İbn Teymiyyə

**Əhməd Təqiyyəddin Əbu əl-Abbas ibn Əbdülhalim ibn Teymiyyə** (; ) — Sələfiyyə məzhəbinin banisi olan müctəhid alim.

## Həyatı
Hicri 661-ci (1263) il rəbiüləvvəl ayının 10-unda Harranda dünyaya gəlmişdir. Mənsub olduğu ailənin bir çox nümayəndələri öz fətvaları, verdiyi dərsləri və kitabları ilə məşhur idi. Onlar hənbəli məzhəbinə mənsub olub bölgədə tanınmışdılar. Bu ailə zəka, hafizə və ağıl mühakimə sahəsində bənzərsiz bir məziyyətə sahib idi.

İbn Teymiyyədə isə bu xüsusiyyətlər daha qabarıq şəkildə özünü göstərirdi. Dövrünün alimləri və müəllimləri onun fenomen yaddaşına və dərin hafizəsinə heyran qalmışdılar. O bu xüsusiyyətləri ilə Dəməşq və ətraf şəhərlərdə şöhrət qazanmışdı. Hələb şəhərindən bir alim İbn Teymiyyənin bu xüsusiyyətlərini eşidərək onu görmək üçün Dəməşqə gəldi. Həmin alim o vaxt hələ kiçik yaşda olan İbn Teymiyyəyə on üç hədis oxuyaraq yazdırdı. Hələbdən olan bu alim İbn Teymiyyədən yazdığı bu hədisləri təkrar oxumasına imkan vermədən, əzbər söyləməsini istəyir. O da yazdığına baxmayaraq hədisləri daha bəlağətli şəkildə qarşısındakı alimə söyləyir. Bunu görən alim: "Əgər bu uşaq yaşayarsa o çox şöhrətli olacaq. Belə zəkalı bir insan görülməmişdir" deyir.

Əhməd ibn Teymiyyə yeddi yaşına qədər Harranda yaşadı. Monqolların Harranı işğal etməsindən sonra ailəsiylə birlikdə Dəməşqə hicrət edir. Yolda bir çox çətinlik və təhlükəylə qarşılaşırlar. İşğalçıların dəhşətli qəddarlıqları və ağlasığmaz vəhşilikləri onun monqollara hədsiz nifrət etməsinə səbəb olmuşdur. Böyüdükdən sonra monqollara qarşı mübarizədə mücahidlərin başında duran şəxslərdən biri də İbn Teymiyyə idi.

Dəməşqə hicrətlərindən sonra hələ orada tam məskunlaşmamış atası, elmdə şöhrət qazanmış bir alim kimi oradakı digər böyük alimlər tərəfindən Əməvi məscidinə müəllim təyin edildi.

Belə bir elmi mühitdə yetişən İbn Teymiyyə Əhməd ibn Hənbəlin "Müsnəd", Buxarinin " əl-Cami əs-Səhih", Müslümün "əs-Səhih", Tirmizinin "Sünən", Əbu Davudun, Nəsainin, İbn Macənin və Darəqutninin eyniadlı əsərlərini müəllimlərinin yanında oxuyub öyrənir. Bunlardan bəzilərini dəfələrlə ustadlarına oxuyaraq dinlətdirir. Hafiz Zəmləkani onun hədis elmindəki yerini belə qeyd edir:

Hafiz əl-Mizzi də onun haqqında demişdir:

İbn Teymiyyə öz dövründə məlum olan bütün elmləri oxumuş, yuxarıda sayılan elmlərdən başqa fiqh üsulu, təsəvvüf, süluk, xətt, hesab və bənzəri elmlərlə də ciddi şəkildə maraqlanmışdır.

### Monqollara qarşı mübarizə
Monqollar hicri 702-ci ildə Şamı mühasirəyə aldıqda insanlar qorxdu. İbn Teymiyyə onları sakitləşdirib and içərək "*Siz onlara qalib gələcəksiniz*" dedi. Bəzi dövlət adamları ona: "*İnşallah de*" deyə ona cavab verdilər. O da: "*Mən təhqiq edərək söyləyirəm*" dedi və xalqa dönərək: "*Əgər məni qarşınızda görsəniz, başımın üstündə Quran belə olsa məni öldürün*" söylədi.

