Maykl Faradey

**Maykl Faradey** () — ingilis fiziki və kimyaçısı. Maykl Faradey elektromaqnetizm və elektrokimyanın öyrənilməsinə töhfə verən ingilis alimi. Onun əsas kəşfləri arasında elektromaqnit induksiyası, diamaqnetizm və elektroliz kimi əsasını qoyduğu prinsiplər var.

Faradey güclü təhsil almasa da, tarixin ən nüfuzlu elm adamlarından biri idi. Faradeyin fizikada elektromaqnit sahəsi anlayışının əsasını qoyduğunu birbaşa cərəyan keçirən bir naqilin ətrafındakı maqnetik sahədəki araşdırmasıyla əlaqələndirdi. Faradey, həmçinin maqnitin işıq şüalarına təsir göstərə biləcəyini və iki hadisə arasında əsas əlaqənin olduğunu təsbit etdi. Eyni şəkildə elektromaqnit induksiyası və diamaqnetizm prinsiplərini və elektroliz qanunlarını kəşf etdi. Onun elektromaqnitli fırlanan cihazların ixtiraları elektrik mühərrikinin əsasını qoydu və bu səylərin nəticəsində elektriyin texnologiyada istifadəsi əlverişli hala gəldi.

Faradey bir kimyaçı olaraq benzolu kəşf etdi, xlorun klatrat hidratını araşdırdı, Bunsen yanarının erkən formasını və oksidləşmə nömrələri sistemini icad etdi və "anod", "katod", "elektrod" və "ion" kimi populyar terminləri tapdı. Faradey həyatı boyunca Kral İnstitutunda ilk və ən öncül Fullerian Kimya professoru vəzifəsini tutdu.

Faradey fikirlərini aydın və sadə dildə çatdıran əla ekspert idi; riyazi qabiliyyətləri isə triqonometriyaya qədər və ən sadə cəbr bilikləri ilə məhdud idi. Ceyms Maksvell, Faradey və başqalarının işlərini ələ alaraq və bu işləri, bütün müasir elektromaqnit nəzəriyyələrinin əsasını kimi qəbul edilən tənliklər toplusunda ümumiləşdirdi . Faradeyin güc xətlərindən istifadə etməsi ilə əlaqədar olaraq, Maksvell, Faradeyin əslində gələcəyin riyaziyyatçılarının qiymətli metodlar əldə edə biləcəyini çox yüksək nizamlı bir riyaziyyatçı olduğunu yazmışdır. Beynəlxalq vahidlər sistemində elektrik tutumu onun şərəfinə farad olaraq adlandırılmışdır

Albert Eynşteyn iş otağının divarında İsaak Nyuton və Ceyms Maksvelin şəkilləri ilə yanaşı Faradeyin də şəkli var idi. Fizik Ernest Rezerford deyirdi ki, "Onun kəşflərinin böyüklüyünü, dərəcəsini, elmin və sənayenin tərəqqisinə təsirini nəzərə aldıqda, ən böyük elmi kəşfləri edənlərdən biri olan Faradeyin xatirəsinə hədiyyə edilə biləcək qüdrətdə heç nəyin olmadığını anlayıram."

## Həyatı

### Uşaqlığı

Maykl Faradey 22 sentyabr 1791-ci ildə Surrey qraflığında yerləşən Nevington Butsda anadan olub, hansı ki, indi Soutuarkın bir hissədir. Ailəsinin maddi vəziyyəti yaxşı deyildi. Atası Ceyms xristianlığın Qlassite təriqətinin üzvü idi. Ceyms Faradey, həyat yoldaşı və iki övladını 1790-cı ilin qışında, Outgildən kənd dəmirçisi üçün şagird olduğu Vestmorlanda köçürdü. Maykl həmin ilin payızında anadan olur. Dörd uşağın üçüncüsü olan, yalnız orta siniflərə qədər məktəb təhsili alan Maykl Faradey, təhsilini özü davam etdirməli idi.

14 yaşında Maykl kitab cildçiliyi peşəsinə yiyələnir. Bundan əvvəl, o, yazmaq və oxumağı öyrənmişdir. Yeddi illik təcrübə müddətində Faradey, İsaak Vatzın "Zehinin Təkmilləşdirilməsi" kitabı da daxil olmaqla bir çox kitab oxuyur və oradakı prinsip və təklifləri həvəslə həyata keçirirdi. Elmə, xüsusən də elektrikə olan marağını inkişaf etdirdi. Faradey xüsusilə Ceyn Marsentin "Kimya haqqında söhbətlər" kitabından ilhamlanmışdır.

