İngilis dili ikinci və ya xarici dil kimi

**İngilis dilində təhsil**  və ya **Xarici dil kimi ingilis dilinin tədrisi** ( — **EFL**) — ana dili ingilis dili olmayan şəxslərə, ingilisdilli ölkələrdə və ya öz yaşadıqları ölkələrdə verilən ingilis dili təhsil.

XX və XXI əsrlərdəki siyasi və texnoloji inkişafla əlaqədar olaraq dünyada ingilis dilinin əhəmiyyətinin getdikcə artması nəticəsində, xüsusilə Anqlosakson Qərb dünyası ilə siyasi, hərbi və iqtisadi əlaqələri qüvvətli olan ölkələrdə ingilis dili təhsili həm dövlət, həm də özəl sektor tərəfindən təşviq edilməyə başlanmışdır. Akademik mühitdə və peşəkar karyerada üstünlüklər təmin etməsinə görə bir çox insan xarici dil kimi ingilis dili təhsilinə yönəlmişdir.

## Təhsil yanaşması

İngilis dili tədrisinin metodologiyası tələbənin bilik səviyyəsindən və öyrənmə kontekstindən asılı olaraq dəyişir. Tədris prosesi məktəblərdə icbari dərslər, özəl kurslar, onlayn platformalar və fərdi mütaliə, yaxud bu üsulların kombinasiyasından ibarət olan "hibrid təhsil" () modelləri ilə həyata keçirilə bilər. Sinif daxili interaksiya, xüsusilə danışıq və dinləmə bacarıqlarının inkişafında həlledici faktor hesab olunur və qarşılıqlı ünsiyyətə əsaslanan tapşırıqlar dil mənimsəmə prosesini sürətləndirir.

Tədris proqramlarının dizaynında giriş (), qarşılıqlı əlaqə () və çıxış () arasında balansın saxlanılması əsas şərtdir. Bəzi proqramlar tədris materiallarını tələbənin ana dili ilə əlaqəli şəkildə təqdim etdiyi halda, digərləri yalnız ingilis dilindən istifadəyə () əsaslanır və lüğət ehtiyatı ilə qrammatika izahlarını "anlaşılan giriş" () prinsipinə adaptasiya edir. Tədqiqatlar göstərir ki, kommunikativ fəaliyyətlərin dilin strukturuna (formasına) yönəlmiş çalışmalarla balanslaşdırılması sinif daxili öyrənmənin effektivliyini artırır.

Tədris zamanı təkrar etmə, qavrama yönümlü rəylər () və "yenidən formalaşdırma" () kimi texnikalardan istifadə olunur. Tələbələrin mədəni və linqvistik müxtəlifliyini nəzərə alan inklüziv təcrübələr isə adaptasiya və nailiyyət qazanma prosesini dəstəkləyir.

### Metodologiya

İngilis dilinin xarici dil kimi tədrisində müxtəlif metodlardan istifadə olunur:
* **Kommunikativ dil tədrisi (CLT):** Əsas diqqəti qrammatikadan çox ünsiyyət bacarıqlarına yönəldən metod.
* **Birbaşa metod:** Tədris prosesində yalnız hədəf dildən (ingilis dili) istifadə edilməsi, tərcümənin istisna edilməsi.
* **Qrammatika-tərcümə metodu:** Klassik yanaşma olub, daha çox yazılı mətnlərin təhlili və qaydaların öyrənilməsinə əsaslanır.

## Terminologiya

İngilis dilinin tədrisi kontekstində bir neçə əsas abbreviaturadan istifadə olunur:
* **EFL ():** İngilis dilinin qeyri-ingilisdilli ölkələrdə (məsələn, Azərbaycanda) xarici dil kimi öyrədilməsi.
* **ESL ():** İngilis dilinin rəsmi dillərdən biri olduğu və ya geniş ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə edildiyi ölkələrdə (məsələn, Hindistanda və ya mühacirlər üçün ABŞ-də) ikinci dil kimi öyrədilməsi.
* **TESOL ():** Digər dillərdə danışanlara ingilis dilinin tədrisi üçün ümumi sahə.

