open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xəzər Universiteti (basketbol klubu)

Xəzər Universiteti nin kişi və qadınlardan ibarət basketbol komandaları Xəzər Universiteti İdman klubu tərkibində fəaliyyət göstərirlər. Basketbol bölümünün baş məşqçisi Mübariz Bağırov dur. Xəzər Universiteti basketbol komandaları İranda, Gürcüstanda, Rusiyada və başqa ölkələrdə keçirilmiş müxtəlif beynəlxalq yarışlarda iştirak etmiş, uğurlar qazanmışlar.

## Həmçinin bax
*Xəzər Universiteti
 
## Xarici keçidlər
*http://www.eurobasket.com/team.asp?Cntry=AZE&Team=5738
Dəhnə

## Yaşayış məntəqələri

* Dəhnə (Şabran) — Azərbaycanın Şabran rayonunda kənd.
* Dəhnə (Quba) — Azərbaycanın Quba rayonunda kənd.
* Böyük Dəhnə
* Kiçik Dəhnə

## Digər

* Dəhnə (coğrafiya) — Ana xətdən ayrılan arxın, şırımın və s.-nin başlanğıcı (mənbəyi). Həmçinin dəyirman arxında suyun yığıldığı yer; bənd
* Dəhnət (alət) — Yüyənin və ya cilovun atın ağzına salınan dəmir hissəsi; cövzə.
Üzümlü

**Kəndlər**
*Üzümlü (Şabran) — Azərbaycanın Şabran rayonunda kənd.
*Üzümlü (Ərzincan) — Türkiyənin Ərzincan ilində kənd.

## Həmçinin bax
*Üzüm
*Üzümçü
Çanaqçı

**Kəndlər**
*Çanaqçı (Daşkəsən) — Azərbaycanın Daşkəsən rayonunda kənd.
*Çanaqçı (Xocalı) — Azərbaycanın Xocalı rayonunda kənd.
*Çanaqçı (Gədəbəy) — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. (əvvəlki adı: Ağamalı)
*Çanaxçı (Vedibasar) — Ermənistanın Vedi rayonunda kənd.
Qızılca (Göygöl)

**Qızılca** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Qızılca kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
* Qızılca oyk., sadə.
* Culfa r-nunun Kimə ə.v.-də kənd. Zəngəzur silsiləsinin ətəyindədir. Kənd salındığı ərazinin adını daşıyır.
* Qoşqarçayın (Kürün qolu) sahilində, Qaflanqala silsiləsinin (Kiçik Qafqaz) ətəyindədir. Kəndin adı Qızılca dağının adındandır.
* Laçın r-nunun Zabux i.ə.v.-də kənd. Qarabağ yaylasmdadır. Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsini vaxtile Ermənistanın Sisyan r-nundakı Qızılca kəndindən köçməyə məcbur olmuş ailələr salmış və kənd tərk edilən yurdun adı ilə belə adlanmışdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1087 nəfər əhali yaşayır. Hazırda əhalisi 2703 nəfərdir. Əhalinin əsasını Azərbaycanlılar təşkil edir.

## Coğrafiyası və iqlimi

Qızılca kəndi Gəncə–Daşkəsən avtomobil yolunun üstündə, Qoşqarçayın sahilində yerləşir.

## Həmçinin bax
*Göygöl rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Göygöl Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Talış (Hacıqabul)

**Talış** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Talış kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
* Talış oyk., sadə.
* Kürün sahilində, Muğan düzündədir;
* İsmayıllı r-nunun Kürdmaşı i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir;
* Quba r-nunun Yerfi i.ə.v.-də kənd. Babaçayın sahilində, dağlıq ərazidədir;
* Şəmkir r-nunun Qaracəmirli i.ə.v.-də kənd. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Hazırda; yerli əhali arasında Kommuna adı ilə də tanınır. İnqilabdan əvvəl Zeynal bəyə məxsus kənd olmuşdur. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Zeynal bəy ata-baba yurdundan qovulmuş və 20-ci illərdə burada kommuna yaradılmışdır. Bundan sonra kənd də qeyri-rəsmi olaraq Kommuna adlandırılmışdır. Lakin rəsmi olaraq kəndin adı mənbələrdə Talış kimi qeyd olunur;
* Ağdərə r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Kəndlərin adları talış etnonimi ilə əlaqədardır.

## Coğrafiyası və iqlimi
*İqlmi cox sərt yayda çox isti, qışda çox soyuq.

## Əhalisi
Əhalisi çox tərkiblidir (müxtəlif zonadan gələnlər) və əsasən İrandan gələn ailələrdir. Deyilənə görə, kəndin adı Talış adlı varlı bir mülkədarın adından götürülüb. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1946 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
*Kənddə Talış su kəmərləri istismarı idarəsi yerləşir. Bu idarə Bakı şəhərini su ilə təmin edən strateji obyektdir.

## Həmçinin bax
*Hacıqabul rayonu

## Xarici keçidlər
*Azərbaycan Respublikası Hacıqabul Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Muğan (Hacıqabul)

**Muğan** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Muğan qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikasının ərazisində Muğan adı ilə bağlı 18 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Ağcabədi rayonu, Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Bərdə rayonu, Xocavənd rayonu, Kürdəmir rayonu, Qubadlı rayonu, Şamaxı rayonu, Şərur rayonu, Zəngilan rayonu, Cəlilabad rayonuvə digər ərazilərdə olan yaşayış məntəqələri buna misal ola bilər.

Yaşayış məntəqələri Cənubi Azərbaycanın Muğanlı kəndindən köçüb gəlmiş mollahəsənli, mehdili və cabbarlı nəsillərinə mənsub ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim türkdilli Azərbaycan tayfası olan muğanlıların adı ilə bağlıdır.Muğanlı tayfa adı XVI əsrin əvvəllərindən məlumdur. Sonralar mənbələrdə şahsevənlərin tərkibində müstəqil tayfa kimi qeydə alınmış muğanlılar XIX əsrin əvvəllərində 8 tirədən ibarət olmuşlar. Tayfa Muğan düzündə yaşadığına görə həmin düzün adı ilə adlandırılmışdır.

## Coğrafiya
Muğan Yuxarı Şirvan kanalının sahilində yerləşir.

Kənd Hacıqabul rayon mərkəzindən 13&nbsp;km və Bakıdan 126&nbsp;km məsafədə yerləşir. Kənddən Bakı-Ələt-Tbilisi beynəlxalq yolu keçir. Kənddə dəmir yolu stansiyası var.

Kənd dəniz səviyyəsindən 15 metr yüksəklikdə yerləşir.

## Əhalisi
2019-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 5659 nəfər əhali yaşayır.

## İnfrastruktur
Sovet dövründə kənddə məktəb, kitabxana, klub və peşə məktəbi yerləşirdi.

Kənddə poçt şöbəsi, orta məktəb, mədəniyyət mərkəzi, kitabxana, tibb məntəqəsi və məscid var.

## İstinadlar
Eyvazlılar

* Eyvazlılar (Goranboy) — Azərbaycanın Goranboy rayonunda kənd.
* Eyvazalılar (Beyləqan)
* Eyvazalılar
Xudu Baba türbəsi

**Xudu baba türbəsi** — Goranboyun Səfikürd kəndində yerləşən türbə.

Türbə kənd qəbirstanlığında Aran memarlıq üslubunda, yəni çay daşı ilə bişmiş kərpicin birlikdə naxış şəklində işlədilməsi ilə hörülmüşdür. Divarın hündürlüyü 2,2 m, bişmiş kərpiclə hörülmüş gümbəzin hündürlüyü 2 m, türbənin ümumi hündürlüyü 4,3 m-dir. Hər tərəfindən eni 95 sm, aralarındakı divar 23 sm, olan üstü ürək formalı üç guşə olmaqla 6 guşəsi, hər iki tərəfində kiçik pəncərələr (50 x 35 sm) var. Qapının hündürlüyü 1 m, eni 50 sm, divarın eni 40 sm, tikintidə istifadə olunmuş kərpiclərin ölçüsü 20 x24x4 sm-dir. Türbənin hörülməsində süd, yumurta və irəmə torpağının qarışığından, içərisinin suvağında isə gəcdən istifadə olunmuşdur.

