bülletenlər yandırılır. Qara tüstü səsvermənin uğursuz olduğunu, ağ tüstü isə yeni Papanın seçildiyini bildirir.

Rəngli tüstü bombaları, xüsusilə artilleriya və ya hava dəstəyi çağırışları zamanı, mövqeləri qeyd etmək üçün hərbi qüvvələr tərəfindən adətən istifadə olunur.

Tüstü siqnalları həm də təhlükə siqnalları göndərmək üçün istifadə edilən tüstü yaradan cihazlara aid ola bilər.

## Nümunələr

### Yerli amerikalılar
Lyuis və Klarkın jurnalları, partiyalarının varlığını və ya yerli qəbilələrlə görüşmək istəklərini bildirmək üçün yerli amerikalıların düzənlikləri yandırmaq üsulunu qəbul etdikləri zaman bir neçə dəfə istinad edirlər. 

#### Yamana
Cənubi Amerikalı yamanalar, məsələn, bir balina sahilə çıxdıqda, tüstü siqnalları ilə mesaj göndərmək üçün alovdan istifadə etmişdi. Ətin çox olması, çürüməməsi üçün bir çox insanın xəbərdarlığını tələb edirdi. Onlar başqa hallarda da tüstü siqnallarından istifadə etmiş ola bilərdilər, buna görə də Magellan belə yanğınları görmüş ola bilər (bu mənzərə onu Tierra del Fueqo adlandırmağa ilham verdi), lakin o, təbii hadisələrin tüstünü və ya işıqlarını görmüş ola bilər.  

### Aborigen avstraliyalılar
Avstraliyadakı aborigen avstraliyalılar müxtəlif məqsədlər üçün tüstü siqnalları göndərirdilər.   Bəzən başqalarına onların mövcudluğu barədə məlumat vermək, xüsusən də özlərinə məxsus olmayan torpaqlara girərkən.  Bəzən ağları ziyarət edənləri təsvir etmək üçün istifadə edilən tüstü siqnalları mesaj göndərməyin ən sürətli yolu idi.  Duman siqnalları bəzən düşmən qəbilələrin hücumları barədə xəbərdar etmək və ya eyni qəbilənin ovçuları arasında görüşlər təşkil etmək idi. Bu siqnal dağ silsiləsindəki sabit baxışdan və ya qəbilə üzvlərinin mobil dəstəsindən ola bilər.  “Siqaret çəkmək” çox vaxt yaxınlıqdakı fərdlərin və ya qrupların öz siqnalları ilə cavab verməsi ilə nəticələnir.   Məlumat daşımaq üçün tüstünün rəngi müxtəlif idi, bəzən qara, ağ və ya mavi, yandırılan materialın yaş ot, quru ot, qamış və ya başqa olmasından asılı olaraq, tüstünün forması isə sütun, top və ya üzükvari ola bilərdi. Bu mesaj ayrı-ayrı qəbilələrin adlarını ehtiva edirdi.  Digər rabitə vasitələri kimi, siqnallar da səhv şərh edilə bilər. Qeydə alınmış bir nümunədə, "biz gəlirik" kimi tərcümə olunan tüstü siqnalı cavabı, uğurlu bir ovdan sonra bir araya gələn ovçu tərəflərin əslində qəbilənin qorunması üçün döyüş partiyasına qoşulması kimi təfsir edildi. 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər