Mixail Rostovtzef

** Mixail Rostovtzef ** (;) — rus və amerikalı tarixçi-antik alim, arxeoloq. Qədim Roma və Ellinizmin, eləcə də qədim Qara dəniz regionunun sosial-iqtisadi tarixi üzrə mütəxəssis. Elmi və populyar əsərlərin müəllifi, publisist. Rusiya və Berlin akademiyalarının akademiki, Sankt-Peterburq və Yel universitetlərinin professoru, fəxri doktoru.

## Həyatı

Mixail İvanoviç Rostovtsev 29 oktyabr 1870-ci ildə Jitomirdə anadan olub. O, əvvəlcə Jitomirdə, sonra Kiyevdə klassik gimnaziyada oxuyub. O, erkən klassik antik dövrə xüsusi marağı oyandırdı, bunun sübutu gimnaziya illərində yazılmış " Sitseronun dövründə Roma əyalətlərinin idarəsi " adlı esse idi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Kiyev Universitetinin Tarix-filologiya fakültəsinə daxil olur və burada klassik antik dövr üzrə ixtisaslaşmağa başlayır. Burada o, 1888-ci ildən 1890-cı ilə kimi iki il təhsil alıb, sonra Peterburq Universitetinə keçib, daha iki il, 1890-1892-ci illərdə burada qalıb. Universiteti bitirdikdən sonra M.İ Rostovtsev aspiranturaya daxil oldu, eyni zamanda Tsarskoye Selo Nikolaev gimnaziyasında müəllim işlədi 1895-ci ildə magistratura imtahanlarını verdi, bundan sonra peşə hazırlığını başa çatdırmaq üçün universitetdən xaricə ezamiyyətə getdi.
Xarici staj illəri (1895-1898) Rostovtsevin bir alim kimi formalaşmasında mühüm mərhələ təşkil etdi. Bu illərdə Mixail İvanoviç Anadolu, Yunanıstan, İspaniya, Tunis, Əlcəzair və digər Aralıq dənizi ölkələrinə səfər edib. Roma, Vyana, Paris və Londonda işləyib. 1896-cı ildən Qərbi Avropa nəşrlərində onun ilk məqalələri çıxmağa başladı. Rusiyaya tam inkişaf etmiş bir mütəxəssis kimi qayıtdı. 1895-1898-ci illərdə xaricdə elmi ezamiyyətdə olub, ondan əvvəl magistratura imtahanlarını verib. 1899-cu ildə Sankt-Peterburq Universitetində dosent, həmçinin Bestujev kurslarında müəllim oldu. Həmin il o, magistrlik dissertasiyasını (Romada əkinçilik sistemi haqqında) müdafiə etmişdir. 1902-ci ildə universitetin qədim tarix və klassik filologiya kafedrasına professor seçilmiş, 1903-cü ildə doktorluq dissertasiyasını (Roma tesseraları üzrə) müdafiə etmişdir. Bundan əlavə, o, İsgəndər Liseyində dərs deyirdi. Kerçdəki Bospor kriptlərində qədim rəsm əsərlərinin tədqiqi ilə məşğul idi. “ Tanrının Dünyası ”, “ Rus düşüncəsi ” və “ Avropa bülleteni ” jurnallarında əməkdaşlıq etmiş, xarici (əsasən alman) elmi jurnallarında çoxlu çap olunmuş. 1905-ci ildən Kadet Partiyasının fəal xadimlərindən olmuş, liberal baxışlara sadiq qalmış, sonralar özünü “ antisosialist ”  kimi xarakterizə etmiş, bolşevik əleyhinə çıxışları ilə tanınmışdır. Görkəmli alman klassik filoloqu Ulrix fon Vilamovitz-Möllendorfun fəal iştirakı ilə 1914-cü ilin iyununda Berlin Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçildi. 1915-ci ildə Petroqrad Universitetinin İFF-ni bitirmiş N.P Antsiferov xatırladıb ki, Rostovtsev öz mühazirələrində “mübarizə aparan tarixi qüvvələrin ifadəliliyi və dərin təhlili ilə parlaq məlumat verib”, eyni zamanda “fərdi tarixi şəxsiyyətin rolunu çox məhdud şəraitdə şərh edib”. Antsiferov onu da xatırladıb ki, Birinci Dünya müharibəsi illərində Rostovtsev döyüşkən anti-Alman mövqeyi tutdu  və bu, sonradan “ona çox ziyan vurdu. Eduard Meyer, şayiələrə görə, kreslosunu Rostovtsevə vəsiyyət etdi, lakin alman alimləri pangermanizmin döyüşkən düşmənini təsdiqləməkdən imtina etdilər. Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının üzvü (1917, müxbir üzv 1908). Britaniya Akademiyasının müxbir üzvü (1917). 1918-ci ilin yayından - sürgündə, iki il İngiltərədə və 1920-ci ildən ABŞ-da. Rusiyanın Qurtuluş Komitəsində işləyib. O, 1920-1925-ci illərdə Viskonsin Madison Universitetində, 1925-ci ildən ömrünün sonuna kimi - Yelda (1939-cu ildən əməkdar) dərs demişdir. 1935-ci ildə Amerika Tarixi Assosiasiyasının prezidenti. 1928-1936-cı illərdə The Cambridge History of Ancient World[6] kitabına töhfə verdi. 1928-1937-ci illərdə Suriyanın Dura-Avropos qədim şəhərinin qazıntılarına rəhbərlik etmişdir. Sürgündə olduğu üçün dünya miqyasında tanındı. S.Kriçin fikrincə, “yəqin ki, 1920-1930-cu illərdə antik dövr tarixçilərindən heç biri Avropa dillərinə  bu qədər çox tərcümə və nəşr olunmamışdır”. SSRİ-də 1928-ci ildə Elmlər Akademiyasından xaric edilib.
1901-ci ildən Sofya Mixaylovna ilə evləndi. Kuprinin həyat yoldaşı Kuprina-İordanskayanın xatirələrinə görə, S. Krixin xəbər verdiyi kimi, müasir və eyni zamanda praktik bir qız olan Sofiya gələcək rifahın kifayət qədər rasional mülahizələrini rəhbər tutaraq, gənc Sankt-Peterburq professoru Rostovtsevlə evləndi; Rostovtsevin özü Kuprina-İordan xatirələrində darıxdırıcı, təmtəraqlı kimi görünür, onun işğalının vacibliyini yerində və yersiz vurğulayır. Ömrünün son illərində ağır xəstəlik onu yaradıcılığını davam etdirmək imkanından məhrum edib.

