open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
İlançalan

**İlançalan**, **Ardaşavan**, **Artaşavan** — İrəvan xanlığının Gərnibasar mahalında kənd adı.

## Tarixi
XIX ərin II yarısında Eçmiadzin qəzasında kənd kimi qeyd olunur. 1935-ci ildə kənd ermənicə Ardaşavan adlandırılmışdır.
Kənd öz adını yaxınlıqdakı "İlan piri" ziyarətgahının adından götürmüşdür. XIX əsrin II yarısında Eçmiadzin qəzasında kənd kimi qeyd olunur

## Əhalisi
1828–1832-ci ildə Gərnibasar kəndindən azərbaycanlı əhali qovulmuş və çar Rusiyası tərəfindən Türkiyədən və İrandan köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir.

## Mənbə
* B. Ə. Budaqov, Q. Ə. Qeybullayev. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. Bakı, 1998.

## İstinadlar
Semyon Budyonnı

**Semyon Mixailoviç Budyonnı** (; ) — Sovet İttifaqı Marşalı.

## Həyatı
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı marşal Semyon Budyonnı atçılıq idmanının əsasını qoymuşdu. Vətəndaş müharibəsində birləşmiş kavaleriyaya başçılıq edirdi. Sonralar birinci atlı ordusu yarada bilmişdi. Kazaklar ona "Kazbek" adında at bağışlamışdılar. O, vətəndaş müharibəsində "Kazbek"lə döyüşlərdə iştirak etmişdi. At 18 yaşına qədər Budyonnuya sədaqətlə xidmət edir. Marşal həmişə deyirdi ki, atı sevməyən onun belində çapa bilməz. Budyonnunun altı atı döyüşlərdə məhv olub. İkinci Dünya müharibəsində atçılıq qvardiyasına texnikadan daha çox üstünlük verirdi. Moskvanın müdafiəsində 45 dərəcə şaxtada texnika sıradan çıxanda atlardan istifadə olunurdu. Təəssüf ki, 1956-cı ildə hərbi kavaleriya Sovet dövləti tərəfindən ləğv edilir. S. Budyonnı bu hadisəni çox pis qəbul edir. Yeni Budyonnı cins atını yetişdirən keçmiş marşal artıq yüksək vəzifə sahibi olmadığı üçün bu məsələnin müsbət həllində aciz qalır. Atçılıq sahəsi qoyunçuluq, taxılçılıq sovxozları ilə əvəz olunur. 11 il ərzində 7 milyon at ətliyə verilib məhv edilir. Bu, atlara qarşı ən amansız hökm, ağır cəza idi. S. Budyonnı atların az bir hissəsini qoruyub saxlatdırır. Filmlərdə çəkilişlər üçün atlara ehtiyac olduğunu bildirir. Onun 1945-ci ildə doğulan Sofist adlı sevimli atından M. Kutuzovun at heykəli üçün model kimi istifadə olunur.

Semyon Budyonnı Sovet İttifaqı Marşalı rütbəsinə layiq görülmüşdür.

S. Budyonnı 26 oktyabr 1973-cü ildə vəfat edib.

## Filmoqrafiya
Budyonnı Bakıda (film, 1952) — rejissor: Muxtar Dadaşov

## İstinadlar
Olimpik Sarayevo FK

**Olimpik Sarayevo** – Bosniya və Herseqovinanın futbol klubu.

## Tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Seyid Məmiş

**Seyid Məmiş** — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd
(Yeğeqnadzor) rayonu ərazisində kənd.

## Tarixi
Seyid Məmiş kəndi rayondan 1920&nbsp;km şiaml-qərbdə, Səlim çayının sahilində, rayondakı Ağkənd kəndinin yaxınlığında yerləşirdi.

Toponim seyid nəsil adı ilə Məmiş şəxs adı əsasında yaranmışdır. «Seyid nəslindən olan
Məmişin kəndi» mənasını bildirir. Antorpotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Seyid Məmiş kəndi 1919-cu ildə əhalisi qovulduqdan sonra kənd dağıdılmışdır. Kənd oradakı "Seyid Məmiş piri"nin adı ilə adlandırılmışdır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hollivud işarəsi

**"Hollivud" yazısı** ( və ya keçmiş adı ilə ) — ABŞ-nın Kaliforniya ştatında, Santa-Monika dağlarının Maunt-Li zirvəsinin ətəyindəki yazı. Amerikan mədəniyyətinin simvoludur.

## Tarixi
Maunt-Li dağının ətəyindəki bu yazı 1923-cü il iyulun 13-də peyda olmuşdur. Həmin vaxt belə yazılmışdır: "**HOLLYWOODLAND**". Əvvəlcə bu yazının kino ilə heç bir əlaqəsi yox idi. Belə ki, o yeni yaşayış rayonunun reklamı idi. Amma bu reklam dərhal turistləri özünə cəlb etməyə başladı.

Yazının ora yerləşdirilməsi sifarişçiyə, "Los-Anceles Tayms"ın naşiri Harri Çandlerə 21 min dollara başa gəlmişdir. "Hollywoodland" sözü gecələr elektrik lampaları ilə işıqlandırılır, gündüzlər isə hərfləri 40&nbsp;km məsafədən görmək olurdu.

"Hollywoodland" reklamı il yarım davam etməli idi. Lakin bu müddət bitdikdən sonra yazını oradan götürən olmadı.

1949-cu ildə yazıdakı son 4 hərf (**LAND**) götürüldü və o indiki "**HOLLYWOOD**" şəklini aldı. Bu dövrdə artıq "Hollywood" Los-Ancelesin və bütün əyləncə biznesinin simvoluna çevrilmişdi.

1973-cü ildə "Hollywood" yazısı milli tarixi abidə elan olunmuşdur.

## Bərpası

1970-ci illərin sonlarında yazı bərbad günə düşdü və bəzi hərflər sıradan çıxdılar.

Həmin il, "Playboy" jurnalının yaradıcısı Hyu Hefnerin başçılıq etdiyi xeyriyyə fondu yazının əsaslı təmiri üçün vəsait topladı. Nəticədə 1978-ci ilin noyabrında hazırkı variant peyda olmuşdur. Yazıdakı hərflərin hündürlüyü 15 metr, eni isə 12 metrdir. Hər hərfin hazırlanmasına 27,5 min dollar sərf olunmuşdur.

### Donorlar
Qeyd edək ki, 1978-ci ildə "Hollivud" yazısının bərpası üçün təşkil olunan ictimai kampaniya zamanı aşağıdakı doqquz donorun hər biri 27,777.77 $ (ümumilikdə 250,000 $ təşkil edib) vermişdir:
* **H**: Terrensi Donnelli ("Hollywood Independent Newspaper" qəzetinin naşiri)
* **O**: Covanni Mazza (İtalyan film prodüseri)
* **L**: Les Kelli ("Kelley Blue Book"un yaradıcısı)
* **L**: Cin Otri (aktyor)
* **Y**: Hyu Hefner ("Playboy" jurnalının təsisçisi)
* **W**: Endi Vilyams (müğənni)
* **O**: "Warner Bros. Records"
* **O**: Alis Kuper (müğənni)
* **D**: Dennis Lidtke (biznesmen)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Hollywood Sign
* Virtual Earth – The Hollywood Sign
* Preview of "Under the Hollywood Sign," a documentary on the history and present-day life of Beachwood Canyon
* Bay Cal Commercial Painting – Donater of 2005 Restoration (With Short History of the Hollywood Sign)
Şiroki Briyeq FK

**Şiroki Briyeq** – Bosniya və Herseqovinanın futbol klubu.

## Tarixi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Patrisiya Kroun

**Patrisiya Kroun** (; ) — Amerika tarixçisi.

## Həyatı
Patrisiya Kroun 1945-ci ildə Danimarkada anadan olub.

Patrisiya Kroun 11 iyul 2015-ci ildə ABŞ-də vəfat edib.

