open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaynaq (texnika)

**Qaynaq** — hissələrin bir-biri arasında atomar əlaqə yaratmaq üçün istilik və ya təzyiqdən istifadə etməklə birləşdirilməsi üçün texnoloji üsuldur.

Qaynaq üsulları çox vaxt metallarda tətbiq olunsa da, şüşə və termoplastik materialların birləşdirilməsində də bu üsuldan geniş istifadə olunur. Qaynaq növündən asılı olaraq birləşmə ya tikiş xətti, sahə və ya nöqtədə həyata keçirilir. Qaynaq üçün lazım olan enerji xaricdən daxil edilir. Qaynaq zamanı əksər hallarda yerli əritmə prosesi baş verir. Qaynaqdan və tikiş soyuduqdan sonra ixtiyar materialda müəyyən dəyişikliklər baş verə bilər. Bu mənfi təsir material seçimi, ətraf mühit və üsulla aradan qaldırıla bilər.

Poladlarda möhkəm birləşmə əldə etmək üçün onun tərkibində karbonun miqdarı 0,22%-i keçməməlidir. Yüksək mökəmliyə malik poladlarda isə qaynaqdan öncə müəyyən hazırlıq işlərinin aparılması vacibdir. Buraya qızdırma, termiki emal və s. daxildir.Metalların qaynağı zamanı yaranan istilik 3700'C olur. 

**Qaynaq üsulunun aşağıdakı növləri vardır.**

* Alovla qaynaq 
* Qazla qaynaq 
* Qövs qaynağı 
* Müqavimət qaynağı 
* Döymə ilə qaynaq 
* Sürtünmə ilə qaynaq 
* Şlak altında qaynaq 
* Lazerlə qaynaq 
* Plazma qaynağı
* Elektronşüa ilə qaynaq 
* Partlayışla qaynaq 
* Diffuzion qaynağı 
* Yüksək tezlikli cərəyanla qaynaq
İntellipediya

**İntellipediya** – viki texnologiyası əsasında işləyən bağlı ensiklopediyadır.

Joint Worldwide Intelligence Communications sistemində işləyir, TCP/IP protokolu ilə ötürülür və ABŞ-nın 16 xüsusi xidmət orqanlarını birləşdirir. 2006-cı ilin 17 aprel tarixində yaradılan İntellipediyanın əsas serveri Merilend ştatındakı Fort Meade-Anerikanın Milli Təhlükəsizlik Agentliyində yerləşir.

2006-cı ilin məlumatına görə İntellipediyada 28000 məqalə və 3600 istifadəçi vardır.
İntellipediyada ensiklopediyasının əsas funksiyası xüsusi xidmət orqanlarındakı ABŞ-nın xarici və daxili siyasəti ilə bağlı məruzələrin yığılmasından ibarətdir.

Ensiklopediya Director of National Intelligence (ODNI) təşkilatı tərəfindən maliyyələşır.

## Həmçinin bax
* İnformatika
* ABŞ

## Xarici keçidlər
* http://www.odni.gov
* 
* 
* 
*
Fövcül-füsəha

**Fövcül-füsəha** — XIX əsrdə 40-50-ci illərin ortalarından Lənkəranda təşkil edilmiş ədəbi məclislərdən biri "Fövcül-füsəha" ("Gözəl danışanlar dəstəsi") adlanırdı. Yığıncaqlarında müxtəlif peşə sahiblərinin iştirak etdiyi bu məclisə tanınmış şair və müəllim Mirzə İsmayıl Qasir başçılıq edirdi. Onun əsas üzvləri Molla Ələkbər Aciz, Mirzə İsa Xəyali, Hüseynqulu Şuriş Molla Mirzə Hacı Məhəmməd Hacı Əli oğlu (təxəllüsü Mücrüm AXUND və başqaları idilər. Onlar klassiklərin əsərlərini mütaliə edir, şerlərinə nəzirə yazır, ədəbi-fəlsəfi və dini məsələlər ətrafında müzakirə açır, mübahisə aparırdılar.

## Məclisin üzvləri

* Mirzə İsmayıl Qasir
* Mirzə İsa Xəyali
* Sadıq bəy Mehmandarov
* Teymur bəy Bayraməlibəyov
* Mirzə Ələkbər Axundov
* Molla Fəttah Səhban
* Molla Ələkbər Aciz
* Hüseynqulu Şuriş*
*.  Molla Mirzə Hacı Məhəmməd Hacı Əli oğlu təxəllüsü (mücrüm Axund)1930-1915

## İstinadlar
Beytüs-səfa

**Beytüs-səfa** – ədəbi məclis. XIX əsrin 60 illərində Şamaxıda şair Məhəmməd Səfanın evində yaradılmışdı; məclisin adı da bununla əlaqədardır (ərəbcədən tərcümədə: Səfanın evi deməkdir).

Seyid Əzim Şirvani, Molla Ağa Bixud, Ağababa Zühuri, Qafar Rağib, Ələkbər Qafil, Molla Mahmud Zuyi və b. şairlər məclisin fəal üzvləri idi. Məclisə Seyid Əzim Şirvani və Mollağa Bixud başçılıq edirdilər. “Beytüs-Səfa” Şuşadakı “Məclisi-üns”, “Məclisi-fəramuşan”, Bakıdakı “Məcməüş-şüəra” ilə sıx əlaqə saxlayırdı. Məclisdə ədəbiyyat, incəsənət, fəlsəfə məsələlərinə dair söhbətlər aparılır, klassiklərin əsərləri mütaliə olunur, onların məşhur şerlərinə nəzirələr yazılırdı, yeni yaranan qəzəllər xanəndələr tərəfindən oxunaraq, yayılırdı.
Məclisi-üns

**“Məclisi-üns” (Dostluq məclisi)** - 1864-cü ildə Şuşada şair Mirzə Rəhim Fənanın təşəbbüsü ilə "Məclisi-üns" adlı ədəbi məclis görkəmli şuşalı alimlərdən Mirzə Əbdülqasımın mədrəsəsində təşkil edilir. Məşğələləri şair Hacı Abbas Agahın evində keçirilən bu məclisin əvvəllər dörd üzvü var idi. Lakin 1872-ci ildə Xurşidbanu Natəvanın məclisi öz himayəsinə götürməsi onun məşğələlərini daha da canlandırdı; məclis üzvlərinin sayı çoxalıb otuza yaxınlaşdı, şöhrəti Qarabağın hüdudlarını aşıb Azərbaycanın başqa yerlərinə də yayıldı.

1872-ci ildə, "Məclisi-üns" Natəvanın evinə köçəndən sonra Mir Möhsün Nəvvabın təşəbbüsü ilə "Məclisi-fəramuşan" ("Unudulmuşların məclisi") ədəbi məclisi yarandı. Məclis 2022-ci ildə bərpa edilmşdir.

## İştirakçıları
Məclisin fəal iştirakçıları:

# Xurşidbanu Natəvan
# Mirzə Sadıq Piran (1811-1892) "Məclisi-üns"" şairləri özlərinə təxəllüs seçərkən onun qarşısında and içərmişlər  
# Mirzə Rəhim Fəna
# Hacı Abbas Agah
# Mirzə Ələsgər Növrəs (1836-1911)
# Məmo bəy Məmai (1834-1902) tacir (Görkəmli ədib Ə.Haqverdiyevin dayısı)
# İs­mayıl bəy Daruğə (1842-1891)
# Məşədi Nəsir Lövhi
# Baxış bəy Səbur

Məclisin digər iştirakçıları:

# Məhəmmədəli bəy Məxfi (1821-1892)
# Məşədi Mahmud bəy Vəzirov (1836-1902), tacir 
# Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği (1824-1904) tacir 
# Mehdiqulu xan Vəfa (1856-1900 Natəvanın birinci ərindən (Xasay xan Usmiyevdən) olan oğlu
# Mir Həsən Ağa Mir (1869-1902) Natəvanın ikinci ərindən (Seyid Hüseyndən) olan oğlu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı

**Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı** — Azərbaycan Respublikasının ən yüksək fərqlənmə dərəcəsi ("Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı ilə birlikdə). Ölkənin müstəqilliyi və tərəqqisi naminə xalq qarşısında müstəsna xidmətlərə və rəşadətə görə verilir.

## Təsis edilməsi
Azərbaycan Respublikasının yüksək fərqlənmə dərəcəsi olan "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı ""Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adının müəyyən olunması haqqında" Azərbaycan Respublikasının 25 mart 1992-ci il tarixli, 331-XII nömrəli Qanunu ilə müəyyən olunmuşdur.

## Əsasnaməsi
"Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı haqqında əsasnamə Azərbaycan Respublikasının 1992-ci il 15 iyul tarixli 209 nömrəli Qanunu ilə təsdiq edilmişdir.

:* "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı respublikanın ən yüksək fərqlənmə dərəcəsidir, Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi və tərəqqisi naminə xalq qarşısında müstəsna xidmətlərə və rəşadətə görə verilir.
:* "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən onun öz təşəbbüsü ilə və ya irəli sürülmüş vəsatətlərə əsasən verilir.
:* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanına aşağıdakılar təqdim edilir:
:* xüsusi fərqlənmə nişanı — səkkizguşəli "Qızıl Ulduz" medalı;
:* "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adının verilməsi haqqında Fərman.
:* "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı eyni şəxsə bir dəfə verilir.
:* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş güzəştlərdən istifadə edir.
:* "Qızıl Ulduz" medalı döşün sol tərəfinə, digər orden və medallardan yuxarıda taxılır.
:* "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı almış şəxslər həmin addan yalnız Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş qaydada məhrum edilə bilərlər.

## Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanı

Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanı — "Ay-Ulduz" medalı *"Azərbaycanın Milli Qəhrəmanının xüsusi fərqlənmə nişanını təsis etmək haqqında"* Azərbaycan Respublikasının 7 iyul 1992-ci il tarixli 201 nömrəli Qanunu ilə təsis edilmişdir.

"Ay-Ulduz" medalı *"Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər edilməsi haqqında"* Azərbaycan Respublikasının 6 fevral 1998-ci il tarixli, 429-IQD nömrəli Qanununa əsasən "Qızıl Ulduz" medalı ilə əvəz edilmişdir.

## Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları

## Əmək fəaliyyəti
Azərbaycan Respublikasında Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları olan işçilərə məzuniyyət 46 təqvim günündən az olmayaraq verilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* "Qızıl Ulduz" medalı
* "Ay-Ulduz" medalı
* Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı
* "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı

## Xarici keçidlər
* "Milli Qəhrəmanlarımız" kitabının təqdimatı olub
Kotan

**Kotan** - kənd təsərrüfatında yer şumlamaq üçün tətbiq olunan mexaniki alətdir. O işçi heyvanlara və ya maşınlara qoşularaq mexanikləşdirilmiş şəkildə işlədilə bilər. Kotanın bir çox üstün cəhətləri vardır. Onun əsas məqsədi yerin üst qatının çevrilməsindən ibarətdir.Bu yerin münbit hissəsinin yumşaq və daha məhsuldar olmasına və səpinin asanlaşdırılmasına şərait yaradır.

Asılma növləri:

* *Quraşdırılmış kotan* traktorun arxa hissəinə sərt bağlanır, o 6 bəzən isə 7 dişli olur.
* *Asılqanlı kotan* traktorla əlaqəli olur, ancaq əl ilə hidravlik mexanizmin köməyi ilə qaldırılır.
* *Təkərli kotan* bir neçə təkərə malik olub ağırlığın böyük hissəsini öz üzərinə götürür. Dişlərinin sayı 6-20 arasında olur.

Dişlərini quruluşu:

* Bir istiqamətdə düzülmüş dişlər, onlar ya sağ ya da sol tərəfə yönəlirlər. Bunlara çox vaxt arx tipli kotanlarda deyilirlər.
* Dönən dişli kotanlarda dişlər dönə bildiyindən onların vəziyyəti dəyişə bilir.Onlar çox vaxt hidravlik işləyirlər.

## Tarixi haqqında

Kotanlar insanlar tərəfindən ixtira edilmiş ən qədim alətlərdəndir. Hələ ilk sivilizasiyanın yeni formalaşdığı ərəfədə, b.e.ə. Vİ minillikdə Mesopotamiyada əkinçiliyin inkişafı dövründə kotanlardan geniş istifadə edilmişdir. Onlar sadə ağacdan və ona keçirilmiş bir dişdən hazırlanmışdır. Bu kotanalrı insan qüvvəsi ilə hərəkət etdirmişlər.
Sonralar bäyi hezvanların əhliləşdirilib kotanlara qoşulması baş verir.

Misin və dəmirin kəşfindən sonra kotanlarda işçi hissələr bu metallardan hazırlanmağa başlayır. Bu materiallar yerin şumlanmasını daha asanlaşdırır, çünki metala vint formasını verməklə torpağın əlverişli şəkildə çevrilməsinə nail olmaq olurdu. İlk dəfə olaraq kotanlar 1730-cu ildə kommersiyası məqsədilə ingilis Jozef Folbe (Joseph Foljambe) tərəfindən Rotterdamda hazırlanır. Onun kotanları şotland konstruktoru Ceyms Smol(James Small)tərəfindən riyazi hesablamalara əsasən konstruksiya edildiyindən yüngül və möhkəm idilər. 
 
Sənaye inqilabından sonra kotanların tətbiqində də təkamül baş verir. Onlar poladdan hazırlanır və Lokomobillərin köməyi ilə tətbiq olunurlar. Traktorların və başqa kənd təsərrüfatı texnikasının inkişafı ilə kotanlar da təkmilləşərək bizə bu gün məlum olan formaya çatırlar.Kotan qədim iş alətidir

## Sabantoy (Kotan Bayramı)
**Sabantoy** - türk, qazax və altay xalq mədəniyyətində payız bayramıdır. Sabantoy (Saban Şənliyi) payız gün dönümünde (gündüzlə gecənin bərabərləndiyi gündə) edilən bir bayramdır. Qazaxlarda payızın son isti günlərində "Altı Alaşı" (altı millət) və nümayəndələrini yığıb, onlara yemək vermə ənənəsi vardır. Bu yeməkdə at yarışı, güləş və kokpar təşkil edilər. İlin ən yaxşı və ən məhsuldar iş edən əkinçilərinə də hədiyyələr verilir.

## Mənbə
* Карпенко Н. А., Зеленев А. А., Сельскохозяйственные машины, Москва, 1968

## İstinadlar
Maks Plank

**Maks Karl Ernst Plank** (; ) — görkəmli alman fiziki, Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı (1918).

Kvant nəzəriyyəsinin banisi kimi XX əsrin əvvəllərindən fizika elminin inkişafı istiqamətini müəyyənləşdirmişdir.

## Həyatı
Maks Plank övladlarının tərbiyə və fərdi inkişafına həddindən artıq diqqət göstərən prusiyyalı alim və hüqüqşünaslar ailəsində dünyaya gəlmişdir. Münhendə gimnaziyada oxuduğu illərdə bir çox fənnlərdə qeyri-adi istedad və yüksək əməksevərlik nümayiş etdirir. Fizik olmaq qərarına gəlməsi də bu səbəbdən asan olmamışdır. Plankı fəlsəfə və musiqi də maraqlandırıdı. Fizikanı isə Berlin və Münhendə oxumuşdur.

## Elmi fəaliyyəti

Dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra 1885-ci ildən 1889-cu ilə qədər Kildə, 1889–1926-cı illər aralığında isə Berlində dərs demişdir. 1930-cu ildən 1937-ci ilə qədər isə Kayzer Vilhelm adına fizika cəmiyyətinə (hal-hazırda isə alimin öz adını daşıyır) rəhbərlik etmişdir. Plank tətdiqatlarını əsasən termodinamika məsələlərinə həsr etmişdir. Alimə məşhurluğu isə "mütləq qara cisim"lərin spektrini izah etməsi gətirmişdir. Bu anlayış adı altında şüalanması yalnız temperatur və görünən səthi sahəsindən asılı olan cismilər başa düşülür. O dövr əsası Nyuton və Leybnits tərəfindən qoyulmuş dünyanın əsas fiziki mənzərəsni təşkil edən bütün növ proseslərin kəsilməzliyi təsəvvürünə zidd olaraq Plank şüalanmanın kvant təbiətini irəli sürür. Bu nəzəriyyəyə görə şüalanma hər birinin enerjisi

: E = h \cdot \nu  – bərabər olan kvantlarla ayrılır və udulur:

Burada \nu – şülanma tezliyi (Hs), h – Plank sabitidir.

: h = 6,625\,\times\, 10^{-34}\,\rm{J\,}.

Nəticədə T temperaturuna qədər qızdırılmış qara cisimin şüalanması Plank paylanması ilə təsvir edilir:
:  I(\nu) \, \mathrm{d}\nu \, \mathrm{d}\Omega = \frac{2 h\nu^{3}}{c^2} \frac{1}{e^{\left(\frac{h\nu}{kT}\right)}-1}\mathrm{d}\nu \, \mathrm{d}\Omega ,

Burada *I*(*v*) – vahid zamanda vahid sahədən \mathrm{d}\Omega ; bucağı altında *v* və *v*+d*v* tezliklər diapazonunda ayrılan şülanam enerjisidir, *c*- işıq sürəti, *k*- Boltsman sabitidir.
Plankın müasir fizikaya verdiyi töhfələr kvant nəzəriyyəsi və adını daşıyan sabitlə tükənmir. A. Eynşteynin 1905-ci ildə nəşr etdirdiyi xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi Plankda böyük təəssürat doğurur. Plankın yeni nəzəriyyəyə verdiyi yekdil dəstək Eynşteyn nəzəriyyəsinin elmi dairələrdə qəbuluna böyük təsir göstərir. Alimin digər nailiyytəlrinə gəldikdə, hissəciklərin kiçik təsadüfi impulslarda hərəkətini təsvir edən Fokker-Plank tənliyinin həlli misal göstərilə bilər. Maks Plank 1918-ci ildə kvant fizikasının inkişafında göstəridiyi xidmətlərinə görə Nobel mükafatına layiq görülür.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Plank Hitleri yəhudiləri qırmaqdan çəkindirməyə çalışır. Oğlu Ervin isə Hitlerə qarşı sui-qəsddə ittiham olunaraq edam olunur. Plank 1947-ci ilin 4 oktyabr tarixində vəfat edir.

## Həmçinin bax
* Plank sabiti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Görkəmli fiziklər → Maks Plank "
Henri Bessemer

**Henri Bessemer** () — ingilis mühəndisi və ixtiraçısı.

## Həyat və fəaliyyəti
O ilk dəfə olaraq poladın ucuz qiymətə istehsal olunması üçün üsul təklif etmişdir. Bunu üçün o "*Bessemer sobasını*" ixtira edir. Əsas yenilik proses zamanı dəmir filizni sobaya verilən isti havanın köməyi ilə permanent qızdırmaqdan ibarət idi. 1856-cı ildə o, maye çuqundan polad və dəmir alınması üsulunu ixtira etmişdi. Bessemer 100-dən çox ixtiranın müəllifidir. Onun ixtiralarına markaların ştamplanması üçün alət, şəkər çuğunduru sıxan maşın (1849), çentrifuqal nasos (1850) və s. aiddirlər.

Henri Bessemer tökmə ustasının oğlu kimi dünyaya gəlir. Məktəbi bitirdikdən sonra atasının sexində işə başlayan Bessemer metalların tökülməsi və mexaniki emal texnologiyasının əsaslarını öyrənir. 1879-cu ildə o pensiyaya çıxarır və Kral Cəmiyyətinin (*Royal Society*) üzvü seçilir.

Bessemer ömrünün sonuna yaxın öz tərcümeyi-halını yazır. Bu kitab onun vəfatından sonra, 1905-ci ildə çap olunmuşdur.

## Elmi əsərləri
* Henry Bessemer, F.R.S., an autobiography. Institute of Metals, London, 1989, ISBN 0-901462-49-7 (Londonda çıxmış 1905-ci il nüsxəsi əsasında sonradan çap olunmuşdur)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* [Eintrag im Archiv der Royal Society](http://www.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=(Surname='Bessemer'))
Maşın

**Maşın** (; : "qurğu", "avadanlıq" deməkdir) — qurğu və tərtibat toplusu olub konkret tapşırıqların həlli zamanı insan əməyini tam və ya nisbətən əvəz etmək üçün tətbiq olunur. Onların böyük əksəriyyəti təkrar olunan işlərdə güclərin çevik və rahat tətbiqi üçün nəzərdə tutulur. Maşınların başqa tətbiq sahəsi yüklərin nəqlidir.

Qədim antik dövründə mövcud olan mənasına ("Deus ex machina") görə maşınlar yeni dövrə qədər ilk növbədə aldadıcı qurğu kimi, daha sonra isə işçi qurğu kimi başa düşülmüşdür. XX əsrdə elektronikanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq maşın sözü kompüter proqramlarına da aid edilir. Mühəndislikdə mexaniki maşınlar elektronik avtomatlardan fərqləndirilirlər. Avtomatlar müəyyən işi insan müdaxiləsi olmadan yerinə yetirdiyi halda, maşınların idarə edilməsi lazımdır.

Praktiki olaraq maşınları 4 qrupa bölmək olar:
# Energetika maşınları (mühərriklər, nüvə reaktorları, istilik və başqa çeviricilər)
# İnformasiya maşınları (EHM, musiqi alətləri, rabitə qurğuları, informasiya emalında istifadə edilən maşınlar)
# Material emal edən maşınlar (dəyirmanlar, sobalar, dəzgahlar və s.)
# Nəqliyyat və qaldırıcı maşınlar (avtomobil, kranlar, qatar və s.)

Çox vaxt avtomobilləri də maşın adlandırırlar.
Pərviz Müşərrəf

**Pərviz Müşərrəf** () — Pakistanın 10-cu prezidenti (20 iyun 2001 – 18 avqust 2008). O, həmçinin 1998-2001-ci illərdə Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin 10-cu sədri və 1998-2007-ci illərdə Ordunun 7-ci Qərargah rəisi vəzifələrində çalışıb.

## Həyatı
Pərviz Müşərrəf 1943-cü il avqust ayının 11-də Britaniya Hindistanının Dehli şəhərində dünyaya gəlib. Müşərrəfin ailəsi Pakistanın yaradılmasından sonra Hindistanı tərk etmişdi. Ancaq uşaqlığının əhəmiyyətli bir hissəsi atasının dövlət qulluğu ilə əlaqədar Ankarada keçmişdir. 1961-ci ildə Pakistan Hərbi Akademiyasına daxil olub. Daha sonra təhsilini Pakistan Milli Müdafiə Kollecində davam etdirib. Bunun ardınca İngiltərə Kral Müdafiə Elmi Kollecini bitirib.

Müşərrəfin hərbi karyerasının başlanğıcı 1964-cü ilə təsadüf edir. Bu müddət ərzində o, Böyük Britaniyada hərbi təhsilə yiyələndi. Benazir Bhutto baş nazir olarkən Müşərrəf hərbi əməliyyatlardan məsul komandir, 1998-ci ildə ordu komandiri oldu. Kəşmir problemi Pakistanın Hindistan ilə 3 dəfə müharibə etməsinə səbəb oldu.

Müşərrəf 1999-cu ildə Kəşmir məsələsinə dair Hindistan ilə yaşanan böhran zamanı keçirilən mətbuat konfransları ilə tanınan sima oldu. Ancaq Kəşmirdəki müqavimətçilərin geri çəkilməsinə dair təlimatından sonra o dövrün baş naziri Nəvaz Şərif ilə fikir ayrılığına düşdülər.
 