## Növləri

Tələbənin ingilis dilindən istifadə məqsədinə görə (gündəlik ehtiyaclar, akademik fəaliyyət, peşəkar karyera və s.) təhsilin növü, müddəti və əhatə dairəsi fərqlənir. Dünyada ingilis dili tədrisində istifadə olunan ən geniş yayılmış metodologiyalar və abbreviaturalar aşağıdakılardan ibarətdir:

### EFL

**EFL** ( / Xarici dil kimi ingilis dili) — ana dili ingilis dili olmayan və məktəb, iş zərurəti və ya hobi olaraq bu dili öyrənən şəxslərə verilən təhsildir. Bu kurslarda iştirak edən tələbələrin xərcləri adətən özləri, valideynləri və ya əlaqədar olduqları təşkilat tərəfindən qarşılanır. Bu qrup tələbələr adətən yüksək motivasiyalı olurlar. **TEFL** termini müəllimin aldığı təlimi, **EFL** isə tələbələrin keçdiyi kursu ifadə edir.

EFL tədrisi müasir metodlarla, kommunikativ (ünsiyyətə əsaslanan) və tələbə mərkəzli yanaşma ilə həyata keçirilir. Bu xüsusiyyətlərinə görə EFL, orta məktəblərdəki standart icbari ingilis dili dərslərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

### ESOL

**ESOL** ( / Digər dillərdə danışanlar üçün ingilis dili) — çox vaxt EFL ilə sinonim kimi işlədilsə də, əsasən ana dili ingilis dili olan bir ölkədə yaşayan xaricilərə verilən təhsili ifadə edir. **TESOL** termini müəllimin ixtisaslaşmasını, **ESOL** isə tələbənin proqramını bildirir.

Bu kursların iştirakçıları əsasən ingilisdilli ölkələrə köçmüş birinci nəsil mühacirlər və qaçqınlardır. ESOL müəllimləri tez-tez sosial baxımdan həssas qruplarla (müharibə qurbanları, zorakılığa məruz qalmış şəxslər və s.) işləyirlər. Buna görə bir çox təhsil müəssisəsi ESOL müəllimlərinin bərabərlik və insan hüquqları mövzusunda məlumatlı olmasını tələb edir. Kurslarda dil təhsili ilə yanaşı, şagirdlərə yeni gəldikləri ölkədə gündəlik həyatı asanlaşdıracaq praktik məlumatlar və təməl savadlılıq (məsələn, Latın əlifbasının öyrədilməsi) dərsləri də verilir.

### ESL

**ESL** ( / İkinci dil kimi ingilis dili) — Nigeriya, Keniya, Hindistan, Sinqapur kimi ingilis dilinin rəsmi və ya müştərək "ikinci dil" statusuna sahib olduğu ölkələrdəki tədrisi ifadə edir. Bəzən ESL termini **EAL** ( / Əlavə dil kimi ingilis dili) anlayışı ilə eyni mənada işlədilir.

## Beynəlxalq dil biliyi imtahanları

### TOEFL

**TOEFL** ( / Xarici dil kimi ingilis dili imtahanı) — başta ABŞ universitetləri olmaqla, dünyanın 130-dan çox ölkəsində təhsil almaq və ya müxtəlif peşəkar təşkilatlarda işləmək istəyən şəxslərin ingilis dili səviyyəsini ölçmək üçün istifadə olunan ödənişli imtahandır. İlk dəfə 1964-cü ildə ABŞ-də tətbiq olunmağa başlanmışdır. TOEFL nəticələri dünya miqyasında 11.000-dən çox institut və təhsil müəssisəsi tərəfindən rəsmi səviyyə göstərici kimi qəbul edilir. İmtahan əsasən internet vasitəsilə (iBT) keçirilir və oxuma, dinləmə, danışıq və yazma bacarıqlarını qiymətləndirir.

