open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Təbii təsərrüfat

**Təbii təsərrüfat** — insanların mübadilə, bazara müraciət etmədən yalnız öz ehtiyaclarını ödəmək üçün məhsul istehsal etdikləri iqtisadiyyat. Lazım olan hər şey biznes bölməsində istehsal olunur. Təsərrüfatçılıq əmtəə istehsalının əksidir.

Təbii iqtisadiyyatın əsas xüsusiyyətləri onun regionlararası əmək bölgüsündə iştirakının əhəmiyyətsizliyi, istehsal vasitələri və işçi qüvvəsi ilə özünü təmin etməklə, xarici aləmdən iqtisadi təcrid olunmağa (avtarkiya) qədər, hamını qane etməyə demək olar ki, hamısı imkan verir) ehtiyacları öz resursları hesabına In hunting and gathering societies, resources are often, if not typically underused..

Cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinin inkişafı və regionlararası əmək bölgüsünün dərinləşməsi obyektiv olaraq maddi təsərrüfat təsərrüfatının əmtəə təsərrüfatı ilə əvəzlənməsi üçün şərait hazırlayır, burada istehsalçıların konkret bir məhsul istehsalı üzrə ixtisaslaşması getdikcə daha geniş əraziləri əhatə edir.

Quldar cəmiyyətində və feodalizmdə mübadilə və əmtəə-pul münasibətlərinin inkişafına baxmayaraq, təsərrüfatçılıq üstünlük təşkil edirdi. Feodal cəmiyyətində təsərrüfat təsərrüfatlarının hökmranlığı feodal parçalanmasını saxlamaq üçün ilkin şərtlərdən biri kimi çıxış edir .

Yer kürəsinin iqtisadi cəhətdən geridə qalmış ərazilərində (Asiya, Afrika, Latın Amerikası), avropalılar tərəfindən müstəmləkəçilikdən əvvəl qəbilə və ya feodal münasibətlərinin hökm sürdüyü yerlərdə natəmiz təsərrüfat bu günə qədər yaşamışdır. Müstəmləkə asılılığından qurtulan ölkələrdə XX əsrin ortalarında əhalinin 50–60%-i yaşayış və ya yarımnasosial təsərrüfatla məşğul olurdu.

## İstinadlar
Əmtəə istehsalı

**Əmtəə istehsalı** — bütün məhsulların satış üçün yaradıldığı bir təşkilat növüdür. İctimai əmək bölgüsü səbəbindən yaranır və iqtisadi cəhətdən təcrid olunmuş istehsalçılar tərəfindən həyata keçirilir.

## Tarixi
Sadə əmtəə istehsalı müstəqil özəl istehsalçı-kəndli və sənətkarlar arasında mübadilə üçün məhsul istehsalıdır. Onun əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

# İctimai əmək bölgüsü əmtəə istehsalının mövcudluğunun maddi şərti kimi.
# İstehsal vasitələrinə və əmək məhsullarına xüsusi mülkiyyət.
# Mülkiyyətçinin istehsal vasitələri və ictimai ehtiyacların ödənilməsi üçün şəxsi əməyi əmək məhsullarının alqı-satqısı yolu ilə həyata keçirilir.
# İnsanlar arasında iqtisadi əlaqə bazar vasitəsilə həyata keçirilir, yəni sosial xarakter daşıyır.

İnkişaf etmiş əmtəə istehsalı ilə təkcə bütün əmək məhsulları deyil, həm də istehsal amilləri, o cümlədən əmək əmtəəyə çevrilir. Bazar münasibətləri universal xarakter alır. Əşyalar arasında münasibətlər kimi çıxış edən bütün iqtisadi münasibətlər sisteminin refikasiyası baş verir və əmtəə fetişizmi yaranır.

Yeni gücündə əmtəə istehsalı kapitalın ibtidai yığılması prosesində kapitalın tarixdən əvvəlki dövrünü təşkil edən və iki tərəfi özündə birləşdirən kapitalist istehsal üsulunun qurulması ilə əlaqələndirilir:

# İstehsalçılar kütləsinin şəxsən azad, lakin eyni zamanda hər hansı istehsal vasitələrindən məhrum olan insanlara çevrilməsi, eyni vaxtda "yeni məhsulun" — əməyin (kəndlilərin məcburi şəkildə əldən çıxarılması) meydana çıxması ilə.
# Pul sərvətlərinin və istehsal vasitələrinin azlıqların əlində cəmləşməsi (müstəmləkə sistemləri, dövlət kredit sistemləri, vergi sistemləri, proteksionist sistemlər vasitəsilə ilk kapitalistlərin meydana çıxması).

## Əlamətləri
* Mübadilənin əsası kimi izafi məhsulların formalaşmasına səbəb olan ictimai əmək bölgüsü
* Əsas iqtisadi qərarların istehsalçılar və istehlakçılar tərəfindən müstəqil qəbul edildiyi zaman təsərrüfat subyektlərinin iqtisadi təcrid edilməsi
* İstehsal azad rəqabət şəraitində həyata keçirilir
* Satış üçün məhsul istehsal etmək
* Malların mübadiləsində ekvivalentlik
* İstehsal və istehlak arasında dolayı, dolayı əlaqələr, məhsulun hərəkəti mərhələlərlə həyata keçirildikdə: istehsal — bölgü — mübadilə — istehlak.

## İstinadlar
Andrea

**Andrea** — ad.

* Andrea Mantea — tanınmış fotomodel, musiqiçi
* Andrea Boçelli — İtalyan tenor.
* Andrea Dyuar — Kanadanı təmsil edən su poloçusu.
* Andrea Tot — Macarıstanı təmsil edən su poloçusu.
* Andrea Blas — İspaniyanı təmsil edən su poloçusu.
* Andrea Şeriç — Xorvatiyanı təmsil edən həndbolçu.
* Andrea Karboni
* Andrea Meza
* Andrea Brear
* Andrea Santoro

## Həmçinin bax
* Andreas
Artemida proqramı

**Artemida proqramı** () — NASAnın 1972-ci il Apollon 17 proqramından sonra Aya yenidən insan göndərmək üzrə başlatdığı proqram.

Proqramın üç mərhələdən ibarət olacağı nəzərdə tutulub:

# Birinci mərhələ ("Artemis 1") "Orion"un Ay ətrafında pilotsuz uçuşunu və onun Yerə qayıtmasını təmin edir.
# İkinci mərhələ ("Artemis 2") göyərtədə ekipajla birlikdə Yerin təbii peyki ətrafında uçuşu nəzərdə tutur.
# Missiyanın üçüncü mərhələsində (Artemis 3) NASA astronavtları 2024-cü ildə Aya endirməyi, sonra isə təxminən 2030-cu illərin ortalarında onları Marsa göndərməyi planlaşdırır.

## Həmçinin bax
* Apollon proqramı
* Çinin Aya ekspedisiya proqramı

## İstinadlar
Arnold

**Arnold** — kişi adı.
	
* Arnold Şvartsenegger — Avstriya mənşəli ABŞ aktyoru.
* Arnold Şönberq — avstriyalı və amerikalı bəstəkar.
* Arnold Fank — alman kinorejissor, operator, montajçı və memuarist
* Arnold Gelen — alman filosofu və sosioloqu.

## İstinadlar
Konrad Lorenz

**Konrad Zaxarias Lorenz** ( ; ) — avstriyalı zooloq və zoopsixoloq, etologiyanın — heyvanların davranışı haqqında elmin banilərindən biri, fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı laureatı (1973, Karl fon Friş və Nikolas Tinbergen ilə birlikdə).