### Yetkinlik çağları

1812-ci ildə, 20 yaşında və şagirdlik müddətinin sonunda Faradey, Kral İnstitutu və Kral Cəmiyyətinin görkəmli İngilis kimyaçısı Hemfri Devi və Şəhər Fəlsəfi Cəmiyyətinin qurucusu Con Tatumun mühazirələrinə qatıldı. Bu mühazirələr üçün biletlərin çoxunu Kral Filarmoniyasının qurucularından biri olan Uilyam Dans, Faradeyə hədiyyə etdi. Bundan sonra Faradey Deviyə bu mühazirələr zamanı götürdüyü qeydlər əsasında hazırladığı 300 səhifəlik bir kitab göndərdi. Devinin cavabı dərhal, mehriban və xoş oldu. 1813-cü ildə Devi azot trikloridi ilə qəzada gözlərini zədələdikdə, Faradeyi köməkçi vəzifəsinə işə götürməyə qərar verdi. Təsadüfən Kral İnstitutunun köməkçilərindən biri Con Peyn vəzifəsindən alındı və ser Hemfri Devidən yerinə birinin tapılması istəndi; bununla da Faradeyi 1 mart 1813-cü ildə Kral İnstitutunda kimyəvi köməkçi təyin etdi. Çox keçmədən Devi Faradeyə azot triklorid nümunələrinin hazırlanmasını tapşırdı və bu çox həssas maddənin partlaması nəticəsində ikisi də yaralandılar.

Dövrün sinifli İngilis cəmiyyətində Faradey bir centlmen sayılmırdı. Devi 1813–15-ci illərdə qitəni səyahətə çıxdıqda, nökəri getmək istəmir və buna görə Faradey Devinin elmi köməkçisi olaraq gedir və Parisdə bir yer tapana qədər Devinin nökəri kimi fəaliyyət göstərməsini istənilir. Faradey, səyahət boyu köməkçi kimi davranmağa məcbur oldu. Devinin həyat yoldaşı Ceyn Apris Faradeyə bərabər davranmaqdan imtina etdi (onu tək gəzməyə, xidmətçilərlə birlikdə yemək yeməyə məcbur etdi). Onu o qədər acınacaqlı hala gətirdi ki, Faradey tək İngiltərəyə qayıtmağı və tamamilə elmdən imtina etməyi düşündü. Lakin səfər ona Avropanın elmi elitasına daxil olmağa imkan yaratdı.

Faradey Sarah Barnardla (1800–1879) 12 iyun 1821-ci ildə evləndi. Onlar ailələrinin vasitəsilə Sandemanian kilsəsində görüşdülər. Faradey evləndikdən bir ay sonra Sandemanian məzhəbini qəbul etdi. Onların övladları yox idi.

Faradey dindar bir xristian idi; onun Sandemanian məzhəbi Şotlandiya kilsəsinin bir qolu idi. Evləndikdən sonra, o, cavanlığında diakon və iki dəfə müəyyən müddətlərdə məzhəbin görüş evlərində ağsaqqal kimi xidmət etmişdir. Kilsəsi Barbikandakı Poul xiyabanında yerləşirdi. Bu görüş evi 1862-ci ildə Bernsböri Qrov İzlinqtona köçdü; Şimali Londonda yerləşən bu məkan Faradey vəzifəsindən istefa etməzdən əvvəl ağsaqqal olaraq ikinci müddətinin son iki ilini keçirdiyi yer idi. Bioqrafiya yazarları qeyd edirdilər ki, "Tanrı ilə təbiətin vəhdətinin verdiyi güclü bir hiss Faradeyin həyatını və işini əhatə etmişdir."

### Sonrakı illər

1832-ci ilin iyununda Oksford Universiteti Faradeyə fəxri mülki hüquq doktoru dərəcəsi verdi. Yaşadığı müddət ərzində elmə verdiyi töhfələrə görə cəngavərlik təklif edildi. O, dini səbəblərə görə bundan imtina etdi. Sərvət toplamağa və şan-şöhrət əldə etməyə çalışmağın İncilə qarşı olduğuna inanaraq, həyatının sonuna qədər "cənab Faradey" olaraq qalmağı üstün tutduğunu ifadə etdi. 1833-cü ildə Kral İnstitutunda ilk Kimya Fakültəsi professoru oldu.