Mənbənin bildirdiyinə görə, XVII–XVIII yüzildə Səfikürddə yaşamış Xudu pəhlivanın adı ilə "Xudu baba türbəsi" adlandırılmışdır. Bu tarixə bir az aydınlıq gətirək. XVII yüzilin sonu, XVIII yüzilin önündə Səfikürd kəndində Xudu adlı adam yaşamayıb. Türbəsi tikilən adam pəhlivan Xudu Ocaqqulu oğludur.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Səidə Qulubəyova, Səfikürdlülər, Bakı, "Elm", 2005, səh.152.
Balıqçı (Hacıqabul)

**Balıqçı** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Hacıqabul şəhər inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

Hacıqabul gölünün sahilində, Şirvan düzündədir. Oykonim sakinlərin əsas məşğuliyyətini özündə əks etdirir. Xakas vilayətində Balıksa, Özbəkistanda Balıqçı, Qazaxıstanda BalıkŞi qəsəbələri qeydə alınmışdır. 2014-cü il məlumatına görə bu qəsəbədə heç kim yaşamır.

## İstinadlar
Pirsaat (Hacıqabul)

**Pirsaat** — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun Pirsaat qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## Əkin sahələri
Qəsəbənin əkin sahələri Pirsaat su anbarına toplanan suyun hesabına suvarılır.

## İstinadlar
Nəcəfalı (Zərdab)

**Nəcəfalı** — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

## Tarixi

## İstinadlar
Qoşaoba

**Qoşaoba** — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun Qoşaoba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Zərdab rayonunun Zərdab şəhər inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Qoşaoba kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. 1 sentyabr 2004-cü il tarixli 727-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Zərdab rayonunun Qoşaoba kəndi Zərdab şəhər inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Qoşaoba kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Avarçəkmə

**Avarçəkmə** — su idmanı növü. Qayıqların tiplərinə görə avarçəkmə idmanı iki növə ayrılır: avar yeni olan və avar yeni olmayan qayıqlar. Birinciyə akademik avarçəkmə, adi gəzinti qayıqlarında avarçəkmə və dəniz yollarında (dörd və altıavarlı sükanlı qayıqlarda) avarçəkmə; ikinciyə baydarka və kanoedə avarçəkmə, haelə su slalolmu daxildir.

## Azərbaycanda avarçəkmə

Azərbaycanda avarçəkmə idmanı ilə 1930-cu illərinin axırlarından məşğul olunmağa başlanmışdır. Bakı buxtasında yarışan avarçəkənlərin mübarizəsini birbaşa dənizkənarı bulvardan müşahidə etmək mümkün idi. 1959-cu ildə akademik avarçəkənlər ilk dəfə keçmiş SSRİ xalqlarının II Spartakiadasında iştirak etmişlər. Bu, Azərbaycan avarçəkənlərinin ümumittifaq yarışlarında ilk çıxışı idi və elə həmin il Mingəçevir şəhərində müxtəlif respublikaların idmançılarının iştirakı ilə avarçəkmə yarışları keçirilmişdir. Bu yarış sonradan ənənəvi hal almışdır.

## İstinadlar
Klivlend

**Klivlend** – Ohayo ştatının şəhəri. Eri gölünün cənub sahilində Pensilvaniya ştatı sərhədlərindən təqribən 100 km qərbdə Kayaxoqa çayı sahilində yerləşir.

Şəhərin əsası 1796-cı ildə qoyulub və general Klivlendin (*Moses Cleaveland*) adı ilə adlandırılıb. Şəhərin adının yerli qəzetlərdə yanlış çap edilməsi üzündən "a" hərfi buraxılıb.

Klivlend əsasən sənaye şəhəridir.

2000-ci il siyahıya almasına görə şəhər əhalisinin sayı 478,403 nəfərdir. Şəhər əhalisinin şəhər ətrafında yaşayanlarla birgə sayı 2,250,871 nəfər təşkil edir.

## Maraqlı faktlar
Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev ağır xəstəlikdən sonra 12 dekabr 2003-cü ildə Klivlendin xəstəxanasında vəfat etmişdir.

## İstinadlar
Həftə

**Həftə** ( — "yeddi") — yeddi gündən ibarət vaxt dövrü.

## Tətbiqi

Qriqorian təqvimi də daxil olmaqla bir çox təqvimlər, o cümlədən xristian vaxt ölçüsünə əsaslanmayanlar, həftəyə yeddi gün daxil edirlər. Həftənin astronomik əsası, ayın yarıya kimi tutulma və ya açılma vaxtına bərabərdir. O, dünyada çox geniş istifadə edilir. Prinsipcə həftəlik təqvimlər astronomik zamanı özünə tabe etdirir.

Qədim Misirdə on günlük həftədən (dekada) istifadə edirdilər.

Mayya mədəniyyətində həftə 13 gündən ibarət idi, onlarda 20 günlük təqvim də var idi.

## Müxtəlif dillərdə həftənin günlərinin adı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Gün

**Gün** və ya **sutka** – zaman ölçü vahidi. Bir Yer günü 24 saata bərabərdir.

## Həmçinin bax
* Ulduz sutkası

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Çen Şuybyan

**Çen Şuybyan** - Tayvanın eks-prezidenti

İki dəfə prezident postuna seçilən Çen Şuybyan xüsusi prezident fondundakı 3 milyard dolları xərcləməkdə, eləcə də 11 milyon dollar rüşvət almaqda ittiham olunurdu. Taybey dairə məhkəməsindəki proses 3 il davam edib. Məhkəməyə keçmiş prezidentin həyat yoldaşı, eləcə də onun çoxsaylı qohumları da cəlb edilib. Tayvan məhkəməsi ölkənin keçmiş prezidenti Çen Şuybyanı korrupsiyada günahkar bilib. 2009-cu ildə məhkəmə ona ömürlük həbs cəzası kəsib.

## İstinadlar
Marşall adaları

**Marşall Adaları Respublikası** — 1986-cı ilə qədər ABŞ-nin qəyyumluğu altında olmuşdur. Respublikanın ərazisində 34 mərcan adası, 1150 digər adalar daxildir. Onlardan yalnız 20-də yaşayış vardır. Arxipelağın ümumi sahəsi 181 km². Əhalinin sayı-təxminən 59 min nəfərdir (2015-ci il). Paytaxtı — 20 minlik Macuro şəhəridir.

## Tarixi
ABŞ ilə assosiasiya edilmiş dövlətçiliyə malikdir. 1990-cı ildə BMT-yə üzv olub.

## Həmçinin bax
* 4.1 saylı layihə

## İstinadlar
Mikroneziya

**Mikroneziya** (Yunanca mikros (μικρός) (məna: kiçik) və nesos (νῆσος) (məna: ada) — Sakit Okeanın qərb hissəsində yerləşən və bir sıra kiçik adalardan ibarət olan bir bölgədir.

Mikroneziya təxminən 2100 adanı əhatə edən bir bölgədir, ümumi ərazisi , ən böyüyü  əhatə edən Quamdır. Adaların perimetri daxilində ümumi okean sahəsi  təşkil edir.

Bu bölgə Mikroneziya Federativ Ştatları kimi siyasi bir quruma, eləcə də bir neçə digər ada dövlətlərinə və ərazilərə ev sahibliyi edir. Mikroneziya adı “kiçik adalar” mənasını verir və bu bölgə zəngin tarixi, mədəniyyəti və təbii gözəllikləri ilə tanınır.

