open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaptan-ı dərya

**Kaptan-ı dərya** (Osmanlı türkcəsi: **''کاپیتان دریا**, Kapitan-i Derya'') — Osmanlı imperiyasında Donanmanın başçısına verilən hərbi statusdur.

16. əsrin ortalarına qədər bəylərbəyi rütbəsi, o tarixlərdən sonra vəzir kaptan-ı dəryaların (və ya Kaptanpaşa) önəmi, Osmanlı imperiyasının dənizləri aşması və Aralıq dənizi sahillərindəki fəthlər çoxaldıqca artdı.

Divan-ı Hümayüna üzv olaraq qatılmalı, Osmanlı imperiyasının dəniz əyalətləri adlanan əyalətlərini (Əlcəzair, Tunis, Trablusqarb və ya Tripolitaniya, Aralıq dənizi adaları) şəxsən özü və ya təyin etdiyi dənizçi paşalar vasitəsilə idarə edirdi. Keçmişdə indiki Çanaqqala ərazisində, sonralar isə İstanbulun Kasımpaşa səmtində yaşayan və limanın təhlükəsizliyindən məsul olan Kaptan-ı dərya statusu Tənzimat dövründə ləğv olunmuşdur.
[thumb|[Xeyrəddin Barbarossa|Barbaros Xeyrəddin Paşa]]
İlk Osmanlı dəryabəyləri sancaqbəyliyi də edirdilər. Osmanlı dəniz qüvvələri İzmitdən Gəliboluya köçürüldükdən sonra dəryabəylərinə kaptan-ı dərya deyilməyə başlanmışdır. II. Mehmed dönəmində donanma gücləndirilərək ordu vəziyyətinə gətirilmiş, bununla da kaptan-ı dəryaların vəzifələri də artdırılmışdır. 1533-1534 tarixlərində Cəzir-i Bahr-i Səfid və Cəzair-i Qərb vilayətləri birləşdirilərək Kaptanpaşanın idarəsinə verilmişdir. Ancaq kaptan-i dəryalığın bu qədər yüksəlməsi əlbəttə ki, Barbaros Xeyrəddin Paşanın bu vəzifəyə gətirilməsi ilə bağlıdır. 16. əsrin sonlarında kaptan-ı dəryalığa yüksələnlərin vəzir rütbəsilə Divan-ı Hümayünə qatılması adəti başlanmışdır.

Kaptan-ı dərya həm Donanma-yı Hümayünün, həm də Tərsanə-i Amirənin ən böyük rütbəsi idi. Dənizçilikdə bütün təyinatları edə bilər, dövlət səviyyəli sənədlərə sultan adına imza ata bilərdi. Kaptan-ı dəryalığa təyin olunan şəxs əvvəlcə sədrəzəm qarşısında kürk geyinməli, daha sonra mərasimlə Tərsanə-i Amirəyə gedib vəzifəsinin başına keçirdi. Tərsanə-i Amirə sahəsindəki bəzi məsələlərə baxar, hətta edam cəzası belə verə bilərdi. Donanma ilə dənizə çıxan zaman İstanbuldan hərəkət etmədən öncə Tərsanə-i Amirədə sədrəzəmə icazə kağızı verməli, sonra onunla birlikdə Topqapı Sarayına gedərək sultanın hüzuruna çıxmalı idi. Bu zaman donanma gəmiləri də sarayın sahil hissəsinə gəlməli və top atəşləri ilə sultanı salamlamalı idi. İstanbulda olmadığı hallarda kaptan-ı dəryanı tərsanə əmini vəkalət edirdi. Ən yaxın köməkçisi tərsanə kəndxudası idi.

Kaptan-ı dəryalıq və onun vəzifələri 1867 tarixində ləğv edilərək Bahriyə Nəzarəti və İdarəçilik Məclisi adında iki dövlət orqanı arasında bölüşdürüldü. 1876 tarixində və 1878-1880-ci illərdə yenidən qurulsa da, sonda kaptan-ı dəryanın əsl vəzifələri Bahriyə nazirinə verildi.

## Osmanlı kaptan-ı dəryaları

## İstinadlar
Cərrah Mehmed Paşa

**Cərrah Mehmed Paşa** () — III Mehmed dövründə 9 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət xadimidir.

## Həyatı
Əsli və həyatının ilk illəri haqqında yetərli məlumat yoxdur. Əndərunda yetişmiş, ardından hasoda bölüyündə cərrah olaraq xidmət etməyə başlamışdır. Ardından yeniçəri ağası təyin edilərək saraydan ayrılmışdır. Bu vəzifədə ikən 1578-ci ildə kaptan-ı dərya Piyalə Paşanın ölümüylə dul qalan Gövhərxan Sultanla nikahlandı. Çox keçmədən 15 yanvar 1580-ci ildə xanımının da təsiriylə Rumeli bəylərbəyliyinə təyin edildi. Ardından 1582-ci ilin martında Boyalı Mehmed Paşanın yerinə dördüncü vəzir olaraq divana daxil oldu. Bu vəzifədə ikən Sultan Muradın böyük oğlu Şahzadə Mehmedi sünnət etdi. Bu səbəblə bundan sonrakı illərdə *"Cərrah"* ləqəbiylə anıldı. 1584-cü ildə üçüncü vəzirliyə yüksəldi. 1587-ci ilin fevralında vəzifədən alınsa da, həmin ilin iyun ayında yenidən vəzirliyə təyin olundu. Ancaq 2 aprel 1589-cu ildə baş verən Bəylərbəyi hadisəsinin ardından sədrəzəm Siyavuş Paşa, şeyxülislam Əbdülqadir Əfəndi və vəzir Kürəkən İbrahim Paşa ilə birlikdə vəzifədən alındı.

Hadisələrin yatırılmasının arından 29 yanvar 1593-cü ildə dördüncü vəzir olaraq yenidən divana daxil olan Cərrah Mehmed Paşa qısa zamanda üçüncü vəzirliyə yüksəldi və bu vəzifədə ikən 4 mart 1596-cı ildə Sultan Mehmedin Əyri səfərinə qatıldı. Səfərin ardından ikinci vəzir olan Cərrah Mehmed Paşa bir müddət sədarət naibi olaraq xidmət etdi. 9 aprel 1598-ci ildə sədrəzəm Xadım Həsən Paşanın vəzifədən alınmasıyla sədarətə gətirildi. Ancaq xəstəliyi səbəbilə sarayda toplanan divan məclislərinə qatıla bilməmiş, dövlət işlərini nişançı vəzirlərin vasitəçiliylə idarə etmişdir. Bu səbəblə 6 yanvar 1599-cu ildə vəzifədən alındı və yerinə Kürəkən İbrahim Paşa sədarətə gətirildi.

Sultan Mehmedin ani vəfatının ardından taxta çıxan 13 yaşlı oğlu Sultan Əhmədə yaxınlığıyla bilinən Cərrah Mehmed Paşa yaşlılığı səbəbilə heç bir dövlət vəzifəsinə təyin edilmədi. Buna baxmayaraq uşaq yaşdakı sultanın ən yaxın məsləhətçisi oldu. Ancaq çox keçmədən 10 yanvar 1604-cü ildə vəfat etdi. Cənazəsi öz adına inşa etdirdiyi məscidinin həyətindəki türbəsinə dəfn edildi.

İstanbulda yerləşdiyi səmtə adını verən Cərrahpaşa külliyəsini inşa etdirmişdir. Külliyə saray memarı Davud ağa tərəfindən inşa olunan 1593 tarixli məscid, türbə, mədrəsə, məktə, səbil, çeşmə və qoşa hamamdan ibarətdir. Hamam binası 1908-ci ildə bağlanmış, daha sonra isə baxımsızlıqdan dağılıb yox olmuşdur. Məscidin küncündə yerləşən çeşmə isə dağıntı halındadır. Gövhərxan Sultanla olan nikahından övladı olub-olmadığı bilinmir. Ancaq öz yanında dəfn edilən Piri bəy və Osman bəy adlı 2 oğlunun və bir qızının olduğu, atalarının yanına dəfn edildikləri məlumdur.