## Fəaliyyəti
Uzun illərini boz qazların davranışını öyrənməyə həsr edən Lorenz onlarda imprintinq (iz buraxma) fenomenini kəşf etmişdir. Lorenz bu və digər növlərin nümunəsindən istifadə edərək, heyvanların aqressiv və cinsi davranışının bir çox aspektlərini, o cümlədən bu davranış formalarının müqayisəli etoloji təhlilində insan davranışını öyrənmişdir.

Elmi baxışlarında Lorenz ardıcıl təkamülçü, təbii seçmə nəzəriyyəsinin tərəfdarı idi.

Aşağıda Lorenzin bəzi nəticələri var.

### Aqressiyanın spontanlığı
Bir çox heyvan növlərinin davranışını təhlil edən Lorenz, Freydin aqressiyanın yalnız xarici stimullara reaksiya olmadığı qənaətini təsdiqlədi. Bu stimullar aradan qaldırılarsa, aqressivlik toplanacaq və tətikləyici stimulun həddi sıfıra enə bilər. İnsanlarda belə bir vəziyyətə misal olaraq kiçik təcrid olunmuş insan qruplarında baş verən ekspedisiya quduzluğunu göstərmək olar, bu vəziyyət bəzən əhəmiyyətsiz bir səbəbdən hətta ən yaxşı dostunu öldürmək həddinə çatır.

### Aqressiyanın yönləndirilməsi
Əgər aqressiya xarici stimuldan qaynaqlanırsa, o, stimulun üzərinə sıçramır (məsələn, iyerarxiyada daha yüksək olan fərd), lakin iyerarxiyada daha aşağı olan şəxslərə və ya cansız obyektlərə yönləndirilir .

### Silahlar və əxlaq arasında balans
50-dən çox növün davranışını təhlil etdikdən sonra Lorenz belə nəticəyə gəldi ki, ağır silahlanmış növlərdə təkamül seleksiyası həm də güclü fitri əxlaqı inkişaf etdirir — xüsusən də məğlub olan itaət nümayiş etdirirsə, növdaxili atışmalarda bütün silahlardan istifadə etmək üçün instinktiv qadağa. Əksinə, zəif silahlanmış növlər zəif fitri əxlaqa malikdirlər, çünki güclü fitri əxlaq bu növlər üçün təkamül baxımından faydasızdır.

Lorenzin hesab etdiyi kimi, insan təbii olaraq zəif silahlanmış bir növdür (təcavüzkar yalnız cırmaqlamaq, zərərsiz şəkildə zərbə vurmaq, dişləmək və ya boğmaq imkanı var və qurbanın qaçmaq üçün kifayət qədər imkanları var idi). Süni silahların ixtirası insanı yer üzünün ən silahlı növünə çevrildi və əxlaq eyni səviyyədə qaldı . Lakin sonralar, onun bir çox heyvan növlərində intraspesifik aqressiyanın inhibə edilməsi haqqında nəzəriyyəsindən başlayaraq, empatiyanın inkişafını və psixopatiyanın meydana gəlməsini izah edən insanlarda zorakılığın qarşısının alınması mexanizminin modeli hazırlanmışdır .

## İstinadlar
Assortiment

**Assortiment** (  — seçilmiş) — homogen məhsulların növü, çeşidi və markası üzrə tərkibi.

V. İ. Dalın izahlı lüğətində deyilir: *Assortiment* — seçmə, böyük, tam seçmə, hər növ ehtiyat, zövq, analiz.

Daha dar bir termin, bəzi parametrlərdə, məsələn, ölçüdə bir qədər fərqlənən məhsulların tərkibini əhatə edən çeşiddir.

## Assortimentin formalaşdırılması üsulları
* Assortimentin yenilənməsi — tələbatın (və ya satış həcminin) azalmasına cavab olaraq köhnəlmiş məhsulların yeni və ya yenilənmiş məhsullarla əvəz edilməsi;
* Əmtəə nişanının yayılması bazarda yeni bir məhsul növünə tanınan (istehlakçı loyallığını qazanmış) əmtəə nişanının verilməsidir;
* Assortimentin doldurulması — mövcud çeşidə daha bahalı və ya daha ucuz məhsulların əlavə edilməsi;
* çeşidin genişləndirilməsi — rəqiblərin əhatə etmədiyi bazar seqmentlərini doldurmaq üçün əsas növ malların yeni sortlarının istehsalı və satışının mənimsənilməsi;
* Assortimentin azaldılması — köhnəlmiş, populyar olmayan məhsulların bazardan çıxarılması

## İstinadlar
Köməkçi materiallar

**Köməkçi materiallar** və ya *yardımçı materiallar* — istehsal prosesi üçün zəruri olan, lakin son məhsulda maddi formada olmayan materiallar. Yardımçı materiallar texnoloji prosesi təmin etmək üçün zəruridir — avadanlıqların istismarını və digər texnoloji ehtiyacları təmin etmək: sürtkü yağları, işçi mayelər, qoruyucu materiallar, katalizatorlar, qablar və s.

Materiallar arasında köməkçi və əsas olanlara ciddi bölünmə yoxdur. Eyni material bir istehsalda əsas material, digərində isə köməkçi ola bilər. Məsələn, ağac mebel istehsalında əsas material, tökmə istehsalında isə tökmə qəliblərinin yaradılması üçün istifadə olunan köməkçi materialdır. Materialın köməkçi material kimi təsnif edilməsinin əsas əlaməti onun hazır məhsulda olmamasıdır. Həmçinin, köməkçi materialları tullantılarla qarışdırmaq olmaz, çünki tullantılar əsas materialların emalı (təkrar emalı) nəticəsində əmələ gəlir.

## Köməkçi materialların nisbəti
Müəyyən həcmdə hazır məhsulların istehsalı üçün lazım olan köməkçi materialların miqdarı qeyri-xətti (əsas materiallardan fərqli olaraq) normallaşdırılır, çünki, məsələn, metalların mexaniki emalı üçün kəsici mayelər texnoloji avadanlıqların istismarı zamanı nəinki təbii olaraq azalır, həm də istifadə müddəti var, bundan sonra avadanlığın işləmə müddətindən asılı olmayaraq onlar tamamilə yeniləri ilə əvəz olunur.

## İstinadlar
Pablo Alboran

**Pablo Alboran** (; ) — İspaniya müğənnisi. Ən məşhur ispandilli musiqiçilərdən olan artist karyerası boyunca "Ən Yaxşı Orijinal Mahnı" üçün "Qoya" mükafatı, doqquz "LOS40 Music Awards", iki "Qaviota de Oro" və iki "Premios Dial" mükafatlarının sahibidir. Bu illər ərzində Alboran dörd "Qremmi" mükafatına, eləcə də iyirmi səkkiz dəfə Latın "Qremmi" mükafatına namizəd görülmüşdür.

## Albomlar
* Pablo Alborán (2011)
* Tanto (2012)
* Terral (2014)
* Prometo (2017)
* Vértigo (2020)
* La Cuarta Hoja (2022)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İstehsal (iqtisadiyyat)

**İstehsal** — ilkin (əmək və kapital) və aralıq istehsal amillərindən (xammal, materiallar və s.) istifadə etməklə məhsulun yaradılması prosesi.

