Latviyada insan hüquqları

**Latviyada insan hüquqları** () — 1998-ci ildə qəbul edilmiş Latviya Respublikasının Konstitusiyanın 8-ci fəslində təsbit olunmuş – “Əsas insan hüquqları” 28 maddədən ibarətdir. —  Fəsildə təsbit olunmuş hüquqlar siyahısına həm birinci və ikinci nəslin hüquqları, həm də üçüncü nəslin bəzi hüquqları daxildir: əlverişli mühitdə yaşamaq hüququ və milli azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları. 116-cı maddə müdafiəsi üçün bir sıra insan hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına yol verilən dəyərləri müəyyən edir: başqa insanların hüquqları, dövlətin demokratik quruluşu, cəmiyyətin təhlükəsizliyi, rifahı və mənəviyyatı.

ABŞ Dövlət Departamenti və Freedom Housea əsasən Latviya hökuməti tərəfindən ümumiyyətlə insan haqlarına hörmət edilir.
## Tarixi
1918-ci ildə Latviyanın müstəqilliyini elan edən Xalq Şurasının siyasi platformasının yeddi bölməsindən ikisi insan hüquqlarına həsr olunmuşdu. 5 dekabr 1919-cu ildə Xalq Şurası Latviyada 1917-ci il oktyabrın 25-dən əvvəl verilmiş Rusiya qanunlarının Latviya qanunları ilə əvəz olunana qədər qüvvədə olması haqqında qanun qəbul etdi. Beləliklə, Rusiya Müvəqqəti Hökumətinin ittifaqlar, yığıncaqlar, söz və vicdan azadlığı haqqında aktları etibarlı idi. 1920-ci ildə Müəssislər Məclisi dövlət quruluşu ilə bağlı bir sıra insan hüquqlarını nəzərdə tutan müvəqqəti qaydalar qəbul etdi. 1922-ci ildə Müəssislər Məclisi iki oxunuşda Konstitusiyanın insan hüquqlarına dair müddəaları özündə əks etdirən ikinci hissəsinin layihəsini qəbul etdi, lakin üçüncü oxunuşda layihəni rədd etdi. Каталог İnsan hüquqları haqqında müddəalar Latviya SSR-in 1940-cı və 1978-ci il konstitusiyalarında mövcud idi.

Latviya Respublikası Konstitusiyasının 8-ci fəsli qəbul edilənə qədər bərpa edilmiş Latviya Respublikasının insan hüquqları sahəsində əsas sənədi 1991-ci ildə qəbul edilmiş “İnsan və vətəndaşın hüquq və vəzifələri” konstitusiya qanunu olmuşdur.

## Təsis edilməsi
1990-cı ildən parlamentdə insan haqları komissiyası (ilkin olaraq - insan hüquqları və milli məsələlər üzrə komissiya, 2017-ci ildə - insan hüquqları və ictimai işlər üzrə komissiya) fəaliyyət göstərir.

Konstitusiya Məhkəməsi 1996-cı ildən fəaliyyət göstərir. Fiziki şəxslər 2001-ci il iyulun 1-dən konstitusiya hüquqlarının pozulması ilə bağlı şikayətlərlə ona müraciət edə bilərlər.

1993-1995-ci illərdə insan hüquqları üzrə dövlət naziri vəzifəsi var idi. 1998-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində Nazirlər Kabinetinin beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatlarında nümayəndəsi vəzifəsi yaradılmışdır.

1995-ci ildə Ədliyyə Nazirliyinin nəzdində İnsan Hüquqları üzrə Dövlət Bürosu  yaradılmış, 1996-cı ildə müstəqil quruma, 2007-ci ildən isə Ombudsman Aparatına çevrilmişdir.

## Latviya beynəlxalq insan hüquqlarının müdafiəsi sistemində
1990-cı ildə Latviya İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsinə qoşuldu və bu Bəyannamə hüquqi ədəbiyyatda və məhkəmə təcrübəsində onun Latviya üçün məcburi olduğu kimi şərh olunur. 2019-cu ilin sonuna olan məlumata görə, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (2001-ci ildən başlayaraq) Latviyaya qarşı işlərdə mahiyyəti üzrə 144 qərar qəbul edib. Onlardan 115-i AİHM və ya onun protokollarının pozulmasını müəyyən edib. Böyük Palata Slivenko Latviyaya qarşı, Andreyeva Latviyaya qarşı, Vistins və Perepelkin Latviyaya qarşı, X Latviyaya qarşı işlərində pozuntular aşkar edib. 2020-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Haqları Komitəsi Latviyaya qarşı üç iş üzrə qərar qəbul edib. Onlardan ikisində İPM-in pozulması aşkar edilib (İqnatane Latviyaya və Reyxman Latviyaya qarşı).  2001-ci ildə Latviya BMT İnsan Hüquqları Şurasının bütün xüsusi prosedurları üçün daimi dəvət rejimi elan etdi. 

