open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alçaq badam

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Avropada əsasən meşə və səhralarda təbii halda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 1,5 m olan koldur. Düzduran budaqları enli yumurtavari çətir əmələ gətirir. Budaqlarının üzəri ensiz, uzunluğu 6 sm olan xətvari-neştərvari, üstü tünd yaşıl, aşağıdan açıq yaşıl yarpaqlarla örtülmüşdür. Aprel ayında çiçəkləyir. Al-çəhrayı rəngdə çiçəkləri budaqları tam örtür. Meyvələri iyul ayında yetişir. Uzunluğu 2 sm, tüklü, ağ və ya açıq sarı rəngli meyvəyanlıqlı meyvələri olan çəyirdəklidir. Toxumlarla, calaqla, kök zoğları ilə çoxaldılır.

## Ekologiyası
İşıqsevən, quraqlığa və qışa davamlıdır. Çox nəmişli zəngin torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Azərbaycanın bir çox rayonlarında mədəni halda becərilir. Dendrologiya institutunda introduksiya edilib.

## İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada gözəl və tez çiçəkləyən kol kimi qrup və ya tək əkinlərdə istifadəsi məqsədyönlüdür. Badamın oduncağı çox böyük sıxlığa malik olub, gözəl qırmızımtıl rəngə çalır.

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Keçəli albalı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Çin, Koreya, Yaponiya və Monqolustanda yabanı halda bitir. Çindən bitki bütün dünyaya yayılmış, XIX əsrin axırlarında isə Rusiyaya çatmışdır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 3 m olan, enli yumurtavari dağınıq çətirli koldur. Çoxillik budaqlarının qabığı boz-qonur rəngli olub, qalındır. Budaqları sıx keçə tükcüklüdür. Yarpaqları enli ellipsvari olub, 5 sm uzunluğundadır. Üstdən bozumtul-yaşıldır, payızda qırmızıdan sarı rəngə kimi müxtəlif çalarlarda olur. Çiçək tumurcuqları qısa saplaqlarda və ya budaqların üzərində yerləşir. Çiçəkləri çəhrayı, çiçəkləmənin axırlarında isə ağ rəngdə olur. Çiçəkləri mayın ortalarında və ya axırında yarpaqlarla birlikdə açılır. Meyvələri al qırmızı olub, 1 sm diametrindədir və qısa meyvə saplağına malikdir. Ləti sulu və zərifdir. Çəyirdəyi xırdadır və lətdən ayrılmır. Meyvələri polimorfdur.

## Ekologiyası
Çiçəkləri -30C-ə qədər soyuqlara dözür. Quraqlıq dövrlərdə meyvələri xırdalaşır, lakin tökülmür, uzun müddət bitkinin üzərində qalır.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir. Azərbaycanda Nəbatət bağına introduksiya edilib.

## İstifadəsi
Meyvələri karbohidrogen, üzvi turşular, vitaminlərlə zəngindir. Onlarda vitamin C adi albalının sortlarına nisbətən 1,5-2 dəfə, dəmirin miqdarı isə almalarda olduğundan çoxdur. Bağı erkən yazda bəzəməsi və yayda meyvə verməsindən əlavə, sıx, şaxələnmiş salxımları canlı hasar, bordür yaratmaq, yamacları bərkitmək üçün yararlıdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Hirbə

**Hirbə** – Midiyanın ən böyük şəhərlərindən biri. Təxminən Midiyanın gücləndiyi dövrlərdə inşa edilmiş şəhər hökmdar şəhəri qədər zəngin və dəbdəbəli olmuşdur. Şəhərin yeri haqqında mənbələrdə məlumat verilmədiyindən onun harda yerləşməsi hələ də naməlumdur. Dəməşqli Nikolayın əsərinn dövrümüzə çatmış hissələrində Hirbə Midiyanın Persiaya yaxın ərazisində yerləşən şəhər kimi təsvir olunur. Hər halda Dəməşqli Nikolay şəhərin nəhəng imperiyanın məhz Midiya ərazisində yerləşdiyini qeyd edir.

Şəhərin davam edən axtarışları hələ də uğurlu bir nəticə verməmişdir. Tarixçilərin əksəriyyəti Hirbə şəhərinin də digər Midiya şəhərləri kimi mühüm strateji ərazidə salındığını güman edirlər. Madaylar və farslar arasında Harpaq və II Kirin rəhbərliyi ilə keçirilən ilk döyüş də məhz Hirbə şəhəri yaxınlğında olmuşdur. Ktesi qeyd edir ki, II Kir maday qoşununu bilərəkdən Hirbə şəhərinə yönəltmişdi. Ola bilsin ki, Kir Hirbə döyüşündə Midiya Persia sərhəddində yerləşən mühüm strateji əhəmiyyəti olan bu şəhəri ələ keçirməyi planlaşdırmışdı.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
* Hirbə döyüşü
Amitis

ı
**Amitis** (e.ə. 630 – e.ə. 565) — Midiya hökmdarı Kiaksarın qızı və ya nəvəsi, Babil hökmdarı II Navuxadonosorun arvadı olmuşdur.

## Evlənməsi
Amitis Midiya və Babil çarlığı arasında ittifaqa uyğun şəkildə, formal olaraq Babil hökmdarı II Navuxadonosora ərə verilmişdir.

## Babil Asma bağı
Babilə köçdükdən sonra çox darıxan və həmişə qəmgin olan Amitisdən bunun səbəbini soruşduqda o, vətəni Midiya, onun bağları və meşələri, təmiz bulaqları və saf havası üçün darıxdığını qeyd edir. Bu sözləri eşidən hökmdar, Babilin ən böyük memarlarını çağıraraq, arvadının darıxmaması üçün Babildə Midiya bağlarına oxşar bağ salmağı əmr edir. Bundan sonra midiyalı xanım Amitisin şərəfinə qədim dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan Babil Asma Bağı salınır.

## Adın etimologiyası

## İstinadlar
Sandakşatru

**Sandakşatru** (e.ə 639-cu il) — Kimmerlərin çarı Tuqdamenin oğlu.

## "Sandakşatru" adının mənası haqqında
Bu şəxsin adında qədim fars dilindəki "xşadra" "hakimiyyət" sözü axtarırlar, lakin adın əvvəlindəki "Sanda" hissəsini izah edə bilmirlər150. Əslində
isə bu ad türk dillərindəki san "ad-san", "şan", "şöhrət", dək "kimi", "elə bil", "sanki" (Azərbaycan dilində də "dək" sözü bu mənadadır: məsələn, "igid tək", yəni "sanki igid"), şat "şahzadə" və ər "igid", "bahadır" sözlərindən ibarət mürəkkəb addır. Demək, bu şəxsin əsl adı Sandakşatər olmuşdur ("Sandakşatru" adındakı "u" səsi assur dilində yer və adam adlarının sonuna adlıq halda əlavə olunan şəkilçidir). Beləliklə, bu ad "Sanlı (şanlı) şahzadə – igid kimi" mənasını verir.

Sandakşatru çar sülaləsindən idi və o, doğulandan sonra qanuni olaraq vəliəhd sayıldığı üçün valideynləri ona belə ad qoya bilərdilər.
Bu adın türk mənşəli olduğunu və onun əvvəlində məhz qədim türk mənşəli san "ad-san", "şan-şöhrət" sözünün durduğunu söyləməyə əsas verən
faktlar vardır. Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rusiya çöllərində hun tayfa ittifaqına daxil olan türkdilli kuturqurların çarı Sandil adlanırdı.