Sonra ilk səfdə yer alaraq cihadı elan etdi. Ramazan ayı idi. Mücahidlərə oruclarını poza biləcəklərinə dair fətva verdi. Sonra da onlara cürət vermək üçün özü onların arasında gəzişərək yemək yedi. Monqollar məğlub edilənə qədər vəziyyət belə davam etdi. O, bununla mücahid alimin necə olmasını göstərdi. Belə ki, peyğəmbəri və səhabəni örnək alan bir mömin elm adamı bütün imkanları ilə bu cür hadisələrdə öz mövqeyini bildirməlidir. İnsanların içindən sıyrılıb çıxaraq hadisələrə yuxarıdan baxaraq evində oturmamalıdır. Ətrafında baş verən hadisələrlə yaxından əlaqədə olmalı, zamanın nəbzini tutmalıdır. Malını, övladını, evini hətta lazım gələrsə canını ortaya qoyaraq mübarizədən kənarda qalmamılıdır. Həqiqi İslam alimi qılınc və qələmi özündə birləşdirmiş bir şəxsiyyətdir. O, Allahı cisim hesab etmiş, insan kimi əlinin, ayağının, dilinin, gözünün və məkanının varlığı barədə söz açmışdır. O, bənzətməni inkar etdiyi halda, bəzi ayələr və rəvayətlərin zahiri mənasına əsaslanaraq, Allahı göylərin dərinliyində taxtda oturmuş kimi qələmə vermişdir. Bu fikirləri qəbul etməyən bütün alimlər haqqında "*yollarını azmışlar*" ifadəsini işlətmişdir. O, dəfələrlə Şafei, Maliki, Hənəfi qazıları tərəfindən Şam və Misirdə təkfir edilmiş və minbərdə moizəsinin, tədrisinin qarşısı alınmışdır.

### Ölümü
İbn Teymiyyə hicri 728-ci (1328) ildə Şamda Qala həbsxanasında vəfat etdi. Şam xalqı və alimlərin camaat halında daha öncədən heç görülməmiş bir şəkildə onun cənazə namazını qılmışdır. Uzaq və yaxın İslam bölgələrində Yəməndən Çinə qədər bir çox yerdə onun qiyabən cənazə namazı qılınmışdır.

## Elmi şəxsiyyəti
O dövrdə alimlər Əndəlüs və Bağdaddan hicrət edərək Dəməşqə gəlməkdə idilər və bu səbəbdən Dəməşq elm mərkəzinə çevrilmişdi.

Dəməşqdə hədis tədrisi ilə məşğul olan Nəvəvi, İbn Dəqiq, əl-Eydi Zəmləkaninin rəhbərlik etdikləri mədrəsələrdən savayı bir çox mədrəsələr də mövcud idi. O dövrdə Şamda Əbül-Həsən əl-Əşərinin fikirləri yayılmağa başladı. Əşarilərə hənbəlilərdən başqa heç kim etiraz etmirdi.

İbn Teymiyyə əşarilərin mədrəsələrindən məzun olanlardan biri idi. Ancaq eyni zamanda səhabələrin, xüsusən də Ömər ibn Xəttab, Əli ibn Əbu Talib, İbn Abbas kimi səhabələrin fikirlərinə diqqət yetirməkdə idi. İbn Teymiyyə Səid ibn Müsəyyib və Qasım ibn Məhəmməd kimi tabiindən önə çıxmış şəxslərin fətvalarını da araşdırardı. Əllamə əz-Zəmləkani onun haqqında belə deyir:

İslam aləmində onun adı əsrlərdir hörmət və məhəbbətlə çəkilir. O, İslam dünyasında məşhur hüquqşünas, teoloq alim kimi tanınıb. O islam dininə yenilik gətirmək, onu müxtəlif yönlərdən şərh etmək istəyən və bu zaman daha çox fəlsəfi baxışları üstün tutanların əleyhinə çıxır və onlara qarşı mübarizə aparırdı.

