open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Həsənqala (Qusar)

**Həsənqala** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Bala Qusar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qusar rayonunun 7 Tat Və Türk olan kəndindən biri

## Tarixi
Şirvanşahlar dövründən (861–1539) bilinən “Həsənqələli” oykonimi ərazidəki eyniadlı qədim qalanın adından yaranmışdır. Qafqaz albanlarının yaşadığı bu ərazilərə 8-ci əsrdə ərəblər tərəfindən əsir götürülmüş bir neçə yüz xəzər türkü də yerləşdirilmişdi. Qəbristanlığında 300–400 il öncəyə aid məzar daşları olan bu kənd və əhalisi haqqında 1831-ci il siyahıyaalmasında (61 ailə, 225 kişi) və 1857-ci il Qafqaz təqvimində də qeydlər vardır. Çar Rusiyasına qarşı 1826-cı il üsyanında da yaxından iştirak etmiş Həsənqala kəndi ərazisində arxeoloji qazıntılar aparılarsa tarixi keçmişi barədə daha dəlil-sübutlu məlumatlar əldə etmək olardı. Bu kəndləri Osmanlı-Səfəvi müharibəsi (1578–90) dövründən qalma sayanlar da var.  1921-ci il Azərbaycan kənd təsərrüfatı siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə Həsən-qala kəndinin 68 təsərrüfatında 247 nəfər yaşayırdı və sakinlərinin milli tərkibi Azərbaycan türklərindən ibarət idi. 2009-cu ilin əhali siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 931 nəfər yaşayırdı. Son məlumatlara görə isə kənddə qeydiyyatda olanların sayı 1200 nəfərdən artıqdır. O cümlədən, onların 1000 nəfərə yaxını kənddə daimi yaşayır. Kənddə 270-ə qədər yaşayış evi, 300-ə yaxın təsərrüfat vardır.

Kənddə 18-ci əsrə aid məscid, birinci şəhidin (A.Şixməmmədov) adını daşıyan tam orta məktəb və 7 il öncə tikilmiş klub və s. fəaliyyət göstərir. Kəndin tarixi kökləri Türkiyənin Ərzurum şəhərində yerləşən Hasan-kale qəsəbəsinə gedib çatir.

## Coğrafiyası
Həsənqala kəndi rayon mərkəzindən 6&nbsp;km şərqdə yerləşir və Bala Qusar bələdiyyəsinə aid olan 4 kənddən biridir (digərləri: Bala Qusar, Köhnə Xudat qazmalar, Bədirqala). Həsənqala kəndi şərqdən Bala Qusar, şimaldan Bala Qusar və Bədirqala, qərbdən Atlıxan, Avaranqışlaq və Quba rayonunun Susayqışlaq, cənubdan Qusarçay vasitəsilə Quba rayonunun Ortaoba, Aşağı Xuc və Çartəpə kəndləri ilə əhatələnmişdir. Kəndin ərazisi əsasən qara və tünd qəhvəyi torpaqlardan ibarətdir. Qışı üçün sərt və rütubətli, yayı üçün isə isti və quraq iqlim şəraiti xarakterikdir. Kəndin ümumi ərazisi təxminən 15 kv.km., o cümlədən, yaşayış ərazisi 5 kv.km., əkin ərazisi 10 kv.km. civarındadır. Kəndin ümumi ərazisi Qusar rayonu ərazisinin 1%-ni təşkil edir. Demək olar ki, sitrus meyvələrindən və bəzi tərəvəzlərdən başqa əksər meyvə və tərəvəzlər, hətta bostan bitkiləri belə, kəndin torpaq və iqlim şəraiti üçün xarakterikdir. 

## Toponimikası
Oykonim ərazidəki eyniadlı qədim qalanın adından yaranmışdır. 

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 931 nəfər yaşayır. Son məlumatlara görə isə kənddə qeydiyyatda olanların sayı 1200 nəfərdən artıqdır. O cümlədən, 1000 nəfərə qədəri kənddə daimi yaşayır. Kənddə 270-ə qədər yaşayış evi vardır. Kənd əhalisinin demək olar ki, hamısı azərbaycanlılardır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Həsənqala (Xaçmaz)
Köhnə Xudat (Qusar)

**Köhnə Xudat** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
## Toponimikası
* Köhnə Xudat oyk., mür.
* Xaçmaz r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Samur-Dəvəçi ovalığındadır;
* Qusar maili düzənliyindədir. 1900-cü ildə Biləcəri–Dərbənd d.y. xəttinin çəkilişi ilə əlaqədar burada tikilən stansiyaya Xudat adı verilmişdi. Xudat kəndi yeni yaradılmış stansiyadan əvvəl salındığı üçün Köhnə Xudat adlandırılmışdır. Sonradan yarandığı üçün kənd əhli arasında Törəmə də adlanır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1851 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər
Xtar xele(boy) daxil kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Axtsahar
* Axarzayar
* Bağiyar
* Iğirar
* Qeqelar
* Keletar
* Qepirar
* Muqrağar
* Tekiyar
* Tihirjalar
* Uğular
* Çaxçar
### [[DNT|DNA]]

## Həmçinin bax
* Köhnə Xudat qazmalar
* Xudat
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Köhnə Xudat qazmalar

**Köhnə Xudat qazmalar** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Bala Qusar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd XX-əsrin əvvəllərində yaradılmışdır.