1999-cu ildə Müşərrəf ölkədə çevriliş edərək hakimiyyəti ələ keçirdi. 2001-ci ilin iyun ayının 20-dən etibarən Pakistan prezidenti kreslosuna yiyələnən Pərviz Müşərrəf bir müddət Pakistanın Türkiyədəki səfirliyində də çalışmışdı. General P. Müşərrəfin bu çevriliş beynəlxalq ictimaiyyətin etirazına səbəb olmaqla yanaşı, Pakistanın BMT-nin üzvlüyü məsələsinin təxirə salınması ilə nəticələnmişdi.

Beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən Müşərrəfə göstərilən təzyiqlər ABŞ-də baş verən 2001-ci il 11 sentyabr hadisələri, daha sonra Əfqanıstanda həyata keçirilən əməliyyatlara dəstək verməsiylə yumşaldı və Müşərrəf hakimiyyəti beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilməyə başlandı.

2002-ci ilin aprelində ölkədə keçirilən referendumun nəticələri Müşərrəfə daha 5 il müddətinə iqtidarda qalma hüququ verdi.

Seçilmiş bir məclisi buraxma səlahiyyəti əldə edən Müşərrəf 2002-ci ilin oktyabr ayında ümumi seçkilər keçirməklə hərbi rəhbərliyi sivil idarəçiliklə əvəzləyəcəyini elan etdi. Seçkilərdə Müşərrəfə yaxın olan Mir Zəfərullah Cəmali qələbə qazandı və ölkənin baş naziri oldu.

P. Müşərrəf 2008-ci ildə prezident vəzifəsindən istefa verib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Həyatının olduğu vebsayt 
* Siyasi həyatı
Sesil Rods

**Sesil Con Rods** (ing. *Cecil John Rhodes*; ) - məşhur ingilis iş adamı və siyasətçisi, Cənubi Afrikadakı ingilis ekspansiyasının təşəbbüskarı. 1881-ci ildə De Beers almaz istehsalı şirkətinin əsasını qoymuşdur.

1902-ci ildə 48 yaşında vərəm xəstəliyindən vəfat etmişdir.

Afrikadakı keçmiş Britaniya koloniyası Rodeziya öz adını Sesil Rodsun soyadından almışdı. Hazırda həmin ərazidə 2 dövlət - Zambiya və Zimbabve yerləşir.

## İstinadlar
Alim

[thumb|232x232px|[Albert Eynşteyn və Robert Oppenheymer|alt=]]

**Alim** və **elm xadimi** — ərəb dilindən tərcümədə elmlə məşğul olan, düşünən və yaradıcı təbəqənin nümayəndəsi olan şəxsdir. Alimlər digər insanlardan öz bacarıqları, savad və düşüncələri ilə fərqlənirlər. Onlar bir tədqiqat sahəsi ilə sistematik şəkildə məşğul olaraq yeni biliklərin əldə olunmasına çalışırlar.

Alimlərin məqsədi mövcud iş şəraitində birbaşa və ya dolayı yolla insanların həyat tərzinin yaxşılaşdırılmasından ibarətdir. Ona görə də, tarix boyu alimlərin işləri dövlətlərdə söz sahibi olan şəxslər və qurumlar tərəfindən dəstəklənmiş və nəzarət edilmişdir. İlk təşkil olunmuş şəkildə aparılan elmi işlərə Qədim Yunanıstanda, Platon akademiyasında rast gəlinir. Əvvəllər elmlə məşğul olan şəxslər saray əyanları kimi xüsusi imtiyazlara malik olsalar da, sonradan onlara verilən elmi dərəcələrlə cəmiyyətdə elitar bir təbəqə yaranmışdır.
 
Alimlərin məşğul olduqları əsas elm sahələri aşağıdakılardır:
* Arxeologiya
* Astronomiya
* Biologiya
* Coğrafiya
* Fəlsəfə
* Fizika
* Hərb
* Kənd təsərrüfatı
* Kimya
* Texnologiya
* Psixologiya
* Riyaziyyat
* Sosiologiya
* Texnika
* Tibb

## Həmçinin bax
* Elm
* Akademik sahibkar
## İstinadlar
Jozef Lui Laqranj

**Jozef Lui Laqranj** () — fransız riyaziyyatçısı, mexanik və astronomu.

## Həyatı
Statika və mexanika elmlərnin əsaslarını genişləndirən və "mümkün yerdəyişmələr" kimi də tanınan "ümumi formulanın" əks olunduğu klassik "Analitik mexanika" traktatının müəllifi. Sonlu artımların formulası ve bir neçə digər teoremlər onun adı ilə bağlıdır.

Deyilənə görə Laqranj əsərlərini yazılışda bir səhv belə buraxmadan tamamlayırdı. 20 yaşı tamam olmamış Turində kral artilleriya məktəbinin həndəsə professoru dərəcəsini alır. İyirmi yaşlarında isə dalğaların yayılması və əyrilərin maksimum və minimumuna dair əsərlərinə görə isə artıq bütün dövrlərin ən böyük canlı riyaziyyatçısı kimi qəbul olunur. Eyler və Dalambertin məsləhəti isə Laqranj Berlində Prussiya Elmlər Akademiyasının riyaziyyat bölməsinin direktoru təyin olunur. Birinci Fransa İmperiyası zamanında o senator və qraf seçilir.

Dahi riyaziyyatçı Panteonda dəfn olunur.

## Fəaliyyəti
Variasiya hesablamasının əsasına çevriləcək izoperimetrik problemi də məhz Laqranj həll etmişdir. Laqranj differensial tənliklər nəzəriyyəsini işləmiş, ədədlər nəzəriyyəsinə Vilson teoremi də daxil olmaqla bir çox yeni həllər və teoremlər daxil edir. Laqranj *Theorie des fonctions analytiques* əsərində grup nəzəriyyəsinin əsasını qoyur. O eyni zamanda riyazi analizin fundamental teoremi və Teylor teoremini sübut edəcək orta qiymət teoremini də irəli sürür. Laqranj parametrlərin variyasiyası adlı differensial tənliklərin həlli metodunu da tapır, differensiallamanı ehtimallar nəzəriyyəsinə tətbiq edir. O Yerin, Günəşin və Ayın üçlük problemi və Yupiterin peyklərinin hərəkəti məsələləri ilə məşğul olur və 1772-ci ildə problemin Laqranj nöqtələri kimi tanınan həllni tapır. Lakin bütün bunlardan da əvvəl Laqranj mexanika sahəsində böyük işləri ilə tanınır. O Nyuton mexanikasını analiz sahəsinə çevirir və bu mexanika hal-hazırda Laqranj mexanikası kimi tanınır. Və mexaniki "prinsiplər"i variyası hesablamasının sadə nəticəsi kimi nümayiş etdirir.

Berlin və Paris elmlər akademiyasının üzvü, Peterburq akademiyasının isə fəxri üzvü olmuşdur. Napoleon onu "Laqranj riyaziyyat elminin möhtəşəm ehramıdır" sözləri ilə ifadə etmişdir.laqranjın riyaziyyata aid əsas əsərləri variasiya hesabına, analitik və nəzəri mexanikaya həsr olunmuşdur. "Analitik mexanika" əsəri onun ən klassik əsəridir. Laqranj bir sıra araşdırmalar apararaq Teylor sırasının qalıq həddinin düsturu, sonlu artımlar düsturu, şərti ekstremumlar nəzəriyyəsi, simmetrik funksiyalar, kəsilməz kəsrlər nəzəriyyəsi və s. kimi kəşflər etmişdir.

## İstinadlar
Fahişəlik

**Fahişəlik** — ödəmə müqabilində seksual fəaliyyətlə məşğul olan fəaliyyət və ya təcrübə. Bu sahədə çalışan şəxslər **fahişə** adlanır və seks işçisi növlərindən biridir.

Dünyada təxminən 42 milyon fahişə yaşayır. Təxmini hesablamalara görə, dünya miqyasında fahişəliklə əldə edilən illik gəlir 100 milyard dollardan çoxdur. Fahişələrin əksəriyyəti qadın, müştərilərin çoxu isə kişidir.

Dünyada fahişəliyə aid müxtəlif qanunlar var. Bəziləri fahişələri insan alverinin qurbanları kimi görür: qadınlar və uşaqlara qarşı istismar və ya şiddət forması kimi sayır.

