open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bal şəlalələri

**Ballı şəlalələr** () — Qaraçay-Çərkəz Respublikasında şəlalələr qrupu. Şəlalələr Alikonovka və Eçki-Baş çayları üzərində yerləşib Maloqaraçayevsk rayonuna daxildirlər. Bu adla həm də yaxınlıqda yerləşən təbii-rekeresiya mərkəzi və turizm bazası adlanır. Şəlalələrə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kommunstroydur. Rayon mərkəzi Uçkekendən şəlalələrə qədər məsafə 10 km, Kislovodsk şəhərinə olan məsafə isə 20 km-dir.

Ballı şəlalələr qrupuna 5 şəlalə daxildir. Onlardan üçü: Jemçujnıy, Skrıtıy və Şumnıy (Şeytan dəyirmanı) Alikonovka çaynda yerləşir. Digər iki şəlalə isə, Böyük və Kiçik Ballı şəlalə Eçki-Baş çayındadır. Çay 18 metr hündürlükdən Alikonovka çayına tökülərək Böyük Ballı şəlaləsini yaradır. Şəlalələrin olduğu ərazi Şimali Qafqazın Qayalı silsiləsinə aid olub kanyon dərələri ilə kəsilmişdir. Çay dərəsinin sağ sahili əsasən dolomit mənşəli süxurlardan ibarətdir, sol sahil isə dik qayalı ərazidir. Şəlalələrlə üzbəüz böyük qaya mövcuddur. Qaya gəmi burnuna bənzəyir və "göstərici" adlanır. Şəlalələr qrupunda ən hündürü Böyük Ballı şəlalə (18 m), ən gür sulusu isə Jemçujinadır.

Təbii-rekresiya kompleksinin ərazisində turizm mərkəzi fəaliyyət göstərir. Ərazidə həmçinin restoran, «Qaraçay həyəti» etnoqrafik muzeyi var. Şəlalələrin olduğu bölgəyə Kislovodski şəhərindən tez-tez turist ekskursiyaları təşkil olunur.

Şəlalələrin adlanması yerli əfsanələrlə bağlıdır. Deyilənə görə, qədim zamanlarda şəlalənin töküldüyü qayalarda arı yuvaları mövcud olmuşdur. Yaz daşqınları zamanı qayalarda olan arı yuvalarındakı bal şəlalənin suyuna qarışmış və şirin olmuşdur. Bu əraziyə tez-tez yeni evlənənlər gəlir və bal ayını qeyd edirdilər. Əslində bu ad ancaq sonuncu, ən böyük şəlaləyə aiddir. Digərlərin öz adları var. Şəlalələri ziyarət etmək üçün çay dərəsi boyu xüsusi dəmir pilləkənlər, körpülər və meydançalar inşa olunub.

## Şəkillər

Fayl:Медовые водопады и возле них 09.JPG|Jemçujina şəlaləsi
Fayl:Медовые водопады и возле них 27.JPG|Böyük Ballı şəlalə
Fayl:Река Аликоновка и Медовые водопады.webm|Kiçik Ballı şəlalə


## Ədəbiyyat
 Хачиков В. А. Экскурсии по живописным местам Северного Кавказа. Изд-во «Кавказская здравница», Минеральные Воды, 2008. Гл. «Медовые водопады». С. 47-50.

## İstinadlar
Vilsmeyer-Xaak reaksiyası

***Vilsmeyer-Xaak reaksiyası***-aldehid qrupun-CHO dialkilamin, hidroksi və ya alkoksi qrupla aktivləşdirilmiş aromatik halqaya daxil edilməsi reaksiyasıdır

## Ümumi məlumat
Aromatik bir aldehid və ya ketonun (5) alınması üçün əvəz olunmuş bir amidin (1) fosfor oksixlorid və aren (3) ilə kimyəvi qarşılıqlı təsiridir. Aralıq məhsul olan xlor duzu (Vilsmeyer reaktivi də deyilir) fərdi olaraq, məsələn, dimetilformamidin fosgen ilə qarşılıqlı təsiri ilə ayrıla bilər. Lakin xlor duzu təcrid olunmur və əmələ gəldikdən dərhal sonra istifadə olunur. Qarışqa turşusunun N-alkilamidləri -dimetilformamid və N-metilformamid — fosfor oksixlorid iştirakı ilə əla regioselektiv formilləşdirici maddələrdir. Bu reaktivlərlərin köməyi ilə aldehid qrupu aktivləşmiş qrupla halına görə para vəziyyətinə gətirilir. Bu reaksiya, həmçinin katalizatorun (Luis turşusu) rolunu fosfor oksixlorid POCl3, tionil xlor SOCl2, fosgen COCl2-nin oynadığı asilləşmə reaksiyası kimi qəbul edilə bilər. Ən efektiv sistem DMF-nin həm reaktiv, həm də həlledici rolunu oynadığı DMF — POCl3-dür. Vilsmeyer — Haak reaksiyasında iminium duzu elektrofil vasitədir [4].

## Mexanizm
Amid fosfor oksixlor ilə reaksiyaya daxil olduqda elektrofil- iminium kationu əmələ gəlir. Sonrakı elektrofil aromatik əvəzetmə hədəf aromatik keton və ya aldehidin alınması ilə nəticələnən hidrolizə məruz qalan iminium ionunun (aralıq maddə) əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır [5].

## Tətbiqi
Vilsmeier — Haack reaksiyası təcrübə baxımından sadədir və tərkibində NR2-, OR- və OH-qrupları olan aromatik aldehidlərin çox yüksək məhsuldarlığını təmin edir. Yoğuşmuş aromatik karbohidrogenlərin — antrasen, azulen, piren və s.-nin, eləcə də furan, tiofen, pirol, indol seriyasının müxtəlif heterosiklik birləşmələrinin formilləşdirilməsində praktik olaraq dəyərlidir [4].

## Mənbə
# ↑ Vilsmeier A., Haack A. Über die Einwirkung von Halogenphosphor auf Alkyl-formanilide. Eine neue Methode zur Darstellung sekundärer und tertiärer p-Alkylamino-benzaldehyde (нем.) // Chemische Berichte. — 1927. — Bd. 60, Nr. 1. — S. 119–122. — doi:10.1002/cber.19270600118.
# ↑ Campaigne E., Archer W. L. Formylation of dimethylaniline (англ.) // Org. Syn.. — 1953. — No. 33. — P. 27.
# ↑ Meth-Cohn O., Stanforth S. P. Comp. (англ.) // Org. Syn.. — 1991. — No. 2. — P. 777–794.
# ↑ Перейти обратно:1 2 Курц А Л., Ливанцов М. В., Ливанцова Л. И. 3.5.6б. Реакция Вильсмейера — Хаака. Дата обращения: 27 июня 2013.
# ↑ Jones, G.; Stanforth. (англ.) // Organic Reactions. — 2000. — No. 56. — P. 355. — doi:10.1002/0471264180.or056.02.
Ştaudinger reaksiyası

**Ştaudinger reaksiyası** — 1919-cu ildə German Ştaudinger tərəfindən kəşf edilmiş, azidlərin və fosfinlərin (və ya fosfitlərin) qarşılıqlı təsiri ilə fosfazenlərin (iminofosforanlar) sintezi üçün bir üsuldur [1] [2]:

:: R3P + R'N3 \to R3P=NR' + N2

Reaksiya nəticəsində əmələ gələn fosfazenlər sonrakı transformasiyalara daxil edilir. Beləliklə, amin və fosfin oksidin əmələ gəlməsinə səbəb olan fosfazenlərin hidrolizi, azidlərin aminlərə reduksiya olunması üçün bir metod kimi istifadə olunur (Ştaudinger reduksiyası):
:: \mathsf{R_3P\text{=}NR^1 + H_2O \rightarrow R^1NH_2 + R_3P\text{=}O}

Fosfazenlərin karbonil birləşmələri ilə qarşılıqlı təsiri iminlərin sintezi üçün bir metod kimi istifadə olunur (Ştaudingerə görə iminasiya):
:: \mathsf{R_3P\text{=}NR^1 + R^2_2CO \rightarrow R^2_2C\text{=}NR^1 + R_3P\text{=}O},

İzosiyanatlar bir karbonil komponenti olaraq istifadə edildikdə, bu imitasiya karbodiimidlərin meydana gəlməsinə səbəb olur:

:: R3P=NR1 + R2N=C=O \to R2N=C=NR1 + R3PO

## Reaksiya mexanizmi
Reaksiya, fosfazidin əmələ gəlməsi ilə azid qrupunun son azot atomuna fosfinin nükleofil əlavə edilməsinə əsaslanır. Tsiklik bir aralıq əmələ gəldikdən və molekulyar azot məhv edildikdən sonra azin-ilid şəklində yük ayrılması ilə təqdim edilə bilən iminofosforan əmələ gəlir.