### IELTS

**IELTS** ( / Beynəlxalq İngilis Dili Test Sistemi) — başda Böyük Britaniya, Avstraliya və Kanada universitetləri olmaqla, dünya miqyasında təhsil almaq, işləmək və ya mühacirət etmək istəyən şəxslərin dil səviyyəsini müəyyən edən ödənişli imtahan sistemidir. 1989-cu ildən tətbiq edilən bu imtahanın nəticələri hazırda 140-dan çox ölkədə 12.000-dən çox təşkilat tərəfindən tanınır. IELTS imtahanının hüquqları British Council, IDP: IELTS Australia və Cambridge University Press & Assessment təşkilatlarına məxsusdur. İmtahan iki modulda təklif olunur: "Academic" (təhsil üçün) və "General Training" (iş və mühacirət üçün).

## CEFR və səviyyə qarşılıqları

Həm TOEFL, həm də IELTS nəticələri adətən Avropa Ümumi Dil İstinad Çərçivəsinin (*CEFR*) səviyyələrinə (A1-C2) adaptasiya edilir. Bu, müxtəlif imtahan sistemləri arasında müqayisə aparmağa imkan verir.

## Azərbaycanda ingilis dilinin tədrisi

Azərbaycanda ingilis dilinin tədrisi tarixi bir neçə mərhələyə bölünür. SSRİ dövründə ingilis dili məktəblərdə "xarici dil" statusu ilə tədris olunsa da, onun praktiki tətbiqi məhdud idi. Lakin 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasından və "Əsrin müqaviləsi"nin imzalanmasından sonra ölkənin qlobal iqtisadiyyata inteqrasiyası ingilis dilinə olan tələbatı kəskin artırmışdır.

### Müasir dövlət siyasəti və kurikulum

Azərbaycan Respublikasında təhsil islahatları çərçivəsində ingilis dili artıq əksər ümumtəhsil məktəblərində birinci sinifdən etibarən tədris olunur. Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən tətbiq edilən yeni kurikulum standartları dilin qrammatik mənimsənilməsindən daha çox, kommunikativ bacarıqların (dinləmə, danışıq) inkişafına yönəlmişdir. 2007–2015-ci və 2019–2023-cü illəri əhatə edən "Xaricdə təhsil üzrə Dövlət Proqramları" minlərlə azərbaycanlı gəncin ingilisdilli ölkələrdə təhsil almasına və ölkədə ingilis dili mütəxəssislərinin sayının artmasına səbəb olmuşdur.

### Ali təhsil və beynəlxalq proqramlar

Azərbaycanın bir sıra ali təhsil müəssisələrində tədris tamamilə və ya qismən ingilis dilində aparılır. ADA Universiteti, Bakı Ali Neft Məktəbi və UNEC kimi universitetlər bu sahədə qabaqcıl yerləri tutur. Həmçinin, British Council Azerbaijan və ABŞ-nin Azərbaycandakı səfirliyi tərəfindən həyata keçirilən "English for Specific Purposes" (ESP) və "Access" proqramları müəllimlərin ixtisasartırması və tələbələrin dil bacarıqlarının təkmilləşdirilməsində mühüm rol oynayır.

### Problemlər və çağırışlar

Buna baxmayaraq, regionlarda ingilis dili müəllimlərinin ixtisas səviyyəsi və müasir tədris resurslarına çıxış imkanları hələ də çağırış olaraq qalır. Son illərdə bu problemi həll etmək üçün rəqəmsal resurslardan və onlayn platformalardan geniş istifadə olunmağa başlanmışdır. EF English Proficiency Index (EF EPI) hesabatlarına görə, Azərbaycan son illərdə ingilis dili biliyi səviyyəsinə görə "aşağı bilik" () kateqoriyasından "orta" səviyyəyə doğru irəliləməkdədir.

## Azərbaycanda ingilisdilli ali təhsil müəssisələri

Azərbaycanda tədrisin ingilis dilində aparılması, ölkənin qlobal təhsil bazarına inteqrasiyası və beynəlxalq əməkdaşlıqların genişlənməsi baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu müəssisələr tələbələrə beynəlxalq ikili diplom proqramları və mübadilə imkanları təklif edir.