## Mənbə
* gSelânikî, *Târih* (İpşirli), I, 135, 180, 185–186, 210–211, 305, 394; II, 551, 560, 571–572, 635, 690, 733–735, 744, 768, 770, 789.
* Atâî, *Zeyl-i Şekāik*, s. 337–338, 375, 379, 480, 589.
* Peçuylu İbrâhim, *Târih*, II, 25, 193, 209–210, 223, 326, 360, 482, 483, 746.
* Naîmâ, *Târih*, I, 187, 213–214.
* *Hadîkatü’l-vüzerâ*, s. 49.
* Danişmend, *Kronoloji*, III, 59, 76, 111, 168, 185, 191–192.
Ən yaxşı filmə görə Qızıl Qlobus mükafatı - dram

*Digər *'Qızıl Qlobus mükafatları*' üçün: [[Qızıl Qlobus mükafatı#Film nominasiyaları|Qızıl Qlobus mükafatı]]*

Ən yaxşı filmə görə Qızıl Qlobus mükafatı - drama qalibləri və nominantların adları xüsusi rənglərlə verilmişdir.

: "Ən yaxşı film"

## İstinadlar
Mariya Mateva

**Mariya Mateva** — 1994-cü ildə anadan olmuşdur. Bolqarıstanlı bədii gimnastdır. Bolqarıstanı 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir.

## Həyatı

Mariya Mateva 1994-cü ildə anadan olmuşdur.

## Karyerası

Mariya Mateva 2015-ci ildə Bolqarıstanı 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etdi.

## Uğurları

## Ailəsi

## İstinadlar
Neta Rivkin

**Neta Rivkin** — 19 iyun 1991-ci ildə İsrailin Petah Tikva şəhərində anadan olmuşdur. İsrailli bədii gimnastdır. 2011 Dünya Çempionatının bürünc, 2011 Avropa Çempionatının isə gümüş medalçısıdır. İsraili 2015-i ildə Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir.

2015 Avropa Oyunlarının bürünc medalçısıdır. İsraili 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etmişdir.

## Həyatı
Neta Rivkin 19 iyun 1991-ci ildə İsrailin Petah Tikva şəhərində anadan olmuşdur.

## Karyerası
Neta Rivkinin ən böyük uğurları 2011-ci ilə təsadüf edir. O həmin il Dünya 3-cüsü və Avropa 2-cisi olmuşdur. Bu uğurdan 1 il sonra Neta İsraili 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etmişdir. 3 ildən sonra isə İsrail bayrağı altında 2015 Avropa Oyunlarının bürünc medalını qazanmışdır.

## Uğurları
**Dünya Çempionatı — 2011** 

**Avropa Oyunları — 2015** 

**Avropa Çempionatı — 2011** 

## Ailəsi

## İstinadlar
Tiryaki Həsən Paşa

**Tiryaki Həsən Paşa**, (? — ö. 1611 Budin) Kanija müdafiəsi ilə məşhurlaşan Osmanlı paşasıdır.

## Həyatı
Doğum tarixi və yeri dəqiq bilinməsə də, qəhvəni çox sevdiyi üçün "Tiryaki" ləqəbi ilə tanınmışdır. Bir çox xarici dil bildiyi üçün əsasən sərhəd əyalətlərdə vəzifələndirilmişdir. Ən uzun müddət durduğu vəzifə Zigetvar hakimliyidir (20 il).

Əndərunda yetişdirilib. 1574 tarixində Sultan III. Murad taxta çıxdığı zaman onun rikabdarı olmuşdur. Saraydan ayrıldıqdan sonra təqribən 20 il Zigetvar bəyi və sonra da bəylərbəyi olmuşdur. Rəvayətə görə, Əflak səfəri zamanı ətrafındakı əsgərlərin geri çəkilməsindən əsəbləşən Həsən paşa tək başına düşmən üzərinə yürümüş, ancaq kəndxudası atın yüyənini tutaraq buna mane olmuşdur.

1594 tarixində Tiryaki Həsən Paşa Bosniya hakimi təyin edilmişdir. Daha sonra Kanija qalasına hakim təyin edilsə də, sonradan macarları yaxşı tanıdığına görə Macarıstan hakimi təyin edilmişdir. Bu vəzifəsinin başındaykən sultanın icazəsi ilə yaşlı olması səbəbi ilə istefa verərək kənd həyatına qayıtmışdır. Ancaq təqribən 80 yaşlarında olarkən yeni fəth olunan Əyri və Kanija qalalarına hakim təyin edilmişdir. 1601 tarixinə qədər bu vəzifədə qalmışdır.

1599 tarixində avstriyalılarla gedən döyüşlərdə Səməndrə bəyi Mehmed bəylə birlikdə yaralandı. 1601 tarixində baş verən Kanija mühasirəsi ilə qalada sıxışıb qalmış, II. Ferdinand rəhbərliyi ilə hücuma keçən Avstriya ordusuna qarşı qalanı 2 ay müdafiə etmişdir.

Sonra da dördüncü vəzir, şərəf rütbəsi ilə 1602 tarixində üçüncü dəfə Bosniya hakimi təyin edildi. 1603-cü ilin noyabr ayında Rumeli hakimi elan edildi. Burada vəzifə başındaykən Anadoluda baş verən Cəlali üsyanları səbəbi ilə Anadoluya göndərildi. 1610 tarixində vəzirlikdən istehfa versə də, 1611 tarixində yenidən Budin hakimi tətin edildi və həmin il vəfat etdi. Girdiyi heç bir döyüşdə məğlub olmayan bu Osmanlı paşası dövrünün ən böyük sərdarlarından biri olmuşdur.
Tamara Stanisiç

**Tamara Stanisiç** — 1998-ci ildə anadan olmuşdur. İsveçrəli bədii gimnastdır. İsveçrəni 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir.

## Həyatı

Tamara Stanisiç 1997-ci ildə anadan olmuşdur.

## Karyerası

Tamara Stanisiç 2015-ci ildə İsveçrəni 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etdi. 2015 və 2014-cü illərdə Dünya Çempionatında iştirak etmişdir.

## Uğurları

## Ailəsi

## İstinadlar
Stefanie Kaelin

**Stefanie Kaelin** () — İsveçrəli bədii gimnast. İsveçrəni 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir.

## Həyatı
Stefanie Kaelin 1995-ci ildə anadan olmuşdur.

## Karyerası
Stefanie Kaelin 2015-ci ildə İsveçrəni 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etdi. 2011, 2013, 2014, 2015-ci illərdə Dünya Çempionatında iştirak etmişdir.

## Uğurları

## İstinadlar
Lamantinlər

**Lamantinlər** () — Sirenlər dəstəsinə aid dəniz məməlisi. Əsasən dəniz yosunları ilə qidalanan otyeyən canlı.

## Görünüşü
Lamantinlər cinsinə daxil olan canlılar Dyoqonlar fəsiləsinin nümayəndələrindən quyruğu və başları ilə fərqlənirlər. Bu canlılar digər məməlilərdən fərqli olaraq daima yeni dişlərinin çıxması ilə xərqlənirlər.

Lamantinlərin çəkisi 400–550 kq, uzunluqları 2,8–3,0 metr arasında dəyişir. Maksimal ölçülərə malik olan Lamantin 3,6 metr uzunluğa və 1775 kq çəkiyə malik olmuşdur. Balaları doğularkən 30 kq çəkiyə malik olurlar.

Lamantinlər 4 növə bölünür:
* 
* 
* 
* 
Amerikan lamantini əsasən Karib dənizi hövzəsi ərazilərdə yaşayırlar. Şimali Amerika, Cənubi Amerika və Mərkəzi Amerika ssahil boyu ərazilərə yayılmışlar.

Qərbi Afrika sahillərində yaşayan lamantinlər Afrika lamantini, Amazon çayı və Orinoko çayı hövzələrində isə yaşayanlar isə Amazon lamantini adlandırılır. Vest-Hind adaları və Florida yarımadası ətrafında yaşayan lamantinlər *Florida lamantini* adlandırılsada bu canlı Amerika lamantinin yarımnövüdür. Uzunluqları 4,5 metr təşkil edir.