## Modifikasiya
2000-ci ildə K. Bertozzi qrupu, Ştaudinger reaksiyasının dəyişdirilməsini təklif etdi: [3], burada elektrofil tələ istifadə edildi , belə ki, amid və fosfin oksid əmələ gəlməsi ilə bir aza-ilid aralıq maddə kimi bir karbon turşusunun metil efiri əmələ gəlir. Adi Staudinger reaksiyasından fərqli olaraq, bu vəziyyətdə hər iki məhsul kovalent şəkildə əlaqələndirilir; bu səbəbdən bu modifikasiya "Staudingerligation" adlanır və kimyəvi biologiyada geniş istifadə olunur [4].

## Mənbə
# StaudingerH., Meyer J. Über neue organische Phosphorverbindungen III. Phosphinmethylenderivate und Phosphinimine. (нем.) // Helv. Chem. Acta. — 1919. — Bd. 2, H. 1. — S. 635–646. — doi:10.1002/hlca.19190020164.
# ↑ Gololobov Yu. G., Zhmurova I. N., Kasukhin L. F. Sixty years of Staudingerreaction (англ.) // Tetrahedron. — 1981. — Vol. 37, iss. 3. — P. 437–472. — doi:10.1016/S0040–4020(01)92417 — # Saxon E., Bertozzi C. R. Cell Surface Engineering by a Modified StaudingerReaction (англ.) // Science. — 2000. — Vol. 287, iss. 5460. — P. 2007–2010. — doi:10.1126/science.287.5460.2007.
# ↑ Schilling C. I., Jung N., Biskup M., Schepers U., Stefan Brase S. Bioconjugation via azide–Staudingerligation: an overview (англ.) // Chem. Soc. Rev. — 2011. — Vol. 40. — P. 4840–4871. — doi:10.1039/c0cs00123f.
Rufabqo şəlalələri

**Böyük Rufabqo çayı şəlalələri** — Adıge Respublikasının Maykop rayonu ərazisində yerləşən kaskad şəlalələr. Şəlalələr Kamennomostki qəsəbəsinin 2 km-də, Belaya çayının yuxarı axarlarında yerləşir. 

## Ekskursiya marşrutu
«Qız hörükləri» şəlaləsinə kimi çay dərəsi boyu ekskursiya marşrutu üçün xüsusi şərait yaradılıb. Böyük Rufabqo çayının mənsəbindən piyadalar üçün dəmir körpü mövcuddur. Onun yaxınlığında avtomobil dayanacağı var. Körpüdən keçid pulludur. Şəlaləni pul ödəmədən görmək istəyənlər Kamennomostski qəsəbəsindən Belaya çayının sol sahili boyu piyada yolla gedə bilər. Bu yolda onlar həm də başqa görməli yerləri də görə bilirlər: Türk bazarı, Qədim çərkəz bağı və Skvoznaya mağarası.

Kaskad şəlalələrin birincisi olan «Üç qardaş» haqqında demək olar ki, çoxlarının məlumatı yoxdur. Şəlalə yol kənarında kənarda yerləşir və əksər turistlər ondan yan keçirlər. Dərə kənarında yerləşən şəlalənin suyu bir başa Belaya çayına tökülür.

İkinci şəlalə  «Şəs-küy» adlanır və səsi doğrudan da uzaqdan eşidilir. Təxmini hündürlüyü 6 metrdən çoxdur. Su şəlalənin dibində kasa formalı relyef yaradıb. Şəlaləyə düşmək üçün xüsusi metal pilləkənlər inşa edilib.

Daha sonra «Kaskad», «Rufabqonun ürəyi» və «Qız hörükləri» şəlaləsi gəlir.

Çay yatağı boyu irili xırdalı 16 şəlalə mövcuddur. Şəlalələrdən başqa çoxlu astanalar var. Daha yuxarda olan şəlalələrə turistlərin çoxu xüsusi marşrut yolu olmadığından getmirlər. «Qız hörükləri» şəlaləsindən sonra «Daş tökülən», «Sevgi kasası» və «Lelkin» şəlalələri gəlir.

Adları çəkilən şəlalələr içində ən hündürü «Qız hörükləri»dir. Şəlalənin suyu 15 metr hündürlükdən ensiz şırnaqla yerə tökülür. Suyun töküldüyü yerdə eni 10 metr, dərinliyi 2 metr olan göl yaranıb. Məhs kasa formalı ərazidən su çox zəif axır.

«Quru» və «Möhtəşəm» şəlalələrinin hündürlüyü müvafiq olaraq 20 və 15 metrdir. Marşrutu davam etmək üçün artıq yetərincə peşəkar alpinist alətlərinə ehtiyac var.

## İstinadlar
Böyük Azau buzlağı

**Böyük Azau**  və ya **Baksan**  — Elbrus dağının cənub yamacında, eləcə də Xotuitau silsiləsinin şərq yamacında yerləşən buzlaq. Xotuitau silsiləsi Elbrus dağını Böyük Qafqaz silsiləsi ilə birləşdirir. Böyük Azau buzlağından şərqdə Kiçik Azau buzlağı yerləşir. Hər iki buzlaq Baksan və ya Azau dərəsinə aiddir. Ümumən bu bölgədə 23 buzlaq mövcuddur. Bunlardan 17 buzlaq böyük olub birinci kateqoriyaya daxildir.

Buzlaq əsas 4 qoldan ibarətdir. Bunlardan ikisi öz başlanğıcını Elbrus dağından götürür, digəri Xoti-Tau dağından, sonuncu qol isə öz başlağıcını buzlağı sağdan əhatə edən dağlardan götürür. Bundan əlavə buzlağa müxtəlif tərəflərdən buz axınları birləşir. Bu xüsusiyyətə görə Böyük Azau İsveçrənin Mer-de-Qlas və Aleç buzlaqlarını xatırladır. Böyük Azau buzlaqların birinci kateqoriyasına daxili olub üzərində morenlər aydınca görsənir.

Əvvəllər Azau buzlağını Xoti-Tau dağından enən buzlağın hissəsi hesab edirdilər. Məhs bu dağ geniş buzlaq ərazisinə malikdir. Buzlağın sol tərəfindəki yan morenlər bir neçə yüksək və parelel olan lava parçalarından, eləcə də digər dağ süxurlardan ibarətdir. Buzlağın sağ tərəfinin orta və aşağı hissələri dik qayalara dayanır. O üzdən morenlərin eni bir neçə metrə bərabərdir.

1849-cu ildə Böyük Azau buzlağı 2241 metr hündürlükdə qurtarırdı. Bu ərazi artıq meşə zolağına uyğun gəlir. Bölgədə yüzlərcə şam ağacları buzlağın təsiri nəticəsində məhv olmuş və qalıqları morenlərlə birlikdə səthdə qalmışdır. Digərləri isə buz kütləsinin təsirindən donaraq məhv olmuşdur.

XIX əsrin 70-ci illərində buzlaq artıq 2327 metr yüksəklikdə bitirdi. 1881-ci ildə isə onun bitmə sərhəddi daha da yüksəkdən keçirdi. Məhs bu sərhəd 1849-cu ildə şam ağaclarının məhv edilmə ərazisindən 200-600 metr yüksəkdə idi. Son illərdə Azau buzlağından ölü buz kütləsi ayrılmış və ərimək üzrədir.

## Ədəbiyyat

* Динник, «Современные и древние ледники Кавказа» («Зап. Кав. Отд. И. Р. Г. Общ.», XIV, 1890, стр. 387—388);
* Динник, «Горы и ущелья Терской области» (ibid., XIII, 1884);
* Салацкий, «Очерк орографии и геологии Кавказа» (ibid., VII, 1866).

## İstinadlar
Linqvistik antropologiya

**Linqvistik antropologiya** — dilin sosial həyata təsirini öyrənən fənlərarası bir elm sahəsi olub, Antropologiyanın mühüm bir qoludur. Ölməkdə olan dilləri sənədləşdirməklə öz fəaliyyətinə başlamışdır. Dilin quruluşu ilə istifadəsinin hər tərəfini əhatə edəcək bir formada son 100 ildə böyümüşdür.

