Robinson tağı

**Robinson tağı** — Məbəd dağının cənub-qərb hissəsində qeyri-adi enə malik daş tağla dəstəklənən monumental pilləkəndir. E.ə. I əsrin sonlarında I Böyük İrodun təşəbbüsü ilə İkinci məbədin genişləndirilməsi məqsədilə inşa edilmişdir. Son tapıntılar, tikilinin onun ölümündən hətta 20 il sonra da tamamlanmadığını göstərir. Nəhəng daş körpü Məbəd dağının istinad divarları ilə birlikdə tikilmişdir. Körpü qədim Qüdsün Aşağı Bazar ərazisindən başlayıb Tiropeon küçəsinin üzərindən keçərək dağın düzənlik hissəsində yerləşən Kral Eyvanı () kompleksinə aparırdı. Körpü, tamamlandıqdan təxminən 10–20 il sonra Birinci Yəhudi müharibəsi zamanı dağıdılıb.

Tağ 1838-ci ildə onun qalıqlarını aşkar etmiş amerikalı tarixçi Edvard Robinsonun şərəfinə adlandırılıb. Robinson tapıntılarını nəşr etdirdiyi "Fələstindəki İncil araşdırmaları" adlı əsərində, İosif Flavinin "Yəhudilərin keçmiş əsərləri" və Yəhudi müharibəsində təsvir olunan körpü ilə əlaqənin ətraflı izahını vermişdir. Kitabında verdiyi körpü rəsmi ilə Qüds divarlarının varlığını göstərməklə, divarların qədimliyini sübuta yetirmişdir. XX əsrin II yarısında aparılan qazıntılar həm tikililərin təyinatını, həm də bir-biri ilə əlaqələrini üzə çıxarıb. Bu gün qədim yerüstü keçid kompleksinin qalan hissələrini Qüds Arxeoloji Parkında görmək olar. Qüdsün Qərb divarı ibadət yerinə bitişik olduğu üçün divarın bir hissəsi bəzi qruplar tərəfindən ibadət yeri kimi də istifadə edilir.

## Tarixi
Robinson tağı, I Böyük İrodun e.ə. XX–XIX illərdə elan etdiyi İkinci məbədin təmiri və genişləndirilməsinin bir hissəsi olaraq tikilmişdir. İkinci məbəd dövründə mühüm nəqliyyat arteriyası olan Tiropeon vadisi küçəsini Məbəd dağı platformasının cənub hissəsini Royal Stoa ilə birləşdirmək üçün tikilmişdir.

Məbədin yeri böyük qədim yol ayrıcına bitişikdir. Onun qarşısında Məbədin əsas Hulda qapılarına baxan böyük ictimai meydan yerləşir. Tiropeon küçəsinin özü dükanlarla dolu idi və şəhərin aşağı bazarının bir hissəsini təşkil edirdi. Hakimiyyət tərəfindən istifadə edilən sütunlu giriş, müxtəlif ticarət və hüquqi funksiyaları yerinə yetirən bazilika kompleksi olan Kral Eyvanı (*Royal Stoa*), Məbədin platformasının yuxarı hissəsindən yol ayrıcına doğru baxırdı. Stoa məbədin giriş yolunda dayansa da, İrodun əlavə etdiyi genişlənmə əsasında tikilmişdir. Bu səbəblə, o dövrdə bəziləri tərəfindən müqəddəs sayılmırdı və dünyəvi işlərdə istifadə edilməsinə icazə verilirdi. Bu binaya gedən və binadan gələn ictimai nəqliyyatın hərəkəti təxminən müasir dörd zolaqlı avtomobil yolunun eni qədər idi.

Bir zamanlar estakadanın yuxarı hissəsində dayanan darvazanın qalıqları aşkar edilmişdir. Buna əsasən, keçidin eni 5 metr (16 fut) olaraq hesablanmışdır. Günümüzə qədər gəlib çatmış az sayda qapı qalıqlarını nəzərə alsaq, birdən çox qapının olub-olmadığı hələ də aydınlaşdırılmayıb. Bu mərhələdə Royal Stoa kompleksinə aparan tək qapı, ikiqat qapı və ya üçlü qapı ola bilər. Bu, ərazinin qərb divarı boyunca yerləşən dörd qapıdan biri idi.