## Toponimikası
Köhnə Xudat qazmalar oyk., mür. Qusar maili düzənliyindədir. Oykonim Köhnə Xudat (kənd adı) və qazmalar (müvəqqəti yaşayış evi) komponentlərindən ibarət olub, "Köhnə Xudat kəndinə məxsus qazmalar" mənasındadır. Kollektivləşmədən sonra qazmalar daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 589 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Ləcət (Qusar)

**Ləcət** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Həzrə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
* Ləcət oyk., sadə.
* Xaçmaz r-nlınun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Samur–Dəvəçi ovalığındadır. Keçmiş adı Ləcətoba olmuşdur. Kənd Qusar r-nundakı Ləcət kəndinə məxsus qışlaq yeri olduğu üçün belə adlandırılmışdı. Sonralar daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilən kəndin adındakı ikinci komponent (oba sözü) düşmüşdür;
* Qusar maili düzənliyindədir. Ehtimal etmək olar ki, oykonim ləc (bataq¬lıq) və ət (burada “yer, məkan" mənasım bildirir) komponentlərindən düzəlib, “bataq¬lıq yer" mənasındadır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 693 nəfər əhali yaşayır.

## Şəxsiyyətləri
* Mirzəmət Novruzov (d.25.12.1936. Qusar rayonu, Ləcət kəndi – ö. 29.12.2011. Bakı) — ATU-nun Əsaslı Kitabxanasının direktoru (1980–2011).

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Qusar rayonu Ləcət kənd 96 şagird yerlik modul tipli tam orta məktəbin quraşdırılması üçün 425 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Ləgərqışlaq

**Ləgərqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Quxuroba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun Xuray kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Ləgərqışlaq kəndi Quxuroba kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Kəndin ərazisi keçmişdə mövcud olmuş Ləgər kəndinə aid qışlaq yeri olmuşdur. Sonralar bu kənddən ayrılmış bir qrup ailənin qışlaq yerində məskunlaşması nəticəsində yaranmış yeni məntəqə Ləgər qışlaq adlandırılmışdır. Oykonim "Ləgər kəndinə məxsus qışlaq" mənasındadır. Tədqiqatçılar Ləgər komponentini "laklar" kimi izah edirlər.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Yan silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 575 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Mucuq

**Mucuq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Mucuq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1199-cu ildə yaradılmışdır. Burada orta əsrlərə aid bir neçə məscid və qəbiristanlıq var.

## Toponimikası
Mucuq  Oykonim “soyuq (Mur) ve yer (cuq)
” mənasındadır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1366 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər
 
Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):
* K’asitar
* Kiriyar
* Qazbinar
* Quruşar (Çatuxar)
* Ğuğanar
* Hukuyar
* Vadanar
* Mehetsar
* Dalşar (Dalişar) (DNA G2a2)
* Xaçmasar
* Xajarar (Kajarar, Manaşar)
* Xerekar
* Yapatar
* Şavdiyar
* Şirliyar
* Çakarar
* Çepelar

### [[DNT|DNA]]
Dalşar sixili G2a2 (G-FGC5089) haploqrupuna malikdir.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Kuzun

**Kuzun** *([[Ləzgi dili|ləzg.]]* *Кузунар)* — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Zindanmuruq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ləzgilərin kuzunar xeli(klan)  Kuzun kəndindən köç edərək həmçinin Kuzunqışlaq, Atlıxan və Çətgün kəndlərini salmışdır.

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Kuzun kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər.

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920-ci ildə Kuzun kəndində Sovet işğalına qarşı xalq üsyan baş verir. 1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Kuzun kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.
## Toponimikası
Kuzun oyk., sadə. Qusarçayın sahilində, dağətəyi ərazidədir. Tədqiqatçıların fikrincə, “Kuzun” oykonimi bu ərazidə qədim dövrlərdə məskunlaşmış kas tayfası tayfanın adı ilə bağlı olub, “kasların yurdu” mənasını ifadə edir.

## Əhalisi

2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 847 nəfər, milliyətcə ləzgi olan əhali yaşayır.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Ğezerar
* K’adiyar
* Kemeçar
* Talaqar
## Tanınmış sakinləri

* **[[Mushab-Əli Kuzunvi|Imam Mushab-Əli Kuzunvi]]**  —  İmam və Quba üsyanının hərbi və dini rəhbəri, müridizmin yayıcısı. Qafqazın xalq qəhrəmanı.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Atlıxan
* Kuzunqışlaq
* Qusar rayonu
Nəcəfkənd

**Nəcəfkənd** və ya **Nijer** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Gilah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
* Nəcəfkənd oyk., mür. Qusar maili düzənliyindədir. Oykonim Nəcəf (kəndin əsasını qoymuş şəxsin adı) və kənd komponentlərindən düzəlib, “Nəcəfin kəndi” mənasındadır.

## Əhalisi
* 2009-cu il in siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 274 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qalacıq (Qusar)

**Qalacıq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunda Qalacıq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kəndin ərazisindəki qədim xarabalıqlar bu ərazidə orta əsrlərə aid qala olduğunu göstərir.

## Etimologiyası
Qalacıq toponimi “kiçik qala” mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi qədim qala xarabalıqlarının yaxınlığında salındığına görə belə adlandırılmışdır.

## Əhalisi
Kənddə 1457 nəfər yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qayakənd

**Qayakənd** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Qusar şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Qayakənd oyk., mür. Qusarçayın sahilində, düzənlikdədir. Kənd Qusarçayın sahilindəki qaya yaxınlığında salındığına görə belə adlanmışdır. Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonimin tərkibindəki qaya sözü qədim türk tayfalarından olan qayıların adı ilə bağlıdır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 509 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu
Qullar (Bərdə)

**Qullar** — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun Şirvanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## İstinadlar
Quturğan

**Quturğan** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Sudur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Quturğan oyk., düz. Şahdağın ətəyindədir. Oykonim türk dillərindəki kııdur (dalğavari sıra dağlar) sözündən və -qan şəkilçisindən ibarət olub, “sıra dağlar qoynundakı kənd” mənasını bildirir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 283 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Cənnətə bir addım qalmış... – “TAMAŞA DÜNYA” 
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Quxuroba

**Quxuroba** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Quxuroba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin yerləşdiyi ərazidə XIX əsrdə Quxur kəndinin obası olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində Quxur kəndindən çıxmış ailələr burada daimi yaşayış məntəqəsi salmışlar. Oykonim "Quxur kəndinə məxsus oba" mənasındadır.