;Coğrafiya və adalar

Mikroneziya bölgəsinə təxminən 2000 ada daxildir. Əsas adalar qrupları bunlardır:

	1.	Mikroneziya Federativ Ştatları (FSM): Yap, Çuk, Ponpey və Kosrae adalarından ibarətdir.

	2.	Palau: Ətrafında mərcan rifləri və məşhur Rok adaları (Rock Islands) qrupunu ehtiva edir.

	3.	Marşall adaları: Bikini və Enevetak atolları ilə tanınır.

	4.	Nauru: Dünyanın ən kiçik müstəqil respublikası.

	5.	Kiribati: Qismən Mikroneziyada yerləşir.

	6.	Şimali Marian Adaları: ABŞ-a bağlıdır.

	7.	Quam: ABŞ-ın ərazisidir.

;İqlim

Mikroneziyada tropik iqlim hakimdir. Bütün il boyu isti hava olur və yağış mövsümü adətən may-oktyabr ayları arasında davam edir.

;Əhali və dillər

Mikroneziya əhalisi Polineziya və Melaneziya xalqları ilə yaxın əlaqələrə malikdir. Əsas dillər bunlardır:

Rəsmi dillər: İngilis dili (bəzi bölgələrdə), yerli dillər (məsələn, Yap dili, Çuk dili).

Hər ada qrupunun öz unikal dili və dialekti var.

;Mədəniyyət

Mikroneziya mədəniyyəti adaların coğrafi ayrılığına baxmayaraq, ümumi xüsusiyyətlərə malikdir:

Dənizçilik: Mikroneziyalılar ən bacarıqlı dənizçilərdən biri hesab olunur. Onların qədim dövrlərdə naviqasiya etmək üçün ulduzlardan istifadə etdiyi məlumdur.

Ənənəvi rəqslər və musiqi: Mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir.

Ənənəvi sənət: Qayıq hazırlanması, toxuculuq və taxta oyma məşhurdur.

;İqtisadiyyat

Mikroneziyanın iqtisadiyyatı əsasən bu sahələrə əsaslanır:

Balıqçılıq: Adaların əsas qida mənbələrindən biridir.

Turizm: Palau və Guamdakı təbii gözəlliklər turistləri cəlb edir.

Kokos məhsulları: Kopra (kokos qurusu) ixrac olunur.

Beynəlxalq yardımlar: Bir çox ada dövləti xarici yardım və ABŞ ilə müqavilələrdən asılıdır.

;Tarix

Qədim Dövr: Mikroneziyada məskunlaşma təxminən 4,000 il əvvəl başlamışdır.

Kəşf: 16-cı əsrdə ispan dənizçiləri bölgəni kəşf etdilər. Daha sonra adalar Almaniya, Yaponiya və sonda ABŞ-ın nəzarətinə keçdi.

Müstəqillik: Mikroneziya Federal Ştatları 1986-cı ildə müstəqillik əldə etdi və ABŞ ilə Azad Assosiasiya Paktı bağladı.

;Məşhur tristik məkanlar

Meduza gölü: Dünyanın ən unikal göllərindən biridir, burada zərərsiz meduzalar yaşayır.

Nan Madol (Ponpey): Mikroneziyanın qədim arxeoloji abidəsi, “Sakit okeanın Venesiyası” kimi tanınır.

Truk: Tarixi döyüş yerləri və dalğıc üçün məşhur mərkəz.

## Həmçinin bax

* Polineziya
* Melaneziya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
İlk qitələrarası avtoralli

Avtomobil icad edildiyi andan etibarən yarış həvəskarlarının diqqətini cəlb edib. Xırda miqyaslı yarışlar hələ 19-cu əsrin sonlarından başlayıb. 1907-ci ildə isə artıq birinci qitələrarası ralliyə start verildi.

Fransanın "Le Matin" qəzetinin təşkil etdiyi ralli 10 iyun 1907-ci ildə Pekindən start götürür. İştirakçılar 16000 kilometr yol qət edərək Parisə yetişməli idilər.

Yarışmanın qalibi Prins Ssipion Borqes "İtala" markalı avtomobildə səfəri 44 günə tamamlayır və 10 avqustda Parisə çatır.

Corc Kormie isə "De Dion Bouton" markalı avtomobillə 64 günə gəlib çatır.

Eyni markalı avtomobillə gələn Viktor Kolmie təyinat yerinə rəqibindən bir neçə saat fərqlə yetişərək üçüncü olur.

İndi də qalib avtomobilləri nəzərdə keçirək.

İtala şirkəti 1903-cü ildə Torino şəhərində qurulub. Elə ilk illərdə çoxsaylı yarışların qalibi olan avtomobillər, müəssisənin rəhbəri Matteo Seyranoya başucalığı gətirir. 1907-ci ildə 120 at gücü mühərriklə təchiz olunmuş bu model avtomobil İtaliyada sürət yarışmasının qalibi olur. Eyni model avtomobil Pekin Paris rallisini digər rəqiblərindən 20 gün tez başa vurur.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı müəssisə italyan ordusu üçün yük avtomobilləri istehsal edir. 1916-cı ildə isə aviasiya mühərrikləri istehsalını mənimsəyir. Lakin sifarişlər yerinə yetirilmədən müharibə sona çatır və zavod istehsal etdiyi 3000 mühərriki sata bilmədiyi üçün iflas edir. 1929-cu ildə müəssisəni hərbi vasitələr istehsal etmək yolu ilə böhrandan çıxarmaq cəhdi fiaskoya uğrayır. 1934-cü ildə isə müəssisənin fəaliyyətinə birdəfəlik xitam verilir.

De Dion Bouton isə 19-cu əsrin sonlarında təşəkkül tapmış bir fransız şirkətidir. Şirkət ilkin olaraq buxar maşınları, 1894-cü ildən buxarla işləyən yedəkçi vasitələr, 1885-ci ildə isə benzin mühərrikli üçtəkərli vasitələrin istehsalına başlayır. 1899-da daxili yanma mühərrikli avtomobil istehsalının başlanması müəssisənin tarixində dönüş nöqtəsi olur. Müəssisə tezliklə Latil, Peugeot, Renault kimi müəssisələri mühərriklə təchiz edir.

1900-cü ildə De Dion Bouton dünyanın ən böyük avtomobil istehsalçısına çevrilir. Motor istehsalı 3200, avtomobil istehsalı isə 400-ə çatır. 1909-cu ildə De Dion Bouton V8 mühərriklərin seriya ilə istehsalına başlamış ilk şirkət kimi tarixə düşdü.

İtala kimi De Dion Bouton da 1929-cu il böhranı ilə sarsıldı və 1933-cü ildən velosiped istehsalına başladı. 1953-cü ildə isə şirkət birdəfəlik olaraq satıldı.

Bu gün də Paris Pekin marşrutu ilə yarışlar təşkil edilməkdədir. İlk illərdən fərqli olaraq, indi yarışa gedən avtomobillər mükəmməl rabitə ilə təchiz olunur, texniki xidmət avtomobilləri yarış iştirakçılarını müşayiət edir. Marşrut isə çox cüzi dəyişikliyə uğrayıb. Ralli iştirakçıları Qobu səhrasını, tayqanı, sonu gəlməyən stepləri, Karpat dağları və digər maraqlı əraziləri keçməli olurlar.

## Mənbə
*İlk qitələrarası avtoralli
Vorren Hardinq

**Uorren Qamaliel Hardinq** (; ) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 29-cu prezidenti (1921–1923).

## ABŞ Uorren Hardinq prezidentliyi dövründə
1920-ci ilin noyabr ayında keçirilmiş prezident seçkilərində respublikaçıların nümayandəsi Hardinq prezident seçildi. O, Oqayo ştatından idi. Uorren Hardinq hökuməti ilk növbədə iqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsinə ayrılan büdcə xərclərinin azaldılması təklifi ilə konqresdə çıxış etdi. O, "normal zaman" və "normal qaydalar" şüarını irəli sürərək fərdiyyətçilik prinsipini əsas götürdü. Hökumət şəxsi biznesin inkişafına xüsusi fikir verdi. Əməklə kapital arasında əməkdaşlıq yaradılması məqsədilə həmkarlar ittifaqları assosiasiyaları yaradıldı. 1921-ci ildə 1920-ci illə müqayisədə federal hökumətin xərcləri iki dəfə aşağı düşərək 3,3 milyard dollar təşkil etdi.

