open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nisbilik prinsipi

Fizikada **nisbilik prinsipi** fizika qanunlarını təsvir edən tənliklərin bütün məqbul hesablama sistemlərində eyni formaya malik olduğunu tələb edir. Məsələn, xüsusi nisbilik çərçivəsində Maksvell tənlikləri bütün inersial hesablama sistemlərində eyni formaya malikdir. Ümumi nisbi nəzəriyyəsi çərçivəsində Maksvell tənlikləri və ya Eynşteyn sahə tənlikləri ixtiyari hrsablama sistemlərində eyni formaya malikdir.
İstər biləvasitə (Nyuton mexanikasında olduğu kimi), istərsə də açıq şəkildə (Albert Eynşteynin xüsusi nisbilik və ümumi nisbilik nəzəriyyəsində olduğu kimi) elmdə bir neçə nisbilik prinsipi uğurla tətbiq edilmişdir.

## Əsas anlayışlar
Elmin əksər bölmələrində nisbiliyin müəyyən prinsipləri geniş şəkildə qəbul edilmişdir. Ən geniş yayılanlardan biri hər hansı təbiət qanununun hər zaman eyni olması inamıdır və elmi araşdırmalar ümumiyyətlə təbiət qanunlarının onları ölçən şəxsdən asılı olmayaraq eyni olduğunu fərz edir. Bu cür prinsiplər ən fundamental səviyyələrdə elmi araşdırmaya daxil edilmişdir.

İstənilən nisbilik prinsipi təbiət qanununda simmetriya təyin edir, yəni qanunlar bir müşahidəçiyə digərinə göründüyü kimi eyni görünməlidir. Noter teoremi adlanan nəzəri nəticəyə görə, hər hansı belə simmetriya saxlanma qanununu ifadə edir. Məsələn, müxtəlif vaxtlarda iki müşahidəçi eyni qanunları görürsə, enerji adlanan kəmiyyət saxlanır. Bu baxımdan, nisbilik prinsipləri təbiətin necə davrandığına dair sınaqdan keçirilə bilən proqnozlar verir və təkcə elm adamlarının qanunları necə yazması barədə ifadələr deyildir.

## Xüsusi nisbilik prinsipi
Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin birinci postulatına görə:

Bu postulat **inersial hesablama sistemini** təyin edir.

Xüsusi nisbilik prinsipinə görə, fizika qanunları hər inersial hesablama sistemində eyni olmalıdır, lakin onlar qeyri-inersial hesablama sistemlərində dəyişiklik göstərə bilər. Bu prinsip həm Nyuton mexanikasında, həm də xüsusi nisbilik nəzəriyyəsində istifadə olunur. Bu prinsipin təsiri o qədər güclü oldu ki, Maks Plank "prinsipi" "nəzəriyyə" adlandırdı.

Prinsip tələb edir ki, fizika qanunları sükunətdə olan cisimə görə necədirsə, sabit sürətlə hərəkət edən hər hansı bir cisim üçün də elə olsun. Bunun nəticəsi odur ki, inersial hesablama sistemindəki müşahidəçi kosmosda mütləq sürəti və ya hərəkət istiqamətini təyin edə bilməz və yalnız hansısa başqa obyektə nisbətən sürət və ya istiqamət haqqında danışa bilər.

## İstinadlar
Silmarillion

**"Silmarillion"** (, ) — ingilis yazıçı Con Tolkinın əsəri. Əsər onun ölümündən sonra oğlu  tərəfindən dərc olunub.

"Silmarillion" Orta Dünya mifləri və əfsanələri toplusudur. Ardanın tarixi yarandığı gündən valar və elflər tərəfindən təsvir edilir. Əgər "Üzüklərin hökmdarındakı" hadisələr Üçüncü Dövrün sonunda — Dördüncü Dövrün əvvəlində baş verirdisə, "Silmarillionda" baş verən hadisələr dünyanın yaranmasından Üçüncü Dövrün sonuna qədərki dövrə aiddir.

## İstinadlar
Centum və satem dilləri

**Centum və satem dilləri** — Hind-Avropa ailəsinin dilləri yenidən qurulmuş proto-Hind-Avropa dilinin dilüstü samitlərinin (“K” və “G” tipli səslər) necə olduğuna görə ya sentum dillərinə (bəzən centum adlanır) və ya satem dillərinə bölünür. Bu fərqə misal olaraq proto-Hind-Avropa dillərindəki “100” sözünü göstərmək olar. Kentum dillərində adətən /k/ səsi ilə başlayan 100 (latınca centum /k/ ilə tələffüz olunur), satem dillərində adətən /s/ ilə başlayır (satem Avesta dilindən gəlir).

Centum-satem bölgüsü Hind-Avropa dillərinin sinxron təsvirində izoqloss təşkil edir. Bu gün proto-Hind-Avropa dilinin növbə ilə Kentum və satem dillərinə bölünməsi və bütün Kentum və Satem dillərinin bu iki dildən ayrılaraq şərq və qərb qollarına bölünməsi yerinə bu xüsusiyyətlərin bir-birindən müstəqil şəkildə formalaşmış ola biləcəyi düşünülür. Bu arqument xüsusilə də ən şərqə yayılmış Hind-Avropa dili olan Toxar dilinin bir Kentum dili olmasının kəşfi ilə daha da çox dəstəklənmişdir.

## Kentum dilləri

Hind-Avropa ailəsinin Kentum dillərinə adətən qərbdə rast gəlinir. Yunan, Kelt, İtalik və German dilləri bu qrupun üzvləridir.

Kentum-satem fərqi dillərin erkən formaları ilə əlaqəli olduğundan, bəzi müasir dillər Kentum qrupunun üzvləri olsalar da, müəyyən fərqlərə məruz qalmışdırlar. Rumın-kentum dili olan fransız dilində 100 mənasını verən cent sözünün /s/ səsi ilə oxunması buna misal ola bilər.

## Satem dilləri

Satem dillərinə ümumiyyətlə şərqdə yerləşən Hind-İran və Baltik-slavyan dilləri kimi dil qrupları daxildir, lakin ən şərqə yayılmış Hind-Avropa dili olan Toxar dili bu qrupa aid deyildir.

Dilüstü samitlərin dəyişməsi ilə kentum dillərinin satem dillərinə çevrilməsinə satemizasiya deyilir.

## Mənbələr

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı
* Kortlandt, Frederik. "Balto-Slavic and Indo-Iranian". In: *Baltistica* 2016, t. 51, Nr. 2, p.&nbsp;355–364. DOI: https://doi.org/10.15388/Baltistica.51.2.2284
* Mayer, Harvey E. (1980). "Baltic membership in the West Satem subgroup". In: *Journal of Baltic Studies*, 11:4, pp.&nbsp;356–366. DOI: 10.1080/01629778000000351
* Mottausch, Karl-Heinz. "Eine Neue Lösung Für Ein Altes Problem: Kentum Und Satəm". In: *Historische Sprachforschung* [Historical Linguistics] 119 (2006): 35–76. www.jstor.org/stable/40849375.

## Xarici keçidlər

* 
* 
*
İzoqloss

İzoqloss müəyyən bir linqvistik xüsusiyyətin coğrafi sərhədidir. Məsələn, saitin tələffüzü, sözün mənası və ya hansısa sintaktik xüsusiyyətin işlədilməsi regiondan-regiona dəyişir.
Aditi

**Aditi** ( – nəhayətsiz) — hinduizmdə Veda ilahəsi, sonsuzluğun təcəssümü. Veda tanrıları Varuna, Surya, Puşan, Mitra, Savitar, İndra, Vinşu və başqaları "tanrılar anası" hesab edilən Aditinin oğulları sayılır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*
Adice çayı

**Adice** (; ; ; ; ;  və ya , *Atagis*)) — İtaliyanın şimalında çay.

## Xüsusiyyətləri
Adice çayının uzunluğu 410 kilometr, hövzəsinin sahəsi 14,7 min kilometr2-dir. Adriatik dənizinə tökülür.