## Əsərləri
* *Slaves on Horses : The Evolution of the Islamic Polity* (1980) ISBN 0-521-52940-9
* *[[Meccan Trade and the Rise of Islam]]* (1987) ISBN 1-59333-102-9
* *Roman, Provincial and Islamic Law : The Origins of the Islamic Patronate* (1987, Paperback: 2002) ISBN 0-521-52949-2
* *Pre-Industrial Societies : Anatomy of the Pre-Modern World* (2003) ISBN 1-85168-311-9
* *[[God's Rule : Government and Islam]]. Six Centuries of Medieval Islamic Political Thought* (2004). Columbia University Press. ISBN 0-231-13290-5. Also ISBN 0-231-13291-3.
* *Medieval Islamic Political Thought* (2005). Edinburgh University Press. New Ed edition. ISBN 0-7486-2194-6
* *From Arabian Tribes to Islamic Empire : Army, State and Society in the Near East c.600–850* (2008). ISBN 978-0-7546-5925-9
* *The Nativist Prophets of Early Islamic Iran: Rural Revolt and Local Zoroastrianism* (2012). Cambridge University Press. ISBN 978–1107018792

## İstinadlar
Feyenoord FK

** "Feyenoord" **( )   — Niderlandın Rotterdam şəhərində futbol klubu."Ayaks" və PSV-ilə birlikdə ölkənin aparıcı klubu hesab edilir.

## İstinadlar
Mindoro

**Mindoro** ( ( — qızıl şaxta) — Filippin arxipelaqına daxildir.

## Coğrafiya

Sahəsi  10 571,8&nbsp;km². Luzon adasının şimalında yerləşir. Adadan Verde boğazı ilə ayrılır. Luzon adaları qrupuna daxildir.

Dağlıq reylefə malikdir. İki massivə bölünür:Birinci şimal-qərbdə, ən hündür nöqtəsi Alkon dağıdır (2585), ikinci mərkəzdə, ən hündür nöqtəsi Bako dağıdır (2488 m). Suxurları qranit, diorit və bərk qaya suxurları. Şimal-şərqində Nauhan gölü yerləşir. Çayları isə kiçikdir.

Subekvatorial (musson) iqlimə malikdir. Şərqində yağıntılar il ərzində bərabərdir. Qərbdə iki mövsüm xarakterikdir. Yayda və payızda rütubətli, qışda və yazda qurudur.  Burada musson və tropik meşələrlə örtülüdür. Manqrov meşələri üstünlük təşkil edir.

## İnzibati bölgü
Ada iki inzibati vilayətə bölünür : Qərbi Mindoro (452 971 nəfər) və Şərqi Mindoro (785 602 nəfər). Ardıcıllığa uyğun olaraq Mamburao və Kalapan şəhərləri viıayətlərin paytaxtlarıdır. Üstəlik adada 5 kiçik şəhərdə vardır ki, onların 10,000 əhalisi vardır. Ümumi əhalisi 1 238 573 nəfər (2010 год) təşkil edir.,

## İqtisadiyyat
Adada düyü, şəkərqamışı, kokos palması bitkilər əkilir. Qızıl çıxarılır, sahil bölgəsində isə balıqçılıqla məşğul olunur. Puerto-Qalerada turizm inkişaf etdirilir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* Böyük Sovet ensiklopediyası, ton 16, M.- 1974.

## Mənbə
* Mindorenyos Community   
* Mindoro
Suruç terror aktı

**Suruç terror aktı** () - 2015-ci ilin 20 iyul tarixində Türkiyənin Şanlıurfa vilayətinin Suruç səmtində yerli vaxtla saat 12:00-da baş vermiş bombalı intihar hücumu.  Terror aktı nəticəsində ən azı 31 nəfərin həlak olduğu və 100 nəfərdən çox şəxsin yaralandığı bildirilir. Hücum; Sosialist Gənclik Dərnəklər Federasiyasının üzvlərinin toplaşdığı Amara Mədəniyyət Mərkəzinin baxçasında 300 nəfərlik qrupa qarşı həyata keçirilmişdir. Silahlı kamikadze özünü SGDF olaraq tanınan sol yönümlü qrupun uzun müddətdir ki, İraq Şam İslam Dövləti terror təşkilatı tərəfindən mühasirədə saxlanılan Kobani şəhərinin yenidən bərpa edilməsi ilə bağlı çıxış edərkən partlatmışdır. Əsas ehtimallar terror hücumunun İraq Şam İslam Dövləti terror təşkilatı tərəfindən həyata keçirilməsi ilə bağlıdır.

## İstinadlar
Beynəlxalq Şahmat Günü

**Beynəlxalq Şahmat Günü** () — 1924-cu ilin iyulun 20-də Fransanın paytaxtı Parisdə FİDE təsis edilmişdir.

20 iyul 1966-ci ildən Beynəlxalq Şahmat Günü kimi qeyd edilir.

Bu günün beynəlxalq şahmat günü kimi qeyd olunması ideyası YUNESKO tərəfindən irəli sürülüb və 1966-cı ildən FİDE tərəfindən təsis edildikdən sonra belə qeyd edilir. Üzvlərində 181 şahmat federasiyası olan FİDE bu gün bütün dünyada şahmat tədbirləri və yarışları təşkil edir. FİDE prezidenti Kirsan İlyumjinovun sözlərinə görə, hələ 2013-cü ildə beynəlxalq şahmat günü 178 ölkədə qeyd olunub. 12 dekabr 2019-cu ildə BMT Baş Assambleyası bu günün tanınması haqqında qətnaməni yekdilliklə təsdiq etdi. 

Bu günü dünya üzrə 605 milyon müntəzəm şahmatçının bir çoxu qeyd edir. 2012-ci ildə Yougov sorğusu göstərdi ki, "yetkin əhalinin 70%-i heyrətamiz dərəcədə stabil şahmat oynayıb. Bu rəqəm ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, Rusiya və Hindistan kimi müxtəlif ölkələrdə təxminən eyni səviyyədədir.

## Tarixi

Şahmatın mənşəyi mübahisə mövzusudur. Bir çox nəzəriyyələr bu oyunun başlanğıcını Hindistan, Çin, Rusiya və Mərkəzi Asiya kimi ölkələrlə əlaqələndirirlər.

Məşhur bir nəzəriyyə hind döyüş oyununu - 'chaturanga' - şahmatın yaranması üçün təkan kimi qeyd edir. İnsanlar bunu şahmatın xəbərçisi hesab edirlər, çünki onda sonrakı şahmat variantlarında tapılan iki əsas xüsusiyyət var idi - müxtəlif fiqurlar fərqli funksiyalara malik idi və qələbə bir fiqur üzərində qurulurdu (müasir şahmatda şah). Bu oyunun versiyaları hər dəfə çox fərqli xüsusiyyətlər alaraq şərq, şimal və qərbə çatdı. "Chaturanga"-nın bir versiyası və ya "shatranj" adlı sonrakı variant Fars, Bizans İmperiyası və Ərəbistan İmperiyası vasitəsilə Avropaya yollandı.

Şahmat fiqurlarının fərqli insan/heyvan xüsusiyyətlərinə malik olmamasının səbəbinin İslamın təsiri olduğuna inanılır. İslam dini insanların və heyvanların heykəllərini düzəltməyi qadağan edir, buna görə də şahmat fiqurları bu qədər qeyri-müəyyən görünür.

Ərəb imperiyası 10-cu əsrdə şahmatı Şimali Afrika, Siciliya və İspaniyaya apardı. Eyni zamanda şahmat bütün dünyaya yayılırdı, şərqi slavyanlar onu Kiyev Rusuna, vikinqlər isə İslandiya və İngiltərəyə aparırdılar.

Şahmatın populyarlığı onun zənginlik, bilik və güclə əlaqəli olması ilə əlaqələndirilə bilər. O, 15-ci əsrdə İngiltərədəki şahmatın hazırkı versiyasına bənzəmək üçün inkişaf etdi.

Oyun ağ və qara kvadratları mənimsəyən bir ingilis tərəfindən qurulmuşdur. Müasir tarix şahmatla bağlı bir çox hadisə və yarışları və şahmatın populyarlığını artıran oyunun maraqlı yeni variantlarını göstərir. Sonrakı irəliləyişlər tezliklə bu oyunu indiki vəziyyətinə gətirdi - etibarlı vaxt mexanizmləri ortaya çıxdı, oyun qaydaları qüvvəyə mindi və tanınmış dünya oyunçuları səhnəyə çıxdı.

