Yəhuda İskariot

**Yəhuda İskariot** Xristianlığın dörd kanonik İncilinə görə, İsanın orijinal On İki Həvarisindən biri idi. Yəhuda İsanı həbs etməyə gələn camaata qaranlıqda kimliyini açıqlamaq üçün yanağından öpərək otuz gümüş pul müqabilində Qetit bağında ona xəyanət etdi. Müasir dövrdə onun adı tez-tez xəyanət və ya xəyanətlə sinonim olaraq istifadə olunur.

Mark İncili Yəhudanın xəyanəti üçün heç bir səbəb göstərmir, lakin İsanın sonuncu şam yeməyində bunu proqnozlaşdırdığını təqdim edir, bu hadisə bütün digər İncillərdə də təsvir olunur. Matfey İncili  Yəhudanın otuz gümüş pul müqabilində xəyanət etdiyini bildirir. Lukanın İncili  və İohannın İncili  onun şeytan tərəfindən tutulduğunu düşünməyə imkan verir. Matfeyin ayələrinə əsasən, İsanın çarmıxa çəkiləcəyini öyrəndikdən sonra Yəhuda xəyanətinə görə aldığı pulu baş kahinlərə qaytarmağa cəhd etdi və özünü asdı. Kahinlər bu pula yad adamların basdırılması üçün bir tarla almaq üçün istifadə etdilər, bu tarla qan pulu ilə satın alındığı üçün "Qan tarlası" adlandırıldı. Həvarilərin işləri kitabı  Müqəddəs Pyotrdan sitat gətirir ki, Yəhuda pulu özü tarla almaq üçün istifadə etdi və o, "yıxıldı… ortada parçalandı və bütün bağırsaqları fışqırdı". On iki Həvari arasında onun yerinə daha sonra Matias keçdi.

Bütün İncil rəvayətlərindəki bədnam roluna görə, Yəhuda xristian tarixində mübahisəli bir şəxs olaraq qalır. Onun xəyanəti İsanın çarmıxa çəkilməsinə və dirilməsinə səbəb olan hadisələri xarakterizə edir və ənənəvi xristian teologiyasına görə bu bəşəriyyətə qurtuluş gətirəcək. Proto-pravoslav kilsəsi tərəfindən satqın kimi rədd edilən Yəhudanın Qnostisizm İncili Yəhudanın hərəkətlərini İsanın ona verdiyi göstərişlərə tabe olması kimi təsvir edir və şagirdlər arasında yalnız onun İsanın həqiqi təlimlərini bildiyini göstərir. Orta əsrlərdən bəri Yəhuda bəzən yəhudi xalqının təcəssümü kimi təsvir edilmişdir və onun xəyanəti xristian antisemitizminə haqq qazandırmaq üçün istifadə edilmişdir.

## Tarixilik
Yəhuda İskariotun tarixi varlığı dünyəvi tarixçilər arasında ümumiyyətlə qəbul edilsə də, bu nisbi konsensus tamamilə mübahisəsiz qalmamışdır. Yəhuda haqqında mümkün olan ən erkən eyham Korinflilərə Birinci Məktubdan gəlir , burada Həvari Pavel Yəhudanın adını çəkmir  lakin Müqəddəs Kitabın əksər tərcümələrində "xəyanətə uğradı" kimi tərcümə olunan yunan sözü *paradídōmi* (παραδίδωμι) qeyd edilir. Buna baxmayaraq, bəzi bibliya alimləri *paradídōmi* sözünün "təslim edildi" kimi tərcümə edilməli olduğunu iddia edirlər. Bu tərcümə hələ də Yəhudaya  istinad edə bilər, lakin bunun əvəzinə məcazi mənada İsanı romalılara təslim edən Tanrıya da aid edilə bilər.

Yəhudi alimi Hyam Makkobi *"Antisemitizm və Müasirlik* " (2006) kitabında Əhdi-Cədiddə "Yəhuda" adının yəhudilərə və ya İsanı edam etməkdən məsul olan Yəhudi dini qurumuna hücum kimi qurulduğunu irəli sürür. Con Şelbi Sponq özünün "*Müqəddəs Yazıların Günahları"* (2009) kitabında bu arqumentlə razılaşır, təkid edir: "Yəhudanın bütün hekayəsi uydurmadır… On iki şagirdin bir üzvü tərəfindən xəyanət aktına ən erkən xristian yazılarında rast gəlinmir. Yəhuda ilk dəfə Mark İncili ilə xristian hekayəsinə daxil edilmişdir (), eramızın 70-ci illərinin əvvəllərində yazılmışdır."

## Həyatı

### Ad və arxa fon

Eramızın birinci əsrində məşhur qəhrəman Yəhuda Makkaveyə görə Yəhuda adı yəhudi kişiləri üçün son dərəcə ümumi ad idi. Əhdi-Cədiddə bu adla çoxlu başqa şəxslər xatırlanır. Mark İncilində  60-cı illərin ortalarında və ya 70-ci illərin əvvəllərində yazılmışdır, Yəhuda İskariot bu adla yeganə həvaridir.   bu təsviri paylaşır.

Ernst Vilhelm Hengstenberg tərəfindən irəli sürülmüş bir fikir budur ki, "İskariot" ibranicə  "yalançı" və ya "xəyanətkar" deməkdir. Stenford bunu rədd edir və iddia edir ki, İncil müəllifləri Yəhudanın İsaya xəyanət etdiyi ifadəsi ilə onun adını təqib edirlər. Bəziləri bu sözün qırmızı rəng mənasını verən aramey sözündən törədiyini irəli sürdülər. Bu, Yeşaya 19:4 ayəsinin Septuaginta tərcüməsinə əsaslanaraq, C. Alfred Morin tərəfindən irəli sürülən nəzəriyyəyə əsaslanaraq "çatdırmaq" deməkdir. Epitet həm də Yəhudanın asılma tərzi ilə əlaqələndirilə bilər. Bu o deməkdir ki, İskariot bir növ yunan-aramey hibridindən gəlir: , , "boğulma" və ya "daralma" mənasını verir. Bu, epitetin qalan şagirdlər tərəfindən ölümündən sonra tətbiq edildiyini göstərə bilər, lakin Coan E. Taylor bunun İsa tərəfindən Yəhudaya verdiyi təsviri bir ad olduğunu iddia etdi, çünki Müqəddəs Pyotr Kefas kimi digər şagirdlərə də belə adlar verirdi.

### Həvari kimi rolu

Kanonik İncillərdə kiçik həvarilərin bəzilərinin adları ilə bağlı tez-tez fikir ayrılığı olsa da, onların dördü Yəhuda İskariotu onlardan biri kimi qeyd edir. Sinoptik İncillərdə deyilir ki, İsa "on iki nəfəri" (Yəhuda da daxil olmaqla) natəmiz ruhlar üzərində güc və təbliğ və şəfa xidməti ilə göndərmişdir: Yəhuda digər on bir nəfərlə birlikdə bu həvari xidmətində açıq şəkildə fəal iştirak etmişdir. Bununla belə, Yəhyanın İncilində Yəhudanın dünyagörüşü fərqli idi — İsanın bir çox şagirdləri onun təlimlərini qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyinə görə onu tərk etdilər və İsa on iki nəfərdən soruşdu ki, onlar da onu tərk edəcəklərmi? Müqəddəs Pyotr on iki nəfər barədə qeyd edir: "Ya Rəbb, biz kimin yanına gedək? Əbədi həyat sözləri Səndə var", lakin İsa o zaman müşahidə etdi ki, on iki nəfəri özü seçsə də, onlardan biri (adını İsanın çəkmədiyi, lakin rəvayətçi tərəfindən müəyyən edilmiş) ona xəyanət edəcək "iblis" idi.

İsanın İncillərdə söylədiyi ən yaxşı təsdiqlənmiş və ən etibarlı ifadələrdən biri Matfey İncilindən gəlir , burada İsa həvarilərinə deyir: "Yeni dünyada, Bəşər Oğlu Öz izzətli taxtına əyləşəndə siz də on iki taxtda oturaraq İsrailin on iki qəbiləsini mühakimə edəcəksiniz". Əhdi-Cədid alimi Bart D. Ehrman belə nəticəyə gəlir: "Bu, İsanın ölümündən sonra, yəqin ki, bir xristian tərəfindən uydurulmuş bir ənənə deyil, çünki bu on iki nəfərdən biri öz işindən əl çəkib ona xəyanət etmişdi. Heç kim düşünmürdü ki, *Yəhuda İskariot* əzəmətli taxtda əyləşəcək və buna görə də İsanın Padşahlığına geri dönmək üçün qeyd edilir. Sonra onun gələcək Padşahlıqda padşahlıq edəcəyini proqnozlaşdırdığı on iki yaxın şagirdi olduğunu söyləyir."

### Ölüm

Yəhudanın ölümü ilə bağlı çoxlu müxtəlif məlumatlar qədim dövrlərdən həm Əhdi-Cədidin daxilində, həm də ondan əlavə gəlib günümüzə qədər çatmışdır.  deyir ki, İsanın çarmıxa çəkilməsini bilən Yəhuda peşman oldu və 30 gümüşü kahinlərə qaytarmağa cəhd etdi, lakin onlar qan pulu olduğu üçün onları qəbul etmədilər və o, onları yerə atıb getdi. Daha sonra o, Musanın qanunlarına uyğun olaraq özünü asaraq intihar etdi  (). Daha sonra keşişlər bu pulu qan pulu ilə satın alındığı üçün Akeldama (חקל דמא – *xakel dama*) – Qan Tarlası kimi tanınan dulusçu tarlasını almaq üçün istifadə etdilər. Yəhudanın pulu tarla almaq üçün istifadə olunduğu bildirilir,  Digər mənbələrdə Yəhudanın ölümü təsadüfən baş verib  və o, peşmançılıq əlaməti göstərmir.

Hierapolisdən olan erkən Kilsə Atalarından Papias özünün "*Rəbbin kəlamlarının ekspozisiyaları"* nda (ehtimal ki, eramızın 100-cü illərində yazılmışdır) Yəhudanın Allahın qəzəbinə tuş gəldiyini qeyd edir;  bədəni o qədər şişmişdi ki, hər iki tərəfində binaların olduğu küçədən keçə bilmədi. Onun üzü o qədər şişib ki, həkim optik alətlə gözlərinin yerini belə müəyyən edə bilməyib. Yəhudanın cinsi orqanı hədsiz dərəcədə şişmiş və irin və qurdlarla sızmışdı. Nəhayət, o, öz torpağında daxilini yerə tökərək özünü öldürdü  bu o qədər dəhşətli üfunət qoxuyurdu ki, hətta bir əsr sonra Papiasın öz zamanında da insanlar hələ də burnunu tutmadan ərazidən keçə bilmirdilər. Bu hekayə antik dövrdə  xristianlar arasında yaxşı tanınırdı və tez-tez Əhdi-Cədiddəki iki ziddiyyətli hekayə ilə əks olduğu danışılırdı.

## İsaya xəyanət

Yəhudanın İsaya xəyanət etməsinin bir neçə izahı var. Ən erkən hesabda, Mark İncilində, İsaya xəyanət etmək üçün baş kahinlərin yanına gedəndə, ona mükafat olaraq pul təklif edilir, lakin onun motivasiyasının pul olduğu aydın deyil. Matta İncilində isə İsanı təslim etmək üçün ona nə ödəyəcəklərini soruşur. Luka İncilində və Yəhyanın İncilində İblis Yəhudanın içinə girir və onu İsaya xəyanət etməyi təklif edir. Yəhyanın İncilində Yəhuda İsanı məsh etmək üçün pulun yoxsullara xərclənə bilən bahalı ətirlərə xərcləndiyindən şikayətlənir, lakin əlavə edir ki, o, həvarilərin pul kisəsinin gözətçisi olub və ondan oğurluq edirmiş. Bəziləri Yəhudanın İsa öldürülmədən İsaya xəyanət üçün pul ala biləcəyini düşünürdü.

Britaniyalı Əhdi-Cədid alimi Hyu C. Şonfild özünün 1965-ci ildə yazdığı "*Pasxa süjeti"* kitabında Məsihin çarmıxa çəkilməsinin Bibliya peyğəmbərliyinin şüurlu şəkildə yenidən həyata keçirilməsi olduğunu və Yəhudanın İsanın tam biliyi və razılığı ilə hərəkət etdiyini və ona hakimiyyətə "xəyanət" etdiyini göstərir. Kitab müxtəlif şəkildə "faktiki əsassız", "kiçik məlumatlar" və "vəhşi fərziyyələr", "narahatedici" və "qeyri-adi" kimi təsvir edilmişdir.

### Yəhuda İncili

1970-ci illərdə Misirin Beni Masah yaxınlığında bir qibti dilində papirus kodeksi (kitabı) aşkar edildi. Bu İsa və Yəhudanın qarşılıqlı əlaqədə olduğu və qnostik nöqteyi-nəzərdən kainatı müzakirə etdikləri bir sıra söhbətlərə aid olan 2-ci əsrə aid orijinalın eramızın 3-cü və ya 4-cü əsrinə aid surəti idi. Kəşf 2006-cı ilin aprelində ABŞ-ın *National Geographic* jurnalında kodeksin təsvirləri və müvafiq ekspertlər və müşahidəçilər tərəfindən analitik şərhlərlə "Yəhuda İncili" adlı bədii məqalə dərc etdikdə beynəlxalq aləm tərəfindən ifşa olundu. Məqalənin girişində deyilirdi: "1700 il ərzində itirilmiş qədim mətndə deyilir ki, İsaya xəyanət edən onun ən həqiqi şagirdi olub". Məqalə orijinal sənədin 2-ci əsrdə mövcud olduğuna dair bəzi sübutlara işarə edir: Təxminən eramızın 180-ci illərində, o zamanlar Roma Qalasının ərazisində olan Lion yepiskopu Lionlu İriney "Bidətlərə qarşı" adlı böyük bir traktat yazmışdı.

Jurnalın buraxılışı yayımlanmadan əvvəl, digər xəbər mediaları bu barədə ixtisarlı seçmə şəkildə xəbərlər verirdilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* *[[Yəhudi Ensiklopediyası|Yəhudi Ensiklopediyasında]]* "Yəhuda İskaryot"

* "İncil həqiqəti" : *[[The New York Times]]* -da Yəhuda Müjdəsi haqqında məqalə