Müasir arxeoloqların düşüncəsi, bu dörd qapını (məsələn, 1, 2, 3 və 4) Qərb cəmiyyətlərində sayılacağı kimi soldan sağa saymaqdan ibarətdir ki, bu da Robinson tağını ardıcıl dördüncü və sonuncu edir.

Ancaq ortaya çıxan sual, nömrələnmiş əşyaları sayarkən sağdan sola saymağa adət etmiş yəhudi İosif Flavinin bu darvazanı həqiqətən qərb tərəfdəki Məbəd dağı qapısına aparan qapıların təsvirində qeyd olunub, olunmadığıdır? Mişnaya görə (Middot 1:3), 189-cu ildə ravvin Yəhuda şahzadəsi tərəfindən qəbul edilmiş və tərtib edilmiş şifahi təlimlərin toplusu, Məbəd dağının qərb tərəfindəki yalnız bir darvaza əslində istifadə edilmişdi və "giriş və çıxışa xidmət edirdi". Digər qapılar çox güman ki, əvvəllər möhürlənmişdi. İsrailli arxeoloq Benjamin Mazar, İkinci məbədin dağılması zamanı Məbəd dağı qapısının qərb cəbhəsindəki yeganə faydalı qapının Robinzon tağının solunda yerləşən Barkli qapısı (Muğrabi qapısı kimi tanınır) olduğunu təxmin etdi. O bu qapıya, Kiponus qapısı deyildiyini söyləyirdi. Müxalif edən digərləri, Kiponus qapısının zəncir qapısının olduğu indiki yerində ola biləcəyi fikrini irəli sürürdülər, çünki bu darvazanın altında bir vaxtlar Məbəd dağına aparan körpü var idi və hazırda Vilson tağı kimi tanınan yer tərəfdən dəstəklənirdi. Vorren qapısı bir vaxtlar Məbəd dağının girişi kimi xidmət göstərirdi, gizli keçid günümüzdə sistern kimi istifadə olunur və Məbəd dağının hazırkı səth səviyyəsindən 115 metr (377 fut) aşağıda yerləşir.

İosifin, Məbəd dağının qərb divarında tikilmiş qapılardan, bu qapılardan birinə də yüksələn və eyni körpünün Pompey dövründə Hasmonean xanədanı zamanında üsyançılar tərəfindən sındırıldan körpü olduğunu qeyd etməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. İosif Antoniya qalasından Məbəd dağına aparan başqa bir qapıdan da bəhs edir ki, hansı ki, insanlar ondan çox istifadə etmirdi. Roma ordusunun bu darvazadan məbəd ərazilərinə girəcəyindən qorxaraq, yəhudi-roma müharibələri zamanı Antoniya ilə birləşən məbədin portikləri dağıdıldı.

### İnşası
Tağ, Məbəd dağının şərq dəstəyini təşkil edən nəhəng Qərb istinad divarının bir hissəsi kimi inşa edilmişdir. Voussuar, protektor nümunəsi yaratmaq üçün kəsilmiş bir sıra impost bloklarının nəticəsidir. Diş həkimlərinin inşaat vaxtı, taxta formaları dəstəkləmək üçün istifadə edilən sistemin bir hissəsi kimi istifadə edildiyini göstərən bəzi nəzəriyyələr var. Bununla yanaşı, bu, o zamanlar bölgədə istifadə edilən ümumi dekorativ element idi və arxeoloqlar qeyd edirlər ki, bu, məhdud meşə bölgəsində tağın formasını dəstəkləmək üçün bahalı loglardan deyil, torpaqdan istifadə edilərək tikildiyi ehtimal olunur.