1832-ci ildə Faradey Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının xarici fəxri üzvü seçildi. 1838-ci ildə isə İsveç Kral Elmlər Akademiyasının xarici üzvü seçildi və 1844-cü ildə Fransa Elmlər Akademiyasına seçilən səkkiz xarici üzvdən biri oldu. 1849-cu ildə Hollandiya Kral İnstitutuna əlaqəli üzv seçildi, hansı ki, iki il sonra Kral Hollandiya Rəssamlıq və Elmlər Akademiyasına çevrildi və Faradey sonradan xarici üzv oldu.
Faradey, 1839-cu ildə əsəb problemləri keçirirdi, lakin elektromaqnetizm ilə araşdırmalarına qayıtdı. 1848-ci ildə Konsort şahzadə Albertin göstərişi ilə, Faradey, Midleseksdəki Hempton Kort lütf evi ilə təltif olundu və bütün xərclərindən azad edildi. Bu, sonradan Faradey Evi adlanan və indi 37 nömrəli Hampton Məhkəmə Yolu olan Master Mason Evi idi. 1858-ci ildə Faradey təqaüdə çıxdıqdan sonra orada yaşamaq qərarı alır.

İngilis hökuməti Krım müharibəsində (1853–1856) istifadə üçün kimyəvi silah istehsalına dair ondan tövsiyə istədikdə, İngiltərə hökumətinə bir sıra müxtəlif layihələr təqdim etmiş olan Faradey, bu səfər etik səbəblərə görə bunu etməkdən imtina etdi. 1824-cü ildə Kral Cəmiyyətinin üzvü seçilərək iki dəfə prezident olmaqdan imtina etdi.

Faradey 25 avqust 1867-ci ildə 75 yaşında Hampton Məhkəməsindəki evində öldü. Ölümündən bir neçə il əvvəl Vestminster abbatlığında dəfn olunmağını istəmədəyini bildirmişdi, ancaq öldükdən sonra, orada İsaak Nyutonun məzarı yaxınlığında onun adına bir xatirə lövhəsi yerləşdirilir. Faradey, Hayqeyt qəbiristanlığının qeyri-ingilislər hissəsində basdırıldı.

## Elmi nailiyyətlər

### Kimya

Faradeyin birinci kimyəvi işi Hemfri Devinin köməkçisi olmaq idi. O, xüsusilə xlorun öyrənilməsində iştirak edirdi; iki yeni xlor və karbon birləşməsini kəşf etdi. O, Con Dalton tərəfindən ilk dəfə qeyd edilən bir fenomen olan qazların diffuziyası ilə bağlı ilk təcrübələr də aparmışdır. Bu fenomenin fiziki cəhətdən əhəmiyyəti Tomas Qraham və Cozef Loşmidt tərəfindən daha dolğun formada aşkar edildi. Faradey bir neçə qazı mayeləşdirməyə müvəffəq oldu, polad ərintilərini araşdırdı və optik məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş bir neçə yeni şüşə növü istehsal etdi. Bu ağır eynəklərdən birinin nümunəsi sonradan tarixi baxımdan əhəmiyyətli oldu; şüşə bir maqnit sahəsinə yerləşdirildiyi zaman Faradey işığın qütbləşmə müstəvisinin fırlanmasını təyin etdi. Bu nümunə eyni zamanda bir maqnit qütbləri tərəfindən itələnən ilk maddə idi.

Faradey rahat bir istilik mənbəyi kimi dünyanın hər yerində elm laboratoriyalarında praktik olaraq istifadə olunan Bunsen yandırıcısının ilkin formasını icad etdi. O, kimya sahəsində səylə çalışdı, benzol (onu hidrogenin bikarbureti adlandırdı) kimi kimyəvi maddələr və xlor kimi mayeləşdirici qazlar aşkar etdi. Qazların mayeləşdirilməsi onların çox aşağı qaynama nöqtəsinə malik olan mayelərin buxarları olduğunu müəyyən etməyə kömək etdi və molekulyar birləşmə anlayışına daha tutarlı bir əsas verdi. 1820-ci ildə Faradey karbon və xlordan, heksaxloretan və tetraxlormetandan hazırlanan birləşmələrin ilk sintezi barədə məlumat verdi və növbəti il nəticələri nəşr etdirdi. O, 1810-cu ildə Hemfri Devi tərəfindən kəşf edilmiş xlor klatrat hidratının tərkibini də təyin etdi. Faradey eyni zamanda elektroliz qanunlarının kəşfi və böyük hissəsi Uilyam Uel tərəfindən irəli sürülən anod, katod, elektrod və ion kimi terminlərin populyarlaşdırılmasında da böyük rol oynayır.

