open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filippin qartalı

**Filippin qartalı** () – Filippindəki meşələrdə endemik olan və "*[[Accipitridae]]*" ailəsinə aid kritik təhlükə altında olan qartal növü.

## Xüsusiyyətləri
Filippin qartalının uzunluğu 86-102 sm, çəkisi isə 4,04-8 kq arasında dəyişir. Onun lələkləri qəhvəyi və ağ rəngdədir, başı isə tüklüdür. Bu qartal, uzunluğu və qanad səthinin sahəsi baxımından dünyada mövcud olan ən böyük qartal növü hesab olunur.

## Təhlükəsi
Filippin qartalının ən böyük təhdidi onun yaşayış sahəsinin itirilməsidir. Bu, onun yayılma sahəsinin əksər hissəsində meşələrin intensiv şəkildə kəsilməsinin nəticəsidir. Bu səbəbdən, Filippin qartalı IUCN Qırmızı Siyahısında "kritik təhlükə altında" kimi təsnif edilir. Filippin qartalını öldürmək qanunla cinayət sayılır və bu, 12 ilə qədər həbs və ağır cərimələrlə cəzalandırılır.

## İstinadlar
Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanı

**Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanı** () – ev dovşanı növü. Fransada XIX əsrdə İngiltərə kəsilmiş qulaqlı dövşanı və Flandriya nəhəngi cinslərinin selektiv yetişdirilməsi nəticəsində yaranmışdır. Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanı İngiltərə kəsilmiş qulaqlı dövşanına bənzəsə də, daha böyük bədən quruluşuna malikdir və qulaqları daha qısadır. Bu cins, ABŞ Dovşan Yetiştiriciləri Assosiasiyası (ARBA) və Britaniya Dovşan Şurası (BRC) tərəfindən tanınır.

## Taksanomiya
Bu cins "*[[Oryctolagus]]*" cinsinə aiddir ki, bu cinsdə ümumilikdə 305 ev dovşanı növü daxildir. Bütün ev dovşanları vəhşi Avropa dovşanı ilə ortaq bir mənşəyə sahibdirlər. "*Oryctolagus*" sözü yunan dilində "torpağa qazılmış" və "çuval" mənalarını verən "oryktos" və "lagos" sözlərindən yaranıb.

## Tarixi
Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanı ilk dəfə 1850-ci illərdə Fransada ətlik dovşan kimi yetişdirilməyə başlanmışdır. Yeni yaradılan bu cins yaxın ölkələrdə də populyarlaşmış və 1933-cü ildə Niderlanddan 10 nümunə Birləşmiş Krallığa sərgi məqsədilə ixrac edilmişdir. 1960-cı illərdə bu cins Birləşmiş Krallıqda geniş yayılmağa başlamış, 1970–1971-ci illərdə isə ABŞ-yə gətirilmişdir.

## Görünüşü
Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanının qulaqları adətən 12–20 sm uzunluğunda olur və çənəsinin altına qədər sallanır. Bədəni güclü və möhkəm, başı isə böyükdür. Erkək dovşanların başı daha yuvarlaq, dişilərin başı isə daha iti olur. Onların ön ayaqları qısa və düz, arxa ayaqları isə bədənə paralel olur. Sıx və yumşaq tükləri var və ən çox qara, şinşilla, qəhvəyi və digər qarışıq rənglərdə olur. Çəkiləri 5–9 kq arasında dəyişir və ortalama ömürləri 5–7 il arasında olur. Bu növün ən böyük nümayəndəsi "Humphrey" adlı dovşandır. O, təxminən 107 sm uzunluğunda və 12,7 kq çəkiyə sahib olub.

## Davranışı
Fransa kəsilmiş qulaqlı dövşanı, digər cinslərlə müqayisədə daha iri olduğu üçün geniş yaşam sahəsinə ehtiyac duyur. Onlar nə açıq havada, nə də dar qəfəsdə yaxşı yaşaya bilərlər. Sakit və mehriban xarakterə malikdirlər, hətta pişiklər, itlər və kiçik uşaqlarla yaxşı əlaqələr qura bilirlər. Lakin, bu növ, ilk dəfə dovşan sahibi olacaq şəxslər üçün tövsiyə edilmir, çünki onların idarə edilməsi çətin ola bilər. Güclü arxa ayaqları səbəbindən qeyri-ixtiyari olaraq sahiblərinə zərər verə bilərlər. Cütləşmə dövründə isə aqressiv ola bilərlər. Adətən 9-cu ayından sonra cinsi yetkinliyə çatırlar.

## İstinadlar
Protobothrops flavoviridis

***Protobothrops flavoviridis*** – Yaponiyanın Ryukyu adalarına aid endemik ilan növü. Bu növ müxtəlif regionlarda "habu", "Okinava habusu" və "Kume şima habusu" kimi adlarla da tanınır.

## Xüsusiyyətləri
"*Protobothrops flavoviridis*" ümumi uzunluğu 120–150 sm, maksimum uzunluğu isə 240 sm-ə qədər ola bilər. O, cinsi daxilində ən böyük olanıdır. Bədən quruluşu zərif və nisbətən uzun, başı isə böyükdür. Başın üst hissəsi kiçik səsli pulcuqlar ilə örtülmüşdür. "*Protobothrops flavoviridis*" parlaq zeytun və ya qəhvəyi rəngə malikdir, üzərində uzanmış tünd yaşıl və ya qəhvəyi ləkələr var. Ləkələrin sarı kənarları olur və bəzən sarı nöqtələr müşahidə edilir. Tez-tez dalğalı zolaqlar meydana gətirmək üçün nöqtələr birləşir. Qarın tərəfi ağ rəngdədir, amma kənarlarında tünd rənglər mövcuddur.

## Yayılması
"*Protobothrops flavoviridis*" yalnız Yaponiyanın Ryukyu adalarında, xüsusən Okinava və Amami adalarında yaşayır. Böyük vulkanik adalarda geniş yayılmışdır, lakin Kiçik Mərcan adalarında tapılmır. Bu növ palma meşələri ilə əkin sahələri arasındakı keçid zonasından tez-tez müşahidə olunur. Həmçinin, daş divarlarda, köhnə məzarlar və mağaralarda yaşayırlar.

"*Protobothrops flavoviridis*" torpaqda yaşayır və əsasən gecə fəaliyyət göstərir. Tez-tez evlərə girərək siçovul və digər gəmiriciləri ovlayır. Cəsur və əsəbidir, tez bir zamanda zərbə vurur və adətən qurbanın hərəkət etməyə şansı olmur. Bu növ, çox çökükbaş ilanlar növündən fərqli olaraq, yumurtlayan növdür və canlı balalar əvəzinə yumurta qoyur. Cütləşmə erkən yazda baş verir və iyulda 18-ə qədər yumurta qoyulur. Yumurta 5–6 həftə inkubasiya olunandan sonra, 25 sm uzunluğunda olan balalar çıxır və böyüklərə bənzəyirlər. Okinava adasında bu növün sayını azaltmaq məqsədilə, 1910-cu ildə adaya kiçik Asiya manqusları ("*[[Herpestes javanicus]]*") gətirilmişdir, lakin bu, problemi həll etməmiş, əksinə manquslar yerli quşlar və kiçik məməlilərin sayının azalmasına səbəb olmuşdur.

## Zəhəri
Amami adasında il ərzində hər 1000 nəfərdən 2-si ilan sancır, bu isə çox yüksək bir göstəricidir. "*Protobothrops flavoviridis*" zəhəri yüksək toksikliyə malikdir və sitotoksin və hemorrahagin komponentlər ehtiva edir, lakin ölüm nisbəti 1%-dən azdır. "*Protobothrops flavoviridis*" dişləməsi, ürək bulanması, qusma, hipotansiyon və ölümə səbəb ola bilər. Bəzi hallarda, qurbanlar müalicə alındıqdan sonra əl və ayaqlarında hərəkət qabiliyyətini itirdiklərini bildirirlər. Əgər qurbana dərhal tibbi yardım alarsa, sancmalar həyat üçün təhlükəli deyil, lakin 6–8%-i qalıcı əlillik yaşayır.

## İstinadlar
İqor Kşnyakin

**İqor İvanoviç Kşnyakin** (; ) — təyyarə kapitanı, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı. 2024-cü ilin dekabrında qəzaya uğrayan AZAL-a məxsus Embraer 190 təyyarəsinin kapitanı kimi tanınır.