Tamamlandıqda tağın hündürlüyü 15 metr (49 fut) və eni 15,2 metr (50 fut) idi. Yeddi əlavə tağ boyunca uzanan pilləli küçənin uzunluğu 35 metrdən (115 fut) çox idi. Robinson tağı Məbəd dağının istinad divarının cənub-qərb küncündən 12 metr (39 fut) şimalda, bir vaxtlar Məbəd dağının qərb divarı boyunca uzanan qədim Tiropeon küçəsindən təxminən 17 metr (56 fut) yuxarıda yerləşirdi. Tağ klassik antik dövrün ən böyük daş tağ strukturlarından biri idi.

İrodun İkinci məbədi təmir etdirməsi e.ə. I əsrin sonlarında başlasa da, tağın yaxınlığındakı küçənin altında aparılan qazıntılar zamanı eramızın I əsrində yayılmış üç yağ lampası və eramızın 17–18-ci illərində Romalı Yəhudiyə prokuroru Valeriy Qratus tərəfindən zərb edilmiş 17 sikkə aşkar edilmişdir. Bu, Qərb divarı tağının və ona yaxın hissələrin həmin tarixdən sonra tikildiyi qənaətinə gəlməyə əsas verir.

### Dağıdılması
Robinson tağının dağıdılması, eramızın 70-ci ilində Romalıların Yerusəlimi ələ keçirməsi ilə bağlı hadisələr zamanı baş verib. Ənənəvi olaraq, Məbəd dağının mühafizəsini dağıdan və nəticədə bütün şəhəri yandıran Roma legionları günahlandırıldı. Bu yaxınlarda bu, Məbəd dağına nəzarəti ələ keçirən və dağılmadan əvvəl onu möhkəmləndirən Zilot qruplarına aid edilir. Bunlardan bəziləri, şəhər romalılar tərəfindən pozulduqdan sonra bir ay Yuxarı Qüdsdə qalmağa davam etdi. Şimaldakı Uilson tağında piyada körpüsünü və viyaduku dağıtmaqla, müdafiəçilər, mühasirə qüvvələri üçün məbədə girişi xeyli çətinləşdirdilər.

Arxeoloqlar Məbəd dağının cənubundakı tağda Vespasian və Tit adları yazılmış pilləkən məhəccərini tapdılar. Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, tağ eramızın 79-cu ilindən gec bir tarixdə çökmüş ola bilər.

### İvritcə yazılar

Robinzon tağının altında yerləşən Yeşaya daşında ivritcə Yeşaya 66:14-dən sitat (və ya yazı) qismən həkk olunub.

Yeşayadan sitat gətirilən düzgün sətir "…sümükləriniz" kimi şərh edilir. Bu şəkliylə müxtəlif yozumlara səbəb olmuş və bəziləri onun yəhudilərin ümid dövründə yazıldığını fərz etmişlər. Başqa bir təfsirdə isə onun yaxınlıqdakı qəbirlərlə bağlı ola biləcəyi deyilir. Yazı şərti olaraq IV–VIII əsrlərə aiddir. XI əsrə aid edilsə də, bu intervalın XI əsrə qədər uzanması da mümkün ehtimal arasında yer alır.

## Yenidən kəşfi və qazıntılar

Tağın şərq tərəfinin bir sıra dayaq bloklarından və üç qat tağdan ibarət dörd daş sırası günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu qalıntı ilk dəfə 1838-ci ildə İncili araşdıran alim Eduard Robinson tərəfindən təsvir edildiyi üçün onun adını daşıyır. O dövrdə hər hansı qazıntı aparılmazdan əvvəl tağın xarabalıqları, zəmin səviyyəsində idi. Məbəd dağındakı tikililərin dağıdılması nəticəsində dağıntılarla basdırılmış qədim küçə yeraltında qalmışdı. Robinson, Məbəd kompleksini qərb silsiləsindəki Yuxarı şəhərlə birləşdirən körpünün şərq kənarını müəyyən etdiyinə inanırdı. 1867–1870-ci illər arasında apardığı tədqiqatlar zamanı Çarlz Uorren divardan 13 metr (43 fut) qərbdə böyük bir körpünün və tağın qalıqlarının olduğuna diqqət çəkdi. Uorren onun vadini əhatə edən körpünü dəstəkləyən tağ dayaqlarından biri olduğu fikrini irəli sürdü. Sonra o, müntəzəm olaraq qərbə doğru yeddi şaxta qazdı, lakin əlavə dayaqlara dair heç bir dəlil tapmadı.