Faradey sonralar metal nanohissəciklər haqqında məlumat verən ilk şəxs idi. 1847-ci ildə qızıl kolloidlərin optik xüsusiyyətlərinin müvafiq toplu metal xüsusiyyətlərindən fərqli olduğunu aşkar etdi. Bu, yəqin ki, kvant ölçüsünün təsirlərindən xəbər verən ilk müşahidə idi və nanoelmin doğuluşu hesab edilə bilər.

## Elektrik və maqnetizm

Faradey ən çox elektrik və maqnitlə bağlı gördüyü işləri ilə tanınır. Qeydə alınmış ilk təcrübəsi yeddi diskli sink örtük parçası, üst-üstə yığılmış yeddi qəpik və acı duz ilə nəmləndirilmiş yeddi kağız parçası ilə voltak yığının qurulması idi.

1821-ci ildə danimarkalı fizik və kimyaçı Hans Ersted elektromaqnetizm fenomenini kəşf etdikdən qısa bir müddət sonra Devi və ingilis alimi Uilyam Hayd Uollaston elektrik mühərriki hazırlamağa çalışdılar, amma uğurlu olmadılar. Faradey problemi onlarla müzakirə edərək, "elektromaqnit fırlanma" adlandırdığı motoru istehsal etmək üçün iki cihaz hazırlamağa başladı. Bunlardan biri, indi homopolar mühərriki kimi tanınan cihaz içinə maqnit qoyulmuş civə hovuzuna uzadılan bir telin ətrafındakı dairəvi maqnit qüvvəsi vasitəsilə fasiləsiz bir dairəvi hərəkətə səbəb oldu; tel kimyəvi bir batareyadan cərəyan alarsa, maqnit ətrafında fırlanardı. Bu təcrübə və ixtiralar müasir elektromaqnit texnologiyasının əsasını təşkil etdi. Faradey həyəcan içində, Uollaston və Deviyə məlumat vermədən nəticələri dərc etdi. Bu alimlər arasında mübahisəyə səbəb oldu. Kral Cəmiyyəti içərisində meydana gələn mübahisə, Faradeyin məsləhətçisi olduğu Devi ilə münasibətini gərginləşdirdi və yəqin ki, Faradeyin bir neçə il elektromaqnit tədqiqatlarında iştirakına mane olan digər fəaliyyətlərə təyin olunmasına kömək etdi.
1821-ci ildəki ilk kəşfindən sonra Faradey materialların elektromaqnit xüsusiyyətlərini araşdıraraq və lazımi təcrübə toplayaraq laboratoriya işinə davam etdi. 1824-cü ildə bir maqnit sahəsinin ona bitişik teldəki cərəyanın axınını tənzimləyib-tənzimləmədiyini öyrənmək üçün bir dövrə qurdu, ancaq belə bir əlaqə tapmadı. Bu təcrübə üç il əvvəl eyni nəticələri verən, işıq və maqnitlərlə aparılan oxşar işi izlədi. Faradey növbəti yeddi il ərzində vaxtının çoxunu gələcəkdə işığı maqnitə bağlayan araşdırmalarında istifadə edəcəyi optik keyfiyyətli (ağır) şüşənin, qurğuşun borosilikatının
 formulunu mükəmməlləşdirməyə sərf etdi. O, boş vaxtlarında optika və elektromaqnetizm mövzusunda eksperimental işlərini nəşr etdirməyə davam etdi; Devi ilə birlikdə Avropa boyunca etdiyi səyahətlərdə tanış olduğu və elektromaqnetizm üzərində çalışan elm adamları ilə yazışmalar apardı. Devinin ölümündən iki il sonra, 1831-ci ildə elektromaqnit induksiyasını kəşf etdiyi bir sıra böyük təcrübələrə başladı. 28 oktyabr 1831-ci ildə öz laboratoriya gündəliyinə "Kral Cəmiyyətinin böyük maqniti ilə çoxlu təcrübələr apardığını" yazdı.

Faradeyin əsas kəşfi məftilin izolyasiya edilmiş iki burumunu dəmir bir halqaya dolayanda və bir burumdan bir cərəyan keçdikdən sonra digər burumda azmüddətli cərəyan meydana gəldiyini görəndə meydana gəldi. İndi bu fenomen induktivlik kimi tanınır. Dəmir halqa-burum aparatı hələ də Kral İnstitunda nümayiş etdirilir. O, sonrakı sınaqlarında əgər bir maqniti bir tel halqasından keçirsə, həmin teldə elektrik cərəyanı axdığını gördü. Halqa sabit bir maqnit üzərində hərəkət etdiriləndə də cərəyan axdı. Onun nümayişləri dəyişən bir maqnit sahəsinin elektrik sahəsi meydana gətirdiyini sübut etdi; bu əlaqə riyazi cəhətdən Ceyms Klark Maksvell tərəfindən Faradey qanunu kimi modelləşdirildi, sonradan dörd Maksvell tənliklərindən biri oldu və daha sonra bu gün sahə nəzəriyyəsi olaraq tanınan ümumiləşdirməyə çevrildi. Sonralar o, aşkar etdiyi prinsiplərdən müasir elektrik generatorlarının və elektrik mühərriklərinin əcdadı olan elektrik dinamikasının qurulması üçün istifadə edəcəkdi.

