open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asansör

thumb|250px|Asansör, qərb tərəfdən mənzərə

**Asansör** (türkcə Asansör, hərfi tərcümədə “lift”, eynimənalı “ascenseur” fransız sözündən götürülmüşdür) və ya **Tarihi Asansör**- İzmir şəhərində (Türkiyə), Konak rayonunun Karataş məhəlləsində yerləşən tarixi tikili, içərisində ictimai lift yerləşən qala, İzmirin məşhur görməli yerlərindən biri. Dəniz sahilində yerləşən Karataş məhəlləsindən (Mithatpaşa küçəsi) təpədə yerləşən Halilrifat Paşa küçəsinə (keçmiş Yəhudi məhəlləsinin aşağısı və yuxarısı) qalxmaq üçün 1907-ci ildə tikilmişdir.

## Tarixi
thumb|Asansör, Dario Moreno küçəsindəki aşağı girişi
Asansörün kərpic lift qalası yəhudi mənşəli bankir və xeyriyyəçi Nesim Levi Bayraklıoğlu tərəfindən 1907-ci ildə tikdirilmişdir. Asansörün tikilməsində əsas məqsəd Mithatpaşa küçəsindən Halilrifat Paşa küçəsinə keçidi asanlaşdırmaq olmuşdur. Asansörün tikintisindən əvvəl 40 metrlik hündürlük fərqi olan bu küçələri 155 pillədən ibarət pilləkan (türklər onu *Karataş Merdivenleri*, yəhudilər *Devidasların Merdiveni* adlandırırdılar) birləşdirirdi. Deyilənə görə, pilləkənin yuxarı başında Devidas ailəsinin evi, aşağı başında isə onların dostu Nesim Levinin evi yerləşirdi. Bir gün ata Devidas pilləkəndən yıxılıb ayağını sındırdıqdan sonra Nesim Levi Asansörü tikdirmək qərarına gəlir.

XX əsrin 30-cu illərində Asansör qalasında kinoteatr, teatr səhnəsi və fotostudiya yerləşirdi. 1942-ci ildə tikili Şerif Remzi Reyentə satıldı. Onun ölümündən sonra Asansör vərəsəlik qaydasında onun qohumu Ayla Ökmene keçdi. 1983-cü ildə Ayla Ökmen tərəfindən İzmir şəhərinə bağışlanmışdır.

1985-ci və 1992-ci illərdə Asansördə İzmir Bələdiyyəsi tərəfindən təmir-bərpa işləri görülmüşdür.

## Konstruksiyası
thumb|250px|Asansör, yuxarı giriş
Tikilini fransız və italyan mühəndislər layihələndirmişdilər. Kvadrat plana malik qala dörd yarusdan ibarətdir. Dördmərtəbəli aşağı yarus daşdan, yuxarı iki yarus isə Marseldən gətirilmiş kərpicdən tikilmişdir. Yuxarıda yerləşən hər yarusun eni aşağıdakından kiçikdir. Üçüncü yarus Halilrifat Paşa küçəsi ilə eyni səviyyədə yerləşir. Burada qala ağac balkonla əhatə edilmişdir. 
Qalaya giriş üç qapıdan ibarətdir və onun şimal hissəsində yerləşir. Qalaya girişin yuxarısında dairəvi medalyonda tikilinin sifarişçisinə dair fransız (Ascenseur Construit par Nesim Levi Bayrakoğlu,1907 ) və ladino dillərində məlumat yerləşdirilmişdir.

Asansörün liftlərindən biri buxarla, digəri elektriklə hərəkətə gətirilirdi. 1985-ci ildə təmir edilərkən buxarla hərəkət prinsipi ləğv edilmiş və digər lift də elektrik enerjisi ilə işləməyə başlamışdır.

Asansörün tikintisi başa çatdırıldıqdan sonra ona aparan kiçik küçə Asansör dalanı (türkcə *Asansör Çıkmazı*) adlanmağa başlanmışdı. Əsasən yəhudilərin məskunlaşdığı bu küçədə 11 nömrəli evdə məşhur müğənni və aktyor Dario Moreno yaşadığından bu gün həmin küçə onun adını daşıyır.

## İstinadlar
Arif Vəliyev

**Arif Mikayıl oğlu Vəliyev** () — Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin sədri (1993–2014).

## Həyatı
Arif Mikayıl oğlu Vəliyev 1943-cü il iyun ayının 28-də Qazax (hazırda Ağstafa) rayonunun Həsənsu kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin iqtisad fakültəsinə daxil olmuş və 1971-ci ildə ali məktəbi xalq təsərrüfatının planlaşdırılması ixtisası üzrə bitirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə 1961-ci ildən etibarən Azərbaycan SSR Mərkəzi Statistika Statistika İdarəsində başlayan Arif Vəliyev 1963-cü ilədək burada statistik, iqtisadçı olaraq çalışmış, 1963–1966-cı illərdə hərbi xidmət keçdikdən sonra yenidən Statistika İdarəsində fəaliyyətini davam etdirərək, 1966–1976-cı illərdə iqtisadçı, baş iqtisadçı və şöbə müdiri, 1976–1989-cu illərdə Statistika İdarəsi rəisinin müavini və birinci müavini olmuş, 14 dekabr 1979-cu ildən 25 may 1983-cü ilədək Azərbaycan SSR Mərkəzi Statistika İdarəsinin rəisi vəzifəsini icra etmişdir. 1989–1990-cı illərdə isə həmin idarənin Baş hesablama mərkəzində baş iqtisadçı işləmişdir.

1990–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Dövlət İqtisadiyyat və Planlaşdırma Komitəsində şöbə müdirinin müavini, 1992–1993-cü illərdə isə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Aparatında böyük məsləhətçi olmuşdur. Arif Vəliyev 1993-cü ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır.

Arif Vəliyevin ölkədə statistika işinin təşkili sahəsində xidmətləri yüksək qiymətləndirilmişdir. O, bir sıra mükafatlar almış, o cümlədən 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının ali dövlət təltiflərindən olan "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.

A. Vəliyev 2014-cü il iyunun 23-də Bakı şəhərində vəfat etmiş və İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir

## İstinadlar
Ünsiyyət

**Ünsiyyət, rabitə** və ya **kommunikasiya** — qarşılıqlı münasibət. Ünsiyyət nitq vasitəsilə baş verir. Biz başqalarını dinləyir, onların yazdığını oxuyur, öz fikirlərimizi yazmaq və danışmaqla ifadə edirik. Beləliklə, ünsiyyət zamanı dörd nitq bacarığından istifadə edirik: dinləmə, danışma, oxu, yazı.

Dinləmək və oxumaq bacarığı başqalarını anlamaq, məlumat almaq üçündür. Danışmaq və yazmaq bacarığı isə düşündüklərimizi başqalarına çatdırmağa kömək edir. Dinləyərkən və danışarkən istifadə edilən söz və cümlələr səslərlə ifadə olunur. Ona görə də dinləmə və danışma şifahi nitqə aid olan bacarıqlardır.

Hərflərlə ifadə olunmuş mətnləri isə oxuyuruq və ya yazırıq. Odur ki yazı və oxu bacarıqları yazılı nitqə aid edilir.

Hamı tərəfindən eyni dərəcədə qəbul olunan ümumi tərifi yoxdur.Psixoloqlardan birinin hesablamasına görə, hələ 1969-cu ilə qədərki dövrdə təkcə ingilis dilində olan ədəbiyyatda ünsiyyətin 96 tərifi məlum idi.
Sosial psixologiyada ünsiyyətə müxtəlif təriflər verilmişdir. Onlardan biri belədir: iki və daha çox adamın münasibətləri aydınlaşdırmaq və ümumi nəticə əldə etmək məqsədilə öz səylərini əlaqələndirməyə və birləşdirməyə yönəldilmiş qarşılıqlı təsirinə ünsiyyət deyilir.
Ünsiyyət tələbatı sosial tələbatdır, insanın tələbatları içərisində xüsusi yer tutur. Lev Vıqotski ünsiyyət tələbatına uşağın psixi inkişafının əsas və hərəkətverici qüvvəsi kimi xüsusi əhəmiyyət verirdi. Körpənin hər bir tələbatı inkişaf prosesində tədricən onun üçün başqa adama, insanla təmasa, onunla ünsiyyət tələbatına çevrilir. Ünsiyyət tələbatı sonrakı yaş dövrlərində də uşaq şəxsiyyətinin inkişafında mühüm rol oynayır. Yeniyetmə ictimai-əxlaqi münasibət normalarını ünsiyyət prosesində mənimsəyir. 

