open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qeyr Landestad

**Qeyr Landestad** () — Norveç tarixçisi, 2014-cü ilə qədər Norveç Nobel İnstitutunun direktoru. 

2014-cü ildə Olav Nyolstad Nobel İnstitutunun direktoru vəzifəsinə təyin edilib. Norveç Nobel Komitəsinin katibi vəzifəsini də icra etməsinə baxmayaraq özü komitənin üzvü deyil.

Landestad Sulitelmedə anadan olub, Oslo və Tromsyo Universitetlərində tarix ixtisası üzrə təhsili alıb və 1970-ci ildə filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsinə, 1976-cı ildə isə doktorluq elmi dərəcəsinə yiyələnmişdir. 1974–1990-cı illərdə Norveç Nobel İnstitutu və Komitəsinə qoşulmazdan əvvəl Tromsyo Universitetinin pedoqoq olmuşdur. Sonradan, Oslo Universitetində Beynəlxalq tarix mövzusunda mühazirələ verib. Landestad bir neçə il ABŞ-də Harvard Universitetində tədqiqatçı kimi də çalışmışdır.

Landestad Norveç Elmlər Akademiyasının üzvüdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *International Relations Since the end of the Cold War. New & Old Dimensions in International Relations.* (edited by Lundestad, Oxford, 2013)
* *The Rise and Decline of the American "Empire". Power and its Limits in Comparative Perspective.* (Oxford, 2012)
* *The American Non-Policy Towards Eastern Europe 1943–1947*. (Oslo — New York City, 1975, reprinted 1978)
* *America, Scandinavia, and the Cold War 1945–1949*. (New York City — Oslo, 1980)
* *East, West, North, South: Major Developments in International Politics Since 1945*. (Oslo — Oxford, 1987, updated in 1991, 1996, 1999, 2004, 2010 and 2014) English, Norwegian, Swedish, Russian, Chinese and Turkish editions.
* *The American "Empire" and Other Studies of US Foreign Policy in Comparative Perspective*. (Oxford — Oslo, 1990)
* *Beyond the Cold War: New Dimensions in International Relations*. (edited with Odd Arne Westad, Oslo — Oxford, 1993)
* *The Fall of Great Powers, Peace, Stability, and Legitimacy*. (edited by Lundestad, Oxford — Oslo, 1994)
* *"Empire " by Integration: The United States and European Integration 1945–1997*. (Oxford, 1998.) Japanese edition 2005.
* *No End to Alliance. The United States and Western Europe: Past, Present, and Future*. (edited by Lundestad, Macmillan 1998.)
* "The Nobel Peace Prize" in Agneta Wallin Levinovitz and Nils Ringertz, eds., *The Nobel Prize. The First 100 years*. (London – Singapore, 2001).
* *War and Peace in the 20th Century and Beyond *. (edited with Olav Njølstad, Singapore, 2002)
* *The United States and Western Europe Since 1945: From "Empire" by Invitation to Transatlantic Drift*. (Oxford, 2003, paperback 2005), Norwegian edition 2004.
* *Just Another Major Crisis? The United States and Europe Since 2000*. (edited by Lundestad, Oxford 2008)

## Xarici keçidlər
* CV, nobelprize.org
* İntervyu, 2005.
Çəlləkçi

**Çəllək ustası** — çəllək və digər qabları düzəldən sənətkar, bəzən gəmi dirəklərinin ustasıdır.

XXI əsrdə çəllək ustası peşəsi hələ də vacibdir, çünki şərab və konyak istehsalında həqiqi taxta çəlləklər tələb olunur.

Balta və digər dülgər alətlərindən istifadə edərək, lülənin pərçimlərini bir-birinə yapışdırır, qırxdırır, kıvrımları (tikişləri) çəkic halına gətirir, altını içərisinə keçirir və hər şeyi taxta və ya dəmir halqalarla bağlayır.

## İstinadlar
Alan Pinkerton

**Alan Pinkerton** (; ) — şotland əsilli Amerika detektivi və kəşfiyyatçısı. Daha çox Pinkerton Milli Detektiv Agentliyinin () qurucusu kimi tanınır. Amerika Vətəndaş müharibəsi dövründə İttifaq kəşfiyyatı üçün çalışmışdır.

## Pinkerton agentliyinin quruluş tarixi
Alan Pinkerton Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində polis çavuşu ailəsində anadan olub. Çəllək ustası peşəsinə yiyələnib. Çartist işçi hərəkatında fəal idi.

1842-ci ildə ABŞ-yə mühacirət etdi. Çikaqo yaxınlığındakı Dandi qəsəbəsində yerləşdi.

1846-cı ildə şerif seçildi. Dörd il sonra inzibati xidmətdən ayrılaraq, dəmir yolu oğurluqlarının istintaqında ixtisaslaşan xüsusi bir detektiv qurur. Agentliyin emblemi "Biz heç vaxt yatmırıq" şüarı ilə açıq bir gözün təsviri idi. Ən böyük uğurlardan bəziləri, 1861-ci ildə Baltimorda Prezident Linkolna qarşı sui-qəsdin qarşısının alınması və Adams Express dəmir yolu şirkətindən 700.000 dollarlıq oğurluq təşkilatçılarının tutulması idi..

Pinkerton, 1844-cü ildə abolisionistlərə qoşuldu və qaçaq kölələrin şimal əyalətlərinə və Kanadaya qaçaqmalçılığında kömək etdi. Con Braun ilə şəxsən tanış olmuş və 1859-cu ildə döyüş heyətinin təmin edilməsində iştirak etmişdir.

## İstinadlar
Canaqayıt Zaliyxanlanı

**Canaqayıt Zaliyxanlanı** (: 8 noyabr 1917, Gündələn, Nalçik dairəsi ― 26 iyun 1995, Nalçik, Kabarda-Balkariya) ― balkar yazıçı və şair.

## Haqqında
Canaqayıt Zaliyxanlanı  1917-ci ildə Gündələn kəndində kəndli ailəsində anadan olub. 1941-ci ildə Sov.İKP Nalçik şəhər komitəsinə rəhbərlik edib. İkinci Dünya müharibəsində iştirak edərək, partizan dəstəsinə rəhbərlik edib. 1944-cü ildə bütün balkar xalqı deportasiya edildiyi üçün 1957-ci ilə qədər o da deportasiya edilərək Qırğızıstanda yaşamağa davam edib. Sürgündə olduğu müddətdə Bişkekdə yerləşən Qırğız Pedaqoji İnstitutunda filologiya fakultəsini bitirib. 1957-ci ildə geri dönməyə icazə verildikdən sonra Nalçikə qayıdıb və ömrünün sonuna qədər burada yaşayıb. 26 iyun 1995-ci ildə Nalçikdə vəfat edib.
.

## Yaradıcılığı
Onun ilk əsərləri 1936-cı ildə çap edilib. "Sülemen" poeması, "Menim auazım" (Mənim səsim) və "Syugen jurtum" (Sevimli vətənim) şeirlər toplusu da onun əl işləridir. Bundan başqa o, "Şuöx yuyyur", "Taulada" (Dağlarda) povestləri və "Jannqan jyurekle" (Yanan ürəklər),"Tau kuşla" (Dağ qartalları) romanlarını yazıb.

## Mükafatları
*  — 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni 
*  — "Şərəf nişanı" ordeni
*  — "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

## Həmçinin bax
* İssa Botaşlanı
* Mutay Ulbaşov
* İbrahim Mammeyev
*

## İstinadlar
İssa Botaşlanı

**İssa Botaşlanı** və ya **İssa Botaşov** (: 6 sentyarb 1925, Gündələn, Nalçik dairəsi, RSFSR - 7 oktyabr 1991 Nalçik, RSFSR, SSRİ ) ― balkar şair, dramaturq, maarifçi. RSFSR əməkdar incəsənət xadimi, Kabarda-Balkarya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əməkdar artisti. Səhnə incəsənətinin təşkilatçısı, balkar dramaturgiyasının yaradıcılarından biri, balkar ədəbiyyatının klassiki, balkar poeziyasının və mahnı mədəniyyətinin inkişafına böyük töhfələr verib. 

