Tunalı Hilmi

**Abdullah Hilmi Tunalı** () — Osmanlı imperiyasının son dövründə və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin I, II və III çağırışlarında fəaliyyət göstərmiş Türkiyə siyasətçisi, dövlət xadimi və parlament üzvü.

O, "gənc türklər" və pantürkizm hərəkatlarının aparıcı simalarından biri kimi tanınmışdır. Parlament fəaliyyəti dövründə sonralar Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən həyata keçiriləcək islahatlara ideya baxımından zəmin yaradan irəliləyişçi qanun layihələri və təkliflər irəli sürmüşdür. Purist türk dilinin istifadəsini müdafiə etməklə yanaşı, qadınların, kəndlilərin və fəhlələrin hüquqlarının qorunmasını da siyasi gündəminə daxil etmişdir.

## Erkən həyatı

Abdullah Hilmi 1871-ci ildə Eski Cuma şəhərində (indiki Bolqarıstan ərazisində) anadan olmuşdur. Anası Hacıabdullah ailəsindən olan Rükiyə xanım, atası isə Qantacıoğulları nəslinə mənsub, tütün fabriki sahibi və reji tütün mütəxəssisi İsmayıl əfəndi olmuşdur. Rusiya–Osmanlı müharibəsi səbəbindən ailəsi ilə birlikdə İstanbula köçmüşdür.

Atasının vəzifəsi ilə əlaqədar olaraq ibtidai və orta təhsilini Anadolunun müxtəlif bölgələrində başa vurmuş, daha sonra Fateh Hərbi Liseyini bitirmiş və Kuleli Hərbi Tibb Liseyinə daxil olmuşdur. II Əbdülhəmidin idarəçiliyinə qarşı gizli cəmiyyətlərin fəallaşdığı bu dövrdə əlyazması şəklində "*Təşviq*" adlı həftəlik qəzet nəşr etdirmiş və idarəçiliyə qarşı məqalələr qələmə almışdır. Haqqında məlumat verilməsinə baxmayaraq, qəzetləri məhv etməsi səbəbindən ona qarşı hər hansı hüquqi tədbir görülməmişdir.

Sonralar təhsilini Gülxana Hərbi Tibb Akademiyasında davam etdirmişdir. Burada sonradan İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti ilə birləşəcək "Məktəblilər Cəmiyyəti-Hafiyəsi"ni yaratmışdır. Parisdə olan Əhməd Verdaniyə pul göndərdiyi üçün həbs edilmiş, lakin əfv olunaraq azadlığa buraxılmışdır.

## Mühacirətdə
1895-ci ildə "Osmanlı İttihadı" rəhbərliyinin sürgün edilməsi qərarı qəbul edildikdə, cəmiyyətin bəzi üzvləri kimi o da ölkəni tərk etmişdir. Tibb təhsilinin son ilində olan Tunalı Hilmi 1895-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərinə mühacirət etmişdir.

Tibb təhsilini yarımçıq qoymuş Tunalı Hilmi Cenevrə Universitetinin pedaqogika fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. Bu dövrdə İstanbulda fəaliyyət göstərən "İttihadi-Osmani Cəmiyyəti" ilə Avropada yaşayan "gənc türklər" ilə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti adı altında birləşmiş, Tunalı Hilmi isə cəmiyyətin Cenevrə şöbəsini təsis etmişdir.

1896-cı ildə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin fövqəladə iclasında sədr seçilən Mizancı Murad 1897-ci ildə hərəkatın mərkəzini Cenevrəyə köçürmüşdür. Bu dövrdə Tunalı Hilmi Mizancı Muradın nəşr etdiyi "*Mizan*" qəzetində, Paris şöbəsinə rəhbərlik edən Əhməd Rza bəyin buraxdığı "*Məşvərət*" jurnalında müntəzəm məqalələrlə çıxış etmiş, "gənc türklər"in məqsədlərini izah edən "*Xütbə*" adlı broşürlər nəşr etdirmişdir. Eyni zamanda, Avropada təhsil alan türk tələbələrinə yardım məqsədilə "Osmanlı Tələbə Cəmiyyəti"ni yaratmış və "*Avropada təhsil*" adlı bələdçi kitab çap etdirmişdir.

Sultan tərəfindən təyin olunmuş Əhməd Cəlaləddin Paşa 1896-cı ildə Cenevrəyə gəlmiş, "gənc türklər"i İstanbula qayıtmağa və II Əbdülhəmidə sədaqət göstərməyə çağırmışdır. Tunalı Hilmi paşanın "*Xütbə*" broşürlərini və qəzetləri satın alma təklifini qəbul etmiş, əldə etdiyi vəsaitlə fəaliyyətini davam etdirmiş və 1896-cı ildə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti daxilində xüsusi bir qol kimi "Osmanlı İnqilab Partiyası"nı yaratmışdır.

