open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bedia Ener

**Bedia Ener Öztep** () — türkiyəli aktrisa

## Həyatı
1954-cü il iyunun 15-də İstanbulda anadan olub. Anası aktrisa Nedret Enerdir. Bedia Ener aktrisalıq karyerasına 1968-ci ildə başlayıb. 1970-ci ildə İstanbul Şəhər Teatrlarının heyətinə qatılıb. 17 yaşından səs aktyoru kimi fəaliyyət göstərmiş və səsi ilə Türkiyədə tanınmağa başlamışdır. Səsləndirmə sahəsindəki uğurlarına görə 2016-cı ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, TÜRSAK və Mədəniyyət Şəhəri Vəqfi ilə birgə təşkil edilən mükafatlandırma mərasimində mükafata layiq görülüb.

Yarpaq tökümü, Bir zamanlar Osmanlı və digər seriallarda yer alıb. 2006–2010-cu illərdə yayımlanan "Yaprak tökümü" serialında Neyyir Xanım obrazı ilə məşhurlaşıb.

13 yanvar 2025-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Şərif Əsədullayev

**Şərif Kamil oğlu Əsədullayev** () — Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan Alverinə qarşı Mübarizə Baş İdarəsinin sabiq rəisi, polis general-mayoru.

## Həyatı
Şərif Kamil oğlu Əsədullayev 1 sentyabr 1955-ci ildə Lənkəran rayonu nunun Şağlaser kəndində anadan olub. SSRİ Silahlı Qüvvələri sıralarında həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 1984-cü ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.

1985–2013-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Daxili işlər orqanlarında Əməliyyat müvəkkili, baş əməliyyat müvəkkili, xüsusilə mühüm işlər üzrə baş əməliyyat müvəkkili, şöbə rəisinin müavini, şöbə rəisi, idarə rəisi. 2001-ci ildə isə baş idarələrin rəis müavini vəzifələrində xidmət edib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2014-cü il 1 iyul tarixli 597 nömrəli sərəncamı ilə ona polis general-mayoru ali xüsusi rütbəsi verilib.

23 yanvar 2014-cü ildə Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan Alverinə qarşı Mübarizə Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilib.

Şərif Əsədullayev Daxili işlər orqanlarında fəaliyyətindəki uğurlu nəticələrinə görə dövlət mükafatına, DİN-in "Qüsursuz xidmətə görə" 3, 2, 1-ci dərəcəli medallarına və digər müxtəlif mükafatlara layiq görülüb.

Təcrübəli polis əməkdaşı olmaqla yanaşı, öz peşəkarlığı, polis əməkdaşları arasındakı şəxsi nüfuzuna görə həmişə diqqəti çəkib və yuxarı instansiyalar tərəfindən qiymətləndirilmişdir. Həmkarları və ictimaiyyət arasında böyük nüfuz sahibi olan Şərif Əsədullayev rəis kimi xüsusi xidmətləri olmuşdur.

2017-ci ildə xidmətdə olmanın son yaş həddi ilə əlaqədar təqaüdə çıxıb.

16 yanvar 2024-cü ildə Bakı şəhərində uzunsürən xəstəlikdən vəfat etmişdir. "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub.

## Ailəsi
Ailəli idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda polis generalı vəfat edib
* Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin zabitlərinə ali xüsusi rütbələrin verilməsi haqqında
Şimali və Mərkəzi Asiyada ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

**UNESCO** (Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Elm, Təhsil və Mədəniyyət üzrə ixtisaslaşmış qurumu) Mərkəzi və Şimali Asiyanın altı ölkəsində: Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Özbəkistan və Rusiyanın Asiya hissəsində, 19 Ümumdünya irsi obyektini təyin etmişdir. Rusiyanın Avropa hissəsi də Şərqi Avropaya daxildir.

Rusiya, Şərqi Asiyada Monqolustanla paylaşılan transsərhəd ərazilər olmaqla, 8 obyekti ilə ən çox qeydə alınmış obyektlərə ev sahibliyi edir. Bölgədən ilk olaraq sayt 1990-cı ildə qeydə alınmış ərazi Özbəkistandakı İçan qala olub. UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Komitəsi hər il siyahıya yeni obyektlər daxil edə və ya artıq meyarlara cavab verməyən obyektləri siyahıdan çıxara bilər. Seçim on meyara əsaslanmaqla: altı meyar mədəni irsi (i–vi) və dörd təbii irsi (vii–x) ehtiva edir. "Qarışıq ərazilər" kimi qeydə alınmış bəzi ərazilər həm mədəni, həm də təbii irsi təmsil edir. Şimali və Orta Asiyada 11 mədəni, 8 təbii ərazi vardır, "qarışıq ərazilər" isə yoxdur. Bütün Rusiya əraziləri (7) təbii meyara və Sarıarka istisna olmaqla, Mərkəzi Asiyadakı bütün ərazilər isə mədəni meyara uyğundur.

Ümumdünya İrsi Komitəsi, həmçinin "obyektlərin Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildiyi xüsusiyyətləri təhlükə altına alan şərtləri" əsas gətirərək ərazini təhlükə altında olduğunu müəyyən edə bilər. Bu bölgədəki ərazilərin heç biri nəsli kəsilməkdə olanlar siyahısına daxil edilməyib, lakin bir sıra hallarda mümkün təhlükə siyahısı YUNESKO tərəfindən nəzərdən keçirilmişdir.
## Cədvəl
Cədvəl müvafiq sütunun yuxarı hissəsi üzərinə klikləməklə; ərazi, sahə, il, əlifba sırası və təsvir sütunları üzrə çeşidlənir. Transsərhəd ərazilər aşağıdakı kimi sıralanıb:
* **Ərazi (obyekt)**; Ümumdünya İrsi Komitəsinin rəsmi təyinatına görə adlandırılmışdır
* **Yer**; regional və ya əyalət səviyyəsindəki bölgə ilə müşaiyyət olunan ölkəyə görə sıralanır 
* **Meyar**; Ümumdünya İrsi Komitəsi tərəfindən təyin olunub
* **Sahə**; hektar və akrla. Əgər varsa, bufer zonasının ölçüsü də qeyd edilir. Sıfır dəyər, UNESCO tərəfindən heç bir məlumatın yayımlanmadığını göstərir
* **İl**; obyektin Ümumdünya irsi siyahısına yazıldığı tarix
* **Təsvir**; obyekt (ərazi) haqqında qısa məlumat

## Dünya irsi əraziləri

## İlkin siyahı

## Qeydlər

## İstinadlar
Misir sultanlığı

**Misir sultanlığı** () — 1914-1922-ci illərdə mövcud olmuş, Birləşmiş Krallığın tabeliyindəki avtonom dövlət.

### Sultanlar

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Daly, M.W. *The Cambridge History of Egypt Volume 2 Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century* (1998)
* Burbank, Jane; Cooper, Frederick (2010). *Empires in World History: Power and the Politics of Difference*. Princeton University Press. p. 384. ISBN 978-0-691-12708-8

### İstinadlar
Səfər Əliməmmədov

**Səfər Hüseynzadə Əliməmmədov (Alməmmədov)** () — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi və jurnalisti, Ermənistan, Qırğızıstan və Azərbaycanın xalq ədliyyə komissarı (ədliyyə naziri).

## Həyatı
Səfər Hüseynzadə (Hüseyn oğlu) Əliməmmədov 1901-ci ildə İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. İrəvan rus-tatar məktəbini bitirmişdir.

Sovet hakimiyyəti dövründə Səfər Əliməmmədov partiya təşkilatlarında çalışmış, 1928–1929-cu illərdə Ağbaba Partiya Komitəsinin təlimatçısı olmuşdur. 12 noyabr 1936-cı ildən 17 mart 1937-ci ilədək "Qızıl şəfəq" qəzetinin redaktoru işləmiş, 1937–1938-ci illərdə Ermənistan K(b)P Mərkəzi Komitəsinin partiya orqanları ilə iş şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.

Səfər Əliməmmədov 14 iyul 1938-ci ildə, Ermənistan SSR Ali Sovetinin 1-ci çağırışının ilk sessiyasında formalaşdırılmış hökumətin tərkibinə Ermənistan SSR xalq ədliyyə komissarı olaraq daxil edilmişdir. 27 dekabr 1940-cı ilədək bu vəzifədə çalışmışdır. Daha sonra Qırğızıstana göndərilmiş və 22 avqust 1942-ci ildən 4 iyun 1945-ci ilədək Qırğızıstan SSR xalq ədliyyə komissarı vəzifəsində çalışmışdır. 1945-ci ildə Azərbaycana gəlmiş və 27 avqust 1945-ci ildə Azərbaycan SSR xalq ədliyyə komissarı təyin olunmuşdur. O, ədliyyə naziri vəzifəsində 17 aprel 1954-cü ilədək işləmişdir.

## Həmçinin bax
* Azərbaycan ədliyyə nazirlərinin siyahısı

## İstinadlar
Misir krallığı

**Misir krallığı** () — 1922-1953-cü illərdə mövcud olmuş tarixi dövlət.

### Krallar

## Mənbə

### Ədəbiyyat

* Botman, Selma. "The liberal age, 1923–1952." in M.W. Daly, ed. *The Cambridge History of Egypt, Vol. 2: Modern Egypt, from 1517 to the End of the Twentieth Century* (2008), pp 285–308
* Vatikiotis, Panayiotis J. ** (Johns Hopkins University Press, 1991)

### İstinadlar
Qarabağ ikiqabarlısı

**** () Azərbaycanda Qarabağın yüksək dağlıq ərazilərində və şimal-şərqi Ermənistanda yayılmış molyusk növüdür.

## Xüsusiyyətlər
Qayalıqlar, yüksək dağlıq çəmənliklərdəki uçurumlarda qeydə alınmışdır. Biologiyası öyrənilməmişdir.

## Mühafizə
Yaşayış yerlərinin dağıdılması və dəyişdirilməsi növü təhdid edən başlıca amillərdir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabının 3-cü nəşrinə (2023) daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Toni Buk

**Toni Buk** (; ) — İngiltərə futbolçusu.

## Həyatı
1937-ci ildə Batda dünyaya gəlib. Dörd yaşında Hindistana köçüb. 1945-ci ilin sentyabrında ailəsi ilə birlikdə İngiltərəyə qayıdıb. 16 yaşında məktəbi bitirdikdən sonra, o bənna şagirdi oldu və 1952-ci ildə hərbi xidmətə çağırılana qədər həvəskar futbol oynadı. Xidməti dövründə müdafiəçi mövqeyinə keçdi. Hərbi xidmətdən sonra yenidən bənna işinə qayıtdı.

Buk 1966–1974-cü illərdə "Mançester Siti"də çıxış edib, klubda 315 oyun keçirib və 5 qol vurub. 1974–1979-cu illərdə Mançester Sitidə beş illik menecer vəzifəsində çalışıb.

2008-ci ildən etibarən təqaüdə çıxdı, lakin hələ də iki fəxri vəzifəyə malik idi: o, *Manchester City-nin fəxri prezidenti* və *Mançester Siti Rəsmi Azarkeşlər Klubunun ömürlük prezidenti* idi.

13 yanvar 2025-ci ildə vəfat edib.

## İstinadlar
Konstruktivizm (psixoloji məktəb)

**Konstruktivizm** — psixoloji məktəb.

Psixologiyada konstruktivizm, müxtəlif tədris və psixoterapiya sahələrində tətbiq olunan, amma ümumiyyətlə fərqli yanaşmalara sahib olan, lakin əvvəlki standart yanaşmalara qarşı ortaq bir tənqid və insan biliklərinin aktiv və yaradıcı təbiəti ilə bağlı ortaq fərziyyələrlə əlaqəli bir neçə düşüncə məktəbini ifadə edir. Xüsusilə, bu tənqid, "empirizmin assosiativ" fərziyyəsinə yönəldilir, burada zehin, ətraf mühitindən aldığı məlumatlarla pasif bir sistem olaraq nəzərdən keçirilir və bilmək hərəkəti ilə reallığın qaydasının bir nüsxəsini yaradır.

Əksinə, "konstruktivizm, bilik əldə etmək hərəkətində insan zehininin cavab verdiyi bu reallığa mənalar və qaydalar verən aktiv bir rol oynadığı iddiasına əsaslanan bir epistemoloji fərziyyədir". Konstruktivist psixologiyalar, insanların dünyalarını və təcrübələrini mənalı şəkildə başa düşmək üçün necə sistemlər yaratdıqlarını nəzəriyyələşdirir və araşdırır.

Məsələn, psixoterapiyada bu yanaşma, müştərinin dünyagörüşünü qarşılayan suallar verərək onun mənalı qurma vərdişlərini genişləndirmək məqsədi güdə bilər. Buradakı fərziyyə odur ki, müştərilər problemlərlə qarşılaşırlar, çünki onlar mental pozğunluğa malik deyillər, daha çox hadisələri həyatlarında necə başa düşdükləri və ya problemlərini necə çərçivələndirdikləri ilə əlaqədardır.

Xüsusilə, tənqid empirizmin "assosiasiyaçı" postulatına yönəlmişdir, "onun vasitəsilə ağıl öz məzmununu öz mühitindən toplayan və bilmək aktı vasitəsilə reallıq nizamının surətini çıxaran passiv sistem kimi təsəvvür edilir. ". 

## İstinadlar
Abşeron (mahnı)

**Abşeron** – Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, müğənni Eyyub Yaqubovun mahnısıdır.

## Mahnı haqqında
Albomda Elçin İmanov, Vüqar Əhməd, Faiq Kərimoğluun bəstələri yer almışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Apple Music-də dinlə
* Spotify-da dinlə
* Deezer-də dinlə
Picin

**Picin** — fərqli ana dillərə sahib olan insanların ünsiyyət qurmaq üçün yaratdıqları sadələşdirilmiş dil forması. Bu dillər, əsasən ticarət, müstəmləkəçilik və ya digər sosial qarşılıqlı təsirlər nəticəsində meydana gəlir. Picinlər, heç bir qrupun ana dili olmayıb, ikinci dil kimi istifadə olunur.

Picinlərdə qrammatik qaydalar sadələşdirilir, mürəkkəb quruluşlar minimuma endirilir. Söz ehtiyatı əsas ehtiyacları qarşılamaq üçün kifayət edəcək qədərdir, lakin zəngin deyil. Səslər və tələffüz qaydaları sadələşdirilir, çətin səslərdən qaçınılır. Picin dili əsasən ticarət və ya digər funksional məqsədlər üçün istifadə olunur, gündəlik danışıq dili kimi nadir hallarda işlədilir.
Əgər pidgin dili bir nəsil tərəfindən ana dili kimi mənimsənilərsə, bu dil "kreol" adlanır və daha sabit və kompleks qrammatikaya sahib olur.

Picin dilləri, fərqli dillərə sahib insanların ünsiyyət qurmasını təmin edərək, mədəni və iqtisadi əlaqələrin inkişafına töhfə verir. Onlar, dilin necə inkişaf etdiyini və insanların dil vasitəsilə necə adaptasiya olduğunu anlamaq üçün dilçilik tədqiqatlarında da mühüm rol oynayır.

## Nümunələr

Nigeriyada geniş istifadə olunan picin dili, İngilis dili ilə yerli dillərin qarışığından yaranmışdır. Bu dilin öyrənilməsi üçün müxtəlif resurslar mövcuddur.

Picin dili 19-cu əsrdə Çin və İngiltərə arasında ticarət əlaqələri zamanı inkişaf etmişdir.

## Həmçinin bax
* Makaron dili
* Qarışıq dil
* Linqva franka
* Beynəlxalq köməkçi dil
* Hiri-motu dili
* Kreol dili

## İstinadlar
Sərbəst ticarət zonası

**Sərbəst ticarət zonası** () — müəyyən bir coğrafi ərazidə ticarət əməliyyatlarının daha sərbəst və stimullaşdırılmış şəkildə aparılması üçün yaradılan xüsusi iqtisadi bölgədir. Bu zonalarda gömrük rüsumları, vergilər və digər ticarət məhdudiyyətləri ya azaldılır, ya da tamamilə ləğv edilir. Məqsəd yerli və xarici sərmayəçiləri cəlb etmək, ixrac potensialını artırmaq və ölkə iqtisadiyyatını canlandırmaqdır. Sərbəst ticarət zonaları adətən limanlar, hava limanları və ya strateji əhəmiyyətli ticarət mərkəzləri ətrafında təşkil edilir.