İstehsal insanla təbiət arasında baş verən maddələr mübadiləsinin konkret insan növüdür, daha dəqiq desək, təbii sərvətlərin insanlar tərəfindən hər hansı məhsula aktiv çevrilməsi prosesidir. "İstehsal" termini təkcə əmtəələrin maddi istehsalı ilə bağlı deyil, həm də qeyri-maddi əmtəə və xidmətlərin istehsalına münasibətdə istifadə olunur: elmi kəşflər, texniki ixtiralar, təhsil, mədəniyyət, incəsənət, səhiyyə, istehlak xidmətləri, idarəetmə, maliyyələşdirmə və kreditləşmə, idman və s. İqtisadiyyat elmində istehsal haqqında təlim aşağıdakı hissələrə bölünür:

* istehsal amilləri doktrinası — təbiət, əmək və kapital;
* istehsalın təşkili doktrinası

"İstehsalın təşkilinə insan resursları və istehsalın təşkilinin insan amili həlledici təsir göstərir. İstənilən istehsal kadr tələbatının müəyyən edilməsindən və buna uyğun olaraq hər bir işçinin üzərinə düşən vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün yüksək səmərəli işləməyə qadir olan insanların işə götürülməsindən başlamalıdır".

## Tarixi
İqtisadiyyat tarixində istehsal müxtəlif cür başa düşülür. Zaman keçdikcə bu konsepsiya insan fəaliyyətinin yeni sahələrinə yayıldı. Fransua Quesneyin rəhbərlik etdiyi fiziokratlar məktəbi məhsulun yalnız kənd təsərrüfatında yaradıldığına inanırdı. Qalan sənayelər ya onu emal edir, ya da kənd təsərrüfatı gəlirlərindən istifadə edir. Kenenin İqtisadi Cədvəlində üç sosial sinfi müəyyən etdi:

* məhsuldar təbəqə — fermerlər və kənd təsərrüfatı sektorunda muzdlu işçilər;
* torpaq sahibləri — feodallar (buraya kral da daxil idi);
* steril (steril) sinif — kənd təsərrüfatında işləməyən sənayeçilər, tacirlər, sənətkarlar və başqaları.

Adam Smit bütün işləri maddi sərvət yaratmaq üçün məhsuldar əmək adlandırmaqla bu fikri genişləndirdi. Smit qeyri-məhsuldar əməyi kapitalistin mənfəətindən maaş alan qulluqçuların işi hesab edirdi. Xidmət sektorunda qeyri-məhsuldar əmək ideyası Karl Marks və daha sonra sovet iqtisadçıları tərəfindən götürülmüşdür. Maddi istehsala və qeyri-istehsal sahəsinə bölünmə planlaşdırma sisteminin əsasını təşkil edən SSRİ xalq təsərrüfatının balansının əsasını təşkil edirdi.

## İstehsal simulyasiyası

### Texnologiyası
İqtisadi nəzəriyyədə istehsal texnoloji dəstdən istifadə etməklə təsvir olunur. İstehsal amillərinin bütün mümkün kombinasiyalarının məcmusunu və müvafiq istehsal səviyyəsini təmsil edir. Dəst müəyyən bir texnologiya səviyyəsini əks etdirir. Texnologiya dəyişdikcə dəst də dəyişə bilər. Məhsuldarlıq istifadə olunan texnologiyadan asılıdır. Əmək məhsuldarlığı və ümumi faktor məhsuldarlığı (ÜFM) arasında fərq qoyulur.

Texnologiya həm də miqyasda qazancla xarakterizə olunur. İstifadə olunan bütün istehsal amilləri eyni miqdarda artarkən, gəlirlər məhsulun neçə dəfə artdığını göstərir. Ölçəyə görə azalan, daimi və artan gəlirlər var. Qayıdışın xarakteri faktorların sayından asılı olaraq dəyişə bilər. Məsələn, əvvəlcə artan, sonra bir müddət sabit, sonra isə azalan.

## İstinadlar
Kenenin iqtisadi cədvəli

**İqtisadi cədvəl** () — bütövlükdə ictimai təkrar istehsalı təsvir etmək üçün ilk cəhdlərdən biri olan fransız iqtisadçısı Fransua Kenenin işi. Ehtimal olunur ki, iqtisadiyyatın kateqoriyalı aparatına "təkrar istehsal" terminini əlavə edən məhz Kene olmuşdur. Alimin 1758-ci ildə tərtib etdiyi cədvəl istehsalın təbii, yəni maddi və dəyər, yəni pul elementləri arasında tarazlıq nisbətlərinin qurulmasına əsaslanır.

Yalnız kənd təsərrüfatında yeni dəyər yaratmağın fundamental imkanlarını irəli sürən "saf məhsul" paradiqmasına əsaslanaraq, Kene fiziokratların iqtisadi doktrinasının əsasını qoydu.

## Nəzəriyyənin əsas elementləri
Kene ictimai iqtisadiyyatda üç agent qrupunu müəyyən etdi:
# fermerlər və kənd təsərrüfatı sektorunda muzdlu işçilər, "məhsuldar sinif",
# torpaq sahibləri — feodallar (kralın da daxil olduğu),
# sənayeçilər, tacirlər, sənətkarlar və kənd təsərrüfatında işləməyən başqaları, "steril təbəqə".

Cədvələ əsasən, illik təkrar istehsal dövrü çərçivəsində məhsul və pul dövriyyəsinin beş aktı baş verir, ondan əvvəl torpaq rentasının ödənilməsi baş verir: fermerlər torpaq mülkiyyətçilərinə 2 milyard livr ödəyir. Sonra çevrilmə prosesinin özü baş verir:
# sahibləri fermerlərdən 1 milyard livr dəyərində ərzaq alır. Fermerlər milyard geri alır və bu məbləğ illik məhsulun 1/5 hissəsi kimi dövriyyədən çıxarılır;
# sahiblər ikinci milyard icarəyə "steril" sinifdən sənaye məhsullarını alırlar;
# "Steril" təbəqə aldıqları milyardları fermerlərdən ərzaq almaq üçün istifadə edir. Fermerlər daha bir milyard alır və illik məhsulun daha beşdə biri dövriyyədən çıxarılır;
# fermerlər "steril"dən 1 milyard dəyərində sənaye məhsulu alırlar. Məhsullar həmin alət və materialları əvəz edir ki, onların dəyəri illik istehsal olunan məhsulun maya dəyərinə daxil edilir;
# "Steril" təbəqə bu milyarda fermerlərdən xammal alır.

## Tənqidi
Kene əsəri Marks tərəfindən tənqid edildi. O, cədvəlin aksiomatikasını rədd edərək, "saf məhsul" nəzəriyyəsini yanlış, cəmiyyətin üç sinfə bölünməsi konsepsiyasını yanlış elan etdi. Marksın fikrincə, Kene kapitalizmin formalaşması şəraitində təkrar istehsal mexanizmini və bu mexanizmin daxili ziddiyyətlərini əks etdirə bilmədi. Digər tərəfdən, alman iqtisadçısı Kenenin praktiki tövsiyələri haqqında müsbət danışır, onların mütərəqqi antifeodal xarakterini qeyd edirdi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
*
Tahir

**Tahir** ( – saf, fəzilətli) — kişi adı.

* Tahir Salahov — Sovet Azərbaycan və Rusiya rəssamı, pedaqoq, professor
* Tahir Əkbər — Azərbaycanlı bəstəkar
* Tahir Süleymanov (siyasətçi) — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin II, III, IV, V çağırış deputatı 
* Tahir Əliyev (general) — polis generalı 
* Tahir Alxazov
* Tahir Məlik
Tamilla

**Tamilla** — qadın adı.

* Tamilla Mahmudova — Azərbaycan pianoçusu
* Tamilla Quliyeva — Aktrisa
* Tamilla Haşımova — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti
* Tamilla Abbasova — Rusiyanın tanınmış velosipedçisi
* Tamilla Şirəliyeva — Azərbaycanın balet artisti
* Tamilla Kazımova
Tapdıq