Silahlı mübarizəyə qarşı mövqe tutan bu partiyanın fəaliyyəti "gənc türklər" mühitində yeni təşkilatların yaranmasını sürətləndirmişdir. 1897-ci ildə bu təşkilatların ifşa olunmasından sonra II Əbdülhəmid Avropadakı "gənc türklər" ilə danışıqlar aparmaq üçün yenidən Cəlaləddin Paşanı göndərmişdir. Bu proses nəticəsində Mizancı Murad cəmiyyət sədrliyindən istefa edərək İstanbula qayıtmış, onun yerinə baş katib seçilən Tunalı Hilmi isə özünün bu təşkilatlarla əlaqəsinin olmadığını sübut edərək broşür satışından qalan vəsaiti əldə etmişdir. Həmin vəsaitlə 1 yanvar 1897-ci il tarixində İshaq Sükuti və Abdullah Cövdət ilə birlikdə "*Osmanlı*" qəzetini nəşr etdirmişdir. Qəzetdə pantürkist, milliyyətçi və respublikaçı ideyalar geniş yer tutmuşdur. Parisdə fəaliyyət göstərən Osmanlı səfiri Münir Paşanın yayımı dayandırmaq məqsədilə görüş təklifini isə qəbul etməmişdir.

Hilmi bəyin müqavimətini qırmaq məqsədilə atası İsmayıl Əfəndi həbs edilmiş və sürgün edildiyi Mosulda 1899-cu ildə vəfat etmişdir. Qardaşlarından Faiq bəy ordudan uzaqlaşdırılaraq sürgün olunmuş, Şükrü bəy əvvəlcə Bağdada, sonra Bəsrəyə göndərilmiş və yoxsulluq içində vəfat etmişdir. Böyük qardaşı Fəhmi bəy əvvəl Bolqarıstana, daha sonra ABŞ-yə mühacirət etmiş, bir müddət Nyu-York–Çikaqo dəmir yolu xəttində fəhlə kimi çalışdıqdan sonra Bolqarıstana qayıtmışdır.

Ailəsinə qarşı təzyiqlər nəticəsində Osmanlı dövlətinə münasibəti daha da sərtləşən Tunalı Hilmi 1898-ci ildə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin müfəttişi kimi Misirə getmiş, Qahirə şöbəsini təşkil etmiş və "*Haqq*" adlı qəzet nəşr etdirmişdir. O, cəmiyyət daxilində konqres çağırılması ideyasını irəli sürmüş, hazırlıq məqsədilə 1900-cü ildə Parisə qayıdaraq "*Xütbə*" broşürlərinin nəşrini bərpa etmişdir, lakin bu təşəbbüs "gənc türklər" rəhbərləri tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün nəticəsiz qalmışdır.

1899-cu ildə "gənc türklər"in böyük hissəsi Osmanlı dövləti ilə barışdıqdan sonra Tunalı Hilmi və silahdaşları II Əbdülhəmid ilə razılaşma yolunu seçmişdir. Onlar "*Osmanlı*" qəzetinin nəşrinin dayandırılması müqabilində dövlət vəzifələrinə qəbul olunmuşdur. İshaq Sükuti Romada, Abdullah Cövdət isə Vyanada səfirlik həkimi təyin edildikdən sonra Tunalı Hilmi 1900-cü ildə Madrid səfirliyində katib vəzifəsinə gətirilmişdir.

Bu dövrdə Əli Fəxri Ağababa bəyin "İntiqamçı Yeni Osmanlılar Cəmiyyəti"nin yaradılması və "*İntiqam*" qəzetinin nəşrini dəstəkləmiş, Afinaya və Cenevrəyə gedərək cəmiyyət üzvlərinin həbslərinə səbəb olan şəxslərə qarşı sui-qəsd planları üzərində çalışmışdır. Fəaliyyətləri üzə çıxdıqdan sonra səfirlikdəki vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır.

4 fevral 1902-ci il tarixində Parisdə keçirilən Birinci Gənc Türk Konqresinin təşkilində iştirak etmişdir. Konqresdən sonra İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin iki yerə bölünməsi nəticəsində cəmiyyət daxilindəki fəal rolunu tədricən dayandırmışdır.