## Həyatı və karyerası
İqor İvanoviç Kşnyakin 1962-ci ildə mayın 19-da Bakı şəhərində anadan olub. Pilot ixtisası üzrə ilk təhsilini 1982-ci ildə Ryazan vilayətində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Qriqori Taran adına Sasovo Mülki Aviasiya uçuş məktəbində alıb. Həmçinin, 1992-ci ildə Rusiya Dövlət Hidrometeoroloji İnstitutunun Meteorologiya ixtisasını bitirib. 

1982-ci ildə Yevlax Birləşmiş Aviasiya Dəstəsinin An-2 təyyarəsinin 2-ci pilotu vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb.

1984-cü il yanvarın 6-dan Zabrat Birləşmiş Aviasiya Dəstəsinin An-2 təyyarəsinin 2-ci pilotu, 1990-cı ildə Azərbaycan Mülki Aviasiya İdarəsinin Yak-40 Hava Gəmisinin 2-ci pilotu vəzifələrində çalışıb. 1994-cü ildə Yak-40 Hava Gəmisinin komandiri, 1997-ci ildə "Azal" Milli Aviasiya Şirkətinin Yak-40 Hava Gəmisinin kapitanı vəzifəsinə təyin edilib. 1998-ci ildə Tu-134 Hava Gəmisinin 2-ci pilotu vəzifəsinə təyin olunur. 2005-ci ildə An-140 Hava Gəmisinin kapitanı, 2008-ci ildən etibarən ATR-42/72 Hava Gəmisinin kapitanı vəzifəsinə yüksəldilir.

2013-cü iyunun 3-dən etibarən, Embraer-170/190 Hava Gəmisi üzrə yenidən təlim kursunu bitirdikdən sonra həmin hava gəmisinin stajçı-pilotu vəzifəsinə keçirilib. 2013-cü dekabrın 11-dən etibarən "Azərbaycan Hava Yolları" QSC-nin Uçuşların İstehsalı İdarəsinin Uçuş Xidmətində Embraer-170/190 hava gəmisinin kapitanı vəzifəsinə təyin edilib.

2020-ci ildə Bakıdan Moskvaya uçarkən Kşnyakinin komandiri olduğu təyyarədə təyyarədə olan sərnişinlərdən birinin halı pisləşib. Kşnyakin təcili eniş edib və sərnişinin həyatı xilas olunub.

Kşnyakinin 15,139 saatlıq uçuş təcrübəsi var idi ki, bunun 11,180 saatı kapitan kimi həyata keçmişdi. Onun da 7009 saatdan çoxu Embraer 190 təyyarəsində olub.

Bir oğlu və üç qız övladı var.

## Ölümü

2024-cü il dekabrın 25-də Azərbaycan Hava Yollarına məxsus Embraer 190 təyyarəsi Rusiya hava hücumundan müdafiə qüvvələrinə məxsus Pantsir-S1 zenit raket kompleksi ilə vurulub. İqor Kşnyakin və ikinci pilot Aleksandr Kalyaninov təyyarənin idarəetmə sistemlərinin sıradan çıxmasına baxmayaraq, təyyarəni Xəzər dənizi üzərindən Aktau Beynəlxalq Hava Limanına yaxın əraziyə yönləndirmişlər. Qazaxıstanın Aktau şəhəri yaxınlığında qəza enişi zamanı təyyarə yerə çırpılmışdır. Təyyarənin göyərtəsində 67 nəfər olub: 62 sərnişin və 5 ekipaj üzvü. Qəza nəticəsində 29 nəfər sağ qalmışdır.

İqor Kşnyakin, təyyarənin ikinci pilotu və bir ekipaj üzvü, habelə 35 sərnişin qəza zamanı həyatını itirmişdir. Ekspertlər onun və komandası haqqında "tarixə qəhrəmanlar kimi düşüblər" ifadəsini işlətmişdir. 29 dekabr 2024-cü ildə II Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

## Təltifləri
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə Kşnyakin İqor İvanoviç ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

*  (29 dekabr 2024) — "Qızıl Ulduz" medalı (ölümündən sonra)

## İstinadlar
Tapurlar

**Tapurlar** və ya **tapirlər** — qədim irandilli tayfa. Onlar I Fraatın hakimiyyəti dövründə Parfiyadan cənubi Xəzər dənizi ərazilərinin mərkəzi hissələrinə köç etmiş, Parfiya dövləti güclənən zaman amardlara qarşı vuruşmuş və onları məğlub etmişdir. Sonra onları Xəzərin cənub axarlarını tərk etməyə məcbur etmiş və onların yerinə tapur tayfasını gətirmişdir. Bu hadisədən sonra qədim Tapuriyanın əsası qoyulmuşdur. Tapurlar Əhəmənilər imperiyasının ordusu kimi Qaqamela döyüşünə 1,000 süvari ilə qoşulmuşdular.

## İstinadlar
Kids with Guns

**Kids with Guns** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın sayca ikinci studiya albomu "Demon Days"də səslənmiş sinql. Bu mahnıda İsveç musiqiçisi  xüsusi qonaq qismində çıxış edir.

## İstinadlar
Əbdulqədir Cili

**Əbdulqədir Cili** () — orta əsr sufi alimi. Onun indiki Azərbaycanda, Lənkəran rayonunun Cil kəndində anadan olduğu güman edilir, lakin haqqında detallı məlumat yoxdur.

## İstinadlar
Kərgədan quşları

**Kərgədan quşları** – tropik və subtropik Afrika, Asiya və Melaneziyada yaşayan, uzun və aşağıya əyilmiş dimdiyi ilə tanınan quşlar. Dimdikləri parlaq rənglərlə örtülüdür və bəzən yuxarı çənədə sümüklü bir çıxıntıya malikdir. Kərgədan quşlarının iki eyni quruluşlu böyrəkləri və birinci və ikinci boyun fəqərələrinin birləşdiyi tək quşlardır, bu isə dimdiyi daşımaq üçün daha sabit bir quruluş təmin edir. Ailə ümumilikdə hər şey yeyəndir və meyvə ilə yanaşı kiçik heyvanlarla da qidalanırlar. Onlar monoqam cütləşən quşlardır və yuva qurmaq üçün ağacların və bəzən qayaların təbii boşluqlarını seçirlər. Cənub-Şərqi Asiyada isə bir çox növü tükənmə təhlükəsi ilə üzləşir.

## Xüsusiyyətləri
Kərgədan quşları ölçü və rəng baxımından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Məsələn, ən kiçik növ qara cücə kərgədan quşudur (*Tockus hartlaubi*), çəkisi 99.1 qram və uzunluğu 32 sm-dir. Ən böyük və ən kütləvi növ cənubi yer kərgədan quşudur (Bucorvus), orta çəkisi 3.77 kq, ən çox 6.3 kq-a qədər çəki ala bilir və 180 sm-ə qədər qanad açıqlığına sahibdir. Erkəklər dişilərdən daha böyükdür və cinsi dimorfizm bədən hissələrinə görə dəyişir. Kərgədan quşlarının ən xarakterik xüsusiyyəti ağır dimdiyi olmasıdır. Bu dimdik güclü boyun əzələləri və birləşmiş fəqərələr ilə dəstəklənir. Dimdik, döyüşmək, tükləri təmizləmək, yuva qurmaq və ov tutmaq üçün kömək edir. Kərgədan quşlarına xas olan kasqa, yuxarı çənə boyunca uzanan boş bir strukturdur və bəzi növlərdə bu, zənginləşdirilmişdir və rezonator kimi istifadə edilə bilər.

## Yayılması
*Bucerotidae* ailəsi təxminən 55 canlı növdən ibarətdir və bu növlər Afrika, Hindistan, Filippin və Solomon adalarına qədər yayılmışdır. Afrikada tapılan 24 növdən 13-ü açıq meşələr və savannalarda yaşayır, bəziləri isə quru mühitlərdə də mövcuddur. Asiyada isə yalnız bir növ açıq savannada yaşayır, qalanları isə meşə quşlarıdır.

## Davranışı
Kərgədan quşları gündüz fəaliyyət göstərən quşlardır və cütlərlə və ya kiçik ailə qruplarında səyahət edirlər. Böyük sürülər bəzən cütləşmə mövsümü xaricində də bir araya gəlir və gecələmə yerlərində 2400-ə qədər quş birləşə bilər.

