open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ktulhu

**Ktulhu** — məşhur Amerika yazıçısı, qorxu janrının ən tanınmış simalarından olan Hovard Fillips Lavkraft -ın əsərlərində adı keçən mifik obraz, qədim tanrıdır. Əsərdə adı keçən Daqon, Ktulhu və digər tanrılar insanlığa xidmət etmir, uzaq ulduzlardan gəlib okeanın dibində yatırlar və öz qalxış vaxtlarını gözləyirlər. Ktulhu obrazı qorxu janrını sevənlər arasında çox məşhurdur və bir çox fantastika janrında filmlərdə yaradılmış obrazların formalaşmasında təsiri olub.

## İstinadlar
Qırat

**Qırat** — Azərbaycanda məşhur olan Koroğlu dastanında Rövşənin (Koroğlunun) atası Alı kişidən qalan iki atından biri. Dastana görə, günlərin bir günü Həsən xan atlara baxan Alı kişiyə tapşırır ki, mənə ən yaxşı iki dayçanı gətirərsən. Alı kişi Qırat ilə Düratı seçir və xana gətirir. Atlar hələ kiçik olduqlarından arıq və cılız görünürlər və bunu görən xan Alı kişinin gözlərini çıxartdırır ki, əgər at seçə bilmirsə bu da cəzası olsun. Gənc Rövşən atasının sözü ilə hər iki atı 40 gün qaranlıq bir yerdə saxlayır. Atların üstünə gün işığı düşməməli idi. Rövşən 39-cu gün səbri tükəndiyindən qapını aralayır və beləcə Düratın üstünə işıq düşür və o qanadlarını itirir. Qırat isə ildırım kimi sürətli qara və güclü olur.

"Koroğlu" dastanının məşhur qollarından biri də "Həmzənin Qıratı oğurlaması" qoludur və bu qolun əsas süjet xətti Qıratın oğurlanması üzərində qurulmuşdur. Qolda nəql olunan əhvalatlar Qıratın Koroğlu üçün əhəmiyyətini, döyüşçü ilə atı arasındakı bağı aydın göstərir.

## İstinadlar
İstiqlaliyyәt salonu

**İstiqlaliyyət salonu** () — Tomas Ceffersonun 1776-cı il 4 iyulda ABŞ istiqlal bəyannaməsini yazdıgı yer.
100 dolların arxasında İstiqlaliyyət salonunun təsviri vardır.

Bu bina, ABŞ-nin Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərindəki Müstəqillik Milli Tarix Parkının qərargahıdır. Çestnut () küçəsində, 5-ci və 6-cı küçələrin arasında yerləşir. O, həm ABŞ İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin, həm də ABŞ Konstitusiyasının müzakirə edildiyi və qüvvəyə mindiyi bina kimi tanınır.

Binanın tikintisi 1753-cü ildə başa çatdırılmış və bu zaman "Pensilvaniya Ştat Məcisi" () adlandırılmışdır. Bina 1775-ci ildən 1783-cü ilə qədər İkinci Kontinental Konqresin keçirildiyi əsas məkan olmuş və eyni zamanda da, 1787-ci ilin yayında Filadelfiya müqaviləsinin imzalandığı yer olmuşdur. Bina Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir.

## İstinadlar
Əmir Saltuq qübbəsi

**Əmir Saltuq qübbəsi** — Ərzurumda, Çiftə minarəli mədrsənin arxasında, Üç qübbə adlanan tarixi abidənin ən böyüyü və ən əhəmiyyətlisidir.

Tikilmə tarixi və kimin tikdirdiyi dəqiq müəyyən deyil. Amma Saltuqlu hökmdarı Əmir Saltuqa aid olduğu və XII əsrin sonlarında inşa edirildiyi qəbul edilir. Bir oturtmalı bünövrə üstündə yüksələn birbaşa zəmindən başlayan  səkkizbucaqlı prizma formasındadır. Uzunluğu 4,75 metri aşan səkkizbucaqlı kənarı, yuxarıda üçbucaq bir alınlıqla bitir.  Bu alınlıqlar qübbə ətraflı dolanan qırıqlığı bir xətt meydana gətirər. Bunların üstündə 45 sm qədər geri çəkilmiş olaraq silindrik bir blok yüksəlir. Külah konisi altda daha dik bir əymə ilə başlayırsa da, yüksəkliyinin yarısında daha ikisini bir hal alır. Bu keçid birdən olmadığı üçün ortaya bir qırıqlıq çıxmamış, papaq quruluşlu bir qübbə görünüşü almışdır. Hər gövdə divarının tam ortasında, çoxbucaqlı bir sütunla ayrılmış bir pəncərə cütlükləri vardır. Bu ikili pəncərələrin üstləri də iki kəmərlə keçilmişdir. Kəmərləri dolanıb söyən boyunca iki tərəfdən aşağıya enən bir silmə, pəncərələrin döşəmə xəttinə çatdıqda üfüqi olur və bütün quruluşu dolanır. Pəncərələrdən ara istiqamətlərə baxan dörd dənəsi tamamilə kardır; ana istiqamətlərə baxan dörd dənəsinin içində isə mazgal dəliyi formasında bir yarıq var, qübbə içi bunlarla işıqlanır. Şimal üzündəki pəncərə cütünün altında qapı vardır. Qapının dərhal arxasındakı kiçik bir nərdivanla cənazəliyə enirlər. Bu Anadoluda başqa heç bir qübbədə görünməyən bir xüsusiyyətdir. Cənazəlik qatı təxminən 4,5 m x 5,5 m ölçüsündədir və bir beşik tonozla örtülüdür. Üst qat, quruluşun xarici kimi səkkizbucaqlı formalıdır. İçəridə mehrab yoxdur. 6 metrdən hündür olan  bir yüksəklikdə divarları ətraflı dolanan üfüqi bir silmədən sonra, künclərdəki dilimli kiçik tromplarla qübbəyə keçilər.

## Mənbə

* http://www.kulturportali.gov.tr/?sayfaUrlEslesmiyor
Sterneneyland

**Sterneneyland** () — süni şəkildə yaradılan yarımada Belçika sahilində yerləşir.
Sterneneyland susüpürənlərin əsas yuva qoyma yeridir: Adi susüpürən, Sternula albifrons və Əlvanburun kəkilli susüpürən. Yarımadaya çevrilməmişdən öncə sahəsi 5 ha, 2007-ci ildə isə sahəsi 11 ha çatdırılmışdır. Gələcəkdə sahəsinin 22 ha çatdırılması düşünülür. 2005-ci ildə 11 kiçik susüpürən, 2538 Əlvanburun susüpürən və 1475 adi susüpürən qeydə alınmışdır. 2009-cu ildə populya burada tülkülərin görünüşü ilə azalmışdır. Sterneneyland ada olaraq qeydə alınmasına baxmayaraq rəsmi olaraq yarımadadır.

Sterneneyland ziyarət üçün bağlıdır.

## İstinadlar
Kent yarımadası

**Kent yarımadası** () — Kanadanın şimal-qərbində yerləşən iri yarımada.

## Coğrafiya
Nunavut vilayətinin şimalında yerləşir. Yarımadadan qərbdə Koroneyşen körfəzi qərarlaşır. Şimalda yerləşən Dis boğazı yarımadanı Kanadanın ən böyük adasından biri olan Viktoriya adasından ayırır. Yarımada ensiz bərzəxlə materikə birləşir. Cənub-şərqdə Kuin-Mod körfəzinə daxil olan Labirint buxtası yerləşir. Yarımadanın ən hündür nöqtəsi Corc dağı 183 metrdir. Yarımadanın uzunluğu 112&nbsp;km, eni 40&nbsp;km-dir.

Yarımada Tomas Simpson tərəfindən Kent Hersoqinyasının şərəfinə adlandırılmışdır.

## Tarixi
Yarımadanın qərbi ilk əvvəllər Uminqmuktoqmiut qoluna daxil olan Eskimoslar yayılmışdır.

## İstinadlar
Vrmas yarımadası

**Vrmas** () — Adriatik dənizi Kotor körfəzi ərazisində, Monteneqronun qərnində yerləşən yerləşən yarımada. Ən yüksək nöqtəsi Müqəddəs İliya () zirvəsi 766 metr yüksəkliyə malikdir.