## Tarixi
Adice çayı tarixdə bir çox müharibələrə şahid olmuşdur. 1799-cu ildə fransız general Bartelemi Lui Jozef Şerer Avstriyanı bu çayın sahilində məğlub etmişdir. Birinci Dünya müharibəsində də bu bölgədə İtaliya ilə Avstriya-Macarıstan qoşunları arasında çətin döyüşlər olmuşdur.

## İqtisadiyyatı
Mənsəbindən 350 kilometr məsafədə gəmiçiliyə yararlıdır. İri SES-lər var. Trento, Verona şəhərləri Adice çayınin sahilindədir.

## Qalereya

Fayl:Sorgente Adige vera.jpg|
Fayl:Sorgente Adige falsa.JPG|
Fayl:Reschensee.jpg|
Fayl:Tussen Laas en Cavelano, die Etsch foto1 2012-08-12 15.57.jpg|
Fayl:AdigeinVallagarina.jpg|
Fayl:Adige canyon.jpg|thumb|
Fayl:Adige Verona 2010.JPG|
Fayl:Adige flowing through Verona.jpg|
Fayl:Verona_Adige.jpg
Fayl:VeronaPonteRomanoDaCastSanPietro.jpg|
Fayl:Verona01.jpg|
Foce dell'Adige a Rosolina Mare.jpg|


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Encyclopædia Britannica
Honaz dağı

Honaz dağı — Türkiyənin Dənizli ilinin şimal-şərqi boyunca Ege ve Akdeniz bölgələrini ayıran təbii sərhəd olaraq uzanan dağ. Honaz dağı Dənizlinin dağla eyni adı daşıyan mahalında yerləşir. Ege bölgəsinin ən yüksək dağı olan Honaz dağının dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 2571 metrdir. 1995-ci il 21 aprel tarixində milli park elan edilmişdir.

Milli park ərazisində çöl donuzu, dovşan, tülkü, porsuq, müxtəlif ilan növləri var. Milli parkda dağ keçisi xüsusilə çoxdur.

## Həmçinin bax
* Murad dağı

## İstinadlar
Adıge Muxtar Vilayəti

**Adıge Muxtar Vilayəti** () — Rusiya SFSR-nin Krasnodar ölkəsi tərkibində muxtar vilayət.

## Tarixi
27 iyul 1922-ci il tarixində təşkil edilmişdir.

## Coğrafiyası
Şimali Qafqazda, Laba və Kuban çaylarının sol sahilində yerləşirdi. Sahili 7,8 min kilometr2 idi.

## İnzibati bölgüsü
6 rayonu, 1 şəhəri, 6 şəhər tipli qəsəbəsi var idi. Mərkəzi Maykop şəhəri olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər

* Административно-территориальное деление РСФСР
* 
* https://web.archive.org/web/20140813010726/http://poisk-zakona.ru/269736.html
Kostyuşko adası

**Kostyuşko adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Uels Şahzadəsi adasının şimal-qərb ucunda yerləşir və uzunluğu təxminən 40&nbsp;km-dir. Adanın sahilləri qayalı və əlçatmazdır, adanın özü dağlıqdır və sıx meşələrlə örtülüdür. Kostyuşko adasının ərazisi 444,4&nbsp;km²-dir. Buda onu ABŞ-də 38-ci ən böyük ada edir. Adanın ən yüksək nöqtəsi olan Frensis dağı dəniz səviyyəsindən 819 metr yüksəklikdədir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalinin sayı 52 nəfərdir, onlardan 49 nəfəri Edna Bay şəhərində yaşayır.

Ada Reç Pospolita və ABŞ-nin hərbi, siyasi lideri Tadeuş Kostyuşkonun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Kruzov adası

**Kruzov adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.
Ada 1804-cü ildə Yuri Lisyanski tərəfindən kəşf edilmişdir və rus admiralı Aleksandr Kruzun adını daşıyır.

Baranov adasının qərbində, Sitka şəhəri ilə üzbəüz ərazidə yerləşir. Uzunluğu təxminən 37 km, eni isə 13 km-dir. Adanın sahəsi 433,7 km²-dir. Buda onu ABŞ-da 41-ci ən böyük ada edir. Kruzov adasının cənub ucunda konusunun hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 976 m (adanın ən yüksək nöqtəsi) olan Eckom adlı sönmüş vulkan vardır. Daimi əhalisi yoxdur.

## İstinadlar
Qravina adası

**Qravina adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.

## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 34&nbsp;km, eni 15&nbsp;km, sahəsi 246&nbsp;km²-dir. 2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adada 50 nəfər yaşayırdı. Yaxın adalara olan məsafə:

* Revilyahihedo adasına (şimal-şərqdə) — təxminən 300 metr,
* Annett adasına (şərq) — təxminən 2,2 kilometr.
Ketçiken hava limanı adanın şimal hissəsində yerləşir.

## Tarix
Ada 1792-ci ildə ispan səyyahı Xasinto Kaamaqno tərəfindən kəşf edilmişdir; Trafalqar döyüşündə iştirak etmiş ispan admiralı Federiko Qravinanın şərəfinə bir qrup adaya Qravina adını verir. Növbəti il ingilis səyyahı Corc Vankuver bu adı adalardan birinə tətbiq edərək onu təsdiq edir.

## Faktlar
2005-ci ildə bərə xidmətini əvəz edəcək, qonşu Qravina və Revilyahihedo adalarını birləşdirəcək körpü üçün layihə təklif edilir. Siyasətçilərin səs-küylü bəyanatlarına və bir neçə yüz milyon dollar məbləğində pul ayrılmasına baxmayaraq, tikintiyə başlanılmır. Ayrılan pullar yoxa çıxır. Layihə  qeyri-rəsmi "Heç yerə getməyən körpü" adını alır.

## Mənbə
* 
* График приливов и отливов в заливе Неэнта-Бэй, остров Гравина
* The structure and stratigraphy of Gravina and Revillagigedo Islands, Alaska

## İstinadlar
Asim Quliyev

* Asim Quliyev (rəssam) —  Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı.

## Həmçinin bax
* Asim
* Quliyev
Seksual fetişizm

**Seksual fetişizm** və ya **erotik fetişizm** cansız bir obyektə və ya qeyri-genital bədən hissəsinə cinsi saplantıdır. Maraq obyekti **fetiş** adlanır; o obyekt üçün *fetiş* olan şəxs **fetişistdir**. *Seksual fetiş* cinsi həyəcana qeyri-patoloji yardım kimi və ya insan üçün əhəmiyyətli psixososial narahatlıq yaradırsa və ya həyatının mühüm sahələrinə zərərli təsir göstərirsə, psixi pozğunluq kimi qəbul edilə bilər. Bədənin müəyyən bir hissəsinə olan istək daha çox partializm kimi təsnif edilə bilər.

Tibbi təriflər *seksual fetişizm* terminini obyektlərə və ya bədən hissələrinə məhdudlaşdırsa da, *fetiş* ümumi diskursda xüsusi fəaliyyətlərə cinsi marağa da istinad edə bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Həştadsər dağı

**Həştadsər dağı** — Azərbaycanda tarixi yer. İndiki Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında, Ərdəbil şəhərindən şimal-qərbdə yerləşir.

Xürrəmilərin Bəzz qalası Həştadsər dağı yaxınlığında idi. Həştadsər dağında Babək hərəkatı zamanı ərəb qoşunları ilə xürrəmilər arasında bir neçə vuruşma olmuşdur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Həştadsər vuruşması
Hiqrofitlər

**Hiqrofitlər** ( — rütubətli +  — bitki) — rütubətli yerlərdə bitən bitkilər.

Hiqrofitlərin əsas xüsusiyyətləri onlarda su sərfinin qarşısını alan uyğunlaşmaların olmamasıdır. Hiqrofitlər üçün kutikula buxarlanması xarakterikdir.