Baş Assambleya Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının (FIDE) yaranma tarixini qeyd etmək üçün iyulun 20-ni Beynəlxalq Şahmat Günü elan edib. Dünyada milyonlarla şahmatçı bu günü və bu oyunu qeyd edir.
## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* International Chess Day website
Qəbilə başçısı

**Qəbilə başçısı: Povestlər və hekayələr** — Əlisa Nicatın 1987-ci ildə nəşr olunmuş povest və hekayələrdən ibarət kitabı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Haray (roman)

**Haray** — Əlisəfa Məmmədovun 1984-cü ildə nəşr olunmuş ilk romanı.

## Məzmun

Əsərin qəhrəmanı Kazım kişi qəzaya uğradığı gəmidə tənha qaldığı günlərdə ömrünün müxtəlif mərhələlərində rastlaşdığı yaxşı, pis adamları yada salır, təzadlı hadisələri xatırlayır. Beləliklə, Xəzər dənizi və Kür çayı gəmiçilərinin bir neçə nəslinin sevincli, fərəhli, həm də çətin, dolanmbac yollu həyat salnaməsi gözlərimiz qarşısında canlanır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Fasih Havafi

**Fasih Əhməd Cəlaləddin Havafi** (1375, Ruy ş. – 1442, Herat ş.)—teymurlular dövrü tarixçisi.

## Həyatı
Əmir Teymur və Teymurlular dövründə yazıb-yaradan Fasih Əhməd Cəlaləddin Havafi 28 sentyabr 1375-ci ildə Xorasan əyalətinin Xaf vilayətinin Ruy kəndində anadan olmuşdu. Təlim-tərbiyəsini mədrəsədə almışdı. 1405-ci ildə Səmərqəndə yönəlmişdi. 1415-ci ildə dönəminin nüfuzlu əmirlərindən Əlaəddin Əli Tarxanın, sonra Şahrux mirzənin yanında xidmət etmişdi.

Fasih Havafi həyatının əsas hissəsini Şahrux mirzənin oğlu Baysunqur mirzənin sarayında keçirdi. Divanda münşilik edirdi. Bəzi məlumatlara görə tarixçiliyə "Məcmuə ət-təvarix" adlı əsərlə başlamışdı. Bu əsər sonralar "Məcmuəi-Fasihi" kimi tanınmışdı.

Fasih Havafi 1442-ci ildə Herat şəhərində vəfat edib.

## Əsərləri
*Havahi Fasih Əhməd b. Cəlaləddin Məhəmməd, Mücməl-i fasihi C.1. Tsh. ve thş: M. Fərrux,
Kitabfuruş-i Bastan, Məşhəd- Tehran, 1341.

## Xarici keçidlər
* Фасих ал-Хавафи. Фасихов свод / Пер. Д. Ю. Юсуповой. — Ташкент: Фан, 1980.
Gövhərşad məscidi

**Gövhərşad məscidi** — İranın Xorasan ostanında, Məşhəd şəhərində Teymurlular dövrünə aid məscid.

## Tarixi
Gövhərşad məscidi 1418-ci ildə İranın Xorasan əyalətində, Məşhəd şəhərində Teymurlular hökmdarı Şahrux mirzənin arvadı Gövhərşad bəyimin əmri ilə tikilmişdir. Tikintinin memarı Qəvaməddin Şirazidir.

Bu tarixi bina müqəddəs hərəmin cənub tərəfində yerləşir və Darül Səyadə və Darül Hifaz tağlarına birləşir.

Məscidin kaşıları Teymurlular dövrünün şah əsərləridir. Məscidin günbəz şəkilli tağları və onun xüsusi bəzəyə malik minarələri qabarıq üsulla bəzədilmiş, həmçinin divarın naxış və xətləri gips üzərində Teymurilər dövrünün ən yaxşı kaşıları bu binaya təkrarolunmaz gözəllik vermişdir. Bu qədim bina İran incəsənətinin kamil və seçilmiş nümunələrindən sayılır və qədim memarlığın bütün xüsusiyyətləri burada işlədilmişdir.

Teymurlular dövrünün ən yaxşı süls xətti ustalarından olan Baysanqurun (Gövhərşadın oğlu) tarixi və gözəl kitabəsi gözəl süls xətti ilə eyvanda gözə çarpır və məscidin tarixi naxışları damara oxşayan kaşı üzərində bu kitabədə yazılmışdır.

Mehrab mərmər daşından olub oyma, bəzək və kitabə ilə o dövrlərin memarlığının göstəricisidir. Eyvan mehrabının yanında yerləşən Sahibəzzaman (ə.c) minbəri qədim olması baxımından mühümdür. Bu nəfis minbər mismar işlədilmədən qoz və armud ağacından çox gözəl şəkildə ustad Məhəmməd Nəccar Xorasani tərəfindən Fətəli şah Qacar əsrinin məşhur taxta üzərində naxış üslubu ilə düzəldilmişdir.

Eyvan üzərindəki hündür günbəz bu binanın əzəmətini daha da artırmışdır. Günbəzin hündürlüyü 41 metr və eni 10 metrdir. Onun xarici səthi minalanmış kərpic və kufi xəttində olan bir kitabə ilə bəzədilmişdir. Bu eyvanın iki tərəfində məscidin döşəməsindən ucalan 43 metrlik iki minarə düzəldilmişdir və onlar bir neçə kitabəyə malikdir.

Gövhərşad məscidi 2800 kvadrat metrlik həyətə malikdir və onun təməli 9400 kvadrat metrdir. Məscid binasının 8 böyük eyvanı və yeddi otağı var. Məscidi inşa etdirən Gövhərşad xanımın adı məscidi şimal eyvanında (Darül Siyadə) sarı rəngli kaşı üzərində süls xətti ilə yazılmışdır.

## İstinadlar
Gövhərşad bəyim

**Gövhərşad bəyim bint Qiyasəddin Tarxan Kişlık** (, (doğ.1379 - öl. 1457) — Şahrux mirzə ibn Əmir Teymur Barlasın xanımı, siyasətçi.

## Həyatı

Gövhərşad bəyim Qaraqoyunlu hökmdarı Qara Yusifin bacısıdır. Herat hakimi Şahrux mirzə ibn Əmir Teymur Barlasla ailə qurmuşdu. Onun oğulları arasında ikisi daha məşhurdur. Biri riyyaziyyatçı, astronom, böyük alim və hökmdar və Teymurlular sülaləsindən olan dövlət adamı Uluqbəy, digəri Baysunqur mirzədir. O, Teymurlu dövlət adamı və xəttatıdır. Ədəbiyyatın və rəssamlığın qoruyucusu olaraq tanınmışdır.

Gövhərşad bəyim 1457-ci ildə Əbu Səid mirzə tərəfindən öldürülmüşdü. İntiqamı alındı. Belə ki, Cahanşahın süqutundan sonra teymurlu Əbu Səid öz müttəfiqi Həsənəlini müdafiə etmək pərdəsi altında Azərbaycan üzərinə hücuma keçməyə hazırlaşmışdı. Hətta Sara xatunun sülh şərtləri ilə onun hüzuruna göndərilməsi də Əbu Səidi bu addımı atmaqdan çəkindirmədi. Keçmiş müttəfiqi şirvanşahın köməyinə bel bağlayan Əbu Səid Şirvana doğru hərəkət edir. Lakin Şirvanşah Fərrux Yasar Ərdəbil hakimi Şeyx Heydərlə birlikdə Uzun Həsənin tərəfinə keçir və Əbu Səidin qoşunları tamamilə blokadaya alınır. Orduda aclıq başlanır. Uzun Həsən Əbu Səidin danışıq təklifini qəbul etmir və gözlənilmədən düşmən qoşununa hücum çəkib, onu pərən-pərən salır. Bu döyüş tarixə Mahmudabad döyüşü kimi daxil olmuşdur. Əbu Səid qaçmağa cəhd göstərsə də, onu tutub Gövhərşad bəyimin yaxınlarına verirlər və edam edirlər.
## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Gövhərşad məscidi
Luzon adaları

**Luzon adaları** () — Filippin arxipelaqına daxil olan üç əsas qrupdan biri olaraq, arxipelaqın şimalında yerləşir.

Luzon adalarına, Luzon adası, onun şimalında Batan və Babuyan adalar qrupları, şərqdə Polilo adaları, cənubda  Katanduanes, Marinduke və Mindoro adaları daxildir. Həmçinin, Masbate, Palavan və Romblon adaları da Luzon adalarında daxildir, baxmayaraq ki, bu üç ada bəzən digər arxipelaq olan Visayla qruplaşdırılır.