## Tarixi
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Quxuroba kəndi Sudur kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Quxuroba kənd Soveti yaradılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1861 nəfər əhali yaşayır.

## İdman
Kənddə "Şahdağ" futbol klubunun müxtəlif yaş qrupları üzrə bölmələri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Kuzunqışlaq

**Kuzunqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Ləzgilərin kuzunar xeli(klan) Qusar dağlarında yerləşən Kuzun kəndindən köç edərək Qusar malı düzənliyində Atlıxan və Kuzunqışlaq kəndlərini salmışdır. Kəndin ərazisi tarixi olaraq Kuzunar klanın tərəfindən istifadə olunmuşdur. Təxminən 1050-ci ildən yaşayış məskəni olduğu sübut olunmuşdur.

## Toponimikası
Oykonim Kuzun (kənd adı) və qışlaq komponentlərindən ibarət olub, "Kuzun kəndinin qışlağı" mənasındadır. Qışlaq kollektivləşmədən sonra daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kuzunqışlaq oyk., mür. Samur-Abşeron kanalının sahilində, düzənlikdədir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1079 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Kuzunar klana daxil kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Ğezerar
* K’ehdirar
* Kemeçar
* Talaqar

## Təhsilin vəziyyəti
* Kənddə bir orta və bir ibtidai məktəb binası var.

## Həmçinin bax

* Atlıxan
* Kuzun
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Samur (Qusar)

**Samur** (əvvəlki adı: **SDK**)— Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Samur qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.

## İstinadlar
Sudur

**Sudur** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Sudur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Sudur kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər.

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Sudur kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Toponimikası
Sudur oyk., sadə. Dağətəyi ərazidədir. Vaxtilə burada Sudur palasa və Sudur qazmalar adlı iki kənd mövcud olmuşdur. Sonralar Sudur qazmalar kənd adından ikinci komponent ixtisara uğramışdır. Kənd ərazidəki eyniadlı dağın adını daşıyır.

## Əhalisi

### Sixillər
Sturar xelə (böyük klan) daxil kəndəki sixillər (klanlar, soylar):
* Batar
* Daxarar
* Dalaxar
* Eskarar
* Çambular
* Mamaxar

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Cənnətə bir addım qalmış... – “TAMAŞA DÜNYA” 
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Suvacal

**Suvacal** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Xuray kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Suvacal oyk., mür. Qusarçayın sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir. Suvacal hibrid coğrafi addır, oykonim ləzgi dilindəki suv (dağ) və türk dillərindəki çal (təpə) sözlərindən ibarət olub, "dağın təpəsi" mənasındadır. Coğrafi ad kəndin fiziki-coğrafi mövqeyini əks etdirir.

## Əhalisi
Kənddə ləzgilər və azərbaycanlılar uzun illərdir birgə yaşayır, hər iki xalqın mədəniyyəti, adət-ənənəsi və gündəlik həyat tərzi qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşmişdir.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Kurkunar
* Muruğar
* Şabranar
* K’Ielextayar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu
Ukur

**Ukur** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Mucuq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.
* General mayor Mahmud Əbilovun  doğulub boya başa çatdığı kənddir .

## Toponimikası
* Ukur oyk, sadə. Ukur çayının sahilində, Qusar maili düzənliyindədir. Tam adı Ukurvas olub, ərazisindən axan eyniadlı çayın admı daşıyır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 649 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Xuluq

**Xuluq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Gilah kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Xuluq oyk., sadə. Qusar maili düzənliyindədir. Tədqiqatçılara görə, oykonim ləzgi dilindəki qulux (arxa tərəf, dalda, dal tərəf) sözündəndir. Kəndin coğrafi mövqeyi bu mənaya uyğundur.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 296 nəfər əhali yaşayır.

## Tanınmış sakinləri
* Hacı Məhəmməd (1785–1837) — İmam və Quba üsyanının hərbi, dini və siyasi rəhbəri, müridizmin yayıcısı. Qafqazın xalq qəhrəmanı.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Xuray (Qusar)

**Xuray** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Xuray kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Xuray kəndi Qusar rayonundan 16&nbsp;km cənub qərbdə, Şahdağının ətəyində, Qusar çayın sağ sahilində, dəniz səviyyəsindən 1200 m hündürlükdə, Əniğ dərəsi adlanan yerdə yerləşir. Qusar maili düzənliyində tez-tez təsadüf olunan arxeoloji tapıntılar Əniğ dərəsindəki 9 kəndin: Əniğ, Zindanmuruq, Kuzun, Yuxarı Ləgər, Suvacal, Xuray, Cağar, Çətkün və Ləzənin (Onlardan yalnız üç kənd azərbaycanlı kəndidir. Xuray, Ləgər, Suvacal) qədim zamanlardan mövcudluğunu təsdiq edir. Bu zonada ilk yaşayış məskənləri Əniğ Və Xuray olduğu kənd ağsaqqallarının yekdil fikridir. Kəndin qədimliyini onun dörd tərəfdən əhatə edən köhnə qəbiristanlıqlar sübut edir.