## Tarixi
### XX əsr

Kommunizmin aparıcı nəzəriyyəçiləri fahişəliyin əleyhinə idi. Kommunist hökumətlər tez-tez hakimiyyəti əldə etdikdən dərhal sonra bu təcrübəni yatızdırmağa cəhd etsələr, fahişəlik bu ölkələrdə davam edirdi. Çağdaş Kommunist ölkələrində isə fahişəlik qeyri-hüquqi olsa da, ölkələrdə yayılmışdı. Sovet İttifaqının dağılması nəticəsində meydana gələn iqtisadi tənəzzül bir çox mövcud və ya keçmiş kommunist ölkələrində fahişəliyin artmasına səbəb oldu.

### XXI əsr

XXI əsrdə Əfqanıstanda gənc oğlan uşaqlarının istifadə olunduğu "baça bazı" deyilən bir uşağbazlıq üsulu yayılıb.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra hər il minlərlə şərqi avropalı qadınlar Çin, Qərbi Avropa, İsrail və Türkiyədə fahişəlik edir; onların bəziləri peşəyə həvəslə daxil olsa da, bir çoxu aldadılır, məcbur edilir və ya qaçırılır və çox vaxt əsirlik və zorakılıq yaşayır. Dubayda Şərqi Avropa və Asiyadan fahişəlik edən on minlərlə qadın var. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindən olan kişilər müştərilərin böyük bir hissəsini təşkil edir.

## Tibbi vəziyyət
Bəzi yerlərdə fahişəlik cinsi yolla ötürülən xəstəliklərin (CYBH) yayılması ilə əlaqələndirilir. Fahişələrin və onların müştəriləri arasında prezervativ istifadəsinin olmaması HİV-in Asiyada yayılmasında bir amil kimi göstərilir.

## Həmçinin bax
* Seks işçisi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
2008 Yay Olimpiya Oyunları

**XXIX Olimpiya Oyunları** və ya **2008 [[Yay Olimpiya Oyunları]]** (ing. *2008 Summer Olympics*, fr. *Jeux Olympiques d'été de 2008*, çin. 2008年夏季奥林匹克运动会) — 8–24 avqust 2008-ci il tarixlərində Çinin paytaxtı Pekin şəhərində keçirilmişdir. Bu şəhərdə keçirilməsi barədə qərar Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin 13 iyul 2001-ci ildə Moskvada toplanan 112-ci sessiyasında verilmişdi. Keçirilmiş səsvermənin nəticəsinə əsasən Çin paytaxtı Toronto, Paris, İstanbul və Osakanı qabaqlamışdı.

Pekinlə yanaşı bəzi oyun növləri üzrə yarışlar Honkonq, Tyançzin, Çzindao, Çzinhuandao, Şanxay və Şenyan şəhərlərində keçirilmişdir.

Oyunların açılış mərasimi Çin standart vaxtına görə 08.08.08-ci il tarixində saat 08:08:08-də Pekin milli stadionunda baş tutdu. 28 idman növü üzrə keçirilən 302 yarışda 204 ölkədən 11 000-dən artıq atlet iştirak edirdi. Monteneqro, Marşall adaları və Tuvalu komandaları ilk dəfə bu Olimpiya oyunlarında debüt etmişdilər.

## Rəmzləri

### Emblemi
Oyunların Təşkilat komitəsi 2003-cü ilin martında Çin Olimpiya Komitəsinə 1985-ci ildən bəri göndərilən eskizlər arasından 30 layihəni seçərək Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinə göndərdi. Həmin layihələr arasından seçilən emblemin tanıtımı 3 avqust 2003-cü ildə Pekindəki Səma məbədində keçirildi. Bu emblem "Rəqs edən Pekin" adını almışdır. O, 3 hissədən ibarətdir: Olimpiya həlqələri, ingilis dilində "Beijing 2008" yazısı və idmançı fiquruna bənzəyən kalliqrafik üsulla yazılmış "çzin" (京, paytaxt) heroqlifi.

### Tilsimləri
Oyunların tilsimləri Olimpiadanın başlamasına 1000 gün qalmış, 2005-ci il noyabrın 11-də elan edilmiş Uğur uşaqlarıdır (çin. 福娃 [fuva]). Çin fəlsəfəsinə görə onların sayı 5-ə bərabərdir: balıq, nəhəng panda, od, Tibet antilopu və qaranquş. Adları isə müvafiq olaraq Bey-bey, Çzin-çzin, Huan-huan, İn-in və Ni-nidir. Əgər bu adların birinci hissələrini ard-arda oxusaq onda "Bey-çzin huan-in ni" (北京欢迎你), yəni "Pekin sizi salamlayır" ifadəsi alınacaq.

### Şüarı
26 iyun 2005-ci ildə Çin Olimpiya Komitəsi oyunların şüarının "Bir dünya, bir arzu" (ing. One World, One Dream; çin. 同一个世界同一个梦想) ifadəsi olacağını elan etdi. Bu şüar 210 000 variant arasından seçilmişdir.

## Televiziya yayımı
XXIX Olimpiya Oyunları HD texnologiyası ilə yayımlanan ilk Olimpiada olmuşdur və ekran başında 4 milyard tamaşaçı topladığı hesab olunur.

## Ölkələrin göstərdiyi nəticələrı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The Official Website of the Beijing 2008 Olympic Games
Robinzon Kruzo

***Robinzon Kruzo***— Daniel Defonun 1719-cu ildə yazdığı romanı. Əsərdə adam yaşamayan adaya düşən insanın təbiət qüvvələrinə qarşı mübarizə əzmi, iradə möhkəmliyi, dözümlülüyü, yaradıcı əməyi təsvir edilir. O adada 28 il yaşayır və kömək ettiyi insanların köməyi ilə 28 il qaldığı adadan xilas olur. Roman bir çox dilə, o cümlədən 1909-cu ildə Abdulla Şaiq tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. Roman 1958-ci ildə Bakıda *"Robinzon Kruzonun həyatı"* kimi də nəşr olunmuşdur.

Bəzi iddialara görə Daniel Defo Aleksandr Selkirk adlı şotland bir dənizçinin Robinzon Kruzo adasında 4 il 4 ay tək və tənha yaşamasından təsirlənmiş və daha sonra bu əsəri yazmışdır. Robinzon Kruzo Daniel Defonun ən məşhur əsəridir.

## İstinadlar

*
Professor

**Professor** ( – özünü ictimaiyyətə müəllim kimi təqdim etmək) — elmi ad.

İlk dəfə "professor" termini eradan əvvəl I əsrin ortalarında Roma imperiyasında işlədilib. XVI əsrdən rəsmi statusdur (ilk dəfə Oksford universitetində). Bir sıra ölkələrdə (Avstriya, Belçika və s.) yalnız ali məktəblərin deyil, həm də orta məktəblərin, ABŞ-də isə kolleclərin müəllimləri də professor adlanır.

Azərbaycan Respublikasında professor adı yüksək elm və təhsil göstəricilərinə (xüsusi qabiliyyət tələb edən sahələr istisna olmaqla) nail olan təcrübəli elmi və elmi-pedaqоji kadrlara verilir.

## Həmçinin bax
* Dosent
* Akademik

## İstinadlar
Armenakan

**Armenakan** — erməni terror təşkilatlarından biri.

1885-ci ildə yaradılıb. Türkiyənin Van, Muş, Bitlis, Trabzon illərində və İstanbulda silahlı toqquşmalar və terror aktları törədən bu partiya İran və Rusiyada yaşayan ermənilərlə əməkdaşlıq edib.
İğdır (dəqiqləşdirmə)

* İğdır — Türkiyənin İğdır ilinin inzibati mərkəzi.
* İğdır ili — Türkiyənin 81 ilindən biri.
* Aşağı İğdır (Pərsabad) — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
* Yuxarı İğdır (Pərsabad) — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Struktur funksionalizm

**Struktur funksionalizm** — sosiologiyada metodoloji yanaşma. Bu yanaşmaya görə cəmiyyət sosial sistem kimi strukturlardan ibarətdir və bu strukturların öz funksiyaları var.

