Qriqori Zass

**Qriqori Zass** (həmçinin **Zats** və ya **Sass** kimi yazılır); (; ), Rus İmperiyası generalı. Napoleon müharibələrində iştirak etmiş, Rus-Çərkəz müharibəsi zamanı baş komandan olmuş və Çərkəz Soyqırımında əsas rol oynamışdır. O, insanları, başları həmçinin uşaqları diri-diri basdırmaq, kəndləri yandırmaq, xəstəlik yaymaq, dəstə-dəstə zorlama kimi üsullardan istifadə edirdi. Zassın komandanlığı dövründə çərkəzlərə qarşı sistemli qırğınlar artdı. Rusiyada erməni şəhəri olan Armavirin qurucusu və şəhərli Ermənilər onu qəhrəman hesab edirlər. O rus mənbələrində “Qafqaz müharibəsinin qəhrəmanı” kimi qeyd olunur.

2003-cü ildə Rusiyanın tarixi Çərkəz torpaqlarında Zass heykəlini ucaltması bütün dünyadakı çərkəzlərin reaksiyasına səbəb oldu.  

## Bioqrafiya

### İlk illər

29 aprel 1797-ci ildə Kurlandda  Georg Hristof Zass və Annette Kettlerin övladı olaraq anadan olmuşdur. Onun mənsub olduğu Zass ailəsi Rusiya İmperiyasına mənsub olan Vestfaliyadan olan nəcib bir ailə idi. O, özəl təhsil müəssisəsində böyüyüb.  On beş yaşı olanda atası onu yeniyetmə kimi rus ordusuna xidmətə çağırdı. 1813-cü ildə Grodno Hussar şirkətinə qoşuldu.

### Karyera
Zass rus ordusunun sıralarında sürətlə yüksəldi. İlk müharibəsində , Leypsiq döyüşündə o, perspektivli bir əsgər kimi diqqəti cəlb etdi və yüksəldi.  O Altıncı Koalisiya Müharibəsi vaxtı bir çox cəbhədə iştirak etmişdir. Drezden, Kulm və Leypsiqdə döyüşmüşdür. Sonra Şimal-Şərqi Fransaya getdi. O , yüz gün ərzində rus ordusunda idi. Napoleon müharibələri başa çatdıqdan sonra Pskov Cuirassier alayında xidmət etdi. 1820-ci ildə Novqorod şöbəsinə köçürüldü.

##### Rus-türk müharibəsi (1828-1829)
1820-ci ildə Rus-Çərkəz müharibəsində iştirak edən Nijni Novqorod Dragoon Alayına köçürüldü. 1828-1829-cu illər Rusiya-Türkiyə müharibəsində iştirak etmişdir.  

##### Qafqaza gəlişi
1830-cu ildə Zas rus-türk müharibəsindəki uğurları nəticəsində Mozdok kazak alayına komandanlıq etdi. Bu alayla o, qafqazlılara qarşı bir neçə uğurlu yürüşlər təşkil etdi. 1832-ci ildə çeçenlərə qarşı müharibə nəticəsində ona polkovnik rütbəsi verilir.  

##### Rus-çərkəz müharibəsi
1833-cü ildə Rusiya-Çərkəz müharibəsinin cəbhəsi olan Kuban xəttinin Batalpaşinski diviziyasının komandiri təyin edildi.  Əvvəllər Qafqazda olduğu üçün o, qafqazlıların hərbi ənənələri haqqında məlumatlı idi. Dağ döyüşü taktikalarını mənimsəməyə vaxt sərf etdi. Zass çərkəzləri “Avropa irqindən”, xüsusən də alman və ruslardan aşağı hesab edirdi.  Onların strategiyaları daha sonra soyqırım  kimi təsvir edilmiş və nasist üsulları ilə müqayisə edilmişdir.  

1829-1848-ci illərdə Qafqaz müharibəsində iştirak etmiş dekabrist V.Tolstoy onun haqqında yazırdı: 

"Zass istisna idi. Bir dənə də olsun savadı, imanı belə olmayan adam... Hər hansı bir yerli [Qafqaz] tayfasını cəzalandırmaq lazım gələndə ona tapşırıq Velyaminov tərəfindən verilmişdi. Qalan vaxtları, necə deyərlər, zəncirdə saxlayırdılar..."

Çərkəz folkloru Zass haqqında belə danışırdı: 

"Qəfil qasırğa kimi, oğru kimi bizə yaxınlaşır. O, ildırım kimi kəndləri dağıdır, gecələr dağlarda dolaşır: evləri külə çevirir, anaların fəryadına qulaq asmaz. Bu fasiqlər qadınlarımız və uşaqlarımız da daxil olmaqla, bizdən əsir götürürlər!

Allahım! Möminləri eşid! Bizi Zassdan, onunla dəhşətli müharibədən xilas et!"

Dekembrist Lorer ilə söhbətində Zass dedi:  

"Rusiya nəyin bahasına olursa olsun Qafqazı fəth etmək istəyir. Bizə düşmən olduqları halda qorxu və ildırımdan istifadə etməsək nə edə bilərik? ...Bura xeyriyyə yeri deyil. Kəndləri talamaq və yandırmaq Aleksey Petroviç Yermolovun bizdən daha çox bacardığı yeganə işdir. Bu gün də onun adı dağlarda qorxu ilə bağlıdır və gənc uşaqlar ondan qorxurlar."

Zass düşmənin əhval-ruhiyyəsinə diqqətlə yanaşırdı. O, reportajlarında tez-tez kəndlərin dağıdılması ilə öyünür, dinc əhalinin kütləvi qətlini poetik tərzdə tərənnüm edirdi. Onların hesabatlarında “kənd yerlə-yeksan oldu”, “kəndlə müqavimət göstərənlər od-qılıncla birləşdi”, “kənd camaatı tamamilə məhv edildi” kimi ifadələrə çox rast gəlinir. Zass kəsilmiş çərkəz bədən hissələrini Berlindəki anatomiya professoru dostlarına göndərdi.

Rus zabiti Nikolay İvanoviç Lorer Zassın çadırında çərkəz başlarını yığdığını və ətlərini qaynatdığını bildirib. Çadırının kənarındakı təpədə nizələrə sancılmış çərkəz başları da var idi. Çərkəz mədəniyyətində insanın başı ilə birlikdə basdırılmasına dair bir inanc var idi, ona görə də Zass çərkəz başlarını toplamaqdan və heç vaxt geri qaytarmamaqdan və baha qiymətə satmaqdan xüsusi zövq alırdı. Müharibədən sonra ruslar çərkəzlərin başlarını kəsib Zassa gətirirdilər.    Zassın ordusu onun xahişi ilə keçmiş cinayətkarlardan ibarət idi. O, öz qüvvələrinə çərkəzlərlə istədiklərini etməyə icazə verdi. Zass bütün çərkəzləri “vəhşilər”, “quldurlar”, “talançılar” və ya “oğrular” adlandırırdı.    

1833-cü ilin avqustunda Zass Çərkəz torpaqlarına ilk ekspedisiyasına rəhbərlik etdi. Bir çox şəhər və kənd dağıdıldı. 1833-cü ilin avqust-oktyabr aylarında daha bir neçə Trans-Kuban ekspedisiyası etdi. O, Kuban və Laba çayları yaxınlığındakı Çərkəz kəndlərini sistematik şəkildə məhv etdi və torpağı dəyişdirərək köçürülməni çətinləşdirdi.  

Noyabr və dekabr ayları arasında Besleney bölgəsinə hücum etdi. Beslaney bölgəsindəki əksər yaşayış məntəqələrini, o cümlədən Besleneyin paytaxtı Qanoqo kəndini dağıdıb. O, bu hücumu hesabatında belə qeyd edib:

"Sonra əsgərlər və atdan düşmüş kazaklar onlara hücum etdi, demək olar ki, hamısını süngü və ya qılıncla öldürdü və kəndi yandırdı, sonra talan edildi."1833-cü il dekabrın ortalarında Zass daha iki Besleney çərkəz kəndinə hücum etdi. O, məruzəsində sağ qalanları aclıqdan öldürmək planı haqqında yazırdı:  

"Mən onların ot və darı ehtiyatlarını yandırdım... bununla da onları mal-qara yetişdirmək və saxlamaq imkanından məhrum etdim."

1834-1835-ci illər arasında xüsusilə Abzeh, Besleney və Şapsuq bölgələrində çərkəz əhalisini məhv etməyə davam etdi. 

Zassın başçılıq etdiyi alayların hərbi uğurları ali komandanlıq tərəfindən yüksək qiymətləndirildi və Zass mükafatlandırıldı. 1835-ci ildə vəzifəyə təyin olundu. Bütün Kuban xətti onun tabeliyinə verildi. 1836-cı ilin sonlarında çərkəz erməniləri Rusiyaya sadiq olduqlarını bəyan edərək Zassdan onlara yaşayış yeri verməsini xahiş etdilər. 1839-cu ildə Zass erməni koloniyasını qurdu. Ermənilərə yer açmaq üçün çərkəz kəndləri dağıdıldı. Bu il Armavirin rəsmi yaranma ili hesab olunur.

1836-cı ilin oktyabrında general Zass çərkəz komandiri Jembulat Boletoqoya sülh bağlamaq istədiyini bildirdi. Boletoqo şərtlərlə razılaşdı və razılaşdırılmış tarixdə Zassın Proçnıy Okop qalasındakı qərargahına gedərkən Kuban çayının sahilində meşədə gizlənən rus snayperi tərəfindən öldürüldü. Bu, Zassın planlarından biri idi və beləliklə çərkəzlərin ən uğurlu komandirlərindən birini məhv etdi. 

1838-ci ildə Zass ağır xəstə olduğu barədə yalan şayiələr, sonra isə öldüyü barədə yalan xəbərlər yaydı. Çərkəzlər onun ölümünü qeyd edərkən, birdən-birə “dirilən” Zass iki kəndi məhv edən basqına başladı.   O, 1836-cı ildə general-mayor, 1840-cı ildə isə general-leytenant rütbələrinə yüksəldi və Qafqaz xəttinin sağ cinahının rəisi təyin edildi.  Onun təşəbbüsü ilə yeni istehkamlar tikilməyə başladı (onlardan biri “Zassovski” adlanırdı). 

1842-ci ilin martında Zass düzənlikdəki kəndlərə hücum etdi. Ferz çayının qabağında Zassın ordusu böyük itki verərək geri çəkildi. 1842-ci ildə Zass, Pavel Qrabbe də daxil olmaqla, rəhbərləri ilə mübahisə etdi. 1843-cü ilə qədər o, Urupskaya, Voznesenskaya, Chemlykskaya və Labinskaya rus kəndlərini qurdu və kəndlər arasında qalalar tikdi. O, bu il ağır xəstəliyə görə təqaüdə çıxıb. 

## Miras və mübahisə
Richmond kimi müəlliflər Zassı soyqırım kimi qələmə verir və onu nasist generalları ilə müqayisə edirlər.   Çərkəz soyqırımından danışarkən çərkəz tarixçiləri, fəalları və ictimaiyyəti tez-tez general Zassın hərəkətlərinə istinad edirlər. Bu kontekstdə General Zass sadist və fanatik kimi xarakterizə olunur. Rus tarixçiləri Zassın hərbi qabiliyyətini vurğulayır və onun qəddar taktikasını müharibənin zəruriliyi kimi şərh edirlər.

Rusiyanın 2003-cü ildə tarixi Çərkəz torpaqlarında Zass heykəlini ucaltması bütün dünya çərkəzlərinin reaksiyasına səbəb olub.      2023-cü ilin iyulunda onlar “General Zass” adlı enerji içkisinin istehsalına və Qafqazda satışına reaksiya veriblər.  

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* *Атарщиков Г.* Заметки старого кавказца. О боевой и административной деятельности на Кавказе general-leit енанта barona Григория Христофоровича Засса. (Сырой материал для истории покорения Кавказа) // Военный сборник, 1870 . № 8. С. 309–333; РБС; *Lunoçkin A.* *, Mixaylov A.* Большая война. Qriqori Zas və Yakov Baklanov // Rodina. 2000. № 1–2. С.94–99.