## İstinadlar
Zarembo adası

**Zarembo adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Mitkov adasının cənubunda, Etolin adasının şimal-qərbində və Uels Şahzadəsi adasının şimal-şərqində yerləşir. Adanın sahəsi 474,3&nbsp;km²-dir. Bu göstərici onu ABŞ-də 34-cü ən böyük ada edir. Daimi əhalisi yoxdur.

Adanın sahilləri ilk dəfə 1791-95-ci illərdə Vankuver ekspedisiyası zamanı 1793-cü ildə Ceyms Constoun tərəfindən xəritəyə salınmışdır. Constoun yalnız şimal, qərb və cənub sahillərinin xəritəsini çəkir. Heç vaxt onun ada olduğunu öyrənə bilmir. Daha sonra Rusiya Amerikasının araşdırmaçısı Dionisi Zarembonun şərəfinə adlandırılmışdır.

## İstinadlar
Baktriya-Margiana Arxeoloji Kompleksi

**Baktriya-Margiyana Arxeoloji Kompleksi** (və ya BMAC, həmçinin Oksus sivilizasiyası kimi də tanınır) — indiki Türkmənistan, Əfqanıstanın şimalı, Özbəkistanın cənubu, qərbi Tacikistan Seyhun (Oksus) çayının yuxarı axarlarını əhatə edən, eramızdan əvvəl 2200-1700-cü illər arasında mövcud olmuş Mərkəzi Asiyanın Tunc dövrü mədəniyyəti üçün müəyyənləşdirilmiş müasir arxeoloji təyinatdır. Yaşayış məntəqələrinin kəşfi və adlandırılması sovet arxeoloqu Viktor Sarianidi (1976) tərəfindən həyata keçirilmişdir. Baktriya indiki Əfqanıstan ərazisindəki Baktra adlanan regionun yunanca, Margiyana isə bu gün Türkmənistanın Mərv şəhərinin paytaxtı olduğu Fars satraplığı Marqunun yunanca adı idi.
Proto-German dili

Proto-German dili və ya proto-germanca Hind-Avropa dillərindən olan proto-dildir. ISO 639-2 kodudur. Alman dilləri bu əsas dildən inkişaf etmişdir. Protogerman dilini ana dili kimi danışan insanlara protogerman xalqı deyilir.
Sərçəbet

**Sərçəbet** — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (İndi Ermənistanın Taşir rayonundanunda) kənd adı.

## Tarixi
XIX əsrin sonlarından sonra bu kənd barədə mə’lumat yoxdur. Sərçəbet həm də Cılqaçayın bir qolunun adıdır. Əsli Sarıcabət.

## Toponimi
Azərbaycan dilində sarıca (torpağın süxurunun sarı rəngə çalmasını bildirir) və türk dillərində bət-"üz", "səth" sözlərindən ibarətdir (coğrafi şərait bildirən toponimlərdə "bət" sözü barədə bax: Irabad). Azərbaycanda Sarıca (Şəki rayonunu) yüksəkliyinin və oradakı Daşüz (daş və bət sözünün sinonimi olan "üz" sözlərindən; bə’zi tədqiqatçıların Daşüz adını "Kitabi Dədə Qorqud" eposunda "Daş oğuz" adı ilə eyniləşdirilmələri səhvdir) toponimləri ilə mə’naca eynidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti
* Toponimika
Gölçıqın

**Gölçıqın** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında kənd adı

## Tarixi
XIX əsrin sonlarından sonra adı çəkilmir. "Göl yanındakı Çiqin kəndi" mə'nasındadır. Səlcuq oğuzlarının Çiqin tayfasının adını əks etdirir.

## Toponim
Toponim Azərbaycan dilində göl və türk dillərində çiqin — "çayın döngəsi" sözlərindən ibarətdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qaratorpaq (Vedi)

**Qaratorpaq** — İrəvan qubrniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.

## Tarixi
Başqa adı Xunut-Qaratorpaq. 1949-cu ildə kəndin əhalisi Azərbaycana köçürülmüşdür və kənd ləğv edilmişdir..

## Toponimi
Kəndin adı ərazisinin qaratorpaq olması ilə əlaqədardır. XIX əsrdə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında Qaratorpaq dağı, Zəngəzur qəzasında Qaratorpaq dağı, Qazax qəzasında da Qaratorpaq çayı, Şəki qəzasında Qaratorpaq kənd adları ilə mə'naca eynidir.

## İstinadlar
Qot əlifbası

**Qot əlifbası** IV əsrdə İncilin müxtəlif dillərə tərcüməsi üçün hazırlanmış əlifbadır.

Qot dili əvvəllər haqqında az şey məlum olan run əlifbası ilə yazılmışdır. Run əlifbasının qotlar tərəfindən kəşf edildiyi iddiasını sübut etmək qeyri-mümkündür, çünki çox az sayda qot dilində runik əlifbası ilə yazılmış yazı qalmışdır.

Qot əlifbası eramızın IV əsrinin ortalarında vestqotların dini lideri yepiskop Ulfilas (Vulfila) (eramızın 311-383-cü illəri) tərəfindən xalqına yazılı dil və İncilin tərcümə edilmiş mətnlərini oxumaq imkanı vermək üçün oxu aləti kimi icad edilmişdir. Əlifba latın və runik əlifbalarından əldə edilmiş bəzi əlavələrlə yunan əlifbasına əsaslanır.
Revilyahihedo adası

**Revilyahihedo adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. 
## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 89&nbsp;km, eni 48&nbsp;km və 2755&nbsp;km² ərazisi vardır. Ərzisinə görə ABŞ-nin 12-ci və dünyanın 166-cı ən böyük adasıdır. Yaxın adalara olan məsafə:

* materikə (şərqdə) - Behm Kanalı boğazının ən dar hissəsində təxminən 1,5 kilometr.
* Qravina adasına (cənub-qərbdə) - təxminən 300 metr.
* Annett adasına (cənub) - Revillahihedo kanalının ən dar hissəsində təxminən 1,2 kilometr. 
## Tarix
Ada 1792-ci ildə ispan səyyahı Xasinto Kaamaqno tərəfindən kəşf edilmişdir. Adını ingilis səyyahı Corc Vankuver 1789-1794-cü illərdə Yeni İspaniyanın qrafı Xuan Visente de Quemesin (II Revilyahihedo) şərəfinə qoymuşdur.

## Əhali
2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adada 13.950 nəfər yaşayırdı. Onların böyük əksəriyyəti Keçingen (13.025 nəfər) və Saksman (431 nəfər) şəhərlərində yaşayır. Hər iki yaşayış məntəqəsi ölkənin cənub hissəsində, bir-birindən təxminən 4 kilometr aralıda yerləşir.
## İqtisadiyyat
Adanın sakinlərinin əsas məşğuliyyəti balıqçılıq (Ketçiken digər xüsusiyyətləri ilə birlikdə “Dünya qızılbalığının paytaxtı” adlanır), ağac emalı və konserv istehsalıdır.

Ketçiken hava limanı qonşu Qravina adasında fəaliyyət göstərir.

## Faktlar
* 1953-cü ildə yüz gün dayanmayan adada yağış yağmışdır. Adanın əsas şəhərinin ləqəblərindən biri də “Yağışlar paytaxtı”dır.
* 2005-ci ildə bərə xidmətini əvəz edəcək, qonşu Qravina və Revilyahihedo adalarını birləşdirəcək körpü üçün layihə təklif edilir. Siyasətçilərin səs-küylü bəyanatlarına və bir neçə yüz milyon dollar məbləğində pul ayrılmasına baxmayaraq, tikintiyə başlanılmır. Ayrılan pullar yoxa çıxır. Layihə  qeyri-rəsmi "Heç yerə getməyən körpü" adını alır.
## İstinadlar

## Mənbə
* Туристическая карта острова
* 
*  
* [Сборник литературы](https://www.amazon.com/s?ie=UTF8&rh=n%3A283155%2Ck%3ARevillagigedo%20Island%20(Alaska)&page=1)
;Elmi
* The structure and stratigraphy of Gravina and Revillagigedo Islands, Alaska
* Magmatism and deformation, southern Revillagigedo Island, southeastern Alaska 
* The Mahoney Lakes area of Revillagigedo Island, Southeastern Alaska: A sensitive species survey
Murad dağı

**Murad dağı** - Kütahya və Uşak illərinin ən yüksək dağıdır. Kütahya və Uşak illərinin təbii sərhədini əmələ gətirir. Dağa indiki adını XIV əsrdə Kadoini fəth edən türkmənlər veriblər.

Murad dağı Mərkəzi Banaz rayonunun şimalını əhatə edir. 2.312 metrlik zirvəsi ilə Ege bölgəsinin Honaz dağından sonra ən yüksək dağıdır. Murad dağının Uşak sərhədləri içərisində yüksəltisi 1.500-2.000 metr hündürlüyə çatan bir çox təpə və yaylalar vardır. Bu təpə və yaylalar çox zəngin şam meşələri və otlaqlarla əhatə olunub. Həm də Gediz bələdiyyəsi himayəsində 2 ədəd isti yeraltı su əsaslı hamam və müxtəlif yaylalarda villa tipli evlər mövcuddur.

## Termal xizək mərkəzi
Ərazidə termal xizək mərkəzi yaradılmışdır. Burada 1450 metr yüksəklikdə 41 °C istilikdə termal su və yerləşmə, 1850 metr yüksəklikdə isə hər növdə xizək sürmə fürsəti təklif olunur. Bundan başqa, ərazidə dağ velosipedi, flora və fauna müşahidəçiliyi, fotosafari, dağçılıq, dağ yürüşləri və s. tipli müxtəlif turizm fəaliyyəti ilə məşğul olmaq mümkündür.

## İstinadlar
Adıgey ədəbiyyatı

**Adıgey ədəbiyyatı** — adıge dilində yaradılmış ədəbi əsərlər kompleksi.

## Tarixi
Adıgelərin xalq poeziyası (Nart dastanları, qəhrəmanlıq, əmək və mərasim nəğmələri) zəngindir. Adıge əlifbası Oktyabr inqilabından sonra yaranmışdır. Yazılı ədəbiyyat sovet dövründə inkişaf etmişdir. Adıge ədəbiyyatının banisi xalq şairi Suq Teuçej olmuşdur. Bədii nəsr Tembot Keraşevin adı ilə bağlıdır. Əhməd Xatkov, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Hüseyn Andruxayev və Murad Paranukun şeirlərində, Dmitri Kostanov, Əsgər Yevtıx, Yusif Tlusten və başqalarının hekayə, povest və romanlarında sosializm quruculuğu, xalqlar dostluğu mövzuları əsas yer tutur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Ж. Ф. Бовикина, Дмитрий Кэстан, Адыгейский научно-исследовательский институт экономики, языка, литературы и истории.*&nbsp;Вопросы истории адыгейской советской литературы.&nbsp;— Адыгейский науч.-иссл. ин-т экономики, языка, лит-ры и истории, 1980.&nbsp;— 216&nbsp;с.
* *А. И. Алиева.*&nbsp;Сборник статей по адыгейской литературе и фольклору.&nbsp;— Адыгейский научно-исследовательский институт экономики, языка, литературы и истории, 1975.&nbsp;— 220&nbsp;с.
* *Адыгейский научно-исследовательский институт экономики, языка, литературы и истории.*&nbsp;Проблемы адыгейской литературы и фольклора.&nbsp;— Адыгоблполиграфобъединение упр. издательств, полиграфии и книжной торговли краснодарского краийсполкома, 1981.&nbsp;— 190&nbsp;с.
* *Нина Степановна Надъярных, Институт мировой литературы имени А. М. Горького.*Литературы народов России.&nbsp;— Наука, 2005.&nbsp;— 376&nbsp;с.
Tembot Keraşev

**Tembot Məhəmmədoviç Keraşev** (; ) — adıge-sovet yazıçısı, "Stalin" mükafatı laureatı (1948), 1928-ci ildən Sov. İKP(b) üzvü.

## Həyatı
Tembot Keraşev 16 avqust 1902-ci ildə Koşehabl kəndində (indiki Adıgeya) kəndli ailəsində anadan olmuşdur. O, özəl tatar məktəbini bitirmiş, 1913–1914-cü illərdə Ufada müəllim seminariyasında, 1918–1920-ci illərdə Abinskaya kəndində realnıy məktəbində, daha sonra Krasnodar Politexnik İnstitutunda (indiki Kuban Dövlət Texnologiya Universiteti) oxumuş, 1929-cu ildə Moskva Sənaye-İqtisad İnstitutunu (indiki Dövlət Menecment Universiteti) bitirmişdir. Bundan sonra Keraşev Adıge Muxtar Vilayətinə qayıtmış və burada regional qəzetin redaktoru, adıgey milli nəşriyyatının müdiri olaraq çalışmışdır. O, 1931-ci ildə Adıgey Elmi-Tədqiqat Yerli Tarix İnstitutunun direktoru təyin edilmiş, 1934–1936-cı illərdə Krasnodar İnstitutunda dosent vəzifəsində çalışmış, ardınca Elmi-Tədqiqat Diyarşünaslıq İnstitutuna elmi işçi kimi qayıtmışdır. Keraşev çərkəzlərin şifahi poeziyasından nümunələr toplamış, folklor əsərləri topluları tərtib etmiş və ədəbiyyat üzrə dərsliklər hazırlamışdır. O, 8 fevral 1988-ci ildə vəfat etmiş, Maykopdakı Yeni qəbiristanlıqda dəfn edilmişdir.

## Şəxsi həaytı
Keraşevin oğlu Aslanbəy tanınmış jurnalistdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Статья в БСЭ
* Сайт студентов АРИГИ
Kuyu

**Kuyu adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.

## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 105&nbsp;km, eni 20–30&nbsp;km və 1936&nbsp;km² ərazisi vardır. Ərzisinə görə ABŞ-nin 16-cı ən böyük adasıdır. Yaxın adalara olan məsafə:
* Baranov adası — 15 kilometr.
* Kupreyanov adası — təxminən 500 metr.
Adanın ən cənub nöqtəsi olan Desijn burnunda mayak yerləşir.

## Fauna
Ada tamamilə Tonqass Milli Meşəsinin bir hissəsidir. Kuyuda qonur ayılar və bariballar çoxluq təşkil edir. Zooloq Elizabet Pikokun hesablamalarına görə, onların sayı hər km²-ə 1,2–1,9 baş təşkil edir. Ayıların əsas qidası qızılbalıqlardır. Adada həmçinin canavar, qunduz, sansar, su samuru yaşayır; dəniz məməlilərindən — dəniz şirləri, pərayaqlılar, qozbel balinalar.

## Tarix
Adanın xəritəsi ilk dəfə 1793–1794-cü illərdə Vankuver Ekspedisiyası zamanı araşdırmaçı Ceyms Constoun və Discoveri gəmisinin kapitanı Cosef Uidbi tərəfindən çəkilib.

## Ədəbiyyat
* Джордж и Джон Ванкуверы, *[https://books.google.ru/books?id=qwol8bPaYxsC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "A voyage of discovery to the North Pacific ocean, and round the world"]*, 1801

## Mənbə
* Высота приливов и отливов в заливе Дункан-Канал, остров Купреянова.

## İstinadlar
Krım qot dili

**Krım qot dili** — XVIII əsrə qədər Krım yarımadasında yaşayan Krım qotları tərəfindən danışılan qot dilinin ləhcəsidir. 1800-cü illərdə Krım qot dilinin mövcudluğu Habsburqların Osmanlı səfiri Ogier Ghiselin de Busbecq tərəfindən hazırlanan və təxminən 80 sözdən ibarət olan lüğətin hazırlanması ilə məlum olmuşdur.

## Nümunə

Krım qot dilindən nümunələr:

## Qarşılaşdırma

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər

* Busbecq's account, in Latin
* Gothic Online by Todd B. Krause and Jonathan Slocum, free online lessons at the Linguistics Research Center at the University of Texas at Austin, contains a lesson on Crimean Gothic
* Editions and Critical Studies, bibliography by Christian T. Petersen
Suq Teuçej

**Suq Teuçej** (; əsl adı: **Tahir Əliyeviç Teuçej**, ; ) — adıge (çərkəz) sovet şairi, aşıq, Adıgeya Xalq Şairi.

## Həyatı
Suq Teuçej 15 avqust 1855-ci ildə Qabukay (indiki Adıgeya) kəndində kasıb bir adıge ailəsində anadan olmuşdur. Uşaq ikən fəhlə işləyən Teuçej mahir bir yəhərçi idi. O, çoxsaylı xalq mahnılarının bəstəkarı və ifaçısı olmuş, çoxlu şeirlər yazmışdır. Teuçej 1939-cu ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olmuşdur.

Suq Teuçej 16 yanvar 1940-cı ildə Ponejukay kəndində vəfat etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Suq Teuçejin oğlu Nuh Adıge Vilayət İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Əhməd Xatkov

**Əhməd Canxotoviç Xatkov** (; ) — adıgey-sovet şairi.

## Həyatı
Əhməd Xatkov 24 sentyabr 1901-ci ildə Rusiya imperiyasının Kuban vilayətində anadan olmuşdur. O, 1910–1912-ci illərdə özəl məktəbdə oxumuş, ardınca Ufada təhsil almış. 1917-ci ildən sonra Qabukay kəndində müəllim işləyən Xatkov 1923–1926-cı illərdə Moskvada Şərq Zəhmətkeşlərinin Kommunist Universitetində təhsil almışdır. Bundan sonra o, "*Adıgeyskaya jizn*" qəzetində redaktor müavini, pedaqoji texnikumda müəllim, sonra vilayət milli nəşriyyatında məsul redaktor, nəhayət, rayon xalq maarifi şöbəsində çalışmışdır. Xatkov 1926-cı ildə Sov. İKP(b) üzvü olmuşdur. O, 1934-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü, 1934–1937-ci illərdə Adıgey Yazıçılar Təşkilatının məsul katibi olmuşdur.

Əhməd Xatkov 23 dekabr 1937-ci ildə vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Dəmirbulaq məhəlləsi

**Dəmirbulaq məhəlləsi** — İrəvannin qədim məhəllələrindən biri.

## Haqqında
1728-ci ildə tərtib olunmuş osmanlı «Müfəssəl dəftər»ə görə, bu dövrdə İrəvan şəhəri 4 məhəllədən («Köhnə şəhər», «Dəmirbulaq», «Dərəkənd», «Təpəbaşı») ibarət olmuşdu.

## 1831-ci ildə Dəmirbulaq məhəlləsi

İrəvan şəhəri aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
*1. Şəhər hissəsi
*2. Təpəbaşı hissəsi
*3. Dəmirbulaq hissəsi
Təpəbaşı hissəsinə aid olanlar:

Əhalisi: “İrəvan şəhərinin əhalisi aşağıdakı kimidir:

Azərbaycanlılar:  Dəmirbulaq hissəsi - 411 ailə, 789 kişi, 806 qadın, cəmi 1.595 nəfər. 
İrandan köçürülən ermənilər:  Dəmirbulaq hissəsi - 48 ailə, 118 kişi, 112 qadın, cəmi 230 nəfər. 
Dəmirbulaq hissəsindəki bütün əhali - 459 ailə, 907 kişi, 918 qadın, cəmi 1.825 nəfər;
Dəmirbulaq hissəsi müharibədən daha artıq ziyan çəkib.

İrəvan şəhərinin imtiyazlı əhalisi:
Dəmirbulaq hissəsi - Azərbaycan türkləri:
14 bəy ailəsi, 46 kişi, 46 qadın, cəmi 92 nəfər
1 mirzə ailəsi, 1 kişi, 1 qadın, cəmi 2 nəfər
7 molla ailəsi, 13 kişi, 16 qadın, cəmi 29 nəfər
11 seyid ailəsi, 22 kişi, 19 qadın, cəmi 41 nəfər
3 dərviş ailəsi, 6 kişi, 4 qadın, cəmi 10 nəfər
Ermənilərdə:
3 məlik ailləsi. 12 kişi, 10 qadın, cəmi 22 nəfər
5 bəy ailəsi, 16 kişi, 13 qadın, cəmi 29 nəfər
1 mirzə ailəsi, 1 kişi, 3 qadın, cəmi 4 nəfər
13 ruhani ailəsi, 55 kişi, 35 qadın, cəmi 90 nəfər

## Məhəllədədə doğulmuş ziyalılar

## Həmçinin bax
* Dəmirbulaq məscidi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kupreyanov adası

**Kupreyanov adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.

## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 84&nbsp;km, eni 32&nbsp;km və 2803&nbsp;km² ərazisi vardır. Ərzisinə görə ABŞ-nin 13-cü və dünyanın 170-ci ən böyük adasıdır. Materiklə məsafə təxminən 5,5&nbsp;km, Kuyu adasına qədər — yarım kilometrdən azdır. Adadakı Lindenberq yarımadasını adanın əsas hissəsindən ayıran Dunkan Kanal körfəzi tərəfindən demək olar ki, ikiyə bölünür.

Ada bütünlüklə Tonqass Milli Meşəsinin bir hissəsidir. Rəsmi olaraq ağac kəsimi və emalı aparılır.

## Tarix
Adanın xəritəsi ilk dəfə 1793–1794-cü illərdə Vankuver Ekspedisiyası zamanı araşdırmaçı Ceyms Constoun və Discoveri gəmisinin kapitanı Cosef Uidbi tərəfindən çəkilib.
Adanın rəsmi adı 1836–1840-cı illərdə Rus-Amerika şirkətinin meneceri İvan Kupreyanovun şərəfinə 1848-ci ildə verilmişdir.

## Əhali
2000-ci il siyahıyaalınmasına görə, adada 785 nəfər yaşayırdı. Onlardan 710 nəfəri Key şəhərində, 23 nəfəri isə Kupreyanov şəhərində yaşamışdır. Əhalisi tlinqitlərdir.

## Ədəbiyyat
* 

## İstinadlar

## Mənbə
* 
*
Qala məhəlləsi

*Qala məhəlləsi (Naxçıvan) — Azərbaycanın Naxçıvanda məhəllə
*Qala məhəlləsi (İrəvan) — İrəvanda məhəllə
*Çöl Qala məhəlləsi — Azərbaycanın Qarabağda Şuşada məhəllə
*Qala məhəlləsi (Gəncə) — Azərbaycanın Gəncəda məhəllə
*Qala məhəlləsi (Şamaxı) — Azərbaycanın Şamaxıda məhəllə
Krım qotları

**Krım qotları** — Qara dəniz ətrafındakı torpaqlarda, xüsusən də Krımda yaşamış qot tayfasıdır. Onların dili olan Krım qot dili XVII-XVIII əsrlərdə tarix səhnəsindən silinmişdir.

V əsrdən başlayaraq, digər qot xalqları kimi xristianlaşan Krım qotları da 500-cü illərdə Konstantinopoldakı pravoslav kilsəsinə tamamilə bağlandılar. Xəzərlər 787-ci ildə Cənubi Krımdakı Doros (indiki Manqup) qalasını ələ keçirdilər və bununla da Krımda qotların hökmranlığına son qoydular.

## Ədəbiyyat siyahısı
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

*Brief history of Theodoro Principality (Mangup) ENG
Admiralti adası

**Admiralti adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada.

## Coğrafiya
Adanın uzunluğu 154&nbsp;km, eni 56&nbsp;km və 4264&nbsp;km² ərazisi vardır. Ərzisinə görə ABŞ-nin 7-ci və dünyanın 132-ci ən böyük adasıdır. Stivens boğazının ən dar hissəsində materikə olan məsafə 5 kilometrdən azdır. Alyaskanın paytaxtı olan Cuno adanın şimal ucundan 12 kilometr aralıda yerləşir. Adanın Qlass yarımadasını adanın əsas hissəsindən ayıran Seymur-Kanal körfəzi onu ikiyə bölünür.