Linqvistik antropologiya, dilin ünsiyyəti necə formalaşdırdığını, sosial identiklik ilə qrup üzvlüyünün necə tənzimlədiyini, müştərək mədəni inancları və ideologiyanı necə təşkil etdiyini və sosial və təbii dünyanın müştərək mədəni təmsilini necə inkişaf etdirdiyini tədqiq edir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* Ahearn, Laura M. 2011. *Living Language: An Introduction to Linguistic Anthropology*. Malden, MA: Wiley-Blackwell.
* Blount, Ben G. ed. 1995. *Language, Culture, and Society: A Book of Readings*. Prospect Heights, IL: Waveland.
* Bonvillain, Nancy. 1993. *Language, culture, and communication: The meaning of messages*. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
* Brenneis, Donald; and Ronald K. S. Macaulay. 1996. *The matrix of language: Contemporary linguistic anthropology*. Boulder: Westview.
* Duranti, Alessandro. 1997. *Linguistic Anthropology*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Duranti, Alessandro. ed. 2001. *Linguistic Anthropology: A Reader*. Malden, MA: Blackwell.
* Giglioli, Pier Paolo. 1972. *Language and social context: Selected readings*. Middlesex: Penguin Books.
* Salzmann, Zdenek, James Stanlaw and Nobuko Adachi. 2012. *Language, culture, & society*. Westview Press.
* Johann Gottfried Herder, *Treatise on the Origin of Language*, 1772
* Wilhelm von Humboldt, *On Language: On the Diversity of Human Language Construction and its Influence on the Mental Development of the Human Species*, 1836
* Edward Sapir, *Language: An Introduction to the Study of Speech*, 1921
* Benjamin Lee Whorf, *Language, Thought and Reality*, 1956 (published posthumously)
* Roman Jakobson, *On Linguistic Aspects of Translation*, 1959
* Lev Vygotsky, *Thought and Language*, 1962
* Kenneth Lee Pike, *Language in Relation to a Unified Theory of the Structure of Human Behaviour*, 1967
* Dell Hymes, *Foundations in Sociolinguistics: An Ethnographic Approach*, 1974
* Penny B. Brown & Stephen Levinson Politeness: some Universals in Language Use. (1978) 1987
* John J. Gumperz  Discourse Strategies, 1982.
* Robert M. W. Dixon, *The Rise and Fall of Languages*, 1997
* Guy Deutscher (linguist), *The Unfolding of Language: The Evolution of Mankind's Greatest Invention*, 2005

## Xarici keçidlər

*Society for Linguistic Anthropology – downloadable publications of authors cited in the article
*Alessandro Duranti's publications
*Joel Kuipers' publications
*Elinor Ochs' publications
*Bambi Schieffelin's publications
*James Wilce's publications
The Jurgen Trabant Wilhelm von Humboldt Lectures (7hrs)
* https://webtv.univ-rouen.fr/permalink/c1253a18f7e5ecnge8dp/
Müslim Qakayev

**Hüseyn Qakayev** () — İkinci Çeçen müharibəsinin ən barışmaz komandirlərindən biri, separatçı, Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin briqada generalı, 1994–1996 və 1999–2013-cü illərdə Çeçenistan ərazisində federal qüvvələrlə çeçen separatçıları arasında baş vermiş döyüşlərin iştirakçısı. Qafqaz Əmirliyi Vilayət Noxçiyço Silahlı Qüvvələrinin Şərq Cəbhəsi Şali sektorunun komandir müavini olur (2007-ci ilin may ayından). Bu zaman müavin vəzifəsinə böyük qardaşı Hüseyn təyin edilir. Qafqaz Əmirliyi Vilayət Noxçiyçonun quruluşu yenidən təşkil edildikdən sonra Vilayət Noxçiyçonun Şərq Cəbhəsindəki Şali sektorunun əmiri (komandiri) vəzifəsinə təsdiqlənir.

## Bioqrafiyası
24 aprel 1973-cü ildə Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası, Naurski rayonu, Kalinovskaya kəndində anadan olmuşdur.

Hüseyn və Müslin Qakayevlər altı qardaşından sonuncusudurlar. Camalay, Səid-Usman, Xasan və Rizvan Qakayevlə iki müharibə zamanı öldürülmüşdür. Qakaev qardaşları uzun müddət ən "barışmaz" səhra komandirləri hesab olunurdu.

Müslimdə "Dunqa" təqəbi ilə tanınmışdır. Bir versiyaya görə bu ləqəbi ona futbolu çox sevən və oğullarını futbolçu kimi görmək istəyən atası Vaxa Qakayev vermişdir. Qakayevlərin dəstəsi əlli yaraqlıdan ibarət olmuşdur.

Müslim intiharçıların təlimi ilə məşğul olduğu etibarlı şəkildə məlumdur. 2009-cu ildə bir video mesajında qardaşı ilə birlikdə sektorundan olan 20 şəhidin hücumlara hazır olduğunu söyləyir. Çeçenistanın güc strukturlarının nümayəndəsinin dediyi kimi, "Müslim Qakayev bir neçə il silahlıların düşərgəsində güc strukturlarının agenti olur". 11 avqust 2009-cu ildə təhlükəsizlik qüvvələri Qakayevin Şali sektoru tərəfindən 20 kamikadze hazırlamasına dair video açıqlaması ilə əlaqədar müqaviləyə xitam verir. Ramzan Kadırov hüquq-mühafizə orqanlarına Qakayevləri ən qısa zamanda tapmağı və yerindəcə məhv etməyi vəzifəsi olaraq qoyur.

Çeçenistan Daxili İşlər Naziri Ruslan Alxanov 2010-cu ilin əvvəlindəki əsas hədəflər arasında bunları deyir: .

2012-ci ilin sentyabr ayının üçüncü ongünlüyündə Çeçenistan təhlükəsizlik qüvvələri Vedeno rayonunun meşələrində kiçik Qakayev üçün uzun və aramsız bir ova başlayır. Lakin xüsusi əməliyyat onun silahlıların təqibindən qaçması ilə nəticələnir.
24 yanvar 2013-cü ildə Çeçenistan Respublikasının Vedeno rayonu ərazisində keçirilən xüsusi əməliyyat zamanı, Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Müslim Qakayev və qardaşı Hüseyn də daxil olmaqla 12 silahlı öldürülür. Daha sonra Qakayevlərin ölümü çeçen yaraqlıları tərəfindən təsdiqlənir.

## İstinadlar
Məhəmməd Uzuyev

**Məhəmməd Uzuyev** (*rus. Uzuyev, Məhəmməd Yəhyayeviç*; d. 1917, İtum-Kali — ö. 22 iyun, 1941, Brest qalası) — çeçen, Fəhlə-Kəndli Qırmızı Ordusunun baş serjantı, Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı, 6-cı atıcı Orlovski Qırmızı Bayraq diviziyasının 333-cü atıcı alayının tədris taqımı komandirinin müavini, Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (1996-cı ildə, ölümündən sonra).

## Həyatı
1917-ci ildə Ter vilayətinin Çeçen dairəsinin İtum-Kali kəndində (hazırda isə Çeçenistan Respublikasının İltum-Kali rayonu) anadan olub. 1937-ci ildə Qroznı Neft İnstitutunun işçi fakültəsini bitirib. ÜKP (b) İtum-Kali raykomunda işləyib.

1940-cı ildə Brestdə Qırmızı Ordu sıralarında, Belarus Xüsusi hərbi dairəsinin 6-cı atıcı diviziyasında xidmətə başlayıb. Kiçik Komanda heyətində alay məktəbini başa vurub. 333-cü atıcı alayının tədris taqımının komandir müavini təyin edilib.

22 iyun 1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsi başladı. 333-cü alayın kazarmaları Terespol qapıları ətrafında yerləşirdi. Bu alay düşmənin hücumuna məruz qalan ilk qüvvə oldu. Müharibənin ilk günü almanlar qalaya daxil oldular, Məhəmməd Uzuyev qumbaranı özünə bağlayaraq düşmən önünə atdı.

19 fevral 1996-cı ildə Məhəmməd Yəhyayeviç Uzuyev Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı adına layiq görüldü.

## Xatirəsi
* Onun adı Brest qalası müdafiəçiləri memorialında əbədiləşdirilib.
* Arqun sərhəd dəstəsinin "Xaçaroy-Ekx" zastavası Məhəmməd Uzuyevin adını daşıyır.
* Qroznıda və İtum-Kalidə onun adını daşıyan küçələr var.