## Coğrafiyası
Adalar qrupuna daxil olan əsas adalar:
* Luzon — 109 965&nbsp;km²,
* Palavan — 12 189&nbsp;km²,
* Mindoro — 10 572&nbsp;km²,
* Babuyan arxipelaqı — 620&nbsp;km².

Palavan adası bu qrupa daxil olması bir çox alimlər tərəfindən inkar edilir, onu həm Luzon həm də Viday adalar qrupuna daxil edilir.

## Əhalisi
2010-ci il sıyahıya alınmasına görə adalarda 52 363 492 nəfər insan yaşayır.

## İnzibati bölgü
right|thumb|275px|Luzon adarının inzibati bölgüsü.

## İstinadlar
Aleiş Vidal

**Aleiş Vidal** (; ) — "Espanyol" klubunda oynayan İspaniya peşəkar futbolçusu. Əsasən sağ cinah yarımmüdafiəçisi və həm də sağ cinah müdafiəçisi mövqeyilərində çıxış edir.

Karyerasının ilk illərində bir sıra aşağı liqa klublarında və ehtiyat komandalarda keçirərək, o, "Almeriya" klubunun heyətində müntəzəm rol aldı və kluba La Liqaya yüksəlməsinə kömək etdi, həmçinin 2015-ci ildə "Barselona" ilə €17 milyon dəyərində müqavilə bağlamadan əvvəl "Sevilya" ilə Avropa Liqasının qalibi oldu. Üç mövsüm sonra o, "Sevilya"ya qayıtdı.

İspaniya milli komandası ilə Vidal 2015-ci ildə 1 oyun keçirtmişdir.

## İstinadlar
Dilican rayonu

**Dilican rayonu** — Ermənistan SSR–də, 1930–1951–ci illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Dilican qəsəbəsi idi.
## Tarixi
Çar Rusiyası dövründə rayon ərazisi Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasına daxil idi.

Rayon 9 sentyabr 1930–cu ildə təşkil edilmişdi. 19 mart 1951–ci ildə ləğv edilərək İcevan rayonuna birləşdirildi.

Eyniadlı rayonun inzibati mərkəzi olmuş Dilican şəhər tipli qəsəbəsi 1951–ci ildə şəhər statusu almışdır.

## Ərazisi
Rayon ərazisi 1 noyabr 1931–ci il vəziyyətinə görə 1.109&nbsp;km², 15 iyul 1934–cü il vəziyyətinə görə 1.157&nbsp;km², 1 oktyabr 1938–ci il vəziyyətinə görə 0.13 min km², 1 yanvar 1948–ci il vəziyyətinə görə isə 477&nbsp;km² idi.

## İnzibati bölgüsü
Rayonda 1 noyabr 1931–ci il vəziyyətinə görə 20 kənd sovetliyinə daxil olan 93 kənd, 1 oktyabr 1938–ci il vəziyyətinə görə 1 şəhər tipli qəsəbə və 6 kənd sovetliyi, 1 yanvar 1941–ci il vəziyyətinə görə 1 şəhər tipli qəsəbə və 6 kənd sovetliyi, 1 yanvar 1948–ci il vəziyyətinə görə isə 1 şəhər tipli qəsəbə və 7 kənd sovetliyinə daxil olan 14 kənd, 1 may 1949–cu il vəziyyətinə görə isə 1 şəhər tipli qəsəbə və 7 kənd sovetliyi yerləşirdi.

## Əhalisi
Rayonun təşkil edildiyi 1930–cu il sərhədləri daxilində 1926–cı il siyahıyaalınması zamanı 24.858 nəfər kənd əhalisi qeydə alınmışdı.

1 yanvar 1930–cu il tarixinə olan cari hesablamalara əsasən rayonda 31.287 nəfər əhali var idi və bütün əhali kənd yerlərində yaşayırdı. Qeyd edilən tarixdə Ermənistan SSR əhalisi 1.032.700 nəfər, onlardan kənd əhalisi isə 812.300 nəfər idi, yəni bütün ölkə əhalisinin 3.03%–i, kənd əhalisinin isə 3.85%–i Dilican rayonunun payına düşürdü.

1 yanvar 1933–cü il tarixinə olan cari hesablamalara əsasən isə rayonda 33.5 min nəfər əhali var idi, əhali 3 il öncəki müvafiq tarixə olan göstəriciyə nisbətdə 7 % və ya təqribən 2.2 min nəfər artmışdı. Rayon əhalisinin təqribən 5.5 min nəfəri rayonun inzibati mərkəzi olan Dilican yaşayış məntəqəsində məskunlaşmışdı. Qeyd edilən tarixə bütün ölkə əhalisi 1.109.200 nəfər təşkil etmişdi, yəni bütün ölkə əhalisinin 3.02%–i Dilican rayonunun payına düşürdü.
### Etnik tərkibi
1939–cu il siyahıyaalınmasına əsasən rayonda yaşayan 14.600 nəfərin 5.296 nəfəri və ya 36.27%–i şəhər, 9.304 nəfəri və ya 63.73%–i isə kənd əhalisi idi. Azərbaycanlılar ümumi rayon əhalisinin (2.051 nəfəri) 14.05%–ni təşkil edirdilər; azərbaycanlıların 1.02%–i (21 nəfəri) Dilican (şəhər tipli) qəsəbəsində, 98.98%–i (2.030 nəfəri) isə kəndlərdə yaşayırdı.

## Qeydlər



## İstinadlar
Kiçik Şiştəpə

**Kiçik Şiştəpə** (*Pokr Sepasar*) — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Qızıl Qoç (Qukasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 5 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Ağbaba rayonunun tərkibində olmuşdur. Kəndin başqa adı Türk Şiştəpəsi (Şiştapa türki) olmuşdur.

Toponim "balaca, xırda" mənasında işlənən kiçik sözündən və "dağın, təpənin zirvəsi, ən yüksək nöqtəsi, piki" mənasında işlənən şiş sözü ilə "ətəyi ilə zirvəsi arasındakı nisbi hündürlüyü 200 metrdən artıq olmayan yüksəklik" mənasında işlənən təpə sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

Erm. SSR AS RH-nin 4. IV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Pokr Sepasar (Kiçik Şiştəpə) qoyulmuşdur.

## Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 177 nəfər, 1908-ci ildə 189 nəfər, 1914-cü ildə 253 nəfər yalnız qarapapaqlar — azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu yaşamışdır.

1918-ci ildə onlar ermənilərin soyqırımına məruz qalaraq, deportasiya olumuş və kəndə xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Məhəmməd Dərgahi

**Məhəmməd Dərgahi** (1890–1953)— İran ordusunun generalı.

## Həyatı
Məhəmməd Dərgahi 1890-cı ildə anadan olmuşdu. Hərbi məktəbi bitirəndən sonra leytenant rütbəsi ilə orduya qatılmışdı. Mayor rütbəsi daşıyarkən qala komendantının müavini olmuşdu.

Məhəmməd Dərgahi 1953-cü ildə vəfat edib.
Kral Fotoqrafiya Cəmiyyəti

**Kral Fotoqrafiya Cəmiyyəti** () — Böyük Britaniyada yerləşən və dünyanın ən nüfuzlu fotoqrafiya birliklərindən biri. Bu, dünyada ilk fotoqraflar cəmiyyətidir. Cəmiyyətin baş direktoru Mixael Pritçarddır.

## Tarixi

Cəmiyyətin əsası 20 yanvar 1853-cü ildə britaniyalı fotoqraf Rocer Fenton tərəfindən qoyulmuşdur. Həmin vaxt adı **London Fotoqrafiya Cəmiyyəti** idi. 1874-cü idə adı dəyişdirilərək **Böyük Britaniya Fotoqrafiya Cəmiyyəti**, 1894-cü ildən isə **Kral Fotoqrafiya Cəmiyyəti** olmuşdur.

## Üzvləri
Yarandığı gündən bəri cəmiyyətdə 80 min fotoqraf təmsil olunub.

Müxtəlif ölkələrdən adlı-sanlı fotoqraflar, o cümlədən Martin Parr (Böyük Britaniya), Enni Leybovits (ABŞ) bu cəmiyyətin üzvüdürlər.