Bu zonalar sahibkarlıq fəaliyyətinə geniş imkanlar yaradaraq xarici investisiyaların artmasına şərait yaradır. Sərbəst ticarət zonalarında şirkətlər daha az bürokratik maneələrlə üzləşir və ucuz resurslara çıxış əldə edir. Nəticədə, bu bölgələrdə yeni iş yerləri yaradılır, texnologiya mübadiləsi həyata keçirilir və beynəlxalq əməkdaşlıq inkişaf edir. Buna görə də sərbəst ticarət zonaları qlobal iqtisadi inteqrasiyanın vacib elementlərindən biri hesab olunur.

“Sərbəst ticarət zonası” termini ilkin olaraq Tariflər və Ticarət üzrə Baş Sazişdə (QATT 1994) yalnız malların ticarətini əhatə etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Oxşar məqsəd daşıyan saziş, yəni xidmətlər ticarətinin liberallaşdırılmasını gücləndirmək üçün Xidmətlər Ticarəti üzrə Baş Sazişin (GATS) V maddəsində “iqtisadi inteqrasiya sazişi” kimi qeyd olunur. Bununla belə, praktikada bu termin yalnız malları deyil, həm də xidmətləri və hətta investisiyaları əhatə edən müqavilələrə istinad etmək üçün geniş şəkildə istifadə olunur.

## Sərbəst ticarət zonalarının hüquqi aspektləri
Sərbəst ticarət zonalarının hüquqi aspektləri bu zonaların fəaliyyətinin tənzimlənməsi və effektiv işləməsini təmin etmək üçün xüsusi qanun və normativ aktlarla müəyyən edilir. İlk növbədə, sərbəst ticarət zonalarının yaradılması və idarə edilməsi üçün hüquqi baza hazırlanır. Bu baza ticarət əməliyyatlarının, gömrük rejimlərinin, vergi güzəştlərinin və xarici investisiyaların hüquqi statusunu tənzimləyir. Həmçinin, bu zonalarda fəaliyyət göstərən şirkətlərə xüsusi imtiyazlar, o cümlədən azaldılmış vergilər, gömrük rüsumlarından azadolma və sadələşdirilmiş lisenziya prosedurları təqdim edilir.

Hüquqi çərçivə beynəlxalq standartlara uyğun olmalı və yerli qanunvericiliklə uzlaşmalıdır. Bundan əlavə, sərbəst ticarət zonalarında hüquq
pozuntularının qarşısını almaq və mülkiyyət hüquqlarını qorumaq üçün xüsusi qaydalar tətbiq edilir.
Beynəlxalq investisiyaların hüquqi təminatının yaradılması, müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi və ticarət mübahisələrinin həlli üçün arbitraj mexanizmləri də əhəmiyyətlidir. Belə hüquqi təminatlar sərbəst ticarət zonalarının cəlbediciliyini artırır və iqtisadi inkişaf üçün sabit və etibarlı mühit yaradır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*WTO's RTA Information System
*ITC's Market Access Map 
*ITC's Rules of Origin Facilitator
*World Bank's Global Preferential Trade Database
*Latin American Integration Association 
*Bilaterals 
*Asian Regional Integration Center
*American States Foreign Trade Information System
G33

**G33** () — inkişaf etməkdə olan ölkələrin formalaşdırdığı və əsasən kənd təsərrüfatı məsələlərinə diqqət ayıran beynəlxalq qrupdur. Bu təşkilat 2003-cü ildə Dünya Ticarət Təşkilatının (DTT) üzvü olan inkişaf etməkdə olan ölkələr tərəfindən yaradılmışdır. G33-ün əsas məqsədi kənd təsərrüfatı sahəsində qlobal ticarət danışıqlarında inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraqlarını qorumaqdır. Qrup xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsullarına subsidiyaların azalması və yerli istehsalın qorunması kimi məsələlərdə fəal mövqe tutur.

G33 üzvləri "Xüsusi və fərqli münasibət" () prinsipini dəstəkləyir. Bu prinsipə əsasən, inkişaf etmiş ölkələr kənd təsərrüfatında subsidiyaların azaldılması ilə bağlı daha sərt öhdəliklər götürməli, inkişaf etməkdə olan ölkələrə isə öz daxili bazarlarını qorumaq üçün daha çox imtiyaz verilməlidir. G33 qrupunun fəaliyyətləri, kənd təsərrüfatı sektorunun dayanıqlığını təmin etmək və qlobal ərzaq təhlükəsizliyini qorumaq üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu qrupun tərkibinə Hindistan, Çin, İndoneziya, Nigeriya və digər inkişaf etməkdə olan ölkələr daxildir.

## Üzvlər

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar
Handle System

**Handle System** — unikal rəqəmsal identifikatorların idarə olunması üçün yaradılmış qlobal sistemdir. Bu sistem 1995-ci ildə İnternetdə rəqəmsal obyektlərin etibarlı şəkildə identifikasiyası və idarəsi məqsədilə ABŞ-ın Corporation for National Research Initiatives (CNRI) təşkilatı tərəfindən yaradılmışdır. Handle System-in yaradılması İnternetdə genişlənən məlumat axınını idarə etmək və rəqəmsal resurslara daha effektiv şəkildə çıxış təmin etmək zərurətindən irəli gəlirdi.

Sistem unikal identifikatorlar vasitəsilə rəqəmsal resursların saxlanıldığı yerə deyil, onların məzmununa əsaslanaraq axtarış etməyə imkan verir. Handle identifikatorları resursların uzun müddət mövcudluğunu və qlobal səviyyədə idarə edilməsini təmin edir. Bu yanaşma tədqiqat məqalələri, elmi məlumat bazaları, rəqəmsal arxivlər və digər sahələrdə geniş istifadə olunur. Handle System-in əsasında "Digital Object Architecture" konsepsiyası dayanır və bu, həm tədqiqatçılar, həm də təşkilatlar üçün rəqəmsal resursların effektiv idarəsini mümkün edir.

CNRI-nin qurucusu və rəhbəri Robert Elliot Kan, Handle System-in yaradılmasında əsas rol oynamışdır. Robert Kan həmçinin İnternetin əsas texnoloji prinsiplərindən biri olan TCP/IP protokolunun həmmüəlliflərindən biri kimi tanınır.

"Handle System"i ilk dəfə 1994-cü ilin payızında tətbiq edilib və yeni “Çox Profilli Administrator” (MPA) iş rejimi tətbiq olunan 2015-ci ilin dekabrına qədər CNRI tərəfindən idarə edilib və idarə olunub. DONA Vəqfi hazırda Qlobal Tutacaq Reyestrini idarə edir və MPA-ları, o cümlədən CNRI və Beynəlxalq DOI Fondunu akkreditə edir. Sistem hazırda əsasən elmi, peşəkar və dövlət sənədlərinə və digər informasiya resurslarına daxil olmaq üçün istifadə olunan Rəqəmsal Obyekt İdentifikatorları (DOI) və DSpace kimi idarə əsaslı sistemlər üçün əsas infrastrukturu təmin edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Mərkəzi Avropa Azad Ticarət Sazişi

**Mərkəzi Avropa Azad Ticarət Sazişi** () —   Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələri arasında ticarət əlaqələrini gücləndirmək və iqtisadi əməkdaşlığı dərinləşdirmək məqsədilə yaradılmış beynəlxalq razılaşmadır.  CEFTA 1992-ci ildə Polşa, Macarıstan, Çexiya və Slovakiya tərəfindən təsis edilmişdir. Bu ölkələr iqtisadi islahatlar apararaq Avropa İttifaqına inteqrasiya üçün addımlar atırdılar və CEFTA onların qlobal bazara açılması üçün mühüm platforma oldu. Saziş sərbəst ticarət zonasının yaradılmasını, gömrük maneələrinin azaldılmasını və üzv ölkələr arasında iqtisadi əməkdaşlığın inkişafını nəzərdə tutur.