## Ədəbiyyat
* *Гешаев М. Б.* Знаменитые чеченцы. — Гр.: Седа, 1999. — Т. 1. — С. 320–349. — 644 с. — 2000 nüsxə.

## İstinadlar
Zümrüd Xanmaqomedova

**Zümrüd Xanmaqomedova** () — Tabasaran şairi və müəllimi, ali təhsil alan ilk qadın, eyni zamanda ilk tabasaranlı şairə.
## Bioqrafiyası
1915-ci ildə Dağıstan vilayəti, Xiv rayonu, Kondik kəndində anadan olmuşdur. Ən böyük alim-tarixçi, inqilabdan öncəki Dağıstan maarifçisi Mirzə Həsən Əlqədarinin nəvəsidir. Rus zabiti olan atası Hacı-Kurban (1877-1938) 1937-ci ildə tutulur və 1938-ci ildə güllələnir. Ölümündən bir müddət sonra isə ona bəraət verilir. Qardaşı Beydullah Xanmaqomedov (1927-1997) filologiya elmləri doktoru, professor, əməkdar müəllim və elm xadimi, görkəmli dilçi, Tabasaran dili üzrə tanınmış mütəxəssis olmuşdur.

Xalça texnikumu ləğv edildikdən sonra, 19 yaşında Dərbənd müəllimlər məktəbinə daxil olur. Sonra Xiv məktəbində ibtidai sinif müəllimi işləyir, burada ona riyaziyyat və fizika müəllimliyi həvalə olunur.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Zümrüd 1948-ci ildə uğurla bitirdiyi Mahaçqala şəhərindəki Fizika və Riyaziyyat fakültəsinin Pedaqoji İnstitutuna daxil olur. Məzun olduqdan sonra məktəbə riyaziyyat, fizika və astronomiya müəllimi olaraq qayıdır. 1953-cü ildə Dərbənd şəhərindəki pedaqoji məktəbə işə düzəlir və burada təqaüdə çıxana qədər çalışır.

2001-ci ildə, 86 yaşında dünyasını dəyişir.

## Yaradıcılığı
Ana, Vətən haqqında bir çox lirik şeirlər və əsərlər yazmışdır. XX əsin 40-cı illərdən bu günə qədər ədəbi antologiyalarda, “Tabasarandin nurar”, “Oktyabrin akv” qəzetlərində və “Dağıstan qadını” jurnalında nəşr edilmişdir.
## Xatirəsinin yad olunması
18 mart 2015-ci ildə Rəsul Həmzətov adına Dağıstan Respublikası Milli Kitabxanasının konfrans salonunda yerli tarix və milli ədəbiyyat və milli biblioqrafiya şöbəsinin təşkilatçılığı ilə hazırlanan "İşvər" ("Qızıl") kitabının təqdimatı baş tutur. Tədbir üçün Zumrud Xanmaqomedovanın anadan olmasının 100 illiyinə həsr olunmuş "Bacarıqla toxunmuş xalça" kitab sərgisi təşkil edilir. Tədbirə şairlər, yazıçılar, məktəblilər, tələbələr və Tabasaran ziyalıları dəvət olunmuşdur. Filologiya elmləri doktoru Vəli Mirzəbəyoviç Zaqirov, Tabasaran rayonu ağsaqqallar şurasının sədri Qədir Qurbanov, şair Bağır Rəcəbov, professor və tarixçi Maqomed Həsənov çıxış edərək "İşvər" kitabının müəllifi haqqında çoxlu xoş sözlər söyləmişlər. Dərbənd Pedaqoji Kollecinin tələbələri Zümrüd Xanmaqomedovanın şeirlərini əzbərləyib səsləndirdilər. Tədbirdə şair Şahvələd Şahmərdanov, şair Elmira Aşurbəyova, Pedaqoji İnstitutun əməkdaşı Şirinat Beqlerova və bir çox başqaları çıxış etmişdir.

## İstinadlar
Ali Məhəmməd piri (Camaldın)

**Ali Məhəmməd piri** — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Camaldın kəndinin təqribən 4,5&nbsp;km şimal-şərqində yüksək dağın qərb tərəfində ziyarətgah.

Culfa rayonunun Camaldın kəndindən 4'5&nbsp;km şimal-şərqdə köhnə qəbrstanlıq təpəliyində Ali Məhəmməd piri vardır. Pirin yaranma tarixi XII əsrə aid edilir. Camaldın (Cəmaləddin) kəndi Culfa şəhərindən 18&nbsp;km məsafədə Əlincə çayının sol sahilində yerləşir.

Sovet hakimiyyəti dövründə kolxoz ambarı olmuş qədim məscid binası, son illərdə bərpa olaraq mömünlərin ixtiyarına verilmişdir. Ali Məhəmməd piri 8x5 metr ölçüsündə daş hörgülü kiçik binadan ibarətdir. Orada üç məzar yeri vardır ki, biri həyətdə, ikisi isə otaqdadır. Həyətdəki məzar əvvəllər çoban olmuş mücövür Səfəralı kişiyə aid olduğu ehtimal edilir. Binanın içərisindəki qara örtüklü məzar isə pir sahibi Aliməhəmmədin qəbridir. Pirin həyətindən çeşmə çıxır. Orada ziyarətçilər üçün lazım olan avadanlıqlar qoyulmuşdur. Pirin ərazisindəki köhnə qəbrstanlıqda qoç şəkilli daşdan yonulmuş məzar yerləri, yaxınlıqda isə 40–50 min il əvvəlin yaşayış məskəni olan mağara qalmaqdadır.

## İstinadlar
Frayburq FK

**Frayburq** () — 1904-cü ildə yaranmış, Frayburq-im-Braysqau şəhərindən olan alman peşəkar futbol klubu.

Müasir dövrdə, 1991 -ci ildən 2007 -ci ilə qədər (17 il), komandanı Volker Finke çalışdırmışdı və bu, bir klubda məşqçiliyin davamlılığı ilə bağlı Almaniya peşəkar futbolunun rekordudur. Finke dövründə, klub iki dəfə UEFA Kubokunda mübarizə etmək hüququ qazanaraq tarixinin ən böyük uğurunu qazanmışdır.
Samson Pirtsxalava

**Samson Georgiyeviç Pirtsxalava** (, )) — gürcü siyasətçisi, Gürcüstan Təsis Məclisinin üzvü (1919–1921).

## Həyatı

Samson Pirtsxalava Georgi Pirtsxalava və Barbala Çirqadzenin ailəsində anadan olmuşdur. Oxumağı və yazmağı böyük qardaşlarından, sonra yerli kilsənin dekonundan öyrənmişdi. Xoni şəhərində iki illik məktəbi,1893-cü ildə Kutaisi klassik gimnaziyasını, 1898-ci ildə Sankt-Peterburq İmperator Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib. Sankt-Peterburqda olarkən gürcü diasporunun fəalları İvane Cavaxişvili, Zurab Avalişvili, Qriqol Rtsxiladze, İosif Barataşvili, Arçil Djordjadze, İlya Nakaşidze və Luarsab Andronikaşvili ilə dostluq münasibətləri qurdu.

1893-cü ildən ədəbi yaradıcılıqla məşğul olur. 1901–1902-ci illərdə "İveriya" qəzeti ilə əməkdaşlıq etmişdir. Yazıları "Kalami" (qələm) və "Sitkva" (söz) təxəllüsləri ilə nəşr edilmişdir.

Gürcüstan Sosialist-Federalist Partiyasının qurucularından biri (1901) və rəhbəri, "Qlexi" qəzetinin ("Krestianin", 1906) qurucularından və redaktorlarından biri idi. 1902–1910-cu illərdə fəaliyyət göstərmiş Elmin Təşviqi Cəmiyyətinin katibi olub. 1908-ci ildə Akaki Tseretelinin yubiley komitəsinin katibi seçildi. 1910-cu ildə Tverə sürgün edildi, 1913-cü ildə geri qayıtdı. 1917–1921-ci illərdə Xalq qəzetinə rəhbərlik edib.

İlya Çavçavadze, Kraliça Tamara, qədim Mesxetiya, Gürcüstanın qədim tarixi haqqında tarixi əsərlərin müəllifidir. 1907-ci ildə İlya Çavçavadzenin haqqında toplunun müəllifi olub.

1917–1919-cu illərdə Gürcüstan Milli Şurasının, 1919–1921-ci illərdə Gürcüstan Təsis Məclisinin üzvü olub. 26 may 1918-ci ildə Gürcüstanın İstiqlal Bəyannaməsini imzalayır.

Gürcüstanın sovetləşməsindən sonra (1921-ci ilin fevral-martı) ölkədən mühacirət edir, 1922–1946-cı illərdə Fransada yaşayır. Fransada ictimai, siyasi və jurnalist fəaliyyətləri ilə məşğul olur.

