Draqoman

[250px|thumb|right|[Pyer Amedey Jober (solda) Napoleonun "sevimli şərqşünas məsləhətçisi və draqomanı" idi. O, 27 aprel 1807-ci ildə Finkenşteyn müqaviləsinin bağlanması üçün Finkenşteyn sarayına Napoleonun hüzuruna gələn Qacarların elçisi Mirzə Məhəmməd Rza Qəzvinini müşayiət edir. Rəsm əsərinin müəllifi Fransua Mulardır.]]
**Draqoman** — türk, ərəb və fars dilli dövlətlərin, eləcə də Orta Şərq və Avropa ölkələrinin səfirlik, diplomatik və konsul missiyaları yanında rəsmi tərcüməçi. Draqoman ərəb, fars, türk və Avropa dillərini bilməlidir. 

## Etimologiyası
Ərəb dilində draqoman ترجمان (*tərcüman*), türk dilində isə *tercüman* kimi işlənir. Sami dilindəki *t-r-g-m* kökündən götürülən bu söz akkad dilində *targumannu*, geez dilində (klassik Efiopiya dili) *t-r-gw-m*, arami dilində isə *targemana'dır. [[İvrit dili]]ndə מתרגם (*metargem*) — tərcüməçi və מתורגמן (*meturgeman*) — sinxron tərcüməçi anlayışları fərqləndirilir. Sonuncu yuxarıda sadalanan dillərə daha çox bənzəyir, baxmayaraq ki, hər iki söz eyniköklü olub sami dilindən alınmadır. Terminin xet mənşəli olması ilə bağlı fərziyyələr də mövcuddur (Salonen, səh. 12; Rabin, səh. 134–136).

Bu söz Avropa dillərinə orta əsrlərdə daxil olmuşdur: [[orta ingilis dili]]ndə *dragman*, [[qədim fransız dili]]ndə *drugeman*, orta əsrlərdə latın dilində *dragumannus*, orta əsrlərdə yunan dilində isə δραγομάνος, *dragoumanos* kimi lüğətə daxil edilmişdir. Sonrakı illərdə digər Avropa dillərindən [[alman dili]]ndə *trutzelmann*, [[fransız dili]]ndə *trucheman* və ya *truchement* (keçmiş [[tənzimat]] fransızcasında; müasir fransız dilində isə *drogman* kimi işlənir), [[italyan dili]]ndə *turcimanno*, [[ispan dili]]ndə *trujamán*, *trujimán* və ya *truchimán* kimi ifadə edilib. Bu sadalanan variantlar türk və ərəb dilindəki "turjuman" sözünün müxtəlif formalarıdır və hər iki dildə fərqli səslənir. 1828-ci il nəşri olan [[Vebsterin lüğəti]]ndə ingilis dilində həmin söz *dragoman*, *drogman* və *truchman* kimi verilib.

Nəticə etibarilə, bu söz ingilis dilində cəmdə "dragomen" deyil, "dragomans" olacaqdır.

[[Xorvatiya]]nın ilk post-kommunist prezidenti [[Franyo Tucman]] bildirirdi ki, onun soyadı əcdadlarından birinin draqoman ola biləcəyini göstərir.

== Tarixi ==
Mənbələrdə draqoman vəzifəsinin adı hələ XIII əsrdə Osmanlı İmperiyasının qurulmasından əvvəl mövcud olmuş [[Rum sultanlığı]]nda hökmdar [[I Əlaəddin Keyqubad]]ın hakimiyyəti dövründə iki draqoman və iki tərcüməçi-kargüzarın təyin edilməsi zamanı çəkilir.

=== Osmanlı İmperiyasında ===
Osmanlı mənbələrinə əsasən, imperiyanın qeydə alınmış ilk draqomanı 1479-cu ildə sazişi çatdırması üçün [[Venesiya]]ya göndərilmiş [[Çələbi Lütfi Paşa]]dır.