## Çoxalması
Kərgədan quşları ümumiyyətlə monoqam cütləşən quşlardır. Dişi quş təbii çuxurlarda və ya yarıqların içində yumurtalarını qoyur. Yuva sahələri eyni cüt tərəfindən ardıcıl olaraq istifadə oluna bilər. Yuva qurulmazdan əvvəl, dişilər bəzən erkək tərəfindən kömək alaraq yuva dəliklərini palçıq və meyvə tullantısı ilə bağlayır. Yuva girişi yalnız dişi quşun yuvaya daxil ola biləcəyi qədər ölçüyə gətirilir, bu da yuva yerini rəqiblərdən qorumağa kömək edir.

## Mühafizəsi
Afrikada kərgədan quşu növləri ciddi şəkildə təhdid olunmur, lakin Asiya növləri, ovlama və yaşayış mühitinin itməsi səbəbindən təhdid altındadır.

## İstinadlar
Broken

**Broken** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın sayca üçüncü studiya albomu "Plastic Beach"də səslənmiş mahnı.

## İstinadlar
Silent Running

**Silent Running** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın sayca səkkizinci studiya albomu "Cracker Island"dən beşinci sinql. Bu mahnıda əslən Nigeriyadan olan müğənni Adeleye Omotayo xüsusi qonaq qismində çıxış edir. O, qrupun canlı üzvüdür və "*The Humanz Choir*"in tərkibində yer alır. O, habelə keçmişdə Emi Uaynhausun konsert üzvü olub. Mahnı klipi "*Nexus Studios*" tərəfindən istehsal olunub. Mahnı sosial media asılılığı haqqındadır.

## İstinadlar
Dead Butterflies

**Dead Butterflies** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın sayca yeddinci studiya albomu "Song Machine, Season One: Strange Timez"da səslənmiş mahnı. Bu mahnıda britaniyalı repçi  və latınamerikalı repçi Roksani Arias xüsusi qonaq qismində çıxış edir. 2-D mahnıda ona xəyanət edən sevgilisi haqqında oxuyur. Mahnı 2018-ci ildə yazılıb və əvvəlki versiyasının "The Now Now"da yer alması nəzərdə tutulmuşdu. Deymon mahnı üzərində Mike Will Made It ilə işləmək üçün onun yaşadığı Atlanta şəhərinə gedib. Deymon deyir ki "bu mahnını yazarkən cavanlıq illərimə qayıtdım".

## İstinadlar
Opium (mahnı)

**Opium** — Böyük Britaniyanın virtual musiqi qrupu olan Gorillaz-ın sayca yeddinci studiya albomu "Song Machine, Season One: Strange Timez"da səslənmiş mahnı. Bu mahnıda ABŞ hip-hop dueti  xüsusi qonaq qismində çıxış edir. Mahnı albomun delüks buraxılışında bonus trek kimi yer alır. Mahnı üzərində işləyən prodüserlərdən biri olan P2J əslən Nigeriyadandır. Belə ki, mahnıda Qərbi Afrika havası özünü büruzə verir. Həmçinin, uşaq kütləsinin çıxardığı səsdən sempl kimi istifadə edilib. 2020-ci ilin əvvəllərində COVID-19 pandemiyası zamanı yazılıb.

## İstinadlar
Kazuarina

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Aster canadensis

*  — Solidago canadensis bitki növünün sinonimi.
*  — Erigeron canadensis bitki növünün sinonimi.
İraq krallığı

**İraq krallığı** () — 1932-1958-ci ildə mövcud olan konstitusiyalı monarxiya.

Birinci Dünya Müharibəsinin Orta Şərq cəbhəsində Osmanlı imperiyasının məğlub edilməsinin ardından bölgədə Birləşmiş krallığın müstəmləkəsi kimi 23 avqust 1921-ci ildə İraq Mandat Rejimi quruldu. 1930-cu ildə tərəflər arasında bağlanan sazişin ardından 1932-ci ildə Birləşmiş Krallığın bölgədəki formal idarəsi sona çatdı və İraq Haşimilər krallığı müstəqillik qazandı.

### Krallar

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Gareth Stansfield; Anderson, Liam D. (2004). *The Future of Iraq: Dictatorship, Democracy or Division?*. Basingstoke: Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-6354-1
* Donabed, Sargon (2015). *Reforging a Forgotten History*. Edinburgh University Press. doi:10.3366/edinburgh/9780748686025.001.0001. ISBN 978-0-7486-8602-5

### İstinadlar
Turin Hərbi Akademiyası

**Turin Hərbi Akademiyası** () — Turin şəhərində yerləşən hərbi tipli ali məktəb. İtaliya quru qoşunlarında xidmət edən zabitlərin tam ali hərbi təhsil aldığı ali hərbi təhsil müəssisəsi. Apennin yarımadasında və Avropada tam ali hərbi təhsil verən ən qədim universitetlərdən biri. 
## Tarixi
1739-cu ildə Sardiniya krallığı və Savoyya hersoqluğu dövründə III Karl Emmanuil tərəfindən Kral Artilleriya və İstehkam Məktəbinin () yaradıldığı gün (1739-1816) akademiyanın əsası qoyulub. Hərbi məktəb Pyemontun hərbi ənənəsinin beşiyi və daha sonra İtalyan hərbi ənənələrinin əksəriyyətinin əsasını təşkil edib.

II Viktor Emanuel məktəbin fəaliyyətində əhəmiyyətli dəyişikliklər edərək onu 1863-cü ildə onu "Artilleriya Hərbi Texniki Məktəbi"nə çevirib.

2003-cü ilin iyun ayından akademiya hazırda adlandığı, "Ordu Tətbiqi Məktəbi və Hərbi Tədqiqatlar İnstitutu" adını alıb.

Akademiyanın əsasını Parma piyada məktəbi və Pinerolodakı süvari məktəbi ilə birləşmə təşkil edib.

Bu, Avropada ilk belə akademiya idi.

Onun təkcə İtaliyanın deyil, həm də bir çox Avropa ölkələrinin tarixinə böyük təsiri olub. Akademiyanın bir çox məzunları ölkələrinin mədəni-siyasi həyatında, iqtisadi və sosial inkişafında mühüm rol oynamış dövlət xadimləri, dövlət başçıları, hərbi nazirlər və iri hərbi rəhbərlər olublar.

Hazırda Turin Hərbi Akademiyasına daxil olmamışdan əvvəl zabitlər leytenant rütbəsi aldıqları Modena Hərbi Akademiyasında iki il davam edən ilkin hazırlıqdan keçirlər. Turində strategiya elmini və müxtəlif silah növlərini öyrənərək üç il ərzində hazırlığı başa vururlar.

Turin Hərbi Akademiyasında təlim və təhsil aşağıdakı istiqamətlər üzrə aparılır:

* Piyada, süvari və artilleriya zabitlərinin siyasi və təşkilati hazırlığı;
* Hərbi mühəndislərin, rabitə zabitlərinin, nəqliyyat və avadanlıqların texniki baxış hazırlığı;
* İdarəetmə və kadr təhlükəsizliyi üzrə ixtisas hazırlığı.

## Akademiyanın məşhur məzunları

* Aleksandru Averesku;
* Pyetro Badalyo;
* Kamillo Kavur;
* Fiorenzo Bava Bekkaris;
* Nikola Bakargiev;
* Armando Diaz;
* Nikola Jekov;
* Luici Kadorna;
* Jozef Lui Laqranj;
* Alfonso Ferrero Lamarmora;
* Prenk Pervizi və başqaları.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The Military Academy
* Сайт академии
Müsbəh bint Nasir (İordaniya kraliçası)

**Müsbəh bint Nasir** (; ) — İordaniya kralı I Abdullahın xanımlarından, I İordaniya kraliçası.

1884-cü ildə əkiz bacısı Hüzeymə ilə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası Hicaz kralı Şərif Hüseynin qardaşı Əmir Nasir Paşa, anası isə Dilbər xanımdır. 1904-cü ildə İstanbuldakı İstinyə sarayında əmisi oğlu Seyid Abdullahla evləndirildi. Eyni mərasimlə əkiz bacısı Hüzeymə də əmisinin digər oğlu Seyid Feysəllə evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 3 övladı dünyaya gəldi.

* Həya bint Abdullah (1907-1990), Əbdülkərim Cəfər Zeydlə evləndi.
* I Təlal
* Münirə bint Abdullah (1915-1987), heç vaxt evlənmədi.

