open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oğlanqala

**Oğlanqala** (əvvəlki adı: **Ulya Noraşen**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 55-XII saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının İliç rayonunun Ulya Noraşen kəndi Oğlanqala kəndi və müvafiq olaraq Ulya Noraşen kənd Soveti Oğlanqala kənd Soveti adlandırılmışdır.

## Tarixi

## Coğrafi mövqeyi
Rayon mərkəzindən 8 kilometr şimalda, Arpaçayın sahilində, düzənlikdədir. Yaxınlığında mərmər yatağı yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 2915 nəfərdir.(2009 - cu il)

## İqtisadiyyatı
Əhali taxılçılıq və heyvandarlıqla məşğuldur.

## Tarixi və mədəniyyət abidələri
Memarlıq abidələrindən qala divarları, üç bürc var. Kənd yaxınlıqda yerləşən eyniadlı qədim yaşayış məntəqəsinin adını daşıyır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*  Naxçıvan Muxtar Respublikasının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Qərarı 

## Həmçinin bax
Püsyan (Şərur)

**Püsyan** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Rayon mərkəzi Şərur şəhərindən 23 km cənub-şərqdə yerləşir.

## Tarix
*Püsyan* və ya *Pesyan* Araz çayının yuxarı axarında (əsasən Türkiyə ərazisində) eramızdan əvvəl türkdilli pasianların yaşadığı əraziyə verilən qədim addır.
1833-cü ilə aid sənədlərdə püsyanların Naxçıvan ərazisində doqquz tayfa icmasından birini təşkil etmələri haqqında məlumat verilir.

## Əhali
Əhalisi 4142 nəfərdir.(2009-cu il)
Püsyan kəndi sırf türk kəndidir və bu kənddə bir neçə kürd ailəsi də yaşayır.

Kənd əhalisi etnik tərkibinə görə əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir.

## İstinadlar
Siyaqut

**Siyaqut** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda, rayon mərkəzindən 10&nbsp;km cənub şərqdə, Bakı-Şərur dəmir yolundan 3&nbsp;km aralı, Şərur düzündə yerləşən kənd.

## Haqqında
Kəndin əhalisi əsasən meyvəçilik, tərəvəzçilik və çuğundurçuluqla məşğuldur. Kənddə orta məktəb, iki kitabxana, klub, tibb məntəqəsi, məscid, istirahət parkı və mədəniyyət mərkəzi mövcuddur. Güllüklər, Qaraxallı, Kalafalar kimi tarixi məhəllələri var.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycanın Siyaqut kəndindən köçüb gəlmiş azərbaycanlı ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim İran dillərindəki siya (qara) və qut (qala) komponentlərindən düzəlib "qara qala" mənasındadır.

## Əhalisi
2009-cu ildə keçirilmiş əhalinin siyahıyalınmasında kəndin əhalisi 1687 nəfər göstərilir.
### Tanınmışları
* Seyfəddin Qurbanov — azərbaycanlı heykəltaraş, memar, Ukraynanın Xalq Rəssamı.
* Budaq Təhməz — Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, şair.

## İstinadlar
Şahbulaq (Şərur)

**Şahbulaq** (əvvəlki adı: **Cağazur**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Yaycı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Cağazur kəndi Şahbulaq kəndi adlandırılmışdır.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Gümüşlü və Şahbulaq kəndləri Aşağı Yaycı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Gümüşlü kəndi mərkəz olmaqla, Gümüşlü kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
## Toponimin mənası
Son vaxtlar “zur” komponentini izah edə bilməyən bir çox tədqiqatçılar, onu erməni mənşəli komponent hesab edirlər. Lakin indi məlum olur ki, ermənilər türk sözlərini Q. Qeybullayev göstərdiyi kimi xeyli əyib dolaşdırsalar da sözün ilkin şəkli türk mənşəli olduğunu ciddi tədqiqat nəticəsində üzə çıxarır. Cağazil sözü saklara məxsus olan bir sözdür və öz tərkibində həmin əlamətləri mühafizə edib saxlamaqdadır. Toponim - etnotoponimdir və ilkin forması bu şəkildə olmuşdur. Sakasu.

Saka və su komponentləri hər iki formada sak təyinləridir. Bu sözdə iki təyin özünü göstərməkdədir: Onu da demək lazımdır ki, bu söz qədim türk-yazılı; abidələrində də işlədilmişdir. “Gül-tikin” (kiçik mətn) abidəsində belə bir cümlə var: “Ey türk xalqı, bir hissən desə ki, Cuğay meşəli dağının cənubunda deyil, Tan çölündə məskən salaq, (ey) türk xalqı, orada bədxah adam-lar beləcə bir hissəni başdan çıxarmış”. Bu misalda “Cuğay meşəli dağı” ifadəsinin strateji əlamət kimi işlənməsı “Cağazir meşəli ərazisi” ilə üst-üstə düşür. Bu ifadə öz oxşarını bugünkü toponimlərdən “Tuqay meşələri” deyimi ilə də yada salır.

Bu toponimdə maraqlı bir məsələ Cuğay və Saqay (saqyay) adlarının hansının ilkin olması məsələsidir,istər-istəməz etnik əlamət törəmə funksiyasında olmalıdır. Oronim kimi cuğay-saqların düşərgəsi mənasında sonradan əmələ gəlmiş ad olmalıdır. Beləliklə, Cuğayın Saqaydan törəməsinin inandırıcı yolu belədir: Saqayçaqay- çuqay-cuğay. Deməli, Saqyay etnonimi daha qədimdir və Cuğay Saqyaydan törəmişdir. Cağatay ulusu, Cağatay dili (özbək dilinin əsası  sak əsilli olmasını bəyan edir.

Sak tayfalarına məxsus “su” komponentinin təyin rolunda möhkəmlənməsi haqqında M. Seyidov və L. Qumilyov mülahizələr yürütmüşlər. M. Seyidov yazır: “Əski mifoloji görüşlərlə səsləşən türkdilli xalqlarda bəzən ulu babanın-əcdadın, igidin atı açıqdan-açığa su ruhundan yaranmışdır. Bu mifoloji inamlar baxımından çox təbiidir. Su, həmin xalqlarda tos-ilkin başlanğıcdır” . Müəllif burada Maaday-Qaranın atının su ruhundan yaranmasını [44-45]xatırlayaraq onun Qırat və Düratın əcdadı ilə mifoloji bağlılığını yada salır. Bu məsələ ilə bağlı öz əsərində izah verən L. Qumilyov yazır: “Yer-su (hərfi mənada torpaq-su) dünyəvi toslar (tosəbədi mövcudluq ruhları) sırasına daxildir və yer-su, bitki və s. sahiblərinin kultunda öz analogiyasını tapır”.

## Əhalisi
Əhalisi 534 nəfərdir.(2009 - cu il)

## Həmçinin bax
* İrinçöy

## İstinadlar
Tənənəm

**Tənənəm** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Naxçıvan-Sədərək avtomobil yolundan 9 kilometr aralıda yerləşir.

## Tarixi
Kənddəki tarixi abidələrin XIV əsrə aid olduğu ehtimal edilir. Kəndin 3 km. şimal-şərqində Qazma mağarası, şərq hissəsində Tunc dövrünə aid "Cənnət qayası" adlanan abidə yerləşir.

## Tənənəm qədim yaşayış məskənlərindən biri kimi
Qazma mağarası ərazisində aşkarlanmış maddi mədəniyyət nümunələri sübut edir ki, bu kənd ölkəmizin ərazisində ən qədim insan yaşayış məskənlərindən biridir. Abidə Tənənəm kəndindən 3 km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1450 m yüksəklikdə yerləşir. Qazma dərəsində olduğundan bu cür adlandırılıb. Paleolit dövrünün abidəsidir. O, Tənənəm kəndindən 3 km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1450 m yüksəklikdə yerləşir. 1987–1990-cı illərdə Ə. Q. Cəfərovun rəhbərliyi ilə Qazma mağarasında qazıntı işləri aparılmışdır. Qazıntı zamanı qalınlığı 3 m olan mədəni təbəqə aşkar edilmişdir.

Mədəni təbəqələrin üçündə IV, V və VI təbəqələrdə zəngin osteoloji material, ocaq yerləri və Mustye mədəniyyətinə aid daş alətlər aşkar edilmişdir. Mustye mədəniyyətinə aid təbəqələr tərkibcə eyni olub az miqdarda əhəngdaşı çınqılının qarışığı olan yüngül gil torpaqdan ibarətdir. Kəsiklərin birində bir neçə ocaq qeydə alınmışdır. Altıncı təbəqə müxtəlif maddi mədəniyyət qalıqları ilə zəngin olmuşdur. Bu təbəqədə daş alətlərdən başqa üç tərəfdən yastı daşlarla əhatələnmiş iki ocaq aşkar olunmuşdur. Ocaqlardan xeyli qaralmış sümük tapılmışdır. Əmək alətləri əsasən obsidiandan hazırlanmışdır. Bundan başqa çaxmaqdaşı (21 ədəd) və daşlı şistdən (5 ədəd) hazırlanmış alətlərə də təsadüf olunmuşdur. Əmək alətlərinin hazırlandığı bütün daş növləri yerlidir. Xeyli miqdarda istehsal tullantısının – nukleus, qəlpə, obsidian və çaxmaqdaşı sınıqlarının aşkar edilməsi göstərir ki, daşın ilkin emalı mağarada olmuşdur.
Dördüncü təbəqədən daş alətlərlə bərabər sümük alətlər də aşkar edilmişdir. Onlar biz, bıçaq, kəsici və oyucu alətlərdən ibarətdir.
Aşkar olunmuş tapıntılar göstərir ki, Qazma mağarasında Mustye dövründə uzun müddət yaşayan qədim sakinlərin əsas təsərrüfat forması ovçuluq olmuşdur.

## Əhalisi
Əhalisi 819 nəfərdir.(2009-cu il)

## İqtisadiyyatı
Əhali əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olur.

## İstinadlar
Şəhriyar (Şərur)

**Şəhriyar** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun eyniadlı i.ə.v. də kənd . Şəhriyar çayının sahilindədir. Bütün hallarda Şəhriyar şəxs adıdır.
## Əhalisi
Əhalisi 2235 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Vayxır (Şərur)

**Vayxır** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun İbadulla i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. Oykonim mənşəcə Babək r-nundakı vayxır kəndinin ərazisində köhnə vayxır adı ilə xarabalıqları qalmış qədim kəndin adı ilə bağlıdır.
## Əhalisi
Əhalisi 911 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Təzəkənd (Püsyan, Şərur)

**Təzəkənd** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Püsyan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Təzəkənd kəndi Təzəkənd adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Şərur rayonununda kənd . Düzənlikdədir.Əvvəlcə Sədərək rayonunun tərkibində olmuşdur Keçmiş adı Sərdarabad olmuşdur. Sonralar Təzəkənd adlandırılmışdır. Azərbaycanın 18 rayonunun ərazisində bu adda kəndə rast gəlinir.

## Əhalisi
Əhalisi 296 nəfərdir.(2009 - cu il)

## İstinadlar
Yumrumeduzlar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

Yumrumeduzlar kifayət qədər sürətlə üzür və hərəkət istiqamətini asanlıqla dəyişə bilirlər. Carybdeidae fəsiləsinə daxil olan bir neçə növünün diri bala doğması təsnif olunub.

Yumrumeduzların duzluluğundan asılı olmayaraq, demək olar ki, bütün tropik və subtropik ərazilərdəki okean sularında yaşadığı elmə məlumdur.
 və  növlərinin isə mülayim iqlim qurşağındakı dənizlərdə yaşadığı qeydə alınıb. Ölçülərinin kiçik, bədənlərinin şəffaf və gizli həyat tərzi keçirmələri səbəbindən yumrumeduzların arealı tam olaraq öyrənilməyib.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zeyvə (Şərur)

**Zeyvə** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Cəlilkənd i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. 1728 -ci ilə aid sənəddə kəndin adı Əhmədpaşa zaviyəsi kimi qeydə alınıb.İnqlabdan əvvəl Azərb.-da   Zeyvə adlı 10 kənd olmuşdur. Zeyvə ərəb dilində Zaviya sözündən olub "hücrə" , "ibadədgah", "künc", "bucaq", "guşə" mənalarında işlənir. Zeyvə adlı məntəqələr camaatdan kənarda, ömürlərini ibadətlə keçirən ruhanilər, tərkidünyalar (onlar zaviyənişin adlanirdılar) üçün salınmiş məntəqələr idi.
## Əhalisi
Əhalisi 2797 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Yuxarı Aralıq

**Yuxarı Aralıq** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Mərkəzi Yuxarı Aralıq kəndi olan Aralıq kənd inzibati ərazi dairəsi mərkəzinin adına uyğun olaraq Yuxarı Aralıq kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.
## Toponimikası
Şərur rayonunun Qarxun i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir.  Keçmiş adı Aralıq Başkənd olmuşdur. Oykonimin birinci komponenti kəndin coğrafi mövqeyini göstərməklə, onu eyni adlı digər yaşayış məntəqəsindən fərqləndirməyə xidmət edir. Aralıq "orta, mərkəz" deməkdir.
## Əhalisi
Əhalisi 1139 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Yuxarı Daşarx

**Yuxarı Daşarx** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Dərəkənd Yuxarı Daşarx kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Dərəkənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.
## Toponimikası
Şərur rayonunun Xanlıqlar i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi Daşarx adlı arxın yaxınlığında bir qədər yüksəklikdə yerləşdiyinə görə belə adlanır. arx isə daşlıq qayalıq ərazidən çəkildiyi üçün belə adlanır.
## Əhalisi
Əhalisi 1488 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Vərməziyar

**Vərməziyar** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Xanlıqlar i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. bu oykonim İran dillərindəki var (qala, kənd) sözündən və Məzyar şəxs adından ibarət olub "Məzyarın kəndi"  mənasındadır.
## Əhalisi
Əhalisi 1394 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Yengicə (Şərur)

**Yengicə** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun eyniadlı i.ə.v. də kənd . Düzənlikdədir. Yengicə Yenicə oykoniminin fonetik şəklidir. Yengicə və Yenicə adlanan kəndlər əhalinin müəyyən hadisə ilə əlaqədar ana kənddən köçüb kənar yerdə yeni məntəqə salması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim "yeni kənd " mənasındadır.

## Əhalisi
Əhalisi 4139 nəfərdir.(2009-cu il)

## Şəxslər
* Asəf Tağıyev — Əməkdar həkim

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Qədim Yengicə hamamı bərpa edilir
Polipodilər

**Polipodilər** () — dalayıcılar tipinə aid növ. Hazırda *Polypodiozoa* sinfi kimi təsnif olunur. Bu, çoxhüceyrəli quruluşa malik hüceyrədaxili parazit kimi çox nadir nümunədir: süfrə mərhələsində nərəbalığıkimilərin yumurtahüceyrələrində parazitlik edir.
Yeni Havuş

**Yeni Havuş** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Axura kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibində faktik mövcud olan ərazi vahidi Yeni Havuş kəndi adlandırılmış və rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatına daxil edilmiş, Yeni Havuş kəndi Axura kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Havuş kəndi mərkəz olmaqla, Havuş kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Əhalisi
Əhalisi 227 nəfərdir.(2009 - cu il)

## İstinadlar
Simfoniya

**Simfoniya** [yun. symphonia – ahəngdar] - Orkestr üçün yazılmış bir-birindən sürət və ahənginə görə fərqlənən, adətən 3-4 hissəli böyük musiqi əsəri.
Qaf dağı

**Qaf dağı** — bir çox xalqların mifologiyasında yer alan əfsanəvi dağ.

Qədim İran əsatirilərində Simurq adlı mövhumi quşun yaşadığı yerdir. Simurq quşu Qaf dağında yaşayan böyük, xeyirxahlıq rəmzi, həyat ağacını yerə gətirən, gözəllik simvolu bir quşdur. Bir versiyaya görə Qaf dağı, Qafqaz dağları hesab olunur. Digər bir versiyaya görə bütün xalqların mifoloji süjetində Simurq quşunun yuvasının Qaf dağında olmasının səbəbi, Nuhun gəmisinin Qaf dağında quruya təmas etməsi ilə bağlıdır. Nuhun gəmisi harada quruya oturmuşdursa həyat, o cümlədən, od da oradan paylanmalıdır. Belə olan halda, Simurq quşunun yuvası da Qaf dağı olmalıdır və dağ Ağrı dağı ilə eyniləşdirilir. Daha bir versiyaya görə isə Qaf dağının Elbrus dağı olması ehtimal olunur.

## Azərbaycan mənbələrində
Azərbaycan ərazisində yerləşən Eldənizlər sülaləsinin vəliəhdlərinin böyük müəllimi, Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustadın "Munisnamə" əsərində Qaf dağı haqqında yazılanlar atəşpərəstlərin Alburuz Dünya Dağına aid təsəvvürlərini tamamlayır. Kainatın başlanğıcı, çoxsaylı başqa dünyalara gedən yollar da Qaf dağında göstərilir. Hətta Azərbaycan mifoloji təsəvvürlərindən (xüsusilə də Səməndər quşu) fərqli olaraq "Munisnamə"də dünya qırx qatlı təsvir edilir.

Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad "Munisnamə"-sində yazır:

## Qeydlər
Saçaqlı meduzalar

**Saçaqlı meduzalar** (lat. *Stauromedusae*), dalayıcılar tipinin polipmeduzalar (*Staurozoa*) sinfinə aiddir. Bura 4 fəsilə aiddir.

Bu qrupa daxil olan növlər adətən soyuq sularda sahil xəttinə yaxın yerlərdə rast gəlinir.

## Fəsilələri
* Cleistocarpidae
* Eleutherocarpidae
* Kyopodidae
* Tesseranthidae

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Böyükdüz

* Böyükdüz (Kəngərli) — Azərbaycanın Kəngərli rayonunda kənd.
* Böyükdüz dağı - Culfa rayonu ərazisində dağ
* Böyükdüz (Kəlbəcər) — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunda kənd.

* Böyükdüz arxeoloji abidələr kompleksi
** I Böyükdüz yaşayış yeri — eyniadlı kəndin cənubunda, Araz çayının sol sahilində yerləşən orta əsrlərə aid yaşayış yeri.
** II Böyükdüz yaşayış yeri — Köhnə Böyükdüz kəndindən qərbdə, Böyükdüz çaylağının sağ tərəfində yerləşən antik dövr abidəsi.
** I Böyükdüz nekropolu — eyni adlı kənddən cənub-şərqdə antik dövrə aid arxeoloji abidə.
** II Böyükdüz nekropolu — I Böyükdüz yaşayış yerinin yaxınlığında, keçmiş sərhəd-gözətçi məntəqəsinin yerləşdiyi təpədə antik dövrə aid arxeoloji abidə.
Başıayaqlılar

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.

## Haqqında
Bu sinfin nümayəndələrinin ayaqları başlarında yerləşən bir neçə qolcuğa və hərəkəti təmin edən qıfa çevrilmişdir. Qolcuqlarda çoxlu sormaclar vardır. Suda aktiv üzürlər. Yırtıcıdırlar. Çox az nümayəndəsində çanaq vardır.

Normal duzlu dənizlərdə yaşayırlar. Həm xariciqabıqlı (*Nautilus* cinsi) həm də daxiliqabıqlı (kalmarlar, karakatisalar, osminoqlar) nümayəndələrlə təmsil olunmuşlar. Qazıntı halında ammonit və belemnitlər daha çox rast gəlirlər. Başıayaqlılar xarakterik nümayəndəsi *Nautilus* cinsinin qabığı bir müstəvidə spiralvari bükülmüş borucuğu xatırladır. Qabıq arakəsmələrlə (septa) 35–38 kameraya bölünür. Yumşaq bədən qabığın arxasını tutan sonuncu kamerada (yaşayış kamerası) yerləşir. Qalan kameralar isə fraqmokon adlanır. Yaşayış kamerasına yaxın kameralar qismən və ya tam hidrostatik maye ilə, ondan əvvəlkilər isə qazla dolu olur. Qısa kisəşəkilli bədənin baş hissəsində, erkəklərdə 65, dişilərdə 100-ə qədər barmaq (qol) olur. Ağızda çənələr və qidanı xırdalamaq vəzifəsini yerinə yetirən radula (sürtgəc) vardır. Yumşaq bədənin qarın tərəfində konusvari əzələli borucuq — qıf yerləşir. Bu qıf vasitəsilə su qarın boşluğundan təzyiq altında kənara atılır və heyvana əks istiqamətdə hərəkət etmək imkanını verir. Yumşaq bədənin arxa hissəsçindən bütün arakəsmələri kəsib keçən və adətən dairənin mərkəz hissəsində yerləşən sifon uzanır. Müasir təsnifata görə, başıayaqlılar 7 müstəqil yarımsinifə bölünür: *Nautiloidea* (Є-Q), *Orthoceratoidea* (O-T), Endoceratoidea *(O),* Actonoceratoidea *(O-C),* Bactritoidea *(S?, D-P, T?),* Ammonoidea* (D-K) və* Coleoidea *(D-Q). Bu yarımsiniflərin əksəriyyəti keçmiş geoloji dövrlərdə yaşayıb məhv olmuhlar. Onların müasir sistematikası qabığın quruluşuna, ilk növbədə, sifonun quruluşu və vəziyyəti, habelə arakəsmə (tikiş) xətlərinin tipinə, qabığın formasına və bəzəyinə əsaslanır.*

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Təriqət

**Təriqət** — Hakim dindən ayrılmış dini icma, islam məsləklərindən, məzhəblərindən hər biri.

## Həmçinin bax
*İslam təriqətləri

## İstinadlar
Oleq Yefremov

**Oleq Nikolayeviç Yefremov** (; 1 oktyabr 1927, Moskva, SSRİ — 24 may 2000, Moskva, Rusiya) — Sovet və Rusiya teatr rejissoru, kinorejissor, aktyor, pedaqoq və teatr xadimi, SSRİ xalq artisti (1976), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1987), üç dəfə SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1969, 1974, 1983) və Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı laureatı (1997, 2003), SSRİ Teatr Xadimləri İttifaqının yaradıcılarından biri və birinci katibi, SSRİ Kinematoqrafçılar İttifaqının üzvü, 1955-ci ildən Sov.İKP-nin üzvü.

## Həyatı
Oleq Yefremov 1 oktyabr 1927-ci ildə anadan olmuşdur. O, 1949-cu ildə MXAT məktəb-studiyasını bitirir və Mərkəzi Uşaq teatrında aktyor və rejissor olur. 1956-cı ildə Oleq Yefremov "Həməsr" ("Современник") teatrını yaradır və özü də ora başçılıq edir. Daha sonra 1970-ci ildən etibarən M. Qorki adına Moskva teatrında çalışır. 1976-cı ildən MXAT-ın professoru olmuşdur. 
1987-cı ildə rejissor Marina Qoldovskaya Oleq Yefremov haqqında sənədli film çəkmişdir. 
Oleq Nikolayeviç Yefremov 24 may 2000-ci ildə Moskvada vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

## İstinadlar
.

## Xarici keçidlər
*
Taliban

**Taliban** ( "Taliblər") — 1994-cü ildə yaranan və 1996–2001-ci illərdə Əfqanıstanın əksər ərazisini idarə etmiş hərəkatdır. Hal-hazırda Əfqanıstanı idarə edir.

## Tarixi
Hərəkat Qəndəhar şəhərindəki mədrəsədə, Şeyx Məhəmməd Omərın başçılığı altında, 30 tələbə ilə birgə yaradılıb. Bəzi mənbələrə görə təşkilat Pakistan xüsusi xidmət orqanları tərəfindən Türkmənistan ilə ticarət yolunun müdafiəsi üçün yaradılmışdır. Talibanları digərlərindən zahirən fərqləndirən xüsusiyyət onların qara çalma və ağ paltar geymələridir. Məhəmməd Nəcibulla rejiminin yıxılmasından sonra dayanmayan vətəndaş müharibəsi zamanı talibanlar, əfqan ictimaiyyətini İslam bayrağı altında birləşməyə çağırırdı.

Məhəmməd Nəcibulla rejimini qorumaq və ölkədə sovet ideologiyasının dağılmasına imkan verməmək üçün ölkəyə yeridilən SSRİ qoşunlarına qarşı müqavimət göstərən təşkilat, Pakistanın xüsusi xidmət orqanı – ISI tərəfindən dəstəklənirdi. Taliblər hakimiyyətə gəldikdikləri dövrdə ölkənin rəsmi adlandırılması Əfqanıstan İslam Əmirliyinə dəyişdirildi. Taliban hakimiyyəti yalnız 4 ölkə Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İçkeriya və Pakistan tərəfindən tanınmışdır.

## İdeologiya
Taliban tərəfindən idarə olunan ərazilərdə ciddi izlənilən şəriət qanunları yeridilir. Televiziya, musiqi və musiqi alətləri, incəsənət, alkoqol, şahmat, ağ ayaqqabı (ağ rəng – taliban hərəkatının bayrağıdır), açıq formada seks və bu kimi mövzular danışmaq qadağandır. Kişilərə müəyyən uzunluqda saqqal saxlamaq lazımdır. Qadınlara işləmək, kişi cinsi tərəfindən həkim müayinəsindən keçmək, ictimai yerlərdə həyat yoldaşı və ya kişi cinsindən olan qohumsuz görünmək qadağandır. Bütün bunlar qadınların təhsil ocaqlarında rolunu hiss ediləcək dərəcədə azalmışdır. 2001-ci ildə qızların 1%- orta məktəblərdə təhsil alırdı.

Talibanların hakimiyyəti zamanı orta əsr cəza növləri yeridilmişdi: oğurluğa görə bir və ya iki əl kəsilirdi və s. Talibanlar digər dinin nümayəndələrinə və onların mədəniyyətinə qarşı olduqca aqressiv mövqedədirlər. Belə ki, talibanlar Əfqanıstanı idarə etdikləri dövrdə Buddanı canlandıran, III və VI əsrlərə aid ən böyük buddist abidəsini məhv etmişlər. Bundan əlavə İslamın Sünni Hənəfi məzhəbi,Matridi qoluna məxsus olduqlarına görə şiələri təqib edirdilər. 

Talibanlar qadınların təhsil almasının qadağan olunması tərəfdarları kimi çıxış edirlər. Hücum obyektləri bir çox hallarda qadınların oxudugu qərb yönümlü məktəblərə olurdu. Yalnız 2008-ci ildə Pakistanın şimal-qərb regionunda talibanlar tərəfindən 150 qadın məktəbi məhv edilib.

## Xarici keçidlər
# İngiliscə Taliban Xəbərləri 
# Türk Dilində Cihad Xəbərləri 
# Sərvər Şirin. Buddanın heykəlini dağıdan terror təşkilatı – TALİBAN

## İstinadlar
Çalxanqala (dəqiqləşdirmə)

* Çalxanqala (Kəngərli) — Azərbaycanın Kəngərli rayonunda kənd.
* Çalxanqala (qala) — Azərbaycanın Babək rayonu ərazisində qala.
* Çalxanqala kurqanları — Çalxanqala kəndi yaxınlığında yerləşən Son tunc dövrünə aid kurqanlar.
*
Böyükdüz (Kəngərli)

**Böyükdüz** (əvvəlki adı: **Böyük Düz**) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Böyük Düz kəndi Əliabad kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Böyük Düz kənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Böyük Düz kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Böyük Düz kəndi Böyükdüz kəndi, Böyük Düz kənd inzibati ərazi dairəsi Böyükdüz kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Böyükdüz Araz çayının sol sahili boyu uzanır. Düzənliyin ümumi meyli Arazın yatağına doğrudur. Yarımsəhra təbiətə malik olan bu ərazidən qış otlağı kimi istifadə edilir. Oronim düzün sahəsinin genişliyini bildirir. Ərazidə Böyükdüz dağı da vardır. Hün. 957 m. Coğrafi obyekt geniş ərazini əhatə etdiyi üçün belə adlandırılmışdır.'') adlı sahədə salındığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Böyükdüz kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:

## Əhalisi
Əhalisi 1504 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Kəngərlilər sülaləsi
* Kəngərli rayonu

## İstinadlar
Çalxanqala (Kəngərli)

**Çalxanqala** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd.

## Toponimikası
Kəngərli r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Cəhri çayının sağ sahilində, Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir. XIX əsrdə gəlmə ermənilər orada yerləşdirildikdən sonra 1990-cı ilədək Əznəbirt (türk. və er. "yüksək qala") adlandırılmışdı. 1990-cı ildən kənd yaxınlığındakı tunc dövrünə aid iri qaya daşlarından tikilmiş *Çalxanqala* adlı qalanın adı ilə adlandırılmışdır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Çalxanqala kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:

## Əhalisi
Əhalisi 2181 nəfərdir.

## Həmçinin bax
* Kəngərli rayonu

## İstinadlar
Xıncab

**Xincab** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd.

## Toponimikası
Dərələyəz silsiləsinin ətəyindədir. Oykonim eyniadlı hidronimdən yaranmışdır. Hidronim fars dilindəki xinq və ya xınq (boz, tutqun, bulanıq) və ab (su) sözlərindən
düzəlib, "bulanıq su, tutqun çay" mənasındadır. Kənd keçmişdə mövcud olmuş suyu bulanıq arx sahilində yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır.
## Əhalisi
Əhalisi 640 nəfərdir.(2009 - cu il)

## Həmçinin bax
* Batankənd yaşayış yeri
* Yaralı Sultan ocağı
* Xıncab qəbristanlığı

## İstinadlar
Oğuzlu kilsəsi

**Oğuzlu kilsəsi** — Türkiyə Cümhuriyyətinin Qars ilində, Ani şəhər xarabalığından 19&nbsp;km Şimalda, Oğuzlu kəndi ərazisində qədim kilsə.

