open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mənim adım Erldir

**Mənim adım Erldir** () — Qreq Qarsiya tərəfindən yaradılmış ABŞ sitkom serialı. 20 sentyabr 2005-ci ildən 14 may 2009-cu ilədək NBC telekanalında yayımlanmışdır. Serialın baş qəhrəmanı Erl Hiki aktyor Ceyson Li tərəfindən canlandırılıb. Serialda həmçinin rol alıblar: Ethan Suplee, Jaime Pressly, Nadine Velazquez və Eddie Steeples.

## Məzmun
Oğurluqla məşğul olan Erl Hiki () lotereyada 100.000 dollar qazanır, lakin gözlənilmədən avtomobil qəzası keçirir və bu vaxt uduşunu itirir. Xəstəxanada olarkən o, karma anlayışı haqqında öyrənir. Başına gələn bu uğursuzluğu keçmişdə etdiyi səhvlərin nəticəsi olduğuna inanır. O, əvvəlki səhvlərini düzəltmək qərarına gəlir. O, etdiyi bütün pisliklərin, haqsızlıq etdiyi insanların siyahısını tərtib edir və onları düzəltməyə çalışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Armand Artsruni

**Armand Artsruni** (; ) və ya mononimi ilə **Armand** — Misirdə yaşamış erməniəsilli fotoqraf. O, gəlirli bir niş bazarında fəaliyyət göstərən zaman portret fotoqrafiyasında ixtisaslaşmışdır. Armand Misirin yuxarı təbəqəsi tərəfindən çox zaman işə götürülmüş və Misirdə fotoqrafiya çətirlərindən istifadə edən ilk fotoqraf olmuşdur.

## Həyatı
Armand Artsruni 1901-ci ilin avqustunda o zamanlar Osmanlı imperiyasının bir hissəsi olan Ərzurumda anadan olmuşdur. O, 1907-ci ildə atası ilə birlikdə Misirin İsgəndəriyyə şəhərinə gəlmişdir. Məktəbdə rəsm çəkməyə həvəsi var idi. O, İsgəndəriyyədə yaşayan fotoqraf Nadirin yanında şagird kimi fəaliyyətə başlamışdı. Armand 1925-ci ildə Midan Mustafa Kamal küçəsi yaxınlığında, Ard əl-Şərifdə yerləşən studiyasında avstriyalı yəhudi fotoqraf və portretçi Solanın köməkçisi kimi Qahirəyə getmişdir. Sola Artsrunini ağ-qara fotoşəkillərin rənglənməsi, eləcə də boya çiləyiciliyi texnikası, kömür və təbaşirdən istifadəni öyrənmək üçün Avstriyaya göndərmişdir. 1930-cu ildə Solanın ölümündən sonra Artsruni Midan Mustafa Kamalda "Armand Studio" adı altında öz studiyasını açmışdır. Atası ona böyük ölçüləri olan neqativləri idarə edə bilən nəhəng böyüdücü düzəltmişdir. 1950-ci illərin ortalarında onun ilk studiyası məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdi və buna görə də o, 1956-cı ildə Tələt Hərb küçəsində ikinci studiyasını açmışdır. O, portret fotoqrafiyası üzrə ixtisaslaşmış və siyasətçilərin, kino ulduzlarının, məşhur kabare rəqqasələrinin, eləcə də kral ailəsinin üzvlərinin fotoşəkillərini çəkmişdir. 1952-ci il inqilabı onun karyerasına mane olmamış və o, məşhur insanların, xüsusilə də Camal Əbdül Nasirin və Misirə səfər edən xarici dövlət başçılarının fotoşəkillərini çəkməyə davam etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Elvin və burunduklar (film)

**Elvin və burunduklar** () — Tim Hillin rejissorluğu ilə 2007-ci ildə çəkilmiş musiqili komediya filmi. Filmin ssenari müəllifləri Jon Vitti, Will McRobb və Chris Viscardi-dir. Film Ross Baqdasaryanın yaratdığı personajlar əsasında çəkilib. Filmdə rol alıblar Ceyson Li (Deyv), Devid Kross (Yan Houk) və Kameron Riçardson (Kler). Burunduklar Castin Lonq (Elvin), Mettyu Qrey Qabler (Saymon) və Cessi Makkartni (Teodor) tərəfindən səsləndirilib. 

## Məzmun
Burunduklar evlərini itirdikdən sonra müğənni-mahnı yazarı Deyv Sevillin evinə köçürlər. Deyv burundukların ifa bacarıqlarına heyran olur və onları JETT Records musiqi şirkətinin rəhbəri Yan Houka göstərməyə aparır. Yan onların uğurundan və konsert gəlirlərindən faydalanmaq üçün onları aldatmağa çalışır. 

## İstinadlar
 

## Xarici keçidlər
* 
* 
*
Henri Conson (hərbçi, 1892)

**Vilyam Henri Conson** (; ) və ya sadəcə **Henri Conson** — Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusunun əsgəri. O, ilk afroamerikalı birliyində döyüşə girmişdir. 14 may 1918-ci ildə Arqonn meşəsində növbətçi olaraq, əlbəyaxa döyüşdə bir Almaniya basqını ilə mübarizə aparmış, bir çox alman əsgərini öldürmüş və bir əsgər yoldaşını xilas etmişdir. Bu qarşıdurmada özü 21 yara almışdır. Həmin ilin sonunda "*[[New York World]]*" və "*[[The Saturday Evening Post]]*" qəzetlərində yayımlanan xəbərlərlə ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmişdir. 2 iyun 2015-ci ildə Ağ Evdə keçirilən mərasimdə Conson ölümündən sonra prezident Barak Obama tərəfindən "Şərəf" medalı ilə təltif edilmişdir.

1918-ci ildə Fransa Consonu ulduz və bürünc palma ilə "Hərbi xaç" ilə mükafatlandırmışdır. O, Birinci Dünya müharibəsində bu şərəfə layiq görülən ilk ABŞ əsgəri idi.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* 
* 
*
Ömər Faruk Gergerlioğlu

**Ömər Faruk Gergerlioğlu** () — tibb işçisi və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27-ci və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Ömər Faruk Gergerlioğlu 1965-ci ildə İsparta ilində anadan olub. Bursa İmam-Hatip Liseyindən və Anadolu Universiteti Tibb Bölməsindən məzun olub.

Uzun illər dövlət xəstəxanalarında çalışıb. İstanbulda Süreyyapaşa Göğüs Xəstəxanasında vərəm üzrə ixtisaslaşıb.  15 iyul 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhddən sonra elan edilmiş fövqəladə vəziyyət (OHAL) dövründə — 6 yanvar 2017-ci ildə tutduğu vəzifədən azad edilib.

İnsan Hüquqları və Məzlum İnsanların Həmrəyliyi Dərnəyinin (MAZLUMDER) 2003-cü ildə Kocaeli şöbəsinin sədri, 2007-2009-cu illərdə isə qurumun sədri olub. İnsan hüquqları mövzularında məqalələri dərc olunub.

Bir müddət AK Partiya, daha sonra isə HDP və DEM üzvü olub.

2017-ci ildə Konstitusiya referendumundan əvvəl islam seqmentindən yazıçı və siyasətçilərin təmsil olunduğu Haqq və Ədalət Platformasının üzvü olub. Sosial media hesablarında dərc olunan paylaşımlarına görə barəsində Kocaeli 2-ci Ağır Cəza Məhkəməsində iddia qaldırılıb. 20 avqust 2016-cı ildə *T24* xəbər saytında dərc olunan məqaləsində “Dövlət addım atsa, 1 aya sülh gələr” sözlərinə görə terror qrupunun təbliğatını aparmaqda günahlandırılaraq həbs cəzası alıb.

Barəsində istintaq davam edən zaman — 2018-cı ildə HDP namizədi olaraq Kocaeli ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 27-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM İnsan Hüquqları Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

2021-ci il martın 17-də TBMM iclasında Yargıtayın 16-cı Cəza Dairəsi tərəfindən təsdiq edilən həbs cəzası ilə bağlı təqdim edilən Prezidentin təqdimatından sonra o, deputat səlahiyyətlərindən azad edilib. Konstitusiya Məhkəməsinin 1 iyul 2021-ci il tarixli qərarı ilə onun siyasətlə məşğul olmaq hüququnun pozulduğuna qərar verib və 16 iyul 2021-ci ildə deputat səlahiyyətləri bərpa edilib.

2023-cü ildə Kocaeli ilindən Yaşıl Sol Partiyasının namizədi olaraq Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Səhiyyə, Ailə, Çalışma və Sosial məsələlər Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Ərəbcə və ingiliscə bilir. Evli və 3 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Belqorod vilayətində İl-76 qəzası

**Belqorod vilayətində İl-76 qəzası** — 24 yanvar 2024-cü il, yerli vaxtla saat 11:15 radələrində Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus İlyuşin İl-76 hərbi-nəqliyyat təyyarəsinin Rusiyanın Belqorod vilayətinin Koroçanski rayonunda, Ukrayna sərhədi yaxınlığında qəzaya uğraması Qəza nəticəsində təyyarədə olan hər kəs həlak olmuşdur. Rusiya bəyan etmişdir ki, təyyarə əsir mübadiləsi üçün nəzərdə tutulmuşdu, içərisində Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi zamanı əsir götürülmüş 65 ukraynalı hərbi əsir, həmçinin altı ekipaj üzvü və üç mühafizəçinin olduğu vaxt təyyarə Ukrayna tərəfindən vurulmuşdur. Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı təyyarənin vurulmasına görə məsuliyyəti birbaşa öz üzərinə götürməsə də, bunun legitim hərbi hədəf olduğunu və Xarkov vilayətini bombalamaq üçün S-300 zenit-raket kompleksləri daşıdığını bildirmişdir. Hər iki ölkənin iddialarının müstəqil yoxlanışı olmamışdır.

## Həmçinin bax
* Olenivka həbsxanasında qətliam

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Olenivka həbsxanasında qətliam

**Olenivka həbsxanasında qətliam** — 29 iyul 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi zamanı Donetsk vilayətinin Olenivka yaxınlığındakı Molodijne kəndində Rusiya tərəfindən idarə olunan həbsxanada ukraynalı hərbi əsirlərin yerləşdiyi binanın dağıdılması. Hadisə nəticəsində , 53–62 ukraynalı hərbi əsir həlak olmuş, 75–130 nəfər yaralanmışdır. Əsirlər əsasən Mariupolun mühasirəsində Ukraynanın son qalası olan Azovstal kompleksinin əsgərləri idilər.

Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı bildirmişdir ki, Rusiya orada ukraynalı əsirlərin işgəncə və qətlini ört-basdır etmək üçün kazarmanı partlatmışdır və Ukrayna rəsmiləri əvvəlcədən qazılmış məzarların peyk şəkillərini təqdim etmişdilər. Rusiya HIMARS raketinin Ukrayna ərazisindən vurulduğunu irəli sürmüşdür. Məhkəmə və silah ekspertlərinin işinə, habelə peyk şəkillərinə əsaslanan müstəqil araşdırmalar, hadisələrin Rusiya versiyasının çox güman ki, uydurma və dezinformasiya olduğunu müəyyən etmişdir, çünki zərərin HIMARS raketi tərəfindən vurulması ehtimalı praktiki olaraq yoxdur və bunun əvəzinə sübutlar həbsxananın binanın içərisində partladılmış bomba ilə partladıldığı göstərir.

3 avqustda BMT-nin baş katibi Antoniu Quterreş həm Rusiya, həm də Ukraynanın tələbi ilə faktaraşdırıcı missiya yaratmaq qərarını açıqlamışdır. Buna baxmayaraq, Rusiya BMT və Beynəlxalq Qızıl Xaç Cəmiyyəti ilə əməkdaşlıqdan imtina etmiş və faktaraşdırıcı missiya ləğv edilmişdir.

## Reaksiyalar
29 iyul 2022-ci ildə verdiyi bəyanatda Avropa İttifaqının xarici əlaqələr üzrə yüksək vəzifəli rəsmisi Jozep Borrell Rusiyanı hücumda günahlandırmış, bunu "dəhşətli vəhşilik" və "barbar hərəkət" adlandırmışdır. Estoniya, Birləşmiş Krallıq və Fransa rəsmiləri də oxşar münasibət bildirmişdilər.

Ağ Ev 2 avqust 2022-ci ildə qeyd etmişdir ki, yeni kəşfiyyat məlumatları Rusiyanın qətliamla bağlı sübutlar uydurmağa çalışdığına işarə edir.

## Nəticəsi
11 oktyabr 2022-ci ildə Olenivkada həlak olan hərbi əsirlər də daxil olmaqla 62 əsgərin cəsədi Ukraynaya qaytarılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Удар по колонии с пленными украинскими военными в Еленовке: то немногое, что пока известно  (tr. *"A strike on a colony with captured Ukrainian soldiers in Yelenovka: what little is known so far"*), BBC.com
*
Əsir mübadiləsi

**Əsir mübadiləsi** — əsirləri – hərbi əsirlər, casuslar, girovlar və s. azad etmək üçün qarşıdurmada olan tərəflər arasında sövdələşmə. Bəzən cəsədlər mübadilənin bir hissəsi olurlar.

## Cenevrə Konvensiyaları
Cenevrə Konvensiyalarına əsasən, xəstəlik və ya əlillik səbəbindən müharibə səylərinə töhfə verə bilməyən məhbuslar öz ölkələrinə geri qaytarılmaq hüququna malikdirlər. Bu, belə təsirə məruz qalan əsirlərindən sayından asılı olmayaraq qüvvədədir. Əsir götürən dövlət həqiqi tələbi rədd edə bilməz.

1929-cu il Cenevrə Konvensiyasına əsasən, bu, 68–74-cü maddələr və əlavə mətn ilə əhatə olunur. Ən böyük mübadilə proqramlarından biri Beynəlxalq Qızıl Xaç Cəmiyyəti tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi zamanı bu şərtlər altında həyata keçirilirmişdir. 1949-cu il Üçüncü Cenevrə Konvensiyasına əsasən, bu, 109–117-ci maddələrlə əhatə olunur.

## Həmçinin bax
* Ekstradisiya
* Girov diplomatiyası

## İstinadlar
Turizm coğrafiyası

**Turizm coğrafiyası** — sənaye, sosial və mədəni fəaliyyət kimi səyahət və turizmin öyrənilməsidir. Turizm coğrafiyası geniş maraq dairəsini əhatə edir, o cümlədən turizmin ətraf mühitə təsiri, turizm və istirahət iqtisadiyyatlarının coğrafiyaları, turizm sənayesi və idarəetmə problemlərinin cavablandırılması, turizm sosiologiyası və turizmin yerləşdiyi yerlər.
Turizm coğrafiyası səyahət və onun yerlərə təsirini öyrənən insan coğrafiyasının bir sahəsidir. Coğrafiya turizmin öyrənilməsi üçün əsasdır, çünki turizm coğrafi xarakter daşıyır. Turizm yerlərdə baş verir, yerlər arasında hərəkət və fəaliyyətləri əhatə edir və yerlər, mənzərələr və insanlar arasında yaranan əlaqələr vasitəsilə həm məkan xüsusiyyətlərinin, həm də şəxsiyyətlərin formalaşdığı bir fəaliyyətdir. Fiziki coğrafiya turizm yerlərinin yaradılmasının əsas fonunu təmin edir və ətraf mühitə təsirlər və narahatlıqlar turizm yerlərinin inkişafının idarə edilməsində nəzərə alınmalı olan əsas məsələlərdir.
Müxtəlif narahatlıqlara görə öyrənməyə yanaşmalar fərqli olacaq. Turizmin idarə edilməsinə dair ədəbiyyatın bir çoxu metodologiyada kəmiyyət olaraq qalır və turizmi turist mənşəli yerlərdən, turistik destinasiyalardan, mənşə və təyinat yerləri arasındakı əlaqədən ibarət hesab edir ki, bura nəqliyyat da daxildir. İnsan coğrafiyasındakı son inkişaflar, turizmə nəzəri cəhətdən daha müxtəlif yanaşmalar, o cümlədən turizm sosiologiyası da daxil olmaqla, təcrid olunmuş, müstəsna fəaliyyət kimi turizmdən kənara çıxan və səyahətin gündəlik həyata necə uyğunlaşdığını nəzərə alan mədəni coğrafiya kimi yanaşmalarla nəticələndi.

