A priori və a posteriori

***' (“əvvəlkindən”) və ***' (“sonrakından”) — latın mənşəli ifadələrdir və fəlsəfə və dilçilikdə bilik, əsaslandırma və ya arqument növlərini onların təcrübəyə söykənmə dərəcəsinə görə fərqləndirmək üçün istifadə olunur.  bilik hər hansı bir təcrübədən asılı olmayan bilikdir. Buna misal olaraq riyaziyyatı, tavtologiyaları və saf ağla əsaslanan deduksiyanı göstərmək olar.

 bilik isə empirik sübutlara əsaslanır. Buna misal olaraq elmin əksər sahələrini və şəxsi biliklərin müəyyən aspektlərini göstərmək olar.

## Nümunələr

### A priori

#### Fəlsəfi a priori nümunə
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: “Əgər V Corc ən azı dörd gün hökmranlıq edibsə, deməli, üç gündən çox hökmranlıq edib.” Bu müddəa *a priori* olaraq bilinir, çünki yalnız ağıl yolu ilə çıxarıla bilən bir ifadəni əks etdirir.

#### Dilçilikdə a priori nümunə
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: Əksər mənasız sözlər sıfırdan yaradılır. Klinqon, Aui və Solresol tamamilə uydurulmuş dillərdir.

### A posteriori

#### Fəlsəfi a posteriori nümunə
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: “V Corc 1910–1936-cı illərdə hökmranlıq edib.” Bu bilik (əgər doğrudursa) yalnız *a posteriori* yolla əldə edilə bilər, çünki bu, təkcə ağıl vasitəsilə bilinməsi mümkün olmayan empirik faktdır.

#### Dilçilikdə a posteriori nümunə
Aşağıdakı müddəanı nəzərdən keçirək: Süni dil yaradılarkən bütün sözlər digər dillərdən götürülür, lakin şəkilçilər tamamilə uydurulur.

## Apriorilik, analitiklik və zərurilik

### Analitik–sintetik fərqlə əlaqə

Bir sıra filosoflar İmmanuel Kanta reaksiya olaraq, *a priori* biliyi Pol Boqossianın “heç vaxt qənaətbəxş şəkildə izah olunmamış xüsusi bir fakültə (intuisiya)…” kimi təsvir etdiyi anlayışa müraciət etmədən izah etməyə çalışmışlar. XX əsrin əvvəllərində məntiqi pozitivistlər arasında populyar olan nəzəriyyələrdən biri Boqossianın “*a priori*nin analitik izahı” adlandırdığı yanaşmadır. Analitik və sintetik müddəalar arasındakı fərq ilk dəfə Kant tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onun ilkin fərqləndirməsi əsasən anlayışların bir-birini ehtiva etməsinə əsaslansa da, bu fərqin müasir forması, amerikalı filosof Uillard van Orman Kuaynin ifadə etdiyi kimi, əsasən “mənaya görə və faktlardan asılı olmayaraq doğru olma” anlayışlarını əhatə edir.

**Analitik müddəalar** yalnız mənalarına görə doğru hesab olunur, *a posteriori* müddəalar isə həm mənalarına, həm də dünya haqqında müəyyən faktlara görə doğrudur. *A priori*nin analitik izahına görə, bütün *a priori* biliklər analitikdir; deməli, *a priori* bilik üçün saf intuisiya kimi xüsusi bir fakültəyə ehtiyac yoxdur, çünki bu bilik sadəcə müvafiq müddəanın mənasını anlamaq qabiliyyəti ilə izah oluna bilər. Daha sadə desək, bu izahın tərəfdarları şübhəli metafizik saf ağıl fakültəsini legitim dilçilik anlayışı olan analitikliklə əvəz etdiklərini iddia etmişlər.