2020-ci ilin mart ayında Latviya koronavirus pandemiyasına istinad edərək, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Pakt üzrə öhdəliklərinin bir hissəsindən müvəqqəti olaraq geri çəkildiyini elan edib.

### İnsan hüquqları müqavilələrində iştirak
Latviya Avropa Şurasının və BMT-nin İnsan hüquqları müqavilələrinə aid əsas sənədlərində iştirak edir.
Bunların arasında BMT-nin İrqi Ayrı-seçkiliyin Bütün Formalarının Ləğvi haqqında Beynəlxalq Konvensiya (Latviya konvensiyaya 1992-ci ildə qoşulub), Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt (1992-ci ildə qoşulub), İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq pakt (1992), Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya (1992), İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani, yaxud ləyaqəti alçaldan davranış və cəza növlərinə qarşı Konvensiya (1992), Uşaq hüquqları Konvensiyası (1992), Bütün fəhlə mühacirlərin və onların ailə üzvlərinin hüquqlarının müdafiəsi haqqında beynəlxalq Konvensiya (Latviya bu konvensiyanı imzalamayıb), Əlillərin hüquqları haqqında Konvensiya (2010-cu ildə parlament ratifikasiya edib) və s. kimi insan haqları barədə konvensiyaları var.

Latviya Avropa Şurasının İnsan hüquqları və əsas azadlıqlarının müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyası (1997-ci ildə ratifikasiya olunub),
Avropa Sosial Xartiyası (2002-ci ildə ratifikasiya olunub), İşgəncə və Qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəzanın qarşısının alınması üzrə Avropa Konvensiyası (1998-ci ildə ratifikasiya olunub), Regional və ya Azlıqların Dilləri üçün Avropa Xartiyası (imzalamayıb), Milli azlıqların müdafiəsi üzrə Çərçivə Konvensiyası (2005-ci ildə ratifikasiya olunub), Biologiya və Tibbin Nailiyyətlərinin Tətbiqi ilə Əlaqədar İnsan Hüququ və Ləyaqətinin Müdafiəsi haqqında Konvensiya (2019-cu ildə ratifikasiya olunub), və s. kimi insan hüquqları sənədlərinə qoşulub.
### Hesabat prosedurlarına dair ən son dərc edilmiş sənədlər

## Sosial-iqtisadi hüquqların həyata keçirilməsinin göstəriciləri və iştirak
2009-cu ildə seçilmiş bələdiyyə deputatlarının 20,3%-i etnik azlıqların nümayəndələri, ya da milliyyətini göstərməyənlər, 35,5%-i qadınlardır. Eyni zamanda, 2009-cu və 2010-cu illərin qovşağında ölkədə etnik azlıqlar əhalinin 40,6%-ni (milli azlıqlar arasında geniş yayılmış vətəndaşsızlıq səbəbindən vətəndaşlar arasında 28,2%), qadınlar 53,9%-ni təşkil edirdi. 2017-ci il bələdiyyə seçkilərində namizədlərin 39,03%-i qadınlar olub; latışlar - 77,46%, milliyyətini göstərməyənlər - 16,99%, ruslar - 3,7%, polyaklar 0,48%, litvalılar 0,47%, belaruslar 0,34%, ukraynalılar 0,31%. 2018-ci il parlament seçkilərində seçilən 100 deputat arasında 31-i qadın, 28-i etnik azlıqlardan olub və ya milliyyətini göstərməyib.

2018-ci ilin əvvəlinə latışlar əhalinin 62,18%-ni, ruslar 25,19%-ni, polyaklar 2,05%-ni, litvalılar 1,18%-ni, belaruslar 3,24%-ni, ukraynalılar 2,23%-ni təşkil edirdi. Milli azlıqlar arasında vətəndaşsızlığın geniş vüsət alması ilə əlaqədar olaraq o dövrdə latışlar Latviya vətəndaşlarının 71,08%-ni, ruslar 19,53%-ni, polyaklar 1,94%-ni, belaruslar 1,63%-ni, ukraynalılar 1,02%-ni, litvalılar 0,96%-ni təşkil edirdi. 

2021-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, minimum əmək haqqı 500 avro, yaşa görə minimum pensiya 149,6 avrodur.