1920-ci ilin yayında ölkədə iqtisadi böhran başlandı, istehsal aşağı endi. Xarici ticarət iki dəfə azaldı, işsizlik artdı, əmək haqqı 25–50% ixtisar edildi, lakin böhran 1921-ci ilin sonu, 1922-ci ilin əvvəllərində iqtisadi yüksəlişlə əvəz olundu. ABŞ-də iqtisadi böhranın tez qurtarmasının səbəbləri daxli bazarın geniş tutumlu olması, yeni sənaye sahələrinə irihəcmli kapital qoyuluşu, ABŞ mallarının xarici ölkələrə ixracından və onun verdiyi borclardan gələn gəlirlər ilə əlaqədar idi. 1922-ci ildən iqtisadiyyatda inkişaf və ya "çiçəklənmə" ("prosperite") dövrü başlandı. Hardinqin hakimiyyəti illərində rüşvətxorluq halları artdığına görə üç nazir istefaya getməli oldu.

Bu dövrdə ABŞ-nin xarici siyasətində təcridçiliyin üstünlük təşkil etməsinə baxmayaraq xarici iqtisadi əlaqələr genişləndirildi. ABŞ 1921-ci ilin avqustunda Almaniya ilə müqavilə bağladı. Latın Amerikasında öz nüfuzunu gücləndirdi. Uzaq Şərqdə İngiltərə-ABŞ, Yaponiya-ABŞ arasındakı problemlər Vaşinqton konfransında qismən həll edildi.

Uorren Hardinq 1923-cü ilin iyun ayında ştatlar üzrə səfərə çıxır. Bu səfər çərçivəsində o, ABŞ prezidentləri arasında ilk dəfə Alyaskada olur. İyul ayının sonlarında Alyaskadan qayıdarkən mədəsi ilə bağlı problemlər yaşadığı üçün Vaşinqton ştatında özünün son çıxışını edir və Ohayo ştatına planlaşdırılan səfərini təxirə salaraq Kaliforniyada dincəlmək qərarına gəlir. San-Fransiskoda onun vəziyyəti daha da ağırlaşır və 2 avqust 1923-cü il tarixində saat 19:35-də ürək tutmasından vəfat edir. Həyat yoldaşı Florens onun meyitinin yarılmasına icazə vermədiyi üçün hazırda Hardinqin ölümü ilə bağlı bir sıra fərziyyələr mövcuddur. Onlardan bəzilərinə görə xanım Hardinq ərini özü öldürüb və ya öldürən şəxsi gizlətməyə çalışıb. Başqa bir versiyaya görə isə onu zəhərləyiblər.

Vitse-prezident Kalvin Kulic Uorren Hardinqin yerinə ABŞ-nin növbəti prezidenti olur.

Hardinq öldüyü vaxt onun atası hələ sağ idi və o ABŞ prezidentləri arasında Con Kennedi ilə yanaşı atasından əvvəl ölən 2 prezidentdən biridir.

## İstinadlar
Salavat (islam)

**Salavat** — İslamda Həzrəti Peyğəmbər, onun ailəsi, bəzən də Əshabı üçün edilən dua. Ərəbcəsi belədir: (صلی الله علیه و آله و سلم). Tərcüməsi isə belədir: Allah Məhəmməd və ailəsinə salavat və salam göndərsin. Bu dua adətən islam peyğəmbəri Məhəmməd peyğəmbərin (s) adından sonra işlənir və onun özünə və Əhli-beytinə (ə) salavat, salam və dua olaraq deyilir.

## Salavatın variantları
1. Sallallahu aleyhi və alihi və səlləm

2. Əleyhissalam

3. Aleyhi-s-salatu vəs-salam

4. Sallallahu aleyhi və səlləm

5. Əssalatu və-s-salamu alə Muhammədin və alə alihi və əshabihi əcməin

## Salavatın qısa yazılması
1. S. A. S.

2. S. A. V.

3. (ә)

4. (s)

5. S. A. V. S.

6. S

7. S.a.a.s

## Xarici keçidlər
İnna Rıskal

**İnna Valeryevna Rıskal** (; ) — karyerasını başa vurmuş Azərbaycan voleybolçusu.

## Həyatı
İnna Rıskal 1944-cü ildə Bakıda anadan olub. Yeniyetmə yaşlarından Bakının "Neftçi", 16 yaşından isə SSRİ yığma komandasının heyətində çıxış edib. "Xəzər qasırğası" təxəllüsü ilə şöhrət qazanıb.

## Uğurları
Tokiodakı 1964 Yay Olimpiya Oyunları və Monrealdakı 1976 Yay Olimpiya Oyunlarında gümüş, Mexikodakı 1968 Yay Olimpiya Oyunları və Münhendəki 1972 Yay Olimpiya Oyunlarında analoji yarışların qızıl mükafatçısı olub. 1968-ci ildə SSRİ-nin əməkdar idman ustası adına yiyələnib. 1970-ci ildə dünya çempionu, 1973-cü ildə dünya kubokunun sahibi, 1963, 1967 və 1971-ci illərdə Avropa çempionu olub.

O, 1961-ci ildə əvvəlcə 16 yaşında Bakıda keçirilən məktəblilərin Ümumittifaq Spartakiadasında iştirak etmiş və oradan birbaşa SSRİ-nin yığma komandasına dəvət almışdır. "Məhsul", sonra isə "Neftçi" komandasında çıxış etmiş və təcrübə qazanmışdır.

1963-cü ildə keçirilmiş Avropa Çempionatında ilk dəfə çıxış edən həmyerlimiz qitə çempionu adını qazanmaqla çempionatda ilk dəfə iştirak edən "Gənc oyunçuların ən güclüsü" üçün təsis edilmiş mükafata yiyələnmişdir.

Bir il sonra 1964-cü il Tokio Olimpiya oyunlarında jurnalistlər İnnanı "Xəzər şimşəyi" adlandırırlar. Onda 19 yaşlı İnna vətənə gümüş medalla qayıdır.

1965-ci ildə İ.Rıskal Avropanın ən güclü voleybolçusu seçilir.

1966 və 1972-ci illərdə "Neftçi" klubunun tərkibində SSRİ çempionatının bürünc, 1967-ci ildə Azərbaycan yığma komandası ilə SSRİ çempionatının gümüş medallarına sahiblənir.

Təsadüfü deyil ki, İ.Rıskal və L.Buldakova sovet voleybolçuları arasında Olimpiya oyunlarının 2 qızıl və 1 gümüş medallarına yiyələnmiş yeganə nümayəndələridir.

2000-ci ildə İ.Rıskalın soyadı voleybolun vətəni sayılan Holyoke (ABŞ, Massaçusets ştatı) şəhərində yerləşən Voleybol şöhrəti zalında yazılıb. Keçmiş SSRİ-dən bu şərəfə layiq görülən ilk voleybolçudur. 15 il SSRİ yığmasının heyətində çıxış edən İnna Rıskal idman nailiyyətlərinə görə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə mükafatlandırılıb.

İnna Rıskalın qazandığı nəticələr:
* 1959-61-ci il – Məktəblilərin Ümumittifaq Spartakiadası. I yer.
* 1963-cü il – Avropa Çempionatı. I yer.
* 1964-cü il – Tokio Olimpiadası. II yer.
* 1965-ci il – SSRİ spartakiadası. I yer.
* 1966-cı il – SSRİ çempionatı. III yer.
* 1967-ci il – Avropa Çempionatı. I yer. SSRİ spartakiadası. III yer.
* 1968-ci il – Mexiko Olimpiadası. I yer.
* 1970-ci il – Dünya çempionatı. I yer.
* 1971-ci il – Avropa çempionatı. I yer.
* 1972-ci il – Münhen Olimpiadası. I yer.
* 1972-ci il – SSRİ çempionatı. II yer.
* 1976-cı il – Monreal Olimpiadası. II yer.

