Əfqanıstan qızılbaşları

**Əfqanıstan qızılbaşları** () — Azərbaycan türklərinə daxil olan etnoslardan biri, Əfqanıstan əhalisinin bir etnik qrupu, ölkənin bir etnik azlıqlarından biri. Əfqanıstan qızılbaşları həmçinin əfşarlar olaraq da adlandırılırlar. "Sovet etnoqrafiyası", Böyük Rusiya ensiklopediyası və Joshua Projectə görə Əfqanıstan qızılbaşlarının əsas dili Daridir. Kabil ətrafı (şimal hissədə), paytaxtın Çandavul rayonu, Herat şəhərində yaşayan qızılbaşlar azərbaycan türkcəsinin xüsusi bir şivəsində danışırlar. Əfqanıstan mənbələrinə görə qızılbaşlar Kabil, Qəzni, Qəndəhar və digər iri şəhərlərdə cəmləşmişlər. Təhsilli etnik qrup olması səbəbindən tarixən məmur təbəqəsində önəmli yer tutmuşlar.

## Struktur
Qızılbaşlar başlarına qırmızı rəngli baş geyimi taxan 7 türk qəbiləsinin (şamlı, rumlu, ustaclı, təkəli, əfşar, qacar, zülqədər, baharlı) nümayəndələrinə deyilirdi.

Əfqanıstan qızılbaşları bir necə qrupa bölünürdü: əfşarlar, cavanşirlər və muradxanlılar, həmçinin bayatlar, şahsevənlər, şamlılar, ənsarlı və şah ağası. Cavanşirlər Şuşa əsillidirlər və Əfqanıstan qızılbaşlarının əsas hissəsini təşkil edirlər. Onlarda öz növbəsində Qurd, Şah Sumund, Siyah Mansur və s. qollara ayrılırlar. Muradxanlılarla bağlı Kabilin mərkəzi məhəllələrindən biri adlandırılmışdır. Əfşarların adı ilə isə Kabildə Əfşari Bala məhəlləsi, Kabillə Herat arasında Nahaqçı və Təpə kəndləri bağlıdır. Herat ətrafında Abşar və Abşara kəndləri əfşar adı ilə əlaqəlidir. Qızılbaşlr kabil şəhərinin Çandol məhəlləsində say baxımından üstün mövqeyə sahibdirlər. XIX əsrin sonlarına aid olan mənbələrdə qızılbaşların Kabil, Herat, Qəndahar və Əfqanstan Türküstanınında yayılması qeyd olunur.

1885-ci il məlumatına görə onlar öz dillərini qoruyur, fars və türk dilində danışırdılar

"Sovet etnoqrafiyasına" görə: 

Əfqanıstan qızılbaşları islam şiə məzhəbində etiqad edirlər.

## Tarix

Nadir şah Əfşarın 1738–1739-cu illər Hindistan səfərindən sonra 300 qızılbaş arxada qalmalı olur. Onlar Nadiri müşaiyyət etməli və qızılları çatdırmalı idilər. Ancaq mart ayının ikinci günündə Nadirin ölüm xəbəri gəlir. Nadirin əsas sərkərdələrindən biri olan Əhməd xan Abdali iki gündən sonra 500–600 nəfərlik dəstə ilə qızılbaşlara çatır və qızılları götürərək, onların özlərini isə qulluğa alır. Əhməd xanla isti münasibətlər səbəbindən Təbriz, Kirmanşah, Məşhəd, Şirazdan qızılbaşların qulluğa götürülməsinə səbəb olur. Qızılbaşların bölgəyə gəlişi Nadir şah Əfşarın adı ilə bağlı olması Kabil əfşarlarının folklorunda vardır. Qızılbaş rəhbərləri durrani, xəzər və bəluc rəhbərləri ilə birlikdə 1947-ci ilin oktyabr ayında Əhməd xan Abdalinin tacqoyma məraimində iştirak edirlər.

Mikropolit Xrisanf məlumat verirdi ki, Teymur şah Durraninin 20 minlik qvardiyası vardı ki, bunun da 12 mini qızılbaşlardan təşkil olunmuşdu. Qoşun Məhəmməd xan Bayat rəhbərlik edirdi. Elfinstona görə isə Qulam Xanının (qvardiya) üçdə birini təşkil edirdilər. bununla belə qvardiyanın say-seçmə hissəsi hesab edilirdi. Bu məlumatı Qankovski də təstiqləyirdi. O, şah qvardiyasının üşdə birinin qızılbaş olmasını yazırdı. ingilis səyyahı Aleksandr Byors qeyd edir ki, qızılbaşlar şahın şəxsi mühafizəsini təşkil edir və dövlətin aparıcı qüvvələrindən biridirlər

Kralın şəxsi qulluqçuları arasında qızılbaşlar üstünlük təşkil edirdilər.

Y. Qankovski Dürran imperiyasının ali postlarında Nadir şahın yaxın qohumlarının və Aud nəvvablarının olmasını qeyd edirdi. Sonuncu Qaraqoyunlu sülaləsinin nəslindən idi. Dürrani şahlarının sarayında olan qızılbaşların kiçik qardaş və oğulları Herat hakim sarayının əsasını təşkil edirdi

Teymur Durrani şah olmamışdan öncə 1757-ci ildə Lahor nizamı təyin edilmişdir. Onun bu zaman ordusu yerli müsəlmanlarla yanaşı qızılbaşlardan da ibarət olmuşdur.

1761-ci ildə Panipat ətrafında baş vermiş döyüşdə Əhməd-Şah Durraninin adı ilə yanaşı naməlum qızılbaş sərkərdəsinin adı da çəkilir

Əfqanıstanda hakimiyyət uğrunda mübarizədə Şiə-Qızılbaşlar Mahmud-Şah Durraninin dəstəkçiləri idi ([tel:1801–1803; 1809 1801–1803; 1809]—1819).

Dost Məhəmməd xanın anası qızılbaş cavanşirlərindən idi. Bu da ona böyük hörmət qazandırırdı. O, qızılbaşlar və vəzirlərlə türki dilində danışırdı

Əfqanıstan əmrliyi dönəmində Kabildə qızılbaşlar ən varlı, ən savadlı və ən hökmlü insanlar sayılırdı. Kabil əmirinin cangüdənləri Qulam Xan və Qulami-Şah adlarıyla tanınırdılar. Əla çapar olaraq atlı dəstələri və artilleriya qoşununun əsasını təşkil edirdilər. Onlara hindli daimi olmayan süvari dəstələrində də rast gəlinirdi. Onlar arasından tacirlər, xırda ticarətlə mə.şqul olanlar, həkim, katib və digər məmurlar çıxırdı

Hələ 1857-ci ildə qızılbaşlar öz hakimiyyətlərini qoruya, Kabil hökumətində zəif olmayan fraksiyaya sahil olmuşlar. mayor Hastinqsə görə XIX əsrin ikinci yarısında qızılbaşların hakimiyyəti güclü olsa da əvvəlki dövrlə müayisə oluna bilməz

Sonradan şiə-qızılbaşlar əmir Əbdürrəhman xanın (1880–1901) və taliblərin terroruna məruz qalırlar. Mücahid terrorları zamanı qızılbaşlar Murad xandan qovulurlar. Bununla belə bu gündə də qızılbaşların törəmələrinin yüksək vəzifələrdə tapmaq mümkündür

2025-ci ildə Azərbaycanın dəstəyi ilə Əfqanıstanda “Avşar Ulduzu” Tədris Mərkəzi açılmışdır. Mərkəzin açılmasında məqsəd əfşar milli mədəni irsinin qorunması, Azərbaycan dili və tarixinin öyrədilməsidir.

## Sayları

Qızılbaşların dəqiq sayı barədə məlumat yoxdur.

XIX əsrdə Kabil əhalisinin bir hissəsi taciklər, qızılbaşlar və həzaralardan ibarət idi

1838-ci il məlumatına görə Kabildə 4000 qızılbaş ailəsi yaşayırdı. Döyüşə isə 4–5 min döyüşçü çıxara bilirdilər

"1857 Əfqanıstana Siyasi Missiya Jurnalı" məlumtına görə ölkədə 200 min qızılbaş yaşayırdı.

1873-cü il məlumatında isə Kabildə 10 min Qızılbaşın yaşaması qeyd olunur. Cavanşirlər 2500 ailə təşkil etmişlər. Onlar Çandol məhəlləsində cəmləşmişdilər. 300 əfşar ailəsi isə Kabildən 3 mil uzaqlıqdakı ərazilərdə yayılmışdır. Muad Xanidə 1500 ailə vardı. Bundan əlavə isə 700 nəfər bayat qalasında cəmləşmişdir

1885-ci ildə Əfqanıstanda 150 000 qızılbaş yaşayırdı

1960-cı illərdə Əfqanıstanda 30—350 min əfşarın yaşaması qeyd edilir.

1996-cı il məlumatında isə qızılbaşlar 24 milyonlun Əfqanıstan əhalisinin 1,0 % təşkil etməsi qeyd edilir.