Sözügedən vəzifə Osmanlı İmperiyasında böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Osmanlı İmperiyasında draqomanların göstərdiyi vasitəçiliyə tələbatın olması, müsəlman Osmanlı türklərinin qeyri-müsəlman xalqların dillərini öyrənməkdə təkid etməsi ilə izah edilir. Vəzifə həm [[diplomatiya|diplomatik]], həm də linqvistik bacarıqları özündə cəmləşdirmişdi. Osmanlı ilə [[Xristian dünyası]] arasında münasibətlərin tənzimlənməsində yaxından iştirak edən draqomanların bəziləri məhz buna görə Osmanlı İmperiyasının siyasətində əhəmiyyətli rol oynamışdılar. Bu vəzifəni daha çox etnik [[yunanlar]] tuturdular: onlardan biri də ilk Osmanlı saray draqomanı, Sultan Divanının rəsmi tərcüməçisi Panayotis Nikusios və davamçısı [[Aleksandr Mavrokordato]]dur. Lakin bu üstünlük 1821-ci ildə [[Yunanıstan istiqlal müharibəsi]]nin başlaması ilə dəyişdi. 1821-ci ildə baş draqoman Konstantin Muruzi sədaqətsizlikdə şübhəli bilinərək edam edildi. Xələfi Stavraki Aristarçi vəzifədən çıxarıldı və 1822-ci ildə sürgün edildi. Lakin draqoman olmaması nəticəsində cavablandırılmamış yazışmaların, məktubların sayı artdıqdan sonra baş hərbi təlimatçılardan biri — İshaq Əfəndi vəzifəyə gətirildi və o da öz növbəsində Qərb elmi ədəbiyyatının türk dilinə tərcümə edilməsi ilə bağlı təşəbbüs göstərdi; bunun üçün o, tamamilə yeni lüğət hazırlamalı idi. İshaqdan sonra böyük draqomanlar və onların işçi heyəti müsəlmanlar olmuşdur. Avropa ilə tanış olması ilə Tərcümə Otağı () Tənzimat dövründə güclü təsirə malik yeni bir nərdivana çevrildi. Bu biliklər XIX əsrin ortalarında və sonlarında ordunun köhnəlmiş xüsusiyyətlərini, bürokratiyanı və dini quruluşu əvəz etdi.

=== Qərb draqomanları ===
Qərb draqomanları XVII-XVIII əsrlərdə Avropanın Latın dilli bölgələrində İslam mədəniyyəti ilə bağlı geniş maraq oyatmağa nail olmuşdular. Draqomanlar tərcüməçi olduqlarından fars, ərəb və türk dillərində akademik dil təhsili almışdılar və Osmanlı mədəniyyətinin incəliklərini bilirdilər.

[[Quran]] ilk dəfə 1647-ci ildə [[Andre Dyu Rye]] tərəfindən fransız dilinə tərcümə olunmuşdu. O, Misirdəki Fransa konsulluğunda çalışırdı. [[Neapol]] səfirliyindən Kosmo di Karboqnano isə latın dilində aşağıdakı kitabı dərc etdirmişdir: *Konstantinopolda Apostol missionerlərinin istifadəsi üçün türk dilinin qrammatikasının prinsipləri* (Roma, 1794).

Diplomatik korpusun yüksək ixtisaslı işçiləri kimi səfirliklər və konsulluqlarda çalışır, diplomatik səfərlərdə iştirak edirlər. Buna görə də onlar müvafiq dövlətin mədəniyyətini çox yaxşı bilməlidirlər. 

[[Antuan Qallan]]ın (1646–1715) *"Min bir gecə"* əsərinin çapdan çıxmış tərcüməsi böyük uğur əldə etmişdi. O, Paris Parlamentinin müşaviri və 1670-1679-cu illərdə Osmanlı məhkəməsində Fransanın səfiri vəzifələrini icra etmiş Şarl Fransua Olye de Nuantelin səfirliyinə tabe idi.

Osmanlı tarixinə qarşı Avropada maraq oyadanlardan biri də *"Osmanlı dövlətinin tarixi"'' () kitabı ilə Avstriyalı, Vyana Diplomatik Akademiyasının tələbəsi Yozef fon Hammer-Purqştall olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* The Dragoman –  Interpreter at the Crossroads of East & West