## Həyatı
İssa Botaşlanı 1925-ci ildə Köndələn kəndində kəndli ailəsində anadan olub. 1941-ci ildə kənd məktəbini bitirib, biçinçi kimi işləməyə başlayıb. Sonradan isə kənddə olan kolxozda qeydiyyatçı işləyib. 1942-ci ildən 1943-cü ilə qədər Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Elbrus rayon komitəsində təlimatçı kimi fəaliyyət göstərib. 1944-cü ilin mart ayına qədər Balkar Dram Teatrının artisti olub. Balkarlar sürgün edildikdən sonra Orta Asiyada yaşamağa başlayıb. 1959-cu ildə  M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda yüksək ədəbiyyət kurslarını bitirib. Deportasiyadan geri döndükdən sonra ilk illər  balkar səhnə incəsənətinin dirçəldilməsi ilə məşğul olub. Sonradan isə 28 il boyunca Təsviri incəsənət muzeyinin direktoru kimi fəaliyyət göstərib.

## Yaradıcılığı
İssa Botaşlanının "Sülh haqqında oxuyuram" adlı ilk kitabı 1950-ci ildə Qırğızıstanda nəşr edilib. Onun ardınca "İkinci görüş", "Şair zurna", "Dolay", "Meşəbəyi", "Sərt yollar", "Tale" kimi poetik topluları çap edildi. Botaşlanının pyesləri milli dramaturgiyanın inkişafına böyük töhfə verib. Səhnəyə qoyduğu tamaşalar tək Kabarda-Balkariyada yox eləcə də xaricdə uğur qazanırdı. Onun "Qartallar hündürlüyü sevir", "Abrek", "Dağlarda şəfəq", "Dağlı qızın şücaəti", "Mən inanıram o sağdır", pyesləri, "Sultanın taleyi", "Gündələndə toy", "Əsl kişi" komediyaları və xüsusən də onun "Oğurlanmış cigid" musiqili komediyası bir çox fərqli xalqların dillərinə çevrilib və teatrlarında səhnələşdirilib. İssa Botaşlanı tez tez ədəbiyyat və incəsənətlə bağlı məqalələr yazar, bir sıra radio və televiziya verilişlərində çıxışlar edərdi.

## İstinadlar
Niştadt sülh müqaviləsi

**Niştadt sülh müqaviləsi** — 1721-ci ildə Şimal müharibəsi dövründə Rusiya-İsveç arasında bağlanmışdır.

## Şərtləri

* Rusiya Finlandiyanı İsveçə qaytardı.
* Rusiya Baltik dənizinə çıxış əldə etdi.
* Rusiya Baltik dənizində əldə etdiyi ərazilərə görə İsveçə 1.5 milyon rubl ödədi.

## İstinadlar
Jan-Jozef Sanfurş

**Jan-Jozef Sanfurş** (; ) — fransız rəssam, şair, dizayner və heykəltaraş.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Borc-i Ülya (Həştrud)

**Borc-i Ülya** () və ya **Yuxarı Borc** — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 94 nəfər yaşayır (15 ailə).

## İstinadlar
İqtisadi təhlil

**İqtisadi təhlil** () —  müəyyən iqtisadi hadisələrin, proseslərin, hərəkətlərin, nəticələrin öyrənilməsi və elmi tədqiqatı ilə əlaqəli və bir-birindən asılı metodlar. İqtisadiyyatda iqtisadi proseslərin inkişaf qanunauyğunluqlarını və meyllərini müəyyənləşdirmək, fəaliyyət göstəricilərinə müsbət və ya mənfi təsir göstərən əsas amilləri müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. İqtisadi təhlilin köməyi ilə ayrı-ayrı sahələrin, birliklərin, müəssisələrin fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması üçün istifadə olunmamış ehtiyatlar aşkar edilir. İqtisadi təhlilin nəticələri iqtisadi proseslərin proqnozlaşdırılması və uzunmüddətli planlaşdırılması, habelə gələcək effektiv inkişaf, gəlirli fəaliyyət üçün proqramlar və tövsiyələr hazırlamaq üçün istifadə olunur.

## Tərifi
K.R. Makkonnell və S.L.Brüya görə iqtisadi təhlil iqtisadi qanunların müvafiq iqtisadi gerçəkliklərdən çıxarılmasıdır.

## Statistik iqtisadi təhlil
Müəyyən şərtlərdə xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmaq üçün iqtisadi bir fenomen haqqında iqtisadi məlumatların öyrənilməsi. Statistik təhlilin obyekti ayrı-ayrı müəssisə, rayon, bölgə, bütövlükdə dövlətin iqtisadiyyatı, eləcə də tədqiqat obyektlərinin cəmi barədə məlumatlar ola bilər. Statistik iqtisadi analiz üçün məlumatlar müxtəlif statistik mənbələrdən götürülür və eyni zamanda sosioloji müşahidələr nəticəsində əldə edilir. Statistik analiz tamamlanmış (bütövlükdə bir fenomenin vəziyyəti və inkişafının hərtərəfli öyrənilməsi) və qismən (fenomenin vəziyyətinin müəyyən şərtlərdə aydınlaşdırılması, işarələrin əlaqəsi, fenomenlərin dinamikası və s.) ola bilər.

Statistik analizin ayrılmaz hissələri bunlardır:
* Təhlilin məqsədinin müəyyənləşdirilməsi;
* Analitik və iqtisadi mülahizələrə əsaslanan fərziyyə irəli sürmək və fenomenin inkişafı üçün spesifik şərtlərlə tanış olmaq;
* Statistik materialların seçilməsi və onların qiymətləndirilməsi, həmçinin seçilmiş məlumatların sistemləşdirilməsi və itkin göstəricilərin müəyyənləşdirilməsi;
* Xüsusi statistik metodlardan istifadə edərək materialın əlavə işlənməsi;
* Nəticələrin və praktik təkliflərin formalaşdırılması.

## İstinadlar
Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi

**Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndi** () — Osmanlı alimi, müdərrisi və şeyxülislamı.

## Həyatı
Bursa məhkəməsinin katibi Qurd Mehmed Əfəndinin oğlu və Mentəşzadə Mehmed Əfəndinin kürəkənidir. Bursada dünyaya gəlmiş, burdakı təhsilinin ardından İstanbula gedərək şeyxülislam Minkarizadə Yəhya Əfəndidən dərslər almışdır. Dini təhsilini tamamladıqdan sonra İstanbulun müxtəlif mədrəsələrində müdərris olaraq xidmət göstərdi. Ardından qazılığa yüksəldi, Yenişəhər və Ədirnə qazılığına gətirildi. Çox keçmədən vəzifədən alındı və 10 ilə yaxın bütün dövlət vəzifələrindən uzaq tutuldu. Ardından Üsküdar və Misir qazısı olaraq təyin edilmiş, çox keçmədən 1705-ci ildə İstanbul qazılığına yüksəldi. 1708-ci ildə Anadolu qazəsgəri, 1711, 1713 və 1715-ci illərdə isə Rumeli qazəsgərliyinə gətirildi. Son qazəsgərliyi dönəmində 26 iyun 1715-ci ildə şeyxülislamlığa yüksəldi. 17 aya yaxın bu vəzifədə qaldıqdan sonra xəstələndi və 4 dekabr 1716-cı ildə vəfat etdi. Ədirnədə Zəhrimar məscidinin həyətində dəfn edilmişdir.

## Mənbə
* Abdürrahim Efendi, Fetâvâ, I–II, İstanbul 1243.
* Râşid, Târih, III, 252, 265–266; IV, 335.
* Devhatü’l-meşâyih, s. 84–85.
* Sicill-i Osmânî, III, 331.
* Osmanlı Müellifleri, II, 27.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 504–505.