O, 1832-ci ildə elektrik enerjisinin əsas təbiətini araşdırmağa yönəlmiş bir sıra təcrübələri başa çatdırdı; elektrostatik cazibə, elektroliz, maqnetizm və s. kimi fenomenlərini yaratmaq üçün "statik", batareyalar və "heyvan elektrikləri"ndən istifadə etdi. O, dövrün elmi mövqeyinin ziddinə, elektrik enerjisinin müxtəlif "növləri" arasındakı bölünmələrin aldadıcı olduğu nəticəsinə gəldi. Faradey bunun əvəzinə sadəcə bir "elektrik" olduğunu, kəmiyyət və intensivliyin dəyişən dəyərlərinin (cərəyan və gərginlik) fərqli fenomen qruplarını meydana gətirəcəyini irəli sürdü.

### Diamaqnetizm

Faradey 1845-ci ildə diamaqnetizm və 1847-ci ildə isə paramaqnetizmi kəşf etmiş, maqnit xassələrinə görə maddələri iki qrupa bölmüşdür. Maddələrin dielektrik xassələrini tədqiq etdikdən sonra o, qazlarda elektrik boşalmasını öyrənməyə başlayır. Bu təcrübələrdən boruda katod yaxınlığındakı fəzada qaranlıq fəzanın alındığını müşahidə edir. Beləliklə Faradey qazlarda elektrik boşalmasının əsasını qoymuş olur ki, bu da fizikanın çox mühüm sahələrinin — elektronika, rentgenofizika, radioaktivlik və s. sonrakı inkişafına kömək edir.

Faradey karyerasının sonuna yaxın elektromaqnit qüvvələrinin elektrik keçiricisinin ətrafındakı boş sahəyə yayıldığını təklif etdi. Bu fikir digər elm adamları tərəfindən rədd edildi. Faradey təklifinin sonda elmi cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsini görəcək qədər yaşamadı. Faradeyin yüklü cisimlərdən və maqnitlərdən yayılan cərəyan xətləri anlayışı elektrik və maqnit sahələrinin görünüşünü əldə etməyə yol açdı; bu konseptual model 19-cu əsrin qalan hissəsində mühəndislik və sənayeyə hakimlik edən elektromexaniki cihazların uğurlu şəkildə inkişafı üçün vacib idi.

1845-ci ildə Faradey bir çox materialın maqnit sahəsindən zəif bir itkiyə məruz qaldığını kəşf etdi: bu fenomeni diamaqnetizm adlandırdı. Faradey həmçinin kəşf etdi ki, xətti qütblü işığın qütbləşmə müstəvisi işığın hərəkət etdiyi istiqamətə uyğun xarici bir maqnit sahəsinin tətbiqi ilə döndürülə bilər. 1846-cı ildə Faradey optik və elektromaqnit hadisələr arasındakı əlaqənin varlığını isbat etmişdir. O, müşahidə edir ki, optik fəal olmayan maddələr maqnit sahəsinin təsiri ilə polyarlaşma müstəvisini fırlatma qabiliyyəti əldə edir. İndi buna Faradey effekti deyilir. 1845-ci ilin sentyabrında qeyd dəftərində belə yazmışdı: "Nəhayət ki, maqnetik bir əyri və ya qüvvə xəttini işıqlandırmağı və işıq şüasını maqnitləşdirməyi bacardım."

Faradey sonrakı həyatında, 1862-ci ildə fərqli işıq dəyişməsi, spektral xətlərin tətbiq olunan maqnit sahəsi ilə dəyişdirilməsini araşdırmaq üçün spektroskopdan istifadə etdi. Bununla belə, istifadə edə biləcəyi avadanlıq spektral dəyişikliyi müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyildi. Piter Zeyeman daha sonra həmin fenomeni araşdırmaq üçün təkmilləşdirilmiş aparatdan istifadə edərək 1897-ci ildə nəticələrini dərc etdi və 1902-ci ildə uğurlarına görə fizika üzrə Nobel mükafatı aldı. Zeyeman həm 1897-ci ildə yazdığı məqaləsində, həm də Nobel nitqində Faradeyin işinə istinad etmişdir.