Ünsiyyət situasiyasının iki tipini fərqlləndirmək olar: *birgə fəaliyyətdə ünsiyyət və şəxsi ünsiyyət*. Birgə fəaliyyət şəraitində ünsiyyət funksional xarakter kəsb edir, yəni onun mövzusu birgə fəaliyyətin xarakteri ilə müəyyən olunur. Şəxsi ünsiyyət isə iki və daha çox adamın vasitəsiz təması kimi meydana çıxır və emosional xarakter daşıyır.

Ünsiyyətin funksiyaları çoxsaylıdır. Onların ikisini xüsusilə qeyd etmək lazımdır: a)insanların birgə fəaliyyətinin təşkili (başqa sözlə, "ümumi nəticə əldə etmək məqsədilə səyləri əlaqələndirmək") b) şəxsiyyətlərarası münasibətlərin formalaşması və inkişafı (yəni, "münasibətləri aydınlaşdırmaq məqsədilə qarşılıqlı təsir")

## Vasitələri
Ünsiyyət müxtəlif vasitələrlə həyata keçirilir. Onlar arasında ''nitq'' (mülahizə, sual, replika və s.) xüsusilə yer tutur. Ünsiyyətin *ekspressiv-mimik* vasitələri də mühümdür:təbəssüm, tərs baxış, mimika, əl və bədənin ifadəli hərəkətləri, vokal mimikası-bunlardan hər birinin ünsiyyət prosesində öz yeri vardır. Ünsiyyətin *əşyavi-hərəki* vasitələrinin də rolunu qeyd etmək lazımdır. Onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: a)ünsiyyət məqsədilə istifadə olunan lokomotor və əşyavi hərəkətlər, eləcə də poza; b) başqa adam yaxınlaşma, ondan uzaqlaşma, nəyisə vermək və ya uzatmaq, onu özünə doğru çəkmək və ya özündən itələmək və s.

## İstinadlar
Marağa-150 abidəsi

**Marağa-150 abidəsi** — Azərbaycan SSR-in Ağdərə rayonunun (Mardaket) Marağa kəndində (indiki Şıxarx) İrandan ilk 200 erməni ailəsinin köçürülməsinin 150 illiyi münasibətiylə 1978-ci ildə ucaldılmış abidə.

Üzərində ermənicə "Marağa-150" yazılmış abidə 1988-ci ildə ermənilərin Azərbaycana ərazi iddiaları başlayanda dağıdılmışdır.

"Marağa-150" dağılmağa məruz qalmasına baxmayaraq, hazırda qalıqları mövcuddur və Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətində olan ərazidə yerləşir. Abidənin yerləşdiyi yer hazırkı Şıxarx qəsəbəsidir. Şıxarx qəsəbəsi ilə Tərtər şəhəri arasında 20 dəqiqəlik yol məsafəsi vardır.

## Xarici mətbuatda

“Diaspor Fəaliyyətinə Jurnalistlərin Dəstəyi” İctimai Birliyinin sədri Fuad Hüseynzadənin könüllü olaraq icra etdiyi “Erməni yalanları dünya mediasında” layihəsi çərçivəsində xaricdəki soydaşlarımızın dəstəyi ilə Norveçin “Utrop” (utrop.no),  Albaniyanın “Nacional”, Pakistanın “Thefortress.com” və “Globalurdunews.com”, Türkiyənin “Haberiniz.com.tr” saytlarında  “Marağa-150” abidəsi haqqında yazılar dərc olunub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rusiyada yaşayan erməni biznesmenden acı etiraflar 
* Ermənilərin Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını ifşa edən abidə - “Marağa–150”
* “Marağa–150”: Ermənilərin ərazi iddialarını ifşa edən abidə - FOTOLAR
Telavi bələdiyyəsi

**Telavi bələdiyyəsi** () — Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresində inzibati ərazi vahidi. 2006-cı ilədək **Telavi rayonu** adlanırdı.

## İstinadlar
Mexaniki portağal (film)

***Mexaniki portağal*** () — britaniyalı yazıçı Entoni Börcessin 1962-ci ildə qələmə aldığı eyniadlı roman əsasında görkəmli kinematoqrafçı Stenli Kubrik tərəfindən 1971-ci ildə ekranlaşdırılmış distopik janrda kinematoqrafik əsər. Filmdə təsvir olunan yaxın gələcəyin Böyük Britaniyasında cəmiyyətin aktual problemləri - yeniyetmələrin cinayətkarlığı, psixiatrik müalicə metodları, gənclər qruplaşmaları, eləcə də dövrün sosial-siyasi və iqtisadi məsələləri radikal bədii ifadə vasitələri ilə təqdim edilir.

## Məzmun
Film Alex adında bir gəncin kriminal dəstəsinin insanlara cinayət, şiddət və təcavüz etməsini göstərir. Dəstənin başçısı Alexin digər üzvlərlə arası pisləşir. Və növbəti tədbir zamanı dəstə Alexə xəyanət edir. Alex həbs olunur. Ardından onun beyninin təmizlənib yenidən cəmiyyətə qazandırılmasını göstərir. Ancaq bunun nə dərəcədə işə yaraması sorğulanır.  

## Rollarda
Malcolm McDowell — Alex DeLarge

## İstinadlar
Negidal dili

**Negidal dili** — negidalların dili, Rusiyanın Xabarovsk diyarında,Amur çayının aşağı axarında və Amqun çayının orta axar hissəsində yayılıb.

*Negidal əlifbası:*

Аа Бб Вв Гг Ғғ Дд Ее Ёё Жж Зз Ӡӡ Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ӈӈ Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ ъ Ыы ь Ээ Юю Яя.

## Ədəbiyyat
* Калинина Е. Ю. Этюд о гармонии гласных в негидальском языке, или негласные презумпции о гласных звуках // Фонетика и нефонетика. К 70-летию Сандро В. Кодзасова. / Архипов А. В. и др.(ред.). Москва: Языки славянских культур, 2008. Сс. 272—282.
* Казарова А. В., Надеина Д. И., Берелтуева Д. М. Неғида хэсэнин. Электронное фонетическое справочное пособие по негидальскому языку. Хабаровск: По заказу министерства природных ресурсов Хабаровского края ООО «Портал Хабаровск», 2009. (описание)
* Колесникова В. Д., Константинова О. A. Негидальский язык // Языки народов СССР. Т. 5. Л., 1968.
* Мыльникова K. M., Цинциус В. И. Материалы по негидальскому языку // Тунгусский сборник, 1. Л., 1931.
* В. И. Цинциус. Негидальский язык // Языки мира: Монгольские, тунгусо-маньчжурские, японский и корейский языки. М., 1997.
* Цинциус В. И. Негидальский язык. Исследования и материалы. Л., 1982.
* Schmidt P. The language of the Negidals // «Acta Universitatis Latviensis», V. Riga, 1923

## İstinadlar
Valter Kronkayt

**Valter Leland Kronkayt, Jr.** () — Aktyor.

## Həyatı
Valter Kronkayt 24 noyabr 1916-cı ildə anadan olub.

17 iyul 2009-cu ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Gürcaani bələdiyyəsi

**Gürcaani bələdiyyəsi** () — Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresində inzibati ərazi vahidi. 2006-cı ilədək **Gürcaani rayonu** adlanırdı. İnzibati mərkəzi Gürcaani şəhəridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Districts of Georgia
Melodifestivalen

**Melodifestivalen** () — Sveriges Television (SVT) və Sveriges Radio (SR)-nin Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə qatılacaq sənətçi və mahnının seçilməsi üçün təşkil olunan mahnı müsabiqəsidir. 1959-cu ildən bəri hər il keçirilir və ölkədə ən çox izlənən tele-müsabiqədir. 2012-ci ildə yarışma 4 milyon İsveçli tərəfindən izlənmişdir.

Yarışmanı qazananlardan altısı Avroviziyada da qələbə qazanmışdır və iyirmi dördü isə ilk beşlikdə yer almışdır. Melodifestivalendə Avroviziya təmsilçisi münsiflər və telesəsvermə yolu ilə bəlli olur.

2002-ci ildən bu yana yarı finalda yarışan mahnı sayısı 12-dən 32-yə qaldırılıb. Eyni zamanda, İsveçin Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsindəki təmsilçisini seçmək üçün yarışmanın uşaqlar üçün versiyası olan Lilla Melodifestivalen yaradılmışdır.

## Müsabiqəni qazananlar

## İstinadlar
Olimpiya andı

**Olimpiya andı**— Olimpiya oyunlarının açılış mərasimində  hər bir  olimpiyada iştirakçısını və Olimpiya dərəcəli hakimləri və ya digər səlahiyyətli şəxsin nümayəndəsini təmsil edən bir idmançı və ya hakim tərəfindən təntənəli surətdə verilən vəddir. Olimpiya andı, həmçinin Olimpiya oyunlarının ən mühüm atributlarından biridir və bu idman tədbirində birliyin ideyasını ifadə edir.

İdmançıların Olimpiya andının mətni :

*Bütün idmançıların adından mən söz verirəm ki, komandamızın şərəfi və idmanın zəfəri üçün əsl idman ruhunda  narkotiksiz və dopinqsiz idman üçün onları nizamlayan qaydalara riayət və hörmət edərək, Olimpiya oyunlarında iştirak edəcəyik.*

Hakimlərin Olimpiya andının mətni:

*Bütün hakimlərin və rəsmi şəxslərin adından  mən söz verirəm ki, əsl idman ruhunda onları nizamlayan qaydalara riayət və hörmət edərək, tam qərəzsizliklə bu Olimpiya oyunlarında öz vəzifəmizi yerinə yetirəcəyik.*

2010-cu il Gənclərin Yay Olimpiya oyunlarından bəri təşkilatçı ölkənin məşqçiləri tərəfindən Olimpiya andı deyilir. Mətni:

*Bütün məşqçilər və idmançıları müşaiət edən nümayəndə heyətinin digər üzvləri adından mən söz verirəm ki, Olimpiya hərəkatının fundamental  prinsiplərinə uyğun olaraq, ədalətli oyun qaydalarına tam riayət olunmasını və əsl idman ruhunun təmin edilməsini özümüz təşkil edəcəyik.*

## Tarixi
Olimpiya andının vacibliyi , artıq 1906-cı ildə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin prezidenti və təsisçisi Pyer de Kuberten tərəfindən  bəyan edilib. Bu oyunlar zamanı ədaləti bərpa etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Olimpiya andı ilk dəfə 1920-ci il Antverpen Yay Olimpiya Oyunlarında  qılıncoynatma və su polosu idmançısı Viktor Boin tərəfindən edilib. 
Viktor Boinin 1920-ci ildəki andı: *Biz and içirik. Biz idmanın zəfəri və ölkəmizin şərəfi üçün Olimpiya oyunlarında iştirak edəcəyik.*

1961-ci ildə,  Olimpiya oyunlarında millətçiliyin aradan qaldırılması məqsədi ilə,  *and içmək* sözü *vəd vermək* və *ölkəmizin şərəfi* birləşməsi isə *komandamızın şərəfi* birləşməsi ilə əvəz edildi. Andın bir hissəsində olan dopinq sözü isə 2000-ci il Yay Olimpiya Oyunlarında əlavə olunub.

## Andı söyləyən idmançılar
Olimpiya andının oyunların açılış mərasimində deyilməsi ənənəsi 1920-ci ildən bəri hər Yay və Qış Olimpiya oyunları zamanı təşkil olunur.

### Yay Olimpiya Oyunlarında

### Qış Olimpiya Oyunlarında

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Olimpiya andı (1920-1980)
* 2012-ci il London Yay Olimpiya Oyunlarının açılış mərasimində Olimpiya andının deyilməsi (youtube)
Tarahumara

**Rarámuri** (öz dilində) və ya **Tarahumara** (ispanca, və bütün dünyada) Meksikanın şimal-qərbində yaşayan, çox uzaq məsafəyə qaça bildiyinə görə məşhur olan, bir hindu xalqıdır.
Onların dilində **rarámuri** sözü ancaq kişilər üçün işlənir, qadın üçün isə **mukí** (bir dənə) və **omugí** və ya **igómale** (çox olanda) sözləri.

## Atletik şücaətləri
**Rarámuri** sözü Carl Lumholtz kimi, erkən etnoqraflara müvafiq olaraq, "piyada qaçanlar" və ya "onlar, kim ki tez qaçır" deməkdir, amma bu interpretasiya tam razılaşdırılmamışdır. Onların yaşayış qəsəbələri səpələnmiş olduğuna görə, onlarda çox uzaq qaçmaq bir ənənəsi yaranmışdır (320&nbsp;km bir dəfəyə) - iki gün ərzində kobud kanyonlar içində, qəsəbələrin rabitəsi üçün, ovçuluq etmək üçün və sair. Onların səndəllərdə qaçmağı Christopher McDougall-ın "Born to Run" kitabında təsvir edilib.

## İstinadlar
JAXA

**JAXA** və ya tam adı ilə: **Yaponiya Kosmos Araşdırma Agentliyi** (; ) — 1 oktyabr 2003-cü ildə ISAS (Institute of Space and Astronautical Science), NAL (National Aerospace Laboratory of Japan) və NASDA (National Space Development Agency of Japan) təşkilatlarının birləşməsindən yaranmış bir təşkilatdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Siqnaxi bələdiyyəsi

**Siqnaxi bələdiyyəsi** () — Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresində inzibati ərazi. 2006-cı ilədək **Sığnaq rayonu** adlanıb. İnzibati mərkəz Siqnaxi şəhəridir.

## Xarici keçidlər
* Districts of Georgia
* Первая столица кипчаков
* Карачык и Сыгнак — колыбель сельджуков

## Həmçinin bax
* Sığnaq (qədim şəhər)
* Sığnaq xanlığı (1340-1379)
* Sığnaq qəzası
Günəş fəvvarəsi

**Günəş fəvvarəsi** () — "Peterhof" saray-park kompleksinin fəvvarələrindən biridir.

## Tarixi
Günəş fəvvarəsi memar Nikolo Mikettinin rəhbərliyi altında 1721-1724-cü illərdə tikilmişdir. 20 su şırıntısı mərkəzi sütunun içərisindən təzyiqlə ətrafa sıçrayır.

Fəvvarə kifayət qədər böyük düzbucaqlı hovuzun mərkəzində yerləşir; XVIII əsrdə onun içərisində nərə, qu quşları və ördəklər saxlanılırdı. Əsrin sonunda, memar Felten fəvvarəsi üzmək üçün kiçik hovuza çevirmişdi. Daha sonralar, fəvvarənin içərisinə araba təkərinə bənzəyən və suyun köməyi ilə hərəkətə gələn kiçik bir mexanizm yerləşmişdir. Təkər üstündə 187 dəliyi olan diskli sütunu fırladır. Bu dəliklərdən su şırıntıları hər tərəfə yayılır və fəvvarəni ümumilikdə günəşə bənzədir. Fəvvarənin aşağı hissəsində delfinlərin heykəlləri yerləşir.

Böyük Vətən müharibəsi zamanı, fəvvarə tamamilə dağıdılmış və yalnız 1956-cı ildə yenidən bərpa olunmuşdu.

## Xarici keçidlər

* [Страница о фонтане «Солнце» на официальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Snop fəvvarəsi

**Snop fəvvarəsi** () — «Peterhof» saray-park kompleksinin Monplezir bağında yerləşən mərkəzi fəvvarələrindən biridir.
 
## Tarixi
Snop fəvvarəsi I Pyotrun əmri ilə Peterhofda tikilmiş ilk fəvvarələrdən biri sayılır. O 1722-1723-cü illərdə Nikolo Mikettinin və fəvvarə ustası Sualemin rəhbərliyi altında  tikilmişdir. Fəvvarə kompozisiyasının mərkəzində - hündür, tuf materiaından hazırlanmış tumba yerləşir. Onun içərisindən yüksək təzyiqlə su şırıntısı ətrafa yayılır. Ondan aşağıda su şırıntıları üçün dairəvi formada daha 24 kiçik dəlik yerləşir.

## Xarici keçidlər

* Страница о фонтане «Сноп» на официальном сайте ГМЗ «Петергоф»
İvan Fiqurovski

**İvan Vladimiroviç Fiqurovski** () — alim, professor, iqlimşünas, metroloq. Azərbaycanın əməkdar elm xadimi.
 

## Həyatı
İvan Vladimiroviç Fiqurovski Rusiyanın keçmiş Vladimirovskaya quberniyasının Pyatdus kəndində 1865-ci il avqustun 15-də dünyaya göz açmışdır. Ali təhsilini Varşava universitetində fizika-riyaziyyat ixtisası üzrə almışdır. Demək olar ki, onun həyatının ən məhsuldar illəri məhz Qafqazla bağlıdır. O, ömrünün təxminən 40 ilini burada keçirmiş və pedaqoji, elmi və elmi-təşkilati fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Öz dövründə o, Azərbaycanın əməkdar elm xadimi adını da almışdır.

## Yaradıcılığı
Meteorologiya sahəsində o, ilk təcrübəsini Sankt-Peterburqda Nikolayevski Baş Fizika Rəsədxanasında (BFR) qazanmışdır. Lakin tezliklə o, Tiflis Fizika Rəsədxanasına (TFR) keçmişdir. Hansı ki, bu rəsədxana Qafqazda XIX əsrin ortalarından başlayaraq iqlim məsələlərinin həll olunduğu yeganə müəssisə idi. Bundan başqa o, İrkutsk meteoroloji rəsədxanasında da işləmişdir.

Alim Azərbaycanda işə 1920-ci ildən etibarən başlamışdır. Bakıda, Azərbaycan Politexnik İnstitutunda meteorologiya və iqlimşünaslıqdan dərs demiş və kənd təsərrüfatı fakultəsinin dekanı olmuşdur. Sonralar bu fakultənin bazası əsasında Gəncədə kənd təsərrüfatı institutu yarandı. Orada o, pedaqoji işini dvam etdirmiş və 10 il fizika və meteorologiya kafedrasına rəhbərlik etmişdir.

1937-ci ildə professor Fiqurovski SSR EA-ın filialı olan Azərbaycan Elmlər Akademiyasında ilk dəfə təşkil olunmuş Coğrafiya bölməsinə rəhbər seçilir. Bu bölmə sonradan H.Əliyev adına Coğrafiya institutu adını və Elmlər Akademiyası isə müstəqil olaraq Milli statusunu aldı.

Fiqurovskinin iqlim tədqiqatlarına marağı Qafqazda meteoroloji müşahidə stansiyalarını hazıralması ilə məşğul olarkən, Nikolayevski BFR-ın xronikasını çapa hazırlayarkən və TFR-nın aylıq bülletenlərinin nəşrində iştirak edərkən yarandı. 1902-ci ildə o özünün ilk Qafqaza aid iqlim xülasəsini hazırlamış və bu xülasəni iqlimşünaslıq, hidrologiya və balneologiya üzrə xadimlərin qurultayında təqdim etmişdir.

İlk dəfə Qafqazda iqlimin müxtəlifliyini o, V.Keppenin Yer kürəsinin iqlim təsnifatı əsasında sistemləşdirməyə cəhd etmişdi. Bu sistemin əsasını bitkilərin əyalətə görə paylanması, əyalətlərin daxilində isə bir-biri ilə empirik seçilmiş iqlim göstəricilərinə görə fərqlənən ərazinin bölünməsi təşkil edirdi.

Qafqazda meteostansiyalarda müşahidələr nəticəsində kifayət qədər material toplandığından 1905-ci ildə Fiqurovski belə tədqiqatların nəticəsi olaraq onun ilk monoqrafiyasıni 1912-ci ildə "Qafqaz iqliminin təcrübi tədqiqatları" () adı altında işıq üzü gördü. Bu onun həm formatına həm də həcminə görə ən böyük işi olmuşdur.

Fiqurovski Qafqazda Azərbaycanın iqlimşünaslığının banisi hesab edilir. O, özündən sonra 10 monoqrafiya qoymuşdur ki, onların da çoxunun tərkibində regionun həm böyük, həm də kiçik miqyaslı xəritələri, çoxlu sayda Azərbaycanın, Gürcüstanın və Rusiyanın dövri nəşriyyatında çıxan məqalələr yer alırdı.

## İstinadlar
Çətir fəvvarəsi

**Çətir fəvvarəsi** () «Peterhof» saray-park kompleksində yerləşən bir neçə zarafat fəvvarəsindən biridir.

## Tarixi
Çətir fəvvarəsi parka istirahət etməyə gələn qonaqları əyləndirmək və onlara zarafat etmək üçün yaradılmışdır. Bayram paltarlarını geyinmiş yorğun qonaqlar çətir damının altında yerləşən skamyalara otururdular. Birdən çətirin kənarlarından təzyiqlə su axmağa başlayır və qaçmağa çalışan qonaqların hamısı islanırlar.

İndi fəvvarə bütün vaxt işləyir və beləliklə onu seyr etmək istəyən ziyarətçiləri duruxma və anlaşılmazlıq halına salmır.

## Xarici keçidlər
* [Страница о фонтане «Зонтик» на неофициальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Roma fəvvarələri

**Roma fəvvarələri** () — öz konstruksiya və dizaynına görə «Peterhof» saray-park kompleksində yerləşən iki eyni fəvvarə.

## Tarixi
Fəvvarələrin "Romalı" adlandırılmasının əsas səbəbi, onların xarici görünüşünün Romada, Müqəddəs Pyotr kilsəsinin qarşısındakı meydanda quraşdırılmış iki fəvvarədən götürülmüşdü.

"Roma fəvvarələri" Peterhof parkında 1739-cu ildə, memarlar İvan Blank və İ.Davıdovun rəhbərliyi altında yaradılmışdır. O dövrlərdə fəvvarə taxta materiallardan hazırlanmış və qurğuşunlu kasalarla bəzədilmişdi.

1763-cü ildə o zamanın ən tanınmış memarı Rastrellinin rəhbərliyi altında fəvvarələr yenidən tikilmiş və postamentə quraşdırılmışdır. Taxta hissələrə "mərmər effekti" yaratmaq məqsədilə müxtəlif rənglərlə boyanmışdır.

1798— 80-ci illərdə artıq dağılmaya məruz qalmış Roma fəvvarələri kərpic, qranit və həmçinin mərmər üzlüklərlə yenidənqurma işlərinə məruz qalmışdır. Ağacdan hazırlanmış bütün dekorativ elementlər qurğuşunla əvəz olunmuşdu.

Böyük Vətən müharibəsi zamanı, faşistlər mərmər üzlükləri zədələmiş, hovuzu dağıtmış, boru kəmərlərini isə tamamilə məhv etmişdilər. Hər iki fəvvarə 1949-cu ildə bərpa edilmişdir.

## Xarici keçidlər

* [Страница о римских фонтанах на официальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Şahmat dağı şəlaləsi

**Şahmat dağı şəlaləsi** () - «Peterhof» saray-park kompleksində yerləşən şəlalələrdən biri sayılır. Onun digər adları - "Kiçik qrot", "Xarabalıq şəlaləsi" və "Əjdaha şəlaləsi".

## Tarixi
Şahmat dağı ağ-qara "şahmat üslublu" terraslaşdırılmış yaylada yerləşir. Şəlalənin yuxarısında üç dekorativ əjdaha fiquru ilə bəzədilmiş qrot yerləşir. Şəlalə dörd xüsusi çıxıntıdan ibarətdir və dəyirmi hovuz ilə yekunlaşır. Şəlalənin hər iki tərəfində ağ daşlı heykəllər ilə bəzədilmiş pilləkənlər tikilmişdir.