**Tapdıq** — kişi adı.
	
* Tapdıq Əmiraslanov — Ermənistan SSR-nin Əməkdar müəllimi.
* Tapdıq Əlibəyli — Azərbaycan şairi, publisist.
* Tapdıq Həsənov — coğrafiya elmləri doktoru, professor.
* Tapdıq Kamalov — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin II çağırış deputatı.
* Tapdıq Əliyev — alim, Texnika elmləri doktoru (1991), professor (1992).
Çulpan

* Çulpan (Ürşək) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd.
* Çulpan (Avurğazı) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd.
* Kızıl Çulpan (Şaran) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd.
Daşlıgöl

* Daşlıgöl (Avurğazı) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd.
* Daşlıgöl (Askın) — Başqırdıstan Respublikasının Askın rayonunda yerləşən kənd.
Nikolsk

* Nikolsk (Penza vilayəti) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Penza vilayətinə daxildir.
* Nikolsk (Avurğazı) —
* Nikolski (Avurğazı) —
Xoyi

**Xoyi** — təxəllüs.

* Əbülqasim Xoyi — müctəhid, ayətullah əl-üzma.
* Seyid Hüseyn Xoyi — Azərbaycan alimi, arifi, şairi.
* Şeyx Mahmud Xoyi — Əxiliyin banisi.
* Mir Əbülqasim Xoyi
* Tayib Xoyi — Azərbaycan şairi
* Mirzə Ələsgər Xoyi — Məşrutə hərəkatının fəallarından biri.
Şişmə

* Şişmə (Avurğazı) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd.
* Şişmə (Sultanmurad) — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd.
* Erekle Şişmə (Askın) — Başqırdıstan Respublikasının Askın rayonunda yerləşən kənd.
* Şişmə-Urakay (Askın) — Başqırdıstan Respublikasının Askın rayonunda yerləşən kənd.
* Yeni Şişmə (Arxangel) — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd.
Hidayət Əzimov

**Hidayət Ağanəcəf oğlu Əzimov** () — Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi nazirinin müavini.

## Həyatı
Hidayət Əzimov 1985-ci ildə Bakıda anadan olub. 2001–2005-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində Hüquqşünaslıq ixtisası üzrə təhsil alıb. 2005–2007-ci illərdə magistr dərəcəsi əldə edib.

Ailəlidir. 2 övladı var.

## Fəaliyyəti
2006–2007-ci illərdə yerli hüquq şirkətlərinin birində hüquqşünas vəzifəsində fəaliyyət göstərib. 2007–2018-ci illərdə "Atəşgah" Sığorta Şirkətində hüquqşünas, şöbə müdiri və İdarə Heyəti sədrinin müavini vəzifələrində çalışıb. 2018–2022-ci illərdə ölkədə fəaliyyət göstərən "Ernst & Young CIS B. V" beynəlxalq audit və konsaltinq şirkətində hüquq xidmətlərinin rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

2022-ci il martın 5-də Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Ehtiyatları Agentliyinin İdarə Heyəti sədrinin müavini vəzifəsinə təyin olunub.

2024-cü il yanvarın 11-də Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası müdafiə sənayesi nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub.

2018-ci ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasının üzvüdür.

## İstinadlar
Tomas

**Tomas** — ad.
	
* Tomas Anders — Alman pop ifaçısıdır, musiqi yazan və prodüseri
* Tomas Qoltz — Amerika tarixçisi, jurnalisti və yazıçısı.
* Tomas Maltus — ingilis iqtisadçı, demoqraf alim, kilsə xadimi.
* Tomas Makoley
* Tomas Micli
* Tomas de Vaal — britaniyalı jurnalist və yazar
* Tomas Şellinq — amerikalı iqtisadçı.
* Tomas Burke
* Tomas De Kvensi
* Tomas Körtis
* Tomas Teylor
* Tomas Zajaç
* Tomas Barker

## İstinadlar
Tomomi

**Tomomi** — ad.

* Tomomi Fucimura — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
* Tomomi Miyamoto — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
* Tomomi Seo — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Rəşad Karagöz

**Rəşad Karagöz** () — iş adamı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Rəşad Karagöz 1975-ci ildə Amasya ilində anadan olub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında gənclər qanadında qoşulub. CHP Amasya il gənclər qanadının sədri, CHP Amasya il İdarə Heyətinin üzvü, CHP Amasya ilçə sədri və CHP Amasya il sədri olub. 2023-cü ildə Amasya ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 28-ci çağırışda TBMM Kişi və qadınlar üçün bərabər cəmiyyət Komissiyasının üzvü olub.

Fransızca bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Gamze Taşcıer

**Gamze Taşcıer** () — əczaçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Gamze Taşcıer 1982-ci ildə Ankara şəhərində anadan olub. 2004-cü ildə Ankara Universiteti Əzcaçılıq bölməsindən məzun olub.

Əczaçı olaraq çalışıb. Əczaçılar Birliyinin üzvü olub. Qadın və uşaq hüquqları, sosial təminat, səhiyyə və əczaçılıq siyasəti sahələrində araşdırmaları və layihələri olub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında qoşulub. 2016, 2018, 2020-ci illərdə CHP Məclis üzvü seçilib. Noyabr 2023-cü ildə CHP İdarə Heyətinin çalışma və sosial təminat nazirliyindən məsul sədr müavini seçilib. 2018 və 2023-cü illərdə Ankaradan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 27 və 28-ci çağırışlarda TBMM Kişi və qadınlar üçün bərabər cəmiyyət Komissiyasının sədr müavini olub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq anasıdır.

## İstinadlar
Dəniz Dəmir

**Dəniz Dəmir** () — mühəndis və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Dəniz Dəmir 30 may 1985-ci ildə Ardahan ilinin Gölə ilçəsində anadan olub.

Mühəndis olaraq çalışıb, tunel və qazma işləri aparan müəssisələrin rəhbəri olub. Mühəndis və Memarlar Palataları İttifaqının (TMMOB) üzvü olub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında qoşulub. CHP gənclər qanadında İdarə Heyətinin üzvü və sədr müavini vəzifələrində təmsil olunub. 2018-ci ildə CHP sədrinin baş müşaviri vəzifəsinə təyin edilib, 2020-ci ildə isə CHP Məclis üzvü seçilib. 2023-cü ildə Ankaradan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 28-ci çağırışda TBMM Milli təhsil, mədəniyyət, gənclər və idman Komissiyasının üzvü olub.

Subaydır.

## İstinadlar
Okan Konuralp

**Okan Konuralp** () — jurnalist və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Okan Konuralp 1973-cü ildə Sakarya ilinin Adapazarı ilçəsində anadan olub. ODTÜ Sosiologiya bölməsindən məzun olub. 1998-ci ildə Uğur Mumcu Araşdırmaçı Jurnalistlər Vəqfini bitirib.

Müxtəlif media qurumlarında jurnalist olaraq çalışıb. 2004–2015-ci illərdə "Hürriyet" qəzetində silsilə məqalələri dərc olub. 2020–2023-cü illər arasında Radio və Televiziya Ali Şurası (RTÜK) üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında qoşulub. 2015–2020-ci illərdə Cümhuriyyət Xalq Partiyası sədrinin Media üzrə Koordinatoru vəzifəsində çalışıb. 2023-cü ildə Ankaradan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 28-ci çağırışda TBMM Rəqəmsal media Komissiyasının üzvü olub.

İngiliscə bilir. Evli və 2 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Kato

**Kato** — soyad.

* Gənc Kato — romalı siyasətçi.
* Rosa Kato – Yaponiya kommersiya modeli və aktrisası.
* Emiri Kato — Yaponiya səs aktrisası.
* Tomoe Kato — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
* Cuniçi Kato — Yaponiya YouTuberer.
* Mitsuo Kato — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
* Yoşio Kato — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Elastik istehsal sistemi

**Elastik istehsal sistemi** () —  istehsal sistemidir ki, burada sistemin məhsul qarışığı və ya texnologiyasındakı dəyişikliklərə, proqnozlaşdırılan və ya gözlənilməz şəkildə reaksiya verməyə imkan verən çeviklik dərəcəsi vardır.