Digər zirvələr:
*  (712 m)
*  (616 m)
*  (584 m)
*  (440 m)

## Coğrafiyası
Vrmas Kotir və Tivat körfəzi arasında yeləşir. Şimal qutaracağından qarşıda Perasdan Veriqe boğazı və Risan körfəzi ayırır. Yüksəkliklərin yamacları meşələrlə (makvis) örtülüdür.

Yarımada da yerləşən yaşayış məntəqələri:
* Yivat
* Lastva
* Lepetane
* Stoliv
* Prçan
* Muo

## Tarixi
Vaxtı ilə Vrmas yarımadası vaxtı ilə mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Belə ki, əvvəllər Veriqe boğazı Venesiya Respublikası və Osmanlı imperiyası arasında sərhəd rolunu oynayırdı.

Yüksəkliklərdən birində Avstriya-Macarıstan imperiyasına aid qala mövcud olmuşdur.

2007-ci ildən yarımada da 1637 metr uzunluğa malik Vrmas tuneli fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar
Veriqe boğazı

**Veriqe** Kotor körfəzində yerləşən və onu Tivat, Risan körfəzləri ilə birləşdirən nöqtədə yerləşir.  
thumb|300px|left
*«Veriqe»* adı 1381-ci ildə yaranması ehtimal edilir. Bəzi mənbələrdə isə bu adın piratlarla bağlı olduğu deyilir. Boğaz dəniz quldurlarından qorumanın istinadgah məntəgəsi olmuşdur. 
Hazırda Kamenari və Lepetane arasında Adriatik şossesi fəaliyyət göstərir. Gələcəkdə boğazda körpünün inşası planlaşdırılır.
Buzqov

* Aşağı Buzqov — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda kənd.
* Yuxarı Buzqov — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda kənd.

## Həmçinin bax
* Bızqov
Kitiyalı Zenon

**Zenon** (, m. ö. 336 – 264) — antik dövrün filosofu, stoa fəlsəfi məktəbinin yaradıcısı.

## Həyatı və fəlsəfəsi
Zenon Kipr adasının Kitiya şəhərindən idi. 315-ci ildə ticarət məqsədilə Afinaya gəlmiş, orada məskunlaşmışdır. Orada fəlsəfəyə böyük maraq göstərmiş və bir müddət kinik məktəbin nümayəndəsi olan *Kratesin*, daha sonra akademik məktəbin təmsilçiləri olan *Stilpon* və Ksenokratesin öyrəncisi olmuşdur. Zenon Afinada ***"Stoa Poykile"*** (yun. στοά ποικίλη – naxışlı portikus) adlı portikusda (binaya bitişik olan sütünlu açıq tikilidir) öyrəncilər üçün dərslər keçmişdir. Buna görə də məktəbin ardıcıllarını **"stoaçılar"** adlandırmışdırlar.

Diogenes Laertiusa görə, bəlkə də məhz Zenon ***"İnsan təbiəti haqqında"*** əsərində ilk dəfə təbiətin qanunlarına uyğun ərdəmli həyat sürmək fikrini dilə gətirmişdir. Bununla da o, stoaçılığı etik problemlərin çözülmənsə yönəltmiş oldu. Həmçinin Zenon hesab edirdi ki, fəlsəfə üç tərkib hissədən: *məntiq*, *fizika* və *etikadan* ibarətdir və onlar vahid bir sistemdə birləşdirilməlidirlər. Bu prinsipləri o özü həyatı boyu tətbiq etmiş, sonda isə intihar etmişdir.

Roma filosofu Sisero yazırdı ki, Zenon təbii qanunu tanrı sayırdı. Onun fikrincə tanrının sifəti və şəxsiyyəti yoxdur. O bu dünyanın qanunauyğunluğudur ya da bir *Əqldir*. Buna görə də ona ibadət edilməz. Zenonun öyrəncilərindən bəziləri hesab edirdilər ki, bəzi ərdəmli insanları gələcəkdə tanrılaşdırmışdırlar. Həm də Zenona görə kainat canlı və diri varlıqdır. Hər şeyin əsasını isə "yaradıcı od" təşkil edir. Bu fikrin ifadə edilməsi ilə Zenon Heraklitin baxışlarını təkrarlamış olurdu.

Zenon və onun öyrənciləri Xeyir anlayışına önəm verirdilər. Bunu edərkən onlar Platonu təkrarlayırdılar. Zenonun fikrincə həyatın gözəlliyi vahid bir xeyirdədir, xoşbəxtliyə isə yalnız müdrik insan çatır. Eyni zamanda, nəfslər və mənfi ehtiraslar düşüncəyə qarşı duran və təbiətə zidd olan şeylərdir.

## İstinadlar

## Mənbə
* 

## Ədəbiyyat
* 
* Hunt, Harold. *A Physical Interpretation of the Universe. The Doctrines of Zeno the Stoic*. Melbourne: Melbourne University Press, 1976.
* Long, Anthony A., Sedley, David N. *The Hellenistic Philosophers*, Volume 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1987.
* Pearson, Alfred C. Fragments of Zeno and Cleanthes, (1891). Greek/Latin fragments with English commentary.
* Scaltsas Theodore, and Mason Andrew S. (eds.), *The philosophy of Zeno*. Larnaca: The Municipality of Larnaca, 2002.
* Schofield, Malcolm. *The Stoic Idea of the City*. cambridge: Cambridge University Press, 1991.

## Həmçinin bax
* Stoaçılıq
Xrisipp

**Xrisippus** (yun. Χρύσιππος, ) – ellinizm dövrünün filosofu, stoa məktəbinin ardıcılı, Zenonun tanınmış öyrəncilərindən biri. Onun fəaliyyəti nəticəsində stoaçılıq sistemləşmiş bir təlim kimi ortaya çıxmışdır. Ona görə Xrisippusu stoa məktəbinin ikinci yaradıcısı sayırlar. Xrisippus çoxlu kitablar yazsa da, bizim zamanımıza onlardan bəzi fraqmentlər gəlib çatmışdır.

## Fəlsəfəsi
Xrisippus daha çox məntiqi məsələlərə önəm vermişdir. O, başqa stoaçılar kimi hesab edirdi ki, fəlsəfənin üç istiqaməti vardır: ***məntiq***, ***fizika*** və ***etika***. Məntiq *ritorika* (söz ustalığı) və *dialektikadan* (mübahisə bacarığı) ibarətdir. Dialektika isə *məna* və *səsə* bölünür. Mənalar təsəvvürlər və onlara əsaslanan mülahizələrdən, cins və növlərdən, eləcə də sofizmlərdən ibarətdir. Səslər isə deyilən sözlər, cümlələrdir.

Dünyada hər şey səbəb və nəticə qanununa tabedir. Ona görə də mülahizələr sadə və mürəkkəb olur. Sadələrdə şeyləri keyfiyyətlərə görə təsnif edib, onlara dəqiq təriflər verirlər. Sadə mülahizələrin örnəkləri kimi "o gəzir", "günəş göydədir" sözlərini misal gətirmək mümkündür.

Mürəkkəb mülahizələri Xrisippus *şərtilərə* ("günortadırsa, onda hava işıqlıdır"), *birləşdiricilərə* ("həm günortadır, həm də işıqlıdır"), *müqayisəlilərə* ("gün gecədən uzundur") və s. bölürdü. Bunlardan ən önəmlisi şərti olan mürəkkəb mülahizələrdir. Orada sonrakı iddia öncəkiyə zidd olmamalıdır. Məsələn, "günortadırsa, onda hava işıqlıdır" cümləsini təhlil etsək, onun həqiqəti əks etdirdiyini görərik. Çünki "hava qaranlıqdır" desək, bu "günortadır" iddiasına zidd olar. Mülahizələrdən çıxan nəticə yalnız onda həqiqi sayılır ki, o həqiqi önərmələrə (iddialara) söykənsin.

## Mənbə

## Ədəbiyyat
* 
* Susanne Bobzien, (1999), Chrysippus' Theory of Causes. In K. Ierodiakonou (ed.), Topics in Stoic Philosophy, Oxford: OUP, 196–242.
* Фрагменты ранних стоиков. Пер. и комм. А. А. Столярова. М.: Греко-латинский кабинет. Т. 2(1): Хрисипп из Сол. Логические и физические фрагменты (1999). Т. 2(2): Хрисипп из Сол. Физические фрагменты (2002).

## Həmçinin bax
* Stoaçılıq

## İstinadlar
Kleanf

**Kleanf** (yun. Κλεανθης, ) – ellinizm dövrünün filosofu, stoa məktəbinin ardıcılı, Zenonun tanınmış öyrəncilərindən biri.

O, yeni ideyalarla çıxış etmiş, müəlliminin irsini yaymış və təbliğ etmiş, daha sonra stoa məktəbinə başçılıq etmişdir. Diogenes Laertiusa görə Kleantes çoxlu kitab yazmış, ancaq onlardan yalnız bəzi fraqmentlər zamanımıza çatmışdır. Kleantes də bəzi digər filosoflar kimi könüllü olaraq yeməkdən imtina edərək ölmüşdür.

Kleantes panteist olmuşdur. O deyirdi ki, bu dünya tanrıdır, bəzən isə təbiətin *Əqli* və *Ruhunu* da tanrı adlandırırdı. Tanrı bu dünyanı yandırır, sonra isə dirçəldir. O da, Zenon kimi təbiətə uyğun həyatın sürülməsini vacib hesab edirdi.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Stoaçılıq

## İstinadlar
Android Marshmallow

**Android 6.0 Marshmallow** — 28 may 2015-ci ildə Google I/O şirkəti tərəfindən təqdim olunmuş mobil əməliyyat sistemidir. Android Lollipop dan fərqli olaraq bu əməliyyat sistemində yeniliklər və yeni funksiyalar təqdim olunub.

## Yeniliklər
İlk baxışdan Android Lollipopdan fərq müşahidə olunmur. Material Design konsepsiyası tamamı ilə saxlanılır. Müşahidə olunan fərqlər bunlardan ibarətdir:

* Barmaq izi ilə kiliddən acma imkanı.
* Google Now On Tap funksiyasının dəstəklənməsi.
* Multipəncərəli rejim.
* Çoxsaylı animasiya yenilikləri.
* Project Brillo-ağıllı "ev"lə işləmə sistemi.
* System Tuner UI gizli menyu
* Apple_Pay tətbiqinə oxşar Android_Pay tətbiqinin peydə olması.

Bu versiyanı almış ilk qurğular: Nexus 5, Nexus 6, Nexus 7 (2013), Nexus 9 və Nexus Player. Android 5.0 dan bir başa 5.1-ə yeniləmək mümkündür. Nexusdan sonra digər smartfonlar üçündə əlçatan oldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
Rodoslu Paneti

**Panetius** (yun. Παναίτιος, m. ö. 180 – 110) — ellinizm dövrünün filosofu, stoa məktəbinin ardıcılı.

## Həyatı və əsərləri
Soyca Rodos adasından idi. Sonra Afinaya köçmüş, orada stoaçılar məktəbinin ardıcıllarından biri olmuş, sonralar isə ona başçılıq etmişdir.

Daha sonra Panetius Romaya köçmüş, orada fəaliyyətini davam etdirmiş, həmçinin tanınmış Roma dövlət xadimi və filosofu Siseronun müəllimi olmuşdur.

Panetius həm də “***Siyasət haqqında***”, “***Vəzifələr haqqında***”, “***Tale haqqında***” kimi bir çox kitablar yazmışdır. Ancaq, zamanımıza onların yalnız bəzi fraqmentləri gəlib çatmışdır.

## Fəlsəfəsi
Panetius orta dövrün stoaçısı olaraq, klassik stoa təliminə peripatetik və platonik məktəblərinin elementlərini də qatmışdır. Ona görə də onun təlimi qədim stoaçılardan fərqlənirdi.

Panetius fəlsəfəsini romalıların dünyagörüşünə uyğunlaşdırmışdır. O hesab edirdi ki, platonizmin, peripatetizmin və stoaçılığın mənşəyi eynidir, onlar Sokratdan başlayır. Buna görə də o, stoaçılığa yeni fikirlər gətirmişdir. Belə ki, Panetius başqa stoaçıların kosmosun zaman-zaman odda yanıb məhv olması və onun yenidən yaranması fikrini qəbul etməmişdir. O, Aristotelin dünyanın əbədi olması fikrinə üstünlük verirdi. Həm də Platondan fərqli olaraq o, Panetius ruhun ölməzliyini inkar edirdi.

Keçmişdə yaşayan stoaçılar ruhu bədənlə kəskin olaraq fərqləndirmiş, onların bir-biri ilə qarşıdurmada olmalarını iddia etmişdilər. Ancaq, Panetius insanı ruh və bədən vəhdətində olan yetkin bir varlıq kimi təsəvvür edirdi. Eləcə də o, taleyin önəmini inkar etməyərək insan azadlığının da əhəmiyyətini vurğulayırdı.

Panetiusun fikrincə hər bir insanda 4 əsas yönəlmə vardır: *müdrikliyə*, *müstəqilliyə*, *kamilliyə* və *özünü qorumağa*. Başqa stoaçılarda olduğu kimi o, həyatın son məqsədini ***“təbiətə uyğun yaşamaqda”*** görürdü. Bunu da dünyanı dərk etmək, başqa insanlarla ünsiyyət qurmaq, mənəviyyatı yüksəltmək, həyatı düzənləməklə əldə etmək olur.

Qədim stoaçıların etik təlimlərində xeyrə doğru yönəlmək xoşbəxtliyə aparan yoldur. Bunu da onlar bir mənəvi hal kimi görürdülər. Ancaq Panetius, romalıların dünyagörüşünə uyğunlaşaraq xoşbəxtliyə aparan yol kimi həm də bədənin sağlamlığı və rifahın artması kimi maddi durumları da əlavə etmişdir. Falçılıq və öncədəngörənlik onun tərəfindən rədd edilirdi.

Qədim stoaçılar hesab edirdilər ki, müdrik insanın sözündən və davranışlarından hər kəs örnək almalıdır. Panetius isə bunu vətəndaşın dövlət qarşısında sorumluluğu ilə əvəz etmişdir.

## İstinadlar

## Mənbə

## Ədəbiyyat
* 
* Столяров А. А. Панетий Родосский. В кн.: Античная философия: энциклопедический словарь. Под ред. М. А. Солоповой. М.: Прогресс-Традиция, 2008. C. 539–542.
* Иванова Л. А. Панетий как основатель Средний Стои и его философская система // Философия и культура. 2009.№ 7. С.69-78.

## Həmçinin bax
* Stoaçılıq
Kopli yarımadası

**Kopli** — yarımada Tallin şəhərinin şimalında, eyni mikrarayonun ərazisində yerləşir.
Kopli yarımadası Palyassaare və Kopli körfəzinin şimalında qərarlaşır. Sahəsi 4500 km². təşkil edir. Yarımadanın uzunluğu 3 km, eni 1,5 km təşkil edir.

## Tarixi
Yarımada da ilk yaşayış məntəqələri 1365-ci ilə aiddir. 1774-cü ildə Baltika almanlarına aid qəbrstanlıq salınmışdır. Hazırda ərazisindən Tallin traleybusu № 9, Tallin tramvayı № 1 и 2, və Tallin avtobusu № 32 işləyir. SSRİ dağıldıqdan sonra qəbrstanlıq yerində park salınmışdır.

Yarımada ərazisində Baltik Gəmitəmiri zavodu fəaliyyət göstərir.

## Mənbə
* Köhnə kopli yolunda
* Vene-Balti Sadam OÜ
Akri Respublikası

**Akri Respublikası** (; ; 1899—1903) — Cənubi Amerika ərazisində yaradılmış oyuncaq dövlət. Onun müstəqilliyin elan edilməsi faktiki braziliya torpaq sahiblərinin kauçuk istehsalına tam nəzarəti əldə etmək məqsədi həyata keçirilmişdir. Ölkənin paytaxtı Portu-Akri olmuşdur.

## Tarix
İri torpaq sahibləri olan braziliyalılar həm də yüksək çinli məmurlar idilər. Onlar ölkənin sərhəd bölgələrinə ekspedisiyalar təşkil edərək hətta Boliviya və Perunun zəif məskunlaşmış sərhəd bölgələrinə hücumlar təşkil edirdilər.

14 iyul 1899-ci ildə ispan Luis Qalves Rodriges de Arias dövlətin dəstəyi ilə Boliviyanın şimal-qərbini işğal edərək Akri Respublikasını elan edir. Respublikanın cəmi 13 000 əhalisi mövcud olmuşdur. Onların 90 % braziliyalı idi. Portuqal dili rəsmi dil elan edilir.