*A priori* biliyin analitik izahı bir sıra tənqidlərə məruz qalmışdır. Xüsusilə, Kuin analitik–sintetik fərqin etibarsız olduğunu irəli sürür:

 Bütün *a priori* baxımdan məntiqli görünməsinə baxmayaraq, analitik və sintetik ifadələr arasında sərhəd əslində heç vaxt çəkilməmişdir. Belə bir fərqin ümumiyyətlə mövcud olması empirik əsasları olmayan bir dogmadır, empiristlərin metafizik inanc məqaləsidir. 

Quine-in bu iddiasının nə dərəcədə əsaslı olması mübahisəli qalsa da, o, *a priori*ni analitik anlayışlar vasitəsilə izah etmə layihəsinə güclü təsir göstərmişdir.

### Zəruri və kontingent həqiqətlərlə əlaqə
*Zəruri* və *kontingent* həqiqətlər arasındakı metafizik fərq də *a priori* və *a posteriori* biliklə əlaqələndirilmişdir.

Bir müddəa zəruri doğru hesab olunur ki, onun inkarı daxili ziddiyyət yaradır; yəni o, bütün mümkün dünyalarda doğrudur. Məsələn, “bütün subaylar evli deyil” müddəasını götürək: onun inkarı (yəni bəzi subayların evli olması) məntiqi baxımdan uyğunsuzdur, çünki “evli olmamaq” anlayışı “subay” anlayışının tərkib hissəsidir. Ziddiyyətlərin mümkün olmaması səbəbilə, öz-özünə zidd olan müddəalar zəruri olaraq yanlışdır; buna görə də belə bir müddəanın inkarı zəruri doğru hesab edilir.

Bunun əksinə olaraq, **kontingent doğru** olan müddəa elə bir müddəadır ki, onun inkarı daxili ziddiyyət yaratmır. Buna görə də, belə bir müddəanın bütün mümkün dünyalarda doğru olduğu deyilə bilməz. Ceyson Berin qeyd etdiyi kimi, bütün zəruri müddəaların *a priori* olaraq bilindiyini düşünmək məntiqli görünür, çünki “[h]issi təcrübə bizə yalnız aktual dünya haqqında və nəyin faktiki olaraq baş verdiyi barədə məlumat verə bilər; nəyin mütləq baş verməli və ya baş verməməli olduğunu isə deyə bilməz.”

Kantdan sonra bəzi filosoflar *apriorilik*, *analitiklik* və *zərurilik* arasındakı əlaqəni son dərəcə sıx hesab etmişlər. Cerri Fodorun fikrincə, xüsusilə pozitivizm “*a priori* həqiqətlərin mütləq zəruri olmalı olduğunu” açıq-aydın qəbul edirdi. Kantdan etibarən analitik və sintetik müddəalar arasındakı fərq müəyyən qədər dəyişmişdir. Analitik müddəalar əsasən “mənaya görə və faktlardan asılı olmayaraq doğru” kimi qəbul edilmiş, sintetik müddəaların doğruluğunu müəyyən etmək üçün isə empirik araşdırma aparmaq, yəni dünyaya müraciət etmək zəruri sayılmışdır.

### Ayrılma
Zaman keçdikcə apriorilik, analitiklik və zərurət anlayışları bir-birindən daha aydın şəkildə ayrılmışdır. Məsələn, amerikalı filosof Sol Kripke (1972) bu mövqeyə qarşı güclü arqumentlər irəli sürərək, **zəruri ''a posteriori'' həqiqətlərin** mövcud olduğunu iddia etmişdir.

Nümunə olaraq “su H2O-dur” təklifini (əgər doğru hesab edilərsə) götürmək olar. Kripkenin fikrincə, bu ifadə həm **zəruri doğrudur**, çünki su ilə H2O eyni şeydir, onlar bütün mümkün dünyalarda eynidirlər və identiklik həqiqətləri məntiqi baxımdan zəruridir; həm də **''a posteriori**'dir*, çünki bu bilik yalnız empirik tədqiqat yolu ilə əldə olunur. Kripkenin və digərlərinin bu kimi arqumentlərindən sonra filosoflar apriorilik anlayışını zərurət və analitiklik anlayışlarından daha aydın şəkildə ayırmağa meyil göstərmişlər.