2015-ci ildə azərbaycanlı fotoqraf Rüfət Əliyev Kral Fotoqrafiya Cəmiyyətinə üzv seçilib.

## Xüsusi maraq qrupları
Cəmiyyət üzvlüyü çərçivəsində xüsusi maraqları təmin etmək məqsədilə müxtəlif vaxtlarda xüsusi maraq qrupları yaradılmışdır. Bura aşağıdakılar daxildir:
* Şəkil qrupu (1919)
* Elm və texnika qrupu (1920)
* Kinematoqrafiya qrupu (1923)
* Rəng qrupu (1927)

## Həmçinin bax
* Azərbaycan Fotoqraflar Birliyi

## İstinadlar

## Əlavə oxu
* Jane Fletcher, '"Un Embarras de Richesses": Making the Most of the Royal Photographic Society Collection, 1970–1980', *Photography & Culture*, vol. 3., no. 2. (July 2010), pp. 133–152.
* John Hannavy (editor), *Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography*, London: Routledge, 2008.
* Tom Hopkinson, *Treasures of the Royal Photographic Society, 1839–1919*, London: William Heinemann Ltd, 1980.
* J. Dudley Johnston, *The Story of the RPS* [1853–1869], London: The Royal Photographic Society, 1946.
* Marian Kamlish, ‘Claudet, Fenton and the Photographic Society’, *History of Photography*, 26 (4), Winter 2002, pp. 296–306.
* Michael Pritchard, '‘the interchange of thought and experience among Photographers’. 1853 and the founding of the Photographic Society' , *RPS Journal*, 156 (1), February 2013, pp. 38–41.
* Grace Seiberling with Carolyn Bloore, *Amateurs, Photography, and the mid-Victorian Imagination*, London: Chicago University Press, 1986.
* Roger Taylor, *All the Mighty World. The Photographs of Roger Fenton, 1852–1860*. London: Yale University Press, 2004.
* Roger Taylor, *Impressed by Light. British Photographs from Paper Negatives, 1840–1860*, London: Yale University Press, 2007.
* Roger Taylor, ‘Claudet, Fenton and the Photographic Society’, *History of Photography*, 27 (4), Winter 2003, pp. 386–388
* Pamela Roberts, *Photogenic: from the collection of the Royal Photographic Society*, London: Scriptum Editions, 2000.

## Xarici keçidlər

* 
* Royal Photographic Society Journal, 1853–2012, a searchable archive 
* Members of the Royal Photographic Society, 1853–1901
* The official National Media Museum print website containing many images from the Royal Photographic Society's collections
* ''Library of Congress Selected for 1993–95 International Partnership Award'' — about 1994 joint exhibition with United States Library of Congress
*
Halifaks

**Halifaks** () — Kanadanın Yeni Şotlandiya əyalətinin paytaxtı. 1996-cı ildə ətrafındakı kiçik şəhərlərlə birləşərək Halifaks regional bələdiyyəsini  ( və ya qısaca HRM) əmələ gətirmiş və bu tarixdən etibarən şəhər bu statusla tanınmışdır. 2014-cü ildəki siyahıalmaya görə şəhər əhalisi 414.400 nəfərdir və Kanadanın Atlantik əyalətlərinin ən böyük şəhəridir.

Şəhərin şüari "Dənizdən sərvət" () şəklindədir.

## Tarixi

Avropalılar bu ərazidə ilk dəfə Halifaks yarımadasında məskunlaşmışdırlar. Şəhər kimi 1749-cu ildə tanınmışdır. Şəhər adını buradakı koloniyaya başçılıq etməyə təyin olunan Qraf Halifaksdan almışdır.

Şəhərin qurulması Ata Le Lutr müharibəsinin ilk illəri ilə üst-üstə düşür.

## İqlim

Şəhərin iqliminə ən çox Atlantik okeanı təsir göstərir. İqlim Orta Kanadadakı iqlimə nisbətən daha yumşaqdır. Şəhərin mərkəzi hissələrində temperatur -15&nbsp;°C ilə 35&nbsp;°C arasında dəyişir. Sahil zonasında qış daha yumşaq, yay daha sərin keçir.

## İqtisadiyyat

Halifaks şərqi Kanadanın ən əhəmiyyətli iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Halifaksda bir çox şirkətin binası yerləşir. Yeni Şotlandiya əyalətinin paytaxtı olduğundan şəhərdə hökumət qurumlarının binası vardır.

Şəhər iqtisadiyyatının əsasını mədəncilik, əkinçilik, odunculuq, balıqçılıq, təbii qaz çıxartmaq təşkil edir.

## Təhsil

Şəhərdə Dalhouzi Universiteti, Sent Meri Universiteti, Mount Sent Vinsent Universiteti, Kinqs Kolleci Universiteti, Atlantika Teologiya Məktəbi, NSCAD Universiteti və Sent-Anna Universiteti yerləşir. Şəhər şərqi Kanadanın universitet mərkəzlərindən biridir.

## Qardaş şəhərlər
* **[[Liverpul]]**, İngiltərə, Böyük Britaniya
* **Hakodate**, Yaponiya
* **Kampeçe**, Meksika
* **Norfolk**, ABŞ

## Qalereya

Halifax - NS - Rathaus Halifax.jpg
Point Pleasant.jpg
Sambroandcannons.jpg
Purdys Wharf v2.jpg
Spring Garden Road at Queen Street.JPG


## Xarici keçidlər

* 
* Tarixi abidələri
Yağaverd məbədi

**Yağaverd məbədi** - Əştərək rayonunun Yağaverd kəndi ərazisində VI-VII əsrlərə aid qədim türk məbədi.

## Tarixi
Üçnefli bazilika üslubunda tikilmiş məbədin bu gün ancaq 1,5– 2 m hündürlüyündə qalıqları qalmaqdadır. Qədimdən Türk - Oğuz boylarının anayurdu olan Yağaverd kəndinə ermənilərin ilk gəlişi XVIII əsrə  təsadüf edir.

## Mənbə
* Ə.Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu - "Ermənistan", В., 1994, səh.113-116.
* Ə.Ələkbərli – Qərbi Azərbaycan abidələri, Bakı, Nurlan, 2007,

## İstinadlar
Dəniz şirləri

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.

## Görünüşünü
Təbiətdə dəniz şirləri xırıltı, bağırtılı səs çıxarır. Ancaq Yaponiyanın Honşu adasında Toba şəhəri sahilində yaşayan dəniz şirləri inçə və yumşaq səsə malikdir

## Növləri
* Şimal dəniz şiri (*Eumetopias jubatus*), həmçinin sivuç adlanır
* Kaliforniya dəniz şiri (*Zalophus californianus*)
* Cənub dəniz şiri (*Otaria flavescens*)
* Avstraliya dəniz şiri (*Neophoca cinerea*)
* Yeni Zelandiya dəniz şiri (*Phocarctos hookeri*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Çiçaqov adası

**Çiçaqov adası** () — Aleksandr arxipelaqına aid olan, Alyaskanın cənub-şərqində yerləşən ada. Adanın 2000-ci ildə 1342 nəfər təşkil edir.

## Coğrafiyası
Adanın sahəsi 5306 km², uzunluğu 120 km, eni isə — 80 km təşkil edir. Kadyak və Uels Şahzadəsi (Alyaska) adalarından sonra Alyaskanın üçüncü böyük adasıdır. Sahil xətti 742 mildir.

Çiçaqov adasından cənubunda Baranov adası yerləşir. Şərqində Çatem boğazı, şimaldan Ledyanoy boğazı, qərbdə Alyaska körfəzi, cənubda isə Perilski boğazı onun sahillərini yuyur.

## Tarixi
Ada 1741-ci ildə Aleksey İliç Çirikov tərəfindən kəşf edilir. Adlanması isə 1805-ci ildə Y.F.Lisyanski tərəfindən V.Y.Çiçakovun şərəfinə adlandırılıb. O, 1788–1790 ci illərdə İsveçlə müharibədə iştirak etmişdir.

## Yaşayış məntəqələri
Əsas yaşayış məntəqləri Huna, Pelikan və Tenaki-Sprinqz. Onlar adanın şimalında yerləşir. İnzibati mərkəzi isə adadan cənubda yerləşən qonsu adada yerləşir. Mərkəz isə Sitka şəhəridir. Orada 2000-ci ildə cəmi 8 nəfər yaşayırdı.