CEFTA-nın əsas məqsədi üzv ölkələr arasında malların, xidmətlərin və investisiyaların sərbəst hərəkətini təmin etməkdir. Saziş çərçivəsində tətbiq olunan iqtisadi islahatlar üzv ölkələrin iqtisadiyyatlarının sabitləşməsinə, iş yerlərinin yaradılmasına və regional ticarətin genişlənməsinə şərait yaratdı. CEFTA təkcə iqtisadi inkişaf üçün deyil, həm də regionda sabitliyin və siyasi əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi üçün əhəmiyyətli rol oynadı. CEFTA üzvlüyü müəyyən dövr ərzində Avropa İttifaqına daxil olmaq istəyən ölkələr üçün bir növ hazırlıq mərhələsi kimi də çıxış edir.

2007-ci ildən CEFTA-nın tərkibi dəyişmiş və ilk təsisçi ölkələrin əksəriyyəti Avropa İttifaqına qoşulmuşdur. Hazırda sazişə əsasən, Cənub-Şərqi Avropa ölkələri daxildir ki, bunlar arasında Albaniya, Şimali Makedoniya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Moldova, Monteneqro və Kosova yer alır. CEFTA regionda iqtisadi inteqrasiyanın və Avropa standartlarına uyğunlaşmanın təşviq edilməsində mühüm vasitə olaraq qalır.

## Üzvləri

## Qeyd

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*CEFTA Trade Portal
*Original CEFTA Treaty
*Market Access Map (A free tool developed by International Trade Centre, which identify customs tariffs, tariff rate quotas, trade remedies, regulatory requirements and preferential regimes applicable to products, including CEFTA)
*Rules of Origin Facilitator (A free tool jointly developed by  International Trade Centre ,  World Trade Organization  and  World Customs Organization  which enables traders to find specific criteria and general origin requirements applicable to their products, understand and comply with them in order to be eligible for preferential tariffs. The tool is very useful for traders who want to gain benefit from CEFTA)
*CEFTA 2006 Agreement
Ticarət baryeri

**Ticarət baryeri** () — ölkələr arasında mal və xidmətlərin sərbəst hərəkətini məhdudlaşdıran iqtisadi və ya hüquqi maneədir. Bu baryerlər dövlətlər tərəfindən yerli istehsalçıları qorumaq, iqtisadi siyasəti tənzimləmək və ya xarici malların rəqabət gücünü azaltmaq məqsədilə tətbiq olunur. Ticarət baryerləri əsasən iki növə ayrılır: tarif baryerləri və qeyri-tarif baryerləri.

Tarif baryerləri gömrük rüsumları vasitəsilə həyata keçirilir. Xaricdən gətirilən məhsullara əlavə vergi tətbiq olunaraq onların qiyməti artırılır və bu, yerli istehsalçıların rəqabət üstünlüyünü qorumağa kömək edir. Qeyri-tarif baryerləri isə kvotalar, texniki standartlar, lisenziyalaşdırma, idxal qadağaları və digər tənzimləyici tədbirlərdən ibarətdir. Bu baryerlər ölkələrin daxili bazarlarını qorumaqla yanaşı, bəzən beynəlxalq ticarətdə münaqişələrə və iqtisadi çətinliklərə səbəb ola bilər. Ticarət baryerlərinin azaldılması qlobal ticarətin genişlənməsi və ölkələr arasında iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı üçün vacibdir.

## Ticarət baryerlərinin biznesə təsiri
Ticarət baryerləri biznesin fəaliyyətini müxtəlif yollarla təsir edə bilər. Bu baryerlər, xüsusən beynəlxalq ticarət ilə məşğul olan şirkətlər üçün əlavə xərclər və çətinliklər yarada bilər. İlk növbədə, tarif baryerləri, yəni gömrük rüsumları, məhsulların xaricdən idxalını bahalaşdırır. Bu, yerli istehsalçıların rəqabətini gücləndirə bilər, amma eyni zamanda xarici tədarükçülərdən məhsul alaraq işini genişləndirmək istəyən bizneslər üçün maliyyə yükünü artırır. Bu, qiymətlərin artmasına və ya daha yüksək istehsal xərclərinə səbəb olur.

Qeyri-tarif baryerləri isə biznesin bazara girmə prosesini daha mürəkkəbləşdirə bilər. Müxtəlif ölkələrin tətbiq etdiyi texniki standartlar,  lisenziya tələbləri və kvotalar şirkətlərin məhsul və xidmətlərini beynəlxalq bazarlara təqdim etmələrini çətinləşdirə bilər. Bundan başqa,  iqtisadi qeyri-sabitlik və ticarət baryerlərinin artması, beynəlxalq ticarətə olan ümumi marağı azaldaraq şirkətlərin inkişaf planlarını ləngidə bilər. Bununla yanaşı, ticarət baryerləri bazar dəyişiklikləri, yeni sərmayələr və tədarük zəncirlərindəki dəyişikliklər ilə əlaqədar risklər yarada bilər. Nəticə etibarilə, ticarət baryerləri biznesin beynəlxalq bazarda fəaliyyətini məhdudlaşdıra bilər, lakin onları düzgün idarə etmək və uyğunlaşmaq müsbət nəticələrə gətirib çıxara bilər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* ITC's Market Access Map, an online database of customs tariffs and market requirements
* ITC's Non-Tariff Measures Business Survey database, including regulatory and procedural obstacles that trading companies face both at home and abroad
İqtisadi Tərəfdaşlıq Sazişi

**İqtisadi Tərəfdaşlıq Sazişi** () — ölkələr arasında malların, xidmətlərin və investisiyaların sərbəst hərəkəti qarşısındakı maneələri aradan qaldıran iqtisadi sazişdir. Bu saziş iqtisadi inteqrasiyada azad ticarət zonası ilə vahid bazar arasında aralıq addım sayıla bilər. İqtisadi tərəfdaşlıqlar bəzən azad ticarət müqavilələrinin yüksək səviyyəli versiyaları kimi təsvir olunur.

Buna misal olaraq Yaponiya-Meksika İqtisadi Tərəfdaşlıq Sazişini göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Trans-Sakit Okean Strateji İqtisadi Tərəfdaşlıq Sazişi

## İstinadlar
Nəşədil Qadınəfəndi

**Nəşədil Qadınəfəndi** (; ) — Osmanlıların Misir və Sudan hakimi, I Misir xidivi İsmayıl Paşanın xanımlarından biri.

## Həyatı
1857-ci ildə Şimali Qafqazda dünyaya gəldi. Əslən çərkəz olub, 7 yaşında ikən qardaşıyla birlikdə çərkəz kölə tacirlərinin əlinə düşdü. İstanbula gəldikdən sonra qardaşından ayrı düşdü və bir daha ondan xəbər ala bilmədi. Burada bir paşa xanımı tərəfindən satın alındı və bir müddət paşanın köşkündə yaşadı. Bu müddət ərzində mükəmməl dini təhsil aldı və dövrün tələblərinə uyğun olaraq tikiş-naxış bacarıqları öyrədildi.

15 yaşında ikən o əsnada İstanbula qonaq çağırılan Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşaya hədiyyə olaraq təqdim olundu. Səyahətin ardından xidivlə birlikdə Qahirəyə aparıldı və burada bir il Cəzirə sarayında saray tərbiyəsi aldı. Adı *Nəşədil* olaraq dəyişdirildi. 1873-cü ildə xidiv İsmayıl Paşayla evləndirildi. 50 çərkəz və 30 həbəşi köləsiylə birlikdə Safran sarayında yaşamağa başlayan Nəşədil xanımın bu nikahdan 3 övladı dünyaya gəldi.