Samson Pirtsxalava 1946-cı ildə Vətəninə geri qayıdır.

Samson Pirtsxalava 1951-ci ildə "anti-sovet elementi" ünsürü adı ilə həbs edilir. Elə həmin il dekabrın 25-də Orta Asiyaya sürgün edilir.1952-ci ildə sürgündə vəfat edir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* სიდამონიძე უ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, გვ. 332, თბ., 1986 წელი.

## Xarici keçidlər
* 
* საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918–1921)
* სამსონ გიორგის ძე ფირცხალავა
Tobot şəlaləsi

**Tobot (Xunzax)** — Dağıstan Respublikasında, eyni adlı çayda yerləşən şəlalə. 

## Ümumi məlumat
Tobot şəlaləsi Xunzax yayalasında, Xunzax rayonunun  Xunzax kəndindən 1 km şimal-şərqdə yerləşir. Şəlalənin 500 metrliyində Xunzax qalası var. 

Maqomed Eldarovun məlumatına görə Tobot şəlaləsinin hündürlüyü — 70 metrdir. Görkəmli azərbaycanlı alim, coğrafiyaçı Qasım Gülün fikirlərinə görə isə şəlalənin hündürlüyü 100 metrdir. 1985-ci ildə geodeziyaçılıarı kanyonda apardığı ölçmə işlərinə əsasən şəlalənin hündürlüyü 50 metr müəyyən olundu. Belə nəticəyə səbəb su damcısının ilk və son düşmə nöqtəsinin fərqli metodlarla müəyyənləşdirməsi idi.Tobot şəlaləsi eyni adlı Tobot çayı üzərində yerləşib Solotlin kanyonuna daxildir. Şəlalə yaxınlığında çayın orta illik su sərfi 1,05 kub.m/saniyədir. Çayın su toplayıcı sahəsi 63,1 km²-dir.

Şəlalə il boyu bol sulu olmur. Su əsasən may-iyun aylarında çoxalır. Buna səbəb qarın əriməsi və yağıntıların bol düşməsidir. İlin soyuq aylarında şəlalə donur və böyük buz sütunu formalaşır. Sütünun daxilində çox vaxt oyuq meydana gəlir.

Bir çox ədəbiyyatlarda və digər mənbələrdə şəlalənin adı  Xunzax kimi göstərilir. Tanınmış dağıstan ölkəşünası B.Hacıyev isə şəlaləni başqa cür adlandırır - «Arani şəlaləsi». Arani şəlaləyə yaxın olan digər avar kəndidir. Tobot şəlaləsi Dağıstanın populyar ekskursiya obyektlərindən biri hesab olunur. 2020-ci ildə keçirilən «Маршруты России – 2020» müsabiqəsində Tobot şəlaləsi də daxil olmaqla «Rasul Həmzətovun doğma yuvasına səyahət» marşrutu «Etnoqrafik marşrut» nominasiyası üzrə qalib olmuşdur.

## Tarixi
Tobolt şəlaləsi haqqında ilk məlumat XIX əsrin ilk yarılarına təsadüf edir. Rus yazıçısı və səyyahı Yakov İvanoviç özünün «1837-ci ildə Qafqaz ekspedisiyası zamanı avarlar haqqında» qeydlərində göstərir ki şəlalə Dağıstan ərazisində mövcud şəlalələrin içində ən hündürüdür.

## Şəlalə bədii ədəbiyyatda
Tanınmış avar şairi Rəsul Həmzətov özünün "Mənim Dağıstanım" kitabında doğulduğu yeri təsvir edərək şəlalə haqqında qısa sətirlər yazmışdır:

## İstinadlar
Manaf Şamxalov

**Manaf Şamxalov** () — Sovet, Tabasaran şairi və yazıçısı. Üstəlik tərcüməçi və dramaturq olaraq da tanınır.

## Bioqrafiya
15 iyun 1915-ci ildə kasıb bir kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini doğulduğu məktəbdə alır. Dərbənd pedaqoji işçilər fakültəsini bitirir. Komsomol və partiya vəzifələrində çalışır, Pskov şəhərinin atçılıq eskadriyası qəzetinin ilk redaktoru olur, "Svet Oktyabrya" rayon qəzetinin redaksiyasında fəaliyyət göstərir. 1940-cı ildə Bolşeviklərin Ümumittifaq Kommunist Partiyasına üzv olur. 1955-ci ildə rayon partiya məktəbini bitirmişdir.

1959-cu ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur. Manaf Şamxalov 1974-cü ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıсılığı
1932-ci ildən rayon qəzetində dərc olunur. İlk kitabı olan "Vətən uğrunda, Azadlıq üçün" (şeirlər və hekayələr toplusu) 1944-cü ildə nəşr edilmişdir. Həvəskar qruplar tərəfindən səhnələşdirilən bir neçə pyesin müəllifidir. 1958-ci ildə "Çıraq çayının vadisində", "Çağırışda" və "Dövrün cücərtiləri" roman-trilogiyası nəşr olunur.  M. Şamxalovanın bir neçə pyesi vardır. 

Aleksandr Puşkin, Süleyman Stalski, Berdi Kerbabayevin əsərlərini Tabasaran dilinə tərcümə etmişdir.

Tabasaran ədəbiyyatının qurucularından biri sayılır, əsərləri ədəbi tabasaran dilinin formalaşmasında müəyyən rol oynamışdır. Onun nəsri Dağıstanda Sovet hakimiyyəti uğrunda mübarizlərin ideallaşdırılmış obrazlarının yaradılması, yeni bir həyatın qurulması, sosializm ideyalarını təbliğ etmək istəyi ilə xarakterizə olunur. Tabasaran ədəbiyyatında "bir insanın xarici mühitə girməsi" problemini izah edən ilk şəxs olur. Mixail Şoloxov və Nikolay Ostrovskinin bədii və estetik ənənələrinin Manaf Şamxalovun yaradıcılığına təsiri izlənilir.

## Mükafatları
Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanına layiq görülmüşdür.
## Tənqid
Manaf Şamxalovun roman və hekayələrinin dezavantajları arasında böyük sosial qarşıdurmaların olmaması, mətnin gündəlik təsvirlərlə çox yüklənməsi və az əhəmiyyəti olan dialoqların olmasıdır.

## Xatirəsi
1996-cı ildə Manaf Şamxalovun adı Xiv kəndi orta məktəbinə verilmişdir. 
## İstinadlar
Beydullah Xanmaqomedov

**Beydullah Xanmaqomedov** ( — Sovet və rus dilçisi, qafqazşünas, Tabasaran dili üzrə mütəxəssis, Tabasaran dili dərsliklərinin və lüğətlərinin müəllifi, dünya ədəbiyyatı əsərlərinin Tabasaran dilinə tərcüməçisi. 
## Bioqrafiyası
1927-ci ildə Xiv rayonunun Kondik kəndində tabasaranlı və ləzgi ailəsində anadan olmuşdur. Ata babası Cənubi Dağıstanda məşhur bir torpaq sahibi olan Hacı-Kutaya Xiv rayonunun ən varlı şəxsi olur. Ana babası isə tarixçi, filosof, şair və pedaqoq Mirzə Həsən Əlqədari olmuşdur.

Xiv orta məktəbini bitirdikdən sonra, 1942-1945 -ci illərdə rayon torpaq şöbəsində əlavə işçi, sonra Xiv rayonunda heyvandarlıq texnikisi vəzifəsində çalışmışdır. 1945-ci ildə Pedaqoji İnstitutun Dil və Ədəbiyyat Fakültəsinə daxil olur. İnstitutu bitirdikdən sonra Tabasaran rayonunun Tinit orta məktəbinə rus dili və ədəbiyyatı müəllimi, 1952-ci ildə isə Xiv orta məktəbinə göndərilir. 1953-54-cü illərdə Təhsil və Gənclər Siyasəti Nazirliyinin dəvəti ilə Daquçpedqizdə Tabasaran dilinin redaktoru işləmişdir. Sonra SSRİ Elmlər Akademiyası Dilçilik İnstitutunda aspiranturanı bitirmişdir.

1958-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyası Dilçilik İnstitutunda "Tabasaran dilinin deklensiya sistemi ləzgi və agul dillərinin azalma sistemləri ilə müqayisədə" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Dissertasiyanı müdafiə etdikdən sonra 1972-ci ilə qədər Taxo-Qodi adına Pedaqoji Elmi-Tədqiqat İnstitutunun ana dilləri sektorunda, o cümlədən 1972-ci ilə qədər ana dillər sektorundan məsul vəzifələrində çalışmışdır. 1970-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyası Dilçilik İnstitutunda "Tabasaran dilinin sintaksisi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir və "Tabasaran dilinin sintaksisinə dair oçerklər" kitabını nəşr etdirir.