Xuray kəndi hazırda yerləşdiyi yerindən bir az yüksəklikdə olub. Qədim dövrlərdə "Cıraqlar", "Marl yurd" kimi yurd yerlərində məskən salmış yerli əhali təxminən 500 il əvvəl – təbii fəlakətdən, yadelli basqınlardan qurtulmaq üçün qədim məskənlərini yeni yurd yeri – bərəkətli torpaqları və bol sulu bulaqları olan yamaca – Qusarçayın hövzəsinə tərəf enmişdilər. Beləliklə, orada "Xuray"ın yeni təməli qoyulur.

1996-cı ildə Xurayın "Bağlar" adlanan ərazisində, ora yaxın digər yerlərdə əkin işləri aparılarkən qədim dövrlərə aid nizə başlıqları, silaha oxşar alətlər tapılır. Kəndin mərkəzində olan köhnə qəbirstanlıqdakı məzar daşları isə X əsrin axırlarına təsadüf olunur.

## Toponimikası
Kənd Yan silsiləsinin ətəyindədir. Kənd yaxınlığındakı dağ aşırımının adını daşıyır. Oykonimin ləzgi dilindəki xür (kənd) sözü və -ay (ismin çıxışlıq hal şək.-si) topoformantının birləşməsi kimi "kənddən olan" mənasında olduğu da ehtimal edilir.

Xaçmaz rayonunda da Xuray adlı kənd mövcuddur.

## Coğrafiyası və iqlimi

Xuray dəniz səviyyəsindən 1200 m yüksəklikdə yerləşir. Kəndin qərb tərəfdən Şahdağı, şimal və cənubda hündür meşəli yüksəkliklə örtüldüyü üçün havası sərin və rütubətli olur. Buna görə də orda yay sərin, qış soyuq keçir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 711 nəfər yaşayır.  Kənddə ləzgilər və azərbaycanlılar uzun illərdir birgə yaşayır, hər iki xalqın mədəniyyəti, adət-ənənəsi və gündəlik həyat tərzi qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşmişdir.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Axasar
* Şunuxar
* Timixar

## Təhsilin vəziyyəti
Kənddə şəhid Rubər Səfərəliyevin adını daşıyan orta məktəb fəaliyyət göstərir. 2008-ci ildə H. Əliyev fondu tərəfindən kənddə yeni 18 sinifli tam orta məktəb tikilib istifadəyə verilmişdir. Məktəbin məzunlarından xarici ölkələrdə təhsil alan gənclər var. Şagirdlər olimpiadada uğurlu nəticə göstərirlər.

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət evi, kitabxana, tibb məntəqəsi, poçt şöbəsi fəaliyyət göstərir.

## Abidələri
Kənddə XVIII əsrə aid məscid, iki müqəddəs pir, qaçaq mağaraları və asma körpü var. Azərbaycanfilmin istehsalı olan "Tütək səsi" filmindəki körpü bu kənddə yerləşir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Xuray (Xaçmaz)
Yasaboba

**Yasaboba** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Quxuroba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonim Yasab və oba sözlərindən ibarət olub, "Yasab kəndinin obası" mənasındadır.

## Tarixi
Kəndin ərazisi əvvəllər Yasab kəndinə məxsus qışlaq olmuş, kollektivləşmədən sonra daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmişdir. 5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun Yasab kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Yasaboba kəndi Quxuroba kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Yasab-oba kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 513 nəfər əhali yaşayır.

## Sixillər
 
Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Dandasar (DNA: E-V22)
* Fah'ruxar  (DNA: E-M35)
* Filifar
* Ğeteğar
* İğirar
* Kabçayar
* K'ereyar
* K'ular
* K'azahar
* Rahmanar
* Seqülar
* Tsiyapar
* Yuğvar

### [[DNT|DNA]]
Dandasar sixili E-V22 (E-FTH10667) haploqrupuna malikdir, Fah'ruxar sixili isə E-M35 haploqrupuna malikdir. 

## Tanınmış sakinləri

* Şayx Rahimxan Dandasakay – ləzgi imam, müridlizm tərəfdarı, bolşeviklərə qarşı vuruşub.
* Javid Gaziev – İtaliyada tibb elmləri doktoru, fəlsəfə doktorudur (D.M.Sc.), Aralıq dənizi Hematologiya İnstitutunun direktorudur. Beyində sümük iliyi transplantasiyası sahəsində aparıcı mütəxəssis. 

## Həmçinin bax

* Yasab
* Qusar rayonu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Yuxarı Tahircal

**Yuxarı Tahircal** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Yuxarı Tahircal kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 3000 il əvvəl yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yuxarı Tahircal oyk., mür. Şahdağın ətəyindədir. Sakinləri əsasən, Aşağı Tahircal və Yuxan Tahircal kəndlərindən gəldiklərinə görə 1975-ci ildə yaşayış məntəqəsinə Yeni Tahircal adı verilmişdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 449 nəfər əhali yaşayır.

## Təhsil
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Qusar rayonu Yuxarı Tahircal kənd 56 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılması üçün 262 000 manat vəsait ayrılmışdır.

## Görkəmli şəxslər
* Əmirəli Tihircalvi (1790–1846) — Ləzgi imam, şair, sonradan İmam Şamilin naibi.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Yuxarı Zeyxur

**Yuxarı Zeyxur** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Yuxarı Zeyxur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Yuxarı Zeyxur kəndi Həzrə kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Yuxarı Zeyxur kənd Soveti yaradılmışdır.

