Xalq suverenliyi

**Xalq suverenliyi** — bir dövlətin xalqının ali hakimiyyətin yeganə qanuni və hüquqi daşıyıcısı və ya dövlət suverenliyinin mənbəyi hesab edildiyi doktrina.

## Tarixi
Xalq suverenliyi ideyaları modernist fəlsəfənin yayılması ilə Qərb düşüncəsində inkişaf etdirildi. XVI əsrin sonlarında Avropada köhnə imperiyaların dağılması və yeni dövlətlərin yaranması bu tarixi proseslərin izahına və qanuniləşdirilməsinə ehtiyac yaratdı. 1576-cı ildə fransız filosofu Jan Boden dövlət suverenliyi konsepsiyasını işləyib hazırladı ki, onun mahiyyəti dövlətin müəyyən ərazi və onun daimi əhalisi üzərində tam hakimiyyətə malik olması və xarici qüvvələrdən asılı olmaması idi. Əvvəlcə Boden suverenliyin daşıyıcısını xalq üzərində qeyri-məhdud hakimiyyətə malik monarx elan etdi.

Lakin XVIII əsrdə suvereni xalqın adını toplu şəkildə almış fərdi şəxslərdən formalaşan kollektivdən başqa bir şey adlandıran fransız mütəfəkkiri Russo xalq suverenliyi doktrinasını inkişaf etdirdi. Russodan əvvəl bu doktrina Tomas Hobbs və Con Lokkun əsərlərində işlənmişdir.

## Təsnifatı
Xalq suverenliyi monarxın suverenliyinin antaqonistidir, burada monarx xalqın üzvü kimi deyil, fərdi şəxs - suveren (mütləq, avtokratik) dövlət hakimiyyətinin daşıyıcısı kimi qəbul edilir. Xalq suverenliyi və dövlət suverenliyi anlayışları da fərqlidir, lakin bir-birinə zidd deyildir, çünki birinci halda dövlətdə ali hakimiyyət məsələsi, ikinci halda isə hakimiyyətin aliliyini dövlətin özü məsələsi ortaya çıxır.

Hal-hazırda, xalq suverenliyi doktrinası dünya birliyi tərəfindən tanınır, bu, xüsusən də İncəsənətdə öz əksini tapır. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 21-ci maddəsinə əsasən, xalqın iradəsi hökumətin hakimiyyətinin əsasını təşkil edir və ümumi və bərabər seçki hüququ və azad səsvermə ilə dövri və saxta seçkilərdə ifadə edilir. Həmçinin xalq suverenliyi doktrinası öz ifadəsini xalqların öz təbii sərvətləri üzərində ayrılmaz suverenlik hüququnda və başqa formalarda tapmışdır.

Müasir siyasi leksikonda “xalq suverenliyi” termini əsasən “demokratiya” anlayışı ilə əvəz edilmişdir. Siyasi nəzəriyyənin neoliberal konsepsiyasının nümayəndələri qeyd edirlər ki, bütün demokratik dövlətlərdə xalq suverenliyi konstitusiya quruluşunun prinsipidir. Demokratik dövlətlərin siyasi sistemlərində xalqın suverenliyi onda özünü göstərir ki, onlar ümumi mənafeyə nail olmaq üçün öz iradəsinin daşıyıcısı olan və siyasi qərarlar qəbul edən nümayəndələrini seçirlər.

## Rəylər
Nyu-York Dövlət Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru Alvin Maqid qeyd edir ki, xalq suverenliyi terminologiyası müasir avtoritar rejimlər tərəfindən insan haqlarının pozulması və repressiyaları ört-basdır etmək üçün tez-tez istifadə olunur. Nümunə kimi o, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Şərqi Avropada SSRİ-nin təsiri altında formalaşmış “xalq demokratiyası”nı, İran İslam Respublikası və Koreya Xalq Demokratik Respublikasını göstərir. Eyni nöqteyi-nəzər SƏTƏM professoru A. A. Serqunin tərəfindən dəstəklənir və o qeyd edir ki, xalq suverenliyi doktrina təkcə demokratik dövlətlərdə deyil, həm də ondan legitimliyi üçün istifadə edən totalitar dövlətlərdə geniş yayılıb. V.L.Tsımburskinin qeyd etdiyi kimi, sovet tipli totalitar dövlətdə “xalqın avanqardı” kimi çıxış edən bürokratik elitalar “xalqın suverenliyi” modelinin səfərbərlik potensialından istifadə edərək, onun məzmununu özlərinin öz idealları. Boston Universitetinin professoru Robert Ceksonun fikri yekunlaşdırdığı kimi, xalq suverenliyi ideyasının təkamülündə ən ironik olan odur ki, insan həyatında ən böyük repressiyalar ali hökmdarların adına deyil, xalq adına həyata keçirilib.

## İstinadlar