Çarış çayı

**Çarış** (Çaras) — Rusiya ərazisindən axan çay. Çay Obun sol qolunu təşkil edir. Altay Respublikası və Altay diyarının ərazisindən axır.
## Coğrafiyası
Çayın uzunluğu 547&nbsp;km, su hövzəsinin sahəsi isə 22 200&nbsp;km² təşkil edir.

Çay öz başlanğıcını Korqon silsiləsindən götürür. Yuxarı axarlarda ensiz və day yatağa sahibdir. Nisbətən düzənliklərdə isə yatağı genişlənir. Çayın yatağı boyunca aşağı doğru çoxlu astanalar müşahidə edilir. Mənsəbində Ust-Çarış Pristan kəndi yerlışir.

Çarış çayının sol sahilində, şimal hissədə, Tiqires Silsiləsində Çarıq mağarası qərarlaşır.

## Su sərfiyyatı
Yay ayları çayın aşağı axarlarında suyun temperaturu +20°, yuxarı axarlarda isə olduqca soyuq olur. Buzla örtülmə dövrü noyabrın sonlarından aprelin əvvəllərinə qədər davam edir. Çayın qidalanmasının əsasını qar suları təşkil edir. Orta su sərfiyyatı 192 m³/s təşkil edir. Aşağı axarları oktyabrın sonlarından donmağa başlayır, yuxarı axarlarda dekabrda donur. Bəzi hallarda martın sonlarından belə buzdan azad ola bilir.

Gursululuq dövrü aprel-iyul aylarına təsadüf edir. Gursululuq bitdikdən sonra çayış sularınln artması ilə əlaqədar su basmalar baş verə bilir. Maksimal səviyyəyə aprelin sonları çatır. Burada suyun səviyyəsi 5 metr qalxır. Yuxarı axarlarda isə suyun səviyyəsi cəmi 2,5 m qalxa bilir. Buzla örtüldüyü zaman buzun qalınlığı 1,5 metrə çata bilir.

## Qollsrı
* 17&nbsp;km: İstok çayı
* 62&nbsp;km: Petlixa
* 68&nbsp;km: Qusixa
* 69&nbsp;km: Juravlixa çayı
* 84&nbsp;km: Kalmanka çayı (68&nbsp;km)
* 103&nbsp;km: Yamışevka
* 114&nbsp;km: Kabanova çayı
* 119&nbsp;km: Borovlyanka çayı
* 125&nbsp;km: Ermilixa çayı
* 164&nbsp;km: Porozixa (82&nbsp;km)
* 182&nbsp;km: qolun adı yoxdur
* 204&nbsp;km: Komarixa çayı
* 212&nbsp;km: adsız
* 225&nbsp;km: adsız
* 228&nbsp;km: Krivuxa
* 233&nbsp;km: Loktevks (111&nbsp;km)
* 265&nbsp;km: Kukuyka çayı
* 266&nbsp;km: Talovka çayı
* 283&nbsp;km: Berezovka
* 292&nbsp;km: Xolodnıy Klyuç
* 305&nbsp;km: Kamışınka çayı
* 310&nbsp;km: Suetka çayı
* 318&nbsp;km: Maralixa çayı (108&nbsp;km)
* 335&nbsp;km: Belaya çayı (157&nbsp;km)
* 346&nbsp;km: İnya çayı (110&nbsp;km)
* 355&nbsp;km: Çaqir çayı
* 380&nbsp;km: Sosnovka çayı
* 380&nbsp;km: Tulata çayı
* 392&nbsp;km: Bıstraya çayı
* 397 км: Çala çayı
* 408&nbsp;km: Başelak (71&nbsp;km)
* 421&nbsp;km: Aba çayı
* 425&nbsp;km: Tyoplaya çayı
* 431&nbsp;km: Kedrovaya çayı
* 433&nbsp;km: Sentelek
* 441&nbsp;km: Kiçik Tatarka
* 446&nbsp;km: Böyük Tatarka
* 447&nbsp;km: Belaya çayı
* 457&nbsp;km: Vorvskaya 
* 460&nbsp;km: Korqon çayı
* 468&nbsp;km: Kumir çayı (66&nbsp;km)
* 469&nbsp;km: Plesovçix
* 477&nbsp;km: Erqol
* 478&nbsp;km: Çeça (Oqoy)
* 481&nbsp;km: Talisa çayı
* 492&nbsp;km: Böyük Kaysın
* 497&nbsp;km: Topquçan
* 499&nbsp;km: Kozul çayı
* 505&nbsp;km: Kuterqen
* 506&nbsp;km: Kan çayı
* 511&nbsp;km: Yabaqan
* 530&nbsp;km: Turqunsu
* 532&nbsp;km: Kuçkur

## Yaşayış məntəqələri
Çarışın axarı boyunca olan yaşayış məntəqələri: Beloqlazovo, Ust-Kan, Çarışskoe, Krasnoşyoekovo,  Ust-Kalmaka.

## Canlılar aləmi
Hövzəsindəki ərazinin meşərlə örtülməsi bir çox calıların məskunlaşmasına səbəb olur. Burada ayı, tülkü, kirpi, csnavar, dovşan, maral, sığın, dələ, quşlardan bayquş, kəklik, turac kimilərini görmək olur. Suları isə balıqlarla zəngindir.
Sahillərində müxtəlif növ göbələklər, şam, küknar, tozağacı və s. bitir

## Faydalı qazıntıları
Çarım çayının axdığı dağlar zəngin yataqlara sahibdir. Burada dəmir filizi və polimetallar vardır. Üstəlik qiymətli Yaşma daşı mövcuddur. Hətta əvvəllər Staro-Çaqır və Novo-Çaqır yataqları fəaliyyət göstərmişdir. 
## Naviqasiya
Ust-Kalmanka kəndindən 80&nbsp;km yuxarıya doğu kiçik paraxodlarla hərəkət mümkündür. XIX və XX əsrlərdə Çarış mühüm çay nəqliyyatına sahib olmuşdur. Buradan taxıl və kənd təsərrüfatı malları axar boyunca daşınırdı. Burada XX əsr ortalarında yataq dərinləşdirmə tədbirləri həyata keçirilirdi. Hətta Zarya tipli teploxiflar asanlıqla hərəkət edə bilirdi. Hazırda naviqasiya yovdur.

## Turizm
Çarış çayı boyunca yerləşən dağ dərələrində çoxlu ssyda mağaralsr vardır. Bu mağaraların çoxubda qədim insanlar yaşamışdır. Ust-Kan kəndi yaxınlığında qədim insanların yaşadığı düşərgə tapımışdır.
### Su turizmi
Çarış çayı adrinalin həvəskarlarını özünə gəlb edir. Belə ki, burada astanakarın çoxluğu qayıqla bu iti axarlı sularda hərəkət edən idmançılar üçün əlverişlidir. Kumir — Çarış — Korqon — Çarış çətinliyimə görə beşinci kateqoriyaya aiddir. Çarış çayının özü 2 kateqoriyaya sid edilir.

## Mənbə
* Чарыш. Притоки и истоки.
* Çarış rayonunun saytı.
* Жукова О. Н., Безматерных Д. М. Зообентос водотоков бассейна верховьев Чарыша и его роль в питании рыб // Мир науки, культуры, образования. — 2008. — № 5 (12). — С. 35-39.
## İstinadlar