İnna Rıskalın məşqçisi Şamil Şamxalov olmuşdur.

## Mənbə
* Azərbaycanlı voleybolçu Moskvada mükafat aldı
Nizami Bəhmənov

**Nizami Bəhmənov** () — Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı İcması İctimai Birliyinin keçmiş rəhbəri, Şuşa rayon İcra Hakimiyyətinin keçmiş başçısı.

## Həyatı
Nizami Bəhmənov 4 aprel 1948-ci ildə anadan olub. 1970-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 92 saylı Şuşa Tikinti İdarəsində fəhlə kimi başlamışdır.

1970-ci ildən fəhlə, usta, iş icraçısı, baş mühəndis, 1979-cu ildən Şuşa Təmir-Tikinti İdarəsinin rəisi, 1981-ci ildən 92 saylı Şuşa Tikinti İdarəsinin rəisi, 1989-cu ildən Dağlıq Qarabağ Layihə  Sənaye-Tikinti Birliyinin müdiri, 1992-ci ildən isə Şuşa rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışıb. O, həmçinin Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı İcması İctimai Birliyinin sədri olub.

Nizami Bəhmənov 2008-ci ildə "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub.

Nizami Bəhmənov 13 sentyabr 2008-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə
* "Azərbaycanda Kim Kimdir" ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı-1999
* "Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı İcması"nın rəhbəri Nizami Bəhmənov vəfat edib 

## İstinadlar
Marlıqtəpə yaşayış yeri

Abidə Gilan vilayətindəki, Qızılüzən (Səfidrud) çayının aşağı vadisində yerləşir. Mərlik ərazisində arxeoloji qazıntılar Tehran Universitetinin professoru Ə.O.Negahban tərəfindən aparılmışdır.

Abidə ərazisindən yaşayış yeri ilə yanaşı qəbristanlıq da aşkar edilmişdir. Buradakı qəbirlərdəki zəngin dəfn avadanlığına görə Ə.O.Negahban bu qəbirləri hökmdar nəslinə və əyanlara aid etmişdir. Ölülər sağlıqlarında istifadə etdikləri hər şeylə – içərisində su və yemək qoyulmuş adi məişət əşyalarından tutmuş, gözəl ayin qabları və bəzək əşyalarınadək, ovçular və döyüşçülər isə hətta silahlarla təchiz olunmuşlar. Bundan başqa Mərlik qəbristanlığının özəlliklərindən biri də atların hər cür əsləhə ilə birgə, ayrıca dəfn edilməsidir. Görünür at Mərliyin qədim sakinlərinin həyatında mühüm rol oynamışdır. Mərlikdən aşkar edilən keramika və zərgərlik məmulatı o dövr sənətkarlarının zövq və məharətləri, yüksək sənətkarlıq texnikası haqqında çox şey deyir.

Çoxlu zərif və zəhmət edən sənət əsərlərini özləri ilə basdırmağa razı olan bu yerli əyanların yetərincə zəngin olduqlarını da güman etmək olar.

Ə.O.Negahban qəbirləri e.ə. IX əsrə aid edir. Lakin belə hesab edir ki, onlardan tapılmış bəzi əşyalar daha əvvəl hazırlanmışdır. Mərlik tapıntıları Mitanni və Urartu incəsənəti, həmçinin Talış, Qərbi Azərbaycan, Gilan, Mazandaran əyaləti materialları ilə oxşarlıq təşkil edir.

## Mənbə
#S.Qaşqay-Manna dövləti,Bakı,1993
#E.O.Negahban-A.Preliminary report of Marlik Excavations,Tehran,1964
İqor Makeyev

**İqor Vladimiroviç Makeyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
İqor Makeyev 27 oktyabr 1971-ci ildə Gəncə şəhərində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. 1979-cu ildə 39 saylı məktəbə getmiş, 1987-ci ildə səkkizinci sinfi bitirmişdir. 1990-cı ildə hərbi xidmətə çağırılan İqor əvvəlcə Bakıda, sonra isə Rusiyanın Rostov vilayətində xidmət edir və burada çavuş məktəbində təhsil alır.

Azərbaycanda baş verən hadisələr İqoru narahat edirdi o, təhsilini yarımçıq qoyub Gəncəyə qayıdır. Anası onun gəlişinə etiraz edəndə o, demişdi : "Ana, məni düzgün başa düş! Mən Azərbaycanda dünyaya göz açmışam, ilk addımlarımı bu torpaqda atmışam. Bura mənim vətənimdir. Özümü də bu torpağın övladı sayıram! Övlad vətəni dar gündə qoyarmı? Mən Azərbaycanı qorumalıyam, yeri gəlsə onun yolunda canımı da fəda edərəm!" İqor Makeyev belə də etdi…O, evdən xəbərsiz Bakıya gəlir Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunlarından birinə yazılır bununla da onun cəbhə həyatı başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
1992-ci il 5 iyun ermənilər Naxçıvanlı kəndinə hücuma keçmişdilər İqor burada onlarla erməni yaraqlısını məhv etdi, ermənilər kəndi tutsalar da döyüşçülərimiz əks hücuma keçərək kəndi geri ala bildilər. Ağdərə uğrunda gedən döyüşlərdə də o rəşadətlə vuruşmuşdur. İqorun son döyüşü 2 avqust 1992-ci il oldu "Vışka" yüksəkliyi uğrunda gedən döyüşdə o, Nikulin ləqəbli azərbaycanlı ilə birlikdə pulemyotla ön cərgədə gedirdilər. Onlarla erməni quldurunu məhv edən İqor 28 nəfərin mühasirədən çıxmasına imkan yaradır, özü isə qəhrəmancasına şəhid oldu.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il tarixli 290 saylı fərmanı ilə Makeyev İqor Vladimiroviç ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Gəncə şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.

Sadıllı qəsəbəsində qəhrəmanımızın adına küçə var.

## Ədəbiyyat
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 180.

## Xarici keçidlər
* MAKEYEV İQOR VLADİMİROVİÇ 

## İstinadlar
Cümə namazı

**Cümə namazı** — cümə günləri zöhr namazı əvəzinə qılınır. İslam dinində, müsəlmanlar cümə namazını məsciddə camaatla bərabər qilmalıdılar. Bu namaz iki xütbə və iki rəkətlı namazdan ibarətdir.

Xütbələr ayaq üstə oxunur. Peyğəmbərin (s) xütbəni ayaq üstə oxumasını bu ayə təsdiqləyir: "Onlar bir alış-veriş, yaxud bir əyləncə gördükləri zaman səni ayaq üstə (minbərdə xütbə oxuduğun halda) qoyub ona tərəf cumdular."

## Quran ayəsi
*Ey iman gətirənlər! Cümə günü namaza çağırıldığınız zaman [[Allah]]ı zikr etməyə tələsin və alış-verişi buraxın. Bilsəniz, bu sizin üçün nə qədər xeyirlidir!* (Cumuə surəsi, 9-cu ayə)

## İstinadlar
Ayətul-kursi

**Ayətul-kursi** - Bəqərə surəsinin 255-ci ayəsi.

## Ərəb dilində
  

## Tərcüməsi
Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur!

## Ayətul-kursi ilə bağlı tövsiyələr
Bəzi alimlər Ayətul-kursini oxuyarkən Bəqərə surəsi 256-257-ci ayələrini də onunla birlikdə oxunmasını tövsiyə etmişlər.

