Təklif iqtisadiyyatı

**Təchizata əsaslanan iqtisadiyyat**, və ya **təklif iqtisadiyyatı** ()  —  makroiqtisadi nəzəriyyə, buna görə malların və xidmətlərin istehsalında (tədarükü) maneələrin azaldılması, yəni vergilərin azaldılması və dövlət tənzimləməsinin yaratdığı qadağaların qaldırılması yolu ilə iqtisadi böyümənin effektiv şəkildə stimullaşdırıla biləcəyi. Bu vəziyyətdə istehlakçı daha aşağı qiymətə daha çox mal və xidmət alır.

Vergilər 100% mənfəətdirsə, istehsal zərərlidir və vergi gəlirləri sıfıra enir, sanki vergi dərəcəsi sıfıra bərabərdir. Maksimum vergi yığımı, vergi səviyyəsinin müəyyən bir ara dəyərində 0 ilə 100% arasında mümkündür. Bu səbəbdən həm vergi nisbətində artım, həm də azalma vergi yığımlarının artmasına səbəb ola bilər və vergi siyasətindəki dəyişikliklərin təsirini proqnozlaşdırmaq üçün hesablamalar aparılmalıdır. Məsələn, 2003-cü ildə ABŞ Konqresinin Büdcə Ofisi vergi yükünün azalacağı gözlənilən zaman vergi gəlirlərinin dəyişməsini proqnozlaşdırmaq üçün araşdırmalar aparmışdır. Hesablama modellərinin əksəriyyətində eyni nəticə əldə edilmişdir: vergilərin o dövrdə mövcud olan səviyyədən endirilməsi vergi yığımlarının artmasına səbəb olmayacaqdır

Əslində, tədarük tərəfli iqtisadiyyat termini 1970-ci illərdə ortaya çıxdı  və qurucuları məşhur iqtisadçılar Robert Mandell və Artur Laffer hesab olunurlar.

## Yaranması

Təchizat iqtisadiyyatının inkişafı 1970-ci illərdə ABŞ nəzəriyyəsinə əsaslanan ABŞ və digər Qərb ölkələrindəki iqtisadi siyasətin uğursuzluğuna cavab olaraq başladı. M. Keyns. Bu dövrdə Qərb iqtisadiyyatı, ən kəskin ifadəsi 1973-cü il neft böhranı olan üçüncü dünya ölkələri ilə iqtisadi və siyasi rəqabətin dərin bir böhran, stagflasyon və kəskinləşmə yaşadı. Avstriya İqtisadiyyat Məktəbi, İbn Xəldun, Conatan Svift, Devid Yum, Adam Smit, Aleksandr Hamilton da daxil olmaqla keçmişin bir sıra məşhur mütəfəkkirlərinin təlimlərinə əsaslanan yeni bir makroiqtisad konsepsiyası təklif etdi.

Klassik siyasi iqtisad kimi, təklif tərəfli iqtisadiyyat da iqtisadi rifahın açarının məhsul və xidmətlərin istehsalı və ya təchizatı olması, istehlak və tələbin isə ikinci dərəcəli olması fikrinə əsaslanır. Bu fikir əvvəllər Sey qanununda ifadə edilmişdi:
Məhsul o andan əvvəl yaradılmayıb, dəyəri öz qiymətini tamamilə əhatə edən digər məhsullara dəyişdirilə bilər.

Con Meynard Keyns bu qanunu dəyişdirdi: "təklif tələb edir" və Sey qanununu alt-üst etdi və 1930-cu illərdə tədarük tələb etdiyini elan etdi. Ancaq Sey qanunu, müəyyən bir məhsulun istehsalının bu məhsula tələbat yaratdığını ifadə etmir, yalnız bir məhsul istehsalçısının onu başqa məhsullarla dəyişdirmək üçün bir yol axtardığını göstərir..

1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərin əvvəllərində bir sıra iqtisadçılar yeni tədarük nəzəriyyəsinin əsas tezislərini və Nikson rəhbərliyinin və digər Qərb hökumətlərinin iqtisadiyyatı həddindən artıq yüksək vergiyə əsaslanaraq tənzimləməyə yönəlmiş fəaliyyətlərinin tənqidlərini formalaşdırdılar . Verginin daha təsirli olması və onun istehsal, qənaət və iqtisadi artıma təsiri üçün prinsiplər hazırladılar. Bu prinsiplər vergi yığımlarının vergi dərəcəsindən asılılığını ifadə edən Laffer əyrisinin təhlilinə əsaslanırdı. Vergilərin həddindən artıq yüksək olması istehsalın azalmasına və vergi gəlirlərinin azalmasına gətirib çıxarır, bu səbəbdən vergi dərəcəsinin mövcud vergi nisbətindən aşağı salınması və bəzi vergilərin ləğvi istehsalı stimullaşdırmalı və nəticədə vergi gəlirlərinin ümumi həcmini artırmalı idi . Bundan əlavə, vergi dərəcəsini inflyasiya səviyyəsinə uyğunlaşdıraraq indeksləşdirmək təklif edildi .