### Əsas ingilisdilli ali təhsil müəssisələri

#### Xəzər Universiteti

1991-ci ildə professor Hamlet İsaxanlı tərəfindən təsis edilmiş Xəzər Universiteti, Azərbaycanda və regionda tədrisi tamamilə ingilis dilində quran ilk özəl ali məktəbdir. Universitet Qərb təhsil modelini ölkəyə gətirərək, ingilisdilli mütəxəssis hazırlığının təməlini qoymuşdur. 

Universitetin bütün fakültələrində tədris ingilis dilindədir və o, "QS World University Rankings" reytinqində davamlı olaraq yer alan azsaylı yerli ali məktəblərdən biridir.

#### ADA Universiteti

2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində Azərbaycan Diplomatiya Akademiyası kimi fəaliyyətə başlayan müəssisə, hazırda tam ingilisdilli dövlət universitetidir. Universitet ABŞ-nin Corc Vaşinqton Universiteti və İtaliyanın müxtəlif ali məktəbləri ilə sıx əməkdaşlıq edərək ikili diplom proqramları təklif edir. Təhsil prosesi tamamilə ingilis dilindədir və tələbələrdən yüksək IELTS/TOEFL balları tələb olunur.

#### Bakı Ali Neft Məktəbi (BANM)

2011-ci ildə SOCAR-ın nəzdində yaradılmış bu ali məktəb, Böyük Britaniyanın Heriot-Vatt Universiteti ilə tərəfdaşlıq əsasında fəaliyyət göstərir. Tədris planı tamamilə Heriot-Vatt Universitetinin proqramına müvafiqdir və təhsil tam ingilis dilindədir. Məzunlar həm BANM-in, həm də Heriot-Vatt Universitetinin diplomlarını əldə edirlər.

#### UFAZ (Azərbaycan-Fransız Universiteti)

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti və Strasburq Universitetinin müştərək layihəsi olan UFAZ-da mühəndislik və texnologiya ixtisasları üzrə tədris ingilis dilində aparılır. Tələbələr eyni zamanda intensiv fransız dili dərsləri keçsələr də, əsas ixtisas fənləri və imtahanlar ingilis dilindədir.

### İngilisdilli bölmələri olan dövlət və özəl universitetlər

Azərbaycanda tamamilə ingilisdilli olan müəssisələrlə yanaşı, köklü dövlət və aparıcı özəl universitetlərin tərkibində də qlobal əməkdaşlıqlar çərçivəsində yaradılmış xüsusi ingilisdilli bölmələr fəaliyyət göstərir.

#### Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti (UNEC)

UNEC-in nəzdində 2014-cü ildə yaradılmış **[[Beynəlxalq İqtisadiyyat Məktəbi]]** () bakalavr pilləsi üzrə iqtisadiyyat, maliyyə, mühasibat, menecment və biznesin idarə edilməsi ixtisaslarını 100% ingilis dilində tədris edir. ISE proqramları London İqtisadiyyat Məktəbi (LSE) kimi nüfuzlu müəssisələrin kurikulumuna uyğunlaşdırılmışdır. Həmçinin universitetin Fransanın Monpelye Universiteti və London Universiteti ilə ingilis dilində tədris olunan ikili diplom proqramları mövcuddur.

#### Bakı Dövlət Universiteti (BDU)

Azərbaycanın ən qədim ali təhsil müəssisəsi olan BDU-da beynəlxalq münasibətlər, hüquqşünaslıq, kompüter elmləri və molekulyar biologiya kimi ixtisaslar üzrə ingilisdilli qruplar fəaliyyət göstərir. Universitet ABŞ-nin Linkoln Universiteti və İsrailin Holon Texnologiya İnstitutu ilə ingilis dilində tədris olunan müştərək magistr və bakalavr proqramları həyata keçirir.

#### Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti (ADNSU)

ADNSU-da energetika mühəndisliyi, kimya mühəndisliyi və İT sahələri üzrə geniş ingilisdilli proqramlar mövcuddur. Universitetin nəzdində fəaliyyət göstərən **BA Programları** (BBA və MBA) ABŞ-nin Corciya Dövlət Universiteti ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində yaradılmışdır və tədris tamamilə ingilis dilindədir.