## Toponimikası
Oykonimin əsasını Zeyxur komponenti təşkil edir. Yerli əhali arasında Qala adlanan xarabalıq (Samurçayın çökəkliyində) keçmiş Zeyxur kəndinin qalıqları sayılır. Zeyxur sözü ləzgi dilindəki tsey (yeni) və xur (kənd) komponentlərindən ibarət olub, "yeni kənd" mənasındadır. Yuxarı sözü kəndin adına onu eyniadlı digər yaşayış məntəqəsindən (Zeyxur) fərqləndirmək və kəndin yerləşdiyi coğrafi mövqeyi bildirmək məqsədilə artırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusar maili düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1020 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Zindanmuruqqışlaq

**Zindanmuruqqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Kuzunqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Zindanmuruqqışlaq oyk., miir. Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Zindanmuruq kəndindən çıxmış ailələrin həmin kəndə məxsus pay torpağında məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim Zindanmuruq (kənd adı) və qışlaq sözlərindən ibarət olub, “Zindanmuruq kəndinin qışlağı” mənasmdadır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 472 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Muruğar xele(klan) daxil kəndəki sixillər (sept, soylar):

* K’emeçar
* Mehenar
* Mahtiyar
* Yakubar
* Tataxar

## Həmçinin bax
* Zindanmuruq
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Çiləgir (Qusar)

**Çiləgir** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Urva kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Qusarçayın sahilində, Qusar maili düzənliyindədir.

## Tarixi

## Toponimikası
Tədqiqatçıların ehtimalına görə, kəndin adı XVI əsrdə Anadoluda yaranmış Boz Ulus tayfa ittifaqına daxil olan Çilaxir tayfasının adı ilə bağlıdır. Etnotoponimdir.

Xaçmaz rayonuda da Çiləgir adında kənd mövcuddur.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1029 nəfər yaşayır. Kənddə ləzgilər və azərbaycanlılar uzun illərdir birgə yaşayır, hər iki xalqın mədəniyyəti, adət-ənənəsi və gündəlik həyat tərzi qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşmişdir

### Sixillər

Kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Çaraxar
* Qaquyar
* Qeqelar
* Qızılbaşar
* İğirar
* Serderan veledar
* Şayx-Muhammadar
* Tuluğar
* Ziper
## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu
Çubuqlu

**Çubuqlu** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Quxuroba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 

## Tarixi
Yaşayış məntəqəsinin yerləşdiyi ərazidə XIX əsrdə Caqar kəndinin qışlağı olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində ləzgilərin çakar sixili (klanı) Qusar dağlarında yerləşən Caqar kəndindən Qusar malı düzənliyinə daimi yaşayışa başlıyır.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Qusar şəhər Sovetinin Çubuqlu kəndi Quxuroba kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi 1965-ci ildə Təcrübə (bağçılıq) stansiyası yanında salınmışdır. Oykonim çubuq (burada "şitil", "ting") sözündən və -lu şəkilçisindən ibarət olub "şitillik, tinglik" deməkdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusarçayın sahilində, Qusar maili düzənliyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 502 nəfər əhali yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Yuxarı Qələnxur

**Yuxarı Qələnxur** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Yuxarı Qələnxur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1790-cı ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yuxarı Qələnxur oyk., mür. Dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Qələnxur olmuşdur. Sonralar bu kənddən yaranmış yeni kənd Aşağı Qələnxur meydana gəldi və bu yaşayış məntəqəsi Yuxarı Qələnxur adlandırıldı. Qdlətıxur ləzgi dilində “qala kənd” mənasındadır.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 599 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Üzdənoba

**Üzdənoba** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Şirvanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
* Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Üzdənoba oyk., mür. Qusar maili düzənliyindədir. Əsli Uzdenobadır. Uzden ləzgi dilində "azad kəndli" deməkdir. Görünür, kəndin əhalisi hansısa münasibətlə vergidən azad edildiyindən oba bu adı almışdır. Uzden komponentini şəxs adı hesab edənlər də var.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 407 nəfər əhali yaşayır.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Yuxarı Ləgər

**Yuxarı Ləgər** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Xuray kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Yuxarı Ləgər oyk., mür. Qusar maili düzənliyindədir. Oykonimin əvvəlinə yuxarı sözü kəndi eyniadlı digər yaşayış məntəqəsindən fərqləndirmək üçün əlavə edilmişdir. Oykonimin əsasım təşkil edən Ləgər Dağıstan xalqlanndan lakların adını bildirir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 565 nəfər əhali yaşayır. Kənddə ləzgilər və azərbaycanlılar uzun illərdir birgə yaşayır, hər iki xalqın mədəniyyəti, adət-ənənəsi və gündəlik həyat tərzi qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşmişdir.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Çankayar
* Hanifayar
* Xalilanrühay
* Zaqunar
* Karaqedehar
* İğirar
* Çuelar
* Ğezerar
## Həmçinin bax
Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Şirvanlı (Qusar)

**Şirvanlı** (əvvəlki adı: **Şirvanovka**) — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Şirvanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 

## Tarixi

### Çar imperiyası ilə mübarizə

XIX əsrdə Şirvanlı kəndinin sakinləri imam Qazi Məhəmməd Xuluxvi və abrek Ali Hilivinin rəhbərliyi altında 1837-ci ildə Rus çarına qarşı baş vermiş xalq üsyanında iştirak etmişlər.