Kilsənin orijinal ermənicə adı bilnmədiyindən yerləşdiyi kəndin adı ilə adlandırılmışdır. Həmçinin kilsənin nə zaman inşa edilməsi də məlum deyil. Kilsə divarındakı naməlum tarixli kitabə isə abidənin Hassan Gntuni adlı bir nəfər tərəfindən inşa etdirilməsi haqqında məlumat verir. Bu şəxs Kral Smbatın (890-914) dövründə Qarsın hakimi olmuşdur. Yazıda Kral Smbatın adının çəkilmədiyinə görə kitabənin X əsrin başında Qarsda baş vermiş üsyan nəticəsində şəhərin bir müddət Kral Smbatın hakimiyyəti altından çıxdığı dövrdə yazıldığı düşünülür. Dövrümüzə çatmayan başqa bir kitabədə isə kilsənin *"şahzadələr şahzadəsi"* Aşot Pahlavid tərəfindən bərpa etdirildiyi qeyd edilirmiş.

Daha sonrakı bir tarixdə isə kilsənin Cənub-Qərb küncü çökdüyü düşünülür. Çünki, kilsə divarlarının bu hissəsi sonrakı tarixdə daha kiçik daşlarla yenidən inşa edilmişdir. Daş işçiliyinin bənzərliyindən eyni dövrdə bayır divarlarının yüksəldildiyi, girişlərə divar çəkildiyi, yada girişlərin ölçüsünün kiçildildiyi düşünülə bilər. Bu kilsənin möhkəmləndirilmiş sığınaq kimi də istifadə edildiyinə işarə ola bilər. Eyni texnika yaxınlıqdakı *Şirakavan kilsəsi*ndə də tətbiq edilmişdir.

Kilsə XX əsrin əvvəllərinə qədər ilkin görünüşünü qoruyub saxlaya bilmişdi. Lakin 1936 - cı ildə baş verən zəlzələ nəticəsində kilsənin qübbəsi və Cənub - Qərb hissəsi çökmüşdür. Bu səbəbdən də dövrümüzə kilsənin yalnız xarabalıqları çatmışdır.

## Memarlıq xüsusiyyətləri

Kilsə düzbucaqlının içində yerləşdirilmiş üç zal şəkilli planı varmış. Üstü qübbəli silindr şəkilli alın hissə tağların üstünə yerləşdirilibmiş. Apsisin hər iki tərəfində kiçik şapel olmuşdur. Şapellərin üstündə isə nərdivan olmadan çıxılması mümkün olmayan və çox güman ki, sığınaq kimi nəzərdə tutulmuş kiçik otaqlar da olmuşdur. Bu dövrün digər kilsələrindən fərqli olaraq Şimal və Cənub Qərb apsislərinin yanlarında şapel yoxdur. Bunun əvəzinə isə nə üçün istifadə edildiyi naməlum olan iki kiçik düzbucaqlı otaq vardır.

Kilsənin fasadında ən çox diqqət çəkən qabıq şəkilli pərvazlarla bəzənmiş və dərin oyulmuş nişlərdir. Kilsənin Cənub qapısının yuxarısında qucağında İsanı (ə.s.) tutaraq taxtda oturmuş və mələklərin əhatə etdiyi Məryəm ananın qabartması var.
 
## Həmçinin bax
* Erməni memarlığı
Yuxarı Yaycı

**Yuxarı Yaycı** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.

## Toponimikası
Şərur rayonunun Yaycı i.ə.v. də kənd . Dərələyəz silsiləsinin ətəyində yerləşir.Keçmiş adı Yaycı olmuşdur. XX əsrin 20 - ci illərində ondan əmələ gəlmiş digər kənd Aşağı Yaycı, Keçmişkənd isə  Yuxarı Yaycı adlandırılmışdır. Oykonimin birinci komponenti kəndin yerləşdiyi coğrafi mövqeyi, ikinci komponenti isə qəd. türk mənşəli yaycı tayfasının adını əks etdirir.
## Əhalisi
Əhalisi 1006 nəfərdir.(2009 - cu il)
## İstinadlar
Yeni Kərki

**Yeni Kərki** — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd. 8 fevral 2000-ci il tarixli 809-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Yeni Kərki kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. Yeni Kərki kəndi mərkəz olmaqla Yeni Kərki kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonim kərki tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrdə kərkilərin Azərbaycana erkən orta əsrlərdə qıpçaqların tərkibində gəldiyi göstərilir. XIX əsrin əvvəllərində qazaxlı tayfasının tərkibində kərkibaşlı adlı tirənin olması haqqında məlumat verilir. Türkmənlərin ersarı tayfasının bir qolu da kərki adlanırdı. Kərki tayfaları Türkiyə, Özbəkistan ərazisində də qeydə alınmışdır. Türkmənistan ərazisində Kərki adlı şəhər, rayon, qəsəbə və Kərkidağ adlı dağ mövcuddur.

## Tarixi
Kənddə Ermənistan tərəfindən işğal olunan Kərki kəndinin sakinləri məskunlaşmışlar. Burada məcburi köçkün ailələri üçün mənzillər və xidmət mərkəzləri tikilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Arpaçayın sahilində, düzənlikdə yerləşir.

## Əhalisi
Əhalisi 400 nəfərdir.

## Təhsil
Kənddə məktəb fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qiyas

**Qiyas** — Bir şeyi başqa bir şeyə bənzədərək və ya onunla müqayisə edərək hökm vermə, mühakimə yeritmə.

## İslamda qiyas
Sinni məzhəblərində bu məsələ təzadlı olduğu halda şiəlikdə xüsusi göstəriş olmadıqda, bu cür hökm vermək haramdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Simurq

**Simurq** () - Qədim İran əsatirində Qaf dağında yaşayan böyük bir quş. Cənnət quşu deyə bilinir.

Simurq quşu personajına Azərbaycan nağıllarında da rast gəlinir. O, sevdiyi insanlara, köməyə ehtiyacı olan günahsız bəndələrə öz lələklərindən verir, onlara çətinliyə düşəndə bu lələkləri yandırıb onu köməyə çağırmalarını tapşırır. Azərbaycan mifologiyasında isə bu quş xeyirxahlığın, yeni həyatın və dirçəlişin rəmzidir.

Simurqun ikinci adı Zümrüdü-Ənqa olmuşdur. Bu ad altında folklor nümunələrində obrazlaşdırılan quş da əfsanəvi mahiyyət daşımışdır. Etimoloji baxımdan si-mürğ (otuz quş), sə-mürğ (üç quş), siyah-mürğ (qara, ən böyük quş) kimi anlamlarda şərh edilən Simurq "Məlikməmməd" nağılında Zümrüd adı ilə obrazlaşdırılıb.