Boliviya bu hadisəyə öz narazılığını bildirərək, ABŞ-nin dəstəyinə arxalanaraq, Akri müharibəsinə başlamış oldu. Müharibə hətta Peru ərazisini əhatə edirdi. İlk əvvəllər Braziliya beynəlxalq münaqişəyə girmək istəmirdi. Boliviya qısa müddətə ərazini geri qaytarsa da, Akri üsyanı başlamış olur. Üsyançılar artıq ərazinin Braliyiya birləşdirilməsini istəyirdi.  

17 noyabr 1903-cü il Petropolis anlaşması nəticəsində Akri rəsmən əbədi olaraq Braziliyaya verilir. 25 fevral 1904-cü ildə Akri rəsmən Braziliyanın ərazisi elan edilir. 1962-cü ildə Akri ştat elan edilmişdir.

## Respublikanın prezidentləri

*Luis Qalves Rodriges de Arias, 1899 və 1900
*Antonio de Souza Braqa, 1900
*Luis Qalves Rodriges de Arias, 1900
*Xoakin Viktor da Silva, 1900
*Xose Plasido de Kastro, 1902- 1904 (Akri qubernatoru)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Historia de Acre
Yuminda yarımadası

**Yuminda** () — Estoniyanın şimalında, Baltik dənizi akvatoriyasında yerləşən yarımada. Şimali Estoniyanın ən böyük yarımadasıdır. Qərbdən Kolqa () və şərqində Xara () buxtaları yerləşir. Yarımadanın uzunluğu 13&nbsp;km, eni, 6&nbsp;km-dir. Ərazisinin böyük hissəsi iynəyarpaqlı meşələrlə örtülüdür. Yumida adlı yaşayış məntəqəsi haqqında ilk məlumatlar 1290-cu ilə aiddir. Yarımadanın şimalında mayak fəaliyyət göstərir. Şərq hissəsində Xara kəndi ərazisində SSRİ dönəmində sualtı qayıqların bazası fəaliyyət göstərirdi.

Yarımada Rusiya və Estoniyanın ən qanlı hadisələrinə şahidlik etmişdir. 1941 ildə burada 15 000 insan həlak olmuşdur. Üstəlik 4400 Tallin sakini öldürülmüşdür. 2001-ci ildə yarımadanın sonucunda yerləşən burunda həlak olanların şərəfinə abidə ucaldılmışdır

## İstinadlar

## Mənbə
* Yumida kəndi
* Juminda lahingust möödub varsti 65 aastat 
* Ajalooline ülevaade Juminda poolsaare küladest
Madeyra çayı

**Madeyra** — Cənubi Amerika ərazisindən axan, Amazon çayının iri qollarından biri.

Çay Mamore çayı və Beni çayının birləşməsindən əmələ gələrək Boliviya və Braziliya sərhəddindən başlayaraq axır. Ümumilikdə 100 km məsafədə sərhədi təşkil edir. Sonradan şimal-şərqdən Braziliyanın Rondoniya və Amazonas ştatları ərazisinə axır. Çayın uzunluğu 3230 km, hövzəsinin sahəsi 1158 min km² təşkil edir.

Mövsümdən asılı olaraq 12 m dərinliyə malik ola bilər. Bolsulu olduğu dövr oktyabrdan mayda qədərdir. Çayın adı *madeira* sözü portuqalcadan tərcümədə *ağac* mənasını verir. Belə ki, çay Amazon cəngəlliklərindən axır.

Gəmiçilik limanları: Portu-Velyu. Çay kənarında yerləşən şəhərlər: Portu-Velyu, Umayta, Manikore.

Madeyra çayında Amazon delfini yayılmışdır.

2007-ci ilin iyulunda Braziliya hökuməti Madeyra çayı üzərində iki SES (Santu-Antoniu və Jirau) tipintisinin planlaşdırdığını elan etmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Amazonka və Madeyra
Emboabas müharibəsi

**Emboabas müharibəsi** — 1708-ci ildə Şərqi Braziliyada iqtisadi səbəbdən baş vermiş vətəndaş müharibəsi.

## Səbəbi
XVII əsrdə Şərqi Braziliyanın Minas Gerais əyalətində qızılın tapılması San-Pauludan gələn və oradakı mədənlərin özlərinə aid olduqlarını iddia edənlər və çoxu avropalı immiqrantlar olan Emboabas adlı yeni məskunlaşanlar arasında gərginliyin yaranmasına səbəb oldu. Gərginlik 10 il davam etdi.

## Müharibənin alovlanması
Avropalılar rəqiblərinə nisbətən daha da artdılar və 1708-ci ildə qızıl mədənlərini ələ keçirmək üçün müharibəyə başladılar. Müstəmləkə hökuməti tərəfindən də dəstəklənən emboabaslar rəqiblərini həmin əraziləri tərk etməyə məcbur etdilər. San-Pauludan gələnlər qərbdəki Mato Qrossoya doğru geri çəkildilər və xoşbəxtlikdən 1718-ci ildə geri çəkildikləri ərazidə yeni qızıl mədənləri tapdılar.

## Mənbə
* https://tr.wikipedia.org/wiki/Emboabas_Sava%C5%9F%C4%B1
Eytor Villa-Lobos

**Eytor Villa-Lobos** () — braziliyalı bəstəkar.

## Həyatı
Braziliya xalq musiqisindən və klassik Avropa musiqisindən təsirlənmişdir. Bachianas Brasileiras adlı əsər onun ən məşhur əsəridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Ali Federal Məhkəmə (Braziliya)

**Braziliya Ali Federal Məhkəməsi** (portuqalca: Supremo Tribunal Federal, qısaca STF) — Braziliyada ən son müraciət ediləcək məhkəmədir və aldığı qərarlar şikayət edilə bilməz.

Braziliya Ali Federal Məhkəməsi Braziliya Milli Konqresinin aldığı qərarların və qəbul etdiyi qanunların Braziliya Konstitusiyasına uyğun olub-olmadığına nəzarət edir. Məhkəmə üzvləri Braziliya Senatının təsdiqi ilə Braziliya Prezidenti tərəfindən seçilir. Məhkəmə üzvlərinin maksimum yaş limiti 70-dir.

## Braziliya Ali Federal Məhkəmənin binası
Məhkəmə binası Oskar Nimeyer tərəfindən dizayn edildi.
Koşinya

**Koşinya** (Coxinha) — Braziliyaya xas yemək. İçərisində toyuq olan unun xaricinin qalet unu ilə örtülməsi ilə hazırlanır. İçərisindəki toyuq adətən qaynadılmış şəkildə olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Altinu Arantis binası

**Altinu Arantis binası** və ya **Banespa binası** () — Braziliyanın ən yüksək göydələnidir. San-Pauluda yerləşir. 161 metr yüksəkliyə malikdir və 40 mərtəbədən ibarətdir. Binada Banespa muzeyi yerləşir.

## İstinadlar
Yaramaz pişik Şərafəddin (film)

**Yaramaz pişik Şərafəddin** () — 2016-ci ildə istehsal olunmuş ən məşhur Türk animasiya filmlərindən biridir. Filmdə məşhur aktyor Uğur Yücəl "Şərafəddin" personajını səsləndirmişdir. Animasiya filmi 5 fevral 2016-cı ildə ekranlara buraxılmışdır.

## Hekayə
Adi bir yaz səhəri, pis pişik Şərafəddin ilə yancı qağayı Rifqi və siçan Rza axşamkı manqal üçün hazırlıqlarını davam etdirir. Lakin həmin gün içində Şeronun başına çoxlu işlər gəlir. Əvvəl atası Tonguç tərəfindən evdən qovulur, sonra xoşladığı gözəlçənin ölümünə səbəb olur, azmış kimi düşmənlərinin hücumuna uğrayar, həyatı boyu bəlkə də ilk dəfə aşiq olur və nəhayət Tacettin adında bir oğlu olduğunu öyrənir.