1972-1983-cü illərdə Dağıstan Dövlət Texniki Universitetinin rus və xarici dillər kafedrasının dekanı olur.

1984-1999-cu illərdə Dağıstan Elmi Mərkəzinin Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət İnstitutunda çalışır və burada tabasaran dili ilə bağlı araşdırmalarını davam etdirir.
## Ailəsi
Atası - Hacı-Kurban Xanmaqomedov (1877-1938), rus zabiti, 1937-ci ildə həbs edilmiş, 1938-ci ildə isə güllələnmişdir. Ölümündən sonra ona bəaraət verilmişdir.

Böyük qardaşı - Ömər Xanmaqomedov (1901-1976), mühəndis, Vətəndaş və Böyük Vətən müharibələrinin iştirakçısı.

Əmisi uşaqları - sənətşünas Səlim Xanmaqomedov  və ədəbiyyatşünas Marietta Çudakova.

Böyük qardaşı – Əsədulla Xanmaqomedov (1911-1974), Tabasaran yazıçısı.

Böyük bacısı – Zümrüd Xanmaqomedova (1915-2001), Tabasaran şairi və ali təhsil alan ilk tabasaranlı qadın.

## İstinadlar
3Racha

**3RACHA** ()-Cənubi Koreyalı hip-hop və musiqi prodüseri üçlüyü. Üzvləri Ban Çan (CB97), So Çanbin (SpearB) və Han Çison (J.one)-dur. Hər üçü Cənubi Koreyanın Stray Kids qrupunun üzvləridir və qrupun musiqi prodüserləri kimi çıxış edirlər.3Racha, Stray Kids -in demək olar ki, bütün mahnılarını JYP Entertainment ilə birlikdə istehsal etmişdir.

## Üzvlər

## Tarixçə
### 2017
3racha, 2016-cı ilin sonlarında quruldu. 18 yanvar 2017-ci ildə üçlük yeddi mahnının daxil olduğu SoundCloud xidmətinə ilk J: / 2017 / mixtape mahnılarını buraxdılar. İlk EP, 3Days -ın yayımlanmasından əvvəl, 3racha -nın JYP Entertainment -in reallıq serialı Stray Kids -in bir hissəsi olacağı açıqlandı. Proqram zamanı üçlük ayrı -ayrı single buraxdı və proqramın son günü, 20 dekabr 2017-ci ildə, üçlüyün əvvəlki mahnılarını özündə birləşdirən EP Horizon yayımlandı.

### 2018
2018-ci ilin yanvar ayında 3racha, qrupun ilk ildönümünü qeyd edən Stray Kids-in debüt əvvəli Mixtape EP-dən ibarət "Start Line" adlı sinqlını buraxdı. Mahnıları Stray Kids ifa edirdi. 3racha, həmçinin Stray Kids-in I Am Not minialbomunun sözlərini və bəstəsini yazdı.

3racha da aşağıdakı iki EP -ni daha sonra söylədi və yazdı: I Am Who və I Am You.

### 2019
3racha Stray Kids -in dördüncü EP-si Clé 1: Miroh-u, 25 mart 2019-cu ildə nəşr etdi. Eyni zamanda 2019-cu ilin iyun ayında çıxan Stray Kids-in ilk xüsusi albomu Clé 2: Yellow Wood -un sözləri və bəstəsi onlara aiddir .

Üçlü, Stray Kids -in beşinci EP Clé: Levanter-i 2019-cu ilin dekabrında yayımlandı.

### 2020
Yanvarın 18 -də 3Racha, üçüncü ildönümünü qeyd etmək üçün "Carpe Diem" mahnısını buraxdı.

Üçlü, Stray Kids-in ilk tammetrajlı studiya albomu olan Go 生-nu 17 iyunda yayımladı.

### 2021
3racha, Stray Kids -in 23 avqustda işıq üzü görən ikinci studiya albomu Noeasy -nin mahnılarını yazıb bəstələmişdirlər.

## İstinadlar
Laursab Andronikaşvili

**Luarsab Nikolayeviç Andronikov** (*Andronikaşvili*; ) — hüquqşünas, ictimai xadim. Məşhur ədəbiyyatşünas İrakli Andronikov və fizik Elevter Andronikaşvilinin atası.

## Həyatı
Laursab Andronikaşvili mayor Nikolay Vissarionoviç Andronikovun zadəgan ailəsində anadan olub (1836-təx.1882). Laursabın məxsus olduğu
Andronikaşvili nəsli Gürcüstanın ən zədim zadəgan soylarındandır. Gürcü əfsanələrinə görə, Andronikaşvili knyaz soyu əvvəlini 1183-1185-ci illərdə Konstantinopolda hökmranlıq edən Bizans imperatoru Andronik Komnenosdan götürür. Onun oğlu Aleksey, atasının ölümündən sonra Gürcüstana sığınmış və burda öz nəsil-şəcərəsinin başlanğıcını qoymuşdur. Gürcüstan salnamələrində bu soyad ilk dəfə 1558-ci ildə çəkilmişdir. Laursab Andronikaşvili zadəgan olması hesabına ən yaxşı təhsil ocaqlarında oxumuşdur.

Laursab Andronikaşvili orta təhsilini Tiflisdə almışdır. Burada Birinci Tiflis Kişi Gimnaziyasını bitirdikdən sonra Sankt-Peterburqa yollanmışdır. Laursab Andronikaşvili Sankt-Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsində təhsilini davam etdirir. Təhsilini Almaniyanın Heydelberq və Strasburq Universitetlərinin Fəlsəfə fakültələrində təkmilləşdirir. Andronikaşvili 1897-ci ilin sonunda Rusiyaya qayıdır və universitetdə təhsil almağa davam edir, 1899-cu ildə təhsilini başa vurur.

Laursab Andronikaşvili 18 oktyabr 1899-cu ildən Hüquq üzrə vəkil köməkçisi, 7 yanvar 1906-cı ildən Sankt-Peterburqda hüquq üzrə vəkil vəzifələrində çalışır. 1905-ci ildən Laursab vəkil köməkçisi V.B.Stankeviç ilə birlikdə 150-dən çox siyasi mühakimədə iştirak etmişdir.

Laursab Fevral burjua inqilabını dəstəkləyir. O, 1917-ci ildən sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində dərs demişdir. 1919-1920-ci illərdə Tula Ali Pedaqoji İnstitutunda fəlsəfə mövzusunda mühazirə oxuyur. 1920-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Moskvaya köçür, burada Dövlət İnstitutunda məhkəmə bəlağəti mövzusunda mühazirələr oxuyur və Xalq Təsərrüfatı Ali Şurasında hüquq məsləhətçisi olaraq xidmət göstərməyə başlayır. Laursab Andronikaşvili 1921-ci ilin payızında birdəfəlik Gürcüstana köçür və burada ölənə qədər təşkil etdiyi Tbilisi Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinin professoru olaraq çalışır.

Laursab Andronikaşvili Gürcüstanın ictimai xadimlərinin dəfn edildiyi qəbirstanlıqda Didube panteonunda dəfn edilmişdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Макашвили В. Г.* Луарсаб Николаевич Андроникашвили (к 110-летию со дня рождения). // Правоведение. Известия высших учебных заведений. — Л., 1982, № 2. — С. 61—68.
* *Троицкий, Николай Алексеевич* Адвокатура в России и политические процессы 1866—1904 гг. — Тула, 2000. — С. 141—142.

## Xarici keçidlər
* Грузинский рыцарь права
Aleksandra Caparidze

**Aleksandra Caparidze** — gürcü sovet alpinisti, SSRİ-nin əməkdar idman ustası (1945). Məşhur alpinistlərin - Simon (1897-1929) və Aleksandr Caparidzenin (1899-1945) bacısı.

## Həyatı
Aleksandra Caparidze 1895-ci ildə Gürcüstanın Çiatur bələdiyyəsinə daxil olan Xreiti kəndində anadan olub. Onların ailəsi Gürcüstan və İmeretinin knyaz ailəsinə mənsub idi.  Valideynlərinin, Bicivə Lida Caparidzenin yeddi uşağı var idi, onların arasında Aleksandra dördüncü uşaq idi.. Onun kiçik qardaşları Simon və Aleksandr da məşhur alpinistlər idi.