Əfsanəyə görə, Simurq quşu Qaf (ق) dağında yaşayırmış. O, beş yüz ildən bir uçub Misirə gedər, "Ra"nın məbədini ziyarət edərmiş. Lakin bir dəfə onun bəxti gətirmir. Məbədə çatar-çatmaz onu tutub oda atırlar. Simurq isə oddan-atəşdən qorxmur. O, dəfələrlə atəşə atılsa da yanmır, sönən odun külü içərisindən dirilib çıxır. Öldükdən sonra yenidən dirilmənin rəmzi hesab olunur. Qırx gün Misirdə qaldıqdan sonra Hindistana üz tutur.

Bir başqa əfsanəyə görə isə ilk dəfə məhz Simurq quşu göydən, yaxud müqəddəs dağdan yer üzünə "həyat ağacının" kökünü gətirmişdir. Qədim Misir mifologiyasında "Feniks" adlanan bu əfsanəvi mistik quşun gözyaşları şəfa və dərman hesab edilirdi. "Simurq" quşu bəzi mənbələrdə ilahi gözəlliyin simvolu kimi təsvir olunur. Simurq (və ya Zümrüdü-Ənqa) bütün quşların şahı sayılır və gizli (kod ad) mənalarında ilanların şahı "Şahmaran"la eyniləşdirilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Qonrul
* Səməndər quşu
Alütor dili

**Alütor dili** — Çukot-kamçatka dillərindən biridir. Əsasən Koryak muxtar vilayətində yayılmışdır. 200-dən bir qədər artıq daşıyıcısı vardır. Alütoran, palan və karaqin dialektlərinə bölünür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Tüləyənlər

**Tüləyənlər** () — Bilaterial heyvanların ilkağızlılar yarımbölməsinə aid heyvan qrupu.

Bu təsnifat rRNT genlərinin molekulyar-genetik tədqiqatının nəticəsinə əsasən aparılmışdır.

Sonralar bu konsepsiya hemozis genlərin tədqiqatı ilə təsdiqini tapmışdır..

Bununla yanaşı qeyd olunmalıdır ki, qrupun ilkağızlıların tipüstüsü kimi ayrılması ilə bağlı mütəxəssislər arasında fikir müxtəlifliyi var.

## Təsnifatı
** Yumru qurdlar (*Nematoda*) tipi
** Onixoforlar (*Onychophora*) tipi
** †Lobopodlar (*Lobopodia*) tipi
** Qılqurdlar (*Nematomorpha*) tipi (yoxsa sap qurdlar)
** Xortumbaşlar (*Cephalorhyncha*) tipi
** Ərincəklilər (*Tardigrada*) tipi
** Buğumayaqlılar (*Arthropoda*) tipi

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Affiksli dillər

**Affiksli dillər** — Flektiv dillərdən fərqli olaraq söz formalarmı affikslərin
köməyilə düzəldən dillər.

Hind-Avropa və türk dilləri buna misal ola bilər.

## İstinadlar
Xortumbaşlar

**Xortumbaşlar** ( Malakhov, 1980) — Heyvanların bilateriallar bölməsinin ilkağızlılar yarımbölməsinə aid tip.

## Təsnifatı
* Priapulidlər sinfi (dənizdə sərbəst yaşayan qurdlar)
* Kinorinxlər sinfi (hərəki xortumbaşlar)
* Lorisiferlər sinfi
* Qılqurdlar sinfi (?)
Ərincəklilər

**** () —  aləminə aid heyvan tipi. Buğumayaqlılara çox bənzəyir. Dağlardan okean diblərinə qədər müxtəlif mühitlərdə 900-dən çox növü yaşayan mikroskopik canlıdır. Suda yaşayır, 8 ayağı olan mikroskopik, eukariot canlıdır. Su ayılarının genomu təxminən 75–800 DNT meqaəsas cütlüyündən ibarətdir.

İlk dəfə 1773-cü ildə alman pastoru Johan August Ephraim Goeze tərəfindən *kleiner Wasserbär* (kiçik su ayısı) kimi təsnif edilmişdir. 1777-ci ildə italyan alim Ladzaro Spallanzani ona *il tardigrado* adını vermişdir, 1840-cı ildən isə latın dilində *Tardigrada* kimi bəhs edilir.

Bu maraqlı canlılara verilən başqa bir ad olan "Su ayısı" isə hərəkətlərinin ayı yerişini xatırlatmasından qaynaqlanır. Su ayılarının ən böyükləri 1.5 mm uzunluğa çata bilər. Yumurtadan yeni çıxmış bir su ayısı sürfəsinin ölçüsü isə 0.05 mm-dən də kiçik ola bilər.

Ərincəklilər metabolizmlərini müvəqqəti dayandırmaq və "cryptobiosis" ("kriptobioz" — bütün həyati funksiyalarını dayandırma) vəziyyətinə girə bilən bir canlıdır. İllərlə dehidrasiya (susuzlaşdırılmış) vəziyyətində sağ qalır. (Onlar əlverişsiz mühitdə bədənlərindəki süyun böyük hissəsini xaric edib büzüşürlər, əlverişli şəraitdə yenidən canlanırlar). Onların bu vəziyyətində metobolizm səviyyəsi normanın 0,01%-dən az, tərkibindəki su isə 1%-ə qədər enə bilir. Belə davamlılıq qabiliyyəti onların membranlarını qoruyan karbohidrat-treqalozanın (trehalose) yüksək səviyyəsindən asılıdır.

## Xüsusiyyəti
Su ayılarının davam gətirə bildiyi ekstremal şərait:

Temperatur — Su ayıları 151 °C-də (424 K) bir neçə dəqiqə ərzində yaşaya bilər. −200 °Cdə (70 K) günlərlə və ya −272 °C-də bir neçə dəqiqə soyuqda sağ qalır.

Təzyiq – onlar çox aşağı təzyiqlərdə (vakuuma yaxın) və yüksək təzyiqlərə tab gətirirlər (1200 atmosfer təzyiqi, hətta okean dərinliklərində 6000 atmosfer təzyiqinə tab gətirirlər). Aşkar olunub ki, o, açıq kosmosun vakuum şəraitində ən azı 10 gün yaşaya bilər.

Dehidrasiya – Su ayıları susuzlaşdırılmış şəraitdə təxminən on il yaşaya bilər.

Radiasiya – Su ayıları 5000 Gy (qamma şüalar) dozaya qarşı tab gətirir (5–10 Gy insan üçün ölümcül ola bilər).

Su ayıları 2007-ci il sentyabr ayında kosmosa göndərilən Avropa Kosmos Agentliyinin FOTON-M3 adlı kosmik gəmisinə yerləşdirildi və kosmosun sərt şəraitinin təsirinə məruz qoyuldu. Kosmik gəmi qayıtdıqdan sonra tədqiq edilən nümunələrin çoxunun həddindən artıq istilik və oksigensiz mühitdən zərər çəkmədikləri, bəzi fərdlərin isə ölümcül səviyyədəki ultrabənövşəyi şüalardın təsirindən sağ qaldıqları və törəməyə davam etdikləri aydınlaşdı. Mövzu haqqında araşdırmalarını nəşr etdirən Kristianstad Universitetində Dosent olan Ingemar Jönsson faktların arasında ən maraqlı olanının bu canlıların radiasiyaya olan müqaviməti olduğunu ifadə etmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Efir

**Efir** - çoxmənalı termindir, ağaıdakı mənaları var:
# Efir Qədim yunan mifologiyasında tanrıların yerləşdiyi yer -havanın ən yuxarı, sadə, təmiz və şəffaf təbəqəsi.
# Dünyanı əhatə edən hava, radiodalğalarının yayıldığı fəza.
# Keçmişdə təsəvvür edildiyinə görə, havadan daha xəfif olub, fəzanı dolduran işıq, hərarət, elektrik və s.-nin yayılması üçün vasitə olan axıcı cisim, maddə.
# Kimyada: Xarakter iyi olan rəngsiz uçucu maddə, üzvi birləşmə (təbabətdə, ətriyyat istehsalında, texnikada işlənir)
Yevgeni Ptiçkin

**Yevgeni Nikolayeviç Ptiçkin** (rus.: *Евгений Николаевич Птичкин*) — rus bəstəkarı, RSFSR-in əməkdar incəsənət xadimi (1978), RSFSR-in xalq artisti (1988).