* **Əminə Əzizə xanım** (1874-?)
* **Nemətullah xanım** (1875-?) — Əhməd Muxtar Paşanın oğlu Mahmud Muxtar Paşa ilə evlənmişdir.
** *Ömər Muxtar Qatırçıoğlu — [[Misir xidivliyi|Misir xidivi]] [[II Abbas Hilmi Paşa]]nın qızı Lütfiyə Hilmiylə evlənmişdir.*
* **İnkişafdan qalmış oğlan uşağı**

Xidiv İsmayıl Paşanın ona olan bağlılığı paşanın digər xanımları tərəfindən qısqanclıqla qarşılandı. Hətta Abidin sarayına getdiyi bir gün zəhərli qəhvə ilə sui-qəsd edildi. Həyatı xilas edilsə də, bətnindəki övladını itirdi və bir daha övlad sahibi ola bilmədi. Bu hadisənin ardından xidiv İsmayıl Paşa o qədər qəzəbləndi ki, 2 ayrı sarayı da Nəşədil xanımın adına sənədləşdirdi və bir daha saraya çöldən bir qida və ya ərzağın girişi qadağan olundu.

1879-cu ildə əri xidiv İsmayıl Paşa vəzifədən alındı və Napoliyə sürgün olundu. Bu müddət ərzində Qəsr-əl-Ali sarayında qayınanası Hoşyar xanım və qızlarıyla birlikdə yaşadı. Qayınanasının vəfatından sonra 1885-ci ildə o əsnada sürgün yeri İstanbul olaraq dəyişdirilən əri İsmayıl Paşanın yanına getdi. Burada qızlarıyla birlikdə Əmirgan sarayında yaşadı. 1895-ci ildə əri vəfat etdi və cənazəsi Qahirəyə aparıldı. Nəşədil xanımın səhhəti isə pisləşdi və qalan illərini yatalaq olaraq yaşadı. Qızları evləndikdən sonra böyük qızıyla yaşamağa davam etdi. Səhhəti səbəbiylə dəfələrlə Avropaya göndərildi və müxtəlif sanatoriyalarda müalicə aldı. 30 yanvar 1924-cü ildə Nitsada vəfat etdi. Cənazəsi Qahirəyə aparıldı və sonralar türbə halını alan nəvəsi Tahir Paşanın məzarı yanına dəfn olundu.

## Ədəbiyyat
* Lewis, Reina; Micklewright, Nancy, eds. (July 9, 2006). *Gender, Modernity and Liberty: Middle Eastern and Western Women's Writings: A Critical Sourcebook*. I. B. Tauris. ISBN 978-1-860-64956-1
* Hassan, Hassan (2000). *In the House of Muhammad Ali: A Family Album, 1805–1952*. American University in Cairo Press. ISBN 978-977-424-554-1

## İstinadlar
Həsən İsmayıl Paşa

**Həsən İsmayıl Paşa** (; ) — I Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşanın oğullarından biri.

1855-ci ildə Qahirədə dünyaya gəldi. Atası Kavalalı İsmayıl Paşa, anası isə onun xanımlarından Mislimələk Qadınəfəndidir. İlk təhsilini burada aldıqdan sonra qardaşlarıyla birlikdə Avropaya göndərildi və orada hərbi təlim aldı.

Misirə döndükdən sonra atası tərəfindən hərbi paradla qarşılandı və ardından müxtəlif hərbi vəzifələrə göndərildi. Efiopiyaya və Rusiyaya qarşı tərtib olunan səfərlərdə hərbi birliklərə rəhbər təyin olundu. Atasının 1879-cu ildə taxtdan endirilməsinin ardından onunla birlikdə Neapola sürgünə göndərildi. Ancaq bir müddət sonra qardaşı xidiv Tofiq Paşa tərəfindən Qahirəyə çağırıldı və hərbi fəaliyyətinə davam etdi. Sudan üzərinə səfərə göndərildi və səfərin ardından öncə Qahirəyə, daha sonra İstanbula getdi. Burada Osmanlı sultanı Sultan Əbdülhəmid tərəfindən yavər təyin olundu.

22 mart 1888-ci ildə İstanbulda vəfat etdi və Sultan Əbdülhəmidin əmriylə cənazəsi İsgəndəriyyədə dəfn olundu.

Əziz adlı bir oğlunun olduğu, Ziba xanım adlı bir qızının isə müşir Dəli Fuad Paşayla evli olduğu bilinir.

## İstinadlar
Gömrük və valyuta ittifaqı

**Gömrük və valyuta ittifaqı** () —  ölkələr arasında iqtisadi inteqrasiyanın daha da dərinləşdirilməsi məqsədilə qurulan bir əlaqə formasıdır. Bu ittifaqda üzv ölkələr bir-birinin ticarətinə gömrük rüsumları tətbiq etmirlər və ümumilikdə vahid bir valyutadan istifadə edirlər. Gömrük ittifaqı vasitəsilə üzv ölkələr arasında sərbəst ticarət həyata keçirilir, xarici ölkələrə qarşı isə vahid gömrük siyasəti tətbiq olunur. Valyuta ittifaqı isə üzv ölkələrə vahid bir valyutadan istifadə etməyə imkan verərək iqtisadi sabitlik və ticari asanlıq təmin edir. Avrozona bunun ən yaxşı nümunəsidir, burada həm vahid valyuta (Avro) həm də gömrük siyasətinin birləşməsi üzv ölkələr arasında ticarəti asanlaşdırır və iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirir.

## İstinadlar
Tövhidə xanım

**Tövhidə xanım** (; ) — I Misir xidivi Kavalalı İsmayıl Paşanın qızlarından biri.

2 avqust 1850-ci ildə Qahirədə dünyaya gəldi. Atası xidiv İsmayıl Paşa, anası isə onun xanımlarından Şöhrətfəza xanımdır. 1867-ci ildə nənəsi Hoşyar Qadınla birlikdə İstanbula səyahət etdi və burada Sultan Əbdüləzizin fəxri qonaqları oldu. Bu ziyarət əsnasında Sultan Əbdüləziz onunla evlənmək istəsə də, sədrəzəm Fuad Paşa buna qarşı çıxdı və bu səbəblə vəzifəsindən alındı.

Özü kimi Kavalalı ailəsinə mənsub olan (Mehmed Əli Paşanın bacısı Zübeydənin şəcərəsindən) Mənsur Yeqen Paşa ilə 1869-cu ilin aprelində Abidin sarayında evləndirildi. Ərindən yaşca çox kiçik olmasına baxmayaraq xoşbəxt bir evlilik yaşayan Tövhidə xanımın bu nigahdan 4 övladı dünyaya gəldi.

* **Qədri bəy**, gənc yaşlarında vəfat etdi.
* **Səniyə xanım**, Kavalalı Davud Paşayla evli olub, 4 oğlu vardı.
* **Behiyə xanım**, 1892-ci ildə Misir kralı I Faruqun naiblərindən Əziz İzzət Paşayla evləndirildi, 3 övladı vardı.
** *Ayşə xanım (1893-1945) [[1912]]-ci ildə Kavalalı Həsən Paşayla evləndirilsə də, [[1927]]-ci ildə boşandılar.*
** *Məhəmməd bəy*
** *Abdullah bəy*
* **Şahidə xanım**

3 oktyabr 1888-ci ildə Qahirədə vəfat etdi. 27 sentyabr 1878-ci ildə ikinci dərəcəli Osmanlı Şəfqət nişanıyla mükafatlandırılmışdı.

## İstinadlar
Beynəlxalq ticarət hüququ

**Beynəlxalq ticarət hüququ** () — dövlətlər, şirkətlər və fərdlər arasında sərhədləri aşan ticarət münasibətlərini tənzimləyən hüquq sahəsidir. Bu hüquq sahəsi beynəlxalq ticarətin qayda və prinsiplərini müəyyən edir və mal, xidmət, intellektual mülkiyyət və digər əmtəələrin mübadiləsi zamanı tərəflərin hüquq və vəzifələrini qoruyur. Beynəlxalq ticarət hüququnun məqsədi, beynəlxalq ticarət mühitini tənzimləyərək, ədalətli və rəqabətli bir sistem yaratmaqdır.

