Eksperimental fonetika

**Eksperimental fonetika** () — fonetikanın nitq səslərinin akustik, artikulyar və eşitmə xüsusiyyətlərini xüsusi texniki vasitələr və laborator üsullar vasitəsilə öyrənən sahəsidir. Bu istiqamət nitq səslərinin yalnız nəzəri təsviri ilə kifayətlənmir, onların fiziki parametrlərini ölçməklə obyektiv elmi nəticələr əldə etməyi qarşıya məqsəd qoyur.

## Tarixi inkişafı
Eksperimental fonetikanın formalaşması XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Bu sahənin inkişafı səsin fiziki xüsusiyyətlərini öyrənən akustika elmi və texniki ölçü cihazlarının yaranması ilə bağlı olmuşdur.

XX əsrdə elektroakustik cihazların tətbiqi eksperimental fonetikanın inkişafına mühüm təsir göstərmişdir. Sonrakı dövrdə isə kompüter texnologiyalarının tətbiqi bu sahənin imkanlarını daha da genişləndirmişdir. Müasir dövrdə rəqəmsal analiz proqramları vasitəsilə nitq səslərinin dəqiq ölçülməsi və modelləşdirilməsi mümkündür.

Eksperimental fonetikanın aktual problemlərindən biri nitq axınının davamlılığı (qeyri-sabitliyi) ilə onun fonetik və fonoloji təsvirinin diskretliyi arasındakı ziddiyyətdir. Müasir akustik analiz metodları bu problemin tədqiqində mühüm rol oynayır.

## Tədqiqat istiqamətləri
Eksperimental fonetika bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir:

* **Akustik tədqiqatlar** — səs dalğalarının tezliyi, intensivliyi, müddəti və spektr xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi;
* **Artikulyar tədqiqatlar** — danışıq üzvlərinin (dil, dodaq, diş, yumşaq damaq və s.) hərəkətinin müşahidəsi və qeydiyyatı;
* **Perseptiv tədqiqatlar** — səslərin insan tərəfindən necə qavranıldığının öyrənilməsi.

## Metod və vasitələr
Eksperimental fonetikada müxtəlif texniki vasitələrdən istifadə olunur:

* spektroqraf və ossilloqraf;
* elektroqlottoqraf;
* rentgen və ultrasəs görüntüləmə üsulları;
* kompüter proqramları (akustik analiz və səs emalı üçün).

## Dilçilikdə rolu
Eksperimental fonetika müasir dilçilikdə mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar aşağıdakı istiqamətlərə töhfə verir:

* fonetik və fonoloji sistemlərin daha dəqiq təsvirinə;
* dialektologiya və müqayisəli tədqiqatlara;
* nitq texnologiyalarının (səs tanıma və sintez sistemləri) inkişafına;
* dil tədrisi və loqopediya sahələrinə.

## Müasir vəziyyət
Hazırda eksperimental fonetika kompüter texnologiyaları və rəqəmsal akustik analiz proqramlarının tətbiqi ilə intensiv inkişaf edir. Bu sahə psixolinqvistika, neyrolinqvistika və nitq texnologiyaları ilə sıx əlaqədə tədqiq olunur.

## Həmçinin bax

* Fonetika
* Fonologiya
* Nitq texnologiyaları
* Akustik fonetika

## İstinadlar

## Mənbələr

* Зиндер Л. Р. *Общая фонетика*. Москва, 1979.
* Бондарко Л. В., Вербицкая Л. А., Гордина М. В. *Основы общей фонетики*. Ленинград, 1983.
* Krivnova O. F. *Automatic synthesis of Russian speech*. Proceedings of the XIV International Congress of Phonetic Sciences, Vol. 1, San Francisco, 1999.
* Лобанов Б. М., Карневская Е. Б., Левковская Т. В. *Синтезатор речи по тексту как компьютерное средство «клонирования» персонального голоса*. Международная конференция «Диалог-2001». Москва, 2001.
* Qaziyeva N. *Nitq texnologiyalarının eksperimental-fonetik aspektləri*. “Azərbaycan dilinin İKT problemləri, İKT-nin Azərbaycan dili problemləri” respublika elmi-praktiki konfransı, 21–22 fevral 2023.