## İqtisadiyyat
Adanın əsas gəlir mənbəyi Turizm, balıqçılıq və meşə sənayesidir. Turistləri adaya çəld edən Qonur ayı, Dəniz samuru, Suiti, Dəniz şiri, Qartal, Dəniz quşları və Balina kimi canlılardır. Tenaki-Sprinqz isti su mənbələri vardır. Bura Tlingitlərin Alyaskada olan ən böyük yaşayış məntəqəsidir. Pelilan qəsəbəsində balıq ovu turları təşkil edilir.

## İstinadlar
Putqni məbədi

**Putqni** yaxud **Putqun məbədi** ( yaxud ) — Qırxbulaq mahalında, Ellər (12 oktyabr 1961-ci ildən — Abovyan) rayonunun Putqun/Putqni kəndində VI əsrin sonları — VII əsrin əvvəllərinə aid qədim türk məbədi.

## Tarixi
Eni 13,7 m, uzunluğu 29,9 m olan dördkünclü bu bazilika bölgədə qədim türk mədəniyyətinin parlaq nümunələrindəndir.

## İstinadlar

## Mənbə
* Ə. Ələkbərli. Qərbi Azərbaycan, II cild, Zəngibasar, Gərnibasar və Qırxbulaq mahalları, В., 2002, səh.631–632.
* Ə. Ələkbərli – Qərbi Azərbaycan abidələri, Bakı, Nurlan, 2007,
Hərbi dairə rəisliyi

**Hərbi dairə rəisliyi** — Cənubi Qafqazda, Rusiya imperiyası tərkibində, 18??–1840-cı illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Dərbənd şəhəri idi.

Rəisliyə Bakı və Quba əyalətləri daxil idi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

## Xarici keçidlər
Cənub dəniz şiri

**** () —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.

## Görünüşü
Erkəkləri 2,5 m uzunluğa və 300 kq malik olurlar. Bədənlərinin yuxarı hissələri tünd-qəhvəyi, bədəninin sinə və aşağı hissələri isə sarı-qəhvəyi rəngdə olur. Dişiləri 2 m uzunluğa, 140 kq çəkiyə malik olurlar. Bədən rəngi açıq qəhvəyi olur və tez-tez nizamsız formaya malik ləkələr müşahidə edilir. 
## Yayıldığı ərazi
Cənub dəniz şirləri Sakit okeanın  Cənubi Amerika sahillərində, Peru, Çili sahil xətdi boyunca Odlu Torpaq arxipelaqına qədər olan ərzilərdə yaşayır. Atlantik okeannın Braziliya sahilləri və Folklend adaları boyunça geniş ərazidə yayılmışdır. Bəzən onlara Qalapaqos adaları və Braziliyanın uzaq adalarında rast gəlinir. Ancaq onlar koloniyalardan uzaqda yaşamağı xoşlamırlar.

## Çoxalması
Çütləşmə dövrü onlar sahilə üz tuturlar. Erkəklər dişilərə sahib olmaq üçün öz aralarında dalaşırlar. Döyüşlər koloniyadan nisbətən uzaqda baş verir. Erkəklər bir-birini dişləməyə calışır. Bəzən onlar bir-birlərinə ağır zərbələr vururlar. Qalib erkəyə koloniyanın mərkəzində bəzən 18 dişidən ibarət  bir hərəmxanaya sahib olur. Oralama isə bir erkəyə üç dişi düşür. Sahilə çıxan koloniyanın çütləşməsi zamanı onlar 2-3 ay orada qalır. Bu müddətdə isə erkən sahili tərk etmir, demək olar ki yemir və yatmır.  
Hamiləlik dövrü 350 gün davam edir. Dişi dünyaya bir bala verir. Doğuş sahildə baş verir. Bir müddət sonra isə dişi növbəti cüttləməyə hazır olur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan mədəni irsinə aid abidələrin siyahısı

**Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan mədəni irsinə aid abidələrin siyahısı** — İrəvan xanlığı, indiki Ermənistan ərazisində islam dini VII əsrdən etibarən yayılmışdır. Bu ərazidə yüzlərlə məscid və digər dini ibadət yerləri mövcud olmuşdur. Bu bölgədə mövcud olan dini abidələr haqqında İrəvanda olmuş səyyahların əsərlərində kifayət qədər məlumat əldə etmək mümkündür. Ümumiyyətlə, 1912-ci ilə qədər Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisində İrəvan qəzasında 42, Eçmiədzin qəzasında 33, Zəngəzur qəzasında 35 məscid fəaliyyət göstərmişdir

### Dini abidələr

## A
* Abbas Mirzə məscidi — Tamamən dağıdılmışdır.

## Ə
* Əxi Təvəkkül zaviyəsi
* Ərgəz məscidi

## D
* Dəmirbulaq məscidi (1909–1990) — Tamamən dağıdılmışdır.

## G

* Göy məscid (1776) — Ermənilər məscidi "Fars məscidi" kimi təqdim edirlər.

## X
* Xudabəndə məscidi

## H
* Hacı Cəfər bəy məscidi (XVIII əsr) — Tamamən dağıdılmışdır.

## N
* Novruzəli bəy məscidi — Tamamən dağıdılmışdır.

## R
* Rəcəb Paşa məscidi (1725–1828) — 1930-cu illərdə tamamən dağıdılmışdır.

## S
* Sərdar məscidi (1510–1918) — Sovet Ermənistanı dövründə Sərdar məscidi hissə-hissə sökülərək onun yerində yaşayış evləri tikimişdir. — Tamamən dağıdılmışdır.

## Ş

* Şah Abbas məscidi
* Şükürbəyli məscidi — Hazırda Rus pavodlav kilsəsi kimi fəaliyyətdədir.

## T
* Təpəbaşı məscidi — Məscidin həyətində və ətrafında ermənilər gecəqondular inşa etmişlər.

## Z
* Zalxan məscidi (1649–1685) — Sovet dönəmində sərgi kimi istifadə edilirdi.

### Tarixi abidələr

## A

* Aşıq Ələsgərin qəbirüstü abidəsi — dağıdılması ehtimal edilir.

## İ

* İrəvan qalası — 1930-cu illərdə qala divarları tamamilə məhv edilmişdir.

## P

* Pir Hüseyin türbəsi (İrəvan)

## O

* Oxçu qalası

## S
* Səlim karvansarası
* Sərdar sarayı
* Sərdarabad qalası

## Ş

* Şəki qalası (Sünik) — ermənilər öz adlarına çıxarırlar.

## U

* Urud abidələr kompleksi — qoç heykəllər dağıdılmış, digərlərini isə ermənilər öz adlarına çıxarırlar.

## İstinadlar

## Mənbə
* Əziz Ələkbərli. Qərbi Azərbaycan abidələri. Bakı,2007.
* 
* Könül Səmədova. Qərbi Azərbaycan etnotoponimlərinin arealları. Bakı,2008
* Bayramov İbrahim. Qərbi Azərbaycan: tarixi həqiqətlər və Ermənistanın etnik təmizləmə siyasəti. Bakı, Çıraq, 2012.

## Xarici keçidlər
* Məscidlər
*  Arxivləşdirilib.
* Qərbi Azərbaycan abidələri
* Erməni vandalizminə uğrayan Urud abidələr kompleksi 
* Fəxrəddin Şərifli — Tarix elmləri doktoru, professor, AMEA Naxçıvan bölməsi. Şəhid və əsir abidələrimiz 
* Qərbi Azərbaycan abidələri. Fotolar.
* "Qərbi Azərbaycan yadddaşlardan silinməkdədir" – Müsahibə
* Ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi mənəvi genosid 
* "Erməni vandalizmi: əsirlikdə olan Azərbaycan abidələri"
* Qərbi Azərbaycan abidələri
* .
* Monumental incəsənət nümunələri və müsəlman dini abidələrinin ermənilər tərəfindən dağıdılmasının səbəbləri" mövzusunda növbəti diskussiya 
* 
* İrəvanın tarixi – memarlıq abidələri 
* Ermənilər Azərbaycana məxsus qədim tikililər üzərində özlərinə "tarix" yaradırlar — FOTOLAR
* Ermənilər məhv edirlər 
* Alban dövrü memarlıq abidələri niyə erməniləşdirilir?  — FOTO
Müqəddəs Ripsime kilsəsi

**Müqəddəs Ripsime məbədi** — Üçkilsə (12 mart 1945-ci ildən — Eçmiədzin) rayonu ərazisində, Üçkilsə məbədindən təxminən 1 km şərqdə türk xristian məbədi.