İbn Teymiyyə dəfələrlə vurğulayırdı ki, müqəddəs Qurani-Kərimi İslamın son peyğəmbərinin gəlişindən əvvəlki fəlsəfi baxışlar əsasında izah etməyə, onu modernləşdirməyə, günün tələbləri səviyyəsinə uyğunlaşdırmağa çalışanlar bununla da insanların dinə olan inamlarını sarsıtmaq istəyirlər. Ona görə də onu sevən minlərlə kütlənin qarşısında demişdir:

Eyni zamanda o, İslam dünyasında böyük hörmət qazanan məşhur simalara münasibətdə bütpərəstlik dövrünə xas olan insanapərəstişi rədd edir, dara düşənlərin xilas yolunu müqəddəs şəxslərin kəramətində axtarmasını cəhalət hesab edirdi. Ona görə də deyirdi:

O, yaradılmışların Allahla müqayisə edilməsinin, onlarda Uca Allahın hansısa nişanəsinin axtarılmasının əleyhinə idi.

### Dörd məzhəbin fiqhini öyrənməsi
İlk dərslərini böyük hədis alimlərindən olan atasından almışdır. 21 yaşında atasını itirdikdən sonra bir çox böyük alimdən də dərs aldı. Tələbəsi İbn Abdilhadi onun iki yüzdən artıq müəllimdən dərs aldığını bildirir. Gündəlik elmi mübahisələri, elmi toplantıları və elm üçün təşkil edilən hər hansı bir işi tərk etməz, hamısında iştirak edərdi. Uzaq şəhərlərə gedərək dövrünün məşhur alimlərindən dərs alardı. Hətta eyni fikir və düçüncədə olmayanlardan belə dərs alardı. Yorulmadan, usanmadan elmi fəaliyyətini davam etdirirdi. Sələfi-salihinin kitablarını oxuyur, lazım gəldiyində bir ayənin açıqlaması üçün bir çox təfsirə baş vururdu. Özü haqqında belə deyir:

"Məcmuat əl-fətava" əsərində qeyd etdiyinə görə sələfin təfsiri 30 cilddən çox idi. Bunlardan bəziləri yazılmış, bəziləri isə yazılmamışdı.

Hənbəli fiqhində İbn Qudamənin "əl-Muğni" adlı kitabını, hənəfi fiqhində Təhavi, Hüseyri, Səraxsinin kitablarını, Şafii fiqhində "əl-Umm", "əl-Muhəzzəb", "əl-Məcmu", "Müxtəsər əl-Müzəni" adlı kitabları və Qəzalinin yazdığı "əl-Vəcizi", Maliki fiqhində isə İbn Rüşd əl-Kəbir və əl-Həfidini oxumuşdur. Eyni zamanda Zahiriyyə məzhəbinin məşhur alimi İbn Həzmin "əl-Mühəlla" və "əl-Əhkam fi usul əl-əhkam" adlı kitablarını oxumuş və bunlardan təsirlənmişdi.

### Əqli elmlərə əhəmiyyət verməsi
İbn Teymiyyə nəqlə əsaslanan elmlər (vəhy əsaslı) olduğu kimi əqli əsasa dayanan fəlsəfə, məntiq və kəlam elmlərini də öyrənmişdi. Fəlsəfə və kəlam ilə bağlı əsərlər yazmasına baxmayaraq bu elmlərlə məşğul olaraq bunlardan təsirlənən digər alimlər kimi fəlsəfədən təsirlənməmişdi. Onun bu elmləri öyrənməkdə məqsədi İslam davasını yaymaq, dinin əmr və qadağalarına riayət etməyənləri xəbərdar etməkdi. Buna görə də onun yazdığı əsərlərin çoxu bidət əhlinə və dindən uzaqlaşanlara rəddiyyə şəklindədir. Dəhriyyə, Qədəriyyə, Cəhmiyyə, Mötəzilə, Vəhdəti-vücudçuluq və müxtəlif fəlsəfi cərəyanların təsirinə düşənlərə rəddiyyə yazmışdır.