Yeni təklif nəzəriyyəsinin yaradıcıları və üzrxahları siyasi mühafizəkar kimi tənqid olunurdular, lakin özləri ideolojinin iqtisadi baxışlarına təsirlərini inkar edirdilər. Üstəlik, təklif olunan vergi islahatının əsas məqsədinin azaltmaq yox, vergi yığımlarını və milli gəlirin yenidən bölüşdürülməsində dövlətin iştirakını artırmaq olduğunu, bu da onları ənənəvi mühafizəkarlardan kəskin şəkildə fərqləndirdiyini göstərdilər. Bəzi iqtisadçılar, tədarük nəzəriyyəsi ilə iqtisadiyyatın dövlət proqramları vasitəsi ilə tənzimlənməsini də əhatə edən Keynesçilik və dövlət xərcləri ilə vergi yığımı arasındakı fərq arasında oxşarlıqlar gördülər. Lakin yeni təklif nəzəriyyəsi qəsdən istehlakı və dövriyyəni stimullaşdırmaq üçün büdcə kəsiri yaratmır. Təchizat nəzəriyyəsi ilə Karl Marks və Adam Smitin iqtisadi baxışları arasında da müəyyən bir oxşarlıq var. New York bankı Morgan Stanley-in ən böyük liderlərindən biri olan Barton Biqs, yeni tədarük nəzəriyyəsini Marksın iqtisadiyyat tarixində iqtisadiyyat tarixində ən vacib hesab edir.

Yeni nəzəriyyəni xidmətə qəbul edən Ronald Reyqan rəhbərliyi, hərəkətlərini köhnə “yüksəliş bütün qayıqları qaldırır” deyimi ilə əsaslandırdı.

## Vergi siyasəti nəzəriyyəsi

Təchizat nəzəriyyəsinə görə vergi artımları daxili bazardakı iqtisadi əlaqələri və istehsala qoyulan investisiyaları boğur. Vergilər iqtisadi agentləri daha az səmərəli iqtisadi fəaliyyətə, xüsusən də daha az ixtisaslaşmış və daha az ixtisaslı fəaliyyətə keçməyə məcbur edən iqtisadi əngəllərdən və ya tariflərdən biridir. Daxili bazarda vergilərin aşağı salınması xarici bazarda gömrük tariflərinin endirilməsi ilə eyni effekti yaradır, yəni iqtisadi genişlənməyə səbəb olan malların və kapitalın sərbəst hərəkətini aktivləşdirir.

## Pul siyasəti nəzəriyyəsi

Pul siyasətinin məqsədi, yaratdığı və ya dövriyyədən çıxardığı pul kütləsindən asılı olmayaraq mərkəzi bank tərəfindən müəyyən bir məzənnəni qorumaq olmalıdır. Bu baxış həm monetaristdən, həm də keynesistdən xeyli fərqlənir.

Makroiqtisadiyyat nəzəriyyəsinə görə, ümumi qiymət səviyyəsi istehlak səbətinin maya dəyərinin artmasına uyğun olaraq yüksəlir və təklif nəzəriyyəsinə görə inflyasiya səviyyəsi mal və xidmətlər bazarında alıcı seçimindən asılıdır və daha keyfiyyətli malların istehlakındakı artım nəzərə alınmalıdır. 1980-ci illərin əvvəllərindən bəri inflyasiya səviyyəsini təyin etmək üçün istehlak qiymətləri indeksi istifadə olunur, lakin mal və xidmətlərin keyfiyyətindəki artım nəzərə alınmır, bu da real inflyasiyanın hesablandığından daha aşağı olduğunu göstərir. Digər tərəfdən, bir çox iqtisadçı, 1990-cı illər ərzində pul kütləsinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığına görə real inflyasiyanın iqtisadi göstəricilərdə qiymətləndirilmədiyinə işarə edir. Xüsusilə, bu səbəbdən, ÜDM deflyatoru istehlak qiymətləri indeksindən daha çox seçilir.

Təchizat nəzəriyyəsinin bir sıra tərəfdarları, qızıllar pulların dəyərini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilən ən yaxşı valyuta hesab edirlər. Pul sistemində hökumət pul kütləsinin həcmini təyin etmək və bununla da pulun dəyərini təyin etmək gücünə malikdir. Valyuta ucuzlaşması səhv olan mərkəzi bank siyasəti nəticəsində görülə bilər.