Qafqaz Albaniyasında IV əsrin əvvəllərində Sanesan və Sanatürk adlı əmirlər qədim erməni mənbələrində qeyd olunur. Çingiz xanın övladları içərisində Sankur (qədim türk dillərində kür "cəsarətli", "cüssəli", "təlatümlü", "çılğın xasiyyətli" və s. deməkdir.) adı da çəkilir. Qaraqalpaq və başqa Orta Asiya türk xalqlarına məxsus "Alpamış"    dastanının bir qəhrəmanı Sandaqaç (əslində Sandıqoç, yəni "adlı-sanlı qoç") adlanır. "Şat" sözü Midiyada bəzi çar və hakim adlarında da vardır. Məsələn, Midiyanın Kizilbunda əyalətinin Uraş qalasının hakimi assur mənbələrində Pirişati adlanır. E. A. Qrantovski bu adı qədim fars dilində pari "əvvəl", "qabaq", və şiyati
"sülh", "əmin-amanlıq", "sevinc", "şad" sözləri ilə əlaqələndirir və onu fars mənşəli Pərizad şəxs adı ilə müqayisə edir151. Halbuki Pərizad ancaq qadın adıdır və "Pəri doğulmuş" deməkdir.

## Mənbə

## Həmçinin bax
* Assuriya
* Orta Asiya
* Sak çarlığı
Qaşıqçı almazı

**Qaşıqçı almazı** — 86 karat çəkiyə malik və ətrafdan iki sıra 49 ədəd brilyantla bəzədilmiş dünyanın ən məşhur 22 almazından biri. Hazırda Topqapı sarayı muzeyində sərgilənir.

Topqapı muzeyindəki bu almaza niyə "Qaşıqçı almazı" deyildiyi haqda bir neçə rəvayət vardır. Bunlardan ən ağla batanı brilayntın quruluşunun oval olması və qaşığa bənzəməsidir. Almazın Osmanlı Sarayına necə gəlməsini bir neçə rəvayətlə bağlayırlar.

Əfsanəyə görə 1774-cü ildə Pijo adlı bir fransız hərbçisi, bu almazı Hindistanın Mədrəs Mihracesinden pulla alaraq Fransaya aparmışdır. Burada satışa çıxarılan almazı Napoleon Bonapartın anası alır ve uzun illər paltarının sinəsində gəzdirir. Lakin Napoleon sürgünə göndərildiyi zaman oğlunu xilas edə bilmək üçün almazı məcburən satır. Həmin vaxt Fransada olan Təpədələnli Əli Paşanın adamlarından biri paşanın adından 150 min qızıl pula almazı alır və paşaya gətirir.

Sultan II Mahmudun dövründə Təpədələnli Əli Paşa dövlətə qarşı çıxdığı üçün öldürülür və paşanın bütün əmlakı müsadirə olunaraq Osmanlı xəzinəsinə göndərilir. Beləliklə, Napoleonun anasından alınan "Qaşıqçı almazı" Türkiyədə qalır.

## İstinadlar
Pasianlar

**Pasianlar** — indiki Ermənistanın Türkiyə ilə həmsərhəd zonalarında yaşamış digər türkdilli tayfa yunan və erməni mənbələrində pasian və basian kimi də qeyd olunmuşdur. İlk dəfə eradan əvvəl IV əsr yunan müəllifi Ksenofont  pasianlar haqqında məlumat vermişdir. 

Pasianların orada məskunlaşması eradan əvvəl IV əsrdən qabağa aiddir. Ksenofontun pasianlarla qonşuluqda skiflərin (yəni sakların) yaşaması haqqındakı
məlumatına görə güman etməyə əsas var ki, pasianlar məhz eradan əvvəl VII əsrdə saklarla gəlmişlər və bəlkə də elə sakların bir hissəsidir. Qeyd olunmalıdır ki, pasian etnonimi qədim yunan dilində "ç" səsi olmadığına görən paçian kimi nəzərə alınmalıdır ki, bu da qədim türkdilli paçana (peçeneq) tayfasının adıdır .

Pasianlar indi Türkiyəyə daxil olan Qars, Sarıqamış, Arpaçay, Kaqızman və Sürməli ərazisində yaşayırdılar  . Bu tayfanın adı ilə Araz çayının yuxarı axarını yunan müəllifləri Fasis (əslində Paçis) adlandırmışlar. Məhz bu etnonimlə 
əlaqədar olaraq orta əsrlərdə Ermənistanda Göyçə gölündən axan Zəngiçay (Axuryan) çayının sahilində Beçni, Beçini (Peçene) adlı qala mövcud idi. 

"Kitabi-Dədə Qorqud" eposundakı Bay Becan şəxs adı və Pasinuk toponimi məhz həmin Pasian (Paçian) etnonimini əks etdirir. Eradan əvvəl II əsrdə
isə, V əsr erməni tarixçisi Moisey Xorenskiyə görə, Basian əyalətinə Şimali Qafqazdan bulqarlar köçüb gələrək məskunlaşmışlar. 

## Mənbə


## Həmçinin bax
* Kimmerlər
* Orta Asiya
Ruby

**Ruby** — proqramlaşdırma dili. Dilin yaradıcısı yapon Yukihiro Matsumotodur. O, bu dili yaratmaq üçün Perl, Smalltalk və Eiffel dillərindən yararlanmışdır.

## Adlandırma
Matsumoto əvvəlcə bu dilə iki ad seçmişdi — "Coral" və "Ruby". Amma "Coral" adı Matsumotodan öncə başqa dilə verildiyi üçün Ruby variantının üzərində dayanıldı. "Ruby" ingilis dilində "rubin" mənasını verir.
## İstinadlar
Ernst Abbe

**Ernst Karl Abbe** (d. 23 yanvar 1840, Eisenach - ö. 14 yanvar 1905, Jena) alman fiziki və sənayeçisi.

1861-ci ildən başlayaraq Göttingen Universitetində nəzəri fizika professoru və rəsədxana idarəçiliyi edən Ernst Abbe, Karl Zeiss ilə birgə fəaliyyət göstərirdi. (1875), Karl Zeiss vəfat edəndən sonra, optik cihazlar istehsal edən şirkətin rəhbərliyini üstünə götürdü.

Mikroskopun klassik qaydasını ortaya atdı. Qırılma qanunları vasitəsilə mikroskopun seçmə gücünü hesabladı (1877). Abbe sinuslar bağlantısını ortaya qoydu.

## Xarici keçidlər
* Basic Principles of Refractometers (and Polarimeters) 
* Molecular Expressions's biography
Li Harvi Osvald

**Li Harvi Osvald** (; ) — ABŞ-nin 35-ci prezidenti Con Kennedinin qatili.

## Həyatı
Li Harvi Osvald 1939-cu ilin 18 oktyabr tarixində Nyu-Orlean şəhərində anadan olmuşdur. 1956–1959-cu illərdə dəniz donanmasında xidmət etmiş və xidmət etdiyi dövr ərzində rus dilini mükəmməl öyrənmişdir. ABŞ-nin 35-ci prezidenti Con Kennedini öldürməkdə təqsirləndirilən Li Harvi Osvald hadisədən iki gün sonra 24 noyabr tarixində Dallas Polis Departamentinin çıxışında Cek Rubi tərəfindən öldürülmüşdür. Harvi Osvald 1962-ci ildə Pentaqonda işləməyə başlamış, ancaq 1963-cü ildə KQB agenti olduğu şübhələri səbəbindən işdən kənarlaşdırılmışdır.

## Eksqumasiya proseduru
Li Harvi Osvaldın cəsədi 1981-ci ildə torpaqdan çıxarılıb. Həmin vaxt Con Kennedinin həyat yoldaşı qatilin cəsədinin eksqumasiya edilməsini istəyib. Li Harvi Osvaldın xanımı Marina da ərinin yerinə tabutda onun oxşarı olan rus casusunun dəfn edildiyini bildirərək eksqumasiyaya tərəfdar çıxıb. Ancaq analizlər göstərib ki, cəsəd həqiqətən Li Harvi Osvalda məxsusdur.