## İstinadlar
Estakada nəqliyyatı

[thumb|right|[Liverpul yerüstü dəmir yolu, 1951-ci il may ayı.]]
[thumb|right|Estakada üzərində hərəkət edən [Santyaqo metrosu|Santyaqo metrosunun 5-ci xəttinin NS 93 qatarı]]
[thumb|right|[Vuppertal asma yolu|Vuppertal asma yolunun iki qatarının küçə üzərində qarşılaşması]]
**Estakada nəqliyyatı** ― yol xəttləri viaduk və ya digər yerüstü tikilidə (adətən polad, çuqun, beton və ya kərpicdən ibarət) yerləşən sürətli dəmir yolu. Dəmir yolu geniş, standart və ya darraylı, yüngül relsli, monorelsli və ya asma tipli ola bilər. Estakada dəmir yolları adətən şəhər yerlərində olur ki, çoxsaylı dəmir yolları keçidləri salınmasın. Polad viadukları üzərində hərəkət edən estakada nəqliyyatını adətən küçə səviyyəsindən görmək mümkün olur.

## Tarixi
1836-1838-ci illər arasında 878 tağlı kərpic viaduki üzərində inşa edilmiş London və Qrinviç dəmir yolu ən birinci estakada nəqliyyatı hesab olunur. 1840-cı ilə aid London və Blekuoll dəmir yolunun ilk 4 kilometri də viaduk üzərində inşa edilmişdir. 1840-cı illərdə əlavə estakada dəmir yollarının tikilməsi planlaşdırılsa da, heç biri realizə olunmadı.

1860-cı illərin sonlarından etibarən ABŞ şəhərlərində də estakada nəqliyyatı populyarlaşdı. Nyu-York Vest Sayd və Yonkers patent dəmir yolu 1868-ci ildən 1870-ci ilədək kanat tramvayı kimi fəaliyyət göstərirdi, sonradan isə lokomotivə keçdi. Onun ardınca 1875-ci ildə Manhetten dəmir yolu, Sauz Sayd estakadası, Çikaqo (1892–) və Boston estakadları yarandı. Çikaqo tranzit sistemin estakada tipli olduğu üçün qısaca "L" olaraq tanınır. Berlin və Vyana şəhər dəmir yolları da əsasən estakada tiplidilər.

İlk elektrik estakada nəqliyyatı Liverpulda inşa edilmişdir və 1893-cü ildən 1956-cı ilədək şəhərin dokları arasından keçirdi. 1987-ci ildə açılan Londondaki Doklend yüngül metrosu müasir estakadalardan hesab olunur və daima genişləndirilir. Qatarlar pilotsuz və avtomatik işləyirlər.

Tokioda pilotsuz fəaliyyət göstərən Yurikamome xətti estakada dəmir yolunun digər bir nümunəsidir.

## Sistem növləri

### Monorels
Monorelslərin çoxusu estakada tiplidilər. Nümunə kimi Disneylend monorels sistemi (1959), Tokio monorelsi (1964), Sidney monorelsi (1988–2013), KL monorelsi, Las-Veqas monorelsi və San Paulu monorelsini göstərmək olar. Bir çox maqlev nəqliyyatları estakada tiplidilər.

### Asma dəmir yolları
[thumb|Dortumund şəhərindəki [H-Bahn monorels asma insan daşıyıcısı]]
1890-cı illərdə asma dəmir yollarına müəyyən maraq yaranmışdır. bu xüsusilə Almaniyada (1981-ci ildə Drezden asma dəmir yolu və 1901-ci ildə Vuppertal asma yolu) özünü birüzə verirdi. 1975-ci ildə H-Bahn asma dəmir yolları Dortmund və Düsseldorf hava limanında quraşdırılmışdır. 1982-ci ildə Memfis asma dəmir yolu açılmışdır.

Asma dəmir yolları adətən monorelsli olurlar; Yaponiyadaki Şonan monorelsi və Çiba şəhər monorelsi adlarına baxmayaraq asma dəmir yollarıdılar.

## İstinadlar
Vüqar Süleymanov

**Vüqar Əhəd oğlu Süleymanov** () — Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri.

## Həyatı
Vüqar Süleymanov 7 may 1965-ci ildə anadan olub. M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsi və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin xarici iqtisadi əlaqələr sahəsində iqtisadçı ixtisasını bitirib. 

1988-ci ildən 1994-cü ilədək Bakı Dövlət Universitetində elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Ailəlidir, 3 övladı var.

## Əmək fəaliyyəti
1994–2002-ci illərdə özəl təşkilatlarda çalışıb. 2002–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Ərazilərinin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlikdə (ANAMA) Partlamamış hərbi sursat əməliyyatları üzrə mütəxəssis kimi fəaliyyət göstərib.

2018–2020-ci illərdə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində baş məsləhətçi, şöbə müdiri vəzifələrini icra edib.

21 aprel 2020-ci il tarixdən Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Aparat rəhbəri vəzifəsində işləyib.

4 fevral 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla Vüqar Əhəd oğlu Süleymanov Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri təyin edilib.

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Vüqar Süleymanov
Kristofer küçəsi (Manhetten)

**Kristofer küçəsi** () — Nyu-York şəhərinin Manhetten borosunun Qrinviç Villic rayonunda yerləşən küçə. 9-cu küçə və 6-cı prospekt arasında yerləşir. Kristofer küçəsi gey və lezbiyan hüquqları uğrunda mübarizənin simvollarından biridir.

"Kristofer strit" stansiyası PATH yeraltı sürətli dəmir yolunun *HOB-33* və *JSQ-33* xəttlərinin sonuncu stansiyasıdır, hansı ki Manhetteni Nyu-Cersi ştatındaki Hoboken və Cersi-Siti ilə birləşdirir. 1895-ci ildə qurulan "McNulty Tea and Coffee" adlı ən qədim çay şirkəti Kristofer küçəsində yerləşir.

## Tarixi
Kristofer küçəsi Qrinviç Villicin ən qədim küçələrindəndir. O, admiral ser Piter Uorrenin malikanəsinin cənub sərhədini təşkil edirdi, köhnə Qrinviç yolu (hazırda Qrinviç prospekti) ilə başlamış və Nord River (indiki Hansvurt küçəsi) yaxınlığındaki qonşu malikanədə bitirdi. Küçəni admiral Uorrenin övladlığa götürdüyü oğlu polkovnik Uilyam Skinnerin şərəfinə Skinner küçəsi adlandırırdılar. Küçə mövcud adını 1799-cu ildə Uorren torpağının Çarlz Kristofer Amos tərəfindən alındığı zaman almışdır. Kristofer küçəsindən savayı Çarlz və Amos küçələri da yeni adlarını aldılar. Ancaq sonuncusu daha sonra 10-cu küçə adlandırıldı.

## Şərhlər



## İstinadlar
Volqa tatarları

|ərazi1        = Əsasən, Rusiya Federasiyası, Özbəkistan, Qazaxıstan və s.
|sayı1         = 
|ref1          = 
|ərazi2        = 
|sayı2         =
|ref2          =
|ərazi3        = 
|sayı3         =
|ref3          =
|ərazi4        = 
|sayı4         =
|ref4          =
|dili          = Tatar dili Rus dili
|dini          = Sünni müsəlman
|qohum xalqlar = 
|qeyd          =
}}
**Volqa tatarları** və ya **Volqa tatarları** — hal-hazırda Rusiya Federasiyasına bağlı muxtar Tatarıstan Respublikasında və Volqa çayı boyunca yerləşmiş olan Kazan və ya Volqa tatarlarına verilən addır. Rusiyanın ruslardan sonra ən çoxsaylı ikinci etnosudurlar.

## Haqqında
Volqa çayı boyunca yerləşdikləri üçün bu adı almışdırlar. Tatar dilində danışırlar. Dilləri Krım tatar dilinə çox yaxındır. Volqa tatarlarının ataları Volqa-Kama Ön Bulqarları ilə XIII əsrdə Orta Asiyadan bölgəyə gələn Qıpçak Kuma türkləridir. 922-ci ildən əsasən, müsəlmandırlar.