## Tarixi
III əsrin sonlarında öz rəfiqələri ilə Romadan qaçıb, Vağarşabad şəhərində sığınacaq tapan, burada çarın qəzəbin gələn bakirə Ripsimenin şəhid olduğu yerdə IV əsrin əvvəllərində maarifçi Qriqori tərəfindən sovməə ucaldılmış, 618-ci ildə isə katolikos Qamata (612–621) həmin sovməənin yerində məbəd tikdirmişdir.

Sonrakı dövrlərdə məbəd kompleksinə yeni tikililər artırılmış, 1653-cü ildə isə köklü şəkildə bərpa edilərək ona bir çox erməni elementləri əlavə olunmuşdur.

## İstinadlar

## Mənbə
* И.Шопен. Исторический памятник состояния армянской области к эпоху ее присоеденения к Российской империи, С-п.,1852, стр.682;
* Х.Ф.Б.Линч. Армения (Путевые очерки и этюды), т 1, Тифлис, 1910, стр.297–410;
* Н.Г.Буниатов, Ю.С.Яралов. Архитектура Армении, М., 1950, стр.54–55;
* В.М.Арутюнян, С.А.Сафарян. Памятники армянского зодчества, М., 1951, стр. 40–41;
* Архитектурные памятники Армении, М., 1974, стр.6;
* M. Kağankataylı. Albaniya tarixi, В., 1993, səh.21–23;
* Ə. Ələkbərli. Qədim Türk-Oğuz yurdu — "Ermənistan", В., 1994, səh.162–166.
Korbulaq (Ağbaba)

**Korbulaq** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki. Qızılqoç (Qukasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Erməni dilinə kalka edilərək Korağbyur (Korbulaq) formasında mənbələrdə işlədilmişdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12. XI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Saxkaşen, 21. X.1967-ci il fərmanı ilə yenidən dəyişdirilərək Tsizavet qoyulmuşdur.

## Toponimi
Toponim Azərbaycan dilində "gözü görünməyən, suyun çıxdığı yer görünməyən", "yarıda quruyan", "yerin səthinə başqa yerdən çıxan" mənasında işlənən kor sözü ilə bulaq sözündən əmələ gəlmişdir. Kəndin adı ərazidəki eyni adlı bulağın adından götürülmüşdür. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.

## Əhalisi
1850-ci ildə kəndin əhalisi qovulmuş və 1878-ci ildən Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir

## İstinadlar
Qazançı (Ağbaba)

**Qazançı** - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Qızılqoç (Qukasyan)
rayonunda kənd.

## Tarixi
Erməni mənbələrində, Azərbaycan tədqiqatlarında Qayı Qulu Qazançı kimi də qeyd edilir. Rayon mərkəzindən 5&nbsp;km məsafədə yerləşir.

«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.

Toponim türk mənşəli bulqar tayfasından biri olan qazan etnoniminə -çı mənsubluq bildirən şəkilçinin artırılmasından əmələ gələn qazançı etnonimindən düzəlmişdir.

Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Rusiyanın xalq artisti

**Rusiyanın xalq artisti** —  Rusiya Federasiyasının Ali fəxri adı, teatr, musiqi, sirk, vodvil və kino sahəsində görkəmli nailiyyətlərə görə verilir. Rusiya Federasiyası dövlət premium sisteminə daxil.

## Xarici keçidlər
* Rusiya Federasiyası dövlət mükafatları
Qurdbulaq

**Qurdbulaq**, **Qurdlubulaq** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Qızılqoç (Qukasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Kəndin digər adı "Qurdbulaq"dır. Rayon mərkəzindən 4 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Ağbaba rayonunun tabeliyində olmuşdur.

## Toponimi
Kənd Qurdlu bulağın yanında salındığı üçün Qurdlubulaq kəndi adlandırılmışdır. Toponim mənsubluq bildirən -lu şəkilçisi qəbul etmiş "yumşaq bədənli, uzunsov, ayaqsız, sürünərək hərəkət edən heyvan" mənasında işlənən qurd sözü ilə bulaq sözünün birləşməsindən əmələ gəlib "Qurdlu bulaq yanında salınan kənd" mənasını ifadə edir. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12.XI.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Krasar qoyulmuşdur. Bu toponimdə "qurd" sözünün mə'nasını müəyyən etmək çətindir. Onun Azərbaycan dilində qurd (canavar), yaxud qurd (böcək) sözlərindən ibarət olması ehtimsl olunur. Bəlkə də farsca kord "su yığılan çökək yer" sözündəndir.

## Əhalisi
1878-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir.1880-ci ilə qədər azərbaycanlılar yaşamışdır. Ermənilər buraya 1879–80-ci illərdə Türkiyədən köçürülmüşdür.

## İstinadlar
Salut (kənd)

**Salut** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Qızıl Qoç (Qunasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
1937-ci ilə kimi Ağbaba rayonunun tərkibində olmuşdur. Rayon mərkəzindən 5 km məsafədə
yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. XIX əsrin sonlarından sonra mənbələrdə bu kəndin adı çəkilmir. Sal tayfasının adından (bax: Sallı) və türk dillərində cəm bildirən "t" şəkilçi-sindən ibarətdir.

## Toponimi
Toponim qədim türk mənşəli hun tayfasından olan sal etnoniminə, türk dilində cəmlik bildirən -ut şəkilçisnin artırılması ilə düzəlib, "sallar tayfasına mənsub yaşayış yeri, kənd" mənasını verir. Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.

## Əhalisi

## İstinadlar
Pinterest

**Pinterest** — hər növ şəkillərin paylaşıldığı və panoram sistemi vasitəsilə çalışan internet vebsaytıdır. Bu şəbəkə 2009-cu ilin dekabr ayında Ben Silbermann, Evan Sharp və Paul Sciarra tərəfindən yaradılmışdır.Bir il müddətində aparıcı sosial şəbəkələr siyahısında öz yerini alan vebsayt, qısa zaman ərzində daha böyük platformalarda təmsil olunmuşdur. Təqribən 70 milyona yaxın istifadəçiyə malikdir.Onların əksəriyyətini qadın istifadəçilər təşkil edir.

Pinterest istifadəçilərinin 80%-i qadındır.

## İstifadə qaydaları

**Pinterest** öz istifadəçilərinə müxtəlif kateqoriyalara aid fotolar və videolar paylaşmaq imkanı verir. Bunlara birlikdə **pin** adı verilir. Digər istifadəçilər paylaşılan pinləri bəyənə, bir başqa yoldaşı ilə paylaşa və təkrarən "iynələyə" (öz profilində **reshare** edə) bilər.

Pinterest həm də qeydiyyatdan keçdikdə biznes hesabı da verir ki, onun vasitəsilə Pinterestlərin nə qədər adam tərəfindən izləndiyini və nə qədər populyar olduğunu izləyib görülən işləri analiz etmək olar.

## İstinadlar
Samurlu

**Samurlu** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Qızılqoç (Qukasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
1937-ci ilə kimi Ağbaba rayonunun tabeliyində olmuşdur. Rayon mərkəzindən 35 km məsafədə yerləşir.

## Toponim
Toponim qədim türk mənşəli samur etnoniminə mənsubluq bildirən -lu şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib, "samur tayfasına mənsub yer" deməkdir. Qədim türkmənşəli Samur tayfasının adını əks etdirir. Etnotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12. XI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Sarapat qoyulmuşdur. Azərbaycan-Dağıstan sərhəddində Samur çayının (İlk dəfə çayın adı 1386-cı ildən mə’lumdur) adı ilə mənşəcə eynidir.