## Əsas prinsipləri və tənzimləyici orqanlar
Beynəlxalq ticarət hüququ bir neçə əsas prinsipə əsaslanır: azad ticarət, diskriminasiyanın olmaması və ticarətdə şəffaflıq. Bu hüquq sahəsi müxtəlif beynəlxalq müqavilələr və razılaşmalar vasitəsilə həyata keçirilir. Məsələn, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT) beynəlxalq ticarətin əsas tənzimləyici orqanıdır və onun qaydaları beynəlxalq ticarət hüququnun mühüm hissəsini təşkil edir. Bundan başqa, ikitərəfli və çoxtərəfli ticarət müqavilələri də bu sahənin tənzimlənməsində əhəmiyyətlidir.

## Əhəmiyyəti
Beynəlxalq ticarət hüququ qlobal iqtisadiyyatın inkişafında mühüm rol oynayır. Bu hüquq sahəsi dövlətlər arasında ticarət maneələrinin aradan qaldırılmasına, ixrac və idxal proseslərinin asanlaşdırılmasına və iqtisadi əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə kömək edir. Bununla yanaşı, beynəlxalq ticarət hüququ ticarət mübahisələrinin həlli üçün hüquqi çərçivə təmin edir və tərəflərin hüquqlarını qoruyur. Beləliklə, beynəlxalq ticarət hüququ qlobal ticarət sisteminin sabitliyini və davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*
*
*
*
*
*
*

## Xarici keçidlər
*International Bar Association
*International Trade Center – a UN organization 
*Trade Law Centre for Southern Africa
*World Trade Institute – at the University of Berne
ProQuest

**ProQuest**  — akademik tədqiqat və təhsil sahəsində geniş istifadə olunan bir onlayn məlumat platformasıdır. Bu platforma kitabxanalar, universitetlər, tədqiqatçılar və tələbələr üçün müxtəlif növ məlumat resursları təqdim edir.  ProQuest-in əsas məqsədi, istifadəçiləri geniş akademik mənbələrlə təmin etmək və onların tədqiqatlarını daha keyfiyyətli və effektiv etməyə dəstək olmaqdır. Platforma milyonlarla məqalə, dissertasiya, elektron kitab, tarixi sənəd və digər rəqəmsal resurslardan ibarətdir.

## Tarixi
ProQuest 1938-ci ildə ABŞ-ın Miçiqan ştatında təsis edilmişdir və ilk dövrlərdə mikrofilm texnologiyası ilə kitabxana və arxivlər üçün məlumatları saxlayıb yaymaqla məşğul olmuşdur. Şirkət o zaman "University Microfilms" adı ilə fəaliyyət göstərirdi və əsasən akademik dissertasiyaların mikrofilmə çevrilməsi üzrə ixtisaslaşmışdı. 1980-ci illərdən etibarən rəqəmsal texnologiyaların inkişafı ilə ProQuest onlayn məlumat bazaları və elektron resurslar təqdim etməyə başladı.

1995-ci ildə "ProQuest" adını alan şirkət, tədqiqatçılar üçün elmi jurnallar, dissertasiyalar, arxiv materialları və digər akademik resurslar təklif edən qlobal bir platformaya çevrildi. Bugün ProQuest, milyonlarla mənbəni bir araya gətirərək dünya üzrə universitetlər, kitabxanalar və tədqiqat müəssisələri üçün vacib bir informasiya təminatçısı olaraq fəaliyyət göstərir.

## Xidmətləri və məzmunu
ProQuest, müxtəlif akademik sahələr üzrə zəngin məzmun təklif edir. Platforma, elmi jurnallar, qəzetlər, arxiv materialları və intellektual mülkiyyət hüquqlarına uyğun elektron resurslarla doludur. Bundan əlavə, ProQuest, xüsusi alətlər vasitəsilə tədqiqatçıların məlumat axtarışını asanlaşdırır və mənbələrin istinad edilməsini asanlıqla təmin edir. Bu xidmətlər təkcə akademik araşdırmalar üçün deyil, həm də biznes, səhiyyə, hüquq və texnologiya sahələrində geniş istifadə olunur.

## Əhəmiyyəti
ProQuest, dünya üzrə milyonlarla tədqiqatçı və tələbə üçün mühüm bir resurs mənbəyidir. Bu platforma, akademik işlərin keyfiyyətini artırmağa, tədqiqat prosesini sürətləndirməyə və istifadəçiləri ən son məlumatlarla təmin etməyə imkan verir. Həmçinin, ProQuest, məlumatların etibarlılığını təmin edir və müəllif hüquqlarına uyğunluğa xüsusi diqqət yetirir. Beləliklə, ProQuest, müasir təhsil və tədqiqat ekosistemində əvəzedilməz bir rol oynayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Ticarət yaradılması

**Ticarət yaradılması** () — iki və ya daha çox ölkə arasında azad ticarət razılaşmalarının və ya iqtisadi ittifaqların qurulması nəticəsində ticarət fəaliyyətinin artmasını ifadə edir. Bu proses, ticarət maneələrinin, məsələn, gömrük rüsumlarının aradan qaldırılması ilə daha sərfəli istehsalçı və ya xidmət təminatçılarından mal və xidmətlərin idxalını təşviq edir. Ticarət yaradılması, ölkələr arasında iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirərək, daha effektiv resurs istifadəsinə və ümumi rifahın artmasına səbəb olur.

## Faydaları
Ticarət yaradılması ölkələrin istehsal dəyəri daha aşağı olan tərəfdaşlardan mal və xidmətlər əldə etməsini asanlaşdırır, bu isə istehlakçılar üçün daha aşağı qiymətlər və daha geniş seçim imkanları yaradır. Bundan əlavə, azad ticarət mühitinin təşviqi ilə ölkələr iqtisadi artımı sürətləndirə və yerli sənayelərin rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün daha çox investisiyalar cəlb edə bilər. Bu proses qlobal bazarlarda daha güclü mövqe əldə etməyə və daha sabit iqtisadi münasibətlər yaratmağa kömək edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Regional Integration and Cooperation in Sub-Saharan Africa: Are Formal Trade Agreements the Right Strategy?
Ticarət təxribatı

**Ticarət təxribatı** () — azad ticarət razılaşmalarının və ya iqtisadi ittifaqların qurulması nəticəsində müəyyən bir ölkə və ya bölgədə ticarət axınının mənfi istiqamətə dəyişməsi prosesidir. Bu, gömrük rüsumlarının azaldılması və ya ticarət məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması ilə əvvəl daha səmərəli istehsalçılardan idxal edilən malların yerini, daha az səmərəli, lakin ticarət razılaşmasının iştirakçısı olan ölkələrdən gətirilən malların tutması ilə baş verir. Nəticədə, bu proses qlobal miqyasda iqtisadi səmərəliliyin azalmasına səbəb ola bilər.

## Səbəbləri
Ticarət təxribatı adətən regional ticarət razılaşmaları zamanı ortaya çıxır. Bu razılaşmalar yalnız iştirakçı ölkələr arasında ticarətə üstünlük verərək, digər ölkələri iqtisadi münasibətlərdən kənarda buraxa bilər. Bu da o deməkdir ki, əvvəl daha aşağı qiymətlərlə idxal edilən mallar, azad ticarət razılaşması çərçivəsində daha yüksək qiymətə gətirilir, çünki yeni təchizatçılar daha yaxın və ya daha az gömrük rüsumları ilə işləyir. Nəticədə, əvvəlki səmərəli təchizatçıların bazar payı azalır və istehlakçılar üçün əlavə xərclər yaranır.

## Mənfi təsirləri
Ticarət təxribatı, ticarət yaratma prosesinin əksinə olaraq, iqtisadi səmərəliliyi azaldır və resursların daha az məhsuldar şəkildə istifadə edilməsinə səbəb olur. Bu, istehlakçılar üçün qiymətlərin artması ilə nəticələnə bilər və bəzi hallarda azad ticarət razılaşmasının ümumi faydalarını kölgədə qoya bilər. Bundan əlavə, bu vəziyyət qlobal ticarət sistemində ədalətsiz rəqabət mühitinin yaranmasına və qeyri-bərabər iqtisadi münasibətlərin güclənməsinə gətirib çıxara bilər.