Volqa tatarları Kazan tatarları, Mişarlar, Qasım tatarları, Noqrat tatarları, Perm tatarları və Keraşenlər kimi subetnoslara bölünmüşdürlər.

Rusiyanın slavyan etnoslarından fərqlənən məxsusi adət-ənənəyə malikdirlər.

## Həmçinin bax
* Mişərlər
* Keraşenlər
## İstinadlar
Donna Striklend

**Donna Striklend** () — lazer fizikası və xətti olmayan optik sahəsində çalışan bir Kanada fiziki. Mourou Gerard ilə birlikdə cingiltili nəbzləri gücləndirmək üçün bir metod icad etdi. Fizika üzrə Nobel Mükafatı 2018

London Kral Cəmiyyətinin üzvü (2020), ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü (2020).

## Həyatı
1981-ci ildə McMaster Universitetini Mühəndis Fizikası ixtisası ilə bitirib. 1989-cu ildə professor Gerard Mourunun rəhbərlik etdiyi Rochester Universitetində fizika üzrə doktorluq dissertasiyasını almışdır. Donna Striklend, sonrakı sıxılma ilə cırıltılı impulsların gücləndirilməsini tədqiq etdi , bu da ultrashort nəbzləri görünməmiş bir səviyyəyə qaldırmağa imkan verdi. 1988–1991-ci illərdə Kanadanın Milli Tədqiqat Şurasının üzvü. Waterloo Universitetində işləyir (mükafat alarkən dossent idi). Xətti olmayan optiklərdə araşdırma üçün yüksək intensivlikli lazer sistemləri inkişaf etdirən Lazer Tədqiqat Qrupuna rəhbərlik edir. Sloane Bursu (1998). Optik Cəmiyyətinin Üzvü (2008), vitse-prezidenti (2011), prezidenti (2013) seçilib. Fizika üzrə Nobel Mükafatı (2018) (1/4 mükafat).

## İstinadlar
Çeymbers küçəsi (Manhetten)

**Çeymbers küçəsi** () ― Nyu-York şəhərinin Manhetten borosunda yerləşən küçə. O, qərbdən Betteri Park Siti kvartalındaki Rivə Terras küçəsindən başlayaraq PS 234 (İstiqlal Məktəbi) və Stayvesant məktəbindən keçir və şərqdəki Mərkəzi küçədə yerləşən Manhetten Bələdiyyə Binasında bitir. Brodvey və Mərkəzi küçənin arasında Çeymbers küçəsi Nyu-York bələdiyyə binası və Tvid ədliyyəsini əhatə edən ərazilərin şimal sərhədini təşkil edir. Tvid ədliyyəsi ilə üzbəüz Manhettenin Suroqat ədliyyəsi yerləşir. 280 Brodvey Mərmər Sarayı oradan qərbdə, palataların şimal tərəfindədir.

## Tarixi
Çeymbers küçəsi vəkil Con Çeymbersin şərəfinə adlandırılıb, hansı ki 38 il keşişi (1726–1757) və nəzarətçisi (1757–1765) olduğu Manhettendəki Üç Üqnum kilsəsinin vacib prixodçu idi; onun atası Uilyam Çeymbers idi, həyat yoldaşı isə Anna Van Kortlandt idi. Con Cey Çeymbersin qardaşı oğlu idi. Çeymbersin hüquqşunas tərədaşı Con Mürreyin şərəfinə qonşuluğdaki küçə adlandırılmışdır.

1971-ci ilə qədər Çeymbers küçəsi Mərkəzi küçənin şərqindən **Nyu Çeymbers** adını daşıyırdı və bələdiyyə binasının tağından keçirdi. Ən axırıncı konfiqurasiyadan sonra Nyu Çeymbers küçəsi Park Rou, Bruklin körpüsünün çıxışı və Dueyn küçəsinin kəsişməsindən qərb istiqamətində nəqliyyat hərəkətini təmin edirdi. 1971-ci ildə küçə 1 Polis Plazasında piyada meydanının inşasına yol açmaq üçün bağlandı. 1971-ci ildə 1 Polis Plaza piyada meydanının inşasına yer etmək üçün küçə bağlandı. Dueyn küçəsi də bağlandı və Park Rou ilə yolayrıcı ləğv olundu, Park Rounun özü isə piyada meydanına çevrildi.

2010-cu ildən Çeymbers küçəsində yenidənqurma işləri aparılmağa başlandı və 2015-ci ildə bitdi.

## İctimai nəqliyyat
Nyu-York metropoliteninin Çeymbers küçəsində 3 stansiyası yerləşir:

* Chambers Street–World Trade Center (IND Eighth Avenue Line) — Çörç küçəsində yerləşir və A, ​C və ​E marşrutrlarına xidmət edir
* Chambers Street (BMT Nassau Street Line) — Mərkəzi küçədə yerləşir və J/Z marşrutrlarına xidmət edir
* Chambers Street (IRT Broadway–Seventh Avenue Line) ― Vest Brodvey küçəsində yerləşir və 1, 2 və 3 marşrutrlarına xidmət edir

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Chambers Street: A New York Songline
Tommi Teylor

**Tomas Teylor** (; ), daha çox **Tommi Teylor** kimi tanınır ― hücumçu mövqeyində oynamış İngiltərə futbolçusu. "Barnsli" və "Mançester Yunayted" kimi ingilis klubların və İngiltərə milli futbol komandasının şərəfini qoruyub. Fiziki cəhətdən güclü və hündür boylu Teylor çoxlu qol vuran klassik Britaniya "mərkəz-forvardı" idi. "Yunayted"də o, Denis Vayollet ilə hücum duetini qurmuşdur. Alfredo Di Stefano onu "möhtəşəm" () kimi təsvir etmişdir.

Teylor 1958-ci ildə baş verən Münhen aviasiya qəzasında "Mançester Yunayted"in ölən 8 oyunçudan biri idi.

## Klub karyerası
Taylor işlədiyi yerli kömür mədəninin futbol komandasında oynamağa başladı. Tommi 16 yaşında olarkən "Barnsli" skautların diqqətini cəlb etmişdir və 1949-cu ilin iyul ayında Teylor klubla müqavilə imzaladı. Klubun əsas heyətində debütu "Qrimsbi Taun" klubu ilə oyuna təsadüf etdi və oyun 3:1 qələbə hesabı ilə bitdi. 4 noyabr 1950-ci ildə baş tutan artıq növbəti oyunda het-trik edərək "Kuinz Park Reyncers"in 7:0 hesablı məğlubiyyətinə öz töhfəsini verdi.

"Barnsli"nin ikinci divizyonda çıxışı skautların diqqətini cəlb etdi və 1953-cü ilin mart ayında Teylor Birinci divizyonun çempionu "Mançester Yunayted" klubuna 29 999 funt qiymətinə transfer olundu (Mett Basbi istəmirdi ki, Teylor özünü 30.000 dəyərində futbolçu hiss edərək lovğalansın. Buna görə transfer pulunun köçürülməsi zamanı Basbi cüzdanından 1 funtluq əskinas çıxardaraq "xidmət haqqı" kimi ofisiant xanıma uzatdı).

Teylor ilk oyununda 2 qol vuraraq yeni klubda karyerasına əla başladı. 1952/53 mövsümünün sonunda 11 matçda 7 qol vurdu. Teylor, "Yunayted"in 1955–56 ve 1956–57-ci illərdə çempionluq titulunu qazanmasına kömək etdi və 1957-ci ildə İngiltərə Kubokunda qol vurdu, lakin "Mançester" "Aston Villa"'ya 2–1 məğlub oldu.

Teylor komanda üçün o qədər dəyərli idi ki, Mett Basbi 1957-ci ildə "İnter"in rekord 65.000 funt təklifini rədd etdi. Transfer baş versəydi, bir futbolçuya görə ödənilən transfer məbləğinə görə dünya rekordu qırılacaqdı.