Aleksandra, 1912-ci ildə məzun olduğu Kutaisi Müqəddəs Nina qadın Gimnaziyasında oxuyur. Bundan sonra Leçxuminin Lailaşi kəndində məktəb müəllimi olaraq çalışmış və 1913-cü ildə doğma kəndinə qayıtmışdı. Onun səyləri ilə Xreitidə demək olar ki, bütün fənlərin tədris olunduğu bir ibtidai məktəb açıldı.

1923-cü ildə Aleksandra Caparidze Tbilisi Dövlət Universiteti nin professoru Georqi Nikoladze və Aleksandr Didebulidzenin rəhbərlik etdikləri qruplardan birinin tərkibində Kazbek dağının zirvəsinə (5034 m) qalxdı. 1929-cu ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. 1921-1944-cü illərdə Tbilisi Geofizika Rəsədxanasında çalışmışdır.

1930-cu ildə Aleksandra yuxarı Svanetidə Tetnuld dağının zirvəsinə (4869 m) qalxmaq cəhdində iştirak etdi. İyulun 11-də zirvəyə çıxan qrup arasında onun qardaşı Aleksandr, eləcə də Yaqor Kazalikaşvili, Vasasi Kalandarişvili, Adsil Avaliani və Qoci Zurebiani var idi. Sıx dumanda, dağın zirvəsi üçün götürdükləri yerə çatdılar (aneroid 4900 m yüksəklik göstərdi), sonra enməyə başladılar. Ertəsi gün Aleksandr bir daha zirvəyə qalxmağa qərar verərək zirvəni tək başına fəth edir. Bir müddət sonra Aleksandra da qardaşı Aleksandr, Yaqor Kazalikaşvili və Adsil Avaliani ilə birlikdə zirvəyə qalxdı.

Həmin ildə Tetnulda qalxandan sonra Aleksandra Cənubi Uşbaya çıxmağa cəhd göstərdi, lakin o, uğurla nəticələnmədi. Onlar 4000 m hündürlükdən geri çəkilməli oldular. O, 1934-cü ilin avqustunda, Aleksandr Caparidzenin rəhbərlik etdiyi qrupda, həmçinin Yaqor Kazalikaşvili və Qio Niqurianinin də olduğu A. Caparidzenin rəhbərliyi altında Cənubi Uşbanın zirvəsini fəth edə bildi. Bu, sovet alpinistlərindən ibarət komandanın bu zirvəyə ilk çıxışı idi.
## Mükafatları
1944-cü ildə Leninin, "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunub..

1945-ci ildə Aleksandr Caparidze SSRİ-nin əməkdar idman ustası adına layiq görülüb.

Aleksandra Caparidze, 27 noyabr 1974-cü ildə Tbilisidə vəfat edib. O zaman gürcü alpinist klubunun yerləşdiyi Kirov adına Tbilisi parkında, qardaşı Aleksandrın yanında dəfn edilib.
## İstinadlar
Humanyze

**Humanyze** (əvvəllər: **Sociometric Solutions**) — insan üzrə analitik proqram təminatçısı. 2010-cu ildə ABŞ-nin Massaçusets ştatının Boston şəhərində, Massaçusets Texnologiya İnstitutu (MTİ) doktorantları Ben Vaber, Daniel Olkvin, Taymi Kim, Tomas Yaanu və MTİ professoru Aleks Pentland tərəfindən qurulmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Karden Volles

**Karden Kri Uolles** (; ) — Avstraliya bioloqu. O, 1987–2003 -cü illərdə Kvinslend Tropik Muzeyinin kuratoru və direktoru olmuşdur. Uolles mərcanlar üzrə mütəxəssisdir, 1984-cü ildə mərcanların reproduktiv sinxroniyasını kəşf edən komandanın bir üzvü olmuşdur.

## Həyatı
Karden Uolles 1970-ci ildə Kvinslend Universitetini təbiətşünaslıq üzrə birinci dərəcə ilə bitirmişdir. Uolles 1970–1976-cı illərdə Kvinslend Muzeyində aşağı onurğalılar şöbəsinin kuratoru olmuşdur. O, doktorluq dissertasiyasını 1979-cu ildə Kvinslend Universitetində müdafiə etmişdir. Uolles bir müddət Avstraliya Dəniz Elmləri İnstitutunda çalışdıqdan sonra 1980-ci ildən Şimali Kvinslenddə yerləşən Ceyms Kuk Universitetində elmi işçi olmuşdur.

## Şəxsi həyatı
1970-ci illərdə Uollesin iki oğlu dünyaya gəlmişdir.

## İstinadlar
Nila dağı

**Nila dağı** — İndoneziyanın Banda dənizindəki Barat Daya adalar qrupundakı eyniadlı adada yerləşən vulkan. Əsasən andezit olan vulkan 781 m yüksəkliyə malikdir. Nila dağı bir stratovolkandır. Volkan 1968-ci ildə püskürəndə Rumaday kəndinin tərk edilməsinə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Dimitri Kodzokov

**Dmitri Stepanoviç Kodzokov** (doğum adı — Lukman Kodzokov, Лэкъумэн Къуэдзокъуэ; ) — Kabardalı ictimai xadimi.

## Həyatı
Dmitri Kodzakov Dağ-Qafqaz eskadronu, leyb-qvardiyasında xidmət edən Maqomet Kodzakovun oğludur. 1820-ci illərin sonlarından Moskvada, Aleksey Xomyakovun ailəsində böyüyür. 1834-cü ildə məzunu olduğu professor Pavlovun xüsusi internat məktəbinə göndərilir. 1838-ci ildə Moskva Universitetinin Fəlsəfə Fakültəsinin 1-ci (Tarixi və Filologiya) bölməsini bitirir (Moskva Universitetini bitirən ilk Kabardalı). Burada "Qafqazın Təsviri" əsəri tələbə yazı müsabiqəsində birinci yerlərdən birini tutur.

1839-cu il iyulun sonunda Kodzokov Şimali Qafqaza, vətəninə qayıdır. Burada Kodzokov nümunəvi təsərrüfatların təşkili planlarını: dağlıların görə və mənimsəyə bildikləri kənd təsərrüfatının mütərəqqi formalarınını, yeni yiyələndikləri sənətkarlıq sahələri, onu övladlığa götürən valideynləri Xomyakovlara yazdığı məktublarda Avropa ev tikmə bacarıqları və məişət rahatlığı planlarını hazırlamağa başladı. Kodzokov Qafqaza gəldiyi ilk gündən at yetişdirməyə maraq göstərdi. Hələ 1840-cı ildə Xomyakovlar ailəsinə yazdığı məktubda qeyd edirdi: "Kunaklardan mənə bağışlanan atlardan, mal-qaradan və qoyunlardan təsərrüfat sakinləri üçün nümunəvi təməl qoymaq niyyətindəyəm. Ancaq insanların və əllərin olmaması hər cür ehtiyatlı tədbirləri çətinləşdirir."

1840–1841-ci illərdə Pyatiqorskda Mixail Lermontovla görüşür.

1845–1851-ci illərdə Zaqafqaziya gömrük dairəsinin idarəsində xidmətə başlayır; 1861–1863-cü illərdə Qafqaz qubernatorunun xüsusi tapşırıqları üzrə vəzifəli şəxsi kimi xidmət göstərmişdir; 1863–1869-cu illərdə Terek-Kuban mülk-torpaq komissiyasının sədri olub.

1867-ci ildə 2-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni ilə təltif edilmişdir.

1869–1888-ci illərdə Dimitri Kodzokov Kuban və Terek bölgələri dağlılarının mülkiyyət hüquqlarının təhlili komissiyasının sədri olur. Ancaq müxtəlif vəzifələrdə olsa da Qafqazda heyvandarlıq və xüsusən atçılıqla bağlı gördüyü işlərindən uzaqlaşmadı: 1869-cu ilin avqustunda Stavropol vilayətinin Pyatiqorsk rayonunda at yetişdirənlərin birinci qurultayında çıxış etdi. 1875-ci ilin sentyabrında Kodzokov "Qafqaz atçılıq dairəsi rəhbərliyi tərəfindən irəli sürülən at yetişdirmə sınaqları və təşviqi qaydaları" ilə əlaqədar yazı təqdim etdi. Dağlıların həyatında əhəmiyyətli hadisə olaraq, 1868-ci ildə kənd təsərrüfatı üçün mütəxəssislərin hazırlayan Vladiqafqaz peşə məktəbinin açılmasını hesab etdi. Kodzokovlar 4 min rubl dəyərində böyük torpaq sahəsini məktəbin "əbədi mülkiyyətinə" köçürdükdən sonra Qafqaz təhsil dairəsinin qəyyumu "belə dəyərli ianəyə görə" Dimitri Kodzokova dərin minnətdarlığını bildirdi.

