open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rütubət

**Rütubət** — atmosfer havasında olan su buxarının miqdarı ilə əlaqədar fiziki anlayış. Havada su buxarının miqdarı çox olduqca onun rütubəti də artır. Rütubət anlayışı iki mənada istifadə olunur :
# mütləq rütubət
# nisbi rütubət
Mütləq rütubət verilmiş temperaturda havanın həcm vahidinə olan su buxarının kütləsi ilə təyin olunur. Mütləq rütubət RM ilə işarə olunur.
Düsturla mütləq rütubəti bu cür ifadə etmək olar:

R_M=\frac{m}{V}

Düsturdan göründüyü kimi mütləq rütubətin riyazi ifadəsi sıxlığın riyazi ifadəsinə (p=\frac{m}{V}) çox oxşayır. Fərq yalnız vahidlərdədir : sıxlığın vahidi \frac{kq}{m^3}-dirsə rütubətin vahidi \frac{mq}{m^3}-dir.

Nisbi rütubət adi havada olan su buxarının kütləsinin həmin şəraitdə doyma halındakı su buxarının kütləsinə olan nisbətini göstərir. Nisbi rütubəti RN (Fİ) kimi işarə edirlər.
Nisbi rütubəti düsturla bu cür ifadə olunur:
R_N=\frac{m}{m+\triangle m}=\frac{m}{M}
Nisbi rütubət həmişə vahiddən kiçik olur. Buna görə də onu tez-tez faizlə ifadə edirlər. Vahidə bərabər olması buxarın suya çevrilməsindən xəbər verir.

R_N=\frac{m}{M} \cdot 100

## İstinadlar
İşığın interferensiyası

**İşığın interferensiyası**-işıqlı və qaranlıq zolaqların əmələ gəlməsinə səbəb olan işıq dəstələrinin toplanması hadisəsinə deyilir. İnterferensiya zamanı iki işıq dəstəsi toplanarkən bir birini gücləndirməklə bərabər həm də zəiflədə bilir. İşıq sellərin bu xassəsi onların dalğa təbiətli olmasını bilavasitə sübut edir. İşıqlı və qaranlıq zolaqların əmələ gəlməsini dalğa təsəvverləri ilə ilk dəfə Yunq izah etmişdir. Yunqun dalğa haqqında fikirlərini Frenel XIX əsrin I yarısında inkişaf etmişdir. 

### Yunqun nəticələri
Yunq apardığı təcrübələrdən aşağıdakı iki qanunu kəşf etmişdir. 
#Yollar fərqi (\vartriangle) cüt sayda dalğa uzunluğuna (\lambda) bərabər olduqda eyni periodlu dalğalar bir birini maksimum gücləndirir.
\vartriangle=\pm k\lambda
 
burada k-tam ədəddir.
#Yollar fərqi (\vartriangle) tək sayda dalğa uzunluğuna (\lambda) bərabər olduqda eyni periodlu dalğalar bir birini maksimum zəiflədir.
\vartriangle=\pm(2k+1) \frac{\lambda}{2}
Yalnız eyni fazada və ya sabit fazalar fərqi ilə rəqs edən mənbələr-koherent mənbələr müəyyən qaydada yerləşən interferensiya zolaqlarını verir.
İşığın interferensiyasını Frenel güzgüləri, Frenel prizması, Linnik təcrübəsi, Lloyd güzgüləri və s. ilə müşahidə etmək mümkündür.
İnterpapa

## Məzmun
Məqsəd (*[[Fərda Xudaverdiyev]]*) arvadı Qiyamət (*[[Naibə Allahverdiyeva]]*) və oğlu Söhbət (*[[Tofiq Hacıyev (müğənni)|Tofiq Hacıyev]]*) ilə sadə həyat yaşayır, lakin qəflətən rus qadından olan oğlu Maksim (*[[Ülvi Mehdi]]*) Rusiyadan atasını görməyə gəlincə işlər dəyişir…

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
: **Ssenari müəllifi:** Fərda Xudaverdiyev, Anar Xəlilov, Talıb Əhmədov, Məmmədağa Məmmədov (II)
: **Quruluşçu rejissor:** Namiq Ağayev
: **Quruluşçu operator:** Şahmar Səfəroğlu
: **Bəstəkar:** Rövşən Yusifov
: **Quruluşçu rəssam:** Faiq Kərimoğlu
: **Səs rejissoru:** Teymur Kərimov
: **Montaj edən:** Elşad Rəhimov
: **Prodüser:** Müşfiq Hətəmov
: **Səs effekti:** Əliqulu Səmədov
: **Səs operatoru:** Tariyel Həsənzadə, Zaur Məmmədov
: **Rejissor:** Ramin Asimoğlu
: **Rejissor assistenti:** Rumiyyə Ağayeva
: **Operator assistenti:** Rüfət Şahbazov
: **Qrim rəssamı:** Vəfa Yunusova
: **Redaktor:** Yeganə Əbdülməmmədova
: **İşıq ustası:** Qabil Yəhyayev
: **Texnik:** Yaqub, Mehman
: **İcraçı prodüser:** Məmmədhüseyn Mehdizadə
: **Filmin direktoru:** Elnur Allahverdi
: **İfasından istifadə edilən müğənni:** Ceyms Braun ("I Feel Good" mahnısı) (titrlərdə yoxdur)

### Rollarda
: Fərda Xudaverdiyev — Məqsəd
: Naibə Allahverdiyeva — Qiyamət
: Ülvi Mehdi — Maksim
: Tofiq Hacıyev — Söhbət
: Rəzzaq Məmmədov
: Ədalət Əbdülsəmədov
: Məmmədhüseyn Mehdizadə
: Elşən Hacıbabayev
: Namiq Adiloğlu
: Kəmalə Yusifova
: Liliana Paşayeva
: Sənan Ağaəli
: Akif Mirzəyev
: Ceyhun Abbasov
: Güleyman Süleymanov
: Səbuhi Həmidov
: Nazim Cəbrayılov
: Qərib Vəliyev
: Qızqayıt Rzayeva
: Alik Babayev
: Sevda Məmmədova
: Teymur Məmmədov
: Ofeliya Əsgərova
: Məmməd Zeynalov
: Zülfüqar İbrahimov
: Məmməd Abbasov
: Şövkət Abbasova
: Raziyyə Şirinova
: Xalidə Vəliyeva
: Faiq Məmmədov
: Tural Ağasıyev
: Mədinə İslamqızı
: Gülbala Məhəmmədoğlu
: Nərminə Ağasıyeva
: Məhəmməd Şahverdiyev
: Nizami Mikayılov
: Azadə Mikayılova
: Gülnarə Hümbətova
: Elnur Hüseynov
: Bəhruz Şükürov
: Hafiz Şükürov
: Malik Abbasov
: Kamil Ağayev
: Nərminə Əliyeva
: Təranə İmanova
: Bəri-Bax vokal qrupu (titrlərdə yoxdur)

## Çəkilişə köməklik edən qurumlar
: "AZAL" Azərbaycan Hava Yolları Konserni
: 8 №-li montin bazarı

## Həmçinin bax
* Toy (film, 2005)
* Ögey ata (film, 2013)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Интерпапа
* Kommersiya — komediya filmləri. İndi növbə ciddi kinonundur
Skandium

**Skandium** (**Sc**, "Skandinaviya" sözündən alınmışdır) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 21-ci element. Civə buxarlı lampaların içinə qatıldığında, günəş işığına bənzər çox effektiv bir işıq qaynağı meydana gətirər. Bu səbəblə bu element, güclü işıqlandırmalarda istifadə edilir. Radioaktiv izotopu olan Sc-46, zavodlarda xam neft və bənzəri maddələr üçün iz sürücü olaraq istifadə edilir. Sızma təsbit edicidir və kosmos sənayesində istifadə edilməsinin yanında, toxum yaşıllaşdırıcı kimyəvi maddələrin tərkibində də yer alır.
Kalium

**Kalium** (**K**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 19-cu element.

Kalium (K) – toxumalardakı suyun miqdarını nizama salır və ürəyin işini yaxşılaşdırır. Toxumalarda kaliumun mübadiləsi son dərəcə sürətlə gedir. Bitki
mənşəli məhsulların külündə kaliumun miqdarı bəzən 50%-dən çox olur. Ərzaq məhsullarında kaliumun miqdarı mq%-lə belədir: çovdar çörəyi – 227; buğda
çörəyi – 208; lobya – 1144; kartof – 429; yerkökü – 284; kələm – 247; ərik qurusu – 1780; mal əti – 338; yumurta – 140; balıq – 162; inək südü – 143; pendir – 89; alma – 248. xiyar- pomidorda—yoxdur-bəzən-2 götürülür.

Kalium çox aktiv elemen olduğuna görə metallurgiyada istifadə olunmur, lakin onun nitrat duzu (selitra) əsrlərlə barıtın hazırlanmasında istifadə olunub, kalium karbonat (potaş) sabun istehsalında, alüminium-kalium sulfat xəmir hazırlanmasında, kalium hidrosulfit çaxırlara fermentasiya prosesinin qarşısını almaq üçün əlavə edilir, kalium benzoat isə konservant kimi istifadə edilir.
Kalium bütün gübrələrin tərkibinə daxildir, bu səbəbdən onun filizinin illik hasilatı 35mln ton təşkil edir. Kalium hasilinin əsas bənbəyi silvin (kalium xlorid) mineralıdır. Kalium yuyucu vasitələrin, şüşənin, farmasevtik preparatların istehsalında istifadə olunur. İldə bu elementdən iki yüz ton istehsal olunur və onun çox hissəsi nadperoksidə çevrilir. Nadperoksid sualtı gəmilərdə, kosmik gəmilərində oksigen regeneratoru kimi tətbiq olunur.
Kalium canlı orqanizmlərdə gedən bioloji proseslərin mühüm hissəsini təşkil edir və sinir sisteminin fəaliyyətində mühüm rol oynayır.

## Kalium insan orqanizmində
kütləsi 70 kq olan insanın bədənində 140 qram kalium olur. Yaşlı adam sutkada qida ilə hər kiloqram kütləyə görə 2–3 mq, uşaq isə hər kiloqram çəkiyə görə 12–13 mq kalium istifadə etməlidir. Uşaq orqanizmi cavan bitkilər kimi yaşlı orqanizmə nisbətən daha çox kalium tələb edir.

Kaliumun orqanizmə daxil olma mənbələri çoxdur.

Tərəvəz: ispanaq, xiyar, kartof, kök, soğan, cəfəri, qulançar, qıtığotu, zəncirotu, noxud, soya, lobya, sarımsaq.

Meyvə: qara moruq, qara gavalı, kişmiş və s.

## Kalium birləşmələri
KOH — kalium hidroksid;

KCl — kalium xlorid, silvin;

K2SO4 — kalium sulfat, arkanit;

KAl(SO4) 2. 12H2O — alüminium kalium zəyi

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Jon Emsli, 30 saniyə kimya haqqında kitabı, səh 18

## Xarici keçidlər
* Sağlamlığınız üçün kalium 

## Həmçinin bax
* Kalium bromid
* Kalium gübrələri
* Kalium hidrosulfat
* Kalium nitrat
Nikel

**Nikel** (**Ni**) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 28-ci elementi olub vacib ultramikroelementdir. Bitkilərdə orta hesabla kütləcə 0.00005% nikel olur. Bəzi bitkilər var ki, onlarda nikelin miqdarı kifayət qədər yüksəkdir. Bəzi bitkilər və mikroorqanizmlər nikelin "toplayıcılardır" və ətraf mühitə nəzərən min və hətta yüz min dəfələrlə çox nikelə malikdirlər. Çayda, kakaoda, kökdə, kahıda və s. nikel çox olur.  

Hələ eramızdan 200 əsr əvvəl nikelin digər metallarla (mis, sink) əmələ gətirdiyi ərintilərdən müxtəlif metal əşyalar, sikkə ərintisi hazırlayırmışlar. Nikel 1751–ci ildə A. Kronsdent tərəfindən alınmışdır. Kimyəvi mexaniki və termik davamlığa malikdir, sənayedə, xüsusən metallurgiyada geniş istifadə olunur. Oksidləşmir, yaxşı cilalanır, bu səbəbdən metal əşyaların nikelləşdirilməsində tətbiq olunur. Son illər reaktiv aviasiyada, raket qurğuların hazırlanmasında, atom reaktorlarının tikintisində tətbiq olunmağa başlamışdır. Nikelin müxtəlif metallarla əmələ gətirdiyi ərintilər (latun, neyzilber, melxior, bürünc, nixrom, platinit və s.) xalq təsərrüfatında geniş istifadə olunmuşdur.

## Qısa geokimyavı səciyyəsi və mineralogiyası
Nikelin beş sabit izotopu məlumdur: 58Ni, 60Ni, 61Ni, 62Ni və 64Ni. Onların içərisində 58Ni (67, 8%) daha geniş yayılmışdır. Klarkı 0, 0058% dir. Turş süxurlardan əsasi və ultraəsasi süxurlara doğru miqdarı artır. Nikel olivində izomorf qarışıq şəklində dəmiri və maqneziumu əvəz edir. O habelə bu mineralda xırda sulfidlər şəklində iştirak edir. Nikel siderofil və xalkofil xüsusiyyətləridir. O, Mendeleyev cədvəlində dəmir-kobalt-nikel triadasına daxil olur. Əsas valentliyi 2–dir. Dəmir və kobalt isə 2 və 3 valentlidir. Bu səbəbdən adları çəkilən elementlərdən ciddi sürətdə fərqlənir və hipergenez zonasında ayrıca miqrasiya edir.

## Nikel Canlı orqanizmlərdə
Heyvan və insan həyatında nikelin rolu böyükdür. Dəniz heyvanlarında onun miqdarı 0.016%, yerüstü heyvanlarda 0.00001%, insan orqanimində 0.00001-0.00002% (kütlə ilə) həddində olur. Kütləsi 70kq olan insanın bədənində təxminən 1mq nikel olur.
Heyvanların orqanizmində nikel buynuzlaşmış toxumalarda toplanır. İnsan orqanizmində nikel ən çox mədəaltı və qalxanvari vəzlər ətrafında olur. Nikelə həmçinin əzələlərdə, qara ciyərdə, qanda, sümük toxumasında, saçlarda, dırnaqlarda, dişlərin minasında olur. 
Nikel artıqlığı insanda və heyvanda gözlərin xəstələnməsinin səbəbi ola bilər. Həmçinin orqanizmə nikelin artıq miqdarda daxil olması dərinin depiqmentasiyasına - vitiliqoya səbəb ola bilər.
Nikelin orqanizmə daxil olmasının əsas mənbələri aşağıdakılardır:
bitki mənşəli məhsullar: düyü, yulaf, kök, gilənar, banan, qoz, armud, arpa, çovdar, qırmızı turp.
heyvan mənşəli məhsullar: dəniz məhsulları, ət məhsulları.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

## Həmçinin bax
*Nikel asetat
*Nikel əsaslı ərintilər
Germanium

**Germanium** (Ge), periodik cədvəldə 32 nömrəli elementdir. Bu metalloid element, kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə silisiuma bənzəyir və əsasən elektronika və optoelektronika sənayesində istifadə olunur. Germanium, gümüşü-ağ rəngli və yarımkeçirici xüsusiyyətləri olan bir elementdir. 

## Tarixçə
Germanium 1886-cı ildə alman kimyaçı Clemens Winkler tərəfindən kəşf edilmişdir. O, bu elementi argyrodit mineralının tərkibində tapmış və adını Almaniyanın latın adı olan "Germania"dan götürmüşdür. Winkler, germaniumun mövcudluğunu əvvəllər Dmitri Mendeleyev tərəfindən proqnozlaşdırılan ekasilisium elementi ilə uyğunlaşdırmışdır. 

## Kimyəvi Xüsusiyyətləri
Germanium kimyəvi olaraq passiv bir elementdir və oksigenlə reaksiya verərək germanium dioksid (GeO2) əmələ gətirir. O, həmçinin halogenlərlə reaksiya verərək müxtəlif germanium halogenidləri əmələ gətirir. Germanium, yarımkeçirici xüsusiyyətlərə malikdir və bu xüsusiyyəti onu elektronika sənayesində əhəmiyyətli edir. 

## Tətbiqlər
### Elektronika və Optoelektronika
Germanium yarımkeçirici xüsusiyyətlərinə görə transistorlar, diodlar və digər elektron komponentlərdə istifadə olunur. O, həmçinin infraqırmızı optik cihazlar və optik liflərdə də geniş tətbiq tapır. 

### Fiberoptik Rabitə
Germanium, yüksək qırılma əmsalı və aşağı dispersiyası səbəbindən fiberoptik rabitə sistemlərində istifadə olunur. Bu material, optik liflərin daxili nüvəsində istifadə edilir və siqnalın keyfiyyətini artırır. 

### Katalizatorlar
Germanium bəzi kimyəvi reaksiyalarda katalizator kimi istifadə olunur. Xüsusilə, polimerizasiya və oksidləşmə reaksiyalarında germanium əsaslı katalizatorlar yüksək effektivliyə malikdir. 

## Mənbələr və İstehsal
Germanium əsasən sfalerit və argyrodit minerallarında tapılır. Bu elementin sənaye miqyasında istehsalı, sink və kömür mədənlərinin yan məhsulu kimi əldə edilir. Germaniumun saflaşdırılması isə müxtəlif kimyəvi proseslər vasitəsilə həyata keçirilir. 

## Sağlamlıq və Təhlükəsizlik
Germaniumun bioloji rolu hələ tam aydınlaşdırılmamışdır. Lakin germanium birləşmələrinin yüksək dozalarda toksik olduğu məlumdur. İnsanlarda germaniumun uzunmüddətli təsiri hələ də tədqiqat mövzusudur və bu maddə ilə işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri görülməlidir. 

## İstinadlar
Kripton

Ar
**Kripton** kk(**Kr**) – D. İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 36-cı element. Fotoqrafiyada istifadə olunan bəzi flaş lampalarının istehsalında istifadə olunur. Floresan lampalarda və dalğa boyu standartı olaraq ultrabənövşəyi (UB) Lazer də istifadə edilir. Kripton-85 izotopu, müxtəlif qatların tərkibinə yerləşdirilərək, kimyəvi təhlillərdə istifadə olunur.

## Həmçinin bax
* Kripton (II)flüor

## İstinadlar
Autenik mətn

**Autenik mətn** — Hansısa bir sənədin orijinal mətni. Beynəlxalq hüquqda beynəlxalq müqavilənin mətninin qəbul olunmasına prosesi autenik mətnin müəyyən edilməsi adlanır.

## İstinadlar
Qax abidələri (film, 2001)

## Məzmun
Film Qax rayonu ərazisində yerləşən qədimliyi ilə ölkədə fərqlənən abidələr haqqındadır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**İdeya Müəllifi:** Vüqar Tapdıqlı
:**Ssenari müəllifi:** Aydın Qurbanoğlu
:**Rejissor:** Rövşən Almuradlı
:**Operator:** Mahir Cahangirov
:**Səs rejissoru:** Rəşad Mustafayev
:**Montaj edən:** Azər Abbasov
:**Rejissor assistenti:** Mikayıl Əjdəroğlu
:**Operator assistenti:** Əli Əliyev
:**İnzibatçı:** Elxan Rüstəmov
:**Məsləhətçi:** Şahmərdan Əhmədov
:**Epiqrafik yazıların oxunuşu:** Məşədixanım Nemətova
:**Mətni oxuyan:** Sərvər Şahbəyli
:**Redaktor:** Camal Yusifzadə
:**Filmin direktoru:** Aydın Həsəni

## Çəkilişə kömək edənlər
:Afər Mürüdov
:Abdulla Əhmədov

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Ac həriflər (film)

***Ac həriflər*** — Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin 1911-ci ildə yazdığı eyniadlı pyesi əsasında rejissor Ramiz Həsənoğlu tərəfindən 1993-cü ildə ekranlaşdırılan tammetrajlı bədii televiziya film-tamaşası. Film-tamaşa "Sabah" eksperimental yaradıcılıq emalatxanasında istehsal edilmişdir. Film-tamaşada hadisələr Həsən dayının(Yaşar Nuri) yeməkxanasında cərəyan edir. Həmin gün Həsən dayının heç bəxti gətirmir. Özünü ac-yalavac yeməkxanaya salan həriflər yeməyi yedikdən sonra pul ödəməmək üçün ona kələk gəlirlər. Film-tamaşada əsas rolları Yaşar Nuri, Cahangir Novruzov, Nazim Abbas, Tofiq Tağızadə, Bəhram Osmanov, Hüseynağa Atakişiyev, Kərim Kərimov, Məmmədkamal Kazımov, Arif Mədətov və Ədalət Ziyadxanov ifa edirlər.

## Məzmun
Film-tamaşada hadisələr ilk baxışda çox sadədir. Ötən əsrin əvvəllərində tipik bir Azərbaycan şəhərindəki yeməkxanaların birində, daha doğrusu, Həsən dayının (Yaşar Nuri) yeməkxanasında baş verən hadisələr və söhbətlər dövrün koloritini canlandırır. Həsən dayı və onun yeməkpaylayanı Zərbəli (Bəhram Osmanov) buraya gələn "ac həriflər"in kələyinin qurbanı olurlar. Özünü ac-yalavac yeməkxanaya salan həriflər yeməyi yedikdən sonra pul ödəməmək üçün ona kələk gəlirlər. Bəxtsiz Həsən dayı və Zərbəlinin acizliyi də gülüş doğurur. Bu yeməkxanaya gələnlərin hərəsi bir sənətin sahibidirlər. Müştərilər içərisində "quru bəylər" də az deyil. Lakin onların heç biri yediyinin pulunu vermək istəmir. Dövrün "ac hərifləri" öz kələkləri ilə Həsən dayını aldatmaqla gülüş hədəfinə çevrilirlər. Özü demişkən: Çörəyi yeyən qaçır…

## Mükafat
Film-tamaşa "Humay" mükafatına layiq görülmüşdür.

## Filmin üzərində işləyənlər
Əsərin müəllifi: Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
Ssenari müəllifi: Ramiz Həsənoğlu, Şərif Qurbanəliyev
Rejissor: Ramiz Həsənoğlu
Operator: Eldar Məmmədov
Rəssam: Rəfael Əsədov
Bəstəkar: Cavanşir Quliyev

## Rollarda
Yaşar Nuri — Həsən dayı; çəkməçi; şəhər sakini; qəzet oxuyan
Cahangir Novruzov — dərviş; çarşaflı qadın; qorodovoy
Nazim Abbas — İbrahim bəy; məşədi
Tofiq Tağızadə — mirzə Mahmud
Bəhram Osmanov — Zərbəli; falçı; kərbəlayi
Hüseynağa Atakişiyev — aktyor; rus kişi
Kərim Kərimov — Süleyman; məşədi
Məmmədkamal Kazımov — Səlman; meyxana deyən
Arif Mədətov — türk; Hacı Salman 
Ədalət Ziyadxanov — mirzə
Vaqif Əsədov — Əhməd; "kor" kişi
Yusif Əkbərov — Rza
Anaxanım Abdullayeva — "əcnəbi"
Şamil Nəcəfzadə — ingiliscə danışan azəri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1993-cü ilin Azərbaycan filmləri
1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Reqressiya

**Reqressiya** (, ) — dənizin tədricən sahillərdən geri çəkilməsi, qurunun qalxması və ya okean dibinin enməsi. Qapalı su hövzələrində iqlim şəraitinin dəyişməsi təsirindən hövzələrdə su həcminin azalması ilə əlaqədardır. Dünya okeanı hövzəsində su həcminin azalması (məs., Buzlaq epoxalarında) nəticəsində baş verir. Qapalı su hövzələrində (Xəzər dənizi və s.) Reqressiya iqlim şəraitinin dəyişməsi təsirindən hövzələrdə su həcminin azalması ilə əlaqədardır. Xəzər dənizi dəfələrlə Reqressiyaya məruz qalmışdır.

## Ümumi məlumat
**Dəniz reqressiyası –** transqressiyanın əksidir, bu zaman dəniz səviyyəsi quruya nisbətən düşür və sahil xətti keçmiş dəniz dibinə doğru yerini dəyişir. Çökmə süxurların fasiyasının (litoloji və üzvü tərkibinin) dəyişməsi dəniz transqressiyası və reqressiyasının sübutlarıdır.

Pleystosen dövründə Azərbaycan ərazisində Xəzər dənizi ilə əlaqədar üç transqressiya və üç reqressiya hadisəsinin baş verdiyi bildirilir (A. V. Məmmədov, B. D. Ələsgərov, 2002). Xəzər dənizində baş vermiş bütün transqressiya və reqressiyalar Rus düzənliyinin buzlaşmaları ilə əlaqədardır.

## Reqressiv əlamətlər
Proqressiv və reqressiv inkişafın əlamətləri.

## Xarici keçidlər
* https://aliriyaziyyat.wordpress.com/movzu-15-reqressiya-analizi/
* https://datasocool.com/az/data-bloq/reqressiya-analizi--i̇lkin-tanisliq/

## Həmçinin bax
* Proqressiv və reqressiv inkişafın əlamətləri.
* Reqressiya analizi
* Repressiya

## İstinadlar
Azərbaycan Respublikasının mayakları (film, 2006)

***Azərbaycan Respublikasının mayakları*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Leyla Səfərova tərəfindən 2006-cı ildə çəkilmişdir. Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sahilində tikilən mayaklardan danışılır.

## Məzmun
Filmdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sahilində tikilən mayaklardan danışılır. Burada Amburan, Şüvəlan, Abşeron, Böyük Zirə, Səngi Muğan, Lənkəran, Astara mayakları və onların tarixi göstərilir.

## Film üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Leyla Səfərova
Rejissor: Leyla Səfərova
Operator: Sərvər Rəşidoğlu, Sahib Səfərov

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2006-cı ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Sürət

**Sürət** və ya **sürət vektoru** hərəkətin müəyyən bir istiqamətindəki yerdəyişmə dərəcəsinin ölçüsüdür. Bu, fiziki cisimlərin hərəkətini təsvir edən klassik mexanikanın bölməsi olan kinematikanın əsas anlayışlarından biridir. Sürət vektorial kəmiyyətdir, yəni onu müəyyən etmək üçün həm kəmiyyət qiyməti (modulu), həm də istiqaməti lazımdır (sürət vektoru). Sürətin skalyar mütləq qiyməti (modulu) "yol sürəti" (speed) adlanır və Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (SI) saniyədə metrlə (m/s və ya m⋅s−1) ölçülür. Məsələn, "saniyədə 5 metr" skalyar kəmiyyət olduğu halda, "şərqə doğru saniyədə 5 metr" vektorial kəmiyyətdir. Əgər kəmiyyət qiymətində, istiqamətdə və ya hər ikisində dəyişiklik baş verərsə, həmin cismin təcil aldığı deyilir.

## Tərif

### Orta sürət
Bir cismin müəyyən bir zaman kəsiyindəki orta sürəti, onun mövqe dəyişməsinin () həmin müddətin davam etmə müddətinə () olan nisbətidir və riyazi olaraq aşağıdakı kimi ifadə edilir:
\bar{v}=\frac{\Delta s}{\Delta t}.

### Ani sürət

Bir cismin ani sürəti, zaman intervalı sıfıra yaxınlaşdıqca orta sürətin limitidir. İstənilən konkret  anında, bu, mövqenin zamana görə törəməsi kimi hesablana bilər:
\boldsymbol{v} = \lim_{\Delta t} = \frac{d\boldsymbol{s}}{dt} .Bu törəmə tənliyindən birölçülü halda görünür ki, sürətin zamandan asılılıq qrafiki ( -  qrafiki) altındakı sahə yerdəyişməni, yəni  kəmiyyətini verir. Riyazi analiz terminləri ilə desək,  sürət funksiyasının inteqralı  yerdəyişmə funksiyasına bərabərdir. Şəkildə bu, əyrinin altındakı sarı sahəyə uyğun gəlir.
 \boldsymbol{s} = \int \boldsymbol{v} \ dt .

Baxmayaraq ki, ani sürət anlayışı ilk baxışda qeyri-adi (məntiqə zidd) görünə bilər, bunu obyektin həmin anda təcilini dayandırdığı təqdirdə hərəkətinə davam edəcəyi sürət kimi düşünmək olar.

### Sürət vektoru və yeyinlik arasındakı fərq

Sürət vektorunun skalyar kəmiyyəti olan yeyinlik yalnız bir obyektin nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini, sürət vektoru isə həm obyektin yeyinliyini, həm də hərəkət istiqamətini göstərir.

## Həmçinin bax

* Yeyinlik
* Təcil

## İstinadlar
Stoks qanunu

**Stoks qanunu**-özlü mayelərdə cismin hərəkəti zamanı meydana çıxan müqavimətinə aiddir. Bu müqavimət qüvvəsi (F) mayenin axma sürəti (v), özülülük əmsalı (\eta) və cismin xətti ölçüləri (r) ilə mütənasibdir.

 F=6 \pi \eta r v

Özülülük əmsalı maddəyə görə dəyişir.
Akademik Heydər Hüseynov (film, 2005)

***Akademik Heydər Hüseynov*** qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Şərif Qurbanəliyev tərəfindən 2005-ci ildə çəkilmişdir. Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Film görkəmli alim, istedadlı filosof, akademik Heydər Hüseynova həsr olunmuşdur.

## Məzmun
Film görkəmli alim, istedadlı filosof, akademik Heydər Hüseynova həsr olunmuşdur. Filmdə alimin qızları onun keşməkeşli həyatını bir daha vərəqləyirlər.

## Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Şərif Qurbanəliyev
Rejissor: Şərif Qurbanəliyev
Operator: Adil Abbasov

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
2005-ci ilin Azərbaycan filmləri
2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Bağ mövsümü (film, 1985)

***Bağ mövsümü*** tammetrajlı bədii filmi rejissor Tofiq Tağızadə tərəfindən 1985-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Burada Bakı bağlarının birində baş verən ibrətamiz əhvalatdan, yüksək əxlaq normaları ilə yaşayan namuslu avtobus sürücüsü-Ağababa (Həsən Məmmədov) və onun böyük ailəsindən söhbət gedir. Əsas rolları Həsən Məmmədov, Zemfira Sadıqova, Səməndər Rzayev, Leyla Şıxlinskaya, Hacımurad Yegizarov, Nuriyyə Əhmədova, Ramiz Əzizbəyli, Yelena Seropova və Elxan Cəfərov ifa edirlər.

## Məzmun
Burada Bakı bağlarının birində baş verən ibrətamiz əhvalatdan, yüksək əxlaq normaları ilə yaşayan namuslu avtobus sürücüsü-Ağababa (Həsən Məmmədov) və onun böyük ailəsindən söhbət gedir. Filmdə halal zəhmətin hər şeydən üstün olması fikri təlqin edilir.

Ssenari kəndin şəhərlə mənəvi-psixoloji ziddiyəti üzərinə qurulub: halallıq mücəssiməsi olan kəndlə aləmin qarıldığı şəhər üz-üzə qoyulur. Kəndlə şəhər arasında hərəkət edən Ağababanın avtobusu bu iki ziddiyyətli məkan əlaqəsinin obrazına çevrilir... Ağababa ilə dostluğu ön plana gətirilən Toplan (Dolça) iki mühit arasındakı ziddiyyətin yeganə qurbanı kimi povestdəki funksiyasını yerinə yetirir. (müəll. Aydın Dadaşov).

## Film haqqında
Film yazıçı Elçinin "Dolça" povesti əsasında ekranlaşdırılmışdır.

## Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Tofiq Tağızadə
Əsər müəllifi: Elçin
Ssenarist: Elçin
Operator: Elxan Əliyev
Rəssam: Kamil Nəcəfzadə
Bəstəkar: Xəyyam Mirzəzadə

## Rollarda
Həsən Məmmədov — Ağababa
Zemfira Sadıqova — Ağabacı
Səməndər Rzayev — Ağamirzə
Leyla Şıxlinskaya — Əminə
Hacımurad Yegizarov — Kələntər
Nuriyyə Əhmədova — Xeyransa
Ramiz Əzizbəyli — Əmirqulu
Yelena Seropova — Nailə
Elxan Cəfərov — Adil

Mirzə Babayev — Cabbar

Hamlet Qurbanov — Səttar

Aleksandr Şarovski — Rəhman

Tələt Rəhmanov — Ağacəfər

Kamilə Babayeva — Uşaq

F. Məmmədova — Uşaq

N. Nəsirova — Uşaq

L. Süleymanova — Uşaq

A. Tağızadə — Uşaq

C. Şıxlinskaya — Uşaq

F. Yusubova — Uşaq

Ü. Yaqubzadə — Uşaq

Bahadur Əliyev — Alıcı

Ə. Əhmədov

M. Ağayev

T. Məmmədov — Satıcı

M. Məmmədov

Gülnarə Əfəndiyeva — Bələdçi

H. Əfəndiyeva

Eldəniz Zeynalov — Əlisahib

Filmi səsləndirənlər :

Zərnigar Ağakişiyeva — Əminə — (Leyla Şıxlinskaya) (titrlərdə yoxdur)

Rasim Balayev — Kələntər — (Hacımurad Yegizarov) (titrlərdə yoxdur)

Pərviz Bağırov — Adil — (Elxan Cəfərov) (titrlərdə yoxdur)

Eldəniz Rəsulov — Rəhman — (Aleksandr Şarovski) (titrlərdə yoxdur)

Yaşar Nuri — Cabbar (Mirzə Babayev) (titrlərdə yoxdur)

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 295–296.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

## Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1985-ci ilin Azərbaycan filmləri
1980-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu

**ABŞ-nin dəniz piyada korpusu** ( (USMC)) ABŞ hərbi qüvvələrinin hissələrindən biridir. Hərbi-dəniz qüvvələrlə yanaşı amerikalı dəniz piyada korpusu ABŞ-nin hərbi-dəniz qüvvələr Departamenti görə əməliyyat aparılır. 2005-ci ildə korpus cəmi 210,000 əsgərlərindən ibarət olmuşdur.

## Təşkilat
Korpusunun başçılıqı qoşulmuş döyüşçü komandirlər edirlər. Korpusunun baş zabiti dəniz piyada korpusunun komendanti (*Commandant of the Marine Corps*) adlanır.

## Tarix
Amerika Birləşmiş Ştatları-ın dəniz piyada korpusu əvvəlcə Kontinental dəniz piyada kimi 1775-ci ilin noyabr ayının 10-da yaradılmışdır. İkinci dünya müharibəsində amerikalı dəniz piyada korpusu Sakit okean teatrında mühüm rol oynamışdır.

## İstinadlar
Atom saatı

**Atom saatı** (**molekulyar saat**, **kvant saatı**) — zamanın ölçülməsi üçün istifadə edilən elektron cihaz. Bu saat Atom rezonansı əsasında işləyir. Atom saatının 3 milyon il müddətində xətası 1 saniyə ola bilər. Radionaviqasiyada, vaxtın astronomik ölçülməsində və fiziki hesablamalarda tezlik etalonu kimi istifadə olunur. Atomun 1 saniyə içərisindəki fırlanmasına bərabərdir və maksimum soyuq şəraitdə lazer vasitəsilə ölçülür. Hazırda atom qol saatı üzərində çalışırlar.

1967-ci ildən etibarən BS saniyəni sezium-133 atomunun elektromaqnit şüalanmasının 9 192 631 770 perioduna bərabər götürür. Bu tərifə görə, sezium-133 atomu vaxt və tezlik ölçülməsi üçün standart hesab olunur. Saniyənin dəqiq ölçülməsi bir sıra digər əsas vahidlərin də dəqiq ölçülməsinə şərait yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Geosentrik sistem

**Dünyanın geosentrik sistemi** — dünyanın quruluşu haqqında ilk təlimlərdən biri. Bu təlimə görə Yer dünyanın mərkəzində tərpənməz durur və bütün göy cisimləri onun ətrafında fırlanır. Bu sistemi Ptolomey "Almagest" əsərində müntəzəm şərh etmişdir. Təlim XVI əsrə qədər hökm sürmüşdür. Dinin müqavimətinə baxmayaraq, bu təlimi dünyanın heliosentrik sistemi təlim ilə əvəz olunmuşdur.

## Həmçinin bax
* Astronomiya
* Heliosentrik sistem 
## İstinadlar
Heliosentrik sistem

**Heliosentrik sistem** — Yer və başqa planetlərin öz oxu ətrafında fırlanması və həmçinin Günəş ətrafında orbit üzrə hərəkət etməsi təlimidir. Təbiət elmlərinin inkişafında geniş rol oynamışdır. O dünyanın geosentrik sistemi təlimini ləğv etmişdir. Banisi polyak alimi Nikolay Kopernikdir. O, "Göy sferalarının fırlanması" (1543) əsərində Yerin hərəkətini riyazi əsaslandırmış, Yer və digər beş planetin (XVI əsrdə 6 planet məlum idi) Günəş ətrafında eyni zamanda dolandığını sübut etmişdir. Kopernik planetlərin yerləşmə ardıcıllığını təyin etmiş, Günəşdən nisbi məsafələri təxmini hesablamışdır. Təlimi Cordano Bruno və Qalileo Qaliley inkişaf etdirmişlər.
## Həmçinin bax
* Astronomiya
* Geosentrik sistem

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sol əl qaydası

**Sol əl qaydası**-naqildən axan cərəyan, maqnit qüvvə xətləri, və cərəyanlı naqilə təsir edən qüvvə istiqamətləri arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirir. Bu qaydaya görə maqnit qüvvə xətləri açılmış sol əlin içərisinə daxil olduqda dörd barmaq cərəyan istiqamətində yönəlirsə açılmış baş barmaq keçiriciyə təsir edən Amper qüvvəsinin istiqamətini göstərəcək.

Ədəbiyyat IX sinif üçün dərslik Fizika Bakınəşr 2005-ci il
İohann Kepler

**İohann Kepler** (; ) — alman astronomu və riyaziyyatçısı; planetlərin hərəkət qanunlarını kəşf etmişdir.

## Həyatı
İohann Kepler Veyl-der-Ştadtda kasıb protestant ailəsində anadan olmuşdur. Monastır məktəbini, Tübingen akademiyası nəzdində ruhani seminariyasını və Tübingen akademiyasını bitirmişdir. Həmin məktəbin astronomiya müəllimi onu dünyanın heliosentrik sistemi ilə tanış etmişdir. 1594-cü ildən Qras Universitetində riyaziyyat və astronomiyanı tədris etmişdir. İlk əsərini ("Kainatın sirri") burada 1596-cı ildə yazmışdır. Dini təqiblərə görə Praqaya Tixo Bragenin yanına köçmüş, onun vəfatından (1602) sonra isə imperator II Rudolfonun yanında işləmişdir. Burada teleskopla bağlı "Dioptrika" (1611) əsərini yazmış, Bragenin müşahidələrində və Marsın hərəkətindəki qanunauyğunluqları öyrənmiş və Kepler qanunlarının ilk ikisini kəşf etmişdir. O, bu qanunları 1609-cu ildə yazdığı "Yeni astronomiya" kitabında qeyd etmişdir. Keplerin Mars üzərində kəşf etdiyi qanunlar əksər planetlər üçün doğru oldu. Onlar Günəş və Ay tutulmalarını vaxtından əvvəl təyin etməyə imkan verirdi. Lakin dini dünyagörüşünə zidd olduğu üçün Vatikan bu kitabı qadağan olunmuş kitabların sırasına daxil etdi. Keplerin son böyük əsəri 1627-ci ildə yazdığı "Rudolf cədvəlləri" idi. Bu cədvəl planetlərin vəziyyətlərinin dövrünə görə əvvəlcədən dəqiq hesablamalara imkan verirdi.

1611-ci ildə Keplerin həyat yoldaşı və üç uşağı xəstələnib ölmüş, anası isə sehrbazlıqda təqsirləndirilib həbs edilmişdir. Yalnız altı ildən sonra anasına bəraət qazandıra bilən Kepler bu dəfə də Otuzillik müharibənin (1618–1648) başlaması ilə Ulma qaçmağa məcbur olmuşdur. 1628-ci ildə ehtiyac üzündən ordu sərkərdələrinin birinin yanında astroloq kimi işləmiş və maaş verilməsi qərarını almaq üçün Regensburqa gedərkən yolda xəstələnib ölmüşdür.

## Dini baxışları
Astronomiya elminin qurucusu olan Kepler planetlərin hərəkətlərini, günəş sisteminin uzaqlığını hesablayan və ulduzların hərəkət xəritəsini göstərən ilk astronomik təqvimi nəşr etmişdir. Kepler eyni zamanda kainatın Tanrı tərəfindən yaradıldığına inanmışdır. Elm ilə məşğul olmağının səbəbini soruşanlara Keplerin cavabı "Tanrının əsərlərindəki ləzzəti dadmaq üçün" olmuşdur. Tanrının yaratdığı hər şeydə özünü göstərdiyinə inanan Keplerin həyatı araşdırılsa, kainatda ilahi dizaynın var olduğuna inanan bir insanın elmi işlərində nə dərəcə müvəffəqiyyətli olduğu görülər. Kepler "ağ ayıları və ağ qurdları Şimalın qarlı bölgələrinə göndərən kimdir? Ayıların, balinaların və qurdların bəslənməsi üçün, quşların yumurtalarını da onlarla birlikdə orada saxlayan kimdir?" deyə soruşduğu zaman cavabı özü belə cavablandırmışdır: "Bizim Tanrımızdır, O ən böyükdür, O üstündür və Onun ağlı sonsuzdur". Kepler sözlərini bu şəkildə davam etdirmişdir: "Tanrını anlamaq üçün sahib olduğunuz bütün duyğularınızı istifadə edin".

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Kepler’s discovery  (анимации на тему "Новой астрономии" Кеплера)
* Johannes Kepler’s ''New Astronomy''
Laplas təzyiqi

**Laplas təzyiqi** — maye səthinin əyriliyindən asılı olan əlavə təzyiqdir, P. Laplas müəyyən etmişdir ki, maye səthinin qabarıq və ya çökük olmasından asılı olaraq səthi gərilmə qüvvəsi hesabına əlavə təzyiq əmələ gəlir; bu təzyiq hər iki halda əyrinin içəri tərəfinə yönəldiyindən qabarıq səthdə daxili təzyiqə əlavə olunur (şəkil 1), çökük səthdə isə ondan çıxılır (şəkil 2). Ona görə də əyri səth altındakı təzyiq 
 P_i=p_i+ \delta p

burada Pi-daxili təzyiq, pi-molekulyar təzyiq, \delta p-Laplas təzyiqidir.
Laplas təzyiqi: \delta p= \sigma (\frac {1}{R_1}+\frac {1}{R_2}) 
-burada R1 və R2-maye səthinin əyrilik radiusu \sigma -səthi gərilmə əmsalıdır.
Üfiqi vəziyyətdə qoyulmuş silindirin içində olan maye üçün R_1= \infty və R_2=R olduğundan Laplas təzyiqi:
 \delta p=\frac {\sigma}{R}
-olar. 
Kürə şəklində olan maye üçün R_1= R_2=R olduğuna görə 
 \delta p=\frac {2 \sigma}{R}
Daxili təzyiq isə 
 P_i=p_i+ \sigma (\frac {1}{R_1}+\frac {1}{R_2})
olur.

## İstinadlar
Ombudsman

**Ombudsman** – İsveç mənşəli sözdür. Mənası agent və ya sədr deməkdir. Parlament tərəfindən insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəçisi kimi səlahiyyət verilən, dövlət funksiyalarının daşıyıcısı olan vəzifəli şəxslərin üzərində birbaşa parlament nəzarətini həyata keçirən, lakin onlar tərəfindən qəbul edilmiş qərarları dəyişdirmək hüququ olmayan, etibarlı və layiqli vəzifəli şəxs başa düşülür.

Şikayətləri qəbul edən rəsmi şəxsə verilən addır. Bütün Avropa (həmçinin digər demokratik ölkələrdə) ölkələrində bu şəxs əhalinin dövlətin nəzarətində olan sahələrdə şikayətinə baxan bir şəxs kimi başa düşülür.
Ombudsman Avropa Birliyi ölkələrində yaşayan şəxslərin, qurumların və şirkətlərin haqlarını hər hansı bir pis idarəetmə tətbiq olunması qarşısında qorumaqla vəzifələndirilmiş yoxlama qurumu və şikayət müraciəti olunan yer, yəni məqamdır.

## Ombudsman təsisatı
Ombudsman təsisatı nə qanunverici, nə icra, nə də məhkəmə hakimiyyətinə aid olmayan, ilkin öz mahiyyətinə görə dövlətin ali təsisatlarına aid orqandır. Ombudsmanın birinci səciyyəvi əlaməti onun tam müstəqiliyyidir. Dünya təcrübəsinə görə, bu orqan parlament tərəfindən təsis olunur və onun qarşısında hesabat verir.

Ombudsman, funksiyalarını vətəndaşların tələbləri və şikayətləri üzrə öz şəxsi təşəbbüsü ilə həyata keçirir. Ombudsmanın hüquq statusu Konstitusiya və digər hüququ aktlarla müəyyən edilir.

Avropa Komissiyası, Avropa Birliyi Şurası, Avropa Parlamenti, Avropa Ətraf qurumu, Avropa İş Təhlükəsizliyi və Sağlamlıq Qurumu Ombudsmanın araşdıra biləcəyi birlik qurumlarından bəziləridir. Maastricht Anlaşması ilə qurulan Ombudsman pis idarətmə və qeyri-kafi və ya uğursuz idarəetmə, ayrı-seçkilik, hüquqdan sui-istifadə kimi məsələlərdə gələn şikayətləri araşdırır. Avropa Birliyi üzvü olan dövlətlərin vətəndaşları və ya üzv dövlətlərdə yaşayan şəxslər Ombudsmana şikayət edə bilərlər. Ombudsmana çatdırılan şikayətlərin çoxu idarəyə aid gecikmələr, şəffaflıq əskikliyi, ya da məlumat çatdırılmasının rədd edilməsi kimi məsələlərlə bağlıdır. Avropa qurumları ilə vəzifəliləri arasındakı əlaqələr, işçi heyətin işə alınması və rəqabətin fəaliyyəti kimi məsələlər də Ombudsmanın qarşısına qoyulur.

Ombudsman məhkəmələrə göndərilmiş şikayətlərə baxmır. Avropa Birliyi Ədalət Divanı və Bidayət məhkəməsi fəaliyyət sahəsi xaricindədir. Milli, regional və ya yerli idarəetmələrlə əlaqədar şikayətlərin mövzusu Avropa Birliyi ilə əlaqəli olsa da, onlara baxa bilməz. İş yerləri, ya da xüsusi şəxslərlə əlaqədar şikayətlər də vəzifə sahəsi xaricində qalır. Ombudsman şikayət edilən qurumla əlaqə saxlayır, məlumat istəyir və şikayətin aradan qaldırılması üçün üç ay müddət verir. Haqqında şikayət edilən qurum Ombudsmana məlumat verməyə borcludur. Bundan başqa Parlamentə və şikayətçiyə də hesabat verir. Ombudsman Avropa Parlamenti tərəfindən 5 illik müddətə seçilir. Yardımçı katibliyi vardır.

Mərkəzi Strasburqdakı Avropa Parlamentinin binasındadır. Ombudsman tamamilə azad və tərəfsiz işləyir, heç bir ölkə və ya qurumdan məsləhət və ya məlumat almır.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Pəncərə (film, 1991)

**Pəncərə** — İsi Məlikzadənin *Dolaşaların Novruz Bayramı* povestin əsasında 1991-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan dram filmi.

## Məzmun
Film qanunsuzluq, zorakılıq, ikiüzlülük, qəddarlıq hökm sürən, əslində yetim evi olub internat adlanan məktəbdə "tərbiyəçi"-müəllimlərlə "tərbiyə olunan"- şagirdlər arasındakı ziddiyyətləri açıb göstərir. Belə bir ziddiyyətli şəraitdə yaşamağa məcbur olan, lakin bu şəraitə uyğunlaşa bilməyən, doğma evlərinin xiffətini çəkən balaca Əhsən (*İlham Babayev*) yeganə çıxış yolunu tapır.

"Pəncərə" filmi xəbərdarlıq kimi səslənir, uşaqların taleyini şikəst edən tərbiyə sisteminin kökündən dəyişilməsinə çağırır.

## Film haqqında
* Film Məhəmməd peyğəmbərin aşağıdakı kəlamları ilə başlayır: "Məni haqq olaraq göndərən Allaha and içirəm ki, yetimlə mərhəmətlə davranana, ona gülər üz göstərib, şirin sözlə nəsihət verənə, onun yetimliyinə və zəifliyinə acıyana... Allah-Təala qiyamət günü əzab verməz".
* Köçəri tutulan zaman Nərminə həqiqətən göz yaşı tökür.
* Filmin ideyası 1987-ci ildə yaranmışdır.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** İsi Məlikzadə
:**Quruluşçu rejissor:** Həsən Əbluc, Ənvər Əbluc
:**Quruluşçu operator:** Elxan Əliyev
:**Quruluşçu rəssam:** Rasim Nəzirov
:**Bəstəkar:** Mobil Babayev
:**Operator:** Etibar Şirinov
:**Səs operatoru:** Akif Nuriyev
:**Quraşdırılmış səhnələrin operatoru:** Həmzə Əhmədoğlu
:**Quraşdırılmış səhnələrin rəssamı:** Rauf Dadaşov
:**Rejissor:** Mayak Kərimov

### Rollarda
:İlham Babayev — Əhsən
:Valeh Kərimov — Əhsənin atası
:Yaşar Nuri — Nəsib
:Ənvər Əbluc — direktor
:Ruslan Nəsirov — Köçəri
:Simuzər Ağakişiyeva — Nərminə
:Elxan Bayramov — Savalan
:Abbasqulu Əbluc — Vasif
:Zemfira Əliyeva — Sultannisə
:Təvəkkül İsmayılov — Burxan
:Xəlil İsmayılov — Ceyhun
:Məmmədbağır Həsənov — Qənimət
:Ramin Məlikov — Rövşən
:Həsən Əbluc — Rövşənin atası
:Fərid Hacıyev — Zəki
:Nazir Əliyev — Zəkinin atası
:Emil Bayramov — Qurban
:Vüsalə Nəbiyeva — Qumral
:Rövşən Cahangirov — Səməd
:Əbdül Mikayılov — Əhməd
:Elxan Quliyev — milis kapitanı
:Fikrət Məmmədov — milis leytenantı
:Laləzar Mustafayeva — ana
:A.Seyidova
:Ülvi Səfərov
:Ş.Məmmədova
:Mayak Kərimov
:Dadaş Kazımov — qarovulçu
:Vəliəhd Vəliyev — restoran sahibi
:Şəmsi Şəmsizadə — ata
:S.Tağıyev
:İdris Rüstəmov
:Zilli Namazov — restorandakı müştəri
:Vüqar Muradov
:Filmi səsləndirənlər:
:Eldəniz Rəsulov - Burxan (Təvəkkül İsmayılov) (titrlərdə yoxdur)

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 362-364.

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
* "Nəsir müəllim, məni çevir balalarının başına, yazma" — VİDEO
Kepler qanunları

**Kepler qanunları** (Planetlərin hərəkət qanunları) — planetlərin hərkətlərinə dair İohan Kepler tərəfindən tapılmış üç qanun.

Kepler Brahenin 1580–1600-cü illərdə apardığı 20 illik planet müşahidələrinin və Mars üzərində şəxsən özünün apardığı müşahidələrin təhlilindən qərara gəldi ki, Mars üçün dairəvi orbit seçmək mümkün deyil. O, qəti qərara gəldi ki, planetlərin orbitləri dairədən fərqlidir. Uzun illərin müşahidələri əsasında o, planetlərin 3 emprik hərəkət qanunıarını verdi.

## Qanunlar
# Bütün Planetlər Günəş ətrafında fokuslarının birində Günəş yerləşən elliptik orbitlər boyunca dövr edirlər.
# Planetlərin radius-vektorları bərabər zaman fasiləsində bərabər sahələr cızır.
# Planetlərin Günəş ətrafında siderik dolanma dövrlərinin kvadratı onların böyük yarımoxlarının kubları ilə mütənasibdir.Düsturla bu qanunu belə ifadə etmək olar:
 \frac{T_1^2  (m_0+m_1)}{T_2^2(m_0+m_2)}= \frac{a_1^3}{a_2^3}

-burada T1 və T2-iki planetin siderik periodları, m1 və m2-onların kütlələri, m0-mərkəzi nöqtənin kütləsi, a1 və a2 orbitlərin böyük yarımoxlarıdır.

III qanun elliptik orbitlər üçündür. I və II qanunlar 1609-cu ildə, III qanun isə 1619-cu ildə kəşf edilmişdir. Kepler qanunlarının doğruluğun şübhə Keplerin özündə də vardı. Lakin sonralar onun qanunlarını təkmilləşdirən Ptolomey və Brahe həmçinin Nyutonun cazibə qanunun köməyi ilə qanunlardakı çatışmazlıqları aradan götürdülər.

Kepler planetlərin hərəkət qanunlarını uzun illərin müşahidələrinin təhlili əsasında vermişdir. Bu qanunlar bütün göy cisimlərinə şamil oluna bilmir. Məsələn, Keplerin I qanunu yalnız Günəş ətrafında qapalı orbitə malik olan göy cisimləri üçün doğrudur. Belə göy cisimləri Günəş sisteminin böyük planetləri, bəzi kometlər və kiçik planetlər-asteroidlərdir. Kepler qanunları Nyuton tərəfindən ümumiləşdirilmiş və dəqiqləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Vilhelm Rentgen

** Vilhelm Konrad Rentgen** (; ) — Alman fiziki, Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı. Rentgen şüalarının kəşfi ilə tanınır.

## Həyatı
Rentgen 1845-ci ildə Almaniyanın Remşayd şəhərinin Lennep kəndində doğulmuşdur. Uşaqlığı və ilk təhsil illəri Hollandiya və İsveçrədə keçmişdir. 1865-ci ildə daxil olduğu Sürix Politexnikdə universitet təhsili görmüş və 1868-ci ildə "maşın mühəndisi" olaraq məzun olmuşdur.

1869-cu ildə Sürix Universitetinin doktoranturasını almışdır. Ali təhsil aldıqdan sonra elmi işlərinə görə Strasburq (1876), Qisensk (1879), Vürtsburq (1888) və Münhen universitetlərinin professoru adlarına yiyələnmişdir. 1900-cü ildə Münhen universiteti Fizika kürsüsünə və yeni Fizika İnstitutunun rəhbərliyinə gətirilmişdir.

Arvadının ölümündən dörd il sonra, yəni 1923-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı yüksək inflyasiya iqtisadiyyatı mühitində maddi çətinliklər içərisində Münhendə həyatını itirmişdir.

## Elmi işləri
Tədqiqatları pyezoelektrik və piroelektrik xassələrinə, onlarda elektrik və optik hadisələr arasındakı əlaqəyə və maqnetizmə aiddir. X-şüalarını (röntgen şüaları) kəşf etmiş, ilk rentgen borusunu yaratmışdır. Röntgen şüalarının kəşfi elmin bütün sahələrinə güclü təsir etmişdir. Röntgen və qamma şüalanmaları vahidi rentgen onun şərəfinə aid edilmişdir.

## İstinadlar
Vulkanla üz-üzə (film, 2001)

## Məzmun
Film Azərbaycan ərazisində, xüsusilə Qobustanda palçıq vulkanları və onların lavalarının müalicəvi əhəmiyyəti haqqındadır.

Palçıq vulkanlarına dünyanın bir çox yerlərində təsadüf etmək olar. Amma palçıq vulkanların 1/3 hissəsi Azərbaycanda, 16000&nbsp;km² ərazidə cəmlənmişdir! Təbiətin möhtəşəm və sirri açılmamış təzahürü bütün forma və çeşid müxtəlifliyi ilə qəsdən sanki burada canlanmışdır. Elə bu səbəbdən də Azərbaycan palçıq vulkanlarının diyarı hesab olunur. Azərbaycanda palçıq vulkanlarının ən çox yayıldığı ərazi Abşeron yarımadası, Şamaxı-Qobustan, Aşağı Küryan çökəkliyi, Bakı arxipelaqı və Gürcüstan sərhədləridir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər
:**Ssenari müəllifi:** Nazim Rza İsrafiloğlu
:**Rejissor:** Nazim Rza İsrafiloğlu
:**Operator:** Kənan Məmmədov, Nəriman Şıxəliyev
:**Elmi məsləhətçi:** Adil Əliyev (geologiya-mineralogiya elmləri doktoru)
:**Səs rejissoru:** Rəşad Mustafayev
:**Musiqi tərtibatçısı:** Rəşad Mustafayev
:**Montaj edən:** Yafət Xeyirov
:**Rejissor assistenti:** Mikayıl Əjdəroğlu
:**Operator assistenti:** Ziya Babayev, Taleh Məhərrəmov
:**Səs tərtibatçısı:** Həmid Rəsulov
:**Sürücü:** Tərlan Mehdiyev
:**Mətni oxuyan:** Nazim Rza İsrafiloğlu
:**Redaktor:** Aydın Kazımzadə
:**Filmin direktoru:** Valeh Həsənli (Valeh Həsənov kimi)

## Çəkilişə köməklik edən qurumlar
:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutu
:Kompleks Dəniz Geoloji-Kəşfiyyat İdarəsi
:"Məmməd Süleymanov" Tədqiqat Gəmisi

## Xarici keçidlər
* Filmi izlə
Rentgen şüaları

**Rentgen şüaları** — fotonlarının enerjisi elektromaqnit dalğaları şkalasında ultrabənövşəyi şüalanma ilə qamma şüalanma arasında yerləşən (10 eV-dən bir neçə MeV-ə qədər) elektromaqnit dalğaları. Bu, ~103-dən ~10−2 Å (~102-dən ~10−3 nm) dalğa uzunluqlarına uyğundur.

## Tarixi
Rentgen şüalanması Vilhelm Konrad Rentgen tərəfindən kəşf edilmişdir. 1895-ci il noyabrın 8-də axşam saatlarında katod şüalarını təcrübə ilə öyrənən zaman Rentgen qaranlıq otaqda katod-şüa borusunun yaxınlığında platinosinerodist barium ilə örtülmüş kartonun işıqlandığını müşahidə etdi. Növbəti bir neçə həftə ərzində o, yeni kəşf etdiyi və "X-şüaları" (iks-şüaları) adlandırdığı şüalanmanın bütün əsas xüsusiyyətlərini öyrəndi. 1895-ci il dekabrın 22-də Rentgen Vürtsburq Universitetinin Fizika İnstitutunda kəşfi haqqında ilk ictimai çıxışını etdi. 1895-ci il dekabrın 28-də Vürtsburq Fizika-Tibb Cəmiyyətinin jurnalında Rentgenin "*Yeni növ şüalar haqqında*" adlı məqaləsi dərc olunmuşdur.

Bəzi məlumatlara görə, yalnız 1896-cı ildə nəşr edilmiş və onlara istinad edən mənbələrdə X-şüalarının fotokimyəvi təsirə malik olduğu Rentgendən 11 il əvvəl, Bakı real məktəbinin direktoru və fizika müəllimi, Bakı Fotoqrafiya Həvəskarları Dərnəyinin sədri Yeqor Semyonoviç Kamenski (1838–1895) tərəfindən təsvir edilmişdir. Həmin dərnəyin katibi Aleksandr Mişon da guya rentgenə bənzər fotoqrafiya təcrübələri aparmışdı, lakin 1949-cu il fevralın 22-də SSRİ Elmlər Akademiyasının Fizika-Riyaziyyat Elmləri Tarixi Komissiyasının iclasında Kamenskinin prioritetini əsaslandırmaq üçün mövcud materialın kifayət etmədiyi qənaətinə gəlinmiş və daha dəqiq və etibarlı məlumatların axtarışının davam etdirilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir.

Bəzi mənbələr rentgen şüalarının kəşfçisi kimi ukraynalı fizik İvan Pavloviç Pulyuyu göstərir, o, Rentgenin kəşfi dərc etməsindən 10 il əvvəl vakuum borularında axınlarla maraqlanmağa başlamışdı. Bu iddialara görə, Pulyuy qeyri-şəffaf obyektlərdən keçən və foto lövhələri işıqlandıran şüaları müşahidə etmişdi. 1890-cı ildə guya qurbağa skeleti və uşaq əlinin fotoşəkillərini əldə etmiş və Avropa jurnallarında dərc etdirmişdi, lakin şüaların ətraflı öyrənilməsi və patent alınması ilə məşğul olmamışdı. Bu fikir R. Qayda və R. Plyaşkonun Pulyuya həsr olunmuş monoqrafiyasında və fizika tarixinə dair digər əsərlərdə təkzib edilir, burada bu əfsanənin mənşəyi və inkişafı ətraflı təhlil olunur.. Pulyuy həqiqətən də rentgen şüalanmasının fizikasının öyrənilməsinə və tətbiq metodlarına böyük töhfə vermişdir (məsələn, rentgen şüaları ilə şüalanan qazlarda elektrik keçiriciliyinin yaranmasını ilk dəfə kəşf etmişdir), lakin bu, Rentgenin kəşfindən sonra olmuşdur.

## İstinadlar
Ümid (film, 1995)

## Məzmun
Azərbaycan torpağında, Qarabağda müharibə gedir. Bu müharibədə öz Vətənini erməni işğalçılarından müdafiə etməyə getmiş xalqımızın ən yaxşı oğulları şikəst olur, həlak olur, itkin düşürlər...

Adı bəlli olmayan adi bir əsgərin qəhrəmanlıq rəmzinə çevrilməsi filmin əsas süjet xəttini təşkil edir. Filmdə o adamlardan bəhs olunur ki, müharibə onların taleyini şikəst edib. Filmdəki hadisələr cəbhə xəttində deyil, Bakıda hərbi xəstəxanada bir sutka ərzində cərəyan edir. Müəlliflər burada mənəvi problemlərə toxunmuşlar. Filmin adından da göründüyü kimi, müəlliflər demək istəmişlər ki, xalq başının üstünü almış bəlalardan qurtarmaq üçün özündə qüvvə tapacaq, hər cür çətinlikləri dəf edəcəkdir.

## Film haqqında
Film Rövşən Almuradlı və Elman Şeydayevin "Doğma" povestinin motivləri əsasında çəkilmişdir.

## Filmin heyəti

### Film üzərində işləyənlər (titrlərdəki sıraya görə)
:**Əsərin müəllifi:** Rövşən Almuradlı, Elman Şeydayev
:**Ssenari müəllifi:** Orxan Fikrətoğlu
:**Quruluşçu rejissor:** Gülbəniz Əzimzadə
:**Quruluşçu operator:** Rafiq Quliyev, Mixail Xarçenko
:**Quruluşçu rəssam:** Mayis Ağabəyov
:**Geyim rəssamı:** Vaqif Mustafayev
:**Bəstəkar:** Aydın Əzim Kərimoğlu
:**Səs operatoru:** Tatyana Kərimova
:**Montaj edən:** Tamara Nərimanbəyova
:**Filmin direktoru:** Akif Musayev
:**Rejissor:** Süleyman Əhmədov, Elşən Məmmədov
:**Operator:** Zaur Məmmədov
:**Qrim rəssamı:** Telman Yunusov
:**Fotoqraf-rəssam:** Fərhad Behbudov
:**İşıq ustası:** Akif Rəhimov
:**Rejissor assistenti:** Atəş Davudov
:**Operator assistenti:** Nizami Səfərov
:**Rəssam assistenti:** Xalidə Ağacanlı, Elyaz Səfərov
:**İnzibatçı:** Faiq Qasımov, Faiq Babayev, Rafiq Musayev, Mahir Qafarov
:**Redaktor:** Dinarə Gərəkməzli
:**Çalır:** İnstrumental Heyətlər
:**Məsləhətçi:** Rüfət Əmirov (polkovnik), Etibar Bektaşi (tibb elmləri namizədi)

### Rollarda
:Məmmədkamal Kazımov-Qoca
:Məmməd Səfa-Qardaşını axtaran
:Muxtar İbadov-Papaqlı kişi
:Şükufə Yusupova-Ana
:Ulduz Kazımova
:Əminə Yusifqızı-Baş həkim
:Fuad Poladov-Cəbhə hərbi həkimi
:Ramiz Məlikov
:Qalina Quseva-Rus qadın
:Ramiz Novruzov-Molla
:Mehriban Zəki-Jurnalist qız
:Məfkurə Məhərrəmova-Həkim
:Samir Ələsgərov
:Aslan Şirinov
:Aqil Quliyev-Kor əsgər
:Rafiq Əliyev (II)-natiq
:Süleyman Əhmədov-Qapıçı
:Kazım Həsənquliyev-Xəstə əsgər
:Elşən Məmmədov
:Toğrul Eminov — şəhid oğlu
:S. Əliyeva
:Kamran Şahmərdanov
:Heybət Heybətov
:K. Məhərrəmova
:A. Davdiyev
:Mahir Qafarov
:T. Qafarov
:S. Qafarov

## Sponsor
:"Azərkinovideo" İstehsalat Birliyi

## Çəkilişə köməklik edən qurumlar
:Musa Nağıyev Adına Klinik Təcili Yardım Xəstəxanası
:Müdafiə Nazirliyi

## İstinadlar

## Mənbə
* Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 362-365; 372.
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

## Xarici keçidlər

* Filmi izlə