### Faradey qəfəsi

Statik elektrik haqqındakı işində Faradeyin buz vedrəsi təcrübəsi yükün sadəcə yüklənmiş bir elektrik keçiricisinin xaricinə yerləşdirildiyini və xarici yükün keçiricinin içərisindəki heç bir şeyə təsir etmədiyini göstərdi. Bunun səbəbi xarici yüklərin onlardan gələn daxili sahələrin bir-birini ləğv etməsi şəklində bölüşdürülməsidir. Bu qoruyucu effekt indi Faradey qəfəsi kimi tanınan şeydə istifadə olunur.

## Kral İnstitutu və ictimai xidmət
Faradey Böyük Britaniya Kral İnstitutu ilə uzun müddət əlaqədə oldu. 1821-ci ildə Kral İnstitutunda idarə rəhbərinin köməkçisi vəzifəsinə təyin edildi. 1824-cü ildə Kral Cəmiyyətinin üzvü seçildi. 1825-ci ildə Kral İnstitutu Laboratoriyasının direktoru oldu. Faradey altı il sonra, 1833-cü ildə mühazirə oxumaq öhdəliyi olmadan Böyük Britaniyanın Kral İnstitutunda vəzifəyə təyin olunan ilk kimya professoru oldu. Onun hamisi və müəllimi Faradey üçün Kral İnstitutunda vəzifə yaradan Con Fuller idi.

Kral İnstitutunda kimya, elektrik və maqnetizm kimi sahələrdə apardığı elmi araşdırmalardan əlavə, Faradey özəl müəssisələr və İngiltərə hökuməti üçün çox sayda və çox vaxt aparan xidməti layihələr həyata keçirmişdir. Bura kömür mədənlərində baş verən partlayışların araşdırılması, məhkəmədə təcrübəli şahid olmaq və "Çans Qardaşları"nın (təxminən 1853-cü il) iki mühəndisi ilə birlikdə onların mayakları üçün tələb olunan yüksək keyfiyyətli optik şüşənin hazırlanması daxil idi. O, 1846-cı ildə Çarlz Layel ilə birlikdə Hansveldəki kömür mədənində baş verən və 95 mədən işçisinin ölümünə səbəb olan ciddi partlayış haqqında uzun və ətraflı bir hesabat hazırladı. Onların hesabatı çox diqqətlə aparılmış məhkəmə araşdırması idi və kömür tozunun partlayışın şiddətini artırdığını göstərdi. Hesabat sahibkarlara kömür tozu partlayışlarının təhlükəsi ilə əlaqədar xəbərdarlıq etmiş olmalıydı, lakin riskə 60 ildən çox müddət ərzində, 1913-cü il Senqhenid mədənindəki fəlakətə qədər əhəmiyyət verilmədi.

Dənizçiliyə böyük marağı olan bir xalqın hörmətli elm adamı olan Faradey mayakların inşası və istifadəsi, gəmilərin dibini korroziyadan qorumaq kimi layihələrə həddən çox vaxt sərf etdi. Onun emalatxanası hələ də Chain and Buoy Mağazasının üstündəki Trinity Buoy Wharf-da, mayaklar üçün elektrik işıqlandırması sahəsindəki ilk təcrübələri həyata keçirdiyi, Londonun yeganə mayakının yanında yerləşir.

Faradey indi ətraf mühit elmi ya da mühəndisliklə əlaqəli şeylərdə də fəal idi. Suonsidəki sənaye çirkliliyini araşdırdı və Royal Mint-də havanın çirklənməsi ilə əlaqədar ondan məsləhət alındı. 1855-ci ilin iyul ayında Faradey Temza çayının çirkli vəziyyəti ilə əlaqədar Taymsa (The Times-a) məktub yazdı, bu da Punch-da tez-tez təkrarlanan cizgi filminin çəkilməsi ilə nəticələndi. (Həmçinin bax: The Great Stink).