## Həyatı

Yevgeni Ptiçkin 1 iyun 1930-cu ildə Moskvada anadan olmuşdur. 1957-ci ildə Musiqili-pedaqoji institutunun kompozisiya sinfini bitirmişdir.

Bir vaxtlar səs rejissoru çalışan Y. Ptiçkin sonralar peşəkar bəstəkara çevrilir. 1960-cı illərin əvvəllərindən kinoda çalışmışdır. Ona ən böyük şöhrəti 1970-ci ildə çəkilmiş "Mənim küçəm" filminə yazdığı mahnı gətirmişdir.

Yevgeni Nikolayeviç Ptiçkinin musiqiləri 70-dən artıq bədii və animasiya filmlərində səslənmişdir. Bu mahnıları məşhur müğənnilər – Anna German, İosif Kobzon, Mayya Kristalinskaya, Lüdmila Qurçenko ifa etmişlər.

Bəstəkar Yevgeni Nikolayeviç Ptiçkin 28 noyabr 1993-cü ildə doğulduğu Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## Filmoqrafiya

# İki kapitan (teleserial, 1976)
# Kolya, Olya və Arximed (cizgi filmi, 1972)

## İstinadlar
Klapan

**Klapan** – maşın və boru kəmərlərində qaz, buxar və ya maye axınını  tənzimləmək məqsədilə axın kəsiyinin sahəsini dəyişən hissə, yaxud yığım). Maşınlarda (nasos, kompressor, daxili yanma mühərriki və s.

## Texnikada
Klapan boru armaturlarında, kranlarda və diskli qapayıcılarda tətbiq tapır. Onlardan fərqli olaraq şiberlərdə klapanın tənzimləyici elementi işçi mühitin hərktinin oxuna paralel olaraq hərkət edir.

İşləmə prinsipinə görə bölünürlr:

*Bağlayıcı klapan
*Tənzimlətici klapan
*Əksəlaqə klapanı
*Qoruyucu klapan
*Azaldıcı klapan
*İmpuls-qoruyucu klapan
*Birbaşa təsir klapanı
*Bilavasitə təsir klapanı
*Hidroklapan

## Tibbdə
*Ürək klapanı
*Trikuspidal klapan
*Aorta klapanı
*Mitral klapanı
*İloesekal klapanı

## Musiqi alətlərində

Musiqi alətlərində tətbiq olunan klapanalar: müxtəlif tenor və basa malik blokfleytalar, rauşpfayfa və s. - əl barmaqları ilə bağlanması çətilik yaradan, bir-birindən uzaq yerləşən çalğı deşiklərinin bağlanmasında istifadə olunur. Digr çalğı alətlərində - fleyta, klarnet, saksofon, qaboy və s.-lərdə səslənmə diapazonunu genişləndirmək və applikasiyanı rasionallaşdırmaq (barmaqların işlməsini asanlaşdırmaq) üçün tətbiq olunur.

## Mənbə
*Клапан, в технике // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Amhar dili

**Amhar dili** — Efiopiyanın şimalında yayılmış bu dildə təqribən 16 milyona qədər adam danışır. Efiopiyanın dövlət dilidir.

Bir-birindən qismən fərqlənən üç dialekti vardır: Şoa, Qoccam və Qonder. Amhar dilinin fonem tərkibi 7 sait və 28 samitdən ibarətdir. Sintaktik baxımdan sabit söz sırası (MTX) mövcuddur. Cümlənin xəbəri adətən sonda gəlir.

### Amharic Alphabet - ፊደል

## Həmçinin bax

# Amhar əlifbasının İstinad Cədvəli - Amharic Alphabet Reference Table - https://www.metaappz.com/References/Amharic_Alphabet.aspx
# Tələffüz ilə Amhar əlifbaları - Amharic Alphabets - https://amharicteacher.com/hahu
# Amhar əlifbası - Amharic Alphabet - https://www.amharicalphabet.com/
Analitik dillər

**Analitik dillər** — Müxtəlif qrammatik əlaqələri ifadə etmək üçün söz sırasından, köməkçi sözlərdən, intonasiya vasitələrindən, əvəzliklərdən və s. istifadə edən dillər. Məs.: fransız, ingilis, alman dilləri analitik dillərdəndir.

Azərbaycan dilində analitizm ünsürləri olsa da, bu dil tam analitik dillərdən deyil

## İstinadlar
Nıyamvezi

**Nıyamvezi** — Bantu dil ailəsinə aid dildir. Tanzaniyanın mərkəzi bölgələrində yayılmış dildir. Bu dildə 4,6 milyon əhali danışır. Sukuma, nıyanembe, takama, mveri, kononqo və s. dialektləri mövcuddur. Yazısı XIX əsrdən formalaşmışdır və latın əlifbası əsasındadır. Suaxili dili tərəfindən ədəbi və rəsmi dairələrdən sıxışdırılmışdır. Hazırda etniklərarası ünsiyyət dili kimi fəaliyyət göstərir.
Vazelin

**Vazelin** – neft emalı məhsulu; Bəzi bərk karbohidrogenlərin və ya onların qarışığının sürtkü yağlarında həll edib sulfat turşusu gillə təmizləməklə alınan məlhəməbənzər bircinsli kütlədir.

Vazelinlər parafin, serezin, petrolatum və mineral yağların qarışığından ibarət olur. tibbdə, baytarlıqda və elektrotexnikada istifadə olunur.

## İstinadlar
Göyəm (bitki)

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Növün vətəni Avropa, Qərbi Asiya və şimal-qərb Afrikadır.

## Meyvəsi
Göyəmin tərkibində 8%-ə qədər şəkər (fruktoza və saxaroza), 2,5% üzvi turşu (əsasən alma), 1% pektinli maddə, 1,5% aşılayıcı maddə, vitamin C və rəngləyici maddələr vardır. Dadı gər olduğundan təzə halda yeyilmir. Göyəmdən mürəbbə, povidlo, kompot, "ternovka" adlı spirtli içki, sirkə, kvas hazırlanır. Qurudulmuş meyvələri aşpazlıqda işlədilir. Duza qoyulmuş göyəm çox dadlı olur.

Meyvələri şaxta vurduqda dadı şirinləşir və təzə halda yeyilmək üçün yararlıdır. Çəyirdəyində 37%-ə qədər yağ vardır. Tərkibində acı amiqdalin qlükozidi olduğundan texniki məqsədlər üçün işlədilir. Yarpaqlarında 222 mq% C vitamini vardır. Çay əvəzedicisi kimi işlədilir. Həm də bundan sidikqovucu və maddələr mübadiləsini yaxşılaşdıran vasitə kimi istifadə edilir. Təzə göyəm şirəsi ishala qarşı, qatılaşdırılmış isə qanlı ishala qarşı təsiredici vasitədir. Göyəm çiçəklərindən alınan sulu məhlul isə işlətmə dərmanı kimi tətbiq olunur.