## Xarici keçidlər

* [Страница о каскаде «Шахматная гора» на неофициальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Palıd fəvvarəsi

**Palıd fəvvarəsi** () «Peterhof» saray-park kompleksində yerləşən bir neçə zarafat fəvvarəsindən biridir.

## Tarixi
Fəvvarə bir metal ağac, beş lalə və iki skamyadan ibarətdir. Ağaca metal palıd yarpaqları birləşdirilmişdi. Ağacın içiboş budaqlarından və lalələrin içərisindən təzyiqlə su ətrafa sıçrayır.

## Xarici keçidlər

* [Страница о фонтане «Дубок» на неофициальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Şam ağacları fəvvarəsi

**Şam ağacları fəvvarəsi** () «Peterhof» saray-park kompleksində yerləşən bir neçə zarafat fəvvarəsindən biridir.

## Tarix
Fəvvarə 3 metal ağacdan ibarətdir. Şam ağacları fəvvarəsi parka istirahət etməyə gələn qonaqları əyləndirmək və onlara zarafat etmək üçün yaradılmışdır. Şam ağaclarının qılığına girmiş fəvvarələrin yanından qonaqlar keçən zaman su birdən ətrafa püskürməyə başlayır və bayram ənənələrinə uyğun geyinmiş insanları isladırdı. Hazırda fəvvarə bütün günü işləyir və parka gələn ziyarətçiləri əyləndirir.

## Xarici keçidlər

* [Страница о фонтанах-шутихах на неофициальном сайте музея-заповедника [:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф]]
Süleyman Süleymanov

**Süleyman Məhəmməd oğlu Süleymanov** () — Gürcüstan SSR və Gürcüstanın tanınmış ictimai-siyasi və dövlət xadimi, jurnalist, publisist, tarixçi, tərcüməçi, redaktor, uzun müddət "Gürcüstan" qəzetinin baş redaktoru.

## Həyatı
Süleyman Məhəmməd oğlu Süleymanov 1935-ci il mayın 5-də Gürcüstanın Marneuli rayonunun Kürdlər kəndində anadan olub. O, Marneuli Pedaqoji Texnikumunu və 1960-cı ildə Tiflis Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili-ədəbiyyatı və tarix fakültəsini bitirib. S. Süleymanov 1962-ci ildə Marneuli Rayon Komsomol Komitəsinin birinci katibi vəzifəsinə seçilib. 1964-cü ildən həmin rayonun partiya komitəsində təlimatçı, təbliğat və təşviqat şöbə müdiri, təşkilat şöbə müdiri, rayon partiya komitəsinin katibi vəzifələrində çalışıb, büro üzvü və dəfələrlə rayon sovetinin deputatı seçilib.

O, 1972-ci ildən ömrünün sonunadək "Sovet Gürcüstanı" və onun davamı kimi 1990-cı ildən "Gürcüstan" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. 92 illik şərəfli tarixə malik olan "Gürcüstan" qəzeti sovetlər dönəmində də, ondan sonra da Gürcüstanda anadilli mətbuat işçilərinin yaradıcılıq mərkəzinə çevrilib, redaksiya isə bir sıra təşəbbüs və başlanğıclarla fərqlənib, müəlliflik mükafatlarına layiq görülüb. Onlardan biri — 1979-cu ildə qəzetin Moskvada Ümumittifaq Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri sərgisinin iştirakçısı kimi dörd nəfər yaradıcı əməkdaşı sərginin bürünc və gümüş medalları ilə təltif olunub.

S. Süleymanov Gürcüstan KP MK — nın 23, 24, 25-ci qurultaylarında Təftiş Komissiyasının üzvü, 1980-ci ildə Gürcüstan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib.

Qırx iki illik qəzet redaktoru vəzifəsini yerinə yetirmək dövründə "Gürcüstan" qəzeti redaksiyası Gürcüstanda azərbaycanlıların ölkənin fəal vətəndaşları olmaları, öz hüquq və vəzifələrini yerinə yetirmələri sahəsində əsl məlumatlandırma mərkəzinə çevrilərək öz ətrafında yaradıcı qüvvələri toplayıb, milli varlığın, ana dilinin, mədəniyyətin, vicdan azadlığının müdafiəsi sahəsində fəaliyyətini dayandırmayıb. Qəzet redaksiyasının təşkilatçılığı ilə və S. Süleymanovun da həmmüəllifi olduğu Gürcücə- Azərbaycanca lüğət işıq üzü görüb, Gürcüstan tarixi, Gürcüstan coğrafiyası azərbaycancaya tərcümə olunub, müxtəlif sözlüklər, danışıq lüğətləri, bukletlər, məktəblilər üçün vəsaitlər nəşr olunub.

Onun rəhbərlik etdiyi "Gürcüstan" qəzetinin 50 illik, 60 illik, 75 illik, 90 illik yubiley tədbirləri Azərbaycandilli mətbuat bayramı səviyyəsində qeyd olunub.

S. Süleymanov redaktor vəzifəsi ilə yanaşı 1992-ci ildə təsis edilən "Gürcüstan Azərbaycanlıları İttifaqı"nın sədri idi.

1981-ci ildə "Şərəf nişanı" ordeni, 1997-ci ildə Gürcüstanın "Şərəf" ordeni ilə təltif olunub. S. Süleymanov Gürcüstan Ali Sovetin Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilib və Gürcüstan Əməkdar Mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülüb.

Dörd övlad atası, yeddi nəvə babasıdır.

26 iyun 2014-cü ildə vəfat edib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ness gölü bədheybəti

400px|thumb|right|Nessi muzeyinin çölündə Nessinin maketinin düzəldilməsi

**[[Ness]] Gölü bədheybəti** ()  və ya **Nessi** ()  — Şotlandiyanın Ness gölündə yaşadığı iddia edilən əfsanəvi heyvandır. Uzun adı Loch Ness Monster (Ness Gölü bədheybəti) sayılır. İlk dəfə 1933-cü ildə dünyada xəbər olsa da tarixi 6-cı əsrə gedib çıxır. Onun mövcudluğunu iddia edənlər onu Plesiosauria cinsinə aid edirlər. Ancaq elm adamları Nessienin həqiqətən var olduğuna inanmır.

## Tarixdə
### Müqəddəs Kolumba([[6]]-cı əsr)
7-ci əsrdə Adomnan tərəfindən yazılmış "Müqəddəs Kolumbanın həyatı" əsərində bildirilir ki ,Ness çayında bir adam "su yırtıcısı" tərəfindən öldürülür .

### [[1933]]-cü ildə Nessieni görənlər
22 iyul 1933-cü ildə George Spicer və onun arvadı yoldan keçən böyük bədənə sahib olan bir varlıq görürlər .
1933-cü ilin avqustunda gecə vaxtı Arthur Grant suiti və plesiosaurın hibridi olan və uzun boynu olan heyvan görür və o, iddia edir ki,Nessie də Arthuru gördükdən sonra gölə qayıdır .

## Şəkillər və videolar
### "Cərrahın şəkli" (1934)
1934-cu ilə aid olan bu şəkildə Nessienin başı ve boynu görünür. Şəklin belə adlandırılması onu çəkən Robert Kenneth Wilsonun öz adının istifadəsindən imtina etməsi olub. Bəzi alimlər bu şəklin saxta olduğunu, digərləri isə həqiqət olduğunu deyir. Hətta Alastair Boyd şəklin yalan olduğunu bildirsə də, bunun Nessienin də mövcud olmaması demək olmadığını bildirir. Şəkildə görünən varlığı fil və ya su quşları ilə müqayisə edirlər.

## Kinolarda
2007-ci ildə "Su atı" adlı film çəkilmişdir .

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qar adamı

## Xarici keçidlər
* Nessie haqqında əfsanə
Maren Mersenn

**Maren Mersenn** (; ) — fransız alimi, rahibi; Paris akademiyası adlandırdığı Paris elmi dərnəyini təşkil etmişdir. Özünün geniş yazışmaları və səyahətləri sayəsində bütün dünya alimlərinin məlumat mübadiləsinin tam şəbəkəsini yaratmışdır.

## Həyatı

## Fəaliyyəti

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*

## Xarici keçidlər
* Мерсенн (mersenne) Марен
Çay Partiyası Hərəkatı

**Çay partiyası hərəkatı** () —  Amerikada mövcud olan siyasi hərəkatdır ve əsasən ABŞ hökumət xərclərini və vergiləri azaltmaqla ABŞ-nin milli borcunu və federal büdcə defisitini azaltmağa nail olmaq tərəfdarıdır. 2009-cu ildən bəri baş verən aksiyaları dəstəkləyir. Bəzi araşdırmalar amerikalıların 10%-inin bu hərəkatın üzvü olduğunu bildirir.

