open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zip-qurğusu

**Zip-qurğusu** - (ing.*zip drive*, ru. *zip-дисковод*) – verilənləri arxivləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuş və tutumu 100 Mbaytdan 250 Mbaytadək olan disklərlə işləyən qurğu. Ötən əsrin sonlarında Iomega şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanıb.

## İnterfeys

İnterfeys cədvəli:

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
İqnasio Tapia

**İqnasio Tapia Bustamante** (22 fevral 1999-cu ildə anadan olub) — Çili Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan *Uaçipato* klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Çili futbolçusu.

## Milli karyerası
Tapia ilk dəfə Çili millisinə 2017-ci ilin iyun ayında Burkina-Faso millisi ilə yoldaşlıq oyunu üçün çağırılmışdır. O, oyun zamanı ehtiyat skamyasında əyləşmiş və meydana daxil olmamışdır. Həmin görüşdə Çili rəqibinə 3-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

## Karyera statistikası

### Klub

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Zetta

**Zetta** – 1021-i bildirən metrik prefiks. Göründüyü kimi, zetta sözünün bir mənası yoxdur. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
10000-ci il problemi

**10000-ci il problemi**  — ilin göstərilməsi üçün 4 rəqəmdən istifadə olunduğu proqram təminatında 9999-cu ildən 10000-ci ilə keçid zamanı yarana biləcək problem. Bu problem haqqında ötən əsrin sonlarında 2000-ci il probleminin yaxınlaşdığı vaxt mətbuatda danışılmağa başlandı. Dərc olunmuş yazıların əksəriyyəti parodiya-yumor janrında idi, çünki indi istifadə olunan hansısa proqramın 10000-ci ilədək "yaşayacağı" o qədər də inandırıcı görünmür.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
YMMV

**YMMV** – “Your Mileage May Vary” (“Sizin miliniz fərqli ola bilər”, “Sizin nəticəniz fərqli ola bilər”) elektron poçtda qəbul olunmuş və mümkün, nəzərə alınmamış nəticələrdən dostcasına saqındırmanı ifadə edən qısaltma. Eyni bir proqramın işinin nəticələrində önəmli ziddiyyətlər olduqda, opponentlərin qarşısında özlərinə haqq qazandırmaq üçün proqramçılar da bu ifadədən istifadə edirlər. Amerika avtomobil istehsalçılarının məsuliyyətdən uzaqlaşmaq üçün istifadə etdikləri standart ifadədən yaranıb.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## İstinadlar
Qlinistı adası

**Qlinistı** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqına daxil olan Komsomoles və Ozyornı adaları arasında yerləşir. Hər iki ada arasında məsafə təqribi olaraq 500 metrdir. 1 km məsafədə uzanır. Eni 300–400 metr təşkil edir. . Adada seçilən yüksəklik yoxdur. Adada yüksəklik və su tutarı yoxdur. Adanın ətrafı saylarla əhatələnmişdir.

## Xəritə
* Xəritə
Maryan Şved

**Maryan Vasilyoviç Şved** (; ) — İspaniya təmsilçilərindən olan Sevilya Atletiko klubunda yarımmüdafiənin sol cinahında çıxış edən peşəkar Ukrayna futbolçusu.

## Karyerası

### Karpati Lvov
Şved Lvov Oblastın Mikolaiv şəhərində anadan olmuşdur. Şved *Karpati Lvov* gənclər akademiyasının yetirməsidir. O, yeddi yaşında olarkən bu akademiyaya qəbul edilmişdir. Onun ilk məşqçisi Vasil Leskiv olmuşdur.

Şved Karpati klubu ilə debütünü 1 mart 2015-ci ildə Ukrayna Premyer Liqasında Metallurq Donetsk klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Kiyevin *Obolon Arena*da keçirilən görüşdə Karpati rəqibi ilə 1–1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. O, ilk qollarını 26 aprel 2015-ci ildə *Olimpik Donetsk* klubuna qarşı oyunda vurmuş və komandası rəqibinə 4–1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.

### Sevilya
5 avqust 2015-ci ildə 18 yaşı olarkən Şved İspaniya təmsilçisi olan Sevilya klubu ilə beş illik müqavilə imzalamışdır. Amma Şved klubun reserv komandası olan Sevilya Atletiko klubuna göndərilmişdir. Şved həmyerlisi Yevgen Konoplyanka kluba gəldikdən sonra Əndəlus təmsilçisi olan Valensiya klubu ilə müqavilə imzalamaqdan imtina etmişdir.

Şved gənclər yığması ilə UEFA Gənclər Liqasında altı oyuna çıxmışdır. 30 sentyabr 2015-ci ildə Şved qrup mərhələsində Yuventus klubuna qarşı oyunda bir qolla yadda qalmışdır.

Şved Sevilya Atletiko klubu ilə debütünü 4 oktyabr 2015-ci ildə *Marbella* klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, sona on bir dəqiqə qalmış Xose Amonu əvəz etmiş və komandası rəqib ilə 1–1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.

## Milli karyerası
Şved Ukraynanın U-16 və U-19 millilərində çıxış etmişdir.

## Şəxsi həyatı
Şved Vasil Şvedin böyük oğludur. Vasil Şved bir müddət Karpati klubunda hücumçu kimi çıxış etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Statistics at FFU website (Ukr)
* Maryan Shved at Topforward
* 
*
Hyu Loftinq

**Hyu Loftinq**(, ) — İngilis uşaq yazıçısı, doktor Aybolitin prototipi olan Doktor Dulittl haqqında əsərlər silsiləsinin müəllifi.

## Həyatı
Hyu Con Loftinq 14 yanvar 1886-cı ildə Böyük Britaniyada, Meydenxeddə (Berkşir qraflığı) anadan olmuşdur. ABŞ-də Massaçusets texnoloji institutunu, 1907-ci ildə London Politexnik institutunu bitirmişdir. Mühəndis kimi Kanadada, Cənubi Afrikada, Kubada işləmişdir. 1912-ci ildən Nyu-Yorkda yaşamağa başlayır. Onun yazıçılıq karyerası da burada başlayır.

H.C.Loftinq Birinci Dünya müharibəsində iştirak edir, yaralanır və ordudan tərxis olunur. 1919-cu ildə ailəsi ilə birgə Nyu-Yorka qayıdır və yazıçılıq fəaliyyətini bərpa edir. Müntəzəm olaraq doktor Dulittlin macəraları haqqında kitablarını nəşr etdirir. Yazıçı eyni zamanda mühazirələrlə çıxış edir və daim öz gənc oxucuları ilə əlaqə saxlayır. Sonralar Kaliforniyaya köçən yazıçı 1947-ci ildə burada vəfat edir.

## Əsərləri
* Doktor Dulittl haqqında əsərlər silsiləsi,
* Doktor Dulittlın səyahəti,
* Doktor Dulittlın sirki,
* Doktor Dulittlın zooparkı,
* Hay-küyçü Nora və s.

## İstinadlar
Elçin Eminov

**Elçin Eminov** (d. 12 yanvar 1991) — Azərbaycanlı uşu sandaçı. 6 qat Avropa çempionu, 2013-cü ildə baş tutan III İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında isə gümüş medal qazanıb.

## Karyerası
Elçin Eminov 2013-cü ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. 56 kiloqram çəki dərəcəsində qüvvəsini sınayan Elçin Eminov, 1/8 final mərhələsində Malayziya idmançısı Ooi Lih Yanq üzərində 2:0 hesablı, 1/4 final mərhələsində isə Yəmən idmançısı Yusif İsgəndər üzərində 2:0 hesablı qələbə qazandı və yarışların yarım-final görüşünə vəsiqə qazandı. 1/2 final mərhələsinin görüşündə isə o, İran idmançısı Əli Bəxtiyara 0:2 hesabı ilə məğlub oldu və və III İslam Həmrəyliyi Oyunlarının bürünc medalına sahib oldu.

Elçin Eminov 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. 56 kiloqram çəki dərəcəsində qüvvəsini sınayan Elçin Eminov, 1/4 final mərhələsində Qırğızıstan idmançısı Əvəzbəy Amanbəyov üzərində 2:0 hesablı, 1/2 final mərhələsində isə İndoneziya idmançısı Yusuf Vidiyanto üzərində 2:0 hesablı qələbə qazandı və yarışların həlledici, final görüşünə vəsiqə qazandı. Final görüşündə isə o, İran idmançısı Mehdi Məhəmmədiyə 0:2 hesabı ilə məğlub oldu və və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu.

2025-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda keçirilən VI İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Qaraqaş

**Qaraqaş** () — Çəkikimilər fəsiləsinin nümayəndəsidir. Bədəni çox hündür və yanlardan basıqdır. Ağzın ucu gözün üst kənarına yaxın səviyyədə yerləşir. Yan xətt azca aşağıya doğru əyilmişdir. Pulcuqları çox xırdadır. Yan xətt pulcuqlarının sayı 66-85-dir.Xarici görünüşcə qıjovçulara oxşayır, lakin ondan bel üzgəcinin axırıncı şaxəsiz şüasının yoğun olması ilə fərqlənir. Anal üzgəcinin əsası uzunsovdur. Böyüklərinin ortası boyunca bir neçə enli zolaq vardır. Cinsin Zaqafqaziya faunası üçün endemik olan təkcə bir növü vardır.
## Növləri
* 
*Acanthalburnus urmianus (Günther, 1899)

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 111.
# Əbdürrəhmanov Y.Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966,s.152
Bəhreyn–Qətər münasibətləri

**Bəhreyn–Qətər münasibətləri** — Bəhreyn Dövləti ilə Qətər Dövləti arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Diplomatik əlaqələr
2017 Qətər diplomatik böhranı zamanı Səudiyyə Ərəbistanını dəstəkləyən Bəhreyn də Qətər ilə diplomatik əlaqələri kəsmişdir.

## İstinadlar
Adi qaraqaş

**Adi qaraqaş** () — Qaraqaş cinsinin nümayəndəsidir.

## Yayılması
Azərbaycanda Kür çayının orta hissəsində, Ağstafaçay, Qanıxçay və Tərtərçayda, Arazın yuxarılarında (Naxçıvançaya qədər) yayılıb. Respublikadan kənarda Kür və Arazın yuxarılarında, Araqva, Borjomi, Ərdəhan, Arpaçay, Qarasuçay, Qarsçay çaylarında və Çıldır gölündə yayılmışdır.

## Morfoloji əlamətləri
D III (7) 8 (9), A II–III 14–19, adətən 15–17 şüa olur. Udlaq dişləri 2.5–5.2 və ya 2.5–4.2-dir. Qəlsəmə dişcikləri seyrək və qısadır. Uzunluğu 23,5 sm, adi halda 15,0 sm-dir. Quyruq üzgəci uzun və dərin haçalıdır. Alt hissəsi üst hissəsindən bir qədər uzundur. Bel üzgəcinin ön şaxəsiz şüası çox yoğunlaşmışdır. Gözləri iridir. Döş və anal üzgəcləri narıncı rəngdə olur. Döş üzgəclərinin əsası, bel və quyruq üzgəclərinin ucları qara rəngdədir. Bədəninin yanlarında tünd rəngli enli zolaq uzanır.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi
Zaqafqaziya endemik balığıdır. Şirin sularda yaşayır. Çayların sürətli axan, dibi daşlı olan yerlərində yaşayır.3 ilə qədər yaşayır. Qidasını başlıca olaraq bentik orqanizmlər, bitki detriti, qismən plankton yosunları təşkil edir.

## Çoxalması
Cinsi yetkinliyə 2 yaşında çatır. Cinsi yetkinliyə çatmış balıqların uzunluğu ən azı 95 mm olur. İyunun birinci ongünlüyündə tutulmuş balıqların cinsi məhsulları dördüncü yetkinlik mərhələsində olmuşdur. Kürülər hissə-hissə yetişir. Məhsuldarlığı 3000 kürücüyə qədərdir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.

## Ədəbiyyat
# Azərbaycanın heyvanlar aləmi. Onurğalılar, III cild. Bakı: Elm, 2004, s. 111.
# Əbdürrəhmanov Y. Ə. Azərbaycan faunası (Balıqlar), VII, cild, Bakı, Elm, 1966, s.153

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Zaqafqaziya gümüşçəsi
* Qaraqaş
2017 Qətər diplomatik böhranı

**2017 Qətər diplomatik böhranı** — 2017-ci ilin iyun ayının ilk həftəsində Səudiyyə Ərəbistanının liderliyi ilə bir neçə ölkənin Qətər ilə diplomatik əlaqələrini kəsməsi hadisəsi

Diplomatik əlaqələri kəsən ölkələr arasında Səudiyyə Ərəbistanı ilə eyni koalisiyada Bəhreyn, Misir, Yəmən (Hadi liderliyindəki hökumət), BƏƏ, Liviya (Milli Hökumət) və Maldiv adaları yer almışdır. Bir gün sonra onlara İordaniya da qoşulmuş, bu ölkə "Əl-Cəzirə" kanalının lisenziyasını da ləğv etmişdir.

Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya Qətəri terrorizmi dövlət səviyyəsində dəstəkləməkdə və Fars körfəzi ölkələrinin əməkdaşlıq şurasının 2014-cü ildə qəbul etdiyi razılaşmanı pozmaqda günahlandırdı. Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələr "Əl-Cəzirə" kanalını və Qətərlə İran arasındakı münasibətləri tənqid etdi. Qətər isə terrorizmlə mübarizə və hal-hazırda da davam edən İŞİD-ə qarşı hərbi əməliyyatlarda ABŞ-yə dəstək verdiyini bildirdi.

İlkin təchizatın pozulması İran və Türkiyədən əlavə idxalın daxil olması ilə yüngülləşdirildi və Qətər Səudiyyə Ərəbistanının başçılıq etdiyi koalisiyanın heç bir tələbi ilə razılaşmadığını açıqladı. Koalisiyanın Qətər qarşısında qoyduğu tələblərə İranla əlaqələri dərhal kəsmək, Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığı dayandırmaq və "Əl-Cəzirə"nin bağlanması daxil idi.

27 iyul 2017-ci ildə Qətərin Xarici işlər naziri Məhəmməd bin Əbdülrəhman əl-Sani müxbirlərə açıqlaması zamanı Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreynin "inadkarlıq" nümayiş etdirdiyini və böhranı həll etmək məqsədilə heç bir addımın atılmadığını bildirdi. Əl-Sani Təhlükəsizlik Şurası, Baş Assambleya və "bütün BMT mexanizmlərinin" mövcud situasiyanı həll etmək üçün mühüm rol oynadığını da vurğulamışdır. 24 avqust 2017-ci ildə Qətər hökuməti İranla diplomatik münasibətləri tam şəkildə bərpa edəcəklərini açıqlamışdır.

## İstinadlar
Ozyornı adası

**Ozyornı** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqına daxil olan Komsomoles adasından 1,4&nbsp;km aralıda yerləşir. Ozyornı adasından 2,5&nbsp;km şimal-şərqdə Razdelnı adası, 600 metr qərbdə Qlinistı adası yerləşir. Adada yüksəklik yoxdur. Adanın uzunluğu 2,3&nbsp;km, eni 650–750&nbsp;km təşkil edir. Mərkəzi hissəsindı elə də böyük olmayan göl vardır. Göl dənizlə birləşir. Adanın ətrafı saylarla əhatələnmişdir.

## Xəritə
*Xəritə
Razdelnı adası

**Razdelnı** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqına daxil olan Komsomoles adasından 1,65&nbsp;km şərqdə yerləşir. Razdelnıy adasından 500 m şimal Lopastnoy adası, 2,5&nbsp;km cənub-qərbdə Ozyornı və Qlinistı adaları yerləşir.
## Təsviri
Adanın uzunluğu 1,8&nbsp;km, eni 820 m təşkil edir. Sahillərində çoxlu dayda burun və körfəzlər vardır. Adanın cənubunda şirinsulu gölə sahibdir. Seçilən yüksəklik yoxdur. Maksimal hündürlük 4 metrdir. Qərbində geodeziya məntəqəsi yerləşir.

## Tarixi
Ada 1930-1931-ci illərdə SSRİ ekspedisiyaçıları Georgi Uşakov və Nikolay Urvansev tərəfindən səhvən Komsomoles adasının bir yarımadası olaraq kəşf edilmişdir. Yarımada bildikləri adanın şərq qutaracağını Unşlixt burnu adlandırırlar. Burun sovet siyasi xadimi İosif Stanislavoviç Unşlixtin şərəfinə adlandırılır. Sonradan buruna Lüksemburq Qızılgülü burnu adı verilir. Sonrakı kartoqrafik işlər sayəsində Uşakovun kəşf etdiyi yarımadanın əslində ada olması müəyyənləşir.

## Xəritə
*Xəritə
## İstinadlar
Qarasollar

**Qarasol** () — balıq cinsi. Bədəni az hündürdür. Ağzı aşağıda və aypara şəklindədir. Udlaq dişləri bir sırada yerləşir, yanlardan basıqdır, sayı adətən 5-5-dir. D III 8 (9), A III (15) 16-22-dir. Anal üzgəci bel üzgəcinin qurtaracağındakı vertikaldan başlayır. Bel üzgəcinin gerisində pulcuqla örtülü olmayan omurğa vardır. Peysər ilə bel üzgəcinin başlanğıcı arasında pulcuqla örtülü olmayan şırım olur. Bel üzgəcinin qurtaracağı ilə quyruq üzgəcinin başlanğıcı arasında aydın görünən omurğa olur. Qəlsəmə dişcikləri qısa və seyrəkdir (16-20 ədəd). Qara dənizdə, Baltik və Xəzər dənizlərinin hövzələrində yayılmış bir növü vardır. Bu növün Azərbaycanda xüsusi yarımnövü yayılmışdır.

## Növləri
Cinsə 4 növ daxildir:
* 
* 
* 
* 
*  yarımnövü

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Azərbaycan heyvanlar aləmi. III cild. Bakı: Elm, 2004, s.116.
* H.S.Abbasov, R.V.Hacıyev. İxtiologiya. Bakı: 2007, s.241.

## Həmçinin bax
Məhəmməd: Allahın elçisi

**Məhəmməd: Allahın elçisi** () — 2015-ci ildə istehsal olunmuş İran filmi. Film, 7-ci əsrdə Məkkədə, İslam peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin uşaqlıq və ilk gənclik dövründə ətrafında inkişaf edən hadisələri mövzu əldə edir. Filmin ilk gösterimi 12 Fevral 2015-ci ildə İranda reallaşdırıldı. 27 Avqustda Montreal Dünya Film Festivalında dünya premyerası edən film, 88. Akademiya Mükafatları, Xarici Dildə Ən Yaxşı Film Akademiya Mükafatı üçün namizədliyi irəli sürüldü. İran kinosunda bu günə qədərki ən yüksək büdcəli filmdir.

## Mövzusu
Əbrəhənin fillərdən ibarət ordusuyla Məkkəyə hücumu səbəbi  ilə narahat olan Məkkə xalqı çarəsizdir. Məhəmmədə hamilə olan Aminə geri qalan Məkkə xalqı kimi qaçıb dağlara saxlanılması. Əbrəhə  heç kimsənin olmadığı şəhəri asanca ələ keçirə biləcəyini düşünür ancaq fillər Məkkəyə doğru irəliləyə bilməz. Ardından milyonlarla əbabil quşu, Əbrəhənin fillərdən ibarət ordusunu daş yağışına tutaraq yox edərlər. Bu hadisədən tam bir ay sonra Məhəmməd dünyaya gəlir. Aminənin qucağındakı kiçik körpə dünyanı kökündən dəyişdirəcək.

## Rollarda
*Əbdülmütəllib ibn Haşim — Əlirza Şoja Nuri
*Həlimə — Sarə Bayat
*Əbu Talib — Mehdi Pakdel
*Samuel — Mohsen Tanabəndə
*Əbu Süfyan — Dariuş Farhang
*Ümmü Cəmil — Rana Azadivar
*Hanatə — Hidayət Haşimi
*Bahira — Sadiq Hatefi
*Aminə binti Vəhb — Mina Sadati
*Hanatənin həyat yoldaşı — Nigar Abedi
*Həmzə — Həmidrza Tajdolat
*Əbu Ləhəb — Mohammad Asgari
*Fatimə binti Əsəd — Pantea Mehdinia
*Harith — Cəfər Qasımi
*Əbrəhə — Arash Falahat Pisheh
*Binyamin — Əli Asghar Khatibzadeh
*Berkah — Nasrin Nosrati

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Filmin rəsmi saytı 
*
Lopastnoy adası

**Lopastnoy** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqına daxil olan Komsomoles adasından 350 metr şərqdə Kapriznaya çayının mənsəbində yerləşir. Lopastnoy adasından cənub və şimalda bir necə ada vardır: 500 m şimal-şərqdə Razdelnı adası, 3,8&nbsp;km cənub-qərbdə Ozyornı və 5,2&nbsp;km cənub-qərbdə Qlinistı adası yerləşir.
## Təsviri
Adanın uzunluğu 1,8&nbsp;km, eni 820 m təşkil edir. Sahillərində çoxlu dayda burun və körfəzlər vardır. Adanın cənubunda şirinsulu gölə sahibdir. Seçilən yüksəklik yoxdur. Maksimal hündürlük 4 metrdir. Qərbində geodeziya məntəqəsi yerləşir.
Sahillərində çoxlu körfəz və burun vardır. Adanın uzunluğu 2,5&nbsp;km, eni isə 950 m təşkil edir. Gözlə seçilən yüksəklik yoxdur. 
## Xəritə
*Xəritə
The Yellow Book

***The Yellow Book*** () — 1984–1997-ci illərdə Londonda nəşr olunan rüblük ədəbi jurnal idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Makrokomanda

**Makrokomanda ** (ing. macro instruction, ru. макрокоманда) — makrotəyinləri idarə etmək üçün istifadə olunan komanda. Makrokomandalarla işləyən hər bir prosessor və ya assembler özünün makrokomandalar yığınını dəstəkləyir. Məsələn, macroassembler .macro və .endm makrokomandalarını tanıya bilər; C dilinin ANSI ön-uc (FRONT-END) prosessorları #define komandasını tanıyır.
* endm
* macro
* define

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Alfred Amtman-Briyedit

**Alfred Amtman-Briyedit** – latış aktyoru, rejissor və pedaqoq, professor (1949).

## Yaradıcılığı
Alfred Amtman-Briyedit 1903-cü ildə Səhnə fəaliyyətinə başlamışdır. 1919-cu ildən Latviya dram teatrında işləmişdir (1944-cü ildən bədii rəhbər, 1949-cu ildən baş rejissor). Amtman latış teatrının görkəmli realist aktyorlarındandır. İndulis ("İndulis və Ariya", Y. Raynis), Atvasar ("Gil və çini", A. P. Qriqulis), Knurov ("Cehizsiz qız", A. Ostrovski) və s. "Balıqçı oğlu" (1949, V. Latsis), "Yaşıl torpaq" (1950; A. Upit), "İosif və onun qardaşları" (1956; Y. Raynis) və s. əsərləri tamaşaya qoymuşdur.

## Mükafatları
* 1953-cü ildə — SSRİ xalq artisti.
* 1948, 1950, 1951-ci illərdə — SSRİ Dövlət mükafatı laureatı.

## İstinadlar
Makroprosessor

**Makroprosessor ** (ing. macro processor, ru. макропроцессор )- makrogenişlənmələri yerinə yetirə bilən proqram. Makrosları emal edə bilən hər bir proqramın özünün, özəl makrodilli makroprosessoru olur. 

## Ədəbiyyat

*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Etalon sınağı

**Etalon sınağı** – proqram və ya aparat təminatının məhsuldarlığını ölçmək üçün tətbiq olunan testlər kateqoriyasıdır. Aparaturanın etalon sınağı zamanı, avadanlığın hansısa parametrini (məsələn, sürətini) yoxlayan proqramlardan istifadə olunur. Proqram məhsullarının etalon sınağı, konkret məsələnin həlli zamanı proqramın səmərəliliyini, düzgünlüyünü və işləmə sürətini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Sınaqdan keçirilən bütün proqramlar üçün eyni verilənlərdən istifadə edilir ki, nəticədə alınmış göstəriciləri müqayisə etmək və hansı proqramın hansı parametrə görə üstün olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün olsun.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Simvolların optik tanınması

***Simvolların optik tanınması*** (optical character recognition) – çap simvollarının araşdırılması, qiymətinin aydınlaşdırılması və kompüterin başa düşdüyü şəkildə göstərilməsi üçün onun formasının müəyyən olunması prosesi. Skaner və ya oxuyucu qurğu müəyyənləşdirdiyi formanı kompüter mətninə çevirmək üçün həmin formanı simvolların mövcud örnəklər toplusundakı simvollarla tutuşdurur və onu “tanıyır”. OCR xüsusi oxuma qurğuları tərəfindən yerinə yetirilir, ancaq tez-tez adi optik skanerlərdən və xüsusi proqram təminatından da istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

*Simvolların optik tanınması haqqında
Qrid texnologiyaları

**Qrid texnologiyaları** — kommunikasiya texnologiyalarının köməyi ilə müxtəlif təşkilatlar daxilində yerləşən kompüterlərin istifadəsiz qalan hesablama resurslarından istifadə etməklə yaradılan paylanmış hesablama sistemləridir. Fundamental elmi tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi zamanı meydana çıxan böyük hesablama və yaddaş resursları tələb edən mürəkkəb məsələlərin həllini həyata keçirən belə sistemlər yüksəksürətli əlaqə kanalına malik olan kompüter şəbəkələri (KŞ) əsasında yaradılır.

"Grid" sözünün ingilis dilindən tərcüməsi "şəbəkə" mənasını verir və ilk dəfə 1994-cü ildə amerikalı alimlər Foster və Keselman tərəfindən elmə gətirilmişdir. Bu sistemlərin işləmə mexanizmi analoji olaraq elektrik şəbəkələrindəki gərginlikdən istifadə olunma qaydalarına çox yaxındır. Belə ki, elektrik şəbəkəsindən istifadə zamanı istifadəçi öz cihazını şəbəkəyə qoşanda orada olan gərginliyin hansı elektrik stansiyasından gəldiyi ilə maraqlanmır. Eləcə də, fərdi kompüteri Qrid sisteminə qoşulmuş istifadəçilər də, eyni vəziyyətdə öz məsələlərinin sistemin hansı kompüterlərində həll edildiyini bilmirlər. Onlar məsələnin həlli üçün lazım olan vəsaiti ödəyir və müəyyən vaxtdan sonra nəticəni əldə edirlər.

## Qrid sistemləri
Qrid sistemləri kompüter şəbəkəsinə qoşulmuş kompüterlərin hesablama gücündən istifadə etməklə yaradılan paylanmış hesablama şəbəkəsidir. Kommunikasiya avadanlıqlarından istifadə etməklə, fərdi kompüterləri bir-birinə qoşub internet şəbəkəsi üzərində virtual verilənlərin emal mərkəzi (VEM) şəbəkəsi yaratmaq mümkündür.

Qrid sistemlərin yaradılmasında iştirak edən istifadəçilərin fərdi kompüterlərinin hesablama resurslarından ödənişli və ödənişsiz istifadə etmək olar. Ödənişli istifadə edilən kompüterlərin istifadəsiz resurslarının satışa çıxarılması yeni bazar formalaşdırır. Qrid sistemində iştirak edən fərdi kompüterlər özlərinin hesablama gücü haqqında olan məlumatlarını sistemin mərkəzi kompüterinə göndərir və mərkəz də fərdi kompüterdən istifadə etdiyi halda istifadəçiyə buna uyğun haqq ödəyir. Belə bir baza ölkəmizdə hələ formalaşmasa da, artıq dünyanın müxtəlif ölkələrində bu istiqamətdə təcrübələr aparılır. Bu cür sistemlərin yaradılması üçün istifadə edilən əlaqə kanallarında məlumatın ötürülmə sürəti yüksək olmalıdır.

Mürəkkəb hesablama məsələlərini həll etmək üçün KŞ-dən istifadə edilməsi artıq bu gün tamamilə reallığa çevrilmişdir. Bu texnologiyaya dünya ölkələri tərəfindən coğrafi cəhətdən səpələnmiş resurslardan istifadə edən paylanmış hesablamaların aparılması üçün daha perspektivli texnologiya kimi baxılır.

## Ədəbiyyat
* Rəşid Ələkbərov, Məmməd Həşimov. ŞƏBƏKƏ MÜHİTİNDƏ PAYLANMIŞ HESABLAMA SİSTEMLƏRİNİN YARADILMASI TEXNOLOGİYALARI
İordaniya–Qətər münasibətləri

**İordaniya–Qətər münasibətləri** — İordaniya Haşimilər Krallığı ilə Qətər Dövləti arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.

## Diplomatik əlaqələr
2017 Qətər diplomatik böhranı zamanı Səudiyyə Ərəbistanını dəstəkləyən İordaniya də Qətər ilə diplomatik əlaqələri kəsmiş, "Əl-Cəzirə" kanalının lisenziyası ləğv etmişdir.

## İstinadlar
Diabazovıye adaları

**Diabazovıye adaları** —  Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. 
## Yerləşməsi
 
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının mərkəzi hissəsində yerləşir. Komsomoles cənub-şərq qutaracağında, Obrivistiy burnundan 1,7&nbsp;km aralıda yerləşir. Arxipelaqa daxil olan ən böyük 700 metr uzunluğa, 300 metr enə, ən kiçik ada isə 450 m uzunluğa, 250 m enə sahibdir. Çoxunun sahilləri sıldırımlıdır. Burada maksimal hündürlük 59 metrdir. Adalar arasında məsafə 300 metrdir.
 
## Xəritə
*Xəritə
Başbaşı

**Başbaşı** — Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikası Naxçıvan şəhərinin inzibati ərazi vahidində yaşayış məskəni.

## Haqqında
Başbaşı kəndi Araz çayının sahilində, Naxçıvan şəhərindən 12&nbsp;km məsafədə cənub-qərbdə yerləşir. O,  Culfa - Bu Uluxanlı (indiki Ermənistan) dəmir yolu xəttinin (1908) tikintisi zamanı yaradılıb. Buranın daimi əhalisi var. Naxçıvan duz mədəni Başbaşı dəmiryol stansiyası vasitəsilə buraya gətirilir. Hazırda stansiyadan qatarların görüşmə nöqtəsi kimi istifadə olunur. Burada bir terminal var. Kənd 3,2 hektar ərazini əhatə edir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İnput/output prosessoru

**İnput/output prosessoru** (en. input/output processor ~ ru. процессор ввода-вывода ~ tr. giriş/çıkış işlemcisi) – giriş və çıxış əməliyyatlarını emal etmək və bununla da mərkəzi prosessorun yükünü azaltmaq üçün işlənib hazırlanmış aparat vasitələri. Məsələn, rəqəmsal siqnal prosessoru mərkəzi prosessoru cəlb etmədən səs obrazlarının intensiv, mürəkkəb analiz və sintezini apara bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://www.subnet.com/products/substation-server.aspx
Giriş axını

**Giriş axını** (en. input stream ~ ru. поток ввода ~ tr. giriş akışı) – proqramda spesifik məsələ ilə bağlı olan baytlar ardıcıllığı kimi istifadə olunan informasiya axını. Proqramlaşdırmada giriş axını klaviaturadan yaddaşa oxunan simvollar sırası, yaxud diskdə konkret fayldan oxunan və ya ora yazılan verilənlər bloku ola bilər.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* http://portal.acm.org/citation.cfm?id=796530
Müvəqqəti fayl

**Müvəqqəti fayl** – temporary file (temp file) ~ временный файл ~ geçici dosya ~ müvəqqəti fayl – əməliyyat sisteminin, yaxud hər hansı başqa proqramın yaddaşda, yaxud diskdə yaratdığı fayl; müvəqqəti fayl iş seansı zamanı istifadə olunur, sonra isə məhv edilir.  

**Müvəqqəti saxlama yeri** – temporary storage ~ временное запоминающее устройство ~ geçici bellek ~ hesablamalar, çeşidləmə, yaxud veriliş zamanı müvəqqəti olaraq aralıq verilənləri yazmaq üçün ayrılmış yaddaş, yaxud yaddasaxlama qurğusunun bölümü. 

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
World Community Grid

**World Community Grid** () — Qrid-texnologiyaları əsasında yaradılan tibbi hesablamalar aparan layihədir. Layihə  çərçivəsində xərçəng, spid, grip və s. kimi mühüm xəstəliklərin səmərəli müalicəsinin tapılması istiqamətində araşdırmalar aparılır. Layihədə sadəcə könülülər deyil, həm də dünyanın bir çox ölkələrindən olan tərəfdaş təşkilatlar da hesablamalar aparır. Hal-hazırda layihədə 711 923 istifadəçi qeydiyyatdan keçmişdir, 3 018 663 hesablama maşını istifadə edilir və ümumi sistem 614.637 TFlops məhsuldarlığa sahib olduğu qeyd edilir. Layihə  BOINC platforması üzərində işləyir.

## Xarici keçidlər
* World Community Grid
* Voice of America story (June 2008)
* The New York Times > Technology > Unused PC Power to Run Grid for Unraveling Disease

## İstinadlar
Java applet

**Java-applet** — Java proqramlaşdırma dilində bayt-kod formasında yazılmış tətbiqi proqram. Java-appletlər veb-brauzerdə Java virtual maşınından (JVM) istifadə edilməklə, yaxud appletləri testləmək üçün avtonom AppletViewer alətində yerinə yetirilir. Java-applet 1995-ci ildə Java  dilinin ilk versiyasında  tətbiq olunub. Adətən Java dilində yazılsa da, Java-appletlər Java bayt-koduna kompilyasiya olunan başqa proqramlaşdırma dillərində də (məsələn, Jython) yazıla bilər. 
* Veb-proqramlara HTML dilinin verə bilmədiyi interaktiv imkanlar əlavə etmək üçün apletlərdən istifadə olunur. Java bayt-kodu platformadan asılı olmadığından Java apletlər bir çox platformaların (Microsoft Windows, Unix, Apple macOS və GNU/Linux daxil olmaqla) brauzerləri tərəfindən plaginlərin köməyi ilə yerinə yetirilə bilər.

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
On’a tamamlama

**On’a tamamlama** – ten’s complement ~ дополнение до десяти ~ on'a tümler ~ on’a tamamlama – onluq say sistemində başqa bir ədədin dəqiq tamamlayıcısı olan ədəd. Tamamlayıcı ədəd ya verilmiş ədədin hər bir rəqəmini say sisteminin əsasından 1 vahid az olan ədəddən çıxmaq və nəticəyə 1 əlavə etməklə, ya da verilmiş ədədi say sisteminin əsasının növbəti qüvvətindən çıxmaqla alınır. Məsələn, 25 ədədinin on’a tamamlaması 75-dir və bu ədəd ya 25-in hər bir rəqəmini 9-dan (ədədin olduğu say sisteminin əsasından 1 vahid az olan ədəddən) çıxmaq (9 – 2 = 7, 9 – 5 = 4) və nəticəyə 1 əlavə etməklə alınır (74 + 1 = 75), ya da 25 ədədini say sisteminin əsasının növbəti qüvvətindən çıxmaqla alınır (100 – 25 = 75).

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
İki Yoldaş adası

**İki Yoldaş adası** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Mikoyan körfəzinin cənub-şərqində yerləşir. Bolşevik adasında 800 m aralıda qərarlaşır. İki Yoldaş adasından 3 km cənubda Sportivnıy adası yerləşir.

## Təsviri
Ovalvari quruluşa malikdir. Şimal-qərbdən cənub-şərqəa doğru uzanır. Uzunluğu 1,2 km, eni 650 m təşkil edir. Adada gözlə seçiləcək hündürlük yoxdur. Maksimal hündürlüyü 8 metrə çatır. Səthi hamardır.

## Xəritə
* Xəritə
Paris Klubu

**Paris Klubu -**() kreditor- dövlətləri (“böyük səkkizlər”, üstəgəl Avstriya, Niderland, Belçika, İspaniya, Norveç, İsveç, İsveçrə) birləşdirən beynəlxalq təşkilat; suveren borc alanlara kreditlərin şərtlərinin yenidən baxılması məsələlərini müzakirə etmək üçün kreditor ölkələrin qeyri-formal təşkilatıdır.

## Tarixi
Paris Klubu 1956-cı ildə yaradılmışdır.

## Üzvləri
{{columns-list|3|

Paris Klubunun hal-hazırda 22 daimi üzvü vardır.

## Fəaliyyət sferası
Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) ilə sıx əməkdaşlıqda fəaliyyət göstərir. Əgər hər hansı bir borclu dövlət iqtisadi çətinliklərə məruz qalaraq (xüsusilə, tədiyə balansının tarazlaşdırılması üçün) BVF himayəsi altında “sağlamlaşma proqramı” həyata keçirməyə başlayarsa, Paris klubu həmin ölkənin hökuməti ilə birgə onun xarici dövlət borcunun restrukturlaşdırılması haqqında razılaşma işləyib hazırlayır. Nəticədə əmtəə və kapitalın idxalının həcmini azaltmadan tədiyə balansının passiv saldosunu azaltmaq imkanı yaranır.

## Xarici keçidlər

## İstinadlar
İnsert key

**İnsert key** (, , ) – IBM klaviaturalarında: yardımçı rəqəm klaviaturasında yerləşən (0 klavişi ilə birləşdirilib), təkmilləşdirilmiş klaviaturalarda, o cümlədən Apple klaviaturasında isə əsas klaviatura ilə yardımçı ədədi klaviatura arasındakı redaktə klavişləri dəstinə daxil olan klaviş. Təkmilləşdirilmiş klaviaturalarda o, "Insert" kimi, Apple klaviaturalarında isə "Ins" kimi nişanlanıb. Insert klavişi müxtəlif tətbiqi proqramlarda müxtəlif funksiyalar yerinə yetirir. Ancaq bir qayda olaraq o, mətnin redaktəsində "Artırma"-"Əvəzləmə" rejimlərindən birindən o birinə keçmək üçün istifadə edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* http://www.oszone.net/display.php?id=2938
Multiplikator

**Multiplikator** ( ) - gəlirin dəyişilməsinin investisiyaların dəyişilməsindən asılılığını göstərən əmsal, başqa sözlə, aqreqat kəmiyyəti ilə onun struktur tərkib hissəsi arasında nisbəti xarakterizə edən əmsal. 

## Tarix
Multiplikator ideyası iqtisadiyyat elminə ilk dəfə ingilis iqtisadçısı, Kembric məktəbinin nümayəndəsi R.Kan tərəfindən 1931-ci ildə gətirilmişdir. O, investisiyanın əhalinin alıcılıq qabiliyyəti və məşğulluğun multiplikasiyasına necə gətirib çıxardığını göstərmişdir. 

## Ümumiləşdirilmiş izahı
Multiplikatorun ümumiləşdirilmiş izahını C.M.Keyns özünün “Məşğulluq, faiz və pul haqqında ümumi nəzəriyyə” kitabında irəli sürmüşdür. Multiplikator nəzəriyyəsi müəyyən sahələrdə istehsahın və onun müəyyən sferalarında məşğulluğun genişlənməsinə məsrəflərin stimullaşdırıcı təsirinin mövcudluğunu izah edir. Ümumi milli məhsulun (ÜMM) ölçüsündə bu müsbət artan səmərə (effekt) - multiplikasiya səmərəsi (effekti) adlanır. Multiplikator say əmsalıdır, o, investisiyaların ölçüsünün artdığı şəraitdə ÜMM-in artım ölçüsünü göstərir. Tutaq ki, investisiyaların artımı 100 milyon manat təşkil edir, bu, ÜMM-in 300 milyon manat artmasına gətirib çıxarıb, beləliklə, multiplikator = 3; əgər ÜMM 200 milyon manat artarsa, onda multiplikator 2-yə bərabər olardı. Multiplikator = ÜMM-in artması / İnvestisiyaların artması və ya *ΔÜMM = Multiplikator x  Δİ*.  Keyns həm də göstərdi ki, multiplikator yığıma meyillik həddinin (*YMH*) əks kəmiyyətidir: 

Multiplikator={ 1\over \it {YMH}} və ya Multiplikator={ 1\over \it {1-YMH}}  İMH - istehlaka meyillilik həddi, deməli *ΔÜMM* { 1\over \it {YMH}}\cdot \it ΔY

## Nəzəriyyə

Keyns nəzəriyyəsi çərçivəsində multiplikator dövlət (dövlət sifarişləri), firmalar və əhali tərəfindən həyata keçirilən iri xərclərin (investisiyaların) pozitiv təsirini əsaslandırır, milli istehsalın səmərəliliyinə və artımına müsbət təsir edir. Sonradan multiplikator hallarına vaxt amilinin uçotu ilə baxılmağa başlandı və multiplikatorun dinamik modeli yarandı, bu, P.Samuelsonun, C.Robinsonun, F.Hayekin və s. əsərlərində dəqiq işləndi. Multiplikatorun dinamik modeli ilkin investisiyaların səmərəliliyinin təkrar edilməsi üzrə qurulur. Əmanətlərin və investisiyaların dinamikasının təhlili zamanı multiplikator nəzəriyyəsindən istifadə məcmu tələbin, ÜMM həcminin təsir meyarlarını göstərir. Bu nəzəriyyə müxtəlif məktəblər tərəfindən tənqidə məruz qalsa da, o, səmərəli tələb, bazar iqtisadiyyatının tənzimlənməsinin zəruriliyi və mümkünlüyü konsepsiyasının əsaslandırılmasında çox böyük rol oynamışdır. 

## Həmçinin bax
* Diskont
* İnflyasiya
* Deflyasiya
* Faiz
* Əmtəə
* Xərc funksiyası

## Xarici keçidlər

* МУЛЬТИПЛИКАТОР
* МУЛЬТИПЛИКАТОР это
* Мультипликатор

## İstinadlar
Artırma rejimi

**Artırma rejimi** (ing. insert mode ~ ru. режим вставки ~ tr. ekleme kipi) – sənədə və ya komanda sətrinə əlavə edilən simvolların mövcud mətnin üzərinə deyil, sağdakı simvolları daha da sağa sürüşdürməklə araya yazıldığı redaktə rejimi. Alternativ rejim olan "Əvəzləmə"də (OVERTYPE, OVERSTRIKE, TYPEOVER) yeni simvol mövcud mətni əvəz edir (üstünə yazılır). Bu redaktə rejimlərindən birindən obirinə keçmək üçün müxtəlif proqramlarda müxtəlif klavişlərdən, yaxud onların kombinasiyasından istifadə edilir, ancaq IBM klaviaturasında Insert klavişi olduğundan çox zaman məhz həmin klavişdən istifadə olunur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Quraşdırılabilən qurğu drayveri

**Quraşdırılabilən qurğu drayveri** (ing. installable device driver ~ ru. устанавливаемый драйвер устройства ~ tr. yüklenebilir aygıt sürücüsü) – adətən, əməliyyat sistemində olan bənzər, ancaq daha “zəif” proqramı və ya funksiyanı əvəzləmək üçün əməliyyat sisteminin tərkibinə daxil edilən qurğunun idarəedilməyə kömək proqramı (drayveri). Kompüterin *Rom*, *Rom*, *HDD*, *SSD*'nin gördüyü işi daha sürətli, daha rahat görməsi üçündür.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Daşıyıcı tezlik

**Daşıyıcı tezlik**(carrier frequency)– informasiyanın ötürülməsi üçün istifadə olunan modemlərdə və elektron şəbəkələrdə tətbiq olunan yüksək tezlikli siqnal. Bu siqnal Herslə (Hs) – bir saniyədəki rəqs dövrlərinin sayı ilə ölçülür və informasiyanı kodlaşdırmaq üçün tezliyə və ya amplituda görə modullaşır (müəyyən alqoritm üzrə dəyişir).

## Ədəbiyyat

İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

 What is carrier frequency?

 carrier frequency
Kağız formatı

**Kağız formatı** və ya **A formatları** — beynəlxalq İSO standartlarına müvafiq olaraq, ən böyük ölçüsü A0, ən kiçik ölçüsü isə A10 sayılır; yəni A4 (210x297 mm), A0 (841x1189 mm), A10 (26x37 mm). Müvafiq olaraq digər nəşr formatları çap vərəqinin qatlanması ilə alınır. Tərəflərin uzunluğu 1:2 nisbətdə götürülür.

## Ədəbiyyat
Əliquliyev R. M., Şükürlü S. F., Kazımova S. İ., Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.
Offtopik

***Offtopik*** (off-topic)  – şəbəkə ünsiyyəti zamanı qabaqcadan qoyulmuş mövzudan kənara çıxan fikir. Məsələn, veb-forumda ya həmin forumun ümumi məsləkinə, ya da müzakirəsi dayandırılmış mövzuya uyğun gəlməyən yazı. Bəzən şəbəkə ünsiyyətində qabaqcadan müəyyən olunmuş mövzuya uyğunluğu bildirmək üçün offtopik anlayışının antonimindən – ontopik və ya ontop sözündən istifadə olunur. 
Offtopikə şəbəkə etikasının pozulması kimi baxılır. Forumlarda və bənzər şəbəkə cəmiyyətlərində şəbəkə etikasına riayət olunmasına moderatorlar (MODERATOR) nəzarət edir. Offtopikin ən çox bəyənilməyən forması reklam məlumatlarıdır.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
Off-topic
TeraGrid

**TeraGrid** – ABŞ-nin  National Science Foundation (NSF) fondu tərəfindən təşkil olunmuş və hesablaması çətin olan elmi məsələlərin həlli üçün nəzərdə tutulmuş qrid-hesalamalar (GRID COMPUTING) sistemi. Layihənin icrasına 2001-ci ildə başlanılıb. Veb ünvanı: www.teragrid.org.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər
* TeraGrid
Mikrokontroller

**Mikrokontroller** (; ) — xüsusi olaraq texnoloji proseslərin, periferik qurğuların, kommunikasiya sistemlərinin, məişət cihazlarının və digər qurğuların idarə olunması üçün işlənib hazırlanmış birkristallı mikroprosessordur. Adətən, çox böyük olmayan operativ yaddaşı, daimi yaddaşı, taymeri, giriş-çıxış portları və bəzi hallarda rəqəmsal-analoq çeviricisi və analoq-rəqəmsal çeviricisi olur.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Join

**Join** (; ; ) - Verilənlər bazasının cədvəlləri üzərində aparılan əməliyyat; bu əməliyyatın nəticəsi olaraq ayrıca cədvəldə ilkin cədvəlin hər bir yazısı üçün yekun yazı yaranır və onun açar sahəsi ikinci ilkin cədvələ uyğun olur.                     
Proqramlaşdırmada: törəmə prosesə idarəetməni törədici prosesə qaytarmağa məcbur edən komanda.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov). “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”. “Bakı” nəşriyyatı, 2017, 996 s.
Cənnətqaya yaşayış yeri

**Cənnətqaya yaşayış yeri** — Şərur rayonundakı Tənənəm kəndinin şərqində son Tunc və ilk dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeri.

## Ümumi məlumat
"Ağ zirət" deyilən yerin yaxınlığındadır.Hər tərəfdən dağlarla əhatə olunmuş abidənin sahəsi 6 hektara yaxındır. Aşınma nəticəsində əmələ gəlmiş yarğanlarda mədəni təbəqənin (bəzi yerlərdə 50 sm qalınlığındadır) kəsiyi alınmışdır. Yerüstü materiallar çəhrayı və üzəri cızma xətlərlə [naxışlanmış boz rəngli kasa və küpə tipli tuf daşından hazırlanmış dən daşından ibarətdir.Saxsı qab məmulatı, əsasən Son Tunc və İlk Dəmir dövrləri üçün səciyyəvidir. Tapıntılara əsasən yaşayış yerinin e.ə. II-I minilliklərə aid olduğu ehtimal edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Tənənəm kəndi
* Burda tarix yaşayır, burda tarix qorunur
Darıdağ daş karxanası

**Darıdağ daş karxanası** —Aparılan araşdırmalar göstərir ki, Culfa rayonunun şimal-şərqində Darıdağ mineral su mənbəyinin yaxınlığında, təqribən 2 km aralıda, yolun sağ tərəfində daş-yonma mərkəzi fəaliyyət göstərmişdir. Ərazidə olan böyük daş ehtiyatları burada qədim zamanlardan daş-yonma sənətinin inkişafı üçün zəmin yaratmışdır. Təbii ki, bu daşlar dağın üstündə kəsilmiş və yonulub hamarlanaraq müxtəlif ölçüyə və formaya salınmışdır. Burada əsasən, sarımtıl və qırmızımtıl rəngli daş növündən istifadə edilmişdir. Mərkəz hazırda fəaliyyət göstərməsə də, orada indi də iş prosesində sıradan çıxmış və yaxud da keyfiyyəti ustanı təmin etmədiyindən işi yarımçıq qalmış çoxlu dəyirman daşları, sənduqə tipli qəbirüstü xatirə abidələri qalmışdır. Ərazidə dəyirman daşlarının və sənduqələr üçün materialın kəsilib çıxarıldığı yer aydın görünür. Burada olan daşlardan qoç abidələrinin düzəldilməsi üçün də istifadə edilmisdir. Qeyd etdiyimiz daş karxanasında sənduqə və qoç heykəli məzar daşları formaşında kəsilmiş, lakin tam yonulub düzədilməmiş, üzərində iş yarımçıq qalmış daşlar vardır.

Darıdağ daş üzərində işləmə mərkəzinin geniş fəaliyyətindən və satış bazarının əhatəsindən bəhs edən AMEA-nın müxbir üzvü H. Səfərli yazır ki, burada nəinki Culfa ərazisindəki yaşayış məskənləri üçün abidələr hazırlanmış, həmçinin ətraf kəndlərdən də sifarişlər qəbul edilmiş və hazır material müxtəlif yerlərə aparılmışdır. Müəllif topladığı çöl materiallarına əsasən fikrinə davam edərək, daş karxanasının fəaliyyətinin XX yüzilliyin 60-cı illərinə qədər davam etdiyini göstərmişdir

Darıdağ daş üzərində işləmə mərkəzi iki böyük hissəyə ayrılır. Burada daş üzərində işləyən ustalar daş yonmaq üçün bir neçə mərhələdə iş aparmışlar. Daşın kəsilməsi, ilkin emalı, yonulması, hamarlanıb cilalanması və s. ayrı-ayrı sənətkarlar tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Karxanada diametri 130 sm, hündürlüyü isə 26 sm-dən çox olan 20-dək belə abidəyə rast gəlinir. Həmçinin, tək-tək də olsa üzərində iş tamamlanmış hazır materiallar da vardır. Daş üzərində işləmə mərkəzinin şərq tərəfindəki dağın qərbində çıxarılan sarı rəngli daşlardan isə əsasən qəbirüstü xatirə abidələri hazırlanmasında istifadə olunmuşdur.

Culfa kimi mühüm ticarət məntəqəsinin yaxınlığında yerləşdiyindən Darıdağ daşyonma-daşüzərində işləmə mərkəzi də kortəbii şəkildə istədiyi kimi işləməmiş, şəhər idarəsi orqanlarının nəzarətində olmuş, müəyyən qanunlar əsasında fəaliyyət göstərmişdir. Culfa və Ordubad bölgələri ərazisində aparılan araşdırmalar göstərir ki, bu bölgədə olan bir çox xatirə abidələri, həmçinin su dəyirmanlarındakı dəyirman daşları və s. Darıdağ daş-üzərində işləmə mərkəzində istehsal olunan maddi-mədəniyyət nümunələridir. Bütün bunlara əsasən demək olar ki, orta əsrlər dövründə Culfa bölgəsi ərazisində bir çox daş yonma mərkəzlərinin işləməsinə baxmayaraq, Darıdağ daş-üzərində işləmə mərkəzi daha məşhur, aparıcı olmuş manufaktura tipli müəssisə kimi uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Hacıyeva S. Naxçıvanda sənətkarlıq (XII–XIX əsrlər). Naxçıvan: Əcəmi, 2017, 187 s.
Quraşdırmaq

**Quraşdırmaq** (ing. mount, ru. монтировать) – kompüterin fayl sisteminin fiziki diskə və ya lentə erişiminin (çıxışının) təmin edilməsi; adətən, Apple Macintosh’da və UNIX əməliyyat sistemində erişiləbilən (əlçatan) diskləri təsvir etmək üçün istifadə olunur. Termin ilk meynfreymlər zamanında meydana çıxıb; meynfreymlərin diskəri və lent qurğuları ölçü baxımından onların fərdi kompüterlər üçün olan analoqlarından əhəmiyyətli dərəcədə böyük idi. UNIX-də quraşdırılmış bütün fayl sistemlərinin siyahısını göstərmək üçün mount komandasından istifadə etmək olar. Windows quraşdırılmış (montaj olunmuş) bütün qurğuları MY COMPUTER qovluğunda göstərir. Macintosh kompüterlərində isə quraşdırılmış qurğulara iş masasında (DESKTOP) baxmaq olar.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Yenidən başlatmaq düyməsi

**Yenidən başlatmaq düyməsi** () – elektrik enerjisiylə təchizatı kəsmədən kompüteri yenidən başlatmaq üçün nəzərdə tutulmuş düymə. IBM əsaslı kompüterlərin əksəiyyətində yenidən başlatmaq düyməsi sistem blokunun qabaq panelində yerləşir.

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Ekoloji faktorlar

**Ekoloji faktorlar** — canlıya təsir edən mühit komponentlərinin cəmi. Ətraf mühitin ekoloji faktorları orqanizimdə gedən biokimyəvi və fizioloji proseslərə-qidalanma, tənəffüs, fotosintez və s. proseslərə, elə cə də onun yayılmasına, inkişafına, məhsuldarlığına, ömrünə, sutkalıq və illik fəaliyyətinə təsir edir. Faktorların orqanizmə təsiri müxanizminə görə xüsusi hallar ilə yanaşı müəyyən ümumilik də mövcuddur. Hansı faktor olursa olsun, onun canlıya təsiri optimal (ən əlverişli) hissədən kənarlaşdıqca zəiflədici, lap kənarda isə öldürücü olur.

Ekoloji faktorlar 3 böyük qrupa ayrılırlar:

**Abiotik faktorlar-**Ətraf mühitdən canlılara təsir edən cansız komponentlər- işıq, temperatur, hava, rütubət, təzyiq, sıxlıq, kimyəvi tərkib və s.

**Biotik faktorlar-**ətraf mühitdən canlıya təsir edən digər canlılar. Canlıların bir-birinə təsiri növdaxili və növlərarası olur. Biotik faktorlar 3 əsas istiqamətdə inkişaf edir və ya 3 əsas səbəbdən əmələ gəlir: 1.qida əlaqəsi, 2. sahə əlaqəsi, 3. reproduktiv (nəsil vermək) əlaqə. Qida əlaqəsi növlər arasında, sahə və reproduktiv əlaqələr isə növ daxilində, yəni növün fərdləri arasında olur.

**Antropogen faktorlar**-insanın başqa canlılara təsiri deməkdir. Antropogen faktorlar öz növbəsində 2 qrupa ayrılırlar:
# İnsanın digər canlılara birbaşa təsiri. Məsələn, ov etmək, balıq tutmaq və s.
# İnsanın başqa canlılara dolayı təsiri-onların yaşama şəraitini dəyişdirməklə etdiyi təsir. Canlılnın yaşama şəraitini dəyişdirmək ona ətraf mühitdən təsir edən faktorları dəyişdirmək deməkdir. Deməli insan faktorların faktorudur. Unutmaq olmaz ki, orqanizmlərin mühitə uyğunlaşması nisbi xarakter daşıyır. İnsan ətraf mühiti dəyişdirməklə, orqanizimləri yeni-yeni uyğunlaşmalar qazanmağa məcbur edir. Hər bir yeni uyğunlaşma orqanizmin davranışında görünən dəyişikliklərlə başlayır(etoloji uyğunlaşma), sonra onun həyat tərzinə keçir (ekoloji uyğunlaşma), ən axırda morfoloji əlamətlər dəyişir. Budur təkamülün ümumi yolu.

## Mənbə
* Mustafayev Q. T. Ekologiyadan konspekt. Bakı, Şərq-Qərb,1993, 184 s
Ehtiyatda saxlanmış söz

**Ehtiyatda saxlanmış söz** () – proqramlaşdırma dillərinin əksəriyyərində: özəl anlamı, konkret funksiyası olan söz; açar söz (keyword) də deyilir.

## Həmçinin bax
* İdentifikator
* Açar söz

## Ədəbiyyat
* İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s.
Mikrokod

**Mikrokod –** (, ) — prosessorun işini müəyyən edən çox aşağı səviyyəli kod. Mikrokod səviyyəcə maşın kodundan da aşağıdır; o, prosessorun maşın kodundakı komandanı yerinə yetirərkən nə etdiyini müəyyənləşdirir. 

## Ədəbiyyat
*İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
Zaşitnaya dili

**Zaşitnaya dili** — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.

## Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində, Mikoyan körfəzinin cənub-şərqində yerləşir. Starokadomski adasında yerləşən Mayski ilə Torosnı burunlar arasında yerləşir. Starokodomski adasının qarşı tərəfində isə Preqradnaya dili vardır. Buradan 4 km şimal-qərbdə isə Mayski adaları yerləşir.

## Təsviri
Starokodomski adasının sahili boyunca uzanır. Olduqca ensiz formaya malik olaraq 9 km məsafədə uzanır. Qumdan təşkil olunmuşdur. Səthi hamardır. Ada ilə dil arasında qumlu say vardır.

## Xəritə
* Xəritə
2017 Tehran hücumları

**2017 Tehran hücumları** — 7 iyun 2017-ci ildə İran İslam Respublikasının paytaxtı Tehran şəhərində baş vermiş terror hadisələri.

İlk hücum iyunun 7-də səhər saatlarında İran parlametinə edilmiş, iki nəfər "Kalaşnikov" avtomatı və bir nəfər tapança ilə silahlanmış şəxs parlamentin binasına daxil olaraq atəş açmışlar.

Daha sonra Tehranın cənubunda yerləşən İmam Xomeyni türbəsinə də silahlı hücum edilmişdir. Fars Xəbər Agentliyinin məlumatına görə parlametə edilən hücum zamanı bir nəfər parlamentin işçisi həlak olub. İmam Xomeyni türbəsində törədilən hücum da isə azı beş nəfər yaralanıb.

## İstinadlar