## Obrazlar
* **Şərafəddin**: Tonguçun oğlu, Tacettinin atasıdır. Daim pislik etməsindən dolayı "Pis Pişik Şərafəddin" kimi tanınır.
"Şero" adlı bir ləqəbi vardır.
* **Tonguç**: Şərafəddin atası, Tacettinin babasıdır. Cihangirdə yaşayır. "Pis Pişik Şərafəddin" filmində ev sahibinə görə evdən qovulmuşdur.
* **Tacettin**: Şerafettinin oğlu, Tonguçun nəvəsi. "Kötü Kedi Şerafettin" filmində Ölməyən Karikatürist tərəfindən qurulmuşdur

## Səsləndirmə heyəti

## Xarici keçidlər
* Rəsmi Veb səhifə
* Rəsmi Veb səhifə
* İMDB səhifəsi
*
Burika yarımadası

**Burika** () — Mərkəzi Amerika ərazisində, Kosta-Rikanın cənubunda, Panamanın qərbində yerləşən yarımada. 
## Coğrafiyası
Ensiz və uzunsov formaya malik yarımada Sakit okean suları ilə əhatələnmişdir. Yarımada boğazla Burika adasından ayrılır. Yarımada həm də Kosta-Rikanın ən ucqar cənub nöqtəsidir. Ən hündür nöqtəsi 257 metrdir. Yeganə ən böyük şəhəri Puerto-Amuelesdir. Şəhərin 8 200 nəfər əhalisi vardır (2005). Yerli əhali əsasən balıqçılıqla məşğul olur.

## Sahiblənmə statusu
Eçandi-Fernandes anlaşması 1941-ci ilin mayında imzalanması ilə yarımada iki ölkə arasında bölünmüşdür. Nəticədə yarımadanın ⅔ Panamaya və yalnız ⅓ Kosta-Rikaya verilir. Yarımada iki ölkə arasında sərhəd olmaqla yanaşı həm də iki saat qurşağı kəsişir.

## Xarici keçidlər
* Видео полуострова на Youtube.com
* Península de Burica
Japura çayı

**Japura** (, ) — Kolumbiya ərazisindən başlayan çay Kaketa () adlanır. Braziliya ərazisindən axaraq Amazon çayının sol qolunu təşkil edir. Çayın uzunluğu 1930&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 282000&nbsp;km² təşkil edir. Başlanğıcını Mərkəzi And silsiləsindən götürür.

Yuxarı axarlarda Andlarda və qərb hissədə Qvineya öndağlığından Amazon düzənliyinə keçir. Düzənlikdə eni getdikcə artır. Amazonun mənsəbindən 600&nbsp;km qərbdə Amazona birləşir. Martdan iyula dək çay daşır və nəticə də göl förmasını alır.

İllik su sərfiyyatı 18 min m³/s təşkil edir. Gəmiçilik üçün əsasən Braziliya xaricində Kolumbiya ərazisində yararlıdır.

## Mənbə
* «Japura»
## İstinadlar
Santa-Katarina adası

**Santa-Katarina** () — Atlantik okeanda, Braziliyanın cənub-şərq sahilində yerləşən ada. Ada bütünlüklə inzibati cəhətdən Florianopolis şəhərinə daxildir.

## Coğrafiya
Sahəsi 523 km² təşkil edir. Santa-Katarina ştatı ərazisinə daxildir. Materiklə iki körpü vastəsi ilə birləşir. Ada ilə materik arasında olan boğaz 500 metr enə, 28 km dərinliyə malikdir. Eyniadlı arxipelaqın ən iri adasıdır. Arxipelaqa 30 ada daxildir.

## Tarix
Kaliforniya qızıl xəstəliyi dönəmində Nyu-Yorkdan Kaliforniyaya hərəkət edən gəmilər adada dayanırdılar. Gəmilər Horn burnu yaxınlığında qəzaya uğramışlar. 1975-ci ildə bölgədə park təşkil edilmişdir

## Əhali

İlk əvvəllər ada Azor adaları sakinləri olan balıqçılar tərəfindən məskunlaşılmışdır. Bəzi kəndlər: Riberyan-da-İlya və San-Antonio-di-Lisbon eynən azor memarlığının cizgilərini daşıyır.

## İstinadlar
Musa Kəmaləddin

**Musa Kəmaləddin** (1156 Ərbil -1241 Ərbil) Kürd astronom, filozof və riyaziyyatçı.

Aslen Ərbilli eğitimi Bağdatta almıştır. Tam adı "Musa bin Yunus bin Muhammed bin Men’a" dır. Riyaziyyat dersini Şərəfəddin Tusi den almışdır.

## Xarici keçidlər
Araquaya çayı

**Araquaya** — Braziliya ərazisindən axan çay. Çayın uzunluğu 2630&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 370 min. km² təşkil edir. Braziliya öndağlığı ilə axır.

Orta axarlarda iki qola ayrılır. Nəticədə dünyada yerləşən ən uzun (300&nbsp;km) çay yatağında yerləşən adası olan Banabal adasını əmələ gətirir. Aşağı axardan orta axarlara qədər 1300&nbsp;km məsafədə gəmiçiliyə yararlıdır. Orta su sərfiyyatı 8500 m³-dır.

Tokantins çayına tökülür.

Yağışlar mövsümü (noyabr-may) daşqınlar müşahidə edilir. Quraq mövsüm suyu azalır. Sahilində Araquasema və Makauba şəhərlərində 30 min nəfər yaşayır. Hövzəsi Tropik meşələr, savanna və rəngarəng meşələrə örtülüdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*''Rio Araguaia (information for tourists in Portuguese, Spanish and English)'' 
*''Hotel, turismo, pescaria, passeios ecológicos Araguaia,Luiz Alves, Bananal, Cristalino''
*''hydrographic information (in Portuguese)''
*''Basin map (in Portuguese)''
*Tocantins state, with Rivers  v-Brazil.com
*Pará state, with Rivers  v-Brazil.com
*Instituto Araguaia 
*Brazilian Ministry of Transport
Mara Xatun

**Mara Brankoviç** və ya **Mara Dəspinə Xatun** (d. 1416 — ö. 14 sentyabr 1487) — Serbiya despotu Corc Brankoviçin qızı və 6. Osmanlı padşahı II Muradın hərəmlərindən biridir.

## Həyatı
1435-ci ildə saraya gələn Mara Xatunun II Muradla olan evliliyindən övladı olmadı. Ancaq Şahzadə Mehmedin anası Hüma Xatunun gənc yaşda vəfat etməsinin ardından kiçik şahzadənin tərbiyəsilə Mara Xatun maraqlandı. Evlənməsinə baxmayaraq dinini dəyişməyən Mara Xatun 1451-ci ildə II Muradın vəfatı ilə dul qaldı və xüsusi icazəylə ömrünün sonuna qədər Serbiyadakı bir monastıra çəkildi. Ancaq ögey oğlu II Mehmedlə əlaqələrini heç vaxt kəsmədi. Ögey oğlunun səltənətinin ilk illərində Bizans imperatoru XI Konstantin ilə evlənmə məsələsi ortaya çıxsa da, Konstantinopolun fəthindən sonra bu təklif aradan qalxdı. 1463–1479 Osmanlı-Venesiya müharibəsi əsnasında vasitəçilik etdi. Hətta bu funksiyanı ögey nəvəsi olan II Bəyazid dönəmində də davam etdirdi.

## Mənbə
Şahzadə Ələddin

**Şahzadə Ələddin Əli** () — 6. Osmanlı padşahı II Muradın Tacünisa Xədicə Həlimə Xatundan doğulan oğludur. Lələsi Yörgüc Paşanın da təşviqi ilə 1437-ci ildə Şadi Bəyzadə Mahmudşahın qızı Səlmin Xatunla evlənmişdir. Bu evlilikdən Səlvi Xatun adlı bir qızı dünyaya gəldi.

1438-ci ildə qardaşı Şahzadə Mehmedlə birlikdə Ədirnədə sünnət edildi. 1439-cu ildə Qara Xızır Paşa Amasiya gəldi və II Muradın əmriylə Şahzadə Böyük Əhmədi gecə saraya gizlicə girərək boğdurdu. Şahzadə Əhmədlə birlikdə onun 6 aylıq və 1 yaşlı iki oğlu da boğularaq edam edildi. Cəsədləri Amasiyada Turumtay türbəsinə dəfn edildi. Bütün bu hadisələrdən sonra 1439-cu ildə Şahzadə Ələddin Əli Amasiyaya hakim təyin edildi. 1443-cü ildə at çaparkən ağır yaralanmış və vəfat etmişdir. Atasının Bursada inşa etdirdiyi Muradiyə külliyyəsində dəfn edilmişdir.

## İstinadlar
Xədicə Həlimə Xatun

**Tacünisa Xədicə Həlimə Xatun** () — 6. Osmanlı padşahı II Muradın hərəmi və Candaroğlu II Tacəddin İbrahiminin qızıdır.