Dində məcburiyyət (zorakılıq) yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğınlıqdan (küfrdən) ayırd edildi. Hər kəs Taqutu (Şeytanı və ya bütləri) inkar edib Allaha iman gətirsə, o, artıq (qırılmaq bilməyən) ən möhkəm bir ipdən (dəstəkdən) yapışmış olur. Allah (hər şeyi olduğu kimi) eşidəndir, biləndir! Allah (Ona) iman gətirənlərin dostudur, onları zülmətdən çıxarıb işığa tərəf yönəldər. Kafirlərin dostu isə Tağutdur (şeytanlardır). Onları (kafirləri) nurdan ayırıb zülmətə salarlar. Onlar cəhənnəmlikdirlər və orada həmişəlik qalacaqlar! (Bəqərə surəsi, 256-257)
Kristian Vyeri

**Kristian Vyeri** (; ) — İtaliya futbolçusu, İtaliya milli futbol komandasının keçmiş hücumçusu.

Uzun müddət İtaliya milli komandasında çıxış edən Vyeri "Yuventus", "Latsio", "İnter", "Milan" kimi İtaliyanın aparıcı klublarının şərəfini qoruyub. Hücumçu 36 yaşında çıxışını başa vurmağa qərar verib.

Qeyd edək ki, Vyeri 2004-cü il Avropa çempionatının seçmə mərhələ oyunlarında Azərbaycan milli komandası ilə hər iki görüşdə iştirak edib, evdə böyük hesabla qalib gəldikləri oyunda (4:0) qol vurub.

## Mənbə
* Kristian Vyeri karyerasını başa vurdu

## İstinadlar
Qunut

**Qunut** — əlləri qoşalaşdırıb üz bərabərinə qaldırmaq vəziyyətidir.

Şiə məzhəbində cümə namazında birinci rukudan əvvəl və ikinci rukudan sonra, eləcə də digər namazlarda ikinci rukudan əvvəl qunut tutulması müstəhəbdir.

Fitr və Qurban bayramı namazlarında 9 qunut tutulur. Fitr və Qurban bayramı namazlarında yaxşı olar ki, birinci rəkətdə beş təkbir deyilsin və hər iki təkbirin arasında bir qunut oxuyar və beşinci təkbirdən sonra başqa bir təkbir də deyib, rukuya gedər, iki səcdə etdikdən sonra təkrarən ayağa qalxar, ikinci rəkətdə isə dörd təkbir deyər və hər iki təkbirin arasında bir qunut oxuyar və dördüncü təkbirdən sonra, başqa bir təkbir də deyərək rukuya gedər, rukudan sonra iki səcdə edib təşəhhüdü oxuyar və namazın salamını verər.

Vitr namazında qunut axırıncı rukuya getməzdən əvvəl sünnətdir (yaxud müstəhəbdir).

**Qeyd:** Camaat namazına ikinci rəkətdə qoşulan kəs ikinci rəkətdə (özünün birinci rəkəti) camaat namazının tərtibini pozmamaq üçün qunutu rəca niyyəti (savab ümidi) ilə tutur.
Pəri

**Pəri** — əfsanələrdəki personajlar, uçan varlıqlar

Şotlandiyanın 95% əhalisi uçan pərilər haqqında olan əfsanələrə XIX əsrin ortalarına qədər inanırdı. Həmin müddət ərzində artıq Londonda metro belə tikilmişdi, lakin bu əhalinin ağılında uşaq vaxtlarından onlara danışılan nağıllar mühüm rol oynamışdı. Şotlandlar qızlarının, müxtəlif ev heyvanlarının, hətta həyat yoldaşlarının belə onlar tərəfindən qaçırıldığını düşünə bilərdilər.

Zaman keçdikcə pərilərə inam Şotlandiyadan keçərək Avropaya doğru istiqamətlənməyə başladı, daha sonra isə bütün dünyanı əhatə etdi, lakin əsl həqiqətə uyğun məlumatlar hələ də dünyada məlum deyil. Bir çoxları pərilərin ölmüş insanların ürəklərindən meydana gəldiyini deyirdi, bir çoxları isə göydə uçan mələklərin yerə enərək pəriyə çevrildiyini düşünürdü. Əsl həqiqət isə həmişə mistika ilə qarışırdı.

Con Frensis Kembell 1860-cı ildə özünəməxsus bir teoremlə önə çıxdı. O, bildirdi ki, pərilər sadəcə adalarda yaşayan balaca insanlardır. Bu teoremi 2004-cü ilə kimi araşdırmağa davam etdilər. Bir gün İndoneziya adalarından arxeoloji qazıntılar nəticəsində maraqlı bir fakt üzə çıxarıldı.

Burda aşkar olunan mağarada balaca varlığın skeleti tapılmışdı. Bu anatomiya baxımdan insanla eyni idi, nəticədə aparılan tədqiqatlar da sübut etdi ki, bunlar insanlarla birgə yaşamışdır. Ola bilsin ki, uzun müddət gizlənməyi də bacarmışlar. Həmçinin İndoneziya miflərində kiçik insanlar haqqında da bir çox əfsanələr mövcuddur.

## Pəri mifoloji obraz kimi
Nağıllarda pərilər quş (göyərçin), bəzən də heyvan (ceyran) cildində çay sahillərinə və bulaq başına enirlər. Cildlərini əyinlərindən çıxardan kimi gözəl qıza çevrilir və lüt-üryan suda çimməyə başlayırlar. Pərilərin cildlərini ələ keçirməklə bir neçə istəyə çatmaq mümkündür. Çünki onlar suda çılpaq qalmasınlar deyə, bir sıra fövqəltəbii işləri yerinə yetirməyə razılaşır və hətta başqalarının sirlərini açıqlayırlar. Belə pəri-insan qarşıdurması qurbansız ötüşür, lakin yer sakinlərindən ziyan gördükləri halda pərilər dəhşətli fəlakətlər törədirlər. "KitabiDədə Qorqud"da Sarı çoban kimsəsiz yerdə bir pəri qıza rast gəlir, ona təcavüz edir. Bunun nəticəsində qəddar, adamcıl Təpəgöz doğulur, saatla, günlə böyüyən qeyri-normal məxluq el içində yağ-balla bəslənməsinə baxmayaraq insanlara – öz qan qohumlarına qənim kəsilir, say-seçmə igidlərin ölümünə bais olur.

## İstinadlar

## Mənbə
Mərcan adaları

thumb|Mərcan adası
[thumb|300px|[Atollun meydana gəlməsi]]

**Mərcan adaları** ()- Ya zəlzələ, ya suyun səviyyəsinin qalxması, ya da yer qabığının yerdəyişməsi nəticəsində materiklərdən ayrılanlar, vulkan lavalarının və mərcan kaloniyalarının ölmüş qalıqlarinin üst-üstə yığılıb qalmasından yaranan adalar.

Mərcan adaları əsasən altışüalı mərcan poliplərinin və qırmızı yosunların qalıqlarının üst-üstə yığılması nəticəsində yaranır. Ekvator və tropik qurşaqlarda, suyun temperaturu il boyu 200 C-dən yuxarı olan sahələrdə geniş yayılmışdır.

## Həmçinin bax
* Mərcan rifi
* Böyük Sədd rifi

## Xarici keçid
Okeanda quru

## İstinadlar
Tom Lantos

**Tom Lantos** () — ABŞ Nümayəndələr Palatasının Xarici Əlaqələr Komitəsinin keçmiş sədri.

## Həyatı
1928-ci ildə Macarıstanda anadan olub. Tom Lantos gənclik illərində nasizm və kommunizmə qarşı mübarizə aparıb. 1947-ci ildə ABŞ-yə köçüb. 1980-ci ildən indiyədək keçirilən bütün seçkilərdə Nümayəndələr Palatasının üzvü seçilib. 12 fevral 2008-ci ildə vəfat edib.