## Bərabər dua yeri

Tağın Məbəd dağının qərb divarı boyunca, lakin Qərb divarı meydanından bir qədər uzaqda yerləşməsi İsrail hökumətini ərazinin alternativ, qeyri-pravoslav xidmətlər üçün istifadəsinə icazə verməyə vadar etdi. 2003-cü ildə İsrail Nazirlər Kabineti qadınların Tövratı oxumasına və ya ənənəvi dua şalları taxmasına icazə verməsə də, İsrail hökumətinə Robinson tağının yerini belə tədbirlərə ev sahibliyi etmək üçün hazırlamağı tapşırmışdı. Ərazi, 2004-cü ilin avqustunda açılıb və o vaxtdan bəri bir çox *İslahat iudaizmi* və *Mühafizəkar iudaizm* kimi qruplar, eləcə də *Women of the Wall* qadın fəalları kimi digər hərəkatların xidmətlərinə ev sahibliyi edib. Bu, yerin *HaKotel HaMasorti* ("Masorti divarı" və ya "Ənənəvi divar", yəni pravoslav olan *Kotel HaMaravi* ("Qərb divarı") ilə müqayisədə pravoslavlıq qədər sərt olmayan ənənəvi yəhudi ayinləri deməkdir) adlandırılması ilə nəticələndi.

Bununla belə, məhkəmənin verdiyi qərar mübahisəli qərar olmaqda davam edir. *İslahat iudaizmi* və *Women of the Wall* fəalları ərazinin arxeoloji ərazi kimi təyin edilməsi və bunun nəticəsində girişə məhdudiyyətlər səbəbindən yeri qeyri-qənaətbəxş hesab edirlər. *İslahat iudaizmi* İttifaqının prezidenti Erik Yoffi
"Yəhudi xalqının başa düşdüyü kimi divar Robinson tağı demək deyil… Sadəcə, belə deyil" fikrini də ifadə edib.

2013-cü ilin aprelində İsrail Yəhudi Agentliyinin sədri Natan Şaranski Qərb divarında qadınların namazı ilə bağlı mübahisəni həll etmək üçün həll yolunu təklif edərək, Robinson tağının aşağısındakı ərazinin günün bütün saatlarında ibadət edənlər üçün əlçatan olması üçün təmir edilməsini tələb etdi. 25 avqust 2013-cü ildə Robinson tağında söz verildiyi kimi hər saat giriş imkanı olan 4480 kvadrat metrlik yeni dua üçün ərazi tamamlandı. The area is named "Azarat Yisrael" Ərazi "Azarat İsrail" (və ya daha düzgün tələffüzdə "Ezrat İsrail") adlanır. Bu ibadət yeri üzərində səlahiyyət məsələsi ilə bağlı bəzi mübahisələrdən sonra, bunun qeyri-pravoslav nümayəndələrin daxil olacağı gələcək hökumət tərəfindən təyin olunan "plüralist şura"nın səlahiyyətinə keçəcəyi elan edildi.

2017-ci ilin yanvarında İsrail Ali Məhkəməsi qərara aldı ki, əgər İsrail hökuməti 30 gün ərzində Qərb divarında dua mərasimlərində qadınların Tövratı oxumasını qadağan etmək üçün "yaxşı səbəb" tapa bilməsə, qadınlar bunu edə bilər; onlar həmçinin qərar verdilər ki, İsrail hökuməti meydanın *Robinson tağı* sahəsinin "Qərb divarına giriş" olduğunu artıq mübahisə edə bilməz. (Halbuki pravoslavlar Qərb divarına girişdə məhdudiyyətlər yaratdığına görə orada qeyri-pravoslav ibadətini qadağan etməyi müdafiə edirdilər).

## Həmçinin bax
* İkinci məbəd
* Məbəd dağı

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Xarici keçidlər
* 
* Qüds Arxeoloji Parkı