## FMS tərkibi
Ümumiyyətlə, bu çeviklik bir çox alt kateqoriyadan ibarət iki kateqoriyaya bölünür:

* Birinci kateqoriya, marşrut çevikliyi, yeni növ məhsullar istehsal etmək üçün sistemin dəyişdirilməsi qabiliyyətini və hissədə yerinə yetirilən əməliyyatların ardıcıllığını dəyişdirmək qabiliyyətini əhatə edir.
* İkinci kateqoriya maşın çevikliyi adlanır ki, bu da bir hissədə eyni əməliyyatı yerinə yetirmək üçün bir neçə maşından istifadə etmək qabiliyyətindən, həmçinin sistemin həcm, tutum və ya imkanlar kimi irimiqyaslı dəyişiklikləri qəbul etmə qabiliyyətindən ibarətdir.

Əksər FMS üç əsas sistemdən ibarətdir. Tez-tez avtomatik CNC maşınları olan iş maşınları hissələrin hərəkətini optimallaşdırmaq üçün material idarəetmə sistemi və material hərəkətlərini və maşın axınını idarə edən mərkəzi idarəetmə kompüteri ilə birləşdirilir.

FMS-nin əsas üstünlükləri onun istehsal resurslarının idarə edilməsində yüksək çevikliyidir, məsələn, yeni məhsulun istehsalı üçün vaxt və səy. FMS-nin ən yaxşı tətbiqi kütləvi istehsalda kiçik bir sıra məhsul dəstlərinin istehsalında tapıla bilər.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* *Manufacturing Flexibility: a literature review*. By A. de Toni and S. Tonchia. International Journal of Production Research, 1998, vol. 36, no. 6, 1587—617.
* *Computer Control of Manufacturing Systems*. By Y. Koren. McGraw Hill, Inc. 1983, 287 pp, ISBN 0-07-035341-7
* *Manufacturing Systems — Theory and Practice*. By G. Chryssolouris. New York, NY: Springer Verlag, 2005. 2nd edition.
* *Design of Flexible Production Systems — Methodologies and Tools*. By T. Tolio. Berlin: Springer, 2009.ISBN 978-3-540-85413-5
Əmək məhsuldarlığı

**Əmək məhsuldarlığı** — əməyin səmərəliliyini xarakterizə edən göstərici.

Əmək məhsuldarlığı bir işçinin vaxt vahidində istehsal etdiyi məhsulların sayı ilə ölçülür. Tərs dəyər — əmək intensivliyi — istehsal vahidinə sərf olunan vaxtın miqdarı ilə ölçülür. Tipik olaraq, iqtisadi statistikada əmək məhsuldarlığı faktiki əmək məhsuldarlığına aiddir, lakin iqtisadi kibernetikada, xüsusən də Stefford Birin həyat qabiliyyətli sistemlər modelində faktiki və potensial əmək məhsuldarlığı anlayışları təqdim olunur. Müəssisədə dövriyyə vəsaitlərinin istifadəsinin ən mühüm göstəriciləri dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsi və bir dövriyyənin vaxtı ilə bağlı normativlərdir. Dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsinin sürətləndirilməsi şirkətin dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyədən azad edilməsinə gətirib çıxarır. Əksinə, dövriyyənin ləngiməsi müəssisənin dövriyyə vəsaitlərinə tələbatının artmasına səbəb olur. Dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsinin sürətləndirilməsinə aşağıdakı amillərdən istifadə etməklə nail olmaq olar: dövriyyə vəsaitlərinin artım tempi ilə müqayisədə satış həcmlərinin daha sürətli artım tempi; təchizat və satış sisteminin təkmilləşdirilməsi; məhsulların material və enerji intensivliyinin azaldılması; məhsulun keyfiyyətinin və rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi; istehsal tsiklinin müddətinin azaldılması və s.Əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi məhsul vahidinin istehsalına və ya vaxt vahidinə əlavə istehsal edilmiş məhsulun miqdarına əmək məsrəflərinə (iş vaxtına) qənaət deməkdir ki, bu da əmək məhsuldarlığının artmasına birbaşa təsir göstərir. istehsalın səmərəliliyi, çünki bir halda cari istehsal xərcləri “Əsas istehsalat işçilərinin əmək haqqı” maddəsi üzrə azaldılmış istehsal vahidləri, digərində isə vaxt vahidi üçün daha çox məhsul istehsal olunur.

## Faktiki əmək məhsuldarlığı
thumb|400px|İqtisadi kibernetikada əmək məhsuldarlığının üç göstəricisi
Faktiki əmək məhsuldarlığı (məhsuldarlığı) əmək intensivliyi ilə tərs mütənasibdir və düsturdan istifadə edərək birbaşa müşahidə olunan məlumatlar əsasında müəyyən edilir:

: P_{fact} = {Q_{fact} \over t_{fact}}
burada Q_{fact} — verilmiş məhsul növünün ölçü vahidlərində faktiki çıxışdır, t_{fact} — zaman vahidlərində canlı əməyin faktiki dəyəridir.

## Mövcud əmək məhsuldarlığı
Mövcud əmək məhsuldarlığı — bütün dayanma müddətləri və gecikmələr sıfıra endirildikdə, mövcud şəraitdə (məsələn, mövcud materiallardan mövcud avadanlıqda) nə qədər məhsul istehsal oluna biləcəyini göstərən hesablanmış dəyərdir. Mövcud əmək məhsuldarlığı düsturla müəyyən edilir:
: P_{cap} = {Q_{cap} \over t_{cap}}

burada  Q_{cap}  — cari şəraitdə verilmiş məhsul növünün ölçü vahidlərində əldə edilə bilən maksimum istehsal məhsuludur (pul çıxışı),  t_{cap} — cari şəraitdə minimum tələb olunan yaşayış xərcləri vaxt vahidlərində əmək (pul əmək intensivliyi).

## İstinadlar
Vilyam Eşbi

**Vilyam Ross Eşbi** (;; ) — ingilis psixiatrı, kibernetika mütəxəssisi, mürəkkəb sistemlərin öyrənilməsində qabaqcıl.

## Bioqrafiyası
Kembric Universitetini bitirib. 1930-cu ildən psixiatr işləyib. 1947-ci ildən 1959-cu ilə qədər Ashby İngiltərənin Qloster şəhərindəki Barnwood House Xəstəxanasında tədqiqat direktoru olub. 1959–1960-cı illərdə Bristolda Burden Nevroloji İnstitutunun direktoru olub. 1960-cı ildən — İllinoys Universitetinin Elektrik Mühəndisliyi Departamentinin Kibernetika və Psixiatriya professoru (Ərbana, ABŞ). 1971-ci ildə Kral Psixiatriya Kollecinin üzvü oldu.

Ashby homeostatı icad etdi (1948) və özünütəşkilat anlayışını təqdim etdi. O, onun adını daşıyan tələb olunan müxtəliflik haqqında qanunu (Eşbi qanunu) tərtib etmişdir: "nəzarət o zaman təmin edilə bilər ki, menecerin vasitələrinin müxtəlifliyi (bu halda bütün idarəetmə sistemi) ən azı vəziyyətin müxtəlifliyindən az olmasın. nəzarət edir".