## Əhalisi
1890-cı ildə kəndin əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir.

## İstinadlar
Siqnalizasiya

**Siqnalizasiya** — təcili diqqət tələb edən bir problem və ya vəziyyət barədə kimisə xəbərdar etmək üçün səsli, vizual və ya digər növ həyəcan siqnalı verən mexanizm.
Palavan

**Palavan** () — Filippin arxipelaqına daxil olan ada. Uzunluğu 425&nbsp;km, eni 8,5 – 40&nbsp;km arası dəyişir. Adanın sahəsi — 12 188,6&nbsp;km². İnzibati mərkəzi və ən iri şəhəri Puerto-Prinsesdir. Palavan Cənubi Çin dənizi (şimal-qərb) ilə Sulu dənizi (cənub-şərq) arasında yerləşir.

## Relyef və iqlim
Adanın böyük hissəsini dağlar, cəngərliklər və Manqrov meşələri tutur. Sıra dağlar adanı iki yerə bölür, bu gölgü sayəsində adada iqlim fərqlilikləri yaranır. O cənub-qərb Mussonlarının təsirinə məruz qalır. Yağıntı əsasən may-dekabr ayları düşür. Qalan vaxtlar isə quru, isti hava olur. İllik orta temperatur 26°/29°S arasında dəyişir.


Forest on limestone karsts, Bacuit Bay, Palawan, Philippines.jpg
Limestone, Bacuit Bay, Palawan, Philippines.jpg
Palawan Island, Dirt road 2, Philippines.jpg
Palawan Island, Tropical forest, Philippines.jpg


## Tarixi
Hələ qədim zamanlarda çinli taçirlər Filippinə Palavan adası vastəsi ilə gəlirdilər. XII əsrdə adala malayzilalılar gəlir. Onlar burada balıqçılıq, əkinçilik və ovçuluqla məşğul olurdular. XVII əsrdə ispan misionerləri adaya ayaq basırlar. Moro xalqının müqaviməti ilə rastlaşırlar. 1749-cu ildə Borneo sultanlığı Cənubi Palavanı İspanlara verir. 1898-ci ildə isə İspanlar adanı tərk edir ABŞ ərazidə xalq hakimiyyətini qurur. 1903-cü ildən isə ərazidə eyni adlı vilayət yaradılır.

## Əhali və mədəniyyət
Palavanda 87 mədəni və milli qruplar yaşayır. 2010-cu il siyahıya almasına əsasən adada 900 000 insan yaşayır. Çoxlrarı Avstroneziya dillərində danışır. Ada Kalimantan, Çin və Yaxın şərin mədəni təsirinə məruz qalıb. Adaya Filippin daxili köç daha geniş yalılıb. Miqrantların çoxu milli azlıqlardır. Bunlara misal: taqbanua, pinalavan, batak, ken-uy, kalamyan, tausunq, molboq, cama-mapuni və samal-banqinqi.

## Dini mənsubiyyəti

Burada hakim din xristian, məzhəbi olan katolizmdir. Bundan əlavə burada Mormon və Protestant kilsələridə fəaliyyət göstərir. Adanın cənub hissəsində az sayda olsa da müsəlman yaşayır.

## İstinadlar
Avtosiqnalizasiya

**Avtosiqnalizasiya** — oğurluqdan qorunmaq üçün nəzərdə tutulmuş avtomobilə qurulmuş (təyin edilmiş) elektron qurğudur. Avtomobildə olan bu nəqliyyat vasitənin köməyi ilə oğrular avtosiqnalizasiya olan yerlərə yaxın dura bilmirlər. Çünki, oğrular maşına əl vursalar avtosiqnalizasiya avtomatik səs verir. Avtosiqnalizasiya səsinin köməyi ilə maşının sahibi və ya əhatə edən insanlar xəbərdar olurlar.

## Oğurluqdan müdafiə
Avtosiqnalizasiya oğurluqdan 100% zəmanət vermir, ancaq xırda oğrularda cazibədarlıq əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır. Avtosiqnalizasiyanın bəzi modellərinə SMS göndərilməsi yolu ilə mobil telefondan siqnalizasiyanın funksiyaları idarə etməsinin imkanıyla modulun GSM/GPRS-ı qoşulması mümkündür.

### Dialoq kodu
Dialoq kodu — avtosiqnalizasiya qoruyucu kod xüsusi üsuludur. Breloyun eyniləşdirməsi üçün kriptoqrafiyada geniş məlum qorunmamış kanal vasitəsilə müəyyənləşdirilmənin texnologiyasından istifadə edir.

Siqnalizasiya öz məlumatlarıyla alınmış cavabı müqayisə edərək həminki alqoritm üzrə öz bağlamasını emal edir. Əgər, onlar uyğun gəlirlərsə, komanda yerinə yetirilir və breloya təsdiq etmə yola düşür.

Elektron qırmadan əlavə müdafiə dialoq koduyla təmin olunur.
Üçüncü Qarakilsə

**Üçüncü Qarakilsə** — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Qızılqoç (Qukasyan) rayonunda kənd.

## Tarixi
Rayon mərkəzindən 30&nbsp;km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Ağbaba rayonunun
tabeliyində olmuşdur. Sıra bildirən «üçüncü» sözü ilə Qarakilsə oykonimi əsasında əmələ gəlmişdir.

Üçüncü fərqləndirici əlamət bildirən sözdür. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir.

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Dzoraşen (Dərəkənd)
qoyulmuşdur.

## Əhalisi

## İstinadlar
Cənub balinası

**Cənub balinası** (Cənub hamar balinası) () — Əsl balinalar (*Balaenidae*). O digər iki növ olan *Eubalaena* — Yapon balinası və Şimal hamar balina ilə eyni olması fikri dolaşırdı.

## Görünüşü

Balinalar açıq-qəhvəyi və göyütül-qara rəngdə olurlar. Ağ ləkələrə rast gəlinir. Bəzən ağ erkək balalar doğulur (albinos sayılmır). Cənub balinaları 18 metr uzunluğa, 80 ton çəkiyə malik olur. Bir qayda olaraq dişilər erkəklərə nisbətən iri olur. Bütün cənub hamar balinalarında olduğu kimi Cənub balinaları iri kəlləyə mlikdirlər (ümumi uzunluğun ⅓ təşkil edir).

## Yayılması
Cənub balinaları əsasən subarktik və mülayim enliklərdə (Cənub okeanı), bir qayda olaraq 30° və 50°Cənub enliklərində yaşayır. Ona əsasən Cənubi Amerika, Afrikanın cənubu, Avstraliya və Yeni Zelandiya və kiçik suantarktik adaların sahillərində üzür. Cütləşmə dövrü isti sulara üz tutur. Yayda isə daha cənub sulara qida dalınca üz tuturlar.

## Çoxalması

Ana balina uzun sürən hamiləlikdən sonra qış və ya yazda bala doğulur. Onun uzunluğu 5–6 metr, çəkisi 1000–1500 kq təşkil edir. Dişilər əsasən dəniz buxtalarında balalayır. Körpə tez böyüyür (günə 3 sm). Balina balasını 6 ay südlə bəsləyir. Cənub balinaları canlılar arasında ən böyük cinsiyyət üzvünə malikdir. Cinsiyyət üzvünün çəkisi ümumi çəkisinin 2% bərabərdir (bir tona yaxın).

## Təhlükə
Uzun zaman Şimalatlantik balinaları kimi Cənub balinalarıda kütləvi şəkildə ovlanılırdı. Onların hər şeyə maraq göstərməsi, onları ovçular üçün asan şikara çevirirdi. 1937-ci ildən tətbiq edilən qadağa sayəsində onların sayı bərpa olur. Hal-hazırada dünyada 7000 baş Cənub balinası vardır.

## Cənub balinaların görünmə yeri

Cənub balinalaın ən çox rast gəlinən ərazisi Valdes yarımadası yaxınlığıdır. Onları katerdən iyun-dekabr ayları ərzində daha yaxşı müşahidə edilir. İyun-noyabr aylarında isə Qərbi Avstraliyada Olbani şəhəri sahilində görünürlər.

## Ədəbiyyat
* R. R. Reeves, B. S. Stewart, P. J. Clapham, J. A. Powell: *See Mammals of the World — a complete Guide to Whales, Dolphins, Seals, Sea Lions and Sea Cows*. A&C Black, 2002, ISBN 0-7136-6334-0
* M. Würtz, N. Repetto: *Underwater world: Dolphins and Whales*. White Star Guides, 2003, ISBN 88-8095-943-3

## İstinadlar

## Xarici keçidlər