## İstinadlar
Başqırdıstanda etirazlar (2024)

**2024-cü ildə Başqırdıstanda etirazlar** — 15–19 yanvar 2024-cü il tarixlərində Rusiya daxilində Başqırdıstan Respublikasında keçirilən etiraz aksiyaları. Buna hakimiyyətin başqırd ekoloji fəalı Fail Alsınova qarşı cinayət işi başlatması səbəb olmuşdur. Alsınov daha sonra 4 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. Bu, Baymak şəhərində nümayişlərə səbəb olmuş və burada ən azı 1,000 nəfər başqırd etirazçı toplanmışdır. Etiraz aksiyaları çevik qüvvə ilə toqquşmalarla nəticələnmişdir. Buna cavab olaraq polis etirazçılara qarşı gözyaşardıcı qaz və dəyənəklərdən istifadə etmişdir. Etirazlar 19 yanvarda regionun paytaxtı Ufaya yayılmış və nəticədə 10 nəfər həbs edilmişdir.

Başqırdıstanda artan etirazlara görə, Moskva, Kazan, Nijni Novqorod və Sankt-Peterburq kimi böyük şəhərlərdən istifadəçilərin göndərdiyi mesajlar çatdırıla bilmədiyi üçün "WhatsApp" və "Telegram" mesajlaşma xidmətləri regionda bloklandığı iddia edilmişdir. "Downdetector" xidmətinin verdiyi məlumatlara görə, uğursuz mesajların əksəriyyəti Ufa şəhərindən olmuşdur ki, bu da ölkədəki bütün mesajların 22%-ni təşkil edir.

## İstinadlar
Aniran

**Aniran** () və ya **Aneran** () —"qeyri-iranlı " və ya "qeyri-İran " (qeyri-ari) mənasını verən etnolinqvistik termin. Beləliklə, ümumi mənada "Aniran" İran dillərinin danışılmadığı əraziləri ifadə edir. Alçaldıcı mənada "İranın və zərdüştiliyin siyasi və dini düşməni" deməkdir.

"Aniran" termini Pəhləvi dilində "*aneran*" sözündən gəlir. Bu, öz növbəsində ya xalqı, ya da Sasani imperiyasını ifadə edən "Eran"ın antonimi idi. Bununla belə, "zərdüşti ədəbiyyatında və ola bilsin ki, Sasanilərin siyasi fikrində də bu terminin həm də nəzərəçarpacaq dərəcədə dini mənası var". "*Aner*" şəxs sadəcə qeyri-iranlı deyil, xüsusilə də qeyri-zərdüşti hesab olunurdu. Bu söz həmçinin, divlərə ibadət edənləri və ya başqa dinlərin tərəfdarlarını nəzərdə tutur. IX–XII əsrlərə aid bu mətnlərdə "ərəblər və türklər, ümumiyyətlə müsəlmanlar kimi, ikincisi də örtülü şəkildə aner adlanır".

## Əlyazma və folklorda
IX–XII əsr zərdüşti mətnlərində, xüsusən də "*[[Zənd-i Vəhmən yəsn]]*" əsərində Əhrimənin iranlılara qarşı qoyduğu varlıqlar arasında əfsanəvi Turan şahı və hərbi sərkərdəsi Əfrasiyab (Zəhhak və İskəndər ilə birlikdə) ən nifrət etdiyi şəxsdir.

Firdovsi üçün turanlılar və ya aniranlılar (çox vaxt bir-birini əvəz edirlər) şübhəsiz ki, əsərin caniləridir. Onların iranlılarla münaqişəsi "*[[Şahnamə]]*"nin əsas mövzusudur və mətnin yarıdan çoxunu təşkil edir. Qəhrəmanların və digər təqdirəlayiq şəxsiyyətlərin ölümləri çox vaxt turanlılara aid edilir. Beləliklə, burada Tur-Baratur adlı bir Turan basqınçının Bəlxdə 77 yaşlı Zərdüştü öldürdüyü nəql edilir.

## İstinadlar
Zənd-i Vəhmən yəsn

***Zənd-i Vəhmən yəsn*** — pəhləvi dilində orta əsr zərdüşti apokaliptik mətni. Bu, Ahura Mazdanın Zərdüştə behdinlərin ("yaxşı din"dən olanların, yəni zərdüştilərin) və gələcəkdə onların dininin başına gələcəklər haqqında məlumat verən peyğəmbərlik əsəridir. Saxlanılmış ən qədim əlyazma (K20, Kopenhagendə) təxminən 1400-cü ilə aiddir, lakin mətnin özü daha qədimdir. Bu, bir neçə nəsil ərzində yazılmış və redaktə edilmişdir.

Əsər "*Bəhmən Yəşt*" və "*Zənd-i vəhmən yəşt*" kimi də tanınır. Bu başlıqlar sxolastik səhvlərdir. Onlar birinci halda XVIII əsrdə Anketil-Düperron, ikincisi isə XIX əsrdə Edvard Vilyam Vestlə bağlıdır.

## İstinadlar
Benoyn Boyşar

**Benoyn Boyşar** () və ya **Baysanqur Benovski** (; ) — XIX əsrdə yaşamış çeçenəsilli Şimali Qafqaz komandiri. İmam Şamilin naiblərindən idi. O, 1817–1864-cü illərdə Qafqaz müharibəsində iştirak etmişdir.

## Ölümü
Boyşarın üsyanından təşvişə düşən Rusiya ordusu dərhal hərəkətə keçməyə qərar vermişdir. Musa Kunduxov, Nikolay Kolovaçyov və Artsu Çermoyevin köməyi ilə Rusiya Ordusu Boyşarın yeri ilə bağlı əvvəlcədən kəşfiyyat məlumatlarına görə Belqatoy kəndi ətrafında toplaşmağa başlamışdır. Kunduxov ümumilikdə 15 kəndi dağıtmışdır. Sığınacaqlarını itirən Boyşar və yoldaşları Benoya qayıdıb müqaviməti davam etdirməyə çalışsalar da, sonda əsir düşmüşdülər.

Boyşar Xasavyurtda həbs edilmiş və daha sonra general-mayor Pavel Kempertin hökmü ilə asılaraq ölümə məhkum edilmişdir. 1 mart 1861-ci ildə asılmışdır.

## İstinadlar
Siyamək Namazi

**Siyamək Namazi** (; ) — iranəsilli ABŞ biznesmeni.

## Həyatı
Siyamək Namazi 14 sentyabr və ya 14 oktyabr 1971-ci ildə anadan olmuşdur. O, İranın Evin həbsxanasında saxlanılmış, 13 oktyabr 2015-ci ildə azad olunmuşdur.

22 fevral 2016-cı ildə İran hakimiyyəti Siyaməkin atası Bakir Namazini oğlunu ziyarət etmək üçün ölkəyə gələndə həbs etmişdir. 18 oktyabr 2016-cı ildə Bakir və Siyamək Namazi xarici hökumətlə əməkdaşlıq etdikləri üçün 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdilər. "*[[CNN]]*" bildirmişdir ki, onun hüquq qrupuna görə, Namazi "İranda həbsdə olan ən uzun müddətdir həbsdə olan iranlı amerikalıdır". O, 1 oktyabr 2022-ci ildə qısamüddətli məzuniyyətə buraxılmışdır.

2023-cü il sentyabrın ortalarında "Reuters" xəbər vermişdir ki, ABŞ Namazi və digər 4 nəfərin azad edilməsi müqabilində İran İslam Respublikasına 2018-ci ildən Cənubi Koreyada dondurulmuş İran neftindən 6 milyard dollar gəlir əldə etməyə icazə verməyə razılaşmışdır. Pul Cənubi Koreyadan Qətərə və nəticədə İran hökumətinin hesablarına getmişdir. Birləşmiş Ştatlar vəsaitlərə nəzarəti özündə saxlamış və onların yalnız humanitar məqsədlər üçün xərclənməsinə icazə vermişdir.

