ATLAS

**Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System** (**ATLAS**) — Yerə toqquşmadan bir neçə həftə və ya gün əvvəl daha kiçik Yerə yaxın obyektləri aşkar etmək üçün optimallaşdırılmış robotlaşdırılmış astronomik müşahidə və erkən xəbərdarlıq sistemi.

Layihə NASA tərəfindən maliyyələşdirilir və Havay Universitetinin Astronomiya İnstitutu tərəfindən hazırlanır və idarə olunur. Sistem hazırda hər biri 0,5 metr diametrli olan beş teleskopdan ibarətdir. Onlardan ikisi Havay adalarında, bir-birindən  məsafədə yerləşir: Haleakala (ATLAS–HKO, rəsədxana kodu T05) və Mauna Loa (ATLAS–MLO, rəsədxana kodu T08). Digər teleskoplardan biri Sazerlend Rəsədxanasında (ATLAS–SAAO, rəsədxana kodu M22) Cənubi Afrikada, biri El Sause Rəsədxanasında, Rio Hurtado (Çili) ərazisində yerləşir (ATLAS–CHL, rəsədxana kodu W68). Ən yeni teleskop isə İspaniyada yerləşən Teyde Rəsədxanasında (ATLAS–TDO, rəsədxana kodu R17) 2025-ci ilin fevralında istismara verilmişdir, lakin 2025-ci ilin may ayına olan məlumata görə ATLAS-ın rəsmi veb-səhifəsində onun nəticələri hələ göstərilmir.

ATLAS müşahidələrə 2015-ci ildə Haleakalada yerləşən bir teleskopla başlamışdır və iki Havay teleskopundan ibarət versiya 2017-ci ildə tam fəaliyyətə keçmişdir. Daha sonra layihə NASA-dan Cənub yarımkürəsində yerləşdirilmək üçün iki əlavə teleskopun maliyyələşdirilməsini əldə etmiş və onlar 2022-ci ilin əvvəlində istismara verilmişdir. Hər teleskop hər aydın gecə müşahidə oluna bilən bütün səmanın dörddə birini dörd dəfə skan edir, və cənub teleskoplarının əlavə edilməsi müşahidə edilə bilən səmanın iki aydın gecədə bir dəfə deyil, hər gecə dördqat örtülməsini təmin etmiş, eyni zamanda səmanın uzaq cənub hissəsində mövcud olan əvvəlki “kor zonanı” aradan qaldırmışdır.

## Kontekst
Böyük astronomik toqquşma hadisələri Yer tarixinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır; onlar Yer–Ay sisteminin yaranması, Yer üzündə suyun mənşəyi, həyatın təkamül tarixi və bir neçə kütləvi yoxolma hadisəsi ilə əlaqələndirilir. Tarixdən əvvəlki dövrlərin ən məşhur toqquşma hadisələrinə 66 milyon il əvvəl baş vermiş və diametri 10 kilometr olan asteroidin yaratdığı Çikslub toqquşması daxildir; bu hadisənin Tabaşir–Paleogen yoxolma hadisəsinin əsas səbəbi olduğu və quş olmayan bütün dinozavrların məhvinə gətirib çıxardığı hesab edilir və Yer üzündəki bitki və heyvan növlərinin təxminən dörddə üçünün yox olmasına səbəb olmuşdur.

37 milyon il əvvəl baş vermiş və Mistastin kraterini formalaşdırmış asteroid toqquşması Yer səthində təbii şəraitdə qeydə alınmış ən yüksək temperaturu — 2 370 °C-dən artıq istiliyi — yaratmışdır.

Yazılı tarix dövründə Yerə yüzlərlə asteroid və meteor partlayışı qeydə alınmışdır; onların yalnız çox kiçik bir hissəsi ölüm hallarına, xəsarətlərə, maddi zərərə və ya digər ciddi lokal nəticələrə səbəb olmuşdur. Diametri  olan daş tərkibli asteroidlər Yer atmosferinə təxminən ildə bir dəfə daxil olur. Diametri 7 metr olan asteroidlər isə təxminən hər 5 ildən bir atmosferə daxil olur və Hiroşimaya atılan atom bombasına bərabər (təxminən 16 kiloton TNT) kinetik enerji daşıyır. Onların hava partlayışı bu enerjinin təxminən üçdə birini — 5 kilotonu — yayır. Bu cür nisbətən kiçik asteroidlər adətən mezosferdə partlayır və bərk maddələrinin böyük hissəsi buxarlanır. Diametri  olan asteroidlər Yerə təxminən hər yüz ildə iki dəfə düşür.

Tarixi dövrlərdə baş vermiş ən məşhur toqquşmalardan biri 1908-ci ildə diametri təxminən 50 metr olan obyektin səbəb olduğu Tunquska hadisəsidir; bu hadisə, ehtimal ki, insan tələfatına səbəb olmamış, lakin Rusiyanın Sibir bölgəsində çox seyrək məskunlaşmış ərazidə bir neçə min kvadrat kilometr meşəni məhv etmişdir. Daha sıx məskunlaşmış bir ərazi üzərində oxşar hadisə yerli miqyasda fəlakətli nəticələrə gətirib çıxara bilərdi.

2013-cü ildə baş vermiş Çelyabinsk meteoru hadisəsi tarixi dövrdə çox sayda insanın xəsarət alması ilə nəticələnmiş yeganə məlum toqquşmadır; istisna olaraq, Çində baş verdiyi ehtimal olunan, lakin zəif sənədləşdirilmiş və çox sayda ölümə səbəb olmuş ola bilən 1490-cı il Çinyanq hadisəsi göstərilir. Diametri təxminən 20 metr olan Çelyabinsk meteoru Tunquska hadisəsindən sonra Yer qitəsinə düşmüş ən böyük qeydə alınmış obyektdir.

## İstinadlar