## Xarici siyasət haqqında fikirləri
Çay partiyası ile əlaqədar olan respublikaçılar(Michele Bachmann, Jeff Duncan, Connie Mack IV, Jeff Flake, Tim Scott, Joe Walsh, Allen West və Jason Chaffetz) Liviyadan ABŞ hərbi personelinin çıxarılması haqqında qərarı dəstəklədi.

Çay partiyası ilə əlaqədar olan respublikaçılar (Jim DeMint, Mike Lee and Michael Crapo) xarici köməyin Liviya, Pakistan və Misirə edilməklə məhdudlașdırılmasını dəstəklədi.

Çay partiyası ABŞ-nin Suriyaya müdaxilə etməsinin əleyhinədir.

## Mənşəyi
Mənşəyini Boston çay qonaqlığından götürülmüşdür.

## Seçkilərdə iştirakı
"The New York Times" 2010 seçkilərində 138 respublikaçı namizədin Çay partiyasından olduğunu aşkar etdi.  Wall Street Journal və NBC News  təşkilatlarının sorğusuna görə oktyabrın ortasında 35% seçici Çay partiyasını dəstəkləyir.

## İstinadlar
Aşikaqa şoqunluğu

**Aşikaqa şoqunatı** – Yaponiyada mövcud olmuş şoqunat.

## Ümumi məlumat
Minamoto dövrü (1192—1333)ndən sonra gələn yapon şoqunatının ikinci böyük mərhələsi Aşikaqa şoqunatı kimi tanınır. O iki yüz ildən çox davam edib. Sülalənin əsasını qoyan Aşikaqa Takauci şoqunun qərargahını Kamakuradan, yenidən Yaponiyanın paytaxtı olan Kyotoya keçirdi. Şoqun sarayı Kyotonun rayonlarından biri Muromatidə yerləşirdi. Bu mərhələnin adı da burdan yaranıb- "Muromati mərhələsi".

## Xüsusiyətləri
Aşikaqa mərhələsi yapon şoqunat tarixində san ki ara dövrü vəziyətini tutur. Yapon şoqunatının başlanğıc dövrü ilə onun son dövrü arasında bir növ körpü olaraq, onu fərqləndirən cəhət odur ki, bu mərhələdə(XIV-ci əsrin ortasından XVI-ci əsrin ikinci yarısına qədər) ölkənin sosial-siyasi və iqtisadi həyatı durğunluq dövrü yaşayır.

Ancaq XVI-cı əsrin ikinci yarısı mərhələsi istisna təşkil edir. Bu zaman hadisələr çox sürətlə cərəyan edirdi.
Əslində bu dövrü ancaq şərti olaraq Aşikaqa dövrünə aid etmək olar: həmin vaxta qədər Aşikaqa evindən olan şoqunlar artıq demək olar ki hakimiyyəti tamamilə itirmişdilər. Onlar hadisələrin iştirakçıları deyil, şahidləri idilər.

Bir çox yapon alimi XVI sərin sonuncu rübünü(1573 cü ildə Aşikaqa sülaləsinin sonuncu şoqunu devriləndən sonra və 1603-cü ildə Tokuqava evindən olan ilk şoqunun elan olunmasına qədər), şəxsi diktaturalar dövrü adı ilə xüsusi mərhələyə ayırılar.

Şoqunat sistemi şəxsi  diktaturadan başqa bir şey deyildi, hərçənd ki müəyyən feodal sülalənin hakim mövqyini əks etdirirdi. 
Aşikaqa feodal evinin tarixində təxminən otuz illik bir mərhələ, şoqun Yesimitsunun hakimiyyəti illəri (1379-1408) xüsusi qeyd edilir. Yesimitsu ilk olaraq imperatorluğun iki düşmənçilik edən qanadını barışdırmaq qərarına gəldi. 
Yaponiyada şoqunat yaranandan sonra öz talyi ilə barışmaq istəməyən  imperatorlar və şoqunlar arasında ədavət və nifaq ara vermirdi. İmperatorlar heç də  ancaq dövlət dininin başçısı rolu ilə barışmaq istəmirdilər.
## [[Kemmu bərpası]]
Şoqunata qarşı ilk çıxış edənlərdən biri imperator Qodayqo idi. O zaman gerçək hakimiyyət, nümayəndələri Kamakura şoqunatı dövründə vacib  sikken(reqent) vəzifəsini və titulunu özlərində saxlayan, Hoco evinin əlində idi. Hoco klanı  Kamakura şoqunatı dövrü  belə yüksək  vəziyyətə ona görə nail olmuşdu ki, qoşun yığaraq və Yeritomonun tərəfində savaşaraq   Minamotonun hakimiyyət uğrunda mübarizəsinə fəal dəstək verirdilər.

## Ədəbiyyat
*А.А Искендеров. Тойотоми Хидейоши. Издательство "Наука" Главная редакция восточной литературы. Москва 1984

## İstinadlar
Amerika Dövlətləri Təşkilatı

**Amerika Dövlətləri Təşkilatları** (**ADT**) (, , , ) - 30 aprel 1948-ci ildə qurulmuş, Şimali,Mərkəzi və Cənubi Amerika xalqalarını birləşdirən regional təşkilat.

## Təsis edilməsi.
1948-ci ildə Boqatoda IX Pan-Amerikan Konfransı keçirilən zaman ADT-nin nizamnaməsi imzalanmışdır. Təşkilatın nizamnaməsinə 1967-ci ildə Buenos-Ayresdə, 1985-ci ildə Kartagen de İndiasda, 1992-ci ildə Vaşinqtonda və 1993-cü ildə Manaquada tərtib edilmiş protokollar əlavə edilmişdir.

## Məqsəd və vəzifələri.
Təşkilatın yaradılmasında məqsəd: 
*Qitədə sülh və təhlükəsizliyi qorumaq və möhkəmləndirmək; 
*Qarışmamaq prinsipinə əsaslanaraq demokratiyanın inkişafına çalışmaq;
*Üzv ölkələr arasında ola biləcək münaqişələri sülh yolu ilə həll etmək;
*Üzv ölkələrin iqtisadi,sosial və mədəni inkişafına birgə dəstək vermək;
*Üzv dövlətlərin demokratikləşməsini ləngidən yoxsulluq və bu kimi amillərin aradan qaldırılmasına çalışmaq;
*Demokratiya və insan hüquqlarının müdafiəsi;
*Korrupsiya, terrorizm və narkobiznesə qarşı mübarizə.

1990-cı ildən etibarən Soyuq Müharibənin başa çatması və Latın Amerikası ölkələrinin demokratiyaya qayıtması ilə ADT özünü inkişaf etdirməyə başladı. Artıq onun prioritetlərinə:
*Demokratiyanın gücləndirilməsi;
*Sülh üçün səy göstərmək;
*İnsan hüquqlarının müdafiəsi;
*Azad ticarəti dəstəkləmək;
*Narkotika ticarətinə qarşı mübarizə;
*Davamlı inkişafa təşviq.

## Təşkilatın strukturu
Amerika Dövlətləri Təşkilatı Baş Katiblikdən, Daimi Şuradan, Amerikan İqtisadi və Sosial Şurasından və bir sıra komitələrdən ibarətdir.

Daimi Şura mübahisəli məsələlərin sülh yolu ilə həllinə yönəlmiş orqandır. 1947-ci il Rio de Janeyro müqaviləsinə əsasən Şura müvəqqəti məşvərətçi orqan kimi fəaliyyət göstərir. Ayda iki dəfə toplanır.