## İstinadlar

## Mənbə
* 
* С. Н. Бейтуганов. Магомет и Дмитрий (Лукман) Кодзоковы
*
Qriqori Lordkipanidze

**Qriqori (Qiqa) Davidoviç Lordkipanidze** (; ) — Sovet, gürcü kino və teatr rejissoru. SSRİ xalq artisti (1979). Uzun müddət Gürcüstan Teatr Xadimləri İttifaqının sədri və Beynəlxalq Teatr İttifaqları Konfederasiyasının vitse -prezidenti.
## Həyatı
Qriqori Lordkipanidze 19 oktyabr 1927-ci ildə Tbilisi şəhərində anadan olmuşdur. O, ilk təhsilini doğma şəhərdə almış sonra Moskvaya yollanmışdır.

Lordkipanidze 1950-ci ildə Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunun (Moskva) rejissorluq fakültəsini bitirmışdır. O burda məşhur rejissor-pedaqoq Aleksey Popovun kursunda təhsil almışdır.

Təhsilini bitirdikdən sonra Vilnüs Rus Teatrında çalışmışdır. Lordkipanidze sonradan Q.Eristavi adına Qori Teatrının direktoru vəzifəsində çalışmışdır. 1952-1954-cü və 1956–1963-cü illərdə-rejissor, 1964-1967-ci illərdə direktor və baş rejissor, 1976–1980-ci illərdə Kote Marcanişvili adına Tbilisi Akademik Teatrında bədii rəhbər vəzifələrində işləmişdir.

Qriqori Lordkipanidze 1954–1956-cı illərdə - Lado Mesxişvili adına Kutaisi Gürcü Teatrının baş rejissoru olub. 1963–1964 və 1971–1973-cü illərdə A.S.Qriboyedov adına Tbilisi Rus Dram Teatrı baş rejissoru və bədii rəhbəri idi. 1967–1976-cı illərdə Rustavi Dram Teatrının təşkilatçısı, rejissoru və baş rejissoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1985-ci ildən - Vaso Abaşidze adına Tbilisi Musiqili Komediya Teatrının bədii rəhbəri olmuşdur. Bundan əlavə Qriqori Lordkipanidze müxtəlif vaxtlarda Moskva teatrlarında da çalışmışdır.O, "Sovremennik"də, "Malaya Bronnaya Teatrı"nda və "Gənc Tamaşaçılar Teatrı"nda  uğurlu tamaşalar səhnələşdirmişdir. Bundan əlavə Qriqori Lordkipanidze Paliaşvili adına Tbilisi Dövlət Opera və Balet Teatrında və N.Dumbadze adına Tbilisi Dövlət Mərkəzi Uşaq Teatrında tamaşalara quruluş vermişdir. Lordkipanidze Tbilisi Sirk truppasının qurucusudur.

O, əsrin dörddə biri qədər Gürcüstan Teatr Xadimləri İttifaqının sədri olmuşdur. Qriqori Lordkipanidze Beynəlxalq Teatr İttifaqları Konfederasiyasının vitse -prezidentidə seçilmişdir.

Qriqori Lordkipanidze 13 iyun 2013-cü ildə Tiflisdə vəfat etmişdir. O, Didube panteonunda dəfn edilib..

## Mükafat və təltifləri
* Gürcüstan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1961)
* Gürcüstan SSR xalq artisti (1970)
* SSRİ xalq artisti (1979)
* SSRİ Dövlət Mükafatı (1981) – çoxseriyalı "Sahillər" serialına görə (1977)
* "Şərəf nişanı" ordeni (1958)
* Gürcüstan SSR K.A.Mardjanishvili adına Dövlət Mükafatı (1977)
* Gürcüstan SSR Şota Rustaveli adına Dövlət Mükafatı
* Şərəf ordeni (Gürcüstan) (1996)
* Tbilisi şəhərinin fəxri vətəndaşı (1996).
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Григорий Давидович Лордкипанидзе // Энциклопедия кино
Xanaq şəlaləsi

**Xanaq** və ya **Xuçnin** Dağıstan Respublikası ərazisində şəlalə. Şəlalə təbiət abidəsidir. Şəlalə Dağıstanın Tabasaran rayonunda, Xanaqçay üzərində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 650 metr yüksəklikdədir. Şəlalə rayon mərkəzi Xunçidən 2&nbsp;km şimal-qərbdədir. Ərazinin ən soyuq ayı  – yanvar (orta aylıq temperatur -1,3°С). Ən yüksək temperatur isə iyulda olur və orta aylıq ən yüksək göstərici +22,5°С-dir. Mütləq minimum  -26°С, mütləq maksimum – +38°С-dir.

Şəlalənin hündürlüyü təxminən 30 metrdir. İki kaskaddan ibarətdir. Şəlalənin töküldüyü yerdə kiçik göl formalaşıb. Yay aylarında bu göl turistlərin çimərlik ərazisi olur. Göl ərazisinin ümumi sahəsi 1,3 hektar olub yaranan kiçik diametri 50 metrdir.

Dağıstanın ən məşhur və gözəl şəlalərindən biri hesab olur. Buna baxmayaraq şəlalə haqqında dəqiq coğrafi araşdırma, adlandırma və məkan dəqiqliyi yoxdur. Şəlalə xüsusi təbiət abidəsi kimi qorunur.

## Fauna  və florası
Şəlalə və ətraf ərazilərdə Rusiyanın, eləcə də Dağıstanın Qırmızı kitabına düşmüş 1 növ ali bitki, 9 növ həşərat, 6 növ quş və 2 növ məməli qeydə alınıb.

Xanaq şəlaləsi yaxınlığında Ophrys scolopax subsp. cornuta orfis yarımnövünə təsadüf olunur. Şəlalə enliyarpaqlı meşələr zonasında yerləşir. Meşə ərazisi üçün əsas aşağıdakı ağaclar xarakterikdir: Qafqaz vələsi, boz qızılağac, palıd, Şərq fıstığı; kollardan adi fındıq, yemişan və s.

Oduncaqlarda və ağac köklərində böyük palıd uzunbığı geniş yayılıb. Şəlalənin yaratdığı kiçik göl ətrafında nadır və çox gözəl olan Qafqaz karabidinə rast gəlmək olar.

Çay suyunda rast gəlinən balıqlar: şirbit, Qafqaz çəki balığı və Qafqaz enlibaşı.

## İncəsənətdə
"Qafqaz əsri" — Sergey Bodrovun filmində əsas fonda Xanaq şəlaləsi görsənir. Dağıstan gənclərinə siyası məqsəd üçün hazırlanmış himndə şəlalə klipin ilk anlarında görsənir.. 2017-ci ildə Mahaçqalada dağıstanlı memarlar tərəfindən «Dağıstan miniatürda» parkında  Xanaq şəlaləsinin miniatür forması nümayiş olunmuşdur.

## İstinadlar
Li Guoçan

**Li Guochang** () ( 887-ci ildə vəfat edib), né **Zhuye Chixin** (朱邪赤心), sevimli adı **Dexing** (德興), ölümündən sonra Sonrakı Tan sülaləsi adlanmış xanədanın banisi, **imperator Wenjing** kimi tanınmış (文景皇帝) məbəd adı **Xianzu** (獻祖),  Şato türklərinin başçısı, Tan sülaləsinin sərkərdəsi, Sonrakı Tan sülaləsi qurucusunun babasıdır.

## Həyatı
O, Çju-e və yaxud Çuye soyundan gəlirdi.. Onun uluları şatoların Çuye uruğunun başçıları idilər. Onlar Tufandan qaçıb, Tana sığınmışdılar. Türk adını atıb, Tabqac adını tutmuşdular. Onları Çin bölgəsində yerləşdirib, hərbi güclərindən istifadə etmişdilər. 

Li Quoçan (Çuye Çisin (朱邪赤心) - 839-cu ildə Uyğur baş naziri Yuelovu Külüg bəyə qarşı üsyan qaldırdı.Şatolardan yardım üçün Çisinə 300 at göndərdi. Şato ordusu qısa bir zamanda Ordu Balıq şəhərini mühasirəyə aldı. Külüg bəy intihar etdi. Çuye Çisin daha sonra Tan sülaləsinə Tibetə qarşı yürüşlərində kömək etdi. Li Keyonun atasıdır. 

Li Quoçan 887-ci ildə vəfat edib.

## Həmçinin bax
*Şatolar
*Tan sülaləsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər