open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blastema

**Blastema** —  (yun. βλάστημα, "övlad") orqanlara və ya bədən hissələrinə böyümə və bərpa oluna bilən hüceyrələr kütləsidir. Tarixən blastemaların fərqlənməmiş pluripotent hüceyrələrdən ibarət olduğu düşünülürdü, lakin son tədqiqatlar göstərir ki, bəzi orqanizmlərdə blastemalar toxuma mənşəli yaddaşı saxlaya bilir. Onlar adətən orqanizmin inkişafının erkən mərhələlərində, məsələn, embrionlarda, toxumaların, orqanların və sümüklərin bərpasında aşkar edilir.

Bəzi suda-quruda yaşayanlar və müəyyən balıq növləri və iki növ Afrika tikanlı siçanları böyüklər kimi blastema əmələ gətirə bilər. Məsələn, salamandrlar amputasiya edildikdən sonra ətrafları, quyruğu, tor qişası və bağırsaqları da daxil olmaqla bir çox orqanı bərpa edə bilirlər. Lakin heyvanların əksəriyyəti blastema əmələ gətirə bilməz.

## Üzvlərin bərpası

Salamandrın üzvü kəsildikdə, amputasiya yerinin səthini epidermis təbəqəsi örtür. Zədədən sonra ilk bir neçə gün ərzində bu yaralı epidermis regenerasiyada mühüm rolu olan Apikal Epitel Qapağı adlanan siqnal hüceyrələrinin təbəqəsinə çevrilir. Bu vaxt birləşdirici toxumadan olan fibroblastlar amputasiya səthi boyunca miqrasiya edərək yaranın mərkəzində birləşir. Bu fibroblastlar çoxalaraq yeni əzanın sələfi olan blastema əmələ gətirir.

Blastema hüceyrələri neyronlar istisna olmaqla, istənilən hüceyrə tipinə diferensiallaşa bilər. Bu o deməkdir ki, kəsilmiş aksonlar blastema hüceyrələri tərəfindən yenidən böyüyə bilər, lakin bir neyron zədələnirsə, yeni bir neyron yarana bilməz. Nəticədə sinir orqanları bərpa oluna bilmir.

## Formalaşması

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bir yetkin kimi bərpaedici blastemadan istifadə edə bilən bir neçə müxtəlif növ orqanizm var. Bu orqanizmlərə əsas tədqiqat canlıları kimi  amfibiyalar və planar yastı qurdlar daxildir. Yastı qurdlarda blastema əmələ gəlməsi üçün hər hansı regenerasiyanın baş verməsi üçün neoblastlar adlanan yetkin kök hüceyrələri lazımdır . Yastı qurdlar parakrin faktorlar yaranın səthindən siqnallar verə bildikdən sonra regenerasiya üçün bu fərqlənməmiş hüceyrələrdən istifadə edirlər. Blastemadakı hüceyrələrə, həmçinin yara yerinə hərəkət edə bilən və toxumanı islahat edə bilən klonogen neoblastlar  adlanır. Urodele amfibiyalarda tədqiqatlar göstərir ki, hüceyrələrin dediferensasiyası onların quyruqlarının amputasiyası və yaraların sağalmasından sonra çoxlu toxuma növləri meydana gətirə bilən blastema əmələ gəlməsinə səbəb olur. Zebra balıqlarında və ümumiyyətlə, ekspertlər hələ də blastemanı həqiqətən nəyin əmələ gətirdiyinə əmin deyillər. Bununla belə, tez-tez ifadə edilən iki ümumi nəzəriyyə hüceyrənin deferensasiyası və kök hüceyrələrin yara sahəsinə cəlb edilməsidir.

## Siqnal yolları

Blastemanın meydana gəlməsi ilə ətrafların bərpası ilə əlaqəli olduğu sübut edilmiş bir neçə fərqli siqnal yolu var. Yastı qurdlarda tədqiqatlar göstərir ki, RNT müdaxiləsindən istifadə etdikdən sonra  bilmişdir. Bunun qarşısının alınması blastema boyunca tərs polarite ilə nəticələnir.

## İstinadlar
Ümumi bilik

**Ümumi məlumat** ya da **Ümumi  bilik**  Müxtəlif vasitələrlə zamanla toplanan məlumatlardır. 

Tədqiqatlar müəyyən edib ki, müəyyən bir sahədə yüksək biliklərə malik olan insanlar bir çox sahədə məlumatlı olurlar.  Həmçinin, ümumi biliyin uzunmüddətli semantik yaddaş qabiliyyəti ilə dəstəkləndiyi düşünülür.

## Qalereya

Fayl:Göttingen-SUB-Encyclopedia.Americana.JPG
Fayl:Göttingen-SUB-Britannica.02.JPG
Fayl:Göttingen-SUB-Britannica.JPG
Fayl:Small Soviet Encyclopedia.jpg
Fayl:Great Soviet Encyclopedia 00.jpg
Fayl:Small Soviet Encyclopedia 05.jpg
Fayl:2011-07 Colllier s encyclopedia in librabry.jpg


## Həmçinin bax
* İntellekt əmsalı
* İntellekt (psixologiya)

## İstinadlar
Marv Films

**Marv Films** — film və televiziya istehsal edən şirkət. Əsası 1997-ci ildə Birləşmiş Krallıq-da Metyu Von tərəfindən qoyulmuşdur.
Uord-Hant adası

**Uord-Hant adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Kanadada Şimal Buzlu Okeanının Linkoln dənizində, Şimal Qütbündən 772 kilometr məsafədə yerləşir. Uord-Hant adasının sahəsi 22 km²-dir. Adada yaşayış yoxdur.

Ada Kuttinirpaak Milli Parkında yerləşir. Burada hər biri 12 yerlik üç kazarma olan Parks Canada sahə stansiyası yerləşir. Stansiya ilə əlaqə qütb kontinental şelf layihəsinin dəstəyi ilə helikopterlər vasitəsilə həyata keçirilir. Stansiya yüksək enliklərdə su ekosistemlərinin (çaylar, göllər, buz rəfləri), günəş radiasiyasının və onlara iqlim dəyişikliyinin təsiri ilə bağlı tədqiqatlar aparır. Adanın yaxınlığında 2000-ci ildə dağılmış Ellesmir buzlaqının bir hissəsi olan Uord-Hant şelf buzlağı yerləşir. 
## İstinadlar
Qasırğa (povest)

**Qasırğa ()** - Teodor Drayzer tərəfindən yazılmış povestdir. Povestdə ailə, məhəbbət, qadın həyatı kimi məsələlərə toxunulmuşdur. “Qasırğa” Drayzerin birbaşa orijinaldan Azərbay­can dilinə tərcümə edilmiş ilk əsəridir.
## Məzmun
Əsərin baş qəhrəmanı-İda,mühafizəkar ailədə böyüyüb. Atası Uilyam Zobel onları əhatə edən Amerika dünyasının yüngüllüyü və başıpozuqluluğu ilə heç cür barışa bilmirdi. O, İdanın böyüməsi və tərbiyəsi üçün sərt qaydalar tətbiq etdi. İdanı öz qaydaları ilə şəhər məktəblərindən seçilən, hətta bir qədər də dini məktəb hesab edilən məktəbdə oxutdurdu. Bunlara baxmayaraq, İda həyatın sevinc və ləzzətlərini duyurdu. 

İda şən və gümrah gəncləri görüb, valideynlərinin ona olan münasibəti ona darıxdırıcı gəlirdi. Dərsdən sonra atasının dükanında işləyirdi. Bütün bu ehtiyyatkarlığa baxmayaraq, getdikcə qızın ürək döyüntüləri artırdı. Bir gün o, məşhur kömür tacirinin oğlu Edvard Hauptvencerin diqqətini cəlb edir, macəra axtarırdı. İdanın haqqında öyrənməyə başlayır. Qızın ətrafında tez-tez peyda olurdu. Amma dostlarına "qızı ələ alacağam, gözləyin, görərsiniz" deyirdi. Bir axşam, Zobel dükanda olmayanda Edvard dükana gəldi, onlar söhbətləşməyə başladılar. Edvard İdanın xoşuna gəlirdi. Edvard fürsəti əldən vermədən, qızın atası ilə danışır və qızla gəzmək üçün icazə alır.

Onların görüşləri artıq tez-tez və uzunmüddətli olmağa başlamışdı. Görüşlərin birində İda tərəddüd edib onu evə aparmasını Edvarddan xahiş edir. Bundan sonra isə Edvard ondan uzaqlaşır. İda hamilə olduğunu öyrənir və ona məktublar yazır. Atasının bu işdən xəbər tuta biləcəyindən bəhs etsə də, Edvard bunların heç birinə məhəl qoymur, günahı İdada görür və onu özündən uzaqlaşdırmağa çalışır.

İda artıq təngə gəlib atasının silahını götürür. Edvardın qarşısını kəsir, onu qorxutmaq üçün silahı çıxarır. Bu zaman, təsadüf nəticəsində silahdan atəş açılır. İda özünü də güllələmək istəsə də, insanların qışqırıqlarını eşidib qaçır.

İda cinayəti boynuna alır. Şəhərin səfalı guşələrindən birində ona otaq ayrılır, bir müddət sonra uşağı dünyaya gəlir. İntihar düşüncələri onu rahat buraxmır. İda Edvardla həmişə görüşdükləri gölün kənarına gedir və intihar edir.

## İstinadlar
*
Abdullah ibn Məsud

**Abdullah ibn Məsud** (; ) — İslamı ilk qəbul edənlərdən və Məhəmmədin ən yaxın səhabələrindən biri.

## Bioqrafiya
Məkkədə anadan olub. Bənu Xuzeyl qəbiləsindəndir. İslam rəvayətinə görə Abdullah ibn Məsud gəncliyində Uqbu ibn Əbu Muaytın yanında işləyən çoban olmuşdur. O, İslamı ilk qəbul edənlərdən olub və əl-Ərkəm evində müsəlman məclislərinin üzvü olmuşdur. Həmin dövrdə müsəlmanlar bütpərəstlər tərəfindən zülmə məruz qalır, lakin Abdullah ibn Məsud bundan qorxmur. Kəbənin yanında "Ər-Rəhman" surəsini oxuyur, buna görə onu tutub işgəncələrə məruz qoyurlar. Abdulla cəsarətlə bütün işgəncələrə dözür və Efiopiyaya mühacirət etməyə məcbur olur. Efiopiyadan qayıdandan sonra, Məhəmməd peyğəmbərlə birlikdə Mədinəyə hicrət edir.

Abdullah ibn Məsud Bədr, Uhud, Xəndək, Xeybər, Hüneyn döyüşlərində vuruşmuş, Məkkənin fəthində də iştirak etmişdir.

Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra Abdulla xilafətin möhkəmləndirilməsində fəal iştirak etmişdir. Xəlifə Ömər ibn Xəttab onu Kufənin qazisi təyin edir. Abdulla çox savadlı insan idi. O, demək olar ki, fenomenal yaddaşa malik idi və bütün Quranı əzbər bilirdi. O, İslam hüququnu mükəmməl bilirdi, fətvalar verir, həm də müəllimliklə məşğul olurdu. O, İraq İslam hüquq məktəbinin banisi sayılır və onun üsulları Hənəfi məzhəbinin əsasını təşkil edir. Abdullah ibn Məsud qanuni göstərişlər verərkən qiyas üsulundan istifadə etmişdir.

## İstinadlar
Çivandərə

**Çivandərə** — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında kənd adı XIX əsrin sonlarından mənbələrdə adı çəkilmir. Qıpcaqların Çipan tayfasının adını əks etdirir.

## Tarixi
1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Qarni nahiyəsində çuvan, XIX srdə Batum əyalətinin Artvin dairəsində Çuvan, Tiflis quberniyasının Qori qəzasında Çivan-Ubani və Özbəkistanda Çuvan-Sirak kənd adları ilə mənşəcə eynidir. Türkiyədə Ərzrum əyalətində Çivanqala adlı yaşayış məntəqəsi vardır. Onun digər adı Avnikqaladır. Ərzrum əyalətində Avnik adlı kənd də bu qalanın adı ilə bağlıdır (eynə orada). Avnik qalasının adı "Kitabi Dədə Qorqud" eposunda çəkilir. Bu da maraqlıdır ki, 1588-ci ilə aid mənbədə Qarabağın "Otuziki ulusun"da Qara-Çiyan adlı oymaq qeyd olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə

* 

## Həmçinin bax
* Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti
* Toponimlər
Gülünc adamın yuxusu (hekayə)

**Gülünc adamın yuxusu ()** - Fyodor Dostoyevski tərəfindən 1877-ci ildə yazılmış fantastik hekayədir. 
## Məzmun
Hekayədəki adsız qəhrəman həyatdan bezib, yaşamaq istəmir. Özünə hər dəfə "mən gülməli adamam" deyir. İllər keçdikcə bunun fərqinə daha da varır. Dünyanın mövcud olub-olmamasının ona fərq etmədiyini anlayır. Yaşadığı evdə qonşu otaqdakıların danışıqlarını, mübahisələrini dinləməyə başlayır. Özünü öldürmək üçün hətta silah da alır.

Bir dəfə küçədə gedərkən 8 yaşlı qızcığaz ona yaxınlaşır. Qızın hərarəti var idi və "anacan, anacan!" deyə səslənirdi. Qızın anasının başına nəsə iş gəldiyini anlayır və uşağa qorodovoyu çağırmağı tapşırır. Evə gəlir, yenə intihar düşüncələrinə dalır. Qızcığaza kömək etmədiyi ağlına gəldi. Adsız qəhrəman gördüyü yuxunu təsvir etməyə başlayır.

Yuxusunda silahı özünə tuşlayır və atəş açır. Birdən hər şey qararır və özünün dəfnini görür. Bir məxluqun onu fəzaya qalxdırdığını hiss edir, onu başqa bir planetə aparır. O planetdə də, çaylar, göllər, materiklər mövcud idi. Özünə qarşı nankorluq etdiyinin fərqinə varır. Yeni gülərüzlü insanlarla tanış olur. Onların xoşbəxtliklərinə heyran qalır. Orada da ölümün olduğunu bilir, amma xəstəliksiz, əzabsız ölüm idi. Amma adsız qəhrəman o dürüst, xoşbəxt insanları yoldan çıxarır.

Yuxudan oyanır və yaşamağın, həyatda olmağın necə gözəl bir hiss olduğunu dərk edir. Öz-özünə "başqalarını da özün kimi sev, vacib olan budur" deyir. Həmin 8 yaşlı qızcığazı da axtarıb tapır.
## İstinadlar
*
Uzi (müğənni)

**Uzi** və ya əsl adı ilə **Utku Cihan Yalçınkaya** () — türk repçi və bəstəkardır. Musiqilərində daha çox küçə mədəniyyətini əks etdirir. Bununla yanaşı, musiqilərinin böyük bir hissəsində doğulub boya-başa çatdığı Güngörənin də adını çəkir. Rep musiqisinə "Emergency" musiqisi ilə başlasa da, məşhurlaşması 2021-ci ildə çıxardığı "Kan" albomundakı "Krvn ve Umrumda Değil" mahnıları sayəsində baş tutdu və albom Spotify Top 10 siyahısına girməyə nail oldu.
## Diskoqrafiya
### Albomlar
*Kan (2021)
*Favela (2019)
*Output Nr.1 (ft. Murda) (2019)
### Duetlər
*Cindy (2021)
*KHRBR (ft. Ati242 & Batuflex & Lvbel C5 & Motive & Murda) (2021)
*ACAYİP (ft. Ali471) (2021)
*LE CANE (ft. Critical & Heijan & Muti) (2021)
*HARAM HELAL (ft. Capo) (2021)
*Yengen Kızar (ft. Tuhan) (2021)
*AMCAS RMX (ft. Batuflex & Lvbel C5 & Critical) (2021)
*Milyoner (ft. Critical) (2021)
*Mektup (ft. Motive & Aksan & Güneş & Modd) (2021)
*Turkish Nightmare (ft. Eko Fresh & Motive & Killa Hakan & Hayki) (2020)
*Dua (ft. Güneş) (2020)
*Makina (2020)
*Düzgün Kal (ft. Aksan) (2020)
*Paranoya (2020)
*Sizin Gibi Olmak (ft. Vio & Ati242) (2020)
*Düş Yakamdan (2020)
*Ateş Ediyo (ft. Tepki) (2020)
*Mis Gibi (ft. Motive) (2019)
*Nedenini Sorma (2021)
## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Cəza
*Şanışer
Zəhirəddin Maraşi

**Seyyid Zəhirəddin bin Nasirəddin bin Kəmaləddin əl-Hüseyni əl-Maraşi** () — İranlı dövlət adamı və tarixçi. I Şah Abbas Səfəvinin ana tərəfindən qohumudur.

## Həyatı

Mir Zəhirəddin bin Nasirəddin 1412-ci ildə Təbəristanın Amul şəhərində doğulmuşdu. Həzrət Əli soyundan olub, Mərəşiyyyə seyidləri kökənlidir. Təriqət şeyxi olan babalarından Qəvaməddin müstəqil bir idarəçilik qurmaq amacıyla  1349-cu ildə qiyam qaldırdı; oğulları və müridlərinin yardımı ilə Mazandaranın böyük bir qismini ələ keçirdi və Mərəşilər xanədanını qurdu (1359). Qəvaməddinin yerinə keçən oğlu Kəmaləddin, Əmir Teymur tərəfindən uşaqları və qardaşlarıyla birlikdə Mavəraünnəhirə sürüldü (1393). Kəmaləddinin 1398-ci ildə Kaşqarda ölümünün ardından ailənin sürgünə göndərilmiş olan mənsubları geri dönüb Mazandaranı təkrar ələ keçirdilər. Nasirəddin, Saridə hökm sürən qardaşı Seyyid Əlinin idarəsi altında qaldı. Seyyid Əli tərəfindən iki dəfə elçi olaraq Teymurlu Şahrux mirzəyə göndərilən Nasirəddin 1432-ci ildə vəfat etdi. Yerinə keçən oğlu Zəhirəddin Maraşi, 1456-1461 illər arasında Rüstəmilər xanədanı içindəki anlaşmazlıqları yoluna qoymağa çalışdı. 1468-ci ildə Qəzvini ələ keçirmək istədi. 

Zəhirəddin Maraşi 1480-ci ildə təkrar Rüstəmilər arasındakı anlaşmazlıqları çözmək üçün təşəbbüs göstərdi. Eyni il Gürcüstandakı ordunun başçılığına təyin edilən Zəhirəddin Maraşi “Tarix-i Gilan” adlı əsərini 1489-cu ildə tamamladığına görə bu tarixdən sonra ölmüş olmalıdır.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Maraşilər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2013, №3, s.39-40;

## Ədəbiyyat
* Bosworth, C.E.Ẓahīr al-Dīn Marʿas̲h̲ī;
* Dorn, *Sehir-eddin’s Geschichte von Tabaristan, Rujan und Masanderan*, St. Petersburg 1850, 13-22
* Rabino, Mázandarán and Astarábád // *GMS*, London 1928, p. xxiii (résumé of the Tārīk̲h̲-i Gīlān)
*Qıyamuddin Raee, “Zahirüddin”, İA, XIII, 459.
*J. Calmard, “Marʿas̲h̲īs”, EI2 (İng.), VI, 516.

## Həmçinin bax
*Mərəşi seyidləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Kəmaləddin Mərəşi

**Kəmaləddin ibn Qəvaməddin əl-Hüseyni əl-Mərəşi** () — XIV əsr İran dövlət adamı və şair.

## Həyatı
Kəmaləddin ibn Mir Qəvaməddin Təbəristanın Amul şəhərində dünyaya gəlmişdi. Həzrət Əli soyundan olub, Mərəşiyyyə seyidləri kökənlidir. Təriqət şeyxi olan atası Seyid Qəvaməddin müstəqil bir idarəçilik qurmaq amacıyla  1349-cu ildə qiyam qaldırdı; oğulları və müridlərinin yardımı ilə Mazandaranın böyük bir qismini ələ keçirdi və Mərəşilər xanədanını qurdu (1359). Qəvaməddinin yerinə keçən oğlu Kəmaləddin, Əmir Teymur tərəfindən uşaqları və qardaşlarıyla birlikdə Mavəraünnəhirə sürüldü (1393).

Əmir Teymur o zamanlar Mərəşi soyundan olan şiə sülaləsi tərəfindən idarə edilən Mazandaran vilayətinə hücum çəkir. Mərəşi dövlətinin başçısı Seyid Kəmaləddin qısa müqavimətdən sonra təslim olur. Əmir Teymur Mərəşiyyə əyanlarını hüzuruna gətirməyi əmr edir və görüş zamanı Seyid Kəmaləddinə deyir: "Mən sizin mal-mülkünüzü əlinizdən almaq üçün vilayətinizə gəlməmişəm. Bura ona görə gəlmişəm ki, sizin məzhəbiniz (əqidəniz) pisdir!" Seyid Kəmaləddin soruşur: "Ey əmir, bizim məzhəbimizin nəyi pisdir?" Əmir Teymur o zamanlar şiələr haqqında əhli-sünnədə formalaşmış fikri dilə gətirir: "Siz səhabələri söyürsünüz və rafizi məzhəbsiniz!" .

Seyid Kəmaləddin Mərəşi 1398-ci ildə Kaşqarda vəvat edib.

## Mənbə

*Ənvər Çingizoğlu, Maraşilər, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2013, №3, s.39-40;

## İstinadlar
Osman ibn Mazun

**Osman ibn Mazun** (; ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biridir. İslamı qəbul edən on üçüncü şəxs, ikinci raşidi xəlifə Ömər ibn Xəttabın qaynıdır.

## Bioqrafiya
Onun tam adı Əbu əl-Saib Osman ibn Məzun ibn Həbib ibn Vəhb ibn Həzafa ibn Cümədir (). O, Qureyş qəbiləsinin Bənu Cümə qəbiləsindən olmuşdur.

O, Həvlə binti Həkimlə evlənmişdir. İbn İshaqın dediyinə görə, o, Məkkəli müşriklərin zülmündən yayınmaq üçün Efiopiyaya hicrət edən bir qrup müsəlmana başçılıq etmişdir. Məhəmməd peyğəmbərin Qüreyşlə barışması barədə yalan xəbərdən sonra o, Məkkəyə qayıdır və əmisi Vəlid ibn əl-Muqirənin himayəsində qalır. 
Osman ibn Məzun 624-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir. O, əl-Baqi qəbiristanlığında dəfn edilən ilk mühacir olmuşdur. 
## İstinadlar
Yusif Abdullayev

**Yusif Mirzə oğlu Abdullayev** () — Azərbaycan OADKYC komitəsinin sədri, Stepanakert seçki dairəsindən SSRİ Ali Sovetində Azərbaycan SSR deputatı.

## Həyatı

## İstinadlar
Morisklər

**Morisklər** (; moro — "mavr" sözündən əmələ gəlib hərfi mənasi balaca mavrlar) — Qranada əmirliyinin süqutundan (1492) sonra İspaniyada qalmış və zorla xristianlaşdırılmış, lakin gizlincə İslam dininə etiqad edən müsəlman əhali. İnkvizisiyanın amansızcasına təqib etdiyi morisklərə ərəb dilində danışmaq və uşaqlarına ərəb adları qoymaq qadağan olunmuşdu. On minlərlə morisk tonqallarda yandırılmışdı. 1568–1570-ci illərdə morisklərin üsyanı amansızcaslna yatırıldı; morisklərin xeyli hissəsi İspaniyanın daxili vilayətlərinə, bəhrəsiz torpaqlara sürüldü. 1609–1610-cu illərdə morisklər İspaniyadan qovuldu; əksəriyyəti Şimali Afrikaya köçdü. Onlar Mərakeşdə özlərinin Bureqret dövlətini (1627–1641) yaratdılar. Əlcəzair və Tunisin sahilboyu rayonlarında xeyli morisk yaşayırdı. Morisklərin qovulması İspaniyanın cənub əyalərlərinin iqtisadiyyatına ağır zərbə vurdu; Tunisdə isə bağçılıq, əkinçilik və sənətkarlığın inkişafına səbəb oldu.

## Mənbə
*
Lisa

* Lisa (fransız musiqiçi)
* Lisa (yapon musiqiçi, 1974)
* Lisa Komine
* LiSA (yapon musiqiçi, 1987)
* Lisa (reper)
* Lisa Lisa
Bərk neft məhsulları

**Bərk neft məhsulları** — Neft koksu, qısaldılmış koks, pet koksu və ya pet koksu, neft emalından əldə edilən karbonla zəngin bərk materialdır və koks adlanan yanacaq qrupunun bir növüdür.

Petcoke, xüsusilə də, kokslama qurğuları adlanan bölmələrdə baş verən son krekinq prosesindən — neftin uzun zəncirli karbohidrogenlərini daha qısa zəncirlərə bölən termo əsaslı kimyəvi mühəndislik prosesindən — əldə edilən koksdur.

## Ədəbiyyat
* Новосад Е. В. Загрязнение Волги в период становления нефтяной промышленности в России — Вопросы истории естествознания и техники / Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН (Москва); 13940. — Москва: Наука, 2006 — С. 61–72
* Эрих В. Н. Химия нефти и газа. — Л.: Химия, 1966. — 280 с. — 15 000 экз.

## İstinadlar
Şükriyyə taleyim (roman)

**Şükriyyə taleyim** — Ülviyyə Tahirin Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə Cavad (Axundzadə) barədə tarixi romanı.

Romanın adı Əhməd Cavadın güllələnməsindən sonra Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsinə sürgün edilən həyat yoldaşı Şükriyyə xanıma hələ sağlığında həsr etdiyi şeirindəki *"Şükriyyə taleyim"* sözlərindən götürülüb.

## Məzmun

Kim ki Vətən-millət dedi, kim ki Azərbaycan dedi, yurdundan-yuvasından didərgin düşdü, güllələndi, sürgün olundu, mühacirətə üz tutdu. Bu şəxslər son nəfəslərinə qədər Azərbaycan naminə, onun istiqlaliyyəti üçün mübarizə apardılar, çalışıb-vuruşdular.

Bir çox Vətən sevdalısını qara kölgəsi altına alan məşum 1937-ci ilin bir gecəsi Əhməd Cavad və Şükriyyənin də qapısı döyüldü. İztirablı günlər başladı... Cavada qarşı ağır ittihamlarla kifayətlənmədilər, onun ömür-gün yoldaşı Şükriyyə də həbs olundu, təzyiqlərə məruz qaldı. Bir gün onun qarşısına sənəd qoyuldu, “imzala, canını qurtar”, – dedilər. O isə Azərbaycan qadını adına sədaqət yolunu seçdi. Dörd övladından ayrı və onlardan xəbərsiz, tək-tənha halda dəhşətli ALJİR düşərgəsinə sürgün olundu.

Zərif qadın çiyinləri bu qədər ağır yükə tab gətirəcəkmi? Roman knyaz qızı Şükriyyənin – Əhməd Cavadın vəfalı yoldaşının zəmanəyə, onun iti caynaqlarına qarşı necə mübarizə aparmasından bəhs edir. Şükriyyənin öz sevgisinə sadiq qalması, qadınlıq vüqarını, izzətini qoruyub saxlaması yolunda göstərdiyi misilsiz fədakarlıqlar, çəkdiyi əziyyətlər insanı riqqətə gətirir. Bu əsər, eyni zamanda Əhməd Cavad və Şükriyyənin sevgi dastanıdır.

Yazıçı Ülviyyə Tahir bu dəfə də tarixi faktlar əsasında bir ALJİR qəhrəmanının həyatına işıq salır.

## Həmçinin bax
* ALJİR (roman)
* Azərbaycanda Stalin repressiyaları
* Azərbaycanda repressiya qurbanlarının siyahısı (1937-1938)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Goodreads-də Şükriyyə taleyim
* Ülviyyə Tahirin "Şükriyyə Taleyim" romanı haqqında müzakirə; YouTube-da izlə
* Dəhşətləri yazmağa gücüm çatmadı - MÜSAHİBƏ
* “Şükriyyə taleyim” tarixi romanının müzakirə və imza günü
Ueyls adası

**Ueyls adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012). 
## Coğrafiyası
Adanın sahəsi 1137&nbsp;km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu 176&nbsp;km-dir. Adanın uzunluğu 63&nbsp;km, maksimum eni 23&nbsp;km-dir. Landşaft ətrafa səpələnmiş kiçik gölləri olan düzənlikdir, relyef adanın mərkəzinə doğru bir qədər yüksəlir, burada hündürlük dəniz səviyyəsindən maksimum 80 metrə çatır.

Ada Buthiya körfəzinin ən cənub hissəsi olan Kommitti körfəzində yerləşir. Ueli Melvil yarımadasından, körfəzin qərb sahilində Simpson yarımadasına 51 kilometr məsafədə yalnız bir yarım kilometrlik dar bir körfəz ayırır. Ən yaxın yaşayış məntəqəsi Melvill yarımadasının əks tərəfində 130&nbsp;km cənubda yerləşən Repul körfəzidir. 
## İstinadlar
Dövlətlər arasında siyasət (kitab)

**Dövlətlər arasında siyasət** – Hans Morgentaunun yazdığı kitab. Bu kitab ilk dəfə 1948-ci ildə "McGraw-Hill" nəşriyyatı tərəfindən "Politics Among Nations. The Struggle for Power and Peace" adı ilə nəşr edilib, sonrakı illərdə isə dəfələrlə yenidən nəşr olunub. Əsər "McGraw-Hill" nəşriyyatının 2006-cı ildə nəşr olunan orijinalı əsasında TEAS Press Nəşriyyat evində tərcümə edilərək çapa hazırlanıb. Kitabın Azərbaycan dilinə tərcüməsi və nəşri hüququ TEAS Press Nəşriyyat evində məxsusdur.

Hans Morgentaun Çikaqo Universitetinin siyasi elmlər və müasir tarix üzrə mərhum professoru idi, həmçinin Çikaqo Universitetində Amerika Xarici Siyasətinin Araşdırılması Mərkəzinin mərhum direktoru idi.

Hans Morgentaunun bu klassik əsəri realizmi beynəlxalq münasibətlərə dair düşüncənin fundamental üsulu kimi müəyyən etdi. Realizmin öz tənqidçiləri olsa da, "Dövlətlər arasında siyasət" əsərinin beynəlxalq münasibətlərə dair kurslarda istifadə olunmaqda davam etməsi onun hələ də böyük dəyər kəsb etdiyini göstərir. Bəziləri deyir ki, yarım əsr ərzində beynəlxalq münasibətlərin tədqiqi Morgentau ilə onun tərəfdarları arasında dialoqdan başqa bir şey olmayıb. Morgentaunun ideyaları ilə müxtəlif ölkələrdən olan alimlər arasındakı dialoq, – hətta beynəlxalq terrorçuluğun dünyada əsas problemə çevrildiyi bir dövrdə də, – 50 ildən sonra da zamana uyğun formada davam edir.

## İstinadlar
Parental Advisory

**Valideyn Məsləhəti** (ing. *Parental Advisory*), ilk dəfə 1985'də Amerika Səsyazma Sənayesi Assosiasiyası (ASSB) tərəfindən yaradılıb istifadəyə başlanan və 2011'de Britaniya fonoqrafiya sənayesi (BFS) tərəfindən mənimsənən bir xəbərdarlıq etiketidir. Azyaşlı uşaqlara potensial olaraq mənfi təsir göstərə biləcək həddindən artıq söyüş və ya qeyri-münasib istinadlar ehtiva edən səs yazıları barədə valideynlərə məlumat vermək üçün yerləşdirilib. İlk dəfə fiziki CD preslərdə və kasetlərdə istifadə olunsa da, sonradan rəqəmsal mühitdə musiqi dinləmək populyarlaşdıqca onlayn musiqi mağazalarında istifadə olunmağa başladı.
Rəqəmsal musiqi mağazası

**Rəqəmsal musiqi mağazası** (ing. *Digital music store) —* İnternet üzərindən musiqi yazılarının rəqəmsal audio fayllarını satan bir işdir. Müştərilər, sahiblik əldə etmədən qeydlərə qulaq asdıqları musiqi axını xidmətindən fərqli olaraq, fayllardan istifadə etmək üçün lisenziyaya sahib olurlar. Müştərilər ya hər musiqi üçün, ya da abunə əsasında ödəniş edirlər. Onlayn musiqi mağazaları ümumiyyətlə mahnıların qismən yayımını təklif edir, bəzi mahnılar hətta tam uzunluqda dinləmək üçün mövcuddur. Onlar adətən hər mahnı üçün albom sənətinin və ya ifaçı və ya qrupun şəklini göstərirlər. Bəzi onlayn musiqi mağazalarında podkastlar və filmlərin video faylları kimi qeydə alınmış nitq faylları da satılır.

## Tarixi
İnternetdə yüklənə bilən mahnıların ilk pulsuz yüksək keyfiyyətli onlayn musiqi arxivi 1993-cü ildə Santa Cruz, Kaliforniya Universitetindən Rob Lord, Jeff Patterson və Jon Luini tərəfindən yaradılmış İnternet Yeraltı Musiqi Arxivi (IUMA) idi. Sony Music Entertainment Japan Yaponiyada 20 dekabr 1999-cu ildə Bitmusic adlı ilk rəqəmsal musiqi mağazasını istifadəyə verdi.

## Platformalar
Rəqəmsal olaraq onlayn satış edən bir neçə musiqi mağazaları.

* *[[Spotify]]*
* *[[Apple music|Apple Music]]*
* *[[Amazon Music]]*
* *[[Yandex Music]]*
* *[[Deezer]]*
* *[[Youtube Music]]*
* *[[ITunes|iTunes]]*
* *Pandora*
* *[[Tidal]]*

## İstinadlar
Mehmed Hanciç

**Mehmed Hanciç** (; ) — Bosniya İslamşünas, ilahiyyatçı və siyasətçisi. O, Bosniyada İslam dirçəliş hərəkatının lideri və "Əl-Hidayə" dini icmasının yaradıcısı olmuşdur. Hanciç Sarayevo Müsəlman Qətnaməsinin müəlliflərindən biri və Milli Qurtuluş Komitəsinin sədri idi. 

## Həyatı
Hanciç Sarayevoda anadan olmuş, burada ibtidai və orta təhsilini almışdır. O, daha sonra Misirin Əl-Əzhər Universitetinə daxil olmuş, ilk əsərlərini burada yazmışdır. Hanciç Əl-Əzhəri bitirdikdən sonra Bosniyaya qayıtmış, ölkədəki Qazi Xosrov bəy adına mədrəsənin professoru, sonra isə müdiri olmuşdur. 1936-cı ildə o, dirçəliş hərəkatının ziyalılarını bir araya gətirən "Əl-Hidayə" assosiasiyasının həmtəsisçisi olmuş, 1939-cu ildə isə təşkilatın prezidenti və onun mətbu orqanının baş redaktoru olmuşdur.

## Fəaliyyəti
Hanciçin siyasi karyerası 1938-ci ildə Yuqoslaviyada keçirilən parlament seçkilərində namizədliyi ilə başlamışdır. Bir il sonra o, Bosniya və Herseqovina Muxtariyyət Hərəkatının yaradılmasında iştirak etmiş və onun rəhbərliyinin bir hissəsi olmuşdur. Ox dövlətləri 1941-ci ilin aprelində Yuqoslaviyanı işğal etdikdə Müstəqil Xorvatiya Dövləti adlı kukla dövlət yaratmış, Hanciç isə bu dövlətə sədaqətlik göstərdi. Buna baxmayaraq, bir neçə aydan sonra o, dəstəyini geri çəkmiş və Müstəqil Xorvatiya Dövlətinin törətdiyi hərbi cinayətləri qınayan Sarayevo Müsəlman Qətnaməsinin qəbul edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Hanciç daha sonra Bosniya müsəlmanlarının müdafiəsi təşkil etmək üçün yaradılmış Milli Qurtuluş Şurasının sədri olmuşdur. O, 29 iyul 1944-cü ildə Koşevskaya xəstəxanasında tibbi əməliyyat zamanı vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Yad et məni

**Yad et məni** — Əzizə Cəfərzadənin "Şirvan" trilogiyasının üçüncü və sonuncu kitabı olan tarixi romanı.

## Haqqında

Müəllif əsərin 1980-ci ildəki ilk nəşrini *"Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulması uğrunda gedən mübarizədə inqilabın sədaqətli əsgəri*" Əliheydər Qarayevin xatirəsinə həsr edib.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı Ədalət Rəsulova "Türkay" aylıq ədəbiyyat dərgisinin rəsmi elektron orqanı olan "Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı"nda əsər barədə bu cür qeyd edir: "Yazıçının arxiv materiallarından məlum olur ki, romanda adı keçən Ağali Nasih Nişat Şirvaninin uzun müddət axtardığı oğlu olmuşdur."

Filoloq Asifə Telmanqızı "Əzizə Cəfərzadənin bədii dünyası" adlı filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyasında bu əsər barədə təhlilinin sonunda qeyd edir ki, bu romandan sonra Mirzə Ələkbər Sabirin həyat və yaradıcılığı Ə. Cəfərzadəni o qədər ruhlandırmışdır ki, o, Sabir haqqında ayrıca roman yazmışdır ki, bu əsəri bədii tərcümeyi-hal da adlandırmaq olar. "Yad et məni" romanından fərqli olaraq “Sabir” romanı çoxplanlı deyil, təkplanlıdır və şairin həyat və mübarizəsini ön plana çəkir.

## Məzmun

Romanda XX əsrin əvvəllərində cərəyan edən hadisələrdən danışılır. Burada Abbas Səhhət, Mirzə Ələkbər Sabir və Ağəli bəy Nasehin obrazları yaradılmışdır. Abbas Səhhətin simasında vətəndaşlıq və xeyirxahlıq, Sabirin timsalında fədakarlıq və cəsurluq, Nasehin şəxsində təvazökarlıq və səmimilik kimi mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər inandırıcı detallar və ştrixlərlə əks olunmuşdur. Lakin yazıçı romanda əsas diqqəti A. Səhhətə yönəltməyə çalışmışdır.

## Qəbulu

Filoloq Asifə Telmanqızı "Əzizə Cəfərzadənin bədii dünyası" adlı filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyasında bu romanda Abbas Səhhətin simasında konkret bir şəxsin üstün əks olunduğunu, 3 dostun (A. Səhhət, M.Ə. Sabir, A. Naseh) portret cizgilərinin işləndiyini, birincinin xeyirxahlığı, ikincinin cəsurluğu, üçüncünün təvazökarlığının konkret cizgilərlə verildiyini bildirib.

Filoloq A.T.Əliyeva "Bakı Universitetinin xəbərləri" jurnalındakı *"Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında şifahi xalq ədəbiyyatı motivləri"* məqaləsində bu əsərdən bayatı sitat gətirərək müəllifin təsvir etdiyi əhvalatların ruhuna uyğun bayatı seçib işlətməyi sevdiyini qeyd edib.

Ədalət Rəsulova yazıçının romanda 3 dostun mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərini inandırıcı bədii detallarla qələmə aldığını, lakin diqqəti Abbas Səhhətə yönəltməyə çalışdığını, hadisə və əhvalatları mümkün qədər onunla bağladığını bildirir.

## Nəşr

Kitab ilk dəfə 1980-ci ildə Bakıda, Gənclik nəşriyyatında Kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə məhz bu roman 243, ümumilikdə isə 320 səhifədə, 30 min tirajla çap edilib.

## Həmçinin bax

* Vətənə qayıt
* Aləmdə səsim var mənim

## Qeydlər


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Əzizə Cəfərzadə. Yad et məni. Bakı. Gənclik. 246 səh.
Ordu generalı

## Azərbaycanda

Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrində general-polkovnik rütbəsindən daha yüksək olan hərbi rütbə. Bu, ordu generalının ümumi rütbəsindən əlavə xidməti (qüvvələr) və xüsusi təyinatlı qüvvələrin (1993-cü ildə siyahıdan çıxarıldı) marşallarının sıraları mövcud olduğu SSRİ Silahlı Qüvvələrindən fərqli olaraq, bütün qoşunların (qüvvələrin) və xüsusi təyinatlı qüvvələrin hərbçilərinə təyin edilə bilər.

## Həmçinin bax
* Dörd ulduzlu general
* Böyük Admiral
* Ordu generalı (Rusiya)
* Həqiqi dövlət ədliyyə müşaviri
* Ordu generalı (SSRİ)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycanda Ordu generalı rütbəsi kimə verilə bilər? — AÇIQLAMA
* Azərbaycanın ilk ordu generalı
Əbu Əyyub Ənsari

**Əbu Əyyub əl-Ənsari** (,  ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri.

## Bioqrafiya

Əbu Əyyub əl-Ənsari 576-cı ildə Mədinədə (Yəsrib) anadan olmuşdur. O, Xəzrəc qəbiləsinin Bənu Nəcar qolundan idi. O, mühacirlərin ilk müsəlmanlarının Mədinəyə köçürülməsindən əvvəl İslamı qəbul etmiş, Əqəbədəki ikinci andın iştirakçısı olmuşdur.

Məhəmməd peyğəmbər Mədinəyə gəldikdən sonra bütün Mədinəli müsəlmanlar onu öz evlərində fəxri qonaq kimi qəbul etməyi şərəf bilirdilər. Məhəmməd qarşısındakı dəvəsinin yerə oturacağı evdə qalacağını bildirir. Bundan sonra dəvəni buraxır və heyvan bir qədər yol getdikdən sonra onu birinci mərtəbə ilə təmin edən Əbu Əyyub əl-Ənsarinin evinin yanında oturur. Peyğəmbər 7 ay Əbu Əyyubun evində qalır.

Əbu Əyyub ilk müsəlmanların apardıqları Bədr, Uhud, Xəndək və digər döyüşlərdə iştirak etmişdir. Dördüncü xəlifənin dövründə Əli öz ordusunda xaricilərə qarşı vuruşmuşdur.

Misirin fəthindən sonra Əbu Əyyub Əmr ibn As məscidinin yanındakı Fustata köçür. Fustatda onun qonşuları Zübeyr ibn Əvvam, Ubeydə,  Əbuzər əl-Ğəffari, Abdullah ibn Ömər ibn Xəttab və Abdullah ibn Əmir idi.

Eyüpsultan, Ebu Bekir dövründəki döyüşlərə, Ömər dövründə baş verən Suriya, Filistin və Misir sefərlərinə, Osmanlı dövründə isə Kıbrıs sefərinə iştirak etmişdir. O, sağlam olan hər bir insanın Allah yolunda döyüşməyə inanırdı. 90 yaşlarında İstanbulun ikinci kuşatmasına qoşularkən vəfat etmişdir. Vasiyyəti üzərində İstanbulun qalalarının yaxınlığına dəfn edildiyi deyilir. İstanbulun Fəthindən sonra Akşemsəttin tərəfindən mezarı tapılıb və Fatih Sultan Mehmet mezarının olduğu yere bir külliyyə yaptırılmışdır. Osmanlı padişahları, tahtı işğal etmədən əvvəl Eyüp Sultan türbəsi önündə keçirilən kılıc alayı ilə tahta çıxardılar. Mezarının olduğu sahə, Eyüpsultan İlçesi adını almışdır.

İbn Cərir ət-Təbəri xəbər verir ki, Əbu Əyyub əl-Ənsari qoca ikən Konstantinopolun mühasirəsində iştirak edirir. Əbu Əyyub yaralanır və ordu başçısı Yezid yanına gəlir və ondan ehtiyacını soruşur. Əbu Əyyub ona belə cavab verir: “Müsəlmanlara salamımı göndər və onlara de: “Əbu Əyyub sənə vəsiyyət edir ki, düşmən torpağına mümkün qədər irəlilə və Konstantinopol divarları altında basdırmaq üçün onu özünlə aparasan”. Ət-Təbərinin yazdığına görə, Əbu Əyyub Konstantinopol divarları yaxınlığında dəfn edilmişdir.

Konstantinopol türklər tərəfindən fəth edildikdən sonra Əbu Əyyub əl-Ənsarinin ehtimal edilən məqbərəsi üzərində türbə və məscid tikilmişdir. İstanbulun Əbu Əyyub adını daşıyan ərazisi türklər üçün müqəddəs yer olur və bir çox Osmanlı məmurları bu yerin bilavasitə yaxınlığında dəfn edilməsini istənilir.
## İstinadlar
KELT-9b

**KELT-9b** ekzoplanetdir, daha dəqiq desək, ultra isti Yupiterdir və Yerdən təqribən 670 işıq ili uzaqda yerləşən KELT-9-un son B tipli/ilkin A tipli ulduzunun orbitində fırlanır. Kilodegree Həddindən artıq Kiçik Teleskopunun (Kilodegree Extremely Little Telescope) köməyi ilə aşkar edilən KELT-9b-nin kəşfi 2016-cı ildə elan edilmişdir.

## Ev sahibi ulduz
Ulduz Günəşdən 2,3 dəfə, kütləsi isə 2,6 dəfə böyükdür. Ev sahibi ulduz olan KELT-9-un səthinin temperaturu 10,170 K-dir, bu isə öz növbəsində, tranzit planeti olan bir ulduz üçün qeyri-adi dərəcədə istidir. KELT-9b-nin kəşfindən əvvəl, yalnız altı A tipli ulduzun planetləri olduğu bilinirdi, onlardan ən isti olan WASP-33, 7,430 K-da əhəmiyyətli dərəcədə soyuqdur; əvvəllər planetlərə ev sahibliyi edən B tipli ulduzların heç biri məlum deyildi. B9.5-A0 kimi təsnif edilən KELT-9 planeti olduğu bilinən ilk B tipli ulduz ola bilər. KELT-9b KELT-9-dan cəmi 0,03462 AU-luq məsafədə dairəvi, lakin güclü maili orbitdə yerləşir və onun orbital müddəti 1,5 gündən də azdır.

## Fiziki xassələri

KELT-9b nisbətən böyük nəhəng planetdir və kütləsi Yupiterdən təxminən 2,8 dəfə böyükdür; lakin onun radiusunun Yupiterdən təxminən iki dəfə böyük olduğunu nəzərə alsaq, onun sıxlığı Yupiterinkinin yarısından azdır. Bir çox isti Yupiterlər kimi, KELT-9b da öz ulduzu ilə gelgit olaraq kilidlənir. Atmosferinin xarici sərhədi, demək olar ki, Roche lobuna çatır və bu, planetin öz ulduzundan aldığı həddindən artıq miqdardakı radiasiyaya görə sürətli bir formada atmosfer qaçışı yaşadığını göstərir, başqa sözlər öz atmosferini sürətlə itirir. 2020-ci ildə atmosfer itkisi dərəcəsinin milyard ildə 18–68 Yer kütləsinə bərabər olduğu ölçülmüşdür.

2020-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, KELT-9b ən isti məlum ekzoplanetlərdən biridir, gündüz temperaturu 4,600 K-yə yaxınlaşır – bu isə onun, bir çox aşağı kütləli ulduzlardan daha isti olduğunu nümayiş etdirir. Gün tərəfdəki molekullar öz komponent atomlarına parçalanır, beləliklə, normal olaraq ayrılmış odadavamlı elementlər neytral və tək ionlaşmış atom dəmiri (Fe və Fe+) və tək ionlaşmış titan (Ti+), daxil olmaqla atom növləri kimi mövcud ola bilər ki, bunlar yalnız daha sərin olan gecə tərəfinə çatdıqda öz mövcudluqlarını saxlamaq üçün müvəqqəti olaraq reform edirlər. Təəccüblüdür ki, 2021-ci ildə götürülmüş spektrlər birmənalı şəkildə planet atmosferində metal oksidləri və hidridlərin olduğunu göstərdi, baxmayaraq ki, 2021-ci ildə çəkilmiş daha yüksək ayırdetmə spektrləri planetin gündüz hissəsindən heç bir molekulyar emissiya aşkar etməmişdir.

KELT-9b-nin termosfer təbəqəsinin dəmir kimi ağır metal atomlarının ionlaşması nəticəsində 10000–11000 K-yə qədər qızması gözlənilir.

## İstinadlar
Smolensk Dövlət Universiteti

**Smolensk Dövlət Universiteti** () — Rusiyanın Smolensk vilayətində, Smolensk şəhərində yerləşən universitet.

## Tarixi
Universitet 7 noyabr 1918-ci ildə Xalq Komissarları Şurasının qərarı ilə yaradılmışdır. Universitet əvvəllər humanitar, təbii və tibbi təhsil istiqamətlərini birləşdirirdi. Smolensk Dövlət Universiteti 18 aprel 1930-cu ildə hökümətin ali və orta peşə təhsil islahatı haqqında qərarına əsasən, RSFSR Xalq Maarif Komissarlığının əmri ilə iki müstəqil institutda yenidən təşkil edildi: RSFSR Xalq Komissarlığı Pedoqoloji İnstitutu və RSFSR Xalq Komissarlığı Smolensk Dövlət Tibb İnstitutu.

13 yanvar 1998 ildə Rusiya Federasiyası Təhsil Nazirliyinin əmri ilə Smolensk Dövlət Pedaqoji İnstitutu, Smolensk Dövlət Pedaqoji Universiteti adlandırıldı.

## İstinadlar
Brauning M1917 Pulemyot

**M1917 Brauning pulemyotu** — Birinci Dünya müharibəsində, İkinci Dünya müharibəsində, Koreya müharibəsində, Vyetnam müharibəsində və Amerika Birləşmiş Ştatlarının silahlı qüvvələri tərəfindən istifadə edilən ağır bir pulemyotdur; digər ölkələr tərəfindən də istifadə edilmişdir. Bu, hava soyutma ilə daha asan M1917 Brauning ilə xidmət edən bir bantlı qidalanma və su soyutma ilə xidmət edən ekipaj pulemyotu idi. Batalyon səviyyəsində və tez-tez nəqliyyat vasitələrinə (məsələn, cip kimi) quraşdırılırdı. M1917, bəzi təyyarələrdə, eləcə də torpaq rolunda istifadə edilən, dəqiqədə 450 çekim dövrü sürətinə malik idi. M1917A1 450-dən dəqiqədə 600 atışa qədər bir dövrü sürətinə sahib idi.
Nikki Brammayer

**Nikky Luiza Brammayer** (30 dekabr 1986 il anadan olub) - Dreykott, Derbişir İngilis keçmiş professional velosipedçi. O, beş il velosiped sürməyə başladı və müxtəlif fənlər üzrə çempionatlar qazandı. Brammayer UCİ trekində velosiped idmanı üzrə Dünya Çempionatının klassikləri və birlik Oyunları da daxil olmaqla beynəlxalq yarışlarda iştirak edib. O, ilk UCI Dünya Kubokunu 2015-ci ildə Velocross velosiped turu ilə Namure-də qazandı.

2017–ci ilin noyabr ayında Brammayer, ilin sonunda Boels-Dolmans komandasını yalnız velokrossa diqqət yetirmək üçün tərk edəcəyini açıqladı. Gələn ay o və onun həyat yoldaşı Matt Brammayer MUDİİTA cyclo-cross layihəsi yaratdıqlarını elan etdilər, Böyük Britaniyada idmanın iştirakını təşviq etmək üçün nəzərdə tutmuşdur.

2019-cu ilin iyununda Matt Brammayer hamiləliyini və velokrossun gedişini elan edib. Həmin ilin noyabr ayında Brammaierin bir qızı anadan oldu.

## Xarici keçidlər
Nikki Harris - Rəsmi veb-sayt

## İstinadlar
Ekipaj (film, 2012)

**Ekipaj** ( — «*Uçuş*» və ya «*Reys*») və ya **Uçuş** — 2012-ci il istehsalı ABŞ dram filmi. Filmin rejissoru Robert Zemekisdir. Filmdə baş rolda Denzel Vaşinqton çəkilib. Vaşinqton filmdə peşəkar pilot rolunu canlandırmışdır.

Filmin ABŞ-də premyerası 2 noyabr 2012-ci ildə, Rusiyada isə 15 noyabr 2012-ci ildə baş tutmuşdur..

## Süjet xətti

Uip Vayteker təcrübəli sərnişin təyyarəsi pilotudur. Bütün həyatını mülki aviasiyaya həsr edib. Ancaq çoxları onun şəxsi həyatından xəbərsizdir. Mütəmadi olaraq sərnişinləri daşıyan pilotun spirtli içki və narkotik vasitələrin alüdəçisi olduğu çoxlarının ağlına gələ bilməzdi. Uip tədricən həyatı və karyerasının uçuruma doğru yuvarlandığını özü də hiss edir. Belə günlərinin birində göyərtəsində 102 sərnişinin olduğu avialaynerlə növbəti reysi həyata keçirir. Uçuş zamanı təyyarədə ciddi nasazlığın yarandığı ilə bağlı sistemə xəbərdarlıq daxil olur. Vayteker uzun illərin təcrübəsindən qaynaqlanan yüksək səriştə və soyuqqanlılığı sayəsində nasazlığın öhdəsindən gəlir və çətinliklə də olsa təyyarəni yerə endirərək sərnişinlərin çoxunun həyatını xilas edir. İnsidentdən sonra Uip qəhrəman kimi qələmə verilsə də, aviaqəzanın araşdırılması zamanı şəxsi həyatının bir çox qaranlıq məqamları üzə çıxır. İndi onun qəhrəman olub olmadığı ilə bağlı son sözü məhkəmə deyəcək.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Abbad ibn Bişr

**Abbad ibn Bişr** ( ) — Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrindən biri.

## Bioqrafiya
Mədinədə anadan olmuşdur. Məhəmməd peyğəmbərin Mədinəyə göndərdiyi Musab ibn Umeyrin xütbələri sayəsində İslam ehkamı ilə tanış olur. İslamı qəbul etdikdən sonra zahid bir həyat tərzi keçirir, namaza çox vaxt sərf edir. O, parlaq Quran alimi idi.

Aişə binti Əbu Bəkr demişdir: "Əbdül-Əşxələ nəslindən olan üç ənsardan heç kim fəzilət baxımından üstün ola bilməzdi: Səd ibn Muaz, Üseyd ibn əl-Xudeyr və Abbad ibn Bişr".

Abbad ibn Bişr Peyğəmbərin dövründə bütün hərbi yürüşlərdə iştirak etmişdir. 626-cı ildə Məhəmməd peyğəmbər Bəni Muharib və Bənu Sələbə qəbilələrinə qarşı yürüş edir. Vadilərin birindəki "Zat ər-Rikaa" döyüşündən qayıdan dəstə gecəni saxlanır. Bu kampaniyada müsəlmanlardan biri ərinin olmadığı bir qadını əsir götürür. Qayıdan və arvadını tapa bilməyən ər, müsəlman dəstəsinə yetişəcəyini və günahkarın qanı tökülənə qədər geri qayıtmayacağına söz verir.

Abbad ibn Bişr könüllü olaraq dəstəni gecə mühafizə etməyə gedir. Qibləyə tərəf dönüb namaza davam edir və Kəhf surəsindən ayələri oxumağa başlayır. Bu zaman bir kişi vadiyə yaxınlaşır. O, Abbad vadisinin girişində görüb oxdan bir ox çıxarıb yayına salır və sonra Abbad tərəfə buraxır. Abbad bədənindən oxu çıxarıb Quran oxumağa və namaz qılmağa davam edir. Gecə qərib ona daha iki ox atır, Abbad da onları çıxardır və Quran oxumağa davam edir. O, yorulub yaxınlıqda dincələn Əmmar ibn Yasirin yanına sürünərək: "Qalx, mən yaralıyam, zəifləmişəm" sözləri ilə onu oydır. Əmmarı görən qərib dərhal geri çəkilməyə tələsir.

Abbad ibn Bişr Yamamada yalançı peyğəmbər Müseylimə ilə döyüşdə həlak olur.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Али-заде А. А. Аббад ибн Бишр // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
Helena adası

**Helena adası** () — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).

## Coğrafiyası
Helena böyük Baterst adasının sahillərində yerləşən çoxsaylı adalardan biridir. Ada Baterst adasından 7 kilometr şimalda, Mey və Yanq körfəzlərin əmələ gətirdiyi yarımada ilə üzbəüz yerləşir. Kiçik Seymur adası adanın qərb sahilində yerləşir.

Adanın sahəsi 326 km², sahil xəttinin uzunluğu 98 km-dir. Ada düzbucaq formalıdır, uzunluğu 39 km, eni 11 km-dir. Adanın cənub sahili sıldırım, şimal sahili daha düzdür. Hündürlük sahil zolağına qədər zərif şəkildə enir. Adanın çox hissəsini dəniz səviyyəsindən təxminən 220 metr hündürlükdə olan düz təpələr tutur.

## İstinadlar
Lyuk De Yonq

**Luk De Yong** () — Niderlandlı futbolçu. La Liqa klubu olan Barselona-da və Niderland milli yığmasında çıxış edir.

## İstinadlar
Komandir (film, 2022)

***Komandir*** () — "Kılıç Yapım" istehsalı, rejissorluğunu Selahettin Sancaklı və Mert Kılıçın etdiyi, ssenarisini Mert Kılıçın yazdığı, baş rollarını Mert Kılıç və həyat yoldaşı Aslıhan Güner Kılıçın ifa etdiyi dram, hərbi, döyüş, müharibə janrında olan Türkiyə filmi.

## Mövzusu
Film Suriya, Əl-Babda öldürülmüş türk əsgərlərinin nəəşini Türkiyəyə gətirməklə vəzifələndirilən 4 nəfərlik bir hərbi komandanın bu hadisə əsnasında terror təşkilatı üzvləriylə girdiyi çəkişmələrdən bəhs edir.

## Film heyəti

## Xarici keçidlər
* 
* 

## İstinadlar
Əli Mahir Başarır

**Əli Mahir Başarır** () — TBMM 27-ci çağırış millət vəkili, türk siyasətçi, hüquqşünas.

## Həyatı
Əli Mahir Başarır 3 sentyabr 1975-ci ildə Mersinin Tarsus ilçəsində anadan olub. İbtidai, orta və tam orta təhsilini Tarsusda bitirmişdir. Əli Mahir Başarır Mərmərə Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirib və həmin universitetdə Mülki Hüquq sahəsində magistr təhsilini tamamlayıb. O, İstanbulda vəkil olaraq işləməyə başlamış, Maltepe İdman Klubu və Kartal İdman Klubunda menecer vəzifəsində çalışmışdır.

### Ailəsi
Əli Mahir Başarir evlidir və iki övladı var.

## Siyasi fəaliyyəti
12 sentyabr çevrilişindən sonra bağlanan Cümhuriyyət Xalq Partiyası 1992-ci ildə yenidən fəaliyyətə başladıqdan sonra Əli Mahir Başarır Cümhuriyyət Xalq Partiyasının Tarsusda təşkilatlanmasında fəal iştirak edərək aktif siyasətə qatılmışdlr. 2011-ci il tarixli Türkiyə parlament seçkilərində ilk dəfə Cümhuriyyət Xalq Partiyasından Mersin millət vəkili namizədi olan Əli Mahir Başarır 24 iyun 2018-ci il tarixli Türkiyə parlament seçkilərində Cümhuriyyət Xalq Partiyası sıralarından Mersin millət vəkili seçilərək parlamentə daxil olub. Əli Mahir Başarır hal-hazırda TBMM Konstitusiya Komitəsinin üzvüdür.

### Partiya fəaliyyəti
Əli Mahir Başarır 25 – 26 iyul 2020-ci il tarixlərində keçirilmiş Cümhuriyyət Xalq Partiyası 27-ci Qurultayında Partiya Məclisinin üzvü seçilmişdir.

## İstinadlar
Metakainat

**Metaverse** — insanların heç bir fiziki səy göstərmədən, artırılmış virtual reallıq cihazları vasitəsilə tamamilə zehni hiss etdikləri perseptual kainat. Bu kainat kompüterlər, android cihazları və 3D cihazları sayəsində insan idrakını süni fiziki mühitə daxil etməyə imkan verir.

Bu gün dünyanın ən əhəmiyyətli metaverse investorlarından biri virtual reallıq cihazları üzərində işləyən Oculus şirkətini 2 milyard dollara satın alan Facebook-dur. Əslində, Facebook, Microsoft kimi mühüm proqram şirkətləri ilə əməkdaşlıq müqavilələri imzalamışdır. Bundan əlavə, Roblox kimi oyun platformaları bu sahədə böyük Ar-Ge investisiyaları edir.

Bu texnologiya yetərincə inkişaf edərsə, insanlar əldə etdikləri virtual reallıq cihazları sayəsində heç bir fiziki səy göstərmədən alış-veriş etmək, kinoya getmək, kafelərdə vaxt keçirmək kimi bir çox fəaliyyətlə məşğul olmaq imkanı əldə edəcəklər.

## Tarixi
Metaverse anlayışı 1990-cı illərin əvvəllərində ortaya çıxdı. 1992-ci ildə Neal Stephenson tərəfindən ilk dəfə nəşr olunan elmi fantastika romanı olan *Snow crash* metaverse anlayışı uydurma dünyanı xarakterizə edir. Əslində, metaverse anlayışı ilk dəfə təqdim edildiyi zaman həddindən artıq şişirdilmiş və spekulyativ gələcək perspektivi kimi tənqid edilmişdir.

Konsept xüsusilə Facebook-un mövzu ilə maraqlanmağa başladığı zaman daha da ön plana çıxdı. Əslində böyük məlumat anbarına sahib olan Facebook milyonlarla insanın metadatasına malikdir. Bu, süni intellektə əsaslanan süni dünyanın insanların fərdi sərhədlərini təhdid edəcəyi ilə bağlı narahatlıq yaratdı.

Metaverse virtual ictimai məkan yaratmağı vəd edir. Bu ictimai sferanın virtual valyutaları hazırda kriptovalyuta bazarında satılır. Bu baxımdan, konsepsiya internetin gələcəyi kimi görünür. Metaverse adlanan bu süni kainata daxil olan ilk şəhər Seuldur.

2020-ci ildə məşhur rep sənətçisi Travis Skott metaverse mühitində virtual konsert təşkil etdi.

## İstinadlar
Diana Emeri

**Diana Emery** (ing. *Dianne Emery) —* Cənubi Afrikalı yol velosipedçisidir. O, 2004-cü ildə UCI Yol üzrə Dünya Çempionatında öz ölkəsini təmsil etmişdir.

## Xarici keçidlər
Dianne Emery (procyclingstats.com)

## İstinadlar
Kita-Yono stansiyası

**Kita-Youno Station** (北与野駅, *Kita-Yono-eki*) Tio-ku, Saytama, Saytama prefekturası, Yaponiya, Şərqi Yaponiya Dəmir yolu şirkəti (JR East) tərəfindən idarə olunan Sayka xəttində sərnişin dəmir yolu stansiyasıdır.

## Tarixi
Stansiya 30 sentyabr 1985-ci ildə açılıb.

## İstinadlar
Şərqi Yaponiya dəmiryol şirkəti

**Şərqi-Yapon dəmir yolu şirkəti** (, *Hiqasi-Nihon Ryokaku Tetsudo Kabusiki-qaysa*) — Yaponiyada yerləşən dəmir yolu şirkəti. Şirkət 1 aprel 1987-ci ildə yaradılıb və yeddi Yaponiya Dəmir yolu şirkətlərindən biridir. Şirkətin mənzil-qərargahı Tokioda Sibuya rayonunda yerləşir.

Şərq Yaponiya Dəmir yolu şirkəti digər şirkətlərlə birlikdə-kiçik, Mərkəzi Yaponiya Dəmir yolu şirkəti və Qərb Yaponiya Dəmir yolu şirkəti, Tokio Fond Birjasında ticarət edir və Nikkei 225 mübadilə indeksinin tərkib hissəsidir.

## Tarixi
1 aprel 1987-ci ildə Yaponiyanın milli dəmir yolunun özəlləşdirilməsi nəticəsində yaranmışdır. Jr Şərqinin özəlləşdirilməsindən sonra, böyük Tokio metropoliteninddə, Tohoku rayonunda və ətraf ərazilərdə köhnə Jnr xətlərində xidmətlər göstərir.

## İstinadlar