## Vergi yığımı

Yeni nəzəriyyənin qurucuları hesab edirdilər ki, uzun müddətdə iqtisadi artım vergi dərəcəsinin azalması səbəbindən vergi yığımında qısa müddətli azalmanı əhatə etməlidir və nəticədə ümumi vergi yığımı hətta artacaqdır. Bunun təsdiqini 1980-ci illərin iqtisadi siyasətinin nəticələrində gördülər, baxmayaraq ki, bir sıra iqtisadçılar bununla mübahisə etdilər:

Təchizat tərəfli iqtisadiyyata dair geniş vədlər reallaşmadı. Prezident Reyqan, Laffer əyri ilə təsvir olunan təsir sayəsində hökumətinin xərclərini ödəməyi, vergiləri azaltmağı və "büdcəni tarazlaşdırmağı bacardığını söylədi. Ancaq bu belə deyil. Vergi yığımları vergi endirimi olmadan gözləniləndən kəskin şəkildə azaldı.

Təchizat nəzəriyyəsinin tərəfdarları bu tənqidə rəqiblərinin hesablamalarını tənqid edərək verilərinin vergi endirimlərinə görə büdcə itkilərini çox qiymətləndirdiyini iddia edərək cavab verirlər.. В 2003 г. Konqresin Büdcə Ofisi, fərqli hesablama metodlarından istifadə edərək bir sıra yeni hesablamalar apardı. Doqquz modeldən ikisi vergi azaldılması halında dövlət büdcəsi kəsirində ciddi bir azalma olacağını proqnozlaşdırırdı, lakin qalan yeddisinə görə büdcə optimallaşdırılması gözlənilə bilməz.

## ABŞ vergi və pul siyasətinin real təcrübəsi
### 1970-ci illər

1971-ci ildə prezident Nikson, Bretton-Vuds sisteminin sona çatması ilə dolları qızıla çevirməyi dayandırdı. Onsuz da tədricən artan əmtəə qiymətləri, xüsusilə qızıl və neft bahalaşdı. Təchizat nəzəriyyəsi baxımından, investisiyalara həddindən artıq yüksək vergitutma kapitalı yenidən investisiya təşviqini tükəndirdi və ABŞ valyutasının gücünə dair artan şübhələr ilə bu qısa müddətdə dolların dəyərdən düşməsinə səbəb oldu. Əslində əvvəllər bahalaşan malların deyil, valyutanın qiymətinin düşməsi idi və devalvasiyanın rəsmi elanı yalnız bu faktı ifadə edirdi. Robert Mandellin sözlərinə görə, inflyasiya təzyiqləri prezident Consonun maliyyə siyasəti tərəfindən tətbiq edildi, halbuki Lester Turou, prezidentliyi dövründə yaradılan ABŞ büdcə açığının iqtisadiyyata ciddi təsir göstərmədiyini və ən vacib faktorun 1960-cı illərdəki ticarət açığı olduğunu düşünür.

#### Stagflyasiya

Staqflyasiya yüksək işsizlik (durğunluq) və bahalaşan qiymətlər (inflyasiya) fonunda azalma və ya yavaş iqtisadi artım dövrüdür. Robert Mandell, 1970-ci illərin staqflyasiyasını prezident Niksonun vergiləri azaltmaq istəməməsi ilə əlaqələndirir və bu da istehsal sahəsindəki sərmayələrin azalmasına səbəb olur. S&P 500 fond indeksinin hesablamalarına görə, 1972 ilə 1982 arasında birja. yarısı azaldı və sərbəst buraxılan vəsaitlər daşınmaz əmlaka yatırıldı. Təchizat nəzəriyyəsinin tərəfdarları bu tendensiyanın yalnız 1981-ci ildə vergiləri azaltmaqla aradan qaldırıldığını, keynsçilər isə səhmlərin qiymətlərini endirmək üçün yalnız uzun müddətli birja oyununun olduğunu və inflyasiyanın azalmağa başladığı anda bitdiyini düşünürlər.

### Reyqanomika

Ronald Reyqan rəhbərliyi üçün tədarük nəzəriyyəsini qəbul etdi və vergiləri azaltdı. Cümhuriyyətçi partiyadakı rəqibi Corc Buş, eyni 1980-ci ildə Reyqan ilə vitse-prezidentliyə namizəd olaraq prezident seçkilərində qalib gəldikdə, yeni nəzəriyyəni təhqiramiz bir şəkildə "vudu iqtisadiyyatı" adlandırdı. Lakin sonradan özü tədarük nəzəriyyəsinin tərəfdarı oldu, bu da 1988-ci ildə prezident olmasına kömək etdi və kampaniya vədlərini yerinə yetirməkdən imtina etdiyi və vergiləri artırmaması səbəbindən 1992 seçkilərində məğlubiyyətinə səbəb oldu..

Təchizat tərəfdarları 1981-ci il vergi endiriminin 1980-1982-ci illərdəki iqtisadi böhrandan çıxmağa kömək etdiyinə inanırlar. və sonrakı "yeddi qəmgin ili" təyin etdi. Tənqidçilər böhranın sonunun 1970-ci illərin sonlarında IS-LM modeli tərəfindən proqnozlaşdırıldığını və inflyasiya dalğasını sarsıdan federal fondlar nisbətindəki artımın nəticəsi olduğunu iddia edirlər.

## İstinadlar