Amerika Dövlətləri Təşkilatının Baş Katibliyinə rəhbərliyi baş katib edir. O, 5 illik və iki dəfədən artıq olmamaq şərti ilə seçilir. Baş katibin təklifi əsasında sülhə və təhlükəsizliyə təsir barəsində məsələlər Baş Assambleyada və Daimi Şurada müzakirə edilə bilər. Daimi şuranın katibliyi baş katibin müavinidir. Baş Katiblik özü də altı katibliyə bölünür:
*Siyasi Məsələlər üzrə Dövlət Katibliyi;
*İnkişaf üzrə Katiblik;
*Təhlükəsizlik üzrə Katiblik;
*İdarəetmə və Maliyyə məsələləri üzrə Dövlət Katibliyi;
*Hüquqi məsələlər üzrə Dövlət Katibliyi;
*Xarici Əlaqələr üzrə Dövlət Katibliyi.

Təşkilatın ali orqanı Baş Assambleyadır. Assambleya üzv dövlətlərin nümayəndəliklərindən ibarətdir, ümumi siyasi məsələlərlə məşğul olur, orqanlar arası əlaqələri qurur, büdcəni və baş katibin reqlamentini qəbul edir. Assambleya ildə 1 dəfə toplanır. Qərarlar 2/3 səs çoxluğu ilə qəbul olunur.

## Üzv Dövlətləri.

Amerika Dövlətləri Təşkilatına regionun 35 müstəqil dövləti daxildir. 1948-ci il 5 may tarixində təşkilatın əsası qoyularkən isə üzv dövlətlərin sayı 21 idi.

## Xarici keçidlər.
*ADT-nin rəsmi saytı

## İstinadlar.
*Улахович В. Международные организации, 2005, стр.396
Politologiya. İzahlı lüğət. Bakı,2007. səh.10
Mərkəzi Afrika

right|250px
**Mərkəzi Afrika** — ekvatorial və subekvatorial zolaqda Afrikanın qərb hissəsi boyu uzanan coğrafi sahə. Konqonun geniş çökəklikləri, qərbdə Atlantik okeanı və Qvineya körfəzi, şimalda Azandeni yaylası, cənubda Lunda platosu və Anqolanın yaylaları boyu uzanır. Regionun şərq hissəsi  Şərqi Afrika rift sisteminin Qərbi rift qolu ilə məhdudlaşmışdır.

## Ərazisi
Subregionun ümumi ərazisi 6613 min km²-dir.
Mərkəzi Afrikaya aşağıdakı ölkələr daxildir:
* Qabon
* Kamerun (paytaxt Yaunde)
* Konqo Demokratik Respublikası (paytaxt Kinşasa)
* Konqo Respublikası (paytaxt Brazzavil)
* San-Tome və Prinsipi (paytaxtı San-Tome_(şəhər))
* Mərkəzi Afrika Respublikası (paytaxt Bangi)
* Çad (paytaxt Ncamena)
* Ekvatorial Qvineya (paytaxt Malabo)

Həmçinin, bəzi hallarda Böyük Britaniyanın xarici ərazisi (Müqəddəs Yelena adası) və Anqolada daxil edilir.
Mərkəzi Afrika ölkələri ekvatorun hər iki tərəfində yerləşir. Məşhur "mis qurşağı" (KDR-nin şimal şərqi) bu regionda yerləşir. Region manqan, uran, dəmir, neft, meşə, hidroresurslarla zəngindir. KDR istisna olmaqla, bütün ölkələr geri qalmış iqtisadiyyata malikdirlər. İxracat əhəmiyyətli bitkilər qəhvə və kakaodur.

## İstinadlar
Orok dili

**Orok dili** (ulta, uylta) — Altay dil ailəsinin tunqus-mancur xəttinin amuryanı (nani) yarımqrupuna aid olan orokların dili. Rusiya Federasiyasının Saxalin vilayətinin Poronay və Noqlik rayonlarında yayılıb.

2002-ci il Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının nəticəsinə görə Rusiyada 346 orok yaşayır, onların cəmi 64-ü doğma dilini bilir. Oroklar həmçinin Yaponiyanın Xokkaydo adasında yaşayır, ancaq onların sayı məlum deyil.

Orok dilinin iki dialekti var: şimali (şərqi saxalin) və cənubi (poronay). Yaponiyada yaşayan orokların dili cənub dialektinə aiddir.

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Ədəbiyyat
* Новикова К. А., Сем Л. И. Орокский язык, М. 1997
* Петрова Т. И. Язык ороков (ульта), Л. 1967
* Озолинь Л. В. Структурные типы атрибутивных конструкций в орокском языке. Дисс. канд.филол.наук. Новосибирск, 2007.

## İstinad
* Язык уйльта (орокский язык) // Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения
** Библиография
* На Сахалине издан букварь для одного из самых малочисленных северных народов
* Роон Т. П. Письменность для уйльта // Известия Института наследия Бронислава Пилсудского (Южно-Сахалинск). — 1998. — № 1. — С. 131–135.
Başe de Meziriak

**Klod Qaspar Başe de Meziriak** (; ) — fransız riyaziyyatçısı və şairi.

## Həyatı

## Fəaliyyəti
"Xoşagələn və əyləncəli məsələlər" toplusunun (1612-ci il), həmçinin Diofantın "Hesab" kitabını yunan və latın dillərində öz şərhləri ilə (1621-ci il) nəşr etdirmişdir. Bir dərəcəli qeyri-müəyyən tənliklərin həllini vermişdir.

## İstinadlar
ADT üzvü olan dövlətlər

## ADT üzvü olan dövlətlər

35 dövlət Amerika Dövlətləri Təşkilatının (ADT) üzvüdür .

## Həmçinin bax
* Amerika Dövlətləri Təşkilatı
Devid Petreus

**Devid Petreus** (; ) — Amerikalı general, hərbçi.

## Həyatı
2007-ci ilin fevralından 2008-ci ilin sentyabrına qədər İraqdakı çoxmillətli koalisiya qüvvələrinə rəhbərlik etmiş, 2010-2011-ci illərdə Əfqanıstandakı NATO qoşunlarının komandanı olmuşdur.

O, 2011-ci ilin sentyabrında karyerasında növbəti sıçrayış etdi. Prezident Barak Obama Petreusu dünyanın ən nüfuzlu kəşfiyyat xidməti olan Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru vəzifəsinə irəli sürüldü. Lakin 2012-ci il noyabrın 9-da onun karyerasına son qoyan seks qalmaqalı səbəbi ilə vəzifəsindən istefa vermişdir.

## Ailəsi
Holli Petreus (Noulton) ilə ailəlidir. 2 övladı var.

## İmpiçment

2012-ci il noyabrın 9-da onun karyerasına son qoyan seks qalmaqalı səbəbi ilə vəzifəsindən istefa verdi. Federal Təhqiqatlar Bürosunun araşdırmaları zamanı MKİ direktorunun nikadankənar münasibətlərdə olması müəyyən olundu. 59 yaşlı Devid Petreus öz şəxsi bioqrafı, 49 yaşlı jurnalist Pola Broudell ilə gizli sevgi münasibətlərində idi. Bundan başqa, keçmiş hərbçi Broudelin kompüterində ABŞ-də yalnız Petreus daxil olmaqla məhdud sayda şəxsin bildiyi məxfi sənədlər aşkar olunmuşdur.