Kripkenin bu terminlərə verdiyi təriflər incə məqamlar baxımından Kantın təriflərindən fərqlənir. Bu fərqləri nəzərə alaraq, Kripkenin adlandırma haqqında mübahisəli təhlilinin — yəni onun həm kontingent, həm də *a priori* olması fikrinin — [[Stefen Palmquist]]ə görə Kantın epistemoloji çərçivəsinə ən uyğun təsnifatı “*'analitik a posteriori*'” kimi aparılmalıdır. [[Aaron Sloman]] isə Kantın üçlü fərqləndirməsinin (analitik/sintetik, apriori/empirik və zəruri/kontingent) qısa müdafiəsini təqdim etmişdir; bu müdafiə üçüncü fərqləndirmədə “mümkün dünya semantikası”nı qəbul etmir, sadəcə olaraq bu dünyanın müəyyən cəhətlərinin fərqli ola biləcəyini nəzərdə tutur.

Apriorilik, zərurət və analitiklik arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirmək asan deyil. Bununla belə, filosofların əksəriyyəti ən azı bu məsələdə razılaşır ki, bu fərqləndirmələr bir-biri ilə üst-üstə düşə bilsə də, anlayışlar eyni deyildir: *a priori*/*a posteriori* fərqləndirməsi [[epistemologiya|epistemoloji]] xarakter daşıyır; analitik/sintetik fərqləndirmə [[dilçilik|linqvistik]] xarakterlidir; zəruri/kontingent fərqləndirməsi isə [[metafizika|metafizik]] xarakter daşıyır.

==Tarix==

===Erkən istifadələr===
*A priori* termini [[latın dili]]ndə “əvvəl gələndən” (və ya daha az hərfi mənada “ilk prinsiplərdən, təcrübədən əvvəl”) mənasını verir. Bunun əksinə olaraq, *a posteriori* termini “sonradan gələndən” (yaxud “təcrübədən sonra”) deməkdir.

Bu terminlər [[Evklid]]in *Elementlər* əsərinin latınca tərcümələrində istifadə olunmuşdur. Bu əsər [[erkən yeni dövr Avropası|erkən Avropa modern dövrü]] ərzində dəqiq düşüncənin modeli hesab edilirdi.

*A priori* bilik anlayışına bənzər erkən fəlsəfi istifadə (hərçənd bu ad altında olmasa da) [[Platon]]un *Meno* dialoqunda təqdim etdiyi [[innatizm|xatırlama nəzəriyyəsi]] ilə əlaqələndirilir. Bu nəzəriyyəyə görə, *a priori* bilik insan zehninə daxili, [[Daxili və xarici xassələr (fəlsəfə)|intrinsik]] şəkildə məxsus olan bilikdir.

XIV əsr məntiqçisi [[Albert Saksoniyalı]] həm *a priori*, həm də *a posteriori* anlayışları haqqında yazmışdır.

Erkən yeni dövrün [[Tomizm|tomist]] filosofu [[Con Serjent]] bu terminləri düzgün səbəblər və nəticələrlə bağlı çıxarışın istiqamətinə görə fərqləndirmişdir. Onun 1696-cı ildə yazdığı *The Method to Science* əsərinin III kitabının IV dərsinin 7-ci bölməsinə görə, bir şeyi *a priori* sübut etmək “düzgün təsirləri düzgün səmərəli səbəblərdən çıxarmaq”, *a posteriori* sübut etmək isə “düzgün səmərəli səbəbləri düzgün təsirlərdən çıxarmaq” deməkdir.

[[Qotfrid Leybnits|Q. V. Leybnits]] 1684-cü ildə yazdığı “Bilik, həqiqət və ideyalar haqqında düşüncələr” adlı qısa traktatında bir anlayışın mümkünlüyü üçün *a priori* və *a posteriori* meyarlar arasında fərq qoymuşdur. Tanrının mövcudluğu üçün *a priori* və *a posteriori* arqumentlər onun *Monadologiya* (1714) əsərində də yer alır.