### Sovet hakimiyyəti ilə mübarizə

1920–1930-cu illərdə bolşeviklər erməni daşnakları ilə birlikdə bir neçə dəfə dinc müsəlman ləzgi kəndlərinə hücum etmiş həmçinin Şirvanlı kəndinə, ləzgilər isə onlara cavab olaraq silahlı mübarizəyə qalxmışdılar. Hadisələrdən sonra bolşeviklər ləzgilərdən qisas almaq üçün Şaumyanı 1918-ci il 4 iyulda 10 min nəfərlik hərbi qüvvə ilə müsəlman ləzgilərin üstünə göndəriblər. Bolşeviklər sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ləzgiləri məğlub edə bilməyib, iki həftə davam edən döyüşlərdə təxminən 2 min əsgər itirmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bolşeviklərin törətdiyi vəhşilikləri görən ləzgilər Sovet hakimiyyətini qəbul edə bilməmişdi. Məhz buna görə də Haddam Çakarvi polkovniklikdən imtina edərək abrek olur və İmam Mushab-Əli Kuzunvinin rəhbərliyi ilə bir neçə il Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəyə qalxır.

## Toponimikası
Kənd Qusar maili düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi XII əsrin sonlarında Rusiyanın mərkəzi quberniyalarından Şirvan zonasına köçürülmüş ailələrin XX əsrin əvvəllərində indiki əraziyə gəlmələri nəticəsində yaranmışdır. Kənd əvvəlcə Şirvanskoye, Sonralar Şirvanovka adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli, 1190-VQ saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Şirvanovka kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Şirvanovka kəndi Şirvanlı kəndi adlandırılmış, Şirvanovka kənd inzibati ərazi dairəsi Şirvanlı kənd inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1162 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Kəndəki sixillər (klanlar, soylar):

* Çubanar
* Xanatsar
* Kutsar
* Pustuyar
* Şabranar
* Şabukayar
* Siriar
* Tekeyar

## İdman
* Kənddə Şahdağ Qusar futbol klubunun müxtəlif yaş qrupları üzrə bölmələri fəaliyyət göstərir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax
Əniqoba

**Əniqoba** *([[Ləzgi dili|ləzgi.]]* *Уьнуьгъ* *уба)* — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Quxuroba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin vaxtı ilə Əniq kəndindən ayrılmış ailələr oba yerində saldığı üçün belə adlandırılmışdır.

## Tarixi
5 oktyabr 1999-cu il tarixli 708-IQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qusar rayonunun Əniq kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Əniqoba kəndi Quxuroba kənd inzibati ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 672 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Ünüğar xele(klan) daxil kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Abukarar
* Aydayar
* Çak’alar
* Egriyar
* Erbiyar
* Fek’iyar
* G’azhikhanar
* K’esdiyar
* Misqiskar
* Piemar
* Qerbaxar
* Tatlayar
* T’ihirar

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## Həmçinin bax

* Əniq
* Qusar rayonu
Əvəcük

**Əvəcük** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Köhnə Xudat kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
## Toponimikası
Əvəcuq kəndi ətraf kəndlərdən ən az əhaliyə sahib olan kənd olmağına baxmayaraq ən qədim kənd hesab olunur. Kəndin 3 təpə üzərində qurulduğu güman edilir. Bu təpələrə Ləzgi dilində "pel" deyilir, və əhali arasında hər təpəyə ad verilib. Məsələn kəndin mərkəzində yerləşən təpədə əhalinin su probleminin həlli üçün yerli əhali göl yaratmış və bu göl "viri pel" yəni göl yerləşən təpə adlanır
Əvəcuq oyk, düz. Qusar maili düzənliyindədir. Kəndin adının əvə/yivə sixil (klan) adına -cük şək.-sini artırmaqla yarandığını da ehtimal etmək olar.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 924 nəfər əhali yaşayır. Kənddə müasir tam orta məktəb fəaliyyət göstərməkdədir. Əvəcuq kəndinin əhalisini Ləzgilər təşkil edir.

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Qızıl qurbağa

**Qızıl qurbağa** (lat. *Bufo periglenes*), kiçik və parlaq sarıdırınçı rəngli, tropik meşələrdə olan və indiki vaxtda soyu tükəndiyi sanılan bir qurbağa növüdür.

1989 dan bəri dünyanın heç bir yerində görülməmiş və hesabat edilməmişdir və IUCN tərəfindən soyu tükənmiş olaraq təsnif etmişdir. Soyunun tükənməsinin qlobal istiləşmənin gətirdiyi iqlim dəyişməsinə və suda quruda yaşayanlar əhalisinin azalmasının dəlilidir.

## İstinadlar
Əcəxur

**Əcəxur** — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Əcəxur kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Kənd 1999-cu ildə yaradılmışdır.

## Toponimikası
Əcəxur oyk., mür. Köpərçayın sahilində, dağətəyi ərazidədir. Əcəhur variantında da qeydə alınmışdır. Bəzi tədqiqatçılara görə, kənd ləzgi dilində əcə (hündür) və xur (kənd) sözlərindənibarət olub, "hündürlükdə olan kənd" mənasındadır. Digər tədqiqatçılara görə, kənd şəxs adı ilə (Hacixur) bağlıdır və yaşayış məntəqəsinin vaxtı ilə konkret olaraq hansı şəxsə mənsub olduğunu göstərir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 607 nəfər əhali yaşayır.

## Tanınmış şəxsiyyətləri
* Əhməddin Rəcəbli  —  samboçusu və cüdoçusu, cüdo və sambo məşqçisi

## Həmçinin bax
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Əniq (Qusar)

**Əniq** *([[Ləzgi dili|ləzgi.]]* *Уьнуьгъ)*— Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun Əniq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi

## Toponimikası
Əniq oyk., sadə. Qusar çayının sahilində, Yan silsiləsinin ətəyindədir. 1843-cü ilə aid sənəddə Anıxkənd formasında qeyd olunmuşdur. Oykonimin ləzg. "məskən" mənasında olan niq sözündən yarandığı ehtimal olunur.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 2242 nəfər əhali yaşayır.

