İran müharibəsi (2026)

28 fevral 2026-cı ildə İsrail və Amerika Birləşmiş Ştatları İranda müxtəlif hədəflərə qarşı birgə hücum həyata keçirməyə başladı. İsrail tərəfindən **"Nərildəyən şir"** *(Roaring Lion)*, ABŞ Müdafiə Nazirliyi tərəfindən isə **"Epik qəzəb əməliyyatı"** (*Operation Epic Fury*) adlandırılan əməliyyat Tehran, İsfahan, Qum, Kərəc və Kirmanşah şəhərlərinə endirilən bir sıra zərbələrlə başladı.

ABŞ prezidenti Donald Tramp İsraillə birlikdə İranı vurduqlarını açıqladı. O, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) üzvlərini silahları yerə qoymağa və bunun müqabilində toxunulmazlıq əldə etməyə çağırdı, əks halda imtinanın "qaçılmaz ölüm" demək olacağını bildirdi.

Zərbələrdə ABŞ raketləri, dronlar və İsrail qırıcı təyyarələrindən istifadə edilib. ABŞ hərbi gəmiləri Tomaqavk raketləri, ABŞ ordusu isə HIMARS raketlərini atdı. İlkin hücumlar əsas vəzifəli şəxsləri, hərbi komandirləri və obyektləri hədəf aldı. Bunlara Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xameneinin iqamətgahı da daxil idi; peyk görüntüləri həmin kompleksin ciddi şəkildə zədələndiyini və ya dağıdıldığını göstərirdi. Xamenei həmin hücum zamanı öldürüldü. Həmçinin Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Şəmxaninin də öldürüldüyü bildirildi.

Cavab olaraq İran İran körfəzi bölgəsi və ondan kənarda onlarla ballistik raket buraxaraq İsraili və ABŞ-nin İordaniya, Küveyt, Bəhreyn, Qətər, İraq, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki hərbi bazalarını hədəfə aldı. Bundan əlavə, Yəməndə fəaliyyət göstərən husilər Qırmızı dənizdə hücumlarını bərpa edəcəklərini elan etdilər.

Tramp əməliyyatın məqsədinin İranın raket və hərbi imkanlarını məhv etmək, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və nəhayət, rejimi devirmək olduğunu bildirdi. Zərbələr regional sabitliyi pozduğu üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və bir sıra münaqişəyə qoşulmayan ölkələr tərəfindən qınandı, digər tərəfdən isə İranın bölgədəki digər ölkələrə qarşı cavab zərbələri də tənqid edildi. Tənqidçilər hücumların həm daxili, həm də beynəlxalq hüquqa zidd olduğunu da bildirdilər.

## Zəmin
ABŞ-nin 2018-ci ildə Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından (JCPOA) çıxması İrana qarşı sanksiyaların yenidən tətbiq olunmasına və ABŞ və onun müttəfiqləri ilə İran arasındakı münasibətlərdə diplomatiya əvəzinə güc tətbiqinə üstünlük verilməsinə səbəb oldu. Tramp administrasiyası "maksimum təzyiq" strategiyasını qəbul etdi.

ABŞ sanksiyalarının yenidən tətbiqi İran iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurdu. İran rialı 20% dəyər itirdi — dollar qarşısında məzənnə 35.000-dən 2021-ci ildə 42.000-ə yüksəldi. İranla ticarət edən beynəlxalq banklar böyük məbləğdə cərimələr ödədilər. ABŞ-nin mümkün cəzalarından ehtiyat edən bütün iri Avropa şirkətləri İranla işgüzar əlaqələrini dayandırdı. Sanksiyalar milyonlarla iranlını yoxsulluğa sürüklədi, ərzaq və dərman kimi idxal olunan zəruri mallara münasibətdə alıcılıq qabiliyyətini azaltdı, eyni zamanda inflyasiya, işsizlik və infrastrukturun pisləşməsini sürətləndirdi.7 oktyabr hücumlarından və 2023-cü ildə Qəzza müharibəsinin başlanmasından sonra İran ilə ABŞ və İsrail arasında gərginlik artdı. Bu müharibə zamanı İsrail Yaxın Şərqdə İranın dəstəklədiyi silahlı qrupları — o cümlədən Qəzzada HƏMAS-ı, Livanda Hizbullahı və digərlərini — zəiflətdi. İsrail və İran 2024-cü ilin aprel və oktyabr aylarında qarşılıqlı zərbələr endirdi və 2025-ci ildə qısa müddətli müharibəyə cəlb olundular; həmin müharibə çərçivəsində ABŞ də İranın nüvə obyektlərini məhv etməyə yönəlmiş hava zərbəsi həyata keçirdi.