## Fauna
Adanın 3860&nbsp;km² hissəsi, Admiralti Təbiət Qoruğudur. Burada 1700-ə qədər qonur ayının yaşadığı məlumdur (yəni adanın hər sakininə demək olar ki, üç ayı düşür). Adada qaraquyruqlu marallara da rast gəlinir, 5000-dən çox ağbaş qartal yaşayır. Suitilər, dəniz donuzları və dəniz şirləri sahil sularında yaşayır, donqar balinalar tez-tez adanın ən böyük körfəzi olan Simor-Kanalına girir. Burada çoxlu qızılbalıq vardır.

Ayı və qar keçiləri üçün mütəşəkkil ov aparılır.

## Tarix
Ada səyyah Corc Vankuver tərəfindən xidmət etdiyi Britaniya Admirallığının şərəfinə adlandırılmışdır. İlk dəfə "Discovei" gəmisinin kapitanı Cozef Uidbi tərəfindən 1794-cü ilin iyul-avqust aylarında Vankuver Ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir.

## Əhali
Əhalisi adada min ildən artıq yaşamış tlinqitlər. Ən böyük yaşayış məntəqəsi Anqundur.

## İqtisadiyyat
1989-cu ildən adada böyük bir gümüş mədəni fəaliyyət göstərir, qızıl, sink və qurğuşun da kiçik həcm də olsa belə hasil edilir.

Point Retreat mayakı adanın şimal hissəsində 1904-cü ildən fəaliyyət göstərir.

## Ədəbiyyat
* 
* Artur Spenser, *"The Juneau Gold Belt, Alaska: A Reconnaissance of Admiralty Island, Alalska"*, 2011, ISBN 978-5-8781-1165-2

## İstinadlar

## Mənbə
* Друзья Адмиралтейского острова
* 
* Адмиралтейский остров
Gərsivəz

**Gərsivəz** () — Fars şairi Firdovsi Tusinin Şahnamə əsərində Əfrasiyabın qardaşı.

## Həmçinin bax
* Siyavuş
* Əfrasiyab
* Şahnamə

## İstinadlar
Dörd Dağ adaları

**Dörd Dağ adaları**  () — Aleut arxipelaqında yerləşən bir qrup ada. Dəniz yolları ilə həmsərhəddir və qərbdə Amukta boğazı ilə Andreyanov adaları, həmçinin şərqdə Samalqa boğazı ilə Foks adaları arasında yerləşir. İnzibati cəhətdən adalar Amerikanın Alyaska ştatına aiddir. 
## Coğrafiya
Bütün zəncirin uzunluğu 130 km, maksimum eni isə 35 km-dir. Buraya qərbdən şərqə zəncirlə uzanan bir sıra adalar daxildir: Amukta adası, Çaqulak, Yunaska, Herbert, Karlayl, Çuqinadak, Uliaqa və Kaqamil adaları. Onlardan ən böyüyü Yunaska (173,1 km²) və Çuqinadakdır (166 km²). Sonuncu əsasən aktiv Klivlend vulkanını təşkil edir.

Bütün adalar qrupunun sahəsi 545.596 km²-dir və daimi əhalisi yoxdur.

## Tarix
Bu adaların adını XIX əsrin birinci yarısında rus səyyahları adalardan dördünün aktiv vulkanlarına malik olduğuna görə vermişlər: Klivlend, Karlayl, Kaqamil və Herbert.

Bu adalarda 5000 il məskunlaşan aleutlar onlara Uniqan adını vermişlər. Bu da "küləklərin evi" mənasını verir, çünki burada tufanlar nadir deyil. Aleutlar bu adalara və xüsusən də Kaqamil adasına öz ata-baba yurdu kimi hörmətlə yanaşırlar. Burada ölülərini dəfn edir və mumiyalayırdılar ki, bu da bu yerin mənəvi əhəmiyyətindən xəbər verir.

Müasir adla qarışıqlıq o dövrün müxtəlif xəritələrin, sxemlərinin çoxluğu və natamamlığı səbəbindən baş vermiş ola bilər. Mövcud adlar 1894-cü ildə USS Concord (PG-3) rus gəmisinin sahə heyəti tərəfindən toplanmışdır. 1895-ci ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Hidroqrafik Bölməsi tərəfindən nəşr edilmişdir. Bu adalardan birincisi Aleut saat qurşağına aiddir və onun vaxtı Alyaskanın vaxtından 1 saat geri qalır.
## İstinadlar
Qravina adaları

**Qravina adaları** () — Alyaskanın cənub-şərqində, Sakit okeanın isə şimal-şərqində yerləşir. Onlar qərbdə Klarens boğazı və şərqdə Revilyahihedo kanalı ilə həmsərhəddir.

Qrupun ən böyük adaları bunlardır: Qravina, Annett, Dyuk və Meri.

İspan tədqiqatçısı Xasinto Kaamaqno 1792-ci ildə Qravina adalarını Federiko Qravinanın şərəfinə adlandırır.

## İstinadlar
Əsgər Yevtıx

**Əsgər Qədirbəyeviç Yevtıx** (; ) — adıgey yazıçısı.

## Həyatı
Əsgər Qədirbəyeviç Yevtıx 25 sentyabr 1915-ci ildə Kuban vilayətinin (indiki Adıgeya) Xatukay kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. O, 1938-ci ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul olunmuşdur. Yevtıx 1939-cu ildən Böyük Vətən müharibəsi başlayana qədər Moskvada Dövlət Teatr İnstitutunda müəllim işləmişdir. O, İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Yevtıx 1941-ci ildən Qızıl Ordu sıralarında xidmət etmiş, 1942-ci ildən isə "*Qələbə uğrunda*" qəzetinin ədəbi əməkdaşı olmuşdur. O, 1943-cü ildən Qara Dəniz Donanmasının siyasi idarəsinin yazı qrupunun üzvü olmuş, Qafqaz, Odessa, Krım, Yassko-Kişinyov uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir. Yevtıx II dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni ilə təltif edilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Краткая литературная энциклопедия
* Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия: Евтых Аскер Кадербечевич
* Большая энциклопедия
Hüseyn Andruxayev

**Hüseyn Borojeviç Andruxayev** (; ) — adıgey-sovet jurnalisti, şairi, ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. Cənub Cəbhəsi 18-ci Ordunun 136-cı Piyada Diviziyasının 733-cü Piyada Alayının rotasının siyasi komandiri, kiçik siyasi təlimatçı.

## Həyatı
Hüseyn Borojeviç Andruxayev 2 mart 1920-ci ildə Xakurinohabl (indiki Adıgeya) kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. O, etnik olaraq adıgey (çərkəz) idi. Andruxayev 1935-ci ildə Adıgey Pedaqoji Texnikumuna daxil olmuşdur. Həmin il o, Rostov-na-Donuda gənc yazıçıların toplantısında iştirak etmiş, 1939-cu ildən yerli qəzetin redaksiyasında, həmin ilin iyun ayından "*Sosialistiçeske Adıgey*" vilayət qəzetinin müxbiri işləmişdir.

1940-cı ilin yanvarından Qızıl Ordu sıralarında xidmət etmiş Andruxayev 1941-ci ildən Stalinqrad hərbi-siyasi məktəbini bitirdikdən sonra kiçik siyasi təlimatçı olmuşdur. Bundan sonra o, 18-ci Ordunun 136-cı Piyada Diviziyasının 733-cü Piyada Alayının rotasına siyasi təlimatçı təyin edilmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* *Алещенко Н. М.* Долг и подвиг. — , 1981. — С. 8–25.
* *Жанэ, Киримизе Хаджимусович* Хусен Андрухаев. — , 1974.
* Политработники на фронте : сб. — , 1982. — С. 212–213.
* 

## Xarici keçidlər

* Андрухаев Хусен Борежевич
* Андрухаев Хусен Борежевич
* АНДРУХАЕВ Хусен Борежевич (1920–1941)
* ХУСЕЙН БОРЕЖЕВИЧ АНДРУХАЕВ (1920–1941)
Torsten Has

**Torsten Has** (, ) və ya təxəllüsü ilə **Kim Qodal** — şair, dramaturq, romançı, yazıçı və kitabxanaçı. Məsələn, o, *Bibliotheken für Dummies* yazdı. Kitab 2019-cu ilin oktyabr ayında nəşr olundu və yüksək tələbat səbəbindən iki dəfə yenidən nəşr olundu. 2020-ci ilin sonuna qədər 60 000-ə yaxın kitab tələb olunub. Kitab bir neçə rəy alıb və bir çox universitetlərdə istifadə olunur. Nümunələr:*[[Tübingen Universiteti]]nin Kitabxanası* (Baden-Vürtemberq), *[[Boxum Rur Universiteti|Boxum Universitetinin]] Kitabxanası* (Şimali Reyn-Vestfaliya), *Bingen Texniki Universitetinin Kitabxanası* (Reynland-Pfalts).

## Seçilmiş əsərləri
### Qeyri-bədii
* *[[Kitabxana|Bibliotheken]] für Dummies* (2019); ilə birlikdə Detlef Şnayder-Südürland ()
* *Arbeitgebermarke [[Kitabxana|Bibliothek]] mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Vahīṅ dekhiye : Festschrift für Hellmut Vogeler* (1996); với tư cách là một biên tập viên
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche [[Kitabxana|Bibliotheken]] * (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den [[Kinik məktəbi|klassischen Zynismus (Kynismus)]]* (2020); ilə birlikdə Maksimillian Şpannbruker ()
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)

### Esse, məqalə, tənqid
* *Der Verlust der Magie : [[Esse|Essays]], Polemiken, [[Satira|Satiren]]* (2021)
* *Die [[Ədəbi tənqid|Rezensionen]], [[Cild (kitab)|Bd.]] A,1* (2021)
* *Die [[Ədəbi tənqid|Rezensionen]], [[Cild (kitab)|Bd.]] A,2* (2021)
* *Die [[Ədəbi tənqid|Rezensionen]], [[Cild (kitab)|Bd.]] A,3* (2021)
* *Die [[Ədəbi tənqid|Rezensionen]], [[Cild (kitab)|Bd.]] B,1* (2021)
* *Die [[Ədəbi tənqid|Rezensionen]], [[Cild (kitab)|Bd.]] B,2* (2021)

### Uydurma
#### Roman, hekayə
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens : ein Vatikan-Krimi* (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein [[Orta əsrlər|Mittelalter]]-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)

#### Teatr
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)

#### Şeir
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann torkelt nicht minder : [[Qış|Winter-]] und [[Milad|Weihnachts]]-Gedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : [[Sevgi|Liebes]]-Gedichte und andere* (2020)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* KVK kataloq sistemi (Almaniya, Avstriya, İsveçrə, WorldCat), axtarış nəticələri Torsten Haß
* KVK kataloq sistemi (Almaniya, Avstriya, İsveçrə, WorldCat), axtarış nəticələri Kim Godal
Yusif Tlusten

**Yusif İbrahimoviç Tlusten** (; ) — adıge yazıçı. O, Rusiyanın Əməkdar Mədəniyyət Xadimi və Adıgey Xalq Yazıçısı adlarına layiq görülmüşdür.

## Həyatı
Yusif İbrahimoviç Tlusten 25 aprel 1913-cü ildə Şahançerixabl (indiki Adıgeya) kəndində anadan olmuşdur. O, Moskva Poliqrafiya İnstitutunda təhsil almış, məzun olduqdan sonra, 1935–1938-ci illərdə "*Sosialistiçeske Adıgey*" qəzetində çalışmışdır. Bunun ardınca Tlusten Adıgey Elmi-Tədqiqat Dil, Ədəbiyyat və Tarix İnstitutunda işləmişdir. O, 1939-cu ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvüdür. Tlusten 1941-ci ildə İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş, fəal ordu sıralarında döyüşmüş, mühəndis-tikinti batalyonunun komissarı, sonra "*Stalinin zərbəsi*" qəzetinin müxbiri olmuşdur. O, mətbuatda əsgər və zabitlərin hərbi şücaətlərindən bəhs edən oçerkləri, məqalələri, hekayələri ilə çıxış etmişdir. 1946-cı ildə kapitan rütbəsində Adıgeyə qayıdan Tlusten burada müxtəlif qurumlarda çalışmışdır. O, Adıgey Elmi Tədqiqat Dil, Ədəbiyyat və Tarix İnstitutunun ədəbiyyat və folklor sektorunun müdiri olmuş, on ildən çox Adıgey Yazıçılar Təşkilatının məsul katibi kimi xidmət etmişdir. Tlusten ömrünün son illərində Adıge Respublikasının Prezidenti yanında Ağsaqqallar Şurasının sədri olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Краткая литературная энциклопедия
Murad Paranuk

**Murad Salehoviç Paranuk** (; ) — adıgey-sovet şairi. O, adıgey dilində ilk yazılı şeirin müəllifi hesab olunur.

## Həyatı
Murad Paranuk 5 may 1912-ci ildə Rusiya imperiyasına bağlı Kuban vilayətinin (indiki Adıgeya) Pçeqatlukay kəndində anadan olmuşdur. O, 1930–1933-cü illərdə Krasnodar Pedaqoji İnstitutunda təhsil alıb. Paranuk 1941–1945-ci illərdə İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş, müharibədən orden və medallarla qayıtmışdır. O, 4 iyul 1970-ci ildə vəfat etmişdir.

## Yaradıcılığı
Murad Paranuk 1931-ci ildə adıge dilində ilk "*Uraza*" şeirini yazıb nəşr etdirmişdir. O, 1934-cü ildə "*Ayıq ol*" şeirini yazmışdır. "*Şeirlər*" (1940), “*Şeir və poemalar*" (1950), "*Səadət nəğməsi*" (1955), "*Könül səsi*" (1961), "*Sakit səhər*" (1966), "*Düma*" (1968) lirik toplularının müəllifidir. Paranukun bir çox şeiri xalq mahnılarına çevrilmişdir. O, uşaq kitablarının müəllifidir. Paranuk Aleksandr Puşkinin, Nikolay Nekrasovun, Kosta Xetaqurovun və başqalarının əsərlərini adıgey dilinə tərcümə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Fridrix Adler

**Fridrix Adler** (; ) — Avstriya Sosial-Demokrat Partiyasının liderlərindən və avstromarksizmin nəzəriyyəçilərindən biri.

## Həyatı
Fridrix Adler 9 iyul 1879-cu il tarixində Avstriya-Macarıstanın Vyana şəhərində, Viktor Adlerin ailəsində anadan olmuşdur. O, 1907–1911-ci illərdə Sürix İnstitutu nəzəri fizika kafedrasının privat-dosenti olarkən sosial-demokrat hərəkatına qoşulmuş, 1911–1916-cı illərdə Avstriya Sosial-Demokrat Partiyasının katibi olmuşdur. Fəlsəfə sahəsində Marksın tərəfdarı idi. Vladimir Lenin "*Marksizm və empiriokritisizm*" əsərində Fridrix Adlerin baxışlarını tənqid etmişdir. Adler 1914–1916-cı illərdə Avstriya Sosial-Demokrat Partiyasındakı "Marksist sol" sentrist qruplaşmaya daxil idi. O, proletariatı Birinci Dünya müharibəsində bitərəf mövqe tutmağa çağırır, öz ölkəsində kütləvi inqilabi mübarizənin zəruri olmadığını qeyd edirdi. Adler 1916-cı ilin oktyabrında hökumət başçısı Ştürqgi öldürdüyünə görə ölümə məhkum olunmuşdu (sonradan bu cəza uzunmüddətli həbslə əvəz edilmişdi). O, 1918-ci ilin noyabrında amnistiyaya əsasən azad olunaraq yenidən partiyada qızğın fəaliyyətə başlamış və açıqca reformist yol tutmuşdur. Adler İnternasionalın, Sosialist Fəhlə İnternasionalının liderlərindən olmuşdur. Ömrünün son illərində Sosialist İnternasionalının rəhbərliyi ilə sıx bağlı idi. O, kommunist hərəkatına qarşı mübarizə aparmış, fəhlə hərəkatı birliyinin təşkilinə yönəldilmiş bütün cəhdləri rədd etmişdir. Anşluss tərəfdarı olan Adler Avstriya millətinin varlığını inkar edirdi. O, 2 yanvar 1960-cı ildə Sürix şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* Работы Фридриха Адлера и о нём в *Die Deutsche Bibliothek*
* *[[Lev Trotski]]* Фриц Адлер
Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst

**Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst** (ADN; Almaniya Ümumi Xəbər Xidməti) — Almaniya Demokratik Respublikasınd Teleqraf Məlumat Agentliyi. 1946-cı ildə yaradılmışdır. Berlində yerləşirdi.

## İstinadlar
Vladimir Adoratski

**Vladimir Viktoroviç Adoratski** (; ) — SSRİ Kommunist Partiyası xadimi, tarixçi, filosof, akademik.

## Həyatı
Vladimir Viktoroviç Adoratski 19 avqust 1878-ci ildə Rusiya imperiyasının Kazan şəhərində anadan olmuşdur. 1900-cü ildən inqilabi hərəkata qoşulmuş, RSDFP Kazan Komitəsinin katibi olmuşdur. 1900-cü ildə həbs edilib Həştərxan quberniyasına, 1906-cı ildə xaricə sürgün edilmişdir. 1904-cü ildən Sov.İKP üzvudür. Xaricdə dəfələrlə Vladimir Leninlə görüşmüş və onun tapşırıqlarını yerinə yetirmişdir. Oktyabr inqilabından sonra müxtəlif vəzifələrdə işləmiş, Marks–Engels–Lenin İnstitutunun direktoru (1931–1939), eyni zamanda SSRİ EA Fəlsəfə İnstitutunun direktoru, 1939-cu ildən Marks–Engels–Lenin İnstitutunun baş redaktoru olmuşdur. 1932-ci ildən SSRİ EA akademiki olmuşdur. Adoratski Sov.İKP-nin XVI–XVIII qurultaylarına nümayəndə seçilmişdir. Elmi fəaliyyəti marksizm tarixi məsələlərinə həsr edilmişdir. Onun redaktorluğu ilə Karl Marks və Fridrix Engelsin əsərlərinin rus dilində 15 cildliyi və alman dilində 8 cildliyi çıxmışdır. Marks və Engelsin seçilmiş məktublarını nəşrə hazırlamışdır (I nəşr, l922). Vladimir Lenin əsərlərinin və Lenin məcmuələrinin (11–32) redaktorlarından idi. Lenin Adoratskini nəzəriyyəçi və təbliğatçı, marksizmin bilicisi kimi yüksək qiymətləndirmişdir. O, 5 iyun 1945-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* *Конюшая Р. П.* "Учёный-марксист" // "Вопросы истории КПСС", 1963, № 8;
* *Литвин А. А., Литвин А. Л.* Заурядная жизнь незаурядного человека: В. В. Адоратский (1878–1945). — Казань: Изд-во Казанск. гос. ун-та, 2008. — 128 с.
* Владимир Викторович Адоратский. М., 2014 (Материалы к биобиблиографии учёных. Философия. Вып. 8)

## Xarici keçidlər
* Биографический очерк
* Биография в Справочнике по истории КПСС
* Статья на сайте "Летопись Московского университета"
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* История коллекции документов последнего российского императора и членов его семьи (Новоромановского архива) в 1917–1919 гг.

\
Adur çayı

**Adur çay** (, , ) — Fransanın cənub-qərbində çay.

## Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 335 kilometrdir. Mərkəzi Pireney dağlarından başlanır və Biskay körfəzinə tökülür.

## İqtisadiyyat
128 kilometr məsafədə gəmiçiliyə yararlıdır. Suvarmada istifadə olunur. SES var. Tarb və Bayonna şəhərləri Adur çayının sahilindədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Commission Européenne—Natura 2000: Cartographie du Barthes de l'Adour—  — *maps of the Adour and Adour Basin*.
* Natura 2000 Sites d'Intérêt Communautaire par la France: '''Barthes de l'Adour''' — 
* Gouv.fr: Natura 2000 en France — — *website homepage*.
* European Commission: official Natura 2000 Network website— — *"the centrepiece of EU nature & biodiversity policy."*
Aed

**Aed** () — simli çalğı alətinin müşayiəti ilə epik mahnılar ifa edən qədim yunan müğənniləri. Homerin poemalarında aedlərdən bəs edilir. Yunan eposunun inkişafında aedlərin mühüm rolu olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
Aerasiya

**Aerasiya** ( – hava) — havadəyişmə, havanı oksigenlə zənginləşdirmə.

## Torpağın aerasiyası
Torpağın aerasiyası torpaq havası ilə atmosfer havası arasında qaz mübadiləsidir. Qaz mübadiləsi zamanı torpaqdakı hava bitki köklərinin və mikroorqanizmlərin tənəffüsunə lazım olan oksigenlə, yerə yaxın hava təbəqəsi isə bitkinin fotosintez prosesində istifadə etdiyi karbon qazı ilə zənginləşir. Torpaq xırda dənəvar strukturlu olduqda aerasiyaya əlverişli şərait yaranır və bitki daha yaxşı inkişaf edir.

## İstinadlar
Suyun aerasiyası

**Suyun aerasiyası** — həm təbii, həm də süni mühitlərdə suyun oksigenlə doyma səviyyəsinin artırılması və ya saxlanması prosesi. Bu, suyu oksigenlə zənginləşdirmək, içiləcək və texniki məqsədlə işlədiləcək suyu təmizləmə qurğularında zərərli qatışıqlardan (həll olmuş qazlar, dəmir birləşmələri və s.) təmizləmək, həmçinin bioloji təmizləmə qurğularında çirkabdakı üzvi maddələri və digər çirkləri minerallaşdıran mikroorqanizmlərin həyat fəaliyyətini təmin etmək üçün tətbiq olunur.

## İstinadlar
Aerobus

**Aerobus** — yaxın və orta məsafələrdə müntəzəm və qısamüddətli reyslər üçün çox sərnişin tutan nəqliyyat təyyarəsi.

## Tarixi
1970-ci illərinin ortalarında dünya aviasiya sənayesində aerobusların yaradılmasına meyil artmışdır. Aerobuslar sərnişin daşınması intensiv olan marşrutlar üçündür. Qenrix Novojilovun rəhbərliyi altında konstruksiya-sınaq bürosunda 350 sərnişin tutacaq ilk sovet aerobusu İl-86 yaradılmışdır (1976). 4 ədəd ikikonturlu turboreaktiv mühərrikli İl-86 təyyarəsinin birbaşa uçuş uzaqlığı 800–3,600 kilometr, kommersiya yükü 40-42 metr, uçuş sürəti 900 kilometr/saatdır. Magistral, ölkədaxili və beynəlxalq hava xətlərində istifadə uçun nəzərdə tutulmuşdur.

## İstinadlar
Adır

**Adır** — Fərqanə vadisini əhatə edən təpəli-uvallı dağətəyi sahələr. Nisbi hündürlüyü 100–400 metrdir. Dik yamaclı və çoxşaxəli yarğanlarla kəsilmişdir. Efemer bitkili yarımsəhra və səhra landşaftı var.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*
Adıça

**Adıça** (, ) — Rusiya Federasiyasına bağlı Saxa Respublikasında çay.

## Xüsusiyyətləri
Yananın sağ qoludur. Uzunluğu 715 kilometr, hövzəsinin sahəsi 89,8 min kilometr2-dir. Çerski silsiləsinin qərb yamaclarından başlanır. Qar və yağış suları ilə qidalanır. Oktyabrdan maya qədər donmuş olur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
*