Mətbuatın hadisəni işıqlandırması qarşısında Devid Petreus könüllü olaraq vəzifəsindən ayrıldı. O, istefasından sonra yaydığı ilk müraciətdə ailəsindən və dostlarından üzr istədi və bu münasibətlərin bir səhv olduğunu etiraf etdi. Siyasi və hərbi karyerasına birdəfəlik son qoyulan Petreusun şəxsi həyatda bəxti gətirdi. 2 ortaq övladları olan həyat yoldaşı Holli Petreus (Noulton) ərindən ayrılmadı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Teymurilərin Azərbaycana yürüşləri

**Teymurilərin Azərbaycana yürüşləri** — 1387-1469 illəri arasında Teymuri İmperiyasının Azərbaycan üzərinə etdiyi hərbi yürüşlər :

## Teymurun I Azərbaycan yürüşü
### Şəki üzərinə yürüş
*Əmir Teymur ilk yürüşü zamanı (1386-1387) Şəki vilayətinə gəldi , dağlıq ərazilərində yaşayan camaat qarət edildi , Şəki hakimi Seyid Əli Orlat  Əmir Teymurun Azərbaycanda olmadığı dövrdə itaətdən boyun qaçırdı . (1387-1392)  sonra

### Çapaqcur döyüşü və Teymurilərin ağır məğlubiyyəti
1387-ci ildə Qaraqoyunlular öz varlıqlarını təhdid edən böyük təhlükə ilə üz-üzə qaldılar.Bu təhlükə Teymurilər idi.Əslində Əmir Teymur 1386-cı ilin əvvəlində başlayan və 1388-ci ilin sonunda başa çatan 3 illik səfərə Luristan bölgəsindəki dağlıların ziyarət karvanını qarət etməsindən sonra getdi.Əmir Teymur bu dəfə Əhməd Cəlayırə, ilk olaraq Cəlayır sülaləsinin hakim olduğu İraq-i Acem'e girdi. Qardaşı Hüseyn Cəlayırı və digər qardaşlarını məhv edib Cəlayır ölkəsinə hücum edib ələ keçirdikdən sonra şimala Təbrizə, oradan da Naxçıvandan keçərək Gürcüstana üz tutdu.Gürcüstan ölkəsini tapdaladıqdan sonra qışlamaq üçün Qarabağa və Aşağı Kür bölgəsinə çəkilib.Sonra Ermənistanı işğal etməyə cəhd etdi.Həmin dövrdə erməni bölgəsi qismən türkmən əmirləri arasında bölünmüşdü.Bu əmirlərin ən böyüyü Qaraqoyunlu hökmdarı Qara Məhəmməd idi.Əmir Teymur Qara Məhəmmədi ziyarət qruplarını və ticarət karvanlarını zorlamaqda günahlandırdı.Əsl səbəb Qara Məhəmmədin Teymura tabe olmaması idi.Naxçıvan üzərindən Doğu Bəyazıta gələn Teymur 1387-ci ilin yazında buraya gəlir.Burada olarkən Ərzincan əmiri Mütəhhərtenin itaət xəbərini aldı.Teymuri ordusu əvvəlcə qala sərkərdəsi Bəyəzidi (Aydın) əsir götürdü və Aydın tayfasının qaçarkən qoyub getdiyi sürüləri qarət etdi. Daha sonra ordu əməliyyatlarına davam etdi və Qara Məhəmmədin oğlu Misir Xocanın nəzarəti altında oldu.Avnik qalasının qarşısına gəldi.Lakin qalanın gücünə və əzəmətinə görə Mühasirədən əl çəkib Ərzuruma çatdı.Sonra Çapaqcur suyu yaxınlığında düşərgə salaraq oğlu Miranşah, Mehmed Mir, Şeyx Əli, İkbalşah və Tilek Kavçinlə birlikdə ordusuna rəhbərlik etdi.Onları öz tabeliyində 3 qola bölərək Qara Məhəmmədin üzərinə göndərdi.Teymura qarşı müqavimət göstərdi. Hazırlanan Qara Məhəmməd Çapaqcura çəkildi və dik və dar keçidləri tutdu.Qara Məhəmməd sıldırım bölgədə güclü müdafiə sistemi qurdu.Miranşahın rəhbərlik etdiyi diviziya qalib gəlsə də,Teymuri ordusu Qara Məhəmmədin uğurlu müdafiəsi qarşısında itki verərək geri çəkilməli oldu.Bu yolla Qara Məhəmmədi tuta bilməyən Teymur Muş vasitəsilə Əhlətə və Əhlətə getdi.Adilcevaza gəlib Van gölü hövzəsinə enmiş, Van qalasını ələ keçirib yerlə-yeksan etmişdir. Metzoplu Toma da əsərində bu mövzu haqqında məlumat verir. Onun sözlərinə görə, 

1387-ci ildə Teymur Türkmənlər Qara Məhəmmədi tutmaq üçün hərəkətə keçəndə Qara Məhəmməd Çapaqcura çəkildi, Teymuri ordusu yetişəndə ​​isə Qara Məhəmməd qəfil geri qayıdıb Teymuri ordusunu qaçmağa məcbur etdi. Müharibə zamanı Teymuri ordusunun sərkərdələrindən olan Lökməkan və onun tabeliyində olan bir çox əsgər şəhid oldu. Geri qayıdan Teymur Muşa, daha sonra Ercişə doğru yol aldı.



## Əmir Teymurun II yürüşü
Kenmu islahatı

**Kemmu bərpası [[1336]]-[[1338]]** *([[Yapon dili|yapon]]建武新政, けんむのしんせい, Kemmu-no tüko)* — Yaponiyada şoqunat yaranandan sonra, imperatorlar real hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmışdılar. Lakin öz taleyi ilə barışmaq istəməyən  imperatorlar və şoqunlar arasında ədavət və nifaq ara vermirdi. İmperatorlar heç də  ancaq dövlət dininin başçısı rolu ilə barışmaq istəmirdilər. 
Şoqunata qarşı ilk çıxış edənlərdən biri imperator Qodayqo idi. O zaman gerçək hakimiyyət, nümayəndələri Kamakura şoqunatı dövründə vacib  sikken(reqent) vəzifəsini və titulunu özlərində saxlayan,  Xodzö  evinin əlində idi. Xodzö klanı  Kamakura şoqunatı dövrü  belə yüksək  vəziyyətə ona görə nail olmuşdu ki,    qoşun yığaraq və Yeritomonun tərəfində savaşaraq   Minamotonun hakimiyyət uğrunda mübarizəsinə fəal dəstək verirdilər.
 
Qodayqonun tərəfində ilk növbədə buddist ruhaniləri çıxış edirdilər. Onlar nüfuzlu qüvvə idi. Lakin ancaq onlar deyildi. İmperatoru, Xodzö evinin diktaturasına qarşı çıxış edən bəzi iri feodal klanlar da dəstəkləyirdi. Xödzö klanına qarşı Nitta Yesisadanın başçılığı altında iri klanlar birləşdilər və Kamakuranı zəbt edərək Xodzö nəslindən olan regent-şoqunu devirdilər. Kamakura şoqunatının yenilməsi, qısa müddətə monarxiyanın əvvəlki hüquqlarında bərpa olunmasına gətirdi. 
Bu hadisələr Kemmu ilində(1336-1338) baş verdiyinə görə **Kemmu bərpası** adını aldı.

Ancaq bərpa olunmuş imperator hakimiyyəti çox sürmədi. Hakimiyyətə iddiaları olan Asikaqa sülaləsi, onların sələfləri kimi, imperator hakimiyyətinin möhkəmlənməsini istəmirdi. Həlledici məqamda öz süzereni Xodzöyə xəyanət etmiş və, bu nəslin məhvini tezləşdirərək, onun düşmənlərinin tərəfinə keçmiş iri maqanat Asikaqa Takauci, indi də onlara xəyanət yolunu tutdu. Elə ki o qüvvə topladı və özünü arxayın hissə etdi, dərhal öz himayədarı imperator Qodayqoya qarşı çıxdı.

## Ədəbiyyat
*[-[Əhməd İsgəndərov|А.А Искендеров]. Тоётоми Хидэёси. Москва 1984] səh. 16-17
Oroçi dili

**Oroçi dili** — Oroçilərin dili. Tunqus-mancur dillərinə yaxın olaraq nanay və udegey dillərinə yaxındır. Rusiyanın Xabarovsk vilayətinin Komsomolsk, Sovetski-Qavanski, Uliç rayonlarında yayılmışdır. 2010-cu il ümumrusiya siyahıya alınmasına görə oroçi dilində danışanların sayı 8 nəfərdir.

## Oroçii dili əlifbası
Oroçi əlifbası indiyə kimi qərarlaşmayıb: müxtəlif nəşrlərdə müxtəlif variantlar göstərilir, 2002-ci il variantı:

Xabarovskda 2010-cu ildə buraxılan "Орочи кэсэни" elektron kitabında həmçinin **К' к**' hərfləri və uzun saitlər üçün makronlar da göstərilir.

## Həmçinin bax
* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı

## Mənbə
* ЮНЕСКО — Орочский язык 
* C. Леонтович. Краткий русско-ороченский словарь с грамматической заметкой: Наречие бассейна р. Тумнин, впадающей в Татарский пролив, севернее Императорской гавани. Владивосток, Тип. Н. В. Ремезова, 1896.

## İstinadlar