Vadi Ram

**Vadi Ram** () və ya **Ay vadisi** () — İordaniyanın Akaba mühafazasının 60 km şərqində yerləşən vadi və səhra. Vadi Ram İordaniyanın ən böyük vadisidir. *"Ram"* sözü Arami dilində *"yüksək"* və ya *"qalxaq"* deməkdir. Adının arami tələffüzü ilə olan əlaqəsini əks etdirmək üçün arxeoloqlar Ram vadisi yox, *Vadi Ramm* adından istifadə edirlər.

## Tarixi

Vadi Ram qədim dövrlərdən başlayaraq müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bu mədəniyyətlərdən biri olan nəbatilər burada qayaüstü rəsmlər, graffitilər və məbədlər yaratmışlar.

Qərbdə bu vadi Ərəbistanlı Lourensin Ərəb üsyanı (1917–1918) dövründə buradan bir neçə dəfə keçməsi ilə tanınır. 1980-ci illərdə vadidəki qaya quruluşlarından biri Lourensin müharibənin sonlarında yazdığı eyniadlı kitabın şərəfinə *"Müdrikliyin yeddi sütunu"* adlandırılmışdır, lakin bu kitabda Ramla bağlı heç bir şey yoxdur.

## Coğrafiya
Ərazi Vadi Ramın əsas vadisində cəmlənmişdir. İordaniyanın ən hündür nöqtəsi olan 1,840 metrlik Cəbəl Umm ad Dami Vadi Ram kəndinin 30 km cənubunda yerləşir. Bu kənd Ramdan olan Zalabiya bədəvisi Difallah Ateeq tərəfindən məskunlaşılmışdır. Aydın və təmiz havada buradan Səudiyyə Ərəbistanı ilə olan sərhədi və Qırmızı dənizi görmək mümkündür.

İordaniyanın və mərkəzi Ramın ən hündür ikinci zirvəsi olan Cəbəl Ram (dəniz səviyyəsindən 1.734 metr) Ram vadisində yerləşir və qarşısında yerləşən Cəbəl um İşrin ondan cəmi 1 metr alçaqdır.

Vadi Ramda yerləşən Xəzəli kanyonunda mağara divarında Tamidik dövrünə aid olduğunu düşünülən insan və antilop petroqlifləri aşkarlanmışdır. Vadi Ram qəsəbəsində hal-hazırda bir neçə yüz bədəvi yaşayır. Onların bir qız və bir oğlan məktəbi, bir neçə mağazası, dördtəkərli nəqliyyat vasitələri vardır.

Son dövrlərdə Geof Lauton Vadi Ramda permakultura ekosisteminin qurulması sahəsində uğur əldə etmişdir.

## Filmlər
Vadi Ramda bir çox filmin çəkilişində istifadə olunmuşdur. Film istehsalçıları bu yerdən xüsusilə Mars mövzusundakı filmlərin çəkilişində istifadə edirlər.
* *"[[Ərəbistanlı Lourens (film, 1962)|Ərəbistanlı Lourens]]"* — Devid Linin rejissorluğu ilə 1962-ci ildə çəkilmiş bu filmin böyük hissəsi Vadi Ramda lentə alınmışdır.
* *"Qırmızı planet"* — 2000-ci il istehsalı bu filmdə Mars səthini təsvir etmək üçün Vadi Ramdan istifadə olunmuşdur.
* *"Səhrada ehtiras"* — 1998-ci ildə çəkilmiş bu filmin bəzi səhnələri burada çəkilmişdir.
* *"Sifət"* — BBC filmi olan bu film dırmaşma idmanına həsr olunub və Vadi Ram pionerləri olan Toni Hovard ilə Di Teylora həsr olunmuşdur.
* *"[[Transformerlər: Məğlubların qisası (film, 2009)|Transformelər: Məğlubların qisası]]"* — filmdə Vadi Ram Misir kimi təqdim olunmuşdur.
* *"Ladan yolu"* — qatardan görünən səhnələr.
* *"Promotey"* — gəlmə planeti üçün səhnələr.
* *"Kriş 3"* — "Dil Tu Hi Bata" mahnısı.
* *"Yayda may"* — Çerien Dabis tərəfindən çəkilmiş film 2013-cü ildə Sandens Film Festivalına təqdim olunmuşdur. Vadi Ramda aparılmış uzun çəkilişlər film üçün müəyyən əfval-ruhiyyə yaratmışdır. Filmin baş personajı Vadi Ramda dünyadan uzaqda öz içərisində sakitlik tapır.
* *"Marsdakı son günlər"* — 2013-cü il istehsalı olan bu filmdə Mars səthini təsvir etmək üçün Vadi Ramdan istifadə olunmuşdur.
* *"[[Marslı (film, 2015)|Marslı]]"* — Ridli Skotun rejissorluğu ilə çəkilmiş filmin Mars səhnələri Vadi Ramda çəkilmişdir.
Mett Damon Vadi Ram haqqında deyir:

## Qalereya

Wadi Rum in Jordan.JPG|Vadi Ram səhrası
GabelRum01 ST 07.JPG|Cəbəl Ramdan baxış
Seven Pillars 2008_e5.jpg|"Müdrikliyin yeddi sütunu"
WadiRumPetroglyphs.jpg|Vadi Ramda Tamudik yazıları
Wadi Rum Formation.jpg| Qaya daşı quruluşu
Wadi Rum BW 6.JPG|Nəbati məbədi
Wadi Rum Rock Bridge.jpg| Cəbəl Um Frut körpüsü, Vadi Ramdakı təbii körpü
20100927 wadi rum007.JPG|Vadi Ram Ziyarətçi Mərkəzi
Wadi Rum Protected Area, Jordan.jpg|2011-ci ildə
Mountain in Wadi Rum, Jordan.jpg|Vadi Ramda dağ.


## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*