Namazi 18 sentyabr 2023-cü ildə Qətərin vasitəçiliyi ilə İranda həbsdən azad edilmişdir.

## İstinadlar
Əbu Süleym Fərəc Xadim Türki

**Əbu Süleym Fərəc Xadim Türki** və ya bəzən səhvən **Fərəc ibn Süleym** də adlandırılır — Abbasi saray xədimi və məmuru.

819-cu ildə əsir düşmüş xəlifə əleyhdarı İbrahim ibn Mehdini xəlifə Məmunun (h. 813–833) hüzuruna müşayiət etmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Bosworth, C. E., ed. (1987). The History of al-Ṭabarī, Volume XXXII: The Reunification of the ʿAbbāsid Caliphate: The Caliphate of al-Maʾmūn, A. D. 813–33/A. H. 198–213. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. .

## Əlavə ədəbiyyat
* Bosworth, C. E., ed. (1989). The History of al-Ṭabarī, Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A. D. 785–809/A. H. 169–192. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. .
*
Sabit ibn Nəsr

**Sabit ibn Nəsr ibn Malik Xuzai** () () — Abbasi sərkərdəsi və 808–813-cü illərdə Bizans imperiyası ilə Kilikiya sərhəd zonasının (*[[Əvasim|suğur]] [[Bilad əş-Şam|Şamiyyə]]*) valisi.

Sabit xorasanəsilli idi. O, ilk Abbasi ardıcılı və hərbi sərkərdəsi Məlik ibn Heysəm Xuzainin nəvəsi idi. Sabit Harun Rəşidin hakimiyyətinin son ilində (808/9) Suriya suğurunun (əsasən Kilikiyanı əhatə edir, paytaxtı Tarsusdur) valisi təyin edilmişdir. O, 808-ci ildə Padiandda bizanslılarla əsir mübadiləsi təşkil etmişdir.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* 
* Crone, Patricia (1980). Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity. Cambridge: Cambridge University Press. .
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt (in German). Berlin and Boston: De Gruyter.
Müqəddəs Pavel promenadı

**Müqəddəs Pavel promenadı** () — Tüdor və Stüart dövründə Londonun Müqəddəs Pavel kafedralının əsas nefinə verilən addır. Həmin dövrdə kafedral şəhərin əsas qiybət yeri olmuş, Müqəddəs Pavel promenadı isə insanlar tərəfindən gəzmək və söhbət etmək üçün istifadə edilmişdir. İlk qəzetlərin kəşf edilməsindən əvvəl, "xəbər-alverçiləri" () burada toplaşaraq son xəbərləri müzakirə edirdilər.

Kafedral nefi olan *"Müqəddəs Pavel promenadı"*nın bazar və dünyəvi görüşlər yeri kimi istifadə edilməsi haqqında ilk məlumat yepiskop Robert Breybruka (1381–1404) aiddir. Yepiskop buraxdığı invektivdə kafedralı bazar kimi alış-veriş üçün istifadə edənləri kilsədən uzaqlaşdırmaqla hədələyirdi. Bəziləri isə kafedral ərazisini top oyunu üçün istifadə edərək gözəl və bahalı vitrajları sındırırdılar.

1554-cü ildə London lord-meri tərəfindən verilmiş əmrdə kilsənin uyğun olmayan məqsədlər, at və məhsul alış-verişi üçün istifadə edilməsinin *"Hər şeyə qadir Rəbb və bütün yaxşı insanları təhqir etdiyi"* qeyd edilir. 

XV əsrə kimi, kafedral həm də şəhər şayiələrinin mərkəzinə çevrilir və Londonun ən məşhur qeybətçiləri burda toplanır.

Frensis Osborn yazır:

Buna görə də kafedralda son xəbərləri – yerli məlumatlar, hərbi məsələlər, dini baxış, parlament və saray xəbərləri – müzakirə etmək, ən aktual zarafatları öyrənmək, bağışlamaq və bağışlanmaq, cüzdanını itirmək və fahişə tapmaq olardı. *"Englishmen for my Money"* adlı pyesində Uilyam Hafton "Müqəddəs Pavel promenadı"nı bir işlə məşğul olmayan çoxlu insanın səs-küy içində ora-bura gəzdiyi yer kimi təsvir edir. Onun müasiri olan Con Örl satirik təsvirlər seriyasında onu belə təsvir edir:

## İstinadlar

### Ədəbiyyat
*  
* 
*  OCLC 1562848.
* 
* 
*  

## Həmçinin bax
* Paternoster-Rou — Müqəddəs Pavel kilsə həyəti yerində salınmış küçə
Osman Çingiz Çandar

**Osman Çingiz Çandar** () — jurnalist və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Osman Çingiz Çandar 1948-ci ildə Ankarada anadan olub. Ankara Universiteti Siyasi Elmlər Bölməsindən məzun olub. 1970-1971-ci illərdə ODTÜ İnzibati Elmlər Bölməsində beynəlxalq əlaqələr üzrə assistent vəzifəsində çalışıb.

1971-1973-cü illərdə Suriya və Livanda yaşayıb. FƏTH üzvü olub. 1976-2016-cı illərdə jurnalist olaraq çalışıb. Kitabları çap edilib, məqalələri dərc olunub. 1999-2000-ci illərdə Vaşinqtonda mütəxəssis olaraq çalışıb. İstanbul Bilgi Universitetində və İstanbul Kültür Universitetində müasir Yaxın Şərq tarixi və Yaxın Şərq siyasəti fənlərini tədris edib. 2018-ci ildən isə İsveç Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunda baş mütəxəssis vəzifələrində çalışıb.

1991-1993-cü illərdə prezident Turqut Özalın müşaviri vəzifəsində çalışıb.

2023-cü il mayın 14-də Yaşıl Sol Partiyasının namizədi olaraq Diyarbəkir ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Avropa İttifaqının Uyğunlaşdırma Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub.

Kürdcə, ərəbcə, ingiliscə və fransızca bilir. Evli və 1 uşaq atasıdır.

## İstinadlar
Əvasim

***Əvasim*** (, ; təkdə *Asimə*, , ) — Kilikiya, Suriyanın şimalı və Yuxarı Mesopotamiyada Bizans imperiyası ilə Əməvi və Abbasi xilafətləri arasındakı sərhəd zonasının müsəlman tərəfinə istinad etmək üçün istifadə olunan ərəbcə termin. Bu, VIII əsrin əvvəllərində, müsəlman fəthlərinin ilk dalğası azaldıqdan sonra qurulmuş və Bizans irəliləyişləri tərəfindən əzilən X əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Bu, ***suğur*** (; təkdə *səqr*, , ) kimi tanınan möhkəmləndirilmiş istehkamlar zəncirindən yaranmış irəli markalardan, həmçinin əsas əvasim olaraq bilinən sərhəd zonasının arxa və ya daxili sahələrindən ibarət idi.

*Suğur* termini Əndəlus və Mavəraünnəhr yürüşlərində də istifadə edilmişdir. Bu, XIV əsrdə Misir Məmlükləri tərəfindən yenidən canlandırılmaq üçün Fərat regionunda bərpa edilmişdir.

## Həmçinin bax
* Qazi (islam)

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
* Honigmann, Ernst (1935). Byzance et les Arabes, Tome III: Die Ostgrenze des Byzantinischen Reiches von 363 bis 1071 nach griechischen, arabischen, syrischen und armenischen Quellen. Corpus Bruxellense Historiae Byzantinae (in German). Brussels: Éditions de l'Institut de philologie et d'histoire orientales. OCLC 6934222.
* 

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Canard, M. (1960). "al-ʿAwāṣim". In Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J.; Lewis, B. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume I: A–B. Leiden: E. J. Brill. pp. 761–762. OCLC 495469456.
* 
* 
* 
* 
* 
* Kennedy, Hugh (2001). The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State. London and New York: Routledge. .
* 
* Whittow, Mark (1996). The Making of Byzantium, 600–1025. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. .
* 
* Whittow, Mark (1996). The Making of Byzantium, 600–1025. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. .
Serap Yazıcı Özbudun

**Serap Yazıcı Özbudun** () — hüquqşünas və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı.

## Həyatı
Serap Yazıcı Özbudun 1963-cü ildə Ankarada anadan olub. 12 yaşında anasının öldüyü yol-nəqliyyat qəzasında görmə qabiliyyətini itirib. 1984-cü ildə Ankara Universiteti Hüquq Bölməsindən məzun olub. 1986-cı ildə həmin universitetin Sosial Elmlər İnstitutunda magistr dərəcəsi, 1995-ci ildə isə PhD dərəcəsi alıb. 1991-1992-ci illərdə İngiltərənin Bristol Universitetində təlim alıb.