Eksqumasiya prosedurundan sonra Li Harvi Osvald Texasda dəfn edilib. Onun cəsədinin əvvəlcə qoyulduğu ağac tabut isə yararsız sayıldığı üçün ikinci dəfə istifadə edilməyib.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Bugliosi, Vincent. Reclaiming History: The Assassination of President John F. Kennedy Norton, 2007, 1632 p. ISBN 0-393-04525-0.
* Ford, Gerald. Portrait of the Assassin, New York: Simon and Schuster, 1965, ISBN 0-684-82663-1.
* Joesten, Joachim. Oswald: Assassin or Fall Guy Marsani/Munsell, 1964, paperback.
* Krusch, Barry. Impossible: The Case Against Lee Harvey Oswald, ICI Press, 2012, ASIN: B007TBWQ3W
* Lambert, Patricia. False Witness: The Real Story of Jim Garrison's Investigation and Oliver Stone's Film JFK, New York: M. Evans & Company, 1998, ISBN 0-87131-920-9.
* Mailer, Norman. Oswald's Tale: An American Mystery New York: Ballantine Books, (1995) ISBN 0-345-40437-8.
* McMillan, Priscilla Johnson. Marina and Lee New York: Harper & Row, 1977.
* Nechiporenko, Oleg M. Passport to Assassination: The Never-Before Told Story of Lee Harvey Oswald by the KGB Colonel Who Knew Him New York: Carroll & Graf Publishers, 1993, ISBN 1–55972-210-X.
* Posner, Gerald. Case Closed: Lee Harvey Oswald and the Assassination of JFK Random House, 1993, hardcover, ISBN 0-679-41825-3.
* Summers, Anthony. Not in Your Lifetime New York: Marlowe & Company, 1998, ISBN 1-56924-739-0.
Otto Ştern

**Otto Stern** (; ) — Alman fiziki. 1943-cü il Nobel Fizika Mükafatı laureatı.

Almaniya İmperiyasının Zorau şəhərində doğulmuşdur (indiki Polşa ərazisində). Təhsilini Breslau Universitetində tamamlamış, fizika və kimya sahəsində doktorluq müdafiə etmişdir. Rostok Universitetində professor olaraq çalışmış, 1923-cü ildə Hamburq Universitetinə keçmişdir.

Nasizm dövründə Karnegi Texnologiya Universitetinə keçmiş və dərhal sonra Kaliforniyanın Berkli Universitetində də işlərinə davam etmişdir.

Ştern təcrübəli fizik idi. Molekulyar dalğa metodunun inkişaf etdirilməsi üçün çalışmışdır. Atom maqnit hərəkət ölçümləri, atom və molekulların təbii hərəkətlərinin izlənməsi, protonun maqnit hərəkətinin kəşfi də onun xidmətləri sırasındadır. Buna görə 1943-cü ildə Nobel Fizika Mükafatına layiq görülmüşdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
* Otto Şternin bioqrafiyası
* Otto Ştern Məktəbi (Frankfurt)
Karl Zeiss

**Karl Zeiss** (Veymar, Almaniya 11 sentyabr 1816 - 3 dekabr 1888), optik vəsaitlər istehsal edən alman iş adamı. 1846-cı ildə da Almaniyanın Jena şəhərində elmi alətlər düzəldən kiçik bir atelye açdı. İyirmi il sonra, Zeiss'in Jena'dakı dükanında işləyən bir müəllim olan Ernst Abbe, çox üstün bir optik şüşə ixtira etdi. Mükəmməl bir elm adamı Abbe və qabiliyyətli iş adamı Zeiss, bu an dünyanın qabaqcıl optik vasitə istehsalçılarından biri olan Zeiss'i birlikdə qurmuşdular.

## Xarici keçidlər
* Zeiss Company
* Karl Zeiss Bioqrafiyası
* Zeiss Company Tarixi
Quercus dilatata

*  — Quercus marilandica bitki növünün sinonimi.
*  — Quercus floribunda bitki növünün sinonimi.
*  — Quercus floribunda bitki növünün sinonimi.
*  — Quercus robur subsp. robur bitki yarımnövünün sinonimi.
Portuqaliya palıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Aralıq dənizinin qərb sahil ərazilərində, Piriney yarımadasında və Balear adasında yayılmışdır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pont palıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Cənubi Аvrоpаdа yаyılmışdır. 

## Botaniki xarakteristikası
10 m hündürlüyündə yаrpаğını tökən аğаcdır. Gövdəsi düz qаlxаn, diаmеtri 40 sm, qаbığı bоz və yа tünd qəhvəyi,  hаmаrdır. Budаqlаnmаsı sеyrək, lаkin çоx möhkəmdir. Yаrpаqlаrı müxtəlif fоrmаlı оlub, sаrımtıl-yаşıl rəngdə, dаirəvi fоrmаdа, uzunluğu 10-20 sm, еni 4-15 sm, kənаrı xırdа dişlidir. Çiçəkləri 5-20 sm uzunluğundа sırğаlаrа tоplаnmışdır. Mеyvəsi kоnusvаri qоzаdır, 2-5 ədədi bir yеrdə yеrləşir. Аbşеrоndа çоx аz hаldа mеyvə vеrir, tоxumlа, pöhrələrlə аsаnlıqlа çоxаlır.

## Еkоlоgiyаsı
İşıqsеvən, rütubətə tələbkаrdır. Dəniz səviyyəsindən 1300-2100 m hündürlükdə, dаğlıq ərаzilərdə yаbаnı hаldа bitir.

## Аzərbаycаndа yаyılmаsı
Qаfqаz üçün rеlikt bitkidir.

## İstifаdəsi
Pаyızdа yаrpаqlаrı sаrı rəng аlır. Bu vаxt çоx dеkоrаtiv görünür. Dеkоrаtiv bitki kimi pаrk və bаğlаrdа istifаdə еdilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Avstriya palıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Vətəni Qafqaz və Ukraynadır. Cənub-Şərqi Avropada təbii halda bitir.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 25–40 m, gövdəsinin diametri 2 m, olan yarpağını tökən böyük ağacdır. Qabığı tünd-boz və dərin şırımlıdır. Qoca ağaclarda qabığı yarıqlı, gövdə daxilində borular narıncıdır. Yarpaqları yaşılımtıl-boz, növbəli, dərili, uzunsov, uzunluğu 7-14 sm, eni 3-5 sm, hər tərəfdən 6-12 üçkünc hissəlidir. Çiçəkləri küləklə tozlanan sırğalardır. Meyvəsi-uzunluğu 2,5-4 sm, eni 2 sm, kasacığın dərinliyi 2 sm, yumşaq, üzəri 4–8 mm tükcüklərlə örtülmüş böyük qozadır.

## Ekologiyası
İşığı və istiliyisevən bitkidir. Torpağın quraqlığına davam gətirir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi zonalarda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür. Dekorativ bitkidir, qırmızı qabıqları, tünd yaşıl, sonradan qızılı olur, sarı yarpaqları payızda uzun müddət bitkinin üzərində qalır. Qozaları çox acıdır, ancaq quşlar və dələlər tərəfindən yeyilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mantar palıdı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Yabanı halda Aralıq dənizi sahillərinin ətrafında geniş yayılmışdır, ilk dəfə Cənubi Avropada təsvir edilmişdir.

## Botaniki xarakteristikası
Yavaş böyüyən, hündürlüyü 15–20 m, gövdəsinin diametri 30 sm olan, şaxələnmiş çətirli, həmişəyaşıl ağacdır. Gövdə və budaqlarının qabığı mantar qatına malikdir. Birillik zoğları və tumurcuqları sıx, keçəvari, sarımtıl-boz tükcüklərlə örtülmüşdür. Yarpaqları dərili, qalın, oval, yumurtavari-uzunsov, kiçik, biz dişli və ya kənarları bütöv formalı olub, uzunluğu 3–7 sm, eni 1,5–3,5 sm, kənarları çıxıntılıdır. Yarpaq saplağı 1–1,5 sm uzunluqdadır. Üstdən parlaq, tünd yaşıl, altdan sıx, xırda, boz tükcüklüdür. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Qozaları birinci il yetişir. Qozaları uzunsov-oval formalı və 3 sm uzunluqdadır. Çanaxcığın pulcuqları neştər formalı, aşağı tərəfdən bir qədər qısa, yuxarı tərəfdən isə 0,5 −0,7 sm uzunluqda, qalın, boz tükcüklərlə əhatə olunmuşdur. Meyvəsi sentyabr ayından yetişməyə başlayır və növbəti ilin fevral ayına qədər tökülüb qurtarır. Uzunömürlüdür, 300 ilə qədər yaşayır. Toxumla çoxalır. Qələmlə çoxaldılma zamanı kökbağlama faizi çox aşağı olur. Kəsildikdə güclü pöhrə verərək bərpa olunur. Bu növün əsas xüsusiyyəti gövdə və budaqlarda qalın mantar qatının olmasıdır.

## Ekologiyası
İsti və işıqsevən, qurağlığa davamlıdır. Torpağa tələbkar deyildir.

## Azərbaycanda yayılması
Abşeron, Lənkəran, Masallı, Oğuz və Zaqatala rayonlarının dağətəyi ərazilərində becərilir. Mədəni şəraitdə istifadə edilir.

## İstifadəsi
Həmişəyaşıl palıdlara aiddir və bağ-park yaşıllaşdırılmasında kiçik qrup və tək əkinlər kimi istifadə edilir. Gövdəsinin qabığından tıxac hazırlanır.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Sürünən qaymaqçiçəyi

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

Hündürlüyü 15-40 sm olan çoxillik bitkidir. Avropa, Asiya və Şimal-Qərbi Afrikada rast gəlinir. Rütübətli və kölgəlik yerlərdə, su ilə gətirilmiş torpaqlarda – çayların sahilində, rütubətli çəmənliklərdə, kolluqların arasında, meşə bataqlıqlarında, sahələrdə və bostanlarda bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dreyk tənliyi

**Dreyk tənliyi** — qalaktikada bizimlə əlaqəyə girmək ehtimalı olan sivilizasiyaların sayını hesablamağa imkan verən riyazi formul.

Formul aşağıdakı kimidir:

N = R \cdot f_p \cdot n_e \cdot f_l \cdot f_i \cdot f_c \cdot L
burada,
* ~N — əlaqəyə girməyə hazır olan sivilizasiyaların sayı;
* ~R — il ərzində bizim qalaktikada yaranan ulduzların sayı;
* ~f_p — planetləri olan ulduzların xüsusi çəkisi;
* ~n_e — sivilizasiyanın yaranması üçün müvafiq şəraitə malik olan planetlərin və peyklərin sayı;
* ~f_l — müvafiq şəraitə malik olan planetdə həyatın yaranması ehtimalı;
* ~f_i — həyat olan planetdə şüurlu varlıqların yaranma ehtimalı;
* ~f_c — əlaqəyə hazır olan və əlaqəyə girmək istəyən şüurlu sakinlərə malik planetlərlə, şüurlu sakinləri olan planetlərin sayına nisbəti;
* ~L — bu sivilizasiyaların ömür müddəti.

Formul Kaliforniyanın Santa-Kruz Universitetinin astronomiya və astrofizika professoru Frenk Donald Dreyk tərəfindən 1960-cı ildə təklif olunmuşdur. Onun 1961-ci ildə ehtimal olunan rəqəmlər əsasında apardığı hesablama aşağıdakı kimi olmuşdur.

* *R* = 10/il (ildə 10 ulduz yaranır)
* *f*p = 0.5 (ulduzların yarısının planetləri var)
* *n*e = 2 (sitemdə orta hesabla 2 planet həyat üçün yararlıdır)
* *f*l = 1 (əgər həyatın yaranma ehtimalı varsa, o mütləq yaranır)
* *f*i = 0.01 (həyatın şüurlu formayadək inkişaf etməsi ehtimalı – 1 %)
* *f*c = 0.01 (sivilizasiyaların 1 %-i əlaqə yaratmaq imkanına malik olacaq və əlaqə qurmaq istəyəcək)
* *L* = 10 000 il (texniki cəhətdən inkişaf etmiş sivilizasiya 10000 il mövcud olur)

Bu təxmini hesablamaya əsasən *N *= 10 × 0,5 × 2 × 1 × 0,01 × 0,01 × 10000 = 10.

Tənlikdəki göstəricilərdən yalnız ~R və ~f_p astronomiyanın indiki inkişaf səviyyəsində müəyyən qədər dəqiq müəyyənləşdirilə bilər. Digər göstəricilərin müəyyənləşdirilməsi mümkün olmadığından Dreyk tənliyi kəskin tənqidlərlə qarşılaşmışdır.
Rheum palaestinum

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Yağış suyunu toplamaq üçün inkişaf etmiş sistemə sahib bu bitki çox vaxt İsrail, İordaniya ərazisində rast gəlinir. Bitki şamvari bir gövdəyə sahib, geniş şaxələnmiş yarpaqlara və qalın torpağa nüfus edəcək qədər güclü köklərə malikdir. Köklərində su toplamaq üçün kanallar var. Yarpaqlarının buruşuq olması üçün təkamülün açıqladığı səbəb odur ki, bitki yarpaqlarını buxar toplamaq üçün istifadə edir. Buxar qapanıda demək olar. Özünəməxsus quruluşu vardır.

## Yayılması və qorunması
İsrailin nadir və təhlükə altında olan bitkilərin adının yazıldığı Qırmızı kitaba düşmüşdür. İsrailin Neqev səhrasında İordaniyanın şimalında və Səudiyyə Ərəbistanının şimalındakı dağlarda meydana gəlir..

## Digər
Qayalıqlarda meydana gələn Rheum palaestinum qayalıq zəminlərdə və qayalıqların arasında yetişir. Boyu 850 metrənin üzərində böyüyür. Artemisia sieberi bitkisiylə tez tez qarışdırılır.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Monte Karlo metodu

**Monte Karlo metodu** — Standart olmayan bir əyrinin əhatə etdiyi səthin sahəsini hesablamaq metodu.

Standart olmayan bir əyrinin əhatə etdiyi səthin sahəsini hesablamaq müşkül məsələdir. Ancaq qeyri-standart düşüncə ilə bu məsələni həll etmək çox asandır. Bu səbəbdən də belə məsələləri həll etmək üçün "Monte Karlo metodu" işlənib hazırlanıb.

Bu, qeyri-standart statistik metodun məğzi belədir: Əyri-üyrü xəttlə əhatə olunan səthin ətrafına sahəsi məlum düzbucaqlı çəkirlər və düzbucaqlının iki tərəfindən koordinat oxu kimi istifadə edilir. Sonra təsadüfi ədədlər cədvəlinin köməyi ilə düzbucaqlının içərisinə koordinatları məlum 100 nöqtə qeyd edilir. Əgər bu 100 nöqtədən, misal üçün, 40-ı naməlum səthin içərisinə düşərsə, onda axtardığımız sahə düzbucaqlınin məlum sahəsinin 40 faizini təşkil edəcək.

## Mənbə
*Düşüncə tərzi: QEYRI-ŞABLON DÜŞÜNCƏ TƏRZİ
Dəfnəyarpaqlı söyüd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Avrasiyanın meşə və çöl zonalarını əhatə edir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 16 m-dək (bəzən 3- 5 m), gövdəsinin diametri 75 sm olan yumurtavari çətirli ağac və ya şaxələnmiş kiçik koldur. Cavan budaqları yapışqanlıdır, illik budaqları qara-qonur və ya sarımtıl rəngli, çılpaq və parlaqdır. Qoca gövdələrinin qabağı boz və ya tünd qonur, yarıqlı və pulcuqludur. Tumurcuqları yumurtavari, əyilmiş, hər iki tərəfi qonur, parlaqdır. Yalançı zoğları uzunsov və ya enli-yumurtavari, vəzicikli dişli, tez töküləndir. Yarpaqları möhkəm, dərili, üstü tünd yaşıl, parlaq, alt tərəfi açıq, yumurtavari-uzunsovdan enli-lansetvari, uzunluğu 5-13 sm, eni 2-4 sm, bünövrəsi küt, ucu iti, tamam çılpaqdır. Saplağı çılpaq, uzunluğu 0,2-1,4 sm-dir. Erkək sırğaları silindirik, uzunluğu 2-7 sm, diametri 1-1,5 sm, çox sıx çiçəklidir. Dişi çiçəklərin uzunluğu 1-6 sm, diametri 0,8 sm, sallaq, uzun, çılpaq ayaqlarda yerləşir. Erkəkcikləri 5, bəzən 2-4 və ya 12-24, 2 ballıqlı, dişi çiçəklərdə ballıq tək ola bilər. Yumurtalığı yaşıl, çılpaq, yumurtavari-konusvari, qısa ayaqcıqda, qısa, qalın sütuncuqluqdur. Meyvəsi-çılpaq, parlaq, uzunluğu 7 mm-dək olan qutucuqdur. Çiçəklənməsi maydan iyuladək, yarpaqlar açıldıqda baş verir. Meyvə iyulda, oktyabrda yetişir, qışda da ağacın üzərində qalır.

## Ekologiyası
Soyuğa davamlıdır. Torflu və otlu bataqlıqlarda, nəmişli çəmənlik və meşələrdə, vadilərdə bitir. Dağlarda meşənin yuxarı sərhəddində dəniz səviyyəsindən 2000-2500 m hündürlüyə qalxır.

## Azərbaycanda yayılması
Kiçik Qafqazda təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Dekorativ görünüşə malikdir. Çay kənarlarında rütubətli ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilir. Yarpaqlarından ağrı götürücü vasitə kimi və tərləmədə istifadə edilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Astragalus membranaceus

*  — Astragalus mongholicus bitki növünün sinonimi.
*  — Astragalus trimestris bitki növünün sinonimi.
Enliyarpaq gərməşov

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2–3 (4) m-ə qədər olan hündür kol və ya kiçik ağacdır. Budaqları dəyirmi, hamardır. Yarpaqları iri, çılpaq, uzunluğu (6) 8–12 (20) sm, eni (2) 4–6 sm-dir, uzunsov-ellipsvari və ya uzunsov-əksinəyumurta-şəkillidir, sivriləşmişdir, qaidə hissəsində dəyirmi və yaxud az pazvaridir, kənarları qeyri-müəyyən az mişarvari və yaxud tam-kənarlıdır. Saplağı qısa olub, uzunluğu 5-22 mm-dir. Çiçək qrupu qalxanaoxşardır, çiçəklərinin sayı (5) 7–21 ədəd olub, uzun, nazik, meyvə verən ərəfədə əyilən çiçək saplağı üzərindədir. Ləçəkləri 5 ədəd, (nadir hallarda 4) tutqun yaşıl rəngdədir, ellipsvari və ya uzunsovdairəvi formada olub, uzunluğu 3-3,5 mm-dir, kasacığın dilimlərindən iki dəfə uzundur. Qutucuqmeyvə beşqanadlıdır, hamardır, asılmış haldadır, yetişəndə qızarmış rəndə olur və kənarlardan basıq 4 (5) bölümlüdür; qanadlarının uzunluğu 4-7 mm-dir və meyvənin enindən böyük deyildir. Toxumları uzunsov-yumurtaşəkilli, tamamilə parlaq-narıncı örtüklə örtülmüşdür. May-iyun aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabr aylarında meyvə verir.

## Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəz, KQ cənub, Nax. dağ., Lənk. dağ., Orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına qədər.

## Yaşayış mühiti
Kölgəli və kəsilmiş meşələrdə, xırda ağaclı meşələrdə qrup halında rast gəlinir.

## Təsərrüfat əhəmiyyəti
Kauçukverən bitkidir. Dekorativ əhəmiyyəti vardır. Oduncağı müxtəlif xırda məmulatlarının hazırlanmasında istifadə olunur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Məxməri gərməşov

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.

## Qısa morfoloji təsviri
1,5–4 m hündürlüyündə koldur. Tumurcuqları yumurtavari, 3–5&nbsp;mm uzunluğundadır. Yarpaqları uzunsov-ellipsvari və ya tərs–yumurtavari, 2–8&nbsp;mm uzunluğunda və 1-3,5 sm enindədir; küt və ya itiucludur, kənarlarından xırdadişlidir, damarlar boyu xırda tükcüklüdür; saplağı qısa (1–6&nbsp;mm) və tükcüklüdür. Çiçək qrupu bəsit və ya çətirvari, qısa qoltuq çiçək oxunda yerləşir. Çiçəkləri dördüzvlü, yaşılımtıl, xırdadır; ləçəkləri 4, uzunsovdur, uc tərəfdən dəyirmi, uzunluğu 3&nbsp;mm-ə yaxındır; yumurtalığı konusvari, tükcüklüdür. Qozası dərin, 4 dilimli, uc tərəfdən çökəkdir, qanadsızdır, dilimləri dəyirmidir. Toxumu yumurtavari, qonur tamamilə örtüklə əhatə olunmuşdur.

## Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri avqustda yetişir. Tozlanması entomofildir. Mikrofanerofitdir. Toxum vasitəsilə və vegetativ üsulla çoxalır. Dəniz səviyyəsindən 1800 m yüksəkliyə kimi olan işıqlı meşələrdə, dağ yamaclarında və dərələr boyunca bitir, orta dağ qurşaqlarınadək qalxır. Seyrədilmiş meşələrdə, meşə kənarında, kollar arasında, dağ yamaclarında və vadilərdə dağınıq halda bitir. Dekorativ bitkidir. Yaşıllaşdırmada istifadə olunur. Yarpaqlarında alkaloidlər vardır. Kök qabığındakı kauçukabənzər maddələrin miqdarı 5-7%-dir.

## Ümumi yayılması
İran və Оrta Asiyada təbii yayılma sahəsi vardır. Azərbaycanda yayılması: İsmayıllı-Zaqatala, Lənkəran-Astara, Gədəbəy bölgələrində yayılmışdır.

## Azərbaycanda yayılması
Kür-Araz ovalığı, Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub hissəsi (Xocavənd), Böyük Qafqazın qərb (Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğu) və şərq hissəsi (İsmayıllı rayonu — Talıstan kəndi), Lənkəran Muğanı, Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu – Bürcəli və Rvo kəndləri ətrafı; Lerik rayonu — Hamarat kəndi ətrafı).

Azərbaycan üçün xarakterik və mühafizəsinin gücləndirilməsi tələb olunan vəhşi fauna və yabanı flora növləri siyahısına daxildir.

## Bitdiyi yer
Meşə kənarlarında, dağ yamaclarında işıq düşən yerlərdə rast gəlinir. Dəniz səviyyəsindən 1500–1800 m  arasında  hündürlüklərədək bitə bilir.

## Sayı və tendensiyası
Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir.

## Məhdudlaşdırıcı amillər
Yanğınlar və ağacların qırılması nəticəsində bitmə şəraitinin pozulması, təbii bərpanın zəifliyidir.

## Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında və Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunda mühafizə olu

## İstinadlar

## Həmçinin bax
İran baş nazirlərinin siyahısı

## Baş vəzirlər, Etimadəddövlə (1501–1747)
* Şəmsəddin Zəkəriyyə Keçəçi Təbrizi (1501 – 1505)
* Xacə Cəmaləddin Məhəmməd Təbrizi
* Qəvaməddin Mahmudcan Deyləmi-Qəzvini
* Qazi Cahan Qəzvini
* Xacə Sədəddin İnayətulla Xuzani
* Xəlifə sultan Təbrizi, (1645–1648)
* Şeyxəli xan Zəngənə (1669 – 1691)
* Məhəmməd Mömin xan Şamlı (1699 – 1707)
* Şahqulu xan Zəngənə (1707 – 1715)
* Fətəli xan Dağıstani (1715 – 1722)
* Məhəmmədqulu xan Bəydili-Şamlı (1722) (Şah Sultan Hüseyn dövründə)
* Əmənullah xan (23 oktyabr 1722 – 25 aprel 1725) (Şah Mahmud Hotaki dövründə)
* Fətəli xan Qovanlı-Qacar (10 noyabr 1722 – 11 oktyabr 1726) (Şah Təhmasib II)
* Məhəmmədəli xan (12 oktyabr 1726 – 13 noyabr 1729) (Şah Təhmasib II)
* Nadir xan Qırxlı-Avşar (1729 – 8 mart 1736) (Şah Təhmasib II dövründə)
* Mirzə Əliəkbər Şirazi (1736 – 1747) (Nadir şah dövründə)

## Naibəssəltənə (1747–1754)
* Mir Seyid Məhəmməd Maraşi (1747 – 1748) (II Şah Süleyman dövründə)
* Əmir Aləm xan Xuzeymə (31 dekabr 1749 – 9 yanvar 1750) (II Şah Süleyman dövründə, 1-ci dəfə)
* Yusifəli xan Cəlayır (10 yanvar 1750 – mart 1750) (Şahrux şah dövründə)
* Əmir Aləm xan Xuzeymə (Mart 1750 – 2 dekabbr 1754) (Şahrux şah dövründə, 2-ci dəfə)

## Sadr-i-Əzəm (baş vəzirlər 1750–1871)
* Əlimurdan xan Bəxtiyari (1750 – 1751) (Şah İsmayıl III dövründə)
* *Boş (1751 – 1779)*
* Məhəmməd Zəki xan Zənd (1779 – 13 iyun 1779 (Abülfəth xan Zənd və Məhəmmədəli xan Zənd)
* Məhəmmədsadıq xan Zənd (iyun 1779 – Avgust 1779)
* Haci İbrahim xan Kələntər Şirazi (1779 – 14 aprel 1801)
* Mirzə Məhəmmədşəfi Mazandarani (1801 – 1819)
* Hacı Məhəmmədhüseyn xan İsfahani (Sədr İsfahani) (1819 – 1823)
* Addulla xan İsfahani (1823 – 1825) (birinci dəfə)
* Allahyar xan Dəvəli-Qacar (1825 – 1828)
* Əminüdövla, ʿAddulla xan Sədr İsfahani (1828 – 1834) (2nd time)
* Mirzə Əbülqasim Fərəhani (1834 – 1835)
* Haci Mirzə Ağası Bayat (1835 – 1848)
* Mirzə Tağı xan Əmir Kəbir (1848 – noyabr 1851)
* Mirzə Ağa xan Nuri (Noyabr 1851 – 1858)
* *Post abolished (1858 – 1871)*

## Baş nazirlər (1871–1906)
* Mirzə Hüseyn xan Müşirəddövlə, Sipəhsalar (12 dekabr 1871 – sentyabr 1873)
* Mirzə Yusif xan Aştiyani (Sentyabr 1873 – 1880) (1st time)
* Kamran mirzə Qovanlı-Qacar (1 iyul 1880 – 1885)
* Mirzə Yusif xan Aştiyani (1885 – 1887) (ikinci dəfə)
* Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan (1887 – noyabr 1896)
* *Boş (Noyabr 1896 – fevral 1897)*
* Əli xan Əminəddövlə (Fevral 1897 – iyun 1898)
* Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan (iyun 1898 – 24 yanvar 1904) (ikinci dəfə)
* Əbdülməcid mirzə Qovanlı-Qacar, Eynəddövlə (24 yanvar 1904 – 5 avgust 1906)
* Mirzə Nəsrulla xan, Müşirəddövla (1906 – 18 fevral 1907)
* Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm (Fevral 1907 – aprel 1907)

## İranın baş nazirləri (1906–1989)

## Həmçinin bax
Kövrək söyüd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Avropada, Qərbi Asiyada təbii halda yayılmışdır.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15-20 m-ə, gövdəsinin diametri 1 m-ə çatan ağac və ya kol bitkisidir. Çətri şarşəkilli, salxımvaridir. Qabığı külvarı, dərin çatlıdır. Budaqları düz, bir qədər əyilmiş, çılpaq, parlaq, qırmızımtıl və ya yaşımtıl göy rəngdədir. Yarpaqları çılpaq, nazik, uzunluğu 5-7, 5 sm, eni 1,2 sm, yumurtavari, lansetvari, parlaq, kənarları dişlidir. Tumurcuqları tünd-qonur rəngli, bir qədər uzun, əyilmişdir. Sırğaları yarpaqlarla eyni vaxtda əmələ gəlib, uzunluğu 4-5 sm, meyvələrdə dişi sırğalar isə 6-7 sm uzunluğa çatır. İri sırğaları qırmızımtıl rəngli olub dekorativ görünüşlüdür. Kasacıqları sarımtıl-yaşıl və ya açıq sarı rənglidir. Erkəkcikləri 2, sərbəst, alt tərəfdən tükcüklüdür. Yumurtalığı çılpaq, yumurtavari-konusvari formalıdır, ayaqda yerləşir. Sütuncuğu qısadır. Dişicik ağızcığı ikiyə bölünmüş, qısa, şaxələnmiş pərlidir. Payızda yarpaqları yaşıl və ya sarımtıl olur. Kökləri yaxşı inkişaf edir.

## Ekologiyası
Çaykənarı sahillərdə, bataqlıqlarda, çimli, gilli torpaqlarda yaxşı bitir. Şaxtaya davamlı, güclü küləklərə isə davamsızdır.

## Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda geniş becərilir.

## İstifadəsi
Qiymətli balvericidir. Dekorativ məqsədlərlə oduncağından bəzək əşyaları, taxta qab düzəldilməsində, qabığı və budaqlarından isə hörmə əşyaların düzəldilməsində istifadə edilir. Eyni zamanda tikinti materialı olaraq müxtəlif sahələrə tətbiq edilir. Yarpaqlı budaqları mal-qara tərəfindən yeyilir. Təbabətdə yarpaqlarından dərman düzəldilir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Külvari söyüd

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Təbii yayılması
Avropa, Kiçik Asiya, Qara dəniz sahilləri, Qərbi Sibir, Orta Asiya, Qafqazda yayılıb. Vətəni Cənub-Qərbi Asiyadır. Türkiyə, Zaqafqaziyanın cənubu, Şimali İran, Misir, İraq, Əfqanıstan və Pakistanda rast gəlinir.

## Botaniki təsviri
Hündürlüyü 5 m-ə qədər olan yoğun budaqlı ağac və ya koldur. Qabığı bozdur, birillik və ikillik zoğları sıхsacaqlı-keçətüklüdür. Soyulmuş oduncaqda 1,5 sm-ə qədər uzunluqda düyünlər vardır. Yarpaqlarının uzunluğu 4-12 sm, eni 1-3 sm-dir, tərsinə yumurtaşəkilli və ya uzunsov ellipsşəkillidir, qaidəyə tərəf daralmışdır, uc tərəfi sivri, üst tərəfi bulanıq-yaşıl, alt tərəfi boz-yaşıl olub, damarları qabarıq, hər iki tərəfi qısa keçətüklüdür və ya yalnız alt tərəfində damarların yanları tüklüdür, kənarları хırda mişardişlidir. Yeni açılan zaman təхminən 2 sm uzunluqda, ipək kimi, yanları içəri qatlanmışdır. Yarpaqaltıqları böyrəkşəkillidir, kənarları dişlidir. Yarpaq saplaqları qısa və tüklüdür. Tumurcuqları aralı, qonur rəngdə, boz tüklüdür, uzunluğu 4 mm-ə qədərdir. Dişicik sırğaları silindrşəkilli, uzunluqları 3-4 sm-dir. Çiçəkaltı pulcuqları qonurumtul, ağ tüklü, erkəkcikləri 2-dir. Çiçək ballığı 1-dir. Yumurtalığı uzunsov-konusşəkilli, boz keçətüklü, qısa sütuncuqludur. Aprel ayında çiçəkləyir. Toхum vasitəsilə çoхaldılır, yazda əkilir.

Hündürlüyü 2,5-10 m çatan kol və ya ağacdır. Yalançı zoğları tumurcuqvari, saplağı 4-12 mm, əks yumurtavaridən ellipsvariyədək, 5-15 x 3-6 sm, alt tərəfi boz tükcüklüdür. Dişi çiçək 4-6 x 1-1,5 sm, meyvəsi 7-9 mm-dir.

## Ekologiyası
Rütubətli, çimli torpaqlarda yaxşı bitir. Əsasən çaykənarlarında rütubətli yerlərdə rast gəlinir.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı, Talış və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.

## İstifadəsi
Çiçəkləmə və meyvə əmələ gətirmə dövründə dekorativ görünüşə malik olur. Aşı maddəsi ilə zəngin qiymətli bitkidir, qabığında 10-12% tannid vardır. Sırğalarında 120,3 mq% C vitamini olduğu müəyyən edilmişdir. Lifli bitkidir - 32%-ə qədər lif verir.

## Ekologiyası
Orta dağ qurşağında geniş yayılıb.

## Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Samur-Dəvəçi düzənliyində, Lənkaran ovalığından orta dağ qurşağına qədər yayılıb.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dırmıxşəkilli akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Arealı
Təbii arealı Qərbi Avstraliya, Cənubi Avstraliya və Viktoriyadır.

## Botaniki xarakteristikası
Hündürlüyü 2 m-ə çatan koldur. Yarpaqlarının uzunluğu 0,2-0,6 sm, eni 1-2 mm olur. Avqust-oktyabr aylarında çiçəkləyir. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

## Yarımnövləri
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Qarışıq akasiya

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Çoxillik ağac bitkisidir və 15 m hündürlüyə qədər böyüyür. Növ Tayvanda, eləcə də Malayziyadan Filippinə qədər yayılmışdır.

## İstifadəsi
Ağacdan bu günlərdə musiqi alətləri, mebel və vanna kimi yüksək qiymətli ağac məhsullarının istehsalında istifadə edilir. Bitki xalq təbabətində istifadə olunur və Tayvanda bitki mənşəli dərman mağazalarından (草藥店) əldə etmək olar. Buna baxmayaraq, onun tibbi effektivliyini dəstəkləmək üçün heç bir klinik tədqiqat aparılmamışdır. 

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Dalamazçiçəklilər

**** () — ikiləpəlilər sinfinə aid bitki sırası.

## Fəsilələri

## Sinonimləri

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Pişiknanəsikimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki yarımfəsiləsi.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Salvia clusii

*  — Salvia fruticosa bitki növünün sinonimi.
*  — Salvia pratensis subsp. pratensis bitki yarımnövünün sinonimi.
*  — Salvia officinalis subsp. officinalis bitki yarımnövünün sinonimi.
Vəzili adaçayı

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Botaniki xarakteristikası
Çoxillik, hündürlüyü 1-1,5 m, gövdəsi düz, sadə, uzun tüklənmişdir. Yarpaqları saplaqlı, yumurtavari və ya uzunsov yumurtavari, uzunluğu 15 sm, eni 9 sm-ə kimi, kənarları diş-dişli, az tüklü və ya çılpaq, damarlar boyu yapışqanlı tüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkyanı yarpaqları çox xırda, yumurtavari-elliptik, qıraqları bütövdür. Çiçəkqrupu sadə, 3-6 çiçəkli çoxsaylı topalardan təşkil olunmuşdur, yapışqanlıdır. Kasacıq (çiçəkləyən vaxt) 10–13 mm, vəzili-uzuntüklü, yapışqanlıdır. Tacı 3-4 sm, tüklənmiş, qırmızımtıl naxışlı və ləkəli sarı rəngdədir. Fındıqçaları 3 mm uzunluqda, elliptik formalı, qonurdur.

## Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Kölgəli dağ meşələrində bitir.

## Sinonimləri
### Homotipik sinonimləri
* 
* 
* 

### Heterotipik sinonimləri
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Salvia munzii

**** () —  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.

## Taksonamiyası
Bu növ Kaliforniyalı botanik Filip Munzun şərəfinə adlandırılmışdır. Karl Eplinq 1935-ci ildə Madroño jurnalının üçüncü sayında Aşağı Kaliforniya ştatının Hamilton Ranch-in cənubundakı kiçik bir arroyodan toplanmış nümunəni təsvir etdi. Munz əvvəllər bu bitkinin kolleksiyasını Salvia mellifera var kimi təsnif etmişdi. 

Xromosomların sayı 2n = 30-dur.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Fırçaotuçiçəklilər

**** () —  aləminə aid bitki dəstəsi.

## Təsnifatı
APG II sisteminə (2003) görə **Fırçaotuçiçəklilər** 7 fəsilədən ibarətdir:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kronkvist sisteminə (1981) görə sıraya aşağıdakı fəsilələr aiddir:
* 
* 
* 
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Ələkbər bəy Xasməmmədov

**Ələkbər bəy Hacıbaba bəy oğlu Xasməmmədov** () — ictimai, siyasi xadimi, hüquqşünas. Gəncə şəhər Dumasının, Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin, Gəncə Müsəlman Milli Komitəsinin, Difai Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Qeyrət partiyasının qurucularından biri. 

Azərbaycan Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra Mart soyqırımını araşdırmaq üçün hökumətin qərarı ilə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sədri daha sonra isə Azərbaycan Məhkəmə Palatasının böyük sədri vəzifələrini icra edib.

## Həyatı
Ələkbər bəy Hacıbaba bəy oğlu Xasməmmədov 3 mart 1870-ci ildə Gəncədə anadan olub. Moskvada hüquq təhsili alıb. Gəncə şəhər Dumasının, Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin və onun təftiş komissiyasının üzvü olub.  
 
1905-ci ilin yayında Qafqazda yerli idarəetmə orqanlarının təşkili ilə bağlı yaradılan üç nəfərdən ibarət heyətin (Əlimərdan bəy Topçubaşov və Adil xan Ziyadxanovla birlikdə) üzvü seçilib. Bu heyət Gəncə bələdiyyə seçkilərinin nəticələrini təsdiq etdirməli, müsəlmanların yerli idarə orqanlarına seçilməsindəki hüquqi məhdudiyyətlər aradan qaldırılmayınca yeni seçkilərin dayandırılması üçün müvafiq Rusiya orqanları qarşısında məsələ qaldırmalı idi. Ələkbər bəy 1905-ci ildə Gəncədə yaradılmış Qeyrət partiyasının qurucularından biri olub. 

1906-cı il fevralın 20-də Azərbaycanlı və erməni nümayəndələrinin Tiflisdə keçirilən "barışdırıcı qurultayında" Gəncə qəzasını Adil xan Ziyadxanla birgə Ələkbər bəy Xasməmmədov da təmsil edib. 1906-cı ildə qurulmuş Difai Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin üzvü olub. 

Fevral inqilabından sonra Gəncədə qurulmuş Müsəlman Milli Komitəsinin 14 üzvündən biri olub.

Azərbaycan Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra 1918-ci il iyulun 15-də Mart soyqırımını araşdırmaq üçün hökumətin qərarı ilə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sədri təyin olunub. Onun rəhbərliyi ilə, 1919-cu ilin noyabrın 1-ə qədər Azərbaycan Cümhuriyyəti ərazisində türk-müsəlman əhaliyə qarşı ermənilərin törətdikləri soyqırımlar haqqında ümumilikdə 36 cilddən-3500 vərəqdən ibarət istintaq materialları toplanıb. 1919-cu ildə vəkil Ələkbər bəy Xasməmmədov Azərbaycan Məhkəmə Palatasının böyük sədri təyin edilib.

Zəngəzur qəzasından parlament üzvlüyünə seçilib və sənədləri etibarnamə komissiyasına təqdim olunub. Lakin daha sonra İstintaq məhkəməsinin sədri təyin olunduğu üçün parlamentin 1919-cu il martın 10-da baş tutmuş iyirmi birinci iclasında Ələkbər bəy Xasməmmədovun dövlət qulluğuna qəbul olunması səbəbi ilə martın əvvəlindən üzvlükdən xaric olunduğu elan olunub.

Aprel işğalından sonra, 28 iyun 1925-ci ildə həbs olunaraq güllələnib.
## İstinadlar
Zəkəriyyə Xiromanov

**Zəkəriyyə Əbdülhəmid oğlu Xiromanov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Zəkəriyyə Xiromanov 22 noyabr 1899-cu ildə Dağıstan vilayətinin Qazıqumuq dairəsinin Kuma kəndində qumuq ailəsində anadan olmuşdur.

1916-cı ildə Temir-Xan-Şura realnı məktəbini, 1918-ci ildə isə Bakı Realnı Məktəbinin əlavə 8-ci sinfini əla qiymətlərlə başa vurmuşdur.

17 oktyabr 1919-cu ildə Xalq Maarif Nazirliyinin dəftərxanasına kargüzar köməkçisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. Daha əvvəl Şimali Qafqaz Dağlılar Respublikasında Ticarət və Sənaye Nazirliyində kargüzar kimi çalışmışdır.

Xiromanov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulandan sonra Bakıya gələrək 16 avqust 1919-cu ildə Maarif Nazirliyinə müraciət etmişdir. Maarif naziri Rəşid xan Qaplanovun dəstəyi ilə bir neçə qumuq gənci – o cümlədən Zaur bəy Daqirov, Murad Teymurxanov və Zəkəriyyə Xiromanov – xaricdə təhsil almaq üçün seçilmişdir. Parlamentin 1919-cu il sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini elektrotexnika sahəsində davam etdirmək üçün Ştutqart İnstitutuna (Almaniya) göndərilmişdi.

1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan təbəəliyini qəbul etmişdir.

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923–1925-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə il yarım qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi haqqında məlumat aşkar olunmamışdır.
## Həmçinin bax

*Cümhuriyyət tələbələri
*Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

## Mənbə

### İstinad siyahısı

### Ədəbiyyat
*
Adoksakimilər

**** () —  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.

## Sinonimləri
*  Batsch ex Borkh. (1797)
*  Raf. (1820)

## Cinsləri
* *[[Adoxa]]*
* 
* *[[Sinadoxa]]*
* 

## İstinadlar

## Həmçinin bax
Mirzəhüseyn Quliyev

**Mirzəhüseyn Hənifə oğlu Quliyev** (1 yanvar 1900, Bakı, Bülbülə k. - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına  əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
1919-cu ildə Bakı kişi gimnaziyasını bitirmişdir. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən kimya sahəsində təhsilini davam etdirmək üçün Berlin Universitetinə (Almaniya) göndərilmişdir. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
*Cümhuriyyət tələbələri

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Qəhrəman Məmmədov

**Qəhrəman İsrafıl oğlu Məmmədov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
Bakı politexnik məktəbinin memarlıq-inşaat şöbəsini bitirmişdir (1918). Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini dağ mühəndisliyi sahəsində davam etdirmək üçün Berlin Universitetinə (Almaniya) göndərilmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923–1925-ci illər üçün məlumatında təhsilini bitirməsinə 2 il qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## Həmçinin bax
* Cümhuriyyət tələbələri

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
*
Nəbi Məmmədov (tələbə)

**Nəbi Məmmədov** () — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına  və xalq maarifi nazirinə müraciətinə əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.

## Həyatı
1919-cu ildə Kiyev Dövlət Kommersiya İnstitutunun tələbəsi olmuş, maddi çətinlik üzündən təhsilini yarımçıq buraxıb geri qayıtmış və bütün sənədləri Kiyevdə qalmışdır. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini bitirmək üçün yenidən Kiyevə göndərilmişdir. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## İstinadlar
Süleyman Muxarski

**Muxarski  Süleyman Bikir oğlu** (*Vilnüs quberniyası, Ostrino*) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri, milliyyətcə tatar, Litva vətəndaşı.

## Həyatı
Tiflis realnı məktəbini bitirmişdir (1919). Parlamentin 1919-cu il sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini hüquq sahəsində davam etdirmək üçün Lion şəhərinə (Fransa) göndərilmişdir. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.

## İstinadlar
Mücərrəd mənalı sözlər

**Mücərrəd mənalı sözlər** — varlığını yalnız ağıl və məntiqlə dərk etdiyimiz sözlər.Yəni gözlə görə bilmədiyimiz şəklini çəkə bilmədiyimiz sözlər. Məsələn, ruh, ağıl, vicdan, ədalət, ağrı, kədər, eşq, inanc,sevgi, müəllimlik, yaxşılıq, arzu və s.

## Həmçinin bax
* Konkret mənalı söz
Midiya dili

**Midiya dili** və ya **Maday dili** – midiyalıların dili. Bəzi tədqiqatçılar tərəfindən Zaza, Gilək, Mazandaran, Bəluc və Kürd dilləri ilə yanaşı Şimal–qərbi İran dilləri yarımqrupuna aid olduğu deyilir.

## Tədqiqi
Çox az sözün tədqiq edilməsiylə Midiya dilinin qədim İran dillərindən biri olması haqqında rəy formalaşdırılmışdır. Qrammatikası haqqında heç nəyin bəlli olmamasına baxmayaraq bu dillə Avesta dili və Qədim fars dili arasında oxşarlıqların olduğu qeyd edilmişdir. Midiya dövlətinin mövcud olduğu dövrdə midiya dili bu dövlətin əhatə etdiyi ərazilərdə rəsmi dövlət dili olmuşdur.

Midiya dövrünə aid heç bir sənəd dövrümüzə çatmamışdır və midiyalıların hansı əlifbadan istifadə etmələri də məlum deyildir. Midiya ərazisindən yalnız erkən Əhəməni dövrünə aid bir kitabə aşkarlanmışdır. Həmin kitabə e.ə. VIII əsrə aid olub akkad dilində tərtib edilmişdir və kitabədə Midiya adları və sözləri istifadə edilməmişdir.

Digər qədim dillərdən fərqli olaraq Midiya dilinin müxtəlif mərhələlərdə dəyişdiyini izləmək mümkün olmuşdur. E. ə. IX əsr Assur mixi yazılarında qorunmuş Midiya sözləri və e. ə. V əsr Herodotun Tarix əsərində Midiya–fars münaqişəsindən bəhs edilərkən istifadə edilmiş Midiya sözləri arasında kəskin fərqlər vardır. V əsrdə artıq Midiya dilinə fars dilinin müəyyən təsiri hiss olunmaqdadır. Midiyalıların öz dillərini necə adlandırmaları və ya Midiya dilində bu dilin adının nə olması bəlli deyildir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat
*
*