Morqana pərisi

**Morqana pərisi** () — sehrbaz, İngilis əfsanələrindəki Artur dövrünə aid personaj, Kral Arturun bacısı. Əfsanələrdə o, tez-tez Arturun rəqibi kimi təsvir olunur və Dəyirmi Masa cəngavərlərinə qarşı hiylələr qurur. Onun obrazı tez-tez başqa bir Artur bacısı — Morqauza ilə birləşdirilir. Morqauza sehrbaz olmasa da, Arturla qan qohumluğu olan əlaqədən onun gələcək qatili Mordredə hamilə qalmışdır.

Morqana obrazının Arturiya ədəbiyyatında erkən görünüşlərində onun xasiyyəti ilahə, peri, cadugər və ya sehrbaz kimi təsvir olunur, ümumiyyətlə  Arturla bağlı olaraq onun sehrli xilaskarı və qoruyucusu kimi təqdim edilir. Artur əfsanəsi zamanla inkişaf etdikcə, Morqana da daha əhəmiyyətli bir fiqura çevrildi, eyni zamanda onun əxlaqi ambivalentliyi də artdı. Bəzi mətnlərdə o, xüsusilə Lanselot-Qraal və Post-Vulqat Tsikli kimi nəsr əsərlərində düşmən obrazına çevrilir. Morqana obrazının bir çox orta əsr və sonrakı versiyalarında onun təbiətinin qeyri-müəyyən dualizmi – həm xeyir, həm də şər üçün potensial daşıması – mühüm məqam olaraq qalır.

Onun obrazı həm Uels mifologiyasından, həm də digər qədim və orta əsr əfsanələrindən və tarixi şəxsiyyətlərdən qaynaqlana bilər. Morqana haqqında ilk yazılı məlumat Monmutlu Ceffri tərəfindən "Vita Merlini" (təxminən 1150-ci ildə yazılmış) əsərində verilmişdir. Burada Morqana, Almalar Adası (Avalon) ilə əlaqələndirilir — Artur ölümcül yaralandıqdan sonra Kamlann döyüşündən sonra oraya aparılır. Bu mənbədə Morqana, Arturla heç bir qohumluğu olmayan doqquz sehrbaz bacının rəhbəri kimi təqdim olunur. Kretyen de Trua və digər erkən cəngavər romanlarında isə onun əsas rolu böyük bir şəfaçı olmaqdır. Arturiya romanlarında rast gəlinən, tez-tez adı çəkilməyən peri-ağalar və cazibədar bakirə personajlarının bir çoxu, Morqananın fərqli tərəflərinin təcəssümü kimi də nəzərdən keçirilə bilər.

XII əsrin sonu romantik ədəbiyyatında Morqananı Arturun fövqəltəbii bacısı kimi təsdiqlədilər. XIII əsrin nəsr tsikllərində – və bunlara əsaslanan, o cümlədən məşhur "Le Morte d'Arthur" əsərində – Morqana, Arturun anası İqreynanın və onun ilk əri Qorluanın ən kiçik qızı kimi təsvir edilir. Beləliklə, Artur (İqreynanın və Uter Pendraqonun oğlu), Morqananın ögey qardaşıdır. Onun doğma bacılarından biri isə Modredin anası, Orkney kraliçasıdır.

Gənc Morqana, Urien ilə xoşbəxt olmayan bir evlilik yaşayır və ondan İvayn adlı bir oğlu olur. O, Merlinin şagirdi kimi təqdim edilir və Dəyirmi Masa cəngavərlərinin bəzilərinin düşməni kimi təsvir olunur. Xüsusilə, Arturun həyat yoldaşı Qvinevranı dərin nifrətlə sevir. Bu ənənəyə görə, o, çoxsaylı sevgililəri olan, hətta bəzən yırtıcı xarakter daşıyan bir qadın kimi göstərilir. Onun sevgililərindən biri Merlin və ya Akkolon ola bilər, eyni zamanda Lanselota qarşı tək tərəfli sevgi bəsləyir. Bəzi variantlarda, xüsusilə Melorinin məşhur əsərində, Morqana Arturun ən böyük düşməni kimi çıxış edir, taxtını ələ keçirmək üçün fitnələr qurur və nəticədə onun ölümünə dolayısı ilə səbəb olur. Bununla belə, sonda Arturla barışır və onu Avalon adasına son səfərinə müşayiət edən şəxs olaraq ilkin roluna qayıdır.

Orta əsrlər və Renessans dövrünə aid bir çox əfsanədə Morqana, Kamlann döyüşündən sonrakı hadisələrdə Arturiyanın və qeyri-Arturiyanın müxtəlif hekayələrində, bəzən Arturla yanaşı, *ölməz Avalon kraliçası* kimi təsvir edilir. Müasir dövrdə isə uzun müddət unudulmuş Morqana XX və XXI əsrlərdə yenidən məşhurlaşmışdır. Müasir təsvirlərdə onun Orkney kraliçası olan bacısı ilə tez-tez qarışdırılması, nəticədə Morqananın Arturun oğlu və düşməni olan Modredin anası kimi təqdim edilməsi geniş yayılmış bir meyldir.

## Etimologiyası və mənşəyi

Adının ən erkən yazılı forması (təxminən 1150-ci ildə yazılmış Monmutlu Ceffri "Vita Merlini" əsərində) *Morqen* kimi qeyd olunub. Bu ad, böyük ehtimalla, qədim uels və ya qədim breton dilindəki *Morgen* sözündən yaranmışdır və "dənizdə doğulmuş" mənasını verir(ümumi Brittonik *Mori-genā* sözündən gəlir, adın kişi cinsi forması *Mori-genos* orta uels dilində *Moryen* və ya *Morien* kimi qorunub saxlanılmışdır; qədim irland dilində bu sözə uyğun olan forma *Muirgen* adıdır. Bu ad dənizlə əlaqəli olan və formasını dəyişən kelt xristian qadın müqəddəsinin adı idi).

Bu ad, müasir uels dilindəki kişi adı *Morqan* ilə (qədim uels dövründə *Morcant* kimi yazılırdı) qarışdırılmamalıdır. Onun "*le Fay*" ləqəbi (XV əsrdə Tomas Melori tərəfindən uydurulmuş psevdo-fransız ifadəsidir və orijinal Fransız "*la fée*" – "peri" sözündən gəlir; Melori alternativ olaraq "*le Fey*" formasından da istifadə etmişdir) və bəzi xüsusiyyətləri göstərir ki, Morqana Kelt mifologiyasındakı fövqəltəbii qadın personajlarının qalıqlarından biridir.

Morqana adı, *Morqens* (həmçinin *Mari-Morgans* və ya sadəcə *Morgans* kimi tanınan) — uels və breton mifologiyalarında yer alan, Dahut (Ahes) əfsanəsi ilə bağlı olan su perisi ruhları ilə əlaqəli ola bilər. 1904-cü ildən etibarən Lusi Allen Peyton ilə başlayan fərziyyələrə görə, Morqana çoxcəhətli və formasını dəyişən irland müharibə ilahəsi olan *Morrígan* ("Böyük Kraliça") ilə əlaqəli ola bilər. Bu nəzəriyyəni müdafiə edənlərdən biri Rocer Şerman Lumis olmuşdur, lakin o, Mürgenlə olan əlaqəni şübhə altına almışdır.

Morqananın obrazının erkən ilham mənbələri, ehtimal ki, digər Uels folklorundan, eləcə də orta əsr İrlandiya ədəbiyyatı və agioqrafiyasından gəlmişdir. Bundan başqa, İmperatriçə Matilda kimi tarixi şəxsiyyətlərdən də təsirlənə bilər. Kral Arturun tarixi üçün irəli sürülən namizədlərdən biri olan Artuir mak Aydan (VI əsrdə Dal Riada kralı olmuş Aydan mak Qabreynin oğlu) haqqında qeydlərdə Maytqen adlı bir bacısının olduğu göstərilir. Onun adı, həmçinin İrlandiya müqəddəsi Kildareli Briqitta haqqında olan əfsanədə bir peyğəmbər druid kimi qeyd olunmuşdur.

Monmutlu Ceffri "Vita Merlini" əsərində Morqen və bacıları haqqında təsviri Qalliyanın Sena adasında (indiki Sen adası) yaşayan doqquz qadın kahin – *Qallisenlər* (və ya *Qallizenlər*) haqqında olan hekayəyə çox bənzəyir. Bu hekayə I əsr Roma coğrafiyaçısı Pomponi Mela tərəfindən təsvir olunmuşdur. Bu isə Ceffrinin özünəməxsus versiyası üçün əsas mənbələrindən birinin Pomponinin "Dünyanın Təsviri" (*De situ orbis*) adlı əsəri olduğunu güclü şəkildə göstərir. Bundan əlavə, Morqananın obrazına təsir etmiş digər ehtimallar da mövcuddur. Bunlara İrland mifologiyasındakı sehrli qadınlar, məsələn, qəhrəman Fraexin anası, həmçinin Yunan mifologiyasındakı sehrbaz qadınlar və ilahələr, xüsusilə Kirke və Medeya daxildir. Medeya, Morqana kimi, həm xeyirxah, həm də zalım obrazda təqdim olunan çoxşaxəli bir personajdır. Morqananın orta əsr romanlarında əsasən Yunan (Kelt deyil) mifologiyası əsasında yaradılması ilə bağlı yeni nəzəriyyə isə Kerolayn Larrinqton tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Bir çox əsərdə Morqana xüsusi olaraq insan kimi təsvir edilsə də, o, demək olar ki, həmişə sehrli güclərini və çox vaxt ilahi olmasa da, qeyri-adi xüsusiyyətlərini və xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır. Bəzi orta əsr müəllifləri onu pəri kraliçası və hətta açıq şəkildə ilahə (*dea, déesse, gotinne*) adlandırırlar. XII əsrdə yaşamış Kambriyli Qirald, "*[[De instructione principis]]*" əsərində qeyd edir ki, Morqana adlı zadəgan qadın və Kral Arturun yaxın qohumu onun cəsədini Avalon adasına (Qirald tərəfindən Qlastonberi ilə eyniləşdirirdi) aparmış və orada dəfn etmişdir.

XIII əsrin əvvəllərində "*Speculum ecclesiae*" adlı əsərində Qirald əlavə edir ki, "bu səbəbdən, xəyali britlər və onların bardları bir əfsanə uydurdular ki, hansısa fantastik bir ilahə (*dea quaedam phantastica*) Arturun cəsədini Avalon adasına aparmış və onu orada sağaltmağa çalışmışdır". Bununla da Kral Arturun xilaskar kimi bir gün geri dönə biləcəyi inancını gücləndirmişdir. Təxminən eyni dövrdə yazılmış və bu inanclara oxşar bir istehza ilə yanaşan Qervasi, öz ensiklopedik əsəri "*[[Otia Imperialia]]*"-da onu **Morganda Fatata** ("Peri Morqanda") adlandırmışdır. Morqana, Artur əfsanələrində onun mistik şəfaçısı kimi erkən rolunu sonrakı Arturiya ənənələrində də qoruyub saxlamışdır.

## Orta əsrlər və İntibah dövrü ədəbiyyatı

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər

* Morgan le Fay  at The Camelot Project