Konstitusiya hüququ professoru olaraq 1998-2012-ci illərdə İstanbul Bilgi Universitetində, həmçinin İstanbul Şəhər Universitesi və Sabancı Universitetində çalışıb. Hüquq mövzularında məqalələri mövcuddur.

2001-2003-cü illərdə Cümhuriyyət Xalq Partiyası Məclisinin üzvü olub. 2020-ci ildə Gələcək Partiyasının üzvü olub və İdarə Heyətinin üzvü — insan hüquqları üzrə sədr müavini vəzifəsində təmsil olunub.

2023-cü il mayın 14-də Gələcək Partiyasının namizədi olaraq Cümhuriyyət Xalq Partiyasının siyahısından Antalya ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 28-ci çağırışının deputatı seçilib. TBMM Konstitusiya Komissiyasının və TBMM Ədalət Komissiyasının üzvü vəzifəsində təmsil olunub. Səadət və Gələcək Partiyalarından ibarət TBMM qrupunun təsis edilməsi üçün 6 iyul 2023-cü ildə hüquqi olaraq Səadət Partiyasının üzvü olub.

İngiliscə bilir. Evlidir.

## İstinadlar
Ubadə ibn əs-Samit

**Ubadə ibn əs-Samit** (, ) — İslam peyğəmbəri Məhəmmədin (s.a.v) səhabələrindən biri.

## Həyatı
O, səhabələrdən və ənsarın böyüklərindəndir. Ləqəbi Ubadə Əbu Vəliddir və xəzrəc qəbiləsinin Avfoğullarındandır. Atası Samit ibn Kays, anası Kurret-ül-ayn binti Ubadədir. Tam adı Ubadə ibn Samit ibn Kays ibn Əsrəm ibn Fihr ibn Saləbə ibn Qanem ibn Salim ibn Avf ibn Amr bin Avf ibn Xəzrecdir. 583-cü ildə Mədinədə doğulmuş, 654-cü ildə Fələstində vəfat etmişdir. Hicrətin 34-cü ilində 72 yaşında Şam yaxınlığındakı Ramlada vəfat edən Ubade bin Samit orada dəfn edilmişdir.

### Müsəlman olması
Ubadə Besətin on birinci ilində həcc mövsümündə Məkkəyə gedir və müsəlman olur. O, hicrətdən əvvəl baş vermiş birinci və ikinci Əqəbə beyətlərində iştirak etmişdir. İkinci Əqəbə beyətində 70-ə yaxın müsəlmanı təmsil edən və şəxsən Məhəmməd peyğəmbərlə görüşən 12 nəfərdən biri olmuşdur. Səadət dövrünün hadisələrindən olan Rıdvan beyətində Ubadə ibn Samit də Peyğəmbərimizin əmrlərindən dönməyəcəklərinə və hər işdə ona itaət edəcəklərinə and içənlər arasında idi.

### Təhsil
Ubadə 35 müsəlman olur. Oxuyub yazmağı bilən səhabələrdən olduğu üçün Məhəmməd (s.a.v) onu Süffə səhabələrinə müəllim təyin edir. Ubadə səhabələrin alimlərindən olmuşdur. Hədis və fiqhdə böyük biliyə sahib idi. Dəməşqdə olduğu müddətdə hədis və fiqhdən dərs demişdir. 80-dən çox hədis nəql etmiş, çoxlu tələbələr yetişdirmişdir. O, Quranı tam əzbərləmiş və onu yazıya almışdır.

### Qatıldığı döyüşlər
O, hicrətin ikinci ilində Məhəmmədin (s.a.v) əmri ilə İslam ordusunda olmuş və Bədr səhabələrindən olmuşdur. Üçüncü ildə o, Uhud döyüşündə və Bəni Qureyzənin Mədinədən qovulmasına səbəb olan səfərdə də iştirak edir. Qaynuqa yəhudilərini Mədinə ətrafından çıxarmaq vəzifəsi Ubadəyə həvalə edilir. Hicrətin beşinci ilində baş verən müharibələrdən sonra Ubadə ibn Samit də Hudeybiyyə sülhünün bağlanmasında iştirak edir. Ubadə Hüneyn döyüşündə də iştirak edir və böyük faydalar göstərir. O, həm də fiziki və maddi cəhətdən Təbuk yürüşündə iştirak etmişdir. Ubadə Ömərin xilafəti dövründə Suriyaya yürüş etdikdən sonra hicrətin on dördüncü ilindən başlayaraq Misirə getmiş və Misirin fəthində iştirak etmişdir. Əmr ibn As Misir kampaniyasında Ömərdən kömək istəyir. O, dörd nəfəri Əmr ibn Asın yanına göndərir. Onların arasında Ubadə ibn Samit də var idi. Orada bir çox vəzifələr yerinə yetirir və Misirin fəthinin başa çatmasında böyük rol oynayır.

## İstinadlar
Kamakura Tarix və Mədəniyyət Muzeyi

– Yaponiyanın Kanaqava prefekturasının Kamakura şəhərində yerləşən muzey.

## Tarixi
Muzey binası Britaniya memarı Norman Fosterin şirkəti *"[[Foster + Partners]]"* tərəfindən dizayn edilmiş fərdi evdə yerləşir. **Kamakura evi** adı ilə tanınan tikili daha sonra şəhərə bağışlanılmış və muzeyə çevrilərək 2017-ci ilin mayında istifadəyə verilmişdir.

## Xüsusiyyətlər
Muzey şəhərin Oqiqayatsu adlı hissəsində yerləşir. Muzey binası süni mərmərlə bəzədilmişdir və böyük pəncərələri sayəsində təbii daxili işıqlandırmaya malikdir.

Kamakura şəhəri Yaponiyanın qədim paytaxtlarından biri olmuş, 1185–1333-cü illərdə Kamakura şoqunluğuna ev sahibliyi etmişdir. Muzey Kamakura şəhərinin həm qədim, həm müasir tarixinə həsr olunmuşdur. Şəhərin təhsil şurası arxeoloji tapıntıları analiz edərək tədqiq edir və muzey vasitəsilə ictimaiyyətlə paylaşır. Bina yaşayış üçün nəzərdə tutulduğu üçün əsas binada üç, əlavə bina bir sərgi zalı yerləşir. Muzeyin direktoru Kokuqakuin Universitetinin keçmiş professoru Aoki Yutakadır.

Muzeyin daimi sərgisində Çinin Sun və Yuan sülalələrinə aid dulusçuluq məmulatları, eləcə də, Yaponiyanın Seto, Tokoname, Atsumi və digər dulusçuluq üslublarına aid işlər sərgilənir. Şinzenko məbədində aparılmış qazıntılar zamanı kəşf edilmiş dörd tutacaqlı çini qab və bir samuray malikanəsində aşkarlanmış seladon sake qabı muzey eksponatları arasındadır. Muzeydə Kamakura mətbəxi (2019) və Hoco klanı (2022) kimi mövzularda sərgilər keçirilir. XIII əsrdə tikilmiş Muryocu məbəd ərazisi muzey tərkib hissəsinə daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*
Sırrı Sürəyya Öndər

**Sırrı Sürəyya Öndər** () — rejissor, ssenarist, prodüser, sənətçi, jurnalist və siyasətçi; Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 24, 25, 26 və 28-ci çağırışlarının deputatı.

## Həyatı
Sırrı Sürəyya Öndər 7 iyul 1962-ci ildə Adıyaman ilində anadan olub.

2007-ci ildə 18-ci Ankara Beynəlxalq Film Festivalında Milli bədii film nominasiyasında "Ən yaxşı ssenari" öldülünə, həmin ildə 14-cü Qızıl Koza Film Festivalında Milli film nominasiyasında "Ən yaxşı ssenari" ödülünə, 2009-cu ildə isə 7-ci Beynəlxalq Karaçi Film Festivalında "Ən yaxşı rejissor" öldülünə layiq görülüb.

