Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ABŞ-də lobbiçilik cəhdləri

**Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ABŞ-də lobbiçilik cəhdləri** — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin beynəlxalq aləmdə özünə tərəfdaş toplaması, ABŞ-la yaxınlaşmaq və beynəlxalq ictimamiyyət tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanınmaq üçün etdiyi cəhdlərdən biri. Ən mühüm məqsədlərdən biri isə dövlət müstəqilliyinin ABŞ tərəfindən tanınmasına nail olmaq idi.

## Arxa fon
Azərbaycan Respublikası və onun Parisdə olan nümayəndələri ABŞ-la
iqtisadi və siyasi əlaqələr yaradılmasına, xüsusilə, Birləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınmağa böyük səy göstərirdilər. Bu xeyli dərəcədə onunla bağlı idi ki, ənənəvi
Avropa dövlətləri ilə yanaşı, Birinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ iqtisadi
cəhətdən çox qüvvətlənmiş və əslində dünya siyasətini müəyyən edən dövlətlərdən
birinə çevrilmişdi. Müharibədən sonrakı ilk illərdə Birləşmiş Ştatlar dünyanın əsas
bankiri rolunu oynayırdı, yaxud ABŞ dövlət katibi Lansinqin dili ilə desək,
Amerika dünyanı iqtisadi cəhətdən idarə edirdi və siyasi cəhətdən də onu idarə
etməyə hazırlaşırdı. Bundan əlavə, prezident Vudro Vilson dünya müharibəsindən
sonra yaranan dünya sisteminin əsas memarı, yeni yaranmış dövlətlərin
müdafiəçisi, kiçik xalqların dostu kimi tanınırdı. Paris Sülh konfransı dövründə
Vilsonun Qafqaz respublikalarına soyuq münasibəti onunla bağlı idi ki, bir növ bu
respublikalar Polşa, Finlandiya, Çexoslovakiya, Yuqoslaviya və digərlərindən
fərqli olaraq, "gözlənilmədən" yaranmışdılar, yaxud Vilsonun 1918-ci ilin yanvarında elan edilmiş on dörd sülh prinsipində kiçik xalqların təyini müqəddəratı
hüququ təsbit edilsə də, həmin prinsiplərdə Rusiya imperiyasının dağılması
nəzərdə tutulmamışdı. Bir növ Vilson üçün Rusiyanın dağılması və onun
hüdudlarında Gürcüstan və Azərbaycan adlı respublikaların yaranması tamamilə
gözlənilməz bir hadisə idi. Qafqazda "qəflətən" meydana çıxan bu respublikalar
haqqında, nəinki Amerika prezidentinin və siyasi dairələrinin, eləcə də Birləşmiş
Ştatların ictimaiyyətinin məlumatı çox az idi. Bunu nəzərə alaraq Ə. M. Topçubaşov
Azərbaycan və Gürcüstanı ABŞ-də təbliğ etməyi, onları siyasi cəhətdən tanıtmağı
öz üzərinə götürmüş, Nyu-York şəhərindən ABŞ Konqresinin nümayəndələr
palatasının üzvü, vəkil Valter Çandler vasitəsilə sentyabr ayının 26-da prezident
V. Vilsona məktub və bir sıra materiallar göndərmişdi. Məktubda 1919-cu ilin may
ayının 28-də, istiqlaliyyət elan edilməsinin birinci ildönümü günü Azərbaycan
nümayəndələrinin Vilson tərəfindən qəbul edilməsi prezidentə xatırladılır və bu
görüşün onlar üçün unudulmaz hadisə olduğu qeyd edilirdi. О yazırdı:

Prezident Vilsonun Azərbaycan haqqında
məlumatının azlığını nəzərə alaraq, Ə. M. Topçubaşov Azərbaycanın müstəqilliyi
haqqında memorandumu, sərhədlər göstərilən iqtisadi xəritəni, Azərbaycanın
iqtisadi və maliyyə vəziyyəti haqqında diaqramları, etnoqrafik xəritə ilə birlikdə
Azərbaycan əhalisinin milli-etnik tərkibi haqqında memorandumu ona
göndərdi. Amerika ilə əlaqələri genişləndirməyi zəruri edən digər bir səbəb də var idi.
Dünya müharibəsi başa çatan kimi ermənilər ABŞ-də "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"ni yaratmışdılar və bu komitə, təkcə Ermənistanın
müstəqilliyini tanıtmaq uğrunda deyil, eyni zamanda Azərbaycanı və Gürcüstanı
Amerika siyasi dairələri, Amerika ictimaiyyətinin gözündə nüfuzdan salmaq
istiqamətində iş aparırdı. Ona görə, ABŞ-də Azərbaycan haqqında həqiqətin
yayılmasına, Amerika siyasi dairələrinin Azərbaycan haqqında təsəvvürlərinin
düzgün formalaşmasına böyük zərurət duyulurdu.

## Çandlerlə müqavilə
Baltik ölkələri,
Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri vəkil V. Çandlerlə müqavilə
bağlamışdılar. 1919-cu ilin sentyabrında Ə. M. Topçubaşov Parisdə olan bütün
nümayəndə heyətinin iştirakı ilə V. Çandlerlə iki müqavilə imzaladı. 3 ay müddətinə imzalanmış birinci müqaviləyə görə, Amerika vətəndaşı Valter
M. Çandler Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibinə təbliğati məsələlərlə bağlı
hüquq məsləhətçisi kimi qəbul edilirdi və üç ay müddətinə Azərbaycan Respublikasının mənafeyini və müstəqilliyini müdafiə etməyi öz üzərinə
götürürdü. Azərbaycan tərəfi isə bu xidmətin müqabilində V. Çandlerə 5 min
Amerika dolları həcmində zəhmət haqqı verməli idi. Bu məbləğin yarısı müqavilə
imzalanan kimi, qalan yarısı isə 1919-cu ilin dekabr ayının 1-dən gec olmayaraq
ödənilməli idi. Qarşılıqlı razılığa əsasən, müqavilə imzalandığı andan qüvvəyə
minirdi. Azərbaycan tərəfi müqavilənin parlamentdə təsdiq edilməsinə təminat
verirdi. Bu müqavilə ilə yanaşı, eyni zamanda tərəflər uzunmüddətli dövr üçün
nəzərdə tutulan ikinci kontraktı hazırlamalı idilər və oktyabr ayının 4-dən
başlayaraq V. Çandler öz müqavilə öhdəliklərinin icrasına, yəni ABŞ-də
Azərbaycan haqqında təbliğat kampaniyasına başlamalı idi. Az sonra imzalanan
ikinci müqavilənin preambulasında göstərilirdi: bu sazişə əsasən, Azərbaycan
Respublikası parlamentinin sədri, Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh
konfransında nümayəndə heyətinin rəhbəri Ə. M. Topçubaşov Azərbaycan Respublikası tərəfindən ona verilmiş səlahiyyətə əsasən, Amerika Birləşmiş Ştatlarında müstəqil Azərbaycan Respublikasının mənafeyini müdafiə və təbliğ
etmək məqsədilə Nyu-York şəhərindən olan, hüquq məsləhətçisi işləməyə razılıq
verən vəkil Valter M. Çandlerin xidmətindən istifadə etməyə razılıq verir.
İmzalanmış müqavilənin şərtlərinə görə, yuxarıda qeyd edilən vəzifəni yerinə
yetirmək üçün Ə. M. Topçubaşov V. M. Çandlerə ABŞ Azərbaycanın tam
müstəqilliyini de-fakto tanıyan kimi əlli min dollar zəhmət haqqı verməli idi.
Müqavilədə göstərilirdi ki, əgər ABŞ Azərbaycanın tam müstəqilliyini tanımaqdan
imtina edərdisə, V. M. Çandlerə Azərbaycan tərəfindən heç bir kompensasiya
ödənilmirdi! Müqavilə Azərbaycan Parlamentində təsdiq edildikdən sonra
Ə. M. Topçubaşov və Valter M. Çandlerin imzası və Azərbaycan hökumətinin
möhürü ilə hüquqi cəhətdən qüvvəyə minirdi. Öz növbəsində Gürcüstan Respublikası da V. Çandlerlə təxminən bu məzmunda bir saziş imzalamışdı.

V. Çandlerlə imzalanmış müqavilə barədə Ə. M. Topçubaşov Azərbaycan
hökumətinə yazırdı:

## Henri Morqentau ilə görüş
V. Çandler ABŞ-yə yola düşdükdən sonra Ə. M. Topçubaşov Parisdə olan və
Vaşinqtona yola düşmək ərəfəsində olan Amerika nümayəndə heyətinin üzvü H. Morqentau ilə görüşüb xahiş etdi ki, Azərbaycanın Birləşmiş Ştatlarda
müvəkkili olan, onun yaxşı tanıdığı V. Çandlerə köməklik göstərsin. H. Morqentau
buna razılıq verərək məsləhət gördü ki, "ABŞ-də Azərbaycanın öz nümayəndəliyi
olsa, daha yaxşı olar." Söhbət zamanı Morqentau bildirdi:

## ABŞ ilə əlaqələr
Əlbəttə, sonuncu məsələ Parisdə olan Azərbaycan nümayəndələrinin
diqqətindən yayınmamışdı və Amerika ilə iqtisadi əlaqələr yaratmaq üçün ABŞ
işgüzar dairələrinin nümayəndəsi Maks Rabinov Azərbaycan nümayəndəliyinin
maliyyə işləri üzrə məsləhətçisi təyin olunmuşdu və onunla müqavilə bağlanmışdı.
M. Rabinov Azərbaycandan dünya qiymətlərinə uyğun neft alınmasını, ABŞ
maliyyə orqanları tərəfindən Azərbaycana kredit buraxılmasını, habelə,
Azərbaycan üçün Amerika manufaktura mallarının alınmasını təşkil etməli idi.
Bu əməliyyatda əldə olunmuş gəlirin 3 faizi M. Rabinova çatmalı idi. M. Rabinovla
bağlı məsələlər Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələrinin 23 avqust, 18 sentyabr
tarixli birgə iclaslarında müzakirə edilmişdi. M. Rabinovla müqavilə altı ay
müddətinə bağlandı, tərəflər arzulayardısa, müddət artırıla bilərdi. M. Rabinov
ABŞ-yə qayıdan kimi Amerikanın "Standard oyl kompani of Nyu-York" neft
şirkətinin direktoru, hələ 1919-cu ilin iyununda neft alınması ilə bağlı Bakıda
danışıqlar aparmış P. İ. Tomas onunla əlaqəyə girib, Bakıdan neft alınması ilə bağlı
uzun müddətli müqavilə bağlamaq istəmişdi. Bu barədə M. Rabinov noyabr ayının
1-də Ə. M. Topçubaşova göndərdiyi teleqramda "Standard oyl"la danışıqlar
aparmaq üçün Ə. M. Topçubaşovdan icazə istəyirdi. Bu kompaniya ilə 1919-cu
ilin iyul ayında 12 milyon pud kerosin alınması barədə P. İ. Tomasla yollar naziri
X. Məlik-Aslanov arasında müvəqqəti saziş imzalanmışdı. 1920-ci ilin 31
yanvarına qədər "Standard oyl" kompaniyasına hər tonu 34 dollardan 6 milyon pud
kerosin verilməli idi.1107 Bu kompaniyanın vasitəsilə Azərbaycan ABŞ-dən hər
pudu 2,5 dollara 40 min ton taxıl almışdı.

Oktyabr ayının 18-də Valter Çandler Amerikadan Ə. M. Topçubaşova
özünün hesabat xarakterli birinci məktubunu göndərdi. О yazırdı ki, ABŞ-də
Gürcüstan və Azərbaycan kimi ölkələr barədə təbliğat kampaniyası aparmaq çox
çətindir, çünki onlar Amerikada tanınmırlar və eyni zamanda estonlar, ukraynalılar,
latışlar və ermənilər kimi koloniyaya malik deyildirlər. Çandler təklif edirdi ki, ya
Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri Amerikaya gəlməlidir, ya da bu işi о özü
dostları ilə birlikdə görməlidir. V. Çandler yazırdı:
{{cquote|*Prezidentin ([[Vudro Vilson|V.Vilson]]un) uzunmüddətli xəstələnməsi təbliğat aparılması yolunda başlıca maneədir. Digər ölkənin müstəqilliyinin tanınması bizim hökumətin icra orqanının qərarından asılıdır. Bu, о deməkdir ki, hər şeydən əvvəl prezident fəaliyyətə başlamalıdır."
V.Çandler prezident sağaldıqda onunla mütləq görüşəcəyini, Ə.M.Topçubaşovun
məktubunu və [[Azərbaycan]]a aid materialları ona çatdıracağını bildirirdi. İndi isə o, [[Azərbaycan]] nümayəndələrindən aldığı materialları [[Amerika]] senatorları arasında
yayaraq qeyd edirdi ki, prezident işə çıxdıqda "mən [[Azərbaycan]]ın və [[Gürcüstan]]ın
müstəqilliyinin tanınmasına aid qətnaməni Senata və Konqresə verəcəyəm."
Мəktubda o, [[Azərbaycan]]ın istiqlaliyyətini tanıtmaq üçün bütün vasitələrdən
istifadə edəcəyini, Ə.M.Topçubaşov və gürcü nümayəndəsi Z.Avalovun
Amerikaya gəlməsi üçün çalışdığını göstərirdi.
=== ABŞ-də erməni təbliğatı ===
Ə.M.Topçubaşov Çandlerə yazdığı cavab məktubunda konfransda [[Qafqaz]]
barədə cərəyan edən hadisələr, konfransda [[Azərbaycan]]a münasibət, [[Anton Denikin|Denikin]]lə və
digər məsələlərlə bağlı ətraflı məlumat vermişdi. O, [[Paris]]də [[Amerika]] nümayəndə
heyətinin üzvü və Henri Morqentaunun onunla tanış etdiyi M.Q.Buklerlə görüşmüş
və [[Qafqaz]]da cərəyan edən hadisələrlə bağlı Buklerin çoxlu suallarına cavab
vermişdi. Xüsusən, [[Qafqaz]]da [[ermənilər]]lə bağlı eşitdikləri M.Q.Bukler üçün yenilik
olmuşdu. Söhbətin sonunda o, [[Əlimərdan bəy Topçubaşov|Əli Mərdan bəy]]ə təşəkkür edərək demişdi:


Lakin
M.Q.Buklerin dediyinin əksinə olaraq, ermənilər okeanın о tayında "mələk"
donuna girə bilmişdilər. [[Amerika]]da fəaliyyət göstərən "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"nin sədri, Birləşmiş Ştatların [[Berlin]]də keçmiş səfiri Ceyms
Cerard "əzabkeş xristian ermənilərin", "xristian məbədlərinin" xilas edilməsini
bütün vasitələrlə amerikanlara təlqin edirdi. Sentyabr ayının 28-də onun imzası ilə
bütün [[Amerika]] şəhərlərində yayılmış müraciətdə göstərilirdi:


Bu müraciətin mətnini [[Əlimərdan Topçubaşov|Ə.M.Topçubaşov]]a göndərərək, [[Valter Çandler|Çandler]] yazırdı:

Kaçaznuni, Enfiadcyan və Piralovun [[Amerika]]ya səfəri münasibətilə C.Cerardın
komitəsi nümayəndələr palatasının bütün üzvlərini, о cümlədən [[Valter Çandler|V.Çandler]]i də
təbliğat xarakterli ziyafətə dəvət etmişdi. V.Çandler həmin dəvətnamənin mətnini
də [[Əlimərdan bəy Topçubaşov|Əli Mərdan bəy]]ə göndərmişdi. Ziyafətdə çıxış edən Kaçaznuni [[ABŞ]] siyasi
dairələrinə bildirirdi:


Ceymis Cerardın geniş məruzəsi
əsasında yığıncaqda dörd bənddən ibarət qərar qəbul edildi. Orada federal
hökumətdən tələb edilirdi ki, [[Ermənistan Respublikası]] Birləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınsın; 30 min nəfərlik ordunu saxlamaq üçün [[Ermənistan]]a ərzaqla, silahla və
hərbi sursatla yardım göstərilsin; [[ABŞ]]-də yaşayan [[ermənilər]]ə 10 min nəfərlik
könüllü legion təşkil etməyə icazə verilsin, eyni zamanda [[İstanbul]] və [[Bolqarıstan]]da
da 10 min nəfərlik [[erməni]] legionu təşkil edilsin və bu konüllü legionlar
[[Ermənistan]]a göndərilsin; [[Ermənistan]]ın müstəqilliyi, Şərqi Anadolunun "erməni
vilayətləri" və [[Kilikiya]]nın da daxil olduğu [[Ermənistan]] dövlətinin yaradılması
haqqında hazırlanmış qətnamə [[ABŞ]] Senatından keçirilsin.

=== M.Rabinovun vasitəçiliyi ilə ABŞ ilə iqtisadi əlaqələr ===
Noyabr ayının 1-də yazdığı məktubda Çandler [[ABŞ]]-də [[ermənilər]]ə
münasibətdə [[xristian]] həmrəyliyinin xeyli qüvvətləndiyini qeyd edirdi. O, göstərirdi
ki, qarşılaşdığım hər hansı senator və deputat bu fikirdədir ki, guya
[[azərbaycanlılar]]a çox diqqət yetirmək lazım deyil, ona görə ki, onlar [[türk]], [[tatar]] və
[[müsəlman]]dırlar. Мən onları başa salıram ki, "[[Azərbaycan]] xristian ölkəsi olan
[[Gürcüstan]]la tam həmrəydir, [[azərbaycanlılar]] və xristian [[gürcülər]] bu yaxında
müdafiə paktı imzalamışlar və siyasi cəhətdən müttəfiqdirlər, onlar [[ermənilər]]i də
bu pakta dəvət etmişlər." [[Valter Çandler]]in bu məktubuna cavab olaraq, [[Paris]]də
olan [[Azərbaycan]] və [[Gürcüstan]] nümayəndələri yazıb xahiş etdilər ki, "[[ermənilər]]lə
heç bir mübahisəyə girmədən orada bizim xeyrimizə xüsusi təbliğat komitəsi
yaratsın." Az sonra, noyabr ayının 3-də M.Rabinov [[Azərbaycan]]
nümayəndələrinə məktubla müraciət etdi. Məktubdan məlum olur ki, о xeyli iş
görmüş, [[Azərbaycan]]a göndərmək üçün 15 milyon dollarlıq mal tədarük etmişdir.
[[Amerika]] kreditləri məsələsinə gəldikdə isə bu məsələdə çətinlik ondan ibarət idi ki,
[[ABŞ]] siyasi cəhətdən tanımadığı ölkəyə kredit vermirdi. Rabinov bunu üçüncü ölkə
vasitəsi ilə etmək istəyirdi. M.Rabinov Ə.M.Topçubaşova bildirirdi ki, dekabrın 5-
də o, [[Paris]]də olacaqdır və özü ilə [[Bakı]]ya yola salmaq üçün işgüzar adamların böyük bir dəstəsini gətirir. M.Rabinovun qısa müddətdə [[ABŞ]]-də gördüyü ən
mühüm iş *Amerika-Qafqaz kommersiya palatasını'' təşkil etmək idi. Bu palata
Azərbaycanla ticarət-iqtisadi münasibətlərdə həlledici rol oynaya bilərdi.

## ABŞ-yəzərbaycan münasibətlərinə Ağqvardiyaçıların təsiri
ABŞ-nin keçmiş Rusiya imperiyasında yeni yaranmış dövlətlərə, о cümlədən,
Azərbaycana münasibətinin səciyyəvi cəhətləri V.Çandlerin noyabr ayının 10-da
Ə.M.Topçubaşova göndərdiyi məktubda daha qabarıq şəkildə açılır. O, rəsmi
şəkildə Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınmasını Dövlət Departamenti qarşısında
qaldıranda aydın olur ki, Birləşmiş Ştatlar Kolçak, Denikin və Yudeniçin
aqibətinin nə ilə qurtaracağını gözləyir. V.Çandler göstərir ki, rus ağqvardiyaçı
generallarının məğlubiyyəti Dövlət Departamentində fikri yeni yaranmış
respublikaların xeyrinə dəyişdirməkdədir. ABŞ Dövlət Departamentində yeni
respublikaların müstəqilliyinin tanınması ilə bağlı V.Çandlerin sorğusuna verilən
cavabda göstərilirdi ki, Ştatların Departamenti son nəticədə kiçik xalqların
müstəqilliyinin tanınmasının əleyhinə deyildir, lakin bu indi ona görə mümkün
deyildir ki, Amerika hökuməti Millətlər Cəmiyyəti məsələsini axıra qədər həll
etməmişdir və bir də Kolçaka axırıncı dəfə imkan verilir ki, bolşevizmi məhv
etmək üçün öz gücünü göstərsin. Eyni zamanda bu məktubda yaxın vaxtlarda,
Azərbaycan da daxil olmaqla, Rusiya xalqlarına ABŞ tərəfindən prezident layihəsi
üzrə yardım göstəriləcəyinin mümkünlüyü söylənilirdi. V.Çandler haqlı olaraq
qeyd edirdi ki, kiçik xalqlar öz müstəqilliklərinin tanınması üçün bir neçə ay, yəni,
Kolçak və Denikinin tam məğlubiyyətini gözləməli olacaqlar.

1919-cu ilin payızında rus ağqvardiyaçı generallarının məğlubiyyəti hiss
edildiyi üçün, təkcə ABŞ-nin deyil, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya siyasi və
işgüzar dairələrinin də Qafqaza, о cümlədən Azərbaycana marağı artırdı. De Monzienin
rəhbərlik etdiyi Franko-Qafqaz Komitəsi oktyabr ayının 4-də
Azərbaycan və gürcü, habelə Fransa işgüzar dairələrinin iştirakı ilə Qafqaza aid
konfrans keçirmişdi. Konfransın işini şərh edən Fransa mətbuatının Qafqaza
münasibətdə əvvəlki mühafizəkarlığı demək olar ki, yox idi. Konfransda
Azərbaycan nümayəndələrindən C.Hacıbəyli və M.Məhərrəmov məruzə etmişdilər.

## Nəticə
1920-ci ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyi Antanta Ali Şurası tərəfindən tanındı. Lakin qısa müddət sonrakı Aprel işğalı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə əvvəlki dövrdə ABŞ-la yaratdığı iqtisadi əlaqələrdən istifadə etməyə imkan  vermədi.
## Həmçinin bax
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti 
## İstinadlar