### Sixillər

Ünüğar xele(klan) daxil kəndəki sixillər (sept, soylar):

* Abukarar 
* Aydayar 
* Cok’olar
* Egriyar 
* Erbiyar
* Fek’iyar 
* G’azhikhanar
* K’esdiyar
* Misqiskar
* Piemar
* Qerbaxar
* Tatlayar
* T’ihirar
## Tanınmış sakinləri
* Balamet Balametov (1906–2007) — Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri, Qusar Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri.

## Tarixi abidələri
* Əniq qalası

## Həmçinin bax
* Əniqoba
* Qusar rayonu

## Xarici keçidlər
* Azərbaycan Respublikası Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti

## İstinadlar
Yengicə (Qəbələ)

**Yengicə** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Yengicə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Yengicə kəndi Tüntül kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Yengicə kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yengicə Yenicə oykoniminin fonetik şəklidir. Yenicə və Yengicə adlanan kəndlər əhalinin müəyyən hadisə ilə (əsasən torpaq çatışmamazlığına görə) əlaqədar ana kənddən köçüb kənar yerdə yeni məntəqə salması nəticəsində yaranmışdır. Oykonim "yeni kənd" mənasındadır.

## Tarixi

## Coğrafiyası və ilqimi
Kənd Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 520 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq və meyvəçilik təşkil edir.

Kəndin ərazisində 22 sentyabr 2014-cü ildə "Qafqaz Yengicə Termal Hotel və SPA" kompleksi istifadəyə verilmişdir.

Ərazidə əvəzsiz müalicəvi su olduğundan "Yengicə isti su sağlamlıq və istirahət kompleksi" istifadəyə verilib. Bu kompleksin inşasına 2006-cı ildən başlanıb və 21 vannadan, 50 yerdən ibarət olan mərkəzdə insanlar nəinki şəfa tapır, həm də təbiətin qoynunda dincəlmək imkanı qazanır. Əlavə müayinə otaqları və 5 mərtəbəli 80 yerlik korpus da inşa olunub. Burada dəri, revmatik sümük və oynaq xəstəliklərinin müalicəsi aparılır. 50 nəfərin işlə təminatı yerli əhalinin məşğulluğunda önəmli hadisədir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Vəndam

**Vəndam** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Vəndam qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Vəndam kənd inzibati ərazi vahidi tərkibindəki Vəndam kəndinə qəsəbə statusu verilmiş, Vəndam kənd inzibati ərazi vahidi Vəndam qəsəbə inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.

## Toponimikası
Oykonimin tərkibindəki vən göyrüş ağacının ikinci adıdır. Yerli məlumata görə, bu oykonim "vən (göyrüş) ağacından tikilmiş dam" mənasındadır.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
* Qalaüstü yeri — VI–IX əsrlərə aid arxeoloji abidə.
* Vəndam qalası

## Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə rayon mərkəzindən 12&nbsp;km cənub-şərqdə, Qəbələ-İsmayıllı şose yolunun kənarında, Vəndam çayının sol sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində yerləşir.

Təbiəti mülayimdir. Vəndam qəsəbəsində dağın ətəyində Yeddi gözəl şəlaləsi vardır. Burada yeddi şəlalə olmasa da yeddi mərtəbə vardır. Rayondakı əksər turizm obyektləri də bu qəsəbədə fəaliyyət göstərir. "Duyma" sağlamlıq və istirahət mərkəzi, "Semerana", "7 gözəl pansionatı" ilə məşhurdur.

## Əhalisi
Qəsəbənin əhalisi 2008-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə 8,5 min nəfərdir. Hal-hazırda 9 min nəfərə yaxın əhalisi var.

* Polad Həşimov — Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.

## İqtisadiyyatı
Qəsəbədə çox sayda meyvə bağları və taxıl zəmiləri var.

## Təhsil
Qəsəbədə 3 orta təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Bunlardan ən böyüyü 1 saylı orta məktəbdir. Vətən uğrunda şəhid olmuş Eldəniz Mehdiyevin adını daşıyan məktəb Bakı–Qəbələ magistral yolunun sol kənarında, qəsəbə mərkəzində yerləşir. Məktəbin 1250 şagirdi, 150 ixtisaslı müəllim heyəti var. Bu qəsəbənin hər il orta məktəb məzunlarından 90 faizi ali təhsil ocaqlarına daxil olur. 20 nəfərdən artıq alimi və bir neçə elmlər doktoru ilə öyünən vəndamlılar ziyalılıq səviyyəsi ilə öndə gedir.

## Şəkillər

Duyma.JPG
Duyma3.JPG
Otel Dyuma.JPG
Qəbələ.jpg|Vəndam kəndinin qayalıqları və meşələri


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 7 gözəl şəlaləsi

## Həmçinin bax
Seyidqışlaq

**Seyidqışlaq** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Seyidqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 29 noyabr 2002-ci il tarixli 384-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Seyidqışlaq kəndi Bunud kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Seyidqışlaq kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Kəndin ərazisi Vəndam kəndinə məxsus qışlaq olmuşdur. Sonralar həmin kənddən çıxan ailələr Seyidqışlaq adlanan bu qışlaqda məskunlaşmışlar. Oykonim "Seyidin qışlağı" mənasındadır.

Seyidqışlaq şəxs adlarını bildirən toponimlərdən hesab edilir və ilk dəfə yaşayış yerini binə edən insanın adını daşıyır. Vəndamda Seyidə məxsus qışlaq yerində yaranmış kənddir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 522 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq, taxılçılıq və bağçılıq təşkil edir.

## Təhsil
Kənddə ümumi orta məktəb mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Tüntül

**Tüntül** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Tüntül kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Oykonimin türk dillərindəki "ocaq, tüstü, ev" mənalı *tüntü* sözündən olması güman edilir.