28 fevral 2015-ci ildə Dolmabağça Memorandumuna səbəb olan Abdullah Öcalan ilə Əhməd Davudoğlu iqtidarı arasında dialoqa yardım edən HDP siyasətçilərindən ibarət nümayəndə heyətində yer alıb.

2013-cü ildə Novruz bayramı ilə bağlı tədbirdə çıxışına görə 3 noyabr 2018-ci ildə 42 ay həbs cəzası verilib və 2018-ci il noyabrın 6-da Kocaeli həbsxanasına aparılıb. 4 noyabr 2019-cu ildə Konstitusiya Məhkəməsinin bir gün əvvəl ifadə azadlığının pozulduğuna dair qərar çıxardıqdan sonra azadlığa buraxılıb.

1 uşaq atasıdır.

2011-ci ildə İstanbul ilindən, iyun 2015 və noyabr 2015-ci ildə Ankara ilindən, 2023-cü ildə isə İstanbul ilindən Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 24, 25, 26 və 28-ci çağırışlarının deputatı seçilib.

3 may 2025-ci ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya
* (2005-2008) *"Emret Komutanım"* serialı (ssenari müəllifi)
* (2006) *"Kalpsiz Adam"* serialı (ssenari məsləhətçisi)
* (2006) *"Beynelmilel"* filmi (rejissor, ssenari müəllifi, musiqi, sənətçi)
* (2006) *"Sis ve Gece"* filmi (sənətçi)

## İstinadlar
AGF

* Azərbaycan Güləş Federasiyası
* Azərbaycan Gimnastika Federasiyası
* Azərbaycan Gənclər Fondu
Molibden (V) xlorid

**Molibden (V) xlorid** – kimyəvi formulu MoCl5 olan qeyri-üzvi birləşmədir, molibden və xlorid turşusunun duzudur.

## Fiziki xassələri
Molibden (V) xlorid monoklinik sinqoniyanın qara hiqroskopik kristallarını əmələ gətirir, fəza qrupu C 2/m. Dietil efirində, spirtlərdə, tetraxlormetanda, xloroformda, dixloretanda həll olunur.

## Alınması
* Toz şəklində olan molibdenin və xlorun reaksiyası nəticəsində almaq olar:
:: \mathsf{2Mo + 5Cl_2 \ \xrightarrow{400-500^oC}\ 2MoCl_5 }

* Teraxlormetanın molibden (V) oksidin reaksiyası nəticəsində:
:: \mathsf{2MoO_3 + 3CCl_4 \ \xrightarrow{240^oC}\ 2MoCl_5 + Cl_2 + 3CO_2  }

## Kimyəvi xassələri
* Yüksək temperaturda qızıdırıldıqda atmosferdə parçalamır:

:: \mathsf{MoCl_5 \ \xrightarrow{>268^oC}\ MoCl_3 + Cl_2  }

NO_2\uparrow + 5HCl\uparrow }

* Hava rütubəti ilə reaksiya daxil olur:

:: \mathsf{MoCl_5 + H_2O \ \xrightarrow{}\ MoCl_3O + 2HCl  }

* Su ilə reaksiyası:

:: \mathsf{2MoCl_5 + 5H_2O \ \xrightarrow{}\ MoO(OH)_3\downarrow + H_2[MoCl_5O] + 5HCl  }

* İsti qatı nitrat turşusu ilə reaksiyası:

* Qatı qəlivələrlə reaksiyası:

* ::\mathsf{MoCl_5 + 5NaOH \ \xrightarrow{}\ MoO(OH)_3\downarrow + 5NaCl + H_2O  }

* Qızdırdıqda hava ilə oksidləşir:

* ::\mathsf{2MoCl_5 + O_2 \ \xrightarrow{200^oC}\ 2MoCl_4O + Cl_2  }

* Hidrogenlə 900 °C-də molibdenə və 250 °C-də molibden (III) xloridə qədər reduksiya olunur:

:: \mathsf{2MoCl_5 + 5H_2 \ \xrightarrow{900^oC}\ 2Mo + 10HCl  }

:: \mathsf{MoCl_5 + H_2 \ \xrightarrow{250^oC}\ MoCl_3 + 2HCl  }

* Natrium sulfid ilə molibden disulfidə qədər reduksiya olunur:

* ::\mathsf{2MoCl_5 + 5Na_2S \ \xrightarrow{}\ 2MoS_2 + 10NaCl + S }

## Tətbiqi
Molibden (V) xlorid molibden tozlarının hazırlanmasinda, qeyri-metal səthlərə molibden örtüyünün tətbiqində istifadə olunur.

## İstinadlar
# Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
# Неорганическая химия / под ред. Ю.Д. Третьякова. — М.: Академия, 2007. — Т. 3. — 352 с.
# Г. Реми. Курс неорганической химии. Изд. Мир, 1974, Т 2.
Dəhən-i Qulaman

**Dəhən-i Qulaman** — İranın şərqində yerləşən Əhəməni yaşayış mərkəzi və arxeoloji ərazisinə verilən müasir ad. Drangiana satraplığının paytaxtı Zranka/Zarin kimi müəyyən edilmişdir.

## Coğrafiyası
Dəhən-i Qulaman () kimi tanınan arxeoloji sahə təxminən müasir Zabul şəhərindən 30 km cənub-şərqdə, İran–Əfqanıstan sərhədindəki ən yaxın nöqtədən təxminən 8,5 km məsafədə olan müasir Çanimə su anbarlarından ikisini ayıran ərazidə yerləşir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat
* Gnoli, G., "Dahan-e Ḡolāmān," in ''Encyclopaedia Iranica'', vol. 6 (1993), 582–585.
* Mohammadkhani, K., "Une nouvelle construction monumentale achéménide à Dahaneh-e Gholaman, Sistan, Iran," *Arta* (2012.1) 1–18.
* Scerrato, U., "Excavations at Dahaneh-e Gholaman (Sistan-Iran), First Preliminary Report (1962–1963)," *East and West*, n.s. 16 (1966) 9–30.
* Schmitt, R., "Drangiana," in ''Encyclopaedia Iranica'', vol. 7 (1995) 534–537.
* Talbert, R. J. A., *Barrington Atlas of the Greek and Roman World,* Princeton 2000.

## Xarici keçidlər
* http://www.iranicaonline.org/articles/dahan-e-golaman-or-according-to-walther-hinz-p, article on Dahan-e Gholaman by G. Gnoli (1993) in Encyclopædia Iranica Online.
* http://www.achemenet.com/document/2012.001-Mohammadkhani.pdf, article on Dahan-e Gholaman by K. Mohammadkhani in *Arta* (2012) on Achemenet.com.
* http://www.iranicaonline.org/articles/drangiana, article on Drangiana by R. Schmitt (1995) in Encyclopædia Iranica Online.
Firdovsinin minillik yubileyi

**Firdovsinin minillik yubileyi** () — 1934-cü ildə Firdovsinin anadan olmasının min illiyini qeyd etmək üçün bir sıra şənliklər və elmi tədbirlər. Firdovsinin minilliyi Rza şah Pəhləvinin təşəbbüsü ilə keçirilmiş və ilin əvvəlində İran hökuməti tərəfindən elan olunmuşdur. Minillik Konqresi 1934-cü il oktyabrın 2-dən 6-dək Tehranda beş gün ərzində toplanmışdır. Qurultayda səksəndən çox Avropa və İran alimi iştirak etmişdir. Şənliklər təxminən bir aya yaxın davam etmişdir.

Bir sıra Avropa ölkələrində, o cümlədən Fransada, İngiltərədə, Almaniyada, Sovet İttifaqında, universitetlərdə, klublarda və səfirliklərdə eyni vaxtda müxtəlif rəsmi mərasimlər keçirilmişdir. Həmçinin, ABŞ, Misir və İraq da daxil olmaqla bir sıra başqa ölkələrdə də şənliklər keçirilmişdir.

## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* *Ketāb-e hazāra-ye Ferdowsī* (in Persian), Tehran 1943
* 
*
Berlində Firdovsinin minillik yubileyi

**Berlində Firdovsinin minillik yubileyi** — 27 sentyabr 1934-cü ildə Berlində Almaniyanın Reyx Elm, Təhsil və Xalq Təhsili Nazirliyinin rəhbərliyi ilə həmin ilin əvvəlində İran hökuməti tərəfindən elan edilmiş Firdovsinin minillik yubileyi münasibətilə keçirilmiş tədbir. Berlindəki mərasim Almaniya Arxeologiya İnstitutunda keçirilmişdir. "*[[Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft]]*" 1934-cü il sayında bu mərasimlərin hesabatını dərc etmişdir.

## İstinadlar
Alman milliyyətçiliyi

**Alman milliyyətçiliyi** () — almanların və almanosferin vahid milli dövlətdə birliyini təşviq edən ideoloji anlayış. Alman milliyyətçiliyi almanların bir millət və bir xalq olaraq vətənpərvərliyini və milli kimliyini önə çəkir. Alman milliyyətçiliyinin ən erkən mənşəyi pangermanizmin yüksəlməyə başladığı Napoleon müharibələri dövründə romantik milliyyətçiliyin meydana çıxması ilə əlaqələndirilir. Alman milli dövləti ideyası Napoleon Bonapartın rəhbərliyi altında Fransanın alman ərazilərini işğal etməsinə cavab olaraq mühüm siyasi qüvvəyə çevrilməyə başladı.

XIX əsrdə almanlar alman milli dövlətinin Avstriya imperiyasını istisna edən "Kiçik Almaniya"dan, yoxsa Avstriya imperiyasını və ya onun almandilli hissəsini əhatə edən "Böyük Almaniyadan" ibarət olub-olmaması ilə bağlı alman məsələsini müzakirə etmişdilər. Prussiya kansleri Otto fon Bismarkın başçılıq etdiyi fraksiya Kiçik Almaniya yaratmağa müvəffəq olmuşdur.

Aqressiv alman milliyyətçiliyi və ərazi genişlənməsi hər iki dünya müharibəsinə səbəb olan əsas amil idi. Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Almaniya Britaniya və Fransaya rəqib olmaq ümidi ilə müstəmləkə imperiyası qurmuşdu. 1930-cu illərdə nasistlər hakimiyyətə gələrək Böyük German Reyxini yaratmağa çalışırdılar. Onlar etnik alman kimliyini və alman əzəmətini bütün başqaları istisna olmaqla vurğulayırdılar. Bu, nəticədə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Holokostda yəhudilərin, polyakların, romanilər və adamcıq hesab edilən digər insanların məhv edilməsinə səbəb olmuşdur.

## İstinadlar
Konrad Malt-Brün

**Konrad Malt-Brün** (, ; ) — danimarkaəsilli Fransa coğrafiyaşünası.

## Həyatı
Danimarka kral mülklərinin idarəediciləri ailəsində anadan olmuşdur. O, Kopenhagen Universitetində təhsil almışdır. 1800-cü ildə Fransa inqilabını dəstəkləyən şeirlər və broşürlər yazdığı üçün Danimarkadan qovulmuş və Fransaya köçmüşdür. Orada coğrafiyaşünas və jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, "Précis de géographie universelle"in altı cildinin və çoxsaylı coğrafi xəritələrin müəllifidir.

1821-ci ildə Malt-Brün Fransa Coğrafiya Cəmiyyətinin təsisçilərdən biri olmuş və onun birinci katibi seçilmişdir. Malt-Brün ilk dəfə "Okeaniya" və "Hind-Çin" terminlərindən istifadə etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Биография
Abdi

**Abdi** — kişi adı.

* Abdi Çilingir — Türk siyasətçi.
* Abdi İpəkçi — Türkiyə jurnalisti, yazıçı.
* Abdi İbrahim Absieh — Cibutinin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2013-cü ildən)
* Əbdürrəhman Abdi Paşa — Sultan İbrahim və IV Mehmed səltənətində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.
Ağadəvə (Qars)

**Ağadəvə** — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd. Əhalisi 524 nəfərdir (2022).

## İstinadlar
Rodriqo Santoro

**Rodrigo Junqueira dos Reis Santoro** () — məşhur braziliyalı aktyor.

## Filmoqrafiyası

## İstinadlar
Madyaronlar

**Madyaronlar** (, , , , , ) açıq macar oriyentasiyasına malik olan Zakarpatiya etno-mədəni qrupunun adı. Onlar öz ana dillərindən, mədəniyyətlərindən və dinlərindən imtina edərək rus və ukrayn əhalisinin macarlaşdırılmasını təbliğ etmişdilər. Madyaronlar Zakarpatiyada yaşayan rusinlərin ukraynalı kimliyini qəbul etməmiş, lakin ayrı-ayrı rusin kimliyini qorumuşdular. 1920-ci ildən 1940-cı ilə qədər qrup Zakarpartiyada yenidən Macarıstana qoşulmaq ideyası irəli sürülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
* Довідник з історії України
Yaqutiyə mədrəsəsi

**Yaqutiyə mədrəsəsi** — Türkiyənin Ərzurum şəhərində yerləşən, XIV-cü əsrə aid tarixi mədrəsə. Mədrəsə Elxani hökmdarı Olcaytunun dövründə 1310-cu ildə Əmir Xoca Cəmaləddin Yaqut tərəfindən tikilmişdir. Anadoluda qapalı həyəti, eyvanı və balkonu olan mədrəsə tipinin ən böyüyüdür və günümüzə qədər gəlib çatmış yaxşı qorunan nümunələrdən biridir.

Yaqutiyə mədrəsəsi Ərzurum vilayətinin simvollarından biridir. Hər il minlərlə yerli və xarici turist tərəfindən ziyarət edilir.

## Tarixi

Mədrəsə Elhanilər dövründə 1310-cu ildə Sultan Olcaytonun hakimiyyəti zamanı Qazan xan və Buluğan Xatunun tapşırığı ilə Xoca Yaqut Qazani tərəfindən tikilmişdir. Osmanlı dövründən sonra bir müddət XIX-cu əsrin sonlarına qədər fəaliyyətini dayandırıb və hərbi anbar kimi istifadə edilmişdir. Cümhuriyyət dövründə 1964 və 1973-cü illərdə Vəqflər Baş İdarəsi, 1991-ci ildə Turizm Nazirliyi tərəfindən təmir edilən mədrəsə indiyə qədər diyarşünaslıq muzeyi kimi istifadə olunur.

## Məkanı
Ərzurum şəhərinin mərkəzində, adının verildiyi mərkəzi "Yaqutiyə" səmtində, Cümhuriyyət küçəsində, Lalə (Mustafa) Paşa Məscidinin yanında yerləşir. İslam İncəsənət muzeyi kimi istifadə olunur.

## Memarlığı
Binanın tac qapısı fasaddan çıxır. Dörd eyvanlı, içəridə yerləşən dördbucaqlı həyətin orta hissəsi müqərnəsli günbəzlə, digər hissələri isə sivri tağlı çəlləli tağlarla örtülmüşdür. Tac qapısının yan üzlərində açıq kürədən çıxan xurma yarpaqları, iki bəbir və qartal fiqurları Orta Asiya türklərinin mühüm simvollarını bir araya gətirir. Alçaq tağlı və oyma taclı qapının hər tərəfini əhatə edən bəzəklər möhtəşəm görünüş yaradır.

Mədrəsədə qərb fasadının oxunda giriş, fasadın cənubunda kub əsaslı və silindrik gövdəli minarə, şimal küncündə isə eyni formal xüsusiyyətləri əks etdirən silindrik konuslu künc qülləsi var.

Xüsusilə binanın yan qanadlarında tədricən boru qəlibləri ilə formalaşmış sivri tağvarı, səthi taxçalarda su mənbəyindən çıxan kimi təsvir olunan ömür ağacı, güldan, bir-birinə baxan qoşa iki aslan fiquru və başlı qartal fiquru İslam ikonoqrafiyası baxımından əhəmiyyətlidir.

Açıq kürədən çıxan xurma yarpaqları, iki bəbir və qartal fiqurlarından ibarət olan həyat ağacı Orta Asiya türklərinin mühüm simvollarını bir araya gətirir. Bundan əlavə minarənin gövdəsində firuzəyi və badımcan bənövşəyi rəngli kərpicdən həndəsi bəzəklər görünür.

Sonuncu dəfə 2009-cu ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən əsaslı təmir olunub, abadlıq işləri Ərzurum Yaqutiyə Bələdiyyəsi tərəfindən aparılıb. Bu dəyişikliklər nəticəsində Mədrəsənin mövcud dəyəri bu gün daha da artmışdır. Xüsusilə Ramazan ayında axşamlar Mədrəsənin qarşısındakı ərazidə ictimai-mədəni tədbirlər keçirilir.

## Türk İslam İncəsənət və Etnoqrafiya Muzeyi
1995-ci ildə bərpa edilən mədrəsə hazırda Türk-İslam Əsərləri və Etnoqrafiya Muzeyi kimi istifadə olunur.

## Xarici keçidlər
* https://web.archive.org/web/20121108051304/http://www.erzurum.gov.tr/resim.asp?rs=26&kat=Yakutiye

## İstinadlar
Türkiyə Respublikasının Rəsmi Qəzeti

***Türkiyə Respublikasının Rəsmi Qəzeti*** () — yeni qanunvericilik və digər rəsmi elanları dərc edən Türkiyənin milli və yeganə rəsmi jurnalı. Qısaca "*Resmî Gazete*" adlanır.

7 fevral 1921-ci il tarixindən, respublikanın elan edilməsindən təxminən iki il əvvəl nəşr olunmağa başlamışdır. Qəzetin ilk on beş nömrəsi həftədə bir dəfə, sonrakı üç nömrəsi iki həftədə bir dəfə, sonrakı üç nömrəsi həftədə bir dəfə çıxırdı. 18 iyul 1921-ci ildən 10 sentyabr 1923-cü ilə qədər qəzet Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi səbəbiylə nəşr olunmamışdır. 17 dekabr 1927-ci ildə çıxan 763-cü saydan bu yana "*Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete*" adı ilə rəsmi olaraq nəşr olunur. 1 dekabr 1928-ci il tarixindən etibarən latın hərflərinə əsaslanan yeni türk əlifbası ilə çap olunmağa başlanmışdır.

"*Resmî Gazete*" internetdən də mövcuddur. 27 iyun 2000-ci ilə qədər nəşrlər 2011-ci ilə qədər onlayn formatda mövcud idi. Bütün buraxılışlar əlçatandır və yeni nömrələr 2018-ci ildən yalnız onlayn yayımlanır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Rəsmi internet saytı (in Turkish)
Alaca

* Alaca (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
* Alaca (cins) — Pulcuqluqanadlılar dəstəsinə aid Kəpənək fəsiləsi.
Cümhuriyyət (dəqiqləşdirmə)

* Cümhuriyyət — hakimiyyət orqanlarının xalq tərəfindən seçildiyi idarəetmə formasıdır.
* Cümhuriyyət (zirvə)
* Cümhuriyyət (Qars)
Davul (dəqiqləşdirmə)

* Davul — çəkiclər ilə çalınan böyük ikibaşlı təbil. Olduğu ölkələrdən asılı olaraq müxtəlif adlara malikdir.
* Davul (Qars)
Qayadöyən (Ağyaxa)

**Qayadöyən** — Türkiyənin Qars vilayətinin Ağyaxa rayonunda kənd. Əhalisi 73 nəfərdir (2022).

## İstinadlar
Dərəcik

* Dərəcik (Xudafərin) — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Dərəcik (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
Qaracaörən

* Qaracaörən (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
* Qaracaörən (Duzluca) — Türkiyənin İğdır ilinin Duzluca ilçəsində kənd.
Qaraçoban

* Qaraçoban düzü — Şərur rayonu ərazisində düzənlikdir.
* Qaraçoban (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
Soylu

* Soylu (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
* Soylu Atalı — Asif Atanın Mütləqə İnam Ocağının Yükümlüsü, ruhaniyyatçı, publisist.
* Süleyman Soylu — Türkiyəli siyasətçi, Türkiyə Respublikasının Daxili İşlər naziri (2016–2023).
Subatan

* Subatan (Qars) — Türkiyənin Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.
* Subatan (Göyçə) – Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun keçmiş Çaxırlı sovetliyində kənd.
* Subatan soyqırımı — Türkiyənin Qars və Sarıqamış bölgələrində erməni quldurları tərəfindən türklərə qarşı törədilmiş soyqırım.
* Subatan yaylağı — Güney Azərbaycanın Talış dağlarında yerləşən ən tanınmış və gözəl yaylaqlarından biri.
Təknəli

* Təknəli (Qızıl Qoç) — Qızıl Qoç (Qukasyan) rayonunda kənd.
* Təknəli (Qars) — Qars vilayətinin Mərkəz rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Təkəli
Vətəndə Sülh Şurası

**Vətəndə Sülh Şurası** () — 15 iyul 2016-cı ildən 16 iyul 2016-cı il tarixinə keçən gecə 65-ci Türkiyə hökumətinə qarşı uğursuz çevrilişə cəhd edən xunta.

Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli rəhbərliyi komandanlıqdan kənar fəaliyyət göstərən Vətəndə Sülh Şurasının formalaşmasında iştirak etməsə də, onu Məhərrəm Kösə, Mehmet Oğuz Ağquş, Erkan Ağır və Doğan Uysal idarə etdiyi iddia olunmuşdur. Çevriliş və şuranın əsas məsul şəxsinin YAŞ üzvü general Axın Öztürk olduğu iddia edilmişdir. Həmçinin, təşkilatın Gülən hərəkatı ilə əlaqəli olduğu da iddia edilmişdir.

Tijen Karaşın TRT ekranlarında oxuduğu çevriliş bəyanatı ilə ictimaiyyət ilk dəfə şuranın varlığından xəbər tutmuşdur.

Ankara Respublika Baş Prokurorluğunun Baş Qərargahda çevriliş cəhdi ilə bağlı hazırladığı çətir ittihamnaməsində Vətəndə Sülh Şurasının 38 üzvdən ibarət olduğu iddia edilmişdir.

## İstinadlar
Qaraxan

**Qaraxan** və ya **Qara xan**:
* Qaraxan (Ağyaxa) — Türkiyənin Qars vilayətinin Ağyaxa rayonunda kənd.
* Qaraxan (Soyuqbulaq) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Qara xan (xaqan) — Türk mifologiyasında əfsanəvi xan.
* Qara xan (Talış xanı) — Talış xanı Cəmallədin Mirzə bəyin ən məşhur ləqəbi.
* Qara xan Ustaclı — Qızılbaş sərkərdəsi, Diyarbəkir bəylərbəyi
Ali Hərbi Şura (Türkiyə)

**Ali Hərbi Şura** (, **YAŞ**) — Türkiyə Silahlı Qüvvələrində komitə. Ordunun gündəliyini müəyyən etmək üçün hər il toplanır. 2018-ci ildə yenidən formalaşdırılmışdır.

Prezident, vitse-prezident, ədliyyə, daxili işlər, xarici işlər, xəzinə və maliyyə, milli təhsil, milli müdafiə nazirləri, Baş Qərargah rəisi, Ordu, Hərbi Dəniz və Hərbi Hava Qüvvələri komandirlərinin sədrliyi ilə formalaşdırılır. Şuranın baş katibi milli müdafiə naziridir.

Ümumiyyətlə, şuranın iclasları avqustun ilk həftəsində keçirilir və üç günə qədər genişlənir. Təyinatlar 30 avqust tarixinə qədər (Zəfər Günü) qədər qüvvəyə minir. Buna baxmayaraq, uğursuz 15 iyul çevriliş cəhdi səbəbindən 2016-cı il məclis toplantısı 28 iyul 2016-cı ildə keçirilmiş və bir gündə tamamlanmışdır.

## Həmçinin bax
* Milli Təhlükəsizlik Şurası
* Milli Təhlükəsizlik

## İstinadlar