Əri Seyid Abdullah ondan sonra 2 xanımla daha nigahlansa da, 1921-ci ildə taxta çıxmasının ardından baş xanım olaraq İordaniya kraliçası ünvanını Müsbəh bint Nasir daşıdı. Ərinin ölümünün ardından İrbid əyalətinə köçdü və 15 mart 1961-ci ildə burada vəfat etdi.

## Mənbə

* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2
Nayef ibn Abdullah

**Nayef ibn Abdullah** (; ) — İordaniya kralı I Abdullahın oğullarından biri.

1914-cü ildə Taifdə dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Abdullah, anası isə onun ikinci xanımı Suzidil xanımdır. İsgəndəriyyədəki Viktoriya Kollecində təhsil aldı. Ardından Türkiyədə hərbi təhsil aldı və 1939-cu ildə 6 ay boyunca İsmət İnönünün fəxri yavəri kimi xidmət etdi.

Atasının sui-qəsd nəticəsində öldürülməsinin ardından İordaniyaya çağırıldı. Çünkü taxta çıxarılan ögey qardaşı I Təlalın psixoloji problemləri vardı. Beləliklə, davam edən tibbi müayinələr səbəbilə 20 iyul-6 sentyabr 1951-ci il tarixləri ərzində taxt naibi kimi fəaliyyət göstərdi. Ancaq Kral Təlal əqli zəif idi və bu səbəblə cəmi 1 il sonra taxtdan endirilərək müalicə məqsədilə İstanbula göndərildi. Vəliəhd Nayef isə siyasətlə maraqlanmadığını bildirərək taxtdan imtina etdi və taxt Kral Təlalın oğlu Hüseynə qaldı. Mehrimah Sultan və əri Nayef ibn Abdullah isə ailənin ən nüfuzlu üzvləri olaraq Ammanda yaşamağa davam etdilər.

12 oktyabr 1983-cü ildə Ammanda vəfat etdi.

### Ailəsi
30 sentyabr 1940-cı ildə Sultan Rəşadın nəvələrindən Mehrimah Sultanla nigahlandı. Cütlüyün toy mərasimi isə 7 oktyabrda Lütfiyə Sultanın köşkündə baş tutdu və ənənəyə sadiq qalaraq 7 gün boyunca davam etdi. Mərasimin ardından Ammana köçən cütlüyün bu nigahdan 2 oğlu dünyaya gəldi.

* **Sultanzadə Əli ibn Nayef** (10 avqust 1941-), 11 aprel 1966-cı ildə Vicdan Muhanna ilə evləndi və 4 övladı doğuldu.
** *Naifə bint Əli (27 dekabr 1966-)*
** *Rajva bint Əli (29 iyun 1968-)*
** *Bəsmə bint Əli (24 mart 1970-)*
** *Məhəmməd Abbas ibn Əli (17 fevral 1973-)*
* **[[Asim ibn Nayef|Sultanzadə Asim ibn Nayef]]**

## Mənbə

* Bein, Amit (2017-11-09). ''Kemalist Turkey and the Middle East''. Cambridge University Press. pp. 95–96. ISBN 978-1-107-19800-5
* Boletín Oficial del Estado

## İstinadlar
Çarxi Dadri toqquşması (1996)

**Çarxi Dadri toqquşması** — 1996-cı il noyabrın 12-də Hindistanın Dehli şəhəri yaxınlığında "Saudi Arabian Airlines"a məxsus Boeing 747 və "Kazakhstan Airlines"a məxsus İlyuşin təyyarəsinin havada toqquşması hadisəsi.

Toqquşma havada təhlükəsizlik qaydalarının pozulması nəticəsində baş verdi. Saudi təyyarəsi enməyə hazırlaşırdı, digəri isə qalxırdı. Əlaqə və idarəetmə səhvləri səbəbindən təyyarələr eyni hündürlükdə uçurdu. Hər iki təyyarədə olan 349 nəfərin hamısı həlak oldu. Hadisədən sonra Hindistan aviasiya sistemində yeni radar və təhlükəsizlik standartları tətbiq edildi.

## İstinadlar
Kokos

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Növləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Asim ibn Nayef

**Asim ibn Nayef** (; ) — İordaniya kralı I Abdullahın nəvəsi, Nayef ibn Abdullahın kiçik oğlu.

1948-ci ildə İsgəndəriyyədə dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralının oğlu Nayef ibn Abdullah, anası isə Sultan Rəşadın nəvələrindən Mehrimah Sultandır. Ana şəcərəsi səbəbilə *Sultanzadə* ünvanıyla anılır. Orta və ali təhsilini İngiltərədə alan Asim ibn Nayef 1972-ci ildə memarlıq fakültəsindən məzun oldu və təcrübə qazanma məqsədilə İspaniyadakı məşhur memarlıq şirkətlərindən birində çalışdı. 1974-cü ildə Ammana qayıtdı və mebel idxal-ixracıyla məşğul oldu.

1994-1996-cı illərdə Petra Universitetində dərs verdi.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1974-cü ildə İordaniyanın Madriddəki attaşesi Firuzə Vaxşori ilə baş tutdu və 3 qızı dünyaya gəldi. Cütlük 1985-ci ildə boşandılar.

* **Yasmin bint Asim** (30 iyun 1975-), 2 sentyabr 2005-ci ildə Basel Yagmanla evləndi.
* **Sara bint Asim** (12 avqust 1978-), 26 iyun 2008-ci ildə ispan əsilli biznesmen Alexandro Garrido ilə evləndi və 2 övladı doğuldu.
** *Tələl Alexandro Garrido ([[2008]]-)*
** *Lola Alexandro Garrido ([[2010]]-)*
** *Alleqra Garrido ([[2013]]-)*
* **Nur bint Asim** (6 oktyabr 1982-), 29 avqust 2003-cü ildə qohumu olan I Hüseynin oğlu Həmzə ibn Hüseynlə evləndi və 9 sentyabr 2009-cu ildə boşandı. 22 iyun 2018-ci ildə Səudiyyəli biznesmen Əmr Zedan ilə evləndi. İlk evliliyindən bir qızı, ikinci evliliyindən isə 2 oğlu var.
** *Həya bint Həmzə ([[18 aprel]] [[2007]]-)*
** *Tələl ibn Zedan ([[27 mart]] [[2019]]-)*
** *Abdullah ibn Zedan ([[20 dekabr]] [[2020]]-)*
İkinci evliliyi isə 1986-cı ildə Səna Kəlimətlə baş tutdu və 3 övladı doğuldu.
***Saliha bint Asim** (14 iyun 1987-), 4 aprel 2011-ci ildə Məhəmməd Haşim Hac-həsənlə evləndi və 3 övladı doğuldu.
** *Aişə bint Məhəmməd ([[27 may]] [[2013]]-)*
** *Haşim ibn Məhəmməd ([[1 dekabr]] [[2015]]-)*
** *Abdullah ibn Məhəmməd ([[3 sentyabr]] [[2018]]-)*
* **Nəcla bint Asim** (9 may 1988-), 23 oktyabr 2014-cü ildə Nasir Osama Talhuni ilə evləndi və 2 övladı doğuldu.
* **Nayef ibn Asim** (22 yanvar 1998-), 13 aprel 2021-ci ildə Şərifə Fərəh Alluhaymaqla evləndi. Bir oğlu var.

## Mənbə

* Bein, Amit (2017-11-09). ''Kemalist Turkey and the Middle East''. Cambridge University Press. pp. 95–96. ISBN 978-1-107-19800-5
* Boletín Oficial del Estado

## İstinadlar
Almabulağı döyüşü

**Almabulağı döyüşü** — 21 iyun 1503-cü ildə Səfəvilər dövləti və Ağqoyunlu dövləti arasında baş verən döyüş. Bu döyüşdən sonra Ağqoyunluların ikinci qolu süqut etdi.

## Döyüş ərəfəsi
1503-cü ilin yazında I Şah İsmayıl Qənbər ağa adlı müridini məktubla Sultan Muradın yanına göndərib, ondan itaət etməsini tələb etdi. Səfəvilərlə Ağqoyunluların qohumluq əlaqələrini xatırladan qızılbaş rəhbəri onun hakimiyyətini tanıdığı təqdirdə İraqi-Əcəmin bir hissəsini Sultan Murada təklif edirdi. Sultan Muradın cavabı mənfi oldu. Belə olduqda İsmayıl 12 min nəfərlik qoşunla Təbrizdən çıxaraq, Qızılüzən çayını keçdi və cənuba – Həmədana doğru hərəkət etdi. Sultan Murad 70 min nəfərlik böyük qoşun topladı.

## Döyüşün gedişatı
Şah İsmayıl tərəfindən Xüləfa bəy və Mənsur bəy Qıpçaği irəlidə hərəkət etmək üçün başçı təyin edildilər. Qarapiri bəy Qacar isə 1500 süvari ilə ehtiyatda saxlanıldı. Qalan qızılbaş əmirləıri – Dədə bəy Talış (Əbdüləli bəy Dədə də odur), Hüseyn bəy Lələ, Məhəmməd bəy Ustaclı, Bayram bəy Qaramanlı, Əbdi bəy Şamlı, Yeqan bəy Təkəli, Sarı Əli (möhrdar) cinahlarda, İsmayıl özü isə mərkəzdə mövqe tutdular. Qarşı tərəfdə Sultan Murad Əli bəy Türkmanı sağ, Murad bəyi isə sol cinaha təyin etdi. Qum hakimi İslamış bəy düşmənin irəlidə gedən dəstəsinə başçılıq edirdi. O, başlanan döyüşdə qızılbaş ön dəstəsinin hücumunu müvəffəqiyyətlə dəf edərək, onu mərkəzə doğru geri çəkilməyə məcbur etdi. Lakin bu vaxt Qara Piri bəy qacar ona hücum etdi. İslamış bəy ələ keçirildi, onun dəstəsi isə tamamilə məhv edildi. Şah İsmayıl döyüşə girərək, şəxsən çoxlu düşmən öldürdü. Ağqoyunlu qoşunu darmadağın olundu. Əli bəy Türkman 10 min nəfərlik dəstəsi ilə məhv edildi. Eybə Sultanın qardaşı Gözəl Əhməd Bayandur, həmçinin İslamış bəy və başqaları əsir düşdülər, qətlə yetirildilər. Sultan Murad isə Yəzdə qaçdı.

## Nəticə
Almabulağı döyüşü nəticəsində Fars və İraqi-Əcəmin böyük bir hissəsi qızılbaşların əlinə keçdi və Ağqoyunlu dövlətinə son qoyuldu.

## Mənbə

* Oqtay Əfəndiyev. "Azərbaycan Səfəvilər dövləti". Bakı. "Şərq-Qərb". 2007. səh. 54–55. ISBN 978-9952-34-101-0

## İstinadlar


## Həmçinin bax

* Səfəvilər dövləti
* Səfəvilərlə əlaqədar hərbi əməliyyatların siyahısı

## Xarici keçidlər
I Təlal (İordaniya kralı)

**I Təlal** və ya **Təlal ibn Abdullah** (; ) — II İordaniya kralı.

1909-cu ildə Məkkədə dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Abdullah, anası isə onun ilk xanımı Müsbəh bint Nasirdir. Ammanda xüsusi təhsil aldıqdan sonra hərbi dərslər aldı və 1927-ci ildə leytenant rütbəsi aldı. Babası Hicaz kralı Şərif Hüseynin Kipr sürgünü illərində yanında yer aldı.

1946-cı ildə atasının müstəqil İordaniya kralı təyin edilməsinin ardından, taxtın varisi elan olundu. 1948-ci ildə general rütbəsinə yüksəldi. Atasının 1951-ci ildə Qüdsdə sui-qəsd nəticəsində öldürülməsinin ardından taxta çıxarıldı. Müasir konstitusiyanı qəbul edərək ölkəni parlamentli monarxiyaya çevirdi. Cəmi 1 illik səltənətinin ardından, qoyulan şizofreniya diaqnozu səbəbilə taxtdan endirildi. Qalan ömrünü İstanbuldakı bir sanatoriyada keçirdi.

### Ailəsi
1934-cü ildə dayısı qızı Zeynəl-şərəf bint Cəmillə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* I Hüseyn
* Məhəmməd ibn Təlal
* Həsən ibn Təlal
* Bəsmə bint Təlal

## İstinadlar
Zeynəl-şərəf bint Cəmil

**Zeynəl-şərəf bint Cəmil** (; ) — İordaniya kralı I Təlalın xanımı, II İordaniya kraliçası.

## Həyatı
1916-cı ildə İsgəndəriyyədə doğuldu. Atası Hicaz kralı Şərif Hüseynin qardaşı oğlu Şərif Cəmil ibn Nasir, anası isə sədrəzəm Kamil Paşanın soyundan Vicdan Şakir Paşadır. 27 noyabr 1934-cü ildə bibisi oğlu olan İordaniya taxtının vəliəhdi Təlal ibn Abdullahla evləndirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* I Hüseyn
* Məhəmməd ibn Təlal (2 oktyabr 1940 - 29 aprel 2021)
* Həsən ibn Təlal (20 mart 1947-)
* Bəsmə bint Təlal (11 may 1951-)

1944-cü ildə İordaniyadakı ilk qadın xeyriyyə cəmiyyətini təsis etdi. 1948-ci ildə başlaya Ərəb-İsrail müharibəsi səbəbilə ölkəyə gələn fələstinli mühacirlərə yardım məqsədilə bir çox xeyriyyə cəmiyyətlərinə dəstək verdi. Ölkədəki qadın hüquqlarının müdafiəsi üzrə alınan tədbirlərdə mühüm rol oynadı. Ərinin 1951-ci ildə taxta çıxmasıyla İordaniya kraliçası oldu. 1952-ci il konstitusiyasının müzakirələrində iştirak etdi.

Ancaq ərinin psixoloji problemləri vardı və cəmi 1 ildən sonra şizofreniya diaqnozu ilə taxtdan endirildi. Əri I Təlal dərhal İstanbuldakı sanatoriyalardan birinə qapadıldı və ömrünün sonuna qədər burada qaldı.

1994-cü ildə İsveçrənin Lozanna şəhərində vəfat etdi. Cənazəsi ertəsi gün Ammana gətirilərək dəfn olundu.

## Mənbə

* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2
* "Senarai Penuh Penerima Darjah Kebesaran, Bintang dan Pingat Persekutuan Tahun 1965"
Məhəmməd ibn Təlal

**Məhəmməd ibn Təlal** (; ) — İordaniya kralı I Təlalın oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

1940-cı ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Təlal, anası isə onun türk əsilli xanımı Zeynəl-şərəf bint Cəmildir. Orta təhsilini Ammanda tamamladıqdan sonra öncə İsveçrəyə, ardından İngiltərəyə göndərildi. 1951-ci ildə babasının ölümü və atasının qısa səltənətinin ardından böyük qardaşı I Hüseyn taxta çıxarıldı. O illərdə 12 yaşında idi və qardaşının oğul övladı olmadığı üçün İordaniya taxtının vəliəhdi elan olundu. 1962-ci ildə qardaşı oğlu Abdullahın doğumuna qədər bu ünvanı daşıdı.

1956-1957-ci ildə Bağdaddakı hərbi akademiyada təhsil aldı və 1960-cı ildə xüsusi uçuş lisenziyası aldı. 1958-ci ildə İordaniyaya qayıtdı və Milli ordunun sıralarına qatıldı. Bir çox dövlət vəzifəsində xidmət etdi və qardaşının yoxluğunda bir neçə dəfə naib olaraq dövlət idarəsini ələ aldı.

29 aprel 2021-ci ildə Ammanda vəfat etdi.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1964-cü ildə Fəryal İrşaidlə baş tutdu və 2 oğlu dünyaya gəldi. Ancaq cütlük 1978-ci ildə boşandılar.

* **Təlal ibn Məhəmməd** (26 iyul 1965-), 1991-ci ildə Livanlı biznesmen Hani Salamın qızı Qida Salamla evləndi və cütlüyün 3 övladı doğuldu.
** *Hüseyn ibn Təlal ([[1999]]-)*
** *Rəja bint Təlal ([[1999]]-)*
** *Məhəmməd ibn Təlal ([[2001]]-)*
* **Qazi ibn Məhəmməd** (15 oktyabr 1966-), 1997-ci ildə Arej bint Ömərlə evləndi və cütlüyün 4 övladı doğuldu. 2021-ci ildə boşandı və ertəsi il keçmiş Bolqar çarı II Simeonun oğlu Kardamın dul xanımı Məryəm Lopezlə evləndi. İkinci evliliyindən övladı yoxdur.
** Tasnəm bint Qazi
** Abdullah ibn Qazi
** Cənnah binti Qazi
** Salsabel bint Qazi

İkinci evliliyi isə İordaniyanın keçmiş baş nazirlərindən Həzza Məcalinin qızı Təqrid Məcali ilə 1981-ci ildə baş tutdu. Ancaq bu evlilikdən övladı olmadı.

## İstinadlar
Həsən ibn Təlal

**Həsən ibn Təlal** (; ) — İordaniya kralı I Təlalın oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

1947-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Təlal, anası isə onun türk əsilli xanımı Zeynəl-şərəf bint Cəmildir. Orta təhsilini Ammanda tamamladıqdan sonra İngiltərəyə göndərildi və Oksford Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində təhsil aldı. Ərəbcə, ingiliscə, fransızca və almanca sərbəst danışa bilir, türkcə və ispanca yaxşı səviyyədə bilir. Universitet illərində isə ivrit dili üzrə dərslər aldı. 1951-ci ildə babasının ölümü və atasının qısa səltənətinin ardından böyük qardaşı I Hüseyn taxta çıxarıldı. 1965-ci ildə konstitusiya dəyişikliyinin ardından İordaniya taxtının vəliəhdi elan olundu və qardaşının ölümündən 3 həftə öncə qardaşıoğlu Abdullah təyin edilənədək bu vəzifədə qaldı.

34 il boyunca taxta çıxmağı gözləyən Həsən ibn Təlalın kralın ölümünə 3 həftə qalmış vəzifədən alınmasında bir neçə versiya irəli sürülür. Bəziləri kralın son illərdə səhhətinin pis olması və naib olaraq dövlət idarəsini ələ alan Həsən ibn Təlalın ordunun yuxarı zümrələrində vəzifə dəyişikliyi etmə niyyətini buna səbəb göstərir. Bir qrup tədqiqatçı isə bunu I Hüseynin səltənəti öz şəcərəsində tutmaq istəməsi kimi izah edir.

### Ailəsi
1968-ci ildə hindu siyasətçi Məhəmməd İkramullahın qızı Sərvət İkramullah ilə evləndi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* **Rəhimə bint Həsən** (13 avqust 1969-), 1997-ci ilin iyulunda İordaniyanın keçmiş Energetika naziri Alaa Bataynehlə evləndi və 2 övladı doğuldu.
** *Ayşə bint Batayneh ([[2 yanvar]] [[2002]]-)*
** *Arif ibn Batayneh ([[15 fevral]] [[2006]]-)*
* **Süməyya bint Həsən** (14 may 1971-), 1992-ci ilin avqustunda İordaniyanın keçmiş Xarici işlər naziri Nasir Cudiylə evləndi və 4 övladı doğuldu. 2007-ci ildə cütlük boşandı.
** *Tarık ibn Cudi ([[1994]]-)*
** *Zeynəl-şərəf bint Cudi ([[1994]]-)*
** *Əli ibn Cudi ([[1996]]-)*
** *Sukayna bint Cudi ([[1998]]-)*
* **Bədiyyə bint Həsən** (28 mart 1974-), 24 iyun 2005-ci ildə Xalid Eduard Bleyrlə evləndi və bir övladı doğuldu.
** *Əli ibn Xalid*
* **Raşid ibn Həsən** (20 may 1979-), 22 iyul 2011-ci ildə tennisçi Zeyna Şaban ilə evləndi və 2 övladı doğuldu.
** *Həsən ibn Raşid ([[2013]]-)*
** *Təlal ibn Raşid ([[2016]]-)*

## İstinadlar
Bəsmə bint Təlal

**Bəsmə bint Təlal** (; ) — İordaniya kralı I Təlalın yeganə qızı.

1951-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Təlal, anası isə onun türk əsilli xanımı Zeynəl-şərəf bint Cəmildir. Doğumundan 2 ay sonra atası taxta çıxdı, ancaq bir il sonra şizofreniya diaqnozu ilə taxtdan endirildi. Yerinə isə böyük qardaşı I Hüseyn taxta çıxarıldı. İlk təhsilini Ammandakı qızlar məktəbində aldı. Ardından İngiltərəyə göndərildi və burada Şahzadə Anna (II Elizabetin qızı) ilə eyni məktəbdə təhsilini davam etdirdi. Daha sonra Oksford Universitetində müasir dillər üzrə təhsilini tamamladı. 2001-ci ildə eyni universitetin fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini qazandı.

### Ailəsi
İlk evliliyi 2 aprel 1970-ci ildə Ammanda İordaniyanın Birləşmiş krallıqdakı səfiri polkovnik Teymur Dağıstani ilə baş tutdu. Cütlüyün bu nikahdan 2 övladı doğuldu. Ancaq 1970-ci illərin sonunda cütlük boşandı.

* **Fərəh Dağıstani** (25 mart 1971-)
** *Fatimə Zəhra (11 oktyabr 2005-)*
** *Zeynəl-şərəf (5 oktyabr 2007-)*
** *Əbdüləziz (18 iyun 2010-)*
* **Qazi Dağıstani** (21 iyul 1974-)
** *Aişə bint Qazi (1 iyun 2007-)*

İkinci evliliyi isə 14 aprel 1980-ci ildə Valid əl-Kürdi ilə evləndi. Cütlüyün bu nikahdan 2 övladı doğuldu.

* **Səəd əl-Kürdi** (8 noyabr 1982-)
** *Bəsmə bint Səəd (17 iyun 2017-)*
** *Həya bint Səəd (13 avqust 2018-)*
* **Zeynəl-şərəf əl-Kürdi** (1 iyun 1986-)
** *Aliyə (5 oktyabr 2007-)*

## İstinadlar
Bəhmən Cabbaroğlu

Bəhmən Cabbaroğlu (Babayev Bəhmən Cabbar oğlu; 25 fevral, 1958, Rük, Quba rayonu) — şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (2023) [<sup>1</sup>

## Həyatı
Bəhmən Cabbaroğlu 1958-ci ildə Quba rayonunun Rük kəndində anadan olmuşdur. Rük kənd və Quba şəhər məktəblərində oxuyub. 1980–1985-ci illərdə SSRİ-də (Rusiya Federasiyası) təhsil aldıqdan sonra bir sıra dövlət müəssisələrində çalışıb. 1989–2023-cü illərdə "Azəriqaz" İstehsalat Birliyində işləyib.

## Yaradıcılığı
Ədəbi yaradıcılığa tələbəlik illərindən başlayıb. İlk şeiri Perm vilayətində çap olunan "Kama" qəzetində dərc olunub. 1990-cı illərdən ədəbi yaradıcılıqla mütəmadi məşğul
olmağa başlayıb. Şairin yaradıcılığında eyni zamanda 5 poema və epopeya da yer alıb. [<sup>2</sup>

Şeirləri "Gülüstan İnciləri", "Nəsimi-650, Cahana sığmazam" almanaxlarında, "Xəzinə", "Müasir Azərbaycan Ədəbiyyatı", "Zirvədəkilər" antologiyalarında və bir çox dövrü mətbuat və jurnallarda dərc olunub. AzərKİVHİ-nin üzvüdür (2016).

Hal-hazırda təqaüdçüdür və yaradıcılığını davam etdirir.

## Kitabları
* "Şəhid ömrü", Bakı: Araz-2013
* "Tanrı qarğışı", Bakı: Araz-2015
* "Tənhalıqdan qorxmuram ki…", Bakı: Mücrü-2021
* "Bu payız da tələsir", Bakı: Mücrü-2023 [<sup>3</sup>

## Təltifləri
2015-ci ildə "Məmməd Araz" mükafatı ilə təltif olunmuşdur.

2016-cı ildə Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Rəyasət Heyətinin qərarı ilə "Qızıl Qələm" media mükafatı laureatına layiq görülmüşdür.

2019-cu ildə yaradıcılıq uğurlarına görə "Yurd" ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının "Nəsimi" poeziya diplomu ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

[<sup>1</sup> Bəhmən Cabbaroğlu — Bioqrafiya

[<sup>2</sup> Türk Dünyası Şeir Məkanı

[<sup>3</sup> Ədəbiyyat xadimləri verilişi — Bəhmən Cabbaroğlu yaradıcılığı, 6-cı bölüm Youtube.com

[4] Azərbaycan Bayrağı

[5]  Sən mürgülü sevgimi, yuxusundan oyatdın - Şeirlər
Meqasistis (döldə)

**Dölün meqasistisi** (sinonimi Meqalosistis) ultrasəs müayinəsi zamanı anormal dərəcədə böyük və ya şişmiş sidik kisəsinin görünməsidir. Bu hal, əsasən hamilə qadınlarda oliqohidramniosun olması ilə müşayiət olunur. Anadangəlmə posterior uretra qapağı sindromu olan şəxslərdə də bu vəziyyətə tez-tez rast gəlinir (57%). Meqasistis halların yarısından çoxu fetal ölümlə nəticələnir.

## Etiologiyası

Döldə qeyri-obstruktiv meqasistisin səbəbləri aşağıdakı pozğunluqlar ola bilər:

* Əsasən oğlanlara təsir edən, çox nadir rast gəlinən (4% hallarda) ölümcül qarın sindromu;
* qızlarda rast gəlinən , çox nadir görünən (1% hallarda) autosomal resessiv Burdon sindromu;
* adətən 13-cü, 18-ci və bəzən də 21-ci xromosomlarda rast gəlinən xromosomun trisomiyası ;
* vezikoureteral reflü;
* əvvəlcədən geniş uretra;
* neyrojenik meqasist.

Obstruktiv təbiətli Meqasistis digər pozğunluqlardan da qaynaqlana bilər:

* anadangəlmə posterior uretra qapağı;
* uretranın daralması

Xromosom anomaliyalarından olan intrauterin meqakistisə çox nadir rast gəlinir. Hamiləliyin 10-14-cü həftələrində sidik kisəsinin uzunluğu 7-15 mm olan qadınlarda xromosom anomaliyalarının rast gəlinmə riski təxminən 25%, sidik kisəsinin uzunluğu 15 mm-dən çox olan qadınlarda isə təxminən 10%-dir. Uzunluğu 15 mm-dən çox olan meqakistis üçün əsas səbəb obstruktiv uropatiyadır. Səbəbləri məlum olmayan meqakistis hallarına da tez-tez rast gəlinir.

## Diaqnostikası
Xəstəliyin diaqnozu prenatal müayinələr zamanı ultrasəs vasitəsilə qoyulur. Birinci trimestrdə meqasistis sidik kisəsinin uzunluğunun ən azı 7 mm olması ilə müəyyən edilir. Sonrakı dövrlərdə isə hamiləlik həftələrinin sayının üzərinə 12mm gəlməklə müəyyən edilir. Hamiləlik zamanı uşaqlıqda suyun az olması da xəstəliyin əlamətlərində biri ola bilər.

## Müalicəsi
Uşaqlıq daxili obstruktiv meqakistis ağırlaşmaların olmadığı hallarda, hamiləlik dövründə aşağıdakı üsullardan istifadə etməklə müalicə edilə bilər:

* sidiyi amniotik mayeyə axıtmaq üçün veziko-amniotik şuntun yaradılması;
* anadangəlmə uretra stenozu üçün sidik kanalına stent qoyulması;
* vezikostomiya - sidik drenajı üçün sidik kisəsi stomasının yaradılması;
* posterior uretra qapağının çıxarılması.
Hal-hazırda, veziko-amniotik şuntun quraşdırılmasının bir sıra problemlərə görə qənaətbəxş nəticələrə səbəb olmadığı irəli sürülür. Meqakistisin səbəbi posterior uretra qapağıdırsa uterusda onun çıxarılması vaxtından əvvəl doğuşa və fetal itkiyə səbəb ola bilər. Vezikostomiya hamiləliyin 20-24 həftələri arasında aparılır və sidik sisteminin daha da genişlənməsinin qarşısını almaq üçün kifayət qədər sidik axınını təmin edir. Lakin əməliyyat zamanı dölün düşməsi riski də mövcuddur.

Uzunmüddətli sidik problemləri riskini azaltmaq üçün doğumdan dərhal sonra sidik drenaj kateteri qoyulması məsləhət görülür. Meqasistisin yaranma səbəbindən asılı olaraq əlavə müalicə üsullarından da istifadə oluna bilər. Oğlanlarda posterior uretra qapağına rast gəlinən hallarda həmin qapaq əməliyyat vasitəsi ilə çıxarılır.

## İstinalar
I Hüseyn (İordaniya kralı)

**I Hüseyn** və ya **Hüseyn ibn Təlal** (; ) — III İordaniya kralı.

1935-ci ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Təlal, anası isə onun türk əsilli xanımı Zeynəl-şərəf bint Cəmildir. İbtidai təhsilini Ammanda tamamladıqdan sonra öncə İsgəndəriyyədəki Viktoriya kollecinə, ardından İngiltərədəki Harrou məktəbinə göndərildi. 1951-ci ildə babasının ölümü və atasının qısa səltənətinin ardından hələ 17 yaşında ikən taxta çıxarıldı.

İlk demokratik hökumət kabinetinin qurulmasını təmin etsə də, bir neçə ay sonra onu istehfaya zorladı. Bütün siyasi partiyaları qadağan etdi və diktatorluq elan etdi. İordan çayının qərb sahili uğrunda İsrailə 3 dəfə müharibə elan etdi və 1994-cü ildə sülh bağlandı. Qiymət artımı səbəbilə ölkənin cənubunda çıxan üsyanları yatırmaq məqsədilə 1989-cu ildə ölkəni seçimə göndərdi.

1999-cu ildə xərçəng xəstəliyi səbəbilə vəfat etdi.

### Ailəsi
İlk evliliyi 19 aprel 1955-ci ildə uzaq qohumu Şərifə Dinə bint Əbdülhəmidlə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir qızı dünyaya gəldi. 1957-ci ildə cütlük boşandı.

* Aliyə bint Hüseyn

İkinci evliliyi 25 may 1961-ci ildə ingilis əsilli Toni Avril Qardinerlə baş tutdu. Nigahdan sonra adı ***Muna əl-Hüseyn*** olaraq dəyişdirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı doğulsa da, 21 dekabr 1972-ci ildə boşandılar.

* II Abdullah
* Feysəl ibn Hüseyn
* Ayşə bint Hüseyn
* Zeyn bint Hüseyn

Üçüncü evliliyi 24 dekabr 1972-ci ildə Aliyə Bahəddin Tukanla baş tutdu. Cütlüyün 3 övladı doğuldu. 1977-ci ildə baş verən helikopter qəzasında həlak oldu.

* Həya bint Hüseyn (1974-)
* Əli ibn Hüseyn (1975-)
* Abir Muhaysen (1972-), 1976-cı ildə övladlıq götürülmüş qız uşağı.

Dördüncü evliliyi 15 iyun 1978-ci ildə Liza Najip Hələbi ilə baş tutdu. Nigahdan sonra adı ***Nur əl-Hüseyn*** olaraq dəyişdirildi. Cütlüyün bu nigahdan 4 övladı doğuldu.

* Həmzə ibn Hüseyn (1980-)
* Haşim ibn Hüseyn (1981-)
* İman bint Hüseyn (1983-)
* Rayihə bint Hüseyn (1986-)

Yəhudi əsilli Amerikalı aktrisa Suzanna Kabotla eşq yaşadığı və hətta 1964-cü ildə Timoti adlı bir oğlu dünyaya gəldiyi iddia edilir. Suzanna və oğlu uzun illər boyunca İordaniya dövlət xəzinəsindən ödənilən yüklü məbləğlə həyatlarını davam etdirdilər. 1986-cı ildə Suzanna Kabot öz oğlu tərəfindən qətlə yetirildi. Oğlu olduğu iddia edilən Timoti Skot Ramon isə 2003-cü ildə vəfat etdi.

## İstinadlar
Dinə bint Əbdülhəmid (İordaniya kraliçası)

**Şərifə Dinə bint Əbdülhəmid** (; ) — İordaniya kralı I Hüseynin ilk xanımı, III İordaniya kraliçası.

1929-cu ildə Qahirədə dünyaya gəldi. Atası Şərif Əbülhəmid Hicaz kralı Şərif Hüseynin əmisi Aun ər-Rafiqin soyuna mənsubdur. İngiltərədə yatılı oxuduğu məktəbin ardından Kembric Universitetində İngilis ədəbiyyatı, Bedford Kollecində isə sosial elmlər üzə təhsil aldı. Kembricdəki təhsil illəri əsnasında 1952-ci ildə gələcəkdəki əri Seyid Hüseynlə tanış oldu. Təhsilini tamamaldıqdan sonra Qahirəyə döndü və Qahirə Universitetində İngilis ədəbiyyatı və fəlsəfə dərslər verməyə başladı.