## Mənbə

* 
* Konqresmen Tom Lantos vəfat edib
E.ə. 490

## Hadisələr
* 12 sentyabr — İran ilə Yunanıstan arasında Marafon döyüşü baş vermişdir.

## Doğumlar
* Eleyalı Zenon (d.E.ə. 490 – ö.E.ə. 430) — qədim yunan filosofu
* Protaqor
* Hellanik

## Vəfatlar
* Pifaqor
E.ə. 489

## Hadisələr

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Miltiad — Afina dövlət xadimi, Yunan-İran müharibələri zamanı sərkərdə.

## İstinadlar
E.ə. 486

## Hadisələr
* Misirdə üsyan

## Doğumlar

## Vəfatlar
* I Dara — E.ə. 522 - E.ə. 485 illər arasında İranı idarə edən imperator.

## İstinadlar
E.ə. 480

## Hadisələr
* 8 mart – Yəhudilərin Babil əsarətindən qurtulmasından sonra arzu edənlərin Qüdsə qayıtmasına icazə verilmişdir.
* Yunan-İran müharibəsinin gedişində Fermopil döyüşü baş vermişdir.
* Yunan-İran müharibəsinin gedişində Salamin dəniz döyüşü baş vermışdir.
* Bosfor dövləti
* Yunan-İran müharibəsi (e.ə. 480-e.ə. 479)

## Doğumlar
* Evripid - yunan dramaturqu.

## Vəfatlar
E.ə. 479

## Hadisələr
* Yunan-İran müharibəsinin gedişində Plateya döyüşü baş vermişdir.
* Yunan-İran müharibəsinin gedişində Mikale döyüşü baş vermişdir.
* Yunan-İran müharibəsi (e.ə. 480-e.ə. 479)

## Doğumlar

## Vəfatlar
* Konfusi (d.E.ə. 551)
E.ə. 470

## Hadisələr

## Doğumlar
* Aspaziya — Afinalı dövlət xadimi Perikllə olan əlaqəsi ilə tanınmış Miletli bir qadın.
* Xioslu Hippokrat
* Mo-tszı

## Vəfatlar
* Parmenid
Ruslan Polovinko

**Ruslan Aleksandroviç Polovinko** () — Hərbi hava qüvvələrinin leytenantı, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.

## Həyatı
Ruslan Polovinko 21 oktyabr 1969-cu il Ukraynanın Xarkov vilayətninin Zmiyev şəhərində anadan olmuşdur. 1987-ci ildə Sızran Ali Hərbi Təyyarəçilər məktəbinə daxil olur. Ali məktəbi bitirdikdən sonra 1991-ci ildə Naxçıvan şəhərində "N" saylı hərbi hissəyə göndərilir. Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri yaradılanda o, xidmətini Bakı Əlahiddə Vertolyot Eskadrilyasında davam etdirir. Ruslan 1991-ci ildən ermənilərin Qarabağda törətdiklər vəhşiliklərə qarşı əməliyyatlarda iştirak etməyə başladı. Azərbaycanın erməni millətçiləri, faşistləri tərəfindən hücumlara məruz qalması məlum məsələ idi, onlar silahsız günahı olmayan insanları vəhşicəsinə qətlə yetirir, doğma ata-baba yurdlarından deportasiya edirdilər.

Bildiyimiz kimi erməni yaraqlıları bütün bu vəhşilikləri tək deyil, həm də muzdlu qatillərin köməkliyi ilə edirdilər. Ruslan belə muzdluların bir neçə cəsədini ələ keçirməyə müvəffəq oldu. Qubadlı, Laçın, Ağdərə uğrunda gedən döyüşlərdə düşmənin başına od ələyən Səma Qartalları əfsanəvi qəhrəmanlıqlar göstərirdilər. Mİ-24 vertolyotunun heyəti Polovinko Ruslan, Zakir Məcidov, Cavanşir Rəhimov 1992-ci il 6 avqustda döyüşçülərimizin Kasapet yüksəkliyində mühasirəyə düşmələri barədə xəbəri alan kimi havaya qalxdılar. Üç dəfə təhlükəli uçuş edən hava qartalları düşmənin buradakı canlı qüvvəsini və zirehli texnikasını tamamilə məhv etdilər. Onlar yaralılarla yanaşı Şəhidlərimizi də təhlükəli ərazidən çıxara bildilər. Dördüncü uçuş zamanı Mi-24 vertolyotu erməni faşistləri tərəfindən raketlə vuruldu. Vətənimizin cəsur övladları qəhrəmancasına həlak oldular.

## Ailəsi
Subay idi.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidenti Əbülfəz Əliyevin 14 sentyabr 1992-ci il tarixli 204 saylı fərmanı ilə Polovinko Ruslan Aleksandroviç ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Ukraynanın Xarkov vilayətinin Zmiyev şəhərində dəfn edilib.

## İrsi
2016-cı ildə Ukraynanın müstəqil ICTV telekanalı “Faktı” informasiya buraxılışında Viktor Seryogin və Ruslan Polovinkaya süjet həsr edib.

## Ədəbiyyat
*Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 238.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Polovinko Ruslan Aleksandroviç
E.ə. 465

## Hadisələr
* Spartada ilotların üsyanının baş verməsi.

## Doğumlar
* Prodikus

## Vəfatlar
* I Kserks

## İstinadlar
E.ə. 459

## Hadisələr
* Afinanın Peloponnes İttifaqına daxil olmuş qonşuları Meqara və Korinf arasındakı müharibədən istifadə edərək Meqara ilə müttəfiqlik müqaviləsini imzalaması.

## Doğumlar
* Trasimaxus

## Vəfatlar
E.ə. 454

## Hadisələr
* Afina dəniz ittifaqının xəzinəsi Delos adasından Afinaya köçürüldü.

## Doğumlar

## Vəfatlar
## İstinadlar
E.ə. 453

## Hadisələr
* Döyüşən çarlıqlar (dövr) — mayın 8-də Çjao, Vey və Xan tayfalarının birləşmiş qüvvələri qəflətən Çjao tayfasına hücum edib onu tamamilə dağıdırlar.

## Doğumlar
* II Artakserks

## Vəfatlar

## İstinadlar
E.ə. 449

## Hadisələr
* Kipr uğrunda döyüşdə fars donanması məğlub oldu.
* Yunanlarla iranlılar arasında Kalli sülhü imzalandı.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 445

## Hadisələr

## Doğumlar
* II Artakserks — 404–359-cu illərdə Əhəmənilər şahənşahı. II Daranın oğlu.
* Aristofan — qədim yunan şairi, dramaturq-komedioqraf, "komediyanin atası", klassik yunan komediyasının banisi.

## Vəfatlar
E.ə. 440

## Hadisələr
* Samos müharibəsi — Afina ilə Samos arasında asılılığın qəbul edilməsi uğrunda başlanan hərbi münaqişə.

## Doğumlar

## Vəfatlar
E.ə. 436

## Hadisələr

## Doğumlar
* II Artakserks — 404–359-cu illərdə Əhəmənilər şahənşahı. II Daranın oğlu.

## Vəfatlar

## İstinadlar
Eldar Ağayev

**Eldar Əsgər oğlu Ağayev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Eldar Ağayev 1955-ci il 29 sentyabrda Gürcüstan SSR Tbilisi şəhərində hərbçi ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, 6 yaşı olanda atasının hərbi xidmətinin başa çatması ilə əlaqədar ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçür. 1962-ci ildə Eldar burada 20 saylı orta məktəbə getmiş, sonra təhsilini 134 saylı məktəbdə davam etdirmişdir. 1972-ci ildə Bakı Ümumqoşun komandirlər məktəbinə daxil olmuşdur. 1976-cı ildə təhsilini başa vurub motoatıcı ixtisası ilə Kalininqrad vilayətinin Qusev şəhərində hərbi xidmətə başlamışdır. O,1978-ci ildə Kamçatka yarımadasında, 1981–1984-cü illərdə Amur vilayətinin Obluçye şəhərində motoatıcı bölüyünün komandiri, 1984–1986-cı illərdə isə məhdud sovet qoşunları tərkibində Əfqanıstanda 395-ci motoatıcı taborunun kəşfiyyat rəisi, sonra isə həmin alayın kəşfiyyat bölüyünün komandiri olmuşdur. E. Ağayev Əfqanıstanda xidmətini başa vurduqdan sonra Kalininqrad şəhərinə göndərilmişdir. O, 1989-cu ilə qədər burada motoatıcı alayın kəşfiyyat rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Bu müddətdə təhsilini davam etdirmiş, Solneçnoqorsk şəhərində Ali Zabitlər Kursunu bitirmiş, sonra xidmətini Almaniyada yerləşən Qərb Qoşun Qrupunda davam etdirmişdir. Onu əvvəlcə, 70-ci tank alayının kəşfiyyat rəisi, sonra isə Drezden 9-cu Əlahiddə Qvardiya kəşfiyyat taborunun komandiri təyin edilmişdir.