## Biblioqrafiya
* *Principles of the Self-Organizing Dynamic System*, "Journal of General Psychology", 1947, volume 37, pages 125–128 (первое известное упоминание в печати термина "самоорганизация").
* *Design for a Brain*, Chapman & Hall, 2nd edition, 1966, ISBN 0-412-20090-2 (original edition, 1952)
** Конструкция мозга. Происхождение адаптивного поведения — М.: Издательство иностранной литературы, 1962. — 397 с.
* *Introduction to Cybernetics*, Chapman & Hall, 1956, ISBN 0-416-68300-2 (также доступна в электронном виде как PDF файл на сайте ''Principia Cybernetica'').
** Введение в кибернетику. — М.: Издательство иностранной литературы, 1959. — 432 с.
* *Principles of Self-Organizing Systems* in Heinz Von Foerster and George W. Zopf, Jr. (eds.), *Principles of Self-Organization* (Sponsored by Information Systems Branch, U. S. Office of Naval Research), 1962.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The W. Ross Ashby Digital Archive
* Cosma Shalizi’s article on William Ashby from 1999–11-29
* citation of 1973 ''Encyclopedia Britannica'' Yearbook obituary notice
* *Давид Самойлов.* Свободный стих
* Первый закон управления
Aliyə Timisi Ərsevər

**Aliyə Timisi Ərsevər** () — iqtisadçı və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Aliyə Timisi Ərsevər 25 fevral 1963-cü ildə Sivas ilinin Divriği ilçəsində anadan olub. Anadolu Universiteti İqtisadi bölməsindən məzun olub.

Maliyyə institutlarında, həmçinin təhsil və sığorta sahələrində rəhbər vəzifələrdə təmsil olunub. Almaniyanın Münster şəhərində Baş Konsulluqda sosial işçi olaraq çalışıb.

Siyasətə Cümhuriyyət Xalq Partiyasında qoşulub. CHP Ankara il, CHP Çanqaya ilçə İdarə Heyətlərinin, həmçinin CHP qadın qanadı İdarə Heyətinin üzvü olub. 2014-cü ildə Çanqaya Bələdiyyəsi Məclis üzvü seçilib. 2023-cü ildə Ankaradan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatı seçilib. 28-ci çağırışda TBMM Kişi və qadınlar üçün bərabər cəmiyyət Komissiyasının üzvü olub.

Almanca bilir. 1 uşaq anasıdır.

## İstinadlar
Zeekr 001

**Zeekr 001** — Geely tərəfindən Zeekr brendi və Lynk & Co şirkətinin texniki əmisi oğlu altında istehsal edilən ilk elektrik avtomobili. Avtomobil 2021-ci ilin oktyabrında Çində buraxılıb və 2023-cü ildə Avropada buraxılması planlaşdırılır.
Xpeng

**XPeng Inc.** və ya **XPeng Motors** (Çincə 广州小鹏汽车科技有限公司; Pinyin *Guangzhou Xiao Peng Qi Che Ke Ji You Xian Gong Si*) Çin avtomobil şirkətidir. Şirkət "ağıllı" elektrikli avtomobillər (o cümlədən avtonom avtomobilləri) istehsal edir. XPeng eyni zamanda avtomobillərin servisi və icarəsi, enerji doldurma stansiyalarının işlənməsi, avtonom idarə sistemləri, proqram təminatları, lidarların istehsalı ilə məşğuldur. 2014-cü ildə təsis edilmişdir, baş ofisi Quançjouda yerləşir.

## Tarix
2014-cükün iyununda He Xiaopeng (UCWeb-ənin təsiscisi və keçmiş Alibaba Group idarəçisi), Xia Heng və He Tao (keçmiş GAC Group işcisi), eləcə də Lei Jun (Xiaomi-nin təsiscisi) tərəfindən təsis olunub. 2017-ci ilin oktyabrında XPeng öz ilk modeli olan G3 krossoverinin serial istehsalına başladı. 

2019-cu ilin noyabrında şirkətin strateji investoru Xiaomi oldu. 2020-ci ilin iyununda şirkətin P7 sedanının istehsalı başlandı və bu model Zhaoqing zavodunda hazırlanıb. Bundan əvvəl şirkət avtomobillərini Haima Auto zavodlarında istehsal edirdi.

XPeng 2021-ci ildə ilk dəfə Norveç bazarına daxil olaraq elektrikli avtomobillər ixrac etməyə başladı. 2021-ci ilin yekununda şirkət 98 min avtomobil satıb, bu da Çinin yeni enerji mənbələri ilə çalışan avtomobil bazarında 3%-lik pay deməkdir.

## Fəaliyyət
XPeng-in montaj zavodları Zhaoqing (200 min avtomobil illik), Quançjouda (100 min avtomobil illik) və Wuhan (100 min avtomobil illik) şəhərlərində yerləşir. Şirkətin ofisləri Pekin, Şanxay, Mountain View (ABŞ), San Diego və Amsterdamda vardır.

## Azərbaycanda fəaliyyət
**XPeng Azərbaycan** — XPeng şirkətinin Azərbaycandakı rəsmi nümayəndəliyi və distribütoru. Şirkət 2023-cü ildə Bakı şəhərində təsis edilmişdir və elektrik avtomobillərinin satışı və servisi ilə məşğuldur.

Azərbaycanda təqdim olunan modellər:
* XPeng G6 – Kompakt elektrikli krossover, yüksək texnologiya ilə təchiz edilmişdir. Avtomobil inkişaf etmiş batareya texnologiyası və geniş interyer sahəsi təklif edir.
* XPeng P7 – Premium elektrikli sedan, aerodinamik dizaynı və yüksək performanslı sürüş xüsusiyyətləri ilə seçilir.
* XPeng G9 – Ailəvi tam ölçülü elektrikli SUV, geniş interyer və inkişaf etmiş sürüş texnologiyaları təklif edir.

Şirkət Azərbaycanda enerji doldurma stansiyaları şəbəkəsinin yaradılmasını planlaşdırır və gələcəkdə yerli avtomobil bazarında liderlik etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur.

## Qeyd


### Model sırası
* Krossover XPeng G3 (2018)
* Sedan XPeng P7 (2020)
* Sedan XPeng P5 (2021)
* SUV XPeng G9 (2022)
* SUV XPeng G6 (2023)
* Miniven XPeng X9 (2024)
* Sedan XPeng Mona M03 (2024)
* Elektrikli hava vasitəsi XPeng Voyager X2 (2024)

## Qalereya

Fayl:2018 Xpeng G3.jpg|XPeng G3
Fayl:XPeng G9 at the 2021 Guangzhou Auto Show.jpg|XPeng G9
Fayl:Xpeng P5 IMG003.jpg|XPeng P5
Fayl:Xpeng P7 001.jpg|XPeng P7
Fayl:XPeng G6 003.jpg|XPeng G6
Fayl:XPeng X9 at Auto Guangzhou 2023 20231126-A.jpg|XPeng X9


## Xarici keçid
* Rəsmi sayt
* XPeng Azərbaycan Rəsmi Saytı
* XPeng Motors: Çinin Elektromobil İnnovasiyasındakı Lideri
Dövlət-inhisarçı kapitalizm

**Dövlət-inhisarçı kapitalizm** — nasist Almaniyası (Üçüncü Reyxin İqtisadiyyatı) və bəzi digər ölkələr üçün xarakterik olan iqtisadi sistem ilk dəfə marksist təlimlərdə təsvir edilmişdir. Hərfi şərhə görə, bu, "kapitalist inhisarlarının qüdrətinin dövlətin gücü ilə birləşməsi ilə xarakterizə olunan inhisar kapitalizminin bir formasıdır".

Belə kapitalizmin yaranması mexanizmi bazarın inhisarlaşdırılması və inhisarların hökumətlə birləşməsidir. Erkən marksistlər belə birləşmənin gec-tez sosializm sisteminin yaradılmasına gətirib çıxaracağına inanırdılar, lakin artıq Lenin dövründə bunun tamamilə doğru olmadığı bəlli oldu və müasir iqtisadi nəzəriyyə bu cür institusional dinamikanı ümumiyyətlə inkar edir.