1952-ci ildə İordaniya taxt-tacına sahiblənən I Hüseyn anasının da tövsiyəsilə 1954-cü ildə özündən 6 yaş böyük Dinə bint Əbdülhəmidlə nişanlandı. Üstəlik bu nigah o illərdə Misirin güclü simalarından olan Camal Əbdül Nasir tərəfindən də dəstəkləndi. Cütlüyün nigah mərasimi 19 aprel 1955-ci ildə Raqadan sarayında baş tutdu. Beləcə, Şərifə Dinə İordaniya kraliçası oldu. Toy mərasimindən qısa müddət sonra cütlükdən müsahibə alan jurnalist İsis Fəhmiyə görə, kraliçanı dövlət idarəsindən uzaq tutmağa çalışan I Hüseyn onun üzərində olduqca yüksək təsirə malik idi. Ancaq İordaniyaya qayıtdıqdan sonra cütlüyün bir-birinə uyğun olmadığı anlaşıldı. 13 fevral 1956-cı ildə yeganə övladları Aliyə bint Hüseynin dünyaya gəlişi belə, cütlüyü birləşdirə bilmədi.

1956-cı il kraliça Şərifə Dinə Misirdə istirahətdə ikən, kral I Hüseyndən göndərilən əmrlə boşanma istəyi bildirildi. Bunda kraliça Şərifə Dinə ilə anası Zeynəl-şərəf bint Cəmilin soyuq münasibətləri mühüm rol oynadı. 24 iyun 1957-ci ildə cütlük rəsmən boşandı və bir müddət qızını görməyinə icazə verilmədi.

7 oktyabr 1970-ci ildə Fələstin Azadlıq Təşkilatının partizan üzvü polkovnik leytenant Əsəd Süleyman Əbdülqadirlə evləndi. Bu evliliyindən övladı olmadı. 1982-ci ildə əri İsrail hökuməti tərəfindən həbs edildi. Ertəsi il şəxsən özünün itşriak etdiyi müzakirələrin ardından əriylə birlikdə 8 min fələstinli məhkumun azadlığa buraxılmasına nail oldu.

21 avqust 2019-cu ildə Ammanda vəfat etdi.

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2

### İstinadlar
Təpə Göycəli (Urmiya)

**Təpə Göycəli** () — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 27 nəfər yaşayır (6 ailə).

## İstinadlar
Aliyə bint Hüseyn

**Aliyə bint Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin böyük qızı.

1956-cı ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun ilk xanımı Şərifə Dinədir. Hələ körpə yaşlarında valideynləri boşandı və Aliyə bir müddət anasını görə bilmədi. İbtidai və orta təhsilini Ammandakı qızlar məktəbində alan Aliyə 1968-ci ildə İngiltərəyə göndərildi və 1972-ci ilədək müxtəlif məktəblərdə təhsilini davam etdirdi. 1977-ci ildə ingilis ədəbiyyatı üzrə İordaniya Universitetinin fəxri məzunu oldu.

1980-ci illərdən etibarən məşhur rəssam Fahrünnisə Zeydin rəsm emalatxanasında fəaliyyət göstərməyə başladı. Bundan başqa bir çox xeyriyyə təşkilatının da üzvüdür. 1987-ci ildən bəri taekvondo ilə məşğuldur və 2 qat qara kəmər sahibəsidir.

### Ailəsi
İlk evliliyi 12 aprel 1977-ci ildə polkovnik-leytenant Nasir Vasfi Mirzəylə (1945-) Raqadan sarayında baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan bir oğlu dünyaya gəlsə də, 1988-ci ildə boşandılar.

* Hüseyn Mirzə (12 fevral 1981-)

İkinci evliliyi 30 iyul 1988-ci ildə Seyid Məhəmməd əl-Salehlə baş tutdu. Bu nigahdan da 2 oğlu dünyaya gəldi.

* Təlal əl-Saleh (12 sentyabr 1989-)
* Əbdülhəmid əl-Saleh (15 noyabr 1992-)

## İstinadlar
Muna əl-Hüseyn (İordaniya kraliçası)

**Toni Avril Qardiner** () və ya sonradan **Muna əl-Hüseyn** (; ) — İordaniya kralı I Hüseynin ikinci xanımı, İordaniya şahzadəsi. Əcnəbi olması səbəbilə kraliça ünvanı ala bilməmişdir.

1941-ci ildə İngiltərədə dünyaya gəldi. Polkovnik-leytenant Volter Persi Qardinerin qızıdır. Atasının vəzifəsi səbəbilə müstəmləkə bölgələrində yaşadı. İlk təhsilini də Kuala-Lumpurda aldı.

25 may 1961-ci ildə İordaniya kralı I Hüseynlə evləndi. Ancaq əcnəbi olması səbəbilə parlament kraliça ünvanı almasına qarşı çıxdı və bu səbəblə, İordaniya şahzadəsi olaraq anıldı. Cütlüyün 4 övladı dünyaya gəlsə də, 21 dekabr 1972-ci ildə boşandılar.

* II Abdullah
* Feysəl ibn Hüseyn
* Ayşə bint Hüseyn
* Zeyn bint Hüseyn

Boşandıqdan sonra da İordaniyada yaşamağa davam edir. Keçmiş ərinin 1999-cu ildə ölümündən sonra oğlu II Abdullah taxta çıxmışdır.

## Mənbə

### Ədəbiyyat
* Rana Husseini (2021). ''Years of Struggle – The Women’s Movement in Jordan''. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung. p. 19. ISBN 978-9923-759-33-2

### İstinadlar
Feysəl ibn Hüseyn (I Hüseynin oğlu)

**Feysəl ibn Hüseyn** (; ) — III İordaniya kralı I Hüseynin oğullarından biri, taxt vəliəhdi.

1963-cü ildə Ammanda dünyaya gəldi. Atası İordaniya kralı I Hüseyn, anası isə onun ingilis əsilli ikinci xanımı kraliça Muna əl-Hüseyndir. İlk təhsilini Ammanda aldıqdan sonra 1970-ci ildə Birləşmiş krallığa, ertəsi il isə ABŞ-a göndərildi. 1978-ci ildə Vaşinqtondakı Müqəddəs Alba liseyinə daxil oldu və 1981-ci ildə məzun oldu. 1985-ci ildə isə Rod-Aylenddəki Braun Universitetinin elektrik mühəndisliyi ixtisasını tamamladı. Eyni zamanda 1988-ci ildə London Biznes Məktəbində menecment üzrə magistr dərəcəsi aldı. Təhsil həyatı illərində uçuş dərsləri aldı və xüsusi uçuş lisenziyası qazandı.

İordaniya Kral Hava Qüvvələrində xidmət edən Feysəl 2004-cü ilin sentyabrında general-leytenant rütbəsinə yüksəldi. 2017-ci ilin dekabrında İordaniya Kral Ordusundan təqaüdə ayrıldı.

2003-cü ildən etibarən İordaniya Olimpiya Komitəsinin rəhbəri, 2010-cu ildən isə Beynəlxalq Olimpiya komitəsinin üzvüdür.

### Ailəsi
İlk evliliyi 1987-ci ilin avqustunda İordaniya Kral Hava Yollarının prezidenti Seyid Tofiq əl-Tabbahın qızı Aliyə Tabbahla baş tutdu. Cütlüyün 4 övladı doğulsa da, 2008-ci ilin aprelində boşandılar.

* **Əyyah bint Feysəl** (11 fevral 1990-), 22 may 2014-cü ildə Ammanda Məhəmməd Təlal əl-Halavaniylə evləndi və 3 övladı doğuldu.
** *Rayihə əl-Halavani ([[2 may]] [[2016]]-)*
** *Nəsma əl-Halavani ([[19 oktyabr]] [[2019]]-)*
** *Hüseyn əl-Halavani ([[12 mart]] [[2022]]-)*
* **Ömər ibn Feysəl** (22 oktyabr 1993-)
* **Sara bint Feysəl** (27 mart 1997-)
* **Ayşə bint Feysəl** (27 mart 1997-)

İkinci evliliyi 24 may 2010-cu ildə Sara Bəssam Qabbaniylə baş tutdu. Övladı olmayan cütlük 14 sentyabr 2013-cü ildə boşandılar.

Üçüncü evliliyi isə 4 yanvar 2014-cü ildə İordaniyalı biznesmen fariz Lübbadehin qızı radio müxbiri Zeyna Lübbadehlə baş tutdu. Cütlüyün bu nigahdan 2 övladı var.

* **Abdullah ibn Feysəl** (17 fevral 2016-)
* **Məhəmməd ibn Feysəl** (8 aprel 2017-)

## İstinadlar