Astrabad bəylərbəyliyi

**Astrabad bəylərbəyliyi**— Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

## Bəylərbəyliyin yaranması
Mərkəzi Astrabad şəhəri olan Astrabad bəylərbəyliyi İsgəndər bəy Münşinin yazdığına görə, “keçmiş vaxtlarda Cürcan və Təbəristan valilərinin əyləşdikləri yer idi...”  “Bu vilayət bir tərəfdən Xəzər dəryasına birləşir...”. 1510- cu ildə Səfəvi torpaqlarına qatılan bu əyalətdə Oruc bəy Bayatın da təsvir etdiyi kimi 12 şəhər vardı. 

## Əhalisi
Mərkəzi şəhəri hesab olunan Astrabadın əhalisi 250 min nəfərdən (50 min evdən) çox idi. Astrabad əyaləti əhalisinin, o cümlədən də şəhər əhalisinin əsas hisəsini türk Gəraylı tayfası təşkil edirdi. Gəraylı obaları Xorasanın müxtəlif bölgələrində də məskun idilər. Boz Oxun Ağcalı oymağına bağlı olan Hacıların bir neçə obası isə Kəbud Məscid mahalında yaşayırdılar. Türkmən Qaraçöp obası, Göklən eli, Yomut eli də Astrabad vilayətində məskun olub, Göklən elinin ölkəsi Gürganda, Yomut elinin ölkəsi isə Astrabadın şimal-şərqində idi.  XVIII əsrin əvvəllərində Astrabadın Gürgan çayı ətrafında Qacarlar da məskunlaşdırılmışdı. Astrabadda sadaladığımız ellərin, obaların əhalisinin sayını müəyyənləşdirmək məlumat yetərsizliyinə görə mümkün deyil. Astrabad şəhərinin əhalisinin sayının sonralar necə dəyişdiyini eyni səbəbdən izləmək mümkün olmur.

## Tarixi

Bəylərbəyiliyinin mərkəzi Astrabad şəhəri idi. Əyaləti əsasən Qacar elinin nümayəndələri idarə edirdilər.

Hicri 932 (1526)-ci ildə Durmuş xanın vəfatından sonra Xorasandakı qarışıqlıqdan istifadə edən özbəklər Amudəryanı keçərək Tus şəhərini mühasirəyə aldılar və onu tutdular. Hicri 933 (1527)-cü ildə qızılbaşlar Bistam yaxınlığında yenidən məğlubiyyətə uğradılar. Özbəklər Astrabadı tutdular.

Übeydulla xanın Xorasana yürüşləri bir nəticə vermədi. Səfəvilər bu mühüm vilayəti öz əllərində saxlayaraq özbəklərin bütün basqınlarını dəf etdilər. Deməli, Səfəvilər
dövlətinin qərb cəbhəsində Osmanlı türklərinə qarşı olduğu kimi, özbəklər əleyhinə də hərbi əməliyyatları müdafiə xarakteri daşıyırdı. Özbək xanları özlərinin basqınları zamanı bir neçə dəfə Astrabad ərazisinə qədər gəlib çıxmış, dəfələrlə Xorasanın paytaxtı, Səfəvilər dövlətinin ən böyük şəhərlərindən biri olan Heratı almışdılar. Burada özbəklərin müvəffəqiyyətləri xeyli dərəcədə onunla bağlı idi ki, yerli tacik əhalinin istər feodal əyanları, istərsə də kəndliləri amansız zülm və zorakılığa yol vermiş qızılbaş hakim dairələrinə düşməncəsinə münasibət bəsləyirdilər. 1535-1536-cı illərin Herat üsyanının nümunəsində gördüyümüz kimi, bu
düşmənçilik bəzən öz zülmkarlarına qarşı açıq xalq çıxışı şəkli alırdı.

1550-ci ildə Astrabad ərazisində türkmən mənşəli yaka tayfasının mərkəzi hakimiyyətə
qarşı üsyanı Səfəvilərin bu basqınlarla mübarizəsini mürəkkəbləşdirmişdi. Üsyana əyan ailəsindən olan Aba adlı gənc rəhbərlik edirdi. O, şah qoşunları ilə mübarizədə kömək üçün
özbək xanlarına dəfələrlə müraciət etmiş və onların qoşunları köməyə gəlmişdilər. Yalnız 1558-ci ildə (Aba xaincəsinə öldürüldükdən sonra) üsyan yatırıldı.

## Hakimləri

* Zeynal xan Şamlı
* Məhəmməd xəlifə Hacılar-Zülqədər
* Əlqas Mirzə 
* Seyid bəy Şeyxavənd
* Sədrəddin xan Ustaclı
*Şahəli sultan Ustaclı
*Şahqulu sultan Ustaclı
*Keçəl Şahverdi
*Fərhad xan Qaramanlı
*Hüseyin xan Ziyadoğlu Qacar
*Yusif xan (şair)
*Firudin xan Çərkəz
*Behbud bəy Çərkəz
*Xosrov xan Çərkəz
*Qazaq xan Çərkəz
*Huseyn xan ibn Zaman bəy mazandarani
*Mehrab xan 
*Allahverdi xan
*Cəmşid xan
*Cəfərqulu xan
*Məhəmməd xan
*Kəlbəli bəy
*Aslan xan Dağıstani
*Rüstəm Məhəmməd xan Sədli

## İstinadlar