Struktur funksionalizmin banisi Tolkot Parsons sayılsa da, əsasını Herbert Spenserin əsərlərindən götürür.
Pleystosen epoxası

**Pleystosen –** geoloji epoxalardan biridir. Neogenin son epoxası Pliosendən sonra gəlir. Dördüncü dövrün başlanğıc epoxasıdır və 2.58 milyon il əvvəldən 11.7 min il əvvələ – Holosenə qədər olan dövrü əhatə edir.

## Bölgülər

### Dünyada

### Azərbaycanda

## Paleontologiya və iqlim

### Əsas hadisələr

### Buzlaşma

### Azərbaycanda
Kiçik Qafqazın relyefinin inkişaf tarixində Dördüncü dövr xüsusi yer tutur. Bu zaman relyefin inkişafı kəskin iqlim dəyişmələri ilə əlaqədar olaraq coğrafi mühitdə ciddi dəyişikliklər baş vermiş və tektonik hərəkətlərin surəti güclənmişdir.

Erkən Bakı (Türkan əsrində) dəniz Azərbaycan ərazisini tərk edir və hər yerdə relyefin inkisafi kontinental şəraitdə gedir. Ümumiyyətlə Pleystosen epoxası dağlıq sahələrin hündürlüyünün artması, terrigen kobud dənəli çöküntülərin toplanması və həmçinin dəniz transqresiyalarinin və reqresiyalarının bir-birini əvəz etməsi ilə səciyyələnir.

Epoxanın Bakı əsrinin ikinci yarısında baş vermiş ən mühüm geomorfoloji proseslərdən biri dağlıq sahələrdə tektonik hərəkətlərin fəallaşması və əsl yüksəkağlıq qurşağın əmələ gəlməsi olmuşdur.

## Fauna

## Yataqlar

## İstinadlar
Dosent

**Dosent** ( – öyrətmək) — ali təhsil müəssisəsində müəllimlərə verilən elmi ad və seçkili vəzifə.

## Haqqında
Dosent vəzifəsi ali məktəblərdə ən azı 5 il çalışmış, elmi təcrübəsi olan şəxslərə verilir. O həm də elmi-tədqiqat müəssisələrində (məsələn Akademiya sistemində) elmi ad kimi verilə bilər. Dosent elmi adı ali məktəbin Elmi Şurası tərəfindən verilir və Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən təsdiq edilir. Böyük pedaqoji təcrübəyə malik mütəxəssislərə elmi dərəcə olmadan da dosent adı verilə bilər.

## Həmçinin bax
* Professor
* Akademik

## İstinadlar
Ali Attestasiya Komissiyası (Azərbaycan)

**Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası (AAK)** — Azərbaycan Respublikasında yüksəkixtisaslı elmi və elmi-pedaqoji kadrların attestasiyasını, onlara elmi dərəcələr və elmi adlar verilməsini, o cümlədən xarici ölkələrdə verilmiş elmi dərəcə və elmi adlar haqqında sənədlərin tanınmasını, elmi müəssisələrin (təşkilatların) akkreditasiyasını, bu sahədə dövlət siyasətini və tənzimləməsini həyata keçirən, elmi potensialın formalaşmasında iştirak edən dövlət orqanıdır.

Komissiya Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə tabedir.

AAK 1992-ci ildə yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının ilk sədri Əməkdar elm xadimi Rauf İsmayılov olmuşdur.

Ali Attestasiya Komissiyası nazirlik statusuna malik qurumdur.

21 iyun 2019-cu ilin iyun ayından komissiyaya Famil Mustafayev başçılıq edir.

## Şuralar
Komissiyada aşağıdakı ekspert şuraları fəaliyyət göstərir:
# Biologiya elmləri və aqrar elmlər üzrə ekspert şurası Coğrafiya üzrə ekspert şurası
# Fəlsəfə, pedaqogika, psixologiya və sosiologiya elmləri üzrə ekspert şurası
# Filologiya elmləri üzrə ekspert şurası
# Fizika və astronomiya elmləri üzrə ekspert şurası
# Hüquq elmləri üzrə ekspert şurası
# İqtisad elmləri üzrə ekspert şurası
# Kimya elmləri üzrə ekspert şurası
# Riyaziyyat və mexanika elmləri üzrə ekspert şurası
# Sənətşünaslıq və memarlıq üzrə ekspert şurası
# Tarix və siyasi elmlər üzrə ekspert şurası
# Texnika elmləri (informatika və energetika sahələri) üzrə ekspert şurası
# Texnika elmləri (maşınqayırma və inşaat sahələri) üzrə ekspert şurası
# Tibb və əczaçılıq elmləri üzrə ekspert şurası
# Yer elmləri üzrə ekspert şurası

## Rəhbərləri
* Rauf İsmayılov (1992)
* Azad Mirzəcanzadə (1992–2002)
* Arif Mehdiyev (2002–2016)
* Famil Mustafayev (21 iyun 2019-cu ildən)

## Həmçinin bax
* AMEA
* Azərbaycanda elm və texnologiya
* Azərbaycanda təhsil

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
*Ali Attestasiya Komissiyasının rəsmi saytı
WYSIWYG

**WYSIWYG** (en. What You See Is What You Get) – informasiyanın redaktə olunma üsullarından biri. Bu zaman redaktə olunan material son nəticədə necə görünəcəksə, o cür də göstərilir.

İlk dəfə WYSIWYG ifadəsi Xerox PARC tədqiqat mərkəzi tərəfindən verilmişdir.

## WYSIWYG redaktorlarının siyahısı
* Adobe GoLive
* Adobe (Macromedia) Dreamweaver
* Microsoft FrontPage
* Microsoft SharePoint Designer
* Microsoft Expression Web

## Həmçinin bax

* İnformatika
* Kompüter Əməliyyat Sistemləri
* Kompüter proqramları

## Keçidlər
* http://www.internet.news.az/ 
* http://www.erider.aznet.org/
Yastıq (texnika)

**Yastıq** - ox,val tipli fırlanan, xətti hərkət edən maşın hissələrininin fəzada vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün tətbiq edilən texniki qurğudur. Onun vəzifəsinə həm də fırlanan hissələrdə sürtünməni azaltmaq və birləşdirici yerlərdə yüklərin qəbul edilməsi və ötürülməsi daxildir.

Yastıqların əsas növləri:

*Yırğalanma yastıqları
*Sürtünmə yastıqları
*Hidrostatik  yastıqlar
*Qazlı dinamik yastıqlar
*Maqnit yastıqları

Maşınqayırmada ən geniş tətbiq olanı yırğalanma və sürtünmə yastıqlarıdır.

#### Yırğalanma yastıqları

Yırğalanma yastığı iki üzükdən və kürələri bir-brindən müəyyən məsafədə saxlayan və onların hərkətini istiqamətləndirən separatordan (müəyyən yastıqlar bunsuz da hazırlana bilirlər) ibarədtr. Üzüklərin kürələr hərəkət edən hissələrinə kanovlar nəzərdə tutulur. Bəzi maşın hissələrində dəqiqliyi və sərtlyi artırmaq üçün qarışıq dayaqlardan istifadə edilir. Burada kanovlar bir başa valda və ya gövdənin üzərində açılır. Yırğalanma yastıqları əsasən xrom tərkibli poladlardan (tərkinbində 1% Karbon və 1,5% Xrom) hazırlanırlar.

Separatorsuz yastıqlarda çoxlu sayda yırğalanma gövdəsi yerləşdirmək olur. Ancaq onların dövrlər sayı yüksək sürtünmə nəticəsində aşağı olur.

Yığalanma yastıqları ümumiyyətlə sürtünməni azaltmaq üçün tətbiq olunur. Qapalı yırğalanma yastıqları praktiki olaraq texniki xidmət tələb etmirlər. Açıq olanlar isə başqa hissəciklərin işçi hissəyə düşməsi nəticəsində tez sıradan çıxırlar.