Göyəm həm də balverən və bəzək bitkisidir. Mədəni gavalı göyəmlə alçanın təbii hibridindən əmələ gəlmişdir.

## İstifadəsi
Uzun, iti tikanları olan kol Britaniya və Şimali Avropanın digər yerlərində ənənəvi olaraq mal-qaranın müəyyən əraziyə keçməsinə maneə olmaq üçün "çəpər məqsədi ilə" istifadə olunur.

Göyəm şirəsi saxta portveynnin istehsalında istifadə olunur.

Göyəmdən meyvə konservləri və çatni hazırlanır və bəzən meyvə piroqlarında istifadə edilir. Tərkibi mühüm üzvü maddələrdən biri olan amiqdalinlə zəngin olan göyəmdən Avropada cin və likör kimi içkilərin hazırlanmasında, Azərbaycanda isə turşu, mürəbbə və kompot hazırlanmasında geniş istifadə olunur.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hepard

**Hepard** — pişik cinsinə mənsub məməli heyvan.

= Ümumi =
Hepardlar (çitalar) qərbi və cənubi Afrika savannalarında yaşayırlar. Bədənindəki xallar, gözündən ağzına və çənəsinə enən qara xətləri var və bu xətlər günəş işığın çəkər, beləcə digər yırtıcılardan fərqli olaraq günün istisində belə rahatlıqla ovlana bilərlər. Həmçinin şuranın xəzi onu otlar arasında kamuflyaj edir. Ən məşhur xüsusiyyəti sürətlə qaçmasıdır.  Dünyanın ən sürətli qaçan məməlisidir. Aslanlar kimi sürü şəklində və gizlənərək ovlanmaq yerinə, yüksək sürət avantajı sayəsində ovlanan heyvandır. Sıfırdan 125 km/saat sürətə sadəcə 3.5 saniyəyə çatır. Hepard kimi sürətli ovçudan heç bir şikar qaçıb canını qurtara bilməzdi, əgər bir mənfi xüsusiyyəti olmasa idi: Hepardlar uzun  müddət bu sürətlə qaça bilmirlər. Əgər 500 metrdən artıq qaçarsa bədən temperaturu 46 dərəcəyə qalxır və bu da hepardın beyninə zərər verə bilər. Hepard balalarının ölüm təhlükəsi 90%-dir.

Əsasən kaftarlar və qartal hücumuna məruz qalırlar. 20 ildən daha çox yaşırlar. Hepardlar sahib olduğu sürəti yüngül və incə sümüklərinə borcludurlar. Buna görə də şikarını yediyi zaman bir aslan və ya kaftar qonaq olarsa ovu orda buraxıb qaçmaq məcbriyətindədir. Çünki kaftarın çənələri çox qüvvətlidir, bu incə sümüklər bu güclü çənəyə dayanmaz. Çitaların sürətli qaçma səbəblərindən biridə uzun quyruqlarıdır, quyruqlar qaçış zamanı çox kömək edir. Hepardlar impala, ceyran kimi otyeyən heyvanları ovlayır və bu heyvanlarda dünyanın ən sürətli manevr eləyən heyvanlarıdır. Çitalarda quyruqları sayəsində kəskin dönüşlər edə bilir. Çitalar maksimum sürətə çatdığında hər addım arsındakı məsafə 15 metrə çatır.

Bəzi ölkələrdə çitalar ev heyvanı kimi də saxlanıla bilir. Çitalar kükrəmir, səsi pişik, siçan, kaftar kimi heyvanların səsinə bənzəyir. 

## İstinadlar
Kiçik pişiklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi. 

## Təsnifatı
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
*** 
*  cinsi
* 
** 
** 
** 
** 
** 
**  növünün 5 yarımnövü var:
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*  cinsi
** 
** 
** 
** 
** 
** 
**  (ağacda yaşayan pişik)
** 

*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*** 
** 
** 
** 
*  cinsi
** 
*  cinsi
** 
** 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük pişiklər

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi. Bu fəsilənin nisbətən böyük nümayəndələrini əhatə edir.

## Cins və növləri
Aşağıdakı cins və növlər böyük pişiklərər aiddir:
* Panter (*Panthera*) cinsi
** Şir (*P. leo*)
** Yaquar (*P. onca*)
** Bəbir (*P. pardus*)
** Pələng (*P. tigris*)
** İrbis (*P. uncia*)
*  cinsi
** Adi boz bəbir (*N. nebulosa*)
** *[[Neofelis diardi]]* (bu yaxınlara qədər bozumtul bəbirin yarım növü hesab olunurdu)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Spirallılar

**Spirallılar** () — Heyvanların ilkağızlılar aid tipüstü.

## Tipləri
* 
* † *[[Hyolitha]]*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Trubkalılar

**Trubkalılar** () — yeganə Phoronidae fəsiləsinin daxil olduğu onurğasız dəniz heyvanları tipi.

*Phoronis* və *Phoronopsis* cinslərinə aid olan 12 müasir növü öyrənilib. Qabarma zonasından 400 m dərinliklərə qədər rast gəlinsə də, adətən dənizin 70 m dərinliklərində olur.

Çox azsaylı və az öyrənilmiş heyvan tipləridir. Hal-hazırda Actinotrocha, Phoronis və Phoronopsis cinslərinə aid 20 növ təsvir edilmişdir. Bədənin uzunluğu 6 mm-dən 50 sm-ə qədər dəyişən bu canlılara bütün dəniz və okeanlarda rast gəlinir. Foronidlərin əksəriyyəti kosmopolit canlılardır.

## Quruluşu
Yetkin foronidin bədəni xitin borunun içərisində yerləşir. Yuxarı ucdan baş hissəsi xaricə çıxır. Aşağı hissə torpağa girir. Baş hissədə kirpikciklərlə örtülmüş qısqaclar (lofoforlar) yerləşir. Lofoforlar çevrə boyunca, spiralvari və ya nalşəklində yerləşir. Qısqaclar arasında yarıqşəklli ağız yerləşir.

## Qidalanması
Foronidlər xırda orqanizmlərlə qidalanır. Bəzi foronidlər çox estetik görünüşə malikdir.

## Çoxalması
Foronidlər ayrıcinsli və hermofrodit canlılardır. Onlar cinsi və qeyri-cinsi (tumurcuqlama) yolla çoxalırlar. Yumurtadan plankton sürfəsi (aktinotroxa) çıxır. Sürfənin inkişafı 20 gün çəkir. Sonra dibə çökərək 30 dəqiqə ərzində cavan foronidə çevrilir. Foronidlərin orta ömrü təxminən 1 ildir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Platyzoa

***Platyzoa*** ( — "yastı",  — "heyvan") — ilkağızlılara daxil olan heyvanların tipüstü.

## Təsnifatı
* 	 
*  	 
* 	 
*  	 
*  	 
* 	 
* 	 
* 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ITIS

## Həmçinin bax
Acoelomorpha

**** () —  aləminin  tipinə aid heyvan yarımtipi. 

İki sinfi var: 

* Bağırsaqsız turbellarilər (*Acoela*)
* *[[Nemertodermatida]]*

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sipunkulidlər

**Sipunkulidlər** () — dəniz qurdşəkilli orqanizmləri. Bədəni enlidir və uzunluğu 1 sm-dən 50 sm-ə qədər olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax