open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaradağ xanlığı

**Qaradağ xanlığı** — 1747-ci ildə yaranmış və Cənubi Azərbaycanda (indiki İran ərazisində) feodal dövlət olmuşdur. Mərkəzi Əhər şəhəri idi. Qərbdən Xoy xanlığı, şərqdən Talış xanlığı, şimaldan Naxçıvan xanlığı, Qarabağ xanlığı, Cavad xanlığı, cənubdan isə Təbriz və Ərdəbil xanlıqları ilə həmsərhəd idi.

## Tarixi
Qaradağlı tayfası Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində fəaliyyət göstərdiyindən I Şah İsmayıldan başlayaraq Qaradağ vilayətinin idarəsinə nail ola bilmişdi. XVI əsrdən XIX əsrin əvvəllərinədək Qaradağ vilayətinin idarəsi irsi olaraq müəyyən nəsil üzrə olmuşdu. Onlar həm də ruhani səlahiyyətlərinə malik idi. XVIII yüzilin əvvəllərində Səfəvi sülaləsi zəiflədiyindən hakim Kazım xan mərkəzi hakimiyyətə tabeçilikdən çıxmış, şah Sultan Hüseynin ehtiramına layiq görülən rus A.Volınskini Əhərə qoymamışdı. Nadir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan xanın gözlərini çıxartdırmışdı. Nadirin ölümündən sonra Qaradağ xanlığı müstəqilləşmiş, Kazım xan Qaradağ xanı olmuşdu.

Kazım xan XVIII yüzilin ortalarında Qarabağ, Gəncə və Naxçıvan xanları ilə birlikdə Şəki xanlığına qarşı ittifaqa qoşulmuşdu. Bu ittifaq məqsədinə nail ola bilməmişdi. Qaradağ xanı Qarabağ xanlığına, Kərim xan Zəndə (1761), sonra isə Ağa Məhəmməd Qacara (1791) tabe olmuşdu.

Qaradağ xanı Abbasqulu xan XIX yüzilin əvvəllərində Pavel Sisianova məktub yazaraq Rusiyaya sadiq qalacağını bildirmiş, lakin 1804-1813-cü illər rus-İran müharibəsində Rusiyaya qarşı çıxmışdı.
### Xanları
* Kazım xan (Məhəmmədkazım xan) (1747-1763)
* Mustafaqulu xan (1763-1782, 1786-1791)
* İsmayıl xan (1782-1783, 1791-1797)
* Nəcəfqulu xan (1783-1786)
* Abbasqulu xan (1797-1813)
* Məhəmmədqulu xan (1813-1828)

## Hakimləri
Xanlığın hakim ailəsi Ustaclı türkmanlarının Toxmaqlı oymağına mənsub idi. I Şah Təhmasib tərəfindən Qaradağın irsi hakimləri kimi tanıdıqları Qızılbaş iyerarxiyasında 8-ci yeri tutdular, onların ən qədim tanınmış əcdadı Sivasda anadan olmuş İlyas Xəlifə idi.

## Mənbə

* CƏNUBİ AZƏRBAYCAN XANLIQLARI 
* Azərbaycan xanlıqları 
* https://web.archive.org/web/20020621224554/http://www.almanach.be/search/i/iran_garadag.html 
* Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
*Azərbaycan xanlıqları

## Xarici keçidlər
*"Qaradağ xanlığı" kitabı nəşr olunub
Ərdəbil xanlığı

**Ərdəbil xanlığı** — XVIII əsrin 40-cı illəri — XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan ərazisində (indiki İran) mövcud olmuş xanlıq. Ərazisi Talış, Qaradağ, Təbriz, Marağa və Gilan xanlıqları ilə hüdudlanırdı. Mərkəzi Ərdəbil şəhəri idi.

## Tarixi
XVIII əsrin ortalarında yaranmış xanlıqlardan biri də Ərdəbil xanlığı olmuşdur. Talış, Qaradağ, Qarabağ, Sərab və Gilan xanlıqları ilə həmsərhəd olan xanlığın mərkəzi Ərdəbil idi. Xanlığın əsasənı Şahsevən tayfasından olan Bədir xan qoymuş və dövləti siyasi cəhətcə möhkəmləndirmişdi. Xanlığı feodal əyanlarından ibarət divanxana idarə edirdi. Mahallarda idarəçilik işləri bəylər, naiblər, kəndlərdə kəndxudalar tərəfindən aparılırdı. Xanlığın 3 min nəfərlik daimi qoşunu var idi. Bədir xanın oğlu Nəzərəli xan Şahsevənın dövründə (1747–1783) zəndlər və qacarlarla münasibət kəskinləşmişdi. Nəzərəli xan Şahsevən nikah diplomatiyası vasitəsilə qarabağlı İbrahim xanla dostluq əlaqələri yaratmişdi. Talış xanlığı ilə də mehriban qonşuluq münasibətində idi.

Qubalı Fətəli xan 1784-cü ilin mayında hücum edərək Ərdəbili və Meşkini tutdu. Bu hadisə Fətəli xanın düşmənlərinin, xüsusilə, Rusiyanın narazılığına səbəb oldu. Ona görə də Fətəli xan Ərdəbili tərk etməli oldu.

Nəzərəli xanla şərik hakimiyyətə malik olan Nəsir xanın (1763–1808) dövründə, 1797-ci ildən etibarən xanlıq müstəqilliyini itirərək Qacarlardan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Xanlığın fəaliyyətinə 1808-ci ildə Qacarlar sülaləsi tərəfindən son qoyulmuşdu.

## Hakimləri

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xanlıqları

## Mənbə
* CƏNUBİ AZƏRBAYCAN XANLIQLARI
* Azərbaycan xanlıqları 
* Ənvər Çingizoğlu. Ərdəbil xanlığı. Bakı,2014
Xoy xanlığı

**Xoy xanlığı** — Cənubi Azərbaycan ərazisində (indiki İran ərazisində) xanlıq (XVIII yüzilin ortaları — sonları). Mərkəzi Xoy şəhəri idi. Xoy xanlığı Araz çayı, Naxçıvan, Maku, Urmiya, Təbriz xanlıqları və Osmanlı dövləti ilə hüdudlanırdı.

## Ümumi məlumat
Xoy xanlığının əsasını dünbuli tayfa başçıları qoymuşdu. Dünbuli Əhməd xan XVIII əsrin 60-cı illərində Təbrizdə də möhkəmlənmişdi. Xoy xanlığı İrəvan, Naxçıvan və Qaradağ xanlığını da özünə tabe etmişdi. Qarabağ xanlığı ilə müttəfiqlik hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə müsbət təsir göstərdi.

1775-ci ildə Xoy xanı Əhməd xandan Çıldır valisi Süleyman paşaya göndərilən məktubda "Şimali Qafqazın istilasından qüvvət alan Rusiyanın və onunla ittifaq yaradan İrakli xanın təcavüzünə imkan verməməsi üçün Azərbaycan və Qafqaz xanlarının "Dövləti-Aliyyə" (Osmanlı imperiyası — Q. G.) ilə birgə mübarizə aparmasının vacib olduğu bildirilirdi".

Xoy xanlığı ilə Kərim xan Zəndin zərbələrindən sonra dirçəlməyə başlayan Urmiya xanlığı arasında ziddiyyət var idi. Əhməd xan Təbriz xanlığı ilə birləşərək 1783-cü ildə Təbriz şəhəri yaxınlığında Urmiya və Sərab xanlıqlarının birləşmiş qoşununu məğlub etdi. Bu qələbə Xoy xanlığının nüfuzunu xeyli artırdı. Kərim xan Zənd Xoy xanlığının güclənməsindən narahat olub, Əhməd xanı sarsıtmaq üçün tədbirlər görməyə başladı. Bu məqsədlə onun qardaşı Şahbaz xanın oğlanlarını əmilərinə qarşı mübarizəyə hazırlayırdı. Kərim xan Zəndin səpdiyi düşmənçilik toxumu onun ölümündən sonra belə özünü göstərdi. Şahbaz xanın oğlanları Əhməd xana qəsd edib, onu öldürdülər. Qəsdçilər hakimiyyəti ələ keçirməyə nail ola bilmədilər. Cəfərqulu xan Xoylu xilas ola bildi, onları cəzalandırdı və qardaşı Hüseynqulu xanı azad edərək hakimiyyətə gətirdi.

Xoy xanlığı yaranmış vəziyyətdə əvvəlki mövqeyini itirdi. İrəvan xanlığı müstəqillik əldə etdi. İrəvan və Qaradağ xanlığı yalnız Qarabağdan asılı oldu. Təbriz də əldən çıxdı. Xanlıqlar arasında yeni çəkişmələr başlandı. Xoy xanlığı Qacarlardan asılı vəziyyətə düşdü, sonra xanlığa son qoyuldu.

## İnzibati qurluşu
Xanlıq inzibati cəhətdən 11 mahala bölünürdü. Bu mahallar aşağıdakılardır:
# Avacıq mahalı
# Qotur mahalı
# Salmas mahalı
# Xoy mahalı
# Ələnd mahalı
# Çaldıran mahalı
# Çors mahalı
# Qaraqoyunlu mahalı (Xoy)
# Sökmənabad mahalı
# Dərgah mahalı
# Yenigicə mahalı

## Xanlar

## Həmçinin bax
* Azərbaycan xanlıqları

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu, Xoy xanlığı, Bakı: Mütərcim, 2012.
* Cemal Gökce. Kafkasya ve Osmanli Impratorlugunun Kafkasya siyaseti, Istambul, 1979,
* CƏNUBİ AZƏRBAYCAN XANLIQLARI
Dizmar mahalı

**Dizmar mahalı** — Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətində mahal.

## Tarixi
Yaqut əl-Həməvi yazır: "Dizmar – Azərbaycanda, Təbrizin yaxınlığında qəzaların birində böyük bir qaladı". Həmdullah Mustovfi Qəzvini əski Dizmardan bəhs edərək yazır: "Dizmar – Təbrizin quzeyində yerləşən bir qəzadır. Qəzanın əlli adda bəlli kəndi var. Ən böyükləri Duzal, Kürdəşt, Qulan, Xarar, Xur və Azaq kəndləridir. Baxmayaraq ki, tez-tez istilər olur, iqlimi mülayimdir. Suyu dağlardan axan çaylardan götürürlər. Bu çaylar axıb Araza qarışır. Tarlaların barı-bəhrəsi taxıl, pambıq və dürlü meyvacatdır. Burdan Təbrizə herağac tərəvəz gətirirlər. Qəzanın vergisi 40800 dinardır". Fəzlullah Rəşidəddin yazır: "Dizmardan Təbrizə o qədər mal gətirilirdi ki, həmin mallardan ötəri ayrıca bir xan var idi. Bu xan "Xəşab" adlanırdı. Xəşab zənginliyi ilə başqa xanlardan seçilirdi". (Xan yollar üstündə tikilən karvansara biçimli tikiliyə deyilirdi.)
Dizmar mahalı Qaradağ vilayətində meyvələrin ən bol olduğu yerdir. Mahalda "Arazbarı", "Dizmarı", "Kürdəşti" növlü üzümlər, narlar yetişir. Fəzlullah Rəşidəddin qeyd edir ki, Arazbar və Dizmar mahalları 15 min man nar tədarük edir. Dizmar mahalının başkəndi Duzal şenliyi (məntəqəsi) idi. Duzal kəndi Araz çayına yaxın bir ərazidə yerləşir.


Yarı Duzaldan aldı,
Sevdim Duzaldan aldım.
Qismət, xeyir, bərəkət,
Hamın düz əldən aldım.

Araz üstü Duzaldı,
Üstümü quduz aldı.
Şil şatır olmaq üçün,
Yeddi evdən duz aldı.

Düşübdü gün Duzala,
Vaxt keçə, gün düzələ.
Gecə gördüyüm yuxu,
Keçəydi gündüz ələ.


## Dizmar sancağı
Dizmar mahalı 1534-cü ildə bir müddət osmanlıların əlinə düşdü. Mahal Dizmar sancağı adlandı. Dizmar sancağı Mərdannaqim, Sindiyan, Üzümdil, Gərgər və Zunuz nahiyələrinə bölünürdü.

## Şərqi Dizmar mahalı
Dizmar mahalı xanlıq dönəmində iki yerə bölündü. Birinci Şərqi Dizmar, ikinci Qərbi Dizmar mahalı adlandı.

## Qərbi Dizmar mahalı
Dizmar mahalı xanlıq dönəmində iki yerə bölündü. Birinci Şərqi Dizmar, ikinci Qərbi Dizmar mahalı adlandı.

## Həmçinin bax
* Qaradağ vilayəti

## Mənbə
* **[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
* **Yaqut əl-Həməvi**. Mücəm əl-büldan, Bakı, 1983, səh.224 (rus dilində).
* **H. Qəzvini**. Nüzhət əl-qülub, Bakı, 1983, səh. 50 (rus dilində).
* **F. Rəşidəddin**. Vəqfnameye-Rəbi-Rəşidi, Tehran, 1350 (hicri-şəmsi), səh. 353 (fars dilində).
Bürhanəddin xəlifə

**Bürhanəddin xəlifə** (XVII əsr) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri.

Urmiya yörəsindəki Dumdum qalasını kürdlərin Mükri əşirəti möhkəmləndirib qızılbaşlara asi olmuşdu. 1610-cu ildə Bürhanəddin xəlifənin atası II İlyas xəlifə qoşunla Dumdum qalası ətrafına gəlib Mükri əşirətini qorxuya salmışdı. Mükrilərin böyükləri (başda Xan Abdal Mükri olmaqla) II İlyas xəlifənin yanına gəlir. Xan Abdalın qardaşı Məhəmməd bəy xəncərlə II İlyas xəlifəni öz çadırında xaincəsinə yaralayır və xəlifə bir neçə gündən sonra dünyasını dəyişir. Çadırına qonaq gələn mükriləri şirin-şərbətlə qarşılayan II İlyas xəlifə qəfil hücuma məruz qalmışdı. "Qonaqlar" düz əqidəli sufi ilə birgə iki qohumunu da öldürmüşlər. Çadırdan bir qədər kənarda olan Bürhanəddin atasının yaralandığını eşidib çadıra qaçaraq "qonaqları" qılıncdan keçirib doğrayır. Şah Abbasın hicri-qəməri ilə 1019-cu ildə (1610-1611)Dizmar və Üzümdil mahallarının xəlifəsi təyin olunub. II İlyas xəlifənin oğlu, II Şəmsəddin xəlifənin atası. Dizmar mahalının Duzal kəndində doğulub. Mədrəsə təhsili alıb.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, «Şuşa» nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
II Şəmsəddin xəlifə

**II Şəmsəddin xəlifə** (XVII əsr) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Dizmar mahalının (Qaradağın) hakimi və xəlifəsi. Bürhanəddin xəlifənin oğlu. Əhər şəhərində anadan olub. Mükəmməl savad almışdı. Övladı olmayıb.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, «Şuşa» nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Əhməd xəlifə

**Əhməd xəlifə** (XVII əsr) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. I Şəmsəddin xəlifənin oğlu, Mahmud sultanın atası. Dizmar mahalının Duzal kəndində doğulub. Mədrəsə təhsili alıb. Dizmar mahalının hakimi.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Mahmud sultan

**Mahmud sultan** (XVII əsr) —  Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağın hakimi. Əhməd xəlifənin oğlu, Bayandur sultanın atası. II Şah Abbas tərəfindən Kaxetiyaya üsyan yatırmaq üçün göndərilmişdi. Dizmar mahalının Duzal kəndində doğulub. Mədrəsə təhsili alıb.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, «Şuşa» nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Bayandur sultan

**Bayandur sultan** (XVIII əsr) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri.

1701-ci ildən Şah Sultan Hüseynin fərmanı ilə Qaradağın hakimi. Mahmud sultanın oğlu, Məhəmmədqasım xanın atası. Dizmar mahalının Duzal kəndində doğulub. Mədrəsə təhsili alıb.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Məhəmmədqasım xan

**Məhəmmədqasım xan** (?-1721) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağ hakimi.

Məhəmmədqasım xan Qaradağda əski çağlardan qalan qalalarda yenidənqurma işləri apararaq güclü istehkamlar yaratmışdı. Hakimiyyətini möhkəmlətdikdən sonra şahın əmrlərinə etinasızlıq göstərirdi. 1717-ci ildə Rusiya elçilə Şamaxıya, oradan Gilana, Ərdəbil yolu ilə Əhərə gəlib çatırlar. Əhərin ətrafında rus elçisi A.P.Volınski nümayəndə göndərib Məhəmmədqasım xandan yer-yatacaq istədi. Məhəmmədqasım xan elçiləri şəhərə buraxmır. Bayandur sultanın oğlu, Əbdürrəzzaq xan, Kazım xan (Məhəmmədkazım xan), Məhəmmədhüseyn bəyin atası.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
I Şəmsəddin xəlifə

**I Şəmsəddin xəlifə** (?-1603) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Dizmar mahalının hakimi və xəlifəsi. I İlyas xəlifənin oğlu. Dizmar mahalının Duzal kəndində doğulub. Mədrəsə təhsili alıb. II İlyas xəlifə və Əhməd xəlifənin atasıdır.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
Əbdürrəzzaq xan

**Əbdürrəzzaq xan** (?-1729) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağ hakimi. Əbdürrəzzaq xan 1725-ci ildə osmanlıların yürüşü zamanı müqavimət göstərmədən rəqib tərəfə keçmiş və paşa ünvanını almışdı. 1725-1727-ci illərdə Əbdürrəzzaq xan paşa olaraq Osmanlı dövlətinə qulluq edib. 1727-ci ildə Qaradağda Osmanlılara qarşı üsyan başladı. Üsyana Əbdürrəzzaq xan özü başçılıq edirdi. 1729-cu ildə üsyan yatırılır, Əbdürrəzzaq xan qətlə yetirilir. Məhəmmədqasım xanın oğlu.

## Mənbə

***[[Ənvər Çingizoğlu]]**. Qaradağlılar. Bakı, «Şuşa» nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
İran futbol klublarının siyahısı

;İran futbol klublarının siyahısı
* Tiraxtur
* Persepolis
* İstiqlal
* Sepahan
* Əbu Müslim
* Zobe Ahən
* Pas Həmədan
* Saypa
* Fulade Xuzistan
* Fəcr Sepasi
* İstiqlal Əhvaz
* Bərqe Şiraz
* Peykan
* Mələvan
* Saba Batri
* Rah Ahən
* Pegahe Gilan
* Mis Kirman
* Şəmuşək
* Sənəte Nəft
* Şirin Fəraz
* Qəndie Yəzd
* İstiqlal Rəşt
* Maşınsazi Təbriz
* Şəhərdari Təbriz
* Kave Zəncan
* İstil Azin
* Homa
* Etka
* Kosəre Tehran
* Gül gühəre sircan
* Şahine Buşehr
* Sepahane Novin
* Peyame Məşəd
* Sənaye Ərak
* Niruye Zəmini
* Damaş İraniyan
* Şahin Əhvaz
* Nəssaci Mazandaran
* Müqavimət Bəsice Fars
* Tərbiyət Bədəni Yəzd
* Sorxpuşan Delvar Əfzar
* Şəhərdari Bəndər Abbas

## Xarici keçidlər
* İranian Football
* Iran goals — İngiliscə
* IRIFF — Football Federation İslamic Republic of İran  — İngiliscə — Farsca

## İstinadlar
Nəcəfqulu xan Qaradağlı (Sərşar)

**Nəcəfqulu xan** () — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağ xanı (1783-1786). Kazım xan Qaradağlının oğlu.

## Həyatı
Əhər şəhərində doğulub. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Nəcəfqulu xan bir müddət qardaşı Mustafaqulu xanın əvəzinə xanlıq etmişdi. Mustafaqulu xan zindandan çıxdıqdan sonra onu tutdurub Şuşa qalasına göndərmişdi. Bir müddətdən sonra zindandan azad olunub Qaradağa qayıtdı. 1791-ci ildə qardaşı tərəfindən Ağaməhəmməd xana girov verildi. Nəcəfqulu xan sonralar Ağaməhəmməd şah Qovanlı-Qacarın yaxın adamlarından birinə çevrildi. Şahın ətrafında olanlar bu yaxınlığı qəbul edə bilmədilər. Şərləyib şahın nəzərindən saldılar. Ağaməhəmməd şah Nəcəfqulu xanın arvad-uşağıyla bərabər Marağa zindanına salınmasını əmr etdi. Bir müddət də Marağa zindanında yatan Nəcəfqulu xan kor oldu. 1797-ci ildə Ağaməhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Marağa zindanından azad edildi. Qaradağa qayıtmayıb Təbrizdə məskunlaşdı. Fətəli şahın ağalıq illərində şahzadə Abbas mirzə Naibəssəltənə ona Təbriz civarında, Ərvənəq mahalındakı Dizəc Xəlilli kəndini bağışladı. Nəcəfqulu xan həmin kəndin gəliri ilə dolanırdı.

Nəcəfqulu xan gözəl təbli şair idi. Sərşar təxəllüsü ilə türk, fars və ərəb dillərində şeirləri var. Nəcəfəli xan 1818-ci ildə Təbriz şəhərində vəfat edib.

Qarabağ içrə istər lalə könlüm bəs Qaradağı,
Çəkər bu həsrət odu sinəmə hər dəm qara dağı.

Bu gülşəq içrə xar oldu günlü könül quşu,
Qaçan bülbül görər ağ gün əgər olsa qara bağı.

Nə qəm düstaqlıqdan şiri üçün zəncir eyb olmaz,
Qəfəsdə bülbülü, tutini saxlayırlar nə kim, zağı.

Sirişki-laləgündən qəsdim ər gülzarlıq olsa,
Edər baği-İrəm rəşgi gözüm bir ləhzə dəhr ağı.

Əgər düşmənlərim yağı olubsa səhldir billah,
Bənə bu dostlarım bilmən neçun, yarəb, olub yağı?

Bu Sərşarın məzarında bitən lalələrin cana,
Qara dağı edər zahir bu bikəs həm Qaradağı.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.

## Həmçinin bax
* Qaradağ xanlığı

## İstinadlar
Abbasqulu xan Qaradağlı

**Abbasqulu xan** (?-1813) – Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağ xanı (1797–1813). Mustafaqulu xan Qaradağlının oğlu.

## Həyatı
Abbasqulu xan Əhər şəhərində doğulub. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Qardaşı İsmayıl xandan sonra Qaradağa xanlıq etmişdi. Abbasqulu xan müstəqillik arzusunda idi. O, hətta bu məqsədlə Sisiyanovla yazışırdı. Abbas mirzə Naibəssəltənə Abbasqulu xanı 1804-cü ildə vəzifəsindən azad edib Hacı Məhəmməd xan Qaragözlü-Bəydilini Qaradağa hakim təyin etmişdi.

Sisiyanov 29 oktyabr 1805-ci ildə knyaz Çartarıyskiyə yazırdı: "Arazın sol sahili və Kürün kənarı bizim hakimiyyəti qəbul edəcəklərmi, sağ sahildəki Azərbaycan əhli onun (Fətəli şahın-Ə. Ç.) tiranlığından çıxıb bizim himayəmizə sığınmaq istəyəcəklərmi? Onun şübhələrinin qurbanı keçən qışda Abbasqulu xan Qaradağlı oldu, onu Baba xan (Fətəli şah-Ə. Ç.) Pirqulu xanla dəyişdi". Əslində Pirqulu xan Şambayatı-Qacar İran ordusunun komandanı idi. Qaradağda, Əhərdə yaşadığından bu vilayətə nəzarət edirdi.

## Mənbə
* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.– 192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
* **AKAK**, III cild, səh. 851.

## Həmçinin bax
* Qaradağ xanlığı

## Xarici keçidlər
Məhəmmədqulu xan

* Məhəmmədqulu xan Qaradağlı — Qaradağ xanı
* Məhəmmədqulu xan (Bakı xanı) — Bakı xanı
* Məhəmmədqulu xan Qasımlı-Avşar — Urmiya xanı
* Məhəmmədqulu xan İrəvanlı — Çuxursəəd bəylərbəyi

## Həmçinin bax
* Məhəmməd
* Məhəmmədqulu
* Məhəmmədqulu (dəqiqləşdirmə)
İsmayıl xan Qaradağlı

**İsmayıl xan** (?-1797) — Toxmaqlı oymağının məşhur simalarından biri. Qaradağ xanı (1782-1783, 1791-1797). Mustafaqulu xan Qaradağlının oğlu.

## Həyatı
Əhər şəhərində doğulub.  Mükəmməl saray təhsili almışdı. İsmayıl xan Mustafaqulu xanın oğludur. Xanlığa başlayandan sonra İbrahimxəlil xanla əlaqələri kəsdi. Buna səbəb İbrahimxəlil xanın Xoy hakimi Əhməd xan Dünbili ilə sövdələşib Qaradağı bölüşmək istəyirdi. 1782-ci ildə İsmayıl xan İbrahimxəlil xana vergi ödəməkdən imtina etdi. İbrahimxəlil xan onun üzərinə qoşun göndərib, ödəməli olduğu vergiləri tələb etdi, lakin tezliklə geri qayıtmağa məcbur oldu. İsmayıl xan atası tərəfindən Ağaməhəmməd şah Qovanlı-Qacara girov verilmişdi. 1797-ci ildə şah sui-qəsd nəticəsində öləndən sonra İsmayıl xan Fətəli şahın tabeçiliyində qaldı. Fətəli şah İsmayıl xanı oğlu Abbas mirzənin xidmətinə verdi. Abbas mirzə İsmayıl xanı fərraşbaşı təyin etdi. İsmayıl xan Məhəmməd şah Qacarın da yaxın adamları sırasında idi. Üsyana qalxan Xosrov mirzəni və Cahangir mirzəni tutub şaha vermişdi. Vəzir Qaemməqam İsmayıl xanı bir dəstə ilə Ərdəbil şəhərinə göndərmişdi. İsmayıl xan şahzadələri saraya gətirdi. Hər iki şahzadə kor edildi. İsmayıl xanın Bab hərəkatının yatırılmasında xüsusi xidmətləri var.

## Mənbə

* Ənvər Çingizoğlu. Qarşı yatan Qaradağ. Bakı, "Ozan", 1998.–  192 səh.
*Ənvər Çingizoğlu,Qaradağlılar. Bakı, "Şuşa" nəşriyatı, 2008. – 160 səh.
*Ənvər Çingizoğlu, Qaradağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim", 2011. – 212 səh.
***Rus. MDTA**, f. 82. Siy.1/194 iş 234, v.2.

## Həmçinin bax
* Qaradağ xanlığı

## Xarici keçidlər
Quşqana

**Quşqana** — Şamaxının Şimal Qərbində, Əsgəran kəndi yaxınlığında XI–XIII əsrlrə aid yaşayış yeri.

Sahəsi 3–4 hektardır. Quşqanada arxeoloji tədqiqat aparılmamışdır. Təsərüfat işləri zamanı bir neçə bina qalığı aşkar edilmişdir. Binalar əhəng və kirəcdən istifadə etməklə daşdan tikilib. Quşqanadan şirli və şirsiz qab qırıqları və tünk qalıqları tapılıb. Yaşayış yerinin ətrafında bir neçə Orta Əsrlər abidəsi də var.

## İstinadlar
Qərbi Azərbaycan ostanının çayları

**[[Qərbi Azərbaycan ostanı]]nın çayları**:

 


## İstinadlar
*Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan və Ərdəbil Xəritəsi, İranın Rəsmi Coğrafiya Fondunun Nəşri
*Qərbi Azərbaycanın Kənd təsərüfatı, 2006
Lahmacun

**Lahmacun** Türkiyə fast food yeməyidir.

## Tərkibi

### Xəmir üçün
* 1 xörək qaşığı quru maya
* 1 çay qaşığı şəkər tozu
* 1 3/4 stəkan ilıq su
* 4 stəkan əla növ un
* 2 çay qaşığı duz

### Üstü üçün
* 225 q çəkilmiş qoyun əti
* 1 ədəd kiçik soğan — xırda-xırda doğranmış (1/2 stəkan)
* 3 ədəd yetişmiş pomidor — qabığı soyulmuş, sıxılaraq dənəsi çıxarılmış və xırda-xırda doğranmış (1 stəkan)
* 3/4 stəkan xırda-xırda doğranmış cəfəri
* 3 diş xırda-xırda doğranmış sarımsaq
* 1 xörək qaşığı acı qırmızı bibər tozu
* 2 çay qaşığı şirin qırmızı bibər tozu (paprika)
* duz
* 4 xörək qaşığı soyuq su

### Süfrəyə Vermək Üçün
* cəfəri
* limon
* ayran (resept aşağıda)

## Hazırlanması
Əvvəcə xəmiri hazırlayın. Bir qabda maya, şəkər və 1/2 stəkan ilıq suyu maya həll olana qədər qarışdırın. Qoyun isti yerdə 10 dəqiqə, üstü köpüklənənədək qalsın. 1 stəkan unu iri qaba ələyin. Üstünə mayalı qarışığı əlavə edib, qarışdırın. Qabın üstünü sellofanla örtüb 30 qədiqəlik isti yerə qoyun ki, qarışıq gəlsin və süngər (qubka) kimi olsun. Sonra qalan unu da bu qarışığa əlavə edin. Duzu və qalan 1 1/4 stəkan suyu da əlavə edib, yaxşıca qarışdırın.

Xəmiri 10 dəqiqə ərzində yoğurun. Hazır xəmir elastik olmalı və ələ yapışmamalıdır. Xəmiri iri qaba qoyub üstünü dəsmalla örtün. 1 saatlıq isti yerə qoyun ki, xəmir gəlsin.

İçi hazırlayın. Bunun üçün içə ayrılan ərzaqları bir qaba qoyub, yaxşı qarışanadək yoğurun.

Sobanı 230Cdək qızdırın. İri dəyaz formanı tərs çevirin (şəkilə bax) və üstünü bir az unlayın. Kənara qoyun.

Gəlmiş xəmiri bir az un səpilmiş yerə qoyun və əlinizlə ona uzunsov şəkil verin. İti bıcaqla 8 hissəyə bölün. Hissələri kündələyib ovcunuzla üstlərinə basaraq, bir az yastıladın. Sonra isə bu kündələrin üstünü sellofan və ya dəsmalla örtüb, 20 dəqiqəlik isti yerə qoyun ki, dincəlsinlər.

Sonra isə kündələrin birini unlanmış yerdə 25 sm-lik çox nazik dairə əldə edənədək oxlovla açın və unlanmış formaya qoyun. Dairənin üstünə içdən yayın. Lahmacunu istinmiş sobada ət bişənədək, təxminən 7 dəqiqə bişirin. Bişən lahmacunu sobadan çıxardan kimi, kənarlarındakı xəmirə yağ sürtün (bu, kənarlarını yumuşaldacaq). Bir lahmacun bişənədək, digər kündələri də eyniylə açıb, içdən yayıb, bişirin. Lahmacunu isti-isti süfrəyə verin. Üstünə limon sıxıb, cəfəri qoyub yeyin. Süfrəyə ayran da verilir. Ayran içməyi isə yaddan çıxarmayın.

## Ayran
* 4 stəkan qatıq
* 4 stəkan soyuq su
* duz

### Ayranın hazırlanması
Ərzaqları üstü köpüklənənədək çalın. Əgər qatığınız suludursa, suyun miqdarını az edin. Yox əgər çox qatıdırsa, onda suyu çoxaldın.

## Yemək müharibəsi
Rusiyada erməni restoranlarının lahmacun təqdim etməsi Türkiyə-Ermənistan düşmənçiliyi səbəbindən etirazlarla qarşılanıb.

Erməni əsilli amerikalı modeli Kim Kardaşyan İnstaqram səhifəsində "Lahmacunu kim tanıyır? Bu bizim erməni pizzasıdır", "Atam həmişə pendir qoyur, sonra sobaya yerləşdirir və çox xırtıldayan olur" sözlərini paylaşıb. Bu, türk sosial media istifadəçilərinin qəzəbinə səbəb olmuş və lahmacunu "erməni pizzası" kimi qələmə verdiyinə görə onu tənqid atəşinə tutmuşdu.

## İstinadlar
Yuri Trubin

**Aktyor**

## Həyatı

## Filmoqrafiya

#Sarı gəlin (film, 1998)
#Bir anın həqiqəti (film, 2003)
#Cavid ömrü (film, 2007)

## İstinadlar
Xartiya (sənəd)

**Xartiya** (yunanca, chartes — kağız, fərman) — orta əsrlərdə, eləcə də indiki zəmanəmizdə kütləvi-hüquqi xarakterli sənədlərə verilən ümumi addır. Xartiyalara misal olaraq Şəhərin Xartiyası, Kommunal Xartiyalar, 1838-ci il Xalq Xartiyası, Konstitusiya Xartiyaları və s. göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Hüquq
* Sənəd

## İstinadlar
İranın inzibati bölgüsü

İranda ən böyük inzibati ərazi vahidi ostan sayılır.

## Tarixi
İranda konstitusional idarənin bərqərar olunmasını təmin edəcək məclisin qurulması naminə 1906–cı ildə xüsusi bir qanunla məclisə seçkilər üçün ölkə 4 əyalətə, onlar isə öz növbəsində 27 vilayətə bölündü; Dörd əyalətdən biri Azərbaycan idi. Bu bölgü 1937-ci ildə dəyişdirildi və yeni islahata əsasən ölkə artıq 10 osatana və 49 şəhristana bölünürdü.

## Hazırda
**[[İran ostanları|Ostan]]** — () — ölkə səviyyəsində vilayət və ya rayon kimi inzibati ərazi bölgülərinə yaxın bir bölgüdür. İran ərazisində 30 ostan var.

**[[Şəhristan]]** — () — İranda ostan daxilində inzibati bölgü. Öz növbəsində baxşlardan və hər baxşa daxil olan bir neçə kəndistandan təşkil olunur. Bütün İran ərazisində 30 ostana daxil 324 şəhristan var. Şəhristanların icra səlahiyyətləri fərmandar tərəfindən yerinə yetirilir.

**[[Şəhər]]lər** — 

**Baxş** və ya **[[Bəxş]]** () — İranın şəhristanlarında inzibati ərazi vahidi. Hər baxşa daxil olan bir neçə kəndistan ibarət olur.

**Kəndistan** və ya **[[Dehestan]]** () — İranda inzibati ərazi vahididir. Hər kəndistan bir neçə kənddən ibarət olur.

**Kənd** — İranda ən kiçik ərazi bölgüsü.

## İstinadlar


## Xarici keçidlər
*PRESIDENCY OF THE ISLAMIC OF IRAN - İran İslam Respublikasının Prezidenti
*ISLAMIC REPUBLIC OF IRAN MINISTRY OF INTERIOR'S PORTAL  - Məmləkət Nazirliyi (Daxili İşlər Nazirliyi)
*

## Həmçinin bax
*İran şəhristanları
Tarix (Gəncəli Kirakos)

**Tarix** — Gəncəli Kirakosun müəllifi olduğu əsər. Bu, monqol basqını və monqol hökmranlığı dövründə Qafqaz xalqlarının tarixini öyrənmək üçün qiymətli mənbədir. Quruluşuna görə Tarix əsəri 66 fəsildən ibarətdir. (Lakin heç də nəşrlərin hamısında 66 fəslin hamısı yoxdur) Onlardan 22-si Ermənistana, 18-i Qafqaz Albaniyasına, 7-si isə Gürcüstana həsr edilmişdir. Qalan fəsillər Qafqaz xalqlarının ümumi dini problemlərinə, eləcə də Hülakülər dövlətinin siyasi tarixinin bəzi məsələlərinə, onların vergi siyasətinə və Kiçik Asiyanın, Mesopotomiyanın Hülakülər tərəfindən işğalına həsr olunmuşdur.

Kirakos kitabın Albaniyaya aid olan bölmələrində mifoloji dövrdən tutmuş, monqol basqınına qədər alban tarixinin kompilyativ icmalını verir. Əsərdə Qafqaz Albaniyasının ərazisinin monqollar tərəfindn işğal edilməsi haqqında, Xaçın knyazı Həsən Cəlalın hakimiyyəti dövrü və onun tərəfindən tikilmiş Gəncəsar monastrının inşası haqqında müstəqil fikirlər maraq doğurur. Kirakos həm də erməni tarixini, onlar tərəfindən xristianlığın qəbul edilməsindən başlayaraq tatarların gəlişinə qədərki dövrü qısaca şərh edir.

Fəridə Məmmədovaya görə Kirakosun əsas məqsədi Cənubi Qafqaza, Kiçik Asiyaya və Mesopotomiyaya monqol basqınının təsviri olmuşdur. Tarix əsərinin məzmunu və kompozisiyası aydın göstərir ki, erməni tarixçilərinin ciddi cəhdlə çalışmalarına baxmayaraq Kiraosun əsərini Ermənistan tarixi adlandırmaq son dərəcə yanlışdır. Fəridə Məmmədova T. İ. Ter-Qriqoryan tərəfinədn Kirokosun bu əsərinə verilən adı daha düzgün hesab edir: *Kirakos Qanzaketsinin "Tarix"i*. T. İ. Ter-Qriqoryan qeyd edir: *XIII əsrdə işlədilən mənada Kirakos bir alban kimi, habelə XIII əsrin I yarısında və II yarısının əvvəllərində Qafqaz Albaniyası ərazisində baş verən hadisələrin şahidi kimi Azərbaycan, eləcə də bütün Cənubi Qafqaz üçün mühüm tarixi əhəmiyyət kəsb edən əsər yaratmışdır.* Dini, ilahiyyat sənədləri, rəvayətlər, müqəddəs, dini kitablar, kilsələrin kanonik yazıları, Yevsefi Kesariyski, Sokrat Sxolast, Musa Kalankatlı, İovannes Sarkavaq kimi tarixçilərin və V–VII əsr erməni müəlliflərinin əsərləri müəllif üçün mənbə rolunu oynamışdır. Gəncəli Kirakosun bu kitabı haqqında Süleyman Əliyarlının "Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar" kitabı da bu kitabın öyrənilməsində müstəsna rol oynayır. Həmçinin kitabın 65 nəşrinin olduğu L. A. Xanlaryan tərəfindən işlənmiş önəmli dərəcədə təhrif olunmuş mənbə də günümüzdə təəssüf ki, hələ də istinad mənbəsi olaraq göstərilməkdədir.http://armenianhouse.org/gandzaketsi/history-ru/contents.html

## Mənbə
* Fəridə Məmmədova. "Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası". Bakı, 1993.
* Süleyman Əliyarlı "Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar"
* http://armenianhouse.org/gandzaketsi/history-ru/contents.html (1976-cı il önəmli dərəcədə təhrif olunmuş nəşr)
Dəyirmantəpə yaşayış yeri

**Dəyirmantəpə** — Xaçmaz rayonu ərazisində qədim yaşayış yeri. Orta əsrlərə aid yaşayış yeri rayonunun Maşıoba və Çuxuroba kəndləri arasında yerləşir. Maşıoba kəndindən 500 m qərbdə yerləşən tarixi abidə. 

## Haqqında
Dəyirmantəpə yaşayış yeri bir-birindən 30-40 m aralı iki təpə üstündədir. Bəzən elmi ədəbiyyatda Xırmantəpə də adlandırılır. Dəyirmantəpədə arxeoloji qazıntı işləri aparılmamışdır. Orta əsrlərə aid şirli və şirsiz gil qab, kömür qırıqları, kül və heyvan sümükləri tapılıb. 

I Dəyirmantəpə nisbətən kiçikdir və V-VIII əsrlərə aid edilir.

II Dəyirmantəpə ətrafında müdafiə məqsədli xəndək var və IX-XIV əsrlərə aid edilir.

Dəyirmantəpə yaşayış yerində XIV əsrdən həyat söndükdən sonra əhali əsasən Xaçmaz yaşayış yerində məskən salmağa başlayır. Bu da öz növbəsində bu yaşayış yerinin inkişafına, ərazisinin böyüməsinə və nəticədə XV əsrdə yaşayış yerinin şəhərə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

## Xarici keçidlər
* Xudiyev N.M. Xaçmaz. Bakı, “Elm və təhsil”, 2014, 472 s.
Dəvəlilər

**Dəvəlilər** Güney Azərbaycanda (əsasən Qaradağ mahalında) yaşayan türkdilli tayfa. Qacarların bir qoludur. Maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olurlar. Qacarlar dövlətində (1796-1925) mühüm rol oynayıblar.
Ağacvari fındıq

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir.

## Təbii yayılması
Rusiya, Gürcüstan, İran, Kiçik Asiya və Balkan ölkələrində təbii arealı vardır. Azərbaycanda Lənkəran (İşхan çayı hövzəsində), Zaqatala rayonlarında və Qarabağda (Xoros çayı hövzəsi) dəniz səviyyəsindən 1200–1400 m yüksəkliklərdə yayılmışdır. Qarışıq meşələrdə karbonatlı torpaqlarda rast gəlinir.

## Botaniki təsviri
Təbiətdə 15–25 m hündürlüyə çatan düz gövdəli bitki növüdür. Gövdəsinin qabığı açıq-boz, cavan zoğları açıq-qəhvəyi rəngdədir. Birillik zoğları seyrək tükcüklüdür. Şaxələrində altyarpaqlar qısa, ellipsvarı, iki cür mişardişlidir. Orta və üst yarpaqları enli-tərsinə yumurtavarı olub, dib tərəfləri dərin ürəkvarı, zəif dilimlidir, üst tərəfi yaşıl, alt tərəfi bozumtul-yaşıl, tüklüdür. Yarpaqlar saplaqlar üzərindədir. Bunun cavan zoğları və yarpaq saplaqları qırmızımtıl tüklərlə örtülüdür. Yarpaqları geniş yumurtavarı və neştərşəkillidir. Yarpağın qaidəsi ürək şəklində оlub, ucu sivridir. Kənarları dişlidir və bəzən kiçik dilimlidir. Erkək çiçəkləri sırğaşəkilli çiçək qrupunda yerləşmişdir. Qonur-qırmızı rəngdədir. Qoz meyvəsi kiçikdir, meyvəsinin yan tərəfi azca basıqdır, küncləri vardır. Nadir hallarda meyvəsi yumru olur. Meyvəsinin 2-5 ədədi bir yerdə çanaqcıq içərisində olur, fındığın qabığı qəhvəyi rəngdə olub qalındır, ləpəsi xırdadır. Meyvələri çanaqcıqdan çox çətin ayrılır və bəzən də fındıqla birgə yerə tökülür. Çanaqcıq içərisində olan toxum (fındıq) çox az cücərir. Odur ki, təbii artımı zəif gedir. Ona görə də bu bitkiyə ağacvari fındıq adı verilmişdir. Meyvənin qaidə hissəsi böyükdür, şişkindir. Bitki dəniz səviyyəsindən 600–1700 m yüksəkliklərdə yayılmışdır.

## Ekologiyası
Təzə, humusla zəngin, nəmişli, karbonatlı torpaqlara üstünlük verir. Kölgəyədavamlıdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir, endemik bitki növüdür. Hirkan Milli Parkı və Zaqatala Dövlət Qoruğunda mühafizə edilir və Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na daxil edilmişdir. Zəruri qoruma tədbiri kimi yeni mühafizə sahələrinin yaradılması tövsiyə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fəal-interaktiv təlim

**Fəal-interaktiv təlim** — təlim prosesinin elə təşkili formasıdır ki, burada müəllim bilikləri ötürən rolundan imtina etməklə yeni bir vəzifəni — bələdçi(fasilitator) vəzifəsini öz üzərinə götürmüş olur.

Burada biliyin qrup və cütlərələ iş formalaraından müntəəzəm şəkildə istifadə etməklə axtarılıb tapılması ön plana çəkilir. Bu cür təlim texnologiyası ilə təşkil olunan dərslərdə əvvəlcə problemə istiqamət verəcək motivasiya yaradılır. Motivasiya problemə çıxaracaq məsələnin qoyulmasıdır. Onun nəticəsi tədqiqat sualı olur. Həmin tədqiqat sualı problemin həlli yollarına dair ilkin fərziyyələrin irəli sürülməsinə şərait yaradır. Sonra həmin problemin araşdırılması üçün qrup işləri təşkil olunur. Hər qrup irəli sürülmüş fərziyyələrin doğruluğunu isbat etmək üçün mətn üzərində, bilik mənbələrinə nəzər salmaqla tədqiqat işlərinə cəlb olunurlar. Alınan nəticələr işçi vərəqlərində qeyd olunur. İşçi vərəqlərində işlər tamamlandıqdan sonra təqdimat mərhələsi gəlir. Hər qrup öz tədqiqatlarının yekunları ilə auditoriyanı tanış edirlər. Sonra təqdim olunan bütün işlər arasında rabitə, əlaqələr yaradılır. Məlumatlar sistemə salınaraq ümumiləşdirilir. Həmin ümumiləşmələr ilkin fərziyyələrlə müqayisə olunur və nəticələr çıxarılır. Bundan sonra biliyn tətbiqi mərhələsi gəlir. İşin gedişindən aydın olduğu kimi, fəal-interaktiv təlimdə şagirdlərdə məntiqi, tənqidi və yaradıcı təfəkkürünün inkişafı qayğısına qalınır, təlim prosesinə tədqiqat xarakteri verilir. Təlim prosesində işgüzar iş mühiti, əməkdaşlıq şəraiti yaradıldığından iştirakçıların yüksək fəallığı təmin olunur.

## Həmçinin bax
* Təhsil
Xartiya (deklarasiya)

**Xartiya** — beynəlxalq hüquqda hüquqi qüvvəyə malik olamayan sənəd. 

Hər-hansı beynəlxalq razılaşmalarda ümumi prinsipləri və məqsədləri ifadə edir. Misal olaraq Yeni Avropa üçün Paris xartiyasını göstərmək olar.

## Həmçinin bax
* Sənəd
* Hüquq

## İstinadlar
Birillik günəbaxan

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1–2 metrə qədər olan birillik ot bitkisidir. Növbə ilə yerləşən iri, üçkünc-ürəkvarı yarpaqları vardır. Gövdəsinin yuxarısındakı yarpaqları ellipsvarıdır. İri səbət şəklində qızılı-sarı rəngli çiçəkləri və bərk qabıqlı dənəcik meyvəsi olur. Meyvələrinin toxumu yağlıdır, xoş ətirlidir.

Bitki iyul-avqust aylarında çiçəkləyir, meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir.

Adi günəbaxan Azərbaycanın əksər rayonlarında becərilir. Yerarmudu günəbaxan isə ancaq Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Botanika İnstitunun ərazisində becərilir.

Yeyinti sənayesində, eləcə də təbabətdə günəbaxanın toxumlarından istifadə edilir. Günəbaxan çox qiymətli bitkidir. Onun əsil vətəni Amerikadır. Hazırda o, dünyanın çox ölkələrində becərilir.

Günəbaxanın toxumlarında 40–50 %-ə qədər əla keyfiyyətli piyli yağ vardır. Bu yağı onun toxumlarını xüsusi press altında saxlamaqla alırlar. Həmin məqsəd üçün bitkinin meyvələri tamam yetişəndə toplanır, qabıq hissələrdən toxumları çıxarılıb təmizlənir, sonra press altında sıxılaraq yağı çıxarırlar. Bu qayda üzrə alınmış günəbaxan yağı açıq-sarı rəngdə, maye halda, xaşagələn ətirli iyə və dada malik olur.

Günəbaxan yağından əsasən yeyinti sənayesində istifadə edilir. Bundan başqa, o təbabətdə bir çox məlməh dərmanlarının tərkibinə qatılır, xüsusilə revmatizm əleyhinə işlənən məlhəmlərin, o cümlədən onlardan daha geniş istifadə olunan bat-bat məlhəminin tərkibində işlədilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Səhləb

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası
Gövdəsinin orta hündürlüyü 10-50 sm arasında dəyişir. Yarpaqları geniş, yaxud xətti geniş lanset şəklində olur. Çiçəkləri uzun sünbülşəkilli hamaşçiçək formasında purpur və bənövşəyi rəngdə olur. Çiçəkləmə dövrü aprel ayından avqust ayına qədərdir.

## Yayılması
Azərbaycanda, eləcə də Rusiya və Ukraynada bəzi növləri qırmızı kitaba düşüb.

## Maraqlı məlumatlar
Britaniya alimləri dünyada olan ən balaca səhləb çiçəyini aşkar ediblər. Gülün ölçüsü cəmi 2,1 millimetrdir. Onun yarımşəffaf ləçəkləri bir qat hüceyrədən ibarətdir.

Aşkarlama tam təsadüfən baş verib – kiçik bitki Andın şərq hissələrindən gətirilmiş özünün ən iri kolleqalarının kökündə ilişib qalıb.

Hələ ki, yeni növ ad almayıb. Alimlər müəyyənləşdiriblər ki, aşkarlanmış səhləb *Platystele* cinsinə aiddir, Platystele jungermannioides növü 1912-ci ildə aşkarlanmış ən kiçik səhləbin adını daşıyır.

Son 100 ildə bu çiçəyin təqribən 1000 yeni növü aşkar olunmuşdur.

## Sinonimləri
### Heterotipik sinonimləri

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
1959 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi

**1959 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi** (; ) — 4-cü Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Andre Klavyönün "Dors, Mon Amour" mahnısı ilə 1958 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1959-cu ildə Fransa müsabiqəyə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin Kann şəhərində Palais Des Festivals-da keçirilmişdir. Müsabiqə 1959-cu ilin 11 mart tarixində baş tutmuşdur.

## Final

## Nəticələr

## Xarici keçidlər
* Eurovision Song Contest
AutoCAD

**AutoCAD** — Autodesk şirkətinin hazırladığı proqram olub maşınqayırma, tikinti və digər mühəndislik lahiyələrinin işlənməsində tətbiq olunur.

Tarixi Proqramın köməyi ilə mühəndislikdə əl ilə yerinə yetirilən cizgi işləri avtomatlaşdırılmış və bununla layihələndirmə işləri sürətləndirilmişdir. Hər il Autocad-ın yeni, daha təkmilləşdirilmiş versiyası yaradılır.
İndiyə qədər yaradılmış versiyaları:

## İmkanları
Sadə cizgidən başlayaraq 3D modellərin qurulmasına qədər işləri yerinə yetirməyə imkan verir.

AutoCAD-ın ən güclü vasitələrindən biri də onun proqramlaşdırma görünüşünün olmasıdır. Hər bir istifadəçi AutoLİSP-dən istifadə etməklə AutoCAD-ı fərdi sorğu və tələblərinə uyğunlaşdıra bilər.

AutoLİSP proqramlaşdırma dilində *notepad*-də proqramı yazıb qurtardıqdan sonra onu `.lsp` faylı kimi yaddaşa vermək lazımdır. Əks halda AutoCAD bu faylı tanımayacaq və proqram yüklənməyəcək. AutoLİSP proqramlaşdırma dilində bütün əmrlər mötərizələr ilə əhatə edilir. Açılan və bağlanan mötərizələrin sayı mütləq bərabər olmalıdır, əks halda proqram işləməyəcək. Mötərizədən kənarda yazılan yalnız və yalnız şərh ola bilər. Şərhi nöqtəli vergül işarəsindən sonra yazmaq lazımdır.

Proqramı işə salmaq üçün Autocad proqramı açılır, Tools menyusundan Load Application seçilir. Buradan yaddaşa verdiyimiz .lsp faylı seçilir və Load əmri verilir.

Visual LISP Autolisp-in AutoCAD-dakı ekran formasıdır. Qısaca olaraq LİSP generatoru AutoCAD-ın daxilində qüvvədə olur və menyu interfeysini təmin edir. Bütün göstəricilər AutoCAD sistemindən açılan Visual LİSP Editor proqramından AutoLİSP proqramına ötürülür. Visual LİSP-in başlıca xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
# Bu dildə bütün ifadələr yumru mötərizələr arasında yazılır.
# Operator açılmış sol mötərizədən sonra yalnız bircə dəfə istifadə olunur, dəyişənlər və konstantalar ondan sonra yazılır.
# İfadəni dəfələrlə mötərizə daxilinə yerləşdirməyə icazə verir.

AutoCAD-ın komandalarına müraciət etmək üçün command operatorundan istifadə olunur. Command operatoru açılan mötərizədən sonra yazılır. Daha sonra tələb olunan komandanın adı dırnaq işarəsi arasında yazılmalıdır və sonra komandanın parametrləri göstərilir.

## Xarici keçidlər
* Autocad--Dil en

## Həmçinin bax
* Autodesk
* Miqyas (xəritə)
* Yer ölçmə işləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
Sambales

**Sambales** — Filippinin rayonlarından biri. Luzon adasında yerləşən rayonun mərkəz şəhəri əhalisinin sayı 630 min nəfər olan İbadır.

## Həmçinin bax
* Filippin

## İstinadlar
Gəncə (Göygöl)

**Gəncə** — Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonunun Zurnabad kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azbiokombinatın yanında salınmışdır. 1966-cı ildən Gəncə adlandırılmışdır. Kənd adını yaxınlığından axan Gəncəçayın və qədim Gəncə şəhərinin adından almışdır. 

## İstinadlar
Vəhşi heyvanın rəqəmi

**Vəhşi heyvanın rəqəmi**, həmçinin **heyvan rəqəmi**, **iblis rəqəmi** və ya **vəhşi heyvana məxsus say** (, ) — Vəhy Kitabının 13-cü fəsli, 18-ci ayəsində Vəhşi heyvan əlaqələndirilən rəqəm. Əhdi-cədidin əksər əlyazmalarında və Bibliyanın tərcümələrində vəhşi heyvanın rəqəmi **altı yüz altmış altı** və ya "" (yunan rəqəmlərində "χ" 600, "ξ" 60 və "ϛ" 6-nı təmsil edir) təşkil edir. Vəhy Kitabının qorunub saxlanmış ən qədim əlyazması olan 115-ci papirus, eləcə də "*[[Codex Ephraemi Rescriptus]]*" kimi digər qədim mənbələrdə vəhşi heyvanın rəqəmi "χιϛ" və ya "χιϲ", yəni ərəb rəqəmləri ilə 616 () kimi verilmişdir. Yunanca mətnin "*[[Novum Testamentum Graece]]*" kimi tənqidi nəşrləri variant kimi "χιϛ"ni qeyd edir.

## İnterpretasiya
Korneli Tasitin qeydləri və sonrakı dövrün xristian ənənəsinə görə, Neron 64-cü ildə şəhərin bir hissəsini məhv edən və Roma əhalisini iqtisadi cəhətdən çökdürən Böyük Roma yanğınına görə xristianları günahlandırmışdır. Entoni A. Barrett yazmışdır ki ki, "böyük arxeoloji səylər son vaxtlar yanğın üçün yeni dəlillər ortaya çıxarıb, lakin onu kimin başlatdığını göstərə bilmir". Tasitin "*[[Annallar (Tasit)|Annallar]]*"ında qeyd edilmişdir:Tasitin bu qeydləri Neronun Böyük Roma yanğınına görə xristianları günahlandırmasını təsdiqləyən yeganə müstəqil dəlildir və ümumiyyətlə həqiqəti əks etdirdiyinə inanılır. Tasitin müasiri olmuş Svetoni müəllifi olduğu Neronun bioqrafiyasının XVI fəslində yazmışdır ki, "yeni və şeytani xurafata inananların sinfi olan xristianlara cəza verilmişdir". Buna baxmayaraq, o, cəzanın səbəbini göstərməmişdir. Ümumi olaraq qəbul edilmişdir ki, Vəhy Kitabında "heyvan rəqəmi"nin 666-ya çatması, latın dilində "*Neron Kesar*" (, ; mənası – "imperator Neron") kəlmələrinin ivrit əlifbasında yazılması, ardınca onların gematriyasının ölçülməsi ilə yaranmışdır. Bu, erkən xristianların Neronu müstəsna dərəcədə şeytani fiqur hesab etdiyini göstərir.

## Mənbə
### İstinadlar

### Ədəbiyyat

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Əlavə ədəbiyyat

* 

## Xarici keçidlər
Rafflesiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Dünyanın ən böyük çiçəyi kimi tanınan və nadirən Cənubi Asiyadakı yağmur meşələrində yetişən "Rafflesia"nın ömrü sadəcə 2 həftədir.

Yalnız İndoneziyanın Sumatra və Kalimantan adaları ilə Cənubi Tailanddakı Xao Sok milli parkında görünən * {{bt-azlat||Rafflesia öz-özünə açır. 1 metrlik diametrə malik və 11 kiloqram ağırlığı olan Rafflesia, çiçək və böcəklərlə qidalanır.

Rafflesia, Malayziyanın Kota Kanibalo şəhərindəki parkda 100 illik fasilədən sonra açmışdı. Toxumu olmayan çiçək, ağacların kökləri üstündə parazit kimi yetərli istilik və suyu olduqda meydana çıxır. Buna görə də çiçəyin görülməsi bir xeyli çətindir.

Çiçəyi yalnız yanvar ayının axırından fevral ayının ortalarına qədər Xao Sok şəhərinin parkında görmək mümkündür.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ruh

**Ruh** — canlı varlıqların, xüsusilə insanın maddi olmayan tərkib hissəsi, həyat və şüurun əsası, mənəvi varlığın fundamental komponenti, materiyanın fövqündə dayanan və bədənə həyat verən qeyri-maddi substansiya.

## Həmçinin bax
* Reinkarnasiya
## İstinadlar
Cökə

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Şimal yarımkürəsinin bütün ilıq bölgələrinin gilli, sərin və nəmli torpaqlarında yetişir. Sürətlə böyüyən və 20-25 metrəyə kimi uzanan cökə ağaclarının gövdələrinin diametri 1.5 m belə ola bilər. Əvvəlcə düz olan gövdə qabığı, ağac yaşlandıqca çatlayır. Üstü tünd yaşıl yarpaqları uzun saplı, ürək formasında və kənarları da düzdür.

Yarpağın boz və ya gümüş rəngindəki alt tərəfində qılcıqlar var. İyun-avqust ayları arasında açan sarımtıl rəngli xüsusi xoş ətirli çiçəklərinin 3-5-i bir yerdə, yarpaqların orta damarına bağlı və sarılı vəziyyətdə olur. Ağacın tək toxumlu meyvəsi minik, yuvarlaq və qurudur. Cökə ağacı toxumu, gövdə çəlikləri ilə və ya boy atan köklərinin ayrılıb əkilməsi ilə çoxaldılır.

Cökənin çiçək və yarpaqlarında qlükozit, tanen, yapışqan bitki mayesi və tərkibində farnesol olan uçucu yağ mövcuddur. Xüsusilə çiçək və yarpaqları tibbi təsirlərindən ötürü istifadə edilən cökə ağacının ağ, yumşaq və homogen taxtası heykəltəraşlıq və bənzəri işlərdə, gövdə qabıqları boyaçılıq və xələt istehsalında istifadə edilməkdədir.

## Tarixi
Mərkəzi Avropada əvvəllər bir çox kənddə cökə ağacı var idi. Mərkəzdə yerləşir və görüş nöqtəsi olaraq istifadə olunurdu. May ayının əvvəlində bu ağacın altında rəqs festivalları keçirildi. Bir çox vaxt burada kənd məhkəmələri yaradıldı. Beləliklə, cökə "məhkəmə ağacı" və ya "məhkəmə cökəsi" kimi də tanınır. Alman və slavyan xalqlarında cökə müqəddəs bir ağac hesab olunur.

## Növləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ana

**Ana** — uşağın bioloji valideyni və ya bu rolu sosial daşıyan qadın. Doğma anadan başqa ögey ana da ola bilər. Qadın doğduğu uşağın **süd anası** sayılır. Reproduktiv tibbin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bioloji ananı genetik və surroqat olaraq iki qrupa bölürlər.
Burada bioloji ana dedikdə yumurtalığındakı hüceyrələrdən uşaq formalaşan ana başa düşülür. Surroqat ana isə yalnız bətnində uşağı gəzdirən və doğan qadındır.

Həmçinin Ana haqqında çoxlu əsərlər və
şeirlər var.Bunlara misal olaraq Cəfər Cabbarlının "Ana" şeirini demək olar.Burada C.Cabbarlı balaca ikən itirdiyi anasına olan məhəbbətindən bəhs edilir. Həmçinin şeirin 2-ci və 3-cü bəndində Rusiyaya qarşı olan nifrətdən də bəhs edilir.

## Həmçinin bax
* Analar günü
* Ailə
Analar Günü

**Analar Günü** — anaların şərəfinə keçirilən beynəlxalq bayramdır. Həmin gün Beynəlxalq Qadınlar Günündən fərqli olaraq, anaları və hamilə qadınları təbrik etmək üçün qəbul olunub. Bir çox ölkələrdə bu gün müxtəlif günlərə təsadüf edilir. Ümumiyyətlə, dünyada "Analar Günü" may ayının ikinci bazar günü qeyd edilir.

İngiltərədə XVII əsrdən XIX əsrədək "Anaların Bazar Günü" adlı bayram qeyd olunurdu. Anaların təbrik edilməsinə həsr edilmiş bu bayram Böyük pəhriz adlanan dini bayramın dördüncü bazar günündə keçirilirdi.

ABŞ-də "Analar Günü" ilk dəfə 1872-ci ildə məşhur ingiltere pasifisti Culiya Uord Houv tərəfindən dəstəklənmişdir. C. Uordun qənaətinə görə, həmin gün anaların Yer kürəsində sülh naminə mübarizədə birliyi günüdür. Lakin onun bu konsepsiyası nə ABŞ-də, nə də digər ölkələrdə öz təsdiqini tapmamışdır.

1907-ci ildə ABŞ-nin Filadelfiya ştatından olan Anna Carvis anaların təbrik olunması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. O, ilin bir gününün analara həsr olunması, yəni bu münasibətlə "Analar Günü"nün qeyd olunması təklifi ilə dövlət idarələrinə, qanunvericilik orqanlarına və görkəmli şəxslərə məktub yazmışdır. 1910-cu ildə ilk olaraq Virciniya ştatı "Analar Günü"nü rəsmi bayram kimi tanımışdır. 1914-cü ildə ABŞ prezidenti Vudro Vilson may ayının ikinci bazar gününü bütün amerikalı anaların şərəfinə milli bayram elan etmişdir.

ABŞ-nin ardınca 23 ölkə may ayının ikinci bazar gününü bayram elan etdi. Daha 30 ölkə isə bu bayramı başqa günlərdə qeyd edir.

Rusiya Federasiyası Prezidentinin "Analar Günü haqqında" 30 yanvar 1998-ci il 120 saylı fərmanına müvafiq olaraq noyabr ayının sonuncu bazar günü ölkədə "Analar Günü" kimi qeyd olunur. Bu bayramın təsis olunması təşəbbüsü RF Dövlət Dumasının Ailə, qadın və uşaq məsələləri Komitəsi tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Həmin vaxtdan etibarən hər il ənənəvi olaraq noyabr ayının sonuncu həftəsi dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanlar anaları təbrik edir, onlara gül-çiçək dəstələri hədiyyə etməklə, öz sevgi və hörmətlərini ifadə edirlər.

Analar Günü həm də qadın və anaların üzləşdiyi qlobal və milli məsələlərə bir daha dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etmək, onları narahat edən problemlərin həlli yollarını araşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu bayram hər bir qadın üçündür.

## İstinadlar