1904-cü ildə yenidən Misirə getmiş, Qarışıq Məhkəmədə çalışmış, "*Qanuni-Əsasi*" jurnalı və "*Haqq*" qəzetində yazılar dərc etdirmiş, yeni əsərlər üzərində fəaliyyətini davam etdirmişdir.

## İkinci Məşrutiyyət

II Əbdülhəmidin taxtdan endirilməsindən sonra vətənə qayıtmış, İstanbulda sağ qalan qardaşları ilə görüşmüşdür. Məqalələri əsasən "*İnqilab*" olmaqla müxtəlif nəşrlərdə dərc olunmuşdur.

1916-cı ilə qədər Qara dəniz Ereğlisi, Silivri, Bayburt, Ordu, Beykoz və Gemlikdə qəza müdiri vəzifələrində çalışmış, Birinci Dünya müharibəsi dövründə isə ölkəyə köçən və sığınan əhalinin vəziyyətinin tənzimlənməsi ilə bağlı vəzifə daşımış, bu fəaliyyəti 1919-cu ilə qədər davam etdirmişdir.

1919-cu il seçkilərində Bolu millət vəkili kimi Son Osmanlı Məclisi-Məbusanına daxil olmuşdur. 1920-ci ildə İstanbulun Antanta dövlətləri tərəfindən işğal olunması və məclisin fəaliyyətinin dayanması ilə Anadoloya keçərək Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərlik etdiyi milli mübarizəyə qoşulmuşdur.

## Respublika dövrü
Bolu millət vəkili kimi Türkiyə Böyük Millət Məclisinə daxil olmuşdur. Düzcə üsyanının yatırılmasında və Qara dəniz Ereğlisini işğal etmək istəyən fransızlara qarşı müqavimətin təşkilində iştirak etmiş, 1921-ci il Konstitusiyasının hazırlanması üzrə komissiyada yer almışdır.

Fəhlə hərəkatını dəstəkləyən Tunalı Hilmi, xüsusilə Ereğli mədən fəhlələrinin sosial və hüquqi hüquqlarının təmin edilməsi və əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə çoxsaylı təkliflər irəli sürmüşdür. 1923-cü və 1927-ci il seçkilərində Zonquldak millət vəkili kimi yenidən parlamentə seçilmişdir.

1923-cü ildə parlament tribunasından qadınlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsini və qadın paşa görmək arzusunu ifadə etmiş, bu çıxışları mənfi reaksiyalarla qarşılaşmışdır, lakin o, öz mövqeyindən geri çəkilməmişdir. Türk dilinin aydınlaşdırılması və əhəmiyyəti məsələsini həm parlamentdə, həm də yazılarında dəfələrlə gündəmə gətirmişdir. Dövrünü xeyli qabaqlayan bu təşəbbüslərin əksəriyyəti qəbul edilməmişdir, lakin sonradan həyata keçirilən Atatürk islahatları üçün ideya mənbəyi olmuşdur.

## Şəxsi həyatı və vəfatı

Tunalı Hilmi isveçrəli Jülyetta adlı qadınla evlənmiş, bu nikahdan Sevda (1902–1958) adlı qızı və İnsan adlı oğlu anadan olmuşdur.

1928-ci ildə vərəm xəstəliyinə tutulmuş, İstanbul Şişli Etfal Xəstəxanasında müalicə almış və müalicənin nəticə verməməsi səbəbindən 26 iyul 1928-ci il tarixində İstanbulda vəfat etmişdir. Cənazəsi əvvəlcə Maçka qəbiristanlığında dəfn edilmiş, daha sonra Ankaraya köçürülmüş və Cəbəci Əsri qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## Əsərləri
* *Un projet d'organisation de la souverainete du peuple en Turqie* (Türkiye'de halk hakimliği(düzen) Bir şart-Bir dilek, 1904) adıyla yayımladığı ayrıntılı anayasaya tasarısı. (Bu çalışması Fransızcasından çevrilerek Tarih ve Toplum dergisinde "*Tunalı Hilmi'nin Halk Hakimiyeti Risalesi ve Anayasa Tasarısı*" adı altında yayımlandı. Mart 1984, sayı 3) 
* Evvel ve Ahir
* Makedonya Mazisi
* Hâl
* İstikbal(1898)
* Peşte'de Reşid Efendi (1899)
* Rezalet yine İspanya'da (1900)
* Kongre, Cevapları-Cevabımız(1901)
* Kongre Nedir, Nasıl Olmalıdır?(1901)
* Bir Dilek (1902)
* Memiş Çavuş Büyük Millet Meclisinde (1923)

## İstinadlar