2025-ci ilin dekabr ayının sonlarından etibarən İranda əsasən iqtisadi böhran, rialın çökməsi və qiymət artımı səbəbindən genişmiqyaslı ümummilli hökumət əleyhinə etirazlar başladı. Rejim dəyişikliyi çağırışlarını da əhatə edən bu aksiyalar 1979-cu il inqilabından bəri ən genişmiqyaslı etirazlara çevrildi və ölkənin 100-dən çox şəhərinə yayıldı.

İran hökuməti etirazlara zorakı repressiyalarla, o cümlədən nümayişçilərin qətli ilə cavab verdi; ən qanlı hadisələr 8 və 10 yanvar 2026-cı ildə baş verdi. ABŞ-də yerləşən *[[Human Rights Activists News Agency]]* ölənlərin sayını 7.000 olaraq qiymətləndirdi, İran hökuməti 3.117 nəfərin öldüyünü bildirdi, Donald Tramp və digərləri isə ölənlərin sayının 32.000 olduğunu iddia etdilər. *[[AP News]]*-un məlumatına görə, hökumətin həddindən artıq zor tətbiqi İran cəmiyyətində ümidsizlik yaratmış və bəzi vətəndaşlarda ABŞ hücumuna ümid oyatmışdı. Bir sıra tədqiqatçılar İran hökumətinin hazırda süquta gətirib çıxara biləcək həssas vəziyyətlə üzləşdiyini irəli sürdülər.

13 yanvar 2026-cı ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp İranın hökumət əleyhinə etirazçılarına dəstəyini ifadə etdi. 23 yanvarda isə o, *[[USS Abraham Lincoln]]* və *[[USS Gerald R. Ford]]* aviadaşıyıcıları, eləcə də bir neçə idarəolunan raket esminesi daxil olmaqla ABŞ "armadasının" Yaxın Şərqə doğru yola düşdüyünü elan etdi.

ABŞ və Avropa rəsmiləri Vaşinqtonun İrana üç əsas tələb təqdim etdiyini bildirdilər: uranın zənginləşdirilməsinin daimi dayandırılması, İranın ballistik raket proqramına ciddi məhdudiyyətlər qoyulması və HƏMAS, Hizbullah və husilər kimi regional proksi qruplara dəstəyin tamamilə dayandırılması. Eyni zamanda, təklif olunan hücumlar silsiləsinin planlaşdırılması İsrail kəşfiyyat qurumları ilə koordinasiyada başladı.

6 fevral 2026-cı ildə İran və ABŞ Omanın paytaxtı Maskatda dolayı nüvə danışıqları apardılar. İran tərəfi irəliləyişin paytaxtlarda aparılacaq məsləhətləşmələrdən asılı olduğunu vurğuladı. Nüvə danışıqlarının ikinci mərhələsinin Cenevrədə keçirilməsi planlaşdırıldı.

15–20 fevral tarixləri arasında İran neft ixracını adi səviyyədən üç dəfə artırdı və neft ehtiyatlarını azaltdı. Zərbələr başlamazdan bir gün əvvəl — 27 fevral 2026-cı ildə — Oman Xarici İşlər Naziri Bədr Əl-Busaidi "irəliləyiş" əldə edildiyini bildirdi və İranın zənginləşdirilmiş uranı ehtiyatda saxlamamağa, eləcə də Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) tam yoxlamasına razılaşdığını açıqladı. Bundan əlavə, İran mövcud zənginləşdirilmiş uranı "mümkün olan ən aşağı səviyyəyə" geri qaytarmağa razı olmuşdu. Əl-Busaidi sülhün "əlçatan məsafədə" olduğunu bildirdi.

2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində ABŞ İrana təzyiqi artırmaq üçün ikinci aviadaşıyıcı — *USS Gerald R. Ford*-u Yaxın Şərqə göndərdi. 11 fevral 2026-cı ildə 1979-cu il inqilabının 47-ci ildönümü hökumətyönlü mitinqlər və güclü antiamerikan ritorika ilə qeyd olundu.

13 fevralda Tramp İranda rejim dəyişikliyinin "baş verə biləcək ən yaxşı hadisə" olacağını bildirdi. 14 fevralda isə ABŞ rəsmiləri *[[Reuters]]*-ə ordunun İranın dövlət və təhlükəsizlik infrastrukturunu hədəf ala biləcək, həftələrlə davam edən genişmiqyaslı əməliyyata hazırlaşdığını açıqladılar.

24 fevral 2026-cı ildə "Ölkənin vəziyyəti" çıxışı zamanı Tramp İranı nüvə silahı yaratmaq səylərini yenidən bərpa etməkdə ittiham etdi, bu niyyətləri "şər xarakterli" adlandırdı və İranın ABŞ, Avropa və xaricdəki ABŞ bazalarını təhdid edə biləcək getdikcə daha inkişaf etmiş raket imkanları yaratdığını iddia etdi. O, lazım gələrsə ABŞ-nin hərəkətə keçməyə hazır olduğunu xəbərdar etdi.

ABŞ Konqresində məxfi kəşfiyyat məlumatları ilə bağlı məlumatlandırılan "Səkkizlər Qrupu" *(Gang of Eight)* hücum başlamazdan əvvəl brifinq almışdı.

Fevralın sonuna doğru Tramp administrasiyası rəsmiləri İranın nüvə proqramını yenidən başlatdığı, bir neçə gün ərzində bomba hazırlamaq üçün kifayət qədər materiala malik olduğu və tezliklə ABŞ-ni vura biləcək uzaqmənzilli raketlər hazırladığı barədə çoxsaylı, lakin sübut olunmamış iddialar səsləndirdilər.

Bu bəyanatlar ABŞ və Avropa hökumət rəsmiləri, beynəlxalq silah nəzarəti təşkilatları və ABŞ kəşfiyyat qurumları tərəfindən mübahisələndirildi. Müdafiə Kəşfiyyat Agentliyi əvvəllər İranın ABŞ-yə çata biləcək raketlər istehsal etmək üçün lazımi texniki bacarığı əldə etməsinin ən azı on il çəkəcəyini bildirmişdi. ABŞ Müdafiə Nazirliyi isə 2025-ci ilin iyununda İranın nüvə obyektlərinə endirilmiş əvvəlki zərbələrdən sonra İranın nüvə proqramının iki il geriyə atıldığını qiymətləndirmişdi.

Bununla belə, 27 fevral tarixində MAQATE-nin əvvəlki döyüşlər zamanı zərər görməmiş yeraltı obyektlərdən birində İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranı gizlətdiyini aşkar etdiyi barədə məlumat yayıldı.