Amerika lamantinlərinin nəslinin kəsilməsi həddindədir, halbuki onların təbii düşmənləri yoxdur. Onlar əsasən ovçular tərəfindən öldürülür və ya balıqçı torlarına ilişərək orada tədricən ölürlər.

Lamantinlər əsasən SES ətraflarına can atırlar. Səbəb isə onların isti sulara can atmaları ilə əlaqədardır. Mövcud vəziyyət canlıların miqrasiyasına mənfi təsir göstərmişdir.

## Maraqlı fakt
Lamantinlər 6 boyun fəqərəsinə malikdirlər, halbuki bütün məməlilərdə fəqərələrin sayı yeddidir.

## Həmçinin bax
* Dəniz inəyi
* Dyoqon

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Eleonora Romanova

**Eleonora Romanova** () — Ukraynalı bədii gimnast. Dünya Çempionatının 2, Avropa Çempionatının isə 1 qat bürünc medalçısıdır. Vətənini 2015-ci ildə Avropa Oyunlarında təmsil etdi.

## Həyatı
Eleonora Romanova 17 avqust 1998-ci ildə Ukraynanın Krasnodon şəhərində anadan olub.

## Karyerası
Eleonora Romanovanın ən böyük uğurları Dünya və Avropa Çempionatlarına təsadüf edir. Eleonora Romanova 2014-cü ildə İzmirdə, 2015-ci ildə isə Ştutqartda Dünya 3-cüsü olmuşdur. Həmçinin Eleonora Romanova 2015-ci ildə Belarusun paytaxtı Minsk şəhərində Avropa Çempionatının 3-cüsü olmuşdur.

Eleonora Romanova 2015-ci ildə Ukraynanı Avropa Oyunlarında təmsil etdi.

## Uğurları
**Dünya Çempionatı — 2014** **, 2015** 

**Avropa Çempionatı — 2015** 

## İstinadlar
Exiritlər

**Exiritlər**— Buryat xalqının tərkibində etnik qrup.

## Tarixi

Exiritlər Lena və Kuda çaylarının yuxarı axarlarında yaşayırdılar. Sonralar Baykal ətrafında məskunlaşdılar. Exirit tayfası abzay, bayanday, bura, olzoyton, hengelder, şono, nexeley qollarına ayrılır.

Çingiz xanın dövründə bulaqatlarla birlikdə hərəkət edən exiritlər ilk Buryat tayfa ittifaqı olan Bulaqat-Exerit birliyini yaratdılar. Exiritlər, bulaqatlar, xonqodorlar, xorilər Buryat xalqının etnogenezində iştirak etdilər.

## Müasirlik
Hazırda exiritlər Buryatiyanın Exirit-Bulaqat, Bayandayev, Boxan, Osin rayonlarında və İrkutsk vilayətində yaşayırlar.

## Ədəbiyyat
* **Балдаев С. П.** Родословные предания и легенды бурят. Ч.1. булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970.- 362 с.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Cırtdan lamantin

**Cırtdan lamantin** (*Trichechus "pygmaeus*") — Lamantinlərə daxil edilən növ Amazon çayının Aripuanam qolunun hövzəsində yaşayır. Mark van Rusmalenın sözlərinə görə bu canlılar çayın dayazlıqlarında yaşayır və müxtəlif yosunlarla qidalanır. Amazon lamantinləri isə daha dərin ərazilərdə yaşayırlar. Bu canlılar çay boyunca miqrasiya edirlər. Onların kiçik arealda yayılması saylarının azlığı və nəslinin kəsilmə ehtimalını artırır. Ancaq bu Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi tərəfindən təstiqlənməmişdir.

Cırtdan lamantinlər 130 sm uzunluğa və 60 kq çəkiyə malik olurlar. Bu canlılar Sirenlər dəstəsinə aid ən kiçik canlılardır. Tünd rəngə malikdir. Demək olar ki, qaradır. Üzərində ağ nöqtələr vardır. Bəziləri bu canlıları Amazon lamantinlərinin balaları olmasını hesab edirlər. Ancaq bu təstiqini tapmamışdır. DNK analizləri bu canlıların bir-birinə, çox yaxın olduğunu isbat etmişdir. Mutatsiya 485000 il öncə baş vermişdir. Deril Domninq bu canlıların Amazon lamantinlərinin yetkinləşməmiş və cırlaşmış variatı hesab edir.

Bu növünə "*Trichechus pygmaeus*" latın adı verilmişdir. Bununla belə bu növ rəsmən qəbul edilmir.
Orijinal təsviri təqdim olunsada qəbul olunmayıb. Lakin sonda 2015-ci ildə Biodiversity Journalda dərc olunub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sirenlər 
* [Dwarf Manatee)''](http://www.cryptomundo.com/cryptozoo-news/new-manatee/''(New)
* [new species of large, living mammal (part II))''](http://scienceblogs.com/tetrapodzoology/2007/06/multiple_new_species_of_large_1.php''(Multiple) 
* Wildlife Extra
Katsiarina Qalkina

**Katsiarina Alkina** () — Belaruslu bədii gimnastdır. Belarusu 2015 Avropa Oyunlarında təmsil etmişdir. Dünya Çempionatının 2 qat gümüş medalçısıdır. Avropa Çempionatının 1 qat gümüş və 3 qat bürünc medalçısıdır.

## Həyatı
Katsiarina Alkina 25 avqust 1997-ci ildə Belarusun paytaxtı Minsk şəhərində anadan olub.

## Karyerası
Katsiarina Alkina ən böyük uğurlarını fərdi yarışlarda yox, komanda yarışlarında qazanıb. O 2014 və 2015-ci illərdə Dünya Çempionatında komanda yarışlarında gümüş medal qazanıb.

Katsiarina Avropadada uğur qazanıb. O Avropa Çempionatının 3 qat bürünc, 1 qat isə gümüş medalçısıdır. O ilk medalını 2013-cü ildə Vyanada qazandı.

## Uğurları
**Dünya Çempionatı — 2014** **, 2015** 

**Avropa Çempionatı — 2013** **, 2015** **, 2015** **, 2015** 

## Ailəsi

## İstinadlar
Eşq sənə bənzər (film, 2015)

## Haqqında
Eşq sənə bənzər baş rollarını Fahriye Evcen ilə Burak Özçivitin paylaşdığı 2014-cü il istehsalı Türk filmidir. 23 yanvar 2015-ci ildə ekranlara çıxan istehsal bir eşq hekayəsidir. Egeydə bir sahil qəsəbəsində keçməkdədir. Dəniz dondurmaçı, Əli isə balıqçıdır. Dənizin köhnə həyatını unutmaq üçün gəldiyi sahil qəsəbəsində dondurmaçıda işə başlar.Dondurma vəsaiti almaq üçün çıxdığındaysa Əliylə qarşılaşır.Əli ilk gördüyü andan etibarən Dəniz'e vurulmuşdur və arxasını heç buraxmayacaq.

## Rollarda
* Burak Özçivit — Əli
* Fahriye Evcen — Dəniz
* Selim Bayraktar
* Yavuz Bingöl
* Kaya Akkaya
* Birsen Dürülü
* Burçin Işık
* Şamil Kafkas

## Həmçinin bax
Türkiyə filmlərinin siyahısı

## Xarici keçid

Filmi izlə (azərbaycan dilində)
Şiveylər

**Şiveylər** (, bu cür də yazılırdı: 失韋 shīwéi) — Monqol dilli  köçəri xalq.

## Tarixi
Erkən orta çağdakı Şi-veylərlə bağlı bilgiləri də yenə biz Çin qaynaqlarından öyrənirik. Uygur və ya digər Türk yazılarında Şi-veylər ilə əlaqəli Şi-vey ya da onun Türkcə qarşılığı haqqında hər hansı bir ada rastlanılmamışdır.