Teylor İngiltərənin o dövrün ən böyük mərkəz hücumçusu idi. O, həm də bütün zamanların ən az qiymətləndirilən futbolçularından biri sayılır, çünki qol göstəriciləri istənilən dövr üçün yüksək sayılır. "Yunayted"də o, ortalama olaraq hər 3 oyuna 2 qol vurudu və ya meydandakı hər 2 saatda 1 qol vururdu. Buna baxmayaraq, onun adı "Mançester Yunayted"in tarixindən xəbərsiz olanlar üçün çox da tanış gəlmir.

Bir çoxları Teyloru İngiltərə millisində Net Lofthausun mükəmməl əvəzi olaraq görürdü. Tommi millinin heyətində 19 oyuna 16 qol vurmuşdur.

Teylor 1958-ci ildə baş verən Münhen aviasiya qəzası zamanı həmən ölmüşdür. Həmin vaxtı o, Kerol adlı xanımla nişanlı idi.

## Nailiyyətləri
* Birinci divizyon çempionu (2): 1955/56, 1956/57
* İngiltərə Milli Futbol Superkuboku sahibi (2): 1956, 1957

## İstinadlar
Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi

**Əbu İshaq İsmayıl Əfəndi** () — Osmanlı alimi, müdərrisi və şeyxülislamı.

## Həyatı
1645-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Bir çox şeyxülislam, qazəsgər, qazı, müdərris, alim və şair yetişdirən bir ailəyə mənsubdur. Atası Alanyadan İstanbula gələrək təhsil almış və öncə müdərris və qazı, 1657-ci ildə isə Qahirədə qazı naibi olan Qara İbrahim Əfəndidir. Atasından aldığı təhsilin ardından qazəsgər Qədir Əfəndi tərəfindən məzun edildi və İstanbulun müxtəlif mədrəsələrində müdərris olaraq fəaliyyət göstərdi. Bununla eyni zamanda saray üçün məktubdar və təzkərəçi kimi vəzifələri də icra etmişdir. 1692-ci ilədək dərəcələri artırıldı və ən yüksək müdərrislik dərəcəsi hesab edilən Süleymaniyyə Darülhədisinə təyin edildi.

Həmin ilin ortalarında qazı olaraq təyinat aldı və öncə Hələbə, ardından 1698-ci ildə Məkkə qazılığına gətirildi. Ertəsi il Ədirnə və Bolu qazılığını da alan İsmayıl Əfəndi 1708-ci ildə İstanbul qazısı, 1711-ci ildə Anadolu qazəsgəri, 1712-ci ilin yanvarında isə Rumeli qazəsgəri seçildi. Ancaq son vəzifəsində çox qalmadan həmin ilin ortalarında vəzifədən alınsa da, 3 il sonra yenidən Rumeli qazəsgərliyinə gətirildi və Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndinin vəfatıyla boşalan şeyxülismalığa gətirildi (4 dekabr 1716). Bu vəzifədə qaldığı 2 ilə yaxın müddət ərzində İsmayıl Əfəndinin bəzi davranışları, övladlarının və yaxın ətrafının onun tutduğu vəzifəyə yaraşmayan hərəkətləri, xüsusilə də saraydakı təyinat məsələlərinə tez-tez qarışması onun gözdən düşməsinə səbəb oldu. Nəticədə Nevşəhərli İbrahim Paşanın da təkidiylə 7 may 1718-ci ildə vəzifədən alınaraq Sinopa sürgün edildi. 3 il sonra bağışlanaraq İstanbula geri çağırıldı və Rumeli hisarı yaxınlığındakı köşkündə yaşamağına icazə verildi. Burada vaxtını elm və ibadətlə keçirən İsmayıl Əfəndi uzun sürən xəstəliyinin ardından 8 avqust 1725-ci ildə vəfat etdi. Ertəsi gün doğulduğu səmtdə öz adına inşa etdirdiyi və inşaatı bir il öncə tamamlanan məscidin həyətinə dəfn edildi.

İsmayıl Əfəndinin şeyxülislamlıqdan alındığı əsnada inşasına başladığı və günümüzədək gəlib çatmış məscidin planı Kəbənin ölçülərinə uyğun şəkildə hazırlanmışdır. Məscidin ana qapısının üzərindəki mənzum kitabə, məscidin ətrafındakı mədrəsə və darülhədis isə özü kimi şeyxülislam olan oğlu Əsad Əfəndi tərəfindən əlavə edilmişdir. Övladları İshaq, Əsad, Lütfullah, Şeyx Mehmed və Məsud Əfəndilərin də məzarı buradadır.

## Mənbə
* Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, III, 589–593.
* Râşid, Târih, V, 192.
* Devhatü’l-meşâyih, s. 85.
* İlmiyye Salnâmesi, s. 506–507.
* Danişmend, Kronoloji, V, 137.
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/2, s. 464–466.
* Konyalı, Alanya, s. 424.
* a.mlf., İshak Efendi ve Divanından Seçmeler, İstanbul 1990, s. 3–8.

## İstinadlar
Kral Şakir

**Kral Şakir** — Cartoon Network (Türkiyə) üçün Grafi2000 şirkəti tərəfindən yaradılan televiziya animasiya serialıdır. Cartoon Network (Türkiyə)nin ilk yerli istehsalıdır. Serial premyerası 23 aprel 2016-cı ildə göstərildi və 16 may 2016-cı ildə yayımlanmağa başladı.

## Məzmun
Bir şir ailəsinin balaca üzvü olan Şakirin ailəsi və dostları ilə yaşadığı macəralar izah edilir. Şakirin atası şir, anası pişikdir. Bacısı Canan, anası kimi bir pişikdir və tısbağa babası var. Remzinin Necati adlı bir dostu var və fildir. Həmişə onların evindədir, ancaq yemək yeyir və videooyun oynayır. Məktəbdə qapıçıdır və çox bacarıqsızdır. Evi olmayan, zibilxanalarda yaşayan və vafli sevən Tanju adlı bir sahibsiz it var. Həmişə onlara qoşulub, vaxtını keçirir. Həm də həmişə pis işlərin ardınca gedən, yanındakı iki adamı ilə davamlı pis işlər görən Kürşat adlı bir qarğa da var. Onun da özü kimi pis bir oğlu var. Oğlu Cemşit Şakirlə eyni sinifdə oxuyur. Mirket adlı elmlə məşğul olan bir elm heyvanı da var. Tez-tez Şakir, Necati və Remzi, işlər səhv olduqda bir araya gəlmələrinə kömək edir. Serial ilk başlayanda bir çox fantaziya ilə bol olmasa da, sonrakı bölümlərdə hekayələr daha mürəkkəbləşdi. Cizgi serialı üçün kosmik macəralar, canavara çevrilən bitkilər, zaman səyahətləri, sehr və elmin sinxronizasiyası kimi bir çox yeni ssenari yaradılmağa başladı.

## Personajlar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* https://www.youtube.com/playlist?list=PLgm-3QTfPk-gdbH5LBQjS8DDj0ZLADSVF 
* https://www.youtube.com/playlist?list=PLgm-3QTfPk-jqgobLtMLbXKiVREXxaYGU 
* https://www.youtube.com/playlist?list=PLgm-3QTfPk-hKbHnxsHKlHR2SL_1P5X8J
Köhülbulaq (Nəzərkəhrizi dehistanı)

**Köhülbulaq** () — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.

## Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 162 nəfər yaşayır (43 ailə).

## İstinadlar
Grafi2000

**Grafi2000** — Türkiyədə animasiya ilə məşğul olan bir komandadır.

2000-ci ildən bəri çalışan bu komanda, ilk Türk cizgi serialını Çəhrayı və Mavi hazırlayan bir komandadır. Bunlara əlavə olaraq, Kanal D-də bir müddət davam edən proqramlar hazırladı. Komanda, tənqidi münasibət və ya "həm güldürən, həm də düşündürən" yanaşma deyil, bir metod kimi absurd komediya anlayışını vurğulayır. Həmçinin, komanda Türkiyədəki Cartoon Network üçün ilk yerli cizgi serialı olan Kral Şakiri hazırlamışdır.

