Əməyin dəyər nəzəriyyəsi

**Əməyin dəyər nəzəriyyəsi** (**ƏDN**, ) — iqtisadi nəzəriyyə, ona görə əmtəələrin dəyəri verilmiş sosial-iqtisadi şəraitdə onların istehsalı (və ya təkrar istehsalı) üçün ictimai zəruri əməyin miqdarını təşkil edir. Dəyər əmtəələrin ölçülməsində mübadilə dəyəri (başqa əmtəənin kəmiyyətində ifadə olunur) və ya qiymət (pul kəmiyyəti ilə ifadə olunur) şəklində görünür. İdeal olaraq, malların dəyərinə nisbətdə mübadilə edildiyinə inanılır. Eyni zamanda, idealın bələdçi, məqsəd, trend istiqaməti olduğu və real qiymətlərin (mübadilə nisbətləri) istənilən istiqamətdə ondan xeyli kənara çıxa biləcəyi qəbul edilir. Lakin mübadilə əməliyyatlarının sayı nə qədər çox olarsa, mübadilə dəyərinin orta dəyəri mübadilə edilən əmtəələrin dəyərlərinin nisbəti ilə müəyyən edilən nisbətə bir o qədər yaxın olar.

## Tarixi
Klassik siyasi iqtisadın baniləri: Vilyam Petti, Adam Smit, David Rikardo tərəfindən əmək dəyər nəzəriyyəsinin müxtəlif versiyaları irəli sürülmüşdür. Bu nəzəriyyə son formasını Karl Marksın yazılarında almışdır və buna görə də adətən marksizmlə əlaqələndirilir.

Əməyin dəyərin (qiymətin) əsası olması haqqında fikirlər qədim Yunanıstanda yaranmışdır. Artıq Aristotel qeyd edirdi ki, "ədalətli bərabərlik elə qurulur ki, əkinçinin çəkməçinin işi əkinçinin işi olduğu kimi, əkinçi də çəkməçi ilə qohum olsun". Bu ideyalar Con Lokk, Uilyam Petti də daxil olmaqla bir çox başqa mütəfəkkirlər tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Məsələn, Lokk "Hökumət haqqında iki traktat" kitabında "hər şeyin dəyərində fərq yaradan əməkdir", "əmək bu dünyada həzz aldığımız şeylərin dəyərinin daha çox hissəsini təşkil edir" fikrini irəli sürdü; xammal verən torpaq isə çətin ki, heç bir ölçüdə nəzərə alınsın və ya ən çox onun çox kiçik bir hissəsi kimi daxil edilməlidir. Bununla belə, bu müəlliflər əmtəələrin real mübadiləsinin nisbətlərini həmişə istehlakçı üçün faydalı olması ilə əsaslandırırdılar.

Adam Smit dəyərin mahiyyətini izah etməkdə əhəmiyyətli bir addım atdı. O, "istifadə dəyərini" (istehlakçı üçün dəyər, faydalılıq) "mübadilə dəyərindən" (mübadilədə münasibətləri tənzimləyən dəyər) ayırdı. Adam Smit göstərdi ki, əmək məhsuldarlığının artması iqtisadiyyat və milli sərvət üçün, xüsusən də əmək bölgüsü və maşınlardan istifadə yolu ilə nə qədər böyük rol oynayır. Bunun sayəsində işçilərin bacarıqları artırılır və mal vahidində iş vaxtına qənaət əldə edilir. Adam Smit maya dəyərini müəyyən bir insanın əmək məsrəfləri ilə deyil, cəmiyyətin müəyyən bir inkişaf səviyyəsi üçün lazım olan məhsuldar əməyin orta müddəti ilə müəyyən etdi. Adam Smitin əmək dəyər nəzəriyyəsi praktiki müşahidələrlə ziddiyyət təşkil edirdi. Məsələn, qiymətlərin nəinki nəzəri dəyərdən kənara çıxması, həm də müəyyən dəyər ətrafında qruplaşması qeyri-adi deyil. Buna baxmayaraq, A. Smit dövr ərzində yaradılmış dəyərin bölüşdürülməsinin makroiqtisadi təhlilinin variantını təklif etmişdir. Əmək haqqının, qoyulmuş kapitalın gəlirinin və icarə haqqının cəmi kimi qəbul edilirdi.

David Rikardo ilk dəfə mükəmməl rəqabət şəraitində əmək məsrəfləri nəzəriyyəsinin əmtəə qiymətlərinin nisbətini tam izah edə bilmədiyini göstərdi, buna baxmayaraq o, əmək dəyər nəzəriyyəsinə sadiq qaldı, çünki reallığa kobud yaxınlaşma olduğu üçün modelini təqdim edir. Onun üçün əsas vəzifə nisbi qiymətlərin izahı deyil, məhsulların əsas siniflər arasında bölüşdürülməsini tənzimləyən qanunların müəyyən edilməsi idi. Rikardo Smitin ardınca mübadilə dəyəri ilə istehlak dəyəri (istifadə dəyəri) arasında fərq qoymağa davam etdi. O, yeni yaradılmış dəyəri şəxsi gəlirlərin məcmusu hesab edən A. Smitin diqqətdən kənarda qalmasına diqqət çəkmiş və yaradılmış dəyərin bir hissəsinin gəlir formasını almadığını, əsas kapitalı əvəz etməyə getməli olduğunu göstərmişdir.

Dəyər nəzəriyyəsi Karl Marks tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir. Engels "Kapital"in ikinci cildinə yazdığı ön sözdə qeyd edirdi ki, hətta Adam Smit də kapitalistin izafi dəyərinin haradan gəldiyini bilirdi. Bununla belə, Smit əlavə dəyəri torpaq rentasından və mənfəətdən xüsusi kateqoriya kimi ayırmadı.

Marks qeyd edirdi ki, əmtəələrin mübadilə dəyəri onların bilavasitə istehsalına iş vaxtının xərclənməsindən deyil, mövcud şəraitdə oxşar əmtəələrin təkrar istehsalı üçün mücərrəd əməyin (ictimai zəruri iş vaxtı) xərclənməsindən asılıdır, lakin konkret istehsala sərf olunan faktiki iş vaxtı deyil.

Dəyərin müxtəlif təzahürlərini nəzərə alaraq, Marks dəyər və fərdi məsrəf arasında fərq qoydu. O hesab edirdi ki, dəyər istehsal prosesində yaranır, lakin ayrılıqda, bilavasitə məhsulda onu maya dəyərindən fərqli olaraq ölçmək mümkün deyil. Əmtəənin dəyəri yalnız digər əmtəələrin müqabilində mülkiyyətçilər arasında münasibətlərdə təzahür edir. Beləliklə, Marks çətin suala cavab verdi: "dəyər nə vaxt yaranır" — istehsal prosesində və ya əmtəə mübadiləsi prosesində. Onun cavabı (istehsalda yaranır, lakin onun ölçüsü mübadilədə təzahür edir) kapitalın davamlı dövrlərində istehsal və tədavül sferasını bir-biri ilə əlaqələndirir.

## Sadələşdirilmiş Modellər
Həm Marksdan əvvəl, həm də ondan sonra, xərclərin birbaşa iş vaxtından asılı olduğu sadələşdirilmiş iqtisadi modellər müntəzəm olaraq meydana çıxır və görünür. Sadələşdirmələrin əsas obyekti "işçi qüvvəsidir". Marksdan fərqli olaraq, işçi qüvvəsi çox vaxt özünəməxsus dəyəri olan bir əmtəə kimi görünmür. Bir çox sistemlər intensivliyi və mürəkkəbliyi nəzərə alınmadan (zəruri ilkin hazırlıq səviyyəsi, ixtisaslar nəzərə alınmadan) yalnız işin dərhal vaxtının uçotunu təklif edir.

Buna misal olaraq alman sosialisti Arno Petersin "ekvivalent iqtisadiyyat" nəzəriyyəsini göstərmək olar. Onun nəzəriyyəsinə görə, dəyər bilavasitə sərf olunan iş vaxtının sadə cəminə əsaslanır. Peters belə ekvivalent mübadilə üçün etik-humanist arqumenti belə bir fərziyyədə görür ki, bir nazirin əməyinə sərf olunan bir saat ömür ilə bir fabrik işçisinin eyni əmək saatı tamamilə bərabərdir — bir insanın həyatı bundan artıq qiymətləndirilə bilməz. digəri — buna görə də hər ikisi üçün bir saatlıq işin dəyəri ekvivalent olmalıdır. Eynilə, "Zaman bankı", "Vaxt amilinə əsaslanan iqtisadiyyat" və s. layihələrdə iş vaxtı nəzərə alınır.

## Robert Ouen eksperimenti
1832-ci ildə ingilis sosialisti Robert Ouen pulun "spekulyativ rolunu" istisna etməyə çalışaraq Londonda Əmək Birjasını yaratdı. Birjada əmtəələrin qiyməti pulla deyil, sərf olunan vaxtla müəyyən edilirdi: məhsula qoyulan hər saat əmək üçün altı pens. Malların müqabilində "əmək biletləri" verilirdi.

İlkin uğura baxmayaraq, təcrübə tez uğursuz oldu: mübadilə tezliklə tələbi olmayan mallarla dolu idi. Tezliklə əmək biletləri ucuzlaşdı və mübadilə iflasla başa çatdı.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 

## Xarici keçidlər
* Robert Vienneau’s LTV FAQ
* Jim Devine’s alternative view of Marx’s LTV
* Cotton, Corn, Labor