Uyğur dönəminin əvvəllərində Şi-vey tayfaları olduqca güclü və müstəqil bir şəkildə yaşadılar. Çünki bu sıralarda Tanq imperiyası və Uyğur dövlətinin onlarla məşğul olacaq boş zamanları yox idi. Çin qaynaqlarında uyğurlar haqqında; “şərqdə Şi-vey, qərbdə Altay dağları, cənubda Qobi çölü Uyğur dövlətinin sərhəd-sınırları içinə girdi. Yəni uyğurlar bütün göytürklərin torpaqlarına sahib oldular”, deyilməkdədir. Bu bilgidən, uyğurların Uzaq Şərqdə Göytürk mirasının tamamını toplayamadıqları, bu arada Şi-veyləri hakimiyətləri altına alamadıqları anlaşılır. Beləcə Uyğur dönəminin başlangıcında, Şi-veylər şərqdəki Monqol əsllı xalqları təmsil edərək Çin qaynaqlarında yer almışdır.

Bu dönəmlərdə, Şi-vey, Kerulen çayının cənubunda yaşayırdı. Şimal hüdudu bu qaynaqda bildirilməmiş, amma hərhalda xaqan hüdudun, Orkun çayının axdığı Baykal gölünə qədər uzandığını təsəvvür edirdi.

Şi-veylər bu illərdə digər köçəbə tayfalar kimi çinlilərlə bir münasibət qurub, barış bağlamağa çalışdılar. Çünki VIII əsrin ilk yarılarına qədər, Çin salnamələrində, Şi-veylər hər il dəyişik zamanlarda Çin paytaxtına xərac verməklə gəldilər”, deyilməkdədir.

Uyğurların iç qovgasından zəfərlə çıxan Moyan-Çur xaqan (S. Göməçə görə Börü-Kun) 750-ci ilin ilkbaharında şimal-qərbi Mancuriyadakı Şi-veyləri məğlub etdi. Fəqət Şi-veylər bu hadisədən sonra Uyğur dövlətinin itaət altına girməmiş kimi görünürlər. Çünki qaynaqlara baxdığımızda onlar uyğurlardan olduqca müstəqil bir xarici siyasət izləməkdədir. Bəlgələrdə; 773-cü ildə, birdənbirə heç gözlənilməz bir anda yenə elçi göndərdilər və hədiyələr təqdim etdilər, 780-ci illərdə on bir dəfə Çin sarayına gəldilər, deyilən qeydlər vardır.

## Şiveylərin qolları
*Dagui
*Da (Great) Ruzhe
*Dong (Eastern) Shiwei
*Hejie
*Huangtou (Yellow-head)
*Lingxi
*Luozu Shiwei 
*Luotuo
*Nali
*Nebeizhi
*Powo
*Saiezhi
*Shanbei
*Wusugu
*Xi (Western) Shiwei
*Xiao (Lesser) Ruzhe
*Yisaimo

## Ədəbiyyat
*Иакинф (Бичурин), Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена: в 3 ч. — СПб, 1851.
*Delgerjargal, P.,“Shi-wei Aimguudiin Ugsaa-Tüühiin Zarım Asuudal”. MUİS. NUF-iin EShB, № 8 (174) Ulaanbaatar, 2001.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Xitaylar

## Xarici keçidlər
2016-cı ilin Azərbaycan filmləri

## Rəqəm
#2 ömür (film, 2016-2017) (bədii serial)
#11 teldə simfoniya. Hacı Xanməmmədov (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#20 yanvar rəssamlarımızın əsərlərində (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#25 ilin akkordları (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#28 iyun (film, 2016) (bədii serial)
#40-cı paraleldə (film, 2016) (kinoalmanax)

## A
#Ağ adam (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Ağaxan Abdullayev (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Ağıllılar və dəlillər (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Axırıncı yol (film, 2016) (tammetrajlı bədii film)
#Akkordlar... Tofiq Mirzəyev (film, 2016) (qısametrajlı sənədli-bədii film)
#Astara abidələri (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Ayaqqabı əməliyyatı (film, 2016) (qısametrajlı bədii film)
#Aydın Ziyadlı: Aydın və ziyalı (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Azadlığın təntənəsi (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Azərbaycan almanları (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film) 
#Azərbaycan qadını (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Azərbaycanın folklor paytaxtı Qusar 2016 (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Azərbaycanın tarixi miniatürlərdə (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)

## B
#Bakı kəndləri. Bilgəh (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film)
#Batalyon (film, 2016) (tammetrajlı sənədli film

## Ə
#Əbədi ezamiyyət (film, 2016) (tammetrajlı sənədli film)

## H
#Həddən artıq uyğunluq (film, 2016) (tammetrajlı bədii film)
#Hədiyyə (film, 2016) (qısametrajlı bədii film)

## X
#Xüsusi təyinatlı İbad (film, 2016) (tammetrajlı bədii film)

## İ
#İçəri şəhər (film, 2016) (tammetrajlı bədii film) (Treyleri izlə)

## Q
#Qara bağ (film, 2016) (qısametrajlı bədii film)
#Qırmızı bağ (film, 2016) (tammetrajlı bədii film)

## M

*Melodiyanın sehri. Əyyub Quliyev (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
*Məzməzə (kinojurnal)

## O
#Onun atası (film, 2016) (qısametrajlı bədii film)

## P
#Palata 106 (film, 2016) (bədii serial)
#Postskriptum (film, 2016) (qısametrajlı bədii film)

## U
#Uçmaq istəyirəm (film, 2016) (qısametrajlı sənədli film) (Filmi izlə)
Sandra Aguilar Navarro

**Sandra Aguilar Navarro** (d. 9 avqust 1992) — İspaniyanı təmsil edən bədii gimnast. Sandra Aguilar Navarro, İspaniyanı 2012-ci ildə baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında və 2016-cı ildə baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.

## Karyerası
Sandra Aguilar Navarro, 2012-ci ildə İspaniyanın bayrağı altında Birləşmiş Krallığın paytaxtı London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Lidiya Redondo, Yelena Lopez, Lordes Mohedano, Alexandra Quereda və Loreto Açaerandio ilə finalda 54.950 xal topladı və fəxri 4-cü yeri tutdu.

Sandra Aguilar Navarro, növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Artemi Qavezou, Yelena Lopez, Lordes Mohedano və Alexandra Quereda ilə finalda 35.766 xal topladı və Olimpiya Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

## İstinadlar
Əhməd Xani

**Ehmedê Xanî** (; ) — kürd ədəbiyyatçısı, astronom, şair, tarixçi. Əhməd Xaninin "Məm və Zin" epik poeması Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.

## Kitablari
* Mem û Zîn
* Eqîdeya Îslamê
* Eqîdeya Îmanê
* Erdê Xweda
* Nûbihara biçûkan

## İstinadlar
Şeyx Məsiha Urməvi

**Şeyx Məsiha Mirzə Həsən oğlu Urməvi** () — İslam alimi, müctəhid.

## Həyatı
Şeyx Məsiha Mirzə Həsən oğlu Urmiya şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından, orta təhsilini doğma şəhərində mədrəsədə almışdı. Sonra Nəcəf şəhərinə yollanmış, molla və müctəhid yanında təhsilini davam etdirmişdi.

M. Rəsulzadə yazırdı: "İndiki əncümənin sədri Urmiyədə məşhur müctəhid Ağa Şeyx Məsiha ağadırlar. Müxbiriniz ağanın ziyarətinə nail olduqda haman əncümənin halından xəbər aldım. Dedilər ki, hal-hazırda əncümən səy ediyor ki, tazədən darüşşurayi-millinin məhəlli əncümənlər barəsində qərar verdiyi qəvaninə müvafiq əncüməni tazədən seçsin".
 
## İstinadlar
Zeynəddin Bilalov

**Zeynəddin Dolqat oğlu Bilalov** () — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2004 və 2008-ci illərdə baş tutan Paralimpiya Oyunlarında gümüş medallara sahib olub.

## Həyatı
Zeynəddin Bilalov 1965-ci il noyabrın 26-da Qusar şəhərində anadan olub.

## Karyerası
2000-ci ildə Zeynəddin Bilalov Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XI Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Uzunluğa tullanma turnirində 5.42 metr nəticə ilə 8-ci pillənin sahibi olan Zeynəddin Bilalov, 100 metr məsafəyə qaçış turnirində final mərhələsinə vəsiqə qazana bilmədi.

Zeynəddin Bilalov 2003-cü il Assen şəhərində (Niderland) Avropa Çempionatının qalibi oldu.

2004-cü ilin sentyabr ayında Zeynəddin Bilalov Yunanıstannın Afina şəhərində baş tutan XII Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Zeynəddin Bilalov üçtəjanla tullanma turnirində 12.88 metr nəticə ilə gümüş medala sahibi oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 5 fevral 2008-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Zeynəddin Dolqat oğlu Bilalov "Tərəqqi" medalı ilə təltif edildi.

2008-ci ilin avqust ayında Zeynəddin Bilalov Çində baş tutan XIII Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Zeynəddin Bilalov üçtəjanla tullanma turnirində 12.80 metr nəticə ilə gümüş medala sahib oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2016-cı il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycanın Milli Paralimpiya Komitəsinin yaradılmasının 20 illiyi münasibətilə Zeynəddin Dolqat oğlu Bilalov Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplom ilə təltif edildi.

## İstinadlar
Şeyx Əsədullah Mamağani

**Şeyx Əsədullah Mamağani** (1881-?)—İslam alimi.

## Həyatı

Şeyx Əsədullah 1881-ci ildə Təbriz yaxınlığındakı Mamağan qəsəbəsində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından, orta təhsilini doğma şəhərində mədrəsədə almışdı. Sonra Nəcəf şəhərinə yollanmış, molla və müctəhid yanında təhsilini davam etdirmişdi. Axund Xorasaninin şagirdlərindən sayılır.
	
Şeyx Əsədullah Mamağani 1906-cı ildən sonra İstanbula yollanmış, bir müddət burda yaşamışdı. Sonra Təbrizə dönmüş, Məşrutə hərəkatına qoşulmuşdu. 
	
Şeyx Əsədullah Mamağani "Əncüməni-Səadət"in üzvü olmuşdu.
Şeyx Əsədullah Mamağani İran Milli məclisinə nümayəndə seçilmişdi. Senator olmuşdu.
	
Şeyx Əsədullah Mamağani bir müddət Ədliyyə naziri vəzifəsini icra etmişdi.
	
Şeyx Əsədullah Mamağani bir çox dini kitabların müəllifidir.

## Mənbə

*''' Ənvər Çingizoğlu, Məşrutə ensiklopediyası, Bakı, 2011. 624 səh.

## Xarici keçidlər

*Hacı Şeyx Əsədullah Mamağani
Kəmankeş Qara Əli Paşa

**Kəmankeş Əli Paşa** (ö. 3 aprel 1624) I. Mustafanın ikinci səltənətində və IV. Murad səltənətinin ilk dövrlərində 30 avqust 1623 – 3 aprel 1624 illərində 7 ay 4 gün sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır.

## Həyatı
Türk əsillidir. Təhsilini Əndərunda almışdır. Saraydan çıxdıqdan sonra vəzirlik rütbəsilə Bağdad Bəylərbəyliyinə təyin edildi. Bundan sonra Diyarbəkir hakimi və dördüncü vəzir olaraq divan heyətinə qatılmışdır.

1623 tarixində baş verən sipahi üsyanı və Sədrəzəm Mere Hüseyn Paşanın İstanbuldan qaçması ilə sədarətə gətirildi. Yeni sədrəzəm olaraq İstanbuldakı ayaqlanmaları yatırmaq üçün, ilk öncə dövlət işləri ilə maraqlanmayan I. Mustafanı devirməli idi. Bunun üçün divan vəzirləri və şeyxülislam Zəkəriyyazadə Yəhya Əfəndinin razılığını almışdır. Görülən hazırlıqlardan sonra 9 sentyabr 1623 tarixində I. Mustafa taxtdan endirildi. 10 sentyabrda devrilmiş sultan keçmiş qəfəs otağına geri qaytarıldı və anası Həlimə Sultan köhnə saraya göndərildi. Onun yerinə 7 yaşlı IV. Murad taxta oturduldu. Yeni sultanın taxta oturması səbəbi paylanmalı olan cülus bəxşişi Qara Əli Paşanın məsuliyyətinə verildi. 1617-ci ildən bəri 6 il ərzində 4 dəfə sultan cülusu paylanmışdı və xəzinə bomboş idi. Sədrəzəm Əli Paşa Ocaq ağaları ilə danışaraq əsgərlərə pul ödənməməsi ilə bağlı məlumat verdi və onların razılığı alındı.

Sədrəzəmin bu hərəkətləri onun özbaşınalığına gətirib çıxartdı. Özünə rəqib gördüyü keçmiş sədrəzəmlər Kürəkən Xəlil Paşa və Gürcü Hadım Mehmed Paşanı Anadoluda baş verən üsyanı dəstəklədikləri bəhanəsi ilə onları aradan qaldırmaq istəyirdi. Ancaq bu vaxt Bağdadda çıxan Bəkir Subaşı üsyanı ilə Səfəvilər Bağdadı işğal etdi. Ancaq bu hadisəni Sultan IV. Muradın səltənət naibəsi Kösəm Sultandan gizlətdi.

Ancaq bütün bu hadisələr onun İstanbulda rüşvətxor olaraq tanınmasına gətirib çıxarmışdır. Nəhayət, Əli Paşanın əleyhdarları səltənət naibəsi Kösəm Sultanı sədrəzəmi sədarətdən qovmağa inandırdılar. Oğlu IV. Muradı inandıraraq Sədrəzəm Qara Əli Paşanı aradan qaldırmağa inandırdı. 3 aprel 1624 tarixində sədrəzəm saraya çağırıldı və boğularaq edam edildi. Cəsədi Divanyolunda yerləşən Köhnə Əli Paşa Məscidi məzarlığına dəfn olundu.

## Mənbə
Adi dəniz donuzu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

Orta uzunluğu dişilərdə 160 sm, erkəklərdə 145 sm, çəkiləri isə 50–60 kq arasında dəyişir. Bədəninin üst hissəsi tünd-boz, yan nahiyələri parlaq, qarın nahiyəsi isə parlaq boz və ya ağ rəngdə olur. Alt çənədə 16–30, yuxarı hissədə isə 17–25 diş olur.

Növ üç yarımnövə bölünür:
* *Phocoena phocoena phocoena* — Atlantik okeanın şimalında Baltik dənizi, Ağ dəniz və Barens dənizi sulayında yaşayır.
* *Phocoena phocoena relicta* — Qara dəniz, Azov dənizi, Mərmərə dənizi və Egey dənizinin şimal sularında yayılmışlar.
* *[[Phocoena phocoena vomerina]]* — Sakit okeanın şimal sahilləri boyunca.

Dəniz donuzları elə də böyük olmayaq qruplar halında yaşayırlar. Bəzən isə qrupların sayı minə çatır. Əsasən balıqlarla qidalanırlar. 250 metr dərinə baş vura bilirlər. Su üzərinə atılmırlar. Bütün dünyada dəbiz donuzlarının ümumi sayı 700 000 baş olaraq qiymətləndirilir. Sayının çoxluğuna baxmayaraq *Phocoena phocoena phocoena* və *Phocoena phocoena relicta* yarımnövlərinin nəsli kəsilmək təhlükəsindədir. 1964-cü ilə qədər Qara dənizdə ovuna icazə verilsədə növbəti ildən qadağan edilmişdir. Az bir qism dəniz donuzu Yaponiya sularında yaşayır.

Hazırda əsas təhlükə dənizlərin kirlənməsi, balıqların kütləvi ovu, hərbi dəniz təlimləri və intensiz gəmiçilikdir. Hazırda dənizdə səs-küyün azaldılması yolu ilə dəniz məməlilərinin həyatını yükgülləşdirmək istəyirlər.

## Şəkillər

Coin of Ukraine Azovka r.jpg|*Phocoena phocoena relicta* (Ukrayna)
Ecomare - bruinvis Berend (berend3).jpg|
Ecomare - skelet bruinvis (bruinvis-skelet-sd).jpg|
Ecomare - bruinvis Michael met penis (michael-penis-4580-sd).jpg|


## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mustafaqulu xan Əmirsüleymani

**Hacı Mustafaqulu xan Əlirza xan oğlu Əmirsüleymani** () — İran siyasətçisi.

## Həyatı
Mustafaqulu xan Əlirza xan oğlu Əmirsüleymani 1882-ci ildə Tehran şəhərində doğulmuşdu. Mükəmməl ailə təlim-tərbiyəsi, təhsili almışdı. Fars ədəbiyyatını və fəlsəfəni öyrənmişdi. Müşirəssəltənə ləqəbini daşıyırdı.