## Elmi fəaliyyəti

Sürgündə ona dünya şöhrəti gətirən əsərlərini ingilis dilində nəşr etdirdi: “ Roma İmperiyasının Sosial və İqtisadi Tarixi ” və “ Helenistik Dünyanın Sosial və İqtisadi Tarixi ”. O, tarixi prosesin modernləşdirilməsinin tərəfdarı idi ki, bu, xüsusilə Ellinizmin başlanğıcında və Roma İmperiyasının başlanğıcında kapitalizmin mövcudluğu haqqında bəyanatında həmçinin “ burjuaziya ” və antik cəmiyyətdə sinifləri təsvir etmək üçün “ proletariat ”. O, Ptolemey dövrünün Misirini inkişaf etmiş planlı iqtisadiyyata malik “ maarifçi sosialist monarxiyası ” kimi təsvir etmiş, onu Sovet İttifaqı ilə müqayisə etmişdir. O, “ Roma İmperiyasının Sosial və İqtisadi Tarixi ” kitabında Roma ordusunun əsas qüvvəsini təşkil edən kəndlilərin şəhər burjuaziyasına qarşı mübarizəsi nəticəsində Roma imperiyasının tənəzzülü haqqında öz konsepsiyasını açıqlamışdır. Yüksək mədəniyyətdən kənarda qalan kəndlilər imperatorların dəstəyi ilə dövlətin iqtisadi qüdrətinin əsasını təşkil edən şəhərlərə qarşı üsyan qaldırmış, bu əsası dağıtmışdılar. Rostovtsevin elmi fəaliyyətinin rus köklərinin müasir tədqiqatçısı, tarixçi Marinus Ves, Roma İmperiyasının həyatının mənzərəsi vasitəsilə özünün mənsub olduğu mühiti necə aydın şəkildə göstərdiyini göstərdi.

## Əsas elmi işləri

M. I. Rostovtsevin əsərlərinin ən tam siyahısı yalnız 20-ci əsrin sonunda V.Yu Zuev tərəfindən tərtib edilmiş və kitabda dərc edilmişdir: Skif romanı. Moskva, 1997, s. 200-230 (siyahıya 680 nəşr daxildir).

* Roma İmperiyasında Dövlət Təsərrüfatının Tarixi: Avqustdan Diokletiana qədər. - Sankt-Peterburq: Növ. I. N. Skoroxodova, 1899. - xiv, 304 s.
* Roma İmperiyasının Sosial və İqtisadi Tarixi. London; Edinbug, Qlazqo; Kopenbagen; Nyu-York; Toronto; Melburn; Keyptaun; Bombay; Kalkutta; Madras; Sbangbai: Oxford Univ. Press 1926)
* Rus nəşri: Roma İmperiyasında cəmiyyət və iqtisadiyyat. 2 cilddə. M.: Nauka, 2000 (I cild); 2001 (II cild).
* Ellinistik Dünyanın Sosial və İqtisadi Tarixi.Oksford; Nyu York: Clarendon Press 1941, xxiii, 1779 s. 1-ci cild; 2-ci cild; 3-cü cild).
* Rusiyanın cənubunda ellinizm və irançılıq. - Səh., 1918. - 176 s. (yenidən nəşr: M .: "Kitab tap" Nəşriyyatı, 2002).
* Rusiyanın cənubunda antik dekorativ rəsm. SPb.: Ed. İmp. akad. Elmlər, 1914.
* İskit və Bosfor. - Səh., 1925 .: Dövlət. nəşriyyat - 624 s.
* Ellinistik-Roma memarlıq mənzərəsi. - Sankt-Peterburq: Növ. M. A. Aleksandrova, 1908. - 224 s.
* Siyasi məqalələr. - Nauka, 2002. - 208 s.
* Tauride yarımadasında və Ai-Todor qalasında Roma qarnizonları. - Sankt-Peterburq: V. S. Balaşev və K0 1900 mətbəəsi, - 22 s.
* Rostovtsev M. I. Rusiyanın cənubu və Çin - heyvan üslubunun inkişafının iki mərkəzi [1921] / Ön söz. G. M. Bongard-Levina // Qədim tarix bülleteni. - 2001. - No 2 (237). — S.180-200. — ISSN 0321-0391

## İstinadlar