## Həyatı
Xədicə Həlimə Xatun Candaroğlu II İbrahim bəyin qızı idi. 1425-ci ildə Ədirnədə böyük bir mərasimlə II Muradla evləndirildi. Eyni mərasimdə II Muradın bacıları Səlcuq Xatun və Sultan Xatun da Candaroğulları bəyliyindən olan şəxslərlə evləndirildi. Bu evliliklər tamamilə siyasi məqsədlər daşıyırdı. Nəticədə Osmanlı dövlətinin şərq sərhədlərinin təhlükəsizliyi təmin edildi. Bu münasibətlər gələcəkdə sultan olan II Mehmed dönəmində də davam etdirildi.

Həmin il Xədicə Həlimə Xatun ilk övladı olan Şahzadə Ələddini dünyaya gətirdi. Osmanlı ənənələrinə uyğun olaraq, oğlu ilə birlikdə Manisaya göndərildi. 1435-ci ildə Mara Brankoviç saraya gətirildi və qısa zamanda baş hərəmə çevrildi. Nəticədə Bursaya göndərilən Xədicə Həlimə Xatun bir müddət gözlərdən qıraqda həyat sürdü.

1439-cu ildə atası tərəfindən edam edilən Şahzadə Böyük Əhmədin yerinə, böyük oğlu Şahzadə Ələddin Amasiyaya hakim təyin edildi. Ancaq 1443 tarixində Şahzadə Ələddinin ani vəfat etməsi hər şeyi dəyişdirdi və Şahzadə Mehmed taxtın yeni varisi oldu. 1450-ci ildə Xədicə Həlimə Xatun ikinci övladı olan Şahzadə Kiçik Əhmədi dünyaya gətirdi.

II Murad 1451-ci ildə vəfat etdi və onun bütün hərəmi Ədirnə Sarayına göndərildi. Taxta çıxan II Mehmed gələcəkdə hər hansı bir qarşıdurmanın çıxmaması üçün kiçik qardaşı Şahzadə Kiçik Əhmədi yavərlərindən Əli bəyə edam etdirdi. Daha sonra isə Anadolu bəylərbəyi İshaq Paşayla zorla evləndirildi.

1457-ci ildə İshaq Paşanın vəfatı ilə dul qalan Xədicə Həlimə Xatun son olaraq 1500-cü ildə İznik şəhərində qeydə alındı. Həyatının geri qalan hissəsi bilinmir. Məzarı Bursada II Bəyazidin qızı Xədicə Sultanın türbəsində yerləşir.

## Mənbə
Müstövfi əl-məmalik

**Müstövfi əl-məmalik** (; *vilayətlərin xəzinədarı*) — Elxanilər dövründən Qacarlar dövrünədək İranda maliyyə idarəsinin rəhbəri. 

Ehtimal etmək olar ki, mülki idarə aparatının başçısı olan vəzirin nəzarəti altında işləyirdi. "Allahın mühafizə etdiyi vilayətlərin" (məmalik-i məhrusə) ərazisində "divan-i məmalik" idarələrinin bütün maliyyə əməliyyatları, onların əyalət nümayəndələrinə (ümmal) göndərdikləri yazılı təlimatlara müvafiq olaraq həyata keçirilirdi. İdarə vergi aparatının işinə, dövlət büdcəsinin tərtib edilməsinə rəhbərliyi həyata keçirir, vergi siyahılarını təsdiq edirdi.Bəylərbəyilərin tiyul və digər mükafatları, vəzirlərin, müstövfilərin və kələntərlərin maaşları (rüsumat), mülki və hərbi şəxslərin məvacibləri onun təsdiqləməsi və möhürü olmadan verilmirdi. İsgəndər bəy Münşinin məlumatına görə, I Təhmasibin dövründə "divan-i əlanın böyük müstövfilərindən" məlum olan on nəfərin yeddisi müstövfi əl-məmalik, ikisi də "müstövfiy-i bəqayə" "vergi borcları üzrə xəzinədar" idi.

Aşağıdakılar müstövfi əl-məmalik olmuşlar:
# Mir Məsud Curbadqani
# Xacə Hüseyn
# Xacə Qiyasəddin Əli
# Xacə Qasım Nətənzi
# Xacə Məlik İsfahan
# Mir Qiyasəddin Mahmud İsfahani
# Mirzə Şükrulla İsfahani.

Onların içərisindən daha məşhur olanı yerli əyanların nümayəndəsi, "riyaziyyat qanunlarında və hesab kitablarının aparılmasında mahir" (qanun-i hesabdani və elm-i siyaq) olan, şahın hüsn-rəğbətini qazanmış
Xacə Qasım Nətənzi idi. Mir Qiyasəddin Mahmud bu vəzifədə az işlədi və tezliklə işdən azad edildi. Müəyyən dövrdə xəzinədar vəzifəsi "əlahəzrət dəftərxanasının mirzələri (avaracanəvisan-i dəftərxane-yi hümayun)" arasında bölüşdürüldü. *"Onlardan hər biri öz idarəsinin müstövfisi idi"*. Sonra Mir Qiyasəddin Mahmud yenidən vəzifəyə təyin edildi və bu dəfə uzun müddət ərzində öz vəzifəsini yerinə yetirdi. O, I Şah Təhmasibin vəfatına üç il qalmış azad edildi və onun yerinə Mirzə Şükrulla irəli sürüldü. müstövfi əl-məmalikin rolunu bundan görmək olar ki, hicri 981 (1573–1574)-ci ildə Mirzə Şükrulla bu vəzifəyə təyin olunarkən ona 500 Təbriz tüməni məbləğində məvacib müəyyən edilmişdi. Vəzirlər – Seyid Həsən Fərəhani və Xacə Cəmaləddin Əli Təbrizi üçün müəyyən edilən məvaciblər də həmin miqdarda idi.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, II Şah İsmayılın dövründə Mirzə Şükrulla vəzir vəzifəsinə keçirilmiş, onun yerini isə Mirşah Qazi İsfahani tutmuşdu. O, yeni şah – Məhəmməd Xudabəndənin dövründə də müstövfi əl-məmalik vəzifəsində qalmış və *"işdə tam sərbəstlik göstərmişdi".* Lakin o, tezliklə ona düşməncəsinə yanaşan vəzir Mirzə Salmanın təhriki ilə vəzifədən kənar edilmiş və müstövfilik vəzifəsi Xacə Məhəmməd Bəkir Hərəviyə
verilmişdi. müstövfiyan-i bəqayə sırasında İsgəndər bəy Münşi Mir Hidayətulla Məmurinin, onun qardaşı Mir Məhəmməd Məmurinin, habelə əvvəlcə müstövfi əl-məmalik vəzifəsinə irəli çəkilmiş Mirşah Qazi İsfahaninin adlarını çəkir.

## İstnadlar

## Ədəbiyyat
Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı,"Şərq-Qərb", 2007, 344 səh.+8 səh. (illüst.) ISBN 978-9952-34-101-0

## Həmçinin bax
* Səfəvilər
* Qızılbaşlar

## Həmçinin bax
Purus çayı

**Purus** () — Amazon çayının sağ qolunu təşkil edən və uzunluğu 3200&nbsp;km olan çay.
Çayın mənbəyi Perunun And dağlarının şərq ətəklərindən başlayır. Sonradan Braziliya ərazisinə keçərək Amazon düzənliyinə keçir. Yağışlar mövsümündə çay daşır. Gilli sahilləri asanlıqla yuyulur. Mənsəbə 2000&nbsp;km qalmış dərinliyi 15 metrə çatır. Mənsəbdə hündürlük okean səviyyəsindən 33 metrdə yerləşir. Bu səbəbdən çay gəmiçilik üçün əlverişlidir. Burada astanalara rast gəlinmir.

Hövzəsinin sahəsi 365 min. km², orta su sərfiyyatı 8,4-12,6 min. m³/s.

Purus çayının ən böyük qolu Akri çayıdır.

## İstinadlar

## Mənbə
* Purus çayı
* Purus çayı haqqında
Rauf Məmmədov (şahmatçı)

**Rauf Məmmədov** () — Azərbaycan şahmatçısı, qrosmeyster (2004), 6 qat Azərbaycan Şahmat Çempionatının qalibi

## Həyatı
Şahmat oynamağa 7 yaşından başlayıb. 2004-cü ildə qrosmeyster olub.

O, 2009-cu ildə Novi Sad və 2013-cü ildə Varşavada keçirilən Şahmat üzrə Milli Komandaların Avropa çempionatında qızıl medal, daha öncə 2007-ci ildə isə bürünc medal qazanmış Azərbaycan komandasının tərkibində, Şəhriyar Məmmədyarov, Teymur Rəcəbov, Vüqar Həşimov və Qədir Hüseynovla birgə oynamışdır.

2009-cu ildə Rauf Texas ştatının Lubbock şəhərində keçirilən 16-cı kateqoriyalı SPİCE Kubok Turnirində Yuri Kuzubov və Dmitri Andreykinlə 1–3-cü yerləri bölüşdürmüşdür.

2011-ci ildə Corsica Masters blitz turnirinin qalibi olmuşdur.

2015-ci ildə Minskdə keçirilən Şahmat üzrə Avropa Bitz Çempionatının qalibi olmuşdur.

Üç qat Azərbaycan Şahmat Çempionatının qalibi olmuşdur (2004, 2006, 2008, 2015).

Rauf 2015 və 2016-cı ildə keçirilən Şəmkir Beynəlxalq Şahmat Turnirinin iştirakçısı olmuşdur.

2025-ci il Şahmat üzrə Azərbaycan çempionatında kişilər arasında Rauf Məmmədov Şəhriyar Məmmədyarovu qabaqlayaraq karyerasında 6-cı dəfə çempion olub.

FIDE şahmatçıların may üçün dünya reytinqini əsasən Rauf Məmmədov 2657 xalla 69-cu pillədədir

## Qalereya

Fayl:Azeri Chess Team EuroChess 2007 c.jpg|Azərbaycnın milli komandası ilə Şahmat üzrə Milli Komandaların Avropa çempionatı 2007.
Fayl:Rauf Mamedov 2007.jpg|Avropa çempionatı 2007.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* FIDE Chess Profile
* Rauf Mamedov. Chess-DB.com  
* Rauf Mamedov. Chessgames.com 
* Rauf Mamedov. 365Chess.com 
* Mamedov, Rauf. OlimpBase.org
Nikoya yarımadası

**Nikoya** () — Mərkəzi Amerika ərazisində, Kosta-Rikanın şimal-qərbində yerləşən yarımada.

## Coğrafiya
Yarımada Nikoya körfəzini Sakit okeandan ayırır. Yarımadanın sahəsi 1074,95 km² təşkil edir. Yarımadanın şimalı Quanakaste, cənubu isə Puntarenas vilayəti ərazisinə daxildir. Ən hündür nöqtəsi Serro-Asul (1018 m) dağıdır. Ərazisindən axan ən uzun çay Tempiskedir. İqlimi isti və qurudur. Yarımadanın bitki və heyvanlar aləmi rəngarəngdir. Ərazisində üç milli park vardır: Barra-Onda Milli parkı, Diriya Milli parkı, Las-Baulas Milli parkı.

Ən iri şəhərləri: Nikoya, Filadelfiya, Santa-Krus. Nikoya şəhəri Kosta-Rika ərazisidə yerləşən ən qədim şəhərdir və 1523 ildə salınmışdır. Burada 20 000 nəf. (2000) yaşayır.

## Tarixi
1930 ildə Dikvis çayında Dokolumbov sivilizasiyasına aid arxeoloji abidələr aşkarlanmışdır.

Yarımadanı avropalılar ilk dəfə 1518-ci ildə Qaspar de Espinosanın ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. İspan imperiyası dönəmində 1814-cü ildə Quanakaste vilayəti Nikoraquadan ayrılaraq Kosta-Rikaya birləşdirilir. Birləşmə 25 iyul 1825-ci ildə referemdumla təstiqlənmişdir. Bu gün Kosta-Rikada milli bayram kimi qeyd edilir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Yarımadanın videosu Youtube.com
* Monge Nájera, Julián (2004) (en español). Historia Natural de Guanacaste. EUNED. pp. 213 páginas. ISBN 9968-31-348-3.
* González, Carmen Rocío (1998) (en español). Geografía física de Costa Rica. EUNED. pp. 163 páginas. ISBN 9977-64-978-2.
Orta platonizm

**Orta platonizm** — Platon Akademiyasının dürdünçü tarixi mərhələsidir. Bu mərhələ m.ö. 87 ildə Qədim Akademiyanın bağlanmasından sonra başlamış və yeni-platonçuluğun yaranmasına qədər sürmüşdür.

## Tarixi və təmimin əsasları
Arkesilausdan sonra akademiklər Platon təlimindən tədricən aralanmışdırlar. Karneadesdən sonra isə bu proses daha da dərinləşmişdir. M. ö. I yüzillikdə Qədim Akademiya eniş dövrünü yaşamışdır. Ancaq, sonra Platonun təliminə qayıdış və şübhəçilikdən aralanma dövrü başlanmışdır. Onu Akademiyanın Orta dövrü (m. ö. 80 – m. 200) adlandırırlar. Bununla da, platonizmin ***dördüncü mərhələsi*** başlamışdır.

Orta Akademiyanın filosoflarının təlimləri daha çox eklektik xarakter daşımışdır. Onlar Platon məktəbinin təlimini Aristotelin, Pifaqorun, stoaçıların və başqalarının təlimləri ilə qarışıq şəkildə sərgiləyirdilər.

**Əxlaq** sahəsində akademiklər *“Tanrıya bənzəmək”* məqsədini güdmüşdürlər, bu da *“ən yüksək ərdəm (xeyrə doğru yönəlmə)”* kimi dəyərləndirilirdi. **Fizika** sahəsində təbiət və *“İlk başlanğıc”* münasibətləri problemi dualizm (ikilik)  və monizm (varlığın birliyi) çərçivəsində çözülürdü. Platon təliminə uyğun olaraq Orta Akademiya məktəbi *“*'iki tanrı”**'' konsepsiyasını irəli sürmüşdür. Onlardan biri ''Haqq'' və ya Xeyir olandır, ancaq o uzaqlardadır və insanın məqsədi onu tapmaq və ona doğru yönəlməkdir. İkincisi isə [[Demiurq|Demiurqosdur]]. O dünyanın yaradıcısıdır.

Bundan başqa, m. ö. [[e.ə. I əsr|I yüzillikdən]] başlayaraq orta platonçuluq fəlsəfəsinə monoteist dinlər olan Yəhudiliyin və Xristianlığın da təsiri olmuş, orada antik irslə monoteist ənənənin uzlaşdırılması cəhdləri müşahidə edilmişdir. Eyni zamanda, Akademik məktəbin nümayəndələri m. [[I əsr|I]] – [[II əsr|II]] yüzilliklərindən başlayaraq tədricən güclənən Xristianlığa qarşı da çıxış etmişdirlər. Müasir dini tənqidin əsasları məhz o zaman qoyulmuşdur.

Qeyd etmək lazımdır ki, Orta Akademiyanın coğrafiyası da genişlənmişdir. Onun dərnəkləri təkcə Afinada deyil, həm də Apameya, Smirna və başqa şəhərlərdə fəaliyyət göstərmişdir.

Orta Akademiyanın birinci başçısı (skolarxı) **Askalonlu Antioxus** (yun. ''Άντίοχος ὁ Ἀσκαλώνιος'', m. ö. 130 – 68) sayılır. Orta dövrün Akademiyasında yeni fikirlərlə çıxış edənlərdən biri **İskəndəriyyəli Eudorus*' (yun. *Εὔδωρος*, m. ö. I yüzillik) olmuşdur. O, ilk dəfə mümkün qədər “*Tanrıya bənzəyərək''” həyat sürmək və bunu məqsəd kimi qarşıya qoymaq ideyası ilə çıxış etmişdir. Evdorusun əsərləri zamanımıza çatmamışdır deyə, onun haqqında bilgilər azdır. daha sonra bu məktəbdənçoxlu tanınmış düşünürlər çıxmışdırlar.

## Əsas nümayəndələri:
* Alkinous
* Apuleyus
* Qalen 
* Maksim Tirli
* Plutarx
* Filon İskəndəriyyəli
* Selsus
* Teon Smirnalı  

## Mənbə
* .

## Ədəbiyyat
*  .
* Dillon, John, M. (1977), The Middle Platonists, Ithaca: Cornell University Press.
* Шичалин Ю. А. История античного платонизма. — М., 2000. — 448 с.

## Xarici bağlantılar
* Middle Platonism in Internet Encyclopedia of Philosophy
* Петров А. В. Магия в идеологии среднего платонизма

## Həmçinin bax
* Platon
* Platonizm
* Platonun Akademiyası
* Neoplatonizm
* Antik fəlsəfə

## İstinadlar
Mamore çayı

**Mamore** () — Cənubi Amerika, Boliviya və Braziliya ərazilərindən axan çayan. Madeyra çayının əsas qolunu təşkil edir. Uzunluğu 2000&nbsp;km təşkil edir.

Çay başlanğıcını bir necə çayın birləşməsi ilə Mərkəzi And silsiləsinin ətəklərindən götürür. Şimal istiqamətində axaraq savanna və savanna meşələri ərazisinə istiqamətlənir. Aşağı axarlarında Braziliya Boliviya sərhəddinə istiqamətlənir. Beni çayı ilə birləşərək Madeyranı əmələ gətirir.

Çay Qujara-Mirin və İkerones şəhərləri arasında qəmiçilik üçün yararlıdır.

## İstinadlar
Jurunea çayı

**Jurunea çayı** (Río Juruena) — Cənubi Amerikanın mərkəzində yerləşən çay.

Braziliya ərazisindən axaraq Yapajos çayının sol qolunu təşkil edir. Çayın uzunluğu 960&nbsp;km təşkil edir.

Çay öz başlanğıcını Serra-dus-Paresis dağından başlayır və Braziliyanın az məskunlaşılmış öndağlıq ərazisindən axaraq şimala istiqamətlənir. Üzərində çoxlu sayda astana və şəlalələr vardır. Dekabrdan aprelədək gursululuq dövrüdür.

## İstinadlar

## Mənbə
* http://soviet-encycl.ru/?article=0002660700 
*
Parnaiba çayı

**Parnaiba** () — Braziliyanın şimal-şərqindən axan çay. Çayın uzunluğu 1450&nbsp;km təşkil edir. Öz başlanğıcını Braziliya öndağlığından götürür. Mənbəyi Şapada-das-Manqabeyras dağıdır. Yuxarı axarlarda astanalar müşahidə edilir. Parnaiba düzənliyinə keçdikdən sonra isə gəmiçilik üçün yararlıdır (Terezina şəhərindən okean sahilinə qədər).

## İstinadlar
Studio Fantasia

— Yaponiya animasiya studiyası. 12 oktyabr 1983-cü ildə Tomohisa İyzuka tərəfindən qurulmuşdur.

Baş qərargahı Tokionun Nerima xüsusi rayonunda yerləşir.

## İşləri
### OVA
**[[Gunbuster]]* (1988-1989); Gainax ilə birlikdə
**[[Project A-ko 3: Cinderella Rhapsody]]* (1988)
**[[Project A-ko: Grey Side/Blue Side|A-Ko the Versus]]* (1990)
**[[EXPER ZENON]]* (1991)
**[[Otaku no Video]]* (1991); Gainax ilə birlikdə
**[[Kōryū Densetsu Villgust]]* (1992-1993)
**[[801 T.T.S. Airbats|Aozora Shōjotai]]* (1994–1996)
**[[Megami Paradise]]* (OVA, 1995)
*  Fire Emblem  (1997)
**[[Agent Aika|AIka]]*  (1997–1999)
**[[Labyrinth of Flames|Honō no Labyrinth]]* (2000) - orijinal
**[[Stratos 4|Stratos 4 Advance]]* (2005)
**[[Rescue Me: Mave-chan]]* (2005)
**[[Saikano|Saikano Another Love Song]]* (2005)
**[[Kirameki Project]]* (2005)
**[[Aika R-16: Virgin Mission]]* (2007)
**[[Aika Zero]]* (2009)
**[[Nozoki Ana]]* (2013)

### Anime serialları
**[[Najica Blitz Tactics]]* (2001)
**[[Stratos 4]]* (2003)
**[[Rumbling Hearts]]* (2003)
*** (2006)
**[[Glass Maiden]]* (2008)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* 
*
Jurua çayı

**Jurua** () —  Amazon çayı nın sol qolunu təşkil edir. Uzunluğu 3280&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi isə 224 min. km² təşkil edir.

Çayın məbəyi La-Montaniya (Peru) Peru And öndağlığından başlayaraq şimaldan cənuba doğru axır. Sonradan Amazon düzənliyinə çıxır. Braziliyanın  Akri və Amazonas ştatları ərazisindən axır. Şərq istiqamətdə axarkən özünün ən böyük qolunu Taraukanı qəbul edir. Sonradan şimal-qərbə istiqamətlənir. Burada sahilləri bataqlaşmışdır. Orta su sərfiyyatı 6 min. m³/s təşkil edir. Gursululuq dövrü yanvar-may, azsulu dövrü isə avqust-oktyabrdır.

Hövzəsinin orta axarları güclü məskunlaşılmışdır. Çay 1823&nbsp;km məsafədə naviqasiyaya yararlıdır. Qollarından biri olan Tefe çayının sahillərində neft-qaz yataqları vardır.  
## İstinadlar
Maksim Averin

**Maksim Averin** (28 noyabr 1985, Lvov) — Rusiyanı və Azərbaycanı təmsil edən velosipedçi.

## Karyerası
Maksim Averinin atası şosse velosipedi üzrə dəfələrlə SSRİ çempionu olan Aleksandr Averindir.

2002-ci ildə Almaniyada gənclər arasında UEC Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib olan Maksim Averin Rusiya yığmasının heyətində çıxış edən müddətdə beynəlxalq turnirlərdə bir sıra uğurlara imza atdı.

2014-cü ilin iyununda Azərbaycan Velosiped İdmanı Federasiyası (AzVİF) Maksim Averini Azərbaycan yığmasının heyətinə cəlb etdi. 2015 və 2016-cı illərdə Azərbaycan Çempionatlarının qalibi oldu.

Maksim Averin 2016-cı ildə Azərbaycanı Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Avqustun 6-da baş tutan fərdi turnirdə Maksim Averin finiş həddinə çata bilmədi və olimpiadanı nəticəsiz başa vurdu.

## İstinadlar
Liliputlar diyarından Arietti

— Studio Ghibli tərəfindən 2011 ildə buraxılan tam metrajli animasiya filmi. Film yazıçı Meri Nortonun "The Borrowers" kitabı əsasında çəkilib.
Rejissor  – Hiromasa Yonebayaşi, ssenari müəllifləri - Hayao Miyazaki və Keyko Niva, bəstəkar - Sesil Korbel.

## Məzmun
Özlərini "Borrowers" ("götürənlər") adlandıran balaca adamlar adi insanların yanında yaşayır və yaşamaq üçün lazım olanları onlardan götürürlər. Onlar varlığı bir sirrdir və insanların gözünə dəymək onlar üçün böyük bir problem deməkdir. Belə adamlardan biri 12 yaşlı Sönun gözünə dəydikdən sonra hekayə başlayır.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
* Rəsmi sayt
*
Şinqu çayı

**Şinqu** () — Cənubi Amerika ərazisindən axan, Amazon çayının sağ qolunu təşkil edən çay. Çayın uzunluğu 1980&nbsp;km, hövzəsinin sahəsi 513 min. km² təşkil edir. Çay bütünlüklə Braziliya ərazisindən axır. 
Çay Kulueni adı ilə Matu-Qrasu dağlıq ərazilərindən götürərək, Amazon düzənliyinə keçir. Çayın əsas qolu İriri çayıdır. Sonradan çay Altamira şəhəri ərazisindən axır. Çay Portu-di-Mos şəhəri ərazisində Amazona tökükür. Burada o uzunluğu 160&nbsp;km, eni isə 8–12&nbsp;km olan estuari yaradır. Çayın orta su sərfiyyatı 16 min. m³/s-dir.

Şinqu əsasən yağışlarla qidalanır. Bu səbəbindən oktyabr-aprel-may ayları gursulu olur. Amazona töküldüyü yerdən 190&nbsp;km məsafədə naviqasiyaya yararlıdır. Çayın orta axarında iri Kaşueyra-Qrandi şəlaləsi vardır. Enerjisindən istifadə etmək məqsədi ilə SES tikintisi planlaşdırılır. Çayın yuxarı axarlarında Şinqu Milli Parkı yerləşir.

2011-ci ilin yayında года dünyada güçünə görə dördüncü yeri tutan «Belo Monte» SES istifadəyə verilmişdir. Suanbarı Altamira inzibati vahidliyində 450&nbsp;km² ərazini əhatə edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Xingu River — Encyclopedia Britannica