## Cizgi serialları
* Kral Şakir
* Yekə Başlar
* Fırıldaq Ailəsi
* Çəhrayı və Mavi

## Cizgi filmləri
* Kral Şakir: Mikrob Ovçuları
* Kral Şakir: Oyun Vaxtı
* Kral Şakir: Quldurlar Diyarı

## İstinadlar

## Xarici Keçidlər
* Rəsmi sayt
Ədəbi proses

**Ədəbi proses** —  ədəbiyyatın istər bir dövrdə, istərsə də, xalqın, ölkənin cəmiyyətin tarixi boyunca mövcudluğu, yaşarlığı və təkamülü. Hər bir tarixi dövrdə ədəbi proses sosial, ideoloji və estetik baxımdan müxtəlif səpkili və səviyyəli bütün ədəbi-bədii nümunələri (nəsr, şeir, dramaturgiya, ədəbi tənqid və ədəbiyyatşünaslıq) ehtiva edir. Bir çox hallarda, bədii əsərlər, müxtəlif səbəblər üzündən, yarandıqları vaxtdan, yaxud ilk nəşrindən xeyli sonra ədəbi proses nəticəsinə çevrilir (məs., Mirzə Fətəli Axundzadənin "Kəmalüddövlə məktubları" ilk dəfə 1924-cü ildə, Cəlil Məmmədquluzadənin "Danabaş kəndinin əhvalatları povesti isə 1936-cı ildə çap edilmişdir).

Bədii ədəbiyyatın və incəsənətin növləri, həmçinin ideoloji və linqvistik hadisələrlə qarşılıqlı əlaqə və təsiri ədəbi prosesin mühüm cəhətlərindəndir. Dövrün ədəbi "özünüdərk"i (ədəbi yaradıcılıq proqram və manifestləri), həmçinin müxtəlif estetik cərəyanlar (məsələn, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatında "mollanəsrəddinçilər"lə "füyuzatçılar") arasında mübarizə, qarşılıqlı beynəlmiləl ədəbi əlaqələr ədəbi prosesin ayrılmaz tərkib hissələrindəndir. 

"Ədəbi proses" termini XX əsrin 20-30-cu illərində meydana gəlmiş, 60-cı illərdən geniş işlənməyə başlamışdır. Ədəbi prosesin bütünlüklə, bütün bədii, ideya-estetik təzahürləri ilə birlikdə dərindən təhlil edilib öyrənilməsi, ümumiləşdirilməsi ədəbiyyatın inkişaf meyillərini, perspektivlərini aydınlaşdırmaq baxımından müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycanda ədəbi prosesin sistemli şəkildə intensiv öyrənilməsinə XX əsrin 60-70-ci illərindən başlanılmışdır. Müasir Azərbaycan ədəbi prosesinin xüsusiyyətləri sırasına mənəvi-əxlaqi problematikaya marağın güclənməsi, insan konsepsiyasının inkişafı, tarixiliyin qüvvətlənməsi, janr-üslub sayəsində yeni axtarışlar və s. daxildir.

## Ədəbiyyat
* 
*    
*   
*   
*
İqtibas nəzəriyyəsi

**İqtibas nəzəriyyəsi** — miqrasiya nəzəriyyəsi, “köçəri süjetlər” nəzəriyyəsi də adlanır. Müxtəlif xalqların folklorundakı oxşarlığı yerdəyişmə, iqrasiya (süjetlərin, poetik əsərlərin bir və ya bir neçə ölkədən başqa ölkələrə keçməsi) ilə izah edən nəzəriyyə. Dünya mədəni əlaqələrinin vüsət aldığı XIX əsrin 2-ci yarısında meydana gəlmişdir. Bu məktəbin nümayəndələrinin qənaətlərinə görə, dünya xalqları folklor mətnlərini eyni mənbədən götürmüşlər. 

İqtibas nəzəriyyəsinin yaranması, əsasən, alman filoloqu Teodor Benfeyin (1809-1881) adı ilə bağlıdır. O, 1859-cu ildə qədim hind abidəsi olan “Pançatantra”nı (“Kəlilə və Dimnə”) (1859) tərcümə və tədqiq edərək, belə qənaətə gəlmişdir ki, müxtəlif xalqların folklor, obraz, motiv və ya süjetlərinin oxşarlığı onların qohumluğu (Qrimm qardaşları) ilə deyil, qarşılıqlı mədəni-tarixi əlaqələrlə izah edilməlidir. Onun fikrinə görə, Qərbə nağıl süjetləri Şərqdən, daha doğrusu, hind nağıllarından keçmişdir, yəni folklor süjetlərinin ilk mənbəyi Şərqdir.Teodor Benfey öz nəzəriyyəsini əsaslandırmaq üçün hətta bu mətnlərin keçə biləcəyi istiqamətləri də müəyyən etməyə çalışmışdır. Bir sıra tarixi (xalqların böyük köçü, müharibələr – xüsusən də Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri, ərəblərin hücumu, səlib müharibələri və s. nəticəsində kütlələrin yerdəyişməsi) və mədəni (VIII əsrdən başlayaraq “Kəlilə və Dimnə”nin ərəb, fars, latın, yəhudi, fransız, ispan və s. dillərə tərcümə edilməsi və s.) ayrı-ayrı folklor süjetlərinin də bir ölkədən digərinə keçməsinə səbəb olmuşdur.  Bu fikir R.Keler, M.Landau (Almaniya), E.Kosgen (Fransa), Vladimir Vasilyeviç Stasov, A.N.Pıpin, Aleksandr Veselovski, Fyodor İvanoviç Buslayev (Rusiya) və başqa folklorşünaslar tərəfindən davam və inkişaf etdirilmişdir.

Azərbaycan folklorşünaslığında iqtibas nəzəriyyəsinə meyil Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin bəzi tədqiqatlarında (“Xalq ədəbiyyatında bəşəri təmayüllər”, “Xalq ədəbiyyatının təhlili”) özünü göstərir. O, Şərqin Qərbə təsirini T.Benfeydən fərqli olaraq, daha qədimdə, zərdüştiliyin yayılmasında axtarırdı. İqtibas nəzəriyyəsində ifadə olunan proseslər ədəbi əlaqə və təsirin ilkin təzahürlərindəndir.
 
Tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrinə görə isə  diqqəti mədəni, iqtisadi əlaqələr, həmçinin köçlər vasitəsilə folklor süjetlərinin bir xalqdan digərinə keçə biləcəyi prinsipinə yönəltməsi baxımından bu nəzəriyyə əhəmiyyət daşısa da, bütün dünya folklorunu Şərqlə (konkret olaraq, hind) bağlamaq məsələsində yanlış hesab edilir.

## Ədəbiyyat
*   
*
Güllü qafiyə

**Güllü qafiyə**  — Azərbaycan klassik poeziyasında  aşıq şeiri şəkli. Bu şeir şəklinə “Dedim-dedi”, “Dedim-söylədi”, “Kəlmə kəsmək”, bəzən isə “Qafiyə” də deyilir. Ustad aşıqlar güllü qafiyəni misra və misraqırımı üzərində qururlar. Hər iki halda şeir aşiq-məşuqənin duet-dialoqu şəklində qurulur:

Dedim: mən qurbanam yarın adına,

Dedi: elə sənsən düşən yadına...

(Qurbani)

Yaxud:

Dedim: gülşən nədi? – dedi: bağımdı,

Dedim: səfalıdı? – söylədi: yox-yox...

(Aşıq Əmrah)

Güllü qafiyədəki duet-dialoq, həm də üslubi məqamdır; misraqırımındakı poetik pauza (nəfəsdərmə) ifanı şirinləşdirir. Duetin birinci tərəfini bir aşıq, cavabını isə digər aşıq ifa edir. Güllü qafiyədən aşıqlar, çox hallarda, toyaxırı – duvaqqapma yerində istifadə edirlər. Güllü qafiyə dinləyicilərə xoş ovqat gətirir.