#### Qərbi Kaspi Universiteti (WCU)

Özəl ali təhsil müəssisələri arasında ingilis dilində tədrisə ən çox üstünlük verən müəssisələrdən biridir. Universitetin Biznes məktəbi və turizm fakültəsində dərslər ingilis dilində aparılır. Müəssisə Böyük Britaniyanın "Coventry University" və İsveçrənin "Business and Hotel Management School" (BHMS) kimi institutları ilə ingilisdilli ikili diplom layihələri həyata keçirir.

#### Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti (AzMİU)

AzMİU-da memarlıq və inşaat mühəndisliyi ixtisasları üzrə ingilisdilli bölmələr mövcuddur. Universitet İtaliyanın Milan Politexnik Universiteti ilə memarlıq sahəsində, həmçinin Portuqaliyanın Lissabon Universiteti ilə inşaat sahəsində ingilis dilində magistr proqramları təşkil edir.

#### SABAH qrupları

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin layihəsi olan SABAH qrupları 12 dövlət universitetini əhatə edir. Bu qruplarda yüksək akademik göstəriciləri olan tələbələr üçün bir çox ixtisas fənləri ingilis dilində tədris edilir və tələbələrin beynəlxalq sertifikasiyalara (məsələn, CFA, ACCA) hazırlanması təmin olunur.

## Həmçinin bax

* Təhsil
* Dilçilik
* İngilis dili
* Məsafədən təhsil

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* 
* 
* 
* Grace Hui Chin Lin & Paul Shih Chieh Chien (2009). ''An Introduction to English Teaching'' , Germany. 
* Harmer, J. (2007). How to Teach English (new edition). Essex, UK: Pearson Longman.
* Betty Schrampfer Azar & Stacy A. Hagen. Fundamentals of English Grammar, 4th edition, Allyn & Bacon.
* Understanding and Using English Grammar, 5th Edition by Azar and Hagen.
* 
* 
* 
* Lightbown, P.M., & Spada, N. (2006); How Languages Are Learned (4th ed.); Oxford: Oxford University Press
* 
* Brown, H. D., & Abeywickrama, P. (2010); Language Assessment (2nd ed.); Pearson Longman.
* 
* Eric Henderson, The Active Reader: Strategies for Academic Reading and Writing, Third Edition. 
* Advanced Reading Power 4 2nd edition by Mikulecky and Jeffries, Pearson Longman, 2014.
* Marina Rozenberg, Perspectives: Academic Reading Skills and Practice, OUP. 
* Spack, Ruth. Guidelines: A Cross-Cultural Reading/Writing Text, New York: St. Martin's Press. 
* 
* Clear Speech from the Start, 2nd Edition by Judy B. Gilbert
* 
* Skillful Listening & Speaking. Student's Book 3 by Mike Boyle & Ellen Kisslinger
* Leap High Intermediate Listening and Speaking by Dr. Ken Beatty.
* Pathways Listening, Speaking, and Critical Thinking by MacIntyre.
* Douglas, Scott R. Academic Inquiry: Writing for Post-Secondary Success. Don Mills, Ont: Oxford University Press, 2014.
* Joy M. Reid. The Process of Composition, Pearson Education.
* Leki, Ilona. Academic Writing: Exploring Processes and Strategies (2nd ed). New York: Cambridge University Press. 1998.
* Easy Writer – A Pocket Reference, 4th edition by Andrea A. Lunsford.
* 
* Stoynoff, S. & Chapelle, C. A. (2005). ESOL tests and testing: A resource for teachers and administrators. Alexandria, VA: TESOL Publications.
*

## Xarici keçidlər

* EAL Nexus – Free teaching resources 
* Limited English Proficiency - Interagency site of the Federal Government of the United States
* Academic Phrasebank - University of Manchester
* Notes on grammar and academic writing—special series by University of Canterbury
* ESL.Wiki: English as a Second Language Wikibook