Faradey 1851-ci ildə Londonda keçirilən Böyük Sərgi üçün eksponatların planlaşdırılmasına və dəyərləndirilməsinə kömək etdi. O, həmçinin London Milli Qalereyası sənət kolleksiyasının təmizlənməsi və qorunması barədə məsləhət verdi, 1857-ci ildə Milli Qalereya Sayt Komissiyasında xidmət etdi. Təhsil Faradeyin xidmət sahələrindən biri idi; o, 1854-cü ildə Kral İnstitutunda bu mövzuda mühazirə söylədi, 1862-ci ildə Böyük Britaniyada təhsil haqqındakı fikirlərini söyləmək üçün Dövlət Məktəbləri Komissiyasının qarşısına çıxdı. Faradey xalqın ruhun stolu çevirməsi, hipnoz və ruh çağırma seansları kimi şeylərə olan heyranlığını mənfi qiymətləndirdi. Həm xalqı, həm də onun təhsil sistemini tənqid etdi.

Məşhur Milad mühazirələrindən əvvəl Faradey 1816-cı ildən 1818-ci ilə qədər mühazirələrinin keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün Şəhər Fəlsəfi Cəmiyyətində kimyadan mühazirələr söyləmişdir. Faradey 1827–1860-cı illər arasında Londondakı Kral İnstitutunda gənclər üçün bu gün də davam edən on doqquz mühazirəlik silsilə Milad mühazirəsi verdi. Faradeyin Milad mühazirələrinin məqsədi xalqı həvəsləndirmək ümidi ilə onlara elm bəxş etmək və Kral İnstitutu üçün gəlir əldə etmək idi. Bunlar Londonun nəzdində sosial təqvimdə diqqətəlayiq hadisələr idi. Yaxın dostu Benjamin Abbottaya bir neçə məktub yazarkən mühazirə sənəti ilə bağlı tövsiyələrini belə təsvir etdi: Faradey "başlanğıcda bir alov yandırılmalı və zəifləməyən bir əzəmətlə sona qədər qorunub saxlanmalıdır." Mühazirələri şən və gənclərə aid idi. Dinləyiciləri qarşısında sabun köpüklərini müxtəlif qazlarla doldurmaqdan (maqnetik olub olmadığını müəyyən etmək üçün) məmnunluq duyur, qütblü işıqların zəngin rənglərinə heyran qalırdı, amma mühazirələr həm də dərin fəlsəfi xarakter daşıyırdı. Mühazirələrində dinləyicilərini təcrübələrinin mexanikliyi haqda düşünməyə çağırırdı: "Çox yaxşı bilirsiniz ki, buz suyun üstündə üzür … Buz nə üçün üzür? Düşünün bunu və fəlsəfi mülahizələr yürüdün". Onun mövzuları kimya və elektrikdən ibarət idi. Bunlara daxil idi: Kimyanın əsasları (1841), Elektrikin ilkin prinsipləri (1843), Bir şamın kimyəvi tarixi (1848), Cəlbedici qüvvələr (1851), Voltaik elektrik (1853), Yanmanın kimyası (1854), 1855-ci il Ümumi metallar fərqli xüsusiyyətləri (1855), Statik elektrik (1857), Metalik xüsusiyyətlər (1858), Müxtəlif materiya qüvvələri və onların bir-birilərinə münasibətləri (1859).

## Xatirələr

Faradeyin heykəli Mühəndislik və Texnologiya İnstitutunun həyətində, Londonun Savoy ərazisində yerləşir. Mmemar Rodni Qordon tərəfindən tərtib edilmiş və 1961-ci ildə tamamlanan Maykl Faradey Memorialı Nevington Butsda Faradeyin doğum yeri yaxınlığında yerləşən "Fil və Qala" spiralvari sistemindədir. Faradey məktəbi Trinity Buoy Varf-da yerləşir, emalatxanası hələ də "Chain and Buoy" mağazasının üstündə, Londonun yeganə mayakının yanında yerləşir.

Faradey Bağları doğma yeri olan Nevington Butsdan çox da uzaq olmayan Volvorsda kiçik bir parkdır. Bura London Borough of Southwark-da, Faradeyin yerli məclis otağında yerləşir. Maykl Faradey İbtidai məktəbi Volvorsda Aylesberi Mülkiyyətində yerləşir.

İnstitutun elektrik mühəndisliyinin şöbələrinə ev sahibliyi edən London Cənbi Sahil Universitetindəki bir bina Faradeyin Nevington Butsda doğulduğu yerə yaxın olduğuna görə "Faradey qanadı" adlanır. 1960-cı ildə Lafbra Universitetindəki bir salona Faradeyin adı verildi. Yemək salonunun girişində bir elektrik transformatorunun simvolu təsvir edilmiş bürünc tökmə, içərisində bir portret asılmışdır; hər ikisi Faradeyin şərəfinədir. Edinburq Universitetinin elm və mühəndislik kampusundakı səkkizmərtəbəli bina, eləcə də Brunel Universitetində bu yaxınlarda tikilmiş bir salon, Suonsi Universitetindəki əsas mühəndislik binası və Şimali İllinoys Universitetindəki təlim və təcrübi fizika binası Faradeyin adını daşıyır. Antarktidadakı keçmiş İngiltərə Faradey Stansiyası onun adına idi.