## Ədəbiyyat
*  
*
Düzd və qazı

**Düzd və qazı**  (“Oğru və qazı”) — XVIII əsr Azərbaycan bədii nəsr nümunəsi. Yazılış tərzi, ruhu və məzmununa görə xalq lətifələrini xatırladan bu kiçik həcmli əsər ilk Azərbaycan hekayəsi sayılır. Hekayə şəriət sahəsində ad çıxarmış bir qazı ilə onu soymaq istəyən oğrunun mübahisəsi üzərində qurulmuşdur. Hekayədə həm qazı, həm də dini ayə və hədislərdən öz şəxsi mənafeyi üçün istifadə edən oğru tənqid olunur. Gecə öz bağına gedən qazı burada oğruyla rastlaşır. Gündüzlər qəddar və amansız olan qazı indi öz kölgəsindən belə qorxur, acizləşir. Oğru öz biliyi, ağlı və fərasəti ilə qazıya üstün gəlir, onu soyur. Əsərin sonunda qazı öz xoşu ilə qızını ona verir. Hekayənin dili, təsvir vasitələri, mükalimələri, bədii-psixoloji dialoqları canlı və təbii olub, xalq danışıq üslubuna yaxındır. Əvvəllər tərcümə əsəri olunan bu hekayənin müəllifliyi Əbdülqəni Xaşmaziyə və Vəli Ərəşiyə istinad edilmişdir. 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda əsərin 13 əlyazma nüsxəsi saxlanılır. Ən qədim əlyazması (1765-66) Vəli Ərəşi tərəfindən Əbdülqəni Xaşmazi üçün yazılmış nüsxədir. Hekayənin Məhəmməd Tağı Qudyali tərəfindən 1846-cı ildə farscadan çevrilmiş variantı daha genişdir. XIX əsr Azərbaycan şairi M.M.Zövi də bu mövzuda eyniadlı əsər yazmış, 1913-cü ildə Tiflisdə çap etdirmişdir. Hekayənin 1765/66-cı il nüsxəsi 1970-ci ildə Azərbaycan və rus dillərində nəşr olunmuşdur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
*   
*
Feyzullahzadə Mustafa Əfəndi

**Feyzullahzadə Mustafa Əfəndi** () — Osmanlı alimi, şairi və şeyxülislamı. Atası Seyid Feyzullah Əfəndi II Süleyman və II Mustafa səltənətlərində, qardaşı Seyid Murtuz Əfəndi isə Sultan Mahmud və Sultan Osman səltənətlərində şeyxülislam olmuşdur.

## Həyatı
1679-cu ildə İstanbulda dünyaya gəldi. Atası II Süleyman və II Mustafa səltənətlərində şeyxülislam olan Seyid Feyzullah Əfəndi, anası isə yenə II Mustafanın müəllimlərindən Vani Mehmed Əfəndinin qızı idi. Atasından və onun mühitindəki bir çox mühüm alimlərdən dərslər aldı. Atasının nüfuzundan istifadə edərək qısa müddətdə yüksəldi və bu vəziyyət müxtəlif söz-söhbətlərə və tənqidə yol açdı. Hələ 23 yaşında ikən yüksək dərəcəli bir rütbə olan Məkkə qazılığına gətirildi (1701). Vəzifə müddətini tamamlayıb geri dönərkən yol boyunca onu qarşılayan üləma zümrəsinə mənsub şəxslərin ona hədiyyələr təqdim etməsi barədə dövrün tarixçilərindən Raşidi geniş şəkildə danışır. Döndükdən dərhal sonra 1703-cü ilin aprelində birbaşa Anadolu qazəsgəri təyin edilməsi, illərdir bu vəzifəni gözləyənlərin narazılığına səbəb oldu. Buna baxmayaraq həmin ilin iyununda Rumeli qazəsgərliyi payəsi də məhz Mustafa Əfəndiyə verildi.

Yenə tarixçi Raşidiyə görə, bu təyinat o illərdə Rumeli qazəsgəri olan qardaşı Seyid İbrahim Əfəndini qısqanan Mustafa Əfəndinın könlünü almaq üçün atası tərəfindən qəbul edilmişdir. Ancaq atası Feyzullah Əfəndiyə qarşı etirazların artması və 1703-cü ildə baş verən Ədirnə hadisələrində faciəvi şəkildə qətlə yetirilməsi Mustafa Əfəndidən də yan keçmədi. Bir müddət Yeddiqüllə zindanlarında həbs edilən Mustafa Əfəndi öncə Kipr adasına, ardından Bursaya sürgün edildi. Sultan Əhməd səltənətinin sonlarına qədər təxminən 27 il Bursada yaşayan Mustafa Əfəndi 1730-cu ildə Sultan Mahmudun taxta cülusunun ardından bağışlanaraq İstanbula çağırıldı. 2 avqust 1732-ci ildə Rumeli qazəsgəri, 13 aprel 1736-cı ildə Dürri Mehmed Əfəndinin yerinə şeyxülislamlığa gətirildi. Ədalətli bir şeyxülislam olaraq anılan Mustafa Əfəndi keçirdiyi iflicin ardından vəzifəsinə davam etsə də, çox keçmədən 4 mart 1745-ci ildə vəfat etdi. Cənazəsi bacısının əri və özü kimi şeyxülislam olan Mirzəzadə Mehmed Əfəndinin yanında Qaracaəhməd məzarlığında dəfn edildi.

Yaşlılığı və keçirdiyi xəstəlik səbəbilə Sultan Mahmud tərəfindən verilən icazəylə verdiyi fətvalarda imza yerinə möhür istifadə etdiyi bilinir. Özü kimi üləma zümrəsinə daxil olan oğullarından müdərris Osman Əfəndi 1738-ci ildə vəfat etmiş, digər oğlu Abdullah Əfəndi Rumeli qazəsgərliyi və naqibüləşraflığa qədər yüksələrək 1770-ci ildə vəfat etmişdir. Hər iki övladı da atasının yanına dəfn edilmişdir.

## Mənbə
* Râşid, Târih, II, 555–556, 581, 586–587;
* İzzî, Târih, İstanbul 1189, vr. 23a-24a;
* Subhî, Târih, vr. 45a, 92a-b;
* Şem‘dânîzâde, Müri’t-tevârîh (Aktepe), I, 106, 109, 116;
* Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘, I, 283;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 92–93;
* Sicill-i Osmânî, IV, 428;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 518–519;
* a.mlf., İlmiye Teşkilâtı, s. 187;
* Danişmend, Kronoloji2, V, 139;
* Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi II, s. 65–66;
* Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, II, 661–663;

## İstinadlar
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi

**Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi** () — Osmanlı dövlət xadimi, müdərris, qazı və şeyxülislam. Qaynatası Seyid Feyzullah Əfəndi II Süleyman və II Mustafa səltənətlərində, oğlu Mehmed Səid Əfəndi III Mustafa səltənətində, nəvəsi Mehmed Şərif Əfəndi isə I Əbdülhəmid və III Səlim səltənətlərində şeyxülislamlığa gətirilmişdir. Şair və qazəsgər olan Əhməd Neyli Əfəndi isə kiçik qardaşıdır.

## Həyatı
Doğum tarixi bilinmir. Atası Mirzə Mehmed Əfəndi üləma zümrəsinə mənsub idi. Bu səbəblə sürətli bir təhsil həyatı yaşayaraq müdərrisliyə yüksəldi. Qaynatası olan şeyxülislam Seyid Feyzullah Əfəndinin də dəstəyi və iltimasıyla sıra gözləmədən üst dərəcələrə yüksəldi. 1695-ci ilədək müdərris olaraq fəaliyyət göstərən Şeyx Mehmed Əfəndi həmin il Ədirnə və İzmir qazılığına gətirildi. Ardından İstanbul və Məkkə qazılığına da təyin olundu. 1707 və 1710-cu ildə İstanbul qazısı, 3 mart 1713-cü ildə isə Anadolu qazəsgəri təyin edilsə də 1714-cü ildə vəzifədən alındı.

