Çeroki dili

**Çeroki dili** — tükənmək təhlükəsi ilə üzləşən İrokua dillərindən biridir və Çeroki xalqının ana dilidir. 2018-ci ildə 376,000 Çerokidən yalnız 1,520 nəfəri bu dildə danışırdı, 2019-cu ildə isə üç Çeroki tayfası tərəfindən aparılan hesablamaya əsasən, təxminən 2,100 nəfər Çeroki dilini bilirdi. Lakin danışanların sayı getdikcə azalır.
Çeroki dilində danışanların ən böyük qrupu Oklahomanın Tahlequah şəhəri ətrafında cəmləşmişdir və burada Qərbi (Overhill və ya Otali) dialekti üstünlük təşkil edir. 
Çeroki polisintetik bir dildir və Cənubi İrokua dil ailəsinin yeganə üzvüdür. Polisintetik dil olduğu üçün Çeroki dili ingilis, fransız, ispan və ya portuqal kimi Hind-Avropa dillərindən kəskin şəkildə fərqlənir və buna görə də böyüklər üçün öyrənilməsi çətin ola bilər. Çeroki dilində tək bir söz, ingilis dilində bir neçə sözlə ifadə edilə bilən bir ideyanı ötürə bilər. Bu ifadə, danışanın niyyəti və kontekstdən tutmuş ideyanın hərəkəti və obyektinə qədər müxtəlif mənaları əhatə edə bilər.
Çeroki dilinin morfoloji mürəkkəbliyi ən çox fellərdə özünü göstərir, çünki bu dilin leksikasının 75%-ni fellər təşkil edir, halbuki ingilis dilində bu nisbət cəmi 25%-dir. Çeroki dilində bir fel ən azı dörd komponenti ehtiva etməlidir: şəxs əvəzliyi prefiksi, fel kökü, aspekt şəkilçisi və modal şəkilçi.
## Təsnifatı
Çeroki dili İrokoy dillərinə aiddir və bu gün danışılan yeganə Cənubi İrokoy dilidir. Dilçilər hesab edirlər ki, Çeroki xalqı təxminən üç min il əvvəl böyük göllər bölgəsindən cənub-şərqə köç etmiş və dillərini də özləri ilə gətirmişlər. Bu gün Çeroki dili hələ də böyük göllər ətrafında danışılan dillərlə, məsələn, Moxauk, Onondaqa, Seneka və Tuskarora dilləri ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir.
Cənubi İrokoy dilinin Şimali İrokoy dillərindən ayrılması təxminən 4000–3000 il əvvəl baş vermişdir. Sonrakı minilliklərdə Şimali və Cənubi İrokoy dilləri Ohayo vadisindən qərbdə Siu, şimal və şərqdən isə Alqonkin dilləri danışan xalqlar tərəfindən ayrılmışdır. 
### Dialektlər
Çeroki dilinin üç əsas dialekti mövcud idi: Aşağı, Orta və Yuxarı təpə dialektləri. Cənubi Karolina və Corciya sərhədində danışılan Aşağı dialekt təxminən 1900-cu ildən etibarən yoxa çıxmışdır. Qalan iki dialektdən biri olan Orta dialekt Şimali Karolinadakı Qualla sərhədində Şərqi Çeroki Bandı tərəfindən təxminən 200 nəfər tərəfindən danışılır. Overhill və ya Qərb dialekti isə Şimali Karolinanın Snoubird icmasında və Oklahomanın şərqində təxminən 1300 nəfər tərəfindən danışılır. Qərb dialekti ən geniş istifadə olunan və dilin əsas dialekti hesab edilir.
Hər iki dialekt ingilis dilinin təsirinə məruz qalmışdır, Overhill və ya Qərb dialektində isə əlavə olaraq ispan dilinin təsiri də müşahidə olunur.
### Dil sürüşməsi
upright=0.9|left|thumb|Tsali Bulvarı (transkripsiya:  – "") Çeroki, Şimali Karolina
Müasir natiqlər tərəfindən danışılan Çeroki dilinin iki əsas Qiduva və Otali adlı ləhcəsi var. Otali ləhcəsi son 150 ildə Sequoyah hecasından əhəmiyyətli dərəcədə uzaqlaşdı və bir çox müqavilə və alınma sözlər dilə qəbul edildi. Çerokidəki bu isim və fel kökləri hələ də Sequoyahın hecasına uyğunlaşdırıla bilər. Müasir Çeroki natiqləri tərəfindən istifadə olunan 85-dən çox heca var.
UNESCO-nun məlumatına görə, Çeroki dili Oklahomada təhlükə altında olan dillər sırasındadır. 1991-ci ildə qəbul edilmiş "Çeroki Dilinin, Tarixinin və Mədəniyyətinin Təşviqi və Qorunması ilə Bağlı Tayfa Siyasətinə dair Akt" əsasında ingilis dili ilə yanaşı, Çeroki dili də Çeroki Millətinin rəsmi dili elan edilmişdir.
Çeroki dili həmçinin Birləşmiş Kituvah Çeroki Hinduları Bandı tərəfindən də rəsmi dil kimi tanınır. Çeroki dili rəsmi statusa malik olduğuna görə, Birləşmiş Kituvah Bandının konstitusiyası həm ingilis, həm də Çeroki dillərində mövcuddur. Hər hansı tayfa üzvü tayfa hökuməti ilə ingilis və ya Çeroki dillərində ünsiyyət qura bilər, Çeroki dilində danışanlar üçün ingilis dili tərcümə xidmətləri təqdim olunur. Tayfa hökuməti üzvlərə xidmət, resurslar və məlumat təqdim edərkən, həmçinin tayfa şurası ilə əlaqə saxlayarkən hər iki dildən istifadə edir.
## Təhsil
thumb|left| Çeroki hecasında yazır
thumb|left|Yeni Kituvah Akademiyasında məktəbəqədər uşaqlara Çeroki dili öyrədilir
2008-ci ildə Çeroki milləti, uşaqlardan başlayaraq məktəblərdə Çeroki dilində yeni sərbəst danışanlar yetişdirməyi və dili evlərdə istifadə etməyi davam etdirmək üçün birgə icma səylərini nəzərdə tutan onillik dilin qorunması planına start verdi. Bu planın məqsədi, 50 il ərzində Çeroki xalqının 80 faizindən çoxunun dili sərbəst bilməsinə nail olmaq idi.
Çeroki Qoruma Fondu bu məqsədə çatmaq üçün məktəblər açmağa, müəllimləri hazırlamağa və dil tədrisi üçün kurikulumlar hazırlamağa 4,5 milyon dollar sərmayə yatırdı. Fond, həmçinin dilin aktiv istifadə oluna biləcəyi icma toplantılarını da təşkil etmişdir. Bu çərçivədə aşağıdakı işlər görülmüşdür: "Məktəbəqədər yaşdan etibarən uşaqlar üçün Çeroki dilində kurikulumların hazırlanması, tədris materiallarının hazırlanması və müəllimlərin təlimi. Bu proqram uşaqların Çeroki dilini ana dili kimi öyrənməsini təmin edir. Proqramda iştirak edən uşaqlar və onların valideynləri birlikdə oxumağı və danışmağı öyrənirlər. 
## İstinadlar