Faradeyin adını daşıyan küçələrə Britaniyanın bir çox şəhərində (məsələn, London, Fife, Svindon, Basinqstok, Nottinqem, Uitbi, Kirkbi, Krouli, Nyuberi, Suonsi, Aylesberi və Stiveneyc), eləcə də Fransa (Paris), Almaniya (Berlin-Dahlem, Hermsdorf), Kanada (Kvebek şəhəri, Kvebek; Dərin Çay, Ontario; Ottava, Ontario) və Amerika Birləşmiş Ştatlarında (Reston, Virciniya) rast gəlmək olar.

1876-cı ildə təqdim edilən Kral İncəsənət Cəmiyyəti Londonun Merilebon səmtindəki 48 Blandford küçəsində Faradeyi təntənəli şəkildə yad edir. 1991-ci ildən 2001-ci ilə qədər Faradeyin şəkli İngiltərə Bankının buraxdığı Seriya E £ 20 əsginasların əks tərəfində yer aldı. Kral İnstitutunda maqneto-elektrik qığılcım cihazı ilə mühazirə oxuduğu zaman portreti çəkildi. 2002-ci ildə Faradey İngiltərədə keçirilən səsvermədən sonra BBC-nin 100 Ən Böyük Britaniyalılar siyahısında 22-ci yerə layiq görüldü.

Faradey Elm və Din İnstitutu adını əqidəsini elmi araşdırmalarının ayrılmaz hissəsi kimi görən alimdən alır. İnstitutun loqosu da Faradeyin kəşflərinə əsaslanır. Bu, 2006-cı ildə akademik araşdırma aparmaq, elm və din arasındakı qarşılıqlı anlaşmanı inkişaf etdirmək və hər iki mövzuda ictimai anlayışı cəlb etmək üçün Con Templton Fondu tərəfindən verilmiş 2 milyon ABŞ dolları məbləğində qrant ilə yaradıldı.
Faradeyin həyatı və elektromaqnitikaya verdiyi töhfələr, 2014-cü ildə Amerikanın elmi sənədli seriyası olan "Cosmos: A Spacetime Odyssey" Fox və National Geographic Channel-da yayımlanan "Elektrik oğlanı" adlı onuncu bölümün əsas mövzusu idi.
T. H. Hakslinin nəvəsi, Metyu Arnoldun nəticəsi, Culian Hakslinin qardaşı və Endrü Hakslinin atabir qardaşı olan ədib Oldos Haksli də elm sahəsində təcrübəlidi. O, "Pietramalada bir gecə" adlı bir essesində Faradey haqqında yazır: "O, həmişə təbii filosofdur. Onun yeganə məqsədi və marağı həqiqəti tapmaqdır. Əgər Şekspir belə olmaq şansım olsa, düşünürəm ki, yenə də Faradey olmağı seçərdim."

## Mükafatları
1824-cü ildə o "Zadəganlar Cəmiyyəti"nə üzv seçilir. 1832 və 1838-ci illərdə o, bu cəmiyyət tərəfindən iki dəfə "Coley" medalı, 1835 və 1846-cı illərdə isə iki dəfə "Royal" medalı və 1846-cı ildə Rumford medalı ilə təltif olunmuşdur.

## Faradey mükafatları və medalları
Böyük elmi töhfələrinin şərəfinə və xatirəsinə bir sıra qurumlar onun adından mükafatlar yaratdılar. Buraya daxildir:

* IET Faradey medalı
* London Kral Cəmiyyəti Michael Faradey mükafatı
* Fizika İnstitutu Maykl Faradey medalı və mükafatı
* Kral Kimya Cəmiyyəti Faradey Mühazirə Mükafatı

## Həmçinin bax
* Elektrik tutumu
* Farad

## Mənbə
* John Tyndall: *[http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN309201888 Faraday und seine Entdeckungen.]* Vieweg, Braunschweig 1870

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* How Michael Faraday Changed the World with a Magnet/Maykl Faradey Dünyanı maqnit ilə necə dəyişdi ?
* Michael Faraday — the Father of Electricity/Maykl Faradey — Elektriyin atası
* The First Electric Motor/İlk Elektrik Motoru
* Elektromaqnit induksiya
* Faraday`s motor/ Faradey motoru
* Michael Faraday (1791–1867)
* Maykl Faradey