### İranda hökumət əleyhinə etirazlar və ABŞ-nin ilkin yerləşdirmələri

2025-ci ilin dekabr ayının sonlarından etibarən İranda əsasən iqtisadi böhran, rialın dəyərsizləşməsi və qiymət artımları ilə bağlı səbəblərdən irimiqyaslı ümummilli hökumət əleyhinə etirazlar baş qaldırmışdır. Rejim dəyişikliyi çağırışlarını da əhatə edən bu etirazlar miqyasına görə 1979-cu il inqilabından bəri ən geniş hadisələr hesab olunmuş, ölkənin 100-dən çox şəhərinə yayılmışdır. İran rejimi buna zorakı repressiyalarla, o cümlədən etirazçıların kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi halları ilə cavab vermiş, ən ölümcül hadisələr isə 2026-cı ilin 8 və 10 yanvar tarixlərində qeydə alınmışdır. ABŞ-də yerləşən İnsan Hüquqları Fəalları Xəbər Agentliyi **(**Human Rights Activists News Agency — HRANA) qurbanların sayını 7.000 nəfər olaraq qiymətləndirmiş, İran hökuməti isə ölənlərin sayının 3.117 nəfər olduğunu bildirmişdir; Donald Tramp və digər şəxslər isə bu rəqəmin 32.000 nəfər olduğunu iddia etmişlər. AP News-un məlumatına görə, hökumətin həddindən artıq zor tətbiqi İran cəmiyyətində ümidsizlik yaratmış və bəzi vətəndaşlar arasında ABŞ tərəfindən mümkün hərbi müdaxilə ilə bağlı ümidlərin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bir sıra alimlər İran hökumətinin hazırda onun süqutuna gətirib çıxara biləcək kövrək vəziyyətlə üzləşdiyini irəli sürmüşlər.

2026-cı ilin 13 yanvar tarixində ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranda hökumət əleyhinə etirazçılara dəstəyini ifadə etmiş, daha sonra 23 yanvarda ABŞ-nin "armada"sının Yaxın Şərqə doğru hərəkət etdiyini elan etmişdir; bu qüvvələrə USS Abraham Lincoln və USS Gerald R. Ford aviadaşıyıcıları, habelə bir neçə idarəolunan raket esminesi daxil idi. ABŞ və Avropa rəsmilərinin bildirdiyinə görə, Vaşinqton İrana üç əsas tələb təqdim etmişdir: uranın zənginləşdirilməsinə daimi son qoyulması, İranın ballistik raket proqramına ciddi məhdudiyyətlərin tətbiqi və Həmas, Hizbullah və Husilər kimi regional proksi qruplara dəstəyin tam dayandırılması. Təklif olunan hücumlar silsiləsinin planlaşdırılmasına İsrailin kəşfiyyat orqanları ilə koordinasiya çərçivəsində başlanılmışdır.

### Nüvə danışıqları və ABŞ-nin hərbi mövcudluğunu artırması
2026-cı il 6 fevral tarixində İran və ABŞ Omanın paytaxtı Maskatda dolayı nüvə danışıqları aparmışdır. İran tərəfi bildirmişdir ki, irəliləyiş paytaxtlarda aparılacaq məsləhətləşmələrdən asılıdır. Nüvə danışıqlarının ikinci raundunun Cenevrədə keçirilməsi planlaşdırılmışdır. 15–20 fevral tarixləri arasında İran neft ixracını adi səviyyədən üç dəfə artırmış və neft ehtiyatlarını azaltmışdır. Zərbələr başlamazdan az əvvəl, 27 fevral 2026-cı ildə Omanın xarici işlər naziri Bədr Əl-Busaidi "irəliləyiş" əldə olunduğunu və İranın həm zənginləşdirilmiş uranı heç vaxt ehtiyat kimi saxlamamağa, həm də Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) tərəfindən tam yoxlamaya razılaşdığını bildirmişdir; əlavə olaraq, İran mövcud zənginləşdirilmiş uranı "mümkün olan ən aşağı səviyyəyə" geri dönməz şəkildə endirməyə razı olmuşdur. Əl-Busaidi sülhün "əlçatan" olduğunu qeyd etmişdir.