## Biblioqrafiya
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Əlavə ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici linklər

* Cherokee-English Dictionary Online Database
* Cherokee word list lookup
* Cherokee Nation Dikaneisdi (Word List)
* Cherokee numerals
* Cherokee&nbsp;– Sequoyah transliteration system&nbsp;– online conversion tool
* Cherokee Unicode Chart
* [Cherokee Nation ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ ᏖᎩᎾᎶᏥ ᎤᎾᏙᏢᏅᎢ (Tsalagi Gawonihisdi teginalotsi unadotlvnvi) / Cherokee Language Technology](https://web.archive.org/web/20150930042006/http://www.cherokee.org/languagetech/en-us/%E1%8E%A3%E1%8F%AA%E1%8F%85%E1%8F%92(home).aspx)
* List of both short and long names for every country and dependency in the world
### Dil arxivləri, mətnlər, audio, video
* Cherokee Phoenix, bilingual newspaper in Cherokee and English
* Cherokee Traditions digital archive, from Western Carolina University
* Cherokee New Testament Online Online translation of the New Testament.  Currently the largest Cherokee document on the internet.
* 
* Cherokee Language Texts, from the Boston Athenæum: Schoolcraft Collection of Books in Native American Languages. Digital Collection.
## Dil dərsləri və onlayn təlimat
* Free online Cherokee classes from the Cherokee Nation in Oklahoma 
* Cherokee Language Online (Beginning dialogues, audio, flashcards and grammar from culturev.com)
* Cherokee Language downloadable flashcard decks (Some based on culturev.com)
* Mango Languages  has free lessons via their website or app
* Online Cherokee language classes, from Western Carolina University
* Cherokee Language Program at Western Carolina University on Facebook, additional materials
* CherokeeLessons.com (Hosts Creative Commons licensed materials including a textbook covering grammar and many hours of challenge/response based audio lesson files).
* Cherokee language YouTube videos for beginners, by tsasuyeda
* Cherokee speakers, Cherokee Nation