II Arşak (opera)

***II Arşak*** — erməni bəstəkarı Tiqran Çuxacyan tərəfindən 1868-ci ildə yazılmış və İstanbulda təqdim edilmiş ilk milli erməni operasıdır. II Arşak Şərq musiqi mədəniyyəti tarixində ilk operadır. Operanın librettosunun müəllifi Tovmas Terzyandır.

## Yaradılması tarixi

İlk erməni milli operası olan II Arşak, bəstəkar Çuxacıyanın ən böyük əsəridir. Bəstəkar opera üzərində işi 1868-ci ildə İstanbulda tamamlamışdır. Əsərin iki dilli (italyan və erməni dili) librettosunun müəllifi şair və dramaturq Tovmas Terzyandır. Opera ilk dəfə 1871-ci ildə nəşr edilmişdir. Öz stilinə görə operanın librettosu lirik-dramatik janra aiddir. Terzyanın kitabında verilmiş italyan dilində operanın tamamlanması haqqında qeyd erməni milli operasının yaranması kimi qəbul edilir.

Operanın ilk səhnələşdirilməsi 10 mart 1868-ci ildə (əsərin hissələri göstərilmişdi) "*Naum*" teatrında, italyan opera truppasının ifasında baş tutmuşdur. Bəstəkar operanın tam səhnələşdirilməsini növbəti 1869-cu il üçün nəzərdə tutsa da, Osmanlı imperiyasındakı qeyri-əlverişli şərait və lazımlı material resursların olmaması üzündən bu ideyanı gerçəkləşdirmək mümkün olmamışdır. Bəstəkarın sağlığında operadan bəzi nömrələr İstanbulda, Venesiyada və Parisdə konsertdə ifa edilmişdir ("Olimpiya" adı ilə). 1873-cü ildə operadan fraqment Vyanada Beynəlxalq sərgidə təqdim edilmişdir.

Monumental II Arşak operası XIX əsrin I yarısı italyan tarixi-romantik operaları – Rossini, Bellini və Verdi yaradıcılığının erkən dövrünü xatırladan ənənələr əsasında yazılmışdır. Librettonun lirik ideyasını təcəssüm etdirən Çuxacıyan, həm də, qəhrəmanlıq və dramatizm xəttini inkişaf etdirir. Operanın əsas obrazları Böyük Ermənistan çarı II Arşak, çariça Olimpiya, knyaginya Parandzem, knyazlar Qnel, Tirit və başqalarıdır. Ermənistan tarixinə aid süjet qədim erməni tarixçiləri Moisey Xorenli və Favstos Buzandın məlumatlarına əsaslanır. Hadisələr 365–367-ci illərdə Armavirdə, Böyük Ermənistan, Roma və Sasanilər imperiyalarının mürəkkəb qarşılıqlı əlaqələri mühitində baş verir. Operanın musiqi-ədəbi ideyası həm də erməni xalqının XIX əsrdə milli və sosial azadlıq cəhdlərini əks etdirir. Janr xüsusiyyətlərinə görə II Arşak böyük simfonik orkestr, xor və nəfəsli alətlər ansamblının istifadə edildiyi "böyük opera"lar (*Grand opera*) sırasına aid edilir.

Çuxacıyanın ölümündən sonra, 1920-ci illərdə onun orijinal əlyazmaları Ermənistana, dul həyat yoldaşı A. Abazyana göndərilmişdir. Əlyazmalar 1942-ci ildə musiqişünas G. Tiqranov tərəfindən aşkarlandıqdan sonra əsərin ikinci həyatı başlamışdır. Opera ilk dəfə tam şəkildə 29 noyabr 1945-ci ildə publikaya təqdim edilmişdir. Yeni səhnələşdirmə üçün operanın librettosu A. Qulakyan tərəfindən redaktə edilmiş, drijorluğu isə M. Tarvizyan öhdəsinə götürmüşdür. II Arşak Neapol, Vyana və başqa şəhərlərdə səhnələşdirilmişdir. 1956-cı ildə opera Moskvanın Böyük teatrında səhnələşdirilmişdir. 2001-ci ildə II Arşak ABŞ-da səhnələşdirilmişdir. 1988-ci ildə opera ilk dəfə ekranlaşdırılmışdır.

San Fransisko operasının musiqi direktoru, musiqişünas Kliford Kranna II Arşak operası haqqında yazır:

II Arşak operasından bəhs edən musiqi tənqidçisi D. Stivens XIX əsrin ortalarına aid italyan operalarının təsirini xüsusi qeyd edərək, əsərin güclü lirik ifadə xüsusiyyətlərini və Verdi əsərlərinin idiomlarını vurğulayır.

## Süjet və janr

Çar II Arşak atası çar Tiranı öldürmüş, qardaşı Qneli sürgün etmiş qəddar hökmdardır. Nə vaxtsa Arşak knyaginya Parendzemə aşiq olmuş, lakin Parandzemin qardaşı ilə evlənməsindən sonra Arşak Olimpiya ilə evlənmişdir. Vaxt keçir, Parendzem Arşaka yalvararaq Qnelin sürgündən qayıtmasına icazə verməyi xahiş edir. Qəddar və rəhmsiz çar əsgərlərə Parendzemi həbs etməyi buyurur. Qadağaya baxmayaraq, Qnel gizlincə şəhərə qayıdır, erməni silahlı qüvvələrinə rəhbərlik edən dostu Valensiya ilə birlikdə Arşakdan qisas almağa and içir.

Valensiya hökmdar sarayına gələrək çariça Olimpiya ilə görüşür, onu II Arşakın sadiq olmaması vəParendzemlə əvlənməli olduğuna inandırmağa çalışır. Valensiya Olimpiyaya sevgisini etiraf edir və övladı ilə birlikdə qaçmağı təklif edir. Həmin vaxt Parendzem qısqanclıqdan əri Qneli, oğlunu və Arşakın varidini öldürür. Qəddar çar Arşak çariça Olimpiyanı qaranlıq zindana göndərir. Arşak və Parendzemin qurbanlarının ruhları hər yerdə onu izləyir. Bir müddət sonra Böyük Ermənistanın çariçası hüququnu bərpa etmək üçün katolikos Nerses Olimpiyanı azad edir. O, Arşakı bağışlayır. Bayram zamanı Parendzem Olimpiyaya zəhərli şərab verir, özü də zəhər içir. Finalda, ölümqabağı o, II Arşaka da ölümcül zərbə vurmağı bacarır.

## Rollar
II Arşak operasındakı əsas rollar aşağıdakılardır:
* II Arşak – Böyük Ermənistan çarı
* Vardan – Arşakın əsgəri
* Parandzem – Sünik şahzadəsi, Qnelin həyat yoldaşı
* Valensiya – Sünik şahzadəsi, erməni silahlı qüvvələrinin rəhbəri
* Olimpiya – Böyük Ermənistan çariçası, Roma imperatorunun qızı
* Nerses – Erməni katolikosu
* Çar Tiranın ruhu
* Olimpiyanın oğlu Arşakın ruhu

## Libretto
Opera dörd pərdədən ibarətdir.

### I Pərdə
II Arşak müharibədən qayıdır. Şahzadə Tirit çarı öldürməyə cəhd edir.

### II Pərdə
II Arşakın əsgərləri şahzadə Tiriti həbs edirlər.

### III Pərdə
Çar Arşak öz həyat yoldaşı Olimpiyanı həbsə göndərir. II Arşak xəyanətkarları bağışlayır.

### IV Pərdə
Şahzadə Spandarat çar Arşakı zəhərləməyə çalışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* 
* 
*