[[Corc Berkli]] bu fərqləndirməni 1710-cu ildə yazdığı *A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge* əsərində (XXI paraqraf) izah etmişdir.

===İmmanuel Kant===
XVIII əsr alman filosofu [[İmmanuel Kant]] (1781) [[rasionalizm]] və [[empirizm]] nəzəriyyələrinin sintezini müdafiə etmişdir. Kant yazırdı: “Bütün idrakımız təcrübə ilə başlasa da, bundan onun təcrübədən yarandığı nəticəsi çıxmır.”

Kanta görə, *a priori* idrak [[Transsendensiya (fəlsəfə)|transsendental]] xarakter daşıyır, yəni mümkün bütün təcrübənin *formasına* əsaslanır; *a posteriori* idrak isə empirikdir və təcrübənin *məzmununa* əsaslanır:

<blockquote> Tamamilə mümkündür ki, bizim empirik biliyimiz həm təəssüratlar vasitəsilə qəbul etdiklərimizdən, həm də idrak qabiliyyətinin özündən təmin etdiyi elementlərdən ibarət mürəkkəb bir quruluş olsun; burada hissi təəssüratlar sadəcə olaraq *imkan* (səbəbin təsir yaratması üçün şərait) rolunu oynayır. </blockquote>

Müasir istifadələrdən fərqli olaraq, Kant hesab edirdi ki, *a priori* bilik təcrübənin məzmunundan tamamilə müstəqil deyildir. O, [[rasionalizm|rasionalistlərdən]] fərqli olaraq düşünürdü ki, saf *a priori* idrak — yəni empirik məzmunun qarışığı olmadan — yalnız mümkün təcrübənin [[mümkünlük şərti|şərtlərinin]] çıxarılmasına aiddir. Bu *a priori* və ya transsendental şərtlər insanın idrak qabiliyyətlərində yerləşir və nə ümumi təcrübə, nə də konkret təcrübə tərəfindən təmin olunur (baxmayaraq ki, *a priori* intuisiya təcrübə tərəfindən “hərəkətə gətirilə” bilər).

Kant *a priori*nin saf formasının deduksiyasını aparmaq üçün [[transsendental məntiq]] anlayışını irəli sürmüşdür. [[Məkan]], [[zaman]] və [[səbəblilik]] saf *a priori* intuitiyalar hesab olunur. Kantın fikrincə, bu formalar insan subyektinin konstitutiv hissəsi olmasaydı, insan təcrübəsi nizamlı və qaydalı şəkildə mümkün olmazdı. Bu arqument rəsmi olaraq Kantın [[Transsendental idealizm|transsendental deduksiyası]] kimi tanınır və onun əsas əsəri olan *Saf ağlın tənqidi*nin mərkəzi tezisidir.

===Yohann Qotlib Fixte===
Kantın ölümündən sonra bir sıra filosoflar onun fəlsəfəsini düzəltmək və genişləndirmək məqsədi güdmüş, nəticədə müxtəlif [[Alman idealizmi]] formaları yaranmışdır. Bu filosoflardan biri [[Yohann Qotlib Fixte]] idi. Onun tələbəsi (və tənqidçisi) [[Artur Şopenhauer]] Fixtəni *a priori* və *a posteriori* bilik fərqləndirməsini rədd etməkdə ittiham etmişdir:



== İstinadlar ==

=== Qeydlər ===


=== İstinadlar ===


=== Mənbə ===

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


==Əlavə ədəbiyyat==

* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


== Xarici keçidlər ==


* [http://www.philosophypages.com/dy/a5.htm#a-pr *A priori* / *a posteriori*] – in the Philosophical Dictionary online.
* [http://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ "Rationalism vs. Empiricism"] – an article by Peter Markie in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy''.