1716-cı ildə Avstriyaya müharibə elan edilməsiylə bağlı çağırılan məşvərət məclisinə vəzifədən alınmasına baxmayaraq qatılmışdı. Bu məclisdə səfər üçün fətva verən şeyxülislam Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndiyə etiraz etmiş və səfər tərəfdarı olan sədrəzəm Şəhid Əli Paşanı bu fikirdən daşındırmaq üçün çabalamışdır. Ancaq bu tutumu sədrəzəmi qəzəbləndirdi və bu səbəblə İstanbuldan uzaqlaşdırıldı. Çox keçmədən geri çağırıldı və 22 may 1717, 16 sentyabr 1720 tarixlərində 2 dəfə Rumeli qazəsgərliyinə gətirildi.

Bunun ardından 10 ilə yaxın müddət boyunca dövlət vəzifələrindən uzaq tutuldu. Ancaq Patrona Xəlil üsyanı əsnasında yada düşən Şeyx Mehmed Əfəndi Sultan Əhməd tərəfindən vəzifədən alınan şeyxülislam Abdullah Əfəndinin yerinə təyin olundu. İlk öncə bunu qəbul etməsə də, Rumeli qazəsgəri Seyid Abdullah Əfəndinin və digər üləmaların da təkidiylə bu vəzifəni qəbul etdi (30 sentyabr 1730). Bu vəzifədə ikən Nevşəhərli İbrahim Paşanın qətli, ardından Sultan Əhmədin devrilərək Sultan Mahmudun taxta çıxarılmasına şahid oldu. Bütün bu hadisələr əsnasında üsyançı birliklərin onu hədəf seçməməsi böyük ehtimalla onun üsyançılarla əlaqədə olduğunu ağla gətirir. Başda Patrona Xəlil olmaqla, digər üsyançı birliklərin aradan qaldırılmasında güclü və soyuqqanlı duruşuyla mühüm rol oynadı. Buna baxmayaraq gözləri zəif görürdü və səhhəti pisləşmişdi. Bu səbəblə öz istəyilə 17 may 1731-ci ildə istehfa verərək Üsküdarda yaşamağa başladı. 4 il sonra isə 1735-ci ilin mayında burada vəfat etdi. Cənazəsi Qaracaəhməd məzarlığında atasının yanına dəfn edildi.

## Mənbə
* Murâdî, Silkü’d-dürer, III, 90;
* Devhatü’l-meşâyih, s. 89;
* Sicill-i Osmânî, III, 375;
* İlmiyye Salnâmesi, s. 511–512;
* Danişmend, Kronoloji2, V, 138;

## İstinadlar
Allahverdi Hümbətov

**Allahverdi Alı oğlu Hümbətov** () — Gürcüstan Respublikasının ictimai-siyasi xadimi. 2004-2008-ci illərdə Gürcüstan parlamentinin deputatı.

## Həyatı
Allahverdi Hümbətov 1944-cü il 6 oktyabrda Tiflisdə anadan olub. 1961-ci ildə Tiflisdəki 72 nömrəli rus orta məktəbini bitirib. 1962-1968-ci illərdə Gəncə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda ali təhsil alıb.

### Ölümü
2008-ci il 5 fevral-də ağır xəstəlikdən sonra 64 yaşında dünyasını dəyişib.

## Fəaliyyəti

### Əmək fəaliyyəti
İlk əmək fəaliyyətinə təyinatla Tacikistandakı Nurek elektrik stansiyasında mühəndis kimi başlayıb. Təyinat müddəti başa çatdıqdan Borçalıya qayıdıb. Marneulidə bir çox vəzifələrdə işləyib.
1973-1975-ci illərdə Marneuli Rayonlararası Enerji Satışı İdarəsinin rəisi, daha sonra isə bir neçə sovxozun direktoru, Marneuli rayon Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri vəzifələrində şərəflə çalışıb, Marneuli rayon bələdiyyəsinin sədri seçilib.

### Siyasi fəaliyyəti
Ötən əsrin 90-cı illərində Gürcüstanda baş vermiş qeyri-sabitlik dövründə gürcü soyadı daşıyan etnik ermənilərin və etnik svan cinayətkar birləşmələrinin Borçalının bir çox yerlərində təxribatlar törədərək azərbaycanlıları doğma yurd-yuvalarından didərgin salmağa çalışdıqları zaman Allahverdi Hümbətov həmin təxribatların qarşısının alınmasında böyük xidmətlər göstərmişdir. İxtişaşların elə ilk günlərindən əsasən Marneuli (Sarvan) şəhəri və ətraf kəndlərdə, kəndlilərdən ibarət xüsusi briqadalar yaratmış, bütün kəndlərin giriş-çıxışına postlar qoydurmuş, soyuq silahlarla (kənd təsərrüfatı alətləri: balta, bel, yaba və s.) silahlanmış əhali təxribatçıları evlərinə qədər qovmuşdur. Daha sonra isə o, öz şəxsi vəsaiti hesabına aldıgı 6 ədəd "Kalaşnikov" avtomatı ilə təchiz edilmiş on iki nəfərdən ibarət xüsusi xalq mühafizə dəstəsi (drujinası) yaratmış, həmin silahları rayon polis şöbəsində qeydiyyatdan keçirtmiş və Xalq drujinasının üzvü olan həmin 12 nəfərlik dəstəyə avtomat silah daşımaq üçün rəsmi icazə almışdı. Hökumət həmin dövrdə təxribatçılarla özü bacara bilmədiyinə və öz vətəndaşlarını həmin təxribatçılardan qorunmaqda aciz olduğuna görə  Allahverdi Hümbətovun bu təklif-müraciətlərinə müsbət cavab verməyə məcbur olmuşdu.

Dünya Azərbaycanlılarının I və II Qurultaylarının nümayəndəsi olub.

2004-cü ildə Burcanadze-Demokratlar blokundan Gürcüstan Parlamentinə deputat seçilib.

## Xatirəsinin ədəbiləşdirilməsi

### Haqqında kitablar
Haqqında "Dostluq körpüsü" adı kitab yazılıb, mətbuatda onlarla məqalə işıqüzü görüb.

### Haqqında filmlər
İctimai Televiziyada "Ömür dedikləri bir karvan yolu…" (Ssenari müəllifləri: Qərənfil Xəlilova və Natiq Hümbətov), Gürcüstan TV-də (Art-studiya) "Liderin məsuliyyəti" (Senari müəllifləri Tengiz Txilava və Natiq Hümbətov. Prodüsser Şahismayıl Şəmmədoğlu) adı ilə yayımlanıb.

## Həmçinin bax
* Gürcüstan azərbaycanlıları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Mügə Anlı

**Mügə Anlı** () — Türkiyəli prodüser, jurnalist və televiziya aparıcısı.

## Həyatı və karyerası
Mügə İhsan qızı Anlı 19 dekabr 1973-cu ildə İstanbul şəhərində anadan olmuşdur. Ali təhsilini Mərmərə Universitetində, magistr təhsilini isə Kadir Has Universitetində almışdır. Televiziya həyatında ilk olaraq, şou-proqramla başlamışdır. Daha sonra 2006-cı ildə "Dobra Dobra" proqramında aparıcılıq etmişdir. 2008-ci ildən indiyədək ATV kanalında "Müge Anlı ile Tatlı Sert" realiti şousunda aparıcılıq edir.

### Şəxsi həyatı
1999-cu ildə jurnalist Burhan Akdağ ilə evlənmiş, 2008-ci ildə boşanmışdır. İkilinin bu evlilikdən bir qızı vardır.

## Mükafatları

## Televiziya proqramları

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Alfred Praysler

**Alfred "Adi" Praysler** (; ) ― hücumçu mövqeyində oynamış Almaniya futbolçusu. 

O, daha çox "Borussiya Dortmund FK" klubunda çıxışı ilə tanınır. Bu klubla o, 1956 və 1957 mövsümlərində ard-arda iki dəfə Almaniya çempionatının qalibi olmuşdur. Qərbi Almaniya millisinin heyətində o, İralndiya və Avstriya komandalarına qarşı cəmi 2 görüş keçirtmişdir.

## İstinadlar