## Döyüşlərdə iştirakı
Ermənilər torpaqlarımıza hücum edən zaman Eldar Vətənə qayıdır. O, 1992-ci ildə Milli Ordunun tərkibində özünün yaratdığı 775-ci reyd dəstəsinin komandiri kimi fəaliyyətə başladı. Bir müddətdən sonra isə 776-cı kəşfiyyat taborunu yaratdı və onun komandiri oldu. Onun komandirlik etdiyi tabor dəfələrlə qaynar döyüşlərə atılmış və onlarla erməni quldurunu məhv etmişdi. Eldarın yaratdığı tabor 1995-ci il dövlət çevirilişinin qarşısının alınmasında da iştirak etmişdi. Bu taborun 18 əsgər və zabiti "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür. O, 1997-ci ilədək həmin vəzifədə qalmışdır. Polkovnik E. Ağayev 1997-ci ildən 2000-ci ilədək Azərbaycan Texniki Universitetində hərbi kafedranın rəisi olmuş, 2000–2001-ci illərdə isə BAÜKM-nin kəşfiyyat kafedrasının rəisi vəzifəsində çalışmış, sonra isə öz şərəfli işini Ədliyyə Mazirliyində Məhkəmə Qərarlarının icrası Baş İdarəsinin təlim–tədris mərkəzinin rəis müavini vəzifəsində davam etdirmişdir.

17 may 2013-cü ildə vəfat etmişdir.

## Ailəsi
Ailəlidir, bir övladı var.

## Milli Qəhrəman
Sovetlər birliyi zamanı "Qırmızı Ulduz", "İgidliyə görə" ordenləri ilə təltif olunub. Qarabağ döyüşlərində iştirak etdiyi üçün "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunub.

Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Ağayev Eldar Əsgər oğluna "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Əsgərov V. Ağayev Eldar Əsgər oğlu //Əsgərov V. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları.- B., 2005.- S. 223–224.
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 23–24.

## Xarici keçidlər
*  Eldar Ağayev Əsgər oğlu
*  Eldar Ağayev
Bəxtiyar Allahverdiyev

**Bəxtiyar Allahverdiyev** () — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.

## Həyatı
Allahverdiyev Bəxtiyar Əzizulla oğlu 10 iyun 1974-cü ildə Bakı şəhərində dünyaya göz açıb. 1991-ci ildə Bakıda 199 saylı məktəbi bitirib. 1992-ci ildə Milli Orduya çağırılır. "N" saylı hərbi hissədə xidmətə başlayır.

## Döyüşlərdə iştirakı
Bəxtiyar tez bir zamanda özünü doğrulda bilir. Silahlardan istifadə etməyi və hərbin sirlərini öyrənən Bəxtiyar 1992-ci il cəbhəyə göndərilir. Qubadlı rayonunda əsl qəhrəmanlıq səhifələri yazır. Gənc əsgər olmasına baxmayaraq o, peşəkar döyüşçülərdən geri qalmırdı. Füzuli, Murovdağ əməliyyatlarında xeyli erməni quldurunu məhv edir. Sonra onu 1994-cü ildə Ağdərə, Tərtər cəbhələrinə göndərirlər. Xidməti vaxtı bitməsinə baxmayaraq o, Vətənimizi dar gündə qoymur. Yenidən əməliyyatlara atılır və öz döyüşçü gücünü göstərir. Müharibədə göstərdiyi əfsanəvi qəhrəmanlığı rəhbərliyin gözündən yayınmadı.

1995-ci il Müdafiə Nazirliyi onu Türkiyə Respublikasına göndərdi. Burada hərbi kurs alan Bəxtiyar 1996-cı il Vətənə döndü. 1997-ci il gizir rütbəsi aldı və "N" saylı hərbi hissəyə taqım komandiri təyin edildi. 2000-ci ildə ordudan tərxis olunur. 2001-ci ildə işləyə-işləyə Polis Akademiyasında təhsil alır.

Hazırda İsmayıllı rayonunda sahə müvəkkili vəzifəsində çalışır.

## Ailəsi
Ailəlidir.

## Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Allahverdiyev Bəxtiyar Əzizulla oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

## Ədəbiyyat
* Baş çavuş Bəxtiyar Əzizulla oğlu Allahverdiyev //Azərbaycan.-1993.- 23 iyun.- S.2.
* Əsgərov V. Allahverdiyev Bəxtiyar Əzizulla oğlu //Əsgərov V. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları.- B., 2005.- S.225.
* Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 31–32.

## Xarici keçidlər
*  Allahverdiyev Bəxtiyar
*  Bəxtiyar Allahverdiyev 

## İstinadlar
Dayvinq

**Dayvinq** və ya **dalğıclıq** — xüsusi avadanlıqlarla uzun müddət su altında qalma üzrə idman növü.

## Tarixi
İnsanlar qədimdən su altında uzun müddətlər qalmağa çalışmışlar. E.ə. 500 illərinə aid şəkillərdə heyvan dərilərindən hazırlanmış tuluqdakı havanı tənəffüs edərək su altında olan Qədim Yunan dalğıclar təsvir edilmişdir. Xüsusilə, batan gəmilərdəki yüklərin çıxardılması ehtiyacı insanları daha dərinə enmək və orada daha uzun müddət qala bilmək üçün yeni icadlar etməyə məcbur etmişdir. Bu zaman su altında qalanlar xüsusi zənglərdən istifadə etməyə başlamışlar.

Jül Vernnin "20 000 lye su altında" kitabında su altə aparatlardan bəhs edilir. Ancaq dalğıclıqda ən böyük inqilab 1943-də Fransız ixtiraçı Kapitan Kustonun (Jak-İv Kusto) inkişaf etdirdiyi requlyator sayəsində olmuşdur. Kustonun "su ciyəri" adını verdiyi aparat yüksək təzyiqli bir balon və tək pilləli requlyatordan ibarət idi. O insanın su səthindəki havaya heç bir ehtiyacı olmadan su dərinliyinə enib uzun müddətlər orada qala bilməsinə imkan vermişdir.

## Ədəbiyyat
* *İbrahimov Ağalar*. '''Sualtı dünya'''. Bakı: "Ozan", 2005, səh. 152.

## İstinadlar
Xizəksürmə

**Xizəksürmə** — qış idmanının geniş yayılmış növlərindən biri. Xizəksürmə idmanına xizək ilə qaçış, tramplindən tullanma, ikinövçülük (qaçış və tullanma), slalom və biatlon daxildir.

İnsanlıq tarixi qədər qədim bir idman növü olan xizəkçilik, insanın təbiət ilə  həyat döyüşü nəticəsi ortaya çıxmışdır. İnsanların qışda qara batmamaq məqsədi ilə, ayaqlarına bağladığı müxtəlif şəkillərdəki ağac parçaları, xizəyin ən primitiv forması olmuşdur.

Tarixi 5000 il əvvəlinə aid olan ilk xizəklər, betula və şam ağaclarından edilir, bunların sürüşkənliyini artırmaq üçün şam ağacından hazırlananların döşəmələri qatranla, betuladan hazırlanan xizəklərdə dəri ilə örtülürdü.