Adnan Menderes Kayanın sözlərinə görə Əfqanıstanda 30–400 min arası əfşar yaşayır

Hazırda isə Əfqanıstanda 60–200 min arası Qızılbaşın yaşaması ehtimal edilir. Əfqan mənbələri 50 min qızılbaşın olmasını bildirir. Joshua Projectə görə isə onların sayı 265 min nəfərdir.

## Maraqlı faktlar
* Qızılbaşların adı Əfqanıstan himnində keçir.
* Durranilərin dönəmində Qızılbaşlar o qədər qüdrətli olmuşlar ki, Əhməd xan vətəndaş müharibəsindən qaçmaqdan ötrü onlara Bəlxi ələ keçirmək tapşırığı vermişdir. Onlar isə bunu asanlıqla etmişlər.

## Tanınmış nümayəndələri
* Dost Məhəmməd xan — Əfqanıstanın birinci əmiri. Anası Cavanşir tayfasındandır.
* Məhəmməd İsmayıl Daneş — Əfqanıstanın mədən və sənaye naziri (1978–1985).
* Əli Rza Xan Qızılbaş nəsli:
** Sərdar Əli Xan Qızılbaş (öl. 1770) — Qədəhar(1738–1747) və Həzaracat hömdarı (1747–1770)
** Əli Rza Xan (v.e. 1865) — Britaniyalılara xidmətinə görə seçilmişdir. Sonradan Pəncaba getmişdir.
* Hüseyn Əli Xan Cavanşir — Əfqan ordusunun ali baş komandanı.
* Abul Həsən-xan — Pişəvər hökmdarı.
* Əmir xan Yağləvəndli-Cavanşir — Kəşmirin əfqan hökmdarı ([tel:1770/2–1776 1770/2–1776]). Kəşmirdə bir çox görməli məkanları inşa etdirən olmuşdur. Məsələn Şer Qərni sarayı, Amiran Kadal körpüsü. Kəşmir quldurlarına qarşı mübarizə aparmışdır. Vatler Laurensə görə Əfqanıstanın ən yaxşı bölgə hökmdarlarından olmuşdur.
* Məhəmməd Əli Cavanşir — 1920-ci illərdə Kabilin tanınmış şiə liderlərindən biri.
* Fəth Məhəmməd Cavanşir — 1850-ci illərdə Türkistana rusların mövqelərini aşkarlamaq üçün göndərilmişdir.
* Xan Şirin Xan (v.e. 1859) — Qızılbaşların ən tanınmış nümayəndələrindən biridir. Birinci ingilis-əfqan müharibəsi zamanı Dost Məhəmmədin ümidlərinə baxmayaraq ingilisləri aşıq şəkildə dəstəkləmişdir. Dost Mhəhəmməd ana tərəfinin qızılbaş olmasını əsas gətirərək ona dəstək verməsinə ümid bəsləmişdir.. bununla əlaqədar olaraq onun adı Mulan Həmid Kəşmirinin "Əkbərnamə" əsərində qeyd edilir. 1842-ci ildə Kabilin baş vəziri olmuşdur.
* Mirzə səyid Əli Xan — Kabil qızılbaşlarındandır. Türkistanın ser-dəftəridir.
* Məhəmməd İsmayıl Xan Cavanşir Qızılbaş — Çarikar hökmdarı.
* Məhəmməd Əmin Xan Qızılbaş — Tirin hökmdarı.
* Mirzə Məhəmməd Həsən Xan Qızılbaş Qəndəhari — Qəndəhar vilayətinin 27 rayonunun maliyyə rəhbəri.
* Məhəmməd Hüseyn Xan "Farari" Cavanşir (Qızılbaş) — Bihsud hökmdarı.
* Nur Məhəmməd Xan, Nəcəf Əli Xan Qızılbaşın oğlu — Həbibulla anın hakimiyyəti illərində saray şairi.
* Ağa Səid Əhməd Xan Хан Qızılbaş — Hətənqan vilayətinin ser-dəftəri.
* Molla Bayar Murad xan Əfşar (Qızılbaş) — Kabil şəhər şəriət məhkəməsinin qazisi
* Əbdülqadir Xan Əfşar Qızılbaş — İsfizar hökmdarı.
* Mirzə Əli Can xan Qızılbaş — Qəzni vilayətinin ser-dəftəri
* Baba Xan Cavanşir (Qızılbaş) — Kunar hökmdarı.
* Polkovnik Qulam Həsənxan Qızılbaş

## İstinadlar