2020-ci ilin iyul ayında yaşa görə orta pensiya 385,21 avro olmuşdur. 2019-cu ildə Latviyada orta xalis əmək haqqı (vergilərdən sonra) 793 avro (ən aşağı Latqaledə - 565 avro, ən yüksək isə Riqada - 883 avro) təşkil edib.

2020-ci ilin noyabr ayının sonunda işsizlik səviyyəsi hökumət statistikasına görə 7,4% olub, Riqa regionunda 5,7%-dən Latqale bölgəsində 15,1%-ə qədər.

2020-ci ildə yeni doğulmuş körpələr üçün gözlənilən ömür uzunluğu ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin məlumatına görə 75,4 il,, "Eurostat"a görə - 2019-cu ildə 74,9 il, 2018-ci ildə hər 10 000 nəfərə düşən xəstəxana çarpayılarının sayı 54,9; hər 10 000 nəfərə düşən həkimlərin sayı 37,0 nəfərdir.

Məktəbəqədər təhsil və doqquz illik əsas təhsil icbaridir. Dövlət məktəblərində orta təhsil də pulsuzdur (10-12-ci siniflər). Bununla belə, Ombudsmanın 2012-ci ildəki qiymətləndirməsinə görə, pulsuz məktəb təhsilinin konstitusiya prinsipi valideynlərdən dərslikləri öz pulları ilə almağı tələb etmək təcrübəsi ilə pozulur. 2000-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, 15 yaş və yuxarı yaşlı əhalinin 13,9%-nin, 2011-ci il siyahıyaalınmasına görə isə 23%-nin ali təhsili olmuşdur., по переписи 2011 года — 23 % 2018-ci ildə ibtidai sinif məzunlarının 5,4%-i, orta məktəb məzunlarının isə 31,7%-i təhsilini yarımçıq qoyub.

## Latviyaya aid spesifik məsələlər
Latviya müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra onun bir çox sakinləri ölkə vətəndaşı kimi tanınmadı. 2020-ci ilə kimi, Latviya vətəndaşı olmayan 197,888 nəfər (Latviya sakinlərinin 10,4%-i) var idi. Latviyanın vətəndaşı olmayan rezidentlərinin təxminən 6,8%-i (130 399 nəfər) siyahıyaalmada öz milliyyətini “rus” kimi göstərənlərdir. 1990-cı illərin ortalarında. vətəndaşı olmayanların sayı təxminən 730-740 min nəfər idi.  2011-ci ilin siyahıyaalınmasına əsasən, rus dili respondentlərin 37%-dən çoxu üçün ailə dilidir, lakin müstəqilliyin bərpasından sonra bu dildə təhsil və dövlət qurumları ilə ünsiyyət imkanları kəskin şəkildə daralmışdır.

Ölkədə sərbəst toplaşmaq azadlığı məsələsi ilə bağlı mütəmadi olaraq münaqişələr yaranır. XXI əsrin ilk onilliyində Rusiya Məktəblərini Müdafiə Qərargahının, cinsi azlıq təşkilatlarının və onların əleyhdarlarının, veteranlarının kütləvi tədbirləri hökumət nümayəndələri tərəfindən dağıdılıb. Latviya SS Legionunun və onların rəqiblərinin yürüşləri qadağan edilib və məhdudlaşdırılıb. 2010-cu ildə C.Dudayev xiyabanının adının dəyişdirilməsi üçün piket, 9 may 2009-cu ildə və 2014-cü ildə yürüş və 2007-ci ildə “Rus marşı”nın keçirilməsi məhdudlaşdırılan tədbirlər arasında olub. 2006-cı ildə Pride qadağası prezidentin tənqidinə səbəb oldu, Latviya Ombudsmanı Rusiya marşının şüarlarını şoka saldı, lakin birinci instansiya məhkəməsi qadağanı təsdiqlədi, ikinci instansiya məhkəməsi (2010-cu ildə) onu ləğv etdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Constitution
* Ombudsman’s Office
* Case-law of the Constitutional Court
*Representative of the Government before International Human Rights Organisations
*Human rights in Latvia in the website of :en:Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
* Documents on Latvia by CoE :en:Commissioner for Human Rights
* ODIHR documents concerning election observation in Latvia
* US Department of State Country Reports on Human Rights Practices in Latvia
*Human Rights situation in certain countries Russian MFA, 2020
* Latvian Centre for Human Rights
* Latvian Human Rights Committee
*Information on Latvia in the 2019 Amnesty International Report, pp.&nbsp;46–47
*Information on Latvia on the website of the :en:British Helsinki Human Rights Group
*Information on Latvia in the website "Minority Electronic Resources"
* Latvia: The Perilous State of Nationality Rights