## Termin yaranma və istifadə tarixi
K. Marks və F. Engelsin ölümündən sonra onların əsərlərində qeyd etdikləri kapitalizmin bir çox xüsusiyyətləri keçmişdə qaldı. XX əsrin əvvəllərində real kapitalizm, onun istehsal münasibətləri və kapitalist dövlətlərinin siyasi təcrübələri artıq XIX əsrin ortalarında olduğu kimi deyildi. Marksizmin baniləri "istehsal və rabitə vasitələrinin səhmdar cəmiyyətləri tərəfindən idarə oluna bilməyəcəyi, onların burjua hökuməti tərəfindən milliləşdirilməsinin iqtisadi cəhətdən qaçılmaz olacağı bir dövrün gələcəyini qabaqcadan görsələr də" (Marks). yazırdı ki, "müəyyən sahələrdə inhisarın yaranmasına gətirib çıxarır və buna görə də dövlətin müdaxiləsini tələb edir"; Engels – "dövlət kapitalist cəmiyyətinin rəsmi nümayəndəsi kimi, dövlətin idarəçiliyini öz üzərinə götürməyə məcburdur". müəyyən istehsal və rabitə vasitələri"), uzun müddət kapitalizmin inkişafı marksist tədqiqatlarda əldə edilən nəzəri ümumiləşdirmə səviyyəsindən irəlidə idi.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Политическая экономия современного монополистического капитализма. — в 2-х томах. — Гл. ред. Н. Н. Иноземцев. — М.: 1970.
* Политическая экономия государственно-монополистического капитализма. — Гл. ред. С. М. Меньшиков. — М.: 1971
* *Варга, Е. С.* Основные вопросы экономики и политики империализма (после второй мировой войны). — 2-е изд. М.: 1957
* *Певзнер, Я. А.* Государственно-монополистический капитализм и теория трудовой стоимости (1978).
*
Xətayi Əzizov

**Xətayi Kamal oğlu Əzizov** () – Azərbaycanlı jurnalist, Gürcüstanın əməkdar jurnalisti, Tərəqqi medalı və "Qızıl qələm" mükafatı laureatı.

## Bioqrafiyası
1963-cü il martın 12-də İsmayıllı rayonunun Qalınçaq kəndində anadan olub. 1970–1980-ci illərdə Qalınçaq kənd orta məktəbində oxuyub. 1981–83-cü illərdə Sovet ordu sıralarında hərbi xidmətdə olub. 1983-cü ildə Bakı Yeyinti Sənayesi Texnikumuna qəbul olub və 1986-cı ildə həmin məktəbi texnik-texnoloq ixtisası üzrə bitirib. 1986–87-ci illərdə Rusiyanın Kuybışev şəhərində Yağ-Piy Kombinatında müxtəlif vəzifələrdə işləyib. 1987-ci ilin sonlarından 1989-cu ilin avqust ayına qədər İsmayıllı rayonunda Yağ-Pendir Zavodunda çalışıb. 1989-cu ildə seçki yolu ilə Qalınçaq kənd azad komsomol komitə katibi seçilib və 1991-ci ilədək azad komsomol katibi işləyib.

1991-ci ildə Bakı Sosial İdarətemə və Politologiya İnstitutuna daxil olub və 1996-cı ildə institutu "Politoloq, ali və orta ixtisas məktəblərində humanitar fənlər müəllimi" ixtisası üzrə bitirib. Eyni zamanda, 1992-ci ildə könüllü olaraq Birinci Qarabağ döyüşlərində iştirak edib. Elə həmin ildə də paralel olaraq dövri mətbuatda çalışıb. Azərbaycan-Türk Agentliyində (ATA), AssA İrada İnformasiya Agentliyində, Midiya Press İnformasiya Agentliyində, 2003-cü ildən Azərbaycan Dövlət İnformasiya Ahentliyində (AZƏRTAC) müxbir, xüsusi müxbiri, redaktor, baş redaktor vəzifələrində çalışıb. Eyni zamanda 1996-cı ildən 2007-ci ilədək Heydər Əliyev adına Ali hərbi Məktəbdə politologiya, psixologiya, sosiologiya və kulturologiya fənlərindən dərs deyib.

Hazırda AZƏRTAC-ın Gürcüstan üzrə xüsusi müxbiri vəzifəsində çalışır. "Hərbi və Ümumi Sosiologiya" dərs vəsaitinin həmmmüəlifidir.
2015-ci ildə Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamı ilə Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Gürcüstanın Əməkdar Jurnalistidir. "Qızıl Qələm" və digər mükafatlara layiq görülüb.

Ailəlidir, üç övladı var.

## İstinadlar
Tomoko

**Tomoko** — Yaponiya qadın adı.

* Tomoko Suzuki — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
* Tomoko Muramatsu — Yaponiya qadın futbolçusu.
* Tomoko Ohara — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
* Tomoko Matsunaqa — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
İqtisadi islahat

**İqtisadi islahat** — iqtisadi sistemin fəaliyyət tərzini dəyişdirməyə yönəlmiş hökumət siyasəti. İqtisadi islahat hüquqi tənzimləmə və ya hökumətin birbaşa təsir tədbirləri (fiskal, inzibati və s.) vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

## Konsepsiyası
İqtisadi islahatların məqsədi ölkənin iqtisadi vəziyyətini, o cümlədən işsizliyin azaldılması, iqtisadi bərabərsizliyin azaldılması və ya ÜDM-in artırılması kimi məsələlərdə yaxşılaşdırmaqdır.

İqtisadi islahatlar müxtəlif tənzimləyici və institusional maneələrlə qarşılaşa bilər. OECD baş katibi Anxel Qurria qeyd edib ki, islahatların həyata keçirilməsi asan məsələ deyil. Onların uğurla başa çatmasına mane olan bir neçə amil var. Bəzən görülməli olan tədbirlər müəyyən qruplar üçün ağrılı olur, onlar birləşərək onları əngəlləyə bilər. İslahatdan bəhrələnənləri isə kollektiv fəaliyyətə səfərbər etmək daha çətindir. İslahatların nəticələri adətən orta və uzunmüddətli perspektivdə reallaşır və seçki təqvimini nəzərə almır. İslahatın hər bir ardıcıl mərhələsi əvvəlkindən daha çətindir, çünki siz bu yolda siyasi kapital sərf edirsiniz.

Hökumətlər vaxtaşırı islahatlar proqramının (məsələn, 500 gün proqramı) hazırlanmasına mütəxəssisləri cəlb edir, lakin belə proqramın həyata keçirilməsinin forması və həcmi mövcud iqtisadi və siyasi vəziyyətlə müəyyən edilir.

Bəzi hallarda iqtisadi islahatlar ölkəyə uğur qazanmağa imkan verir. Çinin misalı tez-tez xatırlanır, çünki onun maoçu iqtisadiyyatı liberallaşdırmaq tədbirləri son onilliklərdə əhəmiyyətli artım əldə etməyə imkan verib. Digər islahatlar, məsələn, SSRİ-nin dağılmasından dərhal sonra yaranmış keçid iqtisadiyyatlarında olduğu kimi, daha az aydın uğur qazanmışdır.

## İstinadlar
Anxel Qurria

**Xose Anxel Qurria Trevino** (; ) — İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) yaradılmasından bəri beşinci Baş Katibi.

Bankir ailəsində anadan olub. 1972-ci ildə Meksika Milli Muxtar Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsini, 1974-cü ildə Lids Universitetində (Böyük Britaniya), Harvard Universitetində və Cənubi Kaliforniya Universitetində (ABŞ) aspirantura təhsilini başa vurub.