## Qarşısının alınması
Ticarət təxribatının təsirlərini minimuma endirmək üçün ölkələr ticarət razılaşmalarını elə bir şəkildə qurmalıdırlar ki, bu razılaşmalar həm regional, həm də qlobal miqyasda iqtisadi səmərəliliyə töhfə versin. Bunu təmin etmək üçün genişmiqyaslı çoxtərəfli ticarət razılaşmalarının təşviqi və qlobal ticarət sistemində şəffaflığın artırılması vacibdir. Eyni zamanda, ölkələr arasında daha balanslı ticarət siyasətləri həyata keçirməklə, həm ticarət təxribatının mənfi təsirləri azaldıla bilər, həm də iqtisadi inteqrasiya gücləndirilə bilər.

## İstinadlar
İxracyönümlü sənayeləşmə

**İxracyönümlü sənayeləşmə** () — ölkənin iqtisadi inkişafını təşviq etmək üçün istehsalın əsas diqqətini xarici bazarlara yönəltmək strategiyasıdır. Bu yanaşma, daxili istehsalçıların ixrac potensialını artıraraq qlobal bazarda rəqabət qabiliyyətini gücləndirməyə yönəlmişdir. İYS, adətən yüksək iqtisadi artım əldə etmək üçün sənaye sektorunda dəyər zəncirini inkişaf etdirmək və beynəlxalq ticarət şəbəkələrindən faydalanmaq məqsədi daşıyır. Bu strategiya, xüsusilə Asiya "İqtisadi Möcüzəsi" adlanan ölkələrdə, məsələn, Cənubi Koreya, Tayvan və Sinqapurda uğurla tətbiq edilmişdir.

## Prinsipləri və strategiyaları
İxracyönümlü sənayeləşmə strategiyası bir neçə əsas prinsipə əsaslanır: yüksək keyfiyyətli məhsul istehsalı, xarici bazarların tələblərinə uyğunlaşma və rəqabət qabiliyyətinin artırılması. Bunun üçün hökumətlər adətən ixracatçılara müxtəlif stimullar, o cümlədən vergi güzəştləri, maliyyə dəstəyi və texnologiya transferini təşviq edən proqramlar təqdim edir. Bundan əlavə, beynəlxalq bazarların tələblərinə uyğun müasir texnologiyaların tətbiqi və innovativ həllərin inkişafı da bu strategiyanın vacib elementlərindən biridir.

## Üstünlükləri
İxracyönümlü sənayeləşmə, iqtisadi artımı sürətləndirmək, xarici valyuta gəlirlərini artırmaq və iş yerləri yaratmaq kimi bir sıra üstünlüklər təqdim edir. Bu strategiya ölkələrin beynəlxalq ticarət şəbəkələrinə inteqrasiya olunmasına kömək edir və onların dünya iqtisadiyyatında mövqeyini gücləndirir. Bundan əlavə, İYS, daxili sənayelərin modernləşdirilməsinə və texnoloji yeniliklərin geniş tətbiqinə şərait yaradır. Bu da uzunmüddətli iqtisadi sabitliyə töhfə verir.

## Çətinliklər və məhdudiyyətlər
Baxmayaraq ki, İYS-in bir çox üstünlükləri var, bu strategiyanın tətbiqi bəzi çətinliklərlə müşayiət olunur. Qlobal bazarda rəqabət güclü olduğu üçün, ölkələr ixrac məhsullarının keyfiyyətini və qiymət rəqabətliliyini qorumaq üçün davamlı şəkildə çalışmalıdırlar. Həmçinin, İYS-in yüksək asılılığı xarici bazarlardan, qlobal iqtisadiyyatda yaranan dəyişikliklər zamanı riskləri artırır. İxracyönümlü sənayeləşmənin uğuru üçün hökumətlər davamlı siyasət dəstəyi, infrastruktura investisiya və insan kapitalının inkişafını prioritet etməlidir.

## İstinadlar
Aleksandr Obreskov

**Aleksandr Mixailoviç Obreskov** (; ) — Obreskovlar ailəsindən olan Rusiya diplomatı, Ştutqart və Turin elçisi. O, senator kimi karyerasını şəxsi şuranın üzvü rütbəsi ilə başa vurmuşdur.

## Həyatı
Senator Mixail Alekseyeviç Obreskovun (1764–1842) Yekaterina Aleksandrovna Talızina (1772–1803) ilə evliliyindən ikinci oğlu idi. Ata tərəfdən Rusiya diplomatı A. V. Obrekovun nəvəsi, ana tərəfdən isə zadəgan A. F. Talızinin nəvəsidir.

Xidmətə 1804-cü ildə Xarici Əlaqələr Kollecində kursant kimi başlamışdır. 1811-ci ildə Vürtemberqdəki Rusiya missiyasında titul müşaviri rütbəsini tutmuşdur. Elə həmin il kamera kursantı adını almışdır. 1813-cü ildə Konstantinopola köçürülmüşdür. 1815-ci ildə Toskanadakı missiyaya katib təyin edilmişdir.

1827-ci ilin aprelində o, İvan Paskeviçin Əlahiddə Qafqaz Korpusunda fəaliyyət göstərmişdir. İranla sülh müqaviləsi bağlanandan sonra isə mühüm tapşırığı müvəffəqiyyətlə yerinə yetirdiyinə görə "Müqəddəs Anna" ordeni ilə təltif edilmişdir və ona 300 min rubl məbləğində mükafat verildi. 1829-cu ildə Ştutqarta fövqəladə elçi və səlahiyyətli nazir təyin edilmiş, buradan 31 dekabr 1831-ci ildə Turində fövqəladə və səlahiyyətli nazir vəzifəsinə köçürülmüşdür. 17 aprel 1837-ci ildən Şəxsi Şuranın üzvü olmuşdur. 19 aprel 1838-ci ildə Turindən geri şağırılmış və orada olmayan senator təyin edilmişdir. Obreskov bu rütbədə çox qalmamış və 15 oktyabr 1840-cı ildə təqaüdə çıxmışdır.

Obreskov Qriboyedovla mehriban idi və həyat yoldaşı ilə birlikdə Puşkini tanıyırdı. 1828-ci ilin mayında P. A. Vyazemski Sankt-Peterburqdan olan həyat yoldaşına Obreskovl ailəsinin və şairin iştirak etdiyi Meşerskaya mülkündə keçirilmiş bale haqqında yazdı. O, əsasən xaricdə, Fransa və İtaliyada yaşamışdır. 96 yaşında Sankt-Peterburqda vəfat etmiş və orada Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Özbək xanlıqları

**Özbək xanlıqları** Turan və ya Türküstanda ( Movarounnəhr, Xorəzm, Fərqanə, Xorasan ) indiki Özbəkistan, Tacikistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Cənubi Qazaxıstan, Cənubi və Şərqi Türküstan ərazilərinin sərhədlərində mövcud olan dövlətlərdir . Özbək sülalələrindən olan hökmdarlar tərəfindən idarə olunurdu. Onun əsası XVI əsrin əvvəllərində Teymurilərdən sonra Movarounnəhr və Xorəzmi idarə edən Şeybanilərin iki qolu olan Movarounnəhr və Xorəzm Şeybani tərəfindən qoyulmuşdur.

### Buxara xanlığı (1500-1920)

### Xivə xanlığı (1511-1920)

### Bəlx xanlığı (1526-1850)

### Bədəxşan xanlığı (1658-1873)

### Kokan xanlığı (1709-1876)

### Amudəryanın sol tərəfindəki özbək xanlıqları (1747-1895)
( Kunduz xanlığı və s.)

## Mənbələr

## Ədəbiyyat

* Ахмедов Б. А. История Балха (XVI—первая половина XVIII в.) / Ганковский Ю. В. — Т. : ФАН, 1982. — 295 с.
* Бартольд В. В. Общие работы по истории Средней Азии // Сочинения : в 9 т. / Гафуров Б. Г. — М. : Восточная литература, 1963. — Т. 2, кн. 1. — 1024 с.
* Васильев А. Д. Знамя и мечь от падишаха. Политические и культурные контакты ханств Центральной Азии и Османской империи (середина XVI — начало XX вв.). — М. : Пробел-2000, 2014. — 356 p. — .
* Коргун В. Г. История Афганистана. XX век. — М. : Крафт+, 2004. — 529 с.
* Массон В. М. История Афганистана : в 2 т. / Ромодин В. А ; Ахрамович Р. Т., Ганковский О. В., Лившиц В. А. — М. : Наука, 1965. — Т. 2.
* Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции. : в 2 т. / Якубовский А. Ю., Воронец М.Э. — Т. : АН УзССР, 1947. — Т. 2. — 514 с.