## Tarixi

### Tarixi abidələri
Kənddə İkinci Dünya müharibəsi iştirakçılarının şərəfinə qəhrəman əsgər heykəli ucaldılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Dəmiraparançayın sahilində, Alazan–Əyriçay çökəkliyində, rayon mərkəzindən 10&nbsp;km. aralıda yerləşir. Şimal tərəfdən Nohurqışlaq, cənub tərəfdən Yengicə kəndləri ilə əhatələnmişdir. Şərqindən Vəndamçay, qərbindən isə Dəmiraparançay axır.

Kənddə mülayim iqlim hakimdir.

Yaşı 300-ü keçmiş çinar ağacı ilə yanaşı adları Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na düşmüş bir çox ağac və bitki növləri vardır.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2618 nəfər əhali yaşayır.

### Tanınmış şəxsləri
* Muxlis Əhməd oğlu Hacıyev — Elmlər doktoru, professor.
* Səxavət Baxışov (1979) — Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini meyvəçilik, taxılçılıq və heyvandarlıq təşkil edir.

Kənddə içməli su üçün iki artezian quyusu qazılıb.

## Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət evi və 256 nömrəlik elektron ATS mövcuddur.

## Təhsil
Kənddə 1 uşaq bağçası və Muşviq Murtuzov adına 240 şagird yerlik orta məktəb fəaliyyət göstərir.

## Din
Kənddə 1 məscid mövcuddur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sırt Yengicə

**Sırt Yengicə** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Sırt Yengicə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 24 iyun 2005-ci il tarixli 953-IIQ saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Qəbələ rayonunun Sırt Yengicə kəndi Laza kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Sırt Yengicə kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.

## Toponimikası
Yaşayış məntəqəsini rayonun ərazisindəki digər Yenicə kəndindən fərqləndirmək məqsədilə və yüksəklikdə yerləşdiyinə görə belə adlandırmışlar. Oykonim "yüksəklikdə yerləşən Yengicə kəndi" mənasındadır.

Sırt Yengicə adınının toponimik araşdırmalarına görə alimlər bildirir ki, Sırt "dağın beli" və Yengicə isə "təzəcə, yenicə" sözlərinin mənasını verir. Yəni "sırtda yaranmış yeni kənd" deməkdir.

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Dəmiraparançayın sahilində, Əyriçay–Öndağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 407 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini qoyunçuluq təşki ledir. Eyni zamanda kəndin geniş taxıl sahələri də vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Böyük Əmili

**Böyük Əmili** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Böyük Əmili kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Toponimikası
Birinci komponent oykonimi indi mövcud olmayan Kiçik Əmili kəndindən fərqləndirmək üçündür. Əmili komponenti isə toponimiyada türk mənşəli Kiməklərin yeddi qolundan biri olan İmi (Eymi, Eymir, Eymür) etnonimi ilə əlaqələndirilir.

## Tarixi

## Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qaraçayın sahilindən 2&nbsp;km. aralı, Qəbələ–Ağdaş şose yolunun kənarında, Əmirvan silsiləsinin cənub ətəyində yerləşir.

## Əhalisi
Kənddə 1200 nəfər əhali yaşayır.

## İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi maldarlıq, tərəvəz və taxıl əkini ilə məşğuldur. Kənddə telekommunukasiya xidməti fəaliyyət göstərir. Səhiyyə məntəqələri, ictimai iaşə obyektləri, mədəniyyət ocaqları sakinlərin ixtiyarındadır.

## Mədəniyyəti
Kənddə 1000 nəfərlik tutumu olan, süni örtüyə malik futbol stadionu da vardır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Zirik

**Zirik** — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun Zirik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.

## Tarixi
Zirik–bir vaxtlar bu adda kənd mövcud olub və indi həmin ərazinin xarabalıqları qalır. Tarixi qədim Alban dövlətinə aid olduğu ona görə güman edilir ki, bu sözün mənası udi dilində "toyuqlu" deməkdir. İndiki Zirik isə Kov Murad dağının ətəyində salınan kənddir. 1925-ci ildə yaradılıb və ona qədim yurd yerinin adını veriblər. Əhalisi İraqdan, Kərkükdən gələn türkmənlərdir. Əvvəlcə onlar Palantökən deyilən ərazini özlərinə binə seçiblər və sonra bu ərazidə, Kov Murad dağının ətəyində məskunlaşıblar.
Digər tədqiqatçıların araşdırmalarına görə oykonim zirinc bitki adı ilə əlaqəlidir. Türk dillərində zirig/zirik qızılağacın adıdır. Güman etmək olar ki, kəndin ərazisi qızılağacla zəngin olduğundan kənd belə adlandırılmışdır.
Zirik kəndi əvvəllər Qəbələ rayonunun Dizaxlı kəndinin inzibati ərazi vahidində yerləşirdi. 15 aprel 2005-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin qərarı ilə Zirik kəndi Dizaxlı kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Zirik kənd inzibati ərazi vahidi yaradıldı.

## Toponimikası
Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Oykonimi zirinc bitki adı ilə əlaqələndirirlər. Türk dillərində zirik qızılağacın adıdır. Güman etmək olar ki, kəndin ərazisi qızılağacla zəngin olduğundan belə adlandırılmışdır.

## Coğrafiyası və iqlimi
* Zirik kəndi Alazan–Əyriçay çökəkliyindədir. Kənd Dizaxlı kəndi ilə birləşmişdir.

## Əhalisi
* 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1158 nəfər əhali yaşayır.

## Xarici keçidlər
* Qəbələ rayonu İnzibati Ərazi Vahidləri 

## İstinadlar