"Məsihin dinini dəyişdirənlərə doğru cavab" adlı əsərindən çıxarılan nəticəyə görə xristianların əsərlərini də oxumuşdur. Çox dəyərli alim olan Məhəmməd Əbu Zəhra onun haqqında belə deyir:

## Sosial həqiqətlərə münasibəti
İbn Teymiyyə yaşadığı dövrdəki cəmiyyətin həqiqətlərini yaxşı təsbit etmiş, cəmiyyətin qüsurlarını anlamış, canını və elmini insanlar içindən xeyirli bir ümmətin formalaşması üçün sərf etmişdi. Dəfələrlə bəzi bəyanat və fitvalarına görə zindana düşmüşdür. Bəzən "şafeiyəm" demiş, bəzən isə əşəri olduğunu bildirmişdir. O, daim İsgəndəriyyə, Qahirə və Dəməşq arasında get-gəl etmiş, bu şəhərlərdə Maliki, Hənəfi və Şafei alimləri ilə mübahisələr edərək dörd ilə yaxın müxtəlif zindanlara düşdü. İbn Teymiyynin Allahın zatı haqqında qəribə ideyalarından başqa, müqəddəs məkanları ziyarət etməyin haramlığı, Peyğəmbər və övliyaların qəbrinin üzərində günbəz tikilməsinin, təmirinin, zinətləndirilməsinin haram olması, eyni zamanda, onların dağıdılmasının vacibliyi haqqında məşhur fitvaları vardır ki, istər öz, istərsə də sonrakı dövrün sünni məzhəb alim və fəqihləri tərəfindən rədd edilmişdir. O, "Vasitə" və "Ziyarətül-Qübur" adlı traktatlarında müsəlmanları peyğəmbərlərə və övliyalara təvəssül etdiklərinə görə dəfələrlə kafir adlandırmışdır. Məhbəsdə olduğu müddət ərzində ümidini üzməmiş, Allaha bel bağlamışdır. Xatirələrində yazırdı:

## Tələbələri
Dövründə onun tələbəsi qədər heç bir müəllimin tələbəsi yox idi. Xüsusən Şam, Misir, İskəndəriyyə və Qahirə arasında ömrünü keçirib özünü tamamilə elmə həsr edərək xütbələr verməsi və elmi mübahisələrdə iştirak etməsi zaman keçdikcə onun tələbələrinin sayının artmasına səbəb olurdu. Həftənin bir neçə günündə Şamdakı böyük Əməvi məscidi başda olmaqla bir neçə məsciddə xalqa açıq elmi mübahisələrlə keçən xüsusi dərsləri olurdu. Bu dərslərdə çox sayda insan iştirak edirdi. Bu dərsləri qırx altı il boyunca yorulmadan davam etdirmişdir.

### Ən tanınmış tələbələri
* İbn Qəyyim əl-Cövziyyə. Onunla hər zaman bərabər olan, ondan elm öyrənib onu müdafiə edən, "Zad əl-Məad" və "İlam əl-Muvakkiin" kimi kitablarında müəlliminin elmini rəvayət edən böyük bir alimdir. Fəqət o müəllimindən daha sakit təbiətli, ibadət və zahidliyə yönəlmiş biri idi.
* İbn Kəsir. "ət-Təfsir əl-Əzim" adlı məşhur Quran təfsirinin və "əl-Bidayə və ən-Nihayə" adlı tarix əsərinin müəllifidir.

## Əsərləri
Təfsir mövzusundakı əsərləri toplanarsa 30 cildə yaxın olar. Təfsirdəki metodu haqqında bir kitabı var. Əqaid mövzusunda bir çox əsər yazmışdır. Bunlardan bəziləri bunlardır:
* Kitabul-İman,
* Kitabul-İstiqamət,
* İqtida əs-Sirat əl-Müstəqim,
* Furqan,
* Risalələri: "Həməviyyə", "Tədmiriyyə", "əl-Vasitiyyə", "əl-Bağdadiyyə", "əl-Keylaniyyə", "əl-Əzhəriyyə", "Qəza və qədər" və s.

### Fiqhlə bağlı əsas əsərləri
* Qiyas risaləsi,
* Nikah əl-Mühəllil,
* Kitab əl-Uqud,
* əl-Həsbə risaləsi,
Bunlardan başqa bir çox fərqli ictihad və fitvaları vardır. Onun bəzi fətvaları "əl-Fətava əl-Kübra" adlı əsərlərdə toplanmışdır.

## Həmçinin bax

* Minhəcüs-Sünnə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azeri. Muslims.com — İbn Teymiyyə