## Bağlantılar

* Özbək xanlığı
* Buxara. Xanlığın tarixşünaslığı, 1500-1920
Qaz Muzeyi (Kodayra)

– Yaponiyanın Tokio prefekturasının Kodayra şəhərində yerləşən şirkət muzeyi. Tokionun ən böyük qaz şirkəti "Tokyo Gas"ın fəaliyyətinə və tarixinə həsr olunmuşdur.

## Tarixi
"Tokyo Gas" şirkəti 1885-ci ildə qurulmuşdur. Şirkətin və qazın tarixinə həsr olunmuş muzey 1967-ci ildə açılmışdır. Qaz Elmi Muzeyi ilə birlikdə "Tokyo Gas" tərəfindən açılmış iki qaz muzeyindən biridir.

## Ekspozisiya
Qaz Muzeyi Tokio şəhərində qaz sənayesinin tarixi, eləcə də, qazın gündəlik həyatı rolu haqqında məlumat verir. Burada qazın Meyci dövründən etibarən tarixindən bəhs edən sərgilər yerləşir. Muzeyi Qərb üslubunda olan kərpic binada yerləşir. Muzeydə xüsusi sərgilər, eskiz sərgiləri, konsertlər, ailə tədbirləri keçirilir. Muzeyin kolleksiyasına Meyci dövrünə aid 400 nişiki-e qravürü, eləcə də, hamamda və mətbəxdə istifadə olunan qazla bağlı 1200-dən çox təchizat və ləvazimat daxildir.

Muzey kompleksi 2 əsas tikilidən və qaz lampası bağından ibarətdir. Əsas bina  keçmişdə "Tokio Gas" şirkətinin Sencu fabriki kimi istifadə olunmuşdur və 1912-ci ildə tikilmişdir. Bu binada şəhərin qazın tarixindən və qaz tədarükündən bəhs edən sərgilər yerləşir, Şova dövrünə aid fotolar nümayiş etdirilir. Kömür istehsalına həsr olunmuş guşədə Yaponiyanın ən qədim qaz borusu sərgilənir. Şibusava Eyiçi qalereyası Yaponiyanın qaz sənayesinin inkişafında böyük rolu olmuş sənayeçi Şibusava Eyiçinin fəaliyyətini əks etdirən fotolar nümayiş etdirilir. Şova dövrü mətbəxi guşəsində 1930-cu illərdə Yaponiya evlərində mövcud olan tipik mətbəxlərin modeli yaradılmışdır.

Qaz lampası binası 1909-cu ildə "Tokyo Gas" şirkətinin ofisi kimi tikilmiş binada yerləşir. Bu bina qaz lampalarına və dünyada qaz sənayesinin tarixinə həsr olunmuşdur. Burada 14.000-dən çox eksponat sərgilənir. Birinci mərtəbə qaz lampalarının iş prinsipinə həsr olunmuşdur. "Tokio Gas" şirkətinin tarixinə həsr olunmuş guşədə şirkətin yaradılma tarixi haqqında məlumat verilir, qaz mövzusunda nişiki-elər sərgilənir. Qaz lampası qalereyası bölməsində Meyci dövründən Tayşo dövrünə qədər istifadə olunmuş qaz lampalarının sərgisi yerləşir. Binada qaz lampaları kolleksiyaçısı olan Masuo Şiniçinin kolleksiyası sərgilənir. O, 2009-cu ildə kolleksiyasının böyük hissəsini muzeyə bağışlamışdır. Muzeyin nişiki-e kolleksiyası bu binada yerləşir.

Qaz lampaları bağçasında dünyanın müxtəlif yerlərində istifadə olunmuş 17 tarixi qaz lampası quraşdırılmışdır. Bu lampalardan biri 1872-ci ildə Yokohamada quraşdırılmış və Yaponiyanın ilk qaz lampalarından biri olan olan lampadır. Bağçada London, Paris, Malaqa, Köln şəhərlərində istifadə olunmuş tarixi qaz lampaları sərgilənir.

## Qalereya

GAS MUSEUM (Kodaira) 03.jpg
GAS MUSEUM.JPG
GAS MUSEUM (Kodaira) 01.jpg
GAS MUSEUM (Kodaira) 04.jpg


## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Həsənqala döyüşü

**Həsənqala döyüşü** — 1917-ci ilin dekabrında Həsənqala (Xaçmaz) kəndi ərazisində yerli əhali ilə erməni daşnaklar arasında baş vermiş döyüş.

## Döyüş
Birinci Dünya müharibəsi başlayanda özünü Rusiyanın müttəfiqi kimi qələmə verən Daşnaksutyun partiyası Qaregin Muradyanın rəhbərlik etdiyi 2 min nəfərlik erməni qoşununu cəbhəyə yola saldı. Əslində isə bu qoşun cəbhəyə getməyib Xudat stansiyasında dayandı. 1917-ci ilin dekabrında Bakıdan gələn döyüş drujinası (bu drujinanın üzvləri özlərini bolşevik adlandıran erməni daşnaklarından ibarət idi) Dəvəçidə və Xaçmazda qiyamı yatırtmaq adı ilə dinc əhaliyə divan tuturdular. Qorxuya düşən bəzi kəndlərin əhalisi meşələrə çəkilmişdi. Amma Xaçmazın Həsənqala kəndinin əhalisi ermənilərə müqavimət göstərməyi qərara almışdı. Daşnaklar Həsənqala ətrafında döyüş üçün 600 əsgər, iki top və dörd pulemyot cəmləşdirmişdilər.

Şıxlarlı İbrahim bəyin, Möhübəli Əfəndinin, Hatəm ağa Cağarvinin və Əli bəy Zizikskinin dəstələri Həsənqala ətrafında gedən döyüşdə düşmənin xeyli canlı qüvvəsini və bir topunu sıradan çıxartdılar. Nəticədə müdafiəçilər Gavduşan düzünə tərəf sıxışdırılan polkovnik Muradyanın qüvvələrini darmadağın edib, onun 200 əsgərini əsir alırlar və Quba həbsxanasına salırlar.

## İstinadlar
Genetik epistemologiya

**Genetik epistemologiya** və ya 'biliyin inkişaf nəzəriyyəsi' İsveçrə psixoloqu Jan Piaget tərəfindən qurulan biliyin ( qnoseologiya ) mənşəyinin (genezinin) öyrənilməsidir. Bu nəzəriyyə ənənəvi epistemologiyaya qarşı çıxır və konstruktivizm və strukturizmi birləşdirir. Piaget epistemologiyanı başlanğıc nöqtəsi kimi götürdü və genetika metodunu qəbul etdi, uşaq haqqında bütün biliklərin ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqədə yarandığını müdafiə etdi.

Genetik epistemologiya, biliyin inkişafını və onun formalaşmasını tədqiq edən bir nəzəriyyədir. Jan Piaget, bu nəzəriyyəni inkişaf etdirərək, biliyin yalnız rasional və məntiqi proseslərin nəticəsi olmadığını, eyni zamanda insanın ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqələri nəticəsində yaranan bir quruluş olduğunu vurğulamışdır. Piaget, biliyi birbaşa insanın təcrübəsi və bu təcrübənin təşkilinə bağlı olaraq izah edir. O, uşaqların inkişaf mərhələləri ilə bağlı tədqiqatlar aparmış və bunun əsasında biliyin təkamülünü, adaptiv quruluşunu izah etmişdir. Bu nəzəriyyə ənənəvi epistemologiyadan fərqli olaraq, biliyi statik bir proses kimi deyil, davamlı və dinamik bir şəkildə inkişaf edən bir proses olaraq qəbul edir. Bu yanaşma, həmçinin konstruktivizm və strukturizm prinsiplərini birləşdirərək, biliyin insanın psixoloji və sosial inkişafı ilə sıx əlaqədə olduğunu ortaya qoyur.