2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində ABŞ İrana təzyiqi artırmaq məqsədilə ikinci aviadaşıyıcını — USS Gerald R. Ford-u — Yaxın Şərqə göndərmişdir. 11 fevral 2026-cı ildə 1979-cu il inqilabının 47-ci ildönümü hökumətyönlü mitinqlər və güclü anti-Amerika ritorikası ilə qeyd olunmuşdur. 13 fevral 2026-cı ildə Tramp İranda rejim dəyişikliyinin "baş verə biləcək ən yaxşı şey" olacağını bəyan etmişdir. Bir gün sonra, 14 fevralda ABŞ rəsmiləri Reuters agentliyinə bildirmişlər ki, ABŞ ordusu İranın dövlət və təhlükəsizlik infrastrukturunu hədəf ala biləcək, həftələrlə davam edən genişmiqyaslı əməliyyat kampaniyasına hazırlaşır. 19 fevraladək ABŞ-nin hərbi qüvvələrinin artırılması 2003-cü ildə İraqa müdaxilədən bəri Yaxın Şərqdə ən böyük yerdəyişmə kimi təsvir edilmişdir. 24 fevral 2026-cı ildə İttifaqın Vəziyyəti haqqında çıxışı zamanı Tramp İranı nüvə silahı hazırlamaq səylərini yenidən başlatmaqda ittiham etmiş, bu iddia edilən niyyətləri "mənfur" adlandırmış və İranın ABŞ-ı, Avropanı və xaricdəki ABŞ bazalarını təhdid edə biləcək getdikcə daha inkişaf etmiş raket imkanları yaratdığını bildirmişdir. O, zərurət yaranarsa ABŞ-nin hərəkətə keçməyə hazır olduğunu vurğulamışdır. ABŞ Konqresində məxfi kəşfiyyat məsələləri üzrə məlumatlandırılan səkkiz liderdən ibarət "Səkkizlik qrupu" hücum başlamazdan əvvəl bu barədə məlumatlandırılmışdır.

Fevral ayının sonuna qədər Tramp administrasiyasının rəsmiləri İranın nüvə proqramını yenidən başlatdığı, bir neçə gün ərzində bomba hazırlamaq üçün kifayət qədər materiala malik olduğu və tezliklə ABŞ-yə çata biləcək uzaqmənzilli raketlər hazırladığı barədə çoxsaylı sübuta yetirilməmiş iddialar irəli sürmüşdür. Bu bəyanatlar ABŞ və Avropa hökumət rəsmiləri, beynəlxalq silah monitorinq qurumları və ABŞ kəşfiyyat orqanları tərəfindən mübahisələndirilmişdir. Müdafiə Kəşfiyyat Agentliyi daha əvvəl belə nəticəyə gəlmişdi ki, İranın ABŞ-yə çata biləcək raketlər istehsal etmək üçün texniki bacarıq əldə etməsi ən azı on il vaxt aparacaq; ABŞ Müdafiə Nazirliyi isə 2025-ci ilin iyun ayında İranın nüvə obyektlərinə endirilmiş əvvəlki zərbələrdən sonra İranın nüvə proqramının iki il geri salındığını qiymətləndirmişdir. Bununla belə, 27 fevral tarixində BAEA-nın əvvəlki döyüşlər zamanı zərər görməmiş yeraltı obyektdə İranın yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranı gizlətdiyini aşkar etdiyi barədə məlumat verilmişdir. Hücumdan əvvəl ABŞ-nin vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens İrana zərbə endirilməsini müdafiə etmişdir. Ondan əvvəllər İraq müharibəsini tənqid etməsinə baxmayaraq İranda rejim dəyişikliyini dəstəkləyib-dəstəkləməyəcəyi soruşulduqda, o, həyatın "hər cür qəribə dönüşlər və dəyişikliklərlə" dolu olduğunu bildirmişdir.

The Guardian hücumdan bir neçə gün əvvəl bildirmişdir ki, qərar Cenevrədə keçiriləcək görüşün nəticəsindən asılı olacaq və ABŞ nümayəndə heyətinə Stiv Vitkoff və Cared Kuşner rəhbərlik edəcəkdir. ABŞ Avropa Komandanlığının keçmiş müavini və Hərbi Hava Qüvvələrinin istefada olan generalı, hazırda Amerikanın Yəhudi Milli Təhlükəsizlik İnstitutunda fəaliyyət göstərən Charles Wald bəyan etmişdir ki, Gerald R. Ford sinifli aviadaşıyıcının Yaxın Şərqə gətirilməsi İsraili İrandan müdafiə etməyə kömək edəcəkdir. O, həmçinin ABŞ-İran danışıqları uğursuz olacağı təqdirdə, bunun "Obama Suriyada kimyəvi silahlarla bağlı heç nə etmədiyi vaxtdan iki dəfə pis" nəticələrə səbəb ola biləcəyini ifadə etmişdir.

## Hadisələr

## İstinadlar