Yırğalanma yastıqları yüklənmə qüvvəsinin istiqamətinə görə bölünürlər: radial, (yastığın oxuna perpendikulyar istiqamətdə), oxboyu (yastığın oxu istiqamətində).
 
#### Sürtünmə yastıqları

Sürtünmə yastıqlarının iş mexanizmi iki səthin bir-biri üzərində sürtünməsinə əsaslanır. Bu yastıqlar silindrik deşiyə malik gövdədən və oymaqdan ibarətdir. Valda oymağı oturdan zaman onların arasına sürtünmə yağları doldurulur. Bu həm də yatığın gövdəsi ilə oymaq arasındakı boşluğa doldurulur. Sürtünmə yağları yastıqda oturdulmuş valı sərbəst hərkət etdirməyə imkan verir. Val ilə yatsıq arasındakı boşluq hidrodinamiki hesablamalara əsasən tapılır. Hesabat zamanı yağ qatının qalınlığı, düşən təzyiq, temperatur və yağın israfı tapılır. Bu yastıqlarda yağlayıcı maddə yastığın işləmə qabiliyyətinə təsir edən əsas amil sayılır.Yıqğalanma yastıqlarının işçi hissələri əsasən bürünc, ağmetal, qurğuşunlu metallar, alüminium legirləri, süni materiallar və xüsusi hallarda keramikadan da hazırlanırlar.

Təsir edən qüvvənin istiqamətinə görə oxboyu və radial olaraq iki qrupa bölünürlər.
 
#### Mənbə
*Kərimov Z.H. Maşın hissələri.Bakı, "Maarif",1999. 396 Səh.
Ekvator

**Ekvator** — şimal və cənub yarımkürələri bir-birindən ayıran, yerin mərkəzindən keçən oxun fırlanma oxuna perpendikulyar müstəvi üzərində yerləşən xəyali dairəvi xətt, ən uzun paralel.

Qvineya körfəzində Qrinviç meridianı ilə kəsişir.

Ekvator xəttinin uzunluğu 40 min 76 kilometrdir. O yeganə ən böyük en çevrəsidir və onun coğrafi eni 0°-dır. Ekvator xətti Yerin forması sayəsində göyə ən yaxın nöqtəsidir. Eyni zamanda, dəniz səviyyəsinin ən yüksək nöqtəsi ekvatordur.

## Mənbə
* Yer adları 

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Yastıq (dəqiqləşdirmə)

*Yastıq — içərisi quş və ya başqa heyvan tükləri ilə doldurulmuş torba şəkilli yataq dəsti.
*Yastıq — ox, val tipli fırlanan, xətti hərkət edən maşın hissələrininin fəzada vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün tətbiq edilən texniki qurğu.
*Yastıqotu — kələmçiçəyikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Yastıq

**Yastıq** və ya **balış** — içərisi quş və ya başqa heyvan tükləri ilə doldurulmuş torba şəkilli yataq dəstidir. Çox vaxt yastıqlardan divanaların üstündə dekorativ məqsədlə də istifadə edirlər. Boyun arxasında qoyulmuş diyircək də yastıq hesab olunur. El arasında ona **balış** da deyirlər.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Robot

**Robotlar** (çex dilində "*robota*" yəni işləmək) — stasionar və ya hərəkətli şəkildə fəaliyyət göstərən maşınlar olub, verilmiş proqram əsasında müəyyən işləri yerinə yetirirlər. İllər keçdikcə robot sözünün mənası dəyişilmişdir. Robot sözü ilk dəfə olaraq Çexiya yazıçısı Karel Çapek tərəfindən yazılmış elmi fantastik əsərdə işlənmişdir. 1921-ci ildə Çapek "Rosum universal robotları" adlı teatr səhnəsində süni yetişdirilmiş, insana oxşar olan bir işçini təsvir edir. Bundan sonra "*Robot*" sözü müxtəlif avtomatlara da aid edilməyə başlayır.

Bundan əlavə robot adlandırılan maşınların təyinatları arasında da böyük fərq mövcuddur. Məsələn, 1983-cü ildə Yaponiyada 47000 tətbiq olunmuş robot haqqında məlumat verilir. Bu robotların alman standartlarına görə isə heç 3000-i bu ada layiq deyildi. Ancaq ABŞ-nin Robot İnstitutunun işlədiyi standartlarla Almaniya standartı müəyyən dərəcədə oxşardılar.

## Tarixi
Robotların yaranma tarixi qədim zamanlara gedib çıxır. Avtomatk işləyən köməkçi maşınların yaradılması arzuları insanlarda hələ antik dövrdən baş qaldırmışdır. Antik dövrdə Heronun düzəltdiyi avtomatik teatr, orta əsrdə Vaukansonun ördəyi bu sahədə edilmiş ilk cəhdlərdəndir. 1700-cü ildə İsveçrədə ata və oğul *Droz* bir-biri ilə oxşar olan iki, insanabənzər avtomat (Android) düzəldirlər. Hündürlüyü təxminən 70&nbsp;cm olan bu avtomatlardan biri (soldakı) uzunluğu 40 işarədən ibarət olan istənilən mətni yazmağa qadirdir. Sağdakı avtomat isə it, kəpənək və ya şah XVI Louisin portretini çəkə bilir. Bu avtomatlar hal-hazırda İsveçrədə muzeyində yerləşirlər.

Keçən əsrin ikinci yarısında bir çox robot növləri yaradılmışdır. Buraya misal olaraq human, sənaye, portal, xidmətgöstərici, oyuncaq, axtarış və s. robotlarını göstərmək olar. Maşınqayırmada ən geniş tətbiq olunanı sənaye robotlarıdır. Onların tətbiq sahələri yığmada, emalda, nəqletmədə və qaynaqetmədə aparılan işləri əhatə edir.

## Oyuncaq robotlar
Yaradılma məqsədləri istehsal prosesində iştirak etmək deyil, daha çox insanları əyləndirmək və ya bəzi məsələlərdə xidmət göstərmək olan oyuncaq robotlar hərəkət etmək, danışmaq, sözlü komandaları anlamaq kimi xüsusiyyətlərə malikdir və texnologiyanın inkişafı fonunda bacarıqları daha da artacaq.

## Həmçinin bax
* Sənaye robotu
* Humanoid robotlar
* NAO (robot)

## Mənbə
* Gero von Randow: Roboter - Unsere nächsten Verwandten. Reinbek: Rowohlt 1997. ISBN 3-498-05744-8

## Xarici keçidlər
Cənubi Afrika İttifaqı

**Cənubi Afrika İttifaqı** (; ; ), **CAİ** — 31 may 1910-cu ildən 31 may 1961-ci ilə qədər mövcud olmuş dominion krallıq.

## Tarixi

Böyük Britaniya parlamenti tərəfindən 31 may 1910-cu ildə qəbul edilmiş Cənubi Afrika haqqında aktın əsasında özündə dörd britaniya müstəmləkəsini — Kap koloniyasını, Natal Respublikasını, Narıncı çay koloniyasını və Transvaalı birləşdirən Cənubi Afrika Briliyi yaradıldı. CAB Britaniya İmperiyasının dominionu oldu.

## Xarici keçidlər
* Cənubi Afrika
Encarta

**Encarta** – kompüterin multimediya komponentlərindən istifadə edən ilk elektron ensiklopediya. 1993-cü ildə yaradılmış və 2009-cu ilə kimi buraxılmışdır.

## Ümumi
Digər onlayn ensiklopediyalardan yüksək dərəcəli interaktivliyi ilə fərqlənir. Ensiklopediyaya müraciət pulsuzdur.

Lakin saytın daha geniş imkanlarından istifadə etmək istəyən internet istifadəçiləri pul ödəməklə "Encarta"-dan qeydiyyatdan keçə bilərlər. Ensiklopediya ingilis dilindədir və tarixi sənədlərin kopyaları, məşhur adamların çıxışlarının audio və video fraqmentləri, çoxlu sayda unikal yazılarla zəngindir.

Ən əsası isə digər ensiklopediyalarda rast gəlinməyən virtual atlasa malikdir.