1979-cu ildən Meksikanın Maliyyə Nazirliyində çalışıb, ölkənin xarici borcu ilə bağlı danışıqlarda iştirak edib.

1989–1992-ci illərdə Meksikanın maliyyə nazirinin müavini, 1992–1993-cü illərdə isə Meksika Xarici Ticarət Milli Bankının İdarə Heyətinin sədri olub.

Angel Gurría 1994-cü ilin dekabrında Meksikanı ağır iqtisadi böhrandan çıxardıqdan sonra dünyanın ən böyük maliyyəçilərindən biri kimi şöhrət qazandı (o zaman borc 28 milyard dollar idi). 1994-cü ildə ölkənin xarici işlər naziri vəzifəsini tutdu (1998-ci ilə qədər), bundan sonra 2000-ci ilə qədər maliyyə naziri olub. 1999-cu ildə Euromoney jurnalı Angel Gurríanı ən yaxşı maliyyə naziri, Davos Forumu tərəfindən nəşr olunan World Link jurnalı isə onu "ideal hökumətin" maliyyə naziri adlandırdı.

2005-ci ilin noyabrında OECD-nin Baş Katibi seçildi və 2006-cı ilin iyununda vəzifəsinin icrasına başlayıb və bu vəzifədə üç müddət — 2021-ci il iyunun 1-dək fəaliyyət göstərib.

## İstinadlar
İqtisadi müdaxilə

**İqtisadi müdaxilə** ( və ya  "**dövlət müdaxiləsi**") — bazar iqtisadiyyatı və çoxstrukturlu sosial-bazar və qarışıq iqtisadiyyat şəraitində sahibkarlığa nəzarət, saxtakarlıq və böhran vəziyyətlərinin aradan qaldırılması üçün dövlət və hökumət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər. İqtisadi inkişafın təşviqi, məşğulluğun artırılması, əmək haqqının artırılması, qiymətlərin artırılması və ya aşağı salınması, bərabərliyin təşviqi, pul kütləsinin və faiz dərəcələrinin idarə edilməsi, mənfəətin artırılması və ya bazar uğursuzluqlarının həlli kimi istənilən siyasi və ya iqtisadi məqsədlərə nail olmaq üçün istifadə edilə bilər. Termin dövlətin və mahiyyətcə bir-birindən ayrı olan iqtisadiyyatların iqtisadiyyata müdaxiləsini nəzərdə tutur və buna görə də hökumətin hərəkətlərinin "müdaxilə" təşkil edəcəyi kapitalist bazarına və ya qarışıq iqtisadiyyata aiddir (baxmayaraq ki, bu, dövlət müəssisələrinə şamil edilmir. bazarda fəaliyyət göstərən).

## İstinadlar
Mənfəət dərəcəsinin aşağı düşməsi tendensiyası

**Mənfəət dərəcəsinin aşağı düşməsi tendensiyası** () — Karl Marksın "Kapitalın" III cildində tərtib etdiyi tezis. Söhbət ondan gedir ki, kapitalist iqtisadiyyatının qanunlarına görə, yəni kapitalist iqtisadiyyatının öz xüsusiyyətlərinə görə ümumi iqtisadi miqyasda mənfəət normasının azaldılması tendensiyası mövcuddur.

Mənfəət dərəcəsinin aşağı düşmə meyili haqqında marksist tezisini azalan marjinal faydalılıq qanunundan və azalan gəlir qanunundan ayırmaq lazımdır. Hər hansı xarici səbəblərdən, məsələn, texniki tərəqqinin sürətinin azalması və ya resursların tükənməsi nəticəsində yaranan mənfəət normasının azalmasını da sözügedən qanundan ayırmaq lazımdır.

## Mahiyyəti
Marksın təliminə görə, kapitalist iqtisadiyyatı daxili ziddiyyətlərlə xarakterizə olunur. Onlar bütün kapitalistlərin qarşılıqlı əlaqəsi ilə hər bir fərdi kapitalistin əldə etdiyi mənfəəti artırmağa çalışmasına baxmayaraq, orta mənfəət dərəcəsinin azalmağa meyilli olmasında özünü göstərir. "Aşağıya doğru meyil"in əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, mənfəəti artırmaq cəhdləri dəyişən kapitalın nisbətinin (yəni kapitalın işçi qüvvəsinin alınmasına gedən hissəsinin) məcmu kapitala nisbətdə aşağı düşməsi tendensiyası ilə bağlıdır. Bunun üçün marksist ifadə "Üzvi tərkibi kapitalın artırılması"). Bu, daha mürəkkəb maşınların, avadanlıqların və texnoloji proseslərin tətbiqi hesabına istehsalın kapital tutumunun artması, eyni zamanda məhsul vahidinə düşən məhsulun həcminə görə işçilərin sayının azalması ilə əlaqədardır. Marksın fikrincə, "azad" muzdlu əmək yeganə qazanc mənbəyidir – muzdlu işçilər öz iş qüvvəsini onun dəyərinə uyğun satırlar, lakin eyni zamanda iş prosesində dəyər ekvivalentini istehsal etmək üçün lazım olandan daha uzun müddət işləyə bilirlər. əmək haqqının, yəni işçi qüvvəsinin satış qiymətindən daha çox dəyər istehsal edə bilirlər. Uzun müddət ərzində əmək məsrəflərinin payının nisbi azalması ilə əlaqədar olaraq qoyulmuş (avanslaşdırılmış) kapitalın gəlirlilik dərəcəsi azalmağa meyillidir.

## İstinadlar
Şebjeşin sinaqoqu

**Şebjeşin sinaqoqu** () – Polşanın Şebjeşin şəhərində yerləşən keçmiş sinaqoq. Hazırda mədəniyyət evi kimi fəaliyyət göstərir.

## Tarixi
Şebjeşində sinaqoqun tikilməsi haqqında ən qədim yazılı məlumat 1584-cü ilə aiddir. Şebjeşin sinaqoqu isə XVII əsrdə həmin sinaqoqun yerində tikilmişdir. Sinaqoq 1648-ci ildə kazaklar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra Yan Zamoyskinin göstərişi ilə 1659-cu ildə bərpa olunmuşdur. 1853, 1885 və 1896-cı illərdə sinaqoqda təmir işləri aparılmışdır. 1905-ci ildə baş verən Şebjeşin yanğını zamanı sinaqoqa ciddi ziyan dəymişdir. 1906-cı ildə sinaqoqda həyata keçirilən bərpa işlərində ancaq yəhudilər iştirak etmişdir.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı almanlar Polşanı işğal etmiş və 15 noyabr 1940-cı ildə bu sinaqoqu yandırmışdırlar. 1946-cı ildə sinaqoqun tavanı çökmüşdür. 1958-ci ildə sinaqoq sökülmüş və 1965-ci ilə qədər yenidən tikilməyə başlamışdır. 1991-ci ildə sinaqoq binasına xatirə lövhəsi yerləşdirilmişdir. 2010-cu ildə sinaqoqda restavrasiya işləri aparılmışdır.

## Xüsusiyyətlər
Şebjeşin sinaqoqu gec intibah üslubundadır. Tikintisində daş və kərpicdən istifadə olunmuşdur. Orijinal tikilidən ancaq mərkəzi zal salamat qalmışdır.

## Populyar mədəniyyətdə
2023-cü ildə Polşada buraxılmış poçt markalarından birində Şebjeşin sinaqoqu təsvir olunmuşdur. Bu, Şebjeşin şəhəri haqqında buraxılmış ilk poçt markası olmuşdur.

## İstinadlar