Mustafaqulu xan Əmirsüleymani Məşrutə hərəkatından sonra Sultan Əhməd şah Qacarın sarayında çalışmışdı.

Mustafaqulu xan Əmirsüleymani İran Milli məclisinə nümayəndə seçilmişdi.

## Ailəsi
Əmir Mustafaqulu xan Gözəl Səltənə xanım (Banu Əqdəs xanım) Kamrani ilə ailə qurmuşdu. Əmir xan, Əliəkbər xan, Əlirza xan adlı oğulları vardı.

## Mənbə
* 
* Ənvər Çingizoğlu, Musa xan Qacarın törəməsi, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2007, № 2, səh.29–33.

## Həmçinin bax
* Qacarlar
* Sultan Əhməd şah Qacar
* Əlirza xan Qovanlı-Qacar
* Əmirsüleymanilər
Osmanlı sultanlarının analarının siyahısı

Bəzi Osmanlı padşahlarının anası övladları taxta çıxmadan öncə vəfat etmiş və bu səbəbdən Validə sultan ola bilməmişdir. Aşağıdakı cədvəldə həm Osmanlı padşah anaları, həm də Validə sultanları göstərilir.

## Maraqlı faktlar
* Validə sultan ünvanını ən qısa müddət daşıyan — **[[Şövqəfza Sultan|Şevkəfzə Sultan]]**dır (3 ay).
* Validə sultan ünvanını ən uzun müddət daşıyan — **[[Turxan Xədicə Sultan|Turhan Xədicə Sultan]]**dır (35 il).
* Bu ünvanı 2 dəfə alan ilk validə sultan — **[[Əminə Xatun]]**dur.
* İstanbulda dəfn olunan ilk Osmanlı validə sultanı — **[[I Gülbahar xatun|I Gülbahar Xatun]]**dur.
* İstanbulda dəfn olunan son Osmanlı validə sultanı — **[[Heyranidil Qadınəfəndi]]**dir.

## Mənbə
Əmir Nüsrətullah Balaxanlı

**Əmir Nüsrətullah Balaxanlı** (1917 - 20 may 2007)—İran siyasətçisi.

## Həyatı

Əmir Nüsrətullah Məhəmmədhüseyn xan  oğlu Balaxanlı 1917-ci ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu.Atası Talış bölgəsinin hərbi hakimi olmuşdu. Ana babası Mirzə Mahmud xan Ehtişamüssəltənədir.

Əmir Nüsrətullah Balaxanlı 1950-ci ildən 1960-cı ilədək Həmədan şəhərinin meri olmuşdu.

Əmir Nüsrətullah Balaxanlı İran Milli Məclisinin üzvü idi.

Əmir Nüsrətullah Balaxanlı 20 may 2007-ci ildə vəfat edib.

Əmir Nüsrətullah Balaxanlı Firiştə xanım Abbaspur ilə ailə qurmuşdu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*Funeral Coverage on Hegmataneh Newspaper 
*IRNA Article 
*Hamedan News 
*FarsNews
Argentina dəniz donuzu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Yayılması
Bu canlılar Peru sahillərindən tutmuş Odlu Torpaq arxipelaqına və oradan isə Braziliyanın cənub hissəsinə qədərki ərazilərə yayılmışlar. Onlar çaylarla sahildən 50 km məsafədə metikin daxilinə irəliləyə bilirlər.

## Görünüşü
Əsasən tünd-boz rəngdə olurlar. Qarın nahiyəsi parlaq-boz rəngdədir. Yetkin fərdlərin uzunluğu 180 sm, çəkiləri isə 50–75 kq təşkil edir. Bel üzgəci üçgüncdür.

## Həyat tərzi
Ya tənha ya da kiçik qruplar halında yaşayırlar. Qayıqlara yaxınlaşmağı xoşlamırlar. Balıq və kalmarlarla qidalanırlar.

## Qorunması
Digər dəniz donuzları kimi Argentina dəniz donuzları da adətən balıqçı toruna ilişirlər. Bu adətən Uruqvay, Çili və Peru sahillərində müşahidə edilir.

Sayları dəqiq bilinmir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Afaq Sultanova

**Afaq Vaqif qızı Sultanova** (20 fevral 1987; Bakı, Azərbaycan) – Azərbaycanı təmsil edən cüdoçu. 2012-ci ildə XIV Yay Paralimpiya Oyunlarının qalibi olub.

## Bioqrafiya
Afaq Sultanova 1987-ci il fevralın 20-də Bakı şəhərinin Əmircan qəsəbəsində anadan olub. Şəxsi məşqçisi Ağanağı Cəfərovdur.

Afaq Sultanova 2010-cu ildə Antalya şəhərində (Türkiyə) baş tutan Dünya Çempionatının qızıl medalına sahib oldu. O, ertəsi il Antalyada keçirilmiş IBSA Dünya Çempionatları və Cüdo Oyunlarında növbəti dəfə qızıl medal qazanmışdır.

Afaq Sultanova 2012-ci ildə London şəhərində (Birləşmiş Krallıq) baş tutan XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Turnirin 1/4 final mərhələsində Fransa nümayəndəsi Marion Koaduya ipponla qalib gələn Afaq Sultanova, 1/2 final mərhələsində Türkiyə nümayəndəsi Duyğu Çeteni gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə məğlub etdi və Paralimpiadanın final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə onun rəqibi Braziliya nümayəndəsi Lusia da Silva Teixeira oldu. Həmin görüşdə rəqibinə ipponla qalib gələn Afaq Sultanova, XIV Yay Paralimpiya Oyunlarının qalibi oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 14 sentyabr 2012-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XIV Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Afaq Vaqif qızı Sultanova "Şöhrət" ordeni ilə təltif edildi.

London Paralimpiadasından sonra Afaq Sultanova 2015-ci ildə Odivelaş şəhərində (Portuqaliya) baş tutan Avropa Çempionatında mübarizə apardı və turniri bürünc medalla başa vurdu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2 fevral 2016-cı il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycanın Milli Paralimpiya Komitəsinin yaradılmasının 20 illiyi münasibətilə Afaq Vaqif qızı Sultanova Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplom ilə təltif edildi.

Afaq Sultanova 2017-ci ilin mayında baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qalibi oldu.

## İstinadlar
Kiçik Tava

**Kiçik Tava** — Xəzər dənizinin Azərbaycana məxsus məhəlli sularında yerləşən kiçik ada. Dəniz səviyyəsindən −28 metr aşağıda yerləşir. Elə də böyük hündürlüyə malik deyil. Ada iki hissədən ibarətdir. Bu torpaq parçaları dayazlıqlarla bir-birinə birləşir. Çilov ilə Pirallahı adası arasında yerləşir. İnzibati cəhətdən Pirallahı rayonu ərazisinə daxildir.

## Faunası
Sahil sularında dənizdə yayılmış balıqlara rast gəlinir. Xəzər suitilərinə burada rast gəlmək olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
JunOS

**Junuper JunOS** — firmasının yönləndirmə avadanlıqları ilə birgə istifadə olunan FreeBSD bazalı əməliyyat sistemidir. Juniper müştərilərinə əlavə olaraq 'Software Development Kit (SDK)' təqdim edir. Sahəsində tək rəqibi Cisco Systemsin IOS əməliyyat sistemidir.

## İstinadlar
Nilufər Xatun

**Nilüfər Xatun** () —  Orxan Qazinin cariyə və I Muradın anasıdır. O, Osmanlı sultanının anası olan ilk xristian əsilli qul idi.

## Həyatı
Əsl adı Holofiradır. Müsəlman olduqdan sonra "Nilüfər" adını almışdır. Orxan Qaziylə evləndirilmədən öncə Biləcik Təkfurunun oğluyla nişanlı idi. Osmanlıların Biləciyi ələ keçirməsi zamanı toy mərasiminə edilən basqınla əsir alındığı və Osman Qazi tərəfindən oğlu Orxan Qazi ilə evləndirildiyi söylənilir. Bursa və ətrafında inşa etdirdiyi məscidlər və elədiyi xeyriyyə işləri ilə xalq tərəfindən çox sevilmişdir. Qəbri Bursadakı Orxan Qazi türbəsinə dəfn edilmişdir. İznikdə öz adını daşıyan bir imarətxanası var.

## Həmçinin bax
* Orxan Qazi
* I Murad
* Validə sultanlar

## İstinadlar
Gülçiçək Xatun

**Gülçiçək Xatun (**, ) () — I Muradın xanımı, I Bəyazidin anasıdır. Əslən yunan olan Gülçiçək Xatunun türbəsi Bursada yerləşir. Osmanlı padşah anaları arasında öz adına türbəsi olan ilk qadındır.

Gülçiçək Xatunun məzarından başqa türbədə adı bilinməyən 3 məzar daha var. Türbə sonuncu dəfə 1958 tarixində bərpa edilmişdir. I Bəyazidin və Yaxşı bəyin anasıdır.

## Həmçinin bax
* I Murad
* I Bəyazid
* Validə sultanlar
Böyük Tava

**Böyük Tava** — Xəzər dənizində yerləşən, Azərbaycana məxsus olan kiçik ada. Dəniz səviyyəsindən −27 metr aşağıda yerləşir. Elə də böyük hündürlüyə malik deyil. Yaxınlığında kiçik adalar vardır (şərqində Koltiş adaları, cənubunda isə Tavaaltı adası). Pirallahından cənub-şərqdə yerləşir. Adanın uzunluğu 550 m, eni isə 180 m təşkil edir. İnzibati cəhətdən Pirallahı rayonu ərazisinə daxildir.

## Faunası
Sahil sularında dənizdə yayılmış balıqlara rast gəlinir. Xəzər suitilərinə burada rast gəlmək olar.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dövlət Xatun

**Dövlət Xatun** () — 4-cü Osmanlı sultanı İldırım Bəyazidin xanımı və Çələbi Mehmedin anası, Validə sultan.

## Həyatı
1361-ci ildə dünyaya gəldiyi ehtimal olunur. İldırım Bəyazidin Kütahya sancaqbəyi olduğu illərdə saraya alındığı və yeganə övladını da burada dünyaya gətirdiyi bilinir. Saraya necə alındığı bilinməsə də, vəqf sənədlərində *"Abdullah qızı"* olaraq anılır və bu səbəblə saraya cariyə olaraq alındığı anlaşılır.

1386-cı ildə yeganə övladı olan Mehmed Çələbini dünyaya gətirdi. Bəzi mənbələrdə İsa Çələbinin də anasının Dövlət Xatun olduğu qeyd edilsə də, bu məlumat yanlışdır. Belə ki, İsa Çələbi İldırım Bəyazidin xanımlarından və Gərmiyanoğlu Süleyman bəyin qızı olan Dövlətşah Xatundan dünyaya gəlmişdir.

1393-cü ildə Amasya sancaqbəyi təyin edilən oğlu Mehmed Çələbiylə birlikdə Amasyaya yollandı və 1402-ci ilədək burada qaldı. Ankara döyüşü və ardından başlayan taxt mübarizəsi illərində Bursada yaşayan Dövlət Xatun oğlunun 1413-cü ildə hakimiyyəti ələ almasıyla Ədirnə sarayına gətirildi. Burada sultanın anası olaraq nüfuz qazandı. Ancaq çox keçmədən 23 yanvar 1414-cü ildə Ədirnədə vəfat etdi. Cənazəsi oğlu tərəfindən Bursada inşa olunan Dövlət Xatun türbəsinə dəfn edildi.

## Mənbə

* Sakaoğlu, Necdet, *Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler,* Oğlak Yayıncılık. (2008) ISBN 978-9-753-29623-6
* Bahadıroğlu, Yavuz, *Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları,* 15. Baskı, 2009, ISBN 978-975-269-299-2

## İstinadlar
Eynəkli dəniz donuzu

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Bu canlını digər dəniz donuzlarından asanlıqla ayırmaq olur. Onların gözlərinin ətrafında tübd həlqə olur. Bu həlqənin ətrafında isə nisbətən parlaq həlqə olur.

## Takson
Eynəkli dəniz donuzu ilk dəfə 1912-ci ildə Lahille tərəfindən təsvir edilmiş və qeydə almışdır. O, Buenos Ayres sahillərində bu canlının ölüsü əsasında Eynəkli dəniz donuzunu təsvir edir. Odlu Torpaq adasında Eynəkli dəniz donuzunun kəlləsi aşkarlanır. Latınca adı Phocoena dioptricadır. Dioptrica latıncadan tərcümədə iki həlqə mənasını verir.

## Görünüşü
Eynəkli dəniz donuzu elə də böyük başa malik olmurlar. Belində qara ləkələr, qarında isə ağ ləkələr vardır. Gözləri qaradır. Göz ətrafında ağ həlqə vardır. Bel üzgəci iridir. Balaları 80 sm uzunluğa malik olurlar. Erkəklərin uzunluğu 2,2 metr olsa da dişilər nisbətən kiçik olur. Orta ömür müddəti məlum deyildir. Yetkin fərdlər 60–84 kq çəkiyə malik olurlar.

## Qidalanması və xüsusiyyətləri
Eynəkli dəniz donuzu əsasən balıqlar, xərçəngkimilər və yengəclərlə qudalanır. Bu canlılar əsasən qrup halında yaşayırlar. Hər qrup ən azı 25 baş başdan ibarətdir. Qayıqlardan çəkinirlər. Bu canlılar haqqında məlumat olduqca azdır. Əldə edilən məlumatlar əsasən ölmüş fərdlərin tətqiqi zamanı əldə edilmişdir.

## Areal və sayları
Eynəkli dəniz donuzu əsasən Subantarktika və Antarktika qurşağında yayılmışdır. Onların skeletləri əsasən Odlu Torpaq adasının sahil zolağında tapılır. Bu isə onların bu bölgədə saylarının çox olması ilə əlaqədardır. Onlara Braziliya, Folklend adaları, Cənubi Georgiya (Atlantik okean); Oklend adası, Tasmaniya adası, Cənubi Avstraliya (Sakit okean); Herd adaları və Makdonald və Kergelen arxipelaqı (Sakit okea) sahillərində rast gəlinir. Açıq dəniz sahələrində tək fərdləri görmək nadir halda ola bilər. Sayları dəqiq müəyyənləşməmişdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Əminə Xatun

**Əminə Xatun** () — Osmanlı padşahı II Muradın anası, validə sultan və I Mehmedin xanımıdır. Dulqədiroğulları bəyliyinin 5-ci hökmdarı olan Zülqədiroğlu Nəsrəddin Məhəmməd bəyin qızıdır.

İldırım Bəyazidin oğlu Çələbi I Mehmed ilə 1403-cü ildə evlənmişdir. II Muradın anası və beləliklə, Fateh Sultan Mehmedin nənəsidir. Oğlunun səltənəti dövrünü görmüş və Validə sultan olmuş olsa da, o dövr üçün validə sultanların saray daxilində çox da gücləri yox idi. Bu səbəbdən güclü saray qadını olmamışdır. 1449 tarixində, oğlundan iki il əvvəl vəfat etmiş, cənazəsi Muradiyə Məscidindəki Xatuniyə türbəsinə dəfn edilmişdir.

## Həmçinin bax
* II Murad
* I Mehmed
* Validə sultanlar

## İstinadlar
Hüma Xatun

**Xədicə Alimə Hüma Xatun** *(d. 1400 — ö. 1449, Bursa)* — II Muradın qadını və Sultan II Mehmedin doğma anasıdır.

Haqqında çox da məlumat yoxdur. Məzarı Bursada, Hüma Xatun və ya Xatuniyə türbəsinə dəfn edilmişdir. Bu türbənin 1449 tarixli kitabəsində adı verilməsə də, II Mehmed tərəfindən anasının adına inşa edildiyi qeyd edilir. Atasının adı bilinmir. Ancaq gördüyü bir xeyriyyə işinin sənədlərində *Hatun binti Abdullah*, yəni *Abdullah qızı* olaraq göstərilir. Bu da onun İslamı sonradan qəbul etməsini sübut edir. Çünki o dövrdə İslamı sonradan qəbul edən insanlar öz atalarına yox, *Abdullah (Allahın qulu)* adına istinad edilirdi. Gənc yaşda vəfatından sonra oğlu şahzadə Mehmedin təlim-tərbiyəsi ilə atası II. Muradın digər qadını olan Mara Xatun maraqlanmışdır.

## Həmçinin bax
* II Murad
* II Mehmed
* Validə sultanlar
Sitti-Mükrimə Xatun

**Sitti-Mükrimə Xatun** (d. ? — ö. 1486), — II Mehmedin yeddi qadınından üçüncüsü və Sultan II Bəyazidin doğma anasıdır.

## Həyatı
Sitti-Mükrimə Xatun Dulqədiroğulları bəyliyinin 6. hökmdarı Zülqədiroğlu Süleyman bəyin qızıdır. II Mehmed 15 yaşında ikən 15 dekabr 1446 tarixində, 11 yaşlı Sitti-Mükrimə Xatun ilə evlənmişdir. 3 dekabr 1447 tarixində Sultan II Bəyazidi dünyaya gətirmiş, ancaq 1486 tarixində hələ 53 yaşındaykən vəfat etmiş və Validə sultan ola bilməmişdir. Oğlu şahzadə Bəyazidin təlim-tərbiyəsi ilə isə II Mehmedin digər qadını olan I Gülbahar Xatun maraqlanmışdır. Məzarı Ədirnədə öz adını daşıyan Sitti Şah Xatun Məscidindədir. Məzarı dağıldığına görə məzar daşı Ədirnə muzeyinə aparılmış, bərpa edildikdən sonra yenidən öz yerinə qaytarılmışdır.

## Həmçinin bax
* II Mehmed
* II Bəyazid
* Validə sultanlar

## İstinadlar
Şotland sallaqqulaq pişiyi

**Şotland sallaqqulaq pişiyi **və ya skottiş – fold (ing.&nbsp;*<span lang="en">Scottish Fold</span>*) — məxsusi qulaq quruluşu olan (qulaqlar önə və aşağı əyilmiş) pişik cinsi. Bu pişiklərin qeyri – adi xarici görünüşünün səbəbi genetik mutasiyadır.

## Tarixi
Öz yaranmasına görə bu pişiklər 1961 – ci ildə Şotlandiyanın Petşir qraflığında yerləşən fermada doğulmuş və gözlənilməz mutasiya aşkarlanmış pişik balalarına borcludurlar. Çoban Uilyam Ross ağ pişik balası Syuzini əldə edir. Müasir skotiş – foldlar məhz Syuzidən törəyiblər. Təəssüflər olsun ki, bu pişik erkən yaşda avtomobilin altında qalsa da o vaxta qədər o, daha bir qulağı sallaq pişik balasını – Snuksu dünyaya gətirməyə macal tapmışdı. Snuks bu cins pişiklərin artmasında böyük rol oynamışdır. İlk vaxtlar hesab edirdilər ki, bu pişiklər kardır. Lakin bu ehtimallar özünü doğrultmadı amma xüsusi quruluşuna görə onların qulaqlarına tez – tez təmizləmə lazımdır.

## Sağlamlığı
Skottiş – foldları bir – birilə cütləşdirmək olmaz, belə ki bu sümük problemlərinə səbəb ola bilər. Onların partnyorlarının skottiş – strayt (qulaqları düz olan şotland pişikləri) cinsindən olması arzuolunandır.

## Xarici görünüşü
Orta ölçülü, möhkəm, harmonik bədən quruluşuna malik. Tükləri qısa, qalın, elastik və yumşaqdır. Rəngi müxtəlif cür ola bilər. Qulaqlar enlidir və yuxarı hissəsi qulaq dəliyini örtür. Gözləri iri, dairəvi, açıq və genişdir. Gözləri müxtəlif rəngdə ola bilər, adətən tüklərin rənginə uyğun olur. Bəzən müxtəlif rəngli gözləri olan pişiklərə də rast gəlinir. Bədəni uzunsov və zərifdir. Çiyinləri və budlarının ni eynidir, sinəsi həcmli və genişdir. Ayaqları orta və uzun, möhkəm olur. Quyruğu orta və uzun, başlanğıcı qalın və getdikcə nazikləşən olur.

## Davranışı
Şotland sallaqqulaq pişiyi sakit xarakterə malikdir, evə, insanlara bağlılığı ilə seçilir. Adi pişiklərdən fərqli olaraq səsi daha ciyiltilidir. Digər bir xüsusiyyəti isə heç bir kömək olmadan arxa ayaqları üstə dura bilməsidir. Bəzən arxası üstə yatırlar. Bu pişik cinsi oynaqdır, öyrətmək asandır, bu səbəbdən də onları tez-tez sərgilərdə görmək olar. Bəzən televizora da baxırlar. Uşaqlarla çox yaxşı yola gedirlər lakin çox səs – küylü ortamda qorxa bilərlər.

## Şəkilləri

Fayl:Shotlandskiy cat pchelnikov.jpg|Nadir rəngli sallaqqulaq
Fayl:Scotishfold eyes.jpg|Mavi rəngli
Fayl:White scottishfold.jpg|
Fayl:Pirorino's house cat of the Scottish Fold, sitting up in a "Buddha Position".jpg|
Fayl:Basil body.jpg|
Fayl:Silver tabby Scottish Fold Kitten.jpg|
Fayl:Kimi-kun - Scottish Fold.jpg|
Fayl:Yellow scottish fold.jpg|
Fayl:Scottish Fold Longhair - CFF cat show Heinola 2008-05-03 IMG 7868.JPG|
Fayl:Scottish Fold.jpg|
Fayl:Adult Scottish Fold.jpg|
Fayl:ScottishFoldRumfoldDuranDuran.jpg|
Fayl:Кот с глазами осени.jpg|
Fayl:Шотландский котенок.jpg|
Fayl:Scottish Kitten.png|
Fayl:Scottish Kitten.JPG|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*What is a Scottish Fold?
*Scottish Fold Cats
İndastrial-metal

**İndastrial metal** — heavy metal və thrash metal qarlılıqlı təsiri olub; indastrial musiqisi, elektro-indastrial və indastrial dens musiqisinin infrastrukturuna sahib bir metal musiqi növüdür. Klaviatura istifadəsi sıxdır və gitara riffləri industrial dance musiqisini xatırladarcasına tekdüzədir.

### İnkişafı
Skinny Puppy növün ilklərindəndir. Godflesh, KMFDM və Ministry ilə 1980-ci illərdə alternativ mədəniyyətdə öz varlığını davam etdirə və heç cür layiq olduğu mövqeyi tuta bilməyən industrial metal, 1990-cı illərin ilk yarısında Nine Inch Nails ilə məşhurluq qazanmışdır. Nine Inch Nailsın tək üzvü Trent Reznorun yüksəltdiyi qrup Marilyn Manson və Rammsteinin işləri də bu növün məşhurluğunu yaxşıca artırmışdır. Rammstein industrial metalı atmosferik elementlərlə zənginləşdirmişdir. Laibach bu növə əhəmiyyətli əlavələr etmişdir.

### Tərzi
İndustrial metal qrupları ümumiyyətlə qarışıqdır. Bir çox qrup cüt gitara istifadə edər və gitaralar samplerlər və synthlərlə dəstəkləyər. Gitara tonları çox sərt ola bilər. Melodik elementlər varlığını davam etdirməklə birlikdə əksəriyyətlə arxa planda qalar. Gitara sololarına isə çox sıx rast gəlinməz.

### Nümayəndələri
* Aramazd
* Deathstars
* Dope
* Emigrate
* Fear Factory
* Godflesh
* Hayko Çepkin
* Kara Cephe
* Kidneythieves
* KMFDM
* Marilyn Manson
* Ministry
* Mushroomhead
* Nine Inch Nails
* Nomad
* OOMPH!
* Pain
* Rammstein
* Rob Zombie
* Static-X
* The Kovenant
* Unheilig
* White Zombie

## İstinadlar