Axırıncı Encarta ensiklopediyasında 68 mindən artıq məqalə, cürbəcür statistik məlumat, video, tarixi kartlar, lüğətlər və xeyli digər lazimlı və maraqlı məlumatlar yerləşdirilmişdir.

## Həmçinin bax
* Microsoft

## Xarci keçidlər
*
Mexaniki emal

**Mexaniki emal** – müxtəlif materiallardan hazırlanmış pəstaha son və ya sonrakı emal mərhələləri üçün lazımi dəqiqliyi və formanı vermək üçün tətbiq olunan emal növüdür.

Maşınqayırmada əsasən üç mexaniki emal üsulu tətbiq olunur:

1. Kəsmə ilə emal, burada pəstah metalkəsən dəzgahda kəsici alətin köməy ilə addım-addım yonularaq lazımi formaya salınır. Tətbiq olunan kəsmə üsulları:

*xarici səthlər üçün torna, pardaqlama,hamarlama, cilalama, superfiniş,
*daxili səthlər üçün – içyonma, burğulama, zenkerləmə, rayberləmə, dartma, pardaqlama, cilalama, honalama.
*müstəvi səthlər üçün yonma, frezləmə və pardaqlama.

2. Plastiki deformasiya üsulu ilə xarici qüvvənin təsiri altında pəstah sıxılır, bu zaman o formasını, ölçüsünü, fiziki-mexaniki xassələrini dəyişir. Buraya döymə, ştamplama, pressləmə və yayma daxildir.

3. Elektrofiziki emal elektrik cərəyanının xassələrinə əsaslanır: elektro qığılcımla emal, elektro impulsla emal, elektro qövslə emal.

## Mənbə
*Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Metalların təzyiq altında emalı

thumb|300px|right|Yayma prosesi (1 Üstdən baxış, 2 Yayma prosesinin başlanğıcı, 3 Borunun açılması, 4 Hazır yayma)
thumb|200px|right|İsti halda döymə
**Metalların təzyiq altında emalı** — hissənin verilmiş pəstahdan onun ilkin kütləsini dəyişmədən plastiki deformasiyası yolu ilə alınmasını təsvir edən texnoloji prosesdir.

Prosesin gedişi metallarım kristallik quruluşuna əsaslanır. Vahid sahəyə düşən təzyiq metalda deformasiya baş verir. Metallarda kristallar isotrop və ya anisotrop olurlar. Xarici qüvvənin təsiri altında kristallarda sürüşmə müstəvisi üzrə sürüşmə istiqamətində yerdəyişmələr baş verir. Bu kristalların kub, səthi və ya heksaqonal formalara malik olmasından asılıdır. Deformasiya yerdəyişmə, və ya əkizlərin yaranması kimi baş verir. Yerdəyişmə o zaman baş verir ki, toxunan gərginliyin həddn artıq olması zamanı yaranır. Heksaqonal quruluşlu metallarda tor deformasiya olunaraq başqa vəziyyət alır, əkizlər yaranır. İsti halda deformasiya zamanı rekristalizasiya baş verir. Soyuq halda isə deformasiya reksristallizasiya temperaturundan aşağı temperaturda baş verir.

Metalların təzyiq altında emalı təyinatından asılı olaraq iki tipə bölünür:

*tikintidə və ya sonardan kəsmə ilə və ya başqa yolla emal olunacaq daimi en kəsiyə malik pəstahların alınması yayma, dartma və pressləmədir.
*hazır hissənin formasına yaxın həndəsəyə malik olan və sonuncu dəqiqliyi yalnız mexaniki emal ilə həyata keçirilən pəstahların hazırlanması döymə və ştamplama ilə əldə edilir.

**Yayma**

Bu proses zamanı pəstah iki fırlanan vallar arasında sürtünmə qüvvəsinin təsiri altında dartılaraq, eninə təsir edən qüvvəni təsiri altında plastiki deformasiyaya uğrayaraq lazımi formaya salınır.

**Presləmə**

Presləmədə pəstah qapalı formada sıxılaraq matrisanın əvvəlcədən verilmiş həndəsyə malik deşiyindən keçirilir. Bu zaman material plastiki deformasiyaya uğrayaraq lazım olan en kəsiyini alır.

**Dartma** 

Pəstah iki müxtəlif en kəsiyə malik matrisalardan eçərək tədricən en kəsiyi kişilir və beləliklə plastiki deformasiya nəticəsində sonuncu matrisanın deşiyinin formasına uyğun en kəsikdə alınır.

**Döymə**

Burada verilmiş metal kütlə xüsusi alətin köməyi ilə hissə-hissə döyülməklə lazımi formaya salınır.

**Ştamplama**

Ştamplama zamanı metallik pəstah xüsusi tərtibatın- ştampın köməyi ilə sıxılaraq bir dəfəyə lazımi
həndəsi formaya salınır. Sıxma zamanı metall deformasiya edərək ştampın içini doldurur. Soyuq və isti halda ştamplama mövcuduur.
Pəstah

**Pəstah** - hər hansı bir üsulla emal olunan hissələrə deyilir. Emal üsulu burada heç bir rol oynamır. Pəstah dedikdə həm də tam hazır olmayan maşın hissələri nəzərdə tutulur. Onlar metaldan və qeyri metallardan hazırlana bilir. Hazırlanma üsulu nisbətən kobud olub ilkin həndəsi formanın və mexaniki xassələrin verilməsinə xidmət edir. Burada adətən təzyiq altında emal üsullarından istifadə edilir.
 
## Mənbə
*Əliyev, R.R. Maşınqayırma leksikonu. Bakı: Apostroff, I hissə, 2012.427 s.
Tədiyə balansı

**Tədiyə balansı** və ya **ödəniş balansı** – müəyyən dövr ərzində rezidentlər və qeyri-rezidentlər arasında aparılmış bütün iqtisadi əməliyyatları əks etdirən statistik sistemdir.

Tədiyyə balansının tərtibi zamanı əldə rəhbər tutulan əsas prinsip ikili yazılış sistemidir. Bu prinsip ona əsaslanır ki, tədiyyə balansında əks etdirilən istənilən əməliyyat xarakterindən, növündən asılı olmayaraq bərabər miqdarda iki dəfə qeyd olunur. Belə yazılışlardan biri müsbət işarəli kredit, digəri isə mənfi işarəli debet adlanır.

Qaydalara müvafiq olaraq kredit üzrə aşağıdakı əməliyyatlar əks etdirilir:
1) real resurslar maddələri üzrə ixrac,
2) maliyyə resursları maddələri üzrə mövcud ölkənin rezidentlərinə məxsus xarici aktivlərin azalmasına, yaxud ölkənin xarici öhdəliklərinin artmasına gətirib çıxaran əməliyyatlar.

Debet üzrə isə əksinə,
1) real resurslar maddələri üzrə idxal,
2) maliyyə resursları maddələri üzrə ölkə rezidentlərinə məxsus xarici aktivlərinartmasına, yaxud ölkənin xarici öhdəliklərinin azalmasına gətirib çıxaran əməliyyatlar qeyd olunur.

Başqa sözlə, aktivlər üçün onun real, yaxud maliyyə aktivi olmasından asılı olmayaraq müsbət rəqəm (kredit) onun ehtiyatlarının azalmasını, mənfi rəqəm (debet) isə artmasını əks etdirir. Müvafiq olaraq öhdəliklər üçün müsbət kəmiyyət artmanı, mənfi kəmiyyət isə azalmanı xarakterizə edir.

Standart tədiyə balansının strukturu aşağıdakı kimidir:

1. Cari əməliyyatlar hesabı
1.1. Ticarət hesabı
1.2. Xidmətlər hesabı
1.3. Gəlirlər hesabı
1.4. Cari transfertlər

2. Kapital və maliyyənin hərəkəti hesabı
2.1. Kapital hesabı
2.2. Maliyyənin hərəkəti hesabı
2.2.1. Birbaşa xarici investisiyalar
2.2.2. Portfel investisiyalar
2.2.3. Digər investisiyalar

3. Səhvlər və buraxılmalar

4. Ehtiyat aktivlər

Balans (1+2+3+4) = 0