Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)

**Lozan məktəbi** — XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərindəki iqtisadi nəzəriyyədə neoklassik istiqamətdəki elmi məktəblərdən biri. Əsas nümayəndələri — Leon Valras (1834—1910) və Vilfredo Pareto (1848—1923).

## Ümumi xüsusiyyətləri
Marginalizmin bütün sahələrindən Lozanna məktəbi neoklassik məktəbin formalaşmasında ən böyük rol oynadı. Əslində, neoklassik cərəyan böyük ölçüdə Lozan məktəbinin təlimlərinin  Con Beyts Klark və Alfred Marşalın tapıntıları ilə birləşməsi kimi anlaşıla bilər.

İngilis marjinalçıları olan Uilyam Stenli Cevons və Frensis İsidor Ecuort ilə birlikdə Lozan məktəbinin nümayəndələri idi.

İqtisadiyyatın analizinə Lozanna yanaşmasının digər bir vacib xüsusiyyəti mexaniki sistemlərə mənimsənilməsidir. Bununla onlar avstriyalılardan kəskin şəkildə fərqlənirdilər və klassik iqtisadçılara yaxın idilər; üstəlik, analizlərinin mexanik mahiyyətində sonunculardan xeyli irəli getdiklərini söyləmək olar. Klassiklər üçün iqtisadiyyatın mexaniki obyektlərə assimilyasiyası ümumdünya və obyektiv qanunların ona xas olduğu fikrini irəli sürmək baxımından vacib idi . Lozanna məktəbinin nümayəndələrinə gəldikdə, onlar üçün belə bir assimilyasiya vacib idi, çünki iqtisadiyyatı tarazlıq sistemi kimi təmsil etməyə imkan verdi.

Bu lozanlıların yanaşmasının başqa, bəlkə də ən əhəmiyyətli xüsusiyyətidir. İqtisadiyyatı ümumi tarazlıq baxımından ilk analiz edənlər bunlardır; sonradan ümumi tarazlıq ideyasına əsaslanan modelləşdirmə müasir iqtisadi nəzəriyyənin əsas axınının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri oldu. Lozan məktəbinin qurucusu və marjinalist inqilabın yaradıcılarından biri olan Leon Valrasın əsas əsərinin Yozef Şumpeter tərəfindən “Dəqiq İqtisadiyyatın Böyük Xartiyası”, Takasi Neqisi tərəfindən isə “Müasir Neoklassik İqtisadi Nəzəriyyənin İncili” adlandırılması təsadüfi deyil.

## Leon Valrasın iqtisadi analiz metodologiyası
Leon Valrasın fikrincə, iqtisadi nəzəriyyə üç hissədən ibarətdir: təmiz, tətbiqi və sosial nəzəriyyə. Bu bölgünün əsasını onun sosial zənginlik tərifidir. Sosial sərvət nadir hallarda rast gəlinən, yəni bir tərəfdən bizim üçün müəyyən bir faydası olan maddi və qeyri-maddi faydalar məcmusudur, digər tərəfdən sərəncamımızda olan miqdar məhduddur. Bu malların məhdud miqdarından üç nəticə yaranır: bu mallar mənimsəmə obyektidir; onlar dəyişdirilə bilər; bunlar sənaye istehsalının mövzusudur.

Buradan üç əsas iqtisadi hadisəni və ya ictimai sərvətin üç əsas tərəfini ayırmaq olar: mübadilə (mübadilə dəyəri), istehsal (sənaye) və bölgü (mülk). Buna görə, ictimai sərvət haqqında üç baxış mümkündür: hər biri özünün iqtisadiyyat sahəsini öyrənən təmiz, tətbiqi və sosial nəzəriyyələr. Müasir terminologiyada saf nəzəriyyə bazar mexanizminin işləməsinin müsbət bir nəzəriyyəsidir, tətbiq olunan nəzəriyyə resursların optimal bölgüsü normativ nəzəriyyəsidir, sosial nəzəriyyə isə gəlirin optimal bölüşdürülməsinin normativ nəzəriyyəsidir. Eyni zamanda, Leon Valras yalnız saf nəzəriyyənin sistematik inkişafını həyata keçirdi.

## Leon Valrasın dövriyyə konsepsiyası
Leon Valras təhlilinə malların təsnifatı ilə başlayır. Cəmiyyət sərvətini təşkil edən mallar arasında kapital və keçici malları ayırmaq olar. Birincisi bir dəfədən çox, ikincisi isə yalnız bir dəfə istifadə olunur. Kapital malları torpaqdan, şəxsi qabiliyyətdən və müvafiq kapitaldan ibarətdir. Keçici mallar mal və xammal bölünür. İstehlak malları dərhal faydalanır, kapital malları və xammallar isə dolayı faydalıdır. Hər mal bir insana xidmət göstərir: istehlak malları - istehlak xidmətləri, kapital və xammal - məhsuldar xidmətlər.

Cəmiyyətdə dörd sinif mövcuddur: torpaq mülkiyyətçiləri, işçilər, kapitalistlər və sahibkarlar. İlk üç sinif kapital mallarına sahibdir. Sahibkarların funksiyası məhsuldar xidmətlərinin köməyi ilə kənd təsərrüfatında, sənayedə və ticarətdə yeni mallar yaratmaq üçün fərqli kapital mallarını fərqli kombinasiyalarda birləşdirməkdir.

Beləliklə, iki fərqli bazarı ayırd edə bilərik: xidmətlər bazarı (resurslar, əsas məhsullar) və məhsullar bazarı (son məhsullar). Birincisində, torpaq mülkiyyətçiləri, işçilər və kapitalistlər məhsuldar xidmətlərini sahibkarlara satırlar. İkincisində, sahibkarlar son mallarını torpaq sahiblərinə, işçilərə və kapitalistlərə satırlar.

## Leon Valrasın ümumi iqtisadi müvazinət modeli
Ümumi tarazlıq mübadilə və istehsalda tarazlığın qurulmasını nəzərdə tutur. Mübadilə tarazlığı məhsuldar xidmətlərə (məhsullara) təsirli (faktiki) tələbin məhsuldar xidmətlərin (məhsulların) səmərəli təklifinə bərabər olması deməkdir. İstehsaldakı tarazlıq, hər bir məhsulun qiymətinin kapital üçün mükafat olaraq normal mənfəət daxil olan istehsal dəyərinə bərabər olması deməkdir.

İstehsal və mübadildəki belə bir tarazlıq vəziyyəti real deyil, ideal bir vəziyyətdir. Heç vaxt belə olmur ki, effektiv tələb və effektiv təklif arasında dəqiq bir uyğunluq olmadığı kimi bir məhsulun satış qiyməti malın istehsalının maliyyətinə tamamilə bərabərdir. Ancaq belə bir vəziyyət tamamilə normal rəqabət şəraitində işləyən iqtisadiyyatın ona meyil etdiyi mənasında normal adlandırıla bilər. Belə bir vəziyyətdə bir məhsulun qiyməti istehsal dəyərini aşarsa, sahibkarlar super mənfəət əldə edir və istehsalını genişləndirməyə başlayırlar. Bir məhsulun qiyməti istehsalın maya dəyərindən aşağı olarsa, sahibkarlar zərər çəkir və çıxışı azaltmağa başlayırlar. Nəticədə son malların qiymətləri dəyişir və ümumi müvazinət yaranır.

## V. Paretonun Lozan məktəbinin təlimlərinin inkişafı
Lozan məktəbinin təlimlərinin daha da inkişaf etdirilməsinin ləyaqəti, haqlı olaraq iqtisadi analizin neoklassik paradiqmasının birbaşa yaradıcılarından biri kimi qəbul edilən V.Paretoya məxsusdur.

Hər şeydən əvvəl V. Pareto iqtisadiyyatı həddindən artıq subyektivlikdən və psixoloqdan, xüsusən də faydalılığın kəmiyyət ölçüsünə əsaslanan dəyər fikrindən qurtarmağa çalışdı. "Faydalı" ifadəsinin "gəlirli" və ya "üstünlük" anlayışı ilə əvəz edilməsini təklif etdi. Faydalar nisbi anlayışdır: iki və ya daha çox malın, daha doğrusu onların dəstlərinin müqayisəsi zamanı istifadə edilə bilər, mal dəstinin digərindən daha sərfəli və ya üstünlük təşkil etdiyini qeyd edir. Proqramın birbaşa ölçülməsi və ya ölçülməsi tələb olunmur.

Təbii ki, V. Pareto Lozanna məktəbindəki böyük həmkarının ümumi tarazlıq modelinin inkişafı ilə də məşğul idi. Xüsusilə, bazar iqtisadiyyatı şəraitində ümumi tarazlığa nail olmaq üçün beş zəruri və kafi şərt müəyyənləşdirdi.

* Qiymət ağırlıqlı üstünlüklər bütün məhsullar üçün bərabərdir.
* İqtisadi subyektlərin hər birinin gəlir və xərcləri bərabərdir.
* Qeyri-tarazlıq vəziyyətindən tarazlıq vəziyyətinə keçid mal təklifinin həcmində dəyişiklik tələb etmir.
* Hazır məhsulların qiymətləri onların istehsal xərclərinə bərabərdir.
* Məhsuldar məhsullar istehsal prosesində tam istifadə olunur.

Nəhayət, V. Pareto, resursların optimal bölgüsü normativ nəzəriyyəsinə (yəni L. Valrasın terminologiyasında tətbiq olunan nəzəriyyəyə) böyük töhfə verdi. "Pareto optimum" kimi tanınan qaynaq bölgüsünün optimallığı üçün məşhur meyarı formalaşdırdı. Bu meyara görə, malların və xidmətlərin istehsalı və mübadiləsi yolu ilə başqa bir qurumun rifahını azaltmadan ən azı bir iqtisadi subyektin rifahını artırmaq mümkün deyilsə, sosial baxımdan mənbələrin bölgüsü optimaldır. Bu tələb yerinə yetirilmədiyi təqdirdə, mənbələrin optimal bölüşdürülməsi imkanları hələ tam istifadə olunmamışdır və başqalarına zərər